Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hafa fallið niður af vangá í d-lið 4. gr. frv. orðin "löggiltur endurskoðandi", sem er eðlilegt þar sem ekki hefur verið athugað við samningu frv. að hér áður þurfti ekki viðskiptafræðipróf til þess að öðlast menntun sem löggiltur endurskoðandi. Það kemur í ljós í niðurlagsgrein 4. gr. að þar er gert ráð fyrir því að löggiltir endurskoðendur búi yfir þeirri þekkingu sem er forsenda þess að veita leyfi til verðbréfamiðlunar. Þar er gert ráð fyrir því að héraðsdóms- og hæstaréttarlögmenn og löggiltir endurskoðendur geti þrátt fyrir ákvæði 1. málsgr. veitt tilteknum viðskiptamönnum þjónustu sína sé hún veitt sem eðlilegur þáttur í víðtækara viðfangsefni. Það er m.ö.o. forsenda fyrir þessari lagagrein, eins og hún er byggð upp, að löggiltir endurskoðendur hafi kunnáttu til að veita þá þjónustu sem hér er gert ráð fyrir. Ég hafði samband við Félag löggiltra endurskoðenda um þetta efni og þeir voru mér sammála um þetta. Þetta er lítil orðalagsbreyting og nánast leiðrétting.



Herra forseti. Eins og hv. deild sjálfsagt rekur minni til gerði ég mjög að umræðuefni hér fyrir ekki löngu síðan stöðu verðbréfasjóða og viðskiptahætti þeirra. Sú umfjöllun vakti þó nokkra athygli bæði hér og annars staðar í þjóðfélaginu. Mér þykir rétt að fram komi nú við þetta tækifæri að eftir þá umræðu fóru fram samræður milli mín og aðila sem eru í fjh.- og viðskn. Ed. þar sem frv. til l. um verðbréfamiðlun var til umfjöllunar. Út frá þeim samræðum urðu þó nokkrar breytingar á frv. til laga um verðbréfamiðlun sem ég tel að séu til mikilla bóta og þá frv. eins og það liggur hér fyrir eftir breytingarnar í Ed. Þessar breytingar sneru að ýmsum þeim atriðum sem ég hafði gert að umtalsefni og ég tel eftir atvikum að viðunandi árangur hafi náðst í því að tekið væri á því máli með verðbréfasjóðina sem ég gerði þá sérstaklega að umtalsefni. Ég vil sem sagt við þetta tækifæri láta í ljós ánægju mína með það að þær endurbætur hafa verið gerðar á frv. sem raun ber vitni og til þeirrar áttar sem gagnrýni mín beindist að og ég taldi nauðsynlegt þó að sjálfsagt megi þar í framtíðinni enn betur um bæta. Ég vil að lokum, herra forseti, leggja áherslu á að framfylgt verði ákvæðum laga, sem reyndar hæstv. viðskrh. taldi að ættu við í þessu efni og eru ítrekuð í frv. eins og það liggur nú fyrir um verðbréfamiðlun, þ.e. ákvæði laga um samkeppnishömlur, verðlag og óréttmæta viðskiptahætti, þannig að það dynji ekki yfir fólk misvísandi auglýsingar um starfsemi þessara sjóða og enginn taki ákvarðanir sínar vaðandi í villu um það hvers konar fyrirkomulag er hér á ferðinni.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. um frv. til laga um fjáröflun til vegagerðar. Nál. er á þskj: 820. Eins og þar kemur fram varð nefndin ekki sammála um afgreiðslu frv. Meiri hl., en hann skipa auk mín þeir hv. þm. Páll Pétursson, Halldór Blöndal og Guðmundur H. Garðarsson, leggur til að frv. verði samþykkt eins og það er komið frá hv. Ed. Minni hl. leggur til að frv. verði fellt. Þetta frv. var flutt til staðfestingar á brbl. sem sett voru um þetta efni þann 20. sept. 1985. Þau fólu í sér hækkun gjalda af bensíni og hækkun þungaskatts af bifreiðum og skyldu hinar auknu tekjur ganga til framkvæmda í vegamálum á árinu 1986. Þetta mál hefur fengið ítarlega umfjöllun, sérstaklega í hv. Ed. Þar voru gerðar á því breytingar sem fyrst og fremst lutu að því að gera uppbyggingu laganna heilsteyptari og skýrari, voru sem sagt tæknilegs eðlis að mestum hluta. Efnisbreytingar hafa þó verið gerðar. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þær. Það var gert í framsögu fyrir málinu í þessari hv. deild. Auk þess vísa ég til ítarlegs nál. á þskj. 688 sem er nál. meiri hl. fjh.og viðskn. Ed. Ég ítreka svo að meiri hl. fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar leggur til að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hl. fjh.- og viðskn. Nd. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 79/1974, um fjáröflun til vegagerðar. Í nál. minni hl. segir: "Nefndin hefur athugað frv. og rætt við fulltrúa fjmrn. og hagsmunasamtaka. Frv. er flutt til staðfestingar brbl. sem gefin voru út 20. sept. 1985. Nefndin hefur ekki orðið sammála um afstöðu til frv. Minni hl. er andvígur því að skattheimta á bifreiðar sé aukin á sama tíma og útgjöld til vegamála eru skorin niður. Frv. gengur einnig þvert á þá stefnu, sem nú er uppi, að færa niður verðlag í landinu og standa gegn öllum hækkunum. Minni hl. leggur því til að frv. verði fellt." Undir þetta skrifa Svavar Gestsson, Jón Baldvin Hannibalsson og Kristófer Már Kristinsson. Eins og fram hefur komið áður hefur þetta mál verið alllengi á döfinni hér á hv. Alþingi. Ed. hefur verið með það til meðferðar í marga mánuði. En þetta er í meginatriðum staðfesting á brbl. sem ríkisstj. setti í september 1985. Það er því ekki seinna vænna að Alþingi taki afstöðu til málsins því að sú skattlagning á umferðina, sem frv. gerir ráð fyrir, félli úr gildi ef þetta þing næði ekki að staðfesta hana, eins og ríkisstj. gerir hér tillögu um. Við höfum hins vegar tekið undir þá afstöðu sem minni hl. hafði í Ed. í þessu máli og leggjum til að frv. verði hafnað. Hér er um að ræða 355 millj. kr. aukaskattlagningu á umferðina frá því sem verið hefði. Þar er annars vegar um að ræða bensíngjald upp á um 230 millj. og hins vegar þungaskatt upp á um 100 millj. kr. Þungaskattshækkunin nemur um 56% á sama tíma og byggingarvísitala hafði hækkað um 24%. Hér er því um að ræða gífurlega raunhækkun á gjöldum af umferðinni í landinu. Út af fyrir sig kynnu menn að segja sem svo: Það er eðlilegt að umferðin greiði gjöld í einhverjum verulegum mæli til vegagerðar í landinu. En því er ekki að heilsa að um aukningu sé að ræða á framlagi til vegagerðar. Það kemur glöggt fram á þskj. 512 sem er svar samgrh. við fyrirspurn hv. þm. Þórðar Skúlasonar um fjárframlög til vegagerðar. Þar kemur fram að á verðlagi ársins 1986 er staðan þannig að mismunur á vegáætlun og langtímaáætlun verður upp á 710 millj, á þessu ári, var upp á 520 millj. í fyrra og 160 millj. kr. í hitteðfyrra. Þegar borin eru síðan saman gjöld af umferðinni, skattar á bensín og útgjöld til vegamála, kemur fram að heildarskattar á bensíni á þessu ári eru taldir vera tæpir 3 milljarðar kr. eða 2985 millj. kr. Af þessum gjöldum af bensíni renna til vegamála, framkvæmda á þessu ári, aðeins 68%. Það er lægsta hlutfall tekna af bensíni sem runnið hefur til vegamála á fjögurra ára tímabili og sjálfsagt lengra aftur ef það væri skoðað. Árið 1982 runnu til vegamála af sköttum af bensíni 82%, 1984 var talan 83%, 1985 var hún 78%, en á þessu ári 68%. Það er því minnkandi hlutur bensíngjalda sem rennur til vegamála í landinu. Þessar tölur eru ákaflega sláandi, á sama tíma og verið er að skera niður, að verið er að hækka skatta á umferðina eins og hér er gerð tillaga um. Í ljósi þessa og annarra raka, sem fram hafa komið í þessu máli, leggur minni hl. til að frv., eins og það birtist eftir 2. umr. í Ed. og eins og það er hér til meðferðar, verði fellt.



Herra forseti. Ég tek undir mál hv. 3. þm. Reykv. sem mælti hér fyrir minnihlutaáliti. Eins og hann hefur rakið er ljóst að síminnkandi hlutfall af sköttum á bensín rennur til vegamála og kemur fram sem framlag, en hinn hlutinn fer að meginefni inn í ríkissjóð. Sem hlutfall af þjóðarframleiðslu er um gífurlega lækkun að ræða frá því sem var fyrir 3-4 árum á framlagi til vegamála sem skv. fjárlögum 1986 er áætlað að verði aðeins 1,64I af þjóðarframleiðslu en náði 2% á árunum 1983 og 1984, svo litið sé aðeins til baka. Það er mjög tilfinnanlegt hvernig framlag til framkvæmda í vegamálum hefur dregist saman á undanförnum árum. Kemur þetta alveg sérstaklega niður á landsbyggðinni sem býr við misjafnlega slæma vegi. Þeir fara að vísu batnandi sums staðar á aðalleiðum, en mjög víða er ástandið þannig að mönnum blöskrar sem koma af þessu svæði hér þar sem búið er að leggja bundið slitlag á alla vegi að heita má. Er gjarnan tíðkað að kalla þetta sveitavegi þegar menn koma út á mölina. Nú er það svo að bensínverð fer nú lækkandi vegna breytinga á heimsmarkaðsverði á olíuvörum. Vissulega eru menn ánægðir með það þegar þróunin er í þá áttina þó að sú þróun hafi fleiri en eina hlið. Ég hef ekki trú á því og ég held að þeir séu ekki margir sem reikna með því að þetta lága verð á olíuvörum, sem nú ríkir, haldist til lengri tíma. Það er ekkert æskilegt í rauninni að fara að laga samgöngumynstur t.d. í landinu að slíkum sveiflum ef skammæjar reynast. Ég vil því nefna það við þessa umræðu að ég tel að það þurfi að athuga það mjög vel á þessu ári í ljósi þeirrar þróunar sem verður á bensínverði hvar menn ætla að staldra við. Ég tel að það eigi að koma fullkomlega til greina, jafnframt því sem skilað er til vegamálanna eðlilegum hluta af skattheimtu á umferðina og miklu meira en nú er gert, að það verði athugað í fullri alvöru að staldra við eitthvert þak á bensínverði, ef það ætlar að lækka mjög stórlega frá því sem nú er, og taka þá tekjurnar af slíku til vegaframkvæmda eingöngu og óskipt og fyrst og fremst til að bæta úr ástandinu þar sem það er verst og hraklegast í landinu. Þegar gerðir voru kjarasamningar í lok febrúarmánaðar var í forsendum þeirra gert ráð fyrir að bensínverð lækkaði um sem nemur u.þ.b. 10% a.m.k., en líka mælst til þess við stjórnvöld að sjá til þess að frekari lækkun komi fram í breytingum á verðlagi. Skil ég afar vel slíkar óskir út af fyrir sig. Það stefnir hins vegar í það að bensínverð fari enn frekar lækkandi miðað við það heimsmarkaðsverð sem nú er í gildi, niður í 28 kr. frá næstu mánaðamótum hefur verið boðað, í framhaldi af því jafnvel niður í 24 kr. á miðju ári miðað við þau innkaup sem nú er hægt að gera á olíuvörum. Ég tel að menn þurfi að bera sig saman um þessi efni af raunsæi og átta sig á því hvort ekki sé skynsamlegt að staldra við við eitthvert skynsamlegt lágmark og taka mismuninn af því og innkaupsverði til vegaframkvæmda því að nauðsynin er brýn og það eru fáar framkvæmdir í landinu sem eru jafnarðbærar og endurbætur á samgöngukerfinu. Þar eru vegamálin ofarlega þó að fleira komi til, flugið og sjósamgöngur að hafnarframkvæmdum meðtöldum, en ég er hér að tala um vegamálin því að þau tengjast bensínverðinu eðlilega eða umferð bensínknúinna bíla. Ég vildi nefna þetta við þessa umræðu. Það er aldrei vinsælt að tala fyrir því að ganga ekki eins langt í lækkunarátt og kostur er. En ég held að málið sé þannig vaxið að það sé í rauninni ekki skynsamlegt að fara að taka inn einhvern öldudal, kannske mjög tímabundinn, í bensínverði og fara að laga umferðarmynstur og umferðarvenjur manna eftir slíku sem síðan getur breyst fyrr en varir.



