Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í þingsköpum Alþingis er svo ráð fyrir gert, að útvarpað sé fjárlagaumræðu. Ástæðan mun sú, að afgreiðsla fjárlaga er talin svo mikilsvert atriði, að rétt sé og sanngjarnt, að þjóðin fái sem gleggst að vita, hvernig hún fer úr hendi. Þetta er rétt, því að fjárlögin eru aðalmál þingsins, og samkvæmt stjórnarskránni skulu þau afgr. fyrir upphaf þess árs, er þau gilda fyrir. En brot á þessu ákvæði virðist núverandi ríkisstj. ætla að gera að fastri reglu, þótt aldrei hafi keyrt svo um þverbak sem nú, þar sem stjórnað er fjárlagalaust hátt á fimmta mánuð. Sjálfur formaður Framsóknar sagði um þetta í þingræðu í vetur, að Ísland mundi eina lýðræðisríkið í veröldinni, þar sem slíkt ætti sér stað. En þess skal minnast, að núverandi ríkisstj. taldi það eitt af sínum aðal verkefnum að koma fjármálum ríkisins í betra horf, en áður. Þessi fjárlög eru sérstæð um fleira en það að vera siðbúnari en nokkur önnur fjárlög, sem Alþingi hefur samþ. Þau eru líka hæstu fjárlög, sem samþ. hafa verið. Árið 1946 námu rekstrarútgjöld fjárlaga 127 millj. kr. Um það sagði Tíminn, blað þáverandi stjórnarandstöðu: „Framsfl. hefur verið í stjórnarandstöðu síðan 1944, vegna þess að hann hefur ekki viljað taka þátt í þeirri stigamennsku, sem hér hefur viðgengizt.“ Þessi fjárlög gera ráð fyrir rekstrarútgjöldum, er nema 263 millj. kr., eða 143 millj. hærri en 1946. Sæmileg viðbót á þremur árum hjá ríkisstj., sem taldi sitt aðalverkefni að lækka dýrtíðina og færa allt verðlag niður. Til þess að fyrirbyggja misskilning vil ég strax taka það fram, að ca. 30 millj. af þessari hækkun er vegna löggjafar, er sett var í tíð fyrrverandi stj., en komið hefur til framkvæmda hin síðari ár. Þessi löggjöf er tryggingalögin, nýbyggðalögin, skólalögin og raforkulögin. Þetta er skylt að taka fram, en samt er eftir yfir 100 millj., sem önnur útgjöld hafa hækkað á tímabilinu. Hafa þá verklegar framkvæmdir hækkað svo mjög? Ekki er það. Til vegamála og hafnarmála er aðeins mjög lítið hærra framlag. Til flugmála aftur nokkru hærra, á aðra millj. kr. Einnig er skylt að minna á framlög til sauðfjárveikivarna, hátt á fimmtu milljón króna, hækkun á lögboðnum jarðræktarstyrk og ýmis smáatriði, sem óviðáðanleg eru. Að öllu þessu frádregnu stendur samt eftir ca. 100 millj. kr. hækkun, er verður að skrifast á reikning þeirrar stj. og þeirra flokka, sem ráðið hafa síðustu ár. Man nú þjóðin loforð stj. og flokka hennar, þegar hún var mynduð? Þau eru víða skjalfest, m. a, í blöðum þeirra frá þessum tíma. 21. jan. 1947 sagði Tíminn: „Framsfl. mun ekki skorast undan ábyrgð óvinsælla viðreisnarráðstafana, og hann er fús að teygja sig langt til samkomulags við gamla andstæðinga, ef hann telur það geta orðið þjóðinni til hagsbóta, en hann er sér þess líka fullkomlega meðvitandi, að sú skylda hvílir þyngra á honum, en hinum flokkunum, vegna fyrri baráttu hans og loforða um að berjast fyrir heilbrigðu fjármálalífi. Og fám dögum eftir stjórnarmyndunina segir Tíminn í leiðara, þar sem rætt er um stefnu stj.: „Eysteinsstefnan hefur þannig sigrað eins greinilega og verða má. Hún mun verða þjóðinni leiðarljós út úr þeim fjárhagsógöngum, sem hún hefur ratað í, alveg eins og hún barg þjóðinni yfir hin miklu kreppuár fyrir stríðið.“ Þá segir Alþýðublaðið tveim dögum eftir að stjórnin var mynduð: „Málefnasamningur ríkisstj. á vísar vinsældir þjóðarinnar. Með honum er tryggt, að samstarf lýðræðisflokkanna þriggja grundvallist á því, að haldið verði áfram nýsköpun atvinnulífsins, og markvisst og ákveðið stefnt í þá átt að búa þegnum lýðveldisins öryggi um atvinnu og afkomu og þá um leið lífskjör, sem hæfi menningarþjóð, er byggir land mikilla auðæfa og mikilla möguleika. Þá er ekki lakara hljóðið í Vísi. Hann birti leiðara undir fyrirsögninni: „Á réttri leið“, og segir þar svo: „Nú hafa lýðræðisflokkarnir loksins hrist af sér hið andlega ok kommúnismans.... tekið höndum saman, hvað sem kommúnistar segja, til þess að stöðva þróun öfganna, sem ógna borgaralegu þjóðfélagi. Þetta er fyrsta skrefið, sem þjóðin þurfti að stíga til að komast á rétta leið.“ Ekki vantaði fullyrðingarnar um að nú væri búið að tryggja hag þjóðarinnar. Samkvæmt tilkynningu Sjálfstfl. hafði nú verið stigið fyrsta sporið, sem stíga þurfti, til að „komast á rétta leið“, það sporið, að útiloka sósíalista frá áhrifum öllum. Samkvæmt tilkynningu Alþfl. höfðu „lýðræðisflokkarnir tekið höndum saman til að búa þegnum lýðveldisins öryggi um atvinnu og afkomu.“ Og tilkynning Framsóknar var hvorki minni né ómerkilegri en það, að nú hefði bara sjálf Eysteinsstefnan sigrað, svo greinilega sem verða mátti, og mundi nú bjarga þjóðinni frá áföllum öllum, ekki síður en í kreppunni fyrir stríðið. Já, sitt hvað má nú segja íslenzkum kjósendum. Víst er um það. En þá er vert að skoða betur hina réttu leið Sjálfstfl., atvinnu- og afkomuöryggi Alþfl. og sigurför Eysteinsstefnunnar, sjálft glansnúmer Framsfl. Þess var áður getið, að hátt á fimmta mánuð hefur landinu verið stjórnað fjárlagalaust. Þingið, sem enn er að störfum, er þing ársins 1948 og hóf starf sitt 11. okt. s.l. Fyrr gat það ekki byrjað vegna þess, að nokkrir af þingmönnum Sjálfst.- og Framsfl. þurftu að slátra lömbum sínum, áður en þeir fóru að heiman: En þótt störfin byrjuðu ekki fyrr, var ekkert fjáralagafrv. tilbúið frá hendi hæstv. ríkisstj. Það var fyrst lagt fram 1. nóv. og vísað til fjvn. 5. s. m. Var þá lítill tími eftir til jóla, en hefði þó vissulega mátt komast lengra með afgreiðsluna en varð, ef fulltrúar stjórnarflokkanna í fjvn. hefðu mátt stíga, þótt ekki hefði verið nema í annan fótinn, hvað ákvarðanir snerti. Það máttu þeir ekki vegna óvissu um afgreiðslu annarra mála og ósamkomulags innan sjálfrar ríkisstj. Þegar frv. var lagt fram, var það með áætluðum 27 millj. kr. rekstrarhagnaði, sem virtist í fljótu bragði allglæsilegt. Við nánari athugun kom þó annað í ljós. Framlög til verklegra framkvæmda voru lækkuð um 12 millj. frá fjárlögum síðasta árs. Dýrtíðarráðstöfunum voru ætlaðar 33 millj. í stað 551/2 millj. í fyrra. Samt voru rekstrarútgjöld áætluð 213 millj. í stað 221 millj. í fyrra. En þegar tekið var tillit til 6,5 millj. aðstoðar við bátaútveginn, sem fyrirhuguð var, kom í ljós, að önnur gjöld voru áætluð 20 millj. hærri, en á síðasta ári,. 12 millj. af því átti að spara á verklegum framkvæmdum, og nú var látið í það skína, að það ætti að fara að lækka dýrtíðina og áætla því dýrtíðargreiðslurnar lægri. Það var auðvitað ekki vonum seinna, þótt fyrirhugað væri að lækka dýrtíðina, eftir allt sem ríkisstj., flokkar hennar og blöð hafa um það mál skrafað og skrifað. Hitt var miklu verra, að þegar á reyndi, kom strax í ljós, að þessum aðilum kom á engan hátt saman um, hvað gera skyldi. Það var rætt um verðhjöðnun. Það var rætt um gengislækkun, og það var rætt um niðurgreiðslur. Svo leið tíminn fram að jólum. Fáum dögum fyrir jól er kastað inn frv. um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuvegunna. Þar voru ákveðnir nýir skattar er nema þessum upphæðum: Söluskattur hækkar um 17 millj. Ný gjöld af innflutningsleyfum 101/4 millj., og nýr söluskattur af bifreiðum 5 millj. Samtals 321/4 millj. Auk þess skyldi stofnaður dýrtíðarsjóður og í hann renna 74.6 millj. kr. Þetta var leiðin, sem farin var. 32 millj. skattahækkun, sem öll kemur ofan á vöruverðið. Greiðslur vegna dýrtíðar hækkaðar um 41.6 millj. kr. frá því, sem frv. gerði ráð fyrir. Og nú var ekki verið að hangsa við hlutina. Allt var hespað í gegnum báðar þd. á tveimur sólarhringum með öllum þeim afbrigðum, sem frekast eru heimil samkvæmt þingsköpum, enda reyndist löggjöfin ekki haldbærari en svo, að strax þegar til framkvæmda kom, varð ríkisstj. að semja um vissar undanþágur við ýmsa þá aðila, sem hún snerti mest, svo sem útgerðarmennina. Þó kom það berlega fram, að ýmsum stuðningsmönnum stjórnarliðsins leizt ekki á blikuna. 1. þm. Reykv., Björn Ólafsson, kvaðst vera á móti málinu vegna þess, að stefnan hlyti að skapa gengishrun. Þannig var framkvæmd sú „rétta leið“, sem Vísir hafði talað um áður. Hannibal Valdimarsson kvað lögin tvímælalaust hækka dýrtíðina, enda hefðu verkalýðssamtökin, sem stjórnarflokkarnir nú hafa náð völdum í, tilkynnt, að þau mundu krefjast grunnkaupshækkana. Ekki voru það ófélegar efndir á loforðum Alþfl. um öryggi um atvinnu og afkomu. Og formaður Framsóknar, Hermann Jónasson, lýsti sinni skoðun þannig, að hér væri stefnt út í algera ófæru. Þannig var Eysteinsstefnan að bjarga þjóðinni frá glötun. Þetta er þó munur eða stigamennskan í tíð fyrrverandi stjórnar, sem Tíminn talaði um og m.a. var í því fólgin, að dýrtíðargreiðslur ríkissjóðs lækkuðu úr 23 millj. árið 1945 niður í 16 millj. 1946. En þá voru líka rekstrarútgjöld ríkisins samkvæmt reikningi aðeins 170 millj. Nú duga ekki minna en 263 millj. samkvæmt áætlun, og má áreiðanlega gott þykja, ef reikningur þessa árs fer ekki yfir 300 millj. Það virðist sannarlega ekki hafa verið árangurslaust að útiloka Sósl. frá áhrifum í ríkisstjórn. Þannig var sú viðbót við fjárlagafrv., sem fjvn. tók við í janúarlok, þegar þing hófst aftur. Það voru lög um aukin útgjöld milli 40 og 50 millj. kr. Þar með var ákveðin sú stefna, sem einn af aðaltrúnaðarmönnum Sjálfstfl., sjálfur frsm. fjvn., lýsti á þessa leið í framsöguræðu: „Þetta er fjárfrekasta stefnan fyrir ríkissjóð, sem sjá má af því, að hækka verður framlag til dýrtíðarmálanna úr 33 millj. í 74 millj., eða um 41 millj. kr., og mun þó hvergi nærri nægjanlegt til að fullnægja kvöðum, sem ríkissjóður batt sér með því að halda eitt árið enn þessu fyrirkomulagi. Það er líka hreinn misskilningur að halda, að með þessu séu kjör almennings í landinu óskert eða að fullu tryggð, því það eru engir aðrir aðilar til en almenningur, sem greiða verður af þessum enn óskertu launatekjum þær rúml. 41 millj. kr., sem ríkissjóður verður að afla sér á einn eða annan hátt við það að fara þessa stjórnarforustuleið, fram yfir þær 33 millj., sem þurft hefði, ef leið sú, sem hæstv. fjmrh. benti á, (gengislækkun) hefði verið farin eða einhver önnur hliðstæð. Lakast af öllu er þó, að þessi leið, sem valin hefur verið og stjórnarforustan og Alþfl. tileinka sér, gefur engar minnstu vonir til að leysa vandann, nema síður sé, heldur leiðir hún lengra og lengra út í óvissuna og skapar meiri og meiri erfiðleika til viðreisnar, sem verður að koma og þjóðin gerir kröfu til, að komi fyrst og fremst frá þingi og stjórn.“ Þessar lýsingar, úr munni eða penna okkar sósíalista, mundu náttúrlega fyrir fram dæmdar áróður og lygi af mörgum trúum flokksmönnum þessara flokka. En hér hafa sjálfir trúnaðarmenn þeirra talað. Hvað þarf svo fleiri vitna við? Eins og áður er sagt. gerði frv. ráð fyrir 20 millj. kr. hækkun á rekstrarútgjöldum ríkis og ríkisstofnana frá fjárlögum síðasta árs. Um þetta sagði hv. form. fjvn. í ræðu þeirri, sem ég vitnaði í áðan: „Sú stjórn, sem ætlaði sér að gera gildandi festingu vísitölunnar, mátti sízt af öllu hækka á einu ári rekstrarútgjöld ríkisins um 20 millj. kr., eða 22%, og þenja þannig út takmarkalitið ýmsar stofnanir á kostnað þegnanna.“ Samkvæmt till. þeim, sem meiri hl. n. lagði fram, þegar n. hafði lokið störfum, skyldu tekjur hækka um 18.6 millj. rúmlega, gjaldahækkun 52.553 millj. rúmlega. Af þessari gjaldahækkun eru um 42 millj. samkv. ákvæðum dýrtíðarlaganna, 2 millj. samkv. öðrum lögum eða leiðréttingar og 8.5 millj. hækkun til verklegra framkvæmda. Eru það ekki nema rúmlega 2/3 þeirrar lækkunar, sem áætluð var, og kemur skerðingin aðallega niður á skólabyggingum. Um þann niðurskurð var ágreiningur í n. milli okkar sósíalista og stjórnarmeirihlutans. Fjvn. lagði til nokkra lækkun á öðrum útgjaldaliðum, er samtals nam tæpum 6 millj. kr. Um þær till., er til sparnaðar horfðu í sjálfu embættiskerfinu, var enginn ágreiningur í n. En þegar á hólminn kom, þá sýndi það sig greinilega, að fulltrúar flokkanna í fjvn. höfðu alls ekki vísan stuðning sinna flokka með sínum eigin sparnaðartillögum. Fyrst var atkvgr. 2. umr. dregin nærri hálfan mánuð, eftir að umr. var lokið, sem alveg er óvenjulegt, vegna ósamkomulags innan ríkisstj. og hennar stuðningsflokka, og loksins þegar hún fór fram, var hver höndin upp á móti annarri, svo að stefnuleysið hefði tæpast orðið meir áberandi, þótt hlutkesti hefði verið látið ráða um úrslit hinna einstöku mála. Sparnaðartill. stjórnarmeirihlutans í n. á embættiskerfinu, sem samþykki náðu, fengu þetta kringum 26–30 atkv., þótt Sósfl. fylgdi þeim allur. Það sýnir, að meiri hl. stjórnarliðsins ýmist sat hjá eða greiddi atkv. á móti. Hins vegar virtist einhver meðfædd eðlisávísun sameina þetta lið mjög vel til að standa fast á móti öllum sparnaði í sakamálum og lögreglumálum, þótt sá kostnaður blási nú út meir en flest annað. En til heilbrigðismála og menningarmála mátti lækka. Áreiðanlega mun það einsdæmi, að svo mikið hafi verið fellt af till. þess hluta fjvn., er stj. fylgir að málum, og því síður þess dæmi eins og nú skeði, að um stórar fjárveitingar væri jafnvel öll stj. á móti stjórnarmeirihlutanum í fjvn. Það, sem einkennir þessa fjárlagaafgreiðslu, er því þrennt, og allt er þegar þrennt er, segir gamall íslenzkur málsháttur: 1. Þau eru síðbúnustu fjárlög, sem Alþingi hefur samþykkt. 2. Þau eru hæstu fjárlög, sem Alþingi hefur samþykkt. 3. Afgreiðsla þeirra einkennist meira af ráðaleysi, fálmi og handahófi en nokkurra annarra fjárlaga, sem Alþingi hefur samþykkt, a.m.k. hin síðari ár. Þetta síðasta er auðvitað eðlileg afleiðing af því ósamkomulagi, sem áður er lýst. En hver eru nú loforð stjórnarsamningsins fræga um bætta fjármálastjórn og efndir þeirra? Þær birtast í áætlun, sem er 100 millj. hærri en ríkisreikningurinn var fyrir þremur árum. Björgunarstarf Eysteinsstefnunnar virðist sannarlega ætla að verða þjóðinni dýrt. 17. febr. 1947, tæpum hálfum mánuði eftir að stj. var mynduð, sigldi fyrsti nýsköpunartogarinn, Ingólfur Arnarson, inn á Reykjavíkurhöfn. Áður hafði vélbátaflotinn verið tvöfaldaður að rúmlestatölu. En á 17 árum næst á undan hafði eitt skip nýtt bætzt í íslenzka togaraflotann. Á þeim árum hafði líka togurunum fækkað úr 48 niður í 27. Síðan hafa nýsköpunartogararnir siglt í höfn í stöðugum straumi, einn til tveir á mánuði fram á þennan dag. Þessi nýi floti hefur malað þjóðinni meira gull, en nokkur hennar atvinnutæki hafa áður gert. Nú er svo komið, að þeir, sem eftir eru af gömlu togurunum, eru alls ekki starfræktir og mjög í ráði að selja þá úr landi alla með tölu, því að rekstur þeirra borgar sig svo miklu verr, en hinna nýju. Nýja síldarverksmiðjan á Siglufirði malaði Hvalfjarðarsíld í fyrravetur fyrir ca. 40 millj. kr. í útflutningsverðmæti. Það er fróðlegt að bera saman útflutningsskýrslur síðari ára og sjá þá hækkun þjóðartekna, sem orðið hefur. 1942 200 millj. 1943 233 – 1944 254 – 1945 267 – 1946 291 – 1947 290 – 1948 400 – Á hverju byggist þessi gífurlega aukning öðru en þeim nýsköpunarframkvæmdum, sem fyrrverandi stj. gerði, þeim nýsköpunarframkvæmdum, sem Sósfl. átti frumkvæðið að og hinir flokkarnir hafa brugðizt, síðan honum var sparkað úr ríkisstj.? Hún byggist á þeim tækjum, sem Vísir sagði, að væri glæpur að kaupa, meðan ekki væri búið að lækka kaupið í landinu. Hún byggist á þeim framkvæmdum, sem Alþýðublaðið sagði, að væru skýjaborgir, byggðar úr froðunni einni saman. Hún byggist á þeim veiðiskipaflota, sem Framsfl. fullyrti, að aldrei mundi fara í ganginn (sbr. ræðu Skúla Guðmundssonar í útvarpið 1946). Nú getur þjóðin áþreifanlega dæmt um það, hvers virði það er að eiga þessi atvinnutæki, tilbúin til þess að halda áfram að mala verðmæti, eða það, sem orðið hefði, ef ekki hefði verið ráðizt í nýsköpunarframkvæmdirnar á réttum tíma, það, að andvirði þeirra hefði verið eytt fyrir algengustu lífsnauðsynjar, en við hefðum staðið uppi með atvinnutæki í svipuðu ástandi og fyrir 30 árum síðan. Hvernig hefur svo núverandi ríkisstj. tekizt að efna önnur loforð, þau er hún gaf, er hún tók við völdum? Fjárlögunum er áður lýst. En hvernig hefur verið búið að launa- og framleiðslustéttum? Lofað var að lækka dýrtíðina í landinu eða að minnsta kosti að halda henni í skefjum. Efndir þeirra loforða eru þannig að vísitalan var skrifuð niður á pappírnum, en vöruverð allt hefur hækkað og dýrtíðin stóraukizt. Nú er svo komið, að venjulegur launastarfsmaður í þjónustu ríkisins getur ekki séð fjölskyldu farborða með lögákveðnum launum. Það eru aðeins þeir, sem hafa dottið í þann lukkupott að fá fleiri en eitt embætti og þannig tvöföld laun, sem komast sæmilega af fjárhagslega. Lofað var að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Efndirnar eru: Allmikið og vaxandi atvinnuleysi víðs vegar um land, sem ásamt dýrtíðinni hefur þegar valdið fjárþröng og jafnvel skorti á fjölda verkamannaheimila. Þetta snýr að launastéttum og hefur þegar skapað vinnudeilur, sem horfur eru á, að fari vaxandi. Og opinberir starfsmenn krefjast nú allmikillar launahækkunar, sem enginn neitar, að sé réttmæt. En hvað snýr að framleiðslustéttunum? Lofað var, að vel skyldi búið að framleiðslunni. Hvað hefur verið gert fyrir sjávarútveginn? Hækkaðir vextir, hækkað verð útgerðarnauðsynja, lánsfjárkreppa. Eftir hverja vertíð stendur í stímabraki um það, hvort vélbátaflotinn eigi að stöðvast eða ekki. Við hver áramót hafa verið samþ. dýrtíðarlög, sem hafa átt að endast til að fleyta stj. næsta ár. Og nú er svo komið, að hin síðustu endast sýnilega ekki nema fram á mitt ár. Og síðasta afrekið var að láta togaraflotann liggja bundinn á Reykjavíkurhöfn í 7 vikur á bezta veiðitíma ársins, stöðva hann, þegar fram fóru mestu toppsölur á ísfiski, sem gerðar hafa verið. Og sjálf ríkisstj. lét sér sæma að koma hvergi nærri lausn þeirrar deilu, er þessu var valdandi. Hún hafði víst nauðsynlegri erindum að gegna í annarri heimsálfu á meðan. En íslenzka þjóðarbúið mátti tapa milli 20 og 30 millj. kr. í erlendum gjaldeyri fyrir vikið. Þannig hafa verið efnd loforðin við sjávarútveginn. Þá var lofað umbótum á verzluninni, enda hafði Framsfl. marglýst því yfir, að hann tæki ekki þátt í neinni stj., sem ekki gerði róttækar umbætur í þeim málum. Efndirnar eru: Lög um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit. Samkvæmt þeim lögum hefur verið byggt upp embættisbákn, sem á engan sinn líka í sögu íslenzka ríkisins áður. Með því skömmtunarskrifstofubákni, sem ríkisstj. bætti síðar við, hefur þetta kostað hátt á 4. millj. kr., eða hér um bil 1% af þjóðartekjunum s.l. ár. Því var lofað, að verzlunarástandið skyldi lagfært með því að veita þeim innflutningsleyfi, sem sýndu skilríki fyrir því, að þeir gætu flutt inn ódýrastar vörur. Nú er almennt hlegið að þessu loforði. Á miðöldum var sá háttur algengur á umráðarétti jarða í þjóðfélögum Evrópu, að konungarnir leigðu aðalsmönnum víss landssvæði fyrir ákveðið gjald, en aðalsmaðurinn eða lénsherrann hafði síðan rétt á að arðræna íbúana eftir eigin geðþótta. Íslendingar fóru ekki alveg varhluta af þessu fyrirkomulagi undir stjórn hinna erlendu konunga. Hliðstæð þróun hefur verið að gerast í verzlunarmálum Íslendinga nú í meira en hálfan annan áratug. Sú þróun hófst með skipun innflutnings- og gjaldeyrisnefndar árið 1933. Þá var tekin upp sú stefna að úthluta gjaldeyri þjóðarinnar til ákveðinna aðila og gefa þeim þannig rétt til vöruinnflutnings í landið. En þar sem alltaf hefur verið tryggt, að vörueftirspurn hefur verið meiri en framboð, var innflutningsverzlunin hér með gerð að áhættuminnsta atvinnuvegi í þjóðarbúskapnum. Þetta hefur skapað öran straum fjármagnsins í verzlunina, svo að hún hefur sífellt verið að vaxa öðrum atvinnuvegum yfir höfuð. Þeir, sem hafa notið þeirra fríðinda að fá að verzla með þann gjaldeyri, sem atvinnuvegirnir hafa skapað, eru öruggir um að geta tekið allt sitt á þurru, hvernig sem allt annað veltist. Nú er svo komið, að mestur hluti af innflutningsverzluninni er falinn nokkrum aðilum, sem eru sérstakrar náðar aðnjótandi hjá hæstvirtum innflutningsyfirvöldum. Fólkinu er skipt á milli þeirra á svipaðan hátt og gert var í lénsríkjum miðaldanna með landleigusöluaðferð þeirri, sem þá tíðkaðist. Að fá gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir vörum fyrir ákveðinn hóp af fólki er að fá lögverndað leyfi til að skattleggja það fólk um vissar upphæðir, sem ekki hafa verið skornar við neglur. Það sýnir straumur fjármagnsins í verzlunina, það sýnir straumur fólksins í verzlunina, og þó er gleggsta dæmið það, að sjálf innflutnings- og gjaldeyrisleyfin eru eftirsóttasta varan, sem á boðstólum er í landinu. Og það embættis- og skrifstofubákn, sem utan um þetta stendur og kostar nærri eina kr. af hverjum 100 af öllum þeim tekjum, er þjóðin vinnur sér inn, er hámark skriffinnskunnar í þjóðfélagi, þar sem ríkisstj. og þeir flokkar, sem að henni standa, hafa gefizt upp við lausn þeirra mála, er halda atvinnulífi þjóðarinnar gangandi. Nú veit ég, að hv. ræðumenn stjórnarflokkanna munu koma hér hver eftir annan og lýsa þetta ósannindi ein, segja, að hér sé um einberan kommúnistaáróður að ræða, fluttan eftir fyrirskipun frá Moskvu til að skaða þjóðfélagið og skapa glundroða og öngþveiti. En kjósendur hafa kannske gaman af að heyra ummæli form. fjvn. um störf þessa skrifstofubákns og áhrif þess á atvinnulífið. Í framsöguræðu sinni um fjárlögin sagði hann m.a. um þetta atriði: „Vart getur nokkur maður hreyft sig til athafna eða öflunar verðmæta, nema hafa áður gengið í gegnum voðalegasta hreinsunareld skriffinnsku og leyfa, sem samfara því að glata þúsundum dagsverka og enn fleiri þús. tækifæra kosta þegnana og ríkissjóðinn milljónir króna.“ Hér heyra sjálfstæðiskjósendur dóminn um „hina réttu leið“, er stigið var inn á með myndun stj., eftir því sem blöðin þeirra sögðu. Framsóknarkjósendur geta huggað sig við það, að Eysteinsstefnan er að bjarga þjóðinni út úr ógöngum, og Alþýðuflokkskjósendur geta huggað sig við það, að þeirra leiðtogar hafa yfirstjórn framkvæmdanna á hendi. Það verkar blátt áfram hlægilega, þegar þingmenn Sjálfstfl. eru að leggja fram till. um að minnka íhlutun ríkisins í opinberum rekstri, afnám ríkisfyrirtækja, afnám hafta og nefndavalds, eða þegar framsóknarmenn flytja frumvörp um breytingar á þessu fyrirkomulagi, gera skömmtunarseðla að innkaupaheimild o.fl., o.fl., því að reynslan hefur margsýnt, að sá skollaleikur er eingöngu til þess gerður að blekkja landslýðinn. Í innstu flokksklíkum þessara flokka er málunum ráðið til lykta á þann hátt, sem hér hefur verið lýst, með innilegu samkomulagi, því að öllu skal fórnað, afkomu atvinnuveganna, fjárhag ríkissjóðs, hagsmunum þjóðarinnar, til þess að stj. fái lafað við völd í lengstu lög og sérréttindastéttir þær, er tryggt hafa sína aðstöðu með þessum ráðstöfunum, fái haldið þeim, hvað sem öðru líður. Svo virðist sem Framsfl. sé stundum nokkuð órótt út af hv. kjósendum. Fyrir nokkru hélt hann miðstjórnarfund og sendi frá honum opinbera ályktun. Segir þar m.a. um landbúnaðarmálin: „Í málefnum landbúnaðarins hefur það áunnizt, að stéttarsamtökum bænda hefur með lögum verið falið að hafa með höndum afurðasölumál landbúnaðarins. Á þennan hátt hafa fengizt fram mikilsverðar endurbætur á verðlagsmálunum. Fjárframlög til ræktunar og bygginga í sveitum hafa fengizt aukin og hagsmunamála landbúnaðarins í hvívetna betur gætt, en í tíð fyrrverandi stjórnar.