Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að um kl. 3 í dag fer fram umræða utan dagskrár um fréttir um geymslu kjarnorkuvopna á Íslandi. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir og hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, verður til andsvara.

Herra forseti. Á Alþingi 1997 flutti ég ásamt nokkrum öðrum þingmönnum þáltill. um bætt siðferði í opinberum rekstri sem hafði það að markmiði að skýra betur siðferðisreglur sem gilda í stjórnsýslunni og auka þar ábyrgð, m.a. með því að skýrt væri hvar ábyrgð lægi í stjórnsýslunni og að kannaðar verði þær skráðu og óskráðu reglur sem í reynd ríkja um embættisfærslur í opinberri stjórnsýslu. Tillagan var samþykkt í júní 1998 með nokkrum breytingum þó markmiðin væru hin sömu og meginefni samþykktrar þál. um að gerð yrði könnun á starfsskilyrðum stjórnvalda, eftirliti með starfsemi þeirra og viðurlögum við réttarbrotum í stjórnsýslunni. M.a. var lagt til að kanna beri hvaða óskráðum efnisreglum stjórnvöldum ber að fylgja þegar skýrum og fastmótuðum settum reglum sleppir og stjórnvöldum er eftirlátið svokallað frjálst mat við töku stjórnvaldsákvarðana. Auk þess átti að kanna uppbyggingu stjórnkerfisins og að hve miklu leyti eftirlit væri innbyggt í það sjálft og að hve miklu leyti það væri utanaðkomandi. Viðfangsefnið var líka að kanna hvaða afleiðingar réttarbrot í stjórnsýslunni gæti haft, m.a. hvaða viðurlög væru við þeim og hverjir gætu sætt ábyrgð samkvæmt þeim, þar á meðal stjórnsýsluviðurlögum og refsiábyrgð. Nefnd sem skipa átti til að gera úttekt á og kanna þessi efnisatriði átti að setja fram sjónarmið um leiðir sem færar væru til úrbóta í þeim tilvikum sem gefa tilefni til þess. Skýrslu nefndarinnar átti að leggja fyrir Alþingi fyrir frestun funda á vorþingi 1999. Því hef ég leyft mér að leggja fyrir hæstv. forsrh. eftirfarandi fyrirspurn: ,,1. Hverjar eru helstu niðurstöður nefndar sem skipa átti samkvæmt þingsályktun Alþingis frá 2. júní 1998 til að kanna starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslu? 2. Hvenær verður skýrsla nefndarinnar lögð fyrir Alþingi, en samkvæmt framangreindri þingsályktun átti að leggja hana fyrir Alþingi fyrir frestun funda á vorþingi 1999? 3. Hvernig hyggst ráðherra framfylgja niðurstöðum nefndarinnar?``

Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv., Jóhanna Sigurðardóttir, hefur beint til mín svohljóðandi fyrirspurn á þskj. 44. ,,1. Hverjar eru helstu niðurstöður nefndar sem skipa átti samkvæmt þingsályktun Alþingis frá 2. júní 1998 til að kanna starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslu? 2. Hvenær verður skýrsla nefndarinnar lögð fyrir Alþingi, en samkvæmt framangreindri þingsályktun átti að leggja hana fyrir Alþingi fyrir frestun funda á vorþingi 1999? 3. Hvernig hyggst ráðherra framfylgja niðurstöðum nefndarinnar?`` Nefnd sú sem hér er til umræðu var í samræmi við ályktun Alþingis skipuð þann 19. ágúst 1998 þeim Páli Hreinssyni, dósent við lagadeild Háskóla Íslands, sem jafnframt var skipaður formaður, Ragnari Arnalds, þáv. alþm. og Þórunni Guðmundsdóttur hæstaréttarlögmanni. Samkvæmt ályktun Alþingis fólst viðfangsefni nefndarinnar í að kanna gildandi réttarástand á tilteknum sviðum stjórnsýslunnar og semja um það skýrslu. Verkefni nefndarinnar var því nokkuð óvenjulegt og ólíkt öðrum úttektum sem þingið óskar stundum eftir og reyndist nefndinni drýgra en svo að henni tækist að gera því viðunandi skil fyrir frestun þingfunda á liðnu vorþingi. Með mínu leyfi var því orðið við beiðni nefndarinnar um að hún fengi að miða störf sín við að skýrsla hennar yrði lögð fyrir yfirstandandi haustþing. Í tilefni af fram kominni fyrirspurn hef ég kannað hvað störfum nefndarinnar líði og hef fengið upplýst að gerð skýrslu hennar sé nú á lokastigum og telji á annað hundrað síður. Engin ástæða er því til að ætla annað en takast megi að leggja skýrslu nefndarinnar fyrir þingið á næstunni. Meðan skýrslan hefur ekki verið afhent mér get ég hins vegar ekki svarað til um hverjar helstu niðurstöður hennar muni verða og þá auðvitað enn síður hvernig við slíkum niðurstöðum yrði brugðist.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur gert grein fyrir því að sú skýrsla sem Alþingi kallaði eftir 1998 og átti að vera tilbúin á vorþingi 1999 sé ekki tilbúin. Hæstv. forsrh. hefur fært fram rök fyrir því og það er ljóst af máli hæstv. forsrh. að vinna nefndarinnar sem skipuð var er vel á veg komin og ég samþykki fullkomlega rök ráðherrans að efni þessarar þáltill. er mjög viðamikið þannig að það getur auðvitað tekið tímann að vinna hana. Ég tel mikilvægt að þessi vinna sé í gangi og henni ljúki senn. Það er mjög mikilvægt að fá fram slíkar reglur og ný vinnubrögð raunverulega í stjórnsýslunni sem þáltill. kallar eftir og ég vænti þess að því verði fylgt fast eftir af hæstv. forsrh. að skýrslan verði lögð sem fyrst fyrir þingið eins og þáltill. kveður á um.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín lýtur að reglugerð frá Stjórnarráði Íslands varðandi ráðuneyti og verksvið ráðuneyta. Hún er svohljóðandi: ,,Hvaða ástæður liggja til þess að mál er varða alþjóðasamskipti og samvinnu á sviði umhverfismála hafa verið tekin frá umhverfisráðuneytinu og færð til utanríkisráðuneytis með 2. gr. auglýsingar nr. 73 28. maí 1999?`` Auglýsingin sem hér er vitnað til varðar eins og kunnugt er verksvið utanrrn. en 8. tölul. reglugerðarinnar fjallar um ráðuneyti og verksvið þeirra og er svohljóðandi, þ.e. 8. tölul. í þeirri verkefnaupptalningu sem heyrði undir umhvrn: ,,Alþjóðasamskipti og samvinna á sviði umhverfismála.`` Virðulegi forseti. Mig fýsir að heyra skýringar á því að þessi auglýsing er birt og sá stóri þáttur að mínu mati á verksviði umhvrn. er færður til á þennan hátt. Ég hefði talið það eðlilegt að umsýsla með alþjóðasamninga á sviði umhverfismála heyrði undir hæstv. umhvrh. og umhvrn., en óska eftir því að hæstv. forsrh. skýri fyrir okkur tilurð og ástæðu þessarar auglýsingar og breytingar.

Herra forseti. Svarið við spurningu hv. þm. er að utanrrn. fer samkvæmt lögum um utanríkisþjónustuna og reglugerð um Stjórnarráðið með samningagerð við önnur ríki og aðild Íslands að alþjóðlegum samtökum, stofnunum, ráðstefnum og fundum er varða opinbera hagsmuni og ekki fellur undir annað ráðuneyti samkvæmt lögum, reglugerðinni um Stjórnarráðið eða eðli máls. Samkvæmt þessu fer utanrrn. að meginstefnu til með öll mál er varða samskipti við önnur ríki og fjölþjóðastofnanir og hefur fyrirsvar gagnvart þeim fyrir hönd íslenska ríkisins út á við. Bæði lög um utanríkisþjónustuna og stjórnarráðsreglugerðin geyma heimildir til að víkja frá þessari meginreglu. Slík frávik hafa þó ekki verið gerð nema í algerum undantekningartilvikum, enda standa veigamikil rök til þess að hafa utanríkismál og samningagerð við önnur ríki á einni hendi. Segja má að þessi frávísunarheimild hafi ekki verið nýtt nema í tveimur undantekningartilvikum. Annars vegar hefur viðskrn. farið með mál er varða skipti Íslands við alþjóðleg efnahagssamtök og fjármálastofnanir. Til þess liggja sögulegar ástæður þar eð viðskrn. fór lengst af með málefni allrar milliríkjaverslunar og samvinnu við önnur ríki og fjölþjóðastofnanir á sviði efnahagsmála. Af þeim sökum hafa samskipti við nokkrar slíkar heyrt undir viðskrh. en þróun á síðari árum hefur þó orðið sú að mál er þær varða hafa eitt af öðru verið flutt til utanrrn. þar á meðal um Efnahags- og samvinnustofnun og Þróunarstofnun OECD, en það var gert 1994, og Alþjóðabankann og systurstofnanir hans en það var flutt 1996. Hins vegar var umhvrn. til skamms tíma falið sérstaklega að fara með mál er varða alþjóðasamskipti og samvinnu á sviði umhverfismála. Þetta ákvæði var tekið í stjórnarráðsreglugerðina við stofnun umhvrn. 1990 og hlýtur að teljast nokkuð einstakt í sinni röð. Það á sér reyndar ákveðnar skýringar í því hversu erfiðlega þáverandi ríkisstjórn gekk að færa verkefni til hins nýja ráðuneytis, eins og þeir muna sem fylgdust með aðdragandanum að stofnun þess. Ekkert annað ráðuneyti býr hins vegar að slíku ákvæði, enda var það bæði óljóst samkvæmt efni sínu og féll ekki vel að því kerfi sem reglugerðin gerir að öðru leyti ráð fyrir. Enda þótt sams konar ákvæði um alþjóðlegt samstarf sé ekki að finna í upptalningu mála er önnur ráðuneyti fara með hafa þau vitaskuld ekki farið varhluta af þeim vexti sem verið hefur í alþjóðlegum samskiptum síðustu áratugina og fundum æðstu ráðamanna á þeim vettvangi. Flest eða öll ráðuneytin eiga nú í einhvers konar samstarfi við önnur ríki og fjölþjóðastofnanir af ýmsu tagi, enda tekur stefnumótun í vaxandi mæli og á æ fleiri sviðum mið af þróun mála á alþjóðavettvangi. Að þessu leyti eru alþjóðleg samskipti umhvrn. ekki frábrugðin störfum annarra ráðuneyta. Ákvæðið um að umhvrn. færi með mál er varða alþjóðasamskipti og samvinnu á sviði umhverfismála þótti hins vegar óeðlilegt með tilliti til þess skipulags sem reglugerð um Stjórnarráðið gerir að öðru leyti ráð fyrir, bæði gagnvart utanrrn. og öðrum ráðuneytum. Í framkvæmd er þó ekki gert ráð fyrir að brottfall þess valdi neinum stórvægilegum breytingum í daglegum störfum ráðuneytisins. Í þessu efni er mikilvægt að gera greinarmun á því með hvaða hætti utanrrn. annars vegar og fagráðuneytin hins vegar koma að alþjóðlegu starfi. Aðkoma fagráðuneytanna að slíku starfi er ólík aðkomu og ábyrgð utanrrn. með tilliti til þess forustu- og samræmingarhlutverks sem því er ætlað að gegna, bæði inn á við og út á við, gagnvart öðrum ríkjum og fjölþjóðastofnunum. Þannig verður til að mynda að gera kröfu til að utanrrn. hafi á hverjum tíma yfirsýn yfir þróun mála á alþjóðavettvangi og sjái til þess að hagsmuna okkar sé gætt þar eftir því sem þörf krefur. Slík yfirsýn fæst ekki nema yfirstjórn utanríkismála sé sem mest á einni hendi. Þá er samningagerð við önnur ríki og fjölþjóðlegar stofnanir í eðli sínu flókið tæknilegt viðfangsefni. Eðlilegt er því að hún sé almennt á einni hendi og sérfræðiþekking í gerð þeirra byggð upp á einum stað. Á hinn bóginn hlýtur eðli málsins samkvæmt mjög að vera byggt á sérfræðiþekkingu starfsmanna einstakra ráðuneyta í alþjóðlegu starfi, bæði við undirbúning og framkvæmd samninga. Enn fremur hlýtur mjög að vera byggt á mati þeirra á því hvenær sé rétt og tímabært að fullgilda skuldbindingar íslenskra stjórnvalda gagnvart erlendum aðilum. Þannig hafa umhvrn. og stofnanir er undir það heyra til að mynda sinnt samskiptum við Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna, skrifstofu nefndar um sjálfbæra þróun og skrifstofur alþjóðlegra umhverfissamninga um loftslagsbreytingar, líffræðilega fjölbreytni, varnir gegn mengun hafsins, loftmengun og náttúruvernd, og verður svo áfram. Að þessu sögðu vil ég aðeins ítreka að breytingin sem gerð var á stjórnarráðsreglugerðinni hinn 28. maí sl. miðar samkvæmt þessu ekki að öðru en því að skýra línur í verkaskiptingu og ábyrgð hvors ráðuneytis um sig, umhvrn. og utanrrn., og taka af tvímæli um þá verkaskiptingu og samstarf sem í framkvæmd hefur verið viðhöfð milli ráðuneytanna tveggja um alllanga hríð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka skýringu hæstv. forsrh. og ég tel hana fullnægja mér. Það er að því leytinu til gott að heyra hæstv. forsrh. segja að ekki hafi verið um neina gengisfellingu á umhvrn. að ræða eða verksviðum þess sem hvarflaði að mér við lestur þessarar auglýsingar á sínum tíma. Hins vegar er skondið til þess að vita að á sínum tíma þegar umhvrn. var sett á fót á Íslandi skuli verkefnafæð þess hafa verið það mikil eða erfiðleikarnir við að finna verkefni sem heyrðu undir ráðuneytið, að þess vegna hafi línan um alþjóðasamningana verið sett undir ráðuneytið til þess að línurnar yrðu fleiri. En mér þykir gott að heyra það frá hæstv. forsrh. að ekki er verið að minnka forsjá hæstv. umhvrh. og hans ráðuneytis á málefnum er tengjast og heyra undir það. Ég þakka því svar hæstv. forsrh.

Herra forseti. Orð mín um þann vanda að finna umhvrn. verkefni á sínum tíma á ekki að skilja svo að verkefnaþurrð hafi verið í þjóðfélaginu gagnvart því ráðuneyti. Hins vegar var til ráðuneytisins stofnað og þá voru verkefnin eðli málsins samkvæmt, fyrir stofnun þess, hjá öðrum ráðuneytum og þurfti þá að taka þau af öðrum ráðuneytum sem höfðu sinnt þeim kannski bærilega vel fram að því. Það var út af fyrir sig ekkert undarlegt að það hefði nokkurn aðdraganda og nokkra erfiðleika í för með sér.

