Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Svava Jakobsdóttir, rithöfundur og fyrrverandi alþingismaður, andaðist í fyrradag, laugardaginn 21. febrúar. Hún var 73 ára að aldri. Svava Jakobsdóttir var fædd í Neskaupstað 4. október 1930. Foreldrar hennar voru hjónin Jakob Jónsson prestur, lengst af í Reykjavík, og doktor í guðfræði og Þóra Einarsdóttir húsmóðir. Svava fluttist með foreldrum sínum til Kanada árið 1935 og dvaldist þar fimm ár þar til fjölskyldan fluttist til Reykjavíkur. Hún lauk stúdentsprófi í Menntaskólanum í Reykjavík árið 1949 og AB-prófi í ensku og enskum bókmenntum í Massachusetts í Bandaríkjunum 1952. Hún stundaði síðan framhaldsnám í forníslenskum bókmenntum í Oxford á Englandi 1952--1953 og nám í sænskum nútímabókmenntum við Uppsalaháskóla í Svíþjóð 1965--1966. Svava Jakobsdóttir var ritari í utanríkisráðuneytinu og íslenska sendiráðinu í Stokkhólmi 1955--1960. Hún var kennari við Barna- og unglingaskólann á Eskifirði 1963--1964, blaðamaður við Lesbók Morgunblaðsins 1966--1969 og starfsmaður við dagskrárdeild Ríkisútvarpsins 1969--1970. Við alþingiskosningarnar 1971 var hún kjörin þingmaður Alþýðubandalagsins í Reykjavík, var landskjörinn þingmaður til 1978 og þingmaður Reykvíkinga 1978--1979. Hún sat á 9 þingum alls. Svava Jakobsdóttir gegndi ýmsum trúnaðarstörfum. Hún var í stjórn Rithöfundafélags Íslands 1968--1971 og í Rannsóknaráði ríkisins 1971--1974. Árið 1971 var hún skipuð í nefnd til að semja frumvarp um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri dagvistarheimila, árið 1973 í nefnd til að semja reglur um viðbótarritlaun til rithöfunda og í nefnd til að semja frumvarp um Launasjóð rithöfunda. Hún sat á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1972, 1974, 1977 og 1982. Í Norðurlandaráði var hún 1978--1979, í Rithöfundaráði 1978--1980 og í safnráði Listasafns Íslands 1979--1983. Hún var fulltrúi Íslands í jafnréttisnefnd Norðurlanda 1980--1983. Í stjórn Leikskáldafélags Íslands var hún 1986--1990. Trúnaðarstörf þau sem Svövu Jakobsdóttur voru falin eru vísbending um þau mál sem hún lét sig miklu skipta á þeim tæpa áratug sem hún sat á Alþingi. Það voru jafnréttismál og önnur velferðarmál og mál sem vörðuðu menningu, bókmenntir og listir. Svava Jakobsdóttir átti sér langan og merkan rithöfundarferil. Tvítug að aldri tók hún þátt í smásögukeppni á vegum tímaritsins Lífs og listar og var saga hennar metin best smásagnanna. Fyrsta bók hennar, smásagnasafnið 12 konur, kom út 1965. Hún samdi smásögur, skáldsögur, leikrit og fræðirit, var vandvirkur og frumlegur höfundur. Leikrit hennar hafa verið sýnd á leiksviði og í sjónvarpi og flutt í útvarpi hér á landi og erlendis. Rit hennar hafa verið þýdd á mörg tungumál. Hún var gagnmerkur rithöfundur. Ég vil biðja háttvirta alþingismenn að minnast Svövu Jakobsdóttur með því að rísa úr sætum. --- 
            

Borist hefur svohljóðandi bréf frá formanni þingflokks sjálfstæðismanna, Einari K. Guðfinnssyni, dagsett 23. febrúar: ,,Þar sem Davíð Oddsson forsætisráðherra, 2. þm. Reykv. n., er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstfl. í kjördæminu, Ásta Möller, taki sæti hans á Alþingi á meðan.`` Ásta Möller hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa. Þá hefur borist svohljóðandi bréf frá formanni þingflokks Samf., Margréti Frímannsdóttur, dagsett 23. febrúar: ,,Þar sem Katrín Júlíusdóttir, 9. þm. Suðurkjördæmis, getur ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 2. varamaður á lista Samf. í Suðvesturkjödæmi, Valdimar L. Friðriksson, taki sæti hennar á Alþingi á meðan, en 1. varamaður á listanum situr nú á Alþingi.`` Valdimar L. Friðriksson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný. Um leið læt ég í ljós þá ósk fyrir hönd þingheims að Katrín megi fljótlega komast til fullrar heilsu.

Að loknum atkvæðagreiðslum fer fram umræða utan dagskrár um aðkomu ríkisstjórnarinnar að kjarasamningum. Málshefjandi er hv. þm. Atli Gíslason en hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson verður til andsvara.

Hæstv. forseti. Við greiðum atkvæði um frv. til laga um starfsmenn í hlutastörfum. Þar er kveðið á um ýmsar skyldur og réttindi hlutavinnufólki til handa. Þetta frv. er ekki mjög afgerandi. Það segir á þá leið að atvinnurekendur skuli svo sem kostur er leitast við að uppfylla tiltekin skilyrði, svo sem að taka tillit til óska starfsmanns um að auka eða minnka starfshlutfall, veita tímanlega upplýsingar um störf sem losna, veita trúnaðarmönnum starfsmanna upplýsingar um hlutastörf á vinnustað og greiða fyrir aðgangi hlutavinnufólks að starfsmenntun og starfsþjálfun. Síðastnefndi þátturinn getur skipt miklu máli og aðrir þættir einnig að sönnu. Þetta frv. á samkvæmt markmiðsgrein laganna að stuðla að sveigjanlegri tilhögun vinnutíma þannig að tekið sé tillit til þarfa bæði atvinnurekanda og starfsmanna. Allt er þetta til góðs. En viti menn. Í 3. mgr. 2. gr. laganna eru stórir hópar starfsmanna, allir starfsmenn ríkis og sveitarfélaga í landinu, allt hlutavinnufólk þar, tímavinnufólkið þar undanþegið og engin haldbær rök, engar skýringar hafa komið fram aðrar en ótrúlegur þvergirðingsháttur fjmrn. og sveitarfélaganna sem vilja svipta þennan hóp launafólks þessum sjálfsögðu réttindum. Ég hef óskað eftir því að við 3. umr. þessa frv. verði hæstv. fjmrh. viðstaddur til að skýra hvað valdi því að það eigi að undanskilja þessa hópa þessum lögum. Og fyrir sérstaka áhugamenn um hið Evrópska efnahagssvæði skal þess getið að þessi lög hvíla á tilskipun sem þaðan er komin. Lögfræðingar stéttarfélaganna, bæði ASÍ og BSRB, telja að þessi lög eða þetta frv. eins og það liggur nú fyrir standist ekki þessa tilskipun og að látið verði á það reyna fyrir þar til gerðum dómstólum til að kveða upp úr um það. Að öðru leyti er þetta frv. hið besta mál og munum við styðja allar greinar þess nema þann hluta 2. gr. sem ég hef vikið að.

Virðulegi forseti. Hér á að fara að greiða atkvæði um mál sem snýr að réttindum launþega í hlutastörfum. Ég vil gera grein fyrir afstöðu okkar í Frjálsl. til þessa máls. Við munum styðja frv. að undanskildu því ákvæði þar sem segir svo, með leyfi forseta, í 2. gr.: ,,Ákvæði laga þessara taka ekki til starfsmanna ríkis og sveitarfélaga, sem á grundvelli hlutlægra ástæðna fá greitt tímavinnukaup, enda byggist sú undanþága á kjarasamningi, ákvörðun stjórnvalds eða venju í slíkum tilvikum.`` Við teljum að með þessu ákvæði í 2. gr. sé verið að mismuna launþegum með lagaboði og munum ekki styðja þennan hluta frv.

Herra forseti. Við fulltrúar Samf. í félmn. skiluðum minnihlutaáliti um þetta frv. Ástæða þess er að við leggjumst gegn ákvæðum 3. mgr. 2. gr. frv. sem kveður á um að lögin taki ekki til starfsmanna ríkis og sveitarfélaga sem fá greitt tímakaup, en við lítum svo á að það sé ekki í samræmi við tilskipun um hlutastörf sem verið er að innleiða með þessum lögum og hún heimili ekki að undanskilja tímavinnufólk frá ákvæðum laganna og það er í samræmi við álit ASÍ og BSRB í þessu máli.

Herra forseti. Kjarasamningar ASÍ-félaga hafa verið lausir frá áramótum, sjómenn eru með lausa samninga og það styttist í að samningar opinberra starfsmanna losni. Ríkisstjórnin á beina aðild að kjaraviðræðunum sem stærsti atvinnurekandi landsins og hjá ríkinu starfar m.a. fjöldi láglaunafólks, einkum konur. Ríkisstjórnin hefur einnig komið að kjarasamningum með óbeinum hætti og má færa rök að því að hún hafi með ýmsum hætti gert samningsaðilum erfitt fyrir um að ná landi í viðræðum sínum. Ýmsar álögur hafa verið hækkaðar, nú síðast við afgreiðslu fjárlaga fyrir áramót og oddvitar ríkisstjórnarinnar hafa ítrekað tengt loforð sín um skattalækkanir frá því fyrir kosningar við væntanlega kjarasamninga. Ríkisstjórninni ber að skýra stefnu sína þannig að samningsaðilar viti að hverju þeir ganga. Umræðan sem ég hef nú hafið er af minni hálfu hugsuð til að knýja á um svör við nokkrum kjarnaatriðum. Í fyrsta lagi er brýnt að ríkisstjórnin sem slík og ríkið sem atvinnurekandi geri skýra grein fyrir afstöðu sinni til hækkunar lægstu launa, þar með talin atvinnuleysislaun og lífeyrislaun aldraðra og öryrkja frá Tryggingastofnun ríkisins. Í þessu samhengi vil ég minna á þá staðreynd að heildartekjur kvenna eru einungis 70% af heildaratvinnutekjum karla. Ein meginskýring þessa tekjumunar er sú staðreynd að vinna kvenna, m.a. við umönnun sjúkra, umönnun barna, við þrif og önnur mikilsverð störf er vanmetin. Ríkið er atvinnurekandi mikils fjölda þessara kvenna og ber ríka ábyrgð á því að þessari launamismunun linni, og á reyndar að vera í lófa lagið í yfirstandandi kjarasamningum að gera verulega bragarbót. Lítið sem ekkert hefur þokast í launajafnréttisátt síðasta áratuginn. Hvaða fyrirheit getur ríkisstjórnin gefið þeim sem lægst hafa launin? Í öðru lagi hlýtur verkalýðshreyfingin að vilja fá skýr svör við því hvað ríkisstjórnin hyggst fyrir í skattamálum. Ríkisstjórnin hefur til þessa lagt áherslu á að lækka skatta stóreigna- og hátekjumanna með niðurfellingu sérstaks eignarskatts, lækkun eignarskatts og nú síðast með niðurfellingu hátekjuskatts í áföngum og boðar lækkun erfðafjárskatts. Á sama tíma eru tekjur undir fátæktarmörkum skattlagðar, svo sem atvinnuleysislaun og lágmarkslífeyristekjur aldraðra og öryrkja svo dæmi séu nefnd. Skattleysismörk við álagningu á tekjur árið 2003 miðast við 69.585 kr. mánaðarlaun og hvorki persónuafsláttur né tekjumörk barnabóta og vaxtabóta hafa fylgt verðlagsþróun. Ég spyr: Hver eru áform ríkisstjórnarinnar í skattamálum í tengslum við gerð kjarasamninga? Í þriðja lagi er aðkallandi að ríkisstjórnin svari kalli verkalýðshreyfingarinnar um jöfnun lífeyrisréttinda. Mikill munur er á lífeyrisréttindum starfsmanna á opinberum og almennum vinnumarkaði. Munur á lífeyrisgreiðslum getur numið allt að 40--70 þús. kr. á mánuði. Þá hafa orðið verulegar breytingar á örorkubyrði almennra lífeyrissjóða ASÍ-félaga, sem m.a. stafa af því að Tryggingastofnun ríkisins hefur þrengt rétt þeirra sem búa við örorku sem að einhverju eða jafnvel öllu leyti má kalla ,,félagslega örorku``. Undir þeirri greiðslubyrði á ríkið að standa en ekki almennir lífeyrissjóðir. Lög sem sett voru rétt fyrir jólin um eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara voru olía á eld þessa ágreiningsmáls. Væri nær að ríkisstjórnin einhenti sér í jöfnun lífeyrisréttinda landsmanna allra. Markmiðið hlýtur að vera að ganga betur út frá og tryggja betur og bæta lífeyrisrétt í almenna kerfinu. Það þarf að jafna réttindin upp á við, ef svo má að orði komast. Hvað hyggst ríkisstjórnin gera í þessum efnum? Í fjórða lagi boðar ríkisstjórnin afnám sjómannaafsláttar og vísar sjómönnum á Landssamband íslenskra útvegsmanna. Landssambandið segir þvert nei og er ekki við öðru að búast úr þeim herbúðum. Það er rétt að minna á að hjá ríkinu starfar einnig fjöldi sjómanna svo sem á varðskipum. Þetta innlegg ríkisstjórnarinnar í kjaraviðræður sjómanna er að mínu mati vanhugsað og standa sjómenn sem einn maður gegn því. Þeir munu aldrei samþykkja þessa kjaraskerðingu. Ef fella á niður sjómannaafslátt verða aðrar sambærilegar kjarabætur að koma til sögunnar áður. Sjómenn spyrja og krefjast einfaldra svara: Hyggst ríkisstjórnin halda fast við fyrirætlan sína um afnám sjómannaafsláttar?

Herra forseti. Ríkisstjórnin vill að sjálfsögðu stuðla að því að hér verði friður á vinnumarkaði og kjarasamningar náist þannig að stöðugleiki verði í þjóðfélaginu. Það er öllum mikilvægt að viðhalda þeim stöðugleika sem hefur verið hér á undanförnum árum og aðilar vinnumarkaðarins eru núna að semja um kjör á launamarkaði. Það er eðlilegt að línur í kjarasamningum skýrist á hinum almenna vinnumarkaði og af því að hv. þm. spurði um hækkun lægstu launa er það að sjálfsögðu viðfangsefni aðila vinnumarkaðarins að takast á um hver verður hækkun lægstu launa. Mér er hins vegar fullkunnugt um að á þetta atriði er lögð mikil áhersla sem ég fagna og ég vænti þess að hægt sé að semja um viðsættanlegar tölur í þessu sambandi. Hv. þm. spurði um skattamál. Ég vil aðeins ítreka það sem fram hefur komið hjá ríkisstjórninni í þeim efnum. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að afnema hinn svokallaða hátekjuskatt. Það er jafnframt stefna ríkisstjórnarinnar að eignarskattur verði afnuminn og það er jafnframt stefna ríkisstjórnarinnar að lækka skattprósentuna verulega og undirbúningur þess máls er í fullum gangi. Aðilar vinnumarkaðarins, þ.e. Alþýðusambandið, hefur óskað eftir fundum með fulltrúum ríkisstjórnarinnar og hafa tveir slíkir fundir átt sér stað. Þar hefur fyrst og fremst verið rætt um tvö mál, þ.e. um jöfnun lífeyrisréttinda og um atvinnuleysisbætur. Það hafa átt sér stað ágætar viðræður milli fulltrúa ríkisstjórnarinnar og fulltrúa ASÍ um þessi mál og er alveg ljóst að ríkisstjórnin fyrir sitt leyti er tilbúin að koma að málum þegar efni standa til, það er ekki komið að því, og reyna að leysa mál eftir því sem svigrúm er til innan marka fjárlaga og stuðla þannig að kjarasamningum sem tryggja vinnufrið í landinu og stöðugleika í efnahagsmálum.

Hæstv. forseti. Þegar erfiðir kjarasamningar eru fram undan eins og núna og vaxandi óvissa ríkir um framvindu efnahagsmála skiptir miklu máli að launamenn geti treyst þeirri ríkisstjórn sem situr. Við munum að slíkt traust var forsenda þeirrar þjóðarsáttar sem var gerð 1989 þegar þjóðin náði saman niður verðbólgunni. Þessi ríkisstjórn verðskuldar hins vegar ekki traust launamanna. Hún hefur þegar svikið mörg þau loforð sem hún gaf og skiptu launamenn ákaflega miklu. Hún lofaði að ná niður atvinnuleysi en ekkert hefur dregið úr því. Hún lofaði að hjálpa efnalitlu fólki með því að hækka húsnæðislánin upp í 18 millj. kr. en hún hefur ekki gert það. Hún lofaði að bæta kjör atvinnulausra en hún sveik það. Hún lofaði auknum fjárveitingum til öryrkja í kosningabaráttunni en hún stóð ekki við þær. Og hún lofaði að lækka skatta um 25 milljarða eins og hæstv. utanrrh. og sitjandi forsrh. var að rifja hér upp en hún efndi það með því að hækka skattana strax í haust. Bensínskatturinn hækkaði. Þungaskatturinn hækkaði. Meira að segja sérstakur frádráttur vegna lífeyrissparnaðar var afnuminn og skattahækkanir á þessu ári nema milljörðum króna. Og það er ekkert heilagt. Þeir sem minnst mega sín, þeir sem minnst eiga, þeir sem draga fram lífið á strípuðum bótum og voru áður skattlausir þurfa núna að greiða í skatt sem svarar mánaðarlegum bótum. Þegar ríkisstjórnin lagði loks fram frv. um lítilvæga lækkun erfðafjárskatts gat hún ekki á sér setið, hún lagði líka til sérstaka skattahækkun á líknarfélög, kirkjur og öryrkja. Þetta heitir að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur, hæstv. forseti, og ég verð að segja að verkalýðshreyfingin getur ekki reitt sig á orð ríkisstjórnarinnar. Þetta er ríkisstjórn hinna sviknu loforða.

Herra forseti. Það liggur í hlutarins eðli að ríkisstjórnin mun reyna að greiða fyrir gerð kjarasamninga eftir því sem í hennar valdi stendur. Þetta mál er hins vegar það skammt á veg komið að enn hefur ekki á það reynt með hvaða hætti best verður fyrir komið aðkomu ríkisstjórnarinnar að því. Vonandi tekst þó að ljúka þessum kjarasamningum innan tiltölulega skamms tíma og þá mun koma í ljós hver aðkoma ríkisstjórnarinnar verður. Eins og kom fram í máli hæstv. utanrrh. hafa nokkur atriði öðrum fremur verið nefnd í þessu sambandi, mál sem hafa verið rædd í sölum þingsins nokkrum sinnum, svo sem jöfnun lífeyrisréttinda. Ekki er komin niðurstaða í það. Líka liggur fyrir ákveðin krafa af hálfu verkalýðshreyfingarinnar gagnvart atvinnuleysisbótum. Ekki er heldur komin niðurstaða í neitt af því. Að því er varðar skattalækkanir liggur alveg fyrir og er algjörlega óbreytt, alveg sama hvað hv. þm. Össur Skarphéðinsson heldur áfram að berja höfðinu við steininn, að stefna ríkisstjórnarinnar eins og hún birtist í málefnasamningi hennar er sú að það verði gengið í að lögfesta hér þær skattalækkanir sem við höfum talað um, eins og utanrrh. lýsti, að loknum þessum kjarasamningum. Ef það liggur núna fyrir að þeir séu að takast á næstu dögum eða vikum verður komið að ríkisstjórninni að skila sínu í þeim efnum en auðvitað verður ekki um þau mál samið við samningaborðið í kjarasamningum, ekkert frekar en ríkisstjórnin getur beitt sér fyrir tiltekinni hækkun lægstu launa. Úr því verða aðilar vinnumarkaðarins sjálfir að greiða þó að ríkisstjórnin fagni því að sjálfsögðu ef tekst að koma málum þannig fyrir að þeir sem minnst bera úr býtum fái mestu kjarabótina í þessum kjarasamningi.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að stefna ríkisstjórnarinnar á undanförnum árum hefur orðið til þess að auka álögur á þá sem hafa lægstu launin. Persónuafslátturinn hefur ekki fylgt raungildi launanna sem hefur orðið til þess að þeir sem lægst hafa launin greiða hærri skatta en ella hefði verið. Þarna mun vanta a.m.k. yfir 10 þús. kr. svo að persónuafslátturinn haldi því raungildi sem lagt var upp með þegar staðgreiðslukerfið var tekið upp. Annað atriði sem mig langar til að víkja að varðandi það þegar við tókum upp staðgreiðslukerfið er sjómannaafslátturinn. Þegar staðgreiðslukerfið var tekið upp var sjómannaafslættinum breytt úr því að vera prósentutengd tala af launum hvers manns upp á 12% sem var dregin frá tekjum yfir í að vera gert að jafnlaunatæki innan sjómannastéttarinnar. Við þessa breytingu lækkaði kostnaður ríkissjóðs af sjómannaafslættinum. Í staðinn hafði sjómannaafslátturinn þau áhrif að þeir sem höfðu lægri launin innan stéttarinnar höfðu miklu meiri rauntekjur en áður hafði verið. Ef tekið væri dæmi af manni sem hafði 2,5 millj. í árslaun fyrir og eftir breytinguna yfir í staðgreiðslukerfið munar 300 þús. kr. sem rauntekjur sjómanns með 2,5 millj. eru hærri í dag en þær voru áður en staðgreiðslukerfið var hér tekið upp, eingöngu vegna þessarar breytingar. Að sama skapi minnkaði vægi sjómannaafsláttarins fyrir þá sem hærri höfðu tekjurnar. Þetta var gert með fullum vilja og vitund allra innan sjómannasamtakanna og er í raun og veru eitt besta verk sem sjómannastéttin hefur gert, og gert samkomulag um við ríkið á sínum tíma. Nú er lagt til að sjómannaafslátturinn verði lagður niður þvert ofan í það sem gerist hjá öðrum þjóðum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir að taka þetta mál hér upp. Ég held að fullt efni sé til þess, m.a. vegna þess hvernig hæstv. ríkisstjórnin sjálf hefur gefið upp boltann í þessum efnum, einkum og sér í lagi formaður Framsfl., hæstv. utanrrh. og starfandi hæstv. forsrh. Þegar skattalækkunarloforðin voru jafnvel farin að ganga fram af loforðasmiðunum sjálfum í kosningabaráttunni sl. vor greip formaður Framsfl., hæstv. utanrrh., iðulega til þess ráðs að spyrða þau saman við væntanlega kjarasamninga og endurtók það í umræðum aftur og aftur að þetta yrði nánar útfært í tengslum við kjarasamninga. Nú segir hins vegar hæstv. fjmrh. að þetta séu tveir óskyldir hlutir, skattalækkunaráform ríkisstjórnarinnar muni koma til framkvæmda að loknum kjarasamningum og þau séu ekki samningsatriði í þeim samningum. Ég leyfi mér að spyrja: Hvort gildir? Hvor talar fyrir ríkisstjórnina, hæstv. utanrrh. eða hæstv. fjmrh.? Þarna er greinilega talað með talsvert ólíkum hætti um hlutina. Síðan fannst mér hæstv. starfandi forsrh. hegða sér hér í ræðustólnum eins og hann væri nánast yfir það hafinn að svara þeim spurningum sem fyrir hann voru bornar. Er það þannig, eins og ráða mátti af svörum eða öllu heldur svaraleysi hæstv. ráðherra, að ríkisstjórnin hafi engar meiningar um lágmarkslaun og lægstu laun í landinu? Hvar er svarið við spurningunni um áformin um sjómannafrádráttinn? Standa þau? Og ýmis önnur áform ríkisstjórnarinnar sem auðvitað hafa torveldað andrúmsloftið í samskiptum aðila vinnumarkaðarins. Eru skattalækkunaráform ríkisstjórnarinnar sem fyrst og fremst gagnast hátekjufólki og eignamönnum líkleg til að greiða fyrir lausn almennra kjarasamninga ef ekki á að hrófla við persónufrádrætti upp á við eða öðru slíku? Nei, ég held að hæstv. ríkisstjórn verði að gera betur en þetta og lágmark að menn geri a.m.k. tilraun til þess að svara þeim spurningum sem hér eru fyrir þá bornar.

Herra forseti. Það er undarlegt að heyra hv. formenn stjórnarandstöðuflokkanna koma hér upp og ræða um stefnu ríkisstjórnarinnar í skattamálum eins og komið sé að lokum kjörtímabils. Það er eins og hv. þingmenn geri sér ekki grein fyrir því að það er rétt rúmlega hálft ár frá kosningum. Þetta eru undarlegar ræður sem hér eru settar á. Að sjálfsögðu munu ríkisstjórnarflokkarnir standa við þau metnaðarfullu loforð um skattalækkanir sem kynntar hafa verið og virðast örlítið pirra hv. stjórnarandstöðu. Við hljótum samt líka að spyrja um tilefni þessarar umræðu núna. Hver er aðkoma ríkisstjórnar að kjaraviðræðunum? Ég veit ekki betur en að um það hafi verið sátt, og það nokkuð lengi, að fulltrúar launþega og atvinnurekenda fari að því borði, annist kjaraviðræður. Um það hefur verið sátt ansi lengi og um það hafa verið sett sérstök lög sem ég hygg að sé nokkuð almennur stuðningur við. Ég veit heldur ekki betur en að þau mál séu í eðlilegum farvegi. Til allrar hamingju berast jákvæðar fréttir frá þeim viðræðum um að vel gangi saman í viðræðum um kjaramál á milli atvinnurekenda og launþega. Þess vegna er mér óskiljanlegt tilefnið einmitt núna. Er verið að ætlast til þess af hv. málshefjanda, hv. þm. Vinstri grænna Atla Gíslasyni, að ríkisstjórnin grípi inn í viðræður í miðjum klíðum, viðræðum sem ganga afskaplega vel? Ég vil ekki segja að umræðan sé óþörf en a.m.k. vil ég segja að hún er ótímabær.

