Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 15.30 fer fram umræða utan dagskrár um einkavæðingu ríkisfyrirtækja og dreifða eignaraðild. Málshefjandi er hv. þm. Sverrir Hermannsson en hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, verður til andsvara. Atkvæðagreiðsla verður að loknum fyrirspurnum.

Herra forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. umhvrh. Hún lýtur að opinberri kynningu á frummatsskýrslu vegna 480 þús. tonna álbræðslu sem fyrirhugað er að reisa á Reyðarfirði. Í fréttatilkynningu frá fyrirtækinu Hrauni ehf., sem gefin var út um miðjan síðasta mánuð, kemur fram að nú liggi fyrir frummatsskýrsla um fyrirhugað álver á Reyðarfirði. Hvergi er þess getið hvernig nálgast megi skýrsluna eða upplýsingar hennar. Þegar frekari umfjöllun um málið fór síðan í gang í fjölmiðlum fóru að heyrast fregnir af vefslóðum þar sem hægt væri að skoða skýrsluna, m.a. slóðin eldur.eldhorn.is/8080 en þegar að var gáð reyndist hún læst með notendanöfnum og lykilorðum sem lágu ekki á lausa. Þá heyrðist líka nefnt veffang verkfræðiskrifstofu að nafni Hönnun og ráðgjöf og slóðin hogr.is. Inn á þá síðu kemst maður þegjandi og hljóðalaust og af henni er hægt að komast inn á hlekk merktan Álver í Reyðarfirði, mat á umhverfisáhrifum. Sá hlekkur leiðir mann svo inn á slóð merkta einhverju sem heitir hraunal og þar er maður kominn inn á síðu sem er gjörsamlega ófær öllu venjulegu fólki. Hún er svo flókin og óaðgengileg sem frekast getur verið með kröfu um aðgangs- og lykilorð. Aðgengi er svo flókið að þau hjá Hönnun og ráðgjöf virðast hafa gert sér grein fyrir því og hafa nú sett upp sérstakan hnapp sem merktur er aðgangsvandamál, notið Login: hraunal. Hér er trúlega átt við lykilorðin. Svo þegar maður kemur loksins inn á skýrsluna tekur ekki betra við. Þá birtast myndlausir textar og maður þarf að galdra fram eitthvað nýtt til að fá myndirnar. Maður fær bara einhverja auða ramma eins og sjá má af þeim blöðum sem ég er með. Af framansögðu má vera ljóst að aðgengi að frummatsskýrslu um umhverfisáhrif fyrirhugaðs álvers á Reyðarfirði er afskaplega takmarkað og notendafjandsamlegt. Mér þætti því fróðlegt að vita hvort hæstv. umhvrh. hefur skoðað þessa síðu 

Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég áttaði mig ekki alveg öllum á þeim vefslóðum sem komu fram í máli hv. 17. þm. Reykv. En ef þetta er svona er alveg ljóst að það er afar flókið að nálgast frummatsskýrsluna. Það er óeðlilegt vegna þess að skýrslur eiga að vera sæmilega aðgengilegar. Það er alveg rétt að grafast fyrir um það hvers vegna þetta er svona. Auðvitað ekki hægt að bjóða fólki upp á að þurfa að fara eftir svona flóknum leiðum á netinu. Það hafa heldur ekki allir aðgang að netinu þannig að hér er hugsanlega pottur brotinn, ég skal ekki segja um það. Ég hef ekki skoðað þá vefslóð sem virðist vera afar flókin en það er hægt að benda á að önnur skýrsla er nýkomin fram um Fljótsdalsvirkjun sem verður tekin til umræðu á morgun og hún er auðvitað aðgengileg fyrir alla þingmenn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir það að hún komi til með að kynna sér þessi mál og ég vona að þá verði leyst úr þessu aðgengisvandamáli. Síðari hluti spurningar minnar heyrðist vart fyrir bjölluklingi áðan en hann gekk út á það hvort möguleiki væri á því að hæstv. umhvrh. beitti sér fyrir því að fresturinn til umsagna verði framlengdur. Hann á að renna út núna nk. föstudag en ég hef heyrt margar kvartanir frá fólki úti í bæ sem hefur verið að reyna að komast inn á þessar slóðir og ekki náð, þannig að síðari hluti spurningar minnar er þessi: Er möguleiki á að fá þennan frest framlengdan í ljósi þessa?

Virðulegur forseti. Ég tel að ég hafi ekki forsendur til að kveða upp úr um það. Ef það er rétt sem hér kom fram að þetta sé svona flókið er væntanlega tiltölulega erfitt að nálgast þessi gögn. En ég get ekki kveðið upp úr um það hér og nú hvort það sé eðlilegt að lengja frestinn eða ekki.

Virðulegi forseti. Á Hvalfjarðarströnd mun vera unnið við að mæla fyrir nýrri línu sem á að þjóna Norðuráli, 220 kílóvatta lína ofan við hálsinn við Saurbæ. Mér leikur hugur á að vita hvernig gengur með framkvæmdina og hvort þetta sé lína sem komi frá Sultartanga eða frá Nesjavöllum og hvort meiningin sé að setja þessa línulögn í umhverfismat og á hvaða stigi það verði þá gert?

Herra forseti. Það er víða verið að leggja margar línur og allt fer það í umhverfismat. Ég treysti mér ekki til að svara spurningu hv. þm. nákvæmlega. Ég held þó að þarna sé um að ræða línu sem liggur frá Sultartangavirkjun frekar en frá Nesjavöllum. Það er ekki nokkur vafi að slík lína á að fara í mat á umhverfisáhrifum vegna þess að allt verkefnið á Grundartanga fór á sínum tíma í mat á umhverfisáhrifum.

Virðulegi forseti. Mig gleður að heyra að hæstv. iðnrh. telur að slíkar framkvæmdir eigi að fara í umhverfismat. Þetta býður upp á að maður fari að velta fyrir sér hvernig vinnubrögðin eru vegna þess að fólkið á svæðinu virðist ekki hafa hugmynd um hvað er í gangi. Það eru línuflokkar við mælingar og það virðist vera að menn fari þarna um án þess að nokkur kynning sé heima fyrir. Hæstv. iðnrh. Skýtur það ekki skökku við og er það ekki til þess að kalla á vandræði ef grenndarkynning er ekki viðhöfð og heimamenn fá ekki að fylgjast með frá upphafi?

Herra forseti. Ég held að ég hafi kannski ekki alveg skilið hv. þm. rétt í fyrri umferð. Þannig er að ef það er verið að undirbúa málið þá er það sjálfsagt gert í þeim tilgangi að málið geti farið í mat á umhverfisáhrifum og þá þekkir hv. þm. það ferli sem fylgir þegar sú skýrsla er tilbúin. En rannsóknir verða að fara fram og til þess hefur auðvitað fyrirtækið leyfi og hefur aflað sér leyfa til þess að stunda slíkar rannsóknir en rannsóknirnar eru undanfari þess að hægt sé að gera mat á umhverfisáhrifum.

Virðulegi forseti. Ég vil upplýsa hæstv. iðnrh. um að mjög margir á svæðinu hafa einmitt áhyggjur af því að verið sé að vinna málið fram með þeim hætti að það verði gert eins og í fyrri verkefnum, að komið verði með fullbúnar tillögur og almenningi á svæðinu síðan sagt að það sé of seint að snúa við. Getur það verið tilfellið í þessu tilviki að hér eigi að koma með fullbúnar tillögur á sama hátt og gert hefur verið áður að benda hinum almenna borgara á svæðinu á að það sé of seint að gera athugasemdir?

Herra forseti. Fyrirhuguð er sala á Íslenska menntanetinu og Íslenska menntanetið er með vefsíðu sem inniheldur tengla við mennta- og menningarstofnanir í landinu. Einnig hefur menntanetið staðið fyrir námskeiði um tölvur og tölvunotun og kennsluaðferðir fyrir tölvu- og upplýsingatækni í skólum landsins. Íslenska menntanetið á vélbúnað fyrir internetþjónustu og þjónustar flesta grunnskóla landsins en þó ekki alla. Ísafjarðarbær hefur t.d. gert þjónustusamning við tölvuþjónustuna Snerpu á Ísafirði og þjónustar hún skólana þar. Snerpa hefur þróað ýmsan hugbúnað á sviði internetsins og er m.a. að hanna síu sem varnar nemendum grunnskólanna að komast inn á klámsíður. Stöðugar framfarir eru á sviði tölvutækni og gagnaflutningar eru sífellt að verða hraðvirkari, auðveldari og ódýrari. Ég spyr hæstv. menntmrh. Björn Bjarnason: Hvað felst nákvæmlega í sölu á Íslenska menntanetinu?

Herra forseti. Varðandi þetta mál liggja fyrir ýmsar fyrirspurnir á Alþingi sem ég mun svara og gera nánari grein fyrir stöðu málsins varðandi Íslenska menntanetið og þau málefni sem hv. þm. hreyfði. Birtar hafa verið tvær auglýsingar í blöðunum um sölu Íslenska menntanetsins. Þar er óskað eftir viðræðum við aðila sem kynnu að hafa áhuga á að kaupa netið og það mun skýrast í þeim viðræðum hvernig verður staðið að sölunni og þeim samningum sem takast við hugsanlega kaupendur. Ég hef því ekki stöðu til þess hér og nú að segja nákvæmlega hvað felst í sölunni en þegar rætt var um kaupin á Íslenska menntanetinu fyrir nokkrum árum í þessum sal var greint frá því að hér væri um það að ræða að til bráðabirgða a.m.k. mundi ríkið annast þessa þjónustu. Þá komu mótmæli frá ýmsum einkaaðilum, t.d. frá Ísafirði, gegn því að ríkið væri að taka að sér þessa þjónustu og kaupa hana. Það væri nær að hafa hana í höndum einkaaðila. Nú hefur þetta gengið í nokkur ár og niðurstaðan þeirra athugana sem fram hafa farið er sú að núna sé lag til að færa þetta verkefni í hendur einkaaðila og síðan að skilgreina þjónustuna við skólana í samræmi við þá samninga sem gerðir verða við þá aðila sem mundu taka að sér og kaupa menntanetið.

Herra forseti. Það sem ég var kannski líka að ýja að er hversu mikil verðmæti eru í raun falin í menntanetinu sem slíku með þeim framförum sem eiga sér stað í tölvuiðnaðinum, þ.e. hvort það sé þjónustuvefurinn eða viðskiptaaðilar sem verið er að bjóða eða hvort það sé tækjabúnaðurinn. Það er bara það sem ég ætlaði að fá fram.

Herra forseti. Í fjárlagatillögum fyrir samgrn. í fyrirliggjandi frv. er fjallað um frestun á framkvæmdum miðað við fyrri áform sem nemur alls um 1 milljarði kr. Þar af eru um 550 milljónir hjá Vegagerð, 350 milljónir hjá Siglingastofnun og frestun framkvæmda við flugvelli landsins er u.þ.b. 100 millj. kr. Herra forseti. Nú höfum við heyrt um þann vilja ráðamanna að skera niður framkvæmdir á suðvesturhorninu til að slá á þenslu. Því kom nokkuð á óvart þegar fréttist af fulltrúum samgrn. og Siglingastofnunar á ferð um landið að ræða við framkvæmdastjóra sveitarfélaganna um niðurskurð í hafnamálum. Og því vil ég spyrja: Hvernig á niðurskurður um 1 milljarð í samgöngumálum á næsta ári að skiptast á milli suðvesturshornsins og landsbyggðarinnar? Er það rétt sem hermt er að tæplega helmingur niðurskurðarins sé fyrirhugaður úti á landi og raunar meiri hluti vega- og hafnarframkvæmdanna? Er það þá einungis yfirvarp, herra forseti, að verið sé að slá á þenslu, því víða um land kannast menn ekki við þenslu nema af afspurn? Spurningin er sem sagt þessi: Er það rétt sem heyrst hefur að u.þ.b. helmingur niðurskurðar í samgöngumálum sé fyrirhugaður utan höfuðborgarsvæðisins á svæðum þar sem menn kvarta ekki undan þenslu?

Herra forseti. Áform ríkisstjórnarinnar um að draga úr spennu á vinnumarkaði og fjármagnsmarkaði birtast í fjárlagafrv., annars vegar með því að lagt er á ráð um að draga úr framkvæmdum og svo hins vegar að auka afganginn hjá ríkissjóði til þess að hafa áhrif á fjármagnsmarkaðinn. Hv. þm. spyr hvort líkur séu á því að meiri parturinn af fyrirhuguðum frestunum framkvæmda á sviði samgöngumála verði utan höfuðborgarsvæðisins. Því er til að svara að svo er ekki. Hins vegar mun samgrh. leggja fram breytingar á hafna- og vegáætlun og flugmálaáætlun áður en kemur til 2. umr. fjárlaga þannig að hægt verður að fjalla um þetta nákvæmlega þá. En það er alveg nauðsynlegt fyrir hv. þingmenn að átta sig á því að við náum ekki fram þeim áformum okkar að draga úr spennu á vinnumarkaði og draga úr spennu á fjármagnsmarkaði öðruvísi en með því að draga úr ríkisútgjöldum. Það er aðalatriði málsins.

Herra forseti. Þá erum við búin að heyra, það kom greinilega fram hér, að menn vildu gjarnan fara í niðurskurð framkvæmda til þess að draga úr þenslu, draga úr spennu. Hitt hefur kannski ekki komið fram svo glögglega, þ.e. að u.þ.b. helmingur þessa niðurskurðar í vega- og hafnamálum verður úti á landi. Þess vegna óska ég eftir því að hæstv. samgrh. útskýri það örlítið betur hér hvernig hann hyggst haga sínum tillögum, vegna þess að ef við tökum Reykjavíkurflugvöll til hliðar, þær 100 milljónir sem þar eru, þá segja mínar heimildir að það sem eftir er, þ.e. vegamálin og hafnamálin, skiptist þannig að meiri hluti niðurskurðarins verði úti á landi. Ég óska eftir því að ráðherra komi og segi okkur eins nákvæmlega og hann getur á þessu stigi máls frá því hvernig þetta stendur. Það er alveg ljóst að úti á landi eru menn órólegir. Framkvæmdastjórar sveitarfélaganna eru órólegir vegna þess sem þeir þykjast vita að er í vændum. Ég held það sé eins gott að samgrh. geri uppvíst nú þegar hvernig hann hyggst standa að þessum málum.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að meiri parturinn af þeirri lækkun sem talað er um á framlögum til vegamála er á höfuðborgarsvæðinu. Á hinn bóginn liggur alveg ljóst fyrir að framlög til hafnargerðar eru að mestu leyti úti á landi. Það þekkja þingmenn. Hins vegar er hægt að segja frá því að ýmsir hv. þm. og einkum og sér í lagi sveitarstjórnarmenn hafa sýnt því mjög mikinn skilning að við þurfum að gæta að okkur þannig að ekki fari neitt úr böndum í efnahagsmálum og þess vegna hafa sveitarstjórnarmenn haft ágætan skilning á því að við þyrftum að hægja á, draga saman seglin og búa okkur undir framkvæmdir þegar þær valda ekki mikilli spennu á vinnumarkaði.

Herra forseti. Ég hef ekki enn heyrt þá sveitarstjórnarmenn sem búa á þeim svæðum sem minnst eða ekki hafa orðið vör við þensluna, sýna því mikinn skilning ef það ætti að fara að skera niður heima hjá þeim. Því fer fjarri. Það kemur fram í máli hæstv. ráðherra að meiri hluti niðurskurðar í hafnamálum verði á landsbyggðinni. Grunur minn er sá, þó að ráðherra hafi ekki viljað staðfesta það, að stór hluti, jafnvel nánast helmingur þess niðurskurðar sem fyrirhugaður er í vegamálum verði líka úti á landi. Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst það merkileg nálgun þegar menn ætla að slá á spennu að beina niðurskurðinum á þau svæði þar sem spennan er engin. Þó að menn taki undir að við þurfum að fara varlega til þess að halda sjó í efnahagsmálum þá verða menn að horfa á hlutina út frá þeim veruleika sem blasir við en ekki eftir reglustikuaðferðinni sem mér sýnist að hér hafi verið beitt.

Herra forseti. Eins og hv. þm. hefur vafalaust séð gerir fjárlagafrv. ráð fyrir hærri fjárhæðum til vegamála á næsta ári en eru til framkvæmda á þessu ári. Því er nauðsynlegt að halda til haga. Á hinn bóginn er það alrangt hjá hv. þm. að gert sé ráð fyrir því að meiri partur af framlögum til vegamála sem eiga að verða til lækkunar, sé til landsbyggðarinnar. Það er bara rangt. Það eru engin áform um að meiri parturinn af þeirri upphæð sé úti á landi. En þetta kemur allt saman í ljós innan tíðar og þá gefst hv. þingmönnum færi á að skoða þetta. Ég vil bara leggja áherslu á að það er á ábyrgð Alþingis að við stöndum þannig að gerð fjárlaga að við tryggjum efnahagslíf þjóðarinnar til framtíðar. Við getum ekki eilíflega horft einungis til næstu vikna eða mánaða.

Herra forseti. Þegar litið er á kaflann um vegamál í fjárlagafrv. kemur í ljós að tekjumegin í þeim kafla hefur verið tekið tillit til verðbreytinga á milli ára og framreiknað. Hins vegar þegar komið er að gjaldahliðinni til vegamála þá hefur sú hlið ekki verið framreiknuð. Þessi munur þýðir að þarna er um 400 millj. kr. mismun að ræða miðað við að sömu aðferðum hefði verið beitt á báða liði. Að óbreyttu mundu því framlög til vegamála ekki skerðast um tæpar 500 milljónir heldur um tæpar 900 milljónir. Eru þetta mistök? Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh. Er ætlunin að hafa þetta svo eða mun hann beita sér fyrir því að verðlagsforsendur beggja megin á vegamálaliðnum verði leiðréttar, þ.e. leiðréttar um þessar 400 milljónir? Eða er þetta kannski dulbúin leið til þess að draga úr ríkisútgjöldum?

