Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mun hafa verið í desembermánuði, sem hæstv. fjmrh. svaraði fsp. frá hv. 1. þm. Norðurl. v. um það, hvenær fasteignamatið nýja tæki gildi. Ég ætla, að hæstv. ráðh. hafi svarað eitthvað á þá leið, að hann byggist við, að fasteignamatið tæki gildi 1. marz. Nú eru fimm dagar þangað til, og þess vegna leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðh., hvenær það verði, sem nýja fasteignamatið taki gildi, og hvenær muni verða lokið endurskoðun þeirra laga, sem fasteignamatið hefur áhrif á.



Herra forseti. Þó að fsp. þessi sé flutt utan dagskrár hér, þá hef ég ekkert á móti því að svara hv. þm. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að ég skýrði hér frá því fyrr í vetur, að stefnt væri að því, að nýja fasteignamatið gæti tekið gildi 1. marz. Það byggðist á því, að gert var ráð fyrir, að lokið yrði þá úrskurði á öllum kærum og landsnefndin hefði þá einnig lokið sínu starfi. En nú standa sakir þannig, að þetta mun ekki reynast auðið, þannig að það mun taka a.m.k. einn mánuð og jafnvel tvo mánuði að þessu verði lokið til fulls, þannig að nýja fasteignamatið mun ekki taka gildi fyrr en í fyrsta lagi 1. apríl, en mér þykir þó sennilegra 1. maí, til þess að öruggt sé, að frá öllum þeim formsatriðum hafi verið gengið, sem æskilegt er að ganga frá, áður en gildistakan kemur til. Þá spurði hv. þm. að því, hvað liði endurskoðun ýmissa ákvæða, sem snerta fasteignamatið. Um það er það að segja, að í undirbúningi eru nú viss frv., sem skipta máli í því sambandi, en þetta heyrir undir ýmis rn. Í fyrsta lagi hefur nú verið lagt fyrir Alþ. frv. til l. um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt, þar sem gert er ráð fyrir breytingum á eignarskatti miðað við nýja fasteignamatið, og er þess vænzt, að það frv. verði samþ. hér endanlega á þessu þingi. Í öðru lagi mun nú næstu daga verða lagt fyrir Alþ. frv. um endurskoðun á lögum um stimpilgjöld og þinglýsingargjöld. Í þriðja lagi má gera ráð fyrir því, að lagt verði fyrir Alþ. líka innan skamms tíma - þó að það sé ekki á vegum fjmrn. - frv., sem felur í sér almenn ákvæði um það, að fyrst um sinn skuli viðmiðunargjöld, sem ákveðin eru sérstök prósenta af fasteignamati, breytast til samræmis við hið nýja mat, þannig að hækkun verði ekki á þeim fyrr en eftir að þau lög hafa verið ákveðin eða endurskoðuð. Hér er um að ræða ýmiss konar gjöld til sveitarsjóða, en svo sem kunnugt er, hefur nýja fasteignamatið hvorki áhrif á fasteignagjöld né ýmsa aðra skatta til sveitarfélaga á þessu ári, vegna þess að þeir voru á lagðir um síðustu áramót miðað við þágildandi fasteignamat og koma ekki til aftur fyrr en um næstu áramót, en þá þarf að sjálfsögðu að vera búið að endurskoða öll þessi gjöld. Það er þó hugsanlegt, að það séu einstök gjöld, sem breytist á öðrum tímum árs eða heimilt sé að breyta á öðrum tímum árs, og þess vegna hefur þótt æskilegt, að sett yrði til öryggis almennt bráðabirgðaákvæði, eins og ég gat um, ef um slík gjöld væri að ræða. Lög Um erfðafjárskatt munu einnig vera til athugunar í því rn., sem með þau mál hefur að gera. Þetta hygg ég vera þau helztu gjöld, sem eru beinlínis bundin við fasteignamat, þannig að það hefur verið höfð fullkomin hliðsjón af nauðsynlegum breytingum í því efni, enda ljóst mál, að um svo mikla hækkun fasteignamatsins sjálfs er að ræða, að það verður að gera breytingar á viðkomandi gjöldum. En þetta vona ég, að sé nægilegt svar við fsp. hv. þm.



