Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 28. apríl 1988: "Ólafur G. Einarsson, formaður þingflokks Sjálfstfl., hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem Ragnhildur Helgadóttir, 3. þm. Reykv., er á förum til útlanda í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að beiðni hennar með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Sólveig Pétursdóttir lögfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru hennar." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Jón Kristjánsson, forseti Nd." Sólveig Pétursdóttir hefur áður tekið sæti á þessu þingi og er hún boðin velkomin til starfa á ný. Svohljóðandi bréf hefur borist, dags. 27. apríl 1988: "Friðjón Þórðarson, 2. þm. Vesturl., heflir ritað mér á þessa leið: "Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, Valdimar Indriðason, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Jón Kristjánsson, forseti Nd." Þessu bréfi fylgir kjörbréf Valdimars Indriðasonar. Það þarf að taka fyrir og er þess óskað að hv. kjörbréfanefnd taki bréfið til meðferðar nú þegar. Á meðan verður fundinum frestað í fimm mínútur. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Valdimars Indriðasonar, 1. varamanns Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, en óskað er eftir að hann taki sæti á þingi í fjarveru hv. þm. Friðjóns Þórðarsonar sem er á förum til útlanda í opinberum erindagjörðum. Kjörbréfanefnd leggur einróma til að kjörbréfið verði samþykkt.



Valdimar Indriðason hefur áður átt sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa á ný.



Herra forseti. Á þskj. 752 hef ég ásamt Guðrúnu J. Halldórsdóttur, varaþingkonu Kvennalistans, lagt fram fsp. til hæstv. samgrh. um kaupskipaeign Íslendinga og leigu erlendra farskipa. Sjómenn hafa sem von er haft miklar áhyggjur af þróun þessara mála sl. ár þar sem stöðugt virðist færast í vöxt að erlendum skipum, jafnvel með erlendum áhöfnum, sé falið að annast vöruflutninga fyrir okkur. Það er alvarlegt að kippa þannig stoðunum undan íslenskri farmannastétt, en fáar þjóðir eru jafnháðar siglingum og við Íslendingar. Það er líka illt til þess að vita að hinir erlendu farmenn séu ráðnir á lakari kjörum en kjarasamningar hér á landi gera ráð fyrir og jafnvel verri en Alþjóðasamband flutningamanna segir til um. Miðstjórn ASÍ ályktaði um málið 21. jan. sl., en í ályktun þess segir m.a., með leyfi forseta: Miðstjórn ASÍ mótmælir harðlega gegndarlausum leigutökum erlendra kaupskipa sem mönnuð eru erlendum sjómönnum. Jafnframt er varað við þeirri þróun að í vaxandi mæli eru skip undir svokölluðum þægindafánum í rekstri íslenskra kaupskipaútgerða mönnuð Íslendingum sem lögskráðir eru erlendis. Ljóst er að þess vegna greiða útgerðarmenn slíkra skipa ekki það sama í sameiginlega sjóði og aðrir íslenskir atvinnurekendur." Fsp. okkar til hæstv. samgrh. hljóðar svo, með leyfi forseta: "1. Hvernig hefur þróunin verið í kaupskipaeign og farskiparekstri Íslendinga undanfarin tíu ár? 2. Hve mörg leigufarskip eru í þjónustu útgerðarfyrirtækjanna a. mönnuð Íslendingum, b. mönnuð erlendum sjómönnum? Hve mörg þeirra eru í áætlunarsiglingum, strandsiglingum og tímabundnum siglingum? 3. Hver var kostnaður við leigu viðkomandi skipa undanfarin tvö ár: a. í þurrleigu, þ.e. mönnuð Íslendingum, b. í tímaleigu, þ.e. mönnuð útlendingum? 4. Hefur íslenskum farmönnum fækkað eða fjölgað undanfarin tíu ár? 5. Hafa ráðstafanir verið gerðar til að koma í veg fyrir að íslenskir farmenn verði fyrir atvinnumissi vegna mikillar leiguskipatöku?"



Herra forseti. Svar við 1. spurningu: Kaupskipastóllinn á vegum íslenskra útgerða í dag telur 45 skip, þar af 32 skip undir íslenskum fána en sjö skip á þurrleigu hjá íslenskum útgerðarmönnum mönnuð íslenskum áhöfnum. Íslenskar útgerðir eiga tvö skip sem eru skráð undir erlendum fánum og fjögur erlend skip eru í langtímaleiguverkefnum hjá íslenskum útgerðum. Íslenski skipastóllinn hefur lítillega dregist saman á síðustu árum, en helstu ástæður þess eru þær að skipin eru nú stærri og afkastameiri, rekstur þeirra betur skipulagður og afköst við lestun og losun hraðari. Skipastóllinn flytur því umtalsvert meira vörumagn nú en hann gerði fyrir nokkrum árum þrátt fyrir fækkun skipanna. Þetta er sama þróun og orðið hefur í mörgum nágrannalöndum okkar, en breytingin hér á landi er þó mun minni og hefur íslenskum útgerðum tekist bærilega að komast í gegnum þá erfiðleikatíma sem einkennt hafa útgerð um allan heim undanfarin 5–7 ár. Með fækkun og stækkun skipa, hraðari lestun og losun og með aðhaldi í rekstri hefur tekist að auka afköst verulega og lækka flutningskostnað. Hefur íslenskum útgerðum þannig tekist að halda samkeppnisstöðu sinni. Svar við 2. spurningu: Eins og ég sagði áðan hafa íslenskar skipaútgerðir nú sjö skip á "þurrleigu" sem kallað er með íslenskum áhöfnum, fjögur skip í áætlanasiglingum til og frá landinu með erlendum áhöfnum. Kaupskipaútgerðir hafa notfært sér ástandið á leigumarkaðnum eftir mætti, en til að tryggja atvinnu sjómanna hefur leiga skipa aukist. Þurrleiga þýðir einfaldlega að útgerðin leigir skipið eingöngu sem tæki en ber allan kostnað og ábyrgð á mönnun þess og rekstri. Því eru fyrrnefnd sjö þurrleiguskip mönnuð íslenskum áhöfnum þótt þau sigli undir erlendum skráningarfánum. Vaxandi fjöldi þurrleiguskipa hefur því takmarkað erlendar lántökur og fjárhagsskuldbindingar útgerðanna án þess að atvinnuöryggi sjómannanna sé ógnað. Einnig skapar þetta útgerðarmönnum meira svigrúm til tíðari breytinga á skipakosti eins og aðstæður hvers tíma kalla á. Það er ekki síst þurrleiguformið sem hefur gert íslenskum útgerðum kleift að aðlaga skipastól sinn að nútímaflutningatækni. Í öllum tilfellum hérlendis hafa útgerðirnar samhliða þurrleigu tryggt sér forkaupsrétt á föstu verði ef markaður fyrir skip færi hækkandi. Af þeim fjórum skipum sem eru í áætlanasiglingum til og frá landinu eru þrjú á vegum Eimskips og eitt á vegum skipadeildar Sambands ísl. samvinnufélaga. Breyting mun verða á þessu hjá Eimskip í október á þessu ári þegar tvö ný skip bætast í flotann og mun þá leiguskipum fækka a.m.k. niður í tvö. Eitt skip er í millilandasiglingum á vegum skipadeildar SÍS með erlendri áhöfn og auk þess eitt færeyskt skip í strandsiglingum, einnig með erlendri áhöfn. Svar við 3. spurningu: Til að afla þessara upplýsinga þarf að safna gögnum frá einstökum útgerðum. Varðandi þurrleiguskipin hefur þetta takmarkaða þýðingu því þurrleigan er í raun sambærileg við afborganir og vexti af skipum sem fyrirtækin ættu. Sú leiga er því í raun fjármagnskostnaður sem hefur ekkert gildi í þessu sambandi. Þótt þessi þurrleiguskip væru í eigu Íslendinga væri verið að greiða afborganir af erlendum lánum og vexti í stað leigu. Varðandi tímaleiguskip liggja ekki fyrir upplýsingar um slíkt þar sem skipin eru tekin á leigu af ýmsum aðilum, bæði farmflytjendum, skipamiðlurum og skipafélögum. Svar við 4. spurningu: Íslenskum farmönnum hefur fækkað, en ekki liggja fyrir nákvæmar tölur í því sambandi. Í dag starfa um 660 farmenn á íslenska kaupskipaflotanum og 70 útlendingar á þeim tímaleiguskipum sem fyrirtækin eru með í rekstri. Svar við 5. spurningu: Stjórnvöld hafa ekki gripið til sérstakra ráðstafana í þessu sambandi. Þau hafa þó beint þeim tilmælum til skipaútgerða að takmarka töku leiguskipa eftir mætti, auk þess sem fagfélög farmanna hafa verið í viðræðum við skipafélögin um þessi mál. Í raun hefur ekki orðið vart atvinnumissis vegna erlendra leiguskipa og möguleikar stjórnvalda eru litlir í þessum efnum ef menn vilja á annað borð hafa siglingar frjálsar til og frá landinu eins og er hjá öðrum Vestur-Evrópuþjóðum. Skipafélögin hafa sýnt skilning í þessu efni og telja verður að ástandið á þessu sviði sé viðunandi um þessar mundir. Að lokum vil ég segja að það er ánægjulegt hversu takmörkuð áhrif hinir miklu erfiðleikar í alþjóðlegri skipaútgerð hafa haft hér á landi. Það er hins vegar engin trygging fyrir óbreyttu ástandi í því efni og því munu stjórnvöld kappkosta að fylgjast náið með öllum breytingum sem verða á þessu sviði svo að yfir okkur dynji ekki sömu erfiðleikar í kaupskipaútgerð og sumar nágrannaþjóðir okkar hafa þurft að stríða við.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svar hans, en ég lýsi samt enn og aftur áhyggjum mínum vegna þeirra ráðstafana sem gripið hefur verið til með því að leigja erlend skip. Ég verð að fagna því að íslensk stjórnvöld skuli þó hafa beint tilmælum til skipafélaga og að til standi að erlendum leiguskipum fækki. Ég bendi á að við erum mjög háð siglingum og það hlýtur því að vera nauðsynlegt þjóð sem okkur að geta verið algjörlega óháð öðrum þjóðum. Í ályktun miðstjórnar ASÍ, sem ég vitnaði til áðan, kemur reyndar líka fram að á sl. árum hefur íslenskum farmönnum fækkað um 300. En burt séð frá því að íslenskir farmenn eru að missa vinnu sína kemur annað til, svo sem stóraukin gjaldeyriseyðsla vegna leigu þessara erlendu skipa. Því tel ég nauðsynlegt að það verði mótuð stefna í þessum málum með atvinnuöryggi íslenskra farmanna að leiðarljósi. Í Helgarpóstinum um síðustu helgi birtist viðtal við hæstv. sjútvrh. undir breiðletraðri fyrirsögn þar sem segir, með leyfi forseta: "Fjöldaatvinnuleysi fram undan." Sú stefna að færa vöruflutninga í hendur útlendinga er örugglega ekki leið til að bæta úr því og vona ég því að stjórnvöld geri eitthvað í því að stuðla að eflingu íslensks kaupskipaflota.



Hæstv. forseti. Ég vil aðeins þakka flm. þessarar fsp. og svo samgrh. fyrir svör hans. Þetta mál hefur lengi verið mjög brýnt fyrir farmenn. Ég vil vekja athygli á í þessu sambandi að við eigum í samkeppni við þjóðir sem ráða yfir mjög ódýru vinnuafli, bæði frá Mið-Ameríku, skipum skráðum í Panama t.d., og skipum með fólk sem fær ekkert kaup greitt eins og frá austurblokkinni. Það hefur verið mjög mikil samkeppni um frakt og kemur auðvitað niður á okkar farskipastól og vinnunni þar vegna þess að við eigum erfitt með að keppa við þessi skipafélög. Ég ítreka að við eigum mjög erfitt með að ráða fram úr þessum málum.



Herra forseti. Á þskj. 757 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbrmrh. um mengun í álverinu í Straumsvík: "1. Hvaða athuganir hafa verið gerðar á mengun í álverinu í Straumsvík vegna gallaðra rafskauta? 2. Hver er afstaða heilbrmrn. og Hollustuverndar ríkisins til þessa máls og hvaða kröfur hafa verið gerðar um úrbætur?" Eins og vafalaust hefur ekki farið fram hjá hv. þm. hefur ríkt mikið vandræðaástand í álverinu í Straumsvík um langt skeið vegna innri mengunar á vinnustað. Um er kennt gallaðri framleiðslu, gölluðum rafskautum sem notuð hafa verið við álbræðsluna sem valda mikilli rykmengun innan húss til óþæginda, angurs og hugsanlega heilsutjóns fyrir starfsmenn sem þar vinna. Ástandið hefur verið mjög slæmt að mati starfsmanna síðan í júní 1987. Sumir tala um hrikalegt ástand, í öllu falli óviðunandi ástand. Álverið í Straumsvík var á sínum tíma reist án mengunarvarna, ákveðið af ríkisstjórn á 7. áratugnum. Hún ætlar að verða Íslendingum dýrkeypt sú ákvörðun sem þá var tekin. Eftir mikinn þrýsting tókst að knýja fram aðgerðir af hálfu eigenda, þ.e. Alusuisse, en þá tekst ekki betur til en svo að sú tæknilega lausn sem valin er af þeim er allsendis ófullnægjandi, ekki síst þegar til kemur gölluð framleiðsla frá sama fyrirtæki, Aluchemie, þ.e. dótturfyrirtæki Alusuisse í Hollandi á rafskautum sem leiðir til þess ástands sem ég hef nefnt hér. Það hlýtur að sjálfsögðu að vera krafa opinberra aðila að úr slíku ástandi sé bætt og til að heyra um aðgerðir af hálfu heilbrigðisyfirvalda hef ég borið fram þessa fsp. til hæstv. heilbrmrh.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Hv. 2. þm. Austurl. hefur borið fram fsp. um mengun í álverinu í Straumsvík í tveimur liðum. Fyrri liðurinn hljóðar svo: "Hvaða athuganir hafa verið gerðar á mengun í álverinu í Straumsvík vegna gallaðra rafskauta?" Þegar notuð eru gölluð rafskaut við álbræðslu er hætta á vandamálum varðandi rekstur kerja. Í slíkum tilvikum eru þekjur gjarnan teknar af kerjunum til þess að starfsmenn geti betur fylgst með ástandi þeirra. Þegar ker stendur opið fer mengun frá því ekki í gegnum hreinsibúnað álversins og hefur það í för með sér að mengun í kerskálum verður mikil ef mörg ker eru opin samtímis. Mengunarefnin fara síðan út um rjáfur. Vinnueftirlit ríkisins hefur eftirlit með mengun á vinnustöðum og sér um að fylgjast með mengun í kerskálum álversins og áhrifum á starfsmenn, þann þáttinn sem hv. fyrirspyrjandi gerði sérstaklega að umræðuefni í framsögu með fsp. sinni. Það er sem sagt Vinnueftirlit ríkisins sem sér um eftirlit með mengun á vinnustöðum þannig að fyrir þann þátt get ég ekki svarað sérstaklega. Það verður hæstv. félmrh. að gera. Hollustuvernd ríkisins hefur hins vegar eftirlit með mengun sem berst frá álverinu út í umhverfið og eftirlit með mengun í umhverfinu. Sumarið 1986 fóru fram í samvinnu við álverið í Straumsvík mælingar á útblæstri frá viftum í kerskálum og frá hreinsibúnaði. Í þeim tilvikum þar sem mikið var um opin ker var mengun frá álverinu töluvert meiri en viðunandi getur talist. Skýrsla um þessar mælingar er væntanleg í næsta mánuði. Ég vil enn fremur geta þess að í samræmi við lög um álverið í Straumsvík starfar svokölluð flúornefnd sem á að fylgjast með því hvaða áhrif mengun frá álverinu hefur á gróður í nágrenni álversins. Þessi nefnd starfar á vegum iðnrn. og í tengslum við það. Síðari liður fsp. hv. þm. var hver væri afstaða heilbrmrn. og Hollustuverndar ríkisins til þessa máls og hvaða kröfur hafi verið gerðar um úrbætur. Afstaða ráðuneytisins og Hollustuverndar ríkisins mótast af því að mengun frá álverinu er óviðunandi þegar mörg ker eru opin, en hjá slíku ástandi verður ekki komist ef notuð eru gölluð rafskaut. Í lok ágústmánaðar sl. skrifaði Hollustuvernd ríkisins álverinu í Straumsvík bréf vegna þessa máls og fékk hinn 16. sept. svar þar sem tilkynnt var að gölluðum skautum hafi verið skipt út þegar í ágústmánuði. Ráðuneytið og Hollustuvernd ríkisins töldu þar með að þetta mál væri komið í viðunandi horf. Greinilegt er hins vegar að ekki hefur fengist viðunandi lausn á þessu máli og mun ráðuneytið taka á málinu í samráði við Hollustuvernd, Heilbrigðiseftirlit Hafnarfjarðar, iðnrn. og stjórnendur álversins í Straumsvík þegar niðurstöður áðurnefndrar rannsóknar liggja fyrir sem eins og áður greindi frá er gert ráð fyrir að verði í næsta mánuði.



