Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur tilkynning um kosningu embættismanna í fastanefnd: Utanrmn.: Sólveig Pétursdóttir formaður og Jónína Bjartmarz varaformaður.

Um kl. 3.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um kjör og aðbúnað starfsmanna við Kárahnjúka. Málshefjandi er hv. þm. Össur Skarphéðinsson en hæstv. félmrh. Árni Magnússon verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Þeir hafa mjög róið á sama borðið í Evrópumálunum, hæstv. forsrh. og forsætisráðherra Noregs, Kjell Magne Bondevik. Þeir hafa báðir verið næsta harðir andstæðingar þess að lönd þeirra gerist aðilar að Evrópusambandinu þó að hæstv. forsrh. hafi að vísu um sinn verið annarrar skoðunar þegar hann var formaður merkrar nefndar fyrir Sjálfstfl. í kringum 1990. En forsætisráðherrarnir hafa oft sótt styrk og ráð hvor til annars um Evrópumálin. Það má muna að á sl. vetri þegar skoðanakönnun sýndi að mikill meiri hluti Íslendinga vildi sækja um aðild brá hæstv. forsrh. á það ráð að fljúga til Óslóar til viðræðna við Bondevik. Þaðan kominn sagði hæstv. ráðherra að þeir Bondevik væru sammála um að Evrópuaðild væri ekki á dagskrá í löndunum tveimur. Þessu var eðlilega slegið vel upp í Morgunblaðinu. En svo bregðast krosstré sem önnur tré. Í netútgáfu Aftenpostens í gær er greint frá merkri ræðu sem Bondevik hélt í Berlín þar sem hann bendir á að vegna stækkunar sambandsins, þar sem 25 ríki verða nú aðilar, sé mögulegt að samruninn verði ekki eins djúpur og menn óttuðust, eins og Bondevik kýs að orða það. Og hann vísar til þess að sum ríkjanna standa utan Schengen, önnur standa t.d. utan Myntbandalagsins, og hann segir að það opni ,,áhugaverða möguleika`` sem hann vilji skoða. Norskir fjölmiðlar hafa túlkað þetta svo að Bondevik sé að skoða þann möguleika að Noregur verði aðili að Evópusambandinu en semji sig undan ákveðnum skuldbindingum eins og raunar önnur ríki hafa gert tímabundið. Í ljósi þess hversu samferða þeir hæstv. forsætisráðherrar Davíð Oddsson og Kjell Magne Bondevik hafa verið í Evrópumálunum langar mig að spyrja hvort hæstv. forsrh. Íslands telji mögulegt að þarna sé um að ræða raunhæfa leið sem hann gæti hugsanlega skoðað varðandi Ísland líkt og Bondevik er að gera varðandi Noreg.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að ég hef oft og iðulega átt samtöl við Kjell Magne Bondevik, forsætisráðherra Noregs, um Evrópumál, bæði formleg og óformleg. Ekki höfum við þurft að fljúga hvor til annars í hvert skipti heldur höfum við einnig átt margvísleg símtöl um þau efni í rás tímans og ég þykist þekkja ágætlega viðhorf hans til þeirra mála. Ég er ekki endilega að segja að þau séu nákvæmlega upp á hvern stafkrók þau sömu og ég hef haft en þó hefur margt verið sambærilegt og svipað. Ég hef nú rétt haft tíma til að skoða þessi tilfærðu ummæli sem hv. þm. nefnir. Mér sýnist að það séu afar margir fyrirvarar slegnir af hálfu forsætisráðherra Noregs og ég sé ekki að ummæli míns ágæta vinar, norska forsætisráðherrans, gefi tilefni til þess að ég endurskoði afstöðu mína. Með mikilli og langri vináttu og virðingu þarf samt meira til að hagga mér þó að aðrir vilji skoða einhverja hluti, þ.e. ef undanþágur fengjust frá öllum mögulegum hlutum sem ekki er líklegt að undanþágur fengjust fyrir. Ég sé þetta ekki sem eins mikil tímamót og þeir þarna hjá netútgáfu Aftenpostens.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. að Kjell Magne Bondevik, forsætisráðherra Noregs, slær nokkra varnagla. En það er alveg ljóst þegar maður skoðar afstöðu hans eins og hún hefur verið að þróast frá því í vor að hann er greinilega að flytja sig frá því að vera harður andstæðingur ESB-aðildar yfir í það að styðja hana. Og menn tala um það í Noregi, túlka þessi ummæli hans þannig, m.a. aðrir stjórnmálamenn, að það sé mjög líklegt að hann verði áður en kemur til kosninga í Noregi búinn að skipta um skoðun. Og það er ekkert að því. Það er engin goðgá þó að menn skipti um skoðun í þessu. Það hefur hæstv. forsrh. gert. Hann var þeirrar skoðunar þegar hann var formaður aldamótanefndar Sjálfstfl. 1989 að það væri raunhæfur möguleiki að sækja um, menn yrðu bara að ganga að því kláru að þau skilyrði sem kynnu að verða sett af hálfu sambandsins væru þannig að þegar á hólminn væri komið væru þau óaðgengileg. Hann sagði reyndar sjálfur í viðtali við góðkunnan fræðimann, dr. Hannes Hólmstein Gissurarson, 1990 að hann teldi að það ætti að sækja um þá. Ég er samt ekki að óska eftir því að hæstv. forsrh. skipti um skoðun. En telur hann í tilefni af því að nú er hann að setja upp aldamótanefnd að þetta sé eitt af því sem komi til greina að ræða í þeirri nefnd?

Herra forseti. Hv. þingmanni skjöplaðist aðeins undir það síðasta. Ég er ekki að setja á fót aldamótanefnd, heldur Evrópunefnd en í aldamótanefndinni sem hv. þm. nefndi og hefur oft nefnt til sögunnar sátu fleiri en ég. Þar sátu til að mynda hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og Sigríður A. Þórðardóttir þó að ég hefði formennsku í nefndinni. Ég hef í rauninni ekkert skipt um skoðun frá þeim tíma sem ég hafði formennsku í þeirri nefnd. Ég taldi á þeim tíma að menn þyrftu að skoða ýmsa kosti sem væru hugsanlega fyrir hendi. Nú liggja allir þeir þættir fyrir, 100%, og þeir hafa reynst neikvæðir. Ég vildi að sú skoðun ætti sér stað og ég hef sem betur fer í starfi mínu haft betri aðgang til þess að skoða þá kosti en nokkur annar maður íslenskur. Ég hef haft tækifæri til að ræða við nánast alla forustumenn Evrópusambandsins, æðstu menn þar á bæ, í gegnum langa hríð og þekki þess vegna mjög vel til þessara mála. Ég hef ekki breytt um skoðun, taldi þá að það þyrfti að skoða þá kosti sem fyrir hendi væru. Þeir liggja nú fyrir, klárir í mínum huga, þannig að ég tel það ekki skipta máli. Varðandi nefndina hins vegar tel ég að hún eigi ekki að lúta minni forskrift, heldur eigi að skoða þar alla kosti og ég geri ekki ráð fyrir að aðrir þingflokkar mundu setja sig í þá nefnd nema vegna þess að þar verði allir kostir opnir til skoðunar, í þeirri nefnd.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. forsrh. og gekk raunar út frá því að ekki mundi hann fara að fyrirskipa Evrópunefndinni hvernig hún ætti að starfa. Hins vegar hnýt ég auðvitað um það að hæstv. forsrh. segir í fyrri hluta svarsins að nú liggi allir hlutir fyrir og það þurfi ekkert að skoða meira, og ég spyr þá: Til hvers er þessi Evrópunefnd? Var það ekki hann sjálfur sem sagði hér í stefnuræðu sinni að hún ætti að skilgreina og skoða og kanna til hlítar mörg atriði? Herra forseti. Kjell Magne Bondevik hefur orðað það svo að hann sé núna í því sem á norsku heitir tenkebokset. Ég veit ekki hvort þeir hafa svoleiðis þankabox í gamla fangelsinu við Lækjartorg og mér er á síðustu missirum orðið svo prýðilega hlýtt til hæstv. forsrh. og annarra ráðherra að ég óska ekki eftir því að þeir séu lokaðir inni í neinum boxum. Má ég beina því til hæstv. forsrh. að næst þegar hann fer í heimsókn til vinar síns, Kjells Magnes Bondeviks, fái hann kannski að skreppa í tenkebokset með honum.

Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því að hitta Bondevik í lok þessa mánaðar á Norðurlandaráðsþingi eins og fleiri menn þannig að ég skal gjarnan stíga inn í hvaða box sem er með honum ef það er allt undir siðlegum formerkjum sem ég geri ráð fyrir. Varðandi hins vegar það að ég teldi öllum spurningum svarað og þess vegna væri Evrópunefndin óþörf --- það sem ég var að reyna að koma frá mér og hef kannski ekki gert nógu skýrt var það að þeim spurningum sem bjuggu mér ofarlega í brjósti fyrir 14--15 árum, og hv. þm. var að vísa til, hefur verið svarað. En það er þannig í lífinu að nýjar spurningar vakna hvern dag þótt öðrum gömlum hafi þegar verið svarað. Þannig er nú lífið og þess vegna er það áhugavert.

Virðulegi forseti. Það mál sem ég ætla að ræða við hæstv. forsrh. er auðveldlega hægt að tengja við Evrópusambandsaðild en vissulega er það mál sem við getum haft og eigum að hafa vald á heima hjá okkur. Fyrir síðustu jól samþykkti Alþingi að láta gera úttekt á hvað veldur mismunandi matarverði á Norðurlöndum og hvers vegna matarverð á Íslandi er svo miklu hærra en í nágrannalöndunum. Í fréttatíma í sumar kom fram að Hagfræðistofnun Háskólans hefði fengið þetta verkefni og mundi skila skýrslu í desember sem bendir ekki beinlínis til að þetta brýna mál hafi verið sett í mikinn forgang. Mánuður til eða frá skiptir samt ekki öllu máli í svona úttekt ef niðurstöður leiða í ljós hvernig hægt verður að ná matarverðinu niður og stjórnvöld setja sér slíkt markmið. Það er stóra málið. Munu stjórnvöld ráðast að hinu háa matarverði á Íslandi? Ísland og Noregur eru dýru löndin í matarverðssamanburði og ef við ætlum að ná matarverði niður í það sem gerist á hinum þremur Norðurlöndunum verðum við að vita hvaða þættir það eru í samsetningu matarverðsins sem eru svona miklu óhagstæðari hjá okkur en þeim. Þetta gildir bæði um innflutning og innlenda framleiðslu. Ekki síst þarf að koma fram á hvaða sviðum ríkisvaldið er orsakavaldur með ýmiss konar skattheimtu og gjaldtöku. Ég spyr hæstv. forsrh. hvort úttektinni verði lokið á þessu ári, hvort öðrum stofnunum eða aðilum en Hagfræðistofnun hafi verið falið að gera úttekt á tilteknum þáttum og þá hverjum.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þm. nefndi að Hagfræðistofnun Háskólans var með sérstökum samningi falið þetta verkefni og er öðrum stofnunum ekki til að dreifa hvað verkefnið varðar að svo stöddu. Ég veit ekki annað en að stofnunin muni standa við þennan samning og klára hann. Það er hins vegar rétt að í ályktuninni fólst að stefnt skyldi að því að kynna mætti þinginu málið innan sex mánaða og út af fyrir sig var ég áhugamaður um það á sínum tíma, eins og þingmaðurinn veit. Þetta var stjórnarandstöðumál sem þingmaðurinn hafði forustu um og stjórnarflokkarnir samþykktu af því að okkur fannst áhugavert að sundurgreina þetta mál og hafa það fyrir framan þingheim allan. Og við erum ekki að sýna neitt áhugaleysi í málinu. Þvert á móti, við viljum að þetta sé vel unnið og muni gagnast þinginu. Ég vænti þess að upplýsingarnar sem þarna munu koma fram, þó að ég hafi engar upplýsingar um það hvert þær beinast, muni reynast okkur þörf vísbending inn í framtíðina. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að Evrópusambandið hafi ekkert með matarverð að gera hér á landi. Á því höfum við fullt vald sjálf, gætum breytt því sem við teldum að breyta þyrfti. Það hefur í raun ekkert með Evrópusambandið að gera. Þó að sumir haldi að sólin komi upp í Brussel er það ekki svo.

Virðulegi forseti. Já, það er svolítið eins og að hella olíu á eld ef maður nefnir Evrópusambandið í þessum sal og hæstv. forsrh. er nálægur. Þess vegna gat ég ekki stillt mig um að nefna það þar sem fyrirspurnin hér á undan beindist beinlínis að því. Það er einfaldlega þannig að meðaltal matarverðs á öllum sviðum í Evrópusambandinu er svo langt undir því sem gerist hér á Íslandi og eins og fram kom í samanburði sem fékkst í fyrravor vorum við með nærri 70% hærra matarverð en meðaltalsverð í Evrópulöndunum. Það er alvarlegt umhugsunarefni líka, virðulegi forseti, að ég fékk Hagstofuna til að skoða hvaða breyting hefði orðið á matvælavísitölunni árið 2002 og það kemur í ljós að hún hefur hækkað um 5 stig á sama tíma og erlendur gjaldmiðill hefur lækkað um 1,7% sem hefði átt að hafa mjög mikil áhrif á matarverð og aðföng. En ég þakka þetta góða svar og vænti þess að við getum tekið saman höndum um að gera þessar breytingar.

Herra forseti. Vegna þessa síðasta er rétt að benda á að í gögnum sem nýlega voru kynnt kom fram að á fimm ára tímabili hefði nánast ekki nokkur vara lækkað jafnmikið hér á landi og landbúnaðarvörur, þ.e. framleiðsla á íslenskum landbúnaði. Ég held að það sé rétt að halda því til haga vegna þess að gjarnan eru menn að hnýta í landbúnaðinn, og stundum að ósekju. Síðan er þetta með meðalverðið. Nú eru menn að slást og ætla að fara í utandagskrárumræðu á eftir vegna þess að það eru vandamál uppi sem tengjast innfluttu verkafólki, til að mynda frá Portúgal, Evrópsambandslandi þar sem matvælaverð er örugglega lægra en hér af ýmsum ástæðum. En þar eru líka launin miklu lægri en hér. Þess vegna er væntanlega verið að flytja þessa verkamenn hingað inn. Allt þetta þurfum við að hafa í huga því það er ekki allt sem sýnist þegar menn horfa á meðaltöl af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Þess vegna höfum við valið að bera okkur saman við Norðurlöndin og Ísland toppar í verðsamanburði ásamt Noregi sem fylgir fast á eftir. Vegna orða hæstv. forsrh. um landbúnaðarvörurnar: Já, vissulega er það svo að frá 1996, þegar vísitalan var sett á 100 í öllum Norðurlöndunum, hafa landbúnaðarvörurnar aðeins farið upp 118,8 stig, árið 2002 meðtalið, á meðan allar aðrar matvörur eru komnar upp í 126,5 stig. Það er algjörlega óásættanlegt að á sama tíma og krónan hefur verið að styrkjast og erlendur gjaldmiðill orðið ódýari skuli matvara hafa hækkað um 26,5 stig hjá okkur á meðan það land sem næst kemur á eftir frá 1996 hefur ekki farið nema í 113 stig. Þetta eru staðreyndir fengnar frá Hagstofunni og þær er ekki hægt að rengja. Þessu verðum við að breyta.

Herra forseti. Ég þakka nú fyrir þessa umræðu við hv. þm. en ég hygg að þessi orðaskipti okkar sanni einmitt að það er gott að fá þessa úttekt þannig að menn hafi frá hlutlausum aðila hvernig staðreyndir eru. Tölurnar tala þá sínu máli. Ég hlakka til umræðunnar við hv. þm. í framhaldi af því.

Sömuleiðis.

Hæstv. forseti. Í kjölfar árása Ísraelshers á flóttamannabúðir Palestínumanna í Sýrlandi hefur spenna magnast mjög fyrir botni Miðjarðarhafs. Það er óumdeilt. Hitt er umdeilt hvernig eigi að bregðast við. Hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson hefur lýst áhyggjum í fjölmiðlum og hann beinir ásökunum í garð Palestínumanna ekki síður en Ísraelsmanna, jafnvel fremur. Eftir honum er haft í fjölmiðlum í morgun, með leyfi forseta: ,,... Palestínumenn taki betur á öryggismálum heima fyrir og taki betur á öfgamönnum og síðan að Ísraelsmenn vinni betur í samræmi við þær áætlanir sem hafa verið gerðar ...`` Einhverjir kunna að hafa bundið vonir við vegvísi til friðar. En allar götur frá því að sú áætlun var gerð hefur verið ljóst að ráðandi öflum í Ísrael er lítið um þann vegvísi gefið. Haldið hefur verið áfram skipulegum drápum á forustumönnum Palestínumanna. Haldið er áfram að reisa apartheid-múrinn. Haldið er áfram landtöku á svæðum Palestínumanna. Hernáminu er haldið áfram þvert á allar samþykktir Sameinuðu þjóðanna. Löglega kjörinn forseti landsins í lýðræðislegum kosningum og kjörinn af þjóðþingi Palestínumanna og viðurkenndur sem slíkur af alþjóðasamfélaginu er lýstur brottrækur úr landi og réttdræpur. Ástandið á þessum svæðum eftir langvarandi árásir og þrengingar er orðið skelfilegt og nú hefur borist kall frá forustumönnum Palestínumanna um að heimsbyggðin komi þeim til aðstoðar. Við þessar aðstæður, þegar sprengjum er látið rigna yfir flóttamannabúðir Palestínumanna í öðru ríki í trássi við alþjóðlegar samþykktir heyrist það eitt frá utanríkisráðherra Íslands að hann hafi áyggjur. Síðan tekur hann að skammast út í fórnarlambið, palestínsku þjóðina og ríkisstjórn hennar. Í gærkvöldi kom öryggisráð Sameinuðu þjóðanna saman og 14 af 15 fulltrúum greiddu atkvæði með því að fordæma þessar árásir. Bandaríkjamenn, nú sem fyrr, beittu neitunarvaldi og það gerðu þeir eins og þeir gerðu síðast, við atkvæðagreiðslu um tillögu sem fram kom um að sendar yrðu friðargæslusveitir fólkinu til varnar. Nú er spurt hvort ríkisstjórn Íslands sé reiðubúin að veita þeirri tillögu afdráttarlausan stuðning að sent verði þegar í stað alþjóðlegt friðargæslulið á vegum Sameinuðu þjóðanna til Palestínu.

Herra forseti. Ég, eins og margir aðrir, fordæmi árás Ísraelsmanna á Sýrland. Þó að ég skilji vel réttláta reiði Ísraelsmanna vegna sjálfsmorðsárásar í Haifa þá tel ég að það muni ekki bæta um að ráðast inn í Sýrland. Ég get endurtekið það hér að ég tel að Palestínumenn þurfi að taka betur á sínum málum og það telur forsætisráðherra þess lands jafnframt. Það hefur lengi legið fyrir að Palestínumenn þurfa að taka betur á sínum öryggismálum og koma með viðvarandi hætti í veg fyrir það að slíkar árásir geti átt sér stað. Það er því ekkert nýtt í því sambandi. Hins vegar er jafnframt nauðsynlegt að Ísraelsmenn standi betur við það sem gert er ráð fyrir í friðaráætluninni. Ég er sannfærður um að þessi árás inn í Sýrland hjálpar ekki til í þeim efnum því hún mun aðeins stigmagna þessi átök. Ég er þeirrar skoðunar að ekki verði komið á friði á þessu svæði nema með aðstoð alþjóðasamfélagsins og alþjóðlegum friðargæsluliðum og flestir eru þeirrar skoðunar. En það er ekki svo einfalt að við getum samþykkt það hér og nú að friðargæslulið fari þarna inn. Það þarf að fara þarna inn með vilja beggja aðila, bæði Ísraelsmanna og Palestínumanna. Það verður að skapast bærileg sátt um það. Sú sátt er því miður ekki núna fyrir hendi. En við skulum vona að þessi átök stigmagnist ekki heldur gangi í aðra átt. Full ástæða er til þess að hafa miklar áhyggjur af þeirri þróun sem þarna á sér stað og ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um það.

Hæstv. forseti. Hér heyrði Alþingi Íslendinga tóninn, sama tón og við heyrum frá Bush og Sharon. 27 ára stúlka, 27 ára lögfræðingur sem hafði misst bróður sinn fyrir hendi Ísraelsmanna, sprengir sjálfa sig í loft upp. Það er hryllilegt voðaverk og óhappaverk. En það er ekki hryðjuverk í þeim skilningi sem við erum að upplifa frá hendi Ísraelsmanna gegn Palestínumönnum. Hér er um að ræða unga manneskju, vitstola af örvæntingu. En það er ekki þessi stúlka sem veldur því að ég staðnæmist nú í huganum í Palestínu. Það er hinn almenni borgari. Það eru foreldrarnir sem geta ekki séð börnum sínum fyrir heilsugæslu. Þau geta ekki sótt skóla, geta ekki stundað atvinnu. Fólkið býr á svæðum sem eru ekkert venjulegt ríki heldur gettó umlukin rafmagnsgirðingum og apartheid-múrum. Og þetta eru viðbrögðin þegar gerð er sprengjuárás á búðir flóttamanna. Hann lýsir áhyggjum, hæstv. utanrrh. Íslands. 

Herra forseti. Skildi ég hv. þm. rétt, að hann væri að réttlæta sjálfsmorðsárásina? Telur hv. þm. virkilega að hér eigi eingöngu þessi stúlka hlut að máli? Er hann þeirrar skoðunar að hún hafi búið til sprengjurnar sem hún festi á sig? Auðvitað er það vitað mál að hér er skipulag að baki. Með sama hætti og við fordæmum árásina á Sýrland þá hljótum við að fordæma slík hryðjuverk. Það er vitað mál að þeir einstaklingar sem taka þátt í þessum voðaverkum með því að fórna lífi sínu með þessum hætti eru ekki einir að verki. Því miður eru miklu fleiri þar á bak við og það verður að hafa í huga þegar rætt er um þessi mál.

Hæstv. forseti. Ég legg ekki að jöfnu stöðu Ísraelsmanna og Palestínumanna. Ég geri það ekki. Hér er byrjað á öfugum enda. Þetta er það sem ég kalla tóninn í Bush og Sharon, þ.e. að byrja á öryggismálum Palestínumanna, að hvetja þá til bræðravíga, til borgarastyrjaldar. Þetta er sú krafa sem reist er á hendur Palestínumönnum af hálfu Bandaríkjastjórnar. Þetta er sú krafa sem hæstv. utanrrh. Íslands tekur undir. Okkur ber að fordæma þessar árásir skilyrðislaust og við eigum að taka undir réttmætar óskir Palestínumanna um að friðargæslulið verði sent til Palestínu, ekki til ársása og ekki til hefnda, heldur til þess eins að verja saklaust fólk.

Herra forseti. Ég fordæmi allar árásir. Ég fordæmi sjálfsmorðsárásir og ég fordæmi árásir Ísraelsmanna á Sýrland. Ég vænti þess að hv. þm. geri það líka. Ég er stuðningsmaður þess að alþjóðlegt friðargæslulið fari inn á þetta svæði. Hv. þm. hefur nú ekki alltaf stutt það að friðargæslulið fari inn á ýmis svæði

Ég hef andmælt árásum.

Ja, hver er oft munurinn í því sambandi?

Þetta er orðhengilsháttur.

Ég bið nú hv. þm. að stilla sig í þessum alvarlegu umræðum. Hér er um slík alvörumál að ræða að við verðum að ræða þau með þeim hætti sem er viðeigandi. En það er ánægjulegt að hv. þm. er þeirrar skoðunar að senda beri lið inn á þetta svæði. Ég er honum sammála um það. Ég vildi hafa heyrt það í mörgum öðrum málum að hv. þm. hefði viljað styðja slík mál í aldanna rás.

Þetta eru útúrsnúningar ...

Herra forseti. Á Bíldudal búa nú um 240 manns. Þeir voru fyrir ekki svo löngu síðan um 340. Hálft annað hundrað íbúanna hefur sent frá sér undirskriftalista þar sem þess er óskað að skipað verði í stöðu prestsins á Bíldudal. Það þrengir nú mjög að íbúum á Bíldudal vegna atvinnuástands og það ekki í fyrsta sinn, því miður. Í frv. til fjárlaga kom fram að óskað er heimildar til að selja prestsbústaðinn á Bíldudal. Því spyr ég hæstv. dóms- og kirkjumrh. hvort nú liggi þegar fyrir ákvörðun um að embætti prests á Bíldudal verði lagt niður og hvort beiðni íbúanna sé algjörlega tilgangslaus.

Herra forseti. Ég get því miður ekki svarað þessum spurningum þingmannsins því að þetta heyrir ekki undir dómsmrh. með þeim hætti að hann taki ákvarðanir um skipan í prestsembætti. Og varðandi ráðstöfun á eignum kirkjunnar þá eru um það líka fluttar tillögur að ósk biskupsembættisins. Ég skal afla þessara upplýsinga en ég hef þær ekki hér á reiðum höndum til þess að svara spurningunum hér í dag.

Herra forseti. Það hefur þá alla vega verið upplýst að það sé biskupsembættið sem hafi óskað eftir því að afla heimilda til sölu á prestsbústaðnum á Bíldudal. Nú hagar þannig til á Bíldudal, eins og ég gat um áður, að ástandið er ekki gott. Þessi ósk íbúanna er auðvitað til komin til þess að viðhalda því sem þeir telja að verði þeim til góðs í framtíðinni. Það er ekki á bætandi varðandi ástandið á Bíldudal. Það er kannski þannig að kirkjan hafi þegar mótað þessa stefnu. Ég spurði vegna þess að ég vissi ekki og íbúarnir á Bíldudal vita það ekki heldur.

Herra forseti. Eins og ég sagði er sjálfsagt að afla þessara upplýsinga og að sjálfsögðu getur fjárln. aflað þessara upplýsinga. Ég vil aðeins vegna þessara umræðna hér þar sem ég er beðin um svör vegna kirkjunnar minna á að hv. fyrirspyrjandi er flutningsmaður að frv. til laga sem vill skilja algjörlega á milli ríkis og kirkju þannig ég hélt að hann hefði kynnt sér hvernig þessari skipan væri háttað.

Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum hefur Veiðimálastofnun nú greint sjö laxa sem hafa veiðst upp á síðkastið í Selá, Hofsá og Breiðdalsá sem eldislaxa og að öllum líkindum eru þeir ættaðir úr hópi tæplega 3.000 laxa sem sluppu úr eldiskví í höfninni í Neskaupstað í ágúst síðastliðnum. Það er a.m.k. ljóst að einn þeirra þriggja eldislaxa sem veiðst hafa í Breiðdalsá var þannig merktur að óyggjandi er að hann er kominn úr sláturkvínni í Neskaupstað. Nú er það vitað að hluti þeirra laxa sem þarna sluppu var kynþroska og það er auðvitað hann sem er að koma upp í árnar núna en sá hluti stroklaxanna sem ekki var orðinn kynþroska þegar slysið varð villist trúlega í hafinu þar til líður á næsta sumar og leitar þá upp í árnar, að öllum líkindum á Austurlandi þó vitað sé að eldislax sem á hvergi heima geti leitað upp í ár nánast hvar sem er. Eftir langa og stranga baráttu þeirra sem talað hafa fyrir verndun náttúrulegra laxastofna virðist nú allt það versta sem menn óttuðust þegar farið var að heimila eldi á laxi af erlendum stofni, vera að ganga eftir. Sýnist manni nú að betra hefði verið fyrir stjórnvöld að hlusta á kröfuna um að hægar yrði farið í sakirnar, einnig að við stæðum betur að vígi ef hlustað hefði verið á varnaðarorð þeirra sem á sínum tíma vildu að þauleldi á laxi lyti lögum um mat á umhverfisáhrifum. Slysið í Norðfirði, sem sumir vilja kalla versta og stærsta umhverfisslys í laxeldi hér á landi til þessa, er staðreynd og áhrif þess eiga eftir að verða kortlögð á næstu árum. En þrátt fyrir það sem við getum sagt til um með vöktun eftir á, kemur ekkert í staðinn fyrir að sýna fyrirhyggju. Spurning mín til ráðherrans er þessi: Er að vænta einhverra viðbragða af hálfu ráðherrans, t.d. varðandi hertar reglur um slátrun eldisfiska? Hefur ráðherrann t.d. í hyggju að banna slátrun nema í kvíum á landi eða eru einhverjar aðgerðir í undirbúningi af hálfu ráðuneytisins til að koma megi í veg fyrir strok laxa úr eldiskvíum?

Hæstv. forseti. Laxeldið sem nú hefur verið sett í firði við Ísland er varðað mjög ströngum lögum hér frá Alþingi sjálfu. Ég hef fylgt því eftir með reglugerðum og við höfum sett upp ströngustu reglur heimsins, hleypum ekki fiskeldi ofan í flesta firði þessa lands nema örfáa, þannig að þetta er mjög strangt hér við land. Þetta slys sem átti sér stað í Neskaupstað var hörmulegt slys og ég harma þá niðurstöðu. Fiskurinn hlaut einhvers staðar að koma upp. Við skulum vona að sem mest af honum hafi drepist eða farið til Færeyja eða eitthvað annað. Ég býst við að hluti af honum sé svona eins og Keiko, ósjálfbjarga í hafinu, en það er önnur saga. Hvað varðar síðan slátrunina þá höfum við verið að fara yfir þetta slys, hvort þarna vantaði eftirfylgni í reglugerðina og þetta væri öruggur frágangur. Fiskeldsmenn munu ekki slátra með þessum hætti aftur. Þeir munu dæla fiskinum beint á land, segja þeir mér, og ég tel að það þurfi að fylgja því eftir. Lax hefur ekki verið að sleppa út úr kvíunum. Þetta eru mjög öruggar kvíar eins og í Mjóafirði og víðar, hann hefur ekki sloppið úr þeim. Ég hygg að það sé þetta slys sem gerir það núna að hann hefur komið upp þarna í austfirskum ám. Ég vona að þetta mál fari sem best og að við getum haldið í báðar þessar auðlindir sem eru auðvitað hinar frjálsu laxveiðiár og ég legg mikla áherslu á um leið og ég vil treysta fiskeldi og gera hina ströngustu reglur því til handa til þess að vernda hina hagsmunina. En um þetta þurfum við Íslendingar að ná samstöðu og ég held að það sé allt á góðri leið.

Virðulegur forseti. Strangar reglur að mati hæstv. landbrh. nægja ekki, það er alveg ljóst, það verður að gera meira en gert hefur verið. Og þó að hæstv. landbrh. hafi bannað eldi á frjóum laxi í kvíum í ákveðnum fjörðum, þá hefur ekkert verið bannað um eldi á ófrjóum laxi og það er vitað að hann getur líka valdið skaða í lífríkinu í ám þar sem villtur stofn hreiðrar um sig. Það hljómaði eins og hæstv. ráðherra væri að biðja færeysku fiskeldi bölbæna hér áðan. Ég ætla að vona að Færeyingarnir sleppi við böl það sem getur stafað af fiskeldinu eins og maður vonar auðvitað að Íslendingar sleppi við það. En sannleikurinn er auðvitað sá að laxar sleppa úr kvíum og sannleikurinn er líka sá að Íslendingum hefur ekki tekist að koma í veg fyrir slíkar sleppingar. Það hafa áralangar rannsóknir sýnt þar sem eldislax og eldissilungur hefur verið að skila sér í ár, ekki bara núna heldur líka í fyrra.

Hæstv. forseti. Nei, ég bið ekki færeysku fiskeldi bölbæna. Færeyingar stunda það hins vegar að veiða lax í sjó og ég vona að þeir nái þessum laxi sem hér slapp þannig að það er mikilvægt. Það má segja að sú hugsun sem snýr að erfðablöndun sé ekkert mjög gömul í landinu. Hún er tiltölulega ný af nálinni. Það er ekkert langt síðan við fórum hér með kynbættan Kollafjarðarstofn um flestar ár landsins. Ég virði þessa nýju hugsun vísindamanna og vil vernda hana á allan hátt og draga úr erfðablöndun. Við eigum hér dýrmætan íslensk-norskan lax sem við viljum nota til þess að skapa verðmæti á Íslandi og það horfir í sjálfu sér vel. Ég vil bara fylgja því eftir með sem ströngustum reglum og koma í veg fyrir slys og ég hygg að fiskeldismenn séu mér algerlega sammála. Þeir vilja ekki skaða íslenskar fiskveiðiár og þeir eru ekkert að fara að brjóta þær reglur eða fara með fiskeldi í neina þá firði sem bannað er, enda yrðu þeir reknir upp aftur ef þeir færu þar niður.

Herra forseti. Eldislaxinn fer nákvæmlega þangað sem honum dettur í hug. Hann veit ekki að ráðherra hefur sett reglugerð um að einhverjir firðir eigi að vera honum lokaðir. Það er bara þannig. Og ég verð að segja við hæstv. landbrh.: Það er eitt ráð til að sleppa við að norskur eldislax sleppi úr kvíum hér við land og eyðileggi klak náttúrulegra laxastofna í ánum okkar, það er að setja laxeldið upp á land. Það er öruggt ráð. Hefur hæstv. ráðherra ekki hugleitt það? Sannleikurinn er þessi og hann hefur verið leiddur í ljós víða og sannleikurinn er líka sá að okkur hefur skort upplýsingar frá eldismönnum hér á Íslandi. Við höfum ekki fengið að vita hversu mikið er sett út af seiðum. Við fáum ekki að vita hversu mikið af þeim skilar sér til baka. Við fáum ekki einu sinni að vita hversu mikið af þeim er merkt, þannig að ég gagnrýni það og mótmæli því sem hæstv. ráðherra segir að reglurnar hér séu mjög strangar og að þeim sé framfylgt. Þær eiga að vera strangari þegar slys af því tagi sem átti sér stað í Norðfirði verða og í sannleika sagt er vitað mál að slysin verða fleiri.

Hæstv. forseti. Vissulega hugleiddi landbrh. það hvort fiskeldi gæti verið uppi á landi. En það er alveg vitað að ef það hefði verið gert, þá væri það ekki samkeppnisfært. Þá væri þetta dauður atvinnuvegur. Við eigum mjög góða firði þar sem við erum að sýna að við höfum betra heilbrigðisástand, firðirnir hreinsa úrganginn o.s.frv., þannig að við hækkandi hitastig í sjónum lítur þetta í sjálfu sér mjög vel út. Við eigum núna tækifæri í fiskeldi sem við eigum að varða með ströngum reglum og standa heilt að og ég bara vona að ég eigi þingmenn að í því að fara yfir það. Ég vil hafa þessar reglur strangar og tel að þær séu þær ströngustu í veröldinni í dag. Og þau lög sem Alþingi setti og þær reglur sem ég hef fylgt eftir þeim lögum hafa vakið heimsathygli fyrir hvað þær eru strangar. Hitt vil ég svo benda á að það kemur upp nánast á hverju sumri aðskotafiskur. Þeir geta verið frá Færeyjum, frá Noregi eða hvaðan sem er. Þeir koma hingað. Það eru ekki okkar fiskar en þeir koma hér upp í íslenskar ár eigi að síður. Því miður getum við ekki girt landið alveg af.

Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til þess að ræða við hæstv. félmrh. um þær fregnir sem við höfum haft af kjörum og aðbúnaði erlendra verkamanna á vinnusvæðinu við Kárahnjúka. Ég tek það fram strax í upphafi að ég er einn af þeim sem studdu virkjun við Kárahnjúka og ég geri það enn. Ég segi hins vegar að það hefur verið ömurlegt, það hefur verið hreint grátlegt að fylgjast með fregnum af því hvernig er að sumu leyti farið með hina erlendu verkamenn á vinnusvæðunum. Þar hefur hver sorgarsagan rekið aðra. Maður hefur á köflum skammast sín fyrir að vera Íslendingur og bera þannig ábyrgð á því sem þar hefur gerst. Það er sama hvort rætt er um kjör, mötuneyti, vistarverur, kaffistofur eða salerni. Allt er með þeim ólíkindum að venjulegir Íslendingar, sem eru á svipuðum aldri og ég og við mörg okkar hér á þessum sölum, höfum aldrei heyrt af þvílíku nema þegar við höfum verið að lesa á bókum um stéttaátök í upphafi síðustu aldar. Svona hefur ekki gerst áratugum saman hér á Íslandi. Mér er skapi næst að segja að allar þær eftirlitsstofnanir sem hlut eiga að máli hafi gripið inn í allt of seint og ég verð líka að segja það, herra forseti, að mér hefur fundist þögn hæstv. félmrh. æpandi á stundum. Mér hefur fundist sem sá góði maður hefði mátt láta sína miklu raust heyrast oftar og fyrr en raunin varð. Rótin að þessum vanda er, að ég tel, hinar erlendu starfsmannaleigur sem nánast hafa spunnið vistarbandið upp á nýtt. Þær hafa í þjónustu sinni með undarlegum ráðningarsamningum erlenda starfsmenn og geta nánast ráðið öllu varðandi þá, ráðið hvernig þeir sitja og hvernig þeir standa. Við skulum hafa það í huga að þessir portúgölsku farandverkamenn sem við erum að tala um hérna eru fátækir menn. Þeir búa í landi þar sem atvinnuleysi ríkir. Þetta eru fjölskyldumenn og þeir skrifa undir hvaðeina bara til þess að fá vinnu og Impregilo hefur ráðið þessa menn til sín í gegnum starfsmannaleigurnar og við vitum það auðvitað að við þær aðstæður sem ríkja í heimalandi þeirra getur ósvífinn atvinnurekandi, eins og Impregilo er, augljóslega haft í fullu tré við slíka menn ef stjórnvöld veita þeim enga vernd. Þessir menn voru upphaflega ráðnir á kjörum sem voru miklu verri en þau sem ber að greiða samkvæmt samningum um störf á virkjanasvæðum á hálendinu. Margir þeirra voru þar að auki ráðnir sem iðnaðarmenn en þeir fá einungis greitt á lágmarkstaxta verkamanna. Erlendu verkamennirnir sem komu hér í gegnum starfsmannaleigurnar fengu fyrstu mánuðina ekki lögboðna frídaga eins og kveðið er á um í virkjanasamningi. Þeir unnu fram að hádegi á sunnudögum að þeirra sögn á sama tímakaupinu. Þetta er auðvitað ótrúleg framkoma. Það er ekki fyrr en verkalýðshreyfingin hreyfir sig og stappar niður fæti og lætur glitta í tennurnar sem Impregilo virðist nú fyrst vera reiðubúið til þess að taka alla starfsmenn inn á virkjanasamninginn eins og á auðvitað að gera samkvæmt reglum hérna á Íslandi. En það er auðvitað ótrúlegt að svona skuli gerast í upphafi 21. aldarinnar að það skuli þurfa alla miðstjórn ASÍ sem fer á svæðið og forseta ASÍ að skekja sinn gráa makka framan í Impregilo og hóta verkfalli til þess að menn sjái að sér. Aðstaða þessara manna hefur líka verið með eindæmum. Ég nefni það að þegar sendinefnd ASÍ fór á staðinn, þá komu þeir m.a. í mötuneyti þar sem rétt var hægt að troða inn 70 manns og þar eru 300 menn látnir borða í hollum og þar var bara eitt salerni. Og reyndar, herra forseti, er orðið salerni fullhátíðlegt fyrir það apparat sem þar var notað. Þar var einn útikamar í mötuneyti þar sem 300 manns eiga að borða. Mundi þetta líðast einhvers staðar annars staðar? Það hefur líka komið fram, herra forseti, að skortur á heilsugæslu hefur verið með ólíkindum og vegna þess að hæstv. heilbrrh. er staddur hér þá hlýt ég að krefja hann svara um það hvernig á því stendur að það er ekki fyrr en núna um helgina að það er kominn almennilegur íslenskur læknir þarna.

Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að hæstv. heilbrrh. er ekki til andsvara í þessu máli og fyrirspurninni var beint til hæstv. félmrh.

Herra forseti. Af nógu er að taka. Í þeim samningi sem ég hef undir höndum, sem er einstaklingssamningur sem gerður er milli starfsmannaleigu og portúgalsks starfsmanns, kemur t.d. fram að það er hægt að reka viðkomandi starfsmann vegna vanhæfni í starfi og þeir túlka það svo ef hann er veikur eða hefur hegðunarvandamál og menn hafa túlkað það þannig ef þeir eru að rífa kjaft yfir sínum kjörum. Herra forseti. Ég vil því að lokum spyrja hæstv. félmrh.: Telur hann ekki nauðsynlegt að bæta lög þannig að stjórnvöld hafi sterkari úrræði til þess að geta komið lögum yfir fyrirtæki þegar þau brjóta af sér? Telur hann ekki líka nauðsynlegt að setja lög um starfsmannaleigur hér á landi? Og að lokum, herra forseti: Telur hann ekki rétt að styrkja Vinnueftirlitið þannig að það geti t.d. haft mann í fullu starfi á virkjanasvæðinu?

Herra forseti. Töluverð umræða hefur farið fram um stöðu mála við Kárahnjúka undanfarið. Hún snýr bæði að aðbúnaði, öryggi og hollustuháttum en ekki síst kjörum erlendra starfsmanna á svæðinu. Það er út af fyrir sig ekki óeðlilegt að slík umræða fari fram. Hér er um að ræða eitt stærsta og mikilvægasta atvinnuuppbyggingarverkefni Íslandssögunnar og því brýnt fyrir alla aðila að það fari vel fram. Hins vegar veldur það mér áhyggjum að dregið sé í efa að farið sé að lögum og reglum og að íslenskir kjarasamningar séu virtir. Í mínum huga væri slík framkoma ólíðandi með öllu ef satt reyndist. Með henni væri grafið undan þeim leikreglum sem gilda á vinnumarkaði á Íslandi þar sem aðilar vinnumarkaðar semja í frjálsum samningum sín á milli um kaup og kjör. Slíkt veikir einnig samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja. Meginsjónarmið um velferð og lífskjör í okkar íslenska velferðarsamfélagi er í húfi ef leikreglur eru brotnar með slíkum hætti og það gengur ekki. Þetta hef ég ítrekað sagt, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, og undrast að þú skulir ekki hafa heyrt. Ég tel það vera hlutverk okkar að fylgjast með þessum málum og standa vörð um þessi meginsjónarmið. Það hef ég lagt mig fram um að gera og mun halda því áfram. Vegna aukinna verkefna á svæðinu var starfsmönnum umdæmis Vinnueftirlits ríkisins á Austurlandi fjölgað um einn síðasta vor og eru þeir nú fjórir í 3,75 stöðugildum. Jafnframt veita sérfræðingar stofnunarinnar aðstoð við framkvæmd eftirlitsins og fara reglubundnar ferðir austur til aðstoðar starfsmönnum umdæmisins. Félmrn. hefur verið í sambandi við Vinnueftirlit ríkisins vegna þessara mála. Sameiginlegir fundir hafa verið haldnir og hefur Vinnueftirlitið gert ráðuneytinu grein fyrir þeim vanda sem við er að glíma. Að mati Vinnueftirlits hefði ýmislegt mátt betur fara og hefur stofnunin gert athugasemdir við eitt og annað í þeim efnum. Hins vegar hefur verið unnið að úrbótum af hálfu fyrirtækja á staðnum og hefur Vinnueftirlitið fylgst grannt með þeim. Það er mat okkar að Vinnueftirlitið hafi haft ágæta stöðu til að fylgjast með gangi mála og rækja sitt lögbundna hlutverk. Ekkert hefur enn komið fram sem gefið hefur tilefni til að beita ákvæðum 87. gr. laga nr. 46 frá 1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þar hefur Vinnueftirlitið heimild til að beita dagsektum vegna brota á lögunum. Vinnueftirlitið mun áfram rækja hlutverk sitt af kostgæfni og veita félmrn. upplýsingar um stöðu mála eftir þörfum. Það verður vakað yfir málum hér eftir sem hingað til. Þá hefur ráðuneytið í samstarfi við Vinnumálastofnun farið rækilega yfir þær athugasemdir sem hafa komið fram vegna erlendra starfsmanna við Kárahnjúka. Tvennt hefur verið gagnrýnt fyrst og fremst, annars vegar að þeir njóti ekki kjara í samræmi við íslenska kjarasamninga, sem er ein forsendan fyrir útgáfu atvinnuleyfa, og hins vegar að þeir séu starfandi á ólögmætum grundvelli. Félmrn. fól Vinnumálastofnun að kanna þessar ásakanir en hún hefur heimild til að afturkalla atvinnuleyfi ef forsendur fyrir veitingu þeirra eru rangar. Í framhaldi af því óskaði Vinnumálastofnun eftir upplýsingum um launakjör þeirra erlendu starfsmanna sem höfðu fengið atvinnuleyfi á grundvelli 10. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga. Miðað við þær upplýsingar sem fram komu bendir ekkert til annars en að fyrirtækin standist þær forsendur sem útgáfa dvalarleyfanna byggðist á. Til að sannreyna þetta fylgdist forstjóri Vinnumálastofnunar með útborgun launa sem greidd eru á grundvelli virkjanasamningsins til þessa hóps nú nýverið. Ekkert hefur því komið fram sem gefur tilefni til að halda að íslenskir kjarasamningar hafi verið brotnir varðandi þessa hópa, sem betur fer. Hvað varðar þá erlendu starfsmenn sem koma af Evrópska efnahagssvæðinu eða á vegum svokallaðrar starfsmannaleigu þá ber vinnuveitanda að tilkynna um komu þeirra til Útlendingastofnunar áður en starfsmenn koma til landsins. Vinnumálastofnun hefur í samvinnu við Útlendingastofnun brýnt þessar skyldur fyrir fyrirtækjunum. Jafnframt hafa þessar stofnanir tvær sett fram kröfur um að gengið verði frá læknisvottorðum og öðrum formlegum gögnum til að fullnægt sé lagaskyldum við útgáfu atvinnu- og dvalarleyfa vegna þessara og annarra starfsmanna. Herra forseti. Sú hefð hefur þróast á íslenskum vinnumarkaði að eftirlit með íslenskum kjarasamningum og framkvæmd þeirra er á herðum aðila vinnumarkaðarins. Það er því ánægjulegt að þeir aðilar skuli hafa náð saman um framkvæmd launagreiðslna vegna þessara starfsmanna með sérstakri bókun sem var undirrituð þann 1. október sl. Það bendir til að samskipti þessara aðila séu að skána, sem mér hefur fundist heldur ábótavant og hef ég sagt frá því opinberlega og taldi að fyrirtækin þyrftu að taka sér tak í þeim efnum. Það virðist nú góðu heilli vera að gerast.

Ég vil minna hæstv. ráðherra á að samkvæmt 54. gr. þingskapa ber ræðumanni jafnan að víkja ræðu sinni til forseta eða fundarins en eigi ávarpa nokkurn einstakan þingmann.

Ég biðst afsökunar.

Kenna skal þingmann við kjördæmi hans eða nefna hann fullu nafni.

Herra forseti. Menn byrja gjarnan á því í ræðum sínum um þessi mál að taka fram, eins og málshefjandi nú og hæstv. ráðherra, hversu miklir stuðningsmenn þeir séu þessa verkefnis. Síðan er gjarnan bætt við að þetta sé stærsta framkvæmd Íslandssögunnar. Einmitt þess vegna og í því ljósi er ástæða til að spyrja: Hvernig í ósköpunum getur það gerst að verkið fari af stað með þeim hætti sem raun ber vitni, að nánast allt er brotið sem hægt er að brjóta? Auðvitað var tónninn í hæstv. félmrh. sami afsökunarlinkindartónninn og verið hefur í umfjöllun stjórnvalda, sérstaklega ráðherra Framsfl., um þessi mál alla tíð og er enn, þó að fáir gangi nú jafnlangt og hæstv. utanrrh. sem eins og kunnugt er lýtur fram og þakkar fyrirtækinu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hversu mörg lög og ákvæði og hve lengi þarf þetta fyrirtæki að brjóta til þess að mönnum detti í hug að reka það? Er ekki alveg augljóst mál að ef í hlut ætti minni háttar verktaki í einhverju venjulegu verki hér þá væri hann löngu farinn heim, því að svona framkomu láta menn ekki bjóða sér? Það er ekki eitt heldur nánast allt sem þarna hefur verið í ólestri, laun og launakjör, öryggismál, starfsréttindamál, fyrirtækið borgar ekki reikninga, það er meira að segja með réttindalausan rússneskan lækni til að senda menn heim ef þeir verða veikir, þ.e. ef ekki er hægt að láta þá vinna veika, fingurbrotna eða hvað það nú er. Og maður spyr: Hversu lengi á þetta að ganga svona? Mun fyrirtækið geta farið sínu fram í ljósi þess hversu pólitískt þetta verkefni er? Ég vil einnig spyrja hæstv. félmrh.: Hafa menn þar á bæ kynnt sér framferði þessa verktaka, t.d. í Suður-Ameríku eða í Afríku? Hefur ráðherra kynnt sér framgöngu Impregilo í Lesoto, svo dæmi sé tekið? Ég vil líka spyrja félmrh. hvort menn, að gefnu tilefni, hafi krafið Landsvirkjun upplýsinga um það: Hvað vissi Landsvirkjun um að tilboð Impregilo byggði á óraunhæfum forsendum hvað íslenskan launakostnað snerti? Það er ástæða til að fara ofan í saumana á því í ljósi yfirlýsingar stjórnarformanns Landsvirkjunar af þessu tilefni.

Herra forseti. Af umræðum í fjölmiðlum að dæma virðist aðbúnaður og kjör starfsmanna Impregilo og undirverktaka þeirra við framkvæmdir við Kárahnjúka ekki uppfylla lágmarkskröfur hér á landi. Við verðum að standa vörð um þessar kröfur og treysta til þess opinberum eftirlitsaðilum og aðilum vinnumarkaðarins. Það er reyndar ekki mjög einfalt. Hins vegar sýna þessi dæmi þann siðferðilega vanda sem við hinar ríku vestrænu þjóðir búum við og erum í æ ríkari mæli að rekast á. Við gerum kröfu, við segjumst gera kröfu um lágmarksaðbúnað og lágmarkslaun hér á landi en á sama tíma göngum við öll í fötum og skóm sem unnin eru að mestu leyti af verkafólki sem er með miklu lægri laun, jafnvel undir fimm þúsund krónum á mánuði, og býr við vinnuskilyrði og lífsskilyrði sem við getum ekki ímyndað okkur. Þykir það ekki tiltökumál. Það virðist því skipta öllu máli hvar þetta fólk vinnur. Við þekkjum vandamál af þessu tagi, m.a. í fraktflutningum og í flugi til og frá landinu. Svo er annað. Framganga verkalýðsfélaga og fleiri í að krefjast með réttu lágmarkslauna fyrir þetta fátæka verkafólk getur gert það miklu dýrara en sambærilegt innlent verkafólk vegna m.a. ferðakostnaðar. Það missir því vinnuna, fer heim í atvinnuleysið og draumur fjölskyldna þeirra um fjárhagslega bjarta framtíð er fyrir bí. Því miður höfum við dæmi um það í fortíðinni hér á landi. Ég hef ekki lausn á þessum vanda en bið menn að athuga hann og hafa hann í huga við að krefjast með réttu lágmarksaðbúnaðar og launa við Kárahnjúka.

Herra forseti. Þessar vikurnar er gerð atlaga að kjörum og aðbúnaði sem launþegar á Íslandi og samtök þeirra hafa barist fyrir árum og áratugum saman að giltu um kjör þeirra. Um mitt sumar fóru að berast fréttir af ósætti íslenskra starfsmanna hjá Impregilo við Kárahnjúka. Á ýmsan aðbúnað starfsmanna hefur skort og benda íslenskir starfsmenn á fjölmörg atriði varðandi hreinlæti og mötuneytisaðstöðu. Erlendir starfsmenn virðast samkvæmt fréttum búa við verstar aðstæður. Segjum nú sem svo að eitthvað af þeim vandamálum sem áður voru nefnd hafi verið byrjunarörðugleikar, en því miður virðist margt að þrátt fyrir kvartanir og kröfur verkalýðsfélaganna. Langalvarlegast er þó að mínu mati aðför fyrirtækisins að samningum við undirverktaka og eigin starfsmenn að greiða kaup sem ekki er eins og íslenskir kjarasamningar kveða á um. Þetta fyrirkomulag að greiða erlendu fólki lág laun langt undir kjörum þeim sem eiga að gilda þekkist vel. Íslensk fyrirtæki hafa áratugum saman greitt laun á farskipum sínum undir hentafánafyrirkomulagi sem eru mun lægri en kjör fyrir sams konar störf eftir íslenskum kjarasamningum. Sjómannasamtökin, þar sem Sjómannafélag Reykjavíkur hefur verið í fararbroddi, hafa reynt að verjast slíkri aðför að íslenskum kjarasamningum. Því hefur verið haldið fram að um skipulagða fyrir fram ákveðna svikamyllu við Kárahnjúka væri að ræða þar sem mörg hundruð erlendra starfsmanna væru á launum sem gæfu 270--540 kr. á klukkustund. Ef stjórnvöld ætla ekki að standa vörð um það að hér á landi sé farið eftir íslenskum lögum og kjarasamningum þá hlýtur verkalýðshreyfingin að gera það. Og ef verkalýðshreyfingin neyðist til að grípa til örþrifaúrræðis eins og verkfalla þá hlýtur verkalýðshreyfingin að gera það.

Herra forseti. Uppi á hálendinu hefur á síðustu mánuðum verið að festa sig í sessi lítið þorp, þorpið við Kárahnjúka. Austfirðingar hafa lengi beðið eftir þessari framkvæmd og bjartsýni hefur verið ríkjandi á svæðinu í kjölfar ákvörðunarinnar um að reisa virkjun við Kárahnjúka. Þessi virkjun er umdeild. Deilt er um mikil umhverfisáhrif framkvæmdanna en mörgum þykir þeim til fórnað vegna væntinga um efnahagslegan ávinning. Ég held að fæstir hafi þó gert sér í hugarlund fyrir fram þá umræðu sem skekið hefur þjóðfélagið í árdaga framkvæmdanna en hún hefur aðallega snúist um stöðu og aðbúnað verkafólksins á svæðinu, um félagsleg undirboð, skort á löggæslu og mannsæmandi heilbrigðisþjónustu, og manni bregður við að um svo sjálfsagða hluti skuli deilt nú í upphafi 21. aldarinnar. Þá vekur málið enn meiri undrun í ljósi þess að það eru íslensk stjórnvöld sem standa að framkvæmdinni en það er nefnilega ekki síst þáttur þeirra sem er gagnrýni verður. Eða hvers vegna tryggja ekki íslensk stjórnvöld fjárveitingar til löggæslu á svæðinu um leið og þau taka ákvörðun um að reisa 700 manna þorp á hálendinu? Hvers vegna sjá þau ekki til þess að fjárveitingar séu nægar til að tryggja eftirlit með aðbúnaði og öryggi starfsmanna á svæðinu? Og hvað með heilbrigðisþjónustuna? Var aldrei ráð fyrir því gert í upphafi að senda þyrfti lækni með gilt starfsleyfi til að sinna þjónustu á háfjallaþorpinu? Herra forseti. Samtök launafólks hafa staðið ötulan vörð um hagsmuni starfsmanna við Kárahnjúka en því miður er ekki fullreynt enn hvort viðunandi niðurstaða fáist. Ríkisstjórnin þarf líka að standa sína vakt og tryggja fjárveitingar til ýmissa samfélagslegra verkefna þar og það er óskiljanlegt hvernig fram hjá þeim augljósu þáttum var litið í upphafi. Það er nefnilega þar sem skórinn kreppir og stjórnvöld þurfa að bregðast strax við eigi ekki illa að fara þegar veturinn gengur fyrir alvöru í garð við Kárahnjúka.

