Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er um að ræða frv. um innheimtu ýmissa gjalda með viðauka. Það er shlj. lögum, sem um þetta hafa gilt og hafa verið framlengd frá ári til árs. Frv. er algerlega óbreytt frá þeim lögum, sem nú gilda um þetta, og tel ég ekki þörf frekari framsögu um málið, þar sem það er þegar kunnugt öllum hv. þm. og ekki er um að ræða neina breytingu frá gildandi löggjöf. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar er flutt hér í samræmi við langar og viðteknar reglur um þau mál. Af hálfu dómsmrn. hefur verið unnið að undirbúningi málsins þannig, að inn á frv. hafa verið teknir þeir umsækjendur um ríkisborgararétt, sem fullnægja þeim skilyrðum, sem sett hafa verið af allshn. þingsins, bæði fyrr og síðar og á s.l. þingi. sem um þessi mál fjalla. Ég leyfi mér að leggja til. herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Í gildandi fræðslulögum frá 1946 segir, að í hverju fræðsluhéraði starfi einn gagnfræðaskóli hið minnsta. Þetta orðalag er svo fortakslaust, að vel mætti skilja það svo, að gagnfræðaskóli starfaði raunverulega í hverri sýslu og hverjum kaupstað á landinu, en fræðsluhéruð eru oftast bundin við sýslur eða kaupstaði. Þetta er þó ekki reyndin. Gagnfræðaskólar eru í flestum eða öllum kaupstöðum, en aðeins í hluta sýslnanna. Langflestar sýslur landsins skortir gagnfræðaskóla. Þær sýslur einar hafa gagnfræðaskóla innan sinna marka, þar sem fyrir voru héraðsskólar, sem flestir voru stofnaðir mörgum árum fyrir gildistöku núverandi fræðslulaga og starfræktir í samræmi við svonefnd héraðsskólalög. Héraðsskólalögin voru merkislöggjöf á sinni tíð. Með þeim var mörkuð stefna um uppbyggingu framhaldsskóla í þágu sveita og smærri þorpa. Á grundvelli þeirra voru unnin stórvirki á erfiðum tímum til þess að fullnægja þáverandi kröfum og þörfum um framhaldsnám sveitaæskunnar. Héraðsskólalögin voru afnumin með setningu fræðslulöggjafar 1946. Héraðsskólarnir voru þá teknir inn í almenna fræðslukerfið, eins og eðlilegt var, sem gagnfræðastigsskólar og ætlað það hlutverk að vera gagnfræðaskólar í þágu sveitanna. Námsskrá og starfshættir héraðsskólanna tóku nokkrum breytingum, eftir að héraðsskólalögin voru afnumin, og að mestu voru þessir skólar lagaðir eftir gagnfræðaskólum kaupstaðanna, en þó þannig, að þeir starfa eingöngu sem miðskólar. Hið eiginlega gagnfræðapróf er ekki hægt að taka í héraðsskólunum. Þar lýkur námi með almennu miðskólaprófi eða landsprófi miðskóla. Framkvæmd fræðslulaganna hefur í flestum greinum miðað hægar en lögin gerðu ráð fyrir, þannig að eftir nærfellt 20 ár frá setningu þeirra er ekki búið að framkvæma þau nema að nokkru leyti. Barnafræðsla í nálægt 60 skólahverfum er byggð á farkennslu, fyrirkomulagi, sem er jafngamalt elztu fræðslulögum og er með öllu óhæft og löngu úrelt nú á tímum. Fjöldi barna nýtur ekki lögboðinnar skólaskyldu, þannig að 8 ára skólaskyldan, sem var einn af hornsteinum fræðslulaganna, er aðeins pappírsákvæði. Ástand barnafræðslumálanna er þannig, að skólaganga er því mjög mismunandi í landinu. Í mörgum sveitum er skólavist barna helmingi skemmri eða meira en barna í kaupstöðum, þar sem skólamál eru í þolanlegu ástandi og næst því að vera í anda fræðslulaganna. Ég hef oft áður gert þetta atriði að umræðuefni og skal ekki eyða í það fleiri orðum að sinni, enda fjallar það frv., sem hér liggur fyrir, ekki beint um þennan þátt skólamálanna. Barnafræðslan er þáttur út af fyrir sig og í engu ómerkari, og þar liggur fyrir mikið verkefni í sambandi við útrýmingu farkennslunnar. Þetta frv. fjallar um úrbætur á öðru sviði fræðslumálanna, þ.e.a.s. um framhaldsskólaskortinn í sveitunum. Framhaldsskólaskorturinn er ekki síður brýnt vandamál en ófullkomleiki barnafræðslunnar í sveitum. Það vandamál verður að leysa með markvísum aðgerðum, m.a. skipulögðum áætlunum um framhaldsskólabyggingar, eins og mælt er fyrir í þessu frv. Héraðsskólarnir, sem voru sennilega nógu margir fyrir 20 árum, fullnægja ekki lengur kröfum og þörfum. Sú afturför, sem orðið hefur í héraðsskólamálum síðustu tvo áratugi, er ekki í neinu samræmi við vaxandi þörf einstaklinga og þjóðfélagsins í heild fyrir aukna menntun. Hér er um hættulega stöðnun að ræða, á sama tíma sem kröfur um menntun fara vaxandi og ekki einungis það, heldur og hitt, að æ fleiri unglingar vilja öðlast gagnfræðamenntun og þurfa hennar með til þess að geta orðið fullgildir þegnar í þjóðfélagi, sem sífellt verður flóknara og margbrotnara. Hömlur á almennri framhaldsmenntun nú jafngilda því að setja þá einstaklinga, sem fyrir þeim verða, skör lægra í þjóðfélaginu, gera þá að kalla óhæfa til þess að njóta lífsgæða og atvinnuskilyrða, sem þó kunna að bjóðast. Sjálft þjóðfélagið líður auk þess baga fyrir, ef almennri menntun er ekki haldið á eðlilegu stigi miðað við nútímaþarfir. Það mun m.a. stórlega tefja þá eflingu sérmenntunar, æðri sem lægri, sem nauðsynlegt er að keppa að, ef hina almennu undirstöðumenntun vantar í ríkum mæli. Jafnvel iðnfræðslan mun eiga erfitt uppdráttar, ef almenna menntunin er í ólestri, hvað þá önnur sérmenntun, eins og háskólamenntun af öllu tagi. Hætt er við, að við verðum enn lengi aftur úr öðrum á því sviði, ef undirstaðan er ekki treyst, m.a. með stórátaki í málefnum héraðsskólanna, sem hér eru nú til umr. Skorturinn á héraðsskólum hefur einnig á sér annan svip. Hann er jafnframt skortur á jafnrétti. Æskufólkið í sveitum og smærri kauptúnum landsins er beinlínis beitt misrétti í skólamálum, misrétti, sem ómögulegt er að þola til lengdar. Það hljóta allir að sjá og skilja, að það er réttlætismál að jafna aðstöðu barna og unglinga til skólagöngu. Misræmið, sem framkvæmd skólamálanna hefur orsakað milli aðstöðu sveita og kaupstaða, má ekki ganga lengra en orðið er. Það er sannarlega kominn tími til þess að afmá þetta misræmi með öllum tiltækum og skynsamlegum ráðum, og um það fjallar þetta frv. Höfuðatriði þess er að gera áætlun um byggingu 8 nýrra héraðsskóla á næstu 10 árum, eða skemmri tíma, ef þess er kostur, enda er ekkert í frv., sem hamlar á móti því. Hinir fyrirhuguðu nýju héraðsskólar eru taldir upp í 2. gr. frv. Þar segir, að reisa skuli átta nýja héraðsskóla með heimavist í Eyjafjarðarsýslu, Norður-Þingeyjarsýslu, á Reykhólum á Barðaströnd, í Skagafirði, á Suðausturlandi, á Laugum í Dalasýslu, á Snæfellsnesi og í Kjósarsýslu. Í 3. gr. er ákvæði um 10 ára áætlun um byggingu skóla þessara, þ.e. menntmrh. láti gera áætlunina í samráði við hlutaðeigandi sýslunefndir. Skal áætlunin við það miðuð, að hafizt verði handa um smíði fyrsta skólans eigi síðar en á árinu 1966 og að smíði allra skólanna verði lokið á árinu 1976. Augljóslega er hér um mikið fjárhagslegt átak að ræða, en hjá þessu átaki verður ekki komizt. Vandinn kallar á lausn og það skjóta lausn, ef bann á ekki að vaxa okkur alveg yfir höfuð. Í 4. gr. er ákvæði um byggingar- og rekstrarkostnað skólanna. Segir þar, að ríkið kosti byggingu þeirra og rekstur að fullu. Þetta ákvæði er að vísu ekki í fullu samræmi við almenna venju um skólabyggingar. Hins vegar er það staðreynd, að þróunin í fjárhagsmálum héraðsskólanna hefur alltaf leitað í þessa átt. Með l. nr. 34 1962 var opnuð leið til þess, að ríkið yfirtæki héraðsskólana að fullu og öllu. Með því hefur löggjafinn í raun og veru viðurkennt, að sýslusjóðum sé ofvaxið að rísa undir skólunum, enda er það svo. Þegar auk þess er tekið tillit til þess, að mikil og fjárfrek verkefni bíða víða í sambandi við barnafræðslustigið, þá mun það sýna sig, að heimamönnum er ofvaxið að rísa undir þungum byrðum af byggingu og rekstri héraðsskóla að auki. Að óbreyttum aðstæðum verður því ekki komizt hjá því að leggja til, að nýir héraðsskólar verði reistir á kostnað ríkisins. Menntun þjóðarinnar er eitt af stærstu viðreisnarmálum hennar. Svo hefur raunar alltaf verið, en fer mjög vaxandi. Það er vissulega mál allrar þjóðarinnar, hversu úr rætist um framfarir á menntunarsviðinu. Almenna undirstöðumenntun má sízt af öllu vanrækja, og það á ekki að verða skóggangssök í menntamálum, þótt börn og unglingar alist upp í sveitum eða smáþorpum, en þannig er ástandið allt of víða. Það er margur útlegðardómur kveðinn upp með rangindum yfir æsku sveitanna í þessum málum. Við flm. þessa frv. viljum koma í veg fyrir frekari rangindi á þessu sviði. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari og til menntmn.



