Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Svo illa hefir til tekist, að nefndin hefir klofnað. Meiri hluti hennar hallast að breytingu þeirri, sem háttv. þm. Ak. (M. Kr.) vildi gera láta á frv., þó með þeirri miðlun, að í stað þriggja ára eftirlauna, sem ráðherra var ætlað samkvæmt tillögu hans, hefir meiri hluti nefndarinnar sett tveggja ára eftirlaun. Meiri hluta nefndarinnar þótti varhugavert að svifta ráðherra alveg eftirlaunarétti, meðan allir aðrir embættismenn með konungsveitingu hafa þenna rétt. En breytingin er sú, frá því sem nú er, að eftirlaun ráðherra eru reiknuð að eina eftir almennum eftirlaunalögum. 3 þúsund kr. takmarkið, sem sett er í lög nr. 17, 3. okt. 1903, gildir ekki lengur, ef frv. verður samþ. með br.till. vorri. Vitanlega er hér gert ráð fyrir því, að frv. til nýju stjórnarskipunarlaganna verði að lögum, og þarf varla að taka það fram. Meiri hl. hefir komið fram með tvær aðrar br.till. við frv., og eru þær í fullkomnu samræmi við aðgerðir þingsins 1911, sem sé, að ef maður sleppir embætti, sem eftirlaunaréttur fylgir, þá sé sá réttur honum til handa ekki skertur með þessum lögum. En til þess að skjóta loku fyrir það, að ráðherra; sem látið hefir af embættinu, taki eftirlaunin að þarflausu, þá vill meiri hl. að honum sé gert að skyldu að taka við embætti eða sýslan í almennings þarfir, sem við hans hæfi verði metin, ella afsali hann sér eftirlaunum eftir lögum þessum. Ágreiningurinn á milli meiri- og minnihluta er meira í orði en á borði. Og er mér ekkert kappsmál, hvort ofan á verður, tillögur meiri- eða minni hl. í þessu máli. Eg býst nú við, að háttv. minni hl. geri grein fyrir sínu áliti, en á meðan sú greinargerð er ekki fram komin, sé eg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að þessu sinni.

Framsögum. minni hl. (Þórarinn Benediktsson) : Eg sé enga ástæðu til að fjölyrða mikið um málið, fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að minni hl. nefndarinnar hefir lýst afstöðu sinni all-ítarlega í nefndaráliti sínu á þgskj. 197, og í öðru lagi vegna þess, að frv. á þskj. 69 var vel tekið hér í deildinni við 1. umr. Þess er að gæta, að þetta mál er ekki nýtt. Það hefir áður verið hér til meðferðar í þinginu, þó að það hafi verið í dálítið annari mynd. Árið 1909 var lagt frv. fyrir þingið um að afnema eftirlaun ráðherra með öllu, en það gekk ekki fram af þeirri ástæðu, að mönnum þótti það koma í bága við stjórnarskrána. Var því horfið frá málinu á þeim grundvelli. En á þinginu 1911 var því breytt í þá mynd, að færa eftirlaunin niður, og gert ráð fyrir, að þau skyldi vera 1200 kr. á ári í jafnmörg ár og ráðherrann hefði þjónað embætti. Nú er frv. í þeirri mynd, sem það hafði upphaflega 1909, sem sé, að ráðherraeftirlaunin verði afnumin með öllu. Þegar nýja stjórnarskráin gengur í gildi er hún því ekki lengur til fyrirstöðu að þetta geti komist á. Þegar litið er á umræðurnar frá þinginu 1911, sér maður, að það var vilji mjög margra þingmanna, að sporið væri stigið fult, og eftirlaun ráðherrans afnumin með öllu. Aðalástæðan er sú, að talsvert mikil alda er risin upp í landinu og gengur hún í þá átt, að afnema eftirlaun allra embættismanna. Á þessu þingi hefir tillaga verið samþ. þess