“ Það þarf vægast sagt furðulega ósvífni til þess, að miðstjórnarfundur þess stjórnmálaflokksins, er var í andstöðu við fyrrverandi stj., en pottur og panna í myndun núv. stj., sendi frá sér yfirlýsingu sem þessa. Það mál er þess vert að gera því sérstök skil og þá jafnframt ferli flokksins í þeim málum s.l. ár. Árið 1941 flutti hann frv. um landnám ríkisins, þar sem aðeins var heimilað, að ríkið léti rækta land í nánd við þorp og kaupstaði, og heimilað að leggja til þeirra framkvæmda 250 þús. kr. árlega. Svo mikill var stórhugurinn þá. En þótt Framsókn hefði landbrh. fram til loka ársins 1944, þá datt honum ekki í hug að framkvæma þessi lög og ekki heldur að leggja til hliðar það fé, sem til þess var heimilað. Það var fyrst í árslok 1944, þegar Framsókn var komin í stjórnarandstöðu, að hún mundi eftir, að þetta hefði gleymzt, og krafðist þess, að þá yrði úr því bætt og þriggja ára framlagið greitt í einu. Á því þingi fluttu sósíalistar í Ed. frv. um nýbyggðir og nýbyggðasjóð, þar sem í fyrsta sinn var sett fram í frumvarpsformi tillagan um breytt skipulag og stórframkvæmdir í ræktunar- og byggingarmálum sveitanna ásamt stórauknu fjármagni til þeirra hluta. Framsókn sýndi þessu máli ekkert annað en úlfúð í fyrstu, og er Tíminn til vitnis um það. Málinu var vísað til nýbyggingaráðs, sem bjó til úr því tvö frv., annað um landnámsnýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, en hitt um ræktunarsjóð. Og fyrst þegar Framsfl. sá, að það var alvara að gera þessi mál Sósfl. að lögum, drattaðist hann með, en dragbítur þó, enda var málinu spillt að ýmsu leyti í meðferðinni. Lögin um landnám og nýbyggðir voru samþykkt 1946 í tíð fyrrv. stjórnar, en lögin um ræktunarsjóð að vísu ekki fyrr en stjórnarskiptin höfðu orðið, en undirbúin að fullu áður. Síðan hefur Tíminn og raunar mikill hluti stjórnarliðsins talið þessa löggjöf með því, sem kallað hefur verið eyðslulöggjöf fyrrv. stj., sem sé orsök þeirrar fjárhagskreppu, sem nú er ríkjandi. Framsfl. hefur líka fengið í sínar hendur framkvæmd þessarar löggjafar með því að fá embætti landbrh. Og hvernig hefur svo verið starfað að því af núv. stj.? Fyrsta árið var hið lögboðna framlag landnáms- og nýbyggðalaganna greitt nokkurn veginn reglulega, sem var 2.5 millj. til landnámsins og 2.5 millj. til byggingarsjóðsins. Annað árið voru samþ. sérstök lög um 10 ára frestun á einni millj. til landnámsins. Og nú er þriðjungur þriðja ársins liðinn og ekki verið greidd ein króna, hvorki til landnámsins né byggingarsjóðsins, sem ber þó að greiða mánaðarlega. Umsóknir bændanna um byggingarlán safnast fyrir í Búnaðarbankanum í hrúgur, en svör við þeim fást engin. Þó er ótalið það, að engin tilraun hefur verið gerð til þess að auka fé byggingarsjóðsins með útgáfu bankavaxtabréfa, sem heimild er til fyrir í lögum og vitanlega er eina leiðin til að fullnægja byggingarlánaþörfinni. Það er ekki furða, þótt aðalfundur miðstjórnar Framsfl. sendi frá sér þá tilkynningu, að í tíð þessarar stj. hafi fjárframlög til ræktunar og bygginga fengizt aukin og hagsmuna landbúnaðarins gætt betur, en í tíð fyrrv. stj. Finnst ykkur nú ekki, hlustendur góðir, að um þvílíka óskammfeilni megi segja hið fornkveðna: Fyrr má nú rota en dauðrota? En áætlun fjárlaganna er 100 millj. kr. hærri en ríkisreikningurinn 1946 og 140 millj. hærri en fjárlög þessa árs. Það er fleira fróðlegt í þessari miðstjórnarályktun. Í öðrum málum flestum er talað um þörf á stefnubreytingu og stórkostlegum viðreisnarráðstöfunum. Þannig er talað um verzlunarmál, iðnaðarmál, húsnæðismál, fjármál ríkisins o. m. fl. En í þessum málum telur miðstj. stefnuna góða og ávinning mikinn. Og stefnan er, eins og staðreyndirnar sýna, að lögbjóða lækkun á þeim fjárframlögum, er ákveðin voru til stórvirkari ræktunar en nokkru sinni fyrr, alger stöðvun á byggingarlánum, með því að standa ekki við lögákveðin framlög til byggingarsjóðsins. En e.t.v. er miðstjórninni vorkunn, því að það er víst Eysteinsstefnan, sem hér er verið að framkvæma. En þótt ekki sé samkomulag um sparnað í rekstrarútgjöldum ríkisins, er fullkomið samkomulag innan stj. um að hjálpa einstaklingum til að græða á kostnað ríkisins. Meðferðin á drykkjumannahælinu í Kaldaðarnesi er orðin þjóðfrægt mál og ráðstöfun þeirra eigna til eins af þm. Framsfl. Sömuleiðis kaupin á trésmíðaverksmiðjunni við Silfurtún af einum voldugum manni í Sjálfstfl., á sama tíma sem annað trésmíðaverkstæði miklu stærra, sem ríkið átti fyrir, var lagt niður, húseign þess skrifuð niður í verði úr tæpum 800 þús. niður í 200 þús., til þess að leigja svo Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda bygginguna til fiskþurrkunar, og þetta verð miðað við þá leigu, sem það vildi borga. Ef lítið sveitarfélag þarf að fá keypta landspildu úr eign ríkisins, sem er nokkur þús. kr. virði, þá þarf það mál að fara gegnum 6 umræður á Alþingi eða jafnvel fleiri. Þetta skal út af fyrir sig ekki lastað og má telja fyllilega sjálfsagt. En svona meðferð á eignum ríkisins, sem nemur milljónum króna, er ráðið til lykta með góðu samkomulagi ráðherra innan fjögurra veggja stjórnarráðsins. Svo koma háttvirtir íhaldsþingmenn og geta ekki opnað munninn í neinu máli án þess að tala um óheilbrigði ríkisrekstrarins. Það er svo munur eða einkaframtakið. En þessi þrjú dæmi, sem ég hef hér nefnt, sýna einmitt ljóslega stefnu Sjálfstfl. í þessu máli. Þegar einstaklingarnir telja sér henta að komast yfir eignir eða fyrirtæki ríkisins, vegna þess að þeir telji sig hafa hag af því, þá á ríkið að láta þær af hendi, eins og Kaldaðarnes og bátasmíðastöðina; þegar einstaklingsframtakið er komið í þrot með sinn atvinnurekstur, eins og tilfellið var með Silfurtún, þá á ríkið að kaupa draslið til að taka skellinn á sig. Þannig eru horfur og ástand atvinnulífsins þrátt fyrir 400 millj. gjaldeyristekjur s.l. árs, nærri 40 millj. í viðbót þóknaðist Bandaríkjastjórn að gefa Íslendingum og lána sem Marshallhjálp. Svo hefur tekizt á ekki lengri tíma að fara með atvinnulífið, að hin gjöfula yfir þjóð telur okkur vera þriðju bágstöddustu þjóð veraldar samkvæmt gleiðletruðum fregnum stjórnarblaðanna og hagar aðstoð sinni samkvæmt því. Og ekki vantar það, að stjórnarblöðin íslenzku bendi á þetta eindæma göfuglyndi. Það má einnig benda á aðra staðreynd. Þegar fyrrverandi stjórnarsamvinnu sleit haustið 1946, sýndu vikulegar skýrslur bankanna að gjaldeyriseign þeirra erlendis nam rúmum 300 millj. kr., eða meira en helmingi allra þeirra innstæðna, er til voru um áramót 1944 og 1945. Af þessu voru 160 millj. á nýbyggingarreikningi, en rúm 140 á óbundnum reikningi. Það þýðir, að þá höfðu verið notaðar 260 millj. af heildarupphæðinni, þrátt fyrir alla þá uppbyggingu, sem þá var búið að gera. Af því, sem eftir stóð á nýbyggingarreikningi, var allstór upphæð bundin til togarakaupa, og eitthvað af leyfum í umferð á annað fé. Öll þau leyfi, sem ekki notuðust fyrir áramót, féllu þá niður. Næstum heilu ári síðar, þegar fjárhagsráð kom með sínar skýrslur, þá var ástandið orðið allt annað og verra. En þá var líka núverandi stj. búin að vera við völd í meira en hálft ár og hinn tímann réð Sjálfstfl. fjármálunum og viðskiptamálum einn, meðan Framsókn var að semja við heildsalana um myndun hennar. Þessar staðreyndir sýna greinilega, að sú margumtalaða gjaldeyrissóun, sem átt hefur sér stað, hún verður að skrifast á ábyrgð núverandi stjórnarflokka allra, Sjálfstfl., sem réð fjár- og viðskiptamálunum einn, meðan á stjórnarkreppunni stóð, og allra hinna síðan. Fyrir þær 260 millj., sem notaðar voru til septemberloka 1946, var keyptur nýi bátaflotinn mestallur, byggðar síldarverksmiðjur, mörg hraðfrystihús og niðursuðuverksmiðjur, fjöldi íbúðarhúsa, vélar margs konar keyptar inn o.m.fl. En svo miklum blekkingum hefur verið þyrlað upp af Framsfl. um, að öllum gjaldeyrisinnstæðunum hafi verið sóað, er stjórnarsamvinnunni lauk, að slíkt má áreiðanlega teljast hámark ósvífninnar í málsmeðferð. Svo gersamlega eru stjórnarflokkarnir komnir í þrot með lausn innanlandsmálanna, að þeir komast ekki hjá að viðurkenna það sjálfir. Og nú í fyrsta sinn lætur Framsfl. í það skina að hann sé fáanlegur til að ganga inn á gengislækkun til þess að bjarga einhverju. Það er þó ekki lengra síðan en 27. sept. 1947, að Tíminn sagði í forustugrein um gengislækkun: „Því aumari og veikari fjármálastjórn, sem verið hefur í löndunum, því rækilegar hefur það ráð verið notað, því að það er einna auðveldast og lítilmannlegast.“ Alþýðublaðið segir nú fyrir fáum dögum í leiðara, að dýrtíðarlögin, sem sett voru í fyrra, hafi verið sett til að auka dýrtíðina, en af illri nauðsyn vegna atvinnuveganna. Blaðið Vísir segir nýlega úr þingræðu Björns Ólafssonar, að söluskatturinn einn hækki verðlag á aðalneyzluvörum almennings um 35–50%. Og miðstjórn Framsfl. sér nú ekkert annað ráð vænna en gengislækkun, þetta lítilmannlegasta og auðveldasta, sem til var fyrir hálfu öðru ári. En í upphafi taldi stj. það vera sitt aðalhlutverk að vinna bug á dýrtíðinni. Þannig hefur verið framkvæmd „hin rétta leið“, sem Vísir lofaði fyrir hönd Sjálfstfl. Þannig eru efndirnar. Algert öngþveiti í efnahags- og fjármálum, algert þrot, viðurkennt af þeim sjálfum, svo að hver einasta stj. með nokkra sómatilfinningu hefði verið farin frá völdum. En það er ekkert því líkt, að stj. eða hennar stuðningsfl. hyggist láta af völdum. Hún streitist við að sitja, og ástæðan er nú að verða þjóðinni ljós. Hún var barin saman á sínum tíma af braskaralýðnum í Reykjavík og þröngsýnustu íhaldsklíkunum í Framsfl. og Alþfl. Alþýðan á Íslandi hafði verið í sókn, frá því að stríðið hófst, og hér skapaðist næg atvinna og viðunandi lífsskilyrði. En jafnframt því sem alþýðan var í sókn, hlaut sérréttindastéttin að hörfa, sérréttindastétt, sem er ráðandi afl í öllum auðvaldsþjóðfélögum. Hún varð að hörfa, þegar ákveðið var, að 300 millj. kr. af erlendu innstæðunum skyldu festar í atvinnutækjum. Hún varð að hörfa, þegar ákveðið var, að stór hluti nýju togaranna skyldi afhentur bæjarfélögum úti á landi, en ekki auðmönnum í Reykjavík. Hún varð að hörfa, þegar ákveðið var með lögum að byggja skólakerfi landsins, fullkomnara en áður. Hún varð að hörfa, þegar stefnt var að skipulagðari framkvæmdum og meiri fjárframlögum í landbúnaðinn, en áður. Og hún varð að hörfa, þegar stofnað var til almannatrygginganna á borð við það, sem bezt þekktist annars staðar. Þetta tókst að fá fyrir forgöngu Sósfl. með stuðningi alþýðusamtakanna og samstarfi við frjálslyndustu öflin í Alþfl. og Sjálfstfl. En það var beðið eftir tækifæri til að hefja sókn að nýju. Og það tækifæri var engu síður kærkomið, þótt það kæmi utan yfir pollinn. Til frekari skýringar má minna á þá staðreynd, að ekkert afl í veröldinni er eins alþjóðlegt og kapítalisminn. Formaður Framsfl. komst þannig að orði í áramótagrein sinni um síðustu áramót, að „þar, sem forréttindastéttir óttist fall sitt og ónáð þjóðarinnar við reikningsskil, taki þær að svipast um eftir erlendu valdi til þess að framlengja og vernda sérréttindi sin og völd, er ekki verður haldið með öðru móti.“ Það var vegna svipaðs hugsunarháttar, sem við glötuðum sjálfstæði okkar forðum. Og fyrsta tækifærið af því tagi, sem forréttindastéttinni íslenzku barst í hendur, kom haustið 1945, þegar Bandaríkin kröfðust herstöðva á Íslandi til 99 ára. Það var fyrir eindregin mótmæli þjóðarinnar undir merkjum Sósfl. og þjóðvarnarhreyfingarinnar, að ekki var þorað að ganga að þeim kostum þá. Og af því að kosningar voru fyrir dyrum, sóru allir núverandi alþingismenn að einum undanteknum, að þeir skyldu aldrei ljá máls á neinum slíkum ívilnunum. En haustið 1946 voru kosningar nýafstaðnar, þá var tækifærið notað, þá vann íslenzka forréttindastéttin sinn fyrsta sigur eftir undanhaldið. Sá sigur var Keflavíkursamningurinn. Þar naut hún stuðnings Sjálfs.- og Alþfl. óskiptra og hálfs Framsfl. Næsti sigurinn var myndun þessarar stj. hinna þriggja ábyrgu stjórnmálaflokka, sem þeir vilja heita. Hún hefur dyggilega unnið að því að skapa það fjárhagslega ósjálfstæði, sem á að láta þjóðina fagna þeirri fregn, að nú hafi hún notið þeirrar náðar að fá þriðja hæsta framlag af hinu marglofaða Marshallfé, miðað við íbúafjölda. Það er minna bent á hitt, að þrátt fyrir 400 millj. útflutninginn fóru hinar 40 Marshallmilljónir að mestu í hreinan eyðslueyri. Það er hins vegar vitað, að okkur eru ætlaðar yfir 200 millj. í viðbót á næstu þremur árum. En það er minna talað um, hvernig komið verði hinu fjárhagslega sjálfstæði, þegar þær verða einnig uppétnar, án þess að með þeim sé lagður grundvöllur að meiri framleiðslu og meiri útflutningstekjum. Marshallféð er þriðji sigur sérréttindastéttarinnar íslenzku. Með þeim gjöfum og lánum skal binda þjóðina fjármálalega við sterkasta kapítalisma veraldarinnar og siðferðilega gera hana skuldbundna til að þægja drottnum sínum fyrir gjafirnar. Gleggsta dæmið: 13. marz er birt tilkynning um, að Íslandi hefði verið veitt nýtt Marshallfé, ca. 16 millj. kr., 14. marz önnur fregn: Hálf ríkisstj. flogin til Ameríku til að semja um þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Það bandalag er fjórði sigurinn, sem forréttindastéttin íslenzka hefur unnið. Með þátttöku okkar í því hyggst hún að tryggja sér hið erlenda vald til að framlengja og vernda sérréttindi sín og völd þegar þeim ekki verður haldið með öðru móti eins og Hermann Jónasson komst að orði í áramótagrein sinni. Og það er fróðlegt fyrir framsóknarmenn að athuga þátt Framsfl. í þessari þróun. 30. marz 1949 er sá dagur, er aldahvörfum getur valdið í lífi íslenzku þjóðarinnar, e.t.v. miklu örlagaríkari aldahvörfum en samþykktardagur Gamla sáttmála, og kostaði það þó 682 ára baráttu að afmá spor þess dags. Mánuðum saman hafa þrír stjórnmálaflokkar keppzt við að telja þjóðinni trú um, að þær 320 millj. manna, sem að bandalagi þessu standa, geti ekki treyst öryggi sitt nægilega vel, nema þær 130 þús. sálir, sem á Íslandi búa, gerist þátttakendur. Mánuðum saman hefur íslenzka útvarpið hamrað á ímyndaðri styrjaldarhættu til að trylla íslenzku þjóðina, svo að hún byðist til þess af frjálsum vilja að gerast peð á taflborðinu fyrir framan auðkónginn ameríska, honum til verndar í þeim ægilegustu átökum, sem fram hafa farið á jörðu hér, ef þau á annað borð eiga sér stað. Og árum saman hefur allur blaðakostur þessara flokka, tvítugfaldur að megni á við blaðakost andstæðinganna, reynt að blinda þjóðina í hennar eigin málum með því að reyna að æra hana út af kardínála austur í Ungverjalandi, flokksdeilum í Júgóslavíu, stjórnarskiptum í Tékkóslóvakíu, svo að maður tali nú ekki um það, sem í sjálfum Sovétríkjunum gerist. Með þessum skrifum átti að stinga þjóðina svefnþorni, svo að næði gæfist til að útvega hina erlendu aðstoð, sem forréttindastéttin telur sig þurfa til að tryggja sérréttindi sin og völd. En nú liggur sú staðreynd fyrir, að svæfingin hefur mistekizt. Vissan um það, ásamt sektarmeðvitundinni um að vera Gissurar Þorvaldssynir 20. aldar á 5. ári hins íslenzka lýðveldis, hefur magnað þá til að espa fram atburðina 30. marz í þeim tilgangi að skapa sér átyllu til að beita ofbeldi við andstæðinga sína. Í fyrsta sinn í sögu Íslands skeði það, að ráðherrar ferðuðust undir hervernd, sem sýnir ljóst þeirra eigið mat á verkum þeirra. Vikum saman var æft hvítlið í kylfubarsmíð, valið lið úr stjórnmálafélögum Sjálfstfl., Heimdalli og Óðni. Sumu af því liði hefur sennilega reynzt létt að rifja upp gamlar aðferðir frá mektarárum nazismans, þegar Heimdellingar æfðu vopnaburð og klæddust einkennisbúningum. Morgunblaðið hefur sjálft nefnt töluna á þessu liði 927 manns. Dylst engum meðalgreindum manni, hvaða fyrirætlanir liggja bak við slíkan liðssafnað og slíkar æfingar. Mörgum dögum áður en málið var tekið til meðferðar, voru fulltrúar frá lögreglunni sendir um alþingishúsið til rannsóknar á húsaskipun allri, því að tímanlega þurfti að skipuleggja, hvar liðið skyldi geymt. Strax að morgni hins 29. marz, þegar málið átti fyrst að takast fyrir, var vopnaður lögregluvörður settur kringum þinghúsið. Hefðu Reykvíkingar ekki áður vanizt herliði, mundi þeim hafa þótt nýstárlegt að sjá sólina skína á stálmhjálma þessara stríðshetja nýfasismans á Íslandi. Inni í húsinu var svo hið æfða varalið úr flokksfélögum Sjálfstfl. geymt í flokksherbergjum Framsfl. og Alþfl. Þá hafði einnig verið flutt þangað nægilegt magn af gasbirgðum, er nota skyldi, ef kylfurnar ekki dygðu. Og til hvers var svo allur þessi viðbúnaður? Reykvíkingar gengu þennan dag að störfum sínum, eins og vant var. Það er fyrst undir kvöld, að nokkur verulegur hópur af fólki safnast saman við alþingishúsið. Sá mannsöfnuður var eðlileg afleiðing þess, að fregnir um þennan vígbúnað allan bárust auðvitað um bæinn, og nokkrir strákar sáu sér leik á borði að skemmta sér nú með því að glettast við lögregluna með því að kasta nokkrum fúleggjum og steinvölum í þinghúsið. Það var nú allt, sem gerðist þennan dag úti. En inni var svo rekið eftir með að koma Íslandi í hernaðarbandalag, að umræður voru skornar niður, eins og þingsköp framast leyfa, og látið í veðri vaka, að málinu skyldi að fullu lokið þá um kvöldið. Við það var þó hætt á síðustu stundu, líklega vegna þess, að mistekizt hafði að æsa fólkið upp til slagsmála við hinn vígbúna her. Næsti dagur kynni að verða örlagaríkari, enda var þá viðbúnaður sýnu meiri. Nú var ferfaldri röð af Heimdellingum raðað kringum húsið og framan við þá þéttskipað lögreglumönnum með kylfur, hjálma og gasgrímur. Inni náttúrlega sami viðbúnaður og sami mannsöfnuður sem fyrr. En ekki var látíð þar við sitja. Daginn áður hafði verið svo að segja mannlaust á Austurvelli alveg fram undir kvöld. Nú skyldi bætt úr því. Formenn stjórnarþingflokkanna sendu út bæði dreifimiða og útvarpsauglýsingu, þar sem skorað var á friðsama borgara að fjölmenna niður á Austurvöll til þess að sjá um, að Alþingi hefði starfsfrið. Til hvers var lögreglan? Til hvers var hið borðalagða hvítlið, sem flokksherbergin í alþingishúsinu voru full af? Til hvers var hið 927 manna æfða lið úr Heimdalli og Óðni, sem flest var víst geymt í Sjálfstæðishúsinu? Hvað áttu hinir friðsömu borgarar að gera? Þetta útboð var reynt að réttlæta með því, að Fulltrúaráð verkalýðsfélaganna og Dagsbrún hefðu boðað til útifundar. Sá fundur var boðaður á allt öðrum stað og haldinn þar og fór fram með fullkominni ró, samþykkti ályktun, þar sem skorað var á þingið að láta fara fram þjóðaratkvæði um málið, og talaði þar áreiðanlega fyrir hönd alls þorra þjóðarinnar. Þá áskorun sendi fundurinn til formanna stjórnarflokkanna, sem neituðu að taka hana til greina. E.t.v. hafa hinir friðsömu borgarar átt að vernda þingið fyrir þeirri ályktun. En borgarar Reykjavíkur voru virkilega friðsamir þennan dag eins og aðra. Þótt fáeinir galgopastrákar eða e.t.v. keyptir Heimdellingar köstuðu nokkrum eggjum og moldarhnausum í húsið, svo að nokkrar rúður brotnuðu, þá var ekkert hægara fyrir lögregluna en að hafa hemil á þeim, en til þess gerði hún enga tilraun. Hitt er vottfest staðreynd, að nokkrir forustumenn verkalýðshreyfingarinnar reyndu að hafa hemil á óeirðarseggjunum og það með nokkrum árangri. Inni í húsinu voru þingsköp brotin til þess að hindra umræður um málið og atkvgr. hespuð af svo fljótt sem unnt var. Ekki var verið að tilkynna hinum friðsömu borgurum, er þarna voru í boði stjórnarflokkanna, frá því, sem inni gerðist. Næsta staðreyndin er, að húsið, sem hafði verið harðlæst, var opnað og út streymdi kylfu- og hjálmbúið lið, merkt hvítum borða um hægri handlegg, og réðst þetta lið fyrirvaralaust á mannfjöldann með barsmíð, konur og börn, eftir því sem á stóð. Hér var komið úrval hins hvíta liðs, hinna 927, sem Morgunblaðið talaði um og geymt var í flokksherbergi Framsóknar. Svo má brýna deigt járn að bíti, og hver getur láð hinum friðsömu borgurum, þótt þeir snerust til varnar jafnþrælslegri árás sem þessari? Staðreyndirnar eru þessar: Úti fyrir eru þúsundir friðsamra borgara í boði formanna stjórnarflokkanna, allslausir og óviðbúnir átökum, margir foreldrar með ung börn sín, að vísu nokkrir strákar með fúlegg í vösunum. Inni fyrir er margt vopnað lið með kylfur og gassprengjur, undir stjórn lögreglustjóra. Eftir hans skipun gerir þetta lið útrás og beitir öllum vopnum. Hvað á svo annað að ske en hinn vopnlausi hópur grípi það, sem hendi er næst, sem var hraungrýtið fram með gangstéttunum, enda er það fyrst við árásina, sem steinkastið á húsið magnast? Sú fyrirhugaða og undirbúna tilraun til að æsa til óspekta, svo að hægt væri síðar að nota þær til frekari árása á stjórnarandstöðuna og andstæðinga bandalagsins, mistókst svo gersamlega, að jafnvel Tíminn og Alþýðublaðið hafa ekki þorað að ræða málið síðan. Ég lýsi sökum á hendur ríkisstj. og flokkum hennar fyrir að hafa af ásettu ráði reynt að stofna til mörgum sinnum hættulegri átaka þennan dag en urðu og þar með fullri ábyrgð á hendur henni fyrir það, sem gerðist. Með inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið er verið að tryggja það erlenda vald, sem forréttindastéttin íslenzka telur sig þurfa til að tryggja sérréttindi sín og völd, svo að notuð sé lýsing Hermanns Jónassonar. Og með Marshallfénu á að tryggja völd ríkisstj. um óákveðinn tíma, þótt hún leiki innanlandsmálunum í strand. Þetta er skiljanleg afstaða Sjálfstfl., því að núna ráða stórgróðamennirnir honum. En hvernig stendur á því, að Framsókn og Alþfl. leika þennan sama leik? Um Alþfl. er það vitað, að leiðtogar hans eru meira og minna tengdir forréttindastéttinni, enda flokkurinn seldur íhaldinu á svörtum markaði. Í Tímanum nýlega segir Hermann Jónasson, að „brigð núverandi ríkisstj. stafi af því, að ef Alþfl. snertir hár á höfði sérhagsmunaklíku Sjálfstfl., hverfi ráðherrar hans úr stólunum.“ Þetta er rétt, en nákvæmlega sama gildir um Framsóknarráðherrana. Með stuðningi sínum við Atlantshafsbandalagið hefur Framsókn lagt þessari klíku það mesta lið, sem hún gat. Það er gert undir forustu Eysteins Jónssonar, á sama tíma og Hermann Jónasson skrifar sínar frægu greinar í Tímann og hefur með sér hin frjálslyndari öfl flokksins. Svo þrælklofinn er Framsfl. Og vilja ekki kjósendur Framsóknar og Alþfl. athuga það, hvað er að gerast í stjórnmálaheiminum, þegar þeirra eigin foringjar ganga inn á það, að stjórnmálafélög Sjálfstfl. séu vopnuð og æfð undir bardaga og gefin lögreglumannaréttindi? Svo flatur hefur Eysteinn Jónsson lagzt fyrir þessari sérréttindaklíku, að hann ekki aðeins flýgur til Ameríku til samninga um sölu íslenzkra landsréttinda. Þegar hann þykist þurfa vernd gegn þjóðinni eftir afrekin, þá lætur hann ekki unga framsóknarmenn verja sig. Hvers vegna ekki? Af því að þeir vilja ekki verja hann og hans gerðir. Þannig er ástandið í flokknum. Hermann Jónasson sagði enn fremur í áramótaræðu sinni, að Framsókn hefði ekki slitið þessari stjórnarsamvinnu, af því að hún hefði tekið þann kost að taka við því skásta, sem fengizt gæti. Og hvað er svo þetta skásta? Í fáum orðum þetta: Framsóknarmenn fengu að flytja tillögur í fjárhagsráði um breytingar á verzluninni, til þess að þær yrðu felldar í ríkisstj. Framsóknarmenn fengu að flytja frv. um stóribúðarskatt í þinginu, sem aldrei var skilað úr nefnd. Framsóknarmenn fengu að flytja frv. um breyt. á l. um fjárhagsráð, sem dagað hefur uppi á tveimur þingum. Hermann Jónasson fær nú að skrifa skammir í Tímann um ríkisstj., án þess að nokkur snurða komi á þráðinn við það. Eysteinn Jónsson fær að fljúga til Ameríku með Bjarna Benediktssyni og Emil Jónssyni til viðtals við Acheson, og að launum fyrir allt þetta fær Eysteinn að skríða undir verndarvæng Heimdellinga, gömlu vasabókarþjófanna, sem hann var einu sinni að lögsækja. Þeir geta sannarlega tekið sér í munn hið fornkveðna: Sá hlær bezt, sem síðast hlær. Finnst ykkur nú ekki, framsóknarmenn góðir, að Eysteinn sé kominn hættulega langt með að selja flokkinn á svörtum markaði, eins og Alþfl. var áður seldur. Afreka þessarar ríkisstj. mun lengi verða minnzt í íslenzkri þjóðarsögu. Hún lofaði sterkri og heilbrigðri fjármálastjórn. Efndirnar eru: Hækkun ríkisútgjaldanna um helming frá því, sem var fyrir þrem árum. Hún lofaði að láta þá ríkustu taka sinn hluta af byrðunum, sbr. eignaaukaskattinn. Efndirnar eru: Út úr honum hefur ekkert komið enn þá, en nokkuð á annað hundrað millj. af nýjum sköttum og tollum hefur verið lagt á almenning í landinu. Hún lofaði að halda áfram uppbyggingu atvinnulífsins. Efndirnar eru: Stöðvun, kreppa og vaxandi atvinnuleysi. Hún lofaði að standa vörð um hlutleysi og sjálfstæði þjóðarinnar á alþjóðavettvangi. Efndirnar eru: Ef til styrjaldar kemur, verða Íslendingar yfirlýst stríðsþjóð þegar frá byrjun og að öllum líkindum í fremstu víglínu þegar í stað. Þannig eru staðreyndirnar í dag. Þannig fer Alþfl. að því að tryggja þegnum lýðveldisins öryggi. Þannig fer Sjálfstfl. að því að „stöðva þróun öfganna og losa af sér hið andlega ok kommúnismans“, eins og Vísir sagði. Þannig fer Eysteinsstefnan að því að bjarga þjóðinni. Þannig eru öll fögru loforðin orðin að logandi háði, er bergmálar vaxandi óvinsældir stj. og stuðningsflokka hennar frá manni til manns, frá yztu nesjum til innstu dala.



