Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1) SK: Að sönnu gengur þetta frv. í rétta átt, en þar sem ég tel það ófullnægjandi og vil ekki láta líta svo út, sem ég geri mig ánægðan með það, greiði ég ekki atkv.

2) GÞ: Ég greiði ekki atkv. með sama fyrirvara og hv. 6. þm. Reykv.



Herra forseti! Eins og þskj. 228 ber með sér, er grg. með frv. þessu, en þar sem sú grg. er meira almenns eðlis um þetta mál, vil ég fara um frv. nokkrum orðum. Þetta er mikilsvert mál, sem legið hefir fyrir Alþingi áður, en ekki náð fram að ganga. Á síðasta þingi fékkst heimild samþ. um rafvirkjun í Laxá hjá Brúum í Þingeyjarsýslu. Ég vil nú leyfa mér að skýra frá nokkrum undirstöðuatriðum í þessu máli, svo að mönnum skiljist rökin fyrir óskum okkar. Ennfremur vil ég leggja fram kostnaðaráætlun um rafveituna. Ég hefi leitað upplýsinga hjá rafmagnseftirliti ríkisins, svo að tölurnar eru eflaust ábyggilegar. Fyrst vil ég benda á, að íbúatala Akureyrarkaupstaðar var í árslok 1936 4520, auk Glerárþorps, sem hafði 400 íbúa. Auk þess koma hér til greina 100 manns í Kristneshæli og bæjum þar í grennd, sem rafmagns njóta frá raforkustöð Akureyrar. Akureyri er að verða tiltölulega mesti iðnaðarbær landsins. ef hún er ekki þegar orðin það, svo að þörf hennar fyrir rafmagn er mikil. Líkur eru til, að iðnaður aukist þarna að miklum mun á næstunni. En á síðari árum hefir orðið tilfinnanlegur skortur á rafmagni þar á staðnum og í nágrenninu, og hefir þetta staðið bænum fyrir þrifum. Iðnaðarfyrirtæki bæjarins eru þessi: Klæðaverksmiðja, sútunarverksmiðja, frystihús, 2 skóverksmiðjur, tunnuverksmiðja, mjólkurvinnsluverksmiðja, 2 smjörlíkisverksmiðjur, nokkur vélaverkstæði, margar trésmiðastofur o. fl. Auk þess eru skammt frá Akureyri 3 síldarbræðsluverksmiðjur í Krossanesi, Dagverðareyri og á Hjalteyri. Er því auðsætt, að hér er um að ræða verulega þörf fyrir raforku, en með þeirri litlu stöð, sem nú er á Akureyri, er ekki unnt að fullnægja henni. Núverandi iðjufyrirtæki eru talin þurfa 1120000 kw. á ári, en þessi þörf vex hröðum skrefum. Efnahagur Akureyrar er mikið atriði í þessu máli. Talið er, að verðmæti húsa, lóða og landa á Akureyri hafi numið 11 millj. kr. í árslok 1936, en skattskyldar tekjur voru þá 1600 þús. kr. Eignir Akureyrarbæjar voru á þessum tíma 1924 þús. kr., en skuldir hans 1105 þús. kr. Þar af voru þó 133 þús. kr. skuldir við fyrirtæki bæjarins (höfn og rafveitu). Auk þess voru eignir hafnarsjóðs í árslok 1936 768 þús. kr., en skuldir hans 179 þús. kr. Eignir rafveitunnar voru á sama tíma 365 þús. kr., en skuldir 217500 kr. Skuldlausar eignir voru þannig í árslok 1936: Akureyrarbæjar kr. 819059, hafnarsjóðs Akureyrar kr. 589039,00 og rafveita Akureyrar kr. 147534,00, eða alls kr. 1555632.00. Eins og í grg. segir, þá var núv. rafveita Akureyrar reist árið 1922. Afl hennar var aðeins 330 hestöfl (á túrbínuása). Stöðin var byggð með það fyrir augum, að hún væri aðeins ljósastöð og þar að auki notuð lítilsháttar til smáiðju og suðu. Var það aðallega bundið við sumarið, því menn vissu fyrirfram, að vatnsmagn Glerár er af svo skornum skammti, þegar það er minnst í frostum á vetrum, að það gæti ekki gefið afl nema til ljósa, enda kom það brátt í ljós. Svo var bætt úr brýnustu þörfinni með því móti, að keypt var díselvél, 165 ha, og var svo til ætlazt, að hún væri aðeins notuð, þegar minnst væri vatnsrennslið, því hún myndi verða dýr í rekstri. En þarfirnar voru svo miklar, að hún hefir verið notuð sleitulaust allt árið um kring, og hrekkur þó ekki til. Þessi vél var keypt árið 1930. Á þessum 7 árum, sem síðan eru liðin, hefir komið í ljós, að hún dugir ekki, og þarf nú að bæta við, og það að verulegu leyti. Orkuframleiðsla stöðvarinnar hefir aukizt jafnt og þétt. Árið 1925 er hún 490 þús. kwst., en 1936 er hún 970 þús. kwsf. með 3320 klst. hagnýtingartíma mesta álags. Þetta eru þau undirstöðuatriði, sem ég vildi benda hv. þdm. á, svo að þeir geti áttað sig á því, hvernig þessu er háttað. Þá eru það hin atriðin, sem snerta þetta væntanlega verk, sjálf kostnaðaráætlunin. henni hafa þau útboð verið byggð, sem dagsett eru í okt. og ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að koma með nokkrar tölur. Það er þá fyrst: Stífla og inntak 77000 kr. 2. Þrýstivatnspípa úr tré, 690 m, löng 223000 kr. 3. Stöðvarhús með undirstöðum undir vélar 152000 kr. 4. Íbúðarhús fyrir stöðvarverði 20000 kr. 5. Vélar og tengivirki í orkuveri, ein vélasamstæða, 2000 hö. 231000 kr. 6. Háspennulína, 60,4 km. á einföldum tréstólpum, 340000 kr. 7. Aðalspennistöð við Akureyri, einn spennir 1 700 kw., 69000 kr. 8. Yfirumsjón, vextir á byggingartíma og ófyrirséð, um 25%, 277000 kr. Þetta verður samtals kr. 1388000.00. C undirbúningur og ýms kostnaður 112000 kr. Og þetta þá alls 1500000 kr. Nú er gert ráð fyrir, að orkuverið sjálft sé nægilegt með þessum einstæðu vélum, en byggt með það fyrir augum, að hægt sé að setja upp aðra vélasamstæðu, 2000 ha., en kostnaður við það er áætlaður 230000 kr. Nú er talið fullvist, að við að taka hvorttveggja nú í einu myndu sparast allt að 60–70 þús. kr. Og mér er kunnugt um, að rafveitustjórn Akureyrar hefir fallizt á að taka báðar vélasamstæðurnar í einu, bæði vegna sparnaðar og eins vegna hins, að vænta mætti, að menn fengju þarna rafmagn fyrir örlítið verð til upphitunar húsa. Og þegar aukakostnaður er ekki meiri en 230 þús. kr., þykir ekki hlýða annað en ráðust í þetta. Í þessum stofnkostnaði eru ekki teknar með aðgerðir á vegum og brúm vegna flutninga á efni og vélum til virkjunarinnar. Eins og ég gat um áðan er þetta langt frá Akureyri, allt að 74 km. Mestur hluti leiðarinnar er lagður þjóðvegur. Það er yfir tvær heiðar að fara. Vaðlaheiði og Fljótsheiði, en það má segja, að mestan tíma ársins sé þar góður vegur. Hann þarf þó dálitla aðgerð, sérstaklega tvær smábrýr. Auk þess er enginn vegur frá þjóðveginum og upp að gljúfrum í Laxá. Ef maður lítur á þennan stofnkostnað, hvernig hann skiptist eftir efniskaupum, farmgjöldum, vinnulaunum o. s. frv., þá er það þannig: Aðkeypt efni 550 þús. kr. Farmgjöld 47 þús. kr. Aðflutningsgjöld 44 þús. kr. Vinnulaun og verkstjórn 450 þús. kr. Flutningur á landi 20 þús. kr. Vaxtatöp og ýms kostn. 389 þús. kr. Þetta er alls 1½ millj. kr. Þá er rekstrarkostnaðurinn þriðja atriðið, sem er merkilegt, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, einnig koma þar með nokkrar tölur. Íbúatala á Akureyri var í árslok 1936 4520. Ef gera má ráð fyrir sama vexti og undanfarið, má reikna með 4600 íbúum í árslok 1938, eða að aukningin nemi árlega 40 manns. Í Glerárþorpi búa 400 manns og utan Akureyrar um 100 manns notenda. Þetta er samtals 5100 manns. Héraðið í kring er mjög blómlegt. Byggðin inn af Akureyri er 108 býli með 1100 íbúum, og hún mundi vafalaust vilja taka þátt í raforkunotkununni. og sama er að segja um kauptúnin, t. d. Dalvik, Hrísey og Hjalteyri, og að austan Svalbarðseyri. Auk þess gæti Húsavík komið til greina. Rafveitan þar er lítil, og þar sem þetta er upprennandi iðnaðarbær, mætti gera ráð fyrir, að hún vildi taka þátt í þessari rafveitu, a. m. k. sem kaupandi. Ef reiknað er með Laxárvirkjuninni, með 2000 hö eða 1350 kw. í mesta álagi, og auk þess Glerárraforkuverinu með allt að 250 kw., þá eru þetta alls 1600 kw. Og það gera 300 vött á mann í mesta álagi. Eftir reynslu hér á landi og einnig miðað við reynslu erlendis, má reikna með 49 kr. tekjum á hvern íbúa í kaupstöðum utan Reykjavíkur, þegar þátttaka hvers íbúa í mesta álagi orkuvers er orðin sem svarar ca. 300 vöttum. Sé reiknað með þessum tölum, þá er dæmið einfalt, og tekjur þessarar rafveitu af raforkusölu verða þá alls 5100X49=250000 kr., þegar stöðin er komin í fulla notkun. En þess er að gæta, að hér er reiknað með stærri stöð. Árleg útgjöld rafveitunnar áætlast þannig: 1. Til viðhalds á orkuveri, háspennulínu og aðalspennistöð, 1,4% af 1500 þús. - 21000 kr. 2. Til viðhalds innanbæjarveitukerfi Akureyrar samkv. áætlun Árna Pálssonar og K. Ottersteds 12000 kr. 3. Aukningar bæjarveitukerfis 20000 kr. 4. Gæzla og innheimta 57000 kr., alls kr. 110000,00. Þá yrðu eftir til að standa straum af stofnláni Laxárvirkjunarinnar, þeim lánum, sem hvíla á núverandi rafveitu og viðhaldi hennar, kr. 140000,00. Það má aðeins geta þess að lokum, að sú litla raforkustöð, sem við höfum á Akureyri (330 hö. á túrbínuása), gefur bænum nú með þessari díselvél 148 þús. kr. Við, sem til þekkjum þarna norður frá og vitum, hversu mikil þörf er fyrir meiri raforku í bænum, göngum að því vísu, að þetta sé ekki mjög áhættumikið, m. ö. o. teljum okkur trygga - með þeirri raforkunotkun, sem er í vændum - að geta staðið undir þessu láni. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta meir. Ég bygg, að ég hafi gefið þær beztu upplýsingar, sem fyrir hendi eru. Og ég vildi að lokum óska þess, að þetta þýðingarmikla mál fyrir Akureyri og stóran part af Norðlendingafjórðungi mætti mæta góðvilja og skilningi hv. þdm. Ég vil svo mælast til, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað, til 2. umr. og fjhn.



Ég vil benda hæstv. forseta á, að ekki er búið að útbýta brtt., sem landbn. hefir borið fram við frv. og ég hefði viljað lýsa með fáum orðum.

Forseti (JörB): Þetta mun vera rétt hjá hv. þm., og mun því bezt að fresta málinu um stund.



