Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 624, um rekstrarkostnað Nýs Landspítala ohf., frá Þorsteini Sæmundssyni.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og félags- og jafnréttismálaráðherra.

Herra forseti. Árið 2015 samþykktu Vinstri græn friðun hvala, þ.e. Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur verið með þá stefnu að vera á móti hvalveiðum. Því vil ég í fyrsta lagi spyrja forsætisráðherra hvort eitthvað hafi breyst í stefnu flokksins. Eru Vinstri græn enn á móti hvalveiðum? Í öðru lagi: Munu Vinstri græn beita sér innan ríkisstjórnar til að stöðva nýjar veiðar stórhvela sem munu hefjast núna í júní, m.a. veiðar á allt að 209 langreyðum sem eru næststærsta núlifandi dýrategundin og er á alþjóðlegum válistum? Ætla Vinstri græn að beita áhrifum sínum innan ríkisstjórnar til að stöðva veiðarnar? Í þriðja lagi: Styðja Vinstri græn endurmat á stefnu Íslands þegar kemur að hvalveiðum og munu þau beita sér fyrir slíkri endurskoðun? Ég vil vekja athygli hæstv. forsætisráðherra á því að það liggur fyrir þingsályktunartillaga á þinginu um það efni. Munu Vinstri græn sem sagt beita sér fyrir því innan ríkisstjórnar að þeirra eigin stefnu í hvalveiðum verði fylgt eftir eða ætla þau einfaldlega að sitja hjá og láta veiðarnar hefjast núna í júní?

Herra forseti. Eins og hv. þingmaður þekkir, sem gegndi embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, eru þær veiðar sem fyrirhugaðar eru í sumar hluti af fimm ára tímabili sem gefinn var út kvóti fyrir árið 2013 til ársins 2018. Þetta er sem sagt síðasta árið þar sem þetta leyfi er í gildi. Hv. þingmaður spyr hvaða stefna verði tekin um hvalveiðar og þá vænti ég þess að hún sé að spyrja um það þegar þessu tímabili lýkur því að kvótinn er gefinn út til fimm ára og það er sérstök ákvörðun að ganga inn í það og snúa við fyrri ákvörðun, sem ég er ekki viss um að standist. Hins vegar liggur algjörlega fyrir að frá og með hausti 2018 þarf að taka nýja ákvörðun um framhald hvalveiða, hvort það verði gefinn út nýr kvóti eða ekki. Ég tel mjög brýnt að áður en slík ný ákvörðun verði tekin fari fram mat, eins og hv. þingmaður vísar í í sinni fyrirspurn, mat á umhverfisáhrifum hvalveiða, samfélagslegum áhrifum og efnahagslegum, þ.e. fram fari raunverulegt mat sem byggist á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og skoðað hvort eðlilegt sé að halda áfram hvalveiðum við Íslandsstrendur eða ekki. Það er stefna okkar Vinstri grænna, við höfum talið að þessar veiðar séu ekki sjálfbærar en við áttum okkur hins vegar á því að þær veiðar sem fyrirhugaðar eru í sumar eru síðasta ár veiða á fimm ára tímabili sem ákveðið var 2013 með útgefinni reglugerð þá.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið, að hluta. En ég ítreka spurningu mína: Eru Vinstri græn enn á móti hvalveiðum? Þrátt fyrir að þessu fimm ára tímabili sé vissulega að ljúka á þessu ári vil ég ítreka spurninguna: Munu Vinstri græn beita sér fyrir því og reyna með einhverjum hætti að stöðva þær hvalveiðar sem hefjast núna í júní, m.a. að fá þingið með sér í lið, og fara strax í endurskoðun og endurmat á hvalveiðistefnu Íslendinga? Þetta er ríkisstjórn undir forystu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Hvalveiðar eru að hefjast að nýju þrátt fyrir að það sé innan fimm ára tímabilsins. Eru Vinstri græn enn á móti hvalveiðum? Munu þau beita sér fyrir breyttri stefnu strax í sumar? Ég heyri það og fagna því sérstaklega að þau ætla alla vega að styðja endurmat og endurskoðun á hvalveiðistefnu Íslendingar. Ég óska því eftir skýrara svari af hálfu hæstv. forsætisráðherra. Eru Vinstri græn tilbúin til að fylgja eftir eigin stefnu þegar þau eru komin í ríkisstjórn?

Virðulegi forseti. Ég hef þá sannfæringu sem stjórnmálamaður að mikilvægt sé að stjórnvöld fylgi á hverjum tíma góðri stjórnsýslu. Í því felst að þegar gefin er út reglugerð til fimm ára sé því fylgt þrátt fyrir að skipt sé um ríkisstjórn. Þetta ætti ekki að koma hv. þingmanni á óvart því að hún veit að ef það er eitthvað sem ég hef talað fyrir sem stjórnmálamaður þá er það það að við séum ekki í stöðugum kollsteypum með nýjum ríkisstjórnum heldur undirbyggjum við ákvarðanir okkar vel og vinnum stefnumótun sem við getum byggt þær ákvarðanir á. Já, Vinstri græn standa við sína stefnu. Ég vil síðan ræða það hér að hv. þingmaður vitnaði til samþykktar frá 2015. Á landsfundi okkar þá var samþykkt ályktun um að stækka griðasvæði hvala og líka talað um verndun dýralífs í landinu. Griðasvæðið var stækkað í tíð hv. þingmanns sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Sú ákvörðun hefur ekki verið dregin til baka enda styðjum við þá ákvörðun. Enn og aftur: Við aðhyllumst ekki stöðugar kollsteypur með hverri ríkisstjórn. Hins vegar liggur það fyrir, og svarið getur ekki orðið skýrara, að áður en ný ákvörðun verður tekin þarf að fara fram það mat sem ég nefndi hér áðan sem byggist á sjálfbærni.

Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram, með leyfi forseta: „Löggjafar-, fjárstjórnar- og eftirlitshlutverk Alþingis verður styrkt á kjörtímabilinu með auknum stuðningi við nefndastarf og þingflokka.“ Ástæða þess að ég rifja upp þessi ágætu orð eru nýjustu fréttir á vef Stjórnarráðsins þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Að tillögu Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra hefur verið ákveðið að fram fari óháð úttekt á tilteknum málum á sviði barnaverndar hér á landi, sem verið hafa til umfjöllunar í velferðarráðuneytinu og hjá velferðarnefnd Alþingis.“ Á vefnum kemur einnig fram að úttektin muni taka til skoðunar fyrirliggjandi gögn málsins og málsmeðferð viðkomandi stjórnvalda, þ.e. þeirra barnaverndarnefnda sem tengjast viðkomandi málum, Barnaverndarstofu og velferðarráðuneytis. Fyrir það fyrsta vil ég taka fram að hæstv. forsætisráðherra er væntanlega kunnugt um að frumkvæðisathugun á einmitt þessum efnistökum stendur yfir í velferðarnefnd. Það kemur fram í tilkynningunni. Þess vegna verð ég að spyrja hvers vegna hæstv. ráðherra fyrirskipar þessa úttekt án samráðs við velferðarnefnd í ljósi þessara ágætu orða í stjórnarsáttmálanum. Í tilkynningu á vef Stjórnarráðsins kemur einnig fram að úttektinni skuli lokið í byrjun júní. Frumkvæðisathugun velferðarnefndar er langt frá því að vera á frumstigum en ætla má að henni geti lokið töluvert fyrr aflétti ráðherra trúnaði af minnisblöðum ráðuneytisins og samskiptum starfsmanna ráðuneytisins og ráðherra um téð minnisblöð. Finnst hæstv. forsætisráðherra hún ekki vera að grípa fram fyrir hendurnar á velferðarnefnd með þessum aðgerðum sínum? Ætlar hæstv. forsætisráðherra með þessum aðgerðum að stíga inn í störf Alþingis þegar það sinnir eftirlitsskyldum sínum og tefja þau fram að sumarfríi?

Herra forseti. Ef hv. þingmaður lítur svo á að það að ég verði við ósk hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, sem hefur óskað eftir því við mig að óháð úttekt verði gerð á málatilbúnaði barnaverndarnefnda, Barnaverndarstofu og velferðarráðuneytis í kringum þau mál sem verið hafa til umfjöllunar, hindri á einhvern hátt störf þingsins hefur hv. þingmaður misskilið eitthvað. Það er hins vegar skylda mín sem forsætisráðherra að nýta þær heimildir sem ráðherrar hafa í lögum um Stjórnarráðið til þess að geta kallað til óháða sérfræðinga, eins og ég hef nú gert, til þess að láta slíkt mat fara fram. Við erum ekki að skipta okkur af störfum þingsins með þeim hætti. En hins vegar eru fastanefndir þingsins ekki rannsóknarnefndir í þeim skilningi þess orðs. Þær geta auðvitað tekið upp mál og sett á dagskrá, eins og gert hefur verið hér og kemur fram í þessari tilkynningu. Þar er raunar ekki talað um frumkvæðisathugun, heldur að málið hafi verið til umfjöllunar hjá velferðarnefnd Alþingis. En þar sem þau gögn sem hér liggja frammi eru bara aðgengileg sumum þingmönnum, þeim sem sæti eiga í velferðarnefnd en að sjálfsögðu ekki þeirri sem hér stendur, hefði ég talið æskilegt fyrir þennan málaflokk, sem er viðkvæmur málaflokkur, að við vönduðum okkur öll í umfjöllun um hann, það skiptir gríðarlega máli, að þingmenn myndu fagna því að utanaðkomandi óháðir sérfræðingar hefðu verið fengnir til þess að fara yfir þessi mál, stjórnsýslu þessara aðila sem taldir eru upp í fréttatilkynningunni, og að áhersla væri lögð á að það gerðist hratt. Hv. þingmaður talar hér um sumarfrí. Hér er gefinn tími sem er eins skammur og mögulegt er til þess sem við metum mögulegt fyrir þessa sérfræðinga að ljúka þessari yfirferð. Ég hefði talið að hv. þingmenn myndu fagna því að framkvæmdarvaldið tæki á málum með þessum hætti og nýttu þær heimildir sem við höfum til að tryggja að öll þessi mál væru hafin yfir vafa. Við skuldum þessum málaflokki það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og er ánægjulegt að heyra að hún stendur með mér í því að allt komist upp á borðið í þessu máli. Það er alveg rétt að það eru aðeins nefndarmenn í velferðarnefnd sem hafa aðgang að gögnum þessa máls. Þó hefur komið fram í máli nefndarmanna að til séu upplýsingar sem eiga vel erindi við almenning í ljósi þess að umrædd athugun snýr að einstaklingi sem hefur verið tilnefndur fyrir hönd Íslands til þess að gegna mjög virðingarverðu hlutverki í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna. Í þessu ljósi vil ég líka spyrja: Felur þessi óháða úttekt í sér staðfestingu hæstv. forsætisráðherra á því að ekki sé hægt að ætla að upprunaleg rannsókn velferðarráðuneytisins hafi einmitt verið óháð? Er það svo? Mun hæstv. forsætisráðherra beita sér fyrir því að trúnaði verði aflétt nú þegar af þeim gögnum málsins sem ekki innihalda viðkvæmar persónuupplýsingar eða með þeim afmáðum? Stendur hæstv. forsætisráðherra enn að baki 

Herra forseti. Tilgangurinn með óháðri úttekt er að fá óháða sérfræðinga sem koma utan að til að fara yfir öll gögn þessa máls og kanna hvort málsmeðferð barnaverndarnefnda, Barnaverndarstofu og velferðarráðuneytis geti talist ásættanleg og hafin yfir vafa. Það er tilgangurinn. Þegar hv. þingmaður spyr mig hvort það að ég láti slíka úttekt fara fram sé staðfesting á því að ég telji að eitthvað sé ekki í lagi er það að sjálfsögðu ekki rétt og furðuleg ályktun að draga. Ástæða þess að ég set þessa úttekt af stað er sú að mér finnst mikilvægt, og ekki síst í jafn viðkvæmum málaflokki og hér um ræðir, að mál séu einmitt hafin yfir vafa. Ég get ekki, út frá þeim fréttum sem ég hef lesið, lagt neinn sjálfstæðan dóm á það enda hef ég ekki aðgang að þessum þúsund blaðsíðum af gögnum eða hvað það er sem liggur fyrir. Ég get ekki lagt neinn sjálfstæðan dóm á það hvort allt hafi verið kórrétt eða ekki rétt. Að sjálfsögðu ekki. 

Herra forseti. Þegar þessi sérkennilega ríkisstjórn var mynduð fyrir rúmum 150 dögum töldu sumir það til happs að sósíalisti væri nú kominn í stól forsætisráðherra. Eftir baráttudag verkafólks í gær sjást hins vegar fá merki þess að hér sitji ríkisstjórn sem er sérstaklega umhugað um hag verkafólks. Ríkisstjórnin með sósíalistann við borðsendann hefur ákveðið að setja ekki krónu til viðbótar í barnabætur eða vaxtabætur næstu fimm árin. Þá er boðuð skattstefna sem færir milljón króna manninum þrisvar sinnum meiri skattalækkun en það sem ljósmóðirin á grunnlaunum fær. Herra forseti. Eitt stóð hins vegar upp úr eftir barátturæður gærdagsins, húsnæðismálin. Ef valdaflokkarnir hefðu hlustað á tíu klukkustunda ræðu Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir 20 árum væru nú 12.000 fleiri íbúðir á félagslega markaðnum. Að hafa þak yfir höfuðið eru sjálfsögð mannréttindi en það hefur sjaldan verið eins erfitt fyrir ungt fólk og nú. Leiguverð er að sliga venjulegt fólk á venjulegum launum. Þess vegna er það sorglegt að í fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar hefur verið ákveðið að setja helmingi minna fjármagn til byggingar leiguíbúða en nú er gert og að af 34 málefnasviðum ríkisútgjalda er meira að segja mesta lækkunin á málefnasviðinu sem kallast húsnæðisstuðningur. Herra forseti. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hvernig stendur á því að hún býður þjóðinni, og sérstaklega ungu fólki, upp á þessa fátæklegu fimm ára framtíðarsýn þegar kemur að húsnæðismálum? Af hverju vill þessi ríkisstjórn beinlínis lækka framlög sín til byggingar leiguíbúða um helming á næstu fimm árum þegar þörfin öskrar á hækkun framlaga til þessara mála?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja hér mikilvæg mál á dagskrá þó að ég hljóti nú að leiðrétta ýmsar þær forsendur sem hann gaf sér í fyrirspurn sinni. Hv. þingmaður talar um skattstefnu sem auki ójöfnuð. Ég leyfi mér að minna hv. þingmann á að þær skattkerfisbreytingar sem ráðist var í í fyrstu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar voru annars vegar hækkun á fjármagnstekjuskatti um 10%, um 2 prósentustig, hv. þingmaður ætti nú að þekkja vel að sú skattahækkun bitnar fyrst og fremst á þeim sem mest fjármagn eiga í samfélaginu. Hv. þingmaður ætti að þekkja það vel og halda því til haga að þegar um er að ræða ójöfnuð og jöfnuð í samfélaginu birtist ójöfnuðurinn einna helst í eignadreifingu, ekki tekjudreifingu. Við höfum hins vegar rætt um tekjudreifingu og er full ástæða til þess að ræða hana í þessu sambandi. Þá vil ég koma að því sem hv. þingmaður vísaði til, þ.e. skattkerfisbreytingum. Jú, boðuð er skattalækkun í fjármálaáætlun. Þar er líka boðað samráð við verkalýðshreyfinguna, heildarsamtök launafólks í landinu um það hvernig útfæra megi þá skattalækkun þannig að hún gagnist best hinum tekjulægri og lægri millitekjuhópum og sérstaklega verði skoðað samspil við það sem hv. þingmaður nefnir líka, bótakerfin, þ.e. barnabætur og húsnæðisstuðning. Þetta samráð er að fara af stað og verður vonandi lokið í haust fyrir framlagningu næsta fjárlagafrumvarps. Það kom fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga í vor. Við héldum upp á baráttudag verkalýðsins í gær og þar komu ýmsar kröfur fram. Ég vil segja að ég lít á verkalýðshreyfinguna sem svo að hún eigi að vera samherji okkar í stjórnmálunum um þær félagslegu úrbætur sem gera þarf. Ég vil ekki líta á það fólk sem andstæðinga heldur eigum við einmitt að fylgja því sem við höfum lagt grunninn að á fyrstu mánuðum þessarar ríkisstjórnar. Síðasti fundur stjórnvalda með aðilum vinnumarkaðarins var á föstudaginn. Þeir hafa verið mánaðarlega frá því að ríkisstjórn mín  Það sem ég held að skipti hins vegar mestu máli er að förum við að skoða hvernig Alþingi getur komið meira inn í þá stefnumótun til lengri tíma ásamt aðilum vinnumarkaðarins.

