Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á lögum um söluskatt. Þetta er eitt þriggja frv. sem öll varða mikilvæga kerfisbreytingu á skattakerfinu. Hin tvö fjalla um breytingu á tolla lögum og vörugjaldi. Þessar breytingar fela m.a. í sér eftirfarandi: 1. Lækkun tolla og afnám sex annarra gjalda. 2. Verulega fækkun undanþága og samræmdan söluskatt. 3. Öruggari tekjuöflun ríkissjóðs. 4. Bætt skattaskil. 5. Lækkun verðbólgu. Þessar breytingar koma til framkvæmda um leið og tekið verður upp staðgreiðslukerfi skatta. Með þessum aðgerðum og ákvörðun um 22% virðisaukaskatt, sem tekinn verður upp í ársbyrjun 1989 þegar gamla söluskattskerfið verður afnumið, er lokið umfangsmestu þáttunum í boðaðri endurskoðun skattakerfisins. Á síðustu árum hefur greinilega komið í ljós að söluskattskerfið uppfyllir ekki lengur þær kröfur um öryggi í framkvæmd og eftirlit með innheimtu sem verður að gera til þessa mikilvægasta tekjustofns ríkisins. Í því sambandi hefur einkum verið bent á það hve hinar fjölmörgu undanþágur frá skattskyldunni gera framkvæmd erfiða og óörugga. Mikill fjöldi undanþága, sem m.a. er afleiðing uppsöfnunaráhrifa söluskattsins í framleiðslustarfseminni, mælir með því að upp verði tekinn virðisaukaskattur hér á landi. Vorið 1986 skilaði áliti sérstök nefnd skipuð af fjmrh. sem kannaði orsakir og umfang skattsvika. Í ábendingum sínum um leiðir til úrbóta er höfuðáhersla lögð á nauðsyn þess að einfalda skattakerfið. Þar segir m.a., með leyfi forseta: "Einfalda þarf skattalögin, fækka undanþágum og afnema margs konar frádráttarliði þannig að skattstofnar verði skýrir og afmarkaðir og greiðsluskylda auðreiknanleg. Einföldun skattalaga og fækkun undanþága og frádráttarliða auðveldar öll skattskil virkara skattaeftirlits. Um leið þarf að fækka skatttegundum og gæta þess að einstakir skattstofnar séu ekki ofnýttir." Á síðasta áratug var ítrekað gripið til þess ráðs að undanþiggja í stórum stíl vélar og tæki til samkeppnisiðnaðar tollum og söluskatti. Á sama hátt hefur söluskattur verið felldur niður af ýmsum vélum og tækjum til fiskvinnslu og landbúnaðar í því skyni að skapa þessum atvinnugreinum betri starfsskilyrði. Þá var í vaxandi mæli farið að undanþiggja neysluvörur söluskatti, m.a. í því skyni að halda vísitöluhækkunum í skefjum og lokaskrefið í þessu undanþágufargani var stigið haustið 1978 þegar matvörur voru endanlega undanþegnar söluskatti til þess að halda aftur af fyrirsjáanlegri launahækkun þá. Þannig hefur skattsviðið smám saman verið að þrengjast en það hefur óhjákvæmilega leitt til hækkandi skatthlutfalls. Það segir sig sjálft að því hærra sem skatthlutfallið er, þeim mun meiri verður ásóknin í undanþágur, enda ljóst að skatturinn getur haft afgerandi áhrif á samkeppnisstöðu einstakra fyrirtækja og framleiðsluvara gagnvart keppinautum. Þessi þróun hefur þannig torveldað eftirlit með skilvísri skattheimtu og vafalaust ýtt undir tilhneigingar til undandráttar. Með þessu frv. er mörkuð ný stefna í þessum efnum. Tilgangurinn er fyrst og fremst sá að efla öryggi í framkvæmd söluskatts að svo miklu leyti sem slíkt er mögulegt án nýs neysluskattakerfis sem tekur meira mið af þörfum atvinnulífs en söluskatturinn. Jafnframt hefur ríkisstjórnin ákveðið markað þá stefnu að virðisaukaskattur verði tekinn upp í ársbyrjun 1989. Þær breytingar sem söluskattsfrv. felur einkum í sér eru þessar: 1. Matvæli verða á ný að fullu söluskattsskyld. Það er staðreynd að engin aðgerð hefur grafið jafnmikið undan framkvæmd og eftirliti með skilum á söluskatti og afnám söluskatts af matvælum gerði á sínum tíma. Ástæðan er sú að mjög erfitt er að halda söluskattsskyldum og söluskattsfrjálsum vörum aðgreindum á smásölustigi. Til þess að ákvarða söluskattsstofninn hefur m.a. verið notast við sérstakar reiknireglur sem aldrei eru nægilega nákvæmar auk þess sem það er bæði erfitt og tímafrekt að koma við nauðsynlegu eftirliti með því að þeim sé framfylgt. Þessu fylgir mikil fyrirhöfn, bæði fyrir þá sem innheimta söluskatt og standa skil á honum í ríkissjóð svo og fyrir skattayfirvöld. Um það er engin spurning að þegar undanþágur söluskatts af matvælum hafa verið felldar niður verður söluskattsuppgjör matvöruverslana mikið einfaldara. Jafnframt verður eftirlit skattyfirvalda með söluskattsskilum mun auðveldara en nú er. Á þessu leikur ekki vafi. Þeir sem halda öðru fram hafa annaðhvort ekki kynnt sér málin nægilega vel eða tala þar gegn betri vitund. Í tengslum við þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði á söluskattslögum hafa komið fram spurningar um það hvort ekki ætti að skylda smásölufyrirtæki, t.d. þau sem væru yfir ákveðinni stærð, til þess að nota löggilta innsiglaða búðarkassa. Raunar er það svo að skv. 17. gr. söluskattslaga er ráðherra heimilt að ákveða að í öllum verslunum, sölu- eða afgreiðslustöðum, þar sem söluskattur er innheimtur, skuli notaður slíkur innsiglaður peningakassi. Þessi mál voru á sínum tíma könnuð rækilega í nefnd sem skipuð var í júní árið 1980 af hæstv. þáv. fjmrh. Ragnari Arnalds til þess að gera tillögur um bætta innheimtu söluskatts. Í skýrslu nefndarinnar sem skilað var í mars 1981 kemur m.a. fram að nefndin faldi þetta bestu trygginguna fyrir réttu uppgjöri söluskatts á staðgreiðslusölu. Á þessum tíma treysti nefndin sér þó ekki til að mæla með því að kassanotkun yrði gerð að skyldu, m.a. vegna þess að heildarvelta samkvæmt kassanum og söluskattsskyld velta var ekki sú hin sama. Það var vegna hinna fjölmörgu undanþága frá söluskatti, sér í lagi á matvælum. Nefndin gerði hins vegar tillögur um breytingar á lögum og reglugerðum söluskatts sem m.a. gengu út á auknar kröfur um tekjuskráningu. Með þeim breytingum sem hér er lagt til að komi til framkvæmda um áramót eru aðstæður gjörbreyttar. Þess vegna hef ég ákveðið að láta kanna það sérstaklega hvort ekki sé rétt að stíga þetta skref til fulls og skylda smásöluaðila til að nota löggilta peningakassa. 2. Aðrar breytingar sem frv. felur í sér eru að söluskattur verður á ný lagður á heilsuræktarstofur, nuddstofur, ljósastofur, aðgangseyri að íslenskum kvikmyndum og fleiri skemmtunum sem um nokkurt skeið hafa verið undanþegnar söluskatti og kaup á einkaflugvélum og eldsneyti fyrir þær. 3. Fallið er frá skiptingu söluskatts í almennan söluskatt, 20%, og söluskattsauka, 2,5%, orkujöfnunargjald 1,5% og húsnæðisgjald 1%.

Ég vil biðja menn að hafa hljóð, en ég er búinn að gera ráðstafanir til þess að láta athuga hvort magnarakerfið sé í lagi því það hefur verið kvartað undan því að það sé ekki með venjulegum hætti. Það verður skoðað.

Sé svo, herra forseti, þá skal ég brýna raustina. 4. 6. og 7. gr. laganna sem fjalla um undanþágur eru felldar saman í eina grein og hún gerð fyllri þar sem gert er ráð fyrir að heimild ráðherra skv. 20. gr. gildandi laga til þess að undanþiggja vörur eða þjónustu söluskatti verði afnumin. Af þessu leiðir að undanþágur, sem má rekja til þessarar heimildar, falla niður. Þær undanþágur, sem ákveðnar hafa verið með þessum hætti og ekki þykir rétt að afnema, er því að finna í 3. gr. frv. 5. Eins og fram kemur í athugasemdum með fjárlagafrv. fyrir árið 1988 er talið óeðlilegt að í fjárlögum sé kveðið á um víðtækar heimildir til niðurfellingar eða lækkunar eða endurgreiðslu aðflutningsgjalda og söluskatts. Þetta hefur verið lenska á undanförnum árum eins og 6. gr. fjárlaga ber vitni um. Í þessu sambandi þarf að hafa í huga að fjárlög verða afgreidd með öðrum hætti en venjuleg lög og því vafasamt að ákveða í þeim efnisreglur um skattaleg málefni. Það er miklu eðlilegra að hafa þessar heimildir í viðkomandi skattalögum. Í samræmi við þetta er í 4. gr. frv. að finna ýmsar undanþáguheimildir sem annars hefur verið að finna í 6. gr. fjárlaga. Á sama hátt er lagt til að undanþáguheimildir sem nú eru í sérlögum, t.d. lögum um Jarðboranir hf., Vísindaráð og Vísindasjóð verði framvegis í lögum um söluskatt þar sem þær eiga í raun heima. Með þessum hætti verður söluskattslöggjöfin heildstæðari en ella. 6. Loks er gerð tillaga um að færa ýmsar lágmarksfjárhæðir laganna upp í samræmi við verðlagsþróun. Þá er þess að geta að samhliða er gert ráð fyrir hækkun á sérstökum söluskatti af sérfræðiþjónustu sem ákveðin var með brbl. nr. 68/1987, úr 10 í 12%. Þær breytingar á söluskatti sem felast í þessum frumvörpum eru sem fyrr segir nátengdar umfangsmiklum breytingum á lögum um tollskrá og vörugjald. Jafnhliða samræmingu söluskatts og víkkun skattstofns verða tollar lækkaðir og sex mismunandi vöru- og aðflutningsgjöld lögð niður. Í stað þeirra verður tekið upp eitt vörugjald, 14%, sem leggst á nokkra skýrt afmarkaða vöruflokka. Um þetta er fjallað nánar í tveimur sérstökum frumvörpum sem verið hafa til umræðu. Þessi endurskoðun og einföldun á tolla- og vörugjaldskerfinu tengist enn fremur þeim breytingum sem verða á söluskattskerfinu um næstu áramót þar sem hluta af því tekjutapi sem ríkissjóður verður fyrir með tollalækkunum og afnámi vörugjalds verður mætt með tekjum af breiðari söluskattsstofni. Mikilvægt er að það komi skýrt fram að þessar kerfisbreytingar fela ekki í sér aukna skattbyrði á almenning frá því sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., heldur er einungis verið að færa tekjuöflunina á milli einstakra tekju- og gjaldstofna. M.ö.o., þeir rúmlega tveir milljarðar kr. sem kerfisbreytingin skilar umfram áætlun fjárlagafrv. fara rakleiðis út aftur í auknum niðurgreiðslum á helstu nauðsynjavörum, hærri ellilífeyri og auknum barnabótum. Skattbyrðin er því óbreytt fyrir og eftir breytinguna. Á hinn bóginn standa vonir til þess að kerfisbreytingin auðveldi skatteftirlit og geri innheimtu um leið skilvirkari. Þetta ætti að leiða til bættra skattskila þegar á næsta ári og færa ríkissjóði þar með auknar tekjur. Þetta kalla ég hins vegar ekki aukna skattbyrði, heldur minni skattundandrátt. Þær umfangsmiklu breytingar sem hér er gerð tillaga um hafa auðvitað margvísleg áhrif á vöruverð. Heildaráhrif þessara breytinga á verðvísitölur að teknu tilliti til niðurgreiðslna eru þessi: Framfærsluvísitala breytist ekki. Byggingarvísitala lækkar, lánskjaravísitala lækkar. Breytingar á vöruverði eru í meginatriðum þessar: Mikilvægustu búvörur hækka ekki í verði. Aðrar matvörur ýmist lækka, standa í stað eða hækka en hækkun þeirra er metin að meðaltali um 7%. Tollalækkanir og afnám hinna ýmsu vörugjalda leiða jafnframt af sér lækkun fjölmargra vörutegunda. Þar á meðal er ýmis matvara, hreinlætis- og snyrtivörur, borðbúnaður og búsáhöld, íþróttavörur og hljómtæki, reiðhjól og ritvélar, barnavagnar, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Heildaráhrifin af öllum þessum aðgerðum eru þau að ekki er um að ræða hækkun á framfærslukostnaði heimilanna samkvæmt framfærsluvísitölu. Það er mikilvægt að almenningur sé ekki blekktur með villandi upplýsingum um stóraukin útgjöld vegna þessara aðgerða því að sannleikurinn er sá að útgjöld meðalfjölskyldu á Íslandi, hjóna með tvö börn eins og þau mælast í vísitölu framfærslukostnaðar, haldast óbreytt og er það kjarni þessa máls. Að því er aðrar fjölskyldur varðar, t.d. barnafjölskyldur og eldra fólk, er svarið þetta: Þótt þessar aðgerðir komi út á sléttu gagnvart meðalfjölskyldunni hefur ríkisstjórnin ákveðið að til viðbótar við auknar niðurgreiðslur skuli varið 600 millj. kr. á næsta ári í auknar lífeyrisgreiðslur og barnabætur. Þessari fjárhæð verður þannig varið að um það bil helmingur hennar rennur til þess að hækka lífeyrisgreiðslur um áramótin þannig að heildarhækkun bótagreiðslna verði að meðaltali 7%, þ.e. jafnmikil og nemur áætlaðri hækkun á matvælum vegna aðgerðanna. Hinn helmingur fjárhæðarinnar verður notaður til þess að hækka barnabætur og barnabótaauka um 10% frá áramótum. Jafnframt verður ákveðinni fjárhæð varið til þess að hækka skerðingarmörk í barnabótaauka sérstaklega ef börn eru fleiri en eitt. Þessi hækkun barnabóta og barnabótaauka svarar til um 5 þús. kr. á hvert barn á ári að meðaltali. Með þessum viðbótaraðgerðum til tekjujöfnunar er því enn frekar dregið úr áhrifum hækkunar á matvælaútgjöldum að þessu sinni hjá barnmörgum og tekjulágum fjölskyldum. Eitt atriði er ástæða til að nefna. Það er nauðsyn þess að vel sé fylgst með framkvæmd þessara breytinga um áramót. Þetta á alveg sérstaklega við um þau tilvik þar sem vöruverð á að lækka vegna tollalækkunar og/eða niðurfellingar vörugjalda. Það er auðvitað alltaf einhver hætta á að þessar lækkanir skili sér ekki að fullu til hins almenna neytanda. Besta leiðin til þess að draga úr þessari hættu er að efla verðskyn neytenda. Viðskrh. hefur þegar falið Verðlagsstofnun að gera sérstakar verðkannanir í verslunum fyrir og eftir áramót og koma upplýsingum jafnharðan á framfæri við neytendur. Þetta er ákaflega brýnt og mikilvægt að vel sé að því staðið. Auk þess er mikilvægt að koma upplýsingum um líkleg áhrif skattbreytinganna á almennt verðlag á framfæri við neytendur eins fljótt og kostur er til þess að stuðla að virkara verðlagseftirliti. Herra forseti. Með þeim breytingum á tolli, vörugjaldi og söluskatti sem áformaðar eru um næstu áramót samkvæmt þessum þremur frv. er stefnt að verulegri einföldun á núgildandi skattakerfi. Með þeim kemst á betra samræmi milli verðhlutfalla hér innan lands og erlendis og ekki síður milli innlendrar og erlendrar vöru, en undanfarin ár og jafnvel áratugi hafa eðlileg verðhlutföll milli einstakra vörutegunda meira og minna brenglast. Ástæðurnar fyrir þessu eru sjálfsagt margvíslegar og vafalaust hefur verið hægt að réttlæta ýmsar þeirra á sínum tíma. Hitt er jafnljóst að þegar litið er á verðmyndun í landinu í samhengi blasir víða við verulegt misræmi í verðlagningu. Það má telja fullvíst að þetta misræmi hafi óheppileg áhrif á eðlilega verðmyndun hér á landi, bæði með óhagkvæmari innkaupum og lægra vöruverði en ella. Enn fremur hefur það vafalaust í mörgum tilvikum ýtt undir óeðlilega viðskiptahætti og þannig í reynd stuðlað að undandrætti frá skatti. Þess vegna er orðið tímabært að vinda ofan af þessu kerfi og gera það auðveldara í framkvæmd og eftirliti, en það er megintilgangur þessarar kerfisbreytingar. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég get ekki svarið fyrir að ég hafi náð að heyra hvert einasta orð sem hæstv. fjmrh. sagði áðan, en ég tók ekki eftir því að hann fjallaði um hin nýju stórtíðindi í matarsköttunum sem eru tilboð ríkisstjórnarinnar eða áform um aðgreiða að einhverju leyti til baka söluskatt af fiski. Ég tel rétt að við hefjum þessa umræðu á því að fá þau mál á hreint, hvað felst í því mikla kostaboði og hvernig hæstv. ríkisstjórn hugsar sér að standa að því, hvort það sé þegar ákveðið eins og heyra mátti á hæstv. forsrh. í gær. - Herra forseti. Ég sé nú ekki nokkra ástæðu til að halda áfram umræðum um söluskatt ef hvorki hæstv. fjmrh. eða forsrh. eru viðstaddir.

Það munu verða gerðar ráðstafanir til að aðvara þá.

Ég fæ mér bara vín hússins á meðan, forseti. Þetta er frá Langjökli og það gæti verið býsna gamalt. Herra forseti. Ég sé að hæstv. fjmrh. er mættur til leiks og það væri að mínu mati mjög æskilegt ef hæstv. forsrh. væri í húsinu og vildi heiðra okkur með nærveru sinni vegna þess að hann hafði orð fyrir hæstv. ríkisstjórn í útspilinu mikla um söluskattinn á fiski. Ég tel alveg nauðsynlegt að fá það á hreint hvað í því tilboði felst, hvernig meiningin er að standa að þessari hlutaendurgreiðslu söluskatts af neyslufiski því að það er þá nauðsynlegt að fá það útskýrt hvers vegna það er allt í einu í lagi að taka eina slíka vörutegund út undan þar sem helstu rökin fyrir matarsköttunum, pakkanum sem slíkum, hafa verið þau að það megi ekki vera neinar undanþágur, það megi ekki vera neinir flokkar undandregnir því þá hverfi hin mikla skilvirkni og hinn mikli árangur af matarsköttunum. Það væri kannski líka ástæða til, herra forseti, að rifja ofurlítið upp atburði gærdagsins, bæði þá sem áttu sér stað í þessu húsi og eins þá sem urðu uppi í Stjórnarráði að mér skilst þegar hæstv. ríkisstjórn fékk á fund sinn hluta af framkvæmdastjórn Verkamannasambandsins. Ég held að það sé ekkert leyndarmál, enda hafa hv. stjórnarliðar túlkað að sínum geðþótta þau orðaskipti og þær viðræður sem fóru fram í gær milli stjórnarandstæðinga og stjórnarsinna og ég tek mér þá það sama leyfi að segja mína útgáfu af þeim málum og það er vel við hæfi, herra forseti, að ræða það hér þar sem um var að ræða útspil eða tilboð sem gekk út á að breyta þeim söluskattsinnheimtum sem hér er verið að ræða um í frv. Og það var þannig að hæstv. ríkisstjórn kom með það stóra tromp að endurgreiða að einhverjum hluta til söluskatt af matfiski eða neyslufiski, niður undir 10% að okkur skildist. Þó var það ekki skilgreint nánar og um aðferðafræðina sjálfa var ekki fjallað út í hörgul, en það var upplýst að þetta gæti kostað upp undir 160 millj. kr. og þótti náttúrlega hæstv. ríkisstjórn vel boðið. Peningarnir áttu ekki að koma af himnum ofan, heldur hafði hæstv. ríkisstjórn hugkvæmst að taka upp hugmynd sem ég setti fram á fundi fjh.- og viðskn. á föstudaginn og felst í því að leggja vörugjald á snyrtivörur. Þannig er með hæstv. ríkisstjórn að henni hafði ekki hugkvæmst að það er ofurlítill eðlismunur á vörugjaldi og tollum og vegna þess að einhverjir menn bauka við það hér úti í bæ að hella ilmvatni af kútum yfir á glös og saga niður varalit og troða honum ofan í hólka er til snyrtivöruiðnaður á Íslandi og það þýðir að fróðra manna sögn að við getum ekki lagt á tolla því að hér er um samkeppnisiðnað að ræða, ekki satt, hæstv. fjmrh.? En einhvern veginn hafði þessi ógæfa slegið stjórnarsinna svo út af línunni að þeir höfðu haft snyrtivöruflokkinn sem slíkan vörugjaldslausan einnig þannig að hann var með öllu án álaga í þeim tolla- og vörugjaldafrv. sem hv. fjh.- og viðskn. Nd. var þarna að byrja að vinna að. Ég kom þá með þá hugmynd og bað um að það yrði athugað hvort ekki væri unnt að leggja fullt vörugjald á þennan flokk. Af hagræðingarástæðum var ákveðið að undanskilja sápur eða sjampó, en að öðru leyti yrði snyrtivaran öll, eins og hún leggur sig, þ.e. varalitirnir margfrægu, sem hæstv. fjmrh. hefur rækilega vakið athygli á að eigi að lækka, og ilmvötn og rakspírar og hárlökk og einhver krem og ég kann varla að nefna alla þessa hluti, sett í flokk og á hana látið ganga fullt vörugjald. Þessi hugmynd mín varð slíkur innblástur á heimili hæstv. ríkisstjórnar að hún var orðin að drifkraftinum í tilboðinu mikla um niðurgreiðsluna á fiski sólarhring síðar. Þá voru stjórnarsinnar búnir að láta reikna það út að þetta vörugjald gæti gefið, ef ég man rétt, einar 120 millj., 120 eða 140, ég man ekki hvort heldur var, alla vega langleiðina upp í söluskattsniðurgreiðsluna á fiskinum þannig að þarna átti náttúrlega að taka úr einum vasanum í annan. Gott og vel. Ég er efnislega hjartanlega sammála því að það sé skynsamlegra að leggja álögur á snyrtivörur, enda hugmyndin frá mér komin, og verja þeim peningum með einhverjum skynsamlegum hætti, til að mynda til að niðurgreiða matfisk. Það er ágætishugmynd. En er þá ekki hægt að halda áfram á þessari braut, hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh.? Eigum við ekki bara að leggja saman? Ég skal koma með góðar hugmyndir um það hvar er hægt að taka inn tekjur með þessum hætti og síðan verðum við örugglega ekki í neinum vandræðum með að eyða þeim á þann hátt sem er hagstæður fyrir almenning í landinu. Hvernig væri t.d. að leggja vörugjald á einhverja aðra viðlíka þarfa málaflokka og þetta jukk sem menn eru með framan í andlitinu á sér og verja því t.d. til að niðurgreiða innlent grænmeti? Og svo má áfram telja. Ég held nefnilega að það felist miklir möguleikar í þessu - ef hæstv. ríkisstjórn hættir að hanga eins og hundur á roði á því að leggja skatt á alla matvöruna. Það er það sem málið snýst auðvitað um. Það væri gaman, herra forseti, að fara aðeins ítarlegar yfir gærdaginn. Þetta var auðvitað alveg sérstaklega skemmtilegt allt saman og einstaklega er það ánægjulegt þegar maður fær svo að vita það að það sem átti að láta mann kaupa var þegar selt öðrum eða gefið öðrum og það vakti athygli mína þegar ég sá dagskrá Nd. Alþingis á skrifstofu minni í morgun að hið mikla ágreiningsmál sem ríkisstjórnin af miskunn sinni ætlaði að bjóðast til að fresta fram yfir áramót er ekki meira kappsmál en svo að það er horfið út af dagskrá deildarinnar. Það væri ástæða til þess að hæstv. forseti okkar segði okkur ofurlítið um það hvort þetta sé bara allt í lagi með verkaskiptinguna og við megum kannski vænta þess að hafa hana ekki frekar fyrir augunum fyrr en einhvern tíma á vorþingi. Forseti á eflaust eftir að taka til máls síðar við fundarstjórn, þannig að ég skýt þessu svona að honum til íhugunar og hann svarar því kannski síðar. Nei, ég held að það sé alveg ástæða til þess að ræða svolítið ofan í kjölinn um þessa matarskattahugmynd, þessa krataskattahugmynd sem hæstv. ríkisstjórn leggur hreinlega líf sitt við, að koma þessum sköttum á matvæli. Það er rétt að fara aðeins yfir rökin hjá hæstv. fjmrh. Ef hann sæist hér augnablik, herra forseti, væri það til mikils hagræðis. Það er leiðinlegt að vera að leita að honum hér í sölunum. Ég var farinn að horfa undir borð og stóla hvort hann hefði skriðið einhvers staðar undir bekki kannski. Það er sennilega ekki, hann er hér í hliðarsal. Hæstv. forsrh. er hins vegar gufaður upp.

Það skal upplýst að hann er hér í salnum.

Nú, þetta er mjög ánægjulegt. Eru báðar stórstjörnurnar hér? Við skulum aðeins fara yfir það hvort þetta er svona eins og hæstv. fjmrh. er algjörlega búinn að sannfæra sjálfan sig um, enda búinn að segja þetta eitthvað á annað hundrað sinnum, hundrað sinnum á fundunum frægu og nokkrum tugum sinnum í viðbót a.m.k. hér, að vandinn í söluskattskerfinu sé það að matvaran hafi ekki verið skattlögð. Við skulum aðeins ræða það, hæstv. fjmrh. Er það nú tilfellið? Er hæstv. fjmrh. m.ö.o. að segja að helstu söluskattssvikarar þjóðfélagsins séu matvöruverslanirnar. Það séu þær búðir sem selja í bland matvörur og aðrar vörur, nýlenduvörur og matvörur, kjöt og fisk og mjólk og svo föt og iðnaðarvörur. Ég fæ ekki betur séð en hæstv. fjmrh. sé með þessu sífellda stagli, að þetta sé vandamálið í söluskattskerfinu, að bera öll skattsvikin upp á þessa aðila. Og hverjir eru nú stórtækastir á þessu sviði? Það eru stórmarkaðirnir. Það eru Hagkaup, það er Mikligarður og það eru aðrir slíkir aðilar. Er að trú hæstv. fjmrh. að helstu söluskattssvikin í landinu séu í þeim verslunum þar sem mest fer fram af sölu á blönduðum varningi, matvöru annars vegar og öðrum þeim vöruflokkum sem hafa verið undanþegnir söluskatti, fyrst og fremst matvara, og svo hinum sem bera söluskatt. Ég held að það sé ástæða til að hæstv. fjmrh. fari nú að tala skýrt og kveði upp úr um það. Er það sem sagt hans skoðun? Er þá ekki ástæða til að fara í svolitla úttekt á þessum aðilum? Hæstv. fjmrh. nefnir stundum stórar tölur þegar hann talar um skattsvikin í landinu, söluskattssvikin í landinu og nú segir hann aftur og aftur og aftur: Þetta er meginvandamálið, að ákveðnir vöruflokkar, matvaran, hefur verið undanþegin söluskatti. Þetta er meginvandinn. Þarna liggur undandrátturinn. Ég er ekki sammála hæstv. fjmrh. Ég held að þetta sé bull og viti hæstv. ráðherra ekki betur er rétt að fræða hann aðeins, hann sem hefur talað allra manna mest og allra manna hæst og á allra flestum fundum um söluskattssvik og hið ónýta skattkerfi. Og er hann svo kominn að þeirri niðurstöðu að það séu stórmarkaðirnir, sem eru auðvitað með mjög þaulskipulagt kerfi, bæði innra eftirlit og eins uppgjörseftirlit til yfirvalda, að þar liggi hundurinn grafinn? Það er fljótlegt að fara niður listann af þeim aðilum sem mest selja af varningi af þessu tagi. Ég hygg að það þurfi ekki að fara upp í ýkja marga tugi stærstu stórmarkaðanna hér á þéttbýlissvæðinu og í helstu kaupstöðunum til þess að vera búnir að ná inn mjög stórum hluta af vörusölunni í landinu hvað þetta varðar. Ef menn hafa virkilega trú á því að þetta sé rétt hjá hæstv. fjmrh., að þarna liggi hundurinn grafinn, er það þá svo óleysanlegt verk að fara ofan í saumana á því? Nei, auðvitað ekki. Enda vita allir að vandinn liggur ekki þar. Það kemur fram í þeirri skýrslu, sem hæstv. fjmrh. hefur oft og tíðum vitnað í en gerir það ekki beint í þessu samhengi, að vandinn er annars staðar, bæði hvað varðar eftirlit og trúlega umfang skattsvikanna. Það er auðvitað hjá hinum fjölmörgu smáu eða smærri aðilum sem eru með ýmiss konar vörusölu og þjónustuviðskipti. Þar eru erfiðleikarnir vegna þess að þar er orðið um gífurlega erfitt og stórt mál að ræða ef á að fara að hafa eitthvert eftirlit. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna í þessa merku skýrslu, skýrslu fjmrh. um störf nefndar sem kannaði umfang skattsvika, kom hér inn á Alþingi 18. apríl 1986. Þetta er alveg gagnmerk skýrsla, enda hefur oft verið til hennar vitnað. Og við skulum fara aðeins hér í niðurstöðurnar, samandregnar niðurstöður, til þess að flýta fyrir þingstörfunum og vera ekki að lesa þetta ítarlega í köflum, heldur fara í hinar samandregnu niðurstöður. Ég geri þetta með sérstöku tilliti til þeirra anna sem hér eru.

Það mætti lesa hana alla.

