Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (M. G.) Frv. þetta hefir gengið í gegnum háttv.Ed. breytingarlaust. Vona jeg, að svo muni og um það fara hjer í háttv. deild. Jeg skal geta þess, að frv. þetta er samið af þeim prófessor háskólans, sem kennir þá grein lagavísindanna, sem efni frv. snertir, og ætti því að mega treysta því fyllilega, að það sje vel úr garði gert. Í viðskiftalögin frá 1911 hafa slæðst ýmsar þýðingarvillur, og ennfremur hefir þar ekki verið tekið það tillit til íslenskrar sjerlöggjafar, sem skyldi. Úr þessu hvorutveggja hygg jeg að frv. þetta bæti, um leið og það kemur á samræmi við önnur Norðurlönd í viðskiftalöggjöfinni. En það er atriði, sem er mjög mikils virði. Þetta frv. var í allshn. í háttv.Ed. og vil jeg því leggja til, að því einnig hjer verði vísað til allshn., enda þótt það í raun og veru sýnist óþarft að hafa málið í nefnd.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg þykist í greinargerðinni hafa skýrt frv. þetta svo og aðalbreytingar þær, sem það gerir á gildandi lagaákvæðum um þetta efni, að ástæðulítið er að hafa um það mörg orð nú að þessu sinni. Hitt vildi jeg benda á, að það virðist ekki ástæðulaust að breyta skilyrðum fyrir kosningarrjetti hjer í Reykjavík, í fyrsta lagi af því, að þau eru talsvert þrengri heldur en skilyrði fyrir kosningarrjetti til Alþingis, og í öðru lagi eru þau þrengri en skilyrði fyrir kosningarrjetti í öðrum kaupstöðum landsins, að einum undanskildum. Jeg get hugsað mjer, að það, sem helst kynni að vera haft á móti þessu frv., sje það, að með þessari rýmkun, sjerstaklega að því er aldurstakmarkið snertir, komist meira los á alt. En ef vel er að gáð, er sú ástæða ekki mikils virði. Mörgum þykir nú vera fullmikið los á ýmsu í þjóðfjelaginu og um hreinar línur í landsmálum er naumast að tala. Hefir hið háa Alþingi jafnvel hlotið ámæli í þessu efni, og eru þó flestir háttv.þm. ráðnir og rosknir. Í aths. við frv. er á það drepið, að unga fólkið muni vera áhugasamara um opinber mál en hinir eldri. Hygg jeg að þessu verði ekki í móti mælt. Unga fólkið hefir tekið að sjer ýms nauðsynjamál og borið þau uppi. Vil jeg t. d. benda á ungmennafjelögin. Þau hafa mikið gert til þess að glæða áhuga fyrir mörgum þjóðþrifamálum, og mesta nauðsynin er að menn skipi sjer í fylkingar málefnanna vegna, og þar stendur unga fólkið áreiðanlega feti framar mörgum hinna eldri. Það er því síður en svo, að meira los komist á, þó þessi rýmkun á aldurstakmarkinu verði gerð; miklu fremur er ástæða til að vona, að skipulag og festa verði fremur ráðandi, að því er til opinberra mála kemur. Hið háa Alþingi hefir bæði með berklaveikislögunum og breytingu fátækralaganna frá síðasta þingi viðurkent rjettmæti þess að láta menn ekki missa borgaraleg rjettindi, þó að þeir þurfi á hjálp þess opinbera að halda. Og nú er í þessu frv. ætlast til, að feti framar sje stigið og að sveitarstyrkur alment svifti menn ekki rjettindum. Enda verður nú allmikið misrjettið, þegar maður sem að læknisráði fer á sjúkrahús, missir einskis í, en hinn, sem liggur heima hjá sjer og þiggur styrk vegna veikindanna, er gerður rjettlaus. Aldraðir einstaklingar, hversu mikið gagn, sem þeir hafa unnið sveit sinni, sæta líka sömu kjörum, ef þeir þurfa á hjálp að halda, og er slíkt herfilegt langlæti. Þá er ómegð oft orsök þess, að menn missa rjettindi sín. Eru allmargir þeirrar skoðunar, að fremur beri að verðlauna barnamenn heldur en að hegna þeim með rjettindamissi, enda mun líka ein mesta menningarþjóðin hafa gert það. Má fyrir þessu öllu enn færa margar ástæður, en jeg sleppi því að þessu sinni fyrir þá sök, að þetta var allítarlega rætt á síðasta þingi og þessi hv. deild afgreiddi þá frá sjer mjög frjálslegt frv. um kosningar í bæjar- og sveitarmálefnum. Vænti jeg því, að hv. deild taki þessu frv. vel, og vil jeg, að lokinni þessari umr., leggja til, að því verði vísað til allshn.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi engu við að bæta það, sem í nál. stendur, og sje heldur ekki ástæðu til að endurtaka það. Málið er svo einfalt, að jeg býst ekki við, að neinar umr. þurfi, og vona, að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir.