Hæstv. forseti. Ég fagna þessari fsp. um mengun í álverinu í Straumsvík frá Hjörleifi Guttormssyni og jafnframt þakka ég heilbrmrh. fyrir svar hans. Ég tek undir það, sem kemur þar fram, að það er mjög mikilvægt að grannt sé fylgst með þessum hlutum og það sé tekið á því þegar niðurstaða fæst úr þeirri skýrslu sem er væntanleg, þannig að hvorki þeim sem vinna í álverinu né heldur nánasta umhverfi sé hætta búin af mengun frá álverinu. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að þegar álverið var reist var ekki gert ráð fyrir mengunarútbúnaði, enda ekki á þeim tíma svo mikið um þau mál rætt, en núna hefur verið gerð bragarbót á þessu og ég veit að heilbrmrh. mun fylgjast með því að þessu verði fylgt eftir og passað upp á að þetta verði lagað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Það kom að vísu ekki mikið fram um mat á þessari mengun því að vísað er til þess að skýrsla sé væntanleg innan skamms um þetta efni og upplýsingar um ástand á vinnustað sé að finna hjá Vinnueftirliti ríkisins sem heyri undir félmrn. Hér kemur það fram eins og oft áður að umhverfismálin og eftirlit með þeim eru á dreif í stjórnkerfinu og það virðist ekki ætla að rofa til í þeim efnum hjá hæstv. ríkisstjórn, a.m.k. er ekki komið fram það frv. sem hæstv. forsrh. boðaði að kæmi fyrir áramót inn í þingið um nýskipan þeirra mála. Þetta er alveg hörmulegt þegar slíkar aðstæður bitna á fólki, eins og hér er um að ræða í álverinu í Straumsvík. Það er fullyrt af trúnaðarmönnum í álverinu að mengunin sé við eða yfir þeim mörkum gagnvart einstökum mönnum og starfshópum í álverinu sem talin eru viðunandi í nágrannalöndum okkar eins og í Noregi. Það kom fram í öðru samhengi, herra forseti, þegar hæstv. iðnrh. svaraði fsp. minni um efnahagsleg áhrif vegna notkunar þessara rafskauta, að þar er hugsanlega verið að hlunnfara íslensk stjórnvöld varðandi skattgreiðslur og það er alvörumál út af fyrir sig. Það er gersamlega óforsvaranlegt að eigandi álversins, Alusuisse, skuli selja Ísal núna missirum saman gölluð rafskaut sem valda slíkri mengun og draga auk þess hugsanlega úr greiðslum og tekjum Íslendinga af þessu fyrirtæki, þ.e. íslenska ríkisins. Þetta er með öllu óþolandi. Komið hefur fram í svokölluðum Ísal-tíðindum að forstjóri fyrirtækisins hefur verið að ásaka starfsmenn fyrir það að kvarta um þetta og krefjast úrbóta. Það er ekki sá skilningur sem þyrfti að ríkja á þessum málum í slíku fyrirtæki. Vegna ummæla síðasta hv. ræðumanns vil ég benda á að þegar samið var um álverið í Straumsvík voru mengunarmálin til mikillar umræðu hér á Alþingi. Alfreð Gíslason, þáv. þingmaður og læknir, vakti t.d. alveg sérstaka athygli á þessum þætti, en það var ekkert hlustað á aðvörunarorð Alþb. á þeim tíma í þessum efnum. Það er sannarlega kominn tími til þess, virðulegur forseti, að á þessum málum sé tekið til að bæta hag starfsmanna og það sé tekið samræmdum tökum af stjórnvöldum eins og ég heyrði á hæstv. heilbrmrh. að hann hefði hug á að gert yrði.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður lét að því liggja að það væri verið að hlunnfara íslensk stjórnvöld varðandi skattamál. Ég vísa til fyrri umræðna sem farið hafa fram í Sþ. um það mál þar sem kom fram að slíkt mundi ekki gerast. Það kom fram í svari mínu við einni af fjölmörgum fsp. hv. þm. Ég vil aðeins út af því máli sem hér er á dagskrá segja að það er alveg ljóst að gölluð rafskaut hafa leitt til nokkurra vandræða. Ég hef skýrt það frá fjárhagslegu sjónarmiði fyrr. Í öðru lagi er ljóst að mengunarvarnir hjá þessu fyrirtæki fara eftir íslenskum lögum sem heyra í þessu tilliti undir Hollustuverndina annars vegar og Vinnueftirlitið hins vegar eins og skýrt hefur komið fram hjá hæstv. heilbrmrh., en til viðbótar er 12. gr. aðalsamningsins við Alusuisse um flúornefnd sem ég veit að hv. þm. þekkir mjög vel frá sínu fyrra starfi þegar hann var iðnrh. Þær upplýsingar liggja fyrir fyrir árið 1986 og árin þar á undan. Eftir um það bil tvo mánuði kemur skýrsla fyrir sl. ár. Síðustu upplýsingar, sem eru fyrir árið 1986, benda til þess að þá um haustið hafi minni mengun verið mæld í gróðri og vatni en um vorið. En með þessu er fylgst og það má segja að þegar litið er yfir öll þessi ár hefur mengun mæld í gróðri og í vatni við álverið farið minnkandi frá ári til árs og þá tek ég ekki tillit til þeirra vandræða sem nú er við að etja vegna gallaðra rafskauta. Þetta vildi ég, forseti, að kæmi fram við þessar umræður.



Virðulegur forseti. Vegna ummæla hæstv. iðnrh. er rétt að benda honum og hv. þm. á að það er ekkert séð fyrir um það hvaða tjón íslenska ríkið kann að hafa af notkun gallaðra rafskauta vegna framleiðslunnar og uppgjörs við álverið í Straumsvík. Þetta hefur áhrif á rekstur yfirstandandi árs. Kannski skilar fyrirtækið hagnaði þannig að það greiði einhverja skatta umfram lágmarksframleiðslugjald og þá er ansi hætt við því að notkun þessara gölluðu rafskauta komi einnig þar við sögu. En það þýðir lítið að vísa í lög og ákvæði í aðalsamningi og í íslenskum lagaákvæðum, ef ekki er unnt að framfylgja þeim eða a.m.k. er ekki allt gert til þess að við þau sé staðið.



Hæstv. forseti. Hér er tekin fyrir fsp. til heilbrmrh. um einstaklinga með glútenóþol. Sú fsp. er merkileg á þann hátt að hún vekur athygli á máli sem er mjög mikilvægt fyrir nokkurn hóp manna. Einstaklingar með glútenóþol hafa verið að greinast tíðar síðustu árin og er líkleg ástæða til þess að sjúkdómurinn fer mjög leynt og ef svo má að orði komast e.t.v. vegna þess að hann hefur mjög mörg einkenni sem eiga við um aðra sjúkdóma og þess vegna hafa einstaklingar með glútenóþol oft fengið greiningu á hinum ýmsu sjúkdómum alls óskyldum glútenóþoli. Vekja ber sérstaklega athygli á að sérfæði sem fólk með glútenóþol borðar er allt að fjórum sinnum dýrara en hefðbundið fæði og auk þess er oft mjög erfitt að nálgast glútenfríar vörur. Þetta er atriði sem stjórnvöld verða að taka til athugunar. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef má gera ráð fyrir að ein heil mánaðarlaun einstaklings á ári fari í að greiða aukakostnað vegna fæðis án glútens. Þá vil ég vekja sérstaklega athygli á að einstaklingar með glútenóþol hafa sótt um fyrirgreiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins og um ívilnanir vegna skatta hjá skattyfirvöldum en alls staðar fengið neitun þrátt fyrir rökstuðning frá læknum, matvælafræðingum og gögn frá skattyfirvöldum á hinum Norðurlöndunum. Ekkert hefur verið gert til að greiða götu sjúklinga með glútenóþol. Það er því tímabært að skoða þessi mál vandlega og taka á þeim. Fsp. er svohljóðandi: "1. Hve margir einstaklingar hafa greinst með glútenóþol hér á landi? 2. Bera innfluttar vörur fyrir sjúklinga með glútenóþol með einhverju móti lægri skatta en aðrar vörur og ef svo er, hvaða tilvik er um að ræða? 3. Hefur kostnaðarauki við matargerð sjúklinga með glútenóþol verið reiknaður út og hver er hann á ári? 4. Hve margir einstaklingar njóta fyrirgreiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins vegna sjúkdómsins?"

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykn. beindi til mín fsp. í fjórum liðum. 1. liðurinn fjallar um hversu margir einstaklingar hafa greinst með glútenóþol hér á landi. Því er til að svara að heilbrigðisyfirvöld hafa ekki nákvæma tölu á fjölda einstaklinga með staðfesta sjúkdómsgreiningu glútenóþols hér álandi. Sjúkdómurinn gerir venjulega vart við sig á fyrsta aldursári og lýsir sér með því að barnið þyngist ekki sem skyldi og hægðir eru óeðlilegar. Ástæðan er talin vera að slímhúð smágirnis er óeðlilega viðkvæm fyrir glúteni í fæðunni, en glúten er eggjahvítuefni sem er m.a. í hveiti. Orsakir sjúkdómsins eru ekki að fullu þekktar, en svo virðist sem hann sé arfgengur. Til að staðfesta sjúkdómsgreiningu þarf að taka vefjarsýni úr smágirni auk frekari rannsókna. Svo virðist sem sjúkdómur þessi greinist hér á landi um eða eftir þrítugt. Eins og áður segir er glútenóþol ekki skráningarskyldur sjúkdómur og er því ekki kunnugt um hve margir eru með slíkan sjúkdóm hér á landi, en áætlaður fjöldi er 40-50 manns. Samkvæmt upplýsingum Barnaspítala Hringsins eru engir einstaklingar þar til meðferðar vegna glútenóþols. 2. liður fsp. var svohljóðandi: "Bera innfluttar vörur fyrir sjúklinga með glútenóþol með einhverju móti lægri skatta en aðrar matvörur og ef svo er, hvaða tilvik er um að ræða?" Glútensneyddar vörur bera sömu innflutningsgjöld og aðrar vörur í sama vöruflokki. Hins vegar lækkuðu tollar og vörugjöld um sl. áramót eins og hér segir af einstökum vöruflokkum sem gætu skipt máli í þessu sambandi: Hrökkbrauð úr 30% vörugjaldi og 3% jöfnunargjaldi í 3% jöfnunargjald en ekkert vörugjald, kex úr 30% vörugjaldi og 3% jöfnunargjaldi í 17,5% vörugjald og 3% jöfnunargjald. Engin innflutningsgjöld eru lögð á mjöl, þ.e. hveiti og þess háttar. Kostnaðarauki við matargerð einstaklinga með glútenóþol hefur ekki verið reiknaður út en er vafalaust nokkur þar sem glútensneytt hveiti og matvörur eru dýrari, eins og reyndar kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, en sambærilegar vörur með glúteni. 3. liður fsp. var: "Hefur kostnaðarauki við matargerð sjúklinga með glútenóþol verið reiknaður út og hver er hann á ári?" Ég verð því miður að svara því til að mér er ekki kunnugt um neina slíka útreikninga alla vega ekki á vegum heilbrigðisyfirvalda. 4. liður fsp. var: "Hve margir einstaklingar njóta fyrirgreiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins vegna sjúkdómsins?" Hvað varðar þennan lið fsp. lít ég svo á að fyrirspyrjandi eigi við tryggingabætur vegna kostnaðarauka við kaup á glútensneyddri matvöru. Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins var erindi þess efnis að greiddur yrði aukakostnaður einstaklinga með giútenóþol synjað af tryggingaráði 1985. Til greina kemur að beina þeim tilmælum til tryggingaráðs að taka þá ákvörðun til endurskoðunar, en viðbúið er að margir fleiri sjúkdómar en glútenóþol hafi í för með sér hærri matarreikninga en ella svo spurningin hlýtur að vera sú: Hve langt á að ganga í sambandi við greiðslu bóta úr almannatryggingum vegna sérstakra sjúkdóma umfram það sem almenn ákvæði skipa fyrir um varðandi læknishjálp og lyf?



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir svar hans. Þar kemur raunar fram að málefni þessa fólks hafa lítt verið skoðuð fram til þessa. Ég held að það sé áætlað samkvæmt sambærilegum tölum frá öðrum löndum að hér muni vera um 180 manns með þennan sjúkdóm. Það hefur hins vegar ekki verið rannsakað nægilega hér eins og hæstv. heilbrmrh. gat um. Þá hefur þetta valdið mjög miklum erfiðleikum á þeim heimilum þar sem börn eru haldin þessum sjúkdómi því þau verða oft mjög vangæf með þessum sjúkdómi. Ég vil þó beina þeim tilmælum sérstaklega til heilbrmrh. að hann beiti sér fyrir því að málefni þessa fólks verði tekin fyrir og sjá hvort ekki eru til leiðir til úrbóta. Ég veit að hann getur beitt sér á þeim vettvangi þannig að þetta fólk fái betri fyrirgreiðslu og njóti jafnvel bóta frá Tryggingastofnun ríkisins í þessu tilfelli ef svo sýnist vera.



Herra forseti. Á 110. löggjafarþingi hefur verið fluttur fjöldinn allur af fsp. og till. um umhverfismál og hefur þar verið komið víða við, allt frá ósonlaginu niður í blýlaust bensín. Sú fsp. sem ég legg fram og mæli fyrir er í ætt við hið síðargreinda og er beint til viðskrh. og dómsmrh. og fjallar um mengunarútbúnað bifreiða. Í flestum nágrannalöndum okkar hefur verið og er í undirbúningi að taka upp reglur er krefjast þess að nýjar bifreiðar séu búnar mengunarútbúnaði. Hefur tilkoma þessarar kröfu leitt til þess að mengun í stórborgum, sérstaklega í Bandaríkjunum, er talin fara minnkandi. Við Íslendingar höfum ekki enn gert þá kröfu til bifreiðaumboðanna að bifreiðar verði að vera búnar þessum hreinsibúnaði og erum við því á eftir nágrannaþjóðunum á þessu sviði. Þannig er ástatt að bifreiðar eru í dag almennt framleiddar með þessum mengunarútbúnaði, en þegar þær eru fluttar til Íslands er þessi búnaður tekinn úr og verð lækkað eitthvað óverulega. Að gerð verði krafa um svona mengunarútbúnað er engin spurning að verður staðreynd hér á landi. Hins vegar er aðeins spurning hvenær stjórnvöld telja ástæðu að setja slík fyrirmæli í lög. Fsp. er tvíþætt og er þannig, með leyfi forseta: "1. Hefur verið athugað hvort skylda megi innflytjendur bifreiða til að flytja aðeins inn til landsins þær bifreiðar sem eru búnar mengunarútbúnaði? Ef svo er, hvað liður þeirri athugun? 2. Má búast við löggjöf er takmarki mengun af völdum bifreiða?"



Hæstv. forseti. Fyrirspyrjandi spyr í fyrsta lagi hvort athugað hafi verið hvort skylda eigi innflytjendur bifreiða til að flytja aðeins inn til landsins þær bifreiðar sem búnar eru mengunarútbúnaði og hvað slíkri athugun líði. Svar mitt er að umferðarlögin kveða á um að ráðherra skuli setja reglur um gerð og búnað ökutækja. Mengunarútbúnaður eða búnaður til að koma í veg fyrir mengun, hvort heldur er vegna vökva, hávaða eða útblásturs, fellur undir þetta ákvæði og reglurnar hafa ávallt tekið tillit til þessara atriða. Nýjar reglur um gerð og búnað bifreiða frá því í febrúar sl. gera ráð fyrir því að settar verði viðmiðunarreglur um mengun vegna hávaða og útblásturs. Þær reglur hafa enn ekki verið settar. En í drögum að reglum um þetta efni, sem eru í undirbúningi hjá Bifreiðaeftirlitinu, er hins vegar við það miðað að þessar reglur verði strangari að því er varðar bifreiðar sem skráðar verða frá og með næstu áramótum. Þessar reglur miða við mælingu á útblæstri frá bifreiðum, en slíkar mælingar þarf að framkvæma í sérstakri skoðunarstöð. Þetta verk hefur m.a. verið haft í huga við hönnun nýrrar skoðunarstöðvar á vegum hins nýja Bifreiðaeftirlits eins og tillögur liggja fyrir hv. Ed. um að koma á fót. Ég minni líka á að umræða um blýlaust bensín er tiltölulega nýhafin hér á landi, en slíkt bensín er forsenda fyrir mengunarvörnum í hverjum bíl, eins og hv. fyrirspyrjandi er hér að vekja máls á. Ég bendi á að upp á síðkastið hefur aðallega verið flutt inn blýlaust bensín. Forsrh. skipaði nýlega nefnd til þess að athuga hvort slík tilhögun ætti að vera viðvarandi. Ég veit ekki hvað störfum þeirrar nefndar líður. Þá er spurt hvort búast megi við löggjöf er takmarki mengun af völdum bifreiða. Ég get svarað fyrir þau ráðuneyti sem ég fer með fyrirsvar fyrir, að þar er ekki í undirbúningi sérstök löggjöf um þetta efni. Ég tel að umferðarlögin hafi nægar heimildir til að setja slíkar reglur. Hins vegar hljóta slíkar reglur að mótast af almennu viðhorfi til mengunarvarna og þær þarf að móta og ákvarðanirnar þarf að taka í samráði við þá sem fara með mengunarmál almennt. Ríkisstjórnin undirbýr nú tillögur um skipulag umhverfismála og ekki síst umhverfisverndar og má ætla að þá verði tekin afstaða til þessa máls á réttum vettvangi, ekki síst á vettvangi heilbrigðismála.