Herra forseti. Á síðasta kjörtímabili urðu deilur hvað harðastar um Kárahnjúka og álver við Reyðarfjörð. Niðurstaða, nokkuð afgerandi, fékkst í því máli. Síðan hófust framkvæmdir. Rétt er að draga fram um hvað þetta mál snýst. Það er verið að byggja heilt þorp og ekki á neinum venjulegum stað heldur hátt upp til fjalla við óvenjulegar aðstæður. Þorpið verður jafnvel stærra en sum af þeim þorpum sem nú eru þegar í byggð. Það sem gerir málið enn sérkennilegra er að stór erlendur verktaki fer fyrir framkvæmdum í samstarfi við ýmsa innlenda verktaka. Þar eru fjölmargir erlendir verkamenn í bland við íslenska verkamenn og tæknifólk. Herra forseti. Það segir sig sjálft að við slíkar aðstæður hljóta mörg vandamál að skjóta upp kollinum. Það er eðli málsins samkvæmt ef aðstæður eru skoðaðar. Ólíkir menningarheimar mætast. Þarna eru mjög sérkennilegar aðstæður í umhverfinu og þannig má áfram telja. Mestu skiptir að bregðast við með eðlilegum hætti. Ég tel, herra forseti, að hæstv. félmrh. hafi gert það. Hann getur ekki annað en bundið sig við lög og reglugerðir. Við sjáum hve virk Vinnumálastofnun hefur verið í þessu máli. Við sjáum hve landlæknisembættið hefur verið virkt og gripið inn í þetta mál. Við sjáum hve virk verkalýðshreyfingin hefur verið í þessu máli. Með öðrum orðum hefur stjórnsýslan verið virk í þessu máli en vandamálin eru vissulega til staðar. Enn fleiri vandamál munu koma upp. Grundvallarspurningin er: Með hvaða hætti hyggjumst við taka á því? Þar er útgangspunkturinn, eins og fram kom hjá hæstv. félmrh., að okkur ber að fara að íslenskum lögum. Það hyggst hæstv. félmrh. gera áfram eins og hann hefur gert og það ber öðrum einnig að gera. Um það snýst þetta mál, herra forseti.

Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég fagna því að þær framkvæmdir sem við ræddum um í fyrravetur hafi farið af stað. Við nefndarmenn í iðnn., þar sem ég átti sæti, fórum yfir fjölmörg atriði og þætti sem skiptu máli varðandi þessa framkvæmd. Í þeirri umræðu kom ekki mikið fram um kjör erlendra starfsmanna eða þau atriði sem hér er um að ræða. Við minnumst þess frá virkjanaferli okkar að hingað hafi komið erlendir verktakar, í Búrfell, Sigöldu og fleiri virkjanir. Vitanlega hafa komið upp smá hnökrar þar sem mætast íslenskir starfsmenn, íslenskir kjarasamningar og erlendir starfsmenn sem búið hafa við ólíkar aðstæður, lög, hefðir og menningu. Engan skyldi undra, í jafnstórri og mikilli framkvæmd og ráðist hefur verið í á Austurlandi, að einhverjir hnökrar sem þessir komi upp. Þá þarf að leysa og ég treysti hv. félmrh. og þeim eftirlitsstofnunum sem undir hann heyra fullkomlega til að sjá til að farið verði að lögum hvað þetta mál varðar. Þannig eigum við að vinna málið en ekki blása það upp eins og allt sé að fara fjandans til. Það er aðalatriðið. Ég vil jafnframt benda á að áðan fóru fram umræður um lágt matarverð. Við höfum leyft að hingað til lands séu flutt bæði blóm, grænmeti og ávextir án tolla til að lækka verð á þeim nauðsynjavörum til neytenda á Íslandi. Mér er fullkunnugt um að fólk sem vinnur að framleiðslu þeirra afurða, landbúnaðarverkafólk sem vinnur að framleiðslunni í Portúgal eða Suður-Spáni, býr við svipuð eða verri kjör en starfsmenn á Kárahnjúkasvæðinu. Það er nokkuð sem við þekkjum.

Herra forseti. Kjör og aðbúnaður starfsmanna við Kárahnjúkavirkjun er mál sem kemur Alþingi við. Virðingarleysi ítalska verktakafyrirtækisins Impregilo fyrir lögum og reglum þessa lands kemur okkur öllum við og er stórmál fyrir okkur sem þjóð. Hæstv. ráðherrar Framsóknarflokksins, Árni Magnússon félmrh. og Valgerður Sverrisdóttir iðnrh., bera þunga ábyrgð. Á þeirra herðum hvílir sú skylda að standa vörð um að ekki sé brotið á verkamönnum, hvorki innlendum né erlendum. Þeim ber að sjá til þess að hið fjölþjóðlega fyrirtæki fari eftir virkjunarsamningi og eftir íslenskum lögum. Fram til þessa hefur fyrirtækið ekki farið að reglum vinnumarkaðarins, byggingareglugerðum né reglum um hollustuhætti. Hver ber ábyrgðina? Fyrst og fremst er það Landsvirkjun sem leyfir þessi vinnubrögð í stað þess að láta fyrirtækið uppfylla þær kröfur sem gerðar voru við útboð verksins. Hvernig getur Landsvirkjun réttlætt að hafa hafnað hærri tilboðum í verkið ef í þeim var gert ráð fyrir að farið yrði eftir gildandi kjarasamningum og að búið yrði sómasamlega að verkamönnunum á öræfunum? Er raunkostnaður virkjunarinnar of hár til að standa undir umsömdu raforkuverði? Herra forseti. Kjör og aðbúnaður starfsmanna við Kárahnjúka er ekki alfarið á ábyrgð verkalýðshreyfingarinnar eins og maður gæti ætlað eftir atburði sumarsins, heldur okkar allra og þá sérstaklega ríkisstjórnarinnar. Ef hið alþjóðlega fyrirtæki fær að komast upp með óvönduð vinnubrögð við Kárahnjúkavirkjun er það ávísun á það sem koma skal á innlendum vinnumarkaði. Hversu lengi á þetta fyrirtæki að komast upp með slík vinnubrögð? Hve lengi á það að geta skuldað fyrirtækjum um allt land, þá sérstaklega fyrirtækjum á Austurlandi? Hvenær verður því vísað frá?

Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hvort maður á að þora að taka til máls í þessari umræðu eftir yfirlýsingar hæstv. tilvonandi forsrh., Halldórs Ásgrímssonar, um að ekki megi gagnrýna það fyrirtæki sem hér er til umræðu. Þau ummæli eru auðvitað sama öfgamarki brennd og yfirlýsingar ýmissa virkjunarandstæðinga um að Landsvirkjun beri ábyrgð á launakjörum starfsmanna ítalska verktakafyrirtækisins Impregilo. Hvorugt er rétt og þetta mál, forseti, snýst ekki um að vera með eða á móti virkjun. Það snýst um mannréttindi og launakjör á Íslandi. Ítalska fyrirtækið Impregilo er í þeirri lykilastöðu að það veit að í stærstu framkvæmd Íslandssögunnar er það eini bjóðandinn sem treysti sér til að vinna verkið á því verði sem hægt er að framkvæma það á. Þeir vita að verksamningnum verður aldrei sagt upp. Þess vegna munu þeir ganga mjög langt í að láta reyna á öll grá svæði í löggjöf og eftirliti á Íslandi. Það hafa þeir gert. Þeir hafa raunar verið svo ósvífnir að taka þátt í þeim blekkingarleik að segja Íslendingum að þeir vilji gjarnan fá sem flesta Íslendinga til starfa upp á Kárahnjúka. Í aðdraganda kosninga auglýstu þeir eftir íslenskum starfsmönnum og fengu nærri því eitt þúsund umsóknir. Af þeim nærri eitt þúsund umsóknum réðu þeir níutíu. Þeir réðu níutíu. Þetta fyrirtæki mat íslenska kjarasamninga svo og að íslensk lög og eftirlit framkvæmdarvaldsins væri svo lélegt að það borgaði sig fyrir þá að hafna hundruðum vinnufúsra íslenskra handa en flytja þess í stað inn erlent vinnuafl, ekki bara af Evrópska efnahagssvæðinu, heldur líka utan þess. Þeir vissu að þeir mundu fá atvinnuleyfi fyrir þetta vinnuafl þó ófaglært væri, sem sérfræðinga í uppsetningu vinnubúða, sérfræðinga í ræstingum eða í rússneskum lækningum. Hvað veit ég? Það á að vera áhyggjuefni í þessum sal ef íslenskir kjarasamningar, lög og eftirlit eru með þeim hætti að atvinnurekendur, íslenskir eða erlendir, telja sér betur borgið með því að flytja hingað ódýrt vinnuafl frá útlöndum en að ráða vinnufúsar íslenskar hendur til starfa. Um það snýst þetta mál ekki síst. Þar verður löggjafinn að taka sig á og setja lög um starfsmannaleigur og lög sem tryggja betur réttindi verkafólks á Íslandi þannig að það borgi sig alltaf að ráða atvinnulausan Íslending fremur en Pólverja eða rússneska lækna.

Herra forseti. Stjórnsýsla hæstv. félmrh. í þessu máli hefur verið vönduð í hvívetna og í samræmi við þær reglur íslenskra stjórnsýslulaga sem íslensk stjórnvöld eru bundin af í störfum sínum. Er verið að gagnrýna að félmrh. hafi í störfum sínum virt rannsóknarreglur stjórnsýslulaganna með því að vanda vel til upplýsingaöflunar í tengslum við þetta mál? Er verið að gagnrýna hann fyrir að framfylgja ákvæðum stjórnsýslulaga um meðalhófsreglu og ganga ekki lengra fram en nauðsyn krefur í krafti embættis síns? Ég er hrædd um, herra forseti, að þá fyrst væri hægt að tala um ítalskt ástand á íslenskum vinnumarkaði og í íslensku samfélagi ef þær íslensku lagareglur væru ekki virtar. Herra forseti. Íslenskur læknir hefur þegar hafið störf á virkjunarsvæðinu. Lokadrög samnings um heilbrigðisþjónustu liggja fyrir og verður hann undirritaður af heilbrigðisstofnun Austurlands og Impregilo í þessari viku. Tillögur liggja fyrir um fjárveitingar fyrir heilbrigðisstofnunina til að vinna í málinu. Herra forseti. Á Austurlandi á sér stað gífurleg uppbygging og ekki óeðlilegt að árekstrar verði þegar margir menningarheimar mætast. Ég treysti því að íslensk stjórnsýsla haldi áfram að taka á málum líkt og hún hefur gert hingað til. Við verðum að geta treyst á íslensk lög í þessu máli.

Herra forseti. Hv. þm. Dagný Jónsdóttir spyr: Fyrir hvað er verið að gagnrýna hæstv. félmrh.? Hæstv. félmrh. er vorkunn að því leyti að úrræði sem lögin veita honum til að beita afli og koma vitinu fyrir þennan ófyrirleitna ítalska verktaka eru snautleg. Ég skal segja hv. þm. hvað ég er að gagnrýna hæstv. félmrh. fyrir. Ég er að gagnrýna hann fyrir að koma hingað í sína fyrstu alvöru ræðu og standa ekki í lappirnar þegar annars vegar er ósvífið verktakafyrirtæki sem brýtur gegn réttindum fátækra erlendra verkamanna. Mig svíður í hjartað yfir því, herra forseti. Ég átti von á að hæstv. félmrh. kæmi hingað og talaði skynsamlega, sem hann gerði að mörgu leyti, en ég átti ekki von á því að hann kæmi og gæfi Impregilo syndakvittun, gæfi fyrirtækinu í reynd fullgilt heilbrigðisvottorð. Hvað var það sem hæstv. félmrh. sagði? Jú, hann hefur svolitlar áhyggjur en að öðru leyti er allt í lagi. Honum finnst bara allt í þokkalegu lagi. Þó er alveg greinilegt að í háttsemi sinni gagnvart verkafólki er Impregilo statt á steinöld. Við eigum í höggi við nýjar aðstæður sem hafa komið upp. Þær birtast í þessum starfsmannaleigum sem koma hingað með hóp erlends verkafólks. Það er ráðið í öðru landi. Við þetta verkafólk hefur verið gerður einstaklingsbundinn ráðningarsamningur. Hvernig á aðkoma íslensku verkalýðshreyfingarinnar að vera að þessu máli? Barátta hennar hefur verið tvenns konar, annars vegar í gegnum kraft sinn þegar hún hefur skekið hnefann en hins vegar gegnum það pólitíska afl sem hún hefur. Það vill svo til að við erum mörg hér á hinu háa Alþingi sem viljum verja réttinn sem verkalýðshreyfingin hefur barist fyrir. Það er þess vegna sem þessi mál eru tekin upp. Við getum ekki liðið að fólk sé rekið fyrir að vera veikt. Við getum ekki liðið að fólk sé rekið fyrir að ganga eftir réttindum sínum. Svoleiðis gerðist á Íslandi árið 1910. Ekki árið 2003.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spyr hvort breyta eigi lögum á þann hátt að stjórnvöld hafi sterkari úrræði að beita í tilvikum eins og þeim sem hér um ræðir. Það er mín skoðun að við eigum áfram að byggja á þeirri hefð sem ríkir hér á landi og víðar í hinum vestræna heimi, að aðilar á vinnumarkaði semji sjálfir um kaup og kjör. Inngrip af hálfu löggjafar- eða framkvæmdarvalds eiga að vera takmörkuð og almenns eðlis og meginreglan er að ríkt svigrúm sé fyrir hendi fyrir aðila til að semja sín á milli. Hins vegar sjálfsagt að skoða tillögur um endurskoðun á lögum um þessi mál. Varðandi þá umræðu sem farið hefur fram um starfsmannaleigur er rétt að vekja athygli á að hér er ekki um einfalt umfjöllunarefni að ræða. Hér gilda m.a. reglur á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið varðandi frjálsa för fólks og kaup á þjónustu. Ég veit að í öðrum Evrópuríkjum hefur farið fram umræða um þessi mál og ég mun fylgja eftir framvindu mála á þeim vettvangi. Það er ekki ósennilegt að löndin á Evrópska efnahagssvæðinu taki sameiginlega afstöðu til slíkrar starfsemi. Almennt tel ég að þær eftirlitsstofnanir sem við höfum komið okkur upp á vinnumarkaði og þær leikreglur sem við höfum sett okkur virki og skili okkur árangri sem við getum verið sátt við. Ákvörðun um að breyta þessum kerfum og löggjöfinni sem starfað er eftir kallar á yfirvegaða og ítarlega umræðu. Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur áhyggjur af því að ráðherra standi ekki í lappirnar. Ég tel þvert á móti að ég geri það, sem kannski er meira en hægt er að segja um suma þá sem hafa komið hér upp. Ég vil ítreka að umræðan sem hér fer fram verður að byggja á yfirvegun og sanngirni. Ósannaðar fullyrðingar og upphrópanir skila litlum árangri. Við verðum að virða íslensk lög. Við verðum að gera þær kröfur til þeirra fyrirtækja sem þarna starfa að þau virði íslenska kjarasamninga og íslensk lög. Brot á slíku verða ekki liðin, hvorki af hálfu umrædds fyrirtækis né annarra.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um breytingar á stjórnarskrá í tilefni af því að á næsta ári er aldarafmæli heimastjórnar. Þá voru liðin 60 ár frá því að Íslendingar stofnuðu lýðveldi á Þingvöllum árið 1944 og minn stjórnmálaflokkur, Samfylkingin, telur við hæfi að Alþingi minnist þessara sögulegu tímamóta með því að sameinast um endurskoðun á stjórnarskránni. Reynslan hefur sýnt að það hefur verið giska erfitt að ná samstöðu um endurbætur á stjórnarskránni á lýðveldistímanum. Allar breytingar á þeim tíma, með einni undantekningu, hafa í reynd varðað breytta kjördæmaskipan. Þó hafa margar stjórnarskrárnefndir verið skipaðar og margar setið og unnið merkt starf. Til að mynda skilaði stjórnarskrárnefndin, sem sat að störfum upp úr 1980, ákaflega viðamikilli skýrslu árið 1984. Þar var m.a. fjallað með merkum hætti, svo braut í blað, um grundvallaratriði eins og mannréttindi. Hluti af þeim tillögum var lagður til grundvallar þegar Alþingi samþykkti árið 1995, í tilefni af hálfrar aldar afmæli lýðveldisins, merkar umbætur á stjórnarskránni. Við erum enn þá töluvert mörg sem sitjum í þessum sal og tókum þátt í þeirri breytingu. Ég minnist þess, herra forseti, að ég sat þá ungur umhvrh. á hátíðarbekk á Þingvöllum þegar Alþingi færði þjóðinni þær umbreytingar í afmælisgjöf. Ég er líka stoltur af að hafa tekið þátt í því. Þær tillögur sem við leggjum hér fram, gervallur þingflokkur jafnaðarmanna, eru í nokkrum liðum, en grundvallartillagan er sú að Alþingi setji á stofn nefnd 9 manna með fulltrúum allra þingflokka og verkefni hennar er að endurskoða stjórnarskrána. Þær tillögur sem við leggjum til að verði höfuðverkefni nefndarinnar eru í fyrsta lagi að gera tillögur um það hvernig tryggja megi í stjórnarskrá að þjóðin eigi saman náttúruauðlindir, svo sem lifandi auðlindir í hafi eða aðrar sem kunna að finnast á eða í hafsbotni, auðlindir í fallvötnum, auðlindir í fjarskiptarásum í lofti, þjóðlendum og öðrum náttúruauðlindum sem kunna að finnast eða verða þróaðar og sem enginn á og við getum litið á sem sameiginlega arfleifð þjóðarinnar. Í öðru lagi gerum við tillögu um það að nefndin vinni tillögur um svipaðar breytingar og grannþjóðir okkar á Norðurlöndunum hafa gert í stjórnarskrám sínum svo að hægt sé að framselja ríkisvald til alþjóðastofnana og stofnana sem vinna að friði og frelsi í viðskiptum milli þjóða. Þriðja megintillagan sem við viljum að nefndin sinni er að gera tillögur um að allt landið verði eitt kjördæmi. Þetta er ein af þeim hugmyndum sem jafnaðarmenn hafa barist fyrir áratugum saman og reyndar smám saman fengið hljómgrunn. Ég vek eftirtekt á því, herra forseti, að annar stjórnmálaflokkur en Samfylkingin hefur á síðustu árum tekið þetta upp og barist fyrir því að landið verði eitt kjördæmi og á sínum tíma mátti líka finna öfluga menn innan Framsfl., annars stjórnarflokksins, sem töldu það verða farsælt fyrir þjóðina. Í fjórða lagi gerum við það að tillögu okkar að stjórnarskrárnefndin hin nýja leiði í stjórnarskrá ákvæði um að tiltekinn hluti þjóðarinnar geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál. Þetta er eitt af því sem Samfylkingin og forverar hennar hafa barist mjög lengi fyrir og síðasta áratug hefur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fyrst og fremst haft forgöngu að þessu. Hluti af þessu tiltekna máli sem tengist þjóðaratkvæðagreiðslu er að nefndin skoði í vinnu sinni þá möguleika sem hafa opnast með tilkomu nýrrar tækni svo hugsanlega sé hægt að taka upp beint og milliliðalaust lýðræði í framtíðinni. Þarna er um að ræða þátt sem skilur algerlega á milli Samfylkingarinnar og hins stærsta stjórnmálaflokksins, Sjálfstfl., en það er að frumkvæði hæstv. forseta sem nú situr, Halldórs Blöndals, að landsfundur þess ágæta stjórnmálaflokks samþykkti sérstaka tillögu gegn því að nýrri tækni yrði beitt til þess að taka upp milliliðalaust lýðræði. Við teljum hins vegar, herra forseti, að þetta sé eitt af því sem framtíðin hlýtur að færa með sér og við erum þeirrar skoðunar að það hljóti að skoðast hvort ekki sé líka rétt, þó ekki verði það sett í stjórnarskrá, að taka upp ákvæði í lög sem beinlínis valda því að á sveitarstjórnarstigi verði líka hægt að beita allsherjaratkvæðagreiðslum, hugsanlega í krafti nýrrar tækni, til þess að ráða til lykta erfiðum málum. Ég vísa til hins ágæta frumkvæðis Reykjavíkurlistans varðandi flugvöll Reykjavíkur í því efni. Herra forseti. Nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar munu taka þátt í þessari umræðu og reifa ýmsa þætti sem eru uppistaðan í hinni eiginlegu tillgr. Fyrsta atriðið sem ég nefndi og varðaði stjórnarskrárákvæði um sameign náttúruauðlinda er eitt af því sem við jafnaðarmenn höfum barist ákaflega lengi fyrir. Þetta hefur verið rauður þráður í hugmyndafræði jafnaðarmanna hvar í flokki sem þeir hafa staðið. Ýmsir þingmenn sem áttu sæti í flokkum sem stóðu að stofnun Samfylkingarinnar hófu fyrir hartnær 35 árum að flytja frumvörp um sameiginlegt eignarhald þjóðarinnar á djúphita, orku fallvatna og löndum og hlunnindum sem ekki falla beinlínis undir einkaeignarrétt. Í sama anda hefur Samfylkingin, frá stofnun sinni árið 2000, barist fyrir því að ákvæði um sameign þjóðarinnar á auðlindum verði tekið upp í stjórnarskránni. Herra forseti. Ég sat á sínum tíma í ríkisstjórn undir forsæti Davíðs Oddssonar. Það var fyrsta ríkisstjórn hæstv. forsrh. og eitt af þeim þingmálum sem hún lagði fram var einmitt frumvarp til stjórnarskipunarlaga um að breyta stjórnarskránni. Sú breyting sem hæstv. forsrh. lagði þá fram fól í sér að í stjórnarskrá yrði tekið upp ákvæði sem tryggði hið svokallaða þjóðarsameignarákvæði 1. gr. íslensku fiskveiðistjórnarlaganna. Í því stjórnarskipunarlagafrv. var sem sagt lagt til að stjórnarskrá yrði breytt með þeim hætti að þar væri fortakslaust kveðið á um það að íslenska þjóðin væri sameiginlegur eigandi að þeim auðlindum sem búa í hafinu. Ég lít svo á, herra forseti, að það hljóti að vera vísir að góðri samstöðu um þetta atriði. Reyndar vil ég hrósa hæstv. ríkisstjórn fyrir það að hún hefur í stefnuyfirlýsingu sinni lýst yfir að hún muni beita sér fyrir að það verði tekið upp ákvæði um að auðlindir hafsins séu sameign þjóðarinnar. Það er mjög gott spor í áttina. Skilningur okkar á auðlindarhugtakinu hefur hins vegar breyst og þróast og við í Samfylkingunni erum þeirrar skoðunar að sameignarákvæði þurfi að taka til fleiri þátta en aðeins lifandi auðlinda í hafinu. Stjórnarskráin þarf að taka af allan vafa um að náttúruauðlindir, sem enginn á og má færa rök að því að séu partur af sameiginlegum arfi þjóðarinnar, séu ótvíræð sameign hennar. Ég hef áður talið upp hvaða þætti við eigum þar við og teljum þess vegna ákaflega vel til fundið að gera þetta sem meginpart af endurbótum á stjórnarskránni í tilefni af 100 ára afmæli heimastjórnarinnar. Mig langar, herra forseti, ef einhver sem ber ábyrgð á núverandi ríkisstjórn svífur á mig og getur svarað, að inna hv. stjórnarliða eftir því hverju það sætir að það er ekkert sem fannst í málaskrá ríkisstjórnarinnar sem hér var lögð fram með ræðu hæstv. forsrh. né heldur var stakt orð að finna í ræðunni sjálfri um það að á kjörtímabilinu ætti að taka upp þetta sameignarákvæði. Hvað veldur því að þessi skýlausa yfirlýsing í stefnuyfirlýsingu flokkanna tveggja sem að ríkisstjórninni standa brýst ekki fram með einhverjum hætti í stefnuræðu forsrh.? Þar er þó verið að lýsa hinum merkustu þáttum sem á að hrinda í framkvæmd á komandi kjörtímabili.

Hvar er forsrh.?

