Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér er það gleðiefni að skýra frá því, að það var enginn semingur í heilbr.- og félmn. þessarar deildar við afgreiðslu þessa máls. Við erum öll einróma á þeirri skoðun, að það beri að samþykkja þetta frv., fyrst og fremst með það sjónarmið í huga, að við teljum, að með samþykkt þessa frv. sé stuðlað að því, að eigendur landssvæða sýni landi okkar þann sóma, sem það á skilið. Við teljum, að eigendur einstakra skika þessa lands séu skyldugir til að umgangast það af nærgætni og sýna fyllstu virðingu fyrir gæðum landsins, sérkennum þess og fegurð. Þetta eru þau sjónarmið, sem við fyrst og fremst höfum í huga, þegar við leggjum til einróma, að þetta mál verði samþ.



Herra forseti. Iðnn. hefur fjallað um frv. til breyt. á iðnfræðslulögum frá 11. maí 1966 og nál. verið hér útbýtt. Í því segir: „ N. hefur athugað frv. og umsagnir I.andssambands iðnaðarmanna og Iðnnemasambands Íslands. Gunnar Thoroddsen og Lárus Jónsson telja þá fræðslustarfsemi fyrir iðnnema, sem frv. fjallar um, mjög æskilega og eru því fylgjandi, að henni verði komið í framkvæmd. En þeir hefðu kosið, að fé yrði veitt í fjárlögum í þessu skyni, fremur en að taka upp nýjan markaðan skatt og að leggja hluta kostnaðar á iðnnemana. Af þessum ástæðum skrifa Gunnar Thoroddsen og Lárus Jónsson undir nál. með fyrirvara.“ Þær breytingar, sem n. leggur til. eru síðan: Við 1. gr. a) Á eftir orðunum „Iðnnemasambandi Íslands“ í 1. málslið bætist: og fari til eflingar fræðslustarfs þess um iðnfræðslulöggjöfina. b) 2. málsliður orðist svo: .,Gjald iðnfyrirtækis eða iðnmeistara skal vera 1% af fyrsta árs árlegu lágmarkskaupi iðnnema í rafvirkjun, eins og það er hverju sinni, en gjald nemans ½% af sömu upphæð.“ Eins og fram kemur í nál., mælir n. einróma með samþykkt frv. Þó gera tveir nm., þeir hv. þm. Gunnar Thoroddsen og Lárus Jónsson, þá aths., að þeir hefðu heldur kosið, að ríkisvaldið tryggði fé til þessarar fræðslustarfsemi, er um ræðir í lögunum, heldur en að þess yrði aflað með þeim hætti, sem ráð er fyrir gert. Ég fagna mjög einróma ákvörðun n. um að mæla með samþykkt frv. og vænti þess, að hún sé í samræmi við almennan hug þm. til málsins. Varðandi það atriðið, að betra væri að fé væri tryggt til þessarar fræðslustarfsemi af hálfu ríkisins, vil ég einungis segja: Iðnnemasamband Íslands hefur um langt árabil notið nokkurs styrks á fjárlögum til starfsemi sinnar. Reynslan hefur hins vegar sýnt, að mjög erfiðlega hefur gengið að fá þessa lágu upphæð hækkaða í samræmi við hækkun kaupgjalds og verðlags hverju sinni. Þessi upphæð var þannig 100 þús. kr. árið 1966, en þrátt fyrir mikla óðaverðbólgu á síðustu árum fékkst hún lítið sem ekkert hækkuð fyrr en nú í haust. Þar fyrir utan er það álit mitt, og ég veit, að samtök iðnnemanna eru á sama máli, að það sé of ur eðlilegt, að iðnmeistarar og iðnnemar leggi sjálfir fram smáfjárhæðir til þessa starfs, en vitaskuld má það ekki og á ekki að koma í veg fyrir, að ríkisvaldið auki fjárveitingar af sinni hálfu til kennslueftirlitsins. Örlitlar breytingar hefur n. gert, eins og fram kemur í nál., og tel ég þær báðar til bóta. Í fyrsta lagi er tekið fram í lögunum, til hvers kyns starfsemi féð skuli notað, en áður var þess einungis getið í grg. Í öðru lagi er tekið sem viðmiðunarkaup kaup rafvirkjanema, en slík einföldun auðveldar mjög innheimtu gjaldsins til iðnfulltrúanna. Ef lög þessi öðlast gildi, eru þær upphæðir, sem hér um ræðir, sé miðað við kaup rafvirkjanema eins og það er nú í dag, um það bil 780 kr. á iðnmeistara, en 390 kr. á nemanda. Ég hef nú í fáum orðum gert