Meiri hl. landbn. hefir borið fram brtt. á þskj. 240, sem stendur í sambandi við breyt. þær, sem gerðar voru í hv. Ed. á þessu frv. Það voru ekki efnisbreyt., nema aðeins ein, þar sem Ed. hefir fellt niður b-lið 6. gr., eins og það var samþ. hér, þar sem segir svo, að umsækjandi um inntöku í bændaskóla skuli hafa unnið að almennum landbúnaðarstörfum a. m. k. tvö ár eftir tólf ára aldur. Meiri hl. landbn. vill taka þetta upp aftur og flytur um það brtt. En nefndin hefir bætt við þetta ákvæði og komið þar á móti Ed.: „Heimilt er skólastjóra að veita undanþágu frá þessu ákvæði, ef ástæða þykir til“. Ég tel þetta ekki svo mikið atriði, að vert sé að stofna neinu í hættu um málið fyrir það, með tilliti til þess, að það fái framgang nú. En meiri hl. landbn. gerir ráð fyrir, að þetta þurfi ekki að tefja framgang málsins, og vill því leggja til við d., að þessi brtt. verði samþ., og væntir þess, að Ed. gangi að frv. eins og það er með þessari brtt., þar sem þetta er sama brtt. og landbn. þeirrar d. bar fram.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Frv. það, sem hér liggur fyrir og flutt er að tilhlutun Framsfl., þarf ekki mikilla skýringa við fyrir hv. þdm. Þetta frv. er þegar mikið rætt og umtalað, bæði í blöðum og annarsstaðar og er auk þess ákaflega einfalt og auðskilið að formi og efni, þeim sem hafa lesið það. Ég verð að segja það, að mig undrar, hversu sumir skýrendur þessa frv. hafa getað fengið mikið út úr því, frekar en þar standa efni til og fyrir okkur flm. hefir vakað. Innihald frv. er í fáum dráttum í raun og veru tvennt. Í fyrsta lagi, að heimilt sé, eftir ósk nemenda í vissri háskóladeild, að láta fráfarandi kennara kenna og prófa stúdenta við embættispróf, ef ástæður og möguleikar eru fyrir hendi. Það ætti að vera öllum skiljanlegt, hversu sjálfsagt slíkt er, þegar því verður við komið, eins og oft gelur verið. Tilefnið til þessa nú er, eins og kunnugt er, það, að séra Björn Magnússon var fyrirvaralaust látinn fara frá embætti sinu við háskólann, sem er bæði nemendum hans mjög bagalegt og töluvert harkalegt fyrir hann sjálfan, eins og á stóð. Það virðist alveg óþarfi að baka mönnum slík óþægindi og þessi, hvað sem segja má um önnur ágreiningsatriði þessarar embættisveitingar. Þá er það hitt atriðið, sem er megintilgangur frv., að það myndist leið í l. háskólans til þess, að vissir hæfileikamenn geti kennt við hann og hann þannig styrkzt betur og meir að starfskröftum en nú er, því eins og kunnugt er, er að lagast með húsnæði fyrir skólann. Það hefir verið komið upp atvinnudeild, og það hafa á allan hátt skapazt betri skilyrði fyrir aukna starfskrafta. Slíkt ætti að geta verið í mörgum tilfellum alveg kostnaðarlaust fyrir þjóðfélagið. Það má hugsa sér, að sumum embættum hér í bænum fylgdi sú kvöð, að hlutaðeigandi yrði að kenna vissan stundafjölda við háskólann, ef hann teldi það æskilegt. Í öðru tilfelli er hægt að hugsa sér menn, sem hefðu þá sérstöku aðstöðu, að geta starfað í nokkurskonar þegnskyldu við háskólann, eins og allmargir myndu vilja gera. Slíkt gæti vafalaust verið mjög heppilegt í mörgum tilfellum. M. ö. o., með þessu frv. er beinlínis stefnt að því að skapa ný starfsskilyrði fyrir háskólann og að starfskraftar hans megi aukast með hinn góða húsrúmi, sem hann á í vændum að fá. Frv. miðar eingöngu að því, að auka hag skólans, að það verði betri skilyrði til að fá fyllri starfskrafta að honum. Og eins og hver maður getur séð, þá er það mjög æskilegt, þar sem skólinn er nú skipaður fáum og fábrotnum starfskröftum, að hægt sé að bæta úr þessu. Ég vil svo óska þess, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og menntmn.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég get ekki mælt með því, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ. Hinsvegar skal ég ekki mæla því í gegn, að það gangi til n., og þá að sjálfsögðu menntmn. Ég tel, að ýms ákvæði í frv. séu varhugaverð og litt hugsuð. Mér skilst, að eftir frv. geti háskólinn eða einhver deild innan hans, með samþykki háskólaráðs, kallað menn til að kenna við skólann án samþykkis yfirboðara hans, og á sama hátt geti kennslumálaráðh., ef hann fær samþykki hlutaðeigandi deildar, einnig kallað menn til kennslu við skólann. Í frv. er ekki gerð grein fyrir því, hver eigi að greiða laun þessara manna, en ætlun mín er sú, að ríkinu sé ætlað að greiða þau. Ef svo er, þá er ljóst, að fjárveitingavaldið er að verulegu leyti tekið úr höndum Alþingis, nái þetta fram að ganga. Ennfremur er gert ráð fyrir, að til þess að hafa slíkan kennslurétt, þurfi hlutaðeigandi ekki annað en hafa haldið uppi kennslu í þessari fræðigrein um þriggja mánaða tíma. Þetta má skilja svo, að ekkí sé nauðsynlegt, að sú kennsla hafi farið fram í háskólanum. Ekki er heldur neitt skilyrði sett um það, að menn hafi ákveðin próf, að öðru leyti en því, að þeir þurfi að vera háskólagengnir. Bendi ég á þetta til að sýna, að full ástæða er til að athuga þetta frv. Ég get verið sammála hv. flm. um það, að brýn þörf sé á því að endurskoða ákvæði l. um reglugerð háskólans. Hefi ég sjálfur víkið allmjög að þessu. Í niðurlagi þeirrar skýrslu, sem kennslumálaráðuneytið gaf út í tilefni af veitingu í dósentsembætti guðfræðideildar, er kveðið svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er því orðið enn ljósara en áður, að fullkomið óvit er að leggja óskorað veitingarvald í hendur háskóladeildanna, eins og þær hafa krafizt að hafa í framkvæmdinni. Og þar sem það er einnig vitanlega ofrausn - og ætti að vera meiri ofrausn - að treysta pólitískum ráðherrum, sem með kennslumál fara, til þess að geta staðið á verði um það í hvert sinn, sem embætti er veitt við háskólann, að háskólinn gerist ekki sjálfsniðingur í þessum efnum, verður ekki hjá því komizt að endurskoða rækilega þær reglur, sem nú gilda um þetta, og setja aðrar nýjar, betri og tryggilegri, er bindi hendur háskólans og veitingarvaldsins sem allra fastast við það eitt að velja jafnan hina hæfustu menn, sem í hvert skipti er völ á, til kennslustarfa við þessa æðstu menntastofnun landsins, henni til vegs og þjóðinni til gengis. Mun háskólinn bráðlega fá nánar um þetta að heyra frá ráðherranum“. Í framhaldi af þessari skýrslu var svo háskólaráði skrifað frá kennslumálaráðuneytinu 20. nóv. síðastl., þar sem ráðuneytið beindi því til háskólaráðs, að það tæki reglugerð skólans til rækilegrar endurskoðunar, einkanlega með tilliti til kennaraskipunar við háskólann, sbr. einnig hina opinberu skýrslu ráðuneytisins. Í bréfinu segir ennfremur: „Það er eindreginn vilji ráðuneytisins, að sem allra tryggilegast sé búið um það með skýrum ákvæðum í reglugerðinni, að kennaraembætti við háskólann verði jafnan veitt hinum hæfustu lærdómsmönnum, sem í hvert sinn er völ á, og að þar með verði tekið sem rækilegast fyrir það vansæmandi framferði, sem svo mjög hefir verið tíðkað við val kennara að háskólanum undanfarið og hámarki náði með hinu síðasta samkeppnisprófi og úrslitum þess frá hendi guðfræðideildarinnar “. Þá er í bréfinu bent á ýms atriði, sem ráðuneytið telur, að æskilegt væri að hafa í huga við væntanlega endurskoðun reglugerðarinnar í þessum atriðum. Og að lokum segir svo í bréfinu: „Að svo miklu leyti sem ákvæði á borð við þetta, og þá sérstaklega takmarkanir þær á rétti veitingarvaldsins, sem hér er stungið upp á, kunna að ganga lengra en stoð eigi í háskólalögunum, er ráðuneytið við því búið að leggja til við Alþingi, að l. verði breytt að því leyti“. Þetta bréf er ritað háskólaráði 20. nóv., og hefir ekki enn borizt svar við því. Ég get fagnað því, að fleiri en kennslumálaráðuneytið eru þeirrar skoðunar, að þörf sé á að endurskoða gildandi ákvæði í l. um reglugerð háskólans. Og ég vil taka undir það með hv. 1. flm., að um leið og sú endurskoðun er tekin fyrir, þá séu ákvæðin um aukakennara og kennsluréttindi þeirra jafnframt endurskoðuð. Um það hygg ég, að ekki séu önnur ákvæði gildandi en 55. gr. reglugerðar háskólans frá 1912. Þar segir svo: „Hver sá, sem hlotið hefir doktorsnafnbót, hefir rétt til að halda fyrirlestra í vísindagrein sinni, en tilkynni það háskólaráðinu. Háskólaráð getur veitt öðrum en doktorum samskonar leyfi“. Hér er sýnilega átt við það eitt, að menn séu kallaðir til fyrirlestrahalds í ákveðinni sérgrein, en ekki að þeir haldi uppi reglulegri kennslu. Það sýnist mér aftur á móti vaka fyrir hv. flm. þessa frv., og get ég sem sagt á það fallizt, að þau atriði séu tekin til athugunar. Þó að hv. flm., og ég að nokkru leyti, hafi aðallega talað um þessa hlið málsins, eins og frv. bendir til, þá er þó ekki þess að dyljast, að aðaltilefni frv. mun nú, eins og kom fram í ræðu hv. flm., vera nokkuð annað, sem sé það, að það er flutt vegna óska um það, að fyrrv. dósent, séra Björn Magnússon, þurfi ekki fyrirvaralaust að hverfa frá kennslustörfum við háskólann, sennilega bæði með tilliti til hans og einhverra nemenda deildarinnar. Ég skal játa, að séra Birni Magnússyni er nokkur vorkunn, þótt hann hafi ekki búizt við þeim úrslitum, sem urðu í þessum málum, ef eingöngu er litið til úrskurðar dómnefndarinnar og till. guðfræðideildar; en ég vil mótmæla því eindregið, að hér sé hægt að geta veitingarvaldinu nokkra sök á. Ég hefi jafnan látið ákveðið í ljós við séra Björn að ákvörðun um skipun í dósentsembættið yrði ekki tekin, fyrr en fyrir lægi álit þess sérfræðings, sem leitað var umsagnar hjá. Þar sem mér er hinsvegar kunnugt um, að séra Björn Magnússon telur sér mjög óhagfellt á ýmsan hátt að verða fyrirvaralaust að láta af störfum, og nokkrir nemendur hafa óskað eftir því, að þurfa ekki að skipta um kennara á þessu skólaári tel ég fyrir mitt leyti, að rétt sé að taka nokkurt tillit til þessarar sérstöku aðstöðu séra Björns Magnússonar og óska nemendanna. Ég get því fyrir mitt leyti fallizt á, et Alþingi veitir fé til þess á fjárl., að ráða séra Björn Magnússon til loka þessa háskólaárs, til þess að halda uppi kennslu við deildina fyrir þá nemendur, sem þess óska nú í vetur, og sjá um, að hann fái aðstöðu til þess að útskrifa þá af þeim, sem kandidatspróf taka á þessu tímabili í kennslugreinum hans. Ég sé svo ekki ástæðu að svo stöddu til þess að hafa um þetta fleiri orð, en eins og ég hefi sagt áður, geri ég ráð fyrir, að frv. fari til n., og væntanlega til menntmn., og sennilega verður að gera ráð fyrir, að málið komi aftur fyrir í hv. d. Ég mun þá - ég get ekki annað en borið þá ósk fram strax - óska eftir, að útvarpsumr. verði hafðar um málið. Ég veit, að þetta mál hefir vakið töluverða athygli úti um land; það hefir mjög verið um það rætt og ritað, og þó að bæjarbúar eigi að sjálfsögðu nokkurn kost á að fylgjast með í þessum umr., þá hefir þorri landsmanna ekki átt þess kost vegna lélegra samgangna, og tel ég því rétt, að 2. umr. verði útvarpsumr., og ber ég það undir hæstv. forseta.