Herra forseti. Í könnun um verðlag á vörum á Íslandi hefur komið í ljós að vöruverð er mun hærra úti á landsbyggðinni en í Reykjavík. Ég tel hér um ofskattlagningu að ræða og segi nei.



Herra forseti. Frv. það sem hér liggur fyrir er samið á vegum viðskrn. Meginmarkmið frv. er tvíþætt. Því er ætlað að bæta úr réttarstöðu neytenda f viðskiptum og sporna gegn misnotkun á reglunni um samningsfrelsi sem er ein af grundvallarreglum íslensks fjármunaréttar. Í þessu skyni er lagt til í frv. að lögfest verði nýtt ákvæði, almennt ógildingarákvæði, í III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem venjulega eru nefnd samningalögin. Þetta ákvæði mun veita íslenskum dómstólum víðtækari heimildir til ógildingar eða leiðréttingar ósanngjarnra samninga en gildandi réttarreglur heimila. Er þar einkum um tvær breytingar frá gildandi rétti að ræða. Annars vegar mun ákvæðið taka til allra samningstegunda á sviði fjármunaréttar og hins vegar almennt veita heimild til að taka tillit til aðstæðna sem ekki voru fyrir hendi við samningsgerð ef talið yrði að ógilda eða leiðrétta þyrfti slíka samninga skv. ákvæðunum. Samhliða þessari breytingu eru í frv. lagðar til þrjár aðrar breytingar sem gerðar eru á III. kafla samningalaga. Í fyrsta lagi er lagt til að 31. og 35. gr. núgildandi samningalaga verði felldar úr gildi, enda eru þær óþarfar sé hið nýja ákvæði lögleitt, í öðru lagi er lagt til að 7. gr. laganna frá 1960, um bann við okri, dráttarvexti o.fl., verði flutt í III. kafla samningalaganna og í þriðja lagi er lagt til að gerðar verði breytingar á 37. gr. núgildandi samningalaga og efni hennar og orðalag þannig samræmt hinu nýja ógildingarákvæði. Í Ed. varð nefndin sammála um afgreiðslu þessa frv. og gaf út sameiginlegt nál. Þar var gerð ein breyting við 6. gr.: Við mat skv. 1. málsgr. 6. gr. skal líta til efnis samnings o.s.frv., eins og kemur fram í því nál. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Í þessu frv., sem hér er flutt, er að finna drög að tvennum breytingum á núgildandi lögum um almannatryggingar. Annað varðar mæðralaun. Breytingin felst í því að aldursmark barna vegna töku mæðralauna hækkar úr 16 árum í 17 ár frá 1. júní n.k. og í 18 ár frá 1. jan. n.k. Fyrir allmörgum árum, þegar aldursmarki vegna töku barnalífeyris skv. almannatryggingalögum var breytt og hann hækkaður úr 16 árum í 17 ár, var ég meðal þeirra þm. sem hafði mikinn hug á og reyndi að vinna að því að aldursmarki vegna mæðralauna væri breytt samtímis. Það tókst ekki þá að sinni. Síðan hefur aldursmark vegna barnalífeyris hækkað upp í 18 ár. Sama ástæða er nú og áður til að láta mæðralaunaréttinn fylgja þeim aldri sem barnalífeyririnn er miðaður við. Því er þetta frv. flutt. Nú er það svo að mæðralaun hafa verið hækkuð mjög mikið í tíð þessarar ríkisstj. Sérstaklega hefur það gilt um mæðralaun með einu barni og tveimur og raunar um öll mæðralaunin. Hér er um að ræða mjög mikilvægar greiðslur til einstæðra foreldra, eitt af því sem hefur veruleg áhrif á afkomu foreldrisins og barna þess. Það atriði að láta mæðralaunaréttinn ná til 18 ára aldurs barnsins felur m.a. í sér aukið jafnrétti milli þeirra barna sem eiga einstætt foreldri og hinna sem eru samvistum með báðum foreldrum sínum. Ég hygg að óþarft sé að fara mörgum orðum um þetta réttlætismál. Það kostar nokkurt fé að sjálfsögðu. Það er gert ráð fyrir að á þessu ári muni þessi breyting kosta almannatryggingar 9 millj., en á móti kemur sú réttarbót að hér hækka tekjur margra þeirra sem búa við mjög lágar tekjur nú. Þetta á því að vera liður í því, sem þegar hefur verið um samið í kjarasamningum, að létta lífsbaráttuna fyrir mörgum sem þar áttu hlut að máli. Það liggur fyrir frv. í þessari hv. deild frá hv. 10. landsk. þm. um sama efni og þetta að öðru leyti en því að gildistaka þess frv. var ætluð nú þegar og þá færi aldur barnanna, sem mæðralaunaréttur miðast við, upp í 18 ár, en í þessu frv. er þeirri hugmynd skipt í áfanga. Það þýðir að sjálfsögðu að í grundvallaratriðum erum við sammála um þetta efnisatriði. En við verðum auðvitað að horfast í augu við að hér er um mikið kostnaðarmál að ræða og það getur þurft að koma til þess síðar á árinu að hækka bætur almannatrygginga, m.a. mæðralauna. Þess vegna er það að þessari réttarbót er skipt í tvo áfanga. Hitt efnisatriðið í frv., sem hér er verið að ræða um, er mjög mikil réttarbót líka, en það heimilar, ef að lögum verður, að hjúkrun í heimahúsum verði greidd af sjúkratryggingum. Þetta mundi fyrst og fremst koma sér vel fyrir aldrað fólk sem býr í heimahúsum, létta á þörf fyrir stofnanavist, gera fólki kleift að búa meðal sinna nánustu lengur, en fá allt að einu faglega hjálp eins og gert er ráð fyrir með því að auka heimahjúkrunina í landinu. Ég geri mér líka vonir um að með þessari breytingu fáist til starfa við hjúkrun fleiri hjúkrunarfræðingar en þeir sem fengist hafa til þess að ráða sig í föst störf við stofnanir. Þessu atriði verður að sjálfsögðu að hrinda í framkvæmd hverju sinni í heimabyggðum, enda skiptir það mjög miklu máli og hefur oft komið fram á Alþingi að stuðla beri að því að unnt sé að veita slíka þjónustu í heimabyggðum manna. Þess vegna er gert ráð fyrir að til þess að þessu verði komið á geri Tryggingastofnun ríkisins samninga fyrir hönd sjúkrasamlaganna heima fyrir og síðan verði framkvæmdin skv. þeim samningum og reglum sem tryggingaráð setur. Þar á meðal rís sú spurning hvort til komi þátttaka samlagsmanns í greiðslu fyrir hjúkrunina, en ég hygg að þarna verði að vera jafnrétti milli þeirra sem fá hjúkrun frá heilsugæslustöðvum og þeirra sem fá heimahjúkrun samkvæmt þessu kerfi. Ég hygg, herra forseti, að það sé ekki ástæða til að útlista það mál nánar. Þetta er alveg nýtt í okkar tryggingakerfi og auðvitað segir það sig sjálft að um sum atriði mun reynslan leiða sitthvað í ljós, en ég hygg að nauðsynlegt sé að koma þessu á hið allra fyrsta þannig að unnt verði að létta á þeirri miklu þörf sem fólk með langvinna sjúkdóma, og þá sérstaklega í þeim hópi aldraðir, hefur fyrir þjónustu af þessu tagi. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði eins og það kom frá hv. Ed. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa fullum stuðningi mínum við þetta frv. hæstv. ráðh. og ríkisstj. Ég vil jafnframt þakka hæstv. ráðh. fyrir að taka upp það frv. til laga sem liggur fyrir þinginu á þskj. 20 og er 20. mál þingsins. Efnislega er málið náskylt og ég tel ekki ástæðu til að halda til streitu tillögunni eins og hún var þegar ég lagði hana fram hér fyrr í vetur, tel ekki muninn það mikinn. Hinu get ég ekki stillt mig um að vekja athygli á, hvernig í raun og veru er farið með vinnu þm. á hinu háa Alþingi. Þetta frv. mitt er búið að liggja í hv. heilbr.- og trn. frá fyrstu dögum þingsins. Allir nefndarmenn voru því í hjarta sínu sammála og gerðu sér fullkomlega grein fyrir að hér væri mikið réttlætismál á ferðinni, að mæðralaun væru greidd til 18 ára aldurs eins og barnameðlög og barnalífeyrir. Af hverju var þetta þá ekki samþykkt þá þegar og varð að lögum fljótlega á eftir? Jú, það er ofur einfalt. Stjórnarandstöðuþingmanni líðst ekki að fá samþykkt mál af þessu tagi sem varðar beinlínis hagsmuni þúsunda íslenskra fjölskyldna. Þetta er auðvitað mikill ljóður á ráði Alþingis. Hér eigum við að afgreiða mál málefnanna vegna en ekki í einhverri samkeppni um hver hafi borið málið fram. Það á ekki að skipta neinu minnsta máli. Þar á ofan vil ég benda hæstv. ráðh. á, um leið og ég endurtek að ég met mikils að hún skyldi veita þessu máli brautargengi, að stórmannlegra hefði verið að hæstv. ráðh. hefði gert sína brtt. við frv. sem ég lagði fram vegna þess að þar átti brtt. beint við. Lagalega og formlega er hins vegar ekkert rangt við að bera það fram sem brtt. við allt annað mál, sem hún hafði lagt fram, sem er einnig frv. til laga um breytingu á almannatryggingalögum. En ef hæstv. ráðh. taldi ráðherraheiður sinn þar í veði skal ég upplýsa að mínum þingmannsheiðri er misboðið. Ég tel ekki að það eigi að vera viðurkennt hér á hinu háa Alþingi að efnislega sams konar mál sé verra ef ég flyt það en hæstv. ráðh. Menn sem tala hátt um lýðræði og þingleg vinnubrögð hljóta að viðurkenna þetta. Því segi ég þetta hér að við megum sæta því ár eftir ár, þingmenn stjórnarandstöðunnar, að ágæt mál, sem allir eru sammála um, liggja óhreyfð í nefndum þingsins vegna þess að það er ekki liðið að þau mál nái fram að ganga. Oft er einasta ráðið til þess að þau nái samþykki að velviljaður ráðherra beri málið fram sjálfur. Það ber að meta þegar slíkt gerist. Það vil ég endurtaka. En ég vek athygli á þessu og ég held að það væri mál til komið að þm. stjórnarandstöðunnar ræddu þessi mál nokkuð og hér yrðu tekin upp öðruvísi vinnubrögð. Það er á engan hátt sæmandi að ekki sé sama hvaðan gott kemur ef Alþingi Íslendinga hefur það verkefni eitt að vinna að velferð þegna þessa lands og þess fólks sem hefur kosið okkur til að vinna á hinu háa Alþingi. En að sjálfsögðu mun ég styðja frv. hæstv. ráðh. og fagna því að þetta mál er í höfn.



