Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Emil Jónsson: Það eru aðeins nokkur orð viðvíkjandi brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram við þetta frv., og er hún á þskj. 383. Það hefir verið gerð sú breyt. á þessum l., að ákveðinn hefir verið styrkur til þess að létta undir með kaupum á nýjum skipum, og er ekkert nema gott eitt um það að segja, en ég tel sjálfsagt, að bæjar- og sveitarfélög séu jafnhátt sett og aðrir um hlunnindi til skipakaupa. Það er sagt í l. um fiskimálanefnd o.fl., eins og kunnugt er, að þessi hlunnindi séu fyrst og fremst ætluð félagsskap verkamanna, sjómanna og annara til togarakaupa. En ég hefi nokkra ástæðu til að ætla, að það verði litið svo á af þeim, sem þar um ráða, að útgerðarfélögum bæjar- og sveitarfélaga sé ekki ætlað að koma þar inn og hafa þar sama rétt og annar félagsskapur. Ég hefi því flutt brtt., aðallega til þess að ljóst verði, hvort þessi útgerðarfélög eigi að hafa sama rétt og önnur útgerðarfélög eða ekki. Bæjarfélög, sem standa að útgerð, eru fyrst og fremst að eðli til félagsskapur sjómanna og verkamanna, því að það er ekki annarsstaðar, sem útgerð er rekin að nokkru verulegu ráði af hinu opinbera, en þar, sem hún er einmitt rekin til þess að létta undir með sjómönnum og verkamönnum, sem ekki hafa getað fengið sér atvinnu annarsstaðar. Þess vegna er þetta í sjálfu sér ekki annað en útgerð sjómanna og verkamanna í alveg sérstöku formi. Ég tel þess vegna þegar af þessari ástæðu rétt, að útgerðarfyrirtæki bæjar- og sveitarfélaga verði ekki sett skör lægra en þau útgerðarfélög, sem í 1. eru nefnd. Um aðra brtt. við frv. og um frv. sjálft skal ég ekki ræða. Vona ég, að hv. þd. samþ. þessa brtt. mína, sem eingöngu miðar að því að taka af öll tvímæli um það, sem ég teldi sjálfsagt fyrir löggjafann að lögleiða í þessu efni.

*Ólafur Thors: Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. þess efnis, að 2. gr. frv. verði færð í sama horf eins og hún var í þegar frv. kom frá hæstv. ríkisstj. Ég get um rök fyrir þeirri brtt. algerlega vísað til ræðu, sem ég flutti við 2. umr. þessa máls, þar sem ég gerði fullkomna grein fyrir, að slík breyt. á l. er í alla staði eðlileg og miðar að því að vernda rétt þeirra, sem í öndverðu var ætlað að vernda, og án þess að taka í raun og veru nokkurn rétt af nokkrum öðrum. Ég hygg, að það verði eingöngu til þess að hefja hér óþarfa stælur, að ég fari að endurtaka þessi rök nú. Út af brtt. hv. 7. landsk. vil ég aðelns segja það, að ég hafði skilið l. svo, að þessar bæjarútgerðir gætu vel komið til greina sem styrkþegar samkv. þessum f. eins og sérhvert annað félag. Ég hafði skilið það svo, að forgang til þess að njóta slíkra styrkja ættu félög sjómanna og verkamanna en undir þau orð l. „önnur félög“ féllu bæjarútgerðir og önnur fyrirtæki, sem í landinu eru og kynnu að verða stofnuð um sjávarútgerð. Ég hefði gaman af að heyra, á hverju það væri byggt, að fyrirtæki, sem hann (hv. 7. landsk.) ber fram brtt. um, geta ekki komið til greina um að fá þennan styrk, ef því er haldið fram, að þau komi þar ekki til greina. En ef skilningur hv. 7. landsk. er réttur á þessu atriði, þá er ég andvígur þeirri brtt., sem hann flytur, því að þá verður hún til þess, ef samþ. verður, að ákveða, að auk verklýðsfélaga og sjómannafélaga komi þá þessi félög ein til greina, bæjar- og sveitarfélög, en ekki önnur félög, sem stofnuð hafa verið eða stofnuð verða í landinu.

*Pétur Ottesen: Ég á hér brtt. á þskj. 399 við þetta frv., við 4. gr. En í henni er ákveðið, hvernig skipta skuli benzínskattinum til vegaframkvæmda í landinu. Er það gert með þeim hætti að taka í þessa gr. hversu miklu fé skuli varið til þeirra vega, sem það nú annars á að renna til. Þó er gert ráð fyrir, að ekki skuli verja öllu þessu fé með þeim hætti, heldur er gert ráð fyrir, að nokkur afgangur verði af fénu. Og þá er gert ráð fyrir, að sá afgangur renni í sjóð, sem varið sé til lagningar Suðurlandsbrautar á árinu 1940. Ég hefi borið hér fram brtt., sem fer fram á það, að af þeim afgangi, sem hér kann að verða, verði varið allt að 5 þús. kr. til tengibrautarinnar milli Norður- og Suðurlands, eða þess kafla hennar, sem liggur vestan Hafnarfjalls, sunnanvert við svokallaðan Hafnarskóg, eða leiðarinnar milli Hafnarskógs og Skeljabrekku í Andakíl. En þangað liggur upphleyptur vegur í sambandi við þá brú, sem sett var á Andakílsá fyrir þremur árum síðan. Svo hagar til um þennan vegarkafla, að vegurinn spillist mjög, þegar á líður haust, vegna þess hve þar eru niðurgrafnar götur. Og auk þess er nokkur farartálmi að þessum vegi framan af vori, þannig að það er alveg nauðsynlegt til þess að halda opinni þessari leið, að byggja veg þarna á dálitlum kafla. Mundi þessi upphæð, 5. þús. kr., nægja til þess að bæta þarna úr ástandinu einmitt á þeim kaflanum, sem mest torveldar umferðina eins og nú er ástatt. Nú er það svo, að aðalleiðin milli Norður- og Suðurlands, sem haldið er uppi hraðferðum á frá því snemma á vorin og nokkuð langt fram eftir hausti, hún er nú einmitt að leggjast þarna um, þannig að nú hafa bilarnir sína endastöð á Akranesi miklu frekar en í Borgarnesi. Það, sem ráða má af þeim breytingum, sem umferðin hefir tekið á þessari leið á undanförnum árum, og þá sérstaklega á tveimur undanförnum árum, bendir á, að þessi leið leggist um Akranes frekar heldur en að endastöðin verði í Borgarnesi. Og ferðum inn fyrir Hvalfjörð fækkar alltaf þannig, að úr því dregur mjög, að sú leið sé farin. Þess vegna hefi ég lagt til, að þessi breyt. verði gerð, að af þessu fé verði varið allt að 5 þús. kr. til þessa vegar, ef þessi tiltekni afgangur verður, en að svo miklu leyti sem afgangurinn yrði fram yfir þessa upphæð, yrði engin breyt. gerð á ákvæðum frv., heldur yrði þeim hluta afgangsins varið til lagningar Suðurlandsbrautar á árinn 1940. Á þessari löngu leið frá Akureyri til Reykjavíkur, er ekki gert ráð fyrir að verja til vegalagningar neinu af þessu benzínfé á árinu 1939, nema 40 þús. kr. til Vatnsskarðsvegar. En með tilliti til þess, hve mikið ríður á því, að þessi leið geti verið fær sem allra lengstan hluta ársins, þá virðist mér, að sanngjarnt megi telja að samþ. þessa till. mína. Ég vænti þess því að hv. þd. geti orðið mér sammála um, að rétt sé að heimila það, að af þessum afgangi benzínfjárins verði fyrst varið 5 þús. kr. til þessa vegar, sem svo mjög er nauðsynlegt að hraða endurbótum á, og sem mjög var á síðasta hausti og hefir verið undanfarin ár kvartað undan, að væri farartálmi á þessari leið. Þó að þessi brtt. verði samþ., útheimtir það enga breyt. á fjárl., af því að þessi brtt., þó samþ. verði, breytir ekki neinu um þær upphæðir, sem hér er ákveðið, að skuli renna til hvers vegar fyrir sig, af þeim, sem þar eru taldir.

