Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. minni hl. (Bjarni Jónsson: Eg þarf að gera fáeinar athugasemdir út af orðum háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. ÓL), þeim er hann mælti til mín í gær undir fundarlok. Hann sagði, að eg væri ekki sjálfum mér samþykkur, er eg færi ekki fram á það, að þingið væri haft óskift. En svo er í rauninni og er ætlast til, að Ed. Sé nokkurs konar nefnd líkt og í Noregi. Í þingaköpunum á síðan að ákveða, hversu þessu sé nánara fyrirkomið en ekki í stjórnarsskránni. Er þar með girt fyrir töf málanna og trygður betri undirbúningur, en að öðru er mér sama um, hvort menn sofa hér í þrjár umræður eða fjórar. Sama háttv. þm. þótti nauðsynlegt að láta kvenfólkið biða í 71/2 ár eftir kosningarrétti, en svo reiknaði hann nú að þessi 15 ára tími væri. En eg reikna svo, að 15 sé jafnan 15. Háttv. þingm, óttast byltingar af hálfu kvenfólksins, nema því að eins að konur fái réttinn smám saman. En óttast háttv. þm. þá ekki byltingar af höndum þeirra sem bíða verða? Eg skil ekki þessa röksemdaleiðslu. Háttv. þm. undraði það, eins og hann sagði, að meðan umræður væru um þetta mál, sæist ekkert pils á áheyrendabekkjum, og þóttu honum því konur ekki eiga réttinn skilið, er þær sýndu slíkt áhugaleysi. Ýmist óttast háttv. þm. svo áhuga kvenna, eða hann bregður þeim um áhugaleysi. Hér rekur sig hvað á annars horn. Sér nú ekki háttv. þm. sjálfur, að röksemdir hans stangast eins og hrútar? Hann gerði lítið úr því, sem háttv. 1. þingm. Eyf. (St. St.) sagði, að margur gæti dáið, eina og allir skilja, á þessum tíma áður hann fengi rétt sinn, og ekki væri þeim bættur skaðinn, sem dauður er. Menn skilja ef til vili ekki, að menn deyi ánægðari, ef fengið hafa rétt þann sem þeir eiga kröfu til, en eg skil það vel. Þá veik sami háttv. þm. að br.till. við 20. gr. um, að látar kirkjugjöld utanþjóðkirkjumanna falla til háskólans. Sagði hann, að ekki væri til neins að halda þessu fram, af því, það félli 1911. Eg veit ekki, hvernig hægt er að koma nokkurri tillögu fram, er inir langsterkustu fylgismenn snúast í móti. Háttv. þm. var með þessari tillögu 1911 og er með henni enn. Hér þarf ekki að spyrja Dani. Fylgi því háttv. þm. þeirri skoðun, sem hann fylgir í hjarta sínu, þótt sannfærður sé um það, að rangur málstaður vinni. Eg vil benda á það, að yfirleitt hníga mínar tillögur að því, að fella tillögur meiri hl., þær sem koma í bág við frv. En varatillögur hefi eg komið með, þar á meðal um það, sé hlutbundnum kosningum verði kosið þeirra 6 konung - kjörnu manna stað, sem nú eru. Á þá tillögu er langbest að fallast, því að það gengur aldrei fram, að fækkað verði kjördæmum, svo sem meiri hlutinn vill. það vilja kjósendur jafnt því sem sig að drepa. Eg hefi aldrei heyrt ákveðnari mótstögn en gegn þessu. Menn bera það betur, að þau sæti, sem ráðherra hefir áður skipað menn í, verði skipuð á þessa leið; eru þá kjósendur engu sviftir og Ed. ekki meiri grautur en áður. Svo að háttv. l. þm. S.-Múl. (J. Ól.) þarf ekki að segja, að þetta brjóti nokkura grundvallarreglu, þar sem engin grundvallarregla hefir í þessu verið. Hinar breytingarnar eru afleiðingar þessarar allflestar; hefi eg farið sem næst meiri hl. til þess að gera sem minst rask og sýna samvinnufúsleik minn. Gleymst hefir mér að geta einnar br.till. frá mér um það, að á eftir »landritari« komi: »eða skrifstofustjóri á 1. skrifstofu«. Ef svo kynni að fara, að landritarastarfið verði lagt niður, verður að hafa ákvæði um það, hver forustuna skuli hafa í stað ráðherra. Eg hefi sagt það í nefndarálitinu, að ilt væri að svifta dómara kjörgengi, en það er málum necessarium. Í mínu kjördæmi var það vilji manna, að svifta líka kjörgengi þá dómara, sem fara með umboðsstörfin, og jafnvel bankastjóra. Hvorugt hefi eg þó sett í frumv. né br.till. mínar, er því mitt kæra hjarta tvískift. Það rýrir traust dómaranna hjá almenningi, að þeir taki þátt í deilum manna um landsmál, sérstaklega meðan vér eigum baráttu við aðra þjóð. Þar er baráttan sárari og hvassari en í innanlandsmálum. Mér þótti í aðra röndina leitt að leggja til að svifta nokkurn mann kjörgengi. Hitt tel eg sanngjarnt. að þeir sem fengið hafa dómaraembætti án þess að þetta skilyrði væri þeim sett, fái að halda rétti sínum áfram minni ástæðu tel eg vera, að gera undanþágu um búsetuna, ekki af því, að eg vilji amast við þeim þingmanni, sem nú á hér þingsetu og búsettur er utanlands heldur vegna þess, að þetta ákvæði er sjálfsagt. Ef þessi maður og aðrir, sem utanlands eiga heima, þykjast svo mikið hafa að vinna fyrir fósturjörðina, að hún megi ekki missa þeirra, þá flytji þeir hingað; það er þeim ekki meinað. Það geta orðið aðrir en þingm. Stkj., sem hér fái þingsetu áður fram gangi þetta mál, t. d. Knud Berlin.  (Jón Ólafsson: Hann hefir ekki kosningarétt)  . Það hefir þm. Stjk. (V.G.) ekki heldur.  (Jón Ólafsson: Berlin kann ekki íslenzku)  . Mér sýnast þeir þó skilja hvor annan í »Reykjavík«, hann og háttv. 1. þingm. S.-Múl., sem annars er miklu geðbetri í dag en í gær, þegar eg tók fram í fyrir honum.  (Jón Ólafsson: Eg er dauður)  . Verður ódauðlegur eftir er hann hefir fengið 3 þús. kr. verðlaun fyrir það, er hann orti Íslendingabrag, sem hann vildi nú aldrei kveðið hafa.