Það mætti auðvitað og væri mjög þarft verk, hv. þm., en ég er auðvitað eins og ævinlega allur af vilja gerður og ég ætla þess vegna að reyna að notast við hinar stuttu samandregnu niðurstöður til þess að sýna hæstv. fjmrh. fram á að hann er á verulegum villigötum. Og með leyfi þínu, forseti, ætla ég að lesa ofurlítið: "Niðurstaða starfshópsins er sú að umfang dulinnar starfsemi hérlendis sé á bilinu 5–7% af vergri landsframleiðslu. Ef miðað er við 6% sem meðaltal nemur þetta um 6,5 milljörðum kr. árið 1985 miðað við áætlaða verga landsframleiðslu. Tap hins opinbera vegna vangoldinna beinna skatta og söluskatts má áætla um 2,5–3 milljarða kr. árið 1985." Um þetta er fjallað ítarlegar í kafla 4.2 sem hv. þingdeildarmenn geta þá flett upp í ef þeim nægir ekki þessi skjóta yfirferð. "Samkvæmt niðurstöðu skoðanakönnunar (4.4.5) og matsaðferðarinnar (4.3) eru mestar líkur fyrir dulinni starfsemi og skattsvikum í eftirtöldum greinum, raðað eftir áhættustigi: a. Byggingarstarfsemi [það er ekki matvöruverslun, það er byggingarstarfsemi]. b. Persónuleg þjónustustarfsemi (s.s. bílaþjónustugreinar, gúmmíviðgerðir, hjá hárgreiðslu- og snyrtistofum o.s.frv. [Enn bólar ekkert á matvöruversluninni, ekki baun.] c. Iðnaður, [og svo kemur loksins] verslun, veitinga- og hótelrekstur." Verslunin er í c-lið inni á milli annarra hluta talið og það er ekkert minnst þar sérstaklega á matvöruverslun. Það er væntanlega átt við alla verslun í landinu, ekki síður hina smáu aðila sem eru að selja í turnum og sjoppum úti um víðan völl. Ég leyfi mér að halda því fram að í þessu felist ekki rök fyrir því að það séu þær stærri verslanir sem hafa á boðstólum bæði eitthvert umtalsvert magn af söluskattslausri matvöru og öðrum vörum sem þarna eru sérstaklega fram taldar. Ég fullyrði það. Það er einfaldlega þannig, ef menn fara út í verslanir, að það er ekki fyrr en komið er upp í nokkuð stærri verslanir sem þær hafa það vöruúrval að vera bæði með ferska matvöru, matvöru í kæliborðum og aðra slíka vöru sem hefur verið söluskattslaus og eitthvert umtalsvert magn af öðrum vörum. Þetta vita þeir sem hafa einhvern tíma farið út að versla, sem kaupa í matinn fyrir sjálfa sig þó ekki sé annað. En það er eins og hæstv. fjmrh. sé algjörlega búinn að færa það verkefni yfir á konu sína eða a.m.k. kemur það ekki fram í vitneskju hans að hann átti sig á því hvernig þetta gengur fyrir sig í landinu. Nei, þetta er svona, herra forseti, og það er alveg nauðsynlegt að fara þá bara dálítið ofan í saumana á þessu. Hvað er hæstv. fjmrh. eiginlega að meina hér? Ég segi: Hann er að bera söluskattssvikin upp á þessa aðila. Hann er að gera það, hæstv. ráðherra, með því að fullyrða það að vandamálið hafi legið í þessu, vandamálið hafi legið í því að í nokkrum tugum eða hundruðum af stærri verslunum í landinu séu menn að selja söluskattsfrjálsar matvörur og aðrar vörur í einni og sömu búðinni. En hann minnist ekki á í þessum röksemdum sínum fyrir matarskattinum að meginniðurstöður skattsvikanefndarinnar voru allt, allt aðrar greinar og ég ætla að lesa þetta aftur með leyfi þínu, herra forseti: Samkvæmt niðurstöðu skoðanakönnunarinnar og matsaðferðarinnar eru mestar líkur fyrir dulinni starfsemi og skattsvikum í eftirtöldum greinum, raðað eftir áhættustigi: Byggingarstarfsemi, og það er enginn smágeiri í þjóðfélaginu, persónuleg þjónustustarfsemi, svo sem bílaþjónustugreinar, gúmmíviðgerðir, hjá hárgreiðslu- og snyrtistofum o.s.frv., þ.e. það er allur sá geiri sem er persónuleg þjónustustarfsemi af þessu tagi, þar sem einhver vörusala fer fram í bland gjarnan, eins og þeir vita sem hafa komið inn á dekkjaverkstæði eða hárgreiðslustofu og keypt sér þar rakspíra í leiðinni eða eitthvað slíkt. En það er líklega þannig að hæstv. fjmrh. er búinn að velta þessu líka yfir á konu sína. Það er eins og hann kunni ekki á þetta heldur. Væntanlega þarf hann þó að fara til rakara sjálfur. Síðan kemur þarna iðnaður, verslun og veitinga- og hótelrekstur. Síðan er haldið áfram í þessum stuttu samandregnum niðurstöðum og sagt: "Helstu ástæður skattsvika teljum við vera þessar: a. Flókið skattkerfi með óljósum mörkum milli hins löglega og ólöglega. Frádráttar- og undanþáguleiðir íþyngja mjög framkvæmd skattalaga og opna margvíslegar sniðgönguleiðir. b. Skattvitund almennings er tvíbent og verður óljósari eftir því sem einstök skattaleg ívilnunarákvæði einstakra hópa aukast ..." Allt á þetta í raun og veru meira við skattagreiðslur einstaklinga og tekju- og eignarskatta en söluskattinn nema ef vera skyldi hið fyrsta að einhverju leyti. "c. Há skatthlutföll hafa áhrif á umfang skattsvika. Þau hvetja til þess að nýta sér sniðgöngumöguleika og það þeim mun meira sem hlutföllin eru hærri." Þetta er auðvitað alveg rétt og hefur lengi verið vitað og það er eins og fagmenn segja: Það er svo mikill þjófnaðarhvati í kerfinu vegna þess að það er svo hár skatturinn. Það heitir á vinnumáli þjófnaðarhvati og þetta er alveg rétt. En hvað er hæstv. fjmrh. að gera núna í sambandi við þjófnaðarhvatann, þessa háu skattprósentu? Hann ætlar að halda henni alveg jafnhárri og hún hefur nokkurn tíma áður verið þó að hann breikki skattstofninn geysilega. Það er mjög umhugsunarvert efni. Það er sem sagt ekki meiningin hjá hæstv. fjmrh. með því að breikka skattstofninn nánast út um allt þjóðfélagið þannig að það er leitun að hlutum sem ekki eru skattlagðir að reyna á móti að lækka skattprósentuna einmitt líka til þess að draga úr þjófnaðarhvatanum. Nei. Hæstv. fjmrh. hefur dottið svo illa á höfuðið frá því að hann hélt ræður á síðasta þingi að nú kemur hann upp í ræðustólinn galvaskur og rökstyður 25% söluskatt á alla vöru og þjónustu næstum að segja í landinu. Það er ástæða til að ræða þetta líka ofurlítið nánar við hæstv. fjmrh. þó ekki væri nema næstum að segja af sálfræðilegum ástæðum með það í huga hvernig hann talaði um þessi efni hér á síðasta þingi, hæstv. ráðherra, þáv. hv. þm. og formaður Alþfl. eins og hann reyndar er enn þann dag í dag, því að slík voru ræðuhöld hæstv. ráðherra hér á hinu háa Alþingi sl. vetur. Slík var fordæming hans á hinni háu skattprósentu, að það er alveg nauðsynlegt að fara ofan í það hvernig stendur á þessum sinnaskiptum og ég mun gera það nú í næsta efnisþætti ræðu minnar. En áður en ég segi alveg skilið við þetta um söluskattssvikin í tengslum við matvörudreifinguna vil ég að hæstv. ráðherra, ef hann ætlar að láta taka mark á sér á annað borð - hann hefur líka punktað þetta niður með sínum rauða penna eins og ég sé - komi hér í ræðustólinn og segi eitthvað meira en bara að fullyrða að vandinn í söluskattskerfinu hafi legið í því að ákveðnar tegundir matvöru hafi verið undanþegnar. Mér duga ekki fullyrðingar af því tagi þegar ég hef fyrir framan mig skýrslu skattsvikanefndarinnar sem segir annað og þegar ég hef bara mína staðþekkingu á þessum hlutum. Ég tel að þeir stóru dreifingaraðilar eins og stórmarkaðirnir séu einhverjir traustustu gjaldendur söluskatts í landinu. Ég leyfi mér að fullyrða það og er það þó ekki sérstakt hlutskipti mitt í lífinu að standa hér í málsvörn fyrir Hagkaup eða aðra slíka aðila og hefur ekki verið. En þetta skal ég segja vegna þess að þar er um mikla veltu að ræða, þar er þróað skipulag, bæði innra eftirlitsskipulag og uppgjörskerfi við hið opinbera. Ég vil að hæstv. fjmrh. komi hér og svari því: Er hann að tala um þessa aðila sem eru með stóran hluta vörudreifingar í landinu á þessu sviði eða ekki? Ber að skilja hæstv. ráðherra svo sem það séu alveg sérstaklega Hagkaup og Mikligarður og KRON og Víðir og Jón Loftsson og KEA á Akureyri og þessir aðilar sem eru kannski með stærstu einingarnar í þessari dreifingu sem séu vandamálið í þessum efnum? Eða hvað á hæstv. ráðherrann við? Þá förum við yfir í skattprósentuna. Hvernig stendur á því að hæstv. ráðherra skuli þenja söluskattsstofninn út um víðan völl en engu að síður ætla að halda honum jafnháum og hann var fyrir? Hver er skýringin á því? Hvað er hér á ferðinni? Nú gefur það auðvitað auga leið að það er meiningin að taka alveg geysilegar viðbótartekjur inn í ríkissjóð með þessari nýju söluskattsinnheimtu og látum það vera. Auðvitað er gott að ríkissjóður fái aura og ekki ætla ég að fara að tala sérstaklega gegn því en hef auðvitað margoft bent á að það eru til fleiri leiðir. Það væri hægt að ná svipuðum eða sambærilegum tekjum inn með ýmsu öðru móti þó að þar væri ekki gengið jafnlangt fram í skattheimtu, þ.e. innheimtu söluskatts. Þar kæmi náttúrlega tvennt til, annars vegar að undanþiggja einhverjar vörur eða tvennt eða þrennt, hins vegar að færa tiltekna vöruflokka niður á lægra söluskattsþrep og svo auðvitað í þriðja lagi að lækka prósentuna heilt yfir. Allt þetta kemur til greina. En niðurstaðan er ekki sú. Niðurstaðan er sú að hæstv. ráðherra tekur upp nokkrar nýjar greinar þjónustu og leggur á þær söluskatt sem nú á að hækka um áramótin úr 10% í 12% og tekur síðan allar vörur, næstum því að segja sem finnast í landinu, og skellir yfir þær 25% söluskatti. Ég hirði ekki að rekja þessar undanþágugreinar því að þær eru það léttvægar fyrir allan almenning í landinu og ég ætla ekki að lasta það. Það er vissulega til bóta það sem þar er undanþegið í 3. gr. Hæstv. ráðherra hélt hér á Alþingi sl. vetur mjög miklar ræður um skattamál og þá talaði hann m.a. þegar til umræðu var frv. um virðisaukaskatt. Það var hæstv. þáv. fjmrh. og hæstv. núv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, sem mælti fyrir frv. til laga um virðisaukaskatt á þskj. 227. Þar var nú framtíðarríkið boðað og er reyndar enn þá. Hinn margþráði virðisaukaskattur. Það urðu auðvitað um þetta, eins og oft þegar viðamikil skattamál eru til meðferðar hér á Alþingi, miklar umræður eins og auðvitað gætu orðið í dag af því að hér er viðamikið skattamál til meðferðar. Í þeirri umræðu tóku þátt hv. þm. Svavar Gestsson og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson. Og hann var nú ekki að korta með stóru orðin í þeirri umræðunni og ég held að ég verði sagnfræðinnar vegna og samhengisins að lesa ákveðna kafla upp úr ræðu hæstv. núv. fjmrh. og fara svona í rólegheitum yfir þetta með honum hvað hér hefur skeð. Hann hóf ræðu sína svona með leyfi þínu, herra forseti: "Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. fjmrh. á þá leið að þrír stjórnmálaflokkar hafi lýst yfir stuðningi við tillögur um virðisaukaskatt vil ég taka það fram strax í upphafi máls míns að þingflokkur Alþfl. styður ekki þetta frv. Ég hef líka ástæðu til að ætla að því fari fjarri að stuðningur við þetta frv. sé víðtækur innan raða stjórnarflokkanna." Síðan veltir hæstv. ráðherra, þáv. hv. þm., vöngum yfir því að einn og einn þm. í Framsfl. sé ekkert sérstaklega spenntur fyrir þessu frv. og það mun hafa verið rétt hjá hæstv. ráðherra ef ég man rétt. Síðan heldur hæstv. fjmrh. áfram þarna í ræðu sinni: "Þetta segi ég strax til þess að taka af allan vafa um afstöðu okkar þingflokks vegna þess að hitt er rétt að við erum opnir til viðræðna við aðra stjórnmálaflokka um það að taka upp virðisaukaskatt sem slíkan" - já, enda stóð ekki á því, það kom síðar í ljós - "sem hefur út af fyrir sig nokkra kosti umfram það söluskattskerfi sem við höfum þekkt á undanförnum árum, en þá því aðeins að sú löggjöf fullnægi mjög ströngum skilyrðum. Úr því sem komið er teljum við eðlilegast að endurskoðun skattkerfisins, sem auðvitað er löngu tímabær, verði tekin upp í heild sinni á vegum nýrrar ríkisstjórnar." Hvað varð. "Alla vega sýnist mér auðsætt að úr því sem komið er verði það ekki á valdi þessa þings að ná þeirri æskilegu samstöðu um þessa heildarendurskoðun sem út af fyrir sig er ef ekki forsenda þá a.m.k. veigamikill þáttur í því að taka upp svona róttækar breytingar á skattalöggjöfinni í heild." Svo kemur ágætisklausa sem er gott að rifja upp fyrir hæstv. fjmrh. "Í því efni bendi ég sérstaklega á að það eru augljós rök fyrir því að endurskoða saman lög um tekju- og eignarskatt og um virðisaukaskatt. Vegna þess að það mun ráða allnokkru um það hversu langt við viljum ganga í að aflétta tekjuskatti af launum, hvort ríkisvaldið bætir sér upp tekjumissi sinn við það, með því að halda í allt of háa söluskatts- eða virðisaukaprósentu eða ekki." Þetta er nú fín setning fyrir menn að hafa hér inni í skattasamhenginu og ég er að hugsa um að afmarka hana vel þannig að ég finni hana hvenær sem ég þarf á henni að halda. Þetta er slíkt gullkorn frá hæstv. fjmrh. Ég ætla að leyfa mönnum að heyra þetta aftur með leyfi þínu sem ég veit að er góðfúslega veitt. Þetta er hæstv. núv. fjmrh., þáv. hv. þm. og formaður Alþfl., sem talar sl. vetur og hann er að fjalla um möguleikana á því að Alþfl. styðji heildarendurskoðun skattakerfisins með þessum orðum: "Í því efni bendi ég sérstaklega á að það eru augljós rök fyrir því að endurskoða saman lög um tekju- og eignarskatt og um virðisaukaskatt. Vegna þess að það mun ráða allnokkru um það hversu langt við viljum ganga í að aflétta tekjuskatti af launum, hvort ríkisvaldið bætir sér upp tekjumissi sinn við það, með því að halda í allt of háa söluskatts- eða virðisaukaprósentu eða ekki." M.ö.o., hæstv. fjmrh. ætlaði ekki bara að lækka söluskattsprósentuna sem var allt of há sl. vetur eða virðisaukaskattinn. Hann ætlaði líka að lækka tekjuskatt af launum. Hver er niðurstaðan hjá þessum hæstv. ráðherra ef þessi ósköp ganga hér í gegnum þingið? Hún er sú að greiðslubyrði tekjuskatts almennra launa þyngist um 25% milli ára ef staðgreiðslukerfið kemst á og fleiri, fleiri milljarðar verða teknir af almenningi í viðbót í matarsköttum með sömu söluskattsprósentu eftir að búið er að fletja hana út yfir næstum því alla vöru og þjónustu í landinu. Þetta er slík firn, herra forseti, þetta er slík umpólun að ég get helst líkt þessu við það sem skeð hefur nokkrum sinnum í jarðsögunni að segulsvið jarðarinnar umpólast og norðurpóll verður suðurpóll og suðurpóll norðurpóll með geysilegum afleiðingum fyrir allt dýralíf og náttúrufar á jörðinni. Slík firn hafa gerst nokkrum sinnum í jarðsögunni og eru gagnlegar vísbendingar og aldurskvarðar í jarðlögum, en það er eitthvað af þessu tagi sem hefur gerst í pólitískri sögu Alþfl. Þessi hrikalegu sinnaskipti hæstv. fjmrh. eru af þessari stærðargráðu. Sem pólitísk niðurlæging fyrir Alþfl. hlýtur þetta að jafnast á við það versta sem sá flokkur hefur upplifað í sögu sinni og er hún þó orðin býsna löng, a.m.k. á mælikvarða íslenskrar stjórnmálahreyfingar. Ég held að ekki sé hægt að sleppa hæstv. fjmrh. við það að rökstyðja ofurlítið betur nauðsyn þess að halda í 25% skattprósentu á miklu breiðari skattstofn en hann var að fjalla um sl. vetur. Það kemur ekkert fram um það í þessari klausu. Ég get leyft mönnum að heyra nokkrar fleiri perlur úr þessu safni hæstv. fjmrh. Annars hvet ég menn til þess, af því að ég vil ekki lengja fundi hér með ástæðulausum upplestri, að ná sér í þingtíðindin þessa daga, 8., 9., 10., 11., 12. og 13. des. sl., þegar við vorum hér í rólegheitum að ræða skattamál og lesa bara fyrir sig sjálfa þessar perlur hæstv. núv. fjmrh. Hann segir á einum stað, það er í dálki 1467. Ekki hefur nú verið búið að tala mikið þegar þetta var í desember: "Lítum aðeins nánar á fyrstu röksemdina", segir hæstv. núv. fjmrh. "að skattprósentan sé allt of há, 24%. Rökin fyrir því að hverfa frá núverandi söluskattskerfi eru mörg. Menn segja í fyrsta lagi: Söluskattskerfið er ónýtt vegna þess hve undanþágum hefur verið fjölgað óhóflega á undangengnum árum. Þar af leiðandi er eftirlit allt í molum. Og menn eru yfirleitt á einu máli um það að söluskattsundandráttur sé mjög verulegur. En einmitt vegna þess hve undanþágusviðið er vítt hefur skattprósentan sjálf farið síhækkandi og er nú 25%." Jahá, einmitt. M.ö.o., ef við snúum þessu aftur, ef við bökkum þessu, er hæstv. fjmrh. að segja: Eina ástæðan fyrir 25% söluskattsstigi eru allar þessar undanþágur þannig að ef við afnemum þær keyrum við bara söluskattsprósentuna niður að sama skapi. Það er ómögulegt að skilja hæstv. ráðherrann öðruvísi. Svo kemur áfram nokkru neðar í dálkinum, með leyfi þínu áfram, herra forseti: "Þetta frv. gerir ráð fyrir því að þurfa að taka 20,9% í virðisaukaskatti, þrátt fyrir víkkun skattsviðsins og afnám undanþága, til þess að halda óbreyttum tekjum. Og því næst er gert ráð fyrir því að auka tekjur ríkissjóðs mjög verulega, á þriðja milljarð, með því að halda prósentunni uppi í 24% og þessum hálfum þriðja milljarði á síðan að verja til niðurgreiðslna og annarra tekjujafnandi aðgerða." Svo kemur algjör perla hjá hæstv. ráðherra: "Ef ekki er hægt að ná betri árangri en þetta við upptöku virðisaukaskatts spyr maður sjálfan sig: Þrátt fyrir þær fræðilegu röksemdir, sem beita má virðisaukaskatti til stuðnings, umfram núverandi söluskattskerfi, duga þær ekki ef við vegum og metum saman annars vegar þær fræðilegu röksemdir um það að virðisaukaskattur á að vera hlutlaus gagnvart atvinnurekstri, virðisaukaskattur á að vera öruggari í innheimtu þrátt fyrir allt, þær duga ekki út af fyrir sig til þess að vega upp á móti þeim alvarlegu göllum sem felast í að skattprósentan er svona há." Jafnvel sjálfur virðisaukaskatturinn, sjálft fyrirheitna landið í skattamálunum duga ekki ef skattprósentan á að vera svona há, 24%, sagði hæstv. fjmrh. Þá voru allir kostir virðisaukaskattsins vegnir saman á móti 24% orðnir að engu og rúmlega það, dugði ekki til. Slík var óbeit hv. þáv. þm. á svona hárri skattprósentu á sl. vetri. Hvað hefur komið fyrir manninn? Svo heldur hæstv. ráðherra, þáv. hv. þm., áfram og segir m.a.: "Við leggjum þess vegna megináherslu á það að virðisaukaskattsprósentan, sem hér er lagt til að tekin verði upp, er allt of há." Og enn heldur hæstv. ráðherra áfram 10. des. og segir: "Það nær ekki nokkurri átt ef við ætlum að gera samtímis breytingar á tekjuskattskerfi og neysluskattakerfinu að ganga út frá því til frambúðar að við búum við neysluskattastig á bilinu 20–30%. Við erum hér að tala um hæsta virðisaukaskattshlutfall í heimi," sagði hæstv. núv. fjmrh. Þetta er auðvitað þannig uppákoma að mínu mati, herra forseti, þegar menn fara í svona loftköstum og éta það svo allt ofan í sig og rúmlega það, gera nákvæmlega hið gagnstæða. Þetta sem helst hann varast vann varð þó að koma yfir hann, var einhvern tíma sagt. Sennilega hefur hv. þáv. þm., formaður Alþfl., ekki haft jafnmikla óbeit á neinu ef marka má þessi ræðuhöld hans sl. vetur en svona háum skattprósentum í söluskatti eða virðisaukaskatti. Nú liggur hins vegar þessi dapurlega niðurstaða fyrir í frumvörpum hæstv. ráðherra að það á að ganga til öfugrar áttar, gera hið gagnstæða á öllum sviðum. Í staðinn fyrir að lækka tekjuskatt á launatekjum á að hækka hann. Í staðinn fyrir að lækka söluskatt á að hækka hann, það á að taka inn nýjar greinar og hækka á þeim prósentuna og það á að taka inn flest allar vörur sem í einhverju umtalsverðu magni eru seldar hér innan lands og setja þær upp í þennan óþolandi háa prósentuflokk, 25%. Það er ekki von að þm. neiti sér um það að ræða þessi mál ofurlítið við hæstv. ráðherra, herra forseti. Ég held að það skilji það allir að menn langi til að fá svolítil svör, langi til að fá á því skýringar hvað hér hefur gerst. Er það nema von? Ég ætla af ýmsum ástæðum að hlífa hæstv. fjmrh. við að hafa þennan hluta ræðu minnar lengri. Ég held að það sé ekki rétt að leggja meiri upplestur á hæstv. ráðherra í einu, að leggja meiri upplestur úr ræðum hans á hann núna í einni lotu. Það getur vel verið að einhverjir aðrir hv. þm. vilji líka minna hann á eitthvað sem hann hefur sagt, til að mynda hv. 6. þm. Norðurl. e. Mér dettur það í hug, að hv. þm. hefði ekkert á móti því að nefna við hæstv. núv. fjmrh. ýmislegt sem hann boðaði áður fyrr á árunum í skattamálunum. Ég ætla hins vegar að víkja að því sem hæstv. fjmrh. sagði hér í umræðum í Ed. og snertir þessa skattheimtu, þ.e. hæstv. fjmrh. hafði þar uppi býsna digur ummæli um afstöðu verkalýðshreyfingarinnar og líkleg viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar við þessum matarskatti. Það er eins og öllum er ljóst mikil andstaða við þessa matarskattlagningu úti í þjóðfélaginu. Fjölmenn samtök hafa mótmælt henni, ekki fámennari en Alþýðusamband Íslands og fjöldamörg önnur stéttarfélög og ýmiss konar fagfélög og ýmsir aðilar og það náttúrlega væri blint og heyrnarlaust fólk sem ekki gerir sér grein fyrir því að almenningur hefur andúð á þessum breytingum. Það gengur ekki upp í hugum almennings að lækka ýmiss konar lúxusvörur á sama tíma og matvaran er hækkuð í verði, keyrð upp um 25%. En hæstv. fjmrh. hefur ekki miklar áhyggjur af þessu. Hann hefur nú aldeilis stöðuna til að tala digurbarkalega að eigin dómi. Og hvað sagði hæstv. ráðherra um þessi efni í Ed. núna á dögunum? Það er ágætt að rifja það hér upp. Ég held að það sé rétt að deildirnar viti af því hvað skeður hinum megin við þilið, hinum megin við hurðina, þannig að menn séu samstilltir í þessum efnum. Kannski vill hæstv. fjmrh. koma upp og endurtaka ummæli sín fyrir hv. Nd. um það hvaða áhrif þessir matarskattar kynnu að hafa á stöðuna í kjaramálunum. Hvernig var þetta? Ég held ég verði að lesa hér talsverðan bút úr ræðu hæstv. ráðherra sem ég hef fengið vélritaða. Sennilega er það ekki nema hluti ræðunnar og þó skal ég ekki fullyrða um það. Það skal tekið fram að einhver orðaskipti höfðu orðið í hv. Ed. um viðtal sem dagblaðið Tíminn tók við hæstv. utanrrh. þar sem hann þvoði ákaflega hendur sínar af öllu því sem miður fer í þessari ríkisstjórn eins og hans er háttur. Hann er öðrum mönnum fremur snjall í að standa frír, býsna fjarri öllu sem illa tekst í ríkisstjórnum, en eigna sér það sem betur gengur, hvort sem það er að selja saltsíld eða gera eitthvað annað. Hæstv. fjmrh. fórust þannig orð um þetta allt saman, Tímaviðtalið og stöðuna í kjaramálum, með leyfi þínu, herra forseti, upp úr ræðu hæstv. fjmrh. í Ed. fyrir einum eða tveimur sólarhringum síðan ég held að það sé nauðsynlegt að loka hurðum, herra forseti, því að þeim liggur líka hátt rómur í Ed. -. "Hv, þm. [sem gæti hafa verið 7. þm. Reykv., þó veit ég það ekki alveg] vék einnig að því að hæstv. utanrrh., sbr. viðtal við dagblaðið Tímann í dag, væri að fría sig ábyrgð á stefnu ríkisstjórnarinnar og mundi sennilega gera það í vaxandi mæli með vísan til þess að hann hefði verið mikið fjarverandi og lítinn þátt tekið í þeim ákvörðunum sem búa að baki, m.ö.o. ekki tekið þátt í að móta stefnu ríkisstjórnarinnar. Það er rétt að hæstv. utanrrh. hefur verið mikið fjarverandi að sinna sínum embættisskyldum en það breytir ekki því að sem formaður Framsfl. þá fer það ekkert milli mála að í stjórnarmyndunarviðræðum og í umræðum innan ríkisstjórnar hefur formaður Framsfl. markað sér þá stefnu að hann hefur afdráttarlaust lýst þeim skoðunum sínum að ef nokkuð væri þá ætti að ganga lengra í skattlagningarátt." Hér túlkar hæstv. fjmrh. grundvallarafstöðu hæstv. utanrrh. í skattamálum. Sem sagt að það sé varla gengið nógu langt, svona naumast. Og áfram les ég: "Það kom skýrt og skilmerkilega fram í fjölmiðlum í sambandi við stjórnarmyndunarviðræður að því er varðaði undirbúning að fyrstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar að formaður Framsfl. var eindregið þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin ætti að ganga lengra í skattlagningarátt en niðurstaðan varð." Það væri nú fróðlegt að fá um það ítarlegri upplýsingar frá einhverjum talsmönnum Framsfl. ef einhverjir þeirra eru enn í salnum. Þeir eru kannski allir farnir út. Nei, hér er a.m.k. einn hv. þm. Framsfl., og tveir - bíddu nú við, ég verð að fara að telja betur - en fleiri munu þeir nú tæpast vera, nema forseti sem að sjálfsögðu er hér og tilheyrir þeim flokki. Hvernig ætlaði hæstv. utanrrh. að ganga lengra? Kannski hæstv. fjmrh. segi okkur það úr því hann er farinn að túlka og tala fyrir hans hönd í skattamálum hvort sem er. Og þetta er svar við þeim fullyrðingum hv. þm. Júlíusar Sólnes, og þá höfum við það við hvaða hv. þm. er átt, að ef hæstv. utanrrh. hefði verið meira í landinu hefði einhverra breytinga verið að vænta í þessa átt. "Ég held að það sé byggt á röngum forsendum", segir hæstv. fjmrh. í Ed. "Að lokum, virðulegi forseti. Það var áður í þessum umræðum vísað til mótmælasamþykktar miðstjórnar Alþýðusambands Íslands og tveir hv. ræðumenn hafa spurt sem svo: Hvaða áhrif munu þessar aðgerðir hafa á kjarasamninga? Hér er auðvitað verið að fjalla um skattheimtuna. Munu þessar aðgerðir spilla fyrir kjarasamningum eða munu þær út af fyrir sig ekki hafa nein áhrif á þá eða jafnvel hugsanlega greiða fyrir þeim? Menn virðast vera búnir að gleyma því í þessum umræðum að megin niðurstaðan af þessum heildaraðgerðum að því er varðar hag fjölskyldna í landinu, heimilanna í landinu, er sú að framfærslukostnaður heimilanna, eins og hann er metinn, breytist ekki, ekki nokkurn skapaðan hlut, og í annan stað að veigamiklir aðrir mælikvarðar á útgjaldaþætti heimilanna breytast, þ.e. byggingarvísitala lækkar og að hin illræmda lánskjaravísitala, sem margir hallmæla og er mælikvarði á greiðslubyrði fólks, lækkar. Þess vegna spyr ég: Er einhver ástæða til að ætla að efnahagsráðstafanir sem fela það í sér að eyða halla á ríkissjóði, tryggja jöfnuð í ríkisfjármálunum á næsta ári, sem verkalýðshreyfingin, talsmenn Alþb. þótt ekki sé það sami hluturinn, hefur sérstaklega hvað eftir annað talið jákvætt markmið og lýst yfir stuðningi við, er líklegt að verkalýðshreyfingin bregðist við aðgerðum sem tryggja þennan trausta fjárhag ríkissjóðs án þess að raska útgjöldum heimilanna, meti það svo að hér sé verið að leggja stein í götu kjarasamninga? Hversu oft hafa menn ekki spurt sem svo: Hvað ætlar ríkisstjórnin að leggja á borð með sér ef hún verður kvödd til þríhliða viðræðna um kjaramál? Hversu margir eru ekki þeir sem hafa lýst aðdáun sinni á þeim gerningi fyrrverandi ríkisstjórna að koma að slíku samningaborði sem þriðji aðili og leggja talsvert á borð með sér? Lækkun skatta, lækkun tolla, breytingar einmitt á þessum þáttum til þess að greiða fyrir hófsamlegum kjarasamningum sem tryggðu vaxandi kaupmátt." Hér eru svoleiðis orðblóm á ferðinni að það liggur við að setji hlátur að ræðumanni, þegar hæstv. fjmrh. er að tíunda þau ágæti sem hæstv. ríkisstjórn hafi að leggja á borð með sér, bullandi skattahækkanir og álögur á heimilin í landinu, og tala svo mjög digurbarkalega um það að hann komi nú aldeilis ekki illa nestaður að samningaborðinu með þessar skattahækkanir því að þá geti hann kannski tekið eitthvað til baka. Ber ekki að skilja hæstv. ráðherra þannig? Er nokkur einasta leið að lesa annað út úr þessu? Hann heldur áfram hæstv. ráðherrann: "Hvað ætlar ríkisstjórn með tóman ríkiskassa að leggja á borð með sér?" Ja, það er von að spurt sé. "Hvað ætlar slík ríkisstjórn að leggja á borð með sér, með leyfi?" spyr hæstv. fjmrh. Og ég hirði ekki um að lesa mikið meira upp úr þessu til að tefja nú ekki tímann. En niðurstaða hæstv. fjmrh. er dregin saman eitthvað á þessa leið: "Ég held," segir hæstv. fjmrh. í Ed. fyrir tveimur sólarhringum síðan eða svo: "Ég held að þegar menn meta þetta í heild sinni séu þessar aðgerðir, að stuðla að jöfnuði í ríkisfjármálum og gera það með kerfisbreytingu sem raskar ekki útgjöldum heimilanna, engan veginn af hinu illa eða líklegar til þess að spilla kjarasamningum, fjarri því. Það er bara kokhreysti og gífuryrði og innihaldslaus orð." - Svo mörg voru þau nú hjá hæstv. fjmrh. Við skulum aðeins fara yfir það: Hvernig hugsar hæstv. fjmrh. sér þá væntanlega að greiða fyrir kjarasamningum? Með því að leggja á matarskatta og söluskattskerfisbreytingar upp á fimm og hálfan milljarð og með samanlagðri skattheimtu upp á átta og hálfan frá því að ríkisstjórnin tók við. Auðvitað á að eyða þeim peningum einhvern veginn, það vitum við, en útþensla skattstofnsins í landinu er þessi. Inntektin í ríkissjóð á grundvelli nýrra álagna verður þessi. Það hefur hæstv. fjmrh. ekki getað hrakið. Jú, ég held ég skilji hugsanagang hæstv. fjmrh. Ég hef nefnilega séð svipaðar aðfarir til hans áður. Við könnumst við aðferðina, hún er þekkt. Þetta er hótunarstefna. Þetta er skiptimyntarstefna. Og í hverju felst hótunarstefnan? Hótunarstefnan var útskýrð með skólabókardæmi á sl. hausti. Þegar hæstv. ríkisstjórn boðaði matarskattana, kynnti þá fyrir verkalýðshreyfingunni, gífurlegar álögur á neysluvörur, brýnustu neysluvörur heimilanna, fylgdi nefnilega ofurlítill taglhnýtingur. Það var hnýtt aftan í pakkann að ef verkalýðshreyfingin yrði þæg í kjarasamningum mundi ríkisstjórnin kannski hætta að einhverju leyti við að leggja á matarskatt. Það var nefnilega aðferðin. Það var hótunarstefnan. - Ef þið verðið ekki góðir, ef þið semjið ekki um kauplækkun, í mesta falli óbreytt kaup, fáið þið yfir ykkur matarskatta. Þetta er aðferðin, nema bara nú er gengið lengra, nú eru fyrst lagðir á skattarnir, síðan er meiningin að koma til launamanna, ef þeir verða þægir, og bjóða þeim kannski eitthvað pínulítið til baka. Það er auðvitað veislukosturinn sem hæstv. fjmrh. ætlar að leggja á borð með sér. Það eru skattarnir miklu. Það er inntektin í ríkissjóð. Svona framkoma er að mínu mati, herra forseti, svo langt fyrir neðan allar hellur að ég tel að samtök launafólks eigi ekki að ræða við svona menn. Undir svona kringumstæðum eiga samtök launafólks ekki að ganga til viðræðna, undir svona hótunarsvipu. Ég vil fara aðeins lengra með þessa formúlu hæstv. fjmrh. og spyrja menn hver væri þá munurinn á því ef hæstv. fjmrh. eða forsrh. gæfi út dagskipun og segði: Nú ætlum við að hýða hvern einasta launamann í landinu 50 vandarhögg á næsta ári. Það hefur verið tekin um það ákvörðun í ríkisstjórninni að kaupa 20 000 hrísvendi og hýða hvern einasta launamann á Íslandi 50 högg. En ef menn sætta sig við kauplækkun eða menn borga skattana sína eða menn verða þægir, ja, þá kannski fækkum við höggunum eitthvað og jafnvel hættum alveg við að hýða menn. Þetta er aðferðin. Þetta er aðferðin í hnotskurn. Það er svona sem hæstv. ráðherra ætlar að koma fram við menn og er í raun og veru alltaf að gera það. Þetta er sama skiptimyntar- og hótunarstefnan sem hæstv. ríkisstjórn notar núna í skattamálunum, í haust þegar hún kynnti verkalýðshreyfingunni matarskattana, og þetta er í raun og veru sama aðferðin sem beitt er á sveitarfélögin þegar Jöfnunarsjóðnum er stolið af þeim en síðan er sagt við þau: Ef þið viljið taka hérna að ykkur verkefni upp á nokkur hundruð milljónir stelum við eitthvað aðeins minna. Þetta eru býttin sem boðið er upp á aftur og aftur og aftur af hæstv. ríkisstjórn og undir slíkt á auðvitað ekki að ganga, ekki undir nokkrum kringumstæðum. Og ég vil draga það hér inn í þessa mynd vegna þess að á margnefndum fundi í fjh.- og viðskn. á föstudaginn var, þar sem snjallræðið um vörugjaldið á snyrtivörurnar komst á loft, mættu líka til viðræðna um tollamál aðilar verkalýðshreyfingarinnar og Neytendasamtakanna. Og hvað sögðu þeir okkur, hæstv. fjmrh.? Þeir upplýstu það að allt samráðið sem haft hefur verið við launþegahreyfinguna í landinu, samtök launamanna, fólst í því að þeim voru snemma í haust, rétt í nágrenni við framlagningu fjárlaga kynntar óljósar hugmyndir í þessa átt. Búið. Punktur. Síðan hafa fulltrúar Alþýðusambandsins, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna, sem mættir voru á fundi í fjh.- og viðskn., ekki komið að tollamálum, ekki komið að vörugjaldsmálum, ekki komið að söluskattsfrv. Fyrir því hef ég óbreytt orð talsmanna þessara samtaka á fundi í fjh.- og viðskn. á föstudaginn var. Það liggur hins vegar fyrir að samtök atvinnurekenda, sérstaklega iðnrekenda, og fleiri slíkir hafa setið að þessu með hæstv. ríkisstjórn vikum saman. Svo talar hæstv. fjmrh. digurbarkalega eins og ekkert sé sjálfsagðara en það, þetta hljóti að greiða stórlega fyrir kjarasamningum ef eitthvað er, alveg stórlega. Hækka bara duglega skattana á matvöruna, bara í 70%, þá er alltaf hægt að bjóða að lækka þá eitthvað til baka. Ég tel að ráðherra þyrfti að gera miklu betur í raun og veru ef hann ætlar að vera alveg öruggur með að ná samningum. Því fer ekki ráðherrann í 50% til að hafa svolítið meira til að bakka með, ha? Þetta er engin samningalist.  Nei, þetta eru náttúrlega þannig efni hér, herra forseti, að það er varla hægt að ræða þau í gamansömum tón og í raun og veru ekki nokkur leið. Mér er það ekki nokkur leið. Ég tel og það verð ég að segja að ég gagnrýni forustumenn samtaka launafólks í landinu fyrir það að hafa ekki tekið miklu harðar á móti þessari hótanastefnu ríkisstjórnarinnar. Að mínu mati er verkalýðshreyfingin allt of sanngjörn í garð svona vinnubragða. Það á ekki að láta bjóða sér það að ræða hlutina undir svona svipu, undir svona keyrum. Ekki með nokkru móti. Og hæstv. ráðherra ætti að hafa vit á því að taka þessi ummæli sín til baka. Ég held að það sé öllum ljóst nema þá e.t.v. hæstv. fjmrh., hvers heimilisútgjöld ég veit eiginlega ekki hvernig eru samsett, að matarskattarnir koma til með að bitna þyngst á láglaunafólkinu. Forseti Alþýðusambands Íslands segir á fundi með fjh.- og viðskn. að þegar tekin séu útgjöld vísitölufjölskyldunnar og miðað við að fjölskyldan hafi sambærilegar tekjur, þ.e. útgjöld upp á um 105–110 þús. á mánuði og sambærilegar tekjur, sé e.t.v. ástæða til að ætla að útgjöld til matarkaupa séu ekki fjarri því sem framfærslugrundvöllurinn miðar við, þ.e. nálægt 20%. Þá sé e.t.v. hægt að nota það sem viðmiðun þó að auðvitað sé ljóst að hér er um að hluta til skakka mynd af neyslu fólks að ræða og úreltar upplýsingar að einhverju leyti. En við skulum vinna með þetta á þeim grundvelli að þetta sé nálægt hinu rétta og gefum okkur að hér sé fjögurra manna fjölskylda með 110 þús. kr. mánaðarlaun og þá eyðir hún um 20% af launum sínum í matarkaup og það er upplýst að matarliðurinn í körfunni, í neyslukörfu vísitölufjölskyldunnar, hækkar um 7%. En hvað skeður svo ef við stækkum fjölskylduna upp í sex eða sjö manns og lækkum launin niður í 80 000 eða 70 000 eða 60 000 eins og auðvitað sumar fjölskyldur, fimm og sex og sjö manna fjölskyldur, þurfa að láta sér nægja? Þá hleypur auðvitað matarliðurinn upp í 30%, í 40%, jafnvel í 50%, af ráðstöfunartekjum þessarar fjölskyldu og hvað þýðir þá 7% hækkun á þessum lið? Ég leyfi mér að segja að þó að þetta hækki ekki nema um helming, um 50%, úr 20 í 30%, sé það alveg ljóst að þar með er komin kjaraskerðing á þá fjölskyldu upp á 3–5% vegna þess að matvaran fer upp og aðrar vörur fara niður í neyslu þessarar fjölskyldu. Það gefur auga leið að stóra fjölskyldan með lægri launin hún kaupir ekki bæði mat og varaliti fyrir sömu krónuna. Er það ekki rétt, hv. þm.? Og þá erum við að segja það að kjaraskerðingin verður þyngri og þyngri eftir því sem matarliðurinn stækkar og aðrar vörur minnka í samsetningu neyslu viðkomandi fjölskyldu. Forseti Alþýðusambandsins segir: Ef við hækkum matarliðinn úr 20% í 30% getum við reiknað með að þar með sé komin kjaraskerðing upp á 2–4% hjá viðkomandi fjölskyldu. Ég tek mark á þessum tölum. Þegar forseti Alþýðusambandsins, sem situr í kjararannsóknarnefnd og er með fróðustu mönnum á landinu um þessa hluti, setur þetta fram, að vísu með fullum fyrirvörum sem ég vil líka halda til haga, vegna þess að hvorki Alþýðusambandinu né öðrum hefur gefist tóm til þess að gera á þessu neinar marktækar kannanir, neinar ítarlegar kannanir eða útreikninga. En þetta eru viðbrögð studd reynslu og þekkingu á þessum málum. Það er einmitt þetta, herra forseti, sem á ekki að láta hæstv. fjmrh. komast upp með, að fara sífellt í kringum eins og köttur sem fær heitan graut í skál vegna þess að það eru meðaltöl og meðaltöl og meðaltöl og aftur meðaltöl sem hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn byggir allan sinn málflutning á. Það er meðaltalsfjölskyldan, það er meðaltalsneyslan, það er fólk sem notar nógu mikið af varalitum og nógu mikið af vídeótækjum og nógu mikið af öllu því sem nær jöfnu en einungis það fólk. Þessar staðreyndir við þessar skattkerfisbreytingar, herra forseti, verða ekki faldar. Þær eru ljósar hverjum einasta hugsandi manni í landinu, enda sýna viðbrögð almennings það við matarskattinum að fólkið skilur þetta betur en hæstv. fjmrh. Hæstv. ráðherra hefur gert dálítið úr því að það sé nauðsynlegt til samræmingar, að manni skilst á einhverjum alþjóðlegum grundvelli, að taka hér upp eitt söluskattsstig og væntanlega eitt virðisaukaskattsstig þegar þar að kemur. Ég hef ekki heyrt annað frá talsmönnum hæstv. ríkisstjórnar en að meiningin sé að hér verði eitt flatt stig, skattprósenta, í virðisaukaskatti. Þetta er heimskulegt og ég ætla að fara um það nokkrum orðum. Það er bull og þvættingur hjá hæstv. fjmrh. að það sé eitthvert samræmingaratriði við aðra aðila úti í heimi að taka upp eina skattprósentu hvort sem heldur er í söluskatti eða virðisaukaskatti. Staðreyndin er sú að þær eru margar í mörgum nágrannalöndum og að innan Efnahagsbandalags Evrópu er þróunin öll í þá átt að taka upp tvö skattstig í virðisaukaskatti. Í þeim löndum þar sem verið hafa mörg stig eru prósenturnar núna yfirleitt að draga sig saman í tvö skattþrep, lágt þrep og hærra þrep. Þá eru vörur flokkaðar upp með tilliti til þess hversu nauðsynlegar eða brýnar þær eru almenningi og lenda í flokkum út frá því. Ég hygg að hæstv. ráðherra ætti sjálfur eða þá að láta sérfræðinga sína kynna sér þróun mála í þessum efnum, ekki bara innan Efnahagsbandalags Evrópu heldur líka hjá hinum Norðurlandaþjóðunum sem eru að undirbúa samskipti sín við hinn stóra sameiginlega markað Evrópubandalagsins. Það er glapræði og heimska að láta glepjast af ummælum hæstv. fjmrh., séu þau ekki studd betri rökum en hingað til hafa fengist um þessi efni. Ég tek fram að ég ætla ekki að fara að gera mig að sérfræðingi í skattamálum Evrópubandalagsríkja, en þær upplýsingar sem ég hef aflað mér benda í fyrsta lagi til þess að yfirgnæfandi líkur séu á því að samkomulag verði um það innan Evrópubandalagsins að menn sameinist um tvær skattprósentur í virðisaukaskatti. Svíar og jafnvel Norðmenn eru þegar farnir að undirbúa breytingar í sínu skattakerfi til að taka á móti þessari þróun. Svíar hafa gefið um það yfirlýsingu að þeir séu tilbúnir að grípa til býsna róttækra ráðstafana í sínu efnahagslífi, í sínu skattakerfi til að "harmónera" við hinn stóra sameinaða evrópska markað sem er í stofnun. Svo kemur hæstv. fjmrh. uppi á Íslandi og ætlar að nota það sem rök fyrir einni skattprósentu, hvort sem heldur er í söluskatti eða virðisaukaskatti, að það sé eitthvert samræmingaratriði. Þetta er fjarri öllu lagi. Hæstv. ráðherra er í raun og veru að viðurkenna það með verðandi 12% skatti sínum á ýmsa þjónustu að það er ekkert auðveldara en að hafa þetta með mismunandi hætti, hafa þetta í tveimur eða jafnvel fleiri þrepum. Vissulega er það rétt hjá hæstv. ráðherra að það er lengi hægt að gera tilveruna einfaldari, en er það alltaf keppikefli að gera alla hluti endalaust einfaldari, burtséð frá allri sanngirni og öllum rökum að öðru leyti? Er t.d. því fórnandi á altari þessarar einföldunarþráhyggju að leggja 25% skatt á matvöru? Ég segi nei. Auðvitað ekki. Auðvitað erum við Íslendingar ekki þeir bjálfar, úr því að aðrar þjóðir geta byggt upp virðisaukaskattskerfi með þrepum þar sem neysluvaran er flokkuð lægra en ýmis annar varningur, að við getum þá ekki líka smíðað svoleiðis kerfi, ekki nokkur vandi. Það er vissulega ekki eins einfalt og þetta þráhyggjukerfi hæstv. ráðherra, en það getur verið fyllilega skilvirkt og miklu réttlátara og það er mergurinn málsins. Ég hygg að það vanti upplýsingar á íslensku um þróun mála í Efnahagsbandalaginu og annars staðar í nágrannalöndunum, á Norðurlöndunum og jafnvel í Norður-Ameríku, til að nota til grundvallar í þessari vinnu. Ég hef spurst fyrir um hvað liggi fyrir um þetta efni. Í Alþýðusambandi Íslands fékk ég þær upplýsingar að þar væru til, að vísu á dönsku og sænsku, skýrslur um aðgerðir hinna Norðurlandaþjóðanna á þessu sviði og áform. En þær hafa ekki verið þýddar enn þá vegna þess að Alþýðusamband Íslands hefur ekki endilega bolmagn til að sjá um alla upplýsingaöflun þar sem ríkisstjórnin bregst. Ég fór að athuga bók sem Öryggismálanefnd gaf út um Ísland og Evrópubandalagið. Þar er vissulega að finna gagnlega hluti þessu tengda. En það vantar þá ítarlegu umfjöllun um skattkerfis- og efnahagsmálahlið þessara hluta sem við þyrftum að hafa í höndunum á íslensku áður en hæstv. ráðherra fer að fullyrða jafnmikið og hann gerir um þetta efni. Ég hef að vísu áður vitnað til skýrslu í umræðum á Alþingi um nátengt mál þar sem er tollastefna Evrópubandalagsins. Mér tókst að komast yfir skýrslu á miðju sl. sumri, leyniplagg frá efnahagsmálanefnd Evrópubandalagsins. Hún hefur ekki verið þýdd enn þá, a.m.k. ekki af minni hálfu. Þessa skýrslu fékk ég hjá útflytjendum sjávarafurða í landinu sem eru af eigin rammleik að reyna að afla sér upplýsinga og fylgjast með þessum málum og gera að mínu mati oft og tíðum betur en hæstv. ríkisstjórn og stofnanir hennar. Alla vega kom þessi skýrsla ekki í mínar hendur frá viðskrn. eða Þjóðhagsstofnun eða fjmrn. Nei, hana fékk ég hjá Sölusambandi íslenskra fiskframleiðenda. Í þessari skýrslu eru mjög mikilsverðar upplýsingar um markvissa tolla- og skattastefnu Evrópubandalagsins sem hafa stórpólitískan tilgang að baki sér, þann tilgang að ná ítökum og áhrifum í fiskveiðilögsögu þriðju ríkja, ríkja utan bandalagsins eins og Íslandi. Og ekki bara með því að senda þangað skip til að veiða. Nei, vegna þess að það er erfitt í framkvæmd. Nei, með því að ná hráefninu af þessum fiskimiðum óunnu inn í Evrópubandalagið. Ef hæstv. ráðherra kemur hér með fullyrðingar um samræmingarþörf og ætlar að fara að tala efnislega um þessa hluti skulum við fara ofan í þá. Þá skulum við brjóta þetta til mergjar. Og ekki bara söluskattsprósentur, hvort það sé nauðsynlegt að hafa eina söluskattsprósentu á Íslandi í einhverju alþjóðlegu samhengi. Við skulum líka fara yfir tollamálin, fara yfir tollamálin og skattamálin á þessum stóra markaði sem við skiptum mjög mikið við, flytjum yfirgnæfandi af okkar vörum frá og flytjum til í mjög vaxandi mæli ár frá ari. Við skulum hugleiða, og er ágætt að muna eftir því í tengslum við þessar skattkerfisbreytingar og þessa uppstokkun alla, að það geta gerst mikil tíðindi á næstu þremur til fimm árum í samskiptum okkar við Evrópubandalagið, t.d. þau tíðindi að Noregur boði inngöngu sína í bandalagið á allra næstu árum. Það mun gerast snöggt, segja fróðir menn, vegna þess að almenningur í Noregi er enn lítt hrifinn af hugmyndinni, en upplýsingar benda til þess að forustumenn í stjórnmálalífi og viðskiptalífi Noregs séu orðnir því mjög hlynntir að keyra Noreg inn í Evrópubandalagið á næstu árum. Það eru tíðindi sem Íslendingar skulu hyggja grannt að og undirbúa sig fyrir ef þau er í vændum. Svíar hafa gefið út um það yfirlýsingu að þeir séu þrátt fyrir sitt hlutleysi og sína þekktu sjálfstæðu stöðu reiðubúnir að grípa til umfangsmikilla ráðstafana í sínu skattakerfi og efnahagslífi til að auðvelda sambúðina og samskiptin við Evrópubandalagið á næstu árum. Ég fer þá fram á það, herra forseti, úr því að hæstv. fjmrh. er að láta liggja að ýmsu í sambandi við samskipti okkar við erlenda aðila í tengslum við þessa skattkerfisbreytingu, að hann tali eins og hann hefur vit til um þessi mál og tali út um þau. Við skulum þá ræða þetta efnislega. Ég vil t.d. fá að vita hvaða upplýsingar hæstv. ríkisstjórn hefur í höndum um þessa hluti. Hvað skýrslur liggja þar fyrir og er hægt að fá þeim dreift? Allt eru þetta mikilsverðir hlutir sem skipta okkur miklu máli. Við skulum líka gá að því að við erum að fjalla um, ekki síst með afgreiðslu tolla- og vörugjaldsfrv., mjög mikilsverða þætti sem snerta samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. Þar sem verið er að uppstokka allt tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs og alla skatta landsmanna erum við nánast á öllum sviðum að grípa inn í þessi mál, sbr. þá miklu umræðu sem varð um frv. um launaskatt á útflutningsgreinar sem nýlega er orðið að lögum illu heilli. Nei, herra forseti. Það duga ekki hálfkveðnar vísur eða stóryrði í þessum efnum. Við skulum þá ræða þetta efnislega og fá svör frá hæstv. fjmrh. og reyndar hæstv. forsrh. sem vill svo til að er í raun yfirmaður efnahagsmála í ríkisstjórninni hvort sem menn gera sér grein fyrir því eða ekki. Ég býst ekki við að hæstv. forsrh. afneiti því að á hans herðum hvíli sú mikla ábyrgð í raun og veru. Þrátt fyrir hið mikla rykti hæstv. fjmrh. er það þó þrátt fyrir allt forsrh. sem er hinn eiginlegi efnahagsmálaráðherra landsins og hefur með höndum samræmingu þeirra mála milli ráðuneyta, milli viðskrn. og bankamálanna, milli fjmrh. og milli atvinnumálaráðuneytanna. Þannig væri engin goðgá þó hæstv. forsrh. kæmi hér og talaði nokkur orð a.m.k. um þessi mál. Það væri engin goðgá að ætlast til þess. Ég hef í hyggju að fara nú að stytta mál mitt, herra forseti, enda tel ég að ég hafi komið kannski að stærstu efnisþáttum þessa máls núna í fyrri ræðu, sem ég flyt við þessa umr. Ég tel að að því loknu að hafa heyrt svör hæstv. fjmrh. muni mig langa til að ræða við hann ofurlítið nánar. En ég vona að svör hans verði efnisleg, hæstv. fjmrh. - Ef hæstv. iðnrh., sem hefur hugsað sér að taka þátt í umræðum á eftir, gæti látið hæstv. fjmrh. í friði smástund gæti sá síðarnefndi e.t.v. fylgst með umræðunum.