Herra forseti! Það má kannske á þessu stigi málsins láta sér nægja fá orð um þetta frv. á þskj. 181, ef svo verður, sem nú eru líkur til, að þetta mál verði fullt svo mikið rætt við 2. umr., þar sem óskað er eftir útvarpsumr. um það. Þó verður ekki hjá því komizt að geta um nokkur atriði í sambandi við þetta mál. Frv. það, sem verið er að ræða um, sem sé frv. til l. um breyt. á háskólal., gengur einfaldlega út á það, eins og kunnugt er, að hægt sé með eða án samþykkis kennslumálaráðh. að kalla sérstakan kennara til kennslu í háskólanum með fullum réttindum, sem sé kennara eða dósent til þess að prófa til embættisprófs í einhverri deild. Þetta frv. er því nokkuð almennt, og eru rök færð fyrir því, að það sé hentugra, að þessu fyrirkomulagi verði komið á, að fleiri geti orðið kennarar við háskólann en þeir, sem fastir eru. Það er líka kunnugt, að tilefnið til þessarar lagasetningar er ekki það, að fram hafi komið sérstakar óskir um að fjölga almennt kennurum við háskólann. Tilefni frv., sem litið kom fram hjá hv. aðalflm., 1. þm. Rang., er það, að flokkar hér á þinginu, væntanlega meiri hl. þingsins, vilja að gefnu tilefni löggilda séra Björn Magnússon, sem var settur dósent um hríð, til þess að halda því embætti. Það má segja, að það hefði verið beinasta leið, þar sem þessi vilji var fyrir hendi, að flyt ja frv. um það og láta sér í léttu rúmi liggja, hvort fjölgað yrði kennurum ella við háskólann, en hv. flm. og Framsfl., sem er samstarfsfl. Alþfl., og Alþfl. á kennslumrh., svo sem kunnugt er, hafa talið heppilegra fyrir sig að orða frv. á þennan veg. Sjálfstfl., sem hefir tekið þann þátt í þessu máli, að hann hefir vítt undir öllum kringumstæðum framkomu og ákvarðanir hæstv. kennslumrh. í þessu efni, og vildi að öðru leyti gera þá bót á þessu, sem kleift væri, hefði viljað vera með í því að bera fram frv. með þeim ákveðna skilningi, sem ég gat um, en hefir ekki séð ástæðu til þess að hlaupa í kapp við Framsfl. um það, hvernig þessum tilgangi skuli náð, þar sem menn eru sammála í þessum flokkum báðum um aðalatriði málsins eða niðurstöðu, og hún er sú, að það verði gert kleift, að séra Björn Magnússon verði kennari við guðfræðideild fremur en sá kennari, sem hæstv. kennslumrh. þóknaðist að skipa þar. Því að þótt svo sé að vísu, að sá kennari verði ekki af settur, eins og sakir standa, þá er hitt gefið mál, að hin megna óánægja allra hlutaðeigenda yfir þessu tiltæki gerir það að verkum, að nauðsyn er á því vegna háskólans, vegna guðfræðideildarinnar og vegna nemendanna, að annar annist kennsluna en þessi skipaði kennari að meira eða minna leyti. Hv. aðalflm. fór, eins og heyra mátti, mjög létt yfir málið, og skal ég ekki lasta það, eins og ástæðurnar eru fyrir hendi hjá honum og hans flokki, en hinsvegar hefði að lýtalausu mátt koma meira inn á það, hvernig á þessu stæði, því að satt að segja er óvanalegt að þurfa að grípa til þess ráðs að skipa nýjan kennara við æðstu menntastofnun landsins, þar sem nægil. kennslulið er fyrir, og auka með því byrðar hins opinbera. Það hlaut að vera eitthvert mikið tilefni og brýnt erindi, sem menn áttu á Alþingi til þess að koma fram þessari breyt. á gildandi ákvæði um háskólann, og þetta tilefni er vitanlega það, að hæstv. kennslumrh., öllum á óvart nema ef til vill sjálfum sér og þeim, sem varð fyrir valinu í kennarastöðuna, skyldi leyfa sér að ganga þannig á rétt háskólans og upp á sitt eindæmi að skipa í embættið mann, sem hafði fallið við löglegt samkeppnispróf í þessu efni, sem keppendur um embættið voru látnir inna af hendi. Og þá komum við að því, hvort þetta próf var nokkurt próf. - Það virðist sem sé svo, að hæstv. kennslumrh. hafi í öndverðu ekki verið þetta geðfellt, en hafi gert þetta af því að hann hafi verið til þess talinn, því að hæstv. ráðh. er að sjálfsögðu mjög ófróður um þessi efni, og einhvernveginn er það svo, að þetta mál hefir verið sótt af harðskeyttu kappi, að una ekki við það, sem búið var að ákveða. En samkeppnin fór fram samkv. 9. gr. háskólareglugerðarinnar frá 1912, sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta. „Áður en kennari er skipaður eða settur við háskólann, skal ávallt leita umsagnar háskóladeildar um kennaraefnið, enda sé háskóladeild heimilt að gefa umsækjendum kost á að ganga undir samkeppnispróf, og getur deildin, ef henni sýnist, kvatt sérstaka fræðimenn, innan lands eða utan, til aðstoðar við prófið“. Það er sem sé ætlazt til, að þessi raun verði til þess, ef ég mætti svo segja, að skapa kennaraefni, og það virðist alger þungamiðja í undirbúningnum undir það, hver eigi að verða kennari, svo fremi sem þessi leið er farin. Það er ekki hægt að komast hjá því, að í fyrsta lagi er ætlazt til þess í reglugerðinni, að háskólinn sé sem mest einráður um sín fræðiefni alstaðar þar, sem við megi hlíta, þar sem ekki er fyrirfram um að ræða skipulag, sem í raun og veru kemur ekki við hinu daglega og ef til vill ekki hinu árlega, sem fram fer í háskólanum, en um kennsluna sjálfa hefir háskólinn einræði, og eftir reglugerðinni að miklu leyti fullræði um kennaraval, þó að veitingarvaldið sé formlega hjá konungi, þegar um prófessora er að ræða, en hjá ráðh., þegar um dósenta er að ræða. Nú getur það að skilja, enda kemur það heim við það, sem annarsstaðar hefir verið gert við háskóla í þessu efni, um val kennara, að þungamiðjan er ekki sízt í því, sem mætti kalla próf innan háskólans, um það, hver fær kennaraembættið. Og það mun verða álitið rétt, að ráðh. bindi sig við það alltaf, nema í sérstökum undantekningartilfeilum. Þetta fullyrði ég, að sé rétt, bæði samkv. því, sem háskólar eiga við að búa víðast annarsstaðar, og samkv. því, sem ætlazt er til í reglugerð þessa háskóla, að einnig gildi. Spurningin er því, hvort hér sé um slíkt undantekningartilfelli að ræða, að veitingarvaldið, hæstv. kennslumrh., hefir séð sig neyddan til, lands og þjóðar vegna, að grípa þannig fram i, að taka aðalráðin af háskólanum og fara allt öðru fram. Nú er það kunnugt, að þetta samkeppnispróf, sem er sú ýtrasta raun, sem ætlazt er til, að nokkur háskóli hafi til þess að gera rökstudda till. í þessu efni, sem við megi hlíta, fór fram eftir reglum, sem gefnar eru um þessi mál í háskólareglugerð. Þar er sagt, eins og ég las upp, að háskóladeild - í þessu tilfelli guðfræðideild -, sem lætur fara fram samkeppnispróf, sé einbær um að framkvæma prófið. En það stendur, að deildin geti, ef henni sýnist, kvatt sérstakan fræðimann utan sinna vébanda, innanlands eða utan, til aðstoðar við prófið. Eins og kunnugt er, var þessi dómnefnd skipuð, auk prófessora deildarinnar, biskupi landsins og þjónandi presti, fríkirkjuprestinum í Reykjavík, og einnig erlendum fræðimanni, sem til þess tékk meðmæli sinna embættisbræðra við háskólann í Kaupmannahöfn. Þetta var próf. Mosbech frá Khöfn. Hér er svo um hnútana búið, að enginn vafi er á því, að þetta fór allt löglega fram, og hinsvegar getur enginn nema óhlutvandur maður, sem ég vil ekki ætla, að hæstv. ráðh. vilji setja sig á bekk með, haldið því fram, að þessi prófnefnd hafi ekki verið að öllu leyti fær um að taka þetta mál til meðferðar. Hitt er út í hött, og sæmir aðeins þeim, sem komnir eru út í vandræði, að tala um slíkt, að það sé eitthvað fyrirfram gefið, að vissir fræðimenn við háskólann hljóti að vera hlutdrægir, ef ekki pólitískt, þá persónulega. Það tek ég að svo stöddu ekki hátíðlega, því að það er of galgopalegt og strákslegt til þess að færa það inn í umr., nema sérstakt tilefni gefist til þess. En ég fullyrði, að þessir fræðimenn og kennarar, sem þarna voru að verki, voru að öllu leyti hærir til þess að framkvæma þetta próf. Nú var, eins og við öll próf. gætt allra varúðarreglna, sem um var að ræða, ekki síður en stafrófsreglunnar a, b, e, sem hæstv. ráðh. þykist hafa látið gæta mjög vel, þegar hann fór að framkvæma þetta skoplega „yfirmat“, er hann nefnir svo. Svo að það er víst, að hér er ekki til að dreifa neinni undirferli, enda býst ég við, að enginn trúi því, að þó að hér séu innanlandserjur um menn og málefni, sem raunar kom ekki þessu etni við, þá þyrfti það að hafa nokkur áhrif á dóm manns, sem kvaddur er frá Khöfn og er gersamlega fyrir utan slíkt, og þó að vitnað sé í ummæli hans eftir á um það, hvað hann hafi heyrt hér uppi og hvernig um þetta var talað manna á meðal, þá áhrærir það ekkert hans dóm, því að hann hafði sinn dóm fullbúinn eftir að hafa lesið og rannsakað gögnin áður en hann kom hingað til lands, og hafði ákveðið hverja stefnu hann skyldi taka, nema að því leyti sem dómur hans gat breytzt af frammistöðu keppendanna við hinn munnlega erindaflutning. Það er vitanlega á misskilningi byggt, að menn taka ekki mark á, þó að blöð skeyti skapi sinu, eða að sjálfur maðurinn, sem undir varð í keppninni, eða þeir, sem vilja styðja hann, halda áfram að skamma þessa dómnefndarmenn og hinn útlenda fræðimann, sem hingað kom til þess að fremja þetta verk. Það er kunnugt, að það varð ekki nema einn keppandinn, sem þessi dómnefnd ákvað, að væri ekki aðeins sá bezti, heldur einnig talinn vera eftir öllum gögnum sá eini af umsækjendum, sem fær væri um að taka að sér þetta embætti frá fræðilegu sjónarmiði. Nú getur það verið, eins og oft er um menn, að þó að þeir standi sig vel við próf í eitt eða annað skipti, þá geta aðrir tekið sæmilegt próf líka, ef ekki þá, þá jafnvel í annað sinn. Það er engin svívirðing um menn, sem taka próf, þó að þeir séu lægri en aðrir, og þeir geta verið góðir fyrir sinn hatt fyrir því. En nú var það svo, að einn umsækjandinn, séra Sigurður Einarsson, var talinn langlakastur. Þess vegna er það eins og út í hött, og ég vil leyfa mér að segja, að sá, sem bæri það fram, kæmi eins og álfur út úr hól, sem ég vil ekki ætla um mann eins og hæstv. kennslumrh., að tala um, að hann hafi þá þegar ekki áttað sig á þessu, og að hann hafi haft grun um þetta eða hitt, og að hann hafi ekki mátt samvizkunnar eða þjóðarinnar vegna veita embættið fyrr en allt annað kom upp á teningnum. Það var sem sé að öllum líkindum upphaflega meiningin að fá allt annað upp á teningnum, því að ef það hefir ekki verið tilgangurinn, þá var ekki til neins að fara út í þetta. Hæstv. ráðh. ætlaði sér að fá breyt. á þessu undir öllum kringumstæðum. Frá almennu sjónarmiði er þetta fávizka, að maður komist ekki enn harðar að orði. Þegar samkeppnisprófinu er lokið, ekki aðeins með vali dómnefndarinnar, heldur og að úrslitin eru kunn, þá var í raun og veru ekki um það að tala að breyta þessu. Hitt hefði náttúrlega verið umtalsvert fyrir þá, sem óánægðir voru: Ef ég færi út í þetta aftur, þá get ég staðið mig betur. En það var bara ekki um það að ræða að fara út í þetta aftur. En nú vill hæstv. kennslumrh. ekki sætta sig við þessa niðurstöðu. Og ég fullyrði. að hann hefir verið fyrirfram ákveðinn, eftir einhverra tilstuðlan væntanlega, að una ekki við matið, ef það gengi á móti honum og hans manni, sem hann hafði einsett sér að koma á framfæri í þessari grein, enda kemur það heim við það, sem haft var eftir dósentinum nýskipaða, áður en hann varð það og áður en hann gekk undir prófið, - að sér hefði verið lofað embættinu, enda yrði ekki við annað unað en að hann yrði hæstur. Með þessum aðgerðum má því telja, að hæstv. ráðh. hafi farið út fyrir það svið, sem honum eftir öllum rökum bar að halda sér á í sambandi við veitingu þessa embættis. Og það er ekki nóg með það, að hann vefengi þetta og vilji ekki sætta sig við það, heldur fer hann alveg einstaka leið til þess að komast að annari niðurstöðu. Það er upplýst mál, að tilgangurinn var ekki að fá það, sem hann vill kalla rétta niðurstöðu, því að niðurstaðan var eftir þeim gögnum, sem fyrir lágu, rétt ákveðin. Hann vildi aðra niðurstöðu, og um alla aðferðina í sambandi við það gefur hæstv. ráðh. út skýrslu, sem er svo glannalega og ósvífnislega skrifuð, að það eru ekki dæmi til þess, að slíkt hafi verið gefið út af stjórnarvöldum landa og kostnaður við það tekinn í heimildarleysi af almannafé. Og svo þegar farið er að skrifa um þetta, þá er forðazt að tala um skýrslu kennslumrh., heldur skýrslu ráðuneytisins. Það er gaman að sjá einn ráðh. standa hér upp og kannast við þessa skýrslu, því að það verður ekki alstaðar séð, hvort átt er við allt ráðuneytið eða kennslumálaráðuneytið. En ég vil skjóta því inn i, að það skýtur nokkuð skökku við, því að ef um það er að ræða að hrósa sér af einhverju, eins og þessi hæstv. ráðh. svo oft gerir, þá er ekki sagt, að ráðuneytið hafi gert það, heldur ráðh., kennslumrh., atvmrh., en nú er það ráðuneytið. En eftir þessari skýrslu kemur það í ljós, að þessi leið hæstv. ráðh. er óvanaleg, eins og undirstaðan var einstæð. Hann segir þannig, að hann hafi fengið pólitískan flokksbróður sinn hér heima til þess að fá pólitískan flokksbróður úti í Svíþjóð til þess að ná í mann, sem vildi vinna þetta verk. Nú vil ég ekki segja, að það hafi komið hæstv. ráðh. á óvart, að það heppnaðist, en það kom öðrum á óvart, og það virðist svo, að jafnvel hæstv. ráðh. hafi komið það líka að óvörum, þó að hann hafi verið rekinn út í þetta, því að ettir sömu skýrslu hæstv. ráðh. að dæma, þykist hann hafa búizt við því, að ekki yrði farið, þrátt fyrir allar krókaleiðir, að breyta þessum dómi, sem var löglega upp kveðinn hér heima. Nú býst ég við, að þegar verið er að dæma um þessa dómnefnd, sem eftir réttri reglu gerði sínar sakir eins og vera bar, þá þyki það einkennileg leið til þess að fá „yfirmat“, að fara þennan upplýsta pólitíska gang, því að við vitum, að framkoma hæstv. ráðh. í þessu máll er blábert pólitísk. Hér heima var þess ekki vart, og raunar ekki heldur í blöðum eftir samkeppnisprófið, að menn gerðu þetta að pólitík. Menn undu að sjálfsögðu við þetta, og það var ekki sérlega mikið um þetta að segja, vegna þess að það var ekkert ómenni, sem hafði orðið fyrir valinu, þegar blátt áfram á það er litið. Til þess að fella úr gildi löglegan og rökstuddan dóm, sem að vísu var framkvæmdur hér heima, en þó með aðstoð erlends fræðimanns, þá var farin sem sé þessi pólitíska leið. Hún er svo óvanaleg og grunsamleg, að það er ekki hægt að bera hana saman við hina leiðina, sem farin var. Það er því þannig ekki hægt að taka þetta „yfirmat“ gilt, ekki einungis í rauninni, þótt menn væru allir af vilja gerðir, vegna þess, að dómurinn hér heima var fallinn, og þó að hægt sé að fá mann til þess að segja annað um ritgerð og ræður en hér, þá haggar það ekki niðurstöðu dómsins; en þegar þessi óbeina leið er farin, þá gefur það svo mikinn grun, að það verður að fordæma slíka aðferð. Það er kunnugt, að þessi hæstv. ráðh. hefir gert sér dælt við háskólann, og skal ég ekki fara mikið út í það, en það hefir þó komið fram, að hann er ekki sérlegur vinur háskólans, þó að hann vilji láta líta svo út, að hann sé einskonar vörður réttar hans, líklega út á og inn á við, því að hann hefir verið staddur líka í háskólanum og viljað taka þátt í ýmsu, sem þar hefir farið fram, en hans aðgerðir eru ekki sérlega vinveittar skólanum. Hann þykist vilja bæta háskólann og auka veg hans og gengi, en allt, sem hann hefir gert og gerir, er til svívirðingar háskólanum, sem á að hafa sem mest ítök um sín mál sjálfur, því að það er áreiðanlegt, að háskólinn, með því liði, sem á hverjum tíma í hann velst, er betur fær um að skera úr sínum eigin fræðilegu málum, málum um val kennara og því um líkt, heldur en pólitísk stjórn getur gert. Og það er leiðinlegt, þegar svo tekst til, að kennslumálaráðh. leggst á æðstu menntastofnun þjóðarinnar, og ég fullyrði, að háskólinn sé af þeim stofnunum, sem undir hann heyra, æðsta stofnun þjóðarinnar, vegna þess að það er ekki eingöngu inn á við, sem það gerir illt, heldur líka út á við, þegar um það spyrst, hvernig farið hefir um þetta mál, og við Íslendingar megum ekki við því, að stj. á þeim sviðum, sem hún hefir með höndum, geri sitt til þess að rýra veg lands og þjóðar, sem hún ætti að auka. Við, sem styðjum þetta frv., a. m. k. við sjálfstæðismenn, viljum ekki láta svo til ganga, að stj. svívirði æðstu menntastofnun landsins, og viljum gera allt, sem í okkar valdi stendur, til að firra þessa stofnun og aðrar íslenzkar stofnanir íhlutun stj. í þeim málum, sem við teljum, að bezt séu komin hjá stofnununum sjálfum. Það hefir verið borið .fram á móti þessari stofnun, jafnvel nú á síðustu tímum, að hún sé ekki alfullkomin, en það er það, sem nið frá upphafi höfum vitað. En hver hneykslast á því, þó að ein stofnun í litlu landi sé ekki alfullkomin, og hvar eru þær stofnanir, sem eru það? Ég veit ekki betur en að allar stofnanir, sem menn hafa með að gera, séu meira og minna ófullkomnar, en þetta er okkar æðsta stofnun, hún hefir verið grundvölluð á l. og reglum, og þeim reglum fylgt, þegar þurft hefir á því að halda, svo að ekkert er um að sakast. Ekki getur það heldur náð nokkurri átt að ætla að gera háskólann ábyrgan fyrir öllu því, eða að yfirleitt eigi að telja honum til gildis eða ógildis ýmsa, sem við hann hafa verið riðnir, eða yfirleitt það, ef ætti að kenna háskólanum um, að margir þeir eða fáir þeir, en alltaf einhverjir þeir, sem háskólinn útskrifar, reynast miklu miður en skyldi. Háskólinn gæti í slíku tilfelli, þó að hann sé skipaður mannvali, sem allir viðurkenna, enga ábyrgð borið á slíku, og það gerir enginn skóli. En að kennslumálaráðh. sé að gera ráðstafanir til að koma þessari æðstu menntastofnun þjóðarinnar niður í skömm, það má ekki eiga sér stað. Eins og ég hefi áður sagt, þá vil ég ekki kveða upp dóm um hæfni þess manns, sem nú hefir verið skipaður í það embætti, sem hér um ræðir. Það liggur mér fjarri. En það er búið að fella þann dóm, og það var gert á löglegum vettvangi. En svo er önnur hlið málsins, og hún er sú, að fjöldi fólks á þessu landi, og stofnanir þær, sem hér koma nærri, vilja ekki þola, að aðrir séu skipaðir í slík embætti en þeir, sem að fullu má treysta til að leysa sín störf af hendi vel og samvizkusamlega. Nú er hér um að ræða viðkvæmt mál, þar sem um kennara við guðfræðideildina er að ræða. Þessi kennari á ekki aðeins að vera fræðimaður, heldur er það líka hlutverk hans sem embættismanns að kenna prestsefnum landsins, búa þá undir kennimennsku í þjóðkirkjunni, sem enn er haldið uppi af ríkinu og heitir „Hin evangeliska lúterska þjóðkirkja.“ Nú má um það deila, hvort menn vilji hafa þessa þjóðkirkju eða enga þjóðkirkju, - í raun og veru er ég fríkirkjumaður. - En ríkið heldur uppi þessari kirkju og verður að sjá um, að þeir menn, sem kenna prestsefnunum, séu færir um að undirbúa þá til að vera boðendur orðsins, að þeir kenni þeim þannig, að treysta megi þeim til að boða það, sem er í samræmi við þetta málefni. Nú hefir verið vefengt og ekki farið dult með, að þeim dósent, sem nú varð fyrir vali hæstv. ráðh., muni ekki vera sem bezt treystandi að þessu leyti. Hefir þar verið vitnað í það, sem þessi maður hefir látið sjást eftir sig á prenti, ettir að hann lét vígja sig til að þjóna í hinni íslenzku kirkju. Ég ætla ekki að eyða dýrmætum tíma í að lesa upp neitt af þessu nú, en ef það er ekki guðlast, þá er það þó a. m. k. þveröfugt við það, sem kirkjan ætlast til, að sagt sé og sem vitanlega verður að vera nokkur undirstaða að kennslu við prestaskóla landsins. Á ég hér fyrst og fremst við það, sem áður hefir verið vitnað í af öðrum utan þings, en það er í grein í Iðunni 1933, 4. hefti. Það er ýmislegt í því hefti, en þó er það sérstaklega ein grein, sem hefir verið talað um, sem þessi nýi dósent hefir skrifað og nefnist „Farið heilar, fornu dyggðir,“ og segir titillinn að nokkru leyti til um efnið. Annars er þessi grein þannig, að ég mun ekki lesa hana upp hér, nema ég þurfi síðar að gripa til að vitna í hana, ef aðrir gefa tilefni til þess. Það er því eðlilegt, að fleiri láti til sín heyra en þessi stofnun, háskólinn, og það skiptir þó nokkru máli, þegar það fólk, sem ann kirkju, kristindómi og siðferði í landinu, er ekkí ánægt með þessa skipun, heldur fordæmir hana. Nú hefir háskólaráðið samþ. skorinorð mótmæli gegn þessu tiltæki hæstv. ráðh. Sömuleiðis hafa stúdentar háskólans með miklum meiri hl. gert það. Guðfræðideildin, háskólaráðið og kirkjuráð hinnar ísl. þjóðkirkju hafa eftir frumósk stúdenta guðfræðideildarinnar óskað þess, að séra Björn Magnússon héldi áfram að vera kennari, og þar með yrði hinn ekki nýttur, nema þá að sem minnstu leyti. Þetta er það, sem m. a. hefir rekið á eftir að gera gangskör að þessu, og það er þetta, sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv. Það er því sýnt, að guðfræðideildin óskar eftir að fá að halda séra Birni, og þar með eru fram borin mótmæli gegn þeim manni, sem þröngvað hefir verið upp á háskólann gersamlega heimildarlaust og með því brotnar allar þær grundvallarreglur, sem gilda í þessu efni. Af þessum sökum styður Sjálfstfl. frv. og telur, að það nái sínum höfuðtilgangi, þó að ekki verði öðru um þokað.