Sennilega að stýra landinu, hv. þm. Annað atriði sem ég vil ræða sérstaklega í þessari fyrstu ræðu minni tengist sambandi ríkis og kirkju. Þeir sem lesa tillögu okkar Samfylkingarmanna og greinargerðina sem henni fylgir taka eftir því að þar er ekki kveðið fast að orði. Það er í rauninni mýksti hluti tillögugerðarinnar að því leyti að þar er einungis talað um að það eigi að skoða hvort tímabært sé, í ljósi þjóðfélagsbreytinga, að endurskoða samband ríkis og kirkju. Þar sem þeim hluta greinargerðarinnar sem fjallar um þennan þátt tillögunnar sleppir er tekið sérstaklega fram að þetta þurfi að gerast í sátt við kirkjuna. Herra forseti. Ég er alinn upp í anda hinnar evangelísk-lútersku kirkju og nýt meira að segja þeirra forréttinda, einn þingmanna hér, að hafa verið alinn upp á heimavistarskóla um þriggja ára skeið og tekið mitt landspróf þar undir ströngum kristilegum aga Sjöunda dags aðventista. Það er kannski þess vegna sem ég lít stundum svo á, eftir að prestar hurfu úr okkar hópi í þingsölum, að ég sé a.m.k. með biblíuföstustu þingmönnum sem hér sitja. Ég kann vel við þetta uppeldi og það hefur mótað mig að öllu leyti og það mótar afstöðu mína til lífsins. Ég er trúaður maður og eftir því sem ég eldist þá sæki ég æ meiri styrk í þá trú og það er einmitt frá þeim sjónarhóli sem ég leyfi mér að leggja fram þessa mildilega orðuðu tillögu. Kirkjuskipanin er bundin í stjórnarskránni. Það segir í 1. mgr. 62. gr. stjórnarskrárinnar að þjóðkirkjan skuli vera hin evangelísk-lúterska kirkja og þar segir, með leyfi forseta: ,,skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.`` Þó er það svo að í næstu greinum stjórnarskrárinnar er kveðið á um algert trúfrelsi. Þar er kveðið á um að allir menn skuli jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til trúar. Ég er þeirrar skoðunar að þetta ákvæði, trúfrelsisákvæðið, hljóti að teljast það mikilvægasta af greinum stjórnarskrárinnar sem fjallar um trú og kirkju. Þó að ákvæðið um stuðning og vernd ríkisvaldsins sé hvergi skilgreint þannig að það sé ljóst með hvaða hætti ríkisvaldið eigi að uppfylla skyldurnar, þá er eigi að síður kirkjan og hin evangelísk-lúterska kirkja sett númer eitt í því ákvæði sem ég vitnaði í. Ég tel að það hafi gefist mjög vel. Það er enginn vafi á því að í gegnum aldirnar hafa þau kristilegu gildi sem fylgdu þessari kirkju mótað okkur. Ég gæti fært sterk rök að því að samúð og umhyggja hafi í rauninni verið lykill að því að íslensk þjóð komst, af eigin rammleik, í gegnum þær kröppu miðaldir þar sem kreppti svo svakalega að þjóðinni eins og skráð er í okkar annála. Ég held að þjóðin hafi lifað af öðrum þræði vegna þess að hún lifði í anda þessara kristilegu gilda um samhjálpina. Þessi gildi, herra forseti, eiga fyllilega rétt á sér áfram og þau móta samfélag okkar. Ég sé ekkert athugavert við það að þeirra sjáist stað með einhverjum hætti í þeim ramma sem samfélag okkar hvílir á. En trúfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar verður að virða. Samfélag okkar er breytt. Landamærin dvína og dofna og merking þeirra er minni heldur en áður. Við erum orðin hluti af stórri alþjóðlegri heild. Íslendingar fara víða. Við tökum á móti gestum sem koma víða að og auðga menningu okkar með margvíslegum hætti. En margt af þessu fólki sem ber uppi það sem í dag má skilgreina sem fjölmenningarlegt samfélag hefur aðra trú en við. Og þetta fólk verður að finna nákvæmlega sama skjól í stjórnarskránni og við hin sem erum evangelísk-lúterskrar trúar. Þess vegna legg ég það fram og þm. Samf. hvort ekki sé rétt, í ljósi þeirra röksemda sem ég hef hér flutt, að skoða hvort ekki eigi að athuga betur samband ríkis og kirkju eins og það er skilgreint í stjórnarskránni. Ég hlýt að draga það inn í þessa umræðu að nú þegar er á hreyfingu ákveðið ferli aðskilnaðar milli ríkis og kirkju. Því hefur biskup Íslands, herra Karl Sigurbjörnsson, lýst með þeim hætti að um sé að ræða skilnað að borði og sæng. Hann hefur spurt hvort kirkjan þurfi að standa andspænis þeirri spurningu innan tíðar hvort ekki eigi að breyta því í lögskilnað. Það er hin sama spurning og ég legg hér fyrir, þó ekki með jafn djarftækum hætti og biskupinn gerði í boðskap sínum til kirkjuþingsins í fyrra.

Virðulegi forseti. Þetta er fyrsta þingmál Samf. sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur mælt fyrir á þessu þingi og þar er dregið fram væntanlega mikilvægi þeirra mála sem hv. þm. telur að þingheimur þurfi að taka á. Þar er þá fyrst nefnt til aðskilnaður ríkis og kirkju. Ég tel að mörg önnur brýnni mál þurfi íslenskt samfélag að takast á við heldur en að við þurfum að setja þetta sem aðalmál á oddinn. Það hefur svo sem ekkert að segja um kirkjurækni okkar eða trú. Engu að síður hefur kirkjan og sú skipan á milli hins andlega og veraldlega valds verið með þessum hætti um aldir og er gríðarlega sterkur hluti af samfélagi okkar og menningu, allri okkar samfélagsuppbyggingu. Þess vegna vil ég bara spyrja hv. þm. Össur Skarphéðinsson: Telur hv. þm. þetta virkilega vera brýnasta viðfangsefnið nú í upphafi þings, að berjast fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju?

Herra forseti. Þetta var ákaflega dapurt andsvar af hálfu þess manns sem kannski ber réttnefnið Hólabiskup í okkar hópi. Hv. þm. kemur og segir: Telur Samfylkingin virkilega aðskilnað ríkis og kirkju vera það mikilvægasta sem þingheimur þarf að ræða? Hvernig leyfir hv. þm. sér að taka svona til orða? Hann hefur setið hérna undir ræðu þar sem ég reifaði málefnalega sex liði í þessari tillögu. Aðskilnaður ríkis og kirkju er einn af þeim þáttum sem þar er nefndur. Og ég rökstuddi mjög að það væri gerningur sem yrði að verða í sátt milli ríkis og kirkju. Hv. þm. heldur því síðan fram, sem er með ólíkindum af manni sem hefur haft mannaforráð á Hólum, að við höfum gegnum aldirnar lifað við þessa kirkju. Veit hv. þm. ekki að mætasti sonur Hóla var kaþólskur biskup? Og sögufrægustu persónur frá Hólum voru ekki evangelísk-lúterskrar trúar. Þær voru kaþólikkar. Hefur það virkilega farið fram hjá hv. þingmanni að hér var breytt um sið, reyndar með þeim dapurlega hætti að öxin hjó af höfuð Hólabiskups og sona hans? Herra forseti. Ef menn ætla sér að líta aftur um söguna hefur auðvitað hin evangelísk-lúterska kirkja ekki verið nema minni hluta af samfylgd lands og þjóðar. Það er einfaldlega þannig. Herra forseti. Ég tel líka að stundum verði þetta þing að tala um eitthvað annað en beinlínis þau harkalegu, beinhörðu buddumál sem hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs þykir rétt að ræða hér. Ég bið hv. þingmann afsökunar á því að ég skuli hafa dirfst að leggja fram þingmál fyrir hönd Samf. Bendi honum svo á það að við eru þó alltént 20, ég man ekki hvað þau eru mörg. Ætli við höfum ekki okkar rétt til þess að ræða hér eilífðarmálin, eins og stjórnarskrána, eins og ríki og kirkju, eins og sameign á náttúrulegum auðlindum, eins og svo ýmislegt annað sem ég held að hv. þingmanni væri þarft að hugleiða en ekki koma hér og agnúast út í.

Virðulegi forseti. Mér fannst þetta vera hálfvandræðalegt andsvar hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Í fyrsta lagi ýjar hann að því að þingmál skyldu borin hingað inn eftir vigt þingflokka og það væru rökin. Ég lít ekki svo á. Og ég er ekki að gera hv. þingmanni upp neinar skoðanir varðandi annað en það sem hann hefur sjálfur sagt um trúrækni sína. Þetta kemur því máli ekki við að mínu mati. Þaðan af síður hugmyndir hans um að þetta opni möguleikann á því að endurvekja kaþólska trú. Það er nú blæbrigðamunur á þessum trúm, hvort það er lúterskan eða kaþólskan. Ég veit ekki hver á að hafa verið ávinningurinn af að skipta úr kaþólsku yfir í lútersku. Það er ekki það sem máli skiptir. Ég tel hins vegar að menningarlegur og siðferðislegur stöðugleiki, öryggi, felist í því í þessu samfélagi að farið sé afar gætilega í að draga upp andstæður á milli þessara tveggja þátta, undirstöðuþátta, í samfélagi okkar. Þeir eru annars vegar þing og framkvæmdarvald og hins vegar kirkjuskipan, þá þjóðkirkjan hjá okkur. Ég tel að það eigi að fara afar varlega í að draga þá upp sem andstæður. Þetta hafa verið hornsteinar þess menningarsamfélags sem við höfum búið við með kostum þess og göllum. Ég ítreka þá afstöðu mína að þetta sé ekki það brýnasta mál sem þurfi að bera hér inn fyrir Alþingi og fyrir þjóðina. Þar eru önnur mál mikilvægari í dag.

Herra forseti. Hv. þm. telur að það verði menningarlegt slys ef menn taki að sér að skoða samband ríkis og kirkju. Man hann hvenær menningin reis hæst hér á Íslandi? Það var undir Jóni biskupi Arasyni, þeim manni sem orti: Víkur hann sér í Viðeyjarklaustur, víða trúi ég hann svamli, sá gamli. Við Dani var hann djarfur og hraustur og dreifði þeim á flæðarflaustur með brauki og bramli. Herra forseti. Ég held að ekki sé hægt að koma hingað eins og hv. þm. Jón Bjarnason, ekki Arason, og halda því fram að það sé eitthvert menningarlegt kaos sem mundi grípa um sig ef menn leyfðu sér þann munað að skoða þetta sem hlýtur að vera eitt af grundvallaratriðum í okkar umhverfi.

Ég notaði ekki þessi orð.

Herra forseti. Síðan verð ég auðvitað að gera athugasemd við það að hv. þm. komi hingað og tali bara um einn lið tillögunnar, bara um samband ríkis og kirkju. Hann greinir ekki rétt frá. Hann segir ekki að við höfum talað um að skoða það í sátt og samvinnu. Hann segir að þessi tillaga sé ekki eitt af hinum brýnu málum. Fyrir nú utan þetta er líka lagt til að hin nýja stjórnarskrárnefnd geri tillögur um að gera landið að einu kjördæmi. Nú geta menn haft misjafnar skoðanir á því en enginn getur haldið því fram og allra síst hv. þm. eftir þá reynslu sem hann hefur stundum sjálfur lýst á breytingum á kjördæmaskipan að þetta sé ekki tímabært mál. Leyfum hv. þingmanni að vera á móti því. Leyfum honum að færa sín rök gegn því. En alltént er þetta eitt af þeim málum sem við hljótum að ræða. Og hvað þá með að taka upp þjóðaratkvæðagreiðslu? Það er líka eitt af þessu, herra forseti. Annaðhvort hefur hv. þm. verið í þungum þönkum eða hann hefur sofið í sæti sínu þegar ég flutti mína tölu hér áðan.

Virðulegi forseti. Hér er um merkilegt mál að ræða og vel við hæfi að fyrsta þingmál nýhafins kjörtímabils skuli vera till. til þál. um breytingar á stjórnarskrá í tilefni af aldarafmæli heimastjórnar. Til að undirstrika mikilvægi tillögunnar erum við öll flm. hennar, þingmenn jafnaðarmanna, öll 20 að tölu, og flytjum hana ásamt formanni flokksins, hv. alþm. Össuri Skarphéðinssyni, sem hér mælti fyrir tillögunni en komst að vísu ekki nema inn í hana tæpa miðja vegna þess hve viðamikil og ítarleg greinargerðin við tillöguna er. Líkt og segir í greinargerðinni áttu sér stað merkar breytingar á stjórnarskránni árið 1995 sem fólust þá sérstaklega í mjög róttækum breytingum á mannréttindakafla okkar ágætu stjórnarskrár og var hann færður þá til nútímaviðhorfs. Með tillögu hv. alþm. Össurar Skarphéðinssonar má segja að til séu lagðar róttækar breytingar á lýðræðiskafla stjórnarskrárinnar. Með tillögu þessari er hann færður til nútímahorfs og gerðar þar mikilvægar brtt. sem lúta einnig að mannréttindunum. Eins og segir í tillögunni, með leyfi forseta: ,,Á mannréttindum er ekki veittur afsláttur.`` Þess vegna leggjum við til að landið verði gert að einu kjördæmi og að allir landsmenn hafi jafnan atkvæðarétt. Á því er enginn afsláttur veittur samkvæmt stefnu okkar jafnaðarmanna í Samf. Önnur merk lýðræðisbreytingartillaga sem lögð er til í tillögu okkar um breytingar á stjórnarskrá í tilefni af aldarafmæli heimastjórnar lýtur að beinu lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslum. Með beinu og milliliðalausu lýðræði eigum við sérstaklega við rétt allra borgara á Íslandi til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu og, eins og segir í d-lið tillögunnar, með leyfi forseta: ,,að leiða í stjórnarskrá ákvæði um að tiltekinn hluti landsmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál og skoða í því efni möguleika á nýtingu nýrrar tækni til að auka lýðræðisleg áhrif almennings``. Og það er kjarni málsins, virðulegi forseti, að tiltekinn hluti atkvæðisbærra borgara á Íslandi geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um eitthvert tiltekið mál, sérstaklega eftir því sem við færum fleiri verkefni til sveitarfélaganna og afl þeirra og atgervi verður meira og styrkara ár frá ári, ég tala ekki um hvernig það verður þegar við jafnaðarmenn komumst í ríkisstjórn og munum hefjast handa við að færa fleiri og máttugri verkefni til sveitarfélaganna, svo sem rekstur framhaldsskóla og löggæsluna o.fl. En það, virðulegi forseti, er efni í aðra messu og við ræðum það síðar. Það er grundvallaratriði að um leið og við færum aukin verkefni til fólksins í landinu, til sveitarfélaganna, þá færum við einnig valdið til íbúanna í sveitarfélögunum og eflum og tryggjum íbúalýðræði og beint lýðræði með öllum þeim tiltæku ráðum sem við höfum. Þau eru fjöldamörg, virðulegi forseti, núna á tækniöld. En eftir að tæknibyltingin gekk í garð gefast okkur, svo vægt sé til orða tekið, gríðarleg tækifæri til að færa milliliðalaust lýðræði í framkvæmd á ódýran og mjög markvissan hátt, sem er einnig, virðulegi forseti, ekki því marki brenndur að við þurfum að þvæla fólki á kjörstað í hvert einasta sinn sem kjósa þarf sem getur verið galli ef um er að ræða tíðar þjóðaratkvæðagreiðslur eða sveitarfélagaatkvæðagreiðslur eftir efnum og ástæðum í tiltekinn tíma. Reynslan frá Sviss sýnir að eftir því sem atkvæðagreiðslurnar eru tíðari minnkar kjörsóknin. Við viljum auðvitað vinna gegn því og koma í veg fyrir einhvers konar lýðræðisþreytu. Þess vegna höfum við jafnaðarmenn, t.d. í þessari tillögu sem hv. 1. þm. Reykv. n. mælti hérna fyrir áðan, sagt að við eigum að taka tæknina í okkar hendur og nýta okkur hana við að framkvæma beint og milliliðalaust lýðræði. Tölvueign landsmanna er náttúrlega á heimsmælikvarða. Menntunin er góð og almennt aðgengi að upplýsingum og tækni o.s.frv. er á margan hátt framúrskarandi á Íslandi þannig að við eigum að nota okkur það við að koma þessum róttæku breytingum í framkvæmd. Við höfum lagt þetta til áður og oftar í öðrum tillögum. Virðulegi forseti. Í niðurlagi greinargerðar tillögu okkar til þál. um breytingar á stjórnarskrá, þar sem flutningsmaður, má segja, að rammi inn kjarnann í þjóðaratkvæðaþætti tillögunnar, þætti sem verður eflaust komið að hér síðar í umræðunni og oftar, meira og seinna þegar tillagan verður til umfjöllunar, segir, með leyfi forseta: ,,Vísir að beinu lýðræði verður því aðeins tryggður að almenningur hafi ótvíræðan, sjálfstæðan rétt til að krefjast þjóðaratkvæðis. Það verður tæpast nema stjórnarskráin mæli fyrir um að tiltekinn fjöldi kosningarbærra borgara geti krafist þjóðaratkvæðis um ákveðin mál. Því er mikilvægt að nefnd til endurskoðunar á stjórnarskrá Íslands verði falið að útfæra tillögu um hvernig slíkum kosningum skuli háttað, þar á meðal hve marga kosningarbæra menn þarf til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Þann rétt þarf síðan að binda í stjórnarskrá landsins.`` Eins og ég gat um áðan, virðulegi forseti, þarf sú nefnd líka að taka til greina og skoðunar hve marga íbúa tiltekins sveitarfélags þarf og af hvaða stærðargráðu þau þurfi að vera til að íbúar þeirra geti krafist lýðræðislegrar meðferðar um tiltekin mál, hvort heldur það er beinnar atkvæðagreiðslu um ákveðið mál eða hvort um er að ræða að krefjast íbúaþinga um ákveðin mál, en eins og við höfum séð, virðulegi forseti, er þeim ákaflega mismikið beitt í sveitarfélögum landsins. Til mikillar fyrirmyndar er t.d. íbúaþing sem má segja að sé nýhafið í sveitarfélaginu Árborg, þar sem Samfylkingin er í meiri hluta með Framsfl., en aukið íbúalýðræði var eitt af meginmálum okkar í kosningabaráttunni þar til sveitarstjórna í fyrravor. Íbúaþingið fer fram á þremur stöðum í sveitarfélaginu, öllum þremur þéttbýliskjörnunum. Þar eru stærstu málin sem þar eru uppi núna tekin til umræðu, þ.e. skipulagsmálin, og þau rædd af íbúunum sjálfum en ekki bara sveitarstjórninni eða embættismönnum viðkomandi sveitarfélags. Ég gæti nefnt nokkur önnur sveitarfélög sem hafa tekið hið beina lýðræði í sína þágu, t.d. Reykjavík, Garðabæ, Hveragerði og nokkur önnur. En þetta þarf að tryggja, að íbúarnir sjálfir geti krafist slíkrar meðferðar á einstökum málum, þ.e. að ekki þurfi sveitarstjórnarmennina til í hvert sinn til að kalla til íbúaþinganna heldur geti ákveðinn fjöldi þeirra farið fram á þau. Ég kem að því betur síðar, virðulegi forseti.

Frú forseti. Í fram kominni þáltill. er lagt til að nefnd skoði tillögur um að gera svipaðar breytingar og grannþjóðir okkar á Norðurlöndum hafa gert í sínum stjórnarskrám þannig að hægt sé að framselja ríkisvald til alþjóðastofnana sem vinna að frelsi og friði í viðskiptum milli þjóða. Ýmislegt kallar á þessa breytingu. Þegar Ísland gerir samninga við erlend ríki eða alþjóðastofnanir þarf að hafa í huga 1., 2. og 21. gr. stjórnarskrárinnar, en þessi ákvæði hafa verið óbreytt síðan lýðveldið var stofnað árið 1944. Á öllum hinum Norðurlöndunum, líka Noregi sem stendur utan Evrópusambandsins, hafa verið gerðar breytingar á stjórnarskrám til að geta mætt þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem geta leitt af þjóðréttarsamningum. Í 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar er að finna heimild til framsals á valdi til alþjóðastofnana ef 3 / 4 hlutar þingmanna samþykkir slíkt. Í 9. gr. X. kafla sænsku stjórnarskrárinnar er að finna svipað ákvæði um áskilnað samþykkis 3 / 4 hluta þingmanna. En í 20. gr. dönsku stjórnarskrárinnar er framsal valds til alþjóðastofnana heimilt með samþykki 5 / 6 hluta þingmanna. Í Belgíu, Ítalíu og Þýskalandi er krafist einfalds meiri hluta þingmanna. Í nefndaráliti fjögurra lögfræðinga á vegum utanrrn., dags. 6. júlí 1992, var komist að þeirri niðurstöðu að EES-samningurinn bryti ekki í bága við íslensku stjórnarskrána. Þetta álit var strax mjög umdeilt meðal fræðimanna. EES-samningurinn sem tók gildi 1. janúar 1994 hefur þó breyst talsvert síðan þá vegna hins síkvika eðlis samningsins sem gerir hann ólíkan mörgum öðrum þjóðréttarsamningum. Það má færa gild rök fyrir því að framsal valds til alþjóðlegra stofnana vegna EES-samningsins sé algjörlega á mörkunum að vera leyfilegt samkvæmt stjórnarskránni. Í dag flæða reglur og tilskipanir frá Evrópusambandinu vegna EES-samningsins yfir íslenskt samfélag án þess að Íslendingar hafi neitt um það að segja. Í raun tekur Ísland við meiri hluta af þeim lögum sem ESB setur, eða um 80%. Aðgangur íslenskra stjórnvalda að ákvarðanatöku Evrópusambandsins er mestur í upphafi, en enginn á þeim vettvangi sem endanlegar ákvarðanir eru teknar. Til að mynda hafa EFTA-ríkin enga aðkomu að stefnumörkun ESB, enga aðkomu að ákvörðunum framkvæmdastjórnarinnar, enga aðkomu að störfum ráðherraráðsins, enga aðkomu að vinnunefndum ráðherraráðsins, en þar taka tillögur oft miklum breytingum, enga aðkomu að störfum leiðtogafundar Evrópusambandsins, enga aðkomu að störfum Evrópuþingsins, en geta þó sent þangað inn athugasemdir, og sama má segja um aðkomu að fundum ráðherraráðsins, en EFTA-ríkin geta sent þangað athugasemdir. Eina þátttaka EFTA-ríkjanna í ákvarðanatöku Evrópusambandsins er í raun í gegnum þátttöku sérfræðinga í fundum framkvæmdastjórnarinnar. En eftir það geta tilögur þó hæglega breyst til muna og þær gera það iðulega. Ísland og önnur EES-ríki hafa engin áhrif á frumrétt ESB. Þau hafa ekki atkvæðisrétt þegar fjallað er um afleidda löggjöf eða breytingar á samstarfinu. EES-ríkin geta hins vegar neitað að taka upp nýja löggjöf sem snertir EES-samninginn en þá fellur viðeigandi kafli samningsins úr gildi fyrir Ísland, Noreg og Liechtenstein, og aðgangur ríkjanna að innri markaðnum á viðkomandi svæði er úr sögunni. Neitunarvaldið svokallaða er því óraunhæft og því hefur aldrei verið beitt enda mundi það valda miklu uppnámi og stefna í hættu markmiðinu um einsleitni markaðssvæðisins og samræmingu reglna. EES-samningurinn hefur sömuleiðis haft margvísleg áhrif á dómsvaldið sem ekki voru séð fyrir. Í hæstaréttardómi nr. 236/1999, í svokölluðum Erlu Maríu dómi, gekk Hæstiréttur lengra en áður og dæmdi íslenska ríkið skaðabótaskylt vegna vanrækslu þess við lögfestingu á tilskipun frá Evrópusambandinu. Vísað var í niðurstöðu EFTA-dómstólsins nr. E 9/97 frá 10. desember 1998 þar sem íslensk stjórnvöld voru talin vera bótaskyld þrátt fyrir að EES-samningurinn segði ekkert um slíkan rétt til bóta. Niðurstöður Evrópudómstólsins hafa einnig réttaráhrif á Íslandi, m.a. í gegnum EFTA-dómstólinn sem lítur á niðurstöður Evrópudómstólsins við úrlausn sinna mála. Túlkun Evrópudómstólsins á allri Evrópulöggjöfinni hefur því mikil áhrif á íslenskan rétt, en eins og áður hefur verið nefnt ber íslenskum stjórnvöldum að lögleiða lög ESB í mjög mörgum málaflokkum. Það er alveg ljóst að Ísland getur ekki gengið í Evrópusambandið án þess að breyta stjórnarskránni í þá átt sem allar hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa gert. Það verður þó að teljast farsælast að vera búinn að gera nauðsynlegar breytingar á stjórnarskránni áður en kemur að þungavigtarumræðunni um kosti og galla aðildar Íslands að Evrópusambandinu. Það er einfaldlega ekki umræðunni í hag að blanda saman umfjöllun um aðild að Evrópusambandinu við umræður um breytingar á stjórnarskránni. Í raun má færa rök fyrir því að heimild á framsali valds í stjórnarskrá sé óháð hugsanlegri aðild Íslands að Evrópusambandinu og ætti frekar við almenna þátttöku Íslands í alþjóðastarfi, svo sem Schengen-samninginn eða EES-samninginn, eins og ég rakti áðan. Að lokum vil ég taka fram að bent hefur verið á að skýr heimild löggjafans á framsali valds í stjórnarskrá gæti í rauninni treyst fullveldið frekar en takmarkað það. Eins og staðan er núna eru ákvæði til framsals valds óljós og því gæti sérstakt stjórnarskrárákvæði skýrt valdheimildir til framsals. En þetta er sjónarmið sem hefur átt upp á pallborðið hjá sumum ríkjum Evrópu og þá sérstaklega í Noregi.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða afskaplega merkilega tillögu um aukin borgaraleg réttindi og um að festa þau réttindi í stjórnarskrá, jafnframt að efla áhrif einstaklinga og kjósenda á mál sem varða þau og tryggja þeim áhrif. Um leið og ég nefni það að þetta er merkileg tillaga sem hér er tilgreind í sex liðum þá verð ég líka að segja að merkileg var jafnframt umfjöllun um þessa ágætu tillögu og fréttir af henni. Þar vísa ég til e-liðar, sem er um --- þetta er mjög hófsamt orðaður liður --- ,,að kanna hvort tímabært er í ljósi þjóðfélagsbreytinga að huga að breytingum á ákvæðum stjórnarskrár um samband ríkis og kirkju``. Fram komu yfirlýsingar um þessa hófsömu tillögu á þá leið að Samfylkingin vildi aðskilnað ríkis og kirkju. Nú er það svo að ef við værum að taka afstöðu til þess á þessari stundu eða greiða ætti atkvæði um það í þessum sal þá mundi ég ekki greiða því atkvæði, enda er málið mjög flókið. Þess vegna er lagt til að þessi mál verði skoðuð í nefnd níu valinkunnra manna í tilefni aldarafmælis heimastjórnarinnar og skoðað hvað mundi fylgja þessari hugsanlegu samþykkt. Svo vill til að á 128. löggjafarþingi var borin fram fyrirspurn á Alþingi um í hverju sérstaða þjóðkirkjunnar fælist umfram önnur trúfélög og ef til aðskilnaðar kæmi hvaða þættir í stjórnskipan, lögum og reglugerðum mundu þurfa að breytast. Það er mjög athyglisvert að skoða þessi mál en ég ætla ekki að fara yfir þetta svar, sem er svar við 216. máli á 128. löggjafarþingi ef aðrir þingmenn mundu vilja skoða það. Ég ætla hins vegar að tæpa á nokkrum atriðum sem koma fram í svarinu og varða sérstöðu þjóðkirkjunnar. Hún felst í því að 62. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um að evangelísk-lúterska kirkjan skuli vera þjóðkirkja á Íslandi, en í 63. gr. er ákvæði um trúfrelsi og að allir eigi rétt á að stofna trúfélög og iðka trú sína. Nú eru um 25 trúfélög hér á landi en um 88% landsmanna eru í þjóðkirkjunni. Með hliðsjón af þessu stjórnarskrárákvæði hefur þjóðkirkjan notið sérstakra réttinda en það hefur ekki verið talið brjóta gegn almennu jafnræði. Hverjir eru þá þessir þættir í stjórnskipan, lögum og reglugerðum sem eru sérstakir fyrir þjóðkirkjuna? Ef afnema ætti þessa sérstöðu yrði 62. gr. felld brott úr stjórnarskrá, það væri einfaldast. Núverandi löggjöf um sóknargjöld, Jöfnunarsjóð sókna, Kirkjumálasjóð og fleira yrði felld niður en hugsanlega kæmi löggjöf um fjármál trúfélaga í staðinn, svo sem innheimtu ríkissjóðs á gjöldum til trúfélaga á sama hátt og tíðkast í Svíþjóð og Þýskalandi, sem er mjög mikilvægt að skoða. Ýmis ákvæði um starfsmenn þjóðkirkjunnar yrðu felld niður og þeir teldust þá ekki til opinberra starfsmanna. Breyta þyrfti samningi milli ríkis og kirkju frá 10. janúar 1997 þar sem kirkjujarðir runnu til ríkisins en á móti kom að ríkissjóður skuldbatt sig til að greiða laun tiltekins fjölda starfsmanna þjóðkirkjunnar. Einnig má nefna ákvæði sem snúa að guðfræðikennslu við Háskóla Íslands og ýmis ákvæði um vörslu ýmissa menningarverðmæta og jafnframt um kirkjugarðana sem hafa verið í tengslum við þjóðkirkjuna. Ég drep á þetta til að draga það fram að við í Samfylkingunni gerum okkur grein fyrir því að um leið og við sameinumst um þessa tillögu og ákvæði í tillögunni, þá erum við mjög meðvituð um hversu vel þarf að skoða þessi mál og hér er ekki hrapað að ákvörðun af neinu tagi. Tvennt kýs ég, virðulegi forseti, jafnframt að nefna í máli mínu. Annað varðar þjóðareign náttúruauðlinda og hitt er að landið verði eitt kjördæmi. Megintillaga auðlindanefndar var að náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki væru háð einkaeignarrétti væru þjóðareign eftir því sem nánar væri kveðið á um í lögum. Handhafar löggjafar og framkvæmdarvalds fari með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt þessara auðlinda og réttinda í umboði þjóðarinnar. Í apríl í fyrra var umræða hér á þinginu. Fyrirspyrjendur, sú sem hér stendur og Svanfríður Jónasdóttir, báru fram fyrirspurn til hæstv. forsrh. um hvort hann mundi festa þetta ákvæði í stjórnarskrá. Og ekki var hægt að skilja hann öðruvísi en það yrði gert eins og hann talaði og hægt er að skoða í þingtíðindum, þ.e. að þetta ákvæði eða sem líkast því yrði fest í stjórnarskrá og að tillaga yrði flutt áður en þingi lyki í maí þannig að unnt yrði að taka tillöguna fyrir á nýju þingi. Þetta var ekki gert þrátt fyrir yfirlýsingar forsrh. og full ástæða er til að þrýsta á þetta mál og eiga orðræðu við hæstv. forsrh. um það og hversu mikilvægt það er út af öllu sem í gangi er hjá okkur, á ég þá við fiskveiðistefnuna og því sem hugsanlega kann að verða, svo sem ef olíuleit bæri árangur, hvernig ætti með að fara. Ég vísa líka til þess að Eiríkur Tómasson lagaprófessor lýsti því yfir í apríl í fyrra að hann teldi að Landsvirkjun bæri að greiða ríkinu auðlindagjald fyrir vatnsréttindi. Ekkert af þessu hefur verið skoðað svo neinu nemi og við höfum haldið áfram þrátt fyrir umræðu hér á þinginu um þessi mikilvægu mál, eins og áður, en ekki tekið á þessum stóru málum. Það síðasta sem ég vil nefna, virðulegi forseti, er tillagan um breytingu á kjördæmaskipan, að landið allt verði gert að einu kjördæmi og að þeir 63 þjóðkjörnu þingmenn sem hafa verið kosnir í hinum nú sex kjördæmum kæmu allir frá kjördæminu Íslandi. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson hefur mörgum sinnum flutt tillögu um þetta og við höfum tekið umræðu um það mál hér á þingi. Ég vil sérstaklega benda á hversu mikið jafnréttismál það er að breyta þessari tilhögun, vegna þess --- og þar sem tíma mínum er nú senn lokið læt ég mér nægja að benda á að það mundi ekki nokkur flokkur leyfa sér að sýna einn lista, einn landslista, með dreifingu þingmanna og kynjaskiptingu eins og sumir þingflokkarnir hér á Alþingi eru með í dag.