Þú sérð a.m.k. ástæðu til að taka þátt í henni.

Virðulegi forseti. Á síðustu árum hafa orðið miklar breytingar á alþjóðlegum vinnumarkaði sem hafa haft afleiðingar hér á landi eins og annars staðar. Í kjölfar alþjóðavæðingar hefur orðið umbylting á eignarhaldi fyrirtækja. Stjórnunaraðferðir eru fjarlægari og ópersónulegri. Atvinnurekendur telja sig ekki bera þá samfélagslegu skyldu sem áður þótti eðlileg. Líklegt er að enn aukist kröfur um hagræðingu og lægri launakostnað í framtíðinni og að íslenskt launafólk muni í auknum mæli finna fyrir þessum breytingum. Það er líka ýmislegt í umhverfi launafólks sem stjórnvöld þurfa að grípa inn í. Atvinnulausum er að fjölga. Samkvæmt skýrslu Vinnumálastofnunar frá í desember fjölgaði þeim sem hafa verið atvinnulausir í sex mánuði eða meira um 82% í fyrra. Hagdeild ASÍ spáir því að fleiri verði atvinnulausir í ár en í fyrra og að sú þróun haldi áfram árið 2005. Tvöfalt lífeyriskerfi með innbyggðri mismunun og sífellt vaxandi skuldbindingum fyrir opinbera aðila kallar á breytingar og þess vegna er krafa samtaka launafólks um aðkomu ríkisvaldsins að kjarasamningum eðlileg og nauðsynleg. Réttindi fólks til atvinnuleysistrygginga þarf að treysta og auka fullorðinsfræðslu og símenntun til að taka á vanda langtímaatvinnulausra. Á sama hátt þarf að móta skynsama stefnu í málefnum útlendinga með það m.a. fyrir augum að koma í veg fyrir félagsleg undirboð og kjararýrnun sem leiðir til vaxandi útlendingaandúðar ef ekkert er að gert. Herra forseti. Verkalýðshreyfingin vill leggja grunn að traustum kjarasamningum en hún getur það ekki nema ríkisvaldið axli þá ábyrgð sem því ber. Enn hefur ríkisstjórnin ekki svarað neinu um það hvað hún ætli að leggja af mörkum við kjarasamningana til að tryggja hér stöðugleika í efnahags- og atvinnumálum á næstu árum og eftir því hljótum við að kalla, virðulegi forseti.

Herra forseti. Það hefur margsinnis verið í umræðunni á Íslandi að æskilegt væri að hækka lægstu laun. Við eigum langa sögu að baki, sögu mikilla mistaka um það. Það hefur ekki gengið eftir sem menn hafa viljað. Það var fyrst árið 1995 og 1997 sem tókst að gera verulegt átak í því að hækka lægstu laun á Íslandi. Við skulum minnast þess hvernig stóð á því að það tókst. Það tókst vegna þess að allir aðilar vinnumarkaðarins, allir hagsmunaaðilar á landinu, komu sér saman um að nota ekki lægstu laun sem viðmiðun fyrir kjarabaráttu sína. Þess vegna tókst að ná þessum árangri. Þess vegna vara ég við og segi: Einhverjar fullyrðingar, einhverjar meiningar, eitthvert valdboð um það hvernig fara skuli með lægstu laun held ég að sé dæmt til að mistakast. Við náum aldrei árangri öðruvísi en með samningum allra aðila. Það ber að vekja á því athygli að því miður hefur þróunin orðið sú að menn eru núna farnir að nota þessa samninga frá 1995--1997, þegar við hækkuðum lægstu launin, sem viðmiðun í nýja kröfu segjandi að menn hafi nú ekki fylgt þróun lægstu launa í staðinn fyrir að benda á það sem rétt er, að bætur eiga að fylgja almennri launaþróun. Ég vil hins vegar, herra forseti, taka undir áhyggjur málshefjanda um þróun örorkubótanna og hvernig hinir frjálsu lífeyrissjóðir standa gagnvart henni. Þetta er mjög alvarlegur hlutur og okkur ber að horfast í augu við hann. Enginn má undan líta. Því fyrr sem við horfum til þess, því betra. Þetta er hlutur sem ég held að ríkisvaldið gæti hjálpað til með. Við eigum að skoða það alvarlega.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Þau sögðu mér að vísu fátt sem ég vissi ekki fyrir og ég verð að segja það enn og aftur að ég harma áhersluröð ríkisstjórnarinnar. Hún gengur gegn réttlætiskennd minni, gengur gegn uppeldi mínu. Ég sé ekki að raða þurfi stóreignafólki og hátekjufólki fremst. Maður byrjar á hinum endanum. Maður dæmir þjóðfélag, þar á meðal íslenska þjóðfélagið, eftir því hvernig við reynumst gagnvart þeim sem minna mega sín. Við stöndum okkur illa í því. Sá reikningur sem við erum að búa til fyrir framtíðina að því leyti verður dýr vegna þess að við erum að búa til vandamál í dag sem verða vandamál í fjöldamörg ár. Kannski er ekki vinsælt í kosningum að horfa 20, 30, 40 ár fram í tímann. Kannski á maður bara að kíkja fjögur ár eða jafnvel bara einn dag. Svörin sögðu mér fátt og engu var svarað um sjómannaafsláttinn. Ég vil hins vegar minna hæstv. utanrrh. á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru jákvæð ákvæði um að jafna launamun kvenna og karla. Það verður ekki gert nema lyfta lægstu launum. Það er útilokað að gera það með öðrum hætti. Ég get verið sammála hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni um að þarna þurfi þríhliða viðræður en ríkisvaldið verður að koma þar inn í með frumkvæði, með hugmyndir og vera með í því. Ég held, hef a.m.k. heyrt það, að þær viðræður sem áttu sér stað sl. föstudag hafi nánast engu skilað.

Herra forseti. Samskipti ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins eru í fullkomlega eðlilegum farvegi. Sem betur fer hafa ekki borist nema jákvæðar fréttir af gangi samninganna og eftir því sem ég best veit eru þessir samningar í ágætum farvegi. Það er hins vegar ekki tímabært að greina frá því eða ákveða með hvaða hætti ríkisstjórnin kemur endanlega inn í þessa samningsgerð. Línur þurfa að skýrast betur áður en kemur að því. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði réttilega að þetta snerist um traust. Ég minni á að á undanförnum árum, ef við miðum t.d. við árið 1995, hefur kaupmáttur í landinu aukist meira en nokkru sinni fyrr. Lægstu laun hafa hækkað meira en nokkru sinni fyrr, meiri hækkanir á örorkulífeyri og tekjutryggingu hafa verið og meiri stöðugleiki og framfarir í þjóðfélaginu en nokkru sinni fyrr. Það er þessi þróun sem þarf að halda áfram, og það liggur nokkuð skýrt fyrir hvað ríkisstjórnin ætlast fyrir í skattamálum. Aðilar vinnumarkaðarins geta að sjálfsögðu tekið mið af því, og hafa tekið mið af því. Málið er allt í eðlilegum farvegi og það byggir á fullu trausti milli ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins. Markmiðið er skýrt, að halda áfram á þeirri braut sem hefur verið lögð á undanförnum árum með mikilli aukningu kaupmáttar og mikilli hækkun bæði lægstu launa og lægstu bóta.

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 23. febr. 2004: ,,Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs óskar eftir því, sbr. 3. mgr. 55. gr. þingskapa, að ræðutími við 1. umr. í 564. máli, Verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, verði tvöfaldaður vegna mikilvægis málsins.`` Undir bréfið ritar Ögmundur Jónasson, formaður þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Við þessari beiðni verður orðið.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til nýrra laga um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Frv. þetta er í meginatriðum samið af nefnd sem skipuð var 25. september 2001 og hafði það verkefni að endurskoða lög nr. 36/1974, um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, með hliðsjón af þeim breytingum sem orðið hafa á síðustu árum á stjórnsýslu náttúruverndarmála, m.a. með nýjum lögum um náttúruvernd, nr. 44/1999. Einnig var nefndinni falið að gera tillögur um framtíðarstarfsemi Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Frv. var lagt fram á Alþingi sl. vetur en náði ekki fram að ganga. Gerðar hafa verið lítils háttar breytingar á því síðan þá með hliðsjón af umsögnum sem bárust umhvn. Alþingis. Einnig hefur verið bætt við frv. ákvæði til bráðabirgða III þar sem heimild Umhverfisstofnunar til að veita leyfi til hækkunar stíflu við Laxárvirkjun er rýmkuð. Gert er ráð fyrir að frv. þetta taki gildi 1. maí 2004. Í frv. er lagt til að gildissviði laganna verði breytt frá því sem nú er og þau taki í meginatriðum til Laxár, Mývatns og ýmissa nálægra votlendissvæða en núgildandi lög ná til Laxár og Skútustaðahrepps alls. Gert er ráð fyrir að önnur svæði í Skútustaðahreppi sem hafa hátt verndargildi verði friðlýst samkvæmt náttúruverndarlögum og verður þegar hafist handa við þann undirbúning verði frv. að lögum. Skal þeim friðlýsingum vera lokið fyrir 1. janúar 2008 samkvæmt bráðabirgðaákvæði frv. Auk þess er í frv. nýmæli um sérstaka vernd vatnasviðs Mývatns og Laxár. Skv. 3. gr. frv. verður óheimilt að valda spjöllum eða raski á lífríki, jarðmyndunum og landslagi á landsvæði sem afmarkast af Laxá, Mývatni og nálægum votlendissvæðum. Mörk þessa svæðis eru dregin á korti í fskj. I með frv. Leita skal leyfis Umhverfisstofnunar fyrir hvers konar framkvæmdum á þessu svæði. Gert er ráð fyrir að efnislega sé um sambærilega vernd að ræða og er á svæðinu í dag. Um vernd vatnasviðs Mývatns og Laxár er síðan fjallað í 4. gr. frv. og eru mörk þess dregin á korti í fskj. II. Samkvæmt greininni skal forðast að valda spjöllum á vatnasviði Mývatns og Laxár sem raskað gætu vernd vatnsins og árinnar. Nýmæli er í 6. gr. frv. þar sem kveðið er á um gerð verndaráætlunar fyrir Skútustaðahrepp allan auk Laxár allt að ósi árinnar við Skjálfandaflóa eða það landsvæði sem fellur undir gildandi lög. Skal þar m.a. fjallað um nauðsynlegar verndaraðgerðir, friðlýsingu náttúruminja, landnýtingu, umferðarrétt almennings og aðgengi ferðamanna að svæðinu. Verndaráætlunin skal gerð í samvinnu við viðkomandi sveitarstjórnir, hagsmunaaðila og umhverfisverndarsamtök á svæðinu og stofnanir sem starfa lögum samkvæmt á sviði náttúruverndar, vatnsverndar og veiðinýtingar. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða I skal gerð verndar\-áætlunar lokið fyrir 1. janúar 2006. Ég vil að það komi hér fram að Umhverfisstofnun hefur þegar hafist handa við gerð verndaráætlunar. Gert er ráð fyrir að starfsemi Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn verði óbreytt en stjórn hennar lögð niður. Í stað hennar verður skipað fagráð sem verður forstöðumanni til ráðgjafar um vísindastarf stofnunarinnar, rannsóknarstefnu og fagleg tengsl við aðrar stofnanir sem stunda rannsóknir á svæðinu en hafi ekki með daglegan rekstur stofnunarinnar að gera. Eins og áður segir er í frv. ákvæði til bráðabirgða III þar sem heimild Umhverfisstofnunar til að leyfa hækkun stíflu við Laxárvirkjun er rýmkuð að því tilskildu að fyrir liggi samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns og að umhverfismat vegna framkvæmdarinnar hafi farið fram. Ís- og krapastíflur ásamt grunnstingulsvandamálum tengt inntaki virkjunarinnar hafa truflað rekstur hennar. Einnig hefur sandburður í Laxá valdið erfiðleikum í rekstri Laxárvirkjunar og valdið sliti á vatnsvélum. Þá hafa heimamenn haft áhuga á því að draga úr sandburði í Laxá. Vegna þessa hefur Landsvirkjun gert áætlun um að hækka núverandi stíflu efst í Laxárgljúfri í því skyni að leysa framangreind vandamál. Með því myndast inntakslón ofan stíflunnar og sandur og grjót sem Laxá ber með sér fellur til botns í lóninu. Samkvæmt núgildandi lögum og 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. frv. eru allar breytingar á hæð vatnsborðs Mývatns og Laxár óheimilar nema til verndunar og ræktunar þeirra. Í 1. gr. samnings sem gerður var milli stjórnar Laxárvirkjunar, Landeigendafélags Laxár og Mývatns og ríkisstjórnarinnar í maí 1973 vegna svonefndrar Laxárdeilu segir að samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns þurfi fyrir breytingum á virkjunum í Laxá sem leiða til hækkunar á vatnsborði árinnar. Núgildandi lög ganga þannig lengra en fyrrnefnt samkomulag hvað þetta varðar. Bráðabirgðaákvæðinu er því m.a. ætlað að tryggja að lögin um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu standi ekki í vegi fyrir framkvæmdum sem aðilar máls, þ.e. Landsvirkjun og Landeigendafélag Laxár og Mývatns, yrðu sammála um að nauðsynlegar væru til að leysa þá erfiðleika sem verið hafa í rekstri virkjunarinnar, enda fari slíkar framkvæmdir ekki í bága við náttúruverndarsjónarmið að mati Umhverfisstofnunar. Annar megintilgangur bráðabirgðaákvæðisins er að opna fyrir þann möguleika að umhverfismat vegna framkvæmdarinnar geti farið fram en um það hefur ríkt ákveðin réttaróvissa vegna fyrrnefndra ákvæða núgildandi laga og 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. frv. um að allar breytingar á hæð vatnsborðs Mývatns og Laxár séu óheimilar nema til verndunar og ræktunar þeirra. Ef slík framkvæmd er ekki til verndunar og ræktunar er hún beinlínis ólögmæt samkvæmt þessum ákvæðum og því óvíst hvort mat á umhverfishrifum hennar geti farið fram. Töluverð umræða hefur farið fram síðustu ár um það hvort og með hvaða hætti unnt sé að leysa fyrrnefnda erfiðleika í rekstri Laxárvirkjunar og eru skoðanir manna skiptar. Fram hefur komið í máli margra heimamanna að þeir telji unnt að leysa þá með öðrum hætti en eingöngu með hækkun á núverandi stíflu virkjunarinnar. Í mati á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar er lagt mat á hvaða áhrif hún hefur á umhverfið og auk þess eru skoðaðir helstu kostir við fyrirhugaða framkvæmd, í þessu tilviki væntanlega bæði mismunandi stífluhæð og e.t.v. aðrar mögulegar leiðir til að hefta sandburð í Laxá. Mat á umhverfisáhrifum mun þannig gefa þýðingarmiklar upplýsingar og auðvelda alla ákvarðanatöku um málið, m.a. fyrir Landeigendafélag Laxár og Mývatns en ekki síst fyrir leyfisveitendur sem í þessu tilviki eru Umhverfisstofnun og viðkomandi sveitarfélag. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frv. og legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhvn.

Herra forseti. Það er einkum tvennt sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um. Annað varðar dagsektir í 10. gr.: Í hvaða tilfellum sér hæstv. ráðherra að þeim verði einkum beitt? Í öðru lagi varðandi bráðabirgðaákvæðið. Hvers vegna er það látið gilda í 10 ár? Hvað veldur því að það er látið gilda í 10 ár en ekki fimm eða tvö?

Hæstv. forseti. Varðandi dagsektirnar er um almennt ákvæði að ræða. Í skýringum kemur fram að ákvæðin þarfnist ekki skýringar þannig að hér er um almenn sektarákvæði að ræða sem venjan er að hafa í lögum af þessu tagi. Ef grípa þarf til þeirra er sem sagt heimild til þess. Varðandi bráðabirgðaákvæðið er rétt að það er svokallað sólarlagsákvæði. Það er almennt þannig að menn telja eðlilegt að bráðabirgðaákvæði séu ekki varanleg, heldur hafi einhvers konar sólarlag innifalið, þ.e. þau renni út eftir ákveðið árabil. Hvort 10 ár séu rétti tíminn eða ekki geta menn deilt um en ég tel eðlilegt að umhvn. skoði í vinnslu þessa máls hvort eðlilegra sé að hafa eitthvert annað árabil. Hugmyndin var að opna á þann möguleika að umhverfismat gæti farið fram á svona framkvæmd þannig að menn gætu skoðað í hefðbundnu umhverfismati kosti og galla við ýmsar útfærslur af hugsanlegri framkvæmd. Ef aðilar máls, allir saman í einu, verða sammála um að ásættanlegt sé að fara í einhvers konar aðgerðir vegna reksturs þessarar virkjunar yrðu lögin ekki útilokandi eins og þau eru í dag. Þessir þrír aðilar eru sveitarfélagið, landeigendafélagið og Umhverfisstofnun. Það er ekki hægt að fara í neinar framkvæmdir þarna nema allir þessir þrír aðilar verði sammála um það á sama tíma.

Herra forseti. Því miður fékk ég engar skýringar á því hvers vegna það voru 10 ár. Þá má spyrja í framhaldinu: Er einhver þörf á því að setja það í bráðabirgðaákvæði að það eigi að fara í mat á umhverfisáhrifum? Ég sé það ekki. Mér sýnast samkvæmt gildandi lögum allar líkur á því að þessi framkvæmd, hækkun á stíflunni sem þetta bráðabirgðaákvæði fjallar um, skuli fara í umhverfismat. Ástæðan fyrir því að ég spyr um dagsektirnar er einkum sú að samkvæmt lögum um aðför falla dagsektir niður um leið og sá sem hefur verið skipað að framkvæma ákveðinn hlut framkvæmir það sem honum hefur verið gert að framkvæma. Þess vegna tel ég þetta dagsektarákvæði alveg handónýtt.

Herra forseti. Þó að hv. þm. Sigurjón Þórðarson telji hægt að fara með hugsanlega framkvæmd í umhverfismat í dag er það ekki svo. Miðað við hvernig þetta mál er vaxið er réttaróvissa um það atriði vegna þess að í núgildandi lögum stendur að ekki megi hafa áhrif á rennsli Laxár nema til verndunar og ræktunar. Meginkrafturinn á bak við þær hugmyndir sem eru uppi er ekki að vernda og rækta, heldur rekstrarerfiðleikar við virkjunina. Þessi framkvæmd er þess eðlis að hún fellur ekki að lögunum. Þess vegna þarf að taka á þessari réttaróvissu til að umhverfismatið gæti farið fram og menn gætu skoðað áhrifin. Til hvers ættu Skipulagsstofnun eða Umhverfisstofnun í dag að taka þessa framkvæmd inn í umhverfismatið þar sem ekki er hægt að veita leyfi fyrir henni? Hún er ekki, eins og menn hafa skilið þetta mál, til verndunar eða ræktunar. Hún er vegna rekstrarerfiðleika í þessari virkjun þannig að það er annar megintilgangur þessara laga, að eyða réttaróvissunni svo að menn geti farið í umhverfismat og skoðað þá alla kosti og galla við hugsanlega framkvæmd. Ég er alveg viss um að Landsvirkjun mun leggja sig fram við að ræða við heimamenn um þá kosti sem þeir vilja láta skoða sem Landsvirkjun hingað til hefur ekki ljáð máls á af því að nú verða menn að ná saman. Menn verða allir að vera sammála um ásættanlegar aðgerðir eigi þær að verða að veruleika. Annars verður ekkert úr neinu og engar breytingar verða gerðar.