Forseti (JörB) : Þó að þeir menn, sem um verk þessara keppenda hafa fjallað, hafi komizt að ólíkri niðurstöðu, þá vænti ég, að menn liti svo á, að þeir hafi í raun og veru álitið verkefnin vera á þá lund, sem dómarnir féllu, en að ekkert annað hafi valdið svo ólíkum niðurstöðum.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Það eru nokkur atriði í ræðu hv. þm. V.-Sk. sem ég get ekki látið ósvarað og vil einnig fá nánari skýringu um. Hv. þm. sagði, og það var meginatriðið í ræðu hans, að háskólinn hafi óskorað veitingarvald um öll þau kennaraembætti, sem undir hann heyra, þó að hann aftur viðurkenndi, að það heyrði að forminu til undir ráðh. eða konung. Ég hirði ekki að fara út í þetta mál nú, en vil benda þeim, sem þetta vilja athuga, á skýrslu kennslumálaráðuneytisins um þetta efni, sem gefin var út á síðasta ári í sambandi við prófessorsembættið í lagadeild, þar sem sérstaklega var vikið að þessum fullyrðingum, sem bornar voru fram af háskólaráði og mörgum prófessorunum. Hitt er enginn vafi, að l. samkv. heyrir veitingarvaldið óskorað undir ráðh. Nú verða menn líka að vera þess minnugir, þegar um þetta mál er rætt, að próf það, er fram fór, og viðræður þær, er fram fóru milli kennara guðfræðideildar og mín sem ráðh., fóru fram um sama leyti og skipunin í það fyrra prófessorsembætti fór fram. Þá var prófessorunum það skiljanlega ríkt í huga að halda fast við þann ímyndaða rétt háskólans, að hafa veitingarvaldið í sinum höndum. Hv. þm. játaði þó, að þær undantekningar gætu verið til, að ástæða væri fyrir ráðh. að virða ekki rétt háskólans í þessu efni, en sagði jafnframt, að í því tilfelli, sem hér er um að ræða, hafi ekki slíkar ástæður verið fyrir hendi, vegna þess að enginn hafi látið sér detta í hug, að sú dómnefnd, sem skipuð var til þess að dæma um keppendurna. hafi verið hlutdræg. Í sambandi við þetta kemst ég ekki hjá að segja, að mín skoðun er sú, - og ég er sennilega þessu máli kunnugastur, að undanskildum kennurum skólans, - að á því er enginn minnsti vafi, að á einum keppandanum, Sigurði Einarssyni, hefir verið níðzt af dómurunum, en hvort það hefir verið gert sjáandi eða blindandi, skal ég ekki dæma um. En það er svo gersamlega óhugsandi, að tvo fræðimenn greini svo á um fræðileg atriði, et eingöngu er dæmt frá því sjónarmiði, sem þeir prófessorar Mosbech og Nygren gera í dómi sínum um úrlausn Sigurðar Einarssonar. Annar maðurinn, Mosbech, segir, og það gerir dómnefndin öll að orðum sínum, að kunnátta hans og þekking sé svo lítil, að hún sé langt undir því lágmarki, sem vænta mætti af mönnum, sem leyfðu sér að sækja um slíka stöðu, og hann sé langlakastur af öllum umsækjendunum. Hinn maðurinn, sem enga minnstu ástæðu gæti haft til að líta öðrum augum á málið en hreinum fræðimannsaugum, kemst að þeirri niðurstöðu, að Sigurður Einarsson skari fram úr, en hinir séu fyrir neðan þá markalinn, sem vera beri, þar sem vísindalegir verðleikar eru vegnir hver á móti öðrum. Það er gersamlega óhugsandi, að tveim fræðimönnum, sem líta eingöngu fræðimannsaugum á málið, geti borið svona á milli í dómum sinum. Ég get vel skilið, að menn greini á um, hvort Sigurður Einarsson sé meira eða minna hæfur eða hvort Björn Magnússon sé meira eða minna hæfur, en að þeim ber svo mjög á milli sem þeim gerir, getur mér fyllstu ástæðu til að ætla, að önnur sjónarmið en fræðimannsins hafi verið lögð til grundvallar, þegar dómnefndin kvað upp sinn dóm. Ég kemst ekki hjá að inna hv. þm. V.-Sk. eftir því, hvað hann hafi meint með dylgjum sínum um, að ráðh. hafi strax frá upphafi verið ákveðinn í að fá aðra niðurstöðu, önnur úrslit, annan dóm, og til þess að fá sér betri dóm snúið sér til flokksmanns síns í Svíþjóð. Hvað meinar hann, þegar hann segir, og ég hafi, með það fyrir augum að fá betri dóm, snúið mér til þessa manns? Er það ætlun hans, að ég hafi pantað ákveðna niðurstöðu, og hvernig átti ég að fara að því? Eða svo að ég sé ekki myrkur í máli: Er hann að gefa í skyn, að ég með einhverjum sérstökum fríðindum hafi reynt að fá nafnfrægan erlendan vísindamann til þess að gefa rangan úrskurð í því máli, sem til hans er skotið, og kennslumálaráðh. Svía, sem hann segir, að sé pólitískur kunningi kunningja míns, hafi gerzt milligöngumaður í þessu máli? Er þetta meining hans, og ef hann meinar það ekki, hvað meinar hann þá? Ég tel, að slíkar dylgjur séu ósæmilegar í þessari d., og ég vona, að honum sé það líka fullkomlega ósæmilegt. Hv. þm. segir, að það sé eftirtektarvert um þá skýrslu, sem kennslumálaráðuneytið gaf út um þetta mál, að ég vilji koma henni yfir á ráðuneytið. Það er misskilningur, að ég vilji reyna að draga úr því, að skýrslan sé frá kennslumálaráðuneytinu, en í sambandi við þau orð, sem hann lét einnig falla, að skýrslan væri svo stórorð, vil ég segja, að það er ekki mér eða þeim, sem rituðu skýrsluna, að kenna, þó að í henni þyki vera nokkuð hvöss orð, heldur er það af því, að sannleikurinn er stundum nokkuð harðyrtur, ef hann á að vera sagður, og því verður háskólinn og þessi hv. þm. að una. Hv. þm. ber sig mjög undan því, að með þessum málavöxtum öllum sé háskólinn svívirtur af þeim, sem sé yfirmaður þessarar æðstu stofnunar þjóðarinnar. Þessu vil ég algerlega mótmæla. Ég hefi enga svívirðu gert háskólanum, en ég tel mig ekki við það bundinn að þegja um þær ávirðingar, sem starfsmenn og stjórnendur háskólans hafa í frammi, og láta þær óátaldar. Mér finnst það skjóta skökku við, ef þeir eru dæmdir sýknir saka, sem ávirðingarnar hafa í frammi, en áfellisdómur kveðinn upp yfir þeim, sem átelur ávirðingarnar. Það er beinlínis skylda kennslumálaráðh. að líta eftir, að stofnanir, sem undir hann heyra, starfi á þann hátt, sem þeim ber og er heppilegast fyrir þjóðarheill og hag. Þá segir hv. þm., að ekki sé nóg að líta á fræðimennskuna eina saman, þegar velja skuli kennara við guðfræðideild háskólans. Ég vil í því sambandi benda honum á, að dómendur og háskólaráð virðast í öllu sínu máli líta svo á, að það sé sú vísindalega hæfni, sem eigi að ráða. A. m. k. er svo að orði kveðið, þó að virðast megi, að einhverjar aðrar ástæður hafi ráðið um álit þeirra á umsækjendunum. Hv. þm. segir, að kennarar við guðfræðideildina eigi ekki aðeins að iðka sína fræðigrein sem vísindi, heldur eigi þeir einnig að undirbúa boðendur orðsins undir starf sitt hjá þjóðinni, og fullyrðir, að Sigurður Einarsson sé óhæfur til þess starfs, hvað sem annars megi segja um hans vísindalegu hæfni. Ég vil í þessu sambandi upplýsa hv. þm. um það, ef hann veit það ekki áður, að Sigurður Einarsson hefir af biskupi landsins verið til þess vígður að boða orðið kristnum íslenzkum söfnuði. Og fyrst honum hefir verið trúað til slíks og verið til þess vígður af æðsta manni kirkjunnar, þá er undarlegt, að hann skuli ekki vera boðlegur til að kenna sína fræðigrein við guðfræðideild háskólans. Um grein Sigurðar Einarssonar um hinar fornu dyggðir, sem mjög hefir verið vitnað í, skal ég ekki vera fjölorður. Ég hygg, að et farið væri aftur í tímann, mætti finna marga af stríðsmönnum guðs kristni, sem hafa samið rit um guðfræðileg efni, rit, sem hafa vakið ákaflega miklar deilur og mikinn storm um það leyti, sem þau komu út. Ég veit ekki betur en að mjög mikið hafi t. d. verið deilt á Harald Níelsson fyrir rit hans, þegar þau komu fyrst út, einkum framan af. Ég hygg líka, að ef ætti að velja kennara við guðfræðideildina eftir frúarskoðunum, þá yrði ekki gott að finna mann, sem allir yrðu ánægðir með. Ef ætti að fara þá leið, þá væri komið út á þá braut, sem erfitt yrði að fóta sig á. Hv. þm. talaði um, að stúdentar í guðfræðideild hefðu andmælt skipun hins nýja dósents og óskað að fá að halda sínum fyrri kennara. En þó hefir farið svo, að fullur helmingur nemenda deildarinnar kýs að sækja tíma til hins nýskipaða dósents. Mér er kunnugt um, að skoðanir stúdenta á þessu máli skiptast nokkuð jafnt á hvorn veg. En um þetta má lengi deila, og sé ég ekki ástæðu til að orðlengja um það nú.