Herra forseti. Ríkisútvarpið hefur frá fyrsta degi starfsemi sinnar verið sannkallað óskabarn þjóðarinnar. Þar hefur íslensk menning fengið að þroskast og margir okkar helstu andans menn stigið sín fyrstu skref. Með Ríkisútvarpið sem eina ljósvakamiðil þjóðarinnar þar til á síðasta áratug náðist um það mikil sátt og starfsemi þess þróaðist í takt við þjóðarviljann. Ríkisreknir ljósvakamiðlar eru ekkert einsdæmi eins og allir vita. Margir slíkir lifa góðu lífi í hinum vestræna heimi. Má þar nefna BBC, breska ríkisfjölmiðilinn, sem staðið hefur af sér alla samkeppni síðustu áratuga. Ríkisrekstur ljósvakamiðla með pólitískt kjörnum eftirlitsmönnum er þó fyrirkomulag sem stenst varla tímans tönn og er barn síns tíma. Hjá flestum fyrirtækjum í ríkiseigu sem taka þurfa þátt í þeirri miklu samkeppni sem ríkir er talið lífsnauðsynlegt að rekstrarformi fyrirtækjanna sé breytt í hlutafélagaform eða þau seld einkaaðilum með ákveðnum skyldum. Hvor leiðin um sig stefnir að nútímastjórnunarháttum með stuttum boðleiðum og námkvæmri skilgreiningu á hver beri ábyrgðina á rekstri fyrirtækisins. Allir sjá hve þunglamalegt það er að hafa í stjórn fjölda pólitískt kjörinna eftirlitsmanna yfir Ríkisútvarpinu sem taka ákvarðanir með pólitíska stefnu flokkanna að leiðarljósi. Slíkt er ekki lengur trúverðugt. Það hefur m.a. sýnt sig í ráðningarmálum þar sem margsinnis hafa opinberast póltískar fylkingar nefndarmanna í útvarpsráði. Það gefur augaleið að allar ákvarðanir sem geta skipt sköpum fyrir stofnunina taka of langan tíma. Þróunin verður því óhjákvæmilega sú að ákvarðanir eru teknar seint eða alls ekki. Ég tel að fyrir áhorfendur Ríkissjónvarpsins sé nokkuð augljóst að það er að tapa samkeppninni við Stöð 2. Það er ekki vegna þess að starfsmenn RÚV hafi ekki áhuga heldur fær það frumkvæði og kraftur sem í fólkinu býr ekki notið sín í stöðnuðu og niðurnjörvuðu kerfi ríkisrekstrarins. Ég tel því að til að efla og styrkja þetta óskabarn þjóðarinnar verði að bjarga því úr þessum fjötrum og veita því frelsi sem allur nútímarekstur þarf nauðsynlega á að halda ef hann á að þrífast í samkeppni sem hefur engin landamæri lengur. Herra forseti. Mín skoðun er sú að leggja beri niður útvarpsráð sem er bastarður í þessum rekstri og færa reksturinn yfir í hlutafélagaformið. Því fyrr sem það gerist því betra. Skipa þarf stjórn yfir reksturinn þar sem útvarpsstjóri væri forstjórinn. Það er nægjanleg breyting að mínu áliti til að byrja með. Sú regla að skylda heimili til áskriftar að RÚV hlyti að verða næsta vers. Þess vegna spyr ég hæstv. menntmrh. eftirfarandi spurninga: ,,1. Eru uppi hugmyndir í ráðuneytinu um að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag? 2. Hafa einhverjar aðrar hugmyndir komið fram um breytingar á rekstrarformi þess og þá hverjar?``

Herra forseti. Spurt er tveggja spurninga: ,,1. Eru uppi hugmyndir í ráðuneytinu um að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag? 2. Hafa einhverjar aðrar hugmyndir komið fram um breytingar á rekstrarformi þess og þá hverjar?`` Ég kýs að svara þessum spurningum saman því að svarið við þeirri fyrri útilokar hina síðari. Útvarpsstjóri ritaði mér bréf, dagsett 20. maí 1998. Þar skýrir hann frá því að í júní 1996 hafi framkvæmdastjórar Ríkisútvarpsins og þáverandi útvarpsstjóri samþykkt að skipa starfshóp til að móta framtíðarsýn stofnunarinnar til ársins 2005. Skilaði hópurinn skýrslu 5. desember 1996 og var hún lögð fram í útvarpsráði 13. janúar 1997. Í þessari skýrslu er lagt til að Ríkisútvarpinu verði breytt í hlutafélag, m.a. með þessum rökum og vitna ég orðrétt í skýrsluna, með leyfi hæstv. forseta: ,,Líklegt er að Ríkisútvarpið þurfi að auka þjónustu til að verja hlut sinn. Frá sjónarmiði Ríkisútvarpsins verða ný lög að tryggja að það geti brugðist við nýjum ófyrirséðum aðstæðum með skjótum hætti. Það er skoðun hópsins að það verði best gert með því að Ríkisútvarpið verði gert að hlutafélagi í eigu ríkisins. Þannig verði rekstrarlegur sveigjanleiki best tryggður.`` Í þessu bréfi útvarpsstjóra frá 20. maí 1998 fer hann þess á leit að þessi niðurstaða starfshópsins komi til umfjöllunar hjá stjórnvöldum við endurskoðun útvarpslaga. Segir hann að tillagan um að stofna hlutafélag sé fram komin til að styrkja Ríkisútvarpið í vaxandi samkeppni. Á síðasta þingi lagði ég fram frv. til laga um almennan hluta útvarpslaga ef þannig má að orði komast. Vilji minn stendur til þess að endurflytja það á þessu þingi, en þar er ekki tekið á málum Ríkisútvarpsins sérstaklega. Á vettvangi menntmrn. hefur verið unnið að því að útfæra hugmyndina um Ríkisútvarpið sem hlutafélag í eigu ríkisins. Hafa verið samin drög að frv. og þau kynnt forráðamönnum Ríkisútvarpsins. Málið er enn á vinnslustigi innan ráðuneytisins og ræðst af pólitísku mati hvort það verður lagt fyrir Alþingi eða ekki. Ég hef hvað eftir annað lýst þeirri skoðun minni að um breytingar á Ríkisútvarpinu verði að ríkja víðtæk pólitísk sátt. Það stafar af eðli stofnunarinnar. Ég hef einnig sagt oftar en einu sinni að kröfur einkarekstrar verði að fá að njóta sín meira í starfsemi Ríkisútvarpsins. Raunar er auðvelt að færa fyrir því rök að andstæðingar breytinga á Ríkisútvarpinu séu að ganga erinda keppinauta þess.

Herra forseti. Af hverju stendur ríkissjóður Íslands í útvarps- og sjónvarpsrekstri? Af hverju gefur hann ekki út dagblað eða sér um internetið? Menn hafa rætt um hlutverk ríkisfjölmiðlanna, þ.e. öryggishlutverk, upplýsingahlutverk, fræðsluhlutverk og menningarhlutverk. Ég má ekki gleyma uppeldishlutverkinu. Útvarpið er að ala mig upp sem fullorðinn mann með því að kenna mér góða siði.

Það veitir nú ekki af.

Ég legg til að menn skilgreini þessi hlutverk og þessi verkefni, gefi útvarpið og sjónvarpið starfsmönnunum og síðan verði þessi verkefni boðin út sem starfsmennirnir munu væntanlega getað boðið best í. Ég skora á hæstv. menntmrh. að skilgreina hlutverkin og bjóða út verkefnin í stað þess að gæla við að búa til nýja stöð.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda spurninguna sem hann lagði fyrir hæstv. menntmrh. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og verð að segja að í svari hans sé nokkur dagskíma við sjóndeildarhringinn varðandi rekstur þessa ágæta ríkisfyrirtækis. Ég er sammála honum í því að auðvitað verður að vera víðtæk almenn sátt um rekstur Ríkisútvarpsins. Svo er hins vegar ekki. Það er með ólíkindum hversu seint þau mál sem eru alger innanhússmál Ríkisútvarpsins berast til yfirmanna stofnunarinnar. Þeir vita ekki af því hvað er að gerast þar inni. Aðrir fjölmiðlar flytja fréttir af gangi mála innan Ríkisútvarpsins. Mórallinn innan þessa fyrirtækis er með slíkum ólíkindum að það eitt réttlætir að á þessum málum verði tekið og ég vona að hæstv. menntmrh. láti athöfn fylgja orðum þannig að þessari ágætu stofnun verði komið á viðunandi rekstrargrunn í því frjálsræði sem hér ríkir.

Herra forseti. Þetta leikrit sjálfstæðismanna í málefnum Ríkisútvarpsins hér er kostulegt. Það er stórbrotið að sjá Sjálfstfl. draga upp um sig sauðargæru þegar kemur að málefnum þessarar stofnunar. Það að leggja niður útvarpsráð og háeffa útvarpið væri auðvitað ekkert annað en undirbúningur þess að einkavæða eða fullkomna einkavinavæðingu Ríkisútvarsins sem er á fullri ferð í tíð Sjálfstfl. Sjálfstfl. á að láta Ríkisútvarpið í friði, hætta að leggja það í einelti og hætta að reyna að eyðileggja það innan frá. Ætli það geti ekki verið ein ástæðan fyrir því að mórallinn er þar ekki eins og skyldi. 
             Hvað ætla menn að gera á landsfundum Sjálfstfl. ef engin verður Rás 2 og ekki hægt að heimta að hún verði seld? Hvað ætla Heimdallur og SUS þá að hafa fyrir stafni? Ég held að sjálfstæðismönnum væri sæmra að hætta þessum skrípaleik og skammast sín fyrir framkomuna við Ríkisútvarpið.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt. Það þarf að vera víðtæk pólitísk sátt um Ríkisútvarpið. Svo er ekki. Útvarpið liggur undir mikilli gagnrýni vegna ýmissa hluta. En það sem ég vildi spyrja hæstv. menntmrh. um, fyrst hér er verið að tala um rekstur Ríkisútvarpsins, varðar nýja sjónvarpsrás. Ef marka má fréttaflutning þá er í undirbúningi að Ríkisútvarpið hefji útsendingar á annarri sjónvarpsrás. Það er ljóst að ekki eru allir sammála um nauðsyn þess að Ríkisútvarpið sé með tvær sjónvarpsrásir í stað einnar. Því vil ég fá að vita hvert viðhorf hæstv. menntmrh. er. Lýsir hann stuðningi við hina nýju sjónvarpsrás?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér áðan. Hins vegar mátti af þeim ráða að allt frumkvæði að fyrirhugaðri hlutafélagavæðingu væri komið frá útvarpinu sjálfu. Hæstv. ráðherra flutti mál sitt þannig að í kjölfar þess hafi ráðuneytið sett af stað einhvers konar vinnu. Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekkert að tjá mig um hvað ég tel besta rekstrarformið á útvarpinu. Hins vegar verður útvarpið ekki endurskilgreint með því einu að hengja háeff fyrir aftan stofnunina. Það er alveg af og frá. Ég held að það væri miklu eðlilegra að hæstv. ráðherra reyndi að skýra og skilgreina nákvæmlega hvert hann telji markmiðið með rekstri stofnunarinnar fremur en að koma hér upp, að mínu viti, með örlítið ódýrum hætti. Hann reynir að koma því inn hjá þjóðinni að markmið hans að gera þessa stofnun að hlutafélagi sé að frumkvæði útvarpsstjóra og hann hafi ekkert með það að gera.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér ber á góma er alvarlegt og um það ríkir ekki pólitísk sátt. Ég kem upp í tilefni orða hv. þm. Péturs Blöndals um menningarlegt og uppeldislegt hlutverk Ríkisútvarpsins. Það er óumdeilanlega hlutverk Ríkisútvarpsins að vera menningarstofnun. Það er í lögum um ríkisútvarp og ég hef ætíð litið svo á að útvarpið beri þá skyldu hvað þyngst á herðum að útvarpa um land allt menningarefni, dægurmenningarefni og klassísku menningarefni. Það er skylda okkar stjórnmálamanna að standa vörð um þetta hlutverk Ríkisútvarpsins. Við vitum að í útlöndum hafa stórar ríkisstofnanir menningarlegu hlutverki að gegna og hafa sinnt þeirri skyldu af mikilli reisn. Ég á þá von til handa Ríkisútvarpinu að stjórnmálamenn á Íslandi standi með þessu hlutverki Ríkisútvarpsins, geri því kleift að halda áfram að vera ríkisstofnun og efli menningarlegt og uppeldislegt hlutverk þess.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans og hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í þessari umræðu. Maður heyrir að sjálfsögðu í þessum sal að mjög skiptar skoðanir eru um þetta mál og svo hefur lengi verið. Ég held samt að öllum sem tala hér sé annt um velferð stofnunarinnar og um að hún sem slík fái tækifæri til að taka þátt í þeirri samkeppni og eðlilegum rekstri sem fyrirtækjum á sama sviði gefst færi á, þ.e samstarfi. Við vitum vel að ríkisstofnunum eru ýmsar skorður settar í að taka þátt í samstarfi og stofnun fyrirtækja sem önnur fyrirtæki í sama rekstri geta nýtt sér. Það var ein af ástæðunum fyrir því að menn töldu nauðsynlegt að breyta Pósti og síma í hlutafélag. Það gilda í rauninni nákvæmlega sömu rök fyrir Ríkisútvarpið sem stofnun eins og fyrir Póst og síma á sínum tíma. Herra forseti. Þess vegna vil ég fagna yfirlýsingu hæstv. menntmrh. um að verið sé að vinna að því að leggja fram frv. í þinginu síðar. Ég vona að þau drög verði til þess að samstaða náist um þetta mál í þinginu. Ég tek undir það að mjög nauðsynlegt er að mjög góð samstaða sé um þær breytingar sem ég tel nauðsynlegar og hef talað fyrir. Ég vil mótmæla orðum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um að verið sé að leggja Ríkisútvarpið í einelti. Það er af og frá. Fyrst og fremst er verið að leita leiða til þess að styrkja þessa stofnun. Ég kalla það sérlega mikla skammsýni og í raun öfugmæli að tala um umræðu um þessa virðulegu stofnun sem einelti.

Herra forseti. Ég held að menn hafi getað heyrt að skemmst náum við í umræðum um Ríkisútvarpið ef við tileinkum okkur málflutning eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon um málefni Ríkisútvarpsins. Slíkur málflutningur er síst til þess fallinn að taka á málefnum þess í ljósi þeirrar stöðu og þeirra verkefna sem blasa við stofnuninni. Varðandi spurningar um nýja sjónvarpsrás hef ég þegar svarað því að ég er ekki talsmaður þess að Ríkisútvarpið hefji útsendingu á nýrri sjónvarpsrás. Ég hef hins vegar bent á að allt umhverfi í sjónvarpsrekstri er að taka miklum breytingum. Rásunum á eftir að fjölga um tugi ef ekki hundruð á næstu árum þegar stafrænt kerfi verður tekið upp. Þá verður spurningin: Hvernig ætlum við að standa að því að framleiða gott íslenskt efni fyrir allar þær rásir? Hvernig ætlar ríkissjóður að koma að því? Ætlar ríkisvaldið að koma að því? Ætla stjórnmálamenn að koma að því? Það má frekar velta því fyrir sér en því hvernig einstökum stofnunum er háttað. Markmiðið með þessu starfi, ef ríkið kemur að þessum verkefnum, hlýtur að vera að tryggja að framleitt sé gott íslenskt efni fyrir íslenska áhorfendur og áheyrendur en ekki hitt að stofnanir, sem hafa kannski ekki staðist tímans tönn, lifi áfram. Það verða menn að hafa í huga þegar þeir ræða þessi mál og þær miklu breytingar sem fram undan eru á þessu sviði. Umhverfið er að gjörbreytast. Ein rás til eða frá skiptir ekki meginmáli í því efni. Spurt var um ákveðin atriði og ég hef svarað þeim. Ég hef lýst því hvernig þetta hefur borið að ráðuneytinu með formlegum hætti frá Ríkisútvarpinu. Það er alveg ljóst að forustumenn Ríkisútvarpsins hafa sett fram þá ósk að því verði breytt í hlutafélag.