*Jakob Möller: Það var fyrirspurn, sem ég ætlaði að gera. - Ég hafði í raun og veru vænzt þess, að það hefði verið lýst einhverri afstöðu til brtt. hv. 7. landsk. af hálfu hins stjórnarflokksins. Mér skilst nefnilega, að brtt. þessi stefni gersamlega að því sama, sem farið var fram á í frv., sem Alþfl. flutti hér á þingi, og það þing eftir þing, um útgerð ríkis og bæja, en fékk engan byr hjá hinum stjórnarflokknum. Ég hafði nú skilið það svo, að þegar samþ. væri að veita þessi hlunnindi félögum sjómanna og verkamanna og annara, þá væri það ekki meiningin, að það ætti að framkvæma það alveg eins og um væri að ræða útgerð ríkis og bæjarfélaga, sem ekki hafði komizt fram frv. um. Það studdi ef til vill þessa skoðun mína um það ákvæði, sem hér er í þessu frv. um styrk til félaga sjómanna og verkamanna, að af hálfu Framsfl. og ríkisstj., að svo miklu leyti sem Framsfl. skipaði hana, - var lýst mjög eindregið yfir því, að sá flokkur og þeir ráðh., sem hann skipaði, mundu ekki í neinum kringumstæðum vilja fallast á, að lagt væri í opinberan rekstur eins og þar væri um að ræða. En ef þessi brtt. hv. 7. landsk. verður samþ., þá skilst mér, að fallið sé alveg frá þeirri ákvörðun Framsfl. Ég skal ekkert um það segja, hvort það sé svo ákaflega misráðið út af fyrir sig, ef farið er út á slíka braut á annað borð, þó að það sé gert, sem í brtt. felst, því að ég held nú, að þó að stofnað verði til slíkra félaga verkamanna sem hér um ræðir, þar sem lagt sé fram af hluthöfum í 71/2% af stofnfénu, en 1/3 af ríkisfé op afgangurinn sé svo lánsfé, þá sé það hér um bil óhjákvæmilegt, að það verði svo um þau fyrirtæki, að þau verði rekin af því opinbera, og það sé þá með þessu verið að henda inn á þjóðnýtingarbraut, þó að Alþfl. hafi orðið að fara þessa krókaleið, til þess að koma Framsfl. inn á þessa braut. Það er rétt, sem hv. þm. G.-K. sagði, að eftir orðalagi l. er ekkert þar í raun og veru um það, hverjir geti orðið þátttakendur í þessum útgerðarfélögum, þar sem um útgerðarfélög sjómanna og verkamanna er að ræða. Ég hafði skilið l. þannig, að það væri ekki tilgangurinn, að í þeim skyldi vera um að ræða þátttöku annara félaga en verkamanna og sjómanna, en þar sem bætt er við „og annara“, sé með því átt við, að einnig aðrir en verkamenn og sjómenn geti verið þátttakendur í þeim félögum. Hinsvegar má og vera, að þann skilning megi leggja í þetta orðalag, að einnig sé átt við félög annara manna. En þá er það rétt, sem hv. þm. G.-K. benti á, að ef orðalagið er skilið þannig, þá er það orðið einskis virði um það að takmarka hlunnindin við verkamenn og sjómenn, og gæti þá alveg eins náð til útgerðarfélaga og annara. En af sögu þessa máls hér á þingi virðist mér, að það eitt væri þó í þessu útilokað, að bæjarfélög gætu orðið aðnjótandi styrksins. Því að fram á slíkt hafði verið farið, en það náði ekki fram að ganga; og var yfirlýst andstaða Framsfl. gegn frv. um það, og yfirleitt gegn útgerð bæjarfélaga. Það er tilgangur minn að bera þetta fram sem fyrirspurn, hvort Framsfl. hafi breytt um afstöðu í málinu að þessu leyti og hvort nú væri í ráði að breyta þeirri fyrirætlun, sem mörkuð var með ákvæðum í l. um fiskveiðasjóð, á þá leið, að upp af þeirri lagasetningu eigi nú að spretta útgerð ríkis og bæjarfélaga.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Um brtt. á þskj. 391, frá hv. þm. G.-K., get ég látið nægja að vísa aðeins til þeirra umr., sem fram fóru um þetta mál hér við 2. umr., er hv. þm. G.-K. gerði grein fyrir brtt., sem hann hér ber fram, og þar sem rætt var um réttmæti hennar. En ég legg til, að hún verði felld nú við atkvgr. Um brtt. á þskj. 399, frá hv. þm. Borgf., er það greinilegt, að hún miðar beint að því að taka fé af Suðurlandsbrautinni, sem verið er að leggja og talið er nauðsynlegt að hraða svo sem verða má, og leggja það til þessa vegar, sem hann talaði um. Það er skiljanleg pólitík frá hans hendi. En ég hygg, að það sé ekki svo um nokkurn hv. þm., að honum sé ekki alveg ljóst, að það er mikill munur á, hvorum þessara vega fyrir sig liggur meira á að vera endurbættur, þeim vegi, sem hv. þm. Borgf. talaði um, eða Suðurlandsbrautinni. Þessi vegur, sem þessi hv. þm. er að halda hér fram, er ekki nema að sáralitlu leyti notaður vegna framleiðsluþarfa viðkomandi héraða, því að bátarnir eru mest notaðir til þess að flytja framleiðsluvörur til markaðarins þaðan. En að þessu leyti er allt öðru máli að gegna um Suðurlandsbrautina, þar sem hún verður lögð til þess að fá öruggari vetrarsamgöngur við Suðurlandsundirlendið. Ég hygg því, að það væri mjög misráðið, ef ætti að fara að draga þetta fé frá Suðurlandsbrautinni. Þvert á móti álít ég, að hæstv. Alþ. ætti að bæta ríflega við og jafnvel tvöfalda það fé, sem lagt verður fram til þess að koma Suðurlandsbrautinni á til fulls á næstu 2–3 árum. Það er nauðsynlegt fyrir Suðurlandsundirlendið, Reykjavík og Hafnarfjörð, að þessari braut verði komið sem allra fyrst á. Um brtt. á þskj. 383 get ég ekki sagt neitt viðvíkjandi því, hver er afstaða Framsfl. gagnvart henni, um það, að útgerðarfyrirtæki bæjar- og sveitarfélaga njóti sömu hlunninda eins og ákveðið er um félög verkamanna og sjómanna til þess að fá lán vegna kaupa á nýtízku togurum. En ég hefi haft þann skilning á þessum l., að styrkurinn væri bundinn við það, að félög, sem hans yrðu aðnjótandi, væru félög sjómanna og verkamanna sjálfra, m. ö. o. samvinnufélög. Mér finnst það líka sú eðlilega og eina rétta leið. Því að ef bæjarfélög og sveitarfélög eru látin fá sérstaka aðstöðu um að fá þennan styrk, þá fyndist mér, að fleiri aðiljar gætu þar einnig komið til greina, sem reka togaraútgerð á öðrum grundvelli. Mér skilst, að það hljóti að verða skilyrði fyrir þessum styrk, að það séu mennirnir sjálfir, sem njóta eiga styrksins, sem standi fyrir þessum fyrirtækjum. Um hitt atriðið, sem hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að hér væri horfið inn á þjóðnýtingarbraut, þá hygg ég, að það sé ekki gert með öllu, þó að bæjar- og sveitarfélög hafi einhver fyrirtæki með höndum. Enda hygg ég, að hann sé sjálfur ekki svo mjög hræddur við að leggja í fyrirtæki fyrir hönd bæjarfélags. Mun hann fyrir hönd Reykjavíkurbæjar hafa heilabrot um ýmsar framkvæmdir til þess að létta undir með atvinnurekstri, sem og skylda er, og til þess að bæta afkomu bæjarfélagsins í heild.

*Eiríkur Einarsson: Mér þykir rétt að fara hér fáeinum orðum um eitt atriði, sem kemur málinu við, þegar rætt er um ráðstafanir á því fé til vegagerða í landinu, sem frv. þetta fjallar um. Það er í raun og veru stærsti liðurinn, sem þar er um að ræða; það er féð til Suðurlandsbrautarinnar. Það hefði sannarlega einhverntíma verið gleðiefni og fagnaðar fyrir Sunnlendinga, að verja á svo miklu fé, sem frekast er kostur á, miðað við núverandi árferði, til þess að koma þessari vegagerð áfram. En ég fullyrði, ekki aðeins fyrir sjálfan mig, heldur líka veit ég fyrir hönd margra annara, að í sambandi við þessi fjárframlög til Suðurlandsbrautarinnar eigi sér stað nokkrar efasemdir um, að í þessu Suðurlandsbrautarmáli sé eins giftusamlega að verki verið sem vera bæri. Meðan þetta mál er ekki útkljáð og vegurinn um Krísuvíkurleiðina tiltölulega skammt á veg kominn þá hygg ég, að úr því maður hefir sannfæringu um, að hér sé ekki rétt að farið, þá sé rétt að segja álit sitt um máli ð. Og mitt álit er, að hér sé langt frá því að vera rétt á málum haldið með því að leggja veginn um Krísuvíkurleiðina. Er ég því á móti þessu, að Suðurlandsbrautin verði lögð eins og nú er í ráði, um Krísuvíkurleiðina. Ég er öruggur um það, að framtíðin muni verða mér sammála um þessa hluti, þegar reynsla fæst um þá. Í þeim áætlunum, sem vitamálastjóri stóð fyrir og erlendur verkfræðingur, var lagt til, að vegurinn væri lagður um Þrengslin. Síðan kom þessi leið, um 32 km. lengri, til sögunnar, sem Alþ. samþ., að vegurinn yrði lagður eftir. Þarna er ágreiningur um svo mikilsvarðandi málefni, að ég skil í raun og veru ekkert í því, að vegamálastjóri landsins, sem gegnir svo ábyrgðarmiklu starfi fyrir landið, skuli vera eftir sem áður í þessu starfi, að búið er að ganga svo gersamlega á móti hans till. í þessu efni. Ég get ekki séð annað en að annaðhvort hefði átt að víkja honum frá starfi eða að Alþ. hefði að öðrum kosti átt að víkja frá kreddu sinni í þessu efni. Þó að lagning Suðurlandsbrautarinnar um Krísuvík sé komin nokkuð áleiðis, og þó að það sé ekki nema gott út af fyrir sig um það að segja, að fátækur og vinnuþurfandi verkalýður í Hafnarfirði verði þar nokkurs góðs aðnjótandi, þá má maður ekki kaupa það of háu verði. Það þykir að sumu leyti böl og blóðpeningar, hve mikið þarf að greiða á hverju ári til atvinnubóta, en ef fólkið þarfnast þess til þess að svelta ekki, þá verður að greiða það. Samhliða þessu er annað atriði, sem oft og einatt er ekki gefinn nærri nógu mikill gaumur, sem sé það, að þeim störfum, sem unnin eru af þessum ástæðum, sé fylgt á eftir með nógu mikilli hagsýni og þau verk unnin, sem geta orðið að mestu gagni. Ég held einmitt, að þarna sé að leita ástæðunnar til þeirrar skökku stefnu, sem tekin hefir verið í þessu máli. Þess hefir ekki verið gætt, þegar þessi stefna var tekin, að eitt atriðið hefir verið látið hafa of mikið að segja á kostnað annars atriðis, sem þar átti að ráða meira. En ég held ekki, að það sé of seint að snúa við í þessu efni. Sá spotti, sem búið er að leggja úr Hafnarfirði, hefir gert mönnum gott að því er starfið snertir, og mætti kannske koma að einhverjum notum, en ég hefi enga trú á því - og er þar á sama máli og vegamálastjóri og fjölmargir fleiri fróðir og gegnir menn um það -, að framtíðin heimti Suðurlandsbraut á allt öðrum stað, miklu skemmri og að sama skapi örugga eins og þessi leið suður með sjó, sem Sunnlendingar munu aldrei sætta sig við, því að hún er í berhöggi við veruleikann. Það er álit margra, að öruggast sé að hafa vetrarbraut þarna, en sumarveg á öðrum stað, skemmri leið. Eg vil í þessu sambandi minna á það, að hingað til hefir ekki reynzt svo auðvelt að viðhalda vel einni langleið, hvað þá heldur ef varðveita ætti tvær nokkurn veginn samhliða langleiðir sína fyrir hvora árstíð. Tel ég því tvímælalaust heppilegra, bæði af þessum ástæðum og öðrum, sem ég hefi tekið fram, að þessi væntanlega Suðurlandsbraut verði lögð um Þrengslin. Ég veit, að þetta eru ekki nema aðvörunarorð, en það er skoðun mín, að hér hafi ekki verið farið rétt að, enda mun framtiðin taka í strenginn með það, en eins og ég sagði áðan. álit ég ennþá hægt að leiðrétta þetta, eins og það þarf að leiðrétta margt, sem gert hefir verið á liðna tímanum og nauðsynin og reynslan segir betur til um, að þurfi að breyta til batnaðar og snúa í aðra átt.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég get verið sammála hv. þm. Borgf. um, að sanngjarnt sé að verja nokkrum hluta af hugsanlegum tekjuauka þeim, sem annars er ætlaður til Suðurlandsbrautar, til þess að leggja í brautina milli Suður- og Norðurlands, en mér finnst hinsvegar nokkuð einstrengingslegt að vilja ákveða með l., í hvaða kafla þessi styrkur, sem um getur í brtt. á þskj. 399, skuli fara, því að það er vitanlegt, að það eru margir kaflar á Norðurlandsbrautinni, sem hafa þörf fyrir nokkra aðgerð. Mér finnst því rétt, að það sé í höndum framkvæmdarvaldsins á hverjum tíma að ákveða það fé, sem ef til vill á þann hátt yrði varið. Ég er hv. þm. alls ekki sammála um, að það sé undir öllum kringumstæðum víst, að leiðin milli Suður- og Noðurlands muni liggja um Akranes frekar en Borgarnes, og mætti færa fyrir því mörg rök, sem ég mun þó ekki gera nú. Af þessum ástæðum leyfi ég mér að bera fram brtt. við brtt. hv. þm. um það, að ákveða ekki þann stað, þar sem þessu fé yrði varið, og legg ég því til, að orðin „er liggur vestan Hafnarfjalls og sunnan Andakílsár“ falli burt. Vil ég leyfa mér að færa hæstv. forseta þessa brtt.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt brtt. við brtt. á þskj. 399, um að orðin: „er liggur vestan Hafnarfjalls og sunnan Andakílsár“ falli burt. Brtt. er skrifl. og of seint fram komin, og þarf því tvennskonar afbrigði.

