Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Mig langar að ræða hér verkstol ríkisstjórnarinnar og þau áhrif sem það hefur á þingstörfin. Við munum öll hvernig vorið fór þar sem þingi var slitið óvænt með fjölda mála ókláruð og það sem meira er, sum mál voru tilbúin af hálfu nefnda en fóru ekki til afgreiðslu inn í þingsal. Stjórnarliðar gátu bara ekki lengur verið nálægt hver öðrum. Svo kom sumarið og nú líður að jólum. Það eru þungar aðstæður í samfélaginu en samþykkt stjórnarmál eru orðin þrjú núna í lok nóvember. Það er varnargarðurinn, það eru átök fyrir botni Miðjarðarhafs, hvort tveggja óvænt mál sem ekki voru á þingmálaskrá, og síðan vaktstöð siglinga. Fjöldi mála sem áttu að koma inn á þing núna í haust er 109. Það eru 39 mál komin og eru þar með 38 í nefndum. Ég velti því fyrir mér hvort það hafi verið niðurstaða samningaviðræðna stjórnarliða í sumar að stjórnarsamstarfið myndi halda ef ríkisstjórnin passaði sig á því að gera ekki neitt. Og spurningin er: Er það þetta sem ríkisstjórnin vill bjóða heimilum landsins upp á núna, með verðbólguna enn á fullu skriði, vexti himinháa og fleiri risastór verkefni fram undan? Er þetta erindið?

Herra forseti. Ég vil taka undir þetta en koma með aðeins annan vinkil á þetta. Hér hefur þingið verið starfhæft vegna þess að við höfum verið að ræða heilu og hálfu vikurnar þingmannamál sem fara svo inn í nefndir þar sem nógur tími hefur verið til að ræða þau. Í efnahags- og viðskiptanefnd t.d. er mál frá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur um réttlæt græn umskipti. Það er fullrætt mál, það er tilbúið nefndarálit en það fæst ekki afgreitt af því að það liggur ekki fyrir eitthvert samkomulag stjórnar og stjórnarandstöðu. Hvar í reglum þingsins er það að það eigi að gera eitthvert slíkt samkomulag? Er það ekki þannig á eðlilegum vinnustöðum að á meðan það er rúm til að vinna þá vinna menn öll mikilvæg verk, hvaðan sem þau koma? Þetta er sóun á tíma og þetta er heimskulegt fyrirkomulag sem ég óska eftir að forseti beiti sér fyrir að breyta.  
            

Virðulegi forseti. Við verðum að ræða fílinn í herberginu, Alþingi er lamað. Verðbólga gengur ekkert niður, vextir haldast ógnarháir, flóknir kjarasamningar eru fram undan en það er lítið, nánast ekkert í dagskrá þingsins sem speglar stöðuna. Hvers vegna er ég að nefna þetta? Ríkisstjórnin er svo sundruð í dag að hingað berast einfaldlega engin frumvörp frá ráðherrum. Deyja málin öll á ríkisstjórnarfundum? Alþingi hefur afgreitt tvö stjórnarfrumvörp í allt haust, annað þeirra varðaði varnargarð og skatta á almenning vegna ástandsins í Grindavík og kom óvænt hér á dagskrá, hitt málið varðaði breytingar á lögum um vaktstöð siglinga. Ágætismál alveg hreint, en var vaktstöð siglinga erindið sem stjórnin var að leita að í haust? Fjöldi frumvarpa frá ríkisstjórninni sem var boðaður fyrir haustið var 109 en í lok nóvember eru 39 frumvörp komin til þingsins. Ríkisstjórnin er orðin óstarfhæf vegna sundrungar. Alþingi er sem lamað fyrir vikið og þetta þarf að segja upphátt.

Forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmenn hafa verið að segja hérna. Mér finnst það sérstaklega slæmt af því að það er ríkisstjórnin sem segir þinginu: Heyrðu, við ætlum að koma hérna með 109 þingmál fyrir jól. Kannski hrúgast þau inn á síðustu dögunum á meðan leyfið er enn þá til staðar, en tíminn sem þingið úthlutar til að fjalla um málin er liðinn þá. Þá erum við búin með september, október, nóvember þar sem tíminn í nefndum er mikilvægur til afgreiðslu þessara mála. Á sama tíma er, eins og hv. þm. Logi Einarsson sagði, fullt af þingmannamálum. Og nefndarfundir hafa verið að falla niður í ýmsum nefndum á sama tíma í staðinn fyrir að fjalla þá um þingmannamál. Hvers konar vanvirðing er það eiginlega fyrir tíma þingmanna sem leggja hérna fram mál? Af því að það eru ekki komin nægilega mörg stjórnarmál fram til þess að fjalla um og nota tíma nefndanna til að fjalla um þau þá segja formenn nefndanna bara: Heyrðu, nei, við þurfum ekki að fjalla um nein mál, ekki einu sinni þingmannamálin sem liggja hérna fyrir í röðum. Þetta er fáránlegt, algjörlega fáránlegt.

Virðulegur forseti. Ég held að ríkisstjórnin sé að toppa sjálfa sig í lágkúrunni í því hvað vantar mikið af þingmannamálum - nei, það vantar ekki þingmannamál, það vantar stjórnarmál inn á þing. Í velferðarnefnd eru búnir að falla niður tveir fundir og einn fundur var tíu mínútur. En það var ekki út af málaleysi í nefndinni, það var nóg var nóg af þingmannamálum þar inni en það var bara ekkert frá ríkisstjórninni og þar af leiðandi skeður ekki neitt. Ég segi bara: Á þessum sex árum sem ég er búinn að vera hér þá hef ég aldrei upplifað það. Yfirleitt hefur verið nóg að gera í velferðarnefndinni og hún yfirfull af málum og frekar hefur vantað tíma en hitt. En núna bregður allt í einu svo við að það er ekkert um að vera, allt steindautt. Og ég spyr mig: Er þetta vegna þess að ríkisstjórnin getur ekki komið sér saman um málin eða er það vegna þess að hún er bara búin að gefast upp?

Forseti. Undanfarið er ýmislegt búið að vera í gangi í samfélaginu og þjóðin gerir ráð fyrir því að við séum mjög upptekin. Ég hef fengið oft þá spurningu undanfarna daga: Er ekki brjálað að gera hjá ykkur? Ég þarf því miður að segja við fólk: Nei, það er ekkert að gera. Það er ekkert að gera hjá okkur. Ríkisstjórnin, eins og hefur verið bent á hérna, er ekki að koma fram með þau mál sem hún hefur lofað. Það er ekkert að gerast. Það voru hundruð mála sem áttu að koma hérna fyrir þingið. Við erum að nálgast jólafrí og það eru bara einstaka mál sem hafa verið afgreidd á þessu þingi. Líkt og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sagði hérna áðan þá vil ég einmitt benda á það að svo virðist sem þessi ríkisstjórn hafi komist að þeirri niðurstöðu að hún geti haldið út kjörtímabilið með því að gera ekki neitt. Á meðan bíða þingmannamál. Það er fullt af málum sem liggja fyrir þessu þingi sem stjórnarmeirihlutinn hérna neitar að ræða í þingsal, í nefndum jafnvel. Það er fundafall eftir fundafall þrátt fyrir að málin séu fjölmörg; 

Forseti. Ég veit að virðulegur forseti er bróðir okkar í þjáningunni. Forseti vill ekki vera að stýra störfum þings þegar ríkisstjórnin er jafn verklaus og léleg og raun ber vitni. Auðvitað vill forseti Alþingis stýra hér dálítið svona dýnamískum og líflegum vinnustað þar sem er nóg að gera og við erum að breyta samfélaginu til hins betra. Ég veit þetta vegna þess að við höfum rætt þetta ítrekað í forsætisnefnd. 6. nóvember bókaði ég einmitt sem fulltrúi í forsætisnefnd áhyggjur af því að á þeim tímapunkti var bara kominn fram þriðjungur þeirra mála sem áttu að koma frá ríkisstjórninni í september, október. Bara þriðjungur. Ekki held ég að forseti Alþingis hafi verið neitt hrifnari af því en ég. Það sem við þurfum að taka fram - það á ekki að þurfa að taka það fram en við þurfum að gera það svo það sé alveg skýrt - er að stjórnarliðum hlýtur að vera ljóst að þessi töf þeirra á því að leggja fram sín mál 

Virðulegur forseti. Mig langar að koma hérna upp og taka undir þau sjónarmið að það er kannski ekkert ofsalega mikið af þingmálum hérna inni. Ég ætla hins vegar að segja að það er ekki það versta. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að þingið sé að reyna að setja of mörg mál á dagskrá og sem ráðherra get ég alveg tekið það til mín að hafa verið of brattur með það.

Þú hefur ekki verið að íþyngja okkur með málum.

Ég vil samt segja að mér finnst gagnrýnin ósanngjörn. Af þeim tíu málum sem ég ætlaði að koma með fyrir lok október eru átta komin inn í þingið. Ég hafnaði einu. Af fimm þingsályktunartillögum sem ég ætlaði að koma með fram að jólum eru þrjár hérna inni í þinginu og tvær á leiðinni eða komnar til þingsins þó að þær sé ekki komnar í meðhöndlun. Ég mælti reyndar fyrir annarri í gær og mæli vonandi fyrir þeirri síðustu af þessum fimm í næstu viku. Þannig að mér finnst að hér séu notuð dálítið stór orð um verkleysi og vandræðagang. Það er alveg klárt að verðbólguna tæklum við ekki með vaktstöð siglinga, en það er verkefni sem skiptir máli. Við hljótum að geta unnið alls konar mál í þinginu á meðan fjárlögin eru akkúrat stærsta málið er varðar það að ná niður verðbólgunni.

Virðulegur forseti. Já, tölum aðeins um fjárlögin. Það er búið að fresta 2. umræðu fjárlaga um tvær vikur að mér skilst. Það átti að ræða þau í þessari viku og það bólar ekkert á því. Við vitum svo sem ekki hvort sú áætlun stenst heldur. Þar eru auðvitað mikilvæg viðbrögð að finna en það virðist líka ætla að verða einu viðbrögð ríkisstjórnarinnar við því efnahagsástandi sem við búum við akkúrat núna. Það er enn þá töluverð bið í það miðað við nýjustu fregnir. Annars vildi ég bara koma hingað inn og árétta það sem við höfum áður heyrt frá stjórnarliðum, ástæðuna fyrir því að þau eru glöð að leyfa okkur að taka upp dagskrá þingsins, en það er til að breiða yfir verkleysi þeirra. Þau hleypa engum málum á dagskrá nefnda vegna þess að, eins og hæstv. utanríkisráðherra komst svo skýrt að orði fyrir ári síðan í þessum ræðustól, þau samþykkja ekki eða styðja við mál stjórnarandstöðunnar prinsippsins vegna, 

Herra forseti. Mig langaði aðeins að koma hingað og taka undir það sem hæstv. innviðaráðherra segir, sennilega eru of mörg mál á þingmálaskrá. En þetta gerist aftur og aftur þótt staðan sé klárlega töluvert verri en við höfum séð áður og þetta er ástand sem hefur eiginlega stefnt í í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar. En ein birtingarmyndin er sú að það eru mörg mál mjög hroðvirknislega unnin. Með því að fækka málum og vera með ákveðið raunsæi í gangi þegar þingmálaskráin er lögð fram þá er ég sannfærð um að það myndi bæta ekki bara verklagið hér á þingi heldur gæði mála. Við sitjum núna t.d. í atvinnuveganefnd og erum að vinna með stjórnarmál og samhliða annað mál sem nefndin þarf að flytja af því að stjórnarmálið er svo lélegt. Það þurfti of stórar breytingartillögur til þannig að það var talið ótækt. Þetta er bara staðan sem við stöndum frammi fyrir. Þetta gengur náttúrlega ekki mikið lengur. En ég ætla að benda hæstv. ráðherra á að það er ekki þingið sem ræður þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Það er ríkisstjórnin. Það getur hún þó ráðið við.

Forseti. Mér finnst þetta að miklu leyti líka vera vanvirðing við almenning úti í samfélaginu. Hér eru ótrúlega margir sem horfa fram á afkomukvíða, það eru raunverulegir erfiðleikar í efnahagslífinu og raunverulegir erfiðleikar á heimilum fólks og það sér ekki alveg fyrir sér hvernig það er að fara að ná endum saman. Hér er ofboðslega mikið af góðum þingmannamálum á dagskrá sem er verið að ræða út af því að ríkisstjórnin er ekki með nein úrræði, þau eru ekki að gera neitt til að koma til móts við þetta fólk í samfélaginu. Ætli almenningur átti sig á því að í þessari málstofu á Alþingi, þar sem við ræðum mikilvæg frumvörp og þingsályktunartillögur stjórnarandstöðunnar, er bara engin meining eða ætlun hjá ríkisstjórninni að hleypa þeim málum í gegn, ekki einu sinni að setja þau á dagskrá í nefndum? Þetta finnst mér svo mikil vanvirðing við fólkið úti í samfélaginu sem horfir á þetta, horfir á þessi mál og hugsar með sér: 

Forseti. Spurningin er náttúrlega hversu vel við getum treyst ríkisstjórn til að stýra landi ef hún getur ekki einu sinni stýrt því hvenær frumvörpin koma frá henni. Ríkisstjórn sem nær ekki að skila nema þriðjungi af því sem hún ætlar að gera á einu hausti, hvernig á hún að geta komið landinu í gegnum efnahagsþrengingar? Hvernig hún á að geta sinnt einhverjum stærri verkefnum ef hún ræður ekki einu sinni við ástandið heima hjá sér? Þetta er áhyggjuefni, ekki bara vegna þess að þetta skilur þingið eftir verkefnalaust heldur vegna þess að þetta sýnir hvað ríkisstjórnin er lítils megnug. Ég heyri á hæstv. innviðaráðherra að honum þykir leiðinlegt að vera bendlaður við ráðherranna sem skila illa frá sér. Það er rétt að hæstv. innviðaráðherra hefur skilað fjöldanum en ég hræddur um að gæðin séu ekki alltaf eftir því. Tökum sem dæmi frumvarp um póstþjónustu sem var endurflutt hér í haust óbreytt þrátt fyrir að á það hafi verið bent  
             Ráðherrann skilaði málinu svo lélegu til þingsins 

Forseti minnir hv. þingmenn á ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir með mörgum þeim þingmönnum sem hér hafa talað, mér finnst það ekki góð staða að við skulum ekki vera komin með fleiri mál inn sem ætlunin var að fá hér inn. Hins vegar vil ég líka taka undir með innviðaráðherra og ég veit að hæstv. forsætisráðherra hefur talað mjög fyrir því í ríkisstjórninni að fækka málum. Það held ég að sé miklu raunhæfara í stað þess að vera sífellt að breyta og uppfæra þingmálaskrá ríkisstjórnar, að ráðherrar átti sig á því að þeir komi ekki öllum málunum sínum í gegn sem þá þó langar til að gera og ég skil það svo sannarlega vel, að þá langi að koma mörgum málum í gegn. En ég vil líka árétta það hér, af því að ég veit að fundir hafa fallið niður, og það hefur líka gerst í þeirri nefnd sem ég fer fyrir, að við erum þó farin að taka fyrir þingmannamál og ekki bara í þeirri nefnd sem ég stýri heldur einnig í atvinnuveganefnd, og eðlilega. Við eigum að gera það og þá vinnu höfum við hafið. Þannig að ég vil nú alla vega bíta það af mér að við séum ekki að sinna því þótt við getum örugglega gert betur en við höfum gert fram til þessa.

Virðulegi forseti. Það er fínt að heyra hæstv. innviðaráðherra koma hér upp og taka undir gagnrýni okkar í stjórnarandstöðu um verkleysi ríkisstjórnarinnar. Hann tiltekur það að hann sé sjálfur búinn að skila þeim málum inn sem hann boðaði en skilur þó hina ráðherrana eftir í skammarkróknum. Auðvitað snýst þetta ekkert um eitthvert nýtt og bætt verklag ríkisstjórnarinnar.  
            

Herra forseti. Það hefur ekki verið mikið um það að fundir hafi fallið niður í þeim nefndum sem ég hef setið í þó svo að það hafi vissulega gerst. Mig langar bara að benda á það að síðasta föstudag féllu niður fundir í ansi mörgum nefndum einmitt til þess að þingmenn gætu sótt barnaþing, þannig að það eru ýmsar ástæður fyrir því sem er gert. Það var m.a. vegna þess að forseti hvatti okkur til að taka þátt í því þingi. Annars kvaddi ég mér fyrst og fremst hljóðs til að mótmæla því að ríkisstjórnin sé ekki að gera neitt til að koma til móts við áhyggjur almennings af stöðunni. Hefur fólk ekki verið að fylgjast með því hvað er verið að gera í vinnu varðandi til að mynda fjárlög eða tekjuöflun ríkisins í tekjubandormi? Hefur enginn verið að fylgjast með því hvað er verið að gera varðandi stöðu fólks í Grindavík?

Einmitt þess vegna sem ég segi þetta.

Vegna þess að það er verið að vinna í þessum málum er aðeins að dragast að við getum tekið fjárlög til 2. umræðu og það er vegna þess að hér er verið að vanda sig, af því að ætlunin er  
            

Virðulegi forseti. Hér er rætt um að við höfum lítið að gera. Ég finn það ekki í mínum nefndum. Það er alveg brjálað að gera, til að mynda í umhverfis- og samgöngunefnd. Þar skortir okkur tíma til að fjalla um málin. Það er líka verið að tala um að málin séu svo illa unnin sem koma inn að við þurfum að breyta þeim og bæta þau - svona virkar bara lýðræðið. Við erum að vinna málin og koma með okkar áherslur. Við erum að kalla fyrir gesti og búum þannig um eins og best við getum. 

Forseti. Við erum að glíma við jarðhræringar sem eru að setja þúsundir Íslendinga á flótta innan lands. Verðbólga og vextir eru í hæstu hæðum og húsnæðismarkaðurinn annar ekki eftirspurn. Eins og ég sagði hérna áðan þá hef ég ítrekað verið spurð að því undanfarið hvort það sé ekki brjálað að gera hjá okkur hérna á þinginu. Ég þarf því miður að segja við fólk: Nei, það er bara ekkert að gera. Það er ekkert að gerast vegna þess að ríkisstjórnin er ekki að koma hér inn með þau mál sem hún hefur lofað. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir talaði um að það væri rétt að fækka málum, m.a. þar sem það væri stundum erfitt fyrir ráðherra að koma málum í gegn vegna þess að þau væru ekki sammála.

Ekki leggja mér orð í mun, það sagði ég ekki.


             Ég óttast að við munum horfa á sömu stöðu núna fyrir jól, fyrir þinglok - ég biðst afsökunar ef ég hef misskilið þingmanninn - og við sáum núna í vor sem var sú að málin komu seint inn, þau komu illa unnin. Það var ekki sátt innan ríkisstjórnarinnar um þau og þingið núna í vor endaði með því að nánast öllum þeim málum sem einhverju máli skiptu fyrir einhvern var bara slaufað, 

Forseti. Það er gott og blessað að það komi svona næstum því öll málin sem hæstv. innviðaráðherra ætlaði að leggja fram á þinginu og það er ágætisskilahlutfall. En það segir þeim mun verri sögu af hinum ráðherrunum ef innviðaráðherra stendur sig svona vel. Um það snýst þetta, þetta snýst um hvað ríkisstjórnin öll er að skila hérna, ekki bara einstaka ráðherra. Einstaka ráðherra getur hrósað sér af sínum verkum, frábært, en það er þá bara þeim mun verra fyrir hina ráðherrana. Ég vildi líka hrósa hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir það sem mér fannst vera bara heiðarleg framkoma um stöðu mála. Þetta er nákvæmlega það sem við erum að kvarta undan hérna. Það var nú bara í þessari viku sem tveir nefndarfundir fjárlaganefndar féllu niður, ótrúlegt en satt. Það er yfirleitt aldrei fundarfall í fjárlaganefnd. Það bættist að vísu við fundur í hádeginu á þriðjudaginn, sem var óvenjulegt, þar sem gögn málsins bárust fimm mínútum eftir að fundurinn hófst 

Virðulegur forseti. Ég ætla að fagna því með hálfum huga að það eigi að taka þingmannamál fyrir í nefndum, t.d. í velferðarnefnd, vegna þess að það er eitt að taka þau fyrir og annað að fá þau inn í þingsal og fá þau samþykkt. Við höfum sýnt það núna í vikunni í velferðarnefnd með aukafundum að við erum að vinna að málum, launamálum Grindvíkinga, og þar sýnum við líka hvernig við getum unnið þegar á þarf að halda. En við í Flokki fólksins erum með ógrynni mála t.d. í velferðarnefnd, mál þar sem við erum að byggja varnargarða kringum veikt fólk, aldrað fólk og slasað fólk sem þarf virkilega á hjálp að halda því að ástandið er skelfilegt þarna úti. Það hafa aldrei verið fleiri sem bíða í röðum eftir mat. Ég vona heitt og innilega að við fáum ekki bara að vinna mál í nefndum heldur líka að taka þau út og ég vona heitt og innilega að núna verði það í fyrsta skipti þannig að við séum ekki að samþykkja mál hérna á hlaupum á síðustu stundu í skjóli myrkurs.

Virðulegi forseti. Ég má til með að koma hérna upp og leiðrétta nokkra hluti sem fram hafa komið. Í fyrsta lagi vil ég andmæla því að við þurfum eitthvert nýtt verklag þegar kemur að þingmannamálum, eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir var að leggja til hérna. Við þurfum bara að fara eftir þingsköpum, við þurfum bara að fara eftir starfsreglum fastanefnda Alþingis og setja mál á dagskrá þegar flutningsmaður óskar eftir því, þegar framsögumaður þeirra í nefndum óska eftir því. Þannig eru reglurnar og einu sinni voru þær virtar. Það er þessi ríkisstjórn með sín andlýðræðislegu vinnubrögð sem neitar okkur um að setja mál á dagskrá, þvert á reglur þingsins, þvert á þingsköp. Það skrifast á hæstv. stjórnarmeirihlutann. Þannig er það nú bara. Þetta er nýleg þróun, þetta hefur ekki alltaf verið svona þann tíma sem ég hef verið hér. Síðan varðandi það sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði hérna áðan, að það hafi ekki verið mikið um fundarfall í nefndum sem hún situr í. Það vill svo til að við sitjum sömu nefndum og í efnahags- og viðskiptanefnd  
            

Virðulegi forseti. Mér þykir þetta vera athyglisverð umræða fyrir mig sem nýjan þingmann að læra hér inni á þingi. Hér dælast inn þingmannamál dag eftir dag í gegnum 1. umræðu. Þau fara síðan í nefnd og fást ekki einu sinni rædd. Mér þykir það ankannalegt að verklag og vinnubrögð á Alþingi séu með þessum hætti. Ég velti líka fyrir mér hvað þingmálaskrá þýðir í raun og veru. Þetta minnir mig bara á óskalista sem börnin mín létu mig hafa í aðdraganda jóla. Þau settu kannski niður óskalista með 15–20 atriðum um hvað þau langaði að fá í jólagjöf og yfir þennan óskalista þyrfti ég að fara. En niðurstaðan varð síðan sú að þau fengu bara eina gjöf. Fyrir mér lítur þingmálaskrá þannig út að menn leggja fram einhverja svakalega málaskrá sem fæst síðan ekki uppfyllt, þannig að flestir ráðherrar fara greinilega jólaköttinn.

Virðulegur forseti. Ég verð að taka undir með þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Það er mjög erfitt að fá mál fyrir tekin í nefndum sem koma frá þingmönnum. Í fyrra átti ég, ég man ekki hvort það voru tíu eða tólf mál í efnahags- og viðskiptanefnd og eitt þeirra fékkst rætt í 20 mínútur. Þar var um að ræða frystingu á verðtryggingu á lánum og leigu í eitt ár fyrir heimilin. Það hefði aldeilis getað skipt máli, ég tala nú ekki um ef það hefði verið tekið fyrir fyrr, þ.e. fyrst þegar ég lagði það fram, á fyrsta þingvetrinum. Málið er að það er ekki verið að gera neitt sem skiptir máli einhvern veginn fyrir heimilin í landinu. Þau eru að brenna upp og það er ekkert verið að gera í því. Við látum eins og það sé ekkert í gangi úti í þjóðfélaginu, að heimilin séu bara í góðu lagi. Þau eru það ekki og það eru ekki bara sértækir hópar sem eru í vandræðum, nú er millistéttin líka lent í verulegum vandræðum og við látum eins og það sé ekkert í gangi, eins og það sé bara allt í himnalagi. Ríkisstjórnin er ekkert að gera fyrir heimilin í landinu.

Virðulegi forseti. Hér er stjórnarandstöðuþingmönnum tíðrætt um vinnuálag hér í þinginu. Ég tel að það sé bara ósköp eðlilegt að vinnuálag stjórnarþingmanna á móti vinnuálagi stjórnarandstöðuþingmanna sé ólíkt eðli málsins samkvæmt. Það er bara ósköp eðlilegt. Eins er vinnuálag á milli mismunandi nefnda einnig ólíkt og það er einnig ósköp eðlilegt. Hér er verið að gagnrýna það að ríkisstjórnin sé ekki að gera neitt. Ég get ekki orða bundist. Sú atburðarás sem hefur átt sér stað vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga hefur tekið tíma þingmanna, ráðherra og embættismanna og það er gríðarlega mikil, öflug og góð vinna í gangi til þess að ná utan um atburðina, ná utan um Grindvíkinga. Ég verð að gagnrýna það og vísa því til föðurhúsanna. Það er einnig verið að gagnrýna það hérna með stjórnarmálin, hvenær þau komast á dagskrá, að þau komi of seint og það er verið að gagnrýna það. Það er einnig gagnrýnt að þau komi of snemma og séu illa unnin. Ég er persónulega á þeirri skoðun að það sé betra að þau komið töluvert seinna og þau fái sinn tíma í vinnslu, einnig líka varðandi lýðræðið í nefndum. Það er ósköp eðlilegt að stjórnarmál taki breytingum í ljósi umsagna í nefndum.

Herra forseti. Síðan ég tók sæti á þingi, árið 2015 líklega, hefur verið allur gangur á því hversu mikið er fjallað um þingmannamál og auðvitað er það alltaf þannig að maður myndi helst vilja fá sín mál samþykkt, enda held ég að við leggjum okkur fram um að leggja fram mál sem okkur finnst góð. En ég get ekki séð að þarna hafi orðið einhver stórkostleg breyting á. Ég vil bara aftur koma hér upp og mótmæla því að ríkisstjórnin sé ekkert að gera til að hugsa um hag fólksins hér í landinu. Þetta er endurtekið sí og æ meðan staðreyndin er sú að hér er verið að leggja fram fjárlög sem eru til þess gerð að reyna að ná tökum á verðbólgunni. Það getur alveg verið að einhverjir myndu vilja ganga lengra eða skemur í einhverjum málum, það er bara eins og pólitíkin er, en að tala eins og það sé ekkert gert er einfaldlega ekki rétt. Svo vil ég minna á þær aðgerðir, sem hefur verið farið í 

Forseti minnir enn á ræðutímann sem er aðeins ein mínúta þegar þingmenn taka til máls um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Það góða við að vera þingmaður á Íslandi er að við erum mjög ínáanleg. Fólk sendir okkur pósta, fólk sendir okkur skilaboð. Ég fæ reglulega þessi skilaboð: Dóttir mín er kennari, maðurinn hennar er rafvirki. Þau voru að kaupa sína fyrstu íbúð. Greiðslubyrðin jókst úr 190.000 kr. á mánuði í 380.000 kr. Þetta er millistéttin. Hvað er ríkisstjórnin, elsku Þorgerður, að gera fyrir okkur? Ég get ekki svarað því. Þetta var líka löngu fyrir Grindavík. Í guðanna bænum, segið mér að það sé hægt að stjórna landinu og senda þessu fólki - sem er um allt land og er að senda okkur þingmönnum skilaboðin: Farið að gera eitthvað. Þessum skilaboðum vil ég beina áfram til ríkisstjórnarinnar og segja við ykkur og biðla til ykkar: Farið að sinna þessum hópi. Verðbólgan er að verða viðvarandi. Við sjáum ekki fram á lækkun vaxta í náinni framtíð. Þetta er verkefni ríkisstjórnarinnar sem skilaði hlutlausum fjárlögum, ekki fjárlögum 

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Hæstv. forsætisráðherra veit það betur en ég, en það bendir nefnilega allt til þess að það verði ekkert gert í vaxta- og húsaleigubótum í þessum fjárlögum eða í barnabótum. Vaxtabætur lækka á milli ára um 25%. 5.000 manns detta út úr kerfinu á milli ára að öðru óbreyttu. Húsnæðisbætur lækka þó að leiguverð hafi hækkað á árinu og barnabætur til tekjulægstu heimilanna lækka að raunvirði milli ára vegna mikillar verðbólgu. Þetta er það sem verið er að ræða hér inni. Það hefur ekkert frumvarp komið fram um breytingar á húsaleigulögum til að styrkja stöðu leigjenda þrátt fyrir margítrekuð loforð frá hæstv. innviðaráðherra. Það er engin leigubremsa og lítið gerist þrátt fyrir áframhaldandi þrýsting á húsnæðismarkaði. Þetta eru staðreyndir málsins og ekki bara pólitískt karp. Þetta veldur vonbrigðum, sérstaklega á tímum þar sem samstöðu er raunverulega þörf. Samfylkingin hefur sagt það skýrt hér inni að við munum styðja við stjórnvöld í öllum aðgerðum fyrir Grindvíkinga en þá þarf líka að vera alveg skýrt að ríkisstjórnin getur ekki skilað af sér óábyrgum fjárlögum í skjóli jarðhræringa og áhrifa þeirra. Þvert á móti er það lykilatriði, bæði fyrir Grindvíkinga og almenning allan, að ríkisstjórnin noti núna tækifærið sem hún hefur við gerð fjárlaga til að styrkja getu okkar til að takast á við áföll og til að styrkja grunnsamstöðu í íslensku samfélagi. Hvenær ef ekki núna? Hvenær er rétti tíminn til að grípa til róttækra aðgerða á húsnæðismarkaði til að koma í veg fyrir að aukinn þrýstingur, hvort sem það er af völdum náttúruvár eða brothættrar stöðu til að byrja með, lendi allur á íslenskum almenningi? Það eru til tæki sem við vitum að virka strax; húsnæðisstuðningur, styrking á réttarstöðu leigjenda, tímabundin leigubremsa, fjármagnaðar kjarabætur sem skila sér strax til fólks og draga úr verðbólgu, þrýstingi og vaxtastigi. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvað er því til fyrirstöðu að koma bara með þessi frumvörp inn í þingið og afgreiða hérna fyrir jól?

Herra forseti. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór um víðan völl í sinni fyrirspurn. Bæði nefndi hún stöðuna í Grindavík vegna náttúruhamfara en líka stöðuna almennt. Ef ég fer fyrst yfir stöðuna í Grindavík þá liggur fyrir að vonandi er hv. velferðarnefnd að ljúka vinnu við frumvarp til að tryggja afkomu Grindvíkinga. Hvað varðar húsnæðismálin, því að hér eru um 1.200 fjölskyldur sem hafa misst heimili sitt tímabundið, þá hefur verið unnið að því, í raun og veru allt frá því að ákveðið var að rýma þetta bæjarfélag sem nemur 1% þjóðarinnar, að tryggja stuðning vegna aukins húsnæðiskostnaðar Grindvíkinga og að tryggja framboð. Við áttum góðan fundi í ráðherranefnd um efnahagsmál með fulltrúum fjármálafyrirtækja í gær og þau kynntu þá ákvörðun sína að leggja ekki vexti og verðbætur á lán til Grindvíkinga næstu þrjá mánuði, mikilvæg ákvörðun inn í heildarlausnina. Húsnæðisstuðningur hefur verið til umræðu gagnvart þeim sem búa nú við aukinn húsnæðiskostnað og framboðsmálin. Almennt vil ég hins vegar segja það, af því að hv. þingmaður fór líka almennt yfir málin og þá gefst kannski ekki tími til að ræða það, en hér er auðvitað búið að vera að vinna að ýmsum kerfisbreytingum sem m.a. hafa verið til umræðu hér í þessum sal. Ég nefni til að mynda þær kerfisbreytingar sem ráðist var í á barnabótakerfinu en framlag til barnabóta hækkar um 1,4 milljarða á næsta ári. Vissulega er verið að breyta kerfinu. Áherslan er á að útvíkka kerfið sem er í takt við þá umræðu sem bæði hefur verið í þessum sal og á vettvangi þjóðhagsráðs af hálfu verkalýðshreyfingar og það þýðir að barnabæturnar ná til fleiri. Þar sem ég myndi hins vegar telja mikilvægt að við ræddum þegar kemur að stuðningi við barnafjölskyldur er stuðningurinn heildstætt og 

Virðulegi forseti. Það efast enginn um vilja ríkisstjórnarinnar til að styðja við Grindvíkinga og það er pólitísk samstaða um það. Það breytir því ekki að hér fer að fara af stað 2. umræða fjárlaga, um 1.500 milljarða kr. sem hafa áhrif um allt hagkerfið. Spurningar mínar og m.a. það sem kom fram í fundarstjórn áðan sneri að þeim atriðum. Getur hæstv. forsætisráðherra svarað mér og okkur í Samfylkingunni, okkur í stjórnarandstöðunni, fólkinu þarna úti hvernig stendur á því að á tímum sem þessum sé 5.000 manns hent út úr vaxtabótakerfinu milli ára? Það er 25% lækkun. Það er skerðing um 700 milljónir milli ára. Hvernig stendur á því að þessi ríkisstjórn, sem ætlar að halda utan um fólkið í landinu, er að skerða að raunvirði barnabætur til tekjulægsta fólksins? Og hvernig stendur á því að húsnæðisbætur fara lækkandi á milli ára þrátt fyrir verðbólgu? Þessum spurningum verðum við að svara þrátt fyrir ástandið sem er til staðar í Grindavík. Við tökum öll höndum saman 

Herra forseti. Ég held að það skipti einmitt miklu máli að hæstv. forsætisráðherra fái að tjá sig um það hvað henni þyki um þessi mál því að við gerðum kerfisbreytingu á barnabótakerfinu. Ég veit svo sem ekki hvað hv. þingmanni þótti um þá kerfisbreytingu sem felur í sér að það nær til fleiri. Við það var stuðningur í þessum sal. Ég vil líka minna á það að stuðningur við barnafjölskyldur er hlutfallslega mikill á Íslandi þegar borið er saman við önnur Norðurlönd en hann er ólíkur og þá er ég að tala um niðurgreiðslu á þjónustu. Þetta birtist í samanburði OECD á stuðningi ríkja við barnafjölskyldur þar sem við tölum um stuðning við barnafjölskyldur, fæðingarorlof og auðvitað leikskólakerfi. Það er það sem við höfum verið að ræða á vettvangi þjóðhagsráðs, þ.e. hvernig við styðjum best við barnafjölskyldur á þessum erfiðu tímum. Er þetta umönnunarbil sem því miður hefur ekki breyst árum saman ekki orðið raunverulegur vandi fyrir barnafjölskyldur? Við sjáum tölur um að tekjur foreldra og sérstaklega mæðra lækka eftir að þær eignast börn. Erum við sátt við það kerfi? Þetta er það sem við þurfum að taka á hér í þessum sal. Hvað varðar fjárlögin 

Virðulegi forseti. Nú vildi ég að ég gæti skipt vegna þess að ég hef sjaldan heyrt jafn fá svör við fyrirspurn og ég heyrði hérna rétt í þessu en ég er líka með mikilvæga spurningu gagnvart innviðaráðherra. Á síðustu þremur árum hafa jarðhræringar í kringum Grindavík valdið því að reglulega hafa verið haldnir íbúafundir um ástandið. Á þeim fundum voru mögulegir fólksflutningar Grindvíkinga ræddir þótt viðbragðsaðilar hafi ekki spáð til um að til þess myndi koma, en það sem Heimaeyjargosið kenndi okkur var að á þessu landi jarðhræringa þýðir ekki að vera bara með áætlanir sem miða við bestu sviðsmyndina heldur verðum við líka að gera ráð fyrir þeirri svörtustu. Spretthópur á vegum hæstv. ráðherra er að sögn að störfum við að finna lausnir varðandi húsnæðisvanda Grindvíkinga, en margir gista í tímabundnu húsnæði eða eru inni á vinum og ættingjum, bæði sé verið að skoða íbúðir í byggingu og þær sem eru þegar á fasteignamarkaði. Ráðherra sagði í viðtali um daginn, með leyfi forseta: „Við höfum verið að skoða það hvort við getum beitt almenna íbúðakerfinu okkar. Hvort sem eru stofnframlög eða hlutdeildarlán.“ Þá kom einnig fram að það sé verið að skoða innflutning á einingahúsum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra í fyrsta lagi: Hvenær áætlar þessi spretthópur verklok? En til skamms tíma og í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra um skammtímaúrræði, vegna þess að í Covid myndaðist almannavarnaástand og þá greiddi ríkið fyrir hótelgistingu fólks. Núna er almannavarnaástand í Grindavík, fólki gert að yfirgefa heimili sín, en munurinn á þessari aðgerð og Covid-aðgerðum er að nú á fólk bara að redda sér. Kemur til greina af hálfu ríkisstjórnarinnar að leigja hótel fyrir fólk þangað til langtímalausn er fundin?