Virðulegi forseti. Svo sem kunnugt er er í lögunum um mat á umhverfisáhrifum ákvæði sem gerir stjórnvöldum skylt að endurskoða lögin eigi síðar en samfara endurskoðun á skipulags- og byggingarlögum. Sú endurskoðun fór fram árið 1997 og hefur endurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum því dregist í tvö ár. Af því tilefni spyr ég hæstv. umhvrh.: ,,1. Hvað veldur því að ekki hefur enn verið lagt fram frumvarp til nýrra laga um mat á umhverfisáhrifum þrátt fyrir skýlaus lagafyrirmæli um að endurskoðun laga nr. 63/1993 færi fram jafnhliða endurskoðun skipulags- og byggingarlaga sem lokið var með lagasetningu vorið 1997? 2. Hvenær hyggst ráðherra leggja frumvarpið fram og hvenær er áætlað að lögin öðlist gildi? 3. Hvaða þýðingu hafa ákvæði tilskipunar ESB nr. 97/11/EC frá 3. mars 1997, sem Íslandi bar að lögfesta í síðasta lagi 15. mars 1999, fyrir stöðu og framkvæmd laga nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum?`` Varðandi þessa tilskipun ESB nr. 97/11/EC þá lýtur hún að því að ríkjum þeim sem aðild eiga að EES-samningnum er gert að hlíta reglum sem Evrópusambandið setti árið 1997 og gaf ríkjunum umþóttunartíma til 15. mars 1999 með að lögfesta. Að mínu viti hefur hér orðið misbrestur á. Íslensk stjórnvöld hefðu átt að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum og koma þessum nýju reglum frá EES inn í viðkomandi lög. Það hefur ekki verið gert og það er tilefni þessarar fyrirspurnar.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hvað veldur því að ekki hefur enn verið lagt fram frumvarp til nýrra laga um mat á umhverfisáhrifum þrátt fyrir skýlaus lagafyrirmæli um að endurskoðun laga nr. 63/1993 færi fram jafnhliða endurskoðun skipulags- og byggingarlaga sem lokið var með lagasetningu vorið 1997?`` Því er til að svara að við endurskoðun skipulags- og byggingarlaga sem leiddi til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 sem öðluðust gildi 1. janúar 1998 var horfið frá því að endurskoða lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, samtímis. Það byggðist á því áliti, eins og fram kom í frv. til skipulags- og byggingarlaga, að lítil reynsla væri komin á framkvæmd laga um mat á umhverfisáhrifum sem tóku gildi 1. maí 1994 og því væri ótímabært að endurskoða þau. Því er ljóst að þegar hefur verið gerð grein fyrir því á Alþingi, eins og áður segir, af hverju skipulags- og byggingarlög og lög um mat á umhverfisáhrifum voru ekki endurskoðuð samtímis og felld saman. Engar athugasemdir komu fram við þetta við meðferð skipulags- og byggingarlaga, hvorki í almennum umræðum né frá umhverfisnefndinni. Þann 30. október 1997 skipaði Guðmundur Bjarnason, þáv. umhvrh., nefnd sem fengið var það hlutverk að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, með síðari breytingum í ljósi fenginnar reynslu liðinna ára og nýrrar tilskipunar Evrópusambandsins nr. 97/11, um breytingu á tilskipun 85/337. Nefndin skilaði tillögum sínum í formi endurskoðaðra laga með bréfi dagsettu 10. desember 1998. Frv. það sem unnið var á vegum stjórnskipaðrar nefndar og áður er nefnt var lagt fyrir ríkisstjórn með nokkrum breytingum stuttu fyrir þinglok á næstsíðasta löggjafarþingi en ekki vannst tími til að leggja það fyrir Alþingi þar sem þingið var óvenju stutt vegna alþingiskosninga. Frv. hefur verið til umfjöllunar í ráðuneytinu og hefur ráðuneytið í sumar og haust leitað umsagna þeirra aðila sem sérstaklega eru undir lögin settir með það fyrir augum að reyna að einfalda matsferli og stjórnsýslu á þessu sviði. Síðustu umsagna er að vænta á næstu dögum. 2. liður spurningarinnar hljóðar svona: ,,Hvenær hyggst ráðherra leggja frv. fram og hvenær er áætlað að lögin öðlist gildi?`` Því er til að svara að reiknað er með því að frv. verði lagt fram á næstu vikum þegar unnið hefur verið úr umsögnum sem borist hafa ráðuneytinu. Á þessari stundu er erfitt að áætla hvenær nýju lögin taka gildi. Það fer að sjálfsögðu eftir vinnunni hér á hinu háa Alþingi. Varðandi þriðju spurninguna er því til að svara að það er misskilningur að Ísland hafi þurft að lögfesta í síðasta lagi 15. mars umrædda tilskipun Evrópusambandsins, heldur öðlaðist tilskipunin gildi 15. mars sl. í Evrópusambandslöndunum. Þótt Ísland hafi áður ákveðið að lögtaka ákvæði umræddrar tilskipunar þurfti áður en til löggildingar kæmi að taka málið upp í sameiginlegu EES-nefndinni. Það var gert 28. febrúar sl. og ber þá EES-löndunum í framhaldinu að lögleiða tilskipunina innan sex mánaða. Samkvæmt þeim reglum hefði það því átt að gerast fyrir lok ágústmánaðar. Talsmenn Eftirlitsstofnunar EFTA funduðu með fulltrúum umhvrn. 16. júní sl. og var þeim gerð grein fyrir því að þar sem þinghald stæði ekki á Íslandi yfir sumarmánuðina væri útséð um að tækist að lögleiða tilskipunina fyrir lok ágústmánaðar en frv. yrði lagt fram í haust. Þeir gerðu ekki athugasemdir við það. Það er mjög langt mál að gera nákvæma grein fyrir þýðingu ákvæða tilskipunarinnar fyrir stöðu og framkvæmd laga um mat á umhverfisáhrifum hér á landi. Hins vegar er ljóst að þær breytingar sem þar koma fram eru í frv. sem verður lagt fram innan nokkurra vikna, enda er markmið frv. m.a. að uppfylla þær skyldur sem íslenska ríkið tók á sig með EES-samningnum. Sem dæmi um breytingar má nefna að ráðherra er veitt heimild, þegar fleiri en ein framkvæmd er fyrirhuguð á sama svæði, til að meta umhverfisáhrif þeirra sameiginlega. Ráðherra er einnig heimilt að undanskilja ákveðnar framkvæmdir á ákvæðum laganna að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Í stað 6. gr. núverandi laga, sem veitir ráðherra heimild til þess að ákveða að tilteknar framkvæmdir fari í mat þó ekki séu þær taldar upp í 5. gr. laganna, er lagt til að II. viðauki tilskipunarinnar verði lögleiddur. Samkvæmt honum ber að tilkynna um allar framkvæmdir sem undir listann falla. Það er síðan ákvörðun Skipulagsstofnunar hvort framkvæmdin skuli háð mati en ekki ráðherra eins og nú. Þetta eru einungis fá dæmi um það sem er í væntanlegu frv.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir þau svör sem hér voru gefin. Ég hlakka til að fá að sjá þetta frv. sem við eigum sem sagt von á að fá lagt fram á næstu vikum. Virðulegi forseti. Mér þykir þó vert að gera athugasemd við þau orð hæstv. umhvrh. að komið hafi fram í máli manna að ótímabært hafi verið árið 1997 að endurskoða lögin um mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt mínum upplýsingum veit ég að frv. hefur verið á sveimi og til umsagnar ansi lengi. Mér er engin launung á því að það sem liggur að baki þessari fyrirspurn er bráðabirgðaákvæði II í lögunum um mat á umhverfisáhrifum, bráðabirgðaákvæði sem við höfum deilt um varðandi lögformlegt umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun. Að mínu áliti er líftími þess ákvæðis orðinn tveimur árum lengri en upphaflega var hugsað og tveimur árum lengri en góðu hófi gegnir. Mér er kunnugt um að frv. sem verið hefur til umræðu og í umsagnarferli hefur ekki að geyma þetta bráðabirgðaákvæði. Þess vegna vek ég athygli á þessu nú, að í hv. umhvn. Alþingis er til umræðu þetta sérstaka bráðabirgðaákvæði og þáltill. um að lögformlegt mat fari fram á Fljótsdalsvirkjun. Virðulegi forseti. Það lítur óneitanlega út fyrir að stjórnvöld ætli sér að draga lappirnar í þessu máli og fresta því að leggja fram nýtt frv. þar til tryggt sé að Fljótsdalsvirkjun fari í gegn á bráðabirgðaákvæði í núgildandi lögum sem löngu er orðið úrelt.

Virðulegur forseti. Ég vil einungis ítreka að við endurskoðun skipulags- og byggingarlaga var ákveðið að hverfa frá því að endurskoða lögin um mat á umhverfisáhrifum þar sem menn vildu sjá hvernig þau virkuðu í reynd. Nú er hins vegar búið að vinna í því máli um nokkurn tíma. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, Kolbrúnu Halldórsdóttur. En við höfum ekki klárað það í umhvrn. Við erum enn að skoða það og enn að vinna það, erum enn að fá inn umsagnir frá aðilum sem lögin munu taka tillit til. Ég ítreka það að von er á þessu frv. þegar við höfum farið yfir það endanlega í umhvrn. Það er stefnt að því að leggja það fram á næstu vikum.

Virðulegi forseti. Nú eru liðin rúmlega 30 ár síðan sjónvarpsútsendingar á vegum Ríkisútvarpsins hófust hér á landi. Öllum er kunnugt um hversu mikilli byltingu það olli víða um landið. Okkur er líka ljóst að framboð á sjónvarpsefni, bæði erlendu og innlendu, hefur farið vaxandi ár frá ári. Það er óhætt að segja og engar ýkjur í því að það að geta notið þessa sjálfsagða miðils er snar þáttur í lífsmynstri venjulegs fólks víða úti á landi. Því miður er það ansi víða, eða á allnokkrum bæjum, svo að menn geta ekki náð sjónvarpsútsendingum og sums staðar eru sjónvarpsskilyrðin slík að óviðunandi verður að teljast þó e.t.v sé hægt að rýna í myndina með góðum vilja. Mér er kunnugt um að á nokkrum stöðum þar sem þetta hefur komið upp hafa menn orðið að endurnýja sjónvarpsbúnað sinn sem hefur gengið úr sér í tímans rás. Þá hefur gengið á ýmsu og menn hafa kvartað, bændur m.a., undan því að það seint gangi fyrir sig að fá úr því bætt að laga sjónvarpsskilyrðin að nýju þó að menn hafi búið við sjónvarpsútsendingar um nokkurra ára skeið. Þess vegna hef ég leyft mér, virðulegi forseti, á þskj. 43 að leggja fyrir hæstv. menntmrh. nokkrar spurningar um útsendingar sjónvarpsins: ,,1. Á hversu mörgum sveitabæjum nást ekki útsendingar sjónvarps? Hvar eru þessir bæir, sundurliðað eftir sýslum? 2. Á hversu mörgum bæjum nást útsendingar sjónvarps nú þar sem þær náðust ekki fyrir þremur árum?`` Hugsunin með þessari spurningu er að reyna að draga fram hvort okkur hafi miðað nokkuð áleiðis í þessum efnum eða hvort við höfum staðið í stað eða hvort þróunin hafi kannski verið á hinn verri veg. ,,3. Eru dæmi um að einstökum ábúendum jarða þar sem útsendingar sjónvarps nást nú sé gert að annast fyrir eigin reikning viðhald og endurnýjun móttökubúnaðar? 4. Hvaða þéttbýlisstaðir njóta ekki fullnægjandi sjónvarpsskilyrða?``

Herra forseti. Í svörum mínum byggi ég alfarið á upplýsingum frá Ríkisútvarpinu enda er það Ríkisútvarpið sem tekur ákvarðanir um þessi efni. Fyrst er spurt: ,,Á hversu mörgum sveitabæjum nást ekki útsendingar sjónvarps? Hvar eru þessir bæir, sundurliðað eftir sýslum?`` Svarið er: Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum Ríkisútvarpsins, sem eru ekki alveg hárnákvæm vegna óvissu um breytingar á búsetu o.fl., er fjöldi sveitabæja með slæm eða ónothæf myndgæði í sjónvarpi eftirfarandi eftir sýslum: Kjósarsýsla 1, Borgarfjarðarsýsla 2, Dalasýsla 3, Austur-Barðastrandarsýsla 1, Vestur-Barðastrandarsýsla 6, Vestur-Ísafjarðarsýsla 1, Norður-Ísafjarðarsýsla 2, Strandasýsla 3, Vestur-Húnavatnssýsla 1, Austur-Húnavatnssýsla 11, Skagafjarðarsýsla 10, Eyjafjarðarsýsla 7, Suður-Þingeyjarsýsla 3, Norður-Múlasýsla 12, Suður-Múlasýsla 7, Rangárvallasýsla 5, Árnessýsla 3. Samtals um 78 bæir. Í öðru lagi er spurt: ,,Á hversu mörgum bæjum nást útsendingar sjónvarps nú þar sem þær náðust ekki fyrir þremur árum?`` Svarið er: Úrbætur sl. þrjú ár er snerta sveitabæi hafa farið fram á Leirhöfn og Laugum í Þingeyjarsýslu, innan við Egilsstaði og á Langholtsfjalli í Árnessýslu. Áætlað er að þessar úrbætur komi um 10 sveitabæjum til góða. Þá er spurt í þriðja lagi: ,,Eru dæmi um að einstökum ábúendum jarða þar sem útsendingar sjónvarps nást nú sé gert að annast fyrir eigin reikning viðhald og endurnýjun móttökubúnaðar?`` Svarið er að almennt eiga allir notendur að sjá um viðhald og endurnýjun móttökubúnaðar síns, þar með talin loftnet og kapla frá þeim að sjónvarpstæki. Þar sem þannig háttar að útsendingar sjónvarps nást ekki og úrbætur fyrir einstaka bæi hafa verið framkvæmdar með kapalkerfi voru árið 1987 mótaðar vinnureglur um að Ríkisútvarpið gæti að uppfylltum vissum skilyrðum lagt til efni, þ.e. greitt fyrir kaup á kapli, magnara, loftneti o.fl. gegn því að ábúandi kosti sjálfur uppsetningu og viðhald búnaðarins. Þetta hefur verið gert í um 20 tilvika á um síðustu 20 árum. Í fjórða lagi er spurt: ,,Hvaða þéttbýlisstaðir njóta ekki fullnægjandi sjónvarpsskilyrða?`` Svarið er: Viðmiðunarreglur um sjónvarpsdreifingu tilgreina ákveðinn lágmarkssviðstyrk útsendingar í 10 metra hæð yfir jörðu. Ríkisútvarpinu er ekki kunnugt um nein þéttbýlissvæði þar sem dreifingin er undir þessum viðmiðunarmörkum. Þar sem dreifingin er um eða rétt um yfir viðmiðunarmörkum geta einstakir notendur þó þurft að hafa mismikið fyrir því að ná viðunandi viðtöku. Dreifingu sjónvarpsins hefur víða verið þannig háttað að sendir hefur verið settur upp nokkuð frá þéttbýliskjarnanum til að ná bæði til þéttbýlis og dreifbýlis. Það getur þýtt að þéttbýli og dreifbýli njóti álíka lakrar viðtöku sem teljist þó viðunandi miðað við viðmiðunarreglur en ekki viðunandi að dómi margra notenda, miðað við þá fyrirhöfn sem nauðsynleg er. Til að koma til móts við notendur og kröfur tímans að þessu leyti hefur verið metið hvar þörfin er brýnust og úrbætur á þeim stöðum settar á framkvæmdaáætlun sem nær til þéttbýlis og dreifbýlis. Áætlunin er einnig tengd breytingum á stofnflutningi sjónvarpsins eftir samninga við Landssímann um afnot af ljósleiðaranum. Á tímabilinu 1999--2002 er ráðgert að verja til þessa um 114 millj. kr. Á þessu ári er ráðgert að framkvæmdir nái til eftirfarandi þéttbýlisstaða: Keflavíkur, Borgarness, Vestmannaeyja, Grundarfjarðar, Ólafsvíkur, Stykkishólms, Búðardals, Reykhóla, Patreksfjarðar, Tálknafjarðar, Bíldudals, Flateyrar, Suðureyrar, Súðavíkur, Bolungarvíkur, Siglufjarðar, Ólafsfjarðar, Húsavíkur og Grímseyjar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu og bera þessa fyrirspurn fram. Ég held að það sé ekki nema gott að þjóðin fái að vita að 78 heimili eru enn sjónvarpslaus á landinu. Það er lítill eða enginn áhugi fyrir því frá sjónvarpsins hendi að koma dreifingu til þessara bæja. Ég hafði orð á því fyrir meira en 20 árum að við ættum að sjá sóma okkar í að koma sjónvarpi til allra landsmanna áður en við færum að breyta tækni sjónvarpsins og litvæða það. Þessu var snúið svoleiðis í höndunum á mér að ég var talinn á móti litasjónvarpi, sem er algjörlega fjarstæða af því ég tel mikilvægt að hafa litasjónvarp. En ég tel líka að okkur beri skylda til að sinna þeim 78 bæjum sem ekki sjá sjónvarp enn þá og það er okkur til stórskammar hvernig þetta mál er komið.

Herra forseti. Sjónvarpið og allt Ríkisútvarpið er góð og merkileg stofnun og hefur unnið mikilvægt starf í þjóðlífi okkar. Það hefur menningarhlutverk, öryggishlutverk, afþreyingarhlutverk og sinnir því prýðilega að flestu leyti. Auðvitað eru breytingar sem hljóta að verða í tímans rás eftir því sem aðstæður og nýir tímar kalla á og ekkert nema gott um það að segja. Hins vegar gengur allt of hægt að ljúka við dreifikerfið þannig að útsendingar náist alls staðar á byggðu bóli á Íslandi. Og það er einfaldlega til skammar að það skulu vera 78 heimili í landinu sem enn þá nái ekki sjónvarpinu. Allar tækniframfarir, textavarpið, hugsanlega ný sjónvarpsrás og hvað sem er, á að bíða þangað til búið er að ljúka þeim einföldu atriðum að allir landsmenn sitji við sama borð. Þangað til það gerist er Ríkisútvarpið því miður ekki útvarp allra landsmanna.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vestf. fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það eru, eins og hér hefur komið fram, margir bæir sem ekki geta notið útsendinga sjónvarps og það eru reyndar stór landsvæði til viðbótar sem ná slíkum sendingum mjög illa, bæði útsendingum sjónvarps og útvarps og geta ekki notað farsíma sem er öryggistæki en er dauður á stórum landsvæðum. Þetta er náttúrlega ekki viðunandi í lok 20. aldar og kannski ekki gott innlegg í byggðaumræðuna sem fer nú hátt þessa dagana. Á síðasta þingi svaraði hæstv. menntmrh. fyrirspurn minni um möguleika þess að senda sjónvarp og útvarp út um gervihnetti til fiskimiðanna. Þar kom fram að kostnaður við það hefur snarlækkað á undanförnum árum og er ekki nema 1 / 10 af því sem hann var fyrir fimm árum, mig minnir að hæstv. ráðherra hafi nefnt töluna 60 millj. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort nokkuð nýtt sé af því máli að frétta og hvort ekki megi vænta möguleika þess að senda útvarp og sjónvarp út um gervihnetti, þannig að fólk vítt og breitt um landið og sjómennirnir á fiskimiðunum geti notið þessara útsendinga til jafns við aðra landsmenn.