Herra forseti. Það er með nokkuð blendnum huga sem ég tek á móti þessu frv. til laga um breytingu á lögum um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Það er jákvætt og gott í sjálfu sér að að mestu leyti hefur náðst samkomulag um endurskoðun á þessum verndarlögum sem alllengi hefur verið til umræðu og sem heimamenn, einkum og sér í lagi í Skútustaðahreppi, hafa þrýst nokkuð á um til að færa meðferð mála á þeim slóðum til meira samræmis við það sem gildir almennt hvað varðar byggingarleyfi og framkvæmdaleyfi. Þá eru það ákaflega mikil vonbrigði og vekur satt best að segja mikla furðu að það smyglgóss skuli vera með í för sem raun ber vitni. Þar á ég að sjálfsögðu við ákvæði til bráðabirgða III í þessu frv. sem á ekkert skylt við undirbúningsvinnuna að málinu, er í algerri andstöðu við helstu samstarfsaðila ráðuneytisins um undirbúning frv. að öðru leyti, einkum og sér í lagi landeigendur við Laxá og Mývatn, og er auðvitað ekkert annað en skýlaust brot á samkomulagi deiluaðila í Laxárdeilunni sem innsiglað var með undirritun samninga 16. maí í Reykjavík og 19. maí að Stóru-Tjörnum árið 1973. Það samkomulag er grundvallargagn sátta í Laxárdeilunni. Lögin eru síðan skilgetið afkvæmi samkomulagsins sem gert var milli ríkisstjórnar, landeigenda við Laxá og Mývatn og Laxárvirkjunarstjórnar sem þá var. Það er kaldhæðnislegt að undir samkomulagið ritar af hálfu ríkisstjórnar Ólafur heitinn Jóhannesson, þáverandi forsrh. og formaður Framsfl. Að það skuli þurfa að bætast við annað sem hæstv. umhvrh. leggur á sig í þessum leiðangri fyrir Landsvirkjun eina ferðina enn, að helga henni meira land og auka olnbogarými hennar í virkjunarmálum og ætla að rjúfa þá með beinum hætti grið eftir einhverja harðvítugustu, illvígustu og sögufrægustu deilu á sviði umhverfismála sem nokkurn tíma hefur orðið hér í landi og eftirminnilegt samkomulag sem þáverandi formaður Framsfl. og forsrh. beitti sér mjög fyrir á lokamánuðum deilunnar að ná fram. Ég held, herra forseti, að óhjákvæmilegt sé að fara aðeins yfir aðdraganda Laxárdeilunnar og setja í samhengi við þá atburðarás þá hluti sem hér eru undir. Rétt er að minna fyrst á að virkjunaráform, löngun virkjunaraðila í að mega athafna sig að vild, jafnvel þó að í hlut ættu einhver viðkvæmustu náttúrusvæði landsins, voru þá sem fyrr undirrót deilunnar. Á miðju ári 1969 komu upp úr kafinu virkjunaráform Laxárvirkjunarstjórnar, svonefnd Gljúfurversvirkjun. Þau gengu út á að virkja í nokkrum áföngum með hækkandi stíflum Laxá við Brúar efst í Laxárgljúfrum og enda þar í allt upp undir 60 metra hárri stíflu með gríðarmiklu uppistöðulóni sem færði stóran hluta af neðri hluta Laxárdals í kaf. Í síðari áföngum átti að veita vatni úr Svartá og Suðurá sem falla til Skjálfandafljóts yfir í Kráká og áfram niður í gegnum Laxá og til sjávar. Með þessu öllu saman átti að reisa meðalstóra vatnsaflsvirkjun upp á ein 80 megavött í afli. Heimamenn brugðust eðlilega fárir við, einkum og sér í lagi auðvitað landeigendur, bændur í Laxárdal og við Mývatn, veiðiréttarhafar og aðrir slíkir sem annt var um þetta svæði og náttúruvernd á því. Menn stofnuðu landeigendafélag, og baráttumenn fyrir umhverfisvernd alls staðar að af landinu tóku höndum saman við heimamenn í Þingeyjarsýslum um andóf gegn þessum áformum. Framganga virkjunaraðila á þeim tímum var á þann veg að ekki var verið að hafa mikið fyrir því að tala við þá sem í hlut ættu. Vegna þess að menn höfðu rétt á landinu þar sem stíflan sjálf átti að rísa töldu þeir sig hvorki þurfa að ræða við kóng né prest og höfðu líka tamið sér þann framgangsmáta, samanber t.d. þegar stíflumannvirki voru reist við útfallsósa Mývatns án þess að nokkurt samkomulag hefði tekist við landeigendur þar. Þar á meðal átti í hlut hin fræga Miðkvíslarstífla sem síðar var fjarlægð. Baráttan fór fyrir dómstóla og varð m.a. söguleg af þeim ástæðum að sýslumaður Þingeyinga, Jóhann Skaptason, vék frá byrjun sæti sem slíkur þar sem hann var sjálfur virkur þátttakandi í baráttu heimamanna gegn virkjunaráformunum. Þurfti á öllum stigum að setja sýslumann eða dómara í málið. Auðvitað var ljóst, og ég held að fáir deili um það í dag, að þarna átti að fara fram með grófri lögleysu og miklu ofríki í garð hagsmunaaðila og landeigenda á þessum slóðum. Ég held að það verði ekki orðað öðruvísi í dag og mundi náttúrlega tæplega hvarfla að einum né neinum --- og þó. Það sem enn er að gerast er býsna keimlíkt. Hæstv. umhvrh. leggur fram frv. með ákvæði til bráðabirgða III í sem hæstv. ráðherra veit að er í algerri andstöðu við ríkjandi sjónarmið landeigenda á sama svæði, hagsmunafélag landeigendanna við Laxá og Mývatn. Þetta veit hæstv. ráðherra vel og ráðuneytisstjóri hæstv. ráðherra sem var einhvers konar undanfari, að sögn greinar í Morgunblaðinu í dag, til að kynna mönnum erkibiskupsboðskapinn væntanlega, í desembermánuði sl. Því var tekið fálega þykist ég hafa eftir áreiðanlegra manna heimildum og sömuleiðis veit hæstv. ráðherra vel, eftir að hafa fundað með mönnum, að hún nýtur ekki stuðnings við þessa leið í málinu. Engu að síður er látið undan, væntanlega, þrýstingi Landsvirkjunarmanna sem þarna vilja fá sitt fram eins og venjulega. Landeigendur, eins og áður sagði, stofnuðu með sér félag, fyrst í kringum Laxársvæðið sem síðar varð Landeigendafélag Laxár og Mývatns. Um svipað leyti varð til félag veiðiréttarhafa í Mývatnssveit og við Laxá og Kráká. Menn bundust samtökum og skipulögðu sig með ýmsum hætti. Framan af ári 1970 leit allt út fyrir að ekki stæði til að gera eitt né neitt með andstöðu heimamanna og þeim gekk erfiðlega að ná eyrum stjórnvalda. Það hefur án efa átt sinn þátt í þeirri einstæðu aðgerð, að kvöldi 26. ágúst 1970, þegar á annað hundrað manns úr Þingeyjarsýslum komu saman búnir verkfærum og fjarlægðu stífluna í Miðkvísl, notuðu reyndar að hluta til dýnamít við það því að inni í jarðvegsstíflunni reyndist steinkjarni, og varð landsfrægt mál. Þeir töldu stífluna reista í fullkomnu leyfisleysi og sannanlegt er að aldrei var gert neitt samkomulag við þá landeigendur um þá ráðstöfun sem og þær breytingar á rennsli Mývatns sem af þessu stöfuðu, stíflur sem torvelduðu silungagöngur og gripu með ýmsum hætti inn í viðkvæmt og einstakt lífríki á þessum slóðum. Eins og rækilegar síðari tíma umhverfisrannsóknir hafa sýnt fram á eru Mývatn og Laxá eitt, og vistkerfið og vatnasvæðið allt, og getur hvorugt án hins verið. Ég hef ekki tíma hér, herra forseti, til að fara eins og vert væri og skylt í þetta mál því að það verðskuldaði langa ræðu að gera rækilega grein fyrir þessu einstaka máli. Ég held að mörgum væri hollt og þarft að rifja það upp núna. Ég leyfi mér að mæla þar t.d. með bók sem skrifuð er af lögmanni landeigenda, Sigurði Gizurarsyni. Sömuleiðis hefur Erlingur Sigurðarson frá Grænavatni gert merka kandídatsritgerð um deiluna. Síðan má benda á þau rit sem út komu í kjölfar rannsókna, sem spruttu upp úr Laxárdeilunni, á Mývatni og Laxá og eru nánast einstæðar í sinni röð á Íslandi. Það er helst að rannsóknir á Þingvallavatni komist nálægt því sem gert hefur verið við Mývatn og er allt saman meira og minna með einum og öðrum hætti afsprengi þessa máls, þ.e. Laxárdeilunnar miklu sem stóð linnulaust frá árinu 1969 og fram til 20. maí 1973 þegar hún var til lykta leidd. Það varð landeigendum að miklu gagni í þessu streði öllu, þrátt fyrir að þeir ættu erfitt uppdráttar lengi varðandi það að ná rétti sínum fyrir dómstólum, að þeir náðu þó fram með dómi Hæstaréttar lögbanni á að vatni yrði veitt á aflvélar Gljúfurversvirkjunar eða Laxár III, eins og síðar var tekið að kalla hana. Þá var uppi sú sérkennilega staða í málinu að stjórnvöld höfðu veitt virkjunaraðilum öll framkvæmdaleyfi, framkvæmdir voru hafnar og þær gátu í sjálfu sér haldið áfram, en landeigendur höfðu fyrir dómstólum náð því fram að óheimilt væri að veita vatni úr Laxá inn í virkjunina. Var þá til lítils streðað við að byggja hana ef aldrei færi um hana neitt vatnið. Þannig var staðan lengst af meðan deilan geisaði og styrkti auðvitað mjög, smátt og smátt, stöðu landeigenda að þeir höfðu þennan lögbannsdóm Hæstaréttar frá því í desember 1970, ef ég man rétt, á bak við sig. Mig minnir að dómur hafi fallið 15. desember 1970. Deilan stóð hins vegar linnulaust. Enginn efast um að ef ekki hefði verið fyrir þrotlausa baráttu og órofa samstöðu virkjunarandstæðinga hefði farið öðruvísi. Allt fram undir hið síðasta gengu meira og minna allar tilraunir út á að brjóta andstöðu þeirra á bak aftur. Stjórnarskiptin 1971 höfðu þó vissulega nokkur áhrif og sú staðreynd að þá settist að völdum stjórn sem hafði á bak við sig m.a. þá þingmenn sem helst höfðu þó reynt að miðla málum eða beinlínis höfðu tekið upp málstað landeigenda, eins og Jónas Árnason og Lúðvík Jósepsson. Magnús Kjartansson, eftir að hann varð iðnrh., reyndi talsvert að beita sér fyrir lausn deilunnar og einnig Ólafur Jóhannesson, eins og áður sagði. Það er svo þegar Laxárvirkjunarstjórn stendur frammi fyrir því að hún kunni e.t.v. að sitja uppi með fullbyggða virkjun --- sem reyndar var hönnuð og byggð að miklu leyti miðað við miklu stærri virkjun og framhaldsáfanga Gljúfurversáætlunarinnar sem þá þegar var orðið ljóst að aldrei yrði samstaða um og aldrei fengist leyfð, eins og að veita Svartá og Suðurá um Kráká til Laxár --- sem hún gerir sér grein fyrir þeirri sérkennilegu stöðu að búið var að fjárfesta þarna í mannvirkjum sem aldrei yrðu nein not fyrir miðað við það að ekki fengist samþykktur nema í mesta lagi fyrsti áfangi virkjunarinnar. Ekki bætti úr skák ef ekki einu sinni fengist vatn inn á þann hluta virkjunaráformanna vegna lögbanns dómsins. Þetta leiddi svo smátt og smátt allt saman til þess, herra forseti, eins og áður sagði, að samkomulag náðist og var reyndar ótrúlega nálægt því, að lokum, sem þegar hafði verið lagt til í drögum snemma á árinu 1971. Það tók heil tvö ár að fá stjórnendur Laxárvirkjunar og stjórnvöld til að kyngja því og fallast á að vegna andstöðu heimamanna yrði ekki gengið lengra en að virkjun án vatnsborðshækkunar. Sú varð að lokum niðurstaðan. Undir samkomulagið ritar, eins og áður sagði, þáverandi forsrh., Ólafur Jóhannesson, f.h. ríkisstjórnarinnar, í Reykjavík 16. maí, og að Stóru-Tjörnum í Ljósavatnsskarði f.h. Laxárvirkjunar Valur Arnþórsson, Jón Sólnes, Baldvin Baldursson, Sigurjón Rist og Ingólfur Árnason, en f.h. Landeigendafélags Laxár og Mývatns Hermóður Guðmundsson, Eysteinn Sigurðsson, Jón Jónasson, Vigfús B. Jónsson og Þorgrímur Starri Björgvinsson. Þarna eru á ferðinni helstu forvígismenn landeigenda og verndunarsinna í Þingeyjarsýslum, Hermóður Guðmundsson auðvitað sem stóð fremstur allra í baráttunni, Eysteinn Sigurðsson á Arnarvatni og Þorgrímur Starri Björgvinsson í Garði, að öðrum ólöstuðum. Þessir þrír látnu heiðursmenn stóðu saman eins og einn klettur í þessari baráttu og munaði um minna en þessa kappa. Má þá geta þess að þeir Hermóður og Eysteinn á Arnarvatni voru báðir synir ástríkra skálda í Þingeyjarsýslum þar sem voru Guðmundur Friðjónsson á Sandi og Sigurður Jónsson á Arnarvatni. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég hefði fyrr trúað öðru en að menn væru svo gæfusnauðir hér á Íslandi að umgangast þetta mál í ljósi þeirrar sögu sem að baki liggur með þeim hætti sem hér er nú að verða raun á. Satt best að segja skil ég ekkert í framgöngu hæstv. umhvrh., séu ráðherra frjálsar hendur í þessu máli, að láta hafa sig í það erindi að flytja málið inn í alþingissali eins og raun ber vitni. Í beinu framhaldi af og á grundvelli samningsins sem er löggerningur, formlegur samningur þessara aðila og enn í gildi --- eða lítur hæstv. umhvrh. ekki svo á að samningurinn, samkomulagið, milli ríkisstjórnar Íslands, Laxárvirkjunarstjórnar, sem nú er Landsvirkjun, og Landeigendafélags Laxár og Mývatns sé enn í fullu gildi? Mér er ekki kunnugt um að honum hafi verið sagt upp eða hann sé ómerkur á einn eða neinn hátt. Hann er algerlega afdráttarlaus og í samræmi við hann eru lögin sem um er samið að fylgi samningnum. Í 1. gr. samningsins segir: ,,Laxárvirkjun lýsir yfir að hún muni ekki stofna til frekari virkjana í Laxá umfram þá 6,5 megavatta virkjun sem nú er unnið að og sem ekki hefur vatnsborðshækkun í för með sér nema til komi samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns.`` Ekkert slíkt samþykki liggur fyrir. Þess vegna er Landsvirkjun bundin af þessu líka og hún á ekki að hreyfa sig hænufet fyrr en nýtt samkomulag liggur fyrir. Ríkisstjórnin muni beita sér fyrir rannsóknarfé, Landeigendafélagið, samkvæmt 2. gr. samningsins, afléttir í staðinn lögbanni við vatnstöku fyrir nefnda 6,5 megavatta virkjun. Landeigendafélagið aflétti lögbanni sem það hafði í höndunum og gat stöðvað frekari framkvæmdir á grundvelli þess þannig að virkjun Laxárvirkjunar hefði staðið tóm svo lengi sem málaferli hefðu staðið yfir og jafnvel að eilífu, ad infinitum, ef Landeigendafélagið hefði unnið slík mál. Þessu afsalar stjórnin úr höndum sér á grundvelli samningsins. Og það var ekki gert af neinni léttúð, heldur vegna þess að menn töldu sig vera að vinna fullnaðarsigur, að þeir hefðu það algerlega í höndum sér að aldrei yrði um frekari vatnsborðshækkun eða röskun að ræða. Það liggur fyrir, það lá fyrir þá og það liggur fyrir enn að menn eru slíku andvígir. Í þessum samningi, 9. gr. hans, stendur: ,,Ríkisstjórnin mun láta semja frumvarp til laga um verndun Laxár- og Mývatnssvæðisins og leggja það fyrir Alþingi.`` Það er verið að tala um frv. að þeim lögum sem við erum nú að ræða breytingar á. Það er þarna, í samningnum frá því í maí 1973, og er í anda samkomulagsins efnislega, þar á meðal og ekki síst sú grein sem hæstv. ráðherra ætlar núna að búa til lykkju fram hjá með ákvæði til bráðabirgða III, þ.e. að breytingar á hæð vatnsborðs, stöðu vatna og rennsli straumvatna séu óheimilar nema til verndunar og ræktunar þeirra, enda komi til sérstakt leyfi Umhverfisstofnunar. Það er beinlínis þannig í lögunum að allar vatnsborðshækkanir eru óheimilar nema þær lúti þessum tilgangi og séu samþykktar af viðkomandi aðilum. Samþykktir Landeigendafélags Laxár og Mývatns bera líka merki um það í hvaða anda þessum málum var lent en þar er þetta sama tekið fram, að félagsmenn í Landeigendafélagi Laxár og Mývatns ganga í félagið sem leggur þær kvaðir á að ekki verði hróflað við rennslisháttum, og vatnsborði verði ekki hreyft. Í raun og veru undirgangast allir félagsmenn þá stefnu félagsins, þau ákvæði í samþykktum þess, að þetta verði ekki gert. Allt hangir þetta saman, allt tengist það í þeim sama punkti að grundvöllur sátta í deilunni var: Engin vatnsborðshækkun, engin virkjun umfram 6,5 megavött. Það er algerlega kristaltært. Og það er þetta sem hæstv. ráðherra fer að mínu mati fram hjá. Einn angi deilunnar enn og kannski sá jákvæðasti á margan hátt þegar frá leið var það sem sett var af stað og áfram síðan samið um og varðaði rannsóknir á lífríki Laxár og Mývatns. Eitt af því sem kom í ljós var að sáralitlar rannsóknir höfðu farið fram þarna á lífríkinu aðrar en þær sem miðuðu beint að virkjunum og virkjunaráformum. Strax á árinu 1970 setti þáverandi iðnrh. af stað rannsóknir. Var lögð á það áhersla að hraða þeim mjög og til verksins voru fengnir Pétur M. Jónasson og Jón Ólafsson og til aðstoðar var Helgi Hallgrímsson náttúrufræðingur. Heildarrannsóknunum sem þarna hófust á lífríki Laxár og Mývatns var hraðað eftir því sem kostur var og strax í lok árs 1972 skiluðu þremenningarnir skýrslum og lögðu til algera verndun Mývatnssvæðisins og Laxár, litu á Mývatn og Laxá sem eina heild. Síðan héldu þessar rannsóknir áfram og urðu síðar að einhverjum merkustu náttúrufars- og lífríkisrannsóknum sem hér hafa nokkurn tíma farið fram, eins og ég áður sagði. Um þetta geta menn m.a. lesið í íslenskri útgáfu þessara rannsókna eða bók sem Hið íslenska náttúrufræðifélag gaf út þar sem eru grundvallargreinar um jarðfræði og líffræði svæðisins, að stofni til svipað og er í heildarútgáfunni sjálfri sem reyndar er á ensku. Ég verð að segja, herra forseti, að í mínum huga er það algerlega fráleitt í ljósi forsögu málsins að rökstyðja það eins og hæstv. umhvrh. gerði hér áðan. Ég gef minna en ekki neitt fyrir það, ég hafna því algerlega. Það eru sýndarrök að taka þurfi þessa heimild inn til þess að hægt sé að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum. Mat á umhverfisáhrifum --- hvað? --- í þágu framkvæmdar sem er í andstöðu við gildandi lög, gildandi samning, samþykktir Landeigendafélagsins og vilja þess? Þetta er út í hött, hæstv. ráðherra, algerlega út í hött. Ætli menn eitthvað af stað á þessu svæði á að byrja á því að ná um það samkomulagi. Mat á umhverfisáhrifum er í tilteknu, lögbundnu ferli, það er mat á væntanlegum framkvæmdum, á umhverfisáhrifum þeirra, og það er þess vegna alger rökleysa að opna fyrir lagaheimild sem er í andstöðu við meginákvæði laganna sjálfra með bráðabirgðaákvæði af þessu tagi. Fyrir utan þá hugsun að hafa þennan víxil opinn í tíu ár. Hvaða speki er það, hvaða tilgangi þjónar það? Nei, herra forseti, hér er verið að breyta því jafnvægi milli aðila sem var grundvöllur sáttanna á sínum tíma. Það er verið að opna á það að beita landeigendur stanslausum þrýstingi í tíu ár til að fallast á þessar framkvæmdir. Ef andstaðan skyldi einhvern tíma bila þannig t.d. að vegna mannabreytinga eða af öðrum ástæðum kæmust stuðningsmenn virkjunarinnar augnablik í meiri hluta væri hægt að sæta færis. Er þetta sú aðstaða sem er boðleg? Nei, þetta er í algerri andstöðu við það jafnræði með aðilum sem búið var til á grundvelli sáttanna á sínum tíma. Halda menn að menn hefðu fallið frá lögbanni sem þeir höfðu höndunum? Halda menn að menn hefðu fallið frá að sækja rétt sinn til enda á grundvelli dómstóla ef þeir hefðu á þeim tíma getað átt von á slíkum samskiptum af hálfu stjórnvalda? Nei, það held ég varla, enda ekki hætta á því þegar sjálfur forsrh. ríkisstjórnar var einn helsti arkitektinn að samkomulaginu á sínum tíma. Mér finnst þetta því, herra forseti, algerlega óframbærileg röksemdafærsla og hún heldur auðvitað ekki stundinni lengur ef betur er að gáð. Ég vek athygli á grein sem birtist í Morgunblaðinu í gær, sunnudaginn 22. febrúar, eftir Halldór Valdimarsson, skólastjóra á Húsavík, sem er gjörkunnugur þessum málum. Þar er afar athyglisverðar upplýsingar að finna um aðdraganda þess að þetta ákvæði til bráðabirgða kemur inn í lögin og ég hvet menn til að kynna sér það. En það er sem sagt þannig að löngu eftir að nefndin lauk störfum sem hampað er hér að hafi náð saman um meginefni þessa frv., þá kemur erindreki ráðherrans norður til að boða mönnum það að þetta verði með í farteskinu, þetta ákvæði til bráðabirgða III, sem á auðvitað ekkert skylt við þær breytingar sem menn voru ásáttir um að gera á lögunum um verndum Laxár og Mývatns að öðru leyti, þ.e. að hrófla ekki við verndunarstiginu hvað varðar Mývatn, Laxá, bakkana umhverfis og votlendissvæðin sem þarna verða tekin inn undir samkvæmt korti hér í fskj. I sem menn geta kynnt sér nánar. Réttarstaðan að þessu leyti á þessum hluta svæðisins er algerlega óbreytt og verndin helst. Það sem gerist hins vegar er það að Skútustaðahreppur er í heild sinni ekki lengur settur undir þessi ákvæði með sama hætti og áður var þótt láti nærri að stór hluti hans lendi inn undir þegar um vatnasviðsverndina er að ræða. Um þetta fyrirkomulag verndunarinnar hef ég ástæðu til að ætla að gæti orðið góð sátt. Það er fyrst og fremst eitt atriði í frv. sjálfu að slepptu bráðabirgðaákvæði III sem er mikið álitamál að mínu mati og það er spurningin um, sem er auðvitað til skammar, að engin verndaráætlun skuli hafa verið unnin fyrir svæðið eins og borið hefur að gera í 30 ár og okkur ber að gera, vegna þess að þetta er fyrsta svæðið á Íslandi sem var tilkynnt á grundvelli Ramsar-sáttmálans sem slíkt vatnsverndarsvæði eða votlendissvæði. Þar ber okkur sú skylda á grundvelli þeirra ákvæða að láta vinna slíkar verndaráætlanir. Enn eru menn að vandræðast með þetta og ákvæði til bráðabirgða I gerir ráð fyrir að slík verndaráætlun skuli vera tilbúin 1. janúar 2006. Auðvitað mætti færa rík rök fyrir því að gildistöku laganna ætti einfaldlega að haga með hliðsjón af því að ekki ætti að hrófla þarna við einu eða neinu fyrr en verndaráætlunin lægi fyrir. Og allra fráleitast er að ætla að fara að opna á frekari virkjunarframkvæmdir inni á svæðinu, því þetta er auðvitað ekkert annað, áður en verndaráætlunin sjálf lítur dagsins ljós. Það bítur höfuðið af skömminni að ætla að hafa gildistöku laganna samtímis en verndarákvæðin þurfa ekki að liggja fyrir fyrr en 2006, en bráðabirgðaákvæði komi strax í gagnið. Menn gætu því farið að undirbúa þarna virkjun og fara í umhverfismat á henni sem væri í andstöðu við heimamenn, brot á samningunum frá sínum tíma, þó að engin verndaráætlun lægi fyrir. Þetta blasir við hverjum manni. Þessa málatilbúnaður stenst ekki. Bráðabirgðaákvæði III á að fara út úr frv. tafarlaust og hæstv. ráðherra væri maður að meiri að kalla málið aftur og endurflytja það hér án þessa umdeilda ákvæðis. Og þá hygg ég að menn gætu farið yfir það í hv. umhvn. hvort menn vildu láta lagaskilin vera að einhverju leyti önnur. Áhugamenn ýmsir og þeir sem að málinu komu t.d. frá hlið náttúrufræðinga og rannsóknastöðvarinnar við Mývatn, hafa haft athugasemdir og reyndar skilað minnihlutaáliti varðandi 2. mgr. ákv. til brb. II sem lýtur að undirbúningi undir friðlýsingu landvæða þeirra sem falla reyndar ekki undir 1. mgr. 2. gr., þ.e. aðliggjandi landsvæða. Síðan þykist ég vita að margir vildu sjá að verndaráætlunin yrði tengd inn í þetta þannig að réttarstöðu eða verndarstigi svæðisins væri í engum tilvikum raskað í átt til veitingar í einu eða neinu fyrr en verndaráætlunin lægi fyrir og það væri í samræmi við hana og á grundvelli hennar gert. Og þá meina ég auðvitað þá stóru breytingu sem verður með því að færa verndarsvæðið eða gildissvið laganna inn frá því að vera allur Skútustaðahreppur og síðan niður með Laxá og í það að vera vatnið, áin og 200 metrar upp á bakkana, auk votlendissvæðanna sem þarna eiga líka í hlut. Herra forseti. Vandamálin sem Landsvirkjun ber fyrir sig í þessum efnum eru þau og eru vel þekkt að það sé kostnaðarsamt slit á vélum Laxárvirkjunar vegna sandburðar í ánni og stundum verða þarna vandamál af völdum krapa við inntakið, og þetta er fært fram sem meginrökin í málinu, ekki einu sinni sú viðbótarorkuframleiðsla í sjálfu sér sem þarna á að nást, enda vegur hún ekki þungt á nútímamælikvarða. Það eru því slíkar rekstrartæknilegar aðstæður sem Landsvirkjun ber þarna fyrir sig og lætur jafnvel í það skína á móti að ef menn verði ekki þægir og fallist á þetta loki hún bara virkjuninni. Ég segi nú bara: Ja, hvað með það? Ef þetta er svona óhagkvæm virkjun að Landsvirkjun telur ekki borga sig að reka hana, þá veit ég ekki til þess að neinn sé að skipa henni það. Það er að vísu svo að að sjálfsögðu hefur viðkomandi sveitarfélag, Aðaldælahreppur, af því nokkrar tekjur og eðlilega væri mönnum sárt um að missa þær, en það yrði þá hlutur sem menn mundu væntanlega verða að takast á við, enda gæti vel verið að aðstæður yrðu þá breyttar og hugsanlega búið að sameina sveitarfélög á þessu svæði. Mögulega kæmu til sögunnar nýjar virkjanir í staðinn sem væru á svipuðum slóðum og gæfu þá af sér tekjur þó annars staðar væri eða inn í stærra samhengi. Mér finnst með öllu fráleitt að nota þessar ástæður sem eru ekkert nýjar og menn hafa einhvern veginn lifað við undanfarin ár sem rök fyrir því að fara út í þennan leiðangur. Ég skil það bara ekki. Og ég verð að segja alveg eins og er að Landsvirkjun sem mæðist í mörgu og hefur fengið menn upp á móti sér víða, vegna stórframkvæmdanna eystra, vegna ásælni sinnar gagnvart Þjórsárverum, vegna löngunar sinnar til að fara í Torfajökulssvæðið, vegna áhuga síns á Langasjó, er þetta ekki nóg? Þarf Landsvirkjun að etja mönnum út í það að rífa upp Laxármálið á nýjan leik líka? Er þetta einhver sjálfseyðingarhvöt? Vilja mennirnir vera í styrjöld á öllum vígstöðvum? En eins og kunnugt er og mannkynssagan segir okkur er það nú vís leið til að tapa þeim. A.m.k. máttu þeir reyna það Napóleon sálugi og fleiri sem lentu í því að berjast á of mörgum vígstöðvum í einu. Það skyldi nú ekki vera að hér væri Landsvirkjun að gera mikil mistök þrátt fyrir alla sérfræðingana sína í almannatengslum, að láta frekjuna og græðgina bera sig svo ofurliði að ætla að þrýsta umhvrh. í að fara þessa leið því ég trúi ekki öðru en að þarna séu menn að leggja út í leiðangur vegna þess að þeir hafi verið beðnir um að fara í hann. Ég hef enga trú á því að það sem mönnum gangi raunverulega til sé að eyða lagaóvissu. Það er engin lagaóvissa. Það er nefnilega einmitt engin lagaóvissa í dag. Hún er alls ekki fyrir hendi. Þetta er algerlega skýrt. Virkjunin er óheimil samkvæmt lögum.  Um umhverfismatið --- það þarf ekkert umhverfismat þarna samkvæmt hinum lögformlega farvegi þegar meta á áhrif af umhverfisáhrifum fyrirhugaðra framkvæmda. Það er bara í allt öðru samhengi, hæstv. ráðherra. Það flettir ofan af mönnum. Það sýnir að það sem mönnum gengur til er að komast í þessa framkvæmd og það vita menn vel. Landsvirkjun langar þarna í 10--12 metra háa stíflu sem er auðvitað algerlega galin framkvæmd hvernig sem á hana er litið. Þarna á að verða söfnunarlón sem fyllist af sandburði á 20--25 árum. Og hvað ætla menn að gera við sandinn þegar þar að kemur? Engin svör. Ætla menn þá að fara að moka upp, dæla upp og keyra burtu, kannski á tún, þúsundum og aftur þúsundum tonna af svörtum sandi? Ég held að það verði nú handleggur. Og hvernig ætla menn að binda um hann? Eða hvað ætla menn að gera? Auk þess sem það er mjög umdeilt þetta sandburðarmál, sem heimamenn, margir, telja að sé á undanhaldi, a.m.k. fullyrða staðkunnugir menn við sunnanvert Mývatn að sandburður í Kráku fari nú mjög minnkandi, þökk sé m.a. uppgræðslu og hagstæðu tíðarfari á þeim slóðum undanfarin ár. Ég hygg að það þekki ekki aðrir menn betur en t.d. bændur á Grænavatni. Sama segja margir niður með Laxá og í sögulegu samhengi og m.a. nýlegar rannsóknir styðja það er ekkert sem gefur ástæðu til að ætla að sandburðarvandamál í Laxá séu meiri nú en þau hafa löngum verið og frekar jafnvel á undanhaldi. Hitt er ljóst að sandurinn er áratugi að færast niður alla ána þannig að kerfið tekur þó nokkurn tíma að leita jafnvægis á nýjan leik. Og það er ekki víst að minni sandburður í Kráká og með henni niður til Laxár segi til sín eða skili sér með minna sandi á ferðinni neðst í ánni fyrr en eftir þó nokkra áratugi af augljósum ástæðum, því þarna er auðvitað mikið uppsafnað magn á leiðinni niður. Þar af leiðandi verða ekki sótt nein sérstök rök í það. Heldur ekki að þessi sandburður sé endilega það sem hefur gert veiði daprari í Laxá nú síðustu ár en oft hefur áður verið. Má til samanburðar einfaldlega taka veiðisveiflur í hliðarám og nálægum ám sem eru ekkert í ólíkum takti við Laxá sjálfa í ýmsum tilvikum. Frú forseti. Ég verð að segja það að síðustu og enn að auðvitað á að taka þetta ákvæði til bráðabirgða út. Ég skora á hæstv. ráðherra, ég skora á umhvn. Alþingis og ég skora á þingmenn að setja sig rækilega ofan í þetta mál. Og ég spái því að þá muni renna tvær grímur á menn, ef ekki rúmlega það, gagnvart því að fara svona fram í þessu máli. Það er algerlega víst, eins og tvisvar tveir eru fjórir, að það er ávísun á mikil átök, mikla styrjöld á nýjan leik í Þingeyjarsýslum ef menn ætla að ganga svona fram. Menn skilja þetta sem nýja tilraun til að valta yfir þá með framkvæmd sem þeir eru þarna á móti. Ég held að menn muni ekki reynast þeir ættlerar í Þingeyjarsýslum, afkomendur þeirra manna sem stóðu þarna í eldlínunni og í fararbroddi fyrir 30 árum síðan, að þeir láti það þegjandi og hljóðalaust yfir sig ganga. Það verður ekki svo, hæstv. ráðherra. Og það munu ýmsir verða til þess að taka þátt í slagnum með þeim og þar á meðal sá sem hér stendur. Ég ætla ekki að bregðast þannig þeim vinum mínum í gröfinni, Eysteini á Arnarvatni, Starra í Garði og Hermóði Guðmundssyni, að ég geri ekki a.m.k. það sem í mínu valdi stendur til þess að það verði ekki valtað yfir vilja meiri hluta heimamanna þarna í þessu tilviki. Landsvirkjun og við í okkar orkubúskap í landinu, okkur eru allir vegir færir. Og sé ekki í samkomulagi og sátt hægt að finna þarna leiðir til lagfæringa sem gera það fýsilegt fyrir Landsvirkjun að reka Laxárvirkjun áfram, þá verður bara að hafa það. Það eru engin vandamál að framleiða þá orku annars staðar. Þetta er ekki nema hluti þess sem má fá með stækkun Kröflu og aukinni framleiðslu víðar á svipuðum slóðum eða hvar svo sem menn vildu þá bera niður næst. Færi svo að það tæki því ekki lengur að reka Laxárvirkjun við Brúar, mundi sá sem hér stendur gráta það þurrum tárum þó að þeim mannvirkjum yrði öllum mokað burtu og Laxá fengi aftur frjáls að renna um einhverjar fallegustu flúðir á Íslandi. Og þá ætti að mínu mati að fjarlægja brýrnar einnig og flytja þær til þannig að gljúfrin yrðu algerlega óspillt og ósnortin eftir því sem nokkur kostur væri. Svo vill til að í þessu tilviki er að langmestu leyti um framkvæmdir að ræða sem eru afturtækar. Þarna má í raun fjarlægja nánast öll mannvirki þannig að sáralítið ef nokkuð þurfi að sjást eftir. Það er endurheimt náttúrugæða. Það er endurheimt umhverfisgæða sem við eigum líka að hafa augun opin fyrir. Það efast varla nokkur maður um það hér í þessum sal að dytti einhverjum það í hug í dag að fara að reisa þarna virkjun á þessu svæði ósnortnu, þá kæmi það aldrei til greina. Það yrði talið óðs manns æði að bera þar niður. Það mundi ekki hvarfla að nokkrum manni. Er ekki nærtækt að álykta sem svo að það gæti verið spennandi kostur að endurheimta svæðið í sinni upprunalegu mynd og eins ósnortið og kostur er? Ég er ekki að leggja það til og ég hef fullan skilning á viðleitni manna til að finna lausn sem felur í sér að menn geti rekið þessa ágætu virkjun, sem í raun og veru gerði mikið gagn og skilaði Akureyringum raforku á hagstæðu verði og var reyndar þeim ákaflega hagkvæm satt best að segja því að Laxá II var reist fyrir fé úr Mótvirðissjóði. Hún var því í raun og veru gjöf í þeim skilningi og síðar að stofni til þar sem hún gaf Akureyri eignarhlut sinn ásamt Laxá III í Landsvirkjun. Það er því ekki eitthvað sem menn eiga að fælast, herra forseti, og hrökkva frá þó að það gætu komið til á einhverju stigi mála breytingar af því tagi. En ákvæðið svona fram komið og í fullkominni ósátt og andstöðu við heimamenn tekur engu tali, hæstv. forseti, og það á að fara út úr frv.

