Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og kunnugt er, er um algera hafnleysu að ræða hér á suðurströnd landsins allt frá Þorlákshöfn að Hornafirði. Strandlengja þessi mun vera um 400 km að lengd, og mun hvergi haga svo til annars staðar á landinu, að algerlega hafnlaust sé á svo stóru svæði sem hér um ræðir. Þegar það er haft í huga, að einmitt svæðið frá Reykjanesi að Eystrahorni er mjög fjölfarin skipaleið, bæði fiskiskipa, sem veiðar stunda hér við suðurströnd landsins, svo og annarra skipa, sem af hafi koma, og einnig þeirra, sem við strendur landsins sigla, má segja, að það sé vonum seinna, að hv. Alþ. láti fram fara athugun á möguleikum til byggingar hafna á þessu svæði, eins og lagt er til í till. þeirri, sem hér liggur fyrir á þskj. 32. Þegar þess er enn fremur gætt, að svo hagar til á því svæði, sem hér um ræðir, að ekki er einasta um það að ræða, að enga höfn sé að finna, heldur er þar bókstaflega hvergi um afdrep að ræða fyrir skip, sem landvars vildu leita, ef haflægar áttir eru, nema vera skyldi við Vestmannaeyjar, verður nauðsyn þessa máls enn ljósari. Og allir, sem eru staðháttum kunnugir í Vestmannaeyjum, vita, að landtaka þar getur verið mjög erfið og oft stórhættuleg, ef myrkur er eða dimmviðri. En þó að aðstaðan hafi verið slík í þessum efnum sem ég hér hef drepið á allt frá fyrstu tíð Íslandsbyggðar, þá er ástæðan fyrir því, að ekki hefur fram að þessu verið ráðizt í byggingu hafna á einum eða fleiri stöðum hér á suðurströnd landsins, ekki sú, að þess hafi ekki verið talin full þörf, heldur hitt, að allt fram á síðustu tíma hefur það verið talið erfitt eða næsta óframkvæmanlegt tæknilega séð að ráðast í slík mannvirki. Með þeirri framþróun, sem í þessum málum hefur orðið, sérstaklega síðasta hálfan annan áratuginn, er þetta ekki lengur fyrir hendi, heldur það eitt, hvort fjármagn til slíkra hluta er fyrir hendi eða ekki. En þrátt fyrir þetta telja flm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, nauðsynlegt, að sú rannsókn, sem þar um getur, verði látin fara fram, svo að ljóst liggi fyrir, hverjir möguleikar eru fyrir hendi til hafnarframkvæmda á þeim stöðum, sem um getur í till. Eins og fram kemur í grg. till, eru hafnaframkvæmdir í Þorlákshöfn komnar á það stig, að vonandi kemur ekki til frekari kasta hv. Alþingis í því sambandi á næstu árum. Um hafnarframkvæmdir í Þykkvabæ eða við Dyrhólaey gegnir aftur á móti öðru máli. Á vegum íslenzkra aðila hefur engin athugun farið fram eða rannsókn á, hvaða möguleikar séu fyrir hendi til hafnarframkvæmda á þessum stöðum. Á árinu 1952 mun hins vegar hafa á vegum varnarliðsins farið fram allýtarleg athugun á möguleika á hafnargerð í Þykkvabæ í Rangárvallasýslu. Flutningsmönnum er ekki kunnugt um, að niðurstöður þeirra athugana séu í höndum íslenzkra aðila. Vera má þó, að þær yrðu látnar íslenzkum aðilum í té og að við þær mætti styðjast. Yrði það þá til þess að flýta þeirri athugun, sem farið er fram á í tillögunni, og minnka útgjöld, sem af athuguninni kann að leiða, ef till. verður samþykkt. Um nauðsyn fyrir höfn á þessum stað er óþarft að fjölyrða. Í Árnes- og Rangárvallasýslum búa um 10 þúsund manns. Suðurlandsundirlendið er eitt mesta landbúnaðarhérað landsins og flutningsþörf þangað og þaðan því mikil. Örugg og fengsæl fiskimið eru fyrir utan ströndina og því líklegt, að útgerð yrði rekin þaðan í verulegum stíl, ef höfn væri þar. Auk þess má á það benda, að þegar ráðizt verður í virkjun fallvatna hér á Suðurlandi með stóriðju fyrir augum, hefur, þegar um þetta hefur verið rætt, Þjórsá verið þar ofarlega á dagskrá, enda nokkurt undirbúningsstarf þegar unnið í því sambandi. Mun öllum ljóst, að örugg höfn er bein nauðsyn í sambandi við slíkan atvinnurekstur, sem þar kynni að rísa upp í samband við fyrirhugaða stóriðju. Á árinu 1956 var samþykkt hér á hv. Alþ. till. til þál., sem þáv. þm. V-Sk., Jón Kjartansson, flutti um athugun á hafnarbótum við Dyrhólaós. Athugun þessi hefur þó enn ekki fram farið. Rök fyrir byggingu hafnar við Dyrhólaey, strax og auðið er, eru þrenns konar: Í fyrsta lagi sem eðlileg samgöngubót fyrir það fólk, sem býr í Vestur-Skaftafellssýslu og austurhluta Rangárvallasýslu. í öðru lagi ber að hafa það í huga, að við Dyrhólaey og meðfram ströndunum þar fyrir austan eru mjög fengsæl fiskimið, sem enn þá eru