Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er ekki vonum fyrr, að þetta mál kemur hér til umr. Ég hafði búizt við, að málið yrði afgreitt hér á fundinum í gær, en þá var það tekið út af dagskrá og svo sett aftur á dagskrá í dag, sem 10. mál. Það er kominn af því mesti skriðurinn sem var, þegar átti að fella það af á nokkrum mínútum fyrir helgina. En það verður nú að taka því, sem orðið er í þessu efni, enda hefi ég sniðið þær brtt. á þskj. 836, sem ég flyt við frv., einmitt með tilliti til þess, að breyt. á fjárl. yrðu ekki meiri hér í Nd. en svo, að gera mætti ráð fyrir því, að Ed. vildi taka við þeim þannig breyttum, svo að þessi afgreiðsla þyrfti á engan hátt að verða til þess að tefja þingstörfin. Eins og tekið var fram þegar málið var fyrst á dagskrá við þessa einu umr., þá er tekjuhalli fjárl. ½ millj. kr. Nú ætla ég að gera ráð fyrir því, að sú tekjulöggjöf, sem sennilega verður samþ. á þessu þingi og á að gilda, fyrir árið 1934, muni nokkurnveginn duga til þess að jafna þennan tekjuhalla. En þá eru eftir þær greiðslur, sem ekki eru teknar með í samanlagningu fjárl., og það eru fyrst og fremst greiðslur samkv. sérstökum lögum, sem gera má ráð fyrir, að geti undir engum kringumstæðum orðið minni en 400 þús. kr., og það eru greiðslur eftir heimildum, sem ég get ekki séð, ef þetta frv. verður samþ. óbreytt, að geti orðið mikið undir 600 þús. kr. Þá er þarna kominn 1 millj. kr. greiðsluhalli, sem næsta þing verður að sjá fyrir á einhvern hátt með bráðabirgðalöggjöf, eða þá að lausu skuldirnar verða að aukast. Ennfremur má gera ráð fyrir því, að útgjöldin í fjárl., sem eru að miklu leyti áætlunarupphæðir, muni fara fram úr áætlun, sem ég hygg að muni ekki verða minna en ½ millj. kr., og þó er tekið tillit til þess, að tekjurnar kynnu að fara eitthvað fram úr áætlun, en samt er greiðsluhallinn orðinn 1½ millj. kr. Ég hefi gert ráð fyrir því, að tekjurnar muni fara lítið fram úr áætlun, en af því að það hefir reynzt svo undanfarin ár, að tekjurnar hafa farið mikið fram úr áætlun, og með því að svo kann enn að fara, þá vil ég rökstyðja þessa skoðun mína nokkuð nánar og miða við þá útkomu, sem var á fjárl. síðastl. ár. Þá er það fyrst tekjuliður 2. gr. Það er fasteignaskatturinn. Hann er áætlaður 370 þús. kr. en reyndist 371 þús. kr. Þó var hann reiknaður út eftir hinu nýja mati, það getur því ekki komið til mála, að þessi tekjuliður fari fram úr áætlun. Tekju- og eignarskatturinn er áætlaður 1 millj. kr., en hann var á síðastl. ári 1350 þús. kr., en þar í var 25% viðaukinn á þessum skatti, svo að hann hefir í raun og veru ekki orðið nema 1070 þús. kr. Árangurinn af þessum tekju- og eignarskattsauka verður vitanlega sá, að hækkunin hlýtur að hafa áhrif á tekju- og eignarskattinn í ár, svo að það verður að reynast talsvert miklu betra yfirstandandi ár heldur en árið 1931, til þess að þessi liður fari fram úr áætlun. Lestagjaldið er áætlað hér um bil eins hátt, og reyndist um 70 þús. kr. Aukatekjurnar eru reiknaðar nærri eins háar og síðastl. ár, og eru litlar líkur til, að þær fari fram úr áætlun. Erfðafjárskatturinn nokkru hærri en hefir verið. Vitagjaldið lítilsháttar lægra heldur en síðastl. ár eða 58 þús. kr. En nú hefir þetta gjald verið lækkað samkv. lögum, sem samþ. hafa verið á þessu þingi, svo að það eru ekki miklar líkur til þess, að þessi liður fari fram úr áætlun. Þá er leyfisbréfagjaldið eins og það reyndist, og stimpilgjaldið nákvæmlega eins og það reyndist síðastl. ár, því er ekki ástæða til að ætla, að það fari fram úr áætlun. Skólagjöld eru reiknuð eins og síðastl. ár. Bifreiðaskatturinn er reiknaður 50 þús. kr. hærri en hann reyndist síðastl. ár. Má vera, að hann nái þeirri áætlun, vegna þess að l. um bifreiðaskatt giltu ekki allt síðastl. ár. Þó hefir orðið nokkur breyt. á þessari löggjöf á þessu þingi, sem hefir lækkandi áhrif á skattinn. Það má gera ráð fyrir, að þessi áætlun haldist nokkurnveginn, en það er ekki hægt að gera sér vonir um auknar tekjur frá því sem þarna er áætlað. Útflutningsgjaldið er reiknað 100 þús. kr. lægra heldur en það reyndist síðastl. ár. Þar getur verið að megi vænta einhverra aukinna tekna, en árið sem leið var flutt óeðlilega mikið út, nokkru meira en eðlilegt var, miðað við það, sem framleitt var á því ári, og mun það hafa stafað af því, að meira var flutt út af fyrra árs framleiðslu heldur en geymt var til næsta árs. Áfengistollurinn er reiknaður eins og síðasta ár, og ég trúi því vart, að hann fari vaxandi, þar sem svo mjög fleygir fram kunnáttu manna á framleiðslu áfengis í landinu. Tóbakstollurinn er áætlaður 100 þús. kr. hærri en hann reyndist síðastl. ár. Hæstv. fjmrh. gerði ráð fyrir, þegar hann lagði fram fjárlagafrv., að vænta mætti nokkurrar hækkunar á þessum tekjulið frá því, sem hafði reynzt síðastl. ár, enda hefir verið tekið tillit til þess í fjárlagafrv. og þessi liður verið hækkaður um 100 þús. kr. Þessi von um aukningu á þessum tekjulið byggist á því, að nokkuð hefir verið óeðlilega flutt inn af þessari tollvöru 1931, vegna þess að lögin um tóbakseinkasöluna gengu í gildi þá um áramótin, og það hefir aftur valdið því, að nokkru minna hefir verið flutt inn á síðastl. ári. Fjmrh. gerði ráð fyrir því, að fyrir þessar ástæður mundi hækkunin nema 200 þús. kr., og þar er aðeins helmingurinn tekinn, enda er fullvíst, að svo miklu hefir þetta numið fyrir ríkissjóðinn eins og það er áætlað. Kaffi- og sykurtollurinn er reiknaður 24 þús. kr. hærri í þessu frv. heldur en hann reyndist síðastl. ár, og ég hefi litla ástæðu til að halda, að óbreyttri löggjöfinni, að þessi tollur fari fram úr áætlun. Annað aðflutningsgjald er áætlað nokkru hærra, og eru ekki miklar líkur til, að það fari fram úr áætlun. Vörutollurinn er áætlaður eins og hann reyndist síðastl. ár, og eru litlar líkur til, að sá tekjuliður fari fram úr áætlun. Verðtollurinn er reiknaður ¼ millj. kr. hverri en síðastl. ár. Þetta var annar liðurinn í fjárlagafrv., sem hæstv. fjmrh. gerði ráð fyrir, að mundi fara batnandi frá því sem var síðastl. ár, enda er gert fullkomlega ráð fyrir því, með því að hækka hann um ¼ millj. kr. Það getur því tæpast komið til mála, að þessi áætlun fari fram úr áætlun svo nokkru nemi. Ég vil auðvitað ekki slá því föstu, að þetta geti ekki orðið meira en þarna er áætlað, en það eru ekki nein rök, sem renna undir þá skoðun, sem hægt sé að telja óyggjandi. Þá kemur gjaldið af innlendum tollvörum. Það er áætlað á 220 þús. kr. og má gera ráð fyrir, að það sé á annað hundrað þús. kr. of hátt, en það er gert ráð fyrir honum svona háum til þess að jafna tekjuhallann á fjárl. ásamt bráðabirgðalöggjöfinni, sem er um tekjur ríkissjóðs næsta ár. Með því að fara þannig gegnum þessa áætlunarliði og bera saman við reynslu síðustu ára, sé ég ekki, að komi fram nein veruleg aukning á tekjunum frá því, sem heildarniðurstaðan sýnir. Um aðra tekjuliði eða 3. gr. frv. er lítið að segja. Ég býst við, að hún standist nokkurnveginn. Hún er áætluð 130 þús. kr. hærri en reyndist að vera síðastl. ár, og ég get búizt við, að sú áætlun muni standast. Um 4. og 5. gr. er lítið að segja. Ég geri ráð fyrir, að þær munu standast, nema kannske 4. gr., þar sem eru vaxtatekjurnar. Ég býst við, að þær verði nokkru lægri en áætlunin sýnir. Þá eru tekjuliðir frv. upp taldir, og hefi ég ekki komið auga á, að í þeim felist nokkur von um meiri tekjur heldur en áætlað er í frv. Niðurstaðan fyrir þessar athuganir hefir orðið sú, að mér telst til, að 1½ millj. kr. vanti í ríkissjóðinn til þess að nokkurnveginn standist á tekjur og gjöld. En það er að því gætandi, að þó þessi tekjuhalli reynist nú svona, þá er hagur ríkissjóðs ekki þeim mun verri sem þessu nemur, því að þarna í eru innifaldar allar afborganir á skuldum ríkissjóðs, sem nemur um 900 þús. kr., svo beinn rekstrarhalli ætti ekki að verða yfir ½ millj. þó að þessar afborganir á föstu skuldunum yrðu til þess að auka lausu skuldirnar, þá er það ekki til þess, að hægt sé að segja, að hagur ríkissjóðs hafi versnað. En hitt er athugunarvert, að auka lausu skuldirnar frá því, sem nú er, því að þær höfðu vaxið árið 1932 um 1½ millj. kr. En hvað verða lausu skuldirnar miklu meiri á þessu ári? Mér hefir skilizt, að tekjuaukalöggjöfin, sem nú liggur fyrir þessu þingi, og gera má ráð fyrir, að verði samþ., muni ekki nema meiru en því, að afborganir fastra skulda færist yfir í lausaskuldir. Það er a. m. k. ein millj. kr., sem um er að ræða í viðbót við lausaskuldina á þessu ári, og þegar þar að auki bætast við lausaskuldir, sem námu í ársbyrjun 1932 yfir ½ millj., þá er í óefni komið, ef við þurfum að líta fram á árið 1934 með 1½ millj. króna í auknum lausaskuldum á herðunum. Ég vil taka það fram, að eitthvað má lækka þessa aukningu með því að samþ. ýms tekjuöflunarfrv., sem fyrir þinginu liggja, t. d. viðbótar-tekju- og eignarskattinn. En það mun hafa komið fyllilega í ljós, að þótt látið sé í veðri vaka, að þessi löggjöf eigi ekki að gilda nema fyrir þetta eina ár, þá hefir því mætt óánægja úr ýmsum áttum, og eins vel má búast við því, að ekki verði látið þar við sitja, heldur krefji nauðsyn, að það verði framlengt næsta ár, og mun þó ekki hrökkva til. Það er margt fleira athugavert við afgreiðslu þessara mála og þó að tekjuauki sé ríkissjóði nauðsynlegur, þá er þetta varhugaverð skattapólitík. Tekjur ríkisins hvíla þá að svona miklu leyti á bráðabirgðalögum, ½ millj. á yfirstandandi, önnur ½ millj. í auknum tekju- og eignarskatti og að auki ½ millj. Auknar tekjur eru þá hálf önnur millj. með bráðabirgðalögum og er þá ekki talinn hinn fyrirhugaði 25% gengisviðauki, sem ég veit ekki nákvæmlega, hve miklu muni nema, en ég hygg þó, að það sé milli 4 og 5 hundr. þús. Þetta er stefna, sem algerlega er óviðunandi að búa við, og það þarf áður en langt líður að koma þessu í réttlátt horf, og skattakerfið þarf að komast í fast og réttlátt horf. Hvers vegna er nú ríkið komið út á þennan hála ís? Til þess liggja tvennar orsakir. Fyrst og fremst er um það að kenna hinum erfiðu tímum, er við nú lifum á, en í öðru lagi er það þetta stefnuleysi, þessi lausgopaháttur, sem kominn er inn í afgreiðslu fjárl., algert skeytingarleysi um það, hvernig þau líta út þegar þau koma frá þinginu. Menn munu e. t. v. segja, að ég ætli heldur ekki að taka föstum tökum á þeim, ef litið er á mínar till. En ég hefi mesta tilhneigingu til þess, að 22. gr. verði alveg tekin út af I. En ég vissi hinsvegar, að það yrði ekki til annars en að tefja störf Alþ., því að Ed. mundi ekki láta á sér standa að setja inn aftur megnið af henni, ef ekki allt saman óbreytt. Till. mínar hafa ekki meiri lækkun að geyma en 160000 kr. í beinum útgjöldum á næsta ári, en þar í eru líka fólgnar upphæðir, sem greiðast eiga á næstu árum. Það er eitt, sem komið er inn í afgreiðslu fjárl., sem sífellt færist í vöxt með hverju ári, sem líður, og það eru hinar hóflausu ábyrgðir, sem ríkissjóður er látinn ganga í. Ég sé ekki, að þetta geti gengið svo til lengdar, að það verði ekki algerlega óviðunandi, að á hverju ári bætist við margar millj. Hve lengi þolir ríkissjóður, að hlaðið sé á hann þessum ábyrgðum? Og þetta er allt fyrir utan þær ábyrgðir, sem heimilaðar eru með sérstökum lögum á hverju þingi. Ég ætla ekki að fjölyrða um brtt. mínar, 8 þær fyrstu eru í sjálfu sér ekki stórvægilegar og eiga við ýmsar greinar fjárl., en 9-11 fara fram á niðurfellingu á heimild fyrir ríkissjóð til þess að kaupa bæði hús og jarðir, sem ég álít ekki, að ríkissjóði sé svo bráðnauðsynlegt að eignast, að því megi ekki fresta. Svo eru ábyrgðarheimildir fyrir sjúkrahúsbygging á Reyðarfirði, öldubrjót á Siglufjarðareyri, steinsteypuhús fyrir póst og síma á Húsavík, síldarbræðslustöð á Siglufirði og tunnuverksmiðju, sem fella skal niður. Ég skal fúslega játa, að þessum brtt. mínum mætti vel raða í flokka, sem ættu mismunandi rétt á sér, en ég hirði ekki um að fara út í þá sálma, því að ég veit, að það eru fleiri eða færri hv.þm. hér í d., sem finna sig knúða til þess að halda langar ræður, en ég held ekki, að umr. hafi nein afgerandi áhrif á úrslit þessa máls. Ég vil að lokum taka það fram, að ekki ein einasta af brtt. mínum fer fram á hækkun útgjalda, og hafði ég vænzt þess, að d. mundi skera niður útgjöldin sem mest hún mætti og sæi sóma sinn í því að koma ekki fram með neina hækkun. En ekki varð mér að þeirri von, því að ýmsir af hv.þm. hafa einmitt orðið til þess að fara fram á viðbót. Það er engu líkara en að þeim finnist þeim ekki bera skylda til að hafa hag ríkissjóðs í huga. Þeim finnst þeir hafa rétt til þess að hlaða á hann ábyrgðum og útgjöldum, án þess að nokkrir möguleikar séu fyrir hendi til þess að hægt sé að greiða úr þeirri flækju. Seinni tímar munu sjá það og sýna, hvort þessar skuldir verða léttar á metunum. Ég vona sem sagt, að hv. d. sýni einhvern lit á og vilja til að færa niður útgjöldin, og standi fast á móti öllum till., sem fara fram á hækkun þeirra.

Jónas Þorbergsson Ég vil taka undir þær raddir, sem fram hafa komið í þessari hv. d., að það virðist vera mjög óviðkunnanlegt og varhugavert það háttalag, sem tíðkazt hefir á mörgum undanförnum þingum, að hv.Ed. hefir með nokkrum hætti verið afhent úrslitavald um fjárveitingar þingsins með því að láta þá hv. d. leggja síðustu hönd á afgreiðslu fjárl. Sú litla reynsla, sem ég hefi af störfum fjvn. hefir sýnt mér, að hún hefir eðlilega gengið ríkt eftir því við nm. og aðra hv. dm., að þeir gæti allrar varúðar við afgreiðslu fjárl., og ég verð að telja, að meðferðin í þessari hv. d. hafi borið glöggan vott um það, að þeirrar varúðar hafi verið gætt eftir föngum:. Það virðist ekki vera hægt að bera á móti því, að þegar borið er saman, hvernig Nd. skildi við málið, og hvernig það kemur frá hv.Ed., þá hafi þessi háttur, sem upp hefir verið tekinn og tíðkazt hefir átölulaust, haft þá verkan, að varúð d. hefir minnkað í trausti þess, að þegar frv., kæmi frá Ed., þá yrði venjulega svo mjög liðið á þingtímann, að þm. kjósi heldur að þola hvað sem vera skal heldur en að eiga það á hættu, að frv. hrekist milli deilda og lendi loks í Sþ. með þeim afleiðingum, sem því kynnu að verða samfara. Hefir nú svo til tekizt eins og fyrri, að fjvn. treystist ekki til að bera fram brtt., eða mæla með því, að frv. verði opnað á ný. Ég gat fyrir mitt leyti ekki mælt með því í n. og nm. voru allir sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. En þar sem það hefir komið fram í dag, að Nd. treystist ekki til að taka þegjandi við þeim böggli, sem nú fylgdi skammrifi, og nokkrir hv.þm. bera fram brtt., þá hefi ég leyft mér að bera fram eina, sem hv. d. er þegar kunn. Við fyrri afgreiðslu málsins hér í d. var samþ.till., sem ég flutti um heimild til þess að verja 25000 kr. af ágóða viðtækjaverzlunar ríkisins til þess að greiða fyrir útvarpsnotendum, þar sem raforka er ekki fyrir hendi. Ég mælti þá fyrir till., og ástæðulaust þykir mér að endurtaka það nú. Mitt álit hefir alltaf verið það, að viðtækjaverzlunin hafi verið stofnsett í því augnamiði fyrst og fremst, að greiða fyrir útvarpsnotendum, en ekki til þess að ríkið græddi á henni. Þessi hv. d. tók þessu máli mínu svo vel, að till. var samþ. með 18 atkv. gegn 10. En hv.Ed. hafði ekki jafngóðan skilning á málinu og meiri hl. fjvn. gerði tilraun til þess að fella þessa heimild alveg burtu. Og þótt því yrði afstýrt, tókst að lækka hana niður í 10000 kr. Nú fer ég fram á, að heimildin verði hækkuð upp í 20000 kr., og að fénu verði varið á sama hátt sem áður var gert ráð fyrir, að því viðbættu, að fénu verði einnig varið til þess að draga úr útvarpstruflunum í kaupst. og sjávarþorpum, sem valda hinum mestu óþægindum og hamla mjög útvarpsnotendum. Ég vil taka það fram, að ég gat ekki lagt áherzlu á það í fjvn., að fjárl. yrðu nú opnuð á ný, og þar eð till. mín er stíluð við 22. gr. frv., þá er ég tilleiðanlegur til að taka hana aftur, ef allar aðrar brtt. verða felldar. En verði hinsvegar nokkur þeirra samþ., þá mun ég leggja hina mestu áherzlu á, að hún verði samþ. Ég tel það bæði sjálfsagt og réttmætt, að útvarpsnotendum bæði til sveita og í kaupstöðum verði hjálpað til þess að ráða bót á því, sem mest hamlar því, að útvarpið komi að fullu liði og nái þeirri útbreiðslu, að það verði sjálfstæð stofnun.

Bergur Jónsson Ég hefi leyft mér að bera fram eina till., sem fer fram á 1000 kr. hækkun á liðnum til bryggjugerða og lendingarbóta. Ástæðan til þess, að þessi umleitun kemur fyrst fram nú, er sú, að ég hefi ekki fyrr fengið skjölin um þetta mál og var auk þess veikur, þegar fjárl. voru til meðferðar hér í d. Ég sé það, að Ed. hefir hækkað þennan lið úr 31 þús. kr. upp í 48 þús., og það er vitanlega til lendingarbóta fyrir kjördæmin, sem þeir hv.þm., er í Ed. sitja, eru fyrir. Þess vegna finnst mér ekki ósanngjarnt, að þessi till. verði tekin til greina, ef frv. verður yfirleitt nokkuð breytt. Þessi hækkun er hugsuð sem tillag til lendingabóta á Flatey á Breiðafirði. Flateyjarkauptún er mjög illa statt fjárhagslega, en brýn nauðsyn krefur, að bætt sé úr því algerða bryggjuleysi, sem það á við að búa, og hafa þeir hugsað sér, að bezt muni reynast að dubba upp bryggjuskrifli það, sem er þar á staðnum. Það hefir ekki farið fram fullkomin rannsókn á því, hver kostnaður muni af þessu leiða, en n. hefir verið kosin, og áætlar hún, að verkið muni kosta 2500 kr., en ég hygg samt, að það muni liggja nær 3000, svo að framlag ríkissjóðs yrði þá ekki nema 1/3 kostnaðar. Menn verða að gæta að því, að þetta er ekki fyrir Flateyjarhrepp einan, heldur fyrir alla VesturBarðastrandarsýslu. Þarna er eini staðurinn, sem hægt er að koma hafskipum við, og þó erfitt, þar sem ekki er nein bryggja, sem því nafni getur heitið, svo að það er til stórbaga, af því að skip, sem samkv. áætlun eiga að koma þar við, fara jafnvel framhjá. Ég mun þó ekki halda málinu til streitu, nema fjárl. verði opnuð aftur. Það tel ég alveg sjálfsagt að gera, því að mér finnst bæði ósanngjarnt og óviðkunnanlegt, að þriðjungi þm. sé fengið vald til þess að gera hvað sem þeim sýnist um þetta mál.