*Emil Jónsson: Mér þótti vænt um að heyra, að hv. þm. G.-K. leit þannig á þessi lög og lögin um fiskimálanefnd um leið, að mín brtt. mundi jafnvel vera óþörf, því að það er ekkert annað, sem fyrir mér vakir, en að það komi skýrt fram, að þessi útgerðarfélög bæjar- og sveitarfélaga séu jafnrétthá eins og önnur í þessu efni, því að með góðum vilja má, eins og mér virtist koma fram hjá hv. þm. G.-K., lesa þetta út úr l., en ef það er lesið á annan hátt, virðist mér mega komast að annari niðurstöðu. Ef það reynist svo, að hv. þdm., bæði þessi hv. þm. og sérstaklega hæstv. atvmrh. og ríkisstj., vilja láta í ljós þann sama skilning á l. um fiskimálanefnd eins og kom fram hjá hv. þm. G.-K., þá er ég ánægður og skal draga mína brtt. til baka. Þessi sami hv. þm. spurði, hvers vegna ég kæmi fram með þetta, og skal ég upplýsa það. Ég spurðist fyrir um það í fiskimálanefnd, hvernig hún mundi líta á þetta mál, og hún treysti sér ekki eftir orðanna hljóðan í l. til þess að leg2ja þennan skilning í þau. Ég spurði fiskimálanefnd þá að því, hvort hún teldi, að komið gæti til mála, að útgerðarfyrirtæki bæjar- og sveitarfélaga „principielt“ gætu komið til greina í þessu sambandi, en 5 af 7 mönnum töldu það ekki. Hinir 2 töldu það geta átt sér stað. Skoðanir voru mjög skiptar í n. En ef ég fæ þessa skoðun staðfesta hjá hv. þm., sérstaklega hæstv. atvmrh., þá er ég mjög fús til að taka till. aftur, eins og ég sagði áðan. Hv. 2. þm. Reykv. taldi, að með þessari brtt. minni væri mjög sveigt inn á sömu braut eins og gert væri í frv., sem ég og aðrir bárum fram um útgerð ríkis og bæja, en þetta er ekki nema að nokkru leyti rétt, og eiginlega alls ekki sambærilegt, því að í þessa útgerð og rekstur hennar er ríkissjóði ekki blandað. Hann leggur fram sitt stofnfjárframlag eins og aðrir. Munurinn á þessu ákvæði í 2. gr. frv. og brtt. mínni er aðeins sá, að samkv. henni mundi þetta stofnfjárframlag ríkissjóðs lenda hjá bæjar- eða sveitarfélögum, sem útgerð reka, en ekki hjá einstaklingum eða félögum þeirra verkamanna og sjómanna, sem að útgerðinni vinna. Ég hefi áður lýst, hversu lítill munur er á þessu, og tel ekki þörf á að endurtaka það. Í báðum tilfellunum er það svo, að það eru í raun og veru verkamenn og sjómenn, sem að þessu standa. Þessi hv. þm. skildi l. svo, að það væri ófrávíkjanlegt skilyrði, að verkamenn og sjómenn, sem á þessum væntanlegu skipum ynnu, yrðu aðalþátttakendur í fyrirtækinu. Á þessu getur maður séð, hversu skoðanir hv. þdm. eru skiptar í þessu máli, þar sem hv. þm. G.-K. taldi sig geta fundið það gagnstæða út úr lögunum. Við hv. 1. þm. Rang. þarf ég lítið að segja. Mér kom mjög á óvart, hvaða skoðun hann hafði um þetta mál. Hann taldi frá sínu sjónarmiði ekki koma til greina í þessu sambandi, að bæjarútgerð yrði þessara hlunninda aðnjótandi. Ég á ómögulegt með að skilja þessa afstöðu, sérstaklega frá hans sjónarmiði, enda færði hann ekki mikil rök fyrir henni, og vænti ég þess, að hann skýri þetta betur, ef hann tekur aftur til máls. Ég get ekki stillt mig um að minnast ofboð lítið á ræðu hv. 9. landsk. viðvíkjandi Suðurlandsbraut, sem er góður kunningi okkar beggja og við höfum áður deilt um. Nú er hann kominn það lengra heldur en fyrir 1–2 árum síðan, að hann telur þetta í berhöggi við veruleikann. Ég veit ekki, hvað hv. þm. leggur í þessi orð, en ég held, að það sé þó það minnsta, sem segja megi nú, að þetta sé að verða að veruleika, og það er töluvert atriði í málinu, þó að hann telji það jafnvel til bóta, að hætt verði við þetta verk, þegar búið er að leggja 10–20 km. af leiðinni. Ég er þvert á móti á sömu skoðun og ég hefi áður verið um það, að þessi leið eigi fullan rétt á sér og að það beri umfram allt að halda henni áfram, því að hún er bezta og öruggasta leiðin, sem fáanleg er milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur. Ég hefi áður fært rök að því hér, og þarf ekki að gera það aftur. Þó að hún sé nokkrum km. lengri, þá býst ég við, að það sé miklu minni ókostur heldur en hitt er mikill kostur, hversu snjólétt hún er, þar sem hún er um 200 m. lægri yfir sjó heldur en hin og miklu auðveldari til flutninga, því að það er ekki lengdin ein, sem gerir útslagið í þessu efni, heldur er ýmislegt fleira, sem hér kemur til greina. Ég fagna því, að þetta mál er að verða að veruleika, og vænti þess, að það verði komið enn lengra áleiðis á næstu árum, en að það sé í berhöggi við veruleikann, tel ég alveg fráleitt.

*Ólafur Thors: Ég lét þá skoðun í ljós áðan, að ég teldi, að það mætti leggja þann skilning í lögin eins og þau eru óbreytt, að félög eins og þau, sem till. hv. 7. landsk. fjallar um, gætu fallið undir þau, og þetta er enn óbreytt skoðun mín, þegar miðað er við orðalag laganna, en ég verð að viðurkenna, að eftir að ég heyrði rök hv. 2. þm. Reykv. finnst mér sennilegt, að tilgangur löggjafans hafi verið sá, að slík félög féllu ekki undir lögin. Það er þess vegna mjög líklegt, að það sé rétt ályktað hjá fiskimálanefnd, þegar hún telur sér í rauninni ekki heimilt að taka slík félög til greina sem styrkþega samkv. lögum, þó að orðalagið sé þannig, eftir því sem ég hefi bezt vit á, að það gefi beint tilefni til að álykta annað. Það er því að sjálfsögðu rétt, að ef það á að vera kleift að taka slík félög inn sem styrkþega, þá verður að samþ. þessa till., og ef hún verður ekki samþ., þá er það af því, að þingið ætlast ekki til, að slík félög komi til greina. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, því að ég vil ekki, að þau orð, sem ég áðan sagði, yrðu til þess, að annar skilningur væri lagður í þetta ákvæði af minni hendi.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Hv. 7. landsk. taldi, að ég hefði ekki gert nægilega grein fyrir þeirri skoðun minni, að það væru aðeins félög verkamanna og sjómanna sem kæmu til greina um úthlutun þessa fjár. Ég skal þess vegna frá mínu sjónarmiði gera grein fyrir þeim mun, sem ég tel vera á milli útgerðar bæjar- og sveitarfélaga annarsvegar og þeirrar útgerðar, sem sjómenn og verkamenn eiga sjálfir, hinsvegar, og hann er sá, að ef verkamenn og sjómenn eiga og reka sjálfir samvinnuútgerð, þá geta þeir ekki gert kröfur til annara eða skellt ábyrgðinni á aðra en sjálfa sig, en ef bæjarfélag er á bak við, sem rekur útgerðina fyrir sinn reikning, þó að það sé eingöngu gert í þeim tilgangi að skapa verkamönnum og sjómönnum atvinnu, þá hafa þeir annan á bak við sig, sem þeir treysta kannske fullt eins mikið á eins og sjálfa sig, - því að bæjarfélagið ber ábyrgð á rekstrinum. Þar af leiðandi getur það komið fyrir við slíkan rekstur, að þeir, sem að honum standa, geri ekki þær kröfur til sjálfs sin, sem nauðsynlegt er. Ég hygg því, að um það verði ekki deilt, að það sé tryggast og eðlilegast, að félög verkamanna og sjómanna, sem beinlínis reka útgerðarfyrirtæki með atvinnu sjómanna og verkamanna fyrir augum, njóti þessara hlunninda, sem hér um ræðir. Það er þetta sjónarmið, sem veldur því, að mér finnst með þessari till., ef hún verður samþ., horfið frá þeirri braut, sem upprunalega var hugsuð með lánveitingum og,styrkveitingum í þessu efni. Ég held, að ég hafi þá gert grein fyrir því sjónarmiði, sem fyrir mér vakti, þegar ég lét áðan í ljós skoðun mína á þessu atriði, án þess að ég segi nokkuð um afstöðu Framsfl., því að mér vitanlega hefir hann ekki tekið sérstaka afstöðu til þessarar brtt. hv. 7. landsk. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. G.-K. vildi halda fram í sinni fyrri ræðu, en var að nokkru leyti horfinn frá í síðari ræðu sinni, að þetta væri í raun og veru innifalið í frv. eins og það nú liggur fyrir, og það mætti samkv. því velta bæjar- og sveitarfélögum styrk og lán til togarakaupa, vil ég segja það, að ég sé ekki, að hægt sé að finna það út úr orðalagi frv., nema þá í þeim skilningi, að sjómenn og verkamenn ættu bæjarfélögin, og þann skilning virðist mér, að hv. þm. hafi orðið að leggja í þetta atriði til þess að réttlæta þessa skoðun sina. Það getur verið í vissum tilfellum, að slíku sé til að dreifa, en það mun vera mjög lítið um það. Hv. 9. landsk. var með spámannleg orð um að framtíðin mundi vissulega vera með þeim, sem reyna að tefja fyrir því, að hægt sé að fá sæmilegar samgöngur milli Suðurlandsundirlendis og Reykjavíkur. Ég er sannfærður um, að a. m. k. þeir, sem heyja lífsbaráttu sína á Suðurlandsundirlendinu, munu ekki telja þá menn neina sérstaka brautryðjendur eða spámenn, sem hafa lagt lið sitt til þess að hindra, að þetta næði fram að ganga. Eins og hv. 7. landsk. tók fram, er þetta að komast í framkvæmd og mun ekki verða hætt fyrr en það er búið. Þetta verður að ske á næstu árum, vegna þess að framleiðslan á öllu svæðinu austanfjalls er orðin þannig, að hún verður að hafa öruggar samgöngur allt árið, og það er skiljanlegt hverjum manni, að sú leið er tryggust og snjóléttust, sem liggur lægst yfir sjávarmál, og skiptir það engu máli, hvort hún er 32 km. lengri eða skemmri, því að ég hygg, að þeir, sem þurfa að fara að vetri til yfir Hellisheiði, þegar mikill snjór er, óski frekar eftir að fara 100 m. á sæmilega auðum vegi heldur en 2 m. eftir vegi, sem er mjög snjóþungur og illur yfirferðar. Sem betur fer hafa menn með sama hugarfari og hv. 9. landsk. ekki lengur tök á því að hindra framgang þessa nauðsynjamáls, og vonandi hafa þeir ekki heldur tök á að tefja það, eins og mér virtist hv. þm. vera að gera sér vonir um og ræða hans átti líka að gera.



Það er tekið fram í l. um fiskimálanefnd, að sá styrkur, sem gert er ráð fyrir að veita úr fiskimálasjóði. sé veittur félögum sjómanna, verkamanna og annara. Ég skil þetta á sama hátt og hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Rang., að svo hafi verið til ætlazt, að það væri fyrst og fremst sjómenn og verkamenn, sem mynduðu þessi félög og væru þátttakendur í þeim, en jafnframt væri gert ráð fyrir, að fleiri gætu þar komið til greina. Ég tel því alls ekki útilokað, að útgerðarfélög bæjarfélaga, ef þau væru til, gætu að einhverju leyti verið þátttakendur í slíkum félagsskap, en ég skil fyrirmæli laganna þannig, eins og ég sagði áðan, að það sé fyrst og fremst átt við félagsskap sjómanna og verkamanna, sem sjálfir vinna á skipunum og við aflann í landi og hafa úrslitavald í þeim félagsskap. Mér finnst eðlilegast, að það fari eftir mati fiskimálan. í hverju tilfelli, hvort slíkur félagsskapur er myndaður á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í lögunum. Ég er ósammála hv. 2. þm. Reykv. um það, að jafnvel þótt þessi styrkur væri veittur bæjarfélögum, þá sé þar um nokkra þjóðnýtingu að ræða í þeim skilningi, sem venjulega er lagður í það orð, því að þótt slíkum fyrirtækjum væri veittur einhver styrkur til togarakaupa, eins og gert er ráð fyrir í þessum lögum, þá er þar vitanlega alls ekki um ríkisútgerð að ræða, þar sem ríkið eignast ekkert í fyrirtækinu og verður alls ekki á neinn hátt þátttakandi í rekstri þess.