Fjármálaráðherra (M. G.) Þegar jeg lagði þetta frv. fyrir hv. deild, mun jeg hafa tekið það fram, að jeg áliti þess ekki þörf, að þingið samþykti það sem lög, þar sem bráðabirgðalög þau, sem það er bygt á, fjellu úr gildi við síðustu áramót. Frv. var aðeins lagt fyrir Alþingi til þess að fullnægja 23. gr. stjórnarskrárinnar. En hitt tók jeg einnig fram, að rjett væri að nota þetta frv. sem grundvöll eða ástæðu til að rannsaka umkvörtun Dana yfir síldartollsendurgreiðsluákvæðinu. Um þetta atriði liggur nú fyrir yfirlýsing nefndarinnar, en hún út af fyrir sig getur ekki komið til atkv., eins og málið liggur fyrir. Jeg skal nú ekkert um þessa niðurstöðu nefndarinnar segja, að því er kemur til deilumálsins við Dani, en jeg verð að endurtaka það hjer, sem jeg sagði í fyrra, að ákvæði eins og þetta, um endurgreiðslu tollsins, er óhæft í lögum, því að torvelt mun reynast að ákveða kostnaðarverðið. Hefir jafnvel þegar borið á örðugleikum á þessu. En um frv. verð jeg að endurtaka það, að tilgangslaust er að láta það fara lengra. Það er ekkert nema fyrirhöfn og skollaleikur að fá konungsstaðfestingu á og birta í Stjórnartíðindum lög, sem eftir innihaldi sínu eru fallin úr gildi. En fyrst frv. er nú komið á dagskrá, þá er líklega rjettast að vísa því til 3. umr. Og þá vil jeg um leið óska þess, að hæstv. forseti taki það ekki oftar á dagskrá.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi vitanlega ekkert á móti því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) leggur til um meðferð þessa frv. Jeg man ekki til, að sú aðferð hafi áður verið notuð hjer, en þó getur verið, að svo sje. Hitt þótti mjer næsta undarlegt, sem hann sagði um endurgreiðslu tollsins. Áttum við nokkurn orðastað um það á síðasta þingi, og tel jeg óþarft að endurtaka það aftur nú. Sú mótbára, að þetta sje ekki framkvæmanlegt, held jeg að sje fyrirsláttur einn og sagt út í bláinn. Jeg er sannfærður um, að ákvörðun kostnaðarverðsins er auðvelt verk, ef góður vilji er með, og sýnist mjer svo, sem nægar tryggingar sjeu í lögunum. Jeg get skilið það, að hæstv. fjrh. (M. G.) vilji fá sem mest fje í landssjóðinn, en jeg hjelt, að hann gæti látið sannfærast um, að þessi atvinnuvegur þolir ekki slíkar álögur. Enda býst jeg nú við, að því verði hreyft hjer að færa þennan toll niður, og væri æskilegt, að fært yrði að gera breytingu í þá átt. Annars sje jeg ekki, að neitt þýði að fjölyrða um málið. Það liggur hvort sem er ekki fyrir í þeirri mynd, að þessu atriði verði neitt breytt, en jeg geri ráð fyrir, að síðar á þessu þingi gefist kostur á að ræða um tollupphæðina.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það var ekki meining mín að innleiða hjer umr. um endurgreiðsluákvæði síldartollslaganna, þótt hv.þm. Ak. (M. K.) virðist hafa skilið mig svo, enda liggur hjer ekki fyrir nein till. í þá átt, til þess að taka ákvörðun um. En jeg get vel beðið frekari reynslu um þetta ákvæði, því jeg veit, að hún muni sanna mín orð um að það sje óhæft. Og að mínu áliti er það gersamlega fráleitt að gera síldarútveg hærra undir höfði en öðrum atvinnuvegum.

Frsm. (Jón Þorláksson) Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin fallist á þetta mál með þeirri breytingu, að söluheimildin gangi í gildi við ábúendaskifti. Það hefir verið leitað samninga milli Sauðárkrókshrepps og ábúanda um, að hann stæði upp af jörðinni, og hefir hann fallist á það með ákveðnum skilmálum. En innan hreppsins munu vera skiftar skoðanir um það, hvort nauðsynlegt sje að fara samningaleiðina, og hvort ekki muni mega finna útbyggingarsakir á hendur ábúanda, ef hreppurinn ætti jörðina. Nefndin áleit rjett að orða till. svo, því hún vill með engu móti eiga neinn hlut að máli um það, hvort byggja megi núverandi ábúanda út. En eins og ábúðarlögunum er nú háttað, er hætt við, að ábúandi brjóti í einhverju bókstaf þeirra, svo finna megi ástæðu til þess að byggja honum út, ef jarðeigandi leggur kapp á það. Auk þess virðist tilboð hans alls ekki innifela neina afarkosti, ef hreppsbúar á annað borð telja sjer umráð jarðarinnar nauðsynleg. Ef till. nefndarinnar verður samþ., getur það orðið samningsatriði, að ábúandinn standi upp af jörðinni, en nefndin álítur ekki rjett að ganga hart að ábúandanum, sem hefir setið um 40 ár á jörðinni og nú er orðinn háaldraður.

