Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1987 sem lagt hefur verið fram á þskj. 1. Frv. fylgja að venju nokkur önnur frv. sem ætlað er að hafa áhrif bæði á tekjur og gjöld ríkissjóðs og mæla fyrir um lántökur. Horfur í þjóðmálum eru í flestu tilliti bjartar um þessar mundir. Það hefur árað vel til lands og sjávar. Aflabrögð hafa yfirleitt verið góð og verð á erlendum mörkuðum farið hækkandi. Áföll á mörkuðum fyrir saltsíld og mjöl draga á hinn bóginn nokkuð úr ábatanum. Við slíkum óvæntum skakkaföllum þarf að sjálfsögðu að bregðast. Afkoma í landbúnaði hefur á árinu sem er að líða verið með viðunandi hætti þó svo stjórnvöld og samtök bænda þurfi sameiginlega að takast á við offramleiðslu í þeirri atvinnugrein. Í því efni hefur verið reynt að varða veginn með nýrri löggjöf þannig að eðlilegt svigrúm gefist til aðlögunar að nýjum aðstæðum. Afkoma iðnaðarins hefur í flestum greinum verið fremur hagstæð, en eins og ávallt ráða markaðsaðstæður erlendis miklu um afkomu útflutningsgreina. Þannig hafa Evrópumarkaðir verið mörgum útflytjendum mjög hagstæðir vegna gengisskráningar Evrópumynta meðan Ameríkumarkaðurinn hefur reynst erfiðari. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1987 eru allar líkur taldar á því að þjóðin njóti áframhaldandi hagvaxtar. Verði ekki stórfelldar breytingar á útflutningsmörkuðum okkar, haldist olíuverð lágt eins og undanfarið og haldi landsmenn skynsamlega á eigin málum ættu allar forsendur að vera okkur í hag. Nú er spáð 2,2% hagvexti fyrir árið 1987 á eftir 5% vexti 1986 og 3,1% vexti 1985. Landsmenn eru því að ná sér upp úr þeim öldudal sem efnahagurinn féll í árunum 1982-1983. Skipting þjóðartekna er sígilt og viðvarandi úrlausnarefni á vettvangi stjórnmála. Því verður ekki á móti mælt að bæði einkaneysla og opinber neysla hafa vaxið talsvert á þessu ári. Þetta eru ekki óeðlileg viðbrögð eftir þrengingar undangenginna ára. Í þessu sambandi verða menn þó að gæta að því að draga ekki svo úr fjárfestingu í því skyni að örva neyslu að grundvellinum sé kippt undan verðmætasköpun komandi ára. Talið er að einkaneysla aukist um 5% árið 1986 eftir 5% aukningu á síðasta ári. Samsvarandi hlutfallstölur sýna 3% hækkun samneyslu árið 1986 eftir 4,5% aukningu 1985. Samkvæmt fyrirliggjandi þjóðhagsáætlun fyrir árið 1987 eru nú taldar líkur til þess að hagvöxtur geti orðið rúmlega 2% á því ári. Þessar tölur sýna að við getum áfram notið þess góðæris sem við nú búum við. Á hinn bóginn er ljóst að hagvöxturinn verður minni á næsta ári en á þessu og því síðasta. Óhjákvæmilegt er að stilla útgjaldaáformum þjóðarbúsins í hóf í samræmi við þessar aðstæður. Þetta á við um ríkið sjálft jafnt sem einstaklinga og atvinnufyrirtæki. Ríkisstjórnin setti sér það pólitíska markmið í vor sem leið að minnka fjárlagahallann um því sem næst þriðjung. Það hefði verið bæði óraunhæft og óskynsamlegt að stíga í einu stærra skref að því marki að ná jöfnuði. Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir því að með þessu móti megi því sem næst ná jöfnuði í viðskiptum við útlönd á næsta ári. Óhjákvæmilegt var að standa gegn og hafna miklu af útgjaldaáformum einstakra ráðuneyta. Í meðferð Fjárlaga- og hagsýslustofnunar voru útgjaldatillögur ráðuneytanna þannig lækkaðar um meira en 5 milljarða kr. Frá því á árinu 1983 hefur þróun í umsvifum opinberra aðila verið sú að samneysla og opinber fjárfesting hefur vaxið hægar en landsframleiðslan og hefur því stærri hluti af vexti hennar runnið til borgaranna og kemur fram í mikilli aukningu einkaneyslu á þessu tímabili. Frá árinu 1983 til ársins í ár hefur verg landsframleiðsla vaxið um tæp 12%. Á sama tíma óx samneysla um 7,7%, opinber fjárfesting dróst saman um tæp 20%, en einkaneysla óx um 13,6%. Afkomustærðir ríkissjóðs árið 1986 og fjárlagatölur fyrir árið 1987 eru í samræmi við þessa þróun. Talið er að verg landsframleiðsla muni vaxa um 29,5% milli áranna 1985 og 1986 miðað við verðlag hvors árs. Tekjur ríkissjóðs milli sömu ára munu, eftir því sem nú er áætlað, vaxa um 28,7% eða nokkru minna en landsframleiðslan og gjöld ríkissjóðs munu vaxa um 28% sem er enn nokkru lægra. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1987 er gert ráð fyrir að verg landsframleiðsla vaxi í krónum talið um 7,8% miðað við verðlag í árslok 1986, en miðað við sama tíma er í frv. til fjárlaga gert ráð fyrir að útgjöld ríkisins vaxi um 1,6%, en tekjur þess um 8,1%. Í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að draga úr halla ríkissjóðs í áföngum er vöxtur útgjalda áætlaður 2% minni en vöxtur tekna og er útgjaldavöxturinn minni en áætluð aukning landsframleiðslu. Við mat á hækkun útgjalda hjá ríkinu ber að hafa í huga að stærsti hluti útgjalda þess eru laun eða gjöld tengd launum svo sem framlög vegna tryggingamála og annars. Síðustu tvö ár hefur kaupmáttur launa farið vaxandi og er nú hærri en áður hefur þekkst. Laun hafa þannig hækkað umfram almennar verðlagsbreytingar. Áhrif þessa á útgjöld ríkissjóðs eru augljóslega þau að miðað við sama umfang og umsvif vaxa þau hraðar en almennt verðlag og nær því sem svarar til launabreytinga á milli ára. Þessi staðreynd skýrir m.a. að hluta aukinn halla ríkissjóðs á þessu ári umfram það sem áætlað var við setningu laga nr. 3 1986 og miðað var við þegar kjarasamningar voru gerðir í byrjun ársins. Launahækkanir eftir kjarasamninga hafa reynst meiri en í upphafi var áætlað. Leiddi það til þess að útgjöld ríkissjóðs hækkuðu til muna meir en ætlað hafði verið, auk þess sem gerðar voru viðbótarráðstafanir til að tryggja verðlagsmarkmið kjarasamninganna með niðurgreiðslu á áburðarverði og búvörum. Ríkisstjórnin taldi sig fremur bundna við verðlagsmarkmið kjarasamninganna en þær fjárhæðir sem um var samið við aðila vinnumarkaðarins í þeim tilgangi að halda niðri verðlagi. Áhrif kjarasamninganna í ársbyrjun og aðgerða tengdra þeim á tekjur ríkissjóðs á árinu 1986 urðu einnig nokkuð aðrar en ætlað hafði verið. Tekjur ætta að reynast verulega meiri en spáð var þó ekki muni það eins miklu og í gjöldunum. Tekjur ríkissjóðs eru að miklu leyti tengdar veltustærðum í efnahagslífinu. Eins og að framan greinir urðu launabreytingar á árinu meiri en í upphafi var ætlað. Kaupmáttur hefur vaxið og neyslan hefur aukist. Kemur það m.a. fram í aukinni veltu sem skilað hefur ríkissjóði auknum tekjum þó ekki nægi þær til að jafna að fullu þann útgjaldaauka sem rekja má til kjarasamninganna. Enn fremur hefur komið í ljós að við ákvörðun á álagningarkerfi beinna skatta á s.l. vetri var reiknað með lægri atvinnutekjum á árinu 1985 en reyndin varð og voru tekjur ríkissjóðs af þeim því vanmetnar. Halli ríkissjóðs á þessu ári er að mestu leyti bein afleiðing af aðgerðum ríkisins vegna kjarasamninganna á s.l. vetri. Til viðbótar við fyrirsjáanlegan halla sem ákveðinn var bættist ófyrirséð útgjaldahækkun sem að stærstum hluta til má rekja til meiri launabólgu en gert var ráð fyrir í kjarasamningunum, en bróðurpartur útgjaldanna er svo sem rakið hefur verið beint tengdur launum. Eftir stendur halli fyrst og fremst vegna kjarasamninganna og viðbótarákvarðana sem þeim eru tengdar. Þessar sömu ástæður eiga þátt í þeim halla sem áætlaður er á árinu 1987. Annars vegar er þar um að ræða varanlega lækkun ríkistekna vegna niðurfellingar aðflutningsgjalda og launaskatts og hins vegar útgjaldaauka, svo sem vegna greiðslu úr ríkissjóði á ígildi verðjöfnunargjalds á rafmagn, með yfirtöku á hluta afborgana og vaxta af skuldum orkufyrirtækja og vegna þess að ríkisútgjöld hækka vegna launatengsla meira en almennt verðlag. Allar horfur eru taldar á því að ríkisútgjöld árið 1986 verði um 39,2 milljarðar kr., en það er um 6,4% hærri niðurstaða en fjárlög, sbr. lög nr. 3 1986, gerðu ráð fyrir. Jafnframt er talið að tekjur ríkissjóðs geti numið um 37 milljörðum, en það er um 4,7% hærri fjárhæð en í fjárlögum eins og þau voru afgreidd með breytingum í febrúar 1986. Rekstrarafkoma A-hluta ríkissjóðs verður því um 700 millj. kr. verri en að var stefnt. Þetta á sér ýmsar skýringar sem nú skulu tilgreindar. Tekjur hækka um tæpar 1660 millj., þar af beinir skattar um 850 millj. kr., en álagning og þar með innheimta beinna skatta á árinu er áætluð hærri en áður var talið. Skýrist þetta fyrst og fremst af meiri hækkun atvinnutekna milli áranna 1984 og 1985 en reiknað var með. Að öðru leyti skýrist hækkun tekna ríkissjóðs aðallega af nokkru meiri tekjum af óbeinum sköttum. Verður þessi hækkun fyrst og fremst rakin til meiri veltu og viðskipta en ætlað hafði verið. Á hinn bóginn skýrist verri afkoma ríkissjóðs af breytingu á gjaldahlið. Útgjöld eru alls talin hækka um tæpar 2350 millj. kr. Þyngst í þessari hækkun vega hærri launagreiðslur vegna áhrifa sérkjarasamninga og niðurstöðu kjaradóms. Alls er talið að launaútgjöld aukist um 640 millj. kr. umfram fjárlög. Þá hækka bætur lífeyristrygginga og útgjöld vegna sjúkratrygginga af sömu ástæðu um 500 millj. kr. Á fyrri hluta árs var ákveðið að greiða niður áburðarverð til bænda og var það liður í því að draga úr verðhækkun á búvörum. Útgjöld vegna þess námu um 170 millj. kr. Þá er að nefna að veitt var aukaframlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna að fjárhæð 258 millj. kr. og útsala á kindakjöti í ágúst og september leiddi til 81 millj. kr. aukaútgjalda. Litlar breytingar eru taldar verða á lánahreyfingum ríkissjóðs frá því sem ætlað var skv. lögum nr. 3 1986. Veitt lán hækka um 44 millj. og er það vegna þess að ríkissjóður annast lántökur erlendis og endurlánar nokkrum aðilum utan A- og B-hluta ríkissjóðs. Ekki var miðað við slík lánaumsvif í fyrri áætlun. Fjáröflun innanlands var áætluð 3575 millj. kr. Þar af var ráðgert að afla 2100 millj. kr. með sölu spariskírteina, 850 millj. kr. með verðbréfakaupum bankakerfisins og 625 millj. með skuldabréfakaupum lífeyrissjóða. Innlausn spariskírteina var áætluð 1720 millj. kr. og var því nettó fjáröflun með þessum hætti áætluð 380 millj. kr. á árinu 1986. Þrátt fyrir lækkun vaxta innanlands og harða samkeppni um sparifé hefur sala spariskírteina numið 1977 millj. kr. í lok september og er það 576 millj. kr. umfram innlausn á sama tímabili. Nú hefur sölu nýrra skírteina á innlendum markaði verið hætt um tíma og geta aðeins þeir sem eiga innleysanleg skírteini skipt á nýjum bréfum á móti. Þá hafa verðbréfakaup lífeyrissjóða og bankakerfis haldist nokkurn veginn í takt við áætluð kaup þeirra á árinu. Að svo stöddu þykir því ekki ástæða til að endurskoða tölur fyrir innlenda lánsfjáröflun ríkissjóðs á árinu 1986. Áformað er að leita til Seðlabanka Íslands um fjármögnun á greiðsluhalla ríkissjóðs. Jafnframt er í frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1987 leitað heimildar til langtímalántöku í þessu skyni. Lánsfjármál ríkissjóðs 1986 og 1987 hafa að öðru leyti verið skýrð sérstaklega í framsöguræðu fyrir frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1987. Tekjuáætlun fjárlagafrv. er í öllum aðalatriðum byggð á því tekjuöflunarkerfi ríkisins sem verið hefur við lýði undanfarin ár. Langstærstur hluti ríkisteknanna, 31,3 milljarðar kr. eða rúm 78%, mun koma með óbeinum sköttum. Þar af er sölugjald um helmingur eða um 39% allra ríkistekna. Beinir skattar verða tæp 15% og arðgreiðslur og aðrar tekjur 7%. Breytingar á óbeinum sköttum aðrar en verðlagsbreytingar frá því sem var áætlað í fjárlögum fyrir 1986 stafa af þátttöku ríkissjóðs í lausn kjarasamninga í upphafi árs 1986. Leiddi hún til verulegrar rýrnunar á tekjustofnum þessum á árinu 1986 og hefur hliðstæð áhrif á tekjuáætlunina fyrir 1987. Eina breyting tekjuöflunar á þessu sviði sem fyrirhuguð er og tekjuáætlunin tekur mið af er álagning skatts á innflutt eldsneyti sem ætlað er að gefa um 600 millj. kr. á næsta ári. Þrátt fyrir verðhækkun af völdum þessarar skattlagningar verður verð á olíuvörum verulega lægra en við var miðað við gerð efnahagsráðstafana í tengslum við kjarasamninga í ársbyrjun. Verðlækkun á bensíni á þessu ári hefur valdið ríkissjóði miklum tekjumissi, mun meiri en áætlað var í upphafi árs, og mun skatturinn aðeins jafna þann tekjumissi ríkissjóðs. Áætlun fjárlagafrv. um beina skatta er miðuð við að skattbyrði lækki um 300 millj. kr. frá því sem hún er á árinu 1986. Tekjuáætlun af beinum sköttum einstaklinga í fjárlagafrv. er að svo stöddu miðuð við tekjustig í árslok 1986 og að tekjur 1987 að meðtalinni áætlaðri fjölgun framteljenda verði þá um 11,5% hærri en meðaltal ársins 1986. Til að ná settu marki um tekjuöflun með beinum sköttum verður innan tíðar lagt fram frv. til l. um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt. Auk þess að taka mið af áorðnum breytingum launa milli 1985 og 1986 og til ársloka 1986 verður í því frv. gert ráð fyrir jafnvægi milli launabreytinga og verðlagsþróunar á árinu 1987 og framangreindri lækkun tekjuskatts. Megindrættir væntanlegs frv. eru þeir að lækka skatthlutfall í öllum þrepum skattstigans, að hækka þrep skattstigans og að hækka persónuafslátt og barnabætur. Áhrif þessara breytinga verða þau að skattbyrði lækkar, jaðarskattur lækkar og skattleysismörk hækka. Miðað við að tekjustig breytist lítið frá því sem það verður í árslok 1986 verður unnt að lækka skatthlutföll úr 19,5%, 30,5% og 43,5% í 18, 28,5 og 38,5% og hækka neðra skattþrepið úr 272 þús. kr. í u.þ.b. 400 þús. kr. og efra þrepið úr 544 þús. kr. í u.þ.b. 800 þús. kr. Þetta ásamt hækkun persónufrádráttar og barnabóta um 20%, sem er nokkuð umfram áætlaðar launabreytingar milli 1986 og 1987, mun lækka skattbyrði af beinum sköttum til ríkisins úr u.þ.b. 4,9% í 4,6%, lækka jaðarskatta þannig að þeir yrðu mest um 47% að meðtöldu útsvari og sjúkratryggingagjaldi í stað tæpra 52% eins og nú er. Skattleysismörk munu og hækka verulega. Má gera ráð fyrir að hjón með tvö börn og 70-80 þús. kr. á mánuði á árinu 1986 verði yfirleitt tekjuskattslaus á árinu 1987, en þau mörk eru þó háð tekjuskiptingu milli hjóna og einstökum frádráttarliðum. Enn fremur hefur útsvarsálagning, eignarskattur og reglur um nýtingu persónuafsláttar áhrif á skattleysismörk í heild. Auk þeirra lagafrv. sem getið hefur verið, þ.e. um skatt af innfluttu eldsneyti og um tekjuskatt, hefur verið lagt fram frv. um framhald álagningar á grundvelli tímabundinna tekjustofna sem tekjuáætlun fjárlagafrv. miðast við. Er þar um að ræða tímabundið vörugjald, jöfnunargjald á hús og húshluta, skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði og sérstaka fjáröflun til húsnæðismála. Tekjuáætlun fjárlagafrv. er byggð á gildandi lögum um tekjur ríkissjóðs með þeim breytingum sem lýst hefur verið. Engu að síður er stefnt að umfangsmiklum breytingum á nær allri löggjöf um tekjur ríkissjóðs og gert ráð fyrir að hluti þeirra breytinga komi til framkvæmda á árinu 1987. Í fyrsta lagi er stefnt að því að fá á yfirstandandi þingi afgreidd ný lög um tolla og tollskrá, svo og lög um vörugjald. Gert er ráð fyrir að lög þessi komi til framkvæmda á næsta ári. Við það er miðað að þessi nýskipan skili óbreyttum heildartekjum frá því sem nú er. Í öðru lagi er stefnt að því að leggja fram frv. til laga um virðisaukaskatt. Er undirbúningi frv. að mestu lokið. Miðað verður við að þau lög gangi í gildi 1. janúar 1988 og lög um söluskatt falli úr gildi frá og með sama tíma. Í þriðja lagi er hafinn undirbúningur að grundvallarendurskoðun laga um tekju- og eignarskatt þar sem stefnt verður að einföldun þess kerfis með fækkun skattþrepa og frávika, svo og ýmsum öðrum breytingum. Í fjórða lagi er stefnt að flutningi frv. um staðgreiðslu opinberra gjalda. Gjöld ríkissjóðs eru áætluð 41,6 milljarðar kr. á árinu 1987. Þetta er um 6,1% hærri fjárhæð en áætluð útkoma á árinu 1986. Vegna tilfærslu 13 sjúkrahúsa af svokölluðu daggjaldakerfi yfir á föst framlög úr ríkissjóði er samanburður einstakra gjaldategunda í frv. við áættaða útkomu þessa árs villandi eins og nánar er fjallað um í grg. með frv. Til launa og reksturs ríkisstofnana að fráteknum sérstökum sértekjum stofnana er áformað að verja um 43% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Um 36% er varið í ýmiss konar neyslu og rekstrartilfærslur og um 12% renna til fjárfestingar. Afgangurinn, eða um 8,3%, fer til vaxtagreiðslna. Skv. frv. fer hlutfall vaxtagreiðslna lækkandi, en það er áætlað 9,4% í ár. Eigi að síður er áhyggjuefni hversu stórum hluta ríkisútgjalda er varið til vaxtagreiðslna. Öllum má vera ljóst að slík þróun hlýtur að koma niður á fjárveitingum til ýmissa mikilvægra verkefna. Ég ætla ekki að fjalla um útgjaldahlið frv. í mörgum orðum, enda eru henni gerð góð skil í grg. frv. Þó eru nokkur atriði sem ég vil beina athygli þm. að. Á sviði mennta- og menningarmála má nefna aukningu á framlagi til byggingar grunnskóla úr 115 millj. kr. í fjárlögum 1986 í 185 millj. Um allt land eru skólar í byggingu og með þessari hækkun fjárveitingar standa vonir til að ljúka megi nokkrum byggingum og hnika öðrum áleiðis. Öflugir og góðir skólar um landið allt eru einn mikilvægasti þátturinn í því að skapa jafnvægi í byggð landsins. Framlag til Kvikmyndasjóðs er aukið úr 16 millj. 1986 í 55 millj. Kvikmyndin er vaxandi listgrein og óumdeilt er að íslenskt myndmál verður snar þáttur í vexti og viðgangi íslenskrar menningar. Framlag ríkissjóðs til Lánasjóðs ísl. námsmanna er 865 millj., en jafnframt er sjóðnum veitt heimild til 750 millj. kr. lántöku. Ráðstöfunarfé sjóðsins verður þá alls 1615 millj. kr. sem er svipað og á árinu 1986. Nefnd skipuð fulltrúum stjórnarflokkanna hefur mótað tillögur um breytingar á lögum um sjóðinn, en ekki er að fullu ljóst hver áhrif þeirra verða á fjárþörf sjóðsins. Á sviði utanríkismála ber hæst fjárveitingu til skrifstofu fastanefndar Íslands hjá Evrópubandalaginu svo unnt sé að efla tengslin við þennan mikilvæga útflutningsmarkað okkar. Þá má einnig nefna stöður öryggisvarða í flugstöðinni í Keflavík, en ríkisstjórninni er það kappsmál að tryggja sem best öryggi allra þeirra fjölmörgu Íslendinga og útlendinga sem um flugstöðina fara. Á sviði sjávarútvegsmála er áætlað að verja um 700 millj. kr. til endurgreiðslu á söluskatti í sjávarútvegi, en sambærileg fjárhæð í fjárlögum 1986 er 600 millj. kr. Þá er ráðgert að draga verulega úr starfsemi Ríkismats sjávarafurða með því að færa ferskfiskmat til atvinnugreinarinnar sjálfrar. Er þetta liður í stefnu ríkisstjórnarinnar að flytja verkefni frá ríkinu til einstaklinga og samtaka þeirra eftir því sem kostur er. Á sviði iðnaðar og orkumála vil ég geta þess að fjárveiting til greiðslu olíustyrkja fellur niður, enda hefur þegar verið ákveðið að hætta greiðslu þessara styrkja á síðasta ársfjórðungi þessa árs vegna lækkana á verði olíu. Þá er framlag til niðurgreiðslu á raforku lækkað úr 220 millj. í fjárlögum 1986 í 145 millj. kr. Þegar hefur verið minnst á hækkun fjárveitingar til byggingar grunnskóla, en ríkisstjórnin hefur einnig ákveðið að auka framlag til fleiri framkvæmdaflokka. Þannig er ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs fatlaðra aukið úr 76 millj. kr. í fjárlögum 1986 í 100 millj. kr., fjárveiting til hafnargerðar hækkar úr 74 millj. í 160 millj. kr. og fjárveiting til byggingar sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva hækkar úr 82 millj. kr. í 120 millj. kr. Til húsbyggingarsjóðanna renna 1300 millj., en 1600 millj. kr. í fjárlögum 1986. Fjárveiting á árinu 1987 er í samræmi við reikninga sem fram komu í áliti nefndar sem samdi frv. til laga um breytingu á lögum um sjóðina í kjólfar kjarasamninganna í febrúar s.l. Fjármögnun húsnæðiskerfisins hefur verið breytt á þá lund að vægi ríkisframlagsins hefur minnkað, en á móti hefur sjóðunum verið tryggt stóraukið fjármagn úr lífeyrissjóðum landsmanna. Eins og fram kemur í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir að lántökur ríkissjóðs á árinu 1987 nemi 4850 millj. kr. og þar af verði innlend lán 3150 millj., en erlend 1700 millj. kr. Af þessu lánsfé er gert ráð fyrir að 1370 millj. renni til B-hluta ríkissjóðs og rennur það fé að langmestu leyti til Lánasjóðs ísl. námsmanna og byggingar flugstöðvar í Keflavík sem ljúka mun á næsta ári. Markverðast við lánsfjárfyrirætlanir næsta árs er það að í fyrsta sinn um langan tíma munu opinberir aðilar grynnka á erlendum skuldum. Meira verður endurgreitt af erlendum lánum en sem nemur nýjum lánum erlendis frá. Þannig verða tekin erlend lán að fjárhæð 2550 millj. kr., en afborganir eldri lána nema 2930 millj. Það er vissulega mikilsverður áfangi að erlendri skuldasöfnun opinberra aðila skuli þar með hætt og í staðinn byrjað að vinda ofan af þeim skuldum sem safnað hefur verið mörg undangengin ár. Það blasir nú við, nái þessar áætlanir fram að ganga, að heildarskuldir þjóðarinnar sem hlutfall af landsframleiðslu muni á næsta ári fara niður fyrir 50%, en þetta hlutfall var hæst í fyrra og náði þá rúmum 55%. Greiðslubyrði af erlendum lánum fer og lækkandi með lækkandi vöxtum erlendis og hagstæðari dreifingu hinna erlendu lána. Heildarlántökur þjóðarbúsins í ár eru áætlaðar rúmlega 10 milljarðar kr., en verða skv. lánsfjáráætlun fyrir næsta ár tæplega 8,3 milljarðar. Þessar lántökur eru í fullu samræmi við það markmið ríkisstjórnarinnar að halli í viðskiptum við útlönd á næsta ári verði lítill sem enginn. Í fjárlagafrv. er að vanda gert ráð fyrir skerðingu á framlögum til ýmissa þátta og er leitað heimilda til slíkra skerðinga í frv. til lánsfjárlaga þar sem þess gerist þörf. Stærsta atriðið í þessu sambandi er skerðing á hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í tekjum af söluskatti, en gert er ráð fyrir að þær tekjur sem ríkissjóður fær með þessum hætti umfram skerðingu síðasta árs renni til að kosta akstur skólabarna. Um þennan lið er það að segja að þessi háttur mun aðeins hafður á þar til komin er skýr niðurstaða varðandi framtíðarskipan á þessum kostnaði sem langeðlilegast er að sveitarfélögin sjálf standi undir eftir megni. Mjög brýnt er nú orðið að komast að niðurstöðu um þetta mál og fleira í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en í fjárlagafrv. er nú m.a. gert ráð fyrir helmingun á framlagi til dagvistunarmála, en fjármögnun þeirra framkvæmda er að flestra dómi mun betur komin hjá sveitarfélögunum sjálfum. Er vonast til að þau geti alveg tekið þennan þátt að sér frá og með árinu 1988. Í byrjun yfirstandandi árs voru gerðir kjarasamningar sem markað hafa tímamót í samningagerð hér á landi. Samningar þessir urðu að veruleika með einstæðri samvinnu aðila vinnumarkaðarins annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar. Þeir eru rökrétt framhald og afleiðing þeirrar stefnu í kjaramálum sem ríkisstjórnin mótaði við upphaf ferils síns. Með afnámi vísitölubindingar launa og ákvörðun um að draga úr erlendri skuldasöfnun og að framfylgja stöðugleikastefnu í gengismálum var aðilum vinnumarkaðarins ljóst að ekki þýddi að semja um annað kaup en það sem atvinnuvegirnir væru færir um að borga og að neyslu hér á landi yrði að sníða stakk eftir framleiðslugetu þjóðarbúsins. Árangur þessarar stefnu kom strax í ljós á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar, en birtist þó greinilegast í kjarasamningum yfirstandandi árs þegar samningsaðilar ásamt ríkisvaldinu tóku höndum saman um að leita leiða til raunverulegra lífskjarabóta um leið og styrktur yrði grundvöllur efnahagslífsins. Ríkissjóður tók að sér að standa undir hluta af kaupmáttaraukningunni með margþættum ráðstöfunum. Frá janúar til október á þessu ári hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað um rétt 7%. Á sama tíma hafa meðallaun ríkisstarfsmanna í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja hækkað um 18,6%, um 21,8% hjá háskólamönnum og um 28% hjá kennurum í Bandalagi kennarafélaga. Kaupmáttur launa hjá ríkisstarfsmönnum hefur stórvaxið á þessu ári og er yfir 10% hærri í ár en hann var á síðasta ári hjá félögum í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Bandalagi háskólamanna og yfir 13% hærri hjá Bandalagi kennarafélaga. Öll teikn benda til þess að á almennum vinnumarkaði hafi laun þróast með svipuðum hætti og hjá ríkinu, en tölur um það efni liggja eigi fyrir enn sem komið er. Kaupmáttur launa er orðinn hærri en hann hefur áður verið. Það er eftirtektarvert að þessi mikli árangur hefur náðst án vísitölubindingar launa og sú staðreynd blasir við að síðan sú binding var afnumin hefur stöðugleiki og vöxtur kaupmáttar verið meiri en í annan tíma. Hin mikla hækkun launa ríkisstarfsmanna á þessu ári hefur til viðbótar við önnur áhrif kjarasamninga og aðgerða er þeim tengdust haft mjög mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs svo sem þegar hefur verið rakið. Hækkun launakostnaðar hjá ríkisstofnunum leggst nokkuð jafnt á þær þar sem ekki var verulegur mismunur á launahækkunum til einstakra starfshópa. Þau frávik eru þó í þessu efni að kennarar, heilbrigðisstéttir og löggæslustéttir hækkuðu að þessu sinni nokkuð umfram aðra hópa. Kennarar í Kennarasambandi Íslands fengu í upphafi ársins sérstaka hækkun vegna aðlögunar að þeim launum sem starfsbræðrum þeirra höfðu verið dæmd af kjaradómi á árinu 1985. Þeir fengu sem og aðrir kennarar einnig nokkru meiri hækkun í samningum þessa árs en aðrar hliðstæðar stéttir. Laun hjúkrunarfræðinga innan BSRB hækkuðu einnig meira en almennt var af sömu ástæðum og hjá kennurum. Sú hækkun leiddi m.a. til þess að aðrar heilbrigðisstéttir fengu í sinn hlut nokkru meiri launahækkun en almennt gerðist hjá öðrum starfshópum. Samningar við löggæslustéttir voru og frábrugðnir öðrum samningum. Þeir fólu í sér meiri launahækkanir, en tóku jafnframt til atriða er varða skipulag og réttarstöðu. Af framangreindum ástæðum leggjast launahækkanir ríkisstarfsmanna þyngra á menntastofnanir, heilbrigðisstofnanir og löggæslustofnanir en aðrar stofnanir ríkisins. Einn veigamikill þáttur í kjarasáttmála þeim sem aðilar vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins gerðu með sér í byrjun þessa árs var að leitað yrði leiða til úrlausnar á greiðsluvanda húsbyggjenda og jafnframt að finna varanlega lausn á fjármögnun húsnæðislánakerfisins. Til lausnar á fjárhagsvanda þeirra húsbyggjenda sem byggðu eða keyptu húsnæði á árunum 1980 og síðar var ákveðið að ríkissjóður veitti viðbótarframlag á þessu ári er næmi 300 millj. kr. til viðbótar þeim 200 millj. sem ráð var fyrir gert í lánsfjárlögum. Til þess að finna lausn til nokkurrar framtíðar á fjármögnun húsnæðiskerfisins var lögum um Byggingarsjóð ríkisins breytt þannig að lánveitingar úr sjóðnum yrðu bundnar því að lífeyrissjóður umsækjanda hefði gert samkomulag við Byggingarsjóð ríkisins um skuldabréfakaup. Fjmrn. hefur haft forustu af hálfu ríkisvaldsins um samninga við lífeyrissjóðina um skuldabréfakaup þeirra af Byggingarsjóði ríkisins. Með þeim samningum er búið að tryggja fjármögnun húsnæðiskerfisins eins og lög um Húsnæðisstofnun ríkisins gera ráð fyrir. Samningar þeir sem gerðir hafa verið ná til loka ársins 1988. Í þeim eru tvö veigamikil atriði. Hið fyrra er að lífeyrissjóðirnir hafa lengt lánstímann verulega frá því sem verið hefur. Hið síðara að vextir af lánum lífeyrissjóðanna eru innan þeirra marka sem nauðsynleg voru talin ef ekki ætti að sliga hið nýja lánskerfi Húsnæðisstofnunarinnar strax í upphafi. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1987 er gert ráð fyrir framlagi ríkissjóðs sem nemur 1 milljarði kr. og er það 300 millj. kr. lægri fjárhæð en sjóðurinn fær í ár. Þegar þessar fjárhæðir eru bornar saman er rétt að hafa eftirfarandi í huga. 1. Með hinni nýju löggjöf var verið að breyta fjáröflun húsnæðislánakerfisins á þann veg að lífeyrissjóðirnir í landinu legðu fram stærri hluta af lánveitingu en verið hefur. Þannig er gert ráð fyrir að fjármagn frá lífeyrissjóðunum aukist frá árinu 1986 um meira en 100%. 2. Ríkissjóðsframlaginu er fyrst og fremst ætlað að brúa mismun af lánskjörum inn- og útlána. Á árinu 1987 er áætlað af hálfu Húsnæðisstofnunar að mismunur afborgana og vaxta af teknum og veittum lánum nemi um 340 millj. kr. Þannig leggur ríkissjóður á árinu 1987 660 millj. kr. til að bæta stöðu Húsnæðisstofnunar ríkisins sem hún mun m.a. nýta til að auka útlán sín á næsta ári. 3. Þá verður bæði að hafa í huga hvað er skynsamlegt og mögulegt, þ.e. hvað þjóðarbúskapurinn getur lagt til þessa málaflokks á hverjum tíma. Áætlað er að lánveitingar íbúðarlánasjóða muni aukast um 25% á næsta ári, en sjálfar íbúðabyggingarnar um 10%. Óráðlegt væri að stuðla að meiri þenslu á byggingarmarkaðnum en hér er stefnt að. Skv. lögum frá árinu 1985, um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvara, er kveðið svo á að ríkisvaldið leiti eftir samningum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við Stéttarsamband bænda um magn mjólkur og sauðfjárafurða sem framleiðendum verður tryggt fullt verð fyrir á samningstímanum. Í lögunum er enn fremur m.a. kveðið á um að hluta af heildarverðmæti búvöruframleiðslunnar, sem áður gekk til útflutningsuppbóta, sé varið til búháttabreytinga. Með því er áformað að framleiðsla hinna hefðbundnu búvara aðlagi sig að innanlandsneyslu eins og lögin gera ráð fyrir. Þegar litið er til framleiðslumagns og neysluþróunar innanlands á þeim vörutegundum sem verðábyrgð ríkisins nær til er ljóst að enn er um umframframleiðslu í landinu að ræða. Þá er og ljóst að verð það sem fæst fyrir vöruna á erlendum mörkuðum er það lágt og hún er í svo mikilli samkeppni við offramleiðslu búvara í þeim löndum sem við höfum flutt út landbúnaðarvörur til að ekki er neinn fjárhagslegur grundvöllur fyrir þeim útflutningi. Því er mikilvægt að búháttabreyting í hefðbundnum landbúnaði komist á, þannig að þeir aðilar sem starfa við þessa atvinnugrein búi við sömu lífsafkomu og aðrar stéttir í landinu. Á valdatíma þessarar ríkisstjórnar hefur í nokkrum mæli verið farið inn á þá braut að selja ríkisfyrirtæki og hlut ríkissjóðs í atvinnufyrirtækjum. Ekki er nokkur vafi á því að hér hefur verið farið inn á rétta braut, enda tæpast um það deilt í alvöru lengur að það er ekki í samræmi við heppilegustu verkaskiptingu ríkis og einkaaðila að ríkisvaldið sé að vasast í almennum atvinnurekstri og síst í beinni samkeppni við einkaaðila. Á sínum tíma börðust afturhaldsöflin hér á Alþingi harkalega gegn því að ríkið seldi niðursuðuverksmiðjuna Siglósíld aðilum sem vildu hætta sínum eigin fjármunum í þeim rekstri og Landssmiðjuna sem starfsmenn hennar vildu kaupa. Þessu tókst þó að koma fram og óhætt er að fullyrða að það hafi verið mikið gæfuspor fyrir bæði þessi fyrirtæki, starfsmenn þeirra og viðskiptamenn, enda hafa þau blómstrað vel síðan. Ríkið hefur einnig selt hlutabréfaeign sína í nokkrum hlutafélögum, eins og Iðnaðarbankanum, Flugleiðum og Eimskip, og hefur ekki annað komið fram um þau viðskipti en þau hafi verið til góðs. Þá hefur ríkið ásamt Framkvæmdasjóði selt meirihlutaeign sína í Norðurstjörnunni í Hafnarfirði og Umferðarmiðstöðin í Reykjavík hefur verið seld hagsmunaaðilum. Þá hefur verið unnið að því að losa ríkið undan viðvarandi skuldbindingum vegna Þörungavinnslunnar og graskögglaverksmiðjanna. Hér hefur því vissulega verulegur árangur náðst. En áfram verður að halda á þessari braut því víða liggja fjármunir ríkissjóðs bundnir í starfsemi þar sem þeir þjóna ekki lengur upphaflegum tilgangi sínum og væru betur komnir í hinni eiginlegu ríkisstarfsemi. Ríkið á enn verulega hlutdeild í ýmsum atvinnurekstri, bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi, sem það ætti að losa sig við og gefa einkaaðilum færi á að spreyta sig á. Fullkomið álitaefni er hvort ríkið á að binda fé í raftækjaverksmiðju, útgerðarfyrirtæki og fiskvinnslu, skipasmíðastöð, graskögglaverksmiðjum og síldarbræðslum og svo mætti lengi telja. Smám saman þarf að færa þennan rekstur í hendur einkaaðila. En stóra spurningin í þessu efni snýr hins vegar e.t.v. ekki að einstökum fyrirtækjum eins og þeim sem ég hef hér gert að umtalsefni heldur almennt að þeirri skiptingu verkefna milli ríkis og einkaaðila sem ég vék að í upphafi. Það má vel vera að við séum flest hver svo vanaföst að við getum ekki gert okkur í hugarlund hvernig ýmis starfsemi, sem við erum vön að ríkið sjái um, líti út í höndum einkaaðila. En það er hættulegt að festast í viðjum vanans í þessu efni og neita að horfast í augu við að breytingar eru stundum ekki bara heppilegar af hagkvæmnisástæðum heldur einnig oft gagnlegar út frá öðrum sjónarmiðum. Nýhafinn rekstur einkaútvarps- og sjónvarpsstöðva við hliðina á Ríkisútvarpinu er gott dæmi um jákvæðar breytingar sem fáir hefðu trúað fyrir nokkrum árum að verða mundu að veruleika svo snemma og sem mættu mikilli andstöðu afturhaldsaflanna hér á hinu háa Alþingi. Aðild ríkissjóðs að atvinnurekstri hér á landi átti sér ýmsar og oft gildar sögulegar ástæður. Oft var hér um fyrirtæki að ræða sem einkaaðilum var á þeim tíma um megn að koma á fót og reka. Þá gat verið eðlilegt að ríkið hlypi undir bagga þegar um nauðsynlega starfsemi var að ræða. Nú hafa aðstæður aftur á móti gerbreyst þannig að einkaaðilar geta ráðið við langflest verkefni á sviði atvinnulífsins eins og dæmin sanna allt umhverfis okkur. Reynslan af forgöngu ríkisins í atvinnurekstri virðist jafnframt hafa farið versnandi hin síðari ár. Má í því sambandi benda á hrikalegan hallarekstur saltverksmiðjunnar, þörungavinnslunnar og graskögglaverksmiðja og nú síðast steinullarverksmiðjunnar. Hitt er þó ekki síður mikilvægt að á sama tíma og einkaaðilum hefur vaxið fiskur um hrygg í atvinnumálum hafa stórvaxandi verkefni hlaðist á ríkissjóð, einkum á sviði félagsmála, heilbrigðismála og menntamála. Þess vegna tel ég rétt að ríkissjóður dragi sig út úr almennum atvinnurekstri þar sem það er hægt, en einbeiti kröftum sínum að þeim miklu verkefnum sem hann hefur tekist á hendur á öðrum sviðum. Í því felst að stöðvaður verði fjáraustur í taprekstur og losað fjármagn með sölu arðbærra ríkisfyrirtækja eða hluta ríkisins í fyrirtækjum. Herra forseti. Ég hef kosið að draga fram í þessari ræðu þau atriði og þær meginlínur sem mestu máli skipta í ríkisbúskapnum og hugsanlega er pólitískur ágreiningur um. Fjárlög eru ekki einn saman talnabálkur. Þau eru miklu fremur umgjörð mannlífs og menningar í landinu, en umfram allt eru þau hluti af þjóðarbúskapnum og hafa að því leyti mikil áhrif á framvindu efnahagsmála. Það mikilvægasta við fjárlagafrv. er þetta: Það skilar okkur verulega áleiðis að hallalausum ríkisrekstri þótt því marki verði ekki náð á næsta ári. Það tryggir jafnframt heldur minni þátt hins opinbera í þjóðarbúskapnum og veitir öðrum þar með meira svigrúm. Jafnframt markar það þau mikilsverðu þáttaskil að opinberir aðilar eru nú í fyrsta skipti í áraraðir að grynnka á erlendum skuldum. Þjóðhagsstofnun gerir einnig ráð fyrir að jöfnuður eða því sem næst geti náðst í viðskiptum við önnur lönd á næsta ári. Með minnkandi halla er þannig stefnt að áframhaldandi jafnvægi í efnahagsmálum. Þetta frv. er ekki dæmigert fyrir fjárlagafrumvörp sem lögð eru fram á síðasta vetri fyrir kosningar. Í því eru engin ábyrgðarlaus yfirboð, hvorki útgjalda né teknamegin. Ég ætla að láta stjórnarandstöðunni eftir að mæla fyrir ábyrgðarleysi sínu. Það er létt verk en ekki að sama skapi merkilegt að æsa upp nýjar útgjaldakröfur og kalla á skattalækkanir sem ekki er möguleiki á að hrinda í framkvæmd við núverandi aðstæður. En stjórnmálamenn og ríkisstjórnir verða á endanum dæmd af verkum sínum. Þessi ríkisstjórn hefur á ferli sínum gætt aðhalds án þess að reiða öxina til höggs og þetta frv. endurspeglar þau sjónarmið. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Hvaða tíðindi boðar fjárlagafrv. fyrir næsta ár? Það boðar að áfram verður mikil óstjórn á fjármálum ríkisins. Það boðar að enn ætlar ríkisstjórnin að taka risastóran óreiðuvíxil til að fleyta sér fram yfir kosningar þrátt fyrir gífurlegan halla á fjárlögum þriðja árið í röð. Það boðar að ríkisstjórnin ætlar að skilja eftir sig uppsafnaðan halla þessara þriggja ára sem nemur a.m.k. 6000 millj. kr., vanda sem komandi ríkisstjórnum er ætlað að leysa með aðstoð skattgreiðenda. Varla þarf að segja neinum að þetta verður ljótasti viðskilnaður íslenskrar ríkisstjórnar frá upphafi vega. Þetta frv. færir skattgreiðendum vondar fréttir. Tekjuskattur einstaklinga, sem hækkaði um 600 millj. á þessu ári þrátt fyrir hástemmd loforð í gagnstæða átt, lækkar aðeins sem nemur hálfri þessari hækkun, en áfram munu stórfyrirtæki og eignamenn njóta góðs af hriplekum skattalögum sem eru með margvíslegum smugum og ástæðulausum undanþágum eins og flestir þekkja, undanþágum sem skerða tekjur ríkissjóðs sennilega um álíka háa upphæð og nemur hallarekstrinum. Ekki vantar örlætið í þessu frv. þegar gæluverkefni ríkisstjórnarinnar eiga í hlut. Verslunareigendur í nýja Hagkaupshúsinu fá þær góðu fréttir í þessu frv. að varið verði 40 millj. kr. í nýtt útibú áfengisverslunar þar á staðnum, að sjálfsögðu til að auka aðsóknina í húsið. Og flugstöðin fær 500 millj. kr. Hins vegar er efni frv. vond tíðindi fyrir sveitarfélögin sem svipt eru 300 millj. kr. tekjum, vond tíðindi fyrir landsbyggðina almennt, vond tíðindi fyrir bændur vegna enn rýrnandi niðurgreiðslna og 30% boðaðrar hækkunar á áburðarverði næsta vor, vond tíðindi fyrir námsmenn, bæði hvað varðar Lánasjóðinn og dreifbýlisstyrki til framhaldsskólanema, vond tíðindi fyrir húsbyggjendur með 300 millj. kr. lækkun framlags til byggingarsjóða, vond tíðindi fyrir alla þá sem leggja áherslu á jafnréttismál og félagsleg verkefni, t.d. vegna helmings niðurskurðar á framlögum til leikskóla og dagheimila. Ef nefna ætti eitt orð sem lýsir þessu frv. er það að stefna þess er andfélagsleg. Við skulum líta nánar á þessa hlið frv. Í frv. er boðað að framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verði lækkað, að lögbundnar tekjur sjóðsins verði skornar niður sem nemur 300 millj. kr. og þær fluttar í ríkissjóð. Ég leyfi mér að fullyrða að þótt ríkisstjórnir fyrr og síðar hafi haft uppi ýmiss konar sparnaðarviðleitni hefur engin sýnt af sér fyrr þá ósvífni að skerða þennan tekjustofn sveitarfélaganna sem er lögbundinn tekjustofn þeirra og á ekki að snerta ríkissjóð með einum eða neinum hætti öðrum en þeim að þessar tekjur eiga að koma við hjá ríkissjóði, koma inn í sjóðinn og eru greiddar þaðan út aftur. Jafnframt er í frv. boðað að sveitarfélögin eigi að fá aukið frelsi til að leggja á útsvar, hækka það ef þeim sýnist svo. Það er því ljóst að á móti þessari boðuðu tekjuskattslækkun upp á 300 millj. kr., sem er gervilækkun eins og ég lýsti áðan vegna þess að það er í raun áframhaldandi 600 millj. kr. hækkun á þessu ári, gætu skattar ríkis og sveitarfélaga sameiginlega átt eftir að hækka vegna þess að sveitarfélögin hljóta að bæta sér upp skerðinguna á greiðslunum í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga með hækkun útsvars. Þennan niðurskurð á framlaginu í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga má skoða líka í öðru ljósi. Ríkisstjórnin hælir sér af því með þessu frv. að nokkur hækkun hafi orðið á framlögum til grunnskóla, sjúkrahúsa og hafna. Það er rétt út af fyrir sig þó að hækkunin sé að vísu engan veginn til að bæta upp þá skerðingu sem átt hefur sér stað á liðnum árum. Þar var orðið um helmings niðurskurð að ræða og hækkunin sem nú fæst gerir engan veginn að bæta það upp. Framlög til flugvalla eru hins vegar óbreytt og lækka því hlutfallslega og framlög til dagvistarstofnana lækka um helming eða rúmlega það ef tekið er tillit til verðlagsbreytinga. Það má því í raun og veru segja að fjmrh. útvegi sér fjármagn til hækkunar á framlögum til sveitarfélaga með því einu að taka af þeim nokkurn veginn jafnháa upphæð í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Auðvitað breytir engu í hvaða ljósi við skoðum þessar tölur. Þarna er um að ræða reikningskúnstir sem eru ætlaðar til þess eins að villa mönnum sýn, telja fólki trú um að nú fáist aukið fjármagn til sveitarfélaganna þegar raunverulega er um hið gagnstæða að ræða þegar skerðingin á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga er tekin með í reikninginn, telja fólki trú um að verið sé að lækka skatta þegar raunverulega er verið að hækka skatta. Í frv. er boðað að Byggðastofnun skuli fá 80 millj. kr. framlag úr ríkissjóði. Það er sama upphæð og var í fyrra og því er þar um raunlækkun að ræða og er það satt að segja með ólíkindum hvað þessi ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. hefur leyft sér að skerða framlög til Byggðasjóðs mikið í sinni stjórnartíð. Í fjárlögunum má lesa að Pósti og síma er ætlað að skila í ríkissjóð 200 millj. kr. Hér er um að ræða einhverja furðulegustu skattlagningu sem lögð hefur verið á þjóðina á seinni árum því að þessi símaskattur verður að gerast með því að Póstur og sími hækki gjaldskrá sína sem þessum skatti nemur. Það er halli á Pósti og síma um þessar mundir. Það er enginn afgangur og því ljóst að framlagið til ríkissjóðs verður að innheimta með sérstakri hækkun gjaldskrár. Ég vil hins vegar bæta því við að ef einhver afgangur væri í raun og veru hjá Pósti og síma væri að sjálfsögðu sanngjarnara og eðlilegra að nota það fjármagn til að jafna símgjöld í landinu. Við Alþýðubandalagsmenn höfum einmitt flutt tillögu í þinginu um jöfnun símgjalda. Það er sanngirnismál. Það er réttlætismál. En þessi símaskattur er aftur á móti eitthvert versta uppátækið gagnvart landshlutum fjarri Faxaflóasvæðinu sem þessi ríkisstjórn hefur fundið upp á og er þá mikið sagt. Í frv. er greinilega gert ráð fyrir að niðurgreiðslur á húshitun fari lækkandi. Þetta bætist við hitt að verðjöfnunargjald var fellt niður á þessu ári og því er sannarlega ástæða til að óttast að veruleg hækkun verði á rafmagnstöxtum umfram verðlagsbreytingar á komandi ári ef ekkert verður að gert. Hér eru mál öll í þoku og sannarlega er ekki á mínu færi að spá neinu um það hversu mikil raunhækkun verður þarna á ferðinni, en það er ástæða til að vara við. Það er ástæða til að óttast að hækkun gæti orðið. Enn eitt dæmið um þá andfélagslegu stefnu sem einkennir fjárlagafrv. er meðferðin á Ríkisútvarpinu. Hún er alþekkt úr umræðum liðinna daga. Ríkisútvarpið veitir samfélagslega þjónustu sem er sannarlega mjög mikilvæg fyrir alla landsmenn og þá ekki síst fólkið í hinum dreifðu byggðum landsins. Í nýjum útvarpslögum var gert ráð fyrir sérstökum tekjustofnum í þágu Ríkisútvarpsins vegna þess að sýnt þótti að nýjar útvarps- og sjónvarpsstöðvar hlytu að skerða tekjur Ríkisútvarpsins frá því sem nú er. En í fjárlagafrv. er Ríkisútvarpið svipt þessum tekjum og svo er því jafnhliða áframhaldandi haldið í spennitreyju lítt breyttrar gjaldskrár þannig að stórfelldir rekstrarerfiðleikar blasa við á þeim bæ. Og fjmrh. hikar svo ekki við á sama tíma að boða það opinberlega að selja eigi utan af Ríkisútvarpinu flíkurnar, t.d. Rás 2 í hljóðvarpinu, og bætir svo gráu ofan á svart með því að gefa úr ríkissjóði á nákvæmlega sama tíma 45 millj. kr. með tollalækkunum á svonefndum "afruglurum" til að auðvelda einkaaðilum að ná sem mestum tekjum frá Ríkisútvarpinu. Ég lít svo á og segi það í fullri alvöru og hreinskilni að þessi árás á Ríkisútvarpið sé árás á fólkið í dreifðum byggðum landsins, alveg sérstaklega þar sem sjónvarp sést ekki enn þann dag í dag, það er þó hér og hvar um landið, og þar sem útvarp heyrist illa sem einnig er víða um land, FM heyrist alls ekki og langbylgja illa. Enn eitt dæmi um andfélagslega stefnu þessa frv. eru framlögin til jöfnunar námskostnaðar. Enn er upphæðin 20 millj. kr. á árinu 1987. Og hvernig skyldi þróun þessara framlaga til dreifbýlisstyrkja í þágu framhaldsskólanema hafa verið á liðnum árum? Árið 1987 20 millj., á árinu sem er að líða, 1986, sama upphæð, 20 millj., á árinu þar á undan, 1985, sama upphæð, 20 millj., á árinu þar á undan, 1984, nokkurn veginn sama fjárhæð, 18 millj. Sem sagt: í tíð þessarar stjórnar verður nákvæmlega engin hækkun, 2 millj., úr 18 í 20 millj., á sama tíma og verðlag hefur breyst um meira en 80%. Þetta er sú kveðja sem unga fólkið úr dreifbýlinu, sem stundar nám í framhaldsskólum víðs vegar um land, fær frá þessari ríkisstjórn. Sama gildir um unga fólkið sem verður að leita til Lánasjóðs ísl. námsmanna til að tryggja sér jafnrétti til náms á við þá sem betur eru settir fjárhagslega. Lánasjóður ísl. námsmanna fær á næsta ári lægri fjárhæð í beinu framlagi en á árinu 1986, er að vísu ætlað að bæta sér þetta upp með mjög verulega hækkuðum lántökum, en þar sem vitað er að lánin eru vaxtalaus sem veitt eru en með talsverðum vöxtum sem tekin eru sjá allir að þarna hlýtur að vera stefnt í alvarlegar fjárhagsþrengingar sjóðsins. Þar við bætast boðaðar breytingar á útlánareglum sem svo sannarlega verða ekki kallaðar neitt annað en andfélagslegar ráðstafanir. Sama er uppi á teningnum ef við snúum okkur að Framkvæmdasjóði fatlaðra. Honum er ætlað að fá á næsta ári 52 millj. kr. auk tekna af erfðafjárskatti sem nema 48 millj. kr. Það þarf vonandi ekki að segja mörgum þau tíðindi að í tíð þessarar stjórnar er um stórfellda lækkun á þessum framlögum að ræða. Á árunum 1981-1983 voru framlögin til Framkvæmdasjóðs öryrkja og þroskaheftra að jafnaði frá 100 millj. upp í 117 millj. miðað við raungildi fjárveitinga á árinu 1986. En eftir að þessi stjórn hefur tekið við er raungildi fjárveitinga á bilinu milli 55 og 66 millj. seinustu þrjú árin og á greinilega að lækka enn frekar á næsta ári. Hér er um álíka breytingu að ræða, þ.e. helmings lækkun, og er að eiga sér stað í sambandi við framlögin til dagheimila og leikskóla og átt hefur sér stað á þessu kjörtímabili varðandi ýmiss konar nauðsynleg framlög til bygginga sveitarfélaga. Svo að bætt sé við enn einu félagslegu verkefni og í þessu tilviki verkefni í samfélagi þjóðanna, þá er ljóst að þróunaraðstoðin til fátækra þjóða á enn að lækka á þessu ári, hefur farið hríðlækkandi í tíð þessarar stjórnar þveröfugt við samþykkt Alþingis frá árinu 1985 þar sem gert var ráð fyrir því að stefnt yrði að því að 0,7% af þjóðarframleiðslu rynnu til þessa málaflokks. Á árinu 1985 nam hins vegar prósentutalan 0,087. Hún fór niður í 0,063% árinu seinna, 1986, og hún á að fara niður í 0,05% á árinu 1987. Það er sem sagt ekki aðeins að hin félagslegu viðfangsefni innanlands séu stórlega skert heldur líka þetta sjálfsagða sanngirnismál, þetta félagslega verkefni í samfélagi þjóðanna. Svo litið sé á aðrar hliðar frv. má minna á að það er sameiginlegt hagsmunamál neytenda og bænda að verðlag á landbúnaðarafurðum sé sem lægst. Niðurgreiðslur fara hins vegar ört minnkandi nú um stundir og gert er ráð fyrir að þær verði óbreytt krónutala á næsta ári miðað við það ár sem er að líða. Það er því ljóst að niðurgreiðslurnar eru smám saman að hverfa út úr myndinni og eru nú aðeins brot af því sem áður var. Þetta á sinn þátt í því að auka framfærslukostnað heimilanna, sérstaklega hinna fátækari þar sem matvælin vega þyngra, og um leið veldur þetta auknum erfiðleikum í landbúnaði vegna þess að neysla dregst saman. Í fjárlagafrv. er boðað að lagður verði á virðisaukaskattur senn hvað líður. Það mál er náskylt vegna þess að ef hann er lagður á með þeim hætti sem ríkisstjórnin lagði til á s.l. ári munu landbúnaðarvörur hækka enn frekar í verði, bæði til tjóns fyrir neytendur og fyrir landbúnaðinn. Auðvitað liggur ekkert fyrir hvernig ríkisstjórnin hyggst haga álagningu þessa skatts. Löngum hefur verið sagt að erfitt væri að gera þar nokkrar undantekningar. Auðvitað er þetta stærsti ágallinn á skattinum ef svo fer að hann leggst með fullum þunga á afurðir landbúnaðarins. Það eru fáir dagar síðan þau óvæntu tíðindi gerðust að framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins og fyrrv. framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins, þ.e. núv. fjmrh., lentu heldur betur í hár saman í fréttatímum sjónvarps. Vinnuveitendasambandið hélt því nefnilega fram að það væri bersýnilega um að ræða raungildishækkun skatta frá árinu 1985 til 1986, að hækkunin væri miðað við byggingarvísitölu 5,6% og miðað við framfærsluvísitölu 8,2% og að beinir skattar mundu greinilega hækka um 3% á næsta ári. Margir munu hafa tekið eftir því að núv. fjmrh. brást ókvæða við þegar eftirmaður hans í starfi hjá vinnuveitendum kom með þessar ábendingar. Og Þorsteinn var ekkert að tvínóna við það í reiði sinni að fordæma slíkar reikningskúnstir sem hann kenndi við blekkingar. Hvor skyldi nú hafa haft rétt fyrir sér í þessu máli, fyrrv. eða núv. framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins? Auðvitað er það í þessu tilviki eins og oft þegar menn deila um tölur að báðir höfðu nokkuð til síns máls. Munurinn lá fyrst og fremst í því að Vinnuveitendasambandið reiknaði út frá verðlagsbreytingum milli ára, en hæstv. fjmrh. notaði alveg sömu tölur en miðaði við breytingar á landsframleiðslu milli ára. Þessar breyttu viðmiðanir gerðu þennan stóra mun á tölulegum staðreyndum hvors aðilans fyrir sig. En hvort skyldi vera sanngjarnara og eðlilegra að miða við verðlagsbreytingar og tekjubreytingar eða miða við aukningu landsframleiðslu? Ég leyfi mér að minna á að þjóðartekjur hafa verið að stóraukast seinasta árið. Ástæðan er sú að afli hefur mjög aukist, verðlag á afurðum okkar hefur mjög hækkað og jafnhliða hefur verðlag á olíuvörum lækkað, viðskiptajöfnuður orðið skárri en áður og reyndar miklu betri. En hefur hinn almenni skattgreiðandi notið þessa? Hefur hann notið þessara breytinga í launum sínum og lífskjörum? Því miður er svo ekki. Því miður hefur ekki orðið nein stórfelld breyting á vísitölu kauptaxta. Auðvitað er til lítils að benda á að landsframleiðsla hafi verulega aukist þegar ekki verður samsvarandi aukning á tekjum, hækkar ekki samsvarandi í buddu launamannsins. Staðreyndin er sú, eins og ég vék að í upphafi, að hæstv. fjmrh. hefur stuðlað að talsverðri hækkun tekjuskatts þvert ofan í margendurteknar yfirlýsingar hans og ríkisstjórnarinnar um að stefnt væri að afnámi tekjuskatts. Þetta gerðist á s.l. sumri með þeim hætti að skattvísitala var ekki hækkuð í takt við tekjubreytingar milli áranna 1984 og 1985 og þessi hækkun nam 600 millj. kr. En það eru ekki alveg allir sem átta sig á því að skattahækkunin, sem kom fram í fyrra, heldur áfram á næsta ári og því þar næsta nema leiðrétting fáist. Sú leiðrétting hefur alls ekki verið gerð. Þvert á móti er áframhaldandi miðað við grunninn sem hækkaði verulega á árinu 1986 og aðeins verður skilað 300 millj. kr. aftur af hækkuninni. Síðan er ætlunin að sveitarfélögin innheimti þessar 300 millj. kr. með hækkuðu útsvari og þannig munu tekjuskattar bersýnilega hækka. Þar til viðbótar mun svo verðlag á olíuvörum hækka um 600 millj. kr. Það er mál út af fyrir sig. Í sjálfu sér er ekkert óeðlilegt að samfélagið reyni að hagnýta sér á sem skynsamlegastan hátt þá verulegu lækkun á olíuvörum sem átt hefur sér stað, en hins vegar er ekki hægt að skella skollaeyrum við ábendingum sjómanna um að tekjur þeirra voru verulega rýrðar í upphafi ferils þessarar ríkisstjórnar vegna mikilla hækkana á olíuvörum. Það er því ljóst að samfélagið skuldar þeim uppbót nú þegar olíuvörur lækka á nýjan leik. Auk þess hefði mörgum manninum fundist eðlilegast, miðað við að ekki hefur verið staðið við langtímaáætlun í vegagerð, að þessi tekjuauki rynni að verulegu leyti til að reyna að standa við þau áform sem menn settu sér fyrir nokkrum árum í vegamálum. Nei, auðvitað er þarna um verulegar skattahækkanir að ræða, en því miður er það sorgleg staðreynd að þetta dugar ekki til að koma jöfnuði á hjá ríkissjóði. Ástæðan er sú að það eru svo margir aðilar sem sleppa við að borga eðlilegan skatt af tekjum sínum eins og úr þessum ræðustól hefur oft áður verið rakið. Hæstv. fjmrh. hélt því fram áðan að halli ríkissjóðs stafaði fyrst og fremst af því að ákvarðanir hefðu verið teknar um útgjaldaauka í kjarasamningunum á s.l. ári. Þó viðurkenndi hann að sú skýring dygði engan veginn. Viðbótarskýringin, sem átti að duga, var sú að laun hefðu hækkað meira en áformað hefði verið. Ég hef margoft áður bent á að þetta eru falsrök og það þekkja allir sem komið hafa nálægt rekstri ríkissjóðs að þannig ganga málin ekki fyrir sig. Ef ríkissjóður lætur út 1500 millj. kr. með tollalækkunum eða með öðrum hætti er ljóst að ráðstöfunarfé almennings eykst að sama skapi og þá koma þessir peningar að talsverðu leyti til baka aftur í auknum tekjum ríkissjóðs þannig að það er engan veginn hægt að taka upphæðina alla og segja: Þetta hefur ríkissjóður misst. Hann hefur örugglega ekki misst nema helminginn af upphæðinni, kannske miklu minna vegna þess að veltan eykst og skilar þar af leiðandi auknum tekjum. Nákvæmlega það sama gildir um launahækkanirnar. Þar er um enn sjálfvirkara lögmál að ræða. Það er nokkurn veginn gefin staðreynd í þjóðfélaginu að ef launahækkanir eru almennar sem nemur 5% aukast tekjur ríkissjóðs mjög fljótlega um sömu 5%. Kannske er þar ekki um nema 4% aukningu að ræða vegna þess að veltuskattarnir eru um 80% af ríkistekjunum, en 1% skilar sér fljótlega í kjölfarið með hækkuðum tekjuskatti. Þessi rök Þorsteins Pálssonar, sem eiga að útskýra þennan gífurlega hallarekstur ríkissjóðs, eru því falsrök. Jafnvel þótt þetta hefði ekki gerst, jafnvel þótt kjarasamningar hefðu aldrei verið gerðir og jafnvel þótt þessar launahækkanir hefðu ekki átt sér stað er ljóst af þeim tölum sem við blasa að það hefði verið mjög stórfelldur halli á ríkissjóði, í öllu falli eitthvað á annað þúsund milljónir. Það er eftirtektarvert að skoða afkomu ríkissjóðs seinustu 17 árin. Ég hef fengið upplýsingar frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun um tekjur og gjöld ríkissjóðs á liðnum 17 árum og ég hef látið dreifa þessum upplýsingum á borð allra þm. Ég hef líka látið teikna línurit, sem fylgir þessum upplýsingum, þar sem fram kemur rekstrarafkoma ríkissjóðs sem hundraðshluti af útgjöldum. Ef menn skoða þetta línurit, eða súlurit eins og það mun kallað, sjá menn að halli hefur verið á ríkissjóði 11 sinnum þessi 17 ár, en 6 sinnum hefur verið afgangur. Ef nánar er skoðað og menn velta því fyrir sér hverjir hafa helst verið í stjórn á þeim tímum sem þessi halli hefur verið blasir svarið við. Það eru fyrst og fremst árin sem Sjálfstfl. hefur haft fjmrh. að þessi halli hefur verið hvað mestur. Ég læt hv. þm. eftir að lesa þetta úr súluritinu. Það blasir við svo berlega sem nokkuð getur verið. Það er sem sagt ljóst að það virðist vera fylgifiskur íhaldsstjórna að reka ríkissjóð með gífurlegum halla. Á þremur árum, þ.e. árinu sem er að líða, árinu í fyrra og næsta ári, safnar ríkissjóður samanlagt 6000 millj. kr. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir hve rosalega há þessi fjárhæð er, en ef við ættum að finna einhvern samanburð mætti benda á að ef við ætluðum á næsta ári að ná þessari skuldasúpu núv. ríkisstjórnar inn á einu ári með hækkun á tekjuskatti einstaklinga þyrfti að þrefalda tekjuskattinn til að ná inn og fylla í það gat sem þessi ríkisstjórn skilur eftir sig. Ja, öðruvísi mér áður brá, mundi margur íhaldsmaðurinn segja og verða hugsað til ágæts forustumanns íhaldsmanna fyrr á öldinni, Jóns Þorlákssonar, sem sannarlega var fastur fyrir í ríkisfjármálum og kunni lagið á að láta þar ekki gerast mikil skakkaföll. En það eru breyttir tímar og aðrir menn í forustu Sjálfstfl. og þeir ætla að temja sér það, ekki bara seinast þegar þeir voru í stjórn og höfðu Matthías Á. Mathiesen sem fjmrh. heldur líka í þessari stjórn, að skilja eftir sig stærri og rosalegri skuldahala sem aðrir eiga síðan að reyna að rekja upp hvernig svo sem til tekst um það. Ég vek á því athygli að sennilega er hallinn miklu meiri á árinu 1987 en fjárlagafrv. segir til um vegna þess að þegar fjárlagafrv. í fyrra kom fram var gert ráð fyrir tekjuafgangi upp á 123 millj. sem breyttist í halla upp á 2200 millj. Og hvað skyldi hallinn vera orðinn mikill í árslok 1987 úr því að nýja fjárlagafrv. gerir ráð fyrr því í upphafi að hallinn sé 1500 millj. kr.? Þar gæti orðið um allrosalega fjárhæð að ræða. Þar að auki er óhjákvæmilegt að benda á að þarna er um mjög háskalegan vítahring að ræða því að hallann verður að sjálfsögðu að brúa með óreiðuvíxlum, lántökum, bæði innlendum og erlendum, og það þarf að greiða vexti af þessum lánum. Ég vek á því athygli að sennilega er um mjög mikla vanáætlun að ræða í lánsfjárlagafrv. og fjárlögum um erlendar lántökur. Þær prósentutölur sem ríkisstjórnin er að státa af um þessar mundir eru mjög villandi. Hún stærir sig af því að hlutfall erlendra skulda af þjóðartekjum fari lækkandi. Þá halda þeir sem það heyra að það hljóti að stafa af því að lántökur fari minnkandi. Auðvitað er ástæðan sú ein að það er deilitalan, talan sem er fyrir neðan strik í þessu prósentudæmi, sem á að fara hækkandi, þ.e. þjóðarframleiðslan. Það er þess vegna sem prósentutalan fer lækkandi en ekki vegna þess að skuldastaðan sé neitt betri en áður. Nákvæmlega sama gildir um prósentutölu greiðslubyrði af erlendum lánum. Þar fer prósentutalan lækkandi, í fyrsta lagi vegna þess að rétt í svipinn hafa vextir lækkað á erlendum lánsfjármörkuðum og í öðru lagi vegna þess að deilitalan, þ.e. útflutningsafurðirnar, hafa farið vaxandi. Magn þeirra hefur vaxið og gjaldeyristekjurnar aukist og því lækkar hundraðshlutinn sem því nemur. En það er ekki vegna þess að við stöndum neitt betur að vígi til að greiða þessar skuldir þegar til lengri tíma er litið vegna þess að þær aðstæður sem nú hafa breyst til batnaðar gætu allt eins orðið aftur lakari ef breytingar verða t.d. á verðlagi olíuvara úti í hinum stóra heimi eins og margir spá að verði. Ég segi að lokum: Það blasir við hverjum manni að í ríkisfjármálum hefur orðið mikið skipbrot og þetta skipbrot skapar mikinn háska. Það er stórfelldur vandi sem fer vaxandi nú með hverju árinu og verður býsna erfiður viðureignar fyrir komandi ríkisstjórnir að leysa. Ég lít svo á að útkoman í ríkisfjármálunum sé ein og sér næg ástæða fyrir ríkisstjórnina til að segja tafarlaust af sér og í raun og veru lít ég svo á að það sé pólitískt siðleysi af núv. ríkisstjórn að ætla sér að sitja fram yfir kosningar með ríkisfjármálin í slíku óefni sem raun ber vitni í stað þess að láta kjósa á þessu hausti og lofa svo öðrum að bæta úr.