efnis, að þetta mál verði rannsakað og það framkvæmt, ef kostur er á. Minni hl. nefndarinnar í þessu máli taldi því rétt að byggja frv. á þeim grundvelli, að öll eftirlaun yrði afnumin innan skamms. Þess er getið í nefndaráliti minni hl , að sterkar raddir hafi borist frá þingmálafundum, sem haldnir hafi verið víðsvegar um land á síðastl. vori, um það, að eftirlaun yrði afnumin, og þá einkum ráðherraeftirlaunin. Þegar litið er á þingmálafundargerðirnar, sem hér liggja frammi í lestrarsalnum, þá skýra þær nálega allar frá því, að fram á þetta hafi verið farið. Háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.) gat þess, að það væri ekki mikið, sem skildi meiri og minni hl. nefndarinnar í þessu máli. Eg get ekki kannast við það, en held því aftur á móti fram, að nokkuð mikill stefnumunur komi fram í nefndarálitum beggja hluta nefndarinnar. Háttv. meiri hl. gengur út frá því, að embættismenn hafi eftirlaun, og leggur til, að ráðherra hafi eftirlaun í 2 ár eftir að hann lætur af embætti, með öðrum orðum, hann gengur inn á till. háttv. þm. Ak. (M. Kr.). En minni hl. byggir á því, aftur á móti, að þetta sé fyrsta sporið til þess að afnema algerlega öll eftirlaun. Þetta er það sem skilur. Hins vegar kom allri nefndinni saman, um að það væri sjálfsagt, að ef maður slepti embætti með eftirlaunarétti, til þess að gerast ráðherra., þá héldi hann þeim rétti, sem fyrra embættið veitti honum, enda hefir það ætíð verið álitið, að svo ætti að vera. Minni hl. taldi ekki þörf á að taka þetta fram í frv. sjálfu, áleit nægilegt að það kæmi fram í nefndarálitinu, en þar kemur það skýrt fram, hvað fyrir minni hl. vakti í þessu efni. Eg finn svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, en vona að háttv. deild taki vel þeirri stefnu, sem felst í frv. á þskj. 69, og nánar er vikið að í nefndaráliti minni hl.

Framsögum. meiri hl. (Einar Arnórsson) : Eg stend eiginlega ekki upp til þess að andmæla hv. frams.m. minni hl. (Þ. B.). Hann sagði, að eftirlaunamálið í heild sinni væri á dagskrá með þjóðinni, og að almenningur vildi að það væri til lykta leiti. Þetta er rétt. En það var meining meiri hlutans, að meðan eftirlaun væri ekki alment afnumin, þá gæti það ekki annað talist en óviðfeldið, að taka þetta eina embætti út úr að þessu leyti. Eftir því, sem eg skildi háttv. minni hluta og framsögumann hans, þá er hann ekki á móti 2. og 3. brtill. meiri hl. Eg vil þess vegna skjóta því til hæstv. forseta, að þó að 1. breyt.till. verði feld, þá verði 2. brtill. borin upp engu að síður, því að hún getur staðist þó að hinar falli. Meiri hlutanum virtist nauðsynlegt, eða í öllu falli varkárara, að gera það að skýru lagaákvæði, sem í 2. og 3. brtill. felst, með því að hann leit svo á, að það gæti orkað tvímælis, ef að eins væri drepið á það í nefndarálitinu. Vona eg, að háttv. minni hluti hafi ekkert á móti því, að 2. og 3. brtill. verði bornar upp, þó að 1. brtill. falli. Eg get ekki verið á sama máli og hv. minni hluti, að þessi breyting, sem vér leggjum til að verði gerð á 1. gr. frv., verði til þess að valda landinu verulegs útgjaldaauka. Reynslan sem fengin er, hefir bent í þá átt, að ef menn fara úr öðrum launuðum embættum til þess að verða ráðherrar, þá