Forseti vill minna hv. ræðumann á að hann vék nokkrum sinnum í máli sínu orðum sínum beint að hæstv. umhvrh., sem er óheimilt samkvæmt þingsköpum. Þingmenn eiga að víkja máli sínu að forseta eða fundinum.

Herra forseti. Ræða hv. 5. þm. Norðaust., Steingríms J. Sigfússonar, kom ekki á óvart og er í anda þeirrar málafylgju sem hann hefur yfirleitt haft um verksmiðjur og stóriðju á því svæði sem við erum að tala um og varðar því ekki nema að litlu leyti það álitamál sem hér er uppi hvort tiltæk ráð séu til að hækka nokkuð, ef eitthvað, stífluna í Laxá til þess að gera hana arðbæra, til þess að draga úr sandburði í Laxá og þar fram eftir götunum. Hv. þm. gerði lítið úr því að sandburður væri vandamál í Laxá, sem hann veit sjálfur að er ekki rétt. Ég tók líka eftir því að þegar hann var að tala um að sandburður í Kráká hefði minnkað gleymdi hann að hafa orð á því sérstaklega að það er að þakka þeim geysilegu fjármunum sem Landsvirkjun hefur varið til uppgræðslu í Krákárbotnum að sandburður árinnar er nú minni og það er henni að þakka að farvegurinn er nokkuð farinn að dýpka norðan til í ánni. Því hefði mátt vera til skila haldið. En það voru þessi ummæli: Ef Laxárvirkjun verður lögð niður og ekki er hægt að reka hana, þá verður bara að hafa það. Ef kísilgúrverksmiðjan verður lögð niður og ekki kemur kísilduftverksmiðja í hennar stað, þá verður bara að hafa það. Ef ekki kemur álver við Húsavík eða við Eyjafjörð, þá verður bara að hafa það. Þá segi ég á móti: Hver verður fjárhagur og hver verður staða t.d. sveitarfélagsins í Aðaldal ef við horfum á það með opnum augum að Laxárvirkjun verði niður lögð með öllum þeim umsvifum sem henni fylgja, sem hv. þm. var að gera lítið úr? Ég tel að með því að gera lítið úr henni hafi hann brugðist umbjóðendum sínum í Aðaldal.

Frú forseti. Mér finnst ekki liggja nógu vel á hv. þm. á þessum mánudegi og hann blandar hlutum í þetta mál sem ég nefndi aldrei á nafn og fólust ekkert í mínu máli. Ég minnist þess ekki að hafa rætt kísilgúrverksmiðju í Mývatnssveit, þaðan af síður álverksmiðjur einhvers staðar annars staðar og enn síður tók ég þannig til orða að ef þær legðust af eða risu ekki þá yrði bara að hafa það. Ég var að ræða um eina tiltölulega litla vatnsaflsvirkjun sem eru núverandi virkjanir í Laxá. Ef mat eigandans, Landsvirkjunar, er að það séu svo miklir annmarkar á rekstri virkjunarinnar að það borgi sig ekki að reka hana áfram í óbreyttri mynd, sé ég ekki betur en að það sé þeirra mál. Þá segi ég aftur: Þá verður að hafa það. Ég fór yfir það að auðvitað mundu menn missa tekjur í Aðaldælahreppi, en kannski risi önnur virkjun, kannski stækkuðu menn Kröflu eða framleiddu rafmagn annars staðar á svæðinu, mögulega innan marka stærra sveitarfélags sem tæki til Aðaldælahrepps og nálægra svæða. Þar með þyrfti það ekki endilega að þýða tekjutap þegar á stærra svæði yrði litið. Ég geri ekkert lítið úr Laxárvirkjun og gildi hennar og algerlega ástæðulaust að gera mér þannig upp skoðanir eða leggja mér þau orð í munn sem ég viðhafði aldrei í minni ræðu og allra síst ætti virðulegur forseti Alþingis, 2. þm. Norðaust. að gera slíkt. Þetta er hins vegar ekki stórmál af því tagi að það sé óviðráðanlegt og menn hafi ekki ráðist í aðrar eins breytingar. Ég lét það eftir mér að nefna það til sögunnar að þá gætu opnast miklir möguleikar til endurheimtar náttúrugæða sem væri eftirsóknarvert. Finnst hv. þm. það ekki spennandi tilhugsun? Getur hann ekki séð það fyrir sér, ljóðelskur og fagurkeri eins og hv. þm. er, að það gæti verið gaman að sjá Laxá falla aftur frjálsa niður flúðirnar hjá Brúum ef við getum framleitt orkuna með ódýrari hætti annars staðar og Landsvirkjun sem rekstraraðili metur það svo að það sé hagkvæmast? Það á ekki að loka fyrir fram á að það geti orðið möguleiki. Ég tók það líka skýrt fram að fyndist tæknileg leið í samkomulagi aðila um að ráða úrbót á þessu væri ég stuðningsmaður þess að það yrði gert.

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að að þessu sinni ræddi hann ekki um að kísilgúrverksmiðjan skipti ekki miklu máli fyrir Mývetninga og það er rétt að í þessari ræðu talaði hann ekki á móti t.d. álveri við Eyjafjörð. Það er samt sem áður sá tónn sem verið hefur hjá hv. þm. þegar hann hefur rætt atvinnumál á Norðurlandi. Hv. þm. á ekki að gera lítið úr sínum skoðunum og á ekki að vera hræddur við að þær séu rifjaðar upp. Það er grundvallarskoðun hans að það beri ekki að byggja þvílík mannvirki sem ég nefndi áðan, byggja á þeim atvinnu í viðkomandi byggðarlögum. Það hefur verið grundvallarskoðun hv. þm. Ef hann hefur breytt um skoðun er það ánægjulegt og þá vil ég vinna vel að því með honum að koma álveri í Eyjafjörð og hlakka ég til þeirra daga. Um stífluna vil ég segja: Hér er ekki verið að slá öðru föstu en því að athugaðir verði möguleikar á því hvort með nokkurri hækkun stíflunnar verði hægt að draga svo úr sandburði árinnar og draga svo úr klakastíflum að virkjunin geti orðið arðbær, það borgi sig að endurbyggja stífluna. Um það snýst málið. Sumir geta sagt: Það skiptir engu máli hvort það sé Laxárvirkjun í Aðaldal, ókunnugir geta sagt það. Ég og hv. þm. vitum báðir að skoðanir manna eru skiptar um þessi mál fyrir norðan og það þýðir ekki að tala eins og þar sé bara ein rödd, það eigum við ekki að gera. Á hinn bóginn get ég ekki talað fyrir fram á móti því að leitað verði leiða til að ná sáttum á þeim grundvelli að Laxárvirkjun geti áfram verið virk og áfram framleitt rafmagn og verið stuðningur við byggð í Aðaldal.

Frú forseti. Vandinn er einmitt sá að það er ekki verið að gera það með þessari aðferð. Í því fólst meira og minna öll mín ræða. Ég var að setja þetta í samhengi við aðstæður sem lágu til grundvallar sátta í Laxárdeilunni á sínum tíma og eru enn til staðar. Það er verið að fara kolranga leið að því marki. Ef ætlunin er að ná einhverjum sáttum og samkomulagi um breytingar sem gætu bætt rekstur Laxárvirkjunar, er þetta ekki leiðin. Þetta er aðferðin að segja sundur friðinn og griðin og leggja af stað með málið í ófriði. Það verður að ræða hlutina eins og þeir eru og þeir eru þannig að menn hafa verið tilbúnir til viðræðna um að skoða takmarkaðar breytingar sem fælu í sér breytingar á inntakslóninu, jafnvel 3--4 metra hækkun stíflunnar. Menn vilja ekki láta raska jafnvæginu í samskiptum aðila út á galopinn víxil sem heimilar ótilgreinda hækkun stíflunnar efst í Laxárgljúfrum. Hækkunin gæti þess vegna orðið 15 eða 20 metrar, lagaheimildin er opnuð til slíks. Það sem skipti sköpum í deilunni á sínum tíma var að Laxárvirkjunarstjórn hafði ekki heimild í gildandi lögum um Laxárvirkjun fyrir þeirri stóru virkjun sem Gljúfurversvirkjun átti að vera. Það gagnaðist landeigendum í slag þeirra við virkjunaraðila fyrir dómstólum og átti sinn þátt í því að þeir fengu sett lögbann á óleyfilega hækkun vatnsborðs í Laxá umfram þær virkjunarheimildir sem fyrir voru í lögum. Þessari stöðu, þessu jafnræði aðila að lögum á að raska með ákv. til brb. og láta það standa þannig í tíu ár. Það eru ekkert annað en svik við gamla samkomulagið. Það er kolröng aðferð ef menn hafa áhuga á því að reyna að vinna í andrúmslofti einhvers mögulegs samkomulags um breytingar á virkjuninni.

Hæstv. forseti. Það kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að verið væri að rjúfa grið og brjóta sáttargjörð. Það er algjörlega rangt. Ég heyri ekki betur en hv. þm. sé að reyna að æsa menn upp með þessum orðum. Hv. þm. las sjálfur upp úr sáttargjörðinni og þar kemur fram að ekki megi fara í vatnsborðshækkanir nema til komi samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns. Það er einmitt verið að setja það í ákv. til brb., það er verið að lögfesta þetta svokallaða neitunarvald, ef við getum kallað það það. Það er ekki hægt að fara í framkvæmdir þarna nema Landeigendafélagið fallist á slíkt og telji það ásættanlegt. Það er verið að lögfesta það. Af hverju í ósköpunum segir þingmaðurinn að verið sé að rjúfa sáttargjörðina, rjúfa grið? Þetta er alveg með öllu óskiljanlegt. Það er rétt hjá hv. þm. að það þarf samkomulag og sátt til að þetta verði að veruleika. Ef hún næst ekki verður bara að hafa það. Það er algjörlega rétt. Ef ekki næst samkomulag á milli aðila verður ekkert úr hugsanlegum framkvæmdum. Hv. þm. sagði líka að heimamenn væru á móti framkvæmdinni. Ég hef ekki heyrt að það hafi reynt á það. Ég átti fund með heimamönnum og þeir voru mikið að tala um útfærslu, m.a. varðandi Kráká. Ég býst við að það verði skoðaðar ýmsar útfærslur í umhverfismati. Landeigendafélagið hefur ekki komið saman um nokkurn tíma. Fyrir nokkrum árum munaði engu að menn næðu samkomulagi um einhverja 8 metra, að mér er sagt. Það er því alls ekki þannig að heimamenn lýsi sig á móti öllum hugmyndum. Ég get vitnað í Morgunblaðsviðtal við Atla Vigfússon stjórnarformann í Landeigendafélaginu um daginn. Hann sagði að menn vildu ná sátt um málið.

Frú forseti. Þessi málflutningur stenst ekki því að það sem er algerlega fortakslaust bannað í lögunum í dag er flutt yfir í að vísu stöðvunarvald meiri hluta Landeigendafélags Laxár og Mývatns. Það er algerlega fráleitt að halda því fram það sé verið að styrkja stöðu þeirra vegna þess að vatnsborðshækkun af þessu tagi er fortakslaust bönnuð að gildandi lögum. Það er opnuð leið fyrir hækkun, fyrir framkvæmd fram hjá fortakslausu bannákvæði laganna í dag og reyndar fram hjá 2. málslið 1. mgr. 3. gr., eins og hann á að standa í frv., en það er búin til leið fram hjá því með þessu ákv. til brb. II. Það er því hreinn útúrsnúningur að halda því fram að staðan sé með þessu móti á einhvern hátt styrkt. Ástæðan fyrir því að hæstv. ráðherra getur ekki annað en viðurkennt vald Landeigendafélags Laxár og Mývatns er sú að það er í samningnum algerlega fortakslaust að þar liggur valdið. Hæstv. ráðherra og hv. þm. Halldór Blöndal hafa hvorugur haft kjark í sér til að ræða það: Hvað með samninginn frá 16. og 19. maí 1973?

Hver vill brjóta samning?

Hvað með samninginn --- já, hvers vegna er þá verið að þessu, hv. þm.?

Það vill enginn brjóta samning ...

Að ég sé að æsa hér upp menn sem eru alveg sallarólegir yfir þessu, þess þarf ekki til. Landeigendafélagið er búið að álykta um þetta og hæstv. ráðherra virðist ekki vita af því. Öll helstu náttúruverndarsamtök, bæði á svæðinu og í landinu, hafa ályktað gegn þessu: Landvernd, Náttúruverndarsamtök Íslands, Fuglaverndarfélagið, Samtök um náttúruvernd á Norðurlandi og Landeigendafélagið. Allir þessir aðilar hafa þegar hafnað þeirri leið sem hæstv. ráðherra, að því er virðist með stuðningi hv. þm. Halldórs Blöndals, er að reyna að troða inn á Alþingi.

Hæstv. forseti. Það er hálfgert hneyksli að hlusta á málflutning þar sem manni er brigslað um að brjóta sáttargjörðina. Það er alls ekki svo. Bráðabirgðaákvæði III tekur einmitt mið af sáttargjörðinni. Sagt er að það megi ekki fara í framkvæmd nema að landeigendafélagið samþykki það. En lögin í dag eru þrengri en sáttargjörðin segir til um. Það má ekki breyta rennsli árinnar nema til verndunar og ræktunar. Það ákvæði er þrengra en sáttargjörðin segir til um. Það er alls ekki hægt að halda því fram, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur gert, af nokkrum ofstopa að mér finnst, að verið sé að brjóta sáttargjörðina. Það er alrangt. Því er einmitt haldið til haga að ekki sé hægt að fara í framkvæmdina nema landeigendafélagið fallist á hana í því formi sem hún kemur fram. Það á eftir að ræða það. Hér er hv. þm. að tala um 18 m og 20 m. Þetta er hræðsluáróður. Hv. þm. veit að það er ekki nokkurs staðar verið að tala um þetta.  Stjórn landeigendafélagsins ályktaði eftir að ég átti fund með henni fyrir stuttu. En landeigendafélagið hefur ekki komið saman í nokkurn tíma og stjórn landeigendafélagsins lagði áherslu á það við mig að skoða t.d. Kráká og fleiri möguleika. Ég held að málið sé alls ekki þannig vaxið í dag að menn geti sagt að landeigendafélagið sé algerlega á móti. Ég held að málið hafi alls ekki verið skoðað nóg til að hv. þm. geti fullyrt það hér. Alls ekki.

Herra forseti. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að fara varlega í að láta að því liggja að stjórn Landeigendafélags Laxár og Mývatns tali ekki í fullu umboði félagsmanna sinna. Ég spái hæstv. ráðherra því að svo muni reynast, að það verði yfirgnæfandi samstaða í landeigendafélaginu, sem reyndar fjölgar í þessa dagana, gegn þessum framkvæmdum. Ég held að hreyfingin í umræðunni heima í héraði sé öll í þá átt, að menn séu að harðna í afstöðu sinni gegn þessum framgangsmáta ríkisstjórnarinnar vegna þess hvernig komið er fram við þá. Menn hafa ekki mikinn áhuga á því að láta hefjast nýtt samskiptaskeið af því tagi sem einkenndi Laxárdeiluna lengi framan af þegar ekkert átti að gera með skoðanir þeirra. Hæstv. ráðherra veit vel að meiri hluti stjórnar Landeigendafélags Laxár og Mývatns var á móti því að þetta færi svona inn í frumvarpið. Það þýðir ekki að tala öðruvísi um það. Í öðru lagi er það svo, eins og ég reyndi að fara rækilega yfir í ræðu minni, að samningurinn og lögin eru í raun og veru nátengd. Eitt er afsprengi annars. Það er engin tilviljun að orðalagið er eins og það er í lögunum frá 1974. Grundvöllur sáttargerðarinnar er að Laxárvirkjunarstjórnin afsalaði sér möguleikum til frekari virkjana og féll frá því að hækka vatnsborðið. Það er sett yfir í lögin, skýlaust ákvæði sem bannar framkvæmdir sem hækka vatnsborðið nema það sé til verndar vatnsfallinu sjálfu eða ræktunar í því. Þetta verður hæstv. ráðherra að horfast í augu við. Varðandi það sem ég sagði um stífluhæð þá benti ég á að vitað væri um áform um 10--12 m hækkun stíflunnar. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra geti staðfest að það sé rétt. Það hefur birst á prenti að Landsvirkjun teldi sig þurfa slíka hækkun. Heimildin í ákvæði til bráðabirgða III er hins vegar óskilgreind. Það er engin tala sett þar inn. Það gætu orði 6 m og gætu orðið 16 m ef maður leikur sér með það þannig.

