Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 1. minni hl. (Jón Pálmason) [Frh.]: Herra forseti. Það er liðin vika síðan ég flutti fyrri hluta þessarar ræðu og því ekki að undra, þó að ég sé farinn að gleyma nokkru af því, sem ástæða hefði verið til að taka fram í sambandi við nál. 2. minni hl. og ræðu hv. þm. Mýr., enda er það svo. En þetta kemur ekki að mikilli sök, vegna þess að það er eftir ein umr. Auk þess er það nokkurn veginn víst, að frv. gengur í gegn, hvort sem það er rætt lengur eða skemur. Þó eru það nokkur atriði, sem ég vil víkja að, þó að langt sé um liðið, og skal ég því byrja á að ítreka það, sem ég benti á í fyrri hluta þessarar ræðu, að í nál. á þskj. 88, frá 2. minni hl. landbn., er meðal annars sagt, að styrjaldarástandið sé óbreytt að þeirra áliti, eins og það var þegar sex manna nefndar l. voru sett, og aðrar stéttir en við bændur ákveði sjálfar sín laun og sín kjör, og að stéttarsamband bænda, sem kallað er, hafi verið stofnað að fullu og öllu, eins og hv. þm. Mýr. segir, á lýðræðislegan hátt. Búnaðarráð er skipað eintómum bændum, og mér þætti gaman að vita, hvort þeir, sem halda því fram, að troðið sé á rétti bænda, mundu fallast á, að 25 verkamenn, skipaðir af ráðh., ákvæðu allt kaupgjald í landinu. Ég hygg, að þessir menn mundu hika við að samþykkja slíka ráðstöfun. Þá er farið fram á, að verðlagningarvaldið sé fengið í hendur stéttarsambandi bænda, en það er ekki enn þá viðurkennd stofnun, og þess vegna er slíkt ekki mögulegt. Við skulum segja, að þessi till. væri tekin til greina og þá haft í huga, að ríkisstj. hefur tekið að sér að greiða hluta af verði þessara vara. Sambærilegast við slíka ráðstöfun væri það, að Alþýðusambandið ákvæði kaup verkamanna eða B.S.R.B. réði launum embættismanna, og væri eðlilegt, að þeir, sem þessari till. fylgja, samþ. einnig slíkar ráðstafanir. Hinu er ekki að leyna frá minni hálfu, að fari svo í framtíðinni, að ríkissjóður greiði ekkert vegna þessara vara og verðið getur farið eftir því, hve hátt verð markaðurinn þolir, og stéttarsambandið er orðinn réttur aðili þessara mála, þá tel ég rétt, að stjórn slíks bandalags hafi verðlagninguna með höndum, enda þá orðnar breyttar aðstæður frá því, sem nú er. Því hefur verið blandað saman við þetta mál af hv. minni hl. landbn. og hv. þm. Mýr., hvernig verðlag landbúnaðarvara er ákveðið. En úr því að þessu hefur verið blandað saman, þykir mér rétt að drepa á það. Við 1. umr. þessa máls kom það fram hjá hv. þm. Mýr. og blöðum stjórnarandstöðunnar, að sú skylda hvíldi á ríkisvaldinu að skaffa okkur bændum ákveðið verð fyrir framleiðslu okkar. Þessir menn virðast ekki hafa áttað sig á þeirri breytingu, sem varð þegar 6 manna n. verðið var fellt úr gildi. Þess vegna ræða þeir málið á öðrum grundvelli en fyrir lá, þegar verðlagsnefnd landbúnaðarvara tók til starfa. En þá var um það að ræða, hvað hátt verð markaðurinn þyldi. En í fyrra var ákveðið að fella niður verðlagsuppbætur, sem miða átti við samkomulag 6 manna n., og á þessa leið féllust flestir þm. og þar á meðal ég, þar eð ég taldi, að það mundi borga sig að fá fullar uppbætur á útfluttar afurðir. Nú var eina leiðin fyrir verðlagsnefnd að athuga, hve hátt verð innlendi markaðurinn þolir, og má segja, að starf þessarar n. sé ekki auðvelt. Annars vegar eru neytendur, sem segja, að verðið sé of hátt, og hins vegar segir hv. þm. Mýr. og hans fylgismenn, að verðið sé of lágt fyrir bændur. En þegar hann fullyrðir, að verðið í ár verði lægra en í fyrra, þá er það vitanlega ekkert annað en fullyrðing út í bláinn. Þetta fer allt eftir sölu kjötsins á innlenda markaðinum, en það þyrfti að seljast nálaga allt og hefði gert það, ef stjórnarandstæðingar hefðu ekki á allan hátt reynt að spilla fyrir sölu þess. En e. t. v. geta þeir ekki komið í veg fyrir, að allt kjötið seljist. Hv. 1. landsk. talaði hér við umr. fyrir hönd þeirra, sem álíta, að verðið sé og hátt. Hann vildi, að kjötverðið væri ákveðið 6 kr. í vísitölu og síðan væri látið afskiptalaust um sölu þess. Ég er ekki viss um, að þetta hefði verið heppileg leið. Við skulum gera ráð fyrir, að farið hefði verið að ráðum hv. þm. Mýr. og kjötverðið verið ákveðið 12–15 kr. á markaðinum. Ég hygg, að þetta hefði leitt til þess, að mynduð hefðu verið samtök meðal neytenda um að kaupa ekki kjöt. - Nei, ég hygg, að sú leið, sem valin hefur verið, sé hin bezta sem völ var á. Og þótt aðstaða okkar bænda sé e. t. v. ekki ákjósanleg, þá er hún þó eftir atvikum góð. Fyrir efri deild liggur nú frv., sem gefur meiri ástæðu til að ræða þessar gerðir verðlagsnefndar, og skal ég því ekki eyða meiri tíma til þess nú. Ég vil svo vænta þess, að þetta frv. fái fljóta afgreiðslu og að till. okkar hv. 1. landsk. verði samþ.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs í þessu máli fyrir 8 dögum, af því mér blöskraði svo mjög röksemdafærsla hv. þm. A.