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við sem búum á þessu landi þurfum að vera eiginlega tilbúin til að búa okkur undir hvað sem er og það sem hefur kannski verið í þessari hrinu núna síðast á Reykjanesskaganum og í kringum Grindavík er að eiginlega hefur versta sviðsmynd aldrei raungerst heldur hefur komið verri sviðsmynd sem menn þurfa að búa sig undir smátt og smátt, þannig að ég held að menn hafi verið að hlaupa mjög hratt þar. Varðandi húsnæðismálin þá hefur það, eins og fram hefur komið, þegar 1% þjóðarinnar þarf húsnæði einn, tveir og þrír í kerfi þar sem var þröngt fyrir, gengið ótrúlega vel. Það var settur strax af stað ákveðinn hópur undir Rauða krossinum, undir Grindavíkurbæ, sem var mikilvægur, Framkvæmdasýslunni og fleiri aðilum, sem tók utan um þessa bráðabirgðabjörgun, að allt fólk komist í skjól. Við erum kannski að komast aðeins út úr því eða það er kannski bara næstu daga sem það skýrist. Þá tekur við fasi tvö. Það er að tryggja fólki húsnæði til lengri tíma á sama hátt og við höfum verið að skoða afkomuna út febrúar og slíka þætti. Þetta er það sem við höfum verið að vinna í stjórnkerfinu, í ríkisstjórninni og í öllu stjórnkerfinu, að sjá fyrir okkur hvernig við getum tryggt húsnæði fyrir þennan hóp til meðallangs tíma, hugsanlega lengri tíma. Nú heyrast reyndar kannski jákvæðari fréttir af atburðunum þarna hvað náttúruna varðar án þess að það sé hægt að fullyrða neitt um hvað það þýði nákvæmlega, hvenær fólk geti snúið hugsanlega heim til sín eða slíkt. En við verðum áfram að vera undirbúin undir það. Allt það sem hv. þingmaður nefndi hefur verið til skoðunar. Ég get ekki svarað því nákvæmlega hér og nú og mun gera það þegar við höfum komist til botns í því. Varðandi endalok starfshópa þá ljúka þeir aldrei störfum fyrr en verkefninu er lokið.

Virðulegi forseti. Ég er kannski einna helst að falast eftir því frá hæstv. ráðherra hvenær Grindvíkingar fái einhver svör um húsnæðisúrræði, bæði til skamms og svo til lengri tíma og hvort ráðherra geti verið aðeins nákvæmari heldur en bara ekki nákvæmur eins og hann var rétt áðan. Síðan langaði mig að spyrja, gagnvart þeim íbúum Grindavíkur sem um ræðir, hvort það sé einhver sérstök greining til varðandi húsnæðisstöðu íbúa í Grindavík, þ.e. við erum að hugsa um t.d. leigjendur sem eru þá mögulega ekki að fara að fá húsin sín bætt og eru mögulega í verri stöðu en þeir sem eiga húseignir. Það er svolítið erfitt að segja til um þetta. Hefur þetta verið greint, hæstv. ráðherra? Getur hann komið aðeins inn á það? Verður einhver munur á því hvernig ríkisvaldið mun koma fram við leigjendur við hliðina á húseigendum? Það væri ágætt að heyra útlistun á þessu og sömuleiðis svolítið nákvæmari tímasetningar.

Virðulegur forseti. Já, greining hefur auðvitað verið mjög mikil og skiptingin er sirka þannig að um 20% íbúa eru leigjendur. Af þessum 1.200 íbúðaeiningum eru um 240 á leigumarkaði. Síðan eru auðvitað þessi 80% sem eiga sitt húsnæði. Það er mjög fjölbreyttur hópur líka hvað varðar skuldsetningu og aðra þætti. Ég vil bara segja að í þessum fyrsta fasa þá höfum við verið að halda mjög vel utan um það og það hefur verið gert í þjónustumiðstöðinni niðri í Tollhúsi síðustu daga, að halda utan um það að tryggja að allir komist í húsnæði hér og nú. Síðan erum við að vinna að því hvernig við getum tryggt húsnæði til meðallangs tíma og einhvern stuðning við það kerfi. Hvenær það nákvæmlega liggur fyrir get ég bara sagt að við stefnum að því að það gæti verið að gerast í dag eða í síðasta lagi á morgun.

Virðulegi forseti. Það reynir á samstöðu og samtakamátt þjóðarinnar og þingsins líka núna þegar það ríkir neyðarástand í Grindavík og auðvitað ríkisstjórnarinnar líka. Hún þarf að stíga fram af festu og koma með plan fyrir fólkið okkar í Grindavík sem upplifir þungt högg og lifir við gríðarlega óvissu. Við eigum að hlusta á það sem m.a. bæjarstjórann í Vestmannaeyjum sagði í merkilegu viðtali í gær, það skiptir máli að eyða m.a. strax fjárhagslegri óvissu og koma með lausnir og leiðir til að taka vel utan um einmitt íbúa Grindavíkur í þessu. Við þurfum auðvitað að horfa á skammtímalausnir en ég viðurkenni það líka að það er tilhneiging okkar í Viðreisn að vera svolítið með langtímaplan og óska eftir langtímaplönum. Við stöndum frammi fyrir jarðhræringum og eldsumbrotum og við erum búin að upplifa það í þrjú ár. Það er hægt að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að vera ekki betur undirbúin, ég ætla ekki að gera það hér, en jarðfræðingar hafa auðvitað dregið fram ýmsar sviðsmyndir, m.a. af Krýsuvíkursvæðinu, Henglinum, Mýrdalsjökli, þannig að við erum að sjá það að á næstu árum og jafnvel áratugum gætum við hugsanlega upplifað náttúruhamfarir og hugsanlega enn verri heldur en þær sem íbúar Grindavíkur eru að upplifa núna. Við í Viðreisn höfum lagt okkur fram um að reyna að ná þverpólitískri samstöðu í erfiðum málum, útlendingamálum, og ég þakka fyrir jákvæð viðbrögð ráðherra hvað það varðar. Við höfum komið fram með tillögu, m.a. út af Gaza, sem gat sameinað þingið hér. En ég er ekki að segja að við eigum að leggja pólitískan ágreining til hliðar. Hann er nauðsynlegur fyrir lýðræðissamfélag. Við eigum að geta deilt um pólitík. En er ráðherra ekki sammála mér um það að þessir atburðir í Grindavík og hugsanlega síðar á Reykjanesinu eða annars staðar kalla á samheldni þjóðar, kalla á samheldið þing? 

Herra forseti. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, við búum í landi þar sem er mikil eldvirkni. Að sumu leyti hefur það nú verið okkar gæfa að búa við til að mynda hitaveitu sem beinlínis er nátengd eldvirkni. Það er hluti af því að búa á þessu landi. Hv. þingmaður nefndi hér ýmsar eldstöðvar nánast hringinn í kringum landið, enda fá svæði nema elstu svæðin jarðfræðilega sem eru nokkurn veginn ósnortin af mögulegum jarðhræringum. Ég tel hins vegar að það hafi verið ráðist í - af því að hv. þingmaður nefndi það í sinni fyrirspurn - það var auðvitað ráðist strax í undirbúning um leið og eldvirkni hófst að nýju á Reykjanesskaga, og það hefur verið unnið að því allt frá því að hún birtist fyrst. Óróatímabil hófst í árslok 2019. Það hefur verið mikil umfjöllun í stjórnkerfinu og í raun og veru allt frá árinu 2020, þrátt fyrir heimsfaraldur sem þá gekk yfir, um þessi mál. Ég ætlaði að taka undir hins vegar með hv. þingmanni að það sem hefði mátt mögulega gera betur er að eiga þverpólitískara samtal um þau málefni. Við höfum vissulega rætt þetta í þjóðaröryggisráði allnokkrum sinnum, rætt þetta í ríkisstjórn og ráðherranefndum. Það er búið að greina mjög vel mögulega áhættu á þessu svæði. Það er búið að setja niður ólíkar sviðsmyndir. Hins vegar er staðan auðvitað sú, og það kemur til að mynda fram í mjög nýlegri skýrslu Veðurstofunnar, að til að mynda það að ráðast í forvarnaaðgerðir eins og við ákváðum að gera núna í kringum Svartsengi er alltaf hættuspil vegna óvissu og ekki rétt að ráðast í slíkar aðgerðir bara nánast út í bláinn, samkvæmt mati Veðurstofunnar. En spurning hv. þingmanns var í raun og veru: Er hægt að eiga betra þverpólitískt samtal um þessi mál? Já, ég tek undir það. Þótt það hafi að einhverju leyti átt sér stað á vettvangi þjóðaröryggisráðs, tel ég að það séu full rök til þess að útvíkka það samtal enda held ég að við höfum ekki, því miður, séð það síðasta af jarðhræringum á Reykjanesskaga né annars staðar á landinu.

Virðulegi forseti. Ég er að reyna að greina þetta svar hæstv. ráðherra og ég ætla að leyfa mér að taka jákvæðu punktana. Það sem við stöndum frammi fyrir er að fjármálaáætlanir munu verða þannig að við þurfum að ná þverpólitískri samstöðu. Það dugar mér ekki að benda og segja: Þjóðaröryggisráð á að leysa þetta. Það dugar ekki því að þetta eru áætlanir, þetta eru aðgerðir sem þurfa að lifa af ríkisstjórnir. Þetta eru áætlanir sem þurfa að taka til þess hvernig við ætlum að svara strax fjármálaáhyggjum fólks, hvar sem það býr á landinu, hvort sem er undir Eyjafjallajökli, í Grindavík eða á Reykjanesinu. Við þurfum að efla Landhelgisgæsluna og styrkja hana. Við þurfum að svara spurningunni um varaflugvelli til að mynda. Allt eru þetta ákvarðanir sem við þurfum að taka í sameiningu sem þurfa að standast. Það er þessi fyrirsjáanleiki og þessar áætlanir sem við í Viðreisn erum ekki bara að leggja til, við erum að lýsa því yfir að við erum reiðubúin í þessa vinnu þvert á flokka 

Herra forseti. Það hefur ekki skort á samtali af minni hálfu um þessi mál allt frá árinu 2019 þegar hér gekk yfir mikið óveður sem í raun og veru tók rafmagnið af hálfu landinu. Í kjölfarið var lagt af stað í gríðarlega umfangsmikla vinnu um innviði landsins sem var rædd hér mjög ítarlega. Það hefur verið staðið við það sem þar kom fram. Þar var sett fram tímasett áætlun um það hvernig við gætum tryggt betur innviði hringinn í kringum landið til að geta brugðist við. Það hefur svo sannarlega ótrúlega mikið starf verið unnið hér út frá þeim forsendum að við þurfum að styrkja áfallaþol og innviði samfélagsins og fyrir því hefur verið gert ráð í fjármálaáætlun. Það hefur líka verið unnið með það breytta fyrirkomulag, sem hefur verið frá því að lög um opinber fjármál tóku gildi, að við erum með varasjóði sem að sjálfsögðu nýtast í þessi mál því að gallinn er, þó að við séum alltaf að vinna að því að styrkja betur til að mynda raforkukerfið, hitaveitu, vatnsveitu og aðra nauðsynlega innviði, að óvissan er alltaf mikil. 

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum eygja nú Grindvíkingar aukna von um að fá að komast heim um tíma til að skoða fasteignir sínar og sækja fleira af því sem þeir þurfa á að halda þaðan. Þetta er vegna þess að vísindamenn telja nú minni líkur en áður á að gos, komi það upp, komi upp í bænum eða rétt við hann, telja að líkur standi til að gos komi upp norðaustur af Grindavík, í nokkurri fjarlægð en þó ekki það langt frá bænum að hraun gæti ekki runnið þangað í stærra gosi. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða ráðstafana hefur verið gripið til eða verður gripið til til þess að verja byggðina í Grindavík? Eins og við þekkjum eru farnar af stað heilmiklar framkvæmdir til að verja Svartsengi og Bláa lónið, en hvaða leiðir sjá menn til að verja byggðina í Grindavík, sérstaklega ef það stefnir í að ef gýs þá verði það þarna norðaustur af bænum? Einnig spyr ég ráðherrann út í aðrar hugsanlegar ráðstafanir sem annaðhvort hefur verið gripið til eða stendur til að grípa til til að verja bæinn og ráðstafanir til að takast á við ólíkar sviðsmyndir, til að mynda ef flugsamgöngur myndu raskast, þ.e. að ekki yrði hægt að fljúga til og frá Keflavíkurflugvelli í einhvern tíma. Hafa stjórnvöld hugað að því að undirbúa þá aðra flugvelli, aðra millilandaflugvelli á Íslandi, til að taka á móti þeirri umferð á meðan?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hann spyr: Hvaða ráðstafana hefur verið gripið til til að verja byggðina í Grindavík? Eins og fram kom í máli forsætisráðherra hér áðan þá greip ríkisstjórnin til varnarviðbragða vegna hugsanlegs eldgoss á Reykjanesskaga til að verja þá orkuverið í Svartsengi og það er mikilvægt, bæði gagnvart Grindavík en ekki síður gagnvart íbúum á Reykjanesskaga öllum. Það hefur verið vitað allan tímann að það hafa verið líkur á gosi, jafnvel inni í Grindavík, í Sundhnúkagígaröðinni sem er fyrir norðaustan Grindavík eða jafnvel fyrir vestan Svartsengi. Allar sviðsmyndirnar eru slæmar og ef það hefst gos í Sundhnúkagígaröðinni norðaustur af bænum þá eru líkur til þess að hraun myndi renna til bæjarins. Nú þegar er búið að hanna leiðigarða og varnargarða þar fyrir norðan byggðina sem eiga að beina hraunflæði austur fyrir byggðina í Grindavík. Sömuleiðis er búið að hanna varnargarða fyrir vestan bæinn þannig að ef það kæmi upp kvika, segjum fyrir vestan Svartsengi eða í Eldvörpum, þá ætti að vera með tiltölulega hröðum hætti hægt að ýta upp leiði- og varnargörðum til að verja byggðina þeim megin. Stærsta áhyggjuefni okkar hefur verið orkuverið og við erum að gera, af okkar veikasta mætti, allt sem hægt er til að sjá við móður jörð til að verja orkuverið í Svartsengi.

Frú forseti. Ég geri ekki lítið úr mikilvægi þess að verja orkuverið en það er líka gríðarlega mikilvægt að verja byggðina í Grindavík ef þess er einhver kostur. Það er ánægjulegt að heyra hæstv. ráðherra lýsa því hér og upplýsa okkur um að búið sé að hanna varnarmannvirki og þá er spurningin einfaldlega: Hvenær meta stjórnvalda það sem svo að það sé tímabært að ráðast í framkvæmdir þar? Spár segja að ef gos kæmi upp þá yrði það líklega í grennd við Sundhnúkagíga. Þær lágu fyrir áður en framkvæmdir hófust við varnargarðana við Svartsengi. Þá var flest farið að benda til þess að mest virkni væri þarna norðaustur af Grindavík og nú virðast menn orðnir það vissir í sinni sök, þó að menn geti auðvitað aldrei verið vissir um neitt á þessu sviði, að þeir telja óhætt að hleypa íbúum til Grindavíkur vegna þess að verði gos þá verði það líklega í þessari fjarlægð. 

Virðulegi forseti. Það er rétt að við höfum gert ráðstafanir til að reyna að verja byggðina í Grindavík en það er háð því hvar kvika kemur upp. Mig langar líka að fá að koma inn á þá spurningu sem hv. þingmaður beindi til ráðherra hér fyrr varðandi flugsamgöngur, ef þær raskast. Það er vitað að ef það kemur upp gos í sjó þá verður það sprengigos og gjóskugos og þá munu flugsamgöngur truflast verulega á Keflavíkurflugvelli. Flugmálayfirvöld hér á landi hafa rýnt það mjög vel og hafa gert ráðstafanir gagnvart öðrum alþjóðaflugvöllum, sem eru þá Egilsstaðir og Akureyri, til að flugumferð verði beint þangað og sú vinna hefur sömuleiðis staðið yfir. Ég vil líka fá að segja bara rétt í lokin 

Virðulegi forseti. Vaxtaákvörðunardagur Seðlabankans var í gær. Hjá Seðlabankanum kom fram að undirliggjandi verðbólga væri allt of há. Í október hækkuðu dagvörur um 11,5%. Innlendar vörur hækkuðu um 10,8%. Hjá Seðlabankanum kom fram að meginkraftur í verðbólgunni væri mikil eftirspurn í þjóðarbúinu. Má segja að verðbólga sé drifin áfram af eftirspurn. Það sem við sjáum er gríðarlegur hagvaxtarkraftur. Við höfum vaxið hraðar en nokkurt annað land í Evrópu á sama tíma. Vinnumarkaðurinn er spenntur og atvinnuleysi lítið. Ljóst er að hinn gríðarlegi vöxtur í ferðaþjónustunni er drifkraftur hagkerfisins og hinnar miklu eftirspurnar. Fólksfjölgun á Íslandi er um 1.000 íbúar á mánuði og hefur verið síðastliðna 12–13 mánuði. Eigum við að halda áfram á þessari braut? Óvissan er mikil, ekki síst núna vegna ástandsins á Reykjanesskaga. Seðlabankinn er svartsýnni en áður á hjöðnun verðbólgu. Ef við skoðum fjármálamarkaðinn eru verðtryggð lán um 45% af húsnæðislánum. Lán á föstum vöxtum eru 30%. Lán á breytilegum vöxtum eru 25%. Samtals er þetta lánamagn um 720 milljarðar kr. Ljóst er að með 9,25% stýrivöxtum erum við ekki að ná þeim árangri sem búist var við. Við erum ekki að ná tökum á verðbólgunni. Í Noregi hefur tekist að ná verðbólgunni niður með stýrivöxtum upp á 4,25%. Þar eru 97% af húsnæðislánum á breytilegum vöxtum á meðan við erum með samsetningu sem er alveg galin. Spurningin er þessi: Er ekki kominn tími til þess að skoða hlutverk ríkisfjármálanna í baráttunni gegn verðbólgunni og hvað ríkisstjórnin ætlar að gera í baráttunni gegn verðbólgunni? Því að það er ekki að sjá í fjárlögum næsta árs. Einnig: Er ekki kominn tími til þess að skoða samsetningu fjármálakerfis landsins og skoða hve lítil virkni stýrivaxta er í baráttunni gegn verðbólgunni?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og hann fór ágætlega yfir bæði meginskilaboð Seðlabankans og þá stöðu sem blasir við okkur. Það er alveg rétt að að hluta til þyngist aðeins í því hversu bjartsýnn bankinn er á að ná verðbólgu niður til svona millilangs tíma. En það er líka mikilvægt að sjá hvaða kraftar eru þar undir og þá er hægt að máta það við það sem við getum gert hér á Alþingi með fjárveitingavaldið og hvert hlutverk ríkissjóðs er í baráttunni og hvert hlutverk annarra aðila er sömuleiðis. Hlutverk Seðlabankans er auðvitað alveg skýrt og ábyrgð hans er mikil en það þýðir þá líka að bæði þarf auðvitað að tryggja sjálfstæði bankans og að hann hafi starfsfrið til að sinna sínum verkefnum. Hlutverk okkar snýr fyrst og fremst að því að við séum ekki með skaðlegum hætti að afgreiða hvorki fjárlög né annað sem við gerum hér í þessu sameiginlega verkefni, að ná niður verðbólgu og ná niður vöxtum. Við erum með fjárlagafrumvarp í þinginu þar sem við erum með aðhaldskröfu. Auðvitað hefur staða ríkissjóðs batnað í raun um 100 milljarða frá því sem við gerðum ráð fyrir þegar síðustu fjárlög voru samþykkt og sem betur fer fara þeir 100 milljarðar í að bæta afkomuna en ekki í eitthvað annað. En betur má ef duga skal og ég held að það sé alveg ljóst að við þurfum að horfa mjög inn á við og mjög til þess hvað við getum gert. Þar vitum við að ef við aukum stórkostlega útgjöld þá er það ekki til að hjálpa. Við vitum að það er gríðarlega mikil ábyrgð hjá aðilum vinnumarkaðarins að ná ábyrgum langtímasamningum. Við vitum að við getum ekki horft á einhvern hlaupast undan og fara að dæla út hvers kyns verðhækkunum sem eru bara til þess að auka á þá svartsýni að við ráðum ekki við verkefnið og náum ekki tilætluðum árangri. Við verðum að ganga í takt og við verðum að trúa því og við verðum að skilja það að þetta er raunverulega undir okkur komið og við getum lagað það. 

Virðulegur forseti. Við verðum að ganga í takt. Að mínu mati og sem nefndarmaður í fjárlaganefnd er ríkissjóður Íslands ekki að ganga í takt í baráttunni gegn verðbólgu, svo mikið er víst. Það er alveg augljóst mál að verðbólgan er drifin áfram af gríðarlegri eftirspurn sem er fyrst og fremst keyrð áfram af ferðaþjónustunni. Okkur fjölgar um 1.000 manns á mánuði á Íslandi og það er alveg augljóst hvernig við drögum úr eftirspurn, við getum m.a. gert það með að draga úr ríkisútgjöldum. Við getum líka gert það með því að auka skattheimtu í landinu, m.a. skattheimtu á ferðaþjónustuna. Núna hefur verið lagt fram frumvarp til laga hér á Alþingi um 300 kr. gistináttaskatt, 300 kr, vá, það nær ekki pulsuverði einu sinni. Þetta gjald er lagt líka á tjaldstæði, 3.000 kall sem fólk borgar þar, og líka á fimm stjörnu hóteli, 300 kr. Það er alveg augljóst mál að það er ekki verið að beita ríkisfjármálunum. Það er ekki verið að beita því að draga úr eftirspurn, t.d. með skattahækkunum á atvinnugrein sem þegar greiðir lægri virðisaukaskatt en aðrar greinar. Á sama tíma eru heimilin í landinu, sem sennilega eru að fara að missa þakið ofan af höfðinu vegna gríðarlegrar vaxtabyrðar, 9,25%, vegna hvers? 

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að hluti af þeirri þenslu, má segja, en líka hluti af því að við erum með meiri hagvöxt en nánast, held ég, alls staðar annars staðar innan OECD sé að langmestu leyti drifinn áfram af fólksfjölgun í landinu. Það eru 1.000 einstaklingar að meðaltali á mánuði sem flytja til landsins. Við getum á margan hátt þakkað fyrir að hér sé margt að gerast en við getum líka spurt okkur hvort þetta sé of mikill vöxtur á of skömmum tíma. Þetta gerir a.m.k. stöðuna flóknari og þessu fylgja áskoranir. Við þurfum hið minnsta að átta okkur á því hvaða áhrif það hefur á heildarmyndina. Það er í gangi vinna hjá ferðamálaráðherra um framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku sem snýst bæði um jafnræði á milli þessara kjarnagreina ferðaþjónustunnar, þannig að það sé ekki ein kjarnagrein sem greiðir hærri skatta en önnur heldur sé jafnræði í því, en líka 

Forseti. Landhelgisgæsla Íslands er stolt okkar sem sjálfstæðrar þjóðar, eyríkis í Atlantshafi. Hún er flaggskip almannaöryggis á Íslandi og það birtist okkur m.a. í núverandi hamförum á Reykjanesskaga þar sem Gæslan er með mönnun í samhæfingarmiðstöðinni allan sólarhringinn, með þyrlur á staðarvakt, tilbúnar til að aðstoða við björgun, og með varðskip staðsett fyrir utan Grindavík svo hægt sé að aðstoða við rýmingu frá sjó. Öryggismálin í umsjá Landhelgisgæslunnar teygja sig víðar. Við sem eyríki erum háð umheiminum í gegnum hinar ýmsu tengingar. Hér eru fjarskiptastrengir milli landa og það er í okkar verkahring að fylgjast með öryggismálum í okkar stóru landhelgi sem við börðumst ötullega fyrir. Siglingaöryggi byggir á sterkri landhelgisgæslu. Það er nefnilega frumskylda okkar að geta tryggt öryggi fólks sem starfar við fiskveiðar hér á landi, þessa mikilvægu útflutningsgrein. Við þetta hefur síðan bæst ný áskorun sem er þjónusta við skemmtiferðaskip við strendur Íslands. Við megum heldur ekki vera svo blaut á bak við eyrun að halda að spenna í alþjóðamálum rati ekki hingað inn. Fyrir ekki svo löngu síðan varð alvarlegt atvik í Eystrasaltinu þegar flutningaskip tók þar í sundur fjarskiptastreng, en þar var ekki um óhapp að ræða. Af hverju nefni ég þetta, hæstv. forseti? Jú, vegna þess að forsenda þess að við getum sinnt umræddu siglinga- og fjarskiptaöryggi sem og öryggismálum á tímum náttúruhamfara er að Landhelgisgæslan hafi yfir að ráða tækjakosti og rekstrarfjármagni til að sinna slíkum verkefnum. Landhelgisgæsla á eina flugvél, TF-SIF, sem er sérútbúin til að sinna slíkum öryggismálum en líkt og með annan búnað sem Gæslan státar af hefur henni fylgt takmarkað rekstrarfé. Því hefur hún verið leigð út í verkefni utan landsteinanna meiri hluta ársins til að fjármagna annan rekstur hér heima. Fyrrum dómsmálaráðherra ætlaði að ganga svo langt að selja flugvélina til að dekka rekstrarhalla Landhelgisgæslunnar og bar m.a. fyrir sig að vélin væri hvort sem er lítið á landinu. Hæstv. forseti. Við þurfum að ákveða hvers konar þjóð við viljum vera og hvaða kröfur við gerum til öryggismála hér á landi. Það er alþekkt að kostnaður er hlutfallslega hærri meðal smáþjóða við hin ýmsu nauðsynlegu verkefni miðað við stærri þjóðir. En hér búum við og hér á þessi þjóð heima, fámennt samfélag í stóru landi með heljarinnar landhelgi sem við viljum valda. Það er okkar skylda að búa svo um hnútana að við getum staðið vörð um grunnöryggi í landinu. Á því byggir sjálfstæði okkar. Við erum í varnarbandalagi og það er gott svo langt sem það nær, en við þurfum að sinna öryggismálum innan okkar eigin landhelgi. Þegar fallið var frá sölu á TF-Sif á fyrri hluta þessa árs eftir mikil mótmæli var ljóst að meira þyrfti að koma til inn í rekstur Landhelgisgæslunnar til að loka rekstrargatinu. Á yfirstandandi ári er halli Gæslunnar 236 millj. kr. sem á að bæta núna upp í fjárauka. Eftir standa þá 364 millj. kr. vegna uppsafnaðs halla áranna áður og á næsta ári vantar 700 millj. kr. til að halda óbreyttri starfsemi milli ára, starfsemi sem er þá undir því sem forsvarsmenn stofnunarinnar telja nauðsynlega. Þá vil ég nefna annað mikilvægt öryggismál á Íslandi sem er háð sterkri landhelgisgæslu og það er staða sjúkraflutninga í landinu. Ein af tillögum okkar í Samfylkingunni, sem fleiri flokkar taka undir, er að bæta við björgunar- og sjúkraþyrlu á Norðausturlandi til að stytta viðbragðstíma og fjölga um leið áhöfnum til að sinna betur Vestur- og Suðurlandi. Slík viðbót mundi styrkja sjúkraflutninga í landinu til muna og enn fremur viðbragðsgetu í björgun um allt land. En það er alveg ljóst að undir núverandi stjórnarfari er þetta ómögulegt, forseti. Aðhaldskröfur hafa nefnilega þurrkað upp launa- og verðlagsbætur hjá Landhelgisgæslunni. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst því yfir að staðan hjá Landhelgisgæslunni sé alvarleg og sagt, með leyfi forseta: „Það liggur alveg fyrir að það þarf að koma aukið fjármagn eða það þyrfti að selja flugvél, skip eða þyrlu.“ Ég vil því hefja umræðuna í dag með því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlar ráðherra að gera í stöðunni? Verður rekstur Landhelgisgæslunnar styrktur til að tryggja öryggi í landinu? Hvað hefur ráðherra að segja við þeirri niðurstöðu fjármálaráðuneytisins sem hefur birst bæði í 1. og núna í 2. umræðu fjárlaga, að ekki verði fallið frá aðhaldskröfu á Landhelgisgæsluna á komandi ári? Hvernig má vera að aðeins 100 millj. kr. fjárfestingarheimildir séu til staðar til að sinna 20 milljarða tækjakosti hjá Landhelgisgæslunni? Og verður annars gripið til þess ráðs, ef ekkert verður að gert, að selja flugvél, þyrlu eða skip?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir fyrirspurnina og þann áhuga sem hún sýnir Landhelgisgæslu Íslands. Landhelgisgæsla Íslands er ein mikilvægasta stofnun Íslendinga og sú sem hefur notið hvað mests trausts á meðal almennings ár eftir ár. Um Landhelgisgæsluna verðum við að standa vörð. Verkefni Gæslunnar eru mikilvæg fyrir land og þjóð og stofnunin hefur gætt að því að þróast í takt við nýja tíma og áskoranir. Það má í raun segja að saga stofnunarinnar sé samofin sögu íslensku þjóðarinnar og það er óhætt að segja að margt hefur áunnist frá stofnun hennar þann 1. júlí 1926. Á síðastliðnum árum hafa umfangsmiklar framfarir orðið á aðbúnaði Landhelgisgæslunnar og fjölmörg framfaraskref verið stigin í átt að bættu öryggi þjóðarinnar. Landhelgisgæslan er í dag búin tveimur mjög öflugum varðskipum sem staðsett eru á sitthvorum enda landsins til að stytta viðbragðstímann. Hún býr enn fremur yfir þremur öflugum björgunarþyrlum og eftirlitsflugvélinni TF-SIF. Ekki er úr vegi að minna á að þegar herinn var á Íslandi voru hér staðsettar fimm þyrlur að jafnaði sem þjónustuðu okkur Íslendinga á neyðarstundu. Eftir brotthvarf hersins hefur okkur tekist að byggja upp öfluga þyrluþjónustu með miklum styrk til leitar og björgunar. Eins var það gríðarlega mikilvægt skref að fá annað skip til landsins, Freyju, sem staðsett er á Siglufirði og hefur svo sannarlega sannað gildi sitt. Þá er Landhelgisgæslan ekki einungis búin öflugum tækjabúnaði heldur hefur hún ávallt laðað að sér einvala lið starfsfólks sem býr yfir áræðni, hæfni og metnaði til að vera viðbúið þegar mest á reynir fyrir almenning í landinu. Á síðastliðnum árum hefur móðir jörð ítrekað minnt okkur á kraft sinn. Við höfum verið í viðvarandi almannavarnaástandi síðastliðin ár þar sem við höfum þurft að takast á við fordæmalaus óveður, snjóflóð, aurskriður og nú eldsumbrot og jarðhræringar á Reykjanesi. Þessar aðstæður sem ítrekað koma upp í íslensku samfélagi minna okkur á mikilvægi þess að við séum undirbúin fyrir allar þær fjölbreyttu áskoranir sem náttúran færir okkur. Við þurfum ekki að velkjast í vafa um gildi Landhelgisgæslunnar á þessum tímum enda hefur hún verið mikilvægur hlekkur í þeim aðgerðum sem grípa hefur þurft til til að verja líf og tryggja öryggi almennings. Landhelgisgæslan gegnir þá lykilhlutverki í björgun á landi og sjó en Gæslan sinnir fjölmörgum björgunaraðgerðum í öllum veðrum og vindum allt árið um kring. Gríðarleg aukning skemmtiferðaskipa hér við strendur landsins kalla til að mynda á aukin verkefni Gæslunnar við björgun á sjó og aukin ferðamennska á hálendi Íslands hefur kallað á aukna björgun á landi. Landhelgisgæsla Íslands er því einn af hornsteinum almannavarna okkar og bráðaviðbragði vegna alvarlegra slysa um land allt. Því til viðbótar er Landhelgisgæslan nauðsynlegur hluti af löggæslu og vörnum ríkisins á hafi úti og ber á þessum viðsjárverðu tímum að vanmeta ekki vægi Gæslunnar að því leyti. Samhliða miklum árangri Landhelgisgæslunnar og ótvíræðu gildi hennar fyrir íslenskt samfélag hefur átt sér stað umræða undanfarin ár um fjárhagsstöðu stofnunarinnar og er það ástæða þessarar umræðu hér í dag. Það er ekki launungarmál að rekstrarstaðan hefur verið þung en frá því að ég kom inn í dómsmálaráðuneyti í sumar hef ég lagt gríðarlega áherslu á að standa vörð um Landhelgisgæslu Íslands og þá ekki síst að bæta rekstrarskilyrði hennar. Það verkefni er viðvarandi og ég hef unnið að því í samvinnu við fjármálaráðherra, Landhelgisgæsluna og fjárlaganefnd Alþingis að finna leiðir til að tryggja fullnægjandi rekstrargrundvöll fyrir stofnunina á komandi árum. Það leynast tækifæri til hagræðingar, líkt og í öllum ríkisstofnunum, en hagræðing í rekstri má aldrei koma niður á þjónustustigi Gæslunnar og þar með öryggi almennings. Það verkefni er nú í höndum okkar hér á Alþingi að standa sameiginlegan vörð um Landhelgisgæslu Íslands og er ég þess fullviss um að við getum gengið frá fjárlagafrumvarpi sem tryggir sterka stöðu okkar mikilvægu stofnunar. Efling Landhelgisgæslunnar er eitt af mínum forgangsmálum á meðan ég gegni því embætti sem mér hefur verið falið. Þar tel ég brýnt að horfa til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu, málshefjanda og hæstv. ráðherra. Ég minni á hversu stolt við vorum af Landhelgisgæslunni, þau okkar sem munum eftir þorskastríðinu. Það voru alvöruátök á hafi úti, vísvitandi árekstrar og ögranir og ógnanir. Þá var kalda stríðið viðvarandi en ástandið í heiminum ekki jafn ógnvænlegt og við blasir í dag. Ég vil taka undir þau orð hæstv. ráðherra að við þurfum fyrst og fremst að horfa til framtíðar. Hvernig kemur hún til með að blasa við innan fárra ára? Vonandi ekki svona, en mögulega þó: Harðnandi átök í heiminum, að einhvers konar þriðja heimsstyrjöld verði brostin á með viðvarandi ógnum fyrir alla jarðarbúa, viðvarandi hótunum um atómsprengjur, kjarnorkuvopn og viðvarandi hættu þeirra sem búa að jafn ríkulegum auðlindum, matvælaframleiðslu og orku, grænni orku, og Íslendingar. Þá kynni þessi konfektmoli efst á jarðarkúlunni að gerast æðigirnilegur og ómótstæðilegur fyrir þá sem svífast einskis og við horfum á það í dag hversu viðbjóðslegt framferði þjóðanna er sem nú takast á. Við skulum vona að við drögumst ekki betur inn í það. En ég vil deila því hér og beina því til hæstv. ráðherra að ég átti fund síðastliðið sumar með sérfræðingum í Santa Barbara sem bentu okkur á það að ef við ætluðum að gerast ósnertanleg hér þá væru til leysigeislavopn sem væri hægt að koma fyrir á skipum sem myndu verja okkur fullkomlega fyrir hvers kyns ógnum sem að 

Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutímann sem er tvær mínútur.

Virðulegi forseti. Landhelgisgæslan sinnir mikilvægu hlutverki í okkar samfélagi. Verkefnin eru fjölmörg en þau miða öll að því að stuðla að öryggi allra þeirra sem staðsettir eru á Íslandsmiðum og flytja fólk til nauðsynlegra staða þegar brýn þörf er á. Við treystum á Landhelgisgæsluna þegar á bjátar en hún verður líka að geta treyst okkur. Það liggur fyrir að verkefni eru á döfinni sem þarf að leysa svo starfsemi Landhelgisgæslunnar geti verið sem best. Það er öryggismál að starfsemi Gæslunnar gangi án fyrirstöðu og að festa sé í málefnum mannauðsins. Einnig þarf að tryggja viðunandi fjármögnun til Landhelgisgæslunnar en Gæslan hefur sýnt það að hún gerir sitt allra besta með það sem hún hefur en betur má ef duga skal. Við megum ekki þrengja sultarólina svoleiðis að það bitni á björgunargetu Gæslunnar og öryggi landsmanna. Það er gríðarlega mikilvægt að við skoðum hvað sparast þegar við förum fram með aðhaldskröfu á mikilvægt viðbragð hér á landi eins og hjá löggæslunni og Landhelgisgæslunni. Við getum ekki haldið því fram hér að það sé réttlætanlegt og rökrétt að setja aðhaldskröfu á Gæsluna eða löggæslu, það mun einungis bitna á öryggi landsmanna og viðbragði þeirra sem standa í stafni við erfiðar aðstæður og eiga í samskiptum við fólk þegar það stendur á oftar en ekki hvað viðkvæmasta stað í sínu lífi. Það er grundvallaratriði að styrkja stoðirnar en ekki veikja þær. Við eigum að mínu mati alls ekki að selja innviði Gæslunnar til að fjármagna mannauðinn sem þar er og því verðum við að falla frá og endurskoða eða falla alfarið frá aðhaldskröfunni og tryggja Landhelgisgæslunni trausta fjárveitingu og hætta að karpa um þetta síendurtekið. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er orðin vel þreytt á því að koma hingað upp í ræðustól til að berjast fyrir því að björgunargeta, innviðir og fjárframlag til Landhelgisgæslunnar og löggæslunnar sé tryggt með viðunandi hætti.

