Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg þarf sem engu að bæta við greinargerð frv. Þessi tillaga var borin fram á búnaðarþinginu af einum forgöngumanna landbúnaðarins, og mælti þingið einróma með því, að hún yrði borin fram á Alþingi. Jeg vona, að menn sjeu sammála um það, að það eigi ekki með vörutollslögum að stuðla að því, að menn fóðri óhagsýnilega skepnur sínar. Hjer er um fóðurbætistegund að ræða, sem þeir bændur geta ekki verið án, sem framleiða mjólk til sölu, án þess að fóðra óhagsýnilega. Sjerstakur tollur á þessa vöru er ekkert annað en hvöt til þess að fóðra óhagsýnilega. Jeg leyfi mjer að leggja til, að málinu verði vísað til fjhn.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Eins og tekið er fram í nál.allshn. á þskj. 146, leggur nefndin til, að frv. verði samþykt með lítilli breytingu. Það má nú að vísu segja, að hart sje fyrir mann, sem aðeins er grunaður um að vera smitberi, að frv. verði að lögum. En nefndin leit svo á, að þá nauðsyn bæri til, að hægt væri að koma í veg fyrir slíka smitun, að ekki væri í þau óþægindi horfandi, er af því kunna að stafa, með því að slíkir menn geta verið stórhættulegir sem sýkilberar. Þá vil jeg geta þess, eins og vikið er að í nál., að hjer er í raun og veru ekki um að ræða breytingu á lögum um varnir gegn útbreiðslu næmra sjúkdóma, heldur ber þetta að skoða sem viðauka við þau lög, þar eð um þetta atriði hafa ekki gilt nein ákvæði áður. Jeg býst því við, að allshn., ef frv. nær fram að ganga samkvæmt till. hennar, komi við 3. umr. fram með brtt. um fyrirsögn þess. - Frá nefndinni hefir komið aðeins 1 breyting, og ber hana frekar að skoða sem leiðrjetting en annað. Nefndin sá ekki betur en að þessi orð, er hún leggur til, að falli burt, væru þýðingarlaus, og málið miklu óeðlilegra, ef þau stæðu.

Jónas Kristjánsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. nefnd meðferð hennar á þessu frv. og þann skilning, er hún sýnir á þýðingu þessa máls. Breyting þá, er hv. nefnd hefir gert, álít jeg rjettmæta, því að felt er burt það, er teljast má óþarft. Viðvíkjandi því, er hv.frsm. tók fram, vil jeg geta þess, að grunaðir eru allir þeir, sem tekið hafa taugaveiki, þangað til sannað er, að þeir sjeu ekki sýkilberar. Enginn veit að órannsökuðu máli, hverjir þeir eru, og verður því að rannsaka alla. Frv. á að varna, að skaði hljótist af undanfærslu slíkrar rannsóknar. Ennfremur, ef veiki kemur upp á heimili og maður er grunaður sem sýkilberi og þarf að rannsakast, en skorast ef til vill undan, þá á þetta frv. að fyrirbyggja það, að rannsókn hindrist fyrir þær sakir.

Flm. (Einar Árnason) Það þarf ekki langrar framsögu við fyrir svo litlu frv. - Eftir því sem jeg hefi komist næst, voru hreindýr fyrst friðuð árið 1882, og þá árstímann frá 1. jan. til 1. ág. Þessi friðun stóð svo um 20 ár. En næst voru þau alfriðuð frá 1. jan. 1902 um næstu 10 ár, eða til 1. jan. 1912. Þessi friðunarlög eru síðan framlengd á þingi 1911 um 6 ár, eða til 1. jan. 1918. Enn eru þau framlengd á þingi 1917 til ársloka 1925. Síðan hafa hreindýr ekki verið friðuð. Með friðunarlögunum frá 1901 er fyrst numin úr gildi tilskipun frá 1849, er segir svo: „Hreini má veiða og elta hvar sem er.“ Stefnubreyting verður um þetta efni 1882, er nauðsyn þykir á að friða hreindýr nokkurn hluta ársins. Og situr við það fram yfir aldamót, að friðunartíminn er takmarkaður. En það reynist ekki nægilegt, heldur líst ráðlegt til að sporna við eyðing þeirra að alfriða þau um víst árabil. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, hefir jafnan þótt nauðsyn á að framlengja friðunarlögin, er tíminn var útrunninn. En af einhverjum orsökum fórst fyrir, að svo yrði enn gert á Alþingi 1925, en jeg geri ekki ráð fyrir, að það hafi stafað af því, að ekki þætti nauðsyn á að friða þessi dýr lengur. Annað mál er það, hvort óhjákvæmilegt sje að friða þau alt árið. Jeg skal játa, að jeg er ekki nægilega kunnugur á þeim slóðum, er hreindýr hafast við, til að geta sagt um, hvað líður fjölgun þeirra. En af afspurn er mjer óhætt að segja það, að fjölgunin fari mjög hægt. Og fljótt mundu þau líða undir lok, ef veidd væru alt árið um kring. En jeg er sannfærður um, að þess óskar enginn. Þess vegna er það, að jeg flyt þetta frv. ásamt hv.þm. A.-Húnv. (GÓ), til þess að hv. deild gefist kostur á að láta í ljós álit sitt um málið. Jeg tel rjett, ef hv. deild vill sinna þessu máli, að frv. gangi til nefndar, því að rjett er að athuga, hvort ófriða megi nokkurn hluta ársins eða ekki. Á það atriði legg jeg ekkert kapp. Þá er og álitamál um sektir, hversu háar þær skuli vera. Í lögunum frá 1901 er sektin fyrir hvert dýr ákveðin 50 kr. Það virtist okkur of lágt og hækkuðum hana því upp í 100 kr. Þá vil jeg geta þess í sambandi við 2. gr. frv., að skýrara þætti ef til vill, að á eftir orðunum „fyrir hvert dýr“ komi: „sem drepið er.“ Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Á undanförnum þingum hafa komið fram frv. um að Hafnarfjörður fengi sjerstakan þingmann. Frv. það, er hjer liggur fyrir, er að efni og orðalagi eins og frv. það. er flutt var í fyrra. Ástæðurnar til þess, að Hafnarfjörður fái sjerstakan þingmann, hafa ekkert breyst siðan í fyrra. Mannfjöldinn þar er nú orðinn svo mikill, að Hafnarfjörður er annar stærsti kaupstaður landsins. Og sje tekið meðaltal af fólksfjölda í kjördæmunum yfirleitt, verður Hafnarfjörður töluvert ofan við meðaltalið. Allar sanngjarnar ástæður mæla með því, að Hafnarfjörður fái þingmann, eins og aðrir stærri kaupstaðir, enda í afa sjerstakan þingmann minni kaupstaðir en Hafnarfjörður, svo sem Vestmannaeyjar, Ísafjörður og Seyðisfjörður, og því skyldi þá ekki Hafnarfjörður hafa þingmann líka ? Í Gullbringu- og Kjósarsýslu eru nú um 7000 manns, í sýslunni eru um 4000 og 3000 manns í Hafnarfirði. Það kynni nú að vera hægt að segja, að ekki væri jafnt skift, að hafa sinn þingmanninn fyrir hvorn hluta, einn fyrir 4000 manns og annan fyrir 3000. En þá er fyrst á það að líta, að hingað til hefir, við kjördæmaskiftingu, verið farið meira eftir staðháttum, hvort atvinnuhættir hafi verið líkir, heldur en eftir því, að mannfjöldinn yrði hnífjafn í kjördæmunum, sem fram kæmu við skiftinguna. Þar sem nú lítur út fyrir, að tveir stærstu flokkar þingsins ætli að verða samtaka um að gera engar breytingar á stjórnarskránni, þær er bæti úr hinni ranglátu kjördæmaskiftingu, þá virðist ekki nema rjett að samþykkja þetta frumvarp, sem er á hinum gömlu leiðum, og bætir þó úr einum versta agnúanum á kjördæmaskipuninni. Í öðru lagi cr munurinn á mannfjöldanum í Hafnarfirði og Gullbr.- og Kjósarsýslu ekki meiri en verið hefir í öðrum kjördæmum, sem skift hefir verið, og mundi Hafnarfjörður fá sinn þingmann, ef hlutfallskosning væri viðhöfð milli þessara hluta kjördæmisins. Ef tekin er kjósendatalan í kosningunum 1925, verða hlutföllin svipuð. Sje loks tekið tillit til stjórnmálaflokkanna í kjördæminu, þá sýnir það sig einnig á atkvæðagreiðslunni í síðustu kosningum 1925, að ef hlutfallskosningar hefðu verið viðhafðar um báða þingmennina, þá hefðu íhaldsmenn fengið 1 þingmann og Jafnaðarmenn 1, því að íhaldsflokkurinn, eða frambjóðandi hans, hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), fjekk 1318 atkv., en Alþýðuflokkurinn 958 atkv., samkvæmt skýrslum hagstofunnar. Hafnfirðingar hafa mjög eindregið æskt þess, að Hafnarfjörður verði gerður að sjerstöku kjördæmi. Á flestölhim þingmálafundum, sem haldnir hafa verið þar undanfarið, hafa ályktanir verið samþyktar í einu hljóði í þá átt, og bæjarstjórn kaupstaðarins hefir í einu hljóði gert áskorun til þingsins sama efnis. Í fyrra var það haft á móti þessu frv., að aðrir hlutar kjördæmisins væru annars sinnis en Hafnfirðingar um þetta mál. Það er nú svo, að venjulega, þegar einn hluti kjördæmis vill skilja við annan, þá er það vegna þess, að sá hlutinn, sem vill skilja, telur sig bolmagni beittan af hinum, og mótmælir þá venjulega sá hlutinn, sem fyr hefir verið sterkari. En hinsvegar er venjan, að tekið sje meira tillit til óska og krafna þeirra, sem vilja fá sig lausa, en hinna, sem mótmæla því. Staðhættir eru einnig á þá leið, að Hafnarfjörður verði sjerstakt kjördæmi. Hafnarfjörður er stór bær, eftir íslenskum mælikvarða, en í Gullbr.- og Kjósarsýslu eru aðeins smá sjávarþorp og sveitir. Í Hafnarfirði er meiri hluti íbúanná verkamenn, en í Gullbr.- og Kjósarsýslu smá-atvinnurekendur. Hagsmunir rekast því á. Samkvæmt framansögðu mælir alt með því að Hafnarfjörður verði sjerstakt kjöræmi: staðbættir, óskir íbúanna, kjósendatala og almenn rjettlætistilfinning. Jeg vona nú, að frv. þessu verði vel tekið, verði vísað til 2. umr. og allshn. Að lokum vil jeg svo geta þess, að Hafnfirðingar hafa skorað á þingmenn G.-K. að flytja þetta mál, en þeir hafa skorast undan því, og hefi jeg því flutt frv. eftir tilmælum Hafnfirðinga.

Ólafur Thors Jeg hefði ekki talið mjer skylt að tala við 1. umr. þessa ináls, ef mjer hefði ekki borist brjefleg áskorun frá helstu stjórnmálaandstæðingum mínum innan kjördæmis míns um að fylgja málinu sem fastast fram, að viðlögðu vantrausti þeirra. Þykir mjer skylt að svara mönnum þessum nokkru, og með því að jeg er lítill brjefritari, en treysti því hinsvegar, að þau orð, er jeg tala á þessum vettvang, berist þeim til eyrna, kýs jeg að nota tækifærið til að láta þessa kjósendur í kjördæmi mínu vita, að jeg ætla að hafa hótanir þeirra að engu, og beita mjer þegar í stað gegn málinu. Slíkar vantraustshótanir stjórnmálaandstæðinga eru broslegar. Hv. flm., hv. 4. þm. Reykv. (HjV), sem ef til vill kann að eiga einhvern þátt í þessu tiltæki Hafnfirðinganna, mun best skilja, hver áhrif slík skilaboð hafa á mig, ef hann hugsaði sjer, að hann sjálfur fengi áskoranir, að viðlögðu vantrausti, frá þeim kjósöndum í Reykjavík, sem eru meðlimir í stjórnmálafjelagi Íhaldsmanna í Reykjavík. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. (HjV) mundi glotta. Slikt hið sama geri jeg. Frv. þetta er gamall kunningi hv. deildar, og lá síðast fyrir henni í fyrra. Jeg sje því eigi ástæðu til að orðlengja um það að þessu sinni. Þó skal jeg drepa á örfá rök fyrir andstöðu minni gegn frv. Í fyrra var jeg mótfallinn málinu, vegna þess að mjer sagði svo hugur um, að meiri hluti þeirra kjósenda, sem hlut eiga að máli, væru andvigir skiftingunni. Að þessu sinni verður andstaða min því harðari sem full vissa í þessum efnum leggur mjer á herðar þyngri skyldur en hugboðið. Jeg hefi nefnilega siðan í fyrra aflað mjer fullrar vitneskju um vilja þeirra, sem skifta á, og veit nú, að af þeim á 4. þúsund kjósendum, sem hlut eiga að máli, eru allra mest um 1000 fylgjandi skiftingunni, en hinir allir á móti henni, enda liggja fyrir skýlaus mótmæli sýslunefndar Gullbr.- og Kjósarsýslu um skiftinguna, og er það að vonum einnig vegna þess, að færi skiftingin fram og fái Gullbr.- og Kjósarsýsla aðeins einn þingmann, eru þær mjög afskiftar í samanburði við önnur einmenningskjördæmi. Áskorunin um skiftinguna er komin frá jafnaðarmönnum í Hafnarfirði. Þeir búast við að geta með þessu móti unnið þingsæti, og kann að vera, að svo sje. En sje það rjett, er jafnaðarmönnum innan kjördæmisins - en þeir eru í hæsta lagi um 1000 - ætlað að ráða öðrum þingmanninum, en öllum öðrum kjósendum kjördæmisins, sem eru á þriðja þúsund, skilin eftir ráðin yfir kosningu hins. Slík ákvörðun miðar ekki að því að bæta úr ranglæti. Hún skapar ranglæti. Jeg hlýt því að beita mjer gegn málinu, eins og það liggur fyrir, en skal hinsvegar fylgja Hafnfirðingum að inálum um sjerstakan þingmann, ef Gullbr.- og Kjósarsýslu verða trygðir tveir þingmenn eftir sem áður. Hv. flm. (HjV) sagði, að komið hefðu fram áskoranir á mörgum þingmálafundum í Hafnarfirði um skiftinguna. Þetta er ekki rjett. Askoranirnaf eru allar runnar frá jafnaðarmönnum í Hafnarfirði, og það er fullvíst að mörg hundruð kjósenda í Hafnarfirði eru andvígir skiftingunni. Jeg vona, að hv. deild felli frv. þegar frá nefnd, meðfrem vegna þess, að það er óhagsýni af jafnaðarmönnum að leggja höfuðáherslu á einstakar breytingar í kjördæmaskipuninni. Slíkt er aðeins til að tefja framgang þeirrar endurskoðunar, sem bráðlega ætti fram að fara.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Ef hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) þætti svo mikið ranglæti eiga sjer stað í kjördæmaskipuninni sem hann lætur í veðri vaka, þá væri honum skylt að gera sitt til þess að bæta úr því, annaðhvort með því, að koma með brtt. við kosningalögin, eða þá við stjórnarskrárfrv. það, sem nú liggur fyrir þingimi. Það sjest ekki, að hann hafi gert neitt til þess, hvorki nú eða í fyrra, að reyna að bæta úr þessu ranglæti. Hv þm. (ÓTh) gat þess, að hann inundi sætta sig við frv., ef fram kæmi brtt. um að Gullbr.- og Kjósarsýslu yrðu trygðir tveir þingmenn. Þetta sýnir, hvernig hv.þm. hugsar sjer rjettláta kjördæmaskipun. Þá yrðu 850 kjósendur fyrir hvern þingmann í Gullbr.- og Kjósarsýslu, en 1300 fyrir einn þingmann í Hafnarfirði. Það er auðsjeð, að hjer er eingöngu hugsað um flokkshagsmuni hv.þm. (ÓTh), því að slík breyting væri miklu ranglátari heldur en að láta Hafnarfjörð hafa einn þingmann, en Gullbr.- og Kjósarsýslu annan. Hv. þm. (ÓTh) kýs það aukna ranglæti, heldur en að fylgja frv. þessu! Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði, að fleiri hundruð kjósendur í Hafnarfirði væru á móti skiftingunni, þá vil jeg geta þess, að ekkert orð hefir heyrst þar á móti skiftingunni. En skiftingin hefir verið samþykt á fjölmörgum fundum, og jeg man ekki betur en að á einum fundi, þar sem hv.þm. var viðstaddur, væri hún samþykt í einu hljóði, svo að ef 'margir kjósendur á þeim fundi hafa verið á móti henni, hefðu þeir átt að leyna vel sannfæringu sinni, liklega ganga af fundi, áður en til atkvgr. kom, og hvísla því í eyra hv.þm. (ÓTh), að þeir væru á móti skiftingu kjördæmisins, en láta engan annan mann um það vita. Hjer virðist það eitt ráða skoðun íhaldsmanna á þingi, að þeir geti áfram eins og undanfarið haldið niðri 2/5 hlutum kjósenda í kjördæminu í flokkshagsmuna skyni, þótt annar stærsti bærinn á landinu verði sem heild látinn gjalda þess.

Ólafur Thors Hv. flm. taldi mjer skylt að bera fram hjer í hv. deild tillögu um breytingu á kjördæmaskipuninni. Það er nú auðvitað rangt, að sú skylda hviJi á mjer öðrum fremur, og mun jeg að svo stöddu eigi verða við ósk hans. Hinsvegar hefi jeg hugsað mjer að flýta frekar en tefja fyrir því, að sá flokkur, er jeg telst til, taki vel í slíka breytingu. En af því jeg nú þannig í þessu sem öðru skipa mjer þar í fylkingu, sem mjer sýnist rjettlætið vera fyrir, má hv.flm. vita, að jeg mun beita mjer gegn stjórnarskrárfrv. hans, sem byggist á rangsýni flokkshagsmunanna. Hans flokkur á fylgi sitt nær eingögu í bæjunum, en þeir kjósendur eiga hægast um sókn á kjörstað, aðeins örfárra mínútna gang, en til sveita þurfa margir að leggja á sig langa ferð til kjörstaðar, og er því oft svo, að aðeins nokkrum hluta kjósenda er mögulegt að komast á kjörstað á einum og sama degi. Nú vill hv.flm., að allir þingm. skuli kosnir með landkjöri, þ. e. a. s., að hvert atkvæði teljist jafnt til sveita og í bæjum. En þetta er auðsætt ranglæti, vegna aðstöðumunarins um sókn á kjörstað, ranglæti, sem fremja á í þágu flokkshagsmunanna. Þetta hefi jeg leyft mjer að draga inn í umræðurnar, vegna brigsla hv.flm. til mín, um að flokkshagsnnmir einir rjeðu aðstöðu minni til þessarar skiftingar, sem hjer liggur fyrir. Hv. flm. er trúr hugsjón sinni, öruggur bardagamaður undir fána flokkshagsmunanna. Í þeirra þágu flytur? hann frv. þetta, með það eitt fyrir augum, að reyna á þennan hátt að vinna þingsæti fyrir flokk sinn. Vonin um hagsmuni til handa flokki sínum er honum nægjanleg rök í málinu, en atkv.hv.þdm. munu skera úr, hvort þessi lök ein eru einnig þeim nægjanleg. Úr því verður skorið við þessa eða siðari umræðu málsins í þessari hv. deild. Það er rjett, sem hv.flm. sagði, að fái Gullbr.- og Kjósarsýsla 2 þingmenn, en Hafnarfjörður einn, verða ekki nema 850–900 kjósendur á hvorn þm. í sýslunum, en um 1300 í Hafnarfirði. En hitt er og rjett, að jafnaðarmenn eiga ekki fylgi 1/3 hluta kjósenda. Eru þeir flestir í Hafnarfirði og eiga því hægast um kjörsókn. Hitt eru fylgjendur Íhaldsflokksins. Með því nú að ræna þessa meir en 2/3 hluta kjósenda rjetti og gefa jafnaðarmönnum, er verið að fremja órjettlæti, sem jeg tel mjer skylt að berjast á móti. Háttv. flm. sagði, að ekki væru mörg hundruð kjósenda í Hafnarfirði á móti þessu frv. Hvernig veit hann þetta, þar sem engin yfirlýsing hefir komið fram í þessu máli, nema frá jafnaðarmönnum? Hann þykist vita þetta, en jeg verð að halda því fram, að jeg viti betur vilja manna þar syðra en hann. Jeg býst við, að háttv.flm. geti sjálfur reiknað þetta út. - Ef frv. verður til þess að tefla Hafnarfirði í hendur jafnaðarmanna, þá er ekki ólíklegt, að íhaldsmenn sjeu á móti því, úr því rjettlætið heimilar þeim andstöðu gegn skiftingunni, svo sem jeg hefi fært rök fyrir. Háttv. þm. (HjV) segir máli sínu til sönnunar, að hann hafi verið á mörgum fundum með mjer í Hafnarfirði, þar sem þetta mál hafi verið rætt. Jeg man nú ekki eftir, að hafa verið á nokkrum fundi í Gullbr.- og Kjósarsýslu með þessum háttv.þm. (HjV). Hefi jeg þó verið þar á flestum hinum almennu fundum frá því jeg var kosinn á þing, og hefir þar ekki komið fram nein ósk um þessa skiftingu, nema einum einasta fundi, og aðeins frá einum einasta manni.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Jafnaðarmenn hafa auðvitað samþykt á fundum sínuin að fá kjördæminu skift. En hjer er ekki um það eitt að ræða, heldur almennan vilja hafnfirskra kjósenda. Jeg hefi ekki verið á neinuin ahnennum fundi í Hafnarfirði, þar sem komið hafi fram mótmæli gegn því, að Hafnarfjörður fengi sjerstakan þm., nema ef telja skyldi það, að háttv. 2. þin. G.-K. (ÓTh), sem ekki býr í Hafnarfirði, talaði mjög á huldu um málið á framboðsfundi sínum 1925, án þess þó að tala gegn því. Er þetta einasta röddin, sem jeg hefi heyrt í Hafnarfirði í þá átt, og aldrei hefir neitt heyrst inn það opinberlega í blöðum. En jeg geri ráð fyrir því, að flokksmenn hv. þni. (ÓTh) sæki ekki síður almenna þingmálafundi heldur en aðrir kjósendur. Þá má einnig geta um áskorun irá bæjarstjórn Hafnarfjarðar um sjerstakan þm. fyrir bæinn. Var hún undirskrifuð af öllum fulltrúunum, þar á mcðal af helstu máttarstoðum háttv. 2 þm. G.-K. (ÓTh). Það mun koma í ljós næst, þegar kosið verður, hvort jafnaðarmenn eru 1/3 hluti kjósenda í Gullbr.- og Kjósarsýslu eða meira. Það sýndi sig, þegar þessi háttv.þm. (ÓTh) var kosinn í fyrra, að hann fjekk þó ekki nema 1318 atkv. á móti 958, sem frambjóðandi jafnaðarmanna fjekk. Vona jeg, að hann kunni það mikið í reikningi, að hann geti sjeð, að jafnaðarmenn hafi þá fengið meira en 1/3 hluta greiddra atkvæða, og vissulega er fylgi jafnaðarmanna þar í kjördæminu vaxandi. Þá er ekki heldur ástæða til þess að ætla, að fylgjendur Íhaldsflokksins hafi setið heima, þegar tekið er tillit til þess, hve duglegur háttv.þm. (ÓTh) var að senda út bifreiðar sínar allar áttir, til þess að sækja kjósendur á kjörstað. Það er ekki hægt að tala um Gullbr.- og Kjósarsýslu sem sveitasýslu, þar sem það sje erfiðleikum bundið að komast á kjörstað, því að þar mun yfirleitt auðvelt fyrir hvern kjósanda að fá sæti í bifreið á kjördegi, meðan hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) er þar í framboði, að minsta kosti, ef ekki er fyrirfram vitað, að listhafendur sæta í bifreiðmn muni greiða atkv. á móti honum. Hitt atriðið mun verða síðar til umr., hvort miða skuli við flatarmál lands eða við mannfjöldann, þegar ákveða skal kjördæmaskiftingu. En jeg hefi nú þá skoðun, sem og almennust mun vera, að kosningarrjetturinn eigi að vera bundinn við mennina, vera mannrjettindi, og þeir skuli hafa hann almennan og jafnan, hvar sem þeir búa. En til er önnur skoðu í þessu máli, þar sem ekki er tekið tillit til mannrjettinda, heldur flokkshagsmuna þeirra stjórnmálaflokka, sem óttast, að almennur og jafn kosningarrjettur leggi þá að velli.