Herra forseti. Þetta frv. er í raun og veru ekki fyrst og fremst um byggingu nýrra skóla. Það er fyrst og fremst frv. eða till. um gerbreytingu á einni grundvallarreglu, sem gilt hefur um áratugaskeið varðandi samskipti ríkisvalds og sveitarfélaga um greiðslu kostnaðar við skólabyggingar. Hér er gert ráð fyrir því, að reistir séu 8 nýir skólar, sem hér eru kallaðir héraðsskólar, en hins vegar ákvæði um það, að ríkið eitt skuli greiða kostnað við byggingu þessara skóla. Frá upphafi hefur það verið meginregla varðandi greiðslu kostnaðar við skólabyggingar, sem ætlað er að sjá nemendum fyrir fræðsluskyldu, fyrir námsefni skv. fræðslulögum, að sveitarfélög og ríki skuli byggja slíka skóla sameiginlega og meira að segja að sveitarfélögin skuli hafa forgöngu um byggingu skólanna, en að ríkið skuli síðan greiða ákveðinn styrk, að vísu mismunandi, til skólabygginganna. Það er ekki athyglisvert nýmæli í þessu frv., að reisa skuli nýja skóla, það ber þegar að gera skv. hinum almennu fræðslulögum, og það er verið að gera, reisa marga nýja skóla í þeim héruðum, sem tilgreind eru sem væntanleg skólasetur héraðsskóla í þessu frv. Margir skólar eru þar í byggingu samkvæmt hinni almennu skólalöggjöf fyrir forustu hlutaðeigandi sveitarfélaga og með lögboðnum tilstyrk ríkisins. Aðalatriði þessa máls er því ekki ákvæði 2. gr., heldur þau ákvæði 4. gr., að ríkið skuli eitt greiða allan kostnað af byggingu þeirra skóla, sem þetta frv. fjallar um. Um héraðsskólana, sem nú starfa, er það að segja, að í skólalöggjöfinni frá 1946-47 var svo kveðið á, að þessir skólar skyldu vera sameiginlegir skólar hlutaðeigandi sýslufélaga annars vegar og ríkisins hins vegar, þ.e. sýslufélögin annars vegar og ríkissjóður hins vegar áttu að greiða rekstrarkostnað þeirra héraðsskóla, sem störfuðu, þegar fræðslulöggjöfin 1946-47 var sett. En það leið ekki á löngu, áður en það kom í ljós, að þessi ákvæði fræðslulöggjafarinnar voru mjög hæpin. Þau virtust leggja meiri kostnaðarbyrðar á sýslufélögin en þau annaðhvort gátu staðið undir eða voru reiðubúin til þess að standa undir. Þess vegna fór svo fyrir nokkrum árum, að hvert sýslufélagið af öðru lýsti yfir, að það væri ekki fært um eða treysti sér ekki til að standa undir lögboðnum hluta sýslufélaganna af greiðslu kostnaðar við þessa héraðsskóla, og þess vegna fór svo eftir miklar umr. og eftir vandlegar bollaleggingar, að ríkisstj. var heimilað á hinu háa Alþingi að taka að sér rekstur þessara skóla að öllu leyti. Sú heimild hefur verið notuð í öllum tilfellum nema einu. Sýslunefnd Suður-Þingeyjarsýslu hefur ekki enn þá óskað eftir því, að ríkið taki að sér rekstur héraðsskólans á Laugum. En allir hinir héraðsskólarnir hafa óskað eftir því, að ríkið tæki að sér rekstur héraðsskólanna, og hefur það því verið gert. Ástæðan til þess, að þeir héraðsskólar, sem nú starfa, eru allir orðnir ríkisskólar, er því beinlínis sú og eingöngu sú, að hlutaðeigandi sýslufélög hafa ekki treyst sér til að standa undir greiðslu kostnaðar við rekstur skólanna, og þess vegna hefur ríkið tekið að sér að greiða þann kostnað í stað sýslufélaganna, eins og þeim hafði verið lögskipað að gera á árunum 1946-47. Vitanlega var með þessari heimildarlöggjöf ekki til þess ætlazt, að hún breytti áratugagamalli grundvallarreglu varðandi greiðslu kostnaðar við skólabyggingar, sem mér vitanlega befur aldrei verið hreyft neinum andmælum við hér á Alþingi í áratugi, fyrr en þá að raddir heyrast um það nú á allra síðustu árum, að ríkið eitt eigi að byggja alla skóla, og er hér enn um nokkuð einstakar raddir að ræða. Ég er þeirrar skoðunar, að það væri alröng stefna, það væri að stíga stórt spor aftur á bak, það sé hrein afturhaldsstefna í skólamálum, ef aðild sveitarfélaganna að skólabyggingum væri algerlega afnumin. Grundvallaratriðið í núgildandi skólakostnaðarlögum er, að hlutaðeigandi sveitarfélög skuli hafa forgöngu um skólabyggingarnar og ríkið styðji þær myndarlega. Þetta tel ég vera heppilega stefnu og rétta stefnu og mjög varhugavert að hverfa frá henni. Hitt er svo annað mál, að ég tel, að ástæða sé til þess að endurskoða hlutdeild ríkissjóðs í kostnaði við byggingu skólamannvirkja. Ýmsar þær breytingar hafa átt sér stað í þjóðlífinu á undanförnum árum eða áratugum, að ég tel að slíkar breytingar geti vel komið til greina, og einmitt af þeim sökum skipaði menntmrn. á s.l. vetri n. til að endurskoða skólakostnaðarlögin frá árinu 1954. Þau eru þó ekki nema rúmlega 10 ára gömul, og að því er mig minnir, voru þau afgr. samhljóða hér á hinu háa Alþingi. Það var enginn ágreiningur hér á hinu háa Alþingi fyrir rúmum áratug um þær meginreglur, sem síðan hafa gilt um skiptingu kostnaðar við skólabyggingar milli sveitarfélaga annars vegar og ríkisins hins vegar. Samt sem áður hefur ríkisstj. talið ástæðu til að huga nánar að þessum ákvæðum, einkum og sér í lagi í því skyni að létta hluta sveitarfélaga í dreifbýli í greiðslu skólakostnaðarins, og er það mál alveg sérstaklega til athugunar. Þessi n. mun væntanlega ljúka störfum annaðhvort á þessu ári, - ég vona á þessu ári, - eða a.m.k. svo snemma á hinu næsta, að till. til breyt. á skólakostnaðarlögunum geti legið fyrir Alþingi því, sem nú situr. Ríkisstj. hefur eindreginn áhuga á því að geta lagt nýjar till. um þessi efni fyrir hið háa Alþingi, og mun ég gera ráðstafanir til, að n. hraði störfum sínum svo sem frekast er unnt. Ég endurtek, að ég tel ekki, að eigi að hverfa frá þeirri stefnu, að sveitarfélögin séu aðili bæði að byggingu og rekstri allra þeirra skóla, sem láta í té fræðslu skv. fræðslulögum. Þá minntist hv. ræðumaður nokkuð á það í ræðu sinni, að nemendum væri gert mishátt undir höfði eftir því, hvar þeir byggju á landinu. Á hann þá væntanlega við, að nemendum í dreifbýli annars vegar og þéttbýli hins vegar sé gert mishátt undir höfði hvað það snertir, að nemendur í dreifbýli eigi ekki kost á jafnmikilli skólagöngu og nemendur í þéttbýli eigi kost á. Þessi ummæli væri mjög auðvelt að misskilja á þann veg, að ríkisvaldið ætti einhverja sök á því eða ríkisvaldið bæri að einhverju leyti ábyrgð á því, að nemendur í dreifbýli ættu ekki kost á þeirri skólagöngu innan fræðsluskyldunnar, sem þeir óskuðu eftir. En eins og kunnugt er, þá er það á valdi sveitarstjórna, að hversu miklu leyti ákvæði almennra fræðslulaga um fræðsluskyldu frá 7-15 ára aldurs eru notuð. Í öllum kaupstöðum og víðast hvar í þéttbýli eru ákvæðin notuð með þeim hætti, að séð er fyrir kennslu frá 7-15 ára aldurs. Hins vegar hafa allmörg sveitarfélög í dreifbýlinu ekki treyst sér til þess að halda uppi fullkominni skólagöngu frá 7-15 ára aldurs, og á nokkrum stöðum lýkur skólaskyldu ýmist við 13 eða 14 ára aldur, en nær ekki til 15 ára aldurs. En hér er ekki að neinu leyti við ríkisvaldið að sakast, hvorki þá ríkisstj., sem nú situr, né nokkra aðra ríkisstj., sem á undan hefur farið, því að ég hef látið athuga það sérstaklega og finn engin dæmi þess í menntmrn., að nokkurs staðar hafi sveitarfélagi verið synjað um að framlengja skólaskyldu frá 13 upp í 14 eða upp í 15 ára aldur. Ég þekki ekkert dæmi um, að nokkur ríkisstj. hafi nokkurn tíma synjað sveitarfélagi um ósk á framlengingu skólaskyldu, þar sem henni lýkur við 13 eða 14 ára aldur. Þar sem skólaskyldan er því ekki nema til 13-14 ára aldurs, er það vegna þess, að hlutaðeigandi sveitarfélag hefur ekki óskað eftir því, að hún yrði til 14 eða til 15 ára aldurs. Ég segi það einu sinni enn: Það hefur aldrei staðið á nokkurri ríkisstj. að greiða sinn hluta af þeim kostnaði, sem framkvæmd skólaskyldu til 15 ára aldurs mundi hafa í för með sér. Þvert á móti hefur verið um að ræða áhuga af hálfu fræðsluyfirvalda á því, að skólaskyldan sé sem víðast, helzt alls staðar, til 15 ára aldurs. Einmitt í því sambandi gerði ég alveg sérstakar ráðstafanir til þess á s.l. vori með aðstoð fræðslumálaskrifstofunnar og námsstjóranna, að það yrði kannað í öllum fræðsluhéruðum, þar sem fræðsluskyldu lyki 13-14 ára, hverjir möguleikar væru á því að lengja fræðsluskylduna allt til 15 ára aldurs. Það var rætt sérstaklega við forvígismenn allra þeirra fræðsluhéraða, þar sem fræðsluskyldan nær ekki til 15 ára aldurs, um möguleika á því að lengja hana nú þegar í haust. Þessar ráðstafanir í sumar báru árangur á mjög mörgum stöðum á þann hátt, að nú á næsta vetri verður fræðsluskylda á mjög mörgum stöðum lengri en hún áður var, þó að ekki hafi tekizt að koma öllum þessum breytingum, sem ríkisstj. hefur fullan áhuga á, til framkvæmda nú á þessu eina sumri. Til viðbótar þessum upplýsingum get ég aðeins sagt það, að ríkisstj. hefur fyllsta áhuga á því, að fræðsluskylda komist alls staðar til framkvæmda til 15 ára aldurs, og eins og öllum forráðamönnum sveitarfélaganna hefur verið gerð grein fyrir, mun ekki standa á ríkinu að greiða sinn hluta af þeim kostnaðarauka, sem af því mundi leiða. Þetta þótti mér rétt og sjálfsagt að láta koma hér fram til að fyrirbyggja misskilning um þetta mikilvæga atriði.