Herra forseti. Ég sé fram á að Alþingi á úr vöndu að ráða. Annars vegar blasir við að þingmannsheiðri hv. 10. landsk. þm. er svo stórlega misboðið að til hreinna vandræða horfir og hins vegar að gott mál er lagt fram í deildinni sem gæti goldið þess að til að bjarga þingmannsheiðrinum yrði að drepa það. Ég sé ekki fram á annað en þm. verði að hugsa vel sinn gang. En ég vil undirstrika að þegar sagt er að mál séu látin liggja í nefndum án þess að þau séu skoðuð, út á það að þau séu mál stjórnarandstöðunnar, þá tel ég að ég geti með nokkuð góðri samvisku sýnt fram á að þar sem ég kem nálægt slíkum vinnubrögðum er því ekki að heilsa og tel að það sé fráleitt hjá hv. 10. landsk. þm. að kveða svo fast að orði sem gert var áðan. Auðvitað greinir menn á um mál og mörg mál fá ekki afgreiðslu, en ég biðst undan því að því sé haldið hér fram að það fari ekki eftir efnisinnihaldi heldur eftir því hverjir flytja. Ég tel að það sé alveg ljóst að það fer eftir efnisinnihaldi, en það eru náttúrlega örlög sem menn verða að sitja uppi með að það eru meiri líkur á að ráðherrar komi málum sínum fram en óbreyttir þm. Ég verð að vona að hv. 10. landsk. þm. herði nú sókn sína á framabrautinni og geri sér grein fyrir þessari staðreynd og láti það ekki bregðast, ef Alþb. fer í ríkisstjórn, að hún vermi einn af ráðherrastólunum.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Hér er flutt lítið frv. um breytingu á þeim kröfum sem gerðar eru í sambandi við réttindi lyfjafræðinga. Það er gert ráð fyrir að sá tími sem þeir eru skyldaðir til að starfa í apótekum sé styttur, enda var sá tími, sem nú er í lögum og það atriði varðar, miðaður við aðstæður sem voru allt öðruvísi en nú. Hann er miðaður við þann tíma þegar miklu meira af lyfjaframleiðslunni fór fram í apótekunum, en núna er gert ráð fyrir að losa um þetta. Tíminn er styttur úr einu ári í níu mánuði og gert ráð fyrir að af þessum níu mánuðum séu sex þeirra á námstímanum. Um þetta mál eru allir sem hlut eiga að því sammála, Apótekarafélag Íslands, Lyfjafræðingafélag Íslands svo og háskóladeildin. Það er gert ráð fyrir að verði þetta frv. að lögum, sem ég vona að verði, gildi þetta einnig um þá sem útskrifast sem lyfjafræðingar nú í vor. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. sem birtist á þskj. 865. Texti nál. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Nefndin hefur athugað málið á fundum sínum og aflað um það umsagna frá viðskiptabönkum og Sambandi sparisjóða. Þá kvaddi nefndin á sinn fund Þórð Ólafsson, forstöðumann bankaeftirlits, Lúðvík Jósepsson, Stefán Pálsson, bankastjóra, Val Valsson, bankastjóra, Sigurð Markússon, framkvæmdastjóra Sjávarafurðadeildar SÍS, Guðmund H. Garðarsson frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Hjört Hjartarson frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, Finn Geirsson og Árna Árnason frá Verslunarráði Íslands, Gunnar Helga Hálfdánarson frá Fjárfestingarfélaginu og Björn Líndal frá viðskiptaráðuneytinu. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þskj. Meiri hl. flytur brtt. við 1. málsgr. 8. gr. þar sem felld er niður heimild ráðherra til að ákveða með reglugerð hvað felist í orðinu "ráðstöfunarfé". Þess í stað leggur meiri hl. til að orðið verði skýrt þannig í lögum að það taki til alls þess fjár sem innlánsstofnun hefur til útlána. Þar er auk innlána einkum um erlent lánsfé stofnunar að ræða, svo og fjáröflun innanlands með útgáfu og sölu verðbréfa og skuldabréfa. Meiri hl. nefndarinnar þykir þó ekki rétt að skylt verði að miða ætíð við þessa skilgreiningu og leggur því jafnframt til að heimilt verði að undanskilja tiltekna flokka útlána þegar og ef binding verður miðuð við ráðstöfunarfé. Er þá haft í huga að binding ráðstöfunarfjár trufli ekki eðlilega fyrirgreiðslu banka og annarra innlánsstofnana við framleiðsluatvinnuvegina. Leggur nefndin áherslu á að þessa sjónarmiðs verði ævinlega gætt þegar binding ráðstöfunarfjár er ákveðin. Í þessu skyni hefur meiri hl. nefndarinnar talið rétt að ráðh. samþykki hverjir skuli vera þeir flokkar útlána sem undanþegnir skuli bindingu þegar binding á ráðstöfunarfé stendur fyrir dyrum. Einnig leggur meiri hl. nefndarinnar til að áskilið verði samþykki ráðherra til þess að reglur um grundvöll og framkvæmd bindingar geti öðlast gildi. Er með þessari till. m.a. stefnt að því að tryggja að sama féð verði ekki bundið tvisvar svo sem þegar banki annast milligöngu fyrir annan banka um útvegun erlends lánsfjár. Hvað varðar breytingu á 10. gr. verður að telja eðlilegt að Seðlabankinn geti að fengnu samþykki ráðherra bundið vaxtaákvarðanir innlánsstofnana takmörkunum. Ekki getur talist heppilegt að vaxtaákvarðanir hér á landi þróist í miklu ósamræmi við það sem gerist í helstu viðskiptalöndum okkar. Einnig verður að gæta þess að vaxtamunur inn- og útlána verði ekki óhæfilega mikill. Síðast en ekki síst má nefna að ríkisstj. kann að vera nauðsynlegt að geta haft bein áhrif á vaxtastig við undirbúning og framkvæmd alhliða efnahagsráðstafana. Varðandi breytingar á 18. gr. þykir sjálfsagt að bankaráði viðskiptabanka, eða félagsstjórn sé um aðra innlánsstofnun að ræða, sé gerð grein fyrir kröfum, athugasemdum og fyrirhuguðum aðgerðum bankaeftirlitsins þegar í stað. Þar sem enn hafa ekki verið sett sérstök lög um dráttarvexti er nauðsynlegt að lögfesta í seðlabankalögum ákvæði til bráðabirgða þar um. Einnig er nauðsynlegt að setja ákvæði til bráðabirgða varðandi ákvörðun á greiðslu hagnaðar Seðlabankans í ríkissjóð á árinu 1986." Undir þetta rita Páll Pétursson, Ólafur G. Einarsson, Halldór Blöndal og Guðmundur H. Garðarsson. Brtt. þær, sem við flytjum, eru á þskj. 866 og skýra þær sig að mestu leyti sjálfar. Þó langar mig til að fara örfáum orðum um sumar þeirra sem ekki var minnst á í nál. Í 1. mgr. 11. gr. er lagt til að felld verði út skylda þess efnis að auk ríkissjóðs skuli aðrar ríkisstofnanir geyma innlán sín í Seðlabankanum eftir því sem við verði komið. Þessi breyting felur ekki í sér að ríkisstofnun verði óheimilt að geyma innstæður sínar í Seðlabankanum heldur einungis að slíkt skuli gert með milligöngu ríkissjóðs og fjmrn. Með þessu móti virðist mega auka aðhald fjmrn. með fjármálum einstakra ríkisstofnana. Breytingin skapar einnig möguleika á að ríkisstofnanir geti haft viðskipti sín annars staðar en innan Seðlabankans. Lagt er til að á 20. gr. verði gerð sú breyting að Lánastofnun sparisjóðanna verði bætt við þær stofnanir sem heimilt sé að versla með erlendan gjaldeyri. Er sú breyting í samræmi við ákvæði XII. kafla laga nr. 86 1985, um sparisjóði. Þá er rétt að vekja á því athygli að skýringar þær, sem prentaðar eru í upphaflega þskj. með 10. gr. í frv., eiga ekki við greinina eins og hún er nú orðin. Hún hefur breyst í meðförum síðan þessar skýringar voru samdar. Minni hl. fjh.- og viðskn. setur fram á þskj. 878 margar brtt. við frv. til l. um Seðlabanka. Þessar till. eru flestar komnar frá eða að hluta til unnar upp úr frv. bankamálanefndar sem prentað er sem fskj. með nál. þeirra minnihlutamanna. Þetta eru brtt. sem eru þess eðlis að ég vil fara örfáum orðum um þær og tel það nauðsynlegt til að varpa ljósi á hvern skilning við í meiri hl. höfum á þeim og því sem í frv. stendur. 1. till. er um birtingu stefnu ríkisstj. til Seðlabankans. Hér er í raun um endurtekningu á ákvæðum Ólafslaga að ræða. Í 2. gr. þeirra laga er gert ráð fyrir að skýrsla um þjóðhagsáætlun sé lögð fyrir á Alþingi á hverju hausti. Ljóst er að til þess er ætlast að efni þjóðhagsáætlunar taki m.a. til þeirra atriða sem þessi brtt. gerir ráð fyrir að verði sérstaklega kynnt Seðlabankanum. Að vísu eru það nýmæli að það sé sett beinlínis í lög að birta eigi Seðlabankanum stefnu ríkisstj. en ætla verður að það leiði af ýmsum öðrum ákvæðum laga að ríkisstj. komi markmiðum sínum í efnahagsmálum á framfæri við þær ríkisstofnanir sem ætlað er að annast framkvæmd stefnunnar. Það er ekki aðalatriðið hvort þessi markmið séu kynnt ársfjórðungslega, oftar eða sjaldnar. Meginatriðið er að sjálfsögðu að stefnan sé ætíð skýr. Af þessari ástæðu er lögfesting þessarar brtt. að okkar dómi ekki nauðsynleg. Hún er hins vegar allrar athygli verð og það er rétt að leggja áherslu á að reynt sé að bæta vinnubrögð við gerð þjóðhagsáætlunar enn frekar. 