Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) Hæstv. forseti. Á þskj. 71 er frv. til l. um breyt. á vegalögum, nr. 66 frá 14. júlí 1975, og er hér um nokkuð verulegar breytingar að ræða á þeim lögum. Meginmál þeirrar breyt., sem um ræðir í þessu frv., er flokkun veganna. Horfið er frá því ákvæði að flokka vegi í hraðbrautir, þjóðbrautir og landsbrautir. Hins vegar er nú horfið að því að gera hringveginn að einum heildarvegi og mun heita stofnbraut og jafnframt þeir aðalvegir sem út frá hringveginum ganga, eins og til Vestfjarða og á Austfjörðum, Snæfellsnesi og víðar, þar sem nauðsyn ber til að ná til þéttbýlisstaða og þar sem um mikla umferð er að ræða. Slíkir vegir tilheyra stofnbrautum. Í öðru lagi eru svo þjóðbrautir, en það eru nokkurn veginn svipaðir vegir og áður voru landsbrautir, en þjóðbrautirnar og hraðbrautirnar eru sameinaðar í stofnbrautunum. Þriðja atriðið, sem er veigamikið í þessu frv., eru sýsluvegirnir. Aukin er fjárveiting til þeirra frá því sem áður hefur verið, og er þetta miðað við það að nauðsyn ber til að efla fjárveitingu til sýsluvega þar sem um er að ræða mjólkurflutninga í tankbílum heim að hverjum bæ eða svo að segja þar sem mjólkurframleiðsla er og flutningur skólabarna, daglegur akstur heim á bæina og til skólastaðanna. Með þessum breyt., sem hér eru gerðar till. um, á að vera auðveldara að fást við vegáætlun og skiptingu þeirra fjárveitinga sem fara til vegamála og þessi mál verða framkvæmanlegri en þau hafa verið tvö síðustu árin vegna þess hvernig flokkunin var. Þetta frv. var samið af n. sem Brynjólfur Ingólfsson ráðuneytisstjóri var formaður fyrir, en með honum voru í n. fyrrv. vegamálastjóri, Sigurður heitinn Jóhannsson, og alþm. Ásgeir Bjarnason, Helgi F. Seljan, Lárus Jónsson, Magnús T. Ólafsson og Sighvatur Björgvinsson. Var stefnt að því með því að taka þm. úr hverjum stjórnmálaflokki að þá næðist samstaða um þetta mál og það hefur tekist. Þetta frv. var lagt fram í hv. Ed. 10. nóv. og varð alger samstaða um þetta mál þar. Ég vil geta þess vegna þeirra korta, sem hér eru og sýna hvert stofnbrautirnar geta náð, að þau eru ekki alveg tæmandi, eins og t.d. um veginn út á Skagaströnd, sem tilheyra mundi stofnbrautum, og Borgarfjörð eystra, sem eru staðir sem ég man eftir í bili að hefur verið spurt um hvað ætti að gera með. Þar sem nauðsyn ber til að hraða þessu máli og afgr. það nú fyrir þinghlé vegna þess að í raun og veru er ekki hægt að ganga frá því að semja vegáætlun nema hún sé í samræmi við þessi lög og hún hefur dregist m.a. af þeim ástæðum, eða það er aðalástæðan, þá treysti ég þessari hv. d. til þess að hafa snör handtök á afgreiðslu þessa máls og afgr. það nú fyrir jólahlé. Ég mun því ekki hafa hér fleiri orð í framsögu fyrir þessu frv. Ég gerði grein fyrir því, þegar ég kynnti það í hv. Ed., og vísa til þess, auk þess sem með frv. er mjög góð grg. og hv. þm, búnir að hafa það lengi að ég veit að þeir eru búnir að kynna sér það mjög vel. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Iðnrh.(Gunnar Thoroddsen): Forseti. Gildandi lög um Bjargráðasjóð eru nr. 51 frá 1972. Í þeim segir að Bjargráðasjóður sé sjálfstæð stofnun, sameign ríkisins, sveitarfélaga og Stéttarsambands bænda. Um hlutverk sjóðsins segir að hlutverk hinnar almennu deildar, en hann skiptist í tvær deildir, sé að veita einstaklingum, fyrirtækjum og sveitarfélögum fjárhagsaðstoð til að bæta meiri háttar tjón á fasteignum og lausafé af völdum náttúruhamfara, svo sem óveðurs, flóða og vatnavaxta, skriðufalla, snjóflóða, jarðskjálfta og eldgosa. En í 9. gr. segir að hlutverk búnaðardeildar sé að veita einstaklingum og sveitarfélögum fjárhagsaðstoð til að bæta meiri háttar tjón vegna búfjárdauða af völdum sjúkdóma eða af slysum, þegar gáleysi eigenda verður eigi um kennt, til fóðurkaupa vegna grasbrests, af völdum kulda, kals eða óþurrka, til að afstýra óeðlilega mikilli förgun búfjár, að bæta uppskerubrest á garðávöxtum, að veita fjárhagsaðstoð vegna verulegs afurðatjóns á sauðfé og nautgripum. Þetta er um hlutverk þessara tveggja deilda sjóðsins, hinnar almennu deildar og búnaðardeildar. Um tekjur Bjargráðasjóðs segir að