Herra forseti. Á þskj. 151 er að finna till. til þál., sem ég hef leyft mér að flytja, og er tillgr. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka það rækilega, hvort möguleikar séu á útflutningi á framleiðsluvörum gróðurhúsa og þá sérstaklega blómum. Rannsókn þessari skal hraðað svo, að niðurstöður hennar geti legið fyrir næsta reglulegu Alþingi.“ Eins og fram kemur í grg. með till., hafa einstakir garðyrkjubændur gert tilraun til útflutnings á blómum, en í svo smáum stíl og af vanefnum undirbúið, að ekki er unnt að nema neina reynslu af þeim tilraunum, þótt ætla megi, að byggja mætti upp í framhaldi af þeim blómarækt við þær aðstæður og í því formi, að góðs árangurs mætti vænta af útflutningi. Þegar þess er gætt, að málefni af þessu tagi hafa ekki verið til umr. fyrr hér á hinu háa Alþingi, þykir mér rétt að rekja nokkuð þær hugmyndir, sem menn hafa áður og annars staðar sett fram um útflutning blóma. Það mun hafa verið í ársbyrjun 1953, að prófessor Níels Dungal flutti erindi í Hinu íslenzka náttúrufræðifélagi um orkideurækt. Erindi þetta er prentað í 3. hefti Náttúrufræðingsins 1953. Þegar ég las erindi þetta, þótti mér það strax nýstárlegt og ánægjulegt og í hugleiðingum prófessorsins um ræktun og útflutning á orkideum kveða við nýjan tón um útflutning á landbúnaðarvörum. Ég hygg, að fullyrða megi, að prófessor Níels Dungal hafi haft nokkra faglega þekkingu á þessum málum. Sjálfur fékkst hann við ræktun í gróðurhúsum, og á mörgum ferðum sínum erlendis gafst honum tækifæri til að tala við blómaræktarmenn í ýmsum löndum og ræða við þá um möguleika á ræktun ýmissa tegunda og við ólík skilyrði. Þá hefur hann og rætt við fjölmarga erlenda menn um markaði og aðra þá þætti, sem varða útflutning á blómum. En niðurstaða prófessors Níelsar Dungal er í stuttu máli þessi, og vitna ég þá til eigin orða hans, með leyfi hæstv. forseta. Hann segir: „Ég skal ekkert um það segja, hvort það muni eiga eftir að borga sig að rækta orkideur fyrir innanlandsmarkað. Fólkið þarf að venjast notkun þessara blóma og spyr ekki eftir þeim, nema þegar þau eru til, og hefur enga hugmynd um þau né hvernig þau eru notuð. En sennilegt þykir mér, að sumar tegundir a.m.k. eigi eftir að verða markaðsvara hér, sérstaklega cymbidium. Þau blóm hafa marga og mikla kosti, í fyrsta lagi eru þau flestum fegurri og vel til þess fallin að prýða barm velbúinnar konu. Þau vaxa hér vel og blómstra, og blómin halda sér svo lengi, að hægt er að hafa þau á plöntunni vikum og mánuðum saman og bíða rólega tækifæris til að selja þau, en eru ekki eins og flest önnur blóm, sem verða að skerast og seljast strax, ef þau eiga ekki að fölna og visna. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að hér sé hægt að reka orkideurækt í stórum stíl sem atvinnuveg, sérstaklega eigum við að rækta odonto glossum og cymbidium og hvort tveggja til útflutnings. Sannleikurinn er sá, að þótt ameríski markaðurinn sé að fyllast af cattleyum, svo að það getur ekki lengur talizt mikill gróðavegur að rækta þær eins og hingað til hefur verið, þá er stöðugur og mikill markaður fyrir odonto glossum. Við gætum áreiðanlega selt odonto glossum fyrir milljónir dollara í Ameríku, ef við tækjum upp slíka rækt í stórum stíl og hefðum nógu góða fagmenn til þess að sjá um ræktunina.“ Þetta segir prófessor Níels Dungal. Við þessi orð þarf ég engu að bæta og legg engan dóm á réttmæti þeirra, en mér þykir rétt að vekja athygli á þeim, þegar rætt er um þetta fjölþætta mál. Þá þykir mér rétt að vekja athygli á því, að nokkrir garðyrkjubændur hafa gert tilraunir til þess að flytja út blóm. Á þeirri starfsemi hefur ekki orðið framhald, enda voru þær tilraunir gerðar í smáum stíl og án nauðsynlegs undirbúnings og skipulagningar heima fyrir og erlendis. Ráðunautarnir Axel Magnússon og Óli Valur Hansson hafa skýrt mér frá athugunum, sem þeir hafa hvor í sínu lagi gert til þess að kanna möguleika á útflutningi framleiðsluvara gróðurhúsanna. Þeir hafa rætt þetta við starfsbræður sína erlendis og blómakaupmenn og gert margs konar samanburð á verði varanna og aðstöðu við ræktun. Hér heima fyrir þarf að kanna og gera áætlanir að nýju um furðumarga þætti þessa máls, svo sem val á tegundum til ræktunar, gerð og stærð gróðurhúsanna sjálfra, svo og stærðir framleiðslustöðvanna. Þá þarf og að tryggja, að verði á jarðhitanum og aðstöðu til nýtingar hans verði stillt í hóf og einnig verði á raforku, sem trúlega þarf að nýta í stórum stíl til lýsingar, svo að vetrarnóttin verði ekki sá þrándur í götu þessum atvinnuvegi, sem margur ætlar, að hún verði alla tíð. En það þarf ekki að vera, ef rétt er á málum haldið, því að sannað er, að rafljós gegna hér stóru hlutverki við blómarækt, og mun ég koma nánar að því síðar. Þá þykir mér rétt að kynna lítillega hugmyndir um ræktun og útflutning blóma, sem Sveinbjörn Björnsson eðlisfræðingur hefur sett fram og er að finna í grein eftir hann í Morgunblaðinu 20. des. 1969. Sveinbjörn Björnsson sótti skömmu áður ráðstefnu um kjarnorkuver, þar sem m.a. var fjallað um sölu á raforku og gufu til stóriðju og hugsanlega nýtingu á heitu vatni til gróður- og fiskiræktar. Sveinbjörn telur, að ýmsar hugmyndir og nýjungar, sem komu fram á ráðstefnunni, geti komið að notum við nýtingu jarðhita hér heima. Þær hugmyndir, sem Sveinbjörn Björnsson setur fram í blaðagrein þeirri, sem ég gat um, þykja mér hinar athyglisverðustu og það svo, að mér virðist nauðsynlegt að kanna þær nánar af þeim mönnum, sem bezta þekkingu hafa á ylrækt og blómarækt og væntanlega verða valdir til þeirra rannsóknarstarfa í nefnd, sem umrædd till. mín til þál. gerir ráð fyrir. Ég sé ástæðu til að kynna þessar hugmyndir lauslega hér til þess að vekja á þeim athygli, og kýs ég að gera það með því að vitna til eigin orða Sveinbjarnar Björnssonar, með leyfi hæstv. forseta. Sveinbjörn segir svo: „Nýting jarðhita til gróðurræktar hefur hingað til verið í mjög smáum stíl og miðast eingöngu við innlendan markað. Með inngöngu Íslands í EFTA gæti hins vegar opnazt markaður 100 millj. neytenda fyrir þessar afurðir, og gæti það breytt viðhorfunum um alla framleiðslu og rekstur. Þessi stóriðja yrði að því leyti hagkvæmari okkur en efnaiðja, að hún þyrfti að öllum líkindum hlutfallslega minna stofnfé og meira vinnuaf! en verksmiðjur til sjóefnavinnslu, magnesiumvinnslu eða álbræðslu.“ Enn fremur segir Sveinbjörn: „Stóriðja gæfi tækifæri til hagnýtingar ýmissa tækninýjunga í ræktun, sem ekki þykja arðbærar eða framkvæmanlegar, þegar reksturinn er í smáum stíl, og verða hér tínd til nokkur dæmi. Stuttur sólartími á vetrum veldur erfiðleikum í gróðurrækt hér. Ef raforka er ódýr, mætti e.t.v. bæta nokkuð um með raflýsingu, einkum ef notaðir eru lampar, sem gefa frá sér mestan hluta ljósorkunnar í bláum og rauðum bylgjulengdum, sem nýtast plöntunni bezt til kolsýruvinnslu. til eru einnig fluorsent, sem bera má á fleti. Þessi efni drekka í sig sólarljós og rafljós og breyta þeim í ljós með bylgjulengdum, sem plantan nýtir bezt. Með þessum efnum mætti auka nýtingu á því litla sólskini, sem fáanlegt er á vetrum. Tilraunir hafa sýnt aukna blómgun og ávaxtaframleiðslu og í öðrum tilvikum hraðari vöxt og stærri laufblöð, þegar plöntur eru lýstar á þennan hátt. Þá hafa verið gerðar tilraunir til að örva vöxt með því að bæta kolsýru í loft í gróðurhúsum, og hafa þær gefið góða raun. Á jarðhitasvæðum er yfirleitt mikið um kolsýru í vatni og auðvelt að koma þessari tækni við.“ Enn segir Sveinbjörn Björnsson um einn þátt til viðbótar í þessum efnum: „Goodyear Rubber fyrirtækið framleiðir hús úr gegnsæju plasti, sem blásin eru upp með lofti. Eitt hús án súlna getur þakið tvo hektara lands. Byggingarkostnaður á fermetra er nú um helmingur af kostnaði við venjulega gerð gróðurhúsa, en mun lækka verulega, þegar skriður kemst á framleiðsluna. Vinna má inni í húsunum með öllum landbúnaðarvélum, og gefur það tækifæri til stórtækari vinnslu.“ Ég hef kynnt þessar hugleiðingar Sveinbjarnar Björnssonar, til þess að það liggi ljóst fyrir, að þær hafa komið fram, og hvort sem við lítum á þær sem raunsæjar eða ekki, þá er fyllilega ástæða til að kanna þær og nýta þær, ef þær reynast vera nothæfar. Það er komið hér inn á ýmsar nýjungar, sem sérfræðingar þurfa um að fjalla. Sumt af því er vel þekkt hér heima, en aðra þætti mætti kanna nánar og þá í ljósi þess, að í stóriðju má ná árangri með dýrari stofnaðgerðum en unnt er að koma á við smærri framleiðslustöðvar. Að lokum segir Sveinbjörn Björnsson svo: „Ef áhugi er á frekari könnun þessa máls, væri e.t.v. bezt að stofna til fámenns umræðuhóps landbúnaðarsérfræðinga, garðyrkjumanna, verkfræðinga og sölumanna, sem ynnu úr þessum hugmyndum raunhæfar tillögur og hönnuðu rannsóknarverk, sem síðan yrðu falin ráðgefandi verkfræðingum til endanlegrar athugunar á vænlegum leiðum til stóriðju á þessu sviði.“ Ég hef talið rétt að kynna hv. alþm. þessar hugmyndir, eins og ég áðan sagði, og ég vænti þess, að mönnum sýnist eins og mér, að þetta mál sé þess vert að kanna það og kanna það til hlítar. Ég ætla, að hér geti verið um eins konar stóriðju að ræða, eins og fram hefur komið í ræðu minni. Ef sú stóriðja kemst á, þá hefur hún þá sérstöðu, að hún tekur til sín allmikinn vinnukraft, en tiltölulega lítil stofnfjárframlög, og enn fremur ber að minna á það, að þeirri stóriðju fylgir ekki mengunarhætta, svo að teljandi sé. Herra forseti. Ég tel, að ekki sé ástæða til að hafa fleiri orð um þá till., sem hér liggur fyrir til umr., nema sérstakt tilefni gefist til, og spara mér því frekari orðræður í bili, en ég legg til, að á einhverju stigi þessarar umr. verði umr. frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 97 að flytja till. til þál. um heildarlöggjöf um nýtingu og rétt til óbyggða, afrétta og almenninga. Tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd til að gera könnun á eignarrétti, takmörkuðum eignarréttindum, svo sem ítökum og afnotarétti, svo og landamerkjum afrétta, almenninga á landi og í vötnum og annarra óbyggðra svæða í landinu. Enn fremur að undirbúa heildarlöggjöf um nýtingu og rétt til þessara svæða. Skal leggja frv. um þetta efni fyrir Alþ. svo fljótt sem unnt er.“ Til skamms tíma hefur meginhluti Íslands verið talinn óbyggilegur með öllu og ónýtanlegur nema til beitar fyrir búfé, þar sem gróður var. Nútímahugmyndir um þetta efni eru allt aðrar. Komið hefur í ljós, að á hinum auðu og óbyggðu svæðum felast mikil verðmæti, og líkur benda til, að mun meiri hluti landsins sé í raun byggilegur en talið hefur verið. Hugmyndir manna um nýtingu vatnsorku hafa gerbreytzt á síðari árum, og margir líta á jökla vora sem ein mestu auðæfi landsins. Þar sé fólgin sú orka, sem ókomnar kynslóðir Íslendinga muni nota og megi jafna til kolanáma og olíu- eða gaslinda annarra þjóða. Þótt landamerkjalög hafi verið hér í gildi um langt skeið, hefur komið í ljós, að landamerki eru víða mjög óglögg, og sérstaklega er óljóst um takmörk lögbýla annars vegar og afrétta og almenninga hins vegar. Skýr lagaákvæði skortir um rétt til afrétta og almenninga. Má í því sambandi benda á hin miklu málaferli, sem hafa verið um Veiðivatnasvæðið og svo um Nýjabæjarafrétt og Laugarfellsöræfi. Þá munu nú og risin mikil málaferli um rétt til botns í almenningum vatns. Telja má víst, að rétturinn til afrétta og almenninga sé með mjög mismunandi hætti víða um land. Lönd utan byggða heyra sum undir jarðir þær, sem að þeim liggja, og eru þá hluti af þeim sem jarðareign. Önnur eru afréttir tiltekinna sveitarfélaga eða upprekstrarfélaga. Hver réttur sveitarfélags til afréttar síns er, mun vera með nokkuð mismunandi hætti. Sum afréttarlönd eru vafalítið bein eign sveitarfélaganna. Réttur þeirra til annarra er hins vegar e.t.v. aðeins afnotaréttur í tiltekna átt. Um þetta eru engin almenn lagaákvæði, og dómsúrskurðir eru fáir um þetta efni, svo að þar getur verið um mörg vafamál að ræða. Um almenninga eru ýmis ákvæði í Jónsbók, sem flest munu orðin úrelt nú á tímum, enda sniðin í fyrstu eftir norskum landsháttum og því efasamt, hversu vel þau hafa átt við hér á landi. Að svo miklu leyti sem almenningar eru enn til, mun annars víða vera svo komið, að tilteknar jarðir hafa eignazt tiltekin afnot þeirra, og munurinn á þeim og afréttum mun því vera orðinn óljós nú á tímum. Loks eru inni á hálendinu landssvæði, sem liggja utan afrétta, þ.e. jöklar og öræfi, sem enginn einstaklingur getur leitt heimildir að. Um rétt til afrétta og almenninga, sem ekki tilheyra sveitarfélögum, upprekstrarfélögum eða einstökum jörðum, er því nokkur vafi. En eftir því sem stöðu ríkisvalds er háttað nú á tímum, virðist eðlilegast, að ríkið sé aðili þessara réttinda, enda er sú regla yfirleitt ríkjandi með öðrum þjóðum. Til skamms tíma skipti litlu máli um eignarrétt þessara landssvæða. Umferð um afréttir og óbyggðir landsins var nær engin. Engum datt í hug, að neinar verulegar nytjar væru af þessu landi. Menn höfðu ekki skilning á því, að gróður landsins væri í stórri hættu og nauðsyn bæri til að verja landið gegn uppblæstri með uppgræðslu og gróðurvernd. Menn gera sér ekki ljóst, að heiða- og fjallavötn búa yfir miklum möguleikum til fiskiræktar og vötn hálendisins hafa grundvallarþýðingu í sambandi við virkjunarmál landsins. Það hefur komið á daginn, að afréttir og óbyggðir Íslands búa yfir miklum möguleikum, sem snerta landsmenn alla. Af örfáum lagagreinum, sem fjalla um afréttir og almenninga, má yfirleitt ráða, að löggjafinn líti svo á, að þessi lönd séu almenningi frjáls til afnota, nema þau séu háð eignarrétti lögbýla eða sveitarfélaga eða sveitarfélög hafa öðlazt afnotarétt af tilteknum svæðum. Í þessu sambandi má minna á lög um fuglaveiði og fuglafriðun nr. 33 1966. Þar segir í 5. gr.: „Öllum íslenzkum ríkisborgurum eru fuglaveiðar heimilar í afréttum og almenningum utan landareignar lögbýla, enda geti enginn sannað eignarrétt sinn til þeirra.“ Samkv. þessari gr. er þýðingarmikið að vita, hvaða afréttir landsins eru háðar eignarrétti einstaklinga, upprekstrarfélaga eða sveitarfélaga. Hins vegar er í lögum um lax- og silungsveiði nr. 76 1970, í 5. gr., ákvæði, sem bendir til, að afnotahefð hafi skapazt. Þar segir: „Búendum, sem rétt eiga til upprekstrar á afrétt, er einum heimil veiði í vötnum á þeim afrétti til búsþarfar á sama hátt og verið hefur, enda sé veiðiréttur í þeim vötnum eigi einkaeign. Eigi má leigja veiði í slíkum vötnum eða leyfa hana með öðrum hætti. Veiðifélögum við slík vötn er heimilt að ráðstafa veiði í samræmi við lög þessi.“ Þetta bendir til þess, að löggjafinn líti þannig á, að það sé ekki eignarréttur á afréttarvötnunum, en hins vegar hafi búendur, sem eiga upprekstrarréttinn, öðlazt einir veiðihefðina. Þannig eru þau fáu lagaákvæði, sem snerta þessi mál, yfirleitt nokkuð óskýr og teygjanleg. Sama máli gegnir um þá fáu dóma, sem gengið hafa um þessi mál. Þó virðist mega draga þá ályktun af þessum dómum, að sá, sem telur sig eiga eignarrétt á landssvæði utan landareignar lögbýla og ofar byggð, hafi sönnunarskyldu fyrir staðhæfingu sinni um beinan eignarrétt. Sérstaklega á þetta við um hrein öræfasvæði, eins og t.d. dómur Hæstaréttar frá 29. apríl 1969 um Nýjabæjarafrétt gefur tilefni til. Um fjölmörg landssvæði utan landareigna lögbýla ríkir veruleg óvissa um beinan eignarrétt. Er því ljóst, að brýna nauðsyn ber til að taka þessi mál til gagngerðrar athugunar og reyna að koma fastri skipan á þessi mál, þannig að réttarstaða þeirra, sem hér eiga hagsmuna að gæta, verði skýrt mörkuð. Það land, sem hér er um að ræða, hefur verið að blása upp á undanförnum áratugum og er víða örfoka. Þessa gróðureyðingu verður að stöðva hið fyrsta og hefja jafnframt stórfellda sókn til að auka gróðurfar og almennar nytjar þessara landshluta. Slíkt stórátak verður að sjálfsögðu ekki gert nema með samstilltu átaki margra aðila og öflugum stuðningi ríkisvaldsins með hæfilegum fjárveitingum af almannafé. Víst er, að ríkið sjálft á mikinn hluta þessara landssvæða, og ber því siðferðisleg skylda til þess að bæta sín eigin landssvæði. Það þarf því að kveða tryggilega á um það, hverjir eigi rétt til óbyggðanna á Íslandi, afréttanna og almenninganna. Það er grundvallarforsenda þess, að hafizt verði handa um gróðurvernd og auknar nytjar þessa landssvæðis. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar að sinni. Hér er vissulega um þýðingarmikið og margþætt mál að ræða, sem snertir alþjóð. Ég vænti þess, að hv. alþm. séu sammála mér um það, að tímabært sé, að málið verði ítarlega kannað, eins og till. gerir ráð fyrir. Að þessari umr. lokinni leyfi ég mér að leggja til, að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að þakka fyrir, að þessu máli er hér hreyft. Ég er sannfærður um, að hér er um eitt hið mikilvægasta mál að ræða, sem við eigum við að glíma á næstu árum. Það er alveg skýlaust, að eignarréttur er mikilvægur hér á landi, og mér er sagt, að í setningarræðu í gær á Búnaðarþingi hafi formaður Búnaðarfélagsins kveðið svo að orði, - e.t.v. er það mismæli, e.t.v. er það ekki alveg laukrétt hermt, - en hann hafði átt að segja: „Um 2700 bændur eiga landið.“ Hvað eigum við hinir þá og hvað á þá öll íslenzka þjóðin, ef 2700 bændur eða þar um kring eiga allt landið? Það kom skýrt fram í máli ræðumanns, að hann taldi, að víst væri, eins og hann orðaði það, að ríkið ætti mikinn hluta landsins, en ekki liggur ljóst fyrir, hvað ríkið á. Ég tel það vel tímabært, að það liggi ljóst fyrir á 1100 ára afmæli landsins, hvað íslenzka þjóðin á og hvað einstakir þegnar eiga, og það yrði skýrt afmarkað og undinn að því bráður bugur að fá löggjöf um það, sem tekur fram, hvað hver á, að nytjar þeirra, sem hafa nytjað landið, séu tryggðar. Það ætlast enginn til þess, að þeir missi af sínum nytjum, sem hafa nytjað öræfin, en það liggur líka ljóst fyrir, að fjöldi bænda hefur rekið upp í sameiginlegan almenning, án þess að eignarréttur sé viðurkenndur. Það kemur líka skýrt fram í sambandi við hæstaréttardóm í Nýjabæjarmálinu svo nefnda um afréttir, að það er mjög erfitt að sanna eignarrétt uppi í óbyggðum. Það er nauðsynlegt, að þetta komi fram vegna þeirra möguleika, eins og ræðumaður kom inn á, sem búa í óbyggðunum. Ég tel þess vegna mjög nauðsynlegt, að menn hugleiði það alvarlega að leysa þennan hnút, sem fram undan er, því að ella verða mjög mörg erfið mál fram undan, sem skapa erfið málaferli. Ég ætlast ekki til þess, að þeir, sem hafa nytjað landið um áratugi með upprekstri á búfé eða með veiðum, missi sinn rétt. En það verður að liggja ljóst fyrir, hver á landið. Á þjóðin það sameiginlega eða er það eign nokkurra einstaklinga eða hreppsfélaga? Og það verður að höggva á þennan hnút sem fyrst, ella stefnir í voða. Það er sagt, að ein jörð í Mývatnssveit eigi stærra landssvæði en t.d. Árnessýsla öll er. Ég veit ekki, hvort nokkrir pappírar liggja fyrir um þessa eignaraðild. En þessu hefur verið haldið fram um áratugi. Mest af þessu landi er vötn og sandar og hraun og jöklar, en engu að síður er það talið í bókum, að því er mér er tjáð, eign vissra jarða og vissra manna þá um leið. Nauðsyn er því á, að hv. Alþ. taki undir þessa till. hér og stuðli að því, að löggjöf verði sett um, hverjir eiga landið.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 1. þm. Norðurl. v., Ólafi Jóhannessyni, leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál. um sjóvinnuskóla eða sjóvinnunámskeið á Siglufirði, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að vinna að því í samráði við bæjarstjórn Siglufjarðar að koma á fót sjóvinnuskóla eða sjóvinnunámskeiðum á Siglufirði.“ Áður en ég ræði þessa þáltill. sérstaklega, vil ég með nokkrum orðum minnast á ástand og horfur í atvinnu- og efnahagsmálum Siglufjarðar. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að s.l. áratug hefur svo að segja engin síld veiðzt og verið flutt til Siglufjarðar, og árið 1970 var að því leyti sögulegt, að það var fyrsta árið á þessari öld, sem engin síld barst á land á þennan stað, sem áður var stærsti síldarverksmiðjubær í Evrópu. Við getum hugsað okkur áhrifin, sem slíkt ástand hefur á eitt byggðarlag, sem byggir afkomu sína fyrst og fremst á síldveiðunum. Hvað mundi ske í Vestmannaeyjum, ef þar hefði ekki veiðzt fiskur og ekki borizt á land fiskur í heilan áratug? Og hvað mundi ske á Suðurlandi, ef þar væri stöðugur heybrestur og þar sprytti ekki gras í áratug? Þetta er eitthvað svipað og það, sem hefur gerzt á Siglufirði. En þó að svona hafi til tekizt og þrátt fyrir það að fjórar síldarverksmiðjur hafi verið lokaðar þar árum saman, þá hefur þó það fólk, sem þarna býr, snúið bökum saman og leitazt við að byggja upp atvinnulífið í þessum bæ. Ég vil í því sambandi minna á, að Siglfirðingar keyptu fyrsta tilbúna skuttogarann, sem var keyptur hingað til landsins og heitir nú Dagný. Siglfirðingar létu smíða fyrsta skuttogarann, sem kom til Íslands, skuttogarann Siglfirðing. Þeir hafa nýlega keypt togskipið Sigurð Bjarnason, sem nú heitir Hafnarnes. Og gerður hefur verið samningur um kaup á nýjum skuttogara, sem smíða á í skipasmíðastöðinni Stálvík. Ég minni á útgerð togarans Hafliða, sem hefur haft geysilega þýðingu fyrir atvinnulífið á Siglufirði allt frá því að hann var keyptur. Ég rifja þetta hérna upp, þar sem ég er að tala um málefni, sem varðar Siglufjörð, vegna þess að ég hef stundum heyrt það á mönnum, að þeim finnst Siglfirðingar vera framtakslitlir í atvinnumálum og vilji gera mestar kröfur til annarra. En þeim fullyrðingum vísa ég algerlega á bug. Fiskiskipaflotinn hefur aukizt, og þeir vilja auka hann. Auðvitað hefur aðstoð þess opinbera komið til, þeirra gata hefur verið greidd af hálfu ríkisvaldsins eins og annarra. Á Siglufirði er síldarniðursuðuverksmiðja ríkisins. Hún hefur því miður ekki haft hráefni sem skyldi, og hún hefur staðið auð mánuðum saman, vegna þess að við höfum ekki haft síld til þess að leggja niður og selja dýrar úr landi en hún er seld í tunnum. Þetta hefur skeð á sama tíma sem tugir þúsunda tunna hafa verið seldar úr landi. Þarna er eitthvað að. É,g hef áður minnzt á þetta hér á Alþ., og ég endurtek það, að hér er eitthvað að. Það þarf líka í sambandi við rækju- og hörpudiskaveiðar að leita að nýjum miðum fyrir Norðurlandi með það fyrir augum, að þessi fiskur veiðist til þess að skapa frekari vinnu í verksmiðjunni. Tunnuverksmiðjan er nú gangandi, en þar er heldur ekki rétt á málum haldið. Það þyrfti að framleiða eingöngu í þeirri verksmiðju tunnur, sem notaðar eru á Íslandi, og þá mundu fást ódýrari tunnur en nú er, þar sem tunnusmíði er dreift á milli fleiri verksmiðja. Í verksmiðjum utan Siglufjarðar, sú stærsta er á Akureyri, eru framleiddar dýrari tunnur en á Siglufirði. Verði þessum málum kippt í lag og fiskiskipastóllinn stækkaður, þá mun birta í atvinnumálum Siglfirðinga, og það færi vel. Í þessum bæ er næg raforka, og Siglufjörður er einn af þeim fáu kaupstöðum, sem á sjálfur sitt orkuver, og er það bænum til stórra hagsbóta. Þar eru tveir skólar fyrir utan barnaskólann, tveir framhaldsskólar, gagnfræðaskólinn, sem nýtur mikils trausts, og iðnskólinn, sem nýtur vaxandi vinsælda og hefur starfað þar að ég hygg um fjóra áratugi. Till. okkar Ólafs Jóhannessonar er um það að skora á ríkisstj. að vinna að því í samráði við bæjarstjórnina að koma á sjóvinnuskóla eða sjóvinnunámskeiðum á Siglufirði. Það fer vel á því, að slíkum skóla eða námskeiðum væri valinn staður á þessum stað, því að þarna hafa löngum átt heima góðir sjómenn. Afkoma Siglufjarðar hefur byggzt á sjávarafla og vinnslu hans, eins og ég hef áður tekið fram í þessari stuttu ræðu minni, og síldveiðin var, eins og við vitum allir, sem hér erum, lengi vel aðaluppistaðan í atvinnulífi Siglfirðinga, en síldarleysi hefur orðið fáum stöðum meiri hnekkir en Siglufirði. Sjómennskan er ein af meginstoðum íslenzks atvinnulífs. Það er því þjóðfélagsleg nauðsyn að búa vel að þeim, sem sjómennsku stunda. Þeir, sem við hana fást, þurfa og að kunna vel til verka, og það er því mikilvægt, að þeir eigi kost á starfsmenntun og verkþjálfun. Þá starfskunnáttu og reynslu fá ungmenni auðvitað fyrst og fremst á sjónum og undir handleiðslu reyndra sjómanna. Það er þó vafalaust hægt að kenna ungmennum ýmis vinnubrögð, er að sjómennsku lúta, í skóla eða á námskeiðum. Það er einmitt þörf á því að taka upp skipulega þjálfun sjómannsefna með einum eða öðrum hætti, og með því að koma á fót sjóvinnunámskeiðum eða sjóvinnuskóla mætti eflaust vekja áhuga ungra manna á þessari atvinnugrein, en þess er einnig mikil þörf. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þessa till., en óska eftir, að umr. verði frestað og henni verði vísað til allshn.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem í dagskrá er nú bara kölluð Flugstöð á Vestmannaeyjaflugvelli, fjallar raunar um nokkru fleiri þætti í samgöngumálum Vestmannaeyja og Suðurlandskjördæmis heldur en rúmast í því hugtaki einu. Till. er sem sagt á þessa leið: „Alþingi skorar á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til þess að bæta verulega samgöngur við Vestmannaeyjar. Í því skyni verði hið bráðasta hafizt handa um eftirgreindar ráðstafanir: 1. Vestmannaeyjaflugvöllur verði stækkaður og búinn fullkomnum öryggistækjum á næsta ári og byggð við hann fullkomin flugstöð. 2. Ríkisstj. beiti áhrifum sínum til þess, að upp verði teknar að nýju áætlunarflugferðir milli Eyja annars vegar og Hellu og Skógasands hins vegar. 3. Endurskipulagðar verði ferðir Skipaútgerðar ríkisins, þannig að komið verði á daglegum skipsferðum milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja.“ Um þessa till. er það sérstaklega að segja, að eins og allir þeir vita, sem kunnugir eru samgöngum innanlands, þá fara meginflutningarnir, bæði fólksflutningar og vöruflutningar, í landinu fram á bifreiðum eftir vegakerfi landsins. En einn er þó sá kaupstaður landsins, sem ekki er í sambandi við þetta vegakerfi og verður þar af leiðandi að hafa sínar samgöngur með öðrum hætti. Það er Vestmannaeyjakaupstaður, og veldur það þeim kaupstað verulegum erfiðleikum að liggja ekki að þessu stærsta samgöngukerfi landsmanna og geta þar af leiðandi ekki notið þess. Á hinn bóginn verður þess ekki vart, að kostnaður við þjóðvegakerfið sé ekki látinn falla á þennan kaupstað eða íbúa hans með svipuðum hætti eins og aðra landsmenn. En af því leiðir að sjálfsögðu sú skylda þjóðfélagsins að búa þeim mun betur að slíkum kaupstað um aðra þætti samgöngumála, sem nýtur ekki þessa þáttar. Þegar flugsamgöngur hófust fyrir alvöru hér á landi, var hafizt handa um að byggja í Vestmannaeyjum flugvöll eða nánar tiltekið flugbraut, og var hún tekin í notkun fyrst í smáum mæli fyrir u.þ.b. 20 árum og síðan í síauknum mæli. Flugvallarframkvæmdir í Vestmannaeyjum hafa hins vegar verið svo hæggengar, að þessi flugbraut er engan veginn búin enn þá. Hún er í smíðum enn þann dag í dag. Það hefur líka verið byggð önnur braut, þverbraut á þessa, sem fyrir var. Hún er ekki heldur búin. Hvorug þeirra hefur náð þeirri lengd, sem ætlað var, hvorug hefur verið búin þeim öryggisbúnaði, sem sjálfsagður er. T.d. eru þessar brautir ekki raflýstar, þannig að þær séu nothæfar í myrkri. Þetta þykja nú hv. alþm. vænti ég nokkur tíðindi, því að svo óskaplega stinga þessar upplýsingar í stúf við það, sem almenningi í landinu og þá væntanlega ekki að undanskildum alþm. þætti sjálfsagt, að gert hefði verið til framkvæmda. En svona hæggengar hafa þessar samgöngur verið við þennan stóra kaupstað, sem mun vera sá fjórði eða fimmti stærsti í landinu og reyndar sá þeirra, sem að tiltölu skilar þjóðarbúinu hvað mestum arði í útflutningsverðmætum. Ég gat þess, að hvorki flugbrautir í Vestmannaeyjum né heldur öryggisbúnaður svo sem raflýsing væri í því lagi, sem una mætti við. En ef við komum að aðstöðu farþeganna sjálfra og afgreiðslu flugvéla á þessum stað, þá munduð þið hv. alþm. verða þess varir, ef þið gerðuð ykkur ferð á þennan stað, að þarna er hvorki flugstöð né flugstjórnarstöð í þess orðs merkingu. Í staðinn fyrir þetta tvennt eru að vísu tvær kofabyggingar, báðar þröngar og ekki ýkja stæðilegar, svo að mann uggir, að þær gæti vel tekið af eða þær gætu oltið í einhverju meiri háttar veðri, sem þarna eru ekki ótíð. Þetta gildir jafnt um farþegaafgreiðslu og það, sem kallað er flugturn, en er reyndar ekki turn í þeirri merkingu, sem við venjulega leggjum í það orð, heldur er það bygging af svipaðri stærð og bændur höfðu gjarnan fyrir hænsni sín fyrir u.þ.b. hálfri öld. Mér þykir reyndar fyrir því, að hæstv. samgrh. skuli ekki vera staddur hér í salnum, en hafi hann haft augun sæmilega opin á sínum ferðum um staðinn, þá veit hann allt þetta álíka vel og ég. Sem betur fer hafa á ýmsum flugstöðvum landsins, á ýmsum flugvöllum landsins verið gerðar alveg sómasamlegar farþegaafgreiðslur og flugstjórnarstöðvar og reyndar á flugvöllum, þar sem mun minni umferð farþega og varnings á sér stað en á þessum flugvelli, sem ég hef hér gert að umræðuefni. En um hann fara á snærum Flugfélags Íslands 23–26 þús. manna á ári miðað við s.l. fimm ár, en Flugfélag Íslands er að vísu eina flugfélagið, sem heldur uppi áætlunarferðum á þennan stað, en farþegafjöldinn er ekki allur þar með upp talinn, því að allmikið ferðast þar um af fólki á leiguflugvélum, sem ekki er í þessum tölum, sem ég hér nefndi. Suðurland er með talsverða sérstöðu meðal kjördæma landsins að því leyti, að það er í rauninni tvö lönd, annars vegar Vestmannaeyjar og hins vegar Suðurlandsundirlendið. Og á milli þessara tveggja aðalbyggða kjördæmisins eru reyndar engar áætlunarsamgöngur eins og stendur, er svo geta kallazt. Það er að vísu rétt, að Skipaútgerð ríkisins sendir öðru hverju að sumarlagi strandferðaskipið Herjólf á milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, en ekki er þar um neinar áætlunarbundnar ferðir að ræða yfir allt árið, heldur einungis stopular ferðir einu sinni í viku yfir hásumarmánuðina. Eitt sinn hafði Flugfélag Íslands áætlunarflugferðir á þríhyrningnum Vestmannaeyjar- Skógasandur - Hella - Vestmannaeyjar. Þessar flugferðir þóttu ekki gefa nægan arð og voru þess vegna þegjandi og hljóðalaust lagðar niður, og þar með tíðkast engar reglubundnar samgöngur á milli þessara fjölmennustu svæða innan kjördæmisins. Ríkisstj. Íslands hefur mér vitanlega ekkert gert til þess að beita áhrifum sínum í þá átt, að þessum flugferðum væri haldið áfram. Ég gat þess, að þessar flugferðir mundu ekki hafa gefið stóran arð, og reyndar má vera, að á þeim, ef þær eru taldar út af fyrir sig, hafi verið eitthvert tap. En að nota það sem réttlætingu fyrir því að leggja flugferðirnar niður, það hefur ekki verið gert á öðrum stöðum. Við vitum, að það eru fjöldamargar flugleiðir á Íslandi, sem ekki skila arði, ef þær eru taldar út af fyrir sig með tekjur og gjöld. Þetta sama má reyndar segja um allt innanlandsflug á Íslandi, a.m.k. sum árin. Mér vitanlega hefur þó engum dottið í hug að leggja niður innanlandsflug á Íslandi. Og ég er ekki í neinum vafa um það, að ef slíkar fyrirætlanir kæmu upp, þá mundu stjórnvöld landsins beita sér gegn því, að af þeim yrði. Á sama hátt álít ég, að stjórnvöldum landsins og þó einkum samgrn. hefði borið skylda til þess að koma í veg fyrir slíkt tap, að þessar áætlunarflugferðir yrðu lagðar niður, og eftir að þær voru samt lagðar niður, ætti íslenzka ríkisstj. að beita sér fyrir því, að þær yrðu teknar upp að nýju, enda er það einn þáttur þessarar till. að skora á ríkisstj. að hefjast nú handa um það að koma þessum flugferðum á aftur, þó að ekki hafi verið á þeim bókhaldslegur gróði einum saman og reiknuðum út af fyrir sig. Allir hlutir, líka á okkar landi, eru háðir nokkrum breytingum, og það liggur ekkert fyrir um það, að þessar ferðir gætu ekki verið eins arðgæfar nú eins og hverjar aðrar flugferðir, og þar af leiðandi tel ég, að það sé óréttlætanlegt af stjórnvaldanna hálfu að gera ekki verulegar tilraunir til þess að koma þeim á að nýju. Fyrir rösklega einum áratug eða líklega fyrir 12 árum réðst Skipaútgerð ríkisins í það að byggja sérstakt strandferðaskip til þjónustu við Vestmannaeyjar. Að vísu vantaði ekki plögg um það frá alls konar forstjórum og embættismönnum og forráðamönnum þessarar útgerðar, að það væri ekkert vit í slíkri skipsbyggingu. En skipið var nú byggt samt, af því að í það skiptið fór nú svo, sem reyndar allt of sjaldan skeður, að alþm. mátu meira nauðsynina heldur en vífilengjur embættismanna. Alþingi samþykkti að smíða þetta skip, og það var gert. Það hefur nú starfað í um það bil 12 ár og komið að ómetanlegum notum og reyndar oft og tíðum verið eina samgöngutækið, sem Vestmanneyingar hafa haft fyrir sínar þarfir. Þetta er strandferðaskipið Herjólfur. Á þessu tímabili hefur Skipaútgerð ríkisins gert gagngerar áætlanir um nýja tilhögun strandferða á Íslandi. Skipakostur hennar hefur verið við það miðaður, eldri skip hafa verið seld og ný hafa verið byggð eða eru í byggingu eins og Hekla, sem nú siglir hér á ströndinni. Í þessum yfirstandandi mánuði var nú talað um, að koma ætti nýtt strandferðaskip til sögunnar, ný Esja. En hvort sem það dregst nú lengur eða skemur, að það skip komi, þá er augljóst mál, að þegar þessi skip eru bæði komin til þjónustu við landsmenn, þá ætti að geta rýmkazt mjög um fyrir strandferðaskipið Herjólf, og þá ætti ekki að vera nauðsynlegt að binda hann alveg við þær ferðir, sem hann nú er í. Hér á þingi hefur verið flutt till. og af ýmsum látinn uppi þó nokkur áhugi fyrir því, að nýtt skip yrði byggt til þess að annast farþega-, bifreiða- og mjólkurflutninga, daglega flutninga á milli Vestmannaeyja og lands, milli Vestmannaeyja og þá einna helzt Þorlákshafnar. Þetta er allt saman góðra gjalda vert, en ég hygg, að hægt muni vera að koma á daglegum eða a.m.k. allmörgum vikulegum ferðum á milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar með strandferðaskipinu Herjólfi, án þess að þær ferðir, sem hann er í nú, féllu niður, þegar tvö ný strandferðaskip - ég á þar við Esjuna og Hekluna - eru komin til starfa hjá Skipaútgerð ríkisins. Þá mætti sem sagt taka Herjólf í það að koma á daglegum eða nærri daglegum ferðum á milli Vestmannaeyja og lands. Ég veit það, að Herjólfur er ekki byggður fyrir þess kyns siglingar. Engu að síður hefur hann sýnt það, að hann er gott skip og traust og getur afkastað býsna miklu í flutningum, bæði vöru og farþega, sem mundi koma að mjög miklum notum, ef hann gæti haft þessar ferðir að aðalverkefni. Það er þess vegna lagt til í þessari till., að við endurskipulagningu á flutningum Skipaútgerðar ríkisins, þegar nýju strandferðaskipin tvö eru komin í notkun, verði Herjólfur tekinn meira til þeirra þarfa að annast flutninga daglega eða sem næst daglega á milli Vestmannaeyja og lands. Þetta er byggðarlaginu alveg sérstaklega nauðsynlegt, vegna þess að þrátt fyrir alla kosti flugsamgangna geta þær ekki á næstu tímum orðið dagvissar ferðir fyrir Vestmanneyinga. Reynslan sýnir, að í u.þ.b. 90 daga á ári er ekki fært til flutninga eða til flugs á þessari leið, og það er nú ekki svo, að hér sé bara um fjórða hvern dag að ræða. Það veit enginn fyrir fram, hvenær þessir dagar koma. Þetta getur verið heil vika eða jafnvel lengri tími í einu, sem engin flugvél kemst þessa leið, og er það mjög bagalegt. Það má kannske segja, að það sé svo sem ekki alveg öruggt, að hægt sé að komast upp á hvern dag á milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, en eins og nú er komið hafnargerð á báðum þessum stöðum, þá má ætla, að það yrðu ekki margir dagar árlega, sem féllu úr, þannig að ekki væri hægt að komast þessa leið. Ég vil að lokum, áður en ég lýk máli mínu um þessa till. og nauðsynina á því að taka upp bættar samgöngur milli Vestmannaeyja og lands, minna á það, að allir, sem augu hafa opin í þessu landi, hafa séð, að það er stöðugt að verða erfiðara og erfiðara að halda uppi nútímalegum þjóðfélagsháttum í byggðarlögum, sem eru umkringd sjó, á eyju. Við höfum séð hverja eyjuna af annarri við strendur landsins, sem áður var byggð, fara í eyði. Og nú er svo komið, að maður hefur það á tilfinningunni, að það sé ekkert langt þangað til aðeins ein eyja verður í byggð við strendur þessa lands, Heimaey í Vestmannaeyjum. Ef það er alveg látið sitja á hakanum að vinna eitthvað að bættum samgöngum fyrir þennan þýðingarmikla kaupstað, þá er til í málinu, að þar halli aftur af blómanum í byggðinni. En það er ég sannfærður um, að enginn alþm. óskar eftir að horfa fram á. Það væri ekki heldur æskilegt efnahagslega fyrir íslenzka þjóðfélagið, því að slíkur hefur til þessa arður þess af þessum kaupstað og fólkinu, sem þar býr, verið. Herra forseti. Um leið og ég lýk máli mínu legg ég til, að á einhverju stigi umr. verði till. vísað til allshn., en umr. frestað á meðan.