Herra forseti. Ræða þingmannsins var rétt svo langt sem hún náði, þ.e. þangað til hann kom að síðustu setningunni. Það er rétt að þær tölur sem þingmaðurinn fór með standa út af í þessu máli. Við erum að fjalla um það milli fjmrn. og samgrn. einmitt þessa dagana. Við munum fara nánar yfir þetta í þessari viku og komast til botns í því máli. Þetta hygg ég að þingmanninum sé kunnugt úr starfi í fjárln. Alþingis. En þannig er þetta mál í pottinn búið.

Herra forseti. Ég skil svar hæstv. fjmrh. þannig að þarna sé um mistök að ræða við gerð fjárlagafrv. og skil það svo að ætlunin sé að leiðrétta þær 400 milljónir sem þarna standa út af.

Herra forseti. Ég fæ ekki með nokkru móti séð hvernig þingmaðurinn getur lagt þennan skilning í það sem ég sagði. Ég sagði ekki þetta. Ég sagði að við mundum athuga málið, værum að skoða þetta mál, reyna að komast til botns í því og það er nákvæmlega það sem verið er að gera. Hver niðurstaðan úr því verður verður auðvitað upplýst þegar þar að kemur. En það er ekki hægt að hrapa að niðurstöðum eins og þingmaðurinn gerði hér í máli sínu.

Herra forseti. Ef hæstv. fjmrh. hrapar ekki að þessu máli meira en ég þá verður þetta leiðrétt. Samkvæmt upplýsingum sem fulltrúar samgrn. gáfu á fundi hjá samgn. þá er það þeirra skoðun að þarna sé um mistök að ræða. Ég skil hæstv. ráðherra fjármála þannig að hann fari varlega í yfirlýsingar þangað til komið er til botns. En ég vona að þær leiði til farsællar niðurstöðu.

Herra forseti. Að undanförnu hafa verið að birtast afar athyglisverð greinaskrif og umfjöllun um þjóðhagslegt hagræði eða reyndar fremur tap af raforkusölu til nýrrar álbræðslu í Reyðarfirði. Í grein í nýjasta tölublaði Frjálsrar verslunar kemst Sigurður Jóhannesson hagfræðingur að þeirri niðurstöðu að 13 milljarða tap verði af Fljótsdalsvirkjun. Nokkru áður komst Þorsteinn Siglaugsson að svipaðri niðurstöðu, eða allt að 22 milljarða tapi af Fljótsdalsvirkjun miðað við nokkru hærri ávöxtunarkröfur. Einnig má nefna eldri skrif Tryggva Felixsonar og fleiri aðila sem hníga í svipaða átt. Þar á ofan er ljóst að öll áhætta er meira og minna á herðum innlendra aðila í þessu máli. Þjóðhagslegar forsendur fyrirhugaðra stóriðjuframkvæmda eystra virðast því vægast sagt umdeildar meðal hagfræðinga. Herra forseti. Íslenska ríkið á hér gríðarlegra hagsmuna að gæta, þar á meðal eigendahagsmuna beint sem eigandi Landsvirkjunar að hálfu og eigandi banka sem nú virðist eiga að draga inn í það að fjármagna eða leggja til fjármagn í þessa fjárfestingu. Þá má enn minna á að hæstv. fjmrh. fer með málefni lífeyrissjóða í landinu, en einnig þeim er ætlaður hlutur hér. Herra forseti. Ég vil því af þessum sökum spyrja hæstv. fjmrh.: Hefur fjmrh. eða fjmrn. látið gera eða hyggst það láta gera, vegna yfirgnæfandi hagsmuna ríkisins í þessu máli, sjálfstæða úttekt eða láta fara fram sjálfstætt mat á vegum ráðuneytisins á þjóðhagslegum forsendum í þessu máli? Það virðast ærin tilefni til, herra forseti, að hæstv. fjmrh., sem á hér að gæta gríðarlegra hagsmuna, standi þannig að málum.

Herra forseti. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að kynna mér í þaula þá útreikninga sem hv. þm. vitnaði til. Hitt er ljóst að allir útreikningar af þessu tagi byggja mjög á þeim forsendum sem notaðar eru í hvert skipti, til að mynda um orkuverð, vexti og þess háttar. Ég er alveg sannfærður um að í þeim útreikningum hjá þeim ágætu mönnum sem þingmaðurinn vitnaði til er vafalaust eitt og annað sem umdeilanlegt er. Ég hef tekið eftir því að forstjóri Landsvirkjunar hefur andmælt þessum útreikningum. Ég minnist þess ekki þegar hv. þm. sat í ríkisstjórn og fyrsta skóflustungan var tekin að virkjuninni að menn væru eitthvað í vafa í ríkisstjórninni, sem þá sat, um arðsemi þessara framkvæmda. Það er eins um okkur í núverandi ríkisstjórn, við erum ekki í nokkrum minnsta vafa um að þetta er arðbær framkvæmd. Hún er hagkvæm fyrir þjóðina alla, hún er þjóðhagslega hagkvæm og hún skiptir miklu máli, ekki bara fyrir fólkið í Austurlandskjördæmi heldur fyrir þjóðina alla.

Herra forseti. Svör hæstv. fjmrh. valda mér miklum vonbrigðum. Ég hefði talið heppilegra að hæstv. fjmrh. hefði brugðist málefnalega við eða telur hæstv. fjmrh. ekkert í húfi? Telur hæstv. fjmrh. ekki ástæðu til þess að fara yfir það þegar margir vel menntaðir hagfræðingar úr ólíkum áttum leggja fram rökstudda útreikninga sem sýna svona tölur, frá 13 og upp í 22 milljarða kr. tap af þessari virkjun sem slíkri? Það má vitna til fleiri þátta og er þó ljóst að áhættan er ekki tekin þarna inn í. Hún er meira og minna öll á herðum íslenska ríkisins eða þá lífeyrissjóðanna ef svo heldur sem horfir og verðmæti náttúrunnar, sem þarna á að fórna, er núll. Ég held að menn verði að fara að átta sig á því, herra forseti, að hér er svo gríðarleg ákvörðun á ferðinni þar sem er þetta álver í fullri stærð upp á 480 þúsund tonn, 30 milljarða kr. er virkjunin áætluð kosta sem dugir ekki fyrir 1 / 4 , 140--160 milljarðar þar og annað eins í iðjuverinu. 

Herra forseti. Það má kalla það skæting að rifja upp að hv. þm. sat í ríkisstjórninni sem tók fyrstu skóflustunguna að þessari virkjun. Ég lít ekki á það sem sérstakan skæting að rifja það aðeins upp. Hitt er annað mál að ekki er búið að ganga frá samningum um lykilþætti í þessu verkefni. Það hefur t.d. ekki verið samið um raforkuverðið við álverið og dettur einhverjum manni í hug að farið verði út í samninga sem muni ekki borga sig, að farið verði út í framkvæmdir á þessum vettvangi sem verða ekki arðbærar? Ég held að það sé forsenda sem ástæðulaust sé að gefa sér. Hitt er annað mál að hérna eru miklir hagsmunir í húfi eins og þingmaðurinn sagði. Ég veit ekki til þess að lífeyrissjóðirnir muni blandast inn í sjálfa virkjunina. Ég held að það hafi verið arðsemisútreikningar á virkjuninni sem þingmaðurinn vitnaði til en ekki á heildarpakkanum með álverinu en auðvitað liggja fyrir alls kyns útreikningar um þetta mál sem Þjóðhagsstofnun hefur m.a. blandað sér í og vonandi munu menn ganga úr skugga um arðsemi þessa alls áður en gengið verður endanlega frá samningum.

Herra forseti. Ég teldi að hæstv. fjmrh. hefði átt að svara spurningunni og það taldi ég ómálefnalegt að gera ekki. Hyggst fjmrn. láta gera eða er það að láta gera sjálfstætt mat á þessum þjóðhagslegu forsendum í ljósi yfirgnæfandi hagsmuna, þar á meðal eigenda hagsmuna ríkisins? Er hæstv. fjmrh. ekki að hugsa um þá ábyrgð sem hvílir m.a. á herðum hans, hæstv. ráðherrans, af þessum sökum? Dettur mönnum í hug að hér verði farið út í framkvæmdir, spyr hæstv. ráðherra, nema ásættanlegt raforkuverð náist? Já, mönnum dettur það í hug. Þegar menn sjá það í ársskýrslum Landsvirkjunar að það raforkuverð sem stóriðjan er núna að borga ár eftir ár, 86, 88 og upp í 90 og eitthvað aura á kílóvattstund er langt frá því að duga til að afskrifa núvirtar fjárfestingar í virkjunum til að framleiða rafmagn handa stóriðju. Þeir útreikningar eru borðliggjandi og það vantar mikið upp á að raforkuverðið dugi. Þá er von að mönnum detti það í hug af því að sporin hræða. Ég hvet hæstv. fjmrh. til að fara nú upp í Arnarhvol og líta á þetta mál með starfsmönnum sínum og koma svo hér betur nestaður til umræðna.

Hefst nú umræða utan dagskrár um einkavæðingu ríkisfyrirtækja og dreifða eignaraðild. Málshefjandi er hv. 18. þm. Reykv., Sverrir Hermannsson, en hæstv. forsrh., Davíð Oddsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa en samið hefur verið um ræðutíma, samanber 72. gr. Fyrirkomulag umræðunnar er þannig að í fyrri umferð hafa málshefjandi og forsrh. 15 mínútur hvor, talsmenn annarra þingflokka en Frjálslynda flokksins og Sjálfstfl. 10 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 5 mínútur. Við lok umræðunnar hafa hv. þm. Sverrir Hermannsson og hæstv. forsrh. 5 mínútur hvor. Reiknað er með að umræðan standi í rösklega eina og hálfa klukkustund.

Herra forseti. Til þess að forðast allan misskilning vil ég taka fram í upphafi máls að sá sem hér talar er einkavæðingarsinni. Skoðun hans á því að ríkið eigi ekki að vasast í atvinnurekstri hefur ekkert breyst. Hann trúir á frelsi einstaklingsins til athafna og á frjálsa samkeppni. Þessa afstöðu má að sjálfsögðu ekki skilja á þann veg að hið opinbera eigi helst hvergi nærri neinu að koma. Samfélagshjálpin er okkur lífsnauðsyn á fjölmörgum sviðum enda ganga hugmyndir frjálshyggjunnar út í hreinar öfgar. Að marggefnu tilefni vil ég aðeins nefna hugmyndir um einkavæðingu ríkisfjölmiðlanna. Þær eru fráleitar. Við þurfum að stórefla þá miðla og gera þá að víðtækum menningarmiðlum þar sem íslensk tunga, saga og bókmenntir skipa öndvegið. Það er komið að því að hefja stóraðgerðir til sóknar og varnar íslenskri tungu sérstaklega og í því efni eru ríkisreknir fjölmiðlar lykilatriði. Það verðum við að kosta úr sameiginlegum sjóði og verður ekki of dýru verði keypt. Á hinn bóginn ber að varast að halla á einkarekna fjölmiðla í almennri samkeppni á markaði. Enda þarf frjáls samkeppni og frelsi einstaklingsins til athafna að vera meira en í orði en þannig er þeim málum reyndar komið í framkvæmd frjálshyggjunnar. Á altari hennar hefur minn gamli flokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, fórnað þessum máttarstoðum í stefnu sinni þótt annað sé látið í veðri vaka. Um það tala skýrustu máli þau fiskveiðilög sem við Íslendingar búum við og framkvæmd þeirra. Raunar er það hlægileg firra að vera að ræða um einstök fyrirtæki í ríkiseign og einkavæðingu þeirra með dreifðri eignaraðild þegar við stöndum frammi fyrir svívirðilegasta eignarnámi ríkisvaldsins á aðalauðlind landsmanna og færslu þeirra auðæfa gefins á hendur örfárra manna hendur. Afleiðing þess framferðis hafa allir fyrir augum sem augu vilja hafa opin. Sægreifarnir, gjafþegar ríkisvaldsins, böðlast nú um í íslensku fjármálakerfi eins og naut í moldarflagi. Þeir eru mættir með sekkina sína að kaupa upp afganginn af þjóðareignum. Þeir eru ekki aldir upp við neitt sem heitir dreifð eignaraðild heldur það þveröfuga. Ríkisvaldið hefur boðið þeim að ganga í sjóðinn og sækja sér hnefa en hætt er við að sálir þeirra fyllist seint. Þessir fósar ganga nú grundina í hné kaupandi allt sem falt er án þess að spyrja um verð til að koma kvótaauðnum í lóg og undan skatti. Stjórnvöld loka auðvitað augunum fyrir þeirri staðreynd að undan rifjum þessara fjárplógsmanna er þenslan í fjármálakerfinu ekki síst runnin, alveg sérstaklega sú hættulegasta: Fasteignaverðþenslan á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þar sem á skortir skotsilfur eru ríkisbankarnir látnir hlaupa undir bagga og er eitt þekktasta dæmið þegar varaformaður Framsóknarflokksins lét Landsbanka Íslands reiða fram nærri 800 milljónir króna í lóðabrask fyrir hinn nýja svarabróður Framsóknarforustunnar, sjálfan Skífu-Jón. Þeim lá á stuðningi fjölmiðlamanna fyrir kosningar, framsóknarmönnum. Sporin hræða þegar litið er yfir sögu einkavæðingar hin síðari árin. Það vinnst ekki tími til að víkja að þeim málum sem vert væri. Kratahöfðingi hafði forustu um einkavæðingu Útvegsbanka Íslands á sinni tíð. Heimanfylgja ríkisstjórnar hans vegna til handa eigendum hinna bankanna, sem gengu til sameiningarinnar, nam a.m.k. 3.000 milljónum króna. Enginn þarf að fara í grafgötur með hver borgaði þann brúsa. Þá ætti mönnum að vera í fersku minni einkavæðing Síldarverksmiðja ríkisins, SR-mjöls, eins og það nefndist þá. Þar var vasklega að verki verið af hálfu núverandi sendiherra í London í skjóli hæstv. forsætisráðherra. Upplýst hefur verið að þegar lauk þeirri einkavæðingu hafi gengið af til handa landsins kassa 160 milljónir, segi og skrifa eitt hundrað og sextíu milljónir króna. Og hvað var selt í þessu falli, eða réttara sagt, gefið? Eignir SR-mjöls á Siglufirði, Raufarhöfn, Seyðisfirði og Reyðarfirði. Ekki verður gerð hér tilraun til að giska á raunvirði þessara eigna en vísbendingu má gefa. Í framhaldi af þessum samningi var byggð verksmiðja á Fáskrúðsfirði, sem var að því leyti skyld málinu, að þar fór í fyrstunni fyrir maður sem átt hafði hæsta boð í SR-mjöl en einkavinir urðu að ganga fyrir. Var greitt fyrir byggingu þeirrar verksmiðju til að bæta honum upp þá misgerð. Fáskrúðsfjarðarverksmiðjan kostaði tæpan milljarð í byggingu. Hún er ekki eins fullkomin og verðmæt og SR-mjölsverksmiðjan ein á Seyðisfirði. Hana hefði sjálfsagt mátt virða á 1.200 milljónir króna. Af þessu má marka hvað fram fór við hina svokölluðu sölu á SR-mjöli. Helftinni af núverandi háttvirtum þingmönnum koma þessar upplýsingar ekki á óvart. Þeir sátu flestir þegjandi undir þessum aðförum á sínum tíma. Og skattborgararnir borga brúsann og halda samt áfram að kyssa vöndinn með því að kjósa slíka einkavæðingarmenn til valda. Þegar umræður hófust um einkavæðingu ríkisbankanna var því marglýst yfir af hálfu stjórnvalda að forsenda fyrir sölu þeirra væri að eignarhald þeirra yrði dreift að sölu lokinni og að enginn einn aðili eignaðist þar ráðandi hlut. Það skal fullyrt hér að engin samstaða mundi hafa náðst um sölu bankanna nema þetta grundvallaratriði lægi ljóst fyrir. En undirbúningi að sölu bankanna var ekki fyrr lokið en annað hljóð kom í strokkana. Fyrstur reið þar á vaðið sjálfur bankamálaráðherrann, hæstvirtur samkvæmt þingsköpum, sem leitaði til Wallenberga í Svíþjóð um kaup þeirra á ráðandi hlut í Landsbanka Íslands. Um þann verknað skal engum orðum aukið en sjálfur hæstv. forsrh. lét svo um mælt opinberlega að hann teldi glapræði ef sú athugun hefði ekki farið fram og gefst honum nú tækifæri til að skýra frá því hvað hann átti við með því orðalagi. Það blasti hins vegar við að varaformaður Framsóknarflokksins var þarna að gera tilraun til flokksvæðingar Landsbankans en Wallenbergar í Svíþjóð hafa lengi verið innstir koppar í búri ,,kooperativa`` þar í landi, sem lengi voru aðal-lóssar gamla SÍS á Íslandi. Og liggja víða leyniþræðir. Raunar virðist með sanni mega segja að einkavæðing ríkisbankanna snúist um flokksvæðingu Framsóknar og einkavinavæðingu hins stjórnarflokksins ef að líkum lætur. A.m.k. virðist ekkert annað mega lesa út úr aðförum valdhafanna vegna sölu FBA. Þótt ég hafi ekki enn með öllu yfirgefið von mína um að hæstv. forsrh. nái nýjum áttum með setningu ítarlegra reglna um dreifða eignaraðild stórfyrirtækja eins og bankanna en valdakaup mafíósa og eiturlyfjabaróna í þeim fyrirtækjum, að rússneskri fyrirmynd, gætu haft örlagaríkar afleiðingar fyrir Íslendinga, svo vitnað sé í hámessuna í Hóladómkirkju. Áður en lengra er haldið, varpa ég þeirri fyrirspurn fram til hæstv. forsrh. hvort hann ætlar að beita sér fyrir lagasetningu um dreifða eignaraðild svo sem hann hefur ítrekað lýst vilja sínum til og mjög víða í þróuðum þjóðfélögum finnast skýr dæmi um. Ætlar hæstv. forsrh. að beita sér fyrir slíkri lagasetningu og þeim mun ítarlegri sem engar óskráðar reglur finnast hér á landi þessu efni aðlútandi? Eftir það sem á undan er gengið á þingheimur og þjóðin öll heimtingu á að fá undanbragðalaus svör við þessum spurningum. Vík ég þá að aðförunum við sölu FBA-bankans. Auðvitað voru fyrstu skrefin við sölu bankans ekki í samræmi við yfirlýsta stefnu um dreifða eignaraðild vegna kaupa sparisjóðanna á hlut, sem kallast mátti ráðandi hlutur, að segja ef afgangur bankans seldist mjög dreift. Þær aðferðir voru ekki til fyrirmyndar en menn ypptu öxlum og töldu að sparisjóðirnir væru þess háttar fyrirtæki sem sjá mætti í gegnum fingur við. En þegar forusta sparisjóðanna gengur eftir því við hæstv. bankamálaráðherra hvort ekki mætti treysta því að framhaldssalan yrði dreifð var annað komið upp á teninginn. Þá hafði nýr og álitlegur samvinnuhópur farið á fjörur við varaformann Framsfl. og þar í bland nýja óskabarnið, Jón Ólafsson í Skífunni. Vegna þeirra svara, sem sparisjóðunum gáfust, eða gáfust ekki brugðu þeir á það ráð að selja hvalfiskunum í Orca hlut sinn, með 1.400 millj. kr. ágóða, takk. Þegar stjórnarherrarnir hæla sér af því að hafa fengið hæsta verð fyrir FBA er þó ljóst að út úr miðri sölunni hrömmsuðu sparisjóðirnir til sín þessa fjárhæð en fjárgæslumenn ríkisins fýkjast kannski ekki í slíka smámuni enda ýmsu vanir úr SR-mjölssölu o.fl. En þegar stórfiskarnir í kví hæstv. bankamálaráðherrans hófu sporðaköstin var hæstv. forsrh. nóg boðið. Hann skundaði norður til Hólastóls og hellti úr stórskálum reiði sinnar. Varaði þjóð sína við að hér væru á ferð mafíósar og eiturlyfjabarónar á borð við þá sem lékju listir sínar austur í Rússíá nú um stundir og voru við það að ríða því þjóðfélagi á slig. Í framhaldi af Hólamessu ræddi hæstv. forsrh. við Morgunblaðið um FBA-söluna og það var m.a. vegna þess viðtals sem ég batt vonir mínar við að ráðherra hæstv. hefði náð nýjum áttum. Í því viðtali tekur hæstv. forsrh. fram að athuga þurfi að setja reglur um eignaraðild fyrirtækja ,,enda hefði komið á daginn``, svo ég vitni orðrétt í viðtalið, með leyfi hæstv. forseta, ,,að mjög víða væru slíkar reglur í gildi, öfugt við það, sem ýmsir hefðu fullyrt.`` Og áfram vitna ég í Morgunblaðsviðtalið, með leyfi forseta: ,,Og það er ekki bara svo að þær séu víða í gildi, heldur eru þær í raun virtar annars staðar þótt þær séu óskráðar.`` Hann endar á því í viðtalinu, með leyfi forseta, að það eigi að skoða í framhaldinu og ræða hvort slíkum reglum yrði komið á og sátt náð um þær. Síðan þessi orð voru mælt verður ekki betur séð en slegið hafi í baksegl í málinu. Á miðstjórnarfundi Framsfl. upplýsti varaformaður flokksins að þessi mál hefðu ekki verið rædd í ríkisstjórn hvað þá meir. Varaformaðurinn upplýsti enn fremur á fundinum að sjálfstæðismenn hefðu sett fram kröfur vegna sölu FBA eins og hann orðaði það, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sjálfstæðisflokkurinn vildi að fyrst yrðu valdir þeir sem mættu bjóða. Skoða ætti fjárhag þeirra og aðrar mikilvægar upplýsingar. Þessu höfnuðum við framsóknarmenn algjörlega.`` Þetta er orðrétt tilvitnun í orð hæstv. ráðherra. Ef þetta er sannleikanum samkvæmt færist skörin upp bekkinn og gefur undir fótinn þeim tilgátum að reiðin sem rauk úr hæstv. forsrh. í Hólamessu hafi aðallega stafað af því að það voru rangir aðilar að hljóta FBA-hnossið. Ég vona að hæstv. forsrh. sé í færum um að bera slíkar fullyrðingar og óhróður til baka. En í Morgunblaðinu 2. nóv., á 4. síðu, er viðtal við ráðherra FBA-sölunnar, hæstv. forsrh., og við hæstv. bankamálaráðherra undir fyrirsögninni: Lagasetning um dreifða eignaraðild óþörf. Þá höfum við það. Ég leyfi mér að vitna í viðtalið orðrétt, með leyfi forseta: ,,Aðspurður hvort stjórnvöld muni setja lög til að dreifa eignaraðild með bréf bankans á eftirmarkaði svaraði Finnur að hann telji að ekki þurfi að koma til þess. ,,Þegar þeir fjárfestar sem hafa keypt í bankanum eru skoðaðir sést að þeir eru ótengdir og eru í samkeppni hver við annan á öðrum sviðum. Þetta eru fyrst og fremst fagfjárfestar og ég held að þeir muni passa upp á það sjálfir að enginn einn fjárfestir verði ráðandi í bankanum.```` Þessi fullyrðing er í besta falli bull, rakalaust rugl, fram sett í blekkingarskyni. Leigupenni Orca-hópsins skrifar eftirfarandi í helgarspjalli DV, laugardaginn 30. okt., með leyfi forseta: ,,Aðeins ein þátttökutilkynning, sem uppfyllti alla skilmála, barst í útboð á sölu hlutabréfa ríkisins í FBA og var hún að frumkvæði þeirra sem standa að Orca SA sem áður keypti stóran hlut í bankanum við lítinn fögnuð forsrh. Niðurstaðan sem nú virðist fengin ætti að vera Davíð Oddssyni að skapi,`` --- ,,virðist fengin``. Forusta Orca-hópsins hafði þar um alla forustu og það var endurtekið í hádegisfréttum ríkisútvarpsins í dag. Þess vegna blasir við hvers vegna hæstv. bankamálaráðherra heldur því fram að lög um dreifða eignaraðild séu óþörf. Hann vill sem sé lofa stórfiskunum, vinum sínum, að athafna sig í friði við að sölsa undir sig bankann og sjálfur vill hann ekki reglur sem hindra hann við flokksvæðingu Landsbankans þegar þar að kemur. Á sömu síðu í Morgunblaðinu er viðtal við hæstv. forsrh. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það er ekkert endilega fyrirséð að þessir aðilar munu láta frá sér sinn hlut og að hann muni þess vegna safnast á fárra manna hendur. Ég tel engar líkur á því sérstaklega í þessu dæmi en svona um almennt framhald þá held ég að menn eigi aðeins að huga að því og skoða það meðal annars í þinginu hvort rétt sé að setja reglur, sem ná megi sátt um, sem tryggi að eignarhald verði jafnan dreift.`` Hæstv. forsrh. bætir við: ,,Ég er fylgjandi því.`` Og Morgunblaðið hefur eftir honum að ,,ljóst væri að efnahags- og viðskiptanefnd tæki það mál til skoðunar``. Þetta er að vísu dæmalaus tæpitunga enda mun hæstv. forsrh. kannski hafa heyrst framsóknarstóðið á miðstjórnarfundinum orðið höfuðstyggt og þurfandi fyrir lendaklapp. Herra forseti. Ég lýk máli mínu með því að spyrja hæstv. forsrh.: Megum við vænta niðurstöðu úr viðskn. og er það starf hafið? Ég fullyrði að þingmenn bíða niðurstöðu með óþreyju.