ekki nýtt nema að litlu leyti á vetrarvertíð, þar sem aðstaða til þess að sækja þessi mið er mjög erfið, hvort heldur er fyrir báta frá höfnum á Austurlandi eða frá Vestmannaeyjum, sökum fjarlægðar. Er því auðsætt, að ef höfn kæmi við Dyrhólaey, mundi þar fljótlega rísa upp veruleg bátaútgerð, sem byggði afkomu sína á fiskimiðum, sem nú í dag eru hvergi nærri fullnýtt. Mundi slíkt að sjálfsögðu skapa auknar tekjur fyrir þjóðarbúið og auknar gjaldeyristekjur fyrir þjóðina í heild. Þá er ótalið það atriði, sem er ekki hvað sízt mikils um vert, en það er, að höfn við Dyrhólaey mundi verða lífhöfn fyrir þá báta, sem veiðar stunda á svæðinu á milli Hornafjarðar og Vestmannaeyja, og einnig fyrir þau skip, sem af hafi koma, sem mörg miða stefnu sína einmitt á Dyrhólaey, þegar þau taka land. Höfn á þessum stað væri því mikið öryggi fyrir þá sjómenn, sem á þessum slóðum ferðast, hvort sem er í sambandi við fiskveiðar eða aðrar siglingar. Þeir, sem þekkja aðstöðu þeirra manna, sem sjósókn stunda á þessum slóðum, vita vel um þá erfiðleika og þær hættur, sem að þeim steðja við störf þeirra vegna hins algera hafnleysis hér á suðurströnd landsins. Ég veit dæmi þess, að bátur, sem við veiðar var við Dyrhólaey, komst ekki til hafnar í Vestmannaeyjum fyrr en eftir nær tveggja sólarhringa hrakninga á hafi úti í aftakaveðri og var af öllum talinn úr helju heimtur, þegar hann loks náði höfn. Allir þeir, sem þarna áttu hlut að máli, hefðu ábyggilega óskað þess, að höfn hefði þá verið komin við Dyrhólaey, svo að þeir sjómenn, sem á þessum bát voru, hefðu losnað við nær tveggja sólarhringa baráttu upp á líf og dauða, áður en þeir náðu höfn. Ótal dæmi svipuð þessu eru til, en því miður hefur ekki alltaf tekizt eins giftusamlega til og í þetta skipti. Að öllu þessu athuguðu leggja flm. till. á það áherzlu, að þeirri rannsókn, sem þar um getur, verði hraðað, eins og unnt er. Herra forseti. Ég leyfi mér svo að leggja til, að till. verði að umr. lokinni vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Till. þessi er þess efnis, að skorað verði á ríkisstj. að láta fram fara rækilega athugun á því, á hvern hátt hægt er að hraða framkvæmdum í rafmagnsmálum á Snæfellsnesi, annaðhvort með virkjun eða með því að tengja þann landshluta við aðalorkukerfi landsins. Hér er aðallega átt við norðanvert Snæfellsnes, en þar eru allmörg kauptún, sem hafa undanfarin ár verið í mjög örum vexti. Atvinnulíf er þar blómlegt og vaxandi. Á þessu svæði eru nú tíu fiskverkunarstöðvar starfandi, svo að dæmi sé nefnt. Þarna var fyrir allmörgum árum reist raforkuver, Fossárvirkjun, skammt frá Ólafsvík, og mun þá hafa verið gert ráð fyrir, að það mundi duga fyrir þessi kauptún um nokkra framtíð. Nú hefur farið svo hér eins og víðar, að þróun og vöxtur kauptúnanna hefur verið örari en menn óraði fyrir, og ber þegar á því, að rafmagnsleysi hafi truflandi áhrif á framleiðsluna. Hér er því mikið í húfi, ekki aðelns varðandi þægindi heimila, heldur einnig um mjög mikilvæga útflutningsframleiðslu, þar sem fiskmagn, sem lagt er á land á þessum stöðum, hefur vaxið gífurlega. Bátaflotinn hefur vaxið mjög mikið nú á allra síðustu árum. Ég vil því vænta þess, að Alþ. sjái sér fært að mæla með því með samþykkt till., að látin verði fara fram athugun á því, hvernig þetta vandamal verði leyst. Lengra nær till. ekki, og verður að gera ráð fyrir því, að þegar svar hefur fengizt við þeim spurningum, þá sé að athuga, hvernig lausnir á málinu geta fallið inn í áframhaldandi rafvæðingu landsins. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað um þessa till. og henni vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala hér langt mál, en aðeins lýsa ánægju minni yfir því, að þessi till. skuli vera fram komin, og sérstaklega því, að hún skuli vera flutt af Alþfl.-manni, því að meðan Alþfl.-stjórnin sat að völdum árið 1959, tók hún sig til og gerbreytti ýmsu í framkvæmdaáætlun í raforkumálum. sem m.a. gerði það að verkum, að það truflaði þá áætlun, sem gerð hafði verið um framkvæmdir í raforkumálum á Snæfellsnesi. Það fer því vel á því, að þeir sjái sig nú um hönd og ætli að bæta eitthvað um það, sem vangert hefur verið af þeirra hendi. Og vonandi reynist það betur, ef eitthvað verður að gert, heldur en það, sem áður hefur verið gert af hálfu Alþfl. í raforkumálum Snæfellinga.