Ólafur Thors Jeg þarf ekki að benda öðrum háttv.þm. en flm. (HjV) á það, að það er alt önnur og betri aðstaða fyrir Hafnfirðinga að sækja kjörfund en menn annarsstaðar í kjördæminu, t. d. uppi í Kjós, suður í Grindavík, Miðnesi og víðar. Það sýnir sóknin í fyrra, þegar jeg var kosinn á þing. Hjer um bil allir Hafnfirðingar gátu neytt kosningarrjettarins, og það er aðalstyrkur jafnaðarmanna. Fylgismenn þeirra gátu því svo til allir kosið, en flestir þeirra, sem heima sátu, voru kjósendur Íhaldsflokksins. Jeg ætla ekki að orðlengja þetta meira, og ekki skal jeg heldur deila um það, hvort háttv.flm. kunni að reikna. Jeg geri ráð fyrir, að honum hafi farið fram á því sviði frá því við fyrst þektumst. En jeg er ekki eins viss um, að um nokkra framför í hugsun sje að ræða.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg og fleiri þm. bárum þetta sama frv. fram á þinginu 1925. Ber jeg það nú aftur fram, eftir tilmælum úr Vestur-Ísafjarðarsýslu. Ástæðurnar fyrir frv. eru þær, að hvalveiðalögin, eins og þau nú eru, ná ekki tilgangi sínum. Tilgangur þeirra var sá, að auka hvalastofninn. Menn keptu að því af þeim ástæðum, að talið var, að hvalirnir hefðu áhrif á síldar- og fiskigöngur. Nú er skoðun manna á þessu breytt. Má nú telja vísindalega sannað, að hvalirnir hafi engin bætandi áhrif á síldargöngur. Menn rugla hjer saman orsök og afleiðingu. Það eru ekki hvalirnir, sem reka síldina að landi, heldur eru bæði að leita að hinu sama æti. Fuglinn, sem sækir að átu, ræður ekki göngu síldar; þannig ræður og hvalurinn ekki fiskigöngunni. Áta síldar og hvala fer eftir hita og straumi, og er hún fyrsta orsök síldargöngu og hvalagöngu. Þetta er vísindalega sannað. Bjarni Sæmundsson fiskifræðingur hefir jafnan haldið þessu fram. Erlendir fiskifræðingar eru á sama máli um þetta. Nágrannaþjóðirnar hafa yfirleitt horfið frá friðun hvala, og í Noregi hefir friðunarlögunum verið breytt í heimildarlöggjöf. En þar sem nágrannaþjóðirnar leyfa hvalaveiðar, þá þýðir ekkert fyrir okkur að ætla að vernda þá eða friða. Við mundum þá aðeins friða þá handa öðrum til að drepa þá, því að ekki munu hvalir vera það staðbundnir við land vort. Hitt væri skynsamlegra, að leyfa hjer takmarkaðar hvalveiðar með sjerleyfi. Sjerleyfið kemur í veg fyrir samkepni um hvaladráp og takmarkar skutlabátafjöldann. Kostirnir sem fylgja þessu, eru þeir, að atvinnan mundi aukast og að völ væri hjer á ódýrum og góðum matvælum, því að hvalkjötið hefir mikið næringargildi og er ljúffengt. Þá mundi þetta og afla ríkissjóði tekna. Hjer á eru því margir kostir, en engir gallar. En hvað hvalstöðvunum viðvíkur, þá er hjer um arðvænleg fyrirtæki að ræða, enda hefir það sýnt sig með hvalstöðvar Norðmanna, t. d. í Færeyjum, að þær gefa góðan arð, og stundum jafnvel ágætan. Eins og hvalalögin eru nú, má gera ráð fyrir, að þau hafi rýrt bæði tekjur ríkissjóðs og einstaklinga, án þess að nokkrir gagnsmunir fylgi. Að svo mæltu legg jeg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Flm. (Ólafur Thors) Jeg bjóst ekki við því, að mál þetta kæmi til umræðu í dag, en jeg sje þó ekki ástæðu til þess að óska frestunar á því, því að hjer er ekki langrar framsögu þörf. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þegar bifreiðum tók að fjölga hjer á landi, þá kom það brátt í ljós, að þær slitu mjög vegunum. Það þótti því sanngjarnt, að bifreiðaeigendur ljetu eitthvað af mörkum, sem endurgjald fyrir slit akveganna. Með lögum nr. 56, 27. júní 1921 var lagður skattur á bifreiðar, og var skatturinn miðaður við hestorku vjelarinnar. Reynslan hefir nú sýnt, að þessi mælikvarði er ekki rjettlátur, því að það er að sjálfsögðu ekki hestorka vjelarinnar, sem veldur því, hve mikið slit bifreiðin orsakar á vegunum, heldur hitt, hve mikið henni er ekið. Bifreiðaeigendur hafa fundið til þessa órjettar. Þeir höfðu hugsað sjer að senda ríkisstjórninni áskorun um að breyta lögunum um þetta efni, en urðu of seinir fyrir með undirskriftir. Því var það, að þeir á elleftu stundu báðu mig að flytja frv. þetta. Áskorunin er undirskrifuð af 175 bifreiðaeigendum, 87 eigendum fólksflutningsbifreiða og 88 eigendum vöruflutningabifreiða. Jafnframt sendu þeir greinargerð, þar sem þeir benda á, hversu núverandi bifreiðaskattur sje órjettlátur. Sem dæmi nefna þeir, að 4 manna Ford-bifreið gjaldi í skatt 22 X 8 krónur, eða 176 krónur, því að vjel hennar hefir 22 hestöfl, en skatturinn er 8 krónur af hestaflinu. En hinsvegar geldur 14 manna Fiat-bifreið ekki nema 14x8, eða 112 krónur, en allir sjá, að hún hefir betri aðstöðu til þess að greiða þyngri skatt, þar sem hún tekur 14 farþega, en hin ekki neina 4. Þá bentu þeir líka á það, að yfirbygðar vöruflutningsbifreiðar, sem notaðar eru til fólksflutninga, þyrftu ekki að borga nema ¼ af fólksflutningsbifreiðaskatti, en þær rúma fleira fólk en nokkur fólksflutningsbifreið og hafa því betri aðstöðu til þess að afla tekna. Ennfremur bentu þeir á það, að oft kæmi það fyrir, að bifreiðaeigendur ættu gamlar bifreiðar, sem þeir vissu ekki hvort þeir ættu að rifa niður eða láta gera við. En af þeim verða þeir að borga fullan skatt, þótt þær standi heilt ár inni í skúr. Oft er það einnig, að bifreiðar bíla, og það tekur langan tíma að ná í varahluti í þær, en skatt verður að gjalda af þeim á meðan, eigi að síður. Jeg held, að það sje óþarfi að rökstyðja það frekar, að núgildandi skattur er órjettlátur. En þá er að athuga, hvort mín breyting er rjettmæt. Það er nú vitanlegt, að bensíneyðslan segir sæmilega til um það, hve mikið bifreiðin er notuð, en eftir notkuninni fer slitið á vegunum mikið. Mjer hefir verið bent á það, að skatturinn mundi koma rjettlátlegar niður, ef tollur væri líka lagður á gúmmí, því að það segði eigi síður til um slit á vegunum. Þessu skýt jeg fram, hv.fjhn. til athugunar, en til hennar mun jeg leggja til, að málinu verði vísað. Jeg veit nú að vísu, að bensín er notað til annars en bifreiða, en þó hygg jeg, að það muni ekki vera í ríkum mæli. Jeg ætlast til, að þessi skattur, sem greiddur verður, samkv. frv. mínu, jafngildi núverandi bifreiðaskatti. Jeg hefi því miður ekki getað fengið skýrslur um bensín-innflutning á árunum 1925 og 1926, en hefi skýrslu frá árinu 1924. Þá voru flutt inn 508 þús. kíló af bensíni, en það ár var bifreiðaskatturinn 23600 kr. Með öðrum orðum, ef mín uppástunga hefði gilt þá, hefði skatturinn orðið tæpum 2000 kr. meiri. Nú hefir bifreiðaskatturinn hækkað eitthvað; hann er áætlaður 30 þús. fyrir árið 1928, en jeg tel víst, að bensíninnflutningur hafi aukist hlutfallslega. Ríkissjóður mun því ekki bíða neinn skaða, þó þetta frv. nái fram að ganga. Eins og menn vita, eru greiddir 30 aurar í vörutoll af hverjum 50 kg. af bensíni. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að leggja til, að sá tollur verði afnuminn, því að þessi nýi skattur rennur í sjerstakan sjóð til viðhalds vegum eins og bifreiðaskatturinn. Að endingu vil jeg leyfa mjer að leggja til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv.fjhn.

Árni Jónsson Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla þessu frv., heldur til þess að skjóta nokkrum bendingum til nefndar þeirrar, sem frv. verður vísað til. Eins og hv.þdm. hafa heyrt, breytir þetta frv. skipulagi því, sem nú er. Í stað bifreiðaskattsins á að koma skattur á bensínið. Þetta virðist í sjálfu sjer rjettlátara, en það er vegna annara bensínnotenda, sem jeg vildi segja nokkur orð. Hv. flm. (ÓTh) sagði, að bensínnotkun mundi vera lítil til annars en bifreiða. En notkun bensíns til annars er að fara í vöxt. Á Austurlandi er mikill smábátaútvegur. En flestir eru farnir að nota vjelar í bátana, sem eyða bensíni. Eins mun það vera á Vesturlandi, eftir því sem forseti Fiskifjelagsins sagði mjer. Þetta mun vera í nokkuð stórum stíl, því að forseti Fiskifjelagsins komst svo að orði, að það væri „urmull“ slíkra báta, sem notuðu bensín. Þótt þeir noti ekki bensín að öllu leyti, þá mun það þó vera 14 eldsneytis þeirra. En það er algerlega rangt, að þeir borgi þennan toll af bensíni, og vil jeg því skjóta því til hv.fjhn., að koma með undanþágu ákvæði fyrir þá. Þá mun þess og ekki langt að bíða, að flugvjelar komi hingað. Þær eru frekar á bensín. Er því spurning, hvort ekki muni einnig rjett að gera strax undanþágu með bensín til flugvjela, því að ekki slíta þær vegum landsins frekar en bátarnir. Þetta ætti hv. nefnd að taka til athugunar.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg verð að játa, að jeg varð mjög undrandi, er hv. 2. þm. G.-K. kvaðst bera þetta frv. fram samkv. áskorun margra bifreiðaeigenda. Jeg hefi nú sjeð listann hjá honum og rengi hann ekki, en á honum virðist mjer bera mjög á mönnum, sem eiga „prívat“-bíla, en minna á þeim eigendum bifreiða, sem nota þær til manna- og vöruflutninga. Stærstu bifreiðafjelögin vantar alveg. Auk þess er mjer kunnugt um, að tillaga svipuð þessu var borin upp á fundi í Bifreiðarstjórafjelagi Íslands, þar sem eru fjölmargir bifreiðaeigendur, en þar var hún feld með öllum atkv. gegn 3, og einn af þessum þremur var bifreiðarstjóri hjá Kveldúlfi.

Það sýnir bara, hvað bifreiðastjórar Kveldúlfs eru vitrari en aðrir!

En aðalatriðið í þessu máli er það, hvort leggja skuli skatt á bensín í þessu skyni, og ef svo er, hvað sá tollur skuli þá vera hár. Tollurinn verður eftir frv. 8,35 á hverja bensíntunnu, ef reiknað er af nettóvigt, en 10 kr. 50 aur., ef reiknað er með umbúðum, eins og vörutollurinn samkv. gildandi lögum, og er það gífurlegur skattur. ca. 10–15% af útsöluverði bensínsins. Samkvæmt skýrslum voru flutt inn árið 1925 880 tonn af bensíni brúttó, en það gerir 5270 tunnur. Bensíntollurinn yrði þá samkvæmt þessu um 15 þús. krónur, af bensíninu nettó, en 55 þús. kr., ef reiknað er með umbúðum, en bifreiðaskatturinn sama ár var 25 þús. kr. eftir landsreikningi. Hjer er þá farið fram á að hækka bifreiðaskattinn um helming eða meira. Það er nú atriði út af fyrir sig, hvort eigi að hækka skatt á bifreiðum eða ekki, og finst mjer reyndar síst vera ástæða til þess að íþyngja þessum samgöngum með auknum skatti En þá er hitt atriðið, hvort rjett sje yfirleitt að leggja til þess toll á innflutt bensín. Með því að miða skattinn við hestorkur, er eftir gildandi lögum gerður sá munur, að mannflutningsbifreiðar gjalda hærri skatt, en vöruflutningsbifreiðar lægri, og er það rjettlátt, að ljetta undir með vöruflutningunum. Í öðru lagi eru eftir gildandi lögum þær bifreiðar, sem minst ganga, svokallaðir „lúxusbílar“, sem notaðir eru auðugum mönnum til skemtunar, látnir greiða fullan skatt. En samkvæmt þessu frv. má heita að þeir sleppi. Jeg sje enga ástæðu til þess að hlífa þeim mönnum, sem hafa efni á því að eiga bifreiðar sjer til gamans, þó að þeir láti þær standa inni kanske mikinn hluta ársins. Jeg álít að þeir geti borgað fullan skatt. Ef borinn er saman skatturinn, eins og hann er nú og eins og hann verður samkvæmt þessu frv., þá fimmfaldast skatturinn á vöruflutningabílum og hækkar að mun á fólksflutningsbílum og kemur harðast niður á þeim, sem í lengstum ferðum eiga, með öðrum orðum þeim, sem ganga út um Gullbringu- og Kjósarsýslu og til Suðurlandsundirlendisins. Það er því síður en svo, að hv. 2. þm. G.-K. sje með þessu að vinna í þágu kjósenda sinna, frekar en endranær. Jeg verð að lýsa því yfir, að jeg er algerlega á móti þessu frv. og mun greiða atkvæði á móti því til 2. umr. Jeg vænti, að hv.þdm. sjái, að hjer er verið að íþyngja vöru- og fólksflutningum til hagsmuna þeim, sem „lúxus“- bifreiðar eiga, nota þær sjer til skemtunar og færastir eru að borga.

Flm. (Ólafur Thors) Út af ræðu hv. 2. þm.N.-M. skal jeg geta þess, að mjer finst sjálfsagt, að bendingar hans verði teknar til greina. Jeg hjelt, að notkun bensíns til smábátaútgerðar væri lítil, en ef annað reyndist sannara, er sjálfsagt að taka tillit til þess og koma því bensíni undan tolli, sem til hennar fer. Þá skal jeg víkja lítið eitt að ræðu hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Honum kom hálfókunnuglega fyrir sjónir, að hjer skyldi liggja fyrir áskorun frá mörgum bifreiðaeigendum, og virtist hann vera hálfmæddur yfir því. En jeg get nú sagt honum það, að jeg hefi aldrei lagt mikið upp úr þessari áskorun, eins og jeg legg heldur ekkert upp úr því, hvort nokkuð svipað þessu hefir verið samþykt eða felt í Bifreiðarstjórafjelagi Íslands. Jeg hefi flutt þetta frv. vegna þess, að jeg tel það rjettlátt, og að því færði jeg rök í fyrri ræðu minni. Jeg vil ekki vera að þreyta hv.þdm. með því að endurtaka þau hjer aftur. Jeg veit, að allir hv.þm. hafa skilið þau. Háttv. 4. þm. Reykv. flutti mjer nýja fregn um innflutning bensíns á árinu 1925. Jeg leitaði til hagstofustjórans um þær upplýsingar, en hann gat ekki gefið mjer þær. Jeg er hv.þm. þakklátur fyrir upplýsingarnar, en þær hefðu ráðið öðru hjá mjer en honum, ef jeg hefði vitað þær fyrri. Jeg hefði þá lagt til, að skatturinn væri ákveðinn 2/5 lægri. En jeg vænti þess, að hv.fjhn. noti þessar upplýsingar og lækki skattinn í samræmi við þær. Hv. þm. gat þess, að með þessu kæmi fram hjá mjer löngun til þess að hlífa þeim, sem eiga „luxus“-bíla. Þetta er með öllu rangt. Þegar jeg var beðinn að flytja þetta frv., þá sá jeg strax, að núgildandi lög um þetta efni voru ranglát, og vildi jeg gera mitt til þess að bæta úr því. Ef þinginu sýndist svo, að leggja sjerstakan skatt á „luxus“-bíla, þá skal jeg ekki vera á móti því. En sá skattur á ekki sjerstaklega að renna til viðhalds vega. Þar er um alt annað mál og aðra stefnu að ræða. Annars virtist mjer mesta armæða hv. 4. þm. Reykv. vera sú, að jeg væri með þessu frv. að vinna á móti kjósendum mínum. Það á ekki úr að aka með umhyggjuna fyrir mjer gagnvart kjósendum mínum. En jeg get skotið því til hans, að þegar hann er búinn að hjálpa mjer um upplýsingar, svo jeg get lagt til, að skatturinn verði lækkaður, þá kvíði jeg því ekki, að mínir og hans kjósendur geti ekki risið undir honum. Þó mínum kjósendum sje þörf á því að fá vörur fluttar heim til sín, þá er þeim líka þörf á því að ferðast á milli sjálfum, og er því ekki meiri ástæða til þess, þeirra vegna, að ljetta undir vöruflutningum en fólksflutningum. En það er alveg greinilegt, að sje vöruflutningum íþyngt með frv., þá er alveg að sama skapi ljett á fólksflutningum. Þegar jeg kom fram með þetta frv., var það vegna þess, eins og jeg hefi áður sagt, að jeg vildi bæta úr órjetti. Það er ástæðulaust með öllu að bregða mjer um það, að jeg vilji halda hlífiskildi yfir eigendum „luxus“-bíla. Jeg er reiðubúinn til þess að vera því hlyntur að leggja sjerstakan skatt á „luxus“- bíla og annan óþarfa, sem notaður er af mjer og hv. 4. þm. Reykv. (HjV) og öðrum burgeisum borgarinnar.