Herra forseti. Ósköp eru þetta fátækleg svör hjá hæstv. forsætisráðherra þegar kemur að húsnæðismálum. Hún skilar, eins og kemur fram í fjármálaáætluninni, auðu hvað þetta varðar. Hún boðar samtal en af hverju boðar hún ekki, í fimm ára framtíðarsýn sinni, aukin framlög til uppbyggingar á leiguhúsnæði? Í fjármálaáætlun er sérstaklega boðað að hún fái aukið húsnæði fyrir ráðuneyti sitt. Af hverju tryggir hún ekki aukna fjármuni í leiguíbúðir fyrir ungt fólk? Þessi fimm ára áætlun er framtíðarsýn þessarar ríkisstjórnar og það er alveg með ólíkindum að við heyrum aftur og aftur að hér eigi eftir að taka samráð og samtal o.s.frv. þegar í stefnunni koma fram margs konar áhersluatriði ríkisstjórnarinnar. Af hverju er það ekki bara sjálfstætt stefnumál þessarar ríkisstjórnar að auka framlög til byggingar leiguíbúða? Af hverju þarf uppbygging á eðlilegum hluta velferðarkerfisins að vera skiptimynt í kjarasamningum? Af hverju á venjulegt fólk alltaf að niðurgreiða sínar eigin launahækkanir með uppbyggingu á velferðarkerfinu og innviðum sem er síðan borgað fyrir með skattfé þessa sama fólks? Herra forseti. 

Herra forseti. Mér þykir það mjög leitt ef hv. þingmaður er svona vonsvikinn og ég mæli með því að hann vinni eitthvað í því máli. Ég get alveg bent honum á að það eru gríðarlegar umbætur í fjármálaáætlun. Það þýðir ekki að koma hér upp og segja: Þetta eru tóm vonbrigði. Auðvitað svarar fjármálaáætlunin ekkert öllum spurningum. Það er gríðarleg uppbygging fram undan í heilbrigðismálum, í samgöngumálum og menntamálum, en hins vegar er ekki öllum spurningum svarað. Hv. þingmaður getur verið hér alveg óskaplega hlessa yfir því en ég vil bara segja að ég hef mikla trú á því að við vinnum hlutina vel. Hvað hefur komið út úr þessu samtali milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins sem hv. þingmaður gerir lítið úr? Það komu t.d. aðgerðir. Þær voru engin skiptimynt í kjarasamningum. Þær birtust í yfirlýsingu í kringum gerð kjarasamninga í vor. Þær voru ekki háðar því hvernig sú afgreiðsla yrði því að þær urðu til þess að atvinnuleysisbætur hækkuðu hér í gær upp í 90% af dagvinnutryggingu, þær urðu til þess að greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa hækkuðu hér í gær og tóku þar með eðlilegum breytingum sem ekki hafði verið gert lengi. Þær urðu til þess að við ákváðum að fara í samtal  Ég held að hv. 

Herra forseti. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna er mjög mikilvæg nefnd sem hefur á að skipa hæfasta fólkinu á þessu sviði frá hinum ýmsu löndum. Nefndin hefur m.a. eftirlit með framkvæmd og innleiðingu barnasáttmálans, túlkar ákvæði sáttmálans og útfærir þær skyldur sem sáttmálinn leggur á aðildarríki. Nefndin er skipuð 18 fulltrúum frá jafn mörgum löndum. Á heimasíðu nefndarinnar segir að nefndarmenn séu sérfræðingar sem hafi til að bera ríka siðferðiskennd og framúrskarandi samstarfshæfileika. Nefndarmaður er skipaður til fjögurra ára. Ísland sækist nú eftir því að eiga fulltrúa í nefndinni og verður hann jafnframt frambjóðandi Norðurlanda. Fulltrúi ríkisstjórnar Íslands er forstjóri Barnaverndarstofu, maður með langan starfsferil á þessum vettvangi. Málum er hins vegar þannig háttað að viðkomandi hefur verið undir rannsókn í velferðarráðuneytinu fyrir möguleg brot í starfi. Fyrrverandi ráðherra málaflokksins sem þekkir til málavöxtu hefur sagt að ávirðingarnar séu mjög alvarlegar. Málið hefur verið mjög áberandi í fjölmiðlum að undanförnu. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur nú loks viðurkennt að forstjóri Barnaverndarstofu hafi farið út fyrir starfshlutverk sitt í tilteknu máli. Það liggur fyrir að niðurstaða rannsóknar á meintum brotum forstjórans hefur aldrei verið birt. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur ekki upplýst þingið um þennan mikilvæga þátt málsins, auk þess sem hann hefur ákveðið einhliða að það að fara út fyrir starfssvið sitt í svo mikilvægum málaflokki sé ekki brot í starfi. Þetta mál snýst um það hvort forstjóri opinberrar stofnunar hafi misbeitt valdi sínu og hvort ráðherra málaflokksins hafi ákveðið að sinna eftirlitsskyldu sinni gagnvart Barnaverndarstofu með boðlegum hætti. Það snýst um það hvort ríkisstjórnin hafi samþykkt afgreiðslu á málinu án þess að hún hafi verið fyllilega upplýst um alvarleika þess. Herra forseti. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna er ein af mikilvægustu nefndunum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Um störf nefndarinnar og nefndarmenn verður að ríkja fullkomið traust og fullkomin sátt. Sú umræða sem hér hefur átt sér stað berst á ljóshraða  Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort ríkisstjórnin sé einhuga um forstjóra Barnaverndarstofu sem frambjóðanda Íslands.

Það er svo að barnaverndarnefndir kvörtuðu til velferðarráðuneytis vegna samskipta við Barnaverndarstofu. Ráðuneytið fór yfir það mál með tilteknum hætti og mér skilst að þau tilmæli sem gefin voru út í kjölfarið séu hluti af þeim trúnaðargögnum sem hér liggja frammi fyrir nefndarmenn velferðarnefndar en ekki aðra þingmenn. Það liggur líka fyrir, og fyrir því var gerð grein í þinginu af hálfu hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, að þessi samskipti hefðu verið á gráu svæði. Það kom fram bæði í þingsal og væntanlega fyrir velferðarnefnd á þeim tíma. Það upplýsti hæstv. ráðherra líka ríkisstjórnina um þegar hann gerði tillögu um þetta framboð til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna. Nú liggur fyrir að m.a. á vettvangi velferðarnefndar Alþingis hafa komið fram spurningar um málavöxtu í þessu máli og því liggur fyrir að ég tel það skyldu mína sem forsætisráðherra að verða við ósk hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra um að láta fara fram óháða úttekt á öllum málavöxtum þessa máls frá því að þessar kvartanir barnaverndarnefnda bárust velferðarráðuneyti og hvernig málsmeðferð barnaverndarnefnda, Barnaverndarstofu, velferðarráðuneytis var háttað. Þessi úttekt verður unnin eins og kom raunar fram í fyrra svari við fyrirspurn hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og eins og sömuleiðis kom þar fram  Um þetta er algjör einhugur í ríkisstjórninni, af því að hér er spurt af hv. þingflokksformanni Miðflokksins. Ég tel mjög mikilvægt, eins og ég sagði áðan, að í þessum viðkvæma málaflokki sé vandað til verka. Þar með er ekki verið að taka fram fyrir hendurnar á Alþingi 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Ég vil jafnframt spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort sátt ríki innan ríkisstjórnarinnar og hvort hæstv. forsætisráðherra sé sátt við embættisfærslur félagsmálaráðherra í þessu máli. Hæstv. forsætisráðherra minntist einnig á það að hún hefði óskað eftir sérstakri úttekt og ég fagna því að sjálfsögðu en sú úttekt snýr ekki að upplýsingaskyldu gagnvart Alþingi. Og þá spyr ég hvort það sé ekki rétt að Alþingi rannsaki sérstaklega meint brot félagsmálaráðherra á þingsköpum Alþingis.

Herra forseti. Ég þakka umhyggju hv. þingmanns í garð ríkisstjórnarinnar og get sagt að almennt er bara mjög góð sátt í henni. Hann getur sofið rólegur yfir stöðunni innan hennar. Hvað varðar hins vegar það mál sem hv. þingmaður spyr um - hann spyr hvort ég sé sátt við embættisfærslur hæstv. félagsmálaráðherra. Ég ber fullt traust til hæstv. félagsmálaráðherra. Ég tel ekkert hafa komið fram sem bendir til þess að hann hafi gert neitt rangt í þessu máli. Hins vegar hefur hann sjálfur óskað eftir því að óháð úttekt fari fram - frá upphafi málsins til loka þess - þannig að við getum gert eins vel grein fyrir málinu og mögulegt er. Af hverju er það mikilvægt? Ég ætla að leyfa mér að segja það einu sinni enn. Það er hlutverk stjórnvalda og Alþingis að tryggja að það kerfi sem við búum til í kringum okkar viðkvæmustu borgara, börnin, sé í lagi, að til þess sé borið traust. Ef ástæða er til að fara ofan í saumana á málum 

Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég kom hingað upp er frumvarp sem ég lagði fram um afnám skatta á styrki til lyfjakaupa og bensínstyrki til þeirra sem verst eru staddir og lifa í sárri fátækt. Í meðförum efnahags- og viðskiptanefndar sendi Tryggingastofnun inn bréf sem er svo dæmalaust að ég held að ég hafi aldrei lesið annað eins bréf fyrr eða síðar. Þetta bréf er sent inn 28. mars 2018 og er inni hjá nefndinni. Það er verið að beita útúrsnúningum og blekkingum til þess að reyna að sannfæra nefndina um að ef þessar bætur yrðu skattlausar myndu þær hafa öfug áhrif fyrir þetta fólk. Við erum að tala um bætur sem eru ekki bara skattaðar heldur valda því að þegar þær eru taldar sem tekjur skerða þær fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, húsnæðisbætur, sérstakan húsnæðisstuðning, barnabætur, vaxtabætur og fasteignagjöld. Þetta endar með því að sumir sem fá þetta fara í mínus. Það er verið að blekkja fólk. Við erum bara að biðja um að hætt verði að blekkja fólk, að það fái þessar bætur skatt- og skerðingarlausar þannig að þær dugi því fólki sem lifir í sárri fátækt og hefur mikinn lyfjakostnað og er t.d. í hjólastólum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er það eðlilegt að Tryggingastofnun - þetta eru skjólstæðingar hennar - reyni að beita blekkingum til að koma í veg fyrir að þeir fái þessar bætur skatt- og skerðingarlausar? Og ég spyr líka: Ætlar hann að kynna sér þetta mál og taka á því? Þetta er ekki eðlileg meðferð hjá opinberri stofnun eins og Tryggingastofnun ríkisins, sem ég verð því miður að kalla í dag skerðingarstofnun ríkisins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn, hann er mikill baráttumaður fyrir þá sem minna mega sín í samfélaginu. Við höfum oftar en einu sinni átt orðaskipti héðan úr þessum ræðustól um þau mál sem það snertir. Ég dreg því ekki í efa að frumvarp sem hv. þingmaður legði fram yrði gott og til mikilla hagsbóta fyrir þennan hóp. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér þær umsagnir sem hafa komið um þetta mál. Mér er ekki kunnugt um nákvæmlega hvert innihald þessarar umsagnar Tryggingastofnunar er. Ég get þó sagt það mjög stutt og skýrt að ég mun kynna mér það í framhaldinu. Vonandi getum við svo átt orðaskipti um þetta mál aftur. En á meðan ég hef ekki kynnt mér umsögnina held ég að það sé betra að segja minna en meira.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég vona heitt og innilega að hann kynni sér þetta og ég vona heitt og innilega að þetta mál komist inn í þingið og við getum afgreitt það með sóma þannig að þeir einstaklingar sem lifa í sárri fátækt þurfi ekki að verða fyrir því að slíkir styrkir séu notaðir til að klekkja á þeim og skerða bætur þeirra langt út fyrir það sem eðlilegt getur talist. Í framhaldinu vil ég spyrja ráðherra, vegna þess að við áttum orðaskipti 9. apríl sl. um töku á hálfum lífeyri og þá sagði ráðherra orðrétt, með leyfi forseta: „Ég vil segja hér að á leiðinni er mál, ef það er ekki komið til þingsins er það á leiðinni, til að gera breytingar á þessu og koma í veg fyrir þá glufu sem þarna myndast og hv. þingmaður kom inn á.“ Ég spyr ráðherra: Hvar er þetta mál? Nú er kominn 2. maí. Er það á leiðinni? Er það einhvers staðar fast? Hvar er það statt í kerfinu?

Virðulegur forseti. Varðandi þessa fyrirspurn vil ég segja að þegar hún kom upp á sínum tíma stóð ég í þeirri trú að fram hefði farið fundur í velferðarráðuneytinu þar sem farið hefði verið yfir þessi mál. Hann hafði þegar verið boðaður og í framhaldinu átti að undirbúa í hraði þingmál. Sá fundur dróst því miður og mér var ekki kunnugt um að honum hafði verið frestað á sínum tíma þannig að hann fór í raun fram eftir þá fyrirspurn þar sem ég svaraði þessu. Ég biðst velvirðingar á því gagnvart þinginu. Hins vegar vil ég segja að ég hef lagt á það áherslu að þessu máli sé hraðað. Það hafa verið samskipti við alla helstu hagsmunaaðila sem það snertir til að reyna að koma því sem fyrst áfram þannig að hægt sé að koma því inn í þingið. Um miðja síðustu viku ýtti ég á eftir þessu, en ég veit ekki nákvæmlega hver staðan er á því núna. Ég mun í framhaldi af þessari fyrirspurn þrýsta á þetta mál aftur innan ráðuneytisins vegna þess að það er mikilvægt að þarna sé gripið inn í. Þarna eru atriði og menn hafa 

Hæstv. forseti. Á undanförnum fimm árum hefur sá sem hér stendur beint fyrirspurn til fimm ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem varða Airbnb-starfsemi á Íslandi, þar sem fram hefur komið að þetta er líklega stærsta svarta hagkerfið á Íslandi. Þarna eru skattsvik væntanlega meiri en víða annars staðar í kerfinu. Svör sem ég hef hingað til fengið frá fyrrgreindum ráðherrum hafa lýst áhugaleysi, skeytingarleysi og metnaðarleysi. Nú langar mig til þess að beina orðum mínum til ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og spyrja hana hvað hún hyggist gera til þess að koma böndum á þessa starfsemi. Eins og ég sagði áðan hef ég bent á að þetta sé svart hagkerfi. Það er ekki nóg. Ég hef bent á að þetta séu stór skattsvik. Það er ekki nóg. Nú í haust kom fram að þessi starfsemi er, að dómi lögreglu, einn helsti vettvangur mansals og vændis á Íslandi. Það virðist heldur ekki nóg til að reyna að koma böndum á þessa starfsemi. Og nú síðast fyrir nokkrum dögum síðan kemur í ljós að Hagstofa Íslands er búin að gera samanburð á því hverjar væntar tekjur af þessari starfsemi séu. Veltan var 20 milljarðar króna í fyrra - 20 milljarðar króna, en 10% starfseminnar eru skráð. Hagstofan heldur því fram að fjármunir þeir sem aflast í þessu kerfi verði ekki eftir á Íslandi, heldur séu innheimtir erlendis og komi aldrei til Íslands. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Vilt þú, hæstv. ráðherra, beita þér fyrir því að nú loksins verði farið í alvöruúttekt á því með aðstoð lögreglu, hverjir eru með leyfi, t.d. eins og hér á höfuðborgarsvæðinu, til þess að hægt verði að koma böndum á þennan rekstur?