Haraldur Guðmundsson Ég skal ekki eyða miklum tíma í það að tala um heildarsvip fjárl., þótt að þeim megi margt finna. Ég hefi rætt um það efni áður, og þótt nokkrar breyt. hafi orðið á þeim eftir það, þá skipta þær ekki verulegu máli í þessu sambandi. Háttv. þm. V.-Húnv. hefir borið fram margar brtt. Vil ég sérstaklega minnast á 4 þær síðustu. En 3 þeirra eru till. um að fella niður heimild, sem stj. er veitt í fjárl.frv. til að ábyrgjast lán til atvinnufyrirtækja í kaupstöðum landsins. Ég verð nú að telja það algerða óhæfu, ef þetta þing, sem nú situr og samþ. hefir stórkostlegan styrk til landbúnaðarins, ekki minna en 11-13 millj. kr., til að bæta hag sveitabænda, færi nú að fella niður úr fjárlfrv. þá hjálp, sem ætluð er kaupstaðabúum með því að auka atvinnu þeirra. Hvað sem um 22. gr. má segja, þá er þó mest þörfin á þeim liðum, sem líklegir eru til að bæta hag sjóplássanna. Og það er algerð óhæfa að fella þá liði niður. Hið eina í fjárl., sem fyrir þau er gert, eru þessar 300 þús. kr. til atvinnubóta í 16. gr.. gegn 2/3 framlagi annarsstaðar að, og svo þessar heimildir að auki, sem hv.þm. nú vill fella niður. Ég skal víkja nánar að þeirri brtt., er snertir mitt kjördæmi, síldarbræðslustöð á Seyðisfirði. Fyrir þeirri till. var gerð ýtarleg grein í Ed., er hún var borin þar fram. Austfirðir hafa verið mjög afskiptir hingað til, í samanburði við aðra landshluta, hvað afstöðu til síldveiða snertir. Síldin hefir fyllt þar voga og víkur undanfarin ár, sumur öll og jafnvel á vetrum líka. En ekki hefir verið hægt að notfæra sér veiðina. Fiskiveiðalöggjöfin, sem meinaði útlendingum uppsátur, hefir hvergi komið harðar við en á Austfjörðum. Ef verksmiðja væri á Seyðisfirði, sem tæki við síldinni, mætti stunda þá veiði 8 mán. á ári eða jafnvel lengur, eftir reynslu undanfarinna ára. Sjá allir, hver munur það er, eða þar sem veiðin er stunduð einungis 2-3 mán., upp á það að fá starfræksluna til að bera sig. Síldarverksmiðja er einnig skilyrði til þess, að hægt sé að fiska síld, sem flutt er út fryst eða kæld. Það er nauðsynlegt, að verksmiðja sé til, sem tekið geti síldina, þegar ekki er hægt að flytja hana út. Ég mun því greiða atkv. gegn þessum brtt.hv.þm. V.-Húnv. Vona ég, að hv.þdm. geri slíkt hið sama. Við jafnaðarmenn flytjum brtt. á þskj. 865. Sú fyrri er til atvinnubóta, 200 þús. kr. Í fjárl. eru nú 350 þús. kr. til þessa. Er óskiljanlegt, að ríkisstj. álíti, að minna þurfi til slíkra hluta næsta ár, eftir því sem útlitið er nú. Við leggjum því til, að úr þessu verði nokkuð bætt. Er ekkert skilyrði sett um framlag á móti þessari upphæð. Gert ráð fyrir, að ríkisstj. hagi sér í því efni eftir því, sem þörf heimtar í hverju tilfelli. Hin till. er um að heimila ríkisstj. að taka ábyrgð á 100 þús. kr. láni vegna sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði, og sé láninu varið til kaupa á fiskibátum. Þetta var samþ. hér í d., og vona ég, að hv.þm. hafi ekki skipt um skoðun. Ef brtt.hv.þm. V.-Húnv. verður samþ., þá þarf þessi till. að koma í staðinn. Skal ég svo ekki segja fleira, að sinni.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég get að ýmsu leyti tekið undir það, sem sagt hefir verið um útlit fjárl. eins og það nú er. En nú er það svo, að brtt. til lækkunar eru einungis tæpar 84 þús. kr., en hækkunartill. um 250 þús. kr. Er því ekki sýnt, verði fjárl. opnuð hér, hvort þau líta betur eða verr út á eftir en þau nú gera. Hækkunin í Ed. varð að vísu um 300 þús. kr. En þess ber að gæta, að liðurinn til atvinnubóta kom þar inn, en hann er 300 þús. kr. Þar var og heimilað að verja 400 þús. kr. til verðuppbótar á keti, ef verðið á því reyndist óbærilega lágt. Það mundi vitanlega muna miklu, ef þessir liðir væru felldir burt. En ég sé ekki, að það sé fært, og ég hygg, að enginn háttv. dm. vilji leggja til, að það sé gert. Og ef svo er ekki, þá er lítil von um, að útlit fjárl.frv. verði nokkuð hætt, þótt farið væri að krukka í það á einstaka stöðum og draga út fáeina menn. Háttv. þm. V.-Húnv. er að vísu glöggur maður og kunnur ýmsum greinum fjármálastarfseminnar. En hér sem oftar skiptir þó máli, hvort menn eru bjartsýnir eða svartsýnir. Og ég hygg, að hv.þm. líti nokkuð dökkum augum á fjárhagshorfurnar. Ég er a. m. k. talsvert bjartsýnni. Mitt álit er það, að útkoman á 2. gr. frv., sem er um tekjuliði, verði nokkru betri en það gerir ráð fyrir. Ég geri ráð fyrir því, að þeir liðir fari fram úr áætlun sem hér segir: Fasteignaskattur ... .. .... . 20 þús. kr. Vitagjald ................. 50 - - Útflutningsgjald .......... 100 - - Tóbakstollur ............. 100 - - Vörutollur ................ 150 - - Verðtollur ................ 250 - - Tóbaksverzlunin .......... 100 - - Samtals 770 þús. kr. Í fjárl.frv. er tóbakstollurinn áætlaður 1150 þús. kr. Virðist sýnt, að hann verður vart minni nú en meðaltal áranna 1931-1932, en það var 1½ millj. kr. Um vörutollinn og verðtollinn er að vísu erfitt að segja. Þeir tollar fara mikið eftir kaupgetu og framkvæmdum, sérstaklega verðtollurinn. Nú hefi ég haldið því fram, að lakasta árið fyrir okkur væri árið 1932. Árið 1931 var betra, og ég tel, að við séum nú að hækka aftur í brekkunni og stöndum nú á líkum stað og við stóðum 1931. Verðtollurinn varð lægstur 1932, en ýmislegt bendir til, að vænta megi líkrar upphæðar nú á þessu ári og var 1931. Ég vil vænta þess, að síðari hluti þessa árs gefi um þetta sæmilega raun. Hin mikla framleiðsla, sem væntanlega selst síðari hluta ársins, eykur erlendan gjaldeyri og um leið hvortveggja: innflutning tollvöru og kaupgetu almennings. Ef svo færi, að þetta ár yrði ekki lakara en meðaltal áranna 1926-1928 og 1931-1932, en þá var meðaltal á vörutollinum 1½ millj. kr., þá er ekki óvarlegt að áætla, að hann verði 150 þús. kr. hærri en hér er áætlað. Og meðaltal verðtollsins sömu ár var 1¼ millj. kr. Miðað við það er sá tollur ekki óvarlega áætlaður eins og ég hefi gert. Nú er þetta allt að vísu miðað við það, að árið 1934 verði meðalgott ár. Og við það miðaði ég í fjárl.frv. En hv.fjvn. og deildir Alþ. hafa nú ekki verið eins bjartsýnar og hafa því lækkað þessa áætlun. Ef það er rétt hjá mér, að gera megi ráð fyrir 3/4 millj. kr. hærri tekjum en fjárl.frv. ber með sér, og ef þingið bætti við nýjum tekjum, sem það ætti að gera, þá mætti vænta þess, að útkoman verði 1½ millj. kr. betri en frv. sýnir. Yrðu þá ástæðurnar betri en búizt er við til að mæta hinum nýju útgjöldum, sem þetta þing leggur á. Ég játa það nú, að allar slíkar tölur eru í lausu lofti, og tölur þær, sem ég hefi nefnt, eru byggðar á því, að næsta ár verði sæmilega gott. Virðast mér öll sólarmerki benda í þá átt. Það væri að vísu engin vanþörf á því að lækka fjárl., en till. þær, sem fram eru komnar, benda meir til hækkunar. Og þótt engin þeirra væri samþ., þá mundu fjárl. vart lækka meira en um 50 þús. kr. En þá verður frv. að ganga til Ed., og er þá spurning, hvað þar verður gert. Geri ég vart ráð fyrir, að vert sé að hefja stríð milli deilda fyrir ekki stærri upphæð. Það má tala um að taka upp þá stefnu að strika 22. gr. út. Þar eru stærstu heimildirnar til útgjalda, og er þó ein þeirra langstærst. Það hefir verið sagt, að þær næmu 600 þús. kr. En ef allt er notað, þá eru það 550 þús. kr., en vafasamt má telja, hvort það verður allt notað. Og af þessari upphæð eru 400 þús. kr., sem eru nokkurskonar atvinnubætur til bændanna og eiga alveg sama rétt á sér og atvinnubætur við sjávarsíðuna. Það getur verið nokkur von um, að til þess þurfi ekki að taka. En þó er það engin vissa. Hinar upphæðir 22. gr. mega heita hverfandi litlar. Verði nú, sem ég vona, næsta ár sízt lakara en 1931 þá er von um, að ekki þurfi að leggja eins mikið fé fram til atvinnubóta og gert er ráð fyrir í frv. 1932, sem vonandi verður langversta árið. Þá lagði ríkið fram 316 þús. kr. til atvinnuhóta gegn 2/3 frá hlutaðeigandi bæjarfélögum. Og 22. gr. er einmitt svo há, að meðtöldu því lánstrausti, sem ríkissjóður veitir, að í henni eru fólgnar nokkurskonar kreppuráðstafanir til bæjarfélaganna, sem er sambærilegt við þær aðrar ráðstafanir, sem hafa verið gerðar. Á þetta ber ekki að líta svo sem gert er á venjulegum tímum. Í þessu er fólgið nokkurskonar afturkast hjá þm., sem á vissan rétt á sér. Fyrir tveimur árum var herópið: að spara. En þó enginn viti hvaðan kreppan kom, þá hefir hún þó kennt mönnum það, að hlynna sem mest að aukinni starfrækslu, sem veitt getur atvinnu og er um leið skattstofn fyrir ríkið. Af þessari ástæðu mun það fá daufar undirtektir, ef blakað er við þessari gr. Heimildir þær, sem hún veitir, verða ekki allar notaðar. En þær, sem einkum verða notaðar, munu verða til þess að styðja að framleiðslu í landinu. Ég verð því að halda við það, sem ég hefi áður sagt og háttv.fjvn. leggur til, að sæmilegust útkoma fáist með því að játa frv. ná staðfestingu óbreytt.

Þorleifur Jónsson Ég skal ekki lengja þessar fjárlagaumr. mikið. En af því að ég á hér eina litla brtt., vildi ég segja fáein orð. Í upphafi þessarar umr. skýrði hv.frsm.fjvn.Nd. frá því, að n. hefði komið sér saman um að leggja til, að fjárl. yrðu samþ. óbreytt. Ekki var það þó af því, að n. væri svo sérstaklega ánægð með afgr. þeirra frá Ed., þar sem útgjöld þeirra hafa hækkað mjög við meðferð þeirra þar, og auðvitað var 22. gr., eins og hún var orðin, sérstakur þyrnir í augum fjvn. Þótt n., eins og sagt var, væri ekki ánægð með afgr.Ed. á frv., þá efaði hún, að í þessari d. næðist nokkurt samkomulag til þess að laga frv. svo, að tekjuhalli minnkaði að mun. Og enda þótt það gæti tekizt, þá efaði hún einnig, að Ed.samþ. það. Og þar sem margir álíta, að þing þetta sé búið að standa nógu lengi, og n. áliti, að af því kynni að leiða nokkurum dögum lengra þing, ef farið yrði að opna fjárl., lagði hún að ráði stj. eindregið til, að það yrði ekki gert. En við þessa umr. risu menn upp og hófu upp raust sína um það, að ófært væri að samþ. fjárl. eins og þau væru, og því var það tekið upp, að fresta umr. um málið. Árangurinn af þeirri frestun liggur nú hér fyrir þessari hv. d., sem er brtt. þær, sem nú eru fram bornar. Þegar mér varð það kunnugt, að komnar voru fram brtt. við fjárlagafrv., sem miðuðu til útgjaldaaukningar, þá fannst mér ég ekki geta setið hjá, ef svo færi, að fjárl. yrðu opnuð. Fjvn. Nd. hafði lagt til, að til ræktunarvegar í Hornafirði yrði lagðar fram 2400 kr. úr ríkissjóði, og þessi till. var samþ. í d. með nær 20 atkv. Mér fannst það því mjög rangt af Ed. að fara að leggjast á þessa litlu till., sem hafði fengið svo mikið fylgi hér í hv. d., og var svo sjálfsögð og sanngjörn till. Það er kunnugt, að þorpsbúar í Hornafirði hafa með dáð og dugnaði þegar gert mikið að því að rækta þar land, sem áður var óræktað, og er eign ríkissjóðs. Þeir eru búnir að rækta um 80 ha. af þessu landi, og nú er eftir að gera veg um það. Sú kostnaðaráætlun hefir verið gerð um þennan veg, að hann muni kosta um 6 þús. kr. Frá því sjónarmiði er hér ekki farið fram á, að ríkissjóður leggi fram nema um 1/3 kostnaðar. Þessi till. er einna sanngjörnust af þeim till., sem bornar hafa verið fram við fjárl. hér við þessa umr., og vil ég halda henni fram, ef annars koma til breyt. á fjárl. En þó mun ég ekki halda henni til streitu, ef aðrar brtt. verða felldar. Ætla ég að sjá, hverju fram vindur, og ef ég sé að aðrar brtt. fyrir framan mína verði felldar, þá get ég tekið þessa till. aftur í þeirri von, að fjárl. verði ekki opnuð.

Bernharð Stefánsson Ég á hér litla brtt. á þskj. 837 um 250 króna styrk til Halldórs Jónssonar á Brekku í Svarfaðardal, til dýralækninga. Í gildandi fjárl. er þessum manni veitt lítilsháttar upphæð til þessarar starfsemi. Sökum þess, að þetta var tekið upp í fjárl. í fyrra, þá hefir þessi maður breytt nokkuð atvinnuvegi sínum í trausti þess, að hann fengi að halda þessum styrk áfram. Þegar fjárl.frv. var lagt fyrir þingið nú í vetur, þá var þessi liður í frv., en var tekinn út, þegar frv. lá hér fyrir þessari hv. d. Ég lít nú svo á, að það hefði verið þessum manni betra, að aldrei hefði verið tekinn upp styrkur til hans, heldur en að veita honum hann aðeins í eitt ár og fella styrkinn svo niður þegar þessi maður er búinn að breyta til um atvinnu í trausti þess að geta gefið sig áfram við þessu starfi. Ég leyfi mér því að bera fram brtt. um það, að liður þessi verði tekinn upp aftur með 50 kr. lækkun frá því, sem fyrst var farið fram á. Ég vona, að þessi till. verði samþ., svo framarlega sem nokkur breyt. verður gerð á fjárlagafrv. En ég skal geta þess, að mín skoðun er, að réttast sé að samþ. fjárlagafrv. óbreytt hér í d. eins og það kom frá Ed., því að þótt ýmislegt megi kannske finna að frágangi þess þar, þá hefi ég ákaflega litla trú á því, að það taki nokkrum umbótum við það, þótt farið verði að breyta því hér í hv. d. Það gæti orðið alveg eins mikið, sem samþ. yrði til skemmda eins og hitt, sem yrði til bóta. Ef samkomulag gæti orðið á milli hv. dm. um að samþ.fjárlfrv. óbreytt eins og það er nú, þá held ég því ekki þessari till. minni til streitu. Hv. þm. V.-Húnv. hefir nú flutt nokkrar brtt. á þskj. 836. Þ. á m. eru till. um að fella niður liði, sem ég lagði til, að teknir væru upp á fjárl. þegar fjárlagafrv. var hér fyrr til umr.Hv. þm. kom lítið inn á einstök atriði í ræðu sinni áðan, og þess vegna þarf ég engu að svara honum út af því, sem hann tók fram, og það því síður, sem ég gerði rækilega grein fyrir þeim atriðum, sem hér koma til greina, þegar fjárl. voru til 2. og 3. umr. hér í hv. d. Ég vil aðeins, út af þessum till., benda hv.þm. á, að það gæti orðið töluvert vafasamur sparnaður fyrir ríkissjóð, ef 5. og 14. brtt. hans væru samþ., um að fella niður styrk og ábyrgðarheimild vegna öldubrjóts á Siglufirði. Ég lýsti því allýtarlega fyrr á þinginu, hvers vegna kapp væri á það lagt að byggja þennan öldubrjót, að það væri einkum til varnar bryggjum og öðrum hafnarmannvirkjum á Siglufirði. Og ég gat um það, að ríkið sjálft ætti þarna bryggjur, og að stuðningur þess til byggingar öldubrjóts fram af Siglufjarðareyri væri því öryggisráðstöfun vegna þessara eigna ríkisins. Þess er ekki lengra að minnast en að í hitteðfyrra urðu skaðar á bryggjum ríkissjóðs þarna, sem nákunnugir menn segja mér, að muni hafa numið fullum 90 þús. kr. Og ekki er hin minnsta trygging fyrir því, að slíkt tjón geti ekki endurtekið sig, jafnvel árlega. Og ef það yrði, eða þótt það nú yrði ekki nema annað eða þriðja hvert ár, þá yrði ekki lengi að koma eins há upphæð, sem ríkissjóður skaðaðist um, eins og sú upphæð er, sem farið er fram á, að hann leggi fram til þessara framkvæmda. Á þetta atriði vildi ég benda, en að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þessi efni, þar sem ekki hefir neitt fram komið enn, sem á nokkurn hátt hefir hrakið rök þau, sem ég færði fram fyrr á þingi um nauðsyn þessa máls.

Hannes Jónsson Það má segja um fjárlagafrv., að það sé eins og nokkurskonar hringingarmiðstöð. Ef stutt er á einhvern lið í fjárl., þá hringir á einhverjum ákveðnum stað. Það hringir austur á Seyðisfirði, það hringir austur í Hornafirði, það hringir norður á Siglufirði, sem sagt, alstaðar verður einhver bjalla til að gjalla, hvenær sem farið er fram á að færa fjárlagfrv. til betri vegar. Aðaluppistaðan í ræðu hv. 1. þm. Eyf. var það, að hann sagði, að ekkert af þeim ágætu rökum, sem hann hefði fært fyrir sínu máli hér í d., hefði verið hrakið. En ég held, að ekkert hafi bætzt við þau rök hans, sem ekki voru þó veigameiri en það, að till. hans var felld hér í d.

Aðeins með eins atkv. mun

. Já, en það er nóg til þess, að það verður hægt að taka hana út aftur. Og ég hygg, að hv.þm. verði sér sjálfum samkvæmir um það, þar sem engin ný rök hafa komið fram í málinu. Hv. þm. hefði ekki átt að vera að ögra þingmönnum með því að segja, að ekkert væri hrakið af því, sem hann hélt fram um þetta mál. Annars ætla ég ekki að fara að eltast við þessar bjölluhringingar. Um till.hv.þm. Seyðf. er það að segja, að vitanlega er á Seyðisfirði mikil þörf á að hafa atvinnureksturinn sem fjölbreyttastan, eins og þörf er á því í öllum kaupstöðum. En ríkinu ber skylda til þess, að leggja ekki fram of mikið fé í þá starfsemi, að litt rannsökuðu máli. Og þar sem nú liggur fyrir, að ríkið taki að sér síldarbræðslustöð til viðbótar við þær, sem það nú rekur, annaðhvort á leigu eða til kaups, þá sýnist sæmilegt spor stigið í áttina til aukningar á þeim atvinnurekstri. Hæstv. fjmrh. var nú að vanda mjög vongóður um afkomu og hag ríkis og þjóðar. Ekki skal ég lasta það að vera vongóður í þessum efnum, en mér hefir virzt, að menn hafi verið vongóðir undanfarin ár, án þess þó, að þær vonir hafi rætzt. Því miður óttast ég, að svo fari einnig nú, og að talsvert mikil afföll verði af þeim. Þeir tekjuliðir, sem hæstv. ráðh. taldi, að búast mætti við hækkun á, voru sérstaklega verðtollurinn, vörutollurinn, tóbakstollurinn og útflutningsgjaldið. Útflutningsgjaldið er að vísu áætlað nokkru lægra en það reyndist síðastl. ár, og hæstv. ráðh. færði nokkur rök að því, að útflutningur síðastl. ár hefði verið frekar óvenjulegur. Með löggjöf frá þessu þingi hefir það verið lækkað um 40 þús. kr. frá því sem var á síðastl. ári, svo raunveruleg hækkun frá áætlun, til þess að von hæstv. ráðh. rættist, yrði því að vera um 150 þús. kr. frá því, sem miðað er við í þeim lögum, sem giltu um þetta á síðastl. ári. Nú hefi ég afarlitla von um, að vörumagn geti orðið eins mikið til útflutnings á næstu árum eins og það var á síðastl. ári, né að verð á þeim verði betra en þá. Og þótt það yrði eitthvað betra, sem aldrei getur numið miklu, þá gæti það út af fyrir sig ekki haft nein veruleg áhrif á útflutningsgjaldið. Ég skal nú ekki eyða mörgum orðum um hina aðra liði, sem okkur greinir á um, en verðtollinn verð ég að minnast á, því að þar munar einna mestu. Hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir því, að hann muni gefa 250 þús. kr. meira af sér en áætlað er í fjárl.frv., eða jafnvel verða um hálfri millj. kr. meiri árið 1934 en hann reyndist verða síðastl. ár. Ég verð að álíta, að það sé að spenna vonabogann heldur hátt, að gera ráð fyrir meiri tekjum af þessum lið heldur en í fjárl.frv. er gert. Ég er sannfærður um, að tekjuáætlun fjárl.frv. er nær sanni en þessar tyllivonir hæstv. ráðh., þótt ég hinsvegar geti ekki fremur en hann fært fram óyggjandi sannanir. En til þess að fá nokkurt mat á þeim líkum, sem báðir færa fram fyrir sínum tekjuvonum fyrir ríkissjóð á næsta ári, ætla ég að biðja menn að athuga áætlun, sem hæstv. ráðh. gerði um það, hve mikið mundi sparast með brtt. mínum. Það stendur nú svo á um þær, að það er hægt að sýna fram á það með óyggjandi rökum, að mikið af þeim er beinn sparnaður, sem ómögulegt er að komast hjá að viðurkenna, að nemi a. m. k. 63700 kr. Hæstv. ráðh. segir, að það ætti að sparast 85 þús. kr. Á hinum þrem liðunum, sem koma til greina, gerir hæstv. ráðh. ráð fyrir því, að komi 21300 kr. Fyrir 21300 kr. ætlast hæstv. ráðh. til að keypt verði íbúðarhús á Blönduósi, sýslumannshúsið í Borgarnesi, Skálholt.