Herra forseti. Fjárfestingarbanki atvinnulífsins var stofnaður með lögum nr. 60/1997. Eftirfarandi meginmarkmið lágu að baki stofnunar bankans: Að draga úr eignarhaldi ríkisins á fjármálamarkaði með því að selja hlutabréf í bankanum, að auka samkeppni og breikka þjónustu á þessu sviði, að stuðla að hagræðingu og styrkja stoðir fjármálamarkaðarins með því að sameina fjóra fjárfestingarlánasjóði í einum öflugum fjárfestingarbanka, að skilja á milli fjárfestingarlána annars vegar og lána og styrkja til nýsköpunar hins vegar, að draga úr hólfun og aðgreiningu fjármálafyrirtækja eftir atvinnugreinum, að auka alþjóðlega þátttöku á íslenskum fjármálamarkaði. Eins og fram kemur hér að framan lá stefna um sölu hlutafjár ríkissjóðs í bankanum fyrir þegar við stofnun bankans. Markmiðið með sölu hlutabréfa ríkissjóðs hafa einnig legið fyrir frá upphafi, þ.e. að koma á fót öflugum banka til fjárfestingarlána, stuðla að sjálfstæði hans og jafnframt standa þannig að málum að eignaraðild yrði dreifð í bankanum. Með þeim hætti var verið að vinna að aukinni samkeppni og meiri fjölbreytni og breidd á íslenskum fjármálamarkaði. Á fundi ríkisstjórnarinnar 10. febrúar 1998 var samþykkt áætlun um framkvæmd einkavæðingar á því ári. Þar var gert ráð fyrir að nýtt yrði heimild til að selja allt að 49% hlutafjár í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. 27. júlí 1998 var framkvæmdanefnd um einkavæðingu veitt umboð til að annast um undirbúning og framkvæmd á sölu hlutafjár í bankanum. Skyldi það gert að höfðu nánu samráði við fulltrúa ráðuneytanna og stjórnendur bankans. Í bréfinu var það lagt fyrir nefndina að stefnt skyldi að dreifðri eignaraðild með því að gefa almenningi kost á að kaupa hlut í bankanum. Einnig kom fram að erlent verðbréfafyrirtæki skyldi fengið til að verðmeta hlutafé bankans. Fulltrúar helstu sparisjóða landsins, sem eru eigendur Kaupþings hf., leituðu til ríkisstjórnarinnar síðla sumars 1998 og óskuðu viðræðna um kaup á öllu hlutafé bankans með sameiningu við það fyrirtæki í huga. Könnunarviðræður fóru fram en hætt var við þær og ákveðið að selja fyrirtækið í samræmi við tillögu framkvæmdanefndar um einkavæðingu. Á þessum tíma voru sparisjóðirnir reiðubúnir að kaupa allan bankann fyrir 8 milljarða og 500 millj. kr. Sú ákvörðun að leita til erlendra sérfræðinga til þess að vinna verðmæti úr hlutabréfi Fjárfestingarbanka atvinnulífsins var byggð á því viðhorfi að innlend fyrirtæki væru öll í beinni samkeppni við bankann og því óeðlilegt að fela þeim þetta verkefni. Einnig var litið til þess að einkavæðing Fjárfestingarbanka atvinnulífsins var og er langstærsta einkavæðingn sem átt hefur sér stað hér á landi. Söluverðmætið var áætlað meira en samanlagt söluverðmæti allra annarra slíkra verkefna fram að þeim tíma. Eftir útboð meðal nokkurra erlendra verðbréfafyrirtækja í september 1998 var ákveðið að fá Arthur Andersen Consulting í Englandi til verksins og unnu sérfræðingar á þeirra vegum að verðmatinu í september og október 1998. Niðurstaðan varð sú að í almennu útboði, allt að 49% hlutafjár í bankanum væri rétt að miða við gengið 1,4. Hér verður að hafa í huga að þessi söluaðferð, þ.e. dreifð sala til almennings þar sem hver og einn fær aðeins lítinn hlut í bankanum, skilar seljandanum ekki jafnháu söluverðmæti og sala á ráðandi hlut gerir. Til að hámarka verðið hefði verið vænlegra að bjóða bankann til sölu með útboði og leita eftir tilboði frá hæstbjóðanda. Stefna ríkisstjórnarinnar var að stuðla að dreifðri eignaraðild að Fjárfestingarbanka atvinnulífsins og gefa almenningi í landinu færi á að taka þátt í einkavæðingunni. Því var ákveðið á grundvelli tillagna frá framkvæmdanefnd um einkavæðingu að bjóða til sölu hlutafé Fjárfestingarbanka atvinnulífsins að allt að 3,3 milljörðum að nafnverði en það er 49% hlutafjársins. Áætlað var að hlutabréfin yrðu seld í tveimur áföngum. Annars vegar í sölu til einstaklinga og lögaðila með áskriftarfyrirkomulagi þar sem heimilt væri að skrá sig fyrir hlutum allt að 3 millj. kr. á nafnverði. Hins vegar selja í tilboðssölu það hlutafé það sem seldist ekki í almennri sölu og yrði hverjum og einum heimilt að gera tilboð í allt að 3% hlutafjár bankans. Megináhersla var því á það lögð að gefa almenningi kost á að kaupa hlutabréf í bankanum og var tilgangur umboðssölu á þessum tíma einungis sá að það sem út af stæði eftir útboðið yrði selt með öðrum hætti. Umsjónaraðili sölunnar var bankinn sjálfur, þ.e. Fjárfestingarbanki atvinnulífsins en öll verðbréfafyrirtæki landsins komu þó að sölunni með móttöku áskrifta. Á áskriftatímabilinu, sem stóð frá 30. okt. til 12. nóv. 1998, voru skiptar skoðanir um það hvort mögulegt væri á hinum litla íslenska hlutabréfamarkaði að selja svo stóran eignarhlut í einu lagi. En þegar áskriftartímabilinu lauk kom í ljós að eftirspurn eftir bréfunum var meiri en bjartsýnustu menn höfðu þorað að vona. 10.734 einstaklingar skráðu sig fyrir 18,9 milljörðum að söluvirði. Til stóð að selja aðeins 4,6 milljarða og var hlutur hvers og eins því skertur þannig að hámarksnafnverð sem hverjum áskrifanda var heimilt að kaupa var skert þar til heildarnafnverð seldra bréfa var komið niður í 3,3 milljarða kr. Þetta var í samræmi við útboðslýsingu. Skerðing var því ekki hlutfallsleg og var hámarkshlutur hvers og eins 360 þús. kr. að nafnverði eða 504 þús. að söluverði. Þeir sem höfðu skráð sig fyrir lægri hlutum urðu ekki fyrir skerðingu. Til samanburðar má geta þess að viðskipti með hlutabréf á Verðbréfaþingi Íslands allt árið 1998 fram að sölunni á Fjárfestingarbankanum námu alls 8,8 milljörðum kr. Sala í hlutabréfum í Fjárfestingarbankanum haustið 1998 var auðvitað mikill viðburður og mikil þátttaka almennings var mjög ánægjuleg og til þess fallin að kveikja áhuga og auka skilning á atvinnulífi landsmanna. Þá var salan til þess fallin að efla innlendan hlutabréfamarkað en í ljós kom að íslenskur fjármagnsmarkaður er sterkari en menn höfðu áður gert sér grein fyrir. Á eftirmarkaði kom í ljós að ýmsar fjármálastofnanir höfðu áhuga á að kaupa stærri hlut í bankanum en þeim hafði staðið til boða á áskriftartímabilinu. Þetta kom raunar þegar fram meðan á útboðinu stóð og er þá átt við hina svonefndu kennitölusöfnun. Þessar fjármálastofnanir voru m.a. bankar og verðbréfafyrirtæki sem auglýstu eftir hlutabréfum frá almenningi og fór gengi bréfanna hækkandi þegar að loknu útboðinu. Þetta var vissulega til hagsbóta fyrir kaupendur hlutabréfanna sem gátu fengið verulega hækkun á hlut sínum á skömmum tíma. Skýringarnar gátu legið í því að stærri fjárfestar, stofnanafjárfestar, verðbréfasjóðir og hlutabréfasjóðir vildu eiga stærri hlut í bankanum, í eignasöfnum sínum en þeim stóð til boða í útboðinu sjálfu. Fljótlega kom þó í ljós að þarna lá miklu fremur að baki keppni milli stærri fjámálastofnana sem hugðu á samstarf eða samruna við Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Þessi þróun tók á sig mjög skýra mynd við sölu á hlut Búnaðarbankans til Kaupþings skömmu fyrir árslok 1998. Á fyrri hluta þess árs hélt þessi hlutabréfasöfnun Kaupþings í Fjárfestingarbankanum áfram og einn áfangi í þeirri þróun var þegar dótturfyrirtæki þess í Lúxemborg keypti hlut Kaupþings og sparisjóðanna og þar með var 28% hlutafjár bankans komið á eina hendi. Samþjöppun eignarhluta sparisjóðanna, Kaupþings hf., í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins gekk þvert á yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar með sölu bankans eins og þeim hefur verið lýst að framan. Ljóst var að þessi samþjöppun valds og áhrifa hlyti að kalla á viðbrögð af hálfu stjórnvalda því að augljóst var að sparisjóðirnir og Kaupþing ætluðu að knýja fram vilja sinn um sameiningu Fjárfestingarbanka atvinnulífsins og Kaupþings. Síðsumars árið 1999 bárust síðan þær fregnir að dótturfyrirtæki Kaupþings í Lúxemborg hefði selt þarlendu félagi í eigu fjögurra íslenskra fjármálamanna 28% eignarhlut sinn í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins á genginu 2,82. Nafn þessa félags er Orca SA. Athygli vakti við þessi viðskipti sú mikla leynd sem reynt var að breiða yfir þau. M.a. var spurningum frá innlendum eftirlitsaðilum, Verðbréfaþingi Íslands hf. og Fjármálaeftirlitinu, engu sinnt af hálfu seljenda. Þótti öll sú leynd grunsamleg í hæsta máta. Við bættist að fregnir fóru að berast af óeðlilegum aðferðum Kaupþings við söfnun hlutabréfa í bankanum á tíma útboðsins haustið 1998. Fyrirtækið virtist ekki hafa sést fyrir í ákafanum og keypt og selt sjálfu sér bréf í nafni viðskiptamanna sinna í fjárvörslu og að þeim forspurðum. Öll þessi saga opinberaðist í kjölfari viðskipta við þá Orca-menn. En þá kom í ljós að ástæða leyndarinnar um viðskiptin eða a.m.k. ein ástæðan milli Kaupþings og Orca var baksamningur en samkvæmt honum skuldbundu kaupþingsmenn sig til að halda áfram að kaupa bréf Fjárfestingarbankans og ná til sín u.þ.b. 11% hlutabréfa bankans í því almenna útboði á 51% hlut ríkissjóðs í bankanum sem álitið var að stæði fyrir dyrum á haustmánuðum. Með 28% hlut Orca-manna og viðbótarhlut annarra hluthafa í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins sem voru fúsir til samstarfs, svo og þeim 11% viðbótarhlut sem sparisjóðirnir eða Kaupþing áttu að afla til viðbótar í væntanlegu útboði, töldu aðilar viðskiptanna sig vera komnir með ráðandi stöðu innan bankans í kjölfar einkavæðingarinnar. Í framhaldi af því væri mögulegt að vinna að sameiningu Kaupþings og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Áform þessi miðuðu beinlínis að því að koma einkavæðingu Fjárfestingarbankans í uppnám. Kaupþingsmenn töldu að ríkisstjórnin hefði skuldbundið sig til að selja 51% hlutinn með sölufyrirkomulagi sem fyrirtækinu hentaði. Skeytingarleysið gagnvart hagsmunum ríkissjóðs og annarra hluthafa bankans var algjört. Við þetta var ekki unað enda hlaut ríkisstjórnin að grípa til aðgerða til að verja hagsmuni ríkissjóðs. Þessir hagsmunir voru í fyrsta lagi að tryggja hámarksverð fyrir öll 51% bréf ríkissjóðs í bankanum. Í öðru lagi að stuðla um leið að dreifðri eignaraðild að bankanum og vinda þannig ofan af þeirri þróun sem Kaupþing hafði haft forustu fyrir. Í þriðja lagi að standa þannig að málum að allir áhugasamir aðilar sem hefðu á annað borð fjárhagslega burði til þess gætu tekið þátt í kaupunum. Að öllu óbreyttu var ólíklegt að mikill áhugi væri fyrir kaupum eða fjárfesta utan Orca-hópsins, sparisjóðanna og Kaupþings. Að lokunum umræðum innan ráðherranefndar og á grundvelli tillagna frá framkvæmdanefnd um einkavæðingu var ákveðið að bregðast við þeirri stöðu sem upp var komin með eftirfarandi aðgerðum: Leitað yrði eftir kaupendum að 51% ríkisins þar sem áhugasamir aðilar skyldu mynda með sér hóp sem uppfyllti ákveðin skilyrði um eignarhlut, skyldleika og fjárhagsleg tengsl. Hópurinn kæmi sér saman um tilboðsgengi sem aðilar innan hans skuldbyndu sig til að leggja til grundvallar við kaup á hlutabréfum. Áhugasamir hópar skyldu skila þátttökutilkynningu fyrir fimmtudaginn 21. október 1998 með upplýsingum um framangreind atriði. Fulls trúnaðar skyldi gætt á þessu stigi gagnvart hópnum á meðan sérstök nefnd skipuð Hreini Loftssyni hæstaréttarlögmanni, Jóni Sveinssyni hæstaráttarlögmanni og Brynjólfi Sigurðssyni prófessor færi yfir og kannaði sjálfstætt hvort hóparnir uppfylltu skilyrði sölunnar. Tekið var á því í söluskilmálum ef aðeins kæmi fram ein þátttökutilkynning. Samkvæmt skilmálum sölunnar áttu hópar sem uppfylltu framangreind skilyrði að skila tilboðum á sérstökum tilboðseyðublöðum fyrir 5. nóvember 1998. Tilboðin skyldu samanlagt ná til alls 51% hlutafjár ríkissjóðs á tilgreindu gengi. Greiðsla kaupverðs skyldi síðan fara fram hjá ríkisféhirði eigi síðar en 15. nóvember, þ.e. í dag. Sjálfstæði hvers og eins kaupanda var undirstrikað með því að hver og einn þeirra skyldi greiða sinn hluta kaupverðsins samkvæmt endanlegri þátttökutilkynningu. Þegar kaupendur innan hópsins hefðu greitt hlutabréfin yrðu þau afhent hverjum og einum. Stæði einhver innan hópsins ekki í skilum gæti framkvæmdaaðili sölunnar hvort heldur sem er haldið kaupunum upp á þann aðila eða gengið að tilboði næsta hóps og síðan koll af kolli. Samsetning hópa skyldi þannig að tilboð þeirra næðu til alls 51% hlutsins án þess að til félags aðila innan hvers hóps hefði verið stofnað um eignarhlutinn. Lagt var á ábyrgð hópanna hvernig að væri staðið með tilliti til ákvæða um yfirtökutilboð. Að baki framangreindu útboði lá mikil og góð lögfræðileg vinna og undirbúningur af hálfu framkvæmdanefndar sölunnar sem stýrt var af framkvæmdanefnd um einkavæðingu. Að þeirri vinnu komu fjölmargir aðilar, lögmenn, endurskoðendur og sérfræðingar á fjármálamarkaðnum. Fimmtudaginn 21. október 1999 kom í ljós að aðeins einn hópur skilaði inn tilkynningu um þátttöku. Þó höfðu borist af því fregnir í fjölmiðlum að nokkrir hópar væru áhugasamir. Meðal sérfræðinga á markaðnum heyrðust þær raddir að skýringin á því að aðeins einn hópur sýndi áhuga á þátttöku væri sú að lágmarksgengið væri of hátt. Þó var það hið sama og hafði verið í viðskiptum Orca-hópsins og Kaupþings og ekki stætt á öðru fyrir fulltrúa ríkisins en að leitast við að tryggja ríkissjóði sama verð fyrir sinn hlut. Tekið var á því í skilmálum sölunnar hvernig aðhafast skyldi undir þeim kringumstæðum að eins ein þátttökutilkynning bærist. Þetta var öllum ljóst fyrir fram. Við yfirferð yfir þátttökutilkynninguna sem barst kom í ljós að spurning væri um fjárhagsleg tengsl milli fjögurra aðila af þeim níu er stóðu að þátttökutilkynningunni. Á fundi með umboðsmanni þess hóps mánudaginn 25. október var ábendingum og athugasemdum þar að lútandi komið á framfæri við hópinn og hópnum gefinn kostur á að gera viðeigandi lagfæringar fyrir föstudaginn 29. október. Endanlegri þátttökutilkynningu var skilað til framkvæmdaaðila sölunnar á tilskildum tíma. Þá hafði sú breyting orðið á hópnum að í stað þriggja aðila sem þar voru upphaflega komu 20 í staðinn. Voru þá 26 einstaklingar og aðilar orðnir aðilar að endanlegri þátttökutilkynningu. Af hálfu framkvæmdaaðila sölunnar voru skyldleiki og fjárhagsleg tengsl þessara aðila könnuð sérstaklega og mjög ítarlega. Í ljós kom að þeir uppfylltu fullkomlega skilyrði sölunnar. Áður en þessum hópi var sent kauptilboð í samræmi við ákvæði sölulýsingarinnar barst frá hópnum beiðni um að hópurinn mætti breyta hlutfallslegri skiptingu innbyrðis, þó þannig að virtar væru reglur hvað varðar hámarks- og lágmarkshlut einstakra bjóðenda. Af hálfu framkvæmdanefndar um einkavæðingu sem starfaði í umboði viðkomandi ráðuneyta var hópnum sent bréf föstudaginn 29. október 1999 þar sem honum var veitt færi á því samkvæmt ákvæðum sölulýsingarinnar að kaupa allan hlut ríkisins á genginu 2,8, samtals að fjárhæð 9 milljarðar 710,4 millj. kr. gegn staðgreiðslu fyrir kl. 14 mánudaginn 15. nóvember 1999. Endanleg hlutfallsleg skipting bjóðenda yrði að koma fram í yfirlýsingu hópsins sem yrði að berast nefndinni í síðasta lagi kl. 14 föstudaginn 5. nóv. Ekki var gerð athugasemd við það þó að innbyrðis hlutföll breyttust að því gefnu að þau uppfylltu skilyrði útboðsins um lágmarks- og hámarkshlut hvers og eins. Yfirlýsing barst frá hópnum þriðjudaginn 2. nóvember þar sem fram kom að hópurinn mundi ganga að boði nefndarinnar á grundvelli söluskilmála sem beitt hefði verið. Einkavæðingunni lauk síðan í dag mánudaginn 15. nóvember með greiðslu uppsetts verðs hjá ríkisféhirði. Kaupendur 51% hluta ríkissjóðs í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins eru m.a. sumir af stærstu og öflugustu lífeyrissjóðum landsins, fjársterkir einstaklingar og lögaðilar, stjórnendur bankans og aðilar tengdir Orca-hópnum svonefnda. Fyrir liggur að öll markmið ríkisstjórnarinnar með sölunni muni nást fram. Tveir stærstu einstöku hluthafar bankans eiga um 7% hlut í honum en aðrir eiga minna. Hluthafar eru talsvert á fjórða þúsund. Orca-hópurinn verður leystur upp. Hluthafarnir munu því vinna saman að sameiginlegum hagsmunum sínum, þ.e. að auka veg bankans. Þegar upp er staðið hefur þessari vel heppnuðu einkavæðingu Fjárfestingarbanka atvinnulífsins lokið þannig að ríkissjóður hefur fengið u.þ.b. 14,4 milljarða kr. fyrir hlutabréf sín í bankanum, sem er rúmum 6 milljörðum kr. hærri fjárhæð en sparisjóðirnir voru reiðubúnir að greiða fyrir bankann fyrir rúmu ári síðan. Einkavæðingin hefur því heppnast fullkomlega að þessu leyti þó að illa hafi litið út með málið á tímabili. Varðandi þær spurningar sem hv. þm. beindi til mín um dreifða eignaraðild þá hefur komið fram að ég er trúaður á að til þess sé ýtrasta nauðsyn að fjármálastofnanir í fámennu landi séu í dreifðri eignaraðild. Ég get ekki hugsað mér aðra skipan á þeim málum. Ég tel að hvað þetta varðar hafi salan heppnast vel. Ég er enn þeirrar skoðunar að menn eigi að skoða rækilega í þinginu möguleika á að setja slíkar reglur og reyna að ná um þær sæmilegri sátt. Það hefur áður komið hér fram í þingsalnum. Að svo mæltu þakka ég hv. þm. fyrir að hlutast til um þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Mér er ekki alveg ljóst hver tilgangurinn með þessari umræðu er. Hv. fyrirspyrjandi hóf mál sitt og flutti það á almennum nótum en hæstv. forsrh. svaraði með því að gera grein fyrir einni tiltekinni einkavæðingu, þ.e. sölu á FBA. Í svari sínu endurtók forsrh. það sem hann hefur áður sagt, að þeir sem keyptu, Orca-hópurinn, hafi stefnt stefnu ríkisstjórnarinnar í uppnám, þeir hafi gerst sekir um óeðlilega viðskiptahætti þó ekkert hafi gerst í þessari sölu annað en að einn fjárfestingarhópur sem stofnaður var í Lúxemborg, seldi öðrum sinn hlut. Einu í máli hæstv. forsrh. hlýt ég að spyrja eftir. Hann fullyrti að í þessu tilviki hefðu verið gerðir baksamningar á milli kaupenda og seljenda um hvernig ætti síðan að ná völdum í þessari fjármálastofnun. Þetta eru mjög alvarlegar ásakanir af hálfu hæstv. ráðherra og dugir ekki eingöngu að fullyrða um það. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur hann fyrir sér í því? Hvaða sannanir hefur hann um að slíkir baksamningar hafi verið gerðir? Þar nægja ekki fullyrðingar út í loftið heldur er eðlilegt að hæstv. forsrh. upplýsi löggjafarsamkunduna um við hvað hann á. Ég vil líka ítreka spurningu hv. þm. Sverris Hermannssonar út af umræðunni um dreifða eignaraðild. Það kom nefnilega fram hjá viðskrh. á nýafstöðnum miðstjórnarfundi Framsfl. að þegar málið var til umræðu í ríkisstjórninni hafi Sjálfstfl. ekki leitað eftir því að sett yrðu ákvæði um dreifða eignaraðild við söluna. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Er þetta rétt með farið? Er það rétt hjá hæstv. viðskrh. að þrátt fyrir öll stóru orð hæstv. forsrh. í málinu um nauðsyn dreifðrar eignaraðildar hafi Sjálfstfl. aldrei sótt það mál við samstarfsflokk sinn í ríkisstjórninni? Virðulegi forseti. Vissulega hefur sumt af einkavæðingunni sem í hefur verið ráðist ekki tekist nægilega vel. Ég hef ekki tíma til að rekja þá sögu alla en vitna bara til úttektar og athugasemda Ríkisendurskoðunar á þeim málum. Ég vil hins vegar láta það koma fram að mér finnst mjög eðlilegt að aðrir en ríkisvaldið reki atvinnustarfsemi. Mér finnst sjálfsagt að ríkisvaldið losi sig við fyrirtæki og stofnanir sem eru í atvinnustarfsemi í samkeppni við aðra. Hins vegar verða menn að sjálfsögðu að draga markalínuna. Ég tel ekki eðlilegt að t.d. skólar, menntastofnanir, heilbrigðisstofnanir og stofnanir af slíku tagi séu einkareknar. Lögmál markaðarins eru mjög einföld. Ef einn á vöru eða þjónustu sem hann vill selja og annar er reiðubúinn til þess að kaupa þá takast viðskipti náist samkomulag um verð. Engum er í hag og síst þjóðinni að hindra að slík viðskipti geti átt sér stað og það er mjög torvelt að setja við þeim hömlur. Eins og allir vita þá eru t.d. settar hömlur við því að útlendir aðilar geti fjárfest í íslenskum sjávarútvegi. Það er hins vegar opinbert leyndarmál engu að síður að slíkt er gert í nokkrum mæli. Það sem við leggjum megináherslu á í þessu sambandi er hins vegar að hlutverk ríkisvaldsins sé að hafa eftirlit og veita aðhald til að verja sjónarmið hins almenna borgara. Ríkisvaldið á að tryggja að viðskiptin séu gagnsæ. Ríkisvaldið á að tryggja að valdi sem fæst með yfirráðum yfir atvinnufyrirtækjum, hvers eðlis sem þau eru, sé ekki misbeitt. Ríkisvaldið á að tryggja að viðskipti leiði ekki til fákeppni heldur aukinnar samkeppni og ríkisvaldið á að tryggja að viðskiptamönnum þessara aðila sé ekki mismunað. Það er aðkoma ríkisvaldsins að málinu. Það er mjög æskilegt að eign í fyrirtækjum, fjármálafyrirtækjum sem öðrum, sé sem dreifðust. En ég tel að það sé mjög erfitt, nánast útilokað að tryggja slíkt með lagasetningu. Við Íslendingar höfum reynsluna af því.