Herra forseti. Ég var nú því miður ekki viðstaddur, þegar hv. 6. þm. Sunnl. hóf mál sitt, en geri ráð fyrir, að það hafi verið um efni fyrri hl. till. um flugsamgöngur við Eyjar, þannig að ég veit ekki, hvort þar hefur nokkuð komið fram, sem ég teldi eðlilegt að gefa frekari skýringu á eða ræða nánar og verð því að sleppa því. Hins vegar hlustaði ég á síðari hluta ræðu hans varðandi ferðir Herjólfs og samgöngur Vestmanneyinga sjóleiðina.. Hann var í þeim hluta ræðunnar, þegar ég kom inn, að tala um byggingu Herjólfs. Ég hef áður hlustað á það hér hjá honum úr þessum ræðustól, að hann hefur sveigt að Vestmanneyingum í því sambandi, að þeir hafi jafnvel ekki tekið því með neinum þökkum, að Herjólfur var byggður, og haft ýmislegt við það að athuga. Ég ætla þó ekki að fara í neinar orðasennur við hann út af þeim málum, en vil aðeins rifja það upp, að á sínum tíma voru Vestmanneyingar búnir að undirbúa nokkuð samgöngumál sín, gerðu það á þann veg, sem þeir þá töldu eðlilegast. Þeir héldu um málið borgarafund í Vestmannaeyjum, þar sem ákveðið var að stofna til hlutafélags um byggingu skips, sem henta mundi til ferða milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur og/eða Þorlákshafnar, ef það þætti betur henta. Það var búið að halda fyrsta undirbúningsfund þessa fyrirhugaða hlutafélags, teikningar höfðu verið fengnar erlendis frá af skipum, sem kæmi til greina að miða við byggingu nýs skips, og menn höfðu þá á hendinni tilboð í skip, sem var verið að athuga, hvort mundi henta í þessar ferðir. Þegar þetta skeði, flutti hv. 6. þm. Sunnl., sem var þá formaður fjvn., málið hér inn á Alþ. í því formi, að Ríkisskip byggði nýtt skip, sem í öllum umr. um málið, - ég hef lesið það, - er talið Vestmannaeyjaskip, en þó með þeirri kvöð, sem á það var lögð þá, að það skyldi fara eina ferð á hverjum hálfum mánuði til Hornafjarðar. Ég hygg, að þetta hafi verið pólitískt samkomulag við hans samstarfsflokk, Framsfl., að hann varð að taka þetta ákvæði inn til þess að fá málið gegnum fjvn. og Alþ., og var í sjálfu sér ekkert við það að athuga að öðru leyti en því, að það skerti auðvitað flutningamöguleika skipsins fyrir Vestmanneyinga. Þegar málið fór inn á þennan farveg, þá var hætt öllum frekari umræðum um byggingu skips á vegum Vestmanneyinga sjálfra, sem þeir ættu og stjórnuðu, en að sjálfsögðu höfðu þeir farið fram á ríkisframlag í sambandi við stofnkostnað skipsins og án efa farið fram á ríkisframlag í sambandi við rekstur þess, eins og aðrir flóabátar fá og hafa notið síðan. Ég skal ekkert fara út í það, hvort það hefði farið betur, hefði verið farin sú leið, sem þá var uppi hjá Vestmanneyingum um að byggja eigið skip á þennan hátt, eða eins og málið fór, að Herjólfur var byggður og rekinn af Ríkisskip. Ræðumaður vék að þriðja lið till., sem hljóðar þannig: „Endurskipulagðar verði ferðir Skipaútgerðar ríkisins, þannig að komið verði á daglegum skipsferðum milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja.“ Þetta hefur að undanförnu verið mjög brennandi mál heima í héraði, sem eðlilegt er, því að hv. þm. sagði það alveg rétt, að krafa fólks, sem byggir eyjar eins og t.d. Vestmannaeyjar, er í dag sú að geta haft eins öruggar og þéttar ferðir eins og hægt er að koma við með eðlilegum hætti. Flugferðir eru að sjálfsögðu tíðar þangað, 2–3 ferðir á dag yfir sumarmánuðina, ef veður leyfir, en lega eyjanna úti í hafi fyrir suðurströnd landsins er þannig, að þar er oft veðrasamt og því getur orðið erfiðara með flugsamgöngur þangað heldur en kannske á aðra staði á landinu, þannig að þó að flugsamgöngur séu mjög þægilegar og verði án efa það samgöngutæki, sem í framtíðinni eins og hingað til verður mest notað fyrir farþegaflutninga, þá falla oft úr það margir dagar, að við slíkt verður ekki unað af þeim, sem búa nú í Eyjum og í framtíðinni koma til með að búa þar. Í sambandi við þessar hugmyndir Vestmanneyinga, sem mjög hafa verið ræddar heima í héraði, var á sínum tíma, hinn 10. febr. 1970, gerð samþykkt í bæjarstjórn Vestmannaeyja, þar sem farið var fram á það við samgrn. eða skorað á það, að það sæi um, að Skipaútgerð ríkisins tæki upp það, sem við köllum daglegar ferðir. Náttúrlega gerum við okkur allir ljóst, að ef sama skip á að annast vöruflutninga milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja og farþegaflutninga millí Þorlákshafnar og Vestmannaeyja, þá verður þar vart um daglegar ferðir að ræða, þannig að það verður a.m.k. fyrst um sinn að falla úr einn eða tveir dagar í viku, þar sem skipið yrði að fara til Reykjavíkur, og féllu þá Þorlákshafnarferðirnar niður til að byrja með, þangað til komið verður á flutningakerfi, þannig að vöruflutningar verði þá einnig að langmestu leyti teknir yfir Þorlákshöfn. Þetta erindi bæjarstjórnar, sem var samþ. þar alveg einróma, var að sjálfsögðu afgr. til samgrn. Við rn. og ráðh. hafa síðan iðulega verið viðræður. Viðræður hafa átt sér stað milli mín og ráðh. og annarra fulltrúa úr Eyjum og samgrn. um framkvæmd á þessu. Þetta hefur valdið nokkrum örðugleikum, og við höfum kannske séð fram á það, að Skipaútgerðin með þann þrönga skipakost, sem hún hefur búið við fram að þessu, mundi hafa átt erfitt með að verða við þessum tilmælum okkar fyrr en hið nýja skip, sem nú er komið á lokastig með byggingu á, verður komið í notkun. Nú er nokkurn veginn séð fram á það, að það er aðeins orðið viku- eða mánaðarspursmál, hvenær það skip kemur í hendur Ríkisskip til afnota. Hinn 11. þ.m. skeði það, að lokaviðræður höfðu þá í bili átt sér stað við rn. um málið. Samgrh. og samgrn. gáfu þá út erindisbréf, þar sem skipuð var þriggja manna nefnd Vestmanneyinga. Verkefni nefndarinnar var tvíþætt, annars vegar að gera till. um ferðaáætlun fyrir skipið og í annan stað að gera till. um, hvernig þetta skip, sem nú er í eigu Skipaútgerðarinnar, yrði bezt nýtt í framtíðinni í þágu Vestmanneyinga til að leysa flutningaþörf þeirra, farþegaflutninga, vöruflutninga og bifreiðaflutninga. Þessi nefnd hefur þegar haldið einn fund og gert till. um ferðaáætlun skipsins, tók það mál sérstaklega út úr, vegna þess að hún taldi, að það, sem fyrst yrði að leysa, væri að koma skipan á ferðir Herjólfs á næstu mánuðum og sérstaklega næsta sumri. Till. nefndarinnar voru þær, að fyrst um sinn færi skipið, eins og upphaflega var gert ráð fyrir, þrjár ferðir milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja á tímabilinu til 30. apríl. Það var þó gert með þeim fyrirvara, að þar til Esja, hið nýja skip Skipaútgerðarinnar kæmist í gagnið, færi skipið áfram eina ferð til Hornafjarðar í hálfum mánuði, ef þörf krefði. Till. nefndarinnar um sumaráætlun fyrir skipið, sem var afmörkuð á tímabilinu frá I. maí til 30. sept., var á þá leið, að skipið færi fimm daga í viku milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja, færi frá Vestmannaeyjum kl. 10 að morgni miðvikudaga, fimmtudaga, föstudaga, laugardaga og sunnudaga og til baka frá Þorlákshöfn kl. 4, og er þá miðað við, að skipið væri komið kl. 7.30–8.00 til Eyja. En á sunnudagskvöldum héldi skipið síðan frá Vestmannaeyjum kl. 9 að kvöldi til Reykjavíkur og væri komið þar á mánudagsmorgni, lestaði vörur að mánudeginum í Reykjavík og væri komið á venjulegum vinnutíma, eins og gert hefur verið ráð fyrir áður, til Eyja á þriðjudagsmorgni. Þriðjudagurinn fer að sjálfsögðu í að losa skipið, þannig að þarna falla úr tveir dagar, mánudagur og þriðjudagur, vegna vöruflutninga frá Reykjavík til Eyja. En fimm ferðir vikulega eða daglegar ferðir aðra daga vikunnar er gert ráð fyrir, að skipið gangi nú í sumar frá 1. maí til 30. sept., og hygg ég, að við þær aðstæður, sem nú eru, sé búið að leysa málið, þetta samgöngumál Vestmanneyinga, á þann hátt, sem þeir sjálfir hafa gert sér grein fyrir, að hægt væri að leysa það með þessu skipi, sem fyrir hendi er, ef stjórn Skipaútgerðarinnar fellst á till. nefndarinnar, sem um þetta mál fjallar heima í héraði. Það er einnig tekið fram í skipunarbréfi nefndarinnar, að verði ekki samkomulag milli stjórnar Skipaútgerðarinnar og þeirrar nefndar heima í héraði, sem ég hef minnzt á, þá verði þeim ágreiningi áfrýjað til samgrn. og það skeri úr um deiluna. Ég hef átt viðræður við forstjóra Skipaútgerðar ríkisins, og ég er nú að vona, að um þetta verði allt saman fullt samkomulag, þannig að Vestmanneyingar séu þegar búnir að ná því marki, sem þeir hafa sett sér í bili, meðan ekki er um annan kost að velja en það skip, sem nú er. Hitt er alveg rétt, sem hv. 6. þm. Sunnl. sagði, að þegar Herjólfur var byggður á sínum tíma, þó að hann væri byggður í samræmi við þær kröfur, sem til slíks skips voru þá gerðar, og þó að hann hafi alla tíð reynzt mjög öruggt og traust skip, verið farsæll í öllum sínum ferðum, þá liggur það alveg ljóst fyrir, að aðstæður hafa breytzt það mikið síðan. að hann hentar ekki til að þjóna því marki og uppfylla þær kröfur, sem nú eru gerðar til slíks skips. Á ég þar kannske aðallega við aðstæður í sambandi við bifreiðaflutninga, - ég er ekkert að loka augunum fyrir því - sem eru orðnir verulegur þáttur í daglegu lífi Vestmanneyinga, þeir eru búnir að eignast þann fjölda bifreiða. Ef ég man rétt, eru 500–600 fólksbílar þar á staðnum, og auðvitað vill fólk eiga þess kost yfir sumartímann að komast með þessar bifreiðar inn á þjóðvegakerfið, bregða sér upp til landsins og nota þessar bifreiðar, eins og aðrir landsmenn. Þetta er ósköp eðlileg og sjálfsögð krafa og verður að gera sér grein fyrir því, að aðstöðu verður að skapa til þess að fullnægja þessu atriði einnig. En framtíðin er það. - það gerum við okkur alveg ljóst. - framtíðin er það, og þegar er farið að ræða það heima í héraði, að byggja verður nýtt skip, sem uppfyllir betur þær kröfur, þær eðlilegu kröfur vil ég segja, sem nú eru gerðar í sambandi við ferðir milli Eyja og meginlandsins. Það eru nokkrar umr. um það, og verður það án efa skoðað mjög nákvæmlega, hvort tekin verður að nýju upp sú hugmynd, að Vestmanneyingar sjálfir láti byggja þetta skip, að sjálfsögðu með þátttöku ríkisins í stofnkostnaði og þá ef eða þegar til kæmi með þátttöku ríkisins í rekstri skipsins eins og annarra flóabáta, eða farið verði fram á við ríkisvaldið, að Skipaútgerðin verði látin byggja hið nýja, fyrirhugaða skip. Vestmanneyingar mundu þá að sjálfsögðu gera kröfu til þess að fá að gera tillögur um fyrirkomulag skipsins. því að ég tel, að þeir þekki það manna bezt, hvernig það skip ætti að vera, sem þeim hentaði bezt, og þá að sjálfsögðu að hafa nokkra hönd í bagga um rekstur þess, þegar til kæmi. Það mál er á umræðustigi heima í héraði, og er ég að vona, að þegar nokkur reynsla er komin á ferðir Herjólfs í því formi, sem nú er lagt til, að á ferðum hans verði, þá sé betra að átta sig á því, hvort við, sem þarna búum, teljum það heppilegra að eiga skipið sjálfir eða þar verði um að ræða skip, sem væri eign Skipaútgerðar ríkisins. Sannleikurinn er sá, að þó að ég segði, að Herjólfur hefði á sínum tíma verið byggður og uppfyllt þær kröfur, sem þá voru gerðar til slíks skips, þá liggur það í augum uppi, að við þröngan skipakost hjá Ríkisskip hefur oft verið gripið til þessa skips og það notað í aðrar þarfir en við hefðum óskað eftir, en ekki haft aðstöðu til að koma í veg fyrir. Auðvitað er það stjórn Skipaútgerðar ríkisins, sem leggur áætlun og getur breytt henni og hefur gert. Út af þessu hafa orðið nokkrir árekstrar, en þó vil ég kannske segja ekki meiri en efni hafa staðið til. En ég vildi láta það koma hér fram við umr. um þessa till. hv. 6. þm. Sunnl., að málið er, að því leyti sem það varðar ferðir Skipaútgerðarinnar, leyst, ef samkomulag næst um þá áætlun, sem þeir aðilar heima í Eyjum gerðu, sem skipaðir voru í nefnd til að gera till. um þetta, ef till. verða annaðhvort samþykktar af stjórn Skipaútgerðar ríkisins eða úrskurðaðar af rn. sem ferðaáætlun skipsins. Hv. þm. lét í lokin nokkurn ugg í ljósi um það, að mér skildist, að Vestmannaeyjar mundu ekki haldast í byggð áfram. Ég er nú ekki hræddur um það, satt að segja, ég tel mig þekkja allar aðstæður það vel, eins og ég veit, að hann gerir einnig. Ég ber engan kvíðboga í brjósti um það, að Eyjarnar verði ekki í byggð áfram. Þau mál hafa legið fyrir að gera Eyjarnar eins byggilegar og mögulegt er. Á ég þar t.d. við það, sem gerðist í sambandi við raforkumálin, þegar sæstrengurinn var þar lagður. Vestmanneyingar standa núna betur að vígi, held ég, en flestir aðrir landsmenn að því leyti til, að þeir eru í beinu sambandi við Sogsvirkjunina með sæstreng yfir sundið út til Eyja, sem hefur reynzt traust mannvirki. Þeir hafa auk þess nægilegt vélaafl á staðnum heima, eru þar með fullkomna rafveitu, sem áður sá byggðarlaginu fyrir raforku. Allar vélar þar standa nothæfar, og þó að einhver bilun verði á línunni frá Soginu, eins og iðulega kemur fyrir, þá verður fólk aldrei vart við það. Ljósin slokkna kannske í hálfa mínútu eða eina mínútu, en það er búið að stilla það þannig saman, að þetta fer sjálfvirkt í gang. Um leið og rafstraumur fer af línunni, þá fer vélaraflið í gang, og við verðum ekki varir við það, þó að truflanir séu á línunni hérna á Suðurlandi. Að því leyti erum við mjög vel sett. Við komumst á sínum tíma í samband við hið sjálfvirka símakerfi, sem ég segi, að var okkur kannske mun meira til hagræðis en mörgum öðrum. Það var mjög mikið álag á símakerfinu heima. Það var einn sæstrengur, sem lá þarna á milli. Iðulega kom það fyrir, að hann bilaði. Athafnalíf var þarna mikið, sérstaklega um veturinn, og á tímabili var erfitt að fá símtal við Reykjavík nema með hraðsamtali eða jafnvel forgangshraðsamtölum. Við breytinguna að þessu leyti getur maður nú hringt úr sínum eigin síma heima hvert á land sem er. Það er ekki meira að hringja á Húsavík nú orðið frá okkur eða norður eða vestur yfir land en að hringja innan bæjar. Maður fær svarið strax, ef síminn á annað borð svarar, og sambandið er á þann veg, að maður verður ekki var við það, hvort maður er að tala utanbæjar eða innanbæjar. Þriðja stórátakið, sem Vestmanneyingar hafa staðið fyrir sjálfir til hagræðis fyrir þá íbúa, sem þarna eru, er í sambandi við vatnsveituna. Það hefur að mínum dómi lukkazt mjög vel, og hygg ég, að eins og grundvöllurinn var lagður að því máli, þá sé þar um framtíðarlausn að ræða. Þegar hin nýja leiðsla, sem hér var nú til umr. í gær, er komin, sem ráðgert er, að verði á næsta sumri, þá er búið að ganga endanlega frá þeim málum næstu 20–30 árin. Þannig er þetta alltaf að færast í það horf, að aðstaða verði ekki lakari úti í Eyjum til búsetu en annars staðar. Að mörgu leyti er hún betri en víða annars staðar, og afkomumöguleikar fyrir allan almenning hafa verið og eru mjög góðir. Fólk er þar yfirleitt með því tekjuhæsta á landinu, og hygg ég, að þetta stefni allt að því að gera Eyjarnar ekki síður byggilegar en aðra staði landsins. Ég er ekki með neinar vangaveltur um það, að íbúum fækki þar eða þær fari í eyði. Þetta síðasta, sem er að gerast, að við erum að ná vissum áfanga í samgöngumálunum, að því leyti sem um er að ræða ferðir sjóleiðina, er í samræmi við þær óskir og kröfur, sem við höfum sett fram. Meiningin hjá okkur er sú, því skýrði ég forstjóra Skipaútgerðarinnar frá í viðtali fyrir stuttu síðan, að þó að við hefðum ekki gert um það neina samþykkt á þessum fundi eða sú nefnd, sem um þetta fjallaði, hefði ekki gert neina beina samþykkt um það, þá hefðum við rætt það bæði þar og áður að stefna að því að taka flutning á stykkjavöru og öllum léttari varningi með bifreið frá Reykjavík til Þorlákshafnar og síðan með skipinu þaðan til Eyja, þannig að ef það tekst að því marki, sem við stefnum að, þá mun nægja ein ferð til vöruflutninga milli Reykjavíkur og Eyja. Það liggur að sjálfsögðu fyrir, hve mikið vörumagn er flutt hvern mánuð ársins. Það liggur auðvitað fyrir skýrsla yfir nokkur undanfarin ár, og maður getur alveg gert sér grein fyrir, hve mikið þarf að taka af vörumagni í hinum daglegu ferðum, sem við köllum, yfir Þorlákshöfn, til þess að skipið þurfi ekki að fara út úr áætlun nema eina ferð í viku til Reykjavíkur. En hjá því verður að sjálfsögðu ekki komizt, því að alltaf er nokkur hluti af þeim varningi, sem flytja þarf á milli, þess eðlis, að það er erfitt að keyra hann frá Reykjavík til Þorlákshafnar og umskipa honum þar, þannig að við reiknum með, að eina ferð í viku verði skipið að fara milli Eyja og Reykjavíkur til vöruflutninga. Og þó að það sé gert, þá kemur það þannig út, eins og ég sagði, að fimm daga vikunnar fer skipið daglegar ferðir á vissum tímum frá hvorum stað, frá Þorlákshöfn annars vegar og Vestmannaeyjum hins vegar, og er þá vissulega búið að ná þarna ákveðnu marki, þó að það sé ekkert lokastig í samgöngumálum að okkar dómi, sem búum í Eyjum.