Forseti (JörB) : Ég vil enn minna á, að það er alveg óviðeigandi að vera með getsakir og ágizkanir um það, að dómsniðurstaða þeirra manna, sem um er að ræða, sé fram komin öðruvísi en eftir beztu vitund.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Mér hefir fundizt, að menn hafi hér í d. haft tilhneigingu til þess að ganga framhjá efni frv. og tala um það, sem frv. hefir ekki gefið tilefni til. Út af deilum hæstv. atvmrh. og hv. þm. V.-Sk. um vísindalega guðfræði vil ég segja, að þar er eins og blindir menn dæmi um lit. Mitt álit er það, að kennslumrh. hafi í f. tvímælalaust heimild til að veita embættið, en hinsvegar tel ég, að úr því að leitað er álits sérfræðinga um málið, beri að fara eftir því áliti, sem fengið er samkv. l. landsins og l. háskólans, en ekki áliti, sem fengið er af ráðh. privat. Um þetta er að ræða, en hinu held ég fram, að ráðh. sé ekki skylt samkv. l. að taka tillit til þess álits. Við flm. getum verið ánægðir með það, að hv. þm. V.-Sk. og hæstv. atvmrh. hafa viðurkennt bæði aðalatriði frv., fyrst og fremst þann sérstaka tilgang þess, að Björn Magnússon fái að kenna áfram. Hæstv. ráðh. vill styðja að því, og þá ætti það að ná fram að ganga. Hinn höfuðtilgang frv., að reyna að tryggja sem bezta starfskrafta að háskólanum, hafa þeir í rauninni báðir fallizt á. Það má til að tryggja það, að ekki verði þessir stöðugu árekstrar í hvert sinn, sem nýr kennari kemur að háskólanum. Það er á allra vitorði, að ekki er hægt að segja, að háskólinn eigi hér enga sök. Hann hefir komið fram með fullkomnum þjösnaskap í embættaveitingum. Ég tel því gilda ástæðu til að setja sem skýrust ákvæði um, á hvern hálft embætti verði skipuð í framtíðinni, þannig að þjóðin sé ekki sett á annan endann í hvert sinn, sem veitt er kennaraembætti. Ég skal benda á, að þó að ekki séu í þessu frv. ákvæði um, hvernig farið verði með veitingarvaldið gagnvart háskólanum, blandast engum hugur um, að það er í því mikið aðhald um að haga sér sem réttsýnast í þessu efni. Það verður að velja hæfustu mennina, og ekki taka tillit til neins annars. Ég vil að lokum þakka þeim hv. þm., sem talað hafa í þessu máli, fyrir, hvað vel þeir hafa tekið í það, bæði að leysa hið sérstaka úrlausnarefni þess og framtíðarspursmálið, sem í því felst.



Herra forseti! Á þessu stigi málsins þarf ég ekki miklu að svara. Ég vil aðeins geta þess út af síðustu orðum hv. flm., þar sem hann þakkaði fyrir góðar undirtektir við þetta mál, að það má hann gjarnan gera, og ég mun taka við mínum hluta af því þakklæti, en mín aðstoð við þetta mál er bundin við, að hv. flm. linist ekki upp í eintómu þakklæti. Hinsvegar skal ég láta ósagt, hvað lengi hinn aðilinn, hæstv. kennslumálaráðh., vill hlíta við þakklætið tómt. Þetta frv., með þeim forsendum, sem að því liggja, er ekkí annað en blábert vantraust á hæstv. kennslumrh. Að hann situr undir því, er mál, sem mér kemur ekki við. Ég get bara undrazt það, hvað hæstv. ráðh. er lítilþægur. Það eru örfá atriði, sem ég vil taka til meðferðar, en ég mun geyma mér kjarnyrðin þangað til síðar. Hæstv. ráðh. virtist espast mjög út af því, að ég lýsti þeirri aðferð, sem hann hefir látið sér sæma að viðhafa, og brá ljósi yfir það, hvernig hann hefir haldið hér á málunum, og hinsvegar hvernig háskólinn hefir komið fram, sem sé að öllu leyti l. samkv. En aðferð hæstv. ráðh. var tóm lögleysa, því að samkeppnisprófið var úrslitamál, jafnvel þó að ráðh. geti beitt öðrum brögðum og vanrækt að taka tillit til þeirra úrslita. Löglega getur hann ekki fengið annan dóm til að byggja á. Annaðhvort varð hann að fara að lögum samkv. eða eftir sinum eigin geðþótta, pólitískt eða persónulega. Þess vegna þurfti hæstv. ráðh. ekki að espast við mína ræðu, því að hann getur ekki mótmælt því, að hann fékk sér „trúnaðarmann“ sér til aðstoðar, en svo kallar hæstv. ráðh. hinn ágæta sænska fræðimann, sem hér á hlut að máli. Það á nú bara að vera kompliment, en engu að siður er orðið mjög óviðkunnanlegt í þessu sambandi. Aðferð hæstv. ráðh. var óviðurkvæmileg og hafði ekki við neinar reglur að styðjast. Úr því að hæstv. ráðh. vildi hrinda dómi nefndarinnar, var sök sér, að hann sneri sér til guðfræðideilda Norðurlandaháskólanna án alls pukurs og pólitískrar milligöngu. En pólitískur ráðh. fær pólitískan samherja sinn til þess að leita til pólitísks ráðh. í öðru landi um að velja einn mann til að hnekkja þeim úrslitadómi, sem löglega skipuð nefnd af hálfu okkar eigin háskóla hafði dæmt. „Utanstefnur viljum vér engar hafa“, verður endurómað nú og áfram, ef stjórnarvöldin gera sig sek um slíkt. Hæstv. ráðh. leyfir sér að vega að fullkomlega löglegri dómnefnd og segir opinberlega, að hún hafi níðzt á einum keppendanna. Hvaðan kemur hæstv. ráðh. vald til að segja slíkt? Þegar hann fer að jafna saman þeim útlendu fræðimönnum, sem hafa skipt sér af þessu máli, tekur hann það fram, að Svíinn, prófessor Nygren, hafi ekkí undir nokkrum kringumstæðum getað haft átyllu til þess að beita hlutdrægni. Hvað kalla menn þetta? Ég verð að leggja báða að líku. En mergurinn málsins er sá, að hæstv. ráðh. vildi fá aðra niðurstöðu og leitaði annarar niðurstöðu. Annars er öll hans framkoma bláber vitleysa. Honum var í lófa lagið að framkvæma það, sem honum bar. En hann vildi það ekki, hann vildi freista þess að fá þá niðurstöðu, sem var eftir hans pólitíska geðþótta. Hæstv. ráðh. mátti gera það fyrir mér, ef hann hefði farið reglulega að því. Hæstv. ráðh. vill segja, að fyrir sér hafi vakað að fá rétta niðurstöðu, og leyfir sér að vitna í „sannleikann“. Hvað er sannleikur? Ef það ætti að koma fyrir dómnefnd, hugsa ég, að hæstv. ráðh. yrði ekki heldur ánægður með þann dóm. Hæstv. ráðh. sagði, að hann væri ekki að svívirða háskólann, heldur finna að framkomu háskólakennaranna. Þetta er eins og aðrir sleggjudómar hæstv. ráðh. og ekki á neinum rökum reist. Í þessu máli hafa háskólakennararnir farið að öllu rétt og löglega, en það er hæstv. ráðh., sem hefir vikið af þeirri braut. Hæstv. ráðh. sagði, að hér ætti fræðimennskan að ráða, og vildi ekki neita því, að kennari guðfræðideildar ætti að geta undirbúið þjóna orðsins til starfs síns í þágu kirkjunnar. Í þessu sambandi benti hann á, að herra Sigurður Einarsson hefði hlotið vígslu hjá biskupi landsins. En það er ekki einhlítt, því að allir menn geta skipt um skoðun. Ef hæstv. ráðh. getur fullyrt, að herra Sigurður Einarsson sé ennþá sami kristni sálusorgarinn og hann var þá, gæti hæstv. ráðh. kannske haft eitthvað til síns máls. Annars er það mér að raunalausu, þó að maðurinn væri heiðinn. Það eru til fleiri afdankaðir prestar, sem játa það, að þeir heyri ekki lengur kirkjunni til. Loks vil ég minnast á það, sem hæstv. ráðh. sagði um, að skoðanir stúdenta væru ekki mikils virði. Það liggja fyrir samþykktir frá guðfræðideild og háskólaráði og frá meiri hluta stúdenta. Hæstv. ráðh. blandar hér saman tvennu ólíku. Hann á við afleiðingar mótmælanna. Rúsínan hjá hæstv. ráðh. er það, að mótmælin hafi ekki verið meint af heilindum, því að nú hefði herra Sigurður Einarsson fengið helming stúdenta, og þar með væru mótmælin fallin. Þetta eru engin rök í málinu. Ég hefi heyrt, að stúdentar sæktu á víxl til beggja kennaranna, og mér finnst ekkert óeðlilegt, að stúdentar hafi gaman af að heimsækja nýja dósentinn. Þeir vilja hlusta á báða á tímabili. Hitt eru ólíkt sterkari rök í málinu, að stúdentar hafa beðið um að fá annan mann en herra Sigurð Einarsson.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Í sambandi við það, sem hv. þm. V.-Sk. sagði um trúarástand Sigurðar Einarssonar og hver áhrif það hefði á veitingu kennaraembættisins, vil ég benda hv. þm. á, að ef trúarástand Sigurðar er ástæðan til þess, að hann er ekki talinn hæfur til embættisins, þá ætti hv. þm. hreinskilnislega að greina þær ástæður, en ekki búa til aðrar. Ég vil ekki segja, að það sé óhugsandi, að það hafi vakað fyrir dómnefndinni, að Sigurður. Einarsson væri ekki heppilegur fyrir ísl. kirkju, en þá var það skylda hennar að tilgreina réttar ástæður, en ekki rangar. Hv. þm. veit, að færa má full rök fyrir þeim ummælum mínum, að dómnefndin hafi níðzt á Sigurði Einarssyni. Hv. þm. segir, að ég hafi fyrstur manna tekið upp utanstefnur. En ég get minnt hann á, að það var háskólinn sjálfur, sem tók þann sið upp fyrstur og skaut sér á bak við þann úrskurð, sem þar fékkst. Ég verð að leyfa mér að efa, að hv. þm. hefði lagt meira upp úr ummælum, sem ég hefði fengið hjá einhverjum innlendum fræðimanni í guðfræði. Ætli hann hefði ekki haldið fram þá, að þar réðu ekki hin réttu sjónarmið? Ég taldi einmitt rétt að fá mann, sem ekki væri í nánum tengslum eða samböndum við menn og málefni hér innanlands, heldur liti á málið með glöggu gestsauga. Eins og hv. 1. þm. Rang. sagði, er ég ekki sjálfur hæfur til að dæma í þessu efni, og af því ég viðurkenni það, taldi ég rétt að leita úrskurðar erlends manns til þess að fá ákveðna niðurstöðu, ekki af því að ég hefði pantað hana, heldur til þess að fá úr því skorið, hvort tortryggni mín í garð dómnefndarinnar væri á rökum byggð. Þegar birtar voru niðurstöður dómnefndarinnar, var öllum grg. haldið vandlega leyndum fyrir ráðh. þangað til búið var að setja mann í embættið, eins og verið væri að forðast að láta uppi þær forsendur, sem próf. Mosbech byggði úrskurð sinn á. Siðar kemur í ljós, að nefndin byggir dóm sinn að miklu leyti á umsögn hans um fyrirlestrana, sem hann hafði, málsins vegna, slæma aðstöðu til að skilja, en sá dómur hans er í miklu ósamræmi við ummæli hans um ritgerðirnar. Ég held, að lögvit hv. þm. sé farið að ruglast, fyrst hann segir, að enginn stafur sé til í lögum fyrir því, sem ráðh. hafi gert. Ég veit ekki, hvaðan hv. þm. kemur sú vizka, að halda því fram, að ráðh. sé ekki heimilt að leita álits fróðra manna, ef hann óskar þess áður en hann veitir embætti. Ég hélt ekki, að hv. þm. væri svo illa að sér í lögum, að hann sæi ekki, að slíkt nær engri átt. Mér bar blátt áfram skylda til þess sem ráðh. að láta gera það, enda hefir próf. Mosbech viðurkennt það í grein, sem hann ritaði í danskt blað, að ráðh. hefði heimild til að leita álits sérfræðings áður en hann skipaði í embættið, jafnvel þótt dómnefndin hefði verið sett. Hv. þm. fann ástæðu til þess að þakka hv. 1. þm. Rang. fyrir það þakklæti, sem hann beindi til okkar, en lét þess jafnframt getið, að hann sæi ekki ástæðu til þess að beina þakklætinu til mín, enda ósagt, að ég gæti sætt mig við að taka á móti því, því frv. væri fullkomin vantraustsyfirlýsing á mig sem kennslumálaráðh. Ég vil benda hv. þm. á, að flm. frv. hafa venjulega nokkuð um tilgang og innihald þeirra að segja, en flm. þessa frv. lét ekkert slíkt í ljós. Ég vil ráðleggja hv. þm. að dæma ekki fyrr en að leikslokum. Frv. á sennilega eftir að koma til 2. umr., þar sem hann getur fengið tækifæri til þess að setja fram sínar hugsanir, jafnframt því, sem þá fæst væntanlega úr því skorið, hvort frv. er hugsað sem vantraust á kennslumálaráðh.