Hæstv. forseti. Hér er verið að flytja merkilegt mál og sumar af þeim tillögum sem í því eru settar fram eru að mínu viti afar brýnar og þyrftu að ná fram sem allra fyrst. Þar vil ég nefna að gera landið að einu kjördæmi sem ég tel að hefði auðvitað átt að gera síðast þegar lögunum var breytt, en það varð ekki niðurstaðan. En ég hygg að fleiri séu komnir á þá skoðun í dag en þegar sú umræða var í aðdraganda þeirrar breytingar. Ég tel líka að fyrir löngu hefði þurft að setja hér lög sem gerðu almenningi mögulegt að fá fram kosningar um umdeild mál þar sem tiltekinn fjöldi kjósenda gæti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um brýn og merkileg mál. Þessi atriði vil ég telja hér fyrst en ekki vegna þess að ég setji þau endilega fremst í röðina, heldur vegna þess að ég ætla að eyða tíma mínum í að tala um a-liðinn sem, með leyfi forseta, hljóðar svona: ,,Að gera tillögur um hvernig tryggja má í stjórnarskrá sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum, svo sem lifandi auðlindum í hafi eða öðrum sem kunna að finnast á eða í hafsbotni, auðlindum í fallvötnum, auðlindum í fjarskipta\-rásum í lofti, þjóðlendum, svo og öðrum náttúruauðlindum sem enginn á og álíta má sameiginlega arfleifð þjóðarinnar.`` Við höfum nefnilega tekið þátt í umræðu í mörg undanfarin ár um mikilvægustu auðlindina, fiskinn í sjónum. Sú umræða hefur ekki verið forráðamönnum þjóðarinnar, þingmönnum, ráðherrum og frammámönnum í þjóðlífinu endilega til mikils sóma, vegna þess að þar hafa menn talað um réttlæti, talað um þjóðareign, en framkvæmt óréttlæti og afhent þjóðareign til útgerðarmanna eins og þeir ættu hana sjálfir, gefið mönnum leyfi til þess að selja þessa þjóðareign og kaupa hana sín í milli. Í greinargerð sem fylgir tillögunni stendur að það sé vísir að góðri samstöðu um þetta atriði og þar bent á að ríkisstjórnin hafi lýst yfir að hún vilji beita sér fyrir því að upp verði tekið ákvæði um að auðlindir hafsins verði sameign þjóðarinnar. Já, þetta væri gott spor ef hægt væri að treysta því að meining væri á bak við þessi orð. Það hefur áður komið fram yfirlýsing frá hæstv. ríkisstjórn um að menn vildu setja ákvæði af þessu tagi í stjórnarskrá. En það hefur ekki verið framkvæmt. Eiga menn að trúa því núna að úr framkvæmdunum verði frekar en á síðasta kjörtímabili þegar yfirlýsingarnar komu fram frá hæstv. forsrh. um að svona skyldi þetta verða? Ætti maður kannski að rifja upp með hvaða hætti menn hafa staðið að þessum málum? Þar sem í 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða stendur að þjóðin eigi þetta, en síðan eru aðrar greinar þannig útfærðar og framfylgt að farið er með þetta eins og hverja aðra eign útgerðarmanna. Eða ætti maður kannski að láta sér detta í hug að menn mundu fara sömu leið og gert var þegar sett voru lög um samningsveð? Þar sem það var sett fram fyrst í lögunum að ekki mætti veðsetja veiðiheimildir, en síðar í lögunum voru innleidd ákvæði sem gerðu mönnum kleift að veðsetja í raun og veru veiðiheimildirnar, því ekki má færa þær af skipunum nema með leyfi veðhafanna. Þar var komið jafngildi veðsetningar. Þess vegna er ég tortrygginn á þá ríkisstjórn og þá ráðamenn sem fara með völd í landinu því að sporin hræða langt aftur í tímann. Ég held nefnilega að það sé ekki líklegt að þeir meini neitt með því að þeir vilji að auðlindin í sjónum verði þjóðareign af því tagi sem við erum að leggja til að þjóðareignir íslensku þjóðarinnar verði, þ.e. þjóðareign í alvöru þar sem nýting viðkomandi þjóðareignar hlýtur að þurfa að hlíta jafnræðisreglu. Það er nefnilega ekki hægt að hugsa sér það að menn setji í stjórnarskrá ákvæði um það að fiskstofnarnir við Íslandsstrendur séu þjóðareign, en halda síðan áfram að hafa þá þjóðareign til sölu með þeim hætti sem gert er. Menn hljóta að þurfa að innkalla þessi réttindi og koma þeim á almennan markað undir reglum þar sem allir standa jafnir gagnvart því að fá þau réttindi til nýtingar. Ef ég hef heyrt rétt fram að þessu, þá hefur ekki orðið stefnubreyting hjá Sjálfstfl. og ekki heldur hjá a.m.k. hluta Framsfl. í þessu efni. Það er liggur nefnilega fyrir að aðalniðurstaða auðlindanefndarinnar, sem var að eins skyldi farið með allar auðlindir og þar með talið sjávarútvegsauðlindina, féll sjálfstæðismönnum og ýmsum framsóknarmönnum ekki í geð. Þess vegna var búin til útgönguleið sem menn hafa síðan túlkað eftir sínu höfði reyndar og gengið býsna langt í því. Hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa nú verið í bræðralagi um það að boða þá leið og héldu því fram að þeir væru nú aldeilis að koma til móts við þjóðina og ná samstöðu eins og það hét um þetta mikla deilumál sem hefur verið í þjóðfélaginu. Ég tel að þetta þurfi að ræða, bæði í kringum þessa tillögu og væntanlega tillögu ríkisstjórnarinnar ef marka má yfirlýsingarnar, þ.e. hvað er innifalið í þeim yfirlýsingum. Er þar einhver meining? Ég tel að íslenska þjóðin þurfi að taka mjög vel eftir því hvort menn meina það sama með því að gera nýjar auðlindir að þjóðareign, þ.e. setja ákvæði í stjórnarskrá, eins og þeir hafa meint fram að þessu hvað varðar þá auðlind sem mestu máli skiptir.

Herra forseti. Sú till. til þál. sem hér er flutt um breytingar á stjórnarskrá í tilefni aldarafmælis heimastjórnar, undir forustu Össurar Skarphéðinssonar en allir þingmenn Samfylkingar flytja þetta mál, tel ég að sé mjög verðug afmælisgjöf til íslensku þjóðarinnar á aldarafmæli heimastjórnarinnar. Tillagan er í nokkrum liðum og fjallar um mjög mikilvæga þætti sem nauðsynlegt er að taka á því það er alveg ljóst að stjórnarskráin hefur ekki þróast í takt við öra þjóðfélagsþróun frá 1944, ef undan er skilið að þingið fór í það þarfa verkefni að endurskoða mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Þær tillögur sem hér eru lagðar til og fram koma í tillögugreininni hafa raunar margar hverjar, ef ekki flestar, verið áratugum saman á dagskrá þingsins annað slagið. Má þar nefna t.d. að gera tillögur um hvernig tryggja má í stjórnarskrá sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum. Sú tillaga var fyrst flutt fyrir 35 árum. Tillaga okkar jafnaðarmanna um að gera landið að einu kjördæmi er nú orðin hartnær 80 ára gömul og ég spái því að það þarfa skref sem stigið var í kjördæmabreytingunni nú síðast muni leiða til þess að fyrr en seinna verði farið út í það að gera landið að einu kjördæmi. Tel ég að sú kjördæmabreyting hafi verið stórt skref í þá átt, vegna þess að auðvitað er það svo að við erum þar að tala um mikilvæg mannréttindi sem er jafn atkvæðaréttur allra landsmanna. Málið um að kanna hvort tímabært sé í ljósi þjóðfélagsbreytinga að huga að breytingum á ákvæðum stjórnarskrár um samband ríkis og kirkju hefur líka alltaf annað slagið skotið hér upp kollinum og er alveg ljóst að það er mál sem þarf að skoða og kanna kosti þess og galla hvort fara eigi út í þær breytingar. Árið 1995 flutti Ásta R. Jóhannesdóttir ásamt mér tillögu um að farið yrði í það að kanna kosti þess og galla að auka sjálfstæði og ábyrgð kirkjunnar. Ég tel að rétta leiðin í því sé að það verði skoðað með þeim hætti að kanna kosti þess og galla þannig að bæði þingmenn og allir landsmenn geri sér þá ljóst hvað felst í slíkri breytingu. Einn af þeim þáttum sem nefndir eru í þessari gagnmerku tillögu er um að tiltekinn hluti landsmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál og að skoða í því efni möguleika á nýtingu nýrrar tækni til að auka lýðræðisleg áhrif almennings. Hér er á ferðinni tillaga sem ég hef flutt ásamt félögum mínum í Samfylkingunni mörg ár í röð, og ég verð, herra forseti, að nota það tækifæri sem ég hef hér til að gagnrýna þingið fyrir að sú tillaga, þó að hún hafi verið flutt sennilega átta sinnum, hefur aldrei hlotið þinglega meðferð á Alþingi, henni hefur ávallt verið vísað til sérnefndar og aldrei fengið þar neina umfjöllun að heitið geti. Ég vona að sú tillaga sem hér er flutt hljóti ekki sömu örlög en ég býst við að þar sem hér er um till. til þál. að ræða um breytingu á stjórnarskránni en ekki frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskránni, eins og sú tillaga sem ég hef flutt gegnum árin var, þá fari þessi tillaga til allshn. Ég vona að hún fái þar þá umfjöllun sem hún á skilið og aðra meðferð en verið hefur varðandi þá tillögu sem ég nefndi um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara mörgum orðum um þann þátt svo oft hefur verið rætt um þetta hér í þingsölum, en það hefur oft komið fram krafa um að auka rétt fólks til þjóðaratkvæðagreiðslu og ekkert hefur orðið úr því. Réttur fólks nú til þess að hafa áhrif á framgang einstakra mál er bundinn við atkvæðagreiðslur um minni háttar mál, svo sem um opnun á áfengisútsölu eða hvort leyfa skuli hundahald í einstökum sveitarfélögum. Ég held að víða í grannlöndum okkar hafi verið farin sú leið að heimila þjóðaratkvæðagreiðslur og auka þannig lýðræðislegan rétt fólksins sem verulega skortir á hér, vegna þess að samkvæmt stjórnskipan okkar getur fólk einungis haft áhrif með atkvæði sínu í kosningum til Alþingis og sveitarstjórna og svo við kjör forseta lýðveldisins. En það vita auðvitað allir að forsetinn hefur aldrei frá stofnun lýðveldisins beitt heimild 26. gr. stjórnarskrárinnar um synjun staðfestingar á lagafrumvarpi sem Alþingi hefur samþykkt. Það ákvæði felur raunar aðeins í sér frestandi neitunarvald því synji forsetinn um staðfestingu verður að bera lagafrv. undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel reyndar vel koma til greina varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu að heimila það að aukinn meiri hluti þings gæti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu í umdeildum málum, eins og ég held að sé a.m.k. í Danmörku. Og ef menn fara út í það þarfa verk að skoða stjórnarskrána með það fyrir augum að auka lýðræðislegan rétt fólksins til þess að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslur þá tel ég að skoða ætti það á sama tíma að afnema þennan óvirka rétt sem er núna hjá forseta þjóðarinnar, sem aldrei hefur verið beitt, taka þennan kaleik frá forseta lýðveldisins. Reyndar er það svo, ég held að Gunnar Schram hafi komið með það á sínum tíma í fjölmiðlum að það hafi a.m.k. þrjú tilvik komið upp sem finna megi um að forseti hafi verið beittur miklum þrýstingi til þess að beita þessu ákvæði stjórnarskrárinnar en aldrei gert það, og ég held að það staðfesti að þetta ákvæði stjórnarskrárinnar er með öllu óvirkt. Raunar er það svo að forsetinn er settur í mjög erfiða stöðu þegar mikill þrýstingur er uppi um að beita þessu ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu, og ég tel því rétt að grandskoða eigi málið með það í huga að afnema þennan óvirka rétt forsetans en flytja valdið til þjóðaratkvæðagreiðslu til fólksins og tel ég vel koma til greina að skoða líka að aukinn meiri hluti þings gæti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu í umdeildum málum.

Frú forseti. Við ræðum hér till. til þál. um breytingu á stjórnarskrá í tilefni af aldarafmæli heimastjórnarinnar en 1. flm. þessarar tillögu er hv. þm. Össur Skarphéðinsson og meðflutningsmenn eru allir hinir 19 hv. þingmenn Samfylkingarinnar. Eins og komið hefur fram hér í umræðunni er þetta tillaga í einum sex liðum þar sem lagt er til að gera ýmsar breytingar á stjórnarskránni, m.a. að gera tillögur um hvernig tryggja megi í stjórnarskrá sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum. Það er sem sagt lagt til að kjósa níu manna nefnd með fulltrúum allra þingflokka til að endurskoða stjórnarskrána með þessi atriði í huga. Það er lagt til að gera tillögur um svipaðar breytingar og aðrar Norðurlandaþjóðir hafa gert á stjórnarskrám sínum þannig að hægt sé að að framselja ríkisvald til alþjóðastofnana og hefur Ágúst Ólafur Ágústsson, hv. þm. Samfylkingarinnar, farið mjög ítarlega yfir þann þátt hér í umræðunni og ætla ég ekki að gera hann frekar að umræðuefni, en í máli hans kom einmitt fram að það þyrfti skýra heimild til slíks framsals og því mjög mikilvægt að tekið verði á þessum þætti. Þriðja atriðið í þáltill. sem lagt er til að verði skoðað er að gera tillögur um að landið verði eitt kjördæmi og það er auðvitað löngu tímabært mál og hefur verið á stefnuskrá okkar jafnaðarmanna lengi. Eftir kjördæmabreytinguna nú fyrir síðustu kosningar held ég að flestir sjái hve mikilvægt er að stíga næsta skref í því að gera landið að einu kjördæmi. Í fjórða lagi er nefndinni falið að leiða í stjórnarskrá ákvæði um að tiltekinn hluti landsmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál og einnig að skoða nýtingu nýrrar tækni við þá framkvæmd. Í fimmta lagi að kanna hvort tímabært er í ljósi þjóðfélagsbreytinga að huga að breytingum á ákvæðum stjórnarskrár um samband ríkis og kirkju. Og í sjötta lagi að leita annarra leiða til að auka réttindi og áhrif einstaklinga og kjósenda. Með þessari þáltill. er ítarleg greinargerð sem menn hafa verið að fara yfir hér í umræðunni en það sem mig langar til að gera að umræðuefni er fimmti liðurinn þar sem lagt er til að kanna hvort tímabært er í ljósi þjóðfélagsbreytinga að huga að breytingum á ákvæðum stjórnarskrár um samband ríkis og kirkju. Ég flutti einmitt fyrir tíu þingum síðan, eða á 120. löggjafarþingi árið 1995, þáltill. ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um svipað efni þar sem við leggjum einmitt til að nefnd verði skipuð til þess að endurskoða núverandi kirkjuskipan landsins og endurskoða samband ríkis og kirkju og kanna kosti þess og galla að auka sjálfstæði og ábyrgð kirkjunnar og þá þannig að hún verði skilin frá ríkisrekstrinum. Þessi tillaga fékk ekki afgreiðslu úr nefnd þegar hún var lögð fram, en öll greinargerðin sem fylgdi þessu máli má segja að sé í fullu gildi í dag. Eins og komið hefur fram í umræðum hér þá er það tillaga okkar að þetta verði skoðað og unnið að þessu í sátt milli ríkis og kirkju. Það hefur komið fram að á undanförnum árum hefur aðskilnaður kirkju og ríkis aukist, ríki og kirkja hafa verið að skiljast að og ríki og kirkja eru ekki lengur óaðskiljanlegur hluti hvors annars og hefur kirkjan og kirkjunnar menn haft frumkvæði að mörgum breytingum í þessa átt. Minni ég þá á ummæli biskups Íslands á kirkjuþingi 2002 þar sem hann sagði að í raun væri aðskilnaður ríkis og kirkju orðinn skilnaður að borði og sæng eins og staðan væri í dag. Vissulega er þörf á því að skoða þessi mál og fara ítarlega ofan í þau því við þekkjum það að umræðan um aðskilnað ríkis og kirkju hefur verið mikil, bæði hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Ég vil bara minna á að nú í síðasta þjóðarpúlsi Gallups þar sem spurt var um afstöðu Íslendinga, eða þeirra sem spurðir voru, til þess hvort aðskilja ætti ríki og kirkju, þá voru 67% hlynnt aðskilnaði en aðeins 33% landsmanna á móti því að skilið væri algjörlega á milli ríkis og kirkju, þ.e. 2 / 3 landsmanna eru hlynntir því að aðskilnaði verði komið á. Farið er ítarlega yfir það hér í greinargerð hvernig þróunin hefur verið í þessum málum öllum og vissulega er það svo að með breytingum á stjórnarskránni fyrst 1874 voru tengsl ríkis og kirkju nánast eins og við búum við í dag og voru formlega staðfest í stjórnarskránni þá, en síðan er í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands frá 1944 mælt fyrir um það að hin evangelísk-lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi og að ríkisvaldið skuli að því leyti styðja hana og vernda. En það er í rauninni ekki farið neitt ítarlega út í það í hverju þessi ákvæði felast um þennan stuðning. Þar sem ég sé nú að ég hef ekki tíma til að fara ítarlega út í þetta vil ég bara ítreka það hér að ég tel mjög mikilvægt að farið verði í þessa vinnu. Síðan verði metið hvort ástæða sé til þess að skilja endanlega milli kirkju og ríkis, og fullkomlega eðlilegt að þá komi að þeirri vinnu eða verði kallaðir til þeir sem hafa látið sig þessi mál varða eins og samtök um aðskilnað ríkis og kirkju og Siðmennt, sem er áhugahópur um mannrækt og trúfrelsi, þannig að kalla þurfi til þá aðila sem hafa látið sig þessi mál varða. En ég vil ítreka það að ekki er verið að leggja til að það verði skilið milli ríkis og kirkju, heldur er verið að leggja til að það verði athugað, að farið verði út í gagnaöflun og vinnu sem er löngu tímabært að fara í eins og þingmál okkar hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem flutt var hér árið 1995 sýnir.