Forsrh.- og fjrh. (Jón Þorláksson): Því er ekki að leyna, að sá grundvöllur, sem nú er farið eftir með bifreiðaskattinn, hestaflatalan, er óhentugur skattsgrundvöllur. Þetta hafa menn fundið víðar en hjer, og erlendis hafa menn leitast við að finna annan grundvöll. Úr því að þetta frv. er fram komið, þá tel jeg rjett að athuga þetta mál í heild í nefnd. Skal jeg geta þess, nefndinni til athugunar, að þetta mál hefir alveg nýlega verið athugað mjög vandlega í nefnd í Danmörku. Þar varð ofan á að leggja þrent til grundvallar, bensín, gúmmí og þyngd bifreiðanna. Að öðru leyti vil jeg minna á það, að eftir vörutollslögunum er innflutningsgjald af bensíni ekki aðeins greitt af bensíninu sjálfu, heldur líka af umbúðunum, en þær eru ekki óverulegur hluti heildarþyngdarinnar. Það má ekki treysta því, að svo verði áfram. Það má búast við því, að farið verði að flytja inn bensín án þess að umbúðirnar fylgi með. Þá kemur fram minni þungi til þess að jafna tollinum niður á, og verður að taka þetta til athugunar, þegar ákveðin er upphæð innflutningsgjalds fyrir hverja þyngdareiningu af vörunni.

Hjeðinn Valdimarsson Það gleður mig, að hv. 2. þm. G.-K. tekur fræðslu af mjer um þessi efni og vill breyta frv. samkvæmt því, eða a. m. k. taka athugasemdir mínar til athugunar. - Nú hafa bæst við fleiri í hópinn, sem þurftu að fræða hv.þm. (ÓTh). Hv. 2. þm.N.-M. benti t. d. hv.þm. á það, að bensín er notað til annars en bifreiða, og hæstv.forsrh. sýndi fram á, að athuga þyrfti, hvort bensíntollurinn væri greiddur af vörunni án umbúða eða með umbúðum. Það er því nokkuð margt, sem athuga þarf í þessu sambandi, og vildi jeg leyfa mjer að mælast til þess við hv. 2. þm. G.-K., að hann tæki nú frv. aftur, - til frekari athugunar og leiðrjettingar. Jeg vil í sambandi við þetta mál beina því til hæstv.forsrh. (JÞ), að jeg hefi heyrt, að framkvæmd laganna um bifreiðaskatt sje allmisjöfn á ýmsum stöðum á landinu. Hjer í bænum sje skattur borgaður af bifreiðunum fyrir alt árið, hvort sem þær eru notaðar eða ekki - svo sem rjett virðist vera eftir lögunum - en annarsstaðar, t. d. í Gullbringu- og Kjósarsýslu, aðeins fyrir þann tíma, sem bifreiðarnar eru notaðar. Vil jeg spyrja hæstv. ráðh. (JÞ), hvort þetta sje gert með hans samþykki.

Forsrh.- og fjrh. (Jón Þorláksson): Mjer er ekki kunnugt um, að neinar undanþágur sje veittar frá þessum lögum, en ef hv. 4. þm. Reykv. veit um, að farið sje út fyrir einhversstaðar, þætti mjer vænt um, að hann gerði mjer aðvart um það.

Flm. (Jón Baldvinsson) Á síðari árum hafa komið fram ýmsar tillögur, er fara í þá átt, að efla ræktun landsins og fjölga býlum í landinu. En í þessu máli hefir engin föst lína verið mörkuð, er sýni, hvert stefna skuli, enda engin stefna komið upp, er skeri sig úr, sem tvímælalaust sú eina rjetta. Hjer hefir meir verið um að ræða einstakar tillögur úr ýmsum áttum, fálm, sem vart er marks síns meðvitandi. Það skal játað, að margt er gert til að stuðla að aukinni ræktun. En menn verða að gera sjer ljóst, að ekki er mikils að vænta, ef ekki er lagt fram meira fje en nú er gert. Það, sem gert hefir verið og gert er til að efla ræktun landsins, er fyrst og fremst fyrir tilstilli og starfsemi Búnaðarfjelags Íslands og með tilstyrk fjár þess, er því er heimilað í fjárlögum árlega, og nú á síðustu árum ber að nefna ræktunarsjóðinn, er veitir fje að láni til landbúnaðar, og svo loks jarðræktarlögin, sem samþykt voru fyrir nokkrum árum og eru sú lína, sem lögð hefir verið í áttina að markinu. En framkvæmd málsins þolir enga bið. Það verður þegar að hefjast handa. Eins og endranær erum vjer í þessu efni eftirbátar annara þjóða; þær eru langt á undan oss í að efla ræktun. Þær hafa farið þannig að, að stóru löndin, hvort heldur þau voru opinber eign eða einstaklinga, hafa verið stykkjuð sundur í smábýli eða grasbýli, þar sem ein fjölskylda lifir á litlu landi, sem hún með vinnu sinni og umhyggju ræktar sem best og gerir sem lífvænlegast. Nágrannaþjóðirnar, og þá sjerstaklega sambandsþjóð vor, Danir, hafa lagt fram mikið fje til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd. Árið 1925 voru þar stofnuð 147 býli. Alls hefir verið veitt til smábýla 120 milj. króna. Er það að meðaltali 10 þús. kr. á hvert býli. Býlin eru núna 12600. Í þessari skýrslu er sýnishorn af því, hversu miklu betur gangi fyrir þessum býlum en áður fyrir jafnstóru landi. Ræktun og fólksfjölgun eykst við að stykkja í sundur jarðirnar. Til dæmis skal jeg taka eitt stórbýli í Álaborgarhjeraði. Þar í kring bjó fátækt fólk, sem hafði atvinnu á aðalbýlinu. Síðan var jörðin stykkjuð í 50 smábýli. Árið 1909 voru eigandanum gerðar 5000 króna tekjur af landinu og greiddi hann skatt af því. En árið 1918 var greiddur skattur af 87 þúsundum króna. Fyr var býlið virt á milli 80–90 þúsundir króna. Nú eru löndin öll virt á meira en miljón. Áður bjuggu þar 50 manns, nú yfir 300. Framleiðslan hefir aukist á alla lund. Eitthvað svipað þessu vakir fyrir mönnum hjer. Sú stefna hefir ekki átt upp á háborðið, en jeg er ekki í nokkrum vafa um, að vert er að gera tilraunir í þessa átt. Jeg held, að það þýði ekki eingöngu að safna í sjóð um langan tíma, til þess að koma upp nýbýlum. Það er ágætt með, en málið er þegar svo aðkallandi, að það þarf að taka það kröftugu taki. Hjer er heldur ekki flanað út í neina óvissu. Það má segja, að það eina, sem er vísindalega sannað í þessu landi, er það, að hægt er að lifa á ræktuðu landi, en við höfum ekki mikla reynslu í því efni, að lifa eingöngu á ræktuðu landi. Jarðirnar eru hjer svo stórar. Túnið er bara lítill depill af jörðinni, og auk þess vilja bændur ekki slá ár eftir ár sama blettinn. Nú mundi verða notaður ár eftir ár sami bletturinn, en þá verður líka að hirða hann vel. Jeg gerði í hitteðfyrra brtt. við ræktunarsjóðsfrv. í þá átt, að sjóðurinn mætti veita lán til að koma upp tilraunabúum eða fyrirmyndarbúum. Jeg ætlaðist til, að þau væru fjögur. Þessari tillögu var illa tekið, og jeg ætla, að fáir af þeim bændum, sem sæti eiga á þingi, hafi greitt atkvæði með henni. Þeir álitu ekki þörf á slíkum búum. En þar mun þeim góðu herrum skjátlast. Þetta er önnur tillagan, sem kemur af hendi Alþýðuflokksins í þessu máli. Það er líka að mjög mörgu leyti þægilegt að stykkja þannig í sundur stórar jarðir og hafa saman mörg býli. Menn geta á margan hátt unnið saman. Þeir geta notað sameiginlega allar vjelar. Þeir geta verið í samlögum um að selja framleiðsluvörur og kaupa nauðsynjar. Annars hefði margt fleira þurft að taka fram í frv. en gert er, t. d. um að koma upp rjómabúum, samkomuhúsum o. fl. Þetta hefi jeg ekki gert, af því að mönnum ógnar fjárhagshlið slíkra hluta. Enda gerir ekkert til, þó að einhverju verkefni sje ólokið. Hv. þdm. hafa eflaust tekið eftir því, að í frv. er gert ráð fyrir að rækta aðeins lítinn hluta lands þess, sem hverju býli er ætlað. Þetta er að nokkru leyti gert vegna kostnaðarins og að nokkru leyti til þess að ætla mönnunum verkefni. Það væri ódýrara að framkvæma holræsagerð og skurði strax, enda er til þess ætlast í frv. Hvaðan kæmi svo fólkið? munu menn spyrja. Maður gæti hugsað sjer það fólk úr sveitunum, sem annars flytti til kaupstaðanna. Jeg hefi það fyrir satt, að margt fólk flytji úr sveitunum, vegna þess að það vantar jarðnæði. Það getur ekki reist heimili, hröklast burt og rennir kannske blint í sjóinn um atvinnu. Væru nú stofnuð þessi býli og þau lánuðust vel og fólkið yndi þar, gæti jeg hugsað, að haldið yrði áfram á þeirri braut. Jeg er viss um, að ríkissjóður á eftir að styrkja slíka starfsemi, hvort sem þetta frv. verður að lögum eða ekki. Þó að ekki ynnist annað við það en að stöðva straum fólksins til kaupstaðanna, væri mikið unnið. Jeg hefi nú gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram alt fjeð og taki til þess lán. Eftir því sem jeg veit best, kostar um 11 þúsund krónur að fullrækta 10 hektara land. Maður, sem er þessu nákunnugur, hefir skýrt mjer frá því. Hann gerir ráð fyrir, að opnir skurðir kosti 1980 krónur, holræsi 2300 krónur, girðingar 910 krónur, tæting og jöfnun 2500 kr., herfing, sáning og grasfræ og hafrar 3500 krónur. Ef þessi áætlun er lögð til grundvallar, ættu ekki að fara meira en 5000 krónur í skurði og holræsi í hverja 5 hektara af landi. Í býlið færu um 20 þúsund krónur Að vísu er í frv. ekki gert ráð fyrir girðingum, en um þær munar ekki mikið, og ef til vill mundu ábúendur sjálfir leggja eitthvað af mörkum, meðal annars til girðinga. Ætlun mín er sú, að ríkissjóður láti ekki af hendi býlin, heldur eigi þau og leigi þau út. Annars er hætt við, að þegar menn eru búnir að leggja fram svo og svo mikla vinnu við býlin og þau hækka í verði, vilji þeir selja þau og hverfa frá öllu saman. Að ríkið eigi býlin, er trygging fyrir því, að ekki verði braskað með þau og þau hlaupi ekki í okurverð. Jeg hefi í frv. tekið til tvö hjeruð, Ölfusið og Holtin, þar sem jeg hefi hugsað mjer, að fyrstu nýbýlin yrðu. Nafnið Holtahreppur er líklega ekki nógu víðtækt, því að Ásahreppur kæmi líka til greina, en hjer er átt við Holtahrepp hinn forna. Á þessum stöðum er landið hentugt til ræktunar og menn eru þar við þjóðveginn og eiga hægra með aðdrætti. Þó að jeg persónulega hafi trú á því, að innan skamms verði lögð járnbraut um þessar slóðir, er ekki hægt að gera ráð fyrir því í frv. Jeg hefi tiltekið mismunandi stórt land í hvorum hreppi. Býlin yrðu stærri í Rangárvallasýslu, af því að ætlast er til, að þau beri fjölskyldu að öllu leyti. Í Árnessýslu yrðu býlin svo nærri sjávarplássunum, að ýmiskonar aukaatvinna kæmi til greina. En reynslan sýnir kannske, að vel ræktaðir 10 hektarar geti framfleytt lítilli fjölskyldu. Smábýlin í Danmörku eru ekki nema 7 hektarar, en þar er eflaust betra land. Þá held jeg, að jeg hafi tekið fram öll aðalatriði málsins, og vil jeg mælast til, að því verði vísað til landbn. Jeg vænti því, að þó að hv.þm. sjeu í vígamóð síðan í gær og gangi með blóðugar hendur upp undir axlir, þá lofi þeir þessu frv. að lifa. Þeir komast ekki hjá að fara þessa leið hvort sem er.

Jónas Jónsson Jeg bjóst við því eftir gömlum vana, að hæstv.forsrh. (JÞ) mundi taka til máls. Það eru ekki nema tvö ár síðan þessu máli var fyrst hreyft hjer, og þá brá hæstv.forsrh. svo, eins og ætti að banna drykkjumönnum þingsetu eða setja drukna embættismenn í steininn. Hæstv. forsrh. komst í ilt skap og hjet á lið sitt að koma með kutann og drepa þetta voða mál, að ætla sjer að fara að rækta landið! Jeg var því að bíða núna, til þess að vita, hvort hið sama ljós mundi ekki skína eins og áður. En það hefir ekki orðið, og sýnir það, hvaða breyting er orðin á viðhorfi þeirra manna til landbúnaðarins, sem hafa verið honum andvígir. Nú getur sá maður, sem kallaður er formaður stjórnarflokksins, setið hjer í deildinni án þess að nota strax það tækifæri, sem honum gefst til að standa upp og þruma gegn landbúnaðinum. Áður en jeg vík að frv., vil jeg nota tækifærið til þess að benda á, hver straumhvörf hafa orðið í þessu mikla ræktunarmáli. Fyrir tveimur árum kom í stjórnarblöðunum hver greinin á fætur annari um þá goðgá, að landssjóður styrkti ræktun landsins, og hvaða glæpur það væri við landbúnaðinn. Bændur væru gerðir að niðursetningum, og það væri verið að drepa í þeim allan manndóm. En nú í vetur er skilningurinn á þessum málum talsvert að glæðast. Frá allmörgum þingmálafundum hafa komið áskoranir um að taka þau til meðferðar, meira að segja frá Borgarnesi, þar sem stjórnarflokkurinn átti þó í það sinn fleiri menn viðstadda en hinir flokkarnir. Það virðist sem hin upprunalega skoðun hæstv.forsrh. sje farin að upplitast, þannig, að jafnvel fylgismenn hæstv. stjórnar treysta sjer ekki til þess að styðja hana lengur. Það er auðsjeð, að þó að stjórnarflokkurinn hafi nú á tveimur þingum viljað kæfa landnámsmálið, hefir það verið með af þekkingarleysi. Hann hefir t. d. ekki haft neina hugmynd um, hvernig ástatt er erlendis. Í Danmörku hafa t. d. síðan 1850 verið reist 1500–2000 býli á ári. Ef Íhaldsmenn, sem eru meira og minna hrifnir af ýmsum ágöllum danskrar menningar, hefðu vitað um þetta, hefðu þeir beygt sig fyrir því, ekki af því, að hjer er um merkilegt framfaramál að ræða, heldur einungis af því, að það er danskt. En til þess að snúa þeim, þurfti tveggja ára stöðuga árvekni þeirra manna, sem hafa verið að berjast fyrir heill landbúnaðarins. En, sem sagt, þetta mál er nú komið á það gleðilega stig, að þeir, sem hafa haft áhuga fyrir því, eru nú búnir að plægja jarðveginn nógu lengi fyrir þá, sem ekki hafa þekkingu eða áhuga, svo að þeir eru farnir að bogna undan þekkingunni og áhuganum, og þó að fáfræðin og þekkingarleysið á þessum tíma gleðjist yfir því, að geta felt góð mál frá umr., þá er það í raun og veru þýðingarlaust fyrir endalok slíkra mála, því að þau koma aftur, og þegar góð mál falla, þá þarf enginn að hyggja, að þau sjeu úr sögunni fyrir það. En jeg get glatt hv.flm. þessa máls (JBald) með því, að þó að jeg hafi ekki trú á því formi, sem hann hefir á þessu máli, þá er það ekki svo mikilvægt atriði frá mínu sjónarmiði; aðalatriðið er það, að jeg skil flutning þessa frv. svo, þar sem hann er formaður eins af þremur mannflestu stjórnmálaflokkum landsins, að áhugi og samúð sje að vakna hjá hans flokki um fjölgun býla, sem kostuð sjeu af ríkissjóði að miklu leyti, og vona jeg, að hv.þm. (JBald) og hans flokkur fylgi málinu eftirleiðis eins fyrir því, þó að í framtíðinni yrði ekki haft alveg það form á málinu, sem hv.flm. hefir notað, ef aðrar leiðir reyndust heppilegri að sama takmarki. Jeg get líka lýst ánægju minni yfir öðru atviki af sama tæi. Jeg heyrði einn af leiðtogum sósíalista halda ræðu í Hafnarfirði, þar sem hann kom inn á þetta mál, og sagðist óska þess, að það yrði fjölgað býlum með landssjóðsstyrk í sveitum, til þess að stöðva fólksstrauminn úr sveitunum, og sagði, að það væri ólán kaupstaðarbúa, ef fólkinu liði svo illa í sveitunum, að það neyddist til að flytja þaðan. Því að þá þrengdi að í bæjunum, og aðstreymið væri bæði til ills fyrir þá, sem fyrir væru, og þá, sem að kæmu. Óskaði ræðumaður eftir því, frekast af öllu, fyrir íbúa Hafnarfjarðar, að aðstreymið úr sveitunum hætti, en þó ekki fyrir neina óeðlilega hindrun, heldur fyrir það, að fólki í sveitunum liði betur, svo að það þyrfti ekki að taka þátt í þessum óeðlilega þjóðflutningi. Nú geri jeg ráð fyrir, að það fari að byrja kapphlaup milli þessara þriggja mannflestu stjórnmálaflokka þingsins um þetta mál. Dreg jeg það fyrst af ræðu hv.flm. (JBald), að hans flokkur ætli nú að fara að skifta sjer af þessu máli, með þeim skilningi á því, að býlum verði fjölgað í stórum stíl með opinberum stuðningi. Og ýms rök benda á það, að Íhaldsflokkurinn muni ekki treysta sjer lengur til að sýna þvera mótstöðu í málinu, en muni fylgja því, að vísu með hangandi hendi, og reyna að hafa þau áhrif, með ófullkomnu formi, að eins lítið gagn yrði að framkvæmdum eins og hægt væri, með því að gera mögulegt, að jarðirnar lendi í braski, t. d. með því, að fjárglæframönnum sje kleift að hafa gróða af þeim jörðum, sem ríkið hefir hjálpað til að byggja upp. Það er vitaskuld rangt að gera ráð fyrir, að slíkt muni lagast með tímanum; það þýðir ekki að fara hjer að leika upp aftur sama leikinn og með þjóðjarðirnar, sem fyrst var lágt verð á, en svo eftir önnur eða þriðju eigendaskifti var það orðið svo hátt, að engum manni var hægt að búa á þeim. Hv. flm. (JBald) hefir reynt að tryggja þessa hlið málsins, með því að ákveða, að ríkið skyldi eiga jarðirnar, sem þannig væru bygðar upp. Jeg hygg, að það mætti líka koma því öðruvísi fyrir, í sambandi við einkaeign, en jeg skal ekki fara út í það við þessa umr. Það, sem mjer þykir helst að þessu frv. hjá hv. 5. landsk. er það, að það virðist vera of mikið það fjármagn, sem hv.flm. hugsar sjer að landið leggi í hverja einstaka jörð. Í Danmörku er það að vísu reynsla, að húsmannsbýli, sem komið er upp með styrk sveitar og ríkis, kostar frá 20–25000 danskar kr. Jeg þekki ennfremur til um eitt býli hjer inni í Sogamýri, sem mun kosta fullar 30 þús. krónur. Þetta hugsa jeg að geti borið sig rjett hjá Reykjavík og í góðum árum. En jeg vil þó vona, að það sje hægt að koma upp sjálfstæðu heimili fyrir svo sem 5000 krónur, t. d. með láni beint úr ríkissjóði, sem væri með litlum eða engum vöxtum um stundar sakir, þar sem skilyrði eru mjög heppileg. Annars fyrir 10 þús. krónur, en að reynt verði að komast hjá því, að býlin alment kosti 20 þús. krónur eða þar yfir, vegna þess, að hvernig sem að er farið, hlýtur það að verða svo, að fjármagnið verði takmarkað og málið sækist seint, ef svo miklu er til kostað, og þess vegna er jeg ekki samþykkur hv.flm. um það, að jeg hygg, að það megi víða treysta meira á það, sem kallað er frumkvæði einstaklingsins, og að víða megi finna menn, sem eiga nokkur þús. kr. og mundu leggja fram fje móti styrk eða stuðningi frá því opinbera. Þá hefir hv.flm. lagt til, sem vel getur verið vit í, að gera eina stóra tilraun hjer á Suðurlandi, nú til að byrja með. En þó að frv. væri samþykt alveg eins og það liggur fyrir, mundi það þó ekki nægja, því að nú er svo ástatt á Skeiðunum, og verður líklega eins í Flóanum eftir veturinn í vetur, að það er ekki hægt að nota grasið, sem þar er komið, nema með því einu móti að býlum fjölgi, og vonlítið að þeim fjölgi nema með styrk úr ríkissjóði, og þess vegna leysir þetta frv. ekki þann vanda, hvernig eigi að færa sjer í nyt áveiturnar á Flóann og Skeiðin. En hitt er rjett hjá hv.flm. (JBald), að þær sveitir, sem nefndar eru í frv., bæði Ölfusið og Holtin, og þó sjerstaklega Holtin, verða sjálfsagt í framtíðinni mikil nýbyggjalönd, einmitt þegar búið er að koma á sterku og heilbrigðu skipulagi til þess að býlum geti fjölgað. Jeg játa, að jeg er um mjög mörg fyrirkomulagsatriði þessa frv. ekki samþykkur hv.flm., en jeg er honum þakklátur fyrir, að hann skilur aðalhugmyndina og nauðsyn þessa máls.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hv. 1. landsk. hefir ekki gert neinar þær athugasemdir, sem gefi mjer ástæðu til að mótmæla hans ræðu, og hefir yfirleitt tekið vel þessum tillögum mínum, þótt hv.þm. af ýmsum ástæðum sje mjer ekki sammála um alt. En jeg held nú, ef hv.þm. lítur á þetta mál, þá hljóti hann að sjá, að þetta mál þarf mjög bráðrar aðgerðar; það er ekki nægilegt að skjóta því eitthvað út í framtíðina, þangað til að eftir svo og svo mörg ár er búið að aura saman svo marga skildinga, að hægt yrði að reisa nokkur býli, og þó á ódýran hátt. Málið er nú komið í þann hnút, að svo mikill fjöldi fólks er kominn að sjávarsíðunni, að það þarf að fara að beina straumnum til baka aftur. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. var alvara, þegar hann var að tala um sinnaskifti Alþýðuflokksins í þessu máli, því að jeg held, að það hafi aldrei nokkurn tíma heyrst frá þeim flokki, að hann óskaði eftir því, að straumurinn hjeldi áfram úr sveitunum. Jeg held, að hann hafi öðrum fremur talið sjálfsagt, að reynt væri að stöðva þann straum, og það er vitanlega ekki nema eitt, sem hægt er að gera til þess, það er að gera fólkinu lífvænlegt í sveitunum. Svo eru það aðferðirnar, sem greinir á um, og það er það, sem þessar tillögur mínar hníga að, sem fram hefir komið í þessu máli. En af því að málið er svo erfitt, verður ekki hjá því komist, að ríkissjóður leggi nokkuð fram. Það er ekki við því að búast, að einstakir menn, kannske efnalitlir eða efnalausir, fari að ráðast í slíkt fyrirtæki að rækta einhvern lítinn blett, með 8% vöxtum, og byggja þannig upp í sveitunum. Hið opinbera verður að sýna það, hvernig á að fara að í þessu máli, veita mönnum stuðning og leggja höfuðlínurnar í þessari jarðræktarpólitík, eins og annarsstaðar hefir verið gert. Það er rjett hjá hv. 1. landsk., að jeg hefi ekki leyst spurninguna viðvíkjandi Skeiðunum og Flóanum. Það er líka rjett, að þar verður yfrið gras og óhjákvæmilegt, að reynt verði að nota það, ef ekki á að sökkva niður því fje í ekki neitt, sem lagt hefir verið í þær áveitur, því að það er ekkert fengið með því að hafa gert dýrar áveitur á þessi svæði, ef svo hefst ekkert upp úr því. En jeg hafði annars hugsað mjer, að kauptúnin, Stokkseyri og Eyrarbakki, sem liggja að Flóaáveitunni, gætu notað mikið gras af henni; þar er þurrabúðarfólk, sem gæti fengið landið annaðhvort ókeypis, eða þá fyrir mjög lítið verð. Það þarf ekki sjerstaklega að byggja vegna Flóaáveitunnar, því að það er hægt að ná til hennar án þess, og það eru mjög ódýr hús á Stokkseyri og Eyrarbakka, og fólkið, sem þar byggi, gæti náð upp á áveitusvæðið, til þess að heyja þar, og um leið haft stuðning af atvinnu við sjóinn. Það þarf að skifta landinu og koma skipulagi á það, hvar og hvernig menn vilja skifta jörðunum. En þarna eru nægilega margir þurrabúðarmenn til þess að taka við landinu og vinna það, og að jeg ekki vildi setja býlin niður á áveitusvæðinu, er af því, að ekki er víst, að hægt sje að koma bæjunum fyrir á eins góðum stöðum eins og í Ölfusinu og Holtunum, hjelt að þar væri betra að velja bæjarstæði, heldur en á áveitusvæðinu. Þá held jeg, að það hafi ekki verið fleira, sem hv. 1. landsk. fann að þessu frv. Það er náttúrlega alveg rjett, að jeg held ekki svo fast við þetta form, að ekki megi eitthvað frá því víkja, og jeg skal taka það fram, að þetta er engin endanleg lausn á málinu í heild sinni. En jeg vil halda því fram, að eitt af því, sem fyrst og fremst beri að gera, sje að leysa úr spurningunum um ræktunarmálið.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg tel óþarft að flytja hjer langt mál og get látið mjer að mestu nægja að benda til greinargerðarinnar, er frv. fylgir. Þetta mál er svo einfalt, að fljótlega má yfir sjá. Það hefir hvað eftir annað komið fram ágreiningur um það, hvernig skilja beri 4. málsgrein í 1. gr. fiskimatslaganna frá 1922. Það er ekki trútt um, að reynt hafi verið að komast í kring um ákvæði hennar sumstaðar og framkvæmd þess hafi á ýmsu oltið. Þetta vill nefndin reyna að gera skýrt með breytingu þeirri, sem hjer er farið fram á, og leggur hún til, að fiskurinn sje þá aðeins matsskyldur við kaup og sölu innanlands, er hann er ætlaður til útflutnings í óbreyttu ástandi. En þegar fiskur er keyptur til að geymast eða til verkunar síðar meir, virðist matið harla þýðingarlítið. Aftur er auðsætt, að það bakar framleiðöndum aukakostnað og dregur úr verði vörunnar. Aðalmatið, sem fer fram við útskipun, verður jafndýrt og jafnsjálfsagt hvort sem er. Það mun ekki fjarri fara, að mat á skippundi af handfiski úr salti kosti um 5 kr. Virðist ærið að leggja þann kostnað einu sinni á vöruna, ekki síst, þegar skpd. er komið, eins og nú er, niður í 37–40 kr. Annars eðlis er brtt. við 7. gr. laganna. Hún er afleiðing af kvörtunum, er fram hafa komið um það, að ósamræmi væri á fiskimatinu milli hinna ýmsu landshluta. Yfirfiskimatsmennirnir ferðast að vísu hver um sitt svæði til eftirlits, en þeir hafa ekkert fast samband sín á milli, og því er ekki ætíð samræmi í gerðum þeirra. Þurkunarstig fiskjar og jafnvel fleira verður því álitamál á hverjum stað og getur orðið breytilegt frá einni útskipunarhöfn til annarar. Nefndin álítur, að nauðsynlegt samræmi náist ekki, nema sjerstakur maður hafi hjer eftirlit og ferðist um landið til þess að samræma matið. Telur hún, að ekki megi nokkur kostnaður af slíkum eftirlitsferðum í vegi standa, því að augljóst er, að ef matið mistekst og varan missir álit hjá neytöndum, þá eru margfaldar upphæðir í veði við það, sem eftirlitið mundi kosta og skaðinn mundi alt eins koma niður á þeim, sem ekki væru valdir að misfellunum. Nefndin þykist því mega vænta þess, að undirtektir háttv. deildar undir þetta mál verði greiðar og góðar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg hefi athugað, að um 8. dagskrármál, frv. til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, þskj. 132, sem var til 1. umr. hjer í gær, er bókað þannig í gerðabókinni.: „Frv. vísað til 2. umr. með 11 shlj.atkv., og stjórnarskrárnefndar með 12 shlj.atkv.“ Nú mælir 49. gr. stjórnarskrárinnar svo fyrir: „Hvorug þingdeildin getur gert samþykt um mál, nema meira en helmingur þingdeildarmanna sje á fundi og greiði þar atkvæði“ - og í þingsköpunum er 1. málgr. 44. gr. þessu samhljóða að efni. Jeg leyfi mjer að leiða athygli að því, að þess er ekki beint getið í gerðabókinni, að ekki fengjust greidd nægilega mörg atkvæði um málið til þess að það næði að ganga til 2. umræðu, og ekki heldur til þess að því sje vísað til nefndar. Hinsvegar sýnir gerðabókin það greinilega, hve mörg atkvæði komu fram, ekki nema 11 alls við fyrri atkvæðagreiðsluna, og ekki nema 12 við hina síðari, en þetta er samkvæmt áðurnefndum greinum stjórnarskrárinnar og þingskapanna ónógur atkvæðafjöldi í þessari þingdeild til þess að gera samþykt um nokkurt mál. Tel jeg því, að þrátt fyrir ógreinilegt orðalag, sýni bókunin það nægilega skýrt, að ekki hefir náðst löglegt samþykki þingdeildarinnar til þess að málið mætti halda lengra áfram, og geri því enga tillögu um breytingu á bókuninni.