Herra forseti. Ég vænti þess, að ein af þeim venjulegu kveðjum frá framsóknarmönnum til Alþfl., sem heyrast nú hér nálega á hverjum degi í þinginu, muni ekki skaða þetta mál. enda var víst ekki tilgangurinn sá. Ég vil aðeins segja það, að eins og ráðherrar Alþfl. í bráðabirgðastjórninni 1959 útskýrðu hér, voru þær breytingar, sem þar voru gerðar, samkv. meðmælum færustu sérfræðinga þjóðarinnar og byggðust á því, að rafvæðingin ætti ekki að tefjast, heldur gerast á nokkuð annan hátt en upphaflega hafði verið áætlað, og átti að verða til þess, að hægt væri að koma fjármálum, sem voru orðin nokkuð þung í vöfum, lánsútvegun og öðru slíku, haganlega fyrir. Ég vísa því algerlega á bug, að Alþfl. sé nú, fyrir utan það að þjást af hatri til landbúnaðarins, farinn að hatast við rafvæðingu landsins, eins og skilja mátti á þessum hv. þingmanni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að karpa neitt við hv. 5. þm. Vesturl. út af þessu máli eða fara að ræða afstöðu þeirra Alþfl.-manna til landbúnaðarins. Það hafa þeir sjálfir skýrt svo greinilega síðustu dagana, að ég hef þar engu við að bæta. Hitt vil ég benda á, að með þessari tillögu hafa þeir sjálfir sannað það, að till. sérfræðinganna og þeirra eigin tillögur hafa verið gerðar með þeim hætti, að þeir þurfa að tveimur árum liðnum að fara að betrumbæta það, og þess vegna er þessi till. flutt.



Herra forseti. Till., sem hér liggur fyrir á þskj. 46, er þess efnis, að hið opinbera hlutist til um, að komið verði í veg fyrir, að hinn forni íslenzki geitfjárstofn deyi með öllu út hér á landi. Tala þessa fjár var samkv. síðustu búnaðarskýrslum innan við 100 á öllu landinu. En um 1930 var geitfé samkv. búnaðarskýrslum þá nálægt þrem þúsundum talsins. Þessi mikla fækkun, sem nú nálgast útrýmingu, stendur að sjálfsögðu í nokkru sambandi við sauðfjársjúkdómana. Geitfé hefur verið fargað um leið og sauðfénu og ekki verið komið upp á ný. Það hafa verið gerðar ályktanir um verndun geitfjárstofnsins, t.d. á fjórðungsþingi Norðlendinga og a.m.k. í einni sýslunefnd, sem mér er kunnug;t um, og á síðasta búnaðarþingi og málinu beint til Alþingis. Okkur flm. hefur þótt rétt að taka það upp hér á hv. Alþ., en gerum ráð fyrir því, eins og í till. stendur, að málið yrði leyst í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Saga þessa litla geitfjárstofns, sem enn er eftir hér á landi. er orðin nokkuð löng. Í hinum fornu fjalla- og skógarbyggðum Noregs var geitfjáreignin bjargræði hins fátæka manns, sem hafði ekki ráð á meiru. „Þótt tvær geitur eigi ok taugreftan sal. þat er þó betra en bæn,“ segir í Hávamálum. Margir kannast við norska geitaostinn, sem enn þá er framleiddur þar í landi og þykir hin ágætasta vara og er úr geitamjólk. Landnámsmenn fluttu geitfé með sér út hingað, og það hefur verið víða, eins og örnefni bera vitni um víða um landið. Það var um tíma t.d. töluvert af þessum fjárstofni í sjávarþorpum hér á landi. En þetta fáa, sem nú er eftir af geitfénu, hygg; ég að sé í sveitum eingöngu eða nær eingöngu á Austur- og Norðausturlandi. Það væri sennilega heppilegast til þess að koma í veg fyrir, að þessi stofn deyi út, að hið opinbera gerði samning við nokkra bændur, sem enn þá eiga geitfé, að farga ekki stofninum, heldur auka