Jón Sigurðsson Jeg þakka hv. nefnd fyrir það, að hún hefir tjáð sig fylgjandi þessu máli, en lengra nær þakklæti mitt ekki. Fyrir brtt. kann jeg henni engar þakkir. Ástæðunum til hennar hefir þegar verið lýst, og er þar helst fært fram, að rjettur leiguliða sje ekki nægilega trygður, ef Sauðárkrókshreppur eignist jörðina. Þessa staðhæfingu byggir nefndin á því, að altaf sje hægt að fá útbyggingarsök á ábúanda, sem búið hefir á jörð í nálega 40 ár. Nú skiftir það engu máli í þessu sambandi, hvernig hann hefir setið jörðina áður en eigendaskifti verða, heldur hvernig hann muni sitja hana framvegis. Um það má vitanlega ýmsu spá, en mjer er kunnugt um, að hreppsnefndin er manninum velviljuð og mun alls ekki reyna að þrengja kosti hans. Þá var önnur ástæðan sú, að ábúandi hefði boðist til að standa upp af jörðinni fyrir ákveðið gjald. Það mun ekki hafa verið gjaldið, sem þótti svo óaðgengilegt, heldur aðrar kröfur, er hann gerði, svo sem ákveðnar nytjar til langs tíma. Og nú getur svo farið, að hann telji sig ekki skyldan til að standa við boðið, og gæti því sett afarkosti, ef honum sýndist. Jeg vil leyfa mjer að benda hv. deild á það, hvers vegna Sauðárkróki er svo nauðsynlegt að ná eignarhaldi á jörðinni. Það er bráðnauðsynlegt að gera ýmsar umbætur á jörðinni, gera girðingar til varnar ágangi afrjettarpenings, og til þess að halda búsmala í heimahögum, og áveitu, sem sennilegt er að mjög mundi bæta kúahaga, og af því veitir ekki. En ef hreppurinn eignast ekki jörðina, má búast við, að þessar umbætur dragist, og það ef til vill í ein 20 ár. En hreppurinn getur látið gera þessar umbætur, þótt ábúandi sje kyr, fái hann eignarumráð jarðarinnar, því að oftast mun hægt að komast að samkomulagi við ábúanda um, að eigandi megi gera umbætur á jörð sinni; að minsta kosti þekki jeg ekkert dæmi til hins gagnstæða, og þá síst, þegar umbæturnar eru ábúanda til hagræðis, eins og hjer mundi verða. Fái hreppurinn aftur á móti ekki eignarhald á jörðinni, er hreppsnefndin óviðkomandi aðili, sem ekkert getur gert í þessu efni. Jeg vona því, að háttv. deild líti á málið með sanngirni og bæti ekki þessu skilyrði við.

Frsm. (Jón Þorláksson) Hv. flm. (J. S.) sagðist ekki vera hræddur um, að hart yrði gengið að núverandi ábúanda jarðarinnar, þótt eigendaskiftin yrðu þegar. Þegar ábúandinn hafði gert hreppnum kost á að standa upp af jörðinni, þá var haldinn fundur á Sauðárkróki um málið. Á þeim fundi hjelt einn mikilsmegandi borgari þar ræðu og lagðist gegn því, að boði bónda yrði tekið, þar eð hægt mundi að fá útbyggingarsakir á hann. Síðan var núverandi umboðsmaður jarðarinnar spurður, hvort slíkar sakir mundu vera til nú, en hann kvað svo mundu eigi vera. En þetta er nóg ástæða til þess að vilja fara varlega. Landsnytjar þær, sem ábúandi áskildi sjer, voru ekki ósanngjarnar. Það var að fá að vera í húsunum, hafa eina kú og afnot af fimta hluta túnsins, það sem eftir væri ábúðartímans. Ef hann stendur ekki við þetta boð, þá er það fyrir allar undirtektir Sauðárkróksbúa. Annars hefir nefndin fyllilega viðurkent þörf Sauðárkróks til þess að eignast jörðina. Og ef alt um þrotnar, og almenningsþörf krefur, þá er til ein lögleg leið, og hún er sú, að leita eignarnáms á ábúðarrjettinum. En jeg held nú að til þess þurfi ekki að koma.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg sje ekki betur en alveg sje ástæðulaust að fara að bæta við þessu nýja skilyrði, sem nefndin leggur til. Rjettur ábúanda getur ekki orðið skertur, þótt eigandaskifti verði. Og það er alls ekki tilgangurinn að hrekja manninn burt af jörðinni. En kauptúnið langar til að fá eignarráð yfir jörðinni, til þess að geta bætt hana, eins og hv. samþingismaður minn (J. S.) gat um. Ef hv.þm. trúa því, að illa megi fara með manninn, þá má benda þeim á, að skilyrði nefndarinnar bætir síður en svo úr fyrir honum. Svo stendur á, að umráðamaður jarðarinnar er einmitt hreppstjórinn á Sauðárkróki, og gæti hann því alveg eins leitast við að finna sakir á manninn, þótt brtt. nefndarinnar yrði samþykt. Hún gerir hag hans engu tryggari, nema síður sje. En mjer er alveg óhætt að lýsa yfir því, að það er alls ekki tilgangur hreppsins að þröngva kosti hans.