Herra forseti. Ég vek athygli á því að í upphafi síðasta þingárs bar ég fram þáltill. um að sett yrði á laggirnar nefnd til að undirbúa notkun blýlauss bensíns. Það tók hið háa Alþingi eitt og hálft ár að samþykkja þessa till. og þá var henni breytt, textanum, í þá veru að skipuð skyldi nefnd til að athuga hvort tekin yrði upp notkun á blýlausu bensíni. Fáfræði sú sem þessi afgreiðsla lýsir er satt að segja áhyggjuefni, enda skipti ekki togum að þegar ráðherra hafði skipað nefndina var blýlausa bensínið komið. Það vissi allur heimurinn að það væri á leiðinni nema hið háa Alþingi. Ég vil að þessu gefna tilefni biðja hv. þm. að taka með nokkuð meiri alvöru í framtíðinni á þeim málum sem hér eru borin fram og reyna að kynna sér þau áður en þau eru ýmist lögð til hliðar eða afgreidd á svo fánalegan hátt sem hér er lýst.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af seinni lið fsp. hv. þm. Guðmundar Ágústssonar þar sem fjallað er um mengun af völdum bifreiða og kom reyndar fram í svari hæstv. dómsmrh. að hér er um að ræða einn þátt af mengunar- og umhverfismálum sem við ræddum reyndar hér í umræðum um fyrri fsp. sem svarað var í dag vegna mengunar frá álverinu í Straumsvík og segir okkur aðeins hversu umhverfis- og mengunarmál eru mikilvæg, en hins vegar einnig, eins og þá kom fram í umræðunum og aftur nú, að hér er um að ræða mál sem skarast milli ráðuneyta og því miður verða fyrir vikið miklu flóknari og erfiðari í úrvinnslu en vera má með svo mikilvægan málaflokk. Eins og fram kom í svari hæstv. ráðherra er nú á döfinni að taka á þessum málum. Það liggur nú fyrir nái. frá þeirri nefnd sem hæstv. forsrh. skipaði á haustdögum til að fjalla um þessi mál og um það nál. verður á næstu dögum fjallað í þingflokkum ríkisstjórnarinnar, en ég hygg þó að þar kunni enn að vera uppi nokkur ágreiningsefni varðandi það hvernig þessum málum skuli stjórnað, hvar skuli vista þau, og alveg ljóst að verulegur hluti umhverfismálanna tilheyra heilbrigðisgeiranum vegna þessu hversu miklu þau skipta almennt heilbrigði og lifnaðarhætti fólks sem varðar þá auðvitað ekki síst heilsufar þess.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðsk.- og dómsmrh. og hæstv. heilbrmrh. fyrir svörin. Ég fagna því að fyrirhugað er að setja nánari reglur í umferðarlög um mengunarbúnað bifreiða og útblástur frá þeim. En það kom ekki nógu vel fram í svari hæstv. ráðherra hvort þennan sérstaka mengunarútbúnað, sem ég taldi að fælist í spurningunni, ætti að taka upp. Eins og ég sagði áðan í fyrri ræðu minni eru bifreiðar venjulega framleiddar núna með hreinsiútbúnaði og spurningin laut að því hvort stjórnvöld mundu krefjast þess að þessi hreinsunarútbúnaður fylgdi hverri bifreið.



Hæstv. forseti. Fyrirspurnin hefur vakið þarfar umræður um þetta mál og ég get fullvissað hv. 13. þm. Reykv. um að mönnum er nú ljóst að það er blýlaust bensínið sem kemur til landsins. Ég vil geta þess að ég skrifaði forsrh. þegar nefndin var skipuð, sem minnst var á, og benti á að þetta væri raunin.



Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 758 til hæstv. kirkjumrh. um framkvæmd þál. um listskreytingu Hallgrímskirkju í Reykjavík sem er 411. mál þingsins. Hinn 22. apríl 1986 var samþykkt á hinu háa Alþingi þál. sem hljóðaði svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á kirkjumrh. að skipa nú þegar sjö manna nefnd til þess að skipuleggja og undirbúa skreytingu og frágang á anddyri, kór og kirkjuskipi Hallgrímskirkju í Reykjavík. Nefndin skal skipuð sem hér segir: Kirkjumrh. skipi einn mann og skal hann jafnframt vera formaður nefndarinnar. Menntmrh., biskup Íslands, húsameistari ríkisins, byggingarnefnd Hallgrímskirkju, Félag ísl. myndlistarmanna og kirkjulistarnefnd tilnefni einn mann hver í nefndina. Verkefni nefndarinnar skal vera að gera verkáætlun og áætlun um þann tíma sem talið er að verkið taki, svo og kostnaðaráætlun. Jafnframt gerir nefndin tillögur um hvernig fjármögnun verksins verði best tryggð. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Niðurstöður nefndarinnar verði lagðar fyrir sameinað Alþingi fyrir árslok 1987." Till. var eins og áður er getið samþykkt 22. apríl 1986. Síðan líður tæpt ár þar til þáv. hæstv. kirkjumrh. skipar nefndina. Nefndin er loksins skipuð 10. apríl 1987 og í skýrslu sem nefndin skilaði þegar verki hennar var í raun og veru lokið - hún átti að skila verki sínu fyrir árslok 1987 og leit svo á að þegar sá tími væri upp runninn gæti hún ekki gert meira, enda segir svo í skýrslu sem nefndin sendi frá sér, með leyfi forseta: "Listskreytingarnefndin hefur frá upphafi talið það mikilvægt að mótun eða í það minnsta umfjöllun um heildarútlit væri nauðsynleg og raunar óhjákvæmileg í upphafi verks. Tímans vegna hefur slík heildarmynd þó ekki séð dagsins ljós enn. Hér skal sérstaklega á það bent að langur tími leið frá því að þál. Alþingis var samþykkt 22. apríl 1986 þar til nefndin var skipuð 10. apríl 1987. Með það í huga er augljóst að starfstími hennar er mun skemmri, jafnvel einu ári, en ætlað var í samþykkt Alþingis." Hæstv. forseti. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. núv. kirkjumrh. sem í ræðu hefur lýst áhuga sínum á að þetta verk verði unnið: Hvernig hugsar hann sér framhald verksins þar sem augljóst var að hæstv. fyrrv. kirkjumrh. var þetta verkefni einskis virði og hann hafðist lítt að til þess að framkvæma þá samþykkt sem hér var gerð eftir tveggja ára baráttu? Ég vil heyra hver sé hugmynd hæstv. ráðherra um framkvæmd verksins.



Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi, 13. þm. Reykv., spurði hvað valdið hefði drætti á skipun nefndar um listskreytingu Hallgrímskirkju. Ég minni á að skv. þál. skyldi nefndin skipuð sjö mönnum, formanni skipuðum af ráðherra, en tilgreindum aðilum ætlað að nefna hina sex. Tilnefningar aðilanna sex bárust ráðuneytinu reyndar ekki eins fljótt og skyldi, sú síðasta víst í nóvember 1986, og svo reyndist það erfiðleikum bundið að fá mann til að gefa kost á sér til að vera formaður í nefndinni. Þetta er aðalskýringin á því að nefndarskipunin dróst um tæpt ár. Síðan var spurt hvers vegna áætluninni um verklok hafi ekki verið breytt með tilliti til þess hversu seint nefndin var skipuð. Um það mál vil ég segja að nefndarstörfin gengu vel og í lok sl. árs var þar komið störfum nefndarinnar að fyrir lá bæði kostnaðar- og framkvæmdaáætlun um fyrsta verkþáttinn sem fjallar um skreytingu anddyris kirkjunnar, um lágmynd og glugga á framhlið kirkjunnar eða á vesturhliðinni. Ég vil taka fram að nefndin telur eðlilegt að listskreytingunni verði skipt í fimm þætti, á framhlið, kór, forkirkju, kirkjuskipi og svo umhverfi kirkjunnar. Ég taldi rétt og lagði reyndar fyrir nefndina að hún skilaði af sér á tilsettum tíma í samræmi við þál. til þess að þingmönnum gæfist sem fyrst kostur á að kynna sér þessa niðurstöðu nefndarinnar og jafnframt væru þá meiri líkur á að framkvæmdir við listskreytinguna gætu hafist. Skýrsla nefndarinnar var svo send þinginu. Varðandi það hverjar fyrirætlanir ég hafi um framhald verksins, þá langar mig að segja þetta: Fyrsti þátturinn í þessari kostnaðar- og framkvæmdaáætlun, sem nefndin hefur samið, er í reynd tvískiptur: Annars vegar skreyting dyra og gerð lágmyndar, hins vegar glugginn. Samkvæmt áætluninni er gert ráð fyrir að framkvæmdir hefjist á þessu ári og ljúki á því næsta. Í samræmi við tillögur nefndarinnar hef ég ákveðið að skipa dómnefndir og efna til lokaðrar samkeppni um skreytingu að þessu leyti. Ég mun reyna að fylgja þeirri áætlun sem nefndin samdi, en auðvitað hlýtur það að ráðast af fjárveitingum sem heimilaðar verða hverju sinni og ég minni líka á að þessi nefndarskipan og þessi þál. er dálítið óvenjuleg að því leyti að þarna tekur þingið sér fyrir hendur að skipa nefnd til að fjalla um skreytingu guðshúss sem ekki er í eigu ríkisins heldur safnaðarins í Hallgrímskirkjusókn. Ég ætla svo að lokum að geta þess að ég hef á þessum grundvelli og í samráði við forsvarsmenn kirkjunnar ákveðið að skipa nýja nefnd til að móta endanlega kostnaðar- og verkáætlun þeirra fjögurra þátta sem fyrri nefnd gafst ekki alveg tóm til að ljúka. Ég tel það hentugra af fyrirkomulagsástæðum. Ég bind vonir við að nýstofnaður Jöfnunarsjóður sókna, en Alþingi setti lög um þá stofnun í desember sl., geti lagt fé til Hallgrímskirkju, m.a. til listskreytingar, enda hefur þessi sjóður lögunum samkvæmt sérstakar skyldur við landskirkjur eins og Hallgrímskirkja svo sannarlega má teljast. Ég vildi að endingu minna á það að bygging slíkra stórkirkna sem Hallgrímskirkja er hefur oft og tíðum víða um lönd tekið áratugi og jafnvel miklu lengri tíma.



Hæstv. forseti. Ég lýsi því yfir að ég er sérstaklega ánægð með þetta svar hæstv. ráðherra, einkum þá yfirlýsingu hans að hann hyggist skipa nýja nefnd til að ljúka þessu áætlunarverki. Vissulega er hér um að ræða verk sem tekur ár og jafnvel áratugi, en ég held að við getum ekki látið hjá líða að vinna að því að þessu mikla húsi verði lokið og það verði til prýði fremur en það standi eins og það er nú, svo til hálfbyggt má segja. Ég vil taka fram um þá hlutaskýrslu sem fyrir liggur - sem ég veit raunar ekki hvort hv. þm. hafa fengið, ég varð alla vega að ganga eftir henni í ráðuneytinu - að ég tel mjög mikilvægt að þingmenn fái að sjá þessa skýrslu vegna þess að til var kallaður þýskur sérfræðingur sem hefur sagt álit sitt á þessu mikla húsi og hvað megi gera til að gera það þannig úr garði að það verði til yndis og ánægju fólkinu í þessu landi. Það fólk sem starfaði í nefndinni sem lokið hefur störfum var flest áhugasamt um að vinna þetta verk vel, en eins og ég gat um áðan var tíminn nánast enginn. Ég vil því einungis fagna því að hæstv. ráðherra hefur í hyggju að skipa nýja nefnd og hefur lofað að sjá svo til að þetta verk dagi ekki uppi. Menn hafa verið að horfa á sjónvarpsþætti nýlega um ævi og starf Guðjóns Samúelssonar, hins mikla byggingameistara, og ég tel, eins og segir í grg. sem tillögunni fylgdi, að hann eigi það fyllilega skilið af hálfu þjóðarinnar að séð verði svo til að þetta mikla verk hans verði að lokum fullfrágengið og til sóma fyrir land og lýð, að ég ekki tali um sálmaskáldið sem kirkjan er byggð í minningu um. Ég tel að þessir tveir menn verðskuldi að frá þessu húsi verði myndarlega og fallega gengið og ég trúi því ekki augnablik að neinn hv. þm. sjái ofsjónum yfir því fé sem til þess færi. Þegar fram kom á aðalfundi Seðlabankans að 321 millj. kostaði að fínpússa Seðlabankahúsið að lokum þegar það var löngu fullbyggt, þá hlýtur að verða til fé til að ljúka listskreytingu á Hallgrímskirkju. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir drengileg og góð svör og ég vænti þess að hann beri gæfu til að standa við gefin loforð.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal: Herra forseti. Ég flyt fsp. á þskj. 755 til viðskrh. svohljóðandi: "Hvað líður endurskoðun á lögum um samvinnufélög?" Það er ekki vonum seinna að þessi fsp. er fram komin. Við höfum heyrt um það í fréttum og mörg okkar kynnst því mjög áþreifanlega í persónulegum samtölum fólks að samvinnuhreyfingin hefur átt undir högg að sækja á síðustu árum og enginn vafi leikur á því að sú lagaumgjörð sem fjallar um starfsemi hennar er að mörgu leyti úrelt orðin og ekki í takt við tímann. Þetta hefur reyndar fengist staðfest, herra forseti, með margvíslegum yfirlýsingum forustumanna Sambands ísl. samvinnufélaga, stjórnarmanna o.fl. Þeir telja að brýna nauðsyn beri nú til að endurskoða löggjöf um samvinnufélög sem er frá árinu 1937, orðin hálfrar aldar gömul og tekur með engum hætti tillit til þeirra breyttu verslunar- og starfshátta sem nú eru borið saman við þann tíma eins og menn geta fljótlega sannfært sjálfa sig um ef þeir mundu gera annað tveggja að kynna sér samvinnusöguna eða lesa sig til um það hvaða viðhorf hefur verið til þessarar hreyfingar í þingsölum á mismunandi tímum á því skeiði sem síðan er runnið. Ég dreg ekki úr þeirri miklu þýðingu sem kaupfélögin hafa haft fyrir byggðarlögin. Á sumum stöðum er kaupfélagið aðalburðarásinn í atvinnulífinu. Einmitt af þeim sökum er nauðsynlegt að koma í veg fyrir þær miklu málaþrætur og þá miklu tortryggni sem nú er uppi varðandi samvinnufélögin, samband þeirra innbyrðis, hver sé t.d. hlutdeild kaupfélaganna í Sambandi ísl. samvinnufélaga og um leið hverjar séu skyldur dótturfélagsins við þá sem skópu Sambandið, kaupfélagin. Getum við vænst þess t.d. að óvissa sé enn um það að ýmsir þeir bændur sem hafa lagt inn afurðir sínar í kaupfélögin fái þær ekki endurgreiddar þó svo að fyrir liggi að mikil efni og miklar eignir eru hjá þessum samtökum í heild sem eiga auðvitað að standa á bak við ábyrgðirnar, ekki síst vegna þess að við vitum að Samband ísl. samvinnufélaga hefur aðstöðu til og hefur í raun haft mikið um rekstur einstakra kaupfélaga að segja, ekki síst ef þau hafa átt í erfiðleikum. Ég held því, herra forseti, að nauðsyn beri til að menn íhugi á nýjan leik þá lagaumgerð sem samvinnufélögin starfa eftir. Ég veit af yfirlýsingum manna í stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga að þeir eru mér sammála um nauðsyn þessa máls og ég vil því vænta þess að undinn verði bráður bugur að því að Alþingi geti endurskoðað lög um samvinnuhreyfingar.