Við fylgjumst vel með báðir.

Já, ég tel að það sé óæskilegt að hæstv. iðnrh. sé að trufla hæstv. fjmrh. Það er ekki á það bætandi. Hæstv. fjmrh. veitir ekki af allri sinni athyglisgáfu til að fylgjast með þessum umræðum.

Ég er að reyna að aðstoða við það.

Já. Ég vil bæta einu við og það er spurningin um hvort eða hvort ekki er söluskattur á mjólk og á kjöti og þeim vörum öðrum sem með niðurgreiðslum er meiningin að strika út. Auðvitað er söluskattur á þessum vörum. Er það ekki ljóst, hæstv. fjmrh.? Hann er bara niðurgreiddur. Mjólk og kjöt er ekki undanskilið í undanþágugrein frv. Nei, það er rétt. M.ö.o.: það er söluskattur á þessum vörum. Rétt. Og hvað er þá verið að segja? Það á að niðurgreiða hann. Hvernig? Með sérstakri fjárveitingu á fjárlögum á hverju einasta ári. Hvað þýðir það? Það þýðir að þegar við næstu fjárlög getur hæstv. ríkisstjórn krukkað í þessar niðurgreiðslur, komið andaktug fram fyrir þjóðina og sagt: Ja, því miður. Nú er hart í ári, nú er erfitt í búi, kassinn bara tómur og við höfum ekki efni á að niðurgreiða þetta nema 15%. (Mundu kannski segja 18 í fyrsta tilhlaupi.) Þeir sem hafa sett traust sitt á að landbúnaðarvörurnar innlendu mundu fljóta á því að niðurgreiðslurnar mundu vega upp söluskattinn, hvaða tryggingu hafa þeir í höndunum? Enga, enga nema takmörkuð loforð ríkisstjórnar sem ég tel að þeir hafi ekki mikla ástæðu til að treysta. Og ég verð að segja að að því leyti sem þessi söluskattur, þessi matarskattur, bitnar ekki á neytendum tel ég þetta vera hina dökku hliðina á málinu. Það er dökka hliðin sem snýr að íslenskum landbúnaði og neytendum í leiðinni því þeir fá væntanlega að borga brúsann þegar niðurgreiðslurnar hrapa niður á næstu árum, alla vega ef þessi hæstv. ríkisstjórn og þessi hæstv. fjmrh. á að fara með ríkisfjármálin áfram. Mig langar til að spyrja hv. þm. í Framsfl. og Sjálfstfl., ef þeir væru einhverjir hér, þessir bændagarpar í þessum flokkum: Eru þeir hæstánægðir með að það sé hæstv. núv. fjmrh., eftir allan sinn málflutning um landbúnað á Íslandi, sem þetta standi og falli með, ef þessi hæstv. fjmrh. á nú eftir að undirbúa þrenn fjárlög í viðbót? Við skulum segja að hann hefði það á bak við eyrað að afnema niðurgreiðslurnar á móti söluskatti eða virðisaukaskatti í þremur áföngum. Þá gætu það verið 15% og 7% og 0% eða eitthvað svoleiðis. Ekki rétt, hv. þm. Níels Árni Lund? Það væri fræðilega mögulegt. Ég verð að segja að það sé barnaskapur í þessu máli að gera sér ekki grein fyrir því hvernig hin pólitíska staða er í málinu og vitandi að það er mjög sterkur áróður gegn því að niðurgreiða landbúnaðarvörurnar og hefur verið lengi. Telja menn líklegt að í höndunum á fjmrh. Alþfl. verði staðið við þessi fyrirheit mörg ár í viðbót? Ég er ekki trúaður á það. Ég held að það þyrfti ekki að skipta ýkjamiklu máli þó að virðulegur ritstjóri Jónas Kristjánsson væri fjmrh. eða hvort hann heitir Jón Baldvin Hannibalsson. Svo hafa farið saman að mörgu leyti skrif þessa ágæta manns um landbúnaðarmál og talsmáti og málflutningur hæstv. núv. fjmrh. Hvað mikið er búið að tala hér um að skera landbúnaðarbáknið niður? Hvað með öll ræðuhöldin frá undanförnum árum? Ég hef að vísu sannað með dæmum að það er ekki endilega alltaf mikið að marka. Þó hæstv. fjmrh. hafi eina skoðun í dag er ekki víst að hún verði mjög lífseig hjá honum á morgun. En ég leyfi mér samt að segja að það sé a.m.k. næstmesta blekkingin í þessu máli að reyna að láta líta svo út sem það sé ekki söluskattur á þessum mikilvægustu flokkum innlendu matvörunnar því það er söluskattur á þeim. Það eina sem er gert er að í augnablikinu eru niðurgreiðslur og aðrar ráðstafanir látnar vega þetta upp. En það er tímabundið ástand. Það getur breyst skjótar en hendi er veifað. Það getur t.d. breyst með því að niðurgreiðslurnar séu ekki verðbættar í verðbólgu, þær séu látnar standa í ákveðinni krónutölu. Með þeirri ráðstöfun einni getur innan árs orðið gífurleg lækkun á þessum pósti og hefur oft gerst. Hvað ef verðbólgan verður nú 30% og fer kannski í 40% á næsta ári en niðurgreiðslurnar sitja fastar við ákveðna krónutölu í frv.? Þær hafa reyndar lengi gert það og oft gert það, m.a. næstum því alla tíð síðustu ríkisstjórnar. Þá hrynur verðgildi þeirrar upphæðar og vörurnar hækka og söluskatturinn kemur einfaldlega inn í verðið smátt og smátt. Því miður er það það sem mun gerast og stendur ábyggilega til að gera - eða hvað tryggingar hafa menn? Hvað stendur til að gera gagnvart landbúnaðarvörunum þegar virðisaukaskatturinn kemur? Vill hæstv. fjmrh. upplýsa það? Vilja þeir gefa hér yfirlýsingu, hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh., um að meðan þessi ríkisstjórn situr verði séð til þess að raungildi niðurgreiðslna verði allan tímann þannig að söluskattsálagningin hafi ekki áhrif? Ég vil fá svör við þessu. Þetta er einfalt mál. Það er hægt að segja já eða nei. Ég held að það mundi hafa umtalsverð áhrif víða um landið ef hæstv. ríkisstjórn, hæstv. forsrh. allra manna helst, gæfi slíka yfirlýsingu í tengslum við afgreiðslu þessa máls. Mér duga engar þokukenndar yfirlýsingar, ekkert holtaþokuvæl um þetta mál, næsta árið. Hér þarf að liggja fyrir einhver langtímastefnumörkun. Það er svo alvarlegt að taka upp söluskatt á alla innlendu matvöruna, sérstaklega á landbúnaðarframleiðsluna í ljósi þeirrar stöðu sem þar er, og auðvitað pólitísk og efnahagsleg heimska því hæstv. ríkisstjórn fær slíkt í hrygginn á sér vegna þeirra samninga sem hún hefur gert við bændur nema standi til að rjúfa þá eða breyta þeim. Ég verð að segja alveg eins og er að þó að mér þyki viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar í landinu ekki hafa verið nógu hvöss og markviss gegn hótanastefnu hæstv. ríkisstjórnar finnast mér blessuð samtök bænda ekki hafa tekið á móti þessu máli sem skyldi því þetta er í mínum huga örlagaríkt mál fyrir landbúnað á Íslandi ef af verður. Herra forseti. Ég hef aðeins drepið á nokkur af stærstu atriðunum sem tengjast kerfisbreytingum á þessu söluskattsfrv. hér. Það væri margt fleira sem ástæða væri til að taka til ítarlegrar umræðu í þessum efnum og eins og menn hafa tekið eftir og heyrt hef ég ekki farið yfir frv. Ég hef ekki rætt þær undanþágur eða endurgreiðsluheimildir sem hér eru. Það væri vissulega eðlilegt að gera og vissulega þarft. Það er t.d. stór spurning hvort þessi flokkun er sanngjörn gagnvart ýmsum aðilum, hvort ekki er ástæða til að breyta og bæta við. Ég vek athygli á lið B 12, um sölu á vatni frá vatns- og hitaveitum ásamt mælaleigu svo og íssölu til fiskiskipa. Sama á við um rafmagn til hitunar húsa, laugarvatns, varmadælna og dælingar hitaveitna. Hér er um að ræða flokkun sem vissulega væri hægt að hugsa sér að væri öðuvísi þegar þessi svið eru undanþegin söluskatti. En ég ætla að bíða til betri tíma með að ræða þessa hluti í smáatriðum, m.a. sjá hvaða stefnu og hvaða skoðun þessi mál fá í nefnd, hvort það er meiningin að hv. fjh.- og viðskn. Nd. rétt líti á þetta eins og þetta sé hvert annað smámál. Ég hef einhvern veginn á tilfinningunni að hv. þm. Páll Pétursson geti orðið óskaplega fljótur að fara yfir þetta mál. En í raun og veru er þetta stórmál og mætti hann gerst vita, bóndinn norðan úr Höllustöðum. En við skulum sjá til. Við skulum ætla hæstv. ríkisstjórn og þessum ágæta nefndarformanni allt hið besta og vonast til að þessi mál fái rækilega skoðun. Ekki stendur á mér að vinna að þessum málum í fjh.- og viðskn. þó það væri jafnvel jóladagana ef það eru þá ekki helgispjöll. Það gæti komið til greina að hæstv. kirkjumrh. gæfi okkur undanþágu, okkur hv. þm., mér og 1. þm. Norðurl. v., til að vinna í nefnd yfir jólin. Ekki stendur á mér. En ég vil fá svör við þeim spurningum sem ég hef borið fram til að mynda um niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum. Ég sætti mig illa við að fá einhverjar þokukenndar yfirlýsingar og ég tel að það sé óvirðing af ráðherrum að tæpa á efnisatriðum eins og þeim hvernig þessar skattkerfisbreytingar snerti stöðu okkar gagnvart erlendum þjóðum án þess að ræða þau mál af skynsenti og talsvert ítarlega. Það tel ég að eigi að gera. Hér eru ekki smámál á ferðinni. Mér hafa tjáð erlendir menn að efnahagsspekingar alþjóðastofnana og virtra tímarita, sem skrifa um þau mál, séu forundrandi yfir því sem er að gerast á Íslandi. Ritstjórar Economist og sérfræðingar hjá alþjóðastofnunum, OECD og fleiri slíkum, séu alveg gapandi yfir því sem er að gerast uppi á Íslandi. Þeir hafi aldrei vitað til þess fyrr að ein þjóð leggi út í það á einum og sama næstum að segja sólarhringnum að gjörbylta öllu tekjuöflunar- og skattlagningarkerfi sínu á einu bretti. Þetta vekur slíka athygli og undrun að hæstv. fjmrh. er sjálfsagt á góðri leið með að verða frægur að endemum úti í hinum stóra fjármálaheimi fyrir þann mikla garpskap að ætla að gera þetta allt næstum að segja eigin hendi á fáeinum sólarhringum. Nú er það sjálfsagt tilfellið að menn hafa mikið traust víða í þjóðfélaginu á hæstv. fjmrh., ekki dreg ég það í efa, og ugglaust líta margir hv. þm. upp til hans, en ég leyfi mér samt að efa, og það er ekki illa meint gagnvart hæstv. fjmrh., að slík sé trú manna á hann og mátt hans og garpskap að mönnum finnist þetta traustvekjandi vinnubrögð. Það verð ég að segja. Og ég hef tilhneigingu til að taka líka mark á efnahagsspekingum, sprenglærðum ritstjórum  Herra forseti. Það verður fróðlegt að heyra svör hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Já, það er margt búið að segja um þetta mál úti í þjóðfélaginu og ég efast um að hæstv. ráðherrar og þm. sem standa að þessu máli hafi áttað sig á því hvað andstaðan gagnvart þeim breytingum sem er verið að gera er mikil og almenn. Það er alveg sama við hvern menn tala. Það er alltaf það sama: Getur það verið, er það hugsanlegt að þetta muni ná fram að ganga jafnvel fyrir áramót? Ég hitti einn af alþýðuflokksmönnum fyrir tæpri viku, mann sem var að vinna fyrir þá í síðustu alþingiskosningum, og ég sagði við hann: Jæja, eruð þið nú ekki ánægðir, kratarnir? Hvað ertu að segja? Ég er enginn krati. Ég spurði hann þá að því hvort hann ætlaði að neita því að hann hafi verið að vinna fyrir þá fyrir síðustu kosningar. Þá leit hann niður fyrir sig og sagði: Það er að vísu rétt, en ég er það ekki lengur. Þannig væri hægt að tiltaka marga einstaklinga í hinum flokkunum, m.a.s. þá hörðustu í þeim flokki sem ég tilheyrði, útgerðarmenn og alls konar menn sem eru í rekstri, vitnisburður þeirra um þessa ríkisstjórn er sá að aldrei hafi verið verri stjórn á Íslandi og það þýði ekkert annað en að hætta þessum rekstri. Það er furðulegt að hæstv. ráðherrar og þm. segja í sambandi við það mál sem við erum að ræða hér, um söluskattinn, að þá sé það nauðsynlegt, sé ekki hægt að komast hjá því að leggja á skatt sem er jafn á allt vegna þess að það sé fyrirhugað að taka upp virðisaukaskatt. Það er merkilegt að t.d. Efnahagsbandalagsþjóðirnar þekkja ekki þessi rök nema Danir. En þó segja hæstv. ráðherrar og þm. í blöðum, nýverið kom það í blaðinu Degi á Akureyri, að það sé ekki hægt að komast hjá því að leggja sama skatt á matvörurnar vegna þess að það sé fyrirhugað að taka upp virðisaukaskatt. Blekkingarvefurinn er jafnt og þétt ofinn, en hvaðan fá þeir þráðinn? Þeir fá þráðinn frá hæstv. fjmrh. Það er að vísu bláþráður víða á þeim þræði og flest bendir til þess að hann gæti slitnað hvenær sem er. Ég er með í höndum merkilegt plagg sem ég tel nauðsynlegt að lesa upp til að það komi alveg fram hvernig þessi mál eru hjá Efnahagsbandalagsþjóðunum. Þetta er úr fréttabréfi Alþýðusambands Íslands og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Sambandsstjórnarfundur ASÍ, haldinn dagana 30. nóv. til 1. des. 1987, ítrekar mótmæli miðstjórnar Alþýðusambands Íslands vegna áforma stjórnvalda um skattlagningu matvara um næstu áramót. Skattlagning matvöru kemur óhjákvæmilega harðast niður á þeim sem tekjulágir eru og nota stóran hluta tekna sinna til matvörukaupa. Sambandsstjórn krefst þess að ríkisstjórnin hætti við öll áform um matarskatt og að felldar verði niður þær álögur sem þegar hafa tekið gildi. Nái áform ríkisstjórnarinnar fram að ganga munu þau spilla frekar en orðið er samkomulagsmöguleikum á vinnumarkaði. Virðisaukaskatturinn mun vera frönsk uppfinning og í dag búa öll ríki Efnahagsbandalagsins og ýmis fleiri lönd við það kerfi. Í umræðunni um virðisaukaskattinn hér á landi er því haldið fram að útilokað sé að hafa fleiri en eitt skattstig í slíku kerfi. Matarskatturinn og samræming í eina skattprósentu sé því óhjákvæmileg aðgerð. Það merkilega er að ríki Efnahagsbandalagsins virðast ekkert vita um þessa nauðsyn á einni prósentu. Danir búa einir allra landa Efnahagsbandalagsins við eina prósentu." Hér vil ég skjóta inn í að þar mun þó vera undantekning í vissum tilvikum þó ég sé ekki búinn að afla mér nákvæmlega upplýsinga um hvernig því er fyrir komið. Og þá held ég áfram lestrinum, með leyfi hæstv. forseta. "Allir aðrir eru að minnast á tvö skattstig, flestir fleiri, og í þeim tillögum sem framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins lagði fram nú í haust um samræmdan virðisaukaskatt er aldeilis ekki miðað við eina skattprósentu. Það er þvert á móti stefnt að tveimur skattprósentum. Virðisaukaskattur á nauðsynjum verði á bilinu 4–9% og virðisaukaskattur á öðrum vörum og þjónustu a bilinu 14–19% samkvæmt nánari ákvörðun viðkomandi lands. Tillögur framkvæmdastjórnarinnar eru nú til umræðu í aðildarlöndum Efnahagsbandalagsins. Samkvæmt skýrslu framkvæmdastjórnarinnar, sem lögð var fram innan Efnahagsbandalagsins nú í haust, er skattaprósentan eftirfarandi: Í Belgíu eitt lágþrep 1–6%, almennt þrep 19%, háþrep 20-28%. Danmörk er eins og áður segir eina landið með almennt þrep 22%. Frakkland er með 1,1%, 4%, 5,1%, 7% og almennt þrep 18,6% og háþrep 33,33%. Vestur-Þýskaland 7% og 14% Grikkland 6% og 18%, Írland 2,4%, 10% og 25%, Ítalía 2%, 9%, 18% og háþrep 38%, Lúxemborg 3%, 6% og 12%, Holland 6% og 20%, Portúgal 8%, 16% og 30% háþrepið, Spánn 6%, 12% og 33%, Bretland 15%. Ákveðnar vörur og þjónusta er undanþegin virðisaukaskatti. Á Írlandi og Bretlandi eru flestar nauðsynjar undanþegnar." - Hvers konar rök eru það sem hæstv. ríkisstjórn og meiri hl. Alþingis hefur fyrir þessu máli? "Rétt er að vekja sérstaka athygli á að tvö lönd, Írland og Bretland, eru með stóran hluta nauðsynja alveg undanþeginn virðisaukaskatti. Hin löndin, öll nema Danmörk, leggja hins vegar aðeins lágan skatt á nauðsynjar eins og taflan sýnir, almennt innan við helming af þeim skatti sem leggst á aðrar vörur og þjónustu. Efnahagsbandalagslöndin hafa þannig öll nema Danmörk valið að hafa það þannig að lágtekjufólk, sem notar stóran hluta tekna sinna í kaup á nauðsynjum, borgi minna í skatt en hátekjufólk. Efnahagsbandalagið stefnir nú að samræmdu kerfi og lágum skattstiga, 4–9%, fyrir nauðsynjar og almennum skattstiga, 14–19%, fyrir aðra vöru og þjónustu. Þær tillögur sem nú eru í meðferð í Efnahagsbandalaginu gera ráð fyrir að eftirfarandi liðir verði með lægri skattprósentuna: matvörur, drykkjarvörur, þó ekki áfengir drykkir, orka til upphitunar og lýsingar, vatn, lyf, bækur, blöð, tímarit, farþegaflutningar. Það er áætlað að lægri prósentan muni falla á 1/3 af heildarstofni virðisaukaskattsins og almenna skattprósentan komi á 2/3 skattstofnsins. Rétt er að benda á að framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins mælir eindregið með því að lægra þrepið verði frekar sett nær 4% en 9%. Allmörg Efnahagsbandalagslöndin eru með sérstaka háa virðisaukaskattsprósentu á völdum vörum, lúxusvörum. Einnig þannig er virðisaukakerfið notað til þess að jafna afkomu fólks. Háa skattstigið nær til innan við 10% skattstofnsins og er það rökstuðningur framkvæmdastjórnarinnar fyrir því að tillögur sem hún hefur lagt fram gera ekki ráð fyrir þremur þrepum, aðeins tveimur, lágþrepi og almennu þrepi. Það er einföld staðreynd að samræmingin innan Efnahagsbandalagsins stefnir ekki að einni virðisaukaskattsprósentu. Danir mótmæla þeim áformum í dag, en e.t.v. ekki fyrst og fremst vegna þess að skattprósentur eigi að vera tvær heldur meira vegna þess að tillögurnar gera ráð fyrir því að 1/3 skattstofnsins skattleggist með 4–9% en 2/3 með 14–19% . Danir skattleggja allt í dag með 22% og sjá því ekki hvernig ríkissjóðurinn danski muni komast af ef af samræmingu verður því samræmingin mundi leiða til um þriðjungs lækkunar tekna danska ríkissjóðsins af virðisaukaskatti. Sá vandi yfirskyggir væntanlega andstöðu þeirra við tvö þrep í skattinum. Tvö þrep eru því nánast gefin niðurstaða í samræmingu Efnahagsbandalagsins. Á sama tíma ætlum við á Íslandi að halda því fram að virðisaukaskattur verði að vera í einu þrepi, ein prósenta á allt. Þeir sem reynslu hafa af virðisaukaskattinum vilja ekki fara þá leið nema e.t.v. Danir. Við sem erum að taka trúna skulum vera kaþólskari en páfinn", segir í þessu fréttabréfi frá Alþýðusambandi Íslands sem ég hef nú lesið. Mér er kunnugt um að í Svíþjóð er verið að ræða um það núna og í Noregi að setja skatta svipaða og eru eða verða í Efnahagsbandalagsríkjunum. Svíar t.d. hafa við það að stríða að það er miklu af bæði nautum og svínum slátrað í heimahúsum einmitt vegna þess hvernig þessir skattar eru þar og fer sú verslun fram þar í stórum stíl. Sannleikurinn er sá að það er bara að yfirvarpi sem þessi skattur er ákveðinn hér sama prósenta. Það kom fram bæði í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. og hefur komið fram hjá mörgum þessum frjálshyggjupostulum í þjóðfélaginu að það þurfi að taka fyrir að greiða niður vöruverð. Mér blandast ekki hugur um að það sé stefnan, stefnan sé sú að koma þessum skatti á nú og síðan eigi að ganga frá landbúnaðinum á þann hátt að láfa þennan skatt koma á hann án niðurgreiðslna. Menn skulu athuga í þessu sambandi hvað er verið að gera. Ég hef fyrir því sannanir að t.d. Hollendingar, Belgar og fleiri Evrópuþjóðir líta þannig á að þegar þær eru í vafa um að eitthvað af grænmeti og þess háttar sé á mörkum þess að komast í gegnum skoðun heilbrigðiseftirlits í löndunum sé það sent til Íslands. Ef það er ekki sent til Íslands er það sent á öskuhaugana. Það er fleira en bílar sem er ekki hægt að selja annars staðar en á Íslandi eða þá að eyðileggja. Hvað þýðir þetta? Hæstv. heilbrmrh. er ekki hér, en ég hefði viljað spyrja að því: Hvernig er eftirliti háttað í sambandi við innflutning á ýmsum vörum, grænmeti t.d., frá Evrópuþjóðunum? Hvernig er það? Læknir sem var í Hollandi fullyrðir að það sé ekkert nema málamyndaeftirlit á þessum vörum. En hvað er hæstv. ríkisstjórn að gera? Hún er að koma á neyslubreytingu í þessu þjóðfélagi. Mér dettur ekki í hug að halda að hæstv. fjmrh. sé genginn af þeirri trú að það þurfi að minnka landbúnaðinn ofan í ekki neitt og hann sé ekki með það enn í huga, ef hann ræður einhverju áfram í þjóðfélaginu, sem ég tel nú litlar líkur á sem betur fer, að það verði þá hætt niðurgreiðslunum. Ég vil líka benda á að ef verður svipuð neysla á þeim vörum sem á að greiða nú og á síðasta ári sé ég ekki betur en það séu aðeins 2/3 af því sem á að borga niður miðað við 25% söluskatt. Ég spyr eftir því hvort tryggt sé að á meðan þessi ríkisstjórn situr, hún líklega situr nú ekki nema í þrjá mánuði í mesta lagi, verði staðið við það þann tíma sem hún situr. Ég endurtek þá spurningu og ég óska eftir því, það er víst ekki nema einn framsóknarmaður hér inni, nei þeir eru tveir, að annar þeirra taki að sér að koma því til hæstv. heilbrmrh. að hann upplýsi í þessum umræðum, ég mun þá taka málið upp við 2. og 3. umr. ef ég fæ ekki svör, hvernig heilbrigðiseftirliti er háttað í sambandi við innflutning t.d. á grænmeti og öðrum matvörum frá þeim löndum þar sem skógarnir eru að deyja. Það þarf enginn að segja mér að það geti ekki verið menguð matvara sem er framleidd í jarðvegi sem skógarnir þrífast ekki í. Og er sem umræddur læknir sagði við mig að væri útbreidd skoðun í Evrópu, óhætt að flytja grænmeti og annað upp á það til að gera að það yrði ekki stöðvað af heilbrigðiseftirliti? Þetta er mál sem verður að brjóta til mergjar hvort sem það er í sambandi við þennan söluskatt eða ekki. Mér er líka sagt að það hafi átt að senda til Finnlands grænmeti og hafi verið stoppað vegna þess að þeir hafi ekki talið það vogandi, en slík sending hafi lent á Íslandi. Þetta er alvarlegt mál. Ég sagði áðan að mótmæli heyrðust hvaðanæva. Það hefur verið sagt frá fundi bænda á Blönduósi - það er verst að hv. formaður fjh.- og viðskn. er ekki hér - þar sem þessum skatti er algerlega mótmælt. En það er einn aðili sem er ánægður í þessu þjóðfélagi yfir þessum skatti. Og hvers vegna skyldi það vera? Það er Verslunarráðið. Það er farið að koma fram í blöðum í sambandi við t.d. innflutning eins og á frönskum kartöflum og öðru. Þeir mótmæla því að það skuli eiga að hamla gegn þeim innflutningi. Við vitum það, sem heyrum og skiljum, að um leið og verður farið að greiða niður þessar vörur byrjar söngurinn frjálshyggjumannanna, Verslunarráðsins og annarra um að það verði að gefa þetta frjálst. Undir það tekur almenningur, sem er að sligast undir matarkaupunum ef það fer sem mér sýnist alveg greinilega, enda fór hæstv. fjmrh. ekki dult með hvað fyrir honum vakti í hans fjárlagaræðu. Það átti ekki að borga niður. Það átti að bæta fólki með því að auka fjölskyldubætur, hækka persónufrádrátt. Það átti ekki að borga niður. Ég óska hv. þm. Framsfl. og dreifbýlisþingmönnum annarra flokka til hamingju með að hafa kyngt þessu. Eru menn virkilega hér á hv. Alþingi á árinu 1987 svo linir að þeir láti kúga sig í þessum málum? Er það tilfellið? Er það alveg eins og í vaxtamálunum? Menn berja sér þar á brjóst sumir hverjir og segja: Þetta gengur ekki, þetta gengur ekki, m.a.s. hæstv. utanrrh. Hann gerði það vandlega í Tímanum og sagði að allt væri að fara í strand. Þessi vaxtastefna væri að eyðileggja alla. Og það er eins og blöðin, a.m.k. Tíminn, telji að þetta sé alveg ný uppgötvun ráðherrans. Ég er búinn að halda þessu fram síðan í haust. Hins vegar er hlutleysi fjölmiðlanna. Auðvitað eru þeir hlutlausir. Hverjum dettur annað í hug en að t.d. Sjónvarpið sé hlutlaust? En hlutleysi þeirra birtist í ýmsum myndum. Þeir hafa t.d. ekki rætt við þann sem stendur hér í ræðustól nema einu sinni síðan þetta þing tók til starfa og það var um bjórinn, ekki um það þó ég segði hér á Alþingi að þetta væri strandstefna, vaxtapólitíkin í landinu. Þeir hafa ekki minnst á það. Við héldum ráðstefnu 5. desember norður á Akureyri til að fjalla um þessi mál öll, ég kem að því síðar, en hlutleysi blaðanna kemur þannig fram að það var Morgunblaðið eitt sem birti þær ályktanir sem þar voru samþykktar. Dagblaðið birti að vísu það sem frétt, en brenglaði því. Allir fjölmiðlar fengu þær tillögur sem sú ráðstefna samþykkti með samhljóða atkvæðum á annað hundrað manns. Þar kemur fram einmitt hvernig sá hópur sem þar var lítur á það sem hér er að gerast og ég mun koma að því betur seinna. Nei, frjálshyggjan nærist á misrétti og veitir þeim sem hafa fjármuni og völd allan rétt á kostnað hinna, á kostnað almennings. Í umræddu viðtali við Tímann, sem hæstv. utanrrh. hefur í Tímanum laugardaginn sl., er stríðsfyrirsögn: "Raunvaxtaokri verður að linna." Það er formaður eins stjórnarflokksins sem segir þetta. Er honum ekki ljóst að hann ber ábyrgð á því eins og hinir? Er ekki ráðherrum og þm. ljóst að þeir bera sameiginlega ábyrgð á því sem er að gerast í þingsölunum? Það þýðir ekkert fyrir þá að krossa sig. Og ef kæmi til kosninga í vor, sem eru nú miklar líkur fyrir, þýðir ekkert fyrir þá að krossa sig og segja: Ég var á móti þessu. En auðvitað samþykkja þeir allt. Ég veit ekki hvað hæstv. utanrrh. gerir, hvort hann kemur inn í þingið eða verði ekki viðstaddur atkvæðagreiðsluna. Það kann að vera. En hvernig er þessum málum fyrir komið? Ég hef haldið því fram áður að þó það sé í lögum að það séu bankaráðin sem ráði vöxtunum í bönkunum vil ég minna á það, sem kom fram hjá Tryggva Pálssyni í Landsbankanum, en hann sagði að til Seðlabankans færu rúm 2% af vöxtum bankanna. Þetta er það sem skýrir þann vaxtamun sem er í þessu þjóðfélagi.

Þar sem klukkan er nú orðin hálfeitt vil ég inna ræðumann eftir því hvort hann eigi langt eftir af ræðu sinni. Ef svo er mun honum heimilt að halda áfram eftir fundarhlé.

Ja, herra forseti. Ég á nokkuð langan hluta eftir ef röddin bregst mér ekki. Ég mun þá gera hlé á ræðu minni. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég mun ekki hefja ræðu mína fyrr en eitthvað af hæstv. ráðherrum er komið í salinn. Ég mun bíða þess hér í ræðustól að hefja mál mitt þangað til þeir sjást.

Það munu gerðar ráðstafanir til þess.

Herra forseti. Ég sé að hæstv. forsrh. er mættur. Ég sakna þess að fjmrh. er ekki kominn. Ég hefði viljað beina fyrst og fremst orðum mínum til hans og hæstv. viðskrh. þar sem ég var þangað kominn í ræðu minni að tala um vaxtamálin.

Það er upplýst að fjmrh. er í húsinu og þarna gengur hann í salinn.