Herra forseti. Mér skilst, að ástæðan til þess, að þetta frv. er komið fram og kannske sé von á fleiru á öðrum sviðum í slíka átt, sé sú, að vandræðaástand er orðið í okkar skólabyggingamálum og er að verða í okkar menntamálum. Hvernig sem við viljum í sambandi við þetta frv. stilla spurningunni um, hvað sé aðalatriðið í því og hvort beri að breyta þeim reglum, sem verið hafa, og þá hvernig, um það, hvernig ríki og sveitarfélög skipta á milli sin kostnaði bæði af byggingu og rekstri skóla, hlýtur hitt að verða aðalatriðið, að skólar verði byggðir, að það sé ekki skortur á skólum á Íslandi, þannig að það þurfi að neita unglingum um menntun, eins og er í dag. Það er þetta, sem mér skilst að hljóti að vera aðalatriðið í sambandi við þetta frv. og önnur slík og það sé það fyrst og fremst, sem þurfi að athuga. Við vitum ósköp vel, að ástandið er þannig í dag, að jafnvel þegar sveitarfélög hafa framtak, sem hæstv. menntmrh. var að kvarta yfir að væri kannske ekki til stundum, - þegar sveitarfélög hafa framtak, er þeim bannað af ríkisvaldinu að hefja framkvæmd skólabyggingar, þá eru settar takmarkanir á rétt sveitarfélaganna um að byrja skólabyggingarnar, þannig að þetta er vandamál, sem snertir okkar þjóðfélag almennt, sem hér er komið inn á. Það er alveg rétt, sem 1. flm. þessa frv. tók fram, að það er mjög slæmt ástand viða í dreifbýlinu hvað þetta snertir, og ég verð að segja það, að þegar maður kemst í snertingu við, hvaða menntun það er, sem unglingar úr dreifbýlinu fá, þar sem svo að segja eingöngu er farkennsla, rennur manni bókstaflega til rifja, að það skuli vera til enn þá á síðari hluta 20. aldar. Það er þess vegna ekki að ófyrirsynju, að þetta mál og þessi mál öll, sem það snerta, séu tekin til alvarlegrar umhugsunar. Ég verð að segja, að það er mjög lofsvert af hæstv. menntmrh. að láta fara fram athuganir á því, hvaða sveitarfélög það eru, sem veita ekki unglingunum þann rétt, sem ríkið með lögum ákveður þeim. En ég verð að segja, að ef það eru einhver sveitarfélög eftir, sem hafa ekki tekið hans góðu áskorunum um að reyna að sjá til þess, að unglingarnir geti fengið að njóta þeirrar menntunar, sem l. ákveða, álít ég, að það þurfi alvarlega að rannsaka það, hvort ríkið verði ekki að gripa inn í á slíkum stöðum. Ef annaðhvort einhverjar hreppsnefndir eru svo afturhaldssamar, að þær kæra sig ekki um að veita unglingunum á viðkomandi svæði menntun, eins og skylda er nú í l., eða þá þær þykjast vera eða eru svo fátækar, að þær geta það ekki, verður ríkið að gripa þarna inn í. Það er því mjög ánægjulegt, að hæstv. menntmrh. skuli hafa látið fara fram rannsókn á þessu, og það væri ákaflega gott, að það lægi fyrir okkur, þegar við förum að ræða þessi mál hér, hvort og hvaða hreppsnefndir það eru enn þá á Íslandi, sem ekki veita eða geta veitt þessa menntun, þannig að við gerum ráðstafanir til þess, að unglingarnir á slíkum stöðum séu ekki látnir sitja á hakanum. Það er til skammar fyrir okkur, að nokkur íslenzk ungmenni séu látin sitja þannig á hakanum. Við erum nógu rík þjóð til þess að veita öllum menntun. Um leið og ég vil taka undir þær ádeilur og benda á, hvílíkt vandamál þetta er víða í dreifbýlinu, vil ég taka fram, að þetta er ekki síður vandamál viða í þéttbýlinu. Ástandið er þannig jafnvel i okkar ríku Reykjavík, að hér viðgengst það, að skólaskylduskólar séu þrísetnir, skólar, sem gengið er út frá að séu einsetnir. Skólarnir í gamla hlutanum af Reykjavík eru margir einsetnir og fullnægja alveg þeim skilyrðum, en í úthverfunum eru skólar til, sem eru þrísetnir. Sú uppeldislega hugsun í því, að skólarnir séu ekki nema einsetnir, er sú, að börnin geti jafnvel verið síðari hluta dagsins í skólanum undir umsjón sinna kennara, sem leiðbeina þeim við lestur, vegna þess að börnin hafa oft og tíðum ekki aðstöðu heima til þess að lesa, svo að ég tali nú ekki um, þegar þau eru látin vinna, bera út blöðin á morgnana, áður en þau fara í skólann, og vera sendlar, þegar þau eru búin í skólanum, og hafa aldrei tíma til að lesa, eins og ástandið er í Reykjavík í dag á sumum heimilum. Það er því ekki síður, að það skorti skóla í Reykjavík og annars staðar í þéttbýli. Við verðum að horfast í augu við það, að skólabyggingamál á Íslandi eru að komast í óefni, og á sama tíma er afstaða ríkisvaldsins sú í þessum skólabyggingamálum að takmarka skólabyggingarnar, að draga úr skólabyggingunum, að setja jafnvel einhvers konar bönn við, að sveitarfélögin hefjist sjálf handa, og þetta er ástand, sem er hneyksli, og þetta er ástand, sem verður að afnema, og undir svona ástandi kemur allt þjóðfélagið til með að líða, þegar fram i sækir, og þetta er ástand, sem verður að kryfja til mergjar. Þess vegna er þetta ekki neitt einangrað menningarmál og skólamál. Þetta er þjóðfélagsmál, sem á rætur sínar að rekja til þess, hvaða efnahagsstefna er uppi í þjóðfélaginu sem stendur. Á sama tíma sem það er takmarkað, hvernig þjóðfélagið sjálft fái að koma upp menntastofnunum, og skorið við neglur sér, er gefið algert frelsi og sérstök sérréttindi til handa nokkrum heildsölum í Reykjavik að byggja. Þar er algert frelsi. Þar eru engar takmarkanir. Þar þarf ekkert leyfi frá neinni ríkisstj. Þar er hægt að hrúga milljónum í einskis verðar byggingar. Ég skal bara nefna dæmi. Ef hv. þm. ganga eða keyra inn Suðurlandsbrautina, geta þeir keyrt eða gengið þar fram hjá t.d. 16 húsum á einu svæði, sem eru flestöll bílaumboðshús, hús byggð fyrir bílaumboð. Þessi 16 hús, þegar leyfi var veitt til að byggja þau af byggingarnefnd Reykjavíkur, áætlun verzlunarauðvaldsins í Reykjavík gerð um að byggja slík hús, voru þetta um 200 þús. rúmmetrar, ef ég man rétt, og ég efast um, að rúmmetrinn kosti öllu minna nú, a.m.k. ef væri verið að byggja það núna, en kringum 2500 kr. M.ö.o.: þessi 16 hús eru fjárfesting upp á 500 millj. kr., miðað við núverandi verðgildi og kostnað. T.d. eitt af þessum húsum, það er eins og sum hinna ekki fullbyggt, ég held, að áætlunin hafi verið upp á 40 þús. rúmmetra, það þýðir 100 millj. kr. með 2500 kr. á rúmmetra. M.ö.o.: þarna er frelsið, þetta frelsi, sem hæstv. ríkisstj. er að tala um og leggur þetta dýra og fagra orð við annan eins ófögnuð og þetta. Yfirráðastéttin hér í þjóðfélaginu fær á sama tíma rétt og vald og forréttindi til þess að byggja - ég veit ekki fyrir hvaða peninga - bílaumboðshallir, meðan sagt er við allan almenning og sérstaklega æskuna í landinu: Skólar verða ekki byggðir yfir ykkur, ekki a.m.k. nærri því eins og þarf. - Og þar eru takmarkanir, þar þarf leyfi og þar skal skera niður. Meira að segja þegar kemur upp í háskóla, er tannlæknadeild eða tannlæknakennslu hætt og hún stöðvuð, og er borið við m.a. húsnæðisleysi. Ætli þeir hafi ekki getað fengið inni við Suðurlandsbraut hjá heildsölunum? Meira að segja Háskóli Íslands er settur hjá, til þess að vissir heildsalar geti fengið að ráðskast með verðmæti þjóðfélagsins í tómri vitleysu, meira að segja sjálfum sér til tjóns. Þeir byggja eins og asnar, kunna ekki fótum sínum forráð og vita ekki, hvað þeir eiga að fá eiginlega inn í þessi hús og eru í vandræðum með að leigja þau út. En þjóðfélagsverðmætunum eru þeir búnir að eyða í þetta engu að síður. Það er tekið frá skólunum og menntastofnunum og hent í heildsalana, skólabyggingarnar stöðvaðar með fyrirskipunum ofan frá, en heildsölunum gefið fullt frelsi. Ég vek athygli á þessu vegna þess, að við komum í sambandi við hvaða mál sem við ræðum, sem eitthvað snertir hvort það heita skólabyggingar eða annað slíkt, að spurningunni um fjárfestinguna í þjóðfélaginu. Það hefur verið stundum talað hérna um, að það sé gott að gera áætlanir, og hæstv. ríkisstj. hefur stundum verið með þetta, og hún hefur verið að tala um t.d. 10 ára áætlun í sambandi við landbúnað, og ég man ekki betur en það hafi einhvern tíma verið minnzt á 10 ára áætlun um t.d. rafveitur og 10 ára áætlun um allt mögulegt, og ég held, að jafnvel stundum hafi verið minnzt á áætlanir í sambandi við skólabyggingar og svo hafi komið fram, rétt eftir að búið sé að leggja slíkar áætlanir fyrir, að bezt sé að skera allt niður um 20%. M.