Þorleifur Jónsson Jeg hafði ekki búist við, að á þessum fundi, eftir dúk og disk, yrði farið að gera athugasemdir við afgreiðslu þessa máls, sem hjer er um að ræða. En um afgreiðslu þess er það að segja, að við fyrri atkvæðagreiðsluna voru 15 þdm. á fundi og 16 við hina síðari. Í bæði skiftin var því meir en helmingur deildarmanna viðstaddur og atkvæðafjöldi nægilegur til samþyktar, þar sem 11 af 15 greiddu jákvæði í fyrra skiftið, en 12 af 16 í hið síðara. Jeg verð að álíta, að samkv. 44. gr. þingskapanna, 2. málsgr., sje þessi afgreiðsla málsins lögleg, en þar stendur: „Engin ályktun er lögmæt, nema meira en helmingur fundarmanna, þeirra sem atkvæðisbærir eru, greiði atkvæði með henni.“ Jeg skal geta þess. að ef hjer er um eitthvað athugavert að ræða, eiga ásakanir fyrir það að koma á mitt bak, en ekki hæstv. forseta (BSv), því að jeg gegndi forsetastörfum, þegar þetta mál var afgreitt. En jeg lít svo á, að hjer hafi verið gerð lögmæt ákvörðun, sem ekki sje hægt að hnekkja.

Tryggvi Þórhallsson Jeg leyfi mjer sem annar skrifari deildarinnar að staðfesta það, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) hefir sagt um tölu fundarmanna í gær, þegar mál það, sem hjer er um að ræða, kom til atkvæða. Jeg aðgætti, að 15 voru í deildinni, þegar atkvæðagreiðsla hófst, en þegar hæstv.forsrh. ljet á sjer skilja óánægju yfir atkvæðagreiðslunni, taldi jeg aftur, og höfðu þá 2 eða 3 bæst við. Það er því vafalaust, að meira en helmingur viðstaddra fundarmanna hefir greitt atkvæði. - Jeg hefi flett upp í Alþt. frá 1923, af því að þau voru hjer við hendina, og þar stendur, í D., dálki 446, að till. um að skipa vatnamálanefnd hafi verið samþykt með 14 shlj.atkv. Eftir skilningi hæstv.forsrh. ætti alt að vera ólöglegt, sem gert hefir verið á grundvelli þeirrar nefndarskipunar. Þá stendur einnig í C., dálki 1072, að máli hafi verið vísað til 2. umr. með 14 shlj.atkv.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ), sem er varaforseti þessarar hv. deildar og stýrði atkvgr. í gær um þetta mál, þarf ekki að kvarta yfir því, að þessi athugasemd komi eftir dúk og disk. Jeg leiddi athygli hans og þess skrifara, sem nær mjer situr (TrÞ), að þessu, þegar leitað hafði verið atkvæða í fyrsta sinn og ekki komu fram nema 11 atkv. Bending mín bar þann árangur, að leitað var atkvæða aftur. En það fór á sömu leið. Aðeins 11 atkvæði komu fram. Hjer er um að ræða frv., sem fer fram á breyting á stjórnarskránni. Jeg tel sjálfsagða skyldu að gæta þess vandlega, að meðferð slíks máls fari ekki í bág við sjálfa stjórnarskrána. Jeg hefi ekki sagt, að þessi meðferð færi í bág við 2. málsgr. í 44. gr. þingskapanna, heldur að hún fullnægði ekki 1. málsgr. þeirrar greinar, og ekki 49. gr. stjórnarskrárinnar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg get staðfest, að hæstv.forsrh. kom til mín og sýndi mjer þetta atriði úr þingsköpunum. En jeg hafði ekki neina aðstöðu til þess að taka tillit til þess, enda hefir það sýnt sig stundum áður, að hæstv.forsrh. hefir ekki skilið stjórnarskrána rjett og forseti orðið að benda honum á það. Annars óska jeg þess, að hæstv. forseti úrskurði, hvort atkvæðagreiðslan skuli lögmæt teljast. Þar sem jeg er flm. málsins og form. þeirrar nefndar, sem því er vísað til, verð jeg að krefjast þess úrskurðar.

Forseti (BSv): Það verður athugað við fyrsta tækifæri, hvort málinu er löglega vísað til nefndar. Hjer liggur ekki annað fyrir en að greiða atkvæði um, hvort deildin felst á, að rjett sje bókað.

Flm. (Jón Guðnason) Jeg þarf ekki að tala hjer langt mál, því að þótt greinargerðin á þskj. 98 sje stutt, gefur hún þó til kynna helstu ástæðurnar fyrir frv. þessu. Eins og kunnugt er, liggur vegur sá, sem hjer um ræðir, frá Búðardal til Borðeyrar og tengir þannig saman landsfjórðungana. Hann hefir verið mjög fjölfarinn, sjerstaklega á þeim árum, er samgöngur hafa verið góðar inn á Hvammsfjörð. Er hann þá mikið notaður af Norðlendingum, sjerstaklega Vestur-Húnvetningum og Strandamönnum, er þeir hafa þurft að komast á og af skipi í Búðardal. Er því vaxandi áhugi þar vestra um að fá þennan veg tekinn í þjóðvegatölu, því að þá er trygging fengin fyrir góðum vegi á góðum stað milli landsfjórðunganna. Enn er ekki komið fram, hve fjölfarinn þessi vegur kann að verða, einkanlega er bifreiðarnar koma hjer til greina og fara að ná lengra norður í land en nú er. Verða þá mikil þægindi að vegi þessum. Þá er annað atriði mikilsvert í þessu máli, sem sje það, hve nauðsynlegt það er fyrir Norðlendinga að hafa hjer góðan veg í ísaárum. Það hefir oft komið fyrir og getur líka þráfaldlega borið við, að hafís loki öllum höfnum Norðurlands, og er þá styst fyrir Norðlendinga að sækja kaupstað í Búðardal. En þær ferðir eru erfiðleikum háðar, eins og nú standa sakir. Jeg skal svo ekki tefja fundinn með lengri umræðum um málið á þessu stigi, en óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og til samgmn. Verður það þá athugað þar í sambandi við viðaukatill. þá, sem fram er komin.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Þetta er í 3. skifti, sem frv. svipað þessu er borið fram í hv. deild. Tvær fyrstu greinar þessa frv. eru að heita má samhljóða frv., sem samþ. var í þessari deild í fyrra, og 3. gr. er eins og hún var í frv. því, er jeg bar fram í fyrra, en feld var úr í meðförum málsins. Mjer virðist, að svo mikið hafi verið rætt um þetta mál á þingi áður, og í blöðum landsins, að óþarft sje að hafa nú um það langa framsögu. Vil jeg aðeins mælast til, að því verði vísað til 2. umr. og landbn.

Árni Jónsson Það er rjett, sem stendur í greinargerð þessa frv., að það er gamall gestur hjer í hv. deild, og gæti að því leyti virst lítil ástæða til að ræða það. Jeg vil samt sem áður leyfa mjer að fara um það nokkrum orðum, nú þegar við þessa umr. Árin á undan hefir það farið svo, að fyrra árið kom það ekki frá nefndinni, og í fyrra var því svo gerbreytt, þegar það kom inn í hv. deild, að hv.flm. (TrÞ) hafði sjálfur orð á, að hann þekti þar ekkert aftur nema fyrirsögn frv. Frv. er heldur ekki mikið breytt að efni, frá því sem var í fyrra, þó má ekki ganga fram hjá því atriði, að nú, eftir þennan langa undirbúningstíma, hefir hv.flm. dottið það snjallræði í hug, að heimila ríkisstjórninni að semja við Eimskipafjelag Íslands um ókeypis flutning á áburðinum. - Áður hefir staðið í frv., að ríkisstjórn heimilaðist að semja um flutninga á áburðinum við Eimskipafjelagið, og að kostnaður skyldi greiðast úr ríkissjóði. En nú stendur í frv.: „heimilast ríkisstjórninni að semja við E. Í. um ókeypis flutning áburðarins. Kostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Jeg býst við, að hæstv. stjórn sje fús til að gera slíkan samning um „ókeypis“ flutninga fyrir sitt leyti. En hitt er óvíst, hverju stjórn E. Í. þykist bættari, þótt hún heyri, að hún eigi kost á „endurgjaldi“ fyrir „ókeypis“ flutninga, úr ríkissjóði. Jeg verð að segja, að mjer þykir þetta undarlegur samsetningur, og held jeg, að það sje einhver spánný uppgötvun, að full borgun skuli koma fyrir það, sem ókeypis er. Eins og hv.flm. (TrÞ) veit, er jeg honum alveg sammála um, að aukin ræktun sje grundvallaratriði fyrir viðreisn landbúnaðar vors, og eins um hitt, að viðreisn landbúnaðarins sje merkasta viðfangsefnið, sem nú liggur fyrir til úrlausnar hjer á landi. Einnig er jeg honum sammála um það, að notkun tilbúins áburðar sje þýðingarmikið atriði í viðreisn landbúnaðarins. En þegar hv.þm. slær því föstu, að aukin ræktun hjer á landi svo að nokkru nemi sje óhugsandi án tilbúins áburðar, þá fer hann mjög villur vegar. Þar gerir hann aukaatriði að aðalatriði. Til þess að nota hans eigið orðalag, þá má segja, að þar sje „þyngdarpunkturinn í ræktunarmálum á skökkum stað.“ Því að eins og til hagar hjá okkur, er „þyngdarpunkturinn í ræktunarmálum“ þar, sem er betri hirðing þess áburðar, sem til fellur. - Nú hefir mjög fróðum manni í þessum efnum reiknast svo til, að bændur tapi árlega fyrir vanhirðu húsdýraáburðar um einni miljón króna. Hjer á landi eru áburðarhús og safnþrær ekki nema á sjötta hverjum bæ, og þó er mjög ljett fyrir bændur að koma á hjá sjer þessum umbótum. Með styrknum samkv. jarðræktarlögunum og lánum úr ræktunarsjóði er hægt að koma umbótum á, án tilfinnanlegra fjárútláta í bráð fyrir bændurna sjálfa. Ekkert er ónauðsynlegra unnið með þessari þjóð en að draga úr slíkum umbótum bænda á atvinnurekstri sínum, hvort sem það er gert með beinum úrtölum eða með því að dreifa huganum frá aðalatriðum að aukaatriðum. Þetta mál getur ekki raunverulega talist mál bænda í landinu. Nýræktin er mest kringum kaupstaðina, en þar eru jafnframt markaðsskilyrðin best, svo að ekki virðist brýn þörf að styrkja búskapinn þar sjerstaklega. Skiftingin á þeim tilbúna áburði, sem undanfarið hefir flust til landsins, hefir verið sú, að 9/10 hafa farið kringum kaupstaði og kauptún, en aðeins 1/10 í sveitirnar. Þar sem ein miljón fer árlega í súginn fyrir vanhirðu á heimafengnum áburði, munar lítið um, þó gefið sje eitt þúsund á ári í sárabætur. Með þessu er verið að draga huga bænda að aukaatriðum í ræktunarmálunum. Það er ekki heldur nema lítill hluti af flutningskostnaðinum í sveitirnar, sem frv. fer fram á að borga. Þótt borgaðar sjeu 25 kr. á hverja smálest fyrir flutninginn á sjó, þá er það langdýrasta oft eftir, þar sem er flutningur á landi í fjarlægar sveitir. Mál þetta er því ekkert sjerstakt stórmál bænda. Verður ekki einu sinni sjeð, að búnaðarþingið nú hafi verið nokkuð áfram um þetta mál, og hefir það þó látið öll framfaramál landbúnaðarins mjög til sín taka, að því er „Tíminn“ segir. - Hefði hv.flm. haft þarna nokkurn vilja bænda að baki sjer, býst jeg varla við, að hann hefði lagt launung á það, eftir því, hvernig hann er vanur að bera sig til. Nú mun jeg ekki ræða meira um þessa hlið málsins, en snúa mjer að þeirri hliðinni, sem að Búnaðarfjelagi Íslands veit. Um fá mál hefir verið meira rætt síðustu missirin en meðferð stjórnar Búnaðarfjelagsins á „áburðarmálinu“. Alt er mönnum þetta í fersku minni, ákærurnar, frávikningin og loks friðþægingin og hallelúja-söngurinn á búnaðaþingi. Hjelt jeg því, að þegar hv.flm. flytti frv., teldi hann það skyldu sína að útskýra alt málið og gefa um það nákvæma skýrslu fyrir Alþingi. Í greinargerð þeirri, er stjórn búnaðarfjel. gaf fyrir frávikningunni, er það skýrt fram tekið, að stjórnin muni ekki taka frekari þátt í umræðum um málið, en láti það bíða aðgerða rjettra aðila, búnaðarþings og landbn. Alþingis. - Eftir fyrirkomulaginu á stjórn Bf. Í. er eðlilegast að líta þannig á þetta, að sá fulltrúinn, sem tilnefndur er af búnaðarþingi, skjóti máli sínu þangað fyrir sitt leyti, en hinir aftur á móti til umbjóðanda síns, Alþingis. Efndirnar á þessu hafa nú ekki orðið aðrar en þær, að allir hafa lagt sitt mál undir búnaðarþing. Með þessu virðist mjer, að þeir hafi brugðist umboði sínu, er Alþingi hefir veitt þeim. En þar til hv.flm. hafði talað, bjóst jeg við, að hann, sem formaður Bf. Í. og fulltrúi Alþingis í stjórn þess, mundi nota þetta tækifæri, svo tilvalið sem það sýnist, til að svifta hulunni af þessu máli. Tveir aðilar málsins hafa borið hvor annan mjög þungum sökum. Stjórn Bf. Í. hefir borið búnaðarmálastjóra á brýn óheilindi og baktjaldamakk. Búnaðarmálastjóri ber stjórninni hinsvegar á brýn, að hún hafi farið með ofsóknir og ósannan áburð á hendur sjer. Held jeg því, að flesta hafi rekið í rogastans, er þeir heyrðu, að ekki var gert annað úr þessu að lokum en að „kompónera“ vöggulagið, og raula það síðan í rökkrinu þarna uppi á baðstofulofti, með hv.flm. þessa frv. sem forsöngvara. Stjórn búnaðarfjelagsins gekk fram með meiri hörku í þessu máli en áður eru dæmi til hjer á landi. Svo viss þóttist hún um sekt búnaðarmálastjóra, að hún vjek honum frá starfi sínu umsvifalaust á miðju starfsári. Aðstaða stjórnarnefndarmanna var að vísu misjafnlega hrein, því að tveir vildu ýmist skjóta sjer bak við landbúnaðarnefndir Alþingis í málinu eða búnaðarþing, en sá þriðji, sem nú er farinn úr stjórninni, vildi skilyrðislaust frávikningu. En allir voru þeir sammála um sekt búnaðarmálastjóra. Nú líður og bíður þar til búnaðarþing kemur saman. Allir vænta þess að nú muni málið upplýsast, þeir seku muni fá sinn dóm, og þeir, sem sýknir eru saka, fulla uppreisn í almenningsálitinu. Búnaðarþing kaus svo rannsóknarnefnd í málið. Hún hóf starf sitt þegar í þingbyrjun og starfaði víst óslitið alt til þingloka. En þá skeður það undarlega, að í stað þess að málið upplýsist á búnaðarþingi, má svo segja, að það hafi aldrei verið vendilegar grafið heldur en einmitt nú. Það eina, sem menn fá að vita, er, að aðilar hafi sæst. En með hvaða skilyrðum? - Hefir stjórn Bf. Í. etið ofan í sig allan áburðinn á búnaðarmálastjóra og játað, að það væri „tilbúinn áburður“? Eða hefir búnaðarmálastjóri játað sig sekan og beðið stjórnina afsökunar? Það virðist mjer mjög ósennilegt, sakir þess, að búnaðarþing vottaði honum traust sitt, en þá yfirlýsingu skildu margir sem vantraust á stjórn búnaðarfjelagsins. - Þriðji möguleikinn er til, og hann er sá, að báðir aðilar hafi rangt fyrir sjer, og vilji því ekki, að sannleikurinn komi í ljós. En Bf. Í. er opinbert fyrirtæki, sem bændur landsins eiga mikið undir að geta treyst. Því meiri kröfu eiga þeir til þess, þar sem það er styrkt af almannafje. En eins og nú er ástatt, er ómögulegt að treysta framkvæmdastjórn þess. Ef ákærur stjórnarinnar á hendur búnaðarmálastjóra hafa verið rjettar, fæ jeg ekki sjeð, hvernig hún getur starfað með honum áfram. En hafi þær verið rangar, er hætt við, að samvinna af hendi búnaðarmálastjóra kunni að verða örðug. Jeg fæ ekki skilið, að til geti verið á Íslandi einn einasti maður, sem geti treyst þessari framkvæmdastjórn, þannig samsettri.