-Húnv. Nú er ég búinn að gleyma miklu af því, sem ég vildi sagt hafa. Hv. þm. A.-Húnv. mun vera einn hinna sárafáu manna, sem telur þá leið, sem farin var í þessum málum, heppilega. Ég hef ekki talað við nokkurn mann, sem er ánægður með þessa skipan, einkum þegar þess er gætt, að til var stéttarsamband bænda. Hv. þm. A.-Húnv. vill halda því fram, að þetta samband hafi ekki verið viðurkenndur aðili. Sú von brást nefnilega að gera þetta samband að því tæki, sem upphaflega var áformað. Ef það hefði tekizt, væri allt í lagi með þetta samband að dómi hv. þm. A.-Húnv. En þetta samband er nú stofnað, og það mun krefjast síns réttar, hvað sem þessi hv. þm. segir. Þá segir hv. þm. A.-Húnv., að 6 manna nefndar ákvæðin séu úr gildi fallin, en þau lög voru sett á meðan styrjaldarástand ríkti, og það ríkir enn þá óumdeilanlega og ég fullyrði, að hv. þm. A.-Húnv. hélt því fram á þinginu 1943, að með þessum ákvæðum væri fundin lausn á togstreitunni um verðlag á milli bænda og verkamanna. Því hefur ekki verið haldið fram fyrr en nú, að 6 manna nefndar verðið hafi ekki verið rétt, þótt nú séu brigður á það bornar, einkum af fulltrúum verkamanna. Og hv. þm. A.-Húnv. fyllir þeirra hóp. Ég held því fram, að þetta álit hafi á sínum tíma verið vel rökstutt, enda var því ekki mótmælt fyrr en það þótti hagkvæmt að níðast á einum aðila. Það hefur verið á það bent, að bændur slógu af sínum réttmætu kröfum, en stjórnarflokkarnir launuðu með því að slá á útrétta hönd þeirra og hækkuðu laun því nær allra stétta, og nú í haust er því sama haldið áfram. Reglugerðin um kjötsöluna kom ekki fram fyrr en allt of seint, til þess að reyna að gera hlut bændastéttarinnar sem verstan með slóðaskapnum, og það var það, sem dró úr kjötsölu allan októbermánuð. Hv. þm. A.-Húnv. og hv. 1. landsk. þm. sögðu, að stéttarsamband bænda væri stofnað sem flokksklíka framsóknarmanna, og er það undarlegt, ef við eigum alla bændur, eins og hv. þm. A.-Húnv. sagði, en því miður er nú ekki svo enn þá, þó að vonandi sé, að svo verði sem allra fyrst. Í stjórn stéttarsambandsins eru nú hvorki meira né minna en 3 sjálfstæðismenn af 5. Það kemur engum á óvart, þó að þeir hv. þm. A.-Húnv. og hv. 1. landsk. þm. séu sammála, því að þau merkilegu örlög hafa beðið hv. þm. A.-Húnv., að hann er í hverju málinu á fætur öðru í faðmlögum við kommúnista, þá menn, sem vilja síztan hlut stéttar hans. En raunar er nú ekki hægt lengur að telja hv. þm. A.-Húnv. fulltrúa bændastéttarinnar. Ég ætla svo ekki að segja meira að sinni, en vonast til þess að fá tækifæri til þess að ræða þetta nánar síðar.



Herra forseti. Ég sagði mína skoðun á þessu máli við 1.umr. og geri ráð fyrir, að ég þurfi ekki að endurtaka mikið af því hér, en mun þó ræða einstaka atriði dálítið. Ég vil mótmæla því, sem hv. þm. A.-Húnv. sagði hér áðan, að framsóknarmenn á Akureyri hefðu hvatt menn til þess að kaupa ekki kjöt, en auðvitað þarf í rauninni ekki að mótmæla því, sem þessi hv. þm. segir, þar sem hann er vanur að fara með staðlausa stafi. Hann leyfir sér að halda því fram, að fjórar n. hafi verið lagðar niður, þó að í nál. standi, að þær hafi verið 5, og sést bezt af því, hve vandur hann er að því, sem hann segir. Ég vildi sérstaklega minnast á, að ég er með brtt., sem ég vildi fá hér samþ. í sambandi við 8. þingmál, sem n. gerir að till. sinni, að verði hnýtt inn í þetta frv. Ég hélt því fram, að það sé nauðsynlegt, að verðlag á mjólk sé ekki alls staðar það sama, eins og t. d. í Vestmannaeyjum og á Siglufirði, en ég sagði, að 8. þingmál fyrirbyggði, að n. gæti látið það vera misjafnt. Ég tel illa farið, ef svo verður, því að nú liggur t. d. fyrir beiðni frá Vestmannaeyjum, - ég veit ekki um Siglufjörð, - um að fá að hafa hærra verð á mjólk, sökum sérstakrar aðstöðu. Enn fremur fór bæjarstjórinn á Siglufirði fram á það í fyrravetur að fá að hafa þar hærra verð. Samt vildi verðlagsnefnd ekki hafa nema eitt verð. Ég tel slæmt, ef l. verða samþ. í heild. En sennilega munu stjórnarflokkarnir hafa kraft til að koma þeim fram. Ef þessi brtt. kemst ekki fram, munu mjólkurframleiðendur neyðast til þess að draga saman framleiðslu sína. Síðan ákveðið var, að verðið mætti ekki vera hærra á Siglufirði en annars staðar, hefur kúm fækkað þar. Fyrir 1942 var verðið í Vestmannaeyjum hærra en annars staðar, og nauðsynlegt er, að svo sé. Ég vil svo biðja n. að athuga þetta og skil þá ekki annað en hún geti samþ. brtt. þessa. Ég ætla ekki að svara hv. 1. landsk. þm., því að hann fór með svo miklar staðleysur, að þær væru alls ekki svara verðar. Samt get ég ekki látið óleiðréttan þann misskilning hjá honum, að stéttarsamband bænda væri kostað af ríkinu, og vildi hann þá, að önnur stéttarsamtök fengju sömu aðstöðu. Stéttarsambandið fær þetta fé aðeins úr búnaðarmálasjóði og í hann greiða þeir einir.

