Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og gert var ráð fyrir við 2. umr. þessa máls, hefur stjskrn. athugað frv. að nýju og flytur nú á þskj. 23 nokkrar brtt., sem hún stendur öll sameiginlega að. það voru allmörg önnur atriði en þessar brtt. taka til, sem til umræðu kom innan n. að breyta, en það eru eins og áður aðeins fluttar þær till. af n., sem menn voru einróma um. Hins vegar hafa nm. enn frjálsar hendur að flytja sjálfir og fylgja öðrum brtt., sem fram kunna að koma og má vænta þess, að einhverjar slíkar till. verði fluttar. Ég skal takmarka mig við það núna að gera grein fyrir þessum brtt. stjskrn. 1. brtt., við 13. gr., er um það, að þegar kjörstjórar eru í framboði, - og hér er átt við, eins og fram kemur í 1. mgr. gr., kjörstjórar utan kjörfundar, - skulu þeir víkja sæti og varamenn gegna störfum þeirra, eins og sagði áður, en hér eru tekin inn ákvæði um það, hverjir þessir varamenn skuli vera, en var ekki áður í greininni. En varamennirnir eru sem sé fulltrúar sýslumanna og bæjarfógeta, í Reykjavík borgarfógeta og ef hreppstjóri verður að víkja, þá skipar sýslumaður varamann hreppstjórans. Eins er ákvæði um það, að ef skipstjóri þarf að víkja sæti sem kjörstjóri utan kjörfundar, komi í hans stað 1. stýrimaður, sem gengur honum næst á skipinu. 2. brtt., við 33. gr., er þess eðlis, að ákvæði var áður þannig, að ef umboðsmenn lista væru ekki viðstaddir eða viðlátnir, væru það fremstu frambjóðendurnir á listanum, en brtt. þessi segir, að þá geti hvaða frambjóðandi sem er í aðalsæti komið fram fyrir hönd listans sem aðalmaður hans. Þetta er mjög eðlilegt, þar sem kjördæmin eru nú orðin svo stór og ef umboðsmenn vantar, en einhver af aðalmönnunum er viðstaddur, að hver þeirra sem væri gæti komið fram fyrir hönd listans þá sem umboðsmaður hans. 3. brtt. er smávægileg. Hún er aðeins til þess að árétta, hvernig með skuli fara þau bréf með utankjörfundaratkvæðum, sem send eru sérstaklega til yfirkjörstjórnar. En ef svo stendur á, að slíkum bréfum með utankjörfundaratkvæði er komið í aðra kjördeild en þar, sem viðkomandi kjósandi mundi hafa átt að kjósa, á að senda þau bréf sérstaklega til yfirkjörstjórnarinnar. Það er tekið hér inn ákvæði, hvernig yfirkjörstjórn skuli fara með þessi bréf og þá vitnað til þess, að hún fari með þau á sama hátt og undirkjörstjórnir, þegar þær veita móttöku slíkum bréfum, setja kjörseðlana, eftir að hún hefur athugað þá og borið saman við kjörskrá, í atkvæðakassann. Kem ég þá að 4. brtt., við 110. gr., sem er náttúrlega nokkurt álitamál um. Hv. þm. taka eftir því, að brtt., sem flutt var við 2. umr. og n. tók aftur, er nú komin fram í annarri mynd, en hún var í brtt. n. og aðalefni þeirra breytinga, sem nú hafa orðið á henni er, að samkvæmt þessari reglu, sem nú er lagt til að samþykkt verði, þurfa fleiri að hafa breytt eða strikað út af listanum, til þess að það geti hróflað við röð manna á listanum, heldur en áður var. Í stórum dráttum verður niðurstaðan þessi, að fyrst telst mönnum atkvæðamagnið, eins og allir listarnir væru óbreyttir eða seðlarnir væru óbreyttir og af því atkvæðamagni, sem frambjóðandinn á listanum fær þannig, teljast honum 2/3 hlutar, en hins vegar 1/3, þegar aftur er reiknað í tvennu lagi, fyrst þeir seðlar, sem eru óbreyttir og svo þeir seðlar, sem einhver breyting hefur verið gerð á. En almenna reglan, sú sem áður var í kosningalögunum, helzt, að efsta manni teljist t.d. í 5 manna kjördæmi, þar sem eru 5 aðalmenn og 5 til vara, 10/10 hlutar af atkvæðunum og næsta manni 9/10, 8/10 o.s.frv. og í 6 manna kjördæmi þá 12/12 o.s.frv. og 24/24 í 12 manna kjördæmi, í Reykjavík, aðalmenn 12 og 12 til vara. Eins og þessi regla var áður í kosningalögunum, þurfti ekki nema rétt yfir 4% að strika einn mann út á lista í Reykjavík, 12 manna kjördæmi, til þess að geta breytt röð listans og fella hann niður í næsta sæti, í 6 manna kjördæmi þurftu aðeins 79/18% af kjósendum að stika yfir til þess að geta fellt mann um sæti og í 5 manna kjördæmi 91/11%. En eftir reglunni, eins og hún er nú orðuð hér í 4. brtt., hækka þessar tölur verulega, þannig að í Reykjavík þurfa yfir 12% kjósendanna að hafa strikað yfir mann, til þess að það geti haft áhrif á röðina á listanum, í 6 manna kjördæmi 231/13% og í 5 manna kjördæmi 273/11%. Menn eru ekki alls kostar ánægðir í n. með þann mismun, sem fram kemur í kjördæmunum eftir því, hve margir þm. eru kosnir í hverju kjördæmi. En þó er á það að líta, að viðhorfið er nokkuð annað í minna kjördæmi en stærra, þar sem fólksfjöldinn er meiri, svo að það er kannske ekki með öllu óeðlilegt, þó að einhver munur væri á þessu. En hann er nokkuð mikill