Herra forseti. Frv. það til fjárlaga fyrir árið 1987 sem hér er nú til umræðu í sameinuðu Alþingi er að þessu sinni lagt fram með umtalsverðum rekstrarhalla, rekstrarhalla upp á samtals 1 milljarð 583 millj. kr. Sjálfsagt geta allir verið sammála um að óæskilegt er að reka ríkisbúskapinn með umtalsverðum halla, eins og hér er gert ráð fyrir. Slíkt á auðvitað ekki eingöngu við um ríkisbúskap heldur að sjálfsögðu einnig um öll fyrirtæki, stofnanir, sjóði og síðast en ekki síst um rekstur heimilanna. Öll verðum við að setja okkur það sem meginmarkmið að við eyðum ekki meiru en við öflum. Slíkt er aðeins réttlætanlegt við sérstakar aðstæður og þær aðstæður sem hér hafa skapast eiga sínar skýringar. Meginorsökina má rekja til þess er ríkisvaldið tók þátt í kjarasamningum á s.l. vetri og lagði þar verulega af mörkum með því annars vegar að fella niður tekjur, einkum í formi lækkaðra tolla og aðflutningsgjalda, og hins vegar með því að auka útgjöld svo takast mætti að ná samningum á vinnumarkaðnum. Ég hygg að flestir séu sammála um að þeir samningar hafi verið mikilvægir, þar hafi verið brotið í blað og sú samningagerð hafi haft veruleg áhrif á framvindu og þróun efnahagsmála þessarar þjóðar. Sú þróun hefði ekki orðið í þá veru sem raun ber vitni ef ríkisvaldið hefði ekki tekið þátt í samningunum með þessu móti. Þetta leiddi hins vegar til þess að verulegur halli er nú fyrirsjáanlegur á ríkisfjármálum yfirstandandi árs og ljóst að útilokað var að snúa algjörlega við blaði og leggja að þessu sinni fram hallalaust fjárlagafrumvarp. Til þess þarf lengri tíma, aðlögun einhverra ára, en vissulega er hér reynt að snúa þróuninni við og áætlaður halli næsta árs er verulega lægri en fyrirsjáanlegt er að verður á þessu ári. Tekjuhlið frv. upp á 40 milljarða kr. skiptist í þrjá meginflokka, beina skatta, en þar er stærsti liðurinn tekjuskattur upp á 4,8 milljarða eða rúmlega 12% af heildartekjum ríkissjóðs, óbeina skatta upp á 31,3 milljarða, en þar er stærsti liðurinn sölugjaldið sem áætlað er að gefi nettó 15,5 milljarða kr. eða tæplega 40% af heildartekjum ríkissjóðs, og svo fjármunatekjurnar sem eru vaxtagreiðslur og arðgreiðslur af fyrirtækjum eða stofnunum ríkisins upp á 2,7 milljarða kr. Varðandi skattamálin almennt vil ég setja fram það álit mitt eða þá skoðun að það skattakerfi sem við nú búum við sé bæði götótt og óréttlátt og þarfnist verulegra breytinga og endurskipulagningar. Öllum er ljóst í raun og viðurkenna það, a.m.k. undir niðri, að veruleg skattsvik viðgangist í þessu þjóðfélagi og það er brýnt að stjórnvöld takist á við þann vanda. Undan því verður ekki lengur ekist og hefði gjarnan mátt sýna viðbrögð við þessu máli fyrr og af meiri festu en gert hefur verið. Reyndar er það ekki ný saga að slælega sé staðið að þessum málum því að þeir fjármálaráðherrar sem ég hef átt samstarf við hafa sýnt þessu máli lítinn skilning eða lítið beitt sér varðandi það að herða innheimtuaðgerðir og efla innheimtu skatta sem eiga að renna til ríkissjóðs. Nú er svo komið að ekki verður lengur við unað. Það má e.t.v. segja að hv. þm. Albert Guðmundsson hafi í fjármálaráðherratíð sinni sýnt tilburði í þá átt að efla innheimtu skatta með auglýsingaherferð og fjölgun starfsfólks á skattstofum, en ég minnist ekki einnar einustu tillögu í þá átt úr fjármálaráðherratíð hv. þm. Ragnars Arnalds. Það þarf að taka á þessum skattsvikum og það þarf að herða til muna allar refsiaðgerðir. Það á að svipta þá menn atvinnuleyfum sem gerast brotlegir við skattalögin og beita öllum þeim ráðum öðrum tiltækum sem leitt gætu til bættrar skattinnheimtu og leitt geta til þess að menn skili ríkissjóði þeim gjöldum sem þeim ber og í réttu hlutfalli við tekjur þeirra eða afkomu fyrirtækja þeirra sem því miður virðist þó vera verulegur misbrestur á. Varðandi tekjuskattinn sérstaklega vil ég einnig láta það álit mitt koma fram að mér finnst hann á undanförnum árum hafa orðið óréttlát og ósanngjörn skattlagning í þeirri mynd sem hann nú er. Við horfum á fjöldann allan af þjóðfélagsþegnum sem virðast hafa ærið nóg að bíta og brenna en taka lítinn þátt í rekstri samfélagsins. Einhverra hluta vegna hefur þeim tekist að koma sér upp slíku kerfi að þeir komast hjá því að greiða þau gjöld sem þeim ber miðað við þann lífsmáta eða þá lifnaðarháttu sem þeir hafa tamið sér. Tekjuskatturinn á í eðli sínu að vera jöfnunartæki stjórnvalda til þess að jafna á milli þeirra sem mikið bera úr býtum og hinna sem minna mega sín en því miður virðist mér þróunin hafa orðið sú að undanförnu að hann hefur þvert á móti leitt til þess að auka ójöfnuð í þjóðfélaginu. Sjálfsagt má segja að það sé uppgjöf stjórnvalda að takast ekki á við þessi mál og láta skattinn á ný gegna því hlutverki, jöfnunarhlutverki, sem hann á að gegna en miðað við óbreytt ástand stefnir hugur minn miklu fremur til þess að tekjuskattur verði lagður niður í núverandi mynd og fundið upp nýtt skattaform sem betur þjóni sínum tilgangi og þá þarf að fara aðrar leiðir til þess að jafna lífskjörin. Það ættum við fremur að gera í gegnum tryggingakerfið en skattakerfið. Geti menn hins vegar bent á leiðir sem renna á ný styrkum stoðum undir tekjuskattskerfið og nái menn saman um að fara þær leiðir er ég tilbúinn til að endurskoða afstöðu mína. Varðandi söluskattinn má segja svipaða sögu. Söluskatturinn hefur á undanförnum árum þróast þannig að auðvelt virðist vera fyrir ýmsa aðila, sem á annað borð eru þannig hugsandi, að skjóta honum undan, gera ekki rétt skil til ríkissjóðs, jafnvel þó svo að þeir hafi innheimt þennan skatt af skattgreiðendum en stungið honum síðan í eigin vasa. Einnig vitum við að brögð eru að því að menn geri samninga sín á milli um að söluskattur skuli ekki lagður á og þannig skila sér ekki til ríkissjóðs þær tekjur sem þó er gert ráð fyrir að eigi að greiðast af viðkomandi vörum eða þjónustu. Þetta er að sjálfsögðu óviðunandi. Ég hef átt viðræður við menn sem mikið hafa fjallað um skattamál á undanförnum árum og þeir hafa látið það álit sitt í ljós að e.t.v. sé nauðsynlegt að taka upp nýtt gjörbreytt skattkerfi. Það þurfi kerfisbreytingu. Nú má segja að það hafi aldrei þótt góð latína að framkvæma breytingar aðeins breytinganna vegna, en í þessu tilfelli kann það að reynast nauðsynlegt og þessir skattfróðu menn, sem ég hef rætt við, hafa einmitt bent á það að með tíð og tíma verði skattalög úrelt, bæði götótt og óréttlát einkum af tveimur ástæðum. Önnur ástæðan er sú að smám saman læra menn á viðkomandi skattkerfi, finna í því smugur og finna aðferðir til þess að komast undan að greiða það sem þeim ber. Hin ástæðan er sú að í tímans rás freistast stjórnvöld einnig til þess að samþykkja alls konar undanþágur og breytingar á skattalögum, ýmiss konar smugur sem verða síðan þess valdandi að þeir sem lag hafa á og vilja til geta einnig komið sér undan að greiða réttmæt gjöld eða þau gjöld sem þeim ber með því að nota sér þessi göt sem stjórnvöld hafa búið til. Þetta er það sem hugsanlega réttlætir kerfisbreytingu breytingarinnar vegna og jafnvel má færa að því rök að slíka kerfisbreytingu þyrfti að gera með vissu árabili, e.t.v. 10, 15 eða 20 ára bili, þá þyrfti að taka upp nýtt skattkerfi og hverfa frá því sem menn hafa áður búið við sem þá er trúlega orðið hriplekt. Þetta kann að þykja nokkuð harður dómur en svona horfir þetta mál við mér og þó nú sé ekki tími til þess að ræða frekar um þær leiðir eða þær aðferðir sem ég teldi skynsamlegt að viðhafa er nauðsynlegt að menn geri það, og það fyrr en síðar, því að óviðunandi er að sætta sig við það ástand sem nú ríkir. Í frv. er gert ráð fyrir sérstöku innflutningsgjaldi af olíu og bensíni sem áformað er að skili ríkissjóði 600 millj. kr. á árinu 1987. Nauðsynlegt er að styrkja fjárhag ríkissjóðs og hafa ýmsar þjóðir Vestur-Evrópu notað lækkun olíuverðs á heimsmarkaði til að styrkja fjárhag ríkjanna og lækka erlendar skuldir. Hér hefur allur hagur hins lækkaða olíuverðs á síðastliðnum mánuðum komið í hlut fyrirtækja og einstaklinga og í sjálfu sér er ekki nema gott eitt um það að segja. Ekki hefur enn verið endanlega ákveðið hvernig að þessu máli skuli staðið og er þessi skattlagning því enn í athugun hjá ríkisstjórn og stjórnarflokkum. Ég hef sett fram þá skoðun mína og geri það einnig hér að leggja beri orkuskatt á alla orku, jafnt innlenda sem innflutta, og afla með því ríkissjóði tekna og jafna um leið þann gífurlega og óréttláta mismun sem er á orkuverði í landinu. Það má t.d. gera með því að skatturinn sé jafnhá upphæð í aurum eða krónum á orkueiningu og verði síðan felldur niður eða endurgreiddur hjá þeim orkukaupendum sem nú þegar kaupa orkuna yfir einhverju ákveðnu verði. Þetta yrði þá um leið eitt skref í þá átt að jafna búsetuskilyrðin í landinu. Útgjaldahlið fjárlagafrv. er samtals upp á 41 milljarð 584 millj. kr. og er því rekstrarhalli upp á tæplega 1,6 milljarða svo sem áður hefur komið fram. Gjaldahliðin skiptist í meginatriðum í fimm flokka. Þar má fyrst nefna rekstrarliði sem eru laun og önnur rekstrargjöld ráðuneyta og ríkisstofnana upp á samtals 16,8 milljarða kr. Þar af er launaliðurinn einn upp á 13,4 milljarða eða rúmlega 32% af heildarútgjöldunum. Annar flokkurinn er svokallaðar neyslu- og rekstrartilfærslur upp á 15 milljarða rúma. Þar eru liðir eins og almannatryggingar, niðurgreiðslur á vöruverði, úrflutningsuppbætur, framlög til sjóða, svo sem Lánasjóðs íslenskra námsmanna, endurgreiðsla söluskatts í sjávarútvegi og fleira. Stærsti liðurinn er almannatryggingar upp á 9,7 milljarða eða tæpan fjórðung heildarrekstrarútgjalda ríkissjóðs. Þriðji liðurinn er síðan vaxtagjöld en í þau er áætlað að verja á næsta ári 3,4 milljörðum kr. sem er því betur nokkur lækkun frá áætluðum vaxtagreiðslum ríkissjóðs á þessu ári. Auðvitað er hart að þurfa að sjá eftir svo háum fjárhæðum í vaxtaútgjöld eða vaxtagreiðslur, en það stafar að sjálfsögðu af því að á undanförnum árum höfum við verið að framkvæma og vinna að ýmsum mikilvægum verkefnum sem við höfum ekki getað gert án þess að taka til þess lán sem síðan leiða af sér að við verðum auðvitað að horfa á eftir allháum upphæðum til vaxtagreiðslna. Fjórði liðurinn er viðhaldsliður upp á 1,1 milljarð kr. og hækkar hann nokkuð umfram verðlagsforsendur frv. Meiri hluti upphæðarinnar er til viðhalds þjóðvegakerfisins eða 878 millj. kr., en þær 225 millj. sem þá eru eftir eru um það bil 50% hærri fjárhæð en var á síðasta ári varið til viðhalds á fasteignum ríkisins og var sannarlega ekki vanþörf á. Víða er svo komið að húseignir hins opinbera eru mjög illa farnar og þarfnast mikilla endurbóta. Það er óskynsamlegt að fara svo með opinberar eignir og þess vegna nauðsynlegt að verja nú hærri upphæðum en áður til þessa viðhaldsverkefnis. Fimmti og síðasti flokkurinn, sem ég nefni, eru fjárfestingarnar. Þessi liður hækkar einnig nokkuð umfram verðlagsforsendur frv. og er samtals upp á 5,2 milljarða kr. Á undanförnum árum hafa stjórnvöld gengið mjög á þessa fjárfestingarliði. Opinber fjárfesting hefur dregist saman og minnkað hlutfallslega miðað við heildarútgjöld ríkisins, en nú er reynt að snúa nokkuð við á þeirri braut. Það er að sjálfsögðu bæði auðvelt og einnig mjög freistandi að vera með yfirboð hvað varðar framlög til fjárfestinga og stofnkostnaðargreiðslna af hálfu ríkisins og ýmsir þm. hafa einmitt fallið í þá freistni. Þó að framlög til hafnaframkvæmda, svo eitthvert dæmi sé tekið, hækki úr 74 millj. kr. í 160 millj., um 86 millj. kr. eða 116%, er vissulega auðvelt að segja að hér sé um allt of lítið fjármagn að ræða. Það hefði þurft að vera miklu hærra. Og mér er það auðvitað vel ljóst ekki síður en öðrum hv. þm. að kröfur og óskir um fjárveitingar til hafnamála og allra annarra opinberra fjárfestinga eru miklar, svo miklar að þær upphæðir sem tilgreindar eru hér í þessu frv. duga hvergi nándar nærri. Ef ég tek t.d. dæmi úr mínu kjördæmi, Norðurlandskjördæmi eystra, gerir áætlun Vita- og hafnamálastofnunarinnar ráð fyrir því að brýnar framkvæmdir í því kjördæmi séu upp á 130-140 millj. kr. og er þó sjálfsagt ekki allt talið. Það mætti því segja með nokkrum sanni og með fullum rökstuðningi að ekki veitti af þessum 160 millj . kr. sem áætlaðar eru í framkvæmdirnar í þetta eina kjördæmi en ég býst einnig við að svipaða sögu megi segja um mörg önnur kjördæmi. Þeim veitti ekki af tugum eða jafnvel hundruðum milljóna króna til þess að fullnægja óskum og því sem talið er brýnustu þarfir við framkvæmdir í höfnum á viðkomandi stöðum. Varðandi hafnarmannvirkin langar mig að nefna eitt mál sem ég tel hafa mikla sérstöðu. Hluti af samgöngumálum Hríseyinga er ferja sem gengur milli eyjarinnar og hafnar á Árskógssandi en þar eru svo mikil þrengsli orðin í höfn, m.a. vegna vaxandi og öflugrar útgerðar, að ferja Hríseyinga hefur nánast enga aðstöðu til að leggjast að og athafna sig. Þetta er orðið algjört ófremdarástand. Fólksflutningar með ferjunni eru stöðugt vaxandi og verður vart lengur ekist undan því að taka á þessu máli. Tillaga Vita- og hafnamálastofnunarinnar er að þar verði byggð sérstök ferjubryggja og er það auðvitað dýrt mannvirki, áætlað að kosti um 12 millj. kr. Ekki er líklegt að hafnarsjóður Árskógshrepps telji sig skuldbundinn til að leggja fram hlut á móti ríki í þessari framkvæmd og Hríseyingar eiga að sjálfsögðu nóg með sína höfn. Á þessu verður því að taka með sérstökum hætti enda er hér um samgöngumál að ræða, nánast hluta af vegakerfi Hríseyinga sem verður að leysa. Um fjárveitingar til skólamannvirkja má segja svipaða sögu og um framlög til hafna þrátt fyrir umtalsverða hækkun frá fjárlögum til frv. Þar er einnig ljóst að um allt of lága upphæð er að ræða til þess að fullnægja óskum. Og á undanförnum árum hefur þar að auki skapast sú staða milli ríkis annars vegar og sveitarfélaga hins vegar að mörg sveitarfélög, sem virðast hafa rúman fjárhag, hafa lagt í framkvæmdir, byggt skóla, sundlaugar, íþróttahús eða einhver önnur mannvirki, sem ríkið á að taka þátt í samkvæmt lögum, án þess að framlög frá ríki hafi verið fyrir hendi. Við þetta hafa myndast verulegar skuldakröfur af hálfu sveitarfélaganna á hendur ríkissjóði og í sumum sveitarfélögum eru þessar upphæðir farnar að skipta milljónatugum. Ég tel því mjög brýnt að skoða hvernig hægt sé að standa að uppgjöri við þessi sveitarfélög. Það er í raun hreinn skrípaleikur að vera að úthluta einhverjum hundruðum þúsunda eða í besta falli tveimur, þremur, e.t.v. fjórum millj. kr. til sveitarfélaga sem telja sig eiga inni tugi milljóna króna hjá hinu opinbera. Menn verða að átta sig á hvernig standa eigi að þessum uppgjörsmálum og reyna síðan að koma á áætlanagerð fyrir áframhaldandi framkvæmdir á þessu sviði og gott væri að koma á slíkri áætlanagerð varðandi flestar eða allar framkvæmdir hins opinbera. Þessi aðferð hefur gefist vel hvað varðar vegaframkvæmdir. Þar hefur um langt árabil verið unnið samkvæmt svokallaðri fjögurra ára áætlun og þó að hún standist e.t.v. ekki alltaf hygg ég þó að slík vinnubrögð séu gott fordæmi fyrir stjórnvöld til þess að taka upp svipaða langtímaáætlanagerð varðandi aðrar opinberar framkvæmdir. Þessari hugmynd hef ég reyndar hreyft oft áður bæði hér í fjárlagaumræðu og á öðrum vettvangi og vil enn ítreka það að ég tel að hér þurfi að taka til hendi og e.t.v. er staðan í skólamálunum einmitt hvatning eða það sem rekur á eftir að í þetta verkefni verði nú gengið án frekari tafar eða umhugsunar. Framlög til að styrkja sveitarfélög við vatnsveituframkvæmdir eru í frv. áætluð 10 millj. kr. Fjölmörg smærri sveitarfélög eru nú að undirbúa eða vinna að mjög dýrum vatnsveituframkvæmdum sem sumar hverjar kosta tugi milljóna króna. Það er því ljóst að upphæð sú sem gert er ráð fyrir í frv. dugar skammt til að aðstoða þau sveitarfélög sem hér eiga hlut að máli. Ég ætla ekki að fjalla frekar eða ítarlegar um tekju- eða gjaldahlið fjárlagafrv. né heldur þær forsendur sem frv, byggir á. Það hefur hæstv. fjmrh. gert í framsöguræðu sinni við þessa umræðu. Hæstv. fjmrh. fjallaði m.a. um það í framsöguræðu sinni áðan að sérstök stefna núv. stjórnvalda væri að selja ríkisstofnanir. Varðandi þann hluta ræðu hans vil ég taka fram að sjálfsagt er að skoða það, vega og meta í hverju einstöku tilfelli, hvort rétt sé að selja eignarhlut ríkisins í félögum eða fyrirtækjum. Ég get hins vegar ekki tekið undir að það sé stefna stjórnvalda að selja öll ríkisfyrirtæki. Það verða menn að meta hverju sinni. Ríkið hefur oft aðstoðað við að koma á nauðsynlegri atvinnustarfsemi eða hlaupið undir bagga þegar erfiðlega hefur gengið hjá aðilum með starfsemi sem talin hefur verið nauðsynleg. Það þarf ekki að tákna það að ríkið eigi um alla framtíð að vera þátttakandi í starfseminni. Aðstæður geta breyst og þá er sjálfsagt og eðlilegt að meta það hverju sinni. Mig langar nú til þess að fara örfáum orðum um nokkra þætti og einstök atriði frv. Þegar þingflokkur framsóknarmanna fjallaði um drög að fjárlagafrv. á fundi sínum í september s.l. var m.a. eftirfarandi bókað: 1. Eftirlit með framkvæmd skattalaganna verði stórhert. Vísar þingflokkurinn í því sambandi til tillagna í skýrslu fjmrh. um skattsvik. Er þingflokkurinn reiðubúinn til að taka þátt í þeirri vinnu. 2. Athuguð verði hækkun skatta á stóreignir, m.a. fjármagnseign. 3. Áfengi og tóbak verði hækkað umfram verðlag og fjárfesting ÁTVR þannig fjármögnuð. 4. Niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum verði ekki lægri í krónutölu en þær urðu eftir febrúarsamningana. 5. Gert verði ráð fyrir tilfærslu verkefna til sveitarfélaga. Þessi tilfærsla verði ákveðin í samráði við sveitarfélögin og þess gætt að alls ekki verði dregið úr jöfnuði með sveitarfélögum og að flutningurinn leiði til þess að fjármögnun og framkvæmd fari sem mest saman. Tillögum varðandi akstur skólabarna, gæslu og mötuneytiskostnað er hafnað án slíks samráðs. Þetta eru nokkur af þeim atriðum, sem rætt var um og komu til bókunar á þingflokksfundi framsóknarmanna á haustdögum þegar fjallað var um undirbúning fjárlagagerðarinnar. Ég hef hér á undan rætt nokkuð um framkvæmd skattalaga og hert skatteftirlit og einnig sett fram nokkrar athugasemdir varðandi það skattkerfi sem nú ríkir og álit mitt á nauðsyn þess að taka það rækilega til endurskoðunar. Ég ætla því ekki að eyða fleiri orðum að þessum þætti að sinni og hvað varðar bókun okkar um hugsanlegan skatt á stóreignir, þá er jú vitað að um það er ekki samstaða meðal stjórnarflokkanna og því má telja ólíklegt að sú leið verði farin til að auka tekjur ríkissjóðs og bæta stöðu hans á meðan þetta stjórnarsamstarf varir. Hins vegar vil ég fjalla lítils háttar um tilfærslur verkefna til sveitarfélaganna og margumræddan skólakostnað. Í athugasemdum við fjárlagafrv. segir m.a., með leyfi, forseta: "Á vegum hlutaðeigandi ráðuneyta og í samvinnu við sveitarfélögin er nú unnið að endurskoðun á skipan og kostnaðarskiptum sameiginlegra verkefna ríkis og sveitarfélaga. Nú liggur ekki fyrir hvaða verkefni og útgjaldaþættir muni færast til sveitarfélaganna, en menntamálaráðherra hefur lagt til að akstur skólabarna á grunnskólastigi og ýmis annar kostnaður, er tengist starfi grunnskólanna, færist til sveitarfélaganna. Í þessu frv. er að svo komnu máli áætlað fyrir þeim útgjaldaþáttum grunnskólanna sem kemur til álita að flytja. Aftur á móti hafa skil ríkissjóðs á söluskattstekjum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verið lækkuð sérstaklega um 130 millj. kr. Náist samkomulag um tilfærslu verkefna verða fjármál Jöfnunarsjóðsins endurskoðuð." Á öðrum stað í grg. með frv. er fjallað um sérstaka skerðingu á framlögum til Jöfnunarsjóðsins en þar segir, með leyfi forseta: "Í fjórða og síðasta lagi er þess að geta að skil ríkissjóðs á tekjum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga eru lækkuð sérstaklega um 130 millj. kr. til viðbótar 177 millj. kr. skerðingu lögbundinna skila, en sambærileg skerðing hefur gilt um tveggja ára skeið. Viðbótarlækkun þessi er til bráðábirgða og mun standa þar til stjórnvöld og samtök sveitarfélaga hafa tekið ákvörðun um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Nú eru starfandi nefndir sem um þetta fjalla og er þess vænst að þær skili áliti á næstu vikum þannig að fyrir afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1987 verði ráðrúm til að gera nauðsynlegar breytingar á frumvarpinu." Í þessum tilvitnuðu athugasemdum við fjárlagafrv. svo og með vísan til bókunar þingflokks framsóknarmanna lít ég svo á að ekkert geti orðið af þessum verkefnatilfærslum öðruvísi en samkomulag náist um það milli beggja aðila, þ.e. ríkisvaldsins og samtaka sveitarfélaganna. Náist nú ekkert slíkt samkomulag fyrir afgreiðslu fjárlaga verður að áætla aftur fyrir þessum 130 millj. kr. sem Jöfnunarsjóður sveitarfélaga var sérstaklega skertur um með vísan til þessarar verkefnatilfærslu. Málefni Jöfnunarsjóðsins þyrfti svo að taka til sérstakrar athugunar ef af verkefnatilfærslum yrði og breyta úthlutunarreglum hans í þá átt að hann geti raunverulega staðið undir nafni. Bókun okkar framsóknarmanna um málefni Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins er tilkomin vegna þess að okkur fannst óheyrilega há þau fjárfestingaráform sem fyrirhuguð voru, samtals að upphæð 95 millj. kr. við að reisa og innrétta tvær áfengis- og tóbaksverslanir hér í Reykjavík. Það mundi leiða til mikillar þenslu sem nauðsynlegt væri að reyna að draga úr. Okkur var hins vegar sagt að um báðar þessar byggingar væri búið að gera sérstaka bindandi samninga og algjörlega óumflýjanlegt að ráðast í þessar framkvæmdir samtímis. Við settum því fram þá hugmynd að verð á áfengi og tóbaki yrði hækkað umfram verðlag til þess að standa undir þessari miklu fjárfestingu. Í grg. fjárlagafrv. er sagt frá því að árið 1977 hafi ÁTVR gerst aðili að sameiginlegri byggingu í Mjóddinni í Breiðholtshverfi og nú á s.l. hausti hafi verið ákveðið að bjóða út uppsteypu og utanhússfrágang á þessu umrædda húsnæði og áformað að verja til þess 55 millj. kr. Einnig er greint frá því að ÁTVR hafi fest kaup á húsnæði í Kringlunni við Kringlumýrarbraut. Þar sé ráðgert að opna nýja verslun í ágúst á næsta ári og kostnaður við innréttingar og frágang á því húsnæði sé áætlaður um 40 millj. kr. Nú hafa hins vegar heyrst hugmyndir frá hæstv. fjmrh. um að fresta einhverju af þessum framkvæmdum. Þykir mér einsýnt að þar sem samningar um framkvæmdir í Mjóddinni eru í raun tilkomnir miklu fyrr en kaup á verslunarhúsnæði í Kringlunni, eða árið 1977, hljóti að vera óhjákvæmilegt að halda þeim framkvæmdum áfram og komi nú til greina að fresta einhverjum framkvæmdum hljóti það að verða við verslunina í Kringlunni svokölluðu. Auðvitað getum við framsóknarmenn fallist á að fresta báðum þessum framkvæmdum ef hæstv. fjmrh. er sammála okkur um að hér sé í of mikið ráðist og framkvæmdir upp á tæplega 100 millj. kr. á þessu svæði kunni að leiða til óeðlilegra útgjalda og of mikillar þenslu fyrir tilstuðlan ríkissjóðs. Það er í fullkomnu samræmi við álit okkar og tillögur frá því í sumar. Heyrst hafa þær athugasemdir að e.t.v. sé hugmyndin að frestun á framkvæmdum við verslunina í Mjóddinni í Breiðholtshverfi tilkomin vegna nýlegra eigendaskipta á öðru verslunarhúsnæði á því svæði. Bágt á ég með að trúa slíkum aðdróttunum í garð hæstv. fjmrh. og trúi alls ekki að óreyndu að slíkt geti ráðið ákvörðunum hans. Niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum voru auknar nokkuð í kjölfar febrúarsamninganna svokölluðu á s.l. vetri. Munum við framsóknarmenn leggja áherslu á að þeim niðurgreiðslum verði haldið áfram á næsta ári og er gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. að um óbreytta krónutölu verði að ræða svo sem lagt er til í bókun þingflokks framsóknarmanna sem ég hef áður vísað til. Hv. alþm. Ragnar Arnalds taldi þetta frv. m.a. óvinveitt bændum. Hv. þm. neitar að viðurkenna að frv. ráðgerir verulegar greiðslur til bænda í formi útflutningsuppbóta eða samtals 480 millj. kr. og það sem ég tel þó enn mikilvægara, 240 millj. kr. til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins til að aðstoða bændur við nauðsynlegar búháttabreytingar. Það er lítilfjörlegt af hv. þm. að viðurkenna ekki þann vanda sem við er að glíma í markaðsmálum landbúnaðarins og reyna að gera lítið úr þeim aðgerðum sem stjórnvöld grípa nú til til þess að koma lagi á þessi mál og treysta landbúnað til frambúðar. Þá eru enn í frv. nokkur atriði sem ég vil nefna og verð ég reyndar að játa að sum þessara atriða hafa komið mér og okkur framsóknarmönnum nokkuð á óvart. Vil ég þar fyrst nefna hugmyndir sem fram eru settar um breytingar á lögum um Framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins. Gert er ráð fyrir að lögum verði breytt þannig að aðflutningsgjaldatekjur, sem Framkvæmdasjóðnum ber af innfluttum sjónvarps- og útvarpstækjum, skuli renna í ríkissjóð. Ráðstöfunarfé sjóðsins skerðist samkvæmt því um 50 millj. kr. í ár og um áætlaðar 50 millj. kr. á næsta ári eða samtals um 100 millj. kr. Reyndar segir í grg. frv. að fjármál Ríkisútvarpsins, þar með talið Framkvæmdasjóðs, þarfnist nánari umfjöllunar fyrir afgreiðslu fjárlaga. Undir þetta skal vissulega tekið enda er mér ekki kunnugt um að þessi hugmynd hafi nokkurn tíma verið rædd í þingflokki framsóknarmanna og ég tel ekki líklegt að hún verði samþykkt þar. Sjálfsagt er að ræða við hæstv. fjmrh. um að draga úr áætluðum framkvæmdum Ríkisútvarpsins hér á þessu svæði á svipaðan hátt og hugmyndir hans virðast vera hvað varðar málefni ÁTVR, en þá er einnig hugsanleg meðferð á Framkvæmdasjóði Ríkisútvarpsins svipað og gert er ráð fyrir að fara með markaðar tekjur til byggingar Þjóðarbókhlöðunnar. Þar er ráðgert að þó innheimta sérstaks eignarskatts, sem renna skal óskiptur til byggingar Þjóðarbókhlöðu, nemi 95 millj. kr. eigi ekki að framkvæma nema fyrir 45 millj. en geyma sérstaklega merktar Þjóðarbókhlöðunni þær 50 millj. kr. sem þarna eru í mismun. Mér sýnist ekki útilokað að fara svipaða leið hvað varðar málefni Framkvæmdasjóðs Ríkisútvarpsins ef hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh. telja ekki þörf á að verja öllu þessu fjármagni Framkvæmdasjóðsins til framkvæmda á vegum útvarpsins. Ég vil þó geta þess hér að ég tel og þykist vita að Ríkisútvarpið eigi enn eftir að styrkja sitt dreifikerfi verulega. M.a. er brýn þörf á enduruppbyggingu langbylgjusendanna og Rás 2 hefur ekki enn náð til allra landsmanna. Úr því er brýnt að bæta hið fyrsta, enda ekki annað sæmandi en að allir þegnar sitji við sama borð hvað þetta varðar. Einnig tel ég að Ríkisútvarpið þurfi að bæta útsendingar Rásar 2 og sjónvarpssendingar til sjómanna á fiskimiðum í kringum landið. Ég hef heyrt marga þeirra kvarta yfir því og láta í ljósi óánægju sína með að ná ekki betur útsendingum útvarpsins. Jafnframt hafa þeir sagt mér að slíkt sé hægt að lagfæra, a.m.k. á mörgum stöðum, þó mér sé ljóst að sjálfsagt verði seint hægt að koma útsendingu útvarpsins á öll hefðbundin fiskimið. Í harðnandi samkeppni Ríkisútvarpsins við nýjar útvarps- og sjónvarpsstöðvar hljótum við að gera þá kröfu að svo sé að Ríkisútvarpinu búið að það geti gegnt því hlutverki sínu að þjóna öllum landsmönnum. Því er síst tími til þess nú að ráðast á tekjustofna, veikja með því undirstöðurnar og draga úr möguleikum Ríkisútvarpsins að gegna sínu mikilvæga hlutverki. Í athugasemdum við fjárveitingar til Hótel- og veitingaskóla Íslands er greint frá áætluðu 950 þús. kr. framlagi vegna fyrirhugaðs flutnings skólans að Laugarvatni. Hér er sett fram hugmynd sem þarf nánari athugunar við. Þó ekki séu í grg. frv. settar fram neinar skýringar um þennan fyrirhugaða flutning hefur heyrst að ráðgert sé að nýta fyrir þennan skóla húsnæði Hússtjórnarskólans á Laugarvatni. Það hús er nú lítið notað m.a. vegna einhliða ákvörðunar hæstv. menntmrh. um að leggja niður starfsemi nokkurra hússtjórnarskóla og mætti að sjálfsögðu ræða nokkuð um þá ákvörðun út af fyrir sig. Ég veit að nauðsynlegt er að endurskoða starfsemi og hlutverk hússtjórnarskólanna. Ræða þarf við þau félagasamtök sem aðild hafa átt að rekstri skólanna og eru jafnvel meðeigendur ríkisins að viðkomandi fasteignum. Á Laugarvatni er einnig rekinn Íþróttakennaraskóli Íslands og er hann á hrakhólum með bæði kennslu- og heimavistarhúsnæði. Ég tel mjög eðlilegt að málefni þess skóla verði höfð í huga þegar rætt er um framtíðarskipulag skólamála á Laugarvatni sem mér virðist nauðsynlegt að gera og það sem allra fyrst. Svipaða sögu má reyndar segja um skipan skólamála að Laugum í Þingeyjarsýslu. Þar er málum ekki ólíkt háttað og á Laugarvatni og engum blandast hugur um að þessi skólasetur og framtíð þeirra hafa grundvallarþýðingu fyrir þróun byggðar í viðkomandi héruðum. Enn verð ég að nefna eitt sem kemur mér nokkuð á óvart við yfirlestur frv. Undir utanrrn. er komið nýtt viðfangsefni sem nefnt er Ratsjárstöðvar, rekstur. Hér er átt við ratsjárstöðvarnar sem Bandaríkjamönnum var heimilað að reisa á Vestfjörðum og Norðausturlandi. Ég hélt að hér væri um að ræða mannvirki og rekstur sem svipað háttaði til með og önnur mannvirki Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli, enda kemur fram í greinargerðinni að þeir greiða allan kostnað við þennan rekstur. Megum við kannske búast við því að á næsta ári verði málningarverkstæði Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli, þar sem starfa nokkrir íslenskir málarar, sérstakt viðfangsefni á fjárlögum íslenska ríkisins, svo eitthvert dæmi sé nefnt. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni gert nokkrar athugasemdir við einstaka liði fjárlagafrv. sem gætu bent til þess að ég sé ekki ánægður með allt sem þar stendur og vissulega finnst mér að sumt mætti betur fara. Ég vil þó að sjálfsögðu að lokum lýsa ánægju minni með meginmarkmið frv. svo sem að viðhalda efnahagslegu jafnvægi í landinu. Ekki er gert ráð fyrir samdrætti í framlögum til velferðar- og menntamála. Við verðum að standa vörð um það velferðarþjóðfélag sem við höfum á undanförnum árum verið að byggja upp og eigum að vera óhrædd við að afla ríkinu þeirra tekna sem nauðsynlegar eru til að halda því uppi með fullri sæmd. Frv. samræmist því markmiði ríkisstjórnarinnar að ná sem næst jöfnuði við útlönd á næsta ári. Áformað er að halda áfram á þeirri braut að draga úr erlendum lántökum opinberra aðila. Nokkuð er reynt að auka við ýmsa fjárfestingarliði frv. þó vissulega sé þörf fyrir hærri upphæðir en svigrúmið er ekki fyrir hendi svo sem niðurstöðutölur frv. sýna best. Beitt er aðhaldi varðandi rekstrarútgjöld en þess þó gætt að rekstrarfé til starfsemi ráðuneyta og stofnana sé í samræmi við raunverulegt umfang. Hefur á undanförnum árum verið leitast við að fylgja þeirri stefnu og í frv. þessu eru leiðrétt framlög til nokkurra stofnana sem vitað var að ekki bjuggu við raunhæfa áætlanagerð. Full ástæða er því til að álíta að frv. sé nú nær því en nokkru sinni fyrr að áætla rétt til um umsvif ríkisins, ráðuneyta þess og stofnana á næsta ári. Grg. frv. svo og allar þær upplýsingar sem því fylgja að þessu sinni eru fullkomnari og betri nú en nokkru sinni fyrr og ber að þakka hæstv. fjmrh. og starfsmönnum hans undir stjórn hagsýslustjóra, Magnúsar Péturssonar, fyrir vönduð vinnubrögð hvað þessu viðvíkur. Fjvn., sem samkvæmt venju hefur þegar hafið störf, mun svo á næstu vikum takast á við það erfiða verkefni að yfirfara frv., gera á því nauðsynlegar lagfæringar og gera tillögur um skiptingu einstakra framkvæmdaliða svo sem ætlast er til af henni. Vænti ég góðs samstarfs við meðnefndarmenn mína og reyndar hv. alþm. alla hvað þetta vandasama verkefni varðar.