ö.o.: það hefur verið unnið að þessu eins og Bakkabræður. Menn hafa talað um áætlun fyrir hvert svið í þjóðfélaginu út af fyrir sig án þess að gera sér ljóst, að þessi svið heyra saman. Og það er ekki til neins, það er tómt kjaftæði að vera að tala um áætlanir fyrir einstök svið án þess að búa til heildaráætlun um alla fjárfestingu þjóðfélagsins, því að það, sem menn eru að reka sig á annars, er, að þegar ríkið t.d. er búið að leggja fram sína fjárfestingaráætlun fyrir ríkisframkvæmdirnar, taka menn allt í einu eftir því, að það vantar vinnuafl og peninga og allt mögulegt, vegna þess að einkaframtakið svokallaða leikur lausum hala, og þá er farið í að skera niður áætlanir ríkisins. Þetta er engin stjórn, og það er ekki til neins að tala um áætlanir í sambandi við neitt svona. Það, sem þarna vantar, er, að það þarf að gera áætlun um fjárfestingu þjóðfélagsins í heild, miðað við vinnuafl, fjármagn og annað slíkt, og þá verður það ákveðið hér af hæstv. ríkisstj., af Alþ., hvort skuli sitja fyrir skólabyggingar eða ýmsir aðrir hlutir, íbúðabyggingar og slíkt, eða t.d. byggingarnar yfir banka, heildsala eða annað slíkt í Reykjavík. Þetta eru hlutir, sem verður að gera upp. Það er ekki til neins að vera langalengi að rífast út af einhverju einstöku og segja, að það séu ekki peningar til, og láta svo peningana valsa í krafti peningavaldsins á hinum sviðunum á meðan. Einmitt vegna þess, að það hefur á undanförnum þingum verið fjallað um ýmsar fallegar áætlanir, og ég man ekki betur en hæstv. forsrh. hafi einmitt verið þó nokkuð með slíkar hugmyndir um áætlun í sinni stjórnaryfirlýsingu nú nýlega, vil ég undirstrika nauðsynina á þessu. Menn eiga ekki að vera að skreyta sig þessum fjöðrum, hvernig sem þær eru nú fengnar, um áætlanir án þess að gera sér ljóst, að það er heildaráætlun yfir alla fjárfestinguna, sem verður að gera. Hitt er tóm óskhyggja, tóm vitleysa, engin vinnubrögð í nútímaþjóðfélagi. Okkar þjóð hefur ekki efni á að gera allt, það hefur verið tekið fram og var tekið fram af þeirri ríkisstj., sem sat á undan þeirri núverandi og hún á vissan hátt er framhald af, að þjóðin lifði stundum um efni fram. En þar sem okkur hefur gengið mjög vel með allan okkar fiskafla, höfum við getað lifað vel á undanförnum tímum. En við fjárfestum hins vegar eins og það væri okkar „prinsip“ að lifa um efni fram. Við höfum ekki kunnað okkur hóf í að láta fjárfestinguna vera á þeim sviðum, þar sem hún fyrst og fremst er þjóðfélaginu sem heild nauðsynleg, en ekki eftir því, hvernig einstaklingar eða einstakar voldugar stofnanir óska eftir slíku. Og ég verð að segja það, að þetta fjárfestingarleyfi fyrir verzlunarbyggingarnar og annað slíkt er orðið eiginlega að eins konar heilagri kú, sem ekki má snerta við, og það getur ekki gengið. Þegar á að fara ýmist að skera niður fé á ýmsum sviðum fjárfestingar og búa til takmarkanir á öðrum eða þá áætlanir getur ekki gengið að skilja eitt sviðið eftir, það verður að breytast líka. Ég get vel sett mig inn í, að t.d. Sjálfstfl. eigi í vissum erfiðleikum í slíku sambandi. Mér er alveg fullkomlega ljóst, hvað verzlunarauðvaldið í Reykjavík er voldugur aðili að Morgunblaðinu og hefur lengi verið og hvernig Morgunblaðið er líftaug Sjálfstfl., svo að ég skil ósköp vel, að það séu ýmsir erfiðleikar fyrir Sjálfstfl. að svipta þá aðila þessu svokallaða frelsi, sem þeir hafa óskað eftir. En hins vegar ef allir flokkar þingsins standa saman um slíkt og enginn flokkur fer sérstaklega að gera í því að reyna að telja menn á að halda áfram með þessa vitleysu og þetta stjórnleysi, þá trúi ég ekki öðru en Sjálfstfl. skilji, að þetta er orðin þjóðarnauðsyn. Það er hvorki hægt að svipta almenning, svipta almannavaldið, svipta þjóðfélagið réttinum til skólabygginga og stofna menntun fólks í hættu, en gefa hins vegar nokkrum heildsölum ótakmarkað frelsi til þess að byggja bílaumboðshallir og annað slíkt. Það er ekki hægt. Það verður að verða skipulag á þessum hlutum. Ég veit ekki betur en ýmsum góðum mönnum í Sjálfstfl. hafi nýlega hnykkt við, þegar það kom í ljós, að Íslendingar væru að dragast aftur úr öðrum þjóðum eða stæðu aftarlega á vissum sviðum menntunar, t.d. í sambandi við stúdentafjölgun, og æskulýðssamtök Sjálfstfl. hafi gert samþykktir um mjög róttækar kröfur í þessum efnum. En við verðum að gera okkur ljóst, að ef við ætlum að framfylgja þeim róttæku kröfum í menningar- og menntamálum, sem nú eru uppi, ekki aðeins þeim kröfum, sem hér eru fluttar af hálfu nokkurra þm. Framsfl., heldur kröfum, sem ég veit að líka menn úr Sjálfstfl. hafa í mjög ríkum mæli um byggingar fyrir menntastofnanir á landinu, til þess að við Íslendingar drögumst ekki aftur úr, verðum við alvarlega að taka okkur þarna á. Sannleikurinn er, að við erum að dragast aftur úr öðrum, t.d. Norðurlandaþjóðunum, hvað snertir stúdentafjölgun og hvað snertir byggingar og starfsemi menntastofnana á vissum sviðum. En í bilaumboðshöllum skörum við fram úr öllum. Þar stendur áreiðanlega enginn með tærnar, þar sem við höfum hælana. Það eru til nægir peningar í þjóðfélaginu til þess að gera mjög mikið hér á Íslandi, og við verjum allra þjóða mest í fjárfestingu. Við förum með um þriðjunginn af okkar þjóðartekjum í fjárfestingu, en við verjum þessum þriðjungi einna vitlausast allra þjóða, af því að við höfum ekkert skipulag á þessu, enga yfirsýn yfir það, enga yfirstjórn á því. Þess vegna er það, að ég vildi nota þetta tækifæri til þess að undirstrika, að það þarf að verða við þeim kröfum, sem fram koma, bæði í dreifbýli og þéttbýli um skólabyggingar og aðrar menntastofnanir. Þótt okkar þjóðfélag sé ríkt og við verjum miklu til fjárfestingar, höfum við ekki efni á því öðruvísi en að ákveða fjárfestinguna f heild alla saman, þjóðin taki yfirstjórn á allri fjárfestingunni. Án þess að slíkt sé gert, verður ekkert vit í okkar efnahagspólitík. Ég þykist vita, að þetta mál muni fara til þeirrar n., sem ég á sæti í, og ég álit, að það verðskuldi mjög góða athugun og rannsókn og að vel sé tekið undir úrlausnina á því, sem þarna felst í. Það er sjálfsagt að athuga ýmsar till., sem fram kunna að koma um, að breytt sé frá því „prinsipi“, sem verið hefur með kostnaðarhlutföllin. Það er hlutur, sem er hægt að athuga. Aðalatriðið, jafnt fyrir æsku dreifbýlisins sem aðra, er, að það sé alveg öruggt, að skólarnir verði byggðir.



Herra forseti. Mig furðar satt að segja nokkuð á því, hvernig hæstv. menntmrh. les þetta frv. og hvað hann les út úr því sem aðalatriði málsins. Það dylst náttúrlega engum, sem frv. les og kynnir sér grg. þess og það, sem að baki því liggur, að höfuðatriði þess felst í því, að byggðir verði á næstu árum 8 nýir héraðsskólar. Það er auðvitað höfuðatriði þessa máls, og það er einmitt það, sem fyrir okkur vakir með flutningi þess. Það, sem hæstv. menntmrh. telur vera aðalatriðið, og það, sem hann rekur helzt augun í og telur vera hið mesta nýmæli, sem hann vekur sérstaka athygli á, er það, að í því felist grundvallarbreyting á greiðslu kostnaðar við skólabyggingar. Ég held, að hæstv. ráðh. geri fullmikið úr þessu atriði. Það er að vísu rétt, að þetta er ekki að öllu leyti f samræmi við þær venjur, sem gilt hafa frá upphafi um skiptingu hlutfalla á milli sveitarfélaga og ríkisins um skólabyggingar. En eigi að síður veit hæstv. ráðh. það sjálfur og hann hefur sjálfur staðið að því, að farið hefur verið inn á þessa braut hér á Alþ. með l. frá 1962, þar sem er gerð breyting á gildandi l. um kostnaðarhlutföll skólanna, þar sem héraðsskólarnir eru beinlínis teknir inn sem hreinir ríkisskólar. Þetta er sú þróun, sem hefur orðið í þessum málum og ég rakti í minni frumræðu. Ég deildi hvergi á hæstv. menntmrh. fyrir framkvæmd hans á menntamálum þau undanfarin nærri 10 ár, sem hann hefur verið menntmrh. Ég lýsti aðeins ástandi, sem fyrir er í landinu, án þess að deila á einn eða neinn eða lýsa því, hver ætti þar helztu sökina. Ég efast ekkert um, að það eiga fleiri þarna einhverja sök á heldur en hæstv. menntmrh., en vafalaust á hann sína sök á því, hvernig komið er í þessum þáttum skólamálanna nú. Hann hlýtur að eiga þar einhverja sök á, og það er óþarfi af honum að fara að kenna þar eingöngu um sýslum og einstökum sveitum, því að hann upplýsti það raunar í ræðu sinni, hæstv. ráðh., að það hefur komið í ljós, að sýslusjóðirnir hafa ekki bolmagn til þess að byggja héraðsskólana, ekki einu sinni að reka þá héraðsskóla, sem byggðir eru fyrir löngu. Og hann upplýsir það líka, að það eru ýmis sveitarfélög, sem hafa ekki bolmagn til þess að halda reglulega skóla. En hver er það þá, sem á að bæta úr þessu, hvaðan á aðstoðin að koma til þessara - vil ég segja - fátæku aðila, sem hafa ekki bolmagn til þess að veita þegnum sínum þann sjálfsagða rétt, sem við allir viljum hafa? Hvaðan ætti hann að koma nema þá frá ríkisvaldinu? Er ekki þörf á því að hugsa eitthvað nýtt í þessu máli og koma með einhverjar nýjar till., ef þær eldri gefast illa? Ég held því, að það sé ekki rétt að öllu óbreyttu að hverfa frá því, sem lagt er til í þessu frv., að ríkið reisi héraðsskólana. Það er till., sem á sér margvísleg rök og þróunin í þessum málum styður að fullu og öllu. Höfuðatriði þessa frv. er auðvitað, að það verði byggðir innan hæfilegs tíma nægilega margir héraðsskólar til að fullnægja þeirri þörf, sem fyrir er, og þeim kröfum, sem gera verður, ekki eingöngu vegna þeirra einstaklinga, sem skólaskorturinn kemur niður á, heldur vegna þjóðfélagsins sjálfs. Það er ekki nóg að halda því fram og halda um það fagrar ræður, að menntunin sé grundvöllur framfaranna og yfirleitt allrar tilveru í landinu í náinni framtíð, ef ekkert er gert í því að treysta þann grundvöll. Það verður ekki með öðru betur gert en að efla hina almennu menntun í landinu. Það er almenna menntunin, sem hlýtur að verða grundvöllurinn að allri annarri menntun, allri sérmenntun, allri háskólamenntun, iðnmenntun, tæknimenntun. Þetta veit hæstv. menntmrh. Ég veit það vel, að hann gerir sér þess fyllilega grein, að svo er, og þess vegna held ég, að hann ætti að taka betur í það frv.,sem hér er, og lesa annað út úr því heldur en hann hefur gert.