Virðulegi forseti. Líkt og sá sem talaði hér á undan get ég tekið undir það að erfitt er að átta sig nákvæmlega á um hvað þessari umræðu er ætlað að snúast. Í fyrsta lagi lagði hv. málshefjandi mál sitt þannig upp að hann fór almennt yfir einkavæðingu undanfarinna ára og benti á hvar sérstaklega illa hefði til tekist. Í sjálfu sér er ekkert óeðlilegt að umræður um einkavæðingu fari fram á hinu háa Alþingi. Víðast hvar eru menn að endurskoða hlutverk ríkisvaldsins á þessu sviði og í þeirri öru þróun sem íslenskur fjármagnsmarkaður hefur verið á undanförnum árum er mikilvægt að skoða málið vendilega. Ég vil segja að við sem í Samfylkingunni störfum erum mjög fylgjandi því að breytt eignaraðild takist í þeim tilvikum sem ríkisfyrirtæki eru seld líkt og um er að ræða í tilviki Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Að mörgu leyti má halda því fram að vel hafi tekist í þessu tilviki þó jafnframt megi segja að erfitt hafi verið að átta sig á öllum yfirlýsingum og ummælum sem hæstv. ráðherrar létu frá sér fara í þessari umræðu. Við hjá Samfylkingunni höfum lagt fram fjögur mál, bæði þáltill. og frv., þar sem við höfum bent á leiðir til að ná þessu markmiði, þ.e. um dreifða eignaraðild. Í fyrsta lagi höfum við lagt til breytingu á samkeppnislögum. Í öðru lagi höfum við lagt fram þáltill. um viðskiptasiðferði og einnig höfum við lagt fram á hinu háa Alþingi tillögur um breytingar á lögum um kauphöll og fjármálaeftirlit. Allt þetta miðar að því að reyna að gera hlutverk ríkisins þannig úr garði að þar verði fyrst og fremst um eftirlitshlutverk á fjármálamarkaði að ræða en ekki beint inngrip. Það er kannski þess vegna sem við höfum ekki lagt fram frv. á þessu stigi um dreifða eignaraðild. En það breytir ekki hinu að við höfum mjög sterk viðhorf í þá veru að æskilegt sé að sú niðurstaða fáist. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hversu langt er rétt að halda á þessari braut í umræðunni. Ég vil hins vegar vekja sérstaka athygli á að þegar einkavæðing SR-mjöls átti sér stað á sínum tíma voru í kjölfar þeirrar sölu teknar ákvarðanir um mjög háar arðgreiðslur sem voru nánast þess eðlis að menn fengu að stórum hluta það fjármagn sem þeir lögðu til við kaupin til baka í gegnum arðgreiðslur. Ég ætla að vona, virðulegi forseti, að það sé ekki svo í þessu tilviki þar sem talað hefur verið um að bréfin hafi verið seld á genginu 2,8 að þau verðfalli að hluta þegar kemur að því að greiða arð eftir næstu áramót. Það verður fylgst mjög vandlega með því hvort sama aðferðafræði verði viðhöfð í þessu tilviki og þegar SR-mjöl var selt, að menn fái að stórum hluta framlög sín til baka í arðgreiðslum strax eftir áramót. En ég vil þó segja að lokum, virðulegi forseti, að ef þessi ótti minn á ekki við rök að styðjast, þá held ég að almennt megi segja um þessa einkavæðingu að þokkalega vel hafi tekist til, þótt erfitt hafi verið að átta sig á öllum þeim yfirlýsingum sem hæstv. ráðherrar hafa gefið í þessu máli.