Ég skal ekki blanda mér í innanríkismál stjórnarflokkanna og heldur ekki, hvernig skilja beri frv., hvort það er borið fram af eintómu þakklæti til hæstv. ráðh. eða ekki,en vík að því, sem hann sagði um fullyrðingu mína um, að við ekkert væri að styðjast í lögum um það, þegar leitað er yfirdóms út fyrir landsteinana, en hæstv. ráðh. veit vel, að þetta er rétt. Hitt hefi ég margtekið fram, að ráðh. hefir vald til þess að skipa menn í embætti eftir sínum geðþótta og eftir sinni skoðun á hæfileikum keppendanna, en hitt, að hægt sé að sækja yfirmat á þeim út úr landinu, eigi sér nokkra stoð í lögum, er hreinasta vitleysa. Það er algerlega ómerkt að lögum og formi til, ef nota á það mat sem undirstöðu opinberrar skýrslu, en hæstv. ráðh. getur auðvilað byggt sínar eigin skoðanir á slíku mati. Því hefir dómur próf. Nygrens alls ekki fellt úr gildi þann dóm, að sr. Björn Magnússon sé hæfastur til þess að vera dósent, en Sigurður Einarsson lakastur, þótt hæstv. ráðh. hafi nú ráðið úr þessu á sinn hátt. Hæstv. ráðh. sagði, að háskólinn hefði fyrstur tekið upp utanstefnur. Það er mesti misskilningur. Hann hefir aðeins farið eftir þeirri heimild, sem honum er veitt samkv. reglugerð hans, að kveðja erlenda fræðimenn sér til aðstoðar. Utanstefnur aftur á móti felast í því, að menn sætta sig ekki við þann dóm, sem þeir hafa fengið hér á landi, og fara svo utan til að leita réttar síns, oft fyrir utan öll lög, og var stundum kollvarpað lögum þessa lands af erlendu framkvæmdarvaldi, sem þó var þá æðsta vald hér, en nú, þegar við höfum endurheimt öll okkar ráð, byrja menn enn á ný að sætta sig ekki við dómsaðgerðir innanlands. Því mun hæstv. ráðh. aldrei geta sloppið úr þessari klípu, sem hann hefir sjálfur sett sig i, þar sem hann við framkvæmd þessa verks hefir breytt út af reglum, sem sjálfsagt er að fylgja, um leið og hann vinnur það verk, sem almenningur kann honum óþökk fyrir. Enda er svo langt gengið, að samstarfsflokkur hans hefir orðið að grípa í taumana til að leiðrétta þennan órétt. Mun ég svo ekki tala frekar um þetta mál að sinni.

*Garðar Þorsteinsson: Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en það er eitt atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem ég vil minnast á. Það eru þau ummæli hans, að dómnefndin hafi níðzt á Sigurði Einarssyni, og færir því til sönnunar ummæli próf. Mosbechs á bls. 18, að guðfræðileg þekking og skilningur, sem Sigurður Einarsson hafi sýnt, sé langt fyrir neðan það lágmark, sem búast mætti við af umsækjanda, og komi því ekki til greina. Þessi ummæli eru það, sem hann kallar að niðast á manninum, þegar próf. Mosbech segir þau. En hvernig vill hæstv. ráðh. þá skýra það, sem próf. Nygren segir um séra Björn Magnússon, að hann sé samkv. hans skoðun langt fyrir neðan þá merkjalínu? Ég sé ekki betur en að þarna sé próf. Nygren þá að niðast á sr. Birni Magnússyni, því þessi ummæli eru samskonar. Þá er spurningin, hvor þeirra hefði meiri ástæðu til níðingsverks, ef um það væri að ræða. Almennt mun álitið, að það sé sá þeirra, sem er fenginn til þess að gefa slíkt álít, sem hér um ræðir, en það virðist beinlínis sannað, að svo hafi verið gert. A. m. k. er það mjög einkennilegt, að próf. Nygren segir, þegar kemur að Sigurði Einarssyni, að sér sé sérstök ánægja að taka fram, hvað þessi umsækjandi skari fram úr. Hvers vegna er honum það slíkt ánægjuefni? Sjálfsagt segir hæstv. ráðh., eins og alltaf áður, að hann hafi ekki meint neitt sérstakt með því. Ég vil svo ekki eyða fleiri orðum um það en hv. þm. V.-Sk. hefir gert, og get ég vel tekið undir með honum. Ég vil geta þess, að þessi skýrsla, sem mér hefir verið gefin af hæstv. ráðh. og ég kann honum þakkir fyrir, ber þess ljósan vott, að þar er verið að flytja mál, en ekki skýra hlutlaust frá málavöxtum. Þessi bók minnir mjög á aðra bók, sem þessi sami ráðh. hefir gefið út um háskólann. Þar, sem hér, eru mörg stór ummæli um háskólann og prófessora hans, bæði í lögfræði- og guðfræðideild, sem minnkun er að, að æðsti maður þessarar stofnunar skuli láta frá sér fara. En hvað sem þessum ummælum hæstv. ráðh. líður, er óhætt að segja, að fyrst ummæli próf. Mosbechs um Sigurð Einarsson eru níðingsverk, þá hefðu ummæli próf. Nygrens um Bj. Magnússon einnig verið það,, hefðu þau átt við hina tvo umsækjendurna, Sigurð Einarsson og Benjamín Kristjánsson. Það, sem virðist skipta mestu máli, þegar verið er að dæma um það, sem gert hefir verið, er ákvæðið í reglugerð háskólans um, að heimilt sé fyrir hann að setja dómnefnd til að dæma um hæfileika umsækjendanna um embættin, og að honum sé heimilt að fá erlenda sérfræðinga til aðstoðar nefndinni. Það sannar, að skipun slíkrar nefndar er í fullu samræmi við lög og reglur, og að hlíta ber úrskurði hennar í samráði við lögveitingavaldið. Að það er ekki gert, er það sama og að ég eða einhver annar borgari vildi ekki hlíta dómi, sem kveðinn væri upp af hæstarétti. Að sjálfsögðu get bæði ég og aðrir verið annarar skoðunar en hæstiréttur, en mundi það hlíta, að ég neitaði að hlýða dómnum og færi að fá úrskurð erlends sérfræðings um, að hann væri rangur? Hvar stæði sjálfstæði landsins, ef hver óánægður borgari gæti seilzt út fyrir landið til að fá annan dóm? Það hefir einkennt flokksstarfsemi hæstv. ráðh. og flokksmanna hans, einnig skrif Alþýðublaðsins, að þeir hafa látið í ljós, að dómar hæstaréttar væru rangir, ekki einungis af því, að þeir, sem dæma, vissu ekki betur, heldur dæmdu þeir vísvitandi ranga dóma. Ég álít það afarhættulegt, þegar reynt er að koma því inn hjá fámennri þjóð eins og okkur, að okkar æðstu dómstólar og dómnefndir kveði vísvitandi upp ranga dóma. Ég veit ekki, hvar við stæðum, ef það kæmi fram hjá t. d. dómsmrh., að dómar hæstaréttar væru rangir og kveðnir upp til þess að níðast á einhverjum borgara. Það er það sama, sem þessi hæstv. ráðh. lætur sér sæma að segja um dómnefndina, sem starfað hefir lögum samkvæmt, að hún hafi beint starfi sinu að því að níðast á einum þeirra, sem hún dæmdi um. Ég veit ekki, hvað lengra er hægt að ganga til að óvirða hæstarétt og háskólann. En það er skylda ráðh. að vera málsvari þessara stofnana, í stað þess að níða þær niður. En hvað sem um þessa dóma má segja, þá er það óheyrt, að yfirmat sé framkvæmt af einum manni, en undirmat af fimm mönnum. Það er það minnsta, sem hæstv. ráðh. ætti að vita, að það getur ekki átt sér stað, og að yfirmat getur ekki heldur átt sér stað nema lög séu til fyrir því. En það er hvergi til í lögum háskólans neitt, sem heimili slíkt yfirmat sem þetta. Það er þessi árás á þessa æðstu stofnun okkar, sem mér finnst hættulegust.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég fæ ekki séð, hvernig hv. 8. landsk. getur borið saman hæstarétt og dómnefnd. Mér finnst honum förlast lögspekin allmjög, að bera hæstarétt saman við dómnefnd, sem er skipuð af háskólaráði til að semja tillögur til ráðh. um veitingu embættis. Hæstiréttur er bundinn eiðstaf og starfar eftir ákveðnum lögum og reglugerðum, en dómnefndin er tekin til ráðuneytis við guðfræðideildina áður en tillögur eru gerðar til ráðherra. Í þessu sambandi sést, hve undirstöðulaust er tal þessara manna um utanstefnur; þeir skilja ekki, að hér er leitað álits sérfræðings, en úrskurðarvaldið liggur eftir sem áður í höndum innlendrar stjórnar. Hvað viðvíkur því, að ummæli mín um, að dómnefndin hefði níðzt á Sigurði Einarssyni, væru óviðurkvæmileg, vil ég segja, að þetta eru að vísu sterk orð og mér þykir leitt að þurfa að nota þau til að láta mína skoðun í ljós. Ég hefi áður gert grein fyrir, á hverju ég byggi þessa skoðun mína. Dómurinn um Sigurð Einarsson er þannig, að ómögulegt er að ætla, að þar sé eingöngu miðað við fræðimennsku hans viðvíkjandi úrlausnarefnunum, þegar litið er á, hvað próf. Nygren segir, sem ekki getur miðað við annað en fræðimennskuna. Þegar svo við þetta bætist, að dómsniðurstaðan er send mér án grg. og álitsgerð próf. Mosbechs um frammistöðu Sigurðar Einarssonar vandlega haldið leyndri fyrir mér þar til búið er að skipa í embættið, en í þeirri grg. eru mjög lofsamleg ummæli um vissan kafla af úrlausn hans, þá taldi ég ástæðu til að efa niðurstöðu dómnefndarinnar. Þetta veldur því, að ég leitaði umsagnar sérfræðings. Skal ég svo ekki rökræða frekar, hvernig ég komst að hinni endanlegu niðurstöðu, til að lengja ekki þessa umr.

*Garðar Þorsteinsson: Ég sé ekki, að það skipti miklu máli út af fyrir sig, hvort hæstv. ráðh. fékk á sínum tíma bæði niðurstöður og forsendur próf. Mosbechs eða aðeins niðurstöður nefndarinnar, því engin áhrif hefði það haft á niðurstöður nefndarinnar. En rök hæstv. ráðh. fyrir hans ákvörðun eru aðallega þau, að hann hafi ekki fengið að sjá forsendurnar. Ef hæstv. ráðh. segir við lestur skýrslu dómnefndarinnar, að níðzt hafi verið á Sigurði Einarssyni, fæ ég ekki séð, hvernig hann getur neitað því, að ummæli próf. Nygrens séu að sama skapi níð um sr. Björn Magnússon. Skal ég svo láta það mál útrætt. Hæstv. ráðh. segir, að ekki sé hægt að bera saman hæstarétt og dómnefndina, því hæstiréttur sé eiðsvarinn. Dettur hæstv. ráðh. í hug, að dómnefnd, sem skipuð er samkv. lögum og reglum, kveði upp sinn dóm ábyrgðarlaust, þó hún sé ekki eiðsvarin? Ef það sannaðist á þessa menn, að þeir kvæðu upp visvitandi ranga dóma og níddust á mönnum, ættu þeir að sjálfsögðu refsingu skilið. En sem betur fer, liggur ekkert slíkt fyrir, - ekkert, sem bendir í þá átt, að dómnefndin hafi ekki kveðið upp réttlátan dóm. Ég vil svo að síðustu beina þeirri fyrirspurn til hæstv. atvmrh., til hvers við í raun og veru erum að hafa háskólann, ef ekkert mark má taka á nefnd, sem skipuð er prófessorum hans, og auk þess biskupi landsins, auk annara merkra manna. Ég vænti, að hæstv. ráðh. svari þessu. Annars verð ég að segja það, að það mun vera álit flestra, að ráðh. beri frekar skylda til að vernda háskólann en vera sýknt og heilagt að níðast á honum.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil aðeins geta þess til upplýsingar fyrir hv. síðasta ræðumann, sem virðist eiga mjög erfitt með að greina á milli dómnefndar, sem skipuð er til þess að gera till. um ákveðið mál, og dómsvalds hæstaréttar, að nefndin hefir aðeins rétt til þess að gera tillögur, sem á engan hátt eru bindandi, aðeins fengnar til leiðbeiningar. En hæstréttur hefir aftur á móti vald til þess að kveða upp rökstudda dóma, sem ekki verður breytt af öðrum dómstólum.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason) : Út af þeim ummælum, sem hér hafa fallið hjá hæstv. atvmrh., þá vil ég taka það fram, að ég tel tvímælalaust, að þegar svo stendur á sem hér, að leitað hefir verið álits sérfræðinga, þá eigi tillögur þeirra að ráða. Og ég trúi því ekki fyrr en ég heyri það af vörum hæstv. ráðh., að hann þori að fullyrða, að um meiri sérfræði í þessum efnum sé að ræða hjá próf. Nygren einum en hinum 5, sem að sjálfsögðu eru allir vel að sér á þessu sviði. Út af þeim ummælum, sem féllu í ræðu hv. þm. V.-Sk., hvort það bæri að skoða frv. sem vantraust á ráðh., vil ég taka það fram f. h. okkar flm., að við flytjum það ekki sem vantraust á núv. kennslumálaráðh. Þetta hefir og líka verið tekið fram af form. Framsfl. í grein, er hann skrifaði nýlega um þessa embættisveitingu, sem við teljum í fyllsta máta ámælisverða. Annars er það svo með samstarfsflokka, að þá greinir oft á og þeir gera oft ýmislegt, svona sitt á hvað, sem hinn ekki fellir sig sem bezt við, og einmitt um einn slíkan ágreining er hér að ræða, - ágreining, sem við framsóknarflokksmennirnir erum að reyna að bæta úr með frv. þessu, og við miðum tillögur okkar ekki aðeins við úrlausn á því ágreiningsatriði sem nú er deilt um, heldur og fullt eins við skipun þessara mála í framtíðinni. M. ö. o., við hugsum meira um framtíðina en hina liðandi stund. Að endingu skal ég svo taka það fram, að við munum ekki skilja við þetta mál fyrr en sú bezta lausn á því er fengin, sem fáanleg er, ekki aðeins fyrir nútíðina, heldur og líka fyrir framtíðina.