taka þeir við þeim embættum aftur jafnskjótt sem þeir sleppa ráðherrastöðunni. Og afleiðingin af því, ef 2. og 3. brtill. verða samþyktar, verður sú, að slíkir menn taka að sjálfsögðu við embættum sínum aftur. En á meðan eftirlaunarétturinn helzt, finst mér það hart, að taka ráðherrann einan út úr og láta hann engin eftirlaun geta fengið, hvernig sem á stendur, nema með sérstökum lögum frá þinginu. Það eru hugsanleg tilfelli, að ráðherrann slasist, veikist eða verði fyrir aldurssakir óhæfur til að taka við nokkru öðru embætti. Þá er hart að gefa honum ekki kost á að hafa tvö ár til þess að reyna að skapa sér einhverja aðra atvinnu. Það getur komið fyrir, að sá sem verður ráðherra, sleppi starfi við verzlun eða annað þess háttar starf, sem ekki er kallað að vera í almennings þágu. Starfinn getur þurft að liggja niðri, meðan maðurinn hefir ráðherraembættið á hendi, og þá er ekki nema eðlilegt, að hann þurfi vissan tíma til þess að vinna upp aftur þær tekjur af starfsemi sinni, sem hann hafði áður haft. Mér þykir þess vegna nokkuð hart, að svifta þennan eina embættismann, ráðherrann, eftirlaunarétti að öllu leyti, á meðan aðrir embættismenn hafa hann óskertan. Eftir brtill. meiri hl., eins og hún er orðuð, falla eftirlaun ráðherra burtu jafnskjótt sem almenn eftirlaun verða afnumin, því að þar er vísað til almennra eftirlaunalaga. Þegar þau eru numin úr gildi, falla að sjálfsögðu ráðherraeftirlaunin líka úr sögunni. Annars skal eg geta þess, að eg, fyrir mitt leyti, leit svo á, að engum í nefndinni væri það neitt kappsmál, hvort frumvarpið yrði samþykt óbreytt eða með þessum breytingum, sem við stingum upp á. Meiri hlutinn taldi það einungis sanngjarnara, að svifta ekki þenna eina embættismann eftirlaunarétti að fullu og öllu, fyrr en þá að sá réttur yrði tekinn af öðrum embættismönnum landsins. Eg játa reyndar, að það er ekki fullkomin líking á milli ráðherrans og annara embættismanna. Aðrir embættismenn takast embættin á hendur upp á lífstíð sem kallað er, en ráðherrann hefir embættið oftast skamma stund á hendi í þingræðislöndum eins og hér hjá oss. Embættistíð ráðherrana er því mjög takmörkuð, og fer það eftir því, hversu lengi hann getur verið í samræmi við meiri hluta þingsins. Br till. vor fer þess vegna fram á að eftirlaun ráðherrans verði takmörkuð, í samanburði við önnur embættismanna eftirlaun. Ef eins hefði að öllu verið ástatt um ráðherraembættið og önnur embætti, þá hefði eg ekki séð neina ástæðu til að gera neina undantekningu í þessu efni. Það er að eins fyrir það, að embættistíð hans er jafnaðarlegast svo stutt og skifti því svo tíð, að eg get fallist á undantekninguna. Eg ímynda mér, satt að segja, að það muni aldrei miklu í framkvæmdinni, hvort frumvarpið verður samþykt eins og það var upphaflega lagt fyrir deildina., eða till. meiri hlutans verða teknar til greina. Það eru að eins þessi tvö ár, sem ráðherrann getur haft eftirlaunin, en í framkvæmdinni yrði það eflaust tíðast, að hann tæki við öðru embætti eða sýslan, jafnskjótt sem hann léti af ráðherraembættinu. Vér vildum að eina ekki útiloka, að ráðherrann gæti fengið eftirlaun í þessi tvö ár, ef þær kringumstæður væri fyrir hendi, að hann gæti ekki tekið við öðru embætti.