Virðulegi forseti. Að hrófla við lögunum um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu er ekki smámál. Við skulum gera okkur grein fyrir því. Markmiðin sem birtast í 1. gr. þessara laga, að stuðla að náttúruvernd á Mývatns- og Laxársvæðinu og að tryggja verndun líffræðilegrar fjölbreytni, verndun jarðmyndana og lax með virkri náttúruvernd, eru góð markmið sem allir geta sameinast um. Við skulum líka vera minnug þess að þegar þetta frv. var til umfjöllunar í umhvn. síðasta vetur taldi Landvernd að verndaráætlun og friðlýsing ættu að verða forsenda gildistöku þessara laga og að reglugerð um varnir gegn mengun vatnasviðs ætti að liggja fyrir þegar lögin tækju gildi. Þetta mál er tvíþætt. Í fyrsta lagi er það um að aflétta skuli vernd af stórum hluta svæðisins í kringum Mývatn, eiginlega öllum Skútustaðahreppi og draga umtalsvert úr verndarsvæði við Mývatn og Laxá. Hins vegar er það um heimild til að hækka stíflu í Laxá. Ég ætla fyrst og fremst að fjalla um það sem snýr að verndunarþættinum. Samfylkingin hefur reynt að leggja mat á áhrif þess að þrengja verndarsamninginn. Við höfum hugsað okkur að skoða þetta mál mjög vel í umhvn. en ætlum að skoða það með opnum huga og erum jákvæð fyrir því að endurskoða mörk verndarsvæðisins. Við erum ekki að sama skapi fylgjandi því að hækka stífluna. Það kemur satt best að segja á óvart að stjórnarmeirihlutinn og hæstv. umhvrh. skuli flytja þetta mál í þessum búningi á Alþingi. Það kemur á óvart að þau skuli velja að hafa í þessu frv. bráðabirgðaákvæði III þar sem Umhverfisstofnun er heimilað að leyfa hækkun stíflu, að vísu að undangengnu mati á umhverfisáhrifum. Með þessu er Alþingi í raun að vísa frá sér frekari ákvarðanatöku á því hvort stíflan verði hækkuð eður ei og setur það í hendur Umhverfisstofnunar. Samfylkingin leggst gegn þessu bráðabirgðaákvæði. Við vörum við því að rasað sé um ráð fram með þessum hætti. Við alþingismenn höfum farið í djúpa umræðu á Alþingi um virkjunarframkvæmdir æ ofan í æ. Vinnubrögðin hér vekja menn til umhugsunar. Það er almennt sátt um það núorðið að heimildir til að virkja séu ekki veittar nema að undangengnu umhverfismati. Umhverfisnefnd er nú að fjalla um breytingarnar á lögunum um umhverfismat og það skiptir miklu máli að sátt náist um hvernig lögin verða eftir þá breytingu og að við fáum markvissa lagasetningu sem tryggi að í framtíðinni þurfum við ekki að búa við umhverfisslys. Þrátt fyrir að sátt sé um að umhverfismat skuli fara fram að undangengnu virkjanaleyfi eigum við á Alþingi að hafa skoðanir á hlutunum. Sum mál eru þess eðlis að Alþingi sjálft á að taka ákvörðunina. Það getur verið á grundvell náttúrufars, dýralífs, einstæðrar náttúrufegurðar o.s.frv. Það getur ekki verið að við séum orðin það tæknileg í hugsun okkar og mati að ef sátt næst um að virkjanaleyfi skuli ekki veitt öðruvísi en að undangengnu umhverfismati séum við þar með eins og heilalaus hópur sem leyfir öllu að fara í umhverfismat. Væntanlega mundi Alþingi aldrei heimila það að Gullfoss færi í umhverfismat, jafnvel þó fyrir lægi að það yrði aldrei leyft að virkja þar. Þannig hefur umræðan oft á tíðum virkað í þessum sal, þ.e. leyfum bara umhverfismatið af því við ætlum hvort eð er ekkert að virkja. Auðvitað verður að leyfa umhverfismatið til að fyrir liggi hvort hægt sé að taka ákvörðun um að virkja. Ég gagnrýni þessa umræðu. Ég gagnrýni harðlega í hvaða farveg hún er komin og vil ekki taka þátt í henni. Ég vil að við hugsum eins og manneskjur í þessum sal. Ég vil að til séu þær náttúruperlur að fólk í þessum sal, háttvirtir alþingismenn, segi: Hér ætlum við ekki að hrófla við. Hér erum við búin að gera það sem gert verður. Hér virkjum við ekki meira. Hér hækkum við ekki stíflur. Þannig er afstaða okkar til þessa hluta frv. og bráðabirgðaákvæðis III sem opnar gáttina fyrir það að hægt sé að hækka stífluna og virkja meira í Laxá. Þetta viljum við ekki. Það er lítill ávinningur af því að hækka stífluna, fimm eða sex megavött. Það er ekki fullreynt með uppgræðslu út af sandburðinum, sem er í öðru orðinu notað sem forsenda þess að þarna þurfi að laga svolítið til. Þetta er mál sem er rifið upp og um það hefur ríkt sátt. Nú er ég ekki að tala um tiltekna sáttargjörð. Það hefur verið sátt um að þetta mál hafi endað með tilteknum hætti. Ég furða mig á að það sé rifið upp eins og gert er í frumvarpinu. Það er ekki sýnt fram á nauðsyn þess að koma málinu í uppnám á ný. Mér finnst fráleitt af stjórnarmeirihlutanum að þvinga svo vafasamt mál í gegnum þingið. Það vantar ekki orku fyrir norðan. Að öðru leyti en því sem ég hef fjallað um málið mun Mörður Árnason fjalla um það af hálfu okkar í Samfylkingunni. Stóra málið hjá heimamönnum er að fá meira svigrúm. Ég held að við eigum að leggja höfuðáherslu á það í vinnu okkar í nefndinni. Áður en ég vík að því ætla ég að fara í örfáum orðum yfir það hve viðkvæmar virkjanaákvarðanir okkar hafa verið. Mér finnst umhugsunarefni hvaða ferli við höfum skapað. Í stærri ákvörðunum er lokaákvörðunarvaldið annars staðar. Ekki hjá Alþingi. Við vorum að fjalla um niðurstöðu 19 manna nefndarinnar á dögunum í þingflokki Samfylkingarinnar. Ég var að skoða frv. um raforkulög sem lagt var fram fyrir ári. Í greinargerð með því frv. kemur fram að allar stærri virkjanir í Noregi koma til staðfestingar Stórþingsins. Þrátt fyrir að ferlið sé ekki óáþekkt því sem er hjá okkur hefur okkur tekist að búa til þannig ferli að á tilteknum tímapunkti fer ákvörðunin frá Alþingi. Hana tekur framkvæmdarvaldið í stærri málunum og undirstofnanir taka lokaákvörðunina í ,,litlu málunum`` líkt og í þessu frv. En hjá þeim sem við berum okkur mest saman við, t.d. í Noregi, kemur lokaákvörðunin í stærri virkjunum til staðfestingar Stórþingsins. Það er skoðun mín að við eigum að stíga það skref að ferli okkar endi nákvæmlega eins og hjá vinum okkar Norðmönnum. Þeir segja að til að byggja ný raforkuver þurfi að uppfylla kröfur sem eru settar í skipulags- og umhverfislögum alveg eins og hjá okkur en endanleg ákvörðun um nýjar stærri virkjanir er tekin af ráðherra og staðfest af Stórþinginu. Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um miklu minna mál, miklu minna á ákveðnum mælikvarða. En ég tel ástæðu til að nefna þetta vegna þess hvernig við höfum vanið okkur á hin síðari ár að vinna hér í þinginu og ákveða framkvæmdarvaldinu allt of stórar ákvarðanir. Ég ætla að víkja að verndarsvæðunum sem eru kannski að inntaki til meginatriði þessa frv. Lagaumhverfið hefur breyst mjög mikið frá því að sérlög voru sett á sínum tíma, m.a. sérlög um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Þetta þýðir að í sumum tilfellum geta almenn lög í dag náð líka yfir þetta svæði. Hins vegar hefur þróun alþjóðasamfélagsins orðið sú að gerðir hafa verið alþjóðasamningar og við höfum undirgengist mikilvæga alþjóðasamninga sem líka setja á okkur kröfur gagnvart þessu þýðingarmikla og undurfagra svæði. Sumir þýða afdráttarlausar verndaraðgerðir, aðrir að við sýnum enn meiri aðgæslu í umgengni við náttúruna, viss dýr og fugla en annars staðar á þessum tilteknu svæðum. Ég nefni alþjóðasamninga eins og Ramsar-samninginn, samning um líffræðilega fjölbreytni og Bernarsamninginn. Þessi alþjóðasamvinna hefur opnað augu fólks í ýmsum löndum fyrir því að maður veður ekki áfram yfir hvað sem er með arðinn helstan að vopni. Maður staldrar við og stundum hafa góð mál komið að utan af því að hagsmunirnir hafa verið svo þröngir og sjónin á verndun og gildi svo afskaplega döpur að það hefur þurft fólk frá öðrum löndum til að kenna okkur betur hvernig á að umgangast landið sitt. Tillagan í frv. er um að 200 metra svæði upp frá árbökkum Laxár og upp frá árbökkum Mývatns verði friðuð. Í þessu felst að verndun er aflétt á mjög stóru landsvæði. Verndun er aflétt á næstum öllum Skútustaðahreppnum og tilteknir staðir utan nýja verndarsvæðisins eru með mjög hátt náttúruverndargildi. Þarna þurfum við að gæta að okkur, þ.e. hvernig við vinnum vinnuna sem okkur er falin. Það tekur tíma að friðlýsa og sá tími sem fer í að friðlýsa, ef þetta frv. fer fram og verður að lögum eins og lagt er til, skapar þarna bil og hættu á því að einhverjar framkvæmdir verði settar í forgang áður en lokið er við verndaráætlanir og friðlýsingar. Þetta dregur athygli að því að verndaráætlun hefur ekki verið unnin eins og lagt var til strax af þeim sem unnu þetta frv. sem lokið var reyndar í febrúar 2002. Það er miklu betra, og það eigum við að skoða í nefndinni og ég vona að samstaða náist um það, að eldri lög haldi gildi sínu þar til lokið verður að búa til lista yfir svæði sem nauðsynlegt er að friðlýsa. Umhvrh. á að setja reglugerð til að verjast mengun á vatnasvæði Mývatns og Laxár. Náttúruverndarsamtökin telja að þetta sé forsenda lagabreytinga. Þessi verkefni þarf að vinna af mikilli alúð og í góðri sátt við íbúana á svæðunum. Þess vegna viljum við fulltrúar Samf., sú sem hér stendur, Mörður Árnason og Bryndís Hlöðversdóttir, að það verði skoðað mjög vel í nefnd hvernig mörk votlendis og verndarsvæðis fara saman og hvort hægt sé að ná sátt um þetta, sem þeir sem unnu frv. lögðu svo mikla áherslu á, þ.e. að ljúka þeirri verndaráætlun vatnasvæðis sem átti að ljúka fyrir 1. janúar 2004, áður en frv. tekur gildi þannig að hvort tveggja taki gildi á sama tíma. Þar sem ekki náðist að vinna þessa áætlun er mjög mikilvægt að við skoðum samfelluna í þessum þáttum. Það er grundvallaratriði að þessi mál séu vel unnin. Það er grundvallaratriði að maður skoði hagsmuni bæði heimamanna, sem þurfa meira svigrúm og hafa óskað eftir því að aflétt verði verndun á einhverjum hluta verndarsvæðisins, en jafnframt að við sýnum þau góðu vinnubrögð að ganga frá því sem mikilvægt er, eins og sem ég hef hér nefnt, áður en lögin taki gildi og skiljum ekki eftir op þarna á milli. Nokkrir staðir eru nefndir sem álitamál vegna friðlýsingar. Ég bendi á Jarðbaðshóla, Bjarnarflag sunnan vegar og Leirhnjúka. Þar sem ég nefni Bjarnarflag hlýt ég að vekja athygli á ákvörðun sem Alþingi tók á næstsíðasta kjörtímabili eða í byrjun árs 1999. Þá var verið að vinna að og kom hér inn frv. um Villinganesvirkjun. Mjög mikil áhersla er lögð á það á Alþingi að frumvörp fari í gegnum 1., 2. og 3. umr. og að mál komi inn rétta leið. En það merkilega gerðist við meðferð máls í iðnn. að þar komu menn sér saman um að taka inn í þessa heimild um Villinganesvirkjunina heimild um jarðvarmavirkjun í Bjarnarflagi við Námafjall með allt að 40 megavatta afli. Þar sem þetta mál fór nú svona undarlega leið og ósátt var um það var í framhaldi af því skoðað hvernig væri hægt að halda á málum og við 3. umr. málsins kom inn eftirfarandi ákvæði aftan við þessa heimild um Bjarnarflagsvirkjun, með leyfi forseta: ,,... að uppfylltum skilyrðum samkvæmt lögum nr. 36/1974, um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu.``. Nú er alveg ljóst að verði þetta frv. að lögum þá er í raun líka þetta verndarákvæði varðandi Bjarnarflagsvirkjun fallið brott. Það er eitt af því sem þarf að skoða í nefndinni hvað Alþingi finnist um það að þá standi eftir væntanlega opin heimild fyrir virkjun í Bjarnarflagi. Að minnsta kosti verður að skoða það mál að einhverju leyti upp á nýtt að mínu mati. Um þetta vil ég segja að Samf. er alveg tilbúin til að skoða það mál. Við vildum fara varlega vorið 1999 og láta þetta mál ekki bara renna svona í gegnum þingið og það var af hálfu Samf. sem þetta ákvæði með tilvísun í lögin um Laxárvirkjun og Mývatn kom inn. Ég vil taka það fram hér að við erum alveg tilbúin að skoða það hvort í lagi sé að Bjarnarflagsvirkjun verði heimiluð. En það þarf að vera góð útfærsla og hún þarf að falla að landinu. Það verður líka að vera trúverðug lausn varðandi affallsvatn því að þar liggur mesta hættan fyrir lífríki Mývatns. Mjög mikilvægt er að þingmenn geri sér grein fyrir því hvað felst í svona frv. og hvað felst í nýjum lögum sem við setjum. Satt best að segja þarf oft ótrúlega þekkingu á því sem hefur verið að gerast á liðnum árum til að maður átti sig á því hvað geti breyst með nýju frv. hverju sinni. Við í Samf. erum alveg staðráðin í því að skoða verndarsvæðið, vissulega með tilliti til þess að við gætum alls staðar að því að fara að alþjóðasamningum og gætum að landinu og verndinni. En við viljum líka koma til móts við heimamenn með það að þeir geti hreyft sig meira og teljum að það sé stærsta málið fyrir heimamenn. Við teljum að það sé ekki stærsta málið fyrir heimamenn að hækka þessa stíflu. Það eru að verki einhver önnur öfl og aðrir hagsmunir sem við gerum lítið með. Frú forseti. Að öðru leyti mun Mörður Árnason fara nánar yfir virkjunarmálin af hálfu okkar í Samf.

Forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur í ágætri ræðu fjallað um sjálft frv. sem hér er til umfjöllunar en ég ætla að tala sérstaklega um bráðabirgðaákvæði III sem finna má aftan við frv. Eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi eru þetta tvö aðskilin mál og ekkert sérlega skyld. Hún lýsti því að Samf. hyggst skoða jákvæðum huga í nefndinni þetta frv. sem kemur fyrir þingið. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem það kemur fyrir þingið. En Samf. leggst gegn bráðabirgðaákvæði III og stífluhækkun í Laxá samkvæmt því. Það er umhugsunarvert hvernig á því stendur að hæstv. umhvrh. hefur sett inn bráðabirgðaákvæði III í frv. án nokkurs konar umfjöllunar í nefndinni sem samdi frv., án nokkurs konar ráðgjafar sem ljós er um efni þess og án þess að leita í raun álits á bráðabirgðaákvæði III að því er kunnugt er nema með ferð sinni norður í land sem lesa mátti um á heimasíðu hæstv. ráðherra fyrir skömmu. Þar var að vísu ekki minnst á bráðabirgðaákvæði III heldur einkum rætt um rjómakaffi og hangikjöt. Auðvitað er hæstv. umhvrh. í sjálfsvald sett að gera þetta. En þá tekur maður eftir því að staðan er einmitt sú að efnislegur grundvallarmunur sjálfs frv. og bráðabirgðaákvæðis III endurspeglast í þessum gjörólíka undirbúningi. Annars vegar er frv. sem er samið í nefnd fulltrúa hagsmunaaðila, áhugamanna og umhverfisverndarfólks, þar sem skapað var gagnsætt ferli áður en það kom til umfjöllunar á þingi. Það er nú sem betur fer kannski til þeirrar umfjöllunar í annað sinn, en í greinargerð þess segir einmitt að tekið hafi verið mark á ýmsum athugasemdum, ef ég man rétt, sem gerðar voru í fyrra skiptið. Hins vegar er svo þetta bráðabirgðaákvæði III sem enginn hefur séð fyrr en nú að því er vitað er nema þá kannski þeir bændur sem hæstv. umhvrh. heimsótti í hangikjötið í haust. Um hvað snýst bráðabirgðaákvæði III? Jú, það snýst sem kunnugt er um að hægt sé að heimila hækkun stíflu við inntak efst í Laxárgljúfri að undangengnu mati á umhverfisáhrifum og þá þannig að samþykki landeigenda liggi fyrir og Umhverfisstofnun heimili. Ákvæðið er tímabundið, eins og fram hefur komið í þessari umræðu. Það fellur úr gildi 31. desember 2014. Þetta er mikilvægt að hafa í huga vegna þess að í raun snýst ákvæðið um að leyfð verði á svæðinu ein framkvæmd sérstaklega og aðeins ein. Ein framkvæmd er tekin út úr af öllum hugsanlegum framkvæmdum á svæðinu. Þessi framkvæmd er hin umtalaða hækkun Laxárstíflu efst í gljúfrinu. Hæstv. umhvrh. hefur látið liggja að því að með frv. sé verið að færa lagaramma í kringum Laxá og nágrenni að því sem almennt gerist, að hinum almennu reglum, að bráðabirgðaákvæðið eigi að skjóta inn umhverfismati. En það orð var auðvitað ekki til árið 1974 þegar lögin voru samþykkt eftir þá sáttargjörð sem hér hefur verið rætt um. Bráðabirgðaákvæði III gengur ekki út á þetta heldur aðeins það að undanþiggja eina framkvæmd, hækkun stíflunnar efst í Laxárgljúfrum. Að öðru leyti standa lögin. Þar með eru hin almennu rök, sem má virða, fallin um sjálf sig. Við erum ekki að taka þetta svæði inn í einhvers konar heildarreglur þar sem umhverfismat skiptir máli og setja inn í það ferli heldur er það aðeins þessi eina framkvæmd. Sem betur fer er ætlunin ekki að hreyfa við sérvernd þessara laga um Laxá og Mývatn heldur að tryggja framgang þessarar einu stíflu sem virðist þvílík þjóðarnauðsyn og forgangsmál að hana þurfi að rífa úr þessu lagasamhengi. Þetta sést líka á tímatakmörkununum í bráðabirgðaákvæðinu. Þetta á að gilda til ársloka 2014 og þannig er ekki um að ræða neinar aðrar stíflur, engar aðrar framkvæmdir sem á að undanþiggja heldur aðeins þessa einu. Það er mikilvægt að þetta liggi fyrir. Hæstv. umhvrh. hefur einnig sérstaklega rætt, og gerði það í ræðu sinni áðan, um kostina við umhverfismat, þ.e. að umhverfismatið kallar á tilteknar rannsóknir sem annars færu ekki fram. Þetta er út af fyrir sig rétt en þá verður að hafa í huga að þær rannsóknir spretta af einmitt þeirri framkvæmd sem metin er með tilliti til umhverfisáhrifa. Það tekur ekki endilega til annarra rannsókna sem til greina kæmu. Þar fyrir utan mætti spyrja: Ef þetta er ástæðan fyrir bráðabirgðaákvæði III, hvers vegna gildir þá ekki hið sama um aðra hluta lands sem við höfum talið þess eðlis að þeir eigi ekki að lúta almennum reglum heldur sérstökum, sem annaðhvort eru fest með sérstökum lögum eða með ákveðinni helgi í augum þjóðarinnar? Við vitum hvaða svæði þetta eru, þau byrja kannski á Þingvöllum, Dettifoss, Gullfoss, Geysir o.s.frv. Ég ætla í þetta sinn að fara yfir nokkur rök með og á móti bráðabirgðaákvæði III, í máli sem er svolítið skrýtið að ræða undir titlinum Verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, sem er hið opinbera dagskrárheiti þessa máls. Áður langar mig þó að gera aðra athugasemd við ræðu hæstv. umhvrh., þ.e. þegar hún ræðir um aðila máls og skilgreinir þá sem landeigendur og eigendur Laxárvirkjunar. En það er ekki alls kostar rétt að eingöngu þeir séu aðilar máls. Sáttargjörðin og lögin sem sett voru í framhaldi af henni gerðu á sínum tíma að aðilum málsins landeigendurna vissulega, eigendur virkjunarinnar einnig en þar að auki ríkisstjórnina, sem skrifaði undir sáttargjörðina fyrir hönd þeirra ríkisstjórna sem á eftir kæmu, og Alþingi sem samþykkti lögin í beinu framhaldi af sáttargjörðinni. Ef bráðabirgðaákvæði III verður samþykkt á þinginu er Alþingi, sem aðili máls, að afsala sér rétti sínum til að standa við eða breyta í samráði við aðra sáttum sem þá náðust. Þegar rætt er um aðila máls þá verður að skilja það í víðum skilningi. Alþingi átti náttúrlega aðild og ríkisstjórnin fyrir hönd þjóðarinnar, sem er líka aðili að þessu máli, enda er það ekki lengur svo, og það var kannski eitt af því sem þetta mál gerði á sínum tíma, að menn, einstaklingar eða fleiri saman eftir búsetu, geti alfarið kastað eign sinni á tiltekin landsvæði, tiltekin náttúrufyrirbrigði. Hvers vegna er þetta bráðabirgðaákvæði sett inn í lögin? Fyrst er náttúrlega að athuga ráðagerðir Landsvirkjunar. Það hefur komið fram að ráðagerðir Landsvirkjunar, það kemur fram í drögum að matsáætlun sem send var út í sumar leið, eru að hækka stífluna efst í Laxárgljúfri um 10--12 m. Því fylgir að lón myndast ofan stíflu sem kallað er í matsáætlunardrögum ,,lítið inntakslón``. Það er vissulega ekki stórt að flatarmáli, verður 0,25 ferkílómetrar miðað við 10 m, 0,34 ferkílómetrar miðað við 12 m. Það er auðvitað afstætt hvað telst lítið lón og stórt, það verður að miðast við umhverfið. Þetta þýðir jafnframt að virkjunin breytist úr rennslisvirkjun í miðlunarvirkjun, sem er mjög mikilvægt atriði. Breytingunni mundi fylgja nýr aðkomuvegur og þyrfti að færa Laxárdalsveg á kafla og því er hér um að ræða vegagerð á þessu viðkvæma svæði. En það sem mest er um vert er að þetta lón sem þarna yrði til þarf að tæma af sandi, samkvæmt því sem segir í drögum að matsáætlun. Það þyrfti að gera miðað við 10 m hækkun á 15 ára fresti en miðað við 12 m hækkun á 30 ára fresti. Hér er um viðamikla framkvæmd að ræða, sandtæmingu lónsins. Um það er engar upplýsingar að fá í gögnum sem mér eru tiltæk. Það er óljóst hvert ætti að flytja sandinn þó að nefndar hafi verið gamlar námur í héraðinu. Kostnaðurinn er hins vegar gefinn. Sagt er að kostnaðurinn sé 7--16 millj. kr. á ári. Það má svo margfalda með 15 eða 30. Ég veit ekki hvort matsáætlunin miðast við að tæmt sé í námurnar eða annars staðar. En það kemur fram á öðrum stað að þetta séu áætlaðir um 50 þús. bílfarmar. Hagur fyrir virkjunina sjálfa er sagður sá að sandburður minnki eða hverfi og það er meginástæðan, að sögn Landsvirkjunarmanna. Þeir tala líka um að ístruflanir muni lagast en ístruflanir munu ekki lengur vera mjög mikið mál miðað við það sem var í við upphaf Laxárvirkjunar. Síðan er það aflaukningin, sem er 5--6,3 megavött, og orkuaukning sömuleiðis. Hún skiptir hins vegar ekki miklu máli, eins og hver maður getur séð sem ber þessa virkjun saman við aðrar virkjanir. Landsvirkjun segir nú að það sé fyrst og fremst sandburðurinn. Í matsáætlunardrögunum segir að grundvöllur virkjunarinnar í núverandi mynd bresti ef ekkert verði af framkvæmdum. En einn af yfirmönnum hjá Landsvirkjun hefur sagt að vatnsaflsstöðvar séu nú óhagkvæmasta rekstrareiningin í orkuöflun Landsvirkjunar. Meintur hagur fyrir aðra af stífluhækkun er að orkuafhending á Húsavík og nágrenni verði öruggari, að veiðiskilyrði í Aðaldal batni, að starfsmenn haldi vinnunni, en komið hefur fram að þar séu tólf stöðugildi með sumarvinnu unglinga, og síðan mundi umhverfismatið sem fram færi kalla á mikið rannsóknarstarf. Eins og við vitum banna lögin hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask á þessu svæði nema að því leyti að breytingar á hæð vatnsborðs eru leyfðar ef tryggt er að þær stuðli að verndun og ræktun árinnar. Umhvrh. hefur haldið því fram að lögin snúist bara um að leyfa umhverfismat en ekki um að hækka stífluna og mér heyrðist hv. þm. Halldór Blöndal halda því fram áðan líka. Umhvrh. hefur einnig haldið því fram, ásamt Landsvirkjun, að lögin sem í gildi eru gangi lengra en sáttargjörðin frá 1973 af því að hér sé allt bannað en orðalagið sé öðruvísi í sáttargjörðinni. Ég hef þegar fjallað um þessi helstu rök umhvrh. og ætla næst að fara yfir nokkur þau mótrök sem nefnd hafa verið. Landeigendur og umhverfisverndarmenn segja skýrt að verið sé að rjúfa sáttargjörðina frá 1973, frá lokum þeirrar deilu sem markaði upphaf umhverfisumræðu í nútímaskilningi á Íslandi og hratt af stað þeim skilningi, því hugarfari sem sífellt hefur orðið sterkara í umhverfismálum hér á Íslandi. Það eitt er auðvitað ákaflega alvarlegt mál. Þessi deila og lok hennar voru táknræn með fleiri en einum hætti fyrir það sem síðan hefur gerst og fyrir framtíðina sem blasti við þegar henni lauk. Samtök um náttúruvernd á Norðurlandi kalla þetta griðrof. En þegar sátt næst í viðkvæmu máli af þessu tagi, sem fullyrða má að þjóðin hafi öll, að liðnum þeim tíma sem sár eru að gróa, tekið undir að megi ekki breyta nema því aðeins að allir aðilar að sáttinni --- hér er um að ræða íslenska þjóð auk landeigenda og virkjunareigenda, sem reyndar eru íslenska þjóðin líka --- séu sammála um að breyta sáttinni. Það hlýtur að vera þannig. Það er ekki hægt að gera pólitíska sátt af þessu tagi, þjóðarsátt, þó að hún hafi ekki verið nefnd það þá, nema með þeim áskilnaði að hún verði ekki rofin með meirihlutavaldi einu saman eða í krafti auðs eða valda. Sáttin á að standa þangað til menn hafa komist að samkomulagi um að breyta henni, breyta afleiðingum hennar í takt við nýja tíma eða þá að rjúfa hana með öllu sem einhvers konar þjóðminjar, einhvers konar úrelt fyrirbrigði. Um það er ekki að ræða í þessu dæmi. Menn hafa harmað miðlunarlón á grónu landi í þessum veiðisæla dal. Það hafa ekki síst veiðimenn gert. Hilmar Hansson, formaður Landssambands Stangaveiðifélaga, hefur kallað Laxá drottningu laxveiðiánna og talað um að nú sé að upphefjast styrjöld við heimamenn, veiðimenn og umhverfissamtök. Valdimar Halldórsson segir í Morgunblaðsgrein að hér sé um að ræða auðugasta lífríki í straumvatni á Íslandi. Eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir tók fram hefur verið bent á að þetta svæði nýtur sérstakrar verndar og hlífðar samkvæmt Ramsar-samningnum frá 1971. Það er líka bent á að sú vatnsverndaráætlun sem okkur er skylt að fylgja með viðbótarsamningi við þann samning er ekki til. Það var upplýst um daginn af hæstv. umhvrh. í umræðum um annað mál, þó ekki með öllu óskylt, að staða vatnsverndaráætlunarinnar um Mývatn og Laxá sé í undirbúningi hjá Umhverfisstofnun. Það var sérstaklega tekið fram að sú vinna væri ekki hafin, heldur væri hún í undirbúningi. Það segir mér að hún liggi einhvers staðar á borði, þar liggi minnismiði um að einhvern tíma á næstunni þurfi að hefja störf að þessari vatnsverndaráætlun. Að fara af stað í verk af því tagi sem bráðabirgðaákvæði III gerir ráð fyrir á svæði sem verndað er með alþjóðlegum hætti samkvæmt hinum fræga Ramsar-samningi um votlendi rekst á við kröfuna um að menn standi sig, ekki bara innan lands heldur líka alþjóðlega. Af þeim sökum er út í hött að samþykkja þetta ákvæði og leyfa þeim áætlunum að halda áfram sem Landsvirkjun gerir þarna ráð fyrir. Því má bæta við, þó að það sé kannski minna mál en þetta, að enn er beðið niðurstaðna viðamikilla rannsókna á þessu svæði sem fram fóru í sumar. Sumum þeirra er lokið og liggja reyndar fyrir á stofnunum sem lokuð gögn, þ.e. það má ekki fara í þau sem ekki er endilega óeðlilegt en sýnir það að heildarrannsókninni er ekki lokið. Það er líka furðulegt að ekki skuli vera beðið eftir þeim rannsóknum, sem m.a. fjalla um sum af þeim vandamálum sem við eigum við hér, áður en komið er með þetta frv. inn í þingið. Af hverju má ekki ljúka þeim áður en bráðabirgðaákvæði III er þrýst inn á þingið? Af hverju mega þingmenn og þjóðin ekki sjá niðurstöður þessara rannsókna sem verið var að vinna í sumar, sem að líkindum eru væntanlegar nú á vormánuðum eða a.m.k. á árinu, áður en okkur er þrýst til þess að taka afstöðu til þessa ákvæðis? Þar að auki er bent á það að fyrirbrigði í Laxárdalnum sem færu undir vatn ef Landsvirkjun verður að ósk sinni, njóta sérstakrar verndar í náttúruverndarlögum. Bent er á eldhraunið neðst í Laxárdal en í náttúruverndarlögunum er sérstaklega tekið fram að eldhraun, þ.e. ung hraun, njóti sérstakrar verndar. Þar eru líka laugar, sem kallaðar eru Laugar eins og fleiri á þessu svæði, sem einnig njóta verndar í náttúruverndarlögum. Heimamenn segja að til séu önnur ráð til að minnka ís og krapa í ánni en þau að byggja þar 10--12 metra stíflu. Raunar er það svo að röksemdir Landsvirkjunar um ís og krapa munu samkvæmt mínum heimildum vera miklu minna áríðandi eða ástæður þeirra miklu minna áríðandi en áður var, eins og ég tók fram áður. Um áhrif sandsins sem er auðvitað aðalmálið í þessu þá ætla ég fyrst að ræða um áhrif sands á veiði vegna þess að það er auðvitað mjög rætt á svæðinu og sérstaklega í Aðaldal meðal landeigenda þar sem eiga land að ánni. Þeim þykir mörgum að sandur hafi aukist og kenna honum um minnkandi laxveiði undanfarinn áratug eða svo. Engar fræðilegar niðurstöður eru þó til um þetta. Menn hafa mælt ákveðna staði í ánni og fundið út að á sumum þeirra er nú sandur þar sem áður var hægt að sjá í botn, sem væntanlega mundi þá koma þar í veg fyrir klak. Aðrar rannsóknir segja að sandur hafi ekki aukist í ánni frá 1978 og til okkar daga. Það mundi þá þýða það, ef hægt er að taka mark á þeim rannsóknum sem ég veit ekki, enda ekki fræðimaður í þessari grein, að í raun og veru ráðist breytingar á viðgangi lax í ánni ekki af sandinum, a.m.k. ekki eingöngu. Við þurfum auðvitað að fá úr þessu skorið. Það er ekki nokkur vegur að ráðast í að gefa Landsvirkjun færi á þessari stífluhækkun, hvað þá að ráðast í hana sjálfa, nema vita mjög nákvæmlega eða eins nákvæmlega og hægt er hvaða áhrif sandburðurinn hefur á laxveiðarnar neðar í ánni. Af því að það var rætt áðan eða a.m.k. er ástæða til þess að nefna það að menn hafa líka spurt sig að því hvernig á því stendur að það er ekki aðeins laxinn í Laxá á Aðaldalssvæðinu sem hefur minnkað síðustu árin heldur líka laxinn í tveimur af þverám eða aðrennslisám Laxár, sem ná þó miklu styttra en Laxáin sjálf hvað þá að þær taki við sandánni Kráká, en þar hefur laxgengd líka minnkað, og það bendir til þess að það sé ekki bara sandinum að kenna að laxveiði hefur dofnað síðustu tíu ár í Laxánni. Það getur hins vegar vel verið og það er eðlilegt að laxabændur séu órólegir. Til er reyndar sú kenning að menn hafi farið ógætilega í virkjuninni sjálfri og skaðað laxinn þar með því að tímasetja óheppilega losun framan við stífluna sem nú er, þannig að sandur hafi runnið niður fljótið á tíma sem --- við skulum orða það kurteislega --- ekki hentaði klaki laxa. Þetta eru fullyrðingar eða kenningar og ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þær. En það er alveg ljóst að það eru engar rannsóknir sem segja af eða á um þetta mál og mér sýnist að þær segi þá frekar af ef eitthvað er. Það er líka þannig með sandinn yfir höfuð að menn vita lítið um hann. Í margnefndum drögum að matsáætlun er hann sagður 40--60 þús. tonn á ári. Á fundi sem ég var á um daginn með mönnum frá Landsvirkjun kom fram að þessar tölur eru óvissar þó að þær séu settar fram með nokkru stærilæti í matsáætlunardrögunum. Þeir sögðu þá að verið gæti að sandmagnið væri ekki nema 15--20 þús. tonn. Menn vita sem sé ekki einu sinni hversu mikill sandur berst niður Laxá á ári eða með annarri tímaeiningu, hvað þá að þeir viti í raun og veru hvaða áhrif hann hefur. Þá verður auðvitað að taka fram líka að menn hafa prófað að reyna að stöðva þennan sandburð með uppgræðslu í Krák\-árbotnum, sem hv. þm. Halldór Blöndal minntist á áðan, uppgræðslu sem sögð er hafa gengið vel að því leyti sem í hana var lagt en hefur nú að mér skilst verið hætt og var gert fyrir nokkru, svona um það bil sem forustumenn Landsvirkjunar gáfust upp á því að fá landeigendur í kringum Laxá til þess að leyfa hækkaða stíflu í þeim krafti að þessi tilraun hefði ekki gengið. Það er heldur ekki fullreynt og ekkert hefur verið reynt að beita einhvers konar sandgildrum eða sandstíflum í Kráká sem auðvitað er uppspretta sandsins, Kráká sem liggur nokkurn veginn frá Mývatni og suður á öræfi. Komið hefur í ljós að menn höfðu ekki gert þetta, Landsvirkjunarmenn bera að vísu fyrir sig skort á leyfi til þess arna en ég skil ekki í öðru en ef leitað væri slíks leyfis í fullri alvöru þá fengist það til að gera þessa tilraun. Og það að hafa ekki fengið leyfi á sínum tíma til þess arna er a.m.k. ekki afsökun fyrir því að ætla núna að leysa málið með því að hækka stíflu án nokkurra rannsókna. Það verður svo að nefna það líka að hugsanlegt er, og menn hafa nefnt það, að vatnsbúskapur Mývatns sjálfs leiki hér ákveðið hlutverk en það hefur eftir því sem ég veit ekki heldur verið kannað og um þetta eru, því miður, aðallega lauslegar kenningar, getgátur, fullyrðingar, þrátt fyrir að menn hafi auðvitað reynt að kanna þetta svæði. Náttúran er flókið fyrirbrigði og ef við ætlum að láta hana njóta þess vafa sem hún á skilið, og við eigum að gera sem hennar börn, verðum við að sætta okkur við það að þessi mál séu flókin og að ekki séu til neinar einfaldar lausnir. Það er líka á það minnt að inntaksmannvirkin séu óbreytt frá 1973. Það sé vel hugsanlegt að breyta þeim og þar með sliti af völdum sandsins á vélar virkjunarinnar en það hafi aldrei verið gert. Það er raunar ótrúlegt að í 31 ár skuli þessi inntaksmannvirki, sem í fyrstu voru miðuð við allt aðra gerð af virkjun en síðar varð, standa í sömu sporum, að þau skuli vera óhreyfð þrátt fyrir þau miklu vandamál sem Landsvirkjun lýsir í kringum þessa stöð og hennar gríðarlegu óhagkvæmni sem nú er ástæðan fyrir því að menn vilja hækka. Ég rakti áðan miklar efasemdir og spurningar um sandmokstur og flutning úr lóninu og því er við að bæta að það hefur heyrst frá landeigendum, og þeir voru reyndar í samningum eða þreifingum við Landsvirkjun á sínum tíma, að þeir séu engan veginn ósveigjanlegir í þessu máli, að ef Landsvirkjun getur með einhverjum hætti búið til lausn sem minnkar sandinn í Kráká þá sé mögulegt að hækka stífluna að einhverju marki til þess að koma til móts við Landsvirkjun í trausti þess, og eftir rannsóknir, að sandurinn minnki. Enn ein röksemd sem ég taldi áðan er sú sem Landsvirkjun telur fram fyrir þessari stíflu og það er að hún muni tryggja betur orkuafhendingu við Skjálfanda. Húsvíkingar og nágrannar þurfi þá ekki lengur að vera hræddir við það að verða orkulausir ef þessi eina tenging sem nú er frá Skjálfandasvæðinu við landskerfið rofnar, en það er einmitt Laxárvirkjunartengingin. Það er auðvitað undarlegt að það skuli vera eina tengingin og óhæfa að Húsvíkingar og nágrannar þeirra við Skjálfanda skuli búa við það óöryggi í orkumálum. Ég hef lagt fram fyrirspurn á þinginu til hæstv. iðnrh. um það hverju þetta gegni og hvernig á því standi að Húsvíkingum og nágrönnum þeirra skuli ekki hafa verið tryggður traustur aðgangur að byggðalínunni sem við settum nú ekki litla peninga í hér um árið, hvað sem um þá verður núna með hreyfingum í raforkumálunum. En það er auðvitað mál fullkomlega óháð þessu, eða það skyldi maður a.m.k. ætla, og á að leysa á annan hátt en þann að menn þurfi að ráðast á ákvæði laga um Mývatn og Laxá. Og ef þetta er rétt um óöryggi við Skjálfanda að þessu leytinu þá á að skammast til þess að bæta úr því hið fyrsta. Menn benda auðvitað í því sambandi einnig á aðra orkumöguleika í Þingeyjarþingi, ef tilgangurinn er að auka orkuframleiðslu í héraðinu eða á Norðurlandi, og það er verið að kanna þá fleiri en einn og fleiri en tvo þessa dagana og ekki að sjá að þessi framkvæmd í Laxárvirkjuninni muni spila þar í raun og veru stórt hlutverk. Það er rétt að halda því líka til haga við 1. umr. málsins að þessi virkjunarframkvæmd er ekki með í Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Þeir sem stóðu að þeirri rammaáætlun, sem hefur verið hrósað mjög í þinginu og annars staðar í samfélaginu, hafa ekki haft hugmyndaflug til þess að hafa þessa virkjun með í þeirri áætlun, og hefði verið fróðlegt að vita hvar hún hefði lent í forgangsröðinni sem þar er sett upp. Það er svo auðvitað undarlegt að lokum þessarar upptalningar á rökum og mótrökum að Landsvirkjun skuli ekki, þótt hér sé komið inn bráðabirgðaákvæði í lagafrv. frá hæstv. umhvrh., hafa á reiðum höndum tölur um rekstrarkostnað Laxárvirkjunar, um arðsemi af henni, jákvæða eða neikvæða eða hvaða orð sem hagfræðingarnir nota um það, um afkomuna núna og afkomuna eftir virkjun. Það eru engar tölur. Þeir eru spurðir, það er ekkert svar. Ég vona að hæstv. umhvrh. hafi verið í þeim sérstaka forréttindahópi sem hefur fengið slíkar tölur og slíkar upplýsingar um afkomu, vegna þess að án þeirra er ekki nokkur vegur að taka afstöðu til þessa máls og í raun og veru ekki hægt að taka mark á fullyrðingum Landsvirkjunarmanna og þar með hæstv. umhvrh. án þess að þessi kostnaður liggi fyrir. Maður spyr sig einnig að því, ef þetta er rétt hjá Landsvirkjun að rekstrareiningin sé það óhagkvæm að virkjunin gangi ekki og það þurfi nánast að leggja hana niður ef þeir fá ekki vilja sínum framgengt, hvort Landsvirkjunarmenn vilji ekki bjóða virkjunina til sölu. Vilja þeir ekki setja auglýsingu í blöð og segja að virkjunin sé til sölu og biðja um þau leyfi sem kann að þurfa á að halda til að selja hana? Er ekki skynsamlegt að láta á það reyna hvort t.d. heimamenn kunni að vilja taka við virkjuninni og reka hana án stífluhækkunarinnar en með breytingum á inntaksmannvirki og í samvinnu við almannavaldið með tilraunum til að hefta sandburð og græða upp land í Krákárbotnum? Ég bið hæstv. umhvrh. að íhuga þessa lausn á málunum, að losa Landsvirkjun við þann gallagrip sem hún telur sig vera með í fjósinu. Þeir eru til sem telja, þó það séu ekki rök í málinu, að í raun og veru hafi Landsvirkjun dregið lappirnar í 31 ár í þeirri von og því trausti að hægt sé að hækka stífluna. Þeir vitna m.a. til greinar eftir Jakob Björnsson orkumálastjóra frá 1979 sem segir að þetta geti gerst eftir aldamótin, með leyfi forseta: ,,Þegar öldur Laxárdeilu eru hjaðnaðar.`` Ég rek þetta ekki til að taka undir það, ég trúi þessu satt að segja ekki á Landsvirkjun. En ég spyr: Hvað gengur Landsvirkjun til? Eina skynsamlega ástæðan er í raun og veru þessi samsæriskenning, því að Landsvirkjun hefur ekki sýnt fram á þá hagsmuni sem ættu að leiða hana til þessa máls vegna þess að þar í húsi eiga menn að vita hvaða styrjöld hér er að hefjast, svo ég vitni aftur í Hilmar Hansson, og þeir ættu að gera sér grein fyrir því, af því þetta er nútímalegt fyrirtæki, hvaða ímyndaráhættu þeir eru að taka með því að fá umhvrh. til þess að flytja þetta ákv. til brb. Af hverju, spyr maður? Það er ekki eftir neinu að slægjast sem sýnt hefur verið fram á að skipti verulegu máli. Meginmálið held ég að sé þetta: Landsvirkjun er að segja okkur að sandurinn sé að eyðileggja virkjunina, þess vegna þurfi að stífla. Það sé í raun og veru annaðhvort um að ræða að leggja Laxárvirkjun niður í núverandi formi eða að gera það sem þeir hafa fengið hæstv. umhvrh. til að gera, að opna fyrir að hækka stífluna. Það eru engin rök á bak við þetta. Það sem við eigum því að gera á þinginu er að segja við Landsvirkjun og það á hæstv. umhvrh. að gera með okkur: Farið með okkar stuðningi og kannið málið. Farið og gerið þær rannsóknir sem til þarf. Ef þær benda í þessa átt skuluð þið koma til okkar aftur og segja: Það þarf að leggja Laxárvirkjun niður, við höfum sannað það, nema hægt sé að hækka þessa stíflu. Þetta eigum við að gera. Við eigum ekki að afgreiða ákv. til brb. út úr þinginu. Við eigum að fella það og segja Landsvirkjun nákvæmlega þetta: Við erum tilbúin til að standa að því með ykkur að hefja rannsóknir á sandinum, á áhrifum hans, hvað hann er mikill, hvernig hægt sé að koma í veg fyrir hann, hvort hann hafi raunveruleg áhrif á laxinn, hvort hægt sé að laga inntaksmannvirkin þannig að ekki þurfi að hafa áhyggjur af sandinum, hvort hugsanlega þurfi að hækka stífluna eilítið sem ekki mundi gera út af við dalinn og ekki mundi leiða til raunverulegs miðlunarlóns. Þetta eigum við að gera. Svo spyr maður sig líka: Hvað gengur hæstv. umhvrh. til að flytja þetta frv., sem er á förum úr umhverfisráðuneytinu hvar sem hún endar að lokum? Hvað gengur henni til að reisa sér þetta minnismerki, þennan persónulega minnisvarða, því hann verður það ef þetta mál gengur fram? Menn munu minnast hæstv. umhvrh. þegar lónin verða tæmd eftir 15 ár eða 30 ár. Hafi hæstv. umhvrh. viljað skapa sér eilífðarfrægð kemst hún vissulega nálægt því með þessu. En hún er ekki jákvæð fyrir hæstv. umhvrh. Að lokum: Margir hafa haft samband við mig vegna þessa máls. Ég hef sagt við þá að róa sig í bili því ekki tækju allir mark á öllu sem sagt væri í sjónvarpi. En nú hefur hæstv. umhvrh. gengið skrefi lengra. Hún segir þetta ekki lengur í sjónvarpi heldur segir hún þetta á þingi. Hún virðist ganga í málið með Landsvirkjun af óljósum hagsmunum Landsvirkjunar, en að því er virðist gegn náttúruhagsmunum þeim sem henni sem umhvrh. er skylt að halda til haga, bæði í venjulegum daglegum störfum sínum og einkum í þeirri leiðsögn sem hún á að veita okkur á þinginu. Ég skora á hæstv. umhvrh. að losa okkur og þjóðina við málið með því að kalla aftur ákv. til brb. III úr breytingalögunum um verndun Laxár og Mývatns og hún yrði maður að meiri ef hún gerði það.

Frú forseti. Það eru einkum þrjú svæði á landinu sem náttúrufræðingar geta sameinast um að séu merkilegri en önnur út frá sérstæðri náttúru. Það eru Þjórsárver, Surtsey og Mývatn. Ég hefði talið eðlilegt fyrir ábyrgan umhvrh. að einblína á að vernda þessi svæði umfram önnur og að lögin endurspegluðu að einhverju leyti mikilvægi staðanna út frá náttúrufræðilegu gildi þeirra, þ.e. það væri erfiðara að raska stöðum sem flestir náttúrufræðingar landsins geta sameinast um að séu mikilvægir en þeim sem eru síður mikilvægir. Ég hefði talið það vera forgangsverkefni fyrir hæstv. umhvrh. Er raunin sú? Nei, ég get alls ekki séð það. Hæstv. umhvrh. forgangsraðar ekki. Í stað þess að tryggja verndun svæðanna hefur verið lögð fram þáltill. um að fjölga friðlýstum svæðum um 14, en það er með öllu óljóst hvað sú friðlýsing hefur í för með sér. Frú forseti. Ef marka má þýðingu þessara fyrirhuguðu friðlýsinga út frá því hvernig vernd þeirra svæða sem náttúrufræðingar landsins telja að séu mikilvægari en önnur svæði, Mývatn, Þjórsárver og Surtsey, eins og áður segir, er ekki að búast við miklu. Af fyrri verkum hæstv. umhvrh. Sivjar Friðleifsdóttur má helst ráða að svokölluð friðun verði orðin tóm. Allir ættu að muna eftir því þegar núverandi umhvrh. lýsti sig vanhæfa til að úrskurða um Norðlingaölduvirkjun og hæstv. heilbr.- og trmrh. var fenginn til að úrskurða um hæðina á lóninu. Nú deila menn um hvað hæstv. ráðherra meinti í úrskurðinum, þ.e. hvort úrskurðurinn heimilaði lónshæð í 566 metrum eða 568 metrum. Ég hefði talið miklu nær fyrir hæstv. ráðherra að reyna að greiða úr þeim deilumálum sem fyrir eru, áður en þau fara að efna til fleiri deilna á sviði umhverfismála. Mér er óskiljanlegt af hverju hæstv. umhvrh. er að leggja í enn eina deiluna einmitt á einu þeirra svæða sem náttúrufræðingar landsins telja einna mikilvægast að varðveita. Mývatn er eins og áður segir einstætt vegna sérstæðrar náttúru. Það á í raun ekki að vera einkamál okkar Íslendinga og hvað þá landeigendafélags fyrir norðan hvernig við ætlum að varðveita sérstæða náttúru, heldur hefur svæðið gildi á alþjóðavísu. Ísland hefur reyndar skráð Mývatnssvæðið á grundvelli Ramsar-sáttmálans yfir mikilvægt votlendissvæði. Ég tel að ábyrgur umhvrh. ætti að íhuga sérstaklega málið áður en hann fer að efna til deilna um verndun svæða sem eru ekki eingöngu merkileg á mælikvarða okkar, heldur á alþjóðavísu. Í frumvarpinu sem hér er til umræðu er einkum tvennt sem mun leiða til deilna: Í fyrsta lagi er verið að minnka það svæði sem nýtur verndar. Í öðru lagi er verið að opna á að heimila gerð stíflu og að gert verði uppistöðulón. Ég get ekki séð annað en að í frv. sé verið að minnka landsvæði á Mývatnssvæðinu sem nýtur sérstakrar náttúruverndar. Ég vil því spyrja hæstv. umhvrh. hvort það sé ekki verið að undanskilja Dimmuborgir frá sérstakri lagalegri náttúruvernd með samþykkt frv. Munu Dimmuborgir ekki falla utan þess svæðis sem nýtur verndar samkvæmt frv.? Ég get ekki betur séð en svo sé. Mér finnst það merkilegt sérstaklega í ljósi þess að nú er verið að taka 14 svæði á landinu í þáltill. og merkja þau sérstaklega, en Dimmuborgir undanskildar. Er ekki sömuleiðis verið að undanskilja Hverfjall og Leirhnjúk, að þau svæði njóti sérstakrar verndar? Mér finnst að hæstv. umhvrh. ætti að koma þessu álitamáli á hreint og greina okkur frá því hvort verið sé að undanskilja Dimmuborgir, Hverfjall og Leirhnjúk og hvers vegna svo sé. Ég get því miður ekki séð neitt samræmi í störfum hæstv. umhvrh. Í öðru lagi er verið að opna á að gert verði uppistöðulón á náttúruverndarsvæði sem óumdeilanlega hefur alþjóðlegt verndargildi. Með þessu er hæstv. umhvrh. að ýfa upp 30 ára gamlar deilur. Ég skil í raun ekki hvað vakir fyrir hæstv. ráðherra. Í framhaldinu tel ég rétt að spyrja hæstv. umhvrh.: Hvað er það sem kallar á breytta stefnu, þ.e. að opna á gerð uppistöðulónsins? Ég átta mig ekki á því. Er það eitthvað í orkubúskapnum norðan heiða sem kallar á breytta stefnu? Er eitthvað verra að ráða við sandburð úr ánni núna en fyrir 10 árum eða 20 árum? Mér finnst að þessum spurningum verði að svara. Þess ber þó að geta að það er slegið á varnagla í frv. sem heimilar að ef það á að búa til uppistöðulón á svæðinu, sem Umhverfisstofnun getur heimilað, verði framkvæmdin að fara í umhverfismat. En ef lögin um umhverfismat eða mat á umhverfisáhrifum eru skoðuð á svona framkvæmd að fara í mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt tölul. 10. d í viðauka II á að tilkynna þessa framkvæmd og að öllum líkindum mun hún fara í umhverfismat. Ég átta mig í rauninni ekki á því hvers vegna er verið að taka þetta fram í lögunum þegar það er í raun engin þörf á því. Ég spurði ráðherrann fyrr í umræðunni hvers vegna væri verið að því og fékk fremur óskýr svör. Mig grunar að verið sé að búa þessa stíflugerð í einhvern grænan búning og tala um umhverfismat í leiðinni. Mér finnst að hæstv. ráðherra ætti að skýra frá því hvers vegna verið er að tala um þetta umhverfismat í sömu andrá og stíflugerð þegar það liggur ljóst fyrir að í gildandi lögum þarf slík framkvæmd að fara í umhverfismat. Hver er reynslan af umhverfismati? Er líklegt að umhverfismat stöðvi stíflugerð hæstv. umhvrh.? Til að svara þeirri spurningu er rétt að skoða hve margar fyrirhugaðar framkvæmdir hafa verið stöðvaðar á grundvelli umhverfismatsins. Í gær mátti lesa í Morgunblaðinu mjög góða grein eftir Halldór Valdimarsson. Þar tók hann saman að af 160 framkvæmdum sem höfðu farið í umhverfismat voru tvær sem fengu rautt ljós frá Skipulagsstofnun. Hvað gerðist í framhaldinu? Hæstv. umhvrh. gaf sömu framkvæmdum grænt ljós nánast samstundis, Kárahnjúkavirkjun og borun í Grændal í Ölfusi. Reynslan er því sú að matið á umhverfisáhrifum mun ekki stöðva umrædda stíflugerð. Frv. heitir frumvarp um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Í raun ætti það að heita Stíflugerð við Mývatn.