*Eiríkur Einarsson: Það var aðeins út af því, sem þeir tóku fram hv. 7. landsk. og hv. 1. þm. Rang. til andsvara minni ræðu áðan. En það raskar ekki því, sem ég sagði og allt var í samræmi við veruleikann. Hv. 7. landsk. sagði, að enda þótt leiðin um Krísuvík sé nokkru lengri, þá sé hún snjóléttari. Krísuvíkurleiðin er, sem kunnugt er, 32 km. lengri en leiðin um Þrengslin. Og ef dagleiðin er orðin löng, þá er þó dálítill spölur 32 kílómetrar, a. m. k. hefir það þótt á landi voru, því að við erum ennþá bundnir við jörðina. Það er náttúrlega hægt að sanna, að Krísuvíkur leiðin sé lægra frá sjó. En um öryggið á leiðinni yfir Reykjanesið hygg ég, að sé bezt að hafa sem fæst orð til að sanna það, því að það er ekki reynt. Það er alls ekki tómt handahóf, að menn í ábyrgðarmiklum stöðum, sem eru trúnaðarmenn ríkisins og eiga allra manna að hafa bezta aðstöðu til þess að bera skyn á þessa hluti, hvar bezt sé að leggja vegi, hafa lagt til þessara mála allt annað en nú á að framkvæma af hinu háa Alþ. Það voru engir nýir landkönnuðir, sem, eftir að vegamálastjóri lagði fram sitt álit um þetta mál, komust að raun um, að Krísuvík væri til og að Hafnarfjörður væri til. eins og vegamálastjóri hefði ekki vitað af þessu. Það var heldur engin tilviljun, að 60–70 bændur, sem kunnugleika höfðu á þessari leið, báru vitni um, að Þrengslaleiðin væri tiltölulega snjólétt, og hvöttu til þess, að þar væri vegurinn hafður, af því að sú leið væri svo örugg og snjólétt. Svo koma þessir góðu herrar og segja, að ég vilji tefja málið og vera þrándur í götu fyrir framgangi þess, vegna þess að ég leyfði mér að hafa sömu skoðun og vegamálastjóri landsins og margir fleiri um þetta mál, með því að halda fram, að betra hefði verið að leggja veginn um miklu skemmri leið með ekki minna öryggi. Hvernig leyfa þeir sér að segja þetta? Ekki vil ég segja, þó að hv. 1. þm. Rang. sé mér ekki sammála í þessu máli, að hann sé þrándur í götu þess eða með þvergirðingshátt um það. Ég held því fram, að þessi leið, sem ég talaði um, sé réttari til þess að leggja veg eftir henni en segi ekki, né held því fram á neinn hátt, að hv. 1. þm. Rang. hafi látið stjórnast af neinum óhreinum hvötum með því að halda öðru fram en ég um þetta. Það gleður hv- 7. landsk., að þessi vegur sé að verða að veruleika um Krísuvíkurleiðina. Já, vegurinn er náttúrlega kominn á stað, en mikið vantar nú samt á, að hann sé búinn. Hitt get ég viðurkennt, að það er vert að hrósa hv. 7. landsk. fyrir það, hve hann er duglegur fyrir umbjóðendur sína í Hafnarfirði með að útvega þeim vinnu við þessa vegalagningu, sem þeir þurfa svo mjög að fá. Það sýnir hans dug og lag, að hann hefir fengið þingmeirihlutann á þetta mál með sér, ekki hyggilegra en það nú er. Um það, að ég vilji gerast spámaður um það, hvað framtíðin muni segja um þetta mál, vil ég segja það, að það er vitanlegt, ef maður hefir ákveðna skoðun um mál, þá leiðir það af sjálfu sér, að maður hefir einnig þá skoðun, að framtíðin verði á sama máli um það og maður sjálfur. En ég verð að segja, að mér þykir það hart, að sagt er, að ég vilji leggja hindranir í veg fyrir það, að vegurinn verði gerður. Ég geri ráð fyrir, að við hv. l. þm. Rang. höfum unnið svona álíka mikið í vegagerð hér á sumrin, nefnilega hvergi með eigin höndum lagt stein í veg. Ég hefi komið litlu til leiðar í þessu máli. En af því að mér er sárt um það, þá finnst mér hart, að farið sé á stað á allt annan hátt en mér virðist haganlegt og hentugt fyrir framtíðina. Því vil ég biðja hv. alþm. að gefa alveg sérstakan gaum, þegar þeir íhuga þetta stórmál - því að vitanlega er þetta Suðurlandsbrautarmál stórt og afdrifaríkt mál, hvernig á að leggja veg á leiðinni milli höfuðstaðarins og Suðurlandsundirlendisins - að það er nóg til að vekja tortryggni gegn því, að hér sé rétt af stað farið, að miðað er við tvær langleiðir suður yfir, vetrarleið og svo leið til að fara eftir á öðrum árstíðum. Við höfum margra ára reynslu um það, að illa gengur að sameina héruðin austanfjalis Rvík með nema einum vegi. Það á ekki að vera um nema eina aðalieið að ræða, sem örugg sé til milliferða allt árið, og engar handahófstill. eiga um þetta að gilda, þó að þær einu sinni hafi komizt inn í niðurstöður hæstv. Alþingis.

*Jakob Möller: Þjóðnýtingu er hægt að framkvæma með nokkuð mismunandi hætti, og hún getur vitanlega verið framkvæmd af bæjar- og sveitarfélögum engu síður en af ríki. Og ef Framsfl. er með því að hafa þjóðnýtingu í sambandi við rekstur bæjarfélaga á atvinnufyrirtækjum, þá skilst mér, að hann geti ekki takmarkað sig við það og verið mótfallinn því, að ríkið reki einnig fyrirtæki eins og t. d. útgerð. Þetta er í raun og veru nákvæmlega það sama. Enda mundi það nú reynast svo í framkvæmdinni, að ef bæjar- og sveitarfélög þjóðnýttu alla útgerðina, þá gæti fljótlega farið svo, að framkvæmd hennar kæmist í hendur ríkisvaldsins. Og náttúrlega á nákvæmlega sama við um þetta hvorttveggja. Hv. 1. þm. Rang. sagði fyrir sitt leyti - en hann vildi ekki slá neinu föstu um það, að það væri afstaða Framsfl., þó að ég hugsi nú samt, að honum hefði verið óhætt að gera það, - hann sagði, hvers vegna hann vildi ekki, að þessi útgerð, sem hér er um að ræða, yrði rekin af bæjarfélögum, heldur af sjómönnum sjálfum, sem stofnuðu um það samvinnufélagsskap. Hann sagði, að ef sjómenn rækju útgerðina með samvinnufélagsskap, þá rækju þeir útgerðina á sína eigin ábyrgð, en annars - ef útgerðin væri rekin af bæjarfélagi - á ábyrgð annara líka. Mér skildist hv. 1. þm. Rang. gera sér fullkomlega grein fyrir því, að þetta á jafnt við um þjóðnýtingu í höndum bæjar- og sveitarfélaga eins og um þjóðnýtingu í höndum ríkisins. Þetta, sem þessi hv. þm. tók fram sem sína afstöðu til málsins bjóst ég líka við, að væri afstaða Framsfl. Og ég get verið ánægður með það, að ég þykist hafa fengið svar við þeirri spurningu, sem ég bar fram um það, hvort Framsfl. hefði breytt afstöðu sinni gagnvart þjóðnýtingu útgerðarinnar og hvort upp af l. um fiskveiðasjóð eigi nú að spretta útgerð ríkis- og bæjarfélaga. Þessu þykist ég nú af Framsfl. hafa fengið svarað neitandi. Hv. 1. þm. Rang. talaði um, að bæjarstj. Reykjavíkur væri á ýmsum sviðum ekki mótfallin þjóðnýtingu. En við vorum nú að tala um þjóðnýtingu útgerðarinnar. Það má segja um hæstv. ríkisstj., að hún gengur lengra í þjóðnýtingu á ýmsum sviðum en bæjarstj. Rvíkur. Ríkisstj. hefir þjóðnýtt verzlun á ýmsum vörum og rekið ýms fyrirtæki á ríkisins ábyrgð, eins og t. d. póst og síma o. fl. Alveg er eins um bæjar- og sveitarfélög. En það er töluverður munur á því að reka slík fyrirtæki með þjóðnýtingu og hinu, að þjóðnýta útgerðina, og á þessu tvennu virðist mér, að Framsfl. hafi alltaf gert mjög ákveðinn greinarmun. En um það veit ég ekki. hvort það liggur fyrir frá bæjarstj. Reykjavíkur, hvort hún er mótfallin þjóðnýtingu á útgerð. En hitt veit ég, að meiri hl. bæjarstj. er mótfallinn slíkri þjóðnýtingu. En í þessum umr. hefir komið fleira fram. Það er gott, að það hefir komið fram, að mér skilst, að af hálfu Framsfl. sé lítið svo á, að þessi togarafyrirtæki, sem hér er um að ræða, eigi að reka sem samvinnufyrirtæki. Það hefir hv. I. þm. Rang. tekið fram og lagt áherzlu á. En það verður náttúrlega ekki gert, ef bæjarfélög eiga að taka útgerðina að sér, eins og hv. 7. landsk. hefir farið fram á. Mér er það nokkuð efamál, að Alþfl. hafi gert sér grein fyrir því, að það sé gert að skilyrði fyrir styrknum til þessara fyrirtækja, að þau séu rekin sem samvinnufyrirtæki.