Virðulegur forseti. Landhelgisgæslan gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki hér á Íslandi og þess vegna er undirfjármögnun hennar, vanfjármögnun, gríðarlega mikið áhyggjuefni. Þetta hefur verið viðvarandi vandamál sem hefur m.a. leitt til þess að Landhelgisgæslan reynir að afla sér fjár á alls konar misjafna vegu, t.d. með því að leigja út flugvélina sína sem við þurfum á að halda hér á landi til að sinna eftirliti á efnahagslögsögu Íslands. Þetta er sú vél sem best getur sinnt þessu eftirliti, sem getur farið út á úthöfin, sem getur fylgst með veiðum erlendra skipa í okkar lögsögu, sem getur fylgst með hvort mengunarslys hafa orðið á hafi, og sú vél er að stórum stofni til erlendis á vegum Frontex. Það er til þess að afla Landhelgisgæslunni tekna. Það er ekki leið fyrir okkur til að vernda sjófarendur og okkar efnahagslögsögu að gera þetta að tekjulind fyrir Landhelgisgæsluna, sem fær ekki nægjanlegt fjármagn frá ríkisstjórninni til að sinna sínum mikilvægu verkefnum. Þetta gerir það líka að verkum að við erum ekki að standast okkar alþjóðlegu skyldur þegar kemur að eftirlitssvæðinu sem Landhelgisgæslan á að hafa eftirlit með. Það setur okkur í þá stöðu að það er líklegt að við gætum misst hluta af því eftirlitssvæði sem við höfum fengið í okkar hlut að sinna vegna þess að við stöndumst einfaldlega ekki þær kröfur sem þarf upp á öryggi. Mig langar líka aðeins að minnast á bæði mönnun Landhelgisgæslunnar, sem hefur ekki verið fullnægjandi til að halda úti viðvarandi vakt, og sömuleiðis búnaði björgunarmanna í þyrlum og í flugvélum sem er ekki fullnægjandi. Það vantar betri klæðnað á Landhelgisgæsluna til að standa t.d. að björgun á hálendinu. Þegar við getum ekki sinnt grunnþörfum björgunarmanna á flugvélum Landhelgisgæslunnar og þyrlum þá er eitthvað mikið að, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu um stöðu Landhelgisgæslunnar og sömuleiðis þakka ég hæstv. dómsmálaráðherra fyrir greinargóð svör. Á síðasta þingi ollu áform um sölu TF-Lífar úlfaþyt í þessum sal og víðar í samfélaginu, eðlilega. Enn fremur held ég að það hafi komið mörgum á óvart hversu veigamikill þáttur útleiga vélarinnar til Landamæra- og strandgæslustofnunar Evrópu, Frontex, var í leigutekjum Landhelgisgæslunnar og jafnvel hafi það komið mörgum á óvart að hún væri yfir höfuð í útleigu og að Gæslan fjármagnaði sig að hluta með slíkum tekjum. Hvort tveggja kom í það minnsta fjármálum Gæslunnar kirfilega á dagskrá. Það er því eðlilegt að hér sé spurt til hvaða ráða skuli grípa til að tryggja nauðsynlega fjármögnun Landhelgisgæslunnar núna. Við þinglega meðferð núgildandi fjárlaga bar svo við að þingið tók málið í sínar hendur, eðlilega eftir það sem á undan hafði gengið og stöðu Gæslunnar þá. Það var ekki síst vegna þess mikilvæga hlutverks sem Landhelgisgæslan sinnir með tilliti til öryggis íbúa að tryggð voru fjárframlög til hennar og það verðum við að gera áfram og þess vegna var gott að heyra ráðherrann svara því hér að rekstur Gæslunnar yrði tryggður á komandi árum og vonandi sjáum við þess merki í næstu fjármálaáætlun. Á sama tíma verðum við að horfa til þess hvernig þeim fjármunum er best varið og hvert við beinum fjárfestingum. Fjárfesting í framförum, til að mynda með fastri starfsstöð Landhelgisgæslunnar á Akureyri eins og lagt er til í nýlegri þingsályktunartillögu hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar sem allir þingmenn Norðausturkjördæmis eru meðflutningsmenn á, er dæmi um skynsamlega fjárfestingu sem eykur öryggi landsmanna til frambúðar. Með þeirri breytingu værum við auka viðbragðsgetu Gæslunnar svo um munar, ekki síst fyrir íbúa Norðurlands og Austurlands auk sjómanna og ferðamanna sem fara um hálendið. Hugmyndin hefur víða mælst vel fyrir enda falin í því verðmæti að bæta öryggi íbúa landsins. Gæslan er okkur öllum dýrmæt í öllum öryggismálum og því ber okkur skylda til þess að gera betur en við höfum verið að gera.

Virðulegur forseti. Lengi hefur verið um það rætt að færa Landhelgisgæsluna suður með sjó og hafa Suðurnesjamenn barist fyrir því í áratugi. Landhelgisgæslan hefur smátt og smátt verið að auka við starfsemi sína á Keflavíkurflugvelli og má gera ráð fyrir að sú starfsemi komi bara til með að eflast til framtíðar í ljósi þeirrar stöðu sem uppi er á alþjóðavettvangi. Þann 26. maí síðastliðinn undirrituðu þáverandi dómsmálaráðherra, fulltrúi Landhelgisgæslu Íslands, bæjarstjóri Reykjanesbæjar og hafnarstjóri Reykjanesbæjar viljayfirlýsingu þar sem fram kemur að Reykjaneshöfn muni standa að uppbyggingu hafnar og landaðstöðu fyrir tæki og búnað Gæslunnar. Markmiðið yrði að heimahöfn skipa Gæslunnar yrði í Reykjaneshöfn í framtíðinni að frátalinni útgerð varðskips á Norðurlandi en heimahöfn varðskipsins Freyju er Siglufjörður. Þarna er því verið að gera ráð fyrir að varðskipið Þór hafi heimahöfn í Njarðvíkurhöfn við Skipasmíðastöð Njarðvíkur þar sem gert er ráð fyrir verulegri uppbyggingu. Gert hefur verið ráð fyrir ákveðnum fjármunum í gildandi samgönguáætlun en þeir fjármunir duga hins vegar ekki fyrir heildarkostnaði sem reikna má með að verði u.þ.b. 1 milljarður. Því er áætlað að afnot Gæslunnar af fyrrnefndri aðstöðu verði grundvöllur m.a. að langtímaleigusamningi milli hennar og Reykjaneshafnar, þ.e. að höfnin byggi en Landhelgisgæslan leigi. Nú hefur Reykjaneshöfn ákveðið að hefja framkvæmdir við Njarðvíkurhöfn þar sem þessi aðstaða Landhelgisgæslu Íslands verður m.a. byggð upp. Það er því orðið aðkallandi, virðulegur forseti, að fá endanlegar upplýsingar um hvernig sú aðstaða á að vera og að ljúka við gerð samkomulags um leigugreiðslur fyrir þá aðstöðu. Sú vinna hvílir á herðum Landhelgisgæslunnar sjálfrar og dómsmálaráðuneytisins og nauðsynlegt að koma í veg fyrir að tafir verði á þessari mikilvægu framkvæmd.

Frú forseti. Þessi umræða er um margt sérstök. Hér hefur hæstv. ráðherra og svo hver þingmaðurinn á eftir öðrum, bæði úr meiri hluta og minni hluta, komið upp og lýst eindregnum stuðningi við Landhelgisgæsluna, eins og vænta mætti. En samt eru fjárlögin og fjármálaáætlun eins og þau eru. Hvernig stendur á því, frú forseti? Er eitthvert innihald í því þegar stjórnarliðar koma og lýsa yfir miklum stuðningi við grunnstofnanir eins og Landhelgisgæsluna en haga málum svo með allt öðrum hætti? Landhelgisgæslan er ein af grunnstoðum samfélagsins, sérstaklega fyrir herlausa þjóð og þjóð sem náttúrunnar vegna getur þurft, hefur oft þurft og mun þurfa á öflugu björgunarliði að halda. Mér er óskiljanlegt hvernig þessari ríkisstjórn hefur tekist, eftir öll sín met í útgjaldaaukningu og heildarríkisútgjöldum, að vanrækja grunnstoðir eins og Landhelgisgæsluna. Það er reyndar mjög erfitt að átta sig á því í hvað allir þessir peningar fóru, öll þessi met í útgjaldaaukningu. Hvað fengum við fyrir það? A.m.k., enn sem komið er, ekki öflugri Landhelgisgæslu heldur stofnun sem þarf að vera í aukahlutverki sem flugvélaleiga. Það er ekki hægt að bjóða Landhelgisgæslunni upp á þetta og nú þurfa hv. þingmenn meiri hlutans og hæstv. ráðherra að sýna að þeim sé alvara með þeim orðum sem hafa fallið í þessari umræðu í dag.

Frú forseti. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu mun Landhelgisgæslan verða vanfjármögnuð á næsta ári. Þótt halli yfirstandandi árs hafi vissulega verið bættur í fjáraukanum vantar 700 milljónir inn í rekstrargrunn næsta árs. Herra forseti. Mig langar að varpa örlitlu ljósi á þann blekkingaleik sem stjórnarþingmenn standa gjarnan fyrir þar sem á að segja allt aðra sögu en er uppi á borðinu. Réttum mánuði eftir að fjárlög voru lögð fram í haust lagði hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson fram þingmál um fasta starfsstöð þyrlu Landhelgisgæslunnar á Akureyri. Aðeins tveimur dögum síðar svaraði hæstv. dómsmálaráðherra svo óundirbúinni fyrirspurn frá Kristrúnu Frostadóttur, formanni Samfylkingarinnar, þar sem dómsmálaráðherra sagði, með leyfi forseta: „Það liggur alveg fyrir að það þarf að koma aukið fjármagn eða það þyrfti að selja flugvél, skip eða þyrlu.“ Frú forseti. Ég styð og Samfylkingin styður tillögu þingmannsins um starfsstöð á Akureyri og hefur raunar lagt það sjálf fram í nýrri heilbrigðisstefnu. En til að svo megi verða þarf að bæta 400 millj. kr. inn í rekstrargrunn Gæslunnar ofan á þær 700 milljónir sem vantar samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Hér er því á ferðinni fyrirsjáanlegur blekkingaleikur til að teikna upp betri mynd af ríkisstjórnarflokkunum. Eina leið hv. þingmanns og varaformanns fjárlaganefndar, Njáls Trausta Friðbertssonar, til að standa með þessari tillögu sinni er að styðja ekki þennan lið fjárlaga nema hann verði leiðréttur og bættur. Hann getur svo svarað því hér í ræðunni næst á eftir hvað hann hyggst gera. Frú forseti. Við skulum hætta þessum hráskinnaleik. Það ætti öllum að vera ljóst mikilvægi góðrar, öflugrar og vel fjármagnaðrar Landhelgisgæslu, ekki síst þegar náttúruöflin leika okkur eins og þau hafa verið að gera síðustu daga.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu í dag. Málefni Landhelgisgæslunnar hafa lengi verið þeim sem hér stendur hugleikin og ánægjulegt að heyra stuðning Samfylkingarinnar við það mál sem ég hef lengi talað fyrir. Það var stór dagur í nóvember fyrir tveimur árum þegar nýjasta varðskip okkar, Freyja, kom í fyrsta skipti til heimahafnar á Siglufirði. Með komu Freyju voru stigin stór og mikilvæg skref í því að efla björgunargetu Landhelgisgæslunnar á hafsvæðinu í kringum Ísland. Hér er mikilvægt að hafa í huga að í skýrslu forsætisráðherra um mat þjóðaröryggisráðs á ástandi og horfum í þjóðaröryggismálum, sem kom út á síðasta ári, kom fram að nauðsynlegt væri að leggja mat á viðbragðsgetu Landhelgisgæslunnar og gera ráðstafanir til þess að tryggja betri vöktun. Jú, svæðið í kringum Ísland er stórt, 1,9 milljónir ferkílómetra, 19 sinnum stærra en Ísland. Þegar varnarliðið yfirgaf Ísland árið 2006 dró verulega úr björgunargetu hér á landi með þyrlum en á sínum tíma voru fimm þyrlur staðsettar á Keflavíkurflugvelli. Það hefur verið mikil vinna lögð í að styrkja þetta viðbragð. Þetta hefur verið stórt verkefni. Vélakostur hefur verið bættur og flugáhöfnum hefur fjölgað og ekki er langt síðan sjöttu áhöfninni var bætt við í tengslum við þyrlureksturinn. Í dag eru þannig, að mig minnir, tvær áhafnir til taks tvo þriðju hluta ársins. Með því að tryggja starfsemi sjöundu áhafnarinnar yrði þetta hlutfall 95%. Það á að vera eitt af höfuðmarkmiðum íslenskra stjórnvalda að tryggja þessa starfsemi, tryggja öllum landsmönnum og sjómönnum á hafsvæðinu í kringum landið fyrsta flokks þjónustu. Ég hef fulla trú á því að góð niðurstaða náist í tengslum við fjármögnun Gæslunnar bæði til skamms tíma og til lengri tíma í tengslum við vinnu dómsmálaráðuneytis, fjármálaráðuneytis og fjárlaganefndar við fjárlög fyrir árið 2024 og fjármálaáætlun fyrir árin 2025–2029 sem við tökumst á við þegar líður að vori.  
             Ég vil vara við svona popúlisma eins og hljómar hér, við þurfum að …:  
             Ég vil þakka Samfylkingunni kærlega fyrir stuðning við málið, að menn séu komnir á þennan vagn, að styrkja það að þyrla Gæslunnar verði staðsett á Akureyri.  Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Forseti vill minna á að ræðutíminn er tvær mínútur og það eiga ekki að vera frammíköll úr sal.

Virðulegi forseti. Ég vil taka fram að það er mjög einfalt mál að styðja Landhelgisgæsluna. Það er með því að greiða atkvæði með auknum fjárveitingum til Landhelgisgæslunnar. Kannski að 1. varaformaður fjárlaganefndar átti sig á því. Landhelgisgæslan gegnir mikilvægu hlutverki í landinu og hefur gert það frá stofnun 1926. Stofnun hennar var hluti af sjálfstæðisbaráttunni og gegndi stofnunin gríðarlega miklu hlutverki í þorskastríðunum þremur. Það er áhugavert að virðing fyrir Landhelgisgæslunni - ég heyri að hún er mikil hér í salnum - er mun meiri erlendis en hér á landi, svo það komi fram. Ég hef rætt þetta við aðila sem tengjast Landhelgisgæslunni og þeir eru sammála mér. Við erum herlaus þjóð sem þýðir að Landhelgisgæslan, strandgæslan í kringum landið, gegnir enn þá veigameira hlutverki en ella. Við eigum að sjá sóma okkar í því að sjá til þess að Landhelgisgæslan og lögreglan fái nægilegt fjármagn til að sinna skyldum sínum og gera það vel, ekki síst með tilliti til þess að við erum herlaus þjóð. Við erum ekki með þann bagga að þurfa að setja mikla fjármuni í herútgjöld. Landhelgisgæslan gerir lítið gagn ef hinn öflugi tækjakostur er ekki notaður. Þessi tækjakostur þarf að vera í fullri notkun og ónotaður tækjakostur gerir lítið gagn. Að Landhelgisgæslan þurfi að fara til Færeyja til að spara til olíukaupa er bara hneyksli að mínu mati. Það sem hér er til umræðu sýnir að Landhelgisgæslan er ekki nægilega í stakk búin til að gegna hlutverki sínu. Hún þarf meira fjármagn. Ég skora á hæstv. dómsmálaráðherra að svara þeim spurningum sem eru lagðar fyrir hana í þessari umræðu, sem eru fjórar: Hvað ætlar ráðherra að gera í stöðunni? Verður rekstur Landhelgisgæslunnar styrktur til að tryggja öryggi í landinu? Verður fallið frá aðhaldskröfu á Landhelgisgæsluna á komandi ári? 

Forseti vill ítreka að ræðutíminn er tvær mínútur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Eins og fram er komið þá gegnir Landhelgisgæslan mikilvægu hlutverki í samfélaginu og verkefnin sem hún sinnir eru fjölbreytt, þau byggjast annars vegar á lögbundnum skyldum og hins vegar á verkefnum sem heimilt er að gera þjónustusamninga um. Öll treystum við á Landhelgisgæsluna í almannavarnahlutverkinu og við öryggisgæslu á hafinu, við leit og björgun á hafi og ótrúlega oft á landi líka. En hér langar mig aðeins að velta fyrir mér samningsbundnum þjónustuverkefnum sem eru ýmis og eitt af þeim er almennt sjúkraflug og aðstoð við læknisþjónustu. Umræðan um samstarf heilbrigðiskerfisins og Landhelgisgæslu finnst mér hins vegar oft á tíðum mjög misvísandi, jafnt almenna umræðan, faglega umræðan og pólitísk umræðan, um það hvað skynsamlegast er að gera varðandi samvinnu á þessu sviði og vildi ég gjarnan heyra afstöðu ráðherra til þessa. Hér ber okkur skylda til að velta fyrir okkur hvar almannahagsmunirnir liggja, bæði hvað varðar öryggi og nýtingu fjármuna. Ég veit ekki hvort skynsamlegra er að auka hlutverk Landhelgisgæslunnar varðandi aðstoð við læknisþjónustu og almennt sjúkraflug með þyrlum eða flugvélum. Ég veit hins vegar að það liggur fyrir að við þurfum að bæta viðbragð á svæðum fjarri Reykjavík, svo sem með staðsetningu þyrlu á Akureyri eða annars staðar á norðausturhluta landsins og, ef vel ætti að vera, líka með minni þyrlu til sjúkraflutninga á Suðausturlandi. Það sem ég vil draga fram með þessari umræðu er að við megum aldrei horfa á mikilvæga starfsemi eins og starfsemi Landhelgisgæslunnar sem eyland. Við verðum að horfa á hana í samhengi við önnur verkefni sem samfélagið þarf að leysa, út frá heildarhagsmunum og sem bestri nýtingu almannafjár á hverjum tíma.

Forseti. Sko, ég veit ekki hversu mikill tími af ræðu ráðherra fór í að bara lofsyngja Landhelgisgæsluna, alveg fullt á málefnalegan hátt o.s.frv. Hún á það alveg skilið. En það er verið að ræða um ákveðin mál hérna varðandi fjáröflun og fjárstuðning við Landhelgisgæsluna, fjármögnun þessara verkefna, sem ítrekað hafa verið í fjármálaáætlun, sögð mjög metnaðarfull en hafa líka ítrekað ekki náð markmiðum sínum. Það var talað um hversu góður viðbragðstími átti að vera á þyrlum og hversu mikil viðvera flugvéla átti að vera. Það átti að fara alveg upp um heilan helling á milli ára yfir tímabil fjármálaáætlunar. Það fór bara alltaf niður á við. Fyrr á þessu ári, 2. febrúar 2023, kemur frá dómsmálaráðuneytinu, með leyfi forseta: „Á haustmánuðum fór dómsmálaráðherra fram á 517 millj. kr. aukalega í fjáraukalögum til að rétta af rekstrarhalla Landhelgisgæslunnar. Alþingi samþykkti rúmlega 214 millj. kr. Sömuleiðis reyndi ráðherra að fá 1.082 milljónir á fjárlögum til að mæta hallanum fyrir árið 2023 en Alþingi samþykkti 600 millj. kr.“ Við skulum hafa það sérstaklega í huga að Alþingi er meiri hluti þingsins. Það er ríkisstjórnin. Ríkisstjórnin eða dómsmálaráðherra leggur síðan ekki fram í fjármálaáætlun eða fjárlögum í kjölfarið þessar milljónir sem vantar upp á heldur fer einhvern veginn fram á það að Alþingi reddi málunum þegar það er ríkisstjórnin sem ræður þessu. Og ekki nóg með það, dómsmálaráðherra kemur undir lok síðasta árs til fjárlaganefndar og segir að það sé rosalega slæm staða, það þurfi að selja flugvélina. Alþingi sýnir algjör lágmarksviðbrögð, myndi ég segja, og skilaboðin eru þau að rekstur Landhelgisgæslunnar sé í algjörum járnum, hún hafi ekki séns á að gera neitt aukalega og það þurfi að grípa til rosalegra aðhaldsaðgerða. Hvað gerist síðan í sumar? Það er farið í eitthvert tilraunaverkefni norður á landi, fínt verkefni, ég hef ekkert undan því að kvarta. En hvaðan kom peningurinn í það 

Forseti biður þingmenn um að virða ræðutímann.

Virðulegi forseti. Við höfum lært að lifa með náttúruöflunum og bregðast við þegar við mætum slæmum veðrum eða náttúruhamförum, standa saman og gera það sem er í okkar valdi til að vernda líf fólks og heilsu, búa þannig um hnútana að fólk viti, hvar sem það býr á landinu eða ferðast um það, sjófarendur, að við höfum öryggisnet til að bregðast við óvæntum aðstæðum, veikindum eða slysum. Þar koma margir að til að tryggja grunninnviði búsetuöryggis. Hér gegnir Landhelgisgæslan algeru lykil- og grundvallarhlutverki. Landhelgisgæslan sinnir ekki einungis öryggisgæslu á hafinu í kringum Ísland og öryggisviðbragði og eftirliti á sjó og landi fyrir okkur sem hér búum, heldur ber einnig að uppfylla alþjóðlegar skyldur og skuldbindingar Íslands varðandi öryggisgæslu og björgun á hafi úti í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar landsins, samninga við önnur ríki og ákvæði íslenskra laga. Við erum eyþjóð með leitar- og björgunarsvæði sem telur 1,9 milljónir km 2. Til þess að Landhelgisgæslan geti uppfyllt skyldur sínar samkvæmt lögum um Landhelgisgæsluna og alþjóðlegar skuldbindingar verður hún að hafa tiltæka sérútbúna flugvél sem við eigum í TF-SIF. TF-SIF gegnir margþættu ómissandi öryggishlutverki fyrir Ísland, lykilhlutverki vegna sjúkraflugs, björgunarstarfs og eftirlits á hafsvæðinu í kringum landið. Það varðar þjóðaröryggi okkar á breiðum grunni að til staðar séu flugvélar eins og TF-SIF og þeim, ásamt tækjum, sé vel við haldið. Vel útbúin varðskip og öflugar sjúkraþyrlur skipta einnig sköpum. Því er mikilvægt að sjúkraþyrla, búnaður og áhafnir séu staðsettar á Norðurlandi. Helsta vaxtarsvæði landsins fjarri höfuðborgarsvæðinu er einmitt í Skagafirði og Eyjafirði. Ég tek því heils hugar undir tillögu hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar um að Landhelgisgæslan komi upp fastri starfsstöð fyrir eina af þyrlum sínum á Akureyri og er meðflutningsmaður að henni ásamt fleiri þingmönnum. 

Frú forseti. Ég fagna því að við séum að ræða stöðu Landhelgisgæslunnar hér í dag í þessari umræðu og viðurkenni að ég er aðeins lituð í umræðunni af því að sitja í fjárlaganefnd og því hvernig málum lyktaði við afgreiðslu fjárlaga í fyrra. Það sem kom aftan að okkur nefndarmönnum, a.m.k. minni hlutans, um hver staðan væri var að skyndilega birtust fréttir af því að það þyrfti að selja vél vegna stöðu Gæslunnar. Grundvallarmál, þjóðaröryggismál, hafði ekki verið til umræðu í utanríkismálanefnd og því hafði ekki verið flaggað í fjárlaganefnd að þetta væri staðan. Mér finnst skipta máli að við náum fram svörum frá hæstv. ráðherra við þeim spurningum sem hér liggja. Það dugar ekkert að hér komi stjórnarþingmenn og tali um mikilvægi málaflokksins. Tölurnar tala sínu máli. Það er auðvitað þannig að það er frumskylda á ríkinu að gæta öryggis almennings og sú krafa getur ekki verið veikari í landi eins og Íslandi þar sem veðrin eru eins og þau eru. Við erum búsett á eyju og við bætast síðan þær sögulegu aðstæður sem núna eru uppi. Þetta er frumskylda ríkisins en þetta er jafnframt grunnþjónusta. Mér finnst umhugsunarvert að þessi staða Landhelgisgæslunnar er óskaplega hliðstæð því sem við sjáum í löggæslunni líka, sem við sjáum í fangelsunum líka, sem við sjáum hjá konum sem afplána dóma, sem við sjáum birtast í því að dæmdir dómar fyrnast vegna þess að Fangelsismálastofnun getur ekki boðað menn til afplánunar. Meira að segja í þeim málum sem fara í gegnum kerfið þá er ekki gefið að þú getir afplánað fangelsisdóm á Íslandi vegna þess hvernig þau mál hafa verið fjármögnuð í gegnum tíðina. Það hrópar auðvitað á mann, því miður, að það er Sjálfstæðisflokkurinn sem hefur verið með þetta ráðuneyti núna til margra ára. Og svona birtast öryggismálin okkar mjög skýrt þegar kemur að fjármögnun.

Frú forseti. Ég held að meginniðurstaða þessarar umræðu liggi fyrir, hv. málshefjandi eða hæstv. ráðherra leiðréttir mig þá í lokin ef það er einhver misskilningur. En mér virðist meginniðurstaðan sú að hæstv. ráðherra og hv. þingmenn meiri hlutans hafi tekið að sér hér í dag að berjast gegn eigin stefnu hvað varðar Landhelgisgæsluna, berjast gegn því fjársvelti sem þessi ríkisstjórn hefur sett þá stofnun í, ef mönnum er alvara með þeirri umræðu sem fram hefur farið hér í dag. Hvað varðar hugsanlega þyrlu á Akureyri þá styð ég það heils hugar. En það var engu að síður sérkennilegt að hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins skyldi leggja fram þá tillögu í ljósi þess að flokkurinn, hv. þingmaður og stjórnarmeirihlutinn, var þá nýbúinn að ákveða að viðhalda fjársvelti Landhelgisgæslunnar, hún hefði ekki einu sinni nægt fjármagn til að halda úti þeirri þjónustu sem hún á að halda úti núna, hvað þá að bæta við. Komist þessi tillaga til atkvæða og afgreiðslu mun ég styðja hana eindregið en ég óttast að hún muni ekki koma til lokaatkvæðagreiðslu af því að hugsanlega sé þetta bara tilraun til þess að sýna vilja um eitthvað sem ekki stendur til að gera. En þessi umræða í dag hefur a.m.k. sýnt okkur að hv. þingmenn meiri hlutans og hæstv. ráðherra hafa lýst ákveðnum vilja og nú á bara eftir að koma í ljós hvað býr að baki, hversu langt menn ganga í að staðfesta og standa við þau orð sem hafa fallið hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðurnar hérna í dag. Ég tek undir með síðasta ræðumanni, það rifjast upp fyrir mér fræg ummæli núverandi Bandaríkjaforseta, Joe Biden, sem segir: Sýndu mér fjárlögin þín. Ég skal segja þér hver stefnan þín er í pólitík. Þetta er það sem við erum að tala um hérna í dag. Auðvitað er mjög jákvætt að upplifa þann mikla stuðning sem þessi mikilvæga stofnun, Landhelgisgæslan, hefur meðal þingmanna, en ég velti fyrir mér: Hver er þá að stöðva nauðsynlega fjármögnun til Landhelgisgæslunnar? Vegna þess að fjárlaganefnd er búin að fá tillögur inn í 2. umræðu fjárlaga og vissulega kunna að koma einhverjar breytingar inn í 3. umræðu vegna Grindavíkur, en það er Grindavík. Það er áfall sem hefur orðið. Undirliggjandi rekstrarstaða Landhelgisgæslunnar er slæm. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, að það sé núna í höndum nefndarinnar að klára það verk sem ríkisstjórnin treystir sér ekki í, sem er að treysta fjárhag Landhelgisgæslunnar, þá mun ég að sjálfsögðu styðja það. En þetta er auðvitað sérkennilegt vinnulag, verð ég að segja. Það hefur komið hérna fram í máli hæstv. ráðherra og líka fjármálaráðuneytisins að það sé verið að greina þennan vanda frekar. Það hefur verið talað um að mögulega sé hægt að hagræða frekar í rekstri. Í því samhengi er stundum vitnað í skýrslu ríkisendurskoðanda frá því fyrir ekki svo löngu síðan varðandi hagræðingartillögur, en það er ekki talað um að í þeirri skýrslu stendur líka að það vanti 2 milljarða kr. inn í rekstrargrundvöll Gæslunnar, sem er 30% aukning miðað við það sem við sjáum í dag. Ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra að hlusta á reynslumikið starfsfólk Landhelgisgæslunnar sem bendir á að það eru engar töfralausnir til að spara í rekstrinum, annaðhvort þarf að selja tæki eða segja fólki upp. Þess vegna vil ég ítreka hérna í lokin spurningar mínar til hæstv. dómsmálaráðherra: Hver er afstaða hennar varðandi aðhaldskröfu á Landhelgisgæsluna í ljósi fjárlaganna sem núna liggja fyrir? Er hún að lenda í vandræðum hjá hæstv. fjármálaráðherra fyrir að styðja þá kröfu að fjarlægja þessa aðhaldskröfu? Styður ríkisstjórnin þessi ummæli hæstv. dómsmálaráðherra að fjarlægja aðhaldskröfuna á Landhelgisgæsluna?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda aftur fyrir frumkvæðið að þessari umræðu hér í dag og ég er líka þakklát fyrir að ég skynja mjög mikinn velvilja hér í þingsal gagnvart Landhelgisgæslunni og vilja þingmanna þvert á flokka til að efla og styðja við starfsemi Gæslunnar. Eins og fram hefur komið í dag er fjárhagsstaða Landhelgisgæslunnar þung og ég hef sett það sem eitt af mínum áherslumálum í embætti dómsmálaráðherra að standa vörð um Landhelgisgæsluna og tryggja henni fullnægjandi rekstrargrundvöll. Það verkefni er viðvarandi og hef ég unnið að því að finna leiðir til að styrkja stofnunina á komandi árum. Þá verður það enn fremur áframhaldandi verkefni að vinna að heildarstefnumótun fyrir stofnunina í samráði við fjármálaráðherra og Landhelgisgæsluna sjálfa þannig að við getum lagt línur til framtíðar um rekstur stofnunarinnar í fjármálaáætlun. Ég vil standa vörð um Landhelgisgæsluna. Hún hefur sannað gildi sitt á síðustu árum þegar við sem samfélag höfum tekist á við óveður, snjóflóð, aurskriður og ekki síst það almannavarnaástand sem Suðurnesjamenn hafa búið við sleitulaust síðustu þrjú ár. Í þessum áskorunum hefur Landhelgisgæslan gegnt lykilhlutverki í björgun á landi og sjó og sýnt fumlaus viðbrögð þegar kemur að því að tryggja öryggi í landi elds og ísa. Þjónusta Gæslunnar verður ekki skert á minni vakt. Ég vil bæta því við, þar sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi áðan og talaði um 100 milljóna kostnað við að þyrlur voru settar tvær helgar út á land í sumar, að þær kostuðu ekki meira eða ollu ekki meiri viðbótarkostnaði fyrir Landhelgisgæsluna en sem fólst í mat og gistingu fyrir áhöfn. Því skal haldið hér til haga að Landhelgisgæslan gætir sparsemi og ráðdeildar í sínum störfum.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um gjaldfrjálsar skólamáltíðir og umgjörð þeirra. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Orri Páll Jóhannsson, Bjarni Jónsson, Jódís Skúladóttir og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Tillögutextinn sjálfur er stuttur og einfaldur og hljómar svona: „Alþingi ályktar að fela mennta- og barnamálaráðherra að vinna heildstæða stefnu um daglegar, gjaldfrjálsar, næringarríkar skólamáltíðir og umgjörð þeirra.“ Með þessari stuttu og skorinortu tillögu fylgir allnokkur greinargerð þar sem rakið er og rökstutt hvers vegna við teljum þetta góða og mikilvæga tillögu. Holl og góð næring er grunnþáttur í þroska barna og ungmenna og mikilvæg fyrir vöxt þeirra. Gjaldfrjálsar skólamáltíðir stuðla að jafnrétti þar sem allir nemendur fá hollan og næringarríkan mat óháð stöðu forráðafólks. Matarmenning og viðhorf til matar mótast einnig í grundvallaratriðum á skólaaldri. Því er matur og stuðningur skólanna við mataruppeldi einkar mikilvægur þáttur í þroska nemenda og getur haft afgerandi áhrif á heilsufar til framtíðar. Með tillögunni er barna- og menntamálaráðherra sem sagt falið að vinna heildstæða stefnu um þessi mál en með tillögunni er jafnframt horft til þess að útvíkka hlutverk matmálstíma í skólum með þeim hætti að þeir verði einnig gagnvirkur hluti af námi þar sem nemendur fræðast um mat og mataræði í samræmi við þau markmið sem eru nú þegar í aðalnámskrá grunnskóla í heimilisfræði. Sé vel á málum haldið styðja skólamáltíðir við námsárangur barna, næringu, heilsu og almenna vellíðan. Þannig verður matur sem borðaður er í skólanum ekki einungis mikilvægur næringar- og orkugjafi heldur einnig hluti af sjálfbærnikennslu, næringarfræði og lífsleikni. Tillöguflytjendum er kunnugt um það að nú þegar bjóða sveitarfélögin Fjarðabyggð og Þingeyjarsveit upp á gjaldfrjálsar skólamáltíðir í grunnskólum og í Þingeyjarsveit á það sama raunar einnig við um leikskóla sveitarfélagsins. Það kann að vera að þetta sé einnig í fleiri sveitarfélögum og það væri nú bara gaman ef það kæmi þá fram í meðferð nefndar um málið. Það er hins vegar staðreynd að skólamáltíðir eru ekki gjaldfrjálsar á flestum stöðum í landinu og raunar liggja fyrir tillögur allvíða um það að skólamáltíðir muni koma til með að hækka umtalsvert á milli ára og það sama gildir um síðdegishressingar, þær munu einnig hækka í verði. Á það hefur til að mynda verið bent að fyrirhugað er á Seltjarnarnesi að hækka skólamatinn um 45% og í Reykjanesbæ um 18%. Munurinn á milli einstakra sveitarfélaga er umtalsverður og á milli hæsta og lægsta verðs sem forráðamenn greiða fyrir skólamáltíðir er munurinn þar sem hann er mestur 71% og 152% þegar kemur að síðdegishressingunum. Framkvæmdastjóri Heimilis og skóla hefur bent á að þetta sé áhyggjuefni og lýsir yfir áhyggjum af þessari þróun, að afleiðingarnar geti verið mjög alvarlegar og það megi reikna með því að foreldrar sjái sér mögulega ekki annað fært en að segja upp mataráskriftum. Ég myndi því segja að hér sé mál sem talar algerlega inn í okkar samtíma. En það er fleira en það að máltíðirnar verði gjaldfrjálsar sem skiptir máli. Matartími í skólum skiptir máli þegar kemur að bættum matarvenjum og umgengni við mat og matvæli. Matmálstímana má til að mynda nýta til þess að auka þekkingu nemenda og meðvitund um áhrif daglegar neyslu matvæla. Með góðu og heilnæmu umhverfi og næringarríkum skólamáltíðum er hægt að stuðla að góðum matarvenjum og auka matargleði. Mér finnst mikilvægt að börn eins og annað fólk geti borðað í ró og notið matarins í skólanum, jafnframt því að kynnast matvælum og læra að borða heilsusamlega. Það er of algengt að matartími barna í grunnskólum einkennist af tímaskorti og að neita þurfi matarins í flýti til að komast í frímínútur. Ég ræddi þetta, auðvitað ekki við eitthvert vísindalega tekið úrtak, en ég hef í aðdraganda undirbúnings þessa máls rætt þetta við nemendur í grunnskólum eða sem nýlega hafa lokið grunnskóla og mörg þeirra einmitt minntust á að það væri oft þessi hamagangur í matartímanum sem einnig hefði áhrif á það hvernig þau njóta matar síns. Það er of algengt að börn þrói með sér slæmt samband við mat sem getur leitt til alvarlegra og langvinnra veikinda sem einkennast af truflun á mataræði og eru samspil líkamlegra, félagslegra og sálrænna þátta í formi átraskana og ofþyngdar. Það er nánar fjallað um þessi atriði í greinargerðinni án þess að ég ætli að rekja þau eitthvað frekar hér í þessari framsöguræðu. Sjálfbærni er líka einn af grunnþáttum menntunar samkvæmt aðalnámskrá. Menntun til sjálfbærni miðar að því að gera fólki kleift að takast á við viðfangsefni sem lúta að samspili umhverfis, félagslegra þátta og efnahags í þróun samfélags. Matmálstíma með hollum og næringarríkum mat má nota sem undirstöðu í kennsluefni í sjálfbærni, svo sem um það hvaðan maturinn kemur, hvernig hann er ræktaður, hvernig vinna má gegn matarsóun og nýta afganga í moltugerð. Þetta eru einnig þættir sem er mikilvægt að börn fræðist um. Hér held ég að ef vel myndi til takast gætu skólarnir orðið uppalendum mikilvægt styðjandi afl til þess að fræða börn, ekki aðeins um mikilvægi hollrar næringar heldur einnig um það hvaðan maturinn kemur, hvert hann fer og hvernig megi nýta hann með betri hætti. Frú forseti. Ég vil aðeins nefna sjónarmið ungmenna en samkvæmt upplýsingum frá umboðsmanni barna hefur töluvert verið rætt um skólamál og skólamáltíðir á barnaþingum liðinna ára. Þar hefur áhersla m.a. verið lögð á að öll börn ættu að fá mat, að hollur og góður matur eigi að vera ódýrari og að boðið sé upp á fjölbreyttara og betra fæði. Mér finnst gaman að segja frá því að á því borði sem ég fékk að taka þátt í umræðum á barnaþingi, sem var haldið síðastliðinn föstudag, þá voru einmitt gjaldfrjálsar skólamáltíðir einn af punktunum sem krakkarnir á því borði nefndu og töldu mikilvægt. Við vinnslu þessa máls aflaði ég upplýsinga um fyrirkomulag skólamáltíða á hinum Norðurlöndunum en umgjörð og skipulag skólamáltíða er mjög misjafnt þar. Stefnan í Svíþjóð og Finnlandi er að bjóða upp á ókeypis og næringarríkan hádegismat fyrir alla nemendur á meðan í Noregi og Danmörku er meira um það að nemendur komi með eigið nesti. Að einhverju leyti má segja að okkar kerfi svipi til Danmerkur en ekki er samt hægt að segja að hér sé um sömu kerfin að ræða. Þetta er allt rakið í greinargerðinni en mig langar að nefna það hér að ég tel að Finnland ætti að vera okkar fyrirmynd þegar kemur að þessum efnum. Skólamáltíðir eiga sér langa hefð í Finnlandi og í meira en 70 ár hefur verið boðið upp á gjaldfrjálsar máltíðir fyrir alla. Þar er litið á þetta sem mikilvægan þátt í jafnrétti til menntunar en árið 1948 tóku gildi lög um ókeypis máltíðir fyrir alla nemendur og þar er þetta raunar allt frá leikskólum og upp í framhaldsskóla. Í Svíþjóð var farið að veita ríkisstyrki til sveitarfélaga árið 1946 svo hægt væri að bjóða upp á ókeypis og næringarríkar máltíðir í skólum fyrir alla nemendur. Það kerfi hefur svo þróast áfram og nú er það svo að skólamáltíðir í Svíþjóð eru fjármagnaðar með útsvarsgreiðslum. Í Noregi er hins vegar ekkert almennt fyrirkomulag um gjaldfrjálsar skólamáltíðir en þar hafa menn verið að skoða ýmsar leiðir í þessum efnum og í Danmörku er heldur engin skólamáltíðastefna. Í Kaupmannahöfn er hins vegar verið að skoða hvernig hægt sé að innleiða skólamáltíðir og á sama tíma gera það hluta af náminu. Þetta er ekki ósvipuð hugmynd, þótt ég þekki hana ekki alveg til hlítar, og sú sem verið að leggja hér til. Kaupmannahöfn tekur þátt í alþjóðlegri tilraun þar sem sveitarfélagið er hluti af verkefninu Schoolfood4change þar sem markmiðið er að breyta 3.000 skólum í svokallaða matarskóla í 16 borgum í 12 löndum Evrópu. Það er hlekkur á þessa heimasíðu en þeir sem leita á netinu eftir Schoolfood4change geta þar kynnt sér þær hugmyndir sem er verið að vinna með. Frú forseti. Víða er hugað að samfélagslegum ávinningi af daglegum, gjaldfrjálsum, næringarríkum skólamáltíðum og sérfræðingar sem hafa tekið þátt í áðurnefndu verkefni, Schoolfood4change, hafa t.d. bent á að ef stjórnvöld vilji ná tökum á vaxandi offitu barna þá verði börn í Evrópu að fá a.m.k. eina næringarríka skólamáltíð á dag. Bent hefur verið á að um þriðjungur grunnskólanema í Evrópu sé annaðhvort of þungur eða glími við offitu en um fjórðungur eigi á hættu að lifa við fátækt og félagslega útilokun. Það er heldur ekki vænlegt þegar kemur að árangri og þess að geta einbeitt sér og liðið vel í skóla. Ég tel að ég hafi hér rökstutt hversu mikilvægt það er að öll börn eigi kost á hollum og staðgóðum skólamáltíðum. Þetta er ekki aðeins brýnt til að draga úr ójöfnuði og stuðla að því að öll börn séu södd og fái næringarríka máltíð í skólunum heldur er einnig um heilsufarslegt og uppeldislegt atriði að ræða, auk þess sem þetta styður við sjálfbærniviðmið og getur hjálpað til við að gera börn meðvituð um mikilvægi sjálfbærni þegar kemur að matarmálum. Frú forseti. Ég vona að þetta mál hljóti jákvæðar viðtökur hér á Alþingi og legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Þetta er lítið en mikilvægt mál og mér fannst flutningsmaður færa ágætisrök fyrir nauðsyn þess. Greinargerðin er skýr og góð. Það er rétt að holl og góð fæða er mikilvæg fyrir börn og ungmenni og styður við vellíðan, eykur jöfnuð og getur stuðlað að bættum námsárangri eins og kom fram. Auðvitað þarf að huga að því að þessu fylgir kostnaður, samfélagslegur kostnaður. Sveitarfélögin, sem eru nú ekki of vel haldin, þurfa að leggja meira inn í þetta og það er eflaust hægt að finna leiðir til að styðja þau við það. Ég styð því markmið þingsályktunartillögunnar en mig langar að spyrja fyrsta flutningsmann hvort við gætum hugsanlega stigið ákveðið skref til að veita öllum börnum á Íslandi a.m.k. niðurgreiddar máltíðir. Ég er með litla þingsályktunartillögu sem liggur hér frammi sem snýst um að fela mennta- og barnamálaráðherra að leggja til að skólamáltíðir framhaldsskólanema undir 18 ára verði niðurgreiddar til jafns við það sem almennt tíðkast í grunnskólum. Þetta er á forræði ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans og á meðan við erum að undirbúa þessi næstu skref, sem fælu í sér ókeypis skólamáltíðir fyrir alla, er þá ekki flutningsmaður og hv. þingmaður sammála mér um að þarna gætu stjórnvöld stigið á undan með góðu fordæmi og gert það sem þau þó ein, ef við berum þau saman við sveitarfélög í landinu, eru ekki að sinna?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að taka efnislega undir markmið þessarar þingsályktunartillögu. Ég hafði ekki tekið eftir þessu máli frá hv. þingmanni sem ég tel allrar skoðunar virði því að sjálfsögðu skiptir næring framhaldsskólanema líka máli. Ég verð þó að viðurkenna að ég held að það sé mikilvægara að byrja á yngri börnunum. En um leið og ég segi það þá vil ég ekki gera lítið úr mikilvægi hins því ég er alveg sannfærð um að það er einnig mikið. Ástæðan fyrir því að ég legg þetta mál fram í formi þingsályktunartillögu en ekki einhvers konar lagafrumvarps, sem væri þá í meiri boðhætti, ef við getum sagt svo, til sveitarfélaganna, er að ég átta mig alveg á því að það þarf að huga að útfærslunni. Sveitarfélögin eru mörg og misjöfn en eins og ég nefndi eru ákveðin sveitarfélög sem eru nú þegar farin að bjóða upp á gjaldfrjálsar máltíðir. En líkt og ég sagði þá tel ég að það eigi að skoða mál hv. þingmanns með jákvæðum augum því að næring framhaldsskólanemana skiptir máli. Ég held þó að í uppeldislegum og þeim samfélagslega skilningi þá séu grunnskólamálin brýnni og það sést m.a. á því að annars staðar í Evrópu er það sá aldur sem verið er að leggja megináherslu á.