2. brtt. er við 6. gr., þ.e. að Seðlabankinn taki við innlánum frá innlánsstofnunum. Hér er m.a. lagt til að viðskiptabönkum, sem hafa með sér takmarkað samstarf, verði heimilt að hafa sameiginlegan viðskiptareikning hjá Seðlabankanum. Þessi möguleiki er fyrir hendi í frv. en í lokamálsgrein 6. gr. segir að Seðlabankinn skuli setja nánari reglur um viðskipti sín við innlánsstofnanir. Það er því ekkert sem mælir gegn sameiginlegum viðskiptareikningi t.d. tveggja viðskiptabanka hjá Seðlabankanum hafi þeir með sér samstarf. Þetta mun þó ekki hafa tíðkast samkvæmt gildandi lögum. En samkvæmt orðanna hljóðan er ekkert í lögunum sem kemur í veg fyrir að unnt sé að semja um slíka reikninga við bankann. Það má ekki álykta svo að Lánastofnun sparisjóðanna einni sé heimilt að koma fram gagnvart Seðlabankanum í viðskiptum sem fulltrúi margra innlánsstofnana. Ástæða þess að hún er sérstaklega til tekin er ósk sparisjóðasambandsins sem fram er komin vegna þess að hér er um nýja stofnun að ræða sem nauðsyn ber til að treysta verulega í sessi. Jafnframt er hér lagt til að í stað Seðlabankans verði það ráðherra sem setji nánari reglur um viðskipti Seðlabankans við innlánsstofnanir samkvæmt 6. gr. frv. Þessari hugsun skýtur víða upp í brtt. hv. þm. í minni hl. nefndarinnar og má sem dæmi nefna brtt. við 7. og 8. gr. frv. Vissulega getur verið nauðsynlegt að draga nokkuð úr áhrifavaldi Seðlabankans. En það er hins vegar að sjálfsögðu ekki ætlunin að Seðlabankinn verði deild í viðskrn., eins og sumar af þessum till. virðast næstum gera ráð fyrir. Seðlabankinn á að vera sjálfstæð stofnun og annast framkvæmd þeirra markmiða sem ríkisstj. setur í efnahagsmálum, einkum þeim er lúta að framvindu peningamála. Honum ber að hafa nokkurt sjálfstæði um það hvernig hann hagar þessari framkvæmd. Í því efni skal hann gæta ákvæða 4. gr. sem fjallar um samstarf ríkisstjórnar og bankans. Þar segir í frv., herra forseti: "Í öllu starfi sínu skal Seðlabankinn hafa náið samstarf við ríkisstjórnina og gera henni grein fyrir skoðunum sínum varðandi stefnu í efnahagsmálum og framkvæmd hennar. Sé um verulegan ágreining við ríkisstjórnina að ræða er seðlabankastjórn rétt að lýsa honum opinberlega og skýra skoðanir sínar. Hún skal engu að síður telja það eitt meginhlutverk sitt að vinna að því að sú stefna, sem ríkisstjórnin markar að lokum, nái tilgangi sínum. Seðlabankinn skal eigi sjaldnar en tvisvar á ári senda ráðherra grg. um þróun, horfur í peningamálum, greiðslujafnaðar- og gengismálum." Það er auðvitað nauðsynlegt að Seðlabankinn sé í takt við ríkisstjórnina á hverjum tíma. Seðlabankinn verður að kappkosta að hafa gott samstarf við ríkisstjórnina um framkvæmd. þeirrar peningamálastefnu og efnahagsstefnu sem ríkisstjórn markar á hverjum tíma. Taki bankaráð Seðlabankans mikilvæga ákvörðun sem ráðherra telur brjóta gegn sinni skoðun er ótvírætt að hann getur lagt fyrir bankann að breyta þessari ákvörðun, enda er honum falin yfirstjórn bankans ásamt bankaráði samkvæmt frv. Um 4. brtt. vil ég segja þetta: Hún fjallar um innlánsbindingu og þar er um ýmsar breytingar að ræða frá frv. Stærsta breytingin er fólgin í því að niðurlagsákvæði greinarinnar er fellt brott. Þar segir að Seðlabankanum sé heimilt að setja innlánsstofnun reglur um lágmark eða meðaltal lauss fjár sem þeim ber ætíð yfir að ráða. Ekki er ljóst hvers vegna þetta er lagt til af hv. flm. en vera kann að hér sé um mistök að ræða. Um aðrar breytingar má almennt segja að þær feli í sér takmörkun á notkun þess stjórntækis sem felst í bindingu Seðlabanka á innlánsfé eða ráðstöfunarfé innlánsstofnana. Um það er ekki ágreiningur að takmarka ber notkun þessa stjórntækis frá því sem gildandi lög heimila. Í frv. og brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. er gert ráð fyrir að svo verði gert. Má þar nefna að bindingu má einungis beita þegar sérstaklega stendur á og er þetta orðalag skýrt í athugasemdum á þann hátt að þessu stjórntæki skuli aðeins beitt þegar telja megi að önnur stjórntæki dugi ekki til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Þá leggur meiri hl. nefndarinnar til að binding skv. 9. gr. verði felld brott og jafnframt sérstök binding skv. 42. gr. frv. Verði þessar breytingar lögfestar er ekki unnt að skýra vilja Alþingis á annan veg en að takmarka beri bindingu frá því sem nú tíðkast. Slík afgreiðsla verður að teljast fullnægjandi. 8. brtt. við 13. gr. frv. má ekki líta á eina sér. Hún verður að skoðast í tengslum við önnur ákvæði kaflans um innlend viðskipti Seðlabankans. Ef ákvæði kaflans eru skoðuð með hliðsjón af brtt. meiri hl. má segja að brtt. minni hl. sé að mestu ástæðulaus. Um 9. brtt. er þetta að segja: Þessi brtt. felur í sér afskaplega erfitt stjórnarmunstur innan Seðlabankans og vekur þá spurninguna hvers vegna minni hl. leggur ekki einfaldlega til að skrefið verði stigið til fulls og bankaeftirlitið gert að sjálfstæðri stofnun, sem líka hefði mjög vel getað komið til greina. Niðurstaðan varð samt sú hjá meiri hl. að ekki sé ástæða til að fjölga ríkisstofnunum og betra sé að kveða á um aukin og virkari afskipti ráðuneytis og ráðherra af starfsemi bankaeftirlitsins með stofnun sérstakrar samstarfsnefndar. Um 9. brtt., upplýsingaskylduna, er þetta að segja: Þessi brtt. felur einungis í sér þá breytingu að bankaeftirlitið hafi lögboðna upplýsingaskyldu gagnvart ráðherra. Slík skylda er fyrir hendi hvort sem ákvæðið er tekið upp í frv. eða ekki. Jafnframt má minna á niðurlagsákvæði 18. gr. frv. en það má alls ekki skilja þannig að þar séu lögfest að öllu leyti samskipti bankaeftirlitsins við ráðuneytið. Um brtt. 10 a. má vísa til þess sem sagði undir 9. tölulið. Brtt. 10 c. felur í sér eðlilegar reglur um starfsskyldur þeirra sem starfa hjá bankaeftirliti Seðlabankans. Þær hafa víðtækara gildi og ættu að ná til ýmissa annarra starfsmanna bankans. Á hinn bóginn á þetta ákvæði illa heima í frv. Því má ekki heldur gleyma að lög nr. 38 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, virðast hiklaust eiga að ná til starfsmanna ríkisstofnunar eins og Seðlabankans. Þar er að finna nú þegar sett lagaákvæði sem eiga að varna hagsmunaárekstrum. Af þessum sökum tel ég nægilegt að ákvæði þess efnis, sem brtt. felur í sér, verði sett í reglugerð um Seðlabankann og taki þá jafnframt til annarra starfsmanna eftir því sem við á. Ég tel að ráðherra ætti vel að geta staðfest að þessa verði gætt við samningu reglugerðarinnar. Brtt. 12 a. og b. er að finna í frv. til laga um verðbréfamiðlun og það er óþarfi að lögfesta sömu ákvæðin tvisvar á sama þingi. Brtt. 12 c. er um kreditkortin. Samkvæmt upplýsingum viðskrn. er unnið að samningu reglna um greiðslukort hjá Verðlagsstofnun. Þar mun verða gert ráð fyrir að Verðlagsstofnun fylgist með þessum viðskiptum og það er ástæðulaust að samþykkja lagaákvæði sem gengur í aðra átt en þessi framvinda mála. Á það ber einnig að líta að óeðlilegt er að taka út eina tegund lánsviðskipta og setja undir eftirlit bankaeftirlitsins en láta t.d. hefðbundin afborgunarkjör í verslunum eiga sig. Varðandi till. þeirra um að bankaeftirlitinu beri skylda til að veita ráðgjöf er þess að geta að sjálfstæð ráðgjöf og eftirlit fara tæplega saman innan einnar og sömu stofnunar. Æskilegt er að þannig sé búið um hnútana við rekstur innlánsstofnana að þar sé fyrir hendi staðgóð þekking og reynsla á slíkum rekstri. Þá má minna á Tryggingasjóð sparisjóða sem ætlað er að veita sparisjóðum þá þjónustu sem brtt. gerir ráð fyrir að bankaeftirlitið veiti. Um brtt. 15 a.: Með orðalaginu "stjórn innlánsstofnunar" er vitaskuld átt við bankaráð viðskiptabanka og félagsstjórn annarra innlánsstofnana. Varðandi 16. brtt., þar sem kveðið er á um innlánsstofnun sem stofnar útibú, afgreiðslu, þá er sú breyting óþörf, því að heimildir bankaeftirlitsins í þessu efni eru þegar fyrir hendi skv. 17. gr. frv. Um brtt. 17-20 er það að segja að varðandi launakjör kemur til greina að minna á sérstöðu Seðlabankans í stjórnkerfinu og nauðsyn nokkurs sjálfstæðis bankans. Varðandi 21. till.: Í athugasemdum með frv. kemur fram að ætlunin sé að setja reglur, sem brtt. felur í sér, í reglur um gerð ársreiknings. Hér er um sömu till. að ræða og í viðskiptabanka- og sparisjóðslögum. Þar hefur við útgáfu reglna um gerð ársreiknings verið staðið að öllu leyti við þau loforð sem viðskrh. gaf á Alþingi um þetta atriði fyrri hluta árs 1985. Um 22. brtt. varðandi arðgreiðslur Seðlabankans ber þess að geta að það getur verið óskynsamlegt að hirða allan hagnaðinn af Seðlabankanum á hverju ári. Hvernig fer þá ef tap kemur? Á þá að greiða tapið úr ríkissjóði? Meiri hl. velur þá leið að taka helming hagnaðarins, ef um hann er að ræða, en láta Seðlabankanum eftir hinn helminginn, m.a. til að mæta rekstrartapi í næstu framtíð. Með þessu verða tekjur ríkissjóðs af Seðlabankanum einnig jafnari. Ég hef hér fjallað í nokkuð löngu máli um brtt. minni hl. Það hef ég talið nauðsynlegt til að sýna fram á að margt, sem í þeim felst, felst einnig í frv. og hefur verið unnið upp úr þeim stofni sem bankamálanefnd lagði til á sínum tíma. Jafnframt hef ég talið nauðsynlegt að gera þetta svona ítarlega til þess að síðar verði ekki gagnályktað þannig að með því að fella þessar brtt. minni hl. sé verið að afneita ýmsu í efni þeirra sem er gagnlegt og felst þegar í frv. Að lokum vil ég þakka fjh.- og viðskn. gott samstarf við meðferð þessa frv. Við höfum unnið mjög vandlega og með opnum huga að þessari vandasömu lagasetningu.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. við frv. til laga um Seðlabanka Íslands, sem eru á þskj. 878, og vísa að öðru leyti til nál. minni hl. fjh.- og viðskn., þ.e. þess sem hér stendur og hv. þm. Svavars Gestssonar, á þskj. 877. Ég vil fyrst rifja upp aðdraganda þessa máls í fáum orðum. Í júlímánuði 1981 skipaði þáv. viðskrh. Tómas Árnason fimm manna bankamálanefnd. Í skipunarbréfi nefndarinnar sagði að henni væri falið "að endurskoða allt bankakerfið, þar á meðal löggjöfina um Seðlabanka Íslands og hlutverk hans, með það að markmiði að mynda stærri og virkari heildir og einfalda bankakerfið innan ramma heilsteyptrar löggjafar um viðskiptabanka". Bankamálanefnd vann allmikið starf og skilaði ítarlegri grg., lýsti þar markmiðum þess starfs og gerði grein fyrir hverjar helstu breytingar væru frá gildandi löggjöf um Seðlabanka. Í þeirri grg. kemur fram að nefndin leggur áherslu á þessi markmið: 1. Að því er stefnt að rekstur Seðlabankans verði bundinn í ríkari mæli en verið hefur við hefðbundin verkefni seðlabanka, eins og þar segir. Áhersla er á það lögð að bankinn verði banki ríkissjóðs, annarra við skiptabanka, en ekki peningastofnana almennt. 2. Boðað er mjög mikilvægt nýmæli í peningamálastjórn þar sem segir: "Fellt er niður vald Seðlabankans til að setja almennar reglur um innláns- og útlánsvexti", sem eiga þá meira að ráðast af framboði og eftirspurn á markaði og með samkeppni viðskiptabanka innbyrðis. Þó var gert ráð fyrir íhlutunarrétti Seðlabanka að því er varðar vaxtamun inn- og útlána. 