Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Ég býst við, að hv. dm. kannist við þetta frv. frá því í fyrra, sem kemur að miklu leyti óbreytt, en aðeins gengið nokkuð betur frá um sölu húsa prestsins, sem aðeins sá prestur þyrfti með, er væri ábúandi jarðarinnar. Það var í frv. í fyrra, þskj. 87, gert ráð fyrir að undanskilja allmikla varphólma og nokkuð af heimalandinu, ef presturinn vildi heldur búa þar, en þetta frv. gefur aftur stj. heimild til að skilja eftir sæmilega ræktaða spildu, sem mundi nægja fyrir smábýli, því presturinn flytur á Eskifjörð og mun ætla sér að búa þar eftirleiðis. En það er miklu betur til fallið, að annað land jarðarinnar, sem hefir ágæt skilyrði til ræktunar, falli undir Eskifjörð, þar sem þær jarðir, sem að kauptúninu liggja, eru litlar og illa fallnar til ræktunar og líka svo dýrar, að kauptúninu er ómögulegt að kaupa þær, nema þá með okurverði. Ég hefi látið prenta hér álít hr. Pálma Einarssonar jarðyrkjuráðunauts, sem hefir samkv. beiðni athugað allar ástæður þar eystra og gefið allítarlega lýsingu á öllu; læt ég mér því nægja að vísa til nál. Hann hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að ágætlega séu fallnir til ræktunar 100–120 ha. af landi jarðarinnar, sem hægt væri að framfleyta á 75–100 kúm, er nægja myndi til að bæta úr þeim tilfinnanlega mjólkurskorti, sem Eskifjörður á við að búa. Það þarf ekki að flytja langa ræðu um það, að þar sem kauptúnið er í landsvelti, en jafnágæt jörð og Hólmar í nánd, þá er sjálfsagt að láta kauptúnið fá jörðina.

Hákon Kristófersson Ég ætla ekki að vera að ergja sjálfan mig á því að halda langa ræðu um þetta mál, enda hafði ég líka gleymt því, að málið var á dagskrá að þessu sinni, og því ekki skrifað neitt hjá mér um helztu atriði þess, enda var þess ekki þörf, því að ég skrifaði allítarlegt nál. um málið í fyrra, og það hefir sem sé ekkert gerzt í því síðan, sem geti breytt aðstöðu hv.þm. til þess. Ég sagði, að það hefði ekkert gerzt í málinu. Ég skal þó viðurkenna, að það er kannske ekki alveg rétt, vegna þess að orðalagi frv., sem hv. 1. þm. S.-M. er flm. að, hefir verið breytt, svo að það er dálítið öðruvísi en í fyrra. Með frv. því, sem hv.þm. bar fram fyrir hönd Eskfirðinga í fyrra, fór hann ekki lengra en heim að túngarðinum á þessu fornfræga höfuðbóli, Hólmum; þar lét hv.þm. og þeir, sem hann var forsvarsmaður fyrir, þá staðar numið. En nú hafa þeir horfið að því ráði að fara yfir alla jörðina, en til þess að láta líta svo út, að þeir ætli ekki að hafa neina ágirnd í frammi, vilja þeir undanskilja varphólma staðarins og nokkurt óræktarland, sem mætti að þeirra dómi nota fyrir prestssetur, sem þeir þó gera ráð fyrir, að aldrei verði á Hólmum. Ég ætla að bera það undir hv. d., hvort hún mundi ekki telja nær sanni, að í framtíðinni yrði eitthvað svipað um viðskipti Eskfirðinga og landsstj. og var um viðskipti Barkar digra og Snorra, þegar salan eða arfaskiptin á Helgafelli fór fram þeirra á milli. Mér er dálítið sárt um þess jörð, því að henni fylgir hið mesta varpland, sem fylgt hefir nokkurri jörð á landi hér, og verið hefir í eigu hins opinbera, þó að svo sé frá skýrt, að það sé nú horfið að mestu. En hverjir hafa þá unnið að þessari afturför? Vitanlega Eskfirðingar. Og ég hefi heldur aldrei vitað þann undirlægjuhátt, að ræningjar væru sæmdir einhverjum heiðurslaunum að ráninu loknu.

Kannske það eigi að leggja Eskifjörð niður?

Ekki ætlast ég nú til þess, en á hinn bóginn má ekki játa ræningjana vaða inn í mitt land beztu jarða og taka það af landinu, sem þeim sýnist og launa með því ágirnd og yfirgang, ef til vill. Ég vil a. m. k. ekki láta það verða fast með mínu jákvæði, að kauptúnin geti spennt sínar ágirndar- og ránshendur yfir sveitirnar, til þess að gera þær minni máttar en þær eru. Því er haldið fram, að nú liggi það fyrir, sem ekki lá fyrir í fyrra, en það er jákvæði viðkomandi prests fyrir sölunni; en það lá líka fyrir í fyrra, í upphafi málsins. Það lá fyrir á meðan hann vonaði, að Eskifjörður myndi kaupa húseignir hans, en þegar Eskfirðingar sáu sér engan hagnað í því, þá snérist hann á móti málinu, og í seinna bréfi sínu til biskups gerir hann ráð fyrir því, að það komi ekki til á næstunni, að hann hætti að búa. En nú hefir hann ekki aðeins hætt að búa, heldur hefir hann byggt kauptúninu jörðina í algerðu heimildarleysi. Veit ég, að mér sem bónda hefði ekki verið talið sæma, ef mér hefði verið trúað fyrir góðri jörð, að ég hefði leyft mér að fleygja henni í hendurnar á hverjum leigjanda, sem hafa vildi, og hlaupa sjálfur burt frá henni. Einn virðulegur heiðursmaður hefir sagt mér, að í ráði væri að flytja nær alla töðu burt frá Hólmum og til Eskifjarðar á komandi sumri; ennfremur sagði mér sami maður, að svo, yrði um búið, að jörðin missti einskis í við þessa skipan. Já, trúi því hver sem vill, að á meðan þetta höfuðból er í þessari óvissu ábúð, að hver ábúandi muni gera sitt ítrasta til þess að hlynna að því! Ég minntist á það áður viðvíkjandi varphólmunum, að það vekur undrun mína að sjá það og heyra, að gert er ráð fyrir því, að varpið eigi að vera það, sem prestssetrið skuli eiga eftir af jörðinni. Og hverjir skyldu svo eiga að gæta þess? Náttúrlega þeir, sem næstir eru af íbúum Eskifjarðar. Það er heldur ekki á kot vísað, það eru líklega sömu mennirnir, sem hafa með sínum ágætu tækjum komið því til vegar, að varpið hefir rýrnað stórmikið á síðustu árum. Vitanlega verður sú rýrnun ekki minni, þegar Eskfirðingar verða ábúendur á Hólmum og þeir hafa ef til vill daglega umferð að vorinu í námunda við varplandið. Ég hefi aldrei reynt að hrekja það, sem sjálfsagt eru fyllstu sannindi, að Eskifjarðarkauptún vanti eitthvert land til ræktunar, en hinu hefi ég leyft mér að halda fram, að ekki sé byrjað á réttum stað til að ráða bót á því, með að taka þetta fræga og merkilega höfuðból. Það er sagt í grg. þessa frv., að það megi finna fyllstu rök, sem heimili söluna, á tilsvarandi þskj. frá í fyrra. En það vill nú svo vel til, að öll þau rök, sem talin voru þá, voru hrakin í fyrra, en það sýnir, að ég fer hér með rétt mál, eins og ég geri ætíð, er ég mótmæli því, að nokkuð það hafi komið fram í málinu frá í fyrra, er réttlætt geti framgang þessa frv. Vona ég þess vegna, að hv. deild hverfi að því ráði að fella þetta frv., þótt sami hv. meiri hl. allshn. og í fyrra hafi lagt til, að frv. verði samþ. Ég verð að segja það, að það þarf allmikinn kjark til að bera þegar fram frv. á næsta þingi, sem fellt hefir verið árinu áður, þegar sömu mennirnir eiga um það að fjalla; en það er ekki svo ótítt, að menn séu svo þráir að gera það, en hinsvegar vonast ég líka til, að sá hringlandaháttur eigi sér ekki stað innan d., að þeir menn, sem ekki sáu sér fært að samþykkja þetta í fyrra, hafi nú snúizt, enda hafa engin rök komið fram fyrir sölunni önnur en þau, sem fyrir hendi voru í fyrra, sem vitanlega voru engin. Hv. meiri hl. segir í nál. sínu viðvíkjandi undanfellingu varphólmans og þeirrar spildu, sem á að draga undan, að það sé gert til þess að prestar gætu átt kost á að stunda búskap á Hólmum, ef þeir æsktu þess. Já, að hugsa sér, að jafnágætir menn og þeir, sem skrifað hafa undir þetta nál., skuli sjá sér fært að komast þannig að orði, því að það er fyrirfram vitað, að þetta er algerlega gagnslaust, og því skyldi þá vera horfið að því ráði að selja hið ræktaða land hins fornfræga höfuðbóls, ef búizt er við, að presturinn muni á næstunni eða kannske síðar vilja nota jörðina, og eiga þá aðeins eftir þessa óræktuðu landsspildu? Þó segir sami hv. meiri hl. í nál. sínu, að litlar líkur séu til þess, að prestar muni framvegis óska að búa á Hólmum. En þótt litlar líkur séu, þá leggur hv. meiri hl. n. samt til, að þessi hluti jarðarinnar sé undanskilinn sölunni, náttúrlega þangað til þessi fáu pund af dún, sem enn má fá í Hólmalandi, eru úr sögunni; þá má kannske bæði selja varphólmann og spilduna. En ég ímynda mér, að Eskfirðingar vilji þá með hvorugt hafa, því að þeir hugsi með sjálfum sér, að hægur sé heimafenginn baggi, og fari þá ekki að kaupa landið, því það yrði ekki á burtu flutt, en enginn mundi vilja kaupa það neinu verði að Eskfirðingum frágengnum. - En þó að langt væri gengið í fyrra, verð ég þó að segja það, að nú er svo langt farið, að ég hélt, satt að segja, að jafnvelviljaður maður og hv. 1. þm. S.-M. segist vera sveitunum, myndi ekki hafa áræði til að taka allt þetta fornfræga höfuðból og leggja það undir eitt kauptúnið. Já, en það getur verið nokkuð dýrkeypt hjálp. En hinsvegar má náttúrlega ganga inn á, að þetta sé alveg rétt hjá þeim, er vilja selja þetta fornfræga höfuðból. En þá eru menn jafnframt búnir að viðurkenna, að þeir hugsi sér að gera allt landið að einu fiskiveri á fáum árum. Og fyrir þá, er þannig hugsa, er vitanlega bezt að taka stærstu jarðirnar og helztu höfuðbólin fyrst af öllu. Ég vænti, að hv.þdm. séu mér sammála um það, að meðmæli viðkomandi prests með sölunni sé einskis virði. Meðan salan rakst á eigin hagsmuni hans, var hann eindregið á móti henni. En nú, þegar þeir eru ekki lengur til fyrirstöðu, étur hann allt ofan í sig.

Þetta er ljóta lýsingin!