Frú forseti. Ég bendi á að eini hópurinn sem nýtur engrar niðurgreiðslu eru ungmenni á milli 16 og 18 ára, sem eru á forræði ríkisins. Ég held að það sé nú býsna bratt ef gera á lítið úr næringarríkri og góðri máltíð fyrir einmitt þennan aldurshóp sem er nú farinn að fikta við alls konar hluti og lætur kannski síður stjórnast af því sem foreldrar leiðbeina þeim um, ef ég má alla vega taka dæmi af sjálfum mér á þessum aldri. Fyrsti flutningsmaður nefnir einmitt sérstaklega í sinni ágætu ræðu ungmenni. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega að við eigum að feta í fótspor Finna og í þessari ágætu yfirferð á fyrirkomulaginu í Finnlandi stendur einmitt: „Í Finnlandi fá allir nemendur frá leikskólum og upp í framhaldsskóla næringarríka máltíð á hverjum degi, sér að kostnaðarlausu.“ Ég skil því eiginlega ekki að á sama tíma og hv. þingmaður talar um að það þurfi að taka vel í þetta og að þetta sé alveg skoðunarvert þá er eins og hún sé að bakka aðeins, vegna þess að hún áttar sig á því að eini aðilinn sem er ekki að sinna þessu mikilvæga verkefni er einmitt ríkið. Það væri miklu auðveldara fyrir okkur hér inni að taka á því máli vegna þess að það getur verið flókið að útfæra með hvaða hætti við bætum sveitarfélögunum fjárhagsmöguleika til þess að koma á fyllilega gjaldfrjálsum máltíðum í grunnskólum. En við getum a.m.k. strax hér ákveðið að veita börnum á aldrinum 16–18 ára niðurgreiðslu 

Frú forseti. Mér virðist nú að hv. þingmaður ætli að reyna að snúa einhvern veginn ævintýralega út úr orðum mínum þar sem ég tók jákvætt í hans mál, hafði rakið það í minni framsögu að í Finnlandi væri þetta upp í menntaskólann en lagði engu að síður áherslu á að ég teldi hitt mikilvægara vegna þess að þar erum við að ná til barna sem eru yngri. Það að ég segi það þýðir ekki að ég sé á einhvern hátt að reyna að fría ríkisstjórnina ábyrgð á því að koma inn í hin málin, svo sannarlega ekki. Ég er hins vegar hér að tala fyrir máli sem snýst um gjaldfrjálsar skólamáltíðir fyrir grunnskóla. Það er það sem ég er fyrst og fremst að tala fyrir hér. Hins vegar finnst mér mál hv. þingmanns um gjaldfrjálsar skólamáltíðir 

Frú forseti. Lengi býr að fyrstu gerð. Hér er komið fram mál sem ég tel að sé afar brýnt og get tekið undir. Eins og við vitum þá hefur umræðan verið töluverð, sérstaklega meðal sveitarfélaganna, um hvernig eigi að koma fyrir skólamáltíðum, hverjir eigi að greiða fyrir þær, og eins og nefnt er í þessari ágætu greinargerð sem fylgir tillögunni þá er enginn heildrænn samhljómur á milli sveitarfélaga þegar að því kemur. Sum sveitarfélög hafa farið þá leið að veita afslætti, m.a. systkinaafslætti og, ef ég má sletta, frú forseti, haft svona prógressíft kerfi þar sem hefur verið litið svo á að þeir sem geta greitt, og geta greitt auðveldlega, þessa upphæð geri það en þeir sem þurfa á hjálp að halda við það þá annaðhvort láti vita eða sveitarfélög hafa útbúið kerfi til að tryggja að allir fái skólamáltíðir sem þurfa. Þetta eru auðvitað bara eðlileg sjónarmið og það er alveg vert að velta því upp hvort hér ættu allar skólamáltíðir á Íslandi fyrir grunnskólabörn að vera gjaldfrjálsar. Það er bara pólitísk ákvörðun en líka í mínum huga eitthvað sem við þurfum að horfa á út frá lýðheilsu. Þess vegna langar mig að nefna það í andsvari mínu að við höfum verið að styðja við heilsueflandi skóla um land allt og væri mjög áhugavert þegar þetta ágæta mál fer til nefndar að leita eftir umsögnum um það. Hér kemur margt áhugavert fram sem hægt væri að nýta m.a. hádegismat barnanna í, sem ég tek heils hugar undir, og ég velti fyrir mér og er með þá spurningu til framsögumanns hvort hægt væri að ná fram stórum hluta af því þó svo að gjaldfrjálsar skólamáltíðir yrðu ekki endurskoðaðar sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er ýmislegt mjög spennandi að gerast í ýmsum grunnskólum landsins þegar kemur að matarmálum skólanna. Tímans vegna þá náði ég ekki að rekja allt það sem nefnt er í greinargerðinni með frumvarpinu, því að hún er nokkuð löng og ítarleg og skemmtileg og fræðandi vil ég leyfa mér að halda fram, en þar eru einmitt tekin sem dæmi verkefni sem grunnskólinn á Grenivík er að vinna og einnig fjallað um það starf sem er í gangi í grunnskólanum á Djúpavogi. Efalaust eru verkefnin mun fleiri víða um land en þetta voru ábendingar sem ég fékk við vinnslu þessa frumvarps og væri bara gaman að vita ef fleira bættist í sarpinn við meðferð málsins á Alþingi. Já, það er örugglega hægt að ná ýmsu fram í að bæta matarmenningu í skólum án þess að skólamáltíðirnar séu gerðar gjaldfrjálsar. Ég vil hins vegar nefna að með því að gera það ekki þá næst ekki fram markmiðið um jöfnuð þar sem allir nemendur fái gjaldfrjálsar máltíðir og það þurfi ekkert að koma til eitthvert sérstakt kerfi þar sem þau sem um það sækja þurfi ekki að greiða, því að við vitum að það hafa ekki öll börn alltaf forráðamann sem endilega fattar að standa í slíku.

Herra forseti. Ég þakka flutningsmanni, Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir að eiga þessi orðaskipti við mig. Þetta er mikilvæg umræða. Þegar við stigum það skref að gera námsgögn í grunnskólum gjaldfrjáls held ég það hafi bara hafi létt á bakinu á mjög mörgum grunnskólabörnum. Ég man sjálfur eftir því að rogast með töskuna í skólann en nú eru námsgögnin bara í skólanum. Auðvitað er það jöfnunartæki einnig. Það kann því að vera mjög skynsamlegt að fara umrædda leið og ég vil alls ekki draga úr mikilvægi þess. Hér er líka nefnd sú lýðheilsustaða sem blasir við okkur Íslendingum og þetta er að sjálfsögðu innlegg inn í þá umræðu. Hér hafa tölur birst okkur á undanförnum vikum, og reyndar reglulega á undanförnum árum, um stöðu lýðheilsu í landinu, ekki bara varðandi offitu barna, eins og nefnt er hér, heldur líka offitu fullorðinna og hreyfingarleysi. Það hefur verið sérstakt áhyggjuefni embættis landlæknis þegar horft er til næringar barna og þar af leiðandi myndi þetta tengjast því beint. En það hefur líka verið sú umræða uppi, herra forseti, að það sé ekki endilega stjórnvalda að stýra því hvað börn borði í skólum, þó að ég sé ekki sammála því. Myndi flutningsmaður ekki telja mikilvægt að við horfðum sérstaklega til þess að svona breytingar yrðu metnar af hálfu embættis landlæknis og raunhæf markmið yrðu sett fram sem síðan yrði fylgt eftir til að sjá hvaða raunhæfu eða bara líklegu áhrifum þetta myndi skila fyrir lýðheilsu barna ef við færum þessa leið?

Herra forseti. Ég held að til framtíðar, og raunar líka núna í okkar samtíma, þá ættu stjórnvöld að hafa hugann meira við það að það hefur skapast, og allt útlit er fyrir að það haldi áfram að aukast, félags- og menningarlegur munur þegar kemur að næringarríkum mat. Ég tel að þar sé sérstök ástæða til þess að hafa sérstaklega áhyggjur af þeim sem koma frá efnaminni heimilum þar sem kannski er ekki sami fjárhagur til þess að kaupa dýrari, hreinni, minna unna matvöru og þar geti skólarnir með gjaldfrjálsum máltíðum komið sterkt inn og verið ákveðið grunnnet sem veitir hollan mat og verið þannig stuðningur og partur af í rauninni félagslegum stuðningi stjórnvalda. En að sjálfsögðu held ég að það sé bara alltaf til bóta að fá umsögn og sýn landlæknis á það hvað það er svo sem máltíðin í skólanum þarf að uppfylla til að teljast holl og næringarrík og um að gera að velferðarnefnd fái það sjónarhorn inn og taki það með í sína umfjöllun.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir sína framsögu í þessu máli. Hv. þingmaður orðaði það með þeim hætti að þetta talar inn í okkar samtíma og ég er því alveg hjartanlega sammála. Þetta talar ekki bara inn í okkar samtíma heldur líka inn í mitt pólitíska hjarta. Mér finnst málið gott, ég verð bara að segja það, þó að ég sé ekki á því en get vel stutt það og mun alveg sjálfsagt gera það af heilum hug. Greinargerðin með málinu er mjög góð. Það er vel farið yfir hvernig þessu er háttað annars staðar á Norðurlöndunum. Ég sé reyndar að það er misjafnt hvaða orð eru notuð, þ.e. gjaldfrjálsar eða ókeypis, og ég er nú hrifnari af því að það sé notað gjaldfrjálsar vegna þess að einhvers staðar koma fjármunirnir. Þetta kostar vissulega þótt markmiðið sé mjög gott. Ég man eftir því að í meistaranámi mínu var talað um að mestu mistök sem stjórnendur fyrirtækja gera er að spara í mötuneytum sínum vegna þess að það hefur þau áhrif að starfsfólk fer út úr fyrirtækjunum til að ná sér í mat. Það tekur tíma. Fólk er óánægt og fer að tala um þetta í störfum sínum. Það má vel yfirfæra þetta, eins og er reyndar ágætlega farið yfir í greinargerðinni, yfir í hvaða áhrif það hefur á börnin okkar og ungmenni að fá staðgóðan hádegisverð eða máltíð og hvaða áhrif það hefur á allan skóladaginn og líf og heilsu barna. Ég held að þetta sé eitthvað sem þurfi að skoða og styð heils hugar þessa vinnu. Hér eru tiltekin nokkur sveitarfélög þar sem þetta er við lýði, sem er bara gott og hið besta mál, og ég man nú eftir því að í fyrsta skipti sem ég bauð mig fram í sveitarstjórn eða bæjarstjórn Hafnarfjarðar þá var þetta eitt af þeim málum sem við settum efst á okkar stefnuskrá og við héldum því bæði árið 2014 og 2018 þegar við loks komumst inn í bæjarstjórn í Hafnarfirði og fórum þar í meiri hluta. Þá var þetta auðvitað eitt af þeim málum sem við reyndum að semja um og þar kom að þessum málamiðlunum sem þarf oft að gera og við þekkjum ágætlega héðan líka. Þá var farin sú leið að fara sömu leið og með leikskólagjöldin, það var innleiddur systkinaafsláttur. Mér fannst það nú vera nokkuð stórt skref. Þá var aldrei greitt fyrir meira en þrjú börn, það var fyrsta skrefið, fullur afsláttur. Svo aldrei greitt fyrir meira en tvö börn, held ég að ég muni rétt, og svo var tekið næsta skref á síðasta ári kjörtímabils þar sem var veittur 25% afsláttur fyrir annað barn þannig að hámarksgreiðsla í Hafnarfirði er 1,75 barn. Það er kannski rétt að nota þau orð að þetta eru lítil skref en þau skipta samt máli. Ég man líka eftir því að það var farið í mikla vinnu við útboð á máltíðum í mínu góða sveitarfélagi og lögð mikil vinna í það og gaman að segja frá því, þó að maður fari aðeins út af veginum varðandi þetta mál, að ég held að Hafnarfjörður hafi verið fyrsta sveitarfélagið sem gerði kröfu um að það yrði verslað með íslensk matvæli, sem ég tel auðvitað skynsamlegt og allir ættu að sjálfsögðu að gera. En það var líka önnur nýbreytni í því sveitarfélagi og hún er sú að börnum og starfsfólki stendur til boða frí morgunhressing, hafragrautur í boði fyrir bæði nemendur og starfsfólk grunn- og leikskóla, ég held að leikskólarnir séu alveg örugglega þarna inni. En hvað um það, mér finnst málið gott og ég styð það algjörlega að mennta- og barnamálaráðherra útfæri þessa vinnu. Ég sé það líka í greinargerðinni, varðandi umgjörðina annars staðar á Norðurlöndunum, að hún er auðvitað æðimisjöfn. Ef við tökum sérstaklega umgjörðina í Svíþjóð þá er það eitthvað sem þarf að ræða, umfangið í þessu. Við sjáum hvað þetta nær langt aftur, það er 1946 sem þessi umræða er tekin í Svíþjóð um að ríkið komi til móts við sveitarfélögin með einhvers konar ríkisstyrkjum til að sveitarfélögin geti innleitt hjá sér gjaldfrjálsar skólamáltíðir. Ég held að niðurstaðan úr þessari vinnu væri alltaf sú að ríkið þyrfti að vera með einhvers konar aðkomu að þessum málum til að þetta myndi hreinlega nást fram og að um þetta yrði að vera einhver samstaða á milli ríkis og sveitarfélaga. Við sjáum það líka, eins og reyndar kemur fram, að hér er um að ræða jafnræðismál, og ég veit að það er tilgangur þeirra sem að þessu máli standa. Það er bara því miður þannig og ég held að við sem höfum starfað á vettvangi sveitarstjórna höfum heyrt af því frá starfsfólki og stjórnendum að það eru oft þung skref fyrir þá foreldra eða aðstandendur sem geta ekki greitt hádegisverð eða skólamáltíð fyrir sín börn að leita til félagsþjónustu eða velferðarsviðs sveitarfélaga og því miður ekki gert í öllum tilfellum sem verður svo til þess að tiltekið barn fær ekki þá næringu sem við viljum tryggja að öll börn fái. Bara það sjónarmið finnst mér skipta alveg gríðarlega miklu máli, út frá þessum jafnræðisvinkli, að við séum að ná að feta okkur á þá braut að öll börn - við tölum oft um jöfn tækifæri en að öll börn hafi líka jafnan aðgang að næringarríkum máltíðum og ég held að það skipti máli og muni skila sér. Við erum alltaf að tala í öllum okkar málum um krónur og aura og fjármuni og ég er þess alveg fullviss að þetta muni skila sér með öðrum hætti til baka til samfélagsins með bættri líðan nemenda, bættri lýðheilsu og ég tala nú ekki um og leyfi mér að bæta því, bættum námsárangri nemenda. Ég held að þetta haldist svolítið í hendur. Ef krökkum og ungmennum líður vel þá skilar það sér inn í allt annað. Ég held að við sem hér sitjum á Alþingi og þau sem sitja í sveitarstjórnum eigum að huga svolítið að þessum þætti. Ef ég man rétt, ég ætla nú ekki að fara með neinar tölur, þegar við vorum að útfæra þetta í Hafnarfirði á sínum tíma, þá voru það upphæðirnar sem stóðu í mörgum en þegar á hólminn var komið og tölurnar birtust frá fjármálasviði sveitarfélagsins þá voru þetta nefnilega ekkert stórar upphæðir. Þetta eru tiltölulega litlar upphæðir sem við erum að tala um. En auðvitað eru þetta peningar, ég er ekki að halda öðru fram, en ég held að við séum að mikla það svolítið fyrir okkur hvað þetta kostar. Auðvitað er þetta breytilegt eftir sveitarfélögum. Útboð skólamáltíða á vegum sveitarfélaga eru auðvitað misjöfn, hvort sem verið er að versla við fyrirtæki sem sjá um þetta og dreifa um sveitarfélögin eða hvort tilteknir skólar, og það eru þá væntanlega oft í minni sveitarfélögum, eru með eldhús hjá sér þar sem máltíðirnar eru eldaðar frá grunni. Það þarf að skoða svolítið heildarmyndina og þess vegna fagna ég allri þessari vinnu. Ég ætla bara að þakka flutningsmönnum og þeim sem eru hér á þessu blaði fyrir að koma með þetta fram. Líkt og ég sagði í upphafi þá mun ég styðja þetta mál af heilum hug vegna þess að þetta talar inn í mitt pólitíska hjarta og hefur verið mitt hjartans mál frá því að ég hóf störf í stjórnmálum.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka til máls í þessari umræðu um gjaldfrjálsar skólamáltíðir og umgjörð þeirra og þessa þingsályktunartillögu um að Alþingi álykti að fela mennta- og barnamálaráðherra að vinna stefnu um þetta. Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli, hafandi eins og fleiri setið einmitt í sveitarstjórn. Ég man þegar var verið að fresta því árið 2007 að innleiða skólamáltíðir í grunnskólanum í mínum heimabæ vegna þess að bæjarstjórnin treysti sér ekki til að setja það á dagskrá sökum kostnaðar. Það var svo tekið upp skömmu síðar, sem betur fer, því bara það að geta yfir höfuð boðið upp á máltíðir í skóla skiptir máli. Það er út af fyrir sig eitthvað sem við áttum að gera á þeim tíma og sem betur fer held ég að allir skólar geri það í dag. Það sem mér finnst vera kannski stærsti þátturinn í þessu er einmitt jöfnunin sem í þessu felst. Jú, jú, peningarnir koma ekki af himnum ofan, við vitum það alveg. Það eru íbúar sem greiða þetta með sínu útsvari, það er nú bara þannig. En þetta er tilraun til að jafna stöðu og bjóða um leið upp á hollan og næringarríkan mat og við getum ekkert horft fram hjá þeirri staðreynd, hvað sem fólki finnst um það, eins og hér hefur aðeins verið farið inn á, að aukin óhollusta, aukin neysla á unnum matvörum, offita - allt er þetta eitthvað sem skiptir hér máli. Við höfum stundum talað um svokallaðan sykurskatt hér á Alþingi og það er eitt af því sem ég hef gjarnan verið stuðningsmaður við að verði gert af því að við stöndum frammi fyrir því að óhollustan er oft ódýrari heldur en að kaupa sér holl matvæli. Það sem er kannski áhugavert og er rakið í þessari tillögu er einmitt þegar vel hefur tekist til við bæði að innleiða umfjöllun og hugsun og þátttöku nemendanna sjálfra í því að stúdera það hvað lýðheilsa er, hvað næring er og af hverju hún skiptir máli. Það er eitt af því sem mér finnst mikil þörf á að velta upp. Núna þekkjum við að það er mikið rætt um grænt fæði, minnkandi kjötneyslu o.s.frv. Þetta er eitt af því sem ég tel mikilvægt að ræða við ung börn alveg niður í leikskóla, af hverju eitthvað eitt er betra en annað og í rauninni að kynna líka fyrir þeim fjölbreytnina. Hafandi líka starfað hinum megin við borðið, þ.e. fengið þetta verkefni til útvistunar og sinnt þessari þjónustu, að elda ofan í grunnskólabörn, þá er líka talsverður lærdómur í því fólginn að átta sig á því að það skiptir máli hvernig þú berð matinn fram með því hugarfari að reyna að fá þau til að prófa og smakka eitt og annað sem þau kynnast kannski bara alls ekki heima hjá sér. Það er alveg út af fyrir sig eitthvað sem mér alla vega fannst mjög áhugavert að fara í gegnum. Þetta skiptir máli. Maður sá það að hægt og rólega voru sum börn farin að borða eitthvað sem þau fussuðu við í upphafi fyrir utan það auðvitað að kynna fyrir þeim ýmsan mat. Leikskólarnir hafa margir hverjir verið mjög duglegir við að kynna börnum mat sem kannski er ekki á borðum heima hjá þeim og þennan þjóðlega þá helst. Auk þess er hægt að kynna þeim þann mat sem er í nærsamfélaginu okkar og það sem við í rauninni erum að framleiða, við sem erum í sjávarútvegsplássum, hvað kemur á land þar og hvers konar fiskur, og þeir sem eru í landbúnaðarhéruðum eitthvað annað, grænmeti og annað slíkt. Þetta skiptir allt miklu máli til þess að gera þau meðvitaðri, ekki síst í ljósi þess að flestar stærstu verslanirnar eru smekkfullar af tilbúnum mat og ég ætla að leyfa mér að segja að það er ekki endilega allt saman fullt af hollustu, það eru alls konar aukefni og dót sem í því er, sem er ekki endilega það allra besta eða samsetningin á því sem í boði er. Þannig að ég held að fyrir utan að jafna aðstöðu barna og hafa aðgengi að góðri fæðu, sem mér finnst vera númer eitt, tvö og þrjú í þessu, þá kemur þessi fræðsla sem er svo mikilvæg í kjölfarið, einmitt til þess, eins og ég sagði, að gera börnin meðvitaðri um það af hverju það er gott að borða svona en ekki hinsegin og svo að ég tali nú ekki um það sem er í umræðunni í dag um kolefnisspor matvæla og allt það sem þau eru kannski ekkert endilega að velta fyrir sér en er svo sannarlega þörf á að gera þau meðvituð um enn frekar. Það sem rakið er í þessari þingsályktunartillögu og vitnað til Norðurlandanna er áhugavert, hversu misjafnt það er, það verður sannast sagna að segja. Þar hafa Finnar náð kannski hvað bestum árangri. Ef maður hugsar um það, en það var árið 1948 sem þeir tóku ákvörðun um að gera skólamáltíðir ókeypis fyrir alla nemendur, þá erum við kannski dálítið langt á eftir og getum kannski illa hengt okkur í það að sveitarfélögin séu svo illa stödd að þau geti ekki tekist á við þetta. Um leið og ég segi það þá veit ég vel að við þurfum að búa til fleiri kosti í tekjustofnum sveitarfélaga og hef alltaf talað fyrir því. En fyrst og fremst eru afleiðingarnar af því sem hér er rakið ótvíræðar, það eykur lýðheilsu að fá eina næringarríka máltíð a.m.k. á dag. Þetta kemur í veg fyrir að fátæk börn fái þá a.m.k. ekki eina máltíð á dag. Það er talað um að námsárangur sé mælanlega betri. Það er talað um að mæting sé líka betri og þetta, hafandi, eins og ég segi, starfað í skóla sem kennari þá hefur maður því miður séð hvernig eitt og annað hefur áhrif á námsáhuga, mætingu og annað slíkt. Og þetta er klárlega eitt af því, að þú sért ekki með svanga nemendur í skólanum. Mér finnst þetta afskaplega gott mál og ég vona svo sannarlega að það komist áfram og jafnvel þó að það kæmist ekki áfram einu sinni í þinginu, þótt ég voni það og hlakki til að takast á við það í nefndinni, þá er þetta eitt af því sem ég myndi bara mælast til að ráðherrann tæki upp hjá sjálfum sér og færi í að skoða því að ég held að þetta sé þess eðlis, því um leið og verið er að stuðla að aukinni lýðheilsu nemenda er verið að minnka álag á kerfið einhvers staðar annars staðar. Þannig að ég vona svo sannarlega að hvernig sem fer þá nái þetta mál fram að ganga

Virðulegi forseti. Hér ræðum við mjög gott mál. Þær tillögur sem hér eru lagðar til snúa vissulega að sveitarfélögunum og nærsamfélaginu og hvernig þetta snýr að sveitarstjórnarstiginu. Það er vissulega verkefni sveitarfélaganna að veita þjónustu og búa vel að íbúum og þau sækja til þess tekjur, skatttekjur og ýmis önnur gjöld til að standa undir margvíslegri þjónustu. Það er hins vegar svolítill mælikvarði á stjórnarhætti hver forgangsröðun þar er. Hvar hækkar fólk frekar gjöldin eða heldur þeim niðri og fyrir hverja er forgangsraðað þegar kemur að því bæði að veita þjónustu og sækja tekjur til að standa undir henni? Þar skilur svolítið í milli hjá mörgum sveitarstjórnarmönnum. Sú tillaga sem hér liggur fyrir miðar að því að jafna stöðu barna til náms því að það er algerlega ljóst að það að fá góðan og hollan mat eru grundvallarmannréttindi, það eru grundvallarmannréttindi að öll börn njóti aðgangs að góðum og hollum mat, óháð efnahag og aðstæðum foreldra og umsjónarfólks. Ekki síður horfum við til gæða máltíðanna og lýðheilsumarkmiða í þeim efnum, að þetta sé mest eins og hægt er matur sem er eldaður frá grunni á stöðunum sjálfum þar sem því verður við komið. Það er ekki góð þróun að það sé verið að fara með það langar leiðir, tilbúnar máltíðir og meira unnar til upphitunar í skólunum. Þetta ætti að vera keppikefli og líka þar sem því verður við komið, ég tala nú ekki um í öflugum matvælahéruðum með fjölbreytta matvælastarfsemi, að geta boðið upp á fjölbreytt matvæli úr heimabyggð. Í minni heimabyggð í Skagafirði höfum við mjög fjölbreytta matvælaframleiðslu, til að mynda kjöt, fisk, grænmeti o.s.frv., og aldeilis tækifærin þar enda lagði það sveitarfélag talsverða áherslu einmitt á þetta, sem gott er, og við höfðum góða samstöðu um það. Ég sat þar í sveitarstjórn í 20 ár áður en ég mætti hér til vinnu og á þeim tíma, ef ég horfi aðeins til baka, talandi um þessa forgangsröðun, þá vildum við og við viljum jú fjölskylduvæn samfélög og geta búið fólki sem bestar aðstæður í gegnum lífið en ekki síst að geta búið vel að börnunum okkar og forgangsraðað í þeirra þágu og barnafjölskyldna. Og hvernig gerum við það? Það er alls konar aðbúnaður í þeim efnum, bæði sú þjónusta sem er í boði og umbúnaður og slíkt en ekki síður hvernig við nálgumst þetta til að mynda í gjaldtökunni. Við, í því framboði sem ég tók þátt í, VG og óháð í Skagafirði, stóðum fyrir því og í okkar meirihlutasamvinnu við Framsóknarmenn á þeim tíma, að leikskólagjöld urðu þau lægstu á landinu í okkar stjórnartíð. Síðan hafa þau reyndar farið upp úr rjáfrinu. En þetta er hluti af þessu og líka að skólamáltíðirnar í leikskólanum séu gjaldfrjálsar og sömuleiðis í grunnskólanum. Síðan börðumst við fyrir því þar árum saman að leggja upp með það að fella niður kostnað við skólamáltíðir í áföngum, sem sagt bjóða upp á gjaldfríar skólamáltíðir og því yrði komið á í áföngum og tekjur væru með öðrum hætti og kannski gætt að útgjöldum sem voru ekki forgangsefni hjá sveitarfélaginu að jafnvel sólunda í. Þetta voru áherslur og hafa verið áherslur þar hjá okkar fólki að fara þá leið sem hér er lögð til sem ég tel heilladrjúga. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna hér í smáklippu úr bókun við fjárhagsáætlun ársins 2022, sem var síðasti sveitarstjórnarfundur sem ég tók þátt í um þessi efni í því fyrra lífi. Þar segir m.a.: „Sveitarfélagið má ekki missa fótanna í að efla enn frekar fjölskylduvænt samfélag í Skagafirði og því leggja VG og óháð áherslu á að sveitarfélagið bjóði upp á góða og ódýra þjónustu við börn og barnafólk. Við styðjum því ekki gjaldskrárhækkanir meiri hlutans og Byggðarlistans hvort sem er í leikskólum eða fæðisgjöldum grunn- og leikskóla og að auknum kostnaði sé þannig velt yfir á fjölskyldufólk. Leikskólagjöld í Skagafirði hafa farið frá því undanfarin ár að vera þau lægstu á landinu líkt og þau voru undir forystu VG og óháðra í þáverandi meiri hluta, yfir að vera með þeim hæstu eins og nýleg úttekt ASÍ á leikskólagjöldum greinir frá.“ Þetta var 15. desember 2021. Þetta er eitthvað sem ég talað fyrir lengi og margt fólk sem ég hef unnið með og þess vegna finnst mér mjög ljúft að vera meðflutningsmaður á þessari tillögu hjá hv. þm. Steinunni Þóru. Við þurfum að fylgja þessu eftir og þetta er áfram stefna þar. Núna óttast ég það sem er að gerast, við erum að fá fréttir af því í tengslum við fjárhagsáætlanagerð sveitarfélaganna að þau séu mörg einmitt að hækka þessi gjöld. Það er verið að hækka verulega leikskólagjöld eða fara í einhverja leikfimi með því að bjóða upp á einhverja viðunandi gjaldskrá fyrir jafnvel sex stundir en setja svo okurtaxta á þær stundir sem fólk þarf til að geta sinnt vinnu sinni, það sé verið að hrekja jafnvel annað foreldrið heim úr starfi sem gjarnan því miður endar oft með því að vera konan. Það er ekki góð þróun heldur eins og við heyrum frá Kópavogi, Akureyri, til að mynda, sem voru að stilla fólki upp með þessum hætti. Þessi gjöld á barnafólk og skólamáltíðirnar - þetta allt helst í hendur. Núna hafa verkalýðsleiðtogar talað sérstaklega um að ríkið þurfi að horfa til alls kyns aðgerða til að liðka fyrir samningum núna í janúar, varðandi gjaldskrárhækkanir sem að ríkinu standa og stofnunum þess og fyrirtækjum. En svo eru það ekki síður sveitarfélögin því að stór hluti af útgjöldum þessa fólks sem er síðan að fara að semja um laun sín og kjör fer einmitt til þess að greiða fyrir þjónustu og annað sem það þarf að sækja hjá sínum sveitarfélögum. Við erum hér að ræða um að fara að fella niður þessi gjöld vegna skólamáltíða, hversu hratt við gerum það er svo úrvinnsluatriði, en því miður er staðan sú að það eru mörg sveitarfélög sem eru bara að fara í algerlega öfuga átt og eru að fara að ráðast í stórfelldar hækkanir á þessum gjöldum núna, gersamlega í andlitið á því fólki sem þarf að komast af og er að fara að semja um kaup sín og kjör í upphafi næsta árs. Það er nöturleg staða. Þess vegna er mjög mikilvægt að fá þetta mál hér fram og með það sé unnið til að undirstrika mikilvægi þess að hér séu allir með og horfi til þess að við þurfum öll að sameinast um að taka þátt í að skapa sem bestar aðstæður þannig að við getum náð hagfelldum samningum og með ráðstöfunum sem koma fólki sem best sem á þarf að halda og hér sé undirstaða fjölskylduvæns samfélags í forgrunni og samfélag jöfnuðar. Ég styð eindregið þessa tillögu og vænti þess að hún fái greiða og góða meðferð nefndar og þings.