3. Þarna var gert ráð fyrir verulegri innlánsbindingu áfram í tengslum við afurðalán. Frá því að þetta kom fram frá nefndinni hefur sú breyting orðið á, löngu tímabær, að afurðalánin færist til viðskiptabanka, sem hlýtur að gerbreyta afstöðu manna til þeirra bindiskylduákvæða sem hefðbundin voru í íslenskri löggjöf. 4. Stefnt skyldi að stórauknu sjálfstæði bankaeftirlitsins sem þó héldi stöðu sinni innan Seðlabankans, en sem sjálfstæð stofnun. Loks var lögð á það áhersla að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra í stjórn bankans með því að setja strangar skorður við því að bankastjórar Seðlabankans gegni öðrum launuðum störfum, taki þátt í stjórnun fyrirtækja eða stofnana utan banka. Þá voru sett nýmæli að því er varðaði skattgreiðslur bankans eða ráðstöfun á hagnaði hans. Þetta voru í stórum dráttum meginatriði þeirra till. sem frá bankamálanefnd komu. Það er svo aftur athyglisvert að í meðförum málsins síðar, bæði í viðskrn. og reyndar inni í Seðlabanka, hafa upphaflegu tillögur bankamálanefndarinnar breyst mjög í meðförum þannig að ljóst er að í mörgum tilvikum er ekki fylgt þeirri stefnu sem bankamálanefndin sjálf hafði sett á blað. Þannig var í ýmsum greinum slakað mjög á kröfum um hreinar línur og skýra verkaskiptingu milli verkefna hefðbundins seðlabanka og hins vegar þess banka sem við þekkjum sem greinilega hafði farið langt út fyrir verksvið og hefðbundin valdsvið seðlabanka í annan stað og það er ekki hvað þýðingarminnsta breytingin. Er ljóst að meiri hluti núverandi ríkisstj. hefur fallið frá yfirlýstri stefnu ríkisstj. og þá sér í lagi stefnu hæstv. fjmrh. um að vextir skuli ráðast af framboði og eftirspurn og stigið aftur til fyrra horfs um að auka valdsvið Seðlabankans að því er varðar vaxtaákvarðanir. Í þriðja lagi má á það benda að í frv. eins og það lá fyrir áður en umfjöllun fjh.- og viðskn. hófst var gert ráð fyrir að Seðlabankinn hefði sjálfdæmi nánast um innlánsbindingu, þ.e. hlutfall innlánsbindingar var ekki lögbundið og skyldi það vera á valdi bankans að ákveða það. Þá er á það að líta að frá tillögum nefndarinnar, sem beindust allar í þá átt að auka sjálfstæða stöðu bankaeftirlitsins, hefur verið horfið í allt of ríkum mæli að okkar mati og tillögum bankamálanefndar um meðferð á hagnaði og skattgreiðslu Seðlabankans breytt í mjög veigamiklum atriðum. M.a.s. hafði verið vikið frá þýðingarmiklum ákvæðum sem kveða á um það að bankastjórnin og bankastjórarnir sæti ströngum kröfum um að koma í veg fyrir hagsmunaárekstur og jafnvel veittar undanþágur frá almennum grundvallarreglum um starfshætti og starfsaðstöðu bankastjórnar. Því er ekki hægt annað en að draga af þessu þá ályktun að í meðförum, hvort heldur er viðskrn. eða Seðlabankans sjálfs, er hægt að nefna mörg dæmi þess að vikið er frá þeim grundvallarreglum sem stýrðu starfi bankamálanefndarinnar og hvað eftir annað fallið frá sjálfsögðum reglum í þágu eiginhagsmuna eða forréttindasjónarmiða bankastjórnarstofnunarinnar. Þetta á bæði við um skattmeðferðina, meðferðina á hagnaðinum og ákvæðin um að reglur, sem bankastjórarnir eiga að sæta framvegis, skuli ekki taka til þeirra sem nú gegna embætti, svo fjarstæðukennt sem slíkt er í löggjöf. Þetta á við um bankaeftirlitið og um grundvallarreglurnar um að reyna að fylgja stranglega reglum um hlutverk miðbanka. Brtt. þær, sem við hv. þm. Svavar Gestsson flytjum einkennast af því að við viljum taka meira tillit en meiri hl. hefur gert til hinna upphaflegu tillagna bankamálanefndar í veigamiklum atriðum, engan veginn þó í öllum atriðum, og teljum þess vegna að tillögur okkar séu meira í samræmi við grundvallarsjónarmið um starfsemi Seðlabanka. Í hinum gömlu og gildandi lögum frá 1961 um Seðlabanka gætti nokkurrar tvíhyggju að því er varðaði stöðu bankans í stjórnkerfinu. Segja má að uppi séu aðallega tvenns konar sjónarmið í því efni ef við lítum til reynslu og löggjafar grannþjóðanna sem lengri reynslu hafa á þessu sviði. Annað sjónarmiðið er það að Seðlabankinn eigi að starfa sem allra sjálfstæðust stofnun innan peningamálastjórnkerfis hvers lands. Í því felst að honum séu settar mjög almennar en takmarkandi reglur en bankinn hafi síðan innan ramma þeirra reglna í sínum höndum stjórntæki til þess að fylgja sjálfstæðri peningamálastefnu, sjálfstæðri í þeim skilningi að hún getur jafnvel gripið inn í og vegið upp á móti ef stefna ríkisstjórnar reynist að mati hins sjálfstæða banka tilslökunarsöm eða ábyrgðarlaus í efnahagsmálum. Þessu sjónarmiði fylgir það að bankinn eigi að vera sem sjálfstæðastur, starfssvið hans eigi að vera mjög takmarkað, þröngt skilgreint, en innan ramma þess eigi hann hins vegar að hafa yfir að ráða öflugum stjórntækjum sem dugi til þess að hann geti framfylgt nokkuð sjálfstæðri stefnu. Hitt sjónarmiðið í þessum efnum er þvert á móti að bankinn eigi fremur að vera eins konar hjálpartæki í höndum sitjandi ríkisstjórnar hverju sinni, ráðgjafarstofnun, en hann eigi ekki að hafa vald til sjálfstæðrar stefnumótunar í peningamálum sem gæti verið í andófi við ríkjandi stefnu ríkisstjórnar. Í gildandi lögum er reynt að fara bil beggja í þessum efnum og það er grundvallaratriði að því er varðar löggjöfina í þessu efni. Þannig segir í grg. með lagasetningunni frá 1960-1961 um 4. gr., með leyfi forseta: "Grein þessari er ætlað að skilgreina stöðu Seðlabankans gagnvart ríkisvaldinu. Hér er um þrjú meginatriði að ræða: 1. að bankinn skuli hafa nána samvinnu við ríkisstjórn og gera henni grein fyrir skoðunum sínum, 2. að bankanum sé rétt sem sjálfstæðum sérfróðum aðila að halda fram skoðunum sínum opinberlega, jafnvel þótt um ágreining við ríkisstjórn sé að ræða, 3. að endanlegt ákvörðunarvald um stefnu í efnahagsmálum hljóti þó ætíð að vera hjá ríkisstjórninni og undir það hljóti Seðlabankinn ætíð að beygja sig að lokum." Með þessum hætti var reynt að fara bil beggja, sniðganga grundvallarvandann. Seðlabankinn var að löggjöfinni til reyndar hvorki sjálfstæður né heldur deild í ráðuneyti. Til hans er gerð sú krafa að hann lýsi ágreiningi sínum við ríkisstjórn ef hann er fyrir hendi en samt að lokum að hann beygi sig undir ákvarðanir stjórnvalda. Á þessum tæpa grundvelli hefur starf bankans verið byggt síðan og reynslan sýnir okkur að með því að fara þarna bil beggja höfum við kannske hreppt kosti hvorugs kerfisins. Það er alveg augljóst af greinargerð bankamálanefndarinnar að hún er með tillögum sínum um afdráttarlausara og skýrara og takmarkaðra valdsvið að reyna að koma til móts við og taka tillit til þeirrar gagnrýni sem bankinn hefur sætt á undanförnum áratugum. Það fer ekki fram hjá neinum manni að Seðlabankinn er mjög umdeild stofnun sem er kannske óvenjulegt að mörgu leyti og að gagnrýni á þennan banka hefur farið vaxandi á undanförnum árum. Sú gagnrýni hefur beinst að því að verksvið bankans, sem var ekki nægilega skýrt skilgreint í lögum, hefur í reynd verið túlkað allt of vítt þannig að hann hefur smám saman orðið eins konar ríki í ríkinu. Útþensla bankans hefur verið mikil. Frá því að þessi banki var ein skúffa í Landsbankanum í upphafi hefur hann vaxið í það að vera gífurlega fjölmenn stofnun með mjög fjölmennu sérfræðingaliði og afskipti bankans af málum ná langt út fyrir hefðbundið verksvið seðlabanka. Kannske er meðhöndlunin á þessu frv. og á áliti bankamálanefndar, m.a. að tilstuðlan seðlabankavaldsins, eitt skýrasta dæmið um þetta. Fjölgun starfsmanna bankans er annað dæmi. Nefna má enn sem dæmi um þetta seðlabankabygginguna frægu sem sýnir að bankinn hegðar sér eins og ríki í ríkinu og ráðstafar eigin fé sínu og hagnaði nánast að vild. Það er ekki eitt af hlutverkum seðlabanka að vera rekinn sem gróðastofnun. Engu að síður kennir reynslan okkur, ekki síst ef við lítum á hagnaðartölur bankans á undanförnum árum, að bókfærður hagnaður hans hefur farið síminnkandi þrátt fyrir sívaxandi umsvif og eignamyndun Seðlabankans á umliðnum árum segir sína sögu um það að hagnaður hefur verið verulegur. Enn eitt dæmi um gagnrýni á stjórn bankans byggir á grundvallarhugmyndum um hagsmunaárekstur. Þannig hefur það verið harðlega gagnrýnt að aðalbankastjóri bankans frá upphafi hefur jafnframt gegnt fjölmörgum öðrum trúnaðarstörfum innan hins opinbera geira og þá ber sér í lagi að nefna formennsku hans fyrir stjórn Landsvirkjunar sem er stærsti viðtakandi erlendra lána í íslensku efnahagslífi og þess vegna eitt stærsta, hrikalegasta dæmið um augljósan og ólíðanlegan hagsmunaárekstur sem hægt er að finna í íslensku stjórnkerfi. Þetta eru nokkur dæmi um gagnrýnina sem beint hefur verið að Seðlabankanum og ég árétta, herra forseti: Það var ljóst af tillögum bankamálanefndar að hún tók þessa gagnrýni alvarlega og vildi reyna með ýmsu móti að taka tillit til hennar og setja strangari reglur sem hefðu þýtt að bankinn hefði ekki eins og áður farið út fyrir verksvið sitt. Í gildandi seðlabankalögum hefur lengi veri heimild fyrir bankann til að beita sér fyrir stofnun verðbréfamarkaðar. Sú heimild var hins vegar ekki nýtt og hefur það eitt með öðru átt sinn þátt í því að bankinn hefur ekki haft yfir að ráða stjórntækjum sem dygðu honum til vitiborinnar og árangursríkrar stjórnunar í peningamálum. Þessa stundina erum við einnig á Alþingi að fjalla um frv. til laga um verðbréfamiðlun og verðbréfamarkað sem er væntanlega rétt að líta á í nánu samhengi við afgreiðslu seðlabankalaganna vegna þess að kaup og sala verðbréfa á almennum markaði er eitt af þýðingarmestu stjórntækjum miðbanka í flestum hagkerfum til þess að hafa áhrif í þá átt að jafna út sveiflur á fjármagnsmarkaði og að nokkru leyti til þess að hafa áhrif á þróun peningamagns í umferð. Herra forseti. Ég nefndi að Seðlabankinn hefur sætt sívaxandi gagnrýni úr ýmsum áttum sem beinist einkum að síþenslu bankans sem skriffinnskukerfis, sérfræðingaveldis, og hagsmunaárekstrum stjórnenda bankans. Sem dæmi um það má kannske nefna að samskipti Seðlabankans við viðskiptabankana hafa í mörgum tilvikum ekki verið í æskilegu formi. Sem dæmi um þetta vil ég nefna að í starfi fjh.