sveitarfélög skuli greiða sem nemur 50 kr. gjaldi fyrir hvern íbúa sveitarfélags, enn fremur skuli greiða 0.25% af söluvörum landbúnaðarins, og í þriðja lagi á ríkissjóður að greiða framlag sem nemur samanlögðum framlögum skv. þessum tveimur liðum, þ.e.a.s. framlagi sveitarfélaga og gjaldinu af söluvörum landbúnaðarins. Það var orðið ljóst fyrir nokkru og í rauninni glöggt á síðasta ári að lög um Bjargráðasjóð þyrftu endurskoðunar við. Í fyrsta lagi mundi hann vera fjárvana til þess að hlaupa undir bagga ef einhver alvarleg tíðindi gerðust, eins og í rauninni hafa síðan gerst í sambandi við óþurrkana á s.l. sumri, og í öðru lagi þótti rétt að endurskoða tiltekin ákvæði vegna tilkomu Viðlagatryggingar. Það var því 8. sept. í fyrra sem ég fól stjórn Bjargráðasjóðs að endurskoða lög sjóðsins og eins og segir í bréfinu: „sérstaklega með tilliti til setningar laga um Viðlagatryggingu Íslands.“ En jafnframt var lögð á það áhersla að efla fjárhagsstöðu sjóðsins. Þetta frv. er árangur af þessari könnun stjórnar Bjargráðasjóðs og tillögugerð hennar. Með frv. er lagt til að framlag sveitarfélaga, sem hefur verið óbreytt nú um nokkurra ára skeið í krónutölu, hækki úr 50 kr. upp í 150 kr., í öðru lagi að framlag búvöruframleiðenda hækki úr 0.25% í 0.35%. Mótframlög ríkissjóðs hækka svo sjálfkrafa af þessum ástæðum. Þessar breytingar mundu gera það að verkum að tekjur Bjargráðasjóðs tvöfölduðust, en á þessu ári eru þær áætlaðar 70–80 millj. kr. Á árinu 1977 yrðu því tekjur sjóðsins, ef þetta frv. yrði samþ., 140–160 millj. kr. að óbreyttum aðstæðum, þ.e.a.s. að viðbættum tekjum sem kunna að stafa af fólksfjölgun og hækkuðu búvöruverði ef til kemur. Stjórn sjóðsins segir í grg. sinni að vegna gífurlegra tjóna, sem hlotist hafa af völdum óþurrkanna í sumar, er ljóst að til sjóðsins verður leitað á komandi hausti - þetta bréf er skrifað í sumar - og vetri um fyrirgreiðslu, auk fyrirgreiðslubeiðna vegna annarra tjóna. Þarf þá hvort tveggja að koma til, bráðabirgðafyrirgreiðsla í formi láns til sjóðsins og efling hans, eins og gert er ráð fyrir í þessum till. Þá eru varðandi ákvæðin um almennu deildina gerðar nokkrar breytingar með hliðsjón af lögum um Viðlagatryggingu, og í megindráttum má segja að með þessu nýja orðalagi skuli hin almenna deild Bjargráðasjóðs taka þar við sem viðlagatryggingu þrýtur. Ég ætla að þetta mál þurfi ekki frekari skýringa við, en vil leggja til að frv. verði vísað til hv. félmn. Ég tel mjög mikilvægt að þetta frv. verði lögfest nú áður en þinghlé verður svo það geti tekið gildi 1. jan. n.k., eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég vil því biðja n. um að hraða afgreiðslu þess eftir föngum. Ég vænti þess að málið hljóti góðar undirtektir og geti náð samþykki Alþingis í tæka tíð.



Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til að fagna því að fram er komið frv. til breyt. á l. um Bjargráðasjóð. Mér finnst eðlilegt að minna aðeins á það, um leið og mælt er fyrir þessu frv., að við setningu laga um viðlagatryggingu vorið 1975 urðu hér uppi allmiklar umr. um það að nokkurt bil væri á milli þeirra fjármuna sem tryggðir yrðu í Bjargráðasjóði annars vegar og í Viðlagasjóði hins vegar. Viðlagatryggingin kom í kjölfarið á hamförunum í Vestmannaeyjum, og mönnum varð þá ljóst að það þurfti að safna fjármagni til að standast slík áföll. Í leit að tekjustofnum fyrir slíka tryggingu var helst að því hallast að um viðbótartryggingu yrði að ræða við brunatryggingar, en það hafði vissulega því annmarka, svo sem margsinnis hefur verið minnt á, að fjölmörg mannvirki heyra ekki undir viðlagatrygginguna. Þar má nefna t.d. öll hafnarmannvirki á Íslandi, allar vatnsveitur, holræsi, hitaveitur, allar brýr og alla vegi, raforkuver, þau sem ekki eru brunatryggð sérstaklega, og svo mætti lengi telja. En bara af þessari upptalningu má sjá að hér er um stórkostlegustu mannvirki á Íslandi að ræða. Ég geri mér grein fyrir því að Bjargráðasjóður getur ekki orðið tryggingasjóður að fullu til þess að bæta skaða sem yrði í náttúruhamförum á þessum mannvirkjum. En ég tel að það sé rétt að hv. þm. geri sér grein fyrir því að það eru þó enn þá í