Eg kann betur við að segja nokkur orð til þess að sýna afstöðu mína gagnvart frumv. Eg áleit í þingbyrjun, að bezt væri að hreyfa engum stjórnarskrárbreytingum á þessu þingi, og sömu skoðunar voru einnig margir málsmetandi menn í mínu kjördæmi. Nú sé eg, að nefndin hefir leyst þann hnút, sem mér og öðrum hafði ekki til hugar komið, að yrði leystur að sinni; eg á við ríkisráðsákvæðið. Eg lít svo á, að ef haldið hefði verið óbreyttum grundvelli frumv. 1911, að því er þetta atriði snertir, hefði verið stofnað til deilu við konungsvaldið, sem hefði getað komið til að hafa óheillavænlegar afleiðingar, og þótti því betra að láta frumv. hvíla sig, en leggja út í svo viðsjárverða baráttu. En nú er vegur fundinn, sem eg ætla að sé framkvæmanlegur, og skil ekki annað, en konungur geti felt sig við. Þar sem nú ráðið er fram úr þessu vandkvæði, get eg greitt atkvæði með frumv. og óskað því framgangs á þinginu. Svo að eg snúi mér að inum einstöku br.till., þá hallast eg yfirleitt að flestum br.till. meiri hlutans. Raunar eru stöku br.till., sem eg get ekki felt mig við; en svo er oftast, að einn einstakur maður verður að rýma dálítið vegna skoðana annara, ef fylgjast vilja að til að hrinda einu máli áfram. Það liggur í augum uppi, að stjórnarskrárbreyting, sem allir verða ánægðir með í hverju einstöku atriði, verður aldrei samþykt. Um ráðherrafjölgun skal eg taka það fram, að eg felli mig vel við það, að heimilað sé að fjölga þeim með einföldum lögum; alt af getur komið fyrir að fjölga þurfi ráðherrum, en óheppilegt að til þess þurfi stjórnarskrárbreyting. Sömuleiðis get eg felt mig við tillögur meiri hl. um kosningarrétt kvenna. Eg er kvenréttindamaður, en hygg þó, að una megi við, að konur fái kosningarréttinn smám saman, því að þótt þær fái ekki réttinn að fullu til jafns við karlmenn fyr en eftir 15 ár, þá er biðin fyrir konuna, sem lengst verður að biða kosningarréttar síns, samt sem áður ekki lengri en 71/2 ár, sem ekki getur talist svo tilfinnanlega löng bið og það því síður, sem sama lögmál er látið ná til þeirra karlmanna svo sem vinnumanna, er enn þá ekki hafa fengið kosningarréttinn. Að því er snertir viðbótina Við 20. gr., þá get eg fyrir mitt leyti felt mig við hana. Það voru sérstaklega þeir háttv. þm. Dal. (B. J.) og þm. V.-Ísf. (M. Ól.), sem mæltu mikið á móti því, að þeir menn, sem utan þjóðkirkjunnar stæðu, en til heyrðu þó ekki neinum viðurkendum trúarbragðaflokki, skyldu gjalda tilsvarandi gjald þjóðkirkjugjaldi, til Háskólasjóðs eða einhvers styrktarsjóðs. Það skiftir auðvitað ekki miklu máli, hvert þetta gjald á að renna, en ákvæðið er sjálfsagt og má ekki öðruvís vera. Tilheyri menn einhverjum sérstökum trúarbragðaflokki, þá rennur gjaldið að sjálfsögðu þangað. En telji menn sig ekki til neins trúarbragðaflokks, þá mega menn þó ekki með neinu móti sleppa gjaldfrítt. Það yrði ekki annað en nokkurs konar verðlaun fyrir það, að vera ekki í neinum trúarbragðaflokki. En það álít eg illa viðunandi fyrir þingið, að veita slík verðlaun á meðan við höfum nokkura þjóðkirkju. Þeir sem hafa horn í síðu þjóðkirkjunnar, eiga að koma hreinlega fram, og vinna að skilnaði ríkja og kirkju með ærlegu móti, en ekki stuðla að því, að gera sambandið, meðan það er, svo, að bæði meðlimir þjóðkirkjunnar og aðrir verði þreyttir á því Afleiðingarnar af till. háttv. þm. Dal. (B. J.), ef samþyktar væru, yrðu sem sagt þær, að mönnum væri gefið undir fótinn með það, að vera ekki í neinum trúarbragðaflokki. En þær yrðu líka enn víðtækari, því að meðan ríki og kirkja er í sambandi hvort við annað, ber landinu að sjá um presta þjóðkirkjunnar og launa þeim. En eigi menn að sleppa við ákveðin gjöld, þá vex líka að sama skapi útgjaldabyrði landssjóða til þjóðkirkjunnar, því að hann þarf engu að síður að launa prestana þótt persónulega gjaldið til prestlaunasjóðsins lækki eða hverfi. Eg hygg því, að betur sé farið, að vinna að sæmilegum aðskilnaði ríkis og kirkju, en að vera að sýna svona lagaða áreitni í garð þjóðkirkjunnar, sem tillaga hv. þm. V.-Ísf. og hv. þm. Dal. ber vott um. Eg hefi alls ekkert á móti aðskilnaði og hef aldrei haft, heldur álít jafnvel, að kirkjunni mundi betur borgið þá, en við það ástand, sem við nú búum við í kirkjulegum efnum. Þá skal eg litið eitt drepa á eitt ákvæði háttv. meiri hluta, sem eg get ekki felt mig alla kostar við. Það er skipun efri deildar - að þm. til hennar séu allir kosnir hlutbundnum kosningum land alt. Eg sé mikla agnúa á því fyrirkomulagi, og mér dylst ekki, að það mun skapa mikla óánægju, ef breyta þarf til muna kjördæmaskipuninni, að fækka þeim þingm., sem kosnir eru í sérstökum kjördæmum, sem óhjákvæmilegt mundi verða með því fyrirkomulagi. Hina vegar kann eg heldur ekki við br.till. háttv. minni hluta, að sex þingm. skyldu kosnir hlutbundnum kosningum um land alt, en hinir kosnir af sameinuðu þingi. Mér finst þetta satt að segja nokkurs konar grautargerð. En þótt eg sé fremur mótfallinn þessu fyrirkomulagi, sem hv. meiri hluti leggur til, þá get eg samt greitt því atkv. við þessa umræðu í von um, að betri leið kunni að finnast við 3ju umræðu. T. d. gæti eg hugsað, að það yrði vinsælla að landinu yrði við hlutfallakosningar skift í fleiri en eitt kjördæmi t. d. eftir fjórðungum. Þetta er ekki nema bending, sem eg skýt fram, í þeirri von að nefndin taki hana til íhugunar og aðgæti, hvort þessi leið gæti ekki verið fult eins heppileg og sú, sem meiri hluti hennar hefir stungið upp á. Hvað br.till. um kjörgengi dómara, sem ekki hafa umboðsstörf á hendi, anertir, þá felst eg á hana, ekki vegna þess, að eg álíti ekki yfirdómarana jafn hæfa til þingmensku og aðra - þeir hafa ef til vill, stöðu sinnar vegna, enn þá meiri skilyrði til þess en aðrir - en eg álít, að það sé rétt ágizkun hjá háttv. nefnd, að afleiðingin af þessu ákvæði yrði sú, að yfirdómurinn mundi hafa mikið meira traust almenninga, ef dómararnir ættu ekki sæti á þingi, að mineta kosti eins og flokkum í landinu er nú skift.



Eg skal játa það, að frumv. þetta hefir, í höndum nefndarinnar, tekið talsverðum breytingum til bóta frá því sem það var, þegar það var fyret borið fram. Þó held eg, að ástæða sé til að athuga sumt dálítið betur, áður en það er samþykt. Skal eg þá leyfa mér að athuga inar einstöku greinar. 1. gr. ins upprunalega frumv. hafði felt burtu ákvæðið um, að mál skyldu borin upp fyrir konungi í ríkisráðinu. Nefndin hefir í þessu efni tekið upp aðra leið, til þess að komast í kringum þetta atriði, sem þó er ekki ný, því að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir fyrir löngu atungið upp á henni í blaði sínu. Þetta ríkisráðsákvæði er orðið mesta vandræðamál hjá okkur Íslendingum. Þingið og þjóðin hefir sýnt svo mikið festuleysi og hringlandahátt í því, að menn mundu nú þakka fyrir, ef farin hefði verið sú leið, sem valtýzkan stakk upp á, að halda spursmálinu opnu - láta óákveðið um það atriði í stjórnarskránni. En þingið samþykti 1903, að setja þetta ákvæði inn í hana, 1911 tóku menn það út aftur og nú eru menn í vandræðum með, hvernig komist verði í kringum það. Eg er nú hálf-hræddur um, að þessi leið, sem háttv. nefnd vili fara, verði ekki örugg. Eg býst við, að það mæti líkri mótstöðu og hitt - að nema ríkisráðsákvæðið alveg burt. Ræð eg þetta af því, að þessi tillaga háttv.þm.N.