Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Magnús Guðmundsson) Jeg hefi engu við að bæta, það sem jeg sagði, er þetta mál var til 1. umr. Jeg leyfi mjer að eins að óska þess, að háttv. deild vísi málinu umræðulaust til 3. umræðu.

Framsm. (Pjetur Jónsson) Jeg álít engrar framsögu þörf í þessu máli. Alþingi hefir áður heimilað ábyrgð fyrir þessu skipaveðláni, og hjer er einungis um það að ræða, að halda þeirri ábyrgð áfram, þótt skift sje um lánardrottinn. Viðvíkjandi brtt., sem við komum fram með, er það að segja, að það var ritvilla, sem hafði komist inn í handrit frv. hjá Eimskipafjelaginu; átti að standa 600 þús. í stað 500 þús., Brtt. er því sjálfsögð.

Flutnm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er að mestu endurtekning á lögum nr. 7, 21. ágúst 1915, en þau falla úr gildi í lok þessa þings. Þó eru nokkrar breytingar, sem stungið er upp á. En af því þetta er 1. umr., þá skal jeg ekki tala um þær nú, heldur geyma það til 2. umr. Jeg skal geta þess, þótt ekki sje það tekið fram í frv., þá er þetta frv. í raun og veru komið frá nefndinni, sem kosin var til að íhuga bretsku samningana, og vildi jeg því helst kjósa, að þetta mál gæti farið nefndarlaust gegnum þingið. Breytingarnar, sem jeg mintist á, eru aðallega þær, að gefa stjórninni meira vald til ráðstafana en áður hefir verið, og verðum við að álíta það nauðsynlegt, eins og nú er háttað. Ein breytingin er t. d. sú, að nú er lánsheimild til vörukaupa ekki takmörkuð við eina miljón króna, eins og áður hefir verið.

Pétur Jónsson Jeg er fyllilega samþykkur hv. flutnm. (M. G.), að ekki þurfi að vísa þessu frv. til sjerstakrar nefndar. Því nefnd sú, sem riðin var við samning frumvarpsins, mun athuga það framvegis, og væri æskilegt, að þeir hv.þm., sem fyndu eitthvað að athuga við það, vildu snúa sjer til þessarar nefndar með athugasemdir sínar.

Flutnm. (Þorleifur Jónsson) Vjer flutningsmenn þessa frv. höfum borið það fram út af einstökum atriðum í fasteignamatslögunum, sem erfið reynast í framkvæmdinni. Einkanlega þykir það erfitt, að meta sjer eyðijarðir, sem nú eru að fullu sameinaðar við aðrar jarðir. Enn fremur hafa og sum atriði önnur orkað tvímælis, t. d. um það, hvernig ábúðarskatt á að greiða af húsum o. s. frv., og er tilgangurinn með þessu frv. að greiða úr þeim. Af því að nú er 1. umr., þá skal jeg ekki fara nánara út í einstakar greinar þess. Að eins vil jeg geta þess, að síðan frv. kom fram, hefi jeg heyrt raddir um, að fleira væri athugavert við lögin en frv. hefir tekið með; t. d. vilja sumir láta lengja frestinn, þykir vafasamt, að matsnefndirnar hafi lokið störfum sínum 1918, og vilja því færa takmarkið til 1919. Af þessum ástæðum, vil jeg leggja það til, að frv. sje vísað til nefndar, og eftir atvikum til landbúnaðarnefndar.

Magnús Guðmundsson Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til háttv. flutnm. (Þ. J.), hvernig þeir hugsi sjer þessari breytingu komið fyrir, hvort þeir ætlist til þess, að henni verði komið á þar, sem matinu er þegar lokið. Jeg veit dæmi þess, að matinu er þegar lokið í hálfri sýslu, og yfimati einnig í nokkrum hluta. Svo er það í Skagafirði. Er það nú meining háttv. flutningsmanna, að breytt sje matinu eða það látið standa, þótt ósamræmi yrði í?