Eins og ég sagði, herra forseti, var ég kominn þar í ræðu minni að ég var að tala um vaxtamálin og var búinn að taka fram að það væru ekki bankaráðin sem réðu vaxtastefnunni heldur væru það hæstv. ríkisstjórn og raunar Seðlabanki en þar sem ég fullyrti þetta vil ég færa rök fyrir því í máli mínu. Þannig eru mál að eins og nú standa sakir er bönkunum skylt að binda í Seðlabankanum 13% af heildarinnlánum bankanna og það gildir auðvitað með sparisjóði og innlánsstofnanir kaupfélaganna. Það eru raunar allir aðrir en "grái" markaðurinn sem er í sérstökum hávegum hafður hjá hæstv. ríkisstjórn. Þessi 13% eru með verðtryggingu en engum vöxtum. Síðan gerist það stuttu eftir að hæstv. ríkisstjórn tök við völdum að sett var önnur kvöð á bankana, þ.e. að þeir áttu að binda ákveðið hlutfall af sínum innstæðum. Þetta er flókinn reikningur en til þess að einfalda málið, þá eru það um 11% af heildarinnlaunum sem verða að vera á reikningum hjá Seðlabankanum annaðhvort í ríkisvíxlum eða í reikningum Seðlabankans. Ef þeir eiga ekki þetta inni á hverjum tíma verða þeir að borga vexti af mismuninum, þ.e. að ef Búnaðarbankinn, sem ætti að eiga þarna um 1100 millj., á ekki nema 900 millj. verður hann að borga af þessum 200 milljónum 4,1% refsivexti, af því sem hann þó ekki skuldar. Tryggvi Pálsson í Landsbankanum mat það þannig að þegar allt væri til tekið tæki Seðlabankinn til sín rúmlega 2% af heildarinnlánunum. Ef ég útskýri þetta frekar: Þessi 13% í Búnaðarbankanum eru um 1,7 milljarðar. Ef ég gef mér að þetta fé væri lánað út af Búnaðarbankanum með þeim vöxtum sem nú eru en tæki ekki það sem er ef menn þurfa að skuldbreyta hjá sér því þá eru vextirnir hærri, en ef ég miðaði við 9,5%, það er kannski ekki sanngjarnt að setja dæmið svona upp, það er ekki svona einfalt, þá eru þetta um 160 millj. Síðan er það sem er bundið í Seðlabankanum á þeim reikningum sem ég gat um áðan. Þeir voru í janúar 15%, sem Seðlabankinn gaf af því sem þar er inni, en hækkuðu í ágúst upp í 26% og hefur það ekki breyst síðan. Það er fleira sem gerist. Það er einnig inni, bæði hjá Framkvæmdasjóði, sem er með ákveðnum vöxtum, og ríkisábyrgðasjóði, sem er líka með ákveðnum vöxtum, en þegar þetta allt er metið er það niðurstaða Tryggva Pálssonar sem ég sagði áðan. Þegar verið er að deila á bankana fyrir að vaxtamunur sé mikill verða menn að athuga að skatturinn, sem þeir í raun og veru borga, er rúm 2% eftir mati Tryggva Pálssonar og menn verða að hafa í huga, hv. þm., hvernig á þessum skattamun stendur. Þegar ríkisvíxlarnir voru boðnir út voru 90 daga ríkisvíxlar, þegar þessi hæstv. ríkisstjórn kom til valda, 22,5% eða ársávöxtum 26,6. Á fimm mánuðum til 1. des., sem hæstv. ríkisstjórn hefur setið að völdum, hefur þetta hækkað úr 26,06% upp í 41,3% ávöxtun, þetta eru 90 daga víxlar, eða um 15,24% sem er 60% hækkun á valdaferli þessarar ríkisstjórnar eða 12% að meðaltali á mánuði. Það er mikil vaxtalækkun sem hefur orðið hjá hæstv. ríkisstjórn eða finnst ekki hv. þm. það skila sér vel? Það er nauðsynlegt að þetta komi fram. Hæstv. utanrrh. sagði í Tímanum sl. laugardag, eins og ég gat um áður, og er með stríðsfyrirsögn og með leyfi forseta ætla ég að lesa nokkrar setningar upp úr Tímanum: "Steingrímur Hermannsson utanrrh. segir að frjálshyggjan á sviði peningamála muni sigla hér öllu í strand ef ekki verði gripið í taumana strax. Ekki sé rétt að bíða og sjá til hvort verið geti að einhver heilög hagfræðilögmál kunni að virka, eins og viðskrh. segist vilja. Slík lögmál geta ekki virkað hér á landi miðað við verðbólguástandið og því megi ekki bíða með aðgerðir þar til annað hvert fyrirtæki í landinu er komið í þrot." Þetta segir formaður Framsfl., hæstv. utanrrh., um ríkisstjórn sem hann er aðili að. Hvers vegna segir hæstv. utanrrh. þetta?

Hvar er hæstv. ráðherra?

Hann á ekki sæti á þingi, hv. þm.

Hann gegnir ráðherraskyldum.

Annars getur sjálfsagt hæstv. forseti upplýst hvar hann er.

Hann er ekki búinn að segja af sér ráðherraembætti.

Ég vil benda á að hæstv. utanrrh. er ekki á þingi sem stendur.

Er hann ekki ráðherra? Gegnir hann ekki þingmannsskyldum?

Hann gegnir ekki þingmannsskyldum eins og er vegna þess að hann er með varamann á Alþingi. En hann svarar að sjálfsögðu fyrir sín mál hér á þingi eins og áður þó hann eigi hér ekki sæti. Það er hin almenna regla.

Ég hef haft það á tilfinningunni að í raun og veru sé hæstv. utanrrh. ekkert sæll að vera í þessari ríkisstjórn og kann að vera að hann sé farinn að skilja að það er orðið stutt í bláþræðinum sem blekkingarvefur ríkisstjórnarinnar er ofinn úr og sé nú stutt í að hann slitni. En ég endurtek að það er mikil ábyrgð sem hvílir á hæstv. ríkisstjórn í sambandi við vaxtamálin. Ég er hér með viðtal við einn af þeim sem stjórna "gráa" markaðnum, viðtal sem sýnir hvert stefnir. Hann segir að hann hafi verið að eignast tvö fyrirtæki og hann segir í þessu viðtali að hann ætli sér að eignast mörg fleiri fyrirtæki. Og hann tekur það fram: Þetta er löglegt. Ég þarf ekkert að fela. Þetta er löglegt. Annað þetta fyrirtæki rak einn athyglisverðasti hönnuður hér á landi, segist ekki hafa fengið fyrirgreiðslu, hefur síðan lent í þessum "gráa" markaði. Og þessi maður, sem blaðið á viðtal við, segir hiklaust: Ég ætla mér að eignast eignir. Það er mín stefna. Segir þetta ekki hv. þm. nokkra sögu um hvert stefnir? Það skiptir engu máli hvað menn segja hér eða annars staðar. Þeir þm. sem fylgja þessari ríkisstjórn bera ábyrgð á heildarstefnunni og það þýðir ekkert fyrir þá að reyna að þvo hendur sínar. Þær verða jafnkámugar eftir þann þvott ekki síður en hjá Pílatusi forðum. Af vaxtastefnunni leiðir það, eins og ég gat um áðan, að þegar ríkissjóður auglýsti ársávöxtun fyrst upp á 39,6% og tíu dögum síðar upp í 41,3% fór að streyma féð út úr bönkunum og þá áttu bankarnir engan kost annan en hækka innlánsvextina sem leiðir svo til þess að útlánsvextirnir verða að hækka því annars yrðu þeir að borga í refsivexti eins og áður segir 41%. Þetta er það kerfi sem við búum við. Þetta er það kerfi sem er að gera tiltölulega fáa einstaklinga auðmenn en hið venjulega fólk öreiga. Það hefur fjöldi manns haft samband við mig, bændur, húsbyggjendur, þeir sem eru með alls konar iðnað, og segja: Það stefnir nú í gjaldþrot hjá mér. Ég sakna hæstv. viðskrh. Hann taldi að það væri ekki búið að sýna sig, það þyrfti að sýna sig hvort þessi aðferð, að hækka sífellt vextina mundi bera árangur. Er það jafnaðarstefnan á Íslandi í dag að gera þá ríku ríkari og fjöldann öreiga? Er þetta stefna Framsfl.? Er það? Það var það ekki. En er það? Þeir eru ábyrgir fyrir þessari stefnu, það skulu þeir vita, og þýðir ekkert fyrir þá að firra sig ábyrgð og það sama vil ég segja ekki síst um landsbyggðarþingmenn Sjálfstfl. Hér er lýst svo aðferðunum til að koma þessu kerfi í gegn. Í hvaða blaði? Það er í sjálfu Morgunblaðinu þar sem því er lýst nákvæmlega hvernig það gerðist. Það er haft samband við örfáa menn. Fyrst koma þeir sér saman gamla viðreisnarstjórnin, þ.e. Sjálfstfl. og Alþfl., og það er ekki fyrr en þeir eru búnir að ná saman sem er haft samband við hæstv. sjútvrh. Það þurfti ekki að tala við aðra. Eftir því sem Morgunblaðið segir tók hann að sér að tala við Steingrím Hermannsson, hæstv. utanrrh. Það þurfti ekki að tala við þm. Það var ekki málið. Og það þarf ekki í Sjálfstfl. að tala við þm., enda sagði varaformaður þingflokksins þegar ég fór að ræða við hann um fjárlögin: Ja, þetta eru okkar vinnubrögð. Það er okkar vani að vera ekkert að leggja málin fyrir þingflokkinn. Hvað kemur þingflokknum við hvað Sjálfstfl. ætlar að gera? Hann á að hlýða og gera það sem við segjum. Þetta kemur í raun og veru fram með óbeinum orðum í Morgunblaðinu sem ég get lesið upp við 2. eða 3. umr. ef mál munu leggjast þannig að ég telji það nauðsynlegt. Ef ekki einhver annar. Ég get líka lánað öðrum það sem er kannski með sterkari rödd en ég í dag. En það er nauðsynlegt að þetta sé tekið inn í umræður hér til að það fari ekkert á milli mála hvernig er unnið að þessum málum. Hér kemur fram alveg svart á hvítu hvernig þessi mál eru unnin sem betur fer. Mér kemur þetta ekkert á óvart. Ég þekki þessi vinnubrögð. Ég þekki það í öllum þessum flokkum. En það er nauðsynlegt að landsbyggðin, láglaunafólkið, sem er verið að níðast á með þessari kerfisbreytingu, fái að vita allt það sanna í því efni. Hvernig halda hv. þm. að sé komið fyrir þeim mönnum, t.d. þeim bændum sem skulda um áramótin á aðra milljón þó þeir hafi stór fjárbú, að bera þá vexti sem nú eru í þjóðfélaginu? Annars segir Dagur á Akureyri í leiðara, og væri fróðlegt að vita eftir hverjum slíkt er haft, að raunvextir séu um 23% á sama tíma og Landsbankinn er að auglýsa eftir fjármagni og býður 10,8% með fullri verðtryggingu. Eru leiðarahöfundar blaðanna orðnir svo heilaþvegnir að þeir láti lesa fyrir sig og setji svo stafina sína undir? Er það orðið þannig? Ég var ekki hér, herra forseti, þegar tollafrv. kom til 1. umr. Ég ætla ekki að ræða það mikið, en kemst ekki hjá því að minnast á það við þessa umræðu þó ég kannski taki það betur í gegn síðar þegar það kemur til 2. umr. En það er nauðsynlegt að benda á örfá atriði í því sambandi. Það kemur fram í úrklippum úr Morgunblaðinu hverjir það eru sem bera ábyrgð á eða voru starfsmenn hæstv. ríkisstjórnar, fyrst og fremst hæstv. fjmrh., að útbúa þá kerfisbreytingu sem er hér búið að leggja fram. Það voru þeir Björn Björnsson, Bolli Bollason, Ólafur Ísleifsson, Ólafur Davíðsson og Víglundur Þorsteinsson. Þegar maður fer að athuga tollskrána, þó ég hafi ekki á þessum tíma getað farið mikið ofan í hana, sést að hún ber með sér að Víglundur Þorsteinsson hefur farið um hana höndum. Ég kannski ræði það betur síðar. En það sem er athyglisverðast er að sumt af hinum unga iðnaði okkar verður þannig leikinn, ef þetta fer fram óbreytt, að hann stöðvast, einhverjar greinarnar, eða verður gjaldþrota nema verði úr bætt. Það er t.d. með gúmmíiðnaðinn, sólninguna, með endurvinnsluna á dekkjum, eins og Gúmmívinnslan á Akureyri hefur verið að þróa í sl. fjögur ár og býr til gúmmímottur, dýnur og bobbinga úr dekkjum sem hún rífur upp. En hvernig gera Svíar þetta aftur á móti? Það er alltaf verið að vitna í einhverjar Norðurlandaþjóðir eða reynt að benda á hvernig þessi mál eru annars staðar. Þeir leggja t.d. á gúmmíbarðana ákveðið endurvinnslugjald sem þeir fá síðan greitt þegar þeir koma á þá staði sem taka að sér að endurvinna dekkin. Á þennan hátt vernda Svíar þennan iðnað og koma í veg fyrir að hann leggist niður, en eitt af því sem er erfitt hjá þeim eins og okkur er að bæði það og annað hrúgast upp. Aðrar þjóðir leggja höfuðáherslu á að endurvinna sem mest af úrgangi alls konar. Alveg sama er með t.d. eggjabakkana sem eru unnir úr dagblöðum eða öðrum pappír. Mér er sagt að það muni stöðvast. Eitthvert fyrirtæki er í Hafnarfirði, sem ég kann ekki nægileg skil á, sem býr til stiga og annað úr áli. Mér er sagt að það sé í Hafnarfirði. Enn fremur álpönnur sem eru unnar á Eyrarbakka. Einhvers staðar sá ég að það væri búið að bjarga því máli með einhvers konar breytingum þó ég ekki kunni á því skil þar sem ég hef ekki getað af heilsufarslegum ástæðum fylgst nægilega vel með. En ef ég hef tekið rétt eftir er búið að bjarga því máli. Þannig væri hægt að halda áfram að tína upp ýmis fyrirtæki, sem hafa verið og eru í harðri samkeppni við innflutning, sem manni sýnist að sé verið að skera alveg á. Mér dettur ekki í hug að hæstv. ríkisstjórn sé af illvilja að gera þetta heldur er þetta ekki skoðað. Menn vita ekki, hvorki hæstv. ráðherrar eða þm., til hvers leiðir þessi kerfisbreyting, enda kemur í ljós, ef maður fer að tala við hv. þm., að þeir hafa ekki hugmynd um til hvers það leiðir. Þá er ég kominn að þeim kafla ræðu minnar sem ég skal vera frekar stuttorður um, en það er í sambandi við landbúnaðinn. Það kannski þarf ekki að hafa mjög mörg orð um landbúnaðinn ef heldur sem horfir. Það er ekkert undarlegt þó það sé þannig. Þegar búvörulögin voru samþykkt 1985 var ég formaður landbn. þessarar deildar. Þá átti sæti í nefndinni núv. hæstv. fjmrh. Það voru haldnir margir fundir í landbn., ekki man ég hvað margir, eitthvað milli 10 og 20 formlegir fundir, og margir fundir þá með meiri hlutanum. En þegar málið kom hér til 2. umr. lá fyrir dagskrártillaga frá þáv. þm., núv. hæstv. fjmrh., Jóni Baldvini Hannibalssyni. Það var á tvo eða þrjá fundi sem hæstv. ráðherra mætti í landbn. Ég man ekki hvort þeir voru tveir eða þrír. Ekki meira en þrír. En þá leyfði hæstv. ráðherra sér að leggja fram dagskrártillögu sem er þess eðlis að ég vil lesa hana upp hv. þm. til upprifjunar og þeim sem eru nýir svo að þeir viti hvernig þessi hv. þm., núv. hæstv. fjmrh., stóð þá að málum. Það er með undarlegasta hætti að t.d. framsóknarþingmenn, Framsfl., skuli svo láta þennan mann, með þá afstöðu sem hann hefur haft og hefur í landbúnaðarmálum, stjórna þessari kerfisbreytingu, í raun og veru stjórna mestu um það sem er að fara fram á hv. Alþingi. En dagskrártillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Þar sem - frv. þetta er að meiri hluta til samið af alþm. sem hafa beinna fjárhagslegra hagsmuna að gæta við lögfestingu þess, - það hefur ekki fengið þinglega meðferð, er m.a. órætt í landbn. og fékkst ekki sent til umsagnar aðila sem geta beðið alvarlegt fjárhagslegt tjón af lögfestingu þess, - byggir ekki á neinni fræðilegri könnun á fjárhagslegum áhrifum þess á kjör bænda, neytenda, skattgreiðenda, ríkissjóðs né þjóðarbús, - byggir á úreltum stjórnsýsluhugmyndum frá átjándu öld um ríkisforsjá, einokunarverðmyndun, miðstýringu, valdboð og þvinganir sem ganga í berhögg við stjórnarskrárákvæði um atvinnufrelsi, - lokar síðustu smugum sem eftir eru fyrir frjálsa menn við landbúnaðarstörf og gerir þá að þrælum Framleiðsluráðs og ráðuneytis, - útilokar samkeppni framleiðenda um verð og gæði og afnemur þar með öllu alla hvatningu til að halda tilkostnaði í skefjum og lækka verð og stuðla þannig að rekstrarlegu ábyrgðarleysi og offjárfestingu vinnslu- og dreifingaraðila, - felur í sér hóflausa skattlagningu á búgreinar, sem miðstjórnarkerfinu eru vanþóknanlegar, og mismunar því einstaklingum fyrir lögum, - tryggir bændum ekki staðgreiðslu afurða sinna, en mun að öllum líkindum hækka verulega allan tilkostnað við framleiðslu, vinnslu, dreifingu landbúnaðarafurða og þar með "útflutningsbótaþörf" á þessu ári, - slær á frest löngu tímabærum uppskurði á úreltu, rándýru, óhagkvæmu og ranglátu ofstjórnar- og milliliðakerfi í landbúnaði sem hefur neytendur jafnt sem bændum að féþúfu, - mun kosta þjóðina marga milljarða króna á ári hverju verði það að lögum, telur Alþingi frv. þetta í sjálfu sér til vansa, bændum, neytendum, skattgreiðendum, ríkissjóði og þjóðarbúinu til skaða og vísar því málinu frá og tekur fyrir næsta mál á dagskrá." Þannig hljóðaði dagskrártillaga þess manns sem kom á tvo eða þrjá fundi í landbúnaðarnefnd og sem nú stendur í vegi fyrir því að bændur fái umsamda greiðslu skv. þessum lögum. Á þessu bera ábyrgð allir hv. þm. sem styðja þessa ríkisstjórn. Svo vill nú til að hv. þm. Eiður Guðnason flutti þessa flottu dagskrártillögu aftur í Ed. Ég bendi á að það þyrfti að komast til Vestlendinga, a.m.k. þeirra í strjálbýli, hvernig Alþfl. stóð þá að þessu máli og hvernig hann stendur að þessum málum nú. Í þessari umræðu ætlaði ég að lesa fleira upp, en vegna þess að röddin er farin að bresta mun ég draga það til 2. umr. málsins í þeirri von að hún verði þá komin í lag. Það er umhugsunar vert hvernig er staðið að málum í Áburðarverksmiðju ríkisins. Ef ég man rétt kom það í hlut bænda á þeim tímum sem verðbólgan var mest og gengisfellingarnar að borga rekstrarfé hennar eins og það kostaði. Það var alltaf í erlendum gjaldeyri eins og það var á hverjum tíma. En nú eru breyttir tímar og nú eru það vildarkjör að fá rekstrarlánin í erlendum gjaldmiðli. En hvað gerist þá? Þá gerist það að þó þetta sé eins og áður, ég veit ekki með hvaða vöxtum fyrir víst en aldrei meiri en 9% vöxtum, verða bændur látnir borga þetta eins og það væri innlent fé, með afurðavöxtum eins og landbúnaðurinn borgar af sínum afurðalánum. Þ.e. í dag er þetta 33% en hefði verið aldrei meira en 9%. Menn halda e.t.v. að þetta komi í sama stað niður, en það er langt því frá. Það er vegna þess að verðið sjálft kemur í grundvöllinn, en vextirnir af afurðalánunum koma þar ekki fram. Þess vegna eru bændur látnir bera þennan mismun og fá það ekki að neinu leyti uppi borið. Fyrst þetta er svona ætti landbúnaðurinn einnig að geta fengið erlend lán út á sínar afurðir. Ef þau væru tekin með SDR-vöxtum er hægt að fá þau með 9% vöxtum a.m.k. eða innan við það. Og ef þau væru tekin í þýskum mörkum væri hægt að fá þessi lán með 6% vöxtum. Þó að gengið hefði verið fellt um 15% mundi það samt borga sig fyrir bændur. En þannig er staðið að þessum málum og ég tel ástæðu til þess að það komi hér fram. Ég mun fara að ljúka máli mínu, herra forseti. Ég vil þó endurtaka það, sem hefur komið fram hjá mér í ræðu minni, að það er fyrirsláttur einn að það þurfi að setja á matarskatt vegna þeirrar kerfisbreytingar sem hæstv. ríkisstjórn vinnur að að framkvæma eftir rúmt ár. Ég hef skýrt frá því hér að framan að Efnahagsbandalagsþjóðirnar stefna í að það séu a.m.k. tvö skattþrep. Ég hef líka skýrt frá því að það séu í gangi umræður í Noregi og Svíþjóð um að samræma sína skatttöku miðað við það sem er og verður hjá Efnahagsbandalagsþjóðunum. Ríkisstjórnin stendur því þarna nakin frammi fyrir þjóðinni. Það er tilbúningur að þetta sé gert vegna kerfisbreytingarinnar. Ég geri ekki ráð fyrir því, þó að ég ræði þessi mál hér, að t.d. blöðin, hvort sem það er Tíminn eða Dagur, það er helst Morgunblaðið, muni minnast á það sem hér kemur fram. Þeir eru þá feigir ef þeir taka eitthvað upp af því sem ég kann að segja á þessum vettvangi. En ég mun kannski tala til þeirra betur síðar. Ég vænti þess að sá fundur sem verður í dag á Lækjartorgi opni augu hæstv. ríkisstjórnar fyrir því að þetta gengur ekki. Ég vona að hæstv. viðskrh. átti sig á því að ef vaxtastefnan verður svona áfram, og get ég vel tekið undir það, muni það segja eitthvað til sín að hækka sífellt vextina. En hvernig segir það til sín? Það stöðvar fyrirtækin. Það stefnir í gjaldþrot. Það stefnir hjá mörgum í atvinnuleysi eins og er þegar t.d. með ullariðnaðinn og fleiri aðila. Það er nýtt fyrir mér ef það er hin sanna jafnaðarstefna sem þarna er fylgt. Ég mun bæta við þetta við 2. umr. og ég er tilbúinn með öðrum að standa að brtt. og láta á reyna hvort það verður hægt að handjárna þm. stjórnarflokkanna í þessu máli. Það gæti orðið erfitt fyrir suma að standa þannig að málum að setja á slíkan skatt sem mundi hafa þær afleiðingar sem ég hef lýst að nokkru en mjög mörgu væri hægt að bæta við.



Herra forseti. Ég sé reyndar ekki hæstv. fjmrh. í salnum, en ég veit að þeir eru nánir samstarfsmenn, hæstv. dóms- og viðskrh. og kirkjumálaráðherra og hann, og ég treysti því að þeir beri boð sín á milli. Hæstv. fjmrh. mælti fyrir þessu afkvæmi sínu í fundarbyrjun og talaði hratt og lágt og ég lái honum það ekki. Ég hugsa að ég hefði gert það sama. Það er ekki von að hann vilji að menn heyri of grannt þegar hann mælir fyrir þessu. En þá er hún loks komin hingað, sprengjan mikla sem maður í raun og veru trúði aldrei að yrði varpað á landsmenn. Og ég verð að segja það, herra forseti, þótt það kunni að hljóma barnalega og óraunsætt, að ég vonaði og trúði í lengstu lög að þessi ófögnuður yrði endursendur hæstv. ríkisstjórn til að gera sinn usla á stjórnarheimilinu en ekki á heimilum landsmanna. En ekki er öll nótt úti enn. Það hefur gerst fyrr í sögunni að viti bornir menn taki sönsum, átti sig á villu síns vegar og snúi af rangri leið. Það er í rauninni aldeilis ótrúlegt hvað þetta mál er komið langt eins og andstaðan er hörð, ekki bara hjá stjórnarandstöðunni hér á þinginu og ekki bara úti í þjóðfélaginu hjá almennu launafólki heldur hjá fjölmörgum stjórnarsinnum hér á Alþingi, en þeir virðast ætla að kyngja hverju sem er undir yfirskini einföldunar og skilvirkni og virðast jafnvel halda að réttlætinu verði fullnægt í leiðinni. Víst er, herra forseti, að mörgum þeirra líður ekkert allt of vel þessa dagana og ég held að þeir ættu að hugsa sitt ráð, gefa sér tóm til þess, þessar síðustu stundir áður en jólahelgin gengur í garð, að íhuga áhrif þessara aðgerða. Auðvitað er ég fyrst og fremst að fjalla um þann þátt þess frv. sem nú er hér á dagskrá sem snertir afkomu heimilanna langmest, þ.e. sú breikkun söluskattsstofnsins sem felur í sér sköttun matvæla. Ég nefndi áðan nálægð jólanna sem virðist geta hrært einhverja strengi í brjóstum manna og komið fólki til að hugsa um réttlætið og finna til umhyggju í garð náungans þótt auðvitað eigi ekki að þurfa nálægð jólanna til. Þessar tilfinningar og kenndir eiga að geta bærst með okkur alla daga, ekki síst með okkur sem er trúað til þess að setja lög og annast framkvæmd ýmissa aðgerða sem snerta hag fólksins í landinu. Engu að síður hafa jólin oft mannbætandi áhrif á okkur og ég fann til þessarar umhyggju á þeirri ögurstund sem okkur hv. þm. gafst í gær til að átta okkur aðeins á milli strangra þingfunda og nefndarfunda. Umhyggja mín beindist satt að segja að þessu sinni alveg sérstaklega að þeim sem vilja með öllum ráðum koma í gegn nú fyrir jólin þessum skelfilega matarskatti. Ég reyndi af öllum mætti að setja mig í spor þessara manna og átta mig á hvað kæmi þeim til að vilja senda landsmönnum slíka og þvílíka jólagjöf. En herra forseti. Viðleitni mín bar ekki nokkurn einasta árangur. Ég get ekki sett mig í spor þeirra þótt ég ætti lífið að leysa. Það rifjaðist enn einu sinni upp að hæstv. fjmrh. talaði stundum um nauðsyn þess að breikka söluskattsstofninn meðan hann var óbreyttur þm., bæði á þingfundum og vafalaust á landsreisufundum sínum þegar hann var að leita svara um það hverjir ættu þetta land og reyna að laða menn til fylgis við það sem hann kallar jafnaðarstefnu en er nú að mér sýnist allt annað en það sem ég hef a.m.k. hingað til haldið vera jafnaðarstefnu. Hæstv. fjmrh. er afar röggsamur maður og það mátti búast við því að hann sæti ekki auðum höndum þegar hann settist í langþráðan ráðherrastól. Hann hafði vissulega sem óbreyttur þm. og ekki síst eftir að hann varð formaður Alþfl. oft og mörgum sinnum talað um nauðsyn þess að endurskoða og endurskipuleggja allt tekjuöflunarkerfi ríkisins sem hann sagði ekki einasta í molum heldur í fullkominni rúst. Eitt af því sem ég minnist að hafa heyrt hann prédika var að þetta söluskattskerfi væri handónýtt og yrði að gerbylta því, innheimtan væri í molum vegna þess að undanþágur væru legíó og skattprósentan allt of há. Forsenda þess að þetta kerfi gæti gengið væri að fækka undanþágum verulega og lækka skattprósentuna myndarlega. Ég trúi varla að mig misminni þetta, enda hefur þetta verið rifjað upp hér í umræðunum. Ég gaf mér reyndar ekki tíma til að leita að staðfestingum í Alþingistíðindum þó það hvarflaði sannarlega að mér því ekki er nóg að sjá staðfestingu þess að hæstv. ráðherra muni þessi orð sín. En það hefur nú verið rifjað upp að svona var þetta. Ég er a.m.k. 100% viss um að engum lifandi manni datt í hug að þegar formaður Alþfl. fengi tækifærið til að vinna úr stefnu flokks síns og koma hugsjónum alþýðuflokksmanna í framkvæmd mundi hann nota það á þann hátt sem við sjáum í því frv. sem er hér til umræðu.

Er ekki rétt að ráðherrann heyri þetta?