Þingheimur og þjóðin hefur nú hlustað á stjórnarandstöðuna, - íslenzka kommúnista. Fyrir okkur, sem í ríkisstj. og á þingi sitjum, var þar enginn nýr boðskapur, heldur þvert á móti síendurteknar gamlar fullyrðingar, sem við kunnum utan að og heyrum svo að segja daglega í þingsölunum og lesum, að svo miklu leyti sem við lesum blöð þessa flokks. Aðalatriðin í boðskap stjórnarandstöðunnar, íslenzkra kommúnista, eru þau yfirleitt, að ríkisstj. skipi landsölumenn, föðurlandssvikarar, sem keppi að því að selja íslenzkar afurðir svo lágu verði sem unnt er,. gangi fram hjá beztu mörkuðunum og keppi að því að kaupa inn á sem allra óhagkvæmustu verði, vinni að því að skerða svo sem unnt er kjör almennings í landinu og stefni beinlínis að því að koma hér á atvinnuleysi, að þessi ríkisstj. meini mönnum að vinna, banni að byggja hús og ráðast í framkvæmdir, skammti lífsnauðsynjar svo knappt, að neyð sé. Stefnumál ríkisstj. á fyrst og fremst að vera það að selja landið, og ef taka mætti þær yfirlýsingar kommúnista alvarlega, þá ættu flokkar þeir, sem að stj. standa, að vera búnir að selja landið nokkuð oft á undanförnum 3–4 árum. Það á einnig að vera stefna ríkisstj. að koma á fullkomnu hruni og öngþveiti. Sjálf segir stjórnarandstaðan - íslenzkir kommúnistar, að þeir séu einu trúu og fölskvalausu föðurlandsvinirnir, sem til séu í landinu, þeir einir vilji berjast fyrir bættum kjörum almennings, en eigi í höggi við þá höfuðfjendur, sem hafi þau stefnumál, er rakin hafa verið. Til þess að varpa nokkru ljósi á fánýti þessara fullyrðinga, er greindar hafa verið, þykir mér rétt að víkja nokkrum almennum orðum að aðstöðu ríkisstj., þegar hún tók við völdum, og einnig að gerðum hennar. Ég mun þá einnig koma að því síðar í ræðu minni, hvað stjórnarandstaðan, íslenzkir kommúnistar, hefur til málanna lagt og hvernig þeir hafa hegðað sér í stjórnmálum yfirleitt. En áður en ég sný mér að þessum venjulegu fullyrðingum kommúnista, sé ég ástæðu til þess að segja það eitt um ræðu þá, sem hv. 8. landsk., Ásmundur Sigurðsson, var nú að ljúka, að þar kom enn á ný í ljós löngun þessa hv. þm. til þess að snúa við myndum og láta þær vera öfugar. Hinn illræmda dag, 30. marz s.l., er sagt að þessi sami hv. þm. hafi, eftir að félagar hans úti á götunni höfðu grýtt alþingishúsið og brotið alla glugga, laumazt inn í herbergi í þinghúsinu, þar sem stendur stytta af Jóni Sigurðssyni, snúið henni við og látið hana snúa öfuga upp að vegg. Síðan lét hann taka ljósmynd af þessu afreki sínu, og birtist hún í Þjóðviljanum. Ræða þessa hv. þm. sýndi raunar það eitt, að hann hefur æfingu í því að snúa við myndum, og nú mun Þjóðviljinn aftur næstu daga birta þessa rangsnúnu mynd hans. Engin ríkisstjórn er svo fullkomin, að ekki megi finna á henni marga galla. Engin ríkisstjórn er svo örugg á vegi réttlætisins, að ekki megi benda á einhver frávik frá þeim vandþrædda vegi. Vissulega má margt betur fara hjá núverandi ríkisstj. eins og öllum öðrum. En þess er þá einnig að gæta, að núverandi stj. hefur átt við óvenjumikla örðugleika að búa, - tók við þungum arfi, einkum vegna ýmissa ráðstafana kommúnista í fyrrv. ríkisstj. og vegna ýmissa óheillaáhrifa þeirra í stjórnmálum yfirleitt. Þess er og einnig rétt að geta í þessu sambandi, að ríkisstj. er sett saman af þremur flokkum með ólík sjónarmið. Það er því ekki nema eðlilegt, að í sumum framkvæmdum hennar hafi gætt þess, að samhæfa þurfti ólík viðhorf og að hver hinna þriggja flokka um sig mundi, ef hann hefði einn ráðið, hafa hagað framkvæmdum á annan veg. Mér þykir rétt að bregða upp lítilli svipmynd af því, hvernig umhorfs var, þegar þessi stj. tók til starfa, hvernig hún hefur vikizt við vandanum og hversu hefur verið farið með þátt stjórnarandstöðunnar. Loks mun ég örlítið drepa á, hvað fram undan kann að vera. Í fáum setningum sagt, eins og ég mun nánar rekja hér á eftir, var aðstaðan sú, er núverandi ríkisstj. tók við völdum, að erlendur gjaldeyrir var genginn til þurrðar, lánsfjárþenslan orðin gífurleg, mjög óhagstæður verzlunarjöfnuður, verðlag aðfluttra vara hækkandi, baggi bundinn með ábyrgðarverði útfluttra vara verðbólga vaxandi - og ofan á allt þetta komu óvenjuleg síldarleysisár. Þegar stj. tók við, var vísitala framfærslukostnaðar 316 stig. Nokkru áður en stj. var mynduð, setti Alþingi lög um ábyrgðarverð á hraðfrystum fiski og saltfiski. Í landinu höfðu hrúgazt saman miklar vörubirgðir, sem að nokkru leyti höfðu verið fluttar inn leyfislaust, en að öðru leyti samkvæmt leyfum, en með báðum var það sameiginlegt, að erlendan gjaldeyri skorti til að leysa þær út og og þær lágu í vöruskemmum á hafnarbakkanum - „hafnarbakkavörur“ svonefndar. Með ýmsum framkvæmdum og ráðstöfunum, þar á meðal niðurgreiðslu á verði nauðsynjavara með fé ríkissjóðs, og þrátt fyrir að verðlag á ýmsum aðfluttum vörum hækkaði verulega, einkum framan af, hefur þó tekizt að koma í veg fyrir það, að verðlagsvísitalan hækkaði meira en um 11 stig, eða úr 316 stigum í 327 stig, á þeim rúmum 2 árum, sem stj. hefur setið. Hefur því stj. vissulega gert sitt til, eftir því sem valdssvið hennar hefur leyft og fjárhagsástæður, að halda niðri dýrtíðinni. Hefur þar vissulega oft verið við ramman reip að draga, og mörg atriði, sem örðug voru viðfangs. En það orkar ekki tvímælis, að reynt hefur verið af stj. hálfu að spyrna af afli gegn vaxandi verðbólgu. Eins og ég sagði áðan, hafði Alþingi rétt áður en stj. tók við völdum samþ. lög um fiskábyrgð ríkissjóðs, en ekkert fé var ætlað fjárlögum til þess að standa undir greiðslunum, enda var gert ráð fyrir, að þessi lög mundu ekki í framkvæmdinni reynast ríkissjóði þung í skauti. Alþingi taldi, að svokallaður „síldarkúfur“ yrði nægilegur til þess að mæta skakkaföllum vegna ábyrgðar ríkisins á sölu saltfisks og hraðfrysts fisks til útlanda. En síðan reyndist það svo, að síldarvertíðin 1947 brást að verulegu leyti. „Síldarkúfurinn“ varð enginn. En fiskábyrgðarlögin sköpuðu ríkissjóði á árinu 1947 21 millj. króna útgjöld. Í fjárlögum var ekki gert ráð fyrir neinum slíkum greiðslum, og má því ráða af líkum, hversu mjög slík útgjöld hafa orkað á fjárhag ríkissjóðs. Þetta leiddi til aukinna lausaskulda hjá ríkissjóði. En það var ekki einungis sumarið 1947, sem síldveiðin brást, þótt Faxaflóasíldin bætti þar nokkuð upp að haustinu. Sumarið 1948 var einnig aflabrestur á síldveiðum, miklu meiri en hið fyrra sumar. Af þessu hlaut óhjákvæmilega að leiða það, að minni möguleikar voru til öflunar erlends gjaldeyris og þar með til vörukaupa erlendis. Eitt af fyrstu verkum núverandi stj. var að koma skipulagi á gjaldeyris-, innflutnings-, verðlags- og fjárfestingarmál. Í samræmi við það var sett löggjöf um fjárhagsráð, og hefur ráðið nú starfað síðan sumarið 1947. Má segja, að það hafi miklu til vegar komið, þótt að mörgu hafi verið fundið í framkvæmdum þess. Þegar síldin brást sumarið 1947, þótti ríkisstj. einsætt, að grípa yrði til mikillar skömmtunar á aðfluttum nauðsynjavörum, bæði til þess að draga úr innflutningi og þá ekki síður til þess að skipta réttlátlega milli manna því, sem fengist. Það var einnig hugsunin með skömmtun að halda áfram sem mestum innflutningi á framleiðsluvörum, þ.e. „kapítalvörum“ og nauðsynjavörum, til þess að framleiðslunni yrði haldið áfram af fullu kappi. Það tókst að greiða upp vanskilaskuldirnar út á við og leysa út hinar svonefndu „hafnarbakkavörur“. Með því var að verulegu leyti endurheimt það traust á viðskiptum við Ísland, sem var áður skert vegna vanskila á greiðslum fyrir innfluttar vörur. En einnig tókst að auka þó nokkuð innflutning „kapítalvara“ og vara, sem þurfti til framleiðslustarfseminnar, svokallaðra rekstrarvara. Sést þetta bezt af stuttu yfirliti um innflutninginn árin 1946–49, incl., og er síðasta árið miðað við innflutningsáætlun, sem gerð hefur verið. Árið 1946 voru fluttar inn neyzluvörur fyrir 145 millj. kr., eða 32,8% af öllum innflutningi til landsins. Sama ár voru fluttar inn rekstrarvörur fyrir 90 millj. kr., eða 20,3% af öllum innflutningi til landsins, og einnig voru fluttar inn „kapítalvörur“ fyrir 207 millj. kr.. eða 46,9% af öllum innflutningi til landsins. Árið 1947 var innflutningur neyzluvara 125 millj., eða 20 millj. minni en árið áður, og ekki nema 22,6% af öllum innflutningi til landsins. þ.e. 10% minna af heildarinnflutningnum en 1946. Rekstrarvörur voru fluttar inn árið 1947 fyrir 137 millj., eða 47 millj. meira en 1946, og nam sá innflutningur 24,86% af öllum innflutningi til landsins árið 1947, þ.e. 4,5% meira en áður. „Kapítalvörur“ voru árið 1947 fluttar inn fyrir kr. 292 millj., eða 85 millj. kr. meira en árið 1946, og námu þær 52,6% af heildarinnflutningnum: Árið 1948 var neyzluvöruinnflutningur 80 millj. kr., eða 45 millj. kr. minni en árið áður, og nam aðeins 20,1% af heildarinnflutningi til landsins. Rekstrarvörur hækkuðu nokkuð og urðu 150 millj. kr., eða 37,5% af heildarinnflutningi. Innfluttar voru „kapítalvörur“ fyrir 170 millj. kr., eða 42,4%. Og samkvæmt innflutningsáætluninni 1949 er gert ráð fyrir kaupum á neyzluvörum fyrir 83 millj. kr., eða 21,5% af heildarinnflutningi, rekstrarvörur er ráðgert að kaupa fyrir 131 millj. kr. eða 34%, og „kapítalvörur“ fyrir 171 millj. kr., eða 44,5%. Af þessu yfirliti sést, að núverandi ríkisstj. hefur lagt allt kapp á að flytja til landsins sem mest af framleiðslutækjum og þá einnig vörum, sem nauðsynlegar reynast til að halda þeim starfandi. En sakir hins takmarkaða gjaldeyrisforða hlaut þessi stefna að ganga út yfir innflutning neyzluvara. Undan þessu hafa margir kvartað, og má með sanni segja, að gengið hafi verið langt á þessari braut og þurfi að breyta þar nokkuð til. Það var sagt um nazistana í Þýzkalandi, að þeir hirtu meira um kanónur en smjör. Stj. hefur lagt meiri áherzlu á að flytja inn framleiðslutæki, sem aftur skapa auknar gjaldeyristekjur síðar, heldur en kaup á neyzluvörum. Með því móti taldi ríkisstj., að takast mundi að halda uppi blómlegu atvinnulífi, meiri vinnu en ella, og auka á skömmum tíma tekjuvonir þjóðarinnar í erlendum gjaldeyri. En nú er ætlun stj. að auka nokkuð innflutning neyzluvara, þar sem hún telur, að þegar hafi verið flutt inn svo mikið af framleiðsluvörum hlutfallslega, að það verði e.t.v. úr þeim innflutningi að draga, og til þess að geta aukið innflutning nauðsynjavara til neyzlu. Í sambandi við aukningu á innfluttum nauðsynjavörum hefur ríkisstj. til athugunar að afnema skömmtun á benzíni, kaffi og kornvörum. Þá er það einnig tilætlun ríkisstj., að skömmtunarvörur verði eftirleiðis fluttar svo riflega inn, að öruggt megi telja, að alltaf verði til í landinu nægilegt magn af þessum vörum, til þess að hver og einn geti fengið þær keyptar í samræmi við skömmtunarseðla sína, hvar sem er á landinu, og þá einnig að það verði frjálst val, hvar menn vilji hafa þessi viðskipti sín. Það má vafalaust gagnrýna það að leggja jafnhart að þjóðinni við kaup á framleiðslutækjum og gert hefur verið, en það var í samræmi við yfirlýsingar stj. og gert í framhaldi af nýsköpunarstefnu þeirri, er stjórn Ólafs Thors hóf, og telur núverandi ríkisstj. þetta hafa verið rétt og sjálfsagt og gert til þess að tryggja grundvöllinn að öruggu atvinnulífi í landinu, er stundir líða. Með átökum þeim, sem ríkisstj. og fjárhagsráð hafa gert í þessum málum, hefur einnig tekizt á árinu 1948 að minnka hinn geysilega óhagstæða verzlunarjöfnuð við útlönd. Árið 1948 var verzlunarjöfnuðurinn óhagstæður um 61 millj. kr., en 1946 var hann óhagstæður um 157 millj. kr. Þó er þess að gæta, að á árinu 1948 kom til greiðslu mikið af andvirði nýju skipanna, bæði togaranna og hinna nýju skipa Eimskipafélagsins, en gjaldeyrir til þeirra greiðslna hafði verið lagður til hliðar áður af gjaldeyrissjóði fyrri ára. Raunverulega má því segja, að verzlunarjöfnuðurinn hafi verið óvenju hagstæður árið 1948. Stafaði það af tvennu: Öruggu eftirliti með innflutningi og takmörkun hans svo sem unnt hefur verið, og svo hinum miklu gjaldeyristekjum, sem nýi togaraflotinn hefur skilað. Þrátt fyrir það, að sumar- og haustsíldveiðin brygðust algerlega að heita mátti árið 1948, tókst að flytja út íslenzkar afurðir fyrir hartnær 396 millj. kr., og er það mesti útflutningur sem þekkist í sögu Íslands, þrátt fyrir það að síldveiðarnar væru aldrei lakari en það ár, a.m.k. miðað við skipafjölda. Með aðgerðum ríkisstj. hefur þannig tekizt að koma í veg fyrir vaxandi óhagstæðan verzlunarjöfnuð í viðskiptunum við útlönd og afnema að mestu leyti vanskilaskuldir íslenzkra innflytjenda erlendis. Veit ég það með vissu. að þetta merkilega átak hefur skapað aukið traust og álit út á við. Þetta hefur ekki hvað sízt orðið með aukinni framleiðslu, með fleiri og fullkomnari tækjum, sem þá einnig hefur orðið til þess, sem ekki er minnst um vert og ríkisstj. telur eitt af aðalstefnumálum sínum, að halda uppi fullri atvinnu í landinu. Ríkisstj. hefur kostað kapps um að halda áfram og auka nýsköpunina í íslenzku atvinnulífi. Samið hefur verið um smiði á a.m.k. 10 nýjum og fullkomnum togurum í Bretlandi, sem eiga að byrja að koma til landsins á næsta ári. Með aðstoð ríkisstj. hefur verið byggð ný og fullkomin verksmiðja í Örfirisey, og nokkrar síldar- og fiskimjölsverksmiðjur við Faxaflóa hafa verið stækkaðar mikið. Til landsins hefur verið keypt og útbúin fljótandi síldarverksmiðja, skipið „Hæringur“. En margt af þessu hefur því aðeins verið unnt að framkvæma, að Ísland hefur notið hinnar ágætustu aðstöðu í sambandi við Marshalláætlunina. Eru nú sköpuð góð skilyrði til þess að notfæra sér haust- og vetrarsíldina í Faxaflóa, og er þess að vænta, að hún bregðist ekki, eins og var s.l. haust. Þá má geta þess, að óvenju mikið hefur þegar verið flutt inn og á að flytja inn af nýtízku, fullkomnum landbúnaðarvélum. Ætti það að valda verulegum straumhvörfum í íslenzkum landbúnaði. Þó að orð hafi verið á því gert, að dregið hafi verið úr ýmsum byggingarframkvæmdum, þá er það þó mála sannast, að mikið hefur verið að því unnið að verða við óskum manna í þessum efnum. Hins vegar hefur verið stefnt að því að láta nauðsynlegar verksmiðjubyggingar og ódýr og hentug íbúðarhús sitja fyrir, en láta skrautbyggingar og íbúðarhallir sitja á hakanum. Á árinu 1948 voru veitt leyfi fyrir byggingu 1594 íbúðarhúsa, og gert er ráð fyrir, að í ár verði þau 1576. Útihús voru leyfð 726 árið 1948 og 1517 árið 1949. Verzlunarbyggingar voru leyfðar 48 hvort árið um sig, iðnaðarbyggingar 68 árið 1948, en 73 árið 1949. Þannig mætti lengi telja. Sement til allra byggingarframkvæmdanna var talið 51.200 tonn árið 1948 og gert ráð fyrir, að það verði 52.500 tonn árið 1949. Um helmingur af sementinu fer til íbúðarhúsabygginga. Allur kostnaður til þessara byggingarframkvæmda er talinn 327 millj. kr. 1948 og 287,5 millj. 1949, þar af til íbúðarhúsabygginga 1948 163,7 millj. kr. og 118,6 millj. kr. 1949. Af þessu má sjá, hversu víðs fjarri þær fullyrðingar eru, að bannaðar hafi verið byggingarframkvæmdir í landinu. Það hefur fyllilega komið í ljós, að þær stórstigu framkvæmdir og nýsköpun síðustu ára hefur mjög reynt á þanþol íslenzks fjármagns, og margt bendir til þess, að af ýmsum ástæðum verði frekar að stinga við fæti. Íslenzkt fjármagn er verulegum takmörkunum bundið, og það er engin lausn þessara mála að gefa út og prenta fleiri peningaseðla. Á síðustu fjórum árum hafa útlán bankanna aukizt um 554 millj. kr. Íslenzka þjóðin verður í þessu efni sem öðru að sníða sér stakk eftir vexti og ekki ráðast í meiri framkvæmdir, en geta og fjármagn leyfir. Bjartsýnin er góð, en henni verður að vera samfara raunhyggja, ef vel á að vera. Þar duga engin óp og óhljóð þeirra, sem alls krefjast í einu. Í utanríkismálum má sérstaklega minna á tvennt, sem núverandi ríkisstj. hefur staðið að: Annars vegar þátttaka í viðreisn Vestur-Evrópu, Marshallhjálpinni svonefndu, og hins vegar aðild að Atlantshafsbandalaginu til að tryggja öryggi Íslands. Í sambandi við Marshallaðstoðina hefur verið gerð ýtarleg áætlun um framkvæmdir í landinu á næstu fjórum árum, þar sem sérstaklega er gert ráð fyrir aukningu fiskiflotans, síldariðnarins, byggingu lýsisherzluverksmiðju og fiskimjölsverksmiðja, aukningu kaupskipaflotans og hraðfrystihúsa, byggingu skipasmíðastöðva og þurrkvíar, kaupum á landbúnaðarvélum, byggingu áburðarverksmiðju, byggingu raforkuvera, sementsverksmiðju og kornmyllu. Er áætlað, að þessar framkvæmdir muni kosta í erlendum gjaldeyri á þessum fjórum árum ca. 361,69 millj. kr. og í íslenzkum gjaldeyri 181,11 millj, kr., eða samtals 542,8 millj. kr., og er þeim framkvæmdum ætlað að nema 135,7 millj. kr. á ári að meðaltali. Að vísu verður ekki um það sagt enn þá, hvort auðið verður að framkvæma þessa risaáætlun, en allt verður gert, sem unnt er, til þess af hálfu núverandi ríkisstj. Er raunar byrjað að starfa að sumu eftir þessari áætlun, en annað í vændum. Það er ekki vafa undirorpið, að skynsamlegasta notkun þessa fjár, sem Íslendingar fá, bæði sem óafturkræft framlag, lán og sem andvirði íslenzkra afurða í sambandi við Marshallhjálpina, verður það að auka og stofna ný framleiðslutæki og með því móti leggja traustari grundvöll að auknu fjölbreyttari atvinnulífi í landinu. Um Atlantshafssamninginn mun ég segja það eitt á þessu stigi, en vík að honum síðar, að ríkisstj. telur, að það hafi verið sjálfsagt og eðlilegt fyrir Íslendinga að gerast aðilar að honum til þess að tryggja sem bezt öryggi og sjálfstæði landsins og að Íslendingar megi vel við una að vera í hópi þeirra lýðræðisþjóða í Vestur-Evrópu, sem eru þátttakendur í því bandalagi. Það hefur strax komið í ljós, að Atlantshafssáttmálinn hefur nú þegar miklu til leiðar komið, þar sem hann án efa hefur átt sinn þátt í því að Rússar létu undan síga í Berlín, og a.m.k. í bráðina hefur nokkuð dregið úr taugastríðinu, þótt alltaf megi búast við, að einræðis- og ofstækisstefnan muni skjóta upp kollinum að nýju í einhverri mynd. Ég hef hér á undan rakið í fáum og stórum dráttum þær framkvæmdir og þau úrræði út úr vandkvæðunum, sem núverandi ríkisstj. hefur staðið að, og við hvaða örðugleiks hún hefur átt að etja á starfstímabili sínu. En hver er þáttur stjórnarandstöðunnar - kommúnista - í þessu sambandi? Í þeim óglæsilega arfi, sem stj. tók við frá fyrri tímum, voru einna þungbærastar framkvæmdir, er gerðar voru á vegum ráðherra kommúnista. Má þar fyrst nefna byggingu síldarverksmiðjanna á Skagaströnd og Siglufirði, sem kosta munu yfir 40 millj. kr., en voru áætlaðar 16 millj. kr. Ég hef getið þess á eldhúsdegi áður, hvílíkt bruðl var viðhaft í sambandi við þessar byggingar og óstjórn á öllum sviðum. Nú er nokkuð meira vitað en áður um þessar athafnir og það sukk, sem gerði verksmiðjurnar svo geigvænlegar dýrar, og hvíla mun langa hríð með miklum þunga á herðum útgerðarmanna og sjómanna, fyrir utan það, hvað ríkissjóði hafa verið bundnar örðugar klyfjar. Ég gæti talið upp ýmis atriði í það óendanlega sem dæmi um óreiðu, óstjórn og sukk í sambandi við framkvæmd þessa, en mun aðeins drepa á fátt eitt. 1 sambandi við byggingu síldarverksmiðjanna var skipið „Hrímfaxi“ leigt til þess að flytja sement frá Englandi. Leigan skyldi vera 5 þúsund krónur á dag, auk þess sem greiða skyldi losun, lestun, kol, yfirvinnu o.fl. Skipið fór aðeins tvær ferðir, frá 2. ágúst til 28. sept., eða ,á tæpum tveimur mánuðum. Leiga og kostnaður nam kr. 36594815, en þar frá dragast kr. 26.448,38 fyrir mjölflutninga, þannig að útgjöldin vegna sementsflutninganna urðu kr. 339.499.77. Skipið virðist hafa flutt alls 1219,2 tonn. Kostaði sementið kr. 491.536,60 cif., án tolla og uppskipunar, eða 403 kr. tonnið. Á sama tíma var sement keypt úr smáskipum fyrir 250 kr. tonnið, eða rösklega 150 kr. lægra hvert tonn heldur en byggingarnefndin fékk sementið keypt fyrir. Í samningi þeim, sem gerður var við byggingarfélagið, sem hafði verkið með höndum, var ákveðið „að kaupa hér efni á því verði, sem það fæst fyrir“. Þetta fór mjög út í öfgar í framkvæmdinni, því að allan tímann var haldið áfram að kaupa ýmiss konar efni í smásölu: Seldi byggingarfélagið úr geymslum sínum fyrir 362.300 kr. og keypti af öðrum í smásölu fyrir kr. 292.400 eða alls fyrir kr. 654.700. Er það engum vafa undirorpið, að þessi kaup hafa verið stórlega óhagkvæm, en í samningnum er gefið undir fótinn með það að kaupa efnið á því verði, „sem það fæst fyrir“, eins og það er orðað. Og framkvæmdin varð sú, að kaupin voru að verulegu leyti frá smásölum. Keyptir voru í því sambandi við byggingu verksmiðjanna 9 notaðir bílar, samtals fyrir kr. 290.572. Á rekstri þessara bíla var halli, sem nam kr. 235.131,08. Af þessum bifreiðum var einn jeppi, og var kaupverð hans um 11.560 kr., en rekstrarkostnaðurinn 29.432,90 kr., eða samtals kaupverð og kostnaður kr. 41 þúsund. Engar tekjur eru sjáanlegar af jeppanum. Þá var keypt sjö manna fólksbifreið fyrir 16 þús. kr., og varð rekstrarkostnaður hennar kr. 45.915,95, en tekjur 150 krónur, - kostnaður alls, kaup verð og rekstur að frá dregnum tekjunum, varð kr. 61.800,00. Engin skýrsla hefur legið fyrir um notkun þessara keyptu bifreiða, en viðgerðarkostnaður þeirra hefur verið með ólíkindum. Auk þess sem bíar byggingarnefndar virðist hafa verið í flutningum með ýmsan varning frá Reykjavík til Skagastrandar, voru fluttar vörur fyrir 251 þús. kr. með leigubifreiðum til Skagastrandar og Hofsóss frá Reykjavík. Flutningskostnaður er rúmar 400 krónur á tonnið. Meðal annars eru flutt kol, sem keypt voru í smásölu í Reykjavík, til Skagastrandar, og nemur þá andvirði kolanna, þegar þau eru tekin til upphitunar þar, um 700 kr. tonnið. Síldarverksmiðjurnar áttu næg kol á Siglufirði, og stóðu þau til boða með kostnaðarverði, og flutningur þeirra frá Siglufirði til Skagastrandar hefði orðið ca. 80–100 kr. á tonn, þar með talin útskipun og uppskipun. Þess má geta til gamans, að byggingarnefndin eyddi í risgjöld kr. 51.124,45. Virðist ekkert hafa verið til sparað. En stærsta misfellan í þessu byggingarmáli er þó hrun mjölskemmunnar á Siglufirði, sem talið er, að muni kosta 3 millj. kr. að gera við við endurbyggingu kom í ljós, að jarðvegsrannsóknir höfðu engar verið gerðar áður en skemman var reist. Kostaði lagfæringin á grunninum 600 þús. kr. Ég hef aðeins nefnt hér nokkur dæmi af mörgum um óstjórn og sleifarlag, sem ríkti í síldarverksmiðjum ríkisins á þeim tíma, er hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, var atvmrh. Og langan tíma munu útgerðarmenn og sjómenn súpa seyðið af þessum framkvæmdum. Ég nefni síldarverksmiðjurnar sem þátt í þeim arfi, er kommúnistar létu eftir sig frá sinni stjórnartíð. Ég get nefnt til viðbótar, að fyrrv. atvmrh., Áki Jakobsson, lét kaupa án samráðs við ríkisstj. og án leyfis þáverandi fjmrh. lýsisherzluvélar í Englandi, án þess að nokkurt fé væri til þess að greiða þær, og hefur núv. ríkisstj. nú nýverið orðið að taka 1 millj. kr. lán til þess að ,kaupa hluta af þessum vélum, sem svo gálauslega voru keyptar inn. Þessi dæmi tala ljósu máli um sukkið og óreiðuna undir stjórn kommúnista og þau sýna einnig ljóslega, hvílíka örðugleika arfurinn hefur lagt núverandi stj. á herðar. Það hefur ekki leynt sér, að síðan núverandi ríkisstj. tók til starfa hafa kommúnistar gert allt, sem hugsanlegt hefur verið, til þess að gera henni sem örðugast um vik. Í því skyni, hafa þeir reynt að misbeita verkalýðsfélögunum, t.d. í togaradeilunni, sem stóð fyrir skömmu. Þar gerðu þeir allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að spilla því, að sættir tækjust, og mörgum er minnisstætt, hve kommúnistar urðu fyrir miklum vonbrigðum, þegar deilan leystist. Þeirra ætlun var að reyna að stöðva togaraflotann miklu lengri tíma, unz algert öngþveiti hefði skapazt. En skynsemi íslenzkra sjómanna og útgerðarmanna var gæfuríkari, og deilan leystist fyrir nokkurn atbeina ríkisstj., áður en til slíks kæmi. Við afgreiðslu fjárlaga nú hafa einstakir kommúnistaþingmenn og fulltrúar þeirra í fjvn. borið fram hækkunartillögur, sem nema samtals um 30 millj. kr., án þess að benda á nokkrar tekjur á móti. Menn beri þessa staðreynd saman við árásarhneigð hv. 8. landsk., Ásmundar Sigurðssonar, á aðra út af fjármálunum, en þessi hv. þm. er annar fulltrúi kommúnista í fjvn. Er þetta táknrænt fyrir alla starfsemi þeirra og lýsir þeim einkar vel. Þeir gera allt, sem þeir