Herra forseti. Nú þykir mér týra á tíkarskottinu, eins og sagt er, þegar varaformaður fjvn. kemur hér og lýsir megnustu óánægju með marga liði og mörg efnisatriði fjárlaganna. Mér sýnist svo sannarlega að stjórnarflokkarnir þurfi að samræma eitt og annað áður en afgreiðslu þessara fjárlaga lýkur. Ég heyrði ekki betur en hv. 6. þm. Norðurl. e., Guðmundur Bjarnason, væri afar óánægður með ýmsa hluti í frv. og hann sagði raunar berum orðum og beint að framsóknarmenn mundu ekki samþykkja ákveðin atriði eins og t.d. að því er varðar Framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins. Þetta sagði hann berum orðum og ég verð að segja að ég fagna þeirri yfirlýsingu hans. Hv. þm. , síðasti ræðumaður, var hins vegar ánægður með eitt atriði og það var það að frv. stefndi að efnahagslegu jafnvægi. Hann er sæll í sinni trú. Ég held hins vegar að þetta sé ekki rétt, að þetta frv. stefni hreint ekki að efnahagslegu jafnvægi eins og hæstv. fjmrh. vill vera láta og eins og hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði í upphafi ræðu sinnar og mun ég koma að því síðar í mínu máli. En við þessa 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1987 gefst tækifæri til að fara almennum orðum um stefnu þessarar ríkisstjórnar í ríkisfjármálum, í hinum mikilsverðustu málum er varða alla þegna þjóðfélagsins og ekki aðeins afkomu þjóðarbúsins heldur og afkomu þegnanna, afkomu heimilanna í landinu. Ég mun hér á eftir ræða um meginstefnu í fjárlagagerðinni að því er varðar tekjur ríkissjóðs og gjöld og ég mun benda á ýmis þau atriði sem við Alþýðuflokksmenn teljum að aflaga fari og þá með hverjum hætti og hvaða leiðum þar megi breyta og verði að breyta. Auðvitað eru fjölmörg einstök atriði, kannske smáatriði að sumra mati, sem er að finna í frv. og sem einhverjir teldu að sérstök ástæða væri til að gera að umtalsefni en það verður þó ekki gert í þessari lotu eða á þessu stigi nema að tiltölulega litlu og takmörkuðu leyti. Í upphafi rökstuðnings og réttlætingar sem fylgir þessu frv. segir orðrétt, með leyfi forseta, að "fjárlagafrv. það, sem nú er lagt fram, einkennist um margt af almennu efnahagsástandi í landinu". Vel má þetta rétt vera, en það ber hins vegar að hafa í huga og leggja á það ríka áherslu, enda skiptir það höfuðmáli, að þetta fjárlagafrv. boðar ekki neina nýja stefnu. Það markar enga nýja stefnu til framfara eða til þess að búa í haginn fyrir komandi ár og þá kjarasamninga sem í vændum eru og það mótar ekki efnahagshorfurnar eða efnahagsstefnuna að einu eða neinu leyti. Þessi staðreynd, og þetta er meginstaðreynd, ég vek sérstaka athygli á því, sem ekki verður mótmælt, hlýtur að vera mörgum stuðningsmanni ríkisstjórnarinnar og þá einkanlega stuðningsmönnum Sjálfstfl. bæði bitur vonbrigði og sár, ekki síst þar sem um er að ræða fyrsta fjárlagafrv. sem formaður Sjálfstfl., hæstv. fjmrh., leggur fyrir Alþingi og undirbýr. Hæstv. ráðherrann sker sig í engu úr frá fyrirrennurum sínum. Hér bólar ekki á neinu nýju. Þvert á móti hefur hann farið í fötin fyrirrennara sinna og gengur í þeirra spor. Það er ekkert breytt, það er ekkert nýtt. Jafnvel er það svo að þeim árangri sem hefur náðst í margumræddri viðureign við verðbólguna kann nú að vera stefnt í hættu, árangri sem í fyrsta lagi náðist vegna fórna almennings þegar kaupgetan var skert svo um munaði og heimilin í landinu fengu skell, árangri sem náðist vegna þess að raunsæi og skynsemi réðu ferðinni hjá þeim sem stýrðu samningastefnu verkalýðsfélaganna í síðustu kjarasamningum, árangri sem náðist vegna þess hve viðskiptakjör okkar bötnuðu feiknarlega mikið með lækkuðu olíuverði og hækkandi afurðaverði erlendis. Það hefur verið bent á að þessum árangri kunni nú að vera stefnt í hættu og ég hygg að þeir sem hafa gert það hafi stutt það rökum. Annars var það svo að í ræðu sinni áðan virtist mér sem hæstv. fjmrh. þakkaði ríkisstjórninni allt það góða sem gerst hefði og þá sérstaklega kjarasamningana. Ég held hins vegar að þar hafi hann gengið heldur langt. Ég held að ef ríkisstjórninni er eitthvað að þakka í þessum efnum sé það að hún skuli ekki hafa eyðilagt þann árangur sem náðist vegna þess að þessi árangur er ekki vegna stefnu ríkisstjórnarinnar, hann er kannske frekar þrátt fyrir hana. Það hafa margir bent á að þessum árangri kunni að vera stefnt í hættu nú með þessu fjárlagafrv. hæstv. ráðh. Ég nefni þar prófessor Þorvald Gylfason sem á ráðstefnu Félags viðskipta- og hagfræðinga lét svo ummælt að þegar allt væri skoðað, og hér vitna ég til frásagnar í Morgunblaðinu laugardaginn 18. þ.m., þá virtist sér auðséð að frv. til fjárlaga og lánsfjárlaga gætu valdið þenslu í þjóðarbúskapnum, þar með vaxandi verðbólgu og viðskiptahalla á næsta ári, ef ekki yrði gripið í taumana. Prófessor Þorvaldur tók í fyrirlestri sínum saman A- og B-hluta fjárlaganna og bætir raunar við því sem hann nefnir C-hluta, en þar eru ýmis hálfopinber fyrirtæki og sjóðir. Þegar hann gerir þetta dæmi upp í heild er niðurstaðan sú að eftir standi um 3500 millj. kr. sem hann nefnir þensluhalla í þessu ríkisbúskapardæmi. Hann telur sömuleiðis hætt við að þessi þensluhalli verði í rauninni miklu meiri því eins og við öll vitum hér hv. þm. lækka fjárlögin ekki í meðförum þingsins heldur hækka þau, mismikið að vísu en ævinlega nokkuð. Við bætist svo að fjárlög hafa tilhneigingu, þegar þau eru komin í framkvæmd, til að standast ekki. Það vantaði ekki t.d. að dæmið liti bærilega út í fyrra, en hin raunverulega útkoma sem nú blasir við er dregur að lokum árs og uppgjöri er vissulega allt önnur eins og við vitum. "Fjármálastefna þessarar ríkisstjórnar er líkleg til að stuðla að vaxandi þenslu og verðbólgu á næsta ári ef ekki verður gripið í taumana" er haft eftir prófessor Þorvaldi í lok þessarar frásagnar Morgunblaðsins s.l. laugardag. En er hann einn um þessa skoðun? Hann er það ekki. Það veit þjóðin. Vinnuveitendasamband Íslands, hið forna vígi hæstv. fjmrh. þar sem hann var í eina tíð hæstráðandi til sjós og lands að því sagt er, hefur um þetta sitt að segja og hefur af því sprottið hin furðulegasta deila milli fyrrv. framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins, sem nú er hæstv. fjmrh., og núv. framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins, deila sem þjóðin hefur fylgst með á síðum dagblaða og hlustað á í útvarpi og sjónvarpi. Vinnuveitendasambandið segir: Skatttekjur ríkissjóðs munu að líkindum verða hærri að raungildi í ár en í fyrra. Fjárlagafrv. gengur út frá hækkun beinna skatta um nálega 3% og hækkun á raungildi óbeinna skatta um nálægt 2%. Vinnuveitendasambandið segir enn fremur: "Óneitanlega er teflt á tæpasta vað í áætlunum ríkisstjórnarinnar." Líka segir þar: "Hallinn á ríkissjóði á þessu ári verður ekki rakinn til tekjuafsals ríkissjóðs á fyrri hluta þessa árs. Hann verður", segir framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins, "einungis rakinn til útgjaldaauka sem virðist hafa orðið á árinu 1985, en enn virðist ekki hafa tekist að ná því samræmi milli tekna og útgjalda ríkissjóðs sem nauðsynlegt er." Það er hins vegar kapítuli út af fyrir sig að á sömu blaðsíðu Morgunblaðsins og er að finna þessi ummæli framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins er líka að finna sérstakt viðtal við hæstv. fjmrh. þar sem hann segir og meira að segja í fyrirsögn, með leyfi forseta: "Vinnuveitendasambandið dregur í land með staðhæfingar sínar." Ég fæ nú raunar ekki séð að Vinnuveitendasambandið hafi dregið í land í þessu máli með eitt eða neitt, en það er mál þeirra félaga, fyrrverandi og núverandi framkvæmdastjóra, að útkljá þessa deilu. En allt er þetta mál hið einkennilegasta svo að ekki sé meira sagt. En víkjum aftur að forsendum fjárlagafrv. og þeirri stefnu sem menn segjast vera að móta og látið er liggja að að í frv. felist. Enn vitna ég til inngangsins og aðfaraorða í athugasemdum. Þar segir: "Það mikilvægasta við niðurstöður þessa frv. er að þær samræmast því markmiði ríkisstjórnarinnar að ná sem næst jöfnuði í viðskiptum við útlönd á næsta ári." Um þetta má segja að ríkisfjármálin virðast alls ekki vera veigamikill þáttur í því að koma á eða viðhalda efnahagslegu jafnvægi í landinu, eins og ráðherra heldur fram. Það verður að líta á þessar athugasemdir í inngangi frv. sem eigin orð fjmrh. Það er hins vegar ljóst að ýmislegt í frv. er hreint ekki eins og hér er lýst. Margt í frv. er með losarabrag og lausgirt svo sem oft áður, lausatök á mörgum málum svo sem ég mun síðar víkja að. Þetta er ekki til þess fallið að skapa þá festu og það traust í stjórn efnahagsmála sem er forsenda þess að efnahagslegt jafnvægi geti ríkt í landinu. Enn er rétt að vitna til áðurgreindra orðaskipta hæstv. fjmrh. og Vinnuveitendasambandsins sem heldur því sannarlega fram, svo sem ég hef áður talið mig gera grein fyrir, að ríkisfjármálin valdi þenslu og stofni efnahagslegu jafnvægi í hættu. Einhvers staðar segir: "Vinur er sá er til vamms segir." Það skyldi þó aldrei vera að í þessu tilviki væri Vinnuveitendasambandið sá vinur hæstv. fjmrh. sem til vamms segir. Ég held að það verði ekki um það deilt að við þær aðstæður sem nú ríkja þarf að beita ríkisfjármálum í aðhaldsátt. Við höfum oftlega bent á það, Alþýðuflokksmenn, og gerum enn, en í frv. sem hér er um að ræða er ríkisfjármálunum ekki beitt í aðhaldsátt og því skal endurtekið að það kann að stefna í hættu þeim árangri sem náðst hefur og verður aldrei lögð of mikil áhersla á það. Það er rétt að víkja aðeins að erlendum lántökum sem hæstv. ráðh. gerði að sérstöku umtalsefni í ræðu sinni áðan og gumaði raunar mjög af. Hann talaði um það sem meiri háttar áfanga í hinni blómlegu fjármálastjórn íslenska ríkisins og sína helstu skrautfjöður að nú skuli dregið úr erlendum skuldum umfram það sem áður hefur verið. Við Alþýðuflokksmenn höfum um langt árabil gagnrýnt hóflausa erlenda skuldasöfnun og bent á hvern vanda það mundi skapa og því miður hafa þau aðvörunarorð reynst rétt. Það var ekki tekið tillit til þeirra né hlustað á þau á sínum tíma. Það er ekki nýtt að við bendum á þetta. En nú notar hæstv. fjmrh. það sem helstu skrautfjöður í sinn fjármálahatt að dregið verði úr erlendum lántökum hins opinbera og erlendar skuldir ríkisins muni lækka á næsta ári. En ef skoðuð er tafla nr. 18 á bls. 345 í þeirri þykku bók sem liggur á borðum okkar þm., þar er fjallað um heildarlántökur innlendar og erlendar á næsta ári, er þar vissulega gert ráð fyrir að opinberir aðilar lækki nokkuð skuldir sínar á næsta ári eða um 380 millj. kr. Það er að vísu ekki há tala en það er tala samt. En er þetta öll sagan? Aldeilis ekki. Það er nefnilega svo, hæstv. ráðh., að þegar betur er að gáð koma þarna á móti erlendar lántökur lánastofnana að upphæð 1510 millj. kr. sem er álíka há upphæð og ríkið hyggst fá að láni hjá bönkunum á næsta ári. Sé þetta mál hugsað eilítið lengra, hvert leiðir þá hugsunin og hvert leiða þá staðreyndirnar okkur? Annað af tvennu mun gerast, hæstv. ráðh.: Hæstv. ráðh. mun nota ríkissjóð Íslands til að ýta atvinnuvegunum út af innlenda lánamarkaðnum eða ýta bönkunum út í erlendar lántökur. Er þetta ekki rétt, hæstv. ráðh.? Ég hygg að annað af þessu tvennu muni gerast. Ráðherrann svarar því hér á eftir ef hann kemur auga á fleiri möguleika. En ég hygg að ef þessi mál eru metin raunsætt, hvað muni gerast þegar ríkissjóður tekur 1500 millj. að láni hjá bönkunum, muni annaðhvort atvinnuvegunum verða ýtt til hliðar eða bankarnir auka lántökur sínar erlendis. Það gefur auga leið. Ef hæstv. fjmrh. hefur einhverja þriðju töfraleiðina væri ánægjulegt að hann skýrði þingheimi frá því.