Herra forseti. Ég skal ekki ræða neitt sérstaklega um þetta frv. um héraðsskóla, sem hér liggur fyrir, umfram það, sem menntmrh. hefur um það fjallað, og það er ekki óeðlilegt, að í umr. um þetta mál snúist þær nokkuð almennt um skólamálin, og það kom alveg berlega fram hjá hv. 3. þm. Reykv. En ég get ekki varizt því, að mér sýnist, að það sé með nokkuð sérstökum hætti. Það er verið að láta liggja að því, að núv. ríkisstj. vilji hefta menntunina í landinu, koma í veg fyrir, að uppvaxandi kynslóð fái eðlilega og vaxandi fræðslu, og sé að banna skólabyggingar og annað slíkt. Og þetta er sagt m.a. af því, að það sé svo fádæma vitlaus stjórn á fjárfestingarmálum eða efnahagsmálum okkar Íslendinga, svo mikið ráðleysi, að hvergi þekkist annað eins, og svo mikið kjaftæði o.s.frv., eins og menn heyrðu hér um talað áðan. Nú væri náttúrlega þetta kannske út af fyrir sig vert að athuga, ef hér hefði verið frelsi í fjárfestingarmálum og frelsi í fjárhagsmálum um langan tíma og tekið við af fjárfestingarhömlum, sem óvíða hafa verið meiri en hér, og til þess megi rekja það ófremdarástand, sem hér er verið að tala um. En það er langt frá, að þannig sé þessu varið. Skömmu eftir heimsstyrjöldina voru settar upp mjög strangar fjárfestingarhömlur, innflutningshömlur, gjaldeyrishömlur, skömmtunarhömlur og hverju nafni sem það nefnist. Og mér er ekki kunnugt um, að viða hafi verið strangara fjárfestingareftirlit í nágrannalöndum okkar heldur en hér, og þvert á móti, að ýmiss konar ríkisafskiptum, sem þar tíðkuðust á stríðsárunum af illri nauðsyn, var löngu létt af þar, áður en við komumst svo langt í að létta af erfiðleikum frá stríðsárunum hér á landi. Ég held, að það væri ákaflega æskilegt, af því að hv. 3. þm. Reykv. talaði um það og það kom líka fram hjá flm. þessa máls, að það ætti að kanna þessi mál, að n., sem fengi þessi mál til athugunar, léti nú ekki sitja við kjaftæðið eitt, eins og það hefur verið orðað, en athugaði aðstæðurnar i þessum málum, þegar fjárfestingarhömlurnar voru hér mestar, og hvort skólarnir hafi þá verið tvísetnir eða þrísetnir eða skólarýmið meira en það er nú hjá þjóðinni og hvaða ástæður hefðu þá legið til þess. Þegar fjárfestingarhömlur voru, man ég eftir því, var þá nokkuð viðriðinn bæjarmálefni Reykjavíkur, að þá fékkst ekki að byggja skóla, þá var bara bannað hreinlega að byggja skóla, engin leyfi veitt til þess bæjaryfirvöldunum. Ég held, að það hafi fengizt að byggja einn skóla á eitthvað fimm ára fresti af hinum almennu skólum eins og barnaskólum. Það hafa líklega verið byggðir á s.l. 5 árum einn barnaskóli á ári á stærð við Laugarnesskólann, eftir að þessum fjárfestingarhömlum var aflétt. Ég veit, að það er endalaust hægt að deila um það, hvort frjálst þjóðskipulag með framboði og eftirspurn og frjálsum reglum í efnahagskerfinu sé veigameira og líklegra til árangurs heldur en sósíalistískt þjóðskipulag. En við þekkjum ákaflega glögg dæmi þess og höfum góða reynslu af því, Íslendingar, að þessum ágætu áætlunarmönnum og skipulagsmönnum hefur ekki gengið betur að raða niður verkefnunum, þegar þeir voru alls ráðandi til sjós og lands á þessu sviði. Ég get vel skilið það, að sumum vaxi í augum hinar stóru bílaumboðshallir, sem gerðar voru að umtalsefni, við Suðurlandsbraut. En það má líka ræða um þær með nokkru meiri sanngirni en hér hefur verið gert. Ég hygg, að byggingarleyfi fyrir flest þessi hús, sem talað hefur verið um, hafi verið gefin fyrir mörgum árum, 6, 7 og 8 árum, og mikið af þessum húsum er hálfbyggt eða alls ekki fullbyggt enn, og þá er á það að líta, að þegar byggingarleyfin voru veitt og fjárfestingarhömlur höfðu verið afnumdar, hafði þessi þáttur atvinnugreina okkar Íslendinga algerlega verið haldinn í svelti með byggingar af fjárfestingaryfirvöldum og alveg sérstaklega hér í Reykjavík. Við sáum að vísu, að það var heimilað að byggja hallir úti á landi hjá kaupfélögunum og samvinnufélagsskapnum á þeim tíma, þegar ekki nokkur maður á sviði frjálsrar verzlunar eða kaupmennsku hér í Reykjavík fékk heimild hjá fjárfestingaryfirvöldunum til þess að byggja verzlunarhús. Það kann að vera, að hér hafi verið farið nokkuð út í öfgar, þegar frelsið veittist, en það á sínar orsakir. Og það er líka þegar komið fram, held ég, að það frjálsa fyrirkomulag er á þessu sviði að takmarka sjálft sig eðlilega og á eðlilegan hátt. Bæði má sjá þess dæmi á því, að fjármagn vantar bjá viðkomandi aðilum til þess að fullnýta húsin, og það er talið mjög hæpið varðandi þau verzlunarhús, sem nú eru í byggingu, að það verði auðvelt fyrir þá aðila, sem þar eiga hlut að máli, að láta þau rísa undir sinni fjárfestingu. Það mundi að sjálfsögðu, ef rétt væri, leiða til þess, að eftirspurn á þessu sviði yrði á eðlilegan hátt miklu minni. Ég skal ekki, herra forseti, lengja þessar umr., en ég vildi aðeins með fáum orðum gripa inn í þær vegna þess, hversu fádæma einhliða þær hafa verið, og menn hafa látið að því liggja, að það væri í raun og veru bara hin illa ríkisstjórn, sem vildi koma í veg fyrir skólabyggingarnar, og ef við tækjum upp skynsamlegri hætti, meiri fjárfestingu, settum upp fleiri skömmtunarstjóra, þá yrði úr öllu þessu leyst. Ég held, að það sé mjög mikill vafi, að svo mundi verða, og væri mjög æskilegt einmitt, að menn athuguðu þessi mál undir meðferð málsins hér á þingi, svo að minna þyrfti að deila um þau og meiri upplýsingar lægju fyrir á því sviði, sem ég hef nokkrum orðum vikið að.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ég hefði sagt, að ríkisstj. vildi hefta menntun í landinu. Það var ekki það, sem ég sagði, heldur hitt, að efnahagspólitík hennar leiddi til þess, að hún færi að takmarka skólabyggingar og þar með verða til þess að hefta þróun menntunar í landinu. Ég er ekki að ætla hæstv. ráðh. neinn illvilja í þessum efnum, ég er bara að benda á, að með þeirri efnahagspólitík gerast þeir leiksoppar í hendi afla, sem þeir ráða ekki við, þannig að þegar hlutfallslega of mikill hluti af fjárfestingarmætti þjóðfélagsins fer í braskið í Reykjavík, verður of lítill hluti eftir handa menntuninni, og þeir vakna þess vegna upp við það einn góðan veðurdag, að þeir fara að leggja til, vafalaust mikið á móti sínum góða vilja, að skera niður skólabyggingar, menntastofnanir og annað slíkt í landinu. Ég álít, að ríkisstj. hafi alls ekki neina sérstaka löngun til slíks. Hún gerir það af því, sem hún kallar nauðsyn, sem hún er búin að uppgötva. En þessi nauðsyn skapast af öflum í þjóðfélaginu, sem maður annaðhvort verður að gera svo vel að ráða við eða vera leiksoppur í höndunum á. Og það er mjög slæmt og leiðinlegt hlutskipti að taka það að sér að vera leiksoppur í höndunum á þessum öflum. Hæstv. dómsmrh. blandaði mjög saman tveim hugtökum, þegar hann var að ræða hér áðan, og ef við eigum að ræða þessi mál af einhverju viti, sem ég mjög gjarnan vil og er reiðubúinn til, jafnt í nefnd sem hér, skulum við gera mjög skarpan greinarmun á þeim tveim hugtökum. Hann talaði um hömlur, miklar hömlur, ákveðnar hömlur, sem hér hefðu viðgengizt og voru innleiddar hér í kreppunni miklu 1933-34 og hafa meira eða minna staðið síðan. Það hefur verið mikið dregið úr þeim á undanförnum árum, en auðsjáanlega er verið að byrja að innleiða á vissan máta aftur vissar hömlur. Ég vil alveg taka undir hans gagnrýni á hömlunum. Hömlurnar eru hreinlega neikvæðar í þessum efnum. Ég man ósköp vel eftir því, að menn áttu erfitt með að skilja, að það væri hægt að umsnúa þessu, þegar lagt var til í fyrsta skipti hér, að við reyndum að útbúa heildaráætlun um þessa hluti, og Sjálfstfl. gekk inn á að vera með í því. Það, sem þá var gert, var, að þá voru búnar til áætlanir um þróunina og haft skipulag á ákveðinni fjárfestingu. Það var það, sem gerðist. Og þetta tvennt, heildaráætlun um fjárfestingu þjóðfélagsins eða almennar hömlur hins vegar, er tvennt algerlega ólíkt, vegna þess að hömlurnar, þegar þær eru framkvæmdar, hafa enga sérstaka áætlun, ekkert sérstakt skipulag,. ekkert sérstakt takmark í huga, heldur eru aðeins meira eða minna neikvæð skrifstofustjórn, þar sem meiri eða minni spilling og annað slíkt kemst að. Ég skal gjarnan, ef vill, bæta við þá mynd, sem hann gaf af því, hvernig hömlur eru framkvæmdar. Það sat hér t.d. einu sinni stjórn að völdum álíka lengi og hæstv. núv. ríkisstj. er búin að sitja að völdum. Það var stjórn Framsfl. og Sjálfstfl. frá 1950-1956. Þetta var ein eftirtektarverðasta hömlustjórn, sem setið hefur á Íslandi. Áætlun var hreint bannorð. Skipulag var algert bannorð. Það, sem var hins vegar það stóra, mikla „prinsip“, voru helmingaskiptin. Það voru ákveðnar nefndir, sem áttu að sjá um að framkvæma hömlurnar í þjóðfélaginu, þannig að fjárfesting væri sem allra minnst, og að því er mér skildist, var það sérstaklega með það fyrir augum að draga úr atvinnu manna, enda tókst það um tíma, þannig að hér í Reykjavík varð atvinnuleysi 1951 og 1952 og atvinnuleysi um allt land allan þennan tíma, þannig að það var svo sem alveg greinilegt, hvaða aðilar það voru, sem þarna voru að verki. Þessi stjórn og hennar hömlupólitík var sú greinilegasta pólitík verzlunarauðvaldsins í Reykjavík, sem nokkurn tíma hefur verið rekin. Það var samið bókstaflega um hvert einasta atriði milli þeirra tveggja aðila, heildsalanna annars vegar og Sambandsins hins vegar. Kannske muna menn enn þá eftir því t.d., þegar leyfið var veitt fyrir Morgunblaðshöllinni. Ég man ekki betur en Sambandið fengi þá að stækka hjá sér, en sjálfstæðismennirnir voru það sniðugri, held ég, í þeim samningum, að Morgunblaðshöllin varð miklu stærri, þannig að Sambandið fór hálfilla út úr helmingaskiptunum. En þetta eru hömlur, sem alveg er hægt að taka undir að þörf sé að vera án, og svona helmingaskipti held ég að þjóðina mundi alls