*Emil Jónsson: Það er alveg rétt, eins og hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það virðist eins og því sé slegið föstu af hv. 1. þm. Rang., að það rekstrarfyrirkomulag, sem vakað hefir fyrir honum og hans flokki, Framsfl., hafi verið það, að útgerð þessara skipa, sem fá að njóta þessa styrks, eigi að reka sem samvinnufyrirtæki og að annað geti helzt ekki komið til greina. Það kemur mér á óvart, því að í l. er ekkert um þetta sagt og ekkert tekið fram um útgerðarform viðvíkjandi þessum styrk, þannig að eftir orðalagi l. getur bæjarútgerð og hvert annað útgerðarform með félagsrekstri átt rétt til þessa styrks. Og þegar ég í mínni fyrri ræðu lýsti eftir þeim rökum, sem þessi hv. þm. hefði um það að flytja, hvers vegna mína till. bæri ekki að samþ., þá voru rökin þau, að það væri samvinnuform, sem hentaði betur þessari útgerð heldur en það form, sem er á bæjarútgerð; það hefði ekki verið til þess ætlazt, eins og hann sagði, að útgerðin, sem hér kemur til greina, yrði höfð á þann hátt, að þeir, sem ynnu á skipunum, gerðu nokkrar kröfur, heldur yrðu þeir að sætta sig við þann hlut, sem fengist í hverri veiðiför, og að haft yrði sama samvinnufyrirkomulag á útgerðinni og reynt hefir verið á nokkrum stöðum. En ég fullyrði, að þetta fyrirkomulag er ákaflega óheppilegt og ekki líklegt til að leysa það vandamál, sem með því hefir verið reynt að leysa. Þegar félag er stofnað með hlutafé, sem er innan við 7% af því, sem útgerðin þarf til þess rétt að geta komizt af stað, og ekki einu sinni það, því að það er ekki nema 7% af kaupverði skipanna, sem hér er til tekið, og vantar það fé til rekstrarins, - þá má ekki mikið út af bera til þess að ekki sé líklegt, að félagið komist í gjaldþrot og öngþveiti. Það hefir nú gengið svo til undanfarin ár, að tap á útgerðinni hefir orðið það mikið, að það nemur kannske upp undir eins miklu eins og kaupi allrar skipshafnarinnar á ári. Og hvar eiga þá þeir sjómenn að standa, sem í slíka samvinnuútgerð hafa lagt, sem ekki gefur neitt í aðra hönd fyrir kaupi skipshafnarinnar, ef þeir fá kannske engan hlut, þegar eitt ár er stirt og illa aflast? Það eru minni líkur til þess, að þetta komi fyrir með nýtt skip en gamalt. Þó getur alltaf komið fyrir óvænt óhapp, fiskileysi og annað slíkt. Og þá kemur fram sá stóri galli á samvinnufélagsskapnum um útgerð móts við bæjarútgerð, að samvinnuútgerðin getur ekki staðið af sér storminn nema um stuttan tíma. Fé samvinnufélagsskapar, sem innstæðu getur átt, er svo takmarkað, að félagsskapurinn getur ekki með nokkru móti staðizt töp um stuttan tíma, hvað þá langvarandi. Og þó að menn eigi að hafa svo mikið í aðra hönd, sem þeir geta aflað, þá verða þeir þó að hafa það lágmark, sem þeir þurfa til þess að geta lifað. Eg fullyrði því, að þetta útgerðarform, samvinnufyrirkomulagið, sé kannske það óheppilegasta, sem. hægt er að hafa á útgerð. Og ef þetta á að vera það eina, sem til mála getur komið viðvíkjandi þessum styrk til útgerðarfélaga, þá fullyrði ég, að málið er komið inn á allt annan vettvang en því var ætlað upphaflega og að þá sé gengið á gerða samninga um það á milli Framsfl. og Alþfl. Hæstv. atvmrh. (SkG) virtist vera á sama máli og hv. 1. þm. Rang., að það væru fyrst og fremst félög sjómanna sjálfra, sem stofnuð væru á líkan hátt og hv. 1. þm. Rang. vildi hafa þau, sem þarna gætu komið til mála. Hinsvegar vildi hann ekki mæla á móti því, að það gæti komið til mála, eins og nokkurskonar lægri möguleiki, að bæjarfélög gætu verið þátttakendur í slíkri útgerð. Ég þakka honum það nú ekkert, því að það er ekki hægt að teygja l. svo, að þetta geti komið til greina, hversu feginn sem hæstv. ráðh. kynni að vilja teygja l. svo. Ég skal ekki fara langt út í ræðu hv. 9. landsk. um Suðurlandsbrautina. Enda er það mál, sem er útrætt mál að mestu og ákveðið. Þessum hv. þm. vildi ég benda á reynslu síðasta vetrar. þegar leiðin austur yfir Hellisheiði var ófær í 4 mánuði samfleytt. Þá var vegarstæðið um Þrengslin einnig það mikið undir snjó, að þó vegur hefði verið þar, hefði hann einnig verið ófær á sama tíma. En leiðin, sem nú er verið að undirbúa veg eftir, var á sama tíma svo snjólétt, að vegur, ef kominn hefði verið um hana, hefði verið fær allan veturinn.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Ég viðurkenni, að það stendur ekki í frv., að sjómenn eða verkamenn þurfi að stofna samvinnufélög um útgerð til þess að fá þennan styrk. En mér skilst, að það muni verða erfitt fyrir einstaklinga, sem ekki hafa yfir fé að ráða, að mynda með sér félög um útgerð á annan hátt en með samvinnuformi. Og það er gert ráð fyrir því í frv. þessu, að sjómenn og verkamenn sjálfir geri samtökin til þess að verða þessa styrks aðnjótandi. Þess vegna sé ég ekki, hvaða leið þeir geta aðra farið en samvinnuleiðina. Það getur verið, að þetta sé ekki rétt álitið hjá mér, og að það séu til aðrar leiðir fyrir þá. Og ef til eru aðrar heppilegri leiðir, þá hefi ég vitanlega ekkert á móti því, að þær verði farnar. En þeim hugleiðingum hv. Í. landsk. hinsvegar um það, að óheppilegasta fyrirkomulagið í þessu tilliti sé samvinnufélagsskapurinn, er því að svara, að hér á landi er engin reynsla tengin um það viðvíkjandi sjávarútgerð. Og að útgerð sé fjárfrek, þá er hún það því aðeins. að árferði sé erfitt. En ef útgerðarfélög sjómanna og verkamanna hefðu verið byrjuð að starfa hér á landi fyrir árið 1920 á samvinnugrundvelli, þá mundu þau nú standa jafnföstum fótum og samvinnufélög verzlunarmanna gera nú. En að hin síðarnefndu standa nú föstum fótum, er af því að þau hafa fengið sæmileg ár á meðan þau voru að vaxa upp, og þar af leiðandi hafa þau getað staðið storminn af sér betur, þegar lakar hefir árað. Það er því alveg skakkt að miða ályktanir um samvinnuútgerð eingöngu við þá erfiðu tíma, sem ganga yfir sjávarútveginn nú, og segja, að ekki sé hægt að reka atvinnu með öðru móti en því, að hafa fjársterkari aðilja á bak við. Þeir, sem eiga að fá að hafa fjársterkari aðilja á bak við útgerðarfélögin nú, eru orðnir svo, að þeir eiga ekki neitt til. Hvaða meiri trygging fylgir því að lána h/f Kveldúlfi nú heldur en bara skipshöfn á skipi? Ég sé ekki, að neitt meiri trygging fylgi því. Það er aðeins lánsfé, sem er eign þjóðarinnar, sem útgerðarfyrirtækin eru rekin með. Ég skil ekki, að vilji þjóðarinnar yrði nokkuð mínni á því að lána fé til útgerðarinnar, þó að það væru verkamenn og sjómenn sjálfir, sem stæðu á bak við úfgerðina og bæru ábyrgð á henni; heldur álít ég þvert á móti, að það væri öruggara fyrir þjóðfélagið að leggja fram lánsféð með því móti heldur en eins og nú er, því að togaraútgerðin hér á landi er nú orðin svo fjárvana, að hún lifir eingöngu á því fé, sem þjóðin lánar henni. Ég er alveg sannfærður um, að það eru engir meiri erfiðleikar í sambandi við samvinnufélagsskap um útgerð heldur en í sambandi við samvinnufélagsskap um verzlun. Það var fyrir aldamótin síðustu talið af mörgum alveg óhugsanlegt fyrir fátæka bændur að leggja út í verzlun með samvinnufélagsskap, sem þeir þó gerðu. Það er satt, að byrjunarerfiðieikarnir voru miklir. En fyrir atorku manna og þrautseigju, sem að þeim félagsskap hafa staðið, ásamt því, að árferði hefir oft verið sæmilegt, er það nú svo að samvinnufélagsskapurinn stendur nú fastari fótum en nokkur önnur verzlunaraðferð hér á landi. - Það þarf að finna bezta grundvöllinn undir rekstur atvinnuveganna, og þá verður á eftir auðveldara að sigrast á erfiðleikunum. Það sem hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að ríkið gengi lengra í þjóðnýtingu en Reykjavíkurbær, skal ég ekki um deila. Má vel vera, að svo sé. En það hefir yfirleitt af öllum flokkum verið talið nauðsynlegt að þjóðnýta sumt. Ég sé ekki mikinn mun á að láta bæjarfélag reka útgerð og hinu, að láta bæjarfélag reka stórt bú til þess að framleiða mjólk fyrir bæjarbúa, eins og Jón heitinn Þorláksson vildi á sínum tíma láta Reykjavíkurbæ gera. Hann vildi láta Reykjavíkurbæ framleiða alla þá mjólk, sem bæjarbúar þyrftu á að halda. Ég sé ekki annað en að það sé svipuð tegund af þjóðnýtingu og bæjarútgerð. Ég sé engan eðlismun þar á. Það er sannast um þetta að segja, að allir flokkar hafa meir og mínna hallazt að því, að í vissum kringumstæðum sé það líklegust leið og hentugust til úrlausnar málum, að láta þjóðfélagið eða bæjarfélag taka að sér vissar tegundir atvinnurekstrar. Enginn flokkur er frí af því, hvorki þeir, sem kenna sig við einstaklingsframtak, samvinnu eða aðrar stefnur í atvinnnmálum. Hv. 9. landsk. talaði hér alllangt mál og taldi það óráð mikið að fara þá leið um lagningu Suðurlandsbrautarinnar, gegn áliti vegamálastjóra, sem valin hefir verið, yfir Reykjanesið. En ég hygg, að Alþ. vildi aldrei hafa þá menn í trúnaðarstöðum, sem ættu að vera einráðir um ýms efni sem þetta, heldur vill Alþ. hafa sinn ákvörðunarrétt um það, hvað heppilegt sé að gera. Enda hygg ég að undir ýmsum kringumstæðum hafi þm. betri aðstöðu til að dæma heldur en ýmsir, sem eru forstjórar í þann og þann svipinn. Um það, að ein leið eigi að vera milli suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur, hygg ég svo fjarri lagi sem hugsazt getur. Sumarleiðin er vitanlega stytzta leiðin, og þá sjálfsagt að halda við þeirri leið, sem nú er. En reynslan er búin að sýna, að ógerningur er að halda henni öruggri; t. d. hefir verið gerð tilraun með að leggja veginn um hæstu staði á heiðinni, sem alltaf voru taldir snjóléttir. En í vetur var þessi afleggjari gersamlega ófær um tíma, vegna þess, að hún er svo hátt yfir sjávarmál. Það verður að vinna að því að gerðar verði 3 leiðir milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur, er komi innan fárra ára: Sogsleiðin, innan við Þingvallavatn, og Krísuvíkurleiðin og Hellisheiðarleiðin. Ef leiðirnar eru þrjár, skapar það miklu meira öryggi heldur en hægt væri að tryggja með einni leið, hversu vel sem hún væri gerð. Enda er satt að segja þörf á öllum þessum leiðum, ekki aðeins fyrir Suðurlandsundirlendið, heldur og sveitirnar með sjónum og Ölfusið, og Þingvallasveitin og Grafningurinn þurfa engu að síður sín sambönd en aðrir. Og því þarf að velja leiðina sem undirstöðu undir öruggar samgöngur milli þessara landshluta. - Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að þessu sinni, og sérstaklega þar sem hv. 9. landsk. er ekki viðstaddur til að taka við andsvari gegn því, sem hann hélt hér fram.



Út af þeirri skrifl. brtt., sem hv. þm. Mýr. flytur, vildi ég taka það fram, að ástæðan fyrir því, að ég er með þessari brtt., er sú, að við endurbætur á alveg ákveðnu svæði vil ég fylgja þeirri reglu, sem byggt er á í þessu frv. - og by-ggt hefir verið á að undanförnu, t. d. viðvíkjandi Norðurlandsveginnm -, að tiltaka þann vegarkafla, sem ætti að verja fénu til samkv. þessu frv. Og í öðru lagi byggi ég á því, að einmitt sá kafli á þessari leið, sem ætlazt er til, að þessu fé verði varið til umbóta á, er sá, sem hefir staðið mest í vegi fyrir því, að hægt hafi verið að halda þessum ferðum uppi frameftir hausti, og þar af leiðandi aðkallandi, að umbætur yrðu á honum gerðar. Þetta eru ástæðurnar til þess, að ég hefi lagt það til, sem í till. stendur um tilhögun á þessu. Verði nokkur afgangur af þessu fé, virðist öll sanngirni mæla með því, að nokkuð verði skipt á milli landshluta, ef slíkur tekjuafgangur verður, eins og leitazt er við með aðalfjárframlaginn samkv. þessum lögum að skipta þessu þannig.