Virðulegur forseti. Ég hef fjallað nokkuð um þáltill. þá sem við þingmenn Samf. flytjum allir saman en formaður okkar, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, mælti fyrir fyrr í umræðunni. Í henni er að finna ýmis atriði sem samþingmenn mínir hafa rakið ágætlega. Ég nefni m.a. það sem lýtur að stjórnarskránni og framsali fullveldis til alþjóðastofnana sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur fjallað ágætlega um og ég hirði ekki um að gera sérstaklega að umfjöllunarefni. Því sem lýtur að aðskilnaði ríkis og kirkju hafa bæði hv. 4. þm. Reykv. s. og hv. 4. þm. Suðvest. gert ágæt skil í umræðunni og þeim atriðum sem lúta að sameign þjóðarinnar á auðlindum hennar hefur 2. þm. Norðvest. gert svo ágæt skil að ég held að ég þurfi ekki að eyða frekari orðum í það. En það voru tvö eða þrjú atriði í tillögunni sem ég vil sérstaklega fá að ræða. Fyrst vil ég nefna það atriði sem snýr að landinu sem einu kjördæmi. Við Reykvíkingar höfum í raun alla tíð og allt of lengi mátt búa við að njóta ekki borgararéttinda í þessu landi á við ýmsa aðra landsmenn. Það hefur falið í sér að atkvæðisréttur okkar hefur verið minni og á stundum miklum mun minni en annarra íbúa í landinu. Okkur hefur þannig verið mismunað um réttindi sem borgarar í lýðræðisríki á grundvelli búsetu. Það verður að segja að það er algerlega óþolandi að núna árið 2003 skuli fólk í þéttbýli hafa minna atkvæðavægi en fólk í dreifbýli. Það er algerlega óþolandi og löngu tímabært að á því verði tekið fyrir fullt og fast og þessi atkvæðamunur jafnaður út með öllu. Við Reykvíkingar ættum að njóta sömu borgararéttinda og aðrir landsmenn. Á það vil ég leggja sérstaklega áherslu, herra forseti. Ég lít í raun svo á að hér sé um að ræða grundvallarmannréttindi og þau séu brotin á þeim sem búa hér í borginni. Sem betur fer höfum við smátt og smátt í gegnum árin og áratugina tekið skref í rétta átt í þessu efni. Smátt og smátt hefur dregið úr þessu misvægi. Við höfum fengið hverja kjördæmabreytingabreytinguna á fætur annarri sem hefur haft það að markmiði. En allar eru þessar kjördæmabreytingar því marki brenndar að þær hafa jafnan verið einhvers konar málamiðlanir milli mjög ólíkra sjónarmiða. Það er nú stundum þannig að meðaltalið af hugmyndum, sem út af fyrir sig kunna að vera ágætar hver um sig, getur stundum orðið alveg skelfilegt. Ég held að það verði að segja um kjördæmakerfið sem hér hefur verið innleitt og kosið var eftir í vor, að það sé eiginlega ekki annað en einhvers konar afskræming á hugmyndinni um kjördæmakerfið. Það að láta sér detta í hug að skipta mínu sveitarfélagi, höfuðborg landsins, Reykjavík, upp í tvö kjördæmi eftir endilangri Miklubraut og Hringbraut þannig að fólkið sem býr í sama sveitarfélaginu er í ólíkum kjördæmum eftir því hvorum megin tiltekinnar umferðargötu það býr er auðvitað ekki bara óhentugt. Það er í hróplegu ósamræmi við vilja íbúanna í Reykjavík og vilja kjósendanna í Reykjavík. Reykjavík var eitt kjördæmi og það er alveg ótvírætt vilji kjósenda í Reykjavík að Reykjavík sé eitt kjördæmi. Það er alveg óþolandi fyrir eitt sveitarfélag í landinu að vilji íbúa þess sé svo algjörlega hunsaður um hvernig skipað er í kjördæmi eins og raun ber vitni. Það hlýtur að vera forgangsmál fyrir þingmenn þessara tveggja kjördæma að þurfa ekki að búa mjög lengi við þessa ómögulegu skipan mála í Reykjavík. Ég hygg raunar að hið sama gildi um mörg önnur kjördæmi. Það er t.d. með miklum ólíkindum að eitt kjördæmi skuli geta spannað allt frá Reykjanesvita í vestri og austur á Hornafjörð. Hvers konar kjördæmi er það eiginlega sem þræðir þarna suðurströndina? Hvað er það sem bindur fólkið í Reykjanesbæ við fólkið í Hornafirði fremur en eitthvað annað fólk í landinu? Nei, herra forseti. Ég held að það eina góða við það kjördæmakerfi sem hér var innleitt og skiptir landinu í þessi sex kjördæmi sé að nokkurn veginn allir landsmenn séu sammála um að vera jafnóánægðir með þetta fyrirkomulag. Við hér í höfuðborginni erum ósátt og óánægð með að borg okkar sé skipt upp í tvö kjördæmi en að sama skapi eru ýmsir landsbyggðarmenn, flestir trúlega, ósáttir við að kjördæmin þar séu orðin svo víðfeðm að þau tengsl sem hugsanlega réttlættu áður kjördæmaskiptinguna og gátu verið milli þingmanna kjördæmanna og íbúanna þar hafa rofnað. Nú eru landsbyggðarkjördæmin orðin svo viðamikil að það er nánast óvinnandi vegur að rækta þau tengsl svo einhverju nemi þegar þau spanna orðið svæði, eins og ég nefndi áður, allt frá Reykjanesvita austur á Hornafjörð. Ég vona að þingmenn geti náð saman um að leggja þessu handónýta kjördæmakerfi og fara þá einu leið sem skynsamleg er í þessu máli, að gera landið að einu kjördæmi og tryggja þar með að þingmennirnir 63 í þessum sal séu tryggilega þingmenn allrar þjóðarinnar. Þeir væru þingmenn allrar þjóðarinnar og þyrftu að spegla vilja og hagsmuni Íslendinga hvar sem þeir búa í landinu en væru ekki þingmenn þessa sveitarfélags eða hins. Ég hygg að ekkert eitt í stjórnskipan okkar hafi reynst íslenskum almenningi eins dýrt, herra forseti, og þetta kjördæmakerfi og þau kjördæmakerfi sem verið hafa á undan því. Þau hafa eins og við vitum alið á hrepparíg og flokkadráttum og því að menn hygluðu einstökum kjördæmum eða þingmönnum einstakra kjördæma á kostnað almennra skattgreiðenda. Um það höfum við svo mýmörg dæmi úr stjórnmálasögunni að ég hirði ekki um að rekja þau hér, herra forseti. Ég vildi tæpa eilítið á öðru atriði í þáltill. okkar sem kemur raunar fram á tveimur stöðum, þ.e. því sem lýtur að rétti almennings til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu og sömuleiðis að skoða aðrar leiðir sem geta verið til þess fallnar að auka áhrif almennings á ákvarðanatöku. Hér held ég að sé tæpt á einhverju brýnasta viðfangsefni okkar í stjórnmálunum í dag og á næstu árum. Hér er um það að ræða að leita leiða til að færa valdið úr þessum sal og út til fólksins þannig að þess eigin ákvarðanir fái að gilda í þeim málum sem það telur brýnust.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða tillögur sem allir þingmenn Samf. flytja um breytingu á stjórnarskrá í tilefni aldarafmælis heimastjórnar. Í þessari ályktun eru nefnd mörg atriði. Í fyrsta lagi ákvæði um sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum og í öðru lagi um framsal ríkisvalds til alþjóðastofnana eða samtaka. Í þriðja lagi er rætt um að landið verði eitt kjördæmi. Í fjórða lagi lagt til að tiltekinn fjöldi landsmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál. Síðan er fimmta atriðið um samband ríkis og kirkju. Þá er hvatt til að leita annarra leiða til að auka réttindi og áhrif einstaklinga og kjósenda. Það er lagt til að þetta mál verði sett í níu manna nefnd. Eins og málið er upp sett þá er það auðvitað sjálfsagt. Hér eru mörg verkefni tekin fyrir í einni tillögu og engin af þeim verða hrist fram úr erminni án þess að menn leggi þar fram vinnu og skiptist á skoðunum. Um öll þessi mál eru skiptar skoðanir í okkar þjóðfélagi og einnig deilur milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Sá sem hér stendur og talar fyrir hönd Frjálsl. getur lýst því yfir að við erum að mörgu leyti sammála þeim áhersluatriðum sem lagt er upp með í tillögunni þó að ég taki fram að við höfum annan málatilbúnað á sumum af þeim atriðum sem fram koma í tillögunni. Málið er þannig vaxið að Frjálsl. hefur á undanförnum árum flutt frv. til laga um breytingu á kirkjuskipan ríkisins með það að markmiði að fullur lagalegur aðskilnaður verði milli ríkis og kirkju og öll trúfélög sitji við sama borð að því leyti að menn séu jafnir án tillits til trúar eins og stjórnarskráin kveður reyndar á um. Á undanförnum árum höfum við flutt frumvörp um að við teldum rétt að fara að skoða hvernig ætti að standa að aðskilnaði ríkis og kirkju. Þar af leiðandi er það efnisatriði í þáltill. Samf. samstiga þeirri hugsun sem við höfum sett fram í málflutningi okkar á undanförnum árum. En eins og fram kom í máli formanns Samf., þegar hann mælti fyrir málinu, vill samfylkingarfólkið og Samf. fara varlegar í málin, a.m.k. hægar en við höfum lagt til. Í frv. okkar höfum við lagt til ákveðna aðferð sem sýnir fram á hvernig þetta ætti að gerast. Þegar við ræðum um ríki og kirkju, svo ég fari um það nokkrum orðum til viðbótar, er ljóst að kirkjan hefur verið ein af meginstoðum í íslensku þjóðfélagi. Langmestur hluti íslensku þjóðarinnar er kristinn og verður vonandi svo áfram um langa hríð. En það segir ekki að önnur trúfélög og aðrar trúarskoðanir manna skuli ekki jafnvirtar af okkur sem kristin erum. Við eigum auðvitað að hugsa þannig ef við viljum vera samkvæm sjálfum okkur og horfa á réttindi annarra og virða skoðanir fólks. Allir skulu jafnir í trú sinni. Mér finnst það grundvallaratriði sem hreyft er í þessari tillögu, að þessi mál verði skoðuð upp á nýtt. Það er alveg rétt sem vikið var að í framsögu formanns Samf. að biskupinn, herra Karl Sigurbjörnsson, vék að þessu máli á síðasta ári. Hann talaði annars vegar um skilnað að borði og sæng og hins vegar lögskilnað sem kirkjan þyrfti að fara að horfast í augu við. Það held ég að sé alveg tímabært að fari að gerast og að menn setjist niður yfir það að skoða hvaða framtíðarfyrirkomulag á að vera á skipan okkar að þessu leyti. Ég vil líka vekja athygli á því, virðulegi forseti, að Frjálslyndi flokkurinn hefur einnig lagt hér fram á þinginu till. til þál. um kosningar til Alþingis þar sem við höfum lagt til að landið verði gert að einu kjördæmi. Sú tillaga var flutt af Frjálslynda flokknum hér á hv. Alþingi á síðasta kjörtímabili þannig að okkur greinir ekki á, má segja, Frjálsl. og Samf., að því leyti til í stefnumótuninni, við teljum að það eigi að stíga þetta skref til fulls. Ég held að sú kjördæmaskipan sem komst á með þeirri kjördæmaskipan sem við nú búum við, að hafa annars vegar þrjú gríðarlega stór landsbyggðarkjördæmi og hins vegar skipt Reykjavíkurkjördæmi, sé bara skref í átt til þess að gera landið að einu kjördæmi. Ég held að við eigum að horfast í augu við það fyrr en seinna. Ég segi það alveg sem mína skoðun að ég hef ekki séð að landsbyggðin hafi í nokkru notið sérstakrar varnarstöðu af því að hafa landið skipt upp í þessi kjördæmi, a.m.k. stendur landsbyggðin víða mjög veikt. Framkvæmdarvaldið hefur svo að langmestu leyti verið í Reykjavík og menn hafa stundum skýrt það með því að þar sem menn hefðu nú misjafnt vægi atkvæða á landinu væri sjálfsagt að völdin væru í Reykjavík, framkvæmdarvaldið. Ég held að langbest væri að þetta heyrði brátt sögunni til. Ég vil hins vegar víkja að einu atriði varðandi það þegar verið er að tala um að allir skuli vera jafnir með atkvæðisrétt sinn. Ég vil vekja athygli á því að í núverandi kosningalögum er kveðið á um það að 5.500 manns sem kjósa einn ákveðinn flokk geti ekki átt neinn þingmann, þ.e. ef þeir brjóta ekki 5% múrinn. Og það er náttúrlega heldur ekki jafn atkvæðisréttur að sú staða geti komið upp að 5.500 manns geti ekki átt þingmann, þegar niðurstaðan er sú að það þarf ekki nema 2.707 atkvæði á bak við þingmann, eins og það er hjá Framsfl. Það er 

Herra forseti. Við ræðum hér till. til þál. um breytingar á stjórnarskrá í tilefni af aldarafmæli heimastjórnar. Í þessari tillögu er tekið á mörgum mjög stórum málum og það er svo sem ágætt að ræða þau. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að það eigi að tryggja í stjórnarskrá sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum. Þá þurfa menn náttúrlega að átta sig á því hvað er sameign, hvað þýðir ,,sameign``? Menn átta sig yfirleitt á því hvað ,,eign`` þýðir en hvað þýðir sameign? Og hvað er eiginlega þjóð? Menn þurfa líka að átta sig á því. Sums staðar höfum við eitt ríki og tvær, þrjár þjóðir. Á öðrum stöðum höfum við tvö, þrjú ríki og eina þjóð. Menn þyrftu sem sagt að átta sig á því hvað þjóð er. Eru t.d. menn með íslenskan ríkisborgararétt sem hafa búið alla sína ævi í útlöndum hluti af íslenskri þjóð? Eða eru t.d. Pólverjar sem hafa búið á Vestfjörðum í eitt ár hluti af íslenskri þjóð? Nokkrar spurningar vakna við þetta. Og svo er náttúrlega stærsta spurningin: Hvað er sameign? Það stendur í 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða að fiskstofnarnir séu sameign þjóðarinnar. Það virðist ekki hafa breytt neinu um það hvernig hagað er stjórn á þessum fiskstofnum. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, virðulegi forseti, að gera tillögur um breytingar á stjórnarskránni þannig að hægt sé að ,,framselja ríkisvald til alþjóðastofnana og samtaka sem vinna að friði og frelsi í viðskiptum milli þjóða``. Og þarna tala flm. fjálglega um aðild að Evrópusambandinu. Í því sambandi finnst mér nauðsynlegt að menn átti sig á því hvað Evrópusambandið er, hvort það sé lauslegt samband sjálfstæðra ríkja eða hvort það sé að þróast yfir í það að verða eitt ríki. Mér sýnist allt benda til þess að Evrópusambandið sé að þróast í það að verða eitt ríki. Og þá erum við ekki lengur að tala um aðild að Evrópusambandinu, heldur að Evrópuríkinu. Og ég er ekkert viss um að Íslendingar almennt séu ginnkeyptir fyrir því að afsala sér frelsi þjóðarinnar og fullveldi til einhvers annars ríkis þar sem við yrðum bara pínulítið hérað á rönd þess ríkis, úti við ystu höf. Ég hef þá skoðun að reynslan hafi kennt okkur Íslendingum að eftir að við fengum fullveldi og frelsi hafi allt gengið hér á hinn betri veg, þegar við losnuðum undan erlendu valdi sem stýrði þjóðinni einhvers staðar sunnan úr Evrópu. Ég hef miklar efasemdir um að slíkt yrði gert, að ríkisvaldið yrði framselt til alþjóðastofnana í stjórnarskrá, nema menn hefðu á hreinu að slíkt gæti ekki gerst, að það þýddi ekki í rauninni framsal og afsal á fullveldi. Svo er hitt, að gera landið að einu kjördæmi, virðulegur forseti. Þar virðast menn vera búnir að gleyma því sem var markmiðið með síðustu kjördæmabreytingu sem fólst í því að finna milliveg milli þess að hafa einmenningskjördæmi, þar sem einstaklingurinn gildir að mestu en stefnan, þ.e. flokkarnir, skipta litlu máli, og þess að hafa landið eitt kjördæmi þar sem flokkarnir skipta öllu en einstaklingarnir mjög litlu máli. Á þessu fundu menn ákveðið meðalhóf með því að búa til þessi jafnstóru kjördæmi sem við búum við í dag, með þeim furðulegu afleiðingum að Reykjavík var skipt í tvennt og eitt kjördæmið nær frá Suðausturlandi og alveg til Eyjafjarðar. Það sem menn gætu hugsanlega tekið upp er þýska kerfið þar sem menn kjósa annars vegar einstaklinga og hins vegar flokka. Það væri hægt að kjósa t.d. ákveðinn frambjóðanda og svo annan flokk. En þá þýðir það að fjöldi þingmanna er breytilegur og skilst mér að geti munað allt að 100 þingmönnum á þýska þinginu, jafnvel meira. Svo er talað um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er í sjálfu sér hlynntur henni en það er mikill vandi við að taka hana upp. Sum mál eru það flókin að menn þurfa að liggja yfir þeim í margar vikur til að komast til botns í þeim eins og við þekkjum í þingnefndum þingsins. Þess vegna þyrftu menn að hafa mjög á hreinu hvaða mál ætti t.d. að bera undir þjóðaratkvæði. Til dæmis þetta framsal sem ég nefndi áðan, ríkisvalds til alþjóðastofnana, er á hreinu hvað átt er við og hvaða afleiðingar það getur haft? Það er nefnilega mjög erfitt að upplýsa allan almenning í þeim sama mæli og þingmenn eru til dæmis upplýstir í þingnefndum. Svo á að kanna samband ríkis og kirkju. Ég hef alltaf haft efasemdir um þetta hjónaband ríkis og kirkju. Ég held að kirkjan sérstaklega líði fyrir það, hún væri meira á tánum ef má orða það þannig ef hún þyrfti að standa sig á eigin vegum. Ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því að skoða það að skilið verði þarna á milli, alveg sérstaklega með tilliti til þeirra borgara landsins sem ekki eru félagar í þjóðkirkjunni eða aðhyllast hana. Svo er þarna grein sem er mjög opin um að auka réttindi og áhrif einstaklinga og kjósenda. Hver vill það ekki? Það reyndar stendur ekkert um hvernig eigi að gera það og ég sem sagt væri alveg til í að ræða hvernig það yrði gert. En eins og ég sagði, virðulegi forseti, þá eru hér margar breytingar sem eru mjög stórar. Þetta eru stór mál, hvert um sig. Þess vegna þótti mér við hæfi að taka til máls í þessu máli.

Virðulegi forseti. Mér fannst margt sem kom fram í máli hv. þm. Péturs Blöndals vera áhugavert innlegg í umræðuna. Það er kannski rétt að minna á og halda því til haga að hugmyndin sem hér er lögð fram, eða hugmyndirnar því hér er um að ræða margar hugmyndir, gengur út á það að kjósa níu manna nefnd til þess að fara vandlega yfir þessa hluti. Hér eru hugmyndir sem vissulega er kominn tími til að Alþingi taki að einhverju leyti afstöðu til og fari í þá vinnu sem nauðsynlegt er að vinna. Það voru nokkur orð sem vöktu sérstaklega athygli mína í ræðu hv. þm. og það var einkanlega þar sem hv. þm. fjallaði um það ef íslenska ríkið, eða íslenska þjóðin eða hvað við eigum að kalla það, skyldi afsala sér að einhverju leyti valdi sínu til alþjóðastofnana eða alþjóðasamfélagsins. Hv. þm. sagði að Íslendingum hefði vegnað best eftir að þeir fengu fullveldi og sjálfstæði og ég get tekið undir það. Hins vegar verðum við einnig að fylgjast með þeim breytingum sem eiga sér stað í samfélaginu og því sem er að gerast í kringum okkur. Ég held að sjálfstæði nútímans sé ekki það að fá að vera í friði, heldur fyrst og fremst að geta tekið þátt. Það eru það örar breytingar sem hafa átt sér stað í heiminum. Áður fyrr fólst kannski sjálfstæðið fyrst og fremst í því að fá að vera í friði fyrir afskiptum annarra en nú held ég að sjálfstæðið felist að miklu leyti í því að fá að taka þátt. Við höfum um nokkurt skeið í raun og veru verið í svona alþjóðlegu samstarfi, þ.e. í gegnum EES-samninginn, og hvort sem mönnum líkar það betur eða verr höfum við að talsverðum hluta afsalað okkur löggjafarvaldinu í því formi að við yfirtökum að mestu leyti athugasemdalaust reglugerðir sem koma frá Evrópusambandinu. Ég spyr því hv. þm., einfaldlega vegna þess sem hér kom fram í máli hans áðan, hvort hann sé þeirrar skoðunar að við eigum að hægja á okkur og draga úr þessu samstarfi innan EES.

Herra forseti. Ég tel einmitt að í gegnum EES náum við þeim áhrifum og því hagræði sem felst í því sem sá samningur veitir. Allt umfram það tel ég vera af hinu illa og skaðlegt. Þeir sem hafa þá trú að Ísland sem hérað í ríkinu Evrópusambandið hafi áhrif skulu bara ímynda sér hvaða áhrif Grímsey hefur á landsstjórnina á Íslandi. Hlutföllin eru mjög svipuð. Meira að segja staðsetningin er svipuð. Hversu oft veltir þetta háa Alþingi fyrir sér vandamálum Grímseyinga? Það yrði með nákvæmlega sama hætti sem við hefðum áhrif í Evrópusambandinu og að sjálfsögðu eru það stóru þjóðirnar þar sem munu alfarið stjórna ferðinni. Enda er kominn vísir að her, það er kominn vísir að stjórnarskrá sem á að undirstrika völd þessara fólksflestu þjóða og það er kominn vísir að nýrri mynt sem er búið að taka upp í mörgum ríkjum. Það er sem sagt mjög hratt að myndast ríki. Og ef Íslendingar yrðu spurðir að því almennt hvort þeir vildu afsala sér fullveldinu og ganga sem hérað inn í eitthvert ríki í Evrópu er ég hræddur um að svörin yrðu töluvert önnur en þegar spurt er hvort menn vilji ganga í Evrópusambandið sem þá er gefið í skyn að sé lauslegt samband sjálfstæðra ríkja.