Lækka bindiskylduna, maður.

Já, það kannske leysir sum vandamál, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, en ég efast um að það leysi öll vandamál eins og stundum er haldið fram. Ég vitna enn á ný til þeirrar ráðstefnu sem Félag viðskiptafræðinga og hagfræðinga hélt á dögunum þar sem margir urðu til þess að halda því fram að ríkissjóður Íslands sé og muni áfram verða þensluvaldur í hagkerfinu. Það er þýðingarlaust fyrir hæstv. ráðh. að ætla sér að afgreiða þær röksemdir sem fram voru settar á ráðstefnu hagfræðinga og viðskiptafræðinga eins og honum hættir stundum til að gera, t.d. í útvarpi og sjónvarpi um málflutning þeirra sem honum eru ósammála, með því að segja að þetta séu bara blekkingar eða ósannindi eða rakalaus þvættingur. Ég held að hæstv. ráðh. geti ekki leyft sér slíkan málflutning. Hann er honum ekki samboðinn og hann er heldur ekki boðlegur í eyru skynsams og hugsandi fólks. Það vill fá röksemdir, ekki sleggjudóma um rakalausar fullyrðingar og ósannindi. Rök og staðreyndir hníga að því að fjárlagahallinn á þessu ári verði frekar meiri en minni en 2200 millj. kr. Þess vegna hlýtur það að vera krafa okkar, og þá kröfu set ég fram fyrir hönd þingflokks Alþfl., að fjmrh. skýri það nú fyrir þingheimi, vegna þess að hann gerði það ekki í ræðu sinni áðan og það er ekki gert í þessu fyrsta frv. hans, hvernig fjárlagafrv. ársins 1987 á að stuðla að betra jafnvægi í efnahagsmálum, hvernig þetta frv. á að stuðla að því að viðhalda þeim árangri sem náðst hefur og að hæstv. ráðh. rökstyðji að þetta sé ekki þenslufrumvarp sem stefni stöðugleika efnahagslífsins og atvinnulífsins í hættu. Sannleikurinn er sá og það væri sæmst að viðurkenna refjalaust að þetta frv. stuðlar ekki að betra jafnvægi í efnahagsmálum og því hef ég leitt rök að. Þar að auki er þetta frv. að mjög mörgu leyti opið, óljóst, þokukennt, ófrágengið og endasleppt í veigamiklum málum og mun ég nánar víkja að því hér á eftir. Varðandi tekjuhlið frv. ber allt að sama brunni. Það er athyglisvert, réttara væri kannske að segja að það væri ámælisvert, að tekjuhlið þessa fjárlagafrv., hæstv. fjmrh., er í mjög veigamiklum atriðum byggð á lagabreytingum sem á þessu stigi eru aðeins ráðgerðar og sem þingheimur veit ekkert um á þessu stigi máls, sem Alþingi hefur ekki haft nokkra minnstu möguleika til að kynna sér, hvorki í frumvarpsformi né á annan hátt. Hér er sannarlega auðvelt að nefna dæmi. Ég átti von á því að hæstv. fjmrh. skýrði þessi mál eitthvað frekar í framsöguræðu sinni með frv., þau frv. sem tekjuhlið fjárlagafrv. á að hvíla á. Hann gerði það ekki. Skýringin hlýtur að vera sú að þessi frv. eru ekki til, hæstv. ráðh. Við skulum nefna dæmi: Það er reiknað með því að það verði lagt gjald á innfluttar olíuvörur er skili 600 millj. kr. á næsta ári. Nú hefur olíuverð lækkað og almenningur nýtur hagsbóta af því. "Neyttu nú meðan á nefinu stendur", sagði í þjóðsögunni, og þá reiðir fjmrh. til höggs og skattleggur bensín og olíuvörur eða tilkynnir að hann ætli að gera það.

Hvert var framhaldið í þjóðsögunni?