og verulega mikill, eins og er, þar sem annars vegar, eins og ég sagði áðan, þarf í Reykjavík t.d. aðeins yfir 12%, en í hinum kjördæmunum, 6 manna 23% rúmlega og 5 manna kjördæmunum 27% rúmlega. Það var mikið rætt innan nefndarinnar að miða hér aðeins við eina ákveðna prósentu, sömu prósentu í öllum kjördæmunum, að breytingar eða útstrikanir hefðu ekki áhrif á röð frambjóðenda t.d., ef það væru ekki yfir 20%, sem hefðu gert breytingar á röð viðkomandi manns. En þetta var sem sagt niðurstaðan í n. og er í meira samræmi við regluna, sem gilt hefur í kosningalögunum, en hins vegar sú breyting í raun og veru ein gerð, að það þarf allverulega miklu meiri breytingar til þess að hafa áhrif en áður var og það fæst með því að gefa í raun og veru hverjum atkvæðisseðli, þar sem fyrst er talið eins og ekkert hefði verið breytt, helmingi meira gildi, en þeim atkvæðaseðli, sem breytt er á, og þess vegna deilt með 2/3 skv. fyrstu málsgr., en 1/3 í hinum, annarri og þriðju. Ég vona, að menn geti áttað sig nægjanlega á þessu, þar sem í raun og veru má segja, að í verulegum atriðum sé um sama fyrirkomulag að ræða og áður, með þeim breytingum, sem ég hef nú sagt. 5. brtt. er bara leiðrétting, sem leiðir af 4. brtt. Svo er í 6. brtt. bætt inn í 128. gr. ákvæðum til nánari skilgreiningar á því, hvernig fara skuli með kjörgögn og kjörkassa og annað slíkt, ef kosningu einhverra hluta vegna hefur verið frestað, en heimild til frestunar var, eins og menn muna eftir, tekin upp í brtt. n. við 2. umr. og samþykkt þá. Loks hefur n. flutt ákvæði til bráðabirgða, sem kveður á um það, að þar sem kosningar eru nú væntanlegar á hausti, sennilega ekki fyrr en í októbermánuði, þá skuli vera tveir kjördagar, og er ákvæðið alveg samhljóða og áður hefur verið, 1942, við svipaðar kringumstæður, og 1919, þegar haustkosningar fóru fram. Ég held ekki, að ég þurfi að hafa fleiri orð til að skilgreina þetta, nema sérstakt tilefni gefist til þess.



Herra forseti. Eins og þegar hefur verið tilkynnt, verður útbýtt nú í d. tveimur brtt. við frv. það til kosningalaga, sem nú er til umr., sem ég á þátt í. Aðra brtt. flytjum við í félagi hv. 3. þm. Reykv. (EOl) og hina flyt ég einn. Ég vil fyrst ræða ofurlítið um fyrri brtt., þá sem við stöndum að tveir, hv. 3. þm. Reykv. og ég og er um breytingu á kjördegi. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, standa óbreytt hin gömlu ákvæði um, að kjördagur skuli vera hinn síðasti sunnudagur í júní. Brtt. okkar hljóðar þannig, að í staðinn fyrir síðasta sunnudag kemur annar sunnudagur í júní, þ.e.a.s. kjördagurinn færist fram á vorið um hálfan mánuð. Hann getur, ef sú brtt. verður samþykkt, orðið í fyrsta lagi 7. júní og í síðasta lagi hinn 14. Ástæðurnar fyrir þessu vil ég rekja í stuttu máli. Ef vér lítum á þær breytingar, sem gerðar hafa verið á kosningalögunum fram að þessum tíma, miða þær yfirleitt í þá átt eða a.m.k. tiltekinn hluti þeirra að gera kjósendum léttara fyrir að neyta kosningarréttar síns. Ef vér lítum á elzta fyrirkomulag kosninganna, þegar kjörstaður var einn í hverju kjördæmi og hver kjósandi varð að koma þar og greiða atkvæði í heyranda hljóði og vér berum það saman við það, sem nú er, þá sjáum vér, hversu geysilegur munur er á því. Vér sjáum, að í fyrsta lagi eru náttúrlega komnar leynilegar kosningar, það er nú sér á parti, en er vér lítum aðeins á hitt, þá er kjördæmunum skipt í fjöldamarga hluta með mörgum kjörstöðum, og þar að auki er kjósendum gefin heimild til þess að kjósa utan kjörstaðar, ef þeir af einhverjum ástæðum geta ekki verið heima hjá sér eða innan sinnar kjördeildar á kjörfundi. Og sennilega miðar það einnig í sömu átt, að ákveðinn hefur verið með lögum fastur kjördagur, mig minnir, að fyrr gæti það verið nokkuð af handahófi ákveðið eða réttara sagt: það væri sinn kjördagurinn fyrir hverjar kosningar, þó þori ég ekki að fullyrða, að ég muni það rétt. Ég geri ráð fyrir því, að einnig hafi það verið gert til þess, að mönnum væri léttara að mæta á kjörstað, að ákveðinn er sunnudagur til kosninganna, en ekki kosið á virkum degi. Nú má segja, að í margra frídaga landi eins og okkar sé það ekki óeðlilegt að nota sunnudag til kosninga, enda þótt ég búist við, að það tíðkist ekki annars staðar í löndum kristinna manna og að frá því sjónarmiði sé það kannske ekki alls kostar viðfelldið. Vér sjáum þá, að það er tilætlunin að reyna að velja þann kjördag, sem megi vera mönnum sem heppilegastur, hvernig sem á stendur, bæði með tilliti til árstíðar og tilliti til atvinnuhátta. Ef vér lítum á utankjörstaðaratkvæðagreiðsluna, þá er hún sprottin af illri nauðsyn og það er vitanlegt, að það er