*Stefán Stefánsson: Herra forseti! Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 397, ásamt hv. þm. A.-Húnv., við þetta frv. á þskj. ól, um breyt. á l. um samvinnufélög. Ég skal taka það strax fram, að breyt. eru miðaðar við það, að samhliða núgildandi venju sé heimiluð hlutfallskosning til félagsfunda og deildafunda. ef 1/10 fundarmanna óskar þess. Þessar breyt. eru miðaðar við það, að yfirleitt stefnir öll þróunin í kosningafyrirkomulaginu hér á landi, eins og bjá öðrum þjóðum, í þá átt, að heimila hlutfallskosningar, en leggja niður hinn gamla sið, að einfaldur meiri hluti ráði úrslitum. Ég vil minna á það, að hlutfallskosningar til Alþ. eru viðhafðar hér í Reykjavík, og þannig eru uppbótarþm. kosnir, sem nú eiga sæti hér á Alþ., og sömuleiðis nýjustu ákvæðin um breyt. á sveitarstjórnarl. Allt þetta, sem ég nú hefi nefnt, miðar í þá átt, að tryggja lýðræðið sem bezt. Þess vegna hefir samkv. nýju jarðræktarl. verið lagður niður hinn gamli siður, að láta einfaldan meiri hl. ráða, og teknar upp hlutfallskosningar til búnaðarþings. Búnaðarfélagsskapurinn hefir komið upp þessu kosningafyrirkomulagi. Það er mishermi hjá hv. l. þm. Árn., er hann getur þess í grg. frv. til jarðræktarlaga. er hann flutti 1936, að kosningar búnaðarfélaganna hafi verið óbeppilegt brot á öllum lýðræðisreglum. Ég tel lítinn vafa á því, að mér takist að sannfæra flokksmenn hv. 1. þm. Árn. um, að það sé ekki neitt breyt á öllum lýðræðisreglum að nota hlutfallskosningar í búnaðarfélögunum. En sé svo, þá er það ekki síður brot að því er samvinnufélögin snertir. Stefna þess félagsskapar hefir hingað til talið sig ópólitíska, enda þótt þau hafi ekki að öllu leyti getað komizt fram hjá hinum pólitísku skerjum; hefir slíkt vakið meiri og minni óánægju meðal fylgismanna samvinnufélagsskaparins og orðið þess valdandi, að samvinnustefnan hefir ekki náð eins miklum vinsældum og framgangi sem æskilegt hefði verið. við, ég og hv. þm. A.-Húnv., berum fram þessa brtt. til þess að ráða á því nokkra bót. Getur þessi till. orðið til þess að efla frið og samheldni í þeim kaupfélögum, þar sem menn eru óánægðir. Þó skal ég geta þess, að þetta á ekki við um öll kaupfélög. Kaupfélag Austur-Húnvetninga hefir alla tíð getað viðhaft hlutfaliskosningar, enda hefir það verið algerlega ópólitískt, og menn unað því hið bezta. Hefði því hvergi verið öðruvísi fyrir komið. þá myndi það hafa leitt til vegs og frama fyrir samvinnustefnuna og kaupfélögin, en ekki hið gagnstæða. Málgögn stjórnarflokkanna, bæði Nýja dagblaðið og Alþýðublaðið, kvörtuðu yfir því, þegar aðalfundur var haldinn í Kaupfélagi Reykjavíkur og nágrennis, að kommúnistar hefðu látið mikið á sér bera og leitt pólitísk átök inn í Kaupfélag Reykjavíkur. Þetta er nokkuð sláandi dæmi. Það eru ekki allfá dæmi til, að Framsfl. hafi notað sér þessa pólitík í sumum kaupfélögum. Það situr því dálítið illa á Nýja dagblaðinu. að skamma kommúnista fyrir þetta, því að þeir hafa fylgt fordæmi Framsfl., sem sá flokkur hefir tamið sér undanfarið. Það situr illa á þeim að kasta gjóti, sem í glerhúsi búa. Þeir segja, að kommúnistar hafi farið með pólitísk átök inn í Kaupfélag Reykjavíkur. En skyldi ekki nauðsynleg samheldni innan kaupfélaganna raskast með því að hafa það fyrirkomulag, að láta einfaldan meiri hl. ráða úrslitum. Slíkt spillir fyrir samheldninni í kaupfélögunum, vegna þess að það er nú einu sinni þannig, að pólitík hefir blandazt inn í starfsemi kaupfélaganna a. m. k. sumstaðar. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum að svo komnu máli, en undir vissum kringumstæðum geta ýms önnur atriði en pólitík spillt samheldninni innan kaupfélaganna, t. d. hagsmunaágreiningur milli framleiðenda og neytenda; þar, sem báðir aðiljar eru í hinum sömu kaupfélögum, getur hæglega komið upp hagsmunaágreiningur milli þessara flokka. Þannig er t. d. ástatt í Eyjafirði, þar sem 1/3 af meðlimum kaupfélagsins er aðeins neytendur, en meginhluti þeirra er bæði framleiðendur og neytendur. Þetta er ástæðan til þess, að við leggjum til, að ákvæðunum um kosningar sé breytt, ekki þannig, að hlutfallskosningar séu lögboðnar, heldur sé heimilt að hafa þær. Sem sagt, þurfi að koma til slíkra kosninga, getur það tryggt betur en annars, að réttur meiri hl. fái að njóta sín. En hvað minni hl. snertir, á þetta að tryggja það, að hann fái hlutdeild í félagsstörfum og ekki verði gengið framhjá vilja hans. Þetta yrði til þess að bæta samkomulagið milli hinna smærri flokka, og þannig yrði komizt hjá kosningum, enda þótt heimild til þeirra lægi fyrir. Eg vil vænta þess, að þetta mál fái góðar undirtektir. Ég efast ekki um, að enda þótt þessar till. verði felldar að þessu sinni, þá er hér um framtíðarfyrirkomulag að ræða, sem kemur fyrr eða seinna. Miðflokkarnir í kaupfélögunum hafa unnið að því, vegna þess að þeir hafa nú um langan tíma ekki getað unað við hin pólitísku átök innan félaganna, þar sem þeir voru kúgaðir, og vilji þeirra með öllu virtur að vettugi, og það er ekki heppilegt, að slíkri kúgun yrði haldið áfram. Ég verð að segja, að það getur leitt til stórhættu fyrir kaupfélögin og samvinnustefnuna í heild. Það, sem hér á að gera, er fyrst og fremst að reyna að útrýma pólitíkinni þaðan, og ennfremur að taka upp hlutfallskosningar. Verði reynt að framkvæma þetta tvennt, mun fremur birta yfir þeirri stefnu heldur en hitt.

Atvmrh. Skúli Guðmundsson): Hv. 4. landsk. sagði, að brtt., sem hann ber fram ásamt hv. þm. A.- Húnv., miði að því að heimila hlutfallskosningar í samvinnufélögum, ef ákveðinn hluti félagsmanna óskar þess. Þetta er ekki rétt hjá honum, því að samkv. þessari brtt., ef hún verður samþ., eru hlutfallskosningar fyrirskipaðar í félögunum. Það er tvennt ólíkt, að heimila eða fyrirskipa slíkt. Ég fæ ekki séð, að þörf sé á að koma slíku ákvæði inn í h um samvinnufélög, og ég hefi ekki orðið þess var, að kúgun væri beitt, og er ég nokkuð kunnugur í ýmsum samvinnufélögum. Ég hefi ekki heyrt, að það hafi árekstrum valdið, þótt slík fyrirskipun hafi ekki verið gildandi l. Eins og hv. 4. landsk. tók fram, munu sumstaðar hafa verið notaðar hlutfallskosningar í samvinnufélögunum, eins og t. d. í Kaupfélagi Austur-Húnvetninga. Hverju samvinnufélagi er heimilt að hafa hlutafallskosningar á sínum fundum, ef það þykir heppilegra. Þetta á að vera sérmál félaganna og þau eiga að ráða því sjálf, hvernig þau haga þessum kosningum. Hv. 4. landsk. vitnaði t. d. til nýju sveitarstjórnarl. og sagði, að þar væru fyrirskipaðar hlutfallskosningar og eins eigi það að vera í samvinnufélögnnum. Ég vil benda honum á, að þetta er ekki rétt. Hlutfallskosningar eru alls ekki undantekningarlaust fyrirskipaðar í sveitarstjórnarl. Fyrst um sinn verður það sennilega víða þannig í sveitahreppum, að hlutfallskosningar verða ekki viðhafðar. Ég vil því leggja á móti því, að þessi brtt. þeirra hv. 4. landsk. og hv. þm. A.-Húnv. verði samþ., og tel hana óþarfa með öllu.

*Jón Pálmason: Út af ræðu hæstv. atvmrh. ætla ég að segja örfá orð sem meðflm. að þessum brtt. Hann tók það fram, að samkv. þessari till. væru hlutfallskosningar fyrirskipaðar, en þær væru ekki fyrirskipaðar samkv. sveitastjórnarl. Þetta er ekki rétt hjá hæstv. atvmrh. Þarna er alveg um sömu hluti að ræða. Fyrirskipunin nær aðeins til þess að nota hlutfallskosningar, ef einhver ákveðinn hluti félagsm. óskar þess, samkv. þessari till. 1/10 hluti fundarmanna, en samkv. sveitastjórnarl. einhver ákveðinn hluti, þegar um hreppsnefndarkosningar er að ræða. Mér finnst það mjög eðlilegt, að kosningum í samvinnufélögunum væri alveg eins háttað eins og nú er komið bæði í búnaðarfélagsskapnum og í kosningum til sveitar- og bæjarstjórna. Ef það er rétt, sem stjórnarflokkarnir hafa barizt fyrir hér á Alþ. undanfarin ár, að koma á hlutfaliskosningum í búnaðarfélögunum og fyrirskipa líka á þennan hátt hlutfallskosningar við hreppsnefnda- og bæjarstjórnarkosningar, þá er einnig alveg rétt að hafa sömu reglu, að því er samvinnufélögin snertir. Ég fæ ekki skilið, að það sé hvorki neitt hættulegt né athugavert, þótt þessi brtt. verði samþ. Það er aðeins lagt til að færa regluna inn á annað svið. Sú tilhögun hlýtur að hafa sömu áhrif, að því er þennan félagsskap snertir. Ef á annað borð á að fella þessa till. hér á Alþ., þá er það ljóst, að þeir þm., sem hafa barizt fyrir hlutfallskosningum í sveitarfélögum og búnaðarfélögum, eru komnir í fullkomið ósamræmi við sína fyrri venju. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta, nema tilefni gefist til, en vil geta þess, að þessum l. hefir verið fylgt í mínu héraði, að hafa hlutfallskosningar, ef ákveðinn hluti félagsmanna óskar þess, en slíkt kemur ekki til nema við einstöku kosningar. Enda held ég, að þar hafi ekki orðið neinir árekstrar út af þeim ákvæðum, og ég efast ekki um, að þannig myndi fara annarsstaðar, ef þessi l. verða samþ. þannig.

*Stefán Stefánsson: Hv. þm. A.-Hún. hefir í raun og veru tekið af mér ómakið viðkomandi því, sem hæstv. atvmrh. sagði um samanburðinn á þessu ákvæði, sem tekið er upp í þessa till., og hliðstæðu ákvæði í sveitarstjórnarlögunum. Í hvorutveggja tilfellinu er skylt að hafa hlutfallskosningar, ef 1/10 hlutaðeigandi manna óskar eftir því. Þetta er því alveg það sama og gildir í sveitarstjórnarlögunum, að því viðbættu, að í því tilfelli nægja 25 menn. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að þetta væri sérmál þessa einkafélagsskapar, samvinnufélagsskaparins. Ég vil benda á, að búnaðarfélagsskapurinn var einnig sérfélagsskapur. Því ekki að láta eitt og sama ganga yfir samvinnufélagsskapinn og búnaðarfélagsskapinn? Mér sýnist það rétt og sanngjarnt. Ég hefi svo ekki fleiru við að bæta. Það hefir ekkert komið fram gegn brtt., því að það, sem hæstv. atvmrh. kom fram með, var aðeins veikur andróður, sem var á litlum eða engum rökum byggður.