Vill ekki hv. þm. Ólafur Þórðarson greina frá því þegar hann kemur í ræðustól. Hann gæti sagt margt vitlausara, held ég. - En hæstv. fjmrh. notar það að almenningur nýtur hagsbóta af lækkun olíuverðs til að auka skatttekjur ríkissjóðs. Þar kemur stóri bróðir, Sjálfstfl., til skjalanna þegar bensín og olíuvörur lækka og eykur skattheimtuna. Á þessari stundu er ekkert vitað um gjaldstofn þessa nýja gjalds eða hvaða verðlagsáhrif það hefur í för með sér. Sé það ætlun ríkisstjórnarinnar að afla ríkissjóði svo mikilla tekna sem hér er talað um hlýtur það að vera lágmarkskrafa - og ég endurtek að það hlýtur að vera lágmarkskrafa - að ráðherra geri þinginu ítarlega grein fyrir þessum áformum. Hann ætti raunar að vera búinn að því. Ég sé ekki að hann hyggist gera það við þessa umræðu fjárlaga. Þó má vera að hann geri það í lokasvarræðu sinni. Auðvitað á þingið kröfu á því að fá upplýsingar um þessa tekjuöflun. Í öðru lagi er talað um að tekjuskattur verði lækkaður um 300 millj. kr. Það er ekkert um það vitað frá hvaða stigi þessi lækkun verður reiknuð né með hvaða hætti hún verður framkvæmd. Um það er ekkert vitað og það er ósköp eðlilegt að fólk sé tortryggið á yfirlýsingar hæstv. fjmrh. eftir skattaævintýri hans og þeirra ríkisstjórnarfélaganna frá því í sumar sem er svo sem óþarft að rifja upp. Það er öllum í fersku minni þegar tekjuskatturinn hækkaði upp úr öllu valdi þrátt fyrir hin gefnu loforð. Menn muna þetta mætavel. Í þriðja lagi má nefna það til sögunnar í sambandi við tekjuhlið þessa frv. að rætt er um breytingu á tollskrá og álagningu vörugjalds sem væntanlega mun hafa margvísleg áhrif á næsta ári. Um þetta er ekkert vitað, um þetta hefur ekkert verið sýnt. Við rennum blint í sjóinn og enn ber allt að sama brunni. Tekjuáætlun fjárlaganna hvílir á frv. sem við höfum ekki séð. Þetta er allt meira og minna út í loftið. Í fjórða og fimmta lagi minni ég á að að því er snýr að tekjuhlið þessa frv. hefur verið rætt um virðisaukaskatt og staðgreiðslukerfi skatta. Um hvorugt þessara mála verður með sanni sagt að þau séu ný. Ætli það sé ekki í 15. skipti sem þessir gömlu kunningjar fylgja í ummælum ráðherra með fjárlagafrv. Þetta eru vissulega góð mál eða geta vissulega verið góð mál, en það veldur hver á heldur. Það er sannarlega til lítils að nefna þessi mál enn einu sinni, eins og ég sagði, sjálfsagt 15. árið í röð. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir að hæstv. fjmrh. tók ekki sterkar til orða en svo þegar hann var að tala um staðgreiðslukerfið að hann sagði "að stefnt væri að því". Ekki var það sterk eða meiningarmikil yfirlýsing. Í frv. vantar alla heildarstefnu í skattamálum. Hún er ekki til. Þó er ljóst að gert er ráð fyrir lítt eða ekki breyttu hlutfalli skatta af þjóðarframleiðslu á næsta ári eða hækkuðu hlutfalli kannske eins og Vinnuveitendasambandið heldur fram. Þetta er athyglisvert með tilliti til margítrekaðra yfirlýsinga sjálfstæðismanna um skattalækkunarstefnu Sjálfstfl., sbr. t.d., og er sá hv. þm. nú illa fjarri góðu gamni, 2. þm. Reykn. Gunnar G. Schram, endurteknar greinar hans í Morgunblaðinu sem allar fjalla um sama efni, allar fjalla um skattalækkanir sem engar hafa orðið. Mundi kannske einhver segja að sá hv. þm. hefði senn sagt og skrifað nóg í þeim efnum með hliðsjón af efndum flokksbræðra hans í ríkisstjórn. Þá mun ég, herra forseti, víkja fáeinum orðum að gjaldahlið frv. Ég ætla ekki að vera margorður um gjaldahliðina, sagði hæstv. fjmrh. áðan. Ég veit ekki hvort ég get lofað alveg því sama. Það er eitt og annað sem mig langar til að nefna þar almennum orðum. Það kemur fram í frv. fjmrh. að það er reiknað með 1,7% aukningu útgjalda ríkisins til samneyslu, en um 6% aukningu til opinberra framkvæmda. Á sama tíma kemur það fram að það sé skoðun ríkisstjórnarinnar að hæfileg aukning einkaneyslu sé u.þ.b. 1 1/2%. Hér kemur beinlínis fram að ríkið ætlar sér stærri hlut og meiri en heimilunum og fyrirtækjum úr þjóðartekjum næsta árs. Þetta getur auðvitað verið réttlætanlegt, en þetta þarfnast hins vegar skýringar, hæstv. fjmrh., og þá skýringu hef ég hvergi fundið í þessu þykka frv. Ég sakna hennar og spyr: Hvar er þessa skýringu að finna? Þetta frv. er því miður ekki það aðhaldsfrv. sem þyrfti til að viðhalda og bæta þann árangur sem náðst hefur. Þetta er því miður heldur ekki frv. þar sem verkefnum er raðað í forgangsröð þannig að hægt sé að segja að brýnustu verkefnin sitji í fyrirrúmi. Enn er hér lagt til að verja hundruðum milljóna til að styrkja útflutning landbúnaðarvara og niðurgreiða landbúnaðarvörur á innanlandsmarkaði. Málefni landbúnaðarins eru enn sem fyrr í óefni vegna þess að það er ekki tekið á vandanum. Bændur og neytendur bera þar skarðan hlut frá borði meðan milliliðirnir hafa allt sitt á hreinu. Um það blasa dæmin við. Og það vantar sannarlega ekki að það er margt í gjaldahlið þessa frv. sem svífur óljóst og er í þoku og það ber þess ýmis merki þetta frv., þrátt fyrir það sem hæstv. ráðh. sagði áðan, að það eru kosningar í vændum. Auðvitað ber fjárlagafrv. þess merki. Því neitar enginn sem það les. Það er hægt að nefna óteljandi dæmi um hluti sem vantar í þetta frv., atriði sem munu gera það að verkum að þetta frv. hækkar mjög verulega frá því sem nú er, atriði sem ríkisstjórnin hefur ekki viljað taka á enn sem komið er. Hækka framlög til grunnskóla, sagði hæstv. ráðh., til grunnskólabygginga. Það er rétt. Þau voru skorin niður við trog gjörsamlega í fyrra og hækka nokkuð núna. Það er ástæðulaust að gera lítið úr því. Þetta er allt rétt. Hins vegar er til lítils að byggja grunnskóla ef svo illa er búið launalega að kennurum að það fæst ekki fólk til að kenna. Það er til lítils, hæstv. ráðh., og það heyrðu menn á haustdögum þegar hver bekkurinn á fætur öðrum í höfuðborginni varð að sitja heima vegna þess að það fékkst ekki fólk til að kenna. Síðan hefur sjálfsagt verið fólk ráðið þar sem enga reynslu hefur haft af því að kenna, en það er dýrt spaug þegar til lengdar lætur, hæstv. ráðh. Eitt dæmi um óleystan vanda í frv., og ég ætla að nefna nokkur önnur, er Áburðarverksmiðja ríkisins. Þar eru menn árum saman búnir að velta vandanum á undan sér vegna þess að framleiðsla fyrirtækisins hefur aldrei verið seld á því verði sem kostar að framleiða hana. Áburðurinn hefur aldrei verið seldur á því verði sem hann kostar. Nú er gert ráð fyrir að áburður hækki um 30%. Þess vegna er rétt að spyrja hæstv. fjmrh. og kannske landbrh. hæstv. líka: Á landbúnaðurinn að taka á sig þessa hækkun eða ætlar ríkissjóður að greiða hana niður eins og venjulega hefur verið gert? Ef ríkissjóður ætlar að greiða þessa hækkun niður sér þess engan stað í frv. Og það eru ekki smáar upphæðir sem þarna er um að tefla. Annað dæmi: Póst- og símamálastofnun er ætlað að skila 200 millj. kr. í ríkissjóð á þessu ári. En hvað segir um þá stofnun á bls. 304 í fjárlagafrv., með leyfi forseta: "Fjárhagsstaða fyrirtækisins er því erfið um þessar mundir. Það hefur hvorki getað staðið í skilum með arðgreiðslur til ríkissjóðs né flýtigreiðslur af lánum hjá ríkissjóði, samtals 288 millj. kr. Til viðbótar þessu stefnir í verulegan greiðsluhalla hjá fyrirtækinu í árslok 1986." Í þessu fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að Póstur og sími skili 200 millj. í ríkissjóð á árinu 1987. En ekki bara það. Á næsta ári er gert ráð fyrir að Póstur og sími inni af höndum eins og venjulega margvíslega þjónustu í sambandi við alþjóðaflugþjónustuna á Íslandi, þ.e. þjónustu við Atlantshafsflugið sem fer hér um háloftin. Það er áætlað að þessi þjónusta kosti 110 millj. kr. Ríkissjóður, hæstv. fjmrh., innheimtir þennan kostnað hjá Alþjóðaflugmálastofnuninni og hann er sjálfsagt borgaður í beinhörðum gjaldeyri, grænum dollurum, 110 millj. kr. Þetta innheimtir ríkissjóður hjá ICAO. En hvað gerir ríkissjóður? Endurgreiðir hann Pósti og síma þessa upphæð fyrir þá þjónustu sem stofnunin hefur innt af hendi? Nei. Og hvað þýðir það, hæstv. fjmrh.? Það þýðir að íslenskir símnotendur verða látnir greiða kostnaðinn við Alþjóðaflugþjónustuna. Þessum 110 millj. kr. verður jafnað niður á íslenska símnotendur. Hvað er það há upphæð sem er gert ráð fyrir að Póstur og sími leggi til ríkissjóðs á næsta ári? Það er hærri upphæð en öll afnotagjöld af símum á Íslandi. Hafa menn gert sér þetta ljóst? Það er ekki sagt berum orðum í frv. að þetta eigi að vera svona, en þetta stendur í frv. samt. Það er ekki reiknað með neinni gjaldskrárhækkun hjá Pósti og síma. Það er ekki sagt hvernig fjármagna skuli útgjöld. Það er fyrirsjáanlegt að það verður að skera niður margvíslegar framkvæmdir. En ég held, hæstv. fjmrh., nema hann hafi fundið þriðju töfraleiðina í þessu máli, að það sé ekki nema tvennt til. Annaðhvort verður að hækka verðið á þjónustunni eða það verður að taka lán til að standa undir henni. Það er fróðlegt að heyra hvort hæstv. fjmrh. ætlar að svara því á eftir hvort íslenskum símnotendum sé ætlað að greiða þessar 110 millj. sem ríkissjóður tekur til sín vegna þeirrar þjónustu sem ICAO, Alþjóðaflugmálastofnunin, greiðir fyrir. Hæstv. ráðh. verður að skýra betur en hann hefur gert horfur um verðskrá og fjárhag margvíslegra opinberra fyrirtækja. Er þetta raunsæi eins og gengið er frá Póst- og símamálastofnun í fjárlagafrv. hæstv. ráðh.? Það er ekki raunsæi. Þetta er bara rugl, hæstv. ráðh. Því miður. Eru hérna farnar einhverjar nýjar leiðir? Síður en svo. Þriðja dæmið sem mætti nefna: Samkvæmt nýjum útvarpslögum á Ríkisútvarpið að hafa tekjur af aðflutningsgjöldum. Það var ákveðið fyrir skömmu á hinu háa Alþingi til að treysta stöðu Ríkisútvarpsins að það hefði tekjur af aðflutningsgjöldum útvarps- og sjónvarpstækja. Mér skilst að þetta gjald geti numið allt að því 120 millj. kr. á þessu ári, þ.e. að það hafi numið einum 64 millj. kr. á fyrri helmingi þessa árs. Þetta fé er auðvitað forsenda þess að það sé hægt að búa útvarpshúsið nýja tækjum og það er líka forsenda þess að það verði hægt að leggja fé fyrir til að reisa nýja langbylgjustöð sem er meiri háttar og dýrt verkefni sem blasir við Ríkisútvarpinu áður en langt um líður. Vonandi lafa þessi gömlu möstur hér á Vatnsenda enn um hríð, gæfan verði okkur, guð og gott veður svo hliðholl að þau lafi og hangi uppi. Hrynji þau er langbylgjukerfið úr sögunni og það verður ekki lagfært í einni svipan. Þess vegna verður að reisa nýja langbylgjustöð eins og búið er að tala um. En hvað gerist í þessu fjárlagafrv.? Ríkisútvarpið er svipt þessum tekjustofni. Talsmaður Framsfl. hefur þegar lýst því yfir við þessa umræðu og fulltrúi hans í fjvn. að Framsfl. muni ekki samþykkja þetta. Það verður fróðlegt að sjá þegar þar að kemur. E.t.v. verður hæstv. ráðh. að láta í minni pokann fyrir samstarfsflokki sínum. En hvernig er frá þessu máli gengið í frv.? Hvernig er málið afgreitt? Þar segir, með leyfi forseta: "Fjármál Ríkisútvarpsins, þar með framkvæmdasjóðs, þarfnast nánari umfjöllunar fyrir afgreiðslu fjárlaga." Sem sagt: Málið er óljóst, óklárt og engin ákvörðun önnur en að skera niður þessar tekjur. Mér finnst þetta ekki burðugt. Þetta er enn eitt þokudæmið. Þetta er enn eitt vandamálið sem skotið hefur verið á frest. Þetta frv. er hreint ekki eins fullkomið og hæstv. ráðh. hefur látið hér liggja að. Þjóðin er búin að fá að kynnast því - ja, ég undanskil Framsfl. núna eftir ummæli hv. þm. Guðmundar Bjarnasonar áðan - og sérstaklega fólkið sem býr úti á landi hvern hug Sjálfstfl. ber til þeirrar menningarstofnunar og þeirrar miklu öryggisstofnunar sem Ríkisútvarpið er. Fjmrh. hefur, svo að ég segi ekki meira en hann hefur sagt, lýst því yfir að hann vilji íhuga og það komi til greina að íhuga sölu á annarri útvarpsdagskránni, en hann hefur ekki enn þá skýrt hvað hann vill selja nákvæmlega. Það er kominn tími til að hann geri það. Ætlar hann að selja húsnæðið í nýja útvarpshúsinu? Ætlar hann að selja nafnið Rás 2? Ætlar hann að selja dreifikerfið sem að hluta til er notað til að flytja sjónvarpsefni um landið? Ætlar hann að selja þekkingu og kunnáttu starfsfólksins'? Það er kominn tími til þess að hæstv. ráðh. skýri fyrir þjóðinni hvað hann á við þegar hann er að tala um þetta. Fólk sem býr úti um land og nýtur þjónustu Ríkisútvarpsins og þeirra tveggja dagskráa sem það sendir í hljóðvarpi og þeirrar þriðju í sjónvarpi á kröfu á því að hæstv. ráðh. sé ekki með svona ummæli út í loftið heldur segi skýrt og skorinort hvað hann á við. Við vitum það öll að útvarp, afþreyingarútvarp eins og Rás 2 er, verður aldrei rekið af einkaaðilum á landsbyggðinni af því að þeir geta ekki grætt á því. Það verður gert hérna í Reykjavík. Það verður gert hérna við Faxaflóann. Það verður aldrei gert á minni stöðum úti á landi vegna þess að það er enginn grundvöllur fyrir því. Einkaaðilar eru í þessu til að græða peninga, hæstv. ráðh. Þeir eru ekki í því til að þjóna landsbyggðinni. Ég held að landsbyggðarfólk eigi að íhuga vel þá stefnubreytingu sem hefur orðið hjá Sjálfstfl. í þessu mikils verða máli. Ég segi alveg eins og er að ég gef nákvæmlega ekkert fyrir yfirlýsingar hæstv. ráðh. sem koma hér og segja að þeir vilji Ríkisútvarpinu allt gott meðan þessar yfirlýsingar formanns Sjálfstfl. standa óhaggaðar, meðan fjárlagafrv. er eins og það er og meðan hæstv. ráðh. fullyrðir að öll ríkisstjórnin standi að þessu fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir. Ég hef áður minnt á það líka hversu ljóst það er hvern hug Sjálfstfl. hefur í þessu máli. Það var enginn ágreiningur um það hér að það bæri að afnema einokun Ríkisútvarpsins og þegar hæstv. ráðh. reynir að afflytja málflutning okkar Alþýðuflokksmanna í umræðum um útvarpslögin er það ekki mjög heiðarlegur málflutningur af hans hálfu, verð ég að segja, og hefur satt að segja komið mér svolítið á óvart. Við bentum á ýmsa vankanta á þessum málum og ýmsar hættur sem í leyni leyndust og ýmislegt af því sem við töluðum um hefur reynst vera rétt. Hve umhugað Sjálfstfl. er að styðja þennan rekstur kemur best í ljós af því hvernig hæstv. ráðh. hefur veitt nýrri sjónvarpsstöð t.d. heimild til að flytja inn tollfrjálst svokallaða afruglara, en fyrir því var engin heimild í fjárlögum. Fyrir því er engin heimild í fjárlögum yfirstandandi árs. Það eru alveg hreinar línur. Hæstv. ráðh. átti um tvennt að velja. Hann gat gefið út brbl. til að gera þetta og hann gat óskað heimildar Alþingis. Hann gerði hvorugt. Hann kaus að bera fyrir sig orðalag í fjárlögunum, sem ég hygg að enginn lögfræðingur mundi treysta sér til, að nota og kalla þessa afruglara sem hluta af dreifikerfi útvarps. Það er aldeilis með ólíkindum og hér held ég að ráðherra hafi gerst offari. Hann hafði ekki heimild til að gera þetta að mínu mati, en hann gerði það samt. Hann hafði tvær aðrar leiðir, sem voru fullkomlega réttmætar, að gefa út brbl. eða leita heimildar Alþingis. Hann gerði hvorugt. Þetta finnst mér ekki til fyrirmyndar. Og ég veit ekki betur en sami hæstv. fjmrh. hafi beitt sér fyrir því í fyrra að felld var till. frá þm. úr fimm flokkum um að fella niður aðflutningsgjöld af nýjum upptökubíl sjónvarpsins, að fella niður þessi gjöld. Ég veit ekki betur en hæstv. ráðh. hafi beitt sér fyrir því að öll gjöld af tækjum til nýju sjónvarpsstöðvarinnar hafi verið felld niður. Felld var till. í fyrra um að fella gjöld niður af upptökubíl sjónvarpsins. Hún var felld við afgreiðslu fjárlaga. Sjálfsagt verður þetta fellt niður núna vegna þess að annað er auðvitað ekki hægt. En mér skilst, og hæstv. fjmrh. leiðréttir það fari ég með rangt mál, að hann hafi fellt niður aðflutningsgjöld af öllum tækjum til nýju sjónvarpsstöðvarinnar. Ég er ekki að leggja mat á hvort það var rétt eða rangt. Það hefði ekki veríð óeðlilegt að þessi stöð sæti við sama borð og Ríkisútvarpið sem hefur borgað tolla og aðflutningsgjöld t.d. af þessum sjónvarpsbíl. En þetta sýnir stefnu Sjálfstfl. gagnvart þessari menningarstofnun. Auðvitað eiga menn að fá að reka útvarpsstöðvar og sjónvarpsstöðvar skv. þessum nýju lögum, um það er enginn ágreiningur, en það er hins vegar ágreiningur um hvort ríkið og ríkissjóður eigi að leggja sig í framkróka um að lyfta þessu en þrýsta útvarpinu niður. Hér er um að ræða grundvallaratriði að því er lífsskoðun manna varðar, hæstv. ráðh. Ég held að hæstv. ráðh. hafi ekki umboð til að afsala ríkissjóði tekjum í þeim mæli sem hann hefur gert að því er þetta varðar. Ég held að hann þurfi að leita heimildar Alþingis til þess. Hann hefur ekki gert það. Ég gæti sagt ýmislegt fleira um þessi mál, en ítreka það og legg áherslu á að hér er Sjálfstfl. að vega að landsbyggðinni. Það er verið að vega að því menningartæki sem Ríkisútvarpið er og því öryggistæki og auðvitað endar þetta allt með því að fólkið úti á landsbyggðinni verður látið greiða hærri afnotagjöld til að halda uppi stöðvum hér í þéttbýlinu. Þannig mun þetta enda, því miður. En það er fleira sem er sleppt í þessu frv. Ég sé ekki að það sé minnst á hitaveiturnar, t.d. á Akureyri, Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, sem eiga við gífurlega fjárhagsörðugleika að etja. Þessar hitaveitur voru byggðar á sínum tíma m.a. fyrir hvatningu ríkisvaldsins. Öllum lánum, sem tekin voru til þeirra, var breytt í dollara sem reyndist mjög óhagstætt. Það þarf að rétta þessi fyrirtæki við með einhverjum hætti. Það er alveg ljóst. Það getur ekki gengið svo lengur að fólk sem býr á þessu svæðum borgi margfalt hærri orkugjöld en íbúar annars staðar á landinu. Fleira langar mig til að minnast á sem vantar í frv. Frystihúsin, vandamálafrystihúsin sem stundum eru svo nefnd, þurfa einhverja fyrirgreiðslu ef ekki á að láta þau deyja drottni sínum og atvinnulíf á ýmsum stöðum þar með. Hvað á að gera í þeim efnum, hæstv. ráðh.? Og það er enn fleira. Innlendan skipasmíðaiðnað mætti nefna hér til sögunnar. Hvað verður þar? Það er ekkert sagt um það, ekki orð. Á að leggja þann iðnað niður? Ég leyfi mér, herra forseti, að vitna til ályktunar frá aðalfundi Félags dráttarbrauta og skipasmiðja sem okkur þm. barst í dag. Þar segir m.a., með leyfi forseta: "Þetta óskiljanlega stefnuleysi og flumbrugangur í uppbyggingu flotans hefur haft skelfilegar afleiðingar fyrir skipasmíðaiðnaðinn og að sjálfsögðu einnig bitnað illa á útgerðinni og öllu efnahagslífi þjóðarinnar. Undanfarin þrjú ár hefur nánast engin nýsmíði fiskiskipa verið stunduð hér á landi og bannað hefur verið að flytja inn fiskiskip. Endurnýjun fiskiskipastólsins hefur síðustu árin nánast öll verið í formi endurbóta á gömlum fiskiskipum." Hvað ætlar ríkisstjórnin, hæstv. ráðh., að gera varðandi innlenda skipasmíðaiðnaðinn? Við getum nefnt fleira. Hæstv. ráðh. vék að Lánasjóði ísl. námsmanna. Tölurnar þar eru óbreyttar. Hvað þýðir það? Það þýðir skerðingu til námsmanna að öllu óbreyttu. Þessar tölur hljóta að hækka í meðförum þingsins. Það hefur engin stefna verið mótuð í þessum málum enn. Óljós fjárþörf lánasjóðsins, sagði hæstv. ráðh. í ræðu sinni áðan. Þetta sem ég hef nú nefnt, herra forseti, eru bara nokkur dæmi um hversu gloppótt og götótt þetta fjárlagafrv. í rauninni er og hve óljósa mynd það gefur og hversu margt vantar í það. Ég ætla að víkja aðeins að skattamálum. Við Alþýðuflokksmenn höfum gagnrýnt núverandi skattkerfi. Það er ekki aðeins flókið heldur er það orðið ónýtt. Það vita allir um söluskattskerfið, hversu hriplekt og handónýtt það er orðið fyrir löngu. Á flokksþingi Alþfl., sem haldið var fyrstu helgi októbermánaðar, var gerð ályktun um að taka beri upp virðisaukaskatt, en að sú breyting hafi ekki í för með sér hækkun á framfærslukostnaði heimilanna. Það er auðvitað meginatriði. Við erum þeirrar skoðunar að það eigi að einfalda þetta skattkerfi okkar mjög verulega og langar mig til að víkja að því frekar nokkrum orðum. Það er löngu, löngu orðið tímabært, og raunar hefur hjá ræðumönnum hér í dag verið minnst á það, að taka til við heildarendurskoðun skattkerfisins. Það verður að segja þeim ójöfnuði sem ríkir stríð á hendur og það ástand að efnaðasti hluti þjóðarinnar skuli bæði á löglegan og ólöglegan hátt geta komist hjá því að greiða skatta er auðvitað gersamlega óþolandi. Verkefni okkar hlýtur að vera að einfalda skattkerfið og við erum tilbúnir með tillögur um það sem lagðar munu verða fram á sínum tíma. Við viljum einfalda skattkerfið og gera það auðskilið. Það á að afnema ívilnanir og undanþágur. Þetta kerfi verður að vera þannig að framkvæmd þess og eftirlit verði sem auðveldast svo skattundandráttur verði sem torveldastur. Mikilvægast er auðvitað að þetta kerfi mismuni ekki þegnunum, launamönnum, atvinnurekendum, atvinnustéttum eða rekstrarformum. Eitt af stærri götunum að því er varðar framtaldar tekjur í þessu skattkerfi okkar eru vaxtatekjurnar og hér er ekki bara átt við skattfrelsi ákveðinnar tegundar sparifjár, sem menn telja almennt ekki fram, heldur tekjurnar af verðbréfaviðskiptum sem eru ekki litlar og færast mjög í vöxt eins og öllum er kunnugt. Mjög lítill hluti þessara tekna, leyfi ég mér að fullyrða, kemur fram á skattframtölum. Eina leiðin til að koma því fram að það sé greiddur skattur af þessum fjármunum er að leyfa ekki að þetta sé dregið frá skatti. Það er líka öruggasta leiðin til að tryggja að ríkissjóður hafi tekjur af þessum fjármagnsviðskiptum og hefur í för með sér minni eftirspurn eftir fjármagni og lægri vexti. Það er alveg ljóst að okkar mati að það dugar ekkert annað en alger umbylting á skattkerfinu ef almenningur á að fá trú á þessu kerfi. Við vitum það öll. Almenningur hefur enga trú á íslensku skattkerfi. Hann veit hvernig það er, hversu ranglátt, hriplekt og gersamlega hrunið það er. Við erum þeirrar skoðunar að nýtt skattkerfi verði að uppfylla m.a. eftirtalin atriði: Það verði ekki lagður tekjuskattur á nauðsynlegan framfærslulífeyri og þeir tekjuhærri greiði hlutfallslega hærri skatt en þeir tekjulægri. Allar tekjur verði skattlagðar, en aðeins skattlagðar einu sinni og eins nálægt upprunanum og mögulegt er og allar tekjur verði skattlagðar með sömu prósentutölu. Enn fremur að skattframtal verði svo einfalt og auðskilið að menn geti talið sjálfir fram og þurfi ekki að kaupa til þess dýra aðstoð. Við höfum haft frumkvæði um að taka á skattsvikamálum. Fjmrh. birti skýrslu eftir samþykkt tillagna okkar, mjög athyglisverða, sem sýnir hvernig ástandið er í þessu máli. Ég minntist áðan á virðisaukaskattinn og vara við því að þegar hann verður tekinn upp hafi stjórnvöld ríkt aðhald þegar prósentan verði lækkuð og sjái um að hún verði í rauninni lækkuð nægilega mikið og freistingin ekki notuð til að auka skattheimtuna verulega. Við erum þeirrar skoðunar að virðisaukaskatturinn geti bætt úr megingöllum söluskattskerfisins. Það hafa komið fram margvíslegar mótbárur gegn virðisaukaskatti. Það neikvæða mætti segja er að hann krefst mikillar vinnu, ekki aðeins af atvinnurekstrinum heldur líka af hinu opinbera. Hins vegar er það umhugsunarefni að meðan athafnamenn fara í ferðalög til útlanda til að kynna sér hvernig þessi skattur er lagður á, hvernig hann kemur út, er ekki hugsað fyrir því að alþm. hafi tækifæri til að kynna sér þessa skattheimtu sem þeir eiga að fara að samþykkja. Þeirri hugmynd hefur í raun og veru verið hreyft, að ég held, að fjárhags- og viðskiptanefndir beggja deilda ættu að fara til nágrannalandanna og kynna sér hvernig þessi virðisaukaskattur er í framkvæmd, kynna sér hvort þetta er eins mikil skriffinnska. Ég held að þm. beri skylda til þess, ekki að gleypa bara það sem þeim er rétt hrátt ofan úr fjmrn. Ég held að þetta sé mjög brýnt mál. Við afgreiðslu fjárlaganna í fyrra lögðum við Alþýðuflokksmenn fram fjölmargar tillögur. Að hverju beindust þær? Þær beindust m.a. að því að draga úr erlendri skuldasöfnun. Þær beindust að því að hrista upp í þessu staðnaða kerfi. Þær beindust að því að auka sjálfstæði ýmissa stofnana ríkisins, láta þær standa undir sér með því að láta þá sem greiða fyrir þjónustuna greiða það sem þjónustan kostar. Þessar tillögur okkar beindust enn fremur að því að vinna gegn síþenslu og sjálfvirkni þessa kerfis á ótal sviðum og þær beindust m.a. gegn velferðarkerfi fyrirtækjanna sem Sjálfstfl. hefur verið afar duglegur að koma upp og sem m.a. er fjallað um í grein eftir dr. Finn Geirsson um fjárlagafrv. 1986. Þar segir, með leyfi forseta: "Þegar hér er komið sögu er eftir að gera grein fyrir tæplega 11 milljörðum kr. eða þriðjungi af fyrirhuguðum ríkisútgjöldum. Mest af þessu fé er ráðstafað af atvinnuvegaráðuneytunum til að styrkja hina og þessa hópa. Þetta gerist í formi beinna framlaga, niðurgreiðslna á vöruverði og lánum, ríkisábyrgð á lánum sem skuldari stendur ekki undir og vaxta af erlendum lánum vegna fjárfestinga sem oft hafa að skila nægilegum arði til að standa sjálfar undir þeim." Í tillögum okkar voru að ýmsu leyti farnar nýjar leiðir. Kannske að skera svolítið af bákninu. "Báknið burt", sögðu einhverjir menn einhvern tíma, en ég sé ekki betur en þeir sem eru í ríkisstjórninni núna segi aðallega: Báknið "kjurt". A.m.k. vottar lítið fyrir öðru. Ég get tekið undir eitt og annað af því sem hæstv. ráðh. sagði um ríkið. Af hverju á ríkið t.d. að reka graskögglaverksmiðju? Ég sé það ekki. En ég get hins vegar ekki tekið undir með honum þegar hann talar um að það beri að selja þau ríkisfyrirtæki sem skila hagnaði. Af hverju má ríkið ekki græða peninga á slíkum rekstri? Þetta er þessi margfrægi sósíalismi myrkrahöfðingjans, andskotans, sem Sjálfstfl. hefur tileinkað sér svo rækilega að það ber að þjóðnýta tapið, en gróðann skulu einstaklingarnir fá að hirða þegar um hann er að ræða. Við munum flytja ýmsar brtt. við þetta frv. í sama anda og við gerðum áður, þ.e. tillögur sem miða að raunverulegum breytingum. Okkur er ljóst að tillögur um að leggja niður stofnanir eða flytja til starfsemi þurfa meiri aðdraganda en þá tvo mánuði sem nú eru til áramóta. Við leggjum þess vegna áherslu á að fjárlagavinnan sé unnin miklu lengra fram í tímann og reynt að gera áætlanir í víðara samhengi. Eins og lagaskylda býður er að finna reyndar í fjárlagafrv. kafla um horfur í ríkisfjármálum 1988-1990, en hann er heldur rýr og magur, verður að segjast eins og er, ekkert nýtt, engar breytingar því að ekki verður hæstv. fjmrh. sakaður um sérstaka nýjungagirni í þessu frv. a.m.k. Þetta frv. gæti svo sem verið frá hvaða fyrirrennara hans sem væri, svona næstum því. Það vottar hvergi fyrir nýjum hugmyndum. En þessi kafli frv. eða athugasemdanna, sem fjallar um þau ár sem fram undan eru, gæti verið allt öðruvísi, hæstv. fjmrh., ef það vottaði fyrir nýjum hugsunum þarna. Það mætti t.d. hugsa sér að taka einstaka og mikilvæga þætti ríkisfjármálanna og gera þeim skil svo sem hægt er nokkur ár fram í tímann og þá með það að sjónarmiði að gera ríkisreksturinn hagkvæmari og bæta þjónustuna við þegna íslenska ríkisins. Það mætti t.d. hugsa sér að líta þannig á í þessu sambandi skattakerfið, eins og ég hef vikið að, fyrirtæki hins opinbera, opinber þjónustufyrirtæki sem þjóna atvinnuvegunum, landbúnaðarkerfið, og þá á ég ekki síst við fjármálaþætti kerfisins, fármögnun almannatrygginga og sjúkratryggingar. Herra forseti. Ég mun senn ljúka máli mínu. Það eru margir sem hafa bent á að þetta fjárlagafrv. kunni að vera hættulegt þenslufrv. sem stefni árangri í hættu. Þetta frv. er mjög ófullkomið. Það vantar ótal margt í það eins og ég þykist hafa bent á. Það er gloppótt og götótt að því er varðar gjaldahliðina. Niðurstöðutölur frv. tekna- og gjaldamegin eins og það liggur nú fyrir eru hrein markleysa og þær eiga eftir að taka miklum breytingum. Ég minni á að íslenskur almenningur hefur misst trúna á skattkerfinu. Það er ranglátt og það er ónothæft. Ég hef gert grein fyrir afstöðu okkar til þess í sambandi við nýtt, réttlátara og einfaldara skattkerfi. Það hlýtur að vera meginverkefni næstu ríkisstjórnar að beita sér fyrir slíkum umbótum og við Alþýðuflokksmenn höfum ákveðnar, raunhæfar tillögur að gera í þeim efnum. Þetta er kannske það mál sem kosið verður um næst. Svo segir mér hugur um. Það er að umbylta skattkerfinu og auka réttlætið í þessu þjóðfélagi. En þó að þetta frv. sé þenslufrv. og kannske hættulegt og allt annars eðlis en hæstv. fjmrh. lætur í veðri vaka er þetta líka íhaldsfrv. vegna þess að það vottar ekki fyrir neinum nýjum hugmyndum. Enda þótt hæstv. fjmrh. sé ungur maður ber frv. þess ekki merki nema síður sé. Þar er ekkert nýtt að finna. Hverjar eru t.d. hugmyndir Sjálfstfl. um breytingar á skattkerfinu? Þær er ekki að finna í þessu frv. Ég skal ekki, herra forseti, lengja þessa umræðu frekar. Ég þykist hafa bent á ýmsa ágalla þessa frv. án þess að fara um of niður í einstök smáatriði. Það væri vissulega fróðlegt að gera að umtalsefni hér ýmsar aukafjárveitingar á þeim langa lista sem fylgir frv., það munu væntanlega aðrir gera það á eftir, og þær fullyrðingar hæstv. ráðh. að það séu kjarasamningarnir sem skapað hafa greiðsluhallann. Áttu aukafjárveitingarnar engan þátt í því, alls engan? Því er vísað á bug að kjarasamningarnir hafi verið meginástæða þess að það er greiðsluhalli á ríkissjóði. Það er bara yfirskinsástæða sem hæstv. fjmrh. lætur sér sæma að slá fram í þessum umræðum. Ég hef, herra forseti, freistað þess að ræða um meginefni þessa frv. að svo miklu leyti sem það er til staðar, en ég legg áherslu á að þetta frv. er allt öðruvísi og það er allt annars eðlis og innihald þess er í rauninni allt annað en hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni í dag og ég þykist hafa leitt rök að því máli mínu.