-Ísf. Var rædd í dönskum blöðum, stag og hann hafði sett hana fram í blaði sínu. Dönum þótti hún ekki aðgengileg. Það er heldur ekki eðlilegt frá þeirrar sjónarmiði. Konungur gæti auðvitað ekki ákveðið, hvar málin skyldu borin upp, nema á ábyrgð og undirskrift ráðherra Íslands, en þingið mundi banna honum að skrifa undir það, að málin skyldu borin upp í ríkisráði. Ef það gerði það ekki, þá væri þetta ekki annað en »Komediuspil«, sem þingið væri að leika að gamni sínu. Eg er því hræddur um, að þetta ákvæði mæti að öllum líkindum sömu mótspyrnunni og ákvæði stjórnarskrárbreytingarinnar, sem samþykt var 1911. Hvað snertir br.till. nefndarinnar um það, að tölu ráðherra megi fjölga með einföldum lögum, þá skal eg geta þess, að eg felli mig mikið betur við tillögu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) í því efni, sem sé það, að konungur geti með tilskipun ákveðið tölu ráðherra. Svona er því komið fyrir í grundvallarlögum Dana og flestra annara þjóða. Þá er líka hægra um vik, hvort sem menn vilja fjölga þeim eða fækka. Reynslan getur sýnt það - ekki síður en hitt að ástæða sé til að fækka ráðherrum og þá er hægurinn hjá, ef hægt er að gera það með konunglegri tilskipun. Það er algengt í flestum löndum, að tala ráðherra er mjög misjöfn - stundum eru þeir fleiri, stundum færri - t. d. í Danmörku er tala þeirra stundum 9, en stundum ekki nema 7. Viðvíkjandi 5. gr. frumv., sem er breyting á 4. gr. stjórnarskrárinnar, þá þykir mér undarlegt að ákvæðið »engan má skipa í embætti, nema hann hafi rétt innborinna manna, tali og skrifi íslenzka tungu - -« á að falla burtu. Hvernig stendur á því, að menn vilja nú að skipa megi þá sem ekki hafa fæðingjarétt og ekki tali íslenzku. Er það til að hleypa dönskum mönnum eða öðrum útlendingum í embætti landsins? Mér þætti gott að heyra skýringar hv. nefndar á því, hvers vegna þetta er felt burtu, og eins hvers vegna afnema á úr sömu grein ákvæðið um það, að konungur megi flytja menn úr einu embætti í annað (án þess þó þeir missi nokkurs í af launum sínum). Hvers vegna er þessi heimild tekin af konungi? Þá kem eg að 6. gr., sem á við 8. gr. í núgildandi stjórnarskrá. Í 8. gr. er sagt, að konungur geti rofið Alþingi. Þessu vill nefndin breyta og leggur það til, að sett verði, að konungur geti rofið neðri deild Alþingis. En þegar þetta var borið saman við 23. gr. frumv., þá stendur þar, án þess að nokkur brtill. sé við það gerð, að konungur geti rofið Alþingi. Þetta er dálítið í mótsögn hvað við annað. Eða er það meiningin, að báðar deildir skuli að eins rofnar, ef stjórnarskrárbreyting verði samþykt, en að öðrum kosti ekki? Þetta væri gott að fá skýringu um frá háttv. nefnd. Þá er það eitt atriði, sem hingað til hefir verið misskilið og misbeitt, og vildi eg skjóta því til háttv. deildar, hvort ekki væri rétt að lagfæra það. Það etendur í brtill., að þegar þing er rofið, skuli stofnað til kosninga áður en 2 mánuðir séu liðnir. Þetta hefir verið skilið svo í framkvæmdinni, að nægilegt sé að ráðstafanir séu gerðar til kosninga innan tveggja mánaða, þó að kosningar fari ekki fram fyr en mörgum mánuðum seinna. Beri maður þetta saman við 23. gr. frumv. eða 61. gr. stjórnarskrárinnar, þá stendur þar: »skal ,Alþingi rofið þá þegar og efnt til nýrra kosninga«. Er þá þegar sama og margir mánuðir? Það er auðvitað ið eina rétta, að láta kosningar fram fara 2 mánuðum eftir að þingið er rofið. Og það er líka meining stjórnarskrárinnar. Þess vegna virðist mér að ætti að orða þetta atriði svo í þessu frumv., að allur misskilningur eða misbeiting, eins og átt hefir sér stað að undanförnu, verði útilokuð. Líka finst mér það athugavert, að þar sem stendur í frumv., að aukaþing skuli haldið innan árs frá , þingrofi, en í till. nefndarinnar, að það skuli ekki haldið síðar en næsta ár. Þetta þykir mér of langur frestur. Aukaþingið á auðvitað að koma sem fyret saman eftir að kosningar eru um garð gengnar.  9. gr. er breytt þannig, að Ed. skuli kosin með hlutbundnum kosningum um landið alt, sem eitt kjördæmi. Eg get fallist á þessa tillögu, hvað það »princip« snertir, að Ed. sé skipuð annau veg en Nd. Eg álít nauðsynlegt, að Ed. sé kosin á annan hátt en Nd. og ekki af sameinuðu þingi. En eg gæti hugsað mér heppilegri leið í þessu efni, en að kjósa hlutbundnum kosningum. um alt land. Eina og nú er ástatt,, þar sem flokkarnir eru 4, þá held eg að erfitt væri að koma við hlutfallskosningum. Líka óttast eg það, að kaupstaðirnir komi til með að , hafa mikið meiri áhrif á, hverjir kanidatar verða tilnefndir. Bæði hafa þeir blöðin, og ef til vill einnig völ á þinghæfari mönnum. Það er því hætt við, að fulltrúarnir úr kaupstöðum verði miklu fleiri. Eg held því að heppilegra væri, eins og háttv. 2. þm. Rangv. (E P.) benti á, að hafa kjördæmin fleiri. T. d. að skifta landinu í 4 kjördæmi með mismunandi fulltrúatölu eftir mannfjölda. Hlutfallskosning félli þá auðvitað burt. Réttast væri þá að láta ina almennu kjósendur velja kjörmenn, sem svo í sambandi við bæjarstjórnir og sýslunefndir, kysu þingmenn til Ed. Þessu skýt eg, að eins fram til athugunar. Í hinu er eg nefndinni alveg samdóma, að efri deild verður að byggja á öðrum grundvelli en neðri deild, ef skifting þingsins í deildir á að eiga sér stað. Hún verður að vera nokkurs konar stjóri eða íhaldsakkeri til þess að hindra það, að alt of miklar byltingar geti átt sér stað á einu augnabliki og oftast nær lítt hugsað. Nefndin fer fram á, að helmingur efrideildarþingmanna fari frá 4. hvert ár. Það þykir mér of mikið - kysi heldur, að ekki færi nema þriðjungur frá í hvert sinn. Þá tæki lengri tíma að endurnýja deildina. Eg álít það nauðsynlegt, að fá sem bezta staðfestu og reglulega framþróun í löggjöfinni, og tryggingin fyrir því fæst bezt með því að nokkuð mikill hluti deildarinnar verði áframhald af því, sem verið hefir áður. En við almennar kosningar geta komið fram miklar breytingar. Gömlu þingmennirnir geta fallið hrönnum saman og meira en helmingur þingsins geta verið alveg nýir og óreyndir menn. Eg er heldur ekki ánægður með það, að kjörtíminn til neðri deildar er styttur úr 6 árum niður í 4 ár, fyrst ekki er gert ráð fyrir, að þing skuli haldið nema annað hvert ár. Eg held jafnvel að réttara væri að lengja hann heldur en stytta. Annars skal eg ekki fara frekara út í það. Þá er 11. gr. Þær breytingar, sem nefndin fer fram á þar, eru skynsamlegar og mjög til bóta. Eg álít það mjög heppilegt, þar sem kosningarétturinn er rýmkaður að svo miklum mun, að veita hann ekki fyr en smátt og smátt. Þeir sem nú eru 25 ára, þurfa ekki að biða nema 71/2 ár, og það er ekki langur tími, en tryggingin fyrir, að miklar og skjótar breytingar verði ekki í svip, er miklu meiri, ef svona er farið að, heldur en ef öllum kjósendunum, konum og hjúum, er hleypt að í einu. Kjósendafjöldinn mundi þá aukast um meira en helming á einu ári. Við 13. gr. hefir nefndin ekki haft neitt að athuga, en eg vildi þar athuga það, að þar sem tekið er fram, að reglulegt Alþingi skuli saman koma lögmætan dag annaðhvert ár, hafi konungur ekki tiltekið annan samkomudag fyrir það ár, þá vil eg breyta þessu orði »fyrir« í »fyrri«. Það er auðsjáanlega meiningin að þingið komi saman á vissum degi, þó að konungur kalli það ekki gaman, en ekkert á móti að það kæmi saman fyr. Þetta er tilgangurinn, en af því að þetta er þannig orðað í stjórnarakránni, þá gæti konungur alveg eins fundið upp á að kalla það saman síðar.  (Jón Magnússon: Það er prentvilla; á að vera »fyrri«)  . Þá er eg ánægður, en viðvíkjandi seinni parti greinarinnar skal eg taka það fram, að mér þykir það vafasamt, hvort rétt sé að setja inn það ákvæði, að meiri hluti þingmanna geti krafist þess að aukaþing verði haldið. Eg tel það vafasamt, hvort það er heppilegt að þingmenn geti þannig gripið fram fyrir hendurnar á stjórninni og konungi. Væri þing haldið á hverju ári, þá yrði þetta ástæðulaust. Þá hefir nefndin heldur ekki gert neina athugasemd við 18. gr. En mér þykir það skrítið, að nefndin skuli hafa gengið inn á að fella í burtu það ákvæði í 34. gr. stjórnarskrárinnar, að ráðherra megi í forföllum sínum veita öðrum manni umboð til að mæta á Alþingi fyrir sína hönd. Eg álít, að þetta ákvæði megi með engu móti missast meðan ráðherra er einn. Eg vildi fremur hafa það þannig meðan ráðherra er einn, að hann mætti, hvenær sem hann vildi, láta annan mann mæta fyrir sína hönd í annari hvorri þingdeildinni, jafnvel þótt hann hefði ekki nein forföll. Það gæti verið þægilegt fyrir ráðherrann þegar þingstörf eru orðin svo mikil að einum manni er ómögulegt að anna þeim öllum; ef hann mætti láta landritara mæta með sér á þinginu, eins og t. d. tíðkast á Englandi, þar sem »undercecretary« mætir með ráðherrunum. Sama á sér stað í öllum brezkum löndum. Í Manítoba er íslenzkurmaður »undersecretary«. Hann var áður þingmaður, en varð að segja af sér þingmensku, og mætir nú í þinginu sem »undersecretary»: Það svarar til »Departementchef« í Danmörku og landritara hér. Eg tel það vel ráðið hjá nefndinni, -að leggja til að fella 14. gr. í burtu. Skal eg ekki fjölyrða um það, því að um það eru víst allir sammála. Eg skal ekki fara langt út í ákvæði til bráðabirgða, því að það atriði getur snert mig. En eg skal segja háttv.þm. Dal. (B. J.) - það, að það hefði ekki verið alla kostar heppilegt í tíð Jens Sigurðssonar, að banna þeim mönnum þingsetu, sem búsettir voru annarstaðar. Og það gæti komið sá tími; að maður, sem væri búsettur fyrir utan landsteinana, væri svo góðum kostum búinn; að það væri ómetanlegur skaði fyrir þingið að missa af honum. Eg álít að þetta ákvæði hefði betur ekki verið sett inn, en eg skal nú ekki fjölyrða um það frekara.