hverjum og einum manni léttara og eðlilegra í sjálfu sér að kjósa á kjörstað á kjördegi heldur, en að ganga fyrir einhvern embættismann, sem valinn er sem kjörstjóri og greiða þar atkvæði sitt, auk þess sem utankjörstaðaratkvgr. fylgir það, að þar verður að skrifa meira eða minna, en á kjörstað er einungis gerður kross og einmitt þessi skrift hefur valdið því, eins og vér vitum, að mörg atkvæði verða ónýt hverju sinni. Af þeirri ástæðu er því fullkomlega skylt að gera það, sem unnt er, til að draga úr utankjörstaðaratkvgr., að svo miklu leyti sem lögin geta kveðið á um slíkt. Þau eiga a.m.k. að stuðla frekar að því að draga úr henni, heldur en að auka hana. Einnig skulum vér ekki dyljast við þann sannleika, að í sambandi við mikla utankjörstaðaratkvgr. fer fram á marga lund harðvítugri áróður og á alla lund óþægilegri kjósendum, heldur en þó sá áróður, sem rekinn er fyrir venjulegar kosningar á kjördegi. Kjósandi, sem fluttur er einn eða farið er með einum á kjörstað utan kjörfundar, er í sjálfu sér á ýmsa lund háðari þeim, sem honum fylgir, heldur en hinn, þó að honum sé ekið á kjörstað. Þetta er líka ástæða til þess að draga úr utankjörfundaratkvgr., ef unnt væri. Sá kjördagur, sem nú er í lögum og er óbreyttur í frv., hefur á sínum tíma verið settur þannig, að hann væri á marga lund heppilegur, eins og þá stóðu sakir. Hins vegar er nú komið svo, að hann er settur á þeim tíma ársins, að það hlýtur óhjákvæmilega að leiða af honum, að þar verður meira um utankjörstaðaratkvgr. en vera mundi, ef kjördagurinn væri nokkrum tíma fyrr að vorinu. Það er vitað, að þegar kemur fram í miðjan júní og raunar nokkru fyrr, þá tekur t.d. síldveiðiflotinn allur að búast á veiðar. Og þegar kjördagur er seinni hluta júnímánaðar eða jafnvel allt að síðasta degi júnímánaðar, eins og t.d. hann var nú við síðustu kosningar, 23. júní, þá er undantekningarlaust að kalla má hvert eitt einasta skip, sem síldveiðar stundar, komið á haf út. Og allir þeir menn, sem á flotanum eru, hafa því hlotið að greiða atkvæði utan kjörstaðar og verið komnir burt frá heimilum sínum að meira eða minna leyti, þegar meginkosningabaráttan hófst. Það hefur þannig verið hvort tveggja í senn, að þeim hefur verið meinað að koma á kjörstað og greiða sitt atkvæði þar og þeim hefur líka verið meinað að fylgjast með eða taka þátt í þeirri baráttu, sem fram fer dagana á undan kjördegi, sem vitanlega er alltaf mest um síðustu dagana og síðustu vikurnar. Það má því segja, að þetta hvort tveggja sé ótrúlega mikið tillitsleysi, sem tekið er til svo mikilvægs hluta af kjósendum eins og alls þess mikla fjölda manna, sem síldveiðarnar stunda. Það má segja, að þetta sé kannske augljósasta dæmið um það, að kjördagur er of seint að vorinu. En það má líka minna á það, að ýmiss konar aðrar fjarvistir eru farnar að vera meiri og verða stöðugt meiri og meiri, eftir því sem líður á júnímánuð. Sumarleyfisferðir eru nú einu sinni orðnar þáttur í okkar þjóðlífi, sem vér getum ekki komizt fram hjá og menn leitast við að taka eitthvað af þeim svo snemma sem unnt er og það verður sjaldan fyrr en seinni hluta júnímánaðar. Atvinnu margra manna er þannig háttað, að þeir hafa oft kannske ofurlítið hlé, einmitt síðari hluta júnímánaðar og grípa því þá stundina, ef þeir þurfa að ferðast eitthvað, annaðhvort vegna brýnna nauðsynja eða sér til skemmtunar. Ég hygg, að flestir, sem komið hafa nálægt kosningum, hafi orðið þess varir meira eða minna, að það er mikið los og rót komið á fólkið einmitt síðari helming júnímánaðar, rót, sem er enn þá tiltölulega miklu minna fyrri hluta þess mánaðar. En það er vitanlega á fleira að líta, en þetta eitt. Vér verðum einnig að líta á þá, sem heima sitja, sem hvorki þurfa, vilja né geta farið að heiman og kjósa þess vegna á kjördegi. Þeir eru vitanlega alltaf fleiri en hinir og ef þeirra hlutur væri verulega skertur með flutningi kjördagsins um þennan hálfa mánuð, þá er það vitanlega ekki unnt, ef um væri að ræða verulega skerðingu á þeirra rétti. En ef vér skoðum nú það mál ofan í kjölinn, þá er þar ákaflega lítið á þeirra hlut gengið. Þegar þessi kjördagur var settur á sínum tíma, voru, eins og allir hv. þm. vita jafnvel og ég, harla ólíkar kringumstæður og aðstæður því, sem nú er. Ég geri ráð fyrir, að þessi dagur hafi þá einkum verið ákveðinn með tilliti til strjálbýlisins og sveitanna, en þá voru voryrkjur allar mun síðar á ferðinni, en þær eru nú, sláttur byrjaði miklu seinna. Og einmitt þegar kom undir mánaðamótin júní-júlí mátti gera ráð fyrir, að þar yrði ofur lítið hlé á þeim hlutum. Slíkt hlé er orðið fyrr núna. Voryrkjum er lokið fyrr, og sláttur byrjar fyrr, þannig