grein fyrir afstöðu iðnn. til þeirra breytinga á iðnfræðslulögunum, sem hér eru til umr. En þar sem málefni iðnfræðslunnar, vandamál hennar og vanefndir ríkisvaldsins í hennar garð, eru að mínum dómi allt of sjaldan til umr. hér í þingsölum, ætla ég að nota tækifærið og lengja mál mitt um þetta efni, því að það er trú mín, að hinn herfilegi aðbúnaður, sem iðnfræðslan og þolendur kerfisins, iðnnemarnir, búa við, væri ekki til staðar, ef hv. alþm. þekktu raunverulega ástand þessara mála. Enn í dag á 20. öld, öld tækni og þekkingar í þjóðfélagi, sem kallar sig velferðarþjóðfélag, ríkir í skipulagsmálum iðnfræðslunnar ómannúðlegt, stirðnað miðaldafyrirkomulag. Þessar staðreyndir eru ósamrýmanlegar þeim hugmyndum, sem nútímamenn gera sér um skólagöngu og menntun yfirleitt, og alger þversögn við skeleggar stefnuyfirlýsingar stjórnmálaflokka og fullyrðingar stjórnmálamanna þess efnis, að allir eigi að geta notið þeirrar menntunar, er hugur þeirra og hæfileiki stendur til. Iðnfræðslan og verkmenntun öll hefur orðið út undan í menntakerfinu. Þetta hefur gerzt, þótt allir viðurkenni, að góð verkmenntun sé ein helzta forsenda þess menningarþjóðfélags, sem við höfum kjörið okkur að byggja. Orsaka aðgerðaleysis þjóðfélagsins, þegar verkmenntun er annars vegar, held ég að verði fyrst og síðast að leita í því ranga gildismati menntunar, sem hér hefur verið landlægt og enn í dag stendur í vegi fyrir framförum í þessu efni, og þetta ranga gildismat hefur ekki aðeins verkað sem hemill á eðlilega uppbyggingu iðnskólakerfisins, heldur hefur það beinlínis verkað sem kjaradómur. Það hefur skammtað hinum vinnandi stéttum, sem svo eru oft nefndar, lægri kjör, þar sem gildi vinnu þeirra eins og gildi menntunar þeirra hefur í augum hinna ráðandi þjóðfélagsafla verið dæmt þýðingarminna og þá um leið verðminna. Það er hins vegar ofur eðlilegt, að laun séu að einhverju leyti miðuð við lengd og kostnað skólagöngu, meðan við búum við núverandi menntunaraðstæður, en slík viðmiðun verður að vera réttlát og nær sanni. Það er álit mitt, að við uppbyggingu nútímamenningarþjóðfélags hljóti öll hagnýt menntun, öll þroskaleið, hvort sem hún fellur undir hið svokallaða andlega eða verklega svið, að hafa sama grundvallargildi. Saman eru allir hinir einstöku menntaþættir sú máttarstoð, sem framvinda þjóðfélagsins hvílir á. Sé einn numinn brott eða að honum þrengt, veikist sjálf undirstaðan og hætta steðjar að. Það er hins vegar hlutverk framsýnna menntunaryfirvalda að hafa áhrif á þróun einstakra menntunarbrauta með tilliti til sérstakra þarfa þjóðfélagsins hverju sinni. En víkjum aftur að iðnfræðslunni. Ég sagði áðan, að í málefnum hennar ríkti miðaldafyrirkomulag. Hvað á ég við með því? Jú, enn í dag gildir í öllum meginatriðum sama kennsluformið og gilt hefur frá tímum handiðnaðarins, þar sem nemendur fara í læri til iðnmeistara. Þannig fer meginhluti hins venjulega iðnnáms enn fram utan ramma hins eiginlega skólakerfis á vinnustað iðnmeistarans, þótt forsendur vinnustaðarnámsins séu í mörgum tilfellum alveg horfnar. Sé þannig einungis höfð í huga hin öra sérhæfing innan einstakra iðngreina, sem átt hefur sér stað, þar sem einstök verkstæði tileinka sér þröng, afmörkuð svið, má vera ljóst, að öll skynsamleg forsenda vinnustaðarnámsins er brostin. Enda er það ein algengasta kvörtun iðnnema, að þeir hafi ekki hlotið þá almennu fagþekkingu, sem lög ætlast til. Þetta veldur þeim síðan miklum erfiðleikum að námi loknu og í sumum tilfellum meinar þeim að vinna við þann þátt iðngreinarinnar, sem þeir hefðu helzt kosið. Í öðrum tilfellum sjá iðnmeistararnir sér beinlínis hag í því, að nemendur þeirra vinni sérhæfð störf, afkastageta þeirra vex um leið og færnin og gróði fyrirtækisins að sama skapi. Um þessa misnotkun meistara á iðnnemunum segja iðnnemarnir sjálfir í bréfi, sem nýlega hefur verið dreift hér meðal þm., með leyfi forseta: „Í flestum tilfellum skoðar meistarinn iðnnemann sem láglaunaðan vinnukraft, vinnukraft, sem malar honum gull. Þennan ódýra vinnukraft hefur margur meistarinn nýtt í sína eigin þágu, án tillits til þeirrar fræðslu, sem meistaranum er skylt að veita.