- og viðskn. var leitað umsagna bankaráða viðskiptabankanna um frv. í þeirri mynd sem það lá fyrir þegar nefndin fékk það til umfjöllunar. Þar komu fram ýmsar gagnlegar ábendingar en ég vil sérstaklega staldra við eina umsögnina sem er frá Alþýðubankanum og tel að hún sé þess eðlis að hún verðskuldi að komast í þingskjöl í tilefni af afgreiðslu þessa máls. Þar segir, með leyfi forseta: "Við lestur III. kafla frv. - III. kafli fjallar um innlend viðskipti Seðlabankans - verður fyrst fyrir að láta þá skoðun í ljósi að ekki geti talist heillavænlegt í lýðfrjálsu landi að nokkur sú stofnun sé til sem sé nokkurs konar ríki í ríkinu. Enn fremur verður að telja raunhæft að gera kröfu til þess að þeir sem veitt eru ríkuleg réttindi hafi jafnframt miklum skyldum að gegna. Réttindi og skyldur hefur löngum þótt rétt að spyrða saman. Í III. kafla umrædds frv. er það síður en svo gert. Þar eru réttindi, sjálfsákvörðunarréttur Seðlabankans, þungamiðja." Sjálfsákvörðunarréttur bankans þungamiðjan, sbr. Seðlabankinn setur nánari reglur um viðskipti sín skv. þessari grein. Seðlabankinn setur nánari reglur um grundvöll og framkvæmd innlánsbindingar skv. 1. og 2. mgr. Seðlabankinn ákveður vexti af innlánum við bankann og af lánum sem hann veitir. Að vísu kemur hér fyrir á einum stað að ákvarðanir Seðlabankans skuli þó skylt að birta í Lögbirtingablaðinu. Ég held að það sé nokkuð til í þessari gagnrýni frá Alþýðubankanum. Ég held hún styðjist við þó nokkur rök og ég tel það miður að í stað upphaflegs ásetnings bankamálanefndarinnar um að takmarka valdsvið bankans, setja honum takmarkandi almennar reglur, hefur í staðinn komið sú viðleitni stjórnarliða, væntanlega undir þrýstingi frá þessari voldugu stofnun sjálfri, um það að slaka þar aftur á klónni. Herra forseti. Ég sagði: Viðleitni bankamálanefndarinnar var sú að taka mark á þeirri gagnrýni, málefnalegu gagnrýni, sem að Seðlabankanum hefur verið beint og taka tillit til hennar með því að setja honum einfaldari og skýrari reglur. Ég geri líka ráð fyrir því að þessi viðleitni bankamálanefndarinnar hafi stafað af nokkurri viðurkenningu á því hversu mjög peningamálastjórn á Íslandi hefur raunverulega verið í skötulíki á undanförnum árum og sér í lagi seinasta hálfan annan áratug þrátt fyrir það að Seðlabankinn sem slíkur, sem með þessi mál á að fara, hefur eflst og þanist út að mannafla, tækniliði og fjármunum. Ef ætti að nefna stærstu dæmin um það hvernig peningamálastjórnin hefur mistekist er auðvitað að nefna vaxtapólitíkina sjálfa. Lengst af, eða fram til ársins 1979, var það staðreynd að vextir á Íslandi voru ákveðnir langt undir verðbólgustigi, þ.e. raunvextir voru neikvæðir, stundum u.þ.b. 20% og jafnvel meira á einstökum tímabilum. Spurningin er: Var þetta stefna Seðlabankans eða var þetta eingöngu stefna ríkisstjórna? Seðlabankanum bar skylda til að gagnrýna stefnu ríkisstjórnar og lýsa ágreiningi ef hann var einhver. Þess kunna að vera dæmi að þessi pólitík hafi verið gagnrýnd en engu að síður var hún framkvæmd með hörmulegum afleiðingum fyrir íslensk efnahagsmál. Þetta leiddi af sér í fyrsta lagi hrun innlendrar sparifjármyndunar, í annan stað að leitað var í sívaxandi mæli til erlendra lánardrottna um fjármögnun fjárfestingar og framkvæmda í landinu. Í þriðja lagi þýddi þetta bankarán á eignum sparifjáreigenda, almennings í landinu. Í fjórða lagi þýddi þetta gífurlega tilfærslu, oft á tíðum frá hinum efnaminni og til hinna efnameiri eða þeirra sem betri höfðu aðstöðu, í gegnum það að lán breyttust í styrki. Í fimmta lagi mætti nefna að með þessari peningamálastjórn var raunverulega ekki við að styðjast neinn raunhæfan mælikvarða á arðsemi fjárfestingar. Afleiðingar þess blasa við í hrikalegum mistökum opinberrar fjárfestingarstjórnar, þ.e. í fjárfestingum upp á tugi milljarða sem raunverulega skiluðu okkur aldrei viðunandi arði. Peningamálastjórn sem byggir á slíkum sandi er ekki gæfuleg enda reyndar ekki lengur umdeilt að á þessu tímabili var heilbrigt efnahags- og atvinnulíf á Íslandi raunverulega keyrt um koll, þ.e. grundvellinum var kippt undan eðlilegum og heilbrigðum rekstri fyrirtækja og allri eðlilegri áætlunargerð á grundvelli fyrirtækja eða opinberra aðila um fjárfestingu og rekstur. Með þessu móti var líka sjálfgefið að öll stjórnun á peningamálum, sér í lagi á peningamagni í umferð, varð að sjálfsögðu haldlaus. Þegar vextir eru neikvæðir, þegar sparifjármyndun fer svo hratt rýrnandi og þegar innstreymi erlends lánsfjár er svo hóflaust og þegar ríkissjóður sjálfur er rekinn með gegndarlausri peningasláttu í Seðlabanka er náttúrlega ekki von á góðu um árangurinn. Þessi dæmi nægja til að sýna að stjórnun peningamála, sem Seðlabankinn lögum samkvæmt bar helst ábyrgð á, hefur verið einhver veikasti hlekkurinn í efnahagsmálastjórn Íslendinga frá því að bankinn var stofnaður. Sér í lagi hefur þó þessi óstjórn ágerst á seinni árum. Hitt kann að vera umdeilanlegt hvort hægt er að gera bankann sem slíkan eða löggjöfina um hann ábyrga fyrir þessum mistökum eða hvort hún er alfarið á herðum þeirra stjórnmálamanna sem með völdin hafa farið. Ljóst er að það hlýtur að vera eitt meginmarkmið lagasetningar um Seðlabankann að endurmeta þessa reynslu og þá um leið að spyrja sjálfan sig hvað það sé að því er varðar löggjöfina, starfsreglurnar, sem við þurfum að breyta til þess að stuðla að því að mistök af þessu tagi endurtaki sig ekki í framtíðinni. Og þá hygg ég að svarið við því sé fyrst og fremst það að við eigum að fara þá leið að fá Seðlabankanum í hendur afdráttarlaus og öflug stjórntæki til peningamálastjórnunar. Það á að setja honum almennar takmarkandi reglur en síðan ætlast til þess að Seðlabankinn hafi nokkurt sjálfræði í að beita þessum tækjum skv. þeim markmiðum efnahagsmálastjórnar sem banki og ríkisstj. eru sammála um. Þessi stjórntæki eru auðvitað áhrif á mótun vaxtastefnu, beiting bindiskyldu í peningamálastjórnunarskyni en ekki til þess að fjármagna afurðalán, kaup og sala á verðbréfamarkaði til þess að jafna sveiflur og náttúrlega að lokum hið sígilda stjórntæki, sem að vísu hefur dugað lítt hér á landi, þ.e. fortöluvald og samningavald bankans við viðskiptabanka um útlánaþök. Auk þess er að sumra mati æskilegt að bankinn hafi valdsvið til þess að hafa takmarkandi áhrif á hömlulausa sláttumennsku erlendra lána. Það er með hliðsjón af þessari almennu gagnrýni og þeim grundvallarreglum sem bankamálanefndin upphaflega setti sér sem við hv. þm. Svavar Gestsson höfum flutt okkar brtt. Mun ég nú víkja nánar að þeim. Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn., hv. þm. Páll Pétursson, sýndi okkur þann heiður að fara nokkrum orðum um þær till. flestar þannig að þær hafa út af fyrir sig þegar verið kynntar úr þessum ræðustól. En þau orð voru kannske ekki þess eðlis að þau dygðu í öllum tilvikum til þess að kynna þær á hlutlægan máta. Þess vegna langar mig til þess að renna skjótlega yfir þessar till. Við leggjum til að á eftir 3. gr. komi ný grein sem skuldbindi ríkisstj. í ársbyrjun og ársfjórðungslega til að birta Seðlabankanum stefnu ríkisstj. og markmið í peninga- og efnahagsmálum, um hluti eins og peningamagn í umferð, raunvaxtastig, markmið varðandi viðskiptajöfnuð, útlána- og innlánaþróun o.s.frv. Það á síðan að vera hlutverk bankans, með þeim stjórntækjum sem hann hefur skv. lögum, að framfylgja þessari stefnu. Hv. þm. Páll Pétursson taldi að í Ólafslögum væri nægilega fyrir þessu séð með ákvæðum um birtingu þjóðhagsáætlana með fjárlögum, en þar eru birtir ákveðnir kaflar frá Seðlabankanum um peningamálastjórn. Þessar röksemdir hv. þm. duga ekki vegna þess að þetta ákvæði er af okkar hálfu fyrst og fremst sett vegna okkar reynslu af því að þegar orðin mistök blasa við í peningamálastjórninni er það venjan að þeir kenna hvor öðrum um, annars vegar ríkisstjórnin og hins vegar stjórnendur Seðlabankans, af hverju svo illa tókst til. Þessi till. okkar er þess vegna fyrst og fremst til þess að koma á skýrari verkaskiptingu, að það fari ekki á milli mála að ríkisstjórnin geti ekki skotið sér á bak við embættismenn. Henni sé skylt að birta stefnu sína og síðan geti hún þá gengið að því að gera stjórnendur Seðlabankans ábyrga fyrir framkvæmdinni. Brtt. við 6. gr. eru tvíþættar. Annars vegar er nákvæmari skilgreining á hugtakinu innlánsstofnun, sem menn geta væntanlega orðið sammála um, en hins vegar er ráð fyrir því gert að viðskiptabankar, sem vilja hafa með sér takmarkað samstarf, geti átt sameiginlega viðskiptareikninga hjá Seðlabanka. Hv. þm. Páll Pétursson heldur því fram að þetta sé hvergi bannað í lögum. Það er einmitt það. Við viljum hins vegar að rétturinn til þessa sé afdráttarlaus í lögum þannig að viðskiptabankar geti eftir þessu leitað og teljum það nauðsynlegt í ljósi reynslu. Að því er varðar 8. gr. viljum við sérstaklega taka það fram hvers vegna við skilgreinum hámark innlánsbindingarheimildar Seðlabankans við 15% en t.d. ekki 10%. Skýringin er sú að við leggjum til að 9. gr. frv. falli niður en þar var gert ráð fyrir viðbótarskyldu innlánsstofnana til þess að ráðstafa allt að 10% af innlánsfé viðskiptabanka til þess að eiga ríkistryggð verðbréf og er raunverulega partur af bindiskyldu. Við leggjum til að þetta verði fellt niður þannig að þar með verði hámarkið aðeins 15%. Aðalatriðið er þetta að við