Herra forseti. Það var í raun og veru aðeins eitt sem maður græddi á því að hlusta á það sem síðasti ræðumaður sagði, hv. 10. þm. Norðvest., Sigurjón Þórðarson, og það er að í sjálfu sér er óþarfi að hlusta á hvað þingmenn Frjálsl. hafa að segja ef þingmenn Vinstri grænna hafa tekið til máls áður. Í grófum dráttum er það tekið upp sem þar hefur áður komið fram. Það mál sem við erum hér að fjalla um er auðvitað mjög sérstakt mál og viðkvæmt heima í héraði, og alls ekki einfalt eins og ýmsir vilja halda fram, þar á meðal hv. 5. þm. Norðaust., Steingrímur J.Sigfússon, sem talar í þeim dúr að hann einn kunni stóra sannleika í málinu, hann einn þekki til tilfinninga manna heima í héraði og hvernig rétt sé að líta á þetta mál. Hv. þm. eyddi löngum tíma ræðu sinnar til að rifja upp Laxárdeiluna gömlu og skal ég ekki fara inn í einstök atriði í þeirri þrætu allri. Hann að vísu minntist ekki á þann mann sem fyrstur steig fram og reyndi að ná sáttum milli Laxárvirkjunar og landeigendafélagsins, Jóhann Hafstein, sem ég efast ekki um að hefði náð fram sáttum þar á milli ef deilan hefði ekki komið upp í aðdraganda kosninga. En í því andrúmslofti sem þar þá var, og eins og látið var, stóðu engar vonir til þess að hægt yrði að leysa málið fyrir vorkosningarnar 1971 og svo rækilega var búið að koma þessum málum í hnút að þeir sem hnýttu hann þurftu mörg missiri til áður en að lokum náðist það samkomulag sem síðan hefur verið byggt á. Ég held að engum manni á þeim tíma sem var sanngjarn og kunnugur málum hafi blandast hugur um góðan vilja Jóhanns Hafsteins til að leysa málið enda rann honum blóðið til skyldunnar. Þó svo að hann hafi ekki verið landeigandi í Þingeyjarsýslu var hann alinn upp á bökkum Laxár. Nú vitum við auðvitað hvernig á því stendur að þetta mál er tekið hér til umræðu og ég sé ástæðu, vegna þess sem hér var áður sagt, til að rifja það upp sem stendur í greinargerð með frv. um ákvæði til bráðabirgða III, með leyfi hæstv. forseta: ,,Mikill sandburður í Laxá hefur valdið erfiðleikum í rekstri virkjunarinnar og valdið miklu sliti á vatnsvélum. Einnig hafa ís- og krapastíflur við inntak virkjunarinnar truflað rekstur hennar. Þá hafa heimamenn haft áhuga á því að draga úr sandburði í Laxá. Vegna þessa hefur Landsvirkjun, sem nú er eigandi Laxárvirkjana, gert áætlun um að hækka núverandi stíflu efst í Laxárgljúfri. Með því myndast lítið inntakslón ofan stíflunnar og sandur og grjót sem Laxá ber með sér fellur til botns í lóninu. Jafnframt mundi það leysa ís- og krapavandamál þar sem vatnið yrði tekið af botni lónsins en ekki af yfirborði eins og nú er gert. Hugsanlegt er talið að minni sandburður í Laxá neðan virkjunar hefði jákvæð áhrif á lífríki árinnar.`` Svo mörg voru þau orð. Einhver var það sem spurði hvernig á því stæði að þetta frv. er flutt nú. Ástæðan er sú að rekstur Laxárvirkjunar stendur ekki lengur undir sér, ef rétt er reiknað, ef tekið er tillit til afskrifta og tekið er inn í dæmið sá mikli kostnaður sem því fylgir að ráðast í nauðsynlegar endurbætur og viðhald á virkjuninni. Hv. þm. vita það eins og ég að á síðustu árum hafa menn haldið að sér höndum vegna þess að framtíð virkjunarinnar hefur verið óljós ef ekki yrði hægt að ná samkomulagi um lagfæringar á stíflunni. Þannig stendur þetta mál. Menn geta gert lítið úr því eftir atvikum hvort þeir telji gott eða vont að þessi virkjun, Laxárvirkjun, sé rekin áfram en þá skulum við rifja upp að þetta er byggðamál, fyrst og fremst byggðamál, og þeir sem kunnugir eru nyrðra vita að það er mikill kvíði í mörgum mönnum þar, ekki öllum, vegna þess að þetta er átakamál heima í héraði og ástæðulaust að draga úr því. Það er mikill kvíði í mörgum heima í héraði hvað um þá verður sem þar vinna og hafa tekjur af virkjuninni. Umsvif hennar margvísleg hafa miklu meiri þýðingu en beinlínis er hægt að draga líkur af ef maður lítur einungis á fjölda þeirra starfsmanna sem þar eru fastráðnir. Slíkt nær auðvitað ekki nokkurri átt. Heimamenn hafa bent á að Laxárvirkjun veiti þeim líka ákveðið öryggi. Þeir rifja gjarnan upp að það eru ekki mörg ár síðan raflínan til Akureyrar slitnaði og menn hafa leitt líkum að því að ef Laxárvirkjun hefði við það tækifæri ekki verið fyrir hendi hefði það þýtt skort á rafmagni í Þingeyjarsýslu í viku. Í sumra augum kann þetta að skipta litlu máli en það skiptir svo miklu máli fyrir heimamenn að þeir líkja því saman að Laxárvirkjun verði lögð niður og að kísilgúrverksmiðjan verði lögð niður í Mývatnssveit og ekkert komi í staðinn. Svo alvarlegum augum lítur heimafólk á málið. Stundum er vitnað hér til sveitarstjórnarmanna. Menn geta velt fyrir sér hvað hreppsnefnd t.d. Aðaldælahrepps segði ef Laxárvirkjun yrði lokað einn góðan veðurdag og ekki neitt kæmi í staðinn. Þetta er ekki eitthvert mál sem hægt er að tala um bara í einum tóni eða frá einu sjónarhorni. Raunar er mjög vont þegar mál af þessu tagi eru tekin upp í þeim anda hér á hinu háa Alþingi. Auðvitað geta ýmsir haldið ýmsu fram. Eins og hv. 5. þm. Norðaust. sagði hér áðan dytti í dag engum í hug að virkja Laxá í Þingeyjarsýslu. Ég get bætt við að í dag mundi engum detta í hug að virkja Efra-Sog. Við getum haldið áfram með þeim hætti og m.a.s. rifjað upp að í Þistilfirði voru átök um það hvort rétt væri að virkja fyrst Hafralónsá eða Sandá. 

Virkja bara meira ...?

Ja, við erum nú að reyna að virkja til þess að komast betur af, hv. þingmaður. Maður lifir ekki bara á ásatrúnni. Það hefur komið fram hér í umræðunum að Landsvirkjun hefur hreyft því máli að áður en afstaða verður tekin til þess hvernig brugðist verður við þeim erfiðleikum sem nú blasa við í rekstri Laxárvirkjunar óskar Landsvirkjun eftir því að fá lagaheimild til að hún geti rætt við heimamenn um það hvort skynsamlegt kunni að vera að hækka stífluna nokkuð til þess að reyna að leysa þau tæknilegu vandamál sem þar eru á ferðinni og helst slá fleiri flugur í einu höggi. Það er af þeim sökum sem bráðabirgðaákvæði III er í frv., sem mjög hefur verið spurt um, en það er svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. getur Umhverfisstofnun heimilað hækkun stíflu við inntak Laxárstöðva I og III efst í Laxárgljúfri, að undangengnu mati á umhverfisáhrifum, sbr. lög nr. 106/2000, og að fengnu samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns.`` Þessi setning hér vísar til 1. gr. þeirrar sáttargjörðar en þar segir í fyrri mgr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Laxárvirkjun lýsir yfir að hún muni ekki stofna til frekari virkjana í Laxá umfram þá 6,5 megavatta virkjun sem nú er unnið að og sem ekki hefur vatnsborðshækkun í för með sér nema til komi samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns.`` Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, 5. þm. Norðaust., er að reyna að leggja mjög einhliða skilning í þessi orð. Hann stenst ekki. Samkvæmt þeirri heimild sem er í bráðabirgðaákvæði III er alveg ljóst að ef hækkun á stíflunni stenst ekki mat á umhverfisáhrifum, sbr. lög nr. 106/2000, og ef slík hækkun er ekki samþykkt í Landeigendafélagi Laxár og Mývatns verður stíflan ekki hækkuð. Þetta liggur alveg ljóst fyrir. Mér finnst satt að segja undarlegt ef alþingismenn ætla að verða fremstir í flokki þeirra sem vilja halda því fram að vilji alþingismanna annarra, félaga þeirra hér á þinginu, standi til þess að við þau lög sem við sjálf setjum verði ekki staðið, að við hér í þessum þingsölum séum að leggja til lagabreytingar með því hugarfari að menn vilji ekki standa við lagabókstafinn. Það er ekki svo, og brigsl um það ná ekki nokkurri átt. Það er alveg ljóst að ef ekki næst samkomulag við Landeigendafélag Laxár og Mývatns verður ekkert úr hækkun þessarar stíflu. Þetta skulu menn hafa í huga og menn skulu tala út frá þeim forsendum til þess að mál þeirra skiljist. Landsvirkjun hefur ekki gengið í þetta mál með neinu offorsi. Landsvirkjun segir ekki: Við viljum byrja á morgun, við viljum byrja hinn daginn. Það er ekki þannig. Landsvirkjun vill vinna vel að undirbúningi slíks máls, líka vegna þess að það hefur ekki reynst vel og vekur tortryggni ef Landsvirkjun lætur reikna út ýmsa hluti í sambandi við breytingar á vatnsyfirborði eða öðru án þess að jarðeigendum sé um það kunnugt eða án þess að umhverfismat sé gert í samræmi við lög og með þeim hætti að það falli undir lög um umhverfismat. Mun ég koma að því síðar. Í samræmi við þetta liggur líka fyrir að það er ekki áríðandi á næsta ári eða kannski á næstu tveim árum að ráðast í miklar endurbætur á virkjuninni, heldur verður þess beðið að niðurstaða liggi fyrir í málinu eða a.m.k. geti legið fyrir í grófum dráttum hver vilji heimamanna sé og hvernig þeir hugsi sér að standa að málinu. Erfiðleikum veldur líka í þessu sambandi að Landsvirkjun hefur ekki farið norður og hefur ekki enn átt fund með landeigendum. Landsvirkjun hefur ekki gert það sem veldur því að málið er að vissu leyti óskýrt. Nú segir hv. 5. þm. Norðaust. Steingrímur J. Sigfússon að þetta sé öfug leið ef tilgangurinn sé að ná sáttum, það sé öfug leið að byrja á því að afla sér lagaheimildar til þess að mega fara í virkjunina, að byrja á því að kynna málið rækilega fyrir landeigendum, að byrja á því að gera sér nákvæma grein fyrir því hvaða leiðir hægt sé að fara til að ná þeim markmiðum sem skýrlega eru sett fram. Um þetta get ég að sjálfsögðu ekki verið sammála hv. þingmanni. Ég tel að Landsvirkjun hafi staðið mjög vel að þessu máli og sömuleiðis hæstv. umhvrh. Stóryrði eins og að það eigi að raska jafnvægi með lögum, það séu svik við gamla samkomulagið og þar fram eftir götunum eru auðvitað algjörlega ósanngjörn. Það er ekki verið að tala um það hér að rjúfa sáttargjörðina, heldur er verið að tala um að standa við hana. Við skulum ekki gleyma því að margt í virkjuninni er komið á síðasta snúning og við skulum ekki gleyma því að ef svo fer að ekki náist samkomulag um úrbætur er við því að búast að Þingeyingar standi frammi fyrir því að virkjunin verði lögð niður. Ég er ekki að segja að hún verði lögð niður á næsta ári heldur mun hún svona smá daprast og smá deyja út. En Þingeyingar munu verða varir við að það sé niðurstaðan og það sé viðhorfið og þeir eru orðnir vanir slíku. Kaupfélagið fór á hausinn. Það er búið að selja mjólkursamlagið. Flugvöllur er ekki lengur. Kísilgúrverksmiðjan er í uppnámi. Fiskiðjusamlagið er ekki lengur sjálfstætt félag á Húsavík og þar fram eftir götunum. Það hefur fleira gerst. Menn munar því um hvert atvinnutækifæri, hverja stofnun og hvert fyrirtæki sem er heima í héraði.  Þess vegna er óhjákvæmilegt að tala um þessi mál, ekki aðeins í samhengi við atvinnulíf og atvinnuuppbyggingu í Aðaldal heldur líka í sambandi við atvinnulíf og atvinnuuppbyggingu í Mývatnssveit og líka --- af því hv. þm. brosti að því hér fyrr í dag --- líka í sambandi við uppbyggingu á stóriðju við Húsavík, þ.e. ef þar risi álverksmiðja. Við erum annars vegar að tala um byggðamál. Hins vegar erum við að tala um umhverfismál. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við Íslendingar eigum að læra að lifa með náttúrunni. Við eigum að virða hana og við eigum að ganga eins vel um hana og við getum og við eigum að reyna að vera sjálfbær í því. Þó ég segi að almennur vilji sé í Þingeyjarsýslu fyrir því að virkjunin verði rekin áfram og þó ég segi að virkjunin hafi verið rekin í sátt við umhverfið, sem hvort tveggja er rétt, þá hefur Steingrímur J. Sigfússon líka rétt fyrir sér þegar hann segir að í Aðaldal og á bökkum Laxár og Mývatns og á Húsavík séu deilur um þetta mál og flokkadrættir byrjaðir um það hvort hækka megi stífluna. Það er mjög dapurlegt ef þeir flokkadrættir verða svo harðir áður en niðurstaða rannsókna liggur fyrir, áður en við sjáum til hvaða úrræða sé hægt að grípa, að menn geti ekki hopað til baka, að ekki sé hægt að liðka fyrir málinu af því að menn hafi ekki afl og menn hafi ekki kjark í sér til þess að gefa eftir til að ná sáttum og meiri hagsmunum.

Hverjir eru að rífa ...?

Hv. þm. var að því hér áðan. Nú skulum við koma að öðru. Við skulum aðeins velta fyrir okkur af hverju við erum að tala um að þetta verði löglegt? Við erum að tala um það vegna þess að ekki verður ráðist í umhverfismat nema heimilt verði að ráðast í framkvæmdina. Þetta er augljóst, öllum mönnum augljóst. Í því sambandi skulum við rifja upp að það er verið að tala um sandgildru í Kráká og tilgangurinn með því er sá að ef hún gæfi góða raun þá þyrfti stífla ekki að vera jafnhá og ella mundi til þess að ná sömu áhrifum niður við Brúar. Þess vegna eru menn að tala um þessa sandgildru í Kráká. Á þessari stundu vita menn auðvitað ekki nákvæmlega hversu miklu hún mundi koma til vegar. Það er líka athyglisvert að málið er svo skammt á veg komið að ekki er búið að tala við landeigendur eins og ég sagði áðan. En þetta sýnir með öðru að menn eru að leggja sig fram um að bjarga þessari virkjun og menn eru að reyna að leggja sig fram um að vernda náttúruna á þessu svæði. Ég get vel sagt eins og Steingrímur J. Sigfússon: ,,Þá það ef Laxárvirkjun verður lögð niður. Þá skuluð þið bara opna gljúfrin að nýju og þá skulum við líka rífa stífluna upp við Mývatn.`` Nú er það þannig, og má færa rök fyrir því eins og hv. þm. veit, að þau miklu krapahlaup sem áður voru í Laxá, hreinsuðu ána og gáfu henni líf, hreinsuðu hana. En þessi hlaup, þessar miklu stíflur við upptök Laxár, ollu því líka að það urðu mjög miklar sveiflur í vatnsborðinu að vetri til upp í Mývatnssveit og það voru þessar sveiflur sem menn töldu skaðlegar fyrir vatnið og lífríki þess. Nú getum við auðvitað sagt eins og hv. þm. að af því við hefðum ekki farið í Laxárvirkjun í dag þá skulum við rífa niður öll þessi mannvirki, rífa stífluna við Brúar og líka rífa stífluna upp við Mývatn og fá gömlu krapastíflurnar á nýjan leik. Þá komum við að enn öðru sem líka skiptir máli. Hvernig varð Mývatn til? Auðvitað með stíflu. Sú stífla var ekki úr steinsteypu heldur úr öðrum náttúrulegum efnum. Hið sama á við auðvitað um þau stöðuvötn sem við höfum að vatnið er lokað af. Það kemst ekki áleiðis. Það er ekki sírennsli. Nú er auðvitað hægt að gera lítið og mikið úr þessu eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði, þ.e. hann hafði ekki áhyggjur af sandburði í Laxá. Hann hafði ekki áhyggjur af honum. Þó liggur nú fyrir álitsgerð um að þessi sandburður hefur skaðað lífríki árinnar að því talið er. Ef maður t.d. leitar upplýsinga hjá Tuma Tómassyni þá er þess skemmst að minnast að hann lagði til að hækka stífluna við Brúar úr 7 metrum í 12 metra til þess að bæta búsvæði seiða í Laxá og lét þess jafnframt getið í sinni skýrslu að það hefði engin áhrif á urriðaveiðina í Efri-Laxá. Á hinn bóginn er það rétt að það kæmi þarna fallegt lón. En lífríkið heldur áfram. Náttúran breytist. Auðvitað erum við ekki að spilla lífríki. Það kemur lífríki í stað lífríkis. Við spillum lífríki í þeirri merkingu að lón sé á einum stað og ekki öðrum ef við leggjum veg, ef við byggjum hús. Við erum alltaf að spilla lífríki með því. Vegarstæðið fer yfir náttúruna og nær sér aldrei aftur. Maðurinn hefur mikil áhrif á umhverfi sitt. En hvernig sem menn snúa þessu þá komast þeir ekki hjá því að verða að viðurkenna að til þess að við getum lifað í þessu landi þá verðum við að hafa traustan, sterkan og góðan orkubúskap. Laxárvirkjun var á sínum tíma mjög þýðingarmikil fyrir Norðurland, fyrir Þingeyjarsýslur og Akureyri þó menn geti skellt í góm í dag og sagt að það skipti svo sem ekki miklu máli þó hún verði lögð niður, þeir einu sem fyrir því verða verða nokkrar hræður í Aðaldal, það séu bara þeir þarna norður í landi sem muni missa lifibrauð sitt við það. Landsvirkjun hefur verið að vinna mjög merkilegt starf upp í Krákárbotnum eins og raunar kom fram í ræðu hv. 5. þm. Norðaust., Steingríms J. Sigfússonar, sem m.a. veldur því að þar hefur sandburður minnkað verulega. Ég legg áherslu á að með því að halda ræktunarstarfi áfram, vinna þannig nýtt land, þá kunni að vera að það séu tiltæk ráð með sandgildru í Kráká til þess að stíflan geti af þeim sökum orðið lægri en menn hafa hingað til haldið fram. Ég vil líka minna á að sumir hafa haldið því fram --- ég er ekki tæknimaður --- að ef stífla verði fimm eða sex metrar þá sé það e.t.v. nægilegt til þess að það megi leysa þau vandamál sem til eru komin vegna kraps og vegna þess að grjót fellur inn í inntak virkjunarinnar. Virkjun sem ekki er hærri en þetta er í námunda við, hærri eða lægri en þær hækkanir á stíflu þar sem áður hefur verið talað um á þessum slóðum og ástæðulaust er að gera stórmál úr því því það er það ekki. Það er auðvitað þannig að ef stífla hækkar þá auðvitað stækkar uppistöðulónið. Þetta er augljóst. En við erum ekki í slíku stagli hér. Þetta eru allt staðreyndir sem við kunnum. Það sem við erum að tala um er einungis þetta: Vill Alþingi samþykkja það að Landsvirkjun geti rætt það frjálst að leita leiða til þess að gera Laxárvirkjun arðsama að því tilskildu að það spilli ekki lífríki árinnar og umhverfisins? Og í öðru lagi: Getur verið að það sé rétt að stífla af þessari hæð, fimm metrar, ef við tölum um það --- þess vegna sex metrar, ég veit það ekki, ég er ekki verkfræðingur, ég veit ekki hvort hún þyrfti að vera átta metrar --- að stífla af þessari hæð bæti lífríki árinnar, Laxár, sem veitir ekki af að gera vegna þess að krapahlaupin sem áður voru eru þar ekki lengur? Eins og ég sagði verður það ekki undir okkur komið hér á hinu háa Alþingi hvert framhald þessa máls verður nema við stöðvum málið þegar í fæðingu og ætlum að standa á móti því að heimamenn geti rætt það við Landsvirkjun hvort þessa virkjun megi reka áfram eða hvort við viljum gefa grænt ljós á það að Landsvirkjun leggi sínar áætlanir fyrir og þær verði dæmdar samkvæmt lögum um umhverfismat og kostir þeirra og gallar ræddir við heimamenn, við landeigendafélagið. Ég hef heyrt að margir töldu að ég hefði verið hægfara í deilunni gömlu og ég tel eins og þá að landeigendafélagið geti vel bjargað sér sjálft. Við þurfum ekki að hafa vit fyrir því. Eins og frv. er hér lagt fyrir þá er skýrt kveðið á um að samþykki landeigendafélagsins þurfi til. Það er skýrt kveðið á um það. Mér þykir það þess vegna satt að segja undarlegt ef einhverjir hér á hinu háa Alþingi ætla sér að hafa vit fyrir landeigendafélaginu.

Virðulegi forseti. Af því hv. þm. ræddi hér nokkuð um tilurð Mývatns þá má upplýsa þeim sem það er ekki kunnugt að það er um 2.300 ára gamalt og myndað af svonefndu Laxárhrauni yngra sem er mikið hraun sem rann úr Lúdents- og Þrengslaborgum og Borgum í Grænavatnsbruna fyrir u.þ.b. þetta mörgum árum síðan. Þetta er 220 ferkílómetra hraun sem rann um Laxárdal og allt til sjávar og eitt með öðru gerir þetta svæði jafneinstakt og raun ber vitni. Reyndar er ástæða til að ætla að allmikið vatn eða vötn hafi verið á þessum slóðum fyrir, þ.e. eldra Mývatn sem sjá má m.a. af gervigígum miklum sem eru í hrauninu. Í öðru lagi nefndi hv. þm. Halldór Blöndal það að ég hafi farið hratt yfir sögu varðandi hlut Jóhanns Hafsteins í sáttatilraunum í Laxárdeilu. Það er að sönnu rétt að þáv. hæstv. ráðherra, Jóhann Hafstein, aðhafðist nokkuð til að leita sátta en þó var það allt mjög á forsendum stjórnar Laxárvirkjunar og hennar óska. Vandi hæstv. ráðherra var m.a. sá að samráðherra hans, Ingólfur Jónsson, hafði gefið út virkjanaleyfi í september 1969 og ríkisstjórnin var auðvitað með það í farteskinu í öllum sínum umleitunum. Hitt hafði nokkur áhrif að ágætur náttúruverndarsinni og bróðir Jóhanns Hafsteins, Jakob Hafstein, reyndi ítrekað að miðla málum og hafa áhrif á bróður sinn. Það gengur auðvitað ekki að reyna að setja þetta mál þannig upp að það sé á nokkurn hátt vænlegt upphaf að samkomulagi um lagfæringar á Laxárvirkjun að flytja þetta ákvæði hér í andstöðu við þá sem samkomulagið þarf að takast við, þ.e. stjórn Landeigendafélags Laxár og Mývatns. Það liggur fyrir að ákvæði til bráðabirgða III er flutt í óþökk þeirra og í andstöðu við þá þannig að með því hrynur allur málatilbúnaður hv. þm. gjörsamlega til grunna.

Frú forseti. Það er eins og ég sagði áður merkilegt að hv. þm. skuli halda sig við það að hann treysti ekki landeigendafélaginu til að sjá um sig sjálft. Það er skýrt tekið fram í þessu frv. að ekki verði úr framkvæmdum nema með samþykki landeigendafélagsins. Viðræður þeirra hafa enn ekki farið fram og við vitum að ekki er hægt að fara í umhverfismat eða undirbúa þessar framkvæmdir nema þær séu löglegar, sem ekki er eðlilegt heldur, þannig að fyrst verður á það að reyna hvort Alþingi vilji gefa þessum aðilum tækifæri til að tala saman. Hv. þm. getur auðvitað sagt hér, ég þekki það ekki, að stjórn landeigendafélagsins sé á móti hverju sem er til þess að reyna að draga úr sandburði, til þess að reyna að draga úr klakaburði, til þess að reyna að bæta rekstrarafkomu stíflunnar. Það getur vel verið að það sé rétt hjá hv. þm. að stjórn landeigendafélagsins sé búin að ákveða að vera fyrir fram á móti öllu. Ef það er niðurstaðan þá kemur það í ljós, en ég vil láta reyna á það. Ég tek ekki orð þingmannsins gild að þessu leyti.

Herra forseti. Þetta er ekki mjög uppbyggileg orðræða. Ég hef engu slíku haldið fram að landeigendafélagið sé ekki tilbúið til þess að leita samkomulags og það liggur reyndar fyrir. Menn hafa verið að reyna að fá stjórn Landsvirkjunar til að skoða hugmyndir sem menn hafa trú á heima fyrir að gætu komið að gagni, sem fela ekki í sér þessa hækkun stíflunnar, eða a.m.k. miklu mun lægri en þarna á að ráðast í með þeim miklu afleiðingum sem það hefur, því landi sem fer undir vatn og þeirri uppsöfnun sands sem yrði í setlóni ef farin verður sú leið sem síðar verður að miklum hausverk innan tveggja til þriggja áratuga. Það sem stjórn landeigendafélagsins vill ekki er opin heimild fyrir fram í lögum til að samþykkja stífluhækkun. Hv. þm. verður að horfast í augu við það að ákvæði til bráðabirgða III er þannig orðað að Umhverfisstofnun getur á grundvelli þess heimilað stífluna að undangengnu umhverfismati. Þakka skyldi það nú. Og hvers vegna eru menn tortryggnir á það? Jú, menn hafa fyrir það fyrsta enga tryggingu fyrir því að þó að framkvæmdin félli í umhverfismati yrði þeirri niðurstöðu ekki snúið við eins og dæmin sanna. Annað eins hefur nú gerst. Og þá stæði ein eftir bremsan sem landeigendafélagið hefur í miklu veikari stöðu en núgildandi lög, vegna þess að framkvæmdin er ekki heimil að gildandi lögum. Skilur hv. þm. Halldór Blöndal það ekki? Það er því verið að opna á hana með þessari fjallabaksleið. Bráðabirgðaákvæðið gæti verið þannig úr garði gert, og væri auðvitað mun skárra, að það heimilaði bara umhverfismatið en opnaði ekki leið fyrir Umhverfisstofnun að samþykkja stífluna. Það væri ein leið. Bráðabirgðaákvæðið gæti heimilað tiltekna stífluhækkun, 3 eða 5 metra og ekki meira, strax skárra, en galopinn víxill af þessu tagi gengur ekki.

Frú forseti. Ræða hv. þm. var skýr. Hann er sammála mér um það að rétt sé að athuga um það að hækka Laxárstífluna. Hann talar um 3--5 metra, ég man ekki hvort ég komst upp í 6 eða kannski 8 metra. Það er nú allur munurinn. Við erum sammála um að það eigi að leyfa umhverfismat og við erum líka sammála um það að rétt sé að binda það við það að Landeigendafélag Laxár og Mývatns samþykki hækkunina, enda er það í samræmi við gömlu sáttargjörðina. Þá er deilumál okkar bara þetta: Eigum við að láta Alþingi ákveða hversu há stíflan megi vera og gefa þannig línuna, eða eigum við að láta landeigendur og Landsvirkjun ræða saman um á hvaða forsendum þeir séu reiðubúnir til þess að ráðast í þær endurbætur sem nauðsynlegar eru á stíflunni? Við erum þá sammála um þá niðurstöðu. 