Frsm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. Þessu máli, sem er frv. til l. um breyt. á l. nr. 102 19. júní 1933, um samþykktir um sýsluvegasjóði, var á sínum tíma vísað til samgmn, frá þessari hv. d., og samgmn. hélt um það nokkra fundi og athugaði þær aðstæður, sem hér lágu til, og sendi málið að öðru leyti, eins og venja er til um slík mál, til umsagnar vegamálastjóra. Eins og sést á nál., hefur vegamálastjóri orðið við þessari málaleitun og gefið nokkuð ýtarlega skýrslu um það, sem hér kemur til umr. í sambandi við þetta, eins og ástæður sýslufélaganna til vegagerðar, sérstaklega hvernig ástatt hefur verið um þau héruð, sem hafa hjá sér samþykktir um sýsluvegasjóði. Frv. fer fram á, að það hámark, sem í 3. gr. l. segir að megi ekki vera hærra en 6 af þúsundi, sem lagt er þar fram vegna fasteignaskattsinns, megi fara upp í 10 af þúsundi, hámarkið megi hækka. Í grg. fyrir frv. sjálfu eru færð nokkur rök fyrir því, hvernig á þessu stendur. S. l. ár hefur hvergi nærri hrokkið til það fé, sem samkv. þessu 20 ára gamla ákvæði á þennan hátt má veita úr ríkissjóði til móts við það, sem hreppunum fellst til á annan hátt. Stafar þetta bæði af því, að kröfur um vegagerð í sveitum voru þá miklu minni en nú og miklu minna um bifreiðar, en sérstaklega stafar þetta þó af því, að kaupgjald við vinnu sýsluvega og alla vegavinnu yfirleitt hefur komizt langt fram úr því, sem nokkur gat ímyndað sér, þegar þessi lagaákvæði voru sett. Hins vegar hefur fasteignaskatturinn mjög lítið hækkað í landinu, og er ekkert um það að segja nema skaplegt allt, því að það gefur að skilja, að fasteignaskattur yfirleitt getur ekki fylgzt með jafnóeðlilegri verðbólgu og hefur átt sér stað, en einmitt þess vegna hefur það, sem miðað er við fasteignaskattinn, ekki stefnt til hækkunar eins og verðlag í landinu. Af þessum ástæðum hefur orðið að draga saman seglin, og vinna og aðgerðir hljóta mjög að takmarkast í þessum héruðum, sem hér um ræðir, ef ekki verður hafizt handa, og í sumum héruðum er nú þegar komið í fullt óefni. Fyrir því er þetta frv. borið fram. Ég tel ekki þörf á að ræða þetta frekar. Ef hv. þm. hafa kynnt sér, hvaða breyt. hér er um að ræða, þá held ég, að þeir muni allir vera á sama máli um framgang þessa frv.



Í sambandi við þetta mál óska ég nú eftir að sjá þá umsögn vegamálastjóra, sem getur í nál. Hafi hann þar rakið, hve margar sýslusamþykktirnar eru og hvernig ástæðurnar eru í hinum ýmsu sýslum, væri það mjög mikils virði fyrir mig, sem ekki er að þessu leyti alls kostar kunnugur í öllum sýslum, hvernig þar er ástatt, áður en ég greiði atkv. með þessu frv. Annars skil ég ekki, hvernig á því getur staðið, að þetta plagg kemur ekki í dagsins ljós. Af sparnaði held ég, að það geti ekki verið. En það, sem kom mér til þess að standa upp, var ekki þetta, heldur hitt, að samkv. þessu frv. er sýslusjóðsframlagið hækkað og þá hækkar það, sem ríkissjóður þarf að greiða á móti. Hins vegar hefur hæstv. Alþ. aldrei áætlað svo mikið fé til sýslusjóðsvega nú seinni árin, að ríkið hafi getað greitt lögskilið framlag móti framlagi sýslusjóðs, og því verður að hækka það, ef á að ná því marki, sem því er hér ætlað, og fá meira fé frá ríkissjóði móti framlaginu heima fyrir. -Á þetta vildi ég benda hv. fjhn.



Ég leyfi mér að þakka hv. samgmn. fyrir undirtektir í þessu máli. Ég veit með vissu, að þessar undirtektir verða héruðum og héraðsstjórnum mjög kærkomnar. Það er raunar rétt hjá hv. 2. þm. N.-M., að veita verður miklu meira fé til sýsluvega en gert hefur verið, enda er það ekki sæmilegt, hvernig búið hefur verið að sýsluvegunum, hve lítill styrkur til þeirra hefur verið veittur. En hitt er ekki rétt hjá hv. þm., að skort hafi fé, þar sem komnar eru á sýsluvegasamþykktir. Mitt kjördæmi hefur búið undir þessu skipulagi, og mér er ekki kunnugt um, að nokkru sinni hafi skort á, að ríkissjóður hafi greitt það fyllsta, sem honum bar að greiða á móti framboðnu fé úr sýsluvegasjóði. Ég hygg, að það liggi í þessu og þori að fullyrða, að við Skagfirðingar höfum alltaf fengið greitt móti þessum 6 af þúsundi, sem l. heimila, og að þar hafi aldrei staðið upp á ríkissjóð.