Herra forseti. Í umræðum um stefnuræðu forsrh. fyrir tveimur vikum vék ég að nokkrum atriðum í fjárlagafrv. sem þá var nýkomið í hendur okkar og svo gerðu raunar fleiri í þeirri umræðu. Er það síst að undra þar sem það er fyrst og fremst í fjárlögum sem stefna hverrar ríkisstjórnar birtist í reynd. Peningar eru því miður svo oft afl þeirra hluta sem gera skal og það nægir ekki að lýsa stefnunni með orðum. Það er framkvæmdin sem máli skiptir. Þetta frv. til fjárlaga er nú til 1. umr. hér í þinginu, en utan þings hefur það fengið mikla umfjöllun, kannske meiri en oft áður. Sú umfjöllun minnir okkur rækilega á þá staðreynd að sínum augum lítur hver á silfrið eins og máltækið segir. Í þessu tilviki er það fjárlagasilfrið. Deilur hæstv. fjmrh. og framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins hafa kannske vakið mesta athygli, sérstaklega harkaleg viðbrögð ráðherrans. Vitaskuld þykir honum óþægilegt þegar dregið er svo rækilega fram í dagsljósið hvernig stefna hans og ríkisstjórnarinnar hefur verið í reynd og verst er auðvitað að fá þessar einkunnir frá samherjunum í Vinnuveitendasambandinu. Stjórnarandstæðinga og verkalýðsleiðtoga má alltaf afgreiða með því að ekkert mark sé á þeim takandi, þeir þurfi hvort eð er alltaf að finna að öllu. En samherjana í VSÍ er ekki hægt að afgreiða á þann hátt. Þess vegna bregst hæstv. fjmrh. við hart og talar um barnaskap eða vísvitandi blekkingar. Auðvitað er alveg jafnrétt að bera hækkun skatttekna ríkissjóðs saman við hækkun framfærsluvísitölu eða byggingarvísitölu og að miða við þróun launatekna. Menn verða aðeins að hafa það á hreinu við hvað er miðað. Ég er ansi hrædd um að almenningi þyki þessar deilur heldur fáfengilegar og koma sér harla lítið við. Það sem skiptir skattgreiðendur máli er að finna það hjá sjálfum sér að hagur þeirra hafi batnað og þeir vilja sjá þess glöggan vott að vel sé með fé þeirra farið. Fyrir rúmri viku hélt starfsmannafélag Straumsvíkur hressilegan fund um skattamál með fulltrúum stjórnmálaflokkanna. Ekki var á fundarmönnum þar að heyra að þeir hefðu orðið varir við hækkaðan kaupmátt atvinnutekna og ráðstöfunartekna heimilanna, eins og það er orðað, hvað þá að tekjuskattslækkunin margrómaða hefði komið þeim til góða. Hvorki talnarunur né hagfræðihugtök geta sannfært þá um að þeir séu betur settir nú en fyrir þremur árum. Þeim finnst eins og svo mörgum öðrum sem góðærið hafi farið fram hjá þeirra garði og skiptir þá engu máli hvort stuðst er við útlistanir Vinnuveitendasambandsins, hæstv. fjmrh. eða einhverra annarra. Þessir menn og annað almennt launafólk gerir þá kröfu til stjórnenda landsins að þeir reyni að reka þjóðarbúið af einhverju viti, af ábyrgð og sanngirni. Vonbrigði þess eru margvísleg og er því þó hreint ekki alltaf kunnugt um allar þær raunir sem skattpening þess hendir, enda erfitt fyrir Pétur og Pál að fylgjast með því. Það er t.d. ekkert auðvelt að finna út úr því í hvað aukafjárveitingar hafa farið það sem af er þessu ári eða öllu heldur fyrstu níu mánuði ársins. Að vísu hefur það verið stefna hæstv. fjmrh. síðustu þrjú árin að semja og samþykkja raunhæf fjárlög og helst afnema aukafjárveitingar. Þær eru nú orðnar í ár einn milljarður og 600 millj. kr. svo erfiðlega gengur með þá merku stefnu. Á bls. 362-368 í frv. er listi yfir aukafjárveitingar frá upphafi árs til septemberloka og með nógu mikilli þolinmæði og flettingum fram og til baka má komast að ýmsu forvitnilegu. T.d. má finna á bls. 364 að veittar hafa verið 9 millj. 100 þús. kr. í iðnaðarrannsóknir en með lestri skýringa á bls. 367 upplýsist að þessar iðnaðarrannsóknir eru reyndar samningamakkið við Rio Tinto Zink. Það hefur sem sagt kostað okkur 9 millj. 100 þús. kr. á þessu ári eða svipaða upphæð og ætluð er til þróunarverkefna og iðnráðgjafa í landinu á næsta ári. Við sjáum líka í þessum lista að Handknattleikssambandið hefur fengið 2,5 millj. í aukafjárveitingu vegna heimsmeistaramótsins, til viðbótar við sérstakt framlag á fjárlögum og til viðbótar við aukafjárveitingar á s.l. ári. Við sjáum að jarðabætur umfram fjárlagaáætlun hafa kostað okkur 35 millj. kr. Við sjáum að innréttingar á nýju húsnæði félmrn. og húsgögn í það hafa kostað ríkissjóð 11,4 millj. kr. Við sjáum að bókaútgáfan Skálholt hefur fengið tæpar 7 millj. kr. Eitt stykki ráðherrabíll hefur verið keyptur á rúmlega 1 millj. kr. og verður ekki séð hvort eldri bíll hefur verið látinn ganga upp í. Og svona mætti áfram telja. Að sjálfsögðu eru margar aukafjárveitingar fyllilega réttlætanlegar og óhjákvæmilegar en oft orka þær tvímælis og reynslan undanfarin ár sýnir að allt talið um raunhæf fjárlög og litlar, helst engar aukafjárveitingar hefur reynst marklítið. Við afgreiðslu fjárlaga í desember s.l. var allt kapp lagt á að sýna tekjuafgang og öllum er nú kunnugt hvernig þær tölur hafa sveiflast til. Samkvæmt því frv. sem hér er til umræðu er reiknað með hálfum öðrum milljarði í halla á næsta ári og er þá deginum ljósara að sá halli er vanáætlaður bæði hvað varðar launaliði og ýmsa aðra liði. Þrátt fyrir þetta allt saman sér ríkisstjórnin engin ráð til að afla tekna á móti eða auka tekjur sínar yfirleitt nema það eitt að leggja gjald á innfluttar olíuvörur. Er það réttlætt með því að ríkissjóður hafi í engu notið lækkunar olíuverðs á undanförnum mánuðum og sé nú röðin komin að honum að njóta góðærisins af þessum sökum. Slík fullyrðing er að sjálfsögðu röng. Ríkissjóður hefur sparað umtalsverðar fjárhæðir á lækkun olíu- og bensínverðs sem hefur skilað sér í lægri kostnaði við rekstur bíla á vegum ríkisins, rekstur flugvalla um allt land, skiparekstur ríkisins og fleira. Ríkissjóður hefur því sannarlega hagnast á olíuverðslækkuninni eins og aðrir aðilar. Ég tel þessa álagningu varhugaverða, að ekki sé meira sagt, þar sem hér er ráðist að einni af mikilvægustu forsendunum fyrir því góðæri sem um er rætt, og sumir hafa reyndar orðið meira varir við en aðrir. Þetta er vitanlega ein meginástæðan, ásamt góðum sjávarafla og lækkun vaxta, fyrir því að mörg fyrirtæki í sjávarútvegi hafa verulega bætt sinn hag. Nú á að stefna þeim árangri í voða og virðast ráðherrar ekki sjá neitt rangt við það. Hins vegar mega þeir ekki heyra minnst á skattlagningu stóreigna, arðs af verðbréfum, né að íþyngja megi bönkum og verslunarfyrirtækjum sem mest og best hafa notið góðærisins og stefnu ríkisstjórnarinnar frá upphafi. Þeir halda að sjálfsögðu áfram að bruðla með fé í flugstöðvarbygginguna á Keflavíkurflugvelli og vafasamar fjárfestingar í húsbyggingum, innréttingum og öðrum framkvæmdum og þeir hafa gefist upp við að halda rekstrarútgjöldum ríkisins í skefjum. Þetta er sú mynd sem við blasir í góðærinu og menn skulu ekki gleyma því að við erum ekki aðeins að vísa hallanum í ár til framtíðarlausnar heldur er hann til viðbótar við halla undanfarinna ára svo að nú er það dæmi komið í um 6 milljarða í mínus. Það er heldur ófögur mynd og ófagur vitnisburður um störf og stefnu núverandi ríkisstjórnar. Það sem fyrst og fremst vekur athygli og stingur í augu við lestur athugasemda við 4. gr. fjárlagafrv. er sú hækkun sem víðast verður á yfirstjórn ráðuneyta og ríkisstofnana. Skýringarnar, sem gefnar eru, hljóða víða á þann veg að hækkunin sé "vegna aukinnar starfsemi og fjölgunar starfsmanna". "Hækkunin skýrist af aukinni yfirvinnu". Áætlað sé fyrir "aukningu yfirvinnu í samræmi við reynslu undanfarinna ára". "Yfirvinna hefur reynst meiri en gert hefur verið ráð fyrir". "Yfirvinna hefur verið vanáætluð undanfarin ár" o.s.frv., o.s.frv. Í því tilviki sem síðasta tilvitnunin á við er um 141% hækkun yfirvinnu að ræða. Af þessu mætti draga þá áætlun að um mjög svo aukin umsvif væri að ræða í starfsemi ráðuneyta og ríkisstofnana. Og vissulega er um aukna starfsemi að ræða í sumum tilvikum og víða óhjákvæmilega, þótt önnur tilvik stingi í augu, t.d. stórkostleg útþensla í starfsemi ríkislögmanns, sem Alþingi var þó fullvissað um að væri eingöngu tilfærslumál, þegar lögin um embættið voru samþykkt árið 1985. En að drjúgum hluta er hér í raun og veru um viðurkenningu staðreynda að ræða, þeirra raunalegu staðreynda að sparnaðurinn sem átti að nást á þessu ári með aðhaldi í mannaráðningum og yfirvinnu ríkisstarfsmanna, svo og með lækkun ferða- og risnukostnaðar, náðist alls ekki og raunar er mér til efs að hæstv. fjmrh. og starfsmenn hans hafi trúað því sjálfir að svo yrði. Þessar áætlanir voru settar fram í fjárlagafrv. á síðasta ári og staðfestar í fjárlögum til þess eins, að mínu viti, að fá snyrtilegri niðurstöðutölur. Við minnumst þess að í fjárlögum þessa árs var gert ráð fyrir 130 millj. kr. sparnaði með þessum hætti, þ.e. samdrætti í mannahaldi og minnkun yfirvinnu og enn fremur 120 millj. kr. niðurskurði á ferða- og risnukostnaði. Ég spurðist fyrir um framkvæmd þessara áætlana á þinginu í apríl s.l. og var augljóst af svörum hæstv. fjmrh. að grunur minn var réttur. Þessar áætlanir voru sýndarmennska til þess að fá fram hagstæðari útkomu. Þetta voru svo engan veginn einu brögðin sem beitt var til þess að fá hugnanlegri niðurstöðutölur. Það átti líka að spara 150 millj. kr. í starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins, en engin svör fengust við spurningum um hvernig menn hygðust ná því marki. Var þó ríkt eftir því gengið, enda óttuðust margir að nú ætti að ganga í vasa sjúkra, öryrkja og aldraðra. Svörin fengust aldrei og að öllum líkindum hefur verið hætt við áform í þessa veru eftir samningana í febrúar og ráðstafanirnar í kjölfar þeirra. Að sjálfsögðu kemur ekki til mála að ná fram sparnaði í starfsemi Tryggingastofnunarinnar með hækkun þjónustugjalda en annað mál er hvort ekki mætti spara umtalsverðar upphæðir í lyfjakostnaði, sem er gríðarlega stór liður í útgjöldum ríkisins. Í svari hæstv. fjmrh. við fsp. minni í Sþ. 15. apríl s.l. kom fram að starfshópur innan heilbr.- og trmrn. ynni að athugun á lyfjakostnaði og mótun tillagna til að ná þeim kostnaði niður og er ástæða til að spyrja hvað því starfi líður. Ég beini því þeirri fsp. til hæstv. ráðherra hvað líði vinnu og tillögugerð þess starfshóps sem skipaður var til að vinna þetta verk. Þá minnumst við þess að rétt eina ferðina var Lánasjóði ísl. námsmanna skammtaður þröngur kostur á fjárlögum þessa árs og gat sú fjárhæð engan veginn staðist nema ætlunin væri að skera lánveitingar til námsmanna niður um 30%, sem reyndar var víst ætlunin, en góðu heilli var komið í veg fyrir. Ég rifja þetta hér upp vegna þess að hæstv. fjmrh. og aðrir stjórnarliðar tala gjarnan um halla ríkissjóðs á þessu ári eins og eitthvert furðuverk, sem hafi komið þeim á óvart, og reyna að láta sem svo að þessi greiðsluhalli sé fyrst og fremst tilkominn vegna þeirra ráðstafana sem fylgdu í kjölfar samninganna í febrúar. Stór hluti þessa halla var í raun og veru fyrirsjáanlegur við afgreiðslu fjárlaga í desember s.l. Fulltrúar þingflokka stjórnarandstöðunnar vöruðu eindregið við samþykkt þeirra laga eins og þau lágu þá fyrir. Það var mat okkar að samþykkt þeirra væri fullkomið ábyrgðarleysi og við lýstum okkur fús til samstarfs um algjöra endurskoðun þess dæmis. Við bentum á ýmsa enda sem óhnýttir voru og á nokkra þeirra hef ég nú minnt. Niðurstöðutölur þessara laga fengu engan veginn staðist og var það stutt margvíslegum rökum í umræðum hér í þingsölum. Á það vildu stjórnarliðar vitanlega ekki hlusta og svo mikil var nú vandvirknin að t.d. launaliður Ríkisspítalanna misreiknaðist um heilar 50 millj. kr. og er þá naumast að undra þótt sá grunur læðist að að ekki sé alltaf rétt reiknað, stundum vísvitandi, stundum óvart. Eitt er það sem vekur athygli í skýringum vegna hækkunar á rekstrarkostnaði ráðuneyta og ríkisstofnana og það er að víða er talað um aukinn kostnað vegna tölvuvæðingar. Er þá ekki nóg með að vitanlega er stofnkostnaður töluverður, heldur virðist tölvuvæðingin ekki leiða til þeirrar hagræðingar í rekstri og sparnaðar í mannahaldi sem mátt hefði vænta. Nú má ekki skilja orð mín svo að ég sé andvíg því að ráðuneyti og ríkisstofnanir taki tölvutæknina í þjónustu sína, enda hljótum við að vonast til þess að hún verði til þess að létta störfin og bæta þjónustu við almenning. En ég hef grun um að almennt haldi menn að aukin tölvunotkun hljóti að leiða til aukinna afkasta og meiri framleiðni á hvern starfsmann. Sú virðist alls ekki raunin og áreiðanlega er oft um að kenna ónógum undirbúningi og því að tölvuvæðingin hefur verið gerð að markmiði í stað þess að hún hafi verið notuð til þess að ná settu markmiði. Í 6. tölublaði tímaritsins Tölvumál, sem kom út í september s.l., er fjallað um þessi mál og m.a. skýrt frá bandarískri könnun sem leiddi það í ljós að framleiðni skrifstofumanna í Bandaríkjunum hefði ekkert aukist í tvo áratugi þrátt fyrir fjárfestingu bandarískra fyrirtækja í tölvum og tölvukerfum fyrir þúsundir milljarða króna. Og fátt bendir til að íslensk fyrirtæki geti státað af betri árangri, varla ríkisstofnanir heldur. Ýmsar ástæður eru tilgreindar sem séu þessa valdandi og m.a. sú að óarðbær vinna hafi aukist, m.a. ýmiss konar skýrslugerð. Niðurlag greinarinnar í Tölvumálum hljóðar svo, með leyfi forseta: "Á undanförnum árum hefur tölvuvæðing hér á landi gengið yfir eins og um tískufyrirbæri væri að ræða. Umræða um tölvur, tölvutækni og upplýsingar hefur verið afar einhliða. Hún hefur einskorðast við lofsöng um hina nýja tækni og þá ótæmandi möguleika sem menn telja blasa við okkur á þessu sviði. Það er löngu tímabært að breyta umræðunni og horfast í augu við raunveruleikann. Ástæða er til að ætla að fjárfesting okkar í tölvum hafi ekki skilað meiri árangri en gerst hefur í Bandaríkjunum og hér hefur verið lýst. Á síðustu misserum hafa mörg fyrirtæki hér á landi orðið gjaldþrota. Flest þeirra hafa þó verið sæmilega tölvuvædd á okkar mælikvarða. Mörg önnur hafa lent í hinum mestu erfiðleikum með að laga rekstur sinn að breyttum efnahagsforsendum. Hröð og góð upplýsingamiðlun, stuttar boðleiðir og sveigjanleg stjórnun eru kostir tölvutækninnar eins og fyrr segir. Þeir hefðu átt að auðvelda fyrirtækjunum þá aðlögun sem var nauðsynleg þegar rekstrarforsendur breyttust. Einhver misbrestur hefur orðið á því. Allur dýrðaróður um dásemdir tölvutækninnar hefur því falskan tón þar til menn hafa lært að nota hana á réttan hátt. Tölvan er í raun oft einungis notuð eins og um nýmóðins leikfang sé að ræða sem forráðamenn fyrirtækja stilla upp á skrifstofum sínum meira til skrauts en gagns." Ég sé ástæðu til þess, herra forseti, að benda á þessa grein og beina því til forráðamanna ráðuneyta og ríkisstofnana að fara sér ekki óðslega í þessum efnum. Það kostar umtalsverða fjármuni að taka þessa tækni í þjónustu sína og ef menn gera það ekki með ákveðin markmið í huga er hér um hreina sóun að ræða. Það eru reyndar fjölmargir aðrir liðir í ríkisbúskapnum sem áreiðanlega eru þjóðinni miklu dýrari en þeir þyrftu að vera. Vil ég t.d. nefna mannvirkjagerð af ýmsu tagi. Manni blöskrar oft vitleysan og sóunin sem veður uppi í byggingum hins opinbera og stundum er eins og um náttúrulögmál sé að ræða sem enginn þykist geta ráðið við. Er því ekki að neita að nöfn arkitekta vekja misjafnlega alúðleg viðbrögð meðal manna í fjvn. eftir að hafa ferðast um landið og séð minnismerkin sem sumir þeirra reisa sér á kostnað skattborgaranna og standa svo þversum í veginum fyrir endurbótum á hriplekum húsum eða stórskemmdum af því að ekki hefur mátt verja þau fyrir veðrun. Auk þess blöskrar manni ábyrgðarleysið í ráðuneytunum að hleypa fámennum sveitarfélögum af stað með framkvæmdir sem augljóslega eru þeim ofviða. Almennir húsbyggjendur hafa verið sakaðir um að hafa ekki áttað sig nógu fljótt á breyttum aðstæðum og haldið áfram að ráðast í fjárfrekar framkvæmdir í þeirri trú að skuldirnar mundu eyðast af sjálfu sér, en það er engu líkara en sama villan hafi orðið innlyksa í ráðuneytunum. Á þessu sviði er mikið verk óunnið og mætti fara miklu betur með almenningsfé heldur en gert hefur verið, vanda betur til undirbúnings og sjá fyrir endann áður en hafist er handa. Herra forseti. Liðirnir í 4. gr. frv. eru mjög margir og vissulega ástæða til að fjalla um þá flesta. Til þess er varla tími nú en ég ætla að fara nokkrum orðum um fáeina þeirra. Er þá fyrst að nefna lið 803 undir menntmrn., dagvistarheimili, stofnkostnaður. Í athugasemdum á bls. 235 segir aðeins, með leyfi forseta: "Framlag er 20 millj. kr. en var 39,2 millj. kr. í fjárlögum 1986." Og ekki orð um það meira. Við fengum hins vegar staðfestingu á skoðunum hæstv. fjmrh. í ræðu hans hér áðan. Má ég bara rétt vekja athygli hv. þm. á einum lið til samanburðar, ef það mætti verða til að opna augu einhverra fyrir fáránleika þessa máls. Í lið 252 undir dóms- og kirkjumálaráðuneyti er Bifreiðaeftirlit ríkisins. Það fær í stofnkostnað 20 millj. 280 þús. kr., eða 280 þús. kr. meira en ættaðar eru sem framlag ríkisins til bygginga dagvistarheimila á öllu landinu, og af þessari upphæð eru tæpar 18 millj. kr. ætlaðar til innréttinga og tækjakaupa í einu húsi, þ.e. í leiguhúsnæði í Bíldshöfða 8. Fleira mætti nefna til viðmiðunar, svo sem 95 millj. kr. stofnkostnað Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Er það ekki sísta dæmið um fáránleika þessarar forgangsröðunar. Ég veit eiginlega ekki hvaða orð á að hafa um svona lagað. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt. Menn geta vitanlega haft þá skoðun að sveitarfélögin eigi að sjá um byggingar dagvistarheimila eins og hæstv. fjmrh. talaði um hér áðan. En slíkt fyrirkomulag kemst ekki á með því að skera fyrirvaralaust niður framlög á þennan hátt, á sama tíma og klipið er af tekjum sveitarfélaganna og Jöfnunarsjóður sveitarfélaga sviptur tekjum rétt eina ferðina, að þessu sinni rúmlega 300 millj. kr. Þessi liður á fjárlögum, þ.e. stofnkostnaður dagheimila, hefur verið sveltur í mörg ár þótt nú taki fyrst steininn úr. Þetta hefur nú gerst þrátt fyrir fyrirheit þáverandi ríkisstjórnar um markvissa uppbyggingu í dagvistarmálum, sem var liður í samningum við verkalýðshreyfinguna árið 1980. Var því þá heitið að þörf fyrir dagvistarþjónustu barna yrði fullnægt á næstu 10 árum og áætlun gerð um þá uppbyggingu og er þessi tala, 20 millj. kr., u.þ.b. 1/10 af þeirri upphæð sem þyrfti til þess að mæta þeirri þörf. Kvennalistinn hefur ítrekað reynt að koma vitinu fyrir ríkisvaldið með tillögum um hækkað framlag þess til byggingar dagvistarheimila og m.a. lagði hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir fram frv. á 107. löggjafarþingi um átak í dagvistarmálum þar sem lagt var til að lögbinda framlag til þessara mála við tiltekið hlutfall af heildarútgjöldum fjárlaga. Þetta vildu hv. þm. í Ed. ekki samþykkja, þótt þeir hefðu vissulega fögur orð um nauðsyn úrbóta, og vísuðu frv. til ríkisstjórnarinnar í trausti þess að hún mundi sjá svo um að þessum málaflokki væri sómasamlega sinnt. Hún hefur nú sýnt það rækilega að hún var ekki traustsins verð í þessu frekar en ýmsu öðru. Ræða hv. 6. þm. Norðurl. e. hér áðan sætti vissulega tíðindum og vakti vonir um að meiri hluti Alþingis mundi sannarlega standa vörð um ýmsa félagslega þætti þessa frv., svo sem eins og þennan lið sem ég hef nú gert að umtalsefni. Og því verður ekki trúað að meiri hluti Alþingis samþykki þennan fáránlega og ósanngjarna niðurskurð þrátt fyrir yfirlýsingar hæstv. fjmrh. hér áðan. Næst vil ég nefna Lánasjóð ísl. námsmanna sem fær í frv. 865 millj. kr. beint framlag úr ríkissjóði en auk þess heimild til 750 millj. kr. lántöku. Þar sem málefni Lánasjóðsins hafa margsinnis verið rædd ítarlega hér í þingsölum og útlit fyrir að fleiri tilefni séu fram undan ætla ég ekki að fara mörgum orðum um þennan lið, en hv. þm. hlýtur að vera það ljóst að með þessu er verið að leggja slíkar vaxtabyrðar á sjóðinn að engu tali tekur. Núverandi ríkisstjórn hefur alla sína tíð grafið undan sjóðnum og unnið slíkt skemmdarverk á fjárhagsgrundvelli hans að illmögulegt verður að rétta hann af. Vaxtagreiðslur sjóðsins skipta orðið hundruðum milljóna árlega og eru sívaxandi orsök þess hve sjóðnum gengur hægt að ná því marki að standa undir sér sjálfur að 84-85% eins og stefnt var að í upphafi. Þá skulum við aðeins líta á hvernig ríkisstjórnin ætlar að standa við loforð sín gagnvart byggingarsjóðunum. Í samkomulaginu sem gert var í tengslum við samninga aðila vinnumarkaðarins í febrúar s.l. lofaði ríkisstjórnin að auka framlag ríkisins til Byggingarsjóðs verkamanna á þessu ári um 200 millj. kr., þ.e. úr 300 millj. kr. í 500 millj. kr. Við þetta mun ekki enn hafa verið staðið. En tækifæri gefst til að fjalla um það síðar þegar hæstv. félmrh. svarar fsp. minni varðandi það mál. Og í frv. því sem hér er til umræðu er framlag ríkis eftir sem áður miðað við 300 millj. kr. til Byggingarsjóðs verkamanna. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef verður ekki einu sinni hægt að standa við þegar veittar heimildir, hvað þá að veita nýjar og hvað þá að hægt verði að veita nokkrum sköpuðum hlut í uppbyggingu leiguíbúða eins og lögð hefur verið áhersla á af verkalýðshreyfingunni. Þetta eru nú efndirnar. Auk þess eru undarlegar reikningskúnstir viðhafðar hvað varðar framlag sveitarfélaga, sem áætlað er að leggi fram 140 millj. kr. til verkamannabústaðakerfisins, en samkvæmt lögum og reglum á framlag sveitarfélaganna að vera 10% af heildarlánveitingum og ætti því samkvæmt niðurstöðutölum í töflu 21 á bls. 347 að reikna með 80 millj. kr. framlagi sveitarfélaganna í stað 140 eins og þar stendur. Hvað beint framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins varðar, þá lækkar það nú úr 1300 millj. kr. í ár í 1000 millj. kr. skv. frv. Að sjálfsögðu er það rétt að heildarráðstöfunarfé sjóðsins hækkar, en vandinn er langt frá því úr sögunni. Ríkisvaldið er einfaldlega að ýta honum á undan sér eins og í fleiri greinum. Nú þegar liggja fyrir um 3000 óafgreiddar umsóknir hjá byggingarsjóðnum og má reikna með að helmingur umsækjenda sé að sækja um til byggingar í fyrsta sinn. Má því áætta að a.m.k. 2 milljarða þurfi til að mæta aðeins þeim umsóknum og er þá algjörlega eftir að fullnægja þörfinni fyrir áframhaldandi lán til þeirra sem þegar eru komnir af stað og inn í kerfið, svo og þeirra sem eru að skipta eða stækka við sig. Þetta þýðir einfaldlega langar biðraðir við dyr Húsnæðisstofnunar ríkisins eins og margir óttuðust þegar nýju lögin voru til afgreiðslu hér í vor. Herra forseti. Eins og ég sagði hér fyrr í ræðu minni væri sannarlega ástæða til að fjalla nánar um fjölmarga liði í þessu frv. Það væri t.d. ástæða til að ræða framlög ríkisins til þróunaraðstoðar sem er óravegu frá því markmiði sem stefnt var að í samþykkt Alþingis fyrir hálfu öðru ári. Það væri svo sannarlega líka ástæða til að fjalla ítarlega um frammistöðu stjórnvalda í uppbyggingu Háskólans, svelti Námsgagnastofnunar, atlöguna að Ríkisútvarpinu, en hvað þá stofnun varðar er nú smám saman að koma í ljós allt það sem við Kvennalistakonur óttuðumst að fylgja mundi í kjölfar nýju útvarpslaganna. Tillögum okkar á sínum tíma til eflingar Ríkisútvarpinu voru valdar hinar háðulegustu athugasemdir, en það er nú sem sagt að koma í ljós að ótti okkar við afleiðingar nýju útvarpslaganna reyndist réttur. Það væri ástæða til að fjalla um svelti Þjóðleikhússins og aumlegt framlag ríkissjóðs til menningarmála almennt að frátöldum Kvikmyndasjóði sem þó fær nú ekki fullt framlag lögum samkvæmt. Hann er þó ólíkt betur settur en ýmsir aðrir sjóðir sem sviptir eru lögboðnum framlögum. Vil ég þar sérstaklega nefna Framkvæmdasjóð fatlaðra, sem fær aðeins 52 millj. kr. af þeim 102 millj. sem honum bæri lögum samkvæmt, þrátt fyrir gífurlega þörf í þeim málaflokki. Enn fremur vil ég nefna ferðamálin, sem fá aðeins 15 millj. kr. af lögboðnu framlagi sem ætti að vera 46 millj. 218 þús. kr. Er bersýnilegt að uppbygging í ferðaþjónustu fær þar litla stoð og lítinn skilning stjórnvalda. Og loks bera að nefna Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem er skorinn niður um rúmar 300 millj. kr. á sama tíma og skera á niður framlög til skólaaksturs, sérkennslu, reksturs mötuneyta í grunnskólum, til uppbyggingar dagvistarheimila o.s.frv., o.s.frv. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar gagnvart landsbyggðinni og það vakti töluverða athygli hér áðan, ræða hv. 6. þm. Norðurl. e., að svo virðist sem annar stjórnarflokkanna hafi ekki vitað um allt sem hér hefur birst í þessu frv. en það er þá kannske þeim mun meiri von til þess að þeir muni standa gegn því með okkur hinum. Það væri líka ástæða til þess að ræða stefnuna í heilbrigðis- og tryggingamálum, þar sem enn er allt of lítil áhersla lögð á forvarnarstarfið, en aukin áhersla í því efni mundi skila sér margfalt aftur í sparnaði við dýra viðgerðarþjónustu á sjúkrahúsum og í lyfjakostnaði. En hér mun ég nú láta staðar numið í þessari upptalningu. Herra forseti. "Horfur eru bjartar", sagði hæstv. fjmrh. í upphafsorðum sínum hér í dag og vísar þar með til þjóðhagsáætlunar sem sannarlega er með óvenjulega björtu yfirbragði að þessu sinni. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt að spámenn ríkisstjórnarinnar eru alla jafna varkárir og forðast að gera of mikið úr vísbendingum um bættan hag. Óvarlegt er þó að treysta því að þeir séu jafnlélegir spámenn og fyrir tæpu ári þegar þeir spáðu miklu minni hagvexti og lakari viðskiptakjörum en raunin hefur orðið. En óhætt er þó að gera því skóna að þeir séu a.m.k. ekki of jákvæðir nú frekar en endranær og því hægt að reikna með því sem þeirra bjargföstu skoðun að enn fari aðstæður batnandi í íslenskum þjóðarbúskap. Því er þeim mun meiri ástæða til að undrast það og andmæla því að ríkisstjórnin skuli ekki sjá efni til þess að auka kaupmátt launa svo nokkru nemi á næsta ári. Þeim mun meiri ástæða er til að vekja enn og aftur athygli á hrikalegum hallarekstri á A-hluta ríkissjóðs og þungbærum vaxtagjöldum sem væru þó enn þungbærari ef ekki nyti við þeirrar vaxtalækkunar sem orðið hefur á erlendum lánum. Enn mega þeir sem landið erfa horfa fram á þungbæra skuldadaga.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til þess að gera veigamiklar athugasemdir við þær ræður sem hafa verið fluttar við umræðuna. Þær gefa ekki tilefni til langrar svarræðu af minni hálfu. Ég lét þess getið í lok framsöguræðu minnar fyrir frv. að ég mundi láta talsmönnum stjórnarandstöðunnar ábyrgðarleysið eftir og það hefur sannarlega komið í ljós í þeim umræðum sem hér hafa farið fram ef ég undanskil ræðu hv. 7. landsk. þm. sem í alla staði var málefnaleg þó ég sé ekki sammála öllum þeim athugasemdum er þar komu fram. Hv. 3. þm. Norðurl. v. flutti ágæta ræðu sem lýsir vel því ábyrgðarleysi sem flokkur hans boðar og ekki síst í ríkisfjármálum. Ræða hans var, ef henni er lýst með hæfilegri einföldun, áhyggjur yfir því að halli skyldi vera á ríkissjóði en síðan upptalning á öllum þeim útgjöldum sem vantar í frv. Með öðrum orðum, niðurstaðan var sú að hann vildi í reynd hafa hallann miklu meiri. Sem dæmi um ábyrgðarleysið í málflutningnum var sú yfirlýsing í upphafi ræðunnar að stefnan í þessu frv. væri andfélagsleg eins og hann orðaði það. Síðan voru tiltekin nokkur dæmi, tekin af handahófi úr fjárlagafrv., og auðvitað er það svo að í hverju fjárlagafrv. eru liðir ýmist að hækka eða lækka. Og það má auðvitað finna liði sem teljast til félagsmála sem hafa lækkað í þessu frv. Auðvitað er það svo eins og jafnan þegar fjárlagafrv. er lagt fram. En ef menn ætla að draga ályktanir og fullyrða í þessu efni verða menn að horfa á fjárlagafrv. í heild og útgjöld þess og stefnumörkun til þessara málaflokka. Það gerði hv. þm. ekki, hann vék sér undan því, enda alveg ljóst að ef menn gera það þá hrynur fullyrðingin. Við skulum horfa á hlutdeild mennta- og menningarmála í heildarútgjöldum ríkisins. Það kemur fram í athugasemdum með frv. sem hv. þm. Ragnar Arnalds hefði getað lesið en hefur að öllum líkindum ekki gert. Hlutdeild mennta- og menningarmála í heildarútgjöldum ríkissjóðs á þessu ári er talin vera 15% en með frv. hækkar hún í 16,1%. Ef við horfum á hlutdeild heilbrigðis- og tryggingamála í útgjöldum ríkisins á þessu ári, þá eru þau talin vera 37,3% en þau verða rétt rúmlega 40% skv. tillögunum í frv. Og svo kemur hv. þm. og segir: Stefnan er andfélagsleg. Það er sko aldeilis alveg augljóst að annaðhvort er hann vísvitandi að blekkja menn með því að tína til einstök dæmi sem gefa enga heildarmynd af stefnumörkuninni í þessum efnum eða hv. þm. hefur hreinlega ekki lesið frv. og ég ætla að vona hans vegna að það sé heldur skýringin á þessu máli. Hv. 3. þm. Norðurl. v. vék nokkuð að skattamálum. Í fyrsta lagi hélt hann því fram að aðeins væri skilað að hálfu þeirri skattahækkun sem hann fullyrti að hefði orðið á þessu ári með áformum um 300 millj. kr. lækkun tekjuskatts. Hann gleymir því alveg að það voru birtar nákvæmar upplýsingar um það hvernig tekjuaukningin sundurliðaðist vegna meiri tekna af tekjuskatti í ár en áætlað hafði verið. Hann gleymir því að stærsti hluti þeirrar tekjuaukningar stafaði af því að skattstjórar gengu lengra fram í að áætla þeim tekjur sem ekki hafa skilað inn skattskýrslum, þeim sem ekki fóru að skv. lögum og skiluðu skattskýrslunum á réttum tíma. Og hann gleymir því að annar hluti þessa tekjuauka stafar af því að reiknaðar tekjur atvinnurekenda voru vegna nýrra viðmiðunarreglna mun hærri en ráð var fyrir gert. Menn voru að ná auknum skatttekjum af þeim hópum sem menn hafa helst horft til að greiddu ekki til ríkisins það sem þeim ber. Þetta var annar stærsti hluti útgjaldaaukningarinnar. Þriðji hlutinn stafaði af því að tekjur höfðu í raun hækkað á árinu áður og skv. eðli skattkerfisins leiðir það til þess að ríkið fær fleiri krónur í sinn hlut. En það hefur engin áhrif að sjálfsögðu á skattbyrðina, engin áhrif. Nokkur hluti, eða um 100 millj. kr., ef ég man rétt, var tilkominn vegna þess að skattvísitalan var ekki nákvæm þegar hún var ákveðin vegna ófullnægjandi upplýsinga. En það stendur ekki á hv. þm. að fara með rangt mál. Þó hefur hann allar þessar upplýsingar undir höndum. Það stóð heldur ekki á þingflokki Alþfl. í sumar sem leið að senda mér skeyti og heimta að ég endurgreiddi tekjuaukann sem fékkst vegna þess að reiknaðar tekjur atvinnurekenda voru hærri en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir, vegna þess að viðmiðunarreglur voru virtar. Þeir sendu mér skeyti norður á Sauðárkrók, þingflokkur Alþfl., til þess að heimta að þetta yrði endurgreitt. Svo koma þeir og flytja langar ræður um það að þeir vilji og séu nú allra manna viljugastir til þess að draga úr skattsvikum og sækja fé í raðir þeirra sem minnst hafa greitt fram til þessa í hlutfalli við tekjur. Það er mikið samræmi í þessum málflutningi. Ég á þetta skeyti og geymi það vel. Hv. 3. þm. Norðurl. v. vék einnig að þeim umræðum sem fram hafa farið að undanförnu um raungildi tekna ríkissjóðs. Því var haldið fram fyrir fáum dögum að raungildi tekna ríkissjóðs hefði aukist um allt að 8% á þessu ári og er það býsna mikið ef satt væri. Og hv. þm. taldi að það væri rétt viðmiðun sem þar væri stuðst við. Það væri rétt að miða raungildi ríkissjóðsteknanna við framfærsluvísitölu eða byggingarvísitölu. Hann veit þó allra manna best, hafandi verið fjmrh., að tekjur ríkissjóðs eru ekki leiddar af kostnaði í þjóðfélaginu, ekki kostnaði heimilanna, ekki kostnaði atvinnufyrirtækjanna. Þær eru leiddar af tekjum bæði að því er varðar beina og óbeina skatta. Og ef menn ætla að miða raungildi skatta við einhverja stærð hlýtur sú viðmiðun að byggjast á viðmiðun við tekjuþróun en ekki kostnaðarþróun. Það liggur í augum uppi. Auðvitað eru þetta réttir útreikningar ef miðað er við framfærsluvísitölu. Spurningin er bara sú, er það rétt viðmiðun? Ég hef bent á að það væri nær lagi að reikna þessa viðmiðun út við hæðina á Morgunblaðshúsinu, m.a. vegna þess að Morgunblaðshúsið er þó föst stærð. En ríkisvaldið var á þessu ári að greiða niður framfærsluvísitöluna. Það var með auknum útgjöldum að lækka þá viðmiðun sem þarna er stuðst við. Þannig að með því að fara þannig að því að mæla raungildi skatttekna ríkissjóðs eru menn að svindla tvisvar sinnum. Og það var sérstaklega athyglisvert að hv. 3. þm. Norðurl. v. skyldi taka undir útreikning af þessu tagi. Ég minnist þess að þegar ég var í starfi sem framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins vorum við stundum að hjálpa þeirri ríkisstjórn sem þá sat við völd, og ekki veitti af. Allt gekk þá á afturfótunum, sundurlyndið svo mikið að ekki veitti af að hún fengi stuðning úti í þjóðfélaginu. Ég minnist þess að einhverju sinni lét ég hafa eftir mér, þegar hæstv. þáv. fjmrh. hafði sagt eitthvað sem ástæða var til að taka undir, að orð hans væru eins og töluð út úr mínu hjarta. Þessi yfirlýsing var birt í Morgunblaðinu og ég held að það hafi tekið hæstv. þáv. fjmrh. einar þrjár vikur að skrifa sig frá þessari ástarjátningu og var þetta þó allt í góðri meiningu sagt. Honum þótti eitthvað óþægilegt að halla sér upp að Vinnuveitendasambandinu. Nú er Vinnuveitendasambandið þekkt fyrir vandaðan og góðan málflutning og nú gerist það einu sinni, í fyrsta skipti sem ég man eftir, að þeim verður fótaskortur í því efni, en þá kemur hv. 3. þm. Norðurl. v. og leggur höfuð sitt í kjöltu þeirra, þá fyrst. Það er einkar athyglisvert. Sannleikurinn er sá að tekjur ríkisins hafa haldist í hendur við tekjuaukninguna í þjóðfélaginu á þessu ári, enda eru tekjurnar leiddar af tekjunum og þess vegna eðlileg viðmiðun. Þær tölur sýna að engin raungildisaukning hefur orðið. Þessi viðmiðun við tekjuþróunina í þjóðfélaginu er ein viðmiðun sem við getum stuðst við í þessu efni. Önnur, sem er mjög hefðbundin, er að miða við landsframleiðslu. Það er hin almennt viðurkennda viðmiðun og þá kemur auðvitað hið sama í ljós. Og á næsta ári er að því stefnt, með þessu fjárlagafrv., að útgjöldin lækki heldur í hlutfalli af landsframleiðslu en tekjurnar standi í stað. Þessar fullyrðingar hafa því ekki við nein rök að styðjast. Hv. 3. þm. Norðurl. v. vék einnig að skuldahala. Þó er það staðreynd að þetta frv. miðar að því að lækka ríkissjóðshallann um þriðjung. Hv. þm. hefði frekar átt að rifja upp erlendu skuldasöfnunina sem sú ríkisstjórn stóð fyrir sem hann átti sæti í og hann sjálfur bar auðvitað mesta ábyrgð á. Það hefði verið nær að rifja það upp. Hér eru menn að ná þeim árangri að erlendar skuldir opinberra aðila eru í fyrsta skipti í áraraðir að dragast saman, að minnka, menn eru að grynnka á skuldunum. Ég held að hv. þm. hefði fremur átt að rifja upp eigin sögu í þessu efni. Hann hélt því fram að verið væri að skilja eftir vanda handa þeim sem við ættu að taka. Ég get fullyrt það hér og nú að ekki eru miklar líkurnar á því að honum verði treyst til að taka við þeim verkefnum á nýjan leik eins og reynslan hefur dæmt verk hans og félaga hans í fyrri ríkisstjórn og eins og flokkur hans er nú kominn. Þar er hver höndin upp á móti annarri og verið að þrýsta þeim út af þingi sem hafa helst mælt af raunsæi í þeim þingflokki á undangengnum árum. Upplausnarmennirnir eiga að sitja áfram og vera í framboði en þeim einum sem talað hafa af raunsæi og skynsemi er verið að þrýsta út úr hverju kjördæminu á fætur öðru. Og ekki eru miklar líkurnar á því að sá draumur rætist að þessi ábyrgð falli hv. 3. þm. Norðurl. v. aftur í skaut. Hv. 6. þm. Norðurl. e. vék í ræðu sinni að nokkrum atriðum sem hann persónulega gerði fyrirvara um að því er varðaði stuðning af hans hálfu og hugsanlega Framsfl. sem er forustuflokkur ríkisstjórnarinnar, leiðir ríkisstjórnina. Í því sambandi vil ég aðeins minna á það að full samstaða hefur verið um gerð þessa fjárlagafrv., það hefur verið full samstaða milli stjórnarflokkanna að ganga ekki lengra í því að reka ríkissjóð á næsta ári með halla. Þar voru stjórnarflokkarnir sammála um að finna eðlilegt jafnvægi, ná niður halla þessa árs verulega án þess að ganga of nærri skattgreiðendum eða þeim sem opinberrar þjónustu njóta með niðurskurði. Ég þykist þess fullviss að samstarfsflokkur sjálfstæðismanna í ríkisstjórn muni standa við þessa stefnu og ekki standa að útgjaldatillögum sem auka á þennan halla þegar að lokaafgreiðslu frv. kemur. Nokkuð hefur verið rætt í þessari umræðu um aðgerðir til þess að stemma stigu við skattsvikum. Af hálfu þessarar ríkisstjórnar hefur ýmislegt verið gert í því efni m.a. til þess að styrkja skattstofur í því hlutverki með sérstökum aðgerðum og heimildum til þess að ráða víðbótarmannafla í því skyni. Samin var sérstök skýrsla um umfang skattsvika hér á landi. Hún sýndi að þau eru of mikil en þó kom fram í þeirri skýrslu að skattsvik eru síst meiri hér á landi en í öðrum Evrópulöndum og reyndar bendir flest til þess skv. þessari skýrslu að við stöndum okkur jafnvel og þær þjóðir sem best standa sig í því að innheimta skatta og koma í veg fyrir að neðanjarðarhagkerfi geti grafið um sig. Í þessari skýrslu voru nokkrar ábendingar um aðgerðir til þess að stemma stigu við skattsvikum. Þar var bent á að athuga þyrfti með refsiákvæði vegna skattsvika og af hálfu fjmrn. hefur verið óskað eftir því að dómsmrn. vinni að tillögugerð í samræmi við þetta. Bent var á nauðsyn þess að breyta einstökum ákvæðum í bókhaldslögum og af hálfu ríkisskattstjóra er verið að kanna það mál. Bent var á að hugsanlega gætu skipulagsbreytingar í skattkerfinu stuðlað að bættri innheimtu. Um það eru hins vegar skiptar skoðanir en rétt er að hafa það í huga eigi að síður. Og það sem kannske var mikilsverðast í ábendingum nefndarinnar var að það væri býsna mikilvægt í baráttunni gegn skattsvikum að fækka undanþágum í skattkerfinu. Og einmitt sú ákvörðun að taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts byggir á því að fækka undanþágum stórlega og verður veigamikið skref í þessu efni. Þannig er í flestum atriðum verið að vinna í samræmi við þessar ábendingar. Ég minni líka á eins og ég hef þegar tekið fram að þegar á þessu ári skilaði það árangri að herða viðmiðunarreglur varðandi reiknaðar tekjur atvinnurekenda og það skilaði auknum tekjum umfram það sem áætlað var. Og ég hygg að það hafi verið meira fyrir mistök að Alþfl. sendi skeyti um það að þetta ætti nú allt að endurgreiða. Ég hygg að það hafi á þeim tíma stafað af upplýsingaskorti en úr honum hefur verið bætt. Hv. 5. landsk. þm. fór um það ýmsum orðum að frv. sem nú liggur fyrir móti enga meginstefnu að því er varðar þróun efnahagsmála eða áhrif á efnahagslífið í landinu almennt. Hann gleymdi því auðvitað þegar sú fullyrðing var sett fram að þetta frv. markar þau þáttaskil að erlendar skuldir opinberra aðila eru nú í fyrsta skipti að minnka. Hann gleymdi því auðvitað að með þessu frv. er verið að minnka ríkissjóðshallann um þriðjung. Og hann gleymdi því auðvitað að það er álit Þjóðhagsstofnunar að með þessu frv., og ef önnur útgjaldaáform Þjóðhagsstofnunar ganga upp, stefnir í viðskiptajöfnuð eða því sem næst á næsta ári. Auðvitað eru þetta mikilvæg atriði sem öll hafa áhrif á efnahagslífið í heild. Hv. þm. minntist á ráðstefnu sem félag viðskiptafræðinga og hagfræðinga hélt um ríkisfjármálin og áhrif þeirra á þjóðarbúskapinn og ræðu prófessors Þorvaldar Gylfasonar sem þar var flutt. Það er alkunna að hann hefur talið að ríkisfjármálin hafi verið þensluvaldandi á undanförnum árum. Hann setti þá skoðun einnig fram í fyrra þegar fjárlög voru til umræðu en það eru auðvitað ekki allir á einu máli í þessu efni. Á þessari ráðstefnu talaði til að mynda aðstoðarforsjóri Þjóðhagsstofnunar og með leyfi forseta vil ég lesa upp úr niðurlagi erindis aðstoðarforstjórans, en það fjallaði einmitt um áhrif fjárlaga á efnahagslífið. Þar segir: "Niðurstaðan af þessari umfjöllun um áhrif hallabúskapar hins opinbera á efnahagslífið almennt er því sú að á undanförnum árum hafi hann fremur aukið þenslu í þjóðarbúskapnum en dregið úr henni. Þessi þróun hlýtur að vera nokkurt áhyggjuefni, ekki síst í ljósi þeirra þrálátu vandamála sem einkennt hafa íslensk efnahagsmál þetta tímabil, verðbólgu, viðskiptahalla og erlendrar skuldasöfnunar. Aftur á móti er rétt að taka fram að síðustu áætlanir benda til þess að verulega muni draga úr lánsfjárþörf hins opinbera á þessu ári. Gildir þá einu hvort litið er á þrönga skilgreiningu þess eða í víðara samhengi, þ.e. að meðtöldum opinberum fyrirtækjum og sjóðum. Þannig virðast í fyrsta sinn um alllangt skeið allgóðar líkur á að ríkisfjármálin færist nær því marki að stuðla að bættu jafnvægi í efnahagsmálum. Þetta yrði mikilsverður árangur ekki síst þegar þess er gætt að nú stefnir í verulegan hallarekstur á ríkissjóði vegna kostnaðarauka í tengslum við kjarasamninga fyrr á árinu." Þetta voru ummæli aðstoðarforstjóra Þjóðhagsstofnunar. Nú er það svo að Alþfl. hefur ekki, að minnsta kosti ekki upp á síðkastið, sýnt þeirri stofnun óvirðingu. Þvert á móti hefur hann nú sett svo mikið traust sitt á Þjóðhagsstofnun að hann hefur ákveðið að kalla forstjóra þeirrar stofnunar til þess að leiða kosningabaráttuna. Flokkurinn virðist ekki treysta formanni flokksins til þess að leiða kosningabaráttuna hér í Reykjavík og hefur kallað aðalefnahagssérfræðing og aðstoðarmann ríkisstjórnarinnar í þeim efnum til þess að leiða kosningabaráttuna.