Eg get verið stuttorður, sérstaklega vegna þess að flestum mótmælum hefir þegar verið svarað af háttv. formanni nefndarinnar og af háttv. 1. þm. S-Múl. (J.Ól.) Eg er þakkiátur hæstv. ráðherra fyrir inar góðu undirtektir hans undir tillögur nefndarinnar, og svo fyrir það, að hann vill styðja af því að þetta mál nái fram að ganga eftir því sem til í vinst. Eins og eg tók fram í upphafi, eru aðallega tvö ágreiningsatriði milli meiri og minni hluta nefndarinnar. Er annað þessara atriða ekki eins þýðingarmikið til frambúðar, nefnilega þetta hvort fjölga eigi kjósendum alt í einu eða smátt og smátt. Hitt er um skipun efri deildar eða efri málstofu eins og háttv. 1. þm. S.MúI.  (J. Ól:)  vildi kalla það. Eins og kunnugt er, var það Jón Jónsson frá Múla, sem fyrstur kom fram með tillöguna um, að fjölga kjósendum smátt og smátt. Þessari tillögu, sem mörgum þótti þá nýstárleg, var samt vel tekið. Að þingið ekki samþykti tillöguna þá, hygg eg stafa af því, að það vár ekki búið að átta sig. Nú tók meiri hluti nefndarinnar hana upp óbreytta, að því viðbættu að þetta næði til allra, en ekki einungis til kvenfólksins. Aðalástæðan til þessar aðferðar er sú, að margir eru smeykir við að fjölga kjósendum alt í einu um alt að 2/3 hlutum, þannig að núverandi kjósendur yrðu 1/3 hluti. af öllum kjósendum eftir fjölgunina. Eins og menn vita, hefir reglan yfirleitt verið sú hjá öllum þjóðum að láta kjósendum fjölga smátt og smátt, taka ekki afar stór stökk. Það sem greinir aðallega á milli meiri og minni hlutans er það, hvort ekki megi fara ofurlítið varlega í þessa breytingu. Hitt, sem líka hefir sætt mótmælum af hálfu allmargra deildarmanna, er það að skipa þingið eina og meiri hluti nefndarinnar hefir farið fram á. - Um það, talaði hv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) mjög ljóst og greinilega, og hefi eg litlu þar við að breta. Eg skal þó ofurlitla ögn víkja að því, sem einstakir menn hafa sagt um þetta mál, en mun verða stuttorður, því að eg get ekki ímyndað mér að það ráði atkvæðum manna, þótt eg færi að ræða þetta ítarlega. Háttv. þm. Dal. (B. J.) gat þess, að þessi deildarskipun, sem meiri hlutinn fer fram á, gæfist ef til vildi ekki vel og yrði ekki til að stjóra neitt niður, engin seglfesta, heldur þvert á móti. Inn háttv. þm. hefir breytt skoðun í þessu efni frá í fyrra, því að þá kallaði hann þetta stjóra, jafnvel þó ekki væri öll deildin kosin hlutbundnum kosningum um land alt. - Hann óttaðist óróa og óánægju og aðrir voru að tala um sprengikúlur, ef kjósendafjölgunin kæmi ekki öll í einu. Eg get ekki séð að það geti valdið óánægju, þótt það dragist ofurlitið að allir fái kosningarrétt, þegar það er viðurkent í aðalatriði, að þeir eigi að fá hann, og hér er ekki nema stutta stund að bíða. Eg skal að eins benda á það, þótt það komi málinu ekki mikið við, sem háttv. framsögum. minni hlutans (B. J.) var að tala um, að engum einum er óréttur gerður, þegar þetta gengur jafnt yfir alla, og skal eg ekki orðlengja um það. Að því er hæstv. ráðherra mintist á, að umboðsmanni ráðherra væri ekki ætlað að mæta í þinginu í fjarveru ráðherra, þá mun nefndin taka það atriði til íhugunar. Þar sem háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) talaði um, að það væri ekki rétt að svifta dómara, ,sem engin umboðsleg störf hafa, kjörgengi, þá hefir því verið svarað, en en skal að eina bæta því við, að það er haft að orðtaki á Bretlandi, að ekkert þingmannsefni geti sloppið út úr kosningabaráttu með óskertu mannorði. Ef svo er á Bretlandi, ætli þó mætti ekki miklu fremur segja. eitthvað líkt hér? og það var einmitt það sem við vildum forða dómurunum frá, að komast inn í slíka baráttu. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) hafði það sérstaklega á móti hlutfallskosningunni, að þá yrðu kosnir menn, sem ekki væru kunnugir landsháttum á einstökum stöðum. Eg held, að það yrði ekki svo miklu hættara við því heldur en með því fyrirkomulagi, sem nú er. Hann virtist halda því fram, að það væri ekki líklegt að fólk, sem kallað er á bezta aldri, væri færara en ungt fólk. Þetta er ekki hægt að sanna, en hitt mun óhætt að segja, að það er alment álitið, að ef menn eru á annað borð heilbrigðir, þá séu menn færastir hvað hæfileika snertir á aldrinum frá 40–50 ára. Sami þingm. og fleiri voru óánægðir með að stytta kjörtímann niður í 4 ár. Viðvíkjandi því skal eg láta mér nægja að taka það fram, að þetta er ekkert aðalatriði hjá nefndinni. Þar sem háttv. þm, N.-Ísf. (Sk. Th.) talaði um, að hann áliti rétt að hafa ráðherrana fleiri, þá getur það ósköp vel orðið samfara þessari stjórnarskrárbreytingu. Ekki er annað en að láta sérstök lög fylgja um það, þegar þessi stjórnarskrárbreyting verður samþykt í seinna skiftið. Eg álít ekki rétt, að láta konung einn ráða tölunni, heldur ætti þingið að segja til um það. Þá var sami háttv. þingm. óánægður með það, að embættismönnum mætti víkja frá embætti án dóms. Nú, er það svo, að það eru einungis dómarar, sem engin umboðsstörf hafa á hendi, sem ekki má víkja frá án dóms. Eg get ekki séð, að það sé neitt athugavert við þetta, því að eg imynda mér að ef ráðherra misbeitti þessu, þá yrði það verst fyrir hann sjálfan. Enda tel eg það ekki óbætilegt böl fyrir mann að vera settur frá embætti, ef nokkur dugur er í honum, en ef enginn dugur er í manni, því á að setja hann frá embætti. Sami háttv. þingmaður talaði um, að það væri betra að eiga það á hættu að þingið hlypi á sig, heldur en að framgangur góðs máls hindraðist um lengri tíma. Þar er eg ekki á sömu skoðun, því að eg álít að það sé að öðru jöfnu meiri skaði að vont mál gangi fram, heldur en hitt, að gott mál bíði. Sé um reglulega gott mál að ræða, þá mun það sigra áður en langt líður. Háttv. þm. Ak. (M. Kr.) talaði um, að það riði ekki á að flýta þessu máli. Nei, maður getur að vísu sagt, að það sé ekki alt undir því komið, að það gangi fram á þessu þingi. Ef inn háttvirti í þingmaður gæti sýnt mér fram á, að eftir einhverju væri að bíða, þá skyldi eg vera honum fullkomlega sammála, en ef hann getur ekki sýnt mér það, þá verð eg að álíta réttast að koma málinu sem fyrst áfram. Hann sagði, að réttast væri að bíða þangað til allir yrðu sammála. Það væri vitanlega bezt, ef nokkur von væri til þess að það yrði á fyrirsjáanlegum tíma, en eg er hræddur um að það séu ekki mikil líkindi til að menn verði það nokkurn tíma. Ið eina, sem hægt er að gera sér von um, er það, að þorri manna verði nokkurn veginn ánægðir með breytinguna í heild einni, þótt margir kunni að vera miður ánægðir með sum einstök atriði. Hv. 2. þm. S.-MúI. (G.E.) fór nokkuð út í aðra sálma en beint við koma þessu máli. Hann var eins og margir fleiri að tala um að við þetta skipulag á Ed. væri hætt við að margir Reykvíkingar kæmust að. Eins og háttv. 1. þingm. S.- Múl. (J. Ól.) sagði, ætti það ekki að vera svo hættuleg grýla. Það má benda á, að þótt hér í deilinni sitli nú og hafi setið margir Reykvíkingar, þá er það ekki hlutbundnum kosningum að kenna. Annars verð eg að segja inum háttv. þingm. það, að það var óheppilegt dæmi, sem hann tók, þegar hann talaði um hvað mikið hefði verið lagt til hafnargerðarinnar hér í Reykjavík. Landið hefir ekki lagt meir til hafnarinnar hér en til annara hafna á landinu hlutfallslega. Til hafnarinnar hérna hefir verið lagt til það minsta, 1/4 af kostnaðinum, sem annarstaðar hefir verið lagt til. Sumstaðar hefir verið lagður til 1/3 af kostnaðinum, þétt hitt virðist máske mega telja aðalregluna. Þetta er því óheppilegt dæmi, sem þingmaðurinn kom með. Hvað það snertir, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. sagði, að eg hefði í járnbrautarmálinu haldið því fram, að Reykjavíkurhöfnin mundi sligast, ef járnbrautin kæmist ekki á, - þá er þetta ekki rétt. Eg hefi aldrei haldið því fram sem minni skoðun. Eg sagði það að eina, að þeir menn væri til, sem þetta hefðu látið í ljós, en eg tók það beint fram, að þetta væri ekki mitt álit. Mér þykir rétt að taka þetta fram, að leiðrétta þennan misskilning, þó að það komi ekki þessu máli við. Háttv. þingm. V.