Vegna þess að hv. frsm. n. var fjarverandi milli umr., tók landbn. sig til og gerði smáleiðréttingu á þessu frv. í sambandi við það, sem hv. þm. V.-Húnv. benti á þegar málið lá fyrir d. seinast. Það hefur fyrir vangá orðið ofurlítill ágalli á formi málsins, sem hv. þm. benti réttilega á. Annað var óskýrt upphaf á einum málslið gr., og er það leiðrétt á þskj. 130. Sömuleiðis við 2. gr., sem er nánast leiðrétting og kom af því, að þegar frv. var samþ., var það í nokkuð öðru formi en þegar það var borið fram í þinginu. Ég held, að með þessum breyt. sé leiðréttur sá ágalli, sem hv. þm. V.Húnv. benti á, og vil ég því bera frám fyrir hönd landbn. þessar breyt., af þeim ástæðum, sem ég hef getið um.

Flm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. Það mun þykja svo, að það sé ekki vonum fyrr, að hér á Alþ. komi fram frv. til l. eins og hér liggur fyrir á þskj. 120, um embættisbústaði héraðsdómara. Eins og hv. þm. líklega vita, þá hafa nú í áratugi verið í gildi l. og reglur um vissa embættismenn í þjóðfélaginu, sem styrks hafa notið með ákveðnum hætti, til þess að eiga sér samastað. Ríkið hefur þó þegar fyrir tugum ára séð það, að embættismenn þessa lands, í rauninni hverjir sem væru, gætu ekki alls kostar verið þannig settir, að hægt sé að reka þá út af héraði, að þeir hafi hvergi höfði að að halla, ef á því þyrfti að halda og út af bæri. Hér er átt við í þessum eldri ákvæðum l. prestastéttina. Nú má vel segja, að þau l., sem þá voru sett um byggingu íbúðarhúsa á prestssetrum, hafi ekki nærri alltaf náð tilgangi sínum, eða m. ö. o. ekki hafi verið gengið eins vel í það mál og skylt hefði verið og ætla hefði mátt, en það hefur þó verið betra að veifa röngu tré en engu. Og enn má segja, að önnur stétt embættismanna hafi fengið af völdum ríkisins, einnig fyrir ári síðan, viðurkenningu, aðhlynningu til þess að koma upp bústöðum, og er það læknastéttin, þó að það hafi verið með nokkuð öðrum hætti, en þó hefur þetta verið aðhlynning og um það settar reglur með vissum skilyrðum, sem eru héruðunum meira eða minna í sjálfsvald settar. Sem sé, prestar, læknar og sýslumenn. En það er ein grein opinberra starfsmanna. sú greinin, sem enginn efar og allir vita, að er einmitt sú starfsgrein embættismanna, sem sjálft ríkisvaldið hefur fært út í byggðir landsins. M. ö. o., er hægt að hugsa sér, að ríkisvaldið standi prestalaust, er hægt að hugsa sér, að ríkisvaldið standi læknalaust, þó að þjóðin gæti það ekki eða fólkið. En það er ekki hægt að hugsa sér, að ríkisvaldið stæði án þess að þessir starfsmenn væru til, ekki einu sinni beinagrindin, ef sýslumenn væru ekki til. Nú hefði mátt hugsa sér, að þessi starfsgrein hefði orðið með þeim fyrstu, sem ráðamenn ríkisins, ríkisstj. og Alþ., hefði tekið að þessu leyti upp á arma sína, en af því hefur ekki orðið. Og það eru fleiri dæmi í þessu þjóðfélagi, sem sýna, að það hefur verið mest látið reka á reiðanum, sem mest hefur verið áríðandi og skyldast hefði verið úr að bæta. Það hefur sýnt sig berlega upp á síðkastið, að þetta hefnir sín. Og það hefur sýnt sig, að ekki er hægt að komast hjá því að greiða fyrir því, að þessir útsendu menn ríkisvaldsins hafi einhvers staðar inni með allt, sem þeim og ríkinu tilheyrir og þeir hafa undir höndum. Fyrir þá sök hafa undanfarandi ríkisstj. neyðzt til, þegar allt hefur verið komið í óefni, að festa kaup á húsum handa þessum mönnum. Um þetta hefur engin regla verið, því að á sama degi sem vandræðin hafa orðið augsýnileg og algerlega brýn, þá hefur orðið að ráðast í að kaupa hús, meira og minna ófyrirséð eða óséð, og eins og gefur að skilja, þegar ekki hefur verið hugsað um málið frá stofni, hefur þetta heppnazt misjafnlega, mjög oft ekki eins vel og æskilegt hefði verið og tilviljun, þó að í einstaka tilfelli hafi verið svo, að skaplegt mætti telja. Ég veit ekki, hversu mikið hefur verið rekið á eftir því, að hafizt yrði handa í þessu máli beint að frumkvæði ríkisstj. En hitt veit ég, að ýmsir starfsmenn hafa bæði fyrr og síðar talað um þetta við þá, sem valdið hafa haft, þar á meðal hef ég gert það oft og mörgum sinnum í mörg ár, því að ég vil, eins og ég sagði áðan, að þetta komi beint að frumkvæði ríkisstj., ríkisvaldsins, því að það sýndi þá, að nokkur áhugi væri fyrir hendi og nokkur skilningur vakinn og að fullur vilji væri til þess að nota góð tækifæri til þess að koma málinu í framkvæmd, og enginn efi er á því, að á þessum tímum hafa skapazt þau tækifæri með góðum fjárhag ríkisins til þess að byrja á þessum sjálfsögðu ráðstöfunum og hefja byggingar, eða að öðrum kosti öflun bústaða handa miklu fleiri en færri af þessum embættismönnum, en þetta hefur ekki verið gert. Aðeins þegar einhver embættismaðurinn hefur verið í stökustu vandræðum, hefur ríkisvaldið neyðzt til að fara út úr bæjardyrunum og skyggnast um, hvort nokkurs staðar væri skjól að fá handa hinum húsvillta, og hefur þá hús ýmist verið keypt af fráfarandi embættismanni eða öðrum mönnum handa