Hann heyrir og hlustar af athygli. Um það get ég borið. Jafnaðarmennska hæstv. ráðherra felst í því einu að tosa öllum brýnustu nauðsynjavörum upp í 25% skattinn sem hann var búinn að prédika að væri allt of, allt of hár. Hann og hans nánasti samstarfsmaður í framkvæmd hugsjónanna, hæstv. dóms- og viðskrh. og kirkjumálaráðherra, eru miklir talsmenn einföldunar og skilvirkni og þeir tala um nauðsyn hlutleysis af hálfu ríkisvaldsins. Í athugasemdum við þetta lagafrv. er sagt að þessar breytingar feli í sér lækkun tolla og afnám sex annarra gjalda, og allt er það vissulega satt og rétt, fækkun undanþága og samræmdan söluskatt. Já, vissulega fela þessar breytingar í sér fækkun undanþága, en samræmingin er langt frá því alger og erfitt að sjá hlutleysið í því samhengi öllu. Þriðji punkturinn, sem er hér sérstaklega merktur, er að þessar breytingar feli í sér öruggari tekjuöflun ríkissjóðs. Að sjálfsögðu má alltaf búast við nokkru öryggi í því að skattleggja það sem enginn lifandi maður getur án verið. Það liggur í augum uppi. Og það er auðvitað alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að þetta er mjög örugg tekjuöflun í sísoltinn ríkissjóð sem er farinn að minna óneitanlega á plöntuna merkilegu í "Litlu hryllingsbúðinni". Stórbætt skattskil er fjórði punkturinn sem nefndur er í athugasemdum við lagafrv. En hæstv. ráðherra: Er það alveg víst að þetta hafi í för með sér stórbætt skattskil? Og hvað er það í þessum breytingum sem tryggir stórbætt skattskil? Eftir sem áður er allnokkuð um undanþágur. Ég hef ekki talið þær saman, en þær eru mjög margar, skipta tugum, m.a. vegna afruglara svo að ein nauðþurftin sé nú nefnd. Og við eigum eftir að sjá að menn komi ekki auga á einhverjar glufur og smjúgi um þær. Ég held að það sé alger óskhyggja hjá hæstv. ríkisstjórn að skattskilin verði eitthvað betri nema hæstv. ráðherra ætli að taka upp leikaðferðina maður á mann. Það kostar eitthvað. Þetta leiðir hugann að því sem áður hefur reyndar verið spurt um í umræðum hér á Alþingi og það alveg nýlega. Það var, held ég að ég muni rétt, hv. 5. þm. Reykv., áhugamaður um fjármál ríkisins, sem spurði hvernig hæstv. fjmrh. ætlaði að framkvæma þá stefnu sína, sem hann hefur boðað hátt og lengi, að það þurfi að uppræta skattsvik og koma í veg fyrir undandrátt. Mér fundust svör hæstv. ráðherra við spurningum hv. 5. þm. Reykv. nýlega ekki gefa til kynna að hann hefði neinar sérstakar aðgerðir á prjónunum umfram það svo sem að trúa í blindni á að þær kerfisbreytingar sem hér er verið að leggja til mundu vinna það verk fyrir hann. - Og var ánægjulegt að verða vitni að því að hv. alþýðuflokksmaður Karvel Pálmason gekk hér um salinn því hann er áhugamaður um það sama efni og við erum að ræða hér, þ.e. matarskatt eða ekki matarskatt, og veri hann velkominn sem oftast hingað í deildina. Það kann vissulega svo að vera um sumt það sem hér er lagt til að það tryggi betri skil, svo að maður sýni svolitla sanngirni í umfjöllun, en ég held að það séu fáir sem trúa því að þessar aðgerðir dragi langt í þeim efnum. Það hlýtur að þurfa einhverjar sérstakar aðgerðir, eitthvað sem hefur ekki verið reynt áður. Svo er reyndar hérna fimmti punkturinn sem hljóðar svo að þessar breytingar muni fela í sér lækkun verðbólgu. Og þá fer nú skörin að færast upp í bekkinn. Hvernig í ósköpunum dettur mönnum í hug að setja svona vitleysu inn í athugasemdir við frv.? Og hæstv. ríkisstjórn segir, og ber fyrir sig Þjóðhagsstofnun og hver veit hvað, að þessi þríhöfða þurs, sem við höfum verið að fjalla um þessa dagana, tollabreytingar, vörugjald og söluskattsbreytingar, muni ekki hækka framfærsluvísitölu og jafnvel lækka byggingarvísitölu. Þar með er gert ráð fyrir að þessar breytingar skili sér nákvæmlega si svona eftir þeim reiknireglum sem menn ástunda í þessum stofnunum. En er það nú fjarska líklegt? Mér finnst þessi fullyrðing standa býsna völtum fótum, en látum svo vera. Hagfræðingar mega sannarlega reikna út og suður mín vegna. En það sem við erum að fjalla um er 25% álagning á brýnustu nauðsynjar, matinn sem allir verða að borða ef þeir eiga að lifa. Þessi óréttláta álagning á það sem enginn getur verið án vegur miklu þyngra hjá þeim lægst launuðu en öðrum. Það liggur í augum uppi og er viðurkennt af öllum, m.a. af hæstv. ríkisstjórn sem setur nú upp geislabaug, a.m.k. einn, og ætlar að hækka barnabætur og lífeyri. Hvað er nú orðið af kenningunni um hlutleysi? Auðvitað getur ríkisvaldið ekki verið hlutlaust og má ekki vera hlutlaust. En með þessari stefnu er verið að blekkja fólk. Og hvað segja svo alþýðuflokksmenn almennt um þetta? Hefur formaðurinn flokksmenn sína almennt á bak við sig í þessum aðgerðum? Bágt er að trúa því ef maður t.d. les hið merka blað, Alþýðublaðið, sem stundum ber á góma í þingsölum, ekki síst eftir að formaður Alþfl. komst í ráðherraembætti. Sjálfsagt les hæstv. ráðherra þetta blað vel og vandlega þegar hann hefur tíma frá önnum sínum, en þar sem ég er ekki eins viss um aðra hv. þm. ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í viðtal sem birtist þar nýlega og ég held að það saki ekkert að það rifjist upp fyrir hæstv. ráðherra ef hann er búinn að gleyma því. Þetta er viðtal sem er haft við ritara verkalýðsmálanefndar Alþfl., sem heitir Þráinn Hallgrímsson, og yfirskrift viðtalsins er: "Við borðum ekki varalit." Í samtali við Alþýðublaðið segir Þráinn að hann hafi að vísu ekki séð heildarúttekt á þessu dæmi, og á við öll frumvörpin þrjú, né hvaða áhrif þessar hækkanir koma til með að hafa á hagsmuni hins almenna launþega, en sér sýnist þó að þetta stefni allt í öfuga átt miðað við það sem búast hefði mátt við af ríkisstjórn sem jafnaðarmenn eiga aðild að. "Ég er mjög ósáttur við þessa hækkun vöruverðs eins og hún kemur út í þessu", segir Þráinn Hallgrímsson, ritari verkalýðsmálanefndar Alþfl. Og í greininni segir eftir honum: "Nefna mætti t.d. svínakjöt, nautakjöt, nýtt grænmeti og sérstaklega fisk, sem hækkar um 25%, sem dæmi um hækkanir á nauðsynjavörum. Þessar vörur væru ákveðnar frumþarfir, uppistaðan í matvörukaupum margra fjölskyldna sem stórhækkuðu á meðan aðrir liðir, sem skipta miklu minna máli fyrir afkomu launafólks, lækkuðu, eins og t.d. myndbönd og hljómflutningstæki. Þetta væri grundvallarbreyting sem að sínu mati væri mjög neikvæð. "Ég skil í raun og veru ekki hvað liggur að baki hjá fjmrh. og hans fólki, hvað þeir eru eiginlega að hugsa. Þeir tala um það að þeir vilji koma á einföldun kerfisins, en er ekki nauðsynlegra að almenningur fái ódýran mat heldur en við séum með einfaldara söluskatts- og tollakerfi?"" Og áfram er vitnað til þess að hann segir að sér þætti að jafnaðarmenn ættu frekar að hugsa í þeim dúr að það sé meira áríðandi að fólki geti fengið ódýrari nauðsynjar en vera að gæla við kerfið á þennan hátt. "Varðandi niðurgreiðslur og fjölskyldubætur sem talað væri um í þessum áætlunum", og nú bið ég hæstv. ráðherra að hlusta vel, "sagði Þráinn að niðurgreiðslur kæmu úr okkar eigin vösum. Þar væri aðeins verið að taka úr hægri vasanum og setja í þann vinstri. Um fjölskyldubæturnar sagði hann að það væru fjölmargir hópar í þjóðfélaginu, láglauna- og meðaltekjufólk og t.d. fatlaðir, sem ekki fengju neinar slíkar bætur og mundu því beinlínis taka þetta út af sínum launum. Sagði hann að þessi kerfisbreyting hafi alltaf verið varin með því að hægt yrði að lækka hina almennu söluskattsprósentu, en nú væri ekkert talað um það lengur. "Til hvers er þá verið að þessu?" Sér þætti að með þessari breytingu, þ.e. að stórhækka nauðsynjavörur en lækka um leið vörur sem hægt væri að kalla munaðarvörur, sem almenningur gæti að þarflausu sleppt, væri verið að breyta yfir í eins konar ölmusukerfi þar sem ríkisvaldið getur ef það þarf að fara að skammta fólki auknar bætur svo að það geti lifað af laununum sínum. Þetta væri ekki bein stefnumörkun sem jafnaðarmenn ættu að setja á oddinn í ríkisstjórn. "Við eru að færast í þá átt að gera fólki á lágum og meðallaunum erfiðara að lifa af þessum launum, það þurfi að fá sérstaka fyrirgreiðslu ríkisvaldsins til að geta það." Auðvitað væru þarna líka ákveðnir punktar, eins og t.d. lækkun á búsáhöldum, heimilistækjum og byggingarvörum, en yfirþyrmandi væri hækkun á nauðsynjum. Að sínu mati væri ekki hægt að sjá neitt sem réttlætti þessa breytingu. Varðandi lækkunina á byggingarvörum sé umdeilanlegt hvort nú sé rétti tíminn til að lækka þessar vörur. Þenslan á byggingarmarkaðnum sé alveg gífurleg, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, hvort ekki hefði verið betra að framkvæma lækkunina þegar tiltölulega lítil þensla væri á markaðnum þannig að það hefði virkað hvetjandi á hann. Sagði Þráinn að fjmrh. hefði átt að átta sig út frá allri umræðunni um matarskattinn að þetta er pólitískt mjög vont mál og jafnaðarmenn hefðu ekki átt að hafa forgöngu um að hækka verð á nauðsynjavörum til almennings. "Fólk á eftir að finna verulega fyrir þessu þegar það þarf að fara að borga. Þá áttar það sig á að fiskur hefur hækkað um 25% o.s.frv." Þá komi fram megn óánægja meðal fólks, enda sést það vel á því hverjir taka breytingunum vel, í hverra þágu þær eru. Það er ekki launafólk heldur iðnrekendur, verslunareigendur og atvinnurekendur. Þessar breytingar leiða til enn frekari ójafnaðar í þjóðfélaginu. "Við borðum ekki varalit eða tannkrem. Við lifum ekki á sápum, sjampói eða rakspíra, en við lifum á fiski og við lifum á mat. Mér finnst að Jón Baldvin og ráðgjafar hans ættu að setjast niður og athuga á hvaða leið þeir eru, hvort þeir eru á leið jafnaðarstefnunnar fyrir hinn almenna launþega eða hvort þeir eru að vinna fyrir einhverja aðra aðila." Ég get tekið undir öll þau orð sem ég hef lesið hér upp og þar sem vitnað er til Þráins Hallgrímssonar, ritara verkalýðsmálanefndar Alþfl. Þau falla mjög vel að þeirri stefnu sem við kvennalistakonur höfum túlkað hér. En það er fleira. Þetta er ekki eina röddin sem hefur heyrst í þessa átt. Og hafi hæstv. fjmrh. lesið það sem ég var að vitna til núna í blaðinu, sem túlkar þá stefnu sem hann á að vera fulltrúi fyrir, er ekki að vita nema hafi farið fram hjá honum lesning í Morgunblaðinu nýlega þar sem er verið að kanna viðhorf manna gagnvart þessum breytingum á tekjuöflunarkerfi ríkisins. Þetta er ekki mjög löng frétt, en vitnað í allmarga aðila. Með leyfi hæstv. forseta segir hér: "Fisksalar og viðskiptavinir þeirra, sem blaðamaður Morgunblaðsins ræddi við síðasta miðvikudag, voru almennt óánægðir með fyrirhugaðan söluskatt á fisk, en áformað er að hann verði 25%. Helgi Helgason hjá Fiskverslun Hafliða benti þó á að skattlagningin hefði ekki tekið gildi enn og söluskatturinn gæti verið pólitísk leikflétta til að ríkisstjórnin hefði eitthvað til að semja um í komandi samningum. Rafn Stefánsson sagði að skatturinn kæmi harðast niður á láglaunafólki og þá helst öldruðum. Elísa Tómasson, sem er ellilífeyrisþegi og er þýsk að uppruna, sagði að matvöruverð væri þegar of hátt og hún líkti kjörum aldraðra við ástandið í Þýskalandi í seinni heimsstyrjöldinni." Í fréttinni segir: "Rafn Stefánsson, verslunarmaður í fiskbúðinni Sæbjörgu í Dunhaga, sagðist ekki skilja í að nokkur kaupi fisk eftir áramót. Hann sagði að ýsuflök, sem nú væru um 240 kr., mundu hækka í 300 kr. og silungsflök í rúmar 600 kr. kg. Hann sagðist ekki skilja þá pólitísku hugsun sem lægi að baki söluskatti á fiski. Hann sagði að svo virtist sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar beindust að því að auka sölu á fjallalambi. Læknar legðu þó áherslu á að breyta þurfi neysluvenjum fólks og hvetji það til að neyta hollustufæðis, þar á meðal fisks. Nú væri aftur á móti lagður hár söluskattur á þessa hollu fæðu og á sama tíma væri kjöt greitt niður. Hann bætti því við að þessar aðgerðir kæmu helst niður á láglaunafólki og þá aðallega öldruðum sem hefðu margir hverjir ekki efni á að kaupa kjöt og margir þeirra væru þar að auki hættir að geta borðað það. Rafn sagði enn fremur að svo gæti farið að svindlað verði á söluskattinum." - Og taktu nú eftir, hæstv. ráðherra. "Til að mynda gætu mötuneyti tekið upp á því að kaupa fisk án þess að greiða söluskatt. Helgi Helgason, verslunarmaður í Fiskverslun Hafliða Baldvinssonar, var hins vegar á þeirri skoðun að söluskatturinn mundi skila sér í ríkissjóð. Hann sagði hins vegar að e.t.v. væri raunhæft að leggja 8% söluskatt á fisk, en 25% væri allt of há skattlagning. Hann benti á að á sama tíma og gert sé ráð fyrir að dilkakjöt hækki ekki og annað kjöt aðeins um 10–15% væri fiskur gerður að munaðarvöru. Hann taldi að sala á öllum fisktegundum mundi minnka, a.m.k. fyrst um sinn. Hann sagði þó að ekki væri víst að þessi skattlagning tæki gildi og hann taldi ekki útilokað að áformin um söluskatt á matvæli væru aðeins lögð fram til að ríkisstjórnin hefði eitthvað að semja um í komandi kjarasamningum. Fisksalarnir voru sammála um að líklega hefði fólk almennt ekki enn gert sér grein fyrir hversu mikla hækkun væri hér um að ræða. Ingunn Jónsdóttir, viðskiptavinur í Fiskverslun Hafliða Baldvinssonar, var á sama máli og sagði í stuttu samtali við Morgunblaðið að vegna vinnu sinnar hefði hún ekki haft tíma til að fylgjast með umræðunni um söluskatt á matvæli, en þegar fisksalinn tjáði henni að ýsan mundi hækka upp í 300 kr. kg sagði hún að það væri allt of mikil hækkun. Hún sagðist þó ekki gera ráð fyrir að hætta að kaupa fisk eftir hækkunina. Viðskiptavinur í fiskbúðinni Sæbjörgu sagði að fiskur væri það sem þjóðin lifði á og hækkunin bitni helst á fátæka fólkinu sem hefði ekki efni á að borða fisk og yrði að borða kjöt. Hann hefði oft séð ellilífeyrisþega tína til smápeninga upp á búðarborðið og biðja fisksalann um dálítið minna flak til að peningarnir dygðu. Elísa Tómasson var sammála þessu og sagði að peningar ellilífeyrisþega dygðu varla þó þeir væru alltaf að reyna að kaupa það allra ódýrasta. Hún sagði að ekki mundi ástandið batna ef lagður yrði söluskattur á matvæli og hún lýsti ástandinu sem hörmung. Hún hefði aldrei upplifað annað eins og þó hefði hún búið í Þýskalandi á stríðsárunum. Þá hefði verið skortur á vörum en ekki hefði vantað peninga til að kaupa þær. Nú væru aftur á móti nægar vörur, en skortur á peningum." Þetta eru vissulega umhugsunarverð orð, herra forseti, og hrollvekjandi. Það var ekki að undra þó hæstv. ráðherra talaði bæði hratt og lágt og afskaplega óskýrt þegar hann mælti fyrir þessu máli áðan. Hann hlýtur þrátt fyrir mikið annríki að hafa heyrt andmælin og skynjað ótta manna við afleiðingar þessara lagabreytinga og hæstv. ráðherra má ekki láta slíkar raddir sem vind um eyrun þjóta. Þetta leiðir hugann að því sem reyndar hefur komið upp aftur og aftur í sambandi við þessar víðtæku breytingar á tekjuöflunarkerfi ríkisins. Hverjir komu þar að verki? Hverjir voru spurðir ráða? Hvað með fjölskyldunefndina sem sett var á stofn? Var hún spurð ráða? Ég man ekki betur en hlutverk hennar væri að vera hæstv. ríkisstjórn til ráðgjafar um fjölskyldumál og hvernig styrkja mætti stöðu fjölskyldunnar á alla lund. Er það líklegt til að styrkja fjölskylduna að skattleggja brýnustu nauðsynjar hennar? Það hefði að sjálfsögðu átt að koma til kasta þessarar fjölskyldunefndar, nema hún hafi verið hugsuð sem alger sýndarnefnd, e.t.v. til að friða góðar og gegnar jafnaðarkonur í öllum stjórnarflokkum því vissulega er nefndin eingöngu skipuð konum. Og hvað um manneldisráð? Var það spurt? Hæstv. ráðherra kannast við viðhorf okkar kvennalistakvenna til allra þessara lagabreytinga með tilliti til manneldisstefnunnar sem við styðjum einlæglega og teljum nauðsynlegt að fylgja, ekki aðeins vegna þess að hún sé nauðsynleg með tilliti til velferðar einstaklinganna og rétts hvers einstaklings til heilbrigðis og mannsæmandi lífs heldur einnig vegna þess að hér er um hagkvæmni og sparnað að ræða fyrir ríkið. Heilbrigður og ánægður einstaklingur er vissulega mikils virði fyrir þjóðfélagið og það er okkur öllum keppikefli að eiga sem flesta slíka þótt okkur sé vitanlega einnig skylt að aðstoða þá sem ekki fá að njóta sömu lífsgæða. Það er þeim mun auðveldara að tryggja þeim mannsæmandi líf sem fleiri eru heilbrigðir og færir um að styrkja þetta þjóðfélag. Í skýrslu heilbr.- og trmrh. um íslenska heilbrigðisáætlun, sem var lögð fram á síðasta þingi, um tiltekin manneldismarkmið, og er ástæða til að vitna í þessa skýrslu í þessari umræðu þótt það hafi raunar verið gert áður, það er svo mikil hreyfing á hv. þm. að það er aldrei að vita hver heyrir hvað, en með leyfi forseta, þá stendur m.a. í þessari skýrslu: "Næringarástand þjóðarinnar er talið gott. En það þarf að sjá um að allir fái nægan mat og í honum séu rétt hlutföll frá næringarfræðilegu sjónarmiði. Leggja skal áherslu á framleiðslu og neyslu kornmetis, fisks, kjöts sem er magurt, kartaflna og grænmetis." Og áfram segir: "Stuðla skal að neyslu mjólkurvara með lágu fituinnihaldi með fræðslu og verðstýringu. Neyslu matar, sem hefur mikið af sykri, og neyslu sætinda svo og saltaðs matar á að minnka með upplýsingastarfsemi og verðstýringu." Þessi stefna, sem þarna kemur fram, er mjög góð stefna og hún er það enn þá. Hæstv. núv. ríkisstjórn virtist sannarlega með á nótunum og virtist hafa kynnt sér þessa stefnu þegar hún samdi og birti stefnuyfirlýsingu sína og starfsáætlun því að þar segir einmitt í kaflanum um heilbrigðismál á bls. 24, með leyfi forseta: "Samræmdar verði aðgerðir stjórnvalda til að framfylgja neyslu- og manneldisstefnu með heilbrigði landsmanna að leiðarljósi." Þetta var það sem hún ætlaði að gera, hæstv. forseti. Síðan tiltekur hún að landbúnaðarvörur sérstaklega séu mikilvægasti neysluhluti almennings, en hún tekur hvorki tillit til þeirra manneldissjónarmiða sem hafa komið fram í manneldismarkmiðum heilbrigðisáætlunarinnar né heldur í þeim markmiðum sem Manneldisfélag Íslands hefur sett sér. Í grein í Morgunblaðinu frá 9. des. eftir Jón Gíslason, sem er næringarfræðingur og formaður Manneldisfélags Íslands, segir m.a., með leyfi forseta: "Þegar samkomulag ríkisstjórnarinnar er athugað nánar kemur hins vegar í ljós að manneldismarkmið, sem taka mið af því að efla heilbrigði þjóðarinnar, hafa ekki verið höfð til hliðsjónar um mótun þess", þ.e. þessa frv. Og hann segir enn fremur: "Manneldisráð Íslands, sem lögum samkvæmt skal vera heilbrigðisyfirvöldum til ráðuneytis um manneldismál, lauk á sl. ári við gerð manneldismarkmiða fyrir Íslendinga. Markmiðin eru sett fram í þeim tilgangi að efla heilbrigði þjóðarinnar með leiðbeiningum um fæðuval og eru byggð á þeim rannsóknum og þeirri þekkingu sem fyrir liggur um tengsl mataræðis og heilsu." Hann segir síðan frá því að þetta hafi verið kynnt hjá fyrrv. ríkisstjórn og hlotið góðar undirtektir. Síðan telur hann upp nákvæmlega þær fæðutegundir og fleiri, sem ég minntist á áðan, sem allar hljóta þau örlög í frv. sem hér er til umræðu að þær munu hækka. Jón Gíslason segir enn fremur í þessari tilvitnuðu grein: "Ríkisstjórn Íslands hefur samþykkt aðild að áætlun 33 Evrópuþjóða um forvarnarverkefni sem nefnt er "Heilbrigði allra árið 2000", en Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur unnið að undirbúningi þess verkefnis á síðustu árum. Eitt af meginmarkmiðum áætlunarinnar er að vinna að öflugum forvörnum þannig að koma megi í veg fyrir sjúkdóma. Mataræði getur haft áhrif á heilsufar á fleiri vegu og tengsl mataræðis og heilsu eru því einn þeirra þátta sem heilbrigðisyfirvöld verða að leggja áherslu á ef markmið áætlunarinnar eiga að nást. Einn veigamesti þáttur forvarna vegna langvinnra sjúkdóma, svo sem hjarta- og æðasjúkdóma, krabbameins, sykursýki og tannsjúkdóma, er fræðsla um rétt fæðuval." Nú er það svo, herra forseti, að Manneldisfélag Íslands stóð fyrir ráðstefnu um manneldisstefnu á Íslandi 31. okt. og 1. nóv. sl. og þegar unnið var að undirbúningi þessarar ráðstefnu sendi félagið fjmrn. bréf þar sem óskað var eftir að fulltrúi ráðuneytisins flytti erindi á ráðstefnunni um verðlagningu matvæla með tilliti til manneldismarkmiða. Það kemur fram í grein Jóns Gíslasonar að ráðuneytið gat ekki orðið við þessari ósk og bar því við að einmitt um þessar mundir væri verið að vinna að veigamiklum breytingum á þessu sviði. Þegar niðurstöður ríkisstjórnarinnar af þessari miklu vinnu liggja nú á borðum hv. alþm. hljóta þeir að álykta sem svo að ráðuneytið hefði átt að leyfa sér þann munað að sækja þessa ráðstefnu því niðurstaðan hlýtur að vera sú að hæstv. ríkisstjórn hefur hreint ekkert spurt manneldisráð um hvað því fyndist um þessar ráðstafanir. - Ég bið um að hurðunum verði ekki lokað þarna þó að þeir skemmti sér vel. Ég treysti því að orð mín nái til hæstv. ráðherra sem er mikill áhugamaður um þau efni sem hér eru á dagskrá. - En ef þetta er ævinlega viðhorfið í ráðuneytinu þegar á að byrja fyrsta skrefið í þeirri löngu göngu að marka heilbrigðisstefnu og framfylgja hérlendis verður það aldrei gert vegna þess að það verður ekki ráðrúm til þess ef ráðamenn gefa sér ekki tíma til að kynna sér hvað kunnáttumenn hafa um þessi mál að segja. Það er ekki hægt að líta á svar ráðuneytisins við boði manneldisráðs öðruvísi en sem hroka og lítilsvirðingu. Og það er ekki úr vegi að spyrja hæstv. ráðherra að því hvers vegna enginn treystir sér til að fórna tíma sínum í að sækja þessa ráðstefnu og kynna sjónarmið ráðuneytisins í þessum málum, sérstaklega með tilliti til þess að verið var að móta þessa stefnu í ráðuneytinu einmitt þessa dagana. Þetta er útkoman úr dæminu, þ.e. stefnan, sem birtist í þessum ráðstöfunum, og stefnan, sem birt var í markmiðum ríkisstjórnarinnar þegar starfsáætlun hennar var birt, eru greinilega dæmi um hægri og vinstri höndina sem margsinnis er vitnað til. En herra forseti. Eitthvað er þó farið að síast inn í hæstv. ráðherra um það sem sagt hefur verið bæði um hollustu og um afkomu heimilanna og neysluvenjur - eða skyldi eitthvað annað liggja að baki þess tilboðs hæstv. ríkisstjórnar, ef tilboð skyldi kalla, að greiða neyslufisk að hluta til niður? Það merkilega við þetta tilboð er hvernig það er til komið. Menn komust nefnilega að þeirri niðurstöðu í umfjöllun um þau frv., sem hér liggja fyrir þinginu um tollabreytingarnar og álagningu vörugjalds, að það gengi ekki, sem þeir höfðu ætlað, að lækka verð á ýmsum ilmvörum í fínum merkjum eins og Dior og - Ja, ég er nú heldur illa að mér í fínum merkjum og man ekkert fleira. Ég man ekkert annað en Dior gamla og hætti mér því ekki út í það frekar. En við vorum sem sagt upplýst um það í hv. fjh.og viðskn. að ef verð slíkra vara lækkaði í verslunum hér, fríhafnarversluninni sem öðrum, mundi monsieur Dior og þeir félagar hans í sömu greinum bara ekki líða slíkt og þeirra ráð yrði að hækka vöruna frá sér því það væri bein lítilsvirðing við þeirra framleiðslu ef hún yrði seld á hálfgerðum launamannaprís, það væri ekki líðandi. Og nú voru góð ráð dýr, ef svo má að orði komast í þessu samhengi, því menn vildu ekki fyrir nokkurn mun láta Dior og co. hagnast á þessari kerfisbreytingu hér heima á Fróni. Það var snarlega ákveðið að leggja vörugjald á þessar vörur, þ.e. ilmvötn og ýmislegt fleira því skylt í leiðinni sem ég man ekki alveg upp að telja nú á stundinni. Svo hugkvæmdist mönnum það snjallræði, eða hafa þeir kannski alltaf haft það uppi í erminni, að nota þá upphæð sem þarna fengist til að greiða niður hluta af neyslufiski eins og við höfum fengið fréttir af. Og var nú látið heita sem svo að það væri tilboð til stjórnarandstöðunnar til að greiða fyrir þingstörfum svo að þeim mætti ljúka fyrir jól. Þetta eru þvílíkar hundakúnstir að maður stendur klumsa. Þessu fylgdu svo sem engar útlistanir á því hvernig þessu ætti að koma fyrir, en það mátti ekki heita undanþága frá söluskatti. Það má ekki minnast á undanþágur frá söluskatti í sambandi við matvæli. Herra forseti. Síst af öllu færum við kvennalistakonur að berjast gegn því að fiskverði yrði haldið niðri. En þessi aðferð hugnast okkur ekki of vel. Ég hugsa að hún sé ótrygg og bjóði upp á vandamál í framkvæmd. Eina rétta leiðin, hæstv. ráðherra, er að undanþiggja alla matvöru söluskatti og þá til þrautavara þá matvöru sem alls ekkert heimili getur verið án. Hér er rétt að geta þess að kvennalistakonur í Ed., hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir og Danfríður Skarphéðinsdóttir, lögðu fram brtt. við frv. þegar það var til afgreiðslu í Ed. sem ég leyfi mér hér að kynna því að þær segja allt um stefnu Kvennalistans og vilja í þessum málum. Þær lögðu fram tillögu til breytinga við 1. mgr. 3. gr. frv., sem er í raun sambærileg við þá undanþágu sem nú er í reglugerð um söluskatt, þess efnis að undanþegnar yrðu vörur sem um ræðir í 1.- 4. flokki Viðauka I í tollalögum og ætlaðar eru til manneldis. Ég held að það sé rétt, herra forseti, með þínu leyfi, að ég lesi tillöguna: "Undanþága skv. þessum tölul. tekur þó ekki til hreinna eða blandaðra grænmetis- og ávaxtasafa eða tilreiddra efna til slíkrar drykkjarvörugerðar, sælgætis, öls, gosdrykkja eða annarra vara sem gjaldskyldar eru skv. lögum um vörugjald, sbr. reglugerðir sem settar eru skv. þeim lögum. Undanþágan nær ekki heldur til tóbaks, drykkjarvara sem innihalda áfengi, tilbúinna efna til öl- eða víngerðar, poppkorns eða annars sælgætis þótt það sé ekki gjaldskylt skv. lögum um vörugjald. Undanþága þessi nær ekki til sölu veitingahúsa, greiðasölustaða eða annarra á tilbúnum mat." Þetta er, eins og ég sagði áðan, sambærilegt við þá undanþágu sem nú er í reglugerð um söluskatt. Þær voru enn fremur með brtt. um það að 14. tölul. 2. mgr. 3. gr. frv. orðaðist svo: "Aðgangseyrir að íþróttasýningum, íþróttamótum, sundstöðum, heilsuræktarstöðvum og skíðalyftum", sem sagt að þessi atriði væru undanþegin. Hér er um að ræða að bæta inn í undanþágurnar heilsuræktarstöðvum. Þar kemur enn til sögunnar heilsuræktar- og forvarnarsjónarmiðið sem við teljum að verði að fást viðurkenning á og stuðningur við. Okkur hefur verið tjáð að sú leikfimi sem boðið er upp á í þessum heilsuræktarstöðvum sé í mörgum tilvikum eina líkamsræktin sem margir leyfa sér og njóta og menn óttast að úr því dragi stórlega ef það verðar mikið dýrara. Herra forseti. Það er í rauninni alveg óþarft að spyrja hæstv. ráðherra hverjir hafi verið spurðir ráða þegar þetta frv. og fylgifrv. tvö um tolla og vörugjald voru samin. Það er deginum ljósara að þeir sem þessar breytingar bitna fyrst og fremst á voru ekki spurðir og þeir sem settir eru til að gæta hagsmuna þeirra voru ekki spurðir. Fjölskyldunefndin var ekki spurð ráða. Ég trúi því a.m.k. ekki að hún hafi verið spurð ráða. Manneldisráð var ekki spurt ráða. Neytendasamtökin voru ekki spurð ráða. Og launþegasamtökin voru ekki spurð ráða. Það er þó hreint ekki svo að þau hafi ekki komið ýmsum mótmælum á framfæri þegar vitnaðist um áform ríkisstjórnarinnar. Við höfum vafalaust öll fengið í hendurnar eða a.m.k. nefndarmenn í fjh.og viðskn. ýmis mótmæli frá t.d. Alþýðusambandi Íslands sem mótmælti þegar í júlí þessari skattheimtu á matvöru og ítrekaði mótmæli sín í október og enn komu fram mótmæli á sambandsstjórnarfundi ASÍ sem var haldinn dagana 30. nóv. og 1. des. 1987. Þar voru enn ítrekuð mótmæli miðstjórnar ASÍ vegna áforma stjórnvalda um skattlagningu matvara um næstu áramót. Í ályktuninni segir, með leyfi forseta: "Skattlagning matvöru kemur óhjákvæmilega harðast niður á þeim sem tekjulágir eru og nota stóran hluta tekna sinna til matvörukaupa. Sambandsstjórn krefst þess að ríkisstjórnin hætti við öll áform um matarskatt og að felldar verði niður þær álögur sem þegar hafa tekið gildi. Nái áform ríkisstjórnarinnar fram að ganga munu þau spilla frekar en orðið er samkomulagsmöguleikum a vinnumarkaði." Þetta er vitaskuld mjög alvarlegt, hæstv. ráðherra, og mann undrar satt að segja staðfesta ríkisstjórnarinnar að halda sig við þessi áform þrátt fyrir öll þau rök sem færð hafa verið fram gegn þeim og mótmæli. En það er bersýnilegt að þeir aðilar, sem ég taldi hér upp áðan, voru svo sannarlega ekki spurðir þegar verið var að undirbúa þessar breytingar. Það höfum við allt fengið upplýst á nefndarfundum í hv. fjh.- og viðskn. Þessir aðilar voru að ósk fulltrúa stjórnarandstöðunnar í nefndinni kallaðir til umsagnar um tolla- og vörugjaldsfrv. Fulltrúi Neytendasamtakanna hafði aldrei verið spurður fyrr en þá, þ.e. í fyrradag á fundi fjh.- og viðskn., og það var mjög áberandi og mjög athyglisvert að þessum aðilum, þótt þeir væru kallaðir til umsagnar um tollafrv. og vörugjaldsálagninguna, sem eru þau mál sem við höfum nú til meðferðar í nefndinni, var söluskattsálagning þeim ríkust í huga. Þeir komu aftur og aftur að matarskattinum sem fjölmargir í þjóðfélaginu, ef hæstv. ráðherra skyldi ekki enn hafa áttað sig á því, líta nánast a sem náttúruhamfarir. Maður spyr sig auðvitað hvort þeir sem móta þessa stefnu og leggja til þessa kerfisbreytingu hafi ekki viljað leita ráða þess fólks eða bara ekki dottið það í hug, finnist það ekki skipta neinu máli hvað þessu fólki finnst um þessar breytingar og hverjar afleiðingar þær kunni að hafa. Það er satt að segja með ólíkindum ef menn trúa því að þessar breytingar verði til þess að lækka verðbólgu. Hvaða rök eru eiginlega fyrir slíkum fullyrðingum? Hundakúnstir með vísitölur duga ekki í þessu efni og það er svo sannarlega ekki skoðun þeirra aðila sem ég vitnaði í hér áðan. Fulltrúar ASÍ og BSRB voru ekki í vafa um það að þessar aðgerðir, sérstaklega í sambandi við matarskattinn, væru verðbólguhvetjandi og mjög afdrifarík aðgerð. Herra forseti. Það þurfti ekki að koma neinum á óvart að við kvennalistakonur værum andvígar þessum matarskatti. Það höfum við alltaf verið og látið oft í ljós hvenær sem tækifæri hefur gefist og þar fylgir hugur máli. Mér er í fersku minni þegar mikið at var í kringum stjórnarmyndunarviðræður á sl. vori og einhver spekingurinn með hagfræðimenntun hugðist gefa okkur góð ráð, eins og svo margir aðrir sem töldu sig vita allt betur, hann kom með tölur til okkar um það hvernig við gætum náð í milljarðana sem við þyrftum til þess að gera allt sem við vildum gera til hagsbóta fyrir lágtekjufólk og barnafólk og aðra sem bera þungar byrðar. Þessi ágæti maður lagði einmitt til að lagður yrði söluskattur á matvæli og hvað fengist við það í beinhörðum peningum. Og mér er vissulega í minni hver viðbrögðin urðu í okkar hópi, enda margkomið fram hvernig við litum á slíkt. Satt að segja trúði ég því aldrei að til þessa mundi koma, svo óréttlátt sem það er. Við kvennalistakonur brugðumst við þegar hæstv. ríkisstjórn á sínum fyrstu dögum á valdastólum steig fyrsta skrefið til þess að auka álögur á almenning í formi matarskatts. Við sendum ríkisstjórninni mótmæli í formi ályktunar og mæltumst til þess að hún endurskoðaði áform sín sem mundu ekki einasta raska stórlega afkomu heimilanna heldur einnig ganga í berhögg við markmið ríkisstjórnarinnar um lækkun verðbólgu. En hæstv. ráðherrar hlustuðu ekki á okkur og þeir halda áfram á þessari braut og líklega voru þeir klókir að stíga þetta fyrsta skref á þessum sumardögum, einhverju veðurblíðasta sumri sem við munum, og á þessum tíma þegar menn voru orðnir leiðir á að fylgjast með þrasinu í kringum stjórnarmyndunarviðræður, voru eiginlega fegnir því að það væri þó komin einhver stjórn. Það voru sem sagt hagstæðar aðstæður fyrir stjórnina að gera slíkar aðgerðir sem þessar án þess að fá á sig mjög mikil mótmæli. En nú eru aðstæður aðrar og það er geysileg ólga og mótmælaalda í þjóðfélaginu. Í dag verður t.d. útifundur á Lækjartorgi kl. 17 og ég hefði nú haldið að hæstv. fjmrh. ætti að mæta þar og hlusta á fólkið sem þar ætlar að mótmæla - ef hann má vera að. Að fundinum standa Sóknarkonur, bókagerðarmenn, fóstrur, sjúkraliðar, kennarafélögin, Iðja, Samtök kvenna á vinnumarkaði og fleiri. Skyldi nú nokkurn undra þótt hér sé að meiri hluta til um að ræða félög sem konur eru fjölmennar í? Yfirskrift fundarins er: Til hvers að lækka verð á hnífapörum þegar fólk á ekki til hnífs og skeiðar? Vel á minnst, herra forseti, bókagerðarmenn standa að þessum fundi. Þeir hafa sínar ástæður og það ekki bara hvað varðar munn og maga. Ég var að fletta í blaðabunkanum í því hléi sem okkur gafst hér í gær og rakst þá á eitt og annað sem birst hefur undanfarna daga, m.a. merkilega grein sem birtist nýlega í Morgunblaðinu. Ég sé ástæðu til þess, herra forseti, að vitna í þessa grein, ekki síst vegna þess að hæstv. ríkisstjórn eða einstakir ráðherrar hennar hafa látið svo sem þeir láti sig menninguna miklu varða. Greinin er eftir Ólaf Ragnarsson sem er útgefandi og formaður Bókasambands Íslands. Hann spyr í fyrirsögn: "Samþykkir Alþingi 25% lestrarskatt á bókaþjóðina?" Hann segir: "Við Íslendingar eigum fáein heimsmet. Þeim er hampað mismikið enda sum þeirra okkur fremur til háðungar en hitt. Hérlendis er t.d. lagður hærri söluskattur á bækur en í nokkru öðru landi. Það heimsmet heyrist ekki nefnt þegar ráðamenn þjóðarinnar flytja ræður um íslenska menningu á hátíðastundum og minna á nauðsyn þess að efla og auðga móðurmál okkar. Þessi skattur ríkisins hækkar bókaverð til kaupenda um hvorki meira né minna en einn fjórða. Allt hugsandi fólk hlýtur að sjá hve fráleitt er að heimta skatt af tjáningu á íslenskri tungu, hugsmíðum og fræðslu, mennta- og menningarefni. Þetta er enn öfugsnúnara fyrir þá sök að bækur eru eini prentmiðillinn sem skattlagður er með þessum hætti. Jón Baldvin Hannibalsson fjármálaráðherra lagði fram á Alþingi fyrir helgina frv. til laga um breyt. á lögum nr. 10/1960, um söluskatt, með síðari breytingum. Meðal nýmæla í þessu frv. er að almennar heimildir fjmrh. til að veita undanþágu frá söluskatti, sem hingað til hafa falist í útgáfu reglugerða, eru felldar úr gildi. Í stað þess að löggjafinn framselji þannig vald sitt til að leggja á skatta eða aflétta þeim mun nú Alþingi sjálft ákvarða með lögum hvaða vörur, vinna og þjónusta verði undanþegin söluskatti. Í frv. ríkisstjórnarinnar er listi yfir 22 vöruflokka og 22 þjónustuliði sem verða undanþegnir söluskatti eftir áramót verði frv. að lögum óbreytt. Sömuleiðis eru taldir upp í 20 liðum ákveðnir þættir sem fjmrh. er heimilt að fella niður eða endurgreiða söluskatt af. Bækur á íslensku eru ekki meðal liðanna 64 á þessum lista. Þær virðast enn ekki eiga upp á pallborðið hjá ríkisstjórn þjóðar sem löngum hefur verið kennd við bækur og bókmenningu. Bókmenntir verða því áfram skattlagðar af meiri þunga en dæmi eru um annars staðar í heiminum nema Alþingi grípi í taumana. Því verður tæplega trúað að kjörnir fulltrúar bókaþjóðarinnar samþykki þennan lista ríkisstjórnarinnar óbreyttan, en niðurstaða fæst væntanlega í málinu fyrir jólaleyfi þingmanna. Ráðamenn hafa undanfarin missiri lýst alvarlegum áhyggjum sínum af flóðbylgju alþjóðlegrar fjölmiðlunar og óæskilegum áhrifum erlendra mála á íslenska tungu. Allir virðast þeir sammala, hvar í flokki sem þeir standa, um að nú megi ekki bíða lengur með áhrifamiklar aðgerðir til eflingar móðurmálinu. Skemmst er að minnast ræðu Þorsteins Pálssonar forsrh. á hátíðarsamkomu stúdenta 1. des. sl. Hann sagði þar að mestu skipti um þessar mundir að varðveita það sem gerði okkur að sjálfstæðri þjóð - íslenska menningu og íslenska tungu. Orðrétt sagði ráðherrann: "En á sama hátt og sagt var árið 1918 að það væri skylda allra að auka veg hins íslenska ríkis getum við sagt nú árið 1987 að það sé skylda okkar allra að auka veg íslenskrar tungu. Hér er í raun um sjálfstæði okkar að tefla." Ég vona svo sannarlega að forsrh. beiti áhrifum sínum til þess að auka veg íslenskrar tungu. Það er skylda okkar allra eins og hann sagði. En orð á hátíðarstundum duga skammt. Forustumenn þjóðarinnar verða að sýna í verki að þeim sé alvara og ræðurnar ekki orðagjálfur. Auðvitað er í mörg horn að líta í þessum efnum sem öðrum en menn verða samt að vera sjálfum sér samkvæmir. Er furða þótt ýmsir efist um að hugur fylgi máli hjá ráðherrum þegar nýtt frv. frá ríkisstjórninni sýnir að áfram er ætlunin að leggja söluskatt af fullum þunga á helstu máttarstoðir tungunnar, íslenska bókiðju og bóklestur - en afruglarar, sem veita flóði efnis á erlendum tungum inn á heimili landsmanna, eru undanþegnir söluskatti? Einhver kynni að spyrja: Er hægt að taka prentað mál í bókum fyrir sérstaklega og undanþiggja það söluskatti? Hvað um efni sem látið er á þrykk út ganga í blöðum og tímaritum? Menn þurfa ekki að hafa áhyggjur af öðrum prentmiðlum hér á landi í þessu sambandi. Yfirvöld hafa leyft landsmönnum allra náðarsamlegast að njóta efnis þeirra án þess að þeir séu neyddir til að greiða af því sérstakan skatt til ríkisins og er það vel. Margs kyns önnur menningarstarfsemi hefur verið án söluskatts og stjórnvöld þannig stuðlað að því að gróska gæti ríkt á sem flestum sviðum íslenskrar menningar. Meðal þess sem er undanþegið söluskatti auk blaða og tímarita má nefna málverkasýningar, tónleika, leiksýningar og sýningar íslenskra kvikmynda. Á texta á bókum á okkar ástkæra ylhýra máli er aftur á móti lagður 25% lestrarskattur! Þennan skatt er löngu kominn tími til að afnema. Það getur ekki samrýmst menningarstefnu bókaþjóðarinnar að skattleggja bókmenntir og bóklestur umfram aðra miðlun menningar í landinu. Í Noregi var söluskattur á bókum felldur niður fyrir nokkrum árum. Höfuðrök stjórnvalda fyrir þeirri ákvörðun voru þau að landið væri svo lítið málsvæði og norsk tunga í svo mikilli hættu frá öðrum tungum að óhjákvæmilegt væri að grípa til aðgerða til að styrkja samkeppnisstöðu bóka á norsku gagnvart erlendu efni af ýmsum toga. Áhrifamesta aðgerðin í þá átt var talin vera niðurfelling söluskatts af bókum. Í mörgum öðrum Evrópuríkjum eru bækur undanþegnar söluskatti, svo sem í Englandi, Írlandi, Grikklandi, Sviss, Portúgal og Júgóslavíu. Í þeim löndum þar sem söluskattur er lagður á bækur er hann yfirleitt verulega lægri en á vörur almennt. Skyldu tungumál þessara milljónaþjóða eiga fremur í vök að verjast en íslenska? Ætli flóðbylgja fjölmiðlunar á útlendum málum muni t.d. fyrr drekkja norsku en íslenskri tungu? Ef niðurfelling söluskatts í því skyni að lækka bókaverð og stuðla að auknum bókakaupum og bóklestri hefur verið nauðsynleg aðgerð í Noregi ætti ekki að vera síður þörf á slíku hér á landi. Málfélagið norska er 17 sinnum stærra en sá hópur fólks sem talar íslensku hér norður á hjara. Áskorun um afnám söluskatts af bókum á íslensku var á haustdögum afhent ríkisstjórn Íslands. Það gerðu stjórnarmenn Bókasambands Íslands, en innan vébanda þess eru á þriðja þúsund einstaklingar og fyrirtæki um land allt sem tengjast bókum með ýmsu móti. Í áskoruninni var vakin sérstök athygli á því óréttlæti gagnvart bókafólki sem viðgengist hefur í söluskattsmálum. Eðlilegast væri að um bækur giltu sömu reglur og um aðra prentmiðla, svo sem dagblöð og tímarit, sem væru án söluskatts. Auðvitað ætti enginn texti á íslensku máli að vera skattaður. Fjmrh. hlýddi á boðskap og óskir sendinefndar Bókasambandsins, hélt uppi dálitlum vörnum og sagði að um áramót yrðu allar undanþágur frá söluskatti felldar niður og þá gengi eitt yfir bækur og aðra miðlun prentaðs máls. Undanþáguliðirnir 64 í söluskattsfrv. segja hins vegar aðra sögu. Þar eru síður en svo allar vörutegundir, þjónusta og menningarstarfsemi á sama báti. Enn eykur á þetta misræmi að lagaákvæði frá því í sumar um svonefndan "sérstakan söluskatt" á ýmsa starfsemi og þjónustu verða áfram í gildi og í þeim tilvikum er skatturinn aðeins 10%." - Hér er rétt að skjóta inn í að hann mun eiga að verða 12%. En áfram vitna ég í þessa grein: " Forsrh. var jákvæður þegar við hann var rætt um erindi Bókasambandsins í haust og menntmrh. var málinu mjög fylgjandi. Sá síðarnefndi lýsti því reyndar yfir opinberlega í útvarpi fyrir skemmstu að hann væri algerlega mótfallinn því að söluskattur væri lagður á bækur, en erfiðlega hefði gengið að fá fjmrh. til fylgis við þá skoðun. Vonandi beitir menntmrh. sér að nýju í þessu máli í þingsölum og nefndaherbergjum nú þegar söluskattsmálin eru til meðferðar á Alþingi." Hæstv. forseti. Ætli hæstv. menntmrh. sé í húsinu? Mér láðist eiginlega að biðja um að hann yrði kallaður hingað til þess að vera viðstaddur þessa umræðu í einlægum áhuga mínum til að tefja nú ekki þingstörfin.