viljum ekki selja Seðlabankanum sjálfdæmi um það hversu innlánsbindingin megi vera hátt hlutfall, þ.e. að hann hafi ótakmarkað vald til þess. Við teljum rétt að löggjafinn setji hina almennu reglu. Það segir sig hins vegar sjálft að innan þessarar tiltölulega víðtæku heimildargreinar verður að ætlast til þess að Seðlabankinn hafi sjálfstætt ákvörðunarvald um að beita tækjum sínum til þess að hafa áhrif á framboð og eftirspurn lánsfjár og jafna út sveiflur á markaðnum. Við venjulegar kringumstæður - ef þannig er stjórnað í landinu að peningamálastefnur séu í einhverju samræmi við prinsipfasta almenna efnahagsstefnu - gerum við ráð fyrir því að sjaldan þurfi til þess að koma að nýta þessa lágmarksheimild að fullu. Við leggjum á það mikla áherslu að óheimilt sé að mismuna innlánsstofnunum að því er varðar fjárbindinguna og í annan stað að með öllu sé óheimilt að ráðstafa því fé, sem bundið er skv. þessari grein, til útlána. Það mun vera einsdæmi í veröldinni, það kerfi sem við höfum búið við á undanförnum árum, að hafa annars vegar mjög hátt heimildarákvæði til innlánsbindingar en nota það fé, sem bundið er í Seðlabanka að nafninu til undir yfirskini peningamálastjórnar, til fyrirgreiðslu út í efnahagskerfið aftur í formi afurðalána á niðurgreiddum vöxtum. Þetta er dæmi um afglapahátt í peningamálastjórn sem er ein af ótal mörgum öðrum skýringum á þensluáhrifum peningamálastjórnarinnar og verðbólguáhrifum á undanförnum árum. Þá er í þessari grein ákvæði sem óhjákvæmilegt er að hafa bundið í lögum. Það er þetta: "Seðlabankinn greiði eðlilega vexti af bundnu innlánsfé þannig að innlánsbinding hafi sem minnsta röskun í för með sér á starfi innlánsstofnana." Það segir sig sjálft að það er ekki í samræmi við það sjónarmið, að setja beri bankanum almennar starfsreglur, ef hann á að hafa algert sjálfdæmi um það hvort það fé, sem hann bindur af ráðstöfunarfé viðskiptabankanna, ber enga vexti eða lága vexti. Seðlabankinn hlýtur þess vegna að verða skyldaður til að greiða sem samsvarar meðalvöxtum á þetta bundna fé, en við leggjum til að sú ákvörðun verði tekin í samráði við ráðherra til að tryggja að bankinn hafi ekki um það sjálfdæmi. Ella gætu viðskiptabankar varla gegnt starfi sínu ef hámarksákvæðið væri nýtt og það væri bundið og vaxtalaust. Að því er varðar 10. gr. þá er það fljótsagt að hún er trúlega þýðingarmesta greinin í þessari lagasetningu nú. Hún varðar vaxtaákvörðunarvaldið og vaxtastefnuna. Núv. ríkisstj. hefur, sem kunnugt er, boðað þá stefnu að framboð og eftirspurn á lánsfjármarkaði skuli ráða vaxtastiginu. Við höfum nú fengið um nokkurt skeið reynslu af því hvernig samkeppni innlánsstofnana hefur gefist í reynd. Í fyrsta lagi hefur þetta þýtt gífurlega vaxtasprengingu. Það hefur þýtt það að við höfum búið á undanförnum árum við einhverja hæstu raunvexti umfram verðbólgu sem þekkjast og reyndar miklu hærri vexti en nokkur von er til að jafnvel vel rekin fyrirtæki í hefðbundnum atvinnuvegum okkar fái undir risið með eðlilegum ávöxtunarkröfum. Í annan stað hefur þetta þýtt það að verðbréfamarkaður hefur sprottið upp til hliðar við bankakerfið með þeim afleiðingum m.a. að fjármagn nýtist verr en ella oft og tíðum til atvinnulífsins, það fer fram hjá bankakerfinu. Í þriðja lagi er ástæða til að nefna að aðrar almennar forsendur fyrir framkvæmd þessarar stefnu, sem út af fyrir sig er ekkert rangt við í grundvallaratriðum, eru ekki til staðar hér á landi. Ástæðan er einfaldlega sú að ríkisvaldið sjálft beitir valdi sínu svo óþyrmilega að því er varðar fjárfestingarstjórnun í hagkerfinu og tekur í sinn hlut svo stóran hlut af því fjármagni sem unnt er að nota til fjárfestingar - aðallega eru þessir fjármunir erlent fé - að það sem eftir er til ráðstöfunar er svo lítið að það rís ekkert undir því að skapa heilbrigðar forsendur fyrir samkeppni á venjulegum lánamarkaði. Í ljósi þessarar gagnrýni er það mjög athyglisvert og ágreiningslaust við mig og okkur flm. þessara brtt. að nú hefur ríkisstj. fallið frá þessari stefnu, sem hæstv. fjmrh. hefur fyrst og fremst verið talsmaður fyrir, um vaxtafrelsi innlánsstofnana. Þetta kemur ótvírætt fram í orðalagi 10. gr. þar sem segir: "Seðlabankinn getur bundið ákvarðanir innlánsstofnana takmörkunum, m.a. til að tryggja að raunvextir útlána innlánsstofnana verði eigi hærri en þeir eru að jafnaði í helstu viðskiptalöndum Íslands, svo og til að draga úr óhæfilegum vaxtamun milli inn- og úttána." M.ö.o., skv. þessum texta hefur Seðlabankinn sem miðbanki afdráttarlaust vald til íhlutunar um vaxtaákvarðanir. Það er mjög athyglisvert að vita af því, ekki síst með hliðsjón af tillögum, sem nú eru væntanlegar til umræðu hér á hinu háa Alþingi, um stóraukna fjármögnun húsnæðislánakerfisins og bundnar vaxtaákvarðanir þar og viðskipti lífeyrissjóða og ríkisvaldsins. Hafi menn efasemdir um að þetta sé rétt túlkun vil ég aðeins nefna að hv. þm. Svavar Gestsson beindi fsp. um þetta efni til viðskrh. og spurði þá sérstaklega: Telur ráðherra að Seðlabankinn og ríkisstjórn hafi vald til að ákveða vexti skv. 2. málsgr. 10. gr.? Svarið við þeirri fsp. frá viðskrh. er afdráttarlaust. Það hljóðar svo: Þessi möguleiki er fyrir hendi skv. frv. Það er því algerlega afdráttarlaust. Í 13. gr. herðum við á þeim reglum sem við teljum að setja beri um það að Seðlabankinn annist engin viðskipti sem skv. lögum, venju eða eðli máls teljast vera verkefni innlánsstofnana. Ef menn fara yfir þann lista um alla þá sjóði sem varslaðir hafa verið í Seðlabankanum, en þar eiga ekki heima skv. grundvallarreglum um seðlabanka, þá er sá listi langur. Þess munu vera ótal dæmi að Seðlabankinn hafi í reynd hegðað sér eins og viðskiptabanki og jafnvel sem hreinn og beinn viðskiptabanki einstaklinga. Þannig er fullyrt í mín eyru að starfsmenn bankans hafi haft sín ávísanaviðskipti við Seðlabankann sem er náttúrlega hrein óhæfa. Dæmi, sem ég nefndi áður um hagsmunaárekstra stjórnenda bankans að öðru leyti, sýna að þetta er ein af þeim greinum sem þurfa að vera afdráttarlausar. Herra forseti. Þá vil ég aðeins vekja athygli á því að við höfum raunverulega gerbreytt kaflanum um bankaeftirlitið út frá nokkrum grundvallarreglum. Í fyrsta lagi viljum við að bankaeftirlitið verði sjálfstætt. En við getum hins vegar á þessu stigi málsins sætt okkur við að það starfi innan Seðlabankans en þó þannig að það heyri beint undir ráðherra og forstöðumaður sé ráðherraskipaður og heyri beint undir hann. Að vísu, bankaráð Seðlabankans er síðan stjórnarstofnunin en lagagreinarnar herða að öðru leyti mjög á sjálfstæði bankaeftirlitsins. Sérstaklega vil ég vekja athygli á 10. gr. c-lið þar sem segir að starfsmenn bankaeftirlitsins megi ekki vera í stjórn innlánsstofnana eða eiga hlutabréf í banka eða vera stofnaðilar eða ábyrgðarmenn sparisjóðs eða annarrar stofnunar sem er háð eftirliti bankaeftirlitsins. Þessi grein er nokkru ítarlegri. Þetta er grundvallaratriði. Þetta er alveg nauðsynlegt til að fyrirbyggja hagsmunaárekstra sem nauðsynlegt er að fyrirbyggja í tæka tíð og ástæðulaust er að bjóða heim. Þetta er tekið beint upp úr tillögum bankamálanefndar og er eitt af þeim ákvæðum sem nauðsynleg þykja í löggjöf um Seðlabanka og bankaeftirlit í grannlöndum okkar með meiri reynslu á þessu sviði. Þá teljum við einnig nauðsynlegt að bankaeftirlitinu sé beinlínis skylt að annast eftirlit, ekki aðeins með hefðbundnum innlánsstofnunum heldur einnig í víðtækari merkingu. Þá eigum við sérstaklega við verðbréfafyrirtæki og verðbréfamarkað. Þess vegna teljum við að hér eigi heima í löggjöfinni um bankaeftirlitið ákvæði laga um verðbréfamarkað og verðbréfamiðlara auk þess sem við leggjum til vegna sívaxandi greiðslukortaviðskipta að bankaeftirlitið hafi einnig eftirlit með þeirri starfsemi. Þá leggjum við einnig til að bankaeftirlitinu verði gert að skyldu að annast ráðgjafarþjónustu við viðskiptabanka að því er varðar t.d. lánaþjónustu og ýmis tæknileg atriði um bankastarfsemi og reikningsskil. Þessi till. er hingað komin skv. ábendingu í umsögnum fleiri en eins viðskiptabanka. Ég hygg að þetta sé einkum og sér í lagi nauðsynlegt ákvæði fyrir hinar minni innlánsstofnanir og sparisjóði. Að því er varðar 18. gr. þá er nokkur ágreiningur uppi í nefndinni og munur á tillögunum. Hún fjallar um skyldu bankaeftirlitsins til að bregðast við í tæka tíð ef eitthvað þykir athugunarvert við starfsemi innlánsstofnunar eða banka. Greinin er tvíþætt: Annars vegar er um það að ræða að ef innlánsstofnun hefur vanrækt einhverjar þær skyldur, sem á henni hvíla, að mati eftirlitsins skal bankaeftirlitið hafa rétt til íhlutunar. En þá teljum við nauðsynlegt að það sé ekki aðeins bankastjórn sem gert sé viðvart heldur þurfi þá einnig þegar í stað að koma upplýsingum á framfæri við bankaráð og skoðunarmenn skv. ákvæðum nýsettra laga um viðskiptabanka. Í seinna tilvikinu er fjallað um hvernig við skuli brugðist ef innlánsstofnun sinnir ekki athugasemdum og fer ekki að kröfum um úrbætur. Þá er að sjálfsögðu ákvæði um tilkynningarskyldu til ráðherra, æðsta yfirmanns bankamála, en jafnframt teljum við nauðsynlegt að bankaráði og skoðunarmönnum, eða félagsstjórn ef um aðra innlánsstofnun er að ræða, sé gert viðvart. Þá er komið að 27. gr. Þar er þess að geta að í till. okkar er um að ræða nýmæli. Við leggjum til að í bankastjórn Seðlabankans eigi sæti einn aðalbankastjóri og því næst tveir aðstoðarbankastjórar og að aðalbankastjórinn gegni formennsku bankastjórnarinnar. Bankastjórarnir verði að vísu allir ráðherraskipaðir og ekki til lengri tíma í senn en sex ára, en aðstoðarbankastjórar til þriggja. Við viljum leggja áherslu á það að við rekstur Seðlabanka - við styðjumst þar