Herra forseti. Ég tel rétt að segja hér örfá orð, áður en þessi till. fer til n., og þó ekki síður út af þeim upplýsingum, sem fram komu í ræðu hv. 3. þm. Sunnl. hér áðan. Þriðji tölul. í tillgr. felur það í sér, að endurskipulagðar verði ferðir Skipaútgerðar ríkisins, þannig að komið verði á daglegum skipsferðum milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja. Ég tel í sjálfu sér mjög eðlilegt, að þessar óskir séu settar fram, og það er ekki óréttmætt, að litið sé á samgöngumál Vestmannaeyja með fullkomnum velvilja og víðsýni, þannig að þeirra aðstaða sé gerð eins góð í þessu efni og kostur er á. En þrátt fyrir þetta mega hv. þm. ekki gleyma því, að Skipaútgerð ríkisins er ríkisfyrirtæki, sem á að gegna því hlutverki að veita allri þjóðinni þjónustu á þessu sviði, eftir því sem að skipakostur fyrirtækisins leyfir og tök eru á. Ég held, að það sé mála sannast, að þegar ráðizt var í kaup á Herjólfi og ákveðið hér á hv. Alþ., að það skip yrði ríkiseign og rekið af Skipaútgerðinni, þá hafi það sjónarmið verið ráðandi, að Skipaútgerðin ætti með þeim skipastól, sem henni væri fenginn í hendur, að leysa svo vel úr þörfum allra landsmanna sem nokkur kostur væri á og að áætlunum skipanna yrði að haga með þetta fyrir augum. Þetta held ég, að hafi legið til grundvallar því, þegar ákveðið var með samþykkt Alþ. og mig minnir í sambandi við fjárlög, að Herjólfur yrði ríkiseign og rekinn af Skipaútgerðinni. Nú hefur þessu verið háttað þannig, að Herjólfur hefur farið ferðir til Hornafjarðar eigi sjaldnar en á hálfs mánaðar fresti og stundum jafnvel ofurlítið oftar. Með þessu hefur Herjólfur bætt mjög úr þörfinni í sambandi við flutninga til og frá Hornafirði, en þetta hefur þó haft enn víðtækari áhrif gagnvart Austurlandi öllu, vegna þess að með því að láta Herjólf þjóna Hornafirði að þessu leyti, þá hefur rýmkazt til fyrir höfnunum austur á fjörðunum með það að geta notað betur en ella skipsrúm annarra skipa útgerðarinnar. Nú er það svo, að þó að Austfirðir hafi mjög góðar hafnir, þá er það allt of takmörkuð þjónusta, sem Austfirðir hafa notið á sviði samgöngumálanna. Þeir eru innilokaðir mikinn hluta ársins og geta ekki notað landsamgöngur, vegna þess að þjóðleiðin norður um land lokast svo snemma á haustin og opnast ekki fyrr en komið er fram á sumar, og um landleiðina hér sunnan jökla er það að segja, að þar hafa verið stórvötn til tafar. Það er nú smám saman verið að vinna bug á þeim farartálma, en þó er eftir að opna leiðina um Skeiðarársand, svo að enn þá lokar þessi þröskuldur leið Austfirðinga með landflutninga hér sunnan jökla. Það er því enn þá full ástæða til þess að líta á þetta mál sem eina heild, og þó að Vestmanneyingar séu alls góðs maklegir og það þurfi vissulega að líta til þeirra hagsmuna, þá má það ekki gerast á þann hátt að draga úr þeirri þjónustu, sem aðrir hafa notið og mega alls ekki missa. Nú kom það fram hjá hv. 3. þm. Sunnl., að það stæðu yfir viðræður við samgrn. um þessar mundir á þeim grundvelli, að Herjólfur yrði á þessu ári tekinn eingöngu til ferða milli Vestmannaeyja og lands, ýmist Vestmannaeyja og Þorlákshafnar eða Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Það kom enn fremur fram, að skipuð hefði verið þriggja manna nefnd 11. þ.m., að mér skildist, til þess að semja áætlun um ferðir Herjólfs. Ég leyfi mér nú að minna á í þessu sambandi, að Skipaútgerð ríkisins er ríkisfyrirtæki. Þessu ríkisfyrirtæki veitir forstöðu forstjóri, og honum til aðstoðar og fulltingis hefur verið sett þriggja manna stjórnarnefnd við þetta ríkisfyrirtæki á nokkuð háum launum. Ég hefði nú ætlað, að það væri hlutverk þessara yfirmanna ríkisfyrirtækisins að gera úr garði áætlanir fyrir ríkisskipið Herjólf, eins og önnur ríkisskip, en nú koma fram þær upplýsingar, að það sé búið að setja á fót sérstaka nefnd til þess að annast þennan þátt starfseminnar. Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á þessu, þetta eru nýjar upplýsingar og talsvert eftirtektarverðar að mínum dómi. Það kom einnig fram, að till. þessarar nefndar séu þær, að Herjólfur fari til Hornafjarðar eina ferð á hálfum mánuði á tímabilinu til 30. apríl n.k., ef þörf krefur, en frá mánaðamótum apríl–maí og fram til 30. sept. er fyrirhugað samkv. því, sem fram hefur komið, að Herjólfur gegni eingöngu þjónustu milli Vestmannaeyja og lands. Út af þessu vil ég enn taka fram það, sem ég vék að í upphafi máls míns, að það verður að skoða þessi mál öll í einni heild. Það er ekki rétt stefnt að bæta aðstöðu Vestmanneyinga á þessu sviði með því einu að draga úr nauðsynlegri og óhjákvæmilegri þjónustu við aðra landsmenn. Það verður heldur að finna einhver önnur ráð til þess að bæta hlut Vestmanneyinga, og ég vil láta það sjónarmið koma hér fram, að það þurfi að koma meiri reynsla á það, hverjar þarfir Hornafjarðar og Austfirðinga verði, eftir að nýja strandferðaskipið verður tekið til nota, og að ferðum Herjólfs verði ekki breytt í þá stefnu, sem upptýst hefur verið, að fyrirhugað sé, fyrr en nokkur reynsla er fengin um það, hvort hin tvö nýju strandferðaskip geta annað því að veita Austfirðingum þá þjónustu, sem þeir þurfa á að halda. Ég vil því vænta þess, að þessi mál verði nú skoðuð í þessu ljósi og ekki undinn bráður bugur að því að gera breytingar á ferðum Herjólfs, fyrr en nokkur fyllri reynsla er fengin af ferðum hinna tveggja nýju strandferðaskipa heldur en vænta má, að verði fyrir hendi um mánaðamótin apríl–maí, hvað sem síðar kann að koma í ljós.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Síðasti ræðumaður, hv. 2. þm. Austf., kom inn á Hornafjarðarferðirnar, þannig að ég tel rétt að gefa hér nokkrar upplýsingar. Ég skal taka það fram, að sú nefnd, sem ég kann að vinna í, eykur ekkert rekstrarkostnað Ríkisskips. Hún er alveg ólaunuð og verður það að sjálfsögðu. Þetta er áhugamannanefnd, sem við höfum sótt eftir, að yrði skipuð, og hún hefur því miður ekki vald til að gera beinar áætlanir. Hún hefur vald til að gera till. um áætlun, sem við ætlumst að sjálfsögðu til, að verði tekið tillit til. Um Hornafjarðarferðirnar gerum við okkur alveg ljóst, að kæmi þetta til, þá er þetta nokkur skerðing á aðstöðu þeirra. En það liggur fyrir, að nýtt skip á vegum Skipaútgerðarinnar hefji ferðir nú alveg innan tíðar. Þó að hálfs mánaðar ferðir Herjólfs falli niður, þá kemur ferðum til Hornafjarðar til með að fjölga, eftir því sem ég bezt veit, ég vil ekki segja hve mikið, en það er öruggt, að þær koma til með að verða fleiri eftir að nýja skipið kemur, þó að Herjólfur verði tekinn út úr Hornafjarðaráætluninni, heldur en þær hafa verið fram að þessu, og möguleikar á flutningi á vörum aukast. Það er einnig vitað, að þarna verður um stærra skip að ræða en Herjólfur er. Ég hygg því, að þó að þessi breyting verði gerð, eins og við höfum lagt til og farið fram á, þá verði Hornfirðingar sem betur fer betur settir en áður, enda tökum við fullt tillit til þess í okkar till. Við ætlumst ekki til, að Hornafjarðarferðir með Herjólfi falli niður, fyrr en hið nýja skip kemur í gagnið. Sem betur fer eru Hornfirðingar að sumu leyti betur settir en við. Þeir eru þó í sambandi við þjóðvegakerfi landsins, þó að það séu annmarkar á því, eins og hv. 2. þm. Austf. benti réttilega á, og vetrarferðir geti orðið þar erfiðar. Þeir hafa flugvöll, sem hefur nýtzt betur en Vestmannaeyjavöllur eftir því sem ég bezt veit. Það virðist vera meiri veðursæld þar. Fram undan er eitt hið stærsta mál fyrir þá á Hornafirði og Austfirðinga, sem er lagning hins svo kallaða hringvegar eða þess kafla, sem eftir er að leggja af hringvegi kringum landið, þannig að ég vona, að við séum ekki að gera Hornfirðingum of mikinn miska með þeim till., sem við höfum lagt fram um ferðir Herjólfs í framtíðinni.