embættismanninum, og þarf ég ekki að lýsa því frekar, að slíkt er alveg reglulaust. Þó getur heppnazt að fá góð og hentug hús, en slíkt fyrirkomulag getur ekki verið til frambúðar. Skal ég ekki fara út í það að lýsa þessum húsum, en ætla að greina frá því, að svo er nú komið um 7 af þessum embættisbústöðum, að hús hafa verið keypt á þann hátt af einum eða öðrum, helzt embættismanni, sem hefur orðið að ráðast í að byggja eða kaupa sér hús og komizt í fjárþröng með það, eða að nýr maður hefur komið í embættið. Oft hefur það meira verið fyrir góðvild, fyrir þegnskap fólksins, að menn hafa verið teknir í hús með embætti fyrir ríkisvaldið, sem það hefur vanrækt að hafa skýli fyrir. Þessir staðir eru: Hafnarfjörður, þar hefur verið keypt hús, sem ekki er hægt að nota til fullnustu fyrir embættið. Það er ekki hægt að ætlazt til, að embættismaðurinn noti það til íbúðar. Það er aðeins notað fyrir skrifstofur og fleira. Stykkishólmur, Ísafjörður; er þess skammt að minnast, að embættismaðurinn komst ekki inn og varð að kaupa hús af þeim, sem átti að fara. Sauðárkrókur, Húsavík; þar var hús keypt af embættismanninum. Eskifjörður; þar var keypt hús af embættismanninum, sem fór. Og svo eru það Vestmannaeyjar. Þar komst bústaðurinn í hendur ríkisvaldsins með vissum hætti til þess að sá, sem kom, gæti komizt þar inn. Þetta munu vera 7 staðir. Meira er mér ekki kunnugt um, að keypt hafi verið til þessa árs og með þessum rökum. Alls staðar annars staðar eru þessir menn í leiguíbúðum, sem er einnig eins og gefur að skilja alveg undir hælinn lagt, hversu fullnægjandi og þó öllu heldur ófullnægjandi þær eru, eða þá að embættismaður hefur sjálfur lagt í að kaupa eða byggja hús. Í þessu hefur ekki verið fylgt neinni fastri og öruggri reglu. En vitanlega eiga slík híbýli að vera byggð eftir föstum reglum, svo að öruggt sé, að þau séu vel nothæf og prýðileg til að vera bústaðir fyrir þann hluta ríkisvaldsins, sem er úti um byggðir landsins. Er það oft það eina, sem menn hafa af ríkisvaldinu að segja, og er það stundum gott og stundum ekki alltaf gott, því að þeir innheimta alla skatta, sem ríkinu ber að láta innheimta. Þessi hús eiga ekki aðeins að vera til íbúðar, heldur þurfa þau á allan hátt að vera til fyrirmyndar á alla lund, svo að öruggt sé, að þessir embættismenn, þessi hluti ríkisvaldsins utan stjórnarráðsins, njóti fullkominnar aðstöðu til þess að geta staðið við það, sem þeir þannig hafa tekizt á hendur fyrir hönd ríkisins. Það er mikið skjala- og bókasafn, sem embættið verður að liggja með bæði fyrir ríkið og héruðin og svo að sjálfsögðu þau miklu lausafjárverðmæti, sem á öllum tímum og meira á einum tíma en öðrum, en ávallt eru nú í meðferð þessara embættismanna. Þá eru það fjármunir og verðmæti, sem þeir eiga ekki, heldur ríkið, héruð, sjóðir og einstakar stofnanir, sem eru nú einu sinni reglur fyrir, að þeir hafa verið skyldaðir til að gegna þessu öllu saman. Það mun vera svo miklu meira en nokkur hér inni getur gert sér í hugarlund, sem fer og farið hefur forgörðum af merkilegum skilríkjum og verðmætum skjölum sakir þeirra óhæfu híbýla, sem þessir embættismenn hafa orðið að notast við, ekki sízt með skrifstofur og geymslur, að það verður ekki talið né heldur hægt að greiða það tjón. Fyrir utan það, ef þeir hafa tekið eftir slíku, þá hefur þetta ekki aðeins grotnað niður vegna lélegrar geymslu og orðið að bera það út úr embættunum, heldur hefur ekki þurft annað en að neisti yrði laus, svo að það blátt áfram hefur brunnið upp, sakir þess að ekki var hægt að verja þetta í kofanum. Því að hvar sem neisti var kominn að, var það gefið, þar sem þetta var úti um byggðir landsins, að ekki var hægt að ráða við það, og svo brann sums staðar allt til ösku, svo að ekki var urmull eftir af öllu embættinu. Ég fullyrði, að ef um bústaði væri að ræða með slíkum aðbúnaði sem tilheyrir skrifstofum og geymslum, sem er algerlega öruggur, þá hefði þetta ekki átt sér stað. Það er ekki að furða, þótt skemmist í gömlum timburhjöllum, þar sem miklu er troðið inn, og einn góðan veðurdag, þegar neisti kemst að því, að allt brenni upp á augnabliki, þar sem mest af því, sem hér er geymt, er eldfimt. Það eru ekki meira en 10 ár síðan hætt var að telja eftir af ríkisstj. þessa lands, ef embættismenn árum saman kröfðust að fá einn skáp til þess að geyma eitthvað, af þessu í, þó að ekki væri nema peninga, sem þeir gátu ekki komið af sér, - ekki nema 10 ár síðan hætt var að telja þetta eftir, og svo voru þessir skápar ekki eldtraustir. Nei, þetta mál er svo sjálfsagt, að mig undrar það, eins og ég sagði í upphafi máls míns, að ríkisstj. skuli ekki fyrir löngu hafa tekið það upp á sína arma til þess að framkvæma það á réttan og sjálfsagðan hátt. Þegar ég segi ríkisstj., þá meina ég það, eins og menn heyrðu, að þar get ég ekki hrósað eða lastað eina umfram aðra, það er m. ö. o. svo, að ríkisstj. hafa ekki tekið það upp á sína arma. Því var það eitt af sjálfsögðustu málum, þegar