Virðulegi forseti. Með fullri virðingu fyrir Grímsey og þeim vandamálum sem þar eru er ekki málefnalegt að bera það saman við það að eiga hugsanlega aðild að Evrópusambandinu. Ef við bara gefum okkur eitt lítið dæmi, þá hafa allar þjóðir innan Evrópusambandsins neitunarvald þegar kemur að stórum málum og einkum málum sem lúta að þeim sjálfum. Ég vil að það liggi klárlega fyrir. Það hefur Grímsey svo sannarlega ekki. Ég held að það þjóni engum tilgangi að fara með umræðuna ofan í þetta far. Það sem mér þótti hins vegar merkilegt í máli hv. þingmanns er það að væntanlega hefur EES-samningurinn dregið einhverja línu í huga hv. þingmanns um það hversu langt þjóð eigi að ganga í að afsala sér valdi. Það sé sem sagt eitthvert hæfilegt afsal sem felist í EES-samningnum og ekki eigi að ganga lengra en það. Það má heldur ekki gleyma því að EES-samningurinn er dýnamískur að því leyti að hann tekur yfir ákveðna málaflokka og þar af leiðandi allar þær breytingar sem verða innan þeirra málaflokka. Við höfum á þann hátt gengist undir þann samning. Þetta afsal getur því breyst og hversu víðfeðmt það er innan tiltekinna málaflokka eftir því hvaða reglur eru samþykktar. Mér finnast þessar röksemdafærslur hv. þingmanns ekki halda miklu hvað þetta varðar og ég hvet þingið eindregið til þess að samþykkja þá hugmynd og þá tillögu sem hér liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Ég tel að aðild að Evrópusambandinu þýði framsal á fullveldi, vegna þess að það eru svo miklar breytingar í gangi, það eru svo margar nýjar hugmyndir, t.d. hugmyndin að nýrri stjórnarskrá fyrir Evrópusambandið sem gerir ráð fyrir því að neitunarvaldið hverfi. Í staðinn geta menn sagt sig úr því, en ef menn óttast að segja sig úr Evrópska efnahagssvæðinu hvað mundu menn þá segja um það að segja sig úr Evrópusambandinu eftir að hafa gengið þar inn? Þetta neitunarvald sem menn eru að tala um er hægt og rólega að hverfa og mun hverfa til framtíðar. Þróunin er mjög hröð, ef litið er á þetta í sögulegu tilliti, ef maður hugsar í öldum en ekki í mánuðum þá er breytingin innan Evrópusambandsins mjög hröð og í þá veru að minnka áhrif litlu þjóðanna. Ég fer því ekkert ofan af því að Evrópska efnahagssvæðið er það lengsta sem við getum gengið, og ef menn hafa þá skoðun að Ísland sé of veikt efnahagslega eða menningarlega til þess að standa á eigin fótum, hvað halda menn þá að Jón Sigurðsson hafi hugsað á sínum tíma þegar Ísland var enn þá veikara, bæði efnahagslega og menningarlega? Samt taldi hann það geta staðið á eigin fótum.  Ég vil benda á það að Alþfl. stóð á sínum tíma, þegar síðasta stjórnarskrárbreyting lá fyrir, á móti svona ákvæði eins og við erum hér að ræða um.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en ég vil þakka þeim sem tóku þátt í henni og ekki síst þeim hv. þingmönnum Guðjóni A. Kristjánssyni og Pétri H. Blöndal, sem tóku til máls og höfðu ákaflega margt bitastætt og merkilegt að færa inn í umræðuna. Sérstaklega fannst mér margt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði áðan vera íhugunar virði og mér fannst ræða hans bera vott um víðsýni og frjálslyndi, ég get ekki orðað það öðruvísi. Hv. þm. tók undir með okkur sem flytjum þessa tillögu sem hér er til umræðu, eða ég skildi hann svo, að það væri vel þess virði, a.m.k. einnar messu, að skoða samband ríkis og kirkju. Þær röksemdir sem við höfum flutt fyrir því í grg. með tillögunni og í máli okkar í dag voru sömu röksemdir og hv. þm. flutti, þ.e. breytt eðli samfélagsins, fjölmenningarlegt eðli samfélagsins, sem birtist í því að hingað eru komnir, og orðnir að góðum Íslendingum, margir einstaklingar sem eru upprunnir víðs fjarri Íslandsströndum og hafa aðra siði í trúarlegum skilningi en við. Hv. þm. talaði með þeim hætti að mér fannst hann skilja að til þess að þeir ættu líka sama skjól í stjórnarskránni og þeir sem fylgja trú þjóðkirkjunnar, yrðum við a.m.k. að skoða hvort ekki væri rétt að breyta þessu fortakslausa ákvæði stjórnarskrárinnar um þjóðkirkju. Mér þóttu líka merkilega þær spurningar sem hv. þm. Pétur H. Blöndal varpaði hér fram og sagði að þyrfti að svara í umfjöllun um mál af þessu tagi, t.d. grundvallarspurningunni um það hvað þjóð er. Það er spurning sem er vel þess virði að eyða miklum tíma í að velta fyrir sér. Hvað er þjóð, herra forseti? Ég tel, án þess að hafa brotið það djúpt til mergjar, að það megi skilgreina þjóð sem þá einstaklinga sem tala sömu tungu, eru mótaðir og aldir upp í sama menningarumhverfi og hafa þar af leiðandi lifað á sama svæði. Það er kannski hin breiða, grófa, upprunalega skilgreining á orðinu þjóð. Auðvitað hefur þessi skilgreining breyst í tímans rás. Það er eitt af því sem menn þurfa að hugsa til hlítar. Ég hjó eftir því að hv. þm. sagði að framsal á fullveldi gæti hugsanlega skaðað okkur í framtíðinni. Hv. þm. sagði að ef við gengjum í Evrópusambandið væri það framsal á fullveldi. Ég er sammála seinni hluta yrðingarinnar en ekki hinum fyrri, þ.e. ég er sammála hv. þm. um það að ef við göngum í Evrópusambandið þá erum við að selja fram hluta af okkar ríkisvaldi. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það höfum við að talsverðu leyti verið að gera í gegnum árin. 21. gr. stjórnarskrárinnar heimilar forsetanum og ríkisstjórn í umboði hans að gera alþjóðlega samninga. Þessi heimild hefur verið túlkuð svo rúmt, þegar horft er til sögunnar, að framsal á töluverðum hluta af því sem líta má á sem grundvallarstoð fullveldis, þ.e. landvörnum, er talin rúmast innan þessa. Ég veit ekki hvernig menn mundu líta á það í dag ef Íslendingar væru að ganga í bandalag sem væri jafndjúpt markað af heimsátökum og Atlantshafsbandalagið var 1949. Hið sama gildir um aðild okkar að varnarsamningnum 1951. Þar var um framsal á fullveldi að ræða, en þeir sem það gerðu, og á eftir komu, töldu að það hefði styrkt þjóðina og aukið farsæld hennar og gæfu. Með sama hætti má segja að aðild Íslendinga að margvíslegum alþjóðlegum samningum sé til þess fallin að treysta hagsæld þeirra. Ég lít t.d. svo á að samningurinn um sameiginlegan vinnumarkað á Norðurlöndum feli í sér ákveðið framsal á fullveldi. Ég tel að það hafi orðið öllum hlutaðeigandi til gæfu. Ég tel líka, og það töldu menn, að með einhverjum hætti væri um framsal á valdi að ræða þegar við urðum aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Þá fóru menn þá leið að fjórir lögvitringar voru látnir skera úr um það og þeir töldu að það mál væri á gráu svæði. Það er auðvelt að færa rök fyrir því að síðan hafi reynt mjög á þanþol heimildarinnar í stjórnarskránni, svo sem ég gat um áðan, til þess að verja það, vegna þess að innviðir Evrópusambandsins hafa breyst og einnig möguleikar okkar til þess að hafa áhrif. Það var forvitnilegt og rétt þegar hv. þm. sagði að sjálfstæðið og fullveldið sem við fengjum með því hefði reynst okkur haldbest í baráttunni við að brjótast úr fátækt til bjargálna. Það er margt til í þessu. Þó má kannski færa fyrir því rök að velsældarskeiðið sem einkenndi seinni hluta síðustu aldar hafi hafist svolítið fyrr, með nýsköpunarstjórninni sem hér var upp úr 1940 og hafi einkennst af átaki í sjávarútvegi. Það má líka segja að velsældin sem við nutum síðar hafi byggst á því að okkur tókst í ríkari mæli að ná tökum á veilum og það voru líka aðstæður, þ.e. sú friðun, bókstaflega talað, sem heimsstyrjöldin síðari fól í sér á fiskimiðunum sem gerði það að verkum að við gengum þar að fullri gnægðarkistu að lokinni heimsstyrjöld. Þegar vindur fram um öldina og við gerumst aðilar að fríverslunarbandalögum eins og EFTA og síðar samningnum um Evrópska efnahagssvæðið erum við að selja fram ákveðið vald sem við höfum, en fáum í staðinn mjög mikilvægan aðgang að mörkuðum fyrir það frumhráefni sem við vinnum úr hafinu. Þetta er partur af sögu þjóðar sem er að þróast og breytast, og heimurinn er að breytast með og hún svarar því með þessum hætti. Ég get samt sem áður ekki annað en tekið undir með hv. þm. að þetta eru hlutir sem þarf að brjóta til mergjar og yrðu væntanlega skilgreindir í meðförum slíkrar nefndar. Í öllu falli, herra forseti, tel ég að allir þessir hlutir séu þættir sem ein þjóð þarf stundum að gefa sér tíma til þess að velta fyrir sér, sem þjóðþing eins og okkar þarf stundum að gefa sér tóm til þess að brjóta til mergjar. Hv. þm. Pétur H. Blöndal og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson ræddu hérna um kosningakerfið og við erum sammála, ég og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, um galla núverandi kerfis. Mér þótti forvitnilegt að heyra rök hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar, sem talar hér sem einn af skörulegustu fulltrúum landsbyggðarinnar. Hann lagði það hrátt og blóðugt fyrir okkur á borðið að núverandi kjördæmaskipan hafi ekki orðið til þess að styrkja landsbyggðina, síður en svo. Ég er sammála því viðhorfi sem kom fram í máli hans að ef um einn landslista væri að ræða þá hygg ég að landsbyggðinni yrði gert jafnvel hærra undir höfði en núna, m.a. til þess að fyrirbyggja ásakanir um að Reykjavíkurvaldið væri að mylja undir sig landið. Sömuleiðis vil ég taka upp röksemd hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, sem sagði að sú kosningaskipan sem felst í því að gera landið að einu kjördæmi yrði líkleg til þess að bæta verulega það misvægi kynja sem við sjáum í þessum sölum. Í mínum þingflokki er hlutfall kynja nánast jafnt, á síðasta kjörtímabili voru konur í meiri hluta. En mér er sem ég sjái nokkurn stjórnmálaflokk þora ítrekað að leggja fram landslista þar sem er gróft misvægi, körlum í hag. Ég held sem sagt að breyting á kjördæmaskipan, sem fæli í sér að gera landið að einu kjördæmi, yrði stærsta skrefið sem hægt væri að taka í einu til þess að lyfta hlut kvenna, en menn geta svo haft misjafnar skoðanir á því. Ég er alveg sammála, eða að hluta til sammála þeirri greiningu hv. þm. Péturs H. Blöndals, að það er hægt að fara tvær leiðir að því að ná því sem Héðinn Valdimarsson orðaði svo í slagorðinu 1927 ,,Einn maður -- eitt atkvæði``. Það er annars vegar að búa til landslista undir kjördæmaskipan þar sem landið er allt eitt kjördæmi, og hins vegar að fara þá leið sem ég þekki nokkuð til frá námsárum mínum í Bretlandi, þar sem eru einstaklingskjördæmi. Hvort tveggja hefur mér alltaf þótt dálítið aðlaðandi leiðir. Herra forseti. Ég hef stundum duflað í djúpum huga míns við hugtakið sem byggir á einstaklingskjördæmum vegna þess að það er miklu auðveldara í því kerfi að ná því að sérhver þegn hafi eitt atkvæði, vegna þess að slíkum kerfum fylgir að mörkum kjördæma er stöðugt breytt, eins og í Bretlandi. Þar er kjördæmamörkum margra kjördæma tiltölulega oft breytt, jafnvel hverfa sum, en oftar er það þannig að ný verða til. En það er annað sem fylgir því. Undir slíkri kjördæmaskipan er líklegt að ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kynnum að vera í sama flokki, ég er ekki að segja að það væri öruggt. Það er einfaldlega þannig að það kerfi keyrir saman hreyfingar og býr til tvær stórar hreyfingar, yfirleitt, ekki alltaf, en yfirleitt, tilhneigingin er sú. Auðvitað gerir það líka að verkum, sem er galli, að það er mjög erfitt fyrir nýjar, stórar hreyfingar sem verða til, að brjótast fram. Við sjáum það t.d. í Bretlandi þar sem frjálslyndir demókratar hafa verið mjög lengi að ná þokkalegri fótfestu og hafa þó áratugum saman verið með ívið hærra hlutfall atkvæða í sínu landi en flestir stjórnarandstöðuflokkarnir höfðu þangað til fyrir örskömmu síðan. Það er því gallinn sem er á því. Þetta þurfa menn hins vegar allt saman að vega og meta. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að reynslan af síðustu kosningabaráttu hafi verið sú að það kerfi sem við búum við núna sé sennilega versta kerfið sem við höfum haft mjög lengi, það er nú mín skoðun. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég ætla að þakka fyrir þessar umræður, mér finnast þær hafa verið málefnalegar og góðar. Ég gleymdi því í upphafi umræðnanna að leggja það til að þessari þáltill. yrði að lokinni umræðu vísað til allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga um gjaldsfrjálsan leikskóla. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að skipa nefnd sem fái það verkefni að undirbúa og annast viðræður við sveitarfélögin um sameiginlegt átak þeirra og ríkisins um að gera leikskóladvöl gjaldfrjálsa í áföngum. Nefndin skal skipuð fulltrúum allra þingflokka og fulltrúa frá fjármálaráðuneyti, menntamálaráðuneyti og Félagi leikskólakennara auk formanns sem félagsmálaráðherra skipar án tilnefningar.`` Félmrh. er falið forræði málsins þar sem leikskólarekstur er á vegum sveitarfélaga og eðlilegt að líta svo til að hið faglega forræði falli þar af leiðandi félmrn. í skaut. Einnig er rétt að undirstrika, herra forseti, að hér er um að ræða að skipa nefnd til að undirbúa og annast viðræður af hálfu Alþingis, af hálfu löggjafans og framkvæmdarvaldsins í viðræðum við sveitarfélögin um þetta átaksverkefni. Þar af leiðandi eiga sveitarfélögin ekki aðild að nefndinni þar sem þau koma að málinu frá hinni hliðinni, eru viðsemjandi eða gagnaðili á móti fulltrúum löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins og þá eftir atvikum hinum faglega þætti sem Félag leikskólakennara mundi standa fyrir. Kannski má skipta röksemdunum fyrir tillögunni í grófum dráttum í þrennt, herra forseti. Þær fyrstu eru þá þær sem snúa að uppeldis- og menntastefnu, átakinu sem lið í aðgerðum af því tagi. Í öðru lagi því sem lýtur að kjarabótum til handa þeim fjölskyldum sem hér eiga hlut að máli, þ.e. ungum barnafjölskyldum í landinu, og í þriðja lagi eru þá rök sem snúa að jafnaðar- og jafnréttissjónarmiðum og þessari tillögu sem lið í því að gera samfélagið fjölskylduvænna og búa betur að þeim sem hlut eiga að máli í þessu tilviki. Í fyrsta lagi þau rök sem snúa að málinu sem uppeldis- og menntamáli. Það er nokkuð um liðið síðan viðurkennt var að leikskólinn væri fyrsta skólastigið, væri þar með í rauninni hluti af menntakerfinu í landinu og menn tóku upp starfsheitið leikskólakennari o.s.frv. í stað fóstra eða annarra slíkra heita sem fyrir voru. Má segja, herra forseti, að þegar af þeirri ástæðu sé mjög veigamikil röksemd komin fram fyrir því að hverfa frá þeirri gjaldtöku sem einkennt hefur leikskólavistun og gerir enn þann dag í dag, þ.e. hér er um að ræða skólakerfið sjálft, hið opinbera almenna skólakerfi, fyrsta skólastigið. Það hlýtur því að teljast ankannalegt að foreldrar barna greiði dýrum dómum fyrir dvöl þeirra á fyrsta skólastiginu en hætti því síðan skyndilega þegar kemur upp á annað skólastigið, þ.e. í grunnskóla sem því miður gildir ekki að öllu leyti, herra forseti, því að margs konar gjaldtaka hefur haldið þar innreið sína einnig. Það er mat Félags leikskólakennara að leikskólinn eigi að vera hluti af menntakerfi samfélagsþjónustunnar eins og önnur skólastig og jafnframt er það faglegt mat að til þess að sinna með viðunandi hætti, fullnægja og framfylgja ákvæðum aðalnámskrár leikskóla þurfi um sex tíma leikskólagöngu á dag. Með öðrum orðum, menn hafa sett leikskólanum mjög metnaðarfulla námskrá þar sem verið er að undirbúa börnin undir frekara nám og þroska þau hvað varðar hreyfingu, málrækt, myndsköpun, tónlist, náttúru og umhverfi, menningu, samfélag og síðast en ekki síst almenna lífsleikniþjálfun, en hins vegar er foreldrunum þá ætlað að greiða fyrir þessa dvöl sem aftur getur leitt til þess að sum börn verða þessa aðnjótandi en önnur ekki. Það eru því, herra forseti, mjög veigamikil rök sem lúta að því að gera þessar breytingar ef málið er nálgast frá sjónarhóli uppeldis- og menntamála. Í öðru lagi það sem snýr að kjörum þeirra fjölskyldna sem hér eiga hlut að máli. Ekki þarf að fjölyrða um hversu gríðarleg kjarabót það yrði fyrir ungbarnafjölskyldurnar í landinu ef breytingar yrðu gerðar af þessu tagi. Sú kjarabót skilar sér beint til þeirra fjölskyldna sem ég hygg að flestir séu sammála um að þurfi á betri aðbúnaði að halda í nútímanum, þ.e. til yngstu foreldranna sem jafnframt eru á sömu árum og þeir eru með börn sín í leikskóla að koma sér fyrir í lífinu, eru að leysa húsnæðismál sín og koma undir sig fótunum, hefja búskap, oft með umtalsverðar greiðslubyrðar af námslánum á bakinu. Mánaðarleg leikskólagjöld eru núna víðast um 30 þúsund á mánuði fyrir fulla dvöl, þ.e. níu stunda dvöl og síðan eru veittir víðast hvar nokkrir afslættir þegar systkini númer tvö eða þrjú eiga í hlut. Til skýringa er birt sem fylgiskjal með tillögunni gjaldskrá Leikskóla Reykjavíkur en rétt er að menn hafi í huga þegar þeir skoða þá gjaldskrá að þarna er talsverður munur á milli sveitarfélaga allt frá því að tekið er verulegt tillit til félagslegra aðstæðna foreldra eins og er í tilviki Leikskóla Reykjavíkur þar sem um er að ræða mikla systkinaafslætti þar sem námsmenn og öryrkjar og aðrir slíkir sem og ekki síst einstæðir foreldrar njóta talsverðs afsláttar. Í öðrum sveitarfélögum er þetta minna og þess eru jafnvel dæmi að enginn greinarmunur sé gerður á félagslegri stöðu foreldra, þ.e. allir borgi sömu gjöld. Ef við tökum áfram dæmið af foreldrum í Reykjavík sem eru flestir innan eins sveitarfélags, þá er níu tíma vistun hjá ef við segjum venjulegri kjarnafjölskyldu samkvæmt gjaldflokki I 29.900 kr. á mánuði, rétt tæpar 30 þús. kr. Systkinaafsláttur fyrir annað systkini eru 33% samkvæmt gjaldskrá Leikskóla Reykjavíkur sem þýðir þá að um 20 þúsund bætast við fyrir barn númer tvö og síðan er 75% systkinaafsláttur með þriðja barni þannig að fjölskyldur með þrjú börn í leikskóla borga þá rétt tæp 60 þús. kr. á mánuði í leikskólagjöld. Til að standa undir þeim útgjöldum þarf tekjur upp á um 100 þús. kr. ef við gefum okkur að slík tekjuöflun fari öll fram ofan skattleysismarka. Það er augljóst mál að þar er orðið um að ræða upphæðir sem hafa gríðarleg áhrif á afkomu slíkra fjölskyldna. Í þriðja lagi, herra forseti, er alveg ljóst að það er mikilvægt jafnaðar- og jafnréttismál í nútímasamfélagi að allir eigi kost á leikskóladvöl fyrir börn sín án tillits til efnahags. Enginn vafi er á því, og á það leggjum við flutningsmenn áherslu, að breytingar í þá átt sem tillagan gengur út á væri stór liður í því að gera samfélagið fjölskylduvænna en það er í dag og styrkja þar með undirstöður velferðar í landinu. Við vekjum sérstaka athygli á stöðu fjölskyldna nýrra Íslendinga í þessu sambandi. Það eru vísbendingar við að styðjast um að í þeim tilvikum nýti menn sér miklu síður úrræði leikskóladvalar heldur en önnur og það er ástæða til að hafa af því sérstakar áhyggjur ef börn fjölskyldna sem eru nýlega fluttar til landsins njóta ekki þessarar þjónustu og verða þá af þeim tækifærum að kynnast öðrum börnum, blanda geði við þau og njóta þeirrar menntunar sem leikskóladvölin hefur upp á að bjóða. Ljóst er, herra forseti, að sú nefnd sem tillagan gerir ráð fyrir að verði skipuð þarf að huga að ýmsu, þar á meðal og ekki síst því hvernig réttindi foreldra til leikskóladvalar barna sinna án þess að greiða gjöld fyrir yrðu látin haldast í hendur við og þurfa að haldast í hendur við skyldur sveitarfélaganna á hina hliðina til að fullnægja eftirspurn. Auðvitað er ljóst að um leið og menn feta sig inn á þessa braut þarf að breyta þeirri hugsun sem að baki liggur, að í rauninni sé um að ræða réttindi annars vegar foreldranna til að eiga kost á gjaldfrjálsri leikskóladvöl og hins vegar skyldur sveitarfélaga til að fullnægja eftirspurn. Slíkt mun a.m.k. í tilviki þeirra sveitarfélaga þar sem um biðlista er að ræða taka nokkurn tíma. Þess vegna verður m.a. að hyggja að því hvaða áfangaskipting er nauðsynleg til þess að hrinda málinu í framkvæmd og hvaða aðlögun þurfa þau sveitarfélög að fá sem þurfa að fara í umtalsverðar aðgerðir til þess að vera í færum til að fullnægja eftirspurn. Enda er það að mörgu leyti, herra forseti, farsælt og skynsamlegt að innleiða þessa breytingu í þrepum eða áföngum. Þar koma kannski tvær leiðir aðallega til greina. Annars vegar að taka hvert ár fyrir sig og væntanlega byrja þá ofan frá þannig að síðasta árið í leikskóla yrði gjaldfrjálst fyrst og síðan koll af kolli eða hins vegar að fara blandaða leið sem gæti t.d. falið í sér að rétturinn kæmi í gegnum nokkurra klukkustunda gjaldfrjálsa dvöl sem síðan lengdist þangað til um fulla vistun yrði að ræða. Það er sú leið sem Svíar eru að fara, en fyrsta áfangann í því að efna loforð um að gera leikskólann gjaldfrjálsan, sem var sérstakt baráttumál í kosningum þar í landi, er verið að taka núna með því, hygg ég, að þriggja tíma gjaldfrjáls dvöl tveggja elstu árganganna er að koma til framkvæmda. Tekjuáhrifin eða afkoma sveitarfélaganna, herra forseti, tekjur og kostnaður í þessu sambandi, fyrir því er gerð allítarleg grein í greinargerð tillögunnar þannig að ég vísa til þess. Í grófum dráttum er kostnaður sveitarfélaganna vegna dagvistarmála um 8,5 milljarðar kr. á árinu. Hér er stuðst við tölur frá árinu 2001. Upp í þann kostnað koma leikskólagjöld sem tekin eru upp á um 2,4 milljarða eða tæp 30%. En það er algengt að sveitarfélögin miði við um það bil það hlutfall kostnaðar, þ.e. stemmi leikskólagjöldin af þannig að foreldrarnir greiði kannski um 30% af áætluðum kostnaði. Það er alveg ljóst að sveitarfélögin eru ekki aflögufær um fjármuni af þessu tagi, þ.e. að verða af 2,4 milljarða leikskólagjöldum ef ekkert annað kæmi á móti. Þess vegna leggjum við að sjálfsögðu til að hluti af nefndarstarfinu verði að skoða hinar kostnaðarlegu forsendur málsins og ganga til samninga við sveitarfélögin um hvernig þau mál verði leyst og þá fyrst og fremst með því að tekjustofnar komi á móti eða útgjöldum verði létt af sveitarfélögunum sem nemur niðurfellingu leikskólagjalda. Við bendum sérstaklega á í greinargerð með tillögunni að liður í slíkri endurskoðun á tekjulegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga gæti verið að ríkið yfirtæki greiðslur húsaleigubóta og létti þar með kostnaði upp á kannski 850--900 millj. kr. af sveitarfélögunum eins og sá kostnaður var áætlaður fyrir árið 2002. Þá stæðu eftir um 1.500 millj. kr. sem þyrfti að bæta sveitarfélögunum þegar leikskólagjöld hafa verið felld niður í heild sinni, þ.e. þegar áætlunin væri öll komin til framkvæmda. En fyrstu áfangar, ef við gefum okkur að tekið yrði fyrir ár í senn, eða hver áfangi um sig gæti þá kostað eitthvað af stærðargráðunni 500--700 millj. kr. Hér yrði sem sagt um að ræða tilfærslu á kostnaði sem fyrst og fremst kæmi fram sem kjarabót til handa þeim sem njóta þessarar þjónustu en kostnaðurinn yrði borinn uppi af sameiginlegum sjóði landsmanna og/eða sveitarfélaganna. Ljóst er, herra forseti, að hreyfing í þessa veru er víða komin af stað og hún er í raun og veru óumflýjanleg að okkar mati sem liður í því að viðurkenna í reynd þá grundvallar\-ákvörðun sem þegar hefur verið tekin að líta á leikskóladvöl eða leikskólanám sem fyrsta hluta hins skipulagða menntakerfis í landinu. Þess má geta að lokum, herra forseti, að í málefnasamningi núverandi meiri hluta í Reykjavík, Reykjavíkurlistans, er að finna umfjöllun um þetta efni þar sem vísað er í áttina að niðurfellingu leikskólagjalda. Ég vil, herra forseti, að lokinni umræðu leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Forseti vill áminna þingmenn um að ávarpa forseta rétt og minna á að nokkrar breytingar hafa orðið á skipan forseta og hér sitja bæði karlar og konur. Forseti vill áminna þingmenn um að taka eftir hvort það er herra eða frú forseti sem situr í forsetastóli.

Frú forseti. Ég tek undir með 1. flm. þessarar tillögu að það er komin hreyfing á þessi mál. Það er nauðsynlegt að ræða þau og það er nauðsynlegt að taka upp viðræður og leiða það til lykta hvert hlutverk leikskólans á að vera og hvort fyrsta skólastigið hefjist í leikskólanum eða ekki. Þegar ég hlýddi á ræðu hv. þm. var ég að hugsa um hversu leikskólinn og málefni hans voru drjúgur þáttur í starfi mínu í félagsmálunum í Kópavogi á sínum tíma meðan leikskólinn var í meginatriðum skilgreindur sem félagslegt úrræði og samtvinnaður öðrum félagslegum úrræðum bæjarfélagsins. Jafnframt að það voru talsverðar deilur uppi þegar hreyfing komst á um að flytja leikskólann undir menntakerfið og skilgreina leikskólann þar með sem skóla og starfsstéttirnar, sem áður höfðu verið nefndar fóstrur, sem leikskólakennara. Því má segja að þegar þessar breytingar voru gerðar þá var hafin sú leið sem ekki hefur leitt okkur fram um veg, leikskólinn er nefnilega enn þá úrræði sveitarfélagsins. Enn þá er leikskólinn niðurgreiddur af sveitarfélaginu en að uppistöðu, eins og hér kom fram, kostaður af foreldrum og það hefur ekki verið skilgreint hvort leikskóli skuli í raun verða fyrsta skólastigið og hvort hann sé alfarið verkefni sveitarfélags eða hvort ríkið komi þar að. Þess vegna er ég afskaplega hlynnt þeim markmiðum sem hér eru sett og því að þessi mál verði rædd. Þá komum við að öðru. Sveitarstjórnarmenn eru afskaplega ósáttir með sinn hlut í samskiptum við ríkið hvað varðar tekjur sveitarfélaga og verkefni. Það virðist sem það sé alveg sama þegar maður ræðir við sveitarstjórnarmenn hvort það eru samflokksmenn ríkisstjórnarinnar eða ekki, menn segja bara að verkefni sveitarfélaganna séu of mikil og þung miðað við óbreytta tekjustofna og sveitarfélögin eigi fullt í fangi með sín lögbundnu verkefni og brýnasta málið sem þurfi að fara í sé endurskoðun á verkefnum og tekjustofnum. Og þeir sveitarstjórnarmenn sem eru mjög áfram um að taka að sér frekari verkefni, svokölluð nærverkefni frá ríkinu, eru svo hræddir vegna reynslunnar af grunnskólanum og þeirra þungu verkefna og kostnaðar sem af þróun þeirra mála hefur orðið hjá sveitarfélögunum. Þess vegna mun ekki komist hjá því ef sveitarfélögin ætla að taka á sig þennan þátt, þ.e. skólastig leikskólans, að þau verði annaðhvort að fá stuðning frá ríkinu eða gjörbreytta tekjustofna. Mér er þetta mál sem hér er rætt ekki ókunnugt. Í tvennum sveitarstjórnarkosningum hafa slíkar tillögur verið bornar fram í Kópavogi af mínum flokki þar og sú tillaga byggðist á að byrjað væri á elsta leikskólastiginu, fjórir tímar í upphafi skilgreindir sem skólastig og byrjað á efsta árganginum. Þetta var reiknað út í Kópavogi og talið að miðað við barnafjöldann þar mundi kosta um 30 millj. á ári að framkvæma þessa tillögu, þó ekki meira en það, að gera öllum börnum í elsta árgangi kleift að vera í leikskóla í fjóra tíma sem væru skilgreindir sem fræðslustig. Hér var nefnt hver væri ályktun leikskólakennara í þessu efni og það má lesa um leikskólastefnu Félags leikskólakennara á ki.is, vef Kennarasambandsins, og þar er lagt til það framtíðarmarkmið að sex tímar verði skilgreindir sem kennsla, fræðsla, uppeldi, hvað svo sem við viljum flokka undir það, og það sem börnin mundu vera umfram í leikskólanum væri þá eitthvað sem þyrfti að skilgreina. Það væri sem sagt leikur, gæsla, en sex tímar væru það hámark sem hægt væri að bjóða þessum aldurshópi upp á sem beina kennslu eða fræðslu. Þarna er svipuð hugsun uppi hjá Félagi leikskólakennara og okkur í Samfylkingunni í Kópavogi sem bárum fram þessa tillögu í kosningunum, og ég tek undir það sjónarmið sem kemur fram hjá Félagi leikskólakennara að það eru beinlínis mannréttindi barna að fá að vera í leikskóla og fá að taka þátt í því sem þar er boðið upp á, fræðslu, kennslu og samvistir og örvun sem felst í því að vera með öðrum börnum við þær aðstæður sem leikskólinn býður upp á. Og íslenski leikskólinn er frábært stig í fræðslu og umönnun barna, frábært. Auðvitað yrði það þannig, ef leikskólinn verður skilgreindur að hluta sem skólastig, hvort sem það eru fjórir tímar eins og menn lögðu til sem byrjunarskref í Kópavogi eða sex tímar sem Félag leikskólakennara leggur til, að greitt yrði fyrir viðbótartíma fyrir þau börn sem þurfa að vera lengur. Það virðist hugsunin á báðum stöðum. Þá ætla ég líka að leyfa mér að nefna að það getur líka verið að við komum innan tíðar að því hvað hægt sé að bjóða börnum upp á margar klukkustundir í leikskóla og gæslu. Það hefur aukist að báðir foreldrar séu á vinnumarkaði, ungir foreldrar séu á framabraut. Í nýja kerfinu þar sem fólk er ráðið til starfa til að skila ákveðnu verkefni og það er ekki skilgreint hversu langur vinnudagurinn er og hefðbundið er að sá vinnudagur sé allt of langur, það þýðir að vinnudagur barns í leikskóla er líka allt of langur. Þetta þarf að skoða og það þarf að skilgreina öll þessi mál og þess vegna vil ég koma hér og lýsa yfir stuðningi mínum við að Alþingi skoði þessi mál og við hefjum umræðu um afskaplega þýðingarmikið mál sem þarf að hafa framgang og sem ég er sannfærð um að er bara tímaspursmál hvenær hefur framgang vegna þess að það er búið að taka fyrsta skrefið, nefnilega að ákveða að leikskóli sé skóli og fræðslan þar sé hjá leikskólakennurum.

Hæstv. forseti. Leikskóli er samkvæmt lögum fyrsta skólastigið í íslensku skólakerfi þar sem megináhersla er lögð á menntun í gegnum þroskandi leiki og starf. Starfið í leikskólanum er mjög víðtækt. Það gengur út á hreyfingu, málrækt, myndsköpun, tónlist, náttúru og umhverfi, menningu og samfélag eins og lesa má í aðalnámskrá fyrir leikskóla sem gefin var út af menntmrn. árið 1999 og er sannarlega hið merkasta plagg sem segir nánar frá uppeldisstefnunni sem leikskólum á Íslandi er gert að fylgja. Í leikskólanum er lagður grunnur að skólagöngu einstaklinganna og því má segja að leikskólinn sé sjálfsagður undirbúningur undir lífið sjálft og þess vegna, eins og hv. seinasti ræðumaður, Rannveig Guðmundsdóttir, sagði hér á undan mér, mannréttindi barna. Það eru sjálfsögð mannréttindi barna að fá að stunda nám í leikskóla og leikskólinn er hluti af hinu almenna skólakerfi okkar og er sem slíkur að verða óaðskiljanlegur frá öðrum skólastigum. Gjaldfrír leikskóli er ekki bara kjarabót, eins og hv. 1. flm. þessarar tillögu vék að í ræðu sinni áðan, því hann stuðlar líka að jafnrétti til náms sem er ekki síður mikilvægt að hafa í huga. Hugmyndin er nútímaleg og hún er að ryðja sér til rúms í sveitarfélögum hér á landi sem og víða í nágrannalöndum okkar vegna þess að hún er í takt við nýja tíma, tíma þar sem menntun barna er höfð að leiðarljósi við þjóðfélagsuppbyggingu í þjóðríkjum um allan heim, og hugmynd af þessu tagi þykir vera þess eðlis að haldgóð menntun og aukin menntun skipti sköpum um velferð þjóða. Það er þess vegna ekki ólíklegt að þau skref sem verið er að stíga á Norðurlöndunum í þessu efni verði á endanum fyrirmynd fyrir aðrar þjóðir sem eflaust eiga eftir að horfa til þeirra skrefa sem hér er verið að taka. Í hugum okkar flutningsmanna þessarar tillögu eiga börn rétt á að vera í leikskóla eins og ég sagði áðan og þess vegna er afar brýnt að uppbygging skólakerfisins og menntakerfisins almennt gangi út frá því að börn eigi þess kost að sækja leikskóla, þeim sé gert það kleift. Og eins og vikið hefur verið að í ræðum þeirra þingmanna sem hér hafa talað, þá er Vinstri hreyfingin -- grænt framboð ekki að finna upp hjólið í þessum efnum því stefna Félags leikskólakennara gerir ráð fyrir því að öllum börnum sé gefinn kostur á leikskóladvöl og það hefur skilgreint sína stefnu út frá ákveðnum markmiðum og framtíðarmarkmiðið er að sex tíma dvöl í leikskóla verði skilgreint sem nám og hluti af hinu almenna skólakerfi. Nú þegar er staðan sú að u.þ.b. 90% allra barna á leikskólaaldri er með pláss á leikskóla og maður spyr sig óneitanlega: Hverjir eru þá í hópi þeirra 10% sem ekki nýta sér þjónustu leikskólanna? Um það eru til ýmsar vísbendingar og þar má til að mynda nefna nýja Íslendinga og fólk sem ekki hefur þær ráðstöfunartekjur að það telji sig hafa ráð á að senda börnin sín í leikskóla. Þetta er auðvitað afar alvarleg staðreynd því það má halda því fram með góðum rökum að sá félagslegi þroski sem börn öðlast við dvöl á leikskóla geti skilið á milli feigs og ófeigs þegar farið verður að stíga erfiðu sporin í grunnskólanum. Þannig að það er kannski hægt að hugsa sér að girt verði fyrir þann félagslega vanda sem börn eiga oft við að etja í grunnskólanum með því að þau eigi kost á leikskóladvöl fyrr á skólastiginu. Í dag eiga sem sagt níu af hverjum tíu af börnum á Íslandi þess kost að stunda nám í leikskólum landsins. Það yrði foreldrum þessara barna stórkostleg kjarabót að gera leikskólann gjaldfrían. T.d. greiða hjón með tvö börn á leikskóla u.þ.b. 50 þús. kr. á mánuði fyrir börnin tvö og því eru árlegar heildargreiðslur 600 þús. kr. eða tillaga af þessu tagi mundi jafngilda því að launahækkun þessara foreldra yrði u.þ.b. 1 milljón þegar tillit er tekið til skattgreiðslna, ef gengið er út frá því að báðir foreldrar hafi laun yfir skattleysismörkum. Þannig yrði þetta ekki síst kjarabót fyrir hjón eða fólk í sambúð þótt auðvitað yrði þetta líka kjarabót fyrir alla þá sem hafa börn á leikskóla. Í umræðum um þetta þurfum við líka að hafa í huga að leikskólinn er menntastofnun en ekki félagslegt úrræði fyrir vinnandi fólk eins og getið var um í ræðum á undan. Í leikskólanum fer fram markviss kennsla í gegnum leik og starf þar sem börn eru búin undir frekara nám í grunnskóla. Þau börn sem ekki eiga þess kost að nýta sér það nám sem þar er í boði fara margs á mis eins og ég gat um áðan varðandi félagslegan þroska. Af þessum ástæðum og öðrum sem tíundaðar hafa verið í þessum umræðum er brýnt að tryggja það að allir hafi jafnan aðgang að leikskólunum óháð efnahag foreldra. Við værum þá mögulega að styrkja einstaklingana í samfélaginu og sjá til þess að grunnurinn undir þroska þeirra sé þannig lagður að þau eigi auðveldara með eða meiri líkur séu á að þau eigi auðveldara með að fóta sig í lífinu þegar fram líða stundir. Það hefur verið vikið að því hér hvernig Reykjavíkurborg hefur komið sínum málum fyrir í þessum efnum en það er nú þannig að árið 1994 voru einungis 30% rýma í leikskólanum í Reykjavík heilsdagsrými en nú er svo komið að u.þ.b. 80% leikskólarýma í Reykjavík eru orðin heilsdagspláss og það segir auðvitað talsvert til um þörfina en það segir líka talsvert til um hvað við höfum tekið stór skref til framfara í þessum efnum á síðustu árum. Það hefur nánast verið lyft grettistaki í þessum efnum þar sem það þykir orðið sjálfsagt mál að börnin eigi kost á leikskóladvöl a.m.k. frá tveggja ára aldrei hér í Reykjavík og flest sveitarfélög í kringum okkur og vítt og breitt um landið hafa tekið svipaða stefnu og Reykjavík hefur gert og nú leggja sveitarfélög vítt og breitt ofurkapp á það að standa vel að leikskólunum. Það er nauðsynlegt eins og hér hefur verið getið að ríkisvaldið axli sína ábyrgð í þessum efnum. Þetta er samkvæmt lögum skilgreint fyrsta skólastigið og það er lögum samkvæmt á ábyrgð ríkisvaldsins að þegnarnir njóti menntunar og það er bara þetta skref sem við eigum eftir að stíga, að sjá til þess að ríkisvaldið axli sína ábyrgð á leikskólastiginu á sama hátt og það hefur gert á grunnskólastiginu. Ég held að hér sé búið að fara yfir flest meginatriðin í þessum efnum og það verður spennandi að sjá hvernig hv. félmn. þingsins fjallar um þetta mál og hvaða viðhorf koma þar fram en ég óska þess sannarlega að þessi tillaga fái öflugt brautargengi í þinginu.