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er umræðuefni sem við ræðum reglulega og mörgum finnst ekki ganga nógu vel að laga til. Ég hef lesið fjölmargar úttektir og tölur um það hvert umfang þessarar starfsemi er. Ég hef hins vegar aldrei fengið svör við því hvernig og hvort hægt sé að grisja út þá starfsemi sem er á Airbnb, á að vera skráð og er ekki skráð. Í þessum tölum, þar sem eru auðvitað mjög háar fjárhæðir, er til að mynda einhvern veginn skellt saman þeim sem eru að leigja út húsnæði og skrá ekki 90 dagana, þeim sem eru væntanlega þá að skrá sig en leigja langt umfram 90 dagana og ættu því að vera inni í hefðbundnu atvinnurekstrarkerfi og svo þeim sem reka t.d. gistiheimili víða um land, skila öllu sínu en eru skráðir á Airbnb. Það sem ég myndi ekki vilja sjá er að við færum að tala um Airbnb í heildina sem ólöglega og vonda starfsemi. Við erum með gistiheimili sem eru kannski með sína litlu heimasíðu en gætu ekki náð til alls þess fjölda sem þau gera án þess að vera skráð á Airbnb; selja fullt af gistinóttum í gegnum Airbnb en eru samt að skila sköttum og skyldum. Ég ætla hins vegar að vera alveg skýr með það að við þurfum að gefa í þegar kemur að eftirlitinu. Við höfum verið að bregðast við með þessu regluverki og það þarf sífellt að vera í endurskoðun rétt eins og það er alls staðar annars staðar, held ég, í veröldinni og sérstaklega í stóru borgunum. Ég segi bara: Það er stundum verið að tvítelja og þrítelja. Þessi skekkja í samkeppninni - ég er alveg skýr með það að auðvitað verðum við að vera með samkeppnisumhverfi sem er sanngjarnt. Það er ekki hægt að segja við fólk að það eigi vinsamlegast að greiða aukaskatta og -skyldur og -gjöld en horfa síðan upp á allt of marga gera það ekki. Ég er alveg skýr með það hvar ég er í liði þar, ég segi bara: 

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, við höfum rætt þetta reglulega vegna þess að það gerist ekki neitt. Þess vegna höldum við áfram að ræða þetta. Mismunandi starfsemi, segir ráðherrann. Það er rétt. Þess vegna þarf líka að skrá hana vegna þess að sú starfsemi sem er ekki einkaaðilastarfsemi á að greiða hærri fasteignagjöld o.s.frv. Ráðherra segist ekki vilja merkja þessa starfsemi sem sérstaka ólöglega starfsemi. Þá bendi ég á að síðast þegar ég vissi voru 312 leyfi skráð af u.þ.b. 3.500 aðilum sem leigja út. Þeir sem eru ekki skráðir eru að brjóta lög vegna þess að það á að skrá þessa starfsemi. Það er ekki að ófyrirsynju að maður talar hér um lögbrot. Gefa í varðandi eftirlit, segir hæstv. ráðherra. Ég fagna því mjög. Ég veit það, ég þykist þess fullviss eftir að vera búinn að ræða við Stjórnstöð ferðamála hér í landinu, að það er þeim kappsmál að þetta sé gert líka vegna þess að þeir sem ekki eru skráðir 

Herra forseti. Það er alveg rétt að við myndum auðvitað vilja sjá miklu meiri skráningu en nú er. Ég nefni samt að skráningin er að aukast. Ef ég skildi hv. þingmann rétt nefnir hann þær skráningar þar sem fólk skráir 90 daga. Ég nefni aftur þá sem eru í atvinnurekstri og eru bara með sín rekstrarleyfi hvað það varðar en skrá sig síðan inn á Airbnb-síðuna til að ná til miklu stærri markhóps. Lykilatriðið er að fylgjast með umfangi hvers og eins, þ.e. dagafjölda. Ég segi þá: Það hlýtur að vera hægt að gera með tvennum hætti, annars vegar með upplýsingum frá Airbnb og hins vegar vettvangseftirliti. Þetta hlýtur þá hvort tveggja að koma til skoðunar en það er ekki mjög einfalt. Það er ekkert metnaðarleysi að vera að reyna að bregðast við breyttum veruleika. Það þarf enginn að efast um að ég sé talsmaður sanngjarnrar samkeppni þar sem menn verða að sitja við sama borð. Ég átta mig á að svo er ekki þegar þetta er svona. 
             Ég segi samt líka: Ég hef ekki fundið þá borg eða land sem hefur leyst allar áskoranir sem snúa að Airbnb. Og það höfum við ekki heldur gert.

Herra forseti. Þegar hæstv. forseti sat í ríkisstjórn 2009–2013 var hann m.a. einn af þeim sem beittu sér blessunarlega fyrir því að eftirlitshlutverk þingsins yrði styrkt með breytingu á þingskapalögum þar sem eftirlitshlutverkið var eflt og um leið var sannleiksskylda ráðherra ítrekuð, þar með talið að hann ætti að upplýsa um öll þau gögn sem gætu orðið til þess að gefa skýrari og skarpari mynd af viðkomandi máli hverju sinni. Nú hefur atburðarás síðustu daga vakið mig mjög til umhugsunar um einmitt þessa sannleiksskyldu ráðherra. Þess vegna beini ég því eindregið til hæstv. forseta að styðja stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins í því að fara nákvæmlega yfir þann hluta þess máls sem hefur verið mjög til umræðu og tengist barnaverndarmálum og Barnaverndarstofu og kanna hvort hæstv. félagsmálaráðherra hafi uppfyllt lagaskyldu sína gagnvart Alþingi, þ.e. upplýst og sett fram öll gögn sem tengjast því máli sem mjög hefur verið til umræðu. Það skiptir máli að við sýnum að við séum raunverulega að fylgja eftir þeirri breytingu sem m.a. hæstv. 

Herra forseti. Ég má til með að koma hingað upp og taka undir orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur og hvetja hæstv. forseta til að styðja stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í störfum sínum við að fara yfir þessi mál. Ég vil rifja upp að Alþingi fer með eftirlitsstörf gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það kemur skýrt fram í þingsköpunum. Sömuleiðis hvað varðar upplýsingaskyldu ráðherra þá er full ástæða til að draga í efa að hún hafi verið uppfyllt á fundi velferðarnefndar og hér í þessum þingsal í kringum þetta mál allt, eins og hefur komið fram í fjölmiðlum. Til að nota mínar síðustu sekúndur ætla ég að rifja upp fyrir þingheimi hver upplýsingaskylda ráðherra er, með leyfi forseta. Í 50. gr. þingskapa segir: „Við umfjöllun um þingmál, við sérstakar umræður, í svörum við fyrirspurnum þingmanna og í skýrslum, hvort sem er að eigin frumkvæði eða samkvæmt beiðni þingmanna, svo og við athugun mála að frumkvæði fastanefnda þingsins, skal ráðherra leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á málinu.“ Þetta er nú bara frekar skýrt, hæstv. forseti.

Virðulegur forseti. Ég er kominn hingað upp til að taka undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Ég held að full ástæða sé til að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fái skýr skilaboð frá þinginu um að skoða hvort hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra hafi farið á svig við eða brotið þingsköp og þar af leiðandi ekki sinnt upplýsinga- og frumkvæðisskyldu sinni. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það verði gert og að nefndin njóti ótvíræðs stuðnings frá forseta til að fara í slíka rannsókn. Það er mjög mikilvægt að við eyðum allri óvissu um þau mál. Ég vil líka nota tækifærið fyrst ég er hér til að taka undir að ég tel að formaður velferðarnefndar hafi sinnt þessu máli alveg með prýði. Ég held að við eigum að þakka fyrir að málið var tekið upp og reynt að varpa ljósi á það. 
            

Herra forseti. Maður hefur svo oft staðið hérna í þessum ræðustól og talað um eftirlitsskylduna sem þingið hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu og að upplýsingaskyldan sem framkvæmdarvaldið, ráðherrar, hefur gagnvart þinginu sé ekki uppfyllt, það sé verið að brjóta gegn henni. Ráðherra leggi ekki fram þau gögn sem þarf þannig að Alþingi geti tekið upplýsta ákvörðun í þeim málum. Við erum kominn á þann stað að þetta gengur ekkert lengur. Þá er það spurning hvað við eigum að gera. Eitt sem við getum gert er að beina því til forseta, eins og hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir hefur gert, að þessum lögum sé framfylgt, hann er ábyrgur fyrir því að lögum um þingsköp sé framfylgt, lögum sem segja að það eigi að upplýsa okkur þingmenn þannig að við getum tekið upplýsta afstöðu í málum. Það er forseti þingsins sem ber ábyrgð á því. Ef þetta fer ekki að lagast þurfum við þingmenn að fara að taka okkur saman um að taka saman málsatriði, taka saman minnisblað og kvartanir og senda formlega á forsætisnefnd. Þá verður forsætisnefnd að taka tillit til þess. 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og þeim öðrum þingmönnum sem hafa einmitt bent á það að hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er að hafa eftirlit með hæstv. ráðherrum og framkvæmdarvaldinu. Mér finnst ósköp eðlilegt að þingið standi fyrir því að nefnd á þess vegum rannsaki og skoði það sem fram hefur farið núna undanfarið, samskipti hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra við velferðarnefnd. Mér finnst alveg augljóst að það þarf einnig að skoða hvort góðri stjórnsýslu hafi verið beitt í öllu þessu máli. Ég er ekki alveg sannfærð um að sú skoðun sem hæstv. forsætisráðherra er að fara að setja í gang taki á því máli, þannig að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd væri sú nefnd þingsins sem ætti að skoða þetta.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins blanda mér inn í þessa umræðu hér og segja: Þegar þetta mál kom upp upphaflega og barst í tal hér í þinginu hafði ég þegar óskað eftir því að fá að hitta velferðarnefnd til þess að fara yfir málið í heild sinni. Sá fundur var síðan boðaður 28. febrúar. Á þeim fundi fóru fram góðar umræður. Á þeim fundi talaði ég líka um að þetta væru barnaverndarmál sem væru viðkvæmasti málaflokkurinn, en það væri ekkert mál að fara ofan í málið í heild sinni, halda um það sérstaka trúnaðarfundi til þess að fara ofan í þau mál. Ég hvatti nefndina til þess að gera slíkt og setja sig inn í málið frá öllum hlíðum. Næst heyrði ég frá velferðarnefnd mánuði seinna þegar ítarleg beiðni kom um gögn. Við því var orðið og öll gögn sem tengjast þessu máli voru síðan send velferðarnefnd. Ég hef því, að mínu mati, átt gott samstarf við velferðarnefnd í þessu máli og vonast til þess að eiga það áfram, hvort sem er í þessu máli eða öðrum málum sem eru þar til vinnslu.

Virðulegi forseti. Mig langar að rifja aðeins upp ræðu mína um störf þingsins í síðustu viku af því að hún snertir þetta mál dálítið hérna, a.m.k. félagsmálaráðherra, fyrirspurn Guðmundar Inga Kristinssonar áðan um fundinn 9. apríl sl. og fyrirspurn hv. þingmanns þá um hálfan lífeyri. Þar kom fram að sá fundur sem ráðherra er væntanlega að vísa í hafi verið kl. 14, einum og hálfum klukkutíma áður en fyrirspurn hv. þingmanns var borin upp. Áðan kom fram í svari ráðherra að sá fundur hefði verið eftir fyrirspurnatímann. Mér finnst skipta dálitlu máli að í svari við upprunalegri fyrirspurn hv. þingmanns er sagt að málið sem á að taka á þessu sé alveg að koma til þingsins, ef ekki komið,  Það er augljóslega ekki satt að málið hafi verið rétt ókomið, ef ekki þegar komið, til þingsins. Ég vil bara minna á 

Herra forseti. Fram hefur komið að ýmsir þingmenn eru í vafa um að ráðherra hafi farið rétt með og birt allt sem honum bar að gera. Hæstv. ráðherra hefur svo komið hingað og talað fyrir öðrum sjónarmiðum, þannig að það er einboðið að það eru skiptar skoðanir um þetta mál. Ég vil vekja athygli á því að hér er myndskreyttur stjórnarsáttmáli Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Vinstri grænna, sem er um ríkisstjórnarsamstarf en líka um eflingu Alþingis. Mjög mikið var gert úr því á blaðamannafundi þegar þessi ríkisstjórn lagði af stað um að leggja ætti sérstaka áherslu á að efla Alþingi. Það væri í fyrsta skipti í sögunni sem ríkisstjórn hefði lýst því yfir. Þá held ég að það sé nú bara eins gott að menn standi undir því núna og rannsaki þetta mál þannig að botn fáist í það.

Virðulegi forseti. Ég vil bara koma hérna upp og fagna því að farið sé að tala um rétta nefnd í þessu máli, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem að sjálfsögðu á að sinna eftirlitshlutverkinu. Þess vegna spyr ég hæstv. forseta hvort það sé rétt, um leið og þetta mál er skoðað - og ég fagna því að það sé skoðað af því að ég tel að þetta mál hafi gott af því að góðar upplýsingar komi fram - að velferðarnefnd, við fulltrúar nokkrir í velferðarnefnd, séum búin að flækjast inn í trúnaðargögn úr embættismáli, stjórnsýslumáli, að við séum allt í einu komin með upplýsingar um háalvarleg trúnaðargögn. Það er ekki hlutverk velferðarnefndar, heldur er það hlutverk velferðarnefndar að fara með framkvæmd barnaverndarmála og það er það sem við tókum út úr fundinum með ráðherra 28. febrúar og héldum áfram að fylgja eftir. Það er hlutverk okkar. Þannig trúi ég að það sé. Þess vegna fagna ég því að það sé farið að tala um stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd 

Forseti. Ég fagna því einnig ef hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur að sér þetta mál. Mig langar til að koma því á framfæri að það hefði verið mjög einfalt fyrir hæstv. ráðherra, þegar hann mætti á fund velferðarnefndar 28. febrúar, og við báðum um að fá að vita hvaða upplýsingar eða gögn lægju að baki þessari formlegu niðurstöðu sem var tilkynnt á vef ráðuneytisins og opinberuð, að segja bara: Við komumst að þeirri niðurstöðu að Bragi fór út fyrir starfssvið sitt og við beindum tilmælum til hans. Það er enginn trúnaður sem á að ríkja um það, það voru niðurstöðurnar og það hefur komið fram í fréttum þannig að ég er ekki að brjóta neinn trúnað hér. Þetta er í raun og veru það sem hefði þurft að koma fram þegar við báðum um þær upplýsingar. Og þær komu ekki og þess vegna styð ég það að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki þetta mál upp því að það er mjög mikilvægt upp á traustið að geta treyst að ráðherra komi fram með þær mikilvægu upplýsingar sem varða málið sem við vorum að skoða í nefndinni.

Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að þetta er afar athyglisverð umræða sem á sér stað í þinginu. Ég verð að taka undir að það er auðvitað hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hafa frumkvæði að því að kanna ákvarðanir einstakra ráðherra og verklag þeirra. Hvað varðar trúnaðarupplýsingar, sem hv. þingmenn í velferðarnefnd hafa nú fengið, held ég að rétt sé að taka fram hér úr ræðustól þingsins að það er engin sérstök ástæða til þess að hv. nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fái aðgang að þeim upplýsingum enda snýst þetta alls ekkert um þetta einstaka mál í Hafnarfirði eða hvað þar var á ferðinni eða hvort þar hafi verið einhvers konar umgengnistálmanir eða annað. Það kemur bara málinu hreint ekkert við. Hér erum við að fjalla um embættisfærslur forstjóra opinberrar stofnunar og samskipti forstjórans við ráðherra og hvernig ráðherra tók á því. Það er það sem málið snýst um en ekki það hvað tiltekin fjölskylda í sveitarfélagi á Íslandi hefur þurft að þola.

Virðulegi forseti. Þetta mál sem varðar barnaverndarnefnd og Braga er slæmt mál. Ég segi fyrir mitt leyti að ég vil taka undir það sem síðasti ræðumaður sagði, þessi gögn eru í sérstöku herbergi hjá velferðarnefnd, ég hef ekki kynnt mér þau, ég er búsettur í Hafnarfirði og mér er illa við að fara inn í barnaverndarmál sem mér finnst ekki að ég eigi á nokkurn hátt að koma nálægt sem þingmaður. Mér finnst að eðlilegast hefði verið að láta ekki yfir 1.000 blaðsíður með trúnaðargögnum fyrir okkur heldur eingöngu taka út þau gögn sem við máttum sjá. Það átti að gera strax. Þetta er búið að vinda upp á sig, þetta er orðið fáránlegt mál og ég skil ekki svona vinnubrögð. Af hverju voru ekki einfaldlega tekin út þau gögn sem máttu koma fram strax?