Herra forseti. Við þessa umræðu gefst kærkomið tækifæri til að gera örlitla grein fyrir þeim breytingum sem orðið hafa á íslenskum fjármagnsmarkaði á undanförnum árum. Róttækar breytingar hafa orðið á íslenskum fjármagnsmarkaði á síðustu fjórum, fimm árum og sennilega einhverjar róttækustu skipulagsbreytingar sem nokkurn tímann hafa verið gerðar á þeim markaði. Vil ég hér nefna nokkur dæmi. Í 15 ár töluðu menn um að breyta fjárfestingarlánasjóðakerfi atvinnulífsins og koma á fót áhættu- og nýsköpunarsjóði. Það gerðist ekki fyrr en í tíð núverandi ríkisstjórnar að fjárfestingarlánasjóðir atvinnulífsins, Fiskveiðasjóður, Iðnlánasjóður, Iðnþróunarsjóður og Útflutningslánasjóður voru sameinaðir í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins og Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins og þannig náðist fram hagræðing á þeim markaði og veruleg fækkun lánastofnana. Í tíu ár töluðu menn um að breyta ríkisviðskiptabönkunum, Búnaðarbanka og Landsbanka, í hlutafélög. Það gerðist ekki fyrr en í tíð núverandi ríkisstjórnar að þetta gekk eftir. Bara við formbreytinguna eina og skráningu bankanna á markaði hefur náðst fram veruleg hagræðing. Ríkisviðskiptabankarnir, Landsbanki og Búnaðarbanki, höfðu aldrei greitt eiganda sínum, þ.e. þjóðinni, arð af eigin fé. Árið 1998, eftir þá formbreytingu, greiddi Landsbankinn út arð upp á 400 millj. kr. til eigenda sinna og Búnaðarbankinn greiddi 328 millj. kr. arð til eigenda sinna. Með tilkomu Fjárfestingarbankans og skráningu bankanna á Verðbréfaþingi hefur samkeppni á þessum markaði stóraukist. Bankarnir hafa lækkað vaxtamun og verulega hefur dregið úr þeim kostnaði sem á fjármagnsmarkaðnum er og þannig er að takast að skapa fólkinu og fyrirtækjunum í landinu lægri vexti og sambærileg samkeppnisskilyrði og fólk og fyrirtæki í löndunum í kringum okkur býr við. Á árunum 1988 til ársins 1997, eða á tíu ára tímabili, töpuðu ríkisviðskiptabankarnir, þ.e. Landsbankinn og Búnaðarbankinn, 17 milljörðum kr. Nú hefur þetta snúist við og stórlega hefur dregið úr útlánatöpum þessara banka. Skýrar reglur voru settar um launakjör bankastjóra, ferða- og risnukostnað þegar bankarnir urðu að hlutafélögum. Þetta hefur leitt til þess að líka hefur dregið stórlega úr ferða- og risnukostnaði hjá bönkunum. Innri endurskoðun bankanna, þ.e. Landsbanka og Búnaðarbanka, hefur stórlega verið efld með verulega góðum árangri. Bankaeftirlit og Vátryggingaeftirlit voru sameinuð í Fjármálaeftirlitið með það að meginmarkmiði að treysta og tryggja betur eftirlit með fjármálastofnunum, með hagsmuni neytenda og innstæðu eigenda bankanna að leiðarljósi. Rekstur bankanna hefur aldrei verið betri en nú. Landsbanki og Búnaðarbanki högnuðust um 1.300 millj. kr. á fyrri hluta þessa árs og má búast við að hagnaður þeirra verði á árinu yfir 2 milljarðar kr. Betri afkoma en nokkru sinni áður hefur sést hjá þessum fyrirtækjum. Rétt um 40 þúsund hluthafar eru nú í bönkunum þremur, Landsbanka, Búnaðarbanka og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Um 15% af þjóðinni eru hluthafar í þeim fyrirtækjum. Búnaðarbankinn er langfjölmennasta almenningshlutafélag landsins og Landsbankinn og FBA með þeim fjölmennari. Þátttaka almennings í kaupum á hlut í bönkunum hefur dýpkað skilning almennings á því hvernig hlutabréfamarkaðurinn virkar og aukið áhuga þjóðarinnar á því að vera virkir þátttakendur í uppbyggingu atvinnulífsins. Verðmæti þjóðarinnar í bönkunum hefur aukist um 30 milljarða á tíu mánuðum. Verðmæti Landsbanka og Búnaðarbanka hafa hækkað mikið frá fyrsta útboði. Þeir hafa verið skráðir á Verðbréfaþinginu og hafa notið aga og festu skráningarinnar sem leitt hefur til betri rekstrar. Gengi bréfanna í bönkunum í útboðinu var ákveðið að fengnu mati virtra erlendra lánastofnana. Fjárfestingarbanki atvinnulífsins hefur nú allur verið seldur. Í dag greiddu kaupendur Fjárfestingarbankans 9,7 milljarða til ríkisins. Þetta er langstærsta einkavæðing sem fram hefur farið hér á landi. Ríkið hefur fengið 14,3 milljarða fyrir bankann, sem metinn var á í kringum 8 milljarða kr. fyrir ári síðan. Þessu til viðbótar fékk ríkið á síðasta ári 554 millj. kr. í arðgreiðslu frá bankanum sem er hæsta fjárhæð sem íslenskt fyrirtæki skráð á Verðbréfaþingi hefur greitt í arð til hluthafa sinna. Verðmæti bankans hefur hækkað jafnt og þétt frá því hann var skráður á Verðbréfaþinginu rétt fyrir um ári síðan. Hluthafar eru nú tæplega 4 þúsund og stærsti hluthafinn er Lífeyrissjóðurinn Framsýn með rúmlega 7% hlut. Eins og hér hefur komið fram hafa orðið ótrúlegar breytingar á þessum markaði á undanförnum árum og ætla ég þá að snúa mér að einstökum lánastofnunum í þeim efnum. Mestar hafa breytingarnar orðið á Landsbankanum á undanförnum árum. Á árunum 1988, eins og ég sagði áðan, til ársins 1997 tapaði Landsbankinn 13,7 milljörðum kr. í útlánum, en stórlega hefur dregið úr þessu tapi að undanförnu. Vaxtamunur bankans hefur lækkað, rekstrarkostnaður bankans hefur lækkað, hagnaður bankans nam 911 millj. kr. á árinu 1998 og var ákveðið á síðasta aðalfundi að greiða út 400 millj. kr. arð, eins og hér hefur fram komið. Um 12.200 manns skráðu sig í hlutafjárútboði Landsbankans í september fyrir rúmu ári. Ríkið á nú 85% hlut en 6.900 manns eiga samtals um 15% hlutafjár. Næststærsti hluthafinn er Eignarhaldsfélagið Brunabótafélag Íslands með 2,6% hlut. Í nóvember 1998 var Landsbankinn fyrst skráður á Verðbréfaþingi Íslands. Þegar hann fór á markaðinn var áætlað verðmæti hans um 12 milljarðar kr. en í dag er hann samkvæmt skráningu markaðarins 25 milljarða kr. virði, eða helmingi meira virði en þegar hann fór fyrst á markað. Hagnaður Búnaðarbankans nam 876 millj. kr. fyrir skatt árið 1998. Vaxtamunur þar hefur snarlækkað og á aðalfundi, eins og hér kom fram áðan, var ákveðið að greiða út arð upp á 328 millj. kr., sem aldrei hafði fyrr gerst. Um 93 þúsund manns skráðu sig í hlutafjárútboði Búnaðarbankans í september á síðasta á ári. Ríkið á nú um 85% hlut, en 29 þúsund manns eiga samtals um 15% hlutafjár. Næststærsti hluthafinn er Lífeyrissjóður Búnaðarbankans með 3,6%. Í desember 1998 var Búnaðarbankinn skráður á Verðbréfaþinginu. Þegar bankinn var upphaflega seldur almenningi var áætlað söluverð hans um 8 milljarðar kr. en mælist nú á Verðbréfaþinginu upp á 18,5 milljarða kr., eða um 10 milljörðum kr. hærri en verðmætið var þegar hann fór fyrst á markað. Þetta er allt saman tilkomið vegna þeirra hagræðingaraðgerða sem gripið hefur verið til og þeirra skipulagsbreytinga sem orðið hafa á íslenskum fjármagnsmarkaði á undanförnum árum og ég vil þakka fyrir það tækifæri að fá að gera grein fyrir þessu hér við umræðuna.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda, Sverri Hermannssyni, fyrir að taka þetta mál upp. Hér hafa mjög þung orð verið látin falla, bæði af hálfu málshefjanda og einnig af hálfu hæstv. forsrh., enda eru tilefnin ærin. Hins vegar fannst mér það undarleg sagnfræði sem við heyrðum frá hæstv. bankamálaráðherra þar sem hann rekur breytingar í stjórnun bankanna til þeirrar ráðstöfunar ríkisstjórnarinnar að gera þá að hlutafélögum. Staðreyndin er sú að starfshættir innan bankanna hafa verið að taka breytingum á undanförnum árum og undanförnum áratugum. Það er staðreynd að hér fyrr á árum voru miklar og háar upphæðir afskrifaðar, stundum lánveitingar til fyrirtækja sem stóðu undir heilum byggðarlögum og ég ætla ekki að gefa einkunnir af því tagi sem hæstv. ráðherra gerði eða fara með alhæfingar eins og hann gerði. Mest hafa menn talað um Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. FBA er þó aðeins angi af miklu stærra dæmi, því ef það er eitthvað sem hefur sett svip á stjórnmálalíf okkar og efnahagslíf á undanförnum árum, þá er það markaðsvæðingin og einkavæðingin. Á undanförnum árum hafa nokkur stórfyrirtæki og stofnanir sem áður voru í eigu ríkisins verið einkavæddar, þar ber hæst SR-mjöl og Áburðarverksmiðjuna, en auk þess má nefna aðrar stofnanir og fyrirtæki, Lyfjaverslun ríkisins, Skýrsluvélar og þannig mætti áfram telja. Nú síðast Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Í sumum tilvikum hefur verið mikið deilt um þessa sölu, í öðrum ekki. Stundum hafa deilurnar fyrst og fremst snúið um verðlagið. En það er þó ekki nokkur vafi á því að þessi sala á almannaeignum hefur orðið til þess að þjappa saman peningum og valdi á Íslandi. Í því samhengi má segja að langstærsta einkavæðingin eigi sér stað á sjó úti eins og reyndar kom fram í máli hv. málshefjanda, en þar hefur verið látið óátalið að einstaklingar og fyrirtæki selji óveiddan fisk eða leigi heimildir til að veiða hann. Hér erum við að tala um miklar fjárupphæðir, milljarða á milljarða ofan. Það erum við reyndar einnig að gera varðandi einstök fyrirtæki og stofnanir sem áður var vikið að. Þeir sem fengu aðstöðu til að kaupa --- það eru ekki þeir sem þurfa að veðsetja íbúðirnar sínar til að fá lán í banka --- þeir sem höfðu aðstöðu til að reiða fram háar fjárupphæðir vegna þess að þeir höfðu aðgang að peningum hafa hagnast vel. Þannig fjórfölduðust hlutabréfin í SR-mjöli að raunvirði á hálfum áratug frá því ríkið seldi þau fyrir langt innan við 1 milljarð á árinu 1993 og voru metin á tæpar 4.000 millj. á árinu 1998. Þessi saga endurtekur sig síðan aftur og ítrekað og það voru engir smásparendur sem keyptu hluti í Fjárfestingarbankanum, reyndar mátti enginn kaupa fyrir minna en 6 millj. kr. Og aftur var þetta spurningin um aðgang að fjármagni. Aðgangurinn gerir mönnum kleift að láta ,,kapítölin`` ávaxta sig, svo notað sé orðalag frá því fyrr á öldinni. Þá erum við komin að kjarna máls varðandi spurninguna um einkavæðingu bankanna. Banki er ekki bara fyrirtæki sem veitir þjónustu, banki er ekki aðeins stofnun sem lánar peninga, þannig er vissulega hægt að nota banka og það sem má nota, má einnig misnota. Banki getur nefnilega veitt eigendum sínum áhrif og völd. Ef sömu aðilarnir og taka þátt í samkeppni á markaði eiga og stjórna einnig fjármálastofnunum landsins gefur augaleið að sú hætta er fyrir hendi í ríkari mæli en nú er að þeir verði notaðir til að veita eigendum sínum fyrirgreiðslu til að auðgast. Hagkerfi okkar er smátt og miklu máli skiptir hvernig því er stýrt. Að sjálfsögðu skiptir það máli í öllum hagkerfum en lítil hagkerfi eru viðkvæm. Nú stöndum við frammi fyrir því að áfram verði haldið á sömu braut og ríkisbankarnir verði einkavæddir, verði seldir að öllu leyti. Þetta ætla menn að gera á sama tíma og þeir segjast vilja tryggja dreifða eignaraðild. Ef ég heyrði rétt þá talaði bankamálaráðherrann um 40 þúsund hluti og nefndi háa eignaraðild. Staðreyndin var náttúrlega sú að öll þjóðin átti þessar stofnanir þannig að dreifðari verður eignaraðildin vart en hún hefur verið. Á sumum var helst að skilja --- jafnvel í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar --- að ef hagkerfin væru látin leika lausum hala og þar ríkti frjáls samkeppni þá yrði allt gott. Staðreyndin er sú að frjálsa samkeppni þarf að tryggja með lagalegum ramma. Það þarf að tryggja samkeppnina með umgjörð. Annars leitar allt, bæði peningarnir og valdið, á einn stað eða fáa, til einokunar og fákeppni. Ég hélt að þetta væru engin ný sannindi. Ég hélt að menn hefðu lært þetta af reynslunni, nú síðast varðandi kennitölusöfnunina í tengslum við sölu bankanna. Af þessum sökum höfum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði sagt þrennt. Í fyrsta lagi höfum við sagt: Förum varlega í sakirnar. Reynum að ná sátt um markalínur á milli hins opinbera annars vegar og markaðar hins vegar. Förum rækilega yfir hagkvæmnisþætti einkavæðingar. Spyrjum hver hagnist þegar upp er staðið, skattgreiðandinn, notandinn, neytandinn eða nýir eigendur. Út á þetta gekk þáltill. sem við fluttum fyrst í vor og aftur núna í haust. Í öðru lagi: Í þeim tilvikum sem ríkisstjórn og meiri hluti Alþingis er staðráðinn í því að selja stofnanir eða fyrirtæki viljum við að búinn verði til lagarammi sem stuðlar að dreifðri eignaraðild og spornar gegn samþjöppun á peningum og þar með valdi. Þess vegna fluttum við sérstakt lagafrv. um dreifða eignaraðild fjármálastofnana þar sem eignarhlutur færi ekki yfir 8%. Ég tók eftir því í máli hæstv. forsrh. að hann lagði áherslu á að þetta yrði skoðað. Sjálfum býður mér í grun að það fái að sofna í nefnd, að lítil alvara sé þar að baki. En ég vona að það sé rangt hjá mér. Í þriðja lagi hvetjum við til að menn ræði þessa hluti heildstætt með framtíðarþróun íslensks þjóðfélags í huga, spyrji hvort mönnum finnist það virkilega í lagi sem er að gerast í landinu. Finnst mönnum í lagi að örfá fyrirtæki og peningamenn ráðskist með eigur þjóðarinnar og ráði hér lögum og lofum? Þannig er Eimskipafélagið, í gegnum Burðarás, að ná einokun, ekki aðeins í flutningum og siglingum heldur einnig í sjávarútvegi. Hrekkur enginn við þegar einstaklingur reiðir fram 700 milljónir til kaupa á lóðum í Garðabænum eins og gerðist nú í sumar? Hvað um það þegar menn taka sig til, nokkrir aðilar og kaupa heilan banka fyrir þær upphæðir sem um er að tefla? Ég tók eftir því að ungur maður úr fjármálaheiminum var spurður hvort rétt væri að hann hefði fjárfest fyrir rúmlega 100 millj. kr. í umræddum banka, FBA. Hann kvað svo vera en þetta væri sitt sparifé. Fyrir sparifé kaupa menn væntanlega fótboltalið í Bretlandi og sendiherrann mætir náttúrlega á staðinn. Ísland er að verða land peningafólksins, þeirra sem hagnast á því að eiga góða að, þeirra sem hagnast á því að eiga Sjálfstfl. og Framsfl. að, þeirra sem hagnast á því að eiga þá að, Davíð og Halldór. Ég held hins vegar að þjóðin, sú sem er ekki að kaupa lóðir í Garðabænum, sú sem á engan kvóta og engin fótboltalið þurfi að fara að hugsa sinn gang. Ég held að menn verði að gera sér grein fyrir því að við erum rétt að byrja. Samkvæmt upplýsingum sem við fáum úr Stjórnarráði Íslands þá erum við rétt að byrja. Nú ætla þeir að fara að selja Landsvirkjun. Nú ætla þeir að fara að selja Landsbankann. Þeir ætla að að selja Landssímann. Þeir ætla að selja Búnaðarbankann. Ég spyr: Er ekki mál að linni? Er ekki tími til að þessari óábyrgu og vanhugsuðu stefnu ljúki, að þessi mál verði núna tekin til endurskoðunar, öll og í heild sinni?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir þessa umræðu og alveg sérstaklega tímasetninguna. Hún er sérstaklega ánægjulega valin því að í dag kl. tvö voru seld hlutabréf fyrir 9,7 milljarða og verð ég að óska hæstv. ríkisstjórn til hamingju með þann árangur sem þar hefur náðst. Þetta er sú almesta einkavæðing sem hefur átt sér stað á Íslandi. Það er þekkt að einkavæðing hefur áhrif á samkeppni. Hún stóreykur samkeppni. Það liggur í hlutarins eðli. Ríkisfyrirtæki geta ekki staðið í samkeppni. Einnig er þekkt að áhrif einkavæðingar á starfsmenn fyrirtækja eru mjög jákvæð. Starfsmennirnir fá umbun fyrir góða vinnu. Svo er ekki með ríkisstarfsmenn, því miður. Mjög margir ríkisstarfsmenn eru frábærir starfskraftar en fá þess lítið notið í launum eða viðurkenningu. Þegar fyrirtæki hafa verið einkavædd þá njóta þessir frábæru starfsmenn þess að fullu hvað þeir afreka. Einkenni ríkisfyrirtækja er, því miður, metnaðarleysið. Allir líða fyrir það, sérstaklega þjóðin. Afleiðing einkavæðingarinnar hefur verið mikil samkeppni, lækkun á verði, minni vaxtamunur, sem kemur bæði skuldurum og sparifjáreigendum til góða, og lækkun á þóknunum. Neytendunum kemur þetta allt til góða. Þetta er að hluta ástæðan fyrir því góðæri sem við höfum upplifað síðustu árin og upplifum vonandi áfram, verði haldið áfram á þessari braut. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gat þess áðan að ríkisfyrirtæki væru í dreifðri eign. Ég bara spyr: Hvernig var þetta í Sovét? Hún hefur nú aldeilis verið dreifð þar eignin. 250 milljón Rússar áttu hvert einasta fyrirtæki. Mér skilst að það hafi nú ekki verið þannig með áhrifavaldið í þessum fyrirtækjum. Ríkisfyrirtæki eru raunar í eigu eins aðila, þ.e. ríkisins, ekki þjóðarinnar. Ég vil benda hv. þm. á að mikill munur er á þjóð og ríki. Hv. þm. gat þess líka að ungur maður hefði lagt sparifé sitt inn í FBA. Það kom einmitt fram í viðtalinu við þennan unga mann að hann hefði tekið á sig miklar skuldbindingar. Ég geri ráð fyrir að hann hafi fengið lánað fyrir þessu að miklu leyti. Hann er að taka mikla áhættu og það ætti hv. þm. að gera stundum líka. Hann hefur væntanlega keypt hlut í þessum banka þegar hann var til sölu og séð var að hann mundi hækka mikið í verði. Herra forseti. Hv. málshefjandi Sverrir Hermannsson gat um SR-mjöl. Hann gleymdi að geta þess að það fyrirtæki hafði verið rekið með tapi í áratugi og aldrei skilað neinum hagnaði í ríkissjóð. En núna borgar það skatta og stendur undir velferðarkerfinu að því leyti, sem við öll viljum. Þetta eru einkenni á öllum ríkisfyrirtækjum sem hafa verið einkavædd. Þau voru í tapi og því lítils virði en um leið og búið er að einkavæða þau --- það jafnvel nægir að hlutafjárvæða þau --- þá sýna þau hagnað og verða meira virði. Þetta hefur gerst. FBA hefur hækkað í verði, ekki vegna þess að það hafi verið vanmetið heldur vegna þess að það er meira virði með betri stjórnendum, með betri stjórnun og vegna þess að það þarf að standast kröfur markaðarins. Það er einkenni á einkavæðingunni. Verðið sem fékkst núna var það hátt að það kom aðeins eitt tilboð. Það segir okkur að þetta hafi farið nálægt því að vera albesta verðið sem hægt var að fá. Ég verð enn að óska ríkisstjórninni til hamingju með þetta útboð. Þetta er mjög gott verð og salan vel heppnuð. En það hindrar ekki að bankinn hækki frekar. Nú verður enn meiri krafa og hvatning til að sýna árangur og hagnað. Mikið hefur verið rætt um dreifða eignaraðild. Skoðun mín er sú að einstaklingar geti ekki átt stóran hlut í FBA. Þetta er það stór banki, það stórt fyrirtæki að það yrði ákaflega óskynsamlegt fyrir einstaklinga að setja alla sína peninga í þennan banka og fyrir fjárfesta yfirleitt. Enda sýnir sagan, bæði í Íslandsbanka og FBA, að eignaraðildin er dreifð. Stærstu hluthafar í Íslandsbanka eiga 10% hlut. Það eru tveir lífeyrissjóðir. Sama er með FBA. Lífeyrissjóðir eru stærstir þar og því ekki einstaklingar sem eru að ná undir sig þessum fyrirtækjum.