geta, til þess að torvelda viðreisnarstarf núverandi ríkisstj. og koma henni frá völdum, í þeirri fánýtu von, að þá mundi skapast tækifæri fyrir þá til þess að hafa áhrif á stjórn landsins. En vissulega verður ógæfa þjóðarinnar aldrei svo mikil, að sá draumur þeirra rætist. Táknrænast af öllu starfi kommúnista er framferði þeirra í utanríkismálum, svo sem alkunnugt er. Þeir hafa hamast hér á Alþingi af öllu afli gegn því, að Íslendingar tækju þátt í Marshalláætluninni. Þeir vita með vissu, að með þeirri þátttöku skapa Íslendingar sér stórmikla möguleika til endurreisnar atvinnulífsins og aukinnar framleiðslustarfsemi. Það er gagnslaust fyrir kommúnista að reyna að telja Íslendingum trú um, að þátttaka Íslands í Marshallaðstoðinni þýði sama sem undirokun undir Bandaríkin. Stóra-Bretland, Norðurlöndin og Vestur-Evrópuþjóðirnar allar, sem í samtökunum eru, munu vissulega ætla sér annað en verða undirlægjur annarra þjóða, þó að þær freisti þess að endurreisa fjárhagskerfi sitt og atvinnulíf með stuðningi Marshalláætlunarinnar. Það er vissulega verið að vinna á móti hagsmunum íslenzkrar alþýðu, atvinnuvonum hennar og afkomu með því að berjast gegn þátttöku Íslands í Marshallaðstoðinni. En hvers vegna gera kommúnistar þetta? Það er vegna þess, að Sovét-Rússland hefur látið það boð út ganga til allra kommúnistaflokka í Vestur-Evrópu, að þeir skuli af öllu afli berjast gegn viðreisnaráformunum. Fyrirskipunin var nægileg til þess, að henni væri hlýtt og hagsmunir almennings á Íslandi yrðu algert aukaatriði. Ég minntist aðeins á Atlantshafssáttmálann. Öllum er í fersku minni hin hamslausa barátta kommúnista gegn honum. Við, sem að þátttöku Íslands stóðum, höfum verið nefndir landsölumenn, föðurlandssvikarar, tuskur, leppar og ótal mörgum álíka orðum. Þetta orðbragð var óspart notað innan sala Alþingis og ekki í hvað minnstum mæli né prúðara orðavali af þeirri einu kvenpersónu, er á Alþingi situr. Það var engin tilviljun, að 30. marz s.l. varð viðburðaríkur dagur í stjórnmálasögu Íslands. Með taumlausum áróðri og ofbeldi söfnuðu kommúnistar saman liði sínu öllu í baráttunni gegn því, að Íslendingar yrðu aðilar að Atlantshafssáttmálanum. Það er einnig sorglegt að einstaka villtar eða auðtrúa sálir utan raða kommúnista tóku þátt í þessari baráttu með mjög óheppilegum hætti, en að því mun ég ekki víkja nánar hér. Þó get ég ekki stillt mig um að bæta því við, að þeir hinir sömu menn, sumir, er á sorglegan hátt gerðust handbendi kommúnista, í sambandi við uppþot, gauragang og hótanir út af Atlantshafsbandalaginu, virðast nú í innanlandsmálum einnig hafa tekið sér samstöðu með kommúnistum og í því skyni myndað hálfgerð eða algerð flokkssamtök, þar sem áhrif og yfirstjórn eru augsýnilega komin frá kommúnistum. Og ekki gerir það athafnir þessara ólánsmanna betri, þótt hvatirnar kynnu að vera þær af sumra hálfu, að þeim hafi fundizt þeir ekki ná þeim frama og áhrifum í eigin flokkum, sem þeir sóttu eftir og töldu sig réttborna til. En ég sagði það áður og segi það enn, að 30. marz var táknrænn dagur fyrir kommúnista á Íslandi, baráttuaðferðir þeirra, ofstæki og ofbeldishneigð. Það voru ekki rökin, sem notuð voru í þingræðum og blöðum, heldur upphrópanir, ókvæðisorð og hótanir. Og það allt saman leiddi til þess, að ráðizt var á Alþingi Íslendinga 30. marz af æstum skríl, brotnar flestar rúður þinghússins, og munaði minnstu; að margir alþingismenn og starfslið þingsins yrðu fyrir stórkostlegum áverkum eða jafnvel biðu bana. Ég minnist þess, að þegar ég að áliðnum degi 30. marz fór frá þinghúsinu út í bifreið, var þar hópur æstra manna skammt frá, sem hrópaði nafn mitt og æpti „grýtum, grýtum, drepum, drepum“. Og það var ekki látið sitja við orðin tóm. Grjóthríðin dundi þá litlu stund, sem ég var að ganga frá þinghúsinu til bifreiðarinnar, og var það ekki uppæstum skrílnum að þakka, að ég og hv. þm. V-Ísf., Ásgeir Ásgeirsson, skyldum ekki verða fyrir stórmeiðslum í það sinn. En þetta er táknrænt. Rökin eru grjótkast. Upphrópanirnar eru „grýtum, drepum“. Það er starfsaðferð kommúnista og þeirra manna, sem virða að vettugi allar siðaðra manna reglur, er gilda eiga í lýðræðisþjóðfélagi. Það er táknandi fyrir það, hvílík hætta er á ferðum, þegar stjórnmálaflokkur er haldinn slíku ofstæki, slíkri fyrirlitningu á háttum siðaðra manna, og hversu þetta þjóðfélag er illa komið, ef slíkur flokkur eflist til verulegra áhrifa á íslenzk stjórnmál. Það er öllum ljóst, sem til þekkja, að verðbólgan á Íslandi er geigvænleg. Núverandi ríkisstj. setti sér það takmark að reyna að stöðva hana og draga úr henni, ef unnt reyndist. Það verður að segjast eins og það er, að þetta hefur orðið örðugt í framkvæmd. Valda því margs konar ástæður, sem óviðráðanlegar hafa reynzt, svo sem verðhækkanir á erlendum markaði og margs konar ástand, skilningsleysi og sérhagsmunir innanlands. Allir krefjast lausnar þessa máls, en það er um leið eftirtektarvert, að það er risið gegn hverri þeirri tilraun, sem gerð er til að halda verðbólgunni niðri. Hver krefst sér til handa, að ekki sé á sinn hlut gengið, um leið og krafizt er aðgerða og úrbóta til lækkunar. Það er vissulega ekkí þessi ríkisstj., sem nú situr, er skapað hefur verðbólguna. Hún hefur þvert á móti reynt af fremsta megni að vinna gegn henni og draga úr henni með því að halda verðlagi svo mikið í skefjum sem unnt er og hindra aukinn framleiðslukostnað. Það hefur að vísu kostað það, að margir þjóðfélagsþegnar hafa orðið að taka auknar byrðar á herðar sínar, þar á meðal launastéttirnar. En því miður hefur ekki reynzt kleift að koma í veg fyrir það. Öðru verra hefur vissulega verið afstýrt, og það, sem mest er um vert, hefur tekizt að halda við fullkominni atvinnu og mikilli framleiðslu. Alþfl. hefur ekki fyrir sitt leyti viljað ganga inn á gengislækkun eða víðtæka verðhjöðnun, jafnmikið og launastéttirnar hafa lýst andstöðu sinni gegn þessum úrræðum. Hefur því verið leitazt við að fara þá leið að reyna að halda í föstum skorðum verðlagi og vinnulaunum. Þetta hefur ekki tekizt til fulls, og valda því margar orsakir og vöntun á skilningi, án þess þó að bent hafi verið með gildum röká aðrar leiðir, er alþýðu manna væru hentari og heppilegri. Þetta er vissulega vandasamt og viðkvæmt mál, mál, sem þarfnast mjög náinnar rannsóknar, umhugsunar og samstarfs. Það. sem ekki hvað sízt ríður á, er að fá skilning launastéttanna á nauðsyn þess, að barizt verði með árangri gegn verðbólgunni. Launamenn eiga mest á hættu um, hvernig tekst til. Viðnámslítil alþýða verður harðast úti, ef atvinnuvegirnir dragast saman og vinna bregst. En það er óhætt að fullyrða, að sá tími nálgast meir og meir, að allir sjá, sem á annað borð vilja nokkurn skilning á því hafa, hvernig ástatt er, að menn verða að taka höndum saman í þessu máli. Til þess þarf samstarf, víðtækt samstarf milli lýðræðis- og umbótaaflanna í íslenzkum stjórnmálum og samstarf við launastéttirnar og framleiðendur til lands og sjávar. Því fer víðs fjarri, að ástæða sé til að örvænta né telja, að ekki sé unnt að viðhalda blómlegu atvinnulífi og mannsæmandi lífskjörum almennings í landinu. Við eigum mikil, mörg og vaxandi atvinnutæki í landinu, dugmikið og vel mannað fólk og land margra möguleika, með fiskisælum miðum umhverfis það. Það, sem umfram allt þarf á að halda, er þegnskapur og réttsýni til þess, með samtökum lýðræðis- og umbótaafla, að ráða þeim ráðum, er fleyta okkur yfir torfærur líðandi stundar í íslenzku athafna- og fjármálalífi. Svo er högum háttað í íslenzkum stjórnmálum, og verður væntanlega í náinni framtíð, að enginn einn stjórnmálaflokkur fær meiri hluta á Alþingi. Það er því ekki nema um tvær leiðir að ræða í stjórn landsins: Samstarf flokka um ríkisstj., eða minnihlutastjórn eins flokks. hvort tveggja stjórnarhættirnir leiða til líkrar niðurstöðu. Minnihlutastjórn getur engum málum komið fram nema með samkomulagi við aðra flokka. Það leiðir aftur til þess, að hún verður í raun og veru að samhæfa sig skoðunum annarra flokka. Þetta þekkist vel t.d. frá Danmörku og Finnlandi, þar sem minnihlutastjórnir jafnaðarmanna fara nú með völd. Þeir verða að semja við aðra flokka til þess að koma fram málum og taka tillit til skoðana annarra flokka á þingi. Flokkar, sem vinna saman að ríkisstj., verða sín í milli að semja til þess að koma málum fram. Það, sem gert er, ber ekki öruggt svipmót eins flokks, heldur samstarfsins, meðalvegsins, sem farinn er af hinum ólíku flokkum. Þannig verður það einnig áreiðanlega hér á landi um framkvæmd þingræðis- og lýðræðisskipulagsins, hvort sem mönnum geðjast að því betur eða verr. Ég er þeirrar skoðunar, og hef alltaf verið, að á örðugum tímum, eins og nú, sé heppilegt að ábyrgir lýðræðisflokkar hafi samstarf um stjórn landsins. En til þess að svo megi verða, þarf að samhæfa sjónarmiðin, sýna gagnkvæmt traust og skilning. En umfram allt verður þá að þoka til hliðar hagsmunum sérréttindastétta og veita þeim aðstoð og aukin réttindi, sem við bágust kjör eiga að búa. Ég álít, að lýðræðisflokkarnir einir geti starfað saman, ef vel á að fara. Ég tel, að ekki komi til nokkurra mála, að samstarf um stjórn landsins sé haft við kommúnista. Ég vil taka það skýrt og ákveðið fram, og tel mig mæla þar fyrir munn míns flokks, að allt samstarf við kommúnista um stjórn landsins sé með öllu útilokað. Að öðru leyti verður afstaða Alþfl. til stjórnar landsins á hverjum tíma að markast af málefnum og þeim einum. Svo hefur jafnan verið og mun verða. Til þess að Alþfl. geti staðið að ríkisstj., verða verkefni hennar að vera til hagsældar fyrir alþýðu landsins. Ég vil engu spá um framtíðina og samstarf núverandi stjórnarflokka, en vildi aðeins gefa þá yfirlýsingu, sem ég nú hef gert, og fer þá um afstöðu Alþfl. á sínum tíma til þessarar stj. og annarra eftir því, hvernig aðrir lýðræðisflokkar taka á málum af sinni hálfu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það var gaman að sumu hjá hv. 8. landsk. þm., Ásmundi Sigurðssyni, sem ekki átti að vera fyndið. Sannleikurinn er sá, að aldrei hefur runnið upp eins mikið dýrðar- og stórgróðatímabil fyrir alls konar braskara og þegar kommúnistar réðu um stjórn landsins með þeim frjálslyndu. Þm. minntist lítillega á þann 30. marz. Kommúnistar höfðu þá í hótunum við þingið. Þeir gerðu tilraun til að beita það ofríki, en höfðu ekkert af nema skömmina. Þetta brennir þá nú eins og eldur og nagar þá innan. Áður en ég kem að því að ræða um störf ríkisstj. í innanlandsmálum og um þátttöku Framsfl. í henni, vil ég fara nokkrum orðum um utanríkismál. Þau hafa nú um skeið verið ofarlega á baugi með þjóðinni. Kommúnistar halda uppi æðisgengnum áróðri gegn þeirri ákvörðun Alþ., að Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu. Auðvitað ætti öllum að vera vorkunnarlaust að skilja, að sá áróður er ekki sprottinn af tryggð við íslenzkan málstað eða áhuga á því, að Íslandi sé ekki troðið um tær, heldur er hann sprottinn af þjónustu þeirra við málstað þess ríkis, sem nú ræður Austur-Evrópu og vill hafa lönd í Vestur-Evrópu opin og varnarlaus. Þetta sést þegar af því, þótt ekki sé lengra rakið, að kommúnistar hafa stundum áður beinlínis lagt það til, að Íslendingar gerðust þátttakendur í hervarnarbandalögum þjóða á milli. Sýndi ég fram á þetta með óyggjandi gögnum í síðustu útvarpsumræðum frá hv. Alþ., og var það ómótmælt, sem vonlegt var, af hendi kommúnista. Atlantshafsbandalagið er stofnað af friðsömum þjóðum til varnar eingöngu. Spurningin var hins vegar sú, hvort Íslendingar ættu heima í slíkum varnarsamtökum og eðlilegt væri, að Ísland tæki þátt í þeim. Framsfl. mun fyrstur allra flokka hafa ályktað, að Íslendingum bæri að leita sérstaks samstarfs um öryggismál sín við nágrannaþjóðirnar, án þess að erlendur her dveldist í landinu. Þegar til athugunar kom, hvort Íslendingar skyldu taka þátt í Atlantshafsbandalaginu, tók flokkurinn þegar að vinna að því, að slík þátttaka væri útilokuð, ef henni fylgdi skuldbinding um erlendan her á Íslandi eða erlendar herstöðvar á friðartímum, og þá jafnframt þá stefnu, að eðlilegt væri, að Ísland yrði með, ef samvinna um öryggismálin gæti orðið án þessara skilyrða. Niðurstaðan varð sú, að sáttmálinn gerði einmitt ráð fyrir samvinnu þjóðanna um öryggismál sín, án þess að erlendar herstöðvar væru í þátttökulöndunum á friðartímum. Þess vegna tók Framsfl. afstöðu með því, að Íslendingar gerðust aðilar að bandalaginu. Enginn vafi leikur á því, að Íslendingum er ekki skylt að hafa hér erlendan her á friðartímum né erlendar herstöðvar og ekki skylt að segja öðrum þjóðum stríð á hendur né fara með hernaði, hvað sem í skerst. Sáttmálinn er tvímælalaus í þessu efni og greinilega þess utan tekið fram af Íslendingum, meira að segja við sjálfa undirskriftina, að Íslendingar hafi ekki her, ætli sér ekki að hafa her og gerist ekki styrjaldaraðili. Auk þess er margyfirlýst, að Íslendingar muni ekki leyfa hér erlendan her á friðartímum né erlendar herstöðvar. Ég mun þá víkja að störfum ríkisstj. að öðru leyti, einstökum vandamálum, sem fyrir liggja, og stjórnmálaviðhorfinu almennt. Ég mun rekja hér nokkuð framkvæmdir og lagasetningar, sem stj. hefur unnið að á þeim rúmum tveimur árum, sem hún hefur starfað, og gera sérstaklega grein fyrir vinnubrögðum framsóknarmanna í stjórnarsamstarfinu, hvað þeir hafa lagt mesta áherzlu á, hvað þeim hefur orðið ágengt og í hverju þeim hefur ekki orðið ágengt. Ég vil þá fyrst minnast á landbúnaðarmál. Þegar stj. tók við völdum fyrir tveimur árum, var þannig ástatt, að afurða- og verðlagsmál landbúnaðarins voru í höndum lögskipaðs forustuliðs bændastéttarinnar, búnaðarráðs, sem skipað var í beinni andstöðu við bændastéttina og samtök hennar og var þó til þess sett af valdhöfunum að fara með sum þýðingarmestu málefni bændastéttarinnar, þar á meðal afurðasölu og verðlagsmál. Þetta lögskipaða forustulið hafði, þegar hér var komið, haldið þannig niðri verðlaginu á landbúnaðarafurðum, að tekjur bænda voru í fullu ósamræmi við tekjur annarra stétta. Framsfl. gerði það að skilyrði fyrir stjórnarþátttöku, að lögin um búnaðarráð yrðu afnumin, stéttasamtökum bænda fengin í hendur forusta í afurðasölumálum og sem fyllst völd um verðlagsmál. Þessi löggjöf var sett, og þótt ekki næðist allt, sem vera þyrfti, hafa afleiðingar hennar orðið þær, að hún hefur eflt Stéttarsamband bænda stórkostlega og haft í för með sér, fyrir íhlutun Stéttarsambandsins um verðlagningu, mjög þýðingarmiklar leiðréttingar á verðlagningu landbúnaðarvara til samræmis við þær hækkanir, sem orðið höfðu annars staðar, og til leiðréttingar á því ranglæti, sem áður ríkti. Þetta hefur haft stórfellda fjárhagslega þýðingu fyrir bændastéttina. Þessa leiðréttingu hafa bændur ekki úrskurðað sér einhliða án íhlutunar annarra. Lokaorðið hefur haft hlutlaus oddamaður frá ríkisvaldinu. En þessar réttarbætur fengust vegna þess, að búnaðarráðskerfið var rifið niður og nýtt byggt upp. Fyrir rúmum þrem árum stóð Stéttarsamband bænda í stórstyrjöld við ráðandi þingmeirihluta og yfirvöld landsins um að fá til sín það fé, sem með sérstökum lögum og eftir eigin ósk bændastéttarinnar hafði verið safnað frá bændum sjálfum og átti að vera starfsfé stéttarsamtaka þeirra. Þáverandi meiri hluti þings og yfirvöld landsins þóttust sem sé færari um að ákveða, hvernig þessu fé skyldi varið, en samtök bændanna. Undir steininum lá sá fiskur að ofsækja Stéttarsambandið og svelta það fjárhagslega. Á þingi 1948 var þessi fjötur slitinn og sett ný löggjöf, sem tryggði Stéttarsambandinu verulegt starfsfé úr búnaðarmálasjóðnum. Þegar núverandi ríkisstj. hóf starf sitt, var málum þannig háttað, að útflutningsábyrgð var á bátafiski, en þáverandi þingmeirihluti og yfirvöld höfðu fellt að hafa hliðstætt útflutningsábyrgðarverð á kjöti. Samt hafði ríkisvaldið þá tekið sér rétt til þess að ákveða verðlag á kjöti innanlands, með þeim afleiðingum, sem ég drap á áðan. Við þá verðlagningu var reiknað með fyllsta verði á útflutningskjöti, sem auðvitað ekki fékkst, og afleiðingin því sú, að bændur fengu ekki einu sinni það meðalverð fyrir kjötið, sem stjórnskipað búnaðarráð tiltók. Í dýrtíðarlöggjöfinni nýju um haustið 1947 fékkst það fram, að kjöt var gert hliðstætt bátafiski að þessu leyti. Fékkst þar fram mjög mikilsverð réttarbót, sem varð til þess, að veruleg leiðrétting átti sér stað á kjötverðinu frá því, sem verið hafði áður. Það vita allir, sem þekkja eitthvað til, að þegar örast voru notaðar innstæður landsmanna erlendis og örast var fest féð, fór landbúnaðurinn mjög varhluta, bæði í úthlutun gjaldeyris og lánsfjár. Fyrir núverandi ríkisstj. hefur ekki verið hægt um vik að bæta úr þessu. Þegar hún tók við, var fjármagnið svo þorrið orðið, að komin var lánskreppa og erlendu innstæðunum öllum ráðstafað. Af þeim 50 millj. kr., sem eitt sinn var talið, að ætti að veita í gjaldeyri til nýrra landbúnaðartækja, hafði aðeins nokkur hluti verið veittur í leyfum, og þegar til átti að taka og greiða tækin, þá var gjaldeyririnn, sem á bak við átti að standa, að miklu leyti eyddur. Það hefur því orðið að taka af gjaldeyristekjum síðustu tveggja ára til þess að greiða verulegan hluta af þessum leyfum og ekki af öðru að taka en útflutningstekjunum til þess að standa undir vélainnflutningi til landbúnaðarins. Á innflutningsáætlun, sem gerð hefur verið, tókst að koma 6,5 millj. til landbúnaðarvéla, en mikið af þeirri fjárhæð eyddist enn til þess að greiða eldri leyfi, sem voru framlengd, en raunverulega hefði átt að greiða af þeim gjaldeyri, sem fyrir nokkrum árum var lagður til hliðar, en var horfinn, eins og dögg fyrir sólu, þegar til átti að taka. Á árunum 1947 og 1948 var því ekki hægt að ákveða vélainnflutninginn eftir því, hvað hagfelldast var fyrir landbúnaðinn, vegna eldri innflutningsráðstafana, sem þurfti að standa við. Á yfirstandandi ári tókst að koma 10 millj. kr. inn á innflutningsáætlunina til kaupa á landbúnaðarvélum. Barátta var tekin upp í fjárhagsráði fyrir því að hafa þá fjárhæð nálega 6 millj. kr. hærri með tilliti til Marshallaðstoðarinnar. En sú tillaga hefur ekki enn náð samþykki í fjárhagsráði eða ríkisstj., en því máli verður haldið vakandi. Gæti það ekki talizt ofrausn, þótt á þessu ári væru notaðar 15 millj. til kaupa á landbúnaðarvélum, og væri þá hluti af því tekinn af Marshallfé til jafnvægis við það, sem af Marshallfé hefur þegar farið til annarra atvinnuvega. 10 millj. kr. fjárveiting í sjálfri innflutningsáætluninni er veruleg aukning frá því, sem áður hefur verið. Sérstaklega er rétt að taka það fram, að sú hækkun, sem fékkst í innflutningsáætluninni, hefur leitt til þess, að nú hefur loks verið ákveðið að gefa út innflutningsleyfi og gjaldeyrisleyfi fyrir 67 beltisdráttarvélum til jarðræktarstarfa, og er það sá dráttarvélakostur, sem þarf til þess, að dómi kunnugustu manna, að ræktunarsambönd séu sæmilega búin þessum tækjum. En þessi tæki eru undirstaða allra framfara í landbúnaðinum. Hefur því nú verulegt skref verið stigið fram á við í þessum málum. Í stjórnarsamningnum var frá því gengið, að sett yrði ný löggjöf um ræktunarsjóð. En vegna þess, hvernig þá var komið um fjárhagsmálin og möguleika til útvegunar á fé, varð þar að stíga minna skref, en framsóknarmenn hefðu viljað. Hefur af þessu orðið nokkurt gagn, en lánsfjárskorturinn er eitthvert stórkostlegasta vandamál landbúnaðarins, og eitt meginhlutverk þeirra, sem hafa skilning á þýðingu landbúnaðarins og áhuga á því, að hann geti þrifizt, er einmitt baráttan fyrir því á næstu missirum, að hæfilegur og viðunandi hluti af fjármagni þjóðarinnar á hverjum tíma sé festur í löngum lánum vegna nýrra framkvæmda í landbúnaðinum. Við framsóknarmenn teljum, að verulegur ávinningur hafi orðið fyrir landbúnaðinn af þeirri stefnubreytingu í landbúnaðarmálum, sem varð fyrir rúmum tveimur árum. Á þeim örlagaríku tímum, þegar það var að ráðast, hvort verðbólgan fengi að komast í algleyming eða ekki, lögðum við framsóknarmenn mjög mikla áherzlu á það, hver afleiðing hennar hlyti að verða fyrir sjávarútveginn. Við bentum á, að sjávarútvegurinn væri háður útflutningsverði afurðanna, að stórfelldar hækkanir innanlands hlytu að skella á sjávarútveginum, hann mundi verða í fremstu víglinu, og afleiðingar verðbólgunnar mundu einna fyrst segja til sín í afkomu hans. Baráttan gegn vexti verðbólgunnar á þeim tíma var baráttan gegn því, að sjávarútvegurinn yrði hrakinn ofan í enn verra forað rekstrarhalla og skulda, en menn höfðu þekkt á tímum Spánarkreppunnar fyrir stríðið. Þetta var ekki nógu vel skilið þá og tómlæti sýnt þessum kenningum. Því fór sem fór. Haustið 1946 var þessum málum þannig komið, að bátaútvegurinn var kominn í sjálfheldu. Þá var engin von um viðunandi afkomu hjá bátaútveginum, nema afurðaverðið væri hækkað um 50%. Slíka hækkun var ómögulegt að fá á erlendum markaði, og þar með stóð allt fast. Menn vildu ekki gera samtök um að lækka framleiðslukostnaðinn. Útgerðarmenn og fiskimenn treystu sér ekki til þess að stunda sjóinn sjáandi fram á það, að jafnvel með góðum afla var ómögulegt að láta endana mætast né hafa það fyrir vinnu sína, sem nálgaðist það, sem þeim var ætlað, sem í landi voru. Lái þeim hver sem vill. Hvernig er hægt að hugsa sér, að það geti staðizt, að mikill hluti landsmanna hafi fastar tekjur, en að sá hluti þjóðarinnar, sem sækir útflutningsverðmætin í hafið, eigi að vinna við þau skilyrði að eiga ekki aðeins sitt undir aflabrögðum, heldur horfa fram á, að þótt menn með ótrúlegu harðfylgi nái góðum afla, þá sé samt engin von um að forðast skuldasöfnun né hljóta lífvænlegan hlut? Því fer svo fjarri, að þetta geti staðizt, að sjávarútvegurinn verður vegna óhappaáranna, sem ætíð koma, að byggjast á verulegum tekjuafgangi í allgóðum árum og glæsilegum hlut, þegar vel árar, samanborið við aðra kosti. Hér hlaut því annað hvort að gerast, að betra jafnvægi yrði komið á milli kostnaðarins við sjávarútveginn og verðlagsins erlendis, eða þá, að tryggja yrði fiskverð, sem gæfi von um viðunandi afkomu, án tillits til markaðsverðs erlendis. Hið fyrra var útilokað. Fyrir því var ekki fylgi. Hið síðara var gert með fiskábyrgðarlögunum, því neyðarúrræði, og Framsfl. var með því af sömu ástæðum og hann fylgdi gengislækkuninni 1939 og öðrum ráðstöfunum, sem fyrr og síðar hafa verið gerðar til bjargar, þegar sjávarútveginum hefur legið á. Þegar núverandi ríkisstjórn tók við, var nýbúið að samþykkja fisk ábyrgðina, en peninganna hafði ekki verið aflað til þess að standa undir greiðslunum. Það hefur orðið hlutverk þessarar ríkisstj. og þess meiri hluta, sem að henni stendur, að framlengja fiskábyrgðina fram á þennan dag og afla tekna til þess að standa undir henni. Þannig eru á fjárlagafrv, núna ekki undir 40 milljónir, sem eiga að fara í nýjar og gamlar fiskábyrgðargreiðslur. Enn hafa ekki fengizt samtök um nein úrræði, sem gert hafi mögulegt að skipta þar um stefnu. Það hafa því verið lagðir á skattar og tollar, m.a. til þess að halda uppi greiðslum vegna fiskábyrgðarinnar. Þetta ástand er hins vegar jafnóviðunandi fyrir sjávarútvegsmenn og þjóðina í heild. Sjávarútveginum er haldið í sjálfheldu með þeirri háspennu, sem á öllu er innanlands, og settur í þá aðstöðu að standa í samningum og „prútti“ við ríkisvaldið um fiskverðið og nú síðast framlög úr ríkissjóði til þess að halda niðri vissum þáttum framleiðslukostnaðarins. Þessi aðstaða er ósæmileg og óviðunandi, en hins vegar alveg óhjákvæmilegt, að svo hlýtur að standa, þangað til ráðstafanir verða gerðar, sem breyta þannig hlutfalli á milli tilkostnaðar og útflutningsverðs, að afkomuhorfur séu viðunandi fyrir útgerðina og fiskimennina. Með neyðarúrræðum hefur sjávarútveginum verið haldið gangandi og útflutningnum haldið uppi. Ég segi hiklaust neyðarúrræðum, því að ofan á það, sem þegar er nefnt, virðist þetta kerfi, sem notað er, vera að koma inn þeirri skoðun hjá ýmsum, að bátaútvegurinn, sem leggur til 2/3–3/4 alls útflutningsverðmætisins, sé eins konar ómagi á þjóðarbúinu, svipað því, sem sumir spekingar hafa sagt um landbúnaðinn, sem leggur til mikinn hluta þeirra fæðu, sem landsmenn neyta. Það fyrirkomulag, sem ýtir undir slíkan reginmisskilning og firru, er óalandi, og allt ástand í sjávarútvegsmálum er þannig, að nýrra úrræða er óhjákvæmilegt að leita, og kem ég að því síðar. Enginn skyldi þó halda, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, hafi reynzt eða séu fullnægjandi til þess að koma í veg fyrir samdrátt útflutningsframleiðslunnar. Sannleikurinn er sá, að þrátt fyrir þessar ráðstafanir hefur sjálfur útvegurinn dregizt saman, eldri togurum verið lagt og mörgum bátum einnig víðs vegar um land. Á því tímabili, sem stj. hefur starfað, hefur orðið að gera allstórfelldar ráðstafanir til stuðnings útveginum í skuldamálum vegna þess, að tvær síldarvertíðir hafa brugðizt, og hefur þetta orðið allfrekt ríkinu, en ekki orðið hjá þeim útgjöldum sneitt, eins og fjárhag útvegsmanna var komið. Á fjárlagafrv. sem nú er verið að afgreiða, standa nær 9 milljónir vegna þessara skuldamála. Í sambandi við aflabrestinn hefur nú komið skriður á þýðingarmikið málefni, setning löggjafar um aflatryggingasjóð útvegsins, sem verður afgr. á þessu þ. Er þar um mjög merkilegt mál að ræða, og hefur Framsfl. sérstakar ástæður til þess að fagna því nýmæli í löggjöf, þar sem það hefur ætið verið hans áhugamál, að slíkur tryggingasjóður fyrir sjávarútveginn gæti komizt á sem bakstuðningur vegna mikillar áhættu.