Virðulegur forseti. Það er engum blöðum um það að fletta að margt í okkar störfum byggir á trúnaði og trausti. Mörg þau mál sem við fjöllum um þarf að fjalla um með viðeigandi hætti, þau eru misviðkvæm. Ef hv. þingmönnum finnst ástæða til að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skoði þetta mál og starfsýslu þess eitthvað nánar tek ég undir það með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni að það er auðvitað hinn rétti farvegur. Ég tel þá líka fulla ástæðu til þess að í leiðinni sé skoðaður sá trúnaðarbrestur sem hefur orðið t.d. með birtingu þessara upplýsinga í fjölmiðlum og tölvupóstar á milli þingmanna sem rata í fjölmiðla. Ég lýsi því yfir að ég er tilbúinn til þess að sá sem forseti kýs að tilnefna megi fara í mitt pósthólf og skoða allar þær sendingar sem ég hef sent út og ég skora á aðra þingmenn að gera það sama. Það er algjörlega óviðunandi að við búum við það vantraust 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að nefna vegna orða hv. 9. þm. Suðurkjördæmis, Vilhjálms Árnasonar, að það er algjörlega eðlilegt samkvæmt þingsköpum að velferðarnefnd taki þetta mál til umfjöllunar. Samkvæmt 26. gr. og 49. gr. þingskapalaga, er ekkert athugavert við það. En að sama skapi er heldur ekkert athugunarvert við að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjalli um samskipti ráðherra við þingið þegar í ljós kemur að ráðherrann hefur ekki veitt viðunandi upplýsingar í þessari pontu, eða alla vega ekki á þeim vettvangi þar sem hann hefur tjáð sig um málið, að mati þeirra sem taka eftir og vissulega að mínu mati. Hvað varðar þau gögn sem liggja í hinu svokallaða leyniherbergi eru þar líka gögn, að sögn þeirra sem fjallað hafa um þau hér, í fjölmiðlum og hvaðeina, sem varða ekki trúnað. Þau ber að birta. Ég ætla fyrir fram að hafna öllum tilraunum til þess að reyna að fela hluti eins og niðurstöður eða eitthvað sem ekki varðar persónuleg málefni eins eða neins, að reyna að hindra að þau komi fram. Þau eiga að koma fram. 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Þorgerður Katrínu Gunnarsdóttur og fleirum, það er fagnaðarefni að tilefni sé til að þetta mál verði tekið að einhverju leyti fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en kannski betra ef fyrr hefði verið. Hér hafa fallið orð um að ástæða sé til að efast um að ráðherra hafi fært þinginu öll þau gögn og allar þær upplýsingar sem lúta að þessu máli og þingið þurfi að hafa. Ég lýsi því hér yfir að ég hef enga ástæðu til að efast um að öll þau gögn sem eiga að vera í þessum málum og við þurfum að hafa, eru í leyniherberginu á nefndasviði og þeir þingmenn sem eiga að hafa aðgang að þessum gögnum hafi haft að þeim fullan aðgang undanfarna daga.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að eiga orðastað við mig um þetta mikilvæga mál. Það er ekkert launungarmál, eða ef svo er þá er verst varðveitta leyndarmál Íslands, að bankakerfið okkar er dýrt. Það er lítið og það er óhagkvæmt. Það er einangrað. Það býr ekki við alþjóðlega samkeppni nema að hluta. Það er því mjög mikilvægt fyrir okkur að við reynum með öllum ráðum að gera fjármálakerfið okkar samkeppnishæfara. Ég verð hins vegar að viðurkenna að ég hef alltaf ákveðnar áhyggjur af því þegar stjórnvöld ætla að teikna upp umfang eða starfsemi heillar atvinnugreinar, hvort sem það er fjármálageiri eða einhver annar. Tilhneigingin hefur verið sú að slík vinna tekur svo langan tíma að veruleikinn er orðinn allt annar og nýr þegar stefnumótunarvinnu stjórnvalda loks lýkur. Þetta þekkjum við ágætlega úr stefnumótunarvinnu í kringum ferðaþjónustu. Enn fer fram stefnumótunarvinna af hálfu stjórnvalda á sama tíma og greinin hefur vaxið úr því að vera ein af okkar smæstu útflutningsatvinnugreinum í að vera okkar allra stærsta atvinnugrein. Það er auðvitað mikið að gerast í alþjóðaumhverfinu þegar kemur að fjármálakerfinu. Við höfum verið og erum enn í miðju kafi að innleiða hér samevrópskt regluverk þegar kemur að því ágæta kerfi og verulegar breytingar hafa verið gerðar einmitt á regluverki fjármálakerfisins til þess að koma í veg fyrir atburði af þeim toga sem áttu sér stað árin 2007–2009. Ég held að okkur sé alveg óhætt að treysta á þá vinnu og einbeita okkur að því að sinna innleiðingu á því regluverki vel. Það er athyglisvert þegar við horfum á markmið hvítbókarinnar sem hér um ræðir, að skila okkur skilvirku og hagkvæmu fjármálakerfi, að á endanum er það sem skiptir mestu máli fyrir einstaklinga og fyrirtæki að hér sé samkeppnis- eða samanburðarhæft vaxtastig á við nágrannalönd okkar. Þar er kannski stærsti þátturinn kostnaðurinn við mynt okkar og þessi mikli vaxtamunur okkar við nágrannalönd okkar, en líka aðrir afleiddir þættir eins og t.d. innflæðishöft sem við búum við vegna sjálfstæðrar myntar sem óumdeilt auka hér fjármagnskostnað, bæði banka og einstaklinga og fyrirtækja, en ekki síður sú staðreynd að krónan hefur kannski reynst vera ein helsta aðgangshindrunin fyrir erlenda keppinauta inn á íslenskan fjármagnsmarkað. Til viðbótar við þessa stöðu höfum við sett mjög ríkar kvaðir á fjármálakerfið. Við erum með í íslenskum bönkum eitt hæsta eiginfjárhlutfall sem þekkist í alþjóðlegum samanburði sem auðvitað leiðir til þess að vaxtakostnaður verður hér hærri en ella. Það sem skiptir líka miklu máli í því er að fjármagnið leitar einfaldlega í aðra farvegi. Við sjáum t.d. að lífeyrissjóðir hafa tekið yfir húsnæðislán að stórum hluta og fyrirtæki leita í auknum mæli í bein skuldabréfaútboð eða fram hjá bankakerfinu okkar. Við þrengjum í raun og veru með þessum séríslensku kröfum okkar að samkeppnishæfni bankakerfisins, sem er síðan mikilvægt að það stendur til tryggingar á innstæðum landsmanna. Við erum jafnvel að grafa undan gæðum útlánasafna bankanna með ýmiss konar of sértækum og sérstökum kröfum. Aðra þætti mætti nefna og þar er auðvitað veigamest eignarhald ríkisins á fjármálakerfinu þar sem ríkissjóður á að ég held hartnær 70% af hinu formlega bankakerfi, sem er algjört einsdæmi á alþjóðavísu. Maður óttast alltaf þegar talað er um að fara þurfi í heildstæða stefnumótun áður en nokkru sé breytt, að það sé einfaldlega verið að slá þeim mikilvæga þætti málsins á frest, menn séu að kaupa sér tíma af því að ekki reynist samstaða um að draga úr eignarhaldi ríkissjóðs í fjármálakerfinu. Því langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra í fyrsta lagi: Hvaða áform hefur ríkisstjórnin um þá þætti er valda heimilum og fyrirtækjum mestum viðbótarkostnaði í bankaþjónustu, þ.e. kostnaðinum vegna íslensku krónunnar, bæði hvað varðar vaxtamun við útlönd, innflæðishöft og þá aðgangshindrun sem íslenska krónan hefur reynst fyrir erlenda samkeppni? Í öðru lagi: Í ljósi þess samevrópska regluverks sem verið er að innleiða telur forsætisráðherra heppilegt fyrir samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja að setja þeim séríslenskar reglur? Eða eigum við að láta duga að innleiða sameiginlegt regluverk EES-markaðarins? 
             Í þriðja lagi:  
             Í fjórða og síðasta lagi: Hvenær 

Forseti vill áminna hv. þingmann um að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp. Þó að það heyri ekki með beinum hætti undir mig sem forsætisráðherra er þetta auðvitað stórpólitískt mál sem heyrir undir alla ríkisstjórnina og þingið allt. Ég vil byrja á því að segja að sá starfshópur sem skipaður var um hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið, er leiddur af Lárusi Blöndal, sem sömuleiðis er stjórnarformaður Bankasýslu ríkisins. Þar sitja sérfræðingar; Guðjón Rúnarsson héraðsdómslögmaður, Guðrún Ögmundsdóttir hagfræðingur, Kristrún Tinna Gunnarsdóttir hagfræðingur og Sylvía Kristín Ólafsdóttir verkfræðingur. Þau hafa m.a. átt viðræður við stjórnmálaflokkana til þess að safna í sarpinn og heyra áherslur ólíkra flokka. Hugsunin á bak við þetta verkefni er við getum síðan á vettvangi stjórnmálanna tekið umræðu sem byggir á meiri stefnumótunarvinnu en við höfum áður séð. Ástæðan fyrir því að við vildum fara þessa leið er sú að við áttum töluvert samtal hér á síðasta þingi, m.a. innan efnahags- og viðskiptanefndar, um fjármálakerfið og hvert við vildum stefna með það. Það var skýr sannfæring mín að við þyrftum að taka afstöðu til þess með einhverjum hætti hvað við vildum ganga langt varðandi það sem hv. þingmaður nefnir hér réttilega, séríslenskar reglur um íslenska fjármálamarkaðinn. Hvar teljum við að evrópska regluverkið, sem við erum hluti af með því að vera hluti að EES-svæðinu, sé fullnægjandi og hvar viljum við ganga lengra? Vinna þessa starfshóps stendur yfir en hann mun væntanlega ekki skila af sér fyrr en í lok september. Sérfræðingarnir hafa upplýst fjármálaráðuneytið um það. Sendar hafa verið umfangsmiklar beiðnir til aðila um að koma sínum sjónarmiðum að í vinnunni, m.a. hafa verið sendar beiðnir til Seðlabankans, Fjármálaeftirlitsins, bankanna, Samkeppniseftirlitsins o.fl. Við munum vafalaust heyra sjónarmið á borð við þau sem hv. þingmaður nefndi, sem eru þau að miklu fleiri aðilar séu komnir í fjármálastarfsemi en bara hefðbundnir bankar. Það regluverk hins vegar sem við höfum verið að innleiða, þetta samevrópska regluverk, snýst til að mynda um fjármálafyrirtækin. En síðan erum við komin með fjármálastarfsemi í öðrum fyrirtækjum sem regluverkið nær ekki utan um. Ég átti ágætissamtal við hv. þm. Smára McCarthy í síðustu viku um sýndarfé. Nú er á leiðinni inn í þingið lagafrumvarp sem taka mun sérstaklega á notkun sýndarfjár í hraðbönkum. Við erum þegar komin með fyrsta hraðbankann sem er að sýsla með sýndarfé. Ég tek það sem dæmi hér af því að það er rétt sem hv. þingmaður segir, þróunin er hröð og það er bara eðlilegt að hann varpi upp spurningum um hvernig við eigum að halda í við þá þróun með stefnumótun. Ég vil þó segja að við þurfum auðvitað að taka afstöðu til tiltekinna hluta sem ekki eru hluti af hinu samevrópska regluverki. Hv. þingmaður nefnir eiginfjárhlutfall, sem margir telja að sé einn helsti styrkleiki bankanna til þess að mæta sveiflum í efnahagslífi, það sé hið háa eiginfjárhlutfall sem við eigum í íslenskum bönkum. Ég vil nefna aðskilnað viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi. Í tíð síðustu ríkisstjórnar, sem hv. þingmaður sat nú í sem ráðherra, var sett af stað vinna við að skoða kosti og galla þess. Þar hefur Evrópusambandið ekki náð samstöðu innan sinna raða um að setja eina reglu um þau mál. Ég tel mjög mikilvægt að íslensk stjórnvöld taki afstöðu til þess. Viljum við aðskilnað? Viljum við fullan aðskilnað? Eða viljum við girðingar innan fjármálakerfisins sem aðskilja þetta með einhverjum hætti, sem ég tel vera leið sem við gætum náð saman um hér á vettvangi Alþingis? Ég vil nefna eignarhald. Hversu gagnsætt og opið á eignarhald fjármálafyrirtækja að vera? Ég hef sjálf lagt það til að við tökum fyrir eignarhald á fjármálafyrirtækjum á lágskattasvæðum. Það sé hluti af því að reka hér heilbrigt og eðlilegt fjármálakerfi. Þá þarf ég líka að svara því og þingið með mér hvað við segjum um þá aðila sem stunda fjármálastarfsemi en eru ekki undir regluverki um fjármálafyrirtæki. Hvernig ætlum við að koma í veg fyrir að þar sé eignarhald á lágskattasvæðum? Þetta eru spurningar sem þau sem vinna hvítbókarvinnuna eru að fást við og ég tel að sé mjög mikilvægt að við fáum síðan hingað til umræðu. Af hverju erum við að þessu? Sumir kynnu að segja að þetta sé bara eitthvert samráð og samtal og það skipti engu máli. En þetta skiptir nefnilega mjög miklu máli því að við þurfum að svara því hvernig við ætlum að byggja hér upp traust og samkeppnishæft fjármálakerfi. Það er auðvitað búið að taka gjörbreytingum frá hruninu árið 2008. Við erum búin að innleiða hér evrópskt regluverk sem er búið að gerbreyta eðli fjármálakerfisins. En við þurfum að taka afstöðu til þess sem ekki er inni í evrópska regluverkinu. Síðan er annað mál sem mér fannst hv. þingmaður nefna sérstaklega. Það er peningastefnan. Þá vil ég bara minna hv. þingmann á að hans eigin ríkisstjórn setti af stað vinnu við endurskoðun peningastefnunnar. Og í anda þess að vera trú því sem ég hef sagt um að vera ekki með stöðugar kollsteypur þegar nýjar ríkisstjórnir koma, mun sú nefnd ljúka sínum störfum og skila niðurstöðum. Mér skilst að þau skil verði núna um mánaðamótin maí/júní. Þá mun okkur gefast tækifæri til að ræða þær tillögur sem þar verða lagðar fram um endurskoðun á ramma peningastefnunnar.