Nema búnaðarþingið!

. En hvernig eru þessar sættir? Utan af landi koma átta menn og greiða atkvæði um það, að nú skuli þessir tveir aðilar vera sáttir. Formaður Bf. Í. stendur upp og lýsir yfir því, að hann sje hjartanlega sáttur, en sumir segja, að Sigurður Sigurðsson hafi ekki greitt atkvæði, eða jafnvel, að hann hafi greitt atkvæði á móti sáttunum  Jeg álít, að ef stjórn Bf. Í. vill fara fram á að fá aftur einkasölu á áburði, verði hún fyrst að upplýsa þetta mál. Annars væri það að mínum dómi óviðeigandi traustsyfirlýsing og óverðskulduð, til stjórnar Búnaðarfjel. Íslands, að Alþingi samþykti þetta frv.

Magnús Jónsson Þetta mál, sem hjer liggur nú fyrir til umræðu, er í sjálfu sjer ekki svo mikils virði að eyða um það mörgum orðum. Það er satt, sem sagt hefir verið, að það er gamall kunningi. Þessi hv. deild má muna þá vanvirðu, sem hún hafði af þessu máli í fyrra, þegar svo að segja öll deildin varð, aldrei þessu vant, sammála. Það kunni ekki góðri lukku að stýra. fremur en annars, þegar Heródes og Pílatus verða vinir á einum degi. Það, sem gerir þetta mál þess virði, að taka til máls í því, er það, að það gefur gott tækifæri til að rifja upp ýmislegt í sambandi við það, ýmislegt, sem þetta happamál hefir komið af stað. Jeg lít svo á, að þeir atburðir, sem gerst hafa út af þessu áburðarmáli, sjeu þess eðlis, að Alþingi megi ekki láta þá afskiftalausa eða þegja við þeim. Mjer þótti því vænt um að heyra, að hv. 2. þm.N.-M. tók þar fast í strenginn, og fanst mjer þó ekki vera að neinu leyti um of. En alt, sem hann sagði um búnaðarfjelagsstjórnina og framferði hennar í þessu máli og afskifti búnaðarþings, var fullkomlega á rökum bygt og síst ofsagt. Jeg býst ekki við, að jeg bæti neitt um ræðu hv.þm.N.-M.; en jeg kann ekki við, að láta rödd hans hljóma hjer eina, þó að hann sje raddmaður hinn besti, eins og kunnugt er - því að það gæfi skakka hugmynd um málið. Það væri leitt, að mál, sem jafnmikið og verðskuldað hneyksli hefir vakið um alt land, væri ekki orðað nema af einum þingmanni. Það verður að gæta að, hvað hjer er í húfi og hverjir eiga í hlut. Búnaðarfjelag Íslands er það fjelag hjer á landi, sem mest er haft við allra fjelaga í fjárframlögum og trúnaðarmálum öllum. Það fær á ári hverju til þarfa sinna mjög stóra fjárhæð, eftir okkar mælikvarða, og auk þess er mjög miklu fje ráðstafað eftir þess tillögum. Það hefir heilan hóp embættismanna, því er falin umsjón merkustu mála allra á landbúnaðar- og jarðræktarsviðinu. Lög þess eru fljettuð inn í landslög á þann hátt, að einsdæmi mun vera um „privat“-fjelag. Það hefir sitt eigið þing, virðulega samkomu - sjálft Alþingi tekur þátt í myndun stjórnar þess, og því er gefið svo mikið vald yfir öðrum aðalatvinnuvegi landsmanna sem mest má verða. Því er ekki sama, hvernig þeir, sem völd hafa í þessari stofnun, fara með þau. Stjórn þessa fjelags er ákaflega vandgert. Það er horft á, hvað þar fer fram, og heimtað, að alt sje þar gert með fullri einurð og rjettvísi. Hvernig hefir nú verið um þetta fjelag síðasta árið eða vel það? Þeir fáheyrðu viðburðir hafa gerst, að þetta mikla og mæta fjelag sýnist hafa verið gert að nokkurskonar leiksoppi. Skal jeg ekkert fara bak við tjöldin eða reyna að finna, hvaða hvatir hafa verið þar að verki. En í dagsljósinu gerist það, að smávægilegt viðskiftamál, umboð fyrir áburðarverksmiðju í Noregi, sem hefir selt hingað nokkur hundruð smálestir af kalksaltpjetri, er notað til þess að hefja heila styrjöld. Jeg ætla ekki að fara hjer út í forsögu þessa máls. Jeg rakti hana hjer í fyrra á þingi, og þó að mín rödd væri þá kveðin niður með básúnuhljómi nefndar og stjórnar og undirspili ýmsra hv. þingmanna, þá hafa nú atvikin, hjer sem oftar, látið sannleikann koma í ljós og staðfest mína ræðu frá í fyrra, að jeg hygg í öllum atriðum. Búnaðarfjelagsstjórnin, sem þá var, hafði sýnt tómlæti og óafsakanlegt hirðuleysi, og á jeg sjerstaklega við formanninn. Hæstv. atvrh. hefir tekið í þann streng talsvert sterkar en jeg. Og nú ætlaði fjelagsstjórnin að fara að bæta upp vanrækslu sína, og tókst þá hvorki betur nje ver en það, að síðari villan var verri en sú fyrri. Því að það er gömul saga, að ein syndin býður annari heim. Landbúnaðarnefndir hjálpuðu því miður til að leggja smiðshöggið á þetta. Í stjórn búnaðarfjelagsins sýnast þá hafa verið valdir menn með það eitt fyrir augum, að framkvæma það verk, sem menn í blindri ofstæki vildu hafa fram - að reka Sigurð Sigurðsson búnaðarmálastjóra frá. Jeg legg með þessu engan dóm á þessa menn. Þeir geta verið og eru sjálfsagt mjög góðir menn á sínu sviði, og þó ólíkir; því að eins og kunnugt er um annan, þá er hann ekki búmaður nema í munninum, það er að segja, hann hefir skrifað mikið og talað um búskap, en ekki búið sjálfur - ræktar að vísu mest pólitískar fjólur í blaði einu, eða að minsta kosti var ósköpin öll talað um fjólur á einu tímabili - en hinn er alkunnur jarðræktarmaður, búforkur og víkingur að dugnaði í landbúnaði. En að þessir tveir menn voru valdir úr hópi annara duglegra manna og vel hæfra, var það vegna þess, að nú var þetta þokkalega verk, sem vinna átti? Því að öll jarðrækt, skepnuhöld og annað, sem fyrir Búnaðarfjelaginu lá, var nú orðið smátt hjá því, að losna við þennan búnaðarmálastjóra, sem til skamms tíma hafði setið á goðastalli og verið hafður til alls þess, sem mestur vandi þótti. Það sem þú gerir, það gerðu fljótt, var sagt forðum. Þessi nýja stjórn ljet ekki á sjer standa. Jeg veit ekki, hvort liðin var meira en vika frá skipun þeirra, þegar búnaðarmálastjóra var sagt upp. Hann var nú ráðinn, að jeg hygg, með 6 mánaða uppsagnarfresti og miðað við áramót. Stóð vel á því að segja honum upp, því að þetta var nálægt miðju ári, eða síðast í maí. En slíkt mátti ekki líðast. Hann gat gert af sjer alt of mikinn óskunda fram til áramóta! Hann varð að fara strax upp á stundina. Kaup var honum þó borgað til áramóta, og er það fyrsta smáupphæðin, sem hrotið hefir út í vitleysu út af öllu þessu ráðlagi - og hefir stundum smærri upphæð verið talin eftir í þessari hv. deild. En maðurinn var í sínum rjetti að fá launin, og þá var ekki hægt neitt við þessu að gera. Vitnisburðirnir, sem hann hefir fengið frá þeim tíma, hafa ekki verið allir fagrir. Þetta var voðamaður. Landbn. Nd. reið á vaðið með þennan munnsöfnuð. Stjórn búnaðarfjelagsins kom á eftir. Í skýrslu, sem hún birti sem einskonar greinargerð á því, sem hún hefir gert, var hún ákaflega harðorð til þessa manns. Hann hafði farið á bak við stjórnina. Jeg sýndi fram á það í fyrra, hvers vegna svo var, nefnilega, að hún sá ekkert og var ekkert annað en tómt bak. Hann hafði sýnt óheilindi og illa samvinnu, stungið brjefum undir stól og framið eitt og annað, sem gerði hann alóhæfan í stöðu sína. Jeg get þessa, og væri í raun og veru rjett að taka upp ýmsar klausur úr þessum sakargiftaskrám, til þess að sýna heilindin í fleðulátunum síðar. Um málið urðu talsverðar blaðadeilur, og yfirleitt vakti það, eins og vonlegt var, mikla athygli. Menn biðu því með talsverðri óþreyju þeirrar hátíðlegu stundar, þegar búnaðarþing kæmi saman og skæri úr öllum þessum þrætum. Þegar í byrjun þings er settur hæstirjettur í málinu, rannsóknarnefnd. Hófst nú sá málarekstur með þeim viðeigandi hætti, að einn úr stjórn búnaðarfjelagsins neitaði að verða við þeim sjálfsögðu tilmælum að sitja hjá nefndarkosningunni. Jeg hefi heyrt, að búnaðarfjelagstjórnin hafi sjálf átt uppástunguna að þeim mönnum, sem setja skyldi í þessa nefnd.

Hún var kosin skriflega af öllum fulltrúum.

Hún gat hafa komið með uppástungur, þó að kosið væri skriflega. Jeg býst við, að það mundu margir málsaðilar oft óska, að þeir væru í þeim sporum, að velja sjálfir rannsóknardómara í sitt eigið mál. Þetta alt var fyrsta hneykslið í meðferð málsins. Annar aðilinn stingur sjálfur upp á nefndarmönnum og neitar að sitja hjá kosningunni. Hjer á þingi er mönnum bannað að greiða atkv. um hve litla fjárhæð sem er til sjálfs sín. Í öllum dómstólum er þess gætt vandlega, að ekki dæmi venslamenn málsaðila. En í þessari nefnd var svo sem ekki verið að forðast slíkt. Það er annað, sem hneykslar mig í meðferð málsins. Jeg er ekki að segja, að þetta, hafi komið hjer að sök, en þetta er æfagömul rjettarvenja, bygð á reynslu margra alda; og síst má gleyma slíkum varnarráðstöfunum, er um slíkt hitamál er að ræða, alt meira og minna mengað af flokkadrætti, deilum og illkvitni. Svo bíður búnaðarþing, og altaf situr nefndin á rökstólum. Jeg og margir fleiri biðu óþreyjufullir eftir úrskurði nefndarinnar. Hvernig sem hann hefði orðið, þá mátti þó vænta þar ítarlegs álits um málið, þar sem öll gögn væru leidd í dagsljósið. Þar hefði t. d. átt að fást skorið úr því hneyksli, sem borið hefir verið upp á búnaðarmálastjóra, en aðrir neitað, að hann hafi stungið undir stól brjefum til Búnaðarfjelagsstjórnarinnar. Hún talaði, að mig minnir, um þrjú brjef frá Norsk Hydro og eitt frá Mjólkurfjelagi Reykjavíkur. En úr annari átt hefi jeg heyrt, að það sje aðeins eitt brjef frá Norsk Hydro, sem ekki kom fram; og þá er sú skýring næg, að brjefið hafi farist á leiðinni. Það getur altaf komið fyrir um eitt brjef. En það væri undarlegt, að heill kópur brjefa um eitt og sama mál mislærist. Jeg verð að segja, að þetta varðar æru þess, sem slíkum sökum er borinn, og er því stórmál, þó að það sje kanske ekki mjög stórt í sjálfu sjer. Yfirleitt er það fullkomlega rjett, sem hv. 2. þm. Rang. sagði um málið í fyrra út af dylgjum í nál.hv. landbn.: „Ef hann (Sig. Sig.) er sannur að sök, þá á hann að bæta fyrir, en ef hann er saklaus, á hann að fá að koma vörnum fyrir sig og fá uppreisn, og nefndin er þá skyld að veita honum hana.“ - Þetta átti jafnvel heima og ekki síður um þessa rannsóknarnefnd. En hvað verður svo? Hvernig rækti nefndin þessa sjálfsögðu skyldu? Þannig, að hún ljet segja sjer að þegja. Hún lauk ekki störfum. Hún lagði ekki fram neitt álit. Hún kvað ekki upp neinn dóm. Allar grunsemdir, allar dylgjur, öll óvissa, allur þessi glypjulegi vefur, er ósnertur. Menn eiga aldrei að fá að vita um það. Engar sættir eða fleðulæti geta breitt yfir þær grunsemdir, sem vaktar hafa verið. Töluð orð verða ekki aftur tekin. Það þarf að falla dómsúrskurður í málinu. Menn eiga heimting á að fá að vita sannleiknum. Það eru ekki ábyrgðarlausir menn, sem settir eru í stjórn slíks fjelags sem Búnaðarfjelags Íslands. - Og svo vandlega var stungið upp í nefndarmennina, að þegar einhver ávæningur heyrðist í einu blaði hjer í bænum af því, að nefndin hefði komist að einhverri niðurstöðu um málið, þá er fregnin um þetta ódæði símuð á eftir nefndarmönnunum út á land og þeir síma aftur og bera harðlega á móti. Ef einhver einstakur maður í nefndinni hafi komist að einhverri niðurstöðu um málið, þá sje það hans sök og verði algerlega að koma niður á honum sjálfum! - Hvað segja menn um svona hæstarjett? Þetta er heigulsháttur og ekkert annað. Formaður búnaðarfjelagsins byrjaði á þessari heigulsaðferð, er hann skaut frávikning búnaðarmálastjóra af sjer og á búnaðarþing. Hinir voru þó þeir drengir, að taka á sig ábyrgðina. Þessi dæmalausa niðurstaða, eða hvað maður á að kalla það hjá rannsóknarnefndinni, hlýtur að skilja eftir ljótar grunsemdir ofan á alt annað. Fjelagsstjórnin stingur upp á mönnum og kýs þá sjálf. Undir venjulegum kringumstæðum mundu menn telja slíka nefnd vilhalla. Og þegar hún svo hlýðir því boði, að komast ekki að neinni niðurstöðu, þá staðfestir það þann grun. Þegar nú slík nefnd hefir ekkert svar við spurningunni, sem fyrir hana var lögð, þá bendir það óneitanlega ekki í þá átt, að málskjölin hafi verið heppileg fyrir málstað stjórnarinnar, eða nefndin hafi treyst sjer til að hvítþvo skjöld stjórnar búnaðarfjelagsins í þessu máli. Þá er að minnast á það, sem stakk upp í nefndina, sem sje málalokin, sættargerðina miklu og alla þá grautargerð. Það er auðvitað aldrei nema fallegt að vera sáttfús og kunna að rjetta fram hönd til vináttu og bræðralags, gleyma misgerðum og breiða yfir ávirðingar. En í opinberum málum má það oft og einatt ekki viðgangast, og margar stjórnir og stórir herrar hafa fallið á slíkum óheilindum. Það getur oft verið lakasta lausn málanna, og ekkert fallegt í því, nema á yfirborðinu. Það getur verið svikamylla, til þess að fela óheilindi og rangsleitni. Það getur verið samkomulag um að fela og leynast. Það getur verið ráð þess, er máttarmeiri er, til þess að hafa hinn góðan. Jeg skal ekkert um það segja, að neinu þessu hafi verið til að dreifa í þessu tilfelli. Jeg veit bara, að þessi lausn málsins var ákaflega ófullnægjandi og ber valdhöfunum í Búnaðarfjelagi Íslands mjög leiðan vitnisburð. Háttv. 2. þm.N.-M. dró fram ýms atriði í þessu máli. Ekkert er getið um forsendur þessa Fróðafriðar, hvort búnaðarmálastjóri bað fyrirgefningar, eða hvort fjelagsstjórnin játaði syndir sínar. Einhverjar sakir hlutu þó að vera. Þar sem manni er vikið frá embætti, er annarhvor sekur, sá sem framkvæmir, eða sá sem fyrir verður, og sakir verða á einhvern hátt að fá sín málalok, fyrirgefning eða fullnægju. Annars slæðast þær til eilífðarnóns og valda spellum. Við verðum að heimta að fá að vita, hvað af sökunum var gert í þessu máli. Úr því við fáum ekki að vita, hvar sökin lá, þá heimtum við að fá þó að vita, hvernig alt var jafnað. Og þá er það lausnin. Hún er eins ófullnægjandi og hægt er að hugsa sjer. Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri er, eftir að hafa verið settur af, settur inn í stöðu sína aftur og þó ekki settur í hana. Hann á að vera þar helmingur, hvort heldur stærri eða minni er ekki upplýst. Hann á að vera nokkurskonar utanríkisráðherra, en hinn, mótpáfinn, á að vera innanríkisráðherra. En þá er eitt mikilsvert spursmál í þessu sambandi, og það er, hvor þeirra hjónaleysanna á búnaðarfjelagsbúinu skuli nú hafa með höndum áburðarverslunina, þetta starf, sem varð S. S. til svo mikillar syndar. Ef hann á að hafa hana, þá getur hann sagt, að hann hafi svínbeygt þá, sem mestir eru í Búnaðarfjelagi Íslands, og þeir ættu ekki að geta framar litið upp á nokkurn mann. En ef hann á ekki að hafa hana, skilst mjer uppreisn sú, er hann hefir fengið, vera harla rýr og illa verð launanna, sem hann fær. - Jeg veit ekki vel, hvernig búnaðarfjelagsstjórnin ætlar að fara að skamta honum verkefnið, án þess að fella nokkurskonar úrskurð í málinu sjálfu. En svo er annað. Hefir búnaðarþing haft nokkra heimild til þess að gera þessa lausn á málinu? Eða hafa búnaðarþing og búnaðarfjelagsstjórn tekið hjer höndum saman um að fremja lögleysu? Samkvæmt 12. gr. fjelagslaganna á að skipa framkvæmdastjóra, er nefnist búnaðarmálastjóri. Hjer er bersýnilega talað svo sem hann sje einn. Það er engin heimild til að hafa þá tvo eða fleiri. Til þess hefði þurft að gera lagabreytingu. Þetta mætti kanske kalla formssök og hægt að klóra sig út úr því, ef ekki fylgdu aukin útgjöld. En nú þarf að borga mismun á búnaðarmálastjóralaunum og ráðunautslaunum árlega, út af þessu kjarkleysi, eða hvað það á að heita. Er búnaðarfjelagið alveg einrátt í þessu efni? Gæti það skipað alla sína starfsmenn í búnaðarmálastjórastöður, ef því dytti það í hug, og varið til þess fje? Jeg er ekki svo kunnugur, að jeg muni, hvort nokkurt leyfi ráðherra þarf til slíkra ráðstafana. En ef svo er, vonast jeg til, að hlutaðeigandi ráðh. í hæstv. stjórn, sem jeg ber svo mikið traust til, hafi tekið eða taki hjer í taumana. En jeg er hræddur um, að hann hafi ef til vill ekki úrskurðarvald um þetta.  (Atvrh. MG: Eða kæri sig ekki um að skifta sjer af því)  . - Það var jeg þó að vona að hann kærði sig um, með því að hæstv. ráðh. á sæti í svo ágætri stjórn. Alt var þetta framkvæmt á lokuðum fundi. Það er svo sem auðvitað, að alt þetta makk er eins og útblásinn líknabelgur, sem springur með hvelli, ef stungið er á með títuprjóni. Þeir hafa ekki kært sig um neina bersynduga inn í þetta samfjelag heilagra. Það má heyra það á lofsöng hv. formanns búnaðarfjelagsins í „Tímanum“. Enginn má vita upp á víst, hvernig þetta var. Það má ekki anda á víravirkið; þetta er svo nýtt og svo afskaplega fínt og veikt. Öll þessi saga er svo ónotalega hneyksliskend. Það er sorglegt að sjá slíka stofnun sem Búnaðarfjelag Íslands lenda í þessum sviftivindum, þar sem fyrst er öllu umturnað, og svo má í hvorugan fótinn stíga, til þess að stiga ekki ofan á líkþornin á neinum, sem á málinu eru búnir að skemma sig. Búnaðarfjelagsstjórnin, eða þeir tveir, sem við mál þetta voru riðnir, geta nú ekkert sómastrik gert meira en það, að losa stöður sinar og vita, hvort ekki er hægt að bjarga fjelaginu. Þriðji maðurinn, sem var í stjórninni, er nú farinn. Fyrsta tækifærið sýnist hafa verið notað til þess að verða af með hann. Þyrfti að halda svo áfram. Sigurður Sigurðsson hefir verið borinn þeim sökum, að hann verður að fá sinn dóm til sýknu eða sakfellingar, þ. e. a. s.: þau orð hafa verið um hann höfð og hann sjálfur gert þær kröfur. Hann segir í bók sinni um málið: „Jeg geri þær kröfur, að það (búnaðarfjel.) rannsaki þær ákærur, sem bornar hafa verið fram af stjórn búnaðarfjelagsins gegn mjer. Þær eru ærumeiðandi, og þess vegna hefi jeg rjett til að æskja skýlausrar umsagnar og úrskurðar.“ - Þetta er alveg rjett; og hann staðfesti þessi ummæli sín á búnaðarþingi með því að greiða einn atkv. á móti þeirri ályktun, að nefndin skyldi engu áliti skila. Hann vildi fá úrskurð hennar. Jeg hefi talað lengur en jeg ætlaði, En jeg hefi ljett á samviskunni. Jeg er ekki viss um, að jeg taki aftur til máls, þó að einhverju verði að mjer vikið, því að það, sem þarf í þessu máli, er ekki að karpa fram og aftur, heldur segja söguna eins og hún hefir gengið og framkvæma það, sem framkvæma þarf. Það má ekki vera síðasta orðið, að form. búnaðarfjelagsins hælist um í blaði sínu út af því, að nú sje alt búið og nú skuli andstæðingarnir leggja niður rófuna og þegja.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Tveir hv.þm., hv. 2. þm. Reykv. og hv. 2. þm.N.-M., hafa gert frv. að umtalsefni í löngum ræðum. Jeg vil geta þess, að jeg verð að gera skýran greinarmun á ræðum þessara tveggja hv.þm. Síðasti ræðumaður tók það fram, að hann hefði ljett á samvisku sinni, og jeg get vel trúað því. Jeg álít sem sje, að það hafi ekki fyrst og fremst verið umhyggja fyrir Búnaðarfjelagi Íslands eða ást hans til landbúnaðarins, sem hafi hvatt hv.þm. (MJ) til að tala. Aftur á móti um hinn ræðumanninn, hv. 2. þm.N.-M., geri eg ekki ráð fyrir öðru, en hann tali af umhyggju fyrir landbúnaðinum, frá sínu sjónarmiði. Þetta, sem skilur ræðumennina, hefir áhrif á það, hvern veg jeg svara þeim hvorum um sig. Jeg get sagt það, að jeg var í talsverðum vafa, hvort svara skyldi. Í fyrsta lagi vegna þess, að frv. var áður þrautrætt, bæði á þingi og í blöðunum. Og um það atriði, er hv. 2. þm.N.-M. dró inn í umræðurnar og hv. 2. þm. Reykv. gerði að aðalumtalsefni sínu, þ. e. hið svonefnda áburðarmál, er það að segja, að bæði hefir það verið mikið rætt utan þings, enda ekki vettvangur þess hjer, fyr en málið kemur til landbn. Þá er hin þriðja ástæða til þess, að jeg vildi ekki rökræða þetta mál hjer nú, sú, að jeg er sannfærður um, að hvatir flestra þeirra manna, sem mesta óánægju hafa látið í ljósi yfir gerðum búnaðarþingsins, eru ekki fyrst og fremst þær, að vinna landbúnaði vorum gagn. Hinsvegar er mjer óhætt að segja, að við, sem að því stóðum, höfum góða samvisku af að hafa sett niður vandræði, og láta gott úr verða því, er komið var. Af þessum ástæðum öllum gat jeg látið vera að svara. En vegna annara, sem við málið eru riðnir, en ekki eiga sæti í þessari samkundu, finn jeg ástæðu til að fara um það nokkrum orðum. Um einstök atriði get jeg geymt mjer að tala, þar til á rjettum vettvangi hjá landbn., ef þess verður óskað, því að hv.þm. (ÁJ) er jeg beini orðum mínum að, á sæti í þeirri nefnd og hefir því aðstöðu til að geta kynt sjer þau þar. Ræða mín mun nú skiftast í tvent: 1) um frv., 2) um áburðarmálið. Háttv. 2. þm.N.-M. og jeg höfum átt ritdeilu um þetta mál, meðan hann stýrði hjer blaði einu í höfuðstaðnum.