Flutnm. (Þorleifur Jónsson) Vjer flutnm. höfum ekki, beint tekið þetta atriði til íhugunar, með því að oss var ekki kunnugt um það, að mati væri nokkurs staðar lokið. En þótt svo sje, þá virðist rjettast, að láta við það sitja, og ekkert ósamræmi virðist skapað með því, þótt mat hafi þegar farið fram eftir lögunum, og sje látið standa. Það, sem fyrir oss vakir með frv., er að eins það, að gjöra mönnum hægara fyrir, þann veg að ekki þurfi að meta sjer smáskækla. En þetta á ekki að valda truflun, þótt matið hafi þegar að einhverju leyti farið fram í einni eða tveim sýslum.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Nú eru þeir tímar, að vel á við það, sem skáldið kvað: Jeg elska þig stormur, sem geisar um grund, og gleðiþyt vekur í blaðstyrkum lund, og gráfeysknu kvistina bugar og brýtur, en bjarkirnar treystir um leið og þú þýtur. Þetta erindi á við heiminn nú. Styrjöldin er sem ofsaveður, er feykir burt mollunni. Þjóðirnar standa sem víkingar hver gagnvart annari, en innanlands blómgast dygðir, sem í dái voru meðan friðurinn stóð. Eigingirnin lýtur í lægra haldi. Borgararnir vinna saman sem bræður, en ekki eftir þeirri tísku, sem áður lá í landi. Í þessu er fólgið hið hreinsanda afl stríðsins. Þetta nær ekki hingað; hjer er enginn blóðugur valur. En afleiðingar þessa stríðs hafa þó teygt hrammana hingað. Því hugsa jeg, að hjer fari sem annarsstaðar, að eigingirnin hverfi eða rjeni, og að menn setji hjer nú þau ákvæði um fjárveitingar og stjórnarfar, sem ekki tíðkast á friðartímum. Þess vegna hefi jeg flutt þetta frv., og má heimfæra það undir þenna inngang, að sumar afleiðingar stríðsins eru þyngri en aðrar, einkum fátæklingunum. Er oss nú skylt að leggja niður allan stjettaríg og freista, hvort ekki má takast að ljetta stríðsbyrðina á fátæklingum þessa lands með þeim sameiginlega sjóði landsins, sem nefnist landssjóður. Frv. má skifta í tvo kafla. Í fyrsta lagi ákvæði um að hjálpa fátæklingum til sveita. Í öðru lagi ákvæði um hjálp til handa þeim, sem ekki eru framleiðendur, eða smáir framleiðendur. Hið fyrra atriði hefi jeg hugsað mjer, að fram fari þann veg, að stjórninni sje heimilað að selja landssjóðsvörur undir verði til sveitarfjelaga og bæjarfjelaga, er þau einkum noti til hjálpar fátæklingum sínum, en láti hina efnuðu hjálpa sjer sjálfa. Sumir kunna að segja, að oft sitji hjeraðsríkir menn í sveitastjórnum, er fyrst hugsi um sjálfa sig, og fyrir því muni þessi linkind ekki koma niður á rjettan stað. En jeg hygg, að á slíkum hættutímum sem þessum megi búast við svo miklu bræðraþeli og sannsýni, að jafnvel þeir, sem ágengir voru áður, leggi nú niður þann löst. Jeg held, að óhætt sje að trúa drengskap þessara manna. Jeg er viss um, að ef hjer væri lestir eða vagnar fullir af særðum mönnum, þá mundi verða að þeim hlynt. Jeg treysti því, að á þessum tímum leggi menn af allan krit og stjettaríg. Mun oss Íslendingum ekki verr fara en öðrum þjóðum, en þar þekkir enginn sjálfan sig, heldur að eins þjóð sína og land. Hinn þátturinn lýtur að innlendri vöru, og er þar alt hægara með að fara. Vel mundi mega koma því svo fyrir, að kaupendur fengi seðla, og fengi þá kaupmönnum, er kaupin færi fram, en þeir sýndu seðlana, þegar þeim væri greiddur landsjóðshlutinn fyrir vöruna. Um þetta mundi stjórnin sjálfsagt setja reglugjörð. En þótt þetta atriði heyri fremur til 2. en 1. umr., þá læt jeg þess þó getið, til þess að sýna, að hjer er um mál að ræða, sem hægt er að framkvæma og framkvæmt er daglega fyrir augum vorum erlendis. Þessa aðferð tel jeg rjettari en þá, sem sem ýmsum datt í hug á síðasta þingi, þótt ekki yrði úr, sem sje að gjöra upptækar vörur eða leggja lag á þær. Því var jeg andvígur, af því að meðan útflutningur er ekki beint bannaður, þá er það landinu beint tjón að setja niður verð vörunnar. Hitt er eðlilegt, að landssjóður, sem er sá eini sterki vor á meðal, hlaupi undir baggann. Á þessa leið, sem jeg hefi nú farið í frv. þessu, benti jeg á síðasta þingi, þótt enginn yrði til þess, að taka upp þá stefnu þá fyrir sakir skammsýni og heimsku. Nú má vera, að jeg þyki vitrari en áður, er nú hafa vorir góðu frændur, Danir, eftir því sem jeg las í blöðum í sumar, horfið að þessu ráði; þeir greiða nú framleiðöndum 30 aura fyrir kjötpundið. Mjer er það ljóst, að jeg hefi ef til vill ekki tekið alt með, sem þörf er á, svo að nauðsyn kunni að bera til þess, að skipa nefnd í málið. En um hitt efast jeg ekki, að um grundvöllinn verði allir vitrir menn sammála. Jeg hefi ekki hugsað mjer neina sjerstaka nefnd, og læt jeg aðra ráða því. En jeg vona, að menn sinni þessu máli vel, og því gæti jeg trúað, að þeim, sem sent hafa oss hingað, þætti mikið undir, að vjer gæfum vandlega og viturlegá gaum að þessu máli.