Hæstv. forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur beint til mín svohljóðandi fsp.: "Hvað líður endurskoðun á lögum um samvinnufélög?" Því er til að svara að með ályktun Alþingis 29. maí 1980 var ríkisstjórninni falið að hefja undirbúning að nýrri löggjöf um samvinnufélög og samvinnusambönd í samráði við samvinnuhreyfinguna eins og það þá var ákveðið. Í framhaldi af því skipaði þáv. viðskrh. haustið 1980 fimm manna nefnd til þess að vinna þetta verk. Formaður nefndarinnar var Gaukur Jörundsson prófessor. Nefndin skilaði drögum að frv. til l. um samvinnufélög á árinu 1983. Meðal nýmæla í frv. má nefna fernt: 1. Að samvinnufélögum skyldi veita heimild til að ákveða sjálf í sínum samþykktum að starfsmenn kjósi einn eða fleiri menn í stjórn. 2. Takmörkun á persónulegri ábyrgð félagsmanna. 3. Rýmkaða heimild þeirra til að fá innstæðu sína í stofnsjóði greidda. 4. Heimild til að verðtryggja stofnsjóðsinnstæður að einhverju marki. Í frumvarpsdrögunum var reyndar lagt til að verðtryggingin yrði miðuð við hækkun á raunverði eigna félagsins. Það er skemmst frá því að segja að skömmu eftir að þetta frv. til l. um samvinnufélög var afhent urðu stjórnarskipti og í ársbyrjun 1984 skipaði þáv. viðskrh. nýja nefnd til að endurskoða lög um félög og stofnanir í atvinnurekstri eða með önnur fjárhagsleg markmið. Nefndin, sem Árni Vilhjálmsson prófessor var formaður fyrir, ræddi nokkuð á fundum sínum árið 1985 fyrirliggjandi frv. til l. um samvinnufélög sem samið hafði nefndin undir forsæti Gauks Jörundssonar. Formaður seinni nefndarinnar, Árni Vilhjálmsson, útbjó drög að frv. án grg. sem kalla mætti vinnuplagg nefndarinnar. Í þessum drögum var m.a. nokkuð fjallað um verðtryggingu á stofnsjóðum. Talsverður ágreiningur kom hins vegar upp í nefndinni út af þessu ákvæði og um svipað leyti hætti nefndin störfum. M.a. með hliðsjón af því að enn er ekki ljóst hvernig lagafrv. Arna Vilhjálmssonar, sem ég til hægðarauka kenni við formanninn, um breytingu á lögum um hlutafélög reiðir af hérna í þinginu, en það frv. er nú til meðferðar í hv. Ed. og hefur reyndar verið hjá hv. fjh.- og viðskn. þeirrar deildar frá því 24. nóv. 1987, þá tel ég eðlilegt að ákveða ekki á þessu stigi hvernig framhald starfa að endurskoðun laganna um samvinnufélög skuli háttað. Ég hef þá fyrst og fremst í huga að lögin um samvinnufélög þurfa eftir því sem við getur átt að vera í samræmi við aðra félagalöggjöf. Ég legg þess vegna mikla áherslu á það, að lagafrv. um hlutafélagalögin fái skjóta en trausta meðferð þingsins, helst þannig að það verði að lögum á þessu þingi. Í beinu framhaldi af því þætti mér eðlilegt að fara að huga að rækilegri endurskoðun á lögunum um samvinnufélög.



Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. viðskrh. að frv. hans varðandi hlutafélög er í afgreiðslu hjá fjh.og viðskn. Ed. og það er rétt að það hefur tekið tíma, það hefur legið þar nú í vetur, m.a. fyrir þá sök að ýmislegt er að gerast í sambandi við hlutafélögin og hlutabréfamarkað og ýmislegt sem þar tengist. Þar að auki get ég sagt að það er skoðun mín að nauðsynlegt sé að þingið hafi þessi frumvörp bæði til meðhöndlunar samtímis, frv. um hlutafélög og frv. sem felur í sér endurskoðun á lögum um samvinnufélög. Ef við lítum á þingsöguna kemur í ljós að Alþingi hefur gjarnan tekið afstöðu til þessara félagaforma með svipuðum hætti og hefur litið sömu augum t.d. á afstöðu hins einstaka félagsmanns til samvinnuhreyfingarinnar eins og Alþingi hefur litið á sambandið milli hlutafélags og einstaklings. Ef við rifjum t.d. upp löggjöfina um stóreignaskattinn á sínum tíma frá 1949 og 1950 kemur í ljós að það voru einstaklingarnir í kaupfélögunum sem voru látnir greiða stóreignaskattinn. Hann var lagður á einstaklinga en ekki á samvinnuhreyfinguna, hvorki Samband ísl. samvinnufélaga né kaupfélögin, og með sama hætti var það svo að hluthafarnir voru látnir greiða stóreignaskattinn fyrir hlutafélögin. Þannig er öldungis ljóst að það er í samræmi við reynsluna að Alþingi fjalli um þessi félagaform samtímis og undir engum kringumstæðum get ég unað þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðherra að á meðan við í fjh.- og viðskn. Ed. kjósum að athuga betur frv. um hlutafélögin verði látið undir höfuð leggjast að hefja endurskoðun á lögum um samvinnufélög. Undir engum kringumstæðum get ég á það fallist, en ég vil aðeins skýra frá því að sú málsmeðferð sem í nefndinni hefur verið á frv. til breytingar á lögum um hlutafélög er án athugasemda nokkurs nefndarmanns og við höfum talið að við höfum farið það gætilega og rólega og höfum síður en svo sest á málið af vilja, en höfum hins vegar viljað athuga hvert efnisatriði gaumgæfilega. Ég vil, herra forseti, aðeins segja að ég fagna því að ég heyri að vilji hæstv. ráðherra stendur til þess, þrátt fyrir allt, að samvinnulögin verði endurskoðuð og ég efast ekki um að hann með sínum mikla dugnaði muni koma því í framkvæmd.



Herra forseti. Mig langar aðeins til að taka undir þau meginatriði í máli hv. þm. Halldórs Blöndals að nauðsynlegt sé að láta endurskoðun félagalöggjafarinnar fylgjast að. Það er rétt að geta þess að í upphafi þessarar aldar voru lög um almenningshlutafélög, um hlutafélög og samvinnufélög, oft til umræðu um sama leyti og mjög merkileg löggjöf var hér um þau efni á t.d. 2. og 3. áratug aldarinnar. Því miður hefur margt farið úr skorðum síðan, en þó hafa verið samþykkt mjög merk lög um hlutafélög árið 1978. Hins vegar hefur ætíð dregist úr hömlu að endurskoða samvinnufélagalögin. Það hefur alltaf verið einhver fyrirstaða hér í þinginu og úti í þjóðfélaginu fyrir því að gera þau nútímaleg, en nú er orðið tímabært að það verði gert og þess vegna tek ég undir að það verði látin fylgjast að þessi tvenn lög. Að því er varðar breytingu á hlutafélagalögum, sem núna er í Ed., er þar um mjög lítilvægar breytingar að ræða. Þær skipta engu meginmáli.



Herra forseti. Á þskj. 832 flyt ég fsp. til hæstv. landbrh. um kynbætur á svínum og alifuglum. Hljóðar fsp. á þessa leið, með leyfi forseta: "1. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að komið verði á fót stöð til kynbóta á svína- og alifuglastofnunum? 2. Hefur verið athugað með hvaða hætti bæta má svína- og alifuglastofna hér á landi til aukinnar framleiðni í þessum búgreinum?" Eins og flestum er kunnugt er óheimilt að flytja til landsins sæði eða stofna til kynbóta á þessum dýrum af ótta við sjúkdóma sem slíkur flutningur gæti haft í för með sér. Því vakna þær spurningar, sem í fsp. koma fram, hvort ekki sé mögulegt á þessu sviði að setja upp kynbótastöðvar fyrir svín og alifugla með sama hætti og gert er um nautgripi, refi, minka og önnur eldisdýr. Hagkvæmni slíkrar stöðvar er augljós fyrir neytendur því það liggur ljóst fyrir að bæði kjúklinga- og svínastofnar, sem notaðir eru til undaneldis hér á landi, eru orðnir úrkynjaðir og skila ekki þeirri framleiðni sem þeir með kynbótum gætu gert. Það er mín trú að framleiðslukostnaður þessara vörutegunda kæmi til með að minnka verulega með tilkomu slíkra stöðva og mundi verða til þess að verð á þessum vörum lækkaði jafnframt því sem vandi kjúklingabænda mundi minnka stórum og heilbrigð samkeppni gæti hafist á nýjan leik. Að lokum er við að bæta að kostnaður við slíka stöð er ekki mikill og gæti jafnvel verið fjármagnaður af framleiðendum.



Herra forseti. Á þskj. 832 flyt ég fsp. til hæstv. landbrh. um kynbætur á svínum og alifuglum. Hljóðar fsp. á þessa leið, með leyfi forseta: "1. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að komið verði á fót stöð til kynbóta á svína- og alifuglastofnunum? 2. Hefur verið athugað með hvaða hætti bæta má svína- og alifuglastofna hér á landi til aukinnar framleiðni í þessum búgreinum?" Eins og flestum er kunnugt er óheimilt að flytja til landsins sæði eða stofna til kynbóta á þessum dýrum af ótta við sjúkdóma sem slíkur flutningur gæti haft í för með sér. Því vakna þær spurningar, sem í fsp. koma fram, hvort ekki sé mögulegt á þessu sviði að setja upp kynbótastöðvar fyrir svín og alifugla með sama hætti og gert er um nautgripi, refi, minka og önnur eldisdýr. Hagkvæmni slíkrar stöðvar er augljós fyrir neytendur því það liggur ljóst fyrir að bæði kjúklinga- og svínastofnar, sem notaðir eru til undaneldis hér á landi, eru orðnir úrkynjaðir og skila ekki þeirri framleiðni sem þeir með kynbótum gætu gert. Það er mín trú að framleiðslukostnaður þessara vörutegunda kæmi til með að minnka verulega með tilkomu slíkra stöðva og mundi verða til þess að verð á þessum vörum lækkaði jafnframt því sem vandi kjúklingabænda mundi minnka stórum og heilbrigð samkeppni gæti hafist á nýjan leik. Að lokum er við að bæta að kostnaður við slíka stöð er ekki mikill og gæti jafnvel verið fjármagnaður af framleiðendum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir þessi greinargóðu svör og ég harma að framleiðendur þessarar búvöru skuli ekki hafa séð ástæðu til að setja svona kynbótastöðvar á stofn. Þá vaknar sú spurning: Hvaða ástæður liggja þar að baki? Og einnig af hverju ráðuneytið knýi ekki á um að þessar kynbótastöðvar komist á þar sem það liggur alveg ljóst fyrir að með því að flytja inn sæði eða ný dýr má lækka mjög verulega kostnað við framleiðslu þessara búvara og þá um leið að lækka verð til neytenda sem er aðalgrunnurinn að baki þessari fsp. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. landbrh. og vonast eftir því að hann ýti á eftir að þessum kynbótastöðvum verði komið á fót svo að það geti verið til hagsbóta neytendum í þessu landi.



Herra forseti. Á síðustu árum hefur notkun ýmissa hættulegra efna aukist mikið og ný efni komið fram. Nú orðið er tiltölulega mikið vitað hvaða áhrif þessi efni geta haft og hvernig er best að komast hjá því að þau valdi skaða. Sú vitneskja er þó aðeins í höndum fárra, en það getur verið lífsspursmál að reglur um hættuleg efni og eiturefni séu ítarlegar og ljósar hverjum þeim sem þau meðhöndlar. Hættulegust eru þau efni sem leysast upp í fitu en ekki vatni. Sem dæmi má nefna svokölluð lífræn leysiefni, en þau eru notuð í ríkum mæli hér í lakki, málningu, lími, plastefnum, ryðvarnarefnum o.fl. Annar efnahópur sem þennan eiginleika hefur eru "fjölklóruð bífenýl" sem eru algeng m.a. í fiskvinnslustöðvum. Þegar efnin komast inn í líkamann brotna þau hægt niður eða alls ekki. Líkaminn getur ekki losnað við þau, þau eru komin inn í fæðukeðjuna, safnast fyrir í lífverum og getur styrkur þeirra orðið verulega hár þar sem þessi efni eru í umhverfinu. Öll meðferð efna sem hér hefur verið lýst er því mjög vandasöm. Hvergi má vera brotalöm hvað varðar flutning, alla meðferð, geymslu, notkun og ekki síst förgun allra hættulegra efna. Ég hef því leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. heilbrmrh. sem er á þskj. 855: "1. Hvaða reglur eru nú í gildi hér á landi um förgun hættulegs efnaúrgangs? 2. Hver sér um kynningu á þeim reglum sem í gildi eru? 3. Hvernig er háttað eftirliti með því að eftir reglunum sé farið? 4. Hvar eru helstu förgunarstaðir fyrir hættulegan efnaúrgang?"