ekki langa í aftur. Hitt er svo aftur allt annað mál, hvað gerðist, þegar hið svokallaða verzlunarfrelsi og fjárfestingarfrelsi var innleitt og annað slíkt, eins og hæstv. ráðh. kom inn á. Þá var það, að heildsalarnir í Reykjavík gerðust fullglaðir. Þeir urðu eins og kálfar á vordegi, hlupu út og það kemur stundum fyrir kálfana, að þeir lenda beint í mykjuhaugnum, og liggur við, að þeir hafi stundum farið þannig. Ég er alveg sammála hæstv. dómsmrh. um það, að þeir hafa lent í hinu mesta foraði. Þeir kunna yfirleitt ekki fótum sínum forráð, þessir menn, og þess vegna þarf að hafa vit fyrir þeim, þannig að ég neyðist nú til að segja það, að aðrir mundu kannske ekki fagna meira, ef það væri tekinn upp áætlunarbúskapur með fjárfestinguna núna, heldur en vissir heildsalar í Reykjavík, sem hafa gert svo vitlausar ráðstafanir, að þeir eru komnir í hreinustu vandræði. En það sýnir bara, að þjóðfélagið getur ekki leyft sér svona leik að fjármunum. Þjóðfélagið hefur ekki efni á því. Svona lítið þjóðfélag eins og okkar hefur ekki efni á því. Jafnvel þótt einhverjum mönnum, t.d. heildsölum, þyki gaman að því að láta eins og kálfar á vordegi, þá höfum við ekki efni á því að láta þá hlaupa með hundruð millj. í mykjuhauginn. Þess vegna verðum við að hafa vit fyrir þeim. Og ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti nú að geta treyst sjálfri sér, ef hún skildi, að hennar efnahagspólitík hefði lent í öngþveiti, til þess að hafa nú vit fyrir þeim, þegar ætti að setja áætlanir líka um þessa hluti. Ég held, að meira að segja þessi viðkomandi verzlunarmannastétt í Reykjavík hefði átt að læra það, sem hefur gerzt á undanförnum árum, að hve mikið sem hún hefur haft á móti þeim hömlum, sem hún einu sinni framkvæmdi af mikilli dyggð í helmingaskiptum við Framsókn, hafi hún rekið sig á það núna, að hennar ótakmarkaða frelsi er líka henni sjálfri fyrir verstu. En fyrir þjóðfélagsheildina er náttúrlega ekki hægt að þola það, að svona gangi. Hæstv. dómsmrh. sagði, að fjárfesting þeirra takmarkaði sig sjálf. Það er þokkalegt, ef við eigum alltaf að standa frammi fyrir því, að heildsalarnir í Reykjavík eigi að fá að leika lausum hala, fjárfesting þeirra eigi bara að vera háð þeim takmörkunum, sem þeirra eigin braskhugur kenni þeim, en við menntastofnanirnar í þjóðfélaginu skuli skorið niður, því að ríkið verður að hafa fyrirhyggju. Við getum ekki tekið ríkisbúskapinn út úr, þegar við erum með fjárfestingaráætlanir á Íslandi. Fjárfestingaráætlanir á Íslandi verða að ná yfir allan þjóðarbúskapinn. Það verður hver maður á Íslandi að hafa frelsi til þess að byggja skóla yfir sín börn, og ríkisstj. getur ekki ætlað að grípa inn í og segja: Nei, takk, þú færð ekki að byggja skóla. - Ég er ekki að mæla bót hömlum, sem hafa verið einhvern tíma í þessum efnum, hvort sem þær hafa verið framkvæmdar af Sjálfstfl., Framsfl. eða einhverjum öðrum. Ég er að berjast fyrir því, að það sé aflétt þeim hömlum, sem nú hafa verið settar á. Og mér er ljóst, að það er ekki hægt með öðru móti en að geta þjóðfélagsins í heild sé skipulögð, hún sé skipulögð með það fyrir augum, að það sé full atvinna og það sé notað til fulls allt það vald og allir þeir möguleikar, sem þjóðfélagið hefur í slíkum efnum. Það kemur fram og er skorað á, að það skuli athugað mjög vel einmitt í þeirri n., og mér finnst sjálfsagt, að hv. menntmn. verði við þeirri áskorun hæstv. dómsmrh. að ræða þessi mál mjög gaumgæfilega, taka yfirleitt hömlupólitíkina við skólabyggingar og aðra hömlupólitík, sem gerzt hefur fyrr í þjóðfélaginu, til athugunar. Ég þykist vita, að Alþfl. sé, eins og hefur verið hans „prinsip“, inni á því, að það væri skynsamlegast, að það væri heildaráætlun um þessa hluti í þjóðfélaginu öllu. Mér þykir hins vegar líklegt, eins og ég heyrði líka á því, sem hæstv. dómsmrh. sagði áðan, að Sjálfstfl. sé kannske dálitið þungur f taumi hvað slíkt snertir, enda greinilegt náttúrlega, hverjir á taumbandinu halda. Hins vegar þætti mér mjög fróðlegt að vita afstöðu Framsfl. í þessum efnum, og hann fær vafalaust f hv. menntmn. tækifæri til þess að láta hana i ljós.

Er það ekki „hin leiðin“?

Ja, ég er nú ekki klár á henni, hæstv. forsrh. er það kannske, en mér er ekki ljóst, hvert hún leiðir. Framsfl. hefur að vísu verið mjög kenndur við hömlupólitík á undanförnum árum. En batnandi manni er bezt að lifa. Kannske er hann eitthvað farinn að læra í þessum efnum. Meira að segja skýzt það stundum upp úr hans fulltrúum hér á þingi, að það mundi vera skynsamlegt að taka upp heildaráætlun í þjóðarbúskapnum. Mér þykir ákaflega vænt um, ef Framsfl. er að átta sig á því, en hefði að vísu verið ákaflega æskilegt, að hann hefði áttað sig á því í vinstri stjórninni og ekki strax í byrjun þeirrar stjórnar þverneitað að láta stjórnina starfa áfram, þegar Alþfl. og Alþb. voru búin að koma sér saman um að gera ráðstafanir til þess að koma slíku í framkvæmd. Sem sé, ef hv. menntmn. yrði við þessari ágætu áskorun hæstv. dómsmrh., hefði ég mikinn áhuga á að heyra um afstöðu Framsfl. í slíkum efnum til heildaráætlunar fyrir þjóðarbúskapinn allan og mundi um leið vilja láta þá skoðun í ljós, að Sjálfstfl. færi líka mjög alvarlega að athuga sinn gang í slíkum efnum.



Herra forseti. Það var eitt atriði í báðum ræðum hv. síðasta ræðumanns, hv. 3. þm. Reykv., sem þörf er á að leiðrétta. Hann talaði þannig eins og ríkisvaldið eða ríkisstj, hefði lagt hömlur á skólabyggingar sveitarfélaga, þegar þau hefðu óskað eftir því eða viljað leggja í skólabyggingar, talaði eins og ríkisstj. hefði lagt eitthvert bann við því, að sveitarfélög byggðu skóla fyrir eigið fé. Hér er um algeran misskilning að ræða. Það, sem ég hygg að hv. þm. eigi við, eru brbl. frá síðasta vori, sem nú hafa nýlega verið lögð fyrir hið háa Alþ. til staðfestingar, í framhaldi af lækkun framlaga á fjárl. þessa árs til skólabygginga eins og annarra framkvæmda um 1/5. Ég skal ekki ræða efni þeirra l., þau munu koma ýtarlega til umr. hér síðar, og þá skal ég með mikilli ánægju skýra tilgang þeirra l. og mjög góðan árangur þeirra. En það, sem ég hygg að hv. þm. eigi við, er það, að ákvörðun var um það tekin samkv. heimild brbl. að fresta greiðslu framlags ríkisins til þeirra sveitarfélaga, þar sem augljóst var, að framlag ríkisins að viðbættu beimafé sveitarfélaganna mundi ekki duga til þess að ljúka nothæfum áfanga skólabyggingar. Þess vegna var það ráð tekið að lána öðrum sveitarfélögum það fé, til þess að þau gætu lokið ákveðnum áfanga sinnar skólabyggingar og byggingu þess skóla, sem það sveitarfélag var að vinna að, yrði því hraðað. Kjarni brbl. var m.ö.o. sá að hraða byggingu þeirra skóla, sem lengst voru komnir, og koma þeim fyrr í gagnið en ella og nota til þess það fé, sem fyrirsjáanlegt var að ekki mundi koma að gagni við að ljúka neinum nothæfum áfanga neinnar skólabyggingar. Aftur á móti hefur ríkisstj. aldrei dottið í hug að banna neinu sveitarfélagi að hefja byggingu fyrir eigið fé, enda engin heimild til slíks.  Þá eru nokkur orð í tilefni af ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. Ég er honum algerlega sammála um, að aðalatriði málsins, sem um er að ræða, er auðvitað það, að nógir skólar séu reistir. Það er auðvitað kjarni málsins. Einmitt þess vegna er mjög til efs, að sú stefna, sem fram kemur í þessu frv., stuðli að auknum skólabyggingum. Ég segi það enn, að helzta nýmælið í þessu frv. er fólgið í því, að ríkið eitt skuli byggja tiltekna skóla, sem láta eigi í té fræðslu samkv. fræðslul., þó að núgildandi lög að öðru leyti geri ráð fyrir því, að hér skuli vera um sameiginlegt átak ríkis og sveitarfélaga að ræða. Ég hika ekki við að fullyrða, að þetta spor sem almenn regla væri spor aftur á bak, og hér er um allt aðra stefnu í skólabyggingamálum að ræða, en ekki framfarastefnu. Ég er sannfærður um það, að einmitt sú regla, sem nú er fylgt, að jafnan sé um sameiginlegt átak sveitarfélaganna og ríkisins að ræða, sé líklegust til þess að hafa í för með sér sem mestar skólabyggingar, sem við auðvitað allir saman hljótum að óska eftir. Í þessu sambandi er ástæða til þess að fara nokkrum orðum um það, hvers vegna héraðsskólarnir voru gerðir að ríkisskólum. Ég geri ráð fyrir, að ástæða geti verið til þess að ræða það mál nokkru nánar síðar. Það er ekki svo að skilja, að ég fagni ekki mjög vaxandi áhuga Framsfl. á skólamálum og þó alveg sérstaklega skólabyggingamálum. En ég kemst ekki hjá því að undirstrika, að þessum áhuga hefur ekki alltaf verið fyrir að fara og það ber greinilega meira á þessum áhuga þessa flokks á skólabyggingamálum hér á hinu háa Alþ., þar sem hann er í stjórnarandstöðu, en í þeim héruðum, þar sem hann er í meiri hl. eða ræður verulega. Ég segi það aftur: það fer mun meira fyrir áhuga Framsfl. á skólabyggingamálum hér á Alþ. heldur en í þeim héruðum í dreifbýlinu, þar sem hann fer með völd í héraðsstjórnarmálefnum. Þetta kom greinilega fram í sambandi við aðdraganda þess, að ríkið tók að sér rekstur héraðsskólanna. Ríkið sýndi í þessu máli öllu, að því er ég tel, mikinn skilning á nauðsyn og gagnsemi héraðsskólanna, svo sem sjálfsagt var. En í hópi þeirra manna, í hópi þeirra forsvarsmanna sýslufélaganna, sem vildu ekki halda áfram að greiða lögboðinn kostnað við héraðsskólana, voru ýmsir máttarstólpar Framsfl., sem nú við hvert tækifærið á fætur öðru telja ástæðu til þess að afflytja áhuga ríkisstj. á því að hafa skólabyggingar sem mestar. Væri e.t.v. ástæða til þess að rekja þá sögu alla við eitthvert gott tækifæri miklu nánar en nokkurn tíma hefur verið gert, þó að það sé ekki ástæða til þess að gera það hér. En í þeim 2-3 ára umr., sem fóru fram um framtíð héraðsskólanna og um örlög þeirra, leyfi ég mér að fullyrða, að þá varð ekki vart þess mikla áhuga, þeirrar fórnarlundar