-Ísf (M. Ó.) talaði á móti því ákvæði, að þeir sem væru fyrir utan þjóðkirkjuna, en ekki í neinu öðru viðurkendu kirkjufélagi, skyldu gjalda þau gjöld, sem þeir annars hefðu átt að gjalda til þjóðkirkjunnar, til háskóla Íslands eða til einhvers styrktarsjóðs við þann skóla. Nefndin eða meiri hluti nefndarinnar áleit nauðsynlegt að setja inn þetta ákvæði, til þess að forðast það, að menn sem annam heyrðu þjóðkirkjunni til, afneituðu henni til að komast hjá að gjalda neitt til hennar. Til þess að menn gætu ekki óráðvandlega komið sér undan gjaldinu, áleit nefndin nauðsynlegt að setja þetta ákvæði. Háttv. 1. þ.m. Árn. (S. S.) vur á sama máli og háttv. þm. Dal. (B. J.) um það, að tilgangurinn með efri og neðri deildarskipuninni gæti mistekist, það mundu veljast eða gætu valist mestu angurgaparnir til efri deildar. Það er annara undarlegt, að nú koma menn með alt aðrar ástæður gegn þessu en áður. Áður var ástæðan sú, að með þessari skipun yrði of mikið íhald eða afturhald í þinginu, en nú halda menn og eru hræddir við, að þessi skipun verði til þess gagnstæða. Eg neita því alls ekki, að það geti komið fyrir að einhver angurgapi veljist til efri deildar, en trúlegt þykir mér það ekki að það verði fremur fyrir það, þótt tillögur nefndarinnar verði samþyktar að þessu leyti. Háttv. 1. þm. Árn. sagði líka, að til efri deildar mundu kosnir gamlir upp gjafa-embættismenn úr Rvík, og ekki er nú trúlegt að þeir mundu valda miklum gauragangi. Þessi háttv. þingmaður er annars oft að leggja til embættismannanna. Hvað er hann sjálfur? Auðvitað ekkert annað en embættismaður, landsembættismaður, ég hygg mjög nýtur. Og ekki er hann verri fyrir það, þótt hann væri í Reykjavík. Eg á von á því, að hann eftir vel unnið starf, njóti í góðri elli eftirlauna sem »einn vel meriteraður« embættismaður. Athugasemdir háttv. þingm. Sfjk. (V. G.) eru sumar máske á rökum bygðar, og mun nefndin taka til greina þær af þeim, sem þannig er háttað. Sumar eru aftur fjarri sanni En síðar mun verða tími til að tala um þær, er væntanlegar breytingartillögur koma frá honum. Að því er snertir innborinna manna rétt, þá virtist nefndinni ekki nauðsyn, að gera hann að skilyrði fyrir kosningarrétti og kjörgengi, nóg að binda það við íslenzkan borgararétt. Um flutning embættismanna, sé eg ekki ástæðu til að sakna ákvæðisins, er heimilar stjórninni að flytja menn úr einu embætti í annað. Fyrst og fremst mun það varla hafa komið fyrir að menn væru nauðugir fluttir úr einu embætti í annað, og þá virðist varla ástæða til að hafa slíkt ákvæði í stjórnarskránni. Ef það yrði ofan á, sem líklegt er, að eftirlaun embættismanna, yrðu afnumin, þá yrði ekki um það að velja fyrir embættismanninn, að taka heldur eftirlaun, en það er aðalatriði í hinu núgildandi ákvæði um þetta efni. Háttv. þm. Stjk. (V. G.) var að tala um það, . að í dönsku blaði hefði verið mótmælt burtfelling ríkisráðsákvæðisins. Mig varðar ekkert um það, hvað staðið hefir í einhverju dönsku blaði. Alþingi verður að taka afstöðu til þessa máls án nokkurs tillits til þess, hvernig í það kann að hafa verið tekið í einhverjum dönskum blöðum.

Framsögum. minni hl. (Bjarni Jónsson) Háttv. framsögum. meiri hlutans (J.M.) skýrði, í hverju meiningamunur meiri og minni hlutans um 15 árin lægi. Skýrði hann þar ekki rétt frá. Hann sagði, að meiningamunurinn væri um það, hve varlega ætti að fara í það, að úthluta kosningarréttinum. Ágreiningurinn var ekki um það, heldur um það, hvort rýmkun kosningarréttarins verki í rétta átt. Ef það er hættulaust að veita öllum, konum sem körlum, sem hafa náð 25 ára aldri, kosningarrétt, því á þá að vera draga það ? Eg hefi áður tekið það fram, að það er engin hætta á ferðum, þó að allir, sem hafa rétt á að fá kosningarrétt, fái hann í einu, því þjóðin er öll jöfn að máli, ætterni, gáfnafari og allri menningu. Þessi byltingagrýla er er því á engum rökum bygð. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) vitnaði líka í það, mínu máli til sönnunar, að það sýndi áhugaleysi kvenmanna, að engin þeirra væru hér viðstaddar til þess að hlusta á, þegar verið er að tala um kosningarrétt þeirra. Engin byltingarhætta getur stafað frá slíkum áhugalausum kjósendum. Það hefi eg og sannfrétt, að jafnaldraður og skýr maður og hæstv. forseti deildarinnar hér hefir haldið því fram á þingmálafundi, að engin hætta væri á ferðum þó allir, konur jafnt sem karlar, fengju kosningarrétt. Nefni eg þetta til að styðja mál mitt, því það er betra að styðja mál sitt með mönnum en röksemdum. En hvort er nú varlegar farið, að láta alla fá kosningarréttinn í einu, eða ekki? Eg vil segja að það sé varlegar farið, að láta alla fá hann í einu. Hitt er óvarlega farið, að gera upp á milli manna og skapar það óánægju hjá þeim, sem eiga fullan rétt á að fá kosningarrétt, en fá hann ekki. Fólk, sem ekki er 40 ára, mundi verða svo sáróánægt, að ekki að eins mundu verða skærur á milli þeirra 40 ára innbyrðis, heldur og milli þeirra 40 ára og hinna, sem ekki eru 40 ára. Þá kemur óróinn, sem háttv. meiri hl. vill svo mjög varast. Eg hefi áður haldið því fram, að meiri hlutinn næði ekki tilgangi sínum með því að hafa hlutfallskosningar um land alt. Það sem eg sagði þá, var rétt, og er það enn. Nefndi eg þá til ritstjóra og aðra byltingarmenn, sem yrðu kosnir á aðra hliðina, framsóknar og frelsis, en gamla uppgjafa embættismenn á hina. Þá var háttv. þm. Vestm. (J. M.) að tala um það, að skoðun mín nú á þessu máli væri í mótsögn við skoðun mína á þinginu 1911, að eg teldi það engan stjóra nú, sem eg hefði talið þá. Þá verður háttv. þm. að gæta að því, að á þinginu 1911 stóð öðruvís á en nú. Í frumv. þá var bygt á 12 ára þingsetu; en nú á ekki nema 4 ára. Nú eru því teknir 2/3 af stjóranum, og því alt öðru máli að gegna nú. Þessi langi kjörtími, 12 ár, var mjög óheppilegur, því með því að hafa kjörtímann svo langan, þá sofnar þjóðin á meðan. En með tíðum kosningum er þjóðinni haldið vakandi í áhugamálum sínum. Eg gerði þá í samráði við mína kjósendur að leggja það til, að kjörtíminn væri færður niður í 4 ár. Er það nógu langur tími, ef þingið er ekki nema annaðhvort ár.  (Jón Ólafsson: En ef þingið er á hverju ári?)  Eg væri ekkert á móti því, þó að þingið væri á hverju ári eins og einn hv. þingm. var að gelta hér fram í. Eg væri ekkert á móti því, þótt kosið væri á hverju ári. Væri þá hægara að losna við vonda þingmenn, en nú er. Menn mega ekki gleyma því, að það eru kjósendurnir, sem eiga að hafa valdið og bera því ábyrgð á því, sem þm. þeirra gera. En það gætu þeir ekki, væru þingmenn kosnir til 12 eða 15 ára. Það verður því að kjósa þá oft. Og þingm. hafa þá dóminn yfir höfði sér, ef kjósendurnir eru vakandi. Annars er yfir höfuð að tala grundvallarreglu meiri hlutans sá, að halda sem fastast við það. sem rangt var í frumv. 1911, taka einmitt það, sem eg forðaðist og taldi óviðunandi í alla staði. Kjósendur vilja alls ekki neinar hlutfallskosningar, en vilji þingið endilega halda fast í þær, þá er það þó því að eins hægt, að br.till. mín verði samþykt, að að eins 6 af þingm. efla deildar skuli kosnir með hlutfallskosningum. Er br.till. mín það eina, sem getur bjargað málinu gegn um 2 þing. Annars eru tillögur meiri hlutans í þessu að eins afturganga frá 1911, sem var drepin þá, en nú vakin upp aftur. Svo er og t. d. um útrýmkun kosningarréttsans eftir aldri, deildaskiftingin, sem þá var í eilífum graut o. fl. Um einstök atriði ætla eg mér ekki að þjarka í þetta skifti. Eg ætlaði að háttv. þm. Vestm. (J. M.) myndi eftir því, að manni var boðið að flytja úr embætti eða að missa það að öðrum kosti.  (Jón Magnússon: Eg gerði það líka)  . Jæja. Annars er eg háttv. þm. sammála um það, að þegar vér Íslendingar erum að setja okkur stjórnarskipunarlög, þá varðar okkur lítið um það, hvað stendur í dönskum blöðum um það mál.  (Valtýr Guðmundsson: Þau geta haft áhrif á konunginn)  . Ekki ætla eg að gera konungi þær getsakir, eins og þingm. gerir, að hann láti stjórnast af fleiri danskra blaða. Þó ekki sé eg neinn konungsvinur, þá tel eg það ósæmlegt að gera honum slíkar getsakir, eins og þm. Sfjk. (V. G.) gerir, ýmist að hann ætli að senda hingað herskip til að kúga okkur með hervaldi, eða það, að hann ráði ráðum sínum eftir fleipri og þvættingi danskra blaða. Þm. talaði um það, að konungi myndi ekki finnast ríkisráðsákvæðið aðgengilegt. Þetta er gripið úr lausu lofti. Eins er það in argasta heimska að segja það, að stjórnarskrá Íslendinga geti ákveðið neitt um ríkisráð Dana. Stjórnarskráin kemur undir konungsúrskurð. Og að segja það, að konungur muni neita að staðfesta hana, það eru ósæmilegar aðdróttanir í garð konungs. Þessi þingm. talar alt af eins og hann viti konungsins leyndustu hugsanir, alveg eins og hann væri ráðherra eða jarl, eða jafnvel konungurinn sjálfur. Er það alveg óþarfi að vera að reyna að skelfa okkur á þennan hátt. Konungi dettur ekki annað í hug en að samþykkja stjórnarskrána, eins og við viljum hafa hana. Eg hugsa, að menn hafi rætt þetta mál svo sem þörf er á, og muni því stoða lítið þó eg tali lengur. Eg býst við því, að ef deildin vill aðhyllast hlutfallskosningu um land alt, að hún sjái, að það sé sjálfsagt að taka br.till. mína, að aðeins 6 þingm. efri deildar skuli kosnir með hlutfallskosningu, svo að kjördæmunum fækki ekki úr því sem nú er. Vona eg, að allir verði á einu máli um það. Skal eg svo ekki lengja umræðurnar. Eg hefi verið mjúkur í máli við alla, og vona því, að eg þurfi ekki að standa upp til að svara neinu, sem að mér kynni að verða kastað.



Eg gleymdi áðan að geta þess, að meiri hlutinn getur ekki aðhylst br.till. við 3. málsgrein í 1. gr., að í stað landritari komi: »landritari eða skrifstofustjóri fyrstu skrifstofu«. Meiri hlutinn var á þeirri skoðun, að meðan ráðherra sé ekki nema einn, beri ekki að afnema landritaraembættið.



Umræðurnar eru orðnar langar og vil eg því ekki lengja þær mikið. Eg vildi að eins í sem fæstum orðum gera grein fyrir afstöðu minni og atkvæði mínu í þessu máli. Vil eg þá fyrst lýsa yfir því, að í öllum aðalatriðunum aðhyllist eg tillögur háttv. minni hlutans. Mun eg greiða málinu atkvæði mitt til 3. umr., ef eg sé mér það mögulegt, sem eg geri mér góðar vonir um. Fyrsta umhugsunarefnið um þetta mál er: hvort það liggi nú nokkuð á því, að breyta stjórnarskránni. Um það er eg í engum efa að svo sé Þing og þjóð er fyrir löngu komin að fastri niðuratöðu um galla á stjórnarskránni, eins og hún er nú, sem hún ekki vill láta dragast að bæta úr og er því rétt og sjálfsagt að þingið leggist ekki undir höfuð að vinna þetta umbótaverk. Þá er það annað atriði, a,ð menn verða að komast að svo góðri niðurstöðu. að málið komist út úr þinginu og geti hlotið samþykki þjóðarinnar í þeirri mynd, sem þingið afgreiðir það. Eins og sakir standa nú, er útlit fyrir að svo megi verða, því að ágreiningurinn er ekki svo mikill á milli flokkanna. Eg fyrir mitt leyti vil lýsa yfir því, að þó að eg aðhyllist tillögur minni hlutans, þá gæti eg þó sætt mig við að meiri hlutinn yrði ofan á þegar að sjálfum atriðum málsins kemur, þá vil eg skifta þeim fyrir mér í 2 flokka, meiri háttar og minni háttar atriði. Tek eg þau atriði á undan sem mér þykir minnu skifta. Heppilegra taldi eg að ráðherrar væru þrír. Það mundi geta fyrirbygt einræði og margt misræði hjá stjórninni. Þó get eg vel sætt mig við till. meiri hlutans þar að lútandi, að þetta megi ákveða með einföldum lögum. Óviðkunnanlegt og óréttlátt tel eg það, að hægt sé að víkja embættismönnum til fulls frá starfa sínum án undangengina dóms, og ekki get eg séð að það raskaði neitt grundvelli ráðherraábyrgðarinnar, sem mér heyrðist einhver halda fram, þótt þessu ákvæði væri breytt. Þótt ráðherra eigi að bera ábyrgð á gerðum embættismanna, þarf hann ekki að geta sett þá af til falls, heldur fullnægir hann ábyrgð sinni með því að draga þá fyrir dóm. Að svifta dómendur kjörgengi álít eg líka ranglátt. Þeir missa þar rétt, sem þeir eiga tilkall til, eins og aðrir menn. Þá nefni eg gjaldfrelsi utanþjóðkirkjumanna. Það kann nú að þykja þröngsýni af mér, en eg get ekki betur séð, en að meðan við höfum þjóðkirkju, sem ríkið verndar og kannast þannig við, að hún sé nytsöm stofnun fyrir þjóðfélagið, þá sé rétt að allir gjaldi til hennar og standi straum af kostnaðinum við að halda henni við. Þá kem eg að þeim atriðum, sem mér þykir meira máli skifta. Um ríkisráðsákvæðið og skipun efri deildar er það að segja, að eg álít það ekki viðkunnanlegt, sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Þetta nýja orðalag fyrir ríkisráðsákvæðið, að konungur ráði, hvar málin séu borin upp. Það er, virðist mér í raun og veru, ekki annað en ríkisráðsákvæðið grímuklætt, og mætti það sannarlega vera betra. Enda þótt konungur eigi að ákvarða, hvar mál eru uppborin, þá verður þó einhver ráðh. að bera ábyrgð á þeirri ákvörðun konungs, og ekki mun vera ætlast til, að danskur ráðherra geri það, svo að það verður þá ráðherra Íslands, sem ábyrgðina ber. Og þar sem búist mun við, að þetta verði hvergi annnarsstaðar en í ríkisráðinu, þá er mismunurinn að eins sá, að vér ljáum ráðherra vorn til þess og leyfum honum að ákvarða þetta, sem við vildum komast hjá. Þá er kosningarrétturinn. Eg kann ekki við það, að háttv. meiri hl. skuli vilja vera að mjatla honum út til þessara nýju kjósenda í 15 ár. Eg sé ekki, hvaða ástæða er til þess, því að það hefir svo gott sem engin áhrif, þótt bætt sé við nýjum kjósendum öllum í einu. Það yrði sem sé ekki nema örlítið brot af tölu þeirra, sem notuðu kosningarréttinn fyrat í stað. Reynslan hefir sýnt það, að konur neyta enn mjög lítið atkvæðisréttarins í safnaða- og sveitamálum. Sama var áður, þegar karlar fengu kosningarrétt til Alþingis, t. d. hefi eg heyrt, að Jón Sigurðsson Væri einhverntíma kosinn með einum 8 atkv. í Ísafjarðaraýslu. En svo koma smátt og smátt fleiri og fleiri. Þetta ákvæði í frumvarpinu gerir að vísu ekki mikið, en mér finst það álappalegt og auk þess yrði hálf-fyrirkvíðanlegt að semja kjörskrár meðan á þessu stæði. Eg er hræddur um, að einhverjum yrði skotaskuld úr því, að reikna út, hvenær þessi og þessi er búinn að ná kosningaraldrinum, sem altaf er að breytast. Og þó að þetta sé ekkert kappsmál, þá álít eg að það sé aðalatriðið, hvort þetta fólk eigi að hafa kosningarréttinn, eða ekki. Og eigi það að hafa hann, þá á það að fá hann strax, en ekki í þessum smáskömtum. Þá kem eg að þessu meginatriði, skipun efri deildar; það er mér kappsmál. Eg get ekki hugsað mér, að frumvarpið fari hér út úr deildinni með því ákvæði, að efri deild skuli öll kosin hlutfallskosningu, enda liður þjóðin það aldrei. Við getum á þessu þingi samþykt það, en það verður aldrei kosið nýtt þing, sem samþykkir það. Það er einmitt grundvallaratriði, að samræmi geti verið milli beggja deilda þingsins, að sú stefna, sem hefir fylgi meiri hluta þingmanna, geti verið ráðandi í báðum deildum. Ef þetta samræmi vantar, þá rífur hvor deildin niður það sem hin byggir, og alt visnar. Eg legg því eindregið á móti því, að þetta ákvæði verði samþykt. Bezt væri, eftir atvikum, að einir 6 væru hlutfallskosnir, en það ítrasta, sem hægt væri að ganga að til samkomulags, er, að þingið kjósi að minsta kosti 4, eins og ákveðið var 1911, og er það þó ekki aðgengilegt.