. Það er hinn heiðvirði prestur, sem hefir lýst sér svona sjálfur með verkum sínum. Ég hefi aldrei heyrt hann né séð og þekki ekkert til hans, nema hringlandann í þessu máli. Annars hafa Eskfirðingar ekki verið á einu máli um þessi kaup, að því er ég bezt veit. En þeir, sem vilja kaupin, eiga ágætan foringja, þar sem er oddviti hreppsins. Það er skynugur maður, sem hefir í þessu máli farið allar götur, sem hann hefir talið sér færar sem heiðursmanni, til að koma fram sínum málstað. Hann hefir nú lyft því Grettistaki að ná viðkomandi presti á sitt band: Hefi ég það fyrir satt, að hann hafi skotið skjólshúsi yfir prestinn inni á Eskifirði. Dettur mér nú ekki í hug að drótta neinu óheiðarlegu athæfi að þessum mönnum, en þó er sú gáta mín, að þarna hafi hagsmunir þessara tveggja manna getað runnið saman á þann hátt, að báðir hafi hagsmuna að gæta. Það er till. mín til hv. deildar, að frv. verði fellt og vil ég biðja hæstv. forseta að láta fara fram nafnakall um það. Vil ég, að eftirkomendur vorir þurfi ekki að vera í vafa um það, hvað þeir hétu þingmennirnir á þjóðhátíðarþinginu, sem hurfu að því ráði að hrifsa stórbýli landsins og fornfræg höfuðból undir kauptún og sjávarþorp.

Sveinn Ólafsson Ég hefi verið að spyrja sjálfan mig um það undir ræðu hv.þm. Barð., hvort hann mundi vera fyllilega sjálfráður athafna sinna og orða í þetta sinn.

Það mætti kannske fá Helga til að skoða mig

. Og ef hv.þm. er sjálfrátt, þá er ég hissa á, að honum skuli koma til hugar, að hann geti grandað þessu máli með fúkyrðum og ókvæðisorðum um aðilja málsins. Hann sagði m. a., að „ágirndar- og ránshendur“ Eskfirðinga væru að seilast eftir bráð í aðra hreppa, og fleiri orð hans voru mótuð af álíka óviturlegum meinyrðum. En hv.þm. komst aldrei að aðalatriði málsins, nauðsyn Eskfirðinga á landi. Hv. þm. veit, að þarna er saman kominn fjöldi manna, sem beinlínis líður skort á landsnytjum. Þessa menn vantar mjólk og garðávexti og þeir hafa engin tök á að bæta úr þessum skorti, vegna þess að kauptúnið er landlaust. Hv. þm. heldur því fram nú sem áður, að auðvelt sé að bæta úr þörf þessara manna með öðrum hætti en sölu Hólma, enda þótt hann fullyrði ekki nú eins djarflega um þessa útvegi og áður. Eiginlega benti hann ekki á neinar leiðir til þessa nema ef telja skyldi það, sem hann var að tæpa á kaupum á jörðinni Eskifirði. En sú jörð er líka í Reyðarfjarðarhreppi, eins og Hólmar, og er auk þess einkaeign. Er mér kunnugt, að tilraun hefir verið gerð til að fá hana keypta, en hún reyndist eigi föl, nema þá gegn afarverði. Sú jörð mundi ekki heldur geta fullnægt þeirri þörf, sem fyrir hendi er, nema í mesta lagi að einum fjórða hluta, og get ég í þessu efni vísað til álitsskjals Pálma Einarssonar ráðunauts, sem prentað er eins og fylgiskjal í áliti hv.allshn. - Hv. þm. sagði ennfremur, að alla sönnun vantaði fyrir því, að hér væri um nokkra þörf að ræða. Ég veit nú ekki, hversu kröfuharður hv.þm. er um sannanir, en nokkur sönnun finnst mér þó fólgin í gögnum þeim, sem hér hafa verið lögð fram, umsögn ráðunautsins, sem ég nefndi áðan, og mannanna sjálfra, sem við þetta eiga að búa, og annara kunnugra manna. Ýmsum staðleysum hv.þm. Barð. verð ég að sleppa, get ég ekki verið að eltast við þær. En það hugði ég, að hann mundi gjalda varhuga við að haga orðum sínum svo, sem hann gerði í þessari ræðu. Hann. talaði um, að áður hefði verið ágætt varpland á Hólmum, en hefði nú gengið mjög úr sér vegna ágengni Eskfirðinga. Þessar fjarstæður hljóta að stafa af ókunnugleika eða gremju hv.þm. Það geta allir séð, hvílík fjarstæða þetta er. Áður var mjög friðsælt og rólegt þar, sem varpið er, en nú er þar mikil umferð, sem leiðir af auknum skipaferðum og breyttum atvinnuháttum. Og það bið ég menn vel að muna, að umferðin hjá varplandinu er alls ekki til Eskifjarðar eða þaðan, heldur til Reyðarfjarðar. Eskfirðingar eiga sjaldan leið um það svæði, eins og öllum má ljóst vera, sem staðhætti þekkja. Þess vegna er það hin mesta fjarstæða, að kenna þeim rýrnun varpsins á Hólmum. Allt, sem hv.þm. sagði um þetta, var því talað út í hött, enda er hann svo gerókunnugur á þessum slóðum, að hann getur ekkert um þetta mál borið, nema eftir villandi eða misskildum frásögnum annara.

Þær breytast kannske frá ári til árs, eins og upplýsingar hv. 1. þm. S.-M.

. Það sýnist mér vera nokkuð langsótt aðdróttun hjá hv.þm., er hann þykist ætla að sanna af flutningi þessa máls, að ég beri óvildarhug til sveitanna. Slíkt er ekki svara vert. En það, sem hér er farið fram á, er, að bætt verði úr brýnni þörf nokkurra kauptúnsbúa, með því að leyfa þeim að rækta arðlítið eða arðlaust land í nágrannahreppi, land sem er nú opinber eign. Og ríkið á enga aðra jörð þarna í námunda, sem tiltök eru að nota á þennan veg. Auk þessa vil ég benda hv.þm. á það, að sú aukna ræktun landsins, sem við báðir viljum efla, breiðist einmitt út frá kaupstöðum og kauptúnum, þar sem margmenni er saman komið og þar sem þörfin er aðkallandi fyrir afurðir landbúnaðarins. En sú aukna landrækt fæst ekki, nema landið sé látið falt til ræktunar. Hv. þm. þótti það fráleitt, að í frv. er varplandið undanskilið sölunni, líklega af því, að hann býst við, að Eskfirðingar fari ránshöndum um það, eins og hann svo góðgjarnlega kveður að orði, og spilli því fyrir presti á skömmum tíma. Nú er það svo eftir frv., að undan sölunni á fleira að skilja en varpið, sem sé öll ítök, er Hólmar eiga utan heimalands, og eru þau mikils virði. Staðurinn á t. d. rekarétt á ýmsum stöðum, ennfremur Seley o. fl. Þessi ítök hafa vitanlega alveg sama gildi fyrir prestinn, hvort sem hann nytjar þau frá Hólmum eða frá Eskifirði. Og að þeim er eftir haldið við söluna, gerir það að verkum, að heimatekjur prests verða meiri en ella, en framlag ríkisins í prestslaunasjóð að sama skapi minna. - Það er alveg augljóst mál, að presturinn getur og haft full not varphólmanna, þótt hann búi á Eskifirði. Þaðan er ekki nema svo sem 10 mín. róður yfir fjörðinn og sem svarar stuttri stekkjargötu, eftir að á land er komið, til varphólmanna. Það er svo sem engu erfiðara að gæta varpsins frá Eskifirði en heiman frá Hólmum, því að varpið er fjarri bæ. Vil ég nú ekki tefja málið með frekari umr. Tel ég líka víst, að það gangi rétta boðleið gegnum Alþingi og að allir heilskyggnir menn sjái og viðurkenni, að hér er um fullkomið sanngirnismál að ræða. 0461

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Ég tek undir það með hv.þm. Barð., að ég hafði nærri gleymt þessu máli, enda skrifaði meiri hl. allshn. á sínum tíma allítarlegt nál., einmitt í því skyni, að ekki þyrfti að eyða miklu af dýrmætum tíma þingsins til umr. um það, er mörg merk mál bíða afgreiðslu. - Flestar hinar sömu ástæður mæla með þessu frv. nú eins og í fyrra, aðeins hefir við bæzt eitt stórt atriði, að búið er að ná samkomulagi við prestinn á Hólmum. Þótt það samkomulag vantaði í fyrra, þótti mér sjálfsagt, að málið fengi fram að ganga þá, og er það því enn sjálfsagðara nú. - Rök hv.þm. Barð. voru í sjálfu sér veigalítil. Honum var það sýnilega tilfinningamál, að ekki mætti leggja niður gamalt og fornfrægt höfuðból. En rás tímans er nú þessi, að þegar slík jörð sem þessi liggur nærri kauptúni, hlýtur hún að verða lögð undir ræktun handa íbúum kauptúnsins. Hv. þm. var að tala um hershöfðingja, er brytu undir sig lönd og færu um með eldi og eyðingu. En hér er nákvæmlega þveröfugu máli að gegna. Kauptúnið er að brjóta undir sig landið til þess, að það verði betra og blómlegra en áður. - Hv. þm. var að tala um, að nú væri farið að flytja töðuna af túninu burtu frá Hólmum. Ég veit ekkert um þetta, en sé það rétt, má auðveldlega bæta úr því, með því að bera útlendan áburð á túnið. - Þá talaði hv.þm. loks um varpið á Hólmum, að það mundi hafa spillzt vegna nálægðarinnar við Eskifjörð, og lét þung orð falla til Eskfirðinga í því sambandi. Það er nú ekki ósennilegt,. að varpið hafi eitthvað spillzt, en ég hygg, að það sé mest vegna þeirra samgangna, sem nútíminn hefir heimtað um þessar slóðir. Og þar tjáir ekki að spyrna við broddunum. Eða vill hv.þm. leggja niður veginn austur vegna þess, að kríuvarpið, sem áður var í Mosfellssveit, hefir spillzt vegna umferðarinnar austur? - Frá hvaða sjónarmiði, sem á þetta mál er litið, er sjálfsagt, að svona stórt kauptún, sem er í algerðu landsvelti, fái það land, sem ríkið getur látið því í té til ræktunar.

Hákon Kristófersson Hv. frsm. sagði eitthvað í þá átt, að illa væri farið með dýrmætan tíma þingsins með því að ræða þetta mál. Hann álítur málið þá ekki mikils virði, þótt hann berjist fyrir því af kappi. Hv. frsm. gerði lítið úr rökum mínum og sagði, að afstaða mín mundi mest byggð á tilfinningum. Já, þeir gerast nú margir, sem rannsaka hjörtun og nýrun. Hafði ég ekki haldið, að hv. 2. þm. Rang. væri neinn sérfræðingur í því að rannsaka innýfli manna, og mjög vil ég draga í efa mannþekkingu hans. Hitt verð ég að segja, að hann er skapað prúðmenni og áreitnislaus!!

Er það nú víst?