Hvaða blað var það?

. Það var aðalmálgagn Íhaldsflokksins.

Hvað heitir það?

. Það heitir „Vörður“. Jeg býst við að þetta minnisleysi hv.þm., ef hann er búinn að gleyma nafni blaðs stjórnmálaflokks síns, stafi af áhugaleysi hans um þessi mál, og hafi hann ekki lesið greinarnar.

Jeg þakka upplýsingarnar; vildi aðeins fá að heyra rjett nafn blaðsins af vörum hv.þm.

. Jeg er mjög ánægður yfir því, hvernig sú ritdeila fór fram okkar í milli, og sje jeg ekki ástæðu til að draga hana inn í umræður. En mjer þykir rjett að víkja að einstökum atriðum. Hv. 2. þm.N.-M. fanst standa annað í 3. gr. nú en í 2. gr. í fyrra. Það er rjett, að því leyti, að komið er inn orðið ókeypis. Tilætlunin er sú, að ríkið eigi að sjá um, að áburðurinn sje fluttur ókeypis með skipum ríkissjóðs eða Eimskipafjelagsins á allar hafnir. Ef um samning við fjelagið væri að ræða, og það vildi fá borgun fyrir flutninginn, hefði stjórnin heimild til að greiða kostnaðuinn úr ríkissjóði. - Hv. þm. hafði eftir mjer, að jeg teldi notkun tilbúins áburðar hið eina nauðsynlega, og eigi gæti verið um ræktun að ræða án hans. Það er auðvitað alt of bókstaflegur skilningur á ummælum mínum. Jeg hefi aðeins viljað leggja áherslu á, að bændum yrði kent að nota tilbúinn áburð, og jeg held því fast fram, að það sje eitt aðalskilyrðið fyrir aukinni ræktun. Hinsvegar hefir mjer aldrei dottið í hug að stuðla að því, að bændur slægju slöku við hirðing húsdýraáburðar. En jeg er sannfærður um, að skriður kemst ekki á almenna aukna nýrækt hjer, fyr en farið verður að nota tilbúinn áburð til muna. Þá sagði hv.þm. (ÁJ), að þetta vari ekki mál bænda yfirleitt; aðeins fáeinir bændur í grend við kaupstaðina notuðu tilbúinn áburð svo nokkru næmi. Þetta síðara er rjett. En það er einmitt það, sem jeg vil færa í lag með þessu frv. Núverandi ástandi vil jeg breyta og gera sjerstakar ráðstafanir til þess að koma áburðinum til allra bænda út um land. Og til þess að koma því í verk, finst mjer mjög aðlaðandi hugsun, að hægt sje að kaupa tilbúinn áburð á öllum höfnum sama verði. Þá sagði hv.þm., að ekki lægi nú fyrir nein áskorun frá búnaðarþingi, um að samþykkja þetta frv. það er rjett. En í fyrsta lagi var búnaðarþingið áður búið að samþykkja slíka áskorun, og því ekki ástæða til að leita til þess í annað sinn. Og í öðru lagi var áburðarmálinu vísað til nefndar, og var meiningin að halda því innan þeirrar nefndar. En það var, sem kunnugt er, ekki leitt til lykta fyr en einum degi áður en búnaðarþingi var slitið, svo að eigi gafst tími til að taka þetta fyrir. Urðum við að ljúka afgreiðslu þeirra mála, er ekki þoldu neina bið. Þá kem jeg að áburðarmálinu. Jeg verð að segja það, að mjer fanst hv. 2. þm.N.-M. fara rjett af stað í upphafi máls síns. Hann mintist á, að við, búnaðarfjelagsstjórnin, hefðum talað um að leggja málið fram á rjettum vettvangi, búnaðarþingi og landbn. Alþingis. Út frá því finst mjer, að hann hefði átt að halda sig innan þess ramma, einkum þar sem hann er sjálfur í landbn. Það, sem við höfum gert, hinir alþingiskjörnu fulltrúar í stjórn Búnaðarfjelags Íslands, er þetta: Við höfum fyrst og fremst komið fram með málið á búnaðarþingi. Er það svo nýlega afstaðið, að það mætti vera mönnum í fersku minni. Og hinn aðili þess máls, Sigurður Sigurðsson, átti þar líka sæti. Á þessum vettvangi mættumst við allir, og hv. 2. þm.N.-M. veit vel, hvernig búnaðarþingið tók í þetta mál, að þar urðu allir aðilar sammála. Frá búnaðarþingsins hálfu var málið algerlega lagt á vald okkar í búnaðarfjelagsstjórninni. Jeg skal hjer geta þess, að bæði í fyrra og nú átti jeg tal við landbúnaðarnefndir Alþingis um þetta mál, og hefi engar ásakanir fengið frá þeim. Og loks skal jeg lýsa yfir því, fyrir mína hönd og minna samstarfsmanna, að við teljum okkur skylt að leggja málið undir dóm landbúnaðarnefnda, ef þær óska þess. Jeg get bætt því við fyrir sjálfan mig, og jeg hygg líka fyrir hönd samverkamanns míns, að ef menn vildu fá aðra menn í okkar stað í stjórn Búnaðarfjel. Íslands, þá værum við fúsir til þess að leggja starfið niður nú þegar. Þannig getur hv. 2. þm.N.-M. átt fullan aðgang að okkur, ef hann vill. Þá skildi jeg hv. 2. þm.N.-M. svo, að við hefðum báðir brugðist trausti Alþingis, fulltrúar þess í stjórn Bfj. Ísl. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, þótt hv.þm. (ÁJ) vantreysti mjer í þessu efni. Jeg skoða mig ekki sem fulltrúa hans nje hans flokks, hvorki í stjórn Bfj. Ísl. nje á öðrum sviðum. Beini hann vantrausti sínu að sínum flokksmanni, ef hann vill. Jeg tek ekki á móti neinu slíku frá hv. 2. þm.N.-M. Ef mínir flokksmenn, sem eru mínir umbjóðendur, óska þess aftur á móti, skal jeg þegar leggja niður starf mitt hjá búnaðarfjelaginu. En jeg hefi eigi fengið neina vantraustsyfirlýsingu frá þeim, heldur eingöngu yfirlýsta samúð með starfi mínu. Jeg hefi meira að segja orðið var við alveg sjerstaklega mikla samúð út af þeirri hlutdeild, sem jeg átti í lausn áburðarmálsins. En ef það á að liggja í orðum hv. 2. þm.N.-M., að hann vantreysti manni Íhaldsflokksins í stjórninni, þá kemur mjer það að vísu ekki við sem þingmanni, en jeg skal lýsa yfir því, að það er óverðskuldað, ef hann hygst að bera slík orð fram, því að hjer er um einn hinn merkasta og besta bónda að ræða, athugulan og merkan mann. Jeg er sannfærður um það, að það, sem hann hefir gert í þessu máli, hefir hann gert af sömu hvötum og jeg, til þess að láta ekki starfskrafta búnaðarfjelagsins sundrast. Jeg veit líka, að hið sama vakti fyrir Sigurði Sigurðssyni; það var sú ábyrgðartilfinning, að sundra ekki kröftum þeim, sem að búnaðarfjelaginu standa. Um okkur alla gilti það, að við vissum hvaða ábyrgð hvíldi á okkar herðum. Og þegar svo er, þá setjum við grið. Við höfum því ekki brugðist trausti Alþingis. Við höfum aðeins hugsað um það, að fjelagið geti unnið vel sitt starf. Jeg taldi það mína skyldu, að stuðla að því, að fulltrúi Íhaldsflokksins í stjórninni sæi sjer fært að starfa þar með forsjá og aðgæslu. Jeg vil hafa góða samvinnu við slíkan mann. Og jeg vil leggja áherslu á, að mjer þótti vænt um, að Sigurður Sigurðsson fjekst til þess að starfa fyrir fjelagið áfram, vegna dugnaðar hans og mikilla áhrifa út um land, eins og mjer líka þótti vænt um, að Magnús Þorláksson hjelt áfram að starfa með mjer í stjórn búnaðarfjelagsins. Hv. 2. þm. Reykv. (MJ) ætla jeg ekki að svara, því að það var málinu alveg óviðkomandi, sem hann sagði, og af engri góðgirni í landbúnaðarins garð. En jeg vona það, að hv.þm. (MJ) fái álíka mikið fylgi við sinn málstað í framtíðinni og áður hefir verið; jeg læt það, sem hann sagði, fara inn um annað eyrað og út um hitt.

Árni Jónsson Mjer þykir vænt um að heyra, að hv.þm. Str. (TrÞ) hefir nú haft hamskifti og íklæðst hempunni og talað af þeirri hógværð, sem honum er sjaldan eiginleg. Þætti mjer vænt um, ef hann gæti líka komið á sáttum við sinn innra mann, jafn vel eins og sættunum í búnaðarfjelaginu. Hv. þm. (TrÞ) byrjaði á því, að segja, að það væri spursmál, hvort hann ætti að svara mjer. Þetta er alveg í samræmi við alla afstöðu hans til þessa máls, að þegja jafnan, þegar hann er rekinn á stampinn. Hann sagði, hv.þm., að það væri fruntaskapur að halda uppi þessari deilu við sig, líklega af því að hann hefir nú íklæðst hógværðinni sjálfur. Hann sagði líka, að það væri ekki rjettur vettvangur, að tala um þetta mál hjer í deildinni, heldur hjá landbn. En jeg vil benda honum á, að stjórn búnaðarfjelagsins, sem bar ábyrgð á þessu sem slík, getur ekki komið til landbn., vegna þeirrar einföldu ástæðu, að hún er ekki til. Það er rjett hjá hv.flm., að við höfum rætt svo mikið um flutning áburðar hjer, að það er ekki ástæða til þess að fara langt út í það mál. Enda ætla jeg ekki að fara að munnhöggvast við hv.flm. út af orðalagi frv., sem allir sjá, að er mjög klaufalegt.

Það lagar nefndin góðfúslega í hendi sjer

. Já, nefndin getur að sjálfsögðu lagað það. Með frv. er ekki ráðin bót á því, sem hv.flm. sagði að væri aðalkjarni málsins, að menn út um dreifðar bygðir landsins fengi sömu aðstöðu til ræktunar og menn í kaupstöðum. Sú aðstaða fæst ekki með því, þótt áburðurinn sje sendur flutningsgjaldsfrítt á ýmsar hafnir, heldur með hinu, að menn þeir sem áburðarins þarfnast, hafi góð skilyrði til þess að sækja markað til þeirra kauptúna. Hv. flm. sagðist búast við því, að mjer gengi ekki til velvild til búnaðarfjelagsins, að jeg skyldi tala svo sem jeg hefi gert. Jæja, mjer finst nú satt að segja, að búnaðarfjelagið geti ekki hrósað sjer af því að hafa þá stjórn, sem allir treysti. Þó er það ekki árás á fjelagið, að jeg finni að gerðum þess eða komi fram með fyrirspurnir. Eitt atriði var merkilegt í ræðu hv.flm. Hann vildi koma sjer undan því, að gefa landbn. skýrslu, með því að hann hefði gefið henni skýrslu í fyrra. Jeg veit ekki um þetta, en svo var að heyra á hv.flm., sem hann teldi sig ekki skyldan til að gefa nefndinni skýrslu, heldur aðeins einstökum mönnum í henni. Jeg vil benda honum á það, að þessi nefnd er kosin á hverju ári, og nú í ár er það ekki sama nefndin og í fyrra, heldur sú nefnd, sem kosin var af þessu þingi. Og jeg lít svo á, að stjórn búnaðarfjelagsins hafi brotið af sjer, með því að tala ekki við nefndina áður en hún tók ákvarðanir sínar. Og í sambandi við þetta vil jeg spyrja hv.flm., hvort sá maðurinn, sem nú er farinn úr stjórn búnaðarfjelagsins, Vigfús Einarsson, hafi sæst á málið, eins og þeir hinir. Það er nauðsynlegt að fá vitneskju um þetta, því að hann var aðili, ekki síður en hv.þm. Str. og þeir hinir. Jeg vil biðja hv.flm. um skýr svör við því, hvort hann og Magnús Þorláksson hafi borið málið undir Vigfús. Og hafi hann ekki sæst á málið, þá liggur nærri að ætla, að hann hafi farið úr stjórninni vegna stefnufestu sinnar; en hinir sitja, vegna þess að þeir beygðu sig, - hafa hlaupið frá sínum fyrri skoðunum um það, hvað búnaðarfjelaginu væri fyrir bestu. Hv. flm. virðist vera mjög hróðugur yfir málalyktunum, og getur kanske verið það, að því leyti, að hann á enn sæti í stjórn Búnaðarfjelags Íslands. En það má vera, að sá sigur verði honum nokkuð dýrkeyptur. Það er ekki nóg að berja sjer á brjóst og tala um sáttfýsi. Við erum nú orðnir slíkum látum vanir hjá þessum hv.þm. Mjer þætti ekki undarlegt, þó að komið væri töluvert sigg á brjóstið á honum. Svo oft hefir hann barið sjer á brjóst út af þessu máli. Jeg fyrir mitt leyti get ekki fallist á, að það sje neitt sjerstakt gleðiefni, þótt stjórn búnaðarfjelagsins hafi sæst á málið. Það væri alveg hliðstætt dæmi, ef ríkisstjórnin hefði vikið einhverjum embættismanni úr stöðu sinni, en verkið sætt mótmælum, og hún sjeð þann kost vænstan að breiða yfir það og taka manninn í sátt, af ótta við að missa völdin. Jeg held, að meðan málið er ekki frekar upplýst en nú er muni fjöldi manna líta svo á, að ekki sjeu öll spilin lögð á borðið, og ennþá muni vera eitthvað óhreint í pokahorninu. Jeg held, að menn hefðu felt sig betur við úrslitin, ef búnaðarþingið hefði komist að niðurstöðu í málinu, hvort sem niðurstaðan hefði orðið á þá leið, að Sigurður væri sekur og ætti að láta af störfum, eða ekki. Því hafi ákæra búnaðarfjelagsstjórnarinnar á hendur Sigurði verið rjettmæt, þá átti hann að láta af störfum, ekki síst, þegar tekið er tillit til þess, hvernig hann svaraði ákærunni í nýútkomnu riti. Hafi stjórn búnaðarfjelagsins hinsvegar farið með rangar sakargiftir, þá átti hún að sjálfsögðu líka að koma fyrir dóm. Hv. flm. fór um það mörgum orðum, að ekki mætti eiga sjer stað sundrung milli þeirrar stjórnar, sem hefði búnaðarmálin með höndum. Það er rjett. Hún verður að geta unnið saman. En mest er um vert, að stjórn búnaðarfjelagsins sje skipuð skapföstum og rjettsýnum mönnum, sem ekki snúast eftir því, sem vindurinn blæs. Jeg held óhætt sje að fullyrða, að almenningur sætti sig ekki við þessi málalok. Hvað sem hv.flm. segir, má við því búast, að upp úr þessu slitni, og þá má búast við, að síðari leikurinn verði verri hinum fyrri. Þá koma upp allar þær sakargiftir, sem mönnum nú kemur saman um að grafa í bili. Jeg skal nú ekki hafa um þetta fleiri orð. Hv. flm. fór svo hægt af stað, að jeg vildi ekki fara hörðum orðum um ræðu hans. Jeg skal aðeins benda honum á það að lokum, að hógværðin er því aðeins dygð, að ekki sje með henni verið að komast hjá að leiða í ljós það, sem ekki þolir dagsbirtuna.