Á síðustu árum hefir verið rætt og ritað um þetta mál meir en nokkurt annað, að Sambandsmálinu undanskildu. Það mætti því búast við því, að landsmenn væru orðnir nokkurnvegin sammála í því, hverjar breytingar á núgildandi stjórnarskrá þeir teldu nauðsynlegar. En því fer fjarri að svo sé. Raunar má segja, að menn séu sammála um nokkrar minniháttar breytingar á stjórnarskránni, en um þýðingarmestu atriðin, svo sem um tölu ráðherra, skipuð efri deildar og rýmkun kosningarréttarins eru mjög skiftar skoðanir, svo skiftar og gagnstæðar, að það er með engu móti hægt að átta sig á, hver sé inn sanni vilji þjóðarinnar í því efni. Þetta mál er svo vandasamt og þýðingarmikið, að það má sannarlega ekki hrapa að því, og eg fyrir mitt leyti lít svo á, að það hefði verið meiri ástæða til að skipa milliþinganefnd í það en nokkurt annað mál, sem hefir verið á dagskrá þjóðarinnar þessi síðustu ár. En þar sem það á hinn bóginn virðist vera vilji mikils meiri hluta þjóðarinnar, að málið nái fram að ganga á þessu þingi, þá álít eg, eftir atvikum, rétt að það fái framgang og mun því greiða því atkvæði mitt, ef það kemst í það horf, sem eg tel nokkurn veginn viðkunanlegt. Eg skal svo snúa mér að einstöku greinum frumvarpsins og breytingartillögum meiri og minni hluta nefndarinnar við þær. Við fyrstu grein frumv. vill meiri hl. nefndarinnar gera 2 mikilvægar breytingar og tel eg þær báðar til bóta; þar er ákveðið, að ráðherra skuli bera málin upp fyrir konung þar sem hann ákveður. Eg hygg, að hér sé farin heppileg leið til að leysa úr ríkisráðsákvæðinu, sem svo mikið hefir verið deilt um. Hitt er annað mál, hvort staðfesting konungs mundi fást á þessu atriði; á því getur, ef til vill, leikið nokkur vafi, en hitt blandast engum hugur um eftir yfirlýsingu ráðherra í þingbyrjun 1912, að algerð úrfelling ríkisráðsákvæðisins, eins og minni hluti nefndarinnar fer fram á; yrði til þess, að stjórnarskrárbreyting með því ákvæði fengi ekki eins og stendur staðfestingu konungs. Þá leggur meiri hluti nefndarinnar til, að tölu ráðherra megi breyta með lögum, Þetta ákvæði tel eg einnig til bóta. Það hefir verið talsverður ágreiningur um það, hvort ráðherrar skyldu vera einn eða fleiri. en ef það má ákveða með einföldum lögum, ætti Sá ágreiningur að hverfa. Eg get einnig aðhylst breytingatillögur meiri hluta nefndarinnar við 4., 5., 6. og 8. gr. frumvarpsins. Sérstaklega tel eg nauðsynlega þá breytingu við 6. gr. frumvarpsins, að þingrof nái að eins til Nd. Það er nauðsynlegt, að einhver festa sé í Ed., en sú festa gæti ekki átt sér stað, ef þingrof ætti að ná til beggja deilda. Þá kem eg að 9. gr. frv. Þar skiljast mínir vegir og vegir meiri hluta nefndarinnar. Að vísu get eg felt mig við þá tölu þingmanna, sem þar er farið fram á, sem sé 26 í neðri deild og 14 í efri deild, en þar sem meiri hluti nefndarinnar leggur til, að allir þingmenn efri deildar skuli kosnir hlutfallskosningum um alt land, þá er eg þar alveg á gagnstæðri skoðun. Eg hygg, að þær kosningar mundu ekki sýna það, sem þær ættu að sýna, vilja kjósenda um alt land; heldur það sem þær ættu ekki að sýna, vilja annarra manna fjarri kjósendunum. En þar sem þessi kosningaraðferð hins vegar hefir verið tekin upp annarstaðar og þótt reynast nokkurn veginn, þá mundi eg fyrir mitt leyti geta felt mig við, að 4–7 af þingmönnum efri deildar væru kosnir hlutfallskosningum, en hinir úr sameinuðu þingi. Með því móti mætti fá reynslu, fyrir, hvernig hlutfallskosningar gæfust hér á landi, en að kjósa alla deildina á þann hátt, það mundi, ef illa tækist, verða alt of dýrkeypt reynsla. Þá get eg ekki felt mig við 10. gr. frumv. Þar er farið fram á, að þingmenn skuli kosnir til 4 ára í stað 6, eina og nú er. Eg álít, að kjörtími þingmanna megi ekki vera styttri en 6 ár, því að eg hygg, að þeim nægi ekki minni tími yfirleitt til að verða vel vaxnir starfi sínu. 11. gr. frumv. ræðir um kosningarrétt til Alþingis. Þar skilur mikið meiri og minni hluta nefndarinnar. Eg verð að segja, að eg álít þar tillögur meiri hlutans mikið aðgengilegri. Ef á annað borð á að rýmka kosningarréttinn frá því sem nú er, þá álit eg hyggilegra, að taka ekki stórt stökk í einu, heldur smáfæra sig upp á skaftið eins og hér er farið fram á. Það eru yfir höfuð talavert skiftar skoðanir landsmanna á því, hvort og að hve miklu leyti beri að rýmka kosningarrétt til Alþingis, og er því síður ráðlegt að fara geist af stað í því efni. Í 20. gr. frumv. er ákveðið, að enginn sé skyldur að inna af hendi persónuleg gjöld til annarar guðsdýrkunar en hann sjálfur aðhyllist. Þetta verð eg að álita rétt og nauðsynlegt ákvæði. Aftur get eg ekki felt mig við breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar við þessa grein, er fer fram á, að utanþjóðkirkjumenn skuli gjalda til háskóla Íslands eða einhverra styrktarsjóða það gjald, sem þeim ella hefði borið að greiða til þjóðkirkjunnar. Það er í sjálfu sér jafn ranglátt og óeðlilegt að maður utan þjóðkirkjunnar inni af hendi gjald fyrir þá guðsdýrkun, er þar fer fram, hvort sem þau eru borguð kirkjunni, háskóla Íslands eða einhverjum styrktarsjóð, enda hygg eg að ef þetta á að vera skyldugjald, þá sé mönnum nokkurn veginn sama, hvert það rennur, og ekki óljúfara að greiða það í kirkjusjóð en aðra sjóði. Við aðrar greinar frumv. hefi eg ekkert sérlegt að athuga, en aðhyllist yfirleitt breytingatillögur meiri hluta nefndarinnar við þær. Eg mun, sem sagt, greiða frumv. atkvæði mitt til 3. umræðu í þeirri von, að nokkrar breytingar verði gerðar á því, sem gerir það aðgengilegra en það nú er.