Það er ekkert af þessu farið að kaupa enn

. Ég geri ráð fyrir að það verði keypt. Það er auðvitað, að ef ekkert verður notað af þessari heimildagr., þá verða útgjöldin vegna hennar heldur engin. En til þess er hún sett, að ætlast er til, að hún verði notuð. Ef stj. lýsti því hinsvegar yfir, að ekkert verði gert, þá væri mér ekkert kappsmál að fella þetta niður. Ég skal nefna 3 fjárveitingaheimildir: Til að kaupa Skálholt 30 þús. kr. Húsið í Borgarnesi 30 þús. kr. og húsið á Blönduósi 20 þús. kr. Hvernig hæstv. ráðh. fær út þessar 21300 kr. veit ég ekki. En gott væri, að hann notaði þessa upphæð sem tíðast, þegar hann fer að framkvæma frv. T. d. til þess að greiða verzlunarhalla útvarpsins, sem er áætlaður 11 þús. kr., en var síðastl. ár um 100000 kr. Það má enda ætla það, að útvarpsstjórinn með sinni venjulegu sparsemi muni þó varla treysta sér til þess að gera svo stóra hluti fyrir jafnlítið fé, sem hæstv. ráðh. virðist treysta sér til að gera. Þá eru það vaxtatekjurnar, sem eru áætlaðar meiri en síðastl. ár. En nú hefir því verið ráðstafað svo, að vaxtatekjur, væntanlegar frá Búnaðarbankanum, 200 þús. kr., eiga að ganga í kreppulánasjóð. Er því sýnilegt, að vaxtatekjurnar verða minni en áætlað er í frv. Svona má lengi telja og sýna með rökum fram á, að tekjur hljóta að verða minni á ýmsum liðum en áætlað var. Og eins hitt, að útgjöld munu aukast stórkostlega. Og ég kalla, að vel takist, ef ekki þyrfti að gera ráð fyrir meira en ½ millj. kr. halla. Út af útreikningi ráðh. um það, hvort brtt. mínar spara, vil ég segja það, að ef hann á við það, að eignir þær, sem 22. gr. heimilar kaup á, þurfi ekki að greiðast þegar, þá sé ég ekki, að betra sé að mynda slíkar skuldir heldur en að taka lán til þeirra framkvæmda, sem ráðizt er i. Nú hygg ég, að bráðlega verði lagt fyrir þessa hv. d. frv., er heimilar ríkisstj. að taka 100 þús. £ lán til þess að mæta rekstrarhallanum. Nú hafa lausaskuldir hlaðizt svo upp hjá ríkissjóði, að um frekari lántökur innanlands er ekki að ræða. Er þá ekki annað fyrir hendi en að auka skuldir erlendis. Og þrátt fyrir þetta segir hæstv. ráðh. og sjálfsagt mikill hluti hv. dm., að allt sé í góðu lagi og vilja taka við fjárl. óbreyttum eins og þau koma frá Ed. Ég vil benda á það, að a. m. k. ein brtt. mín verkar til sparnaðar um 160 þús. kr. á næstu árum, auk 40 þús. kr. sparnaðar strax. Og hæstv. ráðh. getur ekki með neinum útreikningum fengið þessa upphæð lægri. Það mun nú varla vera rétt að halda lengur áfram að telja kjark úr mönnum, þar sem ákveðið mun vera að samþ. frv. óbreytt. En einkennilegt er að sjá fram komnar till. til hækkunar frá mönnum úr fjvn. Það sýnir, hve sá hugsunarháttur er ríkjandi, að allt sé gott, bara ef menn koma sínum brtt. fram. Þá er allt í lagi. Eina leiðin til að gera slíka menn ánægða er að samþ.brtt. frá þeim, sem þjóna þeirra eigin hagsmunum. Þetta er versta mynd eigingirninnar. Og þetta eru menn, sem falið er að sjá um, að afgreiðsla fjárl. sé í sæmilegu lagi. Hæstv. fjmrh. vildi nú gera gott úr þessu öllu saman. Þegar hann var búinn að teygja sem mest mátti vera úr þeim tekjuvonum, sem samþ. tekjustofnar kunna að veita, þá fór hann líka að tala um tekjuvonir af frv., sem enn hafa ekki fengið samþ. En svo hlálega vildi nú til, að í Ed. var í dag neitað um afbrigði fyrir stærsta tekjuaukafrv. Var þó málið einungis til 1. umr. Og hvers vegna var neitað um afbrigðin? Vitanlega í þeim tilgangi að það nái ekki framgangi á þessu þingi. Og þótt reiknað væri með því, að það gangi fram, þá gefur það einungis tekjur fyrir yfirstandandi ár. Og ætli Ed. yrði ekki treg á að taka það í faðm sinn aftur? Ætli hún þykist ekki beygja sig nóg, ef hún samþ. það í þetta sinn? Nei, allt þetta tekjuaukafargan gefur sannarlega ekki glæsilegar vonir um framtíðina. Og margar vonir geta svikið í sambandi við tekjuöflun ríkissjóðs, svo Alþ. ætti fyrst og fremst að hugsa um að spara þau útgjöld öll, sem hægt er að komast hjá, bæði bein framlög og einnig ábyrgðir, sem nóg er komið af. Og annað, sem nauðsyn ber til að gert sé, er það, að skapaður verði fastur tekjugrundvöllur, svo ekki þurfi að hrekjast með bráðabirgðatekjuaukal. ár frá ári. Og ég hygg, að bráðlega komi hörð krafa um að fella niður 1. um frestun á framkvæmd nokkurra l. Sé ég þá ekki annað en að þingið verði þá í hreinustu vandræðum með tekjustofna. Og hvernig á þá að komast úr lausaskuldunum, sem eru orðnar mörgum mikið áhyggjuefni? Ég gleymdi að taka það fram áður, þegar ég talaði um þessa bráðabirgðatolla, að verðtollurinn er einn af þeim. Hann hefir nú staðið hartnær 10 ár og alltaf verið samþ. þing frá þingi til bráðabirgða. Og þó er þetta tekjustofn, sem ekki er hægt að fella niður. Ég vil bæta fáeinum orðum við það, sem ég sagði um till. þær, sem hv. 1. þm. Eyf. svaraði fyrir. Ég hefi lauslega minnzt á aðra. Hin er um það, að ríkið taki ábyrgð á 70 þús. kr. rekstrarláni til tunnuverksmiðju á Siglufirði. Það fer nú að verða erfitt að standa gegn kröfum atvinnufyrirtækja, ef þessi heimild er látin standa. Fyrst fær þessi tunnuverksmiðja stuðning ríkisins, þegar hún er sett á fót. Og svo á að ábyrgjast fyrir hana rekstrarfé. Allt stefnir að því, að ríkisrekstur verði á hverju fyrirtæki, eða þá, að þau verði rekin á ábyrgð ríkisins. Ég kalla nú, að hér sé farið fram með sérstakri frekju gagnvart ríkissjóði. Í þessu efni kemur vissulega til greina, að „víðar er guð en í Görðum“. - Það eru víðar tunnugerðir en á Siglufirði. Ein er t. d. á Akureyri, og veit ég ekki til, að hún hafi notið neins ríkisstyrks. Það væri ekki nema eðlilegt, að hún færi að biðja um stuðning líka. Og þegar farið er að styrkja tunnugerðir yfirleitt, hvers vegna þá ekki að styrkja allar aðrar iðngreinar? Og svo segir háttv.þm. Eyf., að óhæfilegt sé að taka þetta út, af því að þessi deild vildi ekki taka það inn. Svona röksemdir eru vægast sagt einkennilegar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég mun ekki rekja ræðu hv.þm. V.-Húnv. lið fyrir lið, vegna þess að allt eða flest, sem hann sagði, er í ósamræmi við brtt. hans. Þó þær væru allar samþ., myndi hann engu að síður telja sig þurfa að halda þessa ræðu. Till. háttv.þm. fullnægja sannarlega ekki ræðuhöldunum. Og að svo miklu leyti, sem till. fullnægja ekki ræðunum, geta þær ekki talizt ásökun til þeirra, sem vilja samþ. fjárl. óbreytt. Hv. þm. getur vitanlega kvartað yfir því, hvað ég sé vongóður og miklazt sjálfur af sínu vonleysi. En ég vil þó heldur vera vongóður heldur en vonlaus. Ég minnist þess ekki, að ég hafi á undanförnum þingum vakið neinar þær vonir, sem ekki hafa rætzt. Það, sem ég sagði á síðasta þingi um það, að ef tekjuaukar og sparnaðartill., sem þá lágu fyrir, væru samþ., þá væru vonir um að jafna mætti greiðsluhallann á 1½ ári. Ekki er hægt að sjá annað nú en að þetta standist á þessu ári og því fremur á næsta ári. Og þar sem allt bendir nú upp á við, þá get ég verið vonbetri nú en áður. Það er vitanlega engin dyggð að vera vongóður, en þá ekki heldur að vera vonlaus. Ég skal taka dæmi. Hv. þm. sagði, að ég áætlaði verðtollinn of háan, ½ millj. kr. hærri en hann varð í fyrra. En það er lægra en hann varð á vonda árinu 1931 og 1 millj. lægra en 1930. Hv. þm. skildi ekki, að hans till. gæfu ekki meiri sparnað en tæpar 85000 kr. Ég fékk nú þessa upphæð með því að leggja liðina fljótlega saman, og útkoman varð 83700 kr.  Þá sagði háttv.þm., að vaxtatekjurnar mundu bregðast. Vaxtatekjurnar í frv. eru reiknaðar út af kunnugum mönnum í stjórnarráðinu og skakkar varla. Það er að vísu rétt, að búið er að ráðstafa vaxtagreiðslu Búnaðarbankans. En ég gat um það, að annað kæmi á móti. Ég gleymdi þessu því ekki. Aðalatriðið í þessu máli er það, að till.hv.þm. V.-Húnv. bjarga engu, og enn síður gera till. annara það. Við, sem viljum samþ. frv. óbreytt, erum ekki þar með að segja, að það sé gott. En við viðurkennum, að það verði líkt, hvort sem till. eru samþ. eða ekki. Það er því ekki rétt að segja, eins og hv.þm. gerði, að hér sé ekki verið að hugsa um hag lands og þjóðar, þó till. séu ekki samþ. Þar sem þær eru ekki veigameiri en þær eru, þá falla slík ummæli máttlaus niður. Það er að vísu ekkert að því að halda ræður um sparnað. En það er líka réttmætt að bera slíkar ræður saman við sparnaðartill. ræðumanns. Margir eru líka svo gerðir, að þeir tala ávallt um sparnað, hvernig sem viðhorfið er. Eitt sinn var maður í sóknarnefnd, sem varð þess vísari, að tekjuhalli hafði orðið á kirkjureikningi, er stafaði af því, að altarisgöngur höfðu orðið með meira móti það árið. Hann hélt ræðu og sagði, að ef svo héldi áfram, þá væri öll sóknin á beinni leið til helvítis.

Frsm. fyrri kafla (Ingólfur Bjarnarson) Ég vil láta þess getið, að fjvn. hefir ekki haft tækifæri til að athuga þær brtt., sem fyrir liggja, og hafa verið að koma fram allt til þessa. Í byrjun umr. var það till.fjvn., að gengið yrði að frv. eins og það liggur fyrir. Er hún byggð á þeirri reynslu, að hver umr. hækki jafnan útgjöld fjárl., sé annars við þeim hreyft. Og líka á þeim sparnaðarhug!, sem kom í ljós við fyrri umr. hér í hv. d. Er því þessi till.fjvn. gerð í þeim sparnaðaranda, er hún taldi sig hafa sýnt við afgreiðslu frv. Till. hefir ekki verið vel tekið og nú liggja fyrir allmiklar till. bæði til hækkunar og lækkunar, og eru meira að segja sumar þeirra bornar fram af tveim mönnum úr fjvn., sín till. frá hvorum, og þannig sýnt, að n. stendur ekki lengur saman um till. sína áður nefnda. Eftir umtali við nm. get ég samt skýrt frá því, að skoðun meiri hl. n. mun vera óbreytt um það, að réttast sé að breyta sem minnstu, og sérstaklega mælir hann mjög eindregið á móti öllum hækkunartill. Viðvíkjandi hinni nær óskiljanlegu bjartsýni á tekjuútkomu ríkisins, sem fram kom í ræðu hæstv. fjmrh., er það að segja, að vitanlega vildi ég mjög óska eftir, að þær vonir rættust. En hinsvegar vil ég geta þess, að skoðun n. er allt önnur á því efni, eins og ljóst kom fram í till. hennar um lækkun ýmissa tekjuliða, sem hv. d. hefir samþ. Og er skoðun n. óbreytt síðan þær till. voru gerðar. Þó hún vitanlega vildi mjög svo gjarnan, að tekjuvonir hæstv. fjmrh. megi rætast sem bezt, þá telur hún ekki horfa þannig við núna, að mikil líkindi séu til þess.

Jónas Þorbergsson Ég vil út af því, sem fram kom í ræðu hv.frsm., að fjvn.-menn stæðu ekki allir saman um þá till., sem hann ber hér fram fyrir hönd n., minna á, að í ræðu minni áðan lýsti ég því yfir, að ef það sýndi sig við afgreiðslu hv. d. á þeim brtt., sem liggja fyrir, að þær hafa ekki fylgi, og ef þær till. yrðu allar felldar, sem til atkvæða koma á undan minni brtt., þá mundi ég taka mína till. aftur. Ég gat þess; að ég hefði aðeins af því að hv. dm. eru ekki á einu máli um að taka þessari sendingu hv.Ed. þegjandi, viljað lofa þessari till. að koma fram. Hv. þm. V.-Húnv. lét þess getið í sinni ræðu, að litlar líkur væru til, að 11 þús. kr. myndu hrökkva til að bera uppi rekstrarhalla útvarpsins árið 1934. Kvaðst hann styðja það álit sitt við þá staðreynd, að á síðastl. ári hefði orðið 100 þús. kr. halli á þessu fyrirtæki. Það er rétt hjá hv.þm., að í rekstrarfjárhagsyfirliti því, sem hæstv. fjmrh. gaf þegar hann lagði fjárl. fyrir þingið, var talinn 100 þús. kr. rekstrarhalli hjá útvarpinu. Ég hefi nú reynt að afla mér upplýsinga um það hjá þeim, sem ríkisbókhaldið annast, við hvað þessi reikningsfærsla hefði að styðjast, eða á hvern hátt ríkisbókhaldið hefði komizt að þessari niðurstöðu, því það hefir að sjálfsögðu búið hæstv. ráðh. í hendur þessa skýrslu. Ég get nú gefið þær upplýsingar, og það munu bækur ríkisbókhaldsins votta, að á umræddu ári hefir ekki verið greidd ein króna til útvarpsins úr ríkissjóði fram yfir það, sem áætlað var. Ég geri ráð fyrir, að hjá bókhaldinu hafi blandazt þarna saman við auknar tekjur útvarpsins eða tekjur þess umfram áætlun, sem gengið hafa til að mæta þeim útgjöldum, sem farið hafa fram úr áætlun. Einnig munu hafa blandazt inn í upphæðir, sem ekki var ætlazt til, að kæmu á rekstrarreikningi, svo sem afborgun af Marconiláninu. Úr ríkissjóði væru greiddar á umræddu ári rúmlega 9 þús. kr. upp í stofnkostnað útvarpsins, og hefir sú upphæð verið afgreidd í fjáraukalögum hér nýlega. En til rekstrarins sjálfs var ekkert greitt úr ríkissjóði fram yfir það, sem stóð í fjárl. þess árs. Það er rétt, að bæði tekjuáætlanir og útgjaldaáætlanir útvarpsins hafa verið mjög ófullkomnar í fjárl. seinustu ára. Upphaflega voru gjöld þessarar stofnunar áætluð án þess nokkur reynsla væri fyrir hendi um það, hver þau raunverulega yrðu. Smátt og smátt fæst reynsla í þessu efni, en það tekur tíma fyrir þessari stofnun eins og öðrum nýjum fyrirtækjum að komast á fastan grundvöll, hún er ennþá vaxandi. Og jafnframt tekur það tíma að fá þær leiðréttingar á útgjaldaáætlunum hennar, sem reynslan sýnir, að þarf að gera. Hvað snertir spá hv.þm. V.-Húnv. um það, að sú litla upphæð, sem ætluð er á þeim fjárl., er nú liggja fyrir til afgreiðslu, til útvarpsins, muni hrökkva skammt til að bera uppi tekjuhalla þess á næsta ári, þá er það ekki ósanngjarnlega til getið hjá þm., því upphæðin er harla lítil. En hv.þm. til hugarléttis skal ég taka það fram, að ég hefi von um, að ekki þurfi að óttast þetta svo mjög, ef vel gengur innheimta afnotagjaldanna, því útvarpsnotendum hefir fjölgað mjög fram yfir það, sem gert var ráð fyrir í áætlun yfirstandandi árs. Ég vonast því til, að hræðsla hv.þm. V.-Húnv. reynist í þessu efni ástæðuminni heldur en hann gerir ráð fyrir.

Bernharð Stefánsson Hv. þm. V.-Húnv. var áðan að tala um hringingar. Mér fannst nú hringja dálítið undarlega í honum sjálfum, einkum þegar þess er gætt, að hann er endurskoðandi síldarverksmiðjunnar á Siglufirði, og það er því skylda hans að hugsa um hennar hag og hag ríkissjóðs í sambandi við hennar starfsemi. Er hann nú alveg viss um, að það sé hagur síldarverksmiðjunni og ríkissjóði, að það dragist að byggja öldubrjótinn á Siglufirði og að bryggjur verksmiðjunnar séu hafðar í stöðugri hættu ár eftir ár? Ég gæti haldið, að það væri dálítið vafasamt. Hv. þm. var að hælast um yfir því, að till. mínar hefðu verið felldar hér fyrr á þingi; virtist hann treysta því, að svo færi enn. Virtist mér hann þess vegna telja mjög mikinn óþarfa af mér að vera að mótmæla því nú, að þeir liðir, sem ég árangurslaust flutti till. um hér í d., en komust svo inn í hv.Ed., væru teknir út hér aftur. En ef hv.þm. treystir því svo mjög, að hv.þm. hér í Nd. greiði atkv. nákvæmlega eins og í vetur, því má þá ekki búast við, að þm. í hv.Ed. geri slíkt hið sama? Ein af þessum till. mínum féll ekki með nema eins atkv. mun hér í hv. d. og var svo samþ. í hv.Ed. Ef farið er að breyta fjárl. hér vegna þessarar till., fara þau aftur upp í Ed., og má þá gera ráð fyrir, eftir hugsunargangi hv.þm. V.-Húnv., að þar verði liðurinn tekinn upp aftur. Fer þá frv. í Sþ., og ef gengið er út frá óbreyttri afstöðu allra hv.þm., þá er sjáanlegt, að hv.þm. fengi ekki þennan lið tekinn út aftur þar. Þess vegna er, eftir hugsanaferli hv.þm. sjálfs, þýðingarlaust fyrir hann að flytja þessa till. Þó hann fengi hana samþ. hér í d., myndi sá liður, sem hann vill fella niður, standa í fjárlagafrv. að lokum samkv. hans eigin áliti. Þá talaði hv.þm. um sérstaka frekju hjá mér í sambandi við till., sem ég hefði áður borið hér fram um ábyrgðarheimild vegna tunnuverksmiðju á Siglufirði. Sagði hann, að viðar væru tunnuverksmiðjur, og taldi, að þau fyrirtæki ættu að vera jafnrétthá. Ég vil benda á það, sem hv.þm. hlýtur að vera kunnugt, að það er hvergi tunnuverksmiðja með samskonar fyrirkomulagi og á Siglufirði. 

Hannes Jónsson Það eru aðeins örfá orð til hæstv. fjmrh. út af útreikningum hans, þegar hann vildi sýna mér, hvernig hann hefði fengið út 83 þús. Ég ætla ekki að fara nánar út í þann reikning, en vildi ráðleggja hæstv. ráðh. að láta strika hann út úr Alþt. Ég er hræddur um, að þó karlarnir úti um landið séu ekki glöggir í reikningi, þá kunni þeir að leggja þannig saman þær tölur, sem hæstv. ráðh. taldi upp, að þeir fái þar ekki út 83 þús.; meira að segja mundu flestir barnaskólarnir, sem hæstv. ráðh. var áður yfirmaður yfir, hafa nemendum á að skipa, sem gætu fengið út aðra og réttari tölu. Út af hinu atriðinu, þeim liðum, sem hæstv. ráðh. vildi ekki telja til sparnaðar, þó niður væru felldir, sem er heimild til að kaupa nokkrar fasteignir úti um land, er það að segja, að þá fer að verða létt að lifa, ef menn geta keypt fasteignir og ráðizt í framkvæmdir eins og t. d. húsabyggingar án tillits til, hvernig efnahagur manna er; bara ef menn geta einhversstaðar haft út peninga að láni, þá þarf ekki að hugsa um annað en að kaupa og kaupa, það eru aðeins eignahreyfingar! Ég er hissa, hvað hæstv. ráðh. er fastur á fé til atvinnubóta, úr því að hann er kominn á þessa skoðun. Ríkið tapar náttúrlega ekkert á því að ráðast í framkvæmdir, fremur en að kaupa allskonar fasteignir, því það á þá þau verðmæti, sem sköpuð eru! Svo tók hæstv. ráðh. líkingu af þessu og sagðist ætla að kenna mér að spara. Ég skyldi bara hugsa mér að kaupa jörð, hætta svo við það, þegar til kæmi, þá hefði ég sparað jarðarverðið. Já, ég miða vitanlega mína fjárhagsáætlun við þær tekjur, sem ég býst við að hafa, ef ég hefi ætlað mér að kaupa jörð. En þegar tekjur mínar minnka og mig vantar peninga, þá fer ég að spara á minni áætlun. Og ég geri það á þann hátt, að ég hætti við jarðarkaupin, því ég treysti mér ekki að auka skuldir mínar um það, sem kaupunum nemur. Þá taldi hæstv. fjmrh., að hann hefði gert fyrir rýrnun þeirri, sem yrði á vaxtagreiðslum, með tekjuaukalöggjöfinni. En hann var, að því er mér skildist, búinn að nota tekjurnar af þeirri löggjöf í allt annað. Hann gerði þar með ráð fyrir 1½ millj. kr. tekjum, sem hann var í útreikningum sínum búinn að ráðstafa. Svo ætlar hann að nota þá peninga aftur. Það fara að verða ágætar tekjur, ef með sömu krónunum er hægt að borga aftur og aftur. Þá skal ég víkja örfáum orðum til hv. 1. þm. Eyf. Hann taldi mér bera sérstaka skyldu til að líta á hag síldarverksmiðjunnar á Siglufirði, þar sem ég væri endurskoðandi hennar. Ég er líka endurskoðandi landsreikninganna, og ber mér þá ekki síður skylda til að líta á hag ríkisins í sambandi við frágang fjárl. Þar sem hv.þm. taldi mig hafa sérstaka aðstöðu til að líta á hag síldarverksmiðjunnar sem endurskoðandi hennar, vænti ég, að hann meti einhvers ábendingar endurskoðanda landsreikninganna í þessu máli og sýni það í verkinu. Það er enganveginn svo, að ég haldi, að till. mínar gerðu allt gott um afkomu þjóðarinnar, þó samþ. væru. En þær eru a. m. k. spor í rétta átt, sem réttara er að stíga heldur en hafa það eins og mér virtist hv.þm. Dal. vilja, að lagfæra fjárl. með því að bæta inn nýjum útgjöldum. Það skyldi gleðja mig, ef útvarpið yrði ekki þyngra á ríkinu heldur en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Og ég vil krefjast þess, að hæstv. stj. sjái til þess, að kostnaðurinn fari hvorki hjá þessari stofnun né öðrum fram úr áætlun; nóg mun verða til að borga fyrir því. Og þegar forstöðumennirnir játa eins mikið yfir því eins og hv.þm. Dal., að þeir ætli ekki að láta tekjuhallann verða meiri en gert er ráð fyrir í fjárl., ætti a. m. k. að vera hægt að sporna gegn því. Hv. 1. þm. Eyf. taldi, að ef ég byggði svo mjög á því, að atkvgr. hér í d. um einstaka liði yrði óbreyttt frá því í vetur, mætti eins búast við, að Ed. breytti ekki afstöðu til þeirra. En nú hefir Nd. í nokkur ár tekið við fjárl. óbreyttum frá Ed., þó hún hafi verið óánægð með þau. Finnst mér því ekki ósanngjarnt eða óeðlilegt, að hv.Ed. gengi að frv. núna, þó hún væri að einhverju leyti ekki ánægð með það. Þá talaði hv. 1. þm. Eyf. um, að tunnuverksmiðjan á Siglufirði væri rekin með einhverjum alveg sérstökum hætti. Hann lýsti ekki, hvernig það fyrirkomulag væri, en mér er sagt, að verksmiðjan sé rekin af einhverskonar samvinnufélagi, sem samanstendur af helztu kommúnistunum á Siglufirði. Þvílíkt framúrskarandi fyrirmyndarfyrirkomulag! Ég vildi nú helzt leggja til, að þessum kommúnistum væri stungið ofan í tunnurnar og þær sendar hingað suður, svo við fengjum að sjá, hvað þeir eru dásamlegir. Forstjóri þessa fyrirtækis bíður hér í dyrunum; hann hefir hangið yfir þinginu síðan þetta mál kom til. Finnst mér rétt, að hv. d. gengi svo frá málinu, að binda tunnubotn við botninn á honum og lofa honum svo að hlaupa. Hv. þm. vildi halda fram, að það væri einhverjar aðrar ástæður til þess að ég vildi fella niður þennan lið heldur en sparnaðarvilji. Ég veit ekki, hvað hann á við með því. Heldur hann, að ég hafi haft svo mikið við þennan lið hans, að ég hafi borið allar þessar 14 brtt. fram hans vegna. Nei, ég er ekkert feiminn við að koma til dyranna eins og ég er klæddur og kann illa við slíkar aðdróttanir.