landinu mjög mikil verðmæti, sem eru ótryggð, og að við búum við það áfram að ríkissjóður verður að vera reiðubúinn hverju sinni, ríkisstj. og Alþ., að taka við slíkum áföllum. Við höfum fengíð dæmi um þetta frá Kópaskeri varðandi það sem gerðist þar á liðnu ári. Við sjáum á því, sem fylgir frv., að hér er ekki um geysimiklar upphæðir að ræða. Hlutur sveitarfélaganna er þrefaldaður og það mun vera heldur minna en verðlagsbreytingar hafa orðið frá árinu 1970 til dagsins í dag. Þess vegna er ástæða til þess að leiða hugann að því, hvort ekki væri rétt að framlagi sveitarfélaganna fylgdi sú kvöð að þau hækkuðu með breyttu verðlagi þannig að það þyrfti ekki að brjóta upp lögin með vissu millibili, helst árlega, til að leiðrétta þær greiðslur. Mér sýnist, miðað við þær greiðslur sem hafa átt sér stað að undanförnu, að hlutur sveitarfélaganna hafi verið 11 millj. kr. á yfirstandandi ári, 50 kr. á mann í 220 þús. manna þjóðfélagi, og muni þá fara upp í 33 millj. þegar frv. hefur öðlast lagagildi, sem ég vænti að verði. Og það er nokkurt ósamræmi varðandi verðtryggingu. Ég vil vekja athygli á því að iðgjald til Viðlagatryggingarinnar er verðtryggt, vegna þess að tryggingafélög hækka alltaf brunabótamatið, og í þeirri deild Bjargráðasjóðsins, sem kölluð er búnaðardeild, eru framlögin raunar líka verðtryggð, því þar er um að ræða prósentu af verðlagi. Þá er það aðeins þessi hluti bjargráðasjóðstryggingarinnar sem er óverðtryggður. Ég minnist á það hér af því að mér finnst rétt að það atriði yrði skoðað betur. En sérstaklega vildi ég leggja áherslu á það, að ég lít svo á að með setningu laganna nú og þar sem ekki hefur verið enn hreyft við endurskoðun á viðlagatryggingunni, svo sem talað var um við lagasetninguna 1975, að með því hafi í rauninni verið mörkuð sú stefna að dýrustu mannvirkin í landinu verði ótryggð og á ábyrgð ríkissjóðs.

Frsm. (Ólafur G. Einarsson) Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn. hefur athugað þetta mál og er álit n. á þskj. 153. Í máli hæstv. samgrh. og í grg, með frv. koma fram helstu ástæður fyrir flutningi þess og sé ég ekki ástæðu til að bæta þar neinu við, en n. mælir einróma með því að frv. verði samþ.



Virðulegi forseti. Frv. þetta hefur hlotið afgreiðslu í hv. Ed. og allshn. þessarar d. mælir með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir frá Ed. Frv. samhljóða þessu var flutt á síðasta þingi, en hlaut þá ekki afgreiðslu, en það er líður í endurskoðun almennra hegningarlaga sem hegningarlaganefnd vinnur nú að, og hefur sú n. samið þetta frv. Ég tel ástæðulaust að vera að gera frekari grein fyrir efni frv., það var gert í framsögu hæstv. ráðh., og endurtek aðeins að allshn. er sammála um að frv. verði samþ.



Virðulegi forseti. Félmn. Nd. hefur fjallað um þetta frv. Það er samið með tilliti til þeirrar breytingar sem var gerð í fyrra á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og hefur gengið í gegnum Ed. Þegar frv. kom til Nd. höfðu komið fram ábendingar, bæði frá menntmrh. sem og frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar, og n. tók tillit til ábendinga, sem þar komu fram, og hefur þess vegna lagt fram brtt. á sérstöku þskj., 159. Þessar breyt. eru þó ekki efnislegar, heldur fyrst og fremst til að skýra frekar aðskilnað á þátttöku ríkisins vegna stofnkostnaðar dagheimilanna og vegna rekstrar dagheimilanna og eru þess vegna eingöngu leiðréttingar. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta frekari orð, en undir nál. rita með fyrirvara þeir Magnús T. Ólafsson og Eðvarð Sigurðsson. Sá fyrirvari er ekki þess eðlis að þeir leggi á móti þeirri breyt, sem hér er gert ráð fyrir, efnislega séð, ef verkefnaskiptingin verður áfram sem er orðin staðreynd, en þeir gera fyrirvara vegna þess að þeir voru á móti þessari verkefnaskiptingu í fyrra og eru það í sjálfu sér enn, en sem sagt ef hún á sér stað telja þeir eðlilegt að þessar leiðréttingar verði gerðar. Ellert B. Schram hefur einnig fyrirvara og mun eflaust skýra hann hér sjálfur. Ég sé að komnar eru fram brtt. við frv. þar sem gert er ráð fyrir að stiga skrefið til baka aftur, en um það fjalla ég ekki að svo komnu máli.