héraðsdómarar bundust félagsskap traustum, svo traustum, að allir héraðsdómarar landsins eru nú í einu félagi með sömu hagsmuni, meira og minna sameinaðir, þá er þetta eitt af fyrstu málunum, sem tekið er upp og undirbúið á líkan hátt og hér er fram komið og sent þáverandi ríkisstj., og síðan hafa fleiri en ein ríkisstj. komið til valda. Liggur þá málið í salti þar til félagsfundur á þessu hausti tekur það aftur upp, og er nú ekki hægt að komast hjá því að láta til skarar skríða. Um það, að hæstv. ríkisstj. vildi ekki beita sér fyrir þessu, má segja, að hún sé ekki verri en fyrrv. ríkisstj. hafa verið, því að þær hafa ekki gert þetta. Þó er það vafasamt fordæmi að taka fyrrv. ríkisstj. til fyrirmyndar í því, sem þær láta vera að gera af því, sem þeim annars bar að gera. En fyrir sakir þess skilnings, sem ég hef öðlazt af því, sem á undan er gengið, og sem form. félagsins, hef ég komið með málið inn á Alþ. Nú tel ég, að ekki saki, þótt ég flytji málið einn, og vil ég ekki hafa nein orð um það, hvort viturlegra hefði verið að fá menn úr 4 flokkum, einn úr hverjum flokki, til að flytja þetta. Ég þykist vita, að það hefði verið auðvelt, ef eftir því hefði verið leitað vegna þess að mér er kunnugt, að hver af þessum flokkum á ítök í þessari embættisgrein. Og allir finna til þess sama, og allir hafa úr öllum flokkum talað um þessa neitun ríkisstj., og þeir, sem að þessari ríkisstj. standa, fullvissa hver um sig, að þeirra flokkur mundi skilja þetta og sjá og vilja vera með í því að láta málið ná fram að ganga. Nú er á það að reyna og ætla ég ekki að hafa orð mín fleiri um það. Ég þykist hafa gefið fullnægjandi lýsingu á þessu máli, þó að í smáum stíl sé, og birt hér spegilmynd af því, sem ástandið greinir sig sjálft að vera. Ég tel, að það hljóti að vera á vitund allra, að það, sem ég nú hef látið ummælt, er rétt. Nú vænti ég þess, að hæstv. ríkisstj. og hv. alþm. vilji af alhug styðja að framgangi þessa máls, og legg til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Hv. 10. landsk. (GSv) hefur lýst því, að vísu með réttu, hver vandkvæði eru á með embættisbústaði fyrir sýslumenn. Og það er einnig rétt, að ríkissjóður hefur í einstaka tilfellum neyðzt til að kaupa hús, sem alls ekki hafa verið hentug, en eingöngu hafa verið keypt út af neyð sem embættisbústaðir. Hv. 10. landsk. hefur einnig lýst því, að þetta frv. og þó öllu fremur þetta málefni hafi einhvern tíma áður verið sent til ríkisstj. Því þarf ég litlu að svara. Ég hef ekki setið í þessu embætti nema í eitt ár og hef ekki haft mikil tækifæri til þess að ráða bót á þessu ástandi. Hins vegar hefur 10. landsk. setið hér á 24 þingum á undan þessu þingi, og þrátt fyrir það slæma ástand, sem hann telur að ríki í þessum málum, þá er þetta í fyrsta skipti, sem hann ber fram frv. um málið á Alþ. Nú lýsti hann því réttilega, hver vandkvæði eru orðin í þessum efnum, svo að vangeymsla er á ýmsum merkilegum skjölum í samband við þennan skort á embættisbústöðum fyrir sýslumenn, og þess munu dæmi, að skjöl heillar sýslu hafi brunnið, vegna þess að ekki var til hentugt húsnæði fyrir embættið. Eftir að ég hef nú lýst því, að ég sé ákaflega vel þessa þörf, sem er, þá mætti e. t. v. spyrja, hvers vegna ég hef ekki viljað bera þetta frv. fram. Og ástæðan er sú, að þetta mikla húsnæðisleysi í þessum embættum er vitanlega ekkert sérstakt fyrir embættin yfirleitt, og í öðru lagi, að húsnæðið er tvenns konar, annars vegar húsnæði fyrir embættið og hins vegar húsnæði fyrir embættismennina. En þetta frv., sem hér er borið fram, stefnir fyrst og fremst að því að leysa þessi vandamál þannig, að saman geti farið bæði embættisbústaður og einkabústaður embættismannsins. En svo vill til, að þetta fer ekki á öllum stöðum saman, og þegar farið verður að bæta úr þessu, þá verður fyrst og fremst að athuga, hvar þörfin er stærst og brýnust. Ég skil vel, að hv. 10. landsk. vilji helzt láta úrlausn á þessu tvennu fara saman, en hann tekur ekki tillit til þess, að í stöðum eins og Reykjavík er ástandið þannig, að embættismennirnir hafa sennilega flestir eitthvert húsnæði, en embættin eru í rauninni húsnæðislaus, t. d. embætti sakadómara. Það er í gömlu timburhúsi og það er engin eldtraust geymsla fyrir skjöl þess, og það er ekkert um það að vita, nema einn góðan veðurdag verði ekkert eftir af þeim skjölum, sem eiga að vera til við eitt af stærstu embættum landsins. Um borgardómara- og fógetaembættið er það að segja, að annað er í húsi ríkissjóðs, en hitt í leiguhúsnæði, og geri ég ráð fyrir, að sæmilega sé fyrir komið skjalageymslu borgardómara. Um önnur embætti, í höfuðstað landsins, sem tilheyra að nokkru leyti þessum embættum, þar sem nýbúið er að skilja þau undan lögreglustjóraembættinu, er það að segja, að lögreglustöðin er algerlega ófullnægjandi. Nú, hæstiréttur er enn í hegningarhúsinu, og þó að í litlu sé, má segja, að núverandi ríkisstj. hafi komið auga á þessi vandræði með húsnæði fyrir embættið, með því að