Jón Auðunn Jónsson Ég get greitt flestum brtt.hv.þm. V.-Húnv. atkv., af þeim sömu ástæðum, sem hann hefir fært fram. En hvað snertir brtt. mína á þskj. 830 vil ég minna á það, að hér er um heimild að ræða til varúðarráðstöfunar, sem því aðeins á að nota, að vitamálastjóri telji bráðnauðsynlegt að hefjast handa um endurbætur á því mannvirki, sem hér er um að ræða. Og ef það mannvirki fer forgörðum, eru útgerðarfyrirtækin á þessum stað lögð í rústir, og þeim mönnum, sem á þeim lifa, allar bjargir bannaðar. Af atvinnurekstri þessa staðar hefir ríkissjóður fengið nál. 100 þús. kr. nettótekjur á ári. Það væri hart fyrir þá menn, sem slík gjöld bera, ef ríkissjóður léti það mannvirki eyðileggjast, sem öll afkoma þeirra byggist á. Þeir hv.þm., sem greiða atkv. á móti þessari heimild, bera ábyrgðina, ef illa fer. Og væntanlega yrði þeim þá ljúft að ráðstafa fólkinu, sem þarna gæti ekki lifað lengur. Hæstv. fjmrh. sagði, að ekki bæri á því, að önnur ríki lækkuðu svo mjög útgjöld sín nú. Ég vil minna hann á, að eitt stærsta ríki heimsins, Bandaríkin, hefir samþ. útgjaldalækkun, sem nemur einni biljón dollara, eða 26% af öllum gjöldum ríkisins. Og mér er ekki kunnugt um annað en öll ríki reyni að draga sem mest saman og lækka sín árlegu útgjöld á þessum erfiðu tímum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég verð að játa það á mig, að hv.þm. V.-Húnv. hefir á réttu að standa um eitt atriði, sem okkur hefir borið á milli. Ég sagði, að sparnaðurinn af till. hans, ef samþ. væru, mundi nema 83 þús., en hann heldur fram, að hann nemi ekki nema 63þús., og mun það rétt. Ég hafði tekið eina töluna tvisvar við samlagninguna, og olli það hinni röngu útkomu. Í þessu atriði gengur hv.þm. með sigur af hólmi; sparnaður hans er óverulegri heldur en ég hafði haldið. Hvað tekjuaukunum viðvíkur, þá gerði ég á móti þeim m. a. þessar 200 þús. kr. vaxtarýrnun hjá ríkissjóði. Þegar ég talaði um tekjuaukana gerði ég á móti þeim allar kreppuráðstafanir þessa þings, og ein af þeim er að innheimta ekki vexti hjá Búnaðarbankanum. Hér hefi ég því enga peninga ætlað að nota tvisvar, eins og hv.þm. talaði um; hann hefir bara ekki tekið eftir, að ég lagði tekjuaukana á móti kreppuráðstöfunum, og að vaxtarýrnunin er þar innifalin. Hv. þm.N.-Ísf. hyllir mjög Bandaríkin fyrir að spara eina billjón dollara á ríkisbúskapnum. Það er náttúrlega töluvert mikill sparnaður. En svo vill hv.þm. feta í spor Bandaríkjanna með því að veita 20 þús. kr. til öldubrjóts í Bolungavík.

Það er skilyrðisbundið.

Já, það er beðið um styrkinn með því skilyrði, að þorpið leggist ella í eyði. En hvers vegna þessi eyðilegging vofir yfir svo geigvænlega einmitt nú, það fæ ég ekki skilið. Annars er það misskilningur, að ég hafi haldið fram, að önnur ríki sýndu engan vilja á útgjaldalækkun. Ég sagði aðeins hitt, að ríkin sýndu meiri og vaxandi vilja á því að auka atvinnumöguleika þegnanna og gerðu það jafnvel með lánum eins og hér er talað um í 22. gr. fjárl. Og t. d. Bandaríkin hafa nú gengið lengra í slíkum ráðstöfunum en nemur þeim niðurskurði, sem hv.þm. talaði nm. En þó verð ég að segja það, að tveggja millj. kr. niðurfærsla, sem varð hér á útgjöldum ríkissjóðs á síðasta ári, er hlutfallslega meiri en orðið hefir í nokkru öðru landi, sem ég veit um.

Bernharð Stefánsson Ég var ekki hér inni í d., þegar hv.þm. V.-Húnv. hélt síðustu ræðu sína, en mér er skýrt frá því, að hann hafi nú fundið tunnuverksmiðjunni á Siglufirði það aðallega til foráttu, að aðeins kommúnistar fyrirfinnist í þeim félagsskap. Þó það komi ekki málinu við, hvaða skoðanir þessir menn hafa, þá vil ég geta þess, að þetta er ekki rétt. Í félagi þessu eru menn úr öllum stjórnmálaflokkum, og félagið ekki að nokkru leyti pólitískt félag.

Jóhann Jósefsson Þessi hv. d. samþ. hér við 3. umr. fjárl. þá einróma till.fjvn. að veita 10 þús. kr. úr ríkissjóði til ræktunarvega í Vestmannaeyjum, en nú hefir hv.Ed. lækkað þessa upphæð niður í 6 þús. kr. Það virðist svo sem hv.Ed. hafi sýnt hér allmikla óbilgirni, þegar á það er litið, hversu einróma fylgi fjvn.Nd. þessi fjárveiting hafði, því það verður að líta svo á, að það sé nokkuð ólíku saman að jafna, hvort till. er samþ. með yfirgnæfandi meiri hl. Nd. eða að hún aðeins merst í gegn. Ég varð var við það, að hv.þdm. komu með brtt. við þessa umr. til þess að leiðrétta sumar þær breyt., sem Ed. hafði gert á frv., og flyt ég því brtt. um lagfæringu á þessu, sem ég vona, að hv.þd.samþ., ef fjárl. verða opnuð á annað borð. Upphafleg till.fjvn. þessarar hv. d. var studd með tvennum rökum. Annarsvegar þeim, að Vestmannaeyjar fengju ekki annað fé til vega úr ríkissjóði en þessar 10 þús. kr., og hinsvegar, að hér væri um nauðsynlegar atvinnubætur að ræða. En þrátt fyrir þessi rök hefir hv.Ed. höggvið nálega helminginn af fjárveitingunni. Fari nú hinsvegar svo, að ekki verði hreyft við fjárl. og till. mín felld, vil ég benda á það, að þessi upphæð, 6 þús. kr., nær enganveginn tilgangi sínum sem atvinnubót, auk þess sem hún er miklu lægri en það, sem Vestmannaeyjar ættu skilið að fá móts við önnur héruð. Ég vil og í þessu sambandi minna á það, að Vestmannaeyjar hafa ekki enn fengið neitt af atvinnubótafé því, sem hingað til hefir verið úthlutað úr ríkissjóði, og verði brtt. mín á þskj. 837 felld, verð ég að benda hæstv. stj. á það, að vonast er til þess, að hún sýni Vestmannaeyjum fulla sanngirni hvað úthlutun á atvinnubótafé snertir.

1) JAJ: Þar sem hér er verið að leiðrétta ósvífni fyrrv. stj., segi ég já.

Frsm. (Einar Árnason) Það þarf ekki mikla framsögu í þessu máli. Hér er um smáar upphæðir að ræða, og er gerð grein fyrir þeim í aðalatriðum í aths., sem frv. fylgja. Fjvn. hefir athugað frv. og einstaka liði þess, og leggur hún til, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Ólafur Thors) Fjhn. hefir haft þetta frv. til athugunar, og eru allir nefndarmenn sammála um það að leggja til, að mál þetta verði afgreitt nú á þessu þingi, eins og nál. ber með sér. Þó hafa einstakir nm. óskað eftir smávægilegum breyt. á frv., og hafa óbundnar hendur um slíkar brtt., ef fram kunna að koma. Þetta mál var mikið rætt við 1. umr. hér í d., og er auk þess þrautrætt í blöðum og á mannfundum, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að fara að gera sérstaka grein fyrir frv. f. h. n. við þessa umr. En að sjálfsögðu mun ég halda uppi svörum af n. hálfu, ef ræður annara þm. gefa tilefni til þess. N. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi borið fram þrjár brtt. við frv. þetta, ásamt nokkrum öðrum þm. 1. og 2. brtt. eru þess efnis, að bætt sé inn í 1. og 6. gr. frv. ákvæðum þess efnis, að aukning lögreglu samkv. l. þessum skuli fara fram eftir tillögum bæjar- og sveitarstjórna. Við teljum sjálfsagt, að þar sem um svo mikla aukningu er að ræða, sé leitað umsagnar bæjarstjórnar, bæði um þörfina á slíkri aukningu og fjárhagshlið málsins. 3. brtt. fer fram á það, að í stað 7. og 8. gr. frv. komi ný 7. gr. Í 7. gr. frv., eins og það er nú, er það gerð borgaraleg skylda fyrir alla verkfæra karlmenn að gegna kvaðning í varalögregluna, nema þeir geti fært ástæður, sem ráðh. metur gildar. Þetta ákvæði er fellt burt í brtt. okkar, en það ákvæði tekið upp til verndar þeim mönnum, sem verða í varalögreglunni, að þeir skuli njóta sömu verndar og aðstöðu og þeir menn, sem gegni borgaralegri skyldu. Ennfremur er tekið upp ákvæðið um það, að enginn megi á nokkurn hátt tálma því, að maður gegni varalögreglustörfum, og loks refsingarákvæði. Svipuð fyrirmæli og eru í 8. gr. frv., um bót fyrir meiðsli og tjón, eru einnig tekin upp í þessa 7. gr. okkar. Í frv. vantar ákvæði um það, hvernig skuli fara með mál, er kynnu að rísa út af þessum l., og mun ég koma fram með skrifl. brtt. þess efnis, að með þau skuli fara sem opinher lögreglumál.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég vil byrja þessa ræðu mína með nokkrum orðum til hæstv. forseta þessarar d. Ég veit ekki annað en að þm. sé heimill aðgangur að öllum vistarverum þingsins. Og ég held, að svo hafi verið þangað til í dag. Ég ætlaði inn á Kringlu rétt áður en þingfundur hófst, en þar stóð lögreglumaður við dyrnar og ætlaði að varna mér inngöngu. Ég sagði honum óskorað, að ég stæði hér sem þm. í þinghelginni, og að hann ætti ekki með að leggja á mig hendur, og fór inn. Þar sátu þá 20 lögregluþjónar. Ég vona, að stj. eigi engan þátt í þessu atviki, og þykir líklegt, að það hafi aðeins verið ókurteisi mannsins að kenna. Ég mun þá snúa mér að því máli, sem hér liggur fyrir. Við útvarpsumr. um daginn hafði ég svo stuttan ræðutíma, að mér vannst ekki tími til þess að svara öllu því, sem þá var komið fram með af andstæðingum mínum, og vil ég því svara ýmsu af því nú. Ég vil taka nokkur atriði af því, sem hv.frsm. minntist á. Þ. á. m. lagði hann áherzlu á, að þó að ekki væri hægt að verja það, að bæjarstj. hefði ætlað að lækka kaupið í atvinnubótavinnunni, þá gæfi það engan rétt verkamönnum til þess að berja á lögreglunni. Nú er það svo, að prófunin hefir leitt í ljós, að barsmíðir urðu ekki af því, að verkamenn réðust á lögregluna, heldur hitt, að lögreglan greiddi fyrsta kylfuhöggið. Fyrir matarhléið var mönnum lofað, að þeir fengju óhindraðir að koma inn að því loknu. En þetta var svikið og lögreglan barði þá menn, sem vildu fara inn, svo að þeir gengu um alblóðugir. Og hið sama endurtók sig, þegar salurinn var ruddur fyrirvaralaust. Þá réðst lögreglan á áheyrendur með kylfum, bekkjum og stólum, svo að ekki var hægt fyrir þá, sem þar voru, að dreifa sér eða fara út. Sömuleiðis sést það glöggt af prófinu, að þegar lögreglan réðst út í Templarasund, þá er það hún, sem fyrst vegur að mannfjöldanum, sem þar er fyrir. Í öllum þessum tilfellum er ekki að ræða um árásir verkamanna á lögregluna, heldur um árásir frá hendi lögreglunnar. En lögin virðast meta það jafnt, hvort heldur um er að ræða vörn gegn árásum lögreglunnar eða beinar árásir gegn henni. En flestir munu álíta þetta tvennt ólíkt frá mannlegu sjónarmiði, hvað sem lög og dómstólar segja. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að lögregluþjónarnir hafi óskað eftir því að lenda í slag þennan dag, og hverjum það er að kenna skal ég ekki segja, en þeir hafa a. m. k. fengið skipun um að fara svona að ráði sínu. Ég vil í þessu sambandi benda á, hvernig fyrrv.dómsmrh. lét taka þetta mál upp. Hann hefir látið höfðu mál á móti aðeins litlum hluta þeirra manna, sem þarna voru viðstaddir, og það hefir ekki sannazt á neinn þeirra, að þeir hafi barið á lögreglunni. Til samanburðar á þessu má benda á, hvernig íhaldsdómsmálaráðherrann hefir tekið á þeim glæpamálum, þar sem ráðizt er á verkalýðsfélögin og trúnaðarmenn þeirra. Sá samanburður sýnir greinilega innræti dómsmrh., sem lét sér sæma að kalla mína skýrslu frá 9. nóv. litaða. En það stendur enn óhrakið, sem ég sagði, að lögreglan hefði ráðizt á mannfjöldann 9. nóv., því að sá maður, sem átti að hafa byrjað barsmíðin, var m. a. s. sýknaður fyrir réttinum. Þá má benda á, hvaða ráð núverandi dómsmrh. notaði um daginn hér við 2. umr. þessa máls, til þess að koma því betur áleiðis, þegar urðu frammíköll af pöllunum. Þá lætur dómsmrh. svo sem því líkt hafi aldrei skeð í öll þau 20 ár, sem hann hefir átt sæti á þingi. Þarf ekki annað en benda á þingrofið, þegar kallað var fram í á allt annan hátt, hótað að henda þingmönnum út og þar fram eftir götum. Hann notaði þetta eingöngu til þess að blekkja útvarpshlustendur úti um land, sem ekki vita, hvernig á stendur, og naut hann þess, að hann var síðastur manna í útvarpinu og því ekki hægt að svara honum og leiðrétta þetta. Viðvíkjandi varalögreglunni, sem ráðh. segir, að sé svo bráðnauðsynlegt að hafa og það fjölmenna, enda þótt þeir segi, að ekki eigi að nota hana á móti verkalýðsfélögunum, þá er til heimild fyrir ríkisstj. til að gefa út bráðabirgðalög til þess að stofna þetta setulið. Hvort stj. hefir ekki treyst sér að bera slík bráðabirgðalög fram, veit ég ekki, en sennilega á að nota þetta klíkusamband á milli tveggja stærstu flokkanna hér á þingi til þess að breiða yfir þetta gerræði. Sennilega voru ekki gefin út þessi bráðabirgðalög vegna þess, hversu mikill ábyrgðarhluti það var fyrir ráðh. að stela fé úr ríkissjóði á þennan hátt. Það hefir verið upplýst, að varalögreglan hefir kostað 200 þús. kr. og mun kosta 400 þús. kr., ef henni verður haldið við þetta ár. Og þessi kostnaður hefir orðið fyrir mótstöðu jafnaðarmanna, segir ráðh. Þetta er ekkert annað en blekkingartilraun frá hans hendi, því að ekkert hefði verið hægara en að leggja varalögregluna niður, og þá hefðu þessir menn, sem hafa látið fleka sig til að ganga í hana, fengið aftur sættir við verkalýðsfélögin, og þá hefði engin peningaleg nauðsyn borið til að halda henni við lýði. Þá sagði ráðh., að ég hefði sagt, að allir hvítliðar væru glæpamenn. Það hefi ég ekki sagt, en hitt veit ég fyrir víst, að ýmsir meðal þeirra eru gamlir bruggarar og eins hafa ýmsir verið sektaður fyrir áfengislagabrot. Og það er ekki svo að skilja, að þessir menn þurfi að vera úr alþýðusamtökunum, því að eins og ég tók fram áður, þá gengu í hvíta liðið aðeins 13 manns úr Alþýðusambandinu. Eftir orðum lögregluþjóna, þá er þetta einmitt vaskasta liðið, þó að ég sé ekki að verja á neinn hátt þeirra framferði. En það sýnir bara, hversu hvíta liðið er óvinsælt meðal almennings, að lögreglustjóra og Erlingi Pálssyni, sem þó gekk eins og grenjandi ljón um bæinn til að fá menn til að skrifa sig inn, tókst ekki að fá saman öðruvísi lið en þetta. Hæstv. ráðh. gat þess, að ég hefði óskað eftir að fá uppgefin nöfn þessara manna til þess að geta ofsótt þá. Ég veit ekki til, að þeir hafi verið ofsóttir. Verkamenn vilja ekki vinna með þeim, þeir vildu heldur ekki vinna með hæstv.dómsmrh., þó hann nú færi í eyrarvinnu, ef hann væri ekki í verklýðsfélögunum. Hinsvegar hefir ekki verið snert við neinum hvítliða, en alþýða manna hefir lítið álit á þeim, sem þannig hafa gerzt liðhlaupar. Hæstv. dómsmrh. sagðist ekki hafa viljað láta mig fá nöfn varalögreglumanna. En fyrir utan það, að hann neitaði mér um nöfnin, sem ég reyndar vissi flest áður, þá neitaði hann einnig, að ég fengi að sjá sundurliðaðan reikning um kostnaðinn við varalögregluna. Ég veit ekki, hvers vegna ráðh. vill ekki játa uppskátt um það, hversu mikið þeir fá fyrir að vera hér í þingsölunum. Og ekki hefir sézt, hversu miklu hefir verið varið til vopnakaupa, eða hverskonar vopn það eru, sem á að nota, hvort keppt hefir verið táragas eða annað þvílíkt. Þetta er þó mikilsvert að vita, bæði til þess að sjá, hversu hinni margumtöluðu sparsemi er framfylgt, og eins til þess að sjá, til hvers á að nota liðið. Ég veit ekki, hvers vegna hæstv.dómsmrh. vill ekki svara fyrirspurn, sem kemur fram á þinglegan hátt. Hæstv. dómsmrh. lýsti því yfir í útvarpsræðu sinni, að enginn yrði tekinn nauðugur í þetta lið. Ég verð að taka þetta svo, sem það sé hans meining, að enginn verði kvaddur nauðugur í liðið, en þá er mér spurn, til hvers er þá þetta ákvæði í frv. um almenna skyldu til að gegna kvaðningu, og hvers vegna eru við lagðar sektir og refsingar, ef menn ekki gegna kvaðningu? Þá vík ég máli mínu til forsrh. Hann talaði um mikla nauðsyn á að halda uppi friði og reglu í landinu, eins og vænta mátti af honum. En þá er mér spurn, hvort forsrh. tekur þetta á sama hátt og þm. G.-K. Hann lýsti því yfir, að ef verkfall væri við Kveldúlf og verkstjórarnir næðu í verkfallsbrjóta til þess að vinna áfram, en svo þyrptust Dagsbrúnarmenn á vinnustaðinn og hindruðu vinnuna, þá mætti ekki halla á ríkislögregluna til hjálpar. Nú vildi ég spyrja hæstv.forsrh., hvort hann legði sama skilning í þetta eins og þm. G.-K. Hæstv. forsrh. sagði, að formaður Alþýðusambandsins hefði hagað sér öðruvísi í Ed. í þessu máli en við jafnaðarmennirnir hér. Hann hefði talið sér skylt að taka þátt í afgreiðslu málsins og haft áhrif á úrslitin. En það gerum við líka hér, enda höfum við borið fram brtt. við frv. til þess að hafa áhrif á afgreiðslu þess. Þá talaði ráðh. um, að nú heyrðust ekki lengur háværar raddir móti ríkislögreglunni. Ég veit ekki, hvaðan hann hefir þetta. Hingað hafa borizt mótmæli frá fjöldamörgum almennum fundum úti um land og verkalýðsfélögum, og nákvæmlega sömu aðferðum beitt til andmæla úti um land eins og hér í Rvík. Ég þekki ekki einn einasta verkamann, sem breytt hefir um skoðun í þessu máli frá því það fyrst kom fram, og er ég þó kunnugri þeirri stétt heldur en ráðh. Þá talaði hann um, að alþýðumenn væru friðsamir og vildu engar óspektir, og það er rétt, að fáar stéttir manna eru eins friðsamar og þeir. En að halda uppi stóru herliði, það er ekki til þess að tryggja friðinn í landinu, heldur til þess að stofna til ófriðar. Erlendis vilja menn minnka herina, vegna þess að það er skoðun manna, að stórt herlið hljóti að leiða af sér liðsauka annarsstaðar. Og hér verður sama uppi á teningnum. Þær stéttir, sem hafa grun um, að nota eigi liðið gegn þeim, munu koma sér upp traustu liði til varnar. Verkalýðssamtökin eru ekki óhult nema gerðar verði varúðarráðstafanir, og munu efla varnarlið sín eftir föngum. Í Þýzkalandi er 100 þús. manna her. Það svarar til 60-70 manna her hér á landi. En þetta lið í Þýzkalandi er svo vel búið, og svo vel æft, að franski hermálaráðh. telur vafasamt, hvort þetta lið sé ekki betra en allur franski herinn með þriggja ára herþjónustu. Og það er víst, að Nazistaflokkurinn þýzki þóttist ekki hafa nóg lið fyrr en hann hafði fengið þetta fámenna herlið í sínar hendur. Þeir tóku völdin á lýðræðisgrundvelli, en notuðu síðan herliðið til þess að kúga andstæðingana og brjóta mótspyrnuna á bak aftur. Hið sama getur komið fyrir hér á landi. Svona sterkt lögreglulið getur orðið hættulegasta árásin á lýðræðið í landinu. Með því liði verður hægara að stjórna heldur en ef þyrfti að skapa sér nýtt lið. Framsóknarmenn, sem segjast vera andvígir öllu einræðisbrölti, ættu að athuga sögu Þýzkalands, það getur farið fyrir þeim eins og miðflokkunum þýzku, að þeir molni upp og verði að engu í höndum einvaldsflokka. Hv. þm. G.-K. vildi neita því, að kauplækkunin í atvinnubótavinnunni hefði verið ákveðin af hálfu Sjálfstæðisflokksins eða miðstjórn hans. Ég vil taka það fram, að það var yfirlýst af borgarstjóra og forseta bæjarráðs, að tillagan væri komin fram frá flokksstjórn Sjálfstæðisflokksins, og þetta er mjög eðlilegt, þar sem í þeim félagsskap eru fjöldamargir atvinnurekendur; frá þeim eru komin tilmælin um kauplækkun. En eftir þetta brá svo við, að fulltrúar Dagsbrúnar, Sjómannafélagsins og Verkakvennafélagsins voru ekki boðaðir á fund. Í. járniðnaðarmannafélaginu ætluðu meistararnir að lækka kaupið, og var það í fullu samræmi við kauplækkunina í atvinnubótavinnunni. Og þó að þm. G.-K. neiti því, að stjórn Sjálfstæðisflokksins hafi átt nokkurn þátt í þessu, þá eru það atburðirnir, sem sanna hið gagnstæða. Við l.gr. höfum við komið með brtt. um það, að heimilt sé að skipa um fjölda lögreglumanna, ef bæjarstj. hefir óskað þess. Það sem við viljum fyrst og fremst leggja áherzlu á, er það, að ríkisstj. fyrirskipi ekki setulið eða mikla lögreglu í bæjum bókstaflega á móti vilja þeirra. Það má ætla, að meiri hl. bæjarstj. í hverjum bæ fari fram á að hafa næga lögreglu til að halda friði og öryggi, og ef meiri hl. bæjarstj. óskar ekki eftir að auka hana, þá sé þess ekki þörf. En hinsvegar getur þessi óþarfa lögregla kostað æðimikið. Þá komum við með brtt. við 4. gr., þar sem stendur, að lögreglu megi ekki nota til að hafa önnur afskipti af venjulegum vinnudeilum en halda uppi friði og afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum. Við álítum, að í frv. eins og þessu sé það mikill ókostur, að ekki sé algerlega ljóst, við hvað er átt. Lögin eiga að vera þannig, að ekki sé eitthvað falið í þeim, sem löggjafarnir sjá ekki, hvað þá almenningur. Hvað þessar „venjulegu“ vinnudeilur eru, hefir alls ekki verið skýrt, en eftir því sem hæstv. ráðh. hefir tekið fram, þá virðast þeir eiga að geta sætt sig við það, að orðið „venjulegum“ falli burt. Við álítum þetta mikils virði til þess að gefa ekki óhlutvöndum lögreglustjórum undir fótinn. Það er hægt að segja um hverja einustu vinnudeilu, að hún er á einhvern hátt ólík annari. Þá komum við með viðbótartill. við 4. gr. í samræmi við það, sem hv.þm. G.-K. sagði, þegar hann var ráðh. Hún hljóðar svo: „Aftan við gr. bætist: en menn mega ekki verja vinnu verkfallsbrjóta“. Þar með er ekki sagt, að lögreglan geti ekki varið, að menn séu meiddir eða skemmdir. En þeir mega ekki liðsinna verkfallsbrjótum. Hér eru svo glögg hugtök, að óþarfi er að villast. Þá komum við með brtt. við 5. gr. viðvíkjandi skipshöfnum varðskipanna og tollvörðum. Viðvíkjandi varðskipum, að í stað þess að þeir teljist til lögreglumanna ríkisins, skuli þeir ekki teljast það. Enda hafa þeir öðrum hnöppum að hneppa en að gegna slíkum kvöðum. Er eigi meiri ástæða að taka þá en fjölmarga aðra starfsmenn ríkisins, nema síður sé, því að löggæzlan á sjónum gæti þá lent í kalda koli. Þá er mjög óskiljanlegt, hvers vegna sérstaklega heimilt er að láta tolleftirlitsmenn vera lögreglumenn, frekar en aðra menn. Það væri þá engu síður ástæða að tiltaka marga aðra embættis- og sýslunarmenn, sem líkt stendur á um og tollarana. En ef þessi till. okkar verður ekki samþ., þá leggjum við til, að gr. verði færð út, til að ná meira jafnrétti. Aftan við gr. bætist: „Sama og um tollverði gildir um ráðherra, skrifstofustjóra í stjórnarráðinu, landsbókavörð, fornmenjavörð, vegamálastjóra, landssímastjóra, póstmálastjóra og biskup, og skulu þessir embættismenn ávallt ganga fram í fremstu röð, er til atlögu kemur“.