Herra forseti! Eg ætlaði ekki að lengja þessar umræður, en háttv. þm. Snæf. (H. St.) knúði mig til að tala. Hann talaði um, að eg hefði eigi getað skilið það, að hann væri ýmist með minni eða meiri hlutanum í þessu máli. En hann gleymdi þeim ástæðum, sem eg hefi fært til þessa. Eg hafði þó tekið það fram, að meiri hlutinn og minni hlutinn bygðu á gagnststæðum skoðunum, og mér féll illa að jafn skýr maður og hann skyldi ruglast í þessu. Annars ætla eg ekki að fara mörgum orðum um þetta mál, en eigi að verða úr því grautargerð hér í deildinni, þá verð eg ekki til þess að greiða því atkvæði. Þá vil eg heldur að það sé drepið.



Herra forseti! Þótt þetta mál hafi gengið fram með töluverðum atkvæðafjölda við 2. umr., þá voru samt margir, sem að eins greiddu því atkvæði til 3. umr. í von um að frv. yrði endurbætt undir hana. Nú hefir nefndin því komið fram með breyt.till. á þgskj. 321, sem eg vona að háttv. þingm. hafi kynt sér. Svo er mál með vexti, að margir eru óánægðir með að landssjóður taki fasta vöxtu af þessu fé. Tillagan fer því fram á, að landssjóður verði innskotseigandi (interreasent) að þessu fé. Með því vinst bæði að bankinn fær fast og stöðugt starfsfé og að landssjóður fær ágóða hlutfallslega við arð bankans. Þó að nú í ár og næstu ár verði prósent-talan ekki svo há, af því verið er að borga skuld, þá mun hún samt þegar Verða rúm 4% og síðan hærri, svo að landssjóður hefir ágóða, en ekki tjón, af þessu fyrirkomulagi. Þá er talað er um að skifta arði bankans eftir eign, þá er vitaskuld að arður af seðlum bankans verði taldur bankanum, en ekki landesjóði, þó að þeir sé kallaðir landssjóðs-eign í orði kveðnu. Bankinn, en ekki landssjóður, ber allan kostnað við gerð þeirra. Af þessum ástæðum er farið fram á að orða greinina eins og hér er gert. Þegar landssjóður hefir greitt bankanum fyrstu 100 þús., þá á bankinn að greiða landssjóði tiltölulega Vexti af þeirri upphæð o. s. frv. Þetta er að mörgu leyti aðgengilegra fyrir landssjóð og líka aðgengilegt fyrir bankann, því að það hlýtur að auka tiltrú bankans og álit, að hann hefir svona mikið fé í veltunni og að landssjóður er meðeigandi (innskots-eigandi). Við 2. umr. sætti þetta mál töluverðum andmælum frá hæstv. ráðherra og háttv. þm. S.- Þing. (P. J.). Eg hefi nú talað við þá báða og heyrt á þeim, að þeir teldu breytingarnar svo til bóta, að þeir myndu greiða atkvæði með frumv. við þessa umræðu, ef breytingartillögur okkar verða samþyktar. Eg vona því, að hver sá sem vill greiða fyrir þessu máli, muni greiða breyt.till. atkvæði. Þá er loks farið fram á, að veitt sé heimild til að taka 200 þús. kr. lán í þessu skyni. Með þessu móti væri hægt að koma því svo fyrir, að þessi útgjöld yrðu landssjóði ekki til byrði að sinni. Ef til vill yrði þetta lán líklega tekið hér innanlands. Þegar þingmenn nú íhuga alla málavöxtu, þá veit eg, að þeir sjá að þetta er ekki einungis bezti vegurinn, heldur líka lang-kaupmannlegast. Eg vona því að frumv. sæti nú góðum viðtök um og verði samþykt í einu hljóði út úr deildinni.



Eg hefi ekki heyrt eitt einasta orð af því, sem háttv. framsögum. (B. Kr.) sagði. Eg vona því, að menn fyrirgefi mér að eg sný ekki máli mínu til þess sem hann var að tala um. Það sem kemur mér til að standa upp er það, að eg við 2. umr. þessa máls gerði enga grein fyrir atkvæði mínu. Þingm. hlýtur að hafa fundist það ein kennilegt, að eg skyldi greiða atkvæði móti því þá, því að eg hafði látið í ljós við suma þeirra, að eg óskaði eftir að starfsfé Landsbankans væri aukið eftir því sem kringumstæður leyfðu. Á atkv. mínu stóð þannig, að eg óskaði reyndar eftir að veltufé bankans væri aukið, en eg sá ekki að landssjóður mætti missa af svo miklu fé, sem hér er um að ræða. Þegar eg sá, hvaða stefnu þingið tók í fjárlögunum, þá nefnilega að spara ekkert útgjöldin, fyrir því þótt landssjóður væri ekki ríkari en raun gefur vitni um, heldur batt honum þungan bagga með alls konar fjárveitinum, þá sá eg að það væri ekki til annars en að leika sér að vera að samþykkja þetta frumvarp. Bankanum myndi ekki koma það að haldi, þar sem peningarnir yrðu ekki til. Líka fanst mér, að lán þau sem veitt væru úr landssjóði væru síður veitt til óþarfa en þau sem bankinn veitti, og því væri nær að lána féð beint úr landssjóði, heldur en að leggja það fyrst bankanum til og hann svo veita lánin. Munurinn á landssjóðslánum og bankalánum er sá, að landssjóðalánin eru fremur veitt til félaga og framfara-fyrirtækja, en hin fremur til einstakra manna sem minni vissa er fyrir að hafi fullgildar tryggingar eða noti féð á réttan hátt. Br.till. þær sem nú eru komnar fram bæta aftur svo mikið úr skák, að eg hygg, að eg geti greitt frumv. atkvæði við þessa umræðu málsins, og svo hygg eg að muni fara um fleiri. Eg vildi geta eins í sambandi við það, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði við 2. umr., að lán sem veitt væru með 6% vöxtum í 20 ár væri gjöf eða styrkur, en ekki lán. Eg er nú ekki eins mikill reikningsmaður eins og háttv. þingm. þykist vera, en eg get þó reiknað 6% af t. d. 1000 kr. í 28 ár. Ef nú 1000 kr. lán væri veitt til 28 ára með 6%, þá væri eftir þessi 28 ár búið að borga af því 1620 kr. Þetta getur hver maður séð að er engin gjöf. Gerum nú ráð fyrir að landssjóður fái lán með 41/2% og láni af því 1 þús. kr. til 28 ára með 6%, þá græðir hann 420 kr. Af þessu er auðsætt, að það er engin gjöf að lána fá út með 6% vöxtum á ári, þótt það sé veitt til 28 ára.

Frams.m. (Benedikt Sveinsson): Breytingartill. þær sem nefndin gerði við frumv., eru allar sjálfsagðar. Sumar eru leiðréttingar á prentvillum og sumar til þess að leiðrétta tölusetning greinanna. Mér sýnist nú að skrifstofan hefði átt að gera þetta, en úr því að hún hefir ekki gert það, þá varð nefndin að gera það. Annars er frumv. nú svo limlest og umturnað, að því er engin lagfæringarvon í þessari deild. Við atkvæðagreiðsluna síðast vantaði marga þá menn, er helzt höfðu gert sér títt um frumvarpið og sætti það því hrakföllum í deildinni. Nú er að vísu kostur þessara manna við atkvæðagreiðslu, en nefndin hefir þó, úr því sem komið var, talið réttara að eiga ekki í höggi við deildarmenn, heldur senda frumvarpið aftur til efri deildar með þessum ummerkjum, því að henni er bezt treystandi til að lagfæra það, er ábótavant kann að vera. Þessi deild getur, hvort sem er, ekki boðið út þeim fræðimönnum, er sú deild hefir á að skipa um þessa hluti.



Eg legg til að málinu sé vísað til landbúnaðarnefndarinnar.



Eg er samþykkur því, að málinu sé vísað til landbúnaðarnefndarinnar. En eg vildi benda nefndinni á, að í 6. gr. frumv. er atriði, sem er alveg óframkvæmanlegt. Eg skal ekki við þessa umræðu málsins tala um einstök atriði í frumv. Eg vildi einungis benda háttv. nefnd á, að hún ætti að taka þetta til íhugunar.