Ég þarf varla að eyða mörgum orðum að till. þessari, því að ég hefi sagt allt í grg., sem um hana er að segja. Kringum Ísafjörð eru nokkur þorp, bæði í Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýslu, sem öll búa við skort á rafmagni og öll hafa mikinn áhuga á að geta virkjað sér til nota fallvötn í grennd við sig. En svo skammt er til Ísafjarðar, að það er a. m. k. álitamál, hvort ekki borgar sig betur að leggja rafmagnsleiðslur frá Ísafirði til allra þessara þorpa eða mjög margra þeirra. Ísfirðingar hafa nýlega komið sér upp rafmagnsstöð og eiga mikinn afgang af rafmagni, auk þess sem útlit er fyrir, að þar og í grennd megi enn bæta við miklu afli með tiltölulega mjög litlum kostnaði. Það, sem farið er fram á með þessari till., er ekkert annað en það, að ríkisstj. sé falið að láta sína eigin sérfræðinga athuga þetta mál og gera till. um, hvað mikið kosti leiðslur til þeirra staða, sem nefndir eru í till., og hvort þær svari kostnaði. Kemur þá í ljós, hvort einhver þorpanna geti hér ekki komið til greina, og verði þá að leita annara úrræða um sín rafmagnsmál og undirbúa þau samkvæmt því. Ég hefi svo ekki þessi orð fleiri, en vona, að till. fái góðar undirtektir.

* Flm. (Jóhann G. Möller): Ég skal ekki tefja tíma hv. d. með langri ræðu að þessu sinni, enda hefir málið verið nokkuð rætt við fyrri hluta umr., og ég verð að segja, að undirtektir undir sjálft málið síðan það kom fram, bæði þá og eins utan þings, verð ég að telja mjög góðar. Það kom skýrt fram hjá hv. 1. þm. Rang. sem aðallega hefir talað úr hópi andstæðinga Sjálfstfl., að hann væri efni þáltill. samþykkur. Það, sem aðallega greindi á, var það, að ég í minni ræðu hefði farið út á annað svið, og mér skildist, að einna frekast vegna þess teldi hann sig ekki geta fylgt málinu fram öðruvísi en kemur fram í dagskránni, sem hann hefir lagt fram í málinu. Spurningin milli okkar er þess vegna, að því er mér skilst, ekki um réttmæti málsins, heldur um það, hvernig sé hægt að ná bezt tilganginum. Og út frá sínu sjónarmiði vill hann þá ekki samþ. þessa till., heldur afgreiða málið með dagskrá, sem fer fram á nánari og yfirgripsmeiri athugun á því, hvernig koma megi í veg fyrir atvinnukúgun í hverri mynd sem er. Sennilega skyldi þá leggja slíka athugun fyrir Alþingi, en það stendur held ég ekkert í dagskrártill. um það. Annars vil ég benda á það, að aðalorðið í dagskrártill. er atvinnukúgun, en í þáltill. er hvergi minnzt á atvinnukúgun, og hún fjallar í sjálfu sér ekki um það. Hitt er náttúrlega rétt, að það gæti komið fyrir í einstökum tilfellum, að framkvæmdasvið þessarar till. snerti einnig atvinnukúgun, en það þarf ekki yfirleitt svo að vera. Þess vegna þykir mér dálítil spurning, hvort dagskrártill. á beinlínis við efni þessarar till., vegna þessa orðs í henni. Í öðru lagi vil ég benda á, að dagskráin fer fram á, að ríkisstj. láti fara fram nánari rannsókn og yfirgripsmeiri á þessu máli. Það er nú fyrst, að engin rannsókn hefir farið fram í þessu efni, og ekki þarf neinnar rannsóknar, vegna þess, að það, sem farið er fram á í þáltillögunni, er svo augljóst mál, að enda þótt - eins og ég sagði við fyrri hluta þessarar umr. - misbrestir í þessum efnum hefðu ekki gefið tilefni til þess almennt hér á landi ennþá, að slík ákvæði yrðu sett, þá er sjálfsagt að setja þau sem varúðarráðstöfun. Hitt get ég verið hv. 1. þm. Rang. fyllilega sammála um, að það er mikil ástæða til þess að gera yfirleitt athugun og rannsóknir á atvinnuúthlutuninni í landinu. Og ég tel, að við flutning þessarar till. sé nokkru náð, með því að fá þá almennu yfirlýsingu, að atvinnuúthlutuninni í landinu sé stórlega ábótavant, misbeiting hennar eigi sér stað. Þó að ég hinsvegar telji heppilegt og sjálfsagt að reyna að girða fyrir misbeitingu þegar í stað, og samkvæmt því samþ. þessa till. Hv. 1. þm. Rang. vildi halda fram, að ég flytti ekki þessa till. af heilum hug, og heilindi mín í málinu mundu koma í ljós í því, hvort ég greiddi dagskránni atkv. eða ekki. Ég verð nú að segja það, að ég hlýt að snúa þessu við: að heilindi hans við þetta mál sjáist á því, - því að grundvallarhugsjónina skilst mér við vera sammála um - hvort hann heldur þessari dagskrártill. til streitu eða gengur inn á að greiða þáltill. atkv. Þetta stafar af því, að með dagskránni fer hv. þm. fram á, að frekari athuganir verði gerðar á þessu máli og það rannsakað. En ég er hinsvegar alveg sannfærður um, að hvernig sem sú rannsókn verður og hverjar sem niðurstöður verða í einstökum atriðum, þá verður fyrsta sporið að setja ákvæði eins og í þessari till. eru, ef eitthvað verður gert til þess að hindra þá misbeitingu, sem við erum sammála um, að eigi sér stað. Það eru ákvæði, sem eru sjálfsögð réttlætismál. Og í öðru lagi er síðari liðurinn öryggisráðstöfun, sem gerð er í öðrum þjóðfélögum. Þess vegna má gjarnan láta fara fram rannsókn um málið í áframhaldi af þessari þáltill. Því að ég fæ ekki betur séð en að hún sé það sjálfsagðasta atriði í þessu máli. Þess vegna hefði mér þótt vænt um það, að þessi hv. þm. hefði komið með viðbótartill., um að ríkisstj. léti rannsaka þetta mál frekar og koma með till. um það fyrir þingið síðar, sem væri yfirgripsmeiri en þessi nú. En þessi till. er jafnréttmæt fyrir því. Ég verð þess vegna að líta svo á, að dagskrártill. sé fyrst og fremst til þess að draga þetta mál á langinn, sem þáltill. fer fram á, og kannske til þess beinlínis að verða því að fótakefli. Þess vegna er það, að ég get ekki greitt dagskrártill. atkv. mitt, og verð að líta þannig á. að þeir menn, sem eru samþykkir efni þessarar till.. hefðu átt að koma með viðbótartill. við þáltill., en sýna stuðning sinn við málið með því að fylgja henni fram líka. Ég skal nefna eitt atriði, sem mér skildist vera höfuðrök hjá hv. 1. þm. Rang. fyrir andstöðu hans gegn þessari þáltill.: að þetta skapaði ranglæti. Hann tók eitt dæmi. En ég verð nú að hyggja, að það dæmi missti marks, en skal hinsvegar viðurkenna, að ef einstrengingslega er haldið á ákvæðum þessum, getur skapazt nokkurt ranglæti, ef annarsstaðar eru ekki teknar upp svipaðar reglur. En ég benti á, að það er hægur vandi að ná samningum við aðra aðilja í þessu máli um að framkvæma svipaðar reglur hjá sér, og byggi ég það meðal annars á því, að þessar reglur eru svo sjálfsagðar og réttlátar. Ég sé heldur ekki, hvað það ætti að skaða, ef t. d. ein fjölskylda, faðirinn, konan og börnin eru í vinnu í sömu stofnun, að konan sé látin fara úr vinnunni. Ég geri ráð fyrir, að það yrði gert með þeirri forsendu, að það, sem maðurinn hafi til síns heimilis að leggja, sé nægilegt. Ég skil ekki, hvaða óréttlæti gæti skapazt með því að láta hana hætta að vinna í slíku tilfelli og láta einhvern koma í hennar stað, einhvern fyrirvinnanda heimilis, sem ekki hefði atvinnu áður. Allra sízt get ég skilið þessa ástæðu, þar sem beinlínis er gert ráð fyrir í þáltill., að í einstökum tilfellum geti komið fyrir, að ekki sé heppilegt að framfylgja þessari reglu, að láta ekki fólk í sömu fjölskyldu hafa atvinnu hjá ríkinu. Og þá er vitanlega stj. og þeirra, sem hlut eiga að máli, að meta þær ástæður. Í stuttu máli, ég sé ekki, hvernig hv. 1. þm. Rang. getur ekki gengið inn á þessa till., enda þótt hann vilji fá rannsóku á þessu máli yfirleitt, rannsókn, sem gæti svo hiklaust verið sem framhald af þessari till. Ég hefi svo ekki meira um þetta að segja. Ég tel ástæðulaust að svara ýmsu, sem fram hefir komið við umr., sem sumpart hafa verið þessu máli lítið skyldar, en afstaða mín til hinnar rökstuddu dagskrár er sú, að ég tel, að hún sé fyrst og fremst til að draga málið á langinn, og að ég sé samþ., að þetta mál verði rannsakað, tel ég till. spor í rétta átt og legg því til, að hún verði samþ.

*Sveinbjörn Högnason: Hv. 6. þm. Reykv. var að tala um þá atvinnukúgun og þá misbeitingu veitingarvaldsins, sem nú ætti sér svo mjög stað, og skildist mér hann þar helzt eiga víð ríkisvaldið. Ég lofaði honum þá, að ég skyldi benda honum á dæmi, sem sýndi, hvað flokksmenn hans eru heilagir, þegar um er að ræða veitingu embætta hjá því opinbera. Eins og kunnugt er, eru flokksmenn þessa hv. þm. í meiri hl. í bæjarstjórn Reykjavíkur. Í fyrra var sett hér á fót allmikil og stór stofnun, sem eingöngu var sett undir þeirra valdsvið, sem sé sjúkratryggingarnar. Meiri hl. bæjarstj. fékk að ráða allt starfsfólkið, og skipti það tugum manna, en menn, sem eru í stj. samlagsins, hafa ekki viljað gefa mér upp, hversu margir þeir eru. En það hefir verið fullyrt við mig, að enginn nema hreinræktaður sjálfstæðismaður hafi fengið að komast þar að, og auk þess er það á hvers manns vitorði, að ekki hafa eingöngu verið teknir hæfustu sjálfstæðismennirnir, heldur eru þar einnig ýmiskonar hálfgerðir vandræðamenn, og þegar einum af þessum mönnum, sem ekki voru alveg flekklausir, var boðin þarna staða, var hann svo hæverskur að spyrja, hvort ekki væri nóg fyrir af slíkum mönnum. Það var því ekki eingöngu svo, að í þessar stöður væru valdir sjálfstæðismenn, heldur voru valdir þeir menn, sem hvergi gátu annarsstaðar lifað eða komizt af. Þannig gengur það til hjá þessum mönnum, sem halda fram gagnvart öðrum flokkum, að alltaf skuli velja hæfustu mennina. Ég held, að þeir ættu að byrja á að reformera eitthvað hjá sjálfum sér. Síðan fyrri hl. þessarar umr. fór fram hefir rignt yfir mig dæmum um, hversu geysileg óbilgirni ætti sér stað í bæjarstjórn Reykjavikur um veitingar embætta. Ég hefi minnzt á embætti hv. flm. Mér er sagt úr sömu stofnun, að þar hafi verið einn starfsmaður, sem hafði verið þar lengi og átti því að geta verið þar áfram og flutzt hærra upp, en í staðinn fyrir það var honum bolað í burt og einn valdamaður úr Sjálfstfl. settur þar í staðinn. Það getur verið, að vegna þessa dæmis sé hann að bera fram þessa till. En hann hefði þá átt að koma inn á það í framsöguræðu sinni, því að hann talaði mest í framsöguræðunni um atvinnukúgun. Og þegar hann segir, að till. sin þurfi ekki að fela slíkt í sér. og það sé að fara út fyrir efnið, þegar ég með dagskrártill. vil fyrirbyggja atvinnukúgun í þjóðfélaginu, þá slær hann undan og segir, að till. hans feli það ekki í sér, og framsöguræða hans byggist á því. Þetta sýnir. hversu gersamlega hann er áttavilltur í því, hvað till. feli í sér. Hv. þm. hefir nú játað, að ef till. verður samþ. og ákvæðum hennar beitt út í það ýtrasta, þá geti hún falið í sér nýtt ranglæti. Þetta er rétt. Hv. þm. ætti því að geta gengið inn á dagskrá mína, sem felur í sér ekki aðeins það, sem hann sagði, að væri höfuðtilgangur sinn með till., heldur kemur einnig í veg fyrir það ranglati, sem hann játar, að geti skapazt af samþykkt till., og ætti engum að vera meira áhugamál en honum að fá þá galla lagaða. Ef hann hinsvegar heldur fast við sína till., en vill, að dagskráin verði felld, sem ég vil ekki trúa fyrr en í lengstu lög eftir yfirlýsingar hans, þá sýnir hann, að hér er ekkert um að ræða nema þessa venjulegu aðferð, sem kemur svo oft fram hjá hans flokksmönnum, bæði hér á þingi og annarsstaðar, að reyna undir einhverju yfirskini að gera sig góðan og vilja taka öðrum fram, en hopa af hólmi, þegar til alvörunnar kemur. Ég sé á hæstv. forseta, að honum þykir þessi aths. vera orðin nokkuð löng, en ég vil aðeins bæta því við, að til þess að alþjóð fái að vita. hver alvara er á bak við þessa till., hvort hún er sprottin að umbótahug, þá vil ég biðja hæstv. forseta að láta fara fram nafnakall um dagskrártill. mína, til þess að sjá, hverjir það eru, sem í raun og eru vilja gagngerða umbót á þessu sviði, en ekki stinga títuprjónum í einhver einstök atriði, sem gæti, eins og hv. flm. sagði, aukið á ranglætið.