Af hverju er landlæknir ekki með?

. Landlæknir verður sjálfsagt í hjúkrunarliðinu.

En bankastjórar?

. Við höfum tekið ámóta marga menn eins og eru við tolleftirlitið, ekki aðeins þá, sem eru lægst launaðir, heldur álitið, að þeir hæst launuðu af starfsmönnum ríkisins ættu jafnt að gera skyldu sína og ganga fram og sýna hugrekki. Þetta er mjög svo eftir kenningu aðalheimspekings íhaldsins, Guðmundar Finnbogasonar, sem í bók sinni „Stjórnarbót“ segir, að þegar þeir ráðandi menn þjóðanna vilji leggja í stríð, skuli þeir sjálfir fremstir ganga. Ég hygg, að það fari vel á því að hafa núverandi eða fyrrv.dómsmrh. fremstan í liði.  (Rödd af þingbekkjum: Ef það eiga að vera þeir hæst launuðu, þá vantar landlækni og bankastjóra?)  . Ég geri fastlega ráð fyrir, að hann verði í hjúkrunarliðinu. Annars er það í sjálfu sér óskiljanlegt, ef á að taka menn, sem hafa ákveðin störf með höndum fyrir ákveðin laun, og setja þá í önnur störf. Hvers vegna á að taka þannig þá lægst launuðu, en sleppa þeim, sem hæst launin hafa? Þá komum við með brtt. við 6. gr., sem svipar til brtt. við 1. gr., viðvíkjandi aukningu á lögregluliði, að ráðh. ráði ekki þar um, heldur komi í hans stað, „ef bæjarstj. samþykki“. Þá viljum við og bæta við þessa gr. Þar er gert ráð fyrir, að það sé hægt að bæta 50% við það lögreglulið, sem annars má vera fyllst, þannig að ríkisstj. beri hluta af. Við viljum, að þetta sé lagt undir Alþingi, svo að síður sé haldið uppi kostnaðarsömu liði, ef ekki er fyllsta þörf. En ef Alþingi situr ekki, þá falli þessi aukning lögreglunnar niður, ef næsta Alþingi hefir ekki samþ. hana áður en mán. er liðinn af Alþingi. Þess mætti vænta, að þm. vildu halda þessum rétti þinginu til handa. Viðvíkjandi 7. gr. gerum við ekki brtt.; Við erum mótfallnir henni, og munum greiða henni mótatkv. Þá kem ég að brtt. við 10. gr., sem mér finnst meirihlutaflokkarnir í þinginu eigi að geta tekið til greina. Það bar við í gær, að samþ. var að afgr. ekki mál, heldur leita þjóðaratkvæða. Það er áfengismálið. Það er óhætt að segja, að þetta ríkislögreglumál er a. m. k. eins mikið deilumál í landinu eins og bannmálið. Við leggjum þess vegna til, að 1. gangi ekki í gildi, nema að fengnu samþykki meiri hl. kjósenda til sveitar- og bæjarstj. með þjóðaratkvgr. sem fari fram um leið og næstu kosningar. Þetta er auðvelt í framkv. og er það minnsta, sem forsvarsmenn þessa máls geta gert, að lofa þjóðinni að segja sitt álit.

Frsm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Það er ekki margt í ræðum hv.þm. Barð. og 2. þm. Reykv., sem gefur tilefni til andsvara. En þó verð ég að setja fram örstutta aths. Hv. 2. þm. Reykv. hefir enn gert að höfuðumræðuefni í sambandi við þessa löggjöf það, sem gerðist á bæjarstjórnarfundinum 9. nóv. síðastl., og þó einkum það framferði lögreglunnar að ryðja fundarsalinn, sem þá var fullur af fólki. Hann hefir alveg réttilega tekið fram, að lögreglumennirnir hafi yfirleitt hagað sér þannig, að allt þeirra framferði bar þess ljósan vott, að þeir vildu halda friði til lengstra laga. Hann hefir fellt þá alveg undan sök fyrir þá útrás, sem gerð var úr salnum. Hann varpaði svo fram þeirri spurningu, hver beri ábyrgð á þessu, en hann hefir smeygt sér hjá að svara henni, og þá sennilega af þeirri ástæðu, að hann hefir enga persónulega hvöt til að láta ábyrgðina falla þar, sem hún á að lenda, nefnilega á lögreglustjóra Rvíkur. Það var hann, sem gaf þessa fyrirskipun. Og ef hún er ámælisverð, þá er hann ámælisverður fyrir að hafa gefið hana, og engir aðrir. Og það er þá líka rétt, að það komi í ljós. Hv. þm. fann að því, að stj. hefði ekki með bráðabirgðal. sett ákvæði um framkvæmd þessara mála, sem þá giltu þar til Alþingi hefði haft tækifæri til að fjalla um þau. Það er nú á mína ábyrgð, að þessi bráðabirgðalög voru ekki sett. Ég held ég hafi sagt hv.þm. í öndverðu frá því, hvers vegna ég taldi það ekki rétt og eðlilegt. Ég taldi, að að sjálfsögðu hefði ríkisstj. heimild í stjskr. til allra þeirra ráðstafana, sem hún gerði, og ég áleit ekki rétt, að ófenginni reynslu, að lögfesta fyrirmæli sem einskorðaðan ramma framkvæmdanna í þessu efni, a. m. k. ekki á byrjunarstigi. Ég vildi forðast, að ég yrði svo óheppinn að setja inn í einhver slík bráðbirgðalög einhver þau fyrirmæli, sem yrðu til þess að valda óvinsældum í garð þessarar stofnunar þegar á frumstigi, hjá þeim, sem annars gátu aðhyllst stofnunina og ætluðust til þess, að sú reynsla, sem í öndverðu var fengin, yrði til þess að aðstoða löggjafann um rétt fyrirmæli, þegar til aðgerða kæmi á Alþingi. Þetta er nú ástæðan og annað ekki. Allar bollaleggingar hv.þm. um það, að 100 manna lögregla geti orðið vopn í höndum einræðisgjarnra ofbeldismanna, sem einhverntíma kæmust að ríkisstj., þær eru að mínu viti hlægilegar. Hv. þm. hefir lýst yfir í ræðu og riti, að verkamenn hér í bænum mundu efla til samtaka sín á milli til þess að halda uppi í sínum félagsskap lögum og rétti og til þess að hafa í fullu tré, ef á að sýna þeim óbilgirni í einu og öðru. Ef þetta er nokkuð annað en eintómur belgingur, eins og flest, sem hann segir, þessi hv.þm., því að það er flest talað gegn betri vitund, ef þetta er nokkuð annað en svigurmæli, þá hlýtur að verða nokkur trygging til jafnvægis, svo að þessi 100 manna lögregla - enda þótt aukningarheimild sé til - geti ekki orðið þetta skaðsemdartæki í höndum einræðismanns. Og það vita líka allir, að 100 manna hópur nægir ekki til að gera byltingu og halda henni við. Hv. þm. lét sér enn á ný sæma að staðhæfa það, sem oft hefir staðið í blaði hans, og hann veit alveg áreiðanlega, að er ósatt, að þessi kauplækkunarkrafa hafi runnið undan rifjum Sjálfstæðisfl. Hann hafði að vísu fullyrðinguna ekki alveg eins ákveðna og áður. Ég endurtek það, sem ég sagði í útvarpsumr. um daginn, að þetta eru tilhæfulaus ósannindi, og að hv.þm. hefir ekki svo mikið sem minnsta grun um, að þetta sé satt. Hitt er annað, að vera má, að flokkur sjálfstæðismanna í bæjarstj. hafi allur staðið að þessari till. og hún verið rædd og samþ. á fundi þeirra sérstaklega. Þetta kemur miðstjórninni alls ekkert við. Ég hefi haft þá ánægju að verða þess var, að þeir menn velflestir, sem hafa heyrt á fullyrðingar okkar í þessu efni, þeir hafa vitað, að ég fór með rétt mál.  (Rödd af pöllunum: Því trúir enginn verkamaður!)  . Ég get sagt það, að það er ekki hægt að hafa tilhneigingu til að fara með rangt mál í þessu efni. Það er allt of lítilmannlegt til að ég vilji leggja mig niður við það, né að ég myndi meta svo ókyrrð þessa götuskríls, sem á mig kynni að hlýða, að ég víki frá sannfæringu minni. Langt frá því. Um till. jafnaðarmanna á þskj. 847 hefi ég ekki heimild til að segja neitt fyrir hönd n., þar sem n. hefir ekki gefizt kostur á að ræða þær. Ég fyrir mitt leyti álít þær ýmist óþarfar eða spillandi og verð því á móti þeim. Brtt. við 4. gr. eru alóþarfar, af því að frv. er mjög skýrt, og það er margyfirlýst að auki, að lögreglunni er ekki ætlað að hafa afskipti af kaupdeilum. Ég hefi t. d. gefið hv. 2. þm. Reykv. allar þær yfirlýsingar, sem hann getur farið fram á, og ég hygg, að ég geti ekki bundið mig rækilegar en ég hefi gert í umr. Ég hefi ekki heimild til þess f. h. n. að segja neitt um brtt. á þskj. 864, frá nokkrum framsóknarm. En fyrir mína hönd get ég sagt það, að viðbættri þeirri skrifl. brtt., sem fram er komin, get ég aðhyllzt þær allar. Mér þykir eðlilegt, að ríkisstj. fái álit bæjarstjórnanna; og þó að ég álíti ekki ástæðu til að breyta 7. og 8. gr., þá get ég greitt brtt.atkv. til samkomulags. Auðvitað hefi ég enga trú á, að menn yrðu neyddir í lögreglulið.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég skal ekki segja, hvort Hermann lögreglustjóri ber ábyrgð á þeim aðförum, sem urðu á bæjarstjórnarfundinum, en það er a. m. k. víst, að hv.þm. G.-K. ber ábyrgð á málshöfðunum gegn þeim, sem hafa orðið fyrir barðinu á misbeitingu lögregluvaldsins.

Ég er ekki dómari!

. Nei, en hafði samt ákæruvaldið. Og mér vitanlega var ekki beint neinni rannsókn að því, að hve miklu leyti þetta var lögreglustjóranum að kenna. Og nú er viðurkennt af flestum mönnum í landinu, að fyrsta orsök til þessara atburða var það, þegar kröfu verkamanna um fjölgun í vinnu var svarað á þá leið, að bæjarstj. ákvað þriðjungs kauplækkun. Það voru dáfallegar viðtökur, sem verkamenn fengu, þegar þeir komu til að hlýða á rökræður um vandamál sín, að lögreglunni var sigað á þá. Fyrst var neitað að fjölga í vinnunni, síðan er kaupið lækkað, og síðan send lögregla til að berja þá niður. Þá vildi hv.þm. færa þá afsökun fyrir að hafa ekki gefið út bráðabirgðallög, að hann hafi ekki viljað einskorða ramma framkvæmdanna. Vill hann þá heldur framkvæma fyrir utan lög og rétt! Því að eftir engum l. gat hann þá gert slíka hluti nema bráðabirgðalögum. En hann kaus fremur lögleysuna til þess að þjóna lund sinni heldur en bera fram l., sem hann yrði síðar að skýra nánar og verja í Alþingi. Hann sagði, að þá hefði síður verið hægt að breyta fyrirkomulaginu eftir reynslunni. Þetta er eins og hver önnur vitleysa, slíkt var eins hægt fyrir því, þótt löglega væri að farið í fyrstu. Þá vill hv.þm. sérstaklega geta þess, að þetta lið sé ekki svo hættulegt vegna þess að alþýðusamtökin muni hafa sitt eigið varnarlið til þess að verjast, ef á það yrði ráðizt. Ef það er nægilegt til þess að standast óþarfar árásir af hendi þessa liðs, til hvers er það þá? Og er þá nokkuð betra, þegar komið er upp öðrum liðsveitum, eins og Heimdellingar, flokksmenn þessa þm., hafa gert og nazistar. Allt saman orsakast þetta af varalögregluliðinu. Ennfremur hafa kommúnistar sitt sérstaka lið. Það er þessi vopnaði friður, sem hv.þm. virðist trúa betur á en hinn óvopnaði. Svo er eitt að athuga: Við höfum ekki fengið neina yfirlýsingu um það frá hálfu stj. né þm. G-K., sem gleymir því, að hann er ekki ráðh. nú og verður það vonandi aldrei aftur, hvaða tæki þetta lið eigi að hafa. Ef það á að vera útbúið með gasi, þá geta 100 menn orðið hættulegir 1000 í höndum óhlutvandrar stj. og orðið nægilegt til þess að halda niðri mönnum í landinu, sem eru þeim andvígir, og það er ósvinna, að ráðh. haldist það uppi að ríkja hér á móti l. og lagalaust á sama hátt og þm. G.-K. gerði í þessu ríkislögreglumáli. Þá er loksins eitt eftir, sem hv.þm. lafir í, og það er, að miðstj. Sjálfstæðisfl. hafi ekki samþ. kauplækkun. Það hefi ég ekki sagt, að hún hafi gert, heldur fært líkur að því, og ég er svo kunnugur þm. G.-K., að ég fullyrði, að hún hafi gert það, fyrst hann segir hið gagnstæða. Guðmundur Ásbjörnsson, þáverandi borgarstjóri, lýsti yfir því, að miðstj. Sjálfstæðisfl. hefði samþ. þetta og því væri ekki hægt að breyta án hennar vilja.

Vilmundur Jónsson Ég á á þskj. 858 brtt. við 1. gr. frv., og af því að hún snertir ekki grundvöll þess deilumáls, sem hér er um að ræða, vona ég, að hún geti fengið góðar undirtektir. Eins og frvgr. er nú, er gert ráð fyrir því, að fjöldi lögregluþjóna, sem fyrirskipa má í bæjum, skuli vera allt að 2 á hvert þús. íbúa og þetta látið ná jafnt til hinna smæstu þorpa og stærstu kaupstaða. Það má vel vera, að hæfilegt sé fyrir stórborgir, að hafa svo margt venjulegra lög regluþjóna, að það nemi 2 á hvert þús. íbúanna, en það er fjarstæða fyrir smákaupstaði okkar, eins og þeir eru velflestir. Þar má komast af með miklu minna. Lögregluþjónaþörfin í bæjunum vex sem sé engan veginn í jöfnu hlutfalli við íbúafjölda þeirra, frá þeim fólksfæstu og til hinna fjölbyggðustu, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ákvæði frv.gr. verða skoðuð sem yfirlýsing þingsins um lögregluþjónaþörfina, og getur það haft þýðingu að sú yfirlýsing sé byggð á fyllsta viti og sanngirni. Till. mín fer einmitt í þá átt. Til þess að hv.þm. skilji brtt. mína betur, skal ég láta þá heyra, hver munurinn yrði á áætluðum fjölda lögregluþjónanna með því að samþ. hana og að láta gr. standa óbreytta. Eftir frv. má fyrirskipa 1000 m. þorpi að hafa 2 lögr.þj., eftir brtt. minni 1 „ 2000 - - - - 4 - - „ - 1 „ 3000 - - - - 6 - - „ - 2 „ 4000 - - - - 8 - - „ - 4 „ 5000 - - - - 10 - - „ - 6 Svo fer munurinn að verða minni, og þegar bæirnir eru orðnir stórir, er munurinn ekki verulegur. Í 20 þús. manna bæ má þannig fyrirskipa eftir frv. 40 lögr.þj., en eftir brtt. 36, og í 30 þús. manna bæ eins og Rvík 60 lögr.þj., en eftir till. 56.  Þar sem ég þekki til í smábæjum eru 1 eða 2 lögregluþjónar og vandræði að hafa nokkuð handa þeim að gera við löggæzluna. Ef 5 lögregluþjónar yrðu t. d. settir á Ísafjörð, yrði það einungis til athlægis. Þeir, sem bera kvíðboga fyrir því, að til þess ófriðar komi, að halda þurfi uppi almennum friði með lögregluliði, verða að gæta þess, að í frv. er alls ekki gert ráð fyrir því, að skipaðir verði svo margir lögregluþjónar á þessum smástöðum, að þeir nægi til þess að skakka leikinn, ef til verulegs ófriðar dregur. Ef farið verður eftir ákvæðum frv. verða lögregluþjónarnir í smábæjunum þess vegna of margir undir öllum venjulegum kringumstæðum, og þó of fáir í þeim undantekningartilfellum, sem liðsafnaðar þætti þörf. Fyrir því vænti ég þess, að hv.þdm. geti fallizt á að samþ. þessa till. Ég skal geta þess, að ég gerði ráð fyrir, að 1. brtt. á þskj. 847, sem er við sömu gr., mætti samþ. jafnframt brtt. minni á þskj. 858, en ef einhver tormerki eru á því, vænti ég þess, að mér leyfist að bera fram skrifl. brtt. til að samræma hana við mína till. á þskj. 858.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal fyrst segja nokkur orð út af brtt.þm. Ísaf., þar sem hann fer fram á að lækkuð verði tala lögreglumanna. Ég vil benda á, að eftir 1. gr. frv., sem hér liggur fyrir, þá er það hámarkið, sem hér er tiltekið, því að þar stendur „allt að“. Þar af leiðir, að það er ekki sagt, að lögreglan verði eins fjölmenn og þarna er gert ráð fyrir, og um það verður af hvaða stj. sem er leitað álits bæjarstj. áður en nokkur fyrirskipun er gefin. Annars geri ég ekki ráð fyrir því, að um aukningu verði að ræða, nema eitthvað sérstakt komi til, og það verður a. m. k. ekki gert fyrr en eftir að ráðgast hefir verið um það við hlutaðeigandi bæjarstj. En ég held, að sú tala, sem hv.þm. Ísaf. stingur hér upp á, að í bæjum með 1-12000 íbúa skuli vera 1 lögregluþjónn, sé allt of lág, eða að hann ætli þessum manni fulllangan vinnutíma. Hér í Rvík er skipt í vaktir milli lögregluþjónanna, og veit ég ekki betur en að þeir hafi átta tíma vakt hver, og einni dag í viku verða þeir að hafa frí eins og aðrir menn. Ég sé ekki, hvernig hv.þm. ætlast til, að þessi eini maður geti annað þessu öllu saman. Mér finnst hann ætli að leggja á hann óhæfilega mikið af störfum, eða ætlist til, að engin gæzla sé suma daga eða vissa tíma dagsins. Þess vegna er það fjarri, að ég geti samþ. þessa till. Hún myndi ofbjóða starfsþreki þess manns, sem hér ætti í hlut. Þá var það hv. 2. þm. Reykv., sem talaði mikið hér um tíðindin 9. nóv. og vildi kenna lögregluþjónunum allt, sem gerðist þann dag. Ég er ekki í neinum vafa um, að hann er þar ósanngjarn við lögregluna. Eftir þann dag var lögreglan hér í Rvík mjög vinsæl og talin að hafa leyst verkefnin vel af hendi, sem fyrir hana voru lögð, og ég er viss um, að hann gerir henni rangt til.  (Rödd af pöllunum: Hjá hverjum var hún vinsæl?. - Forseti: Hafið hljóð!)  . Þar sem hún var að inna af hendi sín störf  Hv. 2. þm. Reykv. talaði um, að það hefði verið mikill hávaði hér eftir þingrofið. En það var eftir að þingfundi var slitið, að sá hávaði varð og að því leyti sem háreysti varð hér í bænum, þá var það eftir að fundi var slitið, en ekki á þingfundi. Hv. þm. sagði ennfremur, að það væri ekki sér að kenna, hve lögreglan hefði orðið dýr. Ég sagði þar um, að auðvitað hefði ríkið orðið að greiða þessum mönnum meira vegna þess, að þeir voru útilokaðir frá allri vinnu, m. a. af hálfu hv. 2. þm. Reykv. Þetta er rétt, og hv.þm. getur ekki neitað því. 

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Það er ekki miklu að svara þessu pexi dómsmrh. nema aðallega því, sem hann sagði um jafnaðarmenn í Danmörku. Eins og ég skaut fram í ræðu hans, þá eru aðeins 400 manns í ríkislögreglunni þar, og það er ekki hægt að kalla það mikið, þar sem hún hefir auk þess sérstök störf með höndum og þar sem nazistar vaða uppi á suðurlandamærunum. En þar sem hann segir, að bæjarlögreglan sé mikil, þá veit ég ekkert um það og hann ekki heldur. Hann hefir engar spurnir af því, hve mikil hún er, en ég veit ekki til, að þar sé nein varalögregla eða nokkur löggjöf eins og hér er borin fram.

Hvað eru margir í hernum?

. Jafnaðarmenn hafa stöðugt verið að takmarka útgjöldin til hersins, út frá því, sem allir eru sammála um, að herinn verði aðallega til þess að nota inn á við og auðvitað gagnvart verkamönnunum.

Ætlar þá stj. í Danmörku að nota hann þannig?