**** Áður en skilizt er við sjávarútvegsmálin, vil ég segja nokkur orð um kommúnista og afskipti þeirra af þeim. Hvergi kemur lævísi þeirra og óhollusta greinilegar fram. Þeir standa gegn öllum ráðstöfunum, sem gætu orðið til varanlegrar lausnar á vandamálum útvegsins, og þeir gera allt, sem þeir geta, til þess að ýta undir og koma af stað enn stórfelldari aukningu framleiðslukostnaðarins og dýrtíðarinnar. Þeir heimta hærra ábyrgðarverð á fiski, en eru á móti allri tekjuöflun, hvernig sem hún er, til þess að standa undir þeirri ábyrgð, sem fyrir er, - hvað þá nýrri viðbót. Þeir hrópa: Ábyrgðarverðið er of lágt - og jafnhliða, að stj. hafi ekkert að bjóða fólki nema nýjar skattaálögur, sem auki dýrtíðina. Þetta er viðurstyggilegur loddaraleikur, en misheppnaður, - hann er miðaður við of lágt menningarstig og hittir ekki í mark. Þessu næst vil ég minnast nokkuð á fjárfestingarmálin, framkvæmdirnar í landinu. Í stjórnarsáttmálanum var ákveðið, að setja skyldi á fót fjárhagsráð, er hefði eftirlit með fjárfestingu. Þegar þetta ákvæði var sett, var þannig ástatt, að handahóf réð því, í hvaða framkvæmdir ráðizt var, í hvaða framkvæmdir fjármagni, vinnuafli og gjaldeyri þjóðarinnar var eytt. Það var ekki farið eftir því, hvar þörfin var mest fyrir framkvæmdirnar, heldur réð það eitt í raun og veru, hverjir höfðu tök á fjármagninu. Framkvæmdir höfðu þá verið miklar um tíma, geysileg sóun verðmæta átt sér stað og miklum fjármunum eytt í margs konar framkvæmdir, sem að réttu lagi áttu að bíða. Um þessar mundir vofði yfir allsherjar stöðvun vegna þess, hve mikið hafði verið tekið fyrir, og gjaldeyrir þá á þrotum. Fjárfestingareftirlitinu er ætlað það vandasama hlutverk að velja úr og leyfa þær framkvæmdir, sem mesta þýðingu hafa, en fresta öðrum. Áhrifanna frá glundroðanum, sem í þessum málum ríkti, gætti svo mjög á árinu 1947, að litlu tauti varð við komið á því ári. Árið 1948 voru skilyrði skárri til þess að beita, hinni nýju stefnu, þar sem minna gætti þá eldri áhrifa. Er því tímabært nú að spyrja, hver árangur hafi, orðið þessa eftirlits. Ég vil minnast á nokkur höfuðatriði. Bygging lúxusíbúða hefur verið bönnuð. Notkun byggingarefnis í sumarbústaði, bílskúra og steingirðingar umhverfis hús hefur verið bönnuð. Engar íbúðir má byggja stærri en 130 fermetra, byggingu verzlunarhúsa hefur að mestu verið hætt um stundarsakir. Allt á þetta að miða að því, að byggingarefnið verði fyrst og fremst notað til nauðsynlegra íbúðarhúsabygginga, framleiðslufyrirtækja, útihúsabygginga og þýðingarmestu opinberra framkvæmda. Á því leikur enginn vafi, að ýmiss konar mistök hafa átt sér stað. Það má tvímælalaust deila um einstakar leyfisveitingar, og á því er t.d. enginn vafi, að mikil mistök áttu sér stað á árinu 1948 um ákvörðun á innflutningi á þakefni, svo að stór vandræði hlutust af. Hitt getur ekki leikið á tveim tungum, að með þessu eftirliti hefur bráðnauðsynlegt starf verið unnið, komið í veg fyrir gífurlega eyðslu byggingarefnis í margvíslegar framkvæmdir, sem óþarfar eru og dregið hefðu til sín byggingarefnið, vinnuaflið og fjármagnið, og eftirlitið orðið til þess, að miklum mun meira hefur verið hægt að byggja af íbúðarhúsnæði til sjávar og sveita, af útihúsum og öðrum byggingum vegna framleiðslunnar, en ella hefði komið til mála. Í fyrra var t.d. unnt vegna sparnaðarráðstafana á byggingarefni að veita leyfi til þess að byggja öll íbúðarhús utan Reykjavíkur, sem um var sótt í tæka tíð, og öll útihús í sveitum. Í ár hefur þetta ekki reynzt mögulegt vegna þess, hvað umsóknir hafa verið gífurlega margar, þannig að gersamlega var útilokað, að hægt væri að gera allar þær framkvæmdir á einu ári. Þótt ýmsum þyki slæmt að fá synjun frá fjárhagsráði og vafalaust séu því mislagðar hendur stundum, þegar velja skal og hafna þá raskar það ekki því, að fjárfestingareftirlitið hefur forðað frá verra öngþveiti í þessum málum en menn yfirleitt gera sér grein fyrir. Hvernig halda menn t.d., að hefði farið nú, eftir að gjaldeyrisskorturinn fór að gera vart við sig, á sama tíma sem byggingaráhuginn jókst, ef það hefði átt að ráða eitt í þessum efnum, hverjir gátu vegna aðstöðu sinnar náð í byggingarefnið hjá byggingarefnisinnflytjendum eða höfðu peninga í stórhýsi? Hvernig ætli, að farið hefði um byggingarframkvæmdir víðs vegar um landið? Það er nógu slæmt, eins og það er vegna ósamræmis milli fjárfestingarleyfa og innflutningsleyfa. Um þverbak hefði þó keyrt alveg gersamlega, ef fjárfestingareftirlitið hefði ekki verið. Þegar stj. tók við fyrir rúmlega tveimur árum, var gjaldeyrisskorturinn farinn að gera vart við sig, búið að ráðstafa öllum innstæðum og mjög mikið af gjaldeyris- og innflutningsleyfum í umferð. Innflutningsþarfirnar hins vegar stórfelldar, bæði vegna mikilla framkvæmda og mikillar neyzlu. Sýndi hæstv. forsrh. fram á þetta hér áðan með samanburði sínum á innflutningi fyrr og nú. Þrátt fyrir allmikinn útflutning hefur það verið mjög miklum erfiðleikum bundið að forðast eyðsluskuldasöfnun erlendis. M.a. vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið á vegum fjárhagsráðs, hefur gjaldeyrisjöfnuður hins vegar verið stórum hagstæðari en áður var. Árið 1945 keyptu bankarnir gjaldeyri fyrir 362 millj. og seldu gjaldeyri fyrir 426 millj. Jöfnuðurinn því óhagstæður um 100 millj. Árið 1946 keyptu bankarnir gjaldeyri fyrir 323 millj., en seldu fyrir 580 millj. Jöfnuðurinn var óhagstæður um 257 millj. Árið 1947 keyptu bankarnir gjaldeyri fyrir 301, en seldu fyrir 468 millj. Óhagstæður jöfnuður 167 millj. Árið 1948 keyptu bankarnir erlendan gjaldeyri fyrir 424 millj., en seldu fyrir 416 millj. Jöfnuðurinn var því hagstæður um 8 millj. kr. Í innflutningnum er mjög mikið af vörum til nýrra framkvæmda, og hefur það að sjálfsögðu haft mikil áhrif á gjaldeyrisverzlunina. Gjaldeyrisskorturinn er stórfellt vandamál, og þegar allur varasjóður er tæmdur, má ekkert út af bera. Ómögulegt er að sjá, hvernig Íslendingar hefðu farið að því að útvega sér nauðsynjar í dollurum, ef þeir hefðu ekki orðið þátttakendur í Marshallsamstarfinu. Hefur fé fengizt þar með þrennu móti: lán, óafturkræft framlag, sem er verið að byrja að ráðstafa, og vegna vörusölu á vegum Marshallhjálparinnar gegn greiðslu í dollurum. Höfuðatriðið er, að lán þau, sem tekin verða, og óafturkræfa framlagið, sem fæst, verði ekki að eyðslueyri, heldur verði varið til þýðingarmikilla framfarafyrirtækja. Í frv. því, sem stj. hefur lagt fyrir þ. um þetta efni, er svo ákveðið, að óafturkræfa framlagið skuli notað til nýrra framkvæmda samkv. fjögurra ára áætlun ríkisstj. á sambandi við Marshallaðstoðina, annaðhvort dollararnir sjálfir eða jafnvirði þeirra í annarri erlendri mynt. Í framkvæmdinni veltur auðvitað allt á því, að það takist að láta útflutninginn hrökkva fyrir venjulegum innflutningi og menn neyðist ekki til að nota óafturkræfa framlagið úr Marshallaðstoðinni til þess. Það sýnir auðnuleysi og ósjálfstæði kommúnista, að þeir eru látnir berjast á móti þátttöku Íslands í Marshallsamstarfinu. Þeir eru ekki öfundsverðir af þessu. Hefði þeirra ráðum verið fylgt, hefði enginn Þýzkalandssamningur fengizt fyrir ísfisk, engin sala þangað á freðfiski, svo að dæmi séu aðeins nefnd. Yfirleitt slitið viðskiptasamböndum við lýðræðisríkin í Vestur-Evrópu og orðið að ofurselja sig Rússum til þess að hafa að borða, en það er líka það, sem þeir vilja. Það er gott, að kommúnistar eru svo miskunnarlaust neyddir til þess að fletta sig klæðum í sambandi við Marshallsamstarfið. Gjaldeyrisskorturinn hefur gert óumflýjanlegan mikinn niðurskurð á neyzluvörum fólks. Af þessu hefur leitt mjög stórfelld vandkvæði, og hafa komið átakanlega í ljós stórfelldir gallar á innflutningsskipulaginu, sem að vísu voru fyrir hendi áður, en minna bar á, vegna þess að gnægð var til af vörum. Á þeim árum, þegar áhrifa Framsfl. gætti ekki verulega um framkvæmd verzlunarmálanna, hafði innflutningurinn með alls konar bolabrögðum verið færður yfir á hendur kaupmannastéttarinnar frá samvinnufélögunum, sem sjá þó um dreifingu vara til mikils hluta landsmanna. Urðu kaupfélögin að kaupa ýmsar neyzluvörur í stórum stíl hjá heildsölum, ef viðskiptamenn þeirra áttu ekki að vera án þeirra. Vörurnar fengust hins vegar á meðan verið var að eyða innstæðunum og heildsalar fengu mikinn innflutning. En þegar gjaldeyrisskorturinn sagði til sín og takmarka varð innflutning, töldu heildsalar sig yfirleitt ekki hafa vörur afgangs handa kaupfélögunum nema lítið, og sátu kaupmenn þá fyrir, en kvóti samvinnufélaganna stórlega niðurskorinn í mörgum þýðingarmiklum vörugreinum. Kaupfélögin og þeirra viðskiptamenn urðu því að láta sér nægja það litla, rangláta og með öllu ófullnægjandi vörumagn, sem samvinnuhreyfingunni var ætlað, og af því hefur leitt hið frekasta misrétti í garð fjölda landsmanna. Framsfl. hefur haldið uppi harðri baráttu í viðskiptanefnd, í fjárhagsráði, í ríkisstj. og á Alþ. og allsstaðar þar, sem hann hefur getað því við komið til leiðréttingar á þessu herfilega ranglæti. Sú barátta hefur borið árangur á þann hátt, að þokazt hefur nokkuð til leiðréttingar frá því, sem verst hefur orðið í þessum efnum og gilti, þegar núverandi stj. tók við þessum málum, en fjarri fer því, að viðunandi ástand eða jafnrétti hafi náðst, og enn síður, að skipulagi hafi verið breytt þannig, að til frambúðar geti staðizt. Framsfl. miðar sínar till. og sína baráttu í þessum málum ekki aðeins við það að rétta hlut samvinnumanna og tryggja rétt samvinnufélaga, heldur vill hann koma á í þessu efni nýrri skipan, sem tryggir frjálsari verzlun og tryggir, að menn fái raunverulega þær vörur, sem þeir eiga rétt á. Hann vill miða innflutninginn á neyzluvörum við skömmtunarseðla, og innflutning byggingarefnis vill hann miða við fjárfestingarleyfi. Enn þá hefur þessu ekki fengizt framgengt, vegna þess blátt áfram, að mínum dómi, að of miklu ráða hagsmunir þeirra, sem telja sér hag í að viðhalda kvótakerfinu. Allur almenningur hefur hins vegar gagnstæða hagsmuni, en hag af því, að tillögur framsóknarmanna nái fram að ganga, bæði þeir, sem verzla við kaupmenn og kaupfélög. Þau úrræði tryggja samkeppni í verzlun og dreifingu vara víðs vegar um landið í samræmi við fólksfjölda. Framsfl. mun halda baráttu sinni áfram fyrir þessum málum í fullu trausti þess, að menn láti ekki til lengdar fara með sig á þann hátt, sem gert er, og í trausti þess, að þegar menn sjá, að barátta flokksins í þessum málum hefur ekki leitt til nauðsynlegra breytinga vegna mótstöðu annarra, þá komi menn til liðs við flokkinn við fyrsta tækifæri og veiti honum þannig styrk til þess að knýja fram endurbætur. Ég vil þá minnast nokkrum orðum á afgreiðslu fjárl. á þessu stjórnartímabili. Það byrjaði með því, að núverandi ríkisstj. tók við fiskábyrgðarlögunum án þess, að tekjur væru til þess að standa undir greiðslum, er ábyrgðin hefði í för með sér. Enn fremur neyddist ríkisstj. til þess að auka niðurgreiðslur dýrtíðarinnar og færa vísitöluna þannig úr 316 stigum í 310 stig til þess að örva framleiðsluna veturinn 1947. Jafnt og þétt hafa svo komið fram verðhækkanir, sem stöfuðu af kauphækkunum, sem höfðu verið gerðar áður, og nokkrar erlendar verðhækkanir hafa einnig átt sér stað. Á árinu 1947 koma í fyrsta skipti í fjárlög milljónatugir útgjalda, sem stöfuðu af löggjöf þeirri, sem sett hafði verið 1946. Allt þetta hefur orðið þess valdandi, að afgreiðsla fjárlaga hefur orðið nærri óleysanlegt verkefni, að óbreyttum ástæðum í fjárhags- og atvinnumálum. Þetta er þó tæpast nema það, sem hlaut að verða afleiðing verðbólgunnar. Dýrtíðargreiðslurnar eru nú á þessum fjárlögum, sem loksins er verið að afgreiða, þegar 41/2 mánuður er liðinn af fjárhagsárinu, milli 60–70 millj. kr. Allir endar hafa verið hnýttir fastir í ríkiskassann, ef svo mætti segja. Hver hefur svo verið afstaða Framsfl. til afgreiðslu fjárlaganna út af fyrir sig? Það hefur verið fyrsta boðorð flokksins í því efni, að ekki bæri að lækka framlög ríkisins til allra þýðingarmestu framfaramála almennings, svo sem vega, brúa, síma, hafnargerða og ræktunar- og raforkuframkvæmda. Hins vegar yrði að lækka framlög til opinberra bygginga og sætta sig við, að þar verði farið miklu hægar, en gert hefur verið að undanförnu, og framkvæma margs konar sparnað. Nú hugsar máske einhver: Er þetta nú ekki vafasöm stefna, þegar þess er gætt, hve margt annað hleðst á ríkið og hve illa gengur að ná jöfnuði á fjárlögunum? Þessa afstöðu sína byggir Framsfl. á þeirri skoðun, að ef inn á það væri gengið að lækka framlög til þessara lífsnauðsynlegu framkvæmda, sem eru blátt áfram undirstaða þess, að eðlileg þróun atvinnulífsins víðs vegar um land geti átt sér stað, þá mundi niðurstaðan verða sú, að í dýrtíðarhítina yrði kastað því fé, sem áður hefði til þessara mála gengið, og menn freistuðust blátt áfram til þess að nota þá fjármuni til að velta dýrtíðarbagganum á undan sér enn lengur en ella og um ófyrirsjáanlegan tíma með vaxandi fjáraustri. Ofan á allt annað bættist þá kyrrstaða í allra mest aðkallandi framkvæmdunum. Þetta er byggt á þeirri bjargföstu sannfæringu, að til nýrra stóróhappa dragi, ef framlag til þessara mála væri skert stórkostlega; en til framkvæmda kæmu ekki alhliða ráðstafanir til sparnaðar í ríkisrekstri eða ráðstafanir til þess að losa ríkissjóð við hinar óbærilegu dýrtíðargreiðslur. Þegar Framsfl. ákvað að eiga þátt í þessari ríkisstj. með þeim stjórnarsáttmála, sem gerður var, þá gerðu menn sér ekki neinar sérstakar gyllivonir um skjótar og stórfelldar ráðstafanir til þess að bæta í einu vetfangi úr því öngþveitisástandi, sem orðið var. Flokknum var og er það ljóst, að það er ekki margra góðra kosta völ. Flokknum hefur ætíð verið það ljóst, að úr ýmsu því versta misrétti, sem verðbólgan hefur skapað, verður aldrei bætt til fulls. Stjórnarþátttaka flokksins byggðist á því, að hann sá, að hann gat þá orkað stefnubreytingu í ýmsum þýðingarmiklum málum, og hann vildi eiga þátt í tilraun, sem gerð yrði til að hindra vöxt verðbólgunnar með þeim úrræðum, sem þá var hægt að fá þá þrjá flokka til að sameinast um. Um dýrtíðarmálið segir svo í stjórnarsáttmálanum: „Það er hlutverk ríkisstj. að vinna að því af alefli að stöðva hækkun dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðar og athuga möguleika á lækkun hennar.“ Ríkisstj. hefur ekki tekizt að stöðva með öllu hækkun dýrtíðarinnar, þótt leitazt hafi verið við með mörgu móti. Stafar það að dómi okkar framsóknarmanna sumpart af því, að réttum úrræðum hefur ekki verið beitt, en sumpart af því, að afleiðingar þess, sem áður var búið að gera, hafa reynzt of þungar í skauti, til þess að unnt væri að komast hjá nokkrum vexti dýrtíðar af þeim völdum. Einnig kemur hér til, að þrátt fyrir viðleitni ríkisstj. hafa verið knúðar fram nýjar hækkanir, sem komið hafa í bága við stöðvunarstefnuna. Samt sem áður hefur vísitalan ekki hækkað nema úr 316 í 326 stig á þessu tímabili, og athuganir sýna, að framleiðslukostnaður sjávarútvegsins hefur staðið í stað á árinu 1948, og er það í fyrsta skipti síðan fyrir stríð, að slíkt hefur komið fyrir. Rétt er jafnframt að horfast í augu við það, að vöruskorturinn og ólagið á vörudreifingu hefur fært mönnum að höndum nýtt vandamál, sem er svartur markaður í ýmsum greinum. Nú er þjóðin enn einu sinni á vegamótum í þessum efnum. Nú skortir ekki raddir, sem segja: Dýrtíðin hefur vaxið í hlutfalli við launin. Nú ber að krefjast og knýja fram launahækkanir. Almenn herferð er undirbúin til launahækkana. Ef í hana verður lagt og hún ber árangur, getur enginn hagur af því orðið samt. Ástandið er þannig orðið, að því meiri launahækkanir sem verða, því meiri skattar - því meiri skerðing vísitölu - því meiri gengishækkun eftir skamma stund - eftir því til hvers gripið verður í neyðinni. - Launasamtökin verða að skilja, að þau verða að leggja orku sína og áhrif í annað. Þau verða að taka alvarlega sínar eigin ályktanir og leggja þungann í að styðja það og krefjast þess, að margs konar ráðstafanir verði gerðar, sem komi í staðinn fyrir kauphækkanir, í verzlunarmálum, húsnæðismálum, iðnaðarmálum, skattamálum og verðlagsmálum. Þau verða að setja þetta fram nú á elleftu stundu og gefa tóm til, að það fái að koma í ljós, hvaða áhrif það hefur á afgreiðslu mála, ef þau beita sér raunverulega á þennan hátt af alvöru og með þunga og setja samræmingaróskir sínar í samband við slíka jákvæða stefnu. Ástand í fjárhags- og atvinnumálum er þannig, að fjárlög geta ekki orðið afgreidd einu sinni enn á þeim grundvelli, sem fyrir hendi er Þrýstingurinn er svo stórkostlegur og afleiðingar hans svo geigvænlegar fyrir atvinnurekstur, útflutning og innflutning, að það verður heldur ekki mögulegt að sjá borgið fjárhag þjóðarinnar út á við, ef svo fer fram sem nú horfir, hvað þá ef enn verður reist ný dýrtíðaralda. Afgreiðsla þessa þings á fjárhagsmálum og fjárlögum er ljóslega talandi vottur um það, hvernig ástatt er. Tímabil varnarinnar er liðið. Sóknin verður að hefjast. Framsfl. leggur höfuðáherzlu á, að nú verði ekki sá háttur upp tekinn; sem verið hefur á undanförnum árum, að frá því að fjárlög hafa verið afgr. að vorinu nú upp á siðkastið og þangað til seint á hausti sé aðgerðarlaust í þessum málum. Nú er þannig ástatt, að það er ekki hægt að halda þannig á, og það verður að gera sérstakar vonir um, að það sé nú orðinn jarðvegur til þess að taka öðruvísi á málunum. Það er ekki hægt að bíða nú aðgerðalaust fram á haust eða næsta vetur, og að menn viti ekki, hvort til er meiri hluti á Alþingi fyrir þeim ráðstöfunum, sem geta orðið öflug tilraun til björgunar. Það er ekki hægt að vera aðgerðalaus og eiga það á hættu, að þegar til á að taka næsta vetur, sé ekki samstæða um neitt, aðalmálefnin hrekist mánuðum saman og síðan ókleift að koma saman fjárlögum ríkisins. Framsfl. leggur því höfuðáherzlu á, að það verði gengið með fullri hreinskilni að ganga úr skugga um það, hvort þeir flokkar, sem nú fara með stjórn landsins, geta komið sér saman um viðunandi ráðstafanir í fjárhags-, dýrtíðar- og atvinnumálum, á þessu sumri, og að þessar athuganir eigi sér stað engu síður, þótt svo fari, að Alþingi hætti störfum um stundarsakir. Framsfl. leggur megináherzlu á, að gerðar séu allar hugsanlegar skynsamlegar ráðstafanir fyrst og fremst til þess að auka kaupmátt peninganna innanlands, minnka misréttið, sem verðbólgan hefur skapað og gera menn þannig færari um að taka á sig byrðar viðreisnarinnar. Mestum vandkvæðum valda hér húsnæðismálin, og þar hefur verðbólgan hlaðið múr milli þeirra, sem áttu húsnæði fyrir stríð, og hinna, sem nú þurfa að afla sér húsnæðis. Það þarf að leggja á háan stóríbúðaskatt til þess að auka framboð á leiguhúsnæði, lögbjóða lækkun á húsaleigu, sem ákveðin hefur verið á verðbólguárunum, og veita leigutökum aðstöðu til þess að hafa áhrif á og eftirlit með framkvæmd þeirrar löggjafar, bæta úr því misrétti, sem þeir eiga við að búa, sem aflað hafa sér húsnæðis á verðbólguárunum, með því að taka tillit til þess í skattagreiðslum, leggja þungar refsingar við húsaleiguokri og tryggja barnafjölskyldum forgangsrétt að íbúðum. Þá þarf að aðstoða menn með öllu móti til þess að koma sér upp hentugum íbúðarhúsum, veita mönnum aðgang að ódýrum eða ókeypis teikningum og ódýrum leiðbeiningum og greiða m.a. þannig fyrir þeim, sem byggja yfir sig sjálfir. Afnema þarf hið gegndarlausa álag byggingarmeistara á byggingarkostnaðinn. Láta þá sitja fyrir fjárfestingarleyfum og því fjármagni, sem mögulegt er að sópa saman í hæfilega löng byggingarlán, sem eru að byggja íbúðir handa sjálfum sér í sveitum og við sjó. Láta innflutningsleyfi fylgja fjárfestingarleyfum fyrir byggingar og tryggja mönnum þannig byggingarefni á hinn hagkvæmasta hátt. Taka verður upp nýja stefnu í verzlunarmálum, sem tryggi neytendum og framleiðendum sem mest frjálsræði um að velja milli verzlana og drepa þannig svarta markaðinn. Þetta er hægt með þeim úrræðum, sem Framsfl. hefur barizt fyrir og berst fyrir. Búa þarf þannig að verksmiðjuiðnaðinum í landinu, að afköst þeirra fyrirtækja, sem hafa góðar vélar, geti notazt, og tryggja um leið verðlækkun á iðnaðarvörum. Herða þarf á verðlagseftirliti, láta samtök neytenda fá fulltrúa við framkvæmd eftirlitsins, skipa fulltrúa frá neytendum með almennum dómurum í verðlags- og gjaldeyrismálum, þyngja refsingar fyrir verðlags- og gjaldeyrisbrot og endurskoða sérstaklega, eins og áður er tekið fram, álagningu í byggingariðnaðinum og álagningu á margs konar aðra þjónustu. Framkvæma þarf hinn ýtrasta sparnað í opinberum rekstri, taka upp í opinberum stofnunum fullkomna tækni og starfshætti í því skyni, herða á eftirliti með skattaframtölum og setja nýja löggjöf til stuðnings þeim framkvæmdum. Þessar ráðstafanir og ýmsar fleiri þarf að gera á undan eða jafnhliða öðrum frekari, til þess að tryggja afkomu atvinnuveganna og nægilega atvinnu í landinu. Getur þar verið um að ræða til viðbótar aðallega allsherjar niðurfærslu eða gengislækkun. Jafnhliða þessum ráðstöfunum væri rétt að leggja á stóreignaskatt, og jafnóðum og þessar ráðstafanir bæru árangur, yrði síðan að draga úr höftum ýmiss konar og lækka dýrtíðarskattana eftir því, sem frekast reyndist mögulegt. Þetta er í höfuðdráttum sú stefna, sem framsóknarmönnum sýnist óhjákvæmilegt, að hrundið verði tafarlaust í framkvæmd. Þetta er sú meginstefna, sem okkur sýnist blátt áfram þjóðarnauðsyn, að sem allra flestir sameinist um, án þess að langur dráttur verði á framkvæmdum. Framsfl. hefur lagt fram frumvörp og tillögur á Alþingi um einstaka þætti þessara mála og er reiðubúinn að standa að framkvæmd þessarar stefnu. Frumvörpum okkar og tillögum hefur verið misjafnlega tekið eins og áður hefur verið á bent, en flokkurinn mun ekki hætta baráttu sinni fyrir þessari stefnu og hann leggur höfuð áherzlu á það nú, eins og áður er undirstrikað, að þótt svo fari, að Alþingi hætti nú starfi um stundarsakir, þá verði það aðeins um stundarsakir og ekki gert hlé á þessum málum, heldur gengið í það af atorku að ganga úr skugga um, hvort þeir flokkar, sem nú standa að ríkisstj., geta staðið saman um nauðsynlegar óhjákvæmilegar ráðstafanir í þessum málum nú í sumar eða ekki. Íslenzka þjóðin á mikla eldraun í vændum. Það hefur ekki reynzt neinni þjóð létt verk að komast upp úr verðbólgufeninu, þegar út í það er komið. Málefnin eru vandleyst mjög, og nauðsynlegar ráðstafanir margar hitta ýmsa harkalega. Ofan á þetta bætist, að víða eru skemmdaröfl að verki. Sérhagsmunaöflin reyna að smjúga og verja sig, og svo eru hinir pólitísku úlfar, sem sitja um bráð. Allir eru þeir á veiðum, þegar úr vöndu er að ráða, flestir í sauðargærum, en gengur illa að dyljast sumum. Þeir eiga það eitt erindi að sá tortryggni og óánægju, egna hvern gegn öðrum, til þess að ekki ráðist við neitt og jarðvegur verði fyrir úlfasamfélagið. Nú er allt undir því komið, að hægt verði á næstunni að fylkja nógu mörgum saman um réttláta stefnu í dýrtíðar- og fjárhagsmálunum, þar sem höfuðsjónarmiðin eru þau að gera allt, sem með réttu er hægt að krefjast, til þess að tryggja hag almennings og jafnframt óhjákvæmilegar ráðstafanir til þess að rétta við fjárhag ríkisins og atvinnuveganna.