. Ef hv.þm. verður sekur um áreitni við nokkurn mann, þá er ég viss um, að það er ekki hans eigin betri maður, sem ræður, heldur er hann undir lakari utanaðkomandi áhrifum. - Þá talaði hv.þm. um, að það mundu vera samgöngurnar við Eskifjörð, er hefðu eyðilagt varpið á Hólmum. Ég sagði ekkert annað en satt er um eyðilegging varpsins og þá Eskfirðinga. Og mér þykir leitt, ef mínir kæru þingbræður mega ekki lengur heyra sannleikann sagðan hér í hv. deild. Eða eru menn orðnir svo afvanir því að heyra satt orð sagt nú í seinni tíð, að það láti illa í eyrum þeirra? - Hv. þm. sagði, að ég hefði gert mikið úr vottorði prestsins í fyrra, en vildi ekkert mark taka á því nú. Ég vil aðeins benda honum á, að þessu máli víkur nú allt öðruvísi við en þá. Ég hefi sýnt fram á, að hinn ágæti kennimaður hefir algerlega snúizt gegn sjálfum sér í málinu, eftir því sem það horfði við eigin hagsmunum hans. Og á slíkum vottorðum verður lítið mark tekið. Þetta mega bæði hv.frsm. og hv. 1. þm. S.-M. muna. - Annars gaf ræða hv.frsm. mér ekki tilefni til verulegra andsvara. Hún var hógvær, eins og þessi hv.þm. er hversdagslega, en um rök var vitanlega ekki að tala. En sé hann sjálfur ánægður með hana og ímyndi hann sér, að hann hafi unnið hv. þingheim á sitt mál með henni, þá vil ég ekki fara að draga úr ánægjunni hjá honum eða vekja hann úr sínum sætu ímyndanadraumum. Hv. flm. fór í síðustu ræðu sinni að láta í ljós efa um það, að mér væri sjálfráð hegðun mín í þessu máli. Þetta verður hann auðvitað að meta fyrir sjálfan sig, eftir því sem hann hefir vit til, og get ég engar hömlur lagt á skynsemi hans. En ég þykist ekki hafa sagt eða gert neitt óviðurkvæmilegt í þessu máli. Hv. flm. kom með það, að ekki kæmi til mála að fara að þrátta við mig um röksemdir mínar. Þetta er vanaviðkvæðið hjá þessum hv.þm. Alveg eins sagði hann hér í hv. deild í gær, þegar allt hafði verið rekið ofan í hann og hann gat ekkert borið fram af skynsamlegum rökum eða sannmælum. Þegar hv.flm. fór að tala um varpið og Eskifjörð, datt mér í hug gamangrein í „Speglinum“ nýlega, um mennina, sem áttu að gera mikið myrkur. Já, svo mikið myrkur, að enginn gæti séð handa sinna skil. Um framkomu hv.þm. í þessu máli og mörgum fleirum má víst með sanni segja það, að hann hefir fullan vilja á að gera flest mál svo myrk og torskilin, að sem fæstir sjái hið raunverulega. Hv. þm. segir í fyrstu, að Eskfirðingar geti ekkert mein hafa gert varpinu, af því hvað það sé óttalega langt frá þeim. En rétt á eftir, í dálítið öðru sambandi, er þessi sama vegalengd ekki orðin nema 10 mín. róður og svolítill spölur að ganga. Svona notar hv. 1. þm. S.-M. sína orðlögðu skynsemi! Hv. þm. þarf ekki að vera neitt hvumsa við því, þótt sagt sé frá því, sem allir vita, að Eskifirðingar hafa skotið æðarfuglinn á þessum slóðum. Þetta hefir hv.þm. líka sjálfur viðurkennt, þegar hann hefir verið í þeim hamnum að fara með sannleikann, - og ég vil nú halda, að hann reyni jafnaðarlegast að fara með sem minnst ósannindi, enda þótt hann grípi stundum til þeirra í vandræðum sínum. Það er því alveg óþarfi fyrir hv.þm. að fara nokkuð að setja sig á háan hest, þótt hann rekist á mann hér í hv. deild, sem hefir djörfung til að segja sannleikann upp í opið geðið á honum. Ég held, að hann búi í slíku glerhúsi, að honum væri eins gott að fara ekki óvarlega með grjótið. Það má vera rétt hjá honum, að mínir vitsmunir séu næsta takmarkaðir. En það, sem þeir ná, hefi ég aldrei notað þá til að leiða aðra bak við ljósið. Og væri betur, að allir hv.þm. gætu sagt hið sama. Hv. þm. hefði sízt átt að tala um, að ég viðhefði brigzlyrði. Á ég að fletta upp í vissri ræðu frá fyrri árum, þar sem hv.þm. ber öðrum á brýn kókainneyzlu o. fl. o. fl. Ég vil heldur ráðleggja hv.þm. að láta það vera að fara í nein brigzlyrði við mig; hann sem er þekktur fyrir að vera manna áreitnastur og ósvífnastur í ummælum sínum um andstæðinga sína, sérstaklega þó, þegar þeir heyra ekki.  Hv. þm. segir, að ég sé ókunnugur staðháttum þar eystra. Það er ekki rétt. Ég hefi þau gögn í höndum og umsögn kunnugra manna við að styðjast, að mér er vel ljóst, að allt, sem ég hefi um þetta sagt, er á fullri þekkingu byggt. Þeir menn, er ég hefi mínar upplýsingar frá. eru eins merkir menn og hv. 1. þm. S.-M., sem í þessu máli hefir reynt að færa hin réttu rök bak við ljósið, til að villa mönnum sýn. Hv. þm. heldur víst, að ég sé ókunnugur varplöndum og hann geti því villt mér sýn í meðferð þeirra. En ég veit það vel, að eigi kemur að sök, þótt farið sé um varplönd daglega, ef það er gert með fullri varúð. Ég get unnað hv.þm. þess að koma þessu slæma máli fram á því herrans ári 1930. Hv. þm. hefir víst notað tíma sinn vel með því að ganga um milli þm. til að afla því fylgis, ef svo á að fara. Að öllu óbreyttu mundi það varla takast, þar sem frv. um þetta sama féll með miklum atkv. mun í fyrra. Að lokum vil ég beina þeirri ósk til hv.þm., að hann vægi mér hvergi. Ef hann kastar að mér hnútum þá er ég maður til að kasta þeim til hans aftur, enda þótt hæstv. forseti hringi. Ég óska ekki eftir neinni linkind mér til handa í þessu máli, hvorki frá honum né öðrum. Ég hefi ekkert annað en sannleikann fram að færa, og þar sem ég hefi ekki sýnt mótstöðumönnum mínum neina hlífð við að segja hann, þá vonast ég líka til, að þeir gjaldi líku líkt og að ég þurfi ekki að standa í neinni þakklætisskuld við þá fyrir mér auðsýnda miskunn. Ég hefi gert það, sem hægt er í þessu máli, og get því enga ábyrgð borið á afgreiðslu þess, ef það verður samþ.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Ég hefi nú ekki miklu að svara hv.þm. Barð. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, að hv.þm. væri þetta fyrst og fremst tilfinningamál. Þetta hefir hann greinilega staðfest í sinni seinni ræðu. Ég get verið hv.þm. þakklátur fyrir það, að hann skilur mína prúðmennsku og viðurkennir hana. En það er einmitt vegna þeirrar prúðmennsku, að ég sagði ekki annað verra um framkomu hv.þm. en að honum væri þetta tilfinningamál. Það hefir eflaust spillt varplandinu, að presturinn hefir setið á Eskifirði. Og hv.þm. veit það vel, að jörðin hefir farið í órækt og stappar nærri, að hún hafi lagzt í eyði. - Annars kom ég fram með þau rök, er mæla með sölu, í fyrstu ræðu minni, og endurtek þau því ekki. Það stendur alveg óhrakið, að jörðin er í órækt og lítið notuð. En hinsvegar þarf kauptúnið á henni að halda, og því er rétt að selja því jörðina.

Sveinn Ólafsson Síðasti reiðilestur hv.þm. Barð. var óyggjandi vottur þess, að ég hafði sagt satt, þegar ég gat þess, að honum væri varla sjálfrátt í dag. Kom hann nú sjálfur fram með þau rök, er þurfa til að staðfesta það, að honum er í dag ekki svo skapi farið sem hversdagslega. Ég mun taka þann sama kost og áður, að svara ekki hnútum hans. En ég vil leiðrétta þann misskilning, sem kom fram í báðum ræðum hans, að frv. þetta hefði verið fellt í fyrra. Svo var ekki. Frv. var í fyrra afgr. með rökst. dagskrá, vegna þess að rétt þótti að afla frekari upplýsinga um nokkur atriði. Að frv. hafi verið fellt, er því rangt hjá hv.þm. - Þá er það líka rangt hjá hv.þm., að ég hafi nokkuð fullyrt um úrslit þessa máls hér í hv. d. Ég lét aðeins þá von í ljós, að það næði samþykki, en hefi engu spáð né fullyrt um það, að svo mundi verða. Hv. frsm. hefir svarað því, sem verulega skiptir máli, og hann tók það réttilega fram, að hér er um aðkallandi nauðsyn að ræða, sem verður að svara. Hitt er algert aukaatriði, hvert höfuðból þessi jörð hefir verið til forna. Og ég ætla heldur ekki að þræta um það, hvort það er vegsauki fyrir staðinn eða vegsspjöll, að þessari jörð sé sá sómi sýndur, að land hennar sé ræktað og prýtt. Ég hygg þó fremur, að telja megi staðnum til ágætis, að óræktarlandi hans sé breytt í blómleg tún og matjurtagarða. Slíkt ætti ekki að spilla áliti og frægð jarðarinnar, og enginn efar, að það er þjóðfélaginu mikill ávinningur, að slíkt sé gert. Ég ætla ekki lengi að karpa við hv.þm. En einu verð ég þó að svara enn. Hv. þm. kom fram með þá ósönnu sakargift á hendur mér, að ég hefði kært Eskfirðinga fyrir æðarfugladráp. Þetta er hreinasta fjarstæða. Ég hefi aldrei sagt eitt orð í þessa átt. En þetta er eitt af því, sem hv.þm. leyfir sér að búa til, henda á lofti og snara út athugalaust, af því að honum er ekki sjálfrátt í dag.

Hákon Kristófersson Hv. frsm., sem er hjartnanna og nýrnanna rannsóknarmaður, að eigin dómi, gaf það í skyn, að ég hefði orðið að gjalti. En mér finnst vel við eiga að segja við þennan hv.þm.: „Enginn bað þig orð til hneigja“.

Meira!

. Hv. þm. sagði, að presturinn hefði búið á Eskifirði, en það er alveg ósatt. Ég hefi einmitt nú sannfært mig um það, að hann fer þar með ósatt mál.

Hann býr þar þó nú!

. Það er nokkuð annað. Þetta er að villa mönnum sýn og treysta á ókunnugleik þeirra. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að mér væri ekki sjálfrátt. Af því hér eru margir ókunnugir viðstaddir, þá skora ég á hv.þm. að útskýra nánar, við hvað hann á með þessu.

Orðin eru skýr!

. Ég veit ekki. Meining hv.þm. er stundum í þeim umbúðum, að ekki er gott að sjá í gegnum þær. Ef hann álítur, að eitthvað sé að heilsu minni, annaðhvort um stundarsakir eða til langframa, þá ætti hann að láta fara fram rannsókn á henni og sjá um, að ég væri ekki lengur innanveggja hér, ef veikur reyndist. Það er víst heyrnarleysi hv.þm. að kenna, að hann bar það fram, að ég hefði sagt, að hann hefði kært Eskfirðinga. Það er allt annað að segja, að einhver hafi kært eitthvað, eða að frá því hafi verið sagt.

Nærri lætur!

. Nei, það er allt annað, prívatsamtal, eða að setjast niður og skrifa kæru. Ég vil enn spyrja hv.þm., hvað hann álítur að mínu heilsufari. Ég þykist vita, að hv.þm. sé reiðubúinn að skýra frá því, er hann meinar.

Á ég að fylgja hv.þm. inn að Kleppi?