Herra forseti. Ég vil taka undir með öðrum og þakka fyrir fyrirspurnina. Það er nauðsyn að vekja athygli á þessu máli á hverju einasta ári. Ég kem aðallega upp vegna þess að ég reikna með að svörin séu hönnuð af Ríkisútvarpinu og mér þykir það miður að það skuli koma fram að þeim er ekki kunnugt um þéttbýlisstaði sem njóta slæmra skilyrða. Undanfarin þrjú ár hefur það verið rætt við útvarpsstjóra, framkvæmdastjóra Ríkisútvarpsins og fleiri að á Akranesi, Grundarfirði, Keflavík, svo eitthvað sé nefnt af sveitarfélögum og þéttbýlisstöðum séu skilyrði slæm. Og mér finnst það vera undarlegt að þessir aðilar skuli leyfa sér að leggja ósannindi í hendur hæstv. menntmrh.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þær þakkir sem hér hafa verið látnar í ljósi varðandi þessa fyrirspurn. Það má sjá á henni og svörum við henni að á tímum tækniframfara, sem í dag eru hraðari en um getur í annan tíma, að virkileg þörf er á því að spyrja slíkra spurninga. Og svörin sem við fyrirspurninni koma sýna okkur svo ekki verður um villst að þetta er ein af ástæðum þess að við eigum að halda það markmið að efla Ríkisútvarpið sem ríkisútvarp og efla það af myndarskap og sjá til þess að menningarleg dagskrá þess komist til allra heimila á landinu, ekki bara sumra. Og mér þætti, virðulegi forseti, vænt um að sjá framan í það einkafyrirtæki sem sæi einhvern metnað í því að koma sómasamlegum sjónvarps- og útvarpssendingum til þeirra 250 einstaklinga sem gera má ráð fyrir að búi á þessum 78 bæjum, mér þætti vænt um að sjá það einkafyrirtæki sem sæi sér einhvern hag í því að gera þessi skilyrði góð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir greinargóð svör og hv. þingmönnum fyrir góðar viðtökur við fyrirspurninni. Ég held að áhuginn sem komið hefur fram í umræðunni undirstriki að þetta er mál sem mörgum er kunnugt um að þurfi að bæta úr. Og ég verð að segja það eins og er að mér finnst það bara alls ekki frambærileg frammistaða af hálfu Ríkisútvarpsins að sú staða sé uppi að 78 bæir njóti ekki svo sjálfsagðra mannréttinda og þeirra að geta séð sjónvarpsútsendingar frá Ríkisútvarpinu. Menn verða auðvitað að hafa það í huga að Ríkisútvarpið hefur mikla sérstöðu. Ríkisútvarpið nýtur þeirrar sérstöðu að hafa lögverndaðar heimildir til skylduaðildar og skylduáskriftar að sjónvarpinu og útvarpinu og getur auðvitað þannig í krafti þess byggt sig upp með allt öðrum hætti en einkafyrirtæki sem eru að berjast um á þessum markaði. Ég held að þetta sé fyrst og fremst spurning um þá forgangsröðun sem ríkir innan stofnunarinnar og deila má auðvitað um það hvort menn ætla að leggja mikla peninga í dagskrárgerð eða einhverja aðra hluti, textavarp eða nýja sjónvarpsrás eða eitthvað slíkt, en aðalatriðið finnst mér vera að þetta stóra fyrirtæki sem veltir gífurlega miklum upphæðum á að sjá sóma sinn í því og hefur miklar skyldur í þeim efnum að sinna öllum landsmönnum, m.a. þeim íbúum sem búa á þessum 78 bæjum. Ég vek líka athygli á því að í þriðju spurningunni spurði ég um hvort hæstv. ráðherra væri kunnugt um að tilvik væru til um að einstökum notendum sjónvarpsins væri gert að leggja fram peninga til að endurnýja búnað sem komið hefur verið upp til að menn gætu notið sjónvarpsútsendinga. Það kemur á daginn að það eru 20 tilvik um að fólk hefur sjálft verið látið taka þátt í þeim kostnaði að endurnýja og halda við slíkum búnaði. Þetta er auðvitað alveg fráleitt. Það mundi engum detta í hug, t.d. ef gata í Reykjavík yrði allt í einu án símasambands, að íbúarnir í götunni yrðu látnir borga, taka þátt í að borga til að mynda símalínurnar. Það dettur auðvitað engum í hug. Þetta er því alveg fráleitt. Ég hef það einnig í huga að þeir íbúar sem á þessum bæjum búa eru yfirleitt sveitafólk þar sem liggur fyrir að tekjurnar eru lægstar þannig að við erum með þessu móti að skattleggja okkar minnstu bræður.

Herra forseti. Í tilefni af þessum umræðum og vegna þeirra athugasemda sem fram hafa komið finnst mér full ástæða til að æskja þess hjá Ríkisútvarpinu að gerð verði nánari grein fyrir því hvaða bæir þetta eru og hvað það kostar að fullnægja þeim kröfum sem menn vilja gera til Ríkisútvarpsins í þessu efni og að lagðar verði fyrir þingmenn upplýsingar sem gefa þeim vitneskju um kostnaðinn sem því fylgir að ná því markmiði sem hér hefur verið talið að eigi að ná og er í sjálfu sér eðlilegt markmið. Einnig tel ég eðlilegt að æskja þess við Ríkisútvarpið að útskýra nánar þau 20 tilvik sem hér hafa verið gagnrýnd þannig að menn átti sig á því hvaða tilvik þetta eru og hvernig málum er háttað í einstökum tilvikum miðað við þá gagnrýni sem fram hefur komið. Ég er þeirrar skoðunar að næsta skref til þess að tryggja sem víðtækasta dreifingu sjónvarps um landið allt sé að líta til gervitunglanna og hraða beri athugunum á því hvernig Ríkisútvarpið getur nýtt sér gervitunglasendingar, til þess að auka sendistyrk hér á landi og einnig á hafinu umhverfis landið og gera fleirum kleift að nýta sér þá þjónustu sem þar er í boði. Það tel ég skynsamlegustu leiðina að því marki sem við viljum ná. Einnig bendi ég á að síminn, internetið og sú þjónusta sem unnt er að nýta sér með þeim hætti hefur gerbreytt aðstöðu manna. Það er því fráleitt að segja að 78 bæir séu einangraðir frá því að geta nýtt sér þjónustu Ríkisútvarpsins, hana er hægt að nýta núna með tölvu í gegnum síma ef menn kjósa. Ég tel að það þurfi að leggja fram frekari upplýsingar og greina þetta betur þannig að menn sjái þá kostnaðarþætti sem eru í dæminu og einnig einstök atriði varðandi þriðju spurninguna og þau svör sem þar voru gefin.

Virðulegi forseti. Kjarnorkuendurvinnslustöðin í Dounreay á Katanesi nyrst í Skotlandi er í mjög lélegu ásigkomulagi. Í skýrslu heilbrigðisyfirvalda og skosku umhverfiverndarstofnunarinnar sem lögð var fram fyrir rúmu ári voru öryggis- og skipulagsmál stöðvarinnar gagnrýnd verulega og gerðar 143 tillögur til úrbóta. Rafmagnsframleiðslu í Dounreay var hætt 1994 þegar slökkt var á síðasta kjarnaofninum en endurvinnslu á kjarnorkuúrgangi var haldið áfram. Ljóst þykir að þegar starfseminni verður hætt muni taka við margra áratuga hreinsunarstarf. Samkvæmt yfirlýsingum breskra stjórnvalda verður Dounreay-stöðinni ekki síst lokað af efnahagslegum ástæðum, þ.e. vegna þess að rekstur hennar er ekki lengur hagkvæmur. Öðru máli gegnir hins vegar um endurvinnslustöðina í Sellafield. Geislavirkur úrgangur frá mörgum löndum er tekinn til vinnslu í Sellafield, frá Japan, Þýskalandi, Kanada, Belgíu, Hollandi, Sviss, Svíþjóð og Ítalíu. Þau taka svo aftur við endurunnu eldsneyti og hágeislavirkum úrgangi sem fellur til við endurvinnsluna. Þær vinnsluaðferðir sem beitt er í Sellafield leiða til þess að mikið magn verður til að teknesíum-99 sem er geislavirkt efni. Það er losað í sjóinn við Sellafield og berst þaðan með hafstraumum. Árið 1994 fimmtíufaldaðist losun teknesíum-99 frá Sellafield. Talið er víst að sú aukning sé orsök þess að efnið finnst nú við strendur Noregs og Svíþjóðar. Magn þess í Óslóarfirði fimmfaldaðist milli áranna 1996 og 1997 og síðar nefnda árið mældist styrkur þess við vesturströnd Noregs áttfalt meiri en fjórum árum áður. Allar líkur benda til þess að efnið berist áfram til Íslands og fari senn að mælast hér. Það alvarlegasta við losun á teknesíum-99 er hversu óhemjulangan tíma það tekur að brotna niður í náttúrunni. Helmingunartími er hvorki meira né minna en 213 þúsund ár. Veruleg hætta er á að það safnist fyrir í skelfiski og krabbadýrum. Við Noreg finnst efnið aðallega í humri og þangi og mælingar á bannsvæðinu við Sellafield sýna að mikið magn þess hefur safnast fyrir í humri þar. Norðurlöndin og Írland hafa verið í fararbroddi þeirra sem þrýsta á Breta að hætta losun geislavirkra efna í hafið. Allar þessar upplýsingar sem ég hef nú hér talið eru ástæða þessarar fyrirspurnar sem hér liggur fyrir til hæstv. umhvrh.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir beindi til mín fyrirspurn á þskj. 39. Fyrsta spurningin er svona: ,,Hefur ráðherra áreiðanlegar upplýsingar um það hversu lengi bresk stjórnvöld áforma að halda áfram rekstri kjarnorkuendurvinnslustöðvanna í Dounreay og Sellafield?`` Starfsemin í Dounreay hefur verið að dragast saman og í júní 1998 var ákveðið að taka ekki við meiri úrgangi til stöðvarinnar. Hún mun hins vegar standa við gerða samninga. Gert er ráð fyrir því að endurvinnslu þess úrgangs sem þegar er í stöðinni og frágangi hennar muni ljúka árið 2006. Einnig er hugsanlegt að úrgangurinn verði fluttur til Sellafield og stöðinni þá lokað fyrr. Íslensk stjórnvöld fylgjast með framvindu mála og því hefur verið heitið af hendi breskra stjórnvalda að haft verði samráð við Ísland áður en ákvarðanir verða teknar um hvernig unnið verði úr þeim úrgangi sem þegar er í stöðinni. Önnur spurningin hljóðar svo: ,,Hvað hyggjast íslensk yfirvöld gera til að þrýsta á um að losun geislavirkra efna í hafið umhverfis Sellafield verði hætt?`` Því er til að svara að Ísland hefur mjög lengi haldið uppi mótmælum við losun geislavirks úrgangs í hafið. Þetta hefur m.a. leitt til þess að miklar framfarir hafa átt sér stað í rekstri endurvinnslustöðvarinnar í Sellafield og mjög dregið úr losun á sesíum. Það sem eftir stendur í dag er hins vegar losun á teknesíum-99 sem ekki hefur verið fjarlægt úr frárennsli stöðvarinnar. Að því beinist athygli okkar nú. Bresk stjórnvöld hafa gengist undir skuldbindingar innan OSPAR-samningsins um verndun Norðaustur-Atlantshafsins til að grípa þegar til aðgerða við að draga úr losun geislavirkra efna út í umhverfið. Á ráðherrafundi OSPAR-samningsins í Sintra í Portúgal í júlí á síðasta ári var það markmið sett að árið 2020 yrði losun geislavirkra efna í umhverfi sjávar ekki merkjanlega yfir náttúrulegum bakgrunnsgildum. Íslendingar hafa unnið að því síðan að þrýsta enn frekar á Breta að hraða aðgerðum þannig að markmiðið næðist vel fyrir árið 2020. Við þá eftirfylgni höfum við verið í góðu samstarfi við Íra og Breta. Í breska stjórnkerfinu er nú unnið að því að setja Sellafield-stöðinni losunarmörk fyrir næstu ár. Ráðuneyti mitt fylgist með því máli og hefur nýverið haft samband við breska umhverfisráðuneytið vegna þessa en niðurstaða liggur ekki fyrir enn sem komið er. Ég mun leggja mjög mikla áherslu á varnir gegn geislamengun í starfi mínu. Ég hef rætt þetta sérstaklega við Margot Wallström sem er í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og fer með umhverfismál. Ég ræddi þetta við hana í síðustu viku og hef einnig tekið málið upp við John Prescott, aðstoðarforsætisráðherra og umhverfisráðherra Breta, þegar hann kom hingað í sumar á sjómannadaginn. Þetta er sérstaklega alvarlegt mál sem ég mun leggja mikla áherslu á að ýta á eftir að verði leyst. Þriðja spurningin var: ,,Hefur ráðherra leitað eftir upplýsingum um hvað eigendur Dounreay-stöðvarinnar hyggist gera til þess að auka öryggi hennar í samræmi við ábendingar breskra heilbrigðisyfirvalda og skosku umhverfisverndarstofnunarinnar sem fram komu á síðasta ári?`` Þessar ábendingar eru hluti af umræðunni um framtíð stöðvarinnar sem ég fjallaði um í svarinu við fyrstu spurningunni. Í fjórða lagi er spurt: ,,Hvaða ráðstafanir hafa íslensk stjórnvöld gert til að fylgjast með magni teknesíum-99 í hafinu umhverfis Ísland á næstu árum?`` Árið 1998 var tekin ákvörðun um að hefja vöktun vegna teknesíum-99 í hafinu umhverfis Ísland. Um er að ræða samstarfsverkefni Geislavarna ríkisins og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Hafrannsóknastofnunar. Fyrstu niðurstaðna er að vænta núna fyrir árslok. Eitt af fyrstu verkum mínum sem umhvrh. var að kynna niðurstöður umfangsmikilla vöktunarmælinga á mengandi efnum á og við Ísland, en þar kemur fram að styrkur manngerðra geislavirkra efna hér við land er með því lægsta sem gerist í heiminum. Ég vil sérstaklega draga það fram af því að þessi umræða má ekki valda því að við höldum að hér sé mjög mikil geislamengun. Það er alls ekki en að sjálfsögðu viljum við vera með forvarnaaðgerðir. Við viljum tryggja þessa sérstöðu sem við höfum til framtíðar. Í fimmta lagi var spurt: ,,Hefur þjóðréttarleg staða Íslendinga verið könnuð með tilliti til þess tjóns sem mengun af völdum teknesíum-99 gæti valdið íslenskum sjávarútvegi?`` Svarið við fimmtu spurningunni er að íslensk stjórnvöld hafa lagt megináherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir vegna þeirra gífurlegu hagsmuna sem hér eru fyrir þjóðarbúið. Við vinnum að því að koma í veg fyrir skaðann fyrir íslenskan sjávarútveg og þar með þjóðarbúið allt með það að markmiði að spurningin um skaðabætur komi aldrei upp. Virðulegi forseti. Ég á eftir að svara tveimur spurningum. Sjötta spurningin hljóðar svo: ,,Hafa íslensk stjórnvöld undir höndum upplýsingar um siglingaleiðir þeirra skipa sem flytja geislavirkan úrgang til og frá Sellafield?`` Stjórnvöld hafa ekki upplýsingar um þessar siglingaleiðir undir höndum enda hafa flutningsaðilar haldið slíku leyndu eftir því sem kostur er með þeim rökum að slíkt dragi úr hættu að hryðjuverkum. Þó er vitað að siglingaleiðir með þessi efni frá Japan koma ekki nærri íslensku farvatni. Sjöunda og síðasta spurningin var: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir því á vettvangi norrænnar samvinnu að Svíar hætti að senda kjarnorkuúrgang til endurvinnslu í Sellafield?`` Þá er því til að svara að endurvinnsla á kjarnorkuúrgangi í Sellafield verður á dagskrá umhverfisráðherrafunda Norðurlandanna í Stokkhólmi um miðjan nóvember. Það er ágætt að það komi fram að ég óskaði sérstaklega eftir því á fundi okkar við Mývatn að þetta yrði tekið fyrir í Stokkhólmi. En umhverfisráðherrar Norðurlandanna hafa áður látið þessi mál til sín taka og komið sameiginlegum mótmælum til Breta um losnun á teknesíum. Svíar hafa sent takmarkað magn af úrgangi til Sellafield. Það hefur frést af fyrirætlunum þeirra um að senda eldsneyti úr rannsóknakjarnakljúf, sem lokað var 1970, til Sellafield en það mál verður meðal þess sem við munum að sjálfsögðu ræða í Stokkhólmi.

