Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Það er alltaf áhugavert að vega og meta skörun málaflokka innan stjórnsýslunnar. Ráðuneytin eru tíu og ráðherrarnir ellefu með hina ýmsu málaflokka. Sum ráðuneyti, ráðherrar, hafa marga málaflokka á sinni könnu og skörun málaflokka er misjöfn eins og gengur. Mig langar að taka hér fyrir annars vegar sjávarútvegs- og landbúnaðarmál og hins vegar umhverfis- og auðlindamál. Hvað er sameiginlegt með sjávarútvegi og landbúnaði? Jú, það er nokkuð augljóst. Þar er verið að framleiða matvæli. Vissulega er hægt að tala um nýtingu auðlinda. Förum þá í umhverfis- og auðlindamál. Þar er mikil skörun á milli málaflokka. Í mjög stuttu máli er allt undir þegar kemur að nýtingu og vernd auðlinda þjóðarinnar utan þeirrar auðlindar sem fiskurinn er í sjónum. Það má með sanni segja að landbúnaður sé nýting auðlinda. Landbúnaðar- og umhverfismál eru nátengd nýtingu og vernd. Bændur eru vörslumenn lands og verkefni eins og Bændur græða landið, landbótasjóður og GróLind eru allt verkefni sem hafa skilað gríðarlegum árangri við uppgræðslu og endurheimt landgæða til beitar og einnig til kolefnisbindingar. Fjöldi bænda stundar skógrækt samhliða við annan búskap og skógrækt til nytja eða skógrækt til kolefnisbindingar. Virðulegi forseti. Ein helsta auðlind þjóðarinnar er og verður landið sjálft og eitt af mörgum tækifærum framtíðar er viðkemur nýtingu á landi verður kolefnisbinding. Gríðarleg tækifæri og hagsmunir koma til með að felast í kolefnisbindingu. Að geta selt kolefnisbindingu á landi gæti orðið mikilvæg stoð í að treysta almennan búskap og byggð í landinu. Því þarf að auka verulega alla ræktun á landi, akuryrkju, skógrækt og landgræðslu. Það gæti því verið áhugavert að endurskoða skipulag ráðuneyta til að vel takist til. Þeir málaflokkar sem eiga 

Forseti. Varðandi skriflegar fyrirspurnir til ráðherra þá tók ég saman í mars í fyrra fjölda fyrirspurna til ráðherra og reiknaði meðalsvartíma fyrirspurnanna, sem voru þá 34 dagar að meðaltali fyrir hverja fyrirspurn. Alls hafði þá 172 fyrirspurnum verið svarað fyrir nákvæmlega ári síðan. Í dag hefur 130 fyrirspurnum verið svarað, mun færri en á sama tíma í fyrra, en svartíminn er mjög svipaður, 32 dagar að meðaltali. Þó að 37% fleiri fyrirspurnum hafi verið svarað á sama tíma í fyrra hefur svartíminn ekkert styst. Þeir ráðherrar sem eru einna lengst að svara nú í ár eru fjármála- og efnahagsráðherra, en meðalsvartíminn er 51 dagur fyrir þær 12 fyrirspurnir sem hann hefur svarað það sem af er þessu þingi. Meðalsvartími hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eru 45 dagar fyrir 11 fyrirspurnir. Nú er stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd með mál til umfjöllunar þar sem fjallað er um að auka fjölda daganna sem hafa má til að svara skriflegum fyrirspurnum upp í 25 og sem stendur eru einungis fimm ráðherrar á þeim mörkum. Hæstv. ferðamála, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra var með 25 daga svartíma fyrir fjórar fyrirspurnir á þessu þingi. Ef tekið væri tillit til ósvaraðra fyrirspurna myndi það fara yfir 25 daga. Hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra er með 23 daga svartíma að meðaltali fyrir níu fyrirspurnir en hæstv. heilbrigðisráðherra hefur verið fljótust ráðherra að svara, hún hefur svarað 19 fyrirspurnum á 22 dögum að meðaltali. Þrátt fyrir fækkun fyrirspurna, m.a. út af Covid og minni vinnu þar í kring, þá hefur meðalsvartími ekki styst. Þannig að maður veltir fyrir sér hvort tilefni sé til að auka þá tímalengd sem ráðuneyti og ráðherra hafa til að svara eða hvort það þarf önnur mál.

Forseti. Ég hef fylgst af áhuga með áhugaverðri fundaröð sem Efling, ASÍ og Starfsgreinasambandið stóðu að um stöðu erlends fólks á vinnumarkaði. Þetta er málefni þar sem við þurfum að mínu viti að láta meira til okkar taka. Þetta er fólkið sem kom til landsins og keyrði áfram hagvöxt og verðmætasköpun í samfélaginu og þetta er fólkið sem að einhverju leyti stendur höllustum fæti núna í því atvinnuástandi sem kórónuveiran hefur skapað. Atvinnuleysi í þessum hópi er gríðarlega mikið og nægir í þeim efnum að horfa til Suðurnesja og það þarf að taka sérstaklega á því svæði. En ég hef ekki síst verið að fylgjast með áherslunni sem verkalýðshreyfingin hefur verið með á réttindi þessa fólks því að það er gríðarlega mikilvægt að við tryggjum þau réttindi, eins og allra á vinnumarkaðnum, og komum í veg fyrir kjarasamningsbrot og launaþjófnað gagnvart þessum hópi. Við viljum geta státað okkur af vinnumarkaði hvar réttindi eru ekki einungis góð heldur sé tryggt að allir, óháð stétt eða stöðu, njóti þeirra. Þetta þurfum við að taka gríðarlega alvarlega þegar við förum núna í uppbyggingarfasann, þegar við sköpum það framtíðarhagkerfi og vinnuumhverfi sem við viljum sjá þegar við reisum okkur við úr kreppunni, ekki síst í ferðaþjónustunni. Það þarf að huga að réttindum allra og að allir, óháð stétt eða stöðu, njóti þeirra því að, forseti, erlent starfsfólk er ekki einnota.

Virðulegi forseti. Það er full ástæða til að taka undir með fyrri ræðumanni en ég ætla að ræða um virðingu Alþingis sem byggir ekki síst á framkomu þingmanna hvers gagnvart öðrum. Oftar en ekki eru það þeir þingmenn sem mest tala um virðingu þingsins sem draga hana einmitt niður með orðræðu sinni og framkomu gagnvart fjölmiðlum og reglum og skyldum okkar sem þingmanna, eins og nýleg dæmi sanna. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hefur rætt um klæðaburð þingmanna á fundum þingsins. Þar er ég sammála hv. þingmanni og sorglegt hvernig þingmenn komast upp með að sýna vanvirðingu sína við Alþingi með óviðeigandi klæðaburði. Virðulegi forseti. Ég vil líka gera athugasemd við það hvernig framkomu þingmenn og ráðherrar hafa mátt þola þegar andlát á sér stað í fjölskyldum þeirra. Nýlega missti hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, föður sinn. Ráðherra og fjölskylda hennar fengu ekki svigrúm til að syrgja látinn föður og afa. Ráðist var á embættisfærslur ráðherrans í fjölmiðlum og hér í þingsal þegar hún hefði átt að fá frið til að syrgja með fjölskyldu sinni. Það sama gerðist þegar hv. þm. Sigríður Á. Andersen var dómsmálaráðherra og varð fyrir sárum móðurmissi. Fyrir rétt um tveimur árum birti Mannréttindadómstóll Evrópu dóm í svokölluðu landsdómsmáli. Það varð nokkrum þingmönnum tilefni til að gagnrýna þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra mjög harkalega strax og fréttin flaug um ljósvakana sem létu ekki sitt eftir liggja. Sama dag lést móðir ráðherrans í faðmi fjölskyldunnar en ráðherrann mátti þola harða gagnrýni þingmanna og fjölmiðla allan daginn og engin grið gefin. Það er of langt gengið, virðulegi forseti, þegar svona er þjarmað að ráðherrum og þingmönnum af samþingsmönnum og fjölmiðlafólki á sorgarstundu. Traust á störfum okkar sem hér sitjum í krafti kjósenda verður aldrei meira en sú virðing sem við sýnum hvert öðru og Alþingi sem æðstu stofnun landsins.

Virðulegur forseti. Geimvísindastofnun Evrópu, á ensku kölluð European Space Agency, auglýsir nú laust starf geimfara. Það má spyrja: Hvað eigum við að segja við börnin okkar þegar þau dreymir um að verða geimfarar? Ja, við segjum þeim að þau þurfi að byrja á því að verða útlendingar. Þau þurfi að búa í landi sem tekur þátt í geimvísindastarfi eins og hjá Geimvísindastofnun Evrópu. Þau gætu farið til Lúxemborgar þar sem búa u.þ.b. 620.000 manns og þó er þar blómlegur geimiðnaður og -menntun, sér í lagi, eða þau gætu farið til Möltu, þar sem búa 520.000 manns, og orðið ríkisborgarar þar og mögulega orðið geimfarar einhvern tímann í framtíðinni. En þrátt fyrir að við séum ekki í þessu samstarfi er ýmislegt geimvísindastarf á Íslandi. Ég vil nefna þrjá hluti þó að ég gæti nefnt fleiri. Í fyrsta lagi er á Íslandi nú þegar starfrækt Geimvísinda- og tækniskrifstofa Íslands, á ensku Space Iceland, en það er þjónustuskrifstofa fyrir geimvísinda- og tækniiðnaðinn á Íslandi sem á í samstarfi við aðila úti um allan heim til þess að draga hingað erlenda fjárfestingu og samstarf í íslenskum geimiðnaði með yfir 40 samstarfsaðila nú þegar, innan lands og utan. Sú stofnun var stofnuð í kjölfar þingsályktunar Alþingis árið 2016 um að hefja umsóknarferli við Geimvísindastofnun Evrópu. Í öðru lagi vil ég nefna ESA Copernicus Masters, sem er alþjóðleg samkeppni um lausn vandamála með því að nýta gögn um jarðtengingu. Íslenska fyrirtækið Svarmi sigraði þá keppni árið 2018 með verkefninu Myriad, sem er verkefni um sjálfvirka dróna. Í þriðja lagi vil ég nefna það að Skyrora, skoskt eldflaugafyrirtæki, skaut upp tilraunaskoti á Íslandi þann 16. ágúst 2020, því fyrsta af vonandi þremur. Er það í fyrsta sinn sem skotið er upp geimflaug á Íslandi í meira en 50 ár. Virðulegi forseti. Ég gæti talið upp ýmislegt fleira, t.d. möguleika á því að útvíkka EGNOS-leiðsögukerfið eða söguleg tengsl Íslands við Apollo-verkefnið. En ég vil ljúka því að segja að Ísland á ekkert minna erindi í geimvísindastarf en aðrar þjóðir 

Herra forseti. Stundum er sagt: Verkin tala. Það á a.m.k. ekki við um ríkisstjórnina þegar opinberar fjárfestingar eru annars vegar. Samkvæmt nýjum gögnum frá Hagstofu Íslands hefur opinber fjárfesting dregist saman um 9,3% á árinu 2020. Það er annað árið í röð sem opinberar fjárfestingar dragast saman, en samdrátturinn var 10,8% árið 2019. Þetta vekur nokkra furðu miðað við orð ríkisstjórnarinnar, orðin sem ekki hafa orðið að verkum. Það liggur fyrir samkvæmt þessum gögnum að búið er að tala meira en gera. Það liggur líka fyrir að framkvæmdarvaldið er algjörlega óundirbúið undir það að setja af stað framkvæmdir og fjárfestingar á þeim tíma sem það er nauðsynlegast vegna þess að einmitt á þessum sama tíma hafa fjárfestingar atvinnuveganna dregist verulega mikið saman. Það blandast engum hugur um að verkefnin eru víða. Það sýna nýjar skýrslur, svo sem frá Samtökum iðnaðarins, um nauðsyn nýframkvæmda, en ekki síður viðhalds af ýmsu tagi. Því miður verður það trúlega þannig að meginþungi framkvæmda og opinberra fjárfestinga verður á þeim tíma þar sem viðspyrna almenns atvinnulífs er að fara í fullan gang og mun það þess vegna hafa öfug áhrif á íslenskt efnahagslíf.

Forseti. Þó að yfirstandandi heimsfaraldur hafi lagt dauða hönd á flesta fleti daglegs lífs á einhverjum tímapunkti hefur hann hins vegar gætt almenna tækninotkun og tækniskilning stórauknu lífi. Jafnvel nefndarfundir Alþingis hafa færst yfir á fjarfundaformið. Eins höfum við séð afburða smitrakningarapp þróað hér á mettíma. En hvar er Alþingisappið? Í grunnstefnu okkar Pírata leggjum við áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir. Væri ekki tilvalið að almenningur gæti með þessu móti fylgst betur með því sem fram fer hér á vettvangi lýðræðisins? Hlaðvörp hafa náð miklum vinsældum og með Alþingisappinu gæti fólk hlustað og horft á þingfundi á svipaðan hátt og gert er með vinsæl hlaðvörp. Appið gæti stuðlað að því að halda fólki upplýstu um þingmál sem eru í meðförum þingsins. Fólk gæti vaktað tiltekin mál og fengið tilkynningar þegar málin færu á dagskrá eða til að mynda til atkvæðagreiðslu eða umsagnar. Fólk gæti fengið tilkynningar um mál sem væru nýkomin inn í samráðsgátt stjórnvalda, upplýsingar um kosningar og kosninganiðurstöður. Þar gætu verið aðgengileg myndbönd um hvernig Alþingi starfar, skrá yfir tölvupóstföng þingmanna og þar fram eftir götunum. Með appinu gætu ræður þingmanna verið aðgengilegar á auðdeilanleigu formi þannig að þingmenn þyrftu ekki að nota skjáupptökur til að deila ræðunum sínum, eins og ég mun þurfa að gera eftir þessa ræðu hér á eftir. Þó að lýðræðið kosti jú peninga, virðulegi forseti, þyrfti þetta alls ekki að vera dýrt og gæti jafnvel fjármagnað sig sjálft með sölu á Alþingisvarningi í gegnum netið. Önnur þjóðþing hafa gert þetta, Bretland til að mynda. Ég hvet áhugasama til að hlaða niður þingappi breska þingsins sem heitir, með leyfi forseta, „UK Parliament“ eða UK þing. Ég vil hvetja Alþingi til að skoða þetta alvarlega og uppfæra Alþingi enn meira, styrkja beint lýðræði og eflingu gagnsærrar stjórnsýslu á þeim formum sem bjóðast.

Virðulegur forseti. Það er álag á bráðamóttöku Landspítalans og fólk er beðið að leita annað. Landspítali – háskólasjúkrahús biður fólk sem veikist eða lendir í vægum slysum sem krefjast ekki bráðrar aðstoðar að leita frekar á heilsugæsluna eða Læknavaktina. Raunin á auðvitað að vera sú að ef fólk veikist lítillega eða er með minni háttar meiðsl á það aldrei að leita á bráðamóttökuna. Bráðamóttakan er jú bráðamóttaka og á að taka á móti okkar veikasta fólki. En af hverju er þetta svona, virðulegur forseti? Ég ætla ekki að segja að ég viti svarið við því öllu. En af hverju erum við ekki að efla enn frekar heilsugæsluna og Læknavaktina? Hér á höfuðborgarsvæðinu er ein læknavakt fyrir þetta risastóra svæði. Þar kemur allt þetta veika fólk saman í einu herbergi þar sem það bíður lengi eftir aðstoð. Nú ættu flestir landsmenn að þekkja vel inn á Heilsuveru. Af hverju erum við ekki að auka fjarlækningar í þessum þáttum líka? Af hverju getur þú ekki pantað zoom-fund með lækninum eða fengið zoom-aðstoð heim til þín þegar slíkt steðjar að? Nýleg dæmi eru um að fólk þurfi að bíða upp í eina og hálfa klukkustund á Læknavaktinni til að fá vottorð um staðfestingu á því að það sé ekki smitað af Covid svo að það geti ferðast úr landi? Þarna kemur heilbrigður einstaklingur, sem er nýbúinn að fara í Covid-próf, inn á Læknavaktina og þarf að bíða innan um allt veika fólkið til þess að fá stimpil frá lækni. Virðulegur forseti. Þetta gengur ekki. Við hljótum að geta nýtt fjárfestinguna í tækninni okkar betur. Talandi um fjárfestingu: Fjárþörfin til heilbrigðiskerfisins er mikil og hún fer bara vaxandi með öldrun þjóðarinnar. Þetta er stærsti liðurinn í okkar fjárlögum, þ.e. útgjöld til heilbrigðiskerfisins. Við verðum einfaldlega að hugsa málin upp á nýtt, leyfa nýsköpun og tækniþróun að blómstra í þessum geira. Það er eina leiðin til að við getum haldið áfram að veita góða heilbrigðisþjónustu þegar fólki fjölgar og öldruðum fjölgar.