Forseti minnir þingmenn á að vísa til annarra þingmanna með fullu nafni.

Hæstv. forseti. Þetta er mikið jafnaðarmál sem hér er til umræðu og er mjög gott mál. Rökin í greinargerðinni sem fylgja með því eru skýr og góð og gild, víða farið og vinna hefur verið lögð í að safna upplýsingum um það hvernig þetta er gert í þeim löndum sem við viljum mjög gjarnan bera okkur saman við, þ.e. hin Norðurlöndin sérstaklega. Það er líka gaman að heyra frá þessu reynda sveitarstjórnarfólki sem hefur talað hér í dag og mikil reynsla sem þar er af því hvernig þetta hefur verið unnið í þeim sveitarfélögum sem viðkomandi hv. alþingismenn hafa starfað í áður sem sveitarstjórnarfólk og mjög mikilvægt að læra af þeirri reynslu sem þegar er til staðar í þessu merkilega máli. Það er svo að þetta er auðvitað á forsvari sveitarfélaganna og þess vegna eru þessar reynslusögur þaðan. Eins og ég skil þetta mál er verið að boða til einhvers konar viðamikils samráðs við sveitarfélögin um þetta og þá ekki bara um gjaldfrjálsar máltíðir heldur líka innihald þeirra og hollustu. Það er hins vegar margt sem þarf að taka tillit til þegar talað er um máltíðir barna, grunnskólabarna og fólks á barnsaldri. Það er auðvitað það að börn borða ekki hvað sem er, það er ósköp einfalt. Ég var sjálfur grunnskólabarn í Svíþjóð þar sem búið er að bjóða upp á gjaldfrjálsar skólamáltíðir frá árinu 1946 samkvæmt því sem kemur fram í greinargerðinni. Þetta var reyndar mun seinna en engu að síður, það voru engar svona máltíðir í boði á Íslandi á þeim tíma. Þar leist mér ekkert sérstaklega vel á matinn, ég verð að viðurkenna það. Ég borðaði hann aldrei heldur hrúgaði alltaf á diskinn minn rifnum gulrótum og borðaði þær, örugglega hollt en ég hafði ekki mikinn áhuga á því sem var verið að bjóða mér þarna. Ég held að það gildi um börn að það þurfi að vanda mjög vel til þess sem þeim er boðið upp á, það á líka að vanda hvernig maturinn er framreiddur. Ég á sjálfur fjögur börn og hef upplifað skólamáltíðir í þremur sveitarfélögum og t.d. veit ég að sonur minn getur ekki hugsað sér að borða matinn í sínum skóla vegna þess að fólkið sem framreiðir matinn tekur hann með berum höndunum og leggur hann á diskinn. Þetta er eitthvert gums sem það tekur með höndunum, reyndar í hönskum, og skellir á diskinn. Honum finnst það svo ógeðslegt að hann getur ekki hugsað sér að borða matinn. Eins hefur verið skortur á valkostum fyrir börn. Ég á t.d. krakka sem hafa tekið þá ákvörðun, alveg án nokkurs þrýstings heiman frá, að borða ekki kjöt af því að þeim þykir vænt um dýr eða eitthvað slíkt og það eru mjög takmarkaðir valkostir í boði fyrir slík börn, því miður. Þó svo að það sé auðvitað alltaf einhvers konar valkostur er hann alltaf mjög lítið lystaukandi, því miður. Þess vegna er það þannig, svo ég upplýsi þingheim um það, að helstu millifærslurnar á mínum bankareikningum eru þær að leggja þúsundkall og þúsundkall inn á börnin mín til þess að þau geti keypt sér eitthvað að borða og ég veit að það er ekki hollusta sem þau eru að kaupa, það eru örugglega einhverjar samlokur í sjoppu, því miður. Þannig að það sem er verið koma með í þessari tillögu, að bjóða upp á næringarríkan mat, er hlutur sem þarf að ræða í slíku samráði líka og passa hvernig umgjörðin er utan um þetta. Þó svo að maður sé að kvarta yfir þessu eins og þetta er í dag, og það má vissulega gera betur í sveitarfélögum, þá hefur þetta breyst til mikilla muna frá því að ég var barn og kannski mörg okkar sem erum hér inni. Ég man eftir að við keyptum kókómjólkurmiða í mínum skóla og það var maturinn, kókómjólk og rúnnstykki með osti. Það var maturinn sem var boðið upp á, ekkert mötuneyti eða neitt slíkt. Ég átti heima langt frá skólanum mínum þannig að þetta var það sem ég nærðist á á daginn. Þarna eru því ekki bara jafnaðarsjónarmið heldur líka lýðheilsusjónarmið og eins og hv. þm. Bjarni Jónsson kom inn á áðan þá jafnar þetta einnig stöðuna til náms. Það held ég að sé mjög mikilvægt því að börn sem eru vel nærð eru betur til þess fallin að standa sig vel í skólanum. Og eins og hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson, sem var sveitarstjórnarmaður í Hafnarfirði áður en hann gerðist þingmaður, benti á þá eru það auðvitað mjög þung spor fyrir þá foreldra sem ekki hafa kost á að greiða skólamatinn fyrir börnin sín að leita til félagsþjónustu eða sveitarfélagsins um að fá niðurfelld gjöld eða þá sleppa því að borga þau og bíða sífellt eftir því að rukkanirnar safnist upp og það verði bankað á dyrnar hjá þeim með einhverja dráttarvexti, sem auðvitað gerist ekki því að sveitarfélögin reyna að koma til móts við fólk í þessari stöðu. Þetta kemur líka inn á það að við erum með mjög mörg misjöfn sveitarfélög á þessu landi. Sum eru pínulítil og hafa ekki tök á að bjóða upp á skólamáltíðir að neinu marki og önnur eru stærri og hafa burði til þess. En ég held að ef það næðist samstaða um þetta mál þá þyrftum við að fara sömu leið og hefur verið farin í Finnlandi og Svíþjóð; að ríkið standi straum af a.m.k. drjúgum hluta þess kostnaðar sem þarna fellur til. Og eins og bent var á áðan í umræðunni þá er það nú svo að þó að þetta kosti auðvitað peninga þá eru þetta kannski ekki miklir peningar í hinu stóra samhengi hlutanna, en skipta auðvitað miklu máli. Ég vil bara ljúka þessu hér með því að þakka flutningsmanni, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir þetta og hennar meðflutningsfólki og lýsa ánægju minni með að þetta sé hér til umræðu í dag.

Herra forseti. Ég þakka þessa áhugaverðu umræðu hér og tillagan sem liggur fyrir er að mörgu leyti áhugaverð. Ég vil kannski nefna það að ég bý í sveitarfélagi sem var frumkvöðull í gjaldfrjálsum skólamáltíðum, Sveitarfélaginu Vogum á Vatnsleysuströnd, og ég sakna þess svolítið að það skuli ekki vera minnst á það sveitarfélag í þessari tillögu vegna þess að það sveitarfélag var það fyrsta á landinu sem tók upp gjaldfrjálsar skólamáltíðir og það var árið 2006. Ég átti á sínum tíma drengi í Stóru-Vogaskóla og þeir nutu þess að hafa gjaldfrjálsar skólamáltíðir og ég held að reynslan af því hafi verið góð og almennt held ég að skólastjórnendur í sveitarfélaginu líti svo á að þetta hafi tekist vel og búið að vera allan þennan tíma. Þetta var ákvörðun sveitarstjórnar á sínum tíma og skólastjórnendur náttúrlega hafa fylgt þeirri ákvörðun eftir, svo það sé sagt hér. Þannig að það er gott líka að leita í smiðju þeirra sem hafa sinnt þessu um langan tíma. Mér fannst líka athyglisverð ræðan hjá hv. þm. Magnúsi Árna Skjöld Magnússyni þegar hann lýsti því hvernig fyrirkomulagið væri í Svíþjóð þar sem hann var m.a. í grunnskóla, það var athyglisvert að heyra það sjónarmið. Það eru jú dæmi þess, ég held að það sé búið að gera einhverjar kannanir á því, og ég held að reynslan erlendis bendi til að tilhneiging sé til að ekki séu sömu gæði matarins þegar um gjaldfrjálsar máltíðir er að ræða og það eru einnig dæmi um að matarsóun hafi aukist, eða vísbendingar um það. En af því að hér er minnst á næringarþáttinn þá kannski má segja að það er á Suðurnesjum, eða í Reykjanesbæ, mjög öflugt fyrirtæki á þessu sviði sem heitir Skólamatur, framleiðir um 15.000 máltíðir á dag og keyrir hér í skóla á öllu höfuðborgarsvæðinu, alveg frá Suðurnesjum og upp í Mosfellsbæ, og hefur 190 starfsmenn. Ég hef skoðað þetta fyrirtæki og er ansi vel búið að þeirri starfsemi og ég veit til þess að þeir gera þjónustusamninga við sveitarfélögin og vinna eftir næringarstaðli landlæknisembættisins, þar sem m.a. er fjallað um umhverfisþáttinn líka. Þetta hefur gefist vel og það er mikil ánægja, veit ég, með framleiðslu þessa fyrirtækis og þeir hafa á sínum snærum næringarfræðing og matvælafræðing, þannig að það er mikill metnaður í þessum máltíðum sem þeir eru að dreifa í mjög marga skóla. Ég held því að við þurfum ekkert að óttast það að næringarþátturinn verði ekki í lagi þegar um gjaldfrjálsar skólamáltíðir er að ræða. En í flestum tilfellum er það þannig að sveitarfélögin semja við ákveðna aðila um að framleiða matinn og það er auk þess náttúrlega gott líka hafa fleiri kerfi, ef svo má orða það, að sumir skólar elda matinn á staðnum og það sýnir náttúrlega breiddina í þessu. Mér finnst ágætt hjá flutningsmönnum hér að fjalla um stöðuna eða hvernig staðan er á Norðurlöndunum. Mér fannst áhugavert að lesa það hér og það kemur svo sem ekki á óvart að það séu ekki svona máltíðir í Noregi, þeir eru náttúrlega með sín nestisbox eins og við vitum. Ég bjó t.d. í Bandaríkjunum um tíma og þar var ég með einn ungan pilt í grunnskóla og ég verð að segja að það var ekki næringarríkur matur þar, það voru bara pítsur og franskar alla daga, held ég, og svo var alltaf ís í eftirrétt. Það er nú svo sem ekki til eftirbreytni. Ég tók eftir því sem kemur hér fram á blaðsíðu 3 í greinargerðinni þar sem fjallað er um sjónarmið dýravelferðar og minni kjötneyslu. Ég er náttúrlega fylgjandi því að við neytum okkar landbúnaðarvara og þar með okkar góða lambakjöts og alifuglakjöts og hérna eru allt heilnæmar vörur þannig að ég styð heils hugar að það verði lögð áhersla á að bjóða upp á íslenskar landbúnaðarvörur í skólum og ef raunin verður sú að þessi tillaga verði samþykkt þá verði gjaldfrjálsar máltíðir. Ég held að það sé alveg rétt sem kemur fram þegar rætt er um augljósan ávinning að það sé samfélagslegur ávinningur af daglegum og gjaldfrjálsum næringarríkum skólamáltíðum. Það er góður kostur við gjaldfrjálsar skólamáltíðir, dregur úr því að börn frá efnaminni fjölskyldum séu sett eitthvað til hliðar í skólamáltíðunum og náttúrlega styður þær fjölskyldur. Það er engin spurning. Það er líka athyglisvert sem kemur fram um skýrslu norskra heilbrigðisyfirvalda um áhrif endurgjaldslausra skólamáltíða. Það kemur m.a. fram að jákvæð áhrif megi greina með tilliti til bættrar næringar, betri námsárangurs og mætingar, lýðheilsu og mataröryggis. Það er gott að geta stuðst við svona rannsóknir, ég held að það sé mjög mikilvægt og fagna því að á það sé minnst í þessari tillögu. Ég vona að þessi tillaga fái ágætisumfjöllun í nefndinni og bæði sjónarmiðin komi fram og það verði ekki síst leitað til þeirra sem hafa haft á boðstólum gjaldfrjálsar skólamáltíðir um nokkurn tíma og geta miðlað af sinni reynslu. Það er gott að hér sé einmitt rætt um mikilvægi þess að við vinnum gegn því að börn séu á síðari árum að glíma við offitu, sem er orðið mjög stórt vandamál bara almennt í hinum vestræna heimi. Þess vegna er mikilvægt að næringarþátturinn sé svo sannarlega hafður að leiðarljósi í þessum máltíðum. Ég segi bara að ég óska þess að það verði málefnalegar og góðar umræður um þessa tillögu sem er í alla staði athyglisverð og ég óska flutningsmönnum til hamingju með að koma með þetta hér í þingið vegna þess að þetta hefur lítið verið rætt hér.

Virðulegur forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu um að fela mennta- og barnamálaráðherra að vinna heildstæða stefnu um daglegar, gjaldfrjálsar, næringarríkar skólamáltíðir og umgjörð þeirra. Ég ætla að lýsa mig algerlega ósammála þessari þingsályktunartillögu af nokkrum ástæðum. Fyrir það fyrsta þá held ég að þetta sé fyrst og fremst hlutverk sveitarfélaga, þ.e. sveitarfélög reka grunnskóla og leikskóla í þessu landi og við eigum að treysta þeim fyrir því verkefni. Ég veit ekki betur en að skólar og sveitarfélög séu almennt að reyna að vinna mikið með næringargildið og mörg sveitarfélög hafa farið inn í verkefni landlæknis um heilsueflandi samfélög og heilsueflandi skóla. Ég hef reynslu af því, sveitarfélagið þar sem ég var lengi í sveitarstjórn, Mosfellsbær, var með fyrstu sveitarfélögunum sem gengu inn í þau verkefni og það var mjög mikilvægt og mjög gott. Í því fólst mikil fræðsla til þeirra sem störfuðu í mötuneytunum og ekki síður þeirra sem störfuðu í íþróttahúsunum og svona, að taka í gegn hvað er á boðstólum fyrir börnin okkar. En mér finnst það líka frumhlutverk foreldra að fæða og klæða börnin sín og ég held að ríkið eigi ekki að stíga inn á það svið nema í þeim tilfellum þar sem foreldrar eiga erfitt með að fæða og klæða börnin sín. Og þá eigum við að vera með öryggisnet og við eigum að tryggja það að öll börn fái fæði og klæði og nauðsynlegan aðbúnað. Í þeim tilfellum erum við með umtalsvert bótakerfi í dag eða millifærslukerfi, hvort sem það er í formi barnabóta, húsnæðisbóta eða slíks. Svo er það nú þannig að sveitarfélögin eru í mörgum tilfellum að greiða gjaldið fyrir mötuneytið fyrir þau börn þar sem foreldrar hafa af einhverjum ástæðum ekki greitt það. Ég minnist þess þegar ég var í sveitarstjórn að ég tók þetta reglulega upp og hef rætt við kennara, sem eru auðvitað lykilfólkið okkar í því að huga að því hvernig börnin okkar hafa það og þau eru oft fljót að greina það ef eitthvað bjátar á. Ég vil bara að skólar sjái til þess að öll þau börn sem vilja borða í mötuneytum fái aðgengi að þeim. Og auðvitað er það eðlilegt að foreldrar greiði fyrir það, en ef það reynist erfitt af einhverjum ástæðum þá eru þetta umtalsvert lágir fjármunir sem um er að ræða og skipta ekki sköpum í rekstri sveitarfélaga eða rekstri viðkomandi skóla. Það er töluvert mikil niðurgreiðsla á skólamat í dag. Ég reyndi að fletta því upp á netinu og ef ég reikna þetta rétt er máltíðin að kosta einhvers staðar á bilinu 600–800 kr. Ég held meira að segja að 800 kr. hafi verið það sem ég sá dýrast, það var í Seltjarnarnesbæ og 600 kr. hér í Reykjavík og öðrum sveitarfélögum, einhverjir eru jafnvel ódýrari. Það verður bara að segjast eins og er að þú færð ekkert mjög góðan mat fyrir þessar upphæðir þó að þú farir út í Bónus að kaupa rúnnstykki eða samlokur eða hvað það er. Það kostar örugglega meira en þetta. En eins og ég segi, mér finnst að foreldrar eigi að sinna þessu hlutverki. Ég held líka að það sé mjög mikilvægt að foreldrar séu að borga fyrir þessa þjónustu því að með því gera þeir líka meiri kröfur. Ég hef kvartað yfir því að við ræðum of lítið um málefni skóla hérna og ég kvarta yfir því að samfélagið sem slíkt hafi of litlar skoðanir á grunnskólanum og því sem á að vera að gerast inni í grunnskólunum sem er menntun barnanna okkar. En eitt af því sem er einkennandi fyrir starf í foreldrafélögum, eða var það alla vega þegar ég var á þeim vettvangi og var lengi í stjórn Heimilis og skóla og sat líka oft á aðalfundi foreldrafélaga skólum barnanna minna, er að foreldrar hafa skoðanir á mötuneytinu. Það var það sem var fyrst og fremst til umræðu en ofboðslega lítið um að foreldrar væru að hafa skoðun á því hvaða lestrarkennsluaðferðum væri verið að beita, hvaða bók væri verið að nota í stærðfræðinni eða öðrum þáttum, sem ég held að sé mun veigameira mál. Þannig að ég held að það sé einmitt mikilvægt að foreldrar séu að greiða fyrir þessa þjónustu því að með því gera þeir líka ákveðnar kröfur. En að þessu sögðu ætla ég að segja að þetta er nú með bestu greinargerðum sem ég hef lesið með þingmannamálum. Ég get verið mjög sammála eiginlega nánast í öllu sem fram kemur í þessari greinargerð. Hún er rosalega vel unnin, hún tekur á mörgum þáttum sem ég held að sé mjög auðvelt að sammælast um. Og talandi um það hversu mikilvægt er að næringin sé hluti af samverutímanum og fræðslutímanum; ég held að það sé ofboðslega mikilvægt. Ég tók oft þátt í umræðu um slíkt í mínum skóla og því að það virðist vera allt of mikill asi oft. Það er ekki gott að börn upplifi það að máltíðin sé alltaf undir einhverri pressu, sé í háværum matsal þar sem allt glymur og stressið er mikið. Þannig að það væri gott ef skólar gætu komið því við að gera þetta með rólegri hætti, taka þetta frekar sem hluta af fræðslustarfinu. Það eru endalausir möguleikar að kenna börnum, hvort sem það er varðandi næringarfræði, mögulega stærðfræði eða sögu og menningu. Tækifærin eru mjög mörg. Ég ætla líka að taka undir þessi sjónarmið varðandi heilbrigði og næringu, innihaldið. Offita er vandamál sem við horfum fram á og við þurfum að leysa það. Hluti af því er auðvitað fræðsla og bara um umgengni okkar við mat og næringu. Sjálfbærniviðmiðin get ég líka alveg tekið undir, þau geta verið mjög mikilvæg. Ég ætla því að hrósa þessari greinargerð þó að ég sé algerlega ósammála málinu. Það er á þeim forsendum að mér finnst það ekki vera hlutverk menntamálaráðherra að stíga inn á þetta svið. Ég held að sveitarfélögin séu að gera þetta vel og það er hægt að hvetja þau áfram í þeim efnum. Ég sé enga sérstaka ástæðu fyrir því að vera hér með einhverja stefnu um að allar máltíðir í skólum séu gjaldfrjálsar. Ég sé hér að það er svoleiðis í Finnlandi og ég man að á sínum tíma kynnti ég mér það svolítið. Margir skólar hafa tekið það upp t.d. að bjóða upp á frían hafragraut á morgnana og ef ég man rétt þá var það eitt af því sem var svolítið tekið upp frá Finnlandi eftir að Finnar lentu í sinni kreppu, vegna þess hversu mikilvægt þeir töldu það vera. Ég veit ekki betur en það hafi almennt gengið vel og ég lýsi mig ekki andsnúna því. Ef sveitarfélög vilja svo fara þá leið að hafa máltíðir í skólum gjaldfrjálsar þá er það bara fínt. Þá er það bara ákvörðun þess stjórnsýslustigs eða sveitarstjórnarinnar sjálfrar að forgangsraða fjármunum sveitarfélagsins með þeim hætti og ég hef ekkert út á það að setja. Það verður hvert sveitarfélag að meta fyrir sig eftir aðstæðum og forgangsröðun hjá sér en ég held að við hér á þinginu ættum ekki að skipta okkur af því.

Herra forseti. Ég vil í lokin á þessari umræðu þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt. Það er alltaf gaman þegar það verða fjörlegar umræður hér í þingsal og ýmis sjónarmið koma fram. Flest sem hafa talað hafa lýst sig fylgjandi málinu og komið með ýmsar ábendingar inn í það sem ég vil bara þakka fyrir. Ég er sammála hv. þm. Magnúsi Árna Skjöld Magnússyni um að það er ekkert einfalt mál að fá börn og ungmenni til að borða þann mat sem er á boðstólum hverju sinni. Það er vandasamt að framreiða mat fyrir stóra hópa af fólki í einu og þá er alveg sama á hvaða aldri neytendur matarins eru. Þetta er að sjálfsögðu atriði sem er ekki auðvelt en hins vegar svo gríðarlega mikilvægt að standa vel að. Mig langar líka að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ábendinguna varðandi Voga á Vatnsleysuströnd. Það er rétt að það sveitarfélag er ekki talið upp í greinargerðinni, einfaldlega vegna þess að mér var ekki kunnugt um það, og líkt og tekið er fram þá taldi ég upp þau sveitarfélög sem okkur flutningsmönnum var kunnugt um að væru með gjaldfrjálsar skólamáltíðir. Ég held að það gæti verið mjög áhugavert í meðferð velferðarnefndar með þetta mál að kalla sveitarfélagið Voga á Vatnsleysuströnd til fundar við nefndina til að segja frá sinni reynslu. Varðandi atriðið sem lýtur að sjónarmiði um dýravelferð og minni kjötneyslu þá er þetta atriði, líkt og talað er um í greinargerðinni, sem kom fram á barnaþingi. Þetta er í rauninni ekki mín tillaga heldur erum við flutningsmenn eingöngu að vekja athygli á því að þetta er atriði sem hefur komið til umræðu á barnaþingi, og mér finnst mikilvægt að byggja á þeim sjónarmiðum sem við þó þekkjum um afstöðu þeirra sem málið tekur til. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir telur það ekki hlutverk ríkisins eða ráðherra að koma inn á þessi efni og það kemur kannski ekki á óvart að þar eru ég og hv. þingmaður ósammála, vegna þess að ég tel að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hafi ákveðið stefnumótandi hlutverk í þessum málum. Ég geri alls ekki lítið úr því að mörg sveitarfélög eru að vinna mjög vel með skólamat og ýmsar ólíkar leiðir sem verið er að fara. Með þessari tillögu er ekki verið að leggja til að allir eigi að borða það sama alla daga heldur að móta umgjörðina betur, umgjörð sem er að einhverju leyti þegar fyrir hendi í námskrá grunnskóla en ég held að hægt að sé prjóna við. Ég er alveg sammála því að auðvitað er það meginhlutverk foreldra að fæða og klæða börn sín en hið opinbera kemur að umgjörð barna með margvíslegum hætti og ég tel að gjaldfrjálsar skólamáltíðir séu mikilvægt jöfnunartæki, eins og hér hefur verið komið inn á, og að skólarnir geti hér verið í styðjandi hlutverki við foreldrana, að sjálfsögðu ekki að þeir taki einhvern veginn fram fyrir hendurnar á þeim heldur geti einmitt stutt við með margvíslegum hætti og þá ekki síður við þau börn sem jafnvel eiga ekki forráðamenn eða eru ekki gripin af því kerfi sem við erum með núna. Ég ætla alls ekki að segja að það kerfi sé ómögulegt, því að ég held að það sé bara um margt mjög gott, en ég held hins vegar að það sé hægt að gera það betra með því að gera skólamáltíðirnar gjaldfrjálsar. Svo vil ég bara að lokum þakka fyrir hrósið í garð greinargerðarinnar. Ég hef lent í algjörlega andstæðum hlut, verið sammála tillögutexta en algerlega á móti greinargerðinni, þannig að þetta getur verið alls konar. Ég vona hins vegar að þessi umræða sem hér hefur verið í dag, auk þeirra atriða sem talin eru upp í greinargerðinni og eru auðvitað ekkert endilega tæmandi, á þessu máli eru enn fleiri hliðar, verði velferðarnefnd þingsins gott veganesti í það að vinna þetta mál áfram. Ég ætla að leyfa mér að vona að síðar á þessu þingi gætum við jafnvel fengið það aftur inn í þennan þingsal til síðari umræðu og vonandi samþykktar.