hann eitthvað. Ég hygg, að það mundi vera bezta leiðin í þessu efni. En sjálfsagt er að athuga þær leiðir aðrar, sem til mála kynnu að koma. En við teljum, að það sé hreinlega til vansa fyrir þjóðina, ef þessi forni búfjárstofn er látinn deyja út í landi voru. Hið fátæka dýraríki Íslands má ekki við því, að þessi merka tegund deyi út, og það er ekki heldur fyrir það að synja, að til þess gæti komið, að menn vildu auka geitfjárstofninn af praktískum ástæðum, t.d. í sambandi við sérstaka ostaframleiðslu. En eins og sakir standa, stendur þetta svo tæpt, að þessi búfjárstofn eyðist með öllu, að okkur finnst alls ekki vera á það hættandi, að einstaklingar taki sig fram um að varðveita stofninn. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en leyfi mér að vísa að öðru leyti til grg. á þskj. 46 og legg til fyrir hönd okkar flm., að málinu verði visað til hv. fjvn. Hér mun vera um einhvern kostnað að ræða, en vafalaust ekki mikinn.



Herra forseti. 1. liður fsp. á þskj. 34 hljóðar þannig: „Hve mikið er búið að borga inn til íslenzkra banka af umsömdu 6 millj. doilara láni í Bandaríkjunum, og hve miklu nemur sú fjárhæð í ísl. krónum. Þessi liður þarfnast ekki neinnar framsögu eða skýringar. 2. liður hljóðar þannig: Hefur ríkisstj. ráðstafað nokkru af lánsfé þessu umfram það, sem heimilað var í 22. gr. fjárl. 1959?“ Það var heimilað í 22. gr. fjári. 1959 að taka lán allt að 6 millj. dollara, og þá var um leið tilgreint, í hvað nokkur hluti lánsins skyldi fara, en ekki um hinn hlutann. Var þá vitanlega gert ráð fyrir, að það yrði lagt fyrir hv. Alþ. síðar, hvernig þeim hluta yrði ráðstafað. Að öðru leyti þarf þessi liður ekki skýringa. 3. liður er þannig: „Er ríkisstj. að leita fyrir sér um nýjar lántökur, og ef svo er, þá hverjar og í hvaða skyni Það er tilefni þessa liðs, að þegar efnahagslöggjöfin var sett á s.l. vetri, var það greinilega tekið fram, að það yrði að hafa hana svo stórfellda vegna þess, að Íslendingar yrðu að hætta erlendum lántökum og gætu ekki búizt við að hafa til ráðstöfunar á næstu missirum eða árum nema sínar eigin útflutningstekjur. En nú hefur gengið orðrómur um, að hæstv. ríkisstj. væri að leita fyrir sér um nýjar lántökur umfram það, sem heimilað var á þinginu í fyrra og ákveðið var í sambandi við sjálfa efnahagslöggjöfina, og þess vegna er þessi fsp. komin fram.



Herra forseti. Fyrsta spurningin er á þá leið: Hve mikið er búið að borga inn til íslenskra banka af umsömdu 6 millj. dollara láni í Bandaríkjunum, og hve miklu nemur sú fjárhæð í íslenskum krónum? Svarið er það, að búið er að greiða inn í dollaraupphæð 3743219.86, en í ísl. kr. er það 1176096.45. Önnur spurningin er sú, hvort ríkisstj. hafi ráðstafað nokkru af lánsfé þessu umfram það, sem heimilað var í 22. gr. fjárlaga 1959. Svar: Ráðstöfun þessa fjár hefur verið til umr. í ríkisstj., en endanlegar ákvarðanir um ráðstöfun þess liggja ekki fyrir. Þriðja spurningin: „Er ríkisstj, að leita fyrir sér um nýjar lántökur, og ef svo er, þá hverjar og í hvaða skyni?“ Ríkisstj. undirbýr nú áætlun um verklegar framkvæmdir og ný arðvænleg atvinnufyrirtæki á næstu ánum. Hún hefur í hyggju að leita eftir hagkvæmum lánum til langs tíma hjá alþjóðlegum og erlendum lánsstofnunum til framkvæmda á þeirri áætlun.



Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, svo langt sem þau ná. Út af svarinu við 2. lið vil ég aftur leggja áherzlu á það, sem ég sagði áðan, sem ég að óreyndu að sjálfsögðu geri ráð fyrir að verði gert, að hæstv. ríkisstj. leggi fyrir Alþ. til samþykktar sínar till. um ráðstöfun á því, sem ónáðstafað er af láninu áður en bindandi ákvarðanir verða teknar. Varðandi síðasta liðinn vil ég aðeins segja, að það kemur fram á honum, eins og raunar kom fram við fjárlagaumr. að ríkisstj. hefur hugsað sér að taka framkvæmdalán erlendis. Ég skal ekki fara út í hér að ræða, hvernig það kemur heim og saman við það, sem sagt var í fyrravetur. Við getum gert það við annað tækifæri. Ég vil aðeins nú leggja áherzlu á, að hæstv. ríkisstj. hafa þann hátt á að leggja þessar áætlanir sínar fyrir hv. Alþ., áður en hún tekur nokkrar bindandi ákvarðanir um að fara á stúfana í þessu efni.



Herra forseti. Ég veit, að mönnum er ljóst, að það er ómögulegt að átta sig á, hvernig horfir um viðskiptin við útlönd yfirleitt, og þá ekki heldur, hvernig horfir um möguleika fyrir lánum til ýmissa fjárfestingarframkvæmda í landinu sjálfu, nema fyrir liggi nokkuð þétt upplýsingar um það, hvernig þessi vörukaupalánaviðskipti við Bandaríkjamenn standa. En þannig er um þau viðskipti, að það eru keyptar þar vörur í talsvert stórum stíl og andvirðið er ekki greitt út úr landinu, heldur leggst fyrir hér í landinu sem eign Bandaríkjastjórnar, og ráðgert um leið, að talsvert mikill hluti af þessu fé geti orðið til útlána í framkvæmdir á Íslandi, en nokkur hluti aðeins og það mjög miklu minni hluti til ráðstöfunar í útgjöld Bandaríkjamanna hér í landinu eða kostnað þeirra hér. Það er sem sé langstærsti hlutinn af þessu fjármagni, sem á að geta komið til útlána innanlands. Og til þess að fá upplýsingar um þetta áður en lengra er haldið að reyna að átta sig á viðhorfinu í efnahagsmálunum, þá eru þessar fsp. komnar fram. Ég held, að það sé alveg ástæðulaust fyrir mig að vera að lesa fsp. upp eða ræða nokkuð um hverja þeirra, og læt þetta nægja.



Herra forseti. Það er spurt um það í fyrsta lagi, hve mikil vörukaupalán, PL 480, hafi verið tekin samtals í Bandaríkjunum og hve mikið á þau ári. Svarið er á þessa leið: Síðan 1957 hafa árlega verið gerðir millí ríkisstjórna Bandaríkjanna og Íslands samningar um kaup á bandarískum umframbirgðum af landbúnaðarvörum fyrir alla 10270000.00 dollara. Af þessari upphæð hafa nú verið notaðir alls 8366936.60 dollarar eða í ísl. kr. 204880809.25 kr. til vörukaups. Vörukaupasamningur þessa árs nemur 1850 þús. dollurum, og hafa þar af verið notaðir 567227.76 dollasar eða í ísl. kr. 21611378.70 kr. Önnur spurningin er: „Hve mikið af þessu fé verður til útlána innanlands.“ Svarið er það, að af andvirði þeirra vara, sem þegar hafa verið keyptar til landsins, má verja til útlána innanlands alls 148982201.44 ísl. kr. Af þessari upphæð tilheyra 17.3 millj. sjóði. sem sérreglur gilda um. Þriðja spurningin: .Hve mikið er búið að lána út innanlands og hverjum? Svar: Alls hafa verið lánaðar 87982218 kr., sem skiptist sem hér segir: Til virkjunar Efra-Sogs 72717418 kr. Rafmagnsveita Reykjavíkur 4 millj. Rafmagnsveitur ríkisins 10 millj. Til einkafyrirtækja 1264800 kr. Fjórða spurning: „Hvað er áætlað, að þessi vörukaupalán muni nema miklu til ársloka og á næsta ári, og hvað verður til ráðstöfunar innanlands? Svar: Áætlað er. að á þessu ári muni PL 480 vörukaupin nema um 2 millj. 400 þús. dollurum og á næsta ári 2 millj. 200 þús. dollurum, ef um áframhald á þeim verður að ræða. Gert er ráð fyrir, að á þessu ári verði til ráðstöfunar til lánveitinga vegna innlendra framkvæmda um 54 millj., auk hins fyrrnefnda sjóðs. Af þessari upphæð ganga 16 millj. kr. til Sogsvirkjunarinnar, rafmagnsveitna ríkisins og rafmagnsveitu Reykjavíkur til að fullgera framkvæmdir, sem þegar hefur verið samið um að greiða af PL 480 fé. Ásetlað er, að á næsta ári verði um 70 millj. kr. til ráðstöfunar til lánveitinga vegna innlendra framkvæmda, svo framarlega sem gerður verður nýr vörukaupasamningur fyrir það ár. Fimmta spurningin hljóðar svo: „Hyggst ríkisstj. leggja fyrir Alþ. fyrirætlanir sínar um ráðstöfun þessa lánsfjár innanlands?“ Ráðstöfun vörukaupalána PL 480 mun ekki hingað til hafa verið lögð sérstaklega fyrir Alþingi, og ríkisstj. hefur ekki áformað að bregða frá þeirri venju.



Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi svör, en út af 5. liðnum og svari hans við honum vil ég aðeins segja þetta. Eins og hæstv. ráðh. væntanlega er ljóst, er átt við í þessum lið, hvort ríkisstj. hafa í hyggju að bera undir Alþ., hvernig þeim - ef svo mætti segja - mótvirðissjóði í íslenzkum krónum, þ.e.a.s. því fé, sem hér safnast upp í íslenzkum krónum, verði ráðstafað til útlána innanlands. Auðvitað á ég við þetta. Ég á ekki við, að það verði lagt fyrir Alþ., hvaða vörur komi þarna til greina, þegar inn er flutt. Þetta ætla ég, að hæstv. ráðh. hljóti að hafa verið ljóst, og hef enga ástæðu til að halda annað eftir hans svari. En hitt vill ég segja, að ég mundi telja það eðlilegt og vil beina því til ríkisstj., Þar sem um eins miklann þátt er að ræða í okkar Þjóðarbúskap og lánastarfsemi og þetta ætlar að verða, því að hér er stórté til ráðstöfunar innanlands til útlána, og þar sem ríkisstj. Íslands mun hafa mjög mikil áhrif, sennilega úrslitaáhrif á það, í hvaða átt þessu fjármagni er beint, þá mundi ég telja eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. taki upp þann hátt að leggja það fyrir Alþ., hvernig þessu fé verði ráðstafað.



Herra forseti. Ég hef leyft mér, ásamt þeim hv. 2. þm. Sunnl. og 6. þm. Sunnl., að bera fram á þskj. 59 fsp. til ríkisstj. á þessa leið: „Hvað líður virkjunarrannsóknum á vatnasvæðum Hvítár og Þjórsár?“ Nokkur undanfarin ár mun rannsókn hafa farið fram á vegum raforkumálastjórar ríkisins í þessu efni. Nú er svo komið, að Sogsvirkjuninni í Árnessýslu er að mestu lokið. Raforkulþörfin á Suðurlandi, í Reykjavík og í nágrenni Reykjavíkur vex óðfluga. Dreifingarkerfið stækkar, og hraða verður útaukningu þess. Vestmannaeyjar kalla á raforku úr landi og hafa lengi beðið. Loks kemur það til, að ekki fer á milli mála, að í náinni framtíð verður að hefjast handa í virkjunarmálum í því skyni, að upp rísi iðja og iðnaður í stærri stíl en áður hefur þekkzt á landi hér. Við höfum þegar stigið mikilsverð skref á þeirri braut, þar sem eru t.d. áburðar og sementsverksmiðjurnar. Það er komið í ljós, sem vita mátti fyrir, að þessi framleiðslustarfsemi hefur orðið til ómetanlegs gagns fyrir alþjóð, fært okkur fram efnahagslega, sparað drjúgan erlendan gjaldeyri og aflað beinlínis þess gjaldeyris. Fyrirtækin hafa líka - og það er ekki sízt um vert - styrkt okkur í trúnni á þá möguleika, sem nýta má til hagsældar, ef rétt er að farið og dug og áræði ekki skortir. Það er nokkurn veginn ljóst, að sjávarútvegur og landbúnaður fá vart staðið undir hinni öru fólksfjölgun í landinu. Þar þarf fleira að koma til, ef tryggja skal svo sem bezt má verða, aukinn hag og velmegun landsmanna. Iðja og iðnaður, sem byggir á raforku úrvatnsorkuvirkjunum og hagnýtir sem allra mest innlend efni, hlýtur að koma til hjálpar og verða veigamikill þáttur í þjóðarbúskapnum. Stórvirkjun á Suðurlandi, þar sem vatnsaflið er mest í landi hér, er því mál sem krefst úrlausvar og það fyrr en seinna. Áður þurfa að sjálfsögðu m.a. að eiga sér stað umfangsmiklar rannsóknir, hversu mikið virkjanlegt vatnsafl er til staðar, hvernig háttar virkjunarmöguleikum, hvar aðstaða er álitin bezt eða talin líklegust að vera það o.s.frv. Allt er þetta hið mikilsverðasta rannsóknarefni, sem sérfræðingar munu um skeið hafa haft með höndum. Til þess nú að fá vitneskju um það, á hverju stigi þessar rannsóknir eru, er fsp. fram borin. Hitt er eigi síður mikilvægt úrlausvarefni, með hverjum hætti hagkvæmust yrði notkun hins mikla afls, sem væntanlega má virkja úr þessum nefndu fallvötnum og þá sérstaklega Þjórsá, og þar kemur sjálfsagt margt til og deildar kunna að verða skoðanir um þær leiðir, sem fara á í því efni. Þetta er vandamál sem liggur að vísu fyrir utan þessa fsp., sem hér hefur verið fram borin, en verðurbrennandi spurning, þegar virkjunarrannsóknum er komið það á veg, að segja má nokkurn veginn fyrir um orkuvinnslumöguleika.