Herra forseti. Á þskj. 320 flytjum við þrír þm. Alþb. svo hljóðandi fsp. til hæstv. sjútvrh. um greiðslur af aflaverðmæti til Stofnlánasjóðs fiskiskipa og til útgerðarfyrirtækja: „Hve miklu er áætlað, að afborganir og vextir af stofnlánum fiskiskipa nemi á árinu 1970: a) af togurum, b) af öðrum fiskiskipum?“



Herra forseti. Ég hefði nú talið langtum. æskilegra, - svona rétt til ábendingar fyrir hv. Alþ. í framtíðinni, - að slíkum fsp., sem útheimta mikið af tölum, ef svara á til fullnustu, yrði langtum fremur útbýtt skriflega, þannig að öllum hv. alþm. tækist að höndla þær tölur, sem töluvert er erfitt oft, þegar þær eru fluttar svona af munni fram, en ég skal reyna að svara þessari fsp. það rólega, að þm. ætti að vera mögulegt að ná þessum tölum niður, en ég bendi á þetta sem leið í framtíðinni, að slík svör væri æskilegra fyrir þm. almennt að fá skrifleg til sín á borðið heldur en lesin upp úr ræðustól. Svar mitt við þessari fsp. er svo hljóðandi: Afborganir og vextir af stofnlánum fiskiskipa nema á árinu 1970: Af togurum 22.4 millj. kr. í afborganir, 11.6 millj. kr. í vexti. Önnur fiskiskip hafa greitt í afborganir 273.6 millj. kr. og í vexti 152.6 millj. kr. Skiptast þessar greiðslur þannig, að á árinu 1970 var greitt af skipalánum hjá Fiskveiðasjóði Íslands, af togurum í afborganir 3.3 millj. kr., í vexti 0.3 millj. kr. Önnur fiskiskip greiddu af lánum hjá Fiskveiðasjóði á sama ári, 1970, í afborganir 257.6 millj. kr. og í vexti 150.7 millj. kr. Árgjöld 1970 af svonefndum R-lánum vegna togara, sem voru á vegum stofnlánadeildar sjávarútvegsins, en eru nú í vörzlu Seðlabankans, nema 0.8 millj. kr. í afborganir og 0.1 millj. kr. í vexti. Áætlaðar greiðslur 1970 af þeim stofnlánum vegna togara, sem eru á vegum Ríkisábyrgðasjóðs, nema 18.3 millj. kr. í afborganir og 11.2 millj. kr. í vexti. Eru hér taldar greiðslur af þeim lánum, sem talizt geta virk, þ. e. greiðslur, sem falla á útgerðaraðila skipanna, og eru meðtalin lán vegna skipa, sem ekki eru lengur gerð út, hafa verið tekin af skipaskrá. Á árinu 1970 má ætla, að greiðslur af lánum vegna hinna austur-þýzku togara, sem svo eru nefndir, öðru nafni tappatogarar, eins og stundum hefur heyrzt, verði sem hér segir: Afborganir 15.5 millj. kr. og vextir 1.7 millj. kr. Greiðslur af lánum vegna annarra fiskiskipa hjá Ríkisábyrgðasjóði eru: Afborganir 0.5 millj. kr. og vextir 0.2 millj. kr. Ég vona, að ég hafi lesið þetta það hægt, að hv. þm. hafi náð þessum tölum niður, en þær eru meginuppistaðan í svarinu.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 320 leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til heilbrmrh.: „Hvað líður setningu reglugerðar fyrir skóla gæzlusystra samkv. 15. gr. laga nr. 53 frá 22. apríl 1967, um fávitastofnanir?“ Til skýringar vil ég leyfa mér að lesa upp 15. gr. þessara laga, sem vitnað var til, nr. 53 frá 1967, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við aðalfávitahæli ríkisins skal reka skóla til að sérmennta fólk til fávitagæzlu. Forstöðumaður er skólastjóri, en undanþeginn skal hann kennsluskyldu. Um stjórn skólans, námstíma, námsefni, prófkröfur og annað, er varðar starfsemi hans, skal ákveðið í reglugerð.“ Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, hefur þessi reglugerð enn ekki verið sett. Hins vegar hef ég ekki getað fengið upplýst, af hverju þessi dráttur stafar á því að setja reglugerðina. Mér þykir þessi dráttur orðinn nokkuð langur og eiginlega bera vitni um einkennilegt tómlæti, og raunar finnst mér þessi dráttur enn þá óskiljanlegri fyrir þá sök, að þessi skóli hafði þegar starfað um nokkurn tíma, áður en lög nr. 53 1967 voru sett, eða að því er mér er tjáð, að einhverju leyti jafnvel allar götur frá 1958. Þess vegna verður því varla borið við, að það sé ekki á reynslu að byggja. Mér er og kunnugt um, að fulltrúar gæzlusystrafélagsins, þeirra, sem hafa lokið námi í þessum skóla, hafa leitað eftir því, að þessi reglugerð væri sett, en án árangurs. Ég efast út af fyrir sig ekki um það, að þessi skóli, sem hér er um að ræða, starfi eftir einhverjum föstum reglum, en það eru ekki reglur, sem settar hafa verið í reglugerð, eins og gert er ráð fyrir í lögunum og beinlínis boðið þar, heldur væntanlega þá reglur, sem settar eru af skólastjóra. En það er auðvitað í alla staði eðlilegt, að reglur um skólann séu settar í reglugerð, þannig að þær séu birtar og liggi ljóst fyrir. Ekki þarf að fjölyrða um það, að vel verður að vanda til náms þeirra, sem eiga að annast þau málefni, sem hér er um að ræða. Þetta eru viðkvæm mál, og þeir, sem umönnunar eiga að njóta, geta ekki kvartað. Ég er ekki sérstaklega kunnugur þessum málum, en við mig hafa talað fulltrúar úr félagsskap gæzlusystra. Þar gætir óánægju yfir því, að þessi reglugerð skuli ekki hafa verið sett. Það gefur og auga leið, að fyrir nemendur og þá, sem hyggja á nám í þessum skóla, er bagalegt, að þessi reglugerð skuli enn ekki hafa verið sett. Ég hef leyft mér að bera fram þessa fsp. til hæstv. ráðh. til þess að fá skýringu á því, af hverju þessi dráttur stafar, og jafnframt til þess að vekja athygli á þessu máli.