Virðulegi forseti. Ég endurflyt nú enn einu sinni tillögu til þingsályktunar um upplýsingamiðlun um heimilisofbeldi. Þessi tillaga hefur þegar verið flutt þrisvar sinnum síðustu þrjú löggjafarþing en hlaut þá ekki afgreiðslu. Ég flyt nú að ég vona í síðasta skipti flutningsræðu þessarar tillögu og vona að málinu verði veittur framgangur. Það er breið pólitísk samstaða um málið og við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að við grípum styrkum höndum utan um þennan viðkvæma hóp og brjótum upp ákveðinn vítahring sem myndast hefur í þessum málum. Við höfum verið að stíga stór og stöndug skref í áttina að því að bæta verkferla hjá lögreglu og þá hefur einnig verið gripið til mikilvægra réttarúrbóta fyrir þolendur ofbeldis. Baráttunni er þó ekki lokið og við erum enn að sjá allt of háar tölur um tíðni heimilisofbeldis. Þolendur veigra sér oft við því að tilkynna lögreglu um ofbeldið enda gerandinn oft einstaklingur sem er nákominn þolanda. Í smærri sveitarfélögum þar sem íbúar þekkja flestir hver annan getur það ekki síður verið þungbært að tilkynna um heimilisofbeldi. Því er mikilvægt að þau stjórnvöld sem starfa náið með íbúunum hafi víðtækar heimildir til að eiga frumkvæði að því að grípa inn í og eiga samstarf við önnur stjórnvöld um viðbrögð við slíkum brotum. Þótt verklagsreglur ríkislögreglustjóra hafi tryggt samstarf lögreglu við önnur stjórnvöld þarf samstarfið einnig að verða formfast í hina áttina, þ.e. með tilkynningum félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og menntastofnana til lögreglu og með samstarfi þeirra á milli að frumkvæði annarra yfirvalda. Til þess að slík upplýsingagjöf geti átt sér stað með skilvirkum hætti með hagsmuni brotaþola að leiðarljósi þarf skýrari lagaheimildir til upplýsingamiðlunar. Allt samráð milli stofnana samfélagsins þarf að eiga sér stað með þátttöku og samþykki brotaþola. Þegar ástæða er til að ætla að barn hafi orðið vitni að heimilisofbeldi eða orðið þolandi þess þarf þó að tryggja að skilyrði um þátttöku og samþykki brotaþola komi ekki í veg fyrir inngrip stjórnvalda sem sé andstætt hagsmunum barnsins. Kanna þarf hvort rýmka þurfi og skilgreina betur tilkynningarskyldu stjórnvalda sem hafa afskipti af málefnum barna til barnaverndaryfirvalda. Hagsmunir barna skulu alltaf vera í fyrirrúmi og þetta höfum við ítrekað staðfest, m.a. með samþykkt og innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en heimilisofbeldi á heimili barns varðar það alltaf, hvort sem barnið verður fyrir því eða verður vitni að því. Foreldrar og forráðamenn barns eru helstu fyrirmynd þess og það lærir af þeim, bæði meðvitað og ómeðvitað, og því fylgir ábyrgð. Ofbeldi, hótanir og ógnandi hegðun eru ekki réttar leiðir til að takast á við reiði, erfiði eða mótlæti. Börn læra af foreldrum og forráðamönnum hvernig bregðast eigi við áreiti og heimilisofbeldi getur haft sálræn áhrif á barn til frambúðar. Það er sárt að vita af því að börn lifi við slíkar aðstæður hér á landi og við eigum ekki að hætta vinnu okkar gegn heimilisofbeldi. Það er í þágu allra viðkomandi. Virðulegi forseti. Þetta er almannaheillamál og mikilvægt skref því samkvæmt 2. gr. mannréttindasáttmála Evrópu ber okkur að vernda rétt hvers manns til lífs með lögum. Heimildir til að tilkynna lögreglu um heimilisofbeldi eru enn óljósar og brýnt að endurskoða regluverkið hvað þetta varðar. Það hefur þegar verið stigið skref í þessa átt en á síðasta löggjafarþingi samþykkti Alþingi breytingar á lögum um heilbrigðisstarfsmenn þar sem heilbrigðisstarfsfólki var veitt sérstök heimild til að tilkynna lögreglu um heimilisofbeldi. Þetta er fagnaðarefni því að nú stendur þagnarskylda heilbrigðisstarfsmanna því ekki fyrir þrifum að hægt sé að tryggja þolendum viðeigandi aðstoð í réttarkerfinu, en hingað til hefur þagnarskylda heilbrigðisstarfsmanna hamlað framgangi mála hjá lögreglu. Úr því hefur verið bætt og ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir sína framgöngu í því máli. Öll skref í þessa átt skipta máli. Með þessu er markmiðið að tryggja sem jafnast aðgengi þolenda að stuðningi og heilbrigðisþjónustu óháð búsetu, efnahag eða öðrum aðstæðum. Þá hefur einnig verið lagt til að ráðist verði í vinnu við skipulagða fræðslu fyrir heilbrigðisstarfsfólk en það eru yfirleitt einstaklingarnir sem fyrst mæta þolendum eftir ofbeldi. Svona miðar okkur áfram. Lengi hefur verið kallað eftir skýrum aðgerðum í þessum málaflokki og því mikið fagnaðarefni að við séum að sjá breytingar og alvöruaðgerðir í þágu þolenda. Okkur ber að tryggja faglega og trausta þjónustu við þolendur með þeim hætti að þeir upplifi raunverulega og trygga aðstoð eftir áfallið því að þarna er um að ræða einstaklinga þar sem traust þeirra hefur verið brotið með mjög grófum hætti. Þessar aðgerðir eru svo sannarlega þáttur í því að tryggja öryggi og þjónustu við þolendur heimilisofbeldis. Virðulegi forseti. Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að ganga enn frekar í miðlun upplýsinga og að núverandi kerfi verði endurskoðað með það fyrir augum að einfalda barnaverndaryfirvöldum, félagsmálayfirvöldum og heilbrigðisyfirvöldum sem og menntamálayfirvöldum að miðla upplýsingum sín á milli og til lögreglu, ávallt með það að leiðarljósi að tryggja persónuverndarsjónarmið hvað miðlunina varðar. Ég bind miklar vonir við að við getum tryggt þessu máli framgang og auðveldað þá upplýsingamiðlun sem hér um ræðir því að við verðum að skapa þær forsendur í okkar samfélagi fyrir fjölskyldur og fyrir börnin okkar að þau búi við öryggi. Þau eiga að njóta þeirra grundvallarréttinda að búa við öryggi án ofbeldis og ógnar á þeim stað sem á að vera friðhelgur griðastaður. Við eigum öll þann skilyrðislausa rétt skilið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þennan flutning og ræðuna. Ég hef svo sem áður tekið til máls í þessu máli sem mér finnst mjög áhugavert og mikilvægt. Í rauninni velti ég fyrir mér hvað það er sem upp á vantar. Ég held að við í allsherjar- og menntamálanefnd ættum að fara vel yfir þetta því að hér er auðvitað líka verið að tala um lagaheimildir til að miðla upplýsingum og þar erum við fyrst og fremst að reka okkur á persónuvernd. En mig langaði í þessu samhengi að minnast hér á nokkuð sem ég held að hv. þingmaður þekki ágætlega. Á síðasta Norðurlandaráðsþingi samþykktum við tillögu um að samræma aðgerðir á Norðurlöndunum til að auka þekkingu og til að koma í veg fyrir og berjast gegn morðum í nánum samböndum. Þetta er þingmál sem hefur verið í vinnslu í töluverðan tíma í Norðurlandaráði og segir m.a. í greinargerðinni með því: Morð er alvarlegasta birtingarmynd ofbeldis í nánum samböndum og á sér sjaldan stað án aðdraganda. Hv. þingmaður er að ræða hér um heimilisofbeldi en það er því miður þannig að of oft endar slíkt ofbeldi með dauða. Það er rakið ágætlega í greinargerð Norðurlandaráðs hversu hátt hlutfall kvenna deyr á ári hverju af völdum maka eða fyrrverandi maka. Það er sláandi, þetta eru tölur frá Sameinuðu þjóðunum frá árinu 2019, að þar segir að daglega falli 137 konur í heiminum - daglega - fyrir hendi fjölskyldumeðlims og meira en þriðjungur þeirra kvenna sem myrtar voru árið 2017 voru myrtar af þáverandi eða fyrrverandi maka. Þegar þessar tölur eru skoðaðar sem hlutfall manndrápa eru þetta um 13,5%. En þegar þessar tölur eru skoðaðar á Norðurlöndunum þá er þetta miklu hærra. Það voru 26% í Svíþjóð og 27% í Noregi. Ég lagði fram fyrirspurn til dómsmálaráðherra eftir að þetta mál kom fyrst upp og fékk gögn frá ríkislögreglustjóra þar sem fram kom að 22% af manndrápum eru framin af maka eða fyrrverandi maka, reyndar 51% af kunningjum eða vinum og er talið að í einhverjum tilfellum gæti verið um einhvers konar ástarsamband að ræða í því. Þetta eru svo sláandi tölur þannig að ég ætla bara að þakka hv. þingmanni fyrir að koma fram með þetta og mun örugglega leggja áherslu á það þegar við förum yfir þetta verklag að við notum okkur líka reynslu hinna Norðurlandanna. Það væri ekki úr vegi að það væru samræmdar aðgerðir þannig að þegar við finnum gott verklag við þetta þá séu Norðurlöndin svolítið saman í þessari vegferð því að þar er þetta hlutfall hærra, reyndar líklega af þeirri góðu ástæðu að morð eru tiltölulega sjaldgæf á Norðurlöndunum miðað við víðast annars staðar í heiminum en þetta eru engu að síður sláandi tölur. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa framlagningu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni þessarar tillögu, hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur, og hennar meðflutningsfólki fyrir þetta. Maður sér að þetta mál hefur verið vandlega rætt hér á þessum stað, bæði í þessum sal og líka í nefndum og fjöldamargar umsagnir hafa borist um þetta mál sem ég get ekki betur séð við mína yfirferð á þeim en að séu flestar jákvæðar í garð þess. Væntanlega hafa nefndir fengið gesti til sín og rætt þetta þannig að þetta er mikilvægt og jákvætt mál. Auðvitað er gott að halda því til haga að það er vandmeðfarið að deila persónulegum upplýsingum og þarf auðvitað að passa hvernig það er gert. En í ljósi þeirra umsagna sem þessi tiltekna tillaga fær held ég að það séu kannski ríkir hagsmunir þarna inni til að það verði gerðar einhverjar úrbætur á þessum málum. Við sjáum líka bara dæmi úr almennri umræðu, t.d. var grein í Heimildinni nýlega sem var frásögn konu sem hafði lent í heimilisofbeldi og fór á Landspítalann og fékk þar óblíðar móttökur eða a.m.k. móttökur sem urðu til þess að hún lét sig hverfa þaðan og lét sér ekki detta í hug að leita til þess staðar aftur eða neinna sem hugsanlega hefðu getað veitt henni skjól í hennar stöðu. Landspítalinn svaraði þessari frásögn og telur sig hafa gert úrbætur á verkferlum sínum og er sannarlega vonandi að það sé rétt. En við vitum það öll sem hér erum inni og flest sem hafa velt þessum málum fyrir sér að það er mikil brotalöm í þessum málaflokki hér á Íslandi, því miður. Nú er það svo að við Íslendingar erum efst á hinum svokallaða Global Gender Gap-lista, sem er birtur árlega, og hreykjum okkur gjarnan af því og mörg, sérstaklega erlendis, halda að þetta land sé af þeim sökum einhver jafnréttisparadís. En við sem hér búum við vitum auðvitað að það er ekki svo. Ástæðan fyrir þessari veru Íslands í efsta sætinu á þessum lista hefur gríðarlega mikið með það að gera að hér var kona forseti lýðveldisins í 16 ár og eins og við vitum, með fullri virðingu fyrir því ágæta embætti, þá er það ekki það valdamesta embætti, svona í daglegum störfum landsins, stjórnsýslunnar hér, þó svo að það hafi vissulega valdheimildir sem það hefur beitt á ögurstundu. Kynbundið ofbeldi er gríðarlega alvarlegt mál hér á Íslandi og heimilisofbeldi er stór partur af því. Það er auðvitað hluti af þessu kynjakerfi sem við búum við og því hvernig karlar beita konur ofbeldi í stórum stíl, því miður, innan þess kerfis og hvernig kerfið okkar veitir þeim skjól til að beita ofbeldi. Konur sem leita réttar síns í réttarvörslukerfinu á Íslandi hafa margoft lýst því sem ofbeldi í sjálfu sér að þurfa að ganga í gegnum það. Ég þekki persónulega konur sem hafa lent í ofbeldi og láta sér ekki til hugar koma að ganga í gegnum þau svipugöng sem þar er að finna og er það okkur bara til hreinnar skammar, ég verð að segja það, hæstv. forseti, það er okkur til skammar hvernig það kerfi er í sjálfu sér. Ég er því glaður og ánægður að sjá að þetta mál er komið fram enn á ný og ég vona svo sannarlega að það finnist svigrúm hérna í þessum salarkynnum, hæstv. forseti, því að manni heyrðist svona á umræðunni hér í upphafi fundar að það væri greinilega talsvert svigrúm inni í nefndum um þessar mundir sökum málafæðar frá ríkisstjórninni til að ræða svona mál og ljúka umfjöllun um þau, svona mikilvæg mál sem ekki þurfa að kosta ríkissjóð stórar fjárhæðir en geta vonandi haft góð áhrif á þennan mikilvæga málaflokk til allrar framtíðar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um friðlýsingu nærumhverfis Stjórnarráðshússins. Flutningsmenn tillögunnar eru hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Ásmundur Friðriksson, Óli Björn Kárason og Njáll Trausti Friðbertsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Tómas A. Tómasson, Eyjólfur Ármannsson, Þórarinn Ingi Pétursson, Jakob Frímann Magnússon, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að lóð í eigu ríkisins við Stjórnarráðshúsið og annað nærumhverfi þess verði friðlýst. Þingsályktunartillaga þessa efnis var áður lögð fram á 153. löggjafarþingi, mál nr. 590. Stjórnarráðshúsið við Lækjartorg er eitt hinna gömlu steinhúsa frá 18. öld og skipar sér í hóp merkra menningarminja í íslenskri byggingarsögu og húsið sjálft er friðað. Í tillögunni er lagt til að lóð ríkisins við Stjórnarráðshúsið og annað nærumhverfi þess verði friðlýst. Í því felst að ekki verður reist bygging í næsta nágrenni þess sem raskað gæti stöðu þess eða varpa skugga á það að einhverju leyti. Fyrirhuguð stækkun Stjórnarráðshússins yrði þannig óheimil með samþykkt þessarar tillögu. Gömlu steinhúsin frá 18. öld, þar með talið Stjórnarráðshúsið, hafa öll notið verndar í þeim skilningi að þeim hefur verið viðhaldið og þau endurreist eins og efni standa til. Þau eru öll meðal merkustu minja íslensks húsakosts. Öll eru þau teiknuð af framúrskarandi dönskum arkitektum og reist af kunnáttumönnum þar sem handbragðið lofar meistarann. Um gildi og sögu umræddra húsa er vísað til bókarinnar Steinhúsin gömlu á Íslandi, eftir Helge Finsen og Esbjørn Hiort, sem kom út árið 1978 í þýðingu dr. Kristjáns Eldjárns, þáverandi forseta lýðveldisins. Um myrkan en merkan hluta sögu hússins má vísa til nýrrar bókar Hauks Más Helgasonar, Tugthúsið, sem vakið hefur verðskuldaða athygli. Þegar af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar ber að falla frá öllum áformum um nýbyggingu á reit Stjórnarráðshússins. Stjórnarráðshúsið hýsir nú forsætisráðuneytið og rúmar ekki lengur alla þá starfsemi sem þar fer fram. Við því er brýnt að bregðast með því að finna ráðuneytinu hentug húsakynni. Það mætti að sjálfsögðu kanna hvort safnahúsið við Hverfisgötu gæti nýst í þessu sambandi eða aðrir kostir eins og t.d. nýbygging Landsbanka Íslands við Austurhöfn eða bara gamla Landsbankahúsið í Austurstræti. Að þessu sögðu þá vil ég segja, hæstv. forseti, að friðlýsing lóðar ríkisins við Stjórnarráðshúsið er brýnt menningarsögulegt viðfangsefni. Ekki má undan dragast að tryggja húsinu og umhverfi þess öryggi sem sæmir sögu þess og menningarlegu gildi í landinu. Að þessu sögðu þá vísa ég málinu til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um flutning Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Ásmundur Friðriksson og Vilhjálmur Árnason. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að stefna skuli að flutningi Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar. Tillaga þessi var áður flutt á 152. löggjafarþingi (409. mál). Útlendingastofnun er ein af undirstofnunum dómsmálaráðuneytisins og starfar samkvæmt löggjöf um málefni útlendinga. Umfangsmesti þáttur í starfsemi Útlendingastofnunar er útgáfa dvalarleyfa, hvort sem um er að ræða dvalarleyfi á grundvelli atvinnuþátttöku eða t.d. fjölskyldusameiningar, námsvistar eða vistráðningar, og afgreiðsla umsókna um alþjóðlega vernd og umsókna um íslenskan ríkisborgararétt. Stofnunin er til húsa á Dalvegi 18 í Kópavogi og vinna þar um rúmlega 80 manns. Mikill meiri hluti opinberra stofnana er á höfuðborgarsvæðinu, eins og við þekkjum. Af því leiðir að störf flestra stofnana standa í raun einungis íbúum höfuðborgarsvæðisins til boða. Með flutningi Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar væri tekið stórt skref í átt að því að tryggja fjölbreytt atvinnutækifæri utan höfuðborgarsvæðisins. Á Suðurnesjum er hlutfall háskólamenntaðra mun lægra en landsmeðaltal. Mikill meiri hluti starfa hjá Útlendingastofnun eru sérfræðistörf sem krefjast háskólamenntunar. Með flutningi stofnunarinnar til Reykjanesbæjar væri því sérfræðistörfum fjölgað og hlutfall háskólamenntaðra á svæðinu bætt. Þar að auki býr fjöldi innflytjenda á Suðurnesjum sem nýtir sér þjónustu stofnunarinnar, en um 9% íbúa bæjarins eru af erlendum uppruna. - Ég held að þessi tala sé ekki rétt, ég held að hlutfallið sé hærra af íbúum bæjarins og leiðréttist það hér með. Þá er rétt að líta til þess að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem sækjast eftir alþjóðlegri vernd kemur til landsins í gegnum Keflavíkurflugvöll og því er væri hentugt að stofnunin væri í meiri nálægð við flugvöllinn. Jafnframt hefur velferðarsvið Reykjanesbæjar séð um þjónustu og aðbúnað þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd á Íslandi síðan árið 2004 og var fyrsta sveitarfélagið til að bjóða upp á þá þjónustu. Fólksfækkun á landsbyggðinni vegna flutninga til höfuðborgarsvæðisins hefur um langa hríð verið eitt af meginvandamálum samfélaga á landsbyggðinni og jafnframt skortur á störfum og lítil fjölbreytni starfa. Þetta þekkjum við. Aukinn fjöldi og fjölbreytni starfa utan höfuðborgarsvæðisins eykur líkurnar á því að fólk af landsbyggðinni, sem sækir sér menntun á höfuðborgarsvæðinu, snúi aftur til heimabæjar síns eftir að námi lýkur og laðar fremur að nýja íbúa. Í skýrslu Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands um samfélagsgreiningu á Suðurnesjum frá 8. október 2021 kemur fram að atvinnulíf á Suðurnesjum sé einhæft og framboð atvinnu takmarkað. Þá kjósi margir íbúar svæðisins að starfa í Reykjavík þar sem fleiri möguleikar og fjölbreyttara úrval starfa sé í boði. Atvinnulífið í Reykjanesbæ er að miklu leyti háð flugsamgöngum og ferðaþjónustu og lítið er um sérfræðistörf á öðrum sviðum. Flutningur Útlendingastofnunar til sveitarfélagsins myndi því ótvírætt fela í sér nauðsynlega fjölbreytni vinnumarkaðarins á Suðurnesjum. Atvinnumöguleikar ráða óneitanlega miklu þegar einstaklingar ákveða hvar skal búa, en þeir möguleikar eru umtalsvert minni í Reykjanesbæ en á höfuðborgarsvæðinu og bera opinberar tölur um atvinnuleysi það skýrlega með sér. Það má nefna að 2021 var ætlað atvinnuleysi á höfuborgarsvæðinu um 5% en á sama tíma var atvinnuleysi í Reykjanesbæ 10%. Árið 2022 var atvinnuleysið 3,6% á höfuðborgarsvæðinu en rétt tæp 5% í Reykjanesbæ. Í apríl á þessu ári var atvinnuleysið þar 4,6% og minnkaði því aðeins. Atvinnuleysi hefur því nokkur ár aftur í tímann verið töluvert meira á Suðurnesjum en á höfuðborgarsvæðinu. Þetta misræmi í atvinnuleysi á milli bæjarfélaga er óheppilegt og það er því nauðsynlegt að reyna að bregðast við því með einhverjum hætti og auka framboð á fjölbreyttari atvinnu í Reykjanesbæ eins og hér er lagt til. Það er svo sem sjónarmið í þessu að það kannski fylgir því eitthvert óhagræði ef núverandi starfsmenn Útlendingastofnunar, sem búa á höfuðborgarsvæðinu, þurfi þá að sækja starfsemina til Reykjanesbæjar. En það verður að teljast ekki sérlega íþyngjandi fyrir þá sem ferðast þá til Reykjanesbæjar að rétt eins og það er fjöldi af fólki sem ferðast til Reykjavíkur og sækir vinnu í Reykjavík. Það er margt jákvætt við þessa tillögu að mínu mati og mikilvægt að Suðurnesin fái eitthvað af opinberum störfum sem krefjast háskólamenntunar. Ég hef sýnt fram á það hér í þessari yfirferð að menntunarstigið er lágt á Suðurnesjum og full þörf á að bæta úr því. Ég vona að þessi tillaga fái góða umfjöllun í nefndinni og þar muni öll sjónarmið í þessu máli koma fram. Að þessu sögðu þá vísa ég þessu máli, frú forseti, til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir framsögu á þessari tillögu hans og annarra hv. þingmanna. Ég bendi á, af því að það er rétt hjá hv. þingmanni, að það er meinleg villa í greinargerðinni með tillögunni um að hlutfall erlendra ríkisborgara er miklu hærra en 9% í Reykjanesbæ. Þann 12. janúar 2021 samkvæmt þjóðskrá var hlutfall erlendra ríkisborgara 25,3% í þeim bæ, þannig að það er talsvert hærra en 9% og með því hæsta sem gerist á landinu. Þetta er að mörgu leyti mjög skiljanlegt mál því að það er rétt sem hv. þingmaður segir að hér á höfuðborgarsvæðinu er auðvitað þungamiðja íslenskrar stjórnsýslu og það er í sjálfu sér ekkert náttúrulögmál að svo þurfi að vera. Borgin, eins og ég hef áður nefnt hérna í ræðum undanfarið, er dýnamísk og þarf ekkert endilega á stjórnsýslu að halda til þess að vera aðlaðandi staður til búsetu. En slíkar stofnanir kunna að gera það að verkum að fólk með tilskilda menntun og reynslu kjósi að flytja til að starfa hjá slíkum stofnunum og það er líka gott fyrir sveitarfélög og svæði þar sem menntunarstig er klárlega lægra að meðaltali en annars staðar. Það á því miður við um Suðurnesin af ýmsum ástæðum sem of langt mál væri að tíunda hér, sögulegum og öðrum. Ég velti hins vegar fyrir mér gagnsemi svona tilflutnings á þeim tímum sem við lifum í dag þar sem er að verða sífellt algengara að fólk vinni einhvers staðar og búi einhvers staðar allt annars staðar og sinni vinnu sinni í fjarvinnu. Ég minni á stefnu ríkisstjórnarinnar um störf án staðsetningar í þessu sambandi. En það eru engu að síður mjög fín hugmynd að velta upp þeim kostum að staðsetja stofnanir annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Þar af leiðandi held ég að það sé bara mjög jákvætt að nefndin taki þessa tillögu til umfjöllunar og velti upp kostum og göllum þess að fara þessa leið. Það er auðvitað líka rétt sem fram kemur í greinargerðinni að Suðurnesin eru, eins og staðan er í dag, hlið landsins og í gegnum það hlið fara flest þau sem hingað koma. Það er annað sem bent er á líka og hv. þingmaður benti á í sinni ræðu áðan, þ.e. að atvinnuleysi hefur lengi verið, því miður, hærra á Suðurnesjum en annars staðar. Þó svo að þessi stofnun sé kannski ekki það stór að hún muni höggva stór skörð í atvinnuleysistölur á Suðurnesjum þá er þetta liður í því að styrkja það svæði. Þetta eru einhverjir hlutir sem ég geri ráð fyrir að nefndin muni taka til umfjöllunar. Hins vegar er oft og tíðum lag að gera svona hluti, flytja starfsemi út á land eða á aðra staði, þegar verið er að gera breytingar á stofnunum. Það er auðvitað ljóst að við Íslendingar stöndum frammi fyrir miklum breytingum þegar kemur að innflutningi fólks til landsins og það hefur gerst mjög hratt. Auðvitað byrjar það að gerast með inngöngu Mið- og Austur-Evrópuríkja í Evrópusambandið sem veitir fólki þar atvinnuréttindi hér á Íslandi sem það hefur óspart nýtt sér. Við höfum séð það bara í síauknum mæli núna undanfarin örfá ár hvað fólki hefur fjölgað hér og það er auðvitað fullt tilefni til að stjórnvöld á Íslandi vakni upp við þessa stöðu og geri ráðstafanir og móti sér innflytjendastefnu. Liður í því gæti verið að að taka til skoðunar stofnun á borð við Útlendingastofnun, sem ég myndi telja að gæti verið mjög mikilvægur hluti af einhverri slíkri nýrri stefnu ef til kæmi. Þetta mál gæti því orðið hluti af miklu stærra máli sem ég held að sé löngu orðið tímabært að taka til mjög gaumgæfilegrar og vandaðrar umfjöllunar, bæði hér á þingi og annars staðar í samfélaginu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Magnúsi Árna Skjöld Magnússyni fyrir prýðisgóða ræðu og fyrir að leiðrétta þá hvimleiðu villu sem er hér í þingskjölum um að hlutfall íbúa sem eru af erlendu bergi brotnir sé 9%, það er ekki rétt. Það eru, eins og hv. þingmaður sagði, u.þ.b. 25% og rúmlega það. Þannig að þetta verður leiðrétt í þingskjölum. Ég kom nú aðallega upp í pontu til þess að ítreka það, og þakka hv. þingmanni aftur fyrir prýðisgóða ræðu, að það eru tækifæri í því, einmitt eins og hv. þingmaður nefndi, þegar t.d. eru breytingar á stofnunum og annað slíkt að horfa til landsbyggðarinnar. Við eigum að gera það og stuðla að því að störf sem krefjast háskólamenntunar séu einnig höfð í huga þegar við erum að hugsa um þessi mál vegna þess að það er mjög lítið um að slík störf séu í boði frá hinu opinbera á landsbyggðinni. Það er hagur okkar allra að styrkja landsbyggðina og þetta er liður í því. Og af því að þetta snýr sérstaklega að Suðurnesjum og Reykjanesbæ þá hefur það því miður verið raunin að mjög lítið hefur verið um það að störf af þessu tagi hafi verið flutt til Suðurnesja eða til Reykjanesbæjar, þannig að því sé haldið til haga. Enn og aftur, ég þakka fyrir ágæta umræðu um þetta mál og vona að nefndarmenn skoði það frá öllum hliðum. Ég held að þarna sé tækifæri sem sé mikilvægt fyrir Suðurnesin og vona að þetta mál fái jákvæðar undirtektir innan nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar frá hv. þingmanni. Eins og áður segir þá er vissulega rétt að horfa til þess þegar um störf á vegum ríkisins sem krefjast háskólamenntunar er að ræða að það sé horft til landsbyggðarinnar í þeim efnum, að byggja upp starfsemi í kringum það á þeim stöðum þannig að ekki sé eingöngu verið að moka undir stjórnsýsluna hér í Reykjavík. Þetta tengist auðvitað annarri umræðu sem átti sér stað hér í gær um styrkingu Sjúkrahússins á Akureyri og heimildir þar til að framkvæma hjartaþræðingar, mjög fínt mál. Ég sé ekki betur en að á dagskrá hér á eftir sé einmitt mál sem er af svipuðum toga, að efla og styrkja sjúkrahúsið þar. Við þurfum að hugsa til þess, Íslendingar, að við búum í stóru landi sem við viljum halda í byggð, að það séu ekki allir hlutir hér á þessu svæði, því að eins og áður segir er borgin dýnamísk og hún lifir af þrátt fyrir að slíkar stofnanir verði fluttar en þær geta haft mikið um sitt nærumhverfi að segja. Við sjáum það bara af þeim dæmum þegar stofnanir hafa verið fluttar út á landsbyggðina að það hefur haft áhrif og það skapar líka störf í kringum þær, styrkir áru og ásýnd og skapar fyrirmyndir og annað slíkt. Þannig að ég vænti þess að það verði góð umræða um þetta í nefndinni þegar þar að kemur.

Virðulegi forseti. Ég endurflyt hér tillögu mína til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til að efla Sjúkrahúsið á Akureyri. Tillagan var áður lögð fram á 153. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt en tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem hafi það hlutverk að móta stefnu og aðgerðaáætlun til að efla Sjúkrahúsið á Akureyri með tilliti til vísinda og mennta. Samhliða því markmiði verði stuðlað að bættri heilbrigðisþjónustu á upptökusvæði sjúkrahússins ásamt því að laða að sérhæft heilbrigðisstarfsfólk. Starfshópurinn leggi áherslu á eftirfarandi: 1. Samstarf við Landspítala og tengdar menntastofnanir verði aukið með það að markmiði að veita Sjúkrahúsinu á Akureyri viðurkenningu á verkefnum tengdum háskólasjúkrahúsi. 2. Staða Sjúkrahússins á Akureyri í rannsóknum, þróun og kennslu verði styrkt. Starfshópurinn kostnaðargreini og meti ávinning af þeim tillögum sem lagðar eru fram. Ráðherra leggi niðurstöður starfshópsins fyrir Alþingi eigi síðar en 1. september 2024.“ Meðflutningsmenn á þessari tillögu minni eru hv. þingmenn Þórarinn Ingi Pétursson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Logi Einarsson, Hanna Katrín Friðriksson og Björn Leví Gunnarsson ásamt Njáli Trausta Friðbertssyni. Sjúkrahúsið á Akureyri gegnir mikilvægu hlutverki á landsbyggðinni en það veitir almenna og sérhæfða heilbrigðisþjónustu þar sem áhersla er lögð á bráðaþjónustu og helstu sérgreinameðferðir. Það er annað tveggja sérgreinasjúkrahúsa landsins og gegnir lykilhlutverki í almannavörnum. Sjúkrahúsið á Akureyri hefur fengið alþjóðlega gæðavottun á starfsemi sinni, fyrst heilbrigðisstofnana á Íslandi ásamt öðrum vottunum. Virðulegi forseti. Mönnun fagfólks í heilbrigðiskerfinu verður sífellt meira krefjandi og nauðsynlegt er að leita nýrra leiða við að mennta og þjálfa heilbrigðisstarfsfólk ásamt því að auka tækifæri til náms. Með auknum verkefnum, aukinni vísindastarfsemi og fleiri nemum er líklegra að það gangi betur að laða sérhæfða starfsmenn til Sjúkrahússins á Akureyri og veita þannig betri heilbrigðisþjónustu á svæðinu. Flutningsmenn telja að færa mætti aukin verkefni yfir á Sjúkrahúsið á Akureyri og leggja því til að skipaður verði starfshópur sem hafi það verkefni að móta stefnu og aðgerðaáætlun til þess að ná þeim markmiðum fram. Með aukinni samvinnu við Landspítala og viðeigandi menntastofnanir má byggja enn frekar upp öflugt nám á sviði heilbrigðisvísinda á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Í dag er í boði fjölbreytt nám í heilbrigðisvísindum við Háskólann á Akureyri sem efla mætti frekar með auknu samstarfi við aðra háskóla. Á Sjúkrahúsinu á Akureyri er starfandi deild mennta og vísinda sem sér um skipulag, umsjón og eftirlit með því sem lýtur að menntun og vísindum þvert á allar starfseiningar sjúkrahússins. Meðal verkefna deildarinnar er að skipuleggja starfsnám háskólanema og framhaldsskólanema í heilbrigðisgreinum auk þess að hafa umsjón með skipulagi sérnámsgrunnslækna, sérnámslækna og annarra nema í sérnámsstöðum. Sjúkrahúsið á Akureyri hefur um langt árabil annast starfsnám háskólanema í grunnnámi við HA, HÍ og við erlenda háskóla en auk þess annast það sérnám heilbrigðisstétta að fenginni háskólagráðu í heilbrigðisvísindum. Á Sjúkrahúsinu á Akureyri er mögulegt að ljúka öllum sjúkrahúsmánuðum sérnámsgrunnsársins. Sérnámslæknar í heimilislækningum og meistaranemar í geðhjúkrun geta einnig lokið sjúkrahúshlutanum á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Annað sérnám er skipulagt í samstarfi við LSH. Vísindastarf fer vaxandi og ákveðnir starfsmenn sjúkrahússins sem uppfylla hæfnikröfur háskóla gegna störfum prófessora, dósenta og lektora við HA og HÍ. Enn fremur er virkt vísindasamstarf við erlenda háskóla og háskólasjúkrahús. Virðulegi forseti. Það að efla enn frekar hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri þegar kemur að menntun heilbrigðisstarfsmanna er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Í kaflanum um menntamál kemur fram, með leyfi forseta: „Meta þarf mönnunarþörf til lengri tíma í heilbrigðis- og menntakerfinu og skoða í því samhengi hvort breyta þurfi starfsumhverfi og fyrirkomulagi grunnmenntunar til að mæta vaxandi þörf til framtíðar, m.a. með hliðsjón af aðstæðum í dreifðum byggðum.“ Þá segir í heilbrigðisstefnu til 2030 að styrkja þurfi hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri til þess að efla hlutverk þess sem kennslusjúkrahús ásamt því að auka samvinnu við Háskólann á Akureyri. Flutningsmenn telja mikilvægt að styrkja stöðu Sjúkrahússins á Akureyri sem kennslusjúkrahúss og skoða hvort forsendur séu til staðar til að skilgreina það og viðurkenna hlutverk þess sem háskólasjúkrahúss. Greina þarf hvort aðstaða og innviðir séu til staðar á sjúkrahúsinu til þess að ráðast í aukin verkefni á þessu sviði og hvernig samstarfi við aðrar stofnanir yrði háttað. Mér skilst á starfsfólki Sjúkrahússins á Akureyri að sú vinna sé nú þegar hafin að einhverju leyti, af þeirra hálfu a.m.k. Á sama tíma stendur íslenskt heilbrigðiskerfi frammi fyrir alvarlegum mönnunarvanda en fyrirséð er að fjölga þurfi verulega starfsmönnum í heilbrigðiskerfinu á Íslandi. Á meðan erfitt er að taka á móti fleiri nemum á LSH getur Sjúkrahúsið á Akureyri tekið að sér fleiri nema og stærri verkefni, en svo að það sé mögulegt verður að veita aukið fjármagn til verkefnisins. Í heilbrigðisstefnu til ársins 2030 er fjallað um í kaflanum „Hugsað til framtíðar“ hvort gera megi breytingar á fyrirkomulagi grunnmenntunar heilbrigðisstarfsfólks til að mæta betur þörfum íslensks heilbrigðiskerfis og skipulagi þjónustunnar um allt land, t.d. með því að taka betur tillit til aðstæðna í hinum dreifðum byggðum. Þar er tekið dæmi um svæðissjúkrahúsið í Tromsö í Noregi sem fékk stöðu háskólasjúkrahúss eftir að háskólinn á svæðinu var settur á fót á grundvelli byggðasjónarmiða. Í skilgreiningu á þriðja stigs heilbrigðisþjónustu segir m.a. að starfsemi háskólasjúkrahúss sé ekki bundin við hús eða byggingar heldur geti hún farið fram á mörgum stöðum og á fleiri en einni stofnun að uppfylltum þeim skilyrðum sem þarf um háskólasjúkrahús. Flutningsmenn telja mikilvægt að skoðuð verði af fullum þunga öll þau verkefni sem Sjúkrahúsið á Akureyri gæti tekið að sér sem falla undir skilgreiningu háskólasjúkrahúss og létt um leið álaginu á LSH. Flutningsmenn eru meðvitaðir um að oft sé verið að vinna með færri sjúklinga á sjúkrahúsinu en alþjóðaviðmið segja til um varðandi stærð háskólasjúkrahúsa en það eigi einnig við annars staðar á Íslandi þar sem þjóðin er fámenn og umhverfisaðstæður oft óhagstæðar og langt á milli staða. Í dag eru allar helstu sérgreinar og meðferðir í tengslum við þær á Sjúkrahúsinu á Akureyri, auk þess sem það sinnir meðferðum í flestum undirsérgreinum viðkomandi sérgreina. Nú þegar er til staðar góð samvinna við LSH með þeim hætti að ýmsir sérfræðingar koma að vinnu á Sjúkrahúsinu á Akureyri með tilheyrandi sparnaði á ferðakostnaði fyrir bæði sjúklinga sem og Sjúkratryggingar Íslands. Í því samhengi má einnig nefna að nýlega er hafin starfsemi blóðskilunar sem unnin er í samstarfi við LSH sem sparar bæði fjármagn og ferðalög fyrir sjúklinga. Öflug starfsemi Sjúkrahússins á Akureyri sem háskólasjúkrahúss leiðir til þess að heilbrigðisþjónusta á Norður- og Austurlandi verður betri en í heilbrigðisstefnu til 2030 er einmitt lögð áhersla á bætta þjónustu. Sérfræðingar frá sjúkrahúsinu fara nú þegar og hitta sjúklinga innan annarra starfsstöðva heilbrigðisstofnana á svæðinu og gæti sú þjónusta aukist enn frekar með tilkomu háskólasjúkrahúss. Góð og metnaðarfull heilbrigðisþjónusta eins og Sjúkrahúsið á Akureyri sinnir vissulega en hefur möguleika á að veita í auknum mæli ef rétt er gefið bætir búsetuskilyrði og heilbrigðisþjónustu á svæðum sem sum eiga undir högg að sækja. Flutningsmenn telja ákaflega mikilvægt að styrkja stöðu Sjúkrahússins á Akureyri til þess að efla starfsemina og einnig styrkja heilbrigðisþjónustu á Norður- og Austurlandi, eins og ég sagði hér áður, og jafna búsetutækifæri á landsbyggðinni. Ein ástæða þess að fólk flytur úr dreifbýli er að það getur ekki sótt menntun í heimabyggð. Önnur ástæða er að starfstækifæri skortir hreinlega í heimabyggð. Með því að auka starfstækifæri í tengslum við styrkingu Sjúkrahússins á Akureyri og efla tækifæri til menntunar og vísinda við Háskólann á Akureyri er hægt bæði að halda fólki á svæðinu sem og laða aðra að. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða umfangsmikið verkefni sem telja má við fyrstu sýn að geti aðeins falið í sér verulega kostnaðaraukningu fyrir ríkið. Flutningsmenn telja mikilvægt að við kostnaðargreiningu á þessari vinnu verði ekki einungis litið til fjárhagslegs kostnaðar heldur einnig til þess sem sparast hjá m.a. Sjúkratryggingum vegna minni ferðakostnaðar. Þá þarf einnig að líta til fleiri þátta líkt og aukinna möguleika til náms, fjölgunar heilbrigðisstarfsmanna, ávinnings af samvinnu, samfélagslegs ávinnings, aukinnar hagkvæmni, betri þjónustu við sjúklinga, aukinna afkasta o.s.frv. Hér er einnig um mikilvægt byggða- og öryggismál að ræða sem mun hjálpa til við að fjölga heilbrigðisstarfsfólki á landsbyggðinni. Ég hef nú gert grein fyrir efni tillögunnar og legg til að henni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og síðari umræðu.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa langa tölu um þetta, aðeins að lýsa yfir stuðningi við þessa tillögu af því að hún er mjög skynsamleg á margan hátt. Við erum auðvitað fyrst og fremst að tala um heilbrigðismál. Hún lýtur auðvitað að því að lög um heilbrigðisþjónustu, sem eiga að tryggja öllum sem jöfnust eða jöfn réttindi, sé hægt að uppfylla. Það má ekki gleyma því að Sjúkrahúsið á Akureyri er mjög sterkt bakbein fyrir íbúa á öllu Norður- og Austurlandi, auðvitað fyrirtækjanna líka og síðast en ekki síst þeirrar ferðaþjónustu sem hefur verið að blómstra upp á síðkastið. Þetta er líka sterkt byggðamál. Ég flutti þingsályktunartillögu í gær um hjartaþræðingar á Sjúkrahúsinu á Akureyri og ætla ekki að endurtaka ræðuna sem ég hélt þá um byggðaþróunina en líklega er aldrei talað nóg um það. Við höfum komið okkur í býsna viðkvæma stöðu með þessu ójafnvægi sem hefur skapast hérna síðustu ár og áratugi þrátt fyrir að í því felist líka kostir, vissulega. Við það að styrkja svona sérhæfða starfsemi sem byggist á mikilli sérfræðiþekkingu er eins og flutningsmaður réttilega nefndi líklegt að það sé hægt að laða að sér starfsfólk. Við höfum líka kynnst því sem höfum verið í sveitarstjórnum úti á landi í smærri bæjum að þessir sérfræðingar sem eru að koma eru oft giftir eða kvæntir og þegar verið er að leita að fólki í háskólann, sérhæfð tölvufyrirtæki eða annað þá hefur það oftar en ekki komið upp að líklega gangi það ekki vegna þess að það sé ekki starf fyrir hinn aðilann, þannig að það er ofboðslega mikilvægt að staðir sem eiga að skapa og verða að skapa mótvægi við þetta stóra þéttbýli hér á höfuðborgarsvæðinu spegli, þótt í minn minni mynd sé, sams konar samfélag, það sé fjölbreytt atvinnulíf, mikið af ólíkum störfum innan sérfræðiþjónustu, það sé öflugt og gott íþróttalíf, blómlegt menningarlíf og síðast en ekki síst þá skiptir það líka máli að það séu tengingar fyrir okkur, ekki bara til Reykjavíkur heldur líka út í heim. Flugvöllur á Akureyri með millilandaflugi skiptir t.d. alveg gríðarlega miklu máli ef sjúkrahúsinu á að takast að laða til sín sérhæft starfsfólk. Þetta er oft fólk sem hefur menntað sig erlendis, þetta er til fólk sem getur valið sér hvort það vinnur í Reykjavík, Gautaborg, Ósló, Kaupmannahöfn eða hvar sem er. Af hverju ætti það nú að velja fjörð norður í landi ef það þarf að gefa ótrúlega mikið eftir af sínum lífsgæðum og möguleikum? Allt hangir þetta saman. Mér finnst gott það sem nefnt er í tillögunni, þetta er ágætisgreinargerð og mér finnst gott það sem er nefnt þar, að það verði að passa sig á því að við kostnaðargreininguna sé ekki lagt hrátt mat á það hvaða tekjur ríkið þurfi eða hvaða kostnað þetta feli í sér fyrir ríkið, vegna þess að kostnaður við heilbrigðisþjónustu er bara svo ótrúlega fjölbreyttur. Eitt er það hvað ríkið þarf að borga til þess að styðja við starfsemi. Hitt er það svo hvað íbúarnir þurfa að borga til að njóta þjónustunnar. Staðreyndin er sú að allt of margir og ótrúlega margir Íslendingar sem búa utan höfuðborgarsvæðisins, jafnvel utan Eyjafjarðarsvæðisins, þurfa að leggja úr eigin vasa alveg ótrúlega mikið í ferðakostnað, dvalarkostnað, með tilheyrandi vinnutapi o.s.frv. Þá komum við aftur inn á samgöngurnar sem skipta höfuðmáli og eru heilbrigðismál líka, hvort sem er á landi og í lofti. Ég býst við að það hafi létt mörgum lífið eftir að loftbrúin var samþykkt en auðvitað á ekki að þurfa að nýta sér hana. Auðvitað á ferðakostnaður vegna þjónustu á heilbrigðisstofnun sem þú þarft að sækja langt utan heimabyggðar að vera greiddur langt umfram þessar tvær ferðir á ári sem eru í dag. Það er annað sem skiptir gríðarlega miklu máli, bæði við að efla þetta sjúkrahús og að gera það að háskólasjúkrahúsi. Það er sú staðreynd að fólk sem menntar sig í heilbrigðisstörfum er miklu líklegra til þess að vilja vinna úti á landi ef það er utan af landi og er alið upp úti á landi og þekkir það hvernig er að búa í fámenninu. Það er oft erfiðara, og maður skilur það vel, það er væntanlega erfiðara fyrir New York-búa að koma og setjast að í Reykjavík, alveg eins og það er erfiðara fyrir Reykvíking sem aldrei hefur kynnst neinu öðru að flytjast í 20.000 manna samfélag. Þess vegna skiptir það mjög miklu máli, og Háskólinn á Akureyri hefur skipt máli þar, sérstaklega þegar kemur að sjúkraliðum og hjúkrunarfræðingum, að mennta starfsfólk sem á rætur sínar á þessum stöðum. Ég fór í nokkrar ferðir í tengslum við endurskoðun Samfylkingarinnar á heilbrigðisstefnu og við hittum almenning, heilbrigðisstarfsfólk úti um allt land, á litlum og stórum stöðum. Það er eitt sem mér fannst sláandi við þessar ferðir - við fórum vissulega á stóru staðina, bæði á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri en líka sem sagt á Raufarhöfn, Þórshöfn og Reyðarfjörð og fleiri staði - það er að fólk á Íslandi sem býr við þessi skilyrði, þ.e. slakari heilbrigðisþjónustu, er orðið óhuggulega nægjusamt. Það gerir oft ekki þær kröfur sem það ætti að vera að gera, það gerir kröfur um gott aðgengi, góðar samgöngur, góða sjúkraflutninga og svo vonast það til að það verði áfram læknir á stöðunum. Svo maður segi það bara beint út þá hefur maður áhyggjur af þeirri stöðu vegna þess að mjög margir læknar á þessum minni stöðum eru komnir til ára sinna og munu innan nokkurra ára hætta. Við þurfum með öllum tiltækum ráðum að manna þessar stöður aftur og ég held að Sjúkrahúsið á Akureyri, í tengslum við háskólann, geti leikið ákveðið lykilhlutverk. Ég held að fáir myndu fagna þessu meira, eflingu Sjúkrahússins á Akureyri, en stjórnendur og starfsfólk á Landspítalanum. Það er bara mjög stórt, öflugt og sérhæft sjúkrahús og tekur auðvitað við ýktustu dæmunum en það finnur fyrir því líka þegar skóinn kreppir á Akureyri eða á Egilsstöðum, í Neskaupstað, á Ísafirði og víðar. Stjórnendur Landspítalans vilja líka að það séu öflugar einingar úti um allt land. Ég hef alla vega ekki heyrt annað. Svona í lok umræðunnar þá hvet ég fólk til þess að kynna sér þessa þingsályktunartillögu og hana er hægt að finna á vefnum, greinargerðin er mjög góð. En það er ágætt líka að fara í sarpinn á RÚV og hlusta á mjög upplýsandi og fræðandi viðtal við formann Læknafélags Íslands um stöðuna á Akureyri m.a. og áskoranir sem þar eru, milli tíu mínútur yfir sjö og hálf átta í gærkvöldi, í dag er 23. nóvember, þannig að endilega kynnið ykkur það og þá finnur maður að allt læknasamfélagið og væntanlega allir heilbrigðisstarfsmenn í landinu eru sama sinnis. Þetta er mikið framfaraspor og þetta er mjög nauðsynlegt.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka flutningsmanni þessarar tillögu, hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, fyrir hennar framsögu hér og hv. þm. Loga Einarssyni fyrir hans greinargóðu og upplýsandi ræðu um stöðuna á Akureyri og víðar. Það er ljóst að þessi tillaga er sett fram í því skyni að skapa vandaða umræðu um þetta mikilvæga mál og ég held að það væri til bóta að þessi tillaga fengi brautargengi. Þetta er liður, eins og í mörgum öðrum málum sem hér koma fram, að efla þjónustu í landsbyggðunum. Þetta er líka liður í því að velta upp nýjum vinklum á þeim vanda sem heilbrigðiskerfið á Íslandi stendur frammi fyrir, m.a. mönnunarvanda og þá kannski ekki síst mönnunarvanda í landsbyggðunum. En það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Loga Einarssonar, og gott ef ekki líka í máli hv. þm. Ingibjargar Isaksen, að þau sem mennta sig á landsbyggðinni eru líklegri til að setjast þar að og halda áfram að starfa þar. Og það er nú bara þannig að við Íslendingar þurfum á því að halda að vera með lækna í landsbyggðunum. Þetta ágæta mál tengist líka að einhverju leyti má segja máli sem við í Samfylkingunni höfum komið á framfæri um staðsetningu sjúkraþyrlu á Akureyri, að gera þann stað að miðstöð heilbrigðisþjónustu á þessum helmingi landsins. Eins og kom fram í máli þingmanns hér áðan þá er Sjúkrahúsið á Akureyri vel í sveit sett til að þjónusta bæði Norðurland og Austurland og þá kannski ekki síst í því augnamiði að auka öryggi bæði landsmanna og svo auðvitað þess fjölda ferðamanna sem þetta svæði heimsækja, sem eykst nú jöfnum skrefum og jafnt og þétt. Þetta getur líka orðið til þess að létta álagi á Landspítalanum, eins og kom fram áðan. Ég ætla nú kannski ekki heldur, ekki frekar en hv. þm. Logi Einarsson, að endurtaka ræður mínar frá því í gær þegar við vorum að fjalla um hjartaþræðingar á þessu sama sjúkrahúsi en það er mikilvægt að við í þessu stóra landi förum að hugsa það að við eigum fleiri en eina borg. Akureyri er vissulega staður sem hefur flest það til að bera, ef ekki allt, sem borgir þurfa að hafa, hann er bara mjög lítill, svona eins og ágætur þingmaður nefndi í gær má kalla þetta Bonsai-borg, hann gerir það alla vega, þannig að við þurfum að finna leiðir til að styrkja þann stað. Þetta er klárlega ein af þeim leiðum og ég held að það sé lag líka vegna þess að ég veit til þess að nú eru uppi hugmyndir um að styrkja þá háskólastofnun sem er á Akureyri, m.a. með viðræðum tveggja háskólastofnana um sameiningu og samstarf. Það mætti líta á þetta sem hugsanlegt tækifæri til að koma á fót, bara svo að það sé sagt berum orðum, læknadeild við Háskólann á Akureyri, þannig að það séu þá fleiri en einn háskóli og fleiri en einn staður á landinu sem útskrifar lækna þá með þeim bónus að þeir séu líklegir til að setjast þar að og þjóna þessum hluta landsins.