Herra forseti. Á Íslandi standa harðar deilur um útfærslu á nýtingu sameiginlegrar sjávarauðlindar, beinist fyrst og fremst að gjaldtöku og nýtingarrétti. Stórútgerðin situr ein að tugmilljarða hagnaði ár hvert og rígheldur með kjafti og klóm í veiðiheimildir eins og hún eigi þær. Þarna á þjóðin að eiga sinn sanngjarna og ásættanlega hlut. Núverandi kerfi er ógegnsætt sem fáir skilja og veiðigjöld svo lág að þau hrökkva ekki fyrir nauðsynlegu vísindastarfi sem tengist greininni beint, stofnmælingum eða landhelgisgæslu, eru lægri en tekjur af tóbaksgjöldum, lægri en innkoman fyrir seld sportveiðileyfi í landinu. Herra forseti. Það eru til vandaðar útfærslur þar sem grundvöllur fyrirtækjanna er tryggður og fyrirsjáanleikinn getur haldist og jafnvel vaxið. Þetta er hægt en hagsmunaaðilar, útgerðin, skellir skollaeyrum við og nýtir alla sína krafta til að úthrópa þá sem ýja að einföldun og sanngirni, útmálar þá nánast sem landráðamenn sem hafi það eitt að markmiði að eyðileggja greinina, rústa sjávarútveginn. Þetta eru bábiljur sem þjóðin getur ekki sætt sig við. Herra forseti. Stjórnvöld á Grænlandi innheimta mun hærri veiðigjöld af fiskafla en tíðkast á Íslandi. Í ársbyrjun 2018 tók gildi nýtt veiðileyfagjaldakerfi til mikils ábata fyrir samfélagið. Þetta er raunar ekki leiðin sem við í Samfylkingunni tölum helst fyrir en útfærslan er skýr, skilningurinn er klár; auðlindin er eign þjóðarinnar og hún hefur af henni sanngjarnar tekjur til reksturs samfélagsins. Á árinu 2017 námu veiðigjöldin á Grænlandi rétt um 4,5 milljörðum íslenskra króna en árið 2018 tæpum 9,5 milljörðum og það er blússandi afkoma í greininni eftir sem áður. Grænlendingar hafa gert fjögurra ára fiskveiðisamning við Evrópusambandið sem greiðir fyrir um fjórfalt hærra verð á hvert veitt kíló af þorskígildi en það sem íslenska ríkið fær í gegnum veiðigjaldið 

Herra forseti. Mál málanna er það sem við erum að upplifa núna, óróahrina í tveimur af fjórum eldstöðvakerfum Reykjanesskagans. Sviðsmyndirnar sem við fáum breytast hratt en þær rúma þó tvennt, annars vegar stóran skjálfta og svo hins vegar eldgos og eldgos eru aldrei velkomin. Það er mjög mikilvægt að segja það, að mínu mati. Kvikusöfnun hefur legið fyrir nánast frá upphafi þessara umbrota vegna djúpskjálfta sem hafa sést á mælingum. Það hefur svo verið staðfest núna með gervihnattamælingum að það er kvikufyllt sprunga, 1,5, kannski 2 metrar á breidd, að myndast. Þau viðbrögð sem nú eru og orð kristallast auðvitað hjá Veðurstofunni, hjá vísindaráði almannavarna og hjá Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands. Það eru sem sagt líkur á eldsumbrotum en þær eru ekki metnar nákvæmlega, það er ekki hægt. En líkurnar aukast með hverjum degi sem líður ef ekki dregur hratt úr þessum skjálftum. Líkurnar eru á fremur stuttu hraungosi úr sprungukerfi sem kennt er við Trölladyngju eða Krýsuvík og gæti - ég segi gæti - verið upphaf að goshrinu sem stendur í marga mánuði, í ár eða jafnvel tvo til þrjá áratugi miðað við umbrotin á 10. og 11. öld, 12. öld og 13. öld. Þetta er sem sagt stutt eða löng útgáfa af Kröflueldum sem margir muna eftir. Herra forseti. Ég nefni þetta hér vegna þess að störf þingsins geta fljótlega markast af verulegri náttúruvá. Þá er að gæta að staðreyndum, halda ró, treysta vísindum og vinna þverpólitískt. Um áhrifin á samfélagið er erfitt að spá eins og ávallt þegar um slíkt er að ræða en það er til frægt tilsvar jarðfræðings: Við metum áhrifin eftir á.

Hæstv. forseti. Náttúruöflin minna sannarlega á sig hér á Íslandi og á sama tíma horfir heimurinn til þess að vinna sig út úr Covid og áfram til nýrra tíma með grænt, starfrænt, skapandi hagkerfi þar sem allir eru í sama bátnum og enginn er skilinn eftir. Til að svo megi verða þurfum við að átta okkur á heildarhagstærðum, áhrifamætti ríkissjóðs og Covid-aðgerða. Nýjar uppfærðar tölur þjóðhagsreikninga benda til þess að framleiðslutapið í hagkerfinu árið 2020 sé um 8,6%, það þýðir 276 milljarðar. Það þýðir að það kostar þjóðfélagið 1 milljarð á dag í Covid. Ef við skoðum ríkissjóð þennan tíma er áætlaður halli sama stærð. Það kostar ríkissjóð nefnilega líka 1 milljarð á dag að mæta þessum kostnaði. Ég myndi áætla, virðulegi forseti, að sveiflujöfnunin, samneyslan og tilfærslurnar með margföldunaráhrifum hjálpi hér og hafi þann tilgang að dempa höggið og jafna leikinn eins og mögulegt er. En leiknum er ekki lokið. Við ættum nú að halda einbeitingu í þeirri viðleitni að horfa á þessar stærðir og einbeita okkur áfram að efnahagsmálum og atvinnumálum um viðspyrnu og atvinnusköpun og framlengingu aðgerða sem virkað hafa hingað til og fleyta okkur þannig síðustu metrana, áfram veginn inn í þessa heimsmynd hagkerfis. Það þýðir m.a. að framlengja hlutastörf, greiðsluskjól, útvíkka vinnustaðastyrki, auka stuðningslán, útvíkka viðspyrnustyrki, bæta framfærslu námsmanna, sumarstörf og veita frekara svigrúm til að takast á við uppsafnaðar Covid-skuldir og greiðslufresti. Seðlabankinn og lánastofnanir þurfa að koma með ríkissjóði í þá vinnu til að styðja við fyrirtækin og heimilin. Þannig klárum við leikinn.

Virðulegur forseti. Nú berast fréttir af því frá a.m.k. tveimur löndum Evrópusambandsins að þau séu farin að hugsa út fyrir boxið, eins og vinsælt er að segja stundum, í tengslum við bólusetningar og viðbrögð við heimsfaraldrinum. Ef ég hef skilið fréttir rétt munu danski forsætisráðherrann og austurríski kanslarinn fara saman á morgun, ef mér skjátlast ekki, til Ísraels og kanna möguleika á samstarfi við Ísrael eða a.m.k. viða að sér upplýsingum um bóluefnaframleiðslu og áframhaldandi viðbrögð við þessari veiru sem, ef marka má sérfræðinga, mun væntanlega vera með okkur næstu árin ef ekki áratugina. Þessar fréttir koma nú frá Danmörku til viðbótar við þá frétt sem var hér fyrir nokkrum dögum um að Danir hefðu áhuga á því og hefðu leitað, a.m.k. með óformlegum hætti, hófanna með kaup á viðbótarskömmtum af bóluefninu AstraZeneca frá Sviss. Sviss hafði á þeim tímapunkti tekið ákvörðun um að nota það ekki, sat uppi með miklar birgðir og situr enn þá uppi með miklar birgðir af því bóluefni, fyrir utan að hafa keypt gríðarlegt magn af bóluefni sem dugar svissnesku þjóðinni margfalt. Það er svo sem einboðið að Svisslendingar þurfi að losa sig við það. Ég nefni þetta hér vegna þess að umræður hér um mögulegt samstarf Íslendinga við Pfizer, sem ekki gekk eftir, var gagnrýnt af sumum, einkum vegna þess að þar með væri gengið á bak einhverjum samningum Íslands við Evrópusambandið. Ég held að menn ættu að hugleiða þetta og íslensk stjórnvöld að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að flýta 

Virðulegi forseti. Það er mánuður fyrir ríkisstjórnina að leggja fram sín mál og ég vil hvetja hana til þess að gera það, ekki síst þau sem snerta efnahag og atvinnulíf landsmanna. En það er alveg ljóst að nú eru ákveðnir flokkar þegar byrjaðir að blása í frelsislúðrana þrátt fyrir að hafa sýnt lítið annað en forsjárhyggju, íhaldssemi og stjórnlyndi á þessu kjörtímabili. Og af hverju segi ég þetta? Af því að nú er þessi tími sem við, sem höfum einhverja reynslu hér á þingi, missum frá okkur þessi litlu mál sem skipta samt svo miklu máli, þessi litlu mikilvægu frelsismál sem hafa beðið allt of lengi. Margir skrifa um mikilvægi þeirra og skreyta sig með þeim á samfélagsmiðlum og víðar. En þegar kemur að því að klára málið gerist því miður ekki neitt. Dómsmálaráðherra trommaði upp með netverslun á áfengi sem varð síðan að máli um sölu á framleiðslustað. Það er vissulega frelsismál í einhverjum skilningi en það er bara mjög lítið og útþynnt frelsismál. Ég get nefnt önnur dæmi. Mannanafnanefnd, það mál felldu ríkisstjórnarflokkarnir hér, þar með talið Sjálfstæðisflokkurinn. Lausasala lyfja, við í Viðreisn lögðum fram ákveðið skref, frelsisskref, í að heimila sölu ákveðinna tegunda lyfja í matvöruverslunum eins og við þekkjum víða erlendis; það var fellt. Frelsi á leigubílamarkaði; það kemst ekki áfram. Áfengi í verslanir, frelsi í neytendamálum og svo aðförin mikla að serranóskinkunni svo að margt fleira sé talið hér. Ég vil hins vegar benda á efni og mál sem er mér ofarlega í huga og það er hið náttúrulega CBD-fæðubótarefni við alls kyns kvillum. Ég tel mikilvægt að við náum að klára það frelsismál til fulls. Við erum búin að heimila leyfi til viðskipta með iðnaðarhampinn en við þurfum að leyfa núna full viðskipti með fæðubótarefni, hvort sem þau eru í formi olíuhylkja eða matvöru. Að því sögðu vil ég undirstrika, virðulegur forseti, að Viðreisn mun koma með breytingartillögur við mál dómsmálaráðherra sem felur m.a. í sér að við munum fara fram á að þingið heimili netverslunina sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa fram til þessa 

Virðulegi forseti. Um 2.000 manns hljóta heilaáverka árlega hér á landi. Af þeim glíma 200–300 manns við langvarandi afleiðingar og fötlun af þeim sökum. Orsakir áverka geta verið margar; umferðarslys, ofbeldi, íþróttaslys og föll. Það eru líka margvíslegar afleiðingar sem fólk glímir við, allt frá langvarandi verkjum í líkama, skertri hæfni og upp í hegðunarfötlun. Þá er mikil áhætta á því að persónubreytingar verði eftir heilaskaða. Það er ekki að ástæðulausu að afleiðingarnar eru kallaðar hinn þögli faraldur. Síðustu ár hefur ákall fólks, sem orðið hefur fyrir heilaskaða, og sérfræðinga á því sviði verið um að bæta greiningu og skráningu á heilaáverkum og efla sérhæfða íhlutun, meðferð og stuðning við þá sem orðið hafa fyrir skaða af völdum heilaáverka. Á hverju ári bætast við tíu einstaklingar sem glíma við alvarlegan hegðunarvanda eftir heilaskaða. Sérlega vantar þennan hóp hér á landi heildstæða meðferð og endurhæfingarúrræði. Þá er einnig um að ræða stærri hóp sem glímir við afleiðingar til langs tíma því að þeir sem standa næst einstaklingi með ákominn heilaskaða, fjölskylda og vinir, standa uppi með vandann og koma að lokuðum dyrum í samfélaginu. Heilaskaða geta fylgt geðræn vandamál, mörg heilsufarsleg vandamál og félagsleg einangrun. Þessir einstaklingar einangrast, fá hvorki meðferð né endurhæfingu. Atferlistengd taugaendurhæfing hefur gefist vel erlendis, í því samhengi er hægt að nefna Kanada. Það er miðað við að endurhæfa færni og sjálfstjórn með því markmiði að auka sjálfstæði og lífsgæði. Virðulegi forseti. Á morgun verður sérstök umræða í þingsal um endurhæfingarúrræði fyrir fólk með ákominn heilaskaða. Þar ætla ég að eiga samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur. Það er þjóðhagslega mikilvægt að taka þennan málaflokk föstum tökum.

Herra forseti. Eitt af stærstu verkefnunum fram undan er að takast á við það mikla atvinnuleysi sem við búum við og hefur orsakast fyrst og fremst vegna hruns í ferðaþjónustu í kjölfar Covid-faraldursins. Eins og við þekkjum hafa stjórnvöld spilað út fjölda vinnumarkaðsaðgerða í formi stuðnings við fólk og fyrirtæki og enn fleiri aðgerðir eru á leiðinni sem koma til móts við fólk í langtímaatvinnuleysi, stuðla að virkni og munu brúa það bil sem þarf þar til ferðaþjónustan tekur aftur við sér. Sem betur fer er víða um land þörf á fólki til fjölbreyttra starfa. Auglýst hefur verið eftir starfsfólki víða um land og húsnæði er oftar en ekki í boði. Áhugi hefur aukist hjá ungu fólki á að setjast að úti á landi og nýta sér þau tækifæri og lífsgæði sem fylgja því að búa með fjölskyldunni í streitulausara umhverfi þar sem stutt er í alla þjónustu og gott er að ala upp börn í meira frelsi og nálægð við náttúruna og fjölda afþreyingarmöguleika. Það kemur mörgum skemmtilega á óvart hvað landsbyggðin hefur upp á að bjóða og hve miklir möguleikar eru til sjálfstæðrar atvinnusköpunar eða að taka með sér störf sem hægt er að vinna í fjarvinnslu hvar sem er á landinu. Störf án staðsetningar hafa aldrei verið raunhæfari kostur en í dag. Covid-ástandið hefur kennt okkur að fjarvinnsla ýmiss konar er komin til að vera, sem er frábært gagnvart möguleikum á því að búa hvar sem er á landinu. Víða um land er líka til staðar aðstaða til að koma upp fjarvinnslu af ýmsu tagi. Ég skora því á öll fyrirtæki og stofnanir, bæði í opinbera geiranum og einkageiranum, að taka fagnandi þeim möguleikum sem felast í því að nýta aðstöðuna og þann mannauð sem til staðar er úti um land þegar auglýst eru störf sem geta verið unnin hvar sem er. Vilji er allt sem þarf, það hefur undanfarið ár sýnt okkur, og þessir möguleikar á atvinnusköpun eru hugsanlega mikil lyftistöng fyrir landsbyggðina.