. Ég get ekki óskað mér betra fylgdarmanns en hans þangað, enda vona ég, að hann ílengist þá þar, mér til samlætis.

Á 38. og 43. fundi í Nd., 27. febr. og 4. marz, var frv. aftur tekið til 2. umr. Forseti tók málið af dagskrá.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þetta frv., sem nú er hér til umr., hefir beðið nokkra stund, og hefir það verið með vilja gert, til þess að frestur væri hægt að átta sig á þessu máli. Sérstaklega var það nauðsynlegt, þar sem rannsókn á bankanum var látin fara fram, að beðið væri eftir því, hver niðurstaðan yrði af þeirri rannsókn. En eftir að sú niðurstaða var fengin, var líka nauðsynlegt, að þm. fengju ráðrúm til þess að athuga málið og reyna að finna einhverjar þær leiðir, sem líklegastar væru til samkomulags og mættu jafnframt verða til þess, að sem minnst tjón hlytist af stöðvun Íslandsbanka. Nú hefi ég leyft mér að bera hér fram nokkrar till. sem tilraun frá minni hendi til að leysa málið. Það hafa í rauninni flestir eða allir verið sammála um, að nauðsyn bæri til að hér væri starfandi banki í landinu við hliðina á Landsbankanum, sem þá einkum og sér í lagi hefði það hlutverk að styðja sjávarútveginn, og jafnframt verzlun og iðnað. Þegar Íslandsbanki hætti störfum nú fyrir rúmum mánuði síðan, lá sú spurning fyrir, hvort ætti að endurreisa hann í þeirri mynd, sem hann var, eða stofna nýjan sérstakan banka. Þessa spurningu var ekki hægt að leysa í skyndi, sem ekki var von, vegna þess að það bar svo bráðan að, og því ekkert undarlegt, þó að nokkur tími gengi í að athuga það frá ýmsum hliðum og fá á því sem bezta lausn. Viðvíkjandi þessum till., sem ég flyt hér, hefi ég kosið þá leið, að bera þær ekki fram sem sérstakt frv., heldur sem brtt. við það frv., sem nú er hér á dagskrá. Gerði ég það vegna þess, að ég áleit, að það væri greiðari lausn á málinu, svo framarlega sem menn gætu fallizt á þá stefnu, sem kemur fram í þessum till. í aðalatriðum. Þessar till. byrja með því að ákveða, að hér sé stofnaður sérstakur banki, sem heiti Sjávarútvegsbanki Íslands, og fyrirkomulag hans sé það, að hann verði hlutafélagsbanki. Í þeim kafla till., sem fjallar um þessa nýju bankastofnun, er nokkru nánara farið inn á starfssvið hans og fyrirkomulag. Það er ákveðið, að ríkissjóður leggi honum til 1½ millj. kr. í starfsfé, og þar að auki sé leitað fyrir um hlutafé til bankans, sem geti numið allt að 1 millj. kr. Nú getur vel komið til mála, þó að ekki sé það tekið fram í till., að fleiri aðiljar komi þarna til sögunnar, og ég fyrir mitt leyti mun vera fús til að taka til greina till. um það, sem fram kynnu að koma. Þessum banka er svo ætlað að reka alla venjulega bankastarfsemi, taka við fé með sparisjóðskjörum og á hlaupareikning, kaupa og selja víxla og ávísanir og veita lán gegn ýmsum tryggingum. Stjórnarfyrirkomulag þessa hlutafélags er þannig, að hluthafar kjósa fulltrúáráð, sem svo aftur ákveður bæði tölu bankastjóra og hverjir þeir skuli vera. Svo er og ákvæði um það, að þessi nýi banki skuli njóta sömu hlunninda og Landsbankinn. Að öðru leyti skal ég ekki fara nánar út í þetta, því ég þykist viss um, að hv. dm. hafa kynnt sér till., sem fyrir liggja. Þá kemur 2. kafli um Fiskiveiðasjóð, þar sem atvmrh. er heimilað að semja við þennan banka um að taka að sér rekstur á Fiskiveiðasjóði, sem væntanlega mundu verða samin lög um hér á þinginu. Næst kemur þá 3. kafli till., sem snýr aðallega að Íslandsbanka. Þar er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi Íslandsbanka til 3 millj. í forgangshlutafé, og að það sé greitt af láni því, sem Íslandsbanki hefir frá ríkissjóði, enska láninu. En til þess að ríkissjóður leggi fram þetta hlutafé, þá þurfa að vera viss skilyrði fyrir hendi, og þau skilyrði eru tekin fram í 12. brtt., og er hún um það, að lagt verði fram a. m. k. 1½ millj. kr. í forgangshlutafé af fjársöfnun, sem hafin hefir verið innanlands. Eins og kunnugt er, hefir af hálfu Íslandsbanka verið hafin fjársöfnun hér í landi, til þess að leggja inn hlutafé í bankann, til að koma honum á stofn aftur. Ég sé ekki ástæðu til annars en að taka vel á móti því, að sparifjáreigendur vilja leggja fram fé til þess að starfrækja bankann, og með því tryggja sína innieign að einhverju leyti. Og þess vegna er ástæða til þess að taka þetta fé í þjónustu þess, að hægt sé að reka bankastarfsemi á svipuðum grundvelli og hefir verið gert af Íslandsbanka. Þá er í öðru lagi það skilyrði, að viðunandi samningar fáist við aðalskuldheimtumenn Íslandsbanka um greiðslu á innieign þeirra í bankanum. Þegar svo þessi skilyrði öll eru fyrir hendi, þá er gert ráð fyrir því í 14. brtt., að Íslandsbanki renni inn í Sjávarútvegsbankann, og að Sjávarútvegsbankinn taki við eignum hans, skuldum og ábyrgðum og komi að því leyti í stað Íslandsbanka. Þá er 15. brtt., sem heimilar fjmrh. að setja um stund a. m. k. takmörkun á því, að Sjávarútvegsbankinn þurfi að greiða út innstæðufé það, sem er í Íslandsbanka. Ég skal játa, að þessi till. getur orkað tvímælis. Hér verða menn að meta, hvort nauðsyn sé á að fyrirbyggja áhættu eða ekki, og má vel vera, að menn eigi dálítið erfitt með að segja um það fyrir víst hvort nokkur áhætta sé að opna bankann án þess að setja þessar takmarkanir. Ég læt þessa till. koma fram, en vænti þess, að athugað verði undir meðferð málsins, hvort rétt sé að láta hana standa eða ekki. Þá er 16. brtt. Þar eru nánari fyrirmæli um þetta forgangshlutafé, þegar Íslandsbanki rennur inn í Sjávarútvegsbankann, og jafnframt, hvernig fara skuli sérstaklega um Íslandsbanka þá um leið. Ef nú þau skilyrði, sem hér er talað um í þessum till., verða ekki fyrir hendi, þá kemur 4. kafli, sem er það frv., sem nú liggur hér fyrir, og sem þá gengur í gildi, og fara þá fram skipti á búi Íslandsbanka. Nú hefði ég kosið, að ekki þyrftu að verða sérstaklega langar umr. um þetta mál að þessu sinni, af því að ég vil óska eftir því, að sú n., sem hefir haft þetta frv. til meðferðar, vildi taka þessar till. til athugunar. Ég skal taka það fram, að ég er fús til þess að ræða við n. um málið, ef hún óskar þess, og að athuga allar þær brtt., sem kynni að verða stungið upp á viðvíkjandi þessum till. mínum. Vitanlega get ég ekki gengið inn á röskun á þeim í aðalatriðum, en sem sagt er ég fús til samvinnu um að leysa málið, eftir því sem mönnum bezt getur komið saman um. Ég hefði helzt kosið, að n. gæti nú þegar tekið málið til athugunar, og þó að hún lyki því ekki í kvöld, gæti hún aftur tekið til starfa í fyrramálið, svo að málið gæti komið hér til framhaldsumr. á morgun. Ég vildi því leggja það til við hæstv. forseta, að þegar menn hafa talað, ef einhver vill tala nú, verði umr. frestað, og till. vísað til fjhn.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Ég vil aðeins lýsa því yfir, að ég er samþykkur þeim uppástungum um meðferð málsins, sem hæstv. fjmrh. hefir borið fram, og finn ekki að mínu leyti ástæðu til þess að fara út í umr. um einstök atriði þess, fyrr en þá að lokinni athugun nefndarinnar.