Virðulegi forseti. Eins og frsm. n. gat um hef ég skrifað undir þetta nál. með fyrirvara. Það er ekki vegna þess að ég sé ekki samþykkur þeim efnisbreytingum, sem gerðar eru núna á þessum lögum, né heldur vegna þess að ég sé andvígur þeirri verkefnaskiptingu sem upp var tekin milli ríkis og sveitarfélaga við byggingu og rekstur dagvistarheimila. Fyrirvarinn var vegna þeirra ákvæða sem samþ. voru með breyt. á þessum lögum frá 1973 og fram koma í 11. og 12, gr. laganna og þessa frv. sem hér liggur fyrir. Þar var ákveðið að rn. gæti með reglugerð sett skilyrði um húsakost dagvistarheimila, stærðareiningar, húsrými á barn, barnafjölda á deild, fjölda starfsliðs hverrar deildar og ákvæði um útivistarsvæði og innri gerð. Vitaskuld er nauðsynlegt að einhver ákvæði séu um þessi atriði, en ég tel að þær reglur og þau ákvæði, sem um þau hafa verið sett, séu allt of stíf og hafi leitt til þess að við höfum farið nokkuð aftur á bak frekar en fram á við í þessum málum. Í því sambandi leyfi ég mér að vekja athygli á upplýsingum sem koma fram í ársskýrslu Sumargjafar sem hefur rekið dagheimili og leikskóla í Reykjavík, - ársskýrslu sem er yfir árið 1975, - en þar koma m.a. fram þær upplýsingar að í framhaldi af þeim reglum, sem settar voru skv. lögunum 1973 og komu til framkvæmda á árunum 1975 og 1976, hefur börnum fækkað á dagheimilum og leikskólum í Reykjavík. Þessi fækkun nemur um 100 börnum á viðkomandi skólum og heimilum, og ég tel að það sé ákaflega vafasamt að á sama tíma sem þörfin fyrir dagvistunarheimili eykst dag frá degi og biðlistar vaxa jafnt og þétt um pláss á þessum heimilum, þá skuli settar slíkar reglur að það dragi úr möguleikum þessarar stofnunar til þess að taka við börnum. Ég hefði því talið eðlilegt að um leið og gerðar eru breytingar á þessum lögum nú, þá hefðu þessi ákvæði, sem hér um ræðir, verið endurskoðuð og reglurnar rýmkaðar svo að það húsnæði og þær stofnanir, sem fyrir hendi eru í dag, gætu áfram tekið a.m.k. jafnmörg börn og þau gerðu fyrir breytinguna, þannig að að því leyti væri ekki dregið úr þeim fjölda sem þessar stofnanir geta tekið á móti. Ég fer ekki nánar út í þetta, virðulegi forseti, þó full ástæða væri til þess að gefa hér margvíslegar upplýsingar sem fram koma í fróðlegri skýrslu Sumargjafar um ástandið í þessum málum. Þar kemur í ljós að biðlistar lengjast dag frá degi og biðin getur verið alllöng hjá fólki sem þarf augljóslega mjög á því að halda að koma börnum sínum fyrir um stundarsakir á slíkum dagheimilum og leikskólum. Það er því að minn mati ákaflega óæskilegt að löggjöfin beinlínis stuðli að frekari erfiðleikum með því að setja svo stífar reglur sem hér um ræðir.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég flyt á þskj. 180 brtt. við frv. það sem hér er til umr. Brtt. mínar hníga að því að færa dagvistunarmál aftur í sama horf og var í tíð vinstri stjórnar, þ.e.a.s. ég legg til að ríkið taki á ný þátt í rekstrarkostnaði dagvistunarheimila. Ég legg til að ríkið greiði allt að 30% rekstrarkostnaðar til dagheimila og skóladagheimila og allt að 20% til leikskóla. Það var eitt af loforðum vinstri stjórnar, það var tekið fram í málefnasamningi vinstri stjórnar, að ríkið tæki að sér hlutdeild í byggingu og rekstri dagvistunarheimila, og það loforð efndi vinstri stjórnin dyggilega. Með lögunum, sem sett voru 1973, voru íslendingar komnir í fremstu röð Norðurlandaþjóða bæði um fjármögnun þessara mála og ekki siður um viðhorf til þessa mikilvæga menningarþáttar. Ég vil fara sérstökum orðum um viðhorf til þessa málaflokks, vegna þess að ég tel sannarlega ekki vanþörf á því eins og málum er nú komið í tíð hæstv. ríkisstj. Ég vænti þess að hv. þm. Framsfl., sem hafa verið fylgjandi bæði skoðunum Alþb. og nú á síðustu tveim árum íhaldsins, vegi og meti og reyni að íhuga hvorum megin þeir vilji nú endanlega standa þegar þeir fá tækifæri til að greiða atkv. um mína till. Um viðhorf til þessara mála segir svo í grg. frá 1973, þegar þessi lög voru sett, með leyfi hæstv. forseta: „Áhersla er lögð á uppeldisskyldu dagvistunarheimila, en það sjónarmið, að dagvistunarheimili séu neyðarúrræði vegna barna sem búa við óheppilegar félagslegar aðstæður er nú úrelt orðið. Í samræmi við það sjónarmið telur n. rétt að mótuð verði sú framtíðarstefna að öll börn innan skólaaldurs eigi kost á að njóta dvalar hluta úr degi eða daglangt á dagvistunarheimilum um eitthvert skeið sé þess óskað. Þetta skal vera óháð því hvort báðir foreldrar vinna utan heimills eða aðeins annað þeirra. Þetta sjónarmið er í fullu samræmi við þá stefnu sem nágrannaþjóðir okkar hafa mótað. Í þessari afstöðu felst engan veginn sú skoðun að dagvistunarheimili skuli koma í stað uppeldis á heimilum, öllu fremur hið gagnstæða. Vel búin og vel rekin dagvistunarheimili, þar sem börnin njóta handleiðslu sérmenntaðs fólks í uppeldismálum, veita foreldrum ómetanlega aðstoð við uppeldi barna sinna í nútímaþjóðfélagi. Eigi öll börn kost á því að dveljast á dagvistunarheimilum skapast meira jafnræði með þeim innbyrðis og þau standa jafnari að vígi en ella er að því kemur að þau standa andspænis kröfum skólaskyldunáms.