Virðulegur forseti. Á heimasíðu Öryrkjabandalagsins er vitnað í skýrslu Félagsvísindastofnunar til félagsmálaráðuneytisins um stöðu þeirra sem reiða sig á mataraðstoð hjá hjálparsamtökum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Í skýrslunni kemur skýrt fram hve veik staða þeirra sem reiða sig á örorkulífeyri og atvinnuleysisbætur er. […] Þátttakendur höfðu flestir þurft að nýta sér aðstoðina oftar en einu sinni síðustu 12 mánuði á undan könnuninni. Hlutfall þeirra sem þurfa á aðstoð að halda í hverjum mánuði var hæst hjá Mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur, 44% og Fjölskylduhjálp Íslands í Reykjavík, 36%. 30% þeirra sem leita til Fjölskylduhjálpar Íslands á Suðurnesjum koma í hverjum mánuði. […] Langflestir sem tóku þátt í könnuninni sögðust leita aðstoðar vegna atvinnuleysis eða lágra tekna. Þegar ráðstöfunartekjur þeirra sem svöruðu eru skoðaðar kemur í ljós að mikill meiri hluti þeirra er með ráðstöfunartekjur undir 300.000 kr. á mánuði. Flestir sem leita aðstoðar hjá Hjálpræðishernum, eða 53%, eru með ráðstöfunartekjur undir 200.000 kr. Að meðaltali var húsnæðiskostnaður þátttakenda 158.000 kr. á mánuði, eða um 62% að jafnaði af ráðstöfunartekjum heimilisins. Í reiknivél félagsmálaráðuneytis er grunnviðmið neyslu fyrir árið 2019 fyrir einstætt foreldri með eitt barn og engan bíl 129.120 kr. á mánuði, án húsnæðiskostnaðar. Miðað við meðalhúsnæðiskostnað þeirra sem tóku þátt í könnuninni upp á 158.000 kr., er ljóst að ráðstöfunartekjur þeirra þurfa að meðaltali að vera 287.120 kr.“ Stjórnvöldum ber skylda til að draga úr sárafátækt, hvað þá fátækt. Ellilífeyrisþegum, atvinnulausum og fötluðu fólki á að vera tryggð mannsæmandi afkoma. Afkoma sem dugar fyrir grunnþörfum, jafnvel einhverjum smálúxus af og til. Það er algjört lágmark að fólk eigi fyrir lyfjum og lækniskostnaði þegar lífsnauðsyn er á. 129.000 kr., án húsnæðiskostnaðar, og 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust er það sem á að koma og á að vera. Fólkið fyrst, svo allt hitt, segir Flokkur fólksins.

Herra forseti. Oft hefur verið haft á orði á meðan á þessum faraldri hefur staðið sem nú geisar, hversu nauðsynlegt sé að hlusta á sérfræðinga og láta mál í þeirra hendur. En þetta á ekki heldur við í öllum tilfellum og öllum sjúkdómum vegna þess að eins og menn vita var hér rétt fyrir áramótin tekið af Krabbameinsfélaginu verkefni sem varðar skimun á brjóstum kvenna og leghálsprufum án þess að fyrir lægi í raun og veru hverjir ættu að taka við. Þetta átti að setja inn á Landspítalann án fyrirvara en á ögurstundu var starfsemin flutt til Danmerkur. Konur hafa ekki viljað una þessu og á hálfum mánuði, eftir ummæli sem sérfræðingur einn í krabbameinslækningum lét sér um munn fara nýlega, hafa yfir 12.000 manns gengið til liðs við grasrótarsamtök eða hóp sem heitir Aðför að heilsu kvenna. Reynslusögur sem birtast á þessum vef lýsa ótta, óöryggi og áhyggjum kvenna og lýsa því hvernig þær hafa margar þurft að bíða vikum saman eftir úrskurði úr sínum prófum, sem er algerlega óþolandi. Hver sérfræðingurinn á fætur öðrum hefur komið fram og sagt að óásættanlegt sé að þessi þekking og starfsemi sé flutt úr landi. Ef menn eru enn þá að tala um að hlusta á sérfræðinga held ég að núna væri góður tími fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra að brjóta odd af oflæti sínu og færa skimanir á brjóstamyndatökum og skimanir á leghálskrabbameinssýnum aftur til Íslands.

Hæstv. forseti. Nýr talnabrunnur landlæknis er kominn út og fjallar hann í þetta sinn um líðan fullorðinna Íslendinga árið 2020. Það er umhugsunarvert að sjá að núna mælist andleg heilsa verst meðal ungra kvenna. Staðan er samt sem áður ekki alslæm en það er mikilvægt að skoða og rýna í þessa tölfræði. Árið 2019 sögðu 75% kvenna andlega heilsu sína góða eða mjög góða en árið 2020, sem þessi talnabrunnur fjallar nú um, var hlutfallið komið niður í 70%. Þar segir einnig að mælingar úr vöktun embættis landlæknis hafi ítrekað sýnt að fleiri konur en fyrr greina oft eða mjög oft frá mikilli streitu í daglegu lífi. Árið 2020 var þetta hlutfall nálægt 30%. Það má líka sjá mikinn mun eftir aldri en aðeins 6% þeirra kvenna eru í elsta hópnum, eða 65 ára og eldri, sem segja svo frá á meðan það voru 40% í þeim yngsta, þ.e. konur frá 18 ára til 24 ára. Það er hægt að halda áfram að greina talnabrunninn. Það mælist aukinn einmanaleiki hjá ungu fólki. Vissulega spilar Covid-19 inn í sem orsök en við verðum að vera vakandi yfir mögulegum afleiðingum. Ég vek athygli á þessu hér í dag þar sem við höfum ítrekað kallað eftir aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu um allt land.

Herra forseti. Ég vil undir þessum lið víkja að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Uppbygging stofnunarinnar hefur því miður ekki verið í takt við það mikla álag sem er á henni. Það vantar einfaldlega fjármuni, starfsaðstöðu og fleira starfsfólk til að hægt sé að veita þá þjónustu sem farið er fram á. Bráðamóttaka Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja er sú bráðamóttaka á landinu sem tekur á móti næstflestum sjúklingum á eftir bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Þannig er hún töluvert stærri en bráðamóttakan á Akureyri. Sífellt fleiri íbúar á Suðurnesjum leita til heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu eftir heilbrigðisþjónustu þar sem oft á tíðum er hægt að fá tíma hjá lækni, jafnvel samdægurs. Fyrir ekki svo löngu óskaði ég eftir símatíma hjá lækni við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Tímann gat ég fengið eftir tíu daga. Heilbrigðisstarfsmenn segja mér að það sé sama hvaða stofnun við berum okkur saman við hér heima og erlendis, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja sé einfaldlega of vanbúin til að sinna þeim mikla fjölda sem býr á Suðurnesjum, farþegum Keflavíkurflugvallar og ekki síst vaxandi fjölda hælisleitenda sem dvelja á svæðinu og þurfa einnig heilbrigðisþjónustu. Ég efa það ekki að starfsfólk Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja reyni hvað það getur til að sinna öllum sem leita til þeirra af bestu getu. En nú hafa alvarlegir atburðir gerst er varða læknisþjónustu hjá stofnuninni og bíður það mál rannsóknar. Suðurnesjamenn hafa áhyggjur af þróun mála. Heilbrigðisyfirvöld, sérstaklega heilbrigðisráðherra, bera þá ábyrgð að gera öllum stofnunum kleift að sinna sínu hlutverki og veita góða þjónustu eins og lög kveða á um. Það er löngu tímabært, herra forseti, að efla Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og afskiptaleysi stjórnvalda gagnvart Suðurnesjum verður að linna.

Herra forseti. Jónas Hallgrímsson, náttúrufræðingur og skáld, sagði einhvern tímann í einhverju bréfi til kunningja síns: Náttúrufræðin er allra vísinda indælust. Þetta eru orð að sönnu og við landsmenn höfum nú aldeilis fengið að kynnast því að undanförnu. Við höfum verið á fróðlegu námskeiði daglega um náttúru Íslands og þau lögmál sem eru að verki í iðrum jarðar hér á Íslandi, bæði í fróðlegum þáttum í sjónvarpinu og eins höfum við fengið nokkuð snögga skyndikúrsa um miðjar nætur. Þegar ég gekk hér inn áðan þá heyrði ég á tal tveggja þingmanna þar sem þeir voru einmitt að ræða jarðfræði Íslands og mér heyrðist þeir hafa verið komnir fram til ársins 1180 - og þeir standa enn þarna frammi. Þannig að við erum öll að verða dálitlir sérfræðingar í jarðvísindum, við Íslendingar, sem er vel. Það verður ekki nógsamlega undirstrikað hvað það er mikilvægt fyrir okkur að þekkja náttúruna og þekkja lögmál hennar. Það er það sem varðar öllu um líf okkar og hag í þessu landi. Hér í dag verður á dagskrá þingsins mál sem er afskaplega mikilsvert og varðar aðferð sem þróuð hefur verið á Íslandi, hefur verið kölluð Carbfix og verður vonandi til þess að halda nafni íslenskrar þekkingar á lofti um ókomna tíð. Það verður með mikilli ánægju sem ég mun fyrir mitt leyti taka þátt í afgreiðslu þess máls og get þá alla vega sagt, þegar fram líða stundir, að ég hafi ekki þvælst fyrir.

Forseti. Ég vil spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um birtingu viðkvæmra persónugreinanlegra upplýsinga í dómum. Fyrirspurnin hljóðar svo: „1. Hvernig hyggst ráðherra bregðast við birtingu viðkvæmra persónugreinanlegra upplýsinga í dómum? 2. Hvað hyggst ráðherra gera varðandi vinnslu og dreifingu fyrirtækja á viðkvæmum persónugreinanlegum upplýsingum sem hafa verið birtar í dómum?“ Staðreyndin er sú að dómstólar landsins, sem eiga að fylgja persónuverndarlögunum, hafa samkvæmt úrskurði Persónuverndar verið að birta upplýsingar sem eru persónugreinanlegar, í andstöðu við lög, á vef sínum og jafnvel þó að það sé leiðrétt síðar þá taka fyrirtæki í landinu, alla vega tvö sem ég veit af, dómana og vinna áfram með upplýsingarnar og selja aðgang að þeim. Hvers vegna skiptir það máli? Það skiptir máli vegna þess að það er grundvallarréttur almennings að sækja rétt sinn. En ef fólk hræðist það að sækja réttinn - tökum dæmi af manneskju sem losnar úr ofbeldissambandi og vill kæra ofbeldið til lögreglu. Það fer fyrir dómstóla og þar koma fram upplýsingar sem ofbeldismaðurinn notaði gegn manneskjunni til að halda henni í ofbeldissambandinu. Þær eru birtar opinberlega í dómi og rata síðan inn í dómasafn einkafyrirtækja sem selja aðgang að því. Þetta hræðir fólk frá því að notfæra sér grundvallarréttindi sín, að sækja rétt sinn fyrir dómstólum. Þess vegna skiptir þetta máli. Umfram það á fólk einfaldlega rétt á sínu einkalífi, nema við stjórnmálamenn en það er önnur saga. Þetta er spurningin, annars vegar hvað dómsmálaráðherra hyggst gera varðandi birtingu persónugreinanlegra upplýsinga í dómum og hins vegar ef einkafyrirtæki eru að vinna áfram með þær. Hæstv. dómsmálaráðherra svaraði fyrirspurn minni, sem var skrifleg, 25. nóvember á þarsíðasta ári, 2019, og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra lítur alvarlegum augum ef persónuupplýsingar í dómum og önnur vinnsla þeirra fer gegn lögum um persónuvernd.“ Nú er liðið eitt ár og tveir, þrír mánuðir. Hvað hyggst ráðherra gera til að bregðast við birtingu viðkvæmra persónugreinanlegra upplýsinga í dómum og vinnslu einkaaðila á þeim viðkvæmu og persónugreinanlegu upplýsingum í framhaldinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt að gera stuttlega grein fyrir því regluverki sem er í gildi um birtingu dóma. Í lögum um dómstóla, nr. 50/2016, er kveðið á um útgáfu dóma Hæstaréttar, Landsréttar og héraðsdómstólanna. Þar kemur fram að þeir skuli gefnir út ásamt viðeigandi úrlausnum og sams konar ákvæði er um dóma Landsréttar. Við útgáfu dóma skal nema brott úr þeim upplýsingar um einka-, fjárhags- eða viðskiptahagsmuni einstaklinga ellegar lögpersóna, svo og upplýsingar um öryggi ríkisins og varnarmál, sem eðlilegt er að leynt fari. Um útgáfu héraðsdóma segir að dómstólasýslan hafi umsjón með útgáfu dóma héraðsdómstólanna. Þá segir í 2. mgr. 38. gr. laga um dómstóla að héraðsdómar í einkamálum sem varða viðkvæm persónuleg málefni aðila, svo sem lögræði, sifjar, erfðir, forsjá barna og umgengni við þau, skuli ekki gefnir út. Einnig skal gæta nafnleyndar í dómum í einkamálum ef sérstök ástæða er til. Þegar nöfnum er haldið leyndum skal jafnframt afmá önnur atriði úr dómi sem tengt geta aðila eða aðra við sakarefnið. Síðan er kveðið á um í 6. mgr. 7. gr. laga um dómstóla að stjórn dómstólasýslunnar setji reglur um birtingu dóma og úrskurða héraðsdómstóla. Var það ákvæði sett að frumkvæði þáverandi dómsmálaráðherra. Dómstólasýslan hefur sett reglur um birtingu dóma og úrskurða á vefsíðu dómstólanna, þær eru nr. 3/2019, og þar kemur skýrlega fram að birting dómsúrlausna skuli miða að því að varpa ljósi á starfsemi dómstólanna og tryggja aðgang að upplýsingum um réttarframkvæmdina. Hver dómstóll fyrir sig ber ábyrgð á því að birting dómsúrlausna sé í samræmi við reglur og þau lög sem eru í gildi. Mikil og þörf umræða hefur verið í nokkurn tíma um birtingu dóma á netinu. Má þar nefna að í júní 2018 var á vegum dómstólasýslunnar haldinn fundur ýmissa aðila þar sem rætt var um birtingu dóma og t.d. vernd og friðhelgi barna. Í nóvember 2018 var haldið málþing dómstólasýslunnar þar sem rætt var um tilgang birtingar dóma á netinu. Í október 2018 var líka lagt fram frumvarp frá þáverandi dómsmálaráðherra sem tilraun til að bregðast við gagnrýni sem komið hafði fram. Það frumvarp hlaut mismunandi umsagnir, og var talið vega að lýðræðislegu hlutverki fjölmiðla, sem kom fram í gagnrýni fjölmiðla á það mál. Frumvarpið var ekki lagt fram á Alþingi en hins vegar var lagt fram frumvarp þar sem dómstólasýslunni var falið að setja samræmdar reglur. Þær hafa nú verið í gildi í nokkurn tíma og hefur ráðuneytið fylgst vel með virkni þeirra og þá hvort það sé nægjanlegt eða hvort frekari úrbóta sé þörf. Ráðuneytið hefur átt fundi reglulega með formanni og framkvæmdastjóra dómstólasýslunnar til að ræða birtingu dóma, regluverkið og hvað betur megi fara og hvaða næstu skref ættu að vera til að takast á við það verkefni að birta dóma, en jafnframt að standa vörð um rétt manna til persónuverndar. Ráðuneytið sendi dómstólasýslunni erindi nú síðast í lok nóvember þar sem óskað var eftir upplýsingum um hver áhrif reglnanna um birtingu dóma hafi verið, til hvaða aðgerða dómstólasýslan hygðist grípa til að tryggja að birting dóma væri í samræmi við reglurnar og hvað forstöðumenn dómstólanna hygðust gera til að tryggja að svo væri. Hjá dómstólasýslunni hefur komið fram að gildandi reglur væru mikilvæg breyting sem hefur gagnast vel og felur í sér samræmda birtingu dómsúrlausna á öllum dómstigum og hefur dómstólasýslan einnig kannað hvernig verklagi er háttað hjá öllum dómstólum um birtingu dóma, ásamt því að tilnefna starfsmann dómstólasýslunnar sem persónuverndarfulltrúa allra dómstólanna og dómstólasýslunnar í samræmi við ákvæði persónuverndarlaga. Hlutverk hans er þá að sinna eftirliti við fylgni við reglurnar og aðstoða aðila við að fylgja þeim lögum og reglum. Dómstólasýslan hefur einnig sett verkferli um viðbrögð ef upp kemur öryggisbrestur, sem er einnig mikilvægt, og er kveðið á um þær tilkynningar sem senda skal þegar birting dóms er á einhvern hátt í ósamræmi við persónuvernd og í framkvæmd hafa dómstólar einnig tilkynnt þeim sem birta dóma frá dómstólum á vefsíðum sínum ef birtingu dóms er breytt vegna öryggisbrests. - Og það er í takti við síðari spurninguna hér. - En þetta verkferli hefur verið kynnt forstöðumönnum dómstólanna og fékk dómstólasýslan Björgu Thorarensen til að halda fræðsluerindi um birtingu dóma og persónuvernd fyrir þá forstöðumenn til að auka umræðu og vitund um reglurnar, verklagið og mikilvægi þess að persónuverndar við birtingu dóma sé gætt. Einnig er rétt að benda á að dómstólasýslan hefur sett á heimasíðu sína eyðublað fyrir þá sem óska eftir að nöfn þeirra séu afmáð úr dómum einu ári eftir birtingu þeirra eins og heimild er til í reglunum. Það á þá að auka aðgengi aðila og gera rétt þeirra sýnilegan og aðgengilegan. Ég legg auðvitað mikla áherslu á að vel sé staðið að birtingu dóma. Ég tel að við birtingu dóma verði að gæta að sjónarmiðum um aðgang almennings og fjölmiðla um niðurstöður dómstóla en ekki síst rétti manna til verndar á persónulegum upplýsingum. En þarna vegast á mikilvæg sjónarmið og verkefnið er ekki einfalt, eins og komið hefur í ljós í hvert skipti sem málin eru rædd, og alltaf eitthvað sem hægt er að gera til bóta. En ég tel að þær reglur um dómstólasýsluna og það sem hefur verið sett eftir það og fylgt eftir hafi verið til bóta. Það þarf hins vegar ávallt að fylgjast vel með hvernig unnið er með þær, fræða dómara áfram um tilvist þeirra og mikilvægi þess að bregðast hratt við ef eitthvað fer úrskeiðis. Ég kem kannski aðeins nánar inn á það í seinna svari mínu á eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir þessa fyrirspurn. Eftir að ég kom á þing var mér bent á það að verið væri að selja upplýsingar um mig, persónuupplýsingar, heilsufarsupplýsingar, hjá lögmönnum inni í dómsskjölum. Eina sem ég hafði af mér brotið var að ég hafði brotið umferðarlög og ég varð fyrir líkamlegu tjóni. Í þeim upplýsingum sem verið var að selja voru heilsufarsupplýsingar. Og það sem var kannski það óeðlilega við það allt saman var að inni í því voru líka rangar heilsufarsupplýsingar sem ekki var búið að taka fram að búið væri að leiðrétta. Þetta segir okkur að það er grafalvarlegt mál að það skuli vera hægt að versla með heilsufarsupplýsingar eða aðrar persónuupplýsingar fólks, eftirlitslaust, án þess að nokkur geri athugasemd við það, að það skuli enn þá vera gert. Ég benti á þetta hérna í upphafi, fljótlega eftir að ég kom á þing, og ég er aftur búinn að benda dómsmálaráðherra á það, en það virðist ekkert vera gert í þessu. Þess vegna vona ég núna að það þurfi ekki að ræða þetta oftar.