„Er það hækkunartillaga?“ Þannig spurði hv. landsk. þm., Brynjólfur Bjarnason, fyrir tveimur árum við afgreiðslu fjárlaga. Hann hafði vikið sér frá, en vildi nú greiða atkvæði á ný og þess vegna fá að vita, hvers eðlis till., sem til atkv. var, væri. Hann spurði ekki um, hvort tillagan væri þörf eða óþörf, hvort hún væri til styrktar góðu máli eða illu. Hið eina, sem Brynjólfur Bjarnason taldi hafa þýðingu og réð atkvæði hans, var, hvort um væri að ræða hækkun útgjalda eða ekki. Þegar hann heyrði, að um hækkunartillögu var að ræða, greiddi hann henni hiklaust atkvæði sitt. Þetta atvik hefur orðið minnisstætt flestum eða öllum, sem viðstaddir voru. En þess mun einnig verða getið í sögu þjóðarinnar, því að fáir atburðir sýna í einu vetfangi ljósar meginstefnu kommúnista í fjármálum. Alls staðar hafa þeir verið með hækkunum útgjalda, hvergi með lækkunum, a.m.k. hvergi þar, sem þýðingu hafði. En engin regla er án undantekninga. Við afgreiðslu fjárl. að þessu sinni greiddu kommúnistar atkvæði með einstaka lækkunartillögum. Eftirtektarverðast um þá afstöðu þeirra var, að þeir vildu lækka útgjöld til löggæzlu, rannsóknar sakamála og hætta útgáfu hæstaréttardóma. Þarf ekki skýringar við, af hverju kommúnistar taka þessa þætti út úr og vilja umfram allt koma í veg fyrir, að hafðar séu hendur í hári sakamanna og frásagnir af athæfi þeirra birtar í hæstaréttardómum. Fjandskapur þeirra við réttarrannsóknina út af ofbeldisverkunum 30. marz s.l. er af sama toga spunninn. Þeir óttast, að þar muni sitt hvað sannast, sem þeir vilja hafa dulið. Sá ótti þeirra er skiljanlegur, því að þó að þar muni ekki sannast öll launráð þeirra og vina þeirra til undirbúnings árásinni á Alþingi, mun hlutur þeirra verða ærið slæmur fyrir því. Vitanlega reyna kommúnistar að hræða menn frá að segja satt um það, er þeir sáu til tiltekta kommúnista þennan dag, og reyna eftir föngum að skjóta undan sönnunargögnum. Þess vegna vona þeir einnig, að kvikmyndirnar, sem teknar voru þennan dag, verði ekki sýndar, og reyna að telja kjark í lið sitt með því að skrökva því upp, að banna eigi sýningu mynda þessara. Sú skröksaga verður hinum seku mönnum skammgóður vermir. Myndirnar munu verða sýndar, og umfram allt verður að sýna þær óstyttar, því að þótt þær að sjálfsögðu nái ekki nema litlu af þeim ljótu afbrotum, sem kommúnistar og vinir þeirra frömdu 30. marz, þá sést þar þó margt, sem kommúnistar kviða, að komi fyrir augu almennings. Kommúnistar kvíða sannleikanum. Þeir vita, að hann muni eyða slíkum söguburði og hv. þm., Ásm. Sigurðsson, maðurinn, sem sneri við mynd Jóns Sigurðssonar, viðhafði hér áðan. Öfugmæli hans um atburðinn 30. marz eru sýnishorn af sagnfræði kommúnista. Sumu því ljótasta úr Þjóðviljanum sleppti hann þó. - T.d. hinni lubbalegu árás á nafngreindan Íslending, sem starfaði með Þjóðverjum í Noregi fyrri hluta stríðsáranna og hlaut fyrir það þunga refsingu í Noregi að ófriðnum loknum og var þó sleppt þaðan úr haldi. Þjóðviljinn hefur dag eftir dag fullyrt, að þessi maður hafi verið í liði lögreglunnar eða a.m.k. lýðræðisflokkanna 30. marz. Sannleikurinn er sá, að þessi maður kom þar hvergi nærri, og er sannast sagt furðu níðingslegt að rífa stöðugt upp á ný sár hans. Allra sízt situr það þó á kommúnistum að brigzla manni þessum, því að afstaða hans í upphafi stríðsins var einmitt hin sama og Molotovs, sem óskaði sendiherra Þjóðverja til hamingju, þegar hann sagði honum frá innrás Þjóðverja í Noreg. Allir þykjast vera á móti útgjaldahæð fjárlaganna, meðan ekki er vikið að því í einstökum atriðum, hvað eigi að spara. Mikið er talað um aukningu ríkisbáknsins í því sambandi. Sízt skyldi ég verða til þess að verja vöxt þess. Sjálfstfl. er eini flokkurinn, sem er í beinni andstöðu við of mikil ríkisafskipti af atvinnuvegum landsmanna og framkvæmdum. En flokkurinn hefur því miður ekki meiri hluta atkvæða með kjósendum landsins og ræður þess vegna ekki einn stefnunni, heldur verður hann að semja við aðra flokka, gerólíka að skoðunum, um framgang allra mála og hverri meginstefnu skuli fylgt. Allir þessir flokkar, andstöðuflokkar sjálfstæðismanna, vilja meiri og minni ríkisafskipti, kommúnistaflokkurinn þó mest. Á engum flokki situr því síður en honum að ásaka aðra um útþenslu ríkisstarfseminnar, ríkisafskipti, skrifstofubákn og skriffinnsku. Sannleikurinn er sá, að þó að ýmsum þyki að vonum of mikið um þvílíka iðju hér á landi nú, þá er hún ekki nema svipur sjá sjón miðað við ástandið í þeim löndum, þar sem sósíalismi, hvað þá kommúnismi, hefur fengið öll ráð. Þegar kommúnistar þess vegna lýsa andstöðu sinni við þvílíka stjórnarhætti, tala þeir þvert um hug sér sem endranær. Þar ráðast þeir einmitt á þau stjórnareinkenni, sem öllu öðru fremur eru ráðandi í því þjóðfélagsformi, sem þeir vilja koma á. En þó að rétt sé, að hér á landi sé nú of mikið um skriffinnsku og úr öllu því fargani verði seint bætt til hlítar, nema Sjálfstfl. einn fái hreinan meiri hluta við kosningar, þá verður þó að segja söguna eins og hún er, og hún er sú, að hækkun útgjalda ríkissjóðs stafar ekki fyrst og fremst af þessum sökum. Það eru aðrar ástæður en fjölgun starfsmanna ríkisbáknsins, sem mestu ráða um þetta. Eftir 2. umr. fjárl. voru heildarútgjöld fjárlaga rúmlega 293 millj. kr. Í hverju var meginhluti útgjaldanna fólginn? Var það hin eiginlega starfsræksla ríkisins, embættismannafjöldinn, sem gleypti allt þetta fé? Nei, það voru örfáir liðir, þessu í rauninni óviðkomandi, sem tóku mest af fénu. Til verklegra framkvæmda, samgöngumála, kennslumála, landbúnaðarmála, raforkumála, almannatrygginga, dýrtíðarmála og skuldaniðurgreiðslna var varið h. u. b. 225 millj. kr. Þegar við lítum á einstakar fjárhæðir fjárlaganna, sjáum við, að samgöngumál, en þar eru taldar flestar verklegar framkvæmdir, voru þar með h. u. b. 371/2 millj. kr., sem hækkuðu um milljónir við 3. umr. Við þetta má bæta 5 millj. til raforkumála og a.m.k. 800 þús. til notendasíma hjá Landssímanum, sem ekki er talið til eignaaukninga. Þá eru í 20. gr. taldar auk skuldaniðurgreiðslu 10 millj. til ýmiss konar eignaaukninga, nær allt verklegar framkvæmdir. Vilja kommúnistar lækka verklegar framkvæmdir frá því, sem nú er? Þvert á móti. Þeir vilja auka þær og ásaka núverandi meiri hluta Alþingis og núverandi ríkisstj. um allt of mikið aðgerðarleysi í þessum efnum. Þá eru h.u.b. 20 millj. kr. ætlaðar til ýmiss konar landbúnaðarframkvæmda, mæðiveikivarna, fjárskipta og annars slíks. Ekki hef ég orðið þess var, að kommúnistar hafi flutt neinar tillögur til lækkunar þessum liðum, heldur hafa þeir viljað hækka þá svo hundruðum þúsunda skipti. Til skólamála eru ætlaðar h.u.b. 28 millj. og 300 þús. Mjög verulegur liður í þessari geipifjárhæð er kostnaður af fræðslulögunum nýju. Ég skal ekki ræða um það, hvort þessi löggjöf, með hinu langa skólanámi fyrir alla unglinga, hvernig sem námshæfileikum og löngun þeirra er varið, horfi til góðs eða ills. Hitt þori ég að fullyrða, að kommúnistaflokkurinn, og þó einkum fyrrv. menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, mundi telja mjög á hlut sinn gengið, ef neitað væri, að hann hefði átt verulegan þátt í, að löggjöf þessi var sett. En úr því að kommúnistar vilja þakka sér sinn hlut í setningu laganna, þá komast þeir heldur ekki undan að taka ábyrgðina af kostnaðinum að sínum hluta. Til almannatrygginganna er varið h.u.b. 21 millj. kr. Út af fyrir sig vildu allir landsmenn, að sú löggjöf væri sett. Það eina, sem ýmsir efuðust um, var, hvort Íslendingar hefðu efni á að standa undir svo stórfelldum almannatryggingum. Einn hópur var þó, sem ekki taldi kostnaðinn nægan, heldur vildi enn þar á auka og eyða stórfé umfram það, sem ákveðið var. Þetta voru kommúnistar, mennirnir, sem nú hamast mest yfir, hve ríkisútgjöldin séu orðin mikil. Þá eru það dýrtíðarmálin. Til þeirra var eftir 2. umr. samtals áætlað h. u. b. 75 millj. kr., og þar við bætast 61/2 millj. kr. vegna veiðibrests 1948 og í raun réttri einnig mest af niðurgreiðslum á skuldum og ábyrgðum ríkissjóðs, samtals krónur 20 millj. fyrir utan 7 millj. kr. vaxtagreiðslur, því að þessar skuldbindingar hafa flestar orðið til í sambandi við verðlags- og dýrtíðarmálin. Er þá til þessara mála varið meira en 100 millj., eða rúmlega þriðjungi af öllum útgjöldum ríkisins. Rétt er að vísu, að útgjöldin vegna dýrtíðarráðstafana eru nú miklu hærri, en var á meðan kommúnistar voru í stjórn. Fyrir sitt leyti samþykktu þeir þó alla meginliði þeirra útgjalda, sem enn eru uppistaðan í þessum gífurlega kostnaði. En afstaða kommúnista kom glögglega fram í því, að þeir vildu t.d. í árslok 1946 samþykkja fiskábyrgðina, sem þá var nýung og reyndist kosta rúmlega tvo milljónatugi, en vildu hins vegar hvorki sjá fyrir sérstökum tekjustofni til að standa undir þessum útgjöldum, né heldur gerðu þeir ráðstafanir til að veita fé til þeirra af almennri fjárhæð fjárlaganna. Þarna kemur enn glögglega fram hin kommúnistíska aðferð. Þeir samþykkja hækkanir og fjáraustur úr ríkissjóði, en vilja ekki með neinu móti gera honum fært að standa við skuldbindingar sínar. Með þeirri löggjöf, sem kommúnistar áttu þátt í að setja og þakka sér að verulegu forgöngu um, svo sem t.d. fiskábyrgðina, var sem sagt smíðuð aðaluppistaðan í dýrtíðarútgjöldunum gífurlegu nú. Hitt er rétt, að þau hafa enn aukizt frá því, sem var, jafnvel þótt tillit sé tekið til fiskábyrgðarinnar, sem sett var í árslok 1946, áður en núverandi stj. tók við. En af hverju stafar þessi hækkun? Ýmist af verðbreytingum út á við, sem Íslendingar ráða ekki að neinu leyti yfir, eða af hækkandi verðlagi innanlands, og það á mestan hlut að máli. Skömmu eftir að núverandi stjórn tók við völdum, efndu kommúnistar til víðtækra verkfalla, og var verkamannafélagið Dagsbrún látið vera þar í forustu. Því var að vísu yfirlýst af kommúnistum, að verkföll þessi væru ekki fyrst og fremst vegna hagsmuna verkamanna, heldur til að steypa ríkisstj., hrunstjórninni, sem þeir kölluðu svo. Verkföll þessi stóðu lengi, og þeim lyktaði þannig, að nokkrar kauphækkanir voru veittar, þó hvergi nærri eins miklar og kommúnistar höfðu ætlað að knýja fram. Nú var það auðvitað svo, að allir hefðu út af fyrir sig óskað eftir, að unnt væri að bæta kjör verkamanna og alls almennings. Andstaðan, sem veitt var þessum kaupkröfum, kom hins vegar af því, að menn voru sannfærðir um, að atvinnuvegir landsmanna mundu ekki geta staðið undir hærra kaupgjaldi, en þá var. Sumir hafa sagt: Kaupgjaldið var hækkað, en stöðvun atvinnunnar varð ekki. Þess vegna var andstaðan gegn kauphækkunum 1947 ástæðulaus. Það er rétt, að forða tókst frá stöðvun atvinnuveganna. Aðferðin til þess var sú, að ríkið tók á sig baggann. Afstaða atvinnuveganna út á við varð verri og verri. Atvinnuvegunum var hjálpað til að starfa áfram með fernu móti: 1) Innlendar framleiðsluafurðir, einkum landbúnaðarins, voru borgaðar stórkostlega niður til þess að halda verðlaginu innanlands lægra en ella hefði orðið. 2) Sumar aðfluttar vörur voru einnig greiddar niður í sama tilgangi. 3) Vegna þess, að verðlagið innanlands var of hátt þrátt fyrir þessar stórkostlegu niðurgreiðslur, varð að taka ábyrgð á hærra söluverði útflutningsafurðanna, en fáanlegt var erlendis. 4) Ríkið tók að sér að greiða eftir á halla þeirra, sem verst hafa orðið úti, sbr. síldarkreppuráðstafanirnar. Kauphækkanirnar, sem hér urðu 1947, þegar kommúnistar ætluðu að steypa ríkisstj., náðu að vísu ekki þeim megintilgangi, heldur þvert á móti þjöppuðu almenningi saman til fylgis við ríkisstj. Þær megnuðu heldur ekki að stöðva atvinnuvegina, eins og kommúnistar vonuðu. En þingmenn kommúnista fóru ekki dult með það vorið 1947, að vegna verkfallanna mundi strax þá um haustið verða komin svo mikil dýrtíð, að atvinnuvegirnir af þeim sökum mundu stöðvast. Þetta mark náðist ekki. En hitt tókst, að leggja óhæfilegar byrðar á ríkissjóð. Þetta hefur leitt til þess, að ríkissjóður hefur stofnað til milljónatuga skulda, svo að lengur er ekki unnt að halda áfram á þeirri braut. Enn fremur hefur af þessu leitt, að nýjar og nýjar álögur verður að leggja á landsmenn til að standa undir beinum og óbeinum hallarekstri atvinnuveganna. Nú eru kommúnistar að reyna að koma af stað nýrri stórkostlegri dýrtíðar- og kaupgjaldskröfuöldu. Kommúnistar styðja þá kröfugerð við hækkandi dýrtíð. Þetta er einmitt sú afleiðing verkfallanna 1947, sem ríkisstj. og styðjendur hennar sögðu þá fyrir. Þeir bentu strax á, að kauphækkanir slíkar sem þá voru fram knúnar mundu ekki koma almenningi að neinu gagni, heldur einungis leiða til vaxandi vandræða og aukins ófarnaðar. Ef kommúnistum tekst nú áform sitt, leiðir það sennilega til þeirrar stöðvunar atvinnuveganna, sem þeir sækjast eftir, eða til þess, að ómögulegt verður með öllu að halda lengur uppi gengi íslenzku krónunnar, svo sem núverandi ríkisstj. hefur umfram allt lagt kapp á. Annars er augljóst, að kommúnistar eru orðnir ærið langeygir eftir stöðvun atvinnuveganna, hruni og atvinnuleysi. Strax 6.febr. 1947, þegar Einar Olgeirsson lýsti andstöðu flokks síns við ríkisstj. á Alþingi, er stj. var nýmynduð, sagði hann, að ætlunin væri „að leiða aftur atvinnuleysi - yfir fólkið“. 19. marz 1947 sagði Þjóðviljinn, að unnið væri að „skipulagningu atvinnuleysis á Íslandi“. 30. ágúst 1947, eftir hið mikla síldarleysisár, segir Þjóðviljinn: „Einmitt nú með haustinu finna þúsundir manna óþyrmilega til þess, hvernig hrunstjórnin er að skapa kreppu og atvinnuleysi“. Þjóðviljinn var og ekki í vafa um, hvað það var, sem kom í veg fyrir „fyrirætlanir ríkisstj. og fjárhagsráðs um atvinnuleysi“ veturinn 1948. Hinn 10. febr. 1948 sagði Þjóðviljinn, að það hefði verið Faxaflóasíldin, sem „hindraði“ þessar fyrirætlanir, sem vissulega hefði mátt kalla djöfullegar, ef sannar hefðu verið. Hinn 11. maí 1948 sagði blaðið, að „stefna ríkisstj. væri kreppa, atvinnuleysi“. Þannig mætti lengi halda áfram. Sem betur fer hafa þessir spádómar ekki rætzt. Faxaflóasíldin brást í vetur. Þrátt fyrir það hefur tekizt að halda uppi fullri atvinnu hér á landi og þá einkum hér í höfuðborginni. Þó að kommúnistar hafi skorað á menn og reynt að smala mönnum við atvinnuleysisskráningar hefur það lítið dugað, því að sem betur fer hefur ekkert raunverulegt atvinnuleysi skapazt. Í mestu harðindunum í vetur, þegar bátar komust ekki á sjó og erfiðast var með útivinnu, létu 135 menn skrá sig atvinnulausa af 55 þúsund íbúum Reykjavíkur. En hvernig stendur á því, að kommúnistar hafa verið svona ósparir á þessa spádóma, þó að þeir hafi hvað eftir annað látið sér til skammar verða? Skýringin á því er ofur einföld. Við vitum, að á árunum fyrir síðari heimsstyrjöldina, allt fram á árin 1939 og 1940, var mikil fátækt og atvinnuleysi hér á landi. Þá ríkti hér það ástand, sem allir, er það muna, hljóta að vona og biðja, að slíkt komi aldrei aftur yfir íslenzka þjóð. Það voru tvær meginorsakir, sem bættu úr þessu hörmungarástandi. Annars vegar var hin aukna eftirspurn fiskafurða okkar, sem af stríðsástandinu stafaði. Hins vegar setuliðsvinnan. Hvort tveggja þetta leiddi til mikillar eftirspurnar eftir vinnuafli og til þeirra miklu kauphækkana, sem hér urðu á stríðsárunum, en kommúnistar hafa þakkað sínum tiltektum. Sannleikurinn er sá, að þó að tekjurnar ef eðlilegum atvinnurekstri landsmanna væru gífurlegar á þessum árum, er þó vafasamt, að allir hefðu fengið næga atvinnu, ef við þær einar hefði verið stuðzt. Það, sem úrslitamuninn gerði, var setuliðsvinnan. Innstæðurnar, sem söfnuðust erlendis á ófriðarárunum, nema hér um bil sömu upphæð eins og kaupgreiðslur í setuliðsvinnunni voru. Ef setuliðsvinnan hefði því ekki verið, hefðu engar innstæður erlendis safnazt, engir nýsköpunartogarar verið keyptir fyrir þessa peninga eða aðrar umbætur gerðar, sem fengust fyrir þessa miklu fjármuni. Að stríðinu loknu hvarf setuliðsvinnan og tekjurnar af henni. En þá voru innstæðurnar enn til. Það stóðst hins vegar nokkurn veginn á endum, að innstæðunum var lokið, þegar kommúnistar hurfu úr stjórn. Á meðan þetta fé var fyrir hendi, var hægt að ráðast í ýmsar framkvæmdir, þarfar og óþarfar. Sem betur fer, var meginhlutinn af þeim þarfur. Fyrir forgöngu sjálfstæðismanna voru nýsköpunartogararnir keyptir og í margvíslegar uppbyggingarframkvæmdir ráðizt. Af öllum þessum fjárstraumi leiddi mikil atvinna. En öllum var auðsætt, að þegar honum lyki, tækju við erfiðir tímar. Það er m.a. og ekki sízt af þeim sökum, sem kommúnistar stukku fyrir borð af stjórnarfleyinu um áramótin 1947. Þeir vildu njóta vinsældanna af því að hafa eytt þeim fjármunum, sem safnazt höfðu fyrir annarra tilverknað en þeirra. Þeir vildu hins vegar ekki taka þátt í að leysa örðugleikana eða bera ábyrgð á ástandinu, sem hlaut að verða, þangað til öll nýsköpunartækin væru komin í notkun, en eftir að erlendu innstæðurnar voru úr sögunni: Þetta tímabil hlaut ætíð að verða örðugt, og ekki sízt í samanburði við velsældartímana fyrst eftir ófriðinn. Var og öllum ljóst, að meira en vafasamt væri, að mögulegt yrði, jafnvel eftir að nýsköpunartækin væru öll orðin að fullu gagni, að halda við sömu lífskjörum í landinu og verið hafði, meðan menn voru á skammri stundu að eyða hinu mikla fé, sem safnazt hafði á stríðsárunum. Allir nýsköpunartogararnir eru ekki komnir til landsins enn í dag, og sá atvinnuvegur, sem óhemju fé var lagt í síldarútvegurinn, hefur orðið fyrir stöðugum hrakföllum allt frá því þessi mikla fjárfesting átti sér stað. Nægir þar að minna á fjögur síldarleysissumur í röð, og hrekkur ein ágæt Hvalfjarðarsíldarvertíð skammt til að bæta upp öll þau skakkaföll, enda er allt of kunnugt, að síldin lét einnig á sér standa á þeim slóðum á s.l. vetri, eftir að miklu fé hafði verið varið til að undirbúa móttöku hennar. Að svo vöxnu máli var því óumflýjanlegt, að hér hlaut að verða örðugur tími um skeið. Auðvitað sáu kommúnistar ekki síldarleysið fyrir. Það var í þeirra augum óvæntur hvalreki, sem þeir höfðu ekki reiknað með. En þeir sáu hitt og reiknuðu rétt, að þessi ár hlutu að verða erfiðleikaár og jafnvel líklegt, að um skeið kæmi hér atvinnuleysi og vandræði. Þannig hlaut það í raun réttri að verða eftir þeim hagfræðilögmálum, sem kommúnistar reiknuðu með. Það var þess vegna engan veginn út í bláinn, heldur byggt á ákveðnum staðreyndum, þegar kommúnistar æ ofan í æ hafa spáð atvinnuleysi og hruni þessi ár. En hér hefur farið á allt annan veg en kommúnistar sögðu fyrir. Atvinnuleysið og hrunið hafa hvort tveggja, sem betur fer, látið á sér standa. Hér hafa auðvitað orðið örðugleikar, en miklu minni en kommúnistar sögðu fyrir. Á sama tíma og aðrar þjóðir eru að keppast við að ná jafngóðum lífskjörum og þær höfðu fyrir síðustu styrjöld, hefur fróðum mönnum talizt svo til, að raunverulegar gjaldeyristekjur þjóðarinnar á mann hafi á síðasta ári orðið tvöfalt meiri, en þær voru fyrir stríðið og innflutningur almennra neyzluvara hafi þá verið 179 á mann á móti 100 fyrir stríð. Að hlutfall slíks neyzluvarnings var þó ekki enn hærra, kemur af því, hve miklu fé hefur verið og er enn varið til nýsköpunar. Sem betur fer sýna staðreyndir, að hlutur okkar er engan veginn eins slæmar og kommúnistar vilja vera láta og sumir leiðast til að taka undir í eðlilegri óánægju yfir, að við ekki getum veitt okkur jafnmikið af ýmsum lífsins gæðum og á meðan við áttum á sjötta hundrað milljónir króna í erlendum varasjóði og vorum að eyða honum. Ýmsum þeim örðugleikum, sem menn nú kvarta undan, hefði verið unnt að eyða, ef samkomulag hefði náðst um róttækari lækning á dýrtíðar- og verðlagsmálunum, en tekizt hefur. Úr því að menn hafa ekki fengizt til þessara aðgerða, og engir hafa verið hamrammari á móti þeim, en kommúnistar og öll þau öfl í þjóðfélaginu, er þeir hafa áhrif á, þá hefur eina ráðið til að halda sæmilegu jafnvægi í þjóðfélaginu verið svipaðar aðgerðir og reyndar hafa verið. Sannast sagt hefur það tekizt vonum framar, þó að þar sé auðvitað ýmsu ábótavant. Auðvitað er þetta ekki eingöngu að þakka aðgerðum stjórnarvaldanna inn á við, heldur einnig utanríkisstefnu stj. Staðreynd er og, að afkoma og vellíðan almennings er nú engu síður undir því komin, að rétt sé haldið á málefnum þjóðarinnar út á við en inn á við. Í þessum efnum hefur mikið áunnizt. Á árinu 1948 var útflutningsverðmæti íslenzkra afurða 104,3 millj. kr., eða 36% meiri en ársins 1946, síðasta ársins, sem kommúnistar voru í ríkisstj. Þessi aukning er fyrst og fremst að þakka nýsköpuninni. Án hennar hefði hún vissulega ekki orðið neitt svipað því, sem varð. En hún er einnig árangur framsýni, snarræðis og dugnaðar stjórnarvaldanna við að hagnýta sér Hvalfjarðarsíldina 1947 og 1948 svo vel sem raun varð á. Og þó að mikill framleiðsla sé undirstaðan, þá er hún ekki einhlít. Án markaðsöflunar verður hún ekki að gagni. Reynslan hefur nú þegar t.d. sýnt, að okkar gamli fiskmarkaður í Bretlandi mundi ekki hafa tekið við öllum afla nýsköpunartogaranna. Kommúnistar segja auðvitað, að það mundi ekki hafa komið að sök, ef við hefðum skipt við Sovét-Rússland, því að það mundi hafa keypt af okkur allan fisk. Nú hefur oft áður verið sýnt, að ekki hefur staðið á okkur um skiptin við Rússa, heldur á þeim. Varðandi ísfiskinn liggja og fyrir yfirlýsingar þeirra um, að hann vilji þeir alls ekki kaupa. Í skýrslu íslenzku samninganefndarinnar við Rússa frá 1947 segir um ísvarinn fisk, - en þessi skýrsla var m.a. undirskrifuð af samningamanni kommúnista, hr. Ársæli Sigurðssyni, fyrrv. formanni Sósíalistafélags Reykjavíkur: „Tilraunir til þess að fá Rússa til kaupa á ísvörðum fiski, sem fluttur væri í íslenzkum togurum til Kaliningrad (áður Königsberg), mistókust alveg. Rússar treystu sér ekki til að koma fiskinum óskemmdum til neytenda, og kom því aldrei til að þrátta um verð. Við urðum jafnvel að gefast upp við tilraunir okkar til að fá þá til að kaupa 2–3 togarafarma til reynslu“. Sömu sögu er að segja um tilraunir til að selja ísfisk til Póllands. Í skýrslu íslenzka sendiherrans um samninga við Pólverja um haustið 1946 segir, að strax hafi komið í ljós á fyrsta fundinum, að tilgangslaust var að reyna að selja þangað ísflsk, og höfðu þó sendimenn Áka Jakobssonar, þeir Ársæll Sigurðsson og Helgi Zoega, þá dvalið í Póllandi um hálfs árs skeið, m.a. til að selja ísfisk. Allar síðari tilraunir um sölu á ísfiski til Póllands hafa algerlega misheppnazt, enda eru Pólverjar sjálfir mikil fiskveiðaþjóð og fiskútflytjendur. Sumarið 1948 átti fulltrúi frá ríkisstj. (dr. Oddur Guðjónsson) viðræður við hernámsyfirvöld Rússa í Austur-Þýzkalandi um möguleika á sölu íslenzkra afurða, þ. á m. ísfisks. Við þær umræður kom í ljós, að þýzku Eystrasaltshafnirnar gátu ekki afgreitt nýsköpunartogarana á skaplegum tíma. Um Rússa er það einnig vitað, að fáar eða engar þjóðir hyggja á jafnstórkostlega aukningu fiskveiða sinna eins og þeir. Segir í lögunum um hina núgildandi fimm ára áætlun orðrétt á þessa leið: „Árið 1947 skal hafa náðst sama veiðimagn og fiskafurðaframleiðsla og fyrir stríð, og árið 1950 á veiðin að vera orðin 1,5 sinnum, framleiðslan á frystum fiski 1,8 sinnum og framleiðsla á frosnum fiskflökum 3 sinnum það, sem var fyrir stríð. Auka skal mjög veiðar við norðurströndina......“ Ennfremur....... „Endurreisa skal fiskiflotann og stækka hann, miðað við það, sem hann var fyrir stríð. Taka skal í notkun á þessum fimm árum 150 fiskitogara, byggja 13 fiskniðursuðuverksmiðjur og 30 kælihús ....“ Samkvæmt sömu lögum á fiskaflinn árið 1950 að vera orðinn nálega 2,2 milljón tonn. Af öllum þessum ástæðum var það því lífsskilyrði fyrir afkomu, ekki aðeins togaraflotans og togarasjómanna, heldur íslenzku þjóðarinnar, að Þýzkalandsmarkaðurinn, sem okkur reyndist ómetanlegur áður fyrr, opnaðist á ný. Ríkisstj. tókst þetta, með atbeina margra góðra manna, innlendra og útlendra, vegna þess að utanríkisstefna stj. var rétt. Þess vegna seldum við 60 þúsund tonn af ísfiski til Þýzkalands á s.l. ári fyrir 41,7 millj. kr. og höfum gert samning um að selja á þessu ári 67 þús. tonn. Ef þessir samningar hefðu ekki náðst, mundu nýsköpunartogararnir hafa orðið að liggja verulegan hluta ársins og tekjur þjóðarheildarinnar orðið mörgum milljónatugum minni, en þær voru, enda hefði enski fiskmarkaðurinn þá orðið mun ótryggari, en hann reyndist. Á sama veg hafa markaðir okkar við aðrar þjóðir á meginlandi Evrópu verið efldir: Árið 1946 var útflutningurinn til Póllands innan við 1 millj. ísl. kr. Árið 1947 nam útflutningurinn 4,6 millj. kr. og á s.l. ári nam útflutningurinn 8,2 millj. kr., og nú nýverið hefur verið samið um sölu á íslenzkum afurðum til Póllands fyrir a.m.k. 10 millj. kr. Útflutningurinn á íslenzkum afurðum til Tékkóslóvakíu nam 1946 8,5 millj. kr., 1947 14,1 millj. kr. og 1948 29,7 millj. kr. Á þessu ári er gert ráð fyrir, að útflutningurinn til Tékkóslóvakíu muni jafnvel enn aukast. Skýra má frá, að í samningaviðræðunum við Tékka nú nýverið komst formaður tékknesku sendinefndarinnar svo að orði, að Ísland væri miðað við stærð og allar aðstæður langbezta viðskiptaland Tékka. Til Hollands nam útflutningurinn 1946 tæpum 3 millj. kr. Árið 1947 varð hann 6 millj. kr. og árið 1948 34,7 millj. kr. Til Frakklands varð útflutningurinn 1946 8,7 millj. kr., árið 1947 12,2 millj. kr. og s.l. ár 16,8 millj. kr. Af þessu sést, að í tíð núverandi ríkisstj. hefur ekki verið legið á liði sínu um að efla markaði okkar við þjóðir á meginlandi Evrópu. En kommúnistar segja, að markaðurinn við Rússland hafi verið eyðilagður. Þetta sögðu þeir strax 1947, þó að á því ári væri gerður stærri samningur við Rússland en árið áður, meðan Áki Jakobsson var ráðherra. Þeir vissu því um, að einhverjir örðugleikar mundu verða á Rússlandsviðskiptum. Á þeim viðskiptum hefur aldrei staðið af Íslendinga hálfu. Örðugleikinn, sem flokksdeild kommúnista á Íslandi bjóst við, var sá, að rússnesku valdhafarnir vildu ekki semja við aðrar ríkisstjórnir, en þær, er þeim væri geðþekkar. Ef til vill er þetta skýringin á því, að Íslendingum hefur ekki tekizt að selja Rússum afurðir, hvorki 1948 né það, sem af er þessu ári. Yfirlýsingin, sem gefin var í Moskva 31. desember s.l., um viðskipti Rússlands við Júgóslavíu, þegar tilkynnt var, að þau skyldu á þessu ári aðeins verða 1/8 þess, sem var 1948, einungis vegna þess, að rússnesku stj. líkaði ekki stjórnmálastefna stj. í Júgóslavíu, bendir til þess, að þessi getgáta íslenzku flokksdeildarinnar hafi verið rétt. Ráðagerð flokksdeildarinnar hér á landi var sú að gera Íslendinga svo háða Rússum í viðskiptum, að við þyrðum ekki að eiga undir því að missa útflutning okkar til Rússlands og neyddumst til að hafa kommúnista í ríkisstj. til að tryggja þau viðskipti. Ekki var sú fyrirætlun fögur, en kommúnistar hafa með öllu hátterni sínu sýnt, að það var þetta, sem fyrir þeim vakti. Annað mál er hitt, að við Íslendingar getum ekki ásakað Rússa, þótt þeir vilji ekki skipta við okkur. Þeir ráða sjálfir sínum verzlunarviðskiptum, og í samningnum 1947 tóku þeir mjög skýrt fram, að einn af örðugleikunum á kaupum af Íslendingum væri sá, að við seldum of háu verði. Í skýrslu íslenzku samninganefndarinnar, sem m.a. er undirrituð af Ársæli Sigurðssyni, segir um þetta orðrétt: „Sömdum við sérstaka greinargerð til þess að sýna fram á, að þetta verð yrðum við að fá, ef ríkissjóður ætti ekki að bera skarðan hlut frá borði. Ekki hafði þetta mikil áhrif á viðsemjendur okkar. Þeir sögðust sem góðir kaupmenn gera kaupin þar, sem þau væru hagkvæmust, við yrðum að vera samkeppnisfærir í verði, ef við vildum selja varning okkar. Verðlagið á Íslandi þótti þeim vera vandi stj. þar, en ekki ráðstjórnarinnar í Moskva.