Jón Sigurðsson Í tilefni af ummælum, sem hv.flm. ljet falla, vildi jeg segja nokkur orð. Hann gat þess, að Magnús á Blikastöðum mundi hafa borið sig saman við mig um lausn áburðarmálsins. Þetta er rjett, Magnús skýrði mjer frá gangi áburðarmálsins á búnaðarþinginu og frá þeim samkomulagshorfum, er þá voru og síðar komust á, án þess að jeg gæti fallist á þær sættir, því jeg taldi eðlilegast, að málið yrði fullrannsakað og úrskurður fengist, bygður á þeirri rannsókn. En þrátt fyrir þennan skoðanamismun, eða tillátssemi hans við búnaðarþingið, vil jeg lýsa því yfir, að það haggar ekki því trausti, er jeg hefi borið til þessa manns, og sem var þess valdandi, að jeg studdi kosningu hans í stjórn búnaðarfjel. á síðasta þingi. Jeg trúi Magnúsi flestum betur til þess að vinna landbúnaðinum gagn í framtíðinni, ef búnaðarfjelagið verður svo heppið að njóta krafta hans. Sá maður hefir sýnt það í verkinu heima fyrir, að mikils má vænta af tillögum hans, er landbúnað snerta, nú, þegar hann er þannig kvaddur til þessara mála. Jeg hefði raunar getað látið þessa athugasemd nægja. En ræða hv. 2. þm. Reykv. gaf mjer tilefni til að bæta nokkrum orðum við. Hann rakti að nokkru ræðu sína frá í fyrra og byrjaði með því að staðhæfa, að alt sem þar hefði verið sagt, væri nú staðfest, en endaði með því að segja, að alt væri þetta á huldu, og enginn vissi, hvað rjett væri í málinu. Jeg ætla að lofa þessu tvennu að stangast hjá háttvirtum þm. Jeg þarf því ekki að fást við þetta skraf, heldur þau ummæli hans, áð landbúnaðarnefndin í fyrra hefði riðið á vaðið með illan munnsöfnuð. Það vill nú svo vel til, að ummæli landbúnaðarnefndar eru eingöngu bygð á skýrslu frá stjórn búnaðarfjelagsins. En þá stjórn skipuðu þeir Vigfús Einarsson, Tryggvi Þórhallsson og Valtýr Stefánsson. Allir þessir menn komu á fund landbn. og gáfu henni skýrslu, samhljóða þeirri, er birtist í blöðunum í sumar, og geta hv.þdm. borið saman nefndarálit landbn. og skýrslu búnaðarfjelagsstjórnarinnar, og munu þá allir sjá, að þar er ekkert orð ofsagt. Einn þessara manna, Valtýr Stefánsson, hefir síðar staðið framarlega í því að draga taum Sigurðar, svo að það verður að álíta, að hann hafi þó ekki fært mál hans til verra vegar; og að sú skýrsla, sem hann gaf ásamt hinum stjórnarnefndarmönnunum, sje í öllum aðalatriðum rjett, og þá einnig nefndarálitið, - því jeg vil ekki gera ráð fyrir, að hann hafi gert sig sekan í þeim heigulshætti að þegja, þegar saklaus maður, að hans áliti, var sakborinn. Jeg ætla honum ekki slíkan heigulshátt. Skýrsla búnaðarfjelagsstjórnarinnar er því samkvæmt því, sem áður er sagt, staðfest bæði af andstæðingum og meðhaldsmönnum Sigurðar, sem svo eru kallaðir. Það er því ekki vert fyrir hv. 2. þm. Reykv. að viðhafa mjög stór orð. Að stjórnin hafi verið sjerstaklega valin til þess að hrinda búnaðarmálastjóra, er aðeins sleggjudómur. Að sjálfsögðu ætlaðist nefndin til að hún rannsakaði málið og gerði þær ráðstafanir, er hún teldi nauðsynlegar, en það eru svo mikilvæg og margháttuð störf, sem búnaðarfjelagið hefir með höndum, að ekki er hægt að velja menn í stjórn þess til neins eins sjerstaklega. Í stjórninni er nauðsynlegt að hafa menn með víðtækri þekkingu og reynslu. En þar var enginn, sem rekið hafði landbúnað sjálfur, og því ekki of mikið, að einn bóndi tæki þar sæti, maður, sem með lífi og sál hefir sýnt, að hann skilur fullkomlega, hvert stefnir í landbúnaðarmálunum. Þetta var aðeins lítið innskot. Annars ætla jeg mjer ekki að svo stöddu að taka þátt í deilum um áburðarmálið. Það er þegar búið að ræða það allmikið, og eg hygg, að enginn ávinningur verði að því að ræða það öllu meira.

Jörundur Brynjólfsson „Erat hlunns vant, kvað refur, dró hörpu at ísi.“ - Jeg hafði ekki búist við, að hv. 2. þm.N.-M., sem átti sæti í landbn. á síðasta þingi og á enn, mundi gera eins ákveðna tilraun til að fá enn að fara höndum um þetta mál, eins og fram kom í ræðu hans í dag. Jeg gæti raunar sagt hið sama um hv. 2. þm. Reykv. Eftir ræðu hans í fyrra, um þetta mál, bjóst jeg við, að hann gæti látið sjer lynda, að ein slík ræða eftir hann geymist í þingtíðindunum. Nú hefir honum þótt sjer gefast tækifæri til að láta aðra sjást áþekka, og það er eðlilegt, að hann notaði það tækifæri, fyrst hann er með þeim ósköpum fæddur að halda, að á miklu riði, að þessi ummæli hans komi í þingtíðindunum. Jeg verð að segja, að eins og málið var lagt fyrir landbn. í fyrra, hafði jeg enga löngun til að blanda mjer inn í það. Landbn. afgreiddi málið frá sinni hálfu á þann hátt, að hún taldi sjer óviðkomandi að hlutast til um sakir Sigurðar Sigurðssonar gegn stjórn búnaðaðarfjelagsins, og sömuleiðis þóttist hún ekki hafa íhlutunarrjett um það, hvort Sigurði yrði falin búnaðarmálastjórastaðan framvegis. Það áleit hún verkefni búnaðarfjelagsstjórnarinnar, og jeg hygg, að skoðun hennar hafi ekki breyst í því efni. - Öðru máli var að gegna, ef stjórn búnaðarfjelagsins hefði þótt málið þess eðlis, að rjett væri að leita um það álits landbn. Þá hefði nefndin auðvitað tekið á móti málinu og afgreitt það á þann hátt, sem henni þótti rjettast. Nú hefir búnaðarþingið ráðið málinu til lykta á þann hátt, sem kunnugt er orðið. Það hefir talið sjer það frjálst og heimilt, enda verður ekki hjá því komist, að það er hinn rjetti hlutaðeigandi.

Um það eru nú skiftar skoðanir

. Það er nú þegar orðið kunnugt, svo að þessi hv.þm. hefði ekki þurft að grípa fram í þess vegna. Ummæli hv. 2. þm. Reykv. í dag hafa fullkomlega sýnt, að um þetta eru skiftar skoðanir. Jeg skil samt ekki, á hvern veg þessir hv.þm. hafa hugsað sjer, að Alþingi hefði ílutun um þessi mál. Úr því að stjórn búnaðarfjelagsins sá ekki þörf á að leita til Alþingis, er ekkert við því að segja, og því síður, þar sem þessir hv.þm. virtust ekki leggja mikið upp úr því á síðasta þingi, sem á milli bar Sigurðar og búnaðarfjelagsstjórnarinnar. Hv. 2. þm. Reykv., sem talaði mjög á annan veg en hv. 2. þm.N.-M., þótti afskifti búnaðarþingsins af þessu máli ákaflega einkennileg, og fann því mest til foráttu, að ekki hefði verið gert kunnugt öllum almenningi, hvernig sakir standa. Jeg hygg, að þeir menn, sem voru í landbn. í fyrra, geti farið nærri um niðurstöðuna, eftir þeim skjölum, sem þá lágu fyrir. Eftir því sem hv. 2. þm. Reykv. segir í ræðu sinni í fyrra, hefir hann sjeð þessi skjöl. En hann telur málið þá mjög smávægilegt og ber landbn. þeim sökum, að hún hafi farið með fleipur. Hv. þm. virðist hafa breytt um skoðun, a. m. k. lítur hann öðrum augum á það nú, hvað málið sje stórvægilegt. Jeg mótmæli því, að landbn. hafi sagt nokkuð í fyrra, sem ekki hafði við rök að styðjast. Hún fór að vísu ekki langt út í málið í nál., því að hún taldi ekki þörf á að fjölyrða um það. Jeg vil ekki eyða tíma í að fara gegn um öll ummæli hv. 2. þm. Reykv. Mjer virðist þau beint áframhald af þeim blaðadeilum, sem spunnist hafa út af málinu s. l. sumar, og það er mikið mein, ef menn hafa lagt mikið upp úr þeim deilum, og að þessir hv.þm. skyldu ekki í tæka tíð snúa sjer til búnaðarþingsins með ósk um, að það legði dóm á málið og skilaði opinberu áliti. Þeir segja kanske, að þeim hafi ekki dottið í hug, að búnaðarþingið skildist við málið, án þess að kveða upp dóm um ágreiningsefnið. En allur er varinn góður, og það hefði ekki verið úr vegi að heimta skýrslur og upplýsingar. Mjer hefir annars sýnst skína í gegn um þessa ræður, einkum ræðu hv. 2. þm. Reykv., að honum þætti sjerstaklega áfátt um það, hverjir nú færu með stjórn búnaðarmálanna, að hann treysti öðrum betur. En frá því í fyrra hafa ekki orðið aðrar breytingar en þær, að einn maður gekk úr og annar kom í hans stað. Ef þetta vantraust á við nokkuð að styðjast, ætti það helst að vera fólgið í því, að hann hafi treyst þeim, sem fór, miklu betur en þeim, sem kom. Jeg skal ekki blanda mjer neitt inn í þann ágreining. Sá maður, sem úr gekk í fyrra, var að öllu leyti okkur óviðkomandi, andstæðingum hv. 2. þm. Reykv. Við áttum þar enga hlutdeild í, heldur aðrir, sem stóðu honum nær. En jeg get vel tekið undir með hv. 2. þm. Skagf., að jeg ber ekki minna traust til þess manns, sem nú er í stjórninni, heldur þvert á móti. Jeg veit, að hann er dugandi bóndi, og hann hefir sýnt, að hann ber gott skyn á mál, sem búnaðarfjelagið hefir með höndum. Nú hefir formaður búnaðarfjelagsstjórnarinnar boðist til þess að gefa landbn. þingsins upplýsingar, þessu máli viðvíkjandi. Hann ræður því auðvitað. Jeg get sagt fyrir mig, að jeg mundi taka á móti þeim upplýsingum. En sje ekki neitt nýtt að upplýsa frá því í fyrra, engin ný málskjöl, sem bregði ljósi yfir málið, óska jeg ekki eftir neinum skýrslum. Jeg tel, að við höfum annað þarfara með tímann að gera, en fara enn á ný yfir sömu skjölin og í fyrra. Mjer finst það talsvert broslegt, þegar báðir þessir hv. þingmenn (MJ og AJ) standa upp og vitna um, að þeir beri ekki traust til hv.þm. Str. sem formanns búnaðarfjelagsins. Jeg óska ekki eftir slíku trausti frá þeirra hendi. Mjer finst hægt að láta sjer það í ljettu rúmi liggja, hvaða skoðun þeir hafa í því efni. En út af ummælum hv. 2. þm. Reykv. um búnaðarþingið, verð jeg að segja það, að heldur er það óvanalegt í þingræðum, að fjarverandi menn sjeu bornir hálfgerðum meiðyrðum. En hann gaf í skyn, að mönnunum, sem var falið að rannsaka áburðarmálið, hafi verið skipað að þegja um málið og gefa engar upplýsingar. Hann gerir ráð fyrir þeim lítilþægum og auðsveipum. Hann gat ekki um, hver hefði átt að koma með þá skipun - það skiftir reyndar ekki miklu máli - ef til vill hefir það verið formaður fjelagsins eða þá búnaðarmálastjóri. Líka gerði hv.þm. það að umtalsefni, að stungið hefði verið upp á mönnum í nefndina, og þótti það óviðurkvæmilegt. Kosið var samt skriflega.

Hver stakk upp á mönnunum?

. Jeg veit það ekki, enda stendur það á sama. Jeg hugsa, að mennirnir hafi verið atkvæðisbærir. Eða hefir hv.þm. (MJ) sjerstaka ástæðu til að væna þessa menn um, að vinna ekki vel? Ef svo er, hefði ræða hv.þm. verið jafngóð, þó að hann hefði slept þessum þætti úr leikaraskapnum. Hann drap á, máli sínu til sönnunar, að þingmenn greiddu ekki atkvæði í málum, sem snertu þá persónulega. Jeg vil benda hv.þm. á, að þingmenn hafa oft orðið að greiða atkvæði um mál, sem snertu þá persónulega og hafa verið þannig vaxin, að ekki var auðvelt hjá því að komast. Ætli embættismenn, sem sæti hafa átt á Alþingi, hafi látið vera að greiða atkv. í launamálinu? Nei, þeir hafa, eins og eðlilegt er, greitt atkv. í því máli. Enda er þar fleiri hagsmuna að gæta en þeirra, persónulega. Alt tal hv.þm. (MJ) um margra alda reynslu, er jeg búinn að benda á að hefir við lítið að styðjast. Þá gerði hv.þm. (MJ) að umtalsefni, að þessar sakir, sem bornar voru á búnaðarmálastjóra, væru þannig vaxnar, að hann hefði átt heimtingu á að fá málið upplýst. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. meinar. Á hann við, að honum hafi ekki verið frjálst, ef hann hefði viljað, að fá málið upplýst? Jeg skil ekki tal hv.þm. Hafi hann ekki við meiri rök að styðjast en komið hafa fram hjá honum, álít jeg, að svona ummæli hjer á þingi sjeu með öllu ósæmileg. Jeg þekki ekki til, að hömlur hafi verið lagðar á búnaðarmálastjóra með að fá að verja sig. Ef til vill veit hv.þm. (MJ) eitthvað um þetta; en þá veit hann meira en jeg, og þar sem hann gerir þetta að umtalsefni hjer, er honum skylt að leiða sannleikann í ljós. Hv. þm. vjek að því, að landbn. í fyrra hefði farið með dylgjur. því vil jeg eindregið mótmæla. Þau ummæli, sem landbn. hafði, áttu við rök að styðjast. Þá var hv.þm. að tala um búnaðarþingið sem hæstarjett í þessu máli, og þótti bág niðurstaðan, þar sem ekkert hefði orðið upplýst. Þetta hjal hv.þm. (MJ) er á þann veg, að ekki sje hægt að sækja málið á öðrum vettvangi en búnaðarþingsins, hefir ekki við nein rök að styðjast. Jeg hugsa ekki, að hv.þm. sje svo fáfróður, að hann viti ekki, að mennirnir geta sótt rjett sinn til annara en búnaðarþingsins. Heldur háttv.þm. (MJ) ekki, að Sigurður Sigurðsson geti skotið máli sínu til dómstólanna, ef hann vill? Hv. þm. virtist harma það mjög, að Sigurður Sigurðsson skyldi vera settur aftur inn í stöðuna, og þó eiginlega ekki settur inn í hana, sagði hann. Annaðhvort hlýtur að vera rjett. Annaðhvort hefir hann verið settur inn í stöðuna eða ekki.

Hvort var gert?

. Jeg býst við, að hann hafi ekki þá stöðu, sem hann hafði. En engum þarf að þykja undarlegt, þar sem um margþætta starfsemi er að ræða, að menn sjeu misjafnlega til þess fallnir að gegna slíkri starfsemi. Þó að einhverjum sje áfátt að vinna eitthvert víst verk, getur hann verið ágætlega fallinn til þess að leysa af hendi eitthvert annað verk. Þeir, sem kynst hafa áhuga og hæfileikum Sigurðar Sigurðssonar, geta vel unað þeirri niðurstöðu, að hann haldi áfram að starfa innan þess verkahrings, sem hann hefir helgað krafta sína síðan hann varð fulltíða maður. Og hafi ekki borið meira á milli en það, sem við vitum um, finst mjer vel hægt að una úrslitunum frá því sjónarmiði. Það kann að vera, að menn hafi látið í ljós, að þeir treystu ekki stjórn búnaðarfjelagsins yfirleitt. En það er alt annað mál. Þeirra vantraust er alls ekki bundið við þetta atriði, enda á slíkt vantraust að koma í ljós laust við þetta mál. Jeg get sem sagt ekki betur sjeð, en að öll misklíð geti niður fallið og meira verði hugsað um að sinna þeim alvörumálum, sem fyrir liggja en að skemta skrattanum með því að halda áfram þessu rifrildismáli. Annars hafa umræðurnar farið allfjarri frv., sem fyrir liggur. Mjer virtist hv. 2. þm.N.-M. gera of lítið úr þýðingu þessa máls í gær, fyrir íslenskan landbúnað. Hitt er jeg honum sammála um, að það, sem mest kallar að út um sveitir landsins, er að áburðurinn sje betur hirtur og meiri nýtni sje nauðsynleg. Það er áreiðanlegt, að eigi jarðrækt að geta tekið framförum, er fyrsta sporið í þá átt að hirða húsdýraáburð betur en gert hefir verið. En þó að þetta sje rjett, má ekki líta svo á, sem þetta frv. hafi ekki líka mikla þýðingu. Jarðrækt í kauptúnum og kaupstöðum getur ekki tekið framförum, nema erlendur áburður sje fluttur inn, enda hefir notkun á erlendum áburði aukist afarmikið á síðustu árum. Eftir því sem jeg hefi komist næst, voru árið 1925 flutt inn 500 tonn af erlendum áburði, en 2–3 árum áður aðeins fáein tonn. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að nauðsynlegt væri, þar sem Búnaðarfjelag Íslands hefði svo miklisvarðandi vandamál til meðferðar, að treysta mætti stjórn þess. Þetta er alveg rjett. En þó að svo kunni að vera ástatt, að hann treysti ekki stjórn búnaðarfjelagsins, eru til menn, sem líta öðrum augum á það mál. Jeg get fyrir mitt leyti lýst því yfir, að jeg tel, að þeir menn, sem nú ráða mestu í Búnaðarfjelagi Íslands, leggi sig í framkróka með að leysa störf sín sem allrabest af hendi, og form. búnaðarfjelagsins treysti jeg mjög vel. Jeg hygg, að það sje dálítið hæpið, að draga þá ályktun út af ágreiningi um áburðarmálið, að stjórn fjelagsins fari ekki vel með framkvæmdir búnaðarfjelagsins í landbúnaðarmálum, eins og komið hefir fram hjá hv. 2. þm.N.-M., og fleirum. Það er ekki mitt að svara fyrirspurnum hv.þm. til búnaðarfjelagsstjórnarinnar. Sje fyrverandi búnaðarmálastjóri hafður fyrir rangri sök, er hann vafalaust maður til að reka rjettar síns, og menn geta látið sjer það mál í ljettu rúmi liggja, meðan það grípur ekki inn í starfsemi annara manna. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að það væri nauðsynlegt, að menn, sem að þessum málum vinna, væru skapfestu- og dugnaðarmenn. Jeg er honum alveg sammála. Það er yfirleitt mín skoðun, að í hverju rúmi þurfi á skapfestumanni að halda, þar sem við erum svo fáir og smáir.