Herra forseti. Ég verð að játa það, að þegar þessi fsp. var lögð á borðið, varð ég kannske ekkert síður undrandi en hv. þm. á því, hver dráttur hefði þarna á orðið. En hann á sínar skýringar, sem ég mun nú reyna að gera grein fyrir, þó að það verði í allmiklu lengra máli en ég hefði óskað, því að ég reyni yfirleitt að haga svörum mínum þannig, að þau séu sem allra stytzt eða skýrust. Menn gætu haldið, að með umræddum lögum og lagagreininni þar með, sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til, hafi verið ákveðið, að stofnaður skyldi sérstakur skóli, sem ekki var til á þeim tíma. Þessu er hins vegar ekki þannig farið, því að haustið 1958 var byrjað að reka skóla við fávitahælið í Kópavogi fyrir starfsstúlkur, sem síðan hlutu nafnið gæzlusystur. Þetta skólahald byrjaði fyrir áeggjan þáv. landlæknis, Vilmundar Jónssonar, og var þá gert til reynslu til að bæta úr brýnni þörf, því að þá var mikill skortur á faglærðu starfsfólki, jafnvel starfsstúlkum, svo sem er því miður enn í dag í mörgum af okkar sjúkrahúsum. Allt var þetta gert í fullu samráði við stjórnarnefnd ríkisspítalanna, og sá stjórnarnefndin um auglýsingar í dagblöðunum um þetta mál. Fyrsta auglýsing um þetta efni birtist í sept. 1959, þar sem svo var komizt að orði, að stúlkur, sem vildu læra gæzlu og umönnun vangefinna, gætu komizt að námi í Kópavogshæli þá um haustið. Þær stúlkur, sem lokið hafa námi í skólanum, hafa fengið prófskírteini, þar sem tiltekið er, að þær hafi stundað nám í gæzlu og umönnun vangefinna, staðizt tilskilin próf að loknum námstíma og að kennari og prófdómari telji þær hæfar til starfsins. Frá upphafi hafa útskrifaðar gæzlusystur átt þess kost að vera fastráðnir ríkisstarfsmenn á Kópavogshæli með þeim réttindum og skyldum, sem slíkri ráðningu fylgja. Þær hafa einnig verið ráðnar af öðrum stofnunum fyrir vangefna. Þær hafa annazt umsjón og verkstjórn á hælisdeildum sem deildargæzlusystur og gæzlusystur. Fyrstu árin tóku þær laun eftir 11. og 12. flokki þágildandi launalaga, og samkv. úrskurði kjaradóms 1963 var þeim skipað í 12. launaflokk. Eftir kjaradóm 1965 var þeim raðað í 13. launaflokk, og samkv. nýgerðum kjarasamningum eru gæzlusystur nú í 14. launaflokki og deildargæzlusystur í 15. launaflokki. Frá upphafi hefur um inntökuskilyrði og nám verið fylgt reglum, sem settar voru af forstöðumanni og yfirlækni í samráði við stjórnarnefnd ríkisspítala, og var um nám og undirbúning aðallega stuðzt við samsvarandi kennslu í Danmörku. Námstíminn er tvö ár og skiptist í bóklegt nám og verklegt. Bóklegar kennslugreinar eru eftirfarandi: Sjúkdómafræði og meðferð fávita og þar undir líkamsfræði, undirstöðuatriði í sjúkdómafræði um smitsóttir, helztu fávitasjúkdóma og geðsjúkdóma. Auk þess er kennt um helztu lyf, sem gera má ráð fyrir, að þurfi að nota á deildum fávitahæla, hjúkrun, heilsufræði og hjálp í viðlögum. Kennd eru hentug handbrögð við hjúkrun og daglega snyrtingu sjúkra, meðferð almennra sára, hirðing legusára og varnir gegn þeim, aðgæzla við lyfjagjafir og sóttvarnir, og sérstök áherzla er lögð á hjúkrun afbrigðilegs fólks. Einnig er kennt um meðferð ungbarna, daglega hirðu þeirra og fæðuþörf ásamt fæðuþörf fullorðinna og um vaneldiskvilla, sem helzt koma fyrir hjá slíku fólki. Í hjúkrunarfræði er farið allítarlega yfir það, sem við kemur persónulegri hirðu og framkomu, heilsusamlegum lifnaðarháttum og heilsuvernd. Nokkuð ítarlega er kennd hjálp í viðlögum, sérstaklega lögð áherzla á slys í heimahúsum, rétt viðbrögð við beinbrotum, bruna, rafmagnsslysum, blæðingum, köfnun og eitrun. Kennd er lífgun úr dauðadái, bæði með blástursaðferð og hjartahnoði. Í uppeldis- og sálarfræði er lögð sérstök áherzla á þau atríði, sem að gagni mega koma á stofnun við uppeldi vangefinna barna og umgengni við fávita almennt. Þá er lögð áherzla á að kenna nemum einfalt föndur með það fyrir augum, að nemarnir geti leiðbeint vistfólki bæði börnum og fullorðnum við ýmiss konar föndurgerð, svo sem pappírsföndur, saum, tóvinnu og því um líkt. Nemar eru æfðir í að syngja og leika létt sönglög, einkum gítarleik eða blokkflautuleik, og er stefnt að því, að nemar geti aðstoðað vistfólk við söng á deildum. Eins og fyrr segir, er námstíminn tvö ár og skiptist þannig, að bókleg kennsla er um 12 stundir á viku og fellur inn í vinnutímann, þannig að vinnutíminn styttist að þessu marki. Fyrstu þrír mánuðir námstímans skoðast sem reynslutími af beggja hálfu, og hætta nemar að þeim tíma loknum, ef þeim fellur ekki starfið eða er bent á að hætta, ef forstöðumaður skólans telur þeim ekki henta starfið. Fyrstu ár skólans voru nemar aðeins 2–3. Þannig útskrifuðust á árinu 1960 2, á árinu 1961 3, en síðustu ár hefur nemum fjölgað, þannig að á árinu 1969 útskrifuðust 9 gæzlusystur og á árinu 1970 7 gæzlusystur. Alls hafa útskrifazt 47 gæzlusystur frá upphafi hér innanlands. Eins og sést á þessu yfirliti, þá hefur skóli gæzlusystra verið í allföstu kennslu- og rekstrarformi um 10 ára bil. Hann hafði þegar mótazt í því formi, sem hann er nú, þegar lög um fávitastofnanir voru sett og þegar segja má, að þetta nám hafi verið lögfest. Þegar lög um fávitastofnanir voru sett, var vitað, að um gagngerðar breytingar var að ræða í fræðslulögum almennt og því yrði sennilega nauðsynlegt að samræma inntökuskilyrði, námsefni og námið sem heild nýjum fræðslulögum. Af þessum sökum var það álit stjórnarnefndar ríkisspítalanna og forstöðumanns skólans, að bíða ætti með setningu reglugerðar, þar til séð yrði, hvernig nám gæzlusystra gæti tengzt eðlilega hinu almenna skólakerfi, og því hefur skólinn verið rekinn eftir setningu laga um fávitastofnanir eins og áður, en gera verður ráð fyrir því, og ég lýsi því yfir sem vilja mínum nú, að fljótlega verði hægt að marka þessum skóla sess í kennslukerfinu í eðlilegum tengslum við aðra skóla, sem mennta hjálpar- og hjúkrunarlið á heilbrigðisstofnunum. Ég tel eðlilegt, að í sambandi við setningu þeirrar reglugerðar verði höfð hliðsjón af þeirri reynslu, sem fengin er á undanförnum árum af rekstri þessa skóla, og haft verði samstarf við gæzlusystur við setningu reglugerðarinnar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir svör hans, og ég vil út af fyrir sig þakka honum fyrir fróðlega grg. um það, hvernig þessum skóla er háttað, hvað þar er kennt o. s. frv., sem voru gagnlegar upplýsingar. En það var þó ekki beint það, sem ég spurði um. Ég gat þess í mínum inngangsorðum, að ég gerði ráð fyrir því, að það væri farið eftir föstum reglum í þessum skóla, og ég gat þess þar einnig, að skólinn mundi hafa starfað frá 1958, og einmitt af þeim sökum, að skólinn hafði starfað allmörg ár, áður en hann var lögfestur, þá átti að vera þeim mun auðveldara að setja strax reglugerð um skólann, eins og boðið er í þessum lögum. Og það er enginn vafi á því, að það hefur verið tilætlun löggjafans. Það er auðvitað ágætt, að þessar gæzlusystur, sem þarna útskrifast, eiga að vísu að ganga og fá atvinnu. En eigi að síður er náttúrlega æskilegt, að það sé kveðið nánar á um það í reglugerð, hver séu réttindi þeirra. Og alla vega er það vegna tillitsins til þeirra, sem ætla sér að sækja þennan skóla og leggja slíka atvinnu fyrir sig, æskilegt og nauðsynlegt, að það liggi fyrir alveg opinberlega, hvaða kröfur eru gerðar, að því er varðar inntökuskilyrði, hvernig námi er þarna háttað, hvaða réttindi próf úr þessum skóla veita o. s. frv. Ég held þess vegna, að þessi dráttur, sem á því hefur orðið að setja reglugerð, sé út af fyrir sig ekki réttlættur og hafi ekki verið réttlættur með svari hæstv. ráðh., þó að mér detti ekki í hug að halda því fram, að það hafi á nokkurn hátt verið illa á haldið í þessum skóla. Það geri ég ekki. En þetta er aukaatriði, og aðalatriðið er sú yfirlýsing, sem fram kom hjá hæstv. ráðh. á þá lund, að hann mundi nú beita sér fyrir því án ástæðulausrar tafar, að sett yrði reglugerð fyrir þennan skóla, og þá yfirlýsingu vil ég sérstaklega þakka. Og ég vænti þess, að það verði ekki langur dráttur á því eftir þetta, að þessi reglugerð sjái dagsins ljós. Og þá hefur þessi fsp. borið árangur, ef hún verður til þess að hraða þessu og hefur orðið til þess að vekja athygli hæstv. ráðh. á þessu, en hann hefur, eins og kunnugt er, ekki fjallað um þessi mál áður.



Herra forseti. Eins og mönnum er kunnugt, er nú mjög mjótt á mununum, að vatnsaflsstöðvar Landsvirkjunar geti fullnægt eftirspurn örugglega. Ástæðan er sú, að Búrfellsvirkjun er ekki nema hálfgerð. Það er aðeins búið að koma upp helmingnum af vélakosti hennar, og auk þess er vatnið í Þjórsá stundum ekki nægilegt til þess, að þessar vélar geti starfað með fullum afköstum, auk þess sem stundum bætast við sérstök vandræði vegna ísmyndunar eða ísa, sem loka að nokkru leyti inntaksmannvirkjum, eða nota verður mikið vatn til þess að fleyta ísnum fram hjá. Jafnhliða þessu hefur álbræðslan í Straumsvík verið stækkuð örar en upphaflega var áformað, og því hefur orkuþörfin þar orðið meiri. Af þessu hefur það leitt, að margsinnis hefur orðið að nota varastöðvar, gasaflsstöðina í Straumsvík og gufuaflsstöðina við Elliðaár, og framleiða þarf raforku með innfluttu eldsneyti, en það er að sjálfsögðu mjög kostnaðarsamt. Auk þessa hefur orðið að grípa til þess nokkrum sinnum að skammta raforku til Áburðarverksmiðjunnar, og hefur það dregið allverulega úr afköstum hennar, og er það í sjálfu sér ærið íhugunarefni, að þannig skuli vera haldið á málum, að það skuli geta komið til, að skammta verði raforku til íslenzkrar verksmiðju, sem er eign ríkisins, til þess að geta fullnægt samningum, sem gerðir hafa verið hér við erlenda aðila. Ég tel, að þetta mál sé þannig vaxið, að eðlilegt sé, að hæstv. ríkisstj. gef í Alþ. skýrslu um það, og því hef ég leyft mér að bera hér fram fsp. á þskj. 320, þar sem spurzt er fyrir um aðalþætti þessa máls: 1. Hver er hámarksorkuþörf á orkuveitusvæði Landsvirkjunar og hver er örugg orkuframleiðsla frá vatnsaflsstöðvum hennar? 2. Hversu mikil orka hefur verið framleidd í gasaflsstöðinni í Straumsvík og gufuaflsstöðinni við Elliðaár að undanförnu og hversu mikill er kostnaðurinn af þeirri raforkuframleiðslu? 3. Hversu mikil brögð hafa verið að skömmtun á raforku til Áburðarverksmiðjunnar og hver aukakostnaður hefur hlotizt að þeirri skömmtun fyrir verksmiðjuna?



Herra forseti. Iðnrn. hafa borizt eftirfarandi svör við þeirri fsp., sem nú var gerð grein fyrir af hv. 6. þm. Reykv.: 1. Hver er hámarksorkuþörf á orkusvæði Landsvirkjunar, og hver er örugg orkuframleiðsla frá vatnsaflsstöðvum hennar? Því er svarað á eftirfarandi hátt: Mesta aflþörf er nú 195 mw. og orkuþörfin 1340 millj. kwst. á ári. Afkastageta vatnsaflsstöðvanna er nú 210 mw. og 1400 millj. kwst. á ári. Í haust mun ný 40 mw. vél í Búrfellsstöð ásamt miðlun úr Þórisvatni taka til starfa, og næsta vetur bætast svo aðrar tvær 40 mw. vélar við. 2. Hversu mikil orka hefur verið framleidd í gasaflsstöðinni í Straumsvík og gufuaflsstöðinni við Elliðaár að undanförnu og hversu mikill er kostnaðurinn af þeirri orkuframleiðslu? Þessu er svarað á eftirfarandi hátt: Á árunum 1966–1969 var orkuframleiðslan með olíu að meðaltali 8.5 millj. kwst. á ári, en 3.9 millj. kwst. á árinu 1970, þar af 2.1 millj. kwst. vegna staurabrots í Búrfellslínu og 0.9 millj. kwst. vegna prófana. Miðað við núverandi olíuverð er olíukostnaðurinn vegna þessarar framleiðslu á árinu 1970 5.9 millj. króna. 3. Hversu mikil brögð hafa verið að skömmtun á raforku til Áburðarverksmiðjunnar og hver aukakostnaður hefur hlotizt af þeirri skömmtun fyrir verksmiðjuna? Því er svarað á eftirfarandi hátt: Á árunum 1966–1969 nam skömmtunin á raforku til Áburðarverksmiðjunnar að meðaltali 54 millj. kwst. á ári, en tæpum 3 millj. kwst. á árinu 1970. Ef Áburðarverksmiðjan flytur inn ammoníak til þess að mæta sömu skömmtunum og á árinu 1970, þá er aukakostnaður hennar af því 750 þús. kr.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin. En ég vænti þess að fá þessi svör frá honum skriflega einnig, því að það er erfitt að átta sig á þeim tölum svona af því að heyra þær. Hins vegar er ég ekki alveg viss um, að það sé hægt að kalla framleiðslugetu þá, sem nefnd var, örugga orkuframleiðslu. Það hefur komið í ljós, að svo er ekki. Hún hefur farið niður fyrir það nokkrum sinnum vegna ísamyndana við Búrfell. Hins vegar eru horfur á, að úr þessu rætist aftur í haust. Hæstv. ráðh. gat þess, að kostnaður á síðasta ári vegna reksturs á varastöðvunum hefði verið 5.9 millj. kr. Þar er að sjálfsögðu einvörðungu um að ræða kostnað vegna þess sérstaka samnings, sem hefur verið gerður við álbræðsluna í Straumsvík, því að við verðum örugglega að tryggja henni tiltekið raforkumagn. Og sama er að segja um skömmtunina á raforku til Áburðarverksmiðjunnar. Kostnaður vegna hennar er að sögn hæstv. ráðh. á síðasta ári 750 þús. kr., þ. e. aukinn tilkostnaður verksmiðjunnar, vegna þess að hún hefur ekki fengið næga raforku. Þetta eru staðreyndir, sem ágætt er, að hv. alþm. glöggvi sig á, vegna þess að þær bæta við enn einum þætti í það dæmi, hversu hagkvæmur raforkusamningur sá er, sem gerður var við álbræðsluna í Straumsvík. Eins og fram kom á s. l. ári, þá eru viðskiptin ákaflega mikil tapviðskipti fyrir okkur fyrstu árin. Í ár t. d. er kostnaður á raforkuframleiðslu Landsvirkjunar 41.3 aurar á kwst., og álbræðslan greiðir aðeins 22 aura. Víð töpum á þessu ári í þessum viðskiptum 139 millj. kr. Á síðasta ári var tap okkar á þessum viðskiptum 155 millj. kr. Þetta tap fer svo minnkandi, en engu að síður verða þarna tapviðskipti fyrstu fimm árin. Og við þetta bætist svo það óhagræði, sem okkar eigin fyrirtæki verða fyrir, eins og Áburðarverksmiðjan, og sá aukakostnaður, sem er vissulega verulegur, sem hlýzt af því að framleiða raforku með dýrum varastöðvum. En sem sagt, það er prýðilegt að fá þessar staðreyndir staðfestar af hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Það er sáralítið, sem ég þarf að segja, annað en það, að ef samningurinn hefði ekki verið gerður við álbræðsluna, þá hefði bara Áburðarverksmiðjan þurft að kaupa rafmagn miklu dýrara verði og haft miklu meiri kostnað heldur en hún hefur eins og sakir standa. Þetta er aðalefni málsins. En ég er hérna með þetta skriflegt, og þm. óskaði eftir því.



Herra forseti. Ég hef leyft mér hér á þskj. 347 að beina til hæstv. iðnrh. svo hljóðandi fsp.: „Hve lengi á að ríkja það bráðabirgðaástand um stjórn Sementsverksmiðju ríkisins, sem nú hefur þjakað rekstur hennar á þriðja ár og skapað óánægju og óvissu hjá starfsliði hennar? Hvað líður störfum nefndar þeirrar, sem skipuð var til þess að endurskoða lögin um Sementsverksmiðjuna? Hefur nefndin haft samráð við starfslið verksmiðjunnar við þessa endurskoðun?“