Magnús Kristjánsson : Eg get verið mjög stuttorður, meðfram vegna þess, að eg gerði grein fyrir skoðun minni á þessu máli við 1. umræðu. Eg stend aðallega upp til þess að lýsa yfir því, að eg geri ráð fyrir að brtill. mín á þskj. 82, verði ekki borin upp til atkvæða, úr því að það hefir orðið að samkomulagi í meiri hl. nefndarinnar, að taka hana til greina og bera hana fram í þeirri mynd sem hún er í á þgskj. 184. Mér skildist svo meðan nefndin vann saman, að hv. minni hl. sem nú er, væri eiginlega á sama máli og meiri hl., að því er snertir till. hans er hér liggja fyrir. Eg get heldur ekki séð, að ágreiningurinn sé verulegur. Við nánari athugun, hygg eg að allir hv. þingmenn hljóti að sjá, að fjárhagslega skoðað munar það aldrei miklu, þó að tillögur meiri hlutans verði samþyktar. Flutningsmenn frv. á þskj. 69 virðast leggja mikið upp úr fundargerðum þingmálafunda, sem haldnir hafa verið víðsvegar um landið, og þar sem kröfur í þessa átt hafa látið nokkuð mikið á sér bera. Eg verð að álíta, að af öllu megi of mikið gera og eins því að fara bókstaflega eftir þingmálafundaályktunum. Mér er nær að halda, að kjósendur yfirleitt hafi ekki tækifæri til að rannsaka það út í æsar, hvaða afleiðingar það gæti haft, ef ýmsar tillögur, sem þeir samþykkja á þingmálafundum, væri við. stöðulaust gerðar að lögum. Þingmenn verða að kosta kapps um að lesa málin niður í kjölinn, og þá vill oft fara Svo, að ómögulegt reynist að binda sig beinlínis við gerðir þingmálafundanna. Svo er það um þetta mál sem ýms önnur. Eg get ekki skilið í öðru, en að allur fjöldi kjósenda, að öllu yfirveguðu, mundi sætta sig við það, þó að tillögur meiri hl. á þskj. 184 yrði samþyktar. Það sem meiri hl. gekk aðallega til að koma fram með þessar till. var það, að hann áleit að það gæti jafnvel orðið til sparnaðar í mörgum kringumstæðum, hjá því að slá því föstu á pappírnum, að afnema ráðherraeftirlaunin að fullu og öllu. Því að það er vitanlegt, að oft getur staðið svo á, að þinginu verði það ógerningur að beita því harðræði, að veita ekki fráfarandi ráðherra einhverja þóknun með sérstökum lögum, annaðhvort af þeirri ástæðu, að hann fatlist á einhvern hátt meðan hann gegnir embættinu, eða þá af einhverjum öðrum knýjandi ástæðum. Eins og allir vita, hlýtur ráðherrann oft að takast hættuleg ferðalög á hendur, og er þá vel hugsanlegt, að eitthvað það komi fyrir, að aðstandendur hans verði illa á vegi staddir, svo að þingið verði að sjálfsögðu að taka eitthvert tillit til þess. Þegar þess er gætt, að háttv. minni hluti heldur því fram, sem sjálfsögðu og eðlilegu, að ef maður sem verður ráðherra hefir áður haft embætti á hendi, sem eftirlaunaréttur fylgir, þá haldi hann þeim rétti óskertum þegar hann sleppir ráðherrastöðunni, þá get eg ekki séð, að það muni nokkru fjárhagslega, þó að tillögur meiri hlutans verði samþyktar. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um málið. Það er ekki meira sem milli skilur en svo, að eg býst við, að allir sætti sig við það sem ofan á verður.