Frú forseti. Hvernig bankar eru bankar fyrir fólk og venjuleg fyrirtæki? Í hvaða átt mun tæknin færa bankakerfið og hversu mikið munu stjórnvöld hafa um það að segja? Nýrri tilskipun Evrópusambandsins um breytingar á bankakerfinu, sem innleidd verður hér á landi innan skamms, hefur verið líkt við breytingar sem urðu á fjarskiptamarkaði fyrir 20 árum. Stjórnvöld verða að tryggja að neytendur hagnist með breytingunum og þjónustan batni. Ræða hagfræðingsins Johns Kays á fundi Samfylkingarinnar, sem haldinn var í apríl 2016, og bók hans, Other People's Money, sem gefin var út 2015, eiga sannarlega erindi við okkur í umræðuna um framtíðarskipan fjármálakerfisins á Íslandi. Nú, þegar ríkið er með mestallt fjármálakerfið í fanginu, er tækifærið til að breyta því þannig að það þjóni samfélaginu en ekki mest sjálfu sér. John Kay bendir á í bók sinni að bankar úti um allan heim séu aðallega að skipta hver við annan. Í stað traustra fjárfestinga séu þeir að leggja undir, veðja og taka áhættu, sem skellur á almenningi ef illa fer, eins og dæmin sanna. Ég tek undir með John Kay sem vill að bankarnir sjái um greiðslumiðlun, haldi utan um fjármál fólks frá vöggu til grafar, ávaxti sparnaðinn og lágmarki áhættu. Við eigum að einbeita okkur að uppbyggingu kerfisins, starfseminni og þörfum viðskiptavinanna og aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi þannig að innlán verði ekki notuð í áhættusamar fjárfestingar. Ég mæli með því að við lítum til Johns Kays og þess sem hann leggur til um bankakerfi, sem tekur mið af neytendavernd, og að hægt verði að ganga að sem sjálfsagðri þjónustu við almenning þegar við tökum til við að sníða okkur bankakerfi sem hentar íslensku samfélagi.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að það sé ágætt fyrir okkur að reyna að átta okkur á hvert fjármálakerfið er að þróast eða ætti að vera að þróast. Ég hygg hins vegar að ekkert okkar í þessum sal geri sér fyllilega grein fyrir hvernig fjármálakerfið verður eftir 10, 15 að ég tali nú ekki um 25 ár. Ég held að það verði alveg gerólíkt því sem við búum við í dag. Ég á mér þann draum hins vegar að kerfið verði þannig að það verði hagkvæmara og í raun óháð landamærum. Að við sem einstaklingar förum að eiga viðskipti við aðila óháð landamærum og meira að segja óháð gjaldmiðlum, eins og við getum í raun í litlum mæli gert þegar í dag. Ég hygg að ný fjármálatækni muni leiða okkur inn á nýjar brautir til hagsbóta fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Það verður mjög áhugavert að sjá með hvaða hætti tekið verði á þessari framtíðarsýn í hvítbókinni. En að nútímanum. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að ég hef í besta falli mjög miklar efasemdir um ágæti þess að ríkið sé að vasast í rekstri fjármálafyrirtækja. Ég held að eitt stærsta verkefnið á næstu þremur, fjórum árum sé einmitt að losa alveg eignarhald ríkisins af íslenskum fjármálafyrirtækjum. Ríkið á ekki að vera að taka neina fjárhagslega áhættu. Það er engin skynsemi í því að ríkið vasist í rekstri fjármálafyrirtækja eins og gert er í dag. Við eigum um leið að reyna að koma því til skila til samstarfsaðila okkar í EES að það sé eðlilegt 

Virðulegi forseti. Lítum á hvernig þessi vinna kom til. Ástæðan er sú að við sitjum uppi með ríkisstjórn sem hefur ekki sameiginlega sýn á nokkurn skapaðan hlut, kannski allra síst á fjármálakerfið. Enginn þeirra flokka sem mynda þessa ríkisstjórn gat sett fram sýn eða stefnu í málefnum fjármálakerfisins fyrir síðustu kosningar. Þá er brugðið á það ráð við stjórnarmyndunina að í stað þess að reyna að koma sér saman um sameiginlega stefnu, sem þau gerðu þá væntanlega ráð fyrir að væri ómögulegt, að fá ágætt fólk úti í bæ til að skrifa fyrir sig talpunkta um fjármálakerfið. Þessir talpunktar eiga að mér skilst að berast í lok september. Þá ætlar ríkisstjórnin að byrja að ræða málið út frá þeim en hefur ekki hugmynd um hvað eigi að gera í málefnum fjármálakerfisins fram að því. Þetta er auðvitað algerlega ótækt ástand, virðulegi forseti, sérstaklega í ljósi þess að málefni fjármálakerfisins eru búin að vera stærsta viðfangsefni stjórnmálanna á Íslandi í að minnsta kosti áratug og raunar töluvert lengur. Maður hefði haldið að á þeim tíma og í allri þeirri umræðu og átökum um framtíð fjármálakerfisins gætu stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn hafa myndað sér einhverja sýn á það hvernig þeir vildu sjá hlutina þróast. En það er ekki til hjá þessari ríkisstjórn slík sýn. Hv. þm. Óli Björn Kárason kom reyndar hér og sagðist eiga sér draum um fjármálakerfið og lýsti svo ákveðinni stefnu, ákveðinni sýn sinni á þróunina. Hann má eiga það að þar er ákveðin sýn og stefna. En hvernig fer sú sýn saman við sýn og stefnu hæstv. forsætisráðherra? Ég efast um að hægt sé að ná mikilli samlegð þar í stefnumótun. Staðan er þessi: Stærsta viðfangsefni stjórnmálanna er í lausu lofti. Á meðan taka aðrir völdin, á meðan eru það erlendir vogunarsjóðir sem leggja línurnar um þróun íslenska fjármálakerfisins.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, þessa umræðu. Hvítbók á rétt á sér. Er skynsamlegt að ræða hana núna? Já, það er afar skynsamlegt. Hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir fór vel yfir þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Einnig hefur speglast í umræðunni hið mikla eignarhald sem við höfum hér á bankakerfinu í kjölfarið á þeirri atburðarás sem átt hefur sér stað frá hruni. Er kallað eftir trausti? Já. Er kallað eftir auknu gagnsæi? Já. Erum við alltaf að leita að stöðugleika á þessum markaði sem öðrum? Já. Er þá skynsamlegt að taka saman það sem skiptir máli inn í framtíðina? Við erum að auka við regluverkið. Það er ólíku saman að jafna frá hruni, regluverkinu þá og nú. Hv. þingmaður og málshefjandi kom hér inn á þær eiginfjárkröfur og þær kvaðir sem við höfum lagt á fjármálastofnanir, sem við tölum stundum að séu of stórar til að falla, og ábyrgð ríkisins þar á. Það skiptir allt máli. Við verðum með einhverjum hætti að horfa til markaðarins og draga saman hið mikla eignarhald sem er hér á fjármálakerfinu. Það er stefna og það er í stjórnarsáttmála. Til þess að slík bók sem hér er boðuð skili tilætluðum árangri og umræðu sem á að grundvallast á henni og til að okkur auðnist þannig að auka skilvirkni á sama tíma og við drögum úr áhættu, er mikilvægt að þar komi fram samanburður við minni hagkerfi og nágrannalöndin, eins og komið hefur 

Frú forseti. Þrátt fyrir stórkostlegan uppgang undanfarin ár má segja að fjármálakerfið sé enn að mörgu leyti laskað eftir brjálæðislegar kúvendingar til afreglunar, sem sköpuðu forsendur hrunsins. Margt vantar enn upp á að fjármálaregluverkið sé stöðugt og að gegnsæi í hagkerfinu sé gott, einnig í stjórnsýslunni, og að opinber stefna sé betri hvað varðar bæði peninga- og vaxtastefnu. Almenningur á Íslandi er augljóslega betur staddur en fyrir áratug síðan, en það er ekki þar með sagt að aðstæður séu góðar. Það vantar að klára samræmingu við eftirhrunsregluverk Evrópusambandsins. Það vantar aukið og stöðugt framboð af öruggum sparnaðarkostum. Það vantar betri útlánastýringu á bönkum og það vantar að hvatar séu til staðar til samræmingar íslenskra fjármála við Evrópu, ekki síst í því formi að erlend fjármálafyrirtæki setji upp starfsemi hér og að samkeppni á fjármálamörkuðum verði meiri og betri. Afnám af verðtryggingu á lánum til einstaklinga er skref sem margir hafa kallað eftir, enda ýtir slík verðtrygging, burt séð frá hagsmunum einstaklinga, mjög alvarlega undir óstöðugleika í peningamagni í umferð í þágu lánastofnana á kostnað almennings. Það er nokkuð sem við þurfum að taka á alveg óháð öllu öðru. Fjármálastöðugleiki hefur reyndar verið mikið umræðuefni undanfarin ár, en ekki eru enn til neinir formlegir mælikvarðar á fjármálalegum stöðugleika og ekki heldur neinar mælingar á þeim stöðugleika þannig að mark sé á takandi. Að lokum er engin umræða um fjármálakerfið á Íslandi fullkomin án þess að minnast á að peningastefna Íslands er ósjálfbær, óstöðug og óraunsæ. Gengisstöðugleiki frjáls flæðis fjármagns og sjálfstæð peningastefna eru ágætismarkmið, en það er eingöngu hægt að viðhalda tvennu af því á sama tíma. Bæði almenningur og fyrirtækin í landinu þurfa opið hagkerfi og fyrirsjáanlegt gengi þannig að við verðum að breyta 

Frú forseti. Endilega fá hvítbók og ekki nema gott um það að segja. Ég vil nota þetta tækifæri til að segja að engin hvítbók um fjármálakerfi getur orðið marktæk, getur orðið pappírsins virði, sem ekki tekur á verðtryggingunni sem grafið hefur um sig og hefur sýnt sig hafa eyðingarmátt gagnvart heimilum landsmanna og atvinnufyrirtækjum. Frú forseti. Skavankarnir á verðtryggingunni eru fleiri en svo að rúm sé til að telja þá alla við þetta tækifæri. Öll áhætta vegna verðhækkana er felld á veikari aðila lánasamnings, en sterki aðilinn ber enga slíka áhættu. Lántakar eiga þess engan kost, frú forseti, að verjast þessari áhættu. Nei, frú forseti, hin víðtæka ábyrgð sem lántaki er látinn gangast undir og ófyrirsjáanleiki um greiðslur er slík að stappar nærri að lántaki sé sviptur fjárforræði á lánstímanum. Óbeinir skattar rata beina leið inn í afborganir og greiðslur og hækka þær ef minnsta tilefni er til. Varnarleysi lántaka er algjört eins og dæmin sýna. Þetta eru einstaklingar og heimili og atvinnufyrirtæki landsmanna, lítil og meðalstór. Vextir á verðtryggðum lánum eru ákveðnir - ákveðnir, frú forseti - án nokkurrar tengingar eða samanburðar við umheiminn þar sem skuldbindingar af þessu tagi gagnvart einstaklingum og litlum fyrirtækjum fyrirfinnast ekki. Við teljum ástæðu til að banna lántökur í erlendri mynt þegar við á. Verðtryggða krónan á ekkert sameiginlegt með krónunni nema nafnið. Hún er eins og hver önnur erlend mynt. Engar reikniformúlur hafa verið gefnar um hvernig beri að reikna verðtryggð lán af hálfu opinberra aðila. Eftirlit með þessum hluta markaðarins sýnist í skötulíki. Hvítbókin hlýtur að geyma markvert framlag um verðtrygginguna þótt ekki væri nema umfjöllun um hvernig fella mætti Ísland 

Frú forseti. Fjármálakerfi hvers lands er ein grundvallarforsenda þess að samfélagið geti virkað. Það er ómissandi hluti af hjarta- og æðakerfi umsvifa í samfélaginu. Til þess þarf að ríkja traust og það þarf að vera traust. Það þarf að vera í stakk búið til að sinna þörfum innan lands en ekki síður að geta annast samskipti á alþjóðamarkaði við önnur fjármálakerfi. Til þess þarf það að lúta öllum sömu meginreglum og hið evrópska fjármálakerfi. Hér þarf ekki íslenskar sérlausnir. Umræðu um fjármálakerfi sem er heilbrigt og samkeppnishæft er illa hægt að slíta frá umræðu um gjaldmiðilsmál. Hætt er við að við náum ekki viðunandi árangri varðandi fjármálakerfið og efnahagsmál á Íslandi fyrr en alvörugjaldmiðill verður tekinn upp í stað krónunnar. Nýsköpunarfyrirtæki og önnur lítil og meðalstór fyrirtæki eru háð íslenskum fjármálafyrirtækjum. Það sama gildir auðvitað um þorra almennings í landinu. Þessi fyrirtæki hafa ekki sömu tækifæri til þess að fjármagna sig með leiðum sem eru stærri fyrirtækjum færar. Þau verða að búa við háan vaxtakostnað og takmarkaðri þjónustu. Uppbygging fjármálakerfisins verður að taka mið af því og hafa að markmiði að nýsköpunarfyrirtækin okkar geti þrifist hér á landi en þurfi ekki að flýja land til þess að geta vaxið með eðlilegum hætti eða gefast upp ella. Sveiflur í gjaldmiðli og háir vextir eru sá þrándur í götu sem við verðum að ryðja úr vegi. Það á að vera höfuðmarkmið endurskoðunar fjármálakerfisins og peningastefnunnar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að vekja máls á þessu umræðuefni. Hvítbók er að sönnu afar mikilvæg í þessu efni því að þannig náum við utan um hvaða verkefni við erum að tala um. Öfugt við ýmsa aðra stjórnmálamenn tala ég ekki fyrir einhverjum töfralausnum þegar verið er að leita að leiðum fyrir fjármálakerfið. Þær eru ekki til. Hæstv. forsætisráðherra rakti í ræðu sinni áðan að ýmis fleiri mál eru undir en bara hefðbundin bankastarfsemi eins og fleiri þingmenn hafa komið inn á. Þar eru einnig undir til að mynda fyrirbæri sem virðast í seinni tíð skipta heimilin og einstaklinga í landinu verulegu máli, fyrirbæri eins og smálánafyrirtækin, bara svo ég nefni eitt dæmi. Hvar eiga þau að falla inn í þetta mynstur? Hvar eiga síaukin bankaviðskipti á netinu og í rauninni sú gjörbreyting sem hefur orðið á hefðbundnum bankaviðskiptum á undanförnum árum að vera? Það fer orðið „enginn“ í banka heldur stunda menn viðskiptin heiman frá sér. Hvar á eignarhaldið á fjármálafyrirtækjunum að vera og þarf það ekki að vera gegnsætt? Allt þetta skiptir okkur gríðarlega miklu máli og það er ekki að ófyrirsynju sem við þurfum að vanda okkur í þessu máli. Það eru þrátt fyrir allt ekki nema rétt um tíu ár síðan við fórum í gegnum bankahrun og brenndum okkur eins herfilega og ein þjóð getur á einu fjármálakerfi.

Frú forseti. Eitt brýnasta hagsmunamál þjóðarinnar fyrir utan að fá stöðugan gjaldmiðil er að fá alþjóðlega samkeppni fyrir neytendur á fjármálamarkaði. Ég held að það sé ekki langt í að við munum eiga kost á að vera í viðskiptum við Facebook-banka eða Google-banka og það er framtíðarsýn sem ég óttast ekki. Íslenskir neytendur eiga skilið að fá bestu mögulegu kjör á lánamarkaði en þeir eru langt frá því í dag. Mér er nokk sama hvers lenskur slíkur banki er. Hins vegar hræða sporin þegar kemur að sölu eignarhluta ríkisins í bönkunum, sérstaklega með Sjálfstæðisflokkinn við borðsendann. Hugsanleg sala þarf að vera fullkomlega gagnsæ. En ég man þegar ég heyrði í innanbúðarmanneskju í fjármálakerfinu stuttu eftir hrunið sem sagði að sá sem eignast banka muni eignast Ísland. Ég vil ekki að einhver ein eða tvær klíkur eignist Ísland. Við fengum nóg af því fyrir hrun. Frú forseti. Ég vil líka gera að umtalsefni launaskriðið hjá fjármálafyrirtækjum. Hvenær var eiginlega ákveðið að launahæstu starfsmenn samfélagsins væru fólk í fjármálafyrirtækjum, fólk sem í eðli sínu er í þjónustustarfi fyrir viðskiptavini sína? Stjórnendur í fjármálakerfinu og jafnvel í ríkisbönkum eru í sumum tilvikum orðnir að ríkasta fólki landsins, ríkara en kúnnar þessara sömu fjármálafyrirtækja. Það þarf ekki annað en að fletta í tekjulistum blaðanna til að sjá það. Bankar eiga að vera frekar íhaldssöm þjónustufyrirtæki fyrir neytendur og fyrirtæki þar sem góð kjör fyrir kúnnann eru í forgrunni en ekki yfirgengileg launakjör yfirmanna þessara sömu fjármálafyrirtækja.