. Nú veit dómsmrh., að hún hefir ekki meiri hl. nema með stuðningi annara flokka, og hvernig ætti hún að geta komið á afnámi hersins með minni hl. í háðum þingum?' Það kann að vera, að það sé svo skylt með flokki hans og Framsóknarfl., að þótt flokkur hans sé hér í minni hl., þá geti hann ráðið úrslitum mála. En það er ekki svo skylt með flokkum í Danmörku. Viðvíkjandi barsmíðunum á bæjarstj.fundinum má taka það fram, að allur þessi málarekstur og ofsóknir gagnvart mönnum og þetta varalögreglulið virðist allt eiga að hyggjast á atburðunum 9. nóv. Aukning lögreglunnar virðist byggjast á því, að þegar hún gerði árás á verkamennina, innan og utan við salinn, tókst henni ekki að berja þá alla niður og dreifa því fólki, sem utan við húsið var, eins og gert var inni. Hefði verið nær, að hún hefði getað barið niður mörg hundruð manna og hefði það verið fagnaðarefni fyrir stj.? Það lítur út fyrir, að það sé þess vegna, sem hún vill koma liðinu upp, að ef annað slíkt tilfelli kemur fyrir, þá sé lögreglan fær um að lemja niður mörg hundruð manna. Það hefir verið talað um það, að lögreglan hafi meiðzt, og það er rétt, þótt það sé skiljanlegt, en það er ekki minnzt á, að fjöldi verkamanna hafi meiðzt, og þó er vitað, að þeir voru ekki að berja hvern annan. Þau meiðsli voru af lögreglunnar völdum. Við mótmælum fyrst og fremst þessari stjórnaraðferð, og ég hygg, þótt ég hafi ekki talað við lögreglustjóra um þetta mál og spurt, hvernig á því standi, að hann hafi farið þannig að ráði sínu, að þetta hefði ekki orðið, ef sá maður hefði ekki verið í dómsmrh.sæti, sem var það þá. Dómsmrh. finnst það mikið, að 13 menn hafi gengið úr alþýðusamtökunum inn í þetta lið. Nú eru nokkrir þessara manna búnir að sættast við félögin aftur og heita því að ganga ekki í þetta lið. En hér í verkamannafélögunum eru nú um 3½ þús. karlmanna og 13 menn af þeim er ekki hægt að kalla stóran hóp. Af sjálfsdáðum kom enginn. Menn vita, að Erlingur Pálsson þaut um allan bæinn til þess að reyna að fá menn í liðið, og fjöldi manna hafði neitað því, og þeir, sem loks gerðu það og sviku þannig sína stétt, gerðu það ekki ótilknúðir, því að auk þess sem Erlingur Pálsson lagði að þeim, þá var það atvinnan. Ríkis- og bæjarstjórn hafði vanrækt að halda mönnum sæmilega lifandi hér, og sumir menn fóru í þetta af hreinni neyð, og margir þeirra hafa talað við mig, sem sögðu, að þeim hefði aldrei dottið í hug að gera það, ef þeir hefðu vitað, hvernig það var, og í öðru lagi, ef neyðin hefði ekki rekið þá til þess. Neyðina og Erling Pálsson notaði ríkisstj. til að hóa liðinu saman.

Frsm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. virðist ekki lengur vilja leggja ábyrgðina á lögreglustjóra af því athæfi, sem hann gerði að aðfinnsluefni, þegar fundarsalurinn var ruddur eftir bæjarstjórnarfundinn 9. nóv. En þegar hann áfelldi þennan samherja sinn, gat hann ekki gert það án þess að slettur féllu á aðra, og vildi ásaka mig fyrir, að ég beri ábyrgð á því, að málið var höfðað. Ég ber ábyrgð á því. Það var mín skylda að gera það í því embætti, sem ég þá sat i.  Þá gerði hv.þm. að aðalefni í þessu sambandi þá kauplækkun, sem meiri hl. bæjarstj. hafði ákveðið að láta fara fram. En eins og ég sagði í útvarpsumr. í vetur, þá er það sitt hvað, að hafa samúð með því, að þeir, sem lægst eru launaðir, fái enn lægri laun, eða hvort menn krefjast þess að fá fundi frestað í bæjarstj. Rvíkur - fundi, þar sem löglega kosnir bæjarfulltrúar mega taka löglega ákvörðun. Þetta er sitt hvað. Og hv.þm. veit líka, að meiri hl. bæjarstj. ber fram þau rök fyrir kauplækkun sinni, að hún hafi álitið, að verkamennirnir myndu heldur sætta sig við það að fá lægra kaup, en visst, heldur en það þryti e. t. v. allt í einu. Og það er vitleysa hjá hv.þm., þegar hann heldur því fram, að ríkisstj. hafi sett lögregluna á fót í lagaleysi. Ríkisstj. hefir fulla heimild til að gera allt, sem hún telur nauðsyn til á hverjum tíma til þess að sjá borgið öryggi ríkisins. Því að eins og leit hér út að kvöldi hins 9. nóv., þegar lögreglan var barin og óvíg ger, þá hefði það verið óröggsöm stj., sem setið hefði auðum höndum og ekkert hafzt að. Það var skylda hennar að gera ráðstafanir. 

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég vil þá fyrst skýra frá því - (Ókyrrð á áheyrendapöllunum). Ég vil óska þess, að forseti biðji lögregluna að fara út. Hún hefir ekki verið beðin að koma hér inn. 

Ég vil biðja menn að gæta kyrrðar. Ég hefi ekki gefið neinar fyrirskipanir um að sýna neinn ójöfnuð einum né öðrum

. Ég vil mótmæla þeirri lögreglustjórn, sem hér er. Það mun vera Erlingur Pálsson, sem ruddist hér inn á svalir þingsins án þess að forseti hafi óskað þess. Hann einn hefir rétt til þess að reka menn út. Ég vil æskja, að dómsmrh. láti Erling Pálsson sæta refsingu fyrir þetta. Þá er það viðvíkjandi brtt., sem borizt hefir frá nokkrum framsóknarmönnum, að ég vil lýsa afstöðu okkar jafnaðarmanna til hennar. Með þessari till. eru sameinaðar 2. gr. frv., 7. og 8. gr., og sú almenna þegnskylda til þess að gegna kvaðningu í lögregluna er þar felld niður. Þar sem óhætt er að segja, að það sé eitthvert hættulegasta atriðið í þessu frv., þá munum við jafnaðarmenn auðvitað því fylgjandi, að það ákvæði falli burt, enda höfum við farið fram á það við Framsóknarflokkinn, að það yrði tekið út. Hinsvegar get ég ekki skilið, hvers vegna þarf að hrúga svona miklu saman í þessari till. Hér er tekið fram, að lögreglumenn ríkisins séu sýslunarmenn og njóti sömu verndar og þeir menn, er gegni borgaralegri skyldu. Ég get ekki skilið, að þeir, sem gegni borgaralegri skyldu, njóti neinnar annarar verndar en sýslunarmenn ríkisins. Hvers vegna er það tekið fram, að enginn megi tálma því, að maður gegni varalögreglustörfum, ef ekki er átt við það, að menn megi ekki skipta sér af lögreglunni þegar hún er að sínum störfum? Það, sem mér finnst varhugavert við að halda þessu ákvæði, er það, að menn kunni að vilja skjóta sér undir þessi ákvæði og að það sé meira gert vegna þess. Er þarna átt við einhverjar tálmanir fyrir verkalýðsfél. til þess að banna sínum mönnum að vinna með utanfélagsmönnum? Hingað til hefir það verið viðurkenndur réttur verklýðsfélaganna um allan heim, að þau ráði því, hvaða meðlimir séu í félaginu, og þá auðvitað geti þau vikið meðlimum úr félaginu, ef þeir brjóta samþykktir félagsins og að ekki sé hægt að skylda neinn mann til þess að vinna með öðrum mönnum, ef hann kýs að leggja niður vinnu. Þennan rétt munu verklýðsfélögin verja út í yztu æsar, og ég vil skilja það svo, að með þessari gr. sé á engan hátt gengið á rétt þessara félaga til þess að halda uppi starfsemi á þennan hátt, sem er viðurkenndur um allan heim. Vegna 7. gr. vil ég samt sem áður lýsa því yfir, að við munum heldur kjósa þessa breyt. á frv. Ég hefi svo ekki öðru að svara. Í ræðu hv.þm. G.-K. var í raun og veru það sama og áður hefir verið sagt; en ég vil spyrja hann aftur að því, sem hann og þeir, sem hafa verið fylgjandi þessu frv., hafa aldrei getað svarað: Á móti hvaða liði er þessu liði ætlað að vera svo fjölmennt? Sjá þeir vísi til þess í landinu, að þar þurfi að vera svo fjölmennt lið. Þá vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., hvaða vopn eru það, sem þetta lið á að nota önnur en kylfurnar, sem menn hafa orðið áþreifanlega varir við hér á áheyrendabekkjum þingsins og við bæjarstjórnarfundi? Eru það önnur vopn, sem ríkisstj. hefir verið að kaupa handa varalögreglunni og hún vill ekki játa menn verða vara við? Er það þess vegna, að hæstv.dómsmrh. hefir neitað mér um að sjá fylgiskjölin, til þess að sjá, hver kostnaðurinn hafi verið af ríkislögreglunni?

Nei, ekki þess vegna

. Engin önnur vopn?

Nei

. Og verða ekki?

Hvað á ég að verða lengi dómsmrh.?

Verða ekki önnur vopn notuð meðan þessi dómsmrh. situr?

Nei

. Þá vil ég geta þess, að enginn þeirra manna, sem mælt hafa fyrir þessu frv., hafa svarað því, hvers vegna stendur í 4. gr., að lögreglan megi ekki skipta sér af venjulegum kaupdeilum. Eru þá einhverjar kaupdeilur, sem hún á að skipta sér af? Hvers vegna má ekki afnema þetta orð?

Ingólfur Bjarnarson Í lasleikaforföllum hv.frsm. kreppun. (TrÞ) vildi ég skýra frá því, að n. hefir athugað þær breyt., sem Ed. hefir gert á frv., og komizt að þeirri niðurstöðu, að þær væru að mestu leyti til bóta, og leggur hún því til í heild sinni, að frv. verði samþ. eins og það nú er. Þessar breyt. eru sumar allverulegar, og skal ég lauslega minnast á þær helztu. Í 1. gr. er framlag ríkissjóðs til kreppulánasjóðs aukið að töluverðum mun, allt að ½ millj. kr., þar sem lengdur er sá tími, sem vaxtagreiðslur frá búnaðarbankanum eru látnar renna í kreppulánasjóð. Í 2. gr. er gerð töluverð skipulagsbreyt. á sjóðnum. M. a. er sjóðnum sjálfum ætlað að gefa út skuldabréfin, sem ríkissjóður átti að gera áður. Er kreppulánasjóður gerður nokkuð sjálfstæðari en áður var með breyt. þessarar gr. Í þriðja lagi er í 3. gr. gerð sú breyt. á frv., að skuldabréfin eru ákveðin með nafnverði eins og var, þegar frv. var fyrst lagt fram, en eins og kunnugt er, var því breytt hér í Nd. Þá er sú breyt. gerð á 19. gr., að vextir af lánum úr kreppulánasjóði eru ákveðnir 4%, en í frv., eins og það var, þegar það fór héðan úr d., voru vextir og afborganir ákveðnir 5% í 42 ár. En eftir þessari breyt., sem gerð var í Ed., þá eru afborganir ekki fastákveðnar, heldur er stjórn sjóðsins falið að ákveða þær eftir því sem henni þykir rétt vera, en þó skulu afborganirnar aldrei ná yfir lengri tíma en 42 ár. Þá er í 22. gr. gerð sú breyt. á, að í staðinn fyrir það, sem áður var ákveðið, að lánveitingum úr þessum sjóð skyldi vera lokið fyrir 31. des. 1934, þá skuli þeim lokið fyrir 31. des. 1935. Ég get getið þess, að n. þótti þessi breyt. ekki nauðsynleg, en hinsvegar taldi hún ekki ástæðu til að leggjast á móti henni. Þá vil ég geta þess, að af vangá hefir 20. gr. ekki verið breytt í samræmi við þetta, þar sem talað er um, að stjórn kreppulánasjóðs skuli skipuð 3 mönnum til 31. des. 1934, en á náttúrlega að vera 1935, samkv. fyrrnefndri breyt. Ed. nefndin hefir líka kannazt við, að þetta stafaði af vangá. Ég vil því skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að láta leiðrétta þetta, án þess að nokkur brtt. verði borin fram þar að lútandi, þar sem sýnilegt er og viðurkennt er, að þetta stafar af vangá. Ég hefi þá lauslega farið yfir þessar brtt., sem ég þykist vita, að hv. dm. hafi þegar gert, og eins og ég hefi áður tekið fram leggur n. til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Forseti (JörB): Þar sem því er yfirlýst, að það stafi af vangá, að þessi leiðrétting hefir ekki verið gerð í Ed., geri ég ráð fyrir, að þetta megi leiðrétta við endurprentun, og mun ég gera ráðstöfun til þess, að það verði gert.

Sveinbjörn Högnason Allshn. hefir ekki orðið sammála um þetta frv., og hefir minni hl. skilað áliti og lagt til, að frv. verði samþ. Meiri hl. hefir ekki getað orðið sammála minni hl. um þá afgreiðslu. Við lítum svo á, að með því að fjölga lögreglustjórum í kauptúnum sé lagt inn á hættulega braut. Við höfum ekki skilað áliti, en rök okkar gegn frv. eru fyrst og fremst þau, að nú eru uppi háværar raddir meðal þjóðarinnar um að fækka embættismönnum. Það hefir verið settur sérstakur lögreglustjóri á Akranesi, og hér liggja fyrir frv. um stofnun samskonar embætta í Bolungavík og Keflavík. Og það liggur í augum uppi, að verði lagt inn á þessa braut, getur orðið stöðugt framhald á því, að kauptún og jafnvel fjölmenn sveitarfélög krefjist þess að fá sérstakan lögreglustjóra. Í öðru frv., sem nú liggur fyrir þinginu, frv. um skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta, er þessi lögreglustjóri á Akranesi færður í það með 500 kr. tillag sem skrifstofukostnað. Það gæti orðið ríkinu ærið dýrt, ef það ætti að borga laun og skrifstofukostnað margra slíkra lögreglustjóra, og leggur því meiri hl. allshn. til, að frv. verði fellt.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi ekki láta ómótmælt því, sem hv.frsm. meiri hl. ( SvbH ) sagði - sem reyndar er nú ekki neinn meiri hl., þar sem það eru aðeins tveir á móti - , um þetta frv., að það mundu koma svo margir á eftir með slíka beiðni. Það er ekki hugsanlegt, að það geti komið fram beiðni nema frá þessu héraði og Keflavík. Það er búið að setja lögreglustjóra á Akranesi og bæjarfógeta á Norðfirði. Hinsvegar eru sýslumenn (lögreglustjórar) í öllum stærri kauptúnum og þorpum, t. d. á Húsavík, Sauðárkróki, Blönduósi, Stykkishólmi, Patreksfirði, Borgarnesi og Eyrarbakka. Það er ekki hugsanlegt, að sveitirnar kæmu á eftir, því hvaða sveit á þessu landi mundi óska að fé sérstakan lögreglustjóra og þurfa að borga honum 3- 4 þús. kr. til þess að annast innheimtu sveitargjalda? Þarna stendur svo sérstaklega á, eins og ég hefi áður getið um, að það hefir reynzt ótækt að innheimta. Oddvitar hafa gengið frá því hver á eftir öðrum. Og mér er spurn: Hvað ætlar ríkisstj. að gera til þess að innheimta ríkistekjurnar? Um síðustu áramót var óinnheimtur 1/3 hluti af ríkistekjum og um helmingur af tekjum hreppsins, af því að fólkið er ekki stöðugt í þessu plássi. Það leitar sér atvinnu til og frá í landinu, og er því erfitt að ná í gjöld hjá því. Það væri meira en lítil óbilgirni við hérað, sem hefir borgað á hverju ári undanfarið um 100 þús. kr. beint í ríkissjóð, að neita því um þetta. Ég veit, að þetta mál nær fram að ganga, þó að það verði ekki að þessu sinni, því hvað ætlar ríkisvaldið að gera, þegar borgararnir treysta sér ekki til þess að annast þetta starf'? Það væri ekki kostnaðarminna fyrir ríkissjóð að setja sérstakan innheimtumann á þessum stað. Það væri til meiri óþæginda fyrir hreppsbúa og áreiðanlega kostnaðarmeira fyrir ríkissjóð. En þegar saman fara hagsmunir ríkissjóðs og héraðsins, þá vil ég segja, að það sé nokkuð mikil óbilgirni að neita um þetta, þegar búið er að setja bæjarfógeta á Norðfirði með 5 þús. kr. launum, kostaðan að öllu af ríkissjóði, í þorpi, sem hefir rétt að segja sama mannfjölda og Bolungavík.

Sveinbjörn Högnason Hv. þm.N.-Ísf. vildi halda því fram, að ekki væri um neinn meiri hl. að ræða, þar sem einn nm. hefði ekki tekið neina afstöðu. Ég get lýst því yfir, að hann vildi ekki ganga inn á málstað minni hl., og hann telst þar af leiðandi með okkur, sem erum á móti frv. Hv. þm. talaði um það, að engin sveit mundi vilja greiða 3- 4 þús. kr. til þess að fá lögreglustjóra. Ég fyrir mitt leyti get ekki séð annað en að það mundu flestar sveitir, hvað fámennar sem þær eru, vilja það. Um það, hvað ríkisstj. ætli að gera, ef borgararnir hætta að vilja inna þetta starf af hendi, þá kemur mér sú spurning einkennilega fyrir sjónir. Ég veit ekki betur en að bæjarfógetinn á Ísafirði hafi sérstakt fé úr ríkissjóði til þess að hafa umboðsmann til að innheimta tekjur ríkisins. Í frv. um skrifstofufé sýslumanna og bæjarfógeta eru sýslumanninum á Ísafirði ætlaðar 13 þús. kr. til skrifstofuhalds, og ég er sannfærður um, að þessi háa upphæð er að miklu leyti miðuð við það, að hann þarf að hafa sérstakan umboðsmann. Mér virðist það harla einkennilegt að styrkja sérstaklega fjölmennustu héruðin með sína sveitarstjórn. Og ég tel það afarvarhugaverða braut, ef á að stofna hvert lögreglustjóraembættið á fætur öðru á þessum tímum, þegar vitað er, að það er vilji þjóðarinnar, að dregið sé úr embættum. Ég veit heldur ekki betur en að þessi hv.þm. hafi tekið undir þann söng. Það er fyrirsjáanlegt, að þetta hefir ekki aðeins í för með sér útgjöld til þess að stofna þetta embætti, heldur kemur svo líka röðin áfram. Eins og sést á frv. um skrifstofufé bæjarfógeta og sýslumanna, þá er til þessa eina lögreglustjóra, sem þegar hefir verið samþ. af þinginu, ætlaðar 500 kr. til skrifstofuhalds. Þetta getur því verið útgjaldasamt fyrir ríkissjóð, og ég vil mjög alvarlega vara við því nú á þessum tímum að fara inn á þá braut.

Jón Auðunn Jónsson Hv. þm. er nú annars sinnis en þegar hann vildi, að prestar fengju skrifstofufé. Ég held, að hann hafi greitt því atkv. og tekið við því með ánægju. Hvað bæjarfógetanum á Ísafirði viðkemur, þá er það víst, að hann borgar meira til síns skrifstofuhalds en 13 þús. kr. Fyrir því liggja reikningar frá ári til árs, fyrir utan það, að hann hefir umboðsmenn í 4 þorpum. Hitt er hin mesta firra, þegar hv.þm. heldur því fram, að það sé verið að styrkja fjölmennustu héruðin til þess að innheimta tekjur ríkisins. Hverjum dettur í hug að hafa hér í Rvík einn mann til þess að innheimta ríkistekjurnar? Hér eru 3 embættismenn með stórum skrifstofum til þess að innheimta tekjur ríkisins. Það er talið alveg sjálfsagt, og er það líka. Það er annað og erfiðara að innheimta 100 þús. kr., eins og í Bolungavík, en 300- 400 kr. eða 600- 700 kr., eins og venjulegt er í landbúnaðarhreppi. Ég vil leyfa mér að spyrja: Hvað ætlar ríkisstj. að gera, þegar enginn borgaranna treystir sér til að inna þetta starf af hendi?

Sveinbjörn Högnason Hv. þm. talaði um það, að prestar hefðu fengið skrifstofufé. Ég hygg, að það hafi verið fáir prestar, sem hafa fengið skrifstofufé; það var aðeins nokkur hundruð kr. ferðakostnaður. En ég vil minna hv.þm. á það, að þá var ekki verið að tala um prestafjölgun. Hér er um að ræða stórkostlega embættafjölgun, og ég mun standa á móti því í lengstu lög. Hvað því viðvíkur, að bæjarfógetinn á Ísafirði greiði meira til skrifstofuhalds síns en 13 þús. kr., þá hygg ég, að það sé algerlega órannsakað, hvort skrifstofuféð er ekki nægilegt. Þá vildi ég benda hv.þm. á það, að þó hér í Rvík séu 3 menn til að sjá um þetta starf, þá er það sízt meira en þó á Ísafirði og Bolungavík sé einn. Hvað því viðvíkur, að borgararnir hætti að vilja inna þessa skyldu af hendi, þá er skyldan ekki lögð á borgarana, heldur bæjarfógetana, og það virðist vera fullkomlega fyrir því séð af ríkisins hálfu.

Jón Jónsson Ég vildi mega æskja, að forseti tæki málið af dagskrá, þar sem ekkert hefir sézt frá nefndinni.

Jón Baldvinsson Ég mótmæli því, að málið sé tekið af dagskrá. Það er ekki flóknara en svo, að hv.þm. er vorkunnarlaust að taka afstöðu til þess. Nú er svo langt liðið á þingtímann, að vel getur farið svo, að slík töf yrði til þess, að málið dagaði uppi, og væri illa farið, ef ákveðinn þingvilji yrði að lúta í lægra haldi fyrir slíkum töfum.

Halldór Steinsson Ég vil taka undir þá ósk hv. 3. landsk., að málið verði tekið af dagskrá. Ég hefi heyrt, að von væri á brtt. frá n., og hefi því látið dragast að koma með brtt. sjálfur.

Ingvar Pálmason Ég á sæti í n., og ég sé enga ástæðu fyrir þann hluta hennar, sem ég tilheyri, að málið sé tekið af dagskrá. Sá hluti ætlar ekki að flytja brtt., og ef aðrir ætla sér það, er nægur tími til þess enn.

Jakob Möller Ég álít réttara að taka málið af dagskrá, einkum þar sem brugðið hefir verið út frá venju með því að taka málið á dagskrá áður en nál. er komið fram. Mér finnst hæpið að tala um ákveðinn þingvilja í þessu máli. Nd. neitaði í vetur að staðfesta bráðabirgðalög um svipað efni síðan í sumar, þótt þetta frv. hafi nú verið samþ. þar. Mér finnst því síður ástæða til að flaustra málinu, þar sem ég er í vafa um, hvort heimilt sé að bera þetta frv. fram, eftir að hitt var fellt. Ég á sæti í sjútvn. og hefi lýst þar yfir, að ég greiði atkv. á móti málinu. Má vera, að hv.þm. Snæf. hafi átt við mig, er hann var að tala um, að von væri á brtt. frá n., en ég mun ekki koma með þær fyrr en við 3. umr., ef þá eru horfur á, að málið gangi fram í einhverri mynd.

Jónas Jónsson Ég vil mótmæla því, að málið sé tafið á óeðlilegan hátt með því að taka það af dagskrá. Sú tilraun, sem gera á samkv. frv. þessu, sem komið er fram fyrir forgöngu hv.þm. Vestm., miðar að því að nota sér eitt hið stærsta bjargræði í bænum, sænska frystihúsið. Hér veltur á því, hvort gera á sér leik að því að hindra, að þúsundir manna fái bætta atvinnu í sumar. Ég held, að allir hljóti að sjá, að þetta mál skýrist ekki mikið við það, þó að hv. sjútvn. láti fylgja því álit í einni eða tveimur línum; enda liggur það ljóst fyrir. Þeir hv.þdm., sem vilja bera fram brtt. við frv., geta gert það við 3. umr. Þeir, sem vilja taka málið út af dagskrá nú, gera það ekki í öðrum tilgangi en þeim, að tefja framgang þess. Og þá er miklu hreinlegra að láta málið koma til atkv. nú þegar og fella það, ef meiri hl. þessarar hv. d. vill svo vera láta.