“ Þannig var stefnan mótuð árið 1973. Í samræmi við það horfðist vinstri stjórninni augu við að nauðsynlegt var að veita stórauknu fjármagni til þessara mála, miklu meira en gert hafði verið. Fram til ársins 1973 voru málefni dagvistunarheimila í höndum sveitarfélaga eða áhugafélaga og sveitarfélaga í sameiningu, og yfirleitt hafði þróunin í gegnum árin verið sú, að sveitarfélögin höfðu tekið að sér þennan málaflokk í æ ríkara mæli vegna þess að áhugafélög réðu ekki við þau. Þannig var málum komið 1973. Þá voru langir biðlistar og til vandræða horfði fyrir fjölda barna. Afleiðingarnar voru þær að litið var á dagvistarheimili sem neyðarúrræði vegna barna er byggju við óheppilegar félagslegar aðstæður. Ég vil geta þess hér, að þetta viðhorf var alls ekki ríkjandi hér í Reykjavíkurborg þegar Sumargjöf hóf starfsemi sína fyrst fyrir mörgum áratugum. Þá leitaðist Sumargjöf við að fá á barnaheimilin, eins og þau voru kölluð þá, börn vel bjargálna eða efnaðra foreldra til þess einmitt að koma í veg fyrir að litið yrði á barnaheimilin sem neyðarúrræði eða ölmusu fyrir þá sem verr voru settir í þjóðfélaginu. Síðan tók, eins og við vitum, að síga á ógæfuhlið. Eftir því sem þjóðin varð efnaðri, því minna taldi hún sig geta varið til uppeldismála. Og þá var svo komið í Reykjavík og er raunar enn að þeir einir fá inni á dagvistunarheimilum sem eru á framfæri námsmanna eða ef það er einstætt foreldri sem stendur að uppeldi barnsins og svo ef sérstaklega bágbornar ástæður eru fyrir hendi. Fram til ársins 1974 eða þar til lögin komust í framkvæmd, lög vinstri stjórnarinnar, voru framlög ákveðin hverju sinni á fjárlögum eftir umsóknum. Þetta voru smáupphæðir sem var deilt milli aðila. En þegar lögin 1973 komu til framkvæmda var sem losnaði stífla. Sveitarfélögin sáu þarna leið fram úr sínum vanda og umsóknir tóku að streyma inn til menntmrn. um styrk til byggingar og rekstrar. Þegar verið var að undirbúa lögin frá 1973 var engin heildarskráning til á vegum opinberra aðila um þessi mál. En það má fullyrða að í a.m.k. 10 kaupstöðum hafi verið dagheimili sem störfuðu sum allt árið og önnur part af ári, og þeim hefur farið ört fjölgandi á þessum fáu árum, svo sem hv. þm. vita eftir fjárlagaafgreiðsluna. Sveitarfélög viða um land hafa keppst við að koma upp þessum heimilum til þess að verða við kröfum foreldra um að vel sé séð fyrir börnum þeirra meðan þau eru við framleiðslustörf. Þegar dagheimilin voru svipt rekstrarkostnaði með lögum í fyrra kom óhugur í marga. Eins og hv. þm. muna hafði stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga alls ekki samþykkt þá breytingu og var ekki ánægð með hana, og það var vitað mál að þessi breyting mundi hafa í för með sér mikinn afturkipp. Það er mjög hætt við því að sveitarfélög muni freistast til að draga úr framkvæmdum og telji sig ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til þess að sinna þessum málaflokki sem skyldi. Ber sérstaklega að harma að slík afturhaldsstefna skyldi vera tekin upp einmitt á sama tíma og allir vita að þjóðfélagshættir eru svo breyttir að nú er svo komið að um 60% giftra kvenna vinnur utan heimilis. Við vitum að biðraðir lengjast. Við vitum að einkagæsla barna verður æ tíðari. Við vitum að hún er mjög dýr og erfitt við að eiga nema fyrir hátekjufólk. Þó skal þess getið hér, að borgarfulltrúi Alþb. fékk samþ. till. í borgarstjórn þess efnis að einkagæsla skyldi greidd niður hjá Reykjavíkurborg að nokkru, og ber vissulega að fagna því. En það er ekki nema lítill hluti fólks sem á gæslu þarf að halda sem nýtur þessara hlunninda. Hv. síðasti ræðumaður vék að skýrslu Sumargjafar. Þar er, eins og hann tók fram, margar merkilegar upplýsingar að finna. Þar er m.a. tafla þar sem aðstandendur barna eru greindir eftir starfsheiti. Þar kemur fram að langflestir þeirra, sem eiga börn á dagheimilum, ern skrifstofufólk og verkafólk. Hvor hópurinn um sig er 15.23% af heildarfjölda. Þar næst kemur afgreiðslufólk með 9.21% af heildarfjöldanum, því næst kennarar með 6.51%. Ég legg áherslu á að hér er eingöngu um forgangshópa Reykjavíkurborgar að ræða og þar af leiðandi sýnir þetta ekki