Forseti (GÓ): Eftir beiðni hæstv. fjmrh. tek ég málið út af dagskrá og fresta umr., og verða brtt. afhentar hv.fjhn. Er þess vænzt, að n. ljúki athugun þeirra svo fljótt sem unnt er.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fjhn. hefir athugað þetta frv., og telur hún rétt, að það nái fram að ganga. Það, sem á að nást með frv., er tvennt. Í fyrsta lagi að bæta laun farkennara, sem hafa til þessa verið of lágt launaðir, samanborið við aðra kennara. Hefir oft reynzt erfitt að fá hæfa farkennara, vegna hinna lágu launa. Í öðru lagi á frv. að bæta úr misrétti, sem sveitahéruðin hafa orðið fyrir um kostnað við barnafræðslu. Í kauptúnum og kaupstöðum kostar ríkissjóður kennsluna að helmingi, og leggur enda meira af mörkum sumstaðar. Í sveitum hefir ríkissjóður að vísu tekið þátt í peningalegri greiðslu að helmingi, en eins og kunnugt er, er aðalgreiðslan þar fólgin í fæði, húsnæði og þjónustu, og í þeirri greiðslu hefir ríkissjóður ekki tekið þátt hingað til. Úr þessu er bætt með frv. á þann hátt, að ríkissjóður einn greiðir launahækkunina. Frv. leiðir auðvitað af sér nokkuð aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, - 20–25 þús. kr. árlega, að því er áætlað er. En þessi upphæð er ekki svo há, að eigi verði að teljast meira virði, að með frv. er bætt úr gömlu misrétti milli kaupstaða og sveita, og sveitunum tryggðir betri kennslukraftar en áður. Ég skal geta þess, að einn hv.nm. hefir óbundið atkv. um brtt., ef fram koma; að öðru leyti er n. sammála.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég hefi leyft mér að bera þetta frv. fram eftir tilmælum bæjarstj. í Vestmannaeyjum. Eins og hv.þdm. vita, hefir verið heimilað fé á undanförnum þingum til viðgerðar og umbóta á höfninni í Vestmannaeyjum. Þetta hefir þó stundum verið meira í orði en á borði, vegna þess að ríkisstj. hefir lagt fram minna fé til þessa en hún hafði heimild til. Í fyrra t. d. var stj. heimilað að leggja fram 70 þús. kr. gegn 2/3 annarsstaðar að. Var þá unnið að dýpkun hafnarinnar og lagfæringu á görðum fyrir 95 þús. kr. og að bryggjugerð fyrir 38 þús. kr. En styrkur sá, er stj. hefir veitt, hefir enn ekki farið fram úr 25 þús. kr. Þetta bendir á, að ekki er alltaf hægt að reiða sig á þær tölur, sem standa í slíkum heimildum. Ég verð að láta óánægju mína í ljós yfir því, hve lítinn skilning hæstv. stj. hefir á þörfinni fyrir því að fullgera slíkt mannvirki sem höfnin í Vestm.eyjum er. Þegar athugað er, hve mikið fé bæði ríkið og bærinn er búið að leggja fram, þá er það illa farið að ganga ekki svo frá höfninni, að hún geti gefið fullan arð, sem hún gerir þá fyrst, þegar stærri skip geta lagzt við bryggjur þar. Eins og er, þá erum við Vestmannaeyingar hlaðnir þungum hafnargjöldum. En ég vil enganveginn mæla okkur undan þeim, meðan okkur er ekki ofboðið og meðan þau ganga að nokkru leyti til endurbóta á höfninni. Aðeins vona ég, að landsstj. líti á nauðsyn okkar til að gera þessi mannvirki trygg og arðberandi. Þess ætti líka að mega vænta af hverri réttlátri landsstj., ekki sízt þegar þess er gætt, að hér er um eign ríkisins að ræða. Vestmannaeyjaflotinn er nú um 100 mótorbátar, sumir um 50 smál. að stærð. Auk þess 3–4 gufuskip. En þau verða að eiga heima og afgreiðast hér í Reykjavík, meðan ekki er bryggja til, sem þau geti lagzt við hjá okkur. Þörfin fyrir bryggju er því mikil. Síðastl. vor byrjuðum við á svonefndri Básaskersbryggju, eins og getið er um í grg. á þskj. 202. Væntum við samkv. heimild síðasta þings, að landsstj. myndi styrkja þá framkvæmd og fara að dæmi fyrrv. stjórna um slíkt. En þessi von brást. Stj. dró okkur allt sumarið á langinn og gaf engin bein svör um það, hvort hún myndi nota lagaheimildina að því er bryggjubygginguna snerti, og neitaði loks, þegar komið var haust, algerlega um þátttöku ríkissjóðs. Ég vona, að hér verði einhver stakkaskipti á hjá hæstv. stj. Það er áreiðanlega ekki rétt að hlaupa ekki undir bagga við framhaldsbyggingu þessara hafnarmannvirkja, eftir allt það fé, sem landið og bærinn eru búin að leggja í þau. Oft hefir verið minnt á það hér á þingi, hvað landið sé búið að leggja mikið til Vestmannaeyjahafnar. Ég hefi fengið það framan í mig, þegar ég hefi verið að minna á nauðsyn okkar Vestmannaeyinga. Ég skal gefa Alþingi þakklætisviðurkenningu fyrir því, sem það hefir lagt til þessa máls undanfarið. Og það er ekki úr vegi að upplýsa, að það er nálægt einni millj. króna, sem ríkissjóður er búinn að láta af hendi rakna frá því vorið 1914, er fyrst var byrjað á verkinu samkv. lögum frá árinu á undan. En aðeins síðasta áratuginn, að árinu 1920 meðtöldu, hefir ríkissjóður fengið frá Vestmannaeyjum með beinum skattgjöldum til ríkisins 3.876.200 kr., eða nærri fjórar millj. Ég tel þar ekki tekjur landhelgissjóðs, sem innheimtar hafa verið í Vestmannaeyjum. Og tvö síðustu árin hafa tekjur ríkissjóðs þar numið um hálfri þeirri upphæð, sem ríkissjóður hefir alls látið af hendi til hafnarinnar. Tekjurnar voru árið 1928 nærri 568 þús. kr. og árið 1929 570 þús. kr. Svo að þar er komin á tveimur árum sú upphæð, sem svo oft og ítarlega hefir verið minnt á. Þar sem um er að ræða jafnstórfellt framleiðsluhérað og Vestmannaeyjar, verður þing og stj. að hafa við nokkra víðsýni. Og það er vitanlegt, að staður, sem á tveimur árum geldur eina millj. króna til ríkissjóðs, verður enginn ómagi talinn, þó að búið sé að leggja þá upphæð á svo löngu árabili, 15 árum, til hafnarbóta, svo að framleiðslan verði öruggari. Hafnargarðarnir hafa löngum verið taldir vonarpeningur. Í vetur hefir verið mjög brimasamt, en þrátt fyrir allar illspár undanfarinna ára hafa þeir staðizt þá raun enn sem komið er. En þó er það álitið nauðsynlegt að tryggja nokkurn hluta Hringskersgarðsins, eins og gerð er grein fyrir í fskj. við grg. frv., fundargerð hafnarnefndarinnar. Og ef það verður gert, eins og hér er farið fram á, tel ég, að sá garður allur sé svo vel frá genginn sem yfir höfuð er hægt, úr því að hann var ekki gerður sterkari í upphafi. Ég skal ekki fara nákvæmar út í, hvernig þetta verður gert, því að það er allt tekið fram á þskj. 202. Þegar þetta mál fer til n., eins og ég treysti, þá mun ég leggja fyrir hana uppdrætti yfir það, sem ógert er ennþá við hafnargarðana. Þá kem ég að hinu atriðinu, Básaskersbryggju, sem byrjað var á í fyrra. Hún er orðin algerlega stórnauðsynleg. Og hún er hugsuð þannig, að stór skip geti notað hana. Vöruflutningaskip, þurfa að geta lagzt við endann á henni. Þannig hefir vitamálastjórinn látið útbúa uppdrættina. Bryggjuhausinn verður að vera nokkuð breiður, því að það er ómetanlegt að geta afgr. þar einhver af hinum stærri skipum, sem koma með kol, salt eða taka fisk og annan útflutning. Jafnhliða því, sem garðarnir hafa verið styrktir, hefir undanfarið verið unnið að því að dýpka höfnina, um eitt skeið með dýpkunarskipinu Uffe, og bar það hinn bezta árangur, betri en annarsstaðar þar sem hann hefir unnið hér á landi. En síðan Uffe var tekinn til annara hafna, hefir hafnarnefnd látið kafara vinna að dýpkuninni. Og árangurinn af upptöku grjóts úr höfninni hefir orðið svo góður, að fyrir nokkrum dögum var farið þar inn með saltskip, sem ristir 20 fet. Þó að seint þyki ganga, þá mundi það hafa þótt fyrirsögn árið 1913, þegar fyrst var flutt frv. til laga um hafnargerð í Vestmannaeyjum; að eftir ekki fleiri ár en síðan eru liðin mundi verða farið með 4 þús. smálesta gufuskip þar inn. Nýjasta rannsókn á botnlaginu í Vestmannaeyjahöfn hefir sýnt, að dýpkun hennar er vel framkvæmanleg langt fram yfir það, sem áður var áætlað. En það er mál, sem ekki liggur fyrir nú. Mér virðist eftir atvikum tiltækilegast, að höfnin sé byggð áfram og fullkomnuð smátt og smátt með framlagi frá bænum og ríkinu. En það, sem mesta nauðsyn ber til í bili, er að styrkja Hringskersgarðinn til fulls, halda áfram að dýpka höfnina og hreinsa með þeim hætti, sem verið hefir undanfarin ár, og koma upp einni hafskipabryggju fyrir allan stórflutning, sem kemur eða fer frá eyjunum. Ég get þess til skýringar þeirri upphæð, sem ég hefi farið fram á, að heimilað sé að veita, 110 þús., að þar er tekið með nokkru meira en 1/3 af kostnaði þeirra framkvæmda, sem nú eru fyrirhugaðar, en það er af því, að síðastl. ár var kostað til bryggjubyggingarinnar um 40 þús. kr. úr hafnarsjóði. Ég leyfi mér að bæta við þessum parti af því, sem unnið var fyrir síðastl. sumar, í þeirri föstu von, að stj. muni ekki bregða þeirri venju, að veita nokkurn styrk til framkvæmda, sem svo stendur á um. Ég orðlengi ekki meira um þetta. Vona, að málið fái að ganga til n. og legg þá til, að því sé vísað til sjútvn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. flm. beindi nokkrum orðum til stj. í sambandi við þetta mál, út af því, að hún hefði ekki verið svo ör á fjárframlög til þessarar hafnar eins og hún hafði fyllstu heimild til og óskað var eftir frá Vestmannaeyjum. Því er ekki að leyna, að þetta er rétt. En hinsvegar verða hv.þm. Vestm. og aðrir þm., sem líkar raddir hafa heyrzt frá, að gera sér ljóst, að það er ekki að ástæðulausu, að stj. hefir skoðað hug sinn um það, áður en hún léti eins ört ganga féð til þessara mannvirkja og Vestmannaeyingar hafa óskað. Það kemur mjög glögglega fram í grg. þessa frv., að auk þess fjár, sem heimilað hefir verið og skiptir mörgum hundruðum þúsunda með beinum fjárframlögum úr ríkissjóði til þessarar hafnar, hefir ríkið ábyrgzt lán fyrir Vestmannaeyjar og orðið að borga af því, eftir því., sem hv.flm. hefir upplýst, nærri 700 þús. kr., og hér um bil allt þetta hefir orðið að gjalda utan fjárlaga. Ég vil ekki deila við hv.flm. á þessu stigi málsins, því að hann hefir stillt í hóf. En þó verð ég að minnast lauslega á, að frá sjónarmiði stj. hefir dálítið óvenjulegt átt sér stað og ekki viðkunnanlegt í sambandi við þetta mál. Hv. þm. vitnaði til, að á árinu 1925 hækkuðu til stórra muna vörutollsgjöld í Vestmannaeyjum til hafnarinnar, og það varð samkv. rannsókn, sem þáverandi fjmrh., hv. 3. landsk., lét framkvæma. Svo kom ósk um það 1927, að þau gjöld væru lækkuð. Fjmrh. (JÞ) lagðist mjög á móti því, en samt var það gert að ráði þáverandi atvmrh., hv. 1. þm. Skagf., þvert á móti eindregnum till. fjmrh. Nú verður ekki hjá því komizt að taka þetta til athugunar að nýju, hvort ekki eigi að hníga að því ráði, sem þáv. fjmrh. áleit réttast, að Vestmannaeyingar ættu að standa undir þessum gjöldum. Ég tók ekki eftir, að það kæmi skýrt fram hjá hv.flm., að það hefir ekki staðið á fjárframlögum frá stj. til garðanna. Þeir hafa verið styrktir, þannig að sem bezt væri frá þeim gengið, svo að þeir ónýttust ekki. En það eru þessi viðbótarmannvirki, sem engum dettur í hug að neita, að séu nauðsynleg, en hafa þó ekki verið studd mikið, af því að ekki hefir verið hreinlega ákveðið, hvernig ætti að standa straum af þeim. Af þessum ástæðum hefir landsstj. álitið, að málið ætti ekki að halda áfram í óvissu. Ég vildi henda hv.flm. á, að sú aðferð, sem höfð hefir verið, að þm. Vestm. beri fram sérstakt frv. á hverju þinginu eftir annað um fjárframlög í þessu skyni, hún sé mjög óheppileg. Þetta á að koma í fjárlögum eins og aðrar slíkar fjárveitingar; Það er rangt að gera allar þessar framkvæmdir og hafa öll þessi fjárframlög utan við fjárlögin. Hv. þm. setti upp mikinn reikning um það, hvað ríkissjóður hefði miklar tekjur af Vestmannaeyjum. Ég ber ekkert á móti þessum tölum, en ef hv.þm. hefði viljað sýna rétta mynd, þá hefði hann ekki aðeins átt að taka tekjurnar, heldur sýna, hvað gjöldin hafa verið. Það er eins og með hvert annað fyrirtæki, að ekki verður séð, hvernig það ber sig, nema útgjöldin séu gerð upp líka. En út í það ætla ég annars ekki að fara. Ég styð þá till.hv.þm., að málið fari til nefndar. En ég vildi gjarnan heyra nú eða síðar, hvort hv.þm. Vestm. teldi það ekki réttlátt að taka málið fyrir á breiðara grundvelli, en halda sér ekki einungis við það, sem kemur fram í þessu frv., heldur að taka nú fyrir allar fjárreiður Vestmannaeyjahafnar og gera upp.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég þakka hæstv.forsrh. fyrir það, að hann telur sig fúsan til að ræða þetta mál. Og þegar hann talaði um að taka það fyrir á breiðara grundvelli, lagði ég þann skilning í orð hans, að hann telji, að hér sé um svo mikla nauðsynjaframkvæmd að ræða, að stj. og þing eigi að sinna málinu. Ég býst því við að fá á sínum tíma að heyra nánar álit hans og meðstjórnenda hans um þetta mál. Hæstv. ráðh. minntist á það lán, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir og hefir orðið að borga afborganir af. Ég verð að segja það, að ég ber í raun og veru ekki nokkurn kinnroða gagnvart stj. fyrir það, þó að hún hafi orðið að hlaupa undir bagga með þessu héraði að því er Monbergsskuldina snertir. Hafnarmannvirkin voru þannig byrjuð í upphafi, að stj. hlýtur ávallt ámæli fyrir. Ég á ekki persónulega við hæstv.forsrh. og meðstjórnendur hans, heldur ríkisvaldið í heild sinni. Og þegar um slíkar misfellur er að ræða sem hér, þá er ekki rétt, að þær komi allar á bak héraðsbúa. Önnur ástæða, sem mér fannst hæstv.forsrh. telja hafa valdið andúð gegn Vestmannaeyingum í hafnarmálinu, var það, að áður en stjórnarskiptin urðu síðast, hafi verið lækkaður eitthvað lítilsháttar vörutollur, sem goldinn var til hafnarinnar. Það er satt, að lækkun átti sér stað, en mjög nauðsynleg og aðeins á einstökum vörutegundum. Enn í dag bera Vestmannaeyingar vörutoll, sem er a. m. k. þrefaldur, jafnvel fjórfaldur á sumu við þann vörutoll, sem greiða þarf hér í Reykjavík. Ég býst við að geta sýnt hæstv.forsrh. fram á það við tækifæri, hversu miklu hærri vörutollurinn er í Vestmannaeyjum en annarsstaðar á landinu. En ef það skortir á, að við greiðum ekki nægilega háan vörutoll, samanborið við aðra kaupstaði, þá hygg ég, að þær stéttir manna í Vestmannaeyjum, sem eiga afkomu sína meira eða minna undir því, að haldið sé áfram með höfnina, muni ekki undan því skorast, að hækkuð séu gjöldin, ef það er sanngjarnt að hækka þau, heldur en að á því strandi með allar framkvæmdir til umbóta höfninni. Það þætti okkur tilvinnandi, ef ríkið rétti þá betri hjálparhönd til stuðnings en stj. hefir nú gert. Ég neita algerlega, að ég hafi komið með nokkurn villandi samanburð um það, hvað Vestmannaeyjar gefa af sér fyrir ríkið með þeim tölum, sem hér eru fram bornar í grg. frv. Þó að ríkið leggi Vestmannaeyjum til héraðslækni og bæjarfógeta og fleira þess háttar, eins og gerist og gengur á öðrum stöðum, verður það ekki metið sem sérstök hlunnindi. Þá ætla ég, að hæstv.forsrh. hafi verið á þeirri skoðun hér fyrr á þingi, þegar hann lagðist mjög ákveðið á móti því, að landið léti af hendi eyjarnar til bæjarfélagsins. Það er augljóst, og öllum hlýtur að koma saman um það, að þegar ríkið er búið að kosta svo miklu til að byggja hafnargarða í Vestmannaeyjum, þá hlýtur afleiðingin að vera, að ríkið og bærinn reyni í félagi að gera þá eign svo arðberandi sem hægt er. En það verður bezt gert með umbótum á mannvirkjum innan hafnar. Nú gengur lítið, þó að Vestmannaeyingar leggi á sig þungar byrðar til að koma af stað framhaldsendurbótum. Þær eru þeim einum um megn, en fyrr en þeim er lokið er ekki að vænta, að hægt sé að beita fullri orku við framleiðsiuna, en undir magni hennar eru tekjur ríkissjóðs af Vestmannaeyjum mest komnar.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Ég hafði búizt við einróma till. frá sjútvn. í þessu máli, og þó að svona færi, skal ég fyllilega viðurkenna alla þá vinsemd, sem fólgin er í ummælum minni hl. n. um málið. En ég tel mér á hinn bóginn skylt að benda á, að sumar umsagnir minni hl. eru dálítið villandi, eins og t. d. þar sem sagt er, að þessi till., sem hér er um að ræða, geti orðið til verulegs útgjaldaauka fyrir ríkissjóð. Vegna þess, að ég fór þar ekki fram á annað en framhald af starfsemi, sem áður hefir átt sér stað með sama skipulagi, þá getur ekki verið að tala um alveg nýjan útgjaldaauka. Minni hl. talar um, að þörfin sé mest á yfirstandandi tíma, um vetrarvertíðina, á björgunarskipi við Vestmannaeyjar. Þetta var að vísu rétt á þeim tíma, sem till. kom fram, en nú er svo langur tími um liðinn, að það er í sjálfu sér ekki svo bráðnauðsynlegt, að samþ. sé till. um að hafa það ástand, sem er, sem sé, að Hermóður sé við Vestmannaeyjar til gæzlu í vetur. Því að þannig hefir þetta verið síðan í byrjun vertíðar. Og það er viðurkennt bæði af stj. og mér líka, að á því getur varla orðið nein breyt. í vetur, svo að till. minni hl. n., að láta við þetta sitja, er ekki nauðsynleg, úr því sem komið er. Hinsvegar segir minni hl., að hann vilji gjarnan láta rannsaka þetta mál, hvernig gæzlu verði fyrir komið framvegis, og verður það að skiljast sem spor í áttina til skilnings á þörfinni fyrir björgunar- og eftirlitsskip; það er heldur ekki meira. - Ég skal svo ekki fjölyrða lengur um till. minni hl. Meiri hl. hefir aftur á móti álitið, að nauðsyn væri, að tekin sé ákveðnari afstaða til málsins en minni hl. hefir séð sér fært. Og ég ætla, að þingið sé nú búið að sjá svo mikið af því ómetanlega gagni, sem er að björgunarstarfsemi, að það muni ekki hafa neinn sérstakan fyrirvara, sem málið geti strandað á. Við fyrri hl. þessarar umr. urðu nokkrar deilur um það, hvort Vestmannaeyingar ættu réttmæta kröfu eða ekki til staðbundins gæzluskips við eyjarnar, eftir að Þór hafi strandað. Þessar deilur voru að vísu ekki almennar, en stóðu aðallega milli mín og hæstv.dómsmrh. Ég þóttist þá færa óyggjandi sannanir fyrir, að krafa Vestmannaeyinga væri fullkomlega réttmæt, og sé því ekki ástæðu til þess að draga þá hlið á þessu máli sem deiluefni inn í umr., enda hafa allir þeir þm., sem ég hefi átt tal við um þetta mál, látið það skorinort í ljós við mig, að hvað sem liði hinum lagalega rétti Vestmannaeyinga til staðbundins björgunar- og eftirlitsskips við eyjarnar, væri sjálfsagt að líta á sanngirnishliðina á þessu máli, og það er hið sama sem að segja, að sjálfsagt sé að halda þessari starfsemi áfram, eftir því sem tök eru á; og alls ekki lakari en áður hefir verið. Auk þess er á það að líta, að undir aðgerðum þingsins í þessu máli eiga fleiri en Vestmannaeyingar einir, því að það snertir fjölda sjómanna víðsvegar að af landinu. Tala ég ekki síður þeirra máli en Vestmannaeyinga. Með brtt. meiri hl. er engu slegið föstu um það, hvort kaupa eigi eða láta byggja nýtt skip til þessa starfa, eða framkvæma gæzluna með núverandi skipum ríkissj., þó að ég sé þeirrar skoðunar, að fá þurfi nýtt skip. Það ber ekki að skilja till. svo, að hún beinlínis fari fram á, að nýtt skip verði byggt í þessu skyni, heldur er með till. tekið undir þær óskir, sem fram hafa komið frá Vestmannaeyingum til Alþingis í tilefni af strandi Þórs og því ástandi, sem það skapaði. Nái till. samþykki þingsins, eins og ég vona fastlega að verði, hefir þingið tekið undir þessar óskir og lýst yfir fylgi sínu við þessa starfsemi í framtíðinni. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum nú, enda gerði ég ítarlega grein fyrir þessu máli við fyrri hl. þessarar umr. Ég vil þó geta þess, að þótt ég telji till.hv. minni hl. sjútvn. ekki beinlínis óvingjarnlegar, eru þær þó út í bláinn að því er það snertir að láta ástandið, sem nú er, haldast í vetur, og hníga yfirleitt í þá átt, að víkja því málefni til hliðar, sem mér er efst í huga og þeim öðrum, sem áhuga hafa fyrir því, að björgunar- og eftirlitsstarfið verði tryggt í framtíðinni. Ég vona því, að hv. deild geti fallizt á þær till., sem meiri hl. sjútvn. hefir leyft sér að bera fram á þskj. 162.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Það má með sanni segja, að ekki sé ýkjamikill munur á till. meiri og minni hl. sjútvn. í þessu máli, nema hvað minni hl. n. leggur sérstaka áherzlu á, að rannsakað verði, á hvern hátt bezt megi samrýma gæzluna við Vestmannaeyjar öðrum skyldum þörfum ríkisins. Kostnaðurinn við landhelgisvarnirnar er orðinn svo mikill, og skipastóllinn, sem til þeirra þarf, svo stór, að full ástæða er til að taka það mál í heild sinni til athugunar. Mér er ekki kunnugt um, að fram hafi farið svo ítarleg rannsókn sem skyldi um það, hvernig landhelgisgæslunni verði sem haganlegast fyrir komið, hvernig hafa megi sem mest not af þeim skipastól, sem að gæzlunni starfar, hversu mörg stór skip sé hentugt að hafa til gæzlunnar og hversu mörg smærri skip og ódýrari. Þegar um það er að ræða að bæta Vestmannaeyingum það tjón, sem þeir hafa orðið fyrir út af strandi Þórs, er sjálfsagt í því sambandi að athuga landhelgisvarnirnar í heild sinni. Ríkið hefir fyrir ýmsum þörfum að sjá, skyldum landhelgisgæzlunni. Það þarf að sjá um flutning á efni fyrir vita og síma, og virðist því ekki nema eðlilegt, að tilraun sé gerð til þess að samrýma þessar hinar ýmsu þarfir. Það skip, sem nú er notazt við til björgunar- og eftirlitsstarfsemi við Vestmannaeyjar - Hermóður -, er hvorki hentugt til þess né heldur hins, sem það hingað til hefir verið notað til, sem er flutningur á efni fyrir síma og vita. Mér dettur því í hug, að lausnin á þessu máli, sem hér er um að ræða, gæti einmitt orðið sú, að selja Hermóð og kaupa síðan nýtt skip, sem fullnægði hvorumtveggja þessum þörfum, sem ég nefndi. Það liggur auk þess í augum uppi, að sjálfsagt er að taka landhelgisgæzluna í heild sinni til athugunar. Kostnaðurinn við hana er orðinn svo mikill, að ekki má renna blint í sjóinn með að byggja nú enn eitt nýtt skip, eins og sumir virðast telja sjálfsagt, án þess að heildarákvörðun sé tekin um það, hvernig landhelgisgæzlunni verði svo hagað, að hún í senn verði sem gagnsamlegust og ódýrust fyrir þjóðina. Ég er ekki í neinum vafa um það, að hægt er að hafa mikil not af smærri og ódýrari skipum við landhelgisgæzluna en nú eru notuð. Þau geta að vísu ekki tekið togara, sem væru á ólöglegum veiðum, en þau geta rekið úr túninu, eins og búrtíkur gera til sveita. Það hagar víða svo til, að hægt er að verja landhelgina með þessu móti, og tel ég því sjálfsagt, að haldið verði þeirri ódýru aðferð þar, sem hún á við. Þann veg verður landhelgisgæzlan miklum mun ódýrari, en þó jafnframt fullkomnari. Hinum stærri skipum verður ekki alstaðar við komið. En þeirra verður að sjálfsögðu að njóta við um landhelgisgæzluna eftir sem áður, og leggja þeim þá og þar í sjó, sem hinum smærri skipum er ofviða að kljúfa hrannirnar. Till. okkar í minni hl. sjútvn. byggjast á því, að það ástand, sem nú er um eftirlitið við Vestmannaeyjar, haldist í vetur, og að ríkisstj. sjái svo um, að svo verði aðra vertíð í viðbót, ef ekki verða gerðar ráðstafanir í aðra átt. En aðaltill. okkar er sú, að rannsakað verði, á hvern hátt megi samrýma skyldur ríkisins og þarfir landsmanna í þessu máli á sem haganlegastan og ódýrastan hátt.