Forseti. Það er nefnilega þetta, að verið sé að versla með persónuupplýsingar, það er það sem er gert af einkafyrirtækjum. Og hæstv. dómsmálaráðherra ætlar að koma inn á það í síðara svari sínu hvað hún hafi gert eða hyggist gera varðandi vinnslu og dreifingu fyrirtækja á viðkvæmum, persónugreinanlegum upplýsingum sem voru birtar í dómi, jafnvel afmáðar úr dómi, en ekki þarna því að áfram eru þær þarna og unnið með þær og þær seldar. Til dæmis heilsufarsupplýsingar. Persónuvernd úrskurðaði að afmá þyrfti persónuupplýsingar í einu máli. En hvað með öll hin málin ef þar eru viðkvæmar heilsufars- og persónuupplýsingar um fólk? Ef fólk lendir í slysi, eins og hv. þingmaður þar sem ekið var á hann, þarf það samt sem áður að skila inn heilsufarsupplýsingum. Tveir læknar rífast og það getur ratað inn í dóma. En eins og hæstv. dómsmálaráðherra nefnir hafa dómstólasýslan og dómstólarnir tekið á þessu máli og við höfum verið að fylgja því eftir síðan ég kom inn á þing. Hef ég sett mikinn fókus á það, enda hafa borgarar verið að benda mér á þessar brotalamir og við höfum oft fengið dómstólasýsluna á okkar fund. Nú virðist horfa til betri vegar, sér í lagi frá 12. febrúar. Þá kom fulltrúi dómstólasýslunnar og talaði um persónuverndarfulltrúa. Þannig að ég vísa því til almennings: Ef það eru einhverjir dómar þar sem ykkur finnst að verið sé að brjóta gegn lögum um persónuvernd gagnvart ykkur, þá er samkvæmt lögum persónuverndarfulltrúi innan dómstólasýslunnar sem þið eigið rétt á að hafa samband við og hann hefur þá skyldu að vísa því til dómara og þeirra sem birta dóma um að það sé afmáð. Við erum komin þangað. Það þarf líka að skoða hvernig við takmörkum að þetta gerist í raun og veru, en við erum alla vega komin þangað. Þá kemur að því sem snýr fyllilega að hæstv. dómsmálaráðherra og það er að hafa eftirlit með því að persónuverndarlögunum sé framfylgt þannig að einkaaðilar séu ekki áfram að versla með viðkvæmar, persónugreinanlegar upplýsingar um borgara landsins. Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera á öllum þessum tíma og nú í framhaldinu varðandi það?

Virðulegur forseti. Ég reyndi að fara yfir allar helstu breytingarnar og úrbætur og þá eftirfylgni sem við höfum haft með þessum breytingum en áfram þarf auðvitað að skoða hvernig unnt er að bæta frekar úr og ræða ýmsar tillögur þar um, t.d. hvort birta eigi dóma héraðsdóms, sem ekki er áfrýjað, á netinu og hafa aðgang að þeim með öðrum hætti. Það þarf að gæta að því hvernig fjallað er um dómsmál almennt og þá sem eiga aðild að þeim, m.a. í fjölmiðlum, og oft getur verið, eins og komið hefur fram, um viðkvæm málefni að ræða eins og dæmin sanna. Hjá því verður ekki horft að í fámennari umdæmum héraðsdómstóla getur birting yfir höfuð, þótt allrar persónuverndar sé gætt við birtingu, verið erfið þar sem öllum er kunnugt um hverjir aðilar málsins eru. Það er auðvitað áskorun í litlu samfélagi og kannski önnur áskorun sem við mætum hér en annars staðar, og það er eitthvað sem þarf að hafa í huga við áframhaldandi úrbætur á þessu sviði. Eins og kom fram í svari mínu til hv. þingmanns áðan hefur Persónuvernd litið svo á að í tilfelli Hæstaréttar, í ákveðnu máli, teldist rétturinn ábyrgðaraðili á þeirri vinnslu persónuupplýsinga sem felst í birtingu á útgefnum dómum réttarins. Og að því er varðar fyrirtæki eins og Fons Juris, sem birta dóma Hæstaréttar líka, þá telst fyrirtækið ekki sjálft vera ábyrgðaraðili á þeirri vinnslu persónuupplýsinga sem felst í birtingu þeirra en telst vera ábyrgðaraðili á þeirri vinnslu persónuupplýsinga sem felst í að gera dóma Hæstaréttar og annarra dómstóla, sem gefnir hafa verið út, tiltæka með því að veita aðgang að þeim. Það fellur hins vegar ekki undir ábyrgðarsvið dómsmálaráðherra að hafa eftirlit með fyrirtækjum sem birta opinberar upplýsingar, eins og dóma, en ábyrgðarsvið mitt nær til starfsemi dómstólanna og dómstólasýslan vinnur við að bæta verklagið og koma ábendingunum til fyrirtækjanna. Er bæði um að ræða reglusetningu og fræðslu, en einnig hefur verið brugðist við þeirri stöðu að aðrir en dómstólar birta dóma þeirra. Í slíkum tilfellum þarf að tilkynna um öryggisbrest við birtingu dóma og hafa þessir aðilar brugðist við slíkum tilkynningum og leiðrétt til samræmis við leiðréttingar hjá dómstólum eftir að þessu verklagi var komið upp. Ég tel einfaldlega mikilvægt að borgararnir geti leitað til dómstóla með sín mál í trausti þess að vinnsla þeirra sé vönduð og lögmæt að öllu leyti og það verður áframhaldandi vinna hjá mér og mínu ráðuneyti.

Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn og líklega ekki það síðasta sem ég tala um samgöngubætur á Tröllaskaganum. Ég held ég hafi gert það á einhverjum tímapunkti á hverju einasta ári frá því að ég kom fyrst inn á þing. Ég er með þrjár spurningar sem ég legg fyrir ráðherra. Þær koma til út af því að eiginlega hefur ástandið í vetur og fyrravetur verið úr hófi fram slæmt og með þeim hætti að ítrekað hefur lokast vegna ófærðar, snjóflóða og snjóflóðahættu. Íbúar í Fjallabyggð hafa þurft að búa við það sem er algerlega óásættanlegt. Við vitum alveg að eðli máls samkvæmt gerðu t.d. Héðinsfjarðargöng á milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar lífsskilyrði okkar í Fjallabyggð mun betri og tengdu auðvitað svæðin saman. Það hefur orðið stórsókn í ferðaþjónustu í Fjallabyggð. Varðandi Múlagöngin hins vegar þekkjum við það líka að þau eru flöskuháls hinum megin. Ný göng, eða hvaða bætur sem við leggjum til að farið verði í, er alla vega eitthvað sem þarf líka að horfa til. Eins og ég sagði eru snjóflóð að hamla því eða hætta á að þau hamli því að fólk geti búið til eitt atvinnusvæði, búið til eitt ferðasvæði eða bara yfir höfuð sótt sér læknisþjónustu og annað slíkt. Siglufjarðarvegur um Almenninga er líka mjög hættulegur vegna jarðsigs og því velti ég því upp með ráðherra hvort ekki sé best að vera með nýtt vegstæði úr Fljótum til Siglufjarðar, fyrir utan að það myndi stytta vegalengdina á milli Eyjafjarðar og Skagafjarðar, treysta byggð í Fljótum og auðvitað stórauka öryggi vegfarenda. Ég man ekki eftir öðru en að jarðsigið hafi verið dálítið mikið þegar ég var lítil og það hefur bara aukist og svæðið stækkað. Það er hægt að horfa til vina okkar Færeyinga sem hafa grafið í kringum 20 göng sem eru samtals 55 km. Það er u.þ.b. sjöfalt lengra en við höfum grafið á hvern íbúa. Við erum hér með 12 göng, ef ég veit rétt, sem eru í kringum 50 km. Þar er stefnan alltaf að grafa göng á hverjum tíma. Færeyingar grófu göng fyrir 15 íbúa þannig að það snerist ekki bara um hagkvæmni heldur líka jafnræði. Mér finnst það líka eitthvað sem við þurfum að hafa í huga. Við getum ekki beðið í áratugi eftir úrbótum í samgöngumálum sveitarfélagsins. Því spyr ég, af því að ég veit að hópur með heimamönnum og fulltrúum okkar þingmanna í Norðausturkjördæmi hefur hafið störf og er að leggja á ráðin með tillögur í samstarfi við aðila, hvort ráðherrann taki ekki vel í málið og hvort hann telji að það sé ekki bráðnauðsynlegt í ljósi aðstæðna að við setjum úrbætur á þessu svæði í aukinn forgang miðað við það sem núverandi áætlanir gera ráð fyrir.

Virðulegur forseti. Með Strákagöngum við Siglufjörð, sem voru opnuð 1967, og Múlagöngum í Ólafsfjarðarmúla, sem voru opnuð 1990, voru tryggðar þess tíma heilsárssamgöngur við þéttbýlisstaðina Siglufjörð og Ólafsfjörð. Með opnun Héðinsfjarðarganga árið 2010 varð svo til heilsársvegasamband milli þéttbýlisstaðanna ásamt því að Siglufjörður var tengdur við Eyjafjarðarsvæðið. Það má því segja að heilsárssamgöngur séu tryggðar á norðanverðum Tröllaskaga. Engu að síður hafa ýmsar framkvæmdir verið skoðaðar sem gætu aukið öryggi á þessum leiðum. Á kaflanum um Almenninga á Siglufjarðarvegi er hætta á jarðskriði og berghlaupum. Sú hætta hefur verið kortlögð. Á Ólafsfjarðarvegi, á kaflanum frá Dalvík að Múlagöngum, er snjóflóðahætta á mörgum stöðum. Þá eru bæði Múlagöng og Strákagöng mjó og tæknilega úrelt. Bæði göngin eru byggð áður en núgildandi reglur um öryggi í jarðgöngum tóku gildi og það á sérstaklega við um Strákagöng. Ýmsar framkvæmdir eða aðgerðir hafa verið til skoðunar til að auka öryggi samgangna á Siglufjarðarvegi og Ólafsfjarðarvegi. Á þeim kafla Siglufjarðarvegar sem liggur um Almenninga hefur orðið vart við jarðskrið á um 6 km löngum kafla sem nær frá vegamótum við Skarðsveg að Almenningsnöf. Kortlögð hafa verið þrjú berghlaup. Vegagerðin hefur mælt og fylgst með sigi á vegsvæðum í Almenningum frá árinu 1982. Skriðið hefur valdið árlegum skemmdum og er talin hætta á skriði eða jafnvel hruni vegstæðisins. Mikilvægt er því að geta varað vegfarendur við í tæka tíð. Árið 2017 var gerð tilraun með vöktunarkerfi sem ekki reyndist nægjanlega vel. Nú er unnið að nýjum tillögum að vöktun ásamt því að leggja drög að viðbragðsáætlunum, hvenær er talið nauðsynlegt að loka veginum og hvaða búnað þarf til þess. Í samgönguáætlun árin 2017 og 2018 voru fjárveitingar til rannsókna á jarðgangagerð milli Siglufjarðar og Fljóta og lauk þeim árið 2019. Gefin var út greinargerð í mars 2020 þar sem gerð var tillaga að jarðgöngum frá Fljótum til Hólsdals í Siglufirði. Göngin hafa verið nefnd Siglufjarðarskarðsgöng. Þau göng yrðu um 5,2 km löng og myndu stytta Siglufjarðarveg um 14 km. Þau myndu koma í stað erfiðs kafla frá Fljótum að Strákagöngum sem er snjóþungur og veðrasamur og þá þyrfti jafnframt hvorki að fara lengur um jarðskriðssvæði í Almenningum né Strákagöng. Múlagöng á Ólafsfjarðarvegi voru opnuð árið 1990. Þau eru 3,4 km að lengd, einbreið en með mætingarútskotum. Umferð um göngin hefur aukist mikið á undanförnum árum. Meðalumferð árið 2019 var 678 ökutæki á sólarhring og meðalumferð að sumri til var um 1.000 ökutæki á sólarhring sama ár. Í dag eru veruleg óþægindi og tafir á sumrin vegna mikillar umferðar. Búið er að koma upp umferðarstjórnunarbúnaði sem hægt er að nota við sérstakar aðstæður þegar umferð er mikil, m.a. með því að hindra að stærstu bílar sem komast ekki í útskot mætist, auk þess að minnka líkur á að venjulegir bílar mæti stærstu bílunum. Gerð var grein fyrir endurbótum á leiðarvali fyrir Ólafsfjarðarveg milli Dalvíkur og Ólafsfjarðar í skýrslu frá árinu 2012. Niðurstaða í þeirri skýrslu var að mögulegt væri að breikka Múlagöng auk þess að gera frekari endurbætur á snjóflóðavörnum á veginum. Einnig var skoðaður kostur á nýjum 8,5 km löngum jarðgöngum frá Karlsá til Ólafsfjarðar. Með nýjum og lengri jarðgöngum er talið að öryggismálum sé betur borgið en þau eru meira en tvöfalt dýrari kostur en að breikka Múlagöng. Vegagerðin mælir með að breikka göngin en einnig að fylgjast jafnframt vel með umferð og töfum. Vöktun á veginum frá Fljótum og til Siglufjarðar er mikilvæg, bæði vegna mögulegs grjóthruns á veginn, ekki síst í Mánaskriðum, en einnig vegna hættu á jarðskriði í Almenningum. Farnar eru daglegar eftirlitsferðir á þeim kafla og oftar ef rigningartíð er og því meiri hætta á hruni. Væntanleg er á þessu ári ný vöktunar- og viðbragðsáætlun vegna þessa svæðis þar sem skilgreind verða þrjú stig; viðvörunarstig, hættustig og neyðarstig. Þá er einnig mikilvægt að gæta að snjóflóðavörnum á Ólafsfjarðarvegi milli Dalvíkur og Ólafsfjarðar. Þá er stefnt að því að gera útvarpssendingar mögulegar í öllum göngum. Um hvenær von sé á nýjum göngum er í samgönguáætlun 2020–2034 gert ráð fyrir að Fjarðarheiðargöng ásamt Seyðisfjarðar- og Mjóafjarðargöngum séu næstu jarðgöng í röðinni. Þá er nú unnið að því að gera heildstæða greiningu á jarðgangakostum sem verði grundvöllur að frekari forgangsröðun, þar með taldar umræddar framkvæmdir. Mikilvægt er að fyrirsjáanleiki sé við framkvæmdir jarðganga og íbúar geti séð hvar framkvæmdir eru í röðinni. Þeir kostir sem ég fór yfir hér að framan eru kostir sem borin hafa verið kennsl á og hafa verið ræddir. Ég fagna öllum hugmyndum sem geta bætt samgöngumál, lífskjör og lífsgæði Íslendinga. Alla kosti þarf að ræða og meta auk þess sem taka þarf ákvörðun um að veita til þeirra fé. Það er ákvörðun Alþingis eins og kunnugt er. Stefnt hefur verið að því að ávallt sé unnið að gerð einna, í það minnsta, jarðganga á hverjum tíma. Ég tel vel koma til greina að skoða möguleika á því að hægt væri að grafa fleiri en ein jarðgöng í einu í framtíðinni með svipuðum hætti og frændur okkar Færeyingar hafa gert og hv. þingmaður nefndi í upphafsorðum sínum.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Við höfum heyrt af því reglulega í vetur og sérstaklega í fyrravetur að samgöngur við Fjallabyggð fari úr skorðum vegna veðurs, helst þá vegna snjóflóðahættu. Það er mjög mikilvægt í því samhengi að við horfum til þess að við viljum jú að allir búi við ákveðin skilyrði þegar kemur að samgöngum en við verðum líka að horfast í augu við það að við þurfum að forgangsraða verkefnum og það veltur svolítið mikið á því í framtíðinni að menn geri það upp við sig hvora leiðina menn vilji fara. Vilja menn fara í vesturátt eða til austurs og þá inn í Eyjafjörð og til Akureyrar og þar í tengingu við alþjóðaflugvelli? Menn eiga að vera raunsæir í því sem menn fara með. Ég tel mjög ólíklegt að menn fari í báðar áttir á sama tíma.

Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu og orðum bæði hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra. Almennt um Tröllaskaga er auðvitað það að segja að gera þyrfti áætlun um þau jarðgöng sem eru hér til umræðu og fleiri sem þurfa auðvitað að komast á framkvæmdastig, jarðgangaáætlun. Á hana er minnst í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar með samgönguáætlun og mjög mikilvægt að hún sé unnin, bæði með tilliti til forgangsröðunar og kostnaðar og annars slíks. Ég legg einfaldlega til, vegna þess að það er einhver besta fjárfesting sem hægt væri að fara í, að menn hugi að lántöku ríkisins fyrir kannski tíu jarðgöngum þannig að það væri hægt í raun og veru að ná þessu á mesta hraða sem hægt væri að vinna jarðgöng á Íslandi þannig að þetta væri komið í gott lag fyrir 2030 eða 2040.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin og að fitja upp á þessu umræðuefni. Þetta er brýnt verkefni fyrir norðan. Ég man nú svo langt að ég man þegar Ólafsfjarðarmúli var ruddur og þar komst á vegasamband og svo þekkjum við auðvitað framvinduna. En það eru mörg verkefni og ærin sem þarf að vinna og hæstv. ráðherra kom inn á jarðgangaáætlun. Nú eru Dýrafjarðargöng klár en við höfum ekki byrjað á nýjum verkefnum sem bíða. Hvenær telur hæstv. ráðherra að við getum vænst þess að jarðgangaáætlun líti dagsins ljós? Ef ég horfi vestur á firði eru þar a.m.k. fimm verkefni, stór og mikil, Miklidalur og Hálfdán koma upp í hugann og svo erfiða svæðið á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar, Súðavíkurgöngin svokölluðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim sem hér hafa tekið þátt. Ég vil segja á þeim stutta tíma sem ég hef hér að það er sannarlega rétt að eitt og annað hefur verið gert til að reyna að auka stýringu t.d. í Múlagöngum og annað því um líkt en það dugar ekki til. Það að ætla að breikka göngin er að mínu mati nánast óframkvæmanlegt. Hvar á að keyra á meðan verið er að breikka? Í annan stað leysir það ekki vandann sem við okkur blasir, sem er múlinn sjálfur. Það hef ég líka bara frá vegagerðarfólki sem tekur undir að þar erum við með undir það sem lokar vetrarþjónustunni fyrst og fremst, það sem hefur verið að hrjá okkur síðustu tvo vetur, það eru fyrst og fremst snjóflóðamálin. Auðvitað eru miklir þungaflutningar þannig að það er alveg rétt að margt hefur breyst og færst upp á vegina af sjónum. Ég vil líka nefna að þegar orðið hafa slys á Öxnadalsheiðinni hefur umferðinni verið beint til Ólafsfjarðar í gegnum Fjallabyggð og áfram suður, þannig að það liggur fyrir að leysa þarf báðar leiðir. Ég vitnaði í frændur okkar Færeyinga áðan og þeir hafa verið að fjármagna framkvæmdir að einhverju leyti með vegtollum og mér finnst það vera atriði sem við eigum að velta fyrir okkur. Höfð voru uppi stór orð þegar Hvalfjarðargöngin fóru í gang en við getum kannski sagt að þeim hafi verið vel tekið þegar þau voru loksins komin í gagnið þrátt fyrir að fólk þyrfti að borga í þau til að eiga hér eitt atvinnusvæði. Ég tek undir það að við erum auðvitað með sjúkrahús og alþjóðaflugvöll öðrum megin en bæði göngin eru afskaplega mikilvæg til að tengja það risastóra svæði sem Tröllaskagi er. 

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu og þakka hv. fyrirspyrjanda og þeim sem tóku þátt og lögðu hér málefnalega til umræðunnar. Það sem við sættum okkur einu sinni við þykir ekki nóg í dag, og það kom fram í fyrirspurn fyrirspyrjanda um heilsársveg, við gerum einfaldlega meiri kröfur í dag. Þess vegna eru komnar kröfur eins og einn hv. þingmaður nefndi, á Vestfjörðum og reyndar miklu víðar um land, um jarðgöng og það er stefnumarkandi ákvörðun að ákveða að alltaf sé a.m.k. unnið að einum jarðgöngum í einu. Það er meira en við höfum haft til þessa. Það er rétt að nú verður bið í eitt eða tvö ár frá því að Dýrafjarðargöng klárast og þar til vinna við næstu göng hefst en það er ekkert því til fyrirstöðu. Þess vegna, á grundvelli samgönguáætlunar, var ég búinn að fela Vegagerðinni að hefja undirbúning að næstu jarðgangaáætlun sem yrði þá meiri umfangs en sú sem birtist í síðustu samgönguáætlun þar sem þar var lítill tími til undirbúnings. Sú vinna gengur mjög vel og ég vonast til að við getum komið upplýsingum um það m.a. til þingsins og til umræðu hér þar sem miklu fleiri kostir eru reifaðir og þá kemur til kasta þingsins að forgangsraða jarðgangakostum. Það kemur vel til álita í mínum huga að horfa til fyrirmyndar frá Færeyjum sem byggist auðvitað á því að þar leggja menn til hluta af eigin fé til að minnka kostnaðinn upphaflega, og fjármagnskostnaðinn ekki síst. Það er auðvitað hagstætt að taka lán um þessar mundir en gleymum því ekki að þau þarf að borga til baka og ekkert er ókeypis. En ég er algerlega tilbúinn til að skoða allar hugmyndir sem lúta að því að gera fleiri jarðgöng á Íslandi 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að koma hér til fundar við mig og svara fyrirspurn um íslenskukennslu fyrir innflytjendur og fullorðinsfræðslu eða framhaldsfræðslu. Atvinnuleysi hér á landi er það mesta á Norðurlöndum um þessar mundir, í fyrsta skipti á síðustu áratugum og sennilega í fyrsta skipti í sögunni. Yfir 20.000 manns eru atvinnulausir og 40% þeirra eru af erlendum uppruna. Það fólk missir atvinnuna fyrst og hátt í 40.000 erlendir ríkisborgarar hafa verið á vinnumarkaðnum hér á landi undanfarin ár og því ljóst að hlutfall þeirra í þessu tilliti er hátt. Það er mikil þörf á úrræðum fyrir atvinnuleitendur af erlendum uppruna, hvort sem það er íslenskunám, íslenskutengt starfsnám eða starfstengdar námsleiðir og þarf ekki atvinnuleysi til. Flest bendir til þess að við höfum ekki skapað sterka umgjörð um þessi mikilvægu atriði og komið hefur fram að íslenskunám fyrir útlendinga hefur verið í fjársvelti í langan tíma. Hækkun á framlögum til þessara atriða hefur ekki skilað sér og hefur verið óbreytt á kennslustund og nemendastund í nokkuð langan tíma. Endurspeglar þetta virkilega áherslur ráðherra í þessum málaflokki? Við höfum margoft heyrt klisjur um að nauðsynlegt sé að efla íslenskukennslu fyrir erlenda borgara sem hér dvelja og vilja vinna og búa. Þurfum við ekki að endurskoða ýmis atriði á þessari vegferð, t.d. hvað varðar kostnaðinn fyrir þátttakendur? Er hann ekki þröskuldur? Það kostar 45.000 kr. fyrir hvert námskeið fyrir útlendinga. Er það ekki bein hindrun? Það kostar líka 25.000 kr. fyrir þann sem vill sækja sér íslenskan ríkisborgararétt og sækir íslenskunámskeið til að uppfylla kröfur. Víða er skortur á sérhæfðu fagfólki í íslensku atvinnulífi, eða svo hefur verið, og brotalamir varðandi viðurkenningu á prófgráðum, réttindum og færni innflytjenda. Raunfærnimatið er ein af þeim leiðum sem færar eru til að bæta þar úr. Það útheimtir hins vegar fyrirhöfn, skipulag og kostnað, t.d. túlkaþjónustu og ýmsa eftirfylgni. Hvað hyggst ráðherra gera til að bæta þar úr? Nú duga ekki óljós loforð eða markmið. Það þarf að taka til hendinni og nú eru aðstæður þannig að vinna þarf hratt. Við höfum innviðina klára. Framhaldsfræðslan, fullorðinsfræðslan og símenntunarmiðstöðvarnar um allt land eru reiðubúnar, það sem á skortir er að ráðherra taki af skarið og sýni í verki að hún meini það sem hún gefur til kynna í orðum og móti stefnu sem er skýr. Hyggst ráðherra beita sér í því og veita til þess þeim miðlum sem nauðsynlegir eru, sem eru fjármunir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu brýna málefni og vil byrja á að svara því fyrst að það er alveg ljóst að íslenskukennsla fyrir innflytjendur er samfélagslega mjög mikilvæg. Ég hef sem ráðherra lagt mikla áherslu á að efla íslenskunám og styrkja stöðu nemenda með annað móðurmál en íslensku á öllum skólastigum. Markmiðið er að auðvelda fólki með annað móðurmál en íslensku þátttöku í samfélaginu og gefa því færi á að nýta hæfileika sína í námi og störfum. Fyrirspurn hv. þingmanns snýr að íslenskukennslu fyrir fullorðna innflytjendur og hvort ég hyggist beita mér fyrir því að efla íslenskukennslu. Þá langar mig að fara yfir hvað ríkisstjórnin hefur verið að gera í þeim málaflokki á síðustu misserum og nefna þar sérstaklega fjármuni og hvernig við höfum stóreflt menntakerfið á öllum stigum. Sumarið 2020 voru framlög aukin til framhaldsskóla og háskóla til að bjóða upp á sumarnám fyrir nemendur og almenning til að sporna við neikvæðum afleiðingum atvinnuleysis í kjölfarið á heimsfaraldri. Boðið var upp á sumarnám og sumarstarf og unnu ráðherrar mennta- og félagsmála saman að eflingu margvíslegra aðgerða, m.a. í gegnum samráðshóp um atvinnu- og menntaúrræði. Hópnum er ætlað að samhæfa aðgerðir og koma með tillögur til að tryggja virkni og að nemendur og atvinnuleitendur geti nýtt tímabil óvissu til að bæta við sig námi og mennta sig til nýrra starfa. Þátttaka í sumarnáminu var mjög góð. Heildarfjöldi þátttakenda var 4.913 og af þeim sóttu 800 erlendir ríkisborgarar íslenskunámskeið. Eins og sjá má af þessum tölum er framboðið mikið og þátttakan líka mjög mikil og ég er mjög stolt af því að við höfum farið af stað með þetta. Í boði voru 260 námskeið. Þá veitti ráðuneytið umtalsverða fjármuni til sumarnáms í tíu framhaldsskólum eða tæpar 100 milljónir og tóku þátt 650 nemendur í 64 áföngum. Þar var bæði um að ræða sérstaka íslenskuáfanga fyrir innflytjendur en einnig var stuðningur við íslensku samhliða starfstengdu undirbúningsnámi og eru nokkrir framhaldsskólar að þróa það enn frekar þannig að innflytjendur eða börn með annað móðurmál en íslensku séu sem mest í íslensku málumhverfi og fái jafnframt starfstengdan tungumálastuðning. Mikil gerjun er því í íslenskukennslu fyrir innflytjendur og stutt við þá þróun með auknum framlögum eins og kom fram í máli mínu til skólastarfs. Hér eru tækifæri til að sækja um styrki og hvatning til að efla íslenskukennslu og samstarf þvert á ráðuneyti til þess að styðja við betri samhæfingu og auka námsframboð. Eins og sjá má, eins og ég nefndi, voru um 700 innflytjendur sem sóttu íslenskunámið á háskólastiginu. Annað vil ég nefna, virðulegi forseti. Innan átaksverkefnisins Nám er tækifæri sem ætlað er langtímaatvinnuleitendum hafa skólar verið hvattir til að bjóða upp á nám sem hentar fullorðnum og með sérstaka áherslu á íslensku fyrir innflytjendur. Margir skólar hafa brugðist við og sett upp íslenskunám fyrir nemendur með annað móðurmál en íslensku. Skólarnir bjóða upp á áfanga fyrir byrjendur og lengra komna í talmáli, sérstaklega sniðna að atvinnuleitendum. Sem dæmi má nefna Fjölbrautaskólann í Breiðholti, Fjölbrautaskólann í Ármúla og Fjölbrautaskóla Suðurnesja sem bjóða upp á undirbúningsáfanga fyrir starfsnámsbrautir, sérstaklega ætlaða fullorðnum. Þá hefur íslenskubraut Tækniskólans notið fádæma vinsælda og ekki getað annað eftirspurn. Aðrir skólar hafa lýst yfir áhuga á að laga námsbrautir sínar að fyrstu þrepum íslenska hæfnisrammans betur að nemendum með annað móðurmál en íslensku. Þá setti Háskólinn á Bifröst upp aðfaranám fyrir enskumælandi til undirbúnings fyrir háskólanám og sams konar nám hefur verið sett upp hjá Keili. Á þennan hátt hefur verið reynt að koma til móts við stóran hóp fólks með annað móðurmál en íslensku sem á undir högg að sækja á tímum kórónuveirunnar. 