Herra forseti. Ég átti fund ásamt tveimur öðrum hv. þm. með Michael Meacher, umhverfisráðherra Breta, á ráðstefnu sem var haldin í Árósum í Danmörku. Þar ræddum við þetta alvarlega mál, þ.e. losun á teknesíum-99 í hafið frá Sellafield. Við gerðum honum grein fyrir því hversu alvarlegt þetta væri í augum Íslendinga. Hann hafði í sjálfu sér heyrt þær athugasemdir áður en lofaði þá að það yrði tekið sérstaklega upp í viðræðum sem áttu að vera nokkrum vikum seinna meðal umhverfisráðherra Evrópu um losun þessara efna í hafið ásamt fleiru. Þá var lofað að gripið yrði til róttækra aðgerða en eftir að hafa séð þær ákvarðanir sem höfðu verið teknar get ég ekki sagt að þær hafi verið í þeim anda sem sá ráðherra hafði lýst yfir. Ég verð að segja að það er mjög mikið áhyggjuefni fyrir okkur að svona hægt skuli ganga og ég skora á hæstv. umhvrh. að taka á stóra sínum í þessu máli því að þar veitir ekki af.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir greinargóð og yfirgripsmikil svör. Ég gengst við því að spurningin hafi kannski verið full margliðuð fyrir þann stutta tíma sem henni var ætlaður til að svara. Í lokin vil ég einungis ítreka þau orð mín að hér þurfi að standa vaktina sem aldrei fyrr. Það er alveg ljóst að þó að þessi efni berist hægt virðist magn þeirra margfaldast á skömmum tíma eins og rannsóknir í nágrannalöndum okkar hafa sýnt. Ég fagna því að sjálfsögðu að hér skuli Geislavarnir ríkisins og Hollustuvernd vera að vinna að málum og ég hef verið að kynna mér skýrsluna sem lögð var fram fyrr í ár varðandi mengun hafsins. Það eru bæði jákvæðar niðurstöður og skelfilegar en mergurinn málsins er að hér verði staðin vakt öllum stundum og þeim úrbótum hraðað sem mögulegar eru. Þrýstingur okkar á stjórnvöld í Bretlandi þarf að vera nánast daglegur til þess að öryggi okkar og fiskstofna við landið sé tryggt.

Virðulegur forseti. Ég tek undir að þetta er afar mikið hagsmunamál. Hér hefur einn hv. þm. komið upp sérstaklega til að brýna mig í málinu. Ég held að það þurfi ekki að brýna mig sérstaklega. Ég hef tekið þetta mál eins föstum tökum og mér hefur verið unnt. Ég hef tekið það upp á þeim vettvangi sem við hefur átt, sérstaklega gagnvart þeim aðilum sem geta haft áhrif á gang mála erlendis. Þetta er afar mikið hagsmunamál. Við vitum hvað sjávarútvegur okkar er mikilvægur og hve neytendur eru viðkvæmir. Við verðum því að geta sannað og sýnt fram á það til framtíðar að við bjóðum upp á hreinustu sjávarafurðirnar í heiminum. Ég vil ítreka að við erum með mjög hreint haf í kringum landið. Að sjálfsögðu viljum við halda því þannig. Það er rétt að það berst geislamengun frá Sellafield og hana viljum við stöðva sem fyrst. En það eru fleiri svæði sem eru varasöm. Ég vil nefna sérstaklega Kólaskagann. Þar eru 300 kjarnaofnar í slæmu ástandi og afar mikilvægt að við þrýstum líka á um aðgerðir þar. Ég vona svo sannarlega að Evrópusambandið muni beina augum sínum meira í átt til norðurs. Þeir hafa ekki gert það eins mikið og við höfum gjarnan viljað. En núna hafa Finnar sett sérstaka áherslu á umhverfismál í Eystrasaltsríkjunum og Norðvestur-Rússlandi og þar er að sjálfsögðu Kólaskagi efstur á blaði. Það eru fleiri atriði sem hafa þarf áhyggjur af. Ég nefni hér þrávirk lífræn efni sem eru líka mjög ógnvekjandi og valda því t.d. að nú sjá menn tvíkynja ísbirni á Svalbarða. Þetta hefur umfangsmikil áhrif á lífríkið í norðri. Við Íslendingar þurfum áfram að vinna að þessum málum eins og við höfum gert. Það er umtalað úti í hinum stóra heimi að Íslendingar hafi verið í fararbroddi þeirra sem hafa þrýst á um að hafið verði áfram eins hreint og hægt er í kringum Ísland. Því er ágætt að heyra þingmenn taka svona vel undir það hér.

Virðulegi forseti. Samtal mitt og hæstv. umhvrh. heldur áfram. Hér er borin fram fyrirspurn um lagingu vega og vegslóða í óbyggðum. Tilefni fyrirspurnar minnar er kannski það að ferðir mínar um hálendið í sumar voru talsverðar. Ég kom víða þar sem ég sá slóða, ekki einungis hjólför utan vega heldur beinlínis slóða, jafnvel uppbyggða vegi með ræsum og tilheyrandi þar sem ég taldi ekki að ættu að vera slóðar eða að nokkur merki væru sjáanleg um slóða á kortum. Þegar farið var að spyrjast fyrir um þessa slóða kom í ljós að víða voru þeir lagðir, annaðhvort af Landsvirkjun eða að tilhlutan Landsvirkjunar vegna fyrirhugaðra virkjanaframkvæmda á hálendinu norðan Vatnajökuls. Það má segja að sá vegslóði sem skaut mér hvað mestum skelk í bringu væri vegslóði sem liggur utan í Fremri-Kárahnjúk. Þar hefur verið búið til sár eða lína afskaplega sýnileg og sterk þvert inn í fjallið sem lýkur í raun og veru í miðjum hnjúknum. Að mínu mati er þetta mikið lýti á annars fallegu fjalli. Mig fýsir að heyra frá hæstv. umhvrh. hvort slóðar af þessu tagi séu ekki matsskyldir samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum og hvernig greinum þeirra laga hafi verið framfylgt hvað varðar lagningu vega og vegslóða í óbyggðum, sem þá hafa ekki verið inni á sérstakri vegáætlun. Einnig fýsir mig að vita hvernig þessu hefur verið háttað með vegi sem hafa verið lagðir vegna rannsókna á virkjunarsvæðunum norðan Vatnajökuls eftir 1. maí 1994.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir beinir til mín svohljóðandi fyrirspurn á þskj. 53: ,,Hvernig hefur lögum nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, verið framfylgt hvað varðar lagningu vega og vegslóða í óbyggðum sem ekki hefur verið gert ráð fyrir í vegáætlun?`` Því er til að svara að lítið hefur verið um nýlagningu vega í óbyggðum frá þeim tíma sem lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 63/1993 tóku gildi, 1. maí 1994, ef frá eru taldir vegir vegna rannsókna norðan Vatnajökuls. Nýlagning vega hefur að sjálfsögðu farið í mat á umhverfisáhrifum samkvæmt 5. gr. laganna, en í mörgum tilvikum hefur verið um hreina endurbyggingu vega að ræða, þ.e. vegir hækkaðir upp eða undirbyggðir í sama vegarstæði. Í slíkum tilvikum er ekki um matsskylda framkvæmd að ræða samkvæmt lögunum. Vegarslóðar hafa því miður verið að myndast víða á hálendinu vegna aksturs utan vega án þess að við því hafi verið brugðist nægjanlega, enda er erfitt um vik miðað við hversu fámennt starfslið t.d. Náttúruverndar ríkisins er og lítil löggæsla á hálendinu annars vegar og aukna jeppaeign landsmanna hins vegar. Nýlega var þetta eftirlit þó hert hjá lögreglunni. Hins vegar er ljóst að taka þarf á þessum málum og hefur Náttúruvernd ríkisins nýlega sent ráðuneytinu erindi sem við erum að skoða núna með tillögu um að undirbúin verði kortlagning vega og þá sérstaklega vegslóða á hálendinu og þeir settir inn á skipulag. Þá verður betra að stjórna þessum málum og ákveða hvaða vegslóðum skuli hreinlega lokað. Í öðru lagi er spurt: ,,Hvernig hefur þessu verið háttað með vegi sem lagðir hafa verið vegna rannsókna á virkjanasvæðum norðan Vatnajökuls eftir 1. maí 1994?`` Því er til að svara að í mörgum tilvikum kann að reynast nauðsynlegt að leggja vegi ef stunda á rannsóknir, sérstaklega á veglausum svæðum. Ávallt verður þó að hafa að leiðarljósi að jarðraskið verði sem minnst og að í fyllingu tímans verði gengið frá vegum og reynt verði eins og kostur er að afmá verksummerki. Við vonum að ekki verði þörf á sömu vegalagningu í framtíðinni og verið hefur og vegna breyttrar tækni, en mér er kunnugt um að Landsvirkjun er t.d. að kanna flutningatæki sem gætu farið yfir vegleysur án þess að raska umhverfinu. Ráðuneytið hefur ekki túlkað lög um mat á umhverfisáhrifum svo að með nýlagningu vega sé undantekningarlaust átt við vegi sem lagðir eru til rannsókna eingöngu. Ráðuneytið hefur hins vegar lagt á það áherslu að hlutaðeigandi aðilar hafi samráð við Náttúruvernd ríkisins um gerð veganna og frágang að notkun lokinni. Á þetta ekki síst við um vegi við Kárahnjúka sem og hv. fyrirspyrjandi benti á, en Landsvirkjun hefur haft samráð við Náttúruvernd ríkisins um vegalagningu í tengslum við rannsóknir á mögulegu stíflustæði þar, enda er frá því gengið að vegirnir verða fjarlægðir og umhverfisrask afmáð þegar rannsóknum er lokið. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum benda á að lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, ganga talsvert lengra hér á landi hvað snertir vegalagningu heldur en er að finna í tilskipun Evrópusambandsins 85/337 og breytingu 97/11 sem Ísland hefur skuldbundið sig að virða. Þar er eingöngu gerð krafa um mat á svokölluðum stofnbrautum, en þær eru samkvæmt skilgreiningu í Evrópusamningnum aðalumferðaræðar, hraðbrautir og vegir með tveimur akreinum í hvora átt. Það er ágætt að það komi fram að við gerum ríkari kröfur hér á landi um að vegir fari í umhverfismat en Evrópusambandið krefst af okkur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Hér er um þarft mál að ræða. Full þörf er á að huga að vegalagningu á hálendinu og fara þar með gát. Ég vil sérstaklega undirstrika að mikil nauðsyn er á að kortleggja aðalleiðir á hálendinu, kortleggja hvað eru aðalleiðir og merkja þær vegna þess að ekkert heldur umferðinni eins mikið í skefjum og merktar aðalleiðir. Keyrsla utan vegar á hálendinu er mikil náttúruspjöll. Það vita allir sem hafa komið þar og því miður er allt of mikið af slóðum. Nefni ég þá bara svæðið norðan Vatnajökuls sem er frægt svæði og þarf ekki að lýsa því nánar. Ég vil eingöngu taka undir efni þessarar fyrirspurnar og undirstrika þörfina á því að vinna áfram að þessum málum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. svörin við fyrirspurninni en vil gera athugasemd við þá vegalagningu sem hér er til umræðu. Mér þykir nauðsynlegt fyrir alþingismenn að velta fyrir sér slóðum sem hafa myndast í tímans rás og eru algerlega ásættanlegir í landinu þannig að jafnvel um áratuga skeið hafi verið hefð fyrir þeim. Þegar svona slóðum á að breyta þannig að vegurinn verður uppbyggður og við hættum að keyra yfir árnar öðruvísi en á ræsum eða litlum brúm, þá þykir mér rétt að við skoðum það alveg sérstaklega því að slóði getur ekki umyrðalaust, að mínu mati, breyst í uppbyggðan veg með ræsagerð. Virðulegi forseti. Mér þykir vænt um að heyra að á Landsvirkjun eða Vegagerðinni skuli hvíla sú skylda að frá þessum rannsóknarvegum sem við ræddum hér verði gengið þannig að ummerki þeirra verði afmáð. Ég ber sannarlega þá von í brjósti að það verði gert þannig að ekki sjáist nein ör eftir þó að ég vissulega efist um að það sé hægt í tilfelli vegarins utan í Fremri-Kárahnjúk því hann er satt best að segja skelfilega staðsettur og ég sé ekki í hendi mér að hægt verði að afmá það ör. Ég vil líka nefna í lokin hreindýraveiðimenn á svæðinu fyrir norðan Vatnajökul. Þeir hafa stundað það að keyra utan vega. Þeir eru jafnvel farnir að elta dýrin uppi á jeppunum sínum sem mér þykir ekki til eftirbreytni. Og þar sem einn hefur farið fer annar. Það virðist vera að Brúaröræfi og öræfin á Fljótsdalsheiðinni séu að verða sundurskorin af slóðum af þessu tagi. Við þessu verðum við að bregðast.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með fyrirspyrjanda. Við þurfum að taka á þessu máli. Það hefur verið mjög mikið álag á vegakerfinu fyrir norðaustan Vatnajökul í sumar. Mér skilst að það hafi fleiri komið á það svæði í sumar heldur en frá landnámi. Að sjálfsögðu er það mikið álag. Það særði mig líka að sjá hvernig fólk hefur leyft sér að keyra þarna beggja vegna steina o.s.frv. í staðinn fyrir að halda sig á veginum þannig að þetta er mjög stórt verkefni. Ef mig brestur ekki minni þá eru ferðamenn til Íslands nú um það bil 250 þús., þ.e. álíka margir og búa í landinu, aðeins færri. Það er ágætt að rifja það upp að til Spánar koma á hverju ári jafnmargir og íbúarnir þar eru þannig að við erum kannski núna orðin ferðamannaland eins og Spánn. Samkvæmt spám skilst mér að eftir tíu ár muni koma hingað um 500 þús. manns sem ferðamenn og það er alveg ljóst að það verður skipulagt kaos á hálendinu ef ekki verður tekið skipulega á þessum málum. Árni Bragason, forstjóri Náttúruverndar ríkisins, hefur skoðað þetta sérstaklega í haust og það er alveg ljóst að það verður, að hans mati og fleiri --- hann hefur einnig rætt þetta við Vegagerðina og Ferðamálaráð að mér skilst --- að kortleggja þessa vegi svo að til sé gott skipulag af vegslóðum og vegum á hálendinu þannig að menn geti ekki fríað sig ábyrgð með því að keyra eins og þeim þóknast eftir einhverjum vegum sem varla sjást. Það er mjög brýnt að taka á þessu. Þetta er stórt verkefni og það mun taka langan tíma að ljúka því. En það verður að fara í það svo ekki skapist neyðarástand á hálendinu vegna mjög aukins umferðarþunga.