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Hv. 12. þm. Reykv. hefur lagt fyrir mig fsp. um förgun hættulegs efnaúrgangs í fjórum liðum. Í fyrsta lið er spurt hvaða reglur eru nú í gildi hér á landi um förgun hættulegs efnaúrgangs. Gildandi lagaákvæði varðandi förgun hættulegs efnaúrgangs er að finna í lögum um eiturefni og hættuleg efni nr. 85/1968, með síðari breytingum, en þar segir í 19. gr.: "Tómum flöskum, öðrum ílátum, svo og umbúðum, sem hafa haft eiturefni eða hættuleg efni að geyma, skal farga eða hreinsa þannig að mönnum eða dýrum stafi ekki hætta af. Að öðrum kosti skal endursenda ílát og umbúðir luktar og merktar á viðunandi hátt. Eigi má farga meiri háttar birgðum af eiturefnum eða hættulegum efnum nema með samþykki viðkomandi embættislæknis eða eftirlitsmanns, sbr. 20. gr. Ef um er að ræða takmarkað magn nánar tiltekinna efna er heimilt að farga þeim án vitundar viðkomandi embættislæknis, enda skal þá fara eftir settum fyrirmælum þar að lútandi." Ljóst er að þessi ákvæði eru ófullnægjandi og taka fyrst og fremst til heilbrigðisþáttarins, þ.e. að koma í veg fyrir bein eituráhrif af völdum þeirra efna sem farga á. Slíkt er ekki nægjanlegt þegar um förgun eiturefna og hættulegra efna er að ræða, en hafa verður í huga að ákvæðin eru 20 ára gömul og frá þeim tíma þegar mengun var ekki sama áhyggjuefni og hún er í dag. Í dag er litið á förgun eiturefna og hættulegra efna ekki síður sem umhverfisvandamál. Í lögum nr. 109/1984, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, en Hollustuvernd ríkisins starfar samkvæmt þeim lögum, segir m.a. að setja skuli mengunarvarnareglugerð, sbr. nánar 3. gr. laganna þar sem nánar er til tekið um hvaða atriði eigi að fjalla í þeirri reglugerð. Hluti af reglugerðinni hefur þegar tekið gildi og annar hluti og sá stærsti er tilbúinn í drögum sem liggja fyrir stjórn Hollustuverndar ríkisins sem ætlar að afgreiða málið fyrir sumarið. Í þessari reglugerð, sem mun bera heitið mengunarvarnareglugerð, verður kveðið á um förgun eiturefna og hættulegra efna á ítarlegri hátt en gert hefur verið til þessa. Rétt er enn fremur að benda á að í frv. að breyttum lögum um eiturefni og hættuleg efni, sem ég mælti fyrir í síðustu viku í hv. Ed., er kveðið á um að setja skuli reglugerð um förgun eiturefna og hættulegra efna að fengnum tillögum eiturefnanefndar, Hollustuverndar ríkisins og Náttúruverndarráðs og er þar um nýmæli að ræða. 2. liður fsp. var: Hver sér um kynningu á þeim reglum sem í gildi eru? Viðkomandi lög og reglur eru birtar á stjórnskipulegan hátt í samræmi við lög þar að lútandi. Hvað snertir kynningar á gildandi reglum umfram lögskipaða birtingu er það að segja að engum sérstökum aðila er fengið það hlutverk samkvæmt gildandi lögum nr. 85/1968, um eiturefni og hættuleg efni, að öðru leyti en því að umsjón og tillögur um framkvæmd laganna er í höndum eiturefnanefndar og landlæknis. Hér er að vísu um 20 ára gömul ákvæði að ræða sem tóku mið af öðrum forsendum en gert er í dag að töluverðu leyti, sbr. það sem ég hef áður sagt. Þess vegna hefur Vinnueftirlit ríkisins hvað snertir vinnustaði og Hollustuvernd ríkisins hvað snertir mengunarvarnir komið inn í fræðsluhlutverkið, enda er þessum stofnunum hvorri á sínu sviði falið annaðhvort beint eftirlit eða yfirumsjón með eftirliti annarra. Eitt aðalhlutverk Hollustuverndar ríkisins er að annast fræðslu m.a. til heilbrigðiseftirlitsins í landinu og almennings. Því er hins vegar ekki að neita að Hollustuvernd ríkisins hefur búið við mikið fjársvelti og engum peningum hefur verið ráðstafað til fræðslustarfseminnar þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar að lútandi við gerð fj árlaga. 3. liður fsp. hljóðaði svo: Hvernig er háttað eftirliti með því að eftir reglum sé farið? Í 26. gr. reglugerðar nr. 238/1986, um eftirlit með framkvæmd laga um eiturefni og hættuleg efni, kemur fram að héraðslæknar hafi eftirlit hver í sínu umdæmi með förgun eiturefna og hættulegra efna í samræmi við 19. gr. laga um eiturefni og hættuleg efni, að svo miklu leyti sem eftirlitið fellur ekki undir Hollustuvernd ríkisins eða Vinnueftirlit ríkisins. Hvað snertir eftirlit Hollustuverndar ríkisins, þ.e. hið almenna eftirlit, skal það sagt að fyrirspurnum um förgunarleiðir eiturefna og hættulegra efna hefur farið mjög fjölgandi á undanförnum missirum. Sem stendur er hins vegar engin aðstaða eða leiðbeining fyrir hendi og er því ekki um annað að ræða en: Í fyrsta lagi að meta í hverju tilfelli hvort óhætt sé að farga efninu á sorphaug eða sorpbrennslu. Í öðru lagi að leggja til að efninu verði fargað erlendis, en slíkt hefur verulegan kostnað í för með sér. Og í þriðja lagi að leggja til að efnið verði geymt þar til förgunaraðstaða er fyrir hendi. Má segja að allir þessir þrír þættir séu framkvæmdir í dag, allt eftir efnum og ástæðum á hverjum tíma og mati. 4. liður fsp. var svohljóðandi: Hvar eru helstu förgunarstaðir fyrir hættulegan efnaúrgang? Sem svar við því verð ég að segja að hér á landi eru engir sérstakir förgunarstaðir fyrir hættulegan efnaúrgang, eins og fram kemur reyndar í svarinu við 3. lið fsp. hér á undan. Af framansögðu má ljóst vera að förgun eiturefna og hættulegra efna hér á landi er ekki í þeim farvegi sem æskilegt væri. Er því nauðsynlegt að hraða setningu reglna á þessu sviði og er ætlunin að gera það með setningu mengunarvarnareglugerðarinnar sem gæti tekið gildi frá og með nk. áramótum. Hins vegar er ekki hægt að kveða á um slíka förgun nema hlutaðeigandi eftirlitsstofnunum sé gert kleift að annast eftirlitið. Veruleg hugarfarsbreyting þarf að koma til gagnvart Hollustuvernd ríkisins, ekki síst hjá fjárveitingavaldinu, sé betri tíðar að vænta á þessu sviði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó að svo væri sem mig grunaði að þarna væri ansi margt í ólestri. Ég hafði spurnir af því að núna í vetur var haldið námskeið á vegum Félags ísl. náttúrufræðinga og Háskóla Íslands um heilsuspillandi efni og sýklavarnir og á því námskeiði kom m.a. í ljós að í rannsóknastofum t.d. er mjög mikið af hættulegum efnum, bæði eiturefnum og öðrum efnum, þar sem þeir sem þar vinna, þó þeir geri sér grein fyrir vandanum, hafa enga staði til að setja þessi efni á. Það er algengt, eftir því sem mér skilst, að þessum efnum sé kastað bæði beint í frárennsli og eins á haugana. Á þessu námskeiði hélt Ólafur Pétursson hjá Hollustuvernd ríkisins erindi þar sem hann lýsti ástandinu og sagði m.a. að það væri engin aðstaða og engar leiðbeiningar fyrir hendi um það hvernig eigi að farga hættulegum efnum. Þó svo að það séu einhver lagaákvæði er það allsendis ófullnægjandi. Hann sagði í erindi sínu, með leyfi forseta: "Hér á landi hefur mestu af hættulegum efnum hingað til verið fargað á sorphaugum eða þeim skolað burt með frárennsli þrátt fyrir það hversu alvarlegar afleiðingar slíkt getur haft. Þegar hafa komið upp tilfelli hér á landi þar sem hættuleg efni hafa komist í grunnvatn m.a. vegna slæmra förgunarleiða. Að vísu er ekki um mörg tilfelli að ræða, en víst er að ef við höldum lengi áfram á sömu braut mun þeim fjölga verulega." Ég vil því taka undir það sem ráðherrann sagði. Við þurfum að taka okkur á í þessum efnum. Þeim er í mörgum atriðum ábótavant en fyrst og fremst er þarna um að ræða að þessi mál eru á mörgum stöðum í stjórnkerfinu og fjárveiting hefur verið mjög skorin við nögl til Hollustuverndar ríkisins og þeirra aðila sem eiga að sjá um þessi mál. Það er ekki síst áhyggjuefni að ekki skuli vera til neinir staðir þar sem hægt er að farga þessum efnum og væri fróðlegt að vita hverjir það eru sem eiga að hafa eftirlit og veita upplýsingar þegar fólk spyr hvar eigi að farga efnunum og hver eigi að gera það. Það var nefnt að það ætti að senda þau til útlanda, geyma þau eða grípa til annarra ráða. Hver er það sem sér um að veita þessar upplýsingar?



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Mig langaði til að koma fram með eina ábendingu til hæstv. heilbrmrh. Svo er að hér sem annars staðar er mikið í umferð af rafhlöðum til nota í ýmiss konar tæki sem innihalda nikkelkadmíum. Þetta veldur mikilli mengun og t.d. er það svo á Norðurlöndunum að þar er bannað að fleygja slíkum rafhlöðum með venjulegu sorpi. Mönnum er gert að skila þeim í lyfjabúðir þaðan sem þeim er síðan komið í förgun. Það er alveg augljóst að í þessum efnum er mjög pottur brotinn hér hjá okkur og það verður að koma upp aðstöðu hér og það sem allra, allra fyrst til þess að unnt sé að losna við hættuleg efni af ýmsu tagi þannig að hvorki mönnum né náttúru stafi skaði af eða verði til spillingar.



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli með fsp. sinni. Það kemur fram hjá hæstv. ráðherra að svarið er nei, nei, nei eiginlega við öllum atriðunum. Það er ekkert til staðar, ófullnægjandi lagafyrirmæli, engin kynning, ekkert eftirlit, héraðslæknar eru nefndir, hvað ætli þeir komist yfir í þessum efnum, og engir förgunarstaðir. Ef þetta væri í öðrum löndum, þar sem er nú kannski meiri efnaiðnaður en hér víðast hvar, þætti þetta tilefni til mikillar umræðu. Ég treysti framkvæmdarvaldinu til að taka sig á í þessu efni og a.m.k. að opna á þessu ári einhvern förgunarstað fyrir það sem hættulegast er talið í sambandi við eiturefni og hættuleg efni.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég get vissulega - við skulum kannski segja því miður - tekið undir með þeim hv. þm. sem hafa tekið þátt í umræðum um að hér er víða pottur brotinn. Ástandið er því miður alls ekki í nægjanlega góðu lagi. Ég vil þó minna á að í þinginu eru nú til meðferðar tvö lagafrv., annað um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit sem nú er komið frá nefnd í Ed., sem er að vísu fyrri deild, og ég vona sannarlega að nái fram að ganga í næstu viku eða áður en þingi lýkur í vor og annað lagafrv. um eiturefni og hættuleg efni sem vissulega þyrfti líka að verða að lögum vegna þess, eins og kom fram í svari mínu áður, að núgildandi lagaákvæði eru 20 ára gömul og úrelt og taka ekki mið af þeim aðstæðum sem ríkja í dag og þess vegna mjög brýnt að fá ný ákvæði þessa frv. í lög þannig að hægt verði að setja reglur um vinnulag skv. nýjum lögum. Varðandi ítrekaða spurningu hv. fyrirspyrjanda, 12. þm. Reykv., um það hverjir eigi að hafa þetta eftirlit hef ég áður gert grein fyrir því að bæði Vinnueftirlit ríkisins og Hollustuvernd ríkisins eru þær eftirlitsstofnanir opinberar sem eiga að hafa með þetta eftirlit að gera, annaðhvort sjálfar eða þá yfirumsjón með eftirliti annarra aðila eins og heilbrigðiseftirlitsins í landinu og heilbrigðisfulltrúanna sem orðið er nokkuð gott lag á með. Þeir eru nú starfandi í öllum umdæmum, hefur reyndar komið fram vegna fsp. fyrr í vetur. Við eigum því að hafa eftirlitskerfi í nokkuð góðu lagi ef okkur tekst að byggja það þannig upp með leikreglum eða reglugerðarsetningu og auðvitað með þeim fjármunum sem nauðsynlegir eru til þess að þetta starf geti verið virkt eins og það nauðsynlega þarf að vera. Varðandi staði til og aðferðir við að farga þessum hættulegu efnum, eins og fram kom bæði hjá hv. þm. Eiði Guðnasyni og Hjörleifi Guttormssyni, þá vil ég segja frá því að ég er nú að ganga frá skipun nefndar sem á að fjalla einmitt um þetta mál sérstaklega, þ.e. hvar og hvernig við komum fyrir sorpi, úrgangi og öðrum þeim efnum, þar á meðal þessum hættulegu efnum, sem við erum vissulega í miklum vandræðum með í dag.



Herra forseti. Á þskj. 833 er fsp. til hæstv. viðskrh. um hlutafélagaskrá. Fsp. hljóðar svo. með leyfi forseta: "1. Stendur til að efla eftirlitshlutverk hlutafélagaskrár? 2. Hvernig getur á því staðið að hlutafélög, sem hafa ekki starfað í áratug, og hlutafélög, sem eru gjaldþrota, eru enn á hlutafélagaskrá? 3. Hve hart er gengið eftir því að skilað sé tilkynningum um stjórnarskipti í hlutafélögum, ársreikningum og öðrum breytingum á hlutafélagi sem skylda er að tilkynna til hlutafélagaskrár?" Skv. lögum ber skráðum hlutafélögum að senda hlutafélagaskrá tilkynningar um allar breytingar sem verða á hlutafélögum, litlar sem stórar. Á hlutafélagaskrá að fylgjast með breytingum á stjórn hlutafélagsins, hluthöfum, hlutafé og breytingum á samþykktum hlutafélaga. Þá ber hlutafélögum að senda ársreikninga til hlutafélagaskrár. Það skýtur því nokkuð skökku við þegar í ljós kemur að hlutafélög sem eru löngu hætt starfsemi og sem eru jafnvel gjaldþrota skuli vera samkvæmt hlutafélagaskrá enn til og talin samkvæmt þeirri skrá enn í rekstri. Jafnframt er furðulegt að fyrirtæki sem eru í fullum rekstri skuli geta komist upp með það í áratugi að skila ekki til hlutafélagaskrár ársreikningum. Þá þykir manni undarlegt að menn sem hafa látist fyrir mörgum árum séu stjórnarformenn hlutafélaga. Í mínum huga þarf að auka mjög verulega eftirlit með hlutafélögum og þá sérstaklega þeim minni sem því miður eru oft í þeim eina tilgangi stofnuð að skýla eigendum á bak við sína takmörkuðu ábyrgð hlutafélaga.