Jón Baldvinsson Hv. form. sjútvn. hefir lýst því yfir, að hann mundi ekki flytja brtt. við frv., og annar maður úr n. hefir einnig lýst því yfir, að hann mundi ekki heldur flytja brtt. við 2. umr. Og þar sem slíkar yfirlýsingar eru fram komnar frá meiri hl. sjútvn., þá skilst mér, að burt sé fallin ástæðan fyrir því að taka málið út af dagskrá. Ég vil geta þess út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að samskonar mál og þetta hefði verið fellt í Nd. snemma á þessu þingi, að forseti Nd. hefir athugað það vendilega, hvort flutningur þessa frv. færi nokkuð í bág við fyrirmæli þingskapa, og komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri löglega fram borið, og hefir hann gefið úrskurð um það. En ef hæstv. forseti þessarar d. skyldi vera í vafa um það, hvort hann á að láta þetta mál halda áfram nú, þá vil ég beina því til hans, ef hann þykist ekki geta orðið við þeim óskum að taka málið fyrir, að hann beri það þá a. m. k. undir deildina, hvort það skuli tekið út af dagskrá.

Forseti (GÓ): Ég hafði gott af hv. 2. landsk. nú eins og svo oft áður. Þar sem útlit er fyrir, að hv.þd. skiptist í 2 flokka um þetta mál, þá býst ég nú við að fara að ráðum hv. 2. landsk. og bera það undir d., hvort þetta frv. skuli tekið út af dagskrá. Annars býst ég við, að ég hefði orðið við óskum þeirra hv.þdm., sem fóru fram á það. Þó að þessi hv.þd. sé nú farin að tíðka þá aðferð að neita um afbrigði til þess að einstök mál megi komast hér að til umr., þá er nú ekki svo mikil hætta á því, að þetta mál dagi uppi í þinginu, þó það verði tekið af dagskrá nú, þar sem það á svo lítið eftir. Og þar sem deildin er nú fremur þunnskipuð og dm. koma ekki, þótt ég hringi til atkvgr., þá get ég ekki verið að ganga eftir þeim lengur og tek málið af dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Meiri hl. stjskrn. hefir skýrt frá því í nál. á þskj. 818, að hann mælir með því, að þetta frv. til stjórnskipunarlaga verði samþ. óbreytt. Þótt meiri hl. geri þessa till., þá ber ekki að skilja það svo, að nefndarmennirnir séu ánægðir með öll einstök ákvæði frv. En fyrir því áliti hefir verið gerð svo rækilega grein bæði í umr. hér á þingi og ekki síður utan þings, að ég sé enga ástæðu til að lengja þessa umr. með því að endurtaka það nú. Till. okkar um, að frv. verði samþ. óbreytt, byggist fyrst og fremst á því, að við teljum, að í sinni núv. mynd eigi það að geta fengið fullnaðarafgreiðslu frá þinginu, þar sem það var samþ. með svo yfirgnæfandi atkvæðafjölda í hv.Nd., 23 atkv. gegn 3, að ég ætla. Því miður gat n. ekki öll orðið samferða um þessa till., og það liggja fyrir brtt. frá hinum 2 nm., hvor á sínu þskj., 831 og 838. Báðar þessar till. fela það fyrst og fremst í sér að draga úr ákvæðum frv. um jöfnun milli þingflokkanna með uppbótarsætum, og það er farið fram á í báðum till. að draga að verulegum mun úr þeirri jöfnun, sem í frv. felst. En nú er það einmitt einn af göllum frv. eins og það liggur fyrir, að sú jöfnun, sem frv. býður upp á, er ónóg, og þegar af þeirri ástæðu er það algerlega óaðgengilegt fyrir meiri hl. að ganga að því að rýra þessa jöfnunarmöguleika til muna fram yfir það, sem í frv. er, eins og þessar brtt. báðar fara fram á. Báðar till. lágu fyrir í n. og gekk atkvgr. um þær, svo ég hefi umboð til þess að lýsa því yfir f. h. meiri hl. n., að hann telur sig þeim andvígan. Hér á fundinum er útbýtt brtt. á þskj. 861 frá hv. 3. landsk. (JónJ), sem n. hefir ekki haft til meðferðar, og ég hefi því ekki umboð til að taka afstöðu til hennar f. h. meiri hl. n., en ég get fyrir mína hönd sagt það, að þar sem hún felur í sér þrengingu á því frjálsræði, sem kjósendum er boðið upp á að því er snertir skipun landslistans eftir frv., þá sé ég ekki neina réttmæta ástæðu til þess að aðhyllast hana.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Það er nú ekki mikill munur á till. okkar hv. 2. þm. Árn., en af því að við gerðum í n. hvor sína till., þá fannst okkur rétt, að það kæmi fram, og þá hlýtur mín till. að koma fyrr til atkv., af því að hún gengur lengra en hin. Í þessari till. er haldið sér að því, sem við framsóknarmenn lögðum til á þinginu í fyrra, aðeins sá munur, að þá var gert ráð fyrir, að Reykjavík hefði 8 fulltrúa og ætti þá ekki aðgang að uppbótarsætum. En nú hefi ég lagt til, að Reykjavík hafi 7 fulltrúa og hafi rétt til uppbótarsæta. Breyt. er öll í þessu fólgin, og ef a-liður er felldur, þá eru hinir liðirnir fallnir þar með. Alveg gagnstætt hv. 1. landsk. lítum við margir framsóknarmenn þannig á, að það sé ekki ástæða til að fjölga þm. meira en upp í 45. Það svaraði nokkurnveginn til fólksfjölgunar, sem orðið hefir síðan 1920, þegar fjölgað var þm. um 2. Með þessari till. mun nokkurn veginn vera séð fyrir jafnrétti milli flokka og stefna, sem eru í landinu. Við, sem stöndum að þessari till., álítum, að af frv. eins og það er samþ. í Nd. verði óþarflega miklar breyt. og það sé ekki aðeins ástæðulaust að ganga svona langt, heldur geti það líka verið hættulegt, að það verði óþarflega miklar byltingar og straumhvörf í þjóðlífinu. Og það sannast, ef frv. er samþ. eins og það er nú, að þá er þungamiðja hins pólitíska valds komin í annan stað en verið hefir frá því að endurreisn Alþingis byrjaði. Ef þessi till. mín verður felld og till.hv. 2. þm. Árn., þá mun ég ekki sjá mér fært að greiða atkv. með frv., en ég mun heldur ekki greiða atkv. móti því, af því að mikill meiri hl. framsóknarmanna hefir tekið þá ákvörðun að vera með því, og ég vil ekki greiða atkv. móti því, sem meiri hl. framsóknarmanna hefir gengið inn á.

Frsm. 1. minni hl. (Magnús Torfason) Ég hefi ekki farið lágt með skoðun mína í þessu máli; hún mun bæði hv.þm. og kjósendum kunn. Ég get því sparað mér allan inngang um þetta mál og strax snúið mér að frv. eins og það er. Það er auðséð, að það er samkomulag um aðalkjarna þessa frv. hér á þinginu. Það er samkomulag um að bæta nokkrum viðbótarsætum við til þess að jafna atkv. á milli kjördæmanna. Ég býst við, að í sjálfu sér séu allir þm. með þessu. En það er eins og oft vill verða, að þó að eitthvað sé rétt í sjálfu sér og æskilegt, þá rekur það sig á aðra hluti í lífinu, svo það er ekki hægt að fylgja því út í æsar. Eins og við vitum, þá er ekki nær alltaf, jafnvel sjaldnast, sérstaklega í stjórnmálum, fylgt stefnum út í æsar, heldur er stefnan takmörkuð sökum þess, að það rekur sig á lífið sjálft. Og alveg eins er hér á komið með þessa stefnu, að jafna sem mest þingsætunum; hún rekur sig á lífið sjálft; hún rekur sig á það, að eitt kjördæmi landsins er svo afarstórt samanborið við fólkstölu, að það er ekki unnt að fullnægja kröfu þess kjördæmis að fá full jöfnunarsæti, nema með því að reka sig á annað „princip“, á aðra lífsreglu, og hún er sú, að öllum sé vært í sömu stíunni. Að þetta sé ekki sagt út í bláinn, sannast á því, að frá því að stjórnskipunarl. fyrst voru lögleidd sem heild, þá er þessa atriðis sérstaklega gætt. Ég þarf ekki annað en að benda á, að þegar Bandaríkin fyrst voru stofnuð, þá varð ofan á, þó þar sé afarmikill munur á mannfjölda í hinum ýmsu ríkjum, að hafa aðra d. þingsins þannig skipaða, að jafnrétti væri í smáum og stórum ríkjum. Og þessu skipulagi hafa Bandaríkin haldið enn, þó munurinn á ríkjunum hafi orðið meiri og meiri. Hér í álfu hafa líka önnur ríki sett undir þennan leka. Frakkar gerðu það eftir ófarirnar 1870-71. Þá skipuðu þeir þingið þannig, að stóru borgirnar gætu ekki haft yfirhöndina með atkvæðamagni sínu. Þegar þýzka keisaradæmið var stofnað, þá var þessa líka gætt. Samkv. atkvæðamagni átti Prússland að hafa 35 af 54 mönnum, sem voru á furstaþinginu, því íbúarnir þar voru 39 millj., en um 60 millj. íbúar alls í ríkinu. En það varð svo að lokum, að Prússar létu sér nægja 17 af 54, m. ö. o., þeir minnkuðu sinn hluta um meira en helming. Og það var blátt áfram af því, að hin ríkin hefðu ekki fengizt til þess að ganga í samband við Prússa, ef þeir hefðu ráðið svo miklu. Nú þegar síðustu kosningalög í þýzka ríkinu voru samþ., en þau eru mjög frjálsmannleg í alla staði, þá er þessa sama gætt, þannig að í sumum ríkjunum er kosningarrétturinn fimmfaldur á við kosningarrétt í Prússlandi. Það þykir nauðsynlegt að sjá um, að smælingjarnir verði ekki undirtroðnir. Mér finnst satt að segja, að þetta, sem ég hefi talið, ætti að vera nóg til þess að sýna og sanna, að okkur hér mundi ekki vera síður þörf á því að gæta sömu reglu um þetta. Eftir þessar almennu aths. skal ég snúa mér að brtt., og þá er þess fyrst að gæta, að þar stendur, að þingsætin eigi að vera allt að 49. Það þýðir á réttu máli 48 mest. Jafnvel nú á þinginu höfum við orðið að breyta l., sem voru þannig orðuð. Það stóð í bifreiðaskattsl. „allt að 3“, en við nánari athugun sáu menn, að 3 voru útilokaðir, og því varð að breyta 1. Þetta kemur einnig fyrir í aukatekjul. og tekjuskattsviðbótinni. Ég þykist því mega ganga út frá því, að þm. samkv. þessu verði ekki nema 48. En svo er ennfremur þess að gæta, að samkv. þessu ákvæði er alls ekki sagt, að kosningal. þurfi að setja 48 þm. Stjórnarskráin gerir ekkert annað en að heimila þinginu með almennum kosningal. að setja töluna upp í 48, en þingið getur ráðið, hvort það vill fara svo langt. Þetta er sannkallaður meingalli á frv. frá sjónarmiði Sjálfstfl. og Jafnaðarmannafl., og skil ég satt að segja ekkert í því, að þeir skyldu vera svona slyppifengir að koma þessu inn, og það því fremur, sem tala þm. er ákveðin í gömlu stjórnarskrárl. Þess vegna verður maður að líta þannig á, að úr því að orðalaginu var breytt á þennan hátt, þá hljóti það að þýða og geti ekki þýtt annað en að talan sé óákveðin. Þess vegna er það, sem ég hefi viljað bæta upp á þetta frv. einmitt fyrir hönd sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna, og þykist eiginlega vera að reka þeirra erindi hér í d.

En gerir það bara heldur illa!

. Við skulum nú koma að því seinna. Í raun og veru er það fyrst af þeirri ástæðu, að frv. er betra fyrir jafnaðarmenn og sjálfstæðismenn, og það er líka betra fyrir það, að í næstu brtt. minni er sagt, að þm. Reykjavíkur skuli vera 7. Og þetta er gert af ásettu ráði, vegna þess, að ég fyrir mitt leyti vildi, að þessi breyt. á stjskr., sem nú á að samþ., gæti orðið varanleg, a. m. k. til næstu ára, helzt þangað til 1943, því eftir það ár er búizt fastlega við því, að það þurfi að breyta stjskr. hvort sem er. Í öðru lagi er ekki lítið til þess vinnandi að fá slíkt deilumál eins og þetta útkljáð þannig, að við það mætti una og að ekki væri líklegt, að það væri hægt að vekja óánægjuöldu út af þeim ákvæðum. En þá skal ég koma að því, að 46 þingsæti, þó maður taki ekki tillit til uppbótanna, eru jafngóð og 48 þingsæti. Við vitum það, að frv. þetta og krafan, sem þar er farið fram á um aukningu þingsæta, er beinlínis gerð til þess að narta það mörgum þm. af Framsfl., að hann geti ekki orðið í meiri hl. En þeim tilgangi er jafnt náð, hvort sem þm. eru 48 eða 46. Ef þm. eru 48, þá verða d. að skiptast þannig, að 16 verði í Ed., en 32 í Nd. Til þess að flokkur geti haft meiri hl. í báðum d., þarf hann þess vegna að hafa 26 atkv., og Framsfl. má fyrir engan mun fá meira en 22 atkv. En til þess að hafa meiri hl. í hvorri d. fyrir sig, verður flokkurinn að hafa 17 atkv. í annari d. og 9 í hinni, en 9+17 = 26 og 48÷26 = 22. Þó að talan sé færð niður í 46, þá kemur það sama út. Þá þarf meiri hl. ekki að hafa nema 24 atkv. (16 + 8) og Framsfl. má ekki fá nema þau sömu 22 atkv. M. ö. o., ef Framsfl. í hvoru tilfellinu sem er nær 23 sætum, þá hlýtur hann að hafa stöðvunarvald í annarihvorri d. Þess vegna er það sem ég segi, að það sé jafnvel betra fyrir Sjálfstfl. og Jafnaðarmannafl. að samþ. þessa 46. Ég veit vel, að það hefir verið rifizt mikið um þingmannatöluna í öllum þeim orrahríðum, sem orðið hafa út af þessari kröfu um aukin þingsæti. En ég er ekki í vafa um það, að þegar kosið yrði eftir þessu fyrirkomulagi í fyrsta sinn, þá mundu menn sjá, að hér er rétt að farið. Ég tel líka, að það bæti bæði Sjálfstfl. og Jafnaðarm.fl. engu síður en Framsfl. að hníga að þessu ráði, að taka heldur lægri töluna, því það er víst, að stórmikill meiri hl. þjóðarinnar er á móti því, að þm. verði fjölgað svo mikið. Ég hygg, að það sé óhætt að fullyrða, að meiri hl. þjóðarinnar sé í sjálfu sér með því, að þm. verði alls ekki fjölgað og hefði kosið, að það hefði verið farin allt önnur leið til þess að ná þessari jöfnun. Ég er ekki í vafa um það, að þegar til kosninga kemur, þá muni það hafa talsverð áhrif þetta, að menn eru að spenna þm.töluna fram yfir það, sem þörf er á. Ég fyrir mitt leyti álít það hreina og beina skyldu þingsins að gera ekki meira að því að fjölga þm. en full þörf er á, m. a. út af því, að það mundi spara bæði tíma og fé. Tími þingsins er dýrmætur, en það vitum við, að því fleiri menn sem sitja á þingi, því meira verður málskrafið. Það mundu mest verða þm. Reykv., sem fengju þessi viðbótarsæti, sem farið er fram á, en eins og við vitum, þá er mærðin í þm. Reykv. margfalt meiri en mærðin í þm. utan af landi. Ég er ekki að segja þeim þetta neitt til lasts. Þetta er ekki nema eðlilegt í sjálfu sér, því að þingið er háð á þessum stað, og ég held, að það sé ekki hægt að segja, að ég fari með neinar ýkjur, þó að ég haldi því fram, að það sé ekki svo sjaldan verið að tala hér til pallanna, en ekki til þingmannanna. En heyrnartólin hafa hingað til ekki verið svo næm út um byggðir landsins, að heyrzt hafi til þingmanna hér úr þingsalnum, jafnvel þó að við höfum brýnt röddina. Það leggur sig líka sjálft, að það er fyllsta ástæða til þess og skylda að hafa þingsætin ekki fleiri heldur en minnst verður komizt af með, þar sem þingmannafjöldinn í samanburði við íbúa landsins er hér miklu meiri heldur en í nokkru öðru menningarlandi. Svo miklu meiri, að við höfum 10 til 20 sinnum færri kjósendur á hvern þm. heldur en í nokkru öðru landi, og þá sérstaklega þar sem taka verður tillit til þess, að þetta er fátækasta landið í álfunni og þyrfti þess vegna að spara allan kostnað af stjórn landsins hvort sem er fram yfir það, sem er hjá öðrum þjóðum. En þessi langa halarófa af uppbótarþingsætum, getur líka orðið hinum flokkunum, sem að þessu standa hér á þingi, hættuleg. Það eru að renna hér upp flokkar til beggja handa við þingflokkana, sem ég veit ekki, hvort þingflokkarnir óska sérstaklega eftir að fái aðstöðu til þess að komast hér inn á þing. En með því að hafa þingsætin svona mörg er gerð gylling til þess að fjölga flokkum í landinu, en þar, sem kosningum hefir verið hagað þannig, að menn gætu auðveldlega komið upp mörgum flokkum, hefir þetta í flestum löndum farið út úr þúfur. Í 2 löndum, þar sem svo hefir hagað til, að smáfl. hafa komizt í algleyming, hafa þjóðirnar sjálfra sín vegna orðið að taka til hnefans til þess að losna við ófögnuð þennan. En það er þetta, sem þingflokkarnir eru að styðja að með því að hafa þingsætin sem flest. Það er alveg víst, að slíkir smáflokkar verða aldrei annað en lands og lýða tjón, og það má taka það mjög til greina, að þing Íslendinga hefir verið hingað til laust við slíka flokka, sem ekki vilja hlýða lögum og landsrétti, og ég lít svo á, að það sé mikið í það varið og mikið fyrir það gerandi, að þessum stjórnskipunarlögum verði þannig hagað, að slíkt geti ekki komið fyrir. Við verðum í því sambandi að muna eftir því, að þingið er háð hér á þessum stað, og muna eftir því, að það er nú einu sinni komið á rekspöl að reyna að hafa áhrif á þingið með því að kúga það. Þetta er illt út af fyrir sig, en verra verður það þegar fulltrúar slíkra flokka eru komnir á þing. Ég vænti þess vegna svo góðs af þessari hv. d., sem hefir átt það hrós skilið, að vilja halda uppi núv. þjóðskipulagi og yfirleitt verið varfærnari á öllum sviðum heldur en hin deildin, að hún gæti þess vandlega, að ekkert spor verði stigið, sem gæti leitt til ógagns. Ég vona, að þessari hv. d. auðnist að bæta nú þetta frv., og á þann hátt, sem ég hefi bent á. Ég hefi ekki trú á því, að mínar till. verði drepnar, fyrr en ég tek á því.

Lítil er trú þín!

.

Jón Jónsson Ég benti á það við 1. umr. þessa máls hér í d., að á afgreiðslu þess í Nd. hefðu að minni skoðun orðið alvarleg mistök. Ég hefi leyft mér á þskj. 861 að flytja brtt. til þess að ráða bót á þeim meingöllum, sem á frv. eru, og því trúi ég vart fyrr en ég tek á, að flestir góðir menn í deildinni og þinginu í heild vilji ekki verða hjálplegir til að koma þeim fram. Það hefir mikið við þessa umr. málsins verið talað um réttlæti, um það, að allir þegnar þjóðarinnar þyrftu að hafa sama rétt til kosninga á þingið, og er margt til í því. En það brestur á í mörgum myndum það réttlæti. Ég álít það mest vert, að þegnar þjóðfélagsins, hvar sem þeir eru settir á landinu, hafi jafnt áhrifavald á þingið, en það er ekki eingöngu komið undir því, hvort þingfulltrúarnir eru í samræmi við kjósendafjölda eða ekki, því að það er margt annað, sem kemur til greina. Eins og hv. 2. þm. Árn. benti á, þá er því ekki að neita, að fjölmennið hefir betri aðstöðu til þess að koma fram áhrifum á þingið, einkanlega þegar fjölmennið safnast saman utan um þingstaðinn, og ég vil benda á það, að með þessu fyrirkomulagi á þessu frv., sem hér liggur fyrir, er einmitt þessu fjölmenni hér í Reykjavík tryggður miklu ríkari réttur heldur en öðrum þegnum þjóðfélagsins, þar sem ég get ekki annað séð en því sé beinlínis tryggður þriðjungur þingfylgis. Eins og ég sýndi ljóslega fram á við 1. umr., þarf ekki að fara svona langt til þess að jafna á milli flokkanna, eftir því sem kröfur hafa verið fyrir hendi. Það er hægt á þann hátt, sem ég benti á. En með mínum till. um landslistafyrirkomulagið er héruðunum úti um land tryggður meiri réttur heldur en eftir hinum, þar sem í mínum till. er tilskilið, að fulltrúar í uppbótarsætin skuli valdir úr hópi þeirra manna, sem hafa boðið sig fram í kjördæmum utan Reykjavíkur, í hlutfalli við kjósendafjölda hvers flokks. Þetta gerir flokkunum jafnara undir höfði og tryggir jafnframt héruðunum úti um landið jafnara áhrifavald á þingið. Þetta er hér gert á ýmsan hátt í mínum till. Fyrst og fremst er meiri trygging í því, að um ákvörðun listanna hafi æðsta vald þingflokkarnir í heild, en ekki einungis miðstjórnir flokkanna, sem venjulega eru skipaðar mönnum hér í Reykjavík. Í öðru lagi truflar mitt fyrirkomulag miklu minna kjördæmakosningarnar heldur en eftir því frv., sem hér liggur fyrir, því að það virðist vera ætlunin eftir frv., að kjósandi ráði, hvort hann kýs frambjóðanda í kjördæmi eða landslista eingöngu. En eftir mínum till. er bundið við það, að í þeim kjördæmum, sem flokkur hefir frambjóðendur, geti hann ekki haft landslista. Ef hitt fyrirkomulagið væri haft, mundi það rugla kosningunum í héruðunum meira en æskilegt væri. Þá gæti svo farið, að í kjördæmi kæmist að maður við kosningar, sem hefði þar ekki meiri hl., vegna misgánings nokkurra manna úr hinum fl. Hér er svo loks aðalatriðið, að í mínum till. er einskorðað við það, að allir frambjóðendur við óhlutbundnar kosningu skuli vera efstu menn listans. Með þessu er héruðunum tryggður betri réttur en annars. Svo er ákvæði um það, að þau jöfnunarsæti, sem flokkar kynnu að hljóta, falli fyrst og fremst í skaut þessara frambjóðenda, en nánar á að ákveða það í kosningalögum. En það er gert ráð fyrir því, að þeir taki fyrstir jöfnunarsætin í samræmi við reglur um hlutfallskosningu, en nánar ákveðið í kosningalögum. Ég vona, að menn sjái þess vegna, að það er margt eftir óráðstafað handa kosningalögunum. Það eru aðeins höfuðatriðin, sem eru fastbundin í stjskr. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta; vænti þess, að hv. d. sjái sér fært að vera með þessum till. - Ég skal svo að lokum taka það fram, að ég tel mjög æskilegt, að lausn fáist á þessu lengi umdeilda máli, en ég tel mikinn ljóð á afgreiðslu þess eins og það er, ef það verður samþ. óbreytt, og býst þá ekki við, að ég geti fylgt því.