Virðulegi forseti. Enn eina ferðina berast í fjölmiðlum þær fréttir að hér á landi hafi verið geymd kjarnorkuvopn. Slíkar fréttir hafa áður ævinlega verið bornar til baka af íslenskum og bandarískum stjórnvöldum. Nú er þessu engu að síður haldið fram í grein í vísindatímariti þar sem virtir vísindamenn birta niðurstöður rannsókna sinna. Niðurstöður þeirra eru þær að Bandaríkjamenn hafi með leynd komið fyrir kjarnorkusprengjum til geymslu í 15 löndum og samkvæmt lista sem birtur er í greininni er Ísland eitt þessara landa. Rannsókn þessara fræðimanna byggir á gögnum frá bandaríska varnar\-mála\-ráðu\-neyt\-inu um tímabilið frá 1945 til 1977 og telja þeir sem rannsóknina unnu að þó að í gögnum varnarmálaráðuneytisins hvíli leynd yfir nöfnum þeirra landa sem hlut eiga að máli, þá geti þeir séð með aðstoð annarra gagna hver löndin eru. Þeir hljóta að telja sig hafa örugga vissu því það er mikill ábyrgðarhluti að birta slíkan lista í vísindatímariti þar sem krafa er gerð um vönduð vinnubrögð. Hér virðist því ekki vera um neina flugufregn að ræða eins og stundum áður. Í niðurstöðum áðurnefndra rannsókna segir að kjarnorkuvopn hafi verið geymd hér á landi árin 1956--1959. Blaðið Washington Post birtir þessa frétt í dag og hefur eftir sendiráðsritara Íslands í Washington að ríkisstjórn Íslands hafi áður verið spurð um hvort kjarnorkuvopn hafi verið geymd á Íslandi en ávallt svarað því til að stjórnvöldum væri ekki kunnugt um það. Og talsmaður bandaríska varnarmálaráðuneytisins sagði í samtali við blaðið að þar á bæ yrði hinni hefðbundnu afstöðu haldið fram að staðfesta hvorki né neita. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi mál koma til umræðu á hv. Alþingi og löngu orðið tímabært að umræðunni ljúki þannig að Alþingi og þjóðin fái áreiðanlegar upplýsingar. Málið er mjög alvarlegt ef rétt reynist. Stjórnvöldum ber að krefjast þess að þeirri leynd sem hvílt hefur yfir skjölum sem Ísland varða verði aflétt þannig að umræðan byggist ekki í framtíðinni á líkum og getgátum. Málið er of alvarlegt til þess að svo sé með það farið. Það hefur verið og er yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda að hér séu ekki geymd kjarnorkuvopn. Ef sú stefna hefur ekki verið virt er verið að vanvirða íslensk stjórnvöld og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Má vera að þær staðhæfingar sem settar eru fram í dag veki harðari viðbrögð vegna þess að öllum er í fersku minni það sem fram kom í Danmörku fyrir ekki svo löngu síðan og varðar einmitt geymslu kjarnorkuvopna þar sem röngum upplýsingum var haldið að þingi og þjóð. Það er nauðsynlegt að hreinsa þetta út, að Alþingi fái óyggjandi upplýsingar um málið og til þess að það geti gerst hljóta íslensk stjórnvöld að fara fram á að leynd verði að fullu aflétt af þeim gögnum er málið varða. Virðulegi forseti. Þetta á ekki að vera mál sem skilur að stjórn og stjórnarandstöðu á hv. Alþingi. Þetta mál snýst um að stefna íslenskra stjórnvalda sé virt og um möguleika okkar til að fylgjast með því að henni sé framfylgt. Þetta snýst um sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Því beinum við þeim spurningum til hæstv. forsrh. í fjarveru utanrrh. hvort stjórnvöld hafi kannað hvort staðhæfingar sem settar eru fram í umræddri grein séu réttar og hvort hæstv. ríkisstjórn muni fara fram á það við bandarísk stjórnvöld að leyndinni yfir þeim gögnum er varða Ísland verði að fullu aflétt. Er hæstv. forsrh. tilbúinn til að stuðla að því að skipuð verði á Alþingi sérstök rannsóknarnefnd sem fari ofan í málið og skili skýrslu til Alþingis?

Herra forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, formaður Alþb., hefur hafið umræður um það hvort kjarnorkuvopn hafi verið geymd á Íslandi á liðinni tíð. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem Alþb. eða forustumenn þess reyna að notfæra sér ýmiss konar fréttir og hefja upphlaup og umræður af iðulega litlu tilefni. Hv. þm. sagði sjálf að fram að þessu hefðu slíkar fréttir verið lausafréttir. Ég vil orða það svo. En þegar slíkar fréttir bárust á sínum tíma voru þær ekki meðhöndlaðar sem lausafréttir heldur með nákvæmlega sama hættinum og þessi lausafrétt núna. Utanríkisráðherrar hafa hver af öðrum svarað slíkum spurningum, Ólafur Jóhannesson á sínum tíma, Geir Hallgrímsson, Jón Baldvin Hannibalsson og síðast 1995 Halldór Ásgrímsson, allt hæstv. utanrrh. og öll svör þeirra hafa verið á sömu lund að engar haldbærar upplýsingar bendi í þá átt sem hér er verið að þyrla upp. Þvert á móti liggja fyrir fullyrðingar íslenskra ráðamanna og bandarískra að ekki hafi verið geymd kjarnorkuvopn á Íslandi, en nú er sem sagt gert ráð fyrir því að í tíð vinstri stjórnarinnar 1956--1958, og Alþb. reyndar líka, hafi hér verið kjarnorkuvopn. Heimildin er listi sem birtur er og var gerður opinber af bandarískum stjórnvöldum samkvæmt bandarískum upplýsingalögum. Þessi listi er ekki tæmandi því að heiti ýmissa landa sem voru í frumriti listans voru strikuð út. Höfundar greinarinnar í tímaritinu Bulletin of the Atomic Scientists, þar á meðal vinur vor William Arkins, sem alltaf hefur komið við sögu í öllum þessum upphlaupum fram að þessu --- það er gaman að sjá svona gamla drauga birtast á listanum með fullri virðingu fyrir viðkomandi --- geta sér til að Ísland sé á listanum. Í greininni sem birt er búa þeir sér til sinn eigin lista þar sem þeir setja Ísland innan sviga í eina eyðuna í listanum því þar hljóti Ísland samkvæmt stafrófsröð að vera í frumritinu. Þetta eru öll vísindin. Og á þessum óvísindalegu og reyndar fáránlegu vinnubrögðum byggja fjölmiðlar sem fjölluðu um málið, umfjöllun sína. Landvarnaráðuneyti Bandaríkjanna hefur lýst því yfir við íslensk stjórnvöld að ályktun höfundanna í tímaritsgreininni sé röng og að Ísland sé ekki á listanum í frumriti hans. Ég vil lesa þetta aftur. Landvarnaráðuneyti Bandaríkjanna hefur lýst því yfir við íslensk stjórnvöld að ályktun höfunda tímaritsgreinarinnar sé röng og að Ísland sé ekki á listanum í frumriti hans. Lyktir þessa máls eru þannig í samræmi við niðurstöður fyrri kannana íslenskra stjórnvalda í Bandaríkjunum á sannleiksgildi ítrekaðra fullyrðinga á undanförnum 20 árum um að hér á landi hafi verið geymd kjarnorkuvopn. Slíkar fullyrðingar hafa eins og nú ætíð reynst ósannar. Af þeim ástæðum taldi ég ekki mikla ástæðu til utandagskrárumræðu en ég vona að þetta skýri málið.

Herra forseti. Ég held að ekki sé hægt annað en taka þær fréttir sem komu vestan um haf í morgun þess efnis að hér á Íslandi hefðu verið geymd kjarnorkuvopn alvarlega. Þær eru a.m.k. taldar það trúverðugar að helstu stórblöð vestan hafs og sjónvarpsstöðvar hafa haft þetta sem sína fyrstu frétt eða forsíðufrétt. Reynslan annars staðar frá, samanber Danmörku, gefur líka fullt tilefni til þess að taka svardögum og yfirlýsingum um hið gagnstæða þegar kjarnorkuvopn eiga í hlut með fyrirvara. Eða hversu oft höfðu ekki bæði bandarísk stjórnvöld og danskir ráðamenn þvertekið fyrir það og svarið fyrir að þar í landi hefðu nokkurn tíma verið geymd kjarnorkuvopn? En annað kom á daginn og að lokum neyddust báðir aðilar til að viðurkenna það, annars vegar bandarísk stjórnvöld að hafa í trássi við yfirlýsta stefnu Dana geymt kjarnorkuvopn á Grænlandi og hins vegar danskir forsætisráðherrar að viðurkenna að þeir hefðu logið að þjóð sinni. Þetta gefur tilefni til þess, herra forseti, að öll samskipti íslenskra stjórnvalda við bandarísk stjórnvöld og hermálayfirvöld verði tekin til skoðunar, bæði vegna þessa tíma sem í hlut á sögunnar vegna til að rannsaka hvað raunverulega gerðist og hvað íslenskir ráðamenn vissu eða máttu vita um þá hluti en einnig vegna tengslanna og skírskotunarinnar til nútímans. Kjarnorkuvopn eru staðreynd. Herstöðin á Miðnesheiði er því miður staðreynd og hún er hluti af þessari vígbúnaðarkeðju. Kjarnorkuvopnastefnan er óbreytt frá þessum tíma, sem sagt sú að bæði Bandaríkjamenn einhliða og eins NATO sameiginlega áskilja sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Sömuleiðis sú stefna að játa hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna og það er hluti af þeim leyndarhjúp og blekkingavef sem þessi mál eru umvafin. Ég tel að hér eigi að gera svipað og gert var í Danmörku eða þá í Noregi þegar hlerunarmálin komu upp þar að skipa óháða rannsóknarnefnd, einhvers konar sannleiksnefnd til að fara ofan í saumana á þessum málum og fá fram það sem réttast reynist og koma þeim þar með út úr heiminum.

Herra forseti. Það er og hefur ætíð verið stefna íslenskra stjórnvalda að kjarnavopn skuli ekki staðsett hér á landi. Innan Atlantshafsbandalagsins gilda skýrar reglur um að flutningur og staðsetning kjarnorkuvopna eigi sér ekki stað nema með fullu samþykki þeirra ríkja sem hlut eiga að máli. Enn fremur er Bandaríkjamönnum óheimilt samkvæmt varnarsamningnum að nýta varnaraðstöðuna á Íslandi með neinum hætti nema með fullu samþykki og vitund íslenskra stjórnvalda. Eins og fram hefur komið hafa hliðstæð mál þessu komið upp með reglulegu millibili. Þau komu upp árið 1980, 1984, 1995 og síðast 1997. Núverandi utanrrh. gaf yfirlýsingar um þetta mál til utanrmn. árið 1995 og þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það hefur ávallt gilt sú grundvallarregla í samskiptum aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins að þau hafa virt stefnu hvors annars. Íslensk stjórnvöld hafa enga ástæðu sem endranær þegar þetta mál hefur skotið upp kollinum til að ætla að bandalagsríki þess hafi virt að vettugi yfirlýsta og skýra stefnu Íslands varðandi kjarnavopn sem hvað eftir annað hefur verið ítrekuð á vettvangi Atlantshafsbandalagsins.`` Það hefur komið fram hér að íslensk stjórnvöld hafa farið fram á það við stjórnvöld í Bandaríkjunum að þau gæfu umsögn um innihald þessarar greinar, hvort hún væri sannleikanum samkvæmt eða ekki, og ég hef engu við yfirlýsingu forsrh. að bæta um það. Hér ber allt að sama brunni. Þessi orðrómur hefur verið úr lausu lofti gripinn hingað til og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að svo sé í þetta skiptið og íslensk stjórnvöld hafa kannað málið nú þegar. Það er a.m.k. undarlegt ef Bandaríkjamenn hefðu tekið upp á því að flytja kjarnorkuvopn til landsins þegar hér var nýsest vinstri stjórn að völdum sem hafði það á stefnuskrá sinni að herinn færi úr landi.

Herra forseti. Kaldastríðsdraugurinn gengur ljóslifandi í sölum hins háa Alþingis en ekki í líki hv. fyrirspyrjanda heldur í líki hæstv. forsrh. Spurt er í ljósi nýjustu tíðinda frá Bandaríkjunum: Voru kjarnavopn staðsett á Íslandi á árunum 1956--1959 án vitundar íslenskra stjórnvalda? Voru kjarnorkusprengjur geymdar á Íslandi án vitundar íslenskra stjórnvalda? Var Ísland gert að skotmarki á dögum kalda stríðsins án vitundar hvað þá samþykkis stjórnvalda? Verkefni ríkisstjórnar og Alþingis er að komast að hinu sanna í málinu, eða hefur hæstv. forsrh. engan áhuga á því að komast að hinu sanna í málinu? Það má einu gilda, hæstv. forsrh., hverjir voru í ríkisstjórn á þessum árum. Ríkisstjórn Íslands árið 1999 á að krefjast þess af bandarískum stjórnvöldum að þau leggi spilin á borðið því að enginn vafi má leika á því hvort kjarnorkuvopn hafi nokkru sinni verið geymd í herstöðinni. Herra forseti. Þetta mál er ekki þess eðlis að ríkisstjórnin geti leyft sér að gera það að ágreiningsmáli stjórnar og stjórnarandstöðu. Snertiflöturinn er á milli íslenskra stjórnvalda annars vegar og bandarísku ríkisstjórnarinnar hins vegar. Bandarísk stjórnvöld hafa þegar viðurkennd að kjarnavopn voru geymd um sjö ára skeið á árunum 1958--1965 í Thule-herstöðinni á Grænlandi. Herra forseti. Í ljósi þessa og í ljósi nýjustu upplýsinga ber íslenskum stjórnvöldum að komast að hinu sanna í málinu. Heiðarleiki og áreiðanleiki bandarískra stjórnvalda í samskiptum við Ísland er í veði.

Herra forseti. Það er athyglisvert að menn gefa sér það, eins og sést í frétt DV þar sem Steingrímur J. Sigfússon er spurður um þetta mál, að þessi fréttaflutningur sé réttur. Það er afar athyglisvert. En í fréttaflutningi í erlendum blöðum af þessu máli er alveg ljóst og kemur þar alveg skýrt fram að grundvöllur fréttarinnar eru hreinar getgátur um að Ísland sé á lista yfir lönd þar sem bandaríski herinn hafi geymt kjarnavopn sín. Það er rétt að undanfarið hafa bandarísk stjórnvöld verið að aflétta leynd varðandi gögn um staðsetningu kjarnavopna. Þar á meðal er listi yfir lönd þar sem kjarnvopn hafa verið geymd, en listinn hefur að hluta til verið gerður aðgengilegur. Þennan lista hafa heimildarmennirnir séð og ég reyndar einnig en í honum er ekki að finna neinar upplýsingar um að hér á landi hafi verð geymd kjarnavopn, ekki neinar upplýsingar. Hluti af þessum lista flokkast enn undir trúnaðarmál og heimildarmennirnir gefa sér að þar sé að finna upplýsingar um kjarnorkuvopn á Íslandi. Ekki er rannsóknin merkilegri en þetta. Í umfjölluninni kemur skýrt fram að engar heimildir eru aðrar en getgátur fyrir þessu. Það stendur því óhaggað sem áður hefur verið upplýst af hálfu íslenskra stjórnvalda og bandarískra stjórnvalda að hér hafi ekki verið kjarnavopn enda engin ósk komið fram um það frá bandarískum stjórnvöldum. Um þetta liggja fyrir mjög ítarlegar upplýsingar og heimildir í gögnum utanrmn. sem nefndarmönnum er frjálst að skoða sem trúnaðarmál og þar kemur þetta fram alveg tvímælalaust.

Virðulegi forseti. Það hefur alltaf verið vilji íslenskra stjórnvalda að hér væru ekki staðsett kjarnorkuvopn. Sá vilji hefur verið afdráttarlaus og skýr. Það vita allir og þeir eru ánægðir með það. En þegar upplýsingar berast frá virtum fjölmiðum og fréttastofum þá kemur forsrh. og kallar það að nota sér fréttir til að vera með upphlaup. Ég er aldeilis gáttuð á þessum viðbrögðum þegar ég taldi að við mundum ræða hér opinskátt og einlæglega saman um viðbrögð Íslendinga við slíkri frétt. Það er líka sagt að verið sé að gera því skóna að vopn hafi verið geymd hér í vinstri stjórn. Það er alveg rétt að ríkisstjórn Ólafs Thors lauk störfum 25. júlí 1956 og þá tók við vinstri stjórn en ef hér hefði verið komið fyrir kjarnorkuvopnum árið 1959 án vitundar ríkisstjórnar Íslands skiptir það mig engu hvort ríkisstjórn sú var leidd af Ólafi heitnum Thors eða Hermanni heitnum Jónassyni. Við erum ekki að ræða um það. Það er líka sagt að það sé óvísindalegt að einhver lönd hafi verið strikuð út af lista og við hljótum að spyrja, virðulegi forseti: Af hverju er listinn yfirstrikaður? Ég er ekki í minnsta vafa um nauðsyn þess að Alþingi bregðist við svona alvarlegum fréttaflutningi. En það er fráleitt af okkur ef við hefðum ætlað að ganga til fyrirspurnatíma á Alþingi og hverfa síðan héðan af fundi og láta fjölmiðlana eina um að kryfja alvarlega umræðu um utanríkismál íslensku þjóðarinnar. Flokkarnir allir eiga að standa saman um að krefjast fullnægjandi skýringa þegar slíkar staðhæfingar eru settar fram, herra forseti. Um það snýst þessi umræða ólíkt öðrum utandagskrárumræðum en það er fyrst og fremst ríkisstjórnin sem getur gengið erinda okkar við bandarísk stjórnvöld til að upplýsa megi þessi mál.