Nema hann ætli að reka hana.

Og það var aðstoðarforstjóri þessarar stofnunar sem komst að þessari niðurstöðu á þeirri sömu ráðstefnu og prófessor Þorvaldur Gylfason lét ummæli falla. Auðvitað má um þessi efni deila og öllum ljóst að ríkissjóður er rekinn með halla. Spurningin er auðvitað sú hversu stórt skref er hægt að stíga á næsta ári til þess að stefna í átt að jöfnuði án þess að skera svo niður þjónustu ríkisins í einu vetfangi að það komi alvarlega niður á þeim sem þeirrar þjónustu njóta eða leggja meiri skatta á borgarana í landinu. Og við höfum fundið þessa leið. Við náum hallanum niður um þriðjung. Við komumst hjá því að hækka skatta sem hlutfall af landsframleiðslu. Við komumst að því marki að lækka útgjöldin sem hlutfall af landsframleiðslu. Við náum því marki að erlendar skuldir eru ekki að aukast heldur eru þær að minnka. Og það er mat Þjóðhagsstofnunar að ef önnur útgjaldaáform á næsta ári standast skv. þjóðhagsáætlun eigi að vera mögulegt að ná viðskiptajöfnuði. Á þessu er byggt og engum dylst að auðvitað er teflt á tæpasta vað. En hér er um talsverðan árangur að ræða og ef okkur tekst á öðrum sviðum efnahagslífsins að halda útgjöldum í hófi og auka sparnað mun þetta takast, það liggur fyrir. Spurningin er auðvitað hins vegar sú hjá þeim sem gagnrýna þessa niðurstöðu: Hvaða leið vildu þeir fara? Hvar eru skattahækkanirnar sem þeir vildu leggja á til þess að ná meiri jöfnuði? Eða hvar er niðurskurðurinn sem þeir vildu beita til þess að ná jöfnuði? Það er rétt og skylt að lýsa eftir því þegar þessi gagnrýni er fram borin. En ótvírætt má fullyrða að með þessu frv. er stefnt að því að ríkisfjármálin verði virkari þáttur í því að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum en áður hefur verið. Hv. 5. landsk. þm. vék einnig að því að fjárlagafrv. fylgja eins og oft áður ýmis önnur frv. sem mæla fyrir um tekjur og gjöld. Sum þessara frv. eru þegar komin fram og önnur koma innan skamms tíma en efni þeirra hefur í meginatriðum verið lýst og þess vegna er unnt að ræða þessi efni hér á þeim grundvelli sem fyrir liggur. Alveg á næstu dögum mun frv. um breytingar á skattalögum, tekjuskattslögum, koma fram og enn fremur frv. sem lýtur að aukinni tekjuöflun vegna álags á innflutt eldsneyti. Síðan eru, eins og lýst hefur verið, að koma fram tillögur um nýtt kerfi til innheimtu á óbeinum sköttum, virðisaukaskattur í stað söluskatts. En eins og menn vita tekur allnokkurn tíma að koma þeim breytingum í framkvæmd eftir að lög hafa verið samþykkt, þannig að ekki er ráðgert að sú breyting taki gildi fyrr en í byrjun árs 1988. Hins vegar er að því stefnt að á næsta ári taki ný tollskrá gildi og svo mun væntanlega verða. Og fljótlega verður hægt að leggja fram tillögur í því efni. Rétt er að taka fram að þær tillögur miða við óbreyttar tekjur frá því sem þetta fjárlagafrv. gerir ráð fyrir varðandi tolltekjur og vörugjaldstekjur. Hv. þm. fullyrti að ríkið ætlaði sér með þessu frv. stærri hlut þjóðartekna en áður. Þetta er alrangt. Það kemur skýrlega fram í athugasemdum með frv. að útgjöld ríkisins í hlutfalli af landsframleiðslu eru að minnka úr 27,4% niður í 27% þannig að fullyrðingin hefur við engin rök að styðjast. Menn geta kannske talað svona á lokuðum fundum hjá Alþfl. og látið klappa fyrir sér fyrir vikið en það þýðir ekki að koma með svona málflutning inn á hið háa Alþingi þegar menn hafa fjárlagafrv. með öllum þessum upplýsingum undir höndum. Hv. 5. landsk. þm. vék einnig að því að til lítils væri að auka framlög til skólabygginga þegar fólk fengist ekki til þess að kenna í skólunum. Mér skildist helst að hann væri að taka undir þann áróður að fólk væri að flýja út úr skólunum í stórum stíl. Ef horft er á tölur um fjölda opinberra starfsmanna kemur í ljós að opinberum starfsmönnum innan BSRB hefur ekkert fjölgað frá síðasta ári. Þeir voru 9728 á síðasta ári og eru það enn á þessu ári. Hins vegar hefur orðið nokkur fjölgun háskólamenntaðra manna. Þeim hefur fjölgað úr 2639 í 2678. Ef við horfum hins vegar á kennarana, sem hv. þm. sagði að fengjust nú ekki til þess að starfa í skólunum sem er verið að byggja, er rétt að minna á að háskólamenntaðir kennarar í framhaldsskólum voru 641 1984, eru 736 núna. Í grunnskólunum voru þeir 177 1984 en eru 254 núna. Og innan Kennarasambandsins voru þeir í grunnskólum 2392 1984 en eru núna 2443 og í framhaldsskólum voru kennarar innan Kennarasambandsins 238 en eru nú 255 þannig að þessi fullyrðing um að kennarar séu að hlaupa út úr skólunum fær auðvitað ekki staðist frekar en flest annað sem hv. þm. minntist á í ræðu sinni. Ég get hins vegar tekið undir að því er varðar áhyggjur hans af fjármálum Pósts og síma að þau eru auðvitað erfið. Það kemur fram í athugasemdum með frv. Eigi að síður þótti rétt að miða við að ríkissjóður fengi eins og fjárlagafrv. þessa árs gerði ráð fyrir nokkrar tekjur af þeirri starfsemi. Auðvitað má setja á langar ræður um það álitaefni hvort opinber fyrirtæki eigi að skila ríkissjóði einhverjum hagnaði. Það ætla ég ekki að gera að þessu sinni en mér er ljóst að Póstur og sími á við nokkurn fjárhagsvanda að etja sem ekki verður komist hjá að horfa á. Hitt er annað með útvarpið. Það hefur farið nokkuð hraðar í framkvæmdum en lánsfjárlög hafa gert ráð fyrir og hefur verið að byggja mikla höll hér í Reykjavík. Ekki veit ég hvort sú mikla hallarbygging þjónar sérstaklega hagsmunum landsbyggðarinnar. Ég hef ekki orðið var við það. Mér er tjáð af fróðum mönnum til að mynda að það offors sem sumir stjórnenda Ríkisútvarpsins beittu þegar samkeppnin fór í gang og hv. 5. landsk. þm. var aðalforustumaður fyrir með því að breyta fréttatímum og þar fram eftir götunum hafi leitt til þess að Ríkisútvarpið hafi misst verulegar auglýsingatekjur. Þegar ríkissjónvarpið fór að sjónvarpa fréttum á aðalauglýsingatíma hljóðvarpsins á kvöldin missti hljóðvarpið auðvitað auglýsingatekjur. Mér er tjáð að þetta hafi einnig haft áhrif á auglýsingatekjur sjónvarpsins í kvölddagskrá. Þarna geta þeir sjálfum sér um kennt sem fóru fram með mestu offorsi vegna nýrrar samkeppni. Það þarf ekki að vera að skella þeirri skuld á aðra. Hv. þm. vék einnig að þeirri ákvörðun að fella niður gjöld af svokölluðum afruglurum sem nýja sjónvarpsstöðin byggist raunverulega á. Það var álit kunnugra manna að sú heimild sem er í fjárlögum á þessu ári til þess að fella niður gjöld af dreifikerfi taki til þessa atriðis einnig og á því var ákvörðunin byggð. Hún hefði auðvitað ekki verið tekin ef menn hefðu ekki talið og túlkað ákvæðið á þann veg að lagaheimildin væri fyrir hendi með þessum hætti. Ég ætla ekki að fara að setja á langar umræður um útvarpsmál þó að hv. 5. landsk. þm. komi þeim að í nánast öllum ræðum sem hann flytur burtséð frá því hvert umræðuefnið er. Hann er hins vegar ákaflega sár yfir því að það er stundum minnt á andstöðu Alþfl. við frjálst útvarp. Hún var ekki svo lítil hér á hinu háa Alþingi á sínum tíma. Þjóðin fagnar þessari breytingu og ég skil að það er ósköp erfitt fyrir Alþfl., sem stundum er að tala um að hann sé ekki kerfisflokkur, að sitja uppi með það að hafa þvælst fyrir því að þessi réttarbót náði fram að ganga. Og þingtíðindin bera það ótvírætt með sér. Það vill svo til að það var nafnakall þegar frv. var borið undir atkvæði í Ed. og þingtíðindin bera það ótvírætt með sér að hv. 5. landsk. þm. greiddi atkv. gegn frv. Hann getur talað um það að hann sé í hjarta sínu með frjálsu útvarpi en það eru athafnirnar sem skipta máli.  Hv. 5. landsk. þm. vék einnig að, og það kom mér verulega á óvart, svokölluðum tillögum Alþfl. við afgreiðslu fjárlaga á síðasta ári. Þeir hafa mikið fjallað um þessar tillögur, haldið um þær langar ræður hér á Alþingi. Ég held að forustumennirnir hafi gert víðreist um landið til þess að segja frá þessum miklu tillögum og skýra þjóðinni frá því hvernig væri nú komið í þjóðfélaginu ef Alþingi hefði samþykkt þessar tillögur. Þá væri nú allt annað uppi á teningnum. Þá væri ekki hallarekstur á ríkissjóði, þá hefði nú aldeilis verið hægt að auka tryggingabæturnar, auka framlögin til húsnæðismálanna og þá væri nú skattakerfið réttlátara og allt þetta. Allir þekkja þessar ræður. Niðurstaðan úr þeim öllum hefur verið þessi: Þá væri ekki halli á ríkissjóði, þá væri ríkissjóður virkilegur þátttakandi í því að ná jöfnuði í efnahagslífinu. Það hefur verið lokastefið í öllum þessum ræðum. Hvað segir úttekt á þessum tillögum? Niðurstaðan er sú, þegar allt er dregið saman, að hallinn væri 478 millj. kr. meiri ef þetta hefði allt verið samþykkt. Þeir ætluðu að auka tekjur ríkisins af söluskatti um 2800 millj. kr. rúmar. 2800 millj. átti að taka inn í auknum söluskattstekjum. Það voru tillögur Alþfl. Það var fyrsta upphafskerfisbreytingin. Þeir ætluðu m.a. að gera það með því að fækka undanþágum í þessu kerfi sem hefði leitt til enn verri uppsöfnunarvandamála en söluskatturinn gefur þó í dag. Það hefði leitt til meiri mismununar á milli atvinnugreina og auðvitað hækkunar á vöruverði. Svo ætluðu þeir að stórhækka eignarskattana sem er uppáhaldsviðkvæði þeirra, einkanlega þó á atvinnufyrirtækjum. Þeir töldu að atvinnureksturinn byggi við þær aðstæður að það væri sérstaklega auðvelt að hækka eignarskatt á atvinnufyrirtækjum, sennilega sérstaklega á fiskvinnslufyrirtækjum. Þeir ætluðu að hækka launaskattinn og svo mætti lengi telja. Sumt ætluðu þeir að lækka. Þeir ætluðu að lækka tekjuskattinn um 930 millj. kr. og vörugjaldið um 330, en í heild ætluðu þeir að auka tekjur ríkisins um 2300 millj. kr. rúmar. 2300 millj. var ný heildarskattheimta í tillögum Alþfl. Síðan ætluðu þeir að halda veislu. Þeir ætluðu að auka lífeyristryggingarnar um 2200 millj., sjúkratryggingarnar um tæpar 800 millj. Þeir ætluðu að auka framlög til Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna um 950 millj. og Lánasjóðs ísl. námsmanna um 225 og þannig mætti lengi telja. Þeir ætluðu að afnema niðurgreiðslur, 978 millj., bara afnema það á einu bretti og hækka þar með vöruverð að sama skapi á brýnustu neysluvörum almennings. Það var ein höfuðtillagan. Niðurstaðan er sú að gjöldin áttu að aukast um 2805 millj. skv. þessum tillögum en tekjurnar um 2327 og niðurstaðan aukinn halli upp á 478 millj. kr. Nú skora ég á forustumenn Alþfl., formann flokksins sérstaklega, að fara nú í fundaherferð um allt landið í vetur og segja þjóðinni sannleikann um þessar miklu kerfisbreytingartillögur, segja þjóðinni satt og rétt frá því hvað í þessum tillögum fólst. Það væri athyglisvert. Svo gæti hv. þm. pantað skoðanakönnun í Helgarpóstinum á eftir. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um ræður hv. stjórnarandstæðinga sem hafa talað eða gera að svo stöddu fleiri athugasemdir við þann málflutning sem þeir hafa fært fram.



Herra forseti. Það er að vísu mjög skiljanlegt að hæstv. fjmrh. skuli standa hér í ræðustól á þeim degi sem hann hefur framsögu fyrir fjárlögum sínum og auglýsa eftir tillögum um betri hugmyndir. Það er skiljanlegt þegar jafnhugmyndasnauður pappír liggur á borðum okkar og þessi fjárlög eru. En vegna síðustu orða hæstv. fjmrh. leyfi ég mér að gera smáathugasemd. Fjmrh. segir: Alþfl. vill hafa hallann miklu meiri. Alþfl. lagði fram tillögur í fyrra sem hefðu þýtt aukningu á rekstrarhalla um 478 millj. kr. Um þetta er það að segja að það er leiðinlegt að sjá og heyra virðulegan hæstv. ráðh. standa í ræðustól og segja ósatt bæði frammi fyrir þingheimi og frammi fyrir þeim hluta þjóðarinnar sem hlustar á eða les þær umræður sem hérna fara fram. Fjmrh. styðst við plagg frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun þar sem sagt er að um sé að ræða athugun á áhrifum breytingartillagna Alþfl. við 3. umr. um fjárlagafrv. 1986 á rekstrarhalla ríkissjóðs 1987. Fölsunin liggur í því að tillögur sem Alþfl. flytur haustið 1986 eru teknar og bornar saman við frv. til fjárl. ársins 1987 eins og ekkert hefði gerst þar á milli. Sem dæmi um það hvað þessi fölsun hefur í för með sér er hægt að benda á að þar er talað um tillögur Alþfl. um framlög til Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna og þá er gert ráð fyrir því að menn horfi algjörlega fram hjá þeim breytingum á grundvelli fjármögnunar byggingarsjóðanna sem orðið hafa á þessu ári.

Það gerði Alþfl. í umræðum um lánsfjárlögin í Ed.

Með leyfi, hvenær við lánsfjárlögin?

Þegar þau voru til umræðu í Ed.

Núna?

Núna, já.

Nei, Alþfl. horfði ekkert fram hjá þeirri breytingu sem orðið hafði á fjármögnun sjóðanna í umræðum um lánsfjárlög. Það er líka út í hött. Enda erum við að tala um tillögurnar sem gerðar voru við fjárlög 1986 og verið er að bera saman við fjárlög núna. Með þessu móti, einföldum fölsunum og ósannindum, er auðvitað hægt að framleiða hverja þá niðurstöðu sem menn vilja. Það breytir því ekki að þegar þessar tillögur voru lagðar fram var fengið mat á þeim hjá Fjárlaga- og hagsýslustofnun og niðurstaða þess mats sýndi þá miðað við þáv. frv. til fjárl. og miðað við þáv. tillögur Alþfl. og miðað við þáv. verðlagsforsendur að rekstrarafgangur ríkissjóðs yrði um 1,2 milljarðar kr. Síðan til þess að styðja mál sitt og röksemdafærslu sína um hugmyndasnauðan málflutning stjórnarandstöðu heldur fjmrh. áfram að kalla á tillöguflutning stjórnarandstöðunnar, en staðreynd er að þessi málflutningur hans sýnir náttúrlega mjög glögglega að hann hefur engan áhuga á þeim tillöguflutningi frekar en hann hefur nokkurn áhuga á tillöguflutningi annarra manna, jafnvel þeirra sem standa honum miklu nærri og þá á ég við tillögu t.d. ungra sjálfstæðismanna um ráðdeild í ríkisrekstri sem honum eru fullkunnugar en hann hefur að því er ég best veit lítið tillit tekið til. En ég kem að því síðar. Til þess að sýna félagslega góðvild þessarar ríkisstj. segir fjmrh. að hlutur menntamála hafi vaxið úr 15% í 16,1% milli fjárlagagerða. Þetta er mikil rausn þegar hugsað er til þess að skv. málflutningi Finns Geirssonar, eins af stuðningsmönnum þessarar ríkisstjórnar, kemur fram að hlutur velferðarkerfis atvinnufyrirtækjanna mun vera um 30%, mældur á sömu mælistiku og beri menn það þá saman við þennan hlut menntamála sem fjmrh. er að stæra sig af. Eitthvað kom það við kaunin á hæstv. fjmrh. að hafa fengið skeyti frá Alþfl. vegna þess að hafa ekki staðið við sín fyrirheit um lækkun tekjuskatts og hann reyndi að kasta ábyrgðinni af þessari óhóflegu skattheimtu sinni yfir á skattstjóra og embættismenn eins og þeir réðu því hver skattvísitalan væri og eins og þeir réðu yfir höfuð ákvörðunum og framkvæmdum ríkisstjórnar. Auðvitað var fjmrh. í lófa lagið að breyta skattvísitölunni þegar sýnt var að hún mundi skila miklu meiri tekjum en menn höfðu upprunalega gert ráð fyrir. Hæstv. fjmrh. getur ekki snúið sig út úr þeirri staðreynd að hann hafði öll tök til þess. Og af því að hann ekki vildi það, vegna þess að hæstv. fjmrh. er eftir allt saman enn einn ríkisrekstrarpostulinn sem stendur við að stjórna þessu landi, hefur hann einfaldlega gengið á bak þeirra orða þar sem hann hafði lofað kjósendum því að draga úr tekjuskattsinnheimtu og efndi það einfaldlega með því að stórauka hana. Hæstv. fjmrh. finnur líka mikla þörf fyrir að reyna að réttlæta sig og gerðir sínar og orð vegna ummæla Vinnuveitendasambandsins og fullyrðir hér að Vinnuveitendasambandið sé í fyrsta sinn á löngum ferli að segja ósatt eða fara með rangt mál og það verður vonandi í síðasta sinn. Ég held að það dyljist engum, sem hefur hlustað á þessa umræðu og röksemdafærslu beggja aðila, að Vinnuveitendasambandið fer þarna algerlega með rétt mál. Auðvitað er um útgjaldavanda að ræða en ekki tekjuvanda, eins og hæstv. fjmrh. er að reyna að telja þjóðinni trú um til að reyna að draga úr þeirri stöðu, sem hann er kominn í, að vera hreinlega lentur úti á köldum klaka með þennan ríkisrekstur sinn. Auðvitað er staðreyndin sú að ríkisstjórnin hleypti launaskriðinu inn í ríkisbúskapinn gersamlega án þess að setja því nokkrar hömlur, algerlega án þess að sýna þá ráðdeild sem þeir sífellt hafa verið að stæra sig af og sífellt að lofa fólki. Og við spyrjum bara: Ráðdeild? Hvenær og hvernig? Það duldist engum þegar samningarnir voru gerðir í vetur að þeir aðilar sem að þeim stóðu utan ríkisstjórnar, þá á ég við aðila vinnumarkaðarins, gengu út frá því sem gefnu að þeir sem færu með ríkisfjármálin sýndu aðhald og ráðdeild í rekstri á móts við þær fórnir sem þeir voru að færa. Staðreynd er að ríkið gerði það ekki. Staðreynd er að ríkið hélt áfram að pusa út peningum og fjármunum aðhaldslaust eins og það gerir. Þess vegna er þetta ekki tekjuvandamál, eins og hæstv. fjmrh. vill halda fram, heldur útgjaldavandamál. Ástæðan fyrir því að hann neitar því að þetta sé útgjaldavandamál er sú að þá ber hann ábyrgð á því, en með því að kalla það tekjuvandamál er hægt að reyna að kasta því ryki í augu fólks að það séu einhverjir aðrir sem beri ábyrgð á því. Síðan segir hæstv. fjmrh.: Menn eru að grynnka á skuldunum. Ég vildi skilja hann þannig að með því væri hann að halda því fram að hann væri og þessi ríkisstjórn að grynnka á skuldunum. Í þjóðhagsáætlun á bls. 30 eru tvær litlar töflur þar sem spáð er um árlega aukningu landsframleiðslu og erlendar skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu til næstu ára, þ.e. árin 1988, 1989, 1990 og 1991. Með því að árleg aukning landsframleiðslu verði um 2,6% á ári hverju næstu fjögur ár eftir komandi ár má reikna með því að viðskiptajöfnuður verði 0-0,1% af landsframleiðslu, að erlendar skuldir minnki á þessum fjórum árum úr 45% af landsframleiðslu niður í 38% og að greiðslubyrði sem hundraðshlutatala af útflutningstekjum lækki úr 17,3 niður í 14,8%. Þetta allt saman gerist ef ytri skilyrði halda sér eins og þau eru í dag, þ.e. við hagstæðustu ytri skilyrði. Ef þau skilyrði breytast með einhverjum hætti til hins verra, ef árleg aukning landsframleiðslu er mismunandi milli áranna næstu fjögur árin, ýmist neikvæð eða jákvæð, má alveg eins gera ráð fyrir því að greiðslubyrði sem hlutfall af útflutningstekjum verði meiri 1990-1991 en hún er í ár, að viðskiptajöfnuðurinn geti jafnvel farið niður í -6% af landsframleiðslu og að erlendar skuldir vaxi úr 46% af landsframleiðslu upp í 57. Það sem þessar tvær litlu töflur segja okkur er það að þeir sem hér eru að spá reikna með því að við stjórnvölinn sitji sömu hugmyndasnauðu stjórnvöldin og sitja núna, þ.e. þeir gera aldrei neitt og þeir gera ekki neitt til að breyta stöðu ríkisins. Ef þeir ekki gera neitt hafa ytri skilyrði svo gífurlega mikil áhrif á afkomu okkar. Ef hægt er að finna einhvern rökstuðning fyrir því að það þurfi að taka rækilega til í stjórnkerfinu og það þurfi þá sérstaklega að taka til í þeim hluta sem snýr að fjárlögunum, þ.e. að breyta fjárlagagerðinni gersamlega, breyta markmiðasetningunni, breyta vinnubrögðunum og flytja ákvarðanavald og ábyrgð á fjárlögunum til í þessu þjóðfélagi þannig að þau séu ekki öll á einni hendi, ef hægt er að finna dæmigerðari rökstuðning fyrir því annan en þennan hugsa ég að það sé vandleitað því að þessar tvær litlu töflur segja í raun og veru: Við verðum að breyta því hvernig við stjórnum því ef við ekki breytum því erum við algerlega háð veðri, vindum, hita sjávar og þar fram eftir götunum og þá skiptir ekki nokkru máli hvaða stjórnvöld sitja hér. Ef við hegðum okkur næstu fjögur, fimm árin eins og við höfum gert, ef við breytum ekkert til, getum við verið komin með landið á kaf, botnlaust, í skuldir eftir fjögur ár eða við getum hugsanlega verið að upplifa gullið góðæri. En það er þá bara vegna þess hvernig ytri skilyrði hafa verið. Sem dæmi um hvað lítið mark er takandi á því plaggi sem við erum að tala um hérna er t.d. það að hæstv. fjmrh. segir: Ný tollskrá tekur gildi á næsta ári. Ég var ekki alveg viss um hvort ég hafði heyrt rétt, en tollskrá er lög sem verður að samþykkja hér á þingi og tollskráin er líklega einhver viðamestu og flóknustu lög sem við fáum upp í hendurnar einfaldlega vegna þess hversu þetta er umfangsmikið verk. Og að mörgu þarf að gæta og að mörgu þarf að huga þegar farið er í gegnum þessi lög. Ég get nefnt sem dæmi að það eru um tvö ár síðan frv. til umferðarlaga, sem er snöggt um minni bálkur, var lagt fyrir þingi og það er enn þá í meðhöndlun þingsins og allsendis óvíst hvort það verður afgreitt á þessu ári. Að fullyrða að ný tollskrá taki gildi hér á næsta ári er hreint og beint eins og að segja að hæstv. fjmrh. ætli einfaldlega að rúlla yfir þingið þessum lögum algerlega án tillits til þess hvaða skoðanir þingið hefur á þeim. Þetta er því miður enn þá og enn og aftur aðaleinkennið á frv. af því tagi sem við erum nú að fjalla um, þ.e. fjárlögunum. Þau eru í raun og veru ekkert annað en loðin stefnumörkun. Þau tengjast og eiga tilveru sína í flutningi fjölda annarra lagafrv. sem ekki eru komin fram þegar fjárlögin sjálf eru rædd. Ég held að það sé vel hægt að taka undir við Vilhjálm Egilsson sem tók fjárlögin fyrir, en Vilhjálmur Egilsson er, eins og menn vita, ungur og upprennandi maður í sama flokki og fjármálaráðherra og vegna þess að menn óttuðust að hann væri of mikið upprennandi sameinuðust menn um að sjá til þess að hann kæmist ekki í framboð í Reykjavík og eru jafnvel að hugsa um að flytja hann í útlegð norður á land. Hann metur fjárlögin þannig að þau séu nánast marklaust plagg því að í þeim séu svo gífurlega margir óvissuþættir að ekki sé hægt að líta á fjárlögin öðruvísi en sem veika viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Í fyrsta lagi bendir hann á að allar áætlanir manna um áhrif skatta á tekjur ríkisins standist yfirleitt aldrei. Annars vegar bendir hann á að útgjöld séu alltaf vanáætluð og það þrátt fyrir þá miklu endurbót sem orðið hefur í vinnubrögðum, á framsetningu og undirbúningi fjárlaga. Auðvitað liggur gallinn í vanaáætlununum. Hann liggur ekki í störfum þeirra einstaklinga, og þá á ég við embættismanna, sem að þessu plaggi vinna. Hann liggur í því að menn leita ekki réttra upplýsinga. Hann liggur í því að menn eiga þarna eins og svo oft áður við stjórnmálamenn að eiga, stjórnmálamenn sem helst ekki vilja láta binda sig um of og leyfa sér að fara út fyrir alla þá ramma sem þeir sjálfir hafa sett sér. Síðan segir hann að þriðji veiki hlekkurinn séu einfaldlega þær efnahagslegu forsendur sem menn gefi sér sem yfirleitt byggist á pólitískri bjartsýni. Enn fremur segir sami maður, með leyfi hæstv. forseta: "Eitt er næsta öruggt. Útkoma á ríkissjóði verður ekki eins og sagt er í fjárlagafrv. Við skulum skoða nokkrar tölur", segir hann, "sem ættu að færa okkur heim sanninn um það. Þessar tölur sýna fyrir A-hluta ríkissjóðs fyrir 1984 niðurstöðutölur fjárlagafrv., haustáætlun og útkomu á greiðslugrunni og svo niðurstöðutölur rekstrarjafnaðar á ríkisreikningnum. Fyrir árið 1985 sjáum við svo niðurstöðutölur fjárlagafrv. og haustáætlun. Lítum fyrst á áætlun 1983. Þá er lagt upp með 82 milljónir í plús í fjárlagafrv. Haustáætlun um afkomu ríkissjóðs á greiðslugrunni er upp á 978 milljónir í mínus og útkoman á greiðslugrunni er 1498 milljónir í mínus. Niðurstaða rekstrarjafnaðar á rekstrargrunni í ríkisreikningi er 1435 milljónir í mínus. Á árinu 1984 er lagt upp með 9 milljónir í plús í fjárlagafrv., haustáætlunin er 70 milljónir í plús og útkoman á greiðslugrunni er 783 milljónir í plús. Niðurstaða á rekstrargrunni er svo 1614 milljónir í plús. Fyrir árið 1985 er lagt upp með 532 milljónir í mínus, sem er orðið 1859 milljónir í mínus á haustáætlun, og fyrir 1986 er byrjað með 122 milljónir í plús. Þessar tölur sýna", segir þessi maður, og ég minni menn á að hér er ekki maður úr Alþfl. að tala heldur gallharður sjálfstæðismaður, "að margt á eftir að breytast áður en yfir lýkur fyrir árið 1986. Á hvorn veginn þessar breytingar verða er ekki hægt að segja um á þessari stundu." Þessi maður, sem hér er verið að vitna í, átti mjög ríkan þátt í gerð samninganna í vetur og það verður að viðurkennast að hann sýndi þar mjög mikla bjartsýni miðað við það mikla raunsæi sem hann sýnir í þessu erindi sínu. En það er líka mjög greinilegt að bjartsýni hans stóðst ekki. Hann trúði eða bara vonaði að hæstv. fjmrh., þessi nýi fjmrh. sem við fengum í fyrra og allir bjuggust við svo miklu af, mundi sýna þá ráðdeild í ríkisrekstri sem fyrrverandi fjmrh. ekki sýndi. Fyrrverandi fjmrh., sem bar ábyrgð á fjárlögum ársins 1984 og 1985, sýndi ekki ýkjamikla ráðdeild í ríkisrekstri og enga hugkvæmni í framsetningu fjárlaga, hvað þá að hægt væri að væna hann um kerfisbreytingar, en þessi nýi fjármálaráðherra tók sig til og bætti um betur eins og sagt er. Sú stóra breyting sem hann stóð að er ekki kerfisbreyting í meðferð ríkisfjármála. Nei, hún er sú að skapa halla, áður óþekktan halla um nokkurra ára skeið, í ríkisrekstri, halla sem virtir menn, virtir sérfræðingar á þessu sviði hafa kallað þensluhalla og segja: Þessi fjárlög eru verðbólgufjárlög. Hvers vegna? Ef við göngum út frá því að þessi halli sem gerist umfram þá lánsfjárþörf sem gera verður ráð fyrir vegna lántöku, ef við segjum að þessi þensluhalli, þessi umframlántaka sé 3,5 milljarðar kr., eins og Þorvaldur Gylfason hagfræðingur heldur fram, og ef við berum það svo saman við þær staðreyndir sem hinn hagfræðingurinn, Vilhjálmur Egilsson, bendir á, þá getum við notað röksemdafærslu Vilhjálms þar sem hann segir: Eitt er næsta öruggt. Útkoman á ríkissjóði verður ekki eins og sagt er í fjárlagafrv. Það þýðir að þessi tala, þessi 3,5 milljarða lántaka umfram það sem nauðsynlegt var, á örugglega eftir að hækka verulega. Ég yrði ekkert mjög hissa þó hún hækkaði um 50% og ég yrði jafnvel ekkert hissa þó hún hækkaði um 100% því það er greinilegt að þessir peningar eru þannig til komnir að menn ætla sér að nota þá í það sem almennt er kallað gæluverkefni ríkisins, gæluverkefni stjórnmálamanna. Það sem er þó kannske sorglegast þegar þetta er skoðað, og þá á ég við fjárlög, lánsfjárlög og öll góðu áformin sem þessi ríkisstjórn, eins og kannske flestar aðrar, lýsir yfir á tyllidögum og í ræðum hér á þingi, er að þau lýsa kannske mest mjög mikilli vanvirðu á löggjöf. Það lýsir þar af leiðandi líka mikilli vanvirðu á því starfi sem hér fer fram og því kannske engin furða að menn kvarti undan því að Alþingi hafi sett niður í hugum fólks. Þegar ríkisstjórnin virðir ekki þau lög sem samþykkt eru hér á Alþingi, og þá á ég við þegar hún ekki stendur við lögin, þegar menn fara út úr og fram úr þessum lögum eins og um bráðabirgðaáætlanir væri að ræða, er það vanvirða við lög. Það var greinilegt á málflutningi hæstv. fjmrh. að mjög höfðu farið í taugarnar á honum tillögur Alþfl. frá í fyrra við fjárlög, brtt. eða þær yfir 70 till. sem lagðar voru fram sem brtt. við fjárlögin og mátti í raun og veru líta á sem nokkurs konar fjárlög til að hafa áhrif á það kerfi sem menn höfðu unnið eftir og vinna enn eftir og greinilega hafa ekki nokkurn áhuga á að breyta. Þessi tilraun til kerfisbreytingar virðist fara fádæma mikið í taugarnar á hæstv. fjmrh. Og maður spyr hvað það er sem ýfir svona á honum hárin. Ef maður hefur fyrir því að lesa Morgunblaðið t.d. frá miðvikudegi 4. desember 1985 á maður nokkuð auðvelt með að átta sig á hvað það er sem var svo óþægilegt í till. Alþfl., svo óþægilegt að ráðherrann kinokar sér ekki við að koma hér í stól og snúa út úr þessum till. með hreinum og beinum strákslegum útúrsnúningi. Ástæðan fyrir því að þetta fer svona mikið í taugarnar á honum er að það er verið að minna hann á hvaðan hann kemur. Það er verið að minna hann á að bak við hann standa dyggir stuðningsmenn, ungir sjálfstæðismenn, og bíða með brostin augu eftir því að hann fari að gera eitthvað af því sem hann hefur svo ótal, ótal sinnum gefið undir fótinn með að hann ætli að gera í þessum ríkisrekstri. Það væri, herra forseti, of langt mál að lesa þessar tillögur Sambands ungra sjálfstæðismanna um ráðdeild í ríkisrekstri. Ég læt mér nægja, með leyfi hæstv. forseta, að tæpa á nokkrum atriðum í þessum tillögum. Í fyrsta lagi er spurningin um markmið þeirra. Það er skemmtileg og fersk hugmynd að hugsa sér að leggja fram fjárlög sem hafa eitthvert markmið annað en það endilega að bókhaldið stemmi, sem er ekkert annað en sjálfsagt tæknilegt atriði, heldur að menn setji fram fjárlög með raunverulegum tilgangi og markmiðum. Fyrsta markmiðið er að draga úr ríkisumsvifum. Annað markmiðið er að koma á skýrri verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Þriðja verkefnið er að auka kostnaðarhlutdeild notenda opinberrar þjónustu. Og loksins að minnka skattaálögur og auka þar með kaupmátt heimilanna í landinu. Síðan koma tillögur upp á nokkrar síður um hvaða breytingar megi gera á fjárlögum 1986, því þetta er skrifað í jólamánuði á síðasta ári, og segir m.a. um þessar tillögur að í fjárlagafrv., sem lagt var fram á síðasta ári, sé reiknað með því að innheimtur tekjuskattur einstaklinga brúttó nemi 3800 millj. kr. á næsta ári. Auðvitað vitum við að það voru tölur sem breyttust mjög mikið. En með því að nýta alla fjárhæðina sem fæst með ráðdeildartillögum ungra sjálfstæðismanna til tekjuskattslækkunar stæðu aðeins um 1200 millj. eftir af innheimtum tekjuskatti. Mundi hann þá einungis leggjast á raunverulegt hátekjufólk. Þetta er sýnishorn um hvaða áhrif raunverulegar kerfisbreytingar, þ.e. breytingar sem felast í einhvers konar hugsjónalegri markmiðasetningu í framlagningu fjárlaga, geta haft. Og að standa svo hér í stól og snúa út úr og lýsa síðan eftir tillögum eins og engar hafi verið fluttar, það er leiðinlegur viðræðumáti og sýnir ekki að mínu mati mikla reisn í málflutningi hæstv. fjmrh. Hvar eru t.d. hugmyndir um breytingar á skattheimtu? Eftir því sem hæstv. fjmrh. lýsti áðan eigum við í vændum einhvers konar tillögur um lagfæringar á tekjuskatti. Ég undirstrika orðið "lagfæringar" því það er ekki um það að ræða að breyta álagningunni, það er ekki um að ræða að taka raunverulega tillit til þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið á tekjuskattsinnheimtuna heldur er enn eina ferðina verið að reyna að klóra í bakkann, að sauma enn eina bótina á þá götóttu flík sem tekjuskattskerfi okkar er orðið. Síðan eigum við líklega í vændum frv. um virðisaukaskatt, en að tala um það frv. á þessu þingi vitum við vel að er sýndarmennskan ein einfaldlega vegna þess að það er eitt af þessum frv. sem grundvallarumræða þarf að fara fram um. Það er eitt af þessum frv. sem allir stjórnmálaflokkar verða að skoða mjög vandlega. Hæstv. fjmrh. veit alveg eins vel og ég og alveg eins vel og hvert mannsbarn að menn gefa sér ekki tíma til þess á þessum kosningavetri. Öll loforð um frv. sem hugsanlega verði að lögum og hafi einhverjar breytingar í för með sér fyrir landsins þegna eru því loforð upp í ermina á sér. Hæstv. fjmrh. veit að hann á ekki eftir að sitja nema visst marga daga enn þá í sínu ráðuneyti. Hann situr ekki nema fram á hálft næsta ár. Hann þarf ekkert að standa við þessi loforð, hvað þá heldur að framkvæma nema lítinn hluta af þeim loðnu hugmyndum sem fram koma í fjárlögunum. Menn hafa, t.d. í Alþfl., stungið upp á því, og það var reyndar samþykkt um það tillaga á síðasta flokksþingi Alþfl., að breyta tekjuskattsinnheimtu í grundvallaratriðum þannig að hætt verði við alla frádrætti sem nú tíðkast. Það er til þess að gera mönnum samhengið milli skattanna og teknanna gegnsætt þannig að menn viti einfaldlega hvar þeir standa og aðrir standa. Þá verði skatturinn sem á verði lagður bara ein prósenta á allar tekjur manna sem náð hafa ákveðnu tekjulágmarki. Þá er náttúrlega miðað við að þetta tekjulágmark miðist við framfærslu eða lífeyri og þessi eina prósenta verði líka um leið bara eitt gjald á laun manna og í þessu gjaldi séu þá líka fólgin öll þau réttindi sem menn ávinna sér núna með því að greiða allt að 15 gjöld tengd launum sem skapa þeim réttindi til orlofs og alls kyns þjónustu hins opinbera. Nú eru þetta í sjálfu sér ekki nýjar hugmyndir því að hliðstæð skattheimta er stunduð annars staðar í veröldinni. Það sem þessi tegund skattheimtu hefur í sér fólgið er hvað hún er sáraeinföld, hún er réttlát vegna þess að menn hafa yfirsýn yfir hana og vegna þess að hún ákveður þeim mönnum sem hæstar hafa tekjurnar þyngstar byrðar og þeim sem lægstar hafa tekjurnar léttastar byrðar, öfugt við það, sem við upplifum í dag, að í sumum bæjarfélögum sem ég þekki til úti á landi - það er kannske ekki eins áberandi í Reykjavík eins og sums staðar annars staðar - greiða nánast engir skatta nema opinberir starfsmenn og þá ekki nema þá hafi skort þá hugkvæmni að koma sér jafnframt fyrir í einhvers konar sjálfstæðum atvinnurekstri til að sleppa undan skattheimtu. Menn sjá þetta kannske ekki eins vel í stórum bæjarfélögum eins og hér í Reykjavík, en úti á landi verður þetta mjög áberandi. Til að menn hafi lauslegar hugmyndir um hvað ég er að ræða um mundi t.d. 20% skattur leggjast á segjum við allar tekjur sem hærri væru en 300 þús. kr. Það þýðir að ef maður hefði 600 þúsund kr. tekjur væri skattstofn hans 300 þús. kr. og skattur 60 þús. kr. Ef maður hefði 1200 þús. kr. í tekjur væri skattstofn hans 900 þús., skattgreiðslur 180 þús. Skattbyrði þess sem hafði hærri tekjurnar væri 15% af tekjum hans og skattbyrði þess sem hafði lægri tekjurnar yrði 10% af tekjum hans. Maður sem hefði 300 þús. kr. tekjur hefði engan skattstofn, hann greiddi engan skatt og þar af leiðandi bæri hann enga skattbyrði. Sams konar vinnubrögð er hægt að nota við skattlagningu fyrirtækja. Það eina sem menn þyrftu að gera sér ljóst og lýsa yfir er hver áform þeirra eru með því að innheimta skatta, þ.e. hvaða tekjum ætla þeir að ná í upphæðum og hver er tilgangur þeirra með því að taka þessar tekjur. Það er akkúrat þetta grundvallaratriði sem vantar í þessi fjárlög sem við höfum hérna fyrir okkur. Menn setja einhverjar tölur á blað en við vitum að þær standast ekki, þ.e. við vitum að það verður ekki þessi tala sem menn taka í tekjur. Og við vitum líka að það verður ekki þessi tala, sem sýnd er hér í fjárlögum, sem menn leggja út. Og við vitum líka að það verður ekki þessi tala sem tekin verður að láni. Og það er þetta sem fyrst og fremst ber að gagnrýna við gerð þessara fjárlaga. Það liggur eiginlega beinast við að segja við hæstv. fjmrh. að koma aftur og vera búinn að gera sér grein fyrir því hvað hann raunverulega er að fara fram á að við samþykkjum. Hvaða peninga ætlar hann að taka af þegnunum? Af hvaða þegnum? Og hverjum ætlar hann að skila þessum peningum aftur? Og með hvaða hætti? Eins að menn segi, ég ætla að taka þetta að láni, og taki ekki krónu meira. Þetta eru grundvallaratriði til þess að yfir höfuð sé hægt að ræða um einstaka liði þessara fjárlaga. Þessir einstöku liðir segja í sjálfu sér ekki nema mjög takmarkað vegna þess að við vitum að þeir eru álíka mikið breytingum háðir og öll fjárlögin í heild. Þess vegna, herra forseti, hef ég ekki beint augum mínum að einstökum fjárlagaliðum, einfaldlega vegna þess að það er einmitt að færa umræðuna yfir á þann vettvang, sem fjmrh. helst og gjarnan vildi að þessi umræða færi fram, vegna þess að þar getur hann beitt hæfileikum sínum til þess að snúa út úr bæði tölum og orðum manna. Þar getur hann drekkt bæði viðmælendum sínum og sjálfum sér í umræðum um keisarans skegg. Þar getur hann líka dregið athygli manna frá þeim himinháu vanefndum sem þessi fjárlög eru vitnisburður um. Vanefndum sem einkennast af því einfaldlega að þessi fjmrh. hefur ekki og mun ekki sýna neina þá ráðdeild í ríkisrekstri sem flokksmenn hans, sem landsmenn og sem jafnvel sumir hérna inni áttu von á að hann mundi sýna þegar hann settist í ráðherrastólinn fyrir ári síðan.