Ólafur Thors Ég geri ekki ráð fyrir að bæta neinum nýjum upplýsingum við hina ítarlegu ræðu, sem hv.þm. Vestm. hélt í þessu máli við fyrri hl. þessarar umr. En mér fannst rétt, að það kæmi fram frá fleiri þm., og á greinilegri hátt en við atkvgr. eina saman, að hér er um svo mikið réttiætismál að ræða, að sá, sem settur er til að gæta hagsmuna hlutaðeigandi héraðs, á ekki að þurfa að standa að flutningi þess einn, heldur eiga aðrir þm. að taka þar undir með honum. Hv. frsm. minni hl. n. talaði eins og við værum nú fyrst að gera samning við Vestmannaeyjar í þessu efni. Taldi hann hina mestu þörf, að rannsakað yrði, á hvern hátt landhelgisgæzlunni væri bezt fyrir komið, og þótti sem samrýma mætti hina staðbundnu og samningsbundnu gæzlu ýmsum öðrum þörfum, svo sem þörfum vita og síma. Gallinn á þessu er sá, að ríkið hefir gert samning við Vestmannaeyjar í þessu efni, samning, sem enn er í gildi frá mínu sjónarmiði, og ég því vil standa við, hvort svo sem það kemur sér betur eða verr fyrir ríkið. Annað mál er það, þó að athugað verði, þegar þingið hefir lýst yfir því, að það ætli að standa við þennan samning, á hvern hátt gæzlan við eyjarnar verði sem bezt samrýmd öðrum þörfum ríkisins, svo sem þörfum vita og síma, eins og hv.frsm. minni hl. talaði um. Ég man ekki nákvæmlega orðalagið á þessum margumtalaða samningi, sem gerður var milli ríkisins og Vestmannaeyja um þessi viðskipti, en höfuðefni samningsins var það, að Vestmannaeyingar seldu Þór með því skilyrði, að ríkið héldi áfram þeirri vörzlu við eyjarnar, sem Þór til þess tíma hafði haldið uppi. Ég er ekki í vafa um það, að ef Vestmannaeyingar hefðu ekki verið þess fullvissir, að þetta yrði haldið, hefðu þeir aldrei selt skipið, sem þeir höfðu keypt í þeim eina tilgangi að hafa þetta starf á hendi. Það var engin ástæða fyrir þá að fara að afsala sér skipinu, nema tryggt væri, að þessari þörf yrði fullnægt. Vestmannaeyingar voru ekki verr stæðir, þegar þeir seldu Þór, en þegar þeir keyptu hann. Þörfin á honum var jafnmikil og þegar þeir keyptu hann. Reynslan hafði að vísu sýnt, að útgerð Þórs var dýr, en þó ekki svo dýr, að hún væri eyjarskeggjum ofvaxin. Það er því alveg víst, að Vestmannaeyingar hefðu ekki afsalað sér Þór, ef þeir hefðu ekki talið sig vissa um, að þó að þeir seldu hann, væri höfuðáhugamáli þeirra fullnægt. Hvað sem orðalagi þessa samnings líður, er enginn vafi, hver andi hans er, eins og þeim mun vera minnisstætt, sem hlýddu á fyrri hl. þessarar umr. Íslenzka ríkið skuldbatt sig til að halda uppi staðbundinni gæzlu við eyjarnar með Þór, og það þýddi vitanlega hið sama sem að segja, að ef Þór heltist úr lestinni, skyldi gæzlunni haldið áfram með þeim skipakosti, sem fyrir hendi væri á hverjum tíma, á meðan ríkið væri þess megnugt á annað borð að standa við samninga sína. Auk þessa liggur fyrir yfirlýsing þess manns, sem þessa samninga gerði, hv. 1. þm. Skagf. - og hann hefir ekki farið dult með þá yfirlýsingu - á þá leið, að hann skildi samningana svo, sem ríkið væri bundið við þá. Ég vil leyfa mér í þessu máli að taka undir þau orð, sem hæstv. forseti þessarar deildar viðhafði í sambandi við annað mál hér á dögunum -, að hvað sem líður hinum lagalegu skuldbindingum, er ekki vafi um þær siðferðislegu. Það er talið, að ein l. séu æðri þeim l., sem við, sem hér á Alþingi sitjum, setjum, og það eru hin siðferðislegu lög. Og hinn siðferðislegi réttur Vestmannaeyinga í þessu máli er svo mikill, að kröfum þeirra verður að sinna. Það verður aldrei komizt hjá því að sinna kröfum, sem byggjast á siðferðislegum rétti. Þó að ég álíti till.hv. minni hl. sjútvn. meinlausa að því leyti, sem á yfirstandandi vertíð er ekki kostur betri gæzlu við eyjarnar en till. gerir ráð fyrir, álít ég hana ekki fara nógu langt að því leyti, að Alþingi skuli alltaf standa við þær skuldbindingar, sem það hefir gert, eða ríkisstj. í umboði þess.