Herra forseti. Ég skal láta liggja á milli hluta þá staðhæfingu, sem felst í 1. málsl. fsp., um að bráðabirgðaástand hafi ríkt um stjórn Sementsverksmiðju ríkisins, sem hafi þjakað rekstur hennar á þriðja ár og skapað óánægju og óvissu hjá starfsliði hennar. Það er hins vegar spurt um það, hvað líði störfum nefndar þeirrar, sem skipuð var til þess að endurskoða lögin um Sementsverksmiðjuna. Þessari endurskoðun er um það bil lokið. Ég átti hálfpartinn von á því jafnvel að fá nál. í dag eða á morgun, svo að það kemur nú í ljós innan tíðar. Þá er spurt, hvort nefndin hafi haft samráð við starfslið verksmiðjunnar við þessa endurskoðun. Mér er kunnugt um það, að nefndin kynnti sér staðhætti, sumir nefndarmenn voru mjög kunnugir staðháttum þegar við rekstur Sementsverksmiðjunnar, en nefndin gerði sér einnig ferð upp eftir til þess að kynna sér sem bezt aðstæður. En við þessu vil ég einnig bæta því, að á liðnu hausti fóru á vegum ríkisstj. eða á kostnað ríkisstj. fulltrúar til Noregs til þess að sitja þar ráðstefnu um hið svokallaða atvinnulýðræði, sem nú er nokkuð mikið talað um, þ. e. að koma upp samstarfsnefndum í fyrirtækjum við stjórnun þeirra að einhverju eða öllu leyti. Ég á einnig von á alveg á næstunni að fá grg. frá þeim aðilum, sem fóru á þessa ráðstefnu, en það voru framkvæmdastjóri Iðnaðarmálastofnunar Íslands, sem var formaður nefndarinnar, og fulltrúar frá Alþýðusambandinu og Vinnuveitendasambandinu. Mér hefur verið tjáð, að um það sé samstaða innan nefndarinnar, að það væri mjög æskilegt að koma á slíkum samstarfsnefndum, eins og mjög hefur færzt í vöxt hjá frændum okkar á Norðurlöndum. Ég vildi aðeins bæta þessu við, til þess að það lægi fyrir að öðru leyti. En þess má vænta, að störfum nefndarinnar sé nú um það bil að ljúka í dag.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans: Það er í sjálfu sér frétt, að væntanleg sé núna innan skamms niðurstaða af starfi þeirrar nefndar, sem sett var til þess að endurskoða lögin um Sementsverksmiðju ríkisins. En hvernig sem niðurstaðan verður af þessu starfi, þá sýnist mér óhjákvæmilegt að gera að umtalsefni vissa þætti í sambandi við þessa nefnd og þá fyrst og fremst það, hvernig til hennar er stofnað, hvernig hún var skipuð. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar tveggja stjórnmálaflokka, og báðir þessir stjórnmálaflokkar eru núv. stjórnarflokkar. Manni hefði nú virzt eðlilegt, þar sem svo mikil og aukin virðing fyrir lýðræði er skyndilega uppi hjá hæstv. ríkisstj., eins og fram kom hér í ræðu hæstv. forsrh. áðan, þar sem hann ræddi um atvinnulýðræði, þá hefði manni fundizt eðlilegt, að þessarar lýðræðisástar hefði einnig gætt við skipan þessarar nefndar og stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu þar einnig átt sína fulltrúa. Hæstv. ráðh. segist leiða hjá sér fullyrðingar í 1. lið fsp. um það, að óvissan vegna bráðabirgðaástandsins um stjórn Sementsverksmiðjunnar hafi þjakað rekstur hennar og skapað óánægju og óvissu hjá starfsfólki hennar. Ég byggi þetta á þeirri vitneskju, sem ég hef fengið af því að heimsækja Sementsverksmiðjuna öðru hverju og ræða þar við menn, og það er ekki að ástæðulausu, sem ég set þessa aths. í fsp., sannarlega ekki að ástæðulausu. Svar hæstv. ráðh. við þeim lið fsp., hvort haft hefði verið samráð við starfslið verksmiðjunnar við endurskoðun laganna, það heyrðist mér vera næsta furðulegt. Hann segir ekki annað í þessu sambandi heldur en það, að nm. hafi kynnt sér þarna staðhætti. Þetta var ekki landfræðileg spurning. Þetta var ekki spurning um staðhætti, heldur hitt, hvort rætt hefði verið við þá menn, sem bezt þekkja til hinna daglegu starfa. Og það er sannarlega nauðsynlegt. Og ef einhver einlægur og sannur vilji er á bak við þessa fullyrðingu hæstv. ráðh., að hann vilji fara að auka atvinnulýðræði, þá ætti hann að beita áhrifum sínum og hefði átt að beita áhrifum sínum til þess, að þessi nefnd ræddi við starfslið verksmiðjunnar, þegar hún vann að þessari endurskoðun laganna. En ég get fullyrt það, að þetta var ekki gert, a. m. k. hafði það ekki verið gert eftir því sem þeir af starfsmönnum Sementsverksmiðjunnar, sem ég ræddi við, sögðu mér, nokkru áður en ég lagði fram þessa fsp. Ekkert samráð hafði þá verið haft við starfslið Sementsverksmiðjunnar. Mér finnst það nú reyndar þeim mun undarlegra, sem í þessari nefnd á sæti hv. 5. þm. Vesturl., sem nýlega hefur látið í ljós áhuga á atvinnulýðræði, eins og reyndar fleiri eru nú farnir að gera, með því að flytja till. um samstarfsnefnd, sem starfa skuli við Áburðarverksmiðju ríkisins. Mér skilst reyndar, að þessi hv. þm. hafi beitt áhrifum sínum innan nefndarinnar til þess, að slíkt ákvæði verði einnig tekið upp í hin endurskoðuðu lög um Sementsverksmiðjuna. En einlægnina hefði maður talið sannazt enn betur, ef hann hefði beitt sér fyrir því, að nefndin hefði nú þegar, meðan hún var að endurskoða lögin, haft samráð við starfslið verksmiðjunnar. Að þetta hafi ekki verið bráðabirgðaástand. Sannarlega hefur þetta verið bráðabirgðaástand þarna í verksmiðjunni. Sá framkvæmdastjóri, sem nú starfar, var ráðinn til bráðabirgða. Það er liðið á þriðja ár síðan, og af þessu hafa skapazt margs konar vandræði. En hins vegar sýnist mörgum, - og má í því sambandi vitna til ályktana frá Verkfræðingafélaginu og einnig til ályktana, sem Alþýðuflokksfélag Akraness gerði, - þá sýnist mörgum, að með þessari endurskoðun sé stefnt að þeirri breytingu fyrst og fremst, að hægt sé að halda áfram þessum sama forstjóra eða a. m. k. haga forstjóraráðningu þannig, að það verði ekki verkfræðingur í starfinu, eins og núgildandi lög kveða á um.



Herra forseti. Með till. þeirri, sem hér liggur fyrir, er stefnt að því, að starfsmenn fyrirtækja, jafnt í einkarekstri sem í opinberri þjónustu, fái aukinn íhlutunarrétt um stjórn og allan rekstur þess fyrirtækis, sem þeir vinna hjá. Í till. er gert ráð fyrir, að 11 manna nefnd, skipuð fulltrúum launþegasamtaka, vinnuveitenda og stjórnmálaflokka, taki málið til undirbúnings og athugunar, en í fyrstu lotu verði athyglinni einkum beint að fyrirtækjum í eigu ríkis og bæjarfélaga. Eins og ég gat um í umr. hér áðan, þá er þetta síður en svo í fyrsta sinn, sem þetta mál er flutt hér af hálfu okkar Alþb.-manna. Þessi till. var fyrst flutt 1964, flm. hennar var Ragnar Arnalds, og þetta mun vera í þriðja eða fjórða skipti, sem hún er flutt í lítið breyttri mynd. Vegna þessa þarf ég ekki að vera langorður um till. Hv. alþm. hafa eflaust kynnt sér þá ítarlegu grg., sem fylgir henni, þeir hafa haft aðstöðu til þess að lesa hana upp aftur og aftur, og ég tel nú raunar, að nokkurs árangurs verði vart, sbr. þann áhuga, sem nú er mjög áberandi hér á hinu háa Alþingi fyrir atvinnulýðræði og m.a. kom fram í umr. hér áðan. Ég tel þess vegna, að ég þurfi ekki að vera mjög langorður um till., en fylgi henni úr hlaði með aðeins fáeinum orðum. Það er ekki að efa, að íhlutunarréttur starfsmanna mun hafa holl og góð áhrif á stjórn fyrirtækja og rekstur. En hitt verður að játa, að þetta er ekki auðvelt viðfangsefni. Það er að mínum dómi og okkar Alþb: manna t.a.m. til lítils að kasta inn till., eins og gert hefur verið varðandi þessi mál, svo og svo illa unnum og illa undirbúnum. Þetta mál þarf rækilegan undirbúning og athugun. En þeim mun meiri er nauðsynin náttúrlega, að sem fyrst verði hafizt handa um undirbúning, komið verði af stað umr. á milli launþega og atvinnurekenda og leitað verði eftir reynslu annarra þjóða og þá síðast en ekki sízt, að rannsakaðar verði séríslenzkar aðstæður. Atvinnuhættir á Íslandi eru nefnilega að ýmsu leyti miklu frumstæðari heldur en t.a.m. hjá nágrannaþjóðum okkar. Það er miklu meira jafnvægisleysi á flestum sviðum, ringulreið og verðbólga, ofsagróði og botnlaus taprekstur og þetta svona sitt á hvað. Nefna mætti ýmis fleiri vandamál, sem hljóta að koma upp í þessu sambandi og snerta sérstaklega íslenzkar aðstæður. Það er t.a.m. smæð fyrirtækjanna, fámenni á vinnustað og losaraleg tengsl margra verkamanna við vinnustaðina vegna atvinnuhátta okkar. Má þar t.d. nefna verstöðvarnar, hina árstíðabundnu atvinnu o.s.frv. En ég sé sem sagt ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um þetta atriði hér, enda er það ítarlega gert í grg. Og eins og ég sagði áðan, ég treysti því, að hv. alþm. hafi kynnt sér þessa grg., og flestir þeirra hafa haft tækifæri til að gera það hvað eftir annað. Þess er því að vænta, og eins og ég sagði áðan reyndar, ekki aðeins þess að vænta, heldur hefur það greinilega komið í ljós, að skilningurinn á nauðsyn atvinnulýðræðis og skilningurinn á réttlæti atvinnulýðræðis er sí og æ að aukast hér á hinu háa Alþingi. Svo að hver veit nú nema þessi till. okkar Alþb.-manna fái loksins samþykkt. Ég legg til, að till. verði að lokinni þessari fyrri umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Hv. 4. landsk. gerir það æði oft, þegar hann leggur fram fsp. á hæstv. Alþ., og eftir að hann hefur fengið fyrstu svör frá ráðh., að þá snýr hann sér til hinna og annarra þm. og ávarpar þá með frekari fsp. - til þess að reyna að koma á þá pólitískum höggum, að því er virðist. Ég hefði ekki staðið upp nema af því að hann nefndi mig á nafn sem einn af þeim, sem eiga sæti í umræddri nefnd, sem er að semja lög fyrir Sementsverksmiðju ríkisins. Ég hefði þó ekki þurft að standa upp, af því að hæstv. ráðh. er fullfær um að veita um þetta mál upplýsingar. Ég þarf ekki að svara háttv. þm. öðru til en því, að ég hef verið nákunnugur mönnum og málefnum á Akranesi og í Sementsverksmiðjunni árum saman. Og eins og hann sjálfur sagði, hefur minn flokkur á Akranesi gert ályktanir um þessi mál, eftir að þau höfðu verið ítarlega rædd á fundum, þar sem meiri hluti fundarmanna voru starfsmenn verksmiðjunnar. Samvizka mín er í bezta lagi hvað snertir samráð við starfsliðið í verksmiðjunni, og það mun vafalaust koma á daginn, að mín afstaða, eins og hún er og verður, er byggð á þessum samráðum. Ég hef, eins og hann sjálfur sagði, flutt innan þessarar nefndar till. um, að tekin verði inn í lögin ákvæði um samstarfsnefnd sem nýja tilraun til atvinnulýðræðis. Og sú till. er svo til frá orði til orðs eins og brtt., sem ég hef flutt um frv. um Áburðarverksmiðju, sem hér liggur fyrir. Ég tel mér ekki á þessu stigi heimilt að gefa frekari upplýsingar um, hvernig störf hafa gengið í þessari nefnd, og verða svör ráðh. að nægja um það, þangað til álitsgerð nefndarinnar liggur fyrir, sem getur orðið mjög fljótlega.



Ég verð að lýsa sérstakri ánægju minni yfir þeim áhuga, sem fram hefur komið hjá ekki aðeins einum, heldur fleirum hv. alþm. á því, sem kallazt hefur samstarfsnefndir. Sérstaklega vil ég þó vitna til orða hv. 4. landsk. þm., Jónasar Árnasonar, vegna þess að ég minnist þess, að þegar ég flutti þáltill. hér í Sþ. fyrir 8–9 árum síðan, er fjallaði um þetta efni, þá voru það einmitt flokksbræður hans allir upp til hópa, bæði núv. og þeir, sem ekki eru það í dag, þótt þeir eigi setu á þingi, sem greiddu atkv. gegn þessari till. Hún var að vísu samþykkt með atkvæðum stjórnarliðsins og reyndar fjölmargra framsóknarmanna líka, en við fsp., er ég gerði til þáv. hæstv. félmrh. fyrir 3–4 árum, var hans svar, að því miður hefði ekkert komið út úr þessu, vegna þess að samtök þau, er hv. þm., formaður frjálslyndra vinstri og hægri eða allra manna og stjórnar Alþýðusambands Íslands, er í, kærðu sig ekkert um, að þessu máli þokaði áfram.



Herra forseti. Mér finnst, að þegar komið er með mál einstakra stofnana inn í sali hv. Alþ., þá verði að gera þær kröfur til flm., að þeir hafi kynnt sér rækilega alla málavexti. Í fsp. þeirri, sem hér liggur fyrir, er talað um, að verksmiðjureksturinn sé mjög þjakaður af ýmsum ástæðum. Það lítur út fyrir, að hv. flm. hafi borið fsp. sína fram að lítt hugsuðu máli. Ég álít, að fsp. og þskj. eigi ekki að vera útbúin eins og revíur eða söngleikir, þar sem hugmyndaflugið má ráða alveg ótakmarkað. Hér er málið miklu alvarlegra en svo. Talað er um bráðabirgðaástand, sem hafi þjakað rekstur verksmiðjunnar og skapað óánægju og óvissu hjá starfsliði hennar. Þótt einhverjir menn hafi látið hv. þm. hlaupa með þetta hér inn í sali Alþ., þá fer því víðs fjarri, sem betur fer, að hér sé um einróma skoðanir að ræða, eins og fullyrt er í fsp. þessa hv. þm. Ég vil m. a. geta þess, að starfsmannafélag Sementsverksmiðju ríkisins hélt árshátíð sína fyrir 10 dögum, og það var ekki að sjá, að þar væri saman kominn hópur þjakaðra manna. Þvert á móti, þar var hópur glaðra og frjálshuga starfsmanna. Formaður starfsmannafélagsins fagnaði því alveg sérstaklega í ræðu, að miklum áfanga hefði verið náð, m. a. fyrir tilverknað verksmiðjustjórnarinnar, í miklu áhugamáli starfsmanna hennar, en það var samningur um land undir sumarbústaði fyrir starfsmenn verksmiðjunnar, sem lengi var búið að vinna að, en leystist nú í lok síðasta árs með þeim hætti, sem starfsmenn verksmiðjunnar óskuðu helzt eftir. Hér er um mikið hagsmuna- og áhugamál starfsmanna að ræða, sem þeir munu óhindrað geta unnið að á næsta sumri og fá ýmis góð öfl í lið með sér. Ég vil, að það komi fram við þessar umr., af því að ég þykist þekkja nokkuð til málefna Sementsverksmiðjunnar síðustu þrjú árin, að fjármál og bókhald verksmiðjunnar er að mínum dómi í betra lagi nú en um langt skeið áður. Það, sem hefur skeð á þessum tíma, er það, að skrifstofa verksmiðjunnar hér í Reykjavík, þar sem unnu 6–8 menn, var lögð niður. Skrifstofuhaldið var sameinað á einum og sama stað á Akranesi, og þar var mönnum ekki fjölgað, heldur jafnvel fækkað við þessa breytingu. Þarna er svo sannarlega stefnt að því, að gætt sé sparnaðar í rekstri ríkisins og hagkvæmni, en kerfið ekki þanið endalaust út, eins og maður verður því miður allt of víða var við. Reikningur fyrirtækisins yfir árið 1970 hefur þegar verið saminn og lagður fram og verksmiðjustjórnin fjallað um hann á einum fundi. Þetta álít ég, að sé til fyrirmyndar. Ég ætla ekki að ræða svonefnt forstjóramál Sementsverksmiðjunnar, en það má þó koma fram, að í byrjun síðasta árs losnaði forstjórastarf hennar, og þá kom sú skoðun upp hjá meiri hl. stjórnarinnar að breyta til. Í staðinn fyrir það að ráða verkfræðing fyrir forstjóra, eins og lögin ákváðu, væri starfinu skipt í tvennt. Um það stóð deila innan stjórnarinnar, og það var ekki fyrr en 1. sept., sem meiri hl. kom fram innan stjórnarinnar fyrir þeirri stefnu að óska eftir því við rn., að starfinu yrði skipt með þessum hætti, eins og komið hefur fram annars staðar. Þetta er skýring á því, að ekki er búið að ganga frá forstjórastarfinu, og má það gjarnan koma fram í sambandi við þessa fsp. Og þó að ég hafi verið í minni hl. í stjórninni, þá tel ég alls ekkert óeðlilegt við þessa málsmeðferð, eins og hún hefur gengið fyrir sig. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar og láta máli mínu lokið, þó að ástæða væri til að bæta þarna ýmsu við.



Herra forseti. Ég átti þess ekki von, að ég drægist inn í sementsumræður á þessum fundi, og taldi það víðs fjarri, að svo færi, en tilefnið var það, að hæstv. iðnrh. gat þess, að hann og ríkisstj. væri velviljuð því að koma á samstarfsnefndum í ríkisfyrirtækjum líkt og gert hefði verið hjá frændþjóðum okkar á Norðurlöndum, og gladdist ég sannarlega yfir því að heyra það. En svo kom hv. 7. þm. Reykv. og lýsti mér sem sterkum, heldur betur sterkum fjandmanni atvinnulýðræðis í landinu og fjandmanni þess, að komið væri á samstarfsnefndum í fyrirtækjum, t. d. ríkisfyrirtækjum. Ég kem alveg af fjöllum, ég verð að segja það. Ég minnist þess ekki, að ég hafi verið fjandmaður þess máls. Ég minnist þess ekki, að ég hafi nokkurn tíma skrifað umsögn í Alþýðusambandi Íslands á móti slíkum málum eða beitt mér gegn þeim. Og enn þá meira er ég undrandi á því, ef svo rammt hefur kveðið að minni andspyrnu við þessi mál mér óvitandi, að hæstv. ráðh. og ríkisstj. koma ekki sínum vilja fram í lýðræðisátt vegna andspyrnu minnar. Mér þykja það furðufréttir. Ég vildi helzt fá að vita, hvaða hæstv. félmrh. það er, sem ber mig sem skjöld fyrir sig í því, að hann geti ekki komið þessu máli fram. Það hefði verið full ástæða til þess að nefna hann. En svo mikið er víst, að fyrir þessu er enginn fótur, ekki flugufótur einu sinni. Og hæstv. ríkisstj. getur sett á samstarfsnefndir í öllum ríkisfyrirtækjum frá og með deginum í dag, hvenær sem hún vill, án þess að ég beri mig þar á móti, svo mikið er víst, enda hefði ég ekkert afl til að spyrna á móti því. Þetta er auðvitað mál ríkisstj. og stjórnenda þeirra ríkisfyrirtækja, sem þarna er um að ræða. Svona fyrirslátt er heldur óskemmtilegt að hlusta á á Alþingi Íslendinga, algerlega tilefnislausan. Ég vænti þess vegna, að það verði komið á samstarfsnefnd í Sementsverksmiðju ríkisins frá og með deginum á morgun, því að ekki strandar það á minni andstöðu.