Herra forseti. Það væri vissulega ástæða til að gera athugasemdir við ýmislegt af því sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan. Ég ætla að láta það bíða betri tíma. Vegna þess að þá hygg ég að þetta frv. hans hafi tekið á sig skýrari mynd, það verði fleira ljóst um þau tekjufrumvörp óséðu sem frv. byggir á, og það verði búið að fjalla um fjárhagsvanda ýmissa þeirra stofnana sem ég minntist á hér áðan. En ég hafði í rauninni alls ekki ætlað mér að kveðja mér hljóðs hér að nýju, en það var eitt atriði sem gerir það að ég finn mig knúinn til þess. Það var hvernig hæstv. fjmrh. fann sig í því að snúa út úr og rangtúlka afstöðu mína í atkvæðagreiðslu um útvarpslög. Satt best að segja hefur hæstv. fjmrh. hæfileika til að koma mér á óvart. Ég verð að játa það. Og vegna þess hversu mikla áherslu hann lagði á það, hvílíka ofuráherslu hann lagði á það að ég hefði sagt nei við nafnakall um útvarpslögin, þá ætla ég, með leyfi forseta, að lesa hvernig ég gerði grein fyrir atkvæði mínu við þessa atkvæðagreiðslu, þannig að ekkert fari nú á milli mála. Ég sagði, með leyfi forseta: "Ég hugsa að vinnubrögðin í kringum allt þetta mál verði lengi í minnum höfð. Í fyrsta lagi tel ég að þau vinnubrögð sem viðhöfð voru í nefnd í Nd. muni verða í minnum höfð um það hvernig eigi ekki að starfa að málum eða hvernig eigi að starfa að málum til að skapa sem mestan glundroða í kringum þau. Nú er nærfellt víst að þetta mál verður afgreitt frá Alþingi, það horfir a.m.k. í það, með minni hluta atkvæða þannig að þessi útvarpslög, sem á að fara að samþykkja, njóti ekki stuðnings meiri hluta þingsins. Mér sýnist allt stefna í það. Það er afar óheppilegt og það er afar slæmt. Ég er fylgjandi því frelsi sem þessi lög gera ráð fyrir að verði aukið frá því sem var þegar ríkisútvarp og sjónvarp hafði eitt rétt til að útvarpa og sjónvarpa. Ég er fylgjandi því að þannig skuli að því staðið. En þessi lög, sem nú er verið að samþykkja, eru þannig úr garði gerð, ég hef áður bent á það hér, að mörg ákvæði þeirra eða sum fá ekki staðist. Gildistökuákvæðin eru út í hött og rugl. Þess vegna er ekki hægt að segja já. Samviska manns segir að ef Alþingi lætur lög þessi fara frá sér með þeim hætti sem nú gerist sé það því til ævarandi háðungar. Þess vegna, herra forseti, ekki vegna þess að ég sé á móti því frelsi, síður en svo, sem lögin gera ráð fyrir, heldur vegna þess hvernig þessi lög eru tæknilega úr garði gerð, þá segi ég nei." Satt best að segja, herra forseti, ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta. En það verð ég að segja um málflutning hæstv. fjmrh. að ég hélt satt að segja að menn töluðu ekki svona í íslenskri pólitík lengur. Mér fannst þessi útúrsnúningur ráðherrans færa hina pólitísku umræðu mjög langt aftur í tímann og mér fannst hann satt að segja færa umræðuna og hæstv. ráðh. niður á ævintýralega lágt plan.



Herra forseti. Fjárlög eru áætlun um tekjur og gjöld ríkissjóðs. Fjárlög eru stundum kölluð hagstjórnartæki, tæki til þess að hafa áhrif á aðrar þjóðhagsstærðir, verðlag, neyslu, tekjuskiptingu svo að nefnd séu dæmi. Fjárlög eru ekki bara þskj. nr. 1, þau eru af mörgum talin þýðingarmesta stefnuskjal hverrar ríkisstjórnar. Í fjárlög eru ekki bara skráð markmið heldur eru þau líka helsta tækið til þess að ná þessum markmiðum. Þegar nýr fjmrh. tekur við og leggur fram fjárlagafrv. og lánsfjárlagafrv., þótt það sé á kosningaári og við útgönguvers ríkisstjórnar, þá verðskuldar það út af fyrir sig almennilega rökræðu um grundvallarþætti stjórnmála, um markmið og leiðir. Það sem dregur úr gildi þessarar umræðu er fyrst og fremst það að þetta þýðingarmikla tæki, fjárlögin, er að flestra dómi, ef ekki ónýtt, þá svo gersamlega úr lagi fært að jafnvel þótt menn setji sér hin loflegustu markmið og jafnvel þótt veruleg samstaða kunni að vera um æskileg markmið, þá kennir reynslan okkur að þessi markmið nást ekki. Í þeim skilningi hefur það komið rækilega fram í þessari umræðu að þessi fjárlög, eins og öll önnur fjárlög á undanförnum árum, eru marklaus. Það er leiðinlegt til þess að vita ef ungur fjmrh. lokar eyrunum fyrir umræðu af þessu tagi, lætur eins og hann sé með áhrifamikið tæki í höndunum sem muni skila árangri og skellir skollaeyrum við dómi reynslunnar um það að tækið er bilað. Það er mjög leiðinlegt til þess að vita ef ungur fjmrh. lætur af pólitískum hagsmunaástæðum eins og hann þekki ekki til þeirrar umræðu sem fram hefur farið í þjóðfélaginu, og þá sérstaklega í hópi sérfróðra manna, hver dómur reynslunnar um fjárlögin hafi verið. Í þessum umræðum hafa dæmin verið nefnd og ég skal ekki nema aðeins rifja þau upp. Ef við lítum á fjárlagafrv. sem lögð hafa verið fram s.l. 6 ár og spyrjum: Hver var dómur reynslunnar um niðurstöðutölur? - þ.e. rekstrarjöfnuð eða rekstrarhalla sem veldur miklu um það hvernig tækið dugar sem hagstjórnartæki - þá er niðurstaðan mjög einföld. Þessar niðurstöður hafa aldrei staðist. Og það hefur ekki numið bara einhverjum tugum milljóna og ekki bara hundruðum milljóna. Það hefur skakkað milljörðum frá því sem var hin upphaflega áætlun og hver var síðan niðurstaðan. Þegar dómur reynslunnar er þessi, þá er niðurstaðan sú að fjárlögin eru ekki það hagstjórnartæki sem menn ætla og það er ekki hægt að taka trúanlega áætlunina ef ekki er hægt að sýna fram á að allri gerð fjárlaganna hafi verið breytt á róttækan hátt í grundvallaratriðum. Ella kennir reynslan okkur það að þetta er líklegt að haldi áfram, að fjárlögin verði marklaus. Lítum á aðra meginstærð, þ.e. útgjaldahlið fjárlaga. Hversu oft höfum við ekki heyrt hæstv. fjmrh. hér á undanförnum árum fara með rórillið sitt um aðhald og sparnað í ríkisrekstrinum og gera grein fyrir því að það verði að spretta upp fjárlögum jafnvel eftir að þau hafa verið sett, á miðju ári? Og það er verið að setja einhverjar almennar reglur um svo sem eins og 5% niðurskurð í rekstri. Hver er dómur reynslunnar? Dómur reynslunnar er sá að þetta hefur allt saman verið fimbulfamb, allt saman verið sýndarmennska, árangurinn lítill sem enginn. Niðurstöðutölurnar um útgjaldaáætlanir fjárlaga, ekki bara nú heldur áður, eru þær að hér er venja orðin að fegra frv. í skjóli vanáætlana á raunverulegum útgjöldum sem staðfestir síðan að þetta hefur reynst allt á sandi byggt. Hér hafa verið nefnd dæmi um stórkostleg göt og ég nefni dæmi bæði að því er varðar fjárlög og lánsfjárlög. Dæmi hafa verið nefnd t.d. um furðurekstur á vegum ríkisins sem heitir Áburðarverksmiðja. Dæmi hafa verið nefnd um stofnun eins og Póst og síma. Dæmi hafa verið nefnd að því er varðar bæði fjárlög og lánsfjárlög, stöðu hafnamála. Dæmi hafa verið nefnd um vanda hitaveitna. Dæmi hafa verið nefnd um vanda gjörgæslufyrirtækja í frystiiðnaði. Dæmi hafa verið nefnd um stöðu skipasmíðaiðnaðar. Dæmi hafa verið nefnd um stöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna. Þetta eru bara örfá dæmi af ótal mörgum um það að fyrirsjáanlegur útgjaldavandi er leystur á þann hagkvæma hátt að loka augunum. Hverjar verða afleiðingarnar? Afleiðingarnar eru þær að útgjaldaáætlunin stenst ekki og afleiðingarnar verða þær að einhvern tímann seinna sjá menn lista yfir aukafjárveitingar sem nemur ekki tugum milljóna, ekki bara hundruðum milljóna heldur er hann farinn að hlaupa á milljörðum og nema hrikalega háu hlutfalli af niðurstöðutölum fjárlaga. Þriðja dæmið: Hér er enn einu sinni, alveg eins og í fyrra, lýst því yfir að stefnt sé að því að stöðva erlendar lántökur og jafnvel stíga fyrsta skrefið til þess að afborganir og vextir af erlendum lánum verði hærri en nýtekin lán. Ég heyrði þetta í fyrra líka. Og í hitteðfyrra. Í fyrra var þetta eitt meginmarkmiðið. Hver er niðurstaðan? Niðurstaðan er auðvitað sú að þetta tókst ekki: Niðurstaðan er sú að í góðærinu á yfirstandandi ári hafa erlendar lántökur aukist. Og það er borðleggjandi, ef litið er á lánsfjárlög, að sama mun gerast nú. Að því er varðar ábendingar prófessors Þorvaldar Gylfasonar, þá er aðalatriðið í þeim þetta: Það er út í hött að vera að ræða um áhrif fjárlaga sem hagstjórnartækis með því að líta bara á einn lítinn part af ríkisbúskapnum sem heitir A-hluti fjárlaga. Auðvitað ber að líta á ríkisbúskapinn sem heild. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um að þau rök prófessors Þorvaldar Gylfasonar eru rétt, að ef litið er á ríkisbúskapinn í heild, þá er enn um að ræða skuldasöfnun í góðæri. Það er um að ræða vaxandi lántökuþörf og heildarniðurstaðan af því er aftur sú að fjárlögin, sem hagstjórnartæki til þess að ná settum markmiðum. eru ónýt. Af því að hæstv. fjmrh. leyfði sér hér á fremur strákslegan hátt að fara niðrandi orðum um tillögugerð okkar Alþýðuflokksmanna við seinustu fjárlög, þá er ástæða til að segja í þessu samhengi: Hann hefur sjálfur ekki úr ákaflega háum söðli að detta, hæstv. fjmrh. Hann er að leggja hér fram hefðbundið fjárlagafrv. þar sem hann hefur ekki grafist fyrir rætur neins þess vanda sem reynslan hefur kennt okkur að er undirrót þenslu sem leiða má beint til ríkisbúskaparins. Hann er að leggja hér fram marklaust fjárlagafrv. En hvað vorum við að gera þegar við fluttum okkar tillögur? Við vorum í fyrsta lagi að lýsa markmiðum og um þau er áreiðanlega enginn ágreiningur milli okkar og hæstv. fjmrh. og flokksbræðra hans. Markmiðin voru að tryggja í verki hallalausan ríkisbúskap. Það tókst hæstv. fjmrh. ekki. Markmiðin voru að tryggja í verki lækkun erlendra skulda. Það hefur hæstv. fjmrh. ekki tekist. Um hvað snerust þá brtt. okkar? Þær snerust um það að breyta tekjuöflunartæki ríkissjóðs. Hvernig? Jú, með því fyrst og fremst að líta á söluskattstækið, áhrifamesta tækið og segja: Við verðum að reyna að koma í veg fyrir viðurkenndan og verulegan skattundandrátt að því er varðar söluskattsskil og við gerum það með því að fækka undanþágum. Er ágreiningur um þetta, hæstv. fjmrh.? Ekki heyrðist mér það. Við lögðum fram tillögur um aukna tekjuöflun í formi stigbreytilegs eignarskattsauka, einkum og sér í lagi á félög sem fól þó í sér lækkun á eignarskatti venjulegra launþegafjölskyldna. Þetta er auðvitað umdeilanleg tillaga. En hún styðst við rök með vísan til þess subbuskapar sem ríkti í efnahagsmálum á liðinni tíð þegar eignamyndun var veruleg fyrir það að skjólstæðingar kerfis þurftu ekki að greiða lán sín til baka. Og þetta er ekki af okkar hálfu hugsað sem endanlegur skattur, heldur sem nánast eins konar tekjujöfnunartæki milli kynslóða sem búið hafa við mjög ólíkan hlut í þessu þjóðfélagi. Í þriðja lagi vörðuðu tillögur okkar útgjaldaáform ríkissjóðs, tilraunir til þess að stemma stigu við síþenslu, sjálfvirkni og sívaxandi tilhneigingu til þess að sprengja af sér áætlunarramma útgjalda. Í fjórða lagi fólu tillögur okkar í sér ábendingar um nauðsyn kerfisbreytingar í opinberum rekstri. Hvað eigum við við? Stundum er þetta skammstafað á þann veg að menn tala um velferðarkerfi fyrirtækjanna. Í ágætri grein um fjárlagafrv. síðasta árs færði dr. Finnur Geirsson rök að því að það væri einkenni fyrir íslenskan ríkisbúskap að fast að þriðjungur í útgjöldum ríkissjóðs væri millifærslur af skattpeningi almennings til atvinnuvega og fyrirtækja, ýmist beint eða óbeint. En aðeins um helmingur væri raunverulega tilheyrandi hinu svokallaða velferðarmillifærslukerfi, þ.e. heilbrigðismálum, skólamálum o.s.frv. Okkar tillögur um kerfisbreytingar í ríkisrekstri fólu það í sér að við erum að taka undir þá skoðun að ekki sé réttlætanlegt að skattleggja þann hluta almennings sem greiðir skatta til þess að reiða síðan fram þá 11 milljarða, nú tæpan þriðjung af heildarútgjöldum ríkissjóðs, til atvinnulífs og atvinnurekenda. Að svo miklu leyti sem ríkið þjónustar þessa atvinnuvegi, þá beri að gera það helst þannig að þessar stofnanir séu sjálfseignarstofnanir og í annan stað að sú grundvallarregla verði viðhöfð að þessar þjónustustofnanir selji þjónustu sína á kostnaðarverði. Ætli það væri ágreiningur um þessar tillögur? Heildarniðurstaðan varð síðan sú að við vildum breyta forgangsröðun verkefna í fjárlögum. Við vildum m.ö.o. draga úr þeim hlut sem fer í beinan rekstur en auka þá afgangsstærð sem hægt er að verja til nýfjárfestingar og verklegra framkvæmda í landinu. Heildarniðurstöður af þessum tillögum voru þær að samkvæmt okkar tillögum hefði rekstrarafgangur þá orðið um 1200 millj. í staðinn fyrir 122, ef ég man rétt, og okkur hefði með samsvarandi tillögum á lánsfjárlögum tekist að lækka ný erlend lán um rúmar 1600 millj. Hvað er það sem hæstv. fjmrh. er að setja út á? Ekki markmiðin. Um þau erum við væntanlega sammála. Er hann að setja út á aðferðirnar? Vera má. Mér dettur ekki í hug að halda því fram að það megi ekki setja út á þessar tillögur, deila um þær. Það er líka hægt að segja með ærnum rökum að það væri æskilegt að þessar tillögur hefðu komið fram ári áður. En þær komu fram núna í fyrra og þá hefði ég vænst þess, ef það væri samstaða um þær, að hæstv. fjmrh., ef hann er sammála markmiðunum og leiðunum, hefði flutt tillögur sem ganga í svipaða átt nú. Látum vera. En allra leiðinlegast er þó þegar hæstv. fjmrh. eins og komist var að orði dregur umræðuna niður á plan sem ekki er honum samboðið. Hann veifar hér plaggi frá embættismönnum sínum, dags. 23. okt. og þetta plagg á að sanna að tillögur Alþfl. við fjárlagafrv. árið 1986 hefðu leitt til þess, ef þær væru fluttar nú á breyttum verðforsendum, að fjárlagafrv. ársins 1987, sem hann nú er að flytja, hefði verið með meiri halla, þ.e. tæplega 500 millj. kr. halla. Þegar hæstv. fjmrh. svaraði gagnrýni vinnuveitenda greip hann til þeirrar líkingar að það væri alveg jafngáfulegt að nota viðmiðun vinnuveitenda að því er varðar skattbyrði og þjóðarframleiðslu eins og að bera saman annars vegar skattbyrði og hæðina á Morgunblaðshúsinu. M.ö.o. að það væri verið að bera saman ósambærilega hluti. Síðan bregður hann á það ráð í stráksskap sínum að birta þingheimi jafnómerkilegt plagg. Auðvitað eiga menn að reyna að forðast að bera saman ósambærilega hluti. Það sem er sambærilegt er: Tillögur Alþfl. fluttar í des. 1986 við þá framlagt frv. til fjárlaga á sömu verðlagsforsendum, útreikningar allir staðfestir af starfsmönnum fjmrn. leiddu til þessarar niðurstöðu. Bera þetta síðan saman við allt annað frv. á öðrum verðlagsforsendum og gefa sér uppdiktaðar forsendur eins og t.d. þessar tvær: Fyrsta. Að gera ráð fyrir því að ákvarðanir stjórnarflokkanna við afgreiðslu fjárlaga 1986 og í febr. 1986, t.d. þær ákvarðanir að lækka tekjuöflun ríkissjóðs um tæplega 1500 millj. vegna kjarasamninga sem gerast mörgum mánuðum seinna, eða í öðru lagi að gera ráð fyrir því að við mundum enn flytja sömu tillögur þrátt fyrir það að til er komið nýtt húsnæðislánakerfi, þ.e. við mundum flytja tillögur um stóraukin framlög til Byggingarsjóðs ríkisins og verkamanna þrátt fyrir það að þau mál hafi fengið allt aðra lausn, þetta eru svo fráleit vinnubrögð að í raun og veru ætti hæstv. fjmrh. að biðja viðkomandi afsökunar og leiðinlegt til þess að vita að hann er að tefja tíma starfsmanna sinna eða neyða þá til þess að búa til svona ómerkilegt plagg á uppdiktuðum forsendum og fráleitum. Það sem hæstv. fjmrh. hefði auðvitað átt að gera var að taka efnislega afstöðu til tillagnanna. Við erum hér í 1. umr. fjárlaga um stefnumótun. Er hæstv. fjmrh. ósammála okkur um markmiðin? Ég þarf ekki að spyrja. Það hlýtur að liggja alveg ljóst fyrir. Hann vill stefna að hallalausum ríkisbúskap. Hann vill stefna að lækkun erlendra skulda. Er hæstv. fjmrh. sammála okkur eða ósammála um nauðsyn þess að stöðva síþenslu og sjálfvirkni í ríkisbúskapnum? Vill hæstv. fjmrh. koma fram einhverjum kerfisbreytingum í ríkisrekstrinum? Vill hæstv. fjmrh. taka undir með eða sýna sjálfur einhverjar tillögur um það hvernig hann ætlar að koma í veg fyrir síþenslu ríkisútgjalda, m.ö.o. hvernig hann vill gera fjárlagafrv. og fjárlögin að nothæfu tæki til þess að hafa áhrif á þýðingarmestu stærð efnahagsmála? Þetta er kjarni málsins. Mér finnst ákaflega leiðinlegt að hæstv. fjmrh., ungur sem hann er þegar hann er að leggja fram sitt fyrsta frv., skuli hvika frá rökræðum, bera fyrir sig aukaatriði, láta mál sitt snúast um óveruleg aukaatriði, útúrsnúninga, en kveinka sér við viti borinni og skynsamlegri rökræðu. Ég get að vísu ósköp vel skilið það að pólitíkusinn Þorsteinn Pálsson, í þeirri stöðu sem hann er, kunni að falla í þá freistingu að grípa til slíkra leikbragða, en það er fjmrh. ósæmandi. Tökum dæmi. Hæstv. fjmrh., sem fer þessum óvirðingarorðum og fer með þennan skæting um tillögur andstæðinga, hvaða kröfur gerir hann til sjálfs sín? Lítum á skattakerfið og tekjuöflunarhlut ríkissjóðs. Það er alkunna að s.l. fjögur ár hefur Alþfl. öðrum flokkum fremur beitt sér fyrir umræðu bæði hér á hinu háa Alþingi og í þjóðfélaginu í heild um skattsvik. Niðurstaða af till. sem hér fékkst samþykkt fyrir forgöngu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur var sú að sett var nefnd sem skilaði skýrslu um skattsvik. Það hefur alltaf undrað mig að hæstv. fjmrh. hefur hagað orðum sínum um þetta á þann veg að hann hefur svona sagt eitthvað á þá leið, að þetta umfang skattsvika hafi reynst þrátt fyrir allt minna en hann hafi átt von á eða eins og hann orðaði það núna, síst meira en í nágrannalöndunum. Látum vera. En spurningin er auðvitað um aðgerðir því að það er orðið langt síðan þessi skýrsla var lögð fram. Hvað sagði hæstv. fjmrh. um aðgerðir? Jú, hann sagði að bent hefði verið á að herða refsiákvæði og þess hefði verið óskað við dómsmrn. að það væri athugað. Hann sagði að fram hefðu komið ábendingar um breytingar á bókhaldslögum og það væri nú í könnun. Hann sagði að fram hefðu komið tillögur um breytt skipulag á skattakerfinu, en það væru skiptar skoðanir um það og ekki var heyrandi á máli hans hvar það mál væri statt. Hann sagði að fram hefðu komið ábendingar um nauðsyn þess að fækka undanþágum, frádráttarliðum og götum í skattakerfinu. Jú, hann sagði að að því væri stefnt að leggja hér fram frv. um virðisaukaskatt, 15. árið í röð sem við heyrum þetta loforð. Þetta eru náttúrlega ekki snöfurlegar aðgerðir í máli, sem er stærsta þjóðfélagsvandamálið á Íslandi í þeim skilningi að það er stærsta réttlætismálið í landinu, ónýt skattalög. Og um það er enginn ágreiningur. Um það eru allir sammála sem á annað borð þekkja til. En ég spyr. Hæstv. fjmrh. lætur sér nægja svör af þessu tagi, lætur sér nægja að leggja fram fjárlagafrv. sem er eins og við erum búnir að lýsa, lætur sér nægja að byggja það í veigamiklum atriðum á frumvörpum sem hann talaði um í fyrra en eru enn ekki fram komin, eins og t.d. frv. um breytingar á tekjuskatti, tollskrá, vörugjaldi, og þetta orðakonfekt 15. árið í röð, um virðisaukaskatt og staðgreiðslu. Þetta eru ekki góð vinnubrögð. Þetta er ekki til þess að bæta gæði hagstjórnartækisins. Og þetta er ekki málflutningur af því tagi sem bendir til þess að hæstv. fjmrh. geri meiri kröfur til sjálfs sín en til svokallaðra andstæðinga sinna. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri. Niðurstaðan er þessi: Það er sestur á stól fjmrh. ungur maður, leiðtogi Sjálfstfl. Sjálfstfl. boðar þegar það á við ákveðna stefnu, ekki hvað síst í ríkisfjármálum. Stefnan á að vera sú að draga úr ríkisumsvifum. Stefnan á að vera sú að boða kerfisbreytingu í ríkisrekstri. Stefnan á að vera sú að koma með tillögur sem mundu stemma stigu við Parkinsonsveikinni, draga úr síþenslu ríkisútgjalda af því að það er forsendan fyrir hinum meginpósti stefnunnar sem er sú að boða skattalækkanir. Stefnan á að vera sú að boða ráðdeild í ríkisrekstri. Stefnan á að vera sú að koma með tillögur sem svara spurningum eins og þessum: Hvað á ríkið að vera að reka og hvað ekki? Nú bregður svo við að formaður flokksins og hinn ungi fjmrh. leggur hér fram fjárlagafrv., að vísu á kosningaári, hefði átt að gera það í fyrra, sem er af því tagi að ginnungagapið milli hinnar yfirlýstu stefnu og veruleikans er orðið óþægilega breitt. Vonbrigðin eru alveg tvímælalaust sár, en þau eru auðvitað fyrst og fremst sár í röðum flokksmanna, í röðum ungra sjálfstæðismanna. Í röðum þeirra sjálfstæðismanna er það dálítið alvörumál að sjálfstæðisstefnan sé ekki höfð að háði og spotti, að menn snúi ekki baki við henni um leið og þeir koma inn í þingsalina. Og síst af öllu er það við hæfi, þó að það sé skiljanlegt, mannlegt en ekki stórmannlegt, að hæstv. fjmrh. bregðist við alltaf eins og stunginn grís þegar honum er boðið upp á málefnalega umræðu. þegar lagðar eru fram vandaðar tillögur, sem við gerum enn. Við boðum það. Við munum enn á ný leggja fram vandaðar tillögur, ekki bara um markmið, heldur um það hvernig eigi að ná þeim markmiðum: Að gera fjárlögin marktækari, að draga úr síþenslu ríkisútgjalda, að fækka þeim ríkisstofnunum sem við mundum flokka undir velferðarkerfi fyrirtækja eða gæluverkefni framsóknarkerfisins. Af því að þetta er forsenda fyrir þeim tillögum okkar, að boða og helst að reyna að ná samstöðu, m.a. með sjálfstæðismönnum, um nýtt skattakerfi, sem væri einfalt, auðskilið og réttlátt. Það er leiðinlegt, herra forseti, að þegar hæstv. fjmrh. er boðið upp á slíka umræðu þá skuli hann bregðast við eins og hann væri enn í stuttbuxnadeild Heimdallar. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.