Hæstv. forseti. Einkavæðing og einkaframkvæmd eru slagorð sem við heyrum oft, frá sjálfstæðismönnum sérstaklega. Upp á síðkastið líka dálítið mikið frá framsóknarmönnum. Þetta er stefnan núna og ríkisstjórnin hefur það markmið að einkavæða sem mest. Upp á síðkastið hefur borið á öðru en því er hægt að fagna. Því að menn ætli sér að fá það sem hægt er fyrir ríkiseignir. Líklega hefur hæstv. ráðherrum nú tekist að sjá til þess að ekki var eins illa staðið að sölu og verðlagningu FBA og að sölu SR-mjöls á sínum tíma. En það var náttúrlega mikil sorgarsaga. Ég vil bara segja að verkefni geta flust og eiga eðlilega að flytjast frá ríkinu til einkaaðila þegar hægt er að tryggja samkeppni á markaði. Það eiga ekki að vera nein trúarbrögð. Það eiga heldur ekki að vera trúarbrögð að endilega eigi að flytja starfsemi frá ríkinu til einkaaðila. Það er alfarið rangt að allt sem ríkið hafi átt hafi verið rekið með tapi. Það er undarlegt að heyra það frá hv. þm., m.a. þeim sem síðast talaði, að allt sem ríkið gerir sé nánast vonlaust á sama tíma og rætt er um fyrirtæki sem var og hefur verið í eigu ríkisins alveg fram á þennan dag. Það sem verið er að selja er það sem hefur orðið til á meðan ríkið átti þetta. Við höfum séð hvernig Landssími Íslands hefur fært ríkissjóði stórfé í gegnum árin. Þetta vilja menn allt selja. Hér hefur verið talað um dreifða eignaraðild. Það er allt úti í móa og úti í vindi. Hæstv. viðskrh. hældi sér af því á fundi hjá framsóknarmönnum um daginn. Þeir hlógu þar aftur fyrir jaxla að því hvernig þeir hefðu beygt hæstv. forsrh. í málinu og var skemmt yfir að þeim hefði tekist að gera þetta allt án þess að fara að þeim ráðum sem hæstv. forsrh. hafði þó reynt að móta í fjölmiðlum svona fríhendis í allt sumar. En það má líka spyrja sig: Hafa menn náð besta verði? Er ekki verið að selja hlutabréfin núna fyrir miklu hærra verð en náðist fyrir nokkru síðan? Hver er ástæðan fyrir því? Því má ekki gleyma að hæstv. viðskrh. --- það er verst að hann skuli nú ekki vera hér --- fór að mínu mati með hreinar blekkingar í máli sínu áðan. Hann reyndi að blekkja fólk með því að þegar háeffinu hefði verið komið á bankana hefði þessi viðsnúningur orðið í rekstri þeirra. Þetta eru alfarið blekkingar. Þessi viðsnúningur var löngu kominn í rekstur bankanna. Þeir voru eingöngu að borga upp skuldir og töp fyrri ára, sem hann taldi upp í sinni ræðu. Bankarnir hafa á undanförnum árum afskrifað gífurlega háar skuldir, tekið á sig lífeyrissjóðsskuldbindingar og allt mögulegt. Bankarnir eru vísast ekki að skila meiri hagnaði núna en þeir gerðu á árunum á undan meðan þeir greiddu þetta niður. Hæstv. forsrh. nefndi áðan að Orca-hópurinn --- svo ég gleymi því nú ekki heldur --- yrði leystur upp. Ég hefði nú gaman af því að fá að vita hvaða tryggingu hann hefur fyrir því. Er þessum hópi bannað að ganga til liðs við einhverja aðra til þess að mynda nýjan hóp? Eru einhverjir svardagar eða undirskriftir á bak við það að þeir geti ekki myndað þann hóp sem þeir hafa alltaf ætlað að mynda til að eignast þennan banka, og þar með sé hin dreifða eignaraðild úti í vindinum? Ég ætla ekki að spá um það en ég held að sporin hræði og það hvernig staðið hefur verið að sölu á eigum ríkisins. Þar má ævinlega minna á sölu SR-mjöls þar sem hlutur ríkisins var seldur á 130--140 millj. kr., í fyrirtæki sem er margra milljarða króna virði í dag. Þeir skammast sín pínulítið fyrir þetta stundum, hæstv. ráðherrar. Formaður einkavæðingarnefndar reyndi í þætti í sjónvarpinu fyrir ári að blekkja þjóðina með því að þarna hefði verið á ferðinni fyrirtæki sem ríkið hefði styrkt með fjárframlögum til margra áratuga. Það eru tómar blekkingar. Ríkið borgaði aldrei peninga til SR-mjöls fyrr en hæstv. ríkisstjórn ákvað að selja fyrirtækið, þá voru settir þar inn peningar og síðan var fyrirtækið selt á útsöluprís til eins aðila sem valinn var eftir útboð.

Herra forseti. Það er full ástæða til að ræða almennt um hvort selja eigi ríkisfyrirtæki og þá hvaða ríkisfyrirtæki á hverjum tíma. Að mínu viti er ekkert lögmál að hlutirnir séu óumbreytanlegir, þetta hlýtur að breytast með tímanum. Nú þykir ekki nauðsynlegt eða eðlilegt að hið opinbera, t.d. Reykjavíkurborg reki fyrirtæki í hellusteypu eins og var um áratuga skeið og þótti eðlilegt þá. Það er lýsandi dæmi um að tímarnir breytast og þess vegna getur hlutverk ríkisins ekki verið óumbreytanlegt. Því er eðlilegt að menn ræði af og til hvað ríkið á að hafa með höndum og hvað ekki. Menn hafa á síðustu árum farið þá leið að selja nokkuð af eignum ríkissjóðs svo sem Síldarverksmiðjur ríkisins og Fjárfestingarbankann. Það er að mínu viti eðlilegur hlutur. Ég get ekki séð að það sé nauðsynlegt eða eðlilegt að ríkissjóður reki Síldarverksmiðjur ríkisins um ókomna tíð eins og nauðsynlegt var á sínum tíma. Hins vegar verða menn auðvitað að gæta sín í þeim viðfangsefnum, eins og dæmið um Síldarverksmiðjur ríkisins sannar. Að mínu viti gekk sala þeirra eigna þannig fram að það var ekki ásættanleg niðurstaða. Stjórnarflokkarnir hafa náð samstöðu um að halda hægt og rólega áfram á þessari braut. Í næstu lotu verður hugað að ríkisbönkunum og ég tel eðlilegt að ríkisvaldið stígi það skref. Á sínum tíma var nauðsynlegt að ríkið ætti bankana og tryggði þannig að sú starfsemi væri fyrir hendi af þeirri einföldu ástæðu að aðrir höfðu ekki bolmagn til að standa í bankastarfsemi, tryggja innstæður o.s.frv. Nú eru tímarnir breyttir. Ég nefni sem dæmi að Fjármálaeftirlitið hefur eftirlit með um 180 aðilum sem stunda fjármálastarfsemi þannig að margir, og margir þeirra öflugir, standa í viðskiptum af þessu tagi. Það er engin ástæða til að ætla annað en að íslenskir neytendur, ef svo má segja, eigi þess kost að skipta við fjármálafyrirtæki, fleiri en eitt á hverju sviði, jafnvel þótt ríkisbankarnir verði seldir. Ég hygg að mikilvægast í því sé að tryggja samkeppnina og það aðhald þurfi að vera fyrir hendi til að tryggja að þeir sem skipta við bankana eigi kost á sem lægstu verði fyrir þá þjónustu. Við vitum að íslenska bankakerfið er tiltölulega óhagkvæmt og dýrt í rekstri miðað við það sem gengur og gerist víða erlendis. Það þýðir að viðskiptavinir íslensku bankanna eru oft að borga hærra verð fyrir þjónustu bankanna en kostur er á erlendis. Það hefur leitt til þess að sum íslensk fyrirtæki hafa fært viðskipti sín til banka erlendis. Vegna breytinga á fjarskiptasviði er bæði fyrirtækjum og einstaklingum kleift að stunda þessi viðskipti við banka annars staðar en á Íslandi. Auðvitað verður þróunin sú að einstaklingar munu færi viðskipti sín þegar færi gefast til þess frekar en nú er, nema íslenska bankakerfið nái tökum á því að hagræða meira og geti boðið þjónustuna á lægra verði. Það kom fram, m.a. í skýrslu sem dreift var á Alþingi fyrir nokkrum árum, að kostnaður við íslenska bankakerfið er um tvöfalt meiri en hjá því danska. Í bankakerfinu eru miklir hagræðingarmöguleikar og nauðsynlegt að hið opinbera hlutist til um að þeir gangi eftir, að hagræðing verði í bönkunum, þeim fækki og einingarnar stækki, einkum og sér í lagi á höfuðborgarsvæðinu, til að tryggja þjónustuna á sem lægstu verði. Ég tel að þegar ekki er lengur nauðsynlegt fyrir ríkisvaldið að binda eignir sínar í bönkum þá eigi menn að losa um þær og breyta þeim í aðrar eignir sem meiri þörf er fyrir á þeim tíma. Nú á dögum er okkur mikil þörf á að geta varið stórum fjárhæðum í samgöngubætur og önnur þörf verkefni. Mér finnst ekkert áhorfsmál að breyta eignum ríkissjóðs sem liggja í bönkunum í aðrar eignir sem nýtast þjóðinni allri.

Herra forseti. Ég vil í örfáum orðum svara því sem fram kom í máli hv. þm. Péturs Blöndals. Hann fullyrti að einkavæðingin hefði alltaf bætt hag þeirra sem störfuðu hjá viðkomandi stofnunum og fyrirtækjum. Ég get vel trúað því að það hafi stundum gerst, að starfsmenn hafi hagnast á slíkum breytingum og fræg að endemum eru dæmin frá Bretlandi af ríkisfyrirtækjunum stóru sem hafa verið einkavædd. Þar hækkuðu laun forstjóra og nánustu samstarfsmanna þeirra um mörg hundruð prósent í mörgum tilvikum. Í öðrum tilvikum, því miður hefur það verið algengara, hafa launin lækkað. Í athugun sem gerð var á svokallaðri einkaframkvæmd í Bretlandi kom fram að í þeim tilvikum sem tókst að ná tilkostnaði niður, t.d. í fangelsunum sem höfðu verið einkavædd, þá var það gert með því að ná launum starfsmanna niður, lækka launin og skerða kjörin. Ég man eftir því að þegar verið var að einkavæða strætisvagnana í Reykjavík fyrir fáeinum árum þá var beinlínis sagt, í skýrslu sem gerð var í því samhengi, að með því mætti lækka launakostnaðinn og það ekki aðeins með því að fækka starfsmönnum. Ég vil taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, varðandi fullyrðingar um SR-mjöl. Staðreyndin er sú að þessar verksmiðjur skiluðu miklum hagnaði. Ég vil bendi á að á árinu 1998, að mig minnir, bar þáv. þm. Svavar Gestsson fram fyrirspurn um SR-mjöl. Hann spurðist fyrir um hve mikið hefði runnið úr ríkissjóði í tengslum við einkavæðinguna á SR-mjöli. Þá kom í ljós að það voru litlar 632 milljónir, 632.054.632 kr. ef ég á að vera alveg nákvæmur, sem runnið höfðu úr ríkissjóði til SR-mjöls. Einnig kom fram að þegar þessi hlutabréf voru seld þá voru greiddar fyrir þau 725 millj. kr. Ég var að rifja það upp að á þeim tíma sem þetta svar var gefið, 1998, höfðu þau margfaldast í verði og markaðsvirði félagsins var þá talið 3.788 millj., hátt í 4 milljarðar kr. Enginn deilir lengur um það að þetta fyrirtæki hafi nánast verið gefið, verið fært nýjum eigendum á silfurfati. Ég held að það sé ekkert hægt að alhæfa um einkavæðinguna. Ég tek undir að í sumum tilvikum er eðlilegt að fyrirtæki sem áður voru á vegum ríkis eða sveitarfélaga séu sett á markað. Mér fannst eðlilegt að setja Ferðaskrifstofu ríkisins á markað. Mér fannst ekki eðlilegt að ríkið ræki prentsmiðju, Gutenberg svo dæmi sé tekið. Ég skal ekkert dæma um hellusteypu eða rörsteypu borgarinnar. Ég er ekki viss um að það hafi borgað sig fyrir borgina að einkavæða hana eins og gert var nýlega. Ég er ekki viss um það. Reykjavíkurborg er stærsti kúnninn að rörum og ekki mjög margir aðrir sem kaupa það sem frá þeirri framleiðslueiningu kom. Ég hef ekki næga þekkingu á því til að ræða um það. Að lokum, herra forseti. Varðandi þá fullyrðingu að starfsmenn hafi hagnast og séu svo óskaplega glaðir og ánægðir, þá langar mig til að upplýsa hér að hæstv. bankamálaráðherra, viðskrh., lét viðgangast að starfsmönnum í FBA var úthýst úr stéttarfélögum sínum. Þegar Samband íslenskra bankamanna óskaði eftir því að ráðuneytið og hann sem yfirmaður gripi í taumana og sæi til þess að lýðréttindi væru virt þá neitaði hann að aðhafast nokkuð. Þannig að ég frábið mér staðhæfingar eins og komu frá hv. þm. Pétri H. Blöndal.