Herra forseti. Í ársbyrjun 1958 sendi Bulganin, forseti Sovétríkjanna, bréf til ríkisstjórnar Hermanns Jónassonar og spurði: ,,Hvers vegna hafa Íslendingar ekki mótað stefnu varðandi kjarnorkuvopn og veru þeirra í landi sínu?`` Hermann Jónasson svaraði 1. febrúar 1958 og sagði að aldrei hefði komið til álita að kjarnorkuvopn væru á Íslandi og sú stefna hefði verið mótuð af ríkisstjórninni að þau kæmu ekki nema með samþykki hennar. Þetta var stefnumótun sem ríkisstjórn Hermanns Jónassonar stóð fyrir í ársbyrjun 1958. Árið 1980 kom William Arkin og hélt því fram að það væru kjarnorkuvopn á Íslandi. Hvers vegna? Vegna þess að landgönguliðar á Keflavíkurflugvelli væru æfðir og hefðu handbók sem segði þeim hvernig þeir ættu að haga sér ef kjarnorkuvopn væru í nágrenni þeirra. Það er álíka mikil speki og þessi sem nú er að nota einhvern lista þar sem Ísland er ekki einu sinni á blaði og draga þá ályktun af honum að þess vegna séu kjarnorkuvopn í landinu. Að halda því fram að þetta mál hafi ekki verið rannsakað er út í bláinn. Það hefur verið rannsakað af öryggismálanefnd, sem var starfandi og var samstarfsnefnd allra flokkanna á sínum tíma, og gefin út skýrsla um málið, um kjarnorkuvopn á Íslandi. Síðan hefur utanrmn. hvað eftir annað komið að málinu, fengið öll gögn um málið og rannsakað málið. Síðan elta alltaf sömu þingmennirnir og sömu mennirnir lausafréttir frá útlöndum og setja þetta leikrit á svið sem við erum að taka þátt í núna og niðurstaðan er alltaf sú sama. Það er spurning hvað það tekur langan tíma til að leiða endanlega til lykta að það séu lausafréttir, hvort sem þær berast úr Washington Post eða einhvers staðar annars staðar. Þegar sömu mennirnir, William Arkin og félagar, standa að baki upplýsingamiðluninni, þá vakir fyrir þeim að hnekkja þeirri stefnu Bandaríkjastjórnar að játa hvorki né neita að kjarnorkuvopn séu í einstöku löndum. Þeim er alveg sama hvort þau séu á Íslandi eða einhvers staðar annars staðar. Þeir eru að berjast við bandarísk stjórnvöld og kjarnorkuumræðurnar í Bandaríkjunum núna eiga rætur að rekja til deilna forsetaembættisins og öldungadeildar Bandaríkjaþings um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn en snertir þetta mál ekki neitt heldur þessa baráttu sem á sér stað í Bandaríkjunum. Við erum leiksoppar með þeim hætti sem við sjáum hér í dag.

Herra forseti. Í framhaldi af þeirri frétt nú er til umræðu um staðsetningu kjarnorkuvopna hér á landi árin 1956--1959 hafði ég samband við íslenska aðila sem hafa unnið á Keflavíkurflugvelli mjög lengi og voru við störf á þessum tíma. Ég spurði þá hvort þeir hefðu heyrt orðróm um að slík vopn væru staðsett á Keflavíkurflugvelli. Enginn þeirra hafi heyrt orðróm um slík vopn á Keflavíkurflugvelli eða í herstöðinni yfirleitt. Þeir sögðu jafnframt að ef slík vopn væru yfirleitt á Keflavíkurflugvelli hefði það ekki farið fram hjá neinum manni því að varúðarráðstafanir sem þarf að gera í kringum geymslu á slíkum vopnum eru það umsvifamiklar að þær geta ekki farið fram hjá þeim mönnum sem starfa á flugvellinum. Að því leyti til tel ég að skoðanir þessara manna séu mjög marktækar. Ef við lítum á hvar slík vopn eru geymd yfirleitt áttum við okkur á því að það er ekki eins og að geyma nokkra kassa af skotum eða einhverjar sprengjur sem eru í flugvélum, þarna erum við að tala um allt annað og meira mál en venjulegt vopnabúr. Að þeirra mati er heldur ekki til neinn staður á Keflavíkurflugvelli sem hægt er að geyma slík vopn í og þeir sem hafa farið um þetta svæði átta sig trúlega á því sjálfir ef þeir á annað borð velta þessu máli fyrir sér. Þess vegna er það mat flestra og allra þeirra sem þarna hafa starfað og ég hef haft samband við að þessi frétt sé flugufrétt og tilbúningur og þær skýringar sem hæstv. forsrh. kom með á þessu máli séu þær einu sem skipta máli.

Herra forseti. Ég held að óhætt hefði verið að bíða með þessa umræðu eftir því að hæstv. utanrrh. kæmi heim. Þetta eru atburðir sem eiga að hafa gerst á árunum 1956--1959. Ég hef út af fyrir sig góðan skilning á því að þingmenn hafi áhuga á því að taka þetta mál upp og þá kannski frekast til umfjöllunar í utanrmn. til að byrja með til að tryggja vandaðri málsmeðferð. Út af fyrir sig hef ég ekki aðstöðu til að meta hvort einhver fótur geti verið fyrir þessari frétt í Washington Post né heldur hvort hér hafi verið á ferðinni kafbátar eða flugvélar sem hafi borið kjarnavopn en ef svo væri hefði það verið skýrt brot af hálfu Bandaríkjamanna. Mér finnst að tímasetningin geri það mjög ósennilegt að fréttin geti verið á rökum reist. Ríkisstjórnin sem sat 1956 var undir forsæti Hermanns Jónassonar. Afstaða Hermanns til hersins var alkunn. Hermann var ákaflega tortrygginn gagnvart ásælni annarra þjóða og hafði meira að segja forgöngu um að Lufthansa var á sínum tíma neitað um lendingaraðstöðu sem kom sér vel síðar og hefðu Bandaríkjamenn komið hingað með kjarnavopn á þessum tíma þá hefði það verið ótrúleg ögrun og ákaflega óskynsamleg. Þar af leiðandi á ég erfitt með að trúa þessari frétt.

Herra forseti. Það er náttúrlega sláandi samhljómur í málflutningi stjórnarliða sem reyna að gera allt sem þeir geta til þess að gera lítið úr þessari frétt og gera hana tortryggilega og þar með þá fræðimenn sem að henni standa með fræðimannsheiti sínu. Vel getur verið að þeir séu svo bráðskarpir sem hafa rýnt í þetta núna í nokkra klukkutíma af hálfu stjórnarliðsins að þeir sjái strax í gegnum það sem þessir fræðimenn hafa rannsakað og unnið að og eiga þó að teljast sæmilega bærir á að túlka og lesa saman gögn því að sjálfsögðu byggja þessar ályktanir þeirra á fleiri gögnum en einu eins og vel er ljóst af umfjöllun um málið. Vegna þeirra orða hv. þm. Tómasar Inga Olrich að þetta sé fram komið vegna þess að Bandaríkjamenn hafi sjálfviljugir aflétt trúnaði af þessum skjölum þá er það ekki svo heldur hafa þeir eftir langvinn málaferli neyðst til að birta vissa hluta af upplýsingum um þetta mál vegna þess að það hefur ekki haldið fyrir dómi að halda þeim lengur leyndum. Það endurspeglar einmitt þann veruleika og það samhengi sem þessir hlutir eru í, að leyndin er varin til hins ýtrasta og sagan sýnir okkur að menn hafa ekki hikað við að ljúga og það liggur í eðli þeirrar stefnu að játa aldrei né neita, hvenær og hvernig sem að því er spurt, neinu sem varðar tilvist þessara vopna. Menn verða að hafa í huga það samhengi málsins þegar verið er að túlka þessa hluti eða gera eitthvað yfir höfuð með yfirlýsingar t.d. bandarískra hermálayfirvalda í þessu. Á hverju eiga menn von öðru en því að þau neiti þessu fram í rauðan dauðann? Það gerðu þau líka í Danmörku og það hafa þau gert annars staðar þar sem sambærilegir hlutir hafa gerst. Úr því að þeir gátu komið fram við Dani, Frakka og fleiri þjóðir með þeim hætti sem raun ber sannanlega vitni, halda menn þá að þeir hafi hikað mikið við það gagnvart litla Íslandi og það jafnvel þó að Hermann Jónasson væri hinn mætasti stjórnmálamaður og Emil Jónsson væri utanrrh.? Ég efast stórlega um það að bandaríska heimsveldið hafi skolfið af þeim ástæðum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram í upphafi að við óskuðum eftir því, þingflokkur Samfylkingarinnar, að annað\-hvort yrði um utandagskrárumræðu að ræða eða þá að hæstv. forsrh. kæmi í upphafi þingstarfa og greindi okkur frá því á hvern hátt ríkisstjórnin hygðist svara þeim fréttaflutningi sem hefur verið í morgun. Við vorum hins vegar tilbúin að bíða með það ef hæstv. utanrrh. væri væntanlegur til þingstarfa á morgun en svo reynist ekki vera og hann ekki væntanlegur til landsins fyrr en á föstudag, og í næstu viku er þingið að sinna öðrum störfum en þingfundum. Hins vegar hefði verið fullkomlega eðlilegt í kjölfar þessara frétta að hæstv. forsrh. hefði sjálfur haft frumkvæðið að því að koma í upphafi þingstarfa í dag með tilkynningu frá ríkisstjórninni og segja okkur hvernig þeir mundu bregðast við. Það er hreint með ólíkindum að það skuli vera talað um upphlaup og komið með staðhæfingar um það hvaða hugur liggi að baki þegar beðið er um umræðu sem þessa þegar svona alvarlegar fullyrðingar eru settar fram, fullyrðingar sem fræðimenn segjast byggja á trúverðugum gögnum. Ég treysti mér ekki til eins og hæstv. forsrh. að segja að þetta sé allt saman úr lausu lofti gripið. Hæstv. ríkisstjórn ber skylda til þess að athuga hvort svo sé. Ef það liggur fyrir eiga þær upplýsingar að koma fram hér. En við höfum ekki haft aðstöðu til þess að meta það í morgun og þær upplýsingar lágu ekki fyrir hjá utanrmn. þegar hún fundaði í morgun. Um ræðu hæstv. menntmrh. ætla ég að hafa sem fæst orð því að hann er aftur sokkinn í þessa kaldastríðshugsun og hefur aldrei getað skipt um forrit.

Herra forseti. Það kemur mér ekkert á óvart að formaður Alþb. skuli stunda þennan leik sem Alþb. hefur stundað. Hins vegar kemur mér mjög mikið á óvart að þingmenn Alþfl. skuli fara upp í þennan bát og veltast um í þessum bát. Ég tók þátt í umræðum hér og stóð í þinginu með Jóni Baldvini Hannibalssyni, formanni Alþfl., þegar samsvarandi hlutir, byggðir á samsvarandi upplýsingum, voru ræddir. Það kemur mér því mjög á óvart að Alþfl. skuli núna hoppa um borð í bátinn hjá Alþb. Þegar ...  Ég vil aðeins nefna út af Danmörku sem er dregin inn í myndina aftur og aftur til þess að gera okkur tortryggilega, ekki bara Bandaríkjamenn. Bandaríkjamenn lugu, er hér sagt. Það er orðið sem notað er og Danir lugu er hér sagt. Það liggur reyndar fyrir að Bandaríkjamenn neituðu því aldrei að hafa verið með kjarnorkuvopn í Grænlandi. Þeir hvorki játuðu því eða neituðu. Danskir stjórnmálamenn ...  Ég geri ekki ráð fyrir að Guðmundur Í. Guðmundsson eða Hermann Jónasson hafi verið að ljúga eins og hér var með vissum hætti gefið til kynna þegar dönskum og íslenskum stjórnmálamönnum var líkt saman.

Herra forseti. Ég neyðist til þess að biðja um orðið undir þessum dagskrárlið vegna þess að mig greinir augljóslega á við hæstv. forseta um hvernig túlka beri þingsköp varðandi þennan lið sem með skýrum hætti er mælt fyrir um í þingsköpum en þingmenn hafa rétt til að biðja um orðið og bera af sér sakir ef þeir telja þær ranglega á sig bornar. Ég er ekki vanur því og er ekki kunnugt um að til siðs hafi verið að takmarka þennan rétt eða skilyrða, t.d. þannig að hann skyldi falla innan hálftíma ræðutíma sem leyfður væri í utandagskárumræðu. Þetta er sjálfstæður réttur þingmanna og hugsaður til þess að þeir eigi úrræði til að verja hendur sínar ef þeim finnst ranglega að þeim veist. Ég hafði reyndar ætlað mér að nota þetta tækifæri einnig til þess að biðjast afsökunar á mismæli sem mér varð á. Ég nefndi ranglega þann utanrrh. sem var við völd á þessum tíma. Ég hafði reiknað með því að leyfast mundi að leiðrétta það mismæli, það var sem sagt Guðmundur Í. Guðmundsson en ekki Emil Jónsson, eins og mér mun hafa orðið á að segja. Hitt sem ég ætlaði að leiðrétta var að það fólst ekkert í orðum mínum sem leyfilegt er að túlka eins og hæstv. forsrh. gerði, að ég væri að bera lygar upp á nafngreinda íslenska ráðamenn. Það er fráleitt þó að ég hafi vísað til Danmerkur. Nú hef ég komið þessu að, herra forseti, og þakka kærlega fyrir.