hún hefur þó gert ráðstafanir til þess að bætt verði úr húsnæði hæstaréttar og er byrjað á þeirri byggingu. Ég get þess vegna sagt það, að þó að ekki sé mikið aðgert, þá er byrjað á því að sýna dómaraembættunum nokkurn sóma af núverandi ríkisstj. með því að byrjað er á að byggja yfir hæstarétt. Það eru ekki líkur til, að þetta gerist allt í einu, en það er vitanlega mikil nauðsyn á að koma upp bæði úti á landsbyggðinni og ekki sízt í höfuðstaðnum viðunandi húsnæði fyrir embættin, þó að embættismennirnir yrðu látnir sitja á hakanum og sjá sér sjálfum fyrir húsnæði eins og allir aðrir embættismenn landsins en prestar. Ég skal ekki fara út í að ræða einstakar greinar þessa frv., en vildi þó benda hv. flm. á það, að vera kynni, að ákvæði 3. gr. mundu draga nokkuð úr því, að þetta áhugamál hans kæmist í framkvæmd. Þannig er gert ráð fyrir, að ráðh. ákveði húsaleigu einkaíbúðanna, þó ekki yfir -10% af grunnlaunum, að viðbættri verðlagsuppbót. Með þessu móti mundi sýslumaður úti á landi borga 250 kr. í húsaleigu á mánuði í nýtízkubyggingu með þeirri dýrtíð, sem nú er, og eru það þannig fyrirsjáanlega talsverð útgjöld úr ríkissjóði, auk þess, sem þarna yrðu ákveðin sérstökum mönnum hlunnindi, sem virðast koma í bága við það, sem ákveðið er í launalögum, þar sem gert er ráð fyrir, að ef einhver embættismaður fær húsaleigu, sem innifalin er í launum, þá skuli það ákveðið af fasteignamatsnefnd eða yfirskattanefnd, ef ég man rétt. Nú virðist þetta vera nokkur hliðstæða, og vil ég beina því til n., sem fær þetta frv. til athugunar, að taka þetta ákvæði til sérstakrar meðferðar. Og þó að það kunni að vera gott fyrir héraðsdómarana að fá þetta lögfest, þá virðist það koma í bága við önnur ákvæði. Ég óska þess enn fremur, að n., sem tekur þetta mál til meðferðar, athugi það, sem ég nú hef bent á, að vandamálið er tvenns konar, annars vegar vandamál embættismanna að afla sér húsnæðis og hins vegar vandamál ríkisins að fá hæfilegt húsnæði fyrir embættin sjálf, og að þetta fer ekki alls staðar saman, þótt hér sé gert ráð fyrir því í þessu frv. Mér finnst t. d. ólíklegt, að héraðsdómarar í Reykjavík vildu eiga bústað í sömu byggingu og embætti þeirra starfar í.

Flm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. Hæstv. ráðh. hefur gert grein fyrir afstöðu sinni, þar á meðal að nokkru leyti, að því er mér skilst, ekki fullnægjandi fyrir því, hvers vegna hann vildi ekki skerast í þetta mál sjálfur sem eins konar vörður bæði laga og réttar og einnig þessarar starfsgreinar, og ekki sízt með það fyrir augum, að hann hefur tekið sér fyrir hendur að lofa, að hæstiréttur fengi inni á einhverjum hæfilegum stað í hæfilegu húsi í Reykjavík, þó ekki með þeim hætti, sem hæstiréttur út af fyrir sig mundi telja fulla lausn á húsnæðisvandamáli hæstaréttar lýðveldisins Íslands. En hann taldi sér ekki fært að fara inn á þetta. Nú er ég ekki að sakast um það, og það því síður þar sem tilraun sú hefur staðið nokkuð lengi, þessi tilraun að fá ríkisvaldið til að skerast í þennan leik, og það var fullnægjandi ástæða til þess og það var út í hött mælt hjá hæstv. ráðh., að ég hefði átt að koma fram með þetta fyrr. Það er hvort tveggja, að ég er það siðsamari við ríkisstj. að vilja unna þeim að bera fram það mál, sem þeim var skylt að bera fram, og eins hitt, að ég held því fast fram, að ríkisstj. sé skyldug að standa við slík mál. En úr þessu má bæta með því að taka upp opinberan stuðning til framgangs málinu, og efast ég ekki um, að ríkisstj. geri það þannig, að við megi hlíta hennar forustu í því, og er þá tilganginum náð, því að stundum verður tilganginum ekki náð fyrr en eftir langa mæðu. Um þetta mál má segja, að það er ekki fyrr en nú, að tímabært er, að það komi fram í dagsljósið, þó að það hafi verið áhugamál og réttilega séð af mörgum manni, að það þyrfti að komast áfram. Hins vegar er það svo, eins og hæstv. ráðh. veit, að ég sem embættismaður, þó að ég eigi allmikinn hlut að þjóðmálum, hef verið ófús á að bera fram málefni, sem væri þannig einstaklingslegt, að segja mætti, að þessi embættismaður væri í rauninni að afla sér bústaðar. Fyrst nú þessi félagsskapur þessarar stéttar er kominn í það horf, að hann leyfir sér að koma fram fyrir hönd stéttarinnar og í hennar nafni ber fram þetta mál, er nokkuð öðru máli að gegna. Svo að til þessa eru þær eðlilegu ástæður og þær eru pólitískt siðsamar. Hæstv. ráðh. gat þess, að þetta væri tvenns konar vandamál, og það má vitanlega segja, þó að það sé ekki mjög áberandi. Það er enginn vafi á því, að mínum dómi og starfsbræðra minna, að það á að binda saman þetta, sem hann hefur skilið í tvennt og má skilja í tvennt, þetta með embættisgögnin hér í Reykjavík. En alls staðar annars staðar er málið þannig, að full nauðsyn er á, enda sjálfsögð skylda ríkisvaldsins að sjá embættum og embættismönnum fyrir fullnægjandi híbýlum. Því að hvernig á embættismaður, sem vitanlega rekur embættið hverju sinni, að starfrækja embættið án þess