Það skal upplýst að hæstv. menntmrh. er ekki í húsinu sem stendur. En hann bað mig hér fyrr í dag að láta sig vita ef hans yrði óskað við umræðuna og skal það gert. Hins vegar vil ég upplýsa að það var ætlunin að gera hlé kl. 4 vegna þingflokksfunda, þannig að óvíst er að ég gæti náð í hann fyrir þann tíma, en ég skal gera ráðstafanir til þess að láta hann vita um þessa umræðu.

Ég þakka hæstv. forseta. Ég sé að það eru þá aðeins fjórar mínútur eftir og ég á enn eftir nokkuð af mínu máli. Ég mun þó halda áfram nú og vona að hæstv. menntmrh. verði viðstaddur þegar umræðan hefst aftur og þá mun ég endurtaka það sem ég hef sagt hér um þetta mál. En ég ætla að halda áfram: "Fráleitt ósamræmi hefur leitt af því fyrirkomulagi sem gilt hefur um skattlagningu prentaðs máls og mun gilda áfram samkvæmt söluskattsfrv. taki alþm. ekki á sig rögg og bæti íslenskum bókum á undanþágulistann. Þjóðinni er gert að greiða hæsta söluskatt af hugverkum sem miðlað er í bókaformi, en sama efni er án söluskattsef það er birt í öðrum prentmiðlum. Hvers vegna eiga lesendur að greiða 25% aukaskatt til ríkisins ef þeir vilja kaupa ljóð í bók, en ljóðið fæst án söluskatts ef það birtist í helgarútgáfu dagblaðsins eða í tímariti? Hvaða sanngirni er í því að 25% söluskattur er lagður á smásögu ef hún birtist í bók, en sagan er laus við þann skatt ef hún er prentuð í dagblaði eða tímariti? Hvað veldur því að ráðamenn bókaþjóðarinnar leggja 25% skatt á skáldsögu sem komið er á framfæri við lesendur í bók, en telja eðlilegt að sama hugverk sé án söluskatts ef það er prentað sem framhaldssaga í blaði eða tímariti eða t.d. birt í formi kvikmyndar? Hvernig stendur á því að efni um sögu þjóðarinnar, fræðilegar uppgötvanir eða nýjar kenningar sem fram koma í íslenskum bókum er allt háð 25% skattheimtu ríkisins, en fullkomlega eðlilegt þykir að sama efni sé selt landsmönnum á síðum dagblaða eða tímarita söluskattslaust? Erfitt hefur reynst að finna rökrétt svör við spurningunum hér að framan, enda hæpið að þau séu til. Tjáningarfrelsi Íslendinga hlýtur að vera hið sama hvort sem það er á síðum bóka eða í öðru prentformi og á sama hátt hlýtur þjóðin að eiga jafnmikinn rétt á að njóta þess efnis í hvaða prentmiðli sem er án þess að þurfa að greiða skatta af orðunum. Í þessu efni eru bækurnar sér á báti. Í þeim er textinn skattlagður. Bækur hafa um aldir verið eins konar undirstaða íslenskrar menningar og sætir furðu að stjórnvöld skuli íþyngja þeim landsmönnum sem vilja njóta efnis þessa hljóða og hugþekka miðils með sérstakri skattlagningu. Alþingi og ríkisstjórn ættu nú að sjá sóma sinn í að létta lestrarskattsbyrðinni af bókaþjóðinni um áramót með því að bætaíslenskum bökum á undanþágulistann í söluskattsfrv. Sú aðgerð gæti skipt sköpum fyrir tungu og menningu þjóðarinnar. Vaxandi bókmenntasköpun hefði örvandi og auðgandi áhrif á tunguna og bækur yrðu landsmönnum í auknum mæli uppspretta menningar, þekkingar og þroska. Ef milljónaþjóðir telja þörf á að vera á varðbergi og styrkja þjóðtungur sínar með áhrifamiklum aðgerðum megum við ekki sofna á verðinum. Við skulum ekki gleyma því að bækur á eigin tungu gegna því þýðingarmeira hlutverki sem þjóðirnar er að þeim standa eru stærri. Niðurfelling söluskatts af bókum á íslensku tæki af öll tvímæli um að umhyggja þm. og ráðherra fyrir móðurmálinu væri meiri en orðin tóm. Með þeirri ákvörðun yrði stigið þýðingarmikið skref í þá átt að efla íslenska tungu og unninn raunverulegur áfangasigur í stríðinu við fjölmiðlun á framandi tungum." Þetta var nú um menninguna, herra forseti, og það atriði sem snertir okkur sérstaklega sem bókaþjóð sem við gjarnan viljum kalla okkur. Ég vona einlæglega að hæstv. forseti sjái til þess að hæstv. menntmrh. sé gert viðvart um að um þetta mál verði fjallað hér í umræðunni á eftir þegar fundur hefst aftur að loknu hléi. Þá mun ég endurtaka örlítið af því sem ég vitnaði til hér áðan. Ég skal ekki tefja tímann með því að lesa alla þessa grein aftur þó hún sé harla góð, en ég mun vitna til þeirra orða sem ég vil sérstaklega koma á framfæri við hæstv. menntmrh. og benda honum á það sem hér er sagt og geri það þá þegar fundur hefst aftur. - Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég lauk máli mínu fyrir þetta fundarhlé þá óskaði ég eftir því að hæstv. menntmrh. yrði gert viðvart. Ég hef veitt því athygli að hann er staddur í húsinu og mér þætti vænt um ef hann mætti heyra mál mitt.

Ég hef gert ráðstafanir til þess að honum verði gert viðvart um að umræðan sé byrjuð aftur.

Er þá ekki í lagi að ég doki við? Mér sýnist hæstv. ráðherra vera á leiðinni. Herra forseti. Ég býð hæstv. menntmrh. velkominn í salinn. Ég mun ekki tefja hann mjög lengi því að það er nú að verða áliðið dags og margir sem eiga eftir að tjá sig um þetta mál og ég vil ekki verða til þess að skerða fyrir þeim tímann. Ég vitnaði hér áðan, hæstv. menntmrh., í blað sem ég vænti að sé hæstv. ráðherra þóknanlegt, þ.e. Morgunblaðið, sem er þekkt fyrir áhuga á varðveislu menningar, ekki síst íslenskrar tungu. Ég vitnaði í grein sem varðar skattlagningu á íslenskt mál eins og það hirtist í bókum meðan hins vegar texti í blöðum og tímaritum er skattfrjáls. Höfundur greinarinnar er Ólafur Ragnarsson útgefandi og formaður Bókasambands Íslands. Hann bendir á hvernig þessum málum er hagað í öðrum löndum, t.d. að söluskattur hafi verið felldur niður á bókum í Noregi fyrir nokkrum árum og höfuðrök stjórnvalda þar voru þau að landið væri svo lítið málsvæði og norsk tunga í svo mikilli hættu frá öðrum tungum að óhjákvæmilegt væri að grípa til aðgerða til að styrkja samkeppnisstöðu bóka á norsku gagnvart erlendu efni af ýmsum toga. Áhrifamesta aðgerð í þá átt hafi verið talin niðurfelling á söluskatti af bókum. Hann bendir einnig á hvernig þessum málum er hagað í ýmsum öðrum Evrópuríkjum þar sem bækur eru undanþegnar söluskatti, svo sem í Englandi, Írlandi, Grikklandi, Sviss, Portúgal og Júgóslavíu og í þeim löndum þar sem söluskattur er lagður á bækur sé hann yfirleitt lægri en á vörur almennt. Greinarhöfundur spyr hvort tungumál þessara milljónaþjóða kunni að eiga fremur í vök að verjast en íslensk tunga og er nú von að spurt sé. Greinarhöfundur minnir á það að á haustdögum hafi ríkisstjórn Íslands verið afhent áskorun um afnám söluskatts af bókum á íslensku. Þar hafi verið vakin sérstök athygli á því óréttlæti gagnvart bókafólki sem viðgengist í söluskattsmálunum og lét í ljós þá skoðun sína að um bækur ættu að gilda sömu reglur og um aðra prentmiðla, svo sem dagblöð og tímarit sem væru án söluskatts. Hann lýsir för þeirra til hæstv. fjmrh. sem hafði hlýtt á boðskap og óskir sendinefndar Bókasambandsins. Ráðherra hafði haldið uppi dálitlum vörnum og sagt að um áramót yrðu allar undanþágur frá söluskatti felldar niður og þá gengi eitt yfir bækur og aðra miðlun prentaðs máls. En eins og margir aðrir hefur greinarhöfundur veitt því athygli að undanþáguliðirnir 64 í söluskattsfrv. segja allt aðra sögu því að þar eru síður en svo allar vörutegundir, þjónusta og menningarstarfsemi á sama báti. Hann minnist líka á það að forsrh. hafi verið jákvæður þegar við hann var rætt um erindi Bókasambandsins í haust, minnir á orð ráðherra á hátíðarsamkomu stúdenta 1. des. sl. og segir að menntmrh. hafi lýst sig mjög fylgjandi málinu. Svo að ég vitni hér beint í grein Ólafs Ragnarssonar - ég vil ekki tefja tímann með því að lesa hana alla hér aftur en ég saknaði hæstv. menntmrh. og geri fastlega ráð fyrir að hann hafi líka veitt þessari grein athygli og taki á henni mark - en svo að ég vitni örstutt beint í greinina þar sem fjallað er um viðtökur menntmrh., þá segir þar, með leyfi hæstv. forseta,: "Sá síðarnefndi," þ.e. hæstv. menntmrh., "lýsti því reyndar yfir opinberlega í útvarpi fyrir skemmstu að hann væri algerlega mótfallinn því að söluskattur væri lagður á bækur, en erfiðlega hefði gengið að fá fjmrh. til fylgis við þá skoðun. Vonandi beitir menntmrh. sér að nýju í þessu máli í þingsölum og nefndaherbergjum nú þegar söluskattsmálin eru til meðferðar á Alþingi. Fráleitt ósamræmi hefur leitt af því fyrirkomulagi sem gilt hefur um skattlagningu prentaðs máls og mun gilda áfram samkvæmt söluskattsfrv. taki alþm. ekki á sig rögg og bæti íslenskum bókum á undanþágulistann. Þjóðinni er gert að greiða hæsta söluskatt af hugverkum sem miðlað er í bókaformi, en sama efni er án söluskatts ef það er birt í öðrum prentmiðlum. Hvers vegna eiga lesendur að greiða 25% aukaskatt til ríkisins ef þeir vilja kaupa ljóð í bók, en ljóðið fæst án söluskatts ef það birtist í helgarútgáfu dagblaðsins eða í tímariti? Hvaða sanngirni er í því að 25% söluskattur er lagður á smásögu ef hún birtist í bók, en sagan er laus við þann skatt ef hún er prentuð í dagblaði eða tímariti? Hvað veldur því að ráðamenn bókaþjóðarinnar leggja 25% skatt á skáldsögu sem komið er á framfæri við lesendur í bók, en telja eðlilegt að sama hugverk sé án söluskatts ef það er prentað sem framhaldssaga í blaði eða tímariti eða t.d. birt í formi kvikmyndar? Hvernig stendur á því að efni um sögu þjóðarinnar, fræðilegar uppgötvanir eða nýjar kenningar sem fram koma í íslenskum bókum er allt háð 25% skattheimtu ríkisins, en fullkomlega eðlilegt þykir að sama efni sé selt landsmönnum á síðum dagblaða eða tímarita söluskattslaust? Erfitt hefur reynst að finna rökrétt svör við spurningunum hér að framan enda hæpið að þau séu til." Og örlitlu neðar segir svo, með leyfi forseta: "Alþingi og ríkisstjórn ættu nú að sjá sóma sinn í að létta lestrarskattsbyrðinni af bókaþjóðinni um áramót með því að bæta íslenskum bókum á undanþágulistann í söluskattsfrv. Sú aðgerð gæti skipt sköpum fyrir tungu og menningu þjóðarinnar. Vaxandi bókmenntasköpun hefði örvandi og auðgandi áhrif á tunguna og bækur yrðu landsmönnum í auknum mæli uppspretta menningar, þekkingar og þroska. Ef milljónaþjóðir telja þörf á að vera á varðbergi og styrkja þjóðtungur sínar með áhrifamiklum aðgerðum megum við ekki sofna á verðinum. Við skulum ekki gleyma því að bækur á eigin tungu gegna því þýðingarmeira hlutverki sem þjóðirnar er að þeim standa eru stærri. Niðurfelling söluskatts af bókum á íslensku tæki af öll tvímæli um að umhyggja þingmanna og ráðherra fyrir móðurmálinu væri meiri en orðin tóm. Með þeirri ákvörðun yrði stigið þýðingarmikið skref í þá átt að efla íslenska tungu og unninn raunverulegur áfangasigur í stríðinu við fjölmiðlun á framandi tungum." Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hlýða á þessi orð, ég veit að hann mun kynna sér þessa ágætu grein, og mér þætti vænt um það ef hæstv. ráðherra mundi tjá sig um þetta efni í þessari umræðu. En eins og hér hefur verið bent á kemur einmitt í ljós gífurlegt misræmi í skattlagningu, misræmi sem menn hamast nú gegn á ýmsum öðrum sviðum og segja ekki líðandi, t.d. í sambandi við matarskattinn. Og hvar er nú réttlætishugsjónin, hæstv. ráðherrar? Þetta var nú um menninguna og það atriði sem snertir okkur sérstaklega sem bókaþjóð sem við gjarnan viljum kalla okkur. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem kom fram í þessari ágætu grein og verð reyndar að játa það á mig að þessi grein ýtti mjög óþyrmilega við mér. Ég var svo upptekin af því ranglæti sem mér finnst matarskatturinn vera að ég hafði ekki hugleitt þessa hlið málsins eins og vert væri, ekki í þetta skipti. Annars er í þessari ágætu grein aðaláherslan lögð á bækurnar sem vonlegt er og það er minnt á þá undarlegu ráðstöfun að undanþiggja afruglara söluskatti. Auðvitað veit ég hver röksemdin er. Þetta er arfur frá hæstv. fyrrv. fjmrh., núv. hæstv. forsrh. sem upp á sitt eindæmi felldi niður söluskatt af afruglurunum til þess að létta Stöð 2 fyrstu sporin á sinni braut. Og nú segja menn að ef þessu verði ekki viðhaldið þá sé það mismunun gagnvart landsbyggðinni sem sé smám saman að afruglast. Já, það skortir ekki rök ef viljinn er fyrir hendi. Ef menn vildu þá gætu þeir líka staðið sig gagnvart Ríkisútvarpinu og tryggt að það gæti staðið undir þeim skyldum sem því eru lagðar á herðar. En það er nú eitthvað annað. Það er svipt lögboðnum tekjum í formi aðflutningsgjalda án nokkurra eiginlegra röksemda og eigum við vafalaust eftir að ræða það betur þegar lánsfjárlögin koma til umræðu. Herra forseti. Ég fer nú mjög að stytta mál mitt enda búin að koma mínum sjónarmiðum að um þessi tvö atriði sem fyrst og fremst ráða afstöðu okkar kvennalistakvenna gagnvart þessu frv. Ég vil aðeins vekja athygli á því sem stendur á bls. 6 í athugasemdum með frv. Það eru orð sem ég má til með að vitna aðeins til. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Á sínum tíma uppfyllti söluskatturinn að mörgu leyti ágætlega þær kröfur sem gerðar eru til neysluskatta almennt. Skattstofninn var stór, undanþágur fáar, skatthlutfallið lágt og framkvæmdin einföld og ódýr. Öll þessi atriði eru forsendur nauðsynlegs öryggis í framkvæmd skattheimtu af þessu tagi." Og neðar á sömu blaðsíðu er komið inn á það að smám saman hafi verið farið að undanþiggja neysluvörur söluskatti, m.a. í því skyni að halda vísitöluhækkunum í skefjum og segir svo: "Þannig hefur skattsviðið smám saman verið að þrengjast, en það hefur óhjákvæmilega leitt til hækkandi skatthlutfalls. Með hækkandi skatthlutfalli hefur ásókn í undanþágur aukist til mikilla muna, enda er ljóst að skatturinn getur haft afgerandi áhrif á samkeppnisstöðu einstakra fyrirtækja og framleiðsluvara gagnvart keppinautum. Þessi þróun hefur torveldað eftirlit og alla framkvæmd og aukið mjög tilhneigingu til undandráttar. Með frv. þessu er mörkuð ný stefna í þessum efnum í því skyni fyrst og fremst að efla öryggi söluskattsframkvæmdarinnar að svo miklu leyti sem slíkt er talið mögulegt án nýs neysluskattskerfis sem tekur meira mið af þörfum atvinnulífsins en söluskatturinn gerir. Jafnframt hefur ríkisstjórnin ákveðið markað þá stefnu að virðisaukaskattur verði upp tekinn í ársbyrjun 1989." Og enn segir, með leyfi forseta: "Matvæli verða á ný að fullu söluskattsskyld. Það er staðreynd að engin aðgerð hefur grafið jafnmikið undan framkvæmd söluskatts og afnám söluskatts af matvælum gerði á sínum tíma. Ástæðan er sú að mjög erfitt er að halda söluskattsskyldum og söluskattsfrjálsum vörum aðgreindum á smásölustigi." Allar hníga röksemdirnar í sömu átt: að því hærri sem skattprósentan sé, þeim mun erfiðara sé að beita þessu kerfi og tryggja réttláta framkvæmd þess. Hvað gerist svo í þessu frv.? Jú, söluskattsstofninn er breikkaður heldur betur, um allnokkra milljarða og þá gefst nú hæstv. ráðherra gott tækifæri til þess að framkvæma þá stefnu sína, þá hugsjón að lækka prósentuna. En það er nú eitthvað annað. Hann kippir bara undanþágudótinu upp í 25% og rökstyður það m.a. með því að lækkun prósentunnar mundi ekki skila sér því að kaupmönnum sé ekki treystandi til að skila verðlækkun til viðskiptavina sinna. Hvað er hæstv. ráðherra að segja með þessu? Það verður þá m.ö.o. aldrei hægt að lækka þessa prósentu. Aldrei. Því að þeir einu sem hagnist á því verði kaupmenn. Svo boðar hæstv. ráðherra virðisaukaskatt, 22%. Ég ætla ekki að endurtaka allt sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði um þetta mál hér fyrr í dag og um afstöðu hæstv. ráðherra þegar hann var óbreyttur þm. Það var mjög athyglisverð upprifjun og sjálfsagt á hæstv. ráðherra eftir að skýra fyrir okkur óbreyttum hvað veldur stefnubreytingu hans. Mér finnst hann skulda okkur þá skýringu, okkur sem var stuðningur að stefnu hans þá í umfjöllun um þetta mál. Ég minni á að þegar þetta mál, þ.e. virðisaukaskattur, var til umræðu á síðasta þingi, þá lýsti Kvennalistinn sig mjög andvígan slíku frv. í þeirri mynd sem það þá var og sömuleiðis gerði hæstv. núv. fjmrh. Ekki síst vorum við kvennalistakonur mótfallnar því að virðisaukaskattur legðist á matvæli eins og þar var lagt til, þannig að þar gildir sama og um það frv. sem hér er til umræðu. Og þó að sá skattur sé ekki beint til umræðu nú - og þó, hans er svo sannarlega getið í aths. við frv. - þá er ekki úr vegi að minnast örlítið á reynslu annarra þjóða svo sem fram hefur komið, í fyrri ræðum að vísu. En í Noregi t.d. hefur virðisaukaskattskerfið ekki skilað þeim árangri sem af því var vænst, hvorki til einföldunar, réttlætis eða skilvirkni. Árið 1972 ætluðu Norðmenn í Efnahagsbandalagið og til þess að undirbúa inngöngu sína þangað löguðu þeir skattakerfið sitt í þá átt að taka upp virðisaukaskatt. Síðan felldi reyndar þjóðin í atkvæðagreiðslu þessa tillögu um inngöngu í Efnahagsbandalagið þannig að Noregur sat uppi með virðisaukaskattskerfið. Reynsla þeirra er sú að menn hafa orðið að setja mismunandi skattþrep á vörur í þessu skattkerfi. Þeim hefur ekki reynst það jafneinfalt og skilvirkt og þeir vonuðu. Aðilum í því kerfi sem annast innheimtu fjölgar næstum því þrefalt og það kallar á eftirlitsaðila. Rökin um það að menn eigi að hafa eftirlit hver með öðrum falla um sjálf sig vegna þess að það hefur ekki síður sýnt sig að menn bindast samtökum í raun til þess að forðast þetta eftirlit. Menn segja það brýnt að hafa aðeins eina prósentu, einföldun, skilvirkni. En það hefur ekki gengið í öðrum löndum. Þau hafa einmitt mismunandi þrep í virðisaukaskattskerfi sem ná til matvæla eða þá þar sem söluskattur ríkir eru þau lægri eða jafnvel enginn skattur á matvælum. M.a.s. í Englandi hjá ríkisstjórn Margrétar Thatcher hefur tekist að halda matvælum tiltölulega ódýrum miðað við margt annað í þjóðfélaginu. Herra forseti. Ég fer alveg að ljúka máli mínu enda margir sem bíða eftir að tjá sig og ég vona að við fáum að heyra viðhorf allra þingflokka, m.a. hv. framsóknarmanna sem eru svo sinnaðir fyrir manneldismarkmið og hollustu. Í því sambandi verð ég að segja að mér þótti ekki mikið til koma þegar hæstv. heilbrrh., svo velviljaður sem hann nú er, kom hér upp í ræðustól um daginn í umræðum um tollafrv. og reyndi að verja stuðning framsóknarmanna, m.a. við þá manneldisstefnu sem fram kemur í þessum málum, með því að íþróttavörur mundu lækka. Ég verð nú að segja að það kemur að harla litlu haldi fyrir aldraða, sjúka, ófrískar konur, yngstu börnin, fatlaða o.s.frv. En kannski heyrum við eitthvað betri röksemdir frá einhverjum öðrum framsóknarmönnum. Mér þótti heldur lakara, herra forseti, að ég varð fyrir því oftar en einu sinni í fundarhléi núna áðan að vera sökuð um það að halda uppi málþófi hér í hv. deild. Ég verð að nota tækifærið þessar allra síðustu sekúndur sem ég,stend hér til þess að frábiðja mér slíkar ásakanir. Ég veit að þeir sem hafa hlustað á ræðu mína geta borið um það að hún hefur eingöngu snúist um það mál sem hér er á dagskrá, sem er ekkert smámál sem verður afgreitt á einhverjum örfáum mínútum enda þótt hæstv. fjmrh. teldi sig hvorki þurfa langan tíma né að tryggja það að mál sitt heyrðist skýrt og greinilega. En þessar ásakanir, sem ég fékk að heyra hér í fundarhléi, vöktu upp þær spurningar í huga mér hvað menn meintu eiginlega með málþófi, hvort það flokkaðist t.d. undir málþóf þegar hæstv. fjmrh. notaði tvær eða þrjár klukkustundir til að mæla fyrir fjárlagafrv. sínu eða hvort það flokkaðist undir málþóf þegar hv. formaður fjvn. taldi sig þurfa alllangan tíma til þess að mæla fyrir nál. fjvn. Það kalla ég ekki málþóf. Ég kalla það ekki málþóf ef fólk heldur sig við efnið og flytur mál sitt sæmilega skipulega. Þetta er mál sem okkur kvennalistakonum liggur mjög á hjarta og ég ítreka það og legg áherslu á það að það mál sem hér um ræðir þarfnast umræðu. Við verðum að koma sjónarmiðum okkar að. Þetta er mikilvægt mál og afdrifaríkt og það hlýtur að krefjast ítarlegrar umfjöllunar. En þetta mál á nú áreiðanlega eftir að fá mikla umræðu enn og umfjöllun í nefnd og ég mun að sjálfsögðu reyna að fá fram þær breytingar sem nauðsynlegar eru á þessu frv. Ég hlýt, hæstv. forseti, að vara hæstv. ríkisstjórn við því að hundsa þau sjónarmið - ég get beðið á meðan ráðherrar eru uppteknir.

Það er dónaskapur, herra forseti, að hafa tvo fundi í gangi hérna og láta ræðumann bíða í ræðustól.

Ég er alveg að ljúka máli mínu, hæstv. ráðherrar, ef ykkur vantar tíma til að ljúka fundi. En ég vildi bara segja þetta að lokum að ég hlýt að vara hæstv. ríkisstjórn við því að hundsa þau sjónarmið sem komið hafa fram í máli okkar sem hér höfum talað í dag. Mér er að vísu ekki sérstaklega annt um líf þessarar ríkisstjórnar en ég verð að gera ráð fyrir því að aðstandendur hennar vilji reyna að tryggja henni eitthvert framhaldslíf. En ef þessi ríkisstjórn heldur fast við þennan óréttláta matarskatt sem hér er nú kominn með annan hramminn inn fyrir dyr íslenskra heimila, þá kann ég ekki að spá ef þessi ríkisstjórn verður ekki búin að grafa sér sína eigin gröf fyrir vorið.



Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu er liður í viðamikilli skattkerfisbreytingu, liður í viðamikilli breytingu á tekjuöflunarkerfi ríkisins. Ég hygg að flestir ef ekki allir séu sammála um það að breytinga er þörf. Annars vegar vegna þess að okkar tekjuöflunarkerfi er orðið glettilega flókið. Einföldun er til mikilla bóta. Um það held ég að menn greini ekki mikið á. Hins vegar vegna þess að menn hafa talið að í því tekjuöflunarkerfi sem við búum við séu glettilega margar leiðir til undanskots á skattgreiðslum. Það er án efa á ábyrgð stjórnvalda að haga lagasetningu og framkvæmd laga á þann hátt að slík undanskot og möguleikar til slíkra undanskota séu sem minnstir. Það frv. sem hér er til umræðu um söluskatt fjallar um viðamesta og langstærsta tekjustofn íslenska ríkisins. Álit sérfræðinga og innheimtumanna, sem um þessi mál hafa fjallað, hefur verið á eina lund, á þá lund að undanþágur frá söluskatti geri kerfið hriplekt, geri það að verkum að eftirlit með innheimtu söluskattsins sé mjög erfitt ef ekki nánast óframkvæmanlegt. Það hlýtur því að vera ljóst að það er nauðsynlegt fyrir framkvæmdarvaldið að reyna að breyta þessu og raunar a ábyrgð allra þm. að takast á við slíkan vanda. Það hygg ég að flestir séu sammála um. Annað mál kann að vera, þó að menn séu sammála um breytingar, að ekki séu allir sammála um hverjar þær breytingar skuli vera. Einföldun leiðir ekki alltaf til réttlætis. Einföldun er í eðli sínu slík að hún samræmir og gerir sem minnstan mun á milli einstaklinga og þegna í þjóðfélaginu. Það segir í Njálu einhvers staðar að vandskept sé almannaspjót og það er því alveg ljóst að sú breyting sem hér er verið að gera er mjög vandasöm og hún er líka unnin á skömmum tíma og mér dettur ekki í hug að halda því fram að hún sé gallalaus frekar en önnur mannanna verk. Það er alveg ljóst að ábyrgð þm. og embættismanna við gerð þessara laga og framkvæmd þeirra er mikil. En það þýðir ekki að það sé ástæða til að hlaupast frá vandanum eða að koðna niður í vöflum. Breyting er nauðsynleg og hún verður að koma fram. En sú breyting sem hér fjallar um er mjög viðamikil breyting á verðlagningar- og álagningarkerfi. Og það er engan veginn auðvelt að sjá fyrir hversu þessar breytingar koma við hina ýmsu hópa og þjóðfélagsþegna. Þeir reikningar, sem við höfum að mestu í höndum, miðast við meðaltöl, meðaltalsreikninga og meðaltalsathuganir. Meðaltalsreikningar sýna okkur að framfærsluvísitala eigi ekki að hækka þó að gripið sé til þessara skattkerfisbreytinga, enda er um að ræða hliðarráðstafanir sem hafa þar veruleg áhrif. En eins og ég sagði áðan þá hefur einföldun ekki alltaf í för með sér réttlæti og það er auðvitað mikil ábyrgð sem fylgir því þegar ákvörðun er tekin í þessum málum að gæta þess að þessar breytingar komi ekki þar niður sem síst skyldi, að þær leggi ekki byrðar á þá sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Þess vegna eru viðhlítandi hliðarráðstafanir nauðsynlegar jafnhliða því sem nauðsynlegar aðgerðir eru gerðar til einföldunar og til þess að gera skattkerfið skilvirkara. Ég hef margoft lýst því yfir bæði í viðtölum og greinum að ég tel að söluskattur á matvæli sé óframkvæmanlegur nema gripið sé til viðhlítandi hliðarráðstafana. Það er ljóst að samhliða þessum aðgerðum verður varið rúmlega 2000 millj. til niðurgreiðslna á matvælum og í barnabætur og lífeyrisgreiðslur. Verðbreytingar á hefðbundnum landbúnaðarvörum eiga að verða á flestum engar og sumum litlar. Í þingflokki framsóknarmanna hefur eðlilega verið mikið rætt um þessar breytingar. Þar hafa margir þm. lýst áhyggjum sínum vegna verðhækkana sem verða á fiski og brauði við þessar breytingar. Menn hafa ítrekað rætt hversu megi við því bregðast og hvort unnt sé að finna leiðir til að koma í veg fyrir þær hækkanir. Vandinn er að finna leiðir þannig að þær geri ekki að engu það markmið breytinganna að setja undir undanskotsleiðir. Ég vil þess vegna segja það hér að það var mér gleðiefni að heyra í viðtali við forsrh. í sjónvarpi í gær að ríkisstjórnin hefði fundið leið til að sjá til þess að hækkanir á fiski kæmu ekki fram nema þá að hluta. Ég tel það ákaflega mikilvægt og tel að þar sé komið til móts við þær sterku raddir sem verið hafa innan þingflokks framsóknarmanna í þessa átt. Brauðið er reyndar eftir. Hvort unnt er að finna leiðir í þá átt á eftir að leysast. Í því sambandi vil ég nefna annað mál sem snertir innflutning á brauði og kökum þó að ekki tengist þessu beint. En ég hygg að það sé eðlilegt að heilbrrh. athugi það alveg sérstaklega hvort unnt sé að koma við jafnvel banni eða sérstöku eftirliti með innflutningi á kökum og brauði þar sem blandað er í rotvarnarefnum. Þetta tel ég að sé nauðsynlegt að hér komi fram varðandi mína afstöðu sem ég hef nú sagt. Kerfisbreyting er nauðsynleg. Það er á ábyrgð þm. að viðhalda kerfi sem býður upp á viðamiklar undanskotsleiðir. Það er á ábyrgð þm. en það er jafnframt á ábyrgð þm. að gæta þess að slík kerfisbreyting komi ekki niður þar sem síst skyldi, að hún verki ekki á þá sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Það er erfitt mál að meta hvort þær hliðarráðstafanir sem gripið er til séu fullnægjandi. Það er ekki einfaldur reikningur. Menn binda miklar vonir við þær, en það er enginn vafi að það þarf að fylgjast vel með. Ég ætla ekki að gera þetta söluskattsfrv. að umræðuefni í smáatriðum. Ég hygg að þar séu mörg atriði sem kunni að orka tvímælis eins og reyndar allt gerir þegar gert er. Ég vil þó taka undir eina athugasemd sem hér hefur komið fram. Mér þykir það óeðlilegt þegar komið er að heilsuræktinni og fyrirbyggjandi aðgerðum í heilbrigðismálum þjóðarinnar að þeir sem stunda sund skuli sleppa við að greiða söluskatt og þeir sem stunda skíði skuli sleppa við að greiða söluskatt, en hinir, sem velja það að stunda leikfimi, skuli þurfa að greiða söluskatt í heilsurækt. Þetta finnst mér að þurfi að endurskoða, þó að ég grípi hér aðeins á einu atriði, og ég mun vissulega beita mér fyrir endurskoðun þessa atriðis í nefnd. Ég vil enn á ný benda á það og þá í tengslum við frv. sem ég hef flutt hér í þinginu að þetta frv., sem nú liggur fyrir, leiðir ekki til breytingar á 1. mgr. 21. gr. laganna um söluskatt, þar sem heimild er í höndum ráðherra að fella niður söluskatt ef sérstakar ástæður þykja fyrir hendi, en athugun bendir til að túlkun þeirra orða "sérstakra ástæðna" hafi verið mjög rúm. Haldi menn sér sterkt í það að undanþágur virki og vinni gegn skilvirkni laganna, þá er óeðlilegt annað en að fella þessa heimildargrein út. Að lokum þetta, herra forseti. Sú breyting sem hér er verið að gera er jákvæð í eðli sínu. Hún er jákvæð og hún er nauðsynleg til þess að gera kerfið skilvirkara. En hún er vandasöm í framkvæmd og sú ábyrgð hvílir á þingi og ríkisstjórn að hún bitni ekki á þeim sem minnst mega sín. Sú ábyrgð hvílir því á ríkisstjórn að fylgjast vel með þeim hliðarráðstöfunum sem gerðar eru og grípa inn í telji menn að þær dugi ekki til þeirra aðgerða sem þeim er ætlað.