Herra forseti. Tilefni fsp. þeirrar sem hér er til umræðu er að í júní 1998 var samþykkt á Alþingi þáltill. um stefnumótun í málefnum langveikra barna. Um þessa tillögu hafði náðst mjög víðtæk samstaða milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Að henni stóðu flutningsmenn úr öllum flokkum. Tillagan miðaði að því að tryggja betur réttarstöðu langsjúkra barna gagnvart félags- og heilbrigðisþjónustu, dagvist og leikskóla, skólamálum og þjónustu og fjárstuðningi við aðstandendur. Ríkisstjórninni var með þessari þáltill. falið að undirbúa heildstæða og samræmda stefnu í málefnum langsjúkra barna. Ég held að það sé nokkuð ljóst að réttarstaða langveikra barna, foreldra þeirra og annarra aðstandenda, er afar bágborin í íslensku samfélagi þó nokkuð hafi verið gert til þess að bæta þar úr. Það er langur vegur frá því að þjóðfélagið auðveldi þeim áfallið sem verða fyrir því að eignast barn sem greinist með langvarandi og oft ólæknandi sjúkdóm. Það er sorgleg staðreynd, ekki síst í ljósi þess að við viljum telja Ísland í hópi velverðarþjóða. Mælikvarðinn á það er hvernig við tryggjum hag og velferð barna í þjóðfélaginu, ekki síst langsjúkra barna. Foreldrar langsjúkra barna þurfa mikinn skilning og stuðning frá samfélaginu þegar barn þeirra greinist með alvarlegan og langvarandi sjúkdóm. Ég held að það sé nokkuð ljóst að Ísland stendur mun aftar hvað þetta varðar og almennt í stuðningi við börn og fjölskyldur þeirra en t.d. Norðurlandaþjóðirnar sem við berum okkur oft saman við. Ég hef nýlega óskað eftir því að Hagstofan tæki saman fyrir mig slíkan samanburð sem ég hef fengið. Þar munar verulega á stuðningnum, bæði í þjónustu sem íslenska þjóðfélagið veitir börnum og fjölskyldum þeirra og eins varðandi almenn útgjöld til félagsmála, bóta og annarrar aðstoðar við fjölskyldur á Íslandi. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbrrh. sem er svohljóðandi: ,,1. Hverjar eru helstu niðurstöður nefndarinnar sem skipuð var samkvæmt ályktun Alþingis 2. júní 1998, um stefnumótun í málefnum langsjúkra barna, og ljúka átti störfum í upphafi árs 1999? 2. Hvaða lagafrumvörp, sbr. efni ályktunar Alþingis frá 2. júní 1998, sem tengjast stefnumótun í málefnum langsjúkra barna, verða lögð fyrir Alþingi? 3. Hvernig hyggst ráðherra framfylgja niðurstöðum nefndarinnar og hvenær má vænta að þær komist til framkvæmda?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir ber hér upp fsp. í þremur liðum og fyrsti liðurinn er: ,,Hverjar eru helstu niðurstöður nefndarinnar sem skipuð var samkvæmt ályktun Alþingis 2. júní 1998, um stefnumótun í málefnum langsjúkra barna, og ljúka átti störfum í upphafi árs 1999?`` Nefndin skilaði skýrslu til heilbr.- og trmrh. í júní 1999. Aðalniðurstaða nefndarinnar var sú að fremur beri að endurbæta núgildandi lög og reglugerðir en að setja sérlög um málefni langveikra barna. Jafnframt leggur nefndin til að komið verði á fót samstarfsráði sömu aðila og tilnefndu fulltrúa í nefndina. Skýrslu nefndarinnar er skipt í fjóra meginkafla eftir málefnum. Í kaflanum um menntamál er m.a. bent á að næg laga- og reglugerðarákvæði séu fyrir hendi til þess að kennsla fyrir langveik börn á grunnskólastigi geti farið fram á ákjósanlegan hátt. Hins vegar þurfi að bæta fræðslu fyrir kennaranema og aðstöðu til kennslu. Nefndin benti sérstaklega á að setja þurfi skýr ákvæði í lög um framhaldsskóla, nr. 80 frá 1996, sem tryggi að þörfum langveikra ungmenna sé mætt varðandi menntun og félagslegan stuðning svipað og á við um grunnskólanemendur. Í kaflanum um trygginga- og skattamál er bent á að ýmis tryggingamál er varða börn almennt komi ekki síst til góða þeim börnum sem langveik eru. Þannig styður nefndin að almennt fæðingarorlof verði lengt og að dregið verði úr tekjutengingu barnabóta. Þá bendir nefndin m.a. á ýmis atriði sem varða sérstaklega rétt foreldra til að dvelja heima og annast veik börn og að Tryggingastofnun ríkisins fái heimild til að taka jafnmikinn þátt í lyfjakostnaði barna og gert er vegna lífeyrisþega. Lagt er til að þak verði sett á greiðslur á ári á fleiri málaflokkum en þjálfun barna. Í kaflanum Félagsmál er gerð grein fyrir því að þarfir langveikra barna og aðstandenda þeirra eru að mörgu leyti svipaðar þörfum fjölskyldna fatlaðra barna. Þá er í nefndarálitinu rætt um upplýsingaþörf aðstandenda og um rétt langveikra barna á félagslegri ráðgjöf. Nefndin telur að langveik börn og unglingar skuli eiga kost á liðveislu og stuðningsfjölskyldu á sama hátt og fatlaðir. Í kaflanum um heilbrigðisþjónustu gætir bjartsýni varðandi framtíð heilbrigðisþjónustu fyrir langveik börn. Nú þegar hillir undir að nýr og fullkominn barnaspítali verði tekinn í notkun. Bent er á að þar sé nú unnið að stofnun þverfaglegs teymis fyrir langveik börn og að auka þurfi þjónustu félagsráðgjafa og sálfræðinga. Þá er bent á að nú sé verið að innrétta rúmgott húsnæði fyrir barnadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Hvað varðar börn með geðræna sjúkdóma telur nefndin að úrbætur í málefnum þeirra eigi að hafa forgang í heilbrigðiskerfinu á næstunni. Nefndin telur að faglegi þátturinn takmarki fremur þjónustu en húsnæðis- og tækjaskort. Frá því að nefndin skilaði skýrslu sinni hefur verið sett mikið fjármagn til þessa málaflokks og einnig mun vera að fjölga í stétt barnageðlækna og kennslustaða hefur verið auglýst í þeirri grein við læknadeild. Önnur spurning hv. þm. var: ,,Hvaða lagafrumvörp, sbr. efni ályktunar Alþingis frá 2. júní 1998, sem tengjast stefnumótun í málefnum langsjúkra barna, verða lögð fyrir Alþingi?`` Eins og fram hefur komið telur nefndin að ekki beri að setja sérstök lög um langveik börn en bendir á nauðsyn endurskoðunar á ýmsum laga- og reglugerðarákvæðum sem snerta málefni langveikra barna. Þau lög og reglugerðir sem endurskoða þarf heyra ýmist undir heilbr.- og trmrn., félmrn., fjmrn. eða menntmrn. Ráðgert er að vinnu við þá endurskoðun verði lokið um áramót. Þriðja spurningin er: ,,Hvernig hyggst ráðherra framfylgja niðurstöðum nefndarinnar og hvenær má vænta að þær komist til framkvæmda?`` Svarið við því er að skýrslan hefur verið til umfjöllunar í heilbr.- og trmrn. í sumar en nú þegar er ljóst að verið er að vinna að fjölmörgum málum af hálfu ráðuneytisins er varða langsjúk börn. Nú sé ég að tíma mínum er lokið en í lokin vil ég segja að ríkisstjórnin hefur fjallað um skýrsluna og samþykkt að setja á stofn sérstaka stefnunarmótunarnefnd sem á að ljúka störfum fyrir áramót. Í nefnd þeirri eru fulltrúar þeirra fjögurra ráðuneyta sem hér um ræðir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin og þær upplýsingar sem hún hefur gefið þinginu. Ég heyri að ýmsar mjög athyglisverðar tillögur hafa komið fram hjá þessari nefnd og það er mikilvægt að þeim verði hrundið í framkvæmd. Mér finnst þörf á að fá hér fram, sem ég gat ekki heyrt í máli ráðherrans, hvort hæstv. heilbrrh. er sammála þeim tillögum sem fram koma hjá nefndinni. Mér leikur sérstaklega hugur á að vita, varðandi málefni geðsjúkra barna, hvort hún er sammála þeim úrbótum sem þar eru lagðar til. Mig langar einnig að vita hvort ráðherrann geti verið sammála því að umönnunargreiðslur, sem eru mjög mikilvægar fyrir aðstandendur og foreldra langsjúkra barna, eigi núna að ná til 18 ára aldurs í samræmi við hækkun á sjálfræðisaldri og hvort nokkuð sé um það getið af hálfu nefndarinnar. Ég held að mikilvægt sé að auka alla fjárhagsstoð við aðstandendur langsjúkra barna. Ég nefni ekki síst foreldra langsjúkra barna sem búa t.d. úti á landi, að þeim sé auðveldað að vera hjá börnum sínum ef þau þurfa að koma til höfuðborgarsvæðisins til þess að fá læknisaðstoð. Ég held að við verðum að stefna að því að fjölskyldur langveikra barna njóti sömu félagslegu réttinda og fjölskyldur fatlaðra. Ég vil í lokin spyrja ráðherra, af því hún talar um að það eigi ekki að vera sérlög í þessum málaflokki og ég get verið sammála því: Hvað verður gert til þess að tryggja að aðstoð við langveik börn verði felld að lögunum um félagsþjónustu sveitarfélaga? Núna er einmitt verið að vinna að því að leggja af lög um málefni fatlaðra og koma á í staðinn lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, ef ég hef skilið málið rétt. Það er mjög mikilvægt að aðstoð við langveik börn falli að þeim lögum. Ég spyr hvort einhver frá samtökum langsjúkra barna hafi komið að þeirri frumvarpsgerð sem ég nefndi hér, um félagsþjónustu sveitarfélaga.

Virðulegi forseti. Hér er um mjög umfangsmikla skýrslu nefndarinnar að ræða. Hv. þm. spyr mig hvort ég sé sammála skýrslunni. Það er til of mikils mælst að ég geti sagt að ég sé sammála þessari þykku og miklu skýrslu. En eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá hefur ríkisstjórnin þegar tekið þetta mál upp. Stefnumótunarvinna er þegar hafin með þessa skýrslu að leiðarljósi. Ég ætla því ekki að taka upp einstaka þætti hér aftur. En af því að hv. þm. spurði áðan t.d. sérstaklega um barna- og unglingageðdeild eða um börn með geðræn vandamál þá get ég svarað því að það hefur þegar verið tekið nokkuð á því. Við höfum þegar tekið á nokkuð mörgum atriðum sem eru í skýrslunni og er bent á að þurfi að bæta. Við höfum þegar tekið á því. En við viljum gera betur og ég ætla að endurtaka að ekki er gert ráð fyrir einu lagafrv. en ég býst við því að það þurfi að breyta nokkrum lögum til að þetta mál nái fram að ganga.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina fsp. til hæstv. heilbrrh. sem varðar skipulag sjúkraflugs í landinu með hefðbundnum flugvélum og þá sérstaklega þeim möguleika að miðstöð slíks sjúkraflugs verði byggð upp á Akureyri. Af ýmsum ástæðum hefur fyrirkomulag sjúkraflugs verið mjög til umræðu meðal heilbrigðisstétta og ekki síst lækna og annars heilbrigðisstarfsfólks á landsbyggðinni sem það brennur mikið á. Þetta stafar af óskum um betri og sérhæfðari þjónustu en hefur verið í boði hingað til. Þetta stafar af því að svæðisflugfélög sem hafa áður verið til staðar og hafa getað sinnt þessari þjónustu á Norðurlandi, Austfjörðum og Vestfjörðum eru að hverfa af sjónarsviðinu eða flugvélakostur þeirra hentar ekki lengur til þessara þarfa og af ýmsum fleiri ástæðum hefur vaxandi umræða, svo ekki sé sagt óánægja, orðið um þá stöðu sem málin eru í. Aðstaðan er til að mynda hvað landsbyggðina snertir og einkum þá landshluta sem fjærst liggja Reykjavík algjörlega ósambærileg og þjónustan miklu lakari en á t.d. við um suðvesturhorn landsins þar sem menn hafa bæði góðar samgöngur á landi og svo björgunarþyrlu með mannaðri vakt á bak við og þar á meðal lækni sem fylgt getur í sjúkraflug. Draumur manna er því sá að útbúin verði sérhæfð og öflug sjúkraflugvél sem geti annast um allt venjulegt sjúkraflug og sjúkraflutninga, þar með talið flutninga á líffæraþegum, flutning á sjúklingum t.d. frá Grænlandi og Færeyjum, en vaxandi samskipti eru við þau lönd á þessu sviði, o.s.frv. Það er nokkuð ljóst að ýmsir kostir eru því samfara að staðsetja slíka flugvél á Akureyri. Hún er vel staðsett með tilliti til þeirra landshluta sem þarf sérstaklega að þjóna vegna fjarlægðar frá Reykjavík með flugvél með hefðbundnum vængjum og þar er til staðar stórt sérhæft sjúkrahús og þekking og mannafli bæði til að manna og gera út slíka flugvél og einnig að setja upp vaktir á bak við hana hvað starfsfólk snertir. Það er reyndar einnig svo að góð samstaða, hygg ég, er um það að því væri vel fyrir komið að staðsetja slíka sérhæfða og öfluga sjúkraflugvél eða flugvélar á Akureyri. Augljósir kostir eru því samfara frá rekstrarlegu sjónarmiði að hafa þetta á einum stað á landinu og augljóst að þannig má stórbæta þjónustuna án þess að kostnaður fari úr böndum. Tengt þessum hugmyndum eru tillögur og hugmyndir manna um að efla í leiðinni Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og fleiri heilbrigðisstofnanir á svæðinu eins og háskólann og jafnvel heilsugæslustöðina á Akureyri, stærstu heilsugæslustöð landsins, sem ákveðna miðstöð landsbyggðarlækninga og hjúkrunar. Í því felst ekki að starfsemin verði dregin þangað frá öðrum stöðum heldur fyrst og fremst að þar verði ákveðinn tengipunktur og miðstöð sem ætti að geta nýst til að efla starfsemina alls staðar á landsbyggðinni. Enginn vafi er á því að í því væru fólgnir ýmsir kostir að sérhæfa stofnanir í heilbrigðisgeiranum að þessu leyti og ég minni á í því sambandi hugmyndir eða reyndar áform, sem þegar eru að koma til framkvæmda, um sérstakt framhaldsnám eða sérnám fyrir landsbyggðarlækna. Ég hef því leyft mér af þessum ástæðum, herra forseti, og í framhaldi af tillögum sem m.a. lækningaforstjóri Fjórðungssjúkrahússins og héraðslæknir Norðurl. e. hafa unnið að að leggja spurningar fyrir hæstv. ráðherra: ,,Hver eru viðhorf ráðherra til tillagna um að gera Akureyri að miðstöð sjúkraflugs, annars en þyrluflugs, og efla um leið Fjórðungssjúkrahúsið og Háskólann á Akureyri og fleiri stofnanir á svæðinu sem miðstöð landsbyggðarlækninga/hjúkrunar? Hefur farið fram athugun á þessum kosti af hálfu ráðuneytisins og ef svo er, hverjar eru niðurstöðurnar?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur beint þeirri fsp. til mín hvert viðhorf heilbrrh. sé til tillagna um að gera Akureyri að miðstöð sjúkraflugs og efla um leið Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og fleiri stofnanir á svæðinu sem miðstöð landsbyggðarlækninga. Einnig er spurt hvort athugun hafi farið fram á þessum kostum af hálfu ráðuneytisins. Ég hef látið gera úttekt á öllu sjúkraflugi á Íslandi og í skýrslunni eru einnig gerðar tillögur um framtíðarskipulag sjúkraflugs. Skýrslan gerir grein fyrir núverandi fyrirkomulagi sjúkraflugs í landinu, hvaða flugvélakostur er nýttur til þessara verkefna, hvernig hagar til með flugvelli og lendingarskilyrði, lýst er landfræðilegum og veðurfarslegum skilyrðum og hvaða áherslur og sjónarmið eru ríkjandi varðandi sjúkrahúsþjónustuna. Þá eru lagðar fram tölulegar upplýsingar í þessu sambandi, svo sem tíðni sjúkraflugs eftir landsvæðum og kostnaður. Í skýrslunni koma fram sjö tillögur um mismunandi rekstrarform sjúkraflugs og metið hve vel þau uppfylla ákveðnar öryggiskröfur. Skýrslan hefur verið send til umsagna allra aðila sem koma að sjúkraflugi svo sem stjórnum allra heilbrigðisstofnana, héraðslæknum, landlækni, flugfélögum, Flugmálastjórn og aðilum sem koma að sjúkraflutningum. Um þessar mundir er ráðuneytið að fara yfir umsagnir sem borist hafa og í framhaldinu verða teknar ákvarðanir um framtíðarskipulag sjúkraflugs í landinu. Hugmyndir sem hafa komið fram um að hafa miðstöð sjúkraflugs á Akureyri og efla um leið Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri eru athyglisverðar og mjög áhugaverðar og þær koma mjög vel til greina. Þegar er verið að efla Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og með því er verið að styrkja heilbrigðisþjónustuna á landsbyggðinni. Hv. þm. nefndi sérstaklega í ræðu sinni áðan hvaða tillögur landlæknir er með í þessum efnum og þetta er allt til að styrkja þá stofnun sem er mjög mikilvæg, ekki bara Norðlendingum heldur landinu öllu.

Herra forseti. Hér er mjög mikilvægt mál á ferðinni varðandi alla landsbyggðarmenn því að eins og staðan er í dag ríkir ófremdarástand varðandi sjúkraflutninga úti á landi. Sjúkraflugvélar voru t.d. staðsettar á Egilsstöðum en nú hefur það lagst af. Neyðarþjónusta verður að vera til staðar þannig að fólk finni öryggi varðandi heilbrigðisþjónustuna og geti þar af leiðandi og vilji búa úti á landi. Þetta er einn af þeim grunnþáttum sem verður að vera í lagi til þess að fólk vilji búa og vera úti á landi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin og þær upplýsingar sem hæstv. ráðherra veitti um stöðu málsins. Ég sætti mig prýðilega við þau svör sem gefin voru í ljósi þess að tillögur og umsagnir um skýrslu eru til skoðunar í ráðuneytinu. Ég fagna því að hæstv. ráðherra telur þetta álitlegan og áhugaverðan kost sem vel komi til greina. Enginn vafi er á því og það er hárrétt sem hæstv. ráðherra sagði að liður í því að styrkja heilbrigðisþjónustuna almennt á landsbyggðinni er að sjálfsögðu að gera vel við þær sérhæfðu og stóru stofnanir sem þjóna þar hlutverki eins og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og reyndar fleiri stofnanir, Fjórðungssjúkrahúsið á Ísafirði eða í Neskaupstað þess vegna, svo eitthvað sé talið. Ég heiti hæstv. ráðherra stuðningi mínum, ef hann má til einhvers duga, til að reyna að hrinda málinu í framkvæmd. Það er alveg ljóst að það mun kosta nokkra fjármuni, sérstaklega stofnkostnað, að koma upp vandaðri og öflugri sjúkraflugvél en það er líka til mikils að vinna. Ég held að menn verði að átta sig á því að þessu hefur verið sinnt við alveg afar ófullkomnar aðstæður hingað til. Ég geri ráð fyrir því að þingmenn þekki Piper Chieftain vélar, níu sæta vélar, þröngar og erfiðar sem mikið hefur verið notast við í þessu flugi og er náttúrlega órafjarri því að uppfylla þær kröfur sem við ættum að gera til sjúkraflutninga og sjúkraflugs, oft við erfiðar aðstæður. Hér þarf langdræga og mátulega hraðskreiða flugvél með jafnþrýstiklefa sem getur flogið yfir veður, getur flogið til nágrannalandanna og er búin á allan besta fáanlegan máta hvað það varðar að flytja sjúkt fólk og geta nýst í neyðartilvikum. Það er það sem á vantar til viðbótar þyrlunni, sem hér er á suðvesturhorninu, til að koma þessum hlutum í gott horf fyrir landið allt. Það er til geysilega mikils að vinna og ég vona að sá draumur heilbrigðisstéttanna geti ræst, og okkar allra auðvitað, að eignast slíkt tæki fyrr en síðar.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur fram komið er um mjög mikilvægt öryggismál að ræða. Í dag eru fimm til sjö flugrekstraraðilar sem sjá um þetta flug og þetta byggist á hverjum stað á einum til tveim mönnum. Það er auðvitað ekki mjög tryggt eins og það er í dag þannig að ég ítreka að mikilvægt er að fara vel ofan í saumana á þessu áður en síðan ákvörðun er tekin því að auðvitað er þetta líka nokkur breyting á mörgum stöðum og það þarf að ná samkomulagi um það og því höfum við farið þá leið sem hér hefur verið lýst.