Hæstv. forseti. Hv. 11. þm. Reykv. hefur beint til mín fsp. í þremur liðum um hlutafélagaskrána. 1. Stendur til að efla eftirlitshlutverk skrárinnar? Ég vil svara þessu þannig að hlutverk hlutafélagaskrárinnar sé þegar mjög víðtækt og störfin séu þar ærin. Skráin hefur fámennt starfslið, tvo lögfræðinga og einn ritara. Þetta fólk leitast að sjálfsögðu við að sinna þessum störfum vel, m.a. eftirliti með hlutafélögum. Þetta er gert á ýmsa vegu sem hér gefst ekki tækifæri til að lýsa. Ég hef ekki uppi nein sérstök áform um það nú að fjölga starfsmönnum við hlutafélagaskrána, en ég hef áhuga á að láta kanna og er að undirbúa það hvort ekki sé unnt að tölvuvæða upplýsingarnar. Þá vil ég líka minna á að fyrir hv. Ed. liggur frv. til l. um breytingu á lögum um hlutafélög. Þar er m.a. gert ráð fyrir að eftirlitshlutverk hlutafélagaskrárinnar verði aukið og reyndar nokkrar breytingar gerðar á skráningarskyldu. Ég vænti því þess að meðferð þessa frv. verði hraðað. Næsti liður fsp. varðaði það hvernig á því gæti staðið að hlutafélög sem ekki hafa starfað árum saman og gjaldþrota hlutafélög væru enn á hlutafélagaskránni. Ein af skýringunum á lítilli starfsemi sumra hlutafélaga getur verið sú, sem kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, að ákvæði hlutafélagalaganna um lágmark hlutafjár við stofnun þessara félaga hafa verið óbreytt frá því að lögin voru sett í maí 1978, en þau gengu í gildi 1. jan. 1980. Þessi fjárhæð hefur síðan verið 20 þús. kr. og þetta leiðir til þess að menn geta gert sér leik að því að stofna hlutafélög sem ekki er endilega ætlað að vera ákaflega virk í atvinnustarfsemi. Í lagafrv. sem ég nefndi og er til meðferðar í Ed. er gert ráð fyrir því að þessi fjárhæð verði 20-földuð og verði að lágmarki 400 þús. kr. og breytist síðan í samræmi við lánskjaravísitölu eða því um líkan mælikvarða. Ég tel þetta reyndar áhrifaríkustu leiðina til að koma í veg fyrir að menn geri sér leik að því að stofna félög í öðrum tilgangi en að starfa að yfirlýstum atvinnurekstrartilgangi félagsins. En það er auðvitað fyrst og fremst þeirra sem hafa stofnað hlutafélög og eru hluthafar að slíta sínum eigin félögum. Almannavaldið á auðvitað ekki að hlutast til um það fyrr en í síðustu lög. Það er vafalaust á því misbrestur að hluthafar í hlutafélögum geri að því gangskör að slíta félögunum þegar ástæða er til. Reyndar eru meira en 6000 hlutafélög á skránni. Ef hlutafélagaskráin ætti að nýta fyllstu heimildir hlutafélagalaga til að slíta hlutafélögum, t.d. vegna þess að ársreikningar hafi ekki verið sendir skránni fyrir þrjú síðustu reikningsár, er talið að slíta þyrfti um 90% af íslenskum hlutafélögum, þ.e. að einungis hin stærri félögin skila í raun og veru reikningum til hlutafélagaskrárinnar. Og þá rís auðvitað spurningin: Ef þetta er svona, á þá að breyta lögunum eða framkvæmd þeirra? Kýs atvinnulífið svo vasklega framgöngu á grundvelli lagabókstafsins að slíta skuli 90% af hlutafélögunum í landinu? Þetta mundi fyrir utan annað kosta ríkið ákaflega mikið fé. Ég tel rétt að tala blátt áfram um þetta mál eins og það liggur fyrir án þess að vefja það inn í miklar málalengingar: Vilja þingmenn veita fé til þessa verkefnis? Ég býst við því að það mundi kosta 30 millj. kr. a.m.k. að gera þessa hreingerningu. Hér skiptir líka máli bráðabirgðaákvæði í títtnefndu frv. um hlutafélagalögin, sem ég hef nefnt nokkrum sinnum á þessum morgni, reyndar í sambandi við annað mál, en þar er gert ráð fyrir tímabundnum möguleika á því að slíta hlutafélögum á einfaldari og ódýrari hátt en nú er kostur á. Þetta vildi ég nefna því að það er einmitt leið í því máli, sem hv. fyrirspyrjandi vekur athygli á, að búa til eins konar hraðbraut fyrir slit á félögum sem menn meina ekki í alvöru. Varðandi gjaldþrot hlutafélaga, og gjaldþrota félög, vil ég taka það fram að um skyldu hlutafélags til að afhenda bú sitt til gjaldþrotaskipta fer auðvitað eftir gjaldþrotalögunum. Það er ekki venjan að taka félög af hlutafélagaskrá um leið og þau eru tekin til gjaldþrotaskipta heldur þá fyrst að lok gjaldþrotaskiptanna hafa verið auglýst. En þá fyrst er endanlega útséð um örlög félagsins. Ég vil taka það fram að aðgerðir Gjaldheimtunnar í Reykjavík og reyndar fleiri innheimtuaðila leiða oft til þess að óvirk eða lítt virk félög eru tekin til gjaldþrotaskipta og síðar af hlutafélagaskrá samkvæmt þessari aðferð. Ég kem þá að 3. og síðasta lið fsp. sem snýst um það hversu hart væri fram gengið í því að skilað sé tilkynningum um stjórnarskipti í hlutafélögum, ársreikningum og öðrum breytingum á hlutafélagi sem skylda er að tilkynna til hlutafélagaskrárinnar. Þessu svara ég á þann veg að með því fámenna starfsliði sem hlutafélagaskráin hefur núna er einfaldlega ekki mögulegt að fylgjast rækilega með því með stöðugri eftirgrennslan af hálfu skrárinnar að tilkynningar um breytingar á stjórn félags og aðrar breytingar á hlutafélögum séu tilkynntar í samræmi við margbreytileg ákvæði laganna. Til þess að þetta væri unnt þyrfti fjölmennt starfslið og vandséð að það þjónaði skynsamlegum tilgangi eða ætti að vera forgangsmál varðandi fjárveitingar Alþingis. Ef vísbendingar berast skránni um það að misbrestur hafi orðið á tilkynningum er að sjálfsögðu reynt að fá stjórnirnar í viðkomandi félögum til að sinna upplýsingaskyldu sinni. Ábendingar hér að lútandi koma t.d. oft frá lögmönnum. Hvað varðar skil ársreikninganna sérstaklega vil ég taka það fram að viðskrh. ákvað á sínum tíma að veita ekki almennan aðgang að upplýsingum í skránni, þar með talið að ársreikningum hlutafélaga. Þar af leiðandi hefur heldur ekki verið gengið hart eftir því að slíkum reikningum væri skilað. Þetta tel ég þurfa að koma til rækilegrar athugunar og nefni enn frv. sem hv. Ed. hefur haft í allan vetur, að þar er tillaga sem gæti gert eftirlitshlutverkið raunhæfara og það er að einungis stærri félögin séu skyldug til að skila ársreikningum. Þar sem lögunum kynni að verða breytt í þessa átt er enn síður nú en fyrr ástæða til þess að ganga hart eftir skilum á ársreikningum. Ég tek það fram að fsp., sem hér er fram borin, hreyfir við mikilvægu máli.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir þessi svör og það að hann skuli ætla að endurskoða starfsemi hlutafélagaskrárinnar. Ég gat ekki skilið það á annan hátt sem fram kom í hans máli. Það er annað sem fram kom í hans máli sem ég var ekki nógu hress með, að það skuli ekki vera gert ráð fyrir að fjölga skyldi starfsmönnum. Ég held að það sé alveg ljóst að ef hlutafélagaskrá á að halda í stóran hluta af þeim verkefnum sem henni eru skipuð með lögum þurfi að hafa starfsfólk sem getur sinnt þessum störfum. Ég veit að þeir starfsmenn sem þar vinna í dag reyna að gera sitt besta, en það er ekki nægjanlegt. Kveikjan að þessari fsp. er m.a. sú að ég sá í Lögbirtingablaði ekki alls fyrir löngu að sömu fimm mennirnir stofnuðu tíu hlutafélög og öll hlutafélögin með 20 þús. kr. í hlutafé og eiginlega til sama rekstursins. Þá vakna margar spurningar og aðallega sú: Af hverju er verið að stofna svona mörg hlutafélög? Og í öðru lagi: Hvernig ætlar hlutafélagaskrá að fylgjast með þeirri starfsemi sem þessi hlutafélög koma til með að starfrækja? Það er eitt að setja lög, eins og núna liggur fyrir að gert verði um breytingar á hlutafélögum, og setja hlutafélagaskrá ákveðin verkefni og annað er að fara eftir lögunum. Ég get ekki séð tilganginn með að setja svona fullkomin lög sem gera ráð fyrir miklu eftirlitshlutverki ef á svo ekkert að fara eftir þeim. En að lokum ítreka ég þakkir mínar til viðskrh. og vona að þetta eigi eftir að lagast frá því sem nú er.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram við hæstv. utanrrh. fsp. á þskj. 836 um birtingu heimilda um utanríkismál. Fsp. er svohljóðandi: "Hvenær er þess að vænta að gögn utanrrn. um samskipti Íslands við önnur ríki á liðnum áratugum verði aðgengileg?" Tilefni þessarar fsp. ætti að vera hv. alþm. augljóst m.a. í ljósi þeirra umræðna sem hér hafa farið fram og tengjast slíkum heimildum, umræðna sem fóru fram hér m.a. sl. mánudag. Ég tók þetta mál upp í Sþ. 11. mars 1987 í umræðum um utanríkismál og spurði þáv. hæstv. utanrrh. um viðhorf hans til þessa máls. Matthías Á. Mathiesen, þáv. hæstv. utanrrh., svaraði, með leyfi virðulegs forseta: "Vissulega þurfa að koma í ljós, þegar sagan verður skrifuð, þau réttu gögn í þessum efnum og ég efast ekkert um að þegar að því verður hugað í utanrrn. á þeim tíma sem það er talið eðlilegt og skynsamlegt verði þau gögn birt." Þetta er hluti af hans svari. Ég gekk eftir þessu máli í utanrmn. í fyrravor og þá var mér sagt af þáv. hæstv. ráðherra Matthíasi Á. Mathiesen og ráðuneytisstjóra að mál þetta væri í athugun. Þann 12. nóv. sl. var þetta tilefni utandagskrárumræðu af minni hálfu í Sþ. og ég innti þá hæstv. utanrrh. Steingrím Hermannsson eftir því með þessum orðum, með leyfi forseta: "Mun hæstv. ráðherra Steingrímur Hermannsson tryggja að gögn íslenska utanrrn. varðandi íslensk öryggismál og m.a. á þessu tímabili 1946–1951 verði dregin fram í dagsljósið og gerð öllum aðgengileg? Hvenær er þess að vænta að svo geti orðið?" Hæstv. ráðherra tók undir þetta mál með þessum orðum, með leyfi virðulegs forseta: "Ég hef sömuleiðis lýst þeirri skoðun minni að ég tel að hér eigi að gilda einhverjar ákveðnar reglur um birtingu skjala og ég mun ræða það í ríkisstjórninni hvort ekki er rétt að ríkisstjórnin semji slíkar reglur." Þetta sagði hæstv. utanrrh. þá og hæstv. forsrh. vék að þessu máli og taldi að huga þyrfti að miklu víðtækari reglum um upplýsingaskyldu og birtingu trúnaðarskjala á síðari stigum máls. Enn inni ég hæstv. utanrrh. eftir því hvað þessu máli líði með þessari fsp.



Virðulegur forseti. Í fjarveru utanrrh. mun ég leitast við að svara fsp. Í fyrsta lagi er rétt að geta þess að ekki eru fyrir hendi góðar aðstæður til að geyma slík gögn og hafa þau í aðgengilegu formi vegna aðstöðuleysis í ráðuneytum, þar á meðal í utanrrn. Þjóðskjalasafnið hefur ekki getað tekið við gögnum sl. 20 ár og mikið af gögnum er því enn þá, því miður, með óskipulegum hætti í ráðuneytunum. Með bættri aðstöðu Þjóðskjalasafnsins er þess að vænta að úr þessu verði bætt og þar af leiðandi verði ýmis gögn aðgengilegri. Hitt er svo annað mál að það þarf einnig að liggja fyrir með hvaða hætti menn eða stofnanir hafi þá aðgang að viðkomandi skjölum og það er einkum það sem hv. fyrirspyrjandi, 2. þm. Austurl., vék að. Það liggur fyrir að það eru engar fastar reglur sem hafa gilt um aðgang almennings að skjölum utanrrn. um samskipti Íslands við önnur ríki og hefur orðið að meta hverja beiðni sérstaklega. Fræðimönnum hefur verið veittur aðgangur að ýmsum skjölum, t.d. varðandi síðari heimsstyrjöldina, og geta má þess að hinn 3. maí 1976 birti utanrrn. að gefnu tilefni fundargerðir frá viðræðum þriggja íslenskra ráðherra í Washington í mars 1949, er þeir voru þar til að kynna sér efni fyrirhugaðs Atlantshafssáttmála. Í nóvember sl. skipaði forsrh. starfshóp til að gera tillögur um meðferð opinberra trúnaðarskjala. Meðal þeirra atriða sem þar eru til athugunar er hversu lengi skuli banna aðgang að skjölum sem varða samskipti við erlend ríki og öryggishagsmuni landsins. Þegar þessar tillögur liggja fyrir og hafa verið afhentar og kynntar forsrh. er þess að vænta að frekari ákvarðanir um þær reglur, sem rætt hefur verið hér um og áður hefur verið rætt um, verði settar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er vissulega mjög brýn þörf á því að fyrr en seinna verði gengið frá þessum málum og sköpuð aðstaða til þess á Þjóðskjalasafni fyrst og fremst að varðveita, flokka og hafa aðgengileg mikilvæg skjöl varðandi sögu þjóðarinnar, ekki síst í sambandi við samskipti okkar út á við. Þetta er ekki í nokkru horfi. Eins og hæstv. ráðherra vék hér að hefur Þjóðskjalasafnið ekki getað tekið við skjölum sem það þó lögum samkvæmt á að veita viðtöku ekki síðar en 30 árum eftir að þau voru undirrituð eða frágengin í viðkomandi ráðuneyti og setja á reglur um aðgang að þessum skjölum og reglugerð á grundvelli laga um Þjóðskjalasafn Íslands, en slík reglugerð hefur enn ekki verið sett á grundvelli laganna sem sett voru fyrir tveimur árum um Þjóðskjalasafnið. Aðstæðurnar hvað það snertir eru vægast sagt mjög bágar og mætti um það hafa mörg orð. Þarna hafa stjórnvöld með vissum hætti lyklana í hendinni með fjárveitingum, en það hefur ekki verið staðið að því sem skyldi. Það var upplýst þegar lögin um Þjóðskjalasafnið voru til athugunar að uppi í utanrrn. væru það 200 hillumetrar, sem þeir kalla, af skjölum sem ekki væru komin til Þjóðskjalasafns og reyndar ekki öll sagan sögð því að í utanrrn. var eftir að fara í geymslu þar sem nokkuð var af eldri skjölum, eins og þar segir. Svo eru menn hér á Alþingi að ræða Íslandssöguna frá því fyrir fáum áratugum á grundvelli erlendra heimilda sem hafa verið gerðar aðgengilegar á grundvelli þarlendra laga eða eftir atvikum á grundvelli leyniskjala sem með einhverjum hætti koma úr slíkum söfnum eða frá erlendum aðilum. Þetta er auðvitað hin mesta hneisa og alls ekki undir þessu búandi. Þess vegna hljótum við hér á Alþingi Íslendinga að gera kröfu um að úr þessu verði bætt hið fyrsta og að aðgangur að þessum skjölum verði rúmur. Það þarf auðvitað ekki að velta lengi vöngum yfir því, herra forseti, að skjöl sem eru orðin nokkurra áratuga gömul og varða stjórnsýsluna á Íslandi eiga að vera öllum aðgengileg undantekningalaust.



Herra forseti. Á Alþingi hefur verið lagt fram frv. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Þetta frv. hefur valdið dellum á milli lögmanna og embættismanna. Sú fsp. sem ég legg hér fyrir hæstv. dómsmrh. á þskj. 839 tengist þessu máli á þann veg að spurt er hvort endurbætur séu fyrirhugaðar á meðferð mála sem hefur verið áfrýjað til æðri réttar. Fyrirspurnin er í þremur liðum: "1. Er í undirbúningi athugun á því hvernig flýta megi afgreiðslu dómsmála frá niðurstöðu héraðsdóms til flutnings máls í Hæstarétti?" Ástæða þessarar spurningar er sú í fyrsta lagi að oft líður langur tími frá því að máli er áfrýjað þar til dómur Hæstaréttar liggur fyrir og í öðru lagi hvort búast megi við því að þriðja dómsýslustigi verði komið á til að létta af Hæstarétti hinum mikla fjölda mála sem til hans er skotið. Þá er í öðru lagi spurt: Stendur til að fjölga dómurum í Hæstarétti? Mín skoðun er sú að núverandi skipan sé óeðlileg þegar mál geta oltið á því hverjir skipa dóminn í hvert og eitt sinn þegar á það er litið að í mörgum málum sitja aðeins þrír dómarar í réttinum. Gildi dóma er því lítið og dregur takmarkað úr því að málum sé skotið til Hæstaréttar. Á það ber einnig að líta að Hæstiréttur hefur sérstöðu fram yfir æðri dóma erlendis. Hér á landi dæmir hann ekki aðeins um lagaatriði heldur einnig sönnunaratriði sem er mjög óheppilegt með tilliti til öryggis og festu. Í vestrænum ríkjum er þessi skipun löngu afnumin og millidómstigið dæmir alfarið með sönnunum um sýknu eða sekt. Þó erfitt kunni að sanna að sú skipan sem er í Hæstarétti hafi valdið því að niðurstaða hafi byggst á því hverjir hinir átta dómarar hafi setið í réttinum er sú hætta alltaf fyrir hendi. Ég minnist þess að nýlega hefur verið kveðinn upp dómur þar sem niðurstaðan valt á dómara sem kvaddur var til sökum þess að sá sem dæmdi málið í undirrétti var hinn 5. dómari og þurfti því að víkja sæti. Þriðja spurningin sem ég legg fyrir hæstv. dómsmrh. er hvort unnið sé að því,að finna nýtt og hentugra húsnæði fyrir Hæstarétt. Í mínum huga er það skömm fyrir lýðræðisþjóð að búa ekki betur að æðsta dómstólnum en raun ber vitni. Það húsnæði sem Hæstiréttur er í nú er bæði lítið og óhentugt. Í áraraðir hefur það staðið til en ekkert orðið úr framkvæmd og því er spurningin sett fram í von um að þessi ríkisstjórn sé velviljaðri en þær fyrri.



Hæstv. forseti. Hv. 11. þm. Reykv. spyr í fyrsta lagi hvort í undirbúningi séu athuganir á því hvernig flýta megi afgreiðslu dómsmála frá niðurstöðu héraðsdóms til flutnings í Hæstarétti. Sem svar við þessari spurningu vil ég benda á að frá því að dómurum var fjölgað í Hæstarétti með lögum frá árinu 1982 hefur svonefndur málahali hjá réttinum styst og það er nú ekki talin ástæða til þess að gera sérstakar ráðstafanir til að flýta gangi mála sem áfrýjað er til réttarins. Þó er talið að e.t.v. megi flýta undirbúningi málflutnings fyrir réttinum með því að einfalda dómsgerðir frá héraðsdómstólum og jafnframt að einfalda ágrip málsskjala sem lögð eru fyrir réttinn. Að þessu er nú hugað á vegum réttarins og dómsmrn. Þá er rétt að geta þess í þessu sambandi að nú virðist sem áfrýjunarmálum fari fækkandi, í bili a.m.k. Varðandi þau orð sem hv. fyrirspyrjandi hafði um það hvort til greina kæmi að stofna til millidómstigs milli héraðsdóms og Hæstaréttar, þá er það ekki á döfinni. Ég tel mikilvægasta málið á sviði dómstólanna nú að efla héraðsdómana, og minni á það frv. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði sem ég hef þegar mælt fyrir í hv. Nd. Ég tel það vera eitt mesta framfaramál í dómsmálum sem fram hefur komið á síðari árum. Í öðru lagi spurði hv. 11. þm. Reykv. hvort til stæði að fjölga dómurum í Hæstarétti. Svarið er nei. Það stendur ekki til að svo stöddu. Í þriðja lagi var spurt hvort að því sé unnið að Hæstiréttur flytji í nýtt og hentugra húsnæði. Því er til að svara að í samræmi við ályktun Alþingis hefur verið kannað hvort Hæstiréttur gæti flust í Safnahúsið við Hverfisgötu þegar Landsbókasafnið flytur í Þjóðarbókhlöðuna. Húsameistari ríkisins gerði þessa könnun og hans niðurstaða er sú að þetta húsnæði mundi henta Hæstarétti vel. Það hefur hins vegar enn engin ákvörðun verið um það tekin hvort Hæstiréttur flytjist í Safnahúsið og reyndar er þar beðið álits nefndar sem fyrrv. menntmrh. Sverrir Hermannsson skipaði á sínum tíma og ætlað er að fjalla um framtíðarnotkun þessa húss eftir að Þjóðarbókhlaðan hefur tekið við Landsbókasafninu. Ég vil fyrir mitt leyti leita leiða til þess að finna Hæstarétti hentugt og virðulegt húsnæði, en ég geri mér ljóst að það er mál sem hlýtur að taka alllangan tíma að undirbúa. Ég vil því ekki hafa um það fleiri orð að sinni að öðru leyti en því að segja að ég tek undir það með fyrirspyrjanda að Hæstiréttur á að sjálfsögðu að búa í virðulegu og veglegu húsnæði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör. Það er alveg rétt að málahalinn hefur styst mikið á þeim málum sem áfrýjað hefur verið og það er líka rétt að færri málum hefur verið áfrýjað en áður, en aðalskýringin á því að það tekur núna skemmri tíma að bíða eftir dómum úr Hæstarétti er sú að þarna sitja átta dómarar í staðinn fyrir fimm sem eðlilegt væri. Ég kom inn á lögréttufrv. eða millistigsdómstig og finnst sjálfum að það hefði verið mikil réttarbót ef það frv. hefði verið samþykkt þegar það var lagt fram, en það mun hafa verið lagt fram á þingi einum fimm eða sex sinnum en ekki hlotið afgreiðslu. Ég tel mikla nauðsyn á því að þriðja dómsýslustigið verði sett á fót þar sem Hæstiréttur á aðeins að fjalla um lagaatriði en ekki sönnunaratriði að mér finnst. Ég fagna því að hugur hæstv. dómsmrh. er til þess að Hæstiréttur fái nýtt og hentugra húsnæði, en hins vegar harma ég að það sé ekki búið að taka ákvörðun um það enn þá. Þetta mál hefur verið í undirbúningi í a.m.k. tíu ár og ef ég skil hæstv. dómsmrh. rétt má búast við enn þá lengri bið. Landsbókasafnið eða hús þess við Hverfisgötuna er mjög hentugt eins og fram kom hjá hæstv. dómsmrh. Húsameistari ríkisins hefur tekið það hús út og talið að það henti mjög vel fyrir Hæstarétt. Þess vegna á ég erfitt með að skilja hvernig á því stendur að það verði ekki ráðist í þetta strax og Hæstiréttur fái þetta ákveðna húsnæði.