Jón Kjartansson Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í umræður um þetta mál, síst þar sem hv.þm. Str., formaður Búnaðarfjelags Íslands, hefir lofað að láta landbn. í tje skýrslur um þetta mál. Jeg vil ítreka, að hann gefi þessar skýrslur, enda þótt einn nefndarmanna telji það óþarft. Vegna annara þingmanna er það nauðsynlegt. Það var eitt atriði í ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem jeg varð ekki var við, að hv.þm. Str. svaraði. Hv. þm. (TrÞ) hefir skýrt frá því í blaði sínu, að búnaðarmálastjórarnir væru orðnir tveir, og hefðu þeir sömu rjettindi og sömu skyldur, er búnaðarmálastjóri nú hefir. Lítið er sagt um verkaskiftinguna annað en það, að annar eigi að sinna störfum út á við, en hinn inn á við. En af því að þeir hafa báðir sömu rjettindi og sömu skyldur sem búnaðarmálastjóri hefir nú, skilst mjer, að þeir eigi að hafa sömu laun, en vitanlega eru laun búnaðarmálastjóra hærri en laun ráðunauta. Þess vegna eiga laun ráðunauts að hækka samkvæmt því. Jeg hygg, að það láti nærri, að munur á launum búnaðarmálastjóra og ráðunauts sje 2000 krónur, auk þess sem búnaðarmálastjóri hefir ýms hlunnindi viðvíkjandi húsnæði o. fl., sem að sjálfsögðu ættu að koma hinum nýja búnaðarmálastjóra til handa. Hv. 2. þm. Reykv. spurði rjettilega, samkvæmt hvaða heimild þetta væri gert. Ef hv.þm. Str. vill ekki svara þessu, vil jeg leyfa mjer að beina því til hæstv. atvrh. Mjer skilst, að hann hafi yfirstjórn þessara mála, og vil jeg því beina til hans, hvort þetta sje löglegt. Jeg hefi leitað í lögum búnaðarfjelagsins og ríkisins, en hvergi fundið, að búnaðarmálastjórar ættu að vera fleiri en einn. Mjer er sagt, að engar lagabreytingar hafi verið gerðar á þessu búnaðarþingi í þá átt, að búnaðarmálastjórar yrðu fleiri en einn, enda varð að gera slíka breytingu samkvæmt 19. gr. búnaðarfjelagslaganna. Annars gæti þetta ástand, sem verið hefir í Búnaðarfjelagi Íslands, gefið fullkomna ástæðu til að rifja upp alla stjórn þess og stjórnarfyrirkomulag. En það verður þó ekki gert hjer, nema að örlitlu leyti, því jeg geri ráð fyrir, ef milliþinganefnd verður sett í þessi mál, að þá taki hún þetta til athugunar. En það sjá allir, sem hafa kynt sjer stjórnarfyrirkomulag Búnaðarfjelags Íslands, að þar er margt á annan veg en æskilegt væri. Fram til þessa hefir verið einn framkvæmdarstjóri, sem nefndur er búnaðarmálastjóri. Hann er valdlaus og ábyrgðarlaus. Nú eru búnaðarmálastjórarnir orðnir tveir. Næsta ár verða þeir e. t. v. orðnir þrír, og hitt árið fjórir o. s. frv., þangað til allir ráðunautarnir hafa verið gerðir að búnaðarmálastjórum. Ekki getur þetta greitt úr flækjunni. Þá er talið, að æðsta vald í þessum málum sje hjá búnaðarþingi, en það kemur ekki saman nema annað hvert ár, og hvernig er þá hægt að ætlast til þess, að það geti haft nákvæmt eftirlit með störfum fjelagsins. Loks er þar þriggja manna stjórn, þar sem einn er kosinn af búnaðarþingi og tveir tilnefndir af landbn.-nefndum Alþingis. Hjer er því öllum störfum svo vendilega ruglað saman, að rækilega er sjeð um, að allir sjeu ábyrgðarlausir og valdlausir. Hv. þm. Str., formaður búnaðarfjelagsins, og hv. 2. þm. Árn. hafa talað um „pólitíska fulltrúa“ í stjórn Bf. Í. - þá, sem tilnefndir eru af landbn. Alþingis. Þessu leyfi jeg mjer að mótmæla. Jeg veit ekki til, að stjórnendur búnaðarfjelagsins eigi að vera málsvarar neins sjerstaks pólitísks flokks, eins og formaður Bf. Í. vill nú halda fram. En sje svo, þá tel jeg þessum málum illa komið. Búnaðarmálin eru ein aðalgrein þjóðmála vorra. Skiftir það því miklu, hvernig með þau mál er farið. Jeg tel það því ósæmandi með öllu, ef þessi mál verða látin fljóta áfram á kviksendi stjórnleysis og ábyrgðarleysis, eins og verið hefir. Jeg vænti því, að þessi mál verði nú tekin til rækilegrar meðferðar. Stjórnarfyrirkomulaginu í Bfj. Ísl. þarf að gerbreyta. Þar þarf að vera framkvæmdastjóri, er hefir vald og fullkomna ábyrgð á sínum gerðum. Að síðustu vil jeg endurtaka fyrirspurn mína til hæstv. atvrh., hvort það sje lögum samkvæmt, að búnaðarmálastjórarnir sjeu tveir, og ef svo er, hvort það sje þá ekki eins hægt, að þeir sjeu 1 eða 5, og jafnvel að allir ráðunautarnir verði gerðir að búnaðarmálastjórum?

Magnús Jónsson Tveir hv.þm. hafa vikið að ræðu minni, en þeim hefir ekki tekist betur en svo, að málið er eins á huldu og það hefir verið. Sama leyndin yfir því, sem var á búnaðarþinginu. Ekkert hugsað um annað en að líknabelgurinn ekki springi. Hv. þm. Str. fanst hjer ekki vera hinn rjetti vettvangur fyrir þetta mál. Hann væri hjá búnaðarþinginu og landbn. Alþingis. En þetta er ekki rjett; það er ekkert opinbert mál svo gert, að ekki megi ræða það á Alþingi. Og hví skyldi ekki mega ræða á Alþingi, það sem kemur fyrir hjá slíkri stofnun sem Búnaðarfjelagi Íslands. Jeg tel það fyllilega rjettmætt og nauðsynlegt, að taka eldhúsdaga til að ræða slík mál, því að þá skýrist oft margt, sem áður er leynd yfir; að minsta kosti er svo á eldhúsdögum þeim, sem haldnir eru yfir stjórninni, en þá daga tel jeg oft vera einhverja þörfustu daga þingsins. Stjórnin hefir gott af að eiga yfir höfði sjer, að vera krufin til alvarlegra sagna um gerðir sínar, og sök bitur sekan, ef henni er til að dreifa. Og úr því að stjórn Bfj. Ísl. tók þann kostinn að þegja yfir öllu þessu, og nefnd sú, sem skipuð var til að rannsaka málið, var látin þegja, þá sje jeg ekki betur en hjer á Alþingi sje sá eini vettvangur, sem hægt er að ræða málið á. Háttv. þm. Str. byrjaði ræðu sína með þeim sterku rökum í málinu, að sannfæring þeirra, sem voru á móti þessum sættum, væri ekki af góðum hvötum. Já, það er nú svo; þetta hefir hann rannsakað. En jeg býst við, ef fara á að rannsaka hjörtu og nýru allra þeirra, sem um þetta mál ræða, þá mundi dagurinn ekki endast. Hann sagðist enga hvöt hafa haft til að leiða þetta mál inn í umræðurnar. Jeg bjóst heldur ekki við því; þess var engin von, því það er venjulega svo, að fæstir finna hvöt hjá sjer til þess að láta finna að við sig. Annars svaraði hann ræðu minni litlu; óskaði aðeins að jeg yrði undir í þessu máli, eins og í fyrra. Það getur líka vel verið, að svo verði; en það er ekkert nýtt, að góður málstaður bíði lægra hlut fyrir verri málstað. Það, sem mjer þótti verst, var, að hann skyldi ekki fást til að tala um málið, en hann fjekk skjaldsvein, sem rann fram fyrir hann, og mun jeg síðar sýna, hvernig honum tókst að deyfa eggjarnar. Hv. 2. þm. Skagf. drap lítilsháttar á ræðu mína, en hógværlega, sem vænta mátti af honum. Hann var ekki ánægðum með gerðir búnaðarþingsins í þessu máli, og kom mjer það ekki óvart, því svo kann jeg skaplyndi hans, að hann mundi fús að standa við sinn málstað til hins síðasta. Hann mintist á Magnús á Blikastöðum, hve góður bóndi hann væri. Það kemur málinu ekkert við, hve góður bóndi hann er á Blikastöðum; hann getur verið fyrirmyndarbóndi þar, þó hann sje óhæfilegur sem stjórnandi Bfj. Ísl. Annars hjelt jeg, að allir skildu það, að það er hægt að vita gerðir manna í opinberum stöðum, án þess að breyta áliti sínu á þeim að öðru leyti. Þannig haggar t. d. framkoma hv.þm. Str. í þessu máli ekkert mínu góða áliti á honum að öðru leyti. Og hið sama má segja um Magnús á Blikastöðum. Afskifti hans af þessu máli út af fyrir sig rýra ekki virðingu mína fyrir honum, sem góðum bónda. Annars þekki jeg hann ekkert persónulega, en jeg heyri alla dáðst að búnaðarframkvæmdum hans, og það að makleikum, því hann hefir breytt litlu koti í höfuðból. Þá sagði hv. 2. þm. Skagf., að jeg hefði sagt, að landbn. þingsins hefðu riðið á vaðið með illan munnsöfnuð. Það voru ekki mín orð. Jeg sagði, að þær hefðu byrjað með þennan munnsöfnuð. Og því verður ekki neitað, að í nál. landbn. Nd. er freklega komist að orði um mann, sem ekki á sæti í þinginu og hefir því ekki tækifæri til að verja sig þar. Í því eru fyllilega bornar sakir á Sigurð Sigurðsson, og það var það, sem jeg benti á, að ekki hefði verið sæmilegt. Annars var jeg ekki einn um þetta álit. Einn mikils metinn þm., sem búinn var að eiga sæti á 30 þingum, sagðist aldrei fyr hafa sjeð annað eins plagg á Alþingi. Er því ekki að undra, þó að jeg, með mína stuttu þingreynslu, hafi aldrei sjeð neitt því líkt. Jeg sagði aldrei, að stjórn sú, sem kosin var í fyrra fyrir búnaðarfjelagið, hefði ekkert annað verk átt að vinna en að víkja Sigurði Sigurðssyni frá búnaðarmálastjórastöðunni. Jeg sagði, að það liti svo út sem hún hefði verið valin í þessu skyni. Því eins og kunnugt er, lögðu þeir Tryggvi Þórhallsson og Valtýr Stefánsson niður umboð sin í fyrra. Og jeg get varla trúað, að það hafi verið hending ein, að Valtý var kastað, en Tryggvi endurkosinn og með honum Magnús á Blikastöðum, sem kunnugt var, að væri á móti Sigurði. Þá vil jeg snúa máli mínu að háttv. 2. þm. Árn. Hann fór allgeist, og sagði, að mjer hefði átt að nægja, að láta eina ræðu eins og þá, sem jeg flutti í þessu máli í fyrra, sjást í þingtíðindunum. Þær voru nú reyndar tvær, og jeg skammast mín ekkert fyrir þær. Því að jeg fyrirverð mig ekkert fyrir það, þó að jeg tæki upp þykkjuna fyrir mann, sem jeg þekti ekkert áður, hafði varla, svo jeg muni, talað við hann eitt einasta orð. Jeg gerði það, af því að mjer fanst, að verið væri að bera á hann sakir ómaklega, sem og raun varð á. Og þeim hætti mun jeg halda og ekkert fyrirverða mig fyrir. Geri hver hreint fyrir sínum dyrum og ábyrgist það, sem eftir honum er haft í þingtíðindum. Þá kom hann með þær einkennilegu upplýsingar, að landbn. þingsins hefðu vitað í fyrra, hvernig þetta mál ætti að fara. En jeg hafði fyrir mjer alveg sömu plögg og þær, og hjelt, að það mundi fara á annan veg en þær gerðu ráð fyrir, svo fremi það væri rjettlátlega dæmt. Þá sagði hann, að málið hefði skift um stærð í mínum augum frá í fyrra. Þá hefði jeg talið það smámál, en nú teldi jeg það stórmál. Í þessu er sá sannleikur, að jeg tel málið hvorttveggja, eftir því, hvernig á það er litið. Jeg hefi altaf álitið einkasölu á Noregssaltpjetri smámál. En það hefir verið gert að stórmáli, með því að hrúga inn í það ærumeiðandi ásökunum á saklausa menn. Því það er altaf stórt mál, þegar manni er ómaklega vikið frá embætti, og honum þar með meinað að vinna að áhugamálum sínum. Þó að sakirnar væru ekki aðrar en þær, að hann hefði drepið eina flugu á glugga í búnaðarfjelagshúsinu, þá væri það gert að stórmáli, með því að víkja manni frá fyrir það. Annars virtist þessi háttv.þm. (JörB) vilja taka undir þann vöggusöng, sem háttv.þm. Str. hefir altaf sungið um þetta mál, og búnaðarþingið virðist taka undir líka. Bara syngja: „Bí, bí og blaka“ yfir því, til þess að vekja það ekki, lofa því að sofa og ekkert við því að hreyfa. En jeg er ekki alveg á þeim buxunum, að vilja taka undir hann.

þingmaðurinn er ekki vanur að hugsa mikið um landbúnaðarmál!

. Jeg get hugsað um þau, þó jeg sje ekki altaf að gala um, að jeg sje máttarstólpi íslensks landbúnaðar. Jeg tel þetta mál alt orðið verulegt hneykslismál, sem ekki má þegja um, og það hefir enginn bent á, að afskifti mín af því hafi stafað af illum hvötum. því að jeg býst varla við, að þeir háttv.þm. Str. og háttv. 2. þm. Árn. telji mig gera þetta af djöfullegu hugarfari, með það eitt fyrir augum að láta ilt af mjer leiða. Háttv. 2. þm. Árn. sagði og, meðal annars, að jeg hefði sagt, að rannsóknarnefndinni í búnaðarþinginu hefði verið skipað að þegja. Það sagði jeg aldrei. Jeg sagði, að hún hefði verið látin þegja, og því til sönnunar vil jeg lesa upp tillögu, sem samþykt var á búnaðarþinginu um störf hennar. Tillagan hljóðar þannig: „Með því að ágreiningsatriði það, sem varð þess valdandi, að svokölluð áburðarmálsnefnd var kosin, er nú til lykta leitt á þann hátt, sem báðir aðilar hafa sætt sig við, þá sjer búnaðarþingið ekki ástæðu til, að nefndin ljúki störfum sínum og skili áliti sínu.“ Þessi tillaga var samþykt með 8:1 atkv.

Hvað voru margir í nefndinni?

. Svo stendur ennfremur í „Tímanum“: „Um kvöldið, eftir að tillögur þessar voru samþyktar, komu búnaðarþingsmenn og starfsmenn fjelagsins saman til kvöldverðar og samdrykkju, og sátu til miðnættis við ræður, söng og annan gleðskap.“  Það kemur stundum fyrir á Alþingi, að nefndir setjast á mál, sem kallað er, en að það sje lagt fyrir þær að skila ekki áliti, mun vera hreint einsdæmi. Þá fór þessi háttv.þm. út í að reyna að verja gerðir búnaðarþings í þessu máli, og þótti mjer vænt um, að hann gerði það, því að öll röksemdaleiðsla hans sýndi ekkert annað en, hversu algerlega óverjandi framkoma þess og stjórnar búnaðarfjelagsins er í þessu máli. Honum fanst ekkert við það að athuga, þó að stungið væri upp á mönnum í þessa áburðarmálsnefnd í búnaðarþinginu, af aðila sjálfum, því að svo hefði verið kosið skriflega á eftir. En háttv.þm. hlýtur að vera það kunnugt, að þegar stungið er upp á einhverjum ákveðnum mönnum við slíkar kosningar, þá sigra þeir venjulega, þegar kosið er á eftir. Annars var jeg alls ekki að finna að því, hvernig nefnd þessi var skipuð, heldur hinu, að það var stungið upp á mönnum í hana, aðeins af öðrum aðila. En það fanst mjer alveg óviðeigandi, þar sem hún átti að rannsaka þessi miklu deilumál. Einn nefndarmanna er bæði skyldur og tengdur forseta búnaðarfjelagsins. Jeg er ekkert að segja, að hann hafi fyrir það vanrækt starfið, en það er jafn undarlegt og jafnvel óheimilt fyrir því, að skipa nokkra nefnd þannig. Þá sagði hv.þm. (JörB), að búnaðarmálastjóri gæti fengið öll rök í þessu máli upplýst. Jú, það er sjálfsagt; hann getur það, t. d. með því að höfða meiðyrðamál. Jeg veit ekki, nema hann hafi nú einmitt leitað á þann vettvang, sem hann bjóst við að fá málið afgreitt á, og eðlilegast var, að skæri úr því, sem sje til búnaðarþingsins, en það mistókst. Jeg veit heldur ekki, hvað er upplýst í því, hvað í þessum sættum fólst, eða hvort því hefir verið játað, að sækja mætti málið annarsstaðar. Það fæst ekkert svar við neinu af þessu. Þá skoraði hv.þm. á mig að segja, hvað jeg hefði átt við með því, að sumir mundu ekki hafa hreint mjel í pokanum. En það var misskilningur, jeg sagði það ekki. Það var hv. 2. þm.N.-M., sem sagði, að það vekti mikla grunsemd um það, að hjer væri ekki hreint mjel í pokanum. Þá gerði hv.þm. lítið úr kröfu minni um það, að það hefði átt að vera kveðinn upp dómur um þetta mál á búnaðarþinginu. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. (JörB) telur ærumeiðandi fyrir sjálfan sig. En Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri taldi ýmislegt af því, sem sagt var, ærumeiðandi fyrir sjálfan hann, t. d. það, þegar verið var að dylgja um það, að hann hefði stungið ýmsum brjefum, sem snertu þetta mál, undir stól. Og svo kemur þetta merkilega mál, hvort Sigurður hafi verið settur inn í búnaðarmálastjórastöðuna. Jeg sagði, að hann hefði verið settur inn aftur, og þó ekki. Það er farið svo loðmullulega með þetta mál, að það er ekki einu sinni hagt að vita, hvað gert er, t. d. í þeirri fregn, sem í „Tímanum“ er, þá er hann kallaður búnaðarmálastjóri; þar er talað um að fela tveimur mönnum búnaðarmálastjórastarfið; það er altaf talað um hann sem búnaðarmálastjóra. Þar segir svo: „Verður Sigurður Sigurðsson aftur búnaðarmálastjóri og fær að njóta sinna miklu og góðu krafta á því sviði, sem hann jafnan hefir notið sín best og getið sjer bestan orðstír fyrir....“ það eru svo sem ekki neinar smáræðis framfarir síðan í fyrra! Þar sannast gamli málshátturinn: Batnandi manni er best að lifa. Í fyrra mátti hann ekkert vinna fyrir fjelagið, mátti ekki hjara nokkrar vikur. - Nú býr hann yfir „góðum kröftum“, og búnaðarfjelaginu er stórhagur að því, að fá að njóta hans. Jeg segi bara: Lengi lifi Sigurður, ef honum fer svo fram á hverju ári! Þarna er talað um, að hann sje settur aftur inn í búnaðarmálastjórastöðuna, en á hinn bóginn er sagt, að hann fái ekki aftur alt sitt vald, og þess vegna held jeg, að þetta sje alveg rjett hjá mjer, að hann sje settur aftur í búnaðarmálastjórastöðuna, en þó ekki að öllu leyti. Það, sem mjer finst, að geti bent á, hvort hann fær öll sín rjettindi aftur, er það, hvort honum verður trúað fyrir að fara með það mál, sem honum var vikið frá fyrir. Jeg ætla svo ekki að lengja frekar umr. um þetta mál, með því að fundartíminn er liðinn. En ef hv.þm. Str. tekur til máls aftur, þá þætti mjer mjög vænt um, að hann vildi svara þessum fyrirspurnum: 1) hvort Sigurður Sigurðsson hefir verið settur aftur í búnaðarmálastjórastöðuna, og 2) að geta um það, hvort stjórn búnaðarfjelagsins er búin að skifta verkum með þessum tveimur búnaðarmálastjórum, innan húss, og utan húss, því að hún má vita það, að það er margt, sem liggur með annan endann inni. Í húsinu, en með hinn endann fyrir utan húsdyrnar, eins og t. d. áburðarmálið. Það var náttúrlega ýmislegt í ræðu hv.þm. Str., sem ekki snerti mína ræðu, en sem þó væri talsverð ástæða til að athuga nokkru nánar. En af því að fundartíminn er liðinn, skal jeg ekki þreyta hv. deild á því; aðeins vil jeg segja það, eins og jeg hefi sagt áður, að mjer þykir nokkuð hart að kveðið, þar sem sagt er í niðurlagi Tímagreinarinnar: „Þungan, en maklegan dóm hefir búnaðarþingið kveðið upp yfir þessum mönnum, í viðbót við þann, sem yfir einum þeirra var kveðinn áður af landbúnaðarnefndum Alþingis og almenningsálitinu.“ Eða þessi klausa, rjett á undan því, sem jeg las upp áðan: „En þeir einir harma þessi málalok, sem í ábyrgðarleysi sínu hafa blásið að eldi sundurlyndis, með það fyrir augum, að spilla þjóðnýtri starfsemi og jafnframt gera tortryggilegan pólitískan andstæðing....“ Manni liggur við að segja: heyr á endemi! þegar maður heyrir þetta, og þegar maður heyrir, að stjórn búnaðarfjelagsins sje að tala um, að það sje verið að blása að eldi sundurlyndis. Hverjir voru það, sem viku Sigurði Sigurðssyni frá og báru hann þessum sökum? Þarna sitja spellvirkjarnir og reyna að líma saman brotin af því, sem þeir sundruðu. Þeir þykjast gera afskaplegt góðverk með því, og skamma hina og brigsla þeim, sem aldrei vildu láta brjóta þetta góða ílát í sundur. Og þó að nú sje búið að tjasla því saman, þá held jeg, að það verði mörgum áhyggjuefni, hvernig samvinnan muni ganga eftirleiðis. Hefir heyrst, að stundum kraumi illilega á stjórnarfundum í búnaðarfjelaginu. Ætli það sýni sig ekki hjer, eins og oftar, að það hefði verið betra að hagga aldrei við þessu máli á þennan hranalega hátt, því að það mun sannast hjer eins og annarsstaðar, að betra er heilt en vel gróið.