hversu mikil þörfin er, og það er vitað að biðlistarnir sýna það ekki heldur, vegna þess að þeir, sem vita að þeir muni hvort eð er ekki koma til greina, láta ekki setja börn sín á biðlista. Þetta sýnir að það er lágtekjufólk og millitekjufólk sem á þarna aðgang, og því ber í sjálfu sér að fagna. En spurningin er hversu mörgum í sams konar sporum er þarna bægt frá. Mér virðist þessi tafla sýna að sá hópur muni vera stór, auk þess sem þetta sýnir að það koma ekki aðrir til greina. Stefna vinstri stjórnar í þessum málum nær ekki fram að ganga einfaldlega sakir þess að málinu hefur verið haldið í fjárhagslegu svelti í tíð þessarar ríkisstj., í fjárhagslegu svelti varðandi stofnkostnað og ríkisþátttöku í rekstrarkostnaði algjörlega hafnað. Hins vegar má greina nokkuð hvaða fólk það er sem er á biðlistum við leikskólana, því þar er ekki um forgangshóp að ræða. Og það er nokkuð fróðlegt að sjá hvaða starfsstéttir það eru sem þar biða. Ef ég tek mæður, þá eru húsmæður þar í langmestum meiri hl. eða 46.02%. Þar næst kemur hópur sem er skilgreindur sem svo hjá Sumargjöf, með leyfi hæstv. forseta: „Iðnaðar- og sérhæfð þjónustustörf, störf sem krefjast skammmenntunar.“ Það eru 27.13%. Feður eru líka flestir úr þeim hópi sem ég las upp áðan. Það er þetta fólk sem er langfjölmennast á biðlistum hjá leikskólanum, og það hefði sannarlega verið fróðlegt að fá fleiri kannanir sem sýndu hvaða starfsstéttir óskuðu eftir dagvistunarheimilum. Ég held að þetta sýni, svo ekki verði um villst, að við erum komin enn fjær því nú en árið 1973 að dagvistarheimili standi opin öllum börnum er þess óska, sem var þó skýrt mörkuð stefna og sú eina stefna sem sæmir menningarþjóð sem vill láta sig uppeldismál einhverju varða. Það er skoðun mín að eina leiðin til þess að bjarga þessum málum við sé að fara aftur til þess fyrirkomulags er vinstri stjórnin tók upp. Það sýndi sig þann skamma tíma er þau lög voru í gildi að þau voru til mikils bóta. Þau voru mikill aflgjafi fyrir sveitarfélög til þess að sinna þessum málaflokki og þar með til mikilla hagsbóta fyrir allan almenning. Ég vil sérstaklega skora á þingmenn Framsfl., sem stóðu að þessu á sínum tíma, að fylgja mér í þessu máli. Þetta, að dagheimilin yrðu opin öllum börnum, hefur lengi verið stefna Alþb. Það má segja að áratugum saman hafi flokkurinn flutt till. í borgarstjórn og hér á þingi um að ríkið tæki þessi mál að sér, og ég hygg að þann tíma, er vinstri stjórn var við völd, hafi sannast að stefna Alþb. var rétt. Ég vil minna á að meðal mýmargra samþykkta, sem ganga í þá átt að aftur verði horfið til þess að ríkið taki þátt í rekstrarkostnaði, er samþykkt sem gerð var á ráðstefnu um kjör láglaunakvenna 16. maí 1976. Að þeirri ráðstefnu stóðu mýmörg verkakvennafélög, og í ályktun frá þessari ráðstefnu stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðstefnan fordæmir þá breytingu sem gerð var á lögunum um þátttöku ríkisins í stofnun og rekstri dagvistunarstofnana, að fella niður hlutdeild ríkissjóðs í rekstrarkostnaði stofnannanna, og telur það stórt skref aftur á bak. Ráðstefnan telur að varanleg lausn á uppbyggingu nægilega margra dagvistunarstofnana fáist ekki nema ríki og sveitarfélög stofni þau og reki eins og aðrar uppeldisstofnanir, eins og skóla þjóðfélagsins, og öll börn geti átt aðgang að þeim. Enn fremur telur ráðstefnan æskilegt að stéttarfélögin beiti sér fyrir því að tekið verði inn í kjarasamninga þeirra að atvinnurekendur greiði ákveðið gjald í byggingarsjóð dagvistunarstofnana til að flýta fyrir framkvæmdum.“ Þetta síðasta í ályktuninni les ég hér til þess að undirstrika að hér er tekið undir frv. það sem ég flutti í fyrra um lánasjóð dagvistarstofnana, þar sem gert var ráð fyrir að atvinnurekendum væri gert skylt að greiða smávegis gjald til þessara mála, eins og raunar þeir gera sumir hverjir nú þegar vegna þess að ella fengju þeir ekki vinnuafl. Þessari leið, sem ég benti á í fyrra, var hafnað hér af meiri hl. Nd. og vísað til ríkisstj., sem var náttúrlega það sama og að fella frv. Hv. þm. Ellert B. Schram talaði hér um reglugerðarákvæði sem hefði haft í för með sér fækkun á rýmum. Ég vil geta þess að hér er um að ræða fækkun á einstökum heimilum. Það er alveg rétt að það var sett reglugerð, en sú reglugerð var sett í beinum tengslum við lögin frá 1973 sem gerðu ráð fyrir því að dagheimilin yrðu ekki geymslustaðir, heldur hollar uppeldisstofnanir, en vegna vanrækslu m.a. viðreisnarstjórnar hafði verið hlaðið of mörgum börnum á heimilin til stórskaða fyrir börnin og fóstrurnar. Og ég fæ ekki betur skilið en hv. þm. Ellert B. Schram sé að óska eftir því ástandi aftur. 