í þágu héraðsskólanna, sem nú er ætlazt til þess að lesið sé úr hjartnæmum ræðum sumra Framsóknarþm. varðandi héraðsskólana, m.a. báðum ræðum hv. 5. þm. Norðurl. e. um þetta efni. Að því er snertir fræðsluskylduna og það, sem ég sagði áðan um það efni, að enn þá hefði aldrei staðið á ríkisvaldinu að samþykkja lengingu fræðsluskyldu í nokkru skólahéraði, kynni einnig að vera fróðlegt að athuga það nánar,. og vil ég beina því til n., sem um málið fjallar, að framkvæma þá athugun. Ég skal sjá til þess, að hún fái öll nauðsynleg gögn í þeim efnum, í hvaða skólahéruðum það sérstaklega er, sem fræðsluskyldan hefur ekki komið til framkvæmda, og hverjir þar fyrst og fremst fara með völd. Ég bygg, að það verði almenningi mjög fróðlegt að fá sem nákvæmastar fregnir um það efni. Þegar það liggur fyrir, getum við talað aftur saman hér í hv. d. um það, hverjir hafi sérstakan áhuga á því að hafa fræðsluskylduna til 15 ára aldurs, Framsfl. eða þeir flokkar, sem að ríkisstj. standa. Vegna þess að hv. þm. gerði nokkuð mikið úr því í báðum ræðum sínum, að skortur væri á skólahúsnæði og ekki væri byggt nóg af nýjum skólum, tel ég rétt að skýra hér frá örfáum tölum um þetta efni. Ég skal ekki gera þetta að neinum almennum umr. um skólabyggingamál og því takmarka þetta við fáeinar upplýsingar, en vona, að þær verði þeim mun skýrari fyrir bragðið, og vil biðja bv. þm. að taka sérstaklega eftir því, hverjar tölur hér er um að ræða. En ég ætla að bera saman framlög ríkisins til byggingar barna- og gagnfræðaskóla nokkur ár nú og fyrir stríð og nokkur ár í milli. Árið 1939 voru framlög ríkisins til byggingar barna- og gagnfræðaskóla aðeins 99 þús. kr. Árið 1939 hafði formaður Framsfl. verið fjmrh. í 5 ár. Samt sem áður voru framlög til byggingar barna- og gagnfræðaskóla á því ári ekki nema 99 þús. kr. Ef við tökum árið 1951, þegar formaður Framsfl. hafði verið fjmrh. í 12-13 ár, voru framlögin komin upp í 3.5 millj. kr. Ef við tökum árið 1959, þegar hann er hættur að vera fjmrh., fyrsta árið, sem hann er ekki fjmrh., eru þau komin upp í 16.7 millj. kr. Þá hafði formaður þess flokks verið fjmrh. í yfir 20 ár. En hvað eru þau í ár? Hvað skyldu framlögin til byggingar barna- og gagnfræðaskóla vera í ár? Þau eru 110.3 millj. kr.? Nú er engum ljósara en mér, að hér þarf auðvitað að taka tillit til þess, að byggingarkostnaður hefur verulega breytzt á svo löngum tíma, og þess vegna hef ég reiknað út, hver breyting hefur orðið á framlögum ríkisins til byggingar barna- og gagnfræðaskóla miðað við óbreyttan byggingarkostnað. 1951, þegar formaður Framsfl. hafði verið fjmrh. í 12-13 ár, voru þessi framlög aðeins fimm sinnum hærri en þau höfðu verið fyrir stríð. Eftir öll stórgróðaár stríðsins í millitíðinni eru framlögin ekki nema 5 sinnum hærri en þau höfðu verið 1939. Og 1959 eru framlögin þó ekki orðin nema 13 sinnum hærri en þau höfðu verið 1939. Á þeim 20 árum, sem liðin voru síðan 1939, voru framlögin þó ekki nema um það bil 13 sinnum hærri. Við höfðum þá verið saman í ríkisstj. í 2-3 ár, og þó að mér sé ánægja að minnast þess, að samvinna mín við Eystein Jónsson á þeim stjórnarárum var að mörgu leyti ágæt, hefði ég þó óskað eftir því, að hún hefði getað verið betri að því er snertir skólabyggingamál, og er enn þeirrar skoðunar, og ég harma það, að hún var þá ekki betri en hún var. Og þó jukust framlögin nokkuð á þeim árum. En hvað skyldu framlögin nú á árinu 1965 vera mörgum sinnum meiri en þau voru fyrir stríð, miðað við óbreyttan byggingarkostnað? Þau eru 48 sinnum meiri. Þau eru 48 sinnum meiri en þau voru fyrir stríð, miðað við óbreyttan byggingarkostnað. Geta menn þá borið saman þær stökkbreytingar, sem orðið hafa á allra síðustu árum, við þá allt of hægfara þróun, sem varð á áratugunum þar á undan. Ef við tökum eingöngu síðasta áratuginn eða árin síðan 1956, jukust framlög, miðað við óbreyttan byggingarkostnað, á árunum 1956-1959 um 50%, á árunum 1959-1962 jukust þau um 80%, og 1962-1965 jukust þau enn um 65%. Ég hygg, að þessar einföldu og skýru tölur taki af öll tvímæli um það, að núv. ríkisstj. hefur brennandi áhuga á því að hafa skólabyggingar sem allra mestar og hefur sýnt það í verki, að skólabyggingar hafa aukizt meir á valdatíma hennar en nokkurn tíma áður í sögu Alþingis. Ég segi þetta síður en svo þess vegna, að þetta eigi að verða núv. ríkisstj. til einhvers sérstaks hróss. Ég tel þetta vera sjálfsagðan hlut og tel raunar, að miklu meira þurfi að gera heldur en orðið er. Og það er stefna og það er vilji núv. ríkisstj., að svo verði.



Herra forseti. Það er ekkert nýtt hér á hv. Alþingi, þó að við heyrum það, framsóknarmenn, á hæstv. ráðh., að það, sem við flytjum hér á þinginu, sé óraunhæft yfirboð eða annað því um líkt. Við því er ekkert að segja, þó að hæstv. ráðh. temji sér þennan málflutning, og þeir mega vera sælir í sinni trú um sitt ágæti mín vegna. En þegar hæstv. ráðh. fara að eins og hæstv. menntmrh. gerði nú, að ráðast á fjarstadda menn fyrir það eitt, að þeir tilheyri Framsfl., og jafnvel framliðna, þá finnst mér of langt gengið. Hæstv. ráðh. vildi koma því að í báðum ræðum sínum hér í þessum umr., að það, sem raunverulega skorti á í menntamálunum í landinu, væri, að þar sem framsóknarmenn réðu sveitarmálum eða héruðum, þar væri afturhaldssemi af þeirra hendi, en ekki það, að það stæði á ríkisvaldinu að koma í framkvæmd óskum þeirra, sem þangað kæmu. Út af þessu get ég ekki orða bundizt, því að hér er of langt gengið. Það nægir alveg að deila á okkur þingmenn flokksins, og það gerir okkur ekkert til, því að við sjáum, hvernig málin, sem við berum fram hér á hv. Alþingi, eru þá talin óverjandi og óferjandi, koma svo síðar í einhverri annarri mynd og eru þá talin hin beztu mál, af því að hæstv. ríkisstj. ætlar þá að brennimerkja sér þau, svo sem menntaskólamálin og fleiri slík mál. En í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði um, að ekki hefði verið neitað, að unglingar gætu notið framhaldsmenntunar, er því til að svara, að það er húsnæðið, sem stendur á, en ekki á öðru framkvæmdaleysi en því, að húsnæðið vantar, til þess að unglingarnir geti notið framhaldsnáms heima í héruðunum. Og hæstv. ráðh. veit það líka, þó að hvergi sé það bannað í lögum, að sveitarstjórnir megi byggja á eindæmi skólahús, þá er það tekið fram í lögunum um skólakostnað, að ríkið er ekki bundið af greiðslu til þess skólahúss, sem byggt er án samþykkis Alþingis. Þetta er í framkvæmdinni sama og bann. Hæstv. ráðh. veit það líka, að á hverju einasta þingi hafa legið fyrir umsóknir um barnaskólabyggingar, um héraðsskólabyggingar, um gagnfræðaskólabyggingar, sem hefur verið synjað. Á þeim árum, sem ég hef setið hér á hv. Alþingi, hefur þetta verið svo og farið sívaxandi, og ég benti á það á síðasta Alþingi, að 25% af þeim umsóknum, sem lágu fyrir um nýjar skólabyggingar, voru teknar inn á fjárl. Og hver er svo reynslan af þeim skólabyggingum, sem Alþingi samþ. að ættu að hefjast á þessu ári? Hæstv. ríkisstj. gaf út brbl. til þess að banna, að það mætti hefjast handa. Þetta er rausnin og reisnin yfir framkvæmd hæstv. núv. ríkisstj. í þessum málaflokki. Það er því ekki að undra, þó að hæstv. ráðh. komi hér og segi, að það standi á héraðsstjórnum, þar sem framsókuarmenn ráði, til þess að hægt sé að koma þessum málum í framkvæmd, þegar hv. Alþingi neitar 75% af umsóknunum og hæstv. ríkisstj. afganginum. Þannig er nú að þeim málum staðið. Svo finnst hæstv. ráðh., að það sé skrýtið, að framsóknarmenn skuli sýna sérstakan áhuga á héraðsskólabyggingum. Frá hvaða árum eru héraðsskólarnir á Íslandi? Hverjir sátu í ríkisstjórnum, þegar þær byggingar voru gerðar? Það er frá valdaárum Framsfl. Það hefur ekki verið byggður héraðsskóli í tíð núverandi stjórnarflokka. Þær eru frá valdaárum Framsfl., þessar byggingar. Það er því ekkert undarlegt, þó að framsóknarmenn geti þar frómt úr flokki talað. Svo kom hæstv. ráðh. með það, að ótugtar framsóknarmennirnir hefðu í héraðsstjórnum og svo hér á Alþingi komið því í gegn, að manni skildist, að ríkið greiddi allan kostnað við rekstur héraðsskólanna og endurbætur á þeim, sem fyrir voru. Það verður þó að segja þessum hæstv. ráðh. til verðugs hróss, að það var þó gerð hér á hv. Alþingi sú breyting, eftir að hann var orðinn menntmrh. Og ég er ekki viss um það, að allir hv. þm. vilji kenna þá breytingu við Framsókn eina. Hitt getur verið rétt. að um þá breytingu mætti deila eins og annað það, sem gert er, hvort það var alveg réttmætt að fara þar í 100% greiðslu, eins og gert var. Hitt getur ekki valdið deilum, að meðan það gildir um þá skóla, sem fyrir eru í landinu, og var gert fyrst og fremst vegna þess, að sýslufélögunum var ekki séð fyrir tekjustofni til þess að mæta þessum útgjöldum, hlýtur frv. að nýjum byggingum einnig að vera miðað við þessar reglur. Það geta ekki gilt tvenns lags lög um héraðsskólana í framtíðinni. Svo var hæstv. ráðh. að vitna í það að lokum, að það væru hærri fjárveitingar til skólabygginga nú en verið hefðu fyrir stríð og upp úr 1950. En hæstv. ráðh. gleymdi einu. Það var fjárhæð fjárl. fyrir stríð. Hún var frá 12-20 millj., eitthvað svoleiðis, en nú kemur hún til með að vera 4 milljarðar. Þarf því engan að undra, þó að fjártölurnar til skólamálanna hafi hækkað einnig, ekki sízt þegar á það er litið, að fólkinu í landinu fjölgar mjög og kröfur til menntunar eru allt aðrar núna en þær voru fyrir stríð. Hæstv. ríkisstj. má mín vegna vera ánægð með sinn hlut í skólabyggingunum eins og í öðru, ef hana langar til þess. En staðreyndin er samt þessi, að þessi mál eru að verða vandræðamál, og hæstv. ráðh. væri maður að meiri, ef hann tæki á því verkefni, en færi ekki að kasta að fjarlægum sveitarstjórnum, af því að hann heldur, að forsvarsmenn þeirra séu framsóknarmenn.