“ Hvað sem um það er, þá hefur íslenzka stj. æ ofan í æ leitað eftir endurnýjun á þessum viðskiptum, en ýmist fengið lítil svör eða engin, oftast verið sagt, að málin væru í athugun. Í þessu þarf engan veginn að felast fjandskapur af hálfu Rússa í garð íslenzkra stjórnarvalda. Jafnvel í þeim forgarði skriffinnsku og ofstjórnar, sem við Íslendingar erum nú staddir í, vitum við, að oft verður ærið seint um svör. Má þá nærri geta, hversu skjót afgreiðsla muni í hinu allra helgasta þessara stjórnarhátta, sjálfu musterinu, Rússlandi, þar sem skipulagning, skriffinnska og embættismennska eru allsráðandi, enda segir Bernadotte heitinn greifi í nýútkomnum minningum sínum, að rússnesk stjórnarvöld hafi „rótgróna andúð á að svara bréfum“. En það er þeirra mál, en ekki okkar. Við ráðum ekki, hverjar ákvarðanir valdhafar austur þar taka um afurðakaup eða önnur efni. Jafnframt því, sem aflað hefur verið nýrra mikilsverðra markaða og aðrir efldir, þá hefur einnig tekizt að halda áfram vinsamlegum og Íslendingum hagkvæmum viðskiptum við brezku ríkisstj. Kommúnistar segja að vísu, að síðustu brezku samningarnir séu hraksmánarlegir og þeir lökustu samningar, sem Íslendingar nokkru sinni hafi gert. En þetta er sami söngurinn og þaðan hefur kveðið við um samninga við brezku stjórnina. Þjóðviljinn kallaði nýjan viðskiptasamning við Breta hinn 25. jan. 1940 „landráð“. Fyrri hluta vors 1941 vildi hann heldur alls ekki selja Bretum fisk, heldur „sigla til Rússlands“ eða jafnvel flytja togaraflotann til bækistöðva í „amerískum höfnum“ hinn 21. apríl 1941. Þetta var á meðan setuliðsvinnan var enn talin „glæpsamleg“, í Þjóðviljanum (31. jan. 1941), og áður en það stefnufasta blað sagði 19. maí 1942: „Þeir, sem hamast nú gegn landvarnarvinnunni á Íslandi, eru að vinna í þágu Quislings og Hitlers“. Menn þekkja því hinn gamla fjandskaparbrag til Breta, og er ekki að kippa sér upp við hann. Því er hins vegar ekki að leyna, að á undanförnum árum hefur verið erfitt að ná svo hagkvæmum samningi við Breta sem við þurftum á að halda. Síðustu tvö ár hefur samt tekizt að ná í Bretlandi ábyrgðarverði fyrir fiskinn. Að þetta tókst, var að þakka hinni miklu verðhækkun, sem orðið hafði á feitmeti. Af þeim sökum tókst að selja töluvert magn af hraðfrystum fiski fyrir ábyrgðarverð gegn því, að Bretar fengju tiltekið magn af síldarlýsi í staðinn fyrir ákveðið verð. Með þessu móti fékkst samanlagt hærra verð fyrir síldarlýsið og hraðfrysta fiskinn en fengizt hefði fyrir hvort um sig, ef samtengingin hefði ekki átt sér stað. Samningar þessir komu ekki að fullum not um í þau tvö ár, sem þeir voru gerðir, vegna hins mikla aflabrests, sem þá varð. Á síðustu mánuðum hefur hins vegar orðið mjög mikil verðlækkun á feitmeti. Hefur það fallið á heimsmarkaðinum sem svarar frá 20% og allt upp í 70% frá því, sem áður var. Að svo vöxnu máli var því ljóst, að ekki mundi unnt að tengja síldarlýsið við sölu á hraðfrystum fiski með sama hætti og áður var, enda þeir samningar reynzt miður en vonir stóðu til vegna aflaleysisins. Fyrir fram mátti því vita, að samningarnir á þessu ári yrðu örðugri og ekki með eins háu verði og undanfarið. Að því athuguðu má segja, að merkilega vel hafi til tekizt, og ber að þakka það öllum, sem þar áttu hlut að máli, brezkum stjórnarvöldum og íslenzkum samningsnefndarmönnum. Í samræmi við venju varð að samkomulagi að birta ekki einstök atriði samningsins. En vegna mjög villandi frásagna tel ég óumflýjanlegt að skýra frá því, að Bretar samþykktu nú að kaupa allt að 14.500 tonn af hraðfrystum fiski, miðað við ákveðið hlutfall á milli tegunda, fyrir 10 pence pd. af þorskflökum. Ábyrgðarverð fæst aftur á móti fyrir ýsu og nokkurn hluta flatfisksins. Er verðið á þorskflökum að vísu lægra, en undanfarin ár var í sölum til Breta, meðan verðtengingin átti sér stað við lýsið, en bæði er magnið mun meira, en þangað seldist síðastl. ár og salan miklu öruggari en þá, vegna þess að hún er nú ekki háð óvissum síldarafla. Um verðið er það að segja, að það er svo að segja nákvæmlega hið sama og Rússar greiddu samkv. samningnum 1946 og aðalsamningnum 1947, en mun hærra, eða liðlega 11% hærra en verðið, er þeir greiddu í síðustu kaupum sínum á íslenzkum hraðfrystum fiski haustið 1947. Fyrir þá, sem miða allt ágæti við það, er hjá Rússum tíðkast, hlýtur samningurinn þess vegna ekki aðeins að verða talinn óaðfinnanlegur, heldur beinlínis ágætur. Auk þess var samið um sölu á 12.000 smál. af sumarlýsisframleiðslunni 1949, eða 50% af raunverulegri framleiðslu, ef heildarframleiðslan næði ekki 24.000 smál. Auk þess eiga Íslendingar kost á að selja lýsi til Breta allt upp í 50.000 smál. samtals. Getur hvallýsisframleiðslan verið innifalin í því magni. Verðið er £ 90 fyrir tonn, eða rúmlega 5% lægra, en verð sumarlýsisframleiðslunnar 1948 var seld Bretum á. Feitmeti á heimsmarkaðinum hefur undanfarið fallið mjög í verði, eins og áður var sagt, og nemur verðlækkunin frá 20–70%, eftir því um hvers konar feitmeti er að ræða, og hefur hlutur okkar miðað við það orðið mjög góður. Í þessum samningi er fólgin ómetanleg trygging fyrir sjávarútveginn, einkanlega í því ákvæði, að Íslendingar geta sjálfir ákveðið allt þangað til 31. október í haust, hvort þeir vilja selja stórkostlegt magn af síldarlýsi fyrir það verð, sem þarna um ræðir, eða ekki. Ef við eigum kost á hærra verði hjá öðrum, getum við þess vegna selt það. En þarna er trygging fyrir lágmarksverði, sem nær einstætt má heita í slíkum samningum. Þvílíku ákvæði, þótt þá væri um minna magn að ræða og ekki kæmi að gagni sökum aflabrestsins, fékk Ólafur Thors fyrst komið inn í samninga við Breta, er hann í umboði ríkisstj. lauk þeim um þetta atriði í maímánuði 1948. Kommúnistar, sem í öðru orðinu segja, að íslenzka stj. þurfi ekki annað en að „ákveða“ verð framleiðsluvara sinna og selja það síðan samkvæmt því, þó að þeir í hinu orðinu segi, að „enginn heilvita maður“ geti haldið slíkri fjarstæðu fram, telja vafalaust, að verðið hafi nú verið of lágt „ákveðið“. En ef svo var, af hverju „ákvað“ Áki Jakobsson þá lýsisverðið í sinni stjórnartíð fyrra árið ekki nema £38 smálestina og seinna árið £621/2 ? Þegar þetta er borið saman við, að nú hafa náðst £ 90 ásamt hinni ómetanlegu sölutryggingu, sést, að allra sízt situr á kommúnistum að finna að þessum samningum. Hitt er vitað mál, að ef kommúnistar hefðu ráðið og Íslendingar til dæmis neitað að selja Bretum fisk, þegar verst stóð á fyrir þeim og þeir einir héldu uppi kyndli frelsisins hér í heimi, á árunum 1940 og 1941, þá mundu Bretar ekki hafa reynzt okkur svo vinsamlegir í samningum sem nú hefur orðið raun á. Það er vegna þess, að Bretar hafa á styrjaldarárunum lært, að þeir geta treyst Íslendingum og þurfa á framleiðslu þeirra að halda, sem þeir nú eru okkur eins vinveittir í samningum og þeir frekast geta verið. Auk afurðasölunnar hefur Marshallaðstoðin einnig orðið okkur að margvíslegu gagni undanfarið. Þegar Íslendingar gerðust aðilar þeirra samninga, voru kommúnistar þeirri aðild mjög mótsnúnir. Nú orðið halda þeir því ekki svo mjög á lofti sem hinu, að breytzt hafi viðhorf okkar, sem ætíð höfum verið þessum samningum fylgjandi. Vitna þeir mjög í það, að ég hafði 1947 búizt við því að Íslendingar þyrftu ekki á beinni aðstoð að halda samkvæmt þessum samningi. Ég skal ekki fara að þræta út úr þessari tilvitnun í orð mín, þó að hún sé auðvitað sem annað rangfærð og slitin úr réttu samhengi af kommúnistum. Ég hef aldrei þótzt óskeikull og skammast mín ekki fyrir að breyta um skoðanir eftir því, sem staðreyndirnar færa mér heim sanninn, eða ég sé, að landi mínu og þjóð getur orðið eitthvað fleira að gagni, en ég áður hafði hugað. Það var meira að segja sú tíðin, að ég hafði trú á, að samvinna við kommúnista gæti orðið íslenzku þjóðinni til góðs. Þess vegna studdi ég þá í stjórn um tveggja ára bil. En lífið sjálft, staðreyndirnar, sýndu mér, að þarna hafði mér missýnzt. Kommúnistar dæmdu sjálfa sig úr leik, og engum þjóðhollum manni getur lengur komið til hugar, að þeir séu hæfir til stjórnarstarfa á Íslandi. Á sama veg sá ég eigi strax til hlítar, hverjir möguleikar væru fólgnir í áætluninni um viðreisn Evrópu til gagns fyrir Íslendinga. Ég skildi strax, að hún mundi verða okkur að gagni, en hitt er mér ánægja að játa, að hún hefur nú þegar orðið okkur að enn meira gagni en ég sá fyrir. Það er að vísu rétt, að Ísland varð eigi fyrir beinum skemmdum í styrjöldinni á sama veg og aðrar þjóðir, þó að við að vísu megum ekki - og munum ekki - gleyma því, að mörg skip okkar voru skotin í kaf og líf margra okkar beztu sona tapaðist af þeim sökum. Þó að Ísland hafi þess vegna, sem betur fer, sloppið við jafngeigvænleg styrjaldarsár og ýmsar aðrar þjóðir hlutu, þá væri það fávís maður, sem héldi því fram, að Ísland væri í eðli sínu og með atvinnutækjum, byggingum og mannvirkjum ríkara hlutfallslega eða betur statt heldur en t.d. Danmörk eða Noregur, svo að aðeins séu tekin þau lönd, sem okkur eru kunnugust. Við vitum öll, að þrátt fyrir þann hörmulega skaða, sem þessar þjóðir biðu af styrjöldinni, þá eru þau bæði að landkostum, uppbyggingu, framleiðslutækjum og starfsmöguleikum öllum miklu auðugri en Íslendingar. Það vari því fullkomin blindni og heimska, ef Íslendingar hagnýttu sér ekki á sama veg og þessir frændur okkar og vinir þau hlunnindi, sem þeir eiga kost á samkvæmt viðreisnaráætluninni. Jafnvel hin auðuga Svíþjóð hefur notfært sér í milljónatugum bæði lán og skilyrðisbundin framlög, sem hún hefur átt kost á. Og ef hinir ríku og voldugu Svíar telja sig ekki hafa efni á öðru, en að nota sér þessa aðstoð, því skyldu Íslendingar þá setja sig á svo háan hest? Ekki var Írland heldur í styrjöldinni, og þó hefur það ekki skammazt sín fyrir að taka við stórum upphæðum og sækja ákaft um að fá lánum breytt í bein framlög. Sumir eru nú að reyna að gera það tortryggilegt, að Íslendingar hafa fengið hlutfallslega meiri fjárhæðir samkv. endurreisnaráætluninni en flestar aðrar þjóðir. Það er engin tilviljun, að það landið, sem hefur fengið hlutfallslega mest, er borgarríkið Trieste, sem aðeins hefur 250 þús. íbúa. Þannig hlýtur ætið að fara, að þau ríki eða þjóðir, sem fámenn eru, hljóta við slík skipti að verða með hlutfallslega hærri upphæðir, en aðrar þjóðir, alveg eins og viðskipti Íslendinga út á við eru hlutfallslega miklu hærri, en annarra þjóða og útgjöld okkar til opinberra þarfa hærri og aðrar þvílíkar hlutfallstölur eftir því. Sérstöku þjóðfélagi svo fámennrar þjóðar yrði ekki haldið uppi, ef slíkar hlutfallstölur væru þar ekki hærri, en hjá hinum stærri þjóðum. Fram að þessu hefur aðstoðin til okkar hins vegar að verulegu leyti verið lán til framkvæmda, sem enginn taldi varhugavert að taka með óhagstæðari kjörum hjá öðrum aðilum, jafnvel í Bandaríkjunum, en viðreisnarstofnuninni. En það var auðvitað beinn fengur að fá lánið með þeim hagkvæmu kjörum, sem náðust hjá þessari stofnun, og það viðurkenna allir aðrir en starblindir meðlimir hinnar kommúnistísku flokksdeildar hér á landi. Að öðru leyti hefur hjálpin verið skilorðsbundið framlag, þ.e.a.s. einungis dollaragreiðsla fyrir vörur, sem við létum af hendi. Að vísu var söluverðið mun hærra, en unnt hefði verið að fá á frjálsum markaði á þeim sama tíma, svo að okkur var einnig að því leyti mikil stoð í þeim viðskiptum. Svíar, sem ekki tóku þátt í stríðinu og eru ólíkt ríkari en við, hafa ekki hikað við að nota sér hvort tveggja þá aðstoð, sem nú var talin. Enn höfum við aðeins fengið ádrátt um tiltölulega lítið beint framlag, og þingið er fyrst nú að veita heimild til að taka á móti því. Ég skal játa, að í fyrstu hafði ég ekki búizt við, að við mundum um slíkt framlag sækja né okkur yrði gefinn kostur á því. En ég hika ekki við, með tilvísun til þess, sem ég sagði áður, og þegar sýnt er, að kjörin eru jafngóð og þau eru, að telja það sjálfsagt, að íslenzka ríkið noti sér þessi fríðindi, úr því að það á kost á þeim. Kommúnistar höfðu að vísu haldið fram, að ýmsir afarkostir fylgdu þátttöku í þessum samtökum. En hvar eru bandarísku auðfélögin, sem áttu að hremma auðlindir landsins samkv. umsögn kommúnista, ef við gengjum að þessum samningum? Ekkert þeirra hefur birzt hér enn þá eftir nærri ár frá samningsgerðinni. Hvar eru eftirlitsmennirnir, sem áttu að gína yfir íslenzkum atvinnuvegum? Spyr sá, sem ekki hefur orðið þeirra var. Ekki voru vörurnar fagrar eða þarfar, sem við áttum að fá samkv. þessari aðstoð að sögn Þjóðviljans. Hann sagði t.d. 8. febr. 1948, að Bandaríkjastjórn mundi úthluta „tóbaki, bilum og fullunnum vörum.“ 14. apríl 1948 sagði Þjóðviljinn, að við mundum samkv. samningi þessum hleypa okkur í skuldir til að fá „tóbak og vindla.“ - 16. apríl s.l. sagði Þjóðviljinn, að við mundum með þessu móti fá „offramleiðslu“ Bandaríkjanna á „bilum, tóbaki, þurrkuðum ávöxtum, nylonsokkum o.s.frv.“ - 27. apríl s. á. sagði Þjóðviljinn, að Marshallaðstoðin mundi á árinu 1948 verða „700 vörubílar“, og annað eftir því. Til hvers hefur nú viðreisnarfénu raunverulega verið varið - ekki í dálkum Þjóðviljans, heldur eftir bók staðreyndanna? „Fyrir lánsféð fengust síldarvinnsluvélar, „Hæringur“ og síldarnætur. Fyrir skilorðsbundna framlagið hefur fengizt: hveiti, smurningsolíur og brennsluolíur, landbúnaðarvélar, vegheflar,jarðýtur og aðrar stórvirkar vinnuvélar, varahlutar til bifreiða og amerískra véla, tilbúinn áburður, pappír og pappi til fiskumbúða. Yfirleitt eru þetta vörur, sem voru ófáanlegar nema gegn greiðslu í dollurum, og enginn getur haldið því fram, að þær hafi verið óþarfar eða á nokkurn hátt líkar þeim óhroða, sem hingað átti að koma samkv. sögn Þjóðviljans: Af þessu sést, að lítið hefur orðið úr öllum þeim ógnum, sem áttu að vera samfara þátttöku Íslands í þessum samtökum. Um Atlantshafssáttmálann þarf ekki að fjölyrða. Trúi því og hver sem vill, að allir ráðandi stjórnmálamenn í þeim hluta Evrópu, sem enn er frjáls, hafi gerzt landráðamenn, svo sem kommúnistar og ferðafélagar þeirra í „Þjóðvörn“ halda fram. En því minni ástæða er til að fjölyrða um þessa samningsgerð nú, sem hún þegar hefur í verkinu sannað ágæti sitt, þótt örskammt sé umliðið frá því, að samningurinn var undirritaður og hann sé enn ekki formlega genginn í gildi. Engum blandazt hugur um, að þótt mikið vanti á, að að fullu horfi friðvænlega hér í álfu, þá sé nú eftir lausn Berlínardeilunnar miklu friðsamlegra en verið hefur um langa hríð. Engum getur blandazt hugur um, að í þessu á Atlantshafssáttmálinn sinn mikla þátt. Hann hefur nú þegar verkað til að auka á friðarhorfurnar, að draga úr líkunum til þess, að ófriður brjótist út á ný. Áhrif annars sáttmála, sem Þjóðviljinn var ólíkt hrifnari af, urðu töluvert önnur. Það var griðasáttmálinn milli Hitlers og Stalíns. Blekið af undirskrift hans var naumast þurrt orðið, þegar ófriðurinn brauzt út 1939. Tilgangur Atlantshafssáttmálans var þvert á móti efling friðarins, og það mun verða Íslendingum til ævarandi lofs, að þeir hafa að sínum litla hluta tekið þátt í þessari friðarviðleitni. En það mun verða kommúnistum til ævarandi ávirðingar, ekki aðeins, að þeir veittu friðarsáttmálanum jafnharðsnúna mótstöðu og þeir gerðu, heldur einnig hitt, að þeir reyndu að nota þetta efni til þess að „hindra Alþingi“ í löglegum störfum, eins og þeir berum orðum sögðu. Öllum landslýð er nú þegar ljóst orðið, að það var áform kommúnista að nota samþykkt Atlantshafssamningsins til óeirða og til þess að sýna þingheimi í tvo heimana. Til þess höfðu þeir ekki aðeins egnt sitt eigið lið með langvarandi blaðaskrifum og margháttuðum ósannindum, stöðugum sellufundum og æsingasamkomum, þar sem tilkynnt var, að af tugþúsundum skyldi Alþingi verða ógnað, ef það dirfðist að taka réttmæta, þjóðholla ákvörðun, heldur höfðu þeir einnig af furðulegu fláræði stofnað til félagssamtaka annarra og reynt að beita þeim fyrir sig í þessum skemmdaráformum. Er þar einkum til að nefna „Þjóðvarnarfélagið“ svokallaða, sem Þjóðviljinn hafði hvað eftir annað kallað sér til hjálpar, sbr. t.d. grein Skúla Guðjónssonar 1. des. s.l., þar sem stórum stöfum er hrópað: „Hvar er Þjóðvarnarfélagið?“ Lét formaður þess, séra Sigurbjörn Einarsson, og ekki á sér standa, því að sama daginn flutti hann boðskap sinn um tortímingu hálfrar þjóðarinnar, ef að hans ráðum væri farið. Það má vera kommúnistum nokkur huggun, að þeim hefur tekizt að endurvekja þann draug og blása honum í bili slíkum lífsanda í brjóst, að hann kallar sig nú „landsmálafélag“. En til þess að svo gæti orðið, hafa kommúnistar þurft að lána í þetta nýja „landsmálafélag“, ekki aðeins gamla kjósendur sína, sem þó hafa kallað sig annars flokks menn, eins og Hallgrím nokkurn Jónasson, heldur einnig forustumenn sína og bæjarfulltrúa, eins og herra hagfræðing Jónas Haralz. Það mannslán sýnir, að kommúnistum þykir mikils við þurfa og þeir vilja mikið í sölurnar leggja, til þess að draugurinn hverfi ekki strax til heimkynna hinna dauðu á ný. Allt eru þetta þekkt herbrögð frá kommúnistum víðs vegar um heim. Aðferðirnar eru hvarvetna þær sömu. Einn þátturinn í þeim er sá að hafa á sínum snærum töluvert af fólki, helzt í öðrum flokkum og töluvert „fínt“, sem raunverulega fylgir þeim að málum, en afneitar þeim opinberlega. Við réttarhöldin um njósnarmálin miklu, kommúnístisku, í Kanada á árunum, sannaðist einmitt, að þetta var einn helzti þátturinn í baráttuaðferð kommúnista. En á þennan sama veg er öllum áróðri kommúnista varið. Hann er hvergi í neinu samræmi við staðreyndir eða sannleika, heldur oftast hvoru tveggja algerlega andsnúinn. Í kvöld gefst mér ekki tími til að nefna fleiri dæmi. En því miður væri hægt að hafa þau óteljandi. Sennilega gefst færi á að rifja upp fleiri síðar og þá einnig að skýra, af hverju þessi ósköp stafa, þau ósköp, sem ógna nú friði og frelsi alls mannkynsins og þar með einnig hamingju og sjálfstæði okkar litlu þjóðar. Sú kynslóð, sem nú lifir, mun fyrst og fremst verða dæmd eftir því, hvort hún áttar sig á og bregzt til varnar gegn þessari hættu, sem gerir sig líklega til að eyða menningunni, en draga þjóðirnar á ný ofan í hyldýpi einræðis, skoðanakúgunar og miðaldamyrkurs. Til eyðingar þessum voða verða öll minni háttar ágreiningsmál að hverfa. Allir góðviljaðir menn verða að taka saman höndum til að halda við frelsi og sjálfstæði íslenzku þjóðarinnar, menningu og frjálsræði einstaklinganna og hagsæld og auknum velfarnaði almennings. Umr. frestað. Á 75. fundi í Sþ., 17. maí, var enn fram haldið 3. umr. um frv. (alm. umr., útvarpsumr. og atkvgr. um frv.). Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson): Herra forseti. Ég hygg það rétt, sem fram kom í umræðunum hér á Alþingi í gær, að nefna stjórnartímabil núverandi stjórnar, sem nú hefur staðið nokkuð á þriðja ár, „viðnámstímabilið“, og gæti ég trúað, að það yrði nefnt því nafni síðar meir, er til þess er vitnað. Það hófst, er styrjaldartímabilinu var að mestu lokið með hinum skjótfengnu og fljóteyddu, ævintýralegu auðæfum þjóðfélagsins, sem varið hafði verið í óvenjulegar framkvæmdir, máske nokkuð á þann veg, er segir í vísunni: Sumt var gaman, sumt var þarft, sumt við ekki um tölum. Ég ætla sem sé að leiða það hjá mér að þessu sinni að rekja þá sögu. Það hefur svo oft verið gert, að menn munu annaðhvort hafa skapað sér skoðun um það nú eða þeir gera það ekki héðan af. Þessu tímabili fylgdi síaukin verðþensla og svo stórkostleg atvinnuröskun í þjóðfélaginu, að ekki á sinn líka í sögu þess. Öll þjóðfélagsbyggingin hafði raskazt eins og þegar holklaki lyftir húsi af grunni. Næsta tímabil í stjórnmálasögunni hlýtur að verða mótað af því að koma húsinu aftur á fastan grunn. Spurningin verður þá: Hefur ekki þessu tímabili verið eytt í tilgangslaust strit eða verra en það? Ég veit, að sumir álíta það, og vel má vera, að sá reynist dómur sögunnar síðar meir. En það var trú þess þingmeirihluta, sem að þessum stjórnarsamtökum stóð á sínum tíma, að svo væri ekki, og það er skoðun okkar flestra enn, að þetta tímabil hafi verið óhjákvæmilegt. Þegar þessi ríkisstj. var mynduð, hafði staðið yfir margra mánaða stjórnarkreppa. Það var miður vetur, og ógerningur að efna til kosninga til að láta þjóðina segja á þann hátt fyrir um vinnubrögð vegna hins breytta viðhorfs. Það voru mánuðir liðnir af árinu og engin samtök til um afgreiðslu fjárlaga. Vélbátaflotanum hafði að vísu verið komið úr höfn, en engin starfhæf stjórn til að annast samninga um sölu væntanlegra afurða, sem var orðið aðkallandi. Þjóðfélagið var álíka statt og skip, sem rak undan stormi og straumi. Þá var það, að allir flokkar þingsins, nema sá er stýrir eftir stjörnum, sem liggja utan við okkar sólkerfi, kommúnistaflokkurinn, hófu samstarf um að ráða fram úr vandanum með samstjórn þessara þriggja flokka, sem á margan hátt hafa gerólíkar skoðanir um það, hvernig heppilegast sé að stýra málefnum þjóðarinnar, og oft veigamiklum í einstökum atriðum, en eiga það sameiginlegt að vilja byggja þá stjórn á grundvelli hins vestræna þingræðis og lýðræðis. En því aðeins getur þjóðin treyst því stjórnskipulagi, að það sé starfhæft hvenær sem á reynir. Stjórnarflokkarnir gerðu þá með sér starfssamning - sem að vísu enginn þeirra var fyllilega ánægður með, en varð eðlilega eins konar meðalverð allra meðalverða af stefnu þeirra og skoðunum. Og þannig hefur stjórnarsamstarfið orðið. Menn tala oft um það, hve samstjórn fleiri flokka sé óæskileg og óeðlileg. Það má vel vera, að svo sé. En ætli þeir sömu menn hefðu það ekki líka til að telja það síður en svo æskilegt, að einn flokkur, e.t.v. með litlum meiri hluta þjóðarinnar, næði hreinum meiri hluta á Alþingi og gæti einn mótað og ráðið stjórnmálastefnunni, ef það væri ekki þeirra eigin flokkar, er hrepptu það hnoss? Og væri ekki líklegt, að ýmsir kjósendur úr minnihlutaflokkunum óskuðu þá, að þeir og þeirra hagsmunir og hugðarmál ættu fulltrúa og hefðu einhver áhrif hjá þingmeirihluta og ríkisstj. - jafnvíðtækt vald sem þing og stjórn hefur yfir hvers manns hag í nútíma þjóðfélagi. Ég er hræddur um það. En annars virðist tómt mál að tala um það. Á meðan háttvirtum kjósendum ekki þóknast að fela einum flokki meirihlutavald á Alþingi, verða þeir að sætta sig við samstjórn fleiri flokka á einhvern hátt, þó að þeir þannig geti ekki fengið jafnhreinar línur í framkvæmdum og ella. Jæja, þegar stjórnin tók við völdum, var, eins og fyrr er sagt, hinum erlendu innstæðum að verða lokið. Hins vegar biðu fjöldamörg og mikil óleyst verkefni, sum nýhafin, önnur hálfgerð, mörg ófullgerð og önnur, sem ákvörðuð höfðu verið og nauðsynleg voru, en ekki hafin. Það rak því nauðir til að koma skipulagi á þessa fjárfestingu, til þess að sá gjaldeyrir, sem til félli, og þeir fjármunir, sem til voru, færu í það, sem nauðsynlegt var, til að forðast eyðileggingu verðmæta og að hin bráða nauðsyn yrði metin mest. Þetta viðnám var hafið með stofnun fjárhagsráðs og framkvæmd þeirra. laga. Og þó að menn nú kveini og kvarti yfir þeim höftum og ófrelsi, sem þetta hefur í för með sér, þá skilja það allir vitibornir menn, að hér var aðeins verið að taka af þjóðinni frelsið til að fara sér fjárhagslega að voða. Og þó að margvíslegar misfellur kunni að vera á því starfi sem öðrum verkum ófullkominna manna, er nú óhætt að fullyrða, að það hefur í aðalatriðum lánazt, eins og sannað hefur verið meðal annars í ræðum ráðherranna hér í gær. Menn tala mikið um, hvað þetta skipulagsstarf hafi orðið kostnaðarsamt, og er það út af fyrir sig rétt. En það hefur þó ekki kostað þjóðina nema brot af því, sem það hefði kostað að láta þetta ógert. Þá voru verkefnin í landbúnaðinum ekki síður aðkallandi, eins og menntmrh. gerði góð skil í ræðu sinni í gær. Fyrir rás viðburðanna stóð þessi annar undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar hallari fæti en nokkur önnur starfsgrein þjóðfélagsins eftir umrót styrjaldarinnar - og má segja, að svo sé enn, þótt nokkuð hafi verið úr bætt. Atvinnuuppgripin við sjávarsíðuna og sú óhemju fjárfesting þar, er þeim voru samfara, höfðu rótað til sín fólki úr öllum sveitum landsins, svo að víða lá við og liggur enn við landauðn. Viðnám ríkisstj. gegn þessari þróun var eitt af fyrstu verkefnum hennar. Fyrsta sporið var að tryggja þeim, er að framleiðslustörfum í sveitinni vinna, starfslaun svipað því, sem aðrar alþýðustéttir landsins höfðu tryggt sér, og veita stéttarfélagsskap þeirra starfsrétt og aðstöðu, sem m.a. 8. landsk., Ásmundur Sigurðsson, hafði neitað þeim um á sínum velmektardögum. Annað var efling lánsstofnana landbúnaðarins, sem menntmrh. skýrði frá í gær. Þá hefur verið reynt að bæta úr vanrækslu 2. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, þegar hann var „herra“ í nýbyggingarráði og varði miklu af fé því, er landbúnaðinum hafði verið heitið í vélakaup, til annarra hluta. Fjárfestingarstarfinu hefur aftur verið beint upp í sveitirnar, eftir því sem getan og gjaldeyririnn hefur leyft - og þyrfti þó sannarlega betur að gera. Þá vil ég enn minna á eitt stórkostlegt nauðsynja- og áhugamál fólksins í dreifbýlinu. sem reynt hefur verið að þoka nokkuð áleiðis, en það eru raforkumál byggðanna. Þannig hefur verið unnið að línulagningum frá hinum stærri orkuverum um nærliggjandi byggðir, bæði sunnanlands og norðan, og nú í sumar eru fyrirhugaðar framkvæmdir í þessum efnum í Borgarfirði út frá Andakílsárvirkjuninni. Þá hefur verið unnið að virkjun Sauðár í Skagafirði, sem nú er langt komin til raforkuframleiðslu, bæði fyrir Sauðárkrók og nærliggjandi byggðir. Undirbúningur hefur verið hafinn að virkjun Fossár í Snæfellsnessýslu, og verður byrjað á verkinu næsta sumar. Nú er raforka Sogsins og Laxárvirkjunarinnar að heita má fullnýtt, og er undirbúningur hafinn að stækkun þeirra beggja, og standa vonir til, að þeim framkvæmdum verði hrundið áfram með aðstoð Marshallhjálparinnar. En frá þessum stóru virkjunum verður að leiða rafmagn út um byggðina langa vegu. Hitt er mönnum ljóst, að vegna hins mikla strjálbýlis landsins er útilokað, að unnt verði að veita öllum býlum landsins raforku á þennan hátt í náinni framtíð. Þau úrræði, sem þar eru hugsuð, eru í fyrsta lagi smærri vatnsvirkjanir, þar sem vel hagar til, fyrir eitt býli eða fleiri saman, og að því slepptu raforkuframleiðsla frá dísilstöðvum. Til að greiða fyrir þessu, hefur ríkisstj. notað heimild í raforkulögunum til að lána ódýrt fé til hinna smærri virkjana, og hefur nú þegar verið lánað til allmargra slíkra framkvæmda, og eru margar nýjar í undirbúningi. Er mikill áhugi meðal bænda víða um land að hefja slíkar framkvæmdir, og hefur nú verið afráðið, að raforkustjórn ríkisins taki í þjónustu sína þegar á þessu ári sérstakan ráðunaut fyrir almenning til leiðbeininga og mælinga á þeim stöðum, er slíkar virkjanir koma til greina. Til þess svo að greiða fyrir öflun dísilrafstöðva þar, sem hin fyrrnefndu tvö úrræði koma ekki til greina, hefur stj. beitt sér fyrir því, að hafinn verði á þessu ári allverulegur innflutningur slíkra stöðva með tilheyrandi tækjum og jafnframt gerðar ráðstafanir til eftirlits og athugun á því, hverjar tegundir reynist bezt, svo að unnt verði að fá sem bezt öryggi í notkun þeirra í framtíðinni og hægara verði að tryggja nauðsynlega varahluti. Heimild til hagkvæmra lána vegna þessara framkvæmda var sett í lög þau um ræktunarsjóð, er afgr. voru á þinginu 1947, og nú á þessu þingi hefur auk þess verið heimilað að lána úr raforkusjóði til þeirra með góðum kjörum. Hætt er þó við, ef verulegur skriður kemst á þessar framkvæmdir, að afla verði báðum þessum lánsstofnunum aukins fjár til þeirrar starfsemi. Ýmislegt fleira væri ástæða til að nefna, sem stj. hefur unnið að til að veita viðnám gegn fólksflóttanum úr sveitunum, sem hér er ekki tími til, - viðnám, sem einnig hér þarf að verða að öflugri sókn. Ég vil þá með nokkrum orðum minnast á hinn aðalatvinnuveg þjóðarinnar, sjávarútveginn, og viðnám það, er ríkisstj. og þingmeirihluti hefur veitt þar gegn yfirvofandi hruni og þjóðarvoða. En þá er komið að sjálfum kjarnanum í dýrtíðarmálinu mikla. Öll verðbólgan botnfellist sem sé að lokum í kostnaðarverði útflutningsvörunnar, því að þar koma fram á einn eða annan hátt allar kröfur allra einstaklinga og stétta þjóðfélagsins, sem þær gera í þjóðarbúið um kaup og kjör. Allt hjálpast þetta að til að skapa kostnaðarverð útflutningsframleiðslunnar. Hið erlenda verðlag hefur þjóðin aftur á móti ekki á valdi sínu - og verður því að sætta sig við það, sem heimsmarkaðsverðið segir til um á hverjum tíma. Nú hefur það verið staðreynd mörg undanfarin ár, að þeir, sem að útgerðinni standa, hafa ekki borið úr býtum á erlendum mörkuðum það, sem kostað hefur að framleiða ýmsa veigamikla útflutningsvöruflokka. Féð hefur því smám saman tapazt út úr útgerðarstarfseminni og hún staðið fjárhagslega hallara og hallara fæti með hverju árinu. Gegn þessu varð að snúast á einn eða annan hátt. Stjórnin setti sér það mark að spyrna fæti við hinni vaxandi verðbólgu, eftir því sem við yrði komið, og hefur tekizt það í sumum greinum, en mistekizt í öðru, því að það þurfti sterkari stíflugarð gegn þeim straumi, en máske hún og vafalaust þjóðin í heild gerði sér grein fyrir. Þó varð sá árangur af þessari viðleitni, eins og getið var um hér í gær, að á árinu 1948 hækkaði ekki framleiðslukostnaður útgerðarinnar, sem var nýjung um margra ára skeið. En þetta var ekki nóg. Hið áorðna misræmi verður að laga til fulls. Til þess eru þrjár aðalleiðir: 1. Að þjóðin í heild dragi nokkuð úr kröfum sínum, svo að framleiðslukostnaður útflutningsvörunnar lækki til samræmis við hið erlenda markaðsverð. Þetta hefur verið nefnd lækkunarleið. 2. Að erlenda verðlagið á útflutningsvörunni verði hækkað, án þess að innanlandskostnaðurinn hækki að sama skapi. Í því efni ráðum við ekki yfir annarri leið en gengislækkun með viðeigandi hliðarráðstöfunum. Um hvoruga þessa leið hefur enn sem komið er verið unnt að fá nokkra samstöðu eða samtök með stéttum landsins né þingflokkum. Þá var ekki nema þriðja leiðin fyrir hendi, og hún var sú að kalla til baka nokkuð af því fé, sem þjóðin hafði til sin tekið umfram það, sem rekstur útgerðarinnar þoldi, og skila því aftur til útgerðarinnar, svo að hún flyti áfram og yrði starfrækt. Þetta hefur verið gert í formi skatta og tolla og útflutningsuppbóta. - Mér er ljóst, að þetta er aðeins viðnám, en engin framtíðarlausn. Nú eru raddirnar með þjóðinni alltaf að verða fleiri og hærri um það, að þetta sé tilgangslaust og eyðileggjandi fálm. Víst er þetta neyðarúrræði. Það er engum ljósara en þeim, sem í því hafa staðið. En hefur þing og þjóð verið viðbúið til þess að taka þessi mál öðrum tökum til þessa? Og eru þeir það nú? Gott, ef svo væri. Ég veit, að alltaf hafa verið til einstakir menn, sem gerðu sér ljóst, hvert stefndi. En til þess að ráða fram úr jafnmiklum vanda og hér er fyrir dyrum þarf þjóðarskilning og þjóðarsamtök. Og ég er þeirrar skoðunar, að viðnámstímabil það, sem skapað hefur verið fyrir samtök núverandi stjórnar og stjórnarflokka, hafi verið óhjákvæmilegur áfangi, til þess að þjóðinni gefist kostur á að átta sig á málunum, að þreifa á því, hvar hún stendur, og skapa sér skoðanir um nauðsynleg úrræði. Geti hún það ekki nú, þá gat hún það ekki fyrir 2–3 árum. Það er oft svo, eins og skáldið segir, að nauðsynlegt reynist, að fyrst fari „ormurinn út úr skel“, svo að menn átti sig á, að hann var þar. Þetta viðnámstímabil hefur tekizt að forða þjóðinni frá stóráföllum og búa á ýmsan hátt í haginn fyrir atvinnulíf landsmanna, þrátt fyrir það að ýmislegt hafi mistekizt og margt sé ógert af því, sem mátt hefði laga. Þó að ég hafi aðeins rætt hér um tvær af stéttum þjóðfélagsins, bændastéttina og sjómanna- og útgerðarstéttirnar, þá er það ekki af því, að mér sé ekki ljóst, að aðrar stéttir þjóðfélagsins hafi einnig sin vandamál við að stríða í sambandi við dýrtíðarástandið, sem líka er ástæða til að gefa gaum. En þegar ég ræði sérstaklega um þær, þá er það fyrir mér ekkert stéttarsjónarmið, heldur undirstöðuatriði þjóðmálanna, því að öll þjóðin á alla sína afkomu, - atvinnu og tekjur, undir því, að þessi starfsemi sé blómleg og þróttmikil, og takist það, standa vonir til, að annað veitist yður. Ég hef nú leitt rök að því, að þetta svonefnda viðnámstímabil hafi á engan hátt verið jafntilgangslaust og margir vilja vera láta, þrátt fyrir það, sem miður hefur farið. En ég vil bæta hér á eftir við einu atriði enn, þar sem það hefur borið mikilsverðan árangur, þótt á öðru sviði sé, og það er meðfram að gefnu tilefni af ræðu hv. 8. landsk., Ásmundar Sigurðssonar, sem hér talaði í gær af hálfu kommúnista. Ýmsu af blekkingum hans og ósannindum mun ég fá tækifæri til að svara hér síðar í kvöld, en læt hjá liða að sinni. Þessi þingmaður æpti hér að ríkisstj. í gær, eftir því sem rödd hans leyfði, og var það þó ekki mikið hjá því, sem við eigum að venjast úr þeim herbúðum, - og þó einkum frá blaðabauli flokksins. Ég fyrir mitt leyti er orðinn því svo vanur, að ég get ekki hugsað mér sannan kommúnista öðruvísi, en æpandi. Ég hef heyrt þá æpa - oft eins og vitstola menn - frá því að ég man fyrst eftir þeim, að öllu, sem ekki var eftir þeirra kokkabók, og þessu hafa þeir haldið áfram bæði í blöðum og á mannfundum ár eftir ár og dag eftir dag. Út yfir tók þó það tímabil í sögu þeirra hér á landi, þegar þeim var gefin aðstaða til beinna áhrifa á stjórn landsins og löggjöf - með þeim afleiðingum, að hvar sem þeir höfðu komið við, var engu líkara, þegar upp var staðið, en að fjandinn sjálfur hefði setið þar flötum beinum allan tímann, eins og karlinn sagði. Þá öskruðu þeir í kór jafnframt ópunum til andstæðinganna: „dýrðin, dýrðin“, og það var ljótur samsöngur. Því er nú sem betur fer lokið, en eftir það komst óp þeirra í algleyming - og í níði þeirra um núverandi ríkisstj. hafa þeir líklega náð hámarki í þessari iðju. Nú er líka svo komið, að öll illyrði, öll svívirðingarorð íslenzkrar tungu, sem þjóðin þó hefur notazt við í meira en þúsund ár, án þess að á þeim sæi, eru orðin bæði gatslitin og litlaus eftir þessi fáu ár, sem kommúnistar hafa sóðazt í þeim sýknt og hellagt. Þeim hefur tekizt að koma verðbólgu í fleira í þjóðfélaginu, en peningamyntina eina. Ég fæ ekki betur séð en að þeir neyðist til að fara að semja nýja orðabók með nýjum illyrðum í stað þeirra útslitnu, ef þeir eiga ekki að verða að gjalti í orðaræðum við andstæðinga sína, eftir þeim munnsöfnuði að dæma, sem þeir hafa tamið sér. Ætli að rússnesk tunga eigi ekki í fórum sínum eitthvað töluvert af slíku málskrauti til að gefa þeim? Hvernig væri fyrir þá að fá eitthvað af því lánað umbúðalaust og sjá, hvernig það verkaði á þá trúverðugu? Er nokkuð verra að fá lánuð þaðan orð heldur en skoðanir og stefnu, sál og sannfæringu auk hinna veraldlegu verðmæta, er þeim berast þaðan? Annars er það okkur í ríkisstj. ekkert sérstakt undrunarefni, þó að þeir einbeini níði sínu í ræðu og riti gegn henni. Þegar þessi ríkisstj. var sett á laggirnar fyrir röskum tveim árum, var henni af mörgum ekki hugað langt líf. Einkum voru það vinir okkar - kommúnistarnir, er þá töldu sig vera búna að búa það í haginn, að þeir gætu haft í hendi sér líf hverrar þeirrar ríkisstj., sem ekki dansaði eftir þeirra pípu. - Þeir voru líka búnir að ákveða útför hennar upp á mánuð og jafnvel dag. Og það, sem þó verra var: Ýmsir rólegir og málsmetandi borgarar voru farnir að trúa því, að þetta væri staðreynd - að ekki yrði stjórnað í þessu landi eins og komið væri, nema í skjóli og með samþykki kommúnistanna. Þeir voru því farnir að haga seglum í stjórnmálunum eftir reglunni: Heiðra skaltu skálkinn, svo að hann skaði þig ekki. Þessi hugsunarháttur var að byrja að grafa undan trúnni á lýðræðislegt stjórnarfar og starfshætti þessa lands. Þetta hefur þó farið nokkuð á annan veg en kommúnistar ætluðust til. Þeir hafa þó engan veginn verið viðburðarlausir í fyrirætlunum sínum. Hvað eftir annað hafa þeir lagt til atlögu við ríkisstj. með verkföllum og margvíslegri skemmdarstarfsemi, þegar verst hefur gegnt, en jafnan orðið að láta undan síga að lokum án þess að valda höfuðtjóni. Síðasta áhlaup sitt undirbjuggu þeir og framkvæmdu eftir langvarandi æsingarstarfsemi í sambandi við samþykkt Atlantshafssáttmálans, þegar þeir með liðsafnaði við alþingishúsið og með grjóthríð á það ætluðu að hindra löggjafarsamkomu þjóðarinnar í að ljúka málinu á löglegan og þinglegan hátt að vilja yfirgnæfandi meiri hluta Alþingis. En aldrei hafa vopnin snúizt eins í höndum þessara auðnuleysingja eins og þá, því að á sama hátt og grjóthríð þeirra skaðaði líkamlega aðeins lítillega einn þeirra manna, skaðaði aðför þessi pólitískt þá sjálfa og í miklu ríkara mæli, því að eftir það stóðu þeir naktir fyrir alþjóð manna í ofbeldishug sínum og árásarfyrirætlunum. En rétt er að minnast þess, að áður en þetta skeði, hafði lýðræðisflokkunum með samtökum sínum tekizt að ná af kommúnistum meirihlutavaldi í landssamtökum verkamanna - Alþýðusambandi Íslands, er þeir höfðu áður sölsað undir sig með svikum og bolabrögðum. Sá sigur lýðræðisaflanna í landinu, sem er bein afleiðing af þeim stjórnmálasamtökum, er hafin voru við myndun núverandi. stj., er stórmerkur út af fyrir sig og hefur vafalaust haft sitt að segja um það, að ósigur kommúnista í atlögunni að þinghúsinu og þingræðinu hinn 30. marz varð jafnafgerandi og raun varð á. En þrátt fyrir það að nú átti að vera búið að kveða niður þann ótta manna að íslenzka þjóðin væri þegar ofurseld yfirgangi kommúnista og yrði nauðug viljug að beygja sig undir hann, er jafnrík nauðsyn að fylgja á eftir unnum sigrum í þessari baráttu og kosta kapps um að þoka kommúnismanum sem fyrst út úr þjóðlífi og þjóðmálum landsins. Lýðræðisskipulagið annars vegar og kommúnisminn hins vegar eru tvær gerólíkar lífsstefnur og stjórnmálastefnur, sem enga samleið eiga. Þær þurfa hvor um sig að verða einvaldar innan þjóðfélagsins, ef þær eiga að njóta sín. Íslendingar verða að gera sér þess ljósa grein, hverja stefnuna þeir ætla að tileinka sér, og haga sér samkvæmt því. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að langsamlega yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar kýs stjórnarkerfi lýðræðisins og mannfrelsisins fram yfir ofríkisstefnu hins kommúnistíska skipulags, ef þeir gefa sér tíma til að hugleiða þann reginmun, sem þar er á. Það væri sannarlega freistandi að gefa þjóðinni og ekki sízt hinum trúuðu kommúnistum tækifæri til að sannprófa ýmsar þær aðferðir, sem tíðkast í stjórnmálum þeirra landa, er hafa öðlazt blessun kommúnistískra yfirráða. Ég á ekki hér við hinar alræmdu fangabúðir og hinar hávísindalegu yfirheyrsluaðferðir, sem þar eru iðkaðar. Nei, sei sei nei. En við skulum segja, að við gerðum hér ofur saklausa tilraun með kosningafyrirkomulagið eftir þeirra fyrirmynd, sem þar er tíðkuð og nú síðast fyrir nokkrum dögum í Ungverjalandi. Hvernig væri að bjóða þeim hér upp á það t.d. við næstu kosningar, að ríkisstj. réði ein öllum frambjóðendum í landinu og svo fengi þjóðin að hafna og velja úr hópnum? Hvað halda menn, að hinir innfjálgu boðendur hins kommúnistíska fagnaðarerindis segðu, ef farið yrði að framkvæma þetta stefnuskráratriði þeirra hér mitt inni í hinu forhataða lýðræðisskipulagi? Ég er hræddur um, að þeir spýttu mórauðu. Og meir en það. Ég er sannfærður um, að hinir lýðræðissinnuðu íslenzku kjósendur mundu algerlega fordæma það, enda þótt þeir ættu von á því að losna á þann hátt við fulltrúa kommúnista af Alþingi, - sem þeir út af fyrir sig væru elskusáttir með. En þeir mundu ekki vilja vinna þetta til. En þetta er nú ekki nema barnaleikur meðal þeirra „lífsvenjubreytinga“, sem menn yrðu að sætta sig við, ef þeir einhvern morguninn vöknuðu við það, að þjóð þeirra hefði „hoppað“ inn í hið kommúnistíska skipulag, enda þótt það hefði gerzt „þegjandi og hljóðalaust.“ Nei, það þýðir ekki að ætla sér að blanda þessum tveim stjórnarkerfum saman, hvorki í hugsun né framkvæmd. Þess vegna er ekki um annað að ræða fyrir þá flokka, er byggja starf sitt og stefnu eftir meginlínum hins „vestræna lýðræðis“, en að reka af höndum sér öll áhrif kommúnistískrar kenningar og baráttuaðferða, - hvað sem líður ágreiningi og baráttu þeirra í millum í stefnumálum almennt. Ef það ekki tekst, mun reynast mjög örðugt að koma íslenzkum stjórnmálum og flokkaskiptum aftur á hreinan og eðlilegan grundvöll. Í lýðræðislöndum á meðal frjálsra manna er og hlýtur alltaf að verða ágreiningur um stefnur og starfshætti. Menn deila um hið frjálsa framtak einstaklingsins, hversu lausan tauminn sé hyggilegt að gefa því og að hve miklu leyti sé nauðsynlegt að takmarka það með tilliti til hagsmuna heildarinnar. Menn deila um það, hversu víðtæku valdi ríkið eigi að beita í viðskiptum sínum við þegnana og í hve ríkum mæli það eigi að annast rekstur og framkvæmd einstakra þátta í athafna- og menningarlífi landsmanna. Menn deila um það, að hverju leyti sé hyggilegt og farsælt að fela hinum frjálsu samtökum landsmanna að leysa hin félagslegu verkefni þjóðarinnar fram yfir ríkið og reka hin meiri háttar fyrirtæki framar einstaklingunum. Um allt þetta er deilt og togazt á í lýðræðisþjóðfélögum, og reynslan kennir mönnum smám saman, hvað heppilegast er, og skoðanir hinna frjálsu þegna eiga að ráða þar úrslitum á hverjum tíma. Allt þetta þekkjum við Íslendingar, og við trúum því, að leikreglur lýðræðisins verði færastar að leysa úr þessum ágreiningsmálum á farsælan hátt. En jafnvíst er hitt, og af því höfum við orðið fulla reynslu, að hvar sem kommúnistaáróður og vinnubrögð ná nokkurri verulegri fótfestu í lýðfrjálsu þjóðfélagi, setur það allar starfsreglur þess úr skorðum, og því meir sem þeirra áhrifa gætir meir. Þegar áhrif kommúnismans fara að ná tökum á lýðræðisþjóðfélagi, þá gerist þar hið sama, er segir frá í þjóðsögunni, þegar tveir tígulkóngarnir komu fram í spilinu. Þá fara allar leikreglur út um þúfur, og við taka upplausn og öngþveiti. Kommúnisminn er aðkomni tígulkóngurinn í samstarfi allra frjálsra þjóðfélaga - svikatromp, sem hefur upplausn og óhamingju í för með sér. Við þekkjum þessa svo mörg og óyggjandi dæmi úr okkar eigin stjórnmálasögu undanfarin ár og allt fram á þetta þing, sem nú er að enda. Þar geta aðflutt og annarleg sjónarmið komið til að hafa óvænt og óeðlileg áhrif á alíslenzk málefni, þegar minnst varir. Enginn hinna íslenzku delluaðila veit, hvenær hinu aðfengna svikatrompi verður laumað í hendi andstæðings hans. Þegar verkamennirnir bindast eðlilegum samtökum um að vinna að bættu kaupi og kjörum, þá eru kommúnistar óðar komnir í spilið og auka forustuna um enn hærri og harðari kröfur, ekki vegna þess, að þeim sé svo sérlega umhugað um hag verkamanna - það hafa þeir sýnt í þeim þjóðfélögum, sem þeir geta beitt valdi sínu óhindrað, heldur fyrst og fremst til að afla sér fjöldafylgis og um leið koma atvinnulífi landsins úr skorðum, efla verðbólgu, upplausn og erfiðleika. Svo hafa þeir það til að taka upp jafnskelegga baráttu fyrir hagsmunum mestu hálaunamanna landsins. - Í vetur, þegar vinnustöðvunin var á togaraflotanum og útgerðarmenn með aðstoð ríkisvaldsins háðu langa og harða baráttu um að fá lækkað nokkuð kaup hæstlaunuðu starfsmanna flotans, sem vitanlegt var, að höfðu árslaun frá því um hundrað þúsund krónur og áfram upp í tvöfalt það - en útgerðin barðist í bökkum um afkomuna -, hófu kommúnistar æðisgengna árás á útgerðarmenn og ríkisstj. fyrir að láta þetta liðast og beittu öllum sínum áhrifum til að torvelda lausn deilunnar. Enginn lætur sér nú detta í hug, að þetta hafi verið gert af ofurást á mestu stórtekjumönnum landsins, þó að gott væri að afla sér fylgis meðal þeirra í leiðinni, heldur fyrst og fremst til að koma í veg fyrir, að þessi afdrifaríki þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar yrði rekinn á heilbrigðum fjárhagsgrundvelli - og auka þannig á erfiðleikana og glundroðann í þjóðfélaginu. Þegar stjórn og þing um áramótin stóðu í erfiðum og langvarandi samningum við útgerðarmenn vélbátaflotans til að fá viðunandi og viðráðanlega lausn á vandamálum hans; kepptust kommúnistar við yfirboð til útgerðarmanna, bæði um hækkaða lágmarkstryggingu á útflutningsverði fisksins og frjálsa ráðstöfun gjaldeyrisins, sem þó hlaut að hafa í för með sér skipulagslaust hrun gjaldeyrisins. Þegar svo þingið tók til meðferðar fjáröflun, til þess að standa undir þeim útgjöldum, er af útflutningsuppbótinni leiddi, börðust þeir með hnúum og hnefum gegn öllum tillögum, sem fram komu um það, og þar á meðal lúxusskatti á svartamarkaðssölu bifreiða. Tilgangur þeirrar baráttu er allur svo auðsær, að ekki þarf skýringar við. Söm var einnig afstaða þeirra við afgreiðslu fjárlaganna: Útgjaldahækkunartillögur um milljónir á milljónir ofan, en jafnframt hatrömm barátta gegn öllum fjáröflunartillögum til að sjá útgjöldunum farborða. Hér var heldur ekki til lítils að vinna, að geta auglýst sig sem hina einu sönnu velunnara útgerðarmanna og sjómanna, framfaramanna í landi og skattborgaranna, allra í senn. Hitt eru þeir ekki að útlista, hvernig svona pólitík og skrípalæti yrðu rekin til lengdar án þess að stefna málum ríkisins í bráðan voða. Þá er enn eitt. Allir, sem nokkuð þekkja til stefnu og heimsskoðana kommúnismans, vita; að allir sannir kommúnistar utan Rússlands eru í hjarta sínu föðurlandslausastir allra föðurlandslausra manna og meta einskis tungu og þjóðerni, ef fyrirheitna landið, Rússland, og hagsmunir þess eru annars vegar, enda hafa foringjar þeirra víða um heim gerzt svo opinskáir að lýsa yfir því, að þeir mundu berjast með Rússum og á móti þeirra eigin þjóð, eftir átaka kæmi á milli þeirra. - En viti menn! Þegar hafin er gagnrýni af þjóðernislegum ástæðum á hinu alkunna Atlantshafsbandalagi og barátta gegn því, blossar ættjarðarástin upp í kommúnistum um allan heim - og á svipstundu eru þeir orðnir skeleggustu forsvarsmenn þjóðernis, þjóðfrelsis og friðar í heiminum. Þeir taka það náttúrlega trúanlegt, sem vilja, að hin hatramma barátta þeirra gegn Atlantshafsbandalagssáttmálanum sé fremur sprottin af þjóðernis- og ættjarðarást þeirra en hinu, að til bandalagsins var efnt til varnar útþenslustefnu Rússa og yfirgangi í Evrópu undanfarin ár. En það var ekki ónýtt að geta auglýst sig hina einu sönnu Íslendinga við hlið nokkurra útvaldra. Á öndverðu þessu þingi fluttu framsóknarmenn frv. til umbóta á skömmtunar- og innflutningskerfi fjárhagsráðslaganna, og hafa að vísu hlotið við það eindregið fylgi kommúnista. En um svipað leyti báru sjálfstæðismenn fram frv., sem fól í sér þá breyt. á sömu lögum að létta af ákvæðum, sem fólu í sér allstrangt eftirlit með gjaldeyrisnotkun til ferðalaga til að reyna að draga úr misnotkun hans og svartamarkaðsbraski með hann. Þetta frv. fékk sama fylgi kommúnista og er nú orðið að lögum, með þeim afleiðingum, að svartamarkaðsgjaldeyrisbrall hefur enn færzt í auka og ýmisleg misnotkun hans. Þetta eru mjög sláandi dæmi um vinnubrögð þessara manna. Þeim virðist standa nokkurn veginn á sama, hvort þeir afla sér fylgis fyrir stuðning við góð mál eða gölluð - og verður ekki annað séð en að það hafi eitt vakað fyrir þeim að stuðla að erfiðleikum í samstarfi stjórnarflokkanna. En svona eru öll þeirra vinnubrögð. Enginn botnar í þeim hundakúnstum, og enginn veit, hvar þeim kann að skjóta upp hverju sinni, vegna þess að þeir hugsa og álykta eftir allt öðrum forsendum en venjulegir Íslendingar og í allt öðrum tilgangi. Það er því fyrir lýðræðisþjóðfélag, sem hefur stóran kommúnistaflokk innan vébanda sinna, eins ástatt og fyrir skipi, sem siglir með mikinn lausan sjó innanborðs. Það er sá allra hættulegasti farmur, sem til er, því að hann leggst á með þunga sínum þar, sem sízt skyldi, þegar verst gegnir og fyrir það hefur margur kollsiglt sig. En eitt það allra ömurlegasta við kommúnistafaraldurinn er það, hve marga af þeim mönnum, sem öll efni stóðu til, að gætu orðið gagnlegir menn í umbóta- og félagsmálum þjóðarinnar, hann gerir óvirka þegar á unga aldri. Manni, sem búinn er að taka þessa andlegu pest, getur ekkert lýðræðisþjóðfélag treyst í stjórnmála- og félagsmálabaráttu sinni. Þeir eru þar eins og farlama menn, þó að þeir kunni að vera dugandi í ýmsum almennum starfsgreinum, og þeir verða það alltaf, á meðan þeir ekki læknast algerlega af þessari póltísku flogaveiki. Og þetta er út af fyrir sig stórkostlegt áfall hverju þjóðfélagi, sem fyrir því verður. Það verður því aldrei of vel brýnt fyrir þeim, sem í einlægni vilja að því vinna, að hér megi lifa og dafna farsælt þjóðfélag frjálsra manna, að ganga fram í því að þurrka úr þjóðfélaginu áhrif þessara erlendu ofbeldis- og ofstækismanna, hvar í flokki sem þeir standa. Í því starfi þarf margs að gæta. Það þarf að upplýsa menn um eðli kommúnismans, starfsaðferðir og stjórnarhætti, þar sem hann er alls ráðandi. En það þarf jafnframt, og það má aldrei gleymast, að skapa og viðhalda eftir mætti réttláta stjórnarhætti, alhliða umbætur og sem jafnasta aðstöðu landsins barna til þroskavænlegs uppeldis og til að afla sér þeirra lífsgæða, er landið og þjóðfélagið eru umkomin að veita. Í þeim efnum eru mörg og óleyst verkefni fyrir höndum í félagsmála- og stjórnmálastarfseminni, er bíða eftir því m.a., að ungir og röskir menn komi til samstarfs við þá frjálshuga umbótamenn, sem fyrir eru, og kasti af sér álagaham hinnar erlendu ofstækis-og ofbeldisstefnu. Hitt er svo rétt að gera sér ljóst, að sjálfur kommúnisminn, eins og hann lýsir sér í orðum og athöfnum postulanna, verður aldrei svæfður með neinni rauðakrossstarfsemi. Hann hefur þegar sýnt það, eins og hálfbróðir hans nazisminn, að það er annað mál, sem hann skilur betur, hvort heldur það er innan þjóðfélagsins eða í viðskiptum hans við umheiminn. Honum er því nauðsynlegt að mæta með fullkominni tortryggni og hlífðarlausri andstöðu í hvívetna.