Herra forseti. Ég hef raunar ekki miklu við að bæta í þessari umr. Ég vildi þó aðeins nefna, að það, sem kom fram í máli hv. þm. Ellerts B. Schram, 11. þm. Reykv., kom til umr. í n. En ég hygg að hann sé á sama máli og við, sem að nál. stöndum, að hér sé um að ræða mál sem ekki á heima í lagasetningu, heldur í reglugerðarákvæðum frá viðkomandi rn. Alveg á sama hátt eins og skólamannvirki eru hönnuð, þar eru sett ákveðin norm, á sama hátt hlýtur þetta að vera hlutverk rn., að ákveða fjölda barna á hverja einingu flatarmáls, og ég geri mér grein fyrir því og vek athygli á því að hér er um mjög vandasamt mat að ræða: annars vegar að fjöldi sé ekki þrúgandi, þannig að börn séu frjáls þar sem þau eiga að dvelja, en ekki að geymast, og geti sinnt sínum hugðarefnum, hins vegar að við sníðum okkur stakk eftir vexti á þann veg að við reisum ekki íburðarmiklar hallir yfir þessa starfsemi, heldur reynum að hafa þær eins ódýrar og unnt er, en þó svo vel úr garði gerðar að þær nái tilgangi sínum. í annan stað vil ég segja það, að ég er ekki alveg sammála hv. þm. Svövu Jakobsdóttur um það að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hafi verið andvíg þessari breytingu eða a.m.k. ekki samþ. hana. Það, sem ég hef heyrt frá stjórn Sambandsins um þetta atriði, er að hún hefur óskað eftir skýrari tekjuskiptingu og verkefnaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga og eitt af þeim verkefnum, sem þar ættu að hafa forgang, væri einmitt rekstur dagvistunarstofnana. Og mér fannst að skilja mætti af máli hennar að með því að leggja niður ríkisstyrkinn væri dregið mjög úr fjárveitingum til dagvistunar í heild. Hér er hreinlega um mat að ræða á því hvort ríkið greiðir þetta eða hvort það eru sveitarfélögin sem greiða það. Að sjálfsögðu er sveitarfélögunum falin ábyrgð. Sveitarfélögin fengu tekjur á móti, en samkvæmt núgildandi lögum eru þau ekki skyldug til þess að sinna þessu verkefni. Það er rétt að hafa þetta í huga. En ef við lítum á þróunina, þá er hún sú, að sveitarfélögin hafa í auknum mæli sinnt þessum verkefnum, og ég hygg að sú verði þróunin áfram. Ég skal viðurkenna að fjármagn er af skornum skammti. Það var uppi sú stefna í fyrra að málefnið yrði að öllu leyti fært yfir til sveitarfélaganna, en ég taldi eðlilegt á þessu stigi að ríkið héldi áfram að vera hvetjandi aðili fyrir sveitarfélögin eða einstök samtök að reisa dagvistarstofnanir. Og enda þótt ég geri ráð fyrir því að flestir harmi það að ekki er meira fjármagn til skipta, þá verð ég þó að vekja athygli á því, að málaflokkar hafa ákaflega misjafnt vægi, og miðað við lagasetninguna 1973, sem kemur til framkvæmda með fjárveitingum 1974 upp á 40 millj. til stofnkostnaðar, hefur þessi málaflokkur þó það breyst á þessum árum frá 1974 til 1977, miðað við það sem nú hefur verið samþykkt í fjárlagagerð, að þetta fjármagn hefur þó aukist um 175% frá 1974, þ.e.a.s. hækkað í 110 millj. Að vísu var mjög lítil hreyfing á milli áranna 1975 og 1976, en tæp 70% hækkun er þó á þessu framlagi milli áranna 1976 og 1977 miðað við það sem nú er áformað. 