Herra forseti. Ég held, að frumræða mín hafi ekki gefið tilefni til þess, að umr. snerust upp í það karp, sem reyndin hefur orðið. Og ég verð að segja það, að ég átti ekki von á því af hæstv. menntmrh., að hann leiddi umr. inn á þá braut, sem hann gerði. Í frumræðu minni reyndi ég að gefa sem allra hlutlausasta mynd af því, hvernig ástandið er, og forðaðist með öllu að deila á einn eða annan persónulega í því sambandi. En nú hefur hæstv. menntmrh. enn hnykkt á og aukið karp og ádeilur, sem satt að segja koma mér mjög á óvart, og þá einkum sú framkoma, sem aðrir hv. þm. hafa nefnt hér, að ráðast á einstaka menn heima í hreppum vegna afstöðu þeirra í skólamálum. Ég verð að játa hreinlega, að ég er ekki svo kunnugur hreppapólitík í yfir 200 hreppum á Íslandi, að ég geti dregið af því einhverja heildarályktun um það, hvernig afstaðan er. En þar sem ég þekki til á landinn, sennilega í 30-40 hreppum, er afstaðan ekki sú, sem hæstv. menntmrh. er að lýsa, það þori ég að fullyrða. Ég vil t.d. nefna það, að N-Þingeyingar, sem hafa orðið mjög hart úti nú hin síðari ár í sambandi við framhaldsskólamálin, hafa gengið mjög ötullega fram í því að fá viðurkenndan héraðsskóla. sem þeir hafa í raun og veru stofnað og eru þegar farnir að starfsrækja. En það hefur staðið á hinu opinbera að styðja N-Þingeyinga í þessu máli. Ég held því, að það sé alveg úr lausu lofti gripið hjá hæstv. ráðh. að fara að kasta hnútum í einhverja ónafngreinda menn með þeim hætti, sem hann gerði, einhverja menn úti um land. Það er algerlega úr lausu lofti gripið, og ég get ekki orða bundizt um að mótmæla þessu.



Herra forseti. Mér finnst óþarfi fyrir hv. framsóknarmenn að kvarta undan því, þótt þeim sé svarað í svipuðum tón og þeir tala sjálfir. Það var engan veginn meining mín að ráðast að einstökum mönnum úti um hinar dreifðu byggðir landsins, hvorki lífs né líðnum. En ég skil ekki, hvernig neinn getur verið hissa á því, þegar haldin er hver ræðan á fætur annarri og sagt í þskj., að börnum og unglingum sé mismunað, þeim sé veittur mismunandi réttur til löghelgaðrar skólagöngu eftir því, hvar þau búa á landinu, og látið að því liggja, þó að það sé ekki sagt beinlínis, að hér beri ríkisvaldið, ríkisstj., sérstaka ábyrgð á, - þá má enginn verða hissa, þó að því sé svarað og bent á sannleikann í málinu. Og hann er ofur einfaldur, eins og ég benti á í þeim orðum, sem ég sagði fyrst. Að svo miklu leyti sem skólaskylda til 15 ára aldurs er ekki komin til framkvæmda á Íslandi enn þrátt fyrir ákvæði gildandi laga frá 1956 um þetta efni, er þar ekki við ríkisstj. að sakast. Það er við aðra aðila að sakast, sem valdið hafa í sinni hendi um að láta skólaskyldu koma til framkvæmda til 15 ára aldurs. Ef hv. framsóknarmenn hefðu ekki hagað málflutningi sinum eins og þeir gera, hefði ég getað látið jafnsjálfsagðan hlut og þennan ósagðan. Þetta eiga þeir að vita engu síður en ég. Þetta eiga allir þm. að vita. En þegar á þessu er klifað í ræðum, í þskj. og í blöðum viku eftir viku, mega þeir ekki fyrtast, mega ekki verða hissa, þó að þeim sé svarað með því að segja sannleikann. Hv. þm. gat þess alveg réttilega, að enginn héraðsskóli hefði verið byggður í tíð núverandi ríkisstj. Hér er enn eitt dæmi um þann brotasannleika, sem einkennir allan málflutning hv. framsóknarmanna um það efni, sem við erum nú að tala um. Þetta er satt og rétt, en allur sannleikurinn er sá, að það hefur enginn héraðsskóli verið byggður, síðan þau lög, sem giltu um héraðsskólana, þegar ríkið yfirtók þá, tóku gildi. Sannleikurinn er sá, að ekkert sýslufélag, sem skv. lögum frá 1946 átti aðild að héraðsskóla, treysti sér til þess að taka þátt í byggingu nýs héraðsskóla eða fullkomna endurbyggingu nokkurs héraðsskólanna, sem nú starfa í landinu, - ekkert þeirra. Og það var mjög skiljanlegt, að þeir vildu ekki taka þátt í byggingu nýrra héraðsskóla, þegar þeir vildu ekki taka þátt í rekstri skólanna. Ég er ekki hneykslaður á því, að þeir skuli ekki hafa viljað byggja nýja héraðsskóla á móti ríkinu, þegar þeir vildu ekki einu sinni greiða lögskipaðan kostnað við rekstur skólanna. En ef sannleikurinn er þessi, þá má segja. að þá er það sannarlega nokkuð hart, að ríkinu skuli vera legið á hálsi fyrir að hafa ekki byggt nýja héraðsskóla. Ríkið byggði þá skóla samkv. almennu skólalöggjöfinni, barna- og gagnfræðaskóla, til þess að sjá nemendum fyrir lögboðinni fræðslu. Héraðsskólarnir voru upphaflega öðruvísi hugsaðir, allt öðruvísi hugsaðir, nánast sem lýðháskólar. En grundvellinum var kippt undan þeim, hlutverki þeirra var breytt með nýju fræðslulöggjöfinni frá árunum 1946-47. Þetta breytti gervallri aðstöðu héraðsskólanna, auk þess sem þeim var fenginn allt annar fjárhagsgrundvöllur en almennum barna- og gagnfræðaskólum, og þetta átti auðvitað þátt í vandkvæðum héraðsskólanna. Þess vegna er það auðvitað verra en hálfur sannleikur að undirstrika það, að ríkið hafi enga héraðsskóla byggt á valdaárum núverandi ríkisstj., eins og það sé sérstaklega ámælisvert. Varðandi það grundvallaratriði þess frumvarps, sem hér er til umræðu, að ríkið skuli byggja 8 nýja héraðsskóla eingöngu á sinn kostnað, vil ég aðeins endurtaka að síðustu, að hér er um algert nýmæli að ræða, sem nauðsynlegt er að Alþingi ræði sem grundvallaratriði. Ég hef þegar lýst skoðun minni á málinu, að það væri spor í afturhaldsátt, það væri spor aftur á bak að svipta sveitarfélögin allri aðild að rekstri barna- og gagnfræðaskóla og að byggingu barna og gagnfræðaskóla. Það væri stórt spor í afturhaldsátt, stórt spor aftur á bak. Og mér er mjög til efs, - það hef ég náttúrlega ekki kannað, - mér er mjög til efs, að slík stefna sé mótuð í samráði við helztu forvígismenn sveitarfélaganna í landinu eða t.d. Samband ísl. sveitarfélaga. Mér er það mjög til efs, án þess þó að ég hafi kannað það sérstaklega, en það er auðvitað hægt að gera. Auk þess er þar við að bæta, að Framsfl., sem nú stendur að flutningi þessa frv., stóð að núgildandi lögum um þetta efni. Lögin um sameiginlega aðild ríkis og sveitarfélaga að byggingu og rekstri barna- og gagnfræðaskóla eru frá árinu 1954. Þá voru hér í ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl., og þau lög voru flutt sem stjfrv. þessara tveggja flokka. Og eins og ég sagði áðan, ég man ekki betur en allir flokkar á þinginu hafi verið sammála um allt meginefni þessara laga. Þessi lög hafa nú staðið í 11 ár, og nú skyndilega breytir Framsfl. algerlega um þessa grundvallarstefnu í skólabyggingarmálum og vill nú allt í einu láta ríkið byggja vissa tegund af skólum algerlega eitt og útiloka þannig alla aðild sveitarfélaganna þar að. Það er rétt, sem hv. þm. segir, það er langur tími liðinn, 10 ár eru langur tími í þessum efnum, siðan þessi lög voru sett. Einmitt þess vegna hef ég gert ráðstafanir til þess að þau eru nú í endurskoðun. Ég bið niðurstöðu þeirrar endurskoðunar og mun leggja þær till., sem upp úr þeirri endurskoðun koma, fyrir hið háa Alþingi, eins og ég sagði áðan. Ég vona, að það geti orðið á þessu þingi. Mín persónulega skoðun er, að þessari grundvallarreglu eigi ekki að breyta. En hitt endurtek ég og skal láta það vera síðustu orðin, sem ég segi í þessum umr., að ég tel mjög vel koma til greina að breyta hlutfallinu á milli ríkissjóðs og sveitarsjóða í dreifbýlinu sveitarsjóðunum mjög verulega í vil. En um það mun Alþingi að sjálfsögðu fjalla á sínum tíma og taka endanlega ákvörðun þar um.