Ráðherra (Einar Arnórsson) Af því að slíkt frv., sem þetta hefir að geyma atriði, sem varða fjárhag landsins, þá legg jeg til, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar.

Flutnm. (Pjetur Ottesen) Eins og tekið er fram í ástæðunum fyrir frv., hefir brytt töluvert á óánægju yfir ýmsum ákvæðum í lögunum um stofnun brunabótafjelags Íslands frá síðasta þingi. Af þeim ástæðum er frv. þetta framkomið. Það er aðallega skyldutryggingarákvæðið, sem mestri óánægju hefir valdið. Óánægjan er ekki sprottin af því, að menn sje skyldir að vátryggja húseignir sínar í hinu íslenska brunabótafjelagi, - um nauðsyn slíkrar stofnunar hjer eru víst allir sammála, - heldur þykir mönnurn það ærið hart að gengið, að þeir skuli ekki vera sjálfráðir um það, að hve miklu leyti þeir tryggja þær. Tilfinnanlegust verður þó þessi skyldutrygging tekjurýrum fátæklingum. Nú er svo ákveðið í reglugjörð þeirri, sem fjelagið lætur fara eftir við virðingarnar, að virða skuli húsin eins og kosta mundi að koma þeim upp nú, en eins og kunnugt er, er byggingarefni alt að minsta kosti 2/3 dýrara en verið hefir. Virðingin verður því geysihá. Afleiðingin verður því sú fyrir þessum mönnum, mörgum hverjum, að þeim veitist mjög svo örðugt, ofan á alt annað, að standa straum af svo háu iðgjaldi, og gjörir þeim því mun örðugra en áður var, að vera sjálfstæðir að þessu leyti, að eiga þak yfir höfuðið á sjer. Að löggjöfin gangi svo langt, að þessi verði afleiðingin, getur víst engum blandast hugur um, að ekki sje holt, og því síður vinsælt. Það er svo sem vitanlegt, að það er gott, að menn eigi vel trygðar eignir sínar, og er það auðvitað ekki síður nauðsynlegt þeim, sem efnalitlir eru; en menn verða að sníða sjer stakk eftir vexti um útgjöldin. Jeg veit, að það er vilji fjöldans, að skyldutryggingin hefði ekki náð lengra en það, að menn hefðu verið skyldir að tryggja í hinu íslenska brunabótafjelagi, þeir sem vildu og þurftu að tryggja, og þá haft líka aðstöðu til fjelagsins að þessu leyti, sem þeir höfðu til útlendra fjelaga. Æskilegast hefði það óneitanlega verið, að geta komið fjelaginu á stofn á þenna hátt, því mjög orkar það tvímælis, hversu heppilegt það sje, að takmarka meir en góðu hófi gegnir athafnafrelsi einstaklingsins og yfirráð hans yfir fjármunum sínum. Og mjög miklar líkur eru til þess, að hægt hefði verið að koma fjelaginu á stofn einmitt á þenna hátt, og sjerstaklega ef starfsvið fjelagsins hefði þá verið haft nokkuð rýmra. Nú er þegar verið að undirbúa starfrækslu laganna, og höfum við flutningsmenn þessa frv. ekki viljað ganga lengra en þetta í breytingaáttina, því að viljum engan veginn á það stráið stíga, er þeirri góðu hugmynd - að koma brunatryggingunum í innlendar hendur, - mætti að meini verða, því að það eru líka hæg heimatökin um það að rýmka betur til síðar meir, ef vel gengur. En þessi litla breyting, að menn sje ekki skyldir að tryggja nema helming, en hafi svo auðvitað frjálsar hendur til að tryggja upp í hámarkið, 5/6, getur í engan máta orðið þröskuldur í vegi fyrir stofnun og viðgangi fjelagsins, en er nauðsynleg að því leyti, að gjöra þeim, sem eru minni háttar í mannfjelaginu, mögulegt að nota fjelagið við sitt hæfi. Eins verður þessi breyting - jeg vil benda á það - vafalaust til þess, að auka fjelaginu vinsældir í landinu, og er það ekki hvað minst um vert, til þess að það geti orðið landi og þjóð til farsældar í framtíðinni. Við væntum þess, að hin háttv. deild taki máli þessu vel, því að langan tíma ætti það ekki að þurfa að taka. Jeg vil svo gjöra það að tillögu minni, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, að lokinni þessari umr.