Hæstv. forseti. Ég held að ég eyði of miklum tíma með hv. þm. Óla Birni Kárasyni, við erum að breytast í einn og sama manninn og ég get eiginlega tekið undir allt sem hann sagði áðan. Það er spurt: Á hvítbók rétt á sér? Hún á auðvitað alveg jafn mikinn rétt á sér og hvað annað, en spurningin er: Hefur hún einhverja þýðingu? Eru breytingarnar svo hraðar og ráðum við sjálf svo miklu um þessar breytingar, hvernig þetta þróast og hvernig þetta verður? Það sem skiptir okkur aðalmáli er hvort við séum með samkeppnishæft fjármálakerfi. Er það hagkvæmt og skilvirkt? Þegar við búum til regluverk og veltum fyrir okkur hvaða reglur við eigum að hafa getum við spurt okkur hvort við göngum of langt. Göngum við svo langt að það geti ekki orðið hagkvæmt, skilvirkt og samkeppnishæft? Erum við svo brennd af hruninu að við göngum of langt í regluverkinu? Ég hef talsverðar áhyggjur af því. Það sem skiptir okkur mestu máli er að það geti þjónustað okkur af hagkvæmni og skilvirkni. Ég hef líka áhyggjur af þeirri framtíðarsýn sem ég veit að margir hafa í þessu ágæta húsi, að ríkið sé fyrirferðarmikið á fjármálamarkaði til framtíðar. Ég er með eldri mönnum á þinginu, í aldri, ekki í reynslu, og ég man alveg hvernig þetta var þegar ríkið átti alla stóru bankana. Þeir voru í raun og veru allir ónýtir, þjónustan léleg og kerfið óskilvirkt og skaðlegt. Við þurfum að slá alla varnagla en við verðum líka að hugsa um að kerfið 

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir fyrir þessa umræðu og ætla aðeins að dvelja við þá stöðu á eignarhaldi ríkisins á fjármálafyrirtækjum sem hefur komið fram í umræðunni. Það er það mesta í Evrópu. Ég tel afar brýnt að við höldum okkur við þá stefnu að leita leiða til að draga úr eignarhaldinu. Fyrir því hefur minn flokkur talað og það gerir jafnframt hæstv. ríkisstjórn. Það er talað um að ríkissjóður verði leiðandi í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun sem ég held að sé mjög brýnt. Þess vegna er mikilvægt að fá fram þá samantekt sem boðuð er í þeirri hvítbók sem hér er m.a. til umræðu og skynsamlegt vegna þess að á næstu árum mun fjármálaþjónusta og starfsemi viðskiptabanka taka miklu meiri breytingum en við höfum rætt hér í ljósi upptöku næsta kafla á evrópsku regluverki í greiðsluþjónustu. Það er óhjákvæmilegt. Þátttakendum á markaði mun fjölga. Samkeppnin mun harðna. Ef það eru einhver landamæri á þjónustunni og þar verður mikil nýsköpun og nýbreytni færast þau verulega til og falla að einhverju leyti. Markaðurinn opnast og þess vegna er afar mikilvægt að við tökum góðar ákvarðanir í ljósi gagnsæis, trausts á þessum markaði og skilvirkni. Þess vegna fagna ég því að þessi hvítbók komi og þessari umræðu hér sem er hluti af því ferli sem við erum að fara að stíga inn í, þessari miklu 

Virðulegur forseti. Ég rakti í fyrri ræðu tilurð vinnunnar við hvítbókina. Við núverandi aðstæður er þetta alveg sérstaklega dapurlegt, þ.e. ríkjandi stefnuleysi vegna þess að nú er einstakt tækifæri, var a.m.k. þó að það sé smátt og smátt að fjara út, búið að vera einstakt tækifæri til að ráðast í endurskipulagningu íslenska fjármálakerfisins svo það fari að virka fyrir almenning og atvinnulíf í landinu. Þá er skipuð nefnd sem á ekki að taka á og á ekki einu sinni að fjalla um ýmis grundvallaratriði í fjármálakerfinu, á ekki að fjalla um verðtryggingu og ekki um lífeyrissjóðina sem eru þó orðnir einn stærsti þátturinn í íslenska fjármálakerfinu, og skila einhvern tímann með haustinu punktum fyrir ríkisstjórnina til að ræða þó að það sé þegar orðið ljóst í þessari umræðu að menn verði varla mikið sammála um þá punkta, a.m.k. miðað við ólíka afstöðu stjórnarliða nú. Á meðan halda hlutirnir áfram að þróast án nokkurrar stefnu eða sýnar frá stjórnvöldum. Landsbankinn, ríkisbankinn, er að hefja framkvæmdir við byggingu á risahöfuðstöðvum á líklega dýrustu lóð landsins áður en menn fjalla um það hvernig sá banki eigi að þróast. Síðast í dag bárust fréttir af því í Fréttablaðinu að ríkisstjórnin ætlaði að gefa eftir forkaupsrétt að hlutabréfum í Arion banka, forkaupsrétt sem menn könnuðust ekki einu sinni við hérna lengi vel en nú virðist ríkisstjórnin ætla að gefa eftir þennan forkaupsrétt. Allt er þetta hluti af því sama, hluti af þróun þar sem aðrir en stjórnvöld leggja línurnar um þróun íslenska fjármálakerfisins, stjórnvöld smátt og smátt að missa frá sér það stóra tækifæri sem við höfðum til að koma á heilbrigðu fjármálakerfi á Íslandi.

Virðulegi forseti. Mér þykir ágætt að fá fram hvítbók með einhvers konar samantekt um þau atriði sem skipta máli í íslenskri umræðu um hagkerfi okkar og framvindu þess. Það er prýðilegt í sjálfu sér. Hins vegar held ég, eins og kannski sumir sem hafa talað á undan mér, að þungamiðja umræðunnar krefjist í raun og veru ekki hvítbókar til að við tölum eitthvað meira um hana. Eins og hv. þm. Smári McCarthy nefndi áðan er stundum talað um þríhyrning ómöguleikans sem er reyndar nefndur ýmsum nöfnum, en það eru þrír hlutir, sjálfstæð peningastefna sem stjórnvöld hafa ákveðið að hafa, frjálst flæði fjármagns sem yfirvöld stefna að og þykir sjálfsagt í fjármálaheiminum hér sem annars staðar og í þriðja lagi stöðugt gengi. Við getum bara fengið tvo af þessum þremur hlutum. Ef við ákveðum að hafa sjálfstæða peningastefnu eins og yfirvöld hafa ákveðið og ef við ætlum að hafa frjálst flæði fjármagns þýðir það óstöðugt gengi með líkunum 100%. Það verður þannig. Það er hægt að blanda þessu einhvern veginn saman. Það er hægt að hafa svolítið frjálst flæði eða svolítið sjálfstæða peningastefnu eða hvaðeina en eftir stendur hinn þungi sannleikur og við honum þurfum við að bregðast. Sumir eru þeirrar skoðunar að við eigum að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Það er ein leið. Það myndi hjálpa til með sumt af þessu, en það þýddi fórn á sjálfstæðri peningastefnu. Það eru umræður sem við þekkjum og þurfum ekki hvítbók í sjálfu sér til að ræða. Gefum okkur að framtíðin sé svona: Við ætlum að hafa hérna íslenska krónu, sjálfstæða peningastefnu og frjálst flæði fjármagns. Þá er eftirstandandi spurningin um stöðugleika krónunnar: Hvernig getur íslenskur almenningur búið við óstöðugt gengi til lengri tíma? Að mínu mati er bara ein leið til þess og ég er ekki viss um að hún virki, ég vona það, en hún er sú að vit á fjármálum yrði einhvers konar sérstök íslensk þjóðaríþrótt á sama hátt og Finnar hafa hokkí og Þjóðverjar hafa bjór. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, fyrir að hefja máls á þessu brýna efni. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er boðuð útkoma hvítbókar um fjármálakerfið í landinu sem verði lögð fyrir Alþingi áður en stefnumarkandi ákvarðanir verða teknar um fjármálakerfið. Það stendur líka í stjórnarsáttmálanum að vilji ríkisstjórnarinnar sé að traust almennings á fjármálalífinu verði eflt. Hvað þarf þá að standa í þessari hvítbók? Við rekum í þessu litla landi allt of stórt og allt of dýrt bankakerfi. Í fyrsta lagi þarf í hvítbókinni að koma fram hvernig tekið verði á verðtryggingunni, hvernig hún verði aflögð eftir nær 40 ára göngu þjóðarinnar með hana á bakinu og reistar girðingar við eyðingarmætti verðtryggingarinnar gagnvart heimilum landsins. Í öðru lagi tel ég að þar eigi að taka á því hvernig fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi verði aðskildar og áhættusækni fjárfestingarbankanna skorin frá innlánum almennings. Í þriðja lagi tel ég að í þessari hvítbók eigi að koma fram hvernig og hvenær ríkið hyggst selja eignarhlut sinn í bönkunum, hversu mikið og til hverra. Til ábyrgra aðila en ekki einhverra pappírspésa. Í fjórða lagi tel ég að í hvítbókinni eigi að koma fram hvernig skuli hátta eftirliti með bankastarfseminni. Að eftirlitið verði nægilega burðugt svo að komið verði í veg fyrir að áhættusækni skapi kerfisáhættu þannig að innviðum fjármálakerfisins, efnahagskerfi landsins, almenningi allur og jafnvel fullveldi landsins sé ekki hætta búin.

Frú forseti. Ég þakka góða umræðu. Ég er ekki andvígur hvítbókarvinnu sem þessari, ég held að í langtímastefnumótun sé alltaf gott að horfa á það hvernig þróunin geti orðið og hverju þurfi mögulega að bregðast við. En það er tvennt sem ég óttast mest í þessari tilraun til að skjóta málum á frest. Annars vegar er langstærsti þátturinn kostnaðurinn við myntina okkar. Ég deili draumi hv. þm. Óla Björns Kárasonar um að við munum einhvern tímann eiga aðgang að alþjóðlegu fjármálakerfi, allir landsmenn, ekki bara sumir. Sú verður hins vegar ekki raunin fyrr en við erum með alþjóðlega gjaldgenga mynt sem við erum ekki með í dag. Það er einfaldlega stærsta hindrunin gegn erlendri samkeppni inn á innlendan fjármálamarkað. Þetta er tvískiptur markaður, við getum sagt að það séu tvær þjóðir í landinu þegar kemur að þessu, þeir aðilar sem hafa aðgang að erlendu fjármagni á allt öðrum kjörum og eru að verða ansi ráðandi í fjárfestingum á innlendum markaði og svo aðilar og fyrirtæki sem þurfa að búa við hið háa innlenda vaxtastig. Það mun auka mjög verulega á misskiptingu í samfélaginu ef við ætlum að búa við þetta fyrirkomulag áfram. Síðan er hinn þátturinn sem er sjálfstætt vandamál. 70% eignarhald ríkisins á fjármálakerfinu er samkeppnishindrun út af fyrir sig. Það hefur alveg sömu neikvæðu áhrifin á markaðinn að einn eigandi eigi 70% af honum þó að eigandinn sé ríkið. Við sjáum fjölmörg merki þess að samkeppnin mætti vera dálítið líflegri og kröftugri á þessum markaði en raun ber vitni. Við erum öll sammála um mikilvægi þess að áður en hafist er handa við sölu á eignum ríkisins þurfi að tryggja dreift eignarhald. Það þarf ekki hvítbók til að skila okkur þeirri niðurstöðu. Nú þegar er hægt að hefjast handa við að tryggja eins dreift eignarhald og við getum og byrja svo að losa um eignarhlut ríkisins með gagnsæjum og vönduðum hætti þannig að við lærum af mistökum fyrri ára.

Frú forseti. Ég þakka umræðu hv. þingmanna sem hefur algerlega staðið undir mínum væntingum enda fór hún víða. Ég verð að segja hér í lokin af því að hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, málshefjandi, nefndi að við sölu á fjármálafyrirtækjum þurfi að tryggja dreift eignarhald: Þetta er einmitt eitt af því sem mér finnst mjög mikilvægt að verði skoðað sérstaklega í vinnunni. Við höfum mjög mörg hver í þessum sal talað um þetta. Samkvæmt niðurstöðu sem við fengum í vinnu hv. efnahags- og viðskiptanefndar á síðasta þingi eru litlar leiðir til þess fyrir íslenska ríkið að tryggja dreift eignarhald út frá evrópska regluverkinu. Við þurfum þá að átta okkur á því hvernig við ætlum að gera það ef við viljum fá dreift eignarhald og skoða það regluverk sem við höfum þegar innleitt. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson gerði að umtalsefni forkaupsrétt í Arion banka og ég hlýt að koma að því máli þar sem hann heldur því fram að hér hafi stjórnvöld tekið einhverja nýja ákvörðun um að falla frá forkaupsrétti. Ég minni hv. þingmann á það stöðugleikasamkomulag sem hann stóð sjálfur að á sínum tíma þar sem gerður var sérstakur afkomuskiptasamningur um að Kaupþing hefði rétt á að leita til óháðs fjárfestingarbanka um ráðgjöf um aðlögun forkaupsréttarins yrði bankinn skráður á markað. Þessi samningur sem hv. þingmaður tók þátt í að gera sem hæstv. forsætisráðherra á sínum tíma er enn í fullu gildi og mér finnst rétt að minna hv. þingmann á hans glæstu forsögu í þessum málum. Ég tek síðan eftir því að margir hv. þingmenn eru í raun að ræða peningastefnu en ekki skipulag fjármálamarkaðar. Vissulega eru þetta tengd atriði. Ég vísaði til þess áðan að nefnd um endurskoðun peningastefnu myndi skila af sér í maí eða júní og við fengjum þá tækifæri til að ræða niðurstöður hennar. Þegar við ræðum að hér þurfi alvörugjaldmiðil, eins og við séum ekki með alvörugjaldmiðil, hlýt ég að andmæla því sjónarmiði. Hins vegar þekkjum við sem erum í þessum sal að unnin hefur verið greining á þeim valkostum sem standa til boða. Niðurstaða Seðlabankans 2012 var að annars vegar væri það íslenska krónan með tilteknum þjóðhagsvarúðartækjum og hins vegar evran sem fæli  Afsakið, frú forseti, að ég skyldi fara fram yfir tímann.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að ljá máls á fyrirspurn minni og svara henni. Við ræðum auðlindir hafsins, nytjar og vernd. Það eru til margs konar kalkþörungar í hafi. Sumir svífa í sjónum og aðrir eru botnlægir og rauðir. Það eru svoleiðis rauðþörungar sem hér um ræðir. Vinnsla á þeim hefur verið í höndum Íslenska kalkþörungafélagsins ehf. á Bíldudal síðan 2007. Þetta er eftirsótt vara. Lífrænt vottuð framleiðsla. Þetta er mjög mikilvægur vinnustaður á Bíldudal. 75% eru í eigu Celtic Sea Minerals á Íslandi, það er írskt fyrirtæki, og afgangurinn er í íslenskri eigu. Kalkþörungalögin í Arnarfirði eru metin um 20 milljónir m³. Efst er lifandi lag sem er um 10–15 sm þykkt. Þar fyrir neðan eru dauðir þörungar í misþykkum lögum, allt upp í 8–10 m. Verkurinn er sá að rauðþörungar, þessir kalkþörungar, eru ákaflega hægvaxta tegund. Þeim er stundum líkt við eikartré. Það er brýnt að hyggja vandlega að áhrifum vinnslu á lífríkið og takmarka hana hér á landi eins og unnt er, af skynsemi. Nú er kannað með vinnslu á fleiri stöðum en í Arnarfirði. Ég nefni Húnaflóa, Ísafjarðardjúp og jafnvel Jökulfirði. Kalkþörungar mynda bæði mikilvæg og viðkvæm vistkerfi. Þegar efnið er unnið er einfaldlega mokað upp af botni í skip, mulið og hreinsað. Komið hefur í ljós erlendis að það er mjög léleg endurheimt á þessum þörungum eftir vinnslu. Það eru engar reyndar mótvægisaðgerðir í boði. Samráðshópur um verndun hafrýmis í Norðaustur-Atlantshafi, OSPAR, hefur áhyggjur af vinnslu kalkþörunga. Hún er víðast hvar ekki leyfð lengur. OSPAR lítur svo á að þetta sé tegund í hættu og það er með réttu. Írar hafa hætt efnistöku, Frakkar bannað hana en Norðmenn leyfa einhverja slíka efnistöku að því er virðist. Nú eru þrjár spurningar til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Þær liggja reyndar hjá ykkur en ég ætla rétt að renna yfir þær. Þær varða endurmat á umfangi og framvindu kalkþörunganáms og fyrirhugaðar viðbætur þeirrar vinnslu, mótvægisaðgerðirnar. Og svo að lokum: Telur ráðherra að kalkþörunganám sé í samræmi við landsskipulagsstefnu fyrir árin 2015–2026, sem segir að skipulag á haf- og strandsvæðum grundvallist á heildarsýn á málefni hafsins og að stuðlað skuli að viðhaldi vistkerfa 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og að setja þetta mál á dagskrá þingsins, sem ég tel brýnt. Nú þegar er til staðar nám og vinnsla á kalkþörungum í Arnarfirði, líkt og fyrirspyrjandi kom inn á, en er einnig fyrirhugað a.m.k. í Ísafjarðardjúpi og Húnaflóa. Um kalkþörunganám gilda lög um mat á umhverfisáhrifum sem fara þarf fram áður en starfsleyfi er gefið út. Fyrirhugað kalkþörunganám í Ísafjarðardjúpi er nú í málsmeðferð hjá Skipulagsstofnun og leita þarf m.a. til fjölmargra stofnana og haghafa áður en hugsanlegt starfsleyfi er gefið út. Ekki hefur verið til skoðunar í ráðuneytinu að endurmeta kalkþörunganám við Ísland í heild út frá mati á verndarþörf þörungsins í OSPAR-samningnum. Kalkþörunganám á að fara fram með sömu formerkjum og fiskveiðar og önnur nýting auðlinda hafsins, tryggja þarf vernd tegundarinnar og lífríkisins og sjálfbæra nýtingu auðlindarinnar. Kalkþörungasvæði eru skilgreind sem búsvæði sem almennt er talið að séu hnignandi eða í hættu, eins og fram kemur í skýrslu OSPAR frá 2010, sem fjallar um búsvæði á válista. Í sérstökum tillögum um verndun búsvæðisins á OSPAR-svæðinu sem gerðar voru árið 2013, er OSPAR-svæði I, sem Ísland tilheyrir, ekki talið þurfa sérstaka verndun enda hefur kalkþörunganám ekki verið umfangsmikið hingað til. Tillögur að verndun búsvæðisins eiga því aðeins við um OSPAR-svæði III, við Írland og vestanvert Bretland. Á því svæði á vinnsla kalkþörunga sér langa sögu. Það eru því ekki bein tilmæli af hálfu OSPAR-samningsins að gæta sérstaklega að verndun kalkþörunga við Ísland, en staða mála við Bretlandseyjar gefur þó tilefni til að kynna sér betur sögu og stöðu mála þar, einmitt vegna þess að nú er fyrirhuguð kalkþörungavinnsla á nýjum svæðum við Ísland, eins og fyrirspyrjandi bendir réttilega á. Ég þekki ekki til þess að mótvægisaðgerðum gegn kalkþörunganámi hafi verið beitt í Arnarfirði, sem er eini staðurinn þar sem vinnsla hérlendis fer nú fram. Í matsskýrslu vegna fyrirhugaðs kalkþörunganáms í Ísafjarðardjúpi er fjallað um mótvægisaðgerðir. Við kalkþörungavinnslu eru nokkur atriði sem efnistakan og vinnslan geta haft áhrif á. Við vinnsluna eyðileggst búsvæði þörunganna á þeim stað þar sem vinnslan fer fram, djúpar gryfjur myndast á hafsbotni, en einnig getur grugg sem fylgir efnistökunni haft áhrif á lífríki í nágrenni við efnistökustaðinn. Bent er á að mögulega sé hægt að draga úr neikvæðum áhrifum efnistökunnar með mótvægisaðgerðum Áhrif slíkra mótvægisaðgerða eru hins vegar ekki vel þekkt hér á landi og því er óvissa um árangur þeirra að mati Hafrannsóknastofnunarinnar. Ráðherra hefur ekki metið hvort núverandi og fyrirhugað kalkþörunganám sé í samræmi við landsskipulagsstefnu og slíkt mat hefur ekki farið fram í ráðuneytinu eða stofnunum þess. Þarna er hins vegar bent á mikilsvert atriði, þ.e. að við þurfum að skoða nýtingu hafsins á breiðum grundvelli en ekki bara einstakar framkvæmdir eða stofna lífvera. Nýting hafsins og strandsvæða er nú fjölbreyttari en var fyrir fáeinum áratugum og má segja að fyrirhuguð löggjöf um haf- og strandsvæði verði mikilvægt tæki til að taka á skipulagi þessara svæða með tilliti til þeirrar margvíslegu nýtingar sem fram fer á svæðinu. Ég treysti mér ekki hér og nú til að segja hvort stóraukið kalkþörunganám sé í samræmi við landsskipulagsstefnu og ákvæði hennar. Mér finnst hins vegar ástæða til að bregðast við ábendingum hv. þingmanns og óska eftir upplýsingum um stöðu mála varðandi tegundir og búsvæði sem teljast verndarþurfi samkvæmt OSPAR-samningnum og þá sérstaklega um búsvæði kalkþörunga. Ísland vill og á að vera framarlega í starfi sem miðar að vernd og sjálfbærri nýtingu hafsins og mikilvægt er að taka þátt í alþjóðlegum samningum um þau efni, ekki síst OSPAR-samningnum sem tekur bæði á mengun og vernd líffræðilegrar fjölbreytni.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að taka þetta mál upp og eins ráðherra fyrir að vera til svara. Það er mikilvægt að fylgst sé með umhverfisáhrifum og veiðiþoli þessara tegunda. Ég bendi í því sambandi á að samþykkt var frumvarp á þinginu fyrir tveimur árum um nytjastofna sjávar í sambandi við þang og þara vegna verkefnis sem unnið hefur verið í Breiðafirði. Þeir sem eiga 80% í félaginu á Bíldudal hafa einmitt áhuga á að koma að því máli. Unnið hefur verið að verkefninu til þess að umhverfis- og náttúruvernd, auk sjálfbærrar nýtingar, sé höfð í fyrirrúmi. Ég fagna því að umræða um þetta mál sé á dagskrá.