Jón Baldvinsson Ég ætla að vísa til þess, sem ég sagði við 1. umr. þessa máls hér í deildinni, að ég mun samþ. frv. óbreytt eins og það kom frá Nd. Við það hefi ég engu að bæta, og er ég sammála meiri hl. stjskrn. um að samþ. frv. óbreytt eins og það nú liggur fyrir, og mun því greiða atkv. á móti öllum brtt. Hv. 5. landsk. og hv. 2. þm. Árn. koma með till. um að lækka tölu uppbótarsæta, sem mundi eingöngu verða til þess að auka misréttið frá því, sem er í stjskrfrv. Við vorum búnir að ræða þetta í n. og þar búið að taka ákvörðun um þessar till., eins og hv.frsm. meiri hl. skýrði frá. Hv. 2. þm. Árn. óttaðist það, að ef þetta frv. yrði samþ. óbreytt eins og það nú liggur fyrir um heimild flokkanna til að fá uppbótarsæti, þá mundi flokkunum fjölga eða fleiri þeirra ná sæti á þingi, sem hann kvað, að mundi valda ruglingi. Þetta er alveg rétt hjá hv.þm., að því fleiri sem flokkarnir eru, því meiri verður ruglingurinn. En það er misskilningur hjá honum, ef hann heldur, að með jöfnunarsætunum og jöfnuninni milli flokkanna mundi þessi ruglingur aukast frekar heldur en með núv. ástandi. Það er miklu frekar, að núv. ástand mundi skapa þá flokka, sem vilja gera byltingu, því að þá hafa þeir meira tækifæri til að sýna fram á, hversu ranglátt sé, að meiri hl. þings haldi réttinum fyrir meiri hl. kjósenda í landinu, svo það eru líkur til, að þeir flokkar, sem lengst vilja ganga og vilja beita ofbeldi, mundu frekar fá byr undir seglin, því að þá mætti með nokkrum rétti segja, að þingið vildi ekki unna kjósendunum sjálfsagðs réttar. Þó að sleppt sé þeirri röksemdafærslu hv.þm. og gengið inn á það með honum, að flokkunum fjölgi með því skipulagi á uppbótarsætunum, sem gert er ráð fyrir í frv., þá má benda á dæmi frá útlöndum, að þar geta flokkarnir verið nógu margir, þó að hafðar séu kjördæmakosningar. Ég vil benda hv.þm. á, að í Frakklandi er mjög úrelt kosningafyrirkomulag, flestir þingmenn kosnir í kjördæmum, og þar eru nógu margir flokkarnir þrátt fyrir það. Svo að þetta er ekki nein algild regla, og það er ekki hægt að benda á neitt land, sem með kosningafyrirkomulagi hafi komið í veg fyrir fjölgun flokka. Hv. 3. landsk. hefir borið fram brtt. um landslistana og fyrirkomulag þeirra. Í fljótu bili virðist þetta ekki mikil breyting, enda hugsa ég, að hv. 3. landsk. hugsi helzt um að fá einhverjar breytingar á stjórnarskrárfrv. hér í d. og honum sé nærri því sama, hver hún er, ef það gæti orðið til þess að tefja málið.

Þetta er alrangt

. En þessar till. hans eru þannig útlits frá hans hendi, að hann ætlar að tryggja héruðunum úti um land meiri ítök um skipun þingsins. En ég held, að honum sé ómögulegt að útfæra þetta. Það, sem hann ætlar að gera, er að koma í veg fyrir það, að flokksstjórnirnar geti ráðið eingöngu um, hverjir séu á landslista. Það er byggt á því, að eftir frv. á flokksstjórnin að gangast fyrir um valið á landslista fyrir flokkinn. Við skulum segja, að samskonar ákvæði væru í lögunum um framboðsfrest eins og nú, sem er 4 vikur á undan kjördegi, þá er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að landslistinn hafi sama frest, en það er ómögulegt eftir till.hv. 3. landsk., því að samkvæmt þeim falla frambjóðendur flokksins í kjördæmunum „automatiskt“ inn á landslista flokksins, og því verður ekki hægt að búa hann út á venjulegan hátt.

Þetta er tómur misskilningur

. Nei, það er ekki misskilningur, því að það getur eftir hans till. vel komizt að maður í trássi við flokk og flokksstjórn. Ég hygg, að það, sem vakir fyrir hv.þm., sé eitthvað alveg persónulegt, að það sé einhver þm. í hans flokki, sem sé svo illa þokkaður, að hann búist ekki við, að flokksstjórnin samþ. framboð hans, að hann geti þá troðið sér inn á landslista þvert á móti vilja miðstjórnar flokks síns. En samkv. frv. er flokksstjórnunum gefið umboð til þess að ráða því, hverjir séu settir á landslista, enda er það í fullu samræmi við það, að flokksstjórnir hafa á bak við sig meiri hl. kjósenda flokksins og hafa rétt til þess að fara með málefni flokks, og þá m. a. að ráða því, hverjir eru frambjóðendur flokksins við kosningar til Alþingis. En þetta er af því, að hv. 3. landsk. er í andstöðu við sinn flokk, en hann trúir því ekki, að flokksstjórnir yfirleitt mundu skipa mönnum svo í sæti, að það væri ekki flokkunum fyrir beztu. Það getur verið svo um hans flokksstjórn, en ég hefi ekki ástæðu til að ætla, að flokksstjórnir mundu ekki fara eftir vilja kjósenda í landinu, sem þeim flokki fylgja. Ég mun því greiða atkv. á móti till.hv. 3. landsk.; þær gera fyrirkomulagið miklu flóknara heldur en er eftir frv. Þar er ákveðið, að flokksstjórnir gangi frá landslistunum, og þeir eiga að koma fram samtímis framboðum í kjördæmum.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Það er ekki sérlega margt úr því, sem fram hefir komið, sem ég finn ástæðu til að svara f. h. meiri hl. n., en þó vil ég minnast á örfá atriði. Bæði hv. 5. landsk. og hv. 2. þm. Árn. töluðu mjög um það, að þeim fyndist ekki ástæða til að fjölga þingmönnunum svo mikið sem frv. gerir ráð fyrir. Að vissu leyti get ég verið þeim sammála um það, enda fólu þær till., sem fram komu í milliþn. frá fulltrúum Sjálfstfl. og Alþfl., ekki í sér slíka fjölgun á þm. sem fram á er farið í þessu frv. Að því er snertir till. Sjálfstfl., þá fóru þær fram á að ná fullu jafnrétti á milli flokkanna með svipaðri tilhögun og frv. gerir ráð fyrir, án þess að þm. yrðu fleiri en 42 eða 43. Mismunurinn liggur í því, að þetta frv. gerir ráð fyrir 8 fleiri kjördæmakosnum þingmönnum heldur en farið var fram á í till. sjálfstæðismanna í mþn. Frv. fer fram á að halda hinum 6 tvímenningskjördæmum og bæta 2 þm. við Reykjavík fram yfir það, sem við höfum stungið upp á. Það er þessi fjölgun kjördæmakjörinna þm., um 8 frá því sem við lögðum til, sem gerir það ókleift að ná svipuðum árangri með sömu tölu uppbótarsæta og við fórum fram á. Stj. hefir ekki treyst sér til að hafa kjördæmakosna þm. eins fáa og við lögðum til og öllum þingheimi er kunnugt. Hún hefir búizt við, að þm. Framsfl. mundu ekki allir halda sínum þingsætum, ef kjördæmin væru gerð að nokkrum verulegum mun færri en þetta frv. gerir ráð fyrir. Það er kunnugt, að þetta er ástæðan fyrir því, að stj. hefir ekki treyst sér til að ganga inn á þessa braut, að hafa 26 einmenningskjördæmi, eins og við höfðum hugsað okkur. Það þarf því ekki við meiri hl. n. um þetta að tala eða sakast. Þetta fyrirkomulag, sem í frv. er, er knúið fram af Framsfl. hér í þinginu. Að pólitíska valdið sé með þessu lagt í aðrar hendur en verið hefir, er hreinasti misskilningur hjá hv.þm. Það verður eftir sem áður í höndum kjósendanna. Það mun hvorki skiptast eftir byggðarlögum eða stéttum, þótt lifað verði undir þeim kringumstæðum, sem hin breytta stjskr. skapar, frekar en að það hefir fest rætur undir þeirri stjskr., sem við höfum nú um stund lifað við. Hv. 2. þm. Árn. kom víða við. Hann fór að lýsa sem loflegu fordæmi kosningatilhögun, sem tekin var upp um 1872 og kölluð hefir verið herrahús, en sem hv. 2. þm. Árn. kallaði furstadeild þýzka ríkisins. En ég tel það að seilast um hurðarás til lokunnar, ef leita skal að fyrirmyndum til þeirrar samkundu, sem ekki var neitt þjóðþing, heldur mátti miklu fremur kallast ríkisráð og nú er búin að lifa. En þar sem hann sagði, að í hinum frjálsu kosningum í Þýzkalandi hefðu sumir fimmfaldan kosningarrétt við aðra, þá er það ekki rétt. Sú skipun er þar á kosningum, að hver maður hefir jafnan kosningarrétt hvar sem hann er. Fyrirkomulagið er það, að kosið er í stórum kjördæmum. Er svo landslisti, sem jafnar þann mismun, sem verður milli hinna stóru kjördæma. Og loks er svo ríkislisti, sem jafnar þann litla mismun, sem þá er eftir. Hefir þá hver þingflokkur þm. eftir atkv.tölu. Hver sú atkv.tala er, sem á hvern þm. fellur, er ekki ákveðið og því mismunandi. Við síðari kosningar munu hafa komið 60-80 þús. atkv. á hvern þm. En í Þýzkalandi er áreiðanlega hvergi til fimmfaldur kosningarréttur. Þá fór hv.þm. að gefa lögskýringar á ákvæðum frv. Sagði hann, að ákvæðið um, að allt að 49 menn skyldu eiga þingsæti á Alþingi, þýddi það, að þeir gætu ekki orðið nema 48. Það kemur nú samt ljóst fram í frv., að meiningin er sú, að þm. geti orðið 49 og að jöfnunarþingsætin geti orðið 11, ef þess þarf með til að fullnægja því ákvæði - sem hv.þm. reyndar forðaðist að nefna -, að þingsæti hvers flokks verði í sem fyllstu samræmi við atkv.tölur þær, sem þeir fá við kosningarnar. Þarf ekki fleiri orðum að þessu að eyða. Allar lögskýringar hv.þm. falla um koll, þegar lesin eru ákvæði frv. Út í ummæli hv. 3. landsk. þarf ég lítið að fara. Honum finnst, að með ákvæðum frv. séu Reykjavík tryggð meiri áhrif á skipun þingsins en öðrum landshlutum. Ég held nú, að þetta sé ærinn misskilningur. Og a. m. k. er þessi skoðun hans ekki í sem beztu samræmi við skoðanir þær, sem koma fram í brtt. tveggja flokksbræðra hans. Þeir leggja báðir til, að þm. verði fjölgað í Reykjavík, meira en gert er f frv. Þeir líta sjáanlega svo á, að frv. sé þannig úr garði gert, að það bjóði Reykjavík ekki of mikla þátttöku í skipun þingsins. Þótt ég geti verið sammála þeim um þetta, að þátttaka Rvíkur um þingmannaval sé eigi úr hófi fram, þá sé ég samt enga ástæðu til þess að fara að umbylta frv. með því að setja inn í það fjölgun á þm. fyrir Reykjavík. Því hefir verið haldið mjög fram, að íbúar Reykjavíkur hefðu aðra aðstöðu en þá, sem kosningarrétturinn veitir þeim, til að hafa hlutfallslega mikil áhrif á gerðir Alþ. En úr því er of mikið gert. Og þó eitthvað væri í því, þá er ekki hægt við því að gera. Það er ekki hægt að ná jöfnun á því á náttúrlegan hátt, ef talið er, að áhrif Reykjavíkur á þingið séu önnur og meiri en þau, sem atkv.rétturinn veitir þeim. Hver maður á landinu hefir fullt leyfi til að bera fram óskir sínar við þm. og þingið á einn eður annan hátt. En á því er ekki hægt að gera neina jöfnun. Nú játa ég það að vísu, að það hefir sannazt á hv. 2. þm. Árn., að Reykjavík muni hafa nokkur áhrif á skoðanir þm. Það eru ekki nema 3 ár síðan hann lét prenta í Alþt. þá skoðun sína, að Reykjavík ætti ekki að hafa nema 1 þm. Nú þykir hv.þm. Reykjavík vanhaldin með 6 þm. Hann kemur því með brtt. um að fjölga þeim í 7 þm.

Frsm. 1. minni hl. (Magnús Torfason) Maður heyrir það nú, að báðir hinir flokkarnir halda sér fast við töluna 49, svo fögur sem hún nú er.

7 x 7 er heilög tala!

. Ég kem nú að því bráðlega, hversu heilög hún er! Þversumman af 49 er talan 13. Hefir það lengi verið talin lítil happatala, en þó sérstaklega í þversummu, og ég býst frekar við því, að þeir Hitlingar, sem nýsprottnir eru upp hér, líti svo á, að 49 sé ekki sú tala, er endilega þyrfti að koma í þetta frv. Þeim mundi sjálfsagt falla talan 48 betur. Það eru fernar tylftir og er því þjóðleg og skemmtileg tala fyrir okkur Íslendinga, og þversumman af þeirri tölu er ein tylft. Þó má vera, að einhverjir séu skotnir í tölunni 49 vegna sögu eftir eitt af okkar forngildu skáldum, er byrjar svo: „Sjö sinnum sjö eru fjörutíu og níu, sagði Hallur í Skollafit. Varaðu þig, maður, á að syndga!“ Ætti þessi saga helzt að halda uppi helgi tölunnar hér á landi. Ég veit ekki, hvort hv.þm. eru skotnir í tölunni 46. Það er þó falleg tala. Og þversumman af 46 er 10. Það er líka falleg tala. Og lagaboðorðin, sem gefin voru og öllum er skylt að halda, voru líka 10. Og sú tala er áminning til þm. um að hafa jafnan lögmálið í huga sér og forðast að brjóta boðorð þess. 2. landsk.þm. hefi ég ekki mörgu að svara. Hann taldi það helzt máli sínu til stuðnings, að óánægja mundi verða hjá minni flokkunum, ef tölu þm. væri fækkað. Ég hefi nú bent til þess í mínum till., að þm. yrði fjölgað hér í Rvík, og hefi ég engrar óánægju orðið var út af því, enda hafa þeir hingað til þótzt hafa of fáa þm. Mér er líka til efs, þótt Reykvíkingar séu góðir menn, að þeir vilji mikið berjast fyrir réttlætinu, ef þeir fá enga hlutdeild í því sjálfir. Öðru þarf ég ekki að svara þeim hv.þm. Þá vil ég svara hv. 1. landsk. nokkrum orðum. Hann fann að því, að ég vitnaði í það skipulag, sem Frakkar gerðu hjá sér 1871. Frakkar eru nú frjálslyndir menn og hafa meiri reynslu um stjórnarfyrirkomulag en nokkur önnur þjóð. Og þeir hafa haldið í það. Af ýmsum ástæðum vildu þeir þó fara að breyta þessu fyrir nokkrum árum. En öldungaráð þingsins þar drap það með hörðum höndum og rak þá stjórn frá, er bar það fram. Halda þeir nú enn í dag fast við þetta fyrirkomulag. Frakkar eru skynsamir menn, sem halda fast í það fyrirkomulag, sem þeir telja þjóðinni hagfellt. Kvenfólkið hefir þar enn eigi kosningarrétt. Og það er blátt áfram af því, að kvenfólkið í Frakklandi er langsamlega í höndum kaþólsku klerkanna, en það er ekki talið þjóðinni hollt, að áhrif þeirra aukist þar í landi. Þá vildi hv. 1. landsk. rengja það, er ég sagði frá Þýzkalandi. En eigi að síður er það þó rétt. Það, sem ég tók upp, á sér stað í ríkinu Anholt. Ef jafn kosningarréttur ætti sér stað í Þýzkalandi, þá mundu Prússar ráða öllu. Hin ríkin ekki neinu. - Það lítur út fyrir, að hv. 1. landsk. hafi ekki lesið jafnnákvæmlega um þetta efni og ég hefi gert. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að Framsfl. væri bundinn við töluna 49 -eða 48, eins og ég vil skýra það. Það getur vel verið, að eitthvert samkomulag hafi orðið um þetta milli ráðamanna flokkanna, en mér er þó óhætt að segja, að í Framsfl. samþ. hver og einn þetta með sínum skilningi. Og ég hygg, að stór meiri hl. hafi samþ. þetta með þeim skilningi, er ég hefi lýst. Það stendur líka, að þingsæti skuli vera í sem fyllstu samræmi við kjósendatölur flokkanna eftir almennar kosningar. Þetta sýnir frekar, að minn skilningur er réttur. Ef hv. 1. landsk. ætti að geta tekið sér þetta ákvæði til inntekta, þá hefði þurft að standa „fullu“ samræmi. En svo er ekki. Þetta ber líka að skilja í samræmi við orðin allt að. Það er skilgreint fyrr, hitt kemur á eftir. Þetta ákvæði ber að skilja innan þess ramma, sem ákveðinn verður. Ennfremur má minna á það, að hér er um nauðasamninga að ræða. Eins og menn vita, ber að skoða samninga á ýmsa lund, eftir því hvers eðlis þeir eru. Gjafasamninga t. d. öðruvísi en kaupsamninga. Og í nauðasamningi ber ekki að skoða, að annað og meira felist en það, sem sá, er til samningsins var neyddur, vildi útþrykkilega af hendi láta. Ég hefi nú gert grein fyrir þessu máli, og tel ég mínar skoðanir réttari en hv. 1. landsk. og miklu hollari fyrir þjóðskipulagið í framtíðinni. Ég hefi haldið mér við frv. í því, sem ég hefi sagt. Ég sé enga ástæðu til að vaða elginn um alla heima og geyma né fara út í eldri atburði. - Því var baunað á mig, að ég hefði áður sagt, að Reykjavík ætti að fá 1 þm. Ég stend við það. Og í grg. minni við brtt. mátti sjá með athugun, að ég er ekki neitt fjarri þeirri skoðun enn í dag. En orð mín má vitanlega ekki taka út úr því samhengi, er þau stóðu í. En þá átti heldur ekkert annað kjördæmi að fá meira en 1 þm. Að þessu er vikið í nál. mínu. Ég skal ekkert liggja á því, að ég tel betra, að hvert kjördæmi hafi 1 þm. og taki sem uppbótarsæti það, sem sparast af þingsætum með því. En út í þá sálma fer ég ekki, heldur mun ég halda mér við frv. sjálft og brtt. mínar. Þær eru engin yfirlýsing um, að ég sé ánægður með frv., þótt þær yrðu samþ. Þær eru aðeins tilraun til að sníða af því helztu ágallana. Ég hefi ekki minnzt á brtt. við 4. gr., um að breyta „fjárráður“, sem er ófagurt orð, í „fjár síns ráðandi“. Í næstu mgr. stendur „fjár síns ráðandi“. Í gömlu stjskr. er þetta eins á báðum stöðunum, en bögubósi sá, er komið hefir með þessa breyt., hefir ekki gætt þess, að hafa þetta eins á báðum stöðum. Ég býst við að þetta verði lagað, svo framarlega sem málið fer til Nd. Ég vil ljúka máli mínu á því, að ég álít ekki eins og hv. 1. landsk., að tala uppbótarsæta sé ónóg í frv., heldur sé hún ofnóg.

Jón Jónsson Hv. 2. landsk. var að eigna mér óhreinar hvatir með brtt. mínum og taldi þær jafnvel vera komnar fram af yfirdrepsskap til að drepa málið. Þetta eru ósæmilegar getsakir. Ég hefi áður lýst yfir því, að ég fylgdi málinu, ef ég fengi þessar leiðréttingar, þótt ég teldi frv. hinsvegar engan veginn alfullkomið verk og áliti, eins og hv. 2. þm. Árn. og jafnvel hv. 1. landsk., að þingmannatala væri allt of há. En þetta mái hefir svo mjög orðið öðrum málum til trafala og tafið þingstörf, að nauðsyn ber til að fá það út úr veröldinni sem fyrst. En ég vil, að sú lausn verði þannig, að ekki séu líkur til, að farið verði að grauta í málinu á nýjan leik eftir stuttan tíma. En mér hefir heyrzt það hljóð vera í sumum blöðum og flokksforingjum, að við slíku megi búast. Ég gæti þannig vel trúað hv. 2. landsk. til að taka upp baráttu fyrir því, að gera allt landið að einu kjördæmi. En ég ætla, að ef mínar brtt. ná fram að ganga, verði bið á þessum breytingum. Hv. 2. landsk. sagði, að brtt. mín um landslistann væri óframkvæmanleg. Galdurinn er þó ekki annar en sá, að framboð séu ákveðin í kjördæmum áður en landslisti er lagður fram, og virðist ekkert athugavert við það, þótt flokkarnir séu vandir á að draga ekki framboð í kjördæmunum alveg fram á síðasta dag. Og ég get á engan hátt séð, að það sé flókið, að allir frambjóðendur flokks við óhlutbundnar kosningar séu á lista.

Eftir hvaða röð?

. Það á að haga þessu í samræmi við venjulegar reglur hlutfallskosninga. Ég veit ekki betur en að svo sé ákveðið við venjulegt landskjör, að ef maður, sem er neðar á lista, fær fleiri atkv. eftir þeim útreikningi, sem þar er viðhafður, en annar, sem ofar er, þá taki sá maður sætið. Þá þótti honum undarlegt, að þingflokkar skyldu eiga að hafa yfir landslistanum að segja, en ekki t. d. flokksstjórnirnar. En þetta er ekkert undarlegt, því að þetta miðar að því að draga úr ofurvaldi Rvíkur gagnvart sveitunum, en í Rvík eiga flokksstjórnirnar jafnaðarlega sæti. Mín till. miðar því að því, að vilji kjósenda úti um land fái notið sín. Hv. 2. landsk. var að tala um, að brtt. væru ekki í samræmi við till. þeirra hv. 5. landsk. og hv. 2. þm. Árn. Þetta skiptir nú litlu í sjálfu sér, því að aðalatriðið fyrir mér er að styðja rétt mál, en þegar betur er að gætt, er ósamræmið ekki svo mikið á milli mín og þeirra. Allar brtt. ganga í þá átt, að draga úr ofurvaldi Rvíkur yfir þeim þingsætum, sem hún raunverulega getur ráðið yfir eftir frv. Hv. 1. landsk. sagði, að það hefði sýnt sig á brtt.hv. 2. þm. Árn., að Reykvíkingar hefðu haft meira en lítil áhrif á hann í seinni tíð. Ég ætla, að hv. 2. þm. Árn. sé nú fastari fyrir á svellinu en margur annar. En hitt dylst engum, að Reykvíkingar hafa betra tækifæri en nokkrir aðrir til að túlka mál sín hér á þingi. Það þarf ekki að vera neitt ljótt við þetta, né ógnanir öfgaflokka til að hafa áhrif á þingið. Þetta eru forréttindi, sem aðstaðan skapar Reykvíkingum. Það mun sannast, að ef upp verður tekin sú skipun uppbótarsæta, sem frv. leggur til, að Reykjavík hefir bæði tögl og hagldir, og slíkt gæti leitt til þess, að kjördæmaskipulaginu yrði gerbreytt innan skamms tíma. Ég vil gera mitt ýtrasta til að bjarga því, að svo verði ekki, og tryggja rétt kjósenda úr öllum flokkum úti um byggðir landsins.

Jakob Möller Brtt. hv. 3. landsk. var útbýtt nú á fundinum, og þar sem mér hefir ekki unnizt tími til að átta mig á því, hvaða áhrif þessi breyt. myndi hafa, vildi ég mælast til, að hv.flm. tæki brtt. aftur til 3. umr.

Jón Jónsson Ég mun verða við tilmælum hv. 1. þm. Reykv. og taka brtt. aftur til 3. umr., í þeirri von, að það verði mínu máli til heilla.