Matthías Ólafsson Það hefir oft verið minst á það, hve óhæfilega hraðir vjer værum í því, að breyta nýjum lögum, án þess að sýnt væri, að nauðsyn bæri til. En sjaldan hefir skörin færst svo upp í bekkinn sem nú, þegar farið er fram á að breyta lögum, sem fyrst gengu í gildi í gærdag. Það er auðvitað sjálfsagt, að hika ekki við að breyta lögum, þegar um nauðsyn er að ræða. En í þessu efni sje jeg enga nauðsyn. Ástæðurnar fyrir þessu frv. eru lítils virði. Það er á hvers manns vitorði, að ef maður er skuldugur, þá getur hann ekki fengið lán út á húseign sína, nema hún sje vátrygð. Þetta sannar þá, að þeir, sem ekki þurfa að vátryggja hús sín, eiga þau skuldlaus að miklu eða öllu leyti, og geta þeir menn naumast talist fátækir, er eiga alt að 6.000 kr. eign skuldlausa og því vorkunnarlítið að borga 5/6 iðgjaldsins. Og engi er svo fátækur, ef hann á hús, að hann geti ekki klofið að borga þetta litla iðgjald. Hugsum oss, að maður eigi hús, sem kostað hefir 4.000 kr., en nú, vegna ófriðarins, er metið 6.000 kr. Iðgjaldið er 7 pro mille eða alls 42 kr., en þar sem eigandirm greiðir að eins 5/6 iðgjaldsins, þá nemur greiðslan að eins 35 kr. En það er mjer dulið, hvernig háttv. flutningsmenn tla sjer að telja mönnum trú um, að maður, sem á 6.000 kr. húseign, geti ekki borgað 35 kr. iðgjald árlega. Jeg veit, að þetta frv. er framkomið af umkvörtunum manna á Akranesi, þótt það sje eitt hið besta „pláss“ á landinu og fátækt lítil. Það annað, sem jeg hygg, að hafi komið háttv. flutnm. (P. O.) til að koma fram með þetta frv., er það, að hann álítur brunabótalögin ganga of nærri persónulegu frelsi manna, þar sem mönnum sje gjört að skyldu, að tryggja eigur sínar fyrir eldhættu. En nú vil jeg spyrja háttv.þm. (P. O.). Hvernig í ósköpunum hugsar hann sjer, að hægt sje að halda saman þjóðfjelagi, þar sem ekki eru lögð nein höft á einstaklingsfrelsið ? Jeg verð að vona, að þessi háttv. deild taki þetta frv. ekki til greina. Jeg held, að lögin frá í fyrra sje góð, og jeg hygg, að það sje eini gallinn á þeim, að þau gjöra ekki að skyldu, að tryggja nema 5/6 hluta verðs, og menn eiga ekki kost á, að fá meira trygt. Jeg hygg, að heppilegra yrði, að menn fengju að tryggja fyrir fult verð. Jeg hygg, að yrði þetta frv. samþykt, þá yrði það til ills eins bæði fyrir fjelagið og einstaklingana.

Flutnm. (Pjetur Ottesen) Hjá okkur háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) er auðsær fullkominn meiningamunur í þessu máli. Við erum sammála um það, að nauðsyn beri til, að ná brunatryggingunum í íslenskar hendur, og banna mönnum að skifta við erlend fjelög á því sviði. En jeg vil ekki láta svifta vátryggjendur að öllu leyti rjetti sínum um það, að hve miklu leyti þeir tryggja, en þar stendur hann á öndverðum meið. Hann getur ekki fallist á, að iðgjöld þau, sem koma á herðar fátæklingum undir núverandi kringumstæðum, gjöri þeim neitt örðugt fyrir. Þetta sjest best, sje það rjett athugað. Hús, sem var 2.000 kr. virði fyrir verðhækkunina, mundi nú vera virt á 6.000 kr. Sje nú hús þetta í 3. flokki, þá er iðgjaldið 81/4 af þúsundi eða = kr. 49,50. Það getur því engum dulist, sem nokkuð þekkir kjör fátæklinga, að það er ærið þungur skattur á þá, að borga svo hátt iðgjald af þessari óeðlilegu verðhækkun. Mjer finst líka, að þessi ummæli háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) komi úr hörðustu átt, því að á þingi í fyrra fjellu svo orð hans, að sjálfsagt væri að breyta lögunum, ef þau reyndust gölluð. Og jeg sje ekki betur en að sú ástæða sje nú fyrir hendi, og er tíminn sjerstaklega heppilegur, þar eð fjelagsstofnunin er enn ekki komin á fastan fót.