Það, sem ég sagði um fyrirkomulag sveitarstjórnarkosninganna, stafaði af því, að ég hafði skilið það, sem hv. 4. landsk. sagði í fyrri ræðu sinni, þannig, að það væri í öllum tilfellum skylt að hafa hlutfallskosningar við sveitarstjórnarkosningar, en þetta mun ekki hafa átt að skilja þannig. Út af því, sem hv. þm. A.-Húnv. sagði, að þetta hefði ekki valdið neinum árekstrum í því kaupfélagi, sem hann er þátttakandi í, vil ég benda á það, að fyrst þar hefir verið höfð hlutfallskosning undanfarið, án þess að nokkur lagafyrirmæli væru um það, þá geta að sjálfsögðu önnur félög tekið slíkt upp, ef þeim þykir það betur henta, án þess að þau séu nokkuð bundin við það af löggjafarvaldinu. því vil ég endurtaka það, sem ég áðan sagði, að ég tel alveg óþarft að setja slíkt í lögin og vil mæla á móti þessum brtt.

* Frsm. (Bergur Jónsson): Ég vil út af þessum brtt. aðeins benda á, að það nær engri átt að bera saman fyrirkomulagið við sveitarstjórnarkosningar og fyrirkomulagið á frjálsum félagsskap eins og samvinnufélögunum, því að eins og kunnugt er, þá er landinu skipt í sveitarfélög eftir lögum. Það er skylt að hafa þann félagsskap. Sú skipting er lögbundin, og sveitarfélögunum er afmarkað það vald, sem þau hafa innan þjóðfélagsins. Aftur á móti er samvinnufélagsskapurinn frjáls félagsskapur, sem vitanlega nýtur lagaverndar, ef hann er stofnaður, eins og annar félagsskapur. Það er þess vegna alveg ólíku saman að jafna, þar sem annars vegar er um að ræða sérstakt kosningafyrirkomulag, sem fyrirskipað er við hreppsnefnar- og bæjarstjórnarkosningar,en hinsvegar kosningu á fulltrúum í frjálsum félagsskap eins og samvinnufélögunum. Ég skil ekki annað en að hv. flm. sjái, að hér er hreint djúp staðfest á milli. Löggjafinn mundi beinlínis ganga inn á svið frjáls félagsskapar, ef hann ætlaði að heimta, að menn í slíkum félagsskap höguðu á sérstakan hátt kosningum innan félagsskaparins, sem meiri hl. þar ekki kærir sig um. Mér finnst sérstaklega einkennilegt, að þessi postuli frelsisins, eins og hv. þm. A.-Húnv., skuli vera með svona till. Eins og hæstv. atvmrh. tók fram, er vitanlega ekkert við því að segja, ef félögin koma sér saman um að hafa hlutfallskosningar, eins og mér skildist á hv. þm. A.-Húnv., að gert væri í Austur-Húnavatnssýslu, en að lögin fyrirskipi slíkt, finnst mér hrein og bein fjarstæða. Annars vil ég taka það fram, að tilgangurinn með þessu frv. er alls ekki í nokkru samræmi við þessar brtt. Í frv. er aðeins um það að ræða að fá heimild til þess að skora á deildir SÍS að auka viðskipti sín við það með því að miða fulltrúatöluna að nokkru leyti við viðskiptin, og það er alveg óskylt mál þeim brtt., sem hér hefir verið ruglað inn í málið.

*Jón Pálmason: Viðvíkjandi því, sem hæstv. atvmrh. sagði, að vitanlega gætu önnur félög heldur en Kaupfélag Austur-Húnvetninga tekið upp sömu reglu í þessu efni, vil ég taka það fram, að það er rétt, en ég hygg, að það eigi sér víða stað á landinu, að í kaupfélögunum sé ekki sá félagsandi ríkjandi, að meiri hl. vilji taka tillit til minni hl., og þess vegna verði útkoman eins og raun hefir borið vitni um, að í félögunum verði ekki gefin nein heimild til hlutfallskosninga. Út af ræðu hv. þm. Barð. vil ég segja það, að mér kom það hálfundarlega fyrir sjónir, af því að um svo frjálslyndan mann var að ræða, sem venjulega er sjálfum sér samkvæmur, að hann skyldi telja það fjarstæðu að bera saman sveitarstjórnarkosningar og kosningar í samvinnufélögunum. Það er út af fyrir sig rétt hjá honum, að það gilda annarskonar lög, eins og gefur að skilja, um sveitar- og bæjarfélög heldur en um samvinnufélögin, en þetta er að því leyti sambærilegt, að um langan aldur, og fram á síðustu ár, voru engin lög um að knýja fram hlutfallskosningar til hreppsnefnda og bæjarstjórna, en það var gert að kappsmáli hér á Alþ. 1935, ef ég man rétt, án þess að nokkur nauðsyn væri þar til. Þegar búið er að gera þetta að kappsmáli og leiða það í lög, og þegar jafnframt er búið að gera að miklu kappsmáli í þinginu og lögbjóða skilyrðislaust hlutfallskosningar í félögum, sem eru alveg sambærileg við samvinnufélögin, búnaðarfélögunum, þá er það í algerðu ósamræmi við þessi ákvæði, ef sömu menn, sem börðust fyrir þessu, neita því, að sett verði í lögin heimild til þess að viðhafa hlutfallskosningar í samvinnufélögunum. Það kann að vera rétt út af fyrir sig hjá hv. þm. Barð., að þetta hafi ekki mjög mikla þýðingu í framkvæmdinni, en ég flyt þessar till. af því, að ég vil hafa á þessu fullkomið samræmi, úr því að það eru landslög um hvorutveggja félagsskapinn, búnaðarfélagsskapinn og samvinnufélagsskapinn. og ég neita því algerlega, sem hv. þm. Barð. heldur fram, að kosning í samvinnufélögum sé ósambærileg við sveitarstjórnarkosningu. Hefði ekki verið barizt fyrir því undanfarin ár að koma hlutfallskosningareglunni inn í sveitarfélögin og búnaðarfélögin, þá hefði að sjálfsögðu ekki verið uppi till. um, að sama gilti fyrir samvinnufélögin, en mér finnst, að á þessu sviði, eins og sem flestum öðrum, eigi að vera sem bezt samræmi í aðgerðum hv. þm.

* Frsm. (Bergur Jónsson): Það er þýðingarlaust að ræða mjög mikið um þetta. - Ég vil bara benda hv. þm. A.-Húnv. á það, að fyrirkomulagið á kosningum til sveitar- og bæjarstjórna er alveg sambærilegt við alþingiskosningar, en ekki við kosningar í frjálsum félagsskap, vegna þess, að sveitar- og bæjarfélög eru félagsskapur, sem er þrengt upp á þjóðina með skiptingu samkvæmt stjórnskipulögum og öðrum landslögum, en samvinnufélagsskapurinn er alveg frjáls, og meira að segja ekki sambærilegur við búnaðarfélögin, vegna þess að þau eru grundvöllurinn undir búnaðarþingunum, og ríkisvaldið hefir víða tengið búnaðarfélögunum í hendur miklar fjárupphæðir til þess að skipta eftir ákveðnum reglum, og það er beinlínis skilyrði fyrir því, að þau geti fengið þetta fé í hendur, að þau hlíti þeim reglum, sem löggjafinn setur, en slíkt á sér ekki stað viðvíikjandi samvinnufélögunum frekar en öðrum frjálsum félagsskap. Ef fyrirskipa ætti, hvernig kosningum í samvinnufélögunum skuli hagað, mætti eins setja lög á Alþ. um. hvernig menn eigi að kjósa í stjórn og fulltrúaráð í verkalýðsfélögum og öðrum stéttarfélögum eða málfundafélögum. Það væri sambærilegt við þetta. Annars er þetta ekki stórt atriði, en mér finnst einkennilegt, að hv. þm. A.-Húnv. skuli vilja ganga inn á þessa leið, að láta löggjafann setja strangari reglur að þessu leyti fyrir samvinnufélagsskapinn heldur en annan félagsskap í landinu um það, hvernig eigi að huga kosningum innan hans vébanda.

*Jakob Möller: Það er ekki eins mikil fjarstæða að bera saman samvinnufélögin og búnaðarfélögin. a. m. k. í þessu efni, eins og hv. þm. Barð. vill vera láta, því að þótt búnaðarfélögin séu að vísu að lögum meira í sambandi við búnaðarfélagsstarfsemina og njóti styrks að lögum. þá er það svo í framkvæmdinni með samvinnufélögin, að eins og nú er, þá er í rauninni ekki ekki hægt að stofna ný samvinnufélög, þar sem samvinnufélög eru fyrir. Þannig að þau njóti sömu réttinda og fríðinda. Að þessu leyti eru kosningar í búnaðarfélögum og samvinnufélögum fullkomlega sambærilegar. Samvinnufélagsskapurinn er að vissu leyti lögverndaður félagsskapur, og geta menn þar notið réttinda að lögum, sem þeir geta ekki notið annarsstaðar. Það er að vísu frjáls félagsskapur að nafninu til, eins og hv. þm. Barð. sagði, en þegar þannig er um búið, er óhjákvæmilegt að haga sér gagnvart honum sem lögbundnum félagsskap, og þess vegna verð ég að telja það fullkomlega réttmætt, sem í þessari till, felst, að þar skuli fara fram hlutfaliskosningar, ef þess er krafizt, eins og gert er ráð fyrir.

* Frsm. (Bergur Jónsson): Þetta eru orðnar „teoretiskar“ umræður, og ég ætla ekki að lengja þær mikið. En út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að kosningar í búnaðarfélögum og samvinnufélögum væru sambærilegar, vil ég benda á það, að ef búnaðarfélögin fullnægja ekki þeim reglum, sem þeim eru settar af löggjafanum, þá getur landbrh. tekið það umboð af búnaðarfélögunum. sem þeim hefir verið trúað fyrir, og sett það undir sérstök stjórnarvöld. Það er geysimikið fé, mörg hundruð þúsund krónur, sem þessi félagsskapur er látinn fara með í umboði ríkisvaldsins, og skilyrðið fyrir því, að hann fái að gera það, er, að hann hlíti þeim reglum, sem löggjafinn setur um félagsskapinn. Það er ekkert hliðstætt að þessu leyti um samvinnufélagsskapinn. Um hann eru að vísu skiplagslög, til þess að félögin geti talizt rétt samvinnufélög og fengið skrásetningu sem slík, en þau fara ekki með umboðsvald af hálfu ríkisvaldsins, eins og búnaðarfélögin. Annars finnst mér ekki rétt að vera að eyða tíma þingsins í langar „teoretiskar“ umræður um þetta atriði. Það á frekar heima í málfundafélagi.

*Jakob Möller: Mér finnst því meiri ástæða til að vernda rétt minni hl. í samvinnufélögunum heldur en í búnaðarfélögunum, þegar tekið er tillit til þeirra upplýsinga, sem hv. þm. Barð. gaf nú, því að þótt svo sé um búnaðarfélögin, að ráðh. geti tekið af þeim það umboð, sem þau hafa, ef talizt getur, að þau misnoti það, þá er engin slík kvöð á samvinnufélögunum. Þau njóta mikilla hlunninda, og menn gefa ekki fengið að njóta þeirra hlunninda annarsstaðar en í þeim félagsskap. Svo að þessi síðasta ræða hv. þm. styrkir einmitt þá skoðun, að það beri að hafa hlutfallskosningu í samvinnufélögunum.