Herra forseti. Þetta var mikilvæg spurning sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson bar upp. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svarið og að fara yfir það sem hæstv. ríkisstjórn er að gera þegar kemur að framboði á íslenskukennslu fyrir innflytjendur í okkar samfélagi. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt mál því að það er leiðin til þess að fólk af erlendum uppruna hafi sömu tækifæri og aðrir í samfélaginu. Mig langar að brýna hæstv. ráðherra í því að rýna þetta þegar komin verður betri reynsla á þetta, sjá hvað gangi vel og hvar þurfi kannski einhverju að breyta, og kynna það fyrir okkur hér á þingi sem og í samfélaginu vegna þess að ég held að ákall sé um það í samfélaginu að við tökum vel á móti fólki sem hingað kemur til að starfa og við viljum hafa þetta í lagi. Ég fagna þessu og við höldum áfram að vinna með þetta.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér fannst hæstv. ráðherra sannast sagna skauta létt yfir mikilvæg atriði. Mér fannst hún ekki nefna þátt símenntunarmiðstöðvanna, fullorðinsfræðslunnar eða framhaldsfræðslunnar nægilega vel. Þetta eru stofnanir sem hafa þrátt fyrir lítinn stöðugleika í rekstri sínum og starfsemi til langs tíma unnið mikilvæg störf við óvissuskilyrði, lyft grettistaki og sýnt aðlögunarhæfni og skjótan viðbragðstíma eins og við þær aðstæður sem nú eru uppi. Við köllum það oft fimmtu menntastoðina. Er ráðherra ekki sammála því? Framhaldsfræðslan getur sinnt mörgum veigamiklum þáttum sem tengjast menntunarstiginu og hækkun á því, áskorunum atvinnulífs vegna tæknibreytinga, fjölmenningu, íslenskuþjálfun, uppbyggingu hæfnismats á íslenskum vinnumarkaði og því sem er nærtækast nú; að sinna atvinnuleitendum. Lunginn úr síðasta ári var tími mikilla umskipta og dró fram styrkleika framhaldsfræðslunnar sem tókst að aðlaga verkefnin að ríkjandi þörfum á mjög stuttum tíma. Þetta hefur verið stuðningskerfi sem hefur það að markmiði að vera afl til að vinna m.a. gegn neikvæðum félagslegum afleiðingum atvinnuleysis og hækka menntunarstig. Það er mikil óvissa og tafist hefur að koma á laggirnar nýjum framhaldsfræðslulögum. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Liggur sú vinna algerlega í láginni? Það er dálítið áhyggjuefni. Hvernig er með þessa menntastefnu og hlutverk framhaldsfræðslunnar í því samhengi? Liggur það fyrir með skýrum hætti? Á þessu stigi virðist ekki alveg ljóst hvort framhaldsfræðslan eigi þar raunverulegt hlutverk. Er þetta ljóst í huga hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu leggjum við áherslu á nám alla ævi. Í menntastefnunni er fjallað sérstaklega um þennan þátt og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér það aðeins betur. Kannski ættum við að setjast niður og ég fari betur yfir þetta þótt ég svari því auðvitað hér eins og óskað hefur verið eftir. Virðulegur forseti. Ég vil nefna að auðvitað hefur eftirspurn eftir framhaldsfræðslu aukist verulega. Eitt af því sem við erum að gera núna í ráðuneytinu er að styrkja allan ramma og veita fjármuni í þennan mikilvæga málaflokk. Eitt af því sem við sjáum að er að gerast núna, og ég vil vekja sérstaka athygli á, er að nokkrir þættir munu stuðla að því að við þurfum að einblína enn frekar á þennan málaflokk, og menntastefnan er auðvitað þáttur í því, og það er að við sjáum sjálfvirknivæðingu og við sjáum að störfin eru að breytast mjög mikið. Þess vegna hefur þessi ríkisstjórn ráðist í miklar kerfisbreytingar á Menntasjóðnum til að tryggja að það sé gott aðgengi og fólk geti leitað nýrra tækifæra. Við erum með enn frekari aðgerðir á döfinni á næstu dögum sem snúa að því hvernig við förum í að styrkja menntakerfið enn frekar. Eins og hv. þingmaður sér erum við að sjálfsögðu að veita aukna fjármuni í það. Framhaldsskólarnir, háskólarnir og endurmenntunar- og símenntunarmiðstöðvarnar hafa aldrei tekið á móti jafn mörgum nemendum sem eru tilbúnir til að leita nýrra tækifæra.

Herra forseti. Fyrirspurn sú sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra og er hér til munnlegs svars og umræðu er á þessa leið: Í ljósi þess að ýmis dæmi eru um það í iðnnámi að nemendur fái að fara til fyrirtækja utan skólans til að læra á vélar og tækjabúnað sem skólinn hefur ekki yfir að ráða án þess þó að um ráðningarsamband sé að ræða milli nemans og fyrirtækisins, hvernig telur ráðherra best að haga tryggingavernd nemendanna við slíkar aðstæður? Líkt og kemur fram í fyrirspurninni fer hluti af kennslunni í sumum iðngreinum sem kenndar eru á framhaldsskólastigi þannig fram að nemendur fara á vinnustað í viðkomandi fagi, m.a. til að komast í vélar og tæki sem skólarnir hafa ekki yfir að búa. Ég held að það sé alveg óumdeilt að þetta sé mikill fengur fyrir nemendurna og skemmtilegur og mikilvægur hluti af kennslunni. Ég myndi vilja sjá að þetta yrði svona áfram. En tildrögin að fyrirspurninni eru hins vegar þau að mér var bent á dæmi þar sem stjórnandi fyrirtækis í tækniiðnaði hafði áhyggjur af því hvað kynni að gerast ef upp kæmi óhapp. Þar var um tilvik að ræða þar sem fyrirtækið var með flóknar og kröftugar vélar. Til skamms tíma hafði fyrirtækið getað keypt viðbótartryggingar hjá tryggingafélagi sínu vegna svona heimsókna en nú gáfust þau svör að tryggingafélögum væri ekki heimilt að veita tryggingu fyrir aðra en þá sem væru í ráðningarsambandi við fyrirtækið. Svör skólans voru á þá leið, þegar spurt var eftir því, að heimilistrygging nemandans ákvarðaði tryggingavernd hans. Ég tel hins vegar alveg óljóst hvort einföld heimilistrygging myndi ná yfir það ef slys yrði við slíkar aðstæður. Þetta finnst mér mikilvægt að ræða við hæstv. menntamálaráðherra vegna þess að ég held að við séum sammála um að mikilvægt sé að nemendur geti farið á vinnustaði og komist í samband við þá sem eru að vinna í faginu en vitaskuld verða tryggingar að vera í lagi. Þó svo að enginn vilji auðvitað að óhöpp eða slys verði vitum við samt að þau geta orðið. Ég vil því spyrja ráðherra hvort hún sé ekki sammála mér í því að hér þurfum við að sjá til þess að það sé engin óvissa uppi fyrir nemendurna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Auðvitað er mjög mikilvægt að ekki ríki óvissa. Það er svo að nemendur í iðnnámi í löggiltum iðngreinum, nemar í starfsnámi sem stunda nám í heilbrigðisgreinum og raunvísindum og háskólanemar eru slysatryggðir þegar þeir sinna verklegu námi, samkvæmt b-lið 7. gr. laga um slysatryggingar almannatrygginga, nr. 45/2015. Á þessu kjörtímabili höfum við verið að styrkja stoðir iðnnáms alls staðar þar sem við getum komist í það. Eitt af því sem við höfum nýlega klárað er reglugerð um vinnustaðanám þar sem við bjóðum upp á þann valkost að komist nemendur ekki á samning sé það skylda skólans að tryggja að þeir komist á samning. Þannig sé það alveg eins er varðar bóklegt nám og starfsnám, að þegar nemandi hefur ákveðið nám tryggi skólinn að hann geti klárað námið. Við erum líka að skoða trygginga- og réttindamál betur í tengslum við skólaleiðina. En bara til að svara hv. þingmanni þá eru það þessi lög sem gilda um slysatryggingar almannatrygginga varðandi nemendur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er gott að heyra að ráðherra vísi hér í lög sem eiga að tryggja að nemendur séu slysatryggðir. Miðað við þá ábendingu sem ég fékk held ég hins vegar að mjög mikilvægt sé að kanna það þá frekar. Svo virðist vera að hvorki fyrirtækin né skólarnir séu viss um að þetta nái utan um allar þær aðstæður sem iðnnemar eru í og sér í lagi ekki þegar það snýst um að fara í heimsóknir á vinnustaði þar sem nemendur eru ekki á samningi eða í slíku sambandi við vinnustaðinn. Ég tel að fara þurfi ítarlegar yfir hvort hér sé gloppa. Þær upplýsingar sem ég hef eru að skólarnir vísi nemendum á heimilistryggingu. Ef svo er hlýtur það að vera vegna þess að þeir telja að tryggingaverndin sé ekki næg. En líkt og ég sagði í fyrirspurninni finnst mér mikilvægt að nemendurnir geti farið á vinnustaðina og fengið að kynnast tækjunum og tólunum. Ég tel hins vegar að fara þurfi betur yfir tryggingaverndina því að hún nær ekki yfir allt sem skólarnir bjóða upp á og leyfa nemendum sínum að prófa.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að ekki ríki nokkur vafi um öryggismál. Það skiptir okkur í ráðuneytinu auðvitað mjög miklu máli. Ég tek við þessum ábendingum um að óvissa ríki, en ég vísa í lögin og hvernig þessi er háttað þar. Í sambandi við allt starfsnám og verklegt nám finnst mér mjög brýnt, eins og hv. þingmanni, að öryggi sé tryggt í starfsumhverfi skólanna, í starfsumhverfi nemenda. Ég er því sammála hv. þingmanni um að við skoðum það þá bara enn frekar. Við tökum það auðvitað til okkar og ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Við finnum fyrir því að aðsókn í iðnnám og allt sem tengist því hefur verið að aukast verulega og ég finn fyrir miklum áhuga. Við höfum verið að taka á móti þúsundum nýrra nemenda inn í skólakerfið. Það er alveg ljóst að öll umgjörð og allt sem tengist því þarf að vera örugg og góð og ekki má ríkja óvissa þar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu.

Virðulegur forseti. Ég hyggst leggja fram fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um skimun fyrir krabbameini. Ég lagði fram fyrirspurn til skriflegs svars til hæstv. heilbrigðisráðherra á 150. löggjafarþingi og fékk ítarleg og góð svör, en þar var ég fyrst og fremst að spyrja hvort ráðherra hygðist standa við þá ákvörðun sína að færa framkvæmd skimana fyrir legháls- og brjóstakrabbameini frá Krabbameinsfélaginu til ríkisins. Fleiri spurningar voru lagðar fram og ég vil nota tækifærið og þakka fyrir þau ítarlegu svör sem þar komu fram. Óhætt er að segja að sú breyting sem gerð hefur verið á fyrirkomulagi krabbameinsskimana hafi valdið töluverðum usla og af fréttaumfjöllun er hægt að draga þá ályktun að hér sé um eitthvert klúður að ræða, en ég vil einmitt frekar eiga þetta samtal hér við hæstv. ráðherra um það, þ.e. hvað hæstv. ráðherra sjái fyrir sér sem framtíð þessa mikilvægu hluta, sem eru krabbameinsskimanirnar, og hvernig þeim væri best fyrir komið. Fyrirspurn mín til hæstv. ráðherra er: „Hver er afstaða ráðherra til tillagna skimunarráðs um að hækka aldur kvenna sem boðaðar eru í brjóstaskimun úr 40 árum í 50 ár?“ Nú er mér kunnugt um að hæstv. ráðherra hefur frestað þeirri ákvörðunartöku, en ég held engu að síður að það sé ástæða til að við ræðum það til framtíðar því að ljóst er, og allir geta lesið sér til um það í tillögum frá skimunarráði, að þetta er tillaga þeirra og fyrir því hafa þau ákveðin rök. Engu að síður verð ég að koma því sjónarmiði á framfæri að ég taldi að konur ættu að eiga kost á brjóstaskimun frá fertugsaldri, kjósi þær svo, þó að það að kannski sé lögð meiri áhersla á að boða konur frá 50 ára aldri. Einnig spyr ég: „Hvernig standast tillögur skimunarráðs samanburð við slíka skimun annars staðar á Norðurlöndunum? Hvaða lönd eru eða hafa verið talin til fyrirmynda þegar kemur að skimun fyrir krabbameini? Hvernig hefur Ísland komið út í þeim samanburði fram til þessa?“ Virðulegur forseti. Þó að ég spyrji sérstaklega um brjóstaskimanir er ég í rauninni að tala um skimanir fyrir krabbameini almennt. Ég held að það sé ágætt núna í marsmánuði þar sem við fögnum mottumars, þar sem segir einn fyrir alla og allir fyrir einn, að við ræðum líka mikilvægi skimana fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi. Þá langar mig að minna á að 17. mars árið 2017 var samþykkt í þessum sal þingsályktunartillaga sem fyrrverandi hv. þm. Drífa Hjartardóttir og fleiri þingmenn lögðu fram, sem hafði reyndar oft verið lögð fram, og fyrirspurn í kjölfarið, þar sem samþykkt var af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra á þeim tíma í samráði við landlækni að hefja undirbúning að skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig gengur að koma þeirri mikilvægu skimun á?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um skimun fyrir krabbameini. Þingmaðurinn spyr í fyrsta lagi hver afstaða mín sé til tillagna skimunarráðs um að hækka aldur kvenna sem boðaðar eru í brjóstaskimun úr 40 árum í 50 ár. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns hef ég í raun samþykkt tillögu og álit landlæknis á umfangi og aðferðum krabbameinsskimana og þar með talið brjóstaskimun. Tillögur landlæknis byggja á áliti og faglegri ráðgjöf skimunarráðs til landlæknis þar sem tekið er mið af niðurstöðum rannsókna á alþjóðlegum og evrópskum leiðbeiningum um skimanir, tillögur skimunarráðs er í samræmi við það sem gerist í Evrópu og á Norðurlöndum. En í ljósi þeirrar umræðu sem skapaðist vegna tillögu landlæknis og álits skimunarráðsins um að hækka neðri aldursmörk kvenna í brjóstaskimun upp í 50 ár og þar sem rökum fyrir breytingum var ekki miðlað nægilega vel til almennings, og umræðan var ekki nægilega þroskuð, ákvað ég að fresta fyrirhuguðum breytingum á aldursmörkum kvenna, sem boðin er þátttaka í brjóstaskimun, um óákveðinn tíma þar til breytingarnar hafa verið kynntar nægilega vel og samfélagsleg umræða um þær hefur farið fram. Að svo stöddu verður því óbreytt fyrirkomulag á þessum enda aldursbilsins, ef svo má að orði komast, þ.e. frá 40–49 ára, en hins vegar verður farið að tillögum landlæknis og skimunarráðs varðandi fyrirkomulag skimana kvenna frá 69–74 ára, það er aldurinn sem bættist við, þannig að nú er um að ræða skimanir fyrir konur á aldrinum 40–74 ára. Það hefur ekki áður komið fram í máli mínu en ég tel að rétt sé að taka ákvörðun um frestun um tiltekinn tíma, sem hingað til hefur bara verið talað um að væri um óákveðinn tíma. Það gætu verið tvö ár. Ég held að það skipti máli fyrir alla sem eru þátttakendur í umræðunni, sama hvort það eru þær stofnanir sem hafa verkefnið eða þær konur sem njóta þjónustunnar, sjái fyrir sér einhvern tímapunkt þar sem breytingin á sér stað en ekki að ákvörðunin hangi í lausu lofti. Hvernig standast tillögur skimunarráðs samanburð við slíka skimun annars staðar á Norðurlöndunum? Mitt svar er að Svíþjóð og Ísland eru ein Norðurlandaþjóðanna sem hefja lýðgrundaða brjóstaskimun, sem svo er kölluð, við 40 ára aldur. Hinar Norðurlandaþjóðirnar, Noregur, Danmörk, Finnland og Færeyjar hefja skimun við 50 ára aldur. Flestar þjóðir í Evrópu, sem og Bandaríkin og Kanada, hefja skipulagða brjóstaskimun við 50 ára aldur. Evrópusambandið miðar við 45 ára aldur í sínum leiðbeiningum. Hérlendis hefur verið miðað við 40 ár undanfarin ár þó svo að komið hafi leiðbeiningar frá landlækni árið 2016 um að miða við 50 ára aldur. Hv. þingmaður spyr hvaða lönd séu eða hafi verið talin til fyrirmyndar þegar kemur að skimunum fyrir krabbameinum almennt og hvernig Ísland hafi komið út í þeim samanburði fram til þessa. Til að tryggja öryggi og meta árangur þessarar skipulögðu lýðgrunduðu skimunar fyrir krabbameinum, sem er stór og mikilvægur þáttur í forvörnum og fyrirbyggjandi aðgerðum, er nauðsynlegt að alltaf sé fylgt leiðbeiningum sem byggjast á gagnreyndri læknisfræði, verði því við komið. Ísland hefur fyrst og fremst litið til hinna Norðurlandanna og Evrópuþjóða varðandi krabbameinsskimanir og stuðst við evrópskar leiðbeiningar, en í Evrópu hafa verið gefnar út leiðbeiningar um skimun fyrir krabbameini í leghálsi og um skimun fyrir krabbameini í brjóstum. Flestar þjóðir Evrópu byggja sínar leiðbeiningar á þeim leiðbeiningum og fjöldi sérfræðinga hefur komið að því. Almenn skimun er skoðun á einkennalausum einstaklingum, það skiptir miklu máli að átta sig á því, og markmið slíkrar skimunar er að greina hugsanlegan sjúkdóm á byrjunarstigi og vísa í nánari skoðun. Þannig er mögulegt að greina krabbamein á byrjunarstigi og þá hægt að fjarlægja meinið og bæta lifun. Nýgengi brjóstakrabbameina á Íslandi hefur verið í kringum 90 á 100.000 konur síðastliðin ár en dánartíðni 15 á hverjar 100.000 konur. Frá því að skimun fyrir brjóstakrabbameini hófst hefur nýgengið aukist en á sama tíma hefur dánartíðnin lækkað. Samanburður við hinar Norðurlandaþjóðirnar sýnir að Ísland er með lægra nýgengi en Danmörk og Finnland en hærri en Svíþjóð og Noregur. Góð þátttaka í skimun er forsenda árangurs. Á Íslandi hefur þátttaka í brjóstaskimun verið í kringum 60% fyrir konur á skimunaraldri, sem er töluvert undir viðmiði samkvæmt Evrópuleiðbeiningum þar sem tilgreint er að 70% sé ásættanlegt, en 75% sé markmiðið. Í Danmörku, Hollandi og Bretlandi hefur þátttakan verið í kringum 75% og í Finnlandi 81%. Eitt af meginmarkmiðunum með flutningi og ábyrgð á brjósta- og leghálsskimunum er að auka þátttöku og líka með því að lækka verðið sem sjúklingur eða einstaklingur þarf að greiða úr eigin vasa. Varðandi síðan ristilskimun fyrir ristilkrabbameini er sú framkvæmd í undirbúningi.