Herra forseti. Um nokkurra ára skeið hafa farið fram viðtækar rannsóknir og mælingar á vatnasvæði Þjórsár og Hvítár. Þetta er kostnaðorsamt og mikið starf og þarf mikla nákvæmni við og nákvæma athugun, áður en ráðizt er í virkjun svo stórra vatna sem Þjórsá og Hvítá eru. Eftir að þessi fsp. kom fram, sneri ég mér til raforkumálastjóra og bað hann um að taka saman, á hvaða stigi þetta væri, og gefa mér skýrslu um það, og skýrsla raforkumálastjóra, er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir nokkurra ára rannsóknir hefur verið sett fram till. að heildarskipulagi fullvirkjana Þjórsár og Hvítár. Rannsóknir þessar hafa mestmegnis verið framkvæmdar af innlendum verkfræðingum og öðrum sérfræðingum. En árið 1959 voru fengnir að auki amerískir verkfræðingar til að líta á staðhætti, yfirfara rannsóknarskýrslur og áætlanir íslenzkra verkfræðinga og gagnrýna hugmyndir þeirra um heildanfyrirkomulag á fullvirkjun þessara tveggja stóráa. Amerísku verkfræðingarnir voru frá Hass Engineering Company, og var ferð þeirra hingað kostuð að verulegu leyti af styrk frá ICA. Amerísku verkfræðingarnir gerðu ekki neinar verulegar brtt. frá hugmyndum íslenzku verkfræðinganna. Samkvæmt þeirri mynd, sem þannig er fengin af virkjunarmöguleikum í þessum ám, er talið að heppilegt muni vera að virkja Þjórsá og þverár hennar í 11 orkuverum, allt frá Bjallavirkjun í Tungnaá og stíflu við Norðlingaöldu í Þjórsá hið efsta og til Urriðafossvirkjunar neðst, en Hvítá frá virkjun úr Hvítárvatni efst í 7–10 orkuverum og að hugsanlegri virkjun við Selfoss neðst. Talið er, að þessi virkjun í Þjórsá og þverám hennar muni geta gefið um 8000 millj. árskw., en Hvítá um það bil 2700 millj. árskw. Á undanförnum áratugum hafa verið framkvæmdar miklar landmælingar, vatnamælingar, jarðfræðiathuganir, kortagerð og útreikningar og áætlanir, og á þeim eru þær bráðabirgðatillögur, sem nú liggja fyrir, byggðar. En í ýtarlegri skýrslu, sem hið ameríska verkfræðingafirma hefur tekið saman fyrir okkur eftir athugun verkfræðings þess hér, hefur það gert lauslega áætlun um, hversu mikið muni kosta viðbótarrannsókn, sem gera þarf, áður en þessi heildartillaga, sem þeir nefna á ensku Master Plan, um virkjun ánna getur talizt vera orðin nægjanlega vel rökstudd. Það eru einkum jarðfræðilegar og jarðeðilsfræðilegar rannsóknir ásamt umfangsmiklum jarðborunum, lekamælingum, efnisleit, nákvæmar landmælingar og. síðan frekari útreikningar og áætlanir, sem enn er eftir að framkvæma. Frumáætlun að þessari rannsókn mun kosta um 40 millj. ísl. kr. Þetta er mikill kostnaður, og mun að sjálfsögðu verða erfitt að koma slíkum rannsóknum í kring á stuttum tíma, en það er því miður svo, að erfitt er og þykir viðsjárvert að hefja virkjanir í stórá, áður en gerð hefur verið nokkurn veginn full grein fyrir heildarskipulagi á fullvirkjun árinnar. Þess vegna er nokkuð aðkallandi að ljúka þessum frumrannsóknum, sem svo mætti nefna. Nú á undanförnum árum hefur raforkumálastjórnin varið 4 millj. kr. á ári í þessar virkjunarrannsóknir. Æskilegt væri, að rannsóknum þeim, sem hið ameríska firma áætlar að muni kosta um 40 millj. kr., væri hægt að ljúka á næstu fjórum árum, en til þess mundi ekki veita af að verja allt að 10 millj. kr. á ári til virkjunarrannsókna næstu árin. Í ár hefur sérstök