Herra forseti. Aðeins nokkur orð. - Ég vil fyrst segja það almennt, að ég er þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegast að sveitarfélög hafi það alfarið í sínum höndum að taka ákvarðanir um hvaða dagvistunarstofnanir og leikskóla skuli reisa og hvenær og þá með tilliti til þeirra þarfa sem fyrir hendi eru hverju sinni í viðkomandi sveitarfélagi. Þau eru best til þess fallin að taka þær ákvarðanir. Ég er því eindregið fylgjandi þeirri stefnu að þessi verkefni séu færð yfir á sveitarfélögin og jafnframt standi þau skil á stofn- og rekstrarkostnaði að mestu eða öllu leyti. Það er hins vegar verkefni okkar að veita sveitarfélögunum tekjur til að standa undir þessum kostnaði. Má vera að það spor hafi ekki verið stigið nægilega rösklega enn, en að því er stefnt og að því er unnið að svo megi verða. Hv. þm. Svava Jakobsdóttir spurðist fyrir um það, hvort ég væri hlynntur því að aftur yrði farið til sama fyrirkomulags og var áður. Ég rakti það hér áðan, að það væri mín skoðun, og skal staðfesta það enn hér. Hins vegar er það hennar fullyrðing, en ekki mín, að halda því fram að þessir staðir hafi verið geymslustaðir. Til þess að útskýra þetta aðeins nánar, hversu fjarstæðukennt er að halda því fram að heimilin hér í Reykjavík hafi verið geymslustaðir, skal ég aðeins nefna hér nokkrar staðreyndir, nokkrar tölur í því sambandi. Með breytingum, sem urðu samkv. lögunum frá 1973, fækkaði rýmum á dagheimilum í Reykjavík sem hér segir: Í Bakkaborg var fækkað um 3 börn, í Efrihlíð var fækkað um 2 börn, í Hagaborg um 7 börn, í Hamraborg um 4 börn, í Laufásborg um 10 börn, í Laugaborg um 3 börn, í Selásborg um 1 barn, í Steinahlíð um 2 börn, í Sunnuborg um 3 börn. Ég held að það geti varla talist neinn geymslustaður enda þótt fjölgað yrði aftur börnum á þessum heimilum sem þessum tölum nemur. Ég held hins vegar að þær reglur, sem hafa verið samþ. og farið eftir, hafi verið allt of stífar og það hafi verið óskynsamlegt að gera Sumargjöf og þessum heimilum skylt að fækka börnum um 1 og 2 börn, eins og hér segir. Og þó að aftur yrði breytt í gamla horfið, þá yrði ekki um neina geymslustaði að ræða og myndi ekki ráða neinum úrslitum um rekstur þessara ákveðnu staða. Ég vil svo að lokum aðeins segja frá því. að í Svíþjóð, sem menn hafa nú gjarnan til fyrirmyndar og sjálfsagt er komin einna lengst í þessari félagslegu samhjálp, eru settar reglur, eins og vitaskuld þurfa að vera. En svíarnir veita 10–15% frávik og fara að þessu marki upp fyrir staðla sem settir eru um rými á dagheimilum og leikskólum. Og ég held að við íslendingar séum ekkert of góðir til þess að gera það líka, ekki síst með tilliti til þess ástands sem ríkir í þessum málum. Það á sér margar orsakir og að sjálfsögðu ekki hægt að segja að það sé sök víðkomandi ríkisstj. hvernig ástandið er.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég skal ekki tefja þennan fund miklu lengur. Það eru örfá atriði sem mig langar að víkja að. Mig langar að leiðrétta hér eitt atriði, sem hv. þm. Gunnlaugur Finnsson kom inn á, eða rétt aðeins að skýra mitt mál, vegna þess að ég hef lent í því einu sinni áður að það var vefengt sem ég sagði einmitt um þetta atriði. Ég hafði ekki allt skrifað áðan, en ég lét þau orð falla að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefði ekki samþykkt frv. um verkefnaskiptinganna í þeirri mynd sem hún lá fyrir. Það held ég að hafi svo oft komið fram á þingi að verði ekki vefengt. Það var líka viðurkennt að tekjustofnar voru ekki nægilegir. Sveitarfélögunum voru reiknaðar 120 millj. til dagvistarmála án þess þó að nokkur trygging fengist fyrir því að þær rynnu til þess málaflokks. Úr því er að sjálfsögðu bætt með þessu frv. sem hér liggur fyrir, og síst ætla ég að vanþakka það. Í öðru lagi vildi ég benda hv. þm. Ellert B. Schram á það, að þegar rætt er um byggingar eða innri gerð dagvistarheimila, þá vil ég gera mikinn greinarmun á því rými, sem ætlað er börnum, og á byggingunni að öðru leyti. Ég held að það sé ekki rétt að fjölga börnum umfram það sem færustu sérfræðingar og reynt starfsfólk telur eðlilegt með tilliti til heilsu bæði barnanna og starfsfólksins. Hinu er ég fyllilega samþykk, að það verði reynt að finna leiðir til þess að gera byggingarnar ódýrari. Það held ég væri miklu réttari leið heldur en að hverfa aftur til þess tíma er of mörg börn voru á hverju heimili. Og ég held eða ég man ekki til þess að ég hafi nú viðhaft þau orð um þau barnaheimill Sumargjafar, sem hér eru í Reykjavík, að þau hafi verið geymslustaðir. En þau verða það náttúrlega ef á að fara að reyna að fækka á biðlistunum með því að troða inn í þau fleiri börnum en fyrir eru. En á hitt vil ég leggja áherslu og um það er mér mjög vel kunnugt, að ástandið að þessu leyti var víða úti á landi miklu, miklu verra og tæpast viðunandi.