Frú forseti. Við ræðum hér mjög athyglisvert mál. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að taka það upp. Það fjallar um nýtingu hafsins og þessa gerð þörunga, rauðþörunga. Dregur hv. þingmaður fram hættuna við vinnsluna og horfir til sjálfbærrar nýtingar á breiðum grunni. Ég vil jafnframt þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir innlegg hans hér. Ég vil þó spyrja aðeins út í hina hliðina. Mér skilst að þessir þörungar séu mjög sérstakir og mjög ríkir þegar kemur að næringarefnum og steinefnum. Athyglisverð þróun hefur átt sér stað í fæðubótarvinnslu. Hver staðan á því máli? Bara hin hliðin: Vöruþróun, nýsköpun, það innlegg í þetta mál.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tveimur hv. þingmönnum fyrir innlegg þeirra. En þetta vistkerfi er sagt viðkvæmt, þ.e. rauðþörungarnir og það sem að þeim lýtur. Mér er til efs að áhrifin af námarekstrinum í Arnarfirði hafi verið könnuð mjög vandlega. Það er nú eitt verkefni. Mótvægisaðgerðirnar sem nefndar hafa verið eru gerðar á Írlandi í mjög litlum mæli og er sjónrænt mat á áhrifum þeirra. Í raun og veru er mjög lítið eða ekkert vitað um mótvægisaðgerðir þegar námareksturinn er í verulega stórum stíl. Við höfum heldur ekki fjallað um rykmengun sem fylgir þessu og er töluverð á Bíldudal. En aðalmálið er þetta: Sjálfbærar nytjar í þessu tilviki eru ef til vill með stóru spurningarmerki. Námarekstur - við skulum taka malarnám einhvers staðar. Það er jú þannig að það er ekki afturkræft. Mig grunar að þessi rekstur sé í stórum dráttum einfaldlega námarekstur. Það er einfaldlega verið að ná í efni sem endurnýjast í raun og veru ekki nema á mjög löngum tíma, ef það endurnýjast yfir höfuð. Þess vegna er þetta spursmál um þolmörk, þ.e. hvort við leyfum þessa vinnslu á Íslandi upp að vissum þolmörkum. Þá er það bara eins og hver önnur slík námavinnsla og verður að lúta því að vera ekki sjálfbær en þoluð, því að það eyðist sem af er tekið. Lokaorðin mín eru þó þessi: Kalkþörungavinnsla í takmörkuðum mæli getur gengið upp á landinu. Það er bara fyrirhuguð aukning sem ég hef mestar áhyggjur af. Að öðru leyti held ég að við þurfum að sinna þessum málum miklu betur en við höfum gert hingað til.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu og tek undir að við ræðum hér mál sem fengið hefur litla athygli hingað til þannig að það er einstaklega jákvætt að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson skuli hafa tekið það upp. Ég vil aðeins nefna að í bakgrunnsskýrslu OSPAR og líka í umsögn Hafrannsóknastofnunar um fyrirhugað efnisnám í Ísafjarðardjúpi kemur fram að rannsóknir á kalkþörungum í hafinu umhverfis Ísland séu fáar og að ekki sé vitað hversu háu hlutfalli af kalkþörungasvæðum við Vestfirði eða á Íslandi almennt hafi verið raskað. Ég tek undir með hv. þingmanni að við vitum ekki mjög mikið um þessi mál. Ekki er heldur vitað hvort fleiri en ein samfélagsgerð lífvera þrífist á kalkþörungasvæðunum, en nýleg rannsókn sýnir að hér við land eru til fleiri en ein tegund af kalkþörungunum sem mynda kalkþörungabúsvæðið. Vitað er að kalkþörungar eru hægvaxta og er eyðilegging á þeim talin óafturkræf. Ekki eru til sérstakar reglur eða lög um vernd eða nýtingu kalkþörungasvæða á Íslandi og almennt hafa ekki verið settar sértækar reglur um búsvæði eða vistgerðir í hafinu umhverfis Ísland. Einu búsvæðin í hafinu við Ísland sem vernduð hafa verið eru kóralsvæði og hverastrýtur. Það er að mínu mati æskilegt að auka rannsóknir á útbreiðslu kalkþörunga við Ísland, meta hve miklu af kalkþörungasvæðunum hefur verið raskað og í framhaldinu að skoða þörfina á reglum um verndun og nýtingu á þessu viðkvæma búsvæði. Ég hyggst taka það mál upp við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Hvað varðar spurningar hv. þm. Willums Þórs Þórssonar um vöruþróun verður ráðherra að viðurkenna að hann er ekki með á takteinunum svör við þeim spurningum, því miður. Annars vil ég þakka þingmönnum fyrir þessar góðu umræður. Vonandi sjáum við þessi mál þróast á jákvæðan hátt í framtíðinni, öllum til hagsbóta.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkru síðan kom upp mál þar sem nemandi á atvinnuleysisbótum hafði stundað nám í einu námskeiði og var gert að endurgreiða þær atvinnuleysisbætur sem viðkomandi fékk með úrskurði frá úrskurðarnefnd velferðarmála. Mig langar til að spyrja ráðherra aðeins um einmitt þá túlkun og þær forsendur sem liggja þarna á bak við, þ.e. hvaða rök liggi að baki því að undanþáguákvæði laga um atvinnuleysistryggingar eigi aðeins við nám á háskólastigi en ekki í öðrum skólastigum, t.d. á framhaldsskólastigi. Hver er afstaða ráðherra til þessarar takmörkunar? Í lögunum segir, með leyfi forseta: „Nám: Samfellt nám, verklegt eða bóklegt, í viðurkenndri menntastofnun innan hins almenna menntakerfis á Íslandi sem stendur yfir í a.m.k. sex mánuði. Enn fremur er átt við nám á háskólastigi og það nám annað sem gerir sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og nám á háskólastigi. Einstök námskeið teljast ekki til náms.“ Í þessu máli var viðkomandi einmitt í einungis einu námskeiði. Ég velti fyrir mér af hverju það þurfi nauðsynlega að vera bara einstakt námskeið í háskóla frekar en framhaldsskóla þegar fólk er kannski að reyna að afla sér meiri þekkingar og betri bakgrunns til að geta verið boðlegri á vinnumarkaðnum. Hyggst ráðherra breyta þessum undanþáguákvæðum þannig að þau nái ekki einungis til náms á háskólastigi? Mér finnst áhugavert í úrskurðinum frá úrskurðarnefnd velferðarmála þar sem segir um undanþágur frá meginreglunni, með leyfi forseta, að „þær eigi einungis við um háskólanám en nám kæranda hafi ekki verið á háskólastigi“. Sem leikmanni í að lesa lögin finnst mér undarlegt þegar ég sé að það eigi bara við um nám á háskólastigi en mér finnst líka vera skýrt tekið fram að einstakt námskeið teljist ekki vera nám. Sú setning stendur alveg ein og sér og fyrir sínu óháð því á hvaða skólastigi það er. Hvað varðar lögin almennt og þá túlkun úrskurðarnefndar velferðarmála á þessu og atriðinu að einstakt námskeið teljist ekki til náms spyr ég hvernig sé í rauninni hægt að réttlæta þessa niðurstöðu úrskurðarnefndar velferðarmála.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég þekki ekki nákvæmlega þann úrskurð sem þingmaðurinn vitnar til eða hef lesið hann, enda beinist fyrirspurnin að einstaka undanþáguákvæði sem vitnað er til. Eitt af aðalhlutverkum Atvinnuleysistryggingasjóðs er að tryggja einstaklingum sem hafa áður verið virkir á vinnumarkaði en missa starf sitt framfærslu þann tíma sem það tekur að finna nýtt starf. Almenna reglan er því sú að sá sem stundar nám teljist ekki á sama tíma tryggður samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar, en þá er um að ræða samfellt nám, verklegt eða bóklegt, innan hins almenna menntakerfis í a.m.k. sex mánuði. Rökin fyrir þessari tilhögun eru að viðkomandi telst ekki vera í virkri atvinnuleit á sama tíma og hann stundar nám. Engu að síður hefur verið talið mikilvægt að viðurkenna nám sem hluta vinnumarkaðsaðgerða í ákveðnum tilvikum. Í reglugerð frá árinu 2015 um nám og námskeið sem eru viðurkennd sem vinnumarkaðsúrræði er að finna nánari útlistun á því hvaða nám og námskeið teljist til vinnumarkaðsúrræða á grundvelli laga um vinnumarkaðsaðgerðir á meðan þeir sem misst hafa vinnuna eru í atvinnuleit. Það er því unnt að stunda nám af ýmsum toga sem hluta af vinnumarkaðsaðgerðum, en almennt er þá við það miðað að námið sé starfstengt og auki líkur á að viðkomandi verði aftur virkur á vinnumarkaði. Þykir það mikilvægt, ekki síst til að viðhalda virkni þeirra einstaklinga sem missa vinnuna, á meðan þeir eru í atvinnuleit. Ákvæði sem vísað er til í fyrirspurninni kom inn í lögin í kjölfar efnahagsþrenginga vorið 2008 þegar atvinnuleysi jókst mjög hratt hér á landi, ekki síst meðal ungs fólks. Þótti mikilvægt að atvinnuleitendur gætu tekið eitt og eitt námskeið innan háskólanna án þess að það væri hluti af skipulögðu námi og myndi þannig leiða til missis bóta. Ávallt var skilyrðið að um lágt námshlutfall væri að ræða þannig að námið teldist ekki lánshæft hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þegar um væri að ræða 20 einingar var jafnframt gert að skilyrði að námið gæti nýst atvinnuleitandanum beint við atvinnuleit að mati ráðgjafa Vinnumálastofnunar. Til að skoða þessi mál í samhengi var á svipuðum tíma jafnframt ráðist í átaksverkefni sem nefndist Nám er vinnandi vegur í samvinnu stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins. Þar voru greiddar háar fjárhæðir úr Atvinnuleysistryggingasjóði til að greiða leið ungs fólk inn í framhaldsskólana. Þeir sem voru tryggðir fengu tímabundið greiddar atvinnuleysisbætur samhliða námi sínu á framhaldsskólastigi. Þetta átaksverkefni ásamt fleiri verkefnum sem ráðist var í á þessum tíma byggðist á heimild samkvæmt 62. gr. laganna. Þessum verkefnum er öllum lokið í ljósi batnandi stöðu á vinnumarkaði og er í dag almennt ekki heimilt að stunda lánshæft nám á háskólastigi eða nám sem leiði til stúdentsprófs á sama tíma og nýttur er réttur til atvinnuleysistrygginga. Eftir stendur þó að áfram er heimilt að stunda nám á háskólastigi að litlum hluta án þess að það hafi áhrif á rétt viðkomandi til atvinnuleysistrygginga. Hið sama gildir um framhaldsskólastigið, en í reglugerð um nám og námskeið sem fjallar um viðurkennd vinnumarkaðsúrræði er gert ráð fyrir að heimilt sé að stunda nám sem fram fer á námsbrautum í kvöldskóla og/eða fjarnámi og teljist einungis vera þriðjungur eða minna af fullu námi en geti leitt til stúdentsprófs á sama tíma og atvinnuleysisbætur eru greiddar. Það er því ekki spurning hvers konar nám er stundað heldur hvort það teljist til vinnumarkaðsúrræða, enda ekki gert ráð fyrir að fólk í fullu námi fái greiddar atvinnuleysisbætur á sama tíma. Ég vona að þetta svari að einhverju leyti spurningum hv. þingmanns, en segi svo að ekki hefur verið tekið nein bein afstaða til þess að gera breytingar hvað þetta varðar. Kannski gefur þessi fyrirspurn tilefni til þess að þetta verði eitthvað skoðað.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni þessa fyrirspurn og byrja ræðuna á að taka undir með hæstv. ráðherra, að það sé tilefni til að skoða málið. Ef maður skoðar 2. og 3. mgr. 52. gr. laga um atvinnuleysistryggingar frá 2006 sér maður að kjarninn í þeim er sá að námið sé 10–20 námseiningar, svokallaðar ECTS, og teljist þar af leiðandi ekki lánshæft hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Umræðan hér og mögulegar breytingar ættu þá að gilda um og snúa að því námi sem er lánshæft. Ég þekki ekki þetta dæmi sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi. Ég vil að lokum segja að átaksverkefnið Nám er vinnandi vegur er til að mynda dæmi um afar jákvætt verkefni sem gekk upp.