að í mörgum sveitum landsins er hann kominn af stað einmitt þegar komið er að kjördegi, í síðustu viku júní og jafnvel fyrr, þannig að frá þessu sjónarmiði hafa aðstæðurnar breytzt svo verulega, að ég mundi álita jafnvel heppilegra að hafa þann kjördag hálfum mánuði fyrr, en nú er fyrir allan þorra manna í sveitum landsins. Annað mál er samgöngurnar. Þar hafa breytingarnar þó kannske orðið enn stórfelldari og enn þá augljósara, að það er ekki brýn þörf á að draga kosningar fram undir lok júnímánaðar vegna vega. Þegar þessi kjördagur var ákveðinn, voru fæstir fjallvegir á landinu öðruvísi en ruddir og það hefði ekki hvarflað að nokkrum manni þá, að unnt væri að ryðja snjó af vegum að nokkru ráði fyrr en guð og lukkan lét hann hverfa af sjálfu sér fyrir vorleysingunni. Nú vitum vér það, að fjallvegir eru opnaðir mjög snemma og það er orðið nú áreiðanlega jafngreiðfært, ef ekki greiðfærara um flesta landshluta síðast eða jafnvel snemma í maí og jafnvel siðast í apríl, heldur en var í júní fyrir 30–40 árum. Þess vegna er ekki heldur ástæða til að firrast það að flytja kjördaginn þannig, að hann verði fyrr að vorinu, en áður. Ég geri ráð fyrir því, hvað samgöngur snertir, að það sé ekki eingöngu miðað við kjósendurna sjálfa. Það er nú sjaldan, eftir að komið er fram í maí eða júníbyrjun, að það sé ekki fært innsveitis, bæði til að komast á kjörstað og til að komast á kjörfundi. Hitt er annað mál, að það verður náttúrlega líka að taka tillit til hv. frambjóðenda, ekki sízt þegar kjördæmin eru orðin svo stór, sem nú verður. En ég held nú samt af þeim kynnum, sem ég hef af vegum og samgöngum á landinu, að mér sé óhætt að fullyrða það, að eftir að kemur að ráði fram í maímánuð og mikið yfir mánaðartíma býst ég nú varla við að menn taki til yfirreiða um kjördæmin, - en eftir að komið er fram á þann tíma, þá séu vegir það greiðir, að frambjóðendur geti komizt óhindraðir ferða sinna og flutt kjósendum fagnaðarboðskap sinn. Það mætti ef til vill segja, að það hefði verið ástæða til að ganga enn róttækar til verks og hafa kosningadag fyrr á vorinu. Við flm. höfum þó ekki viljað ganga lengra, og ég held, að það væri kannske ekki alls kostar heppilegt eða a.m.k. það mætti finna fleira á móti því, en á móti þessari færslu. T.d. fyrsti sunnudagur í júnímánuði, sem er nú orðinn viðurkenndur sem helgidagur sjómanna, það er óheppilegt að fara að hagga við honum aftur vegna kosninga og að fara fram í maímánuð mundi vera fullsnemmt. Þess vegna er það þessi dagurinn, sem hér hefur verið hallazt að. Þetta var önnur brtt. Hin brtt. er við 4. liðinn af þeim brtt., sem stjrskrn. flytur hér. Ég stend einn að þeirri breytingu. Þegar við gengum frá þessum till. í stjskrn., mun hafa verið fullkomin samstaða um meginstefnuna, eins og hv. frsm. benti á, þá meginstefnu að draga úr áhrifum útstrikana og tilfærslna á framboðslistum. Og ég held satt að segja, að það sé ekki ágreiningsatriði milli nokkurra manna, a.m.k. engra þeirra, sem ég hef átt tal við hér í Alþingi, að það þurfi að gera eitthvað í þessum efnum. Það er sýnt, að eins og þetta hefur verið fram að þessu, er raunverulega örfáum mönnum gefinn óeðlilega mikill réttur. Það geta tiltölulega fáir menn innan heils kjördæmis ráðið því, hvort maður fær þingsetu eða ekki, þegar til færslu milli sæta á listum þurfti ekki nema um 10% í 5 manna kjördæmum, og mér skilst, að eins og atkvæðatölur voru nú síðast, muni þingmaður geta náð þar kosningu með 600–700 atkvæðum. Og þá sjáum vér, að það eru ekki ýkjamargar útstrikanir og það er tiltölulega létt að koma þeim af stað. Að 60–70 manns eigi að ráða meiru, en hinir 600–700, sem eftir eru, það finnst mér ekki ná nokkurri átt og þar er yfirleitt enginn ágreiningur um. Hitt er það, sem hefur verið meira um talað, - ég vil kannske varla segja um deilt, það væri of sterkt að orði kveðið, - hversu langt ætti að ganga í því að takmarka þennan útstrikunarrétt kjósendanna. Hv. 1. þm. Skagf. (ÓlJ) lét orð falla að því við umr. hér síðast, að raunverulega væri ekki óeðlilegt að banna útstrikanir með öllu, þar sem ekki kæmi á móti sá réttur kjósandans að bæta mönnum inn á listann. Og satt að segja virtist það reyndar ekkert óeðlilegt, að þar væri meiri hl., sem réði, að annaðhvort stæði listinn óhaggaður eða þá ef farið væri að strika út, þá yrði a.m.k. helmingur þeirra, sem atkv. greiddu, að má manninn út af listanum. Þó hefur víst enginn nm. viljað ganga svo langt að setja það upp í 50%. Það hafa því komið fram tvær reikningsreglur, sem þarna er um að ræða, þ.e.a.s. reikningsregla, sem er í brtt. og hins vegar önnur, þar sem í staðinn fyrir 2/3, þ.e. í staðinn fyrir, að deilt er með þremur, þá verður deilt með 4. Ég hef ekki nákvæmlega orðanna hljóðan fyrir mér, þannig að ég geti sagt það orðrétt, en í staðinn fyrir, að í brtt. n. er gert ráð fyrir þriðjungadeilingu eða margföldun með brotinu 2/3, verður eftir till. minni fjórðungadeiling. Annars er reglan eins. En útkoman verður dálítið önnur, þar sem með þeirri reglu, sem núna er, þarf útstrikanir til að fella mann úr sæti, eins og hér hefur verið getið, í Reykjavík 12%, í 6 manna kjördæmum 231/13% og í 5 manna 273/11%. Með þeirri reikningsreglu, sem tekin er upp í brtt. minni, verða áhrifin þau, að hér í Reykjavík þarf 16%, í 6 manna kjördæmum 3010/13% og í fimm manna kjördæmum 364/11%. M.