Eg vil láta þá skoðun mína í ljós, að minni hl. hefir hér réttara fyrir sér en meiri hl., eins og oft vill verða. Eg sé enga ástæðu til að veita ráðherranum tvö náðarár, úr því að hann á að vera eftirlaunalaus á annað borð. Annaðhvort á hann að hafa eftirlaun eða ekki. Tveggja ára eftirlaun eru hundsbætur fyrir þann mann, sem á fé þarf að halda, en til athlægis fyrir hinn, sem ekki þarf þess. Mér skilst, að ráðherrastaðan sé eftir eðli sínu lík sýslunarmannastöðum, sem margar eru í landinu og eru eftirlaunalausar með öllu, jafnvel þó að þær stöður sé almenningi til jafnmikilla nytja og þær sem embættisnafn hafa. Eg get nefnt til dæmis ráðunauta Búnaðarfélagsins, því að þótt þeir sé ekki skipaðir af stjórnarráðinu, þá eru þeir í rauninni skipaðir af einni skrifstofu þess, sem Búnaðarfélagið er í réttu lagi. Sýslunarmenn eru margir aðrir í landinu, en mér dettur þetta í hug, einungis af því, að eg sé hér einn háttv. þm. fyrir mér, sem þá stöðu hefir. Ráðherrann er í rauninni sýslunarmaður. Hann getur farið frá eftir 2 ár, 1 ár, 1/2 ár eða jafnvel styttri tíma, ef svo ber undir. Er því þegar af þeim ástæðum síður viðeigandi að veita honum eftirlaun. Og þegar ráðherrann fer frá, getur það verið mjög mismunandi, af hvaða ástæðum það er. Sumir hafa rekið erindi þjóðarinnar og þingsins svo slælega, að þeir eru taldir óhæfir til að gegna embættinu lengur. Þeir eiga sannarlega ekki akilið að fá eftirlaun fyrir það. Aðrir eru þeir, sem svo fast hafa rekið erindi þjóðar og þinga, að þeir hafa orðið að þoka fyrir konungsvaldinu. Um þá menn er ekki hægt að segja, að þeir hafi brotið af sér svo að þeir geti ekki haft embættið á hendi fyrir því. En reynslan hefir sýnt, að það er sjaldgæfara en hitt. Það bendir í þá átt, að bezt sé að taka hreint af skarið og láta ráðherrann vera lausan við öll eftirlaun. Ef illa stendur á fyrir fráfarandi ráðherra og hann er alls góðs maklegur, þá er innan handar fyrir þingið að veita honum einhverja þóknun með sérstökum lögum. Allir játa, að ef embættismaður, hvort sem hann er nú sýslumaður, landritari eða eitthvað annað, tekur við ráðherrastöðu, þá er engin ástæða til annars, en að hann taki við embættinu aftur jafnskjótt og hann fer frá, enda hefir það borið við. Ef einhver atvinnurekandi, t. d. verzlunarmaður yrði að selja arðsama verzlun til þess að verða ráðherra, þá má segja, að hart væri að láta hann vera skaðabótalausan, eins og háttv. framsögum. meiri hlutans (E. A.) tók fram. En þegar um það er að tefla, þá getur þingið athugað, hvað hann hefir lagt í sölurnar og ákveðið honum skaðabætur eftir því. Þetta hlýtur að koma réttlátlegar niður en þó að ráðherrann hefði lögákveðin smáeftirlaun, allra helzt ef þau verða bundin við ein tvö ár. - Ef ráðherrunum verður fjölgað, sem liggur við borð og margir telja viturlegra til þess að einn maður sé ekki alveg einvaldur á milli þinga, þá geta eftirlaunin orðið allmikil fúlga, ef ráðherrarnir fara allir frá í einu, og ráðherraskiftin verða jafntíð og verið hefir hingað til. Gæti þá komið til þess, að Íslendingar óttuðust svo mjög eftirlaunabyrðina, að þeir heyktist í hverju máli, sem konungsvaldið sýndi einhvern mótþróa. Þetta er hættan, sem af ráðherraeftirlaununum getur stafað. Hér er mér sent skeyti, sem myndi undir flestum kringumstæðum aftra mér frá að halda fram þessari skoðun, því að það er annar maður hérna, sem er á sömu skoðun og mætti af því ráða að hún væri ekki rétt. Eg held, að eg hætti nú samt í þetta sinn. Afstaða mín í þessu máli er skýr og eg vil að ráðherra hafi engin eftirlaun. Eg tel það sjálfsagt, að þingið sjái um að ráðherra lendi ekki í örbyrgð þegar hann leggur niður embætti. Um það þarf ekki að setja nein lög, því að það er nóg að óskrifuð lög sé til í þessu efni.