áherzla verið lögð á að ljúka þeim athugunum, sem gera þurfti til þess, að hægt væri að taka ákvörðun um, hvaða orkuver skuli reisa nú næst eftir fullnaðarvirkjun Sogsins. Er talið nauðsynlegt að taka slíka ákvörðun nú þegar á miðjum vetri, til þess að nægur tími verði til undirbúnings og framkvæmda á byggingu þess orkuvers fyrir árslok 1964, sem álitið er að sé sá frestur, sem okkur er til þess gefinn. Virkjun Hvítár við Hestvatn er talin vera eina vatnsaflsvirkjunin, sem kemur til greina að gera fyrir þann tíma. En til samanburðar við hana er áætluð jarðhitarafstöð í Hveragerði, svo sem kunnugt er, og þess er að vænta, að nauðsynlegar áætlanir liggi fyrir nú fyrir jól til þess að velja á milli þessara tveggja möguleika. Ef ekki er um að ræða að afla raforku til neins stærri iðnaðar, er gert ráð fyrir, að jarðhitarafstöð, 15 þús. kw., muni endast til ársloka 1967 og ef Hvítárvirkjun við Hestvatn tæki við næst á eftir, mundi hún endast fram yfir árið 1970. Ef hins vegar kemur upp, að stofnað er til einhvers iðnaðar, sem þarf á að halda svo að skiptir tugum þúsunda kw., þarf að reisa orkuver örar en þetta eða fara í stærri virkjunarstaði. Samtímis öðrum virkjunarrannsóknum er nú unnið að sérstökum áætlunum um stórvirkjun í Þjórsá við Búrfell með það fyrir augum að fá á sama hátt og gert hefur verið við Jökulsá á Fjöllum alláreiðanlegar verðáætlanir um raforku til stóriðnaðar, svo sem t.d. alúminíumvinnslu. Hér er að sjálfsögðu ekki um neina fullnaðaráætlun að ræða, en vonazt til þess að ná þó nægilegri nákvæmni til notkunar við yfirvegun um möguleika þess að koma slíkum iðnaði á fót hér á landi.“ Eins og fram kemur í þessari skýrslu raforkumálastjóra, er að þessum málum unnið svo hratt sem mögulegt er, en undanfarið hefur verið veitt of lítið fjármagn til þessara. framkvæmda. Ég hygg, að allir hv. alþm. vilji ekki bíða í 10 ár eftir því, að fullnaðarrannsókn á þessu vatnasvæði sé fengin, en það tekur 10 ár að rannsaka þetta, ef fjárveiting til rannsóknanna verður ekki aukin frá því, sem verið hefur. Raforkumálastjóri leggur til, að það verði veittar í þessu skyni 10 millj. kr. á ári og rannsókninni verði lokið á fjórum árum, og virðist það vera sá lengsti tími, sem hægt er að bíða eftir þessum áætlunum, en út í það skal ekki farið hér. Mér er kunnugt um, að ríkisstj. hefur áhuga á því að hraða þessum áætlunum svo sem unnt er, þar sem nauðsynlegt er að geta fengið úr því skorið, hvar hagkvæmast er að virkja, og þar sem um það er hugsað nú fyrst í alvöru að koma upp stóriðju hér á landi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. raforkumrh. fyrir mikilsverðar upplýsingar, sem hann hefur gefið varðandi fsp. Það kemur í ljós, að mikil nauðsyn er til þess að auka framlag til rannsókna í þessu efni og í raun og veru er það það, sem nú þarf að ske, að flýta svo sem auðið er þessum rannsóknum, svo að til úrslita dragi. Eins og ég sagði í fyrri ræðu, er hér mikið í húfi og vafalaust fyrir þjóðina hin fyllsta nauðsyn, áður en langír tímar liða, að geta byrjað á virkjun í stórum stíl og þá helzt við það fallvatnið, sem mest aflið gefur. Ég vildi vænta þess, að ríkisstj. legði meginkapp á að koma inn á fjárlög, þeirri fjárfúlgu, sem raforkumálastjóri óskar eftir að fá, til þess að rannsóknum verði lokið í tilhlýðilegan tíma.