“ Þannig komast iðnnemarnir sjálfir að orði. En þótt dæmin séu mörg, þar sem iðnmeistarar sjái nemum sínum ekki fyrir þeirri alhliða verklegu fræðslu, sem þeim er skylt, eru einnig mörg dæmi þess, að þeir láti þá vinna verk, sem alls ekki heyra til náminu. Einhver hroðalegustu dæmin þekki ég úr hárgreiðsluiðn, þar sem stúlkur eru oft frekar notaðar sem ræstingarkonur, barnapíur og jafnvel þjónustustúlkur á heimilum hárgreiðslumeistara, meðan námið sjálft situr á hakanum. Auk þess er þeim oft þrælað út á frídögum og fram eftir kvöldum, án réttrar þóknunar. Og nýlegt dæmi þekki ég, þar sem iðnnemi, eftir tveggja ára samningsbundið nám hjá meistara, vinnur enn sem afgreiðslumaður í búðarholu, sem fyrirtæki iðnmeistarans rekur. Eftir tveggja ára samningsbundið nám hefur hann raunverulega ekki komizt í snertingu við hið eiginlega námssvið sitt. Þessi ungi maður hafði, áður en hann komst á samning, beðið í rúmt ár eftir slíkum námssamningi, svo lái honum hver sem vill, þótt hann vilji í lengstu lög forðast stórdeilur og jafnvel samningsslit. Ég sagði hér áðan, að óttinn við að komast ekki aftur í nám réði því iðulega, að iðnnemar slíta ekki námssamningi, þótt á þeim sé brotið. Þetta leiðir hugann að hinum alvarlegasta galla núgildandi iðnfræðslukerfis, galla, sem stríðir gegn öllum jafnréttishugmyndum, en það er sú miðaldamennska, að iðnmeistararnir, duttlungar þeirra og sveiflur lítt skipulagðs atvinnulífs eru ákvarðandi um það, hvort, hvenær og hverjir fá að læra þær iðnir, er hugur og hæfileiki hvers og eins stendur til. Þannig eru heilu iðngreinarnar oft lokaðar tímunum saman og aðeins fáir útvaldir komast að til náms og þá einatt án tillits til þess, hve lengi þeir hafa beðið eða hverjir hæfileikar þeirra séu. Miklu frekar eru það ættartengsl, kunningsskapur og aðrar klíkuaðferðir, sem bezt duga. Mér varð það fyrst fyllilega ljóst, hversu hroðaleg misþyrming á réttlæti þetta eðli kerfisins er, á atvinnuleysisárunum 1968–1970, en þá var iðnaðurinn í miklum öldudal og leiðin til iðnnáms flestum lokuð, því að fáir iðnmeistarar vildu taka á sig fjögurra ára samningsskyldu, eins og þá áraði. Á þessum árum eða 1969 gerði Iðnnemasambandið könnun til að finna út áætlaðan fjölda þeirra ungmenna, sem ekki komust til náms á árinu 1968 af þessum sökum. Í könnuninni var stuðzt við upplýsingar iðnfræðsluráðs um fjölda nemenda þrjú árin þar á undan. Þessi könnun leiddi í ljós, að ætla má, að um það bil 400 ungmenni hafi orðið fyrir barðinu á þessum þrælalögum á þessu eina ári, 1968, ef miðað er við landið allt. Ég hef ekki við höndina heildarniðurstöður könnunarinnar, en niðurstöðurnar í Reykjavík voru sem hér segir: 360 iðnnemar hófu nám í Reykjavík árið 1965, 407 árið 1966 og 344 árið 1967. Meðaltal þessara ára er um það bil 370 nemendur. Hins vegar hófu nám í Reykjavík árið 1968 einungis 176 nemendur, þannig að ætla má með nokkurri vissu, að tæplega 200 ungmennum í Reykjavík einni hafi af þessum sökum verið meinuð leiðin til iðnnáms þetta eina einstaka ár. Í heild voru niðurstöðurnar úti á landsbyggðinni