Frú forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Halldórs Blöndals að hann hefði grætt á ræðu minni og mér þykir vænt um það. Ég tel að hann eigi að leggja við hlustir og mér finnst honum í rauninni ekki veita af hvað það varðar að kynna sér náttúruvernd. En ég ætlaði að spyrja hv. þm. að því hvort hann geti ekki verið sammála mér í því að löggjöfin eigi að einhverju leyti að endurspegla mikilvægi staðanna, þ.e. að staðir sem eru mikilvægir náttúrufarslega eigi að njóta ríkari verndar en staðir sem eru síður mikilvægir. Þar af leiðir að við höfum verið sammála um það að Mývatn sé mjög mikilvægt í alþjóðlegu tilliti. Er þá ekki eðlilegt að Mývatn njóti ríkari verndar lagalega en önnur svæði?

Frú forseti. Ég vil vekja athygli hv. 10. þm. Norðvest., Sigurjóns Þórðarsonar, á því hvaða mál er hér til umræðu, frv. til laga um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Þetta sýnir ljóslega að við leggjum upp úr því að það séu ströng ákvæði um það hvernig menn umgangast landið þar í kring.

Frú forseti. Mér er fullljóst hvað verið er að ræða hér. Það er auðvitað verið að ræða verndun Mývatnssvæðisins, en af orðum hæstv. umhvrh. hér í umræðunni mætti ætla að verið væri að ræða stíflugerð. En auðvitað eigum við að vera að ræða um verndun og forgangsverkefni hvað varðar verndun. Ég ætla að ítreka það að auðvitað eigum við að að hafa þau sjónarmið uppi að svæði sem eru mikilvægari en önnur eigi að fá ríkari umhverfisvernd í lagalegu tilliti en svæði sem eru síður mikilvæg.

Frú forseti. Í raun og veru krefst athugasemd hv. 10. þm. Norðvest., Sigurjóns Þórðarsonar, ekki svars, nema ég vil leggja áherslu á að bráðabirgðaákvæði III í þessu frv. lýtur að því að opna glufu til þess að hægt verði að fá úr því skorið hvort samkomulag takist milli landeigenda og Landsvirkjunar um það að gera þær endurbætur á Laxárvirkjun að hægt sé að reka hana. Það er einmitt um þetta sem deilan hefur snúist hér í þingsalnum.

Frú forseti. Hér er aftur komið fram frv. til nýrra laga um verndun Mývatns og Laxár. Mikil vinna liggur að baki þess frv. en það er í meginatriðum samið af nefnd sem fékk það hlutverk að endurskoða eldri lögin frá árinu 1974. Þessi endurskoðun laut ekki síst að þeim breytingum sem orðið hafa á síðustu árum á stjórnsýslu náttúruverndarmála, m.a. með nýjum lögum um náttúruvernd frá árinu 1999. Heimamenn, og þá sérstaklega sveitarstjórn Skútustaðahrepps, hafa þrýst mjög á að þessar breytingar á lögunum yrðu samþykktar. Sjónarmið þeirra er að færa meðferð mála til nútímans. Sveitarstjórnin telur að með núgildandi lögum sé tekið frá henni vald sem almennt er í höndum sveitarstjórna í landinu og þá fyrst og fremst í skipulags- og byggingarmálum. Einnig hefur stjórnsýslan í tengslum við lögin talist of þung í vöfum. Áðurnefnd nefnd tók tillit til þessara athugasemda en lagði þó til að verndun Mývatns og Laxár yrði áfram bundin í sérlögum. Í 6. gr. frv. er nýmæli þar sem kveðið er á um gerð verndaráætlunar fyrir Skútustaðahrepp og Laxá allt að ósi árinnar við Skjálfandaflóa. Þessi verndaráætlun mun þannig ná til alls þess svæðis sem fellur undir núgildandi lög. Vinna við þessa áætlun er þegar hafin en byggt er á rannsóknum síðustu áratuga. Hv. umhvn. fær þetta frv. inn á sitt borð núna á næstunni og án efa munu margar umsagnir berast og ekki síst um ákvæði til bráðabirgða III. Ljóst er að málið er viðkvæmt og sagan er sterk. Rök bæði með og á móti hafa verið reifuð í umræðunni í dag og verð ég að segja að áhugavert verður að lesa umsagnir sem hv. umhvn. mun fá. Það er rétt sem hv. þm. Halldór Blöndal kom inn á í ræðu sinni áðan að málið er ekki einfalt og að taka þarf tillit til margra þátta. Okkar í hv. umhvn. bíður það verkefni að vega og meta kosti og galla þessa bráðabirgðaákvæðis sem og frv. í heild sinni.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frv. til laga um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Reyndar hefur það komið ítrekað fram við umræðuna að margir telja sjálft frv., innihald þess, ekki rísa undir þessari fyrirsögn því að öllu fremur sé verið að fjalla um að aflétta vernd fremur en að vernda. Það þarf þó að rýna svolítið í frv. til að átta sig á því hvað hér er á ferðinni því að allt yfirbragð er vissulega náttúruverndar og landverndar. Í athugasemdum með frv. er farið langt aftur í söguna. Rakin er Laxárdeilan sem varð mjög hatröm í lok sjöunda áratugar og byrjun þess áttunda og lauk með sáttargjörð sem var undirrituð í maí 1973, en í byrjun næsta árs, 1974, tóku síðan gildi lög sem byggðu á þessari sáttargjörð. Í athugasemdum með þessu frv. er vikið að og vitnað í greinargerð sem fylgdi því frv. en þar sagði m.a., með leyfi forseta: ,,,,Hið sérstæða vistkerfi Mývatns og Laxár hlýtur að vera mjög næmt fyrir hvers konar utanaðkomandi truflunum. Það verður aldrei sterkara en veikasti hlekkur þess, og ber því að gæta ýtrustu varúðar í sambandi við hvers konar mannvirkjagerð og atvinnurekstur, sem ætla má að geti haft neikvæð áhrif á náttúrufar svæðisins. Sérstök lagasetning um takmarkaða náttúruvernd á Mývatns- og Laxársvæðinu virðist ekki aðeins réttlætanleg heldur beinlínis nauðsynleg til þess að auðvelda náttúruverndaraðgerðir á svæðinu. Hér verður hvorki um þjóðgarð né friðland í anda náttúruverndarlaganna að ræða. Beiting ákvæða náttúruverndarlaga um náttúruverndaraðgerðir á svæðinu mundu því verða mjög í molum og án nokkurs samhengis. Með setningu sérstakra laga um þetta efni og reglugerða gefnum út samkvæmt þeim, mundi hins vegar vera hægt að sameina í eina heild öll þau ákvæði, sem lúta að náttúruvernd á þessu viðkvæma svæði.```` Í greinargerð með þessu frv. sem við ræðum hér segir m.a. um sérstöðu Mývatns og alþjóðlegar skuldbindingar, með leyfi forseta: ,,Mývatn hefur mikla sérstöðu og er raunar einstætt ef litið er til hnattstöðu þess. Vatnið býr yfir óvenjuauðugu gróður- og dýralífi. Vatnasvið þess nær jafnframt til Laxár, einnar víðfrægustu laxveiðiár landsins, og er vistkerfi og lífríki árinnar og vatnsins í raun órjúfanleg heild. Fegurð Mývatns og náttúru þess er einnig einstök. Er verndargildi svæðisins því afar mikið og má geta þess að Mývatn var fyrsta svæðið sem Ísland tilkynnti til alþjóðlegrar skrár um verndun votlendis sem komið var á fót á grundvelli Ramsar-sáttmálans.`` Þess má geta að rannsókn á svæðinu á grundvelli Ramsar-sáttmálans hefur ekki farið fram þrátt fyrir gefin fyrirheit en í þessu frv. er þó ákvæði um að slík verndaráætlun verði gerð fyrir 1. janúar árið 2006. Margur maðurinn spyr sig hvort það væru ekki hin eðlilegu vinnubrögð að ganga frá slíkum áætlunum áður en ákvarðanir eru teknar um nýtingu eða inngrip í náttúruna á þessu svæði. Þetta er sem sagt yfirbragð þessa frv., náttúruvernd og landvernd, og er allt dásamað í greinargerð með frv. Hvers vegna er þetta frv. fram komið nú? Er það vegna þess að það sé ásetningur umhvrn. og hæstv. umhvrh. að tryggja verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu? Nei. Þetta frv. er ekki sett fram með það að markmiði. Hæstv. umhvrh. sagði þingheimi frá því fyrr í dag, við upphaf þessarar umræðu, að þetta þingmál snerist í rauninni ekki um náttúruvernd, heldur um rekstrarörðugleika Laxárvirkjunar. Það var yfirlýsing sem fram kom frá hæstv. umhvrh. hér fyrr í dag. Það er sjálfsagt að skoða rekstrarörðugleika Laxárvirkjunar, og brýnt að gera það, að sjálfsögðu, en að það skuli vera hæstv. umhvrh. sem hefur þar forgöngu finnast mér vægast sagt undarleg vinnubrögð. Í rauninni hefðum við átt að sjá hér í ræðustól í dag hæstv. iðnrh.

Hún er með leyfi.

vegna þess að þetta frv. fjallar fyrst og fremst um málefni sem heyra undir það ráðuneyti og hefur ekkert með umhverfisvernd að gera að öðru leyti en því að það er verið að létta af verndinni í stað þess að treysta hana í sessi. Um þetta mál fjallar frv., um skýrslu og áform Landsvirkjunar sem hver maður sem hefur aðgang að tölvu og neti getur flett upp á vef Landsvirkjunar. Hér er mat á umhverfisáhrifum, tillaga að matsáætlun. Þetta eru drög, það er rækilega tekið fram, en ásetningur Landsvirkjunar fer ekki á milli mála. Hér er engin könnun á ferðinni í þeirra huga. Hér segir í inngangsorðum, með leyfi forseta: ,,Landsvirkjun áformar að hækka núverandi stíflu efst í Laxárgljúfri og mynda lítið inntakslón til að koma í veg fyrir erfiðleika við rekstur Laxárstöðva. Stefnt er að hækkun stíflunnar um 10--12 m og verður stærð inntakslóns 0,25--0,34 ferkílómetrar. Í drögum að tillögu að matsáætlun sem hér eru lögð fram er fyrirhugaðri hækkun stíflunnar lýst og fjallað um erfiðleika við rekstur stöðvanna. Jafnframt verður fjallað um rannsóknir sem unnar verða í tengslum við mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar.`` Hér er ekki talað í neinum viðtengingarhætti. Hér er talað í framsöguhætti, og boðhætti ef því er að skipta. Síðan segir um tilganginn, með leyfi forseta: ,,Í Laxá er mikill sandburður sem veldur óeðlilega miklu sliti á vatnsvélum. Í miklum umhleypingum að vetri til myndast einnig ís- og krapastíflur við inntakið með þeim afleiðingum að rennsli um Laxárstöðvar minnkar. Slíkt ástand getur oft varað dögum saman og skapað óvissu um afhendingu raforku á Húsavík og í nærsveitum. Ástæða þess er sú að þetta svæði fær rafmagn frá Laxárstöðvum og einungis gamla línan frá virkjuninni til Akureyrar tengist landskerfinu. Ef saman færi bilun þeirrar línu, sem stundum gerist, og truflanir á raforkuframleiðslu í Laxá, þá gætu Húsavík og nágrannabyggðir búið við orkuskort í lengri tíma.`` Og síðan segir, með leyfi forseta: ,,Til þess að stemma stigu við þessu vandamáli hefur Landsvirkjun gert áætlun um að reisa nýja stíflu efst í Laxárgljúfri í stað núverandi stíflu. Með nýrri stíflu myndast lítið inntakslón ofan hennar. Sandur og grjót sem Laxá ber með sér, sem nú fer í gegnum virkjunina og skemmir vélarnar, félli til botns í lóninu. Jafnframt kæmi lónið í veg fyrir alvarlegar ístruflanir þar sem vatnið yrði þá tekið af botni lónsins en ekki af yfirborði eins og nú er gert.`` Síðan er fjallað um mat á umhverfisáhrifum og tímaáætlun. Í lok þessa kafla er síðan fjallað um nauðsynleg leyfi. Og hvað segir um þau? Með leyfi forseta, segir hér orðrétt: ,,Fyrirhuguð stíflugerð og myndun inntakslóns ofan Laxárstöðva er háð eftirfarandi leyfum: Leyfi iðnaðarráðherra samkvæmt raforkulögum, nr. 65/2003, og vatnalögum, nr. 15/1923. Framkvæmdaleyfi sveitarstjórnar Aðaldælahrepps samkvæmt 27. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Leyfi Umhverfisstofnunar skv. lögum nr. 36/1974, um verndun Mývatns og Laxár. Samkvæmt þessum lögum er hvers konar mannvirkjagerð og jarðrask óheimil á 200 m breiðum bakka meðfram Laxá báðum megin, nema leyfi Umhverfisstofnunar komi til.`` Og nú skulu menn hlusta. Áfram held ég með tilvitnun í skýrslu Landsvirkjunar: ,,Í lögunum eru auk þess ákvæði um að breytingar á hæð vatnsborðs stöðuvatna og rennsli straumvatna séu einnig óheimilar nema til verndunar og ræktunar þeirra.`` Þar erum við komin að megininntaki þessarar fyrirhuguðu lagasetningar. Í 3. gr. frv. er vikið að þessu og þar segir, með leyfi forseta: ,,Breytingar á hæð vatnsborðs stöðuvatna og rennsli straumvatna eru óheimilar nema til verndunar og ræktunar þeirra, enda komi til sérstakt leyfi Umhverfisstofnunar.`` Það er þetta ákvæði sem verið er í rauninni að nema tímabundið úr gildi með III. ákvæði til bráðabirgða. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. getur Umhverfisstofnun heimilað hækkun stíflu við inntak Laxárstöðva I og III efst í Laxárgljúfri, að undangengnu mati á umhverfisáhrifum, sbr. lög nr. 106/2000, og að fengnu samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns. Ákvæði þetta fellur úr gildi 31. desember 2014.`` Sem sagt, í 10 ár á að siga Landsvirkjun á heimamenn. Það á að siga Landsvirkjun á heimamenn í áratug og reyna að fá þá til að hverfa af þeim verði sem þeir hafa staðið um þetta svæði. Það er markmið þessara laga. Ég geri ekki lítið úr hugsanlegum rekstrarörðugleikum Laxárvirkjunar. Ég les og hlusta á það sem sagt er um það efni af mér fróðari mönnum. En ég vænti þess að landeigendur á þessu svæði hafi einnig kynnt sér málið áður en þeir ályktuðu eftirfarandi hinn 15. febrúar, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt lögum nr. 36/1974 er breyting á rennsli Laxár vegna raforkuframleiðslu óheimil. Með setningu laganna fullnægði Alþingi ákvæðum samnings Laxárvirkjunar, Landeigendafélags Laxár og Mývatns og ríkisstjórnar Íslands frá 1973`` --- Laxárdeilusamningarnir --- ,,varðandi þetta atriði en með samningunum var Laxárvirkjun heimiluð notkun vatns í Laxá til starfsemi sinnar af hálfu landeigenda. Samkvæmt gildandi samþykktum landeigendafélagsins er félaginu ekki unnt að heimila hækkun á yfirborði Laxár. Af þeirri ástæðu var tillögu þess efnis vísað frá afgreiðslu á fundi í félaginu fyrir fáum árum. Aukinn meiri hluta þarf til að breyta samþykktum félagsins. Stjórn Landeigendafélags Laxár og Mývatns hafa verið kynnt þau áform umhverfisráðherra að flytja á Alþingi tillögu um ákvæði til bráðabirgða er geri Umhverfisstofnun kleift, að undangengnu umhverfismati og að fengnu samþykki landeigendafélagsins, að heimila hækkun stíflu Laxárvirkjunar í Laxárgljúfri þrátt fyrir fyrrgreint bann laganna frá 1974. Stjórninni eru ljós þau vandkvæði sem talin eru á starfrækslu Laxárvirkjunar vegna framburðar aurs og íss. Stjórnin telur unnt að ráða þar bót á án hækkunar á yfirborði árinnar. Stjórnin telur því ekki vera tilefni til að víkja með neinum hætti frá ákvæðum 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 36/1974 í því skyni að heimila hækkun stíflunnar í Laxá og telur að með því væri vegið að forsendum þess samkomulags um starfrækslu Laxárvirkjunar sem gert var 1973.`` Félagsskapur landeigenda er með öðrum orðum að hafna þessu frv. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Marðar Árnasonar. Að sjálfsögðu á að ganga í þessar rannsóknir fyrst, færa okkur niðurstöðurnar inn á þing og ræða síðan málið. Hvorki hann né ég erum að gefa þar með grænt ljós á einhverjar framkvæmdir á þessu svæði, síður en svo, en það hefðu verið mun eðlilegri vinnubrögð. Ég ítreka að í skýrslu Landsvirkjunar er talað um fyrirhugaðar framkvæmdir. Það er enginn efi í hugum þeirra manna sem rita þá skýrslu. Þeir ætla að framkvæma. Og þeir hafa núna fengið veiðileyfi frá hæstv. umhvrh. landsins til að hamast á landeigendum og reyna að telja þá inn á að ráðast í þessar framkvæmdir. Um það snýst þetta mál. Ég velti því stundum fyrir mér hvers vegna í ósköpunum við erum með umhvrn. Hvernig stendur á því? Hvert er hlutverk umhvrn.? Hvernig skilgreinir hæstv. umhvrh. hlutverk sitt? Er það ekki að standa vörð um umhverfið og náttúruna í stað þess að ganga erinda iðnrn. og Landsvirkjunar fyrst og fremst? Ég hefði haldið að beita þyrfti umhvrn. og hæstv. umhvrh. miklum fortölum. Nei, það er hæstv. umhvrh. sem hefur frumkvæði í þessu máli, færir það inn í þingið og talar fyrir því. Ég ætla að vona að við ljúkum ekki þessari 1. umr. um málið án þess að hæstv. umhvrh. skýri hlutverk sitt og sinn hlut í þessu máli.

Ég mun halda ræðu að lokum.

Hún mun halda ræðu að lokum um það efni. Það hefur komið fram við umræðuna að nánast öll náttúruverndarsamtök vara við þessum ráðagerðum. Það má vísa í nýlega ályktun frá stjórn Fuglaverndar sem ég ætla ekki að lesa upp að sinni þar sem farið er mjög rækilega í þessi mál og höfð í frammi ákveðin varnaðarorð. Það verður fróðlegt að heyra hvað hæstv. umhvrh. hefur að segja um þau varnaðarorð frá þessum aðilum og öðrum sem láta sig náttúruvernd á Íslandi varða.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að taka heils hugar undir orð þeirra þingmanna sem mælt hafa gegn frv. Ég er, eins og fleiri sem hafa hlýtt á rök fyrir frv., hissa á því að það skuli ekki vera byrjað á að sætta málið frekar en að veifa lagasetningu yfir höfðum þeirra sem á að sættast við. Það finnst mér einkennileg framsetning á máli. Hver skyldi skýringin vera á því að lagasetningunni er veifað? Hún er sú að stjórn Landeigendafélagsins sem talar í umboði félagsmanna sinna hefur lagst gegn þessu. Ég vil vekja athygli á einu. Það er búið að tala mikið og færa fram flest rök og ég ætla ekki að endurtaka þau fyrir andstöðu gegn frv. en það eru þó örfáar staðreyndir. Það kom fram í fréttum Morgunblaðsins laugardaginn 7. janúar 2002 að merkilegar hraunmyndanir mundu fara á kaf í væntanlegt lón ef stíflan yrði hækkuð. Þar er viðtal við Atla Vigfússon, formann Landeigendafélags Laxár og Mývatns. Hann segir orðrétt, með leyfi frú forseta: ,,Ef það yrði gerð þarna 12 metra stífla leiddi það til þess að ákveðið svæði í Laxárdal skemmdist. Þarna eru mjög merkilegar hraunmyndanir sem færu á kaf. Það er alvarlegt mál að taka ákvörðun um að skemma þetta svæði.`` Síðar í greininni segir hann: ,,Hugmyndir um byggingu 12 metra stíflu byggist á því að sandi, sem berst með ánni, verði safnað fyrir í lóni. Atli sagði að því hefði ekki verið svarað hvað yrði gert þegar lónið hefði fyllst af sandi. Atli sagði að hafa yrði í huga að þetta svæði væri alþjóðlegt verndarsvæði samkvæmt Ramsarsáttmálanum.`` Um þennan þátt málsins hefur hv. þm. Mörður Árnason fjallað afar ítarlega og ég ætla ekki að endurtaka það. Ég tek undir hans sjónarmið. Síðan segir í greininni, með leyfi frú forseta: ,,Stjórn landeigendafélagsins samþykkti ályktun í síðasta mánuði þar sem segir að unnt sé að leysa vandamál sem nú eru við starfrækslu Laxárvirkjunar án hækkunar á yfirborði árinnar. Stjórnin telur ekki tilefni til að víkja í neinu frá ákvæðum laga frá árinu 1974 í því skyni að heimila hækkun stíflunnar í Laxá og telur að með því væri vegið að forsendum þess samkomulags um starfrækslu Laxárvirkjunar sem gert var 1973.`` Hér er stjórnin að álykta, og það nýlega, í umboði félagsmanna sinna og síðan heldur hæstv. umhvrh. því fram að það hafi ekki verið fundað um málið hjá landeigendum. Það er fleira sem ég vil minnast á í þessu sambandi, kannski vegna þess að hv. þm. Halldór Blöndal hefur flutt langar ræður, en stjórn Fuglaverndar hefur gagnrýnt frv. umhvrh. og í þeirra ályktun segir, með leyfi frú forseta: ,,Mývatn og Laxá fóstra einstakt lífríki, ekki einungis á landsmælikvarða heldur veraldarvísu. Svæðið er friðland og á skrá Ramsarsamningsins um alþjóðlega mikilvæg votlendi. Mikilvægi Laxár fyrir húsönd og straumönd er ótvírætt og svæðið er alþjóðlega mikilvægt fuglasvæði, gildi árinnar fyrir þessa stofna er afar mikið. Stjórn Fuglaverndar telur að það sé ekki í samræmi við verndun Laxár og Ramsarsamninginn að mynda stærra lón í Laxárdal með þeim vandamálum sem tengjast setlónum, m.a. uppsöfnun sets í fyrirhuguðu uppistöðulóni, en samkvæmt útreikningum þá mun umrætt lón fyllast á aðeins 30 árum. Eins og staðan er í dag þá berst framburður í ánni áfram með straumnum. Telur stjórn félagsins að núverandi kostnaður við viðhald véla í virkjuninni sé eðlilegur, miðað við það að þessi virkjun er í einni fegurstu á landsins, í dal sem er rómaður fyrir náttúrufegurð og áin ein besta silungsveiðiá í heimi. Aðra möguleika til hagræðingar í rekstri virkjunarinnar en að hækka stífluna ætti að skoða.`` Af hverju skyldi ég vera að minnast á þetta, hraunmyndanir og annað? Vegna þess að ég tel að það stefni í umhverfisslys. Það er ekki í fyrsta skipti sem hæstv. umhvrh. hefur álit umhverfissamtaka að engu en hér stefnir aftur í umhverfisslys og það eru lagatæknilegir gallar á frv. Í 1. gr. frv. segir að það eigi að stuðla að náttúruvernd í samræmi við sjálfbæra þróun og tryggja að vistfræðilegu þoli svæðisins verði ekki stefnt í hættu af mannavöldum. Í fyrsta lagi er talað um sjálfbæra þróun og í öðru lagi er verið að vísa til varúðarreglna sem við Íslendingar erum skuldbundnir til að hlíta. Ég spyr hæstv. umhvrh.: Af hverju er ekki veitt undanþága í bráðabirgðaákvæðinu til að víkja frá reglunni um sjálfbæra þróun og varúðarreglunni? Ef það liggur fyrir að lónið fyllist á 30 árum er það í andstöðu við þessa meginreglu, þá er virkjunin ekki sjálfbær. Það er heldur ekki í fyrsta skipti sem hæstv. umhvrh. hefur mælt fyrir framkvæmd sem ekki er sjálfbær. Þar er Hálslón Kárahnjúkavirkjunar skýrasta dæmið því það er viðurkennt af vísindamönnum að það fyllist á 200--400 árum. Meira að segja Landsvirkjun samþykkir það, 150--200 ár. Í annan stað segir í 2. mgr. 1. gr. að það eigi að vernda líffræðilega fjölbreytni á vatnasviði Mývatns og Laxár ásamt verndun jarðmyndana. Þetta er síðan endurtekið í 1. mgr. 3. gr. Óheimilt er að valda spjöllum eða raski á lífríki, jarðmyndunum og landslagi á landsvæði því sem um getur í 1. mgr. 2. gr. Til að þessi lög gangi upp og til að hægt sé að hækka stífluna verður bráðabirgðaákvæðið enn fremur að undanþiggja þessar jarðmyndanir, undanþiggja þessar greinar. Það er óhjákvæmilegt svo það kalli ekki á málaferli og annað slíkt því það er ekki nóg að fylla upp í eina holu og troða þessari virkjun í þetta landslag eða svæði sem aldrei verður metið til fjár, heldur verður hæstv. umhvrh. að undanþiggja sjálfbæru þróunina, varúðarregluna, og undanþiggja þær jarðmyndanir sem landeigendur og þeir sem þarna þekkja til telja merkilegar hraunmyndanir sem fara í kaf. Að þessu leyti rekst frv. á hvers annars horn.