*Einar Olgeirsson: Mér virðist, að umr. um þessa till. og einnig grg. að nokkru leyti fara talsvert í aðra átt en till. sjálf. Eftir því, sem mér heyrist, þá er hér mest rætt spursmálið um pólitíska atvinnukúgun, en till. sjálf ræðir eingöngu um atvinnu skyldmenna og venzlamanna við stofnanir ríkisins. Ég ætla ekki að ræða málið frá þessu sjónarmiði, ég mun ekki ræða þá pólitísku atvinnukúgun. sem átt hefir sér stað, hjá Sjálfstfl. ekki síður en öðrum flokkum. Það yrði of langt mál og mundi framlengja þessar umr. meira en svo, að ég vilji ræða það í þessu sambandi. Ég mun því halda mér við till. sjálfa, principið í málinu, aðferðina, sem á að nota til þess að koma þessu í framkvæmd. Tilgangur till. virðist vera sá, að ráða að einhverju leyti bót á atvinnuleysinu; það virðist vera einhver hungurskömmtun á atvinnunni, það verði að sjá til þess, að ómögulega geti nema einn maður úr hverri fjölskyldu fengið vinnu hjá ríkinu. Það, sem hér er um að ræða, er því að takmarka rétt manna til atvinnu, og ég skal undir eins lýsa því yfir, að ég er „principielt“ á móti þessari aðferð. Ég álit alls ekki rétt að setja slík fyrirmæli, sem hefðu allt að því lagagildi, því að hér á að taka málið frá vitlausu sjónarmiði. Það, sem við fyrst og fremst eigum að gera, er að auka atvinnuna, en ekki að skammta þá litlu atvinnu, sem fyrir er, þannig, að kannske enginn geti lifað. Hér er um það að ræða að svipta hluta af mönnum rétti til atvinnu, sem þeir eiga að hafa. Á ég þar við kvenfólkið. Það, sem felst í till., er, að konur eigi ekki að fá vinnu hjá ríkinu, ef menn þeirra vinna þar. Hv. flm. sagði áðan, að ef fjölskyldan væri í vinnu hjá ríkinu, þá væri sjálfsagt að láta konuna fara. Á Íslandi á að heita, að sé jafnrétti milli karla og kvenna, þó að það sé ekki svo í rauninni. Við vitum, fyrir hvaða misrétti kvenfólkið verður í þjóðfélaginu. Ég er því á móti hvaða till., sem fer í þá átt að rýra þann rétt, sem konunni er ætlaður í þjóðfélaginu. Það nær engri átt að setja fyrirmæli, sem ættu að hafa svipað gildi og l., sem sama sem bönnuðu giftum konum að hafa atvinnu. Ég veit, að þessi tilhneiging er mjög rík á Íslandi eins og annarsstaðar, tilhneiging í þá átt, að vilja banna giftum konum að vinna neitt utan heimilisins, en vilja láta þær gera sig ánægðar með að vera bundnar við eldhúsið. Ég tel, að skylt sé að berjast á móti svona till. og öllum þeim till., sem ganga í þá átt, að skapa eða auka misrétti milli kynjanna. Ég er hissa, að þessi hv. þm. skuli gerast flm. að slíkri till., því að mér er kunnugt um, að hann er einn af þeim sjálfstæðismönnum, sem helzt aðhyllast lýðræðið, en eru andstæðingar þess fasisma, sem upp á síðkastið hefir bólað svo mikið á innan þess flokks. Ég býst við, að hann viti, að eins og nú stendur á í þýzkalandi, þá er þetta eitt af þeim „principum“, sem reynt er að framkvæma, að svipta konuna atvinnuréttindum, reka hana af vinnustöðvunum og reyna að fjötra hana við eldhúsið. Og jafnvel þótt finna megi svona dæmi í Englandi, þá er ég hissa, að þessi hv. þm. skuli koma fram með svona till., því að það er svo hér á Íslandi, að fremur þarf að halda því að fólki, hvert gildi mannréttindin hafi, en að koma með fyrirmæli, sem draga úr þeim, því að við Íslendingar höfum fengið mikið af okkar mannréttindum svo fyrirhafnarlítið, að við höfum ekki áttað okkur á, hve dýrmæt þau eru, og þannig býst ég við, að sé með kvenréttindin. Á meðan Íslendingar voru undir kúgunarvaldi annarar þjóðar og stóðu saman um að berjast fyrir sjálfstæði sínu, þá var gripið fegins hendi við öllu, sem að mannréttindum laut, og það fékkst samþ. án mikillar mótstöðu. Þannig var það t. d. með kosningarréttinn, almenna menntun o. fl. En eftir að sjálfstæði Íslands var viðurkennt 1918 hefir það reynzt svo, að þau mannréttindamál, sem þá höfðu ekki náð fram að ganga, hafa átt örðugt uppdráttar, og þannig hefir það einnig verið með kvenréttindin, sem þó eru viðurkennd með l., og þótt það sé ekki tilætlunin hjá hv. flm. að rýra þann rétt, þá miðar till. þó að því, og þess vegna er ég fyrst og fremst á móti henni. Ég álít, að við verðum að hafa einhverja aðra aðferð til að bæta úr atvinnuleysinu en að innleiða einhverja hungurskömmtun. Ég álít, að það sé allt annað mái, sem nauðsynlegt sé að taka fyrir, ef ætti að setja l. um þetta, en það er spursmálið um pólitíska atvinnukúgun, sem á sér stað hjá einstökum atvinnurekendum. Ég álít út af fyrir sig rétt að átelja ýmislegt, sem fram fer bæði í sambandi við, að einstökum mönnum er neitað um atvinnu, þó að þeir séu hæfir, af pólitískum eða persónulegum ástæðum, og að verkamenn séu í stórum stíl útilokaðir frá vinnu vegna pólitískra afskipta, og eins má átelja það, sem á sér stað hjá þeim stofnunum, sem heyra undir það opinbera, og hjá einstökum mönnum, sem misnota sínar stöður sem forstjórar. Hinu er ég mótfallinn, að samþ. sé þáltill., sem mundi, ef henni væri beitt í framkvæmdinni, jafngilda því, að samþ. hefðu verið l. um að takmarka þann rétt, sem menn eiga að hafa til atvinnu. Af þessum ástæðum er ég mótfallinn till., sem hér liggur fyrir.



Ég hefi þá afstöðu til þessarar till., að ég geri ráð fyrir, að ég geti greitt atkv. með síðari hluta hennar, þar sem ætlazt er til, að skyldmenni í þjónustu ríkisins séu ekki starfsmenn sömu stofnunar. Ég tel mikla þörf á þessu, því að hér er mikið syndgað í ýmsum stofnunum, bæði hjá ríkinu og Reykjavíkurbæ, og ef til vill víðar. Mér er þetta fullkomið alvörumál og hefi sýnt það með því, að í fyrirtæki í bænum, sem ég á nokkurn þátt í að stjórna og veitir þó nokkuð mörgum mönnum atvinnu, hefir þessi regla að minni tilstuðlan verið upp tekin, ekki í því skyni að takmarka atvinnumöguleika fólks úr sömu fjölskyldu, heldur er litið svo á, að það geti valdið hættulegri siðspillingu í slíkum fyrirtækjum, ef mörg skyldmenni eru þar saman og eitt undir annað gefið. En að ég kvaddi hér hljóðs, var ekki til þess að taka þetta fram, heldur vildi ég lýsa ánægju minni yfir þeim áhuga, sem ég hefi orðið var við, að á því er hér í hv. d. að athugað verði um ýmislegt, sem til siðspillingar horfir í sambandi við ráðningu manna í stöður hjá því opinhera. Ég hefi nokkuð um þetta hugsað, og það vill svo vel til, að ég á í fórum mínum nærri því fullsamið ýtarlegt frv. í 10 löngum gr. um þetta efni. Er það miklu víðtækara en þáltill. sú, er hér liggur fyrir, og þar á meðal tekið fullt tillit til þess, sem felst í síðari hluta hennar. Frv. er um, hvernig haga skuli ráðningu opinberra starfsmanna, með sérstöku tilliti til unga fólksins, sem er valið í opinberar stöður, og nær miklu lengra en till. Ég ætlast þannig til, að þar komi til greina aliar skrifstofur ríkisins, bæjar- og sveitarfélaga, svo og hverjar aðrar skrifstofur, sem eru reknar á vegum bæjar- og sveitarfélaga, einnig hverskonar stofnanir bæjar- og sveitarfélaga, póstur, sími útvarp, skólar, sjúkrahús, tryggingarstofnanir, þar með talin sjúkrasamlög, rannsóknar- og eftirlitsstofnanir, fyrirtæki, sem stofnuð eru af ríkinu, bankar og útibú þeirra, sparisjóðir, og þau fyrirtæki, sem starfa fyrir opinbert starfsfé, þar á meðal Búnaðarfélagið og Fiskifélagið. Tilgangurinn með þessu frv. er ekki sá, að takmarka möguleika manna til atvinnu, heldur sá, að reyna að koma því til vegar, að sérstaklega unga fólkinu, sem leitar eftir atvinnu hjá meira og minna opinberum fyrirtækjum, sé sýnd sú sanngirni, að tryggt verði svo sem orðið getur, að þeir, sem hæfastir eru, komi fyrst til greina, og að reynt verði þar með að synda fyrir það, að unga fólkið siðspillist í sambandi við þessar mannaráðningar, bæði það, sem atvinnuna fær óverðugt, og líka hitt, sem hennar fer á mis og fyllist sárri gremju, sem hlýtur að vakna hjá fólki, sem finnur sig vel hæft, en verður að lúta í lægra haldi í samkeppni við sér lakara fólk, aðeins fyrir það, að það hafði þau persónulegu eða pólitísku sambönd, sem svo miklu ráða nú um mannaráðningar, og raunar öllu. Mér þykir mjög ánægjulegt að vita, að svo mikill áhugi er í hinni hv. d. á þessu máli, og sérstaklega, að það skuli vera hjá svo stórum flokki sem Sjálfstfl. er. Og ég vil geta þess nú fyrirfram, að þegar ég e. t. v. þegar á næsta þingi sýni þetta frv. mitt, þá mun ég ganga eftir liðveizlu hjá þessum stóra flokki, sem svo mikið á undir sér. Ég er sem sé sammála síðari hluta till. og mun sýna það við atkvgr. Hitt er vandræðamál og neyðarúrræði, að ætla sér að skammta atvinnuna á þann hátt, að miðað sé við, að tveir menn úr sömu fjölskyldu geti ekki fengið vinnu hjá ríkinu, ef þeir eru vel hæfir og atvinnan fyrir hendi.



Ég er samþykkur því, sem hv. 5. þm. Reykv. sagði, að það eru vandræði að hefta menn í að fá atvinnu, en ég held, að hann hafi ekki athugað, að ástandið er þannig, að það verður að miðla vinnunni, og ég veit ekki betur en að ríkið hafi sett l. um vinnumiðlun, og það er vitanlega af því, að ástandið þykir vera þannig, að nauðsyn sé, að atvinnan skiptist sem réttlátast niður, en ef atvinnuleysið er ekkert, þá er ekki heldur þörf á að takmarka þetta. Ég vil taka undir það, sem hv. þm. N.-Ísf. sagði, að það getur verið þörf á að hafa reglur um þetta, t. d. í bæjarfélögunum, og sé ég ekkert á móti því, að þetta sé útfært betur en hér er gert, meðan þörf er fyrir þetta. Ég vil bæta því við, að ég hefði hiklaust komið með viðauka við þessa till., um að ekki mætti láta sama mann hafa tvær fastar stöður hjá ríkinu, et ég hefði séð mér fært að róta við þessu máli. Ég sé líka vandkvæði á að banna sama manninum að gegna fleiri en einni stöðu. En þegar atvinnuleysi er mikið, þá er nauðsynlegt, að ríkið hlaði ekki störfum á suma menn, meðan aðrir vel hæfir menn ganga atvinnulausir. Um það, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, skal ég ekki hafa mörg orð, en vil þó taka það fram út af þeirri hlutdrægni, sem hann sagði, að ríkti hjá Reykjavíkurbæ í úthlutun atvinnu, að ég er því máli ekki vel kunnugur, og býst þó við, að hann sé því ennþá ókunnugri, en sjálfstæðismenn, sem umgangast mig meira en menn úr öðrum flokkum, kvarta undan því, að sjálfstæðismenn eigi mjög örðugt uppdráttar með að fá atvinnu hjá Reykjavíkurbæ, yfirleitt séu verkstjórarnir, sem bærinn hefir, andstæðingar sjálfstæðismanna og reyni af eðlilegum eða óeðlilegum ástæðum að ýta sjálfstæðismönnum frá atvinnu. Hér koma fram gagnstæðir vitnisburðir. Hv. 1. þm. Rang. hefir sína frá ókunnugum mönnum, en ég frá kunnugum mönnum, og má vera, að báðir séu ófullnægjandi. Ég get ekki séð, að ástæða sé til að vísa þessu máli frá af því, að það gangi of skammt. Þó að till. verði samþ., þá er engu spillt, þó að síðar kunni að verða gerðar fyllri ráðstafanir í þessu sambandi, eins og þær, sem hv. þm. N.-Ísf. var að tala um. Annars skilst mér, að dagskrártill. komi ekkert málinu við. Hún er um allt annað en þáltill. Hv. 5. þm. Reykv. taldi það hart, ef hjón og nákomin skyldmenni gætu ekki fengið vinnu vegna venzla eða skyldleika, og tók dæmi af fólki, sem byggi víð fiskreit og þyrfti allt vinnunnar við. Þarna er allt öðru máli að gegna en um fastar, vel launaðar stöður hjá ríkinu. Ég fæ því ekki séð, að hægt sé að hafa á móti till. á þeim grundvelli.

Forseti (JörB): Ég þykist sjá, að þessu máli verði ekki lokið á fundinum, og mun ég því fresta umr.