ö.o.: þar sem þetta verður áhrifamest, þarf rúmlega þriðjungur kjósenda að strika manninn út, svo að hann færist niður um sæti og satt að segja finnst mér það ekki of mikið tiltekið. Hv. frsm. minntist á það, sem rætt var um, að það væri kannske ekki alls kostar eðlilegt, að það væri mismunur á milli kjördæma. En þó finnst mér það ekki óeðlilegt, einmitt af þeim rökum, sem hann nefndi hér og ég fer ekki að endurtaka það. Það er verið að útdeila brtt., svo að þér sjáið hér nákvæmlega orðamuninn. Það stendur, að í staðinn fyrir 2/3 í 110. gr. komi 3/4, og í staðinn fyrir þriðjung atkvæða komi fjórðungur atkvæða og áhrifin eru þessi, sem ég gat áðan, það verða 16%, 3010/13% og 364/11%. Málið liggur þá raunverulega þannig fyrir: Það er fullkomin samstaða í meginatriðum að takmarka útstrikunarréttinn eitthvað. Það er einungis það, sem ágreiningur er um milli aðalbrtt. og brtt. minnar við þá brtt., að í staðinn fyrir 12–27% komi 16–36%, sem þurfa að strika út mann, svo að sæti hans breytist, hann færist niður um sæti eða upp um eitt sæti. Það má ætla, ef vér lítum á þetta, að verið sé að takmarka þarna rétt kjósandans að einhverju ofurlitlu leyti, en þá verðum vér samt að líta á annað: Ef allir kjósendur væru nú saman komnir, þegar verið væri að samþykkja listana, og greiddu atkvæði, þá eru ákaflega miklar líkur til þess, að röð listanna yrði samþykkt hverju sinni með nokkrum meiri hluta kjósenda, annars væri ekki hægt að koma honum saman. Við getum sett dæmið þannig upp: Listinn yrði samþykktur með nokkrum meiri hluta, kannske oft litlum, en í hvert sæti, ef greitt væri atkvæði um hvern mann um sig, yrði hann samþykktur með nokkrum meiri hluta kjósenda. Ef svo sama regla og gilt hefur fram að þessu ætti að gilda, getur örlítið brot aftur á móti fellt vilja þessa meiri hluta og eins og ég sagði áðan: deilan er um, hve stórt þetta brot á að geta orðið. Við þær kosningar, sem nú fara í hönd, má gera ráð fyrir því, að það verði kannske meiri tilhneiging til breytinga og tilfærslna á listum, en áður hefur verið við hlutfallskosningar, vegna þess að kjördæmin eru stærri og fleiri annarleg sjónarmið geta komið fram. Í staðinn fyrir það, að áður hafa útstrikanirnar oft stafað beinlínis af persónulegum ástæðum, - ja, mér liggur við að segja óvild, eða einhverri smámunasemi, þá geta nú komið til mismunandi sjónarmið héraða og annað því um líkt. Þess vegna álít ég, að það sé bráðnauðsynlegt einmitt á þessu þingi að setja rammari skorður við því, að þessar tilfærslur geti haft alvarleg áhrif um úrslit kosninganna. E.t.v., þegar menn eru búnir að venjast þessu, væri hægt að breyta því aftur, ef mönnum svo sýnist. Ég hef enga trú á því, að menn geri það, þegar þetta væri einu sinni komið í kring. En einmitt vegna þessara sérstöku ástæðna vil ég leggja áherzlu á, að það verði gengið svo langt sem þessi till. mín gefur tilefni til, því að mér finnst satt að segja varla mega vera minni hömlur á þessu útstrikanafargani öllu saman.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur, fulltrúar þriggja af flokkunum, sem eru í stjskrn., hv. 9. landsk. þm. (StSt), 4. þm. Reykv. (JóhH) og ég, að flytja hér nokkrar brtt., sem eru á þskj. 25. 1. brtt., við 9. gr., er á þá leið, að í staðinn fyrir, að sýslumenn skuli vera sjálfkjörnir sem yfirkjörstjórar í hinum stóru kjördæmum, skuli vera kosin yfirkjörstjórn slíkra kjördæma af sameinuðu Alþingi, á sama hátt og landskjörstjórn er kosin. Okkur finnst þetta eðlilegt. Það er í samræmi við það, sem gert er viðvíkjandi landskjörstjórn og slík aðstaða á að tryggja a.m.k. eins vel eða jafnvel betur hlutleysi og eftirlit í sambandi við kosninguna heldur en það fyrirkomulag, að sýslumenn séu í því eftir aldri. Það hefur fallið þarna niður, sem er sjálfsagt líka og það er, að þeir menn, sem kjörnir séu, skuli búsettir í viðkomandi kjördæmum og verður þskj. prentað upp með þeirri leiðréttingu. Þá leggjum við enn fremur til með 2. brtt., við 