svipaðar, en þó á einstaka stöðum miklu alvarlegri. Þannig man ég, að talan í Vestmannaeyjum féll úr 23 iðnnemum árið 1965 í 0 1968 og á Akureyri úr 79 iðnnemum í 26 á sama tíma. Næstu tvö ár á eftir, eða 1969 og 1970, var atvinnuástand enn mjög bágborið og inntaka nýrra nema lítil, þannig að víst er, að á þessum þremur árum voru ungmenni svo að hundruðum skipti dæmd frá námi, dæmd frá námi af þessu óréttláta iðnfræðslukerfi. Ég hef ekki í hyggju að tína til fleiri einstök dæmi um hið alvarlega ástand iðnfræðslumálanna, þó að af nægu sé að taka. Ég vona, að orð mín verði til þess, að hv. alþm. hugleiði gaumgæfilega vandamál þessa skólastigs og finni sem fyrst leiðir til úrbóta. Stórhækkað fjárframlag núv. vinstri stjórnar til uppbyggingar iðnskólum landsins gefur manni vonir um, að betur verði staðið að þessum málum nú en verið hefur um sinn. Ég vona líka, að orð mín verði til þess, að það frv., sem hér er til umr., verði samþ., því að víst er, að efling samtaka iðnnemanna sjálfra í því skyni að kynna iðnfræðslulöggjöfina mun auðvelda ríkisvaldinu hlutverk sitt að tryggja sem bezt framkvæmd iðnfræðslulaganna. Og eins og sést bezt, ef litið er hér upp á þingpallana, fylgjast iðnnemar af áhuga með gangi þessa máls og þarf enginn að efast um hug þeirra til þess.



Herra forseti. Eftir þessa rækilegu ræðu frsm. er raunar óþarft að koma hingað upp til að mæla með frv., en mér finnst samt rétt að gera með nokkrum orðum grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Það hefur verið réttilega talað um það, að skattar á atvinnurekendum væru orðnir býsna margir og það væri ekki rétt að bæta nýjum við, og það finnst kannske einhverjum við eiga í þessu tilefni eða í þessu sambandi, að eðlilegra sé að leggja það fé fram, sem hér um ræðir, til Iðnnemasambandsins beint frá ríkinu en gera það með þeirri skattheimtu, sem ræðir um í frv. En ég held, að þegar menn athuga þetta nánar, þá sjái þeir, að þetta mál er nokkuð sérstaks eðlis og með því að tryggja þann tekjustofn, sem frv. fjallar um, þá fær Iðnnemasambandið miklu öruggari tekjur heldur en ef þarf að leita á náðir Alþ. hverju sinni, þegar ákveða skal. hve hátt framlag það eigi að fá. En það, sem hafði svo mikil áhrif á mig í þessu sambandi, að ég féllst á þessa skattheimtu, var það, að í sambandi við þær breytingar á skattalögunum, sem gerðar voru hér fyrr á þinginu, var létt verulega sköttum af iðnmeisturum umfram aðra atvinnurekendur. Iðnmeistarar hafa hingað til greitt bæði sjúkrasamlagsgjöld og almannatryggingagjöld fyrir iðnnema, en með þeim breytingum, sem urðu á skattalögunum á síðasta þingi, þá fellur þessi kvöð alveg niður, vegna þess að ríkið hefur tekið að sér að greiða sjúkrasamlagsgjöldin og almannatryggingagjöld, sem iðnmeistarar greiddu áður. En í sambandi við þetta mál finnst mér rétt að minna á frv., sem ég flutti ásamt hv. 3. þm. Norðurl. e., Ingvari Gíslasyni, á síðasta þingi um breyt. á l. um iðnfræðsluna. Efni þessa frv. var á þá leið að fjölga fulltrúum í iðnfræðsluráði um tvo, þannig að Iðnnemasambandið tilnefndi þrjá fulltrúa í iðnfræðsluráð í staðinn fyrir einn nú. Atvinnurekendur tilnefna nú þrjá fulltrúa í iðnfræðsluráð. Það liggur í augum uppi, að iðnfræðsluráðið er sú stofnun, sem hefur fjallað langsamlega mest um þessi mál og skiptir þess vegna mjög miklu máli, hvernig þar er á málum haldið. Þar er ákveðið í stórum dráttum, hvernig iðnfræðslulögin eru framkvæmd og hvernig leyst eru mörg ágreiningsmál. sem kunna að koma upp á milli iðnmeistara og iðnnema. Og maður getur vel gert sér það í hugarlund, að þar sem um níu manna ráð er að ræða, og