Herra forseti. Að við séum að ræða skimanir hér undirstrikar í rauninni hversu mikilvægur þáttur það er í forvörnum í heilbrigðiskerfinu og að ábyrgð á vissum þáttum skimana hafi verið flutt til heilsugæslunnar undirstrikar einnig að þarna er um grunnheilsugæslu að ræða og forvarnir í því samhengi. Það er mjög mikilvægt að sem mest þátttaka sé í skimunum og þær séu framkvæmdar hér og að úrvinnsla á þeim upplýsingum sem fást séu unnar hér á landi. Í því ljósi er sérstök ástæða til að fagna erindi hæstv. ráðherra til Landspítalans, sem kemur fram á vef Stjórnarráðsins, dagsett í gær, þar sem ráðherra óskar eftir að fá botn í það með hvaða hætti og hvort Landspítalinn hafi getu og vilja til að sinna þeim skimunum sem um hefur verið rætt í samfélaginu að undanförnu. Það skiptir verulega miklu máli vegna þess að við viljum ekki vera að tala í einhverju þekkingarleysi um þessi mál heldur meta þau út frá alvöruupplýsingum og geta þannig tekið skynsamlegustu ákvarðanirnar fyrir þá sem njóta þessarar þjónustu.

Virðulegi forseti. Já, ég hef einnig lagt tvær fyrirspurnir fyrir hæstv. ráðherra og hefur hún svarað því fljótt og vel. Það er mikið um rangfærslur og misskilning á ferðinni í dag í sambandi við þessar skimanir og það veldur óvissu. En upplýsingar eyða óvissu og vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að koma eins miklum upplýsingum út í loftið og hægt er. Ég vil t.d. nefna að óvissa er fyrir konur búsettar á Vestfjörðum og fá boð í brjóstaskimun, þær geta ekki fengið upplýsingar hvort eða hvenær skimun fari fram á þeim stað, t.d. á Ísafirði, og þurfa því annaðhvort að bíða í óvissu eða taka sér ferð til Reykjavíkur til að fara í skimun. Þessu væri hægt að kippa í liðinn bara með því að hafa þessar upplýsingar fyrir hendi út árið því að búið er að skipuleggja ferðir um landið fram í maílok en alger óvissa ríkir t.d. um hvar skimanir verða í sumar um landið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og hv. þingmönnum þátttökuna í umræðunni. Ég ætla að taka undir með hæstv. ráðherra um mikilvægi þessara skimana í forvarnaskyni á lýðheilsugrunni. Eina leið okkar til að takast á við heilbrigðismálin, sem er sívaxandi útgjaldaliður og sá málaflokkur sem við höfum örugglega öll hvað mestan metnað fyrir, er einmitt að efla lýðheilsu. Ég felli skimanir fyrir krabbameini þar undir og þar af leiðandi er auðvitað óásættanlegt að þátttaka í skimunum hér á landi hafi ekki náð nema þessari 60% tölu. Markmið okkar hlýtur að eiga að vera að ná þeirri tölu töluvert upp. Ég hvet hæstv. ráðherra áfram í þeim efnum. Ég hef skilning á mikilvægi þess að við höfum gott utanumhald um skimanir fyrir krabbameini. Ég hygg að margt gott sé í þeim tillögum og þeim breytingum sem nú er verið að gera, en ég verð að viðurkenna, virðulegur forseti, að ég hef ekki endilega skilning á því að það skipti máli hver framkvæmir skimunina þó að utanumhaldið sé hjá hinu opinbera. Mikilvægt er að krabbameinsskráin sé góð og það sé skýrt hverjir rannsaki og taki sýni. Því ætla ég að nefna sem dæmi leghálskrabbamein. Nú er ætlast til þess að konur fari á heilsugæsluna, sem er gott og gilt, heilsugæslan er mikilvæg í okkar samfélagi, en þetta er eitt af því allra leiðinlegasta sem a.m.k. sú kona sem hér stendur gerir, og þurfa konur þá oft líka að leita til kvensjúkdómalækna. Þess vegna ætti að vera sjálfsagt að kona sem leitar til kvensjúkdómalæknis geti líka fengið þessa þjónustu þar, mér skilst að ekki sé verið að taka það út, en það eigi einhvern veginn ekki að greiða fyrir það. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að skoða það hvort ekki sé eðlilegt að konan sjálf fái að ráða hver taki strokið innan úr leghálsinum.

Virðulegi forseti. Ekki ætla ég að halda því fram að þetta séu skemmtiferðir, að fara í leghálskrabbameinsskoðun eða skimun, en það er eftir sem áður þannig að kvensjúkdómalæknar geta tekið þessi sýni og verið þar með partur af þessu neti, það er mikilvægt. Það gætti misskilnings um þetta á tímabili en það er algerlega skýrt. Mig langar líka að segja að á fjárlögum þessa árs eru 70 milljónir til að undirbúa og annast tækjakaup o.s.frv. varðandi ristil- og endaþarmsskimanir þannig að hægt er að byrja á því. Mig langar einnig að segja frá því sem verið hefur mikið í umræðunni, að Landspítalinn fékk erindi frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins í júlí þar sem spurt var hvort Landspítalinn gæti tekið að sér að lesa úr þessum sýnum. Heilsugæslan fékk svar um það í ágúst að Landspítalinn sæktist ekki eftir því verkefni. Þá var komið að því að við fyndum aðrar leiðir og niðurstaðan varð þessi danska rannsóknastofa sem er á heimsmælikvarða og les úr sýnum fyrir bæði Svía og Dani og fleiri. Það skiptir afar miklu máli að átta sig á því að við gerum ekki minni kröfur um öryggi fyrir íslenskar konur en konur í Evrópu. En svo hefur það komið fram í fjölmiðlum að einstakir yfirlæknar hafa stigið fram á vegum og á vettvangi Landspítala og talað um að Landspítalinn geti vel annast þennan úrlestur. Þess vegna hef ég skrifað til Landspítala, gerði það í gær, til að óska eftir upplýsingum um hvort sú staða hefði breyst og hvað þyrfti þá til. Samningurinn við Hvidovre er til þriggja ára, uppsegjanlegur með þriggja mánaða fyrirvara. En það er staðreynd að Landspítalinn var beðinn um að kanna möguleika á því að taka þetta að sér en varð ekki við þeirri ósk og þá þurftum við að leita annarra leiða með heilsu kvenna að leiðarljósi.

Herra forseti. Í dag hafa alls 6.058 staðfest smit greinst og enn eiga mögulega einhverjir, vonandi þó sem fæstir, eftir að bætast í hópinn. Staðreyndin er að þrátt fyrir að við munum vonandi ná að bólusetja stóran hluta þjóðarinnar á árinu þurfum við að takast á við afleiðingar faraldursins sem birtist bæði í einstaklingum sem kljást við langtímaáhrif en einnig í auknum fjölda fólks sem býr við langvarandi atvinnuleysi og erfiðleika tengda því. Hvort tveggja er fyrirsjáanlegt og er eitthvað sem við þurfum að búa bæði heilbrigðis- og félagslegu kerfin okkar undir. Í viðtali við Hilmu Hólm lækni hjá Íslenskri erfðagreiningu á visir.is nýverið kom fram að fjórðungur þeirra sem smituðust af kórónuveirunni í fyrstu bylgju faraldursins hér á landi finnur enn nokkur eða mikil einkenni sex mánuðum eftir veikindin. Af þeim eru um 12% við lélega eða mjög lélega heilsu. Það þýðir að ætla má að af þeim sem hafa smitast séu ríflega 1.500 einstaklingar í dag að glíma við langtímaafleiðingar kórónuveirusmits, afleiðingar sem lýsa sér m.a. í skemmdum á líffærum, síþreytu, heilaþoku og sársauka. Þannig búa þeir einstaklingar margir hverjir við skert lífsgæði og gætu í einhverjum tilfellum endað í örorku en afleiðingarnar virðast vera mjög einstaklingsbundnar og því mikilvægt að fylgjast vel með hverjum og einum. Svo má einnig nefna, herra forseti, að margir glíma einnig við þann vanda að mæta ekki skilningi hjá vinnuveitendum varðandi það að geta kannski takmarkað sinnt vinnu vegna veikinda og það er líka eitthvað sem við þurfum að bregðast við. Herra forseti. Við þurfum nefnilega að halda vel utan um þá sem hafa fengið Covid-19 og búa til skýra ferla fyrir þá sem kljást við langtímaafleiðingar sjúkdómsins. Það er ekki ásættanlegt að þeir einstaklingar þurfi að fara á milli stofnana og lækna til að fá lausn meina sinna heldur væri æskilegast ef allir gætu leitað á sama stað þar sem er þekking og reynsla til að takast á við þau vandamál sem verið er að kljást við, bæði andlega og líkamlega. Vandinn heldur áfram að vaxa og við þurfum að bregðast skjótt við. Herra forseti. Ég vil því beina fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um eftirfarandi: „Hefur ráðuneytið metið hversu margir Íslendingar séu mögulega að glíma við langvinnan heilsuvanda eftir Covid-19 smit? Til hvaða aðgerða hefur verið gripið innan heilbrigðiskerfisins til að sinna þeim einstaklingum sem glíma við langvinnan heilsuvanda eftir Covid-19 smit? Telur ráðherra ástæðu til að bregðast á einhvern hátt við til að tryggja stuðning við þennan hóp einstaklinga og tryggja réttindi þeirra innan heilbrigðiskerfis og á vinnumarkaði? Hefur verið komið á skýru ferli til að tryggja að þessir einstaklingar fái upplýsingar um hvert þeir geta leitað innan heilbrigðiskerfisins til að fá aðstoð?“

Virðulegur forseti. Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um viðbrögð við langvinnum heilsuvanda eftir Covid-19. Þingmaðurinn spyr í fyrsta lagi: Hefur ráðuneytið metið hversu margir Íslendingar séu mögulega að glíma við langvinnan heilsuvanda eftir Covid-19 smit? Þá er því til að svara að samkvæmt almennum rannsóknum er talið að u.þ.b. 10% þeirra sem fá Covid-19 sýkingu hafi einkenni í meira en þrjár vikur frá upphafi sýkingar. Langvinn einkenni eftir Covid-19 sýkingu geta verið margvísleg, misalvarleg og misíþyngjandi. Á Íslandi gætu það því verið rúmlega 600 einstaklingar af þeim rúmlega 6.000 sem hafa fengið staðfest smit sem glíma við einhvers konar langvinn einkenni. Frá upphafi faraldurs hafa um 300 manns verið lagðir inn á sjúkrahús. Sem betur fer er það svo að enn sem komið er, og við erum náttúrlega í faraldrinum enn þá, glímir einungis hluti þeirra sem fá Covid-19 við langvinn eftirköst eftir veikindin. Hv. þingmaður spyr til hvaða aðgerða hafi verið gripið innan kerfisins. Þá er því til að svara að unnið hefur verið að skipulagi verklags og samþættingu þjónustu á milli stofnana. Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu hefur í samvinnu við Landspítala og endurhæfingarstofnanirnar Reykjalund, Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði og Kristnes gefið út leiðbeiningar og skipulag vegna þjónustu við sjúklinga með langvinn einkenni eftir Covid-19. Það er mikilvægt, eins og kemur fram í máli hv. þingmanns, að þessum hópi bjóðist rétt þjónusta á réttu þjónustustigi. Unnið er að því að tryggja framboð slíkrar þjónustu. Þess vegna var ákveðið á síðasta ársfjórðungi ársins 2020 að sérstakt viðbótarfjármagn, 200 millj. kr., skyldi renna í það verkefni að mæta þörf fólks um endurhæfingu eftir Covid-19 veikindi og til að stytta biðtíma eftir annarri endurhæfingu. Sjúkratryggingum Íslands var falið að ná samningum um þessa þjónustu og sömdu í framhaldinu við Reykjalund um endurhæfingu, sérstaklega fyrir fólk sem fengið hefur Covid-19. Sú þjónusta er afar mikilvægur þáttur í því að koma í veg fyrir langtímaheilsuvanda og skerðingu lífsgæða. Þingmaðurinn spyr hvort ráðherra telji ástæðu til að bregðast við á einhvern hátt til að tryggja stuðning við þennan hóp og tryggja réttindi hans innan heilbrigðiskerfisins og á vinnumarkaði. Þá liggur það fyrir að markmið laga um réttindi sjúklinga er að tryggja sjúklingum tiltekin réttindi. Í þeim lögum kemur fram að allir sjúklingar eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á. Þegar við erum á þeim stað að jafnframt því að byggja upp þjónustuna erum við að öðlast þekkingu á eðli og umfangi sjúkdómsins þá skiptir máli að hafa hraðar hendur, eins og hv. þingmaður nefnir. Þess vegna erum við að auka þjónustu við hópinn eftir föngum og jafnharðan. Varðandi það að tryggja réttindi þessara einstaklinga á vinnumarkaði fellur það undir verksvið félags- og barnamálaráðherra. Spurt er hvort komið hafi verið á skýru ferli til að tryggja að þessir einstaklingar fái upplýsingar um það hvert þeir geti leitað innan kerfisins til að fá aðstoð. Ferlið er og á að vera skýrt. Heilsugæslan er alltaf fyrsti viðkomustaður í kerfinu og það á við í þessum tilvikum eins og öðrum. Á Heilsuveru má finna þjónustuvefsjá með yfirliti yfir þjónustu í boði um land allt og svo líka vaktsíma. Einnig er hægt að nota netspjall Heilsuveru til að fá upplýsingar. Gera má ráð fyrir að margir sjúklingar muni sem betur fer ná sér án sérhæfðar meðferðar en heildræn nálgun heilsugæslunnar og skipulag með teymisvinnu er mikilvægt í þessu samhengi. Heilsugæslan sér um ráðgjöf og síðan tilvísun þegar þörf er á til göngudeildar Landspítala eða endurhæfingarstofnana. Landspítali hefur einnig haldið uppi skipulögðu eftirliti og eftirfylgd með sjúklingum sem veikjast af Covid-19 á Covid-göngudeild og eftir atvikum á öðrum göngudeildum. Landspítalinn veitir heilsugæslu ráðgjöf eftir þörfum og Landspítalinn og heilsugæslan vísa síðan sjúklingum eftir þörfum til endurhæfingarstofnana. Endurhæfing á réttum tíma í kjölfar veikinda getur skipt sköpum og komið í veg fyrir langvinnan heilsuvanda. Sjúklingar með alvarleg einkenni eða fjölþættan vanda eru þá og eiga að vera í forgangi. Samþætting eftirfylgdar eftir endurhæfingu fer síðan fram með aðkomu að Landspítala eða heilsugæslu eftir þörfum. Eins og áður kemur fram býður Reykjalundur nú upp á sérstaka endurhæfingarmeðferð fyrir þau sem glíma við langvarandi einkenni vegna Covid-19 smits og nú þegar hafa um 50 einstaklingar notið góðs af þeirri þjónustu.