10. gr., að í síðari mgr. sé þar breytt 1. málslið, þannig að í kaupstöðum, þar sem kjördeildir séu fleiri en ein, kjósi bæjarstjórn þriggja manna kjörstjórn til þess að hafa með höndum stjórn undirkjörstjórna á hverjum kjörstað. Það er í hinum stærri bæjum þannig, að víða eru margar kjördeildir, jafnvel margir kjörstaðir, við skulum segja eins og í Reykjavík og það þarf að vera hægt að hafa eina nefnd, eina kjörstjórn, sem hefur eins konar verkstjórn á þessum undirkjörstjórnum og samræmir þeirra verk, þeirra úrskurði og þeirra afstöðu. Í öðru lagi mundi slík kjörstjórn hafa það verkefni með höndum að hafa samband við yfirkjörstjórn. Í þessum stóru kjördæmum er alveg greinilegt, að þarna vantar eins konar millilið á milli og þessi brtt. okkar ætti að bæta úr því. Þá leggjum við til í þriðja lagi, að breytt sé 40. gr., þannig að stjórnmálaflokki sé heimilt að velja sér bókstaf, sem er ekki notaður af þingflokki, en tilkynna skuli hann landskjörstjórn slíkt val samstundis. Það hefur verið skoðun ýmissa okkar, að það væri rétt að breyta því fyrirkomulagi, sem nú er og ég fyrir mitt leyti kom með þær uppástungur í stjskrn., en varð ekki samkomulag um. Það hefði verið rétt nú að mínu áliti, um leið og stjórnarskránni og kosningalögunum er breytt, að hrista upp þetta gamla fyrirkomulag, sem verið hefur nú um nokkur ár, að eldri flokkarnir hafi þarna sérstaka bókstafi, löghelgaða sér, síðan sé haldið áfram með stafrófið gagnvart nýjum flokkum, en um það hefur ekki orðið samkomulag. Við höfum hins vegar gert samkomulag um það, að stjórnmálaflokki væri heimilt að velja sér bókstaf. Það er vitanlegt, að þessir bókstafir, eins og þeir eru núna, geta verið bæði til óþæginda fyrir stjórnmálaflokkana sjálfa og fyrir kjósendurna, sem eiga að skrifa þá, bara vegna þess, hve erfitt er að tryggja það, að hægt sé að skrifa slíka bókstafi þannig, að menn geti alltaf verið öruggir um, hvað eigi að lesa út úr þeirri skrift. Þegar það meira að segja kemur fyrir á Alþingi, að svo ólíkir bókstafir, sem manni finnst A og D vera, eru skrifaðir þannig, að forsetar Alþingis eru í nokkrum vafa um, hvernig lesa skuli, þá getur maður hugsað sér, hvernig sé með aðra bókstafi og almenning, þegar hann á að skrifa þetta. Þess vegna er það ekki nema eðlilegt, að nýr flokkur og eins flokkar, sem eru þingflokkar, geti valið um það, ef þeim finnst annar bókstafur þægilegri en sá, sem þeir mundu fá eftir stafrófsröðinni, að þeir megi þá kjósa sér hann. Mér virðist það vera mjög sanngjarnt. Þá hefur enn fremur orðið samkomulag um þá breytingu, sem er hin fjórða á þessu þskj., við 133. gr., að það megi ekki safna undirskriftum um stuðning eða andstöðu við ákveðin málefni, sem heyra eða heyrt geta undir valdsvið Alþingis, eftir að almennar alþingiskosningar hafa verið ákveðnar. Í stjórnarskrá og kosningalögum eru gerðar mjög miklar ráðstafanir til þess að reyna að hindra, að á þeim tímum, sem alþingiskosningar fara fram, sé verið að grennslast eftir skoðun kjósenda eða reyna að binda kjósendur með undirskriftum, sem vitanlegt er að menn taka mjög hátíðlega, eins og vera ber. Og í samræmi við það eru mjög ákveðin fyrirmæli í l. um, að ekki megi safna nema ákveðinni tölu undirskrifta til meðmæla með mönnum og ekki megi skora t.d. á menn á slíkum tímum eða annað slíkt. Þetta er allt saman gert með það fyrir augum, að það sé ekki hægt að fá menn til þess að binda sig þannig eða komast eftir skoðunum manna þannig með því að spyrja, hvort þeir vilji skrifa undir þetta og þetta. Nú er hægt oft að gera þetta sama, þegar kannske eitt mál er höfuðmál í einum kosningum og hefur jafnvel sýnt sig, að slíkt hefur verið gert í allríkum mæli og stundum kannske allir kjósendur í heilum hreppi verið látnir skrifa undir slíka áskorun, sem jafngilti raunverulega, að þeir segðu, hvernig þeir ætluðu að kjósa. Það er þess vegna ekki nema í samræmi við alla þá stefnu, sem í stjórnarskránni er, að það skuli dregið úr og bannað að safna slíkum undirskriftum þennan tíma, sem sjálfar alþingiskosningarnar standa yfir, allur undirbúningur undir þær, þ.e. upp undir tveggja mánaða tíma og er þetta til samræmis við þær aðrar ákvarðanir, sem eru í kosningalögum og eiga að stuðla að því, að menn séu ekki bundnir með undirskriftum meira, en allra nauðsynlegast gerist vegna framboðs eða að ekki sé verið að knýja menn til þess að láta í ljós eða neita sínum skoðunum eða binda sig með þær, þegar búið er að ákveða kosningar. Hins vegar dregur þetta ekki á neinn hátt úr allri þeirri annarri starfsemi, sem flokkar hafa með höndum þess á milli. Ég er enn fremur meðflm. á þskj. 27 ásamt hv. 9. landsk. að