Virðulegi forseti. Ég vitna í grein í Vísi frá 11. apríl 2018 um að karlmanni hafi verið gert að endurgreiða 360.000 kr. þar sem hann þáði atvinnuleysisbætur samhliða fjarnámi í einum áfanga í framhaldsskóla. Það kom fram í máli ráðherra áðan að fjarnám væri undanskilið, ef ég skildi hann rétt. Þetta finnst mér allt mjög undarlegt mál. Ef úrskurðarnefnd velferðarmála kemst að því að þessi eini fjarnámsáfangi hafi gert það að verkum að hann þyrfti að endurgreiða atvinnuleysisbæturnar fyrir það tímabil hlýtur ráðherra að skoða þann úrskurð betur og fá kannski einhverjar útskýringar á honum. Á heildina litið hlýtur að vera jákvætt og gott að hafa skýr endurmenntunarákvæði tengd lögum um atvinnuleysistryggingar. Ég held að það sé hjálplegt fyrir alla. Það er nefnt í kærunni við þessa ákvörðun að tilgangurinn hafi einmitt verið að auka þekkingu í ensku til að geta fengið mögulega fleiri störf. Ég held að öllum sé ljóst að það þarf að fara í nánari skoðun á uppbyggingu á menntamálum í landinu. Við þurfum að koma okkur upp almennilegri menntastefnu í heildina, alveg frá lokum fæðingarorlofs og til loka doktorsnáms. Alveg tvímælalaust er eitthvað sem þarf að skýra betur varðandi þann hluta þegar fólk er að sækja sér endurmenntun utan vinnu.

Virðulegur forseti. Það er kannski ekki miklu við þetta að bæta. Ég held að það sé bara jákvætt. Ef hv. þingmaður sendir mér vefslóð á þennan úrskurð og þessa frétt skal ég láta skoða þetta mál alveg sérstaklega og koma svo upplýsingum til hv. þingmanns. Ég þakka honum fyrir þá fyrirspurn sem hann bar hér upp og vonandi getum við sameiginlega leitt upplýsingarnar fram í þessu ljósi ef ég fæ upplýsingar frá hv. þingmanni hvað þetta snertir.

Virðulegi forseti. Umferðaröryggismál eru velferðarmál og þar af leiðandi einn mikilvægasti málaflokkurinn sem stjórnvöld fást við. Sektir og refsingar sem varnaðaráhrif eru einn hlekkurinn í umferðaröryggiskeðjunni. Það eru margir þættir sem þarf að huga að til að þessi leið nái tilgangi sínum og sé framkvæmd á sem skynsamlegastan hátt. Það er það sem við ætlum að ræða hér í dag. Varnaðaráhrifin verða ekki mikil nema lögreglan hafi tök á að fylgja breytingunum eftir. Það hefur oft komið fram við gerð umferðaröryggisáætlunar að sýnileiki lögreglu er sá þáttur sem hefur hvað mest áhrif í umferðaröryggismálum. Það hefur verið sagt að hægt sé að koma í veg fyrir fjögur af hverjum fimm umferðarslysum vegna hraðaksturs og ölvunaraksturs með virku eftirliti lögreglu. Það er mín trú að fjárhæð sekta sé ekki helsti fælingarmátturinn né það sem lögreglan fer eftir þegar hún stundar sitt frumkvæðiseftirlit. Upphæðir sekta koma vitaskuld misvel við fólk eftir efnahagsstöðu. Munu bara þeir efnuðu keyra hratt eða gleyma ökuskírteininu? Svo er spurning á tækniöld hvort það sé nauðsynlegt að sekta fólk fyrir að hafa ekki ökuskírteini meðferðis. Einnig langar mig að nefna hækkunina í nýrri sektareglugerð fyrir að aka um á nagladekkjum. Einstaklingur sem hefur ekki skipt yfir á sumardekk gæti lent í 80.000 kr. sekt og þar af leiðandi mun hann ekki hafa efni á nýjum sumardekkjum þegar sektin hefur verið greidd. Á sama tíma er lágmarkssekt fyrir það að vera ekki með öryggisbeltið spennt og að aka gegn rauðu ljósi sem eru tvær algengar ástæður þess að slys verða í umferðinni og alvarleiki slysanna fer oft eftir þessum þáttum. Ég man ekki eftir mörgum slysum vegna nagladekkja. Svo eru þarna breytingar sem eiga augljóslega fullan rétt á sér eins og 40.000 kr. sekt fyrir notkun farsíma við akstur. Því vil ég spyrja hæstv. samgönguráðherra hvernig upphæðirnar voru ákveðnar og hver séu helstu rök á bak við þessa nýju reglugerð. Um leið vil ég spyrja hvort skoðað hafi verið að nýta punktakerfið enn frekar til að ná þessum sömu markmiðum. Punktakerfið hefur áhrif á réttindamissi sem ég held að margir forðist frekar en fjársektir. Hefur hæstv. ráðherra gengið úr skugga um að lögreglan hafi mannafla og geti skipulagt sig til að fylgja þessum breytingum eftir í gegnum umferðaröryggisáætlun eða á annan hátt? Er tryggt að hægt sé að vinna úr þeim málum sem koma upp í gegnum sjálfvirkt eftirlit eins og hraða- og rauðljósamyndavélar og þegar vanræksla á skoðun er sem dæmi? Einnig vil ég spyrja hvort ráðherra hyggist vinna að skammtímaskráningu erlendra ökutækja í ökutækjaskrá svo fylgja megi eftir umferðarlagabrotum er tengjast slíkum ökutækjum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hefja máls á þessu og tek undir með honum að sektir eru alls ekki eina leiðin og ekki endilega sú þýðingarmesta í að fækka umferðarslysum. Það er spurt um helstu breytingar á gildandi rétti og ég get sagt að til að mynda hafa sektir á notkun farsíma undir stýri án handfrjáls búnaðar ekki tekið breytingum frá árinu 2006. Rannsóknarnefnd samgönguslysa hefur m.a. bent á að farsímanotkun er meðal helstu orsakavalda alvarlegra umferðarslysa. Þá hafa komið upp alvarleg tilvik þar sem atvinnubílstjórar í þungaflutningum hafa gerst uppvísir að notkun slíkra tækja við akstur á þjóðvegum landsins. Upphafið að þessum breytingum má rekja til bréfs þáverandi innanríkisráðherra frá 7. september 2016 sem óskaði eftir því við ríkissaksóknara að skoðaðar yrðu breytingar á reglugerð um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum. Samkvæmt umferðarlögum er það ríkissaksóknara að gera tillögu til ráðherra um fjárhæð sekta vegna brota á umferðarlögum. Með bréfi frá 9. júní 2017 lagði ríkissaksóknari til við þáverandi samgönguráðherra að sett yrði ný reglugerð þar sem sektir vegna umferðarlagabrota yrðu hækkaðar almennt í samræmi við verðlagsbreytingar frá því að fjárhæð fyrir einstök brot var ákvörðuð með þeirri undantekningu að sekt vegna brots gegn 47. gr. a umferðarlaga, um notkun farsíma án handfrjáls búnaðar, myndi hækka verulega umfram verðlagsþróun og yrði 40.000 kr. Var sú tillaga sett fram vegna aukinnar tíðni slíkra brota og vegna þeirrar hættu sem er samfara notkun farsíma við akstur. Ríkissaksóknari lagði einnig til að lægsta sektarfjárhæð yrði ákvörðuð 20.000 kr. með þeirri einu undantekningu að sekt fyrir að hafa ökuskírteini ekki meðferðis yrði 10.000 kr. Ég get tekið undir hugleiðingar hv. þingmanns um að á rafrænni öld sé spurning hvort það eigi að vera forsenda, en auðvitað er það einföldun í eftirliti. Ríkissaksóknari lagði einnig til að hámark sektarfjárhæða, þar með talið að teknu tilliti til samtölu sektarfjárhæðar vegna margra umferðarlagabrota, geti numið allt að 500.000 kr. í stað 300.000 kr. eins og verið hefur. Það er gert ráð fyrir að sú tillaga verði hluti af frumvarpi til nýrra umferðarlaga sem verður lagt fram á haustþingi. Í nýrri reglugerð er heimild til að sekta þegar hjólað er gegn rauðu umferðarljósi, ökutæki er ekið eftir að hafa fengið niðurstöðuna notkun bönnuð og öryggisbelti ekki notuð á bifhjóli. Þá eru einnig gerðar orðalagsbreytingar á nokkrum greinum í reglugerðinni í því skyni að fella undir þær þau tilvik þar sem ökumaður hefur ekki endurtekið ökupróf eða er í akstursbanni og er þar af leiðandi ekki með gilt ökuskírteini. Með nýrri reglugerð er jafnframt felldur úr gildi viðauki III, skrá um sektir vegna brota á reglugerð um flutning á hættulegum farmi, frá 2010. Endurskoðun á þeim viðauka stendur yfir í samgönguráðuneytinu, en þar til þeirri vinnu er lokið munu sektir fyrir umrædd brot verða ákvarðaðar í samræmi við það sem segir í 1. gr. nýrrar reglugerðar, þ.e. að brotin varði sektum frá 20.000 í allt að 30.000 kr. eftir eðli og umfangi brots. Ný reglugerð var sett á vef ráðuneytisins til umsagnar en áður hafði ríkissaksóknari óskað eftir umsögnum frá ríkislögreglustjóra og lögreglustjórum. Alls bárust átta umsagnir og voru þær flestar jákvæðar. Nýja reglugerðin var undirrituð 28. febrúar 2018 og send til birtingar. Hún tók gildi í gær. Rökin á bak við það að hún hafi verið sett er að umferðaröryggi á að vera forgangsmál. Banaslys og alvarleg slys í umferðinni eru allt of mörg. Við þurfum að spyrna við fæti. Aukinn umferðarhraði er áhyggjuefni og hækkun sekta við brotum er liður í því að fyrirbyggja umferðarslys. Við eigum að vera meðal bestu þjóða hvað það varðar að fækka fjölda látinna í umferð. Eftirlit og sektir ef við brjótum af okkur veita aðhald sem er til þess fallið að gera okkur að betri vegfarendum. Það er kjarni málsins þegar umferðaröryggi er annars vegar. Með vísan til umferðaröryggis er rétt að sektir og önnur viðurlög taki mið af alvarleika þeirra brota sem refsað er fyrir og þeirri hættu sem þau skapa. Sektir hafa tekið litlum sem engum breytingum í rúman áratug en með nýrri reglugerð eru þær hækkaðar í samræmi við verðlagsþróun. Það er fyrst og fremst með hliðsjón af umferðaröryggi sem sektir eru hækkaðar, enda hafa lágar sektir takmarkaðan fælingarmátt. Hærri sektir eru aftur á móti til þess fallnar að veita ökumönnum aukið aðhald og stuðla þannig að auknu umferðaröryggi. Vegna spurningarinnar um eftirfylgni reglugerðar og úrvinnsla sektanna hefur Samgöngustofa að undanförnu kynnt efni nýrrar reglugerðar fyrir almenningi, auk þess sem efni hennar hefur verið til umfjöllunar í flestum fjölmiðlum. Við erum líka að taka þessa umræðu hér. Allt hjálpar það til við að kynna breytinguna. Það er ekki gert ráð fyrir að innheimta sekta vegna umferðarlagabrota breytist í kjölfarið á hækkun sekta. Úrvinnsla sekta verður því með óbreyttu sniði. Í lokaorðum mínum ætla ég síðan að koma að tveim, þrem öðrum spurningum hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér fyrirspurn hv. þm. Vilhjálms Árnasonar sem spyr út í helstu breytingar sekta og viðurlaga við umferðarlagabrotum sem nú hafa tekið gildi. Hæstv. ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson fór hér yfir rök fyrir þessum hækkunum og reglugerðarbreytingum sem eru fyrst og fremst, miðað við það sem ég greip hér, að sektir við umferðarlagabrotum hafa lítið og ekkert breyst í nær áratug í mörgum tilvikum. Lágar sektir hafa í einhverjum tilvikum ekki þann fælingarmátt sem æskilegt er. Ég tek undir vangaveltur hv. fyrirspyrjanda um ökuskírteini og lágmarkssekt í 20.000 kr. vegna þeirra breytinga sem hafa orðið í okkar samfélagi á rafrænni öld. Hæstv. ráðherra kom einnig inn á þær. Svo vil ég aðeins bæta í umræðuna með spurningu af því að reiðhjólanotkun hefur aukist: Hvað þýðir „brot á sérreglum fyrir reiðhjól“?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og get tekið undir margt af því sem þar kom fram, það er mjög mikilvægt að hlusta á hvað rannsóknarnefnd samgönguslysa segir og hvað kemur út úr niðurstöðum hennar um það hvar slysin verða. Þess vegna finnst mér við fyrstu yfirferð að áhersla hafi verið lögð á að bæta úr því sem vantaði en án þess að hafa heildaryfirlit yfir alvarleika brota. Eins og ég tók dæmi um áðan er dýrara að vera á nagladekkjum en að fara yfir á rauðu ljósi eða nota ekki öryggisbelti. Þetta þarf að skoða í heild með öllu kerfinu þegar umferðarlögin verða útfærð. Ég nefndi líka áðan punktakerfið sem ég held að sé mjög gott að nota af því að það stuðlar að réttindamissi. Enginn vill missa réttindin. Þar skiptir efnahagur viðkomandi ekki máli. Það þarf að leggja mikla áherslu á að umferðaröryggisáætlun sé fullfjármögnuð þannig að lögreglan geti haft aukið sérstakt eftirlit. Það er sama hver sektarfjárhæðin er, það vill enginn vera stöðvaður af lögreglunni. Lögreglan á líka að geta verið sýnileg án þess að stöðva fólk, hún þarf bara að vera sýnileg og hafa þannig áhrif á hegðun fólks. Ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvægt. Þetta er samspil af fræðslu, varnaðaráhrifum og svo eftirliti og leiðbeiningum lögreglu úti í umferðinni til að fækka slysunum. Það skiptir öllu máli. Að öðru leyti þakka ég hæstv. ráðherra fyrir góða umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka jafnframt hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að taka þetta upp. Það er einmitt einn liður í því að koma upplýsingunum og umræðunni út í samfélagið, um að sektir hafi verið hækkaðar og að menn þurfi í raun og veru að fara varlega. Ein leið til að fækka slysum er að fylgja þeim reglum, boðum og bönnum sem eru sett til þess. Ég ítreka að samkvæmt umferðarlögunum er það ríkissaksóknara að gera tillögu til ráðherra um fjárhæð sektanna. Hugmyndirnar koma þaðan. Síðan fóru þær til umsagnar hjá ríkissaksóknara og einnig á opinn vef hjá ráðuneytinu. Þær umsagnir sem bárust voru allflestar jákvæðar enda snýst þetta fyrst og fremst um að bæta umferðaröryggi. Menn hafa getað sýnt fram á að það er nauðsynlegt. Ég vil jafnframt þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að taka þátt í umræðunni. Hann spurði um nýmælin gagnvart reiðhjólum. Það er verið að setja inn að þegar hjólað er gegn rauðu umferðarljósi sem menn hafa því miður séð svolítið, það fara ekki allir að lögum, skapast oft mikil hætta. Þarna er því verið að setja inn heimild til að sekta fyrir það. Varðandi það sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason vakti máls á um getu lögreglunnar til að sinna þessu verkefni er verið að setja aukið fjármagn til hraðaeftirlits sem skiptir sköpum fyrir umferðaröryggi, þ.e. umferðaröryggisstefnuna, og aukið fjármagn sem ríkisstjórnin veitti í síðustu viku mun líka bæta umferðaröryggi því að betri vegir skapa meira öryggi. Varðandi spurningu sem hv. þingmaður hefur reyndar orðað við mig áður, um skammtímaskráningu erlendra ökutækja, er það nokkuð sem við erum sammála um að sé skynsamlegt að koma á þannig að þau séu skráð inn í okkar kerfi til að auðvelda skráningu og eftirfylgni við að rukka sektirnar, en það er líka í