Herra forseti. Það er mikilvæg spurning sem hér er varpað fram varðandi þá sem fá langtímaeinkenni af Covid-19 og hvernig við bregðumst við því. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svör hennar og ég tek undir það að gríðarlega mikilvægt er að grípa inn í og að fólk fái endurhæfingu á réttum tíma. Mig langar að nota þetta tækifæri til að tala aðeins um þetta í víðara samhengi. Við erum svo gæfusöm að búa í samfélagi sem getur aðstoðað fólk sem glímir við eftirköst erfiðra sjúkdóma, ekki bara Covid-19. Þar er endurhæfing svo gríðarlega mikilvæg og það að komast aftur út í samfélagið þótt maður þurfi jafnvel að lifa með einhverjum krankleika. Covid beinir svolítið sjónum að því að það er fólk í þeirri stöðu. Mig langaði bara að nota þetta samhengi til að minna á að við getum notað hina erfiðu lærdóma af Covid til að taka almennt séð betur utan um þennan hóp í samfélaginu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og sömuleiðis þakka ég fyrir þessa mikilvægu athugasemd frá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur. Endurhæfing skiptir ofboðslega miklu máli í allri meðferð. Ég held að því miður séum við of gjörn á að beita henni ekki, að vísa fólki ekki þá leið. Við þurfum að gera meira af því og við þurfum að efla endurhæfingu á allan hátt. Herra forseti. Ástæðan fyrir þessari fyrirspurn er að ég hef því miður heyrt margar sögur af upplifun einstaklinga sem kljást við langtímaafleiðingar Covid-19 og að þeir séu ekki að fá skýr svör frá heilsugæslunni, þeir séu ekki að fá nægilegan stuðning. Nú voru Bretar að fara þá leið að koma á sérhæfðum móttökum þar sem teymi inni á heilsugæslunum sjá um að taka á móti einstaklingum sem glíma við þessi vandamál. Heilsugæslulæknar eru frábærir og vinna gríðarlega mikið starf og ég gefst ekki upp á að tala um mikilvægi heilsugæslunnar en það breytir því ekki að heilsugæslulæknar eru jafn misjafnir og þeir eru margir. Þó að ég trúi því að þeir séu allir að gera sitt besta þá er það samt staðreynd að sumir virðast vera heppnir og eru með frábæra lækna sem leiða þá áfram í gegnum þetta á meðan aðrir virðast upplifa að reynslu þeirra sé hafnað. Það er ekki gott. Ef fólk er ekki að fá réttar upplýsingar og fær ekki framvísun þá er kerfið ekki að virka. Þess vegna held ég að það sé svolítið mikilvægt að ráðuneytið, og ég vona að ráðherra taki vel í það, 

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála því sem kemur fram í síðari fyrirspurn hv. þingmanns, að mikilvægt sé að halda áfram að upplýsa framlínustarfsfólk okkar, lækna, hjúkrunarfræðinga og annað starfsfólk, um þessi einkenni, að vera vakandi fyrir þeim o.s.frv. Ég held að við þurfum að læra eins lengi og þessu vindur öllu saman fram. Það er líka mikilvægt að muna að langvinn áhrif eftir Covid geta verið af öðrum völdum en af sýkingunni sjálfri. Vísbendingar hafa komið fram um að faraldurinn hafi mismunandi áhrif á mismunandi hópa, líka eftir félagslegri stöðu og öðru slíku. Embætti landlæknis vaktar helstu áhrifaþætti heilbrigðis og þar er verið að fylgjast með heilsuhegðun, líðan o.s.frv. Þar þurfum við líka að vakta mjög mikið félagsleg áhrif Covid og þessi stóru áhrif sem tengjast andlegri líðan og þar með talið líkamlegri heilsu. Landspítali, Íslensk erfðagreining og Þróunarmiðstöðin hafa hafið rannsókn á langvinnum áhrifum Covid-19. Öllum sjúklingum sem greindust með Covid í fyrstu bylgju hefur verið boðin þátttaka í þeirri rannsókn sem er mjög mikilvægt af því að þá opnast gluggi til að segja frá. Rannsóknin Líðan þjóðar á tímum Covid er vísindarannsókn þar sem verið er að skoða þetta líka, auka þekkingu á faraldrinum og afla þekkingar á áhrifum á líðan og lífsgæði o.s.frv. En okkur skortir frekari innsýn í þessi óbeinu áhrif faraldursins. Nýjar rannsóknir sýna okkur að þetta getur aukið ójöfnuð í samfélaginu í heilsu, bæði til lengri og skemmri tíma. Að tillögu landlæknis hef ég þess vegna skipað tvo stýrihópa. Annar vaktar óbein áhrif Covid-19 á lýðheilsu en hinn hópurinn óbein áhrif á geðheilsu. Þessir stýrihópar eru skipaðir til 12 mánaða og munu halda utan um þetta. Þeim er ætlað að skila stöðuskýrslu ársfjórðungslega til að hægt sé að bregðast við ef ástæða þykir til. Þannig að ég tek undir erindi hv. þingmanns, það er mjög mikilvægt að gera vel, vera á tánum og læra á meðan þessu ferli vindur fram.

Herra forseti. Við búum nokkuð dreift um landið en það hefur því miður verið þannig að öll sérhæfðari þjónusta hefur þjappast saman hér á suðvesturhorninu og svo á Akureyri enda hefur ríkið lítið gert til að hvetja til annars. Það þýðir að stór hluti þjóðarinnar þarf að ferðast um langan veg til að sækja þjónustu sem öðrum þykir sjálfsagt mál að sé í boði í næsta nágrenni. Það á einkum við um alls kyns heilbrigðisþjónustu. Vegalengdirnar þýða að oft fylgir því nokkur kostnaður að sækja þá þjónustu, kostnaður sem sannarlega er niðurgreiddur að hluta af ríkinu en þar er þó ýmis falinn kostnaður eins og vinnutap o.fl. Eitt af því sem margir foreldrar kannast við er að sá tími kemur að börn þurfi að fara í tannréttingar með tilheyrandi kostnaði. Fyrir foreldra sem búsettir eru utan höfuðborgarsvæðisins bætist svo ofan á kostnaður vegna ferðalaga til að sækja þjónustuna. Þær Díana Jóhannsdóttir og Sif Huld Albertsdóttir eru báðar búsettar á Ísafirði og bentu nýverið á þessa staðreynd en þangað hefur lengi vel komið tannréttingasérfræðingur sem hefur sinnt svæðinu. Þeirri þjónustu hefur verið hætt og munu því allir á svæðinu þurfa að leita suður eða norður eftir þessari sérfræðiþjónustu. Almennt er greiddur ferðakostnaður vegna tveggja ferða á ári til að leita sjúkdómsmeðferðar sem ekki er í boði á heimaslóðum og falla tannréttingar undir það. En einhverra hluta vegna er það þó svo að aðeins er greiddur ferðakostnaður ef viðkomandi er kominn með föst tæki, t.d. spangir. Það þýðir að undirbúningsheimsókn og aðrar tegundir tannréttinga, eins og t.d. gómur sem er líka oft beitt, teljast ekki með og fæst þá ferðakostnaðurinn ekki greiddur og má geta þess að yfirleitt þarf fleiri en tvær ferðir á ári. Í ofanálag, herra forseti, þarf samkvæmt reglugerð um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra að greiða 1.435 kr. fyrir ferðavottorð hjá heimilislækni til að komast til sérfræðilæknis til að fá endurgreiddar ferðir frá Sjúkratryggingum Íslands. Þá þarf einnig að greiða SÍ 1.500 kr. fyrir hverja ferð sem sótt er um endurgreiðslu á. Því þarf einstaklingur úti á landi sem þarf að leita heilbrigðisþjónustu annað að greiða 2.935 kr. sem má einfaldlega kalla landsbyggðarskatt. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Hver er ástæða þess að ekki er greiddur ferðakostnaður einstaklinga vegna fortannréttinga? Telur ráðherra koma til greina að endurskoða reglugerðina á þann hátt að þeir einstaklingar sem þurfa að leita þjónustu utan heimabyggðar fái ferðakostnaðinn greiddan, einnig vegna fortannréttinga? Telur ráðherra eðlilegt að einstaklingar sem þurfa að sækja læknismeðferð utan heimabyggðar þurfi að greiða 2.935 kr. aukalega til að geta fengið endurgreiðslu frá sjúkratryggingum vegna ferðakostnaðar?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir hefur beint til mín annarri munnlegri fyrirspurn um ferðakostnað vegna tannréttinga. Hún spyr í fyrsta lagi hver sé ástæða þess að ekki er greiddur ferðakostnaður einstaklinga vegna allra tegunda tannréttinga. Svarið er að um endurgreiðslu ferðakostnaðar sjúkratryggðs gilda reglur sem eru tilgreindar í reglugerð um ferðakostnað. Eitt af grundvallarskilyrðum þess að réttur sé til að greiða ferðakostnað samkvæmt þeirri reglugerð er að sjúkratryggingar taki þátt í kostnaði við sjúkdómsmeðferð. Það er ekki greiðsluþátttaka af hálfu Sjúkratrygginga í hluta tannréttingameðferða. Ef tannréttingar hefjast t.d. eftir 21 árs aldur og falla ekki undir reglugerðina myndast ekki réttur til greiðslu ferðakostnaðar. Sjúkratryggingar taka þátt í ákveðnum kostnaði við tannréttingar, sem fer eftir alvarleika vandans eins og hv. þingmaður þekkir, og endurgreiddur er kostnaður vegna tveggja ferða vegna tannréttinga en einnig er greiddur ferðastyrkur vegna ítrekaðra ferða vegna alvarlegustu tilvikanna. Greiðsluþátttaka sjúkratrygginga er í stöðugri skoðun og ég vil fullvissa hv. þingmann um að það er eitt af því sem ég hef haft til skoðunar. Þá má sem dæmi nefna að reglugerðinni var breytt 1. janúar 2019 og bætt við greiðslu ferðakostnaðar vegna ferða sjúkratryggðs í tíðar blóðskilunarmeðferðir og líka fargjalds fylgdarmanns með konu sem ferðast til að fæða barn, áður hafði ekki verið endurgreiðsla af þeim ástæðum. Hv. þingmaður spyr svo hvort til greina komi að endurskoða reglugerðina. Þá er svarið, eins og fram hefur komið, að greiðsluþátttakan er í stöðugri skoðun og líka endurgreiðsla á ferðakostnaði. En meginreglan er að sjúkratryggður á rétt á greiðslu kostnaðar vegna tveggja ferða á hverjum 12 mánuðum ef um er að ræða óhjákvæmilega sjúkdómsmeðferð eins og nefnt er, sem ekki er fyrir hendi í heimabyggð. Ef fella ætti undir það ferðakostnað vegna almennra tannréttinga sem styrktar eru af sjúkratryggingum samkvæmt V. kafla reglugerðarinnar, undir undantekningarákvæði, þannig að réttur væri til greiðslu ítrekaðra ferða, þyrfti að meta það með tilliti til jafnræðissjónarmiða hvort sama ætti að gilda um aðra almenna þjónustu lækna og tannlækna óháð alvarleika sjúkdóms eða vanda. Það er í raun og veru viðfangsefnið, ef svo má segja. Ef veita ætti rétt til greiðslu ferðakostnaðar vegna allra ferða til tannréttingarsérfræðinga, óháð því hvort greiðsluþátttaka er í meðferðinni, þyrfti að meta það líka með tilliti til jafnræðissjónarmiða hvort það sama ætti að gilda um ýmsar aðrar sérfræðimeðferðir. Að lokum spyr hv. þingmaður hvort ráðherra telji eðlilegt að einstaklingar sem þurfa að leita læknismeðferðar utan heimabyggðar þurfi að greiða 2.935 kr. aukalega til að fá endurgreiðslu vegna ferðakostnaðar. Þá er rétt að benda á að einstaklingar sem þurfa að leita læknismeðferðar utan heimabyggðar þurfa ekki í öllum tilvikum að greiða umrædda upphæð aukalega til að fá endurgreiðslu. Læknir sækir um greiðslu ferðakostnaðar fyrir sjúkratryggðan með því að fylla út vottorð eða skýrslu vegna ferðakostnaðar innan lands og það er hlutverk læknis að skýra tilgang ferðar og staðfesta að meðferð sé ekki fáanleg í heimabyggð. Samkvæmt reglugerð um greiðsluþátttöku kostar vottorðið 1.474 kr. eins og málin standa. Hægt er að sækja um vegna fleiri en einnar ferðar á hverju vottorði og eins og kemur fram í reglugerðinni er eigin hluti sjúklings vegna hverrar ferðar fram og til baka aldrei hærri en 1.500 kr. Þegar endurgreiðsla sjúklings er reiknuð er sú upphæð því dregin frá endurgreiðslunni og sé greiðsluhluti sjúkratryggðs t.d. orðinn hærri en sem nemur 10.000 kr. á 12 mánaða tímabili fellur upphæð eigin hluta sjúkratryggðs niður í 500 kr. fyrir hverja ferð. Ég vona, virðulegur forseti, að svör mín hafi verið upplýsandi og fullnægjandi við spurningum hv. þingmanns.

Herra forseti. Takk fyrir þetta. Ég er nú enginn hæstiréttur í þessum málum en mér finnst bara rétt hér í þinghúsinu, í ræðustól, að láta alla hér í húsinu og aðra sem á mig horfa vita að merki er um gosóróa sunnan við Keili. Vísindamenn eru nokkuð á því að þar kunni eldgos að vera í uppsiglingu og alls konar viðbúnaður hafinn svo það er um að gera að fylgjast vandlega með fréttum. Takk fyrir, herra forseti.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að það er örlítið erfitt að einbeita sér að umræðuefninu eftir þær stóru fréttir sem voru að berast. En ég vil þakka hæstv. ráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir svarið. Ég tek undir að þetta hefur auðvitað verið mikið bætt og margt hefur verið gert. En í mínum huga snýst þetta í rauninni ekki um alvarleika sjúkdómsins þótt auðvitað vilji maður sjá aukinn stuðning við fólk sem glímir við erfiða sjúkdóma. Með mikilli virðingu fyrir því ágæta fólki þá breytir það ekki því að staða þeirra sem búa utan höfuðborgarsvæðisins er lakari gagnvart því að geta sótt þjónustu. Það er einfaldlega dýrara fyrir það að sækja þessa þjónustu. Það er í raun kannski stóra spurningin í þessu hvort við viljum jafna aðstöðumun þeirra sem búa á þeim svæðum þar sem þessi þjónusta er ekki til staðar, því að sem betur fer er hún ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur hægt að sækja hana víðar, eða ekki. Ég hef mikinn skilning á því að það þarf að vera einhver regla á því og eitthvert skipulag í kringum það. En það breytir því ekki að alla jafna þurfa t.d. börn í tannréttingum að hitta tannréttingasérfræðinginn á sirka sex vikna fresti til að fara í tékk. Það er gríðarlega mikill kostnaður að leggja á fjölskyldur að fara suður á sex vikna fresti í jafnvel nokkur ár og því hefði ég náttúrlega viljað að svar hæstv. ráðherra væri annað. En ég fagna því samt sem áður að hún sé öll af vilja gerð og að verið sé að skoða þetta. Það breytir því ekki að ég held að við þurfum að gera betur.

Virðulegur forseti. Allt fram streymir og við höldum áfram að tala um ferðakostnað hér þrátt fyrir nýjustu tíðindi. Það er auðvitað mjög mikilvægt þegar heildarmyndin er skoðuð að draga úr því sem fólk greiðir úr eigin vasa fyrir heilbrigðisþjónustu og það snýst um að jafna aðgengi óháð efnahag og búsetu og sporna gegn því sem má kalla heilsufarslegan ójöfnuð. Markmið okkar á þessu kjörtímabili er að draga úr greiðsluþátttöku þannig að hún verði á pari við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Í fjármálaáætlun gerum við ráð fyrir 3,5 milljörðum til að draga úr kostnaði sjúklinga vegna heilbrigðisþjónustu til ársins 2024 og á þessu ári gerum við ráð fyrir 800 milljónum til að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Vegna þess að við erum að tala um tannlækningar og tannréttingar þá gerum við ráð fyrir að á þessu ári aukum við framlög til að mæta útgjöldum einstaklinga fyrir tannlæknisþjónustu vegna slysatilvika og meðfæddra galla og koma umtalsvert betur til móts við útgjöld fólks af þeim sökum. Þá er gert ráð fyrir því að við aukum niðurgreiðslur til tannlækninga lífeyrisþega á þessu ári og samkvæmt fjármálaáætlun erum við að fara að auka þau framlög um 200 milljónir á ári og lækka kostnaðarhlutdeild lífeyrisþega vegna tannlækninga úr 50% í 25% á tímabilinu en við lækkuðum það strax á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar úr 75% niður í 50%. Þetta snýst um samfélagslegan jöfnuð, að draga úr því að fólk þurfi að borga úr eigin vasa og tryggja sem jafnast aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu tiltölulega afmarkaða máli sem skiptir miklu fyrir tiltekinn hóp og þess vegna skiptir máli að setja mál af þessu tagi á dagskrá. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að þessi umræða og þessar vangaveltur og þessi sjónarmið eru á mínu borði.