við fordæmi frá öðrum löndum - fer betur á því að einn bankastjóranna sé gerður ábyrgur sem aðalbankastjóri fyrir stefnu bankans og samskiptum hans við ríkisvald og aðstoðarbankastjórarnir séu þá fremur ráðnir út frá faglegum sjónarmiðum um sérhæfingu og verkaskiptingu innan bankastjórnarinnar. Önnur ákvæði, sem varða bankastjórnina, eru þau að ákvörðun biðlauna í 29. gr. teljum við að eigi að miða við sex mánuði til samræmis við almennar reglur á vinnumarkaðinum en ekki tólf mánuði. Við teljum sömuleiðis að um eftirlaun bankastjóra eigi að fara eftir almennum kjarasamningum í þessu tilviki sem öðrum. Með þessu viljum við leggja áherslu á að við erum ekki fylgjendur neinna forréttinda hvorki í þessu kerfi né annars staðar og teljum að þarna eigi að fara eftir almennum reglum. Sama gildir um biðlaun í eitt ár við uppsögn o.s.frv. Við leggjum áherslu á að bankaráðið ákveði fjölda starfsmanna Seðlabankans. Eitt af gagnrýnisatriðunum á bankann er það að þar hefur ráðið Parkinsons-lögmál. Miðað við þau verkefni, sem miðbanki á að hafa innan strangra takmarkana, er starfsmannafjöldi bankans orðinn óhóflegur. Það á að vera skýrt og skilmerkilega á valdsviði bankaráðsins að gera þar á breytingar. Að því er varðar 36. gr., um reikningsskil o.fl., leggjum við einfaldlega til að ákvæði, sem nú er í gildandi lögum um Seðlabanka, um birtingu sundurliðaðra upplýsinga yfir launagreiðslur, bifreiðakostnað, ferða- og risnukostnað bankans, verði áfram í gildi til þess að veita nauðsynlegt almannaaðhald að stjórn bankans. Þá er að líta á 38. gr. um skattheimtu og meðferð á arði. Í meðferð frv. frá því að bankamálanefnd skilaði áliti og þar til frv. var lagt fyrir þing voru gerðar miklar breytingar á þessu ákvæði. Þær breytingar teljum við að hafi ekki aldeilis verið til bóta. Það er ástæða til þess í þessum umræðum að rifja upp hvernig þetta ákvæði var í tillögum bankamálanefndar. Af einhverjum ástæðum virðist ég nú ekki hafa þann texta hér við hendina. En ég vil aðeins af þessu tilefni rifja upp að þær tillögur, sem við höfum hér sett á blað varðandi 38. gr., byggja að verulegu leyti á grundvallaratriðum í tillögum bankamálanefndar en eru að vísu engan veginn samhljóða. Í frv. eins og það er núna er gert ráð fyrir því að árlega skuli greiða helming af meðalhagnaði næst liðinna þriggja ára, að frádregnu framlagi í Arðsjóð skv. 2. málsgr., í ríkissjóð. Þá skal við þann útreikning endurmeta hagnað fyrri ára til verðlags hins þriðja og greiðsla fari fram 1. júní ár hvert. Árlega skal síðan leggja í Arðsjóð a.m.k. jafngildi 40 millj. kr. miðað við verðlag í árslok 1984. Arðsjóður skal ávaxtaður á bestu fáanlegum vaxta- og verðtryggingarkjörum en helmingur árlegra tekna hans skal renna í Vísindasjóð skv. lögum um Vísindasjóð. Fyrsta athugasemdin er að sjálfsögðu sú að það er gömul hefð, sem er vægast sagt óvenjuleg og óviðunandi að því er varðar starfsemi seðlabanka, að fjárveitingar af ríkisins hálfu til vísindarannsókna og vísindastarfsemi skuli fara fram með þessum hætti, þ.e. vera tengdar einhverjum hluta af hagnaði Seðlabankans og ráðast að meira eða minna leyti af ákvörðunum bankastjórnar. Því er það að við leggjum einfaldlega til að Vísindasjóður skuli að vísu starfa áfram á árinu 1986 í samræmi við eldri lög og reglur. En fyrir haustþing 1986 skal ríkisstj. leggja fram frv. til l. um starfsemi Vísindasjóðs, er hafi tekjustofna svo sem verið hefur en heyri framvegis undir menntmrh. Þetta er í framhaldi af því að við leggjum til að hagnaði Seðlabankans skv. nánari skilgreiningu yrði einfaldlega skilað í ríkissjóð. En þessi þáttur af ráðstöfun hagnaðarins, sem varðar framlög til Vísindasjóðs, verði síðan skv. sérstökum lögum sem Alþingi setji og verði síðan ákveðinn við afgreiðslu fjárlaga með eðlilegum hætti á hverju ári, þannig að þetta verði ekki eitt af gæluverkefnum einhverra forréttindastofnana úti í bæ. Þetta er eðlilegt verkefni löggjafarsamkomunnar, varðar almenna stefnu í málefnum vísinda og þar með menntastefnu og jafnvel atvinnustefnu og á þess vegna að vera vistað þar sem það á heima, í fjárlögum ríkisins og heyra undir ákvarðanavald þingsins. Að öðru leyti leggjum við til að hagnaði Seðlabankans skuli ár hvert skilað í ríkissjóð og við skilgreinum þennan hagnað næst liðins árs af innlendri lánastarfsemi, sölu gjaldeyris og umboðslaunum af gjaldeyrisyfirfærslum að frádregnum rekstrarkostnaði. Við föllumst hins vegar á að gengismunur af erlendum eignum og skuldum skuli ekki teljast til tekna og gjalda í rekstrarreikningi og gengismunurinn þar af leiðandi undanþeginn arðsskilum. Nú kunna menn að segja sem svo að þetta séu strangar reglur. Í fyrsta lagi er á það að benda að sú regla mun mjög algeng að því er varðar seðlabanka með öðrum þjóðum að hagnaður þeirra sé lagður í ríkissjóð. Í annan stað vil ég vekja athygli á því að skv. fram komnum upplýsingum hefur hagnaður Seðlabankans farið minnkandi sem hlutfall af heildarrekstri bankans á undanförnum árum. Í þriðja lagi vil ég benda á - og vísa þá m.a. til sérálits Lúðvíks Jósepssonar, fyrrv. bankamálaráðherra, en hann átti sæti í bankamálanefnd - að bankarnir hafa til þess ótal ráð að gildandi lögum að fela hagnað sinn með ýmsu móti og vitna ég þar, eins og ég sagði, til ummæla Lúðvíks Jósepssonar, fyrrv. bankamálaráðherra, en hann segir í þessu séráliti sínu sem fylgir frv.: "Ég tel rétt að taka upp reglu um skattgreiðslur bankans en álít þau ákvæði, sem um það fjalla í frv., ófullnægjandi, einkum vegna þess að verulegum tekjum bankans á að skjóta undan skattlagningu." Ég endurtek, herra forseti: Það er mat þessa meðlims bankamálanefndar og fyrrv. viðskrh., sem talar af reynslu sem viðskrh. og yfirmaður bankans, að það eigi að skjóta verulegum tekjum bankans undan skattlagningu. Það teljum við óeðlilegt. Við teljum að Seðlabankinn eigi að hafa mjög takmarkað valdsvið. Hann eigi ekki að hafa sjálfdæmi um það hvernig hann hagar reikningsuppgjöri sínu til þess að minnka hagnað sinn. Við teljum að það sé eðlilegasta reglan við þessar kringumstæður að hagnaðinum sé skilað í ríkissjóð og það sé gert á eins einfaldan og skilmerkilegan máta og unnt er. Herra forseti. Þar með tel ég að ég hafi gert grein fyrir því sem máli skiptir varðandi þetta viðamikla mál. Ég hef sýnt fram á þann mun sem er á tillögum bankamálanefndar og því frv. sem hér liggur fyrir, jafnvel að meðtöldum brtt. meiri hl. sem sumar hverjar eru þó til bóta. Ég hef rifjað upp gagnrýni á Seðlabankann á umliðnum árum, sem hefur farið vaxandi og gætt mikið í almennum umræðum um efnahagsmál, og varpað fram spurningum um það með hvaða hætti eðlilegt er að mæta þessari gagnrýni og taka tillit til hennar að því er varðar löggjöfina sjálfa. Í þriðja lagi fór ég nokkrum orðum um dapurlega reynslu okkar Íslendinga, sérstaklega s.l. hálfan annan áratug af árangrinum eða öllu heldur árangursleysinu af stjórn peningamála. Í ljósi þeirrar reynslu hljótum við að reyna að draga ályktanir af henni um það hvernig við þurfum að breyta lagarammanum til að reyna að koma í veg fyrir að þessi reynsla endurtaki sig. Ég legg á það megináherslu að til þess að mæta hvoru tveggja, gagnrýninni og slæmri reynslu, þurfum við að reyna að sameinast um að setja almennar takmarkandi reglur um Seðlabankann, draga úr efasemdum sem uppi eru um verkaskiptingu og valdsvið annars vegar Seðlabanka og ríkisvalds en á hinn bóginn gefa Seðlabankanum nægilega öflug stjórntæki til þess að hann geti innan ramma slíkrar almennrar löggjafar beitt tækjum sínum til að ná tilætluðum árangri í stjórn efnahagsmála. Það gæti orðið eins konar prófsteinn á vilja löggjafarsamkomunnar til þess að taka slíkar almennar takmarkanir alvarlega með hvaða hætti hv. alþm. ætla að taka á gildistökuákvæðinu í 41. gr. Þar segir að ákvæði 27. og 29. gr., sem fjalla um ráðningarskilmála bankastjóranna og kjör þeirra, taki einungis til þeirra sem ráðnir eru bankastjórar eftir gildistöku þessara laga. M.ö.o., þessi grein, þetta gildistökuákvæði, er á þá leið að þeir sem nú eru þegar starfandi í Seðlabankanum eigi að vera undanþegnir mjög þýðingarmiklum og eðlilegum starfsreglum í þessum lögum nánast eins og "af því bara", af því að þeir hafa setið þarna fyrir, sumir kannske óhæfilega lengi. Þetta er fyrir neðan allar hellur. Þetta ákvæði er gersamlega óviðunandi fyrir löggjafarsamkomu sem ætlar að taka mark á sjálfri sér. Hér er um það að ræða að verið er að breyta mjög þýðingarmiklum lögum sem varða grundvallaratriði og að sjálfsögðu er það krafa, alveg eins og það var krafa þegar viðskiptalögunum var breytt, að þeir sem nú gegna embætti Seðlabanka séu seldir undir þessi lög rétt eins og aðrir dauðlegir menn. Þegar viðskiptabankalögunum var breytt voru sett ákvæði þar sem vörðuðu t.d. hagsmunaárekstra og ég hef upplýsingar um að reynt hafi verið að framfylgja þeim þannig að bankastjórar viðskiptabankanna, sem voru fyrir í starfi, hafi orðið að beygja sig fyrir þessum lögum. Ein gagnrýnin á stjórn Seðlabankans nú er sú að sami maðurinn hafi gegnt því sem ég kalla starfi aðalseðlabankastjóra mjög lengi jafnframt því sem hann gegnir öðrum mjög þýðingarmiklum störfum sem ekki samræmast þessu starfi. Eitt af því, sem við þurfum að gera með þessum lögum, er auðvitað að taka tillit til þessarar gagnrýni. Það er prófsteinn á alvöru Alþingis hvernig Alþingi fer með 41. gr., hvort það lætur bjóða sér það að forréttindi miðað við ákvæði eldri laga skuli gilda áfram eða hvort hér skuli gert hreint borð og sú krafa gerð að bankastjórar Seðlabankans, hvort heldur þeir sem fyrir voru eða nýir sem ráðnir kunna að verða, sitji þar við sama borð því að allir eiga menn að vera jafnir fyrir lögum. 7