Framsögum. minni hl. (Þórarinn Benediktsson) Hv. þm. Dal. (B. J.) hefir tekið fram flest það, sem eg vildi sagt hafa. En út af því, sem háttv. framsögum. meiri hlutans (E. A.) sagði, að það væri ekki mikið, sem á milli hefði borið í nefndinni, vildi eg segja nokkur orð. Það getur nú verið, að í raun og veru sé það ekki svo mikið, sem bar á milli meiri og minni hl. nefndarinnar, en það er þó það, að í stað þess, að meiri hlutinn vill láta ráðherra njóta eftirlauna í tvö ár, vill minni hlutinn afnema ráðherraeftirlaun með öllu þegar í stað og síðan öll önnur eftirlaun. Það ber auk þess á milli í þessu máli, að tillögur minni hlutans eru bygðar á öðrum grundvelli en till. meiri hlutans. Að tillögur meiri hlutans geti orðið byrði fyrir þjóðfélagið, skal ósagt látið, en þó skilst minni hl., að svo geti þó orðið, ef margir ráðh. eru samtímis á eftirlaunum. En ekki er ólíklegt að svo verði, einkum ef fjölga þarf ráðherrum eina og búast má við að verði innan skamms. Að þessu er vikið í áliti minni hlutans. Skal eg svo ekki fjölyrða um þennan ágreining í nefndinni. Eg skal taka það fram, að minni hlutinn hefir ekki skapaðan hlut á móti því, að 2. og 3. liður breyt.till. nái fram að ganga, að efni til. Þó skal bent á það, að 3. liður breytingartillögunnar getur naumast staðist, ef frumv. á þskj. 69 verður samþykt óbreytt. Það er aðeina 1. liðurinn, sem minni hlutinn getur ekki fallist á. Háttv. þm. Ak. (M. Kr.) lagði heldur lítið upp úr þjóðarviljanum í þessu máli. Því verður þó ekki mótmælt, að það hefir á seinni tímum risið sterk alda í þá átt að launa starfsmönnum þjóðarinnar sæmilega fyrir störf þeirra, en fella niður launin þegar þeir láta af störfunum. Þessa stefnu telur minni hluti nefndarinnar fyllilega réttmæta og á rökum bygða. Eg gat þess áðan, að flestar þingmálafundargerðir síðastliðið vor krefjast þess eindregið, að ráðherraeftirlaun verði afnumin, og sumar ganga jafnvel enn þá lengra og vilja, að öll eftirlaun verði úr lögum numin. Eg get ekki verið samdóma þeim mönnum, sem ekki vilja taka tillit til vilja þjóðarinnar í þessu efni, þar sem hann hefir verið mjög eindreginn og ákveðinn í þessu máli á undanfarandi árum.

Framsögum. meiri hl. (Einar Arnórsson) : Eg get byrjað þar sem háttv. 1. þm, S.-Múl. (Þ. B.) endaði. Það er enginn ágreiningur milli okkar um það, að eftirlaunamálið alt ætti að taka til rækilegrar athugunar. Og ekki greinir okkur heldur á um hitt, að það beri að taka tillit til þjóðarviljans í þessu efni. En eg verð að segja það aftur, að meðan eftirlaun eru ekki afnumin alment, þá er hart að taka þennan eina æðsta embættismann landsins algerlega út úr. Þá vil eg svara háttv. þm. Dal. (B. J.) örfáum orðum. Hann segir, að það sé ýmsar stöður í almennings þarfir óeftirlaunaðar. Þetta er að vísu rétt, en samkvæmt eftirlaunalögunum fylgir eftirlaunaréttur hverju því embætti, er konungur veitir, og eitt þeirra er ráðherraembættið. Það er rétt, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að ráðherra verður að láta af embætti af ýmsum ástæðum, er eigi koma til greina um önnur embætti, sumpart af því, að hann bregzt föðurlandinu og sumpart af því, að hann heldur of harðlega fram rétti þess. En í framkvæmdinni mun verða erfitt að gera út um hvatir ráðherrans, og gæti jafnvel orkað tvímælis, hvort það brot, sem hann yrði sakaður um, kæmi í bág við heill föðurlandsins, því að það getur í reyndinni verið, að þingið gefi ráðherra vantraustsyfirlýsingu fyrir rangar sakir eins og réttar. Háttv. þm. Dal. (B. J.) tók það ennfr. fram, að ef svo yrði ástatt um mann, sem tæki við ráðherraembætti, að hann hefði ekki eftirlaunarétt, þá gæti þingið veitt honum eftirlaun. Má eg spyrja háttv. þm., heldur hann að það kæmi réttlátlega niður, ef sama þingið, sem gefur ráðherra vantraustayfirlýsingu, ákveður hvort hann skuli hafa eftirlaun, og hve há, eða ekki ? Eg býst við að það færi svo, að það gæti orðið hreinasta vitleysa í sumum tilfellum, enda þótt þingið ákvæði eftirlaunin. Eg vil hafa fasta reglu um það. En háttv. þm. Dal. (B. J.) fór lengra. Hann vildi láta þingið gefa fráfarandi ráðherra skaðabætur, ef hann hefði verið atvinnurekandi áður en hann tók við embættinu. Ef sú skoðun háttv. þm. kæmist í framkvæmd, er eg hræddur um, að vér værum komnir inn á hála braut. En hitt get eg ímyndað mér, að atvinnurekandi menn myndu ekki vilja gefa kost á sér til ráðherraembættisins, ef það væri eftirlaunalaust. Eg skal játa það, að persónulega er mér þetta ekkert kappsmál, og vil eg ekki fara í neinar kappræður um það, eins og átti sér stað um annað mál hér á laugardaginn.