Herra forseti. Ég treysti mér ekki til þess að svara hv. 7. þm. Reykv. eða þeirri fullyrðingu hans, að flokksbræður mínir hafi fyrir 9 árum greitt atkv. gegn till., sem hann hafi flutt hér um samstarfsnefndir. Mér er ekki kunnugt um, hvaða till. hér er um að ræða. Maður er engu nær eftir fullyrðingar hv. þm., og þess vegna segi ég, að ég treysti mér ekki til þess að svara þessu. Hins vegar vil ég benda á það, að á dagskránni í dag er þáltill., flutt af mér, sem sé till., sem er flutt á vegum okkar Alþb.-manna, og þessi þáltill. um atvinnulýðræði hefur verið flutt þing eftir þing. Ég hygg, að það séu 6–7 ár eða jafnvel enn lengra síðan hún var flutt fyrst, og sá áhugi, sem nú er fyrir atvinnulýðræði hér í þingsölum, ég er sannfærður um það, að hann er ekki hvað sízt árangur af baráttu okkar Alþb.-manna fyrir þessum málum hér á þingi. Eins og hæstv. forseti sagði, hef ég aðeins leyfi hér til þess að gera aths. En ég vil aðeins gera aths. í sambandi við það, sem hv. þm. Daníel Ágústínusson sagði hér áðan. Hv. þm. er ekki þaulkunnugur þingstörfum, að ég hygg. Hann er varaþm. og hefur ekki setið á þingi mikið áður, og ekkert þetta kjörtímabil, fyrr en núna skyndilega, að hann kemur á þing, þegar nær dregur svona vissum hlutum í vor. Ég vil leyfa mér að benda þessum hv. þm. á það, að það er takmarkaður ræðutími, sem menn hafa til þess að fylgja eftir þessum fsp. með ræðu, og reyndar hefur mjög dregið úr ræðuflutningi í sambandi við fsp., hamingjunni sé lof, og menn taka æ meira upp þann háttinn að láta nægja svarið. Svo er þetta kallað, að menn séu að halda revíur og efna til söngleikja. Ég ætla nú ekki að fara út í nein leikræn spursmál í þessu sambandi, en ég vil aðeins benda hv. þm. á það, að þegar ég tala um, að rekstur Sementsverksmiðjunnar hafi verið þjakaður á þriðja ár vegna óvissunnar, sem þar ríkir, þá á ég við rekstur verksmiðjunnar. Hv. þm. segir okkur þær fréttir, að menn hafi verið mjög ánægðir á árshátíð í starfsmannafélagi Sementsverksmiðjunnar, þar hafi menn verið afskaplega ánægðir. Þetta segir þessi hv. þm. í sambandi við þá fullyrðingu mína, að rekstur Sementsverksmiðjunnar hafi verið þjakaður. Ég segi enn, ég var að tala um rekstur Sementsverksmiðjunnar, en ég var ekki að spyrja frétta af þorrablóti uppi á Akranesi, þó að ég hins vegar gleðjist yfir því, að vinir mínir við Sementsverksmiðjuna hafi skemmt sér vel og eigi von á sumarbústöðum.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. Ég mun fagna því að hlusta á hv. 4. landsk. þm., Jónas Árnason, ræða um atvinnulýðræði, þótt ég hins vegar efist mjög um, að tillöguflutningur þeirra Alþb.-manna valdi því, að í dag er mikill áhugi fyrir auknu atvinnulýðræði eða fyrirtækjalýðræði hér á Íslandi og samstarfsnefndum. Ég geri ráð fyrir því, að þróunin, sem hefur átt sér stað á undanförnum tveimur áratugum í okkar nágrannalöndum, stuðli frekar að því heldur en þó að hann flytji þessar till. hér á Alþ. Vegna orða hv. 9. þm. Reykv., Hannibals Valdimarssonar, þá auðvitað sýna þau hvað bezt það, að skoðanir hans í dag fara ekki allajafna saman við skoðanir hans í gær, og það, sem hann vildi hafa sagt í dag, það sagði hann öðruvísi í fyrradag. En þannig stóð á, ég rifja upp enn, þó að hann dragi það í efa, að ég hafi mælt þar satt og rétt, að þessi till. var flutt fyrir 8–9 árum, og mun vera hægt að fletta upp á því, hvenær það var, og hv. þm. ásamt öðrum þáv. þm. Alþb. greiddi atkv. gegn henni þá, að vísu á þeirri forsendu, að leitað var aðstoðar ríkisvaldsins til þess að ná þessu fram á meðal launþegasamtakanna og vinnuveitendasamtakanna. Það skal viðurkennt, að sú ástæða var borin fram. En ég man nú ekki betur en að á undanförnum árum og þó sérstaklega eftir að ég tók sæti á Alþ. hafi einmitt þessi hv. þm. og fleiri þm. úr hans röðum talið það lausn á öllum vandamálum að leiða ríkisvaldíð inn til þess að finna þá hina sömu lausn.



Herra forseti. Ég verð að játa það, að ég hef nú ekki svo sterkt minni, að ég muni nú án þess að gá að því betur, hvernig ég hafi greitt atkv. í einstökum þingmálum fyrir 8–9 árum, það var hvorki í gær eða fyrradag þetta, sem þm. var að tala um. Fyrir 8–9 árum, segir hann, flutti hann þessa merku till., og hann kom henni fram, því ber nú að fagna, þrátt fyrir mína andstöðu, segir hann. Ég tel nú það vera aðalatriðið, hvað er satt og hæft í hinu, sem hann bar mig fyrir áðan, að hæstv. félmrh. hefði svarað því til, að ástæðan til þess, að hann hefði ekki getað framkvæmt till., hafi verið andspyrna mín við málið. Þetta heggur nærri mér, og þetta vil ég fá að vita. Hvaða ákvæði eru það í till., sem heimila mér eða Alþýðusambandi Íslands að eiga þátt í framkvæmd tillögunnar? Ef búið er að samþykkja þál. á Alþ. um að koma á samstarfsnefndum í ríkisfyrirtækjum, er það þá ekki mál ríkisstj. og ríkisfyrirtækja og stjórnenda hvers fyrirtækis hverju sinni? Á Alþýðusambandið eitthvað að ráða úrslitum um framkvæmdina? Hvernig hef ég háð þetta átta ára stríð á móti þessari samþykktu till. og komið í veg fyrir framkvæmd hennar? Það er það, sem ég vil fá að vita. Er það eitthvað dularfullt? Hvernig hef ég borið ríkisstj. ofurliði í þessu máli? Nei, hv. 7. þm. Reykv., þú ert alveg villur vegar, þegar þú tekur það gilt, sem ráðh. segir, að ég hafi staðið í vegi fyrir framkvæmd þessa máls. Skjót þú geiri þínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er, til hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil benda hv. flm. þessarar fsp., Jónasi Árnasyni, á það, að orðalag hennar er á þá lund, að óvissa og bráðabirgðaástand hafi þjakað rekstur verksmiðjunnar á þriðja ár og skapað óánægju og óvissu hjá starfsliði hennar. Nú sagði hann í ræðu sinni hér áðan, að hann hefði átt við þjakaðan verksmiðjurekstur en ekki þjakað starfsfólk, en þetta hangir nú raunar allt saman samkv. fsp., og þess vegna vildi ég alveg sérstaklega benda á það, að sú óánægja og sú óvissa og sú þjökun, sem þar ræðir um, kom ekki fram hjá starfsliðinu, eins og ég gat um áðan. En það er vert að minnast á það, fyrst ég fór aftur upp í ræðustólinn, að það er önnur þjökun, sem verksmiðjan hefur orðið fyrir. Árin 1967 og 1968 hækkuðu skuldir hennar úr 300 millj. kr. upp í 500–600 millj. kr., og var það vissulega mjög erfitt á sama tíma sem sementssalan stórminnkaði, og hefur þetta valdið verksmiðjunni gífurlegum erfiðleikum og verið mikil þjökun í sambandi við viðskipta- og fjármál hennar. Þá er önnur þjökun, sem ég vil líka koma að í þessu sambandi. Það er, að hæstv. ráðh., sem með þessi mál hefur farið, hefur tekið ákaflega einkennilega afstöðu til þeirra erinda, sem ég hef sent honum í sambandi við þá rannsókn, sem staðið hefur yfir vegna misferlis á rekstri verksmiðjunnar, og ég tel, að ekki sé viðhlítandi, vegna þess að það er, skoðun mín, að hv. rn. og ekki sízt dómsmrn. þurfi að halda fast á þessum málum, en láta það ekki viðgangast, að farið sé með fjármuni ríkisins eftir geðþótta einstakra manna. Það er mjög miður farið, að hæstv. ráðh. hefur ekki tekið þá afstöðu í þessu máli, sem ég tel, að hann hefði átt að gera, hreina og skýra afstöðu til þess að bjarga heiðri verksmiðjunnar og heiðri ríkisins í þessu sambandi. En þar hefur skort mikið á. Endurteknar gengisfellingar og linleg afgreiðsla hæstv. ráðh. á misferli verksmiðjunnar er þjökun, sem vert er að vekja athygli á og ræða.



Herra forseti. Nú segi ég eins og Hannibal Valdimarsson sagði áðan, nú kem ég alveg af fjöllum, þegar verið er að tala um linlega framkomu mína í sambandi við málaferli og erfiðleika í sambandi við Sementsverksmiðju ríkisins. Þau mál hlutu þá meðferð, sem þeim bar, bæði að áliti dómsmrh. og iðnrn. og saksóknara ríkisins, og skal ég ekki frekar fara út í það, en tel algerlega óviðurkvæmilegt nú að koma með getsakir í minn garð sem ráðh., að ég hafi tekið linlega á þeim málum, því að þau voru fyrst og fremst í höndum saksóknara ríkisins, yfirskattstjórans og annarra, sem lögum samkv. eiga að fjalla um þau mál. Það var ekki meining mín, þegar ég var að svara þessari fsp., að hefja umr. um Sementsverksmiðjuna og þær till., sem nefndin, sem hefur unnið að endurskoðun á lögum Sementsverksmiðjunnar, kann að gera, því að ég hef ekki séð þær enn þá. En þegar nefndin var skipuð, fékk hún erindisbréf um það, að hverju hún skyldi starfa, og þar var ekki aðeins um forstjóra eða stjórnun fyrirtækisins að ræða, heldur byggðist þetta á því, að gömlu lögin um Sementsverksmiðjuna voru ákaflega ófullkomin og voru í raun og veru aðeins heimildarlög, heimild fyrir ríkisstj. til þess að láta reisa sementsverksmiðjuna. En margt hefur skeð síðan, og þetta er orðið stórt og mikið fyrirtæki, og mörg málefni hafa komið fram einmitt í sambandi við verksmiðjurekstur og atvinnurekstur, sem eðlilegt var að setja í slík lög, og þannig ábendingar fékk nefndin, sem vann að þessum málum. Þar á ég við bæði í sambandi við hreinlætismál og mengun og annað slíkt, því að það eru nú að vísu sumir, sem ekki vilja tala um mengun nema frá álbræðslunni, en því miður er það svo, að í efnaiðju hér og efnarekstri öðrum er það atriði, sem þarf að taka til athugunar, enda ekkert einstakt fyrirbrigði hjá okkur, og það á auðvitað sérstaklega við um eldri verksmiðjur. En ný tækni færir okkur á þessu sviði í betra horf en áður. Varðandi stjórnun fyrirtækisins, þá hefur eins og vikið er að í fsp. verkfræðingur verið framkvæmdastjóri verksmiðjunnar til bráðabirgða. En jafnhliða honum var ráðinn til bráðabirgða fjármálalegur framkvæmdastjóri. Þetta vildi ég, að fram kæmi. Það var leitað eftir verkfræðingum á sínum tíma, bæði til Verkfræðingafélagsins og auglýst eftir verkfræðingum, og í bili tókst það ekki, en síðan tókst verksmiðjunni að fá erlenda sérfræðinga, tæknisérfræðinga og verkfræðinga, til aðstoðar verksmiðjustjórninni og nú síðari árin íslenzkan verkfræðing, sem ég veit ekki betur en hafi sinnt sínu starfi vel. Um samstarfsnefndirnar eða atvinnulýðræði í rekstri ríkisfyrirtækja og samstarfsnefndir í stjórnun fyrirtækja, þá hef ég aldrei aðeins átt við ríkisfyrirtæki, heldur einnig einkafyrirtæki, og það voru fyrst ungir sjálfstæðismenn, sem vöktu athygli á því hér á árunum fyrir 1930, þeim möguleika að sætta fjármagn og vinnu og koma í veg fyrir deilur, sem við höfum nú heimsmet í, eftir því sem sjónvarpið sagði í gærkvöld, varðandi verkföll og sífelldar deilur á milli verkamanna og fyrirtækjanna, sem þeir vinna við. Magnús Jónsson prófessor og þm. var einn þeirra manna, sem á þessum árum skrifaði mjög mikið í tímaritið Stefni um slíka bót á rekstri fyrirtækja hér, um hlutdeild verkamanna í atvinnurekstrinum og aukið samstarf þar á milli. Ég hef viðurkennt það alveg hispurslaust, að okkur hefur ekki tekizt að ná þeim árangri, sem við töldum æskilegt á sínum tíma að ná á þessum vettvangi. Það var m. a. þess vegna, sem við vildum eiga samleið og styðja Alþýðusambandið og Vinnuveitendasambandið til þátttöku í ráðstefnu í Osló um hið svokallaða atvinnulýðræði, sem haldin var, ef ég man rétt, í nóvembermánuði. Ég hef ekki fengið grg. frá þessum aðilum, sem þessa ráðstefnu sóttu, en ég veit, að það er mikið málefni frá henni, og ég hef lagt drög að því oftar en einu sinni að fá það sem fyrst í hendur ríkisstj., því að ég tel, að það sé líka rétt og skylt, að fulltrúar, sem fara að einhverju leyti á kostnað ríkisvaldsins, geri grein fyrir niðurstöðum á erlendum ráðstefnum, sem þeir eru á. Ég veit, að þessu er nú lokið, og ég vænti næstu daga einmitt að fá þessa grg. um þessa hlið málanna í hendur ríkisstj. til frekari athugunar. Ég hef sjálfur aðhyllzt þá meginleið, að hér væri frekar byggt á frjálsu samkomutagi við starfslið í fyrirtækjum, hvort sem það væru einkafyrirtæki eða ríkisfyrirtæki, en lögþvinguðum samstarfsnefndum. Það kemur eflaust til kasta Alþ. síðar að taka ákvarðanir um það, og það er í sjálfu sér ekkert við því að segja, þó að skiptar skoðanir kunni að vera á þeim vettvangi, en ég held fyrir mitt leyti, að við séum þar á réttri leið og gætum stuðlað að verulegum úrbótum í rekstri fyrirtækjanna hérlendis, bæði einkafyrirtækja og opinberra fyrirtækja.



Herra forseti. Í tengslum við þá fsp., sem hæstv. ráðh. var að enda við að svara, flytjum við sömu þm. og stöndum að fyrri fsp. svo hljóðandi fsp. til sjútvrh. um greiðslur af aflaverðmæti til Stofnlánasjóðs fiskiskipa og til útgerðarfyrirtækja: „Hversu miklu er áætlað, að greiðslur af óskiptu aflaverðmæti samkv. lögum nr. 79 31. des. 1968 nemi á árinu 1970: 1) Í Stofnfjársjóð fiskiskipa: a) til togara, b) til annarra fiskiskipa? 2) Til útgerðarfyrirtækja, sem hlutdeild í almennum útgerðarkostnaði?“



Herra forseti. Samkv. upplýsingum Fiskifélags Íslands og Efnahagsstofnunarinnar um áætlað aflaverðmæti á árinu 1970 verður svarið við fsp. svo sem hér segir. Ég undirstrika „áætlað aflaverðmæti“, þess vegna er ekki um endanlegar tölur að ræða. Endanlega hefur ekki verið unnt að ganga frá málinu, en samkv. fsp. verður svar mitt svo hljóðandi: 1. Í Stofnfjársjóð fiskiskipa: a) til togara 132.8 millj. kr., b) til annarra fiskiskipa 433.9 millj. kr. eða samtals 566.7 millj. kr. 2. Til útgerðarfyrirtækja, sem hlutdeild í almennum útgerðarkostnaði, 310.5 millj. kr.