brtt., sem hann þegar hefur mælt vel fyrir, þannig að engin þörf gerist á að bæta þar neinu við. Þá vildi ég að lokum aðeins segja örfá orð í sambandi við till. stjskrn. á þskj. 23, þá sem er nr. 4. brtt. við 110. gr. Ég stend að vísu með stjskrn. að þeirri till. og vil þó aðeins með nokkrum orðum láta í ljós mína persónulegu skoðun á því máli, eins og ég hafði gert í nefndinni. Það er almenn tilhneiging í öllum þingflokkunum að takmarka meira,en gert hefur verið þann rétt, sem kjósendur hafa til þess að geta breytt á listum. Og þetta verður nokkurt „prinsip“–atriði, þegar einmenningskjördæmin nú hverfa og þessi stóru hlutfallskjördæmi taka við. Í hlutfallskjördæmunum hefur það verið svo hingað til, að þar hefur réttur kjósandans verið mjög víðtækur. Kjósandinn hefur þar haft persónulega ákaflega mikinn rétt til þess að geta breytt til og það hefur ekki nema lítill hluti kjósenda þurft annaðhvort að taka sig saman um að gera slíkt eða vera á þeirri skoðun, án þess að nokkur samtök væru, að slíkt væri gert og ég skil vel og viðurkenni alveg réttmæti þeirrar tilheigingar að takmarka þetta nokkuð, vegna þess að þetta hefur verið ákaflega víðtækt og gefið jafnvel óheilbrigðum tilhneigingum undir fótinn. Hins vegar er gengið ákaflega langt með þeirri breyt., sem við í stjskrn. nú flytjum. Hins vegar hefur það verið svo með einmenningskjördæmin, að þar hefur raunverulega réttur kjósandans verið hverfandi lítill í þessu efni, þegar uppstilling á annað borð hafði farið fram. Þar hefur það verið svo, að ef einn flokkur á annað borð er sterkastur í einu kjördæmi og á rétt á að koma manni að, þá fer maðurinn inn í einmenningskjördæmi, þó að öll atkv. á hann séu á landslistanum og enginn vilji kjósa hann persónulega, þannig að í þessum einmenningskjördæmum er þannig algert alræði flokksins. Mér hefur virzt vera nokkur tilhneiging að gera þessi ráð flokkanna mjög mikil í þeim till. og hugmyndum, sem fram hafa komið í umr. um þessi mál. Að vísu eiga kjósendur þess kost, ef þeir eru óánægðir með t.d. 1., 2. eða 3. frambjóðanda eða einhvern þeirra, að bjóða fram annan lista, þó að þeir tilheyri sama flokki og ef sá listi yrði sterkari, þá er, t.d. ef um einn mann er að ræða, efsti maður af honum kosinn. Hins vegar er bannað, að einn maður sé í kjöri á fleiri en einum lista, líka þó að það sé sami flokkurinn, sem býður báða listana fram, þannig að ef baráttan stendur t.d. um einn mann, en aðra menn, eru menn kannske sammála um, þá er ekki hægt að bjóða fram lista með þeim mönnum, sem menn eru sammála um og án þess manns, sem menn eru ósammála um, þannig að vald kjósendanna er náttúrlega hvað þetta snertir ákaflega mikið takmarkað, erfitt fyrir þá t.d. þannig að ætla beinlínis að fara að kljúfa og bera fram aðra lista, enda náttúrlega finnst engum flokki æskilegt að ýta undir það. En þetta þýðir hins vegar, að breytingarmöguleikarnir eru hverfandi litlir. Fyrir flokk, sem kemur t.d. að þrem mönnum í fimm manna kjördæmi, er svo að segja ómögulegt að fella t.d. fyrsta mann frá kosningu. Ég hef ekki reiknað það nákvæmlega út, en ég býst við, að þó að yfir 75% strikuðu hann út, væri hann ekki fallinn. Og ef flokkur kemur fjórum að í fimm manna kjördæmi, þá held ég, að það sé „teoretiskt“ útilokað, að efsti maðurinn, þó að hver einasti maður striki hann út, falli og það er vert, að menn geri sér þetta ljóst. Hingað til hefur verið auðvelt að breyta, ef hlutfallskosningar hafa verið og ómögulegt að breyta, ef einmenningskjördæmi hafa verið. Menn hafa getað látið sína skoðun í ljós með því að kjósa landslista. En þó að einn maður í einmenningskjördæmi fái ekki eitt einasta persónulegt atkv. og landslistinn öll og flokkurinn sé þar með nógu sterkur til þess að vinna, þá fer maðurinn jafnt inn fyrir það. Á þessu vildi ég aðeins vekja athygli manna. Út af fyrir sig er það dálítið óeðlilegt, að einn maður geti farið inn, þó að meiri hluti kjósenda sé á móti honum og striki hann út. En þannig er það, eins og þessi okkar uppástunga er. Hins vegar verður náttúrlega að ganga út frá því, að það komi vart fyrir, að flokkar stilli þannig upp, svo að þetta eru máske þess vegna meira dæmi, sem eru fræðilegs eðlis, heldur en praktísk dæmi. Manni virðist raunverulega, að það hefði kannske verið hið rétta, ef um 50% kjósenda striki einn mann út, þá ætti hann að vera fallinn. Allt eru þetta nú atriði, sem betur má athuga, þegar öll þessi kosningalög verða betur endurskoðuð, það verður náttúrlega alltaf nokkur fljótaskrift á þessum hlutum nú og þess vegna flyt ég heldur engar brtt. við þetta og stend að þessari brtt., sem samkomulag hefur orðið um í stjórnarskrárnefnd.