Hæstv. forseti. Það kom mér á óvart þegar hæstv. dómsmrh. upplýsti að menntmrn. væri með það í athugun að ráðstafa Safnahúsinu við Hverfisgötu þegar það losnar. Nú er svo að á þeim tíma sem ég sat í ríkisstjórn voru þessi mál rædd og ég veit ekki til þess að það hafi breyst nokkuð skipan mála, meðferð húsnæðis sem ríkið hefur til umráða. En það heyrir undir embætti forsrh. Önnur ráðuneyti geta ekki ráðstafað húsnæði ríkisins án samráðs við forsrh. Á þeim tíma sem ég var í ríkisstjórn var um það rætt að forsrn. og stofnanir í kringum forsrh. fengju Safnahúsið til umráða, það var í tíð fyrrv. forsrh. að sjálfsögðu, og að svæðið aftur af Safnahúsinu væri ráðuneytissvæði alveg niður að sjó. Það er svo á framtíðaráætlun Reykjavíkurborgar og á byggingaráætlun ríkisstjórnarinnar. Ég vil gjarnan fá upplýsingar um hvort þarna hafi orðið breyting á. Þá var reiknað með því að Hæstiréttur fengi sérbyggingu á áberandi stað sem væri, ef ég má orða það þannig, "monumental" í bænum. Við þessa breytingu finnst mér verið að klúðra Reykjavíkurborgarskipulagi enn þá meira en gert er með staðsetningu á ráðhúsi og fleiri borgarbyggingum sem hér eru ráðgerðar í Kvosinni.



Hæstv. forseti. Bara örstutt athugasemd í tilefni af orðum hv. 5. þm. Reykv. Ég tek það alveg skýrt fram að það hefur engin breyting orðið á forræði húseigna ríkisins. Ég nefndi eingöngu þá nefnd sem menntmrh. skipaði til að gera tillögur um framtíðarnýtingu Safnahússins. Þær tillögur eru að sjálfsögðu eingöngu ráðgefandi. Það er rétt að það eru margir sem hafa augastað á þessu sögufræga og að margra dómi einu fegursta húsi Reykjavíkur. Það þarf að vanda mjög vel til ákvörðunar um það hvernig það hús verður nýtt í framtíðinni. Hugmyndir þær sem hv. 5. þm. Reykv. nefndi áðan eru vissulega meðal þeirra sem menn hafa hugleitt. Ég endurtek að húsnæði Stjórnarráðsins og skipulag á lóðum þess er á forræði forsrh. eins og verið hefur.



Hæstv. forseti. Á þskj. 838 leyfi ég mér ásamt hv. þm. Hreggviði Jónssyni að leggja fyrir hæstv. menntmrh. eftirfarandi fsp.: "Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að kannað verði sannleiksgildi þeirrar staðhæfingar, er fram kemur í dagblaðinu Tímanum 30. mars sl., þar sem segir að samkvæmt skipun að ofan séu fréttir er snerta stjórnmál ritskoðaðar hjá Ríkisútvarpinu, sjónvarpi?" Í þessari frétt birtist mjög alvarleg ásökun á fréttastofu Ríkissjónvarpsins, þ.e. að þar fari fram ritskoðun frétta og þá alveg sérstaklega frétta er snerta stjórnmál. Með leyfi forseta vil ég fá að lesa þennan kafla fréttarinnar sem birtist í Tímanum. Þar segir: "Innanhúsheimildir Tímans herma að fréttir fréttamanna séu ritskoðaðar samkvæmt skipunum að ofan, sérstaklega ef um er að ræða fréttir sem snerta stjórnmál og er ekki vel séð af yfirmönnum ef reynt er að flytja jákvæðar fréttir af vinstri væng þjóðlífsins og menn jafnvel spurðir um hver tilgangur fréttarinnar eiginlega sé." Þessum ásökunum er vísað á bug af Ólafi Sigurðssyni, fréttamanni fréttastofu Sjónvarpsins, í Tímanum daginn eftir þar sem hann segir m.a. að fréttaflutningur Tímans af ritskoðun á jákvæðum fréttum af vinstri væng þjóðlífsins væri tilhæfulaus með öllu og hefði aldrei viðgengist. Þessu svarar fréttastjóri Tímans á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: "Rétt er að taka fram að fréttir blaðsins af ritskoðun á Sjónvarpinu eru hafðar eftir fréttamönnum á fréttastofu Sjónvarps. Fullyrðingar þeirra fréttamanna voru mjög ótvíræðar þannig að gersamlega útilokað er að um einhvern misskilning hafi verið að ræða af hálfu Tímans." Þarna fullyrðir fréttastjórinn að misskilningur komi ekki til greina og þann 6. apríl tekur hann af allan vafa og staðfestir að Tíminn standi við frétt sína. Herra forseti. Mér finnst full ástæða til þess að hæstv. menntmrh. láti óvilhalla aðila rannsaka svo alvarlegt mál sem hér er á ferðinni. Í fyrsta lagi vegna þess að fréttastofa og fréttamenn Sjónvarpsins eiga ekki að þurfa að liggja undir slíkum áburði ef ósannur reynist sem ég reyndar er fullviss um. Í öðru lagi: Sé farið með rétt mál þarf að grípa til harðra aðgerða vegna þess hversu afvegaleidd við þá erum.



Hæstv. forseti. Fsp. sem hér liggur fyrir og hæstv. menntmrh. hefur svarað er ekki að tilefnislausu. Sú staðhæfing Tímans, sem ekki hefur verið dregin til baka af blaðinu, um að fréttir er snerta stjórnmál séu ritskoðaðar er mjög alvarleg og væri a.m.k. fróðlegt að kanna hvernig fréttaflutningur er af þessu og full ástæða til að skoða það með því að skipa nefnd til þess. Það er náttúrlega mjög alvarlegt og umhugsunarefni þegar slíkar fréttir berast. Hitt málið, sem vekur líka umhugsun, er það að mikilvægt er að Ríkissjónvarpinu gangi vel og það sé einhugur meðal starfsfólks um að vinna saman að framgangi Ríkissjónvarpsins í einu og öllu. Það hefur komið í ljós nýlega að fréttastjórinn var rekinn og þau mál benda til þess að þessar fregnir séu ekki alveg úr lausu lofti gripnar. Ég ítreka að ég tel að menntmrh. eigi að kanna þetta betur.



Herra forseti. Ég treysti mér ekki til að taka undir áskoranir á hæstv. menntmrh. um rannsókn af þessu tagi með tilliti til þeirrar reynslu sem við höfum af athugun af hans hálfu á fréttastofu hljóðvarpsins og rædd var hér sl. mánudag. Það hlýtur að vera verkefni Alþingis að fara ofan í þessi mál og kjósa til þess aðila eða hlutast til um hvernig að slíku yrði staðið eftir frammistöðu hæstv. menntmrh. hér á dögunum í sambandi við svonefnt Tangen-mál. Ég held að menn kannist við að það hefur verið beitt þrýstingi á fjölmiðla. Ég skal ekki segja neitt um hæstv. menntmrh. En við heyrum hótanirnar í ákveðnum dagblöðum og höfum heyrt þær. Og við þekkjum fréttaflutninginn frá Alþingi. Ég hef vikið að honum eins og hann birtist okkur t.d. í jólaatinu í vetur á Alþingi, hvaða meðferð stjórnarandstaðan fékk hjá Ríkisútvarpinu/sjónvarpi tiltekinn laugardag. Það væri hægt að rifja það upp og athuga.



Herra forseti. Þessi fsp. vekur mér svolitla furðu vegna þess að hún er byggð á slúðri sem enginn maður er borinn fyrir. Það treystir sér enginn til að leggja nafn sitt við þá fullyrðingu sem þarna er sett fram um að fréttir Sjónvarpsins séu ritskoðaðar. Fulltrúi fréttamanna hefur harðlega mótmælt þessu sem ég vil kalla ómerkilega slúðri í Tímanum. Ég starfaði í ellefu ár á fréttastofu Sjónvarpsins. Það er að vísu nokkur tími liðinn síðan. Ég varð aldrei var við það að frá stjórnmálamönnum kæmi þrýstingur eða einhvers konar ritskoðunartilhneigingar varðandi þær fréttir sem fréttastofa Sjónvarpsins flutti á þeim árum og ég þekki fréttamenn illa ef þeir mundu ekki bregðast mjög öndverðir og mjög hart við slíku, alveg sama hvaðan kæmi. Þess vegna finnst mér þetta mál í rauninni fráleitt þegar það er byggt á nafnlausu slúðri sem enginn maður virðist þora að leggja nafn sitt við. Ef hér væri eitthvað á bak við og ef hér hefði eitthvað af þessu tagi átt sér stað mundu menn þá ekki þora að segja til nafns í staðinn fyrir að röfla úr skjóli nafnleyndar sem er ómerkilegt?



Herra forseti. Þessi síðasta ræða var aldeilis furðuleg. Alltaf af og til hnappa þeir sig saman fréttamenn víðast hvar sameinaðir um að vernda hver annan fyrir því að gefa upp nöfn heimildarmanna. Þegar hins vegar er komið við kaunin rísa upp alls konar postular og harma það að nöfn skuli ekki gefin upp í hinu og þessu máli. Það er alveg fyrir neðan allar hellur að bjóða upp á svona málflutning. Ég vil segja að ég harma að ráðherra skuli ekki vilja láta kanna þetta mál. Ég bað um það og kom inn á það í máli mínu að óvilhallir menn ættu að kíkja á þetta mál, ekki það að talað sé við útvarpsstjóra. Við hverju bjuggust menn frá útvarpsstjóra? Ég spyr bara. Við hverju bjuggust þeir? Að sjálfsögðu því sem hér var birt. Ég get alveg tekið undir það, sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson segir, að það er kannski varhugavert að treysta þeim könnunum sem þarna fara fram, enda höfum við fordæmi fyrir því. Það er þess vegna sem ég talaði um óvilhalla utanaðkomandi aðila sem ættu að framkvæma slíka rannsókn. En að það skuli ekki eiga að gera ráðstafanir þegar svona alvarlegt mál kemur upp er í sjálfu sér mjög alvarlegt mál og það er annað rannsóknarefni. Hér er líka um ærumeiðandi fréttaflutning fyrir fréttamenn að ræða. Það þarf að hreinsa þá líka. Það er orðið ansi margt sem þarf að skoða hér. Auðvitað gerum við kröfur um hlutlaust fréttamat hjá þeim. En þegar svona birtist í einu stjórnarmálgagninu flutt af fréttastjóranum og staðfest í tvígang hlýtur að þurfa að kanna málið.



Hæstv. forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa sagt að það sé ástæða til að harma að hæstv. menntmrh. neitar að láta skoða slíkar fullyrðingar eins og koma fram í tilvitnaðri Tímagrein. Ég upplýsi að Borgarafl. hefur séð ástæðu til að skrifa útvarpsstjóra um skyld málefni. Útvarpsstjóri hefur svarað okkur og við höfum ekki tekið það mál frekar upp. En það gæti orðið hluti af þeirri rannsókn sem færi fram ef hæstv. menntmrh. sæi ástæðu til. En sem svar til hv. þm. Eiðs Guðnasonar: Ég held að það sé öllum ljóst að fréttastofan hefur batnað mikið, þó að hún sé ekki orðin algóð enn þá, síðan hann fór þaðan.



Herra forseti. Yfirstandandi skólaár er senn liðið, en vegna kjaradeilna kennara við ríkið er uppi mikil óvissa meðal kennara um framtíðarkjör sín. Það er því eins víst að einhverjir muni róa á önnur mið nú ef ekki fer að hilla undir viðunandi lausn á kjaradeilum undanfarinna ára. Vegna þess hve kennarar eru lágt launaðir miðað við menntunarkröfur og þá auknu ábyrgð sem fylgir starfinu auk lélegra vinnuaðstæðna oft og tíðum hefur sífellt reynst erfiðara að fá kennara með tilskilin kennsluréttindi til starfa við skóla landsins. Þróun kennslumála er orðin í mikilli hættu þegar reyndin er sú að stöðugt fleiri kennaramenntaðir leita annarra starfa, en í störf kennara ganga ófaglærðir réttindalausir einstaklingar. Þeir einstaklingar sem þannig fylla kennarastöður um lengri eða skemmri tíma vinna oft þarft verk og forða vandræðaástandi sem skapast hefði vegna kennaraskorts. Þetta á við einkum úti á landsbyggðinni. En þó að sumir hafi reynst vel þrátt fyrir lítinn sem engan starfsundirbúning er hitt jafnvíst að slíkar bráðabirgðalausnir með tíðum kennaraskiptum eru óviðunandi og beinlínis skaðlegar námi barna. Þarf þá ekki að taka fram hve óviðunandi misrétti ríkir milli dreifbýlis og þéttbýlis í þessum efnum. Í svari við fsp. minni til hæstv. menntmrh. um hlutfall ráðinna kennara og leiðbeinenda við skóla landsins á þessu skólaári kom í ljós að hlutfall leiðbeinenda er enn þá allt of hátt og í sumum fræðsluumdæmum allt upp í rúmlega 40% sem er með öllu óviðunandi og vekur enn og aftur upp spurninguna um jafnrétti barnanna til náms. Vegna þess að nú er skólaári að ljúka, eins og ég gat um í upphafi máls míns, hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. á þskj. 866. Þar spyr ég, með leyfi forseta: "Hversu margar stöður a) kennara, b) skólastjóra munu fyrirsjáanlega losna annars vegar við grunnskóla, hins vegar við framhaldsskóla nú í vor? Hverjar eru horfur með ráðningu í þær í haust?"



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svar hans. Það hefur einmitt vakið athygli mína að sl. vikur hafa birst mjög margar auglýsingar um lausar stöður, en ég geri mér grein fyrir að hluti þeirra er vegna kennara sem eru settir frá ári til árs. Ég tel að það sé ekki seinna vænna að fara að huga að þessum málum fyrir haustið því að það er grunur minn að við blasi vandi ef ekki fer að birtast nein lausn í kjaradeilunni sem nú stendur yfir. Það virðist því miður vera mikill hægagangur í því máli þessa dagana. Það kom hér fram að alls munu losna 771 staða við grunnskóla eða muni verða auglýstar. Það hefur einmitt sýnt sig á þeim auglýsingum sem ég vitnaði til að þær eru allmargar í öllum fræðsluumdæmunum. En ég vil leggja áherslu á að það þarf að taka á þeim vanda sem mig grunar að verði, og ég held að sá grunur minn geti jafnvel verið á rökum reistur. Fyrr eða síðar kemur til hljóðlátrar byltingar kennara því að eins og menn vita eru sífellt meiri kröfur gerðar til kennarans og verkefnum hans fjölgar, kennsluhættir hafa breyst og vinnuálagið aukist og krafist aukinnar samvinnu vegna skipulagningar og sveigjanleika hjá kennurum. Það fer mikill tími af starfi kennarans í að fylgjast með nýjungum í skólastarfinu og að kynna sér nýtt námsefni. Námsefnisskortur er tilfinnanlegur og kennarar leggja á sig ómælda vinnu til að mæta þörfum hvers nemanda. Það liggja fyrir skýrslur, sem ég hef reyndar getið um áður þegar þessi mál hefur borið á góma hér, það liggja fyrir skýrslur á skýrslur ofan og þær segja allar það sama: Það verður að bæta kjör kennaranna. Ég hef heyrt, ég tek það fram, hef aðeins heyrt, að allmargir kennarar hugsi sér að láta reyna á þá leið að taka sér launalaust leyfi, alla vega í ár til umhugsunar, ef ekki fæst nein lausn núna næstu daga. En ég held að það sé mjög nauðsynlegt að tekið verði af fullri alvöru á þessu máli í eitt skipti fyrir öll því að í öllum þeim skýrslum sem ég minntist á áðan er rauði þráðurinn að það verður að bæta kjör kennaranna og til þess verðum við að finna ráð.