Hæstv. forseti. Það mál sem hér er á dagskrá og hefur verið rætt hér lengi dags er ekki eitt af þeim minnstu, eitt af þeim þýðingarminnstu, sem hér er um að fjalla þessa dagana. Líklega hefur það aldrei gerst í sögu þingsins að aðrar eins annir hafi verið í desembermánuði um jafnviðamikil mál og nú eru. Árvisst er það að hér eru annir vegna afgreiðslu fjárlaga en nú er fjárlagaumræðan sjálf og fjárlagaafgreiðslan í rauninni lítið mál miðað við það annað sem er á dagskrá. Þetta mál sem hér er á dagskrá í dag, söluskatturinn, er eitt af fjölmörgum öðrum frv. svipaðs eðlis þó að ekki fari á milli mála að þetta frv. er þýðingarmest af þeim öllum. Þegar litið er á tekjuáætlun fjárlagafrv. fer það ekkert á milli mála að söluskatturinn skiptir þar miklu máli. Þegar hæstv. ríkisstjórn tók við völdum á sl. sumri var það hennar fyrsta verk að taka til hendi einmitt á þessu sviði með bráðabirgðalögum, bráðabirgðalögum sem ekki hafa hlotið staðfestingu enn en eru þó að hluta til nefnd í einni grein lagafrv. sem hér er sérstaklega til umræðu. Það sem hæstv. ríkisstjórn gerði fyrst af öllu var að leggja 25% söluskatt á tölvur og farsíma. Það var fyrsta aðgerð hennar. Önnur aðgerð hæstv. ríkisstjórnar á þessu sviði var að leggja 10% söluskatt á unnin matvæli og ýmsa þjónustu og þá stefndi strax í þá átt sem við nú stöndum frammi fyrir. Þriðja aðgerð hæstv. ríkisstjórnar á sl. sumri var að leggja á nýjan bifreiðaskatt. Fjórða aðgerð hæstv. ríkisstjórnar á þessu sama sumri var að leggja á kjarnfóðurgjald. Fimmta aðgerðin var að leggja á gjöld fyrir ríkisábyrgðir. Sjötta aðgerðin var síðan að leggja skatt á erlendar lántökur. Þessar aðgerðir, þessar sex aðgerðir, þýddu vitaskuld tekjuauka. Það lá fyrir strax við valdatöku hæstv. ríkisstjórnar að halli væri á fjárlögum. Svo hafði verið ráð fyrir gert við afgreiðslu fjárlaga á sl. ári. Tekjuaukinn við þessa skattlagningu í sumar átti hins vegar að verða ríflega milljarður nú á árinu 1987 og þessar breytingar sem þarna var fylgt úr hlaði áttu að þýða tekjuauka fyrir ríkissjóð upp á 3,7 milljarða 1988 samkvæmt því frv. til fjárlaga sem nú er í vinnslu. Í fjárlagafrv. er hins vegar lögð á það mikil áhersla, mjög mikil áhersla, að boðuð er breikkun á söluskattsstofni. Breikkun á söluskattsstofni er hugtak sem þýðir það að söluskattur er lagður á miklu fleiri vörur en áður hefur verið og var ráð fyrir því gert að sá söluskattur yrði lægri en sá sem verið hefur í gildi hér undanfarið. Ég kem að því síðar í máli mínu. Þetta var sem sagt sjöunda atriðið í þeirri skattastefnu sem hæstv. ríkisstjórn rekur. Áttunda atriðið var að leggja á 1% launaskatt til viðbótar þeim launaskatti sem fyrir er í lögunum. Þessi 1% launaskattur skyldi leggjast á þær greinar sem höfðu sloppið fram að þessu, þ.e. iðnað ýmiss konar og fiskvinnslu og jafnvel fiskrækt og annað fleira í þeim dúr. Aðeins landbúnaður skyldi sleppa. Þetta var samþykkt héðan frá hinu háa Alþingi fyrir fáum dögum. Þarna var um að ræða skatt sem lagður er sérstaklega á þær greinar sem nú eiga erfiðara en ráð var fyrir gert í haust, þ.e. útflutningsgreinarnar, um allan rekstur. Þetta er skattur sem sérstaklega bitnar á landsbyggðinni að auki og gengur þess vegna þvert á loforð í því efni sem áður höfðu verið gefin af hæstv. ríkisstjórn. Þessar níu skattaráðstafanir allar áttu síðan að nema tekjuauka upp á 5,7 milljarða samkvæmt fjárlagafrv. 1988. Þegar hér er komið sögu er þó fjárlagafrv. enn með tekjuáætlun upp á 59,5 milljarða, þ.e. heildartekjur ríkissjóðs upp á 59,5 milljarða. Nú hefur það gerst sem öllum þingheimi og þjóðinni er í rauninni kunnugt eftir 2. umr. um frv. til fjárlaga að tekjuaukinn á milli umræðna hefur orðið 3 milljarðar röskir í viðbót og þar komum við einmitt að kjarna þess máls sem hér er á dagskrá, það er hækkun söluskattsins og breikkun skattstofnsins eins og hér er lagt til. Það er langur tími síðan söluskattur var fyrst lagður á. Ég held að það hafi verið í upphafi viðreisnartímabilsins, í febrúarmánuði 1960. Það var lág prósenta í byrjun og fór hægt fyrstu árin. Þá var líka samsetning tekna ríkisins með allt öðrum hætti en er í dag. Þá voru tolla- og aðflutningsgjöld yfir 50% af tekjum ríkisins og þá var líka hlutfall tekjuskattanna hærra en nú er orðið. Nú hefur þetta gjörsamlega breyst og ekki síst með þeirri löggjöf sem verið er að vinna að hér þessa dagana þegar aðflutnings- og tollagjöldin verða komin niður úr þeim 11% sem þau eru í dag af tekjum ríkisins niður í líklega um 5%. Á móti er verið að vinna þennan tekjumissi ríkissjóðs upp, og hann er fenginn með þessum hætti á seinasta stigi viðskiptanna, sem næst heimilum og neytendum í landinu. Það er af hálfu þessara aðila talin heppilegasta leiðin, bæði til þess að ná skilvirkni í kerfinu og réttlæti. Ég mun líklega koma svolítið nánar að því atriði síðar í ræðu minni. En áður en ég geri það langar mig til að koma að þessu máli frá svolítið annarri hlið. Þetta nýja hlutfall sem söluskatturinn er farinn að hafa í tekjuöflun ríkisins er þýðingarmikið atriði og það er fróðlegt að líta á þróun þess máls á undangengnum árum. Ég skal ekki fara lengra aftur en til ársins 1985. Þá er staðan þannig að 1985 eru hér vitaskuld afgreidd fjárlög eins og lög gera ráð fyrir og þá er ætlast til þess að tekjur ríkissjóðs af söluskatti verði 9 milljarðar 835 millj. kr. Þetta gekk vitaskuld eftir. Síðan líður árið 1985 og þegar það er til enda runnið eru tekjur ríkissjóðs ekki 9 milljarðar 835 millj. kr. heldur 10 milljarðar 724 millj. 565 þús. kr. Þetta skilaði sér sem sagt þann veg að þetta hækkaði í meðförunum til staðreyndarinnar, þegar skattheimtan var tekin af þjóðinni, um 9%. Árið 1986 eru vitaskuld samþykkt fjárlög eins og lög gera ráð fyrir og þá er hækkunin ekkert lítil á milli ára. Þar sem áður höfðu verið lagðir á 9,8 milljarðar í söluskatt verða nú 14 milljarðar 335 millj. Hækkunin á milli ára á þessum tekjustofni var hvorki meiri né minni en 45,7%. En athugum nú hvernig þetta skilaði sér. Þetta er annálsvert ár, 1986. Það er annálsvert vegna þess að þetta er árið þegar hæstv. forsrh. fer suður til Ísrael til þess að greina frá því hvernig menn hér á landi ná þeim markmiðum að ná verðbólgustigi mjög niður á skömmum tíma. Þessa árs verður vafalaust lengi minnst í okkar sögu. Þá er innheimt af þessum 14 milljörðum og 335 millj. í söluskatt 14 milljarðar 443 millj. 756 þús. kr., þ.e. munurinn á þessu annálsverða ári í innheimtu var ákaflega lítill. Það hafði munað 9% árið áður en nú munar það 0,7%. Þetta er annálsvert ár fyrir margra hluta sakir, verðbólgan er á niðurleið, það er vinnufriður í landi, það er almennur skilningur meðal allra stjórnmálamanna, forustumanna í verkalýðshreyfingu, þjóðarinnar allrar, að það sé þjóðarnauðsyn að ná niður verðbólgu. Það sýnir sig m.a. á þessari staðreynd 1986. Síðan, þegar þessi uppskera varð, eftir þjóðarsátt, eftir aðhald á mörgum sviðum, þó svo að ekki hafi verið hallalaus fjárlög á þessum tíma, gengur árið 1987 í garð og enn eru samþykkt fjárlög. Það er fróðlegt eftir þessa þróun 1986 að líta á tölurnar hvað söluskattinn varðar. Þá er samþykkt í fjárlögum ríkisins fyrir árið 1987 að söluskatturinn skuli verða 17 milljarðar 430 millj. kr. Hækkunin á milli ára frá því árið áður er 21,6%. Nú skyldum við ætla að svipuð þróun yrði, að svipað yrði innheimt af fólkinu og til var ætlast. Enn er vinnufriður í landi. Enn er mönnum ljóst hvert aðalatriði er í þessu efni að verðbólgustigið aukist ekki. Það var komið niður um 13–15% um þetta leyti og menn bjuggust við og markið var að komast kannski niður fyrir 10% verðbólgustig á þessu ári. 17 milljarðar og 430 millj. kr. skyldu innheimtast. Eftir upplýsingum sem okkur berast um þetta leyti, að vísu byggðum á upplýsingum frá því í septemberlok, er gert ráð fyrir því að innheimtir verði um 19 milljarðar 650 millj. kr., þ.e. 12,7% meira en ráð var fyrir gert í fyrra. Yfirleitt er reiknað með því í upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun að rösklega 10% muni í tekjuauka ríkisins frá því sem ráð var fyrir gert yfir sviðið allt þegar beinu skattarnir eru teknir með líka, innflutningsgjöld og allt heila klabbið. Slík skekkja mundi þýða fyrir næsta ár á sjöunda milljarð króna. Ég geri ráð fyrir því að menn séu varla með það í huganum dags daglega hversu gífurlegar fjárhæðir er um að ræða og það er enginn vafi á því að það er fyrst og fremst í óbeinu sköttunum sem þetta misgengi verður. Ég bið menn í framhaldi af þessu að athuga það að enn erum við auðvitað með fjárlagafrv. á milli handa og það frv. keyrir þó um þverbak að þessu leyti. Frv. í fyrra gerði ráð fyrir 17,4 milljörðum í innheimtu söluskatts sem verða 19,6. Þegar frv. er lagt fram núna í októberbyrjun var gert ráð fyrir 26,3 milljörðum kr. í innheimtu söluskatts. Eins og það stendur í dag frá fjvn., og kemur væntanlega til 3. umr. á morgun kl. 3 var ég að frétta rétt áðan, er þessi tala komin upp í 31 milljarð 860 millj. kr., þ.e. hækkun á þessum lið frá því að menn ræddu þessi atriði hér úr þessum ræðustól og annars staðar í þessum sal fyrir ári síðan er 82,78%, 82,78% hækkun. Síðan búast menn við því að hér sé unnið að fjárlagagerð sem annars vegar stuðli að lækkun verðbólgu, hins vegar að aðstæðum sem leggi grunn að kjarasamningum. Ég held að það ætti að vera augljóst hverjum einasta manni að þetta er ekki leiðin til þess að mynda þann grundvöll sem þar er nauðsynlegur, sérstaklega þegar menn athuga nánar hvaða atriði það eru einmitt hér í söluskattsstofninum sem eru ný og áhersla lögð á að ná til skattheimtu. Það er búið að ræða í allan dag um þetta atriði og það hefur ekki tekið hér til máls, að heita má, einn einasti maður sem mælir þessari leið bót. Um þetta leyti í fyrra stóð hæstv. fjmrh. í þessum stól, væntanlega sem þáv. hv. þm. í stjórnarandstöðu, og hann lagði fram við 3. umr. fjárlaga ásamt flokksfélögum sínum ýmsar tillögur. Það er engin ástæða til þess að draga það undan að þessar tillögur sem hann lagði fram er hann að mjög verulegu leyti að framkvæma í dag. Þess vegna langar mig, hæstv. forseti, til þess að vitna til ummæla hæstv. núv. ráðherra um þessi efni á þessum vettvangi. Þm. Alþfl. lögðu þá fram tillögur við 3. umr. fjárlaga eins og ég sagði og hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir þeim markmiðum sem fylgdu tillögum þeirra. Með leyfi hæstv. forseta segir svo hér í þingtíðindum: "Markmiðin sem við setjum okkur með þessum till. eru fyrst og fremst þau að draga úr háskalegum fyrirsjáanlegum verðbólguáhrifum [eðlilegt markmið!] af svo taumlausum hallarekstri í ríkisbúskapnum og tryggja þannig eftir því sem tök eru á að ríkisvaldið reyni að standa við sinn hlut að því er varðar nýgerða kjarasamninga." Þá voru kjarasamningar nýgerðir. Nú eru þeir ógerðir að öðru leyti en því að það er einn hópur í þessu landi sem er með kjarasamninga sem eiga að gilda út næsta ár. Það er e.t.v. í því skjóli sem er skákað í dag. Líklega eru um 25% af þeim fjárlögum sem hér verða væntanlega afgreidd launagjöld og þess vegna skipta þau auðvitað máli. Síðan segir hér áfram með leyfi hæstv. forseta: "Þetta reynum við að gera með því: 1. að afla ríkissjóði nýrra tekna." Það er út af fyrir sig eðlilegt markmið og það hafa þeir hv. alþm. Alþfl. sannarlega ekki svikist um að reyna að koma í framkvæmd. "2. Að takmarka skattaívilnanir fyrirtækja nú í miðju góðærinu, 3. að dreifa skattbyrðinni með réttlátari hætti eftir greiðslugetu." Þetta markmið er ákaflega þýðingarmikið og það er í rauninni lærdómsríkt að hafa það í huga núna þegar verið er að fjalla hér um söluskatt á mestu lífsnauðsynjum hvers manns. - Að dreifa skattbyrðinni með réttlátari hætti eftir greiðslugetu. Það fer auðvitað ekkert á milli mála hvar skattbyrðin af matarskattinum lendir þyngst. Það þarf ekkert að útlista það fyrir mönnum. Það er hverjum manni ljóst að skattbyrðin kemur þeim mun þyngra niður sem tekjurnar eru minni, sem framfærslan er þyngri, sem fjölskyldurnar eru stærri. Þetta er augljóst mál. En þetta var markmið þeirra alþýðuflokksmanna í fyrra, að dreifa skattbyrðinni með réttlátari hætti eftir greiðslugetu. En í gærkvöldi rann það upp fyrir mönnum að það gæti nú komið til greina að láta réttlætið koma svolítið betur út yfir fisk en ekki brauð. Auðvitað ekki brauð. Hugsanlega þó. "4. að draga úr millifærslum til atvinnuvega af skattpeningum, 5. að hefjast handa um þá óumflýjanlegu kerfisbreytingu [ekki í sköttum] í ríkisrekstri sem felst í því að leggja niður nokkrar óþarfar ríkisstofnanir" - það virðist hafa gleymst, þetta atriði frá því í fyrra eða er þá kannski eftir - "og ætla öðrum að afla meiri sértekna með sölu sérfræðiþekkingar og þjónustu. Miðað er við að sú breyting komi til framkvæmda um mitt næsta ár." Ég vil þó ekki draga undan að mér er kunnugt um eina ætlun í þessu efni sem er í sambandi við bifreiðaskoðun sem ég held að sé af hinu góða. En mig langar aðeins, hæstv. forseti, til að vitna svolítið frekar í orð hæstv. fjmrh. frá því fyrir ári. Hann segir hér nokkru síðar í ræðu sinni, þessari sömu ræðu í 3. umr. fjárlaga fyrir árið 1987: "Í nál. okkar sem lagt var fram við 2. umr. fjárlaga segir svo um þetta efni, með leyfi forseta: "Síþensla ríkisútgjaldanna styðst ekki við neina markvissa heildaráætlun heldur er hún afleiðing undanlátssemi ríkisstjórna við sérhagsmuni og handahófskenndra skottulækninga sem gripið er til út frá skammtímasjónarmiðum án þess að skeyta um afleiðingarnar til lengri tíma litið. Fyrsta verkefnið er því að skilgreina hlutverk ríkisins upp á nýtt. Sérstaða Alþfl. meðal íslenskra stjórnmálaflokka er sú að hann er ekki þjónn neinna sérhagsmuna. Flokkurinn hefur lýst sig andstæðing ríkisforsjár og miðstýringar. Samkvæmt hugmyndum jafnaðarmanna er hlutverk ríkisvaldsins takmarkað en þýðingarmikið. Í efnahags- og fjármálum eiga afskipti ríkisvaldsins af efnahagslífi að lúta að almennum skilyrðum til atvinnurekstrar, að því að bæta umhverfi fyrirtækja en ekki að hafa áhrif á sjálfan rekstur þeirra. Ríkisvaldið á að forðast beina íhlutun í atvinnulífinu, nema í algjörum undantekningartilvikum. Það á að draga úr pólitískri stýringu fjármagns gegnum banka- og sjóðakerfi." - Þetta eru fögur markmið. - "Dýrkeypt reynsla af fjárfestingarmistökum liðinna ára hefur fært okkur heim sanninn um þetta. Í stað þess að eyða kröftum sínum í ótal afskipti, sem hafa skammvinn áhrif og oft beinlínis skaðleg, á ríkisvaldið að einbeita sér að fáum afmörkuðum sviðum sem það á hins vegar að sinna vei. T.d. á ríkisvaldið að tryggja þjóðinni gott skólakerfi og góða heilbrigðisþjónustu. Það á að beita fjárlögum ríkisins sem hagstjórnartæki til að draga úr sveiflum og treysta jafnvægi. Það á að beita þeim hagstjórnartækjum öðrum sem ríkisvaldið hefur yfir að ráða til þess að hafa áhrif á eigna- og tekjuskiptinguna í jafnaðarátt." Takið eftir því til þess að hafa áhrif á tekju- og eignaskiptinguna í jafnaðarátt. "Þetta á að gera í gegnum einfalt og skilvirkt skattakerfi, almannatryggingar, lífeyristryggingar og húsnæðislánakerfi." Ætli menn hafi komist nær þessu markmiði með nýrri samþykkt hins háa Alþingis í húsnæðismálum? Við skulum aðeins líta á þann þátt. Það fyrsta sem heyrðist frá því ágæta kerfi eftir að sú löggjöf var samþykkt var þetta: Hluti þeirra 6000 aðila sem hafa beðið síðan í mars vegna þess að stjórnvöld stöðvuðu afgreiðslu fær kannski svör eftir einn til tvo mánuði um það að þeir fái e.t.v. úrlausn eftir eitt til tvö ár. Ætli þetta sé að leysa húsnæðisvanda þjóðarinnar á viðunandi hátt? Berja hins vegar höfðinu við steininn og eru ekki til viðtals um það að ræða lausn sem t.d. hefur falist í þeim frv. sem Borgarafl. hefur lagt fram, bæði í Nd. og Ed., þar sem gert er ráð fyrir að ganga þannig til verks í þessum málum að menn reyni að leysa þau til frambúðar en ekki á þann hátt að þvæla um hluti fram og aftur sem engu máli skipta. Síðan segir áfram í þessari ágætu ræðu hæstv. fjmrh. frá í fyrra: "Í staðinn á ríkisvaldið að láta af handahófskenndum og einatt skaðlegum afskiptum af fyrirtækjarekstri, millifærslum og möndli í þágu sérhagsmuna." Ég skal segja ykkur eitt lítið dæmi: Í gær er stjórnarandstaðan sett nánast upp við vegg í fjölmiðlum og víðar út af tímaskorti hér fyrir jól. Þá kemur það upp úr dúrnum að hæstv. forsrh. leggur til, að vísu samkvæmt brtt. sem borgaraflokksþingmenn í Ed. höfðu lagt fram, að endurgreiða eða taka af söluskatt á fiskmeti. Það var þrautavaratillaga þeirra hv. þm. Júlíusar Sólnes og Guðmundar Ágústssonar. Jú, þá kom það fram í sjónvarpsfréttum í gær að þetta væri tilboð til stjórnarandstöðu, tilboð til verkalýðshreyfingar til þess að leggja grunn að samningum. Menn tóku þessu út af fyrir sig vel og þóttu þetta heldur góð tíðindi þó að sumir vildu að vísu brauð til viðbótar. En ég frétti það áðan að á fundi fjvn., sem hófst fyrir fjórum mínútum og ég er boðaður á, sé eitt af fjórum málum sem afgreiða á þar að leggja fyrir þingið til afgreiðslu á morgun að þessi tillaga hæstv. forsrh. verði samþykkt. Þetta kosti að vísu um 160 millj. kr. Gott og vel. Í staðinn á að leggja nokkurn veginn sams konar skatt á ákveðinn rekstur í landinu, þ.e. verslun með ilmvötn og snyrtivörur, sem sérstaklega mun verða til hjálpar Fríhöfninni í Keflavík. Þetta verður sjálfsagt allt saman staðreynd á morgun. En við skulum líta aftur á ræðu hæstv. fjmrh. frá því í fyrra. Þetta er sjálfsagt eftir þeirri forskrift sem þá var gefin: "Í staðinn á ríkisvaldið að láta af handahófskenndum og einatt skaðlegum afskiptum af fyrirtækjarekstri, millifærslum og möndli í þágu sérhagsmuna." Ég veit ekki hvað er möndl í þágu sérhagsmuna ef ekki það sem hér er verið að fjalla um á þessum mínútum úti í Þórshamri. Hins vegar er það ekki möndl um sérhagsmuni að líta á það af hálfu Alþingis að fólkið í landinu, sérstaklega það fólk sem myndar undirstöðu þjóðfélags okkar, þeir sem framleiða þau verðmæti sem allt annað byggist á, á það skilið að til hagsmuna þess sé litið um skattheimtu eins og hér er uppi höfð með því frv. sem sérstaklega er til umræðu. Mig langar, áður en ég held lengra í máli mínu, til þess að grípa svolítið aftur niður í ræðu hæstv. fjmrh. frá því í fyrra. Þar segir hann: "Í ljósi þessarar stefnu mun ríkisstjórn, sem Alþfl. á aðild að, beita sér fyrir heildarendurskoðun á ríkisbúskapnum. Í fjmrn. í höndum Alþfl. yrði unnið að þessu verkefni samkvæmt fjögurra ára áætlun." Þetta er alveg rétt og það er alls ekki nokkur ástæða til að draga fjöður yfir það að hæstv. fjmrh. gengur á þann veg til verks að hann ætlar sér að vinna þetta verk á fjórum árum. Við skulum líta á forskriftina frá því í fyrra áður en við höldum lengra: "Sem dæmi um slík viðfangsefni má nefna: 1. Skattakerfið og skipulag þess. Mótun nýrrar heildarstefnu í skattamálum." Og það er einmitt það sem við erum að byrja að fjalla hér um í dag. "2. Húsnæðiskerfið og fjármögnun þess." Við höfum séð fyrsta skrefið hjá Alþfl. í þeim efnum og áhrif þess. "3. Landbúnaðarstefnan frá sjónarmiði heildarhagsmuna og ríkisfjármála. 4. Atvinnufyrirtæki með þátttöku ríkisins. 5. Þjónustufyrirtæki ríkisins fyrir atvinnuvegina. 6. Heilbrigðisþjónusta, skipulag hennar og fjármögnun." Síðan er ýmislegt fleira í þeim dúr talið áfram upp. En mig langar til þess að fjalla aftur um það mál sérstaklega sem hér er á dagskrá, skattakerfið, söluskattinn og áhrif hans. Fyrir nokkrum vikum lagði ég áherslu á ákveðna hugmynd í stuttri þingræðu og hæstv. fjmrh. svaraði mér fáeinum orðum um þá hugmynd sem ég bar þar fram að ég þyrfti að athuga hana betur og ég þyrfti að leita mér frekari upplýsinga. Það er sjálfsagt alveg rétt hjá þeim vísa manni að þess þarf ég með. Sú hugsun sem þar lá að baki hefur hins vegar ekki látið mig í friði enn þann dag í dag og ástæðan er sú að grunnurinn að þeirri skattastefnu sem hæstv. fjmrh. leggur fram með því að leggja slíkt ofurkapp á hækkun söluskattsins sem hann gerir er að minni hyggju rangur og ástæðan er þessi: Íslenskt þjóðfélag, íslenskt efnahagslíf er með allt öðrum hætti en í þeim löndum sem hæstv. fjmrh. og ýmsir aðrir vilja leggja að líku. Þar á ég við löndin í Evrópubandalaginu. Eitt megineinkenni flestra þessara landa, við skulum t.d. taka Danmörku eða Þýskaland, er það að um 80% af neysluvörum manna þar í landi er heimafenginn baggi, er unnið að verulegu leyti í landinu þar sem skattlagningin fer fram. Þetta er einkenni sem telja má nánast gegnumgangandi um flest lönd Evrópubandalagsins. Um 20% af því sem menn neyta á heimilum er innflutt. Hvernig eru aðstæðurnar hér að þessu leyti? Þveröfugar. Vafalítið eru um 80% af því sem flest venjuleg íslensk heimili neyta og nota dagsdaglega innflutt vara. Um 20% er sjálfsagt heimafenginn baggi. Það er þessi meginmunur á þjóðfélagsgerð okkar sem gerir það að verkum að það er röng stefna, það er í grundvallaratriðum röng stefna að ætla að beita hér sams konar kerfi út frá sömu sjónarmiðum og lögð er nú höfuðáhersla á til þess að nálgast aðstæður í Evrópubandalagslöndunum. Það er þess vegna sem við þm. Borgarafl. viljum fá það miklu betur grundað og skoðað að söluskattur á fyrsta stig viðskipta yrði meiri þáttur í þessum efnum en hér er lagt til. Í þessum umræðum er stundum rætt um réttlæti og ranglæti og það er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt þegar um svo viðkvæmt atriði er að ræða sem skattlagningu á mat. Ég kom í verslun hér í borginni í morgun á milli kl. 9 og 10 fyrir fund í sameinuðu þingi, og af tilviljun kom ég þar sem ung stúlka var að kaupa sér úlpu. Ég veit að vísu ekki hvort það var fyrir hana sjálfa eða einhvern annan. En svo vildi til að stúlkan hafði ekki nóg fyrir þessari úlpu, hún stóð þarna við búðarborðið með peninga í höndum og varð síðan að hverfa frá. Ég sá hvað hún var með. Ég sá hvað úlpan kostaði. Og mér datt í hug þessi munur sem þar var á milli, það var nokkurn veginn ríkishlutinn í viðskiptunum. Þetta er kannski lítið dæmi og þetta var fatnaður sem þarna var um að ræða. En þegar það fer að snerta hvert heimili í landinu. Hugsið þið ykkur, fjórðungur af andvirði matarins sem grundvöllur undir skattheimtu, aðalatriðið í skattheimtu til ríkisins sem hagar svo sínum útgjöldum á þann veg að stærstu málaflokkarnir, heilbrigðisgeirinn, menntakerfið, tryggingarnar og allt það - í fjvn. Alþingis er nánast ekki minnst á hin raunverulegu framkvæmdaratriði á þessum vettvangi. Það er nánast ekki minnst á þau. Fjvn. notar tíma sinn vikum og mánuðum saman til að taka á móti sveitarstjórnarmönnum af öllum landshlutum, sem koma algjöra erindisleysu til fjárveitingarvaldsins af því að það stendur ekki til, það stendur ekki á einn eða neinn hátt til að aka málum á þann veg að við þeim óskum verði orðið sem þar voru fram bornar. Það er stundum talað um réttlæti og það er stundum talað um ranglæti og það er stundum talað um heiðarleika. Það er ekki langt síðan hæstv. ríkisstjórn lagði fram á þskj. í sameinuðu þingi 22. mál, þjóðhagsáætlun fyrir árið 1988. Þar er náttúrlega víða komið við eins og gefur að skilja. Og við skulum ætla að þetta mál sem hér er til umræðu, söluskattur á matvæli og söluskattur almennt, væri í grundvallaratriðum á sama hátt og lagt er til í þeirri þjóðhagsáætlun. Við skulum grípa þar niður. Ég sé að klukkan er að verða sjö og það er ekki orðið margt hér í salnum. Ég geri ráð fyrir því að fundi verði frestað um klukkan sjö. Er það ekki rétt, hæstv. forseti.

Það er rétt, jú.

Já. Þess vegna langar mig áður en ég held lengra í máli mínu að grípa niður í þjóðhagsáætlunina. Þar segir í kaflanum um ríkisfjármál: "Meginmarkmið stefnunnar í ríkisfjármálum er að koma á jafnvægi í ríkisbúskapnum, stokka upp tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs og endurmeta útgjaldaþörf ríkisins og herða skattaeftirlit. Jafnvægi í ríkisbúskapnum er mikilvægur þáttur í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Í starfsáætlun sinni markaði ríkisstjórnin þá stefnu að eyða hallanum á ríkissjóði á þremur árum." - Á þremur árum. Það var starfsáætlunin. Við vitum hvert markmiðið er í dag. - "Fyrsta skrefið í þessa átt var tekið á miðju sumri. Þegar ríkisstjórnin var mynduð voru gerðar ýmsar ráðstafanir til að afla ríkissjóði viðbótartekna á árinu. Annað skref í þessa átt eru aðgerðir þær í ríkisfjármálum sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að grípa til nú í byrjun október. Loks verður skrefið stigið til fulls með fjárlagafrv. fyrir árið 1988 sem gerir ráð fyrir að ríkissjóður verði hallalaus á næsta ári. Endurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs er annað veigamikið atriði í þessari stefnumörkun. Tilgangurinn er að gera skattkerfið einfaldara, skilvirkara og um leið réttlátara. Helstu þættir þessarar endurskoðunar eru:" - og nú bið ég menn að athuga. "Veruleg fækkun söluskattsundanþága." Látum vera að þetta frv. hæstv. fjmrh. leiði til þess. En síðan segir í þessari áætlun sem hér er lögð fram fyrir þingið fyrir fáum vikum. "Jafnframt verði skatthlutfallið lækkað og miðað við eina álagningarprósentu." Fyrir örfáum vikum leggur hæstv. ríkisstjórn þetta plagg fram þar sem ætlast er til að skatthlutfallið verði lækkað. Það er búið að halda þessu fram allan tímann. Þetta hefur verð rauður þráður í þessari pólitík: Að lækka skatthlutfallið. Og það er gengið svo langt að ríkisstjórnin leggur það fram sem plagg í þessu máli í sameinuðu þingi að skatthlutfallið sé lækkað.

Þar sem klukkan er nú orðin sjö vil ég inna hv. ræðumann eftir því hvort hann muni ljúka ræðu sinni eða hvort hann muni kjósa að halda áfram eftir kvöldmatarhlé.

Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að segja mörg fleiri orð til þess að koma þeim aðalatriðum til skila sem ég hef reynt að leggja hér áherslu á. En þau eru í örfáum orðum að sá flokkur sem ég er fulltrúi fyrir, Borgarafl., er andstæður þessu frv. í allri grein. Fulltrúar hans í Ed. hafa lagt fram brtt. sem þar fengust ekki samþykktar. En það er okkur ánægja að kjarninn í úrslitatillögu okkar hefur náð á þann veg fram að ríkisstjórnin sjálf bauð það í gær sem sáttaatriði, leggur það fram í fjvn. í dag, það verður vafalaust afgreitt hér á morgun. Það er okkur umbun en við erum fráleitt ánægðir með þá niðurstöðu sem hér er um að ræða vegna þess að grundvallaratriðin í þessari stefnu, hæstv. fjmrh., eru röng. - Fundarhlé.



Herra forseti. Óneitanlega er það býsna óvenjulegt ástand sem nú hefur skapast. Fjárlög verða bersýnilega ekki afgreidd fyrir jól. Öll tekjuöflun fjárlagafrv. er í óvissu og væntanlega þinghald á milli jóla og nýárs sem ekki hefur gerst í tæp 30 ár. Hvað veldur þessum ósköpum? Hvað veldur því að þinghaldið er nú í meira uppnámi, meiri óvissu en nokkru sinni fyrr í 30 ár? Ekki eru stjórnarskipti eins og var fyrir 30 árum síðan þegar þetta gerðist síðast, árið 1958, og ekki er hægt að kenna neinum óvenjulegum ytri aðstæðum um. Ég held að svarið liggi nokkuð í augum uppi. Það er óvenjulegt stjórnleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar sem þessu veldur. Forustuleysi í löggjafarstarfinu. Af þessu tilefni langar mig til að leggja spurningu fyrir hæstv. forsrh. sem er nú nýgenginn út úr þingsalnum og ég vildi biðja forseta að kalla á hann, enda ótækt að forsrh. sé ekki viðstaddur þær umræður sem hér fara fram og reiðubúinn að svara þeim spurningum sem fyrir hann eru lagðar.

Ég hef þegar hringt á þingvörð, hv. ræðumaður.

Það er dálítið erfitt að leggja spurningar fyrir fjarstadda menn. Já, herra forseti, þá birtist hæstv. forsrh. Ég var að fjalla um það hér áðan hve óvenjulegt stjórnleysi væri ríkjandi um þessar mundir og mig langaði til þess að nefna það sem dæmi að í gær var það fært í tal við stjórnarandstæðinga á Alþingi að ef þeir greiddu fyrir því að mál gætu náð fram að ganga fyrir jól, þá stæði það til boða að söluskattur yrði ekki lagður á fisk. Mér er kunnugt um að umræður fóru fram milli stjórnarandstöðu og ríkisstjórnar einmitt um þetta atriði um miðjan dag í gær og þess vegna kom það mér ekki svo lítið á óvart þegar ég heyrði það í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins að hæstv. forsrh. hefði fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar eða í öllu falli einhver fulltrúi ríkisstjórnarinnar hefði komið því á framfæri við forustumenn verkalýðshreyfingarinnar að til boða stæði að leggja ekki söluskatt á fisk ef verkalýðshreyfingin yrði þá frekar til viðtals um hagstæða niðurstöðu fyrir ríkisstjórnina í komandi kjarasamningum. Ég verð af þessu tilefni að fá að spyrja hæstv. forsrh. að því hvort þetta sé rétt sem þarna kom fram og hvort það sé virkilega svo að hann hafi verið að bjóða sama köttinn tvisvar, tveimur aðilum, verið að bjóða stjórnarandstöðunni að semja við hana um framkvæmd mála hér á Alþingi, en hafi svo á nákvæmlega sama tíma verið að reyna að koma þessari verslunarvöru sinni á framfæri við verkalýðshreyfinguna sem eins konar skiptimynt í komandi kjarasamningum.

Keyptuð þið nokkuð köttinn?

Það er hins vegar skemmst af því að segja eins og hv. þm. þekkir eins vel og allir aðrir að við stjórnarandstæðingar keyptum ekki köttinn.

Þá selur hann náttúrlega öðrum.