Herra forseti. Ég sé að bankamálaráðherrann hæstv. hefur horfið af vettvangi. Það var svo sem auðvitað að hann gæti ekki haldið svo langa ræðu sem í heilar 10 mínútur án þess að fara með bein, rakin og vísvitandi ósannindi. Hann fullyrti að tap Landsbankans á árunum 1988--1997 hefðu numið rúmum 13 milljörðum kr. Þar er hann að fara með staðleysur. Afskriftir urðu milli 13 og 14 milljarðar á þessum árum en þær skuldir og töp urðu ekki til þá. Ég mun ekki nefna nein nöfn, þó er kannski óhætt að nefna eitt fyrirtæki sem liðið er undir lok. Ætlar einhver að halda því fram að tapið sem Landsbankinn varð fyrir t.d. vegna gjaldþrots Álafoss hafi orðið til á þessum árum, þótt afskriftir á þeim færu þá fram? Því fer auðvitað víðs fjarri. Sárasta tap Landsbankans á þessum árum hefur e.t.v. verið tap Lindar og þar er hæstv. ráðherra öllum hnútum kunnugur. Hann var þar innsti koppur í búri meðan var og hét og getur upplýst nákvæmlega um hvernig kaupin gerðust á þeirri eyri. Nú verður hins vegar gengið eftir því með úttekt, vegna þessara beru ósanninda úr munni sjálfs bankamálaráðherrans hæstv., að fá nákvæmar upplýsingar um hvernig þessi mál skipuðust í Landsbankanum á þessu tímabili. Annað verður ekki liðið. En ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Ég er ekkert undrandi á því að hann héldi sig við FBA eingöngu. Ég þakka hins vegar sérstaklega fyrir þá sögu sem hann þar rakti. Hann minntist á Orca-hópinn og lýsti því nákvæmlega hvernig þeir hefðu gert tilraun til þess að hindra framkvæmd og stefnu ríkisstjórnarinnar í því máli. Hæstv. forsrh. veit hins vegar jafn vel og ég, kannski betur, að þetta var gert með fullri vitund og vilja hæstv. bankamálaráðherrans, Finns Ingólfssonar. Ég hygg að ekki síst þess vegna hafi reiði hæstv. forsrh. komið svo gagngert fram í Hólaræðunni frægu. Hann minntist á leynisamning og nú var svo að heyra að hann hefði komist á snoðir um innihald hans. Ég spyr: Hefði slíkur leynisamningur ekki, ef einföldustu reglur hefðu verið í gildi um dreifða eignaraðild eins og um hafði verið rætt, hrundið þessari sölu um leið? Ef einföldustu reglur hefðu verið í gildi um dreifða eignaraðild eins og um hafði verið rætt, hefðu þær ekki hrundið slíkum leynisamningi um leið? Hefði þessi sala ekki verið ógild ef reglur hefðu verið til þess að styðjast við? Á því er enginn vafi. Af því að við höfum rætt hér um FBA þá er rétt að rifja upp fyrir fólki í örfáum orðum hvað FBA er. FBA er gamli Fiskveiðasjóðurinn, sem samkvæmt lögum hafði fyrsta veðrétt í öllum eignum sjávarútvegs til sjós og lands. FBA er gamli Iðnþróunarsjóðurinn og Iðnlánasjóðurinn. Það er ekki að undra þótt þeir sem völdum reyna að ná í íslensku efnahagslífi sæki fast á að koma ár sinni fyrir borð í þessu fyrirtæki vegna þess að með því hafa þeir tröllatök á íslensku atvinnulífi og þarf ekkert að lýsa því frekar. Ég tók eftir því og spyr: Er ekki rétt að hæstv. forsrh. hafi orðað það svo að ýtrasta nauðsyn væri á að settar verði reglur um hina dreifðu eignaraðild við sölu á ríkisfyrirtækjum og þá einkum og sér í lagi á stærri ríkisfyrirtækjum eins og bönkum? Þetta bókaði ég og vona að ég hafi tekið rétt eftir. Þá spyr ég enn um það sem kom fram í viðtali í Morgunblaðinu að efh.- og viðskn. mundi fá þetta mál til athugunar: Hefur hún hafið athuganir sínar? Ég spyr að lokum: Verður ekki einkavæðingu bankanna, Landsbanka og Búnaðarbanka, frestað þar til slíkar reglur hafa séð dagsins ljós? Á því er hin brýnasta nauðsyn ella getur sagan endurtekið sig eins og varð með FBA og er nú ekki fyrir öll sker siglt í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka mönnum fyrir umræðurnar, þær hafa verið gagnlegar og góðar, hygg ég. Ég þakka einnig fyrir að flestir hafa látið þau ummæli í ljós að þegar á heildina sé litið, nú þegar upp er staðið og þegar að leikslokum er spurt hafi sala þessa ríkisfyrirtækis farið vel og ríkissjóður megi a.m.k. afar vel við una. Það held ég sé niðurstaða sem menn geta út af fyrir sig ekki deilt um. Ég er ánægður með það. Ég vil minna á að þegar þessi banki var í fæðingu í tíð ríkisstjórnarinnar 1991--1995 voru nokkuð deildar meiningar um hvernig standa ætti að málum. Sumir vildu búa til tvo banka sem áfram yrðu tengdir og eyrnamerktir tilteknum atvinnugreinum, annars vegar sjávarútvegi og hins vegar iðnaði. Þáv. iðn.- og viðskrh. lýsti því reyndar yfir í sérstöku afmælishaldi að iðnaðurinn fengi annan bankann til sín. Ég var aldrei sammála því, ég var ekki hlynntur því.  Ég man líka að mjög margir reyndir og ágætir menn í bankaheiminum voru andvígir því og sögðu að alls ekki væri þörf á slíkum banka, þetta væri eitt það vitlausasta sem menn gætu gert þ.e. að fækka bönkum, sameina þá og stækka og stofna síðan til nýs banka eins og Fjárfestingarbankans. Þetta var ekkert óeðlilegt sjónarmið að mínu mati. En ég hygg að menn telji núorðið að þessa banka sé þörf og hann eigi sér gott og mikið hlutverk. Ég get líka sagt frá því hér, það er ekkert leyndarmál, að menn veltu fyrir sér ýmsum leiðum. Menn veltu fyrir sér þeirri leið að viðskiptabankarnir þrír mundu leysa til sín eignarhald á þeim banka a.m.k. í fyrstu umferð. Það var aðferð sem ég hlustaði á og vildi skoða. Sú varð ekki niðurstaðan og önnur leið var farin. Ekkert er því sjálfgefið í þessum efnum. Nú eru allir búnir að gleyma því að þegar verðið var 1,40 voru skrifaðar lærðar greinar í verðbréfatímarit og bæklinga um að þetta væri of hátt verð. Maður fer því að efast dálítið um vísindin sem byggt er á í slíkum greinum, enda virðast verða til æði miklir ,,spútnikar`` óvænt á markaði ekki bara hér heldur líka annars staðar. Menn sjá þetta sem sagt ekki fyrir, verðið er dálítið óeiginleg stærð. Hér hafa menn rætt um aðra þætti. Þetta mál bar þannig að mér að ræða ætti um einkavæðingu, einkum og sér í lagi með hliðsjón af Fjárfestingarbankanum. Ég tók málið þannig. En aðrir hlutir hafa verið nefndir. Menn hafa t.d. rætt um SR-mjöl. Mér er kunnugt um að deilt er um þá aðferð sem þá var viðhöfð og ég tel að um hana megi vissulega deila. Nú tala menn um mjög mikið verðmæti þess fyrirtækis. En staðreyndin var þó sú að fyrirtækið var auglýst til sölu og tilboð bárust hvorki eftir réttum leiðum né á réttum tíma, eins og menn vita, um það var deilt að vísu. En áhuginn á þessu mikla gróðafyrirtæki sem nú er talið virtist ekki vera mikill. Hvernig skyldi nú standa á því? Fyrirtækið hafði iðulega verið í miklu basli og ekki skilað eiganda sínum arði eins og fyrirtækið gerir núna. Menn vissu líka að rekstur þessi var eitt af lífsins lotteríum. Ef loðnan hefði brugðist í 3--4 ár væri þetta fyrirtæki komið lóðbeint á hausinn.  
             Tíma mínum er lokið. Ég vil aðeins að endingu segja vegna þess að rætt hefur verið um Sjálfstfl. og frjálshyggjuna. Árið 1981 bauð Albert Guðmundsson sig fram gegn Geir Hallgrímssyni sem hafði svikið frjálshyggjuna að sögn Alberts. Árið 1979 bauð hann sig síðan fram gegn Sverri Hermannssyni og félögum okkar í Sjálfstfl. vegna þess að nýfrjálshyggjan hafði tekið yfir hjá þeim Sverri 

Herra forseti. Ég ítreka fyrirspurnir mínar. Eru hinar margumræddu reglur um dreifða eignaraðild við sölu ríkisfyrirtækja einhvers staðar í mótun? Og má ekki treysta því að slegið verði á frest öllum meiri háttar einkavæðingum þar til þær hafa verið settar?

Herra forseti. Árið 1994 voru sett lög á Alþingi um reynslusveitarfélög. Þau voru með sólarlagsákvæði og áttu að falla úr gildi 1. janúar 2000. Markmið laganna var, sbr. 1. gr. þeirra, að gera sveitarfélögum kleift að gera tilraunir í þeim tilgangi að undirbúa breytingar á löggjöf um stjórnsýslu sveitarfélaga, framkvæmd verkefna þeirra, tekjustofna sveitarfélaga og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Með tilraununum skyldi stefnt að aukinni sjálfsstjórn sveitarfélaga, betri aðlögun stjórnsýslu þeirra að staðbundnum aðstæðum, bættri þjónustu við íbúana og betri nýtingu fjármagns hins opinbera. Tilraunirnar máttu hvorki hafa í för með sér skerðingu á réttindum íbúanna né fela í sér auknar fjárhagslegar byrðar fyrir þá. Þau sveitarfélög sem fengið hafa heimild til að gera tilraunir í samræmi við ákvæði laganna nefnast reynslusveitarfélög. Við val á reynslusveitarfélögum bar félagsmálaráðherra að gæta þess að þau væru sem fjölbreytilegust að stærð og gerð. Sveitarfélög sem sóttu um þátttöku í tengslum við sameiningu skyldu að öðru jöfnu hafa forgang. Þau sveitarfélög sem valin voru til þátttöku voru: Reykjavík, Hafnarfjörður, Garðabær, Reykjanesbær, Snæfellsbær, Borgarbyggð, Dalabyggð, Vesturbyggð, Akureyri, Neskaupstaður, Hornafjörður og Vestmannaeyjar. Um áramótin 1998/1999 var ólokið 23 tilraunaverkefnum á vegum átta reynslusveitarfélaga. Fjögur reynslusveitarfélög af þeim tólf sem félagsmálaráðherra valdi árið 1994 höfðu þá hætt þátttöku þar sem þeim hafði ekki tekist að ná samkomulagi um tilraunaverkefni. Þau eru Borgarbyggð, Snæfellsbær, Vesturbyggð og Dalabyggð. Félagsmálaráðuneytið hefur gert samning við óháð ráðgjafarfyrirtæki um að meta árangur af verkefnunum, jafnframt því að verkefnisstjórn reynslusveitarfélaga hefur hvatt reynslusveitarfélögin og hlutaðeigandi ráðuneyti til að leggja eigið mat á verkefnin og árangur þeirra. Í frv. sem liggur hér fyrir á þskj. 117 er lagt til að gildistími laga um reynslusveitarfélög verði framlengdur um tvö ár, til 1. janúar árið 2002. Helgast sú tillaga m.a. af því að sum þeirra tilraunaverkefna sem nú standa yfir hófust seinna en ráð var fyrir gert og er fyrirsjáanlegt að ekki verði fengin af þeim nægileg reynsla áður en gildistíminn rennur út. Enn fremur telur verkefnisstjórn reynslusveitarfélaga heppilegt að í þeim tilvikum þar sem um er að ræða viðamikil verkefni og vilji reynslusveitarfélags stendur til að halda verkefnum áfram eftir 1. janúar árið 2000 verði ráðherra unnt að framlengja þau. Ekki er gert ráð fyrir að öll þau reynslusveitarfélagaverkefni sem komist hafa á laggirnar verði framlengd. Þau verkefni sem til greina kemur að framlengja á grundvelli laga um reynslusveitarfélög eru á sviði málefna fatlaðra, öldrunarmála, heilsugæslu og enn fremur ýmsar stjórnsýslutilraunir. Hins vegar er lagt til í frv. að felldar verði brott heimildir ráðherra til að veita undanþágur frá ákvæðum laga varðandi húsnæðismál, vinnumarkaðsmál og byggingarmál. Varðandi tvo fyrrnefndu málaflokkana hafa verið sett ný lög sem gera það að verkum að verkefnisstjórn reynslusveitarfélaga telur ekki forsendur fyrir framlengingu verkefna, en varðandi byggingarmálin telur verkefnisstjórnin að nægileg reynsla sé komin á og hefur hún tekið upp viðræður við umhverfisráðuneytið um möguleika á lagabreytingum til samræmis við góða reynslu af þeim verkefnum. Tilraunir á sviði stjórnsýslu og byggingarmála hafa gefið góðan árangur og hafa mörg sveitarfélög endurskipulagt stjórnsýslu sína almennt á grundvelli góðrar reynslu af tilraunaverkefnum. Enn fremur hefur verið góð reynsla af tilraun á yfirtöku sveitarfélaga á málefnum fatlaðra, sem falla vel að annarri félagsþjónustu sem sveitarfélögin veita. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira. Það er nauðsynlegt að þetta frv. hljóti afgreiðslu fyrir áramót. Eins og ég sagði áðan er sólarlagsákvæði í gildandi lögum. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. félmn. til athugunar.

Herra forseti. Ég held að afskaplega farsælt hafi verið að koma reynslusveitarfélagaverkefnum á, það sé til bóta að menn fari að undangengnum tilraunum í að flytja verkefni eins og málefni fatlaðra og önnur stór verkefni yfir til sveitarfélaganna. Hins vegar er ljóst að þau sveitarfélög sem hafa tekið að sér reynsluverkefni eru ekki öll sátt við það hvernig ríkisvaldið hefur mætt þeim á þessum tilraunatíma, finnst e.t.v. þau mæti ekki nægjanlegum áhuga ríkisvaldsins á því að verkefnin gangi upp og þeim fylgi ekki nægjanlegir fjármunir. Þess vegna væri æskilegt að heyra það frá hæstv. félmrh. hvernig hann lítur á þessi verkefni. Telur hann æskilegt að þessi verkefni þróist og nái þess háttar niðurstöðu að um verði að ræða fordæmi fyrir öll sveitarfélög í landinu, þ.e. að hér séum við í raun að undirbúa löggjöf sem feli það í sér að öll sveitarfélög geti með einhverjum hætti yfirtekið þessi verkefni? Og í öðru lagi: Hefur hann beitt sér í þessu máli? Ég þykist vita að hann hafi heyrt kvartanir einhverra sveitarfélaga yfir embættismönnum eða þeim móttökum sem menn telja sig hafa fengið með sín mál í ráðuneytum. Hefur hann beitt sér í þá veru að hvetja til þess að menn sýni samningalipurð til þess að verkefnin fái gengið upp og við fáum í rauninni þá niðurstöðu úr þessari tilraun að við getum af henni lært?

Herra forseti. Ég held að þetta reynslusveitarfélagaverkefni sé mjög mikilvægt upp á framtíðarskipulag og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég hef hvatt mjög til þess og beitt mér fyrir því að viðkomandi ráðuneyti komi til móts við sveitarfélögin. Það hefur tekist í sumum tilfellum en í sumum tilfellum ekki. Varðandi þau verkefni sem sveitarfélög hafa tekið við frá félmrn. þá kannast ég ekki við að neitt áhugaleysi hafi verið hjá embættismönnum ráðuneytisins. Það hafa komið upp viss vandamál. Varðandi yfirtöku fatlaðra þá var það undanskilið, og það var öryggisákvæði ef ekki yrði neitt úr framhaldinu, að þeir sem voru ríkisstarfsmenn héldu áfram á ríkisstarfsmannakjörum þó sveitarfélagið hefði yfirtekið verkefnið. Þetta átti að tryggja réttarstöðu þessara starfsmanna ríkisins sem þarna voru fluttir yfir til ákveðinna sveitarfélaga. Síðan eru nýir starfsmenn að sjálfsögðu ráðnir sem starfsmenn sveitarfélaga. Það hefur komið í ljós nokkurt misræmi á kjörum starfsmanna sveitarfélaga. Það hefur verið gert betur við þá heldur en ríkið hefur gert við sína starfsmenn. Þetta hefur valdið nokkurri óánægju þar sem nýráðnir starfsmenn blautir á bak við eyrun eru kannski komnir í einhverjum tilfellum með hærra kaup en þeir sem hafa mikla reynslu af störfunum. Að öðru leyti er mér ekki kunnugt um vandamál í þessu efni.