Herra forseti. Breyt. sú, sem nú á að gera á stjórnarskrá hins íslenzka lýðveldis, felur það í sér, að miklar breyt. verður jafnframt að gera á kosningal., eins og rakið hefur verið í umr. um þessi mál. Eitt af því, sem óhjákvæmilegt er að breyta í kosningal., er skipun yfirkjörstjórna í sambandi við stækkun kjördæmanna. Hin gamla regla í gildandi kosningal. hefur verið sú, að sýslumaður í hlutaðeigandi héraði hefur verið oddviti yfirkjörstjórnar, en sýslunefnd eða bæjarstjórn hefur kosið 2 yfirkjörstjórnarmenn til eins árs í senn úr hópi kjósenda í kjördæminu. Í frv. því, sem nú liggur fyrir um breyt. á kosningal., er gert ráð fyrir því, að sú regla verði tekin upp í hinum væntanlegu stóru kjördæmum, að þrír embættismenn, sýslumenn eða bæjarfógetar, sem þar eru búsettir, skipi yfirkjörstjórn. Við fulltrúar Framsfl., sem sæti áttum í stjskrn., gátum fallizt á þá skipan, sem í frv. greinir og það kom fram í umr. í n., enda tekur stjskrn. í heild ekki upp breyt. á þeirri gr. frv., sem um þetta fjallar. En nú fyrir skömmu hefur verið útbýtt hér í d. brtt. á þskj. 25, sem fluttar eru af þremur hv. þm., sem sæti áttu í stjskrn. Nd., og fyrsta brtt. á því þskj. fjallar um það, að tekin skuli upp sú skipan á kosningu yfirkjörstjórna, að þær skuli kosnar af sameinuðu Alþingi á sama hátt og landskjörstjórn. Það kemur ekki fram í till., eins og hún liggur fyrir á þskj. 25, hvar þessir menn, sem hæstv. Alþ. á að kjósa í yfirkjörstjórn í kjördæmunum, eigi að hafa búsetu, en mér heyrðist, þegar ég kom hér inn í d., fyrsti flm. lýsa því, að þskj. mundi verða endurprentað með leiðréttingu, sem færi í þá átt. Það er einnig eftirtektarvert, að í þessari brtt. kemur það ekki fram, til hve langs tíma kosningin á að gilda, hvort sameinað Alþ. á að kjósa yfirkjörstjórn árlega eða hvort kjörtímabil þeirra verður eitthvað lengra. Við, sem eigum sæti í stjskrn. þessarar d. af hálfu Framsfl., getum ekki fallizt á að gera þá breyt. á þessari skipan, sem í brtt. hinna þriggja þm. felst. Við teljum það óeðlilegt, en hefðum eftir atvikum, eins og ég tók fram áðan, getað fallizt á þá skipan, sem ráðgerð er í frv. Þrír sýslumenn eða bæjarfógetar mundu líta á starf sitt í yfirkjörstjórn að okkar dómi ópólitískt. Þetta eru menn, sem vanir eru að gegna dómarastörfum og kveða upp úrskurði án tillits til pólitískra skoðana. En með því að láta kjósa þessa menn af sameinuðu Alþingi, þá er næsta eðlilegt að líta svo á, að yfirkjörstjórnarmenn séu þá fulltrúar hinna pólitísku flokka, þeir séu kosnir til þess starfs beinlínis af hinu pólitíska valdi á hæstv. Alþ. Hér er og um meira að ræða en það eitt, hvaða menn gegna þessum störfum. Sú regla, sem farið hefur verið eftir að undanförnu, hefur grundvallazt á því, að héruðin sjálf færu með þetta vald og réðu því, hverjir skipuðu yfirkjörstjórn, þar sem sýslunefndir hafa átt að kjósa meiri hluta þeirra, þ.e. 2 menn af 3, en dómarinn í hverju lögsagnarumdæmi hefur verið sjálfkjörinn oddviti yfirkjörstjórnar. Með þessari till. er stefnt að því að færa þetta vald utan úr héruðunum og í hendur Alþ. Héruðunum á ekki lengur að vera það fært eða treystandi til þess að hafa þetta vald með höndum og ráða þessu heima fyrir. Á þetta getum við fulltrúar Framsfl. ekki fallizt. Við leyfum okkur því, ég og hv. þm. N-Þ. (GíslG), að bera fram brtt. við brtt. á þskj. 25. En þar sem svo skammt er liðið, síðan þskj. var útbýtt, hefur ekki unnizt tími til að láta prenta brtt. okkar, og verð ég því að bera hana fram skriflega og vænti þess, að hæstv. forseti leiti afbrigða fyrir henni. En brtt. okkar er efnislega um það, að fyrri málsgr. 1. brtt., þ.e.a.s., sem merkt er tölul. 1 á þskj. 25, umorðist og verði þannig: „Í hverju kjördæmi er yfirkjörstjórn. Í Reykjavík kýs bæjarstjórn fimm menn í yfirkjörstjórn og fimm til vara. Hlutfallskosningu skal viðhafa, ef bæjarfulltrúi krefst þess. Annars staðar kýs hver sýslunefnd og bæjarstjórn í kjördæmi einn mann, er sé búsettur í hlutaðeigandi sýslu eða kaupstað, í yfirkjörstjórn og annan til vara. Nú er tala hinna kjörnu yfirkjörstjórnarmanna ójöfn og skipar ráðherra þá úr þeirra hópi oddvita yfirkjörstjórnar og varamann hans. Sé tala hinna kjörnu yfirkjörstjórnarmanna jöfn, skipar ráðh. einn mann úr hópi annarra kjósenda í kjördæminu í yfirkjörstjórn, og sé hann oddviti yfirkjörstjórnar. Ráðh. skipar einnig varamann oddvita. Kosning yfirkjörstjórnarmanna og skipun oddvita gildir til fjögurra ára í senn.“ Ég skal að lokum taka það fram, að í gildandi kosningalögum er svo fyrir mælt, að yfirkjörstjórnir skuli kjósa árlega. Ég efast um, að þeirri reglu hafi verið fylgt í framkvæmd, að því er snertir bæði undirkjörstjórnir og yfirkjörstjórnir og virðist eðlilegt, að kjörtímabil þeirra geti verið hið sama og kjörtímabil sveitarstjórnarmanna og kjörstjórnir séu kosnar t.d. fjórða hvert ár að afstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Ég leyfi mér svo að afhenda hæstv. forseta þessa breytingartillögu.