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins koma inn í þessa umræðu um þetta mikilvæga mál. Hef ég talsvert talað um Sjúkrahúsið á Akureyri frá því að ég byrjaði á þingi og kannski ekki óeðlilegt þegar maður situr í fjárlaganefnd og fjallar um þessi helstu mál sem standa heilbrigðisþjónustunni, og hafa gert, fyrir þrifum þrátt fyrir að því sé ekki að leyna að það hafa aldrei verið settir jafn miklir fjármunir í heilbrigðiskerfið, fyrir utan auðvitað bygginguna, eins og hefur verið gert á þessu eina og hálfa kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar. Þessi tillaga hér um að búa til aðgerðaáætlun til að efla Sjúkrahúsið á Akureyri og starfsemi þess er gríðarlega mikilvæg, alveg sama hvernig á það er litið. Við höfum svo sem rætt margt sem hér er tekið fram áður inni á þingi, ekki síst þessi álitamál um hvort þetta eigi að vera kennslusjúkrahús, hvort þetta eigi að vera háskólasjúkrahús og hvað þurfi til þess með þennan öfluga háskóla á Akureyri. Við þingmenn kjördæmisins höfum a.m.k. viljað horfa til hans því að með því að auka nám í heilbrigðistengdum vísindum erum við að styrkja gríðarlega stórt svæði. Það eru engin ný sannindi, eins og hér hefur verið rakið, að fólk sem lærir nær heimabæ sínum, hvort sem það er á Akureyri eða víðar á svæðinu, skilar sér betur til vinnu. Það eykur menntunarstig eðli máls samkvæmt á svæðinu og skiptir bara máli fyrir það að fólk geti valið sér hvar það vill búa. Talsverðum fjármunum hefur verið varið til að styrkja heilsugæslurnar til þess einmitt að létta á þessari dýrari þjónustu sem sjúkrahúsinu eru. En við þurfum að hafa það í lagi, ég held að það sé alveg ljóst, ekki síst sáum við það nú þegar sjúkraflugvél þurfti að hverfa frá í gær, gat ekki lent sökum þess hve hvasst var og búið að leggja af þá braut sem oftast var nýtt þegar svona háttaði til. Þá skiptir máli að vera með mjög vel búið sjúkrahús á Akureyri með góða þjónustu. Það skiptir máli líka að geta laðað að gott starfsfólk, fjölbreytt starfsfólk. Þó að við vitum að mönnunin hefur verið áskorun og heldur áfram að vera á alþjóðavísu, það er ekki bara hjá okkur, þá myndi allt svona styrkja starfsemina að mjög miklu leyti, þegar við getum boðið upp á fjölbreyttari þjónustu. Ég hef talað mikið um fjarheilbrigðisþjónustu og Sjúkrahúsið á Akureyri var hér með um daginn, ég veit ekki hvort við eigum að segja tilraun, það var alla vega með starfsemi þar sem læknir frá Bandaríkjunum sinnti þjónustu í gegnum fjarþjónustu. Þar þótti þurfa að lagfæra þau mál sem snúa að persónuverndaröryggi og ég trúi því að það náist að gera, því að það er mjög mikilvægt þar sem við náum ekki að manna með fólki á staðnum að við getum a.m.k. leyst það sem hægt er að leysa með þessum hætti. Ég held að við séum öll sammála um það, og ég veit það. Við töluðum held ég flest í kosningabaráttunni, og höfum gert það áður og gerum nú aftur segi ég bara hafandi verið hér í tíu ár, um bygginguna á nýrri legudeildarálmu. Það þokast í rólegheitunum. Þó að það þokist of hægt fyrir minn smekk þá þokast þetta samt sem áður áfram. Við erum nýbúin að vera á mjög upplýsandi fundi varðandi sjúkraflug og annað slíkt með starfsfólki Sjúkrahússins á Akureyri og það sýnir manni að þetta er sjúkrahús sem getur verið og er í fremstu röð í þeirri þjónustu sem snýr að slíku flugi. Það þurfum við að efla og við þurfum að fara aftur yfir þann samning sem undirritaður var síðast og vita hvort við getum ekki gert hann betri. Hér var verið að ræða um hjartaþræðingarnar sem við höfum einmitt rætt líka talsvert áður og við þekkjum liðskiptaaðgerðirnar og annað slíkt sem hefur verið og léttir þá undir í rauninni með Landspítalanum. Sjúkrahúsið á Akureyri er vel til þess fallið að sinna miklu fjölbreyttari þjónustu en þau ná að gera, kannski fyrst og fremst vegna fjármuna en svo auðvitað vegna þess að mannskapur hefur ekki fengist til starfa út af mörgum ástæðum. Svo fékk ég áhugavert svar sem ég hvet fólk til að lesa um kæfisvefnsrannsóknir á sjúkrahúsinu. Það er umhugsunarefni að sjúkrahúsið treystir sér til þess að framkvæma um 600 rannsóknir á ári en fái bara fjármuni til að sinna 200. Það þýðir auðvitað að fólk fer annað, og hvert fer það? Það fer til Reykjavíkur, a.m.k. eitthvað af þessu fólki og annað nær sér jafnvel ekki í þessa þjónustu heldur bara geymir hana. Það er auðvitað ekki gott. Það er líka eitt af því sem þetta svar sýndi mér, að við getum aðeins reynt að stjaka við því. Í svarinu er dregið fram að einhverju leyti, þó ekki nógu skýrt að mínu mati, hver kostnaðurinn er af því fólki sem kemur hingað af því að það fær ekki þjónustuna fyrir norðan. Málið er bara þetta: Við þurfum að styrkja Sjúkrahúsið á Akureyri til þess að það geti sinnt því sem það treystir sér til að sinna, og þá meira að segja með þann mannafla sem það hefur núna, en er ekki að gera í dag. Við þurfum að mínu mati að fylgja því vel eftir og þess vegna held ég að þessi tillaga, nái hún fram að ganga, geti sýnt fram á að þetta sé sparnaður þegar horft er til lengri tíma. Við erum svo mikið, eins og framsögumaður kom hér inn á í sínu máli, að færa fólkið til en ekki fagaðilana sem er það sem við eigum að gera. Þó að okkur hafi tekist það að einhverju leyti er það alls ekki nóg. Ég þreytist aldrei á því að minnast á það og monta mig af því fyrir hönd Sjúkrahússins á Akureyri að það var fyrsta stofnunin sem fékk vottun samkvæmt alþjóðlega gæðastaðlinum ISO-9001, fyrsta heilbrigðisstofnunin sem fékk slíka viðurkenningu. Það segir okkur mikið og okkur var kynnt á sínum tíma í hverju það fælist. Það er mjög ítarlegt sem þar fer fram og er undir því og snýr að gæðavottun og það á auðvitað að geta skipt máli þegar verið er að fjalla um hvort stofnun sé tilbúin til að takast á við verkefni. Eins og ég segi þá átta ég mig á því eins og allir hinir að þetta snýst um fjármuni og hvernig við verjum þeim en þá þurfum við að horfa alla leið til enda, ekki bara á fjárhagsárið fram undan, ekki einu sinni bara á fjármálaáætlunina fram undan heldur til talsvert lengri tíma, því að þetta er þjónusta sem byggist upp til lengri tíma og sinnir gríðarlega stóru svæði. Ég held og ég vona að við getum náð utan um það að þetta sýni fram á að þetta sé sparnaður í kerfinu sem ég held að við séum mörg til í að ná fram, ekki síst að við náum fram betri þjónustu. Ég vona svo sannarlega að þessi tillaga nái fram að ganga, hvort heldur, eins og ég hef sagt áður, eins og hún er lögð fram eða hreinlega að ráðherrann leggi sig fram um að láta skoða þetta.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til að efla Sjúkrahúsið á Akureyri. Og þá raða þingmenn Norðausturkjördæmis sér á mælendaskrá til að ræða þetta mikilvæga mál sem er uppbygging sjúkrahússins. Ég ætla að vitna í og nota svolítið grein sem ég skrifaði fyrir tæpum þremur árum, „Stöndum vörð um uppbyggingu Sjúkrahússins á Akureyri“. Það hugsa margir hlýlega til sjúkrahússins, hvort sem það eru íbúar Akureyrar, Eyjafjarðar, Norðurlands eða Austurlands og bara um allt land. Sjúkrahúsið á Akureyri er sannkallaður hornsteinn í okkar samfélagi. Það er einn fjölmennasti vinnustaður landsbyggðarinnar og í senn kennslusjúkrahús, vísindastofnun og varasjúkrahús landsins. Á sjúkrahúsinu er rekin heilsueflandi stefna. Það er eftirsóknarverður vinnustaður og þar starfa um 700 starfsmenn. Þetta er stór stofnun, ég hef ekki náð að skoða það nákvæmlega en ætli veltan núna sé ekki, að mig minnir, í kringum 12 milljarðar, væntanlega, á þessu ári eða hvort það er í fjárlögum fyrir næsta ár, þannig að það er mikill rekstur. Sjúkrahúsið veitir almenna og sérhæfða heilbrigðisþjónustu með áherslu á bráðaþjónustu og helstu sérgreinameðferðir sem annað tveggja sérgreinasjúkrahúsa landsins. Það er mikilvægt að halda því til haga að Sjúkrahúsið á Akureyri og Landspítali eru einu sérgreinasjúkrahúsin í landinu. Legu- og dagdeildarými eru í dag um 140 og göngudeildarþjónusta er vaxandi þáttur starfseminnar. Má nefna krabbameinsþjónustu, blóðskilun og göngu- og geðdeildarþjónustu, svo fátt eitt sé nefnt. Sjúkrahúsið er kjarninn í þeim heilbrigðis- og velferðarklasa sem byggist upp á Norðurlandi. Með auknu samstarfi við aðrar heilbrigðisstofnanir og velferðarkerfið munu fjármunir nýtast betur og fagmennska aukast. Nú liggja fyrir stór og mikilvæg uppbyggingarverkefni, sem er þýðingarmikið að njóti skilnings og almenns stuðnings. Eitt stærsta verkefni næstu ára er bygging nýrrar legudeildarálmu þar sem skjólstæðingum sjúkrahússins og starfsfólki verður boðin nútímaleg aðstaða. Þessi áform hafa verið samþykkt af stjórnvöldum og hafa fyrstu skref í þarfagreiningu og hönnun verið stigin. Og nú erum við komin aðeins lengra, það er komið fram forval í málinu og hafið útboðsferli til að finna verktaka fyrir bygginguna. Það kom bara fyrr í þessum mánuði. Forvalið var boðað og ætli kostnaðaráætlun, þó að ég hafi ekki séð hana uppfærða nýlega, sé ekki kringum 10 milljarðar. Húsið á að vera 9.200 m² að stærð. Verkefninu hefur seinkað á undanförnum árum töluvert þannig að það má ætla að nýja legudeildarálman verði tilbúin undir lok áratugarins. Annað verkefni sem hefur mikilvægt gildi fyrir allt landið er hlutverk sjúkrahússins að vera miðstöð læknisfræðilegar þjónustu sjúkraflugs í landinu. Um leið og sjúkrahúsið hefur tekið þátt í uppbyggingu heilbrigðisþjónustu á landsvísu hefur sérstök áhersla verið lögð á samvinnu heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Þannig er sjúkrahúsið mikilvægur þáttur öflugrar byggðastefnu en það gegnir einnig lykilhlutverki almannavarna. Rekin er vaktþjónusta fyrir nærsamfélagið ásamt læknisfræðilegri þjónustu við sjúkraflug þar sem læknar sjúkrahússins og Heilbrigðisstofnunar Norðurlands standa vakt. Þetta hlutverk tengir saman þjálfun sjúkraflutningamanna á Íslandi sem rekin er við sjúkrahúsið og áform um leitar- og björgunarmiðstöð norðurslóða sem á að byggja upp hér á landi. Það er nú töluverð saga varðandi sjúkraflugið. Læknisfræðileg þjónusta með þeim hætti sem við þekkjum í dag hófst í mars 2002 og er því búin að vera með þessum hætti sem við þekkjum í dag í rúm 20 ár. Í þessu samhengi, eins og hefur verið rætt hér á undanförum vikum, síðast nú fyrr í dag, varðandi uppbyggingu aðstöðu fyrir Landhelgisgæsluna og starfsstöð á Akureyri, myndi þyrla á Akureyri, Akureyrarflugvelli, njóta þess og styrkja enn fremur sjúkrahúsið í sínu hlutverki og nákvæmlega það, eins og hefur kannski komið fram í umræðu þingmanna í dag, gerir sjúkrahúsið meira spennandi að starfa við. Hjartaþræðingar á Akureyri. Það er eðlileg krafa að íbúum verði tryggt sem mest jafnræði í þjónustu nærsamfélags á við íbúa höfuðborgarsvæðis. Með þetta í huga stefnir sjúkrahúsið að því að taka upp hjartaþræðingar. Þegar hefur verið unnin þarfagreining sem styður það markmið að hefja þær á sjúkrahúsinu enda skynsamleg og eðlileg krafa að þessi starfsemi verði byggð upp á Akureyri. Hér er kannski samt rétt að hafa í huga að á fundi fyrir rúmri viku hélt forstjóri Sjúkrahússins á Akureyri ræðu þar sem rætt var að koma upp starfsstöð Landhelgisgæslunnar á Akureyri. Skapaðist töluverð umræða um þennan þátt í umræðu þar og þarf kannski að skoða aðeins betur stærðarhagkvæmni og getu sjúkrahússins til að standa í þeirri starfsemi og kanna hvað þarf að bæta. Það kom m.a. fram hjá forstjóra að vegna smæðar svæðisins gæti verið erfitt að halda öllum í þjálfun, eins og við þekkjum. Reyndar er það þannig að á Landspítalanum í dag að sú deild sem fer með hjartaþræðingar nær raunverulega ekki þeim mannfjölda sem er talinn æskilegur til að standa undir slíkri þjónustu út frá mannfjölda, þannig að þetta er eitthvað sem þarf að skoða betur. Það hefur verið stefna sjúkrahússins að það sé í fararbroddi í þróun og notkun fjarheilbrigðisþjónustu. Í takt við nýsköpunartíma verði upplýsinga- og fjarskiptatækni nýtt til að veita þjónustu án þess að sjúklingur og heilbrigðisstarfsmaður séu á sama stað. Þetta skilar auknum og jafnari aðgangi að heilbrigðisþjónustu. Í stað þess að sjúklingar þurfi að fara langan veg eða fagaðili ferðist stofnana á milli til að veita þjónustu, sem er bæði tímafrekt og kostnaðarsamt, er unnt með nýtingu tækni að tengja milli sjúklings og fagaðila í nærumhverfi þeirra. Þannig er heilbrigðiskerfið fært nær sjúklingi. Dæmi um notendur slíkrar þjónustu eru skjólstæðingar dreifðari byggða og einnig þeir sem dvelja langtímum fjarri heimabyggð. Þetta dregur úr kostnaði og sparar tíma í kerfinu auk þess að valdefla starfsfólk og sjúklinga. Til lengri tíma mun slík þjónusta vega þungt til hagræðingar og kostnaðarhagkvæmni. Nauðsynlegt er að tryggja sjúkrahúsinu fjármuni til þessarar framþróunar, sérstaklega hvað varðar tæknimál, þjálfun og innleiðingu. Fimmti punkturinn sem ég kom inn á í þessari grein fyrir þremur árum er að Sjúkrahúsið á Akureyri hefur lýst metnaði sínum til að verða háskólasjúkrahús. Í dag er það kennslusjúkrahús og öflug þekkingarstofnun sem leggur metnað í kennslu og rannsóknir í heilbrigðisvísindum. Kennsluhlutverkið hefur vaxið verulega undanfarin ár, m.a. með þátttöku í menntun sérnámslækna ásamt verknámi fjölda nema annarra heilbrigðisstétta. Stjórnendur hafa nú einsett sér að styrkja þetta kennsluhlutverk og auka vísindastarfsemi með það fyrir augum öðlast viðurkenningu sem háskólasjúkrahús. Þannig yrði skapaður vettvangur sem aðlaðandi vinnustaður fyrir það heilbrigðisstarfsfólk sem hefur áhuga og metnað til vísindarannsókna. Að sama skapi þarf að slá skjaldborg um áframhaldandi uppbyggingu Háskólans á Akureyri, enda er nám þar samofið vísindastarfsemi sjúkrahússins. Uppbyggingaráform og framtíðarsýn um öflugt sjúkrahús á landsbyggðinni kalla eftir samstarfsvilja og stuðningi stjórnvalda, sveitarfélaga og íbúa. Það er von mín og vilji að staðinn verði vörður um Sjúkrahúsið á Akureyri svo að það megi áfram vera stolt okkar allra. Annars vil ég lýsa yfir mikilli ánægju með málið, að það sé komið fram og margt áhugavert sem hefur áunnist á sjúkrahúsinu á undanförnum árum. Það kemur fram í greinargerð málsins og í máli þingmanna. Það er búið að vera að vinna í þessu með vottanirnar, alþjóðlega vottun og slíka þætti, en það sem maður sér sem stærsta vandamálið núna svona í grunninn er, eins og víða í hinum vestræna heimi, þ.e. mönnun heilbrigðisstofnana. Þar þarf raunverulega að vera hið stóra átak og til þess að við eigum séns við öldrun þjóðar í samkeppni milli þjóða um heilbrigðisstarfsfólk þurfum við að vera samkeppnishæf í þeirri leit og að manna þetta mikilvæga hús sem Sjúkrahúsið á Akureyri er.

Frú forseti. Ég vil þakka flutningsmanni, hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, fyrir þessa góðu þingsályktunartillögu. Ég verð að viðurkenna að því miður fór þessi tillaga fram hjá mér og það verður mitt fyrsta verk að skrá mig á hana á enda gott og mikilvægt málefni hér á ferð. Ég ætla ekki að fara yfir allt sem þingmenn Norðausturkjördæmis hafi verið að fara vel yfir, enda búa þau í návígi við Sjúkrahúsið á Akureyri og þekkja greinilega starfsemina mjög vel. Það hefur verið mikil áhersla núna undanfarið, sem ég fagna, á að efla heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni og þegar maður horfir á það í gegnum tíðina þá hefur það svolítið setið á hakanum að efla heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Einn liður í því er að efla Sjúkrahúsið á Akureyri þannig að við þurfum ekki að vera að senda allt of marga suður á Landspítalann sem gætu fengið þjónustu eins og á Sjúkrahúsinu á Akureyri eða annars staðar á landsbyggðinni ef það er ekki sérhæfð þjónusta. En þetta snýr líka að tækifærunum eins og voru í Covid og með tæknivæðingunni, við höfum tækifæri til að efla heilbrigðisþjónustuna enn frekar með tæknivæðingu, við getum sinnt viðtölum, greint frekar og gert hin ýmsu verkefni á landsbyggðinni sem við höfum ekki getað gert hingað til og alltaf hefur þurft að senda fólk suður. Eins er með venjuleg viðtöl við lækna, það er enn þá þannig að við erum allt of oft að senda fólk í smáviðtal til læknis; þú horfir í augun á honum og ferð svo til baka. Þetta er bara hluti af þessari þróun og leiðir til mun betri þjónustu og í rauninni á hagkvæmari hátt. Ég vil líka bara fagna þessum starfshóp, það hafa margir starfshópar verið settir í gang núna til þess að greina almenna heilbrigðisþjónustu og bráðaþjónustu á landsbyggðinni til að bæta verklag og greina mönnun og þann tækjakost sem þarf til. Hér erum við auðvitað að tala um Sjúkrahúsið á Akureyri og af því að það er búið að tala svo ítarlega um það hér, sem er bara frábær yfirferð, þá leyfi ég mér að fara aðeins út fyrir það og í hvar tækifærin eru í heilbrigðisþjónustunni. Sjúkrahúsið á Akureyri er skilgreint sem varasjúkrahús fyrir Landspítalann. Mér fannst eins og ég hefði ekki heyrt það hér áðan, en bara þessi staðreynd, hvað þýðir þetta? Við þurfum að efla sjúkrahúsið enn frekar ef það á að vera í stakk búið að geta sinnt skyldu sinni sem varasjúkrahús. Ef sjúkrahúsið á að geta sinnt þeirri þjónustu sem fer fram á Landspítalanum þá er bara ýmislegt sem þarf að fara að gera mun betur og efla. Þá komum við náttúrlega að þessum starfshópi og þessari þingsályktunartillögu sem er gríðarlega mikilvæg og það er örugglega alveg pottþétt mál að það verði lykilfólk frá Sjúkrahúsinu á Akureyri í þessum starfshópi, það er gríðarlega mikilvægt, samtalið og að þau séu við borðið sem þekkja stofnunina. Ég ræddi einmitt um daginn við framkvæmdastjórnina af því að ég missti af þeim í kjördæmavikunni og þau vantar bara betra samtal, það er ekki spurning. Ef maður fer aðeins út í aðra sálma þá sinna þau náttúrlega gríðarlega mikilvægu hlutverki varðandi sjúkraflugið, sem við höfum mikið talað um að undanförnu. Hér var komið inn á það áðan að sjúkraflugvél þurfti frá að hverfa í gær sem er gríðarlega alvarlegt. Það skiptir landsbyggðina gríðarlegu máli að það sé öflugt sjúkraflug og við getum lent hér en af því að það er náttúrlega ein flugbraut farin í rauninni þá höfum við ekki tækifæri til að lenda í öllum veðrum hér. En með sjúkraflugið þá langaði mig að nefna það aðeins að það hefur komið í fréttum og Björn Gunnarsson, yfirlæknir á Sjúkrahúsinu á Akureyri, hefur bent á annmarka á sjúkrafluginu. Ég hef lagt fram fyrirspurnir um sjúkraflugið og með nýju útboði sem tekur gildi um áramótin þá er sjúkraflugið í rauninni ekki tryggt. Ég vil bara endilega að það séu stigin skref og við séum upplýst um það hvort það sé í rauninni rétt og ef það er rétt hvort það sé ekki verið að bregðast við því. En það er þannig að aðalvélin á að vera tiltæk alla daga vikunnar en varavélin bara þrjá daga vikunnar og ég hef miklar áhyggjur af þessu og vona að bæði með fyrirspurnum mínum og ræðu minni hér í dag get ég vakið athygli á þessu og vona að við fáum svör sem fyrst varðandi það. Björn Gunnarsson yfirlæknir og framkvæmdastjórn vilja meina að það hefði mátt komast hjá þessu með því að vera í góðu samtali. Það kom fram í frétt að lítið samtal hefði verið á milli Sjúkratrygginga Íslands og framkvæmdastjórnar Sjúkrahússins á Akureyri þannig að það verður bara að vera afar gott samtal við framkvæmdastjórn sjúkrahússins, hvort sem það er um þessa uppbyggingu sem við erum að tala um hér eða t.d. þróun sjúkraflugs og að við gerum engin mistök eins og var greinilega þar. Ég ætla svo sem ekki að fara yfir meira tengt þessari starfsemi og tækifærum, það er búið að fara vel yfir það. En ég fagna þessari þingsályktunartillögu og það verður mitt fyrsta verk að skrá mig á hana.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir með öðrum sem hér hafa tjáð sig og taka undir þessa góðu þingsályktunartillögu og skrá mig á hana svo fljótt sem verða má. Þetta er sannkallað framfaramál, tímabært, og í rauninni er ekki hægt annað en að styðja þetta. Hafandi verið barn á Akureyri þurfti ég stundum að leita til þessarar stofnunar og yfirlæknisins Guðmundar Karls sem þá var. Ég á bara góðar minningar af þeirri þjónustu sem ég hef fengið þar og ég held að svo sé um flesta sem þangað hafa leitað. Háskólinn á Akureyri er stofnun sem var ekki til þá en er til núna og hefur verið um áratugaskeið. Þaðan fæ ég mjög góðar fréttir og meira að segja er dóttir mín þar í námi og lætur afar vel af sér. Þannig að ég held að það sé skrifað í skýin að Sjúkrahúsið á Akureyri taki saman við Háskólann á Akureyri. Við þurfum auðvitað að fjármagna það ef það á að færa sjúkrahúsið upp í það að vera háskólasjúkrahús. Því fylgir aukinn tilkostnaður, tækjabúnaðar og mannskapur. Ef það er ekki númer eitt, tvö eða þrjú á forgangslista samfélagsins að tryggja örugga og góða heilbrigðisþjónustu um allt land þá veit ég ekki hvað. Mönnunarvandi hefur auðvitað verið viðvarandi vandamál á landsbyggðinni um allt of langa hríð og sem betur fer eru góðu fréttirnar þær að nú er búið að lækka þröskuldinn sem var á því að hleypa fólki í gegnum fyrsta árið í læknisfræðinni. Það var skelfilega erfitt og þungbært fólki sem hafði ástríðuna til að stunda læknisnám en þurfti jafnvel að fara tvisvar eða þrisvar í gegnum fyrsta árið eða þá hreinlega að flosna upp. Hérna sér maður fyrir sér að fólk geti undirbúið sig undir framhaldsnám og orðið að landsbyggðarlækni, heimilislækni eða sérfræðingi með hvaða hætti sem verða vill. Þetta er til styrkingar á, við getum sagt, landsbyggðinni, þessum hluta hennar. Það er auðvitað ófært að menn upplifi ekki fullkomið öryggi, bjáti eitthvað á í heild sinni. Ég sé þetta sem þjóðþrifamál, ekki bara fyrir norðrið og norðaustrið eða landsbyggðina heldur bara fyrir okkur öll að byggja upp öfluga kjarna. Ég vonast til þess að fljótt og örugglega verði skipaður þessi undirbúningshópur, nefnd sem kemur með markvissar tillögur að því hvernig þetta má gera sig svo fljótt sem verða má. Ég ætla ekki að hafa orðin fleiri. Ég held að tillagan segi allt sem segja þarf og allur rökstuðningur sem þar kemur fram í greinargerð til fyrirmyndar. Ég styð þetta mál af heilum hug og þakka þeim sem áttu frumkvæðið að því að koma því í umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Þetta er búið að vera mjög vönduð og góð umræða varðandi þessa þingsályktunartillögu sem ég lagði fram og mælti fyrir. Mér sýnist í skjótu bragði að ef þeir þingmenn sem vilja setja sig á málið geri það þá séum við með mál sem allir flokkar, fyrir utan einn, eru á, eru samþykkir, sem er gríðarlega jákvætt og ég vona að það styrki málið enn frekar í meðförum þingsins. Þetta mál var einmitt sett fram til þess m.a. að skapa vandaða umræðu og kemur ekki á óvart að þingmenn Norðausturkjördæmis hafi hér komið í umræðuna. En það er satt sem sagt er hér varðandi möguleikann á að mennta sig í heimabyggð, að það skili því frekar að fólk setjist að og verði þá áfram á staðnum. Þetta er einmitt einn liður í því að við viljum efla enn frekar sérfræðikunnáttu og fá fleira heilbrigðisstarfsfólk til okkar á landsbyggðina. Það er afar mikilvægt. En það má ekki gleyma því að þó að þetta sé verkefni sem blasir við okkur, að fjölga í heilbrigðisstéttinni, þá er það líka verkefni sem blasir við víða um allan heim. Að því sögðu þá er svo mikilvægt að við skoðum alla möguleika til þess að fjölga tækifærum til menntunar fyrir heilbrigðisstarfsfólk. Það er líka réttur landsmanna að fá heilbrigðisþjónustu óháð búsetu og efnahag og þetta er einn liður í því að efla þann þátt. Sjúkrahúsið á Akureyri er vel til þess fallið að geta tekið að sér þessi verkefni. Þetta kemur fram í stefnu sjúkrahússins. Það er vilji þarna, það er mannauður og reynsla sem sýnir að það er alveg klárlega tækifæri til þess einmitt að sækja fram á þessum vettvangi. Það er búið að fara yfir rannsóknir varðandi kæfisvefn. Það er einnig búið að koma á fót þekkingar- og ráðgjafarmiðstöð um ME-sjúkdóminn, heilbrigðisráðherra gerði það á dögunum, en mér skilst að hluti sjúklinga sem veiktust af Akureyrarveikinni fyrir um fyrir 75 árum síðan sýni frekari tilhneigingu til að þróa með sér ME-sjúkdóminn. Þetta sýnir það bara að það er mikill vilji til þess hjá stjórnendum Sjúkrahússins á Akureyri að taka að sér frekari verkefni. Það má heldur ekki gleyma því að með því að sjúkrahúsið geti tekið að sér viss verkefni þá minnkar það álagið á Landspítalann því að það er þannig að ef þjónustan er ekki til staðar á Sjúkrahúsinu á Akureyri þá fer vandinn ekkert, hann fer þá frekar á Landspítalann. Þetta er því alveg borðleggjandi að mínu mati, að fólk utan af landi, og þá er ég að horfa á norðausturhlutann, þurfi ekki með tilheyrandi kostnaði og fyrirhöfn að leggja land undir fót til að sækja sér heilbrigðisþjónustu sem væri með góðu móti hægt að veita í heimabyggð. Hv. þm. Jakob Frímann Magnússon kom einmitt inn á það áðan að það væri aukinn tilkostnaður við að efla sjúkrahúsið til þess að það yrði háskólasjúkrahús. Það er rétt. En í tillögunni er líka lagt til að horft sé á aðrar leiðir sem hægt er að spara á móti, eins og kostnað Sjúkratrygginga Íslands varðandi ferðakostnað og fleira. Og það er kostnaður sem leggst á kerfið, bara á mismunandi aðila. Í dag er þessi kostnaður að leggjast á fólk sem býr á landsbyggðinni vegna þess að það þarf að kosta ferðina á milli staða. Sjúkratryggingar Íslands eru jú að greiða tvær ferðir á ári núna fyrir þjónustu sem ekki er veitt í heimabyggð en þriðju ferðinni á að bæta við eftir áramót. En þetta er samt sem áður kostnaður ef þú þarft að fara að sækja þjónustuna í auknum mæli, oftar en tvisvar á ári. Það er líka kostnaður sem fylgir því að þú þarft að gista yfir nótt og jafnvel nætur, þú þarft að fá frí frá vinnu og skóla. Þannig að þetta er töluvert sem er í rauninni hægt að spara þarna. Þetta snýst um þjónustuna, að hún sé til staðar fyrir fólkið og lagist að fólkinu, ekki að fólk þurfi að aðlagast þjónustunni og þjónustustiginu. Þetta er því aukið öryggi fyrir fólkið og ég fagna bara umræðunni og þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í henni kærlega fyrir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um uppbyggingu Suðurfjarðavegar. Ásamt mér eru á tillögunni hv. þingmenn Berglind Harpa Svavarsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Ásmundur Friðriksson. Ályktunin gengur út á að Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að flýta uppbyggingu Suðurfjarðavegar, þ.e. þjóðvegar 1, frá Reyðarfirði til Breiðdalsvíkur, á austursvæði í samgönguáætlun. Hönnun og útboði á uppbyggingu vegarkaflans verði flýtt og fari fram á yfirstandandi kjörtímabili. Í greinargerð kemur fram að þingsályktunartillaga þessi hafi áður verið lögð fram á 152. og 153. löggjafarþingi. Með sameiningu sveitarfélaga í Fjarðabyggð, nú síðast Breiðdalsvík sem sameinaðist Fjarðabyggð árið 2018, telst Suðurfjarðavegur þjóðvegur í þéttbýli. Með kraftmikilli uppbyggingu atvinnulífsins á undanförnum árum hefur umferð aukist á svæðinu, m.a. vegna skóla-, þjónustu- og atvinnusóknar innan sameinaðs sveitarfélags, ferðaþjónustu og síðast en ekki síst stórfelldra vöruflutninga til og frá höfnum svæðisins vegna álframleiðslu, öflugs sjávarútvegs og laxeldis, svo að dæmi séu nefnd. Ljóst er að Suðurfjarðavegur er mikill farartálmi með hættulegum vegarköflum og þremur einbreiðum brúm, þar með talið brúnni yfir Sléttuá í Reyðarfirði sem er umferðarþyngsta einbreiða brúin á Austurlandi. Vegarkaflinn milli Fáskrúðsfjarðar og Stöðvarfjarðar þykir sérlega hættulegur með mörgum blindhæðum og kröppum beygjum og er auk þess að mestu leyti utan þjónustusvæðis farsímasambands. Suðurfjarðavegur er 33,7 km langur. Kaflinn milli Fáskrúðsfjarðar og Breiðdalsvíkur hefur verið metinn áhættumesti vegarkafli landsins í áraraðir í skýrslum EuroRAP um öryggi vega. Í skýrslum EuroRAP er horft til þess hvar flest alvarleg slys verða miðað við umferðarþunga, þ.e. látnir og alvarlega slasaðir á hverja milljón ekna kílómetra. Þá er kaflinn metinn einnar stjörnu vegur af fimm mögulegum í öryggisskoðun EuroRAP, sem metur öryggi vegarins og öryggissvæðisins sem fylgir veginum. Á undanförnum árum hafa orðið alvarleg slys á þessum kafla. Í ljósi þess hve hættulegur vegarkaflinn er og með tilliti til ört vaxandi umferðarþunga, m.a. þungaflutninga, þarf að setja Suðurfjarðaveg í forgang í samgönguáætlun. Það komu inn umsagnir til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar við málið í fyrra. Í umsögn Fjarðabyggðar, sem tekur heils hugar undir þingsályktunartillöguna, kemur fram að Suðurfjarðavegur sé hluti af hringveginum og eina samgönguæð á landi um Fjarðabyggð sunnanverða. Veginn ætti því að skilgreina sem þjóðveg í þéttbýli. Umferð á svæðinu hafi aukist verulega, m.a. vegna sameiningar sveitarfélaga, aukins umfangs ferðaþjónustu og vöruflutninga vegna álframleiðslu, sjávarútvegs og laxeldis, svo að dæmi séu tekin. Enn fremur kemur fram í umsögn Fjarðabyggðar, með leyfi forseta: „Sameinað og víðfeðmt sveitarfélag eins og Fjarðabyggð á mikið undir greiðum og öruggum samgöngum. Skóla-, þjónustu- og atvinnusókn innan Fjarðabyggðar líður verulega fyrir þær hindranir sem ástand vegarins veldur en hann er engan veginn fallinn til þess að teljast öruggur eða greið samgönguleið. Kaflinn milli Fáskrúðsfjarðar og Breiðdalsvíkur er metinn áhættumesti vegarkafli landsins í skýrslum EuroRAP um öryggi vega eða einnar stjörnu vegur af fimm mögulegum. Hættulegir vegarkaflar með einbreiðum brúm, þar með talið brúnni yfir Sléttuá á Reyðarfirði sem er umferðarþyngsta einbreiða brúin á Austurlandi. Vegarkaflinn milli Fáskrúðsfjarðar og Stöðvarfjarðar er sérlega hættulegur með mörgum blindhæðum og kröppum beygjum. Á undanförnum árum hafa orðið alvarleg slys á þessum kafla.“ Síðan kom líka umsögn frá Vegagerðinni í fyrra. Með leyfi forseta ætla ég rétt að lesa upp úr henni þar sem eftirfarandi kemur fram: „Vegagerðin tekur undir mikilvægi þess að endurbyggja Suðurfjarðaveg milli Reyðarfjarðar og Breiðdalsvíkur. Núverandi vegur er á mörgum stöðum með lélega hæðar- og planlegu og með heilli miðlínu vegna skertrar vegsýnar. Breidd slitlags er almennt um 6,5 m breitt en með litlum öryggissvæðum utan vegar. Slysatíðni sem mæld er í fjölda slysa á hverja milljón ekna kílómetra hefur farið lækkandi á undanförnum árum á þjóðvegakerfinu. Árið 2021 var slysatíðni á þjóðvegum í dreifbýli sem eru í umsjón Vegagerðarinnar 0,49 slys fyrir hverja milljón ekna kílómetra.“ Tafla fylgir umsögn Vegagerðarinnar og þar er einmitt bent á að almennt á þjóðvegi 1 séu 0,49 slys eða óhöpp á hverja milljón ekna kílómetra, en á þessum kafla á Suðurfjarðavegi er þessi slysatíðni 1,07 að meðaltali fyrir árin 2017–2021, þótt það sé rétt að taka fram að það er mjög ánægjulegt hversu vel hefur gengið að lækka slysatíðnina á undanförnum árum eins og við þekkjum. En eins og frú forseti þekkir úr sinni heimasveit þá er mikilvægt að fá þessar vegbætur í gegn. Ef við förum í þá samgönguáætlun sem mælt hefur verið fyrir og var í samráðsgátt í sumar og er núna í umhverfis- og samgöngunefnd þá var á tímabili nýrrar samgönguáætlunar gert ráð fyrir framkvæmdafé upp á 7,5 milljarð kr. í þessa framkvæmd en það er fyrir seinni hluta framkvæmdarinnar. Á því sem við myndum kalla fyrsta hlutann, sem er eiginlega framkvæmdaáætlun næstu fimm ár, hitt er á seinni hlutanum, tíu árunum þar á eftir, þá er gert ráð fyrir framkvæmdum við Suðurfjarðaveg í botni Reyðarfjarðar, við Sléttuána og brúna þar, upp á 670 milljónir kr. 2027 og síðan aftur 630 milljónir kr. 2028. Síðan í öðrum og þriðja áfanga framlagðrar samgönguáætlunar árin 2024–2038, í seinni hlutanum, eru þetta væntanlega um 6,3 milljarðar kr. í þessa framkvæmd. Þetta er bara mikilvægt mál. Samgöngur á svæðinu eiga mikið undir þessu. Við sem höfum keyrt þennan veg, sérstaklega í sunnanverðum Fáskrúðsfirði - eins og virðulegur forseti þekkir er það einkar hættulegur vegur og maður finnur það bara þegar maður keyrir þarna um að þetta er ekki nægilega góð staða. Ég vona að þetta fari sem best fram og við náum að flýta sem mest framkvæmdum við þessa mikilvægu framkvæmd.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir þetta mikilvæga mál sem hér er lagt fram. Ef ég mætti ráða hefði ég viljað forgangsraða framkvæmdum eftir hættumati. Nú hefur Suðurlandið um langt árabil verið fjölfarnasti ferðamannastaður, ferðamannaleið, skulum við segja, Íslands; flestir erlendra ferðamanna hér hafa lagt leið sína um Gullfoss, Geysi, Þingvelli og stór hluti alla leið að Jökulsárlóni. Nú er ýmislegt í pípunum sem bendir til þess að Austurlandið verði senn mun fjölfarnara og meiri þungi beinist þangað, bæði af erlendum og innlendum farþegum, gullfallegt svæði. Það hefur lengi verið vitað að þetta er, eins og fram hefur komið, einn hættulegasti vegarkafli landsins, rétt liðlega 33 km. Ég spyr hv. þingmanninn hvort hann sé mér sammála um að okkur beri að vega og meta forgangsröðun út frá því hversu örugg eða óörugg viðkomandi leið er.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ný samgönguáætlun gengur mikið út á umferðaröryggi, eins og hv. þingmaður veit sem situr ásamt mér í umhverfis- og samgöngunefnd. Ný samgönguáætlun gengur mikið út á öryggi í umferð, á sjó og á flugvöllum. Öryggishugtakið er raunverulega mjög leiðandi. Það eru tvö hugtök sem hafa kannski verið mest notuð yfir slys í umferðinni. Annars vegar hefur bara verið talað um fjölda óhappa óháð umferðarmagni. Þetta hefur svolítið verið í umræðunni á Íslandi en almennt þar sem er verið að bera saman umferðaröryggi og slysatíðni, þar sem er bæði verið að taka tillit til óhappa og slysa í umferðinni, hafa nú, held ég, flestir hugsað þetta þannig að taka milljón ekna kílómetra til að fá einhver tölfræðileg viðmið, gera þetta hlutlægara til að meta umferðarhlutann í því. Mér finnst það vera mjög rétt leið. Auðvitað getur líka bara verið gríðarleg umferð á ákveðnum svæðum og það getur verið mjög hagkvæmt og mikilvægt að fá þá vegi fram. En það er líka mikilvægt að hafa hina leiðina sem sýnir raunverulega þegar hver og einn er að keyra á vegunum hvað sá kafli er hættulegur. Maður getur bara fundið það hjá sjálfum sér hvar þessir kaflar eru, eins og ég kom inn á í þessu máli varðandi planleguna, blindhæðir, beygjur og annað, breidd vegarins, öryggissvæði fyrir utan, sem hefur mikið að segja. En þetta er nákvæmlega sama og það sem hv. þingmaður talaði um þegar ég er að tala um Húnavallaleiðina, sem er hættulegasti kaflinn á milli Akureyrar og Reykjavíkur. Það er akkúrat þessi Húnavallaleið þar sem á að taka út versta kaflann í umferðinni og fækka slysum um tíu, tólf á ári. Það er mikilvægt að halda þessu öllu til haga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Margt af því sem við tökum þátt í hér í þessum sal mætti flokka undir pot og lobbýisma. Það er t.d. alveg sérstök stétt fólks í Washington sem starfar við það eingöngu að ota og pota og það segir sig sjálft að þeir sem næstir standa valdinu hafa mest áhrif. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að það sé í rauninni afar óheppilegt að jafn stórt og víðfeðmt kjördæmi og Norðausturkjördæmi skuli ekki eiga sæti við ríkisstjórnarborðið og hafa þar með þau auknu áhrif sem slíku fylgir? Minni ég nú bara á hv. fyrrum þingmann kjördæmisins, Halldór Blöndal, sem hafði gríðarleg áhrif á mál á borð við það sem gerðist milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar og ýmislegt fleira. Kristján Möller, fyrrverandi hv. þingmaður, er annað dæmi. Værum við ekki mun betur sett í norðaustrinu varðandi þessi áherslumál ef menn hefðu séð sóma sinn í því að kjördæmi sem leggur rúmlega fjórðung til ríkissjóðs í tekjum sínum af ýmsum atvinnugreinum, ætti rödd og það sterka og áhrifamikla rödd við ríkisstjórnarborðið? Hefði hv. þingmaður getað hugsað sér að taka þar sæti sjálfur og persónulega?  
            