Virðulegi forseti. Í kosningabaráttunni tók Frjálsl. undir sjónarmið ASÍ sem fram komu í skýrslunni Velferð fyrir alla. Í umræddri skýrslu ASÍ voru leiddar sterkar líkur að því að nokkuð hátt hlutfall barnafólks byggi við kröpp kjör. Tillögur ASÍ voru m.a. fólgnar í að draga úr gjaldtöku vegna skólagöngu barna. Þá voru ýmis dæmi til tekin, m.a. lagt til að dregið yrði úr kostnaði vegna íþróttastarfs til þess að munur á kjörum foreldra bitnaði ekki á börnum. Í ljósi þess að Frjálsl. tók heils hugar undir stefnu ASÍ í kosningabaráttunni í vor erum við að sjálfsögðu samþykk því að þessi tillaga Vinstri gr. verði vandlega skoðuð, enda er hún í anda tillögu okkar um sérstakan skattafslátt til barnafjölskyldna. Virðulegi forseti. Á föstudaginn vorum við upplýst um að nóg yrði til af peningum árið 2007, 20 milljarðar. Okkur þykir vel koma til greina að hluta þeirra verði varið til barnafjölskyldna og þess vegna eigi að skoða vandlega hvort ekki komi til greina að styrkja barnafjölskyldur með börn á leikskólum. Mér finnst að hæstv. félmrh. ætti einnig að skoða málið og fara yfir það. Hann gæti híft sig upp á þessu máli en hann hóf starf sitt á að ráðast á atvinnuleysingja og taka af þeim þriggja daga bætur þrátt fyrir að flokksþing Framsfl. hefði samþykkt að hækka atvinnuleysisbætur. Ég ítreka að það er vel þess virði að skoða þetta mál og við munum veita því brautargengi.

Hæstv. forseti. Þetta þingmál er til marks um forgangsröðun Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Formaður flokksins er 1. flm. þessarar þáltill. en jafnframt eru allir þingmenn flokksins meðflytjendur. Þetta var eitt af megináherslumálum okkar í nýafstöðnum alþingiskosningum og er táknrænt að við leggjum fram mál sem miðar að því að styrkja undirstöður fjölskyldunnar. Eins og hér hefur verið gerð grein fyrir gerir þessi þáltill. ráð fyrir því að skipuð verði nefnd sem fái það verkefni að undirbúa og annast viðræður við sveitarfélögin um átak þeirra og ríkisins í að gera leikskóladvöl gjaldfrjálsa í áföngum. Sem betur fer hafa verið stigin nokkur skref til framfara gagnvart fjölskyldufólki á undanförnum árum. Þar er merkast að telja stofnun Fæðingarorlofssjóðs sem ég tel eitt mesta framfaraspor sem stigið hefur verið á liðnum árum. Árangurinn er þegar að koma í ljós. Feður nýta í ríkari mæli en gert hafði verið ráð fyrir rétt sinn til töku fæðingarorlofs. Þetta tel ég mjög til góðs. Þegar fram líða stundir sé ég fyrir mér að rétturinn til fæðingarorlofs verði lengdur og taki til fyrstu tveggja ára barnsins. Að mínum dómi er mjög vafasamt að reyna að keyra mjög ung börn inn í vinnuferli hinna fullorðnu. Þar þarf sveigjanleika þar sem lítil börn geta ekki unnið átta stunda vinnudag eins og við hin fullorðnu gerum. Þarna mætti hugsa sér samspil milli lengra fæðingarorlofs og styttingar vinnudagsins. Hitt framfaramálið sem við viljum vinna að á þessum vettvangi er styrking leikskólans, að styrkja fyrsta skólastigið. Þetta er liður í því. Við viljum ekki einungis horfa á þetta sem kjarabót fyrir barnafjölskylduna, sem það vissulega er. Við lítum einnig á þetta sem lið í að styrkja fyrsta skólastigið. Við viljum endurskoða tekjustofna ríkis og sveitarfélaga. Það er ljóst að sveitarfélögin munu ekki að óbreyttu rísa fjárhagslega undir því átaki sem við gerum ráð fyrir. Við viljum reyndar framkvæma þetta í áföngum, en við gerum tillögu um að tekjustofnar sveitarfélaganna verði styrktir, m.a. með það fyrir augum að styrkja þetta fyrsta skólastig. Augljóst er að þetta er mikið kjaramál fyrir fjölskylduna. Fjölskyldur greiða um 30 þús. kr. fyrir leikskólavist barna sinna, iðulega 50--60 þús. kr., fjölskyldur með börn á unga aldri. Fyrir fjölskylduna er mikið hagsmunamál að þessi þáltill. fái jákvæða afgreiðslu í þinginu.

Frú forseti. Við hv. þingmenn búum við það ánægjulega vandamál að þurfa að taka eftir kyni hæstv. forseta. Það var ekki þannig á síðasta kjörtímabili. Þá gat maður alltaf sagt ,,herra forseti``. Ég ætla að vona að frú forseti sýni mér mildi ef mér skyldi verða á að hrasa á tungunni. Frú forseti. Við ræðum hér um till. til þál. um gjaldfrjálsa leikskóla. Manni verður hugsað til þess hversu mikil breyting hefur orðið síðustu 30--40 árin í þeim efnum, þar sem börn fara sífellt yngri að heiman ,,til vinnu``, eins og menn hafa sagt, bæði hjá leikskólum og dagmæðrum. Þess eru jafnvel dæmi að börn fari að heiman allt niður í sex mánaða. Nú veit ég ekki um aðra hv. þingmenn en mín reynsla af uppeldi barna er sú að þau vilji ekki fara að heiman ef þau eru yngri en þriggja ára. Um þriggja ára aldur verður reyndar dálítil breyting á, þá vilja þau fara að skreppa í heimsókn og þá virðist kominn hjá þeim ákveðinn þroski til að takast á við önnur verkefni en þau sem eru innan heimilisins. Mér finnst þess vegna dálítið undarlegt að í þessu frv. er hvergi minnst á litlu börnin --- þessi sex mánaða, átta mánaða og eins árs, eins og hálfs árs --- en reyndar gat hv. þm. Ögmundur Jónasson um einmitt þetta vandamál í ræðu sinni áðan. Ég hef séð mörg dæmi þess í leikskólum sem börnin mín hafa sótt að sum börn eru afskaplega ósátt við að fara að heiman, jafnvel allt upp undir þriggja ára aldur og gráta stöðugt, eða grenja eins og kallað er, allan daginn og eru til mikilla leiðinda fyrir starfsfólk leikskólans. Ég held að við þurfum að taka þetta með í reikninginn og ekki tala endilega um mannréttindi til handa börnum. Mér finnst að það þurfi líka að spyrja hvað þau vilja. Ég hugsa að margt barnið mundi frekar vilja vera innan kunnuglegra veggja heimilisins en að fara út í hinn stóra heim, alla vega meðan það er yngra en þriggja ára. Ég hef velt því fyrir mér, þar sem sveitarfélagið borgar sennilega um 50 þús. kr. með hverju barni, að foreldranir fái ávísun sem því nemur og geti ráðstafað þeim peningum skattfrjálst, eins og er í dag því að þessi hlunnindi eru ekki skattskyld. Þetta er reyndar hugmynd sem Sjálfstfl. hafði í Reykjavíkurborg en var því miður púuð niður, aðallega vegna þess að menn ætluðu að skatta þetta sem þó er skattfrjálst í dag. Foreldrarnir gætu síðan valið hvort þeir vildu senda börnin í leikskóla eða ekki. Ef maður tekur inn í dæmið samband fæðingarorlofs --- sem ég tek undir að er eitt stærsta skref sem stigið hefur verið og þá aðallega til jafnari launa eins og er að koma í ljós með síðustu launakönnunum --- foreldraorlofs, sem er heimild foreldra til að taka sér orlof launalaust, og greiðslu sveitarfélags tel ég mig geta reiknað, reyndar lauslega, að hjón með eitt barn gætu verið heima fyrstu þrjú árin, unnið hálfan daginn hvort allan tímann og samt verið nánast eins sett fjárhagslega. Barnið getur verið heima allan tímann fyrstu þrjú árin og ef þetta yrði almennt tekið upp þá minnkaði þörf sveitarfélaga til að útvega leikskóla fyrir þessi ungu börn og biðlistar mundu hverfa hjá eldri börnunum. Þá yrði nægt pláss. Þetta finnst mér þurfa að skoða svo að foreldrar geti valið. Það er líka þannig að foreldrar sem eiga kannski þrjú börn á leikskólaaldri eru að fá styrk upp á 150 þús. kr. skattfrjálst. Það eru bara ekkert voðalega margir einstaklingar sem hafa þær tekjur eftir skatt. Ég hugsa að margar fjölskyldur og alveg sérstaklega fjölskyldur með lítil börn væru fjárhagslega miklu betur sett með þessa niðurgreiðslu sveitarfélagsins sem ávísun, sem þau geta annaðhvort leyst út eða notað til að greiða fyrir barnið á leikskóla. Menn gætu þá valið leikskóla. Þetta gefur líka möguleika á því að leikskólar yrðu einkavæddir. Sem ég tel mjög þarft. Með samkeppni milli leikskóla mundi t.d. detta niður hið furðulega fyrirbæri sem rústar reglulega heimilum í landinu, þ.e. starfsdagar og foreldraviðtöl. Menn leyfa sér að loka þessum þjónustustofnunum sem veldur mikilli óreiðu og krefst mikillar skipulagningar hjá barnmörgum fjölskyldum. Oft kemur þetta sitt á hvað hjá börnum á skólaaldri og börnum á leikskólaaldri. Þar er ekkert samband á milli. En ég vil að þetta tilefni verði notað til að menn skoði möguleikann á að taka upp beingreiðslur, styrk sveitarfélagsins sem yrði skattfrjáls samkvæmt lögum og foreldrarnir gætu síðan valið hvort þeir sendu börnin í leikskóla eða ekki. Þetta gæti t.d. gilt upp að 3--4 ára aldri. Ég tek undir það með mörgum hv. þm. að leikskólinn hefur menntagildi fyrir eldri börnin. Ég fellst ekki á að það gildi um yngstu börnin. Ég held að það sé alltaf best fyrir þau að foreldrarnir ali þau upp.

Frú forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið. Ég hlýt auðvitað að byrja á því að biðjast hér afsökunar og fyrirgefningar á yfirsjón minni, þeirri að sitja fastur í gömlu fari og ávarpa forseta sem um karl væri að ræða, en ég hef það mér til afsökunar, og þó ekki, ekki til afsökunar, en kannski er skýringin sú, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal impraði hér á, að á síðasta kjörtímabili þurftu menn ekki að hugsa um þetta mikið og reyndar allt of sjaldan á þeim 20 árum sem ég hef verið hér. Langoftast hefur ávarpið ,,herra forseti`` átt rétt á sér í bókstaflegum skilningi. Ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið og undirtektir við þessa tillögu. Margt hefur borið á góma í samhengi við hana sem eðlilegt er. Menn hafa rætt um málið sem lið í skólahaldi í landinu, sem lið í jafnrétti, sem kjarabót og síðan hefur talsvert verið rætt um þetta í samhengi við stöðu mála á vinnumarkaði, hvað varðar fæðingarorlof og annað í þeim dúr. Það á allt saman rétt á sér, að sjálfsögðu. Varðandi gæði þess starfs sem fram fer í leikskólunum og þær gríðarlegu framfarir sem þar hafa orðið á skömmum tíma komu mjög góð sjónarmið fram í umræðunni. Ég held að það sé ekki ofmælt að þar hafi nánast verið lyft grettistaki á síðustu 10--20 árum, einkum í því hvernig menn nálgast þessa hluti í dag. Það hefur verið virkilega ánægjulegt að kynnast því metnaðarfulla starfi sem þarna er unnið. Ég hygg að margir hv. alþm. þekki til þess af eigin raun eftir að hafa haft börn sín á leikskólum þó að nokkuð sé um liðið síðan flestir voru á aldri til þess að njóta þess sjálfir þó að örugglega séu einhverjir hér sem það hafa gert. Ég get a.m.k. sagt út frá minni reynslu sem foreldris, eftir að hafa haft börn, eitt eða fleiri, á leikskólum samfellt í, hygg ég, ein 16 ár, að reynsla mín er sú að þarna sé unnið frábært starf og hafi verið jafnt og þétt að eflast, sérstaklega sá hlutinn sem lýtur að leikskólanum sem menntastofnun. Það er auðvitað hægt að hugsa sér, eins og hér hefur borið á góma, ýmsa áfangaskiptingu í þessu verkefni. Ég nefndi það í framsöguræðu minni að viss tímafjöldi á dag gæti verið liður í því að innleiða þessa kerfisbreytingu í áföngum eins og síðan margir hv. þm. hafa nefnt. Út frá sjónarhóli fræðslu- og uppeldishliðar málsins má sjálfsagt nálgast það þannig að einhver tiltekinn tímafjöldi sé þá fullnægjandi og foreldrarnir geti síðan greitt fyrir afganginn, hvort sem það væru 6 tímar án gjaldtöku og síðan tveir, þrír í viðbót ef svo bæri undir sem menn greiddu þá fyrir. Ef við hins vegar nálgumst málið frá hinni hliðinni og lítum til þeirrar staðreyndar að í yfirgnæfandi meiri hluta tilfella eru báðir foreldrar útivinnandi og í fullu starfi sjáum við að þar með er 8,5--9 tíma dvöl barnsins á leikskóla eða í einhvers konar annars konar dagvistun einfaldlega sú staðreynd lífsins sem við þurfum að ganga út frá. Við getum rætt og rökrætt um uppeldislegar hliðar málsins og hvað væri æskilegt í hinum fullkomnasta heimi allra heima í þessum efnum, að foreldrar gætu verið mun meira samvistum við börn sín, lengur heima eftir fæðingu o.s.frv., en veruleikinn er sá sem hann er. Og ég held að við verðum að skoða leikskólann út frá því samfélagi sem við finnum okkur í. Það sem ég mundi sérstaklega telja að þyrfti að þróast er fæðingarorlof, foreldraorlof, bæði lengd þess og sveigjanlegur réttur til töku sem yrði stilltur af í takt við síðan það framboð á leikskóladvöl sem menn sæju fyrir sér og ættu rétt á. Víða í nágrannalöndunum er þetta þannig að fæðingarorlof er a.m.k. eitt ár og réttur til töku þess er mun sveigjanlegri en hann er hér þannig að a.m.k. í Svíþjóð geta menn dreift fæðingarorlofinu að einhverju leyti allt upp að 7 ára aldri barns og m.a. er það hugsað til að auðvelda foreldrum aðlögun í áföngum við að fara út á vinnumarkaðinn að venja börn sín við dvöl á leikskóla og annað í þeim dúr. Mjög gjarnan mætti saman fara þróun þar sem réttur foreldra til gjaldfrjáls leikskólanáms væri aukinn, þar sem fæðingarorlofið lengdist, þar sem sveigjanleiki til töku fæðingarorlofs væri aukinn og síðast en ekki síst auðvitað vinnuvikan stytt. Það er staðreynd sem þýðir ekkert annað en að horfast í augu við eins og er að Ísland sker sig úr í öllum samanburði norrænum á vinnumarkaði hvað varðar miklu lengri vinnuviku hér en nokkurs staðar annars staðar og nemur hann mörgum klukkustundum á viku hverri. Frú forseti. Einhver ræðumanna fyrr í umræðunni tók svo til orða að þetta mál mundi sækja á og ég tek svo sannarlega undir það. Ég er algerlega sannfærður um að það er aðeins tímaspursmál hvenær þróun í þessa átt sem tillagan gerir ráð fyrir hefst. Það er kannski meira tímaspursmál hvenær þetta fer af stað. Málið mun vinna fyrir sig sjálft og ég held að það sé gleðilegt og gaman þegar við eigum hér erindi í ræðustólinn og notum tímann til þess að ræða einhver þau mál sem við getum vonandi öll verið sammála um að horfa til framfara, fela í sér umbætur, eru uppbygging í velferðarsamfélagi okkar því að allt of oft er það hlutskipti okkar að ræða breytingar í aðra átt, standa hér í einhvers konar vörn fyrir þó það sem áunnist hefur á umliðnum árum vegna þess að auðvitað er líka sótt að ýmsu sem flokkast undir félagsleg réttindi fólks í þessu landi. Því miður er það þannig. Niðurskurðarhnífurinn blikar iðulega á lofti og ýmsar kerfisbreytingar eru líka pólitísks eðlis og a.m.k. ekki endilega þannig að við, sum hver, teljum þær til framfara. Sem sagt, frú forseti, ég þakka svo þessa umræðu og vona að málið fái brautargengi. Við viljum sýna okkar einbeitta vilja í þeim efnum, m.a. með því að hafa þetta okkar fyrsta þingmál á þessum vetri þannig að varla verði þá borið við tímaskorti og málið fái ekki framgang, heldur komist til umsagnar og ég er sannfærður um að þær munu vinna með málinu. Við finnum mjög víða að það mætir skilningi og fyrir því er mikill hljómgrunnur að tekin verði skref í þessa átt.

Frú forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat þess að sá veruleiki sem við værum með í því þjóðfélagi sem við lifðum í væri að allt fólk ynni almennt úti, báðir foreldrar. Ég vil benda hv. þingmanni á að Alþingi mótar samfélagið sem við lifum í og t.d. hefur ákvörðun um fæðingarorlofið haft gífurleg áhrif á samfélagið. Nú taka karlmenn í síauknum mæli fæðingarorlof sem þeir gerðu ekki áður og það er mikil breyting sem hefur valdið t.d. því að launamisrétti er að minnka á landsvísu, ekki bara hjá VR, og það hefur sem sagt breytt þjóðfélaginu. Auk þess er vaxandi skilningur hjá atvinnulífinu á fjölskylduhögum starfsmannanna þannig að fyrirtæki eru í síauknum mæli að taka tillit til fjölskylduhags starfsmanna. Ég get alveg séð fyrir mér að atvinnulífið í framtíðinni byði upp á það að fólk ynni meira hálfan daginn, faðirinn fyrir hádegi, móðirin eftir hádegi o.s.frv. Þetta kostaði auðvitað skipulagsbreytingu en þá gætu þau nefnilega tekið fæðingarorlofið saman, hálft fæðingarorlofið hvort. Það er nefnilega heimild fyrir því í lögunum. Líka fyrir foreldraorlofi og ef til kæmu greiðslur sem samsvara niðurgreiðslum á barnaheimilunum sem sveitarfélögin inna af hendi í dag, skattfrjálst, gerðist það að þau gætu verið fyrstu þrjú árin heima hjá barninu. Ég held að það yrði barninu mjög til góða. Það er ekkert sniðugt að vera 9 mánaða og vera sendur út í heim til dagmóður eða á leikskóla. Maður er ekki nógu gamall til þess.

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að auðvitað hefur Alþingi og löggjafinn ýmis áhrif á mótun samfélagsins með sinni laga- og reglusetningu, með fjárveitingavaldinu og því hvernig tekna er aflað og gæðunum skipt. Þetta mál er auðvitað talandi dæmi um það. Að sjálfsögðu erum við að flytja þingmál sem við trúum að hafi jákvæð áhrif á samfélagið. Við teljum að það geri samfélagið fjölskylduvænna. Við teljum að þetta sé allt í senn, eins og hér hefur komið fram, uppeldislegt og menntunarlegt framfaramál, kjarabót til handa þeim fjölskyldum í landinu sem þarf að búa betur að og þetta sé liður í auknu jafnrétti og jöfnuði í samfélaginu. Ég held að við getum öll verið sammála um það að við vildum gjarnan sveigjanlegra ástand hér í landinu þannig að foreldrar gætu, eftir því sem þau sjálf vilja og kjósa, eytt meiri tíma með börnum sínum, hvort sem það gerist í formi hlutastarfa framan af á meðan verið er að sinna barnauppeldi, að þau geti verið lengur heima eftir fæðingu eða að það gerist einfaldlega á lengri tíma með styttri vinnuviku sem væri auðvitað mjög æskilegt. Það er enginn vafi á því að hin langa vinnuvika hér og þessi harða keyrsla á það að báðir foreldrar, þó að við tölum bara um þær fjölskyldur sem þar eiga í hlut, ekki bara fari út að vinna strax eftir að lágmarksfæðingarorlofstímanum lýkur heldur vinni fullan og mjög langan vinnudag. Sá er veruleikinn. Og ef leikskólinn er ekki til staðar með sín úrræði eins og ástandið er í dag er langlíklegast að börnunum sé þá komið fyrir með einhverjum öðrum hætti hjá dagmæðrum eða jafnvel að þau séu keyrð endanna á milli til að koma þeim í dvöl hjá ættingjum eða eitthvað annað í þeim dúr. Þá held ég að það að menn eigi kost á og rétt á gjaldfrjálsri leikskóladvöl sé tvímælalaust mikið framfaraspor samanborið við það sem við stöndum frammi fyrir í dag og ég tel að hafi komið rækilega fram í þessari umræðu og í undirtektum þeirra hv. þm. sem hafa tekið jákvætt í tillöguna.

Frú forseti. Ég tel að samfélagið og atvinnulífið sé miklu sveigjanlegra en hv. þm. gerir ráð fyrir. Það er bæði hægt að skipta vinnu milli fólks með hlutastörfum og það er líka hægt að taka upp fjarvinnslu í auknum mæli. Foreldrar gætu unnið heima jafnframt því að gæta barns sem sefur meiri hluta dagsins, ungbarn t.d., og það mætti líka gera leikskólana miklu sveigjanlegri en þeir eru í dag. Þeir eru nefnilega mjög ósveigjanlegir. Af hverju skyldu þeir líka vera sveigjanlegir? Þeir hafa jú enga samkeppni. Ef leikskólinn væri einkavæddur eins og mögulegt væri, ef foreldrarnir fengju ávísun og gætu valið sér leikskóla, sérstaklega í stærri byggðakjörnum, yrði leikskólinn að sinna þessum viðskiptavinum sínum, sem eru foreldrarnir, í staðinn fyrir að loka bara eins og þeir gera í dag. Mörg önnur dæmi eru um ósveigjanleika leikskólanna. Við þurfum líka að skoða nám foreldra því að margir foreldrar eru í námi. Það er sem sagt spurningin um að bæði menntakerfið, þ.e. öll framhaldsmenntun, og atvinnulífið taki upp miklu meiri sveigjanleika og taki meira tillit til fjölskylduhags starfsmanna sinna eða nemenda þannig að við gætum komið upp manneskjulegra kerfi og þyrftum ekki að senda pínulítil börn að heiman.

Herra forseti. Það er nú ekki þannig, að mínu mati, að við höfum verið að rökræða um það hvort við séum með eða á móti því að senda ung börn að heiman. Það er rétt og skylt að taka umræður um það hvernig við teljum að samfélagið væri best og hvernig við viljum sjá það þróast, en ég held að við hljótum alltaf að þurfa að horfast í augu við veruleikann eins og hann er. Mannlegt samfélag er ekki þannig og eitt stykki þjóðfélag, að því verði svipt til með farsælum hætti út frá hugmyndum okkar um hvernig það ætti að vera, svona en ekki hinsegin. Veruleikinn er sá að afkoma allra venjulegra heimila í landinu leyfir ekkert annað en það að foreldrarnir vinni baki brotnu. Úr því að það gildir um kjarnafjölskylduna, gift fólk og sambúðarfólk, hvað þá um einstæðu foreldrana? Svona er veruleikinn, hv. þm. Pétur Blöndal, og ég get ekki deilt þeirri skoðun að mönnum séu allir vegir færir af því að þetta sé svo sveigjanlegt og það séu fjarvinnslumöguleikar eða hvað það nú er. Ég held að það sé ekki þannig í veruleikanum, því miður. Það er hins vegar hlutur sem við eigum að berjast fyrir og reyna að breyta að sjálfsögðu. Þar held ég, og nefni það enn einu sinni, að stytting vinnuvikunnar, án þess að það komi niður á kjörum fólks, sé þessi snara í hengds manns húsi sem eiginlega enginn þorir orðið að nefna á Íslandi í dag. Hér hefur þróunin verið í öfuga átt borið saman við það sem verið hefur í flestum nágrannalöndum. Vinnuvikan hefur verið að styttast, nema hér, þar sem hún hefur heldur lengst ef eitthvað er, ef við lítum til nokkurra ára meðaltals. Ég tel nú að leikskólinn reyni að vera eins sveigjanlegur og mæta þörfum foreldranna eins og hann getur og ég er ósammála þeirri gagnrýni sem hv. þm. setti hér fram um leikskólann, mér finnst hún ekki alveg sanngjörn. Foreldrar geta t.d. valið þann tíma sem börnin eru í leikskólanum, mælt í hálfum klukkustundum. Menn hafa val um það hvort börnin fái fæði í leikskólanum o.s.frv. Þannig að það er reynt, innan þeirra marka sem ég held að aðstæður leikskólanna bjóði þeim, að hafa þetta kerfi eins sveigjanlegt og gott og kostur er.