Þetta frv. er komið frá Ed. og hefir áður verið flutt að tilhlutun mþn., þar sem það hefir fengið mjög rækilega athugun. N. hefir athugað frv. nokkuð rækilega, og er á einu máli um það, að í þessu frv. felist ýms ákvæði, sem séu mjög til bóta um skipaskoðun, frá því sem nú er. Og hefir n. orðið ásátt um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það kemur frá Ed., nema með 2 litlum brtt., sem eru í raun og veru ekkí annað en leiðrétting. Þessar brtt. eru á þskj. 403. Fyrri till. er leiðrétting; í 15. gr. er skökk tilvitnun, það á að vera í 11. gr. í stað 9. gr. Ennfremur hefir í ógáti verið lækkað hámark sektarákvæða fyrir að sigla skipi úr höfn, úr 5 þús. kr. niður í 500 kr. Hvorttveggja breyt. því aðeins leiðrétting.

*Ísleifur Högnason: Við 2. umr. þessa máls bar ég fram þá ósk, að n. tæki til athugunar nokkrar brtt. við frv. Eina af till. hefir n. tekið til greina, að auka sektarákvæði; ég held, að áður hafi það verið 500 kr.  Þá minntist ég á annað, sem n. tók ekki til greina. Í fyrsta lagi, að í 7. gr. stendur, að skipaskoðunarmenn megi ekki skoða þau skip, sem þeir eru eigendur eða útgerðarmenn að. Ég álít það ófært, ef skipaeigendur og útgerðarmenn geti yfirleitt verið skipaskoðunarmenn, því að þeir gætu haft tilhneigingar til, þótt þeir ættu ekki skipin sjálfir, að sjá í gegnum fingur með eftirlitið, ef þeir eru tengdir stéttarböndum við þá, sem þarna eiga hlut að máli. Þess vegna álít ég nauðsynlegt að setja þetta ákvæði í lögin, að útgerðarmenn og eigendur skipa geti ekki verið eftirlitsmenn skipa. Aftur á móti er það vitað, að fjöldi landsmanna eru eigendur í hlutabréfum Eimskips, og væri ekki réttlátt, að það hindraði þá í þessu starfi. Ennfremur er breyt. við 7. gr., að skipaskoðunarstjóri hefir ekki ótakmarkað leyfi til að framlengja frest á þeim aðgerðum, sem krafizt er. Ég álít það alveg nægilegan frest, sem getið er um í frv., þótt skipaskoðunarstjóra sé ekki heimilt að framlengja hann eftir eigin geðþótta. Ég álít, að honum sé gefið allt of mikið vald í lögunum og geti rýrt gildi þeirra að miklum mun. Þess vegna legg ég til, að orðin „með leyfi skipaskoðunarstjóra“ falli burt úr niðurlagi þessarar málsgr. - Ennfremur við 8. gr., að málsgr. „ef kærandi óskar þess“ falli burt. Með leyfi hæstv. forseta, hljóðar önnur efnismálsgr. 8. gr. þannig: „Til þeirra geta skipverjar eða aðrir snúið sér með umkvartanir á því, er þeir telja ábótavant með öryggi skips. Allar umkvartanir skulu gerðar skriflega. Skipaeftirlitsmenn eru bundnir þagnarheiti um nöfn þeirra manna, er kært hafa, ef kærandi óskar þess. enda sé kæran á rökum byggð“. Nú eru það vitanlega sjómennirnir, sem eiga mest undir því, að skipin séu vel úr garði gerð og munu þess vegna helzt kæra. Þeir eiga nokkuð á hættu vegna þess, að eigendur skipanna eða útgerðarmenn kosta þá viðgerð á skipunum, ef þarf. Þá hljóta þeir að óska þess, að þeirra nafns sé ekki getið. Í þeim tilfellum, sem sjómenn koma einir til skipaskoðunarmanns og kæra undan einhverju, þá getur skipaskoðunarmaður alltaf sagt frá því síðar, og borið því við, að sjómaðurinn hafi ekki beðið sig að þegja yfir því. Þess vegna er sjálfsagt, ef þessi varnagli er, að skipaskoðunarmenn séu yfirleitt bundnir þagnarheiti, hvort sem menn óska þess eða ekki, ef kærur eru á rökum byggðar. Ennfremur gerði ég till. um, að 9. gr. falli burt, vegna þess að ég álít, að með henni verði eftirlitsákvæðið gert þýðingarlítið. Ef ekki er hægt að fá þennan eftirlitsmann á staðnum sakir í jarlægðar, þykir það e. t. v. kosta of mikið að senda eftirlitsmann á fjarlægan stað; en ef það er meiningin, þá álít ég ekki rétt að horfa í þann kostnað, sem kynni af ferð eftirlitsmanns að leiða. Þess vegna legg ég ennfremur til, að þessi gr. falli burt. Ég mun bera brtt. fram í samræmi við þetta við 3. umr. Ég álít, að þessar till. stefni allar til bóta. Það mun sýna sig síðar, verði þetta frv. ekki skemmt, að þessi lög verða til að skerpa eftirlit skipa, sem sízt mun vanþörf á.

* Frsm. (Finnur Jónsson): Ég tók það reyndar ekki fram í framsöguræðu minni, en vildi hafa mátt segja að þetta frv. er sérstaklega undirbúið af skipaskoðunarstjóra ásamt fulltrúum frá stéttarfélögum sjómanna. Þess vegna er mikið öryggi í því fólgið, og skipaskoðun mun verða nokkuð betur framkvæmd heldur en verið hefir. Það er alkunnugt, að ekki alls fyrir löngu var keypt til Ísafjarðar skip frá Akureyri, sem verið hafði fyrir nokkru mannað á síldveiðar. Og þetta skip reyndist alls ekki sjófært. Það voru fúnir í því viðir og bitar á dekki, og yfirhöfuð var skipið þann veg farið, að það var betur komið á þurru landi heldur en á sjó. Þetta er lítið dæmi um það, að skipaskoðun hefir verið mjög mikið ábótavant; á þessu skipi hefði vel getað orðið stórslys um sumarið og ríkissjóður verður fyrir nokkuð miklu tapi á því, að vera í ábyrgð fyrir skipskaupunum. Um brtt. hv. á. landsk. get ég verið stuttorður. Ég held, að brtt. hans séu næsta þýðingarlitlar, a. m. k. 2 fyrstu þeirra, því að skoðunarmaður getur ekki samkvæmt 7. gr., 4. og 5. málsgr., veitt neina undanþágu fyrir skip til að fara á flot, nema um minni háttar galla sé að ræða, sem hafi áhrif á haffæri skips; því er ekki nema réttmætt og sanngjarnt, að gefinn sé frestur til að kaupa það, sem til þarf. Það er t. d. um björgunarbelti eða þessháttar, að þau fást ekki á öllum stöðum úti um land, og þá er ekki nema sanngjarnt, að mönnum sé gefinn frestur til þess að kaupa þau o. fl. Vitanlega má það ekki vera of langur frestur. Enda er í lögum gert ráð fyrir því, að skipaskoðunarmaður skuli tafarlaust kæra, ef ekki er búið að ganga frá þessum göllum innan tiltekins tíma, og hann megi ekki framlengja frestinn nema með leyfi skipaskoðunarstjóra. Ég álít, að með þessu frv. sé fengin full trygging fyrir því, að þetta verði ekki misnotað. Viðvíkjandi brtt. hv. 5. landsk. við 8. gr. virðist fullkomlega gert nægilega ráð fyrir því, að þeir, sem kynnu að kæra yfir göllum á skipi, verði ekki fyrir óþægindum, með ákvæði, sem er í lögunum. Þegar svo einnig á öðrum stað í frv. er gert ráð fyrir því, að hver geti snúið sér til síns stéttarfélags og fengið umkvörtun sína borna fram fyrir þess milligöngu. Ég álit þess vegna, að þessar till., sem hv. 5. landsk. boðaði við frv., séu í raun og veru óþarfar. - Viðvíkjandi því, að skipaskoðunarmaður megi í engum kringumstæðum vera skipaeigandi eða útgerðarmaður, af því að hann sé þá kominn í stétt útgerðarmanna og muni endilega falla fyrir þeirri freistingu að misbeita sínu valdi, þá vil ég benda á, að á mjög mörgum stöðum er hæpið, að hægt sé að fá nægilega kunnáttumenn til skipaskoðunar, sem ekki eru annað hvort skipaeigendur eða útgerðarmenn. En rétt væri þó, að gengið væri mjög fram í því, að sneiða heldur hjá slíkum mönnum til starfsins. En fari svo, að ekki sé völ á öðrum, verður að vera nægileg trygging fyrir, að þeir skoði ekki í neinum kringumstæðum sín eigin skip. Ég skal svo ekki fjölyrða um þessar brtt. Það verður tækifæri til þess, þegar þær koma fram.

*Ísleifur Högnason: Það, sem hv. þm. Ísaf. var að segja, að ekki sé kleift að fá aðra menn en útgerðarmenn eða eigendur skipa til eftirlitsstarfs á ýmsum stöðum, geri ég heldur lítið úr. Hv. þm. gat ekkí mælt gegn því, að betra væri að hafa ekki þann mann til skipaskoðunar, sem gæti haft löngun til að spara til viðgerðar á skipum og öryggis. En það liggur í hlutarins eðli, að slíkt yrði nokkur freisting fyrir útgerðarmenn og skipaelgendur. Vil ég þess vegna leggja áherzlu á, að þessar brtt. stefna til bóta. Ég er ekki úrkula vonar, að sjútvn. athugi þetta spursmál nánar, áður en það kemur til 3. umr., og ég legg áherzlu á, að útvegsmenn séu ekki skipaskoðunarmenn. Það gildir heldur ekki einu, hvort þagnarheiti er skilorðsbundið eða ekki, fyrir þá menn, sem kæra. Það er næg trygging að eigi megi kæra nema kæran sé á rökum byggð, til þess að menn eigi kæri að óþörfu. En eins og ég tók fram áðan, er alltaf hægt fyrir skoðunarmann, sem ljóstar upp nafni kæranda, að segja sem svo, ef hann var einn, þegar kæran kom fram, að viðkomandi sjómaður hafi ekki beðið sig að þegja. Þess vegna getur verið mjög nauðsynlegt að hafa þetta í frv. Ég mun ekki fjölyrða um þetta nú, en mun leggja fram brtt. fyrir næstu umr.



Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vilji ekki taka að sér að biðja hv. þm. N.- Ísf. um að láta fara fram málhreinsun á þessu frv., áður en það kemur til 3. umr.

Forseti (JörB): Ég hefi ekkert á móti því að bera slíka ósk fram til hv. þm. um að vanda sem bezt málið, en þess er þá líka vænzt af hv. þm. Mýr., fyrst hann kom auga á, að málfarið á frv. þessu sé ekki eins gott og það mætti vera, að hann leggi sitt til að lagfæra það.



Frv. um þessa viðbót við 46. gr. vatnalaga frá 1923 er flutt eftir beiðni landþurrkunarfélags Þykkvabæjar í Rangárvallasýslu, sem var veitt fé til þess að koma upp samáveitu á Safamýri, en þarf ábyrgð sýslunefndar til þess að geta fengið nauðsynlegt fé til þessara framkvæmda. Er því í þessu frv. svo ákveðið, að ef sýslunefnd tekur að sér að ábyrgjast slíkt lán, þá hafi sýslusjóður tryggingu í þeim jörðum, sem á áveitusvæðinu eru og áveitunnar njóta, þó þannig. að laust sé til frjálsra afnota fyrir jarðeigendur sem svarar 3/5 virðingarverðs hverrar jarðeignar, samkv. mati áður en áveitufyrirtækið var hafið. Það má geta þess, að alveg hliðstætt ákvæði var í l. um Flóaáveituna frá 1917. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en vil mælast til, að frv. verði vísað til 2. umr., þegar þessari er lokið, og til landbn.