Sigurjón Á. Ólafsson *) Ég hefi skrifað undir nál. meiri hl. sjútvn. með fyrirvara, og vil því gera nokkra grein fyrir afstöðu minni. Ég býst ekki við, að sagt verði, að sjútvn. greini á um kjarna þessa máls, en hann er sá, hvílík nauðsyn er á því, að björgunar- og eftirlitsskip starfi við Vestmannaeyjar yfir vertíðina. Till. minni hl. bera því vitni, að hann viðurkenni þá þörf, sem er á þessari gæzlu við Vestmannaeyjar, en lengra ná þær heldur ekki. Aftur á móti lítur meiri hl. sjútvn. svo á, að björgunar- og eftirlitsstarfið við Vestmannaeyjar hafi verið svo þýðingarmikið, að það megi ekki rýrast frá því, sem það var, þegar það var bezt og Þór hafði það með höndum. Þór var annars merkilegt skip í sögu okkar Íslendinga. Hann er okkar fyrsta björgunarskip og okkar fyrsta varðskip. Af þessu tvennu þykir mér meira um vert, að Þór var okkar fyrsta björgunarskip. Þótt ég kunni vel að meta nauðsyn landhelgisgæzlunnar, þykir mér þó björgunarstarfsemin miklu merkilegri. Og með Þór vaknar fyrst fyrir alvöru áhuginn fyrir því að gera allt, sem unnt er, til þess að bjarga mannslífunum úr greipum hafsins. Þór var merkilegt happaskip, hvað sem hann tók sér fyrir hendur. Og endalok hans urðu þau, sem þau hlutu að verða, hér við okkar stórgrýttu og skerjóttu strönd. Hann strandaði í aftakaveðri norður á Húnaflóa. Um það verður enginn áfelldur, nema þeir Kári og Ægir, en hitt má vera okkur gleðiefni, að allir menn björguðust úr skipinu. Svo mikil var gifta Þórs gamla allt fram til þess síðasta. Um það atriði, hvort samningurinn, sem gerður var milli ríkisins og Vestmannaeyinga, þegar það keypti Þór, sé enn í gildi, get ég fyrir mitt leyti lýst yfir því, að ég álít, að sá samningur hafi verið bundinn við Þór eingöngu og því fallið úr gildi með honum. Hinsvegar sé ég enga ástæðu til þess að vera áð þrátta um það, hvort þessi samningur hafi gildi yfir lengri eða skemmri tíma. Aðalatriðið er það, að ríkið verður að hlaupa undir bagga með Vestmannaeyingum í þessu efni, og um það, hvernig það megi verða, skilst mér, að hér eigi að ræða. Með till. meiri hl. sjútvn. er málið fjarri því að vera leyst, af því að þar felst engin fjárhagsleg samþykkt á bak við. En fyrir hv.Ed. liggur nú frv., sem gengur út á það, að nýtt skip verði byggt til að starfa að strandvörnunum; og verði það skip látið leysa Þór gamla af hólmi, þá er þetta mál fullleyst frá þingsins hálfu. Eftir er þá aðeins hlutur stj., en þess er að vænta, að hún fari að vilja þingsins um að byggja þetta nýja skip, ef þingið hverfur að því ráði. Hv. minni hl. sjútvn. leggur mikla áherzlu á það, að fram verði látin fara rannsókn á þessu efni. Ég verð nú að játa það, að ég gruna hv. minni hl. um að hafa fundið þetta upp til þess að draga málið á langinn, því að vitanlegt er það, að annaðhvort verður slík rannsókn, sem þeir gera ráð fyrir, ekki framkvæmd, eða að hún tekur mjög langan tíma. En Vestmannaeyingar geta ekki beðið eftir því, að slík rannsókn fari fram, né þeir aðrir, sem njóta mundu góðs af þessu skipi, því að vitanlega er því ætlað meira hlutverk en að vera björgunarskip við Vestmannaeyjar. Hv. frsm. minni hl. drap á það, að hagkvæmara mundi að nota smærri skip til gæzlunnar en nú eru notuð. Get ég ekki farið að rökræða við hann um þetta á þessu stigi málsins, en þó vil ég benda á það, að gæzluskip okkar verða að vera úti á hafi í öllum veðrum, ýmist til landhelgisgæzlu eða til þess að leita að skipum, eða til þess að bjarga mönnum í sjávarháska, og verða þau því að vera það stór, að þau þoli öll veður og hægt sé að leggja þeim í allan sjó. Skipverjarnir á Hermóði hafa sagt mér, að í óveðrahamnum í vetur hafi þeim liðið mjög illa um borð, og að ekki sé viðlit að hafa annað skip við Vestmannaeyjar en hægt sé að beita í öllum sjó. Ég þykist vita, að hv.frsm. minni hl. muni hér til svara, að hægt sé að grípa til Ægis og Óðins, þegar svo ber undir, en ég lít svo á, að þau skip megi ekki staðbinda. Það er reynslan, að það skip, sem gegnt hefir gæzlunni við Vestmannaeyjar, hefir verið staðbundið þar í 3–4 mán., og verður vitanlega lítið úr landhelgisgæzlu fyrir því á meðan. Hin skipin hafa haft gæzluna frá Snæfellsnesi til Austfjarða. Verður hvorugt þeirra staðbundið við Vesturland, á meðan skipin eru ekki nema tvö, og er mér það, m. a., röksemd fyrir því, að þriðja skipið þurfi að koma. Ég veit, að mörgum þykir ganga há upphæð til landhelgisgæzlunnar, og gæta þess þá síður, hversu mikinn óbeinan hagnað við höfum af henni. Eðlileg afleiðing aukinnar landhelgisgæzlu er vitanlega það, að sektarféð minnkar. Síðast1. ár nam það t. d. 500 þús. kr., en þá var rekstrarkostnaður skipanna 700 þús. kr. Nú vil ég leyfa mér að spyrja, hvort við höfum látið okkur dreyma sem svo, þegar við tókum landhelgisgæzluna í okkar hendur, að hægt væri að halda uppi góðri gæzlu án þess að leggja af mörkum mikið fé í því skyni. Af aukinni landhelgisgæzlu leiðir meira fiski á smábátana, og verður það seint metið svo sem skyldi, og megum við því ekki skera við neglur okkar það, sem við þurfum að leggja af mörkum til landhelgisgæzlunnar umfram það, sem hún gefur í aðra hönd. Ég hefi þá gert nokkra grein fyrir því, að með því að samþykkja þessa till. vil ég stuðla að því, að það björgunarstarf, sem þegar hefir verið hafið í Eyjum, megi halda áfram. En ég vil að endingu taka það fram, að ég lít ekki á samningshlið þessa máls, heldur á mannúðarhliðina og björgunarþörfina, og vona, að þeir verði fleiri hér í hv. deild, sem líta á þetta mál eins og ég. *) Stjarna (*) aftan við nafn ræðumanns táknar, að þm. hafi óskað þess getið, að ræðan sé prentuð eftir óyfirlesnu handriti innanþingsskrifara.