að hafa nothæft skýli fyrir sig? Það er sannarlega ekki hægt að hugsa sér, enda fer það sjálfsagt vel saman og er hagkvæmt að byggja hús úti um landið allt, í kaupstöðum, kauptúnum og í sveitum, yfir þessa embættismenn í einu lagi, það er hagkvæmt og sjálfsagt, en í Reykjavík má skilja þetta sundur. Þegar bæjarfógetaembættið í Reykjavík var í fullum gangi, sem núverandi embætti klofnuðu úr, þá var þetta í sameiningu, skrifstofur allajafna í húsi því, sem embættismaðurinn bjó í, svo að hér er ekki langan veg að rekja. Þetta getur, vel farið saman, að byggja á einum eða öðrum stað fyrir embættisskjöl og skilríki og embættismanninn. Þetta má hins vegar aðskilja í einstaka tilfellum, en að aðgreina það hér, er ekki full nauðsyn. Það er framkvæmdaatriði, sem kemur nú ekki til, því að hvar sem það kæmi til, væri það brot út úr reglunni. Ég vil þakka hæstv. ráðh., því eins og ég bjóst við, tók hann vel í efni málsins, þó að hann reyndar með sérstöku útflúri segði, að þetta væri svona og svona. Það lagast allt við sameiginlega meðferð. Ég skal ekkert sýta í það. En nú er að hefjast handa, ef menn eru sammála og þingmeirihl. er fyrir hendi, því að enginn getur neitað því, að full nauðsyn er fyrir framgangi málsins. Þá vil ég aðeins minnast á 3. gr. Hæstv. ráðh. sagði, að orðalagi hennar væri svo hagað, að ef ekki væri samþ. þetta ákvæði, þá væri til almennt ákvæði um þetta, sem sé mat samkv. launal. á íbúðum eða leigu þessara embættismanna. Í fyrsta lagi er það engin goðgá, þó að eitthvað sérstakt gildi um þessa menn, því að þetta eru sérstæð embætti, og í annan stað er hér ekki um neinn eðlismun að ræða, því að eins og hæstv. ráðh. veit, er í launal. ákveðið í meginatriðum, hvað leigan er metin af skattan. og gæti hún því orðið lág með því að vera undir mati skattan. Ég held þetta sé mikið á valdi ráðh., sem er yfirboðari þessara manna, og við hann er að eiga einnig um það, hvaða ákvörðun hann vill setja um þetta. En þessu atriði geri ég ekkert sérstakt úr, það fer eftir því, sem henta þykir, hvort þessu ákvæði verður sleppt að einhverju leyti. Ætti það þá að falla, án þess að þyrfti að taka það fram. Að svo mæltu vil ég vænta, að þetta mál gangi greiðlega í gegn, því að þetta er mikið nauðsynjamál og þarf að komast í hæfilega höfn þegar á þessu þingi.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Það er aðeins aths. út af því, sem hv. 10. landsk. sagði viðvíkjandi byggingunni yfir hæstarétt. Ég get lýst því yfir, að hún er gerð í fullu samkomulagi við núverandi hæstaréttardómara, en til hve langs tíma sú úrbót nægir, get ég ekki sagt og ekki heldur hv. 10. landsk., en núverandi hæstaréttardómarar eru ánægðir með þá úrlausn, sem málið hefur fengið hjá ríkisstj. Þess vegna er ekki rétt að tala um, að dómararnir séu á einhverri annarri skoðun en stj. um þetta. Hv. 10. landsk. segir, að ég hafi ekki gert fullnægjandi grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Mætti ég þá svara því, að ég vildi geyma mér nokkuð að svara þangað til þær ríkisstj., sem setið hafa í embættistíð þessa hv. þm., eru búnar að gera grein fyrir sinni afstöðu til málsins. Enn fremur þangað til hv. 10. landsk. hefur gert fullnægjandi grein fyrir því, hvers vegna hann hefur setið á þ. fleiri þ. án þess að gera tilraun til þess að fá leyst úr þessu máli. Vera má, að ég gæti þá tekið gildar upplýsingar hans um málið, að því hafi ráðið hans alkunna hlédrægni. Hvað viðvíkur frv. sjálfu sé ég ekki ástæðu til að ítreka það, sem ég hef þegar bent á, að verði frv. samþ. eins og það liggur fyrir, yrði stj. væntanlega að gera það upp við sig, hvort ætti að láta ganga fyrir að byggja embættisbústaði yfir 3 embætti í Reykjavík áður en embættismönnunum sjálfum yrði séð fyrir hæfilegu húsnæði. Hið sama gildir um Akureyri. Eins og frv. liggur fyrir, á það ekki við önnur embætti en þau, þar sem fer saman embættisbústaður og skrifstofur, en það er langur vegur frá því, að svo sé um nema sum embættin og alls ekki um stærstu embættin. Út af ákvæðum 3. gr. um það hámark, sem setja má á leigu, benti ég á það alveg sérstaklega, að slíkt viðgengist ekki um önnur embætti og væri tæplega rétt að fara inn á þessa braut nema sett væri hámark um húsaleigu og laun einnig hjá öðrum embættismönnum, sem líkt er ástatt um.

Flm. (Gísli Sveinsson) : Ég vil ekki vera að elta ólar við þetta. Hæstv. ráðh. gerði fullnægjandi grein fyrir því, sem ég ætlaðist til, og á þann hátt, sem hann treysti sér. En ég heyri, að hann treysti sér ekki til að ganga mjög langt í þessu, þegar hann fer að áfella aðrar ríkisstj., sem setið hafa áður en þessi kom. En það virðist ekki að ófyrirsynju, að ég tali við þá stj., sem nú situr, og krefji hana nokkurra sagna, sérstaklega um það, sem henni er skylt að svara fyrir. Hitt er svo allt annað mál, að einstakar gr. frv. má bæta í meðferð þ., eftir því sem upplýsingar koma fram, og er þá sjálfsagt að hafa það, sem betur reynist. En aðalatriðinu verður ekki hrundið.