Og ég hygg að verkalýðshreyfingin hafi heldur ekki keypt köttinn. En þess vegna spyr ég að það mundi heyra til talsverðra tíðinda ef þetta væri rétt að hæstv. forsrh. hefði reynt að selja sama köttinn tvisvar sama daginn og það á sama tíma tveimur ólíkum aðilum. Þess vegna spyr ég hreint út: Er þessi frétt Ríkisútvarpsins rétt eða röng? Og ég ætlast til þess að hæstv. forsrh. svari þessari spurningu skýrt og ákveðið. Mig langar líka til þess að spyrja hæstv. fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, að því hvort honum finnist ekki ef hætt er við að leggja söluskatt á fisk að meginröksemd hans fyrir álagningu söluskatts á matvörur sé þar með fallin. Hann hefur haldið því fram að nauðsynlegt væri að leggja söluskatt á matvörur til þess að einfalda kerfið og reyna með þeim hætti að draga úr skattsvikum. Hann hefur sagt að ekkert mætti undan skilja af því sem selt væri í matvöruverslunum. Við hljótum því að spyrja: Ef hægt er að undanskilja eina vörutegund með þessum hætti, sem ég vissulega sjálfur tel að hægt sé að gera, hvað telur hann að verði þá um kerfið sem átti að vera svona einfalt og rökrétt og undantekningalaust? Er ekki röksemd hans fyrir einföldun kerfisins þar með niður fallin ef í flestum matvöruverslunum bæjarins verður áframhaldandi fleiri en eitt söluskattsstig, þ.e. enginn söluskattur í sumum tilvikum en söluskattur í öðrum tilvikum? Auðvitað er þessi röksemd hæstv. fjmrh. hreinn fyrirsláttur. Auðvitað morar allt af undantekningum í þessu kerfi eftir að lögin hafa verið samþykkt eins og við best sjáum á frv. sjálfu. Þar er heil blaðsíða þar sem undantekningarnar eru raktar og sjá auðvitað allir að götin eru gríðarlega mörg eftir sem áður. En aðalatriðið er það að hér er verið að gera breytingar á söluskatti sem eru mjög íþyngjandi fyrir láglaunafólk í landinu. Og við hljótum að verða að fá að vita hvers vegna þeirri röksemd er haldið fram einn daginn að enga undantekningu megi gera, alls enga í hverri matvöruverslun, en svo aftur annan daginn boðið fram að sleppa þessari vörutegundinni eða hinni. Reyndar er það alveg ljóst af vinnubrögðunum við undirbúning þessa máls að þar er hin mesta happa/glappa aðferð á ferðinni. Ídesembermánuði var talað um það af hálfu stjórnarliða að til stæði að skattur á landbúnaðarvörur yrði um 18%. Þetta var m.a.s. svo hellög tala að við þm. fengum bréf frá Stéttarsambandi bænda þar sem gerð var mjög ítarleg grein fyrir því hvað 18% skattur á landbúnaðarvörur mundi hafa í för með sér til samdráttar á kaupum og neyslu þessarar vöru. Það var líka talað um það að söluskatturinn yrði almennt 22% og satt best að segja trúðu því flestir að sá yrði endirinn á, langt fram eftir þessum mánuði, þar til allt í einu að tekin er ákvörðun um það, líklega snemma í mánuðinum, að söluskatturinn skuli vera 25%. Allt sýnir þetta að aðdragandi málsins er mjög tilviljanakenndur, ber vott um mjög hroðvirknisleg vinnubrögð. Það er reynt að klastra þessu einhvern veginn saman þannig að það passi í kramið hjá stjórnarflokkunum. En að það sé einhver rökhyggja á bak við þessa skattkerfisbreytingu, það er auðvitað hin mesta fjarstæða. Ég held að dæmið sem ég tók hérna áðan um það að forsrh. hefði reynt að selja sömu vöruna tvisvar í gær tveimur ólíkum aðilum sé ágætt dæmi um hvernig þessi vinnubrögð hafa verið að undanförnu. Venjulega er það yfrinn starfi fyrir Alþingi að afgreiða fjárlög, lánsfjárlög, kvótafrv. og síðan einhverjar tilteknar breytingar á skattalögum áður en þing fer í jólaleyfi. En það sem gerist nú er að á seinustu stundu er kastað inn í þingið miklum frv. til breytinga á tekjuöflunarkerfi ríkisins. Það eru tollamál, þar er heill doðrantur á ferðinni, það eru mjög verulegar söluskattsbreytingar, gríðarlega fjölþættar breytingar á vörugjaldi og síðan tillögur um nýja verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Og Alþingi er ætlað að afgreiða þetta á fáeinum dögum. Ef einhver forusta væri af hálfu ríkisstjórnarinnar og hæstv. forsrh. við undirbúning þessara mála, þá sæi hann auðvitað til þess að þau ein mál væru hér til afgreiðslu seinustu tvær vikurnar sem óhjákvæmilegt væri að afgreiða fyrir jól. Og hann mundi gera einhverja tilraun til að semja við stjórnarandstöðu, eins og gert hefur verið undanfarin 30 ar, um það hvernig þessi mál mættu koma fram og þá auðvitað tekið eitthvert visst tillit til sjónarmiða stjórnarandstöðunnar um afgreiðslu mála þannig að hægt væri að koma þessu öllu heim og saman á endanum. Þannig hefur þetta gengið fyrir sig um marga áratugi. Og þó oft hafi litið illa út þá hefur alltaf tekist að ganga frá málum fyrir jól. En í þetta sinn, þegar hæstv. forsrh. heitir Þorsteinn Pálsson, þá fer þetta allt í vaskinn, þá skapast þessi mikli glundroði. Og þegar síðan til á að taka að samningar séu upp teknir við stjórnarandstöðu, þá eru handabakavinnubrögðin með þessum dæmalausa hætti sem ég var að lýsa hérna áðan að auðvitað getur engin niðurstaða orðið. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á söluskatti. Ég tel að brtt. þessar horfi flestar ef ekki allar til hins verra. Ég er algjörlega andvígur þessu frv. og tel að það séu fyrst og fremst fjórar ástæður sem valda því að okkur þm. ber að fella þetta frv. Í fyrsta lagi er ljóst að samþykkt þessa frv. mun valda stórhækkun á nauðþurftum almennings. Hún mun hafa þau áhrif á kjör láglaunafólks að þau munu versna sem nemur rétt um 4%. Í öðru lagi er ljóst að samþykkt þessa frv. mun hafa mikil verðbólguáhrif, einfaldlega sem rökrétt framhald af fyrstu ástæðunni. Fólk hlýtur auðvitað að gera meiri kröfur um kauphækkun eftir að þetta frv. hefur verið samþykkt. Í þriðja lagi hefur það verið ágætlega rakið hér af mörgum hv. þm. hversu fráleit samþykkt þessa frv. er frá manneldissjónarmiði. Í fjórða lagi er ljóst að samþykkt frv. mun magna enn þá erfiðleika sem fyrir hendi eru í landbúnaði. Afnám söluskatts af matvörum átti sér stað endanlega og yfir alla línuna á árinu 1978. Flokkarnir sem stóðu að þessari breytingu voru auk Alþb. Framsfl. og Alþfl. Það er afskaplega sérkennilegt, að ekki sé meira sagt, að einmitt Alþfl. og Framsfl. skuli nú beita sér fyrir því að skattur sé aftur lagður á þessar vörutegundir. Ég minnist þess að þegar þessi breyting var samþykkt hér á Alþingi var hún óumdeild. Það gerði ekki nokkur þm. tilraun til þess að hafa uppi andmæli gegn því að söluskattur á matvörum yrði afnuminn. Það var engin andstaða fyrir hendi hér á Alþingi og ég held að í þjóðfélaginu öllu hafi þessari ákvörðun verið mjög fagnað. Rökin fyrir þessari ákvörðun á sínum tíma voru auðvitað þau að afnám söluskatts á matvörum styrkti augljóslega hag láglaunafólks mjög verulega. Í öðru lagi var þetta tvímælalaust ákvörðun sem var mjög hagstæð fyrir landbúnaðinn og stuðlaði að aukinni sölu innlendrar framleiðslu. Í þriðja lagi átti þessi ákvörðun þátt í því að draga úr verðbólgu og gerði það tvímælalaust á haustinu 1978 þótt vissulega dygði hún ekki til að ná niður verðbólgu í verulegum mæli, fyrst og fremst vegna þess að skömmu seinna hækkaði olía meira í verði en gerst hafði um margra ára skeið. Það var önnur mikla olíuverðshækkunin sem þá dundi yfir. Hin fyrri var árið 1973 og afleiðingin varð sú að verðbólgan hélt áfram í nokkuð svipuðu fari, 50– 60% eins og áður hafði verið. En það er nokkuð ljóst að ef söluskattur hefði ekki verið afnuminn á matvælum þá hefði verðbólgan orðið miklu meiri en raun bar vitni á þessum tíma. Það er hins vegar rétt að rifja það hér upp að ýmis matvæli höfðu verið undanþegin söluskatti um langt skeið áður en til þessa kom. Satt best að segja hefur söluskattur aldrei verið lagður á nýmjólk, svo dæmi sé tekið, fyrr en með þessari ríkisstjórn. Á tímum viðreisnarstjórnarinnar og í tíð ríkisstjórna á síðasta áratug gerðist það aldrei að söluskattur væri lagður á mjólkina. Sama gilti reyndar um saltið í grautinn og örfáar aðrar neysluvörur. Kartöflur voru t.d. undanþegnar söluskatti frá upphafi. Síðan gerist það árið 1970 að soðningunni er bætt við og þá er það sem sagt fiskurinn og kartöflurnar, saltið í grautinn og súrmjólkin og undanrennan sem ekki eru skattlögð með söluskatti. Svo er það aftur í kringum 1975 að nokkrar aðrar vörutegundir bætast við. Það var fyrst og fremst grænmetið, ávextirnir, kaffið, teið og brauðið. Þetta voru þær vörutegundir sem voru undanþegnar söluskatti þegar ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar kom hér til valda og ákvað að afnema söluskatt með öllu af matvælum. Það var að okkar hyggju veruleg hreinsun vegna þess að það var á margan hátt óeðlilegt að sum matvæli væru án söluskatts en önnur væru með skatti eins og þá hafði verið um 18 ára skeið eða allt frá upptöku söluskattsins. Við töldum að það væri best að hafa hreinar línur í þessum efnum og segja: Öll matvæli eru undanþegin og þar liggur línan. Að vísu voru nokkrar vörutegundir í matvöruverslunum áfram með söluskatti og má sérstaklega nefna hreinlætisvörurnar, sælgætið og gosið, sem var með söluskatti alla tíð. Ég spyr nú að því: Getur einhver haldið því fram í fullum rétti og með einhverjum rökum að með þessari ákvörðun sem tekin var árið 1978 hafi skattsvik aukist? Hefur því verið haldið fram af nokkrum þeim sem rannsakað hefur þetta mál að skattsvik hafi aukist við það að söluskattur væri afnuminn á matvörum? Ég hygg að ekki nokkrar vísbendingar í nokkurri skýrslu hafi komið fram í þá átt. Hitt viðurkenni ég að til voru ýmis takmarkatilvik sem gátu valdið misskilningi. Þar nefni ég t.d. að ákveðið var frá upphafi að það væri fyrst og fremst kaldur matur sem væri undanþeginn söluskatti, en þegar maturinn væri orðinn heitur, þá væri búið að matreiða hann og þá hlyti hann að falla undir mat sem seldur væri á veitingahúsum. Það er erfitt að draga þar mörkin á milli, þannig að það þótti einfaldast að draga mörkin á milli þess hvort maturinn væri kaldur eða heitur. Auðvitað er þetta á margan hátt óþægilegt takmarkatilvik, en alltaf verður einhvers staðar að draga línuna og þó að kannski megi segja að þetta hafi verið í einstaka tilviki orsök einhvers misferlis, þá hygg ég að það verði að teljast smáræði miðað við margt annað í kerfinu, algjört smáræði. Eins viðurkenni ég að það er óheppilegt að í matvöruverslunum hefur lengi verið dregin línan á milli mats annars vegar og sælgætis hins vegar. Það eru til vörutegundir sem eru þarna á mörkunum. Það getur hljómað einkennilega í eyrum fólks að þessi vara sé skattskyld vegna þess að hún sé sælgæti en hin varan óskattskyld af því að hún sé matur. En ég vek hins vegar á því athygli að eftir að sú breyting hefur verið gerð sem ríkisstjórnin gerir hér tillögu um, þá verða óteljandi takmarkatilvik áframhaldandi, jafnvel þótt fiskinum verði ekki sleppt eins og þó virðast vera uppi hugmyndir um. Það hefur t.d. verið rakið hér ágætlega af hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur í dag að það að skattleggja bækur en sleppa hins vegar tímaritum hlýtur að valda ýmiss konar mismunun, ýmiss konar einkennilegri útkomu þar sem sami hluturinn sleppur ef hann telst vera í tímaritsformi en sleppur ekki ef hann er í bókarformi. Hver er munurinn á bók og tímariti? Ætli menn þekki það ekki að þar geta verið mikil takmarkatilvik á ferðinni. Þannig mætti nefna mörg dæmi. Ég sé það t.d. að í brtt. hv. fjh.- og viðskn., sem munu hafa verið samþykktar í Ed., er gert ráð fyrir því að viss tegund af nuddi sé undanþegin söluskatti en aðrar tegundir af nuddi séu söluskattsskyldar. Ég er ansi hræddur um að það geti orðið erfitt fyrir hæstv. fjmrh., sem reyndar er nú ekki hér staddur sem er auðvitað hrein ósvinna, ég held að það hljóti að vera mjög erfitt fyrir hann að greina á milli þegar hann er kvaddur á vettvang til að skera úr um það hvort þetta nuddið eða hitt sé söluskattsskylt. Það er líka ljóst að viss lýsing, sem ætluð er til að létta fólki lífið og gera það brúnna á hörund, getur verið söluskattsskyld í vissum tilvikum en ekki söluskattsskyld í öðrum. Það má því vænta þess að það geti orðið nokkurt annríki hjá hæstv. fjmrh. að skera úr um það hvort þessi sóldýrkandinn eða hinn eigi að borga til hans söluskatt eða ekki. Þarna er á ferðinni takmarkatilvik, kannski af svipuðu tagi eins og löngum hafa verið í löggjöf, en ég er ansi hræddur um að á þessu sviði verði ekki um mikla einföldun að ræða frá því sem nú er þegar öll svona starfsemi er söluskattslaus. Nú á hins vegar að fara að meta það samkvæmt ákvæðum laganna hvort maðurinn sem liggur á sólbekknum er að þessu samkvæmt læknisráði eða hvort hann er að þessu af hreinni hégómagirnd eða í öllu falli af hreinni og beinni ánægju og sér til hressingar án þess að hafa til þess meðmæli læknis. Ég segi fyrir mig að ef gera ætti hreint borð í matvöruverslunum þá tel ég að hæstv. fjmrh. ætti miklu einfaldari og betri kost þar sem er einfaldlega að afnema söluskatt á hreinlætisvörum og ákveða það að sælgæti og gos skuli selja í sérstakri deild í hverri matvöruverslun en ekki innan um aðrar nýlenduvörur ef hann vill hirða af þeim vörum söluskatt áfram, sem ég tel út af fyrir sig eðlilegt og sjálfsagt. Þá er til sú einfalda leið, vegna þess að þessar vörur eru gjarnan á sérstökum stað í verslunum og þær tengjast oft kannski sölugötum eða einhvers konar sjoppum sem eru starfræktar á vegum verslananna, að ákveða það að þessum vörum skuli haldið aðskildum og þær skuli seldar samkvæmt sérreikningi, en hins vegar allar vörur í matvöruverslunum, bæði hreinlætisvörur og matvörur skuli undir eina sök seldar að því leyti að þær séu söluskattsfrjálsar. Staðreyndin er sú að í matvöruverslunum í dag er tiltölulega lítið eftir af vörum sem bera söluskatt. Það eru hins vegar hreinlætisvörurnar sem þarna eru eftir og þær eru hugsanlega 1/10 af heildarveltunni. Það er ekki mikið meira en það. Það eru því auðvitað margar leiðir hugsanlegar til þess að gera kerfið einfaldara og skilvirkara aðrar en þær að leggja skattinn yfir alla línuna og fara svo upp á nýtt að taka eina og eina vöru út úr eins og fiskinn sem mér skilst að um hafi verið rætt í gær. Um langt skeið hefur staðið fyrir dyrum endurskoðun aðflutningsgjalda, samræming gjalda sem innheimt eru í tolli, þ.e. hins almenna tolls í þess orðs eiginlegu merkingu og svo aftur vörugjalda og ýmiss konar gjalda sem lögð eru á innflutning varnings. Ég hef persónulega lengi verið þeirrar skoðunar að þörf væri á því að einfalda þetta kerfi og ég setti af stað nefndir og starfsmenn til þess einmitt að undirbúa þessa einföldun. Og ég hygg að þau frv., sem hæstv. ráðherra er hér að leggja fram sem einföldun kerfisins, reki sig að talsverðu leyti til vinnu sem undirbúin hafði verið í tíð ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens þegar einmitt var unnið að því að draga úr hinni miklu mismunun sem er í tollum og jafna óbeina skatta. Það er alveg rétt sem sagt hefur verið að það er óhóflegur munur ríkjandi í tollakerfinu. Sumar vörur eru mjög hátt tollaðar og aðrar mjög lítið eða ekkert. Ég var þeirrar skoðunar og ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens var þeirrar skoðunar að það væri eðlilegt og sjálfsagt að jafna þennan mun, draga úr þessum mun. Að því var unnið og þetta verk var talsvert langt komið þegar sú stjórn fór frá. Það er því í sjálfu sér ýmislegt jákvætt við þá meginhugmynd sem stendur að baki tollalagafrv. að því leyti að reynt er að jafna tollana, gera þá rökréttari og muninn á milli þeirra minni. Hitt held ég að engum hafi dottið í hug á sínum tíma, ekki nokkrum manni, að fara að leggja skatt á matvörur til þess að koma þessu máli í höfn. Ég minnist þess að menn töluðu fyrst og fremst um það að vörugjald yrði hækkað yfir alla línuna ellegar að þessu yrði náð með því að hækka tolla á sumum vörum en lækka þá á öðrum. En ég er næstum því viss um að áður en þessi ríkisstjórn kom til valda hafði engum dottið í hug sú ósvífni að ætla að innheimta það sem þyrfti til að koma þessu fram með því að leggja skatta á matvörur. Eins og hér hefur verið rakið þá kemur þessi breyting mjög sérkennilega út. Fiskurinn er hækkaður um 25% svo að dæmi sé nefnt, en kryddið í matinn er svo aftur lækkað um 35%. Þegar kemur að grænmetinu þá sjáum við að það á að hækka heil ósköp eða um 15–25% ef það er nýtt, en sé það aftur á móti niðursoðið og nógu gamalt, þá á það að lækka um 15%. Alveg nákvæmlega það sama virðist uppi á teningnum með ávextina. Ef þeir eru nýir og ferskir og fullir af vítamínum, þá hækka þeir um 15–25%, en séu þeir aftur á móti gamlir og þurrkaðir og orðnir fátækir af hollustu, þá lækka þeir um 35%. Brauðið hækkar um 25%, eggin hækka um 25%, en svo er aftur á móti ýmislegt annað á móti sem lækkar og skiptir kannski hinn almenna mann ansi miklu minna máli. Hæstv. fjmrh. hefur sérstaklega nefnt varalitina sem lækka um 47% og ilmvötn og rakspírar lækka reyndar líka um 45%. Rakspírinn flokkast reyndar undir hvort tveggja í senn, hreinlætisvöru og neysluvöru og er því ekki óeðlilegt að nefna hann í þessu samhengi. En svo þegar við komum aftur að heimilistækjunum þá er þar um að ræða langstórfelldasta hækkun á þeim vélum sem algengastar eru á heimilum og sem helst geta flokkast undir nauðþurftir. Þvottavélarnar hækka um 15%, saumavélarnar um 16%, kæliskáparnir um 16%. Þetta eru einmitt þær vélar sem fólk þarf mest á að halda til heimilisstarfa og það eru einmitt þær sem mest hækka. Þetta er sannarlega sérkennileg stefna sem mörgum hefur gengið erfiðlega að skilja. Þegar matarskatturinn er annars vegar er ljóst að þar er um þrenns konar skatt að ræða eða þrjá áfanga, þrjár flóðbylgjur matarskatta. Í fyrsta lagi er það matarskatturinn sem var lagður á í sumar þegar 10% skattur var lagður á allar matvörur aðrar en mjólk og kjöt, fisk og egg. Síðan stöndum við núna frammi fyrir annarri flóðbylgjunni. Það er sú bylgja sem á að hellast yfir heimilin um næstu áramót og lýsir sér einmitt í því sem ég var að rekja hérna áðan, að mestu hollustuvörurnar, eins og nýtt grænmeti, nýir ávextir og fiskur og brauð stórhækka í verði, en þar á móti lækka sömu vörur séu þær niðursoðnar og innfluttar. Og svo aftur hitt að nauðsynlegustu heimilisvélar hækka, en aftur á móti þau tæki og þær vélar lækka sem frekar væri hægt að telja til munaðarvarnings. Ljóst er að almennt mun þessi skattlagning ýta undir aukinn innflutning. Innfluttar vörur lækka frekar en ýmis innlend framleiðsla á eftir að hækka og stendur því verr að vígi á eftir. En síðan er ljóst að þriðja flóðbylgjan er þá enn eftir, það er þriðji matarskatturinn. Mjólk, skyr, smjör og dilkakjöt hækkar ekki í verði nú. Ástæðan er sú að hækkun þessara vörutegunda er falin með hækkuðum niðurgreiðslum. En ég þarf ekki að rekja það hér fyrir hv. þm. að það hefur komið fram, t.d. hjá hæstv. fjmrh. aftur og aftur, að hann hefur sannarlega í huga að láta þessar niðurgreiðslur dvína, láta þær deyja út með tíð og tíma. Hann sagði það beinlínis í blaðaviðtali fyrir líklega einni viku síðan að þessar vörur yrðu fyrst um sinn, fyrst um sinn, niðurgreiddar að þessu marki. Það er alveg ljóst að það er áform ríkisstjórnarinnar, það er áform hæstv. fjmrh. að þessi skattur verði felldur niður senn hvað líður og sennilegast verður það gert á þann hátt að niðurgreiðslurnar verða ekki hækkaðar í takt við verðbólguna. Ég vildi leyfa mér að bera þá spurningu fram til hæstv. fjmrh. hvernig niðurgreiðslum á þessum vörum verði hagað, þ.e. á mjólk, skyri, smjöri og dilkakjöti. Verður hverju sinni þegar þessar vörur hækka í verði vegna innlendra kostnaðarhækkana, verður þá bætt við niðurgreiðslum sem svarar þessum hækkunum eða í öllu falli þannig að niðurgreiðslurnar haldist sem rétt hlutfall af verðinu? Eða mun hækkunin verða niðurgreidd í fyrsta sinn sem vörurnar hækka af völdum söluskattsins og síðan látið þar við sitja að halda þeirri niðurgreiðsluaukningu í sömu krónutölu mánuð eftir mánuð? Það er alveg óhjákvæmilegt fyrir okkur alþm. að átta okkur á þessu atriði og fá skýr svör hæstv. fjmrh. við þessari spurningu. Okkur nægir ekki að fá svör við þessari spurningu varðandi árið 1988. Við hljótum að ætlast til þess að svarað verði til um það hvernig þessum málum verður hagað á árinu 1989 og 1990 og reyndar í tíð þessarar ríkisstjórnar. Eru það sammæli ríkisstjórnarflokkanna að halda þessu hlutfalli áframhaldandi eða má búast við því að niðurgreiðslurnar haldist fyrst og fremst miðað við upphaflegu niðurgreiðslurnar og þar af leiðandi muni þriðji matarskatturinn dynja yfir jafnt og þétt í hvert einasta skipti sem landbúnaðarvörur hækka í verði með þessari sérstöku aðferð að niðurgreiðslurnar verða ekki látnar hækka í takt við hækkun landbúnaðarafurðanna? Mig grunar að svo verði. Ég er reyndar alveg sannfærður um að svo verður, en ég vil hins vegar að hæstv. fjmrh. svari þessu svo að það komist alveg greinilega til skila hver áform hæstv. ríkisstjórnar eru í þessum efnum. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherrann hvort endanlegar ákvarðanir hafi verið teknar í sambandi við fiskinn. Eins og ég rakti hér í upphafi þá var það boðið fram sem einhvers konar tilboð til stjórnarandstöðunnar að ekki yrði lagður söluskattur á fisk. Nú viljum við fá að vita hvort þessar ákvarðanir hafi verið teknar eða hvort þetta er bara áframhaldandi söluvara hjá hæstv. fjmrh. sem hann ætlar að reyna að koma í verð fyrr eða síðar í viðskiptum við einhvern og þá helst að selja þá vöru oftar en einu sinni. Landbúnaðarvörur fá mjög misjafna meðferð samkvæmt þessum frv. ríkisstjórnarinnar. Eins og ég hef nú rakið eru nokkrar landbúnaðarvörur sem hækka ekki. Það er eins og ég hef nefnt fyrst og fremst mjólkin, skyrið, smjörið og dilkakjötið, og þá að sjálfsögðu undanrennan sem er bara ein tegund mjólkur. Svo eru aftur aðrar vörur sem hækka um 12% að því er manni skilst. Það er osturinn og 3.–6. flokkur kindakjöts. Þessar vörur hækka um 12%. Svo eru enn aðrar landbúnaðarvörur, og þær ófáar, sem eiga að hækka um 25%. Þar má t.d. nefna stórgripakjöt, hrossakjöt og nautakjöt og annað stórgripakjöt, og einnig sláturafurðir. Ég held að það sé ljóst af þessum tillögum að þessar vörur eiga að hækka um 25%. Ekki get ég séð neitt annað í því sem fram hefur komið um þetta mál. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um það að auðvitað er þetta mikið áhyggjuefni sláturleyfishafa vegna þess að það er alveg ljóst að einmitt þessar vörur, þ.e. stórgripakjötið og slátrið verða meira eða minna óseljanlegar eftir að þær hafa hækkað um 25% á sama tíma og annað kjöt ýmist stendur í stað eða hækkar um 12%. Það er því alveg ljóst að þessar ákvarðanir munu magna mjög erfiðleikana í landbúnaði og var sannarlega ekki á bætandi. En hversu miklir erfiðleikar munu af þessu hljótast er ekki svo auðvelt að átta sig á. Auðvitað fer það mjög mikið eftir því hvernig á niðurgreiðslumálum verður haldið. Eins og ég hef þegar lýst mun vandinn strax koma upp í sambandi við stórgripakjötið og slátrið, en það er alveg ljóst að ef aðrar landbúnaðarvörur eiga eftir að hækka mjög verulega vegna þess að niðurgreiðslurnar hækka ekki í takt við verðbólguna, sem kannski getur orðið allt að 30% eða meira á næsta ári, þá verður verulegur samdráttur í sölu landbúnaðarvara sem mun bæði koma bændum mjög í koll og eins valda stjórnvöldum miklum erfiðleikum þar sem þau hafa tekið á sig vissar skuldbindingar í sambandi við sölu á þessum afurðum. Í fréttatilkynningu, sem Stéttarsamband bænda sendi frá sér ekki alls fyrir löngu, segir svo, með leyfi forseta: "Með búvörulögunum frá 1985 er mörkuð stefna í framleiðslumálum landbúnaðarins. Þessi stefna felur í sér stórfelldari breytingar á landbúnaðinum og högum bænda en orðið hafa um langan tíma. Stéttarsambandið hefur gengið til samvinnu um framkvæmd þessarar breyttu stefnu í þeirri trú að hún auki atvinnu og afkomuöryggi bændastéttarinnar þegar til lengri tíma er litið og treysti rekstrargrundvöll landbúnaðarins í heild. Á grundvelli þessara markmiða hefur Stéttarsambandið gert samning við ríkisvaldið um þróun mjólkur- og kindakjötsframleiðslunnar til ársins 1992. Stjórn Stéttarsambandsins telur að með álagningu söluskatts á þessar afurðir og lækkandi hlutfalli niðurgreiðslna í verði þeirra sé þeim áætlunum um sölu kindakjöts og mjólkurvara sem búvörusamningurinn byggir á kollvarpað nema til komi auknar niðurgreiðslur. Augljóst er að samdráttur í sölu kindakjöts og mjólkurvara innan lands mun auka þörfina fyrir útflutning. Ekki verður annað séð en með slíkum aðgerðum sé markvisst stefnt að því að minnka hlutdeild innlendra afurða á matvörumarkaðnum og kippa grundvellinum undan atvinnumöguleikum verulegs hluta bændastéttarinnar. Stjórn Stéttarsambandsins mótmælir því harðlega að þannig sé af hálfu ríkisvaldsins horfið frá stefnu búvörulaganna og umsömdum markmiðum búvörusamninganna." Auðvitað er það alveg nauðsynlegt fyrir okkur alþm. að fá það á hreint hvaða afleiðingar þessi nýja stefna hvað varðar söluskatt á matvæli hefur fyrir þann landbúnaðarsamning sem fyrir liggur og fyrir bændastéttina í heild. Ég geri ráð fyrir að Stéttarsamband bænda hljóti að meta það svo að skylt sé að halda uppi niðurgreiðslum, þessum nýju niðurgreiðslum sem nú er verið að ákveða, sem svara til söluskatts á þessar vörur, alveg til ársins 1992. Ella sé verið að kollvarpa þessum samningi. Því að samningurinn var að sjálfsögðu gerður á þeirri forsendu og með það í huga að söluskattur er ekki á þessum vörutegundum. Ég nefndi það hér áðan að ljóst væri að álagning söluskatts á matvörur hefði í för með sér stórhækkun nauðþurfta. Það er afar nauðsynlegt fyrir okkur alþm. að reyna að átta okkur á því hversu mikil þessi hækkun er hjá lágtekjufólki. Ég vil því leyfa mér að leggja þá spurningu fyrir hæstv. forsrh., sem hlýtur að vera hér nærstaddur því að hann getur ekki brugðið sér lengi frá þegar svo stórt mál er á ferðinni sem gjörbreytt álagning söluskatts er, hann verður að vera hér viðstaddur alla þessa umræðu hvort sem hún stendur til áramóta eða lengur og ég vil eindregið fara þess á leit við forseta að hann ...

Það hafa þegar verið gerðar ráðstafanir til þess að aðvara forsrh.

Hæstv. forsrh. gengur í salinn. - Hæstv. forsrh. verður að gera sér grein fyrir því að hann getur ekki fleygt hverju stórmálinu á fætur öðru hér inn í þingið og ætlast til þess síðan að þm. sitji hérna yfir jólin til að afgreiða þessi mál án þess að hann sé viðstaddur. Þessi mál snerta embætti hans á svo margvíslegan hátt að hann verður að sjálfsögðu að vera viðstaddur alla þessa umræðu og vera reiðubúinn að hlýða á spurningar sem þm. þurfa að leggja fyrir hann um þessi mál. Ég vildi leggja enn eina spurningu fyrir hæstv. forsrh. fyrst og fremst vegna þess að undir hann heyra útreikningar af því tagi sem ég vildi að hann beitti sér fyrir. Ég tel að það sé alveg óhjákvæmilegt að reiknað verði út og gefin einhver dæmi um það hversu mikil hækkun verður á framfærslukostnaði lágtekjumannsins í þjóðfélaginu við álagningu söluskatts með þeim hætti sem hér er gerð tillaga um. Vissulega verður þá að gefa sér einhver grunnhugtök og viðmiðunartölur, en ég held að það ætti að reyna að reikna það út hve mikil hækkun verður hjá lágtekjufólki, og þá er ég að tala um þann þriðjung launafólks sem talist getur einna lægst í tekjuskalanum. Þá er ég að tala um fjölskyldutekjur t.d. á bilinu 40–70 þús. kr. eða þar um bil. Auðvitað yrðu reiknimeistarar að gefa sér einhverjar slíkar grunnstærðir og síðan er þá auðvelt að reikna það út miðað við framfærslugrundvöll í vísitölu framfærslukostnaðar hver aukning útgjaldabyrðarinnar er hjá fjölskyldu af þessu tagi. Því að ég veit að hæstv. forsrh. gerir sér eins góða grein fyrir því og við aðrir hv. þm. að framfærsluvísitalan er ekki alveg einhlítur mælikvarði. Framfærsluvísitalan er meðaltalsviðmiðun sem er þess eðlis að hún er ekki marktæk um efnahag og framfærslu lágtekjumanna. Það er talið að matvöruliðurinn sé um 20% í framfærsluvísitölunni, en aftur á móti er hann um 30% hjá lágtekjufólkinu. Ég hef grun um það að þó að framfærsluvísitala sé reiknuð á sléttu við þær breytingar sem hér er verið að gera tillögu um, þá muni þetta koma talsvert miklu öðruvísi út fyrir lágtekjufólkið, t.d. þann hópinn sem ég nefndi áðan, þannig að kjaraskerðingin sem gæti numið allt að 5%. Jafnvel meira. Það er ljóst að launamenn verða núna fyrir stórfelldri kjararýrnun. Laun þeirra skerðast á tímabilinu frá 1. sept. til áramóta um líklega ein 8–9%. Það verða allir hv. alþm. og hæstv. ráðherrar að gera sér grein fyrir því að þessar ákvarðanir fela beinlínis í sér 4–5% kjaraskerðingu fyrir lágtekjufólk sem kemur þá ofan á þá kjararýrnun sem á sér stað á sama tíma. Forustumenn í verkalýðshreyfingu verða að hafa þetta til hliðsjónar þegar þeir ganga til næstu kjarasamninga. Þeir verða að fá þennan mun bættan. Og þeir verða að fá enn meira en þetta ef það reynist rétt, sem margir hafa nokkurn grun um, að niðurgreiðslur eigi eftir að rýrna á komandi mánuðum vegna þess að þær hækki ekki í takt við hækkun verðbólgunnar. Það þarf síðan ekki að fara mörgum orðum um það að þessi ákvörðun og þær almennu launahækkanir á vinnumarkaðinum, sem hljóta að fylgja í kjölfarið, munu síast út um hagkerfið með margvíslegum hætti og hljóta fyrr eða síðar að hafa áhrif til verðhækkunar og aukningar á verðbólgu. Enda er það svo sem engin tilviljun að verkalýðshreyfingin hefur mótmælt þessum ákvörðunum mjög eindregið. Og þó ég sé ekki að eyða dýrmætum tíma okkar með því að lesa upp þær samþykktir, enda hefur það þegar verið gert hér í dag, þá blasir það við hverjum manni sem vita vill að þessar ákvarðanir hljóta að torvelda mjög verulega komandi kjarasamninga. Ég gat þess hér fyrr að mjög hefði verið um það rætt fyrr í þessum mánuði að um leið og álagður söluskattur kæmi á miklu breiðari skattstofn en áður hefur verið mundi söluskattsprósentan lækka og talan 22% var mjög nefnd í því sambandi. Hæstv. viðskrh. var að því spurður í fjölmiðlum hvers vegna ekki hefði verið við þetta staðið og hann hélt því fram eins og reyndar fleiri ráðherrar að rökin fyrir þessu væru þau að ef um lækkun á söluskatti væri að ræða úr 25% í 22% yrði mismunurinn tekinn ófrjálsri hendi af smásöluaðilum. Kaupmennirnir mundu sem sagt stela þessari hækkun allri saman. Hún kæmi því aldrei til neytenda. Það þarf auðvitað ekki að orðlengja það að kaupmenn í borginni brugðust ókvæða við og töldu sig hafa orðið fyrir stórfelldri móðgun, að þeim væri borið á brýn að þeim væri ekki trúandi til að framfylgja lögum með þessum hætti, heldur mundu þeir stela öllum mismuninum í eigin vasa. Ekki vil ég fullyrða neitt um það hvort rök hæstv. viðskrh. eiga sér einhvern skynsamlegan grundvöll. Hitt veit ég að auðvitað er þetta tylliástæða þegar horft er á skattlagningu til eins árs. Þetta ætti auðvitað fyrst og fremst við þær vörur sem eru í verslununum þegar breytingin á sér stað. Það er þekkt af fenginni reynslu að kaupmenn eru oft tregir til að breyta verðlagi á vörum sem er þegar búið að verðmerkja og þá gildir einu hvort um er að ræða hækkun eða lækkun. Þeir hafa vissa tilhneigingu til þess að selja þá vöru upp og gera þá ekki breytingu fyrr en næsta vörusending kemur því að ekki þarf að orðlengja það að verðbreytingar hljóta auðvitað að hafa mikla fyrirhöfn í för með sér í verslunum. En að þeir nái í sinn vasa 3% söluskattsmun á hellu ári er auðvitað hrein fjarstæða. Auðvitað hefði ekki verið um að ræða nema nokkurra vikna vörubirgðir, nokkurra vikna skattlagningu í vissum tilvikum, í öðrum tilvikum aðeins nokkurra daga vörubirgðir, en lækkun á skattinum hefði hins vegar skilað sér að nokkrum dögum og í mesta lagi nokkrum vikum liðnum til almennings í formi lækkaðs verðs á þeim vörum sem áður báru 25% skatt en hefðu þá verið færðar niður í 22%. Ég hef rakið það hér, herra forseti, að margir ágallar eru á þessari tillögu um söluskattsbreytingu, að ekki sé nú meira sagt. Það er alveg ljóst að undanþágurnar verða býsna margar áframhaldandi, takmarkatilvikin verða óteljandi og það koma upp mjög mörg skringileg tilvik eins og t.d. þau sem nefnd voru hér í dag og ég nefndi hér áðan með tímaritin og bækurnar. Ég tel að það sé mjög til álita að undanþiggja bækur söluskatti með öllu. Ég held að íslensk menning þurfi á því að halda að fá virkan stuðning með þeim hætti og úr því að tímarit og blöð eru undanþegin er þar um að ræða mjög óþægilegt takmarkatilvik þar sem þessar vörur eru gjarnan seldar í sömu verslunum. Ég held því að á margan hátt sé einfaldast að undanþiggja bækur með öllu söluskatti þannig að öll prentuð vara sem á boðstólum er sé undanþegin. Það væri þá um leið framrétt hönd ríkisstjórnarinnar og Alþingis til styrktar íslenskri menningu og á því þarf menningarstarfsemin í landinu að halda. Ég tel líka að það sé mikið og alvarlegt skref aftur á bak þegar nú á að leggja söluskatt á aðgangseyri að innlendum kvikmyndum. Þar er að vísu um að ræða takmarkatilvik sem er óþægilegt, þ.e. nú er söluskattur á erlendum kvikmyndum en ekki á innlendum kvikmyndum. Þetta var reyndar ekki svona þegar ég átti sæti í ríkisstjórn. Ég vildi ekki að þessi mismunun væri í kvikmyndahúsunum þannig að sumar kvikmyndir væru söluskattslausar en aðrar væru með söluskatti. Ég taldi það ekki skynsamlegt og því var ákveðið þegar ég var í fjmrn. að það skyldi vera söluskattur á öllum kvikmyndum en hins vegar skyldi endurgreiða hann í þeim tilvikum að sannað væri að kvikmyndir hefðu komið út með halla, innlendar myndir stæðu sem sagt illa fjárhagslega, hefðu ekki borið sig og þar af leiðandi væri mikil hætta á að þau fyrirtæki sem að þeim hefðu staðið færu á hausinn. Í þeim tilvikum var um endurgreiðslu söluskattsins að ræða til viðkomandi fyrirtækja. Þetta gafst vel og ég held að enginn hafi haldið því fram að þarna hafi getað verið nokkur söluskattssvik á ferðinni. En í þeim tilvikum að mynd skilaði hagnaði átti allur söluskatturinn af viðkomandi kvikmynd að renna í Kvikmyndasjóð, þannig að í báðum tilvikum skilaði ríkissjóður þessu fé til baka. Þegar um halla var að ræða á kvikmynd gekk það beint til viðkomandi framleiðanda, en þegar hagnaður var rann það í Kvikmyndasjóð. Það var svo aftur eftirmaður minn sem ákvað að hafa þetta á hinn veginn, að leggja ekki söluskatt á innlendar kvikmyndir og það hefur auðvitað þennan galla að þá er sem sagt um tvenns konar skattlagningu að ræða á þessu sviði sem alltaf er heldur til hins lakara. Ég tel sem sagt að íslensk menningarstarfsemi eigi ekki að bera söluskatt eða þá hitt, ef söluskattur er á lagður, að hann endurgreiðist með þeim hætti sem gert var í sambandi við innlendu kvikmyndagerðina. Ég tel að ekki eigi heldur að leggja söluskatt á heilsurækt, ekki á gufubaðstofur, nuddstofur og ljósastofur eins og nú er ætlunin að gera og tel reyndar alveg fráleitt og dæmi um þau handabakavinnubrögð sem hér eru viðhöfð að fara að skilja þarna á milli þannig að nuddið sé söluskattsskylt ef það er af þessari tegund en svo sé aftur eitthvert annað nudd söluskattsfrjálst. Það tel ég að gangi ekki upp og það er einmitt dæmi um þann áframhaldandi ruglanda sem verður í þessu söluskattskerfi og hefur svo sem löngum verið, hefur þurft að gera einfaldara en tekst ekki betur til en hér er nefnt. Ég tel einnig að allar útisamkomur eigi að vera lausar við söluskattsinnheimtu, enda mundi það vera partur af þeirri meginstefnu að ekki væri lagður söluskattur á mat, ekki væri lagður söluskattur á menningu, ekki væri lagður söluskattur á heilsurækt af neinu tagi. Virðulegi forseti. Klukkan er tíu. Mér skilst að nú sé fyrirhugaður fundur forseta með formönnum þingflokka. Ég ætla að láta þessi orð nægja að sinni en hef auðvitað margfalt fleira að segja um þessi mál en nú hefur komið fram.



Þetta er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Það eru fjórir á mælendaskrá núna og ætlunin var að slíta nú þessum fundi og boða síðan til annars fundar eftir um það bil 15 mínútur, en hæstv. forsrh. hefur kvatt sér hljóðs og tekur nú til máls.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu en vegna þeirra fsp. sem hv. þm. beindi hér til mín í upphafi síns nokkuð langa máls en kannski ekki að sama skapi efnismikla tek ég fram að þær umræður sem fram fóru á milli fulltrúa stjórnarflokka og stjórnarandstöðu fólu ekki í sér nein verslunarviðskipti um þau mál sem hér eru til meðferðar. Það er líka útúrsnúningur hjá hv. 4. þm. Norðurl. v. að segja að ríkisstjórnin hafi verið að falbjóða tveimur aðilum breytingar á þeim frumvörpum eða einu þeirra frumvarpa sem hér liggja fyrir og er til umræðu í kvöld.

Það er ljóst að þú gerðir það.

Ég vil einungis taka hér fram og ítreka það sem átti sér stað og fram hefur komið af hálfu ríkisstjórnarinnar. Innan stjórnarflokkanna þriggja höfðu að undanförnu farið fram umræður og bollaleggingar um að söluskattshækkun á neyslufiski þyrfti ekki að koma að öllu leyti til framkvæmda. Þessar umræður áttu sér m.a. stað vegna þess að nú standa fyrir dyrum kjarasamningar og það var mat stjórnarflokkanna að slík breyting gæti auðveldað samningsaðilum að ná saman. Það var hins vegar engin ákvörðun af hálfu stjórnarflokkanna að blanda sér í kjarasamningaviðræður með þessum breytingum. Það hlaut að verða einhliða ákvörðun ríkisstjórnar að stíga slíkt skref. Þegar viðræður fóru fram milli fulltrúa stjórnar og stjórnarandstöðu um framgang mála í þingi þótti mér ekki óeðlilegt að ígrunda það hvort ákvörðun af þessu tagi, ef hún yrði tekin fyrr en ella, gæti greitt fyrir framgangi mála hér í þingi því að þetta var eitt af þeim atriðum sem höfðu valdið ágreiningi. Ekki er um nein verslunarviðskipti að ræða og ég ímynda mér ekki að stjórnarandstaðan vilji setja sig í þá stöðu að vera að versla með efnisatriði í málum ríkisstjórnarinnar. Hitt er annað að ef ríkisstjórnin er að undirbúa breytingar sem fara saman við meginskoðanir þm. og þingflokka og er tilbúin að flýta slíkum ákvörðunum er ekki óeðlilegt að líta svo á að slík ákvörðun megi greiða fyrir framgangi mála sem deilum valda í þinginu. Að tala um verslunarviðskipti í þessu sambandi er auðvitað fjarri lagi og sömuleiðis auðvitað út í hött að tala um að vera að tvíselja slíkar vörur. Hér er einfaldlega engin vöruskiptaverslun, ekki á nokkurn hátt. Hv. þm. talaði um lélega verkstjórn. Það er rétt að tekjuöflunarfrumvörpin sem tengjast fjárlagafrv. komu seint fram. Á því hafa verið gefnar eðlilegar skýringar. Hér er um að ræða einhverjar umfangsmestu kerfisbreytingar í tekjuöflun ríkisins sem um getur og það tók allnokkurn tíma í ráðuneyti að undirbúa þessi mál áður en þau gátu komið hér inn í sali Alþingis. Eftir það hefur umræðu og skipulagi allra umræðna verið háttað með mjög eðlilegum hætti og án þess að íþyngja um of, miðað við það sem venjulegt er á þessum árstíma, kröftum alþm. Þetta vildi ég að kæmi skýrt og greinilega fram vegna upphafsorða hv. 4. þm. Norðurl. v. Ég ætla ekki að fara hér í efnisatriði í ræðu hans. Hann fjallaði þó allmikið um undanþágur og skipulag söluskattsmála, ræddi m.a. um söluskatt á menningarvörur. Ég ætla bara að rifja upp að þegar hv. þm. var fjmrh. framkvæmdi hann mjög ítarlegt mat á því hvernig ætti að skattleggja menninguna í landinu. Niðurstaða hv. þm. meðan hann var fjmrh. var sú að halda áfram skattlagningu á bækur en fella niður söluskatt af Speglinum.