Sigurður Eggerz Ég er ekki vanur að halda ræður hér á þingi nema stórmál sé á ferðinni, og ég verð að líta svo á, að þetta, sem hér liggur fyrir, sé stórt mál. Ég verð að segja það, að ég álít till.hv. minni hl. allskostar ófullnægjandi, er hann leggur til, að málið verði rannsakað, en rannsókn er ekki nægjanleg, heldur er aðeins ein heppileg leið til lausnar þessa máls, og hún er sú, að skip sé haft við Eyjarnar, sem fullnægir að öllu leyti þörfum sjómannanna. Mér virðist rétt að taka samninginn til athugunar, þótt sumir hv.þm. vilji gera lítið úr gildi hans, en þar stendur svo: „Það er áskilið, að ríkið láti skipið framvegis, meðan það er vel til þess fært, halda uppi á kostnað ríkissjóðs samskonar björgunar- og eftirlitsstarfsemi við Vestmannaeyjar í 3½–4 mánuði (vetrarvertíðina) árlega, sem það hefir haft á hendi undanfarin ár, enda leggi bæjarsjóður Vestmannaeyjakaupstaðar árlega fram 15 þús. kr. til útgerðar skipsins, sbr. þál. 18. maí þ. á. Nú stendur það að vísu, að Þór skuli annast björgunarstarfsemi við Eyjar meðan skipið sé vel til þess fært, en það er það vitanlega ekki þegar það er strandað. En þegar lesið er niður í kjölinn, þá er það auðsætt, að tilætlunin hefir verið sú, að skipið skyldi annast þennan starfa meðan það dygði, en ef engin ófyrirsjáanleg slys hefðu komið fyrir, þá hefði mátt gera ráð fyrir 15 árum. Þó ríkissjóður væri ef til vill laus eftir strangri bókstafsskýringu, þá getur Alþingi ekki notað sér af því. Mér finnst því ekki rétt viðhorf hv.frsm. minni hl., er hann fullyrðir, að Vestmannaeyingar geti ekki byggt kröfu sína á þessum samningi. Aðalatriðið er, að samningurinn gerir ráð fyrir, að gæzlunni skuli haldið áfram, og undan þessari skyldu getur Alþingi ekki skotizt, þó skipið hafi farizt. Mér virðist það eðlileg krafa frá hv.þm. Vestm., að Alþingi nú viðurkenni þessa áframhaldandi skyldu. Mér virðist tilhneigingin hjá hv. minni hl. vera sú, að víkja málinu frá sér og sneiða framhjá samningnum, en ég vil ekki trúa því, að hið háa Alþingi skilji svo við þetta mál, að Vestmannaeyingar fái ekki rétt sinn viðurkenndan. Vestmannaeyingar eiga þakkir skilið fyrir það, að hafa fyrstir hrundið af stað landhelgisgæzlunni og björgunarstarfinu, og það eitt, að þeir ráðast í þetta upp á eigin spýtur, ætti að nægja til þess að sanna, hvaða þörf þeir hafa fyrir slíkt skip. Ég stóð hér ekki upp til að koma fram með neitt nýtt í þessu máli, en vildi aðeins leggja áherzlu á það, að Vestmannaeyingar gátu ekki lagt annan skilning inn í þennan samning en að landið hefði tekið við gæzlunni í a. m. k. 15 ár, gegn því árlega endurgjaldi, sem þeir áttu að greiða, og því eru þetta siðferðislega séð bein svik við þá, ef á að kippa þeim grundvelli burt, enda getur þingið alls ekki samþ. það. Að endingu legg ég til, að sú eina till., sem að þessu miðar, verði samþ.

Gunnar Sigurðsson Ég er einn þeirra manna, sem fylgi því fast með meiri hl., að Vestmannaeyingar eigi heimting á að fá ekki verra skip en Þór og að ríkið láti a. m. k. vátryggingarféð af hendi. Þegar menn víðsvegar um land gáfu fé til kaupa á Þór, þá gerðu þeir það að skilyrði, að skipið yrði við Eyjar og annaðist þar gæzluna. Við vitum það allir, að innan þess sviðs, sem skipið hefir gæzlu á, eru hrygningarsvæðin og þau eru svo dýrmæt okkur, að við verðum að varðveita þau vel. Þar sem hv. 1. þm. Skagf. hefir lýst yfir því, að samningurinn væri enn í gildi, og þar sem ríkið varð fyrir því óhappi að senda skipið í þessa síðustu ferð, þá ber því skylda til að sjá Vestmannaeyingum fyrir nýju skipi, eða að láta vátryggingarféð a. m. k. af hendi. Ég vil vekja athygli á því, að Árnesingar og Rangæingar eiga hér líka hlut að máli, og vænti ég þess fastlega, að þm. þeirra kjördæma veiti máli þessu óskipt fylgi sitt.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég skal aðeins svara fáu af því, sem sagt hefir verið nú við þessa umr. Í áliti okkar, sem erum í minni hl., er gengið út frá því, að samningurinn við Vestmannaeyinga sé ekki í gildi, og þegar talað er um anda hans, en ekki orðalag, þá hygg ég, að það myndi léttvægt fyrir dómstólum. Slíkur samningur sem þessi byggist auðvitað á þörfinni, en þar sem það er nú viðurkennt af þeim, sem helzt mæla honum bót, að orðalag hans er mjög vafasamt, þá hygg ég það ekki vafasamt, að hann muni úr gildi fallinn. Mér finnst það hæpið hjá hv.þm. Dal., er hann talar um, að samningurinn innifeli í sér kvöð á hendur ríkinu til að hafa gæzlu í 15 ár. Slíkar fullyrðingar eru gripnar úr lausu lofti, enda mun enginn geta sagt um, hversu lengi skip getur enzt, en það eitt er víst, að engum getur lengur dulizt, að úr því Þór er strandaður, þá er hann ekki lengur fær til þessarar gæzlu. Við minnihlutamenn viljum ekki ganga á nein gefin loforð eða svíkja neina samninga. Hið eina, sem við biðjum um, er ítarleg athugun þessa máls, og þegar því hefir verið margsinnis lýst yfir, að gæzlan sé nú nægileg, hygg ég, að ekki séu hundrað í hættunni, þótt málið verði yfirvegað. Hinsvegar sé ég ekkert á móti því, að Hermóður yrði seldur, þótt ég telji víst, að hann geti sinnt gæzlunni næsta vetur, nema kannske tvo fyrstu mánuðina, en þá getur Óðinn eða Ægir verið honum til aðstoðar. Hitt fæ ég ekki skilið, að kapp hv.þm. Vestm. í þessu máli eigi að vera þyngra á metunum en skynsamleg íhugun á þörfum þegnanna og gjaldþoli ríkisins. Ástandið var orðið óbærilegt nú á síðustu árum, því að til útgerðar Þórs var árlega varið 200 þús. kr., og er það ekki lítill baggi fyrir ríkissjóð. Ég hygg, að Vestmannaeyingar og aðrir megi vera ánægðir, ef þetta mál verður rannsakað nákvæmlega og það síðan leyst á þann hátt, sem beztur finnst.

Lárus Helgason Í raun og veru finnst mér ekki svo mikið skilja í millum nefndarhlutanna, einkanlega eftir að ég heyrði ræðu hv.frsm. minni hl. Hann játaði, að komið gæti til mála að selja Hermóð og kaupa annað skip. Eftir því, sem ég hefi heyrt, er tæplega forsvaranleg gæzla við Eyjarnar eins og hún er núna, því að þar þarf að vera skip, sem getur svo að segja lagt út í hvaða veður sem er á hverjum tíma; mér finnst áhugi hv.þm. Vestm. í þessu efni eðlilegur, því að hann þekkir vel, hvers þarf með á þessum stað, og mér finnst það einnig eðlilegt, að Vestmannaeyingar sætti sig ekki við að fá verra skip en Þór var til gæzlunnar. Við, sem búum við hafnleysisstrendurnar á Suðurlandinu, getum einnig notið góðs af björgunarstarfi þess skips, sem er haft við Vestmannaeyjar, því að þegar bátarnir fara út á sjóinn, er aldrei hægt að vita, hvort þeir komast í höfn án hjálpar, því að svo fljótur er sjórinn að brima á þessum slóðum. Þegar símasamband er nú komið á, geta menn, ef með þarf, símað til Eyja og beðið um hjálp. Þetta á við alla leið til Víkur, vestur í Þorlákshöfn. Þetta m. a. mælir öflugt með því, að gott skip sé við Vestmannaeyjar um vetrarvertíðina. Ég stóð upp til þess að láta hv.þdm. vita, að mín skoðun er sú í þessu máli, að björgunarskipið megi ekki vera verra en Þór. Hér er ekki um neitt skrum eða hálfvelgju að ræða, því að þetta er hið mesta alvörumál, þar sem margoft getur verið að ræða um líf fjölda manna víðsvegar af landinu, er sjómennsku stunda í Vestmannaeyjum og víðar þar í grennd. svo að þetta er ekki einungis snertandi Vestmannaeyjar, heldur gervallt Suðurland. Þetta mál er einnig að mínu áliti stórmikið hagsmunamál, því að aflavon er miklu meiri, ef stöðugur bátur er hafður um þessar slóðir, til þess að vera til taks ef hætta er á ferðum. Verður sjósókn miklu meiri og öruggari, ef slíkur bátur er alltaf viðbúinn til hjálpar, þegar með þarf. Þetta vil ég einnig benda hv . þdm. á að athuga, er þeir ganga til atkv. um málið.