Frú forseti. Eitt skemmtilegasta andsvar sem ég hef fengið. 

Frú forseti. Hér erum við með þingsályktunartillögu um að flýta uppbyggingu Suðurfjarðavegar, flýta hönnun og útboði á þeirri uppbyggingu og að hún fari fram á yfirstandandi kjörtímabili. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu og hún er gríðarlega mikilvæg. Eins og hefur komið fram hér í ræðu eru gríðarlegir þungaflutningar sem fara þar fram, tengt álframleiðslu, það er öflugur sjávarútvegur og laxeldi. Þetta eru mjög stórar og verðmætar atvinnugreinar, útflutningsgreinar, og þeim fylgja gríðarlega miklir þungaflutningar. Það skiptir gríðarlegu máli hvernig vegakerfið er í kringum þess konar atvinnusköpun. Það verður að vera öruggt að keyra þessa leið, það er náttúrlega önnur umferð sem fer líka um þessa leið og það er bæði ferðaþjónusta, atvinnu- og þjónustusókn, börn á leið í skóla og fleira, þannig að þetta verður að laga. En það hafa afar litlir fjármunir skilað sér í vegbætur á Austurlandi. Það hefur líka verið komið inn á það svo skemmtilega í ræðu áðan að það er farið að vitna í efnahagsgreiningu Austurlands og það er akkúrat það sem við gerðum á Austurlandi til þess að koma umræðunni á það stig að sýna hvað Austurland er að skapa. Þessar útflutningsgreinar sem ég var að nefna áðan skapa um fjórðung vöruútflutningstekna hér á landi og íbúar Austurlands eru undir 3%. Við höfum einmitt talað um að í uppbyggingu samgönguinnviða er þetta bara brotabrot sem við erum að fara fram á og hvað þá í þessum mikilvægu vegbótum sem Suðurfjarðavegur er og við tölum hér fyrir. Mig langar líka, fyrst ég er farin að tala um efnahagsgreininguna hérna, að ræða að við erum einnig með svæðisskipulag og þar forgangsröðum við líka, samróma, hvert við stefnum. Uppbygging Suðurfjarðavegar er þar inni á skrám þannig að það er vilji okkar á Austurlandi að uppbygging Suðurfjarðavegar fari fram og henni verði flýtt. Það er algerlega tímabært og þetta eru ekki miklir fjármunir í samhengi við þá verðmætasköpun sem fer fram og allar samgöngubætur ýta undir enn frekari verðmætasköpun. Ég er bara mjög ánægð með þessa þingsályktunartillögu og er meðflutningsmaður og vona að hún fái meðbyr í umhverfis- og samgöngunefnd og að þessum framkvæmdum verði flýtt.

Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um millilandaflug um Hornafjarðarflugvöll. Á málinu er fyrsti flutningsmaður hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Ásmundur Friðriksson eru líka málinu. Fyrsti flutningsmaður gat því miður ekki verið hér í dag, dagurinn tekinn í Grindavík, þannig að ég tók að mér að mæla fyrir þessu máli. Málið snýst um að Alþingi álykti að fela innviðaráðherra að skoða hvort á Hornafjarðarflugvelli sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi sem núna hafa heimild til þess að fljúga um völlinn. Í greinargerð kemur fram að tillaga þessi hefur verið flutt áður, síðast á 153. löggjafarþingi, en ekki náð fram að ganga. Hornafjarðarflugvöllur gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins. Mikilvægt er að skoða áframhaldandi rekstur og uppbyggingu á svæðinu til hagsbóta fyrir heimamenn og atvinnulífið. Ljóst er að staðsetning vallarins býður upp á mikla möguleika til aukinnar umferðar ferðamanna, sérstaklega í kjölfar tilkomu Vatnajökulsþjóðgarðs. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að skoða hvort til staðar sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi. Í janúar 2008 unnu Flugstoðir greinargerð að beiðni sveitarstjórna og annarra hagsmunaaðila til að kanna möguleika á að gera flugvellina á Ísafirði, í Vestmannaeyjum og á Höfn að millilandaflugvöllum, til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa til að slíkt gæti orðið að veruleika og hver kostnaðurinn við breytingar af þessu tagi gæti orðið. Í greinargerðinni kemur fram að gera þurfi endurbætur á öryggis- og eftirlitsþáttum á umræddum flugvöllum þannig að hægt verði að taka á móti minni farþegaflugvélum í millilandaflugi og vélum í ferjuflugi. Í greinargerðinni eru möguleikar og kostnaðaráhrif þessara ráðstafana metin en í aðalatriðum eru þrjár reglugerðir sem taka þarf tillit til. Gera þarf breytingar á viðauka 1 við reglugerð nr. 866/2017, um för yfir landamæri, með síðari breytingum, og bæta Hornafjarðarflugvelli við lista yfir skilgreindar landamærastöðvar. Auk þess þarf að uppfylla skilyrði reglugerðar nr. 75/2016, um kröfur og stjórnsýslumeðferð er varða flugvelli samkvæmt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 216/2008, með síðari breytingum, vegna mannvirkja og vegna öryggisstjórnunarkerfis og flugvallarskírteinis og skilyrði reglugerðar nr. 750/2016, um flugvernd, með síðari breytingum. Við vinnslu tillögu til þingsályktunar um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015– 2018 sagði þáverandi meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar í nefndaráliti vert að skoða að veita minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda, m.a. á Hornafirði. Það gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna auk þess að minnka álag á Keflavíkurflugvelli og auka öryggi í flugi yfir landið. Þá áréttaði þáverandi meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar málefni Hornafjarðarflugvallar í áliti sínu við vinnslu tillögu til þingsályktunar um fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023 og tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033. Sagði meiri hlutinn að veita ætti minni vélum í millilandaflugi heimild til að lenda á Hornafirði. Slíkt gæti hjálpað mikið til við dreifingu ferðamanna auk þess sem það minnkar álag á Keflavíkurflugvelli og eykur öryggi í flugi eins og rannsóknarnefnd samgönguslysa hefur bent á í skýrslum sínum. Það kom sem sagt fram í skýrslum sem tengdust 149. löggjafarþingi, þskj. 879 og 172. og 173. máli. Flutningsmenn leggja áherslu á mikilvægi þess að ráðist verði sem fyrst í að skoða hvort á Hornafjarðarflugvelli sé nægjanlegur búnaður og aðstaða til að hægt sé að sinna þaðan millilandaflugi með minni farþegaflugvélum og vélum í ferjuflugi til að treysta enn frekar atvinnulíf í Hornafirði og nágrenni og stuðla að frekari uppbyggingu og vexti Vatnajökulsþjóðgarðs.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011. Meðflutningsmenn að frumvarpinu eru Sjálfstæðismennirnir, hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Ásmundur Friðriksson og Jón Gunnarsson. Fjöldi sveitarstjórnarmanna er ákveðinn í 11. gr. sveitarstjórnarlaga. Þar eru ákveðin lögbundin mörk um fjölda fulltrúa í sveitarstjórn. Í 5. tölulið 1. mgr. segir þannig að þar sem íbúar séu 100.000 eða fleiri skuli aðalmenn í sveitarstjórn vera að lágmarki 23. Á þeim grundvelli fjölgaði Reykjavíkurborg einmitt fulltrúum sínum árið 2018 og hafði samkvæmt lögum ekki val um annað. Fulltrúunum var fjölgað úr 15 í 23 eða um rúm 53%. Ef við skoðum alþjóðlegan samanburð er nærtækast að líta til Norðurlandanna sem við berum okkur svo gjarnan saman við. Þar sitja hlutfallslega færri borgarfulltrúar til að mynda í höfuðborgunum og það sem meira er, störf almennra borgarfulltrúa þar eru hlutastörf. Í Reykjavík erum við þvert á móti með varaborgarfulltrúa á föstum launum til viðbótar við aðalfulltrúana, svo að 31 borgarfulltrúi í Reykjavík fær fasta launagreiðslu mánaðarlega. Við skerum okkur því mjög úr í þessum samanburði með okkar höfuðborg. En svo að það sé sagt bindum við, löggjafinn, hendur borgararnir í þessum efnum. Andstaðan við fjölgun borgarfulltrúa var þó ekki tilfinnanleg úr mörgum öðrum áttum en úr ranni Sjálfstæðisflokksins. Aðalatriði málsins er þó að mati flutningsmanna sjálfsstjórnarréttur sveitarfélaga. Auðvitað ætti sveitarstjórnum að vera í sjálfsvald sett að ákveða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. Hverjir eru betur til þess fallnir að meta þessa þörf? Hæfilegur fjöldi sveitarstjórnarfulltrúa hlýtur líka alltaf að vera háður huglægu mati, enda geta aðstæður sveitarfélaga verið misjafnar. Það er líka inntak 78. gr. stjórnarskrárinnar, sem segir að sveitarfélög skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Sjálfstjórn sveitarfélaga felst m.a. í kosningarrétti íbúa þeirra og í sjálfstæðum tekjustofnum þeirra, auk fjárveitingavalds. Þessa reglu er líka að finna í Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga sem Ísland hefur fullgilt. Flutningsmenn telja að með þessu frumvarpi stöndum við vörð um sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaga enda er hugmyndin að baki stjórnarskrárákvæðinu sú að tryggja rétt borgaranna til að stjórna sjálfir staðbundnum málefnum. Lagaákvæðið sem frumvarpið á að breyta takmarkar verulega heimild sveitarfélaga til að ráða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn og er í andstöðu við þessa grundvallarhugmynd. Svo er auðvitað alger bónus að stjórnmálamenn geti ekki skýlt sér á bak við lög við fjölgun í stjórnmálastéttinni með tilheyrandi kostnaði. Að lokum hlakka ég til að heyra gagnlegar ábendingar og athugasemdir við málið og legg til að málið gangi að lokinni 1. umræðu til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegur forseti. Ég held að sveitarstjórnarfulltrúar á Íslandi séu allt of, allt of margir, þá auðvitað ekki síst í Reykjavík. Það er algjörlega út í hróa hött að við séum með næstum því hálft þing hérna hinum megin við götuna sem fer með stjórn borgarinnar og ég leyfi mér að fullyrða það að borgin er ekki betur rekin, íbúar í borginni eru ekki ánægðari með þjónustu kjörinna fulltrúa eftir að þeim var fjölgað. En alveg eins og hv. þingmaður kom inn á þá var það svo sem ekki ákvörðun borgarstjórnar í Reykjavík einhliða að fjölga fulltrúum heldur var það bundið í lög á sínum tíma og ég tók þátt í þeirri umræðu á sínum tíma sem þáverandi sveitarstjórnarfulltrúi. Við í Mosfellsbæ, þar sem ég sat, neyddumst líka til að fjölga okkar fulltrúum, fórum úr fimm í sjö og svo níu og ég leyfi mér að efast stórkostlega um gildi þessarar fjölgunar. Ég ætla þó að segja að ég held að hv. þingmaður gangi býsna langt í þessari tillögu sinni að segja að aðalmenn skuli aldrei vera færri en þrír, þ.e. að setja lágmarkið við þrjá. Ég held að það kunni að vera of lítið svona út frá lýðræðislegum sjónarmiðum. Það væri mín skoðun að það þyrftu að vera eitthvað fleiri fulltrúar en þrír í sveitarstjórnum. Það þarf líka að búa þannig um hnútana að það sé ekki bara einfaldur meiri hluti sem geti ákveðið að fækka fulltrúum það mikið. En það er algjörlega klárt mál að það er engin þörf fyrir alla þessa fulltrúa. Hv. þingmaður kom aðeins inn á það að í borginni eru borgarfulltrúar í fullu starfi. Þetta hefur oft verið mikið rætt og sitt sýnist hverjum í þessum efnum og ég ætla ekki að segja að það sé til einhver ein fullkomin leið í þessu en ég hef stundum haldið því fram að það væri betra að hafa færri borgarfulltrúa eða bæjarfulltrúa og þeir hefðu meira rými til að sinna vinnunni sinni. Ég hef sjálf verið í starfi kjörins fulltrúa og orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að geta einbeitt mér að því starfi þótt ég hafi sinnt einhvers konar störfum líka með. En það er ofboðslega mikil vinna ef þú ætlar að gera það vel, að setja þig inn í öll þau mál sem tengjast sveitarfélaginu og fjallað er um á vettvangi bæjarstjórna og sinna á sama tíma fullri vinnu annars staðar. Það getur verið erfitt að koma því fyrir. Það er auðvitað ofboðslega erfitt fyrir fjölskyldufólk að sinna öllu þessu. Mér finnst það vel skoðandi að í fleiri tilfellum sé þetta stærra hlutastarf og fólk hafi þá raunverulegan tíma til að sinna þessum störfum. En það er alveg ljóst að við þurfum ekki alla þessa fulltrúa, fyrir utan það auðvitað að við megum svo sannarlega að fara í ákveðna sameiningar í sveitarfélögum. Þá er ég kannski fyrst og fremst að horfa til sérstaklega lítilla sveitarfélaga. Og þar, í fjölkjarnasveitarfélögum, hefur t.d. verið notað það form að vera með ráð, svæðisráð. Það held ég að hafi lukkast nokkuð vel og geti verið býsna góð hugmynd. Ég get tekið undir margt sem fram kemur í greinargerðinni hjá hv. þingmanni. Ég er ekki meðflutningsmaður á þessu máli en hef samt verið áður meðflutningsmaður á sambærilegum málum sem gengu þó aðallega út á það að fara í sama horf og var fyrir breytinguna. Ég hef efasemdir um þessa þrjá, ég held að þar sé býsna langt seilst en ég held að það sé full ástæða til að taka þetta til umræðu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, sem ég hygg að muni taka þetta mál fyrir, og velta upp þeim sjónarmiðum sem var velt upp á sínum tíma við breytinguna á lögunum þegar þess var krafist að sveitarstjórnir færu stækkandi. Ég held að við höfum hreinlega gengið allt of langt í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, okkar reyndasta kona í sveitarstjórnarmálum, orðaði þetta bara mjög pent: Sveitarstjórnarfulltrúar eru allt of, allt of margir. Gott að hún sagði það. Varðandi athugasemdir um þriggja fulltrúa lágmarkið þá væri bara gráupplagt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd tæki það til skoðunar, ég geri engar athugasemdir við það. Mér þykir þetta vera einfalt mál og borðleggjandi. Mér þykir að löggjafinn eigi ekki að binda hendur sveitarstjórna með þessum hætti.  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér aftur fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006. Meðflutningsmenn á frumvarpinu eru aftur Sjálfstæðismennirnir Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Ásmundur Friðriksson og Jón Gunnarsson. Lög um starfsemi stjórnmálasamtaka voru samþykkt árið 2006 í kjölfar vinnu þverpólitískrar nefndar sem fjallaði um lagalega umgjörð stjórnmálastarfsemi á Íslandi. Það sem var undir í þeirri vinnu var mikilvægt eftirlit með fjárreiðum stjórnmálaflokka, ákvörðun um hvort ætti að banna framlög frá fyrirtækjum í opinberri eigu, hvort og þá hvaða mörk ætti að setja við nafnlausum framlögum og fleira. Það var mikilvæg vinna, það var mikilvægt að setja þá umgjörð og það er ekki ætlunin að hrófla við þeim reglum. Með lögunum frá 2006 var fjármögnun stjórnmálaflokka takmörkuð verulega en í greinargerð með frumvarpi að lögunum kom fram að samhliða þeirri breytingu væri brýnt að hækka verulega framlag úr ríkissjóði til stjórnmálastarfsemi. Þegar ég hóf undirbúning við gerð þessa frumvarps hafði ég fyrir fram þá skoðun að það ætti einfaldlega að afnema ríkisstyrki til stjórnmálaflokka hér á landi. Síðan við nánari skoðun, m.a. við að skoða þau lönd sem við berum okkur mjög gjarnan saman við þar sem stjórnmálaflokkum er veittur ákveðinn opinber stuðningur, þá ákváðum við að koma til móts við þau sjónarmið, ýmis sjónarmið í því tilliti, með því að leggja bara til lækkun á styrkjunum og breytingu á fyrirkomulaginu. Í þeim löndum sem við berum okkur saman við eru framlög stundum bundin skilyrðum og þess háttar, en þetta er a.m.k. fyrsta skrefið sem við leggjum til að verði tekið að þessu sinni. Niðurstaðan er því sú að leggja til að ríkið veiti stjórnmálaflokkum ákveðinn en örlítið minni stuðning með hliðsjón af lýðræðishlutverki stjórnmálaflokka og hlutverki þeirra í þjóðmálaumræðu sem og hliðsjón af sambærilegum framlögum í nágrannalöndum okkar. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpi til laganna frá 2006 þá er mikilvægt að fjárstyrkur af hendi hins opinbera trufli ekki sjálfstæði stjórnmálaflokka og það er eiginlega hvatinn að því að ég legg út í þessa vegferð. Frá setningu laganna frá 2006 hafa opinber framlög til stjórnmálaflokka margfaldast og eru nú helsta tekjulind þeirra. Þessi fjárframlög koma til viðbótar við framlög til stjórnmálaflokka í formi aðstoðarmanna og starfsmanna þingflokka samkvæmt ákvörðun á fjárlögum, framlög sem voru hækkuð verulega á árinu 2018, þótt þau hafi síðan verið aftur lækkuð lítillega. Eins og frumvarpinu var ætlað að gera breytti það starfsumgjörð stjórnmálaflokka hérlendis verulega en með síhækkandi opinberum framlögum samhliða takmörkun á tekjuöflun stjórnmálaflokka hafa flokkarnir í raun verið gerðir að ríkisstofnunum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til nokkrar breytingar á fyrrnefndum lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, ákvæðum sem varða framlög til stjórnmálastarfsemi og tekjuöflun þeirra. Breytingarnar snúa að því að lækka lítillega styrk hins opinbera til stjórnmálaflokka og miða að því að auka sjálfstæði þeirra og óhæði gagnvart hinu opinbera. Það hversu háðir ríkisframlögum stjórnmálaflokkar eru orðnir hefur að mati okkar flutningsmanna frumvarpsins dregið úr möguleikum stjórnmálaflokka til að sinna hlutverki sínu, sem gengur þvert á markmið laganna. Samhliða þessu er mikilvægt að auka möguleika stjórnmálaflokka á sjálfstæðri tekjuöflun og eru því lagðar til breytingar sem miða að því. Eftir sem áður verður stjórnmálaflokkum þó sniðinn þröngur stakkur við móttöku framlaga og áfram verður auðvitað skylt að veita upplýsingar um framlögin. Þá leggjum við til að lágmarksatkvæðafjöldi stjórnmálasamtaka sem geti fengið úthlutað fé úr ríkissjóði verði hækkaður úr 2,5% í 4%. Þar vegast á sjónarmið annars vegar um að mikilvægt sé að undanskilja ekki sjálfkrafa flokka sem hafa ekki náð manni kjörnum á Alþingi í þágu lýðræðis og almennra skoðanaskipta og hins vegar að hlutfallstalan hvetji ekki fólk til framboðs vegna möguleikans á fjáröflun. Að mati okkar er það ólýðræðislegt að úthlutað háum fjármunum skattgreiðenda í þágu stjórnmálastarfsemi og hugmyndafræði sem þeir hafa hafnað í lýðræðislegum kosningum. Á móti er lagt til að stjórnmálasamtök sem ekki uppfylla skilyrði laganna um framlög úr ríkissjóði hafi enn rýmri heimildir til sjálfstæðrar tekjuöflunar. Rökin að baki þessu eru þau að þar sem slík samtök þiggja ekki framlög frá hinu opinbera, auk þess sem þau fara ekki með formlegt vald, þá teljum við ekki ástæðu til þess að setja sjálfstæðri tekjuöflun eins miklar skorður. Það er eindregið mat flutningsmanna þessa frumvarps að sú þróun sem hefur orðið hér á landi vegna hárra framlag hins opinbera til stjórnmálaflokka dragi úr stjórnmálastarfi flokka og tengslum þeirra við flokksmenn sína og við atvinnulífið, enda þurfa flokkarnir sífellt minna á þeim að halda í öruggum faðmi hins opinbera. Grundvöllur þess að stjórnmálaflokkar séu hornsteinn lýðræðis í landinu er sá að þar fari fram virk starfsemi og þjóðmálaumræða en ríkisstyrkirnir hafa dregið úr hvata flokkanna til að sinna því hlutverki. Það er öfugþróun. Stjórnmálaflokkar eru jú bara skipulögð lýðræðisleg samtök fólksins sem þá mynda. Í framkvæmd hefur fjárstyrkur hins opinbera því hamlað starfsemi og sjálfstæði stjórnmálaflokka sem gengur þvert á upphaflegt markmið með setningu laganna. Þá hefur fjáraustur hins opinbera til stjórnmálaflokka síst dregið úr umfangsmikilli kosningabaráttu en eitt af markmiðum með lögunum frá 2006 var að freista þess að draga úr kostnaði við kosningabaráttu. Í dag er nefnilega miklum fjármunum skattgreiðenda varið í auglýsingaherferðir stjórnmálaflokka. Ég ítreka það að á engan hátt er ætlunin með þessu frumvarpi að hrófla við reglum sem hafa verið settar til að berjast gegn spillingu í tengslum við fjármögnun stjórnmálaflokka og kosningabaráttu. Þetta eru m.a. reglur um gagnsæi fjárframlaga, um bókhalds- og reikningsskyldu og um bann við leynilegum framlögum. Að lokum hlakka ég til að heyra gagnlegar ábendingar og athugasemdir við málið og legg til að málið gangi að lokinni 1. umræðu til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir framlagningu þessa máls og ræðu hennar hér. Ég hefði gjarnan viljað vera meðflutningsmaður á þessu máli þó að það hafi farið fram hjá mér í einhverjum póstsendingum. Ég er hjartanlega sammála þessu og ég held að það sé líka svo mikilvægt sem hv. þingmaður kom inn á, vegna þess að þegar hv. þingmaður var að hefja þessa vinnu þá var svolítið verið að tala fyrir því að hætta bara öllum ríkisstuðningi við stjórnmálaflokka. Ég held að það sé mjög óraunhæft. Og alveg eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir fór yfir hérna þá er það þannig í öllum okkar nágrannalöndum, slíkur ríkisstuðningur, og það er í rauninni mikilvægt fyrir lýðræðið að svo sé. En í guðanna bænum, við erum náttúrlega komin út úr öllu raunsæi þegar þetta er orðin nánast eina tekjuöflun stjórnmálaflokka, að fá úr ríkissjóði, og flokkar sem ekki ná mönnum á þing og eru bara með örfá atkvæði á bak við sig geta fjármagnað alls konar áróðursstarfsemi í mörg ár á eftir fyrir það eitt að hafa verið í framboði. Ég held að það hljóti öllum að vera ljóst að við þurfum að taka þetta til endurskoðunar. Ég held að það sé fátt sem ég sé eftir eftir að ég tók sæti á þingi en ég greiddi þó einu sinni atkvæði með einhverjum breytingum á þessum lögum og það var mér þvert um geð, það var eitthvert samkomulag sem var búið að ná hér á milli flokka. Ég vænti þess og vona að við förum að skrúfa þetta aðeins niður eins og þetta frumvarp ber með sér. Þetta er bara ákall til þeirra sem sitja í fjárlaganefnd og eru núna að raða saman alls konar óskum og beiðnum um aukin fjárútlát sem er eitthvað sem við þurfum alls ekki á að halda núna í þessu árferði. Hér er þá alla vega hugmynd að einhverjum sparnaði og stjórnmálaöflin í landinu gætu svo vel tekið það á sig að fá lægri framlög frá ríkinu. Virðulegur forseti. Mig langar líka að nefna eitt sem kom hérna fram hjá framsögumanni, að stjórnmálaflokkar og -samtök eru hornsteinn lýðræðis og það er líka ábyrgðarhlutverk hjá okkur þingmönnum að tala með þeim hætti. Á síðasta áratug eða svo og kannski í aðeins lengri tíma þá hefur verið einhvern veginn markviss áróður gagnvart stjórnmálaflokkum og það að vera í stjórnmálum eða vera í flokki, ég tala nú ekki um ef hann á sér langa og mikla sögu og hægt að bendla hann við fjórflokkinn eða eitthvað slíkt, sé eitthvað neikvætt og andlýðræðislegt. Það er það nefnilega alls ekki. Það er alger hornsteinn lýðræðis að fólk komi sér saman í flokka eftir ákveðnum lífsskoðunum og sjónarmiðum og komi fram með sína stefnu og leggi hana á borð. Fyrir þá sem kunna að vera að fylgjast með og hafa ekki tekið þátt í starfi stjórnmálaflokks og óttast að það sé eitthvað vont þá bara hvet ég fólk til þess að fara einmitt á fundi hjá stjórnmálaflokkum, jafnvel fleiri en einum eða tveimur, og átta sig á því hvað það er þroskandi og mikilvægt fyrir lýðræðið að fólk komi saman og takist á eða ræði um málefni samfélagsins. Þess vegna, út frá einmitt þeim sjónarmiðum, er mikilvægt líka að vera með ákveðið kerfi sem tryggir stjórnmálaflokkunum ákveðinn rekstrargrundvöll. En eins og staðan er í dag þá er bara allt, allt of langt gengið í því að dæla fé úr ríkiskassanum inn í stjórnmálasamtök.  
            

Hæstv. forseti. Það er ákveðin ánægja að taka til máls undir þessum lið hér í dag vegna þess að ég gerði það líka þegar ég kom inn á þing síðast í febrúar á þessu ári, á síðasta þingi. Ánægjan felst í því að ég get þá alla vega skoðað, þegar ég les ræðuna mína þegar ég fæ hana senda frá starfsmönnum þingsins, hvort ég sé samkvæmur sjálfum mér og muni hvaða skoðun ég hafði á málinu í febrúar síðastliðnum. Mig langar til að taka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur sem talaði hérna áðan um mikilvægi stjórnmálaflokka í lýðræðissamfélagi. Það er ótvírætt og það er synd hvernig stjórnmálaflokkar hafa verið talaðir niður sem vettvangur málefnalegrar umræðu. Hlutverk þeirra að vera vettvangur lýðræðislegrar umræðu, einfalda stjórnmálaþátttöku og kosningar er náttúrlega gríðarlega mikilvægt. Ég er þess vegna einlægur stuðningsmaður þess að ríkið sinni því að styðja við bakið á stjórnmálaflokkum og stjórnmálastarfsemi því að hún er mjög mikilvæg fyrir lýðræðið og fyrir starfið t.d. á þessum stað hér og víðast hvar í sveitarfélögum, alla vega þeim sem eru fjölmennari. Það er hins vegar hárrétt sem hv. þingmenn sem hafa talað hér í dag, bæði flutningsmaður tillögunnar, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, hafa sagt að það sé alveg ástæða til að skoða það hvers vegna er verið að styrkja stjórnmálaflokka sem ná ekki kjöri á Alþingi. Þetta 2,5% mark held ég að sé eitthvað sem megi alveg skoða að fella burt og ég held að það væri í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það að stuðningur við stjórnmálaflokka miðaðist þá a.m.k. við það að þeir næðu fólki á þing. Það er hins vegar þannig í samfélagi dagsins í dag að það kostar fjármuni að halda úti umræðu, það kostar fjármuni að halda fundi og halda úti virkri umræðu á samfélagsmiðlum o.s.frv. Þetta kostar allt peninga og það er mikilvægt að við sem lýðræðissamfélag tökum þátt í þeim kostnaði því að versta staðan sem við getum séð fyrir okkur í þeim efnum er að fólk missi áhuga á stjórnmálum og hætti að fylgjast með þeim og hætti að taka þátt í þeim. Ég tek undir að það er gríðarlega þroskandi fyrir einstaklinga að taka þátt í stjórnmálastarfi og kynnast því sem þar fer fram og ég segi það fyrir sjálfan mig a.m.k. að ég hefði ekki viljað missa af því þroskaferli sem ungur maður á sínum tíma að taka þátt í starfi ungliðasamtaka stjórnmálaflokks og er þar af leiðandi kannski ekki fyllilega sammála því sem fram kemur í í greinargerð þessarar tillögu. En ég held að þarna séu punktar sem eru þess virði að skoða og ég held að það væri gott að nefndin fengi þetta til skoðunar og umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmönnunum fyrir góð innlegg. Ég tek heils hugar undir áskorun um að fleiri láti að sér kveða í stjórnmálum. Það er auðvitað bara borgaraleg skylda að taka þátt í stjórnmálastarfi og þar lærir maður svo ótal margt, ekki síst að máta skoðanir sínar við aðra og komast að málamiðlun sem er bara mjög þarft verkfæri til að hafa í mannlegu samfélagi. Ég geri sömuleiðis enga athugasemd við það að málið verði tekið til umfjöllunar og taki einhverjum breytingum í meðförum hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þó að ég sé kannski ekki eins mikill stuðningsmaður ríkisstyrkja eins og hv. þm. Magnús Árni Skjöld þá greindi ég frá því hér áðan að upphaflega markmiðið mitt var að afnema ríkisstyrki, en svo hvarf ég aðeins frá þeirri hugmynd sem ég hafði í upphafi þannig að við getum komist að einhverju samkomulagi hvað það varðar. Hv. þingmaður fór hérna yfir hlutverk stjórnmálaflokka og grundvöllurinn að því að stjórnmálaflokkar geti sinnt því starfi sínu er auðvitað sá að þar fari fram einhver virk starfsemi og þjóðmálaumræða. Megininntak þessa frumvarps er að þessir ríkisstyrkir, eins háir og gríðarlega miklir og þeir eru, séu í því formi lamandi. Annars þakka ég bara aftur fyrir góða umræðu.