Herra forseti. Ég er þakklát fyrir að heyra hversu jákvæður hæstv. félmrh. er í garð þessara verkefna því að við deilum því áliti að mjög mikilvægt sé að vel takist til því að ég held að sannarlega sé þarna um verkefni að ræða sem eiga heima hjá sveitarfélögunum. Það er alveg rétt sem hann nefnir að starfsmannamálin eru alltaf ákveðinn erfiðleikahnútur eða geta verið það. Ég þekki dæmi um það sem hann var að nefna áðan að það hafi orðið ákveðið misræmi í kjörum og það er auðvitað vont þegar málefni eins og málefni fatlaðra eru að missa út reynda og hæfa starfsmenn vegna óánægju með kjör af því að ákveðið var að mál gengju til eins og ráðherra lýsti áðan. Ég á von á því að þegar nefndin fer að fjalla um þetta frv. þá hafi hún auk skýrslunnar sem komin er út um reynsluna, sambandi við sveitarfélögin og fái ítarlegri upplýsingar og jafnvel menn til viðræðna. Þá gætu komið upp atriði sem ráðherranum er e.t.v. ekki kunnugt um núna en ég tel mikilvægt að komi fram í nefndinni þannig að hægt verði að bregðast við, því að ég a.m.k. verð vör við ákveðna óánægju. Menn eru ekki alveg sannfærðir um að ríkið sé í þessu af heilum hug og ég held að það þurfi að laga.

Herra forseti. Það er rétt að það komi fram, af því að ég er ekki viss um að ég sé búinn að taka það fram í þessum ræðustól núna, að þetta frv. er að sjálfsögðu flutt að ósk reynslusveitarfélaganna sem vilja halda áfram. Við erum ekki að þvinga reynslusveitarfélögin til að taka að sér nokkur verkefni. Það verður að vera þeirra val að taka verkefni og hvort þau vilja halda þeim áfram. Auðvitað geta alltaf verið einhverjar mismunandi skoðanir á því hvort nægilega sé borgað með verkefninu eða ekki. Við leggjum það til grundvallar að þetta verði ekki miklu dýrara en ef ríkið héldi áfram að reka þetta. Það er eðlileg búmennska. Við tökum náttúrlega verðlagsbreytingar og launabreytingar á almennum markaði inn í dæmið eins og með grunnskólann t.d. sem er langstærsta yfirfærsla verkefna til sveitarfélaganna. En frv. er flutt vegna þess að viðkomandi sveitarfélög eru ánægð í stórum dráttum með þau verkefni sem þau hafa tekið við og vilja halda þeim áfram.

Virðulegi forseti. Reynslusveitarfélögin eru gott mál í mínum huga. Ég hef alltaf verið hlynntur því fyrirkomulagi að það væri reynt að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Að mestu get ég því skrifað undir það frv. sem hér er lagt fram. En ég vil láta koma fram, eins og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir drap á, að framkvæmdin á þessu dæmi öllu hefur verið með ólíkindum. Það er ekki bara óánægja, það er miklu meira sem kraumar undir hjá mörgum af þessum sveitarfélögum. Ég hef upplýsingar um að þar eru menn að leggja stórkostlega með og ekki bara út frá launamálum heldur líka út frá rekstrarmálum og það er sorglegt. Ef við höfum metnað til þess að vera með kerfisbreytingar af þessu tagi og trúum á þær, þá er grundvallaratriði að menn fari í það af myndarskap og í því vil ég meina að ráðuneytið hafi ekki staðið sig. Misvægi eins og varðandi laun er einn hluturinn. En það er margt margt annað í þessu. Ég nefni sem dæmi heilsugæslustöðvarnar. Sveitarfélögin hafa þurft að borga gríðarlega með því dæmi öllu og það er vont mál vegna þess að þeir fjármunir sem eru settir inn í venjubundinn rekstur ríkisins verða ekki notaðir í annað hjá sveitarfélögunum. Þetta hefur valdið gríðarlegum vandræðum í minnkun nauðsynlegra framkvæmda á öðrum sviðum hjá þessum sveitarfélögum, sem er algerlega óviðunandi. Ég spyr hæstv. félmrh. hvort þess megi ekki vænta að menn verði svolítið metnaðarfyllri í samskiptum sínum varðandi þessi verkefni, stilli sér ekki alltaf upp sem varðhundum ríkisins heldur láti svolítið örla á metnaði fyrir því að við séum að gera eitthvað sem til frambúðar komi okkur betur.

Herra forseti. Ég lít svo á að flutningur verkefna frá ríki til sveitarfélaga sé byggðastefna í raun og ágæt byggðapólitík og geri verkefni unnin í sveitarfélögunum fjölbreyttari og það sé af hinu góða. Hitt er svo annað mál að sveitarfélögin og bæði umboðsmenn ríkisvalds og sveitarfélaga verða auðvitað að kunna sér hóf í sínum metnaði. Það er mjög einfalt að leggja meiri metnað í og það hefur komið í ljós, ekki í þessu reynslusveitarfélagaverkefni sérstaklega. Það er meira áberandi með grunnskólann, þ.e. að sveitarfélögin hafa gert miklu meira en þeim bar lögum samkvæmt og heldur en samningurinn hljóðaði upp á. Það hefur verið reiknað út af Sambandi ísl. sveitarfélaga að sveitarfélögin hafa fengið á fjórum árum milljarði meira en um var samið í meðlag með grunnskólanum. Samt eru til sveitarfélög sem kvarta mjög yfir því að þeir peningar sem þau fengu með verkefninu dugi ekki til þess að kosta það vegna þess að þau leggja í það meiri metnað en ríkið gerði á sínum tíma. Varðandi heilsugæslu sérstaklega þá fer dálítið tvennum sögum af henni. Hornafjörður er það sveitarfélag sem tekið hefur best, að mínu mati, á reynslusveitarfélagaverkefninu. Þeir eru með nokkrar tilraunir í gangi og allar takast vel. Ég veit ekki betur en það sé mjög mikil ánægja með það skipulag sem þeir hafa komið upp á samþættingu heilsugæslu, félagsþjónustu og öldrunarþjónustu.

Virðulegi forseti. Ég tek það skýrt fram að ég held að við séum á réttri braut með reynslusveitarfélagadæmið. Það er ekkert vafamál. En manni finnst súrt í broti að ekki skuli vera hægt að leggja niður fyrir sér kostnað og stöðu mála, t.d. varðandi launamál. Ég held að allir hafi gert sér grein fyrir því á sínum tíma að það var gríðarlegur óleystur vandi í pípunum eða uppsafnaður þrýstingur t.d. varðandi laun kennara og e.t.v. laun fleiri stétta. Þegar menn eru að gera breytingar af þessu tagi þá er náttúrlega nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því hver staðan er. Það hefði kannski verið tímaspursmál hvort eð var hvenær t.d. kennarar hefðu fengið leiðréttingu sinna launa þrátt fyrir það að vera í ríkisstarfsmenn. Það er því krafa að þetta sé kortlagt og að menn leggi stöðuna niður fyrir sér. Ég veit að hlutir hafa gengið vel á Höfn í Hornafirði. En önnur sveitarfélög hafa borið skarðan hlut frá borði og það er mjög bagalegt vegna þess að í þeim tilfellum þar sem ég þekki til er um verulegar upphæðir, tugmilljónir króna, að ræða og þar kemur þetta beint niður á öðrum framkvæmdum og sumum lögboðnum. Í mínu sveitarfélagi t.d., Akureyri, hefur þurft að draga úr öðrum framkvæmdum svo sem gatnagerð, fráveitumálum og öðru slíku. Hér hefur verið staðið þannig að málum, að mínu mati, að ég held að menn hafi ekki sést fyrir og ekki farið í þessar breytingar af þeim myndarskap sem var nauðsynlegur. Ég tek svo djúpt í árinni að ég held að við svona breytingu hefði verið nauðsynlegt að spýta svolítið í lófana og láta meiri fjármuni í þetta til þess að þróa þessi mál áfram fremur en að láta ríkiskerfið stilla sér upp sem harðsvíruðum samningsaðila gagnvart viðkomandi sveitarfélagi.

Herra forseti. Það væri náttúrlega algert ábyrgðarleysi hjá þeim sem eiga að forvalta ríkisfjármálin að vera að fara með einhverjum galgopaskap í samskiptum við sveitarfélögin eða aðra. Við vitum hvað hlutirnir kostuðu hjá ríkinu og við reiknum með því að þeir verði eitthvað dýrari og taki verðlagshækkunum. Varðandi grunnskólann var reiknað með hliðstæðri hækkun til kennara eins og annarra stétta í þjóðfélaginu. Hv. þm. talaði um að einhverja tugi millj. vantaði upp á að hans sveitarfélag fengi það sem það vildi. Það skiptir reyndar þó nokkrum hundruðum milljóna sem borgað er til Akureyrar með þeim verkefnum sem Akureyri hefur tekið við í reynslusveitarfélagaverkefninu. Það er alls ekki hugmyndin að kúga Akureyringa til þess að halda þessu áfram. Ef þeir eru óánægðir með verkefnið og samningar takast ekki þá náttúrlega knýjum við ekki Akureyringa til þess að halda áfram þessum verkefnum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1996, um framhaldsskóla, með síðari breytingum. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir. Frv. gengur út á að felld verði burt 3. mgr. 7. gr. laganna sem er sú grein sem svokallaður fallskattur eða endurinnritunargjald hvílir á. Sambærileg mál hafa verið flutt áður, en tilefnið nú er Alþingi ungmenna sem haldið var í Alþingishúsinu dagana 29.--31. mars nú í vor. Þar var að störfum menntmn. og þar var samþykkt ályktun um ungt fólk og menntun á 21. öldinni. Sú ályktun sem Alþingi ungmenna samþykkti er um margt athyglisverð. Hún hefst á þessum orðum og nú vitna ég beint, herra forseti: ,,Alþingi ungmenna ályktar að stuðlað skuli að því að á nýrri öld hafi allir landsmenn jafnan aðgang og rétt til náms óháð búsetu, námsgetu, fötlun, efnahag eða öðrum aðstæðum.`` Fjallað er um það í 10 liðum til hvers skuli sérstaklega litið og ætla ég nú, með leyfi forseta, að telja upp þessi atriði en ungmennin töldu að sérstaklega skyldi líta til: ,,1. eflingar menntasetra þannig að hugað verði að öllum stigum menntakerfis úti á landi, sem og á höfuðborgarsvæðinu, 2. bættrar samnýtingar kennslu með hjálp fjarkennslu- og fjarfundabúnaðar til að auka námsframboð í einstökum skólum og að hugað verði að netvæðingu í skólastofu framtíðarinnar, 3. jöfnunar á námskostnaði þannig að hagsmunir nemenda verði hafðir að leiðarljósi, 4. tímalengdar og skipulags skólaárs þannig að svigrúm nemenda til vinnu í leyfi nýtist sem best, 5. nemendaskipta, 6. endurinnritunargjalda í framhaldsskólum, skulu þau afnumin með öllu, 7. að skólagjöld verði ekki lögð á í skólum innan almenna skólakerfisins, 8. að almennar viðmiðunarreglur í framhaldsskólum verði samhæfðar þannig að nemendum verði ekki mismunað milli skóla, 9. að grunnlífeyrir Lánasjóðs íslenskra námsmanna verði hækkaður, tekjutenging við maka verði afnumin og að frítekjumark verði hækkað, 10. að stuðlað verði að eflingu verkmennta og iðnnáms í landinu, einkum bættrar aðstöðu til verkkennslu.`` Þar með lýkur þessari upptalningu, herra forseti, þeirra 10 liða sem Alþingi ungmenna ályktaði um sl. vor. En það var 6. liðurinn, þ.e. að endurinnritunargjöld í framhaldsskólum skyldu afnumin með öllu sem varð til þess að þetta frv. var samið og er hér flutt. Það er svo að menntmrh. gaf út reglugerð um endurinnritunargjald 16. maí 1997, reglugerð nr. 333/1997. Setning þessarar reglugerðar byggðist á umræddi 3. mgr. 7. gr. laga um framhaldsskóla, þeirri málsgrein sem fellur brott verði frv. að lögum. Eins og ég gat um áðan, herra forseti, hefur þetta gjald verið nefnt fallskattur en samkvæmt reglugerðinni er framhaldsskólunum heimilt að innheimta sérstakt gjald af nemendum ef þeir endurinnritast í bekkjardeild eða námsáfanga, þ.e. ef nemendur hafa ekki náð viðunandi árangri í námi sínu og þurfa að endurtaka námsáfanga eða bekk og þreyta próf að nýju. Ekki hafa allir skólar nýtt sér heimild til innheimtu gjaldsins. Samkvæmt svörum frá hæstv. menntmrh. við fyrirspurn á 123. löggjafarþingi þegar gjaldið hafði verið innheimt þrjár annir kom í ljós að sú heildarupphæð sem innheimt var, var í kringum 6 millj. kr. Hér er því ekki um háa upphæð að ræða, hér er ekki um slíka upphæð að ræða að það skipti máli fyrir framhaldsskólana þannig að hér er ekki um fjáröflunaratriði að ræða. Þá skyldi maður halda að einhver önnur hugsun væri í þessu og reyndar höfum við heyrt það í þingsal að hæstv. ráðherra telur að í gjaldinu eigi að felast ákveðið aðhald og hvatning en í umræðum um þetta gjald á Alþingi ungmenna sl. vor kom berlega fram að framhaldsskólanemum þeim sem hér voru staddir var engan veginn ljóst hver tilgangurinn með innheimtu gjaldsins var. Það hafði greinilega farið mjög á milli mála og ekki haft þau áhrif sem reiknað var með því þau sáu þetta fyrst og fremst sem fallskatt sem þau efuðust um að leggja ætti á nemendur því að ýmislegt, svo sem gæði kennslu og framboð á viðeigandi námi, gæti haft áhrif á námsframvindu einstaklingsins og í flestum tilfellum ekki við nemandann að sakast þó tækist illa til eða ekki eins vel og ætlast væri til. Niðurstaða ungmennanna var því sú að rétt væri að afnema endurinnritunargjöld með öllu eins og segir í ályktuninni sem ég vitnaði í áðan, ályktun um ungt fólk og menntun á 21. öldinni. Ég vænti þess, herra forseti, að í þessu ljósi verði tekið betur á þessu máli en áður hefur verið gert. Það skiptir verulegu máli að hér var talað skýrt af hálfu þeirra sem við þetta gjald eiga að búa. Ungmennum úr framhaldsskólum landsins var treyst til þess að koma hér á Alþingi og álykta um mál sín. Þetta var eitt af því sem þau lögðu mikla áherslu á. Þess vegna hljótum við að binda vonir við að á málinu verði tekið öðruvísi en áður þar sem það hefur verið látið liggja óafgreitt. Nú treysti ég því að málið verði tekið til afgreiðslu og vilja þessara ungmenna sem töluðu svo skýrt verði mætt.

Hæstv. forseti. Ég er meðflm. að því máli sem hér liggur fyrir til umræðu og hef reyndar flutt svipað mál á undanförnum tveimur þingum. Þetta atriði, hin svokölluðu endurinnritunargjöld, öðru nafni fallskattur, hefur löngum farið mjög fyrir brjóstið á mér. Ég tel þetta gríðarlegt óréttlæti og mikla afturför frá þeirri hugsun sem hingað til hefur verið höfð í heiðri þegar samin hafa verið lög um skólanám á Íslandi, að reyna að stuðla að jafnrétti til náms. Allir sem komið hafa nálægt skóla og kennslu vita að þeim, sem þarna mæta til leiks, er ekki alveg rétt gefið, því miður. Sumir nemendur koma vel mótíveraðir eins og kallað er, frá góðum heimilum sem fylgjast vel með námi þeirra og allri námsframvindu, styðja við bakið á þeim með keyptum einkatímum ef einhvers staðar bjátar á og munar í sjálfu sér ekki um að borga fallskatt ef börnin falla í einhverjum greinum. Aðrir koma frá annars konar heimilum. Þeir koma frá láglaunaheimilum þar sem alls ekki er inni í myndinni að hægt sé að kaupa handa börnum dýra einkatíma, þar sem hverri krónu er vent og snúið til að reyna að láta enda ná saman og það munar miklu ef þarf kannski að borga endurinnritunargjald eða fallskatt fyrir barnið í tveimur fögum til viðbótar þeim skólagjöldum sem tókst að koma á fyrir nokkrum árum eða vísi að þeim. Þá getur það ráðið úrslitum að foreldrar treysti sér ekki til að styðja börn til áframhaldandi náms. Ég tel að það sé mjög brýnt að menn skilji það að þarna er um þvílíkt óréttlæti að ræða, þvílíkan hortitt í íslenskri löggjöf, að við verðum að ná saman um að koma þessu fyrir kattarnef. Þetta hefur a.m.k. engan veginn það uppeldislega gildi sem hæstv. menntmrh. hefur á undanförnum árum verið að gefa til kynna við umræður um þessi mál að hafi verið tilgangurinn. Ég held að það sé samdóma álit allra skólamanna að þetta hafi ekki það gildi. Þetta hefur a.m.k. ekki það gildi, sem hver maður sér, að styðja við skóla í þeirra fjárhagsvandræðum enda mætti nú fyrr vera og það er ekkert við þetta að gera annað en fella þetta lagaákvæði niður og afnema möguleikann til að innheimta þessi svokölluðu endurinnritunargjöld. Mig langar með örfáum orðum að koma að atriði sem ég hef flutt jafnframt þegar ég hef flutt frv. um þetta sama efni á undanförnum þingum. Það er um svokölluð efnisgjöld en þessi efnisgjöld leggjast af hvað mestum þunga á þá nemendur sem stunda einhvers konar verknám. Það er einmitt á því sviði sem við Íslendingar þurfum að sækja í okkur veðrið því að hér hefur vegur verknáms farið versnandi á undanförnum árum, m.a. vegna þess að það er dýrara að stunda verknám en annað nám. Ég tel að til þess að hvetja ungmenni til að stunda verknám eigi allra síst að læða þar inn sérstökum íþyngjandi efnisgjöldum þeim til handa og meining mín er að sú grein mætti einnig falla brott úr lögum.