aðeins er þar einn ungur maður frá iðnnemum, geti oft og tíðum verið nokkuð örðugt verkefni fyrir hann að halda á málum þeirra þar. Og þess vegna væri það eðlilegt fyrirkomulag, að þeir ættu þarna jafnmarga fulltrúa og atvinnurekendur, eða þrjá. Því miður náði þetta frv. ekki fram að ganga á síðasta þingi, en hins vegar hafði það þau áhrif, að sú breyting var gerð á iðnfræðslulögunum í fyrra, að fjölgað var fulltrúum iðnnema í skólanefndum iðnskólanna, og það var áreiðanlega spor í rétta átt. Sú stefna er nú yfirleitt uppi annars staðar og ber líka á henni í vaxandi mæli hér, að nemendur sjálfir fái að tilnefna fleiri eða færri og jafnvel fleiri fulltrúa í þær nefndir, sem sjá um fræðslumál og skólakennslu. Þetta hefur verið gert í Háskóla Íslands í nokkrum mæli og verður vafalaust gert í enn ríkari mæli í framtíðinni. Ég held, að þess vegna hljóti það að teljast eðlileg skipan á iðnfræðsluráðinu, að þar verði fjölgað fulltrúum frá iðnnemum og réttur þeirra tryggður þar á sama hátt og t. d. stúdenta við Háskólann. Ég hef hins vegar ekki viljað hreyfa þessu máli hér í sambandi við þetta frv., vegna þess að um það kann að vera einhver ágreiningur, og ég hef ekki viljað verða til þess að torvelda framgang þessa máls. Hins vegar mun ég eiga þátt í því, og vænti þess að fá þar fullan stuðning, að þetta mál um fjölgun iðnnema í iðnfræðsluráði verði tekið upp á næsta þingi, og ég vænti þess, að það muni ná fram að ganga þá.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. við þetta mál út af nál., sem hér liggur fyrir, og út af þeirri framsögu, sem hv. frsm. flutti hér áðan. Eins og skýrt kemur fram í nál., þá skrifum við hv. þm. Gunnar Thoroddsen undir þetta álit með fyrirvara einungis vegna þess, að okkur fannst, að sú fjáröflunarleið, sem í þessu frv. er bent á, væri ekki æskileg og satt bezt að segja hélt ég, að hv. þm. hér væru nokkuð sammála um það, að það væri orðið allt of algengt að fara þessa fjáröflunarleið, þegar um þörf mál er að ræða, að bæta við nýjum og nýjum mörkuðum tekjustofnum. Það kom mér því svolítið á óvart, að menn skyldu ekki geta fallizt á það að kanna þá möguleika, að þessi fjáröflunarleið yrði farin, sem við hv. þm. Gunnar Thoroddsen bentum á í þessu sambandi. Ég vil aðeins undirstrika það hér, að því fer víðs fjarri, að með þessu séum við á einhvern hátt andstæðir þessu máli. Við teljum, að hér sé um mjög merkilegt mál að ræða, og ég vil fagna því, að þetta mál er hér komið fram. Ég vildi aðeins undirstrika þetta, þannig að það kæmi alveg skýrt og greinilega í ljós. En úr því að ég er kominn hér í ræðustól og verið er að ræða um iðnfræðslulöggjöfina og um framlög ríkisins til iðnfræðslunnar á undanförnum árum, þá vil ég aðeins benda á eitt atriði í því sambandi, sem ég tel, að sé mjög mikilvægt. Það er, að það hefur átt að koma upp svonefndum kjördæmisiðnskólum, þ. e. einum aðaliðnskóla fyrir hvert kjördæmi í landinu, eins og við vitum. Og það hefur því miður verið sú sorgarsaga, að veruleg togstreita hefur verið um það víða, hvar þessir iðnskólar skyldu rísa. Ég held, að ég fari með rétt mál, að það sé veigamikil ástæða fyrir því, að ekki hefur þokazt lengra á undangengnum árum í því að koma iðnskólum upp heldur en verið hefur. Það kunna að vera fleiri ástæður fyrir því, ég er ekki að fortaka það, en ég vil benda á, að þetta hefur verið mikið vandamál. Nú er þetta víða að leysast, þetta sérstaka vandamál. Mér er tjáð, að mörg kjördæmi, byggðarlög þar hafi komið sér saman um, hvar þessir skólar eigi að rísa, og því vil ég vænta þess, að nú fari að komast skriður á iðnskólabyggingar í landinu.