Herra forseti. Það eru háar tölur sem koma fram hjá hæstv. menntmrh. um leiðbeinendur, bæði í grunnskólum og framhaldsskólum. Við fengum upplýsingar sl. haust við fsp. um þessi efni. Mér sýnist talan varðandi grunnskólana vera allnokkru hærri en þá var fram borið. Samtals eru þetta um 800 stöður sem í öllu falli ber að auglýsa lögum samkvæmt, auk annarra sem losna. Hæstv. ráðherra hefur eftir skólameisturum að nokkur bjartsýni ríki um lausn þessara mála. Kemur það mér satt að segja dálítið á óvart í þeirri stöðu sem samningamálin við kennarastéttina eru um þessar mundir. En auðvitað er ástæða til að vona að úr rætist. Á það ber hins vegar að benda að í ákveðnum kennslugreinum ríkir mjög slæmt ástand, í handmennt, myndmennt, tónlistarfræðslu, íþróttakennslu umfram aðrar greinar, og það er sannarlega mjög tilfinnanlegt. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál upp hér til að minna á það því það er aldrei of oft kveðin sú vísa sem hér er höfð uppi um þetta gagnvart framkvæmdarvaldinu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. samgrh. er hljóðar svo: "Hvað hafa margir ferðamenn komið til landsins á vegum innlendra ferðaskrifstofa frá 1980 og hvernig skiptast þeir á ferðaskrifstofur?" Ég tel að það sé mjög mikils virði að geta áttað sig á því hvað ferðaskrifstofur vinni mikið að landkynningu og hvaða árangri þær hafa náð því að hinn ört vaxandi ferðamannastraumur til Íslands er eitt af því jákvæða sem verið hefur að gerast í íslenskum efnahagsmálum og tvímælalaust ber að stuðla að því að við höldum áfram á þeirri braut sem við höfum verið. Ég tel þess vegna að það sé augljóst mál að upplýsingar um þetta komi að gagni við að meta það m.a. hversu mikilvægt starf Ferðaskrifstofa ríkisins hefur unnið á undanförnum árum.



Herra forseti. Enda þótt það komi ekki fram í fsp. lít ég svo á að hér sé átt við erlenda ferðamenn eingöngu en ekki íslenska ferðamenn sem fara héðan til útlanda og koma aftur til landsins á vegum íslenskra ferðaskrifstofa. Svar mitt hér á eftir byggist því á þessari forsendu. Auk Ferðaskrifstofu ríkisins eru leyfisskyldar ferðaskrifstofur í eigu einkaaðila nú um 30 talsins. Flestar þeirra ef ekki allar vinna að meira eða minna leyti að móttöku erlendra ferðamanna og sölu á ferðum til þeirra. Ferðaskrifstofurnar eru mjög mismunandi að stærð og starfsemi sumra þeirra rís satt að segja tæpast undir nafni. Flestar þeirra eru aðilar að Félagi ísl. ferðaskrifstofa. Erlendir ferðamenn til Íslands voru á sl. ári tæplega 130 þúsund og hafa aukist um nær 100% síðan 1980. Mjög mikill hluti af þessum ferðamönnum ferðast ekki á vegum innlendra ferðaskrifstofa. Má þar nefna sem dæmi útlendinga sem koma hingað til lands í viðskiptaerindum eða embættiserindum, sumir hverjir oft á ári, eða ferðamenn sem koma í fjölskylduheimsóknir o.s.frv. Almennir skemmtiferðamenn og þátttakendur í ráðstefnum sem hingað koma á vegum erlendra eða íslenskra ferðaskrifstofa eru oftast þátttakendur í hópferðum. Þá er hins vegar mjög mismunandi hve mikla þjónustu íslenskar ferðaskrifstofur láta erlendum ferðamannahópum í té. Stundum selur íslensk ferðaskrifstofa þannig ferðapakka í heild, þ.e. ferð erlendis frá með ferðum, gistingu og fæði hér innan lands. Í mörgum tilvikum selur erlend ferðaskrifstofa pakkann í heild en fær innlenda ferðaskrifstofu til að sjá um hluta hans, svo sem ferðir hér innan lands. Farþegar á erlendum skemmtiferðaskipum eru ekki taldir með í þeim fjölda erlendra ferðamanna sem ég nefndi hér í upphafi, en að svo miklu leyti sem þeir koma í land og ferðast hér um er það á vegum íslenskra aðila. Af því sem ég hér hef sagt má ljóst vera að það er engan veginn einfalt að skilgreina hvaða erlendir ferðamenn, sem hingað koma til landsins, eru á vegum innlendra ferðaskrifstofa. Það eitt út af fyrir sig gerir það að verkum að spurningunni er ekki auðvelt að svara. Samkvæmt upplýsingum Félags ísl. ferðaskrifstofa eru engar tölur handbærar um fjölda þeirra ferðamanna og gildir þá einu þótt reynt sé að takmarka sig við útlendinga sem kaupa pakkaferðir í heild af íslenskum ferðaskrifstofum. Það er enn fremur ógerlegt að afla þessara upplýsinga þar sem einstakar skrifstofur líta á slíkar upplýsingar sem einkamál sem óæskilegt sé að komist í hendur annarra aðila sem þeir eiga í samkeppni við. Engin ákvæði eru í lögum um ferðamál um að ferðaskrifstofur haldi slíkum upplýsingum sem þessum til haga og því er það ekki á valdi opinberra aðila að afla þeirra frá hlutaðeigandi aðilum. Hitt er svo annað mál að samkvæmt áætlun manna sem þekkja vel til á þessu sviði gæti fjöldi þeirra erlendu ferðamanna sem ferðast hingað alfarið á vegum íslenskra ferðaskrifstofa hafa numið á sl. ári allt að 30 þúsund erlendum ferðamönnum og um 12–15 þúsund ferðamönnum árið 1980. Ég vil þó undirstrika að hér er um að ræða áætlun sem þeir sem best til þekkja hafa gert. Af þessum 30 þúsund ferðamönnum er ætlað að 22 þúsund hafi komið í skipulögðum ferðum með hótelgistingum og 8 þúsund í öðrum skipulögðum ferðum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir veittar upplýsingar um ferðamál. Þar kom fram mjög margt jákvætt á því sviði. Hins vegar má segja sem svo að það hafi komið fram áætlun um hve mikið hafi komið til landsins á vegum ferðaskrifstofanna samtals, en ekki hvernig það skiptist. Því var borið við að það væri viðskiptaleyndarmál og vil ég ekki ræða það frekar, en verð þó að segja sem er að ég er engu nær um hlut Ferðaskrifstofu ríkisins eftir sem áður því að skiptingin kemur hvergi fram. Ég aftur á móti verð staðfastari í þeirri skoðun minni eftir þetta en áður að hún eigi höfuðþáttinn í þeim fjölda sem kemur á vegum ferðaskrifstofa.



Herra forseti. Það er rétt sem kom fram hjá þingmanninum. Sundurliðun á því sem metið er getur ekki legið fyrir einfaldlega vegna þess, eins og ég orðaði það, að skrifstofurnar telja það sitt einkamál, en það fer ekkert milli mála að Ferðaskrifstofa ríkisins hefur unnið hér afar gott starf allan þann tíma sem hún hefur starfað. Hins vegar hefur þróunin í þessum málum breyst mjög verulega og ég vek athygli á því að á sl. ári var stofnsett upplýsingamiðstöð ferðamála sem hefur tekið að hluta til sín það starf sem Ferðaskrifstofa ríkisins áður hafði. Eins og ég gat um hefur þróunin verið með þeim hætti að þetta er komið á miklu fleiri hendur, það eru miklu fleiri aðilar sem sinna þessum málum nú.



Hæstv. forseti. Á bls. 18 í þingsköpum Alþingis segir, með leyfi forseta: "Fyrirspurn skal þó að jafnaði ekki tekin á dagskrá síðar en átta virkum dögum eftir að hún var leyfð." Ég held að það sé rétt munað hjá mér að í síðustu viku var fsp., sem var hér á dagskrá frá einum stjórnarþingmanni, Guðmundi G. Þórarinssyni, tekin út af dagskrá og forsrh. af einhverjum ástæðum treysti sér ekki til að svara þeirri fsp. Þessi fsp. snertir þjóðlífið allt mjög mikið, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "Hvernig hyggst ríkisstjórnin bregðast við spám Þjóðhagsstofnunar um viðskiptahalla við útlönd sem nemi um 10 milljörðum kr. á árinu 1988?" Frá því að þessi fsp. var gerð og þangað til dagskrá var prentuð fyrir þann fund sem frestaði málinu í síðustu viku voru fréttir í fjölmiðfum um að viðskiptahallinn stefndi í 15–16 milljarða. Síðan hafa verið umræður á Alþingi og bæði ég og aðrir þingmenn hafa nefnt þá tölu án þess að hún hafi verið leiðrétt og stendur hún þá sem staðfest rétt tala, 15–16 milljarða viðskiptahalli, a.m.k. er hann orðinn miklu hærri en þeir 10 milljarðar sem hann datt niður í úr 13–14 samkvæmt upplýsingum ríkisstjórnarinnar við aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum fyrir nokkrum vikum. Nú vil ég, með leyfi forseta, spyrja: Er það virkilegt að það hafi láðst að tilkynna veikindaforföll eða fjarvistarleyfi hæstv. forsrh. því að ég sé að fyrirspyrjandi er kominn hér? Af hverju er þessari mikilvægu fsp. ekki svarað? Nú er kominn hálfur mánuður síðan hún kom á dagskrá fyrst. Hvað kemur í veg fyrir að þjóðin fái að vita hvaða lausnir ríkisstjórnin hefur? Hvaða lausnir hefur forsrh. á þessum gríðarlega viðskiptahalla sem eykst þannig að maður hefur heyrt talað um að hann komist jafnvel upp í 20 milljarða innan mjög fárra vikna? Ég mótmæli því, hæstv. forseti, að enn þá einu sinni skuli fsp. af þessari stærðargráðu - ég kalla það stærðargráðu - vera tekin út af dagskrá.



Herra forseti. Mér er ljúft að gera grein fyrir stöðu þessa máls. Mál hafa skipast á þann veg að á miðstjórnarfundi Framsfl., sem haldinn var fyrir stuttu við mikla athygli íslensku þjóðarinnar, fól miðstjórnarfundurinn ráðherrum flokksins að taka upp umræður við samstarfsflokkana og innan ríkisstjórnarinnar um ýmis atriði efnahagsstefnunnar, þar á meðal viðskiptahallann. Sem fyrirspyrjandi og framleggjandi þessarar fsp. er það mitt mat að á meðan þær viðræður eru í gangi sé ekki ástæða til að hefja umræður um þetta mál á Alþingi. Þess vegna hef ég farið fram á það við forseta að þetta mál kæmi ekki á dagskrá og mun draga fsp. til baka þar sem hún er ekki tímabær meðan ráðherrar Framsfl. eiga í þessum viðræðum.



Hæstv. forseti. Þá er þjóðin upplýst um a.m.k. einn lítinn árangur af fundi Framsfl. annað en bara að láta út loft. En ég verð nú, hæstv. forseti, að efast um að hv. 10. þm. Reykv. komi hér upp í ræðustólinn og segi að sér sé það ljúft að tilkynna að hans vinna á Alþingi sé að engu gerð. Hann hefur komið hér fram með fsp. sem er í sjálfu sér eitt það stærsta mál sem þjóðin hefur við að glíma, hvernig það skuli leyst. Nú hefur hann tilkynnt að hann muni draga það til baka á þeim forsendum að fundur í Framsfl. haldinn úti í bæ hafi tekið þá ákvörðun að ráðherrar flokksins skuli tala við samráðherra sína og það um efnahagsmál. Þetta eru miklar upplýsingar. Ég fagna því að ráðherrar Framsfl. ætla að ræða svolítið betur um þau mál sem þeir hafa áhyggjur af, ekki bara vegna þess að þetta séu stórmál, ekki bara vegna þess að þjóðin er komin í þann vanda sem Framsfl. lýsti að væri mjög mikill áður en hann sá ástæðu til að kalla mestu valdastofnun sína til fundar um þau mál, heldur eru þetta vandamál sem Framsfl. hefur sjálfur tekið þátt í að afgreiða hér á Alþingi. Ég veit ekki um eina einustu ráðstöfun stjórnarinnar sem Framsfl. hefur ekki tekið þátt í að afgreiða og þar með efnahagsmálin. En ég skil vel að Framsfl. vilji halda áfram að fela fyrir þjóðinni af hverju þessi mikla skuldasöfnun, af hverju þessi mikli munur er á tekjum af útflutningi og innflutningi og tekjum þar á milli. Það skil ég vei. Og ég skil vel hæstv. forseta. Ég segi enn þá einu sinni að gefnu tilefni að ekkert af því sem ég hef spurt um í dag eða sagt er skuggi á embættisfærslu forseta Sþ. sem við styðjum allir og virðum fyrir hans góðu störf. En ég verð þó að leyfa mér að túlka það, sem fram hefur komið hjá forseta og fram hefur komið hjá fyrirspyrjanda, að tillagan eigi ekki að koma á dagskrá meira, hún hafi ekki átt að koma á dagskrána í dag. Það er ágætt að fá þá tilkynningu vegna þess að ég fékk það svar á síðasta fundi að fsp. mundi koma á dagskrá síðar, en nú er ljóst að hún kemur ekki oftar á dagskrá. Þá verð ég að gera upp við mig hvort ég tek hana upp sjálfur. Hún kemur líklega á dagskrá hvort sem hún er tekin upp af óánægðum stjórnarþingmanni, sem hefur í grein eftir grein í dagblöðum sýnt að hann er ekki í samstöðu um marga hluti innan Framsfl., eða ekki. En það fer fyrir hv. þm. á sama hátt og öðrum þingmanni Reykvíkinga, Eyjólfi Konráð Jónssyni. Hann lýsir því yfir í blöðum að hann sé á móti efnahagsráðstöfunum ríkisstjórnarinnar og hann segist vera eins og hundur í bandi á þingflokksfundum, en greiðir þó atkvæði með öllum ráðstöfunum ríkisstjórnarinnar í þingsölum. En til þess að friða nú samviskuna að einhverju leyti segist hann gera það með vinstri hendinni. Hæstv. forseti. Ég lít þá svo á að þessi fsp. til forsrh. sé hér með tekin af dagskrá og við fáum ekkert svar frá honum, a.m.k. ekki að þessu sinni, og fsp. verði þá ekki frá þeim stjórnarþingmanni sem hana flutti. Hún verði þá að koma frá einhverjum öðrum þingmanni til forsrh.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í framhaldi þessara umræðna. Þessari fsp. var beint til forsrh. og fsp. um hvernig ríkisstjórnin hygðist bregðast við þeim viðskiptahalla sem Þjóðhagsstofnun spáir. Það hlýtur að vera fullkomlega rökrétt, þar sem miðstjórnarfundur Framsfl. hefur falið ráðherrum flokksins að ræða sérstaklega innan ríkisstjórnarinnar hvaða leiðum skuli beitt og hvernig við þessu skuli bregðast, að fsp. sé dregin til baka. Meðan þær viðræður eiga sér stað á hún auðvitað ekki erindi, a.m.k. ekki frá mér, sem að einhverjum hluta gæti átt aðild að þeim viðræðum, inn á Alþingi Íslendinga. Þessi afstaða er fullkomlega rökrétt og eðlileg og þar af leiðandi mun ég draga fsp. til baka. Hitt er auðvitað ánægjulegt að þessi fsp. og þessar umræður hafa orðið tilefni fyrir formann Borgarafl. til að losna við svolítið loft, svo að notuð séu svipuð ummæli og orðatiltæki og hann hefur viðhaft um miðstjórnarfund framsóknarmanna.