Það má gera ráð fyrir því hér eftir eins og hingað til, að í ráðherrastöðuna veljist embættismenn, sem hafa rétt til eftirlauna hvort sem er. Í raun og veru er því l. breyt.till. meiri hlutans ekki annað en viðbót við eftirlaun þessara manna.  (Einar Arnórsson: Það er misskilningur)  . Eg lít svo á, að eftir 1. gr. ætti sá embættismaður, sem verður ráðherra, rétt til eftirlauna, miðaðra við laun ráðherra. Að öðru leyti hefi eg ekkert að athuga við 2. brtill. meiri hlutana. Eg skal bæta því við, að eg álít þessa breytingu dálítið til bóta, því að svo mætti ætla eftir núgildandi lögum, að ráðherra gæti reiknað sér ráðherraeftirlaun, enda þótt hann tæki við öðru embætti eftir að hann hefir látið af ráðherraembættinu. Við skulum segja, að sýslumaður verði ráðherra og taki svo við sínu fyrra embætti aftur, þegar hann hættir að vera ráðherra, þá á hann samkvæmt breyt.till. að eins rétt til þeirra eftirlauna einna, sem sýslumannsembættinu fylgja. Það hefir verið sagt, að það væri dálítið einstakt að taka þennan eina embættismann út úr hópnum og láta hann ekki hafa eftirlaun. En samkvæmt því, sem eg hefi nú sagt, þá á sá maður, sem fer úr ráðherraembættinu eftirlaunarétt eftir hið fyrra embætti sitt, og það ætti honum að nægja, því að varla hefir hann fjárhagslegan skaða af því að verða ráðherra. Eg mun ekki greiða atkvæði með þessum breyt till. meiri hlutans, þótt það gæti komið fyrir einhvern tíma, að maður, sem ekki hefir eftirlaunarétt, yrði ráðherra. Þá hefir það verið sagt, að breyt.till. meiri hlutans gæti orðið til sparnaðar. Því fer fjarri að svo sé. Ef þessi br.till. um tveggja ára eftirlaun nær fram að ganga, og maður, sem lætur af ráðherraembættinu, hefir ekki fengið embætti þegar tvö ár eru liðin, þá sýnist mér ekki vera útilokað að hann fari fram á það við þingið, að þessi frestur verði lengdur um tvö ár enn, og svo koll af kolli. Eg verð að halda mér við tillögur minni hlutans og mun greiða atkvæði með frumv. á þskj. 69, en á móti br.till. meiri hluta nefndarinnar, um tveggja ára eftirlaunin.



Það er að eins örlítil athugasemd. Eg segi alveg eina og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), að eg vil ekki fara í kappræður út af þessu máli, og það var heldur ekki eg, sem fór um daginn í kappræður um mál það, sem hann mintist á. Eg var þar að eins að bera hönd fyrir höfuð mér, eina og hverjum heiðarlegum manni er skylt að gera. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) var að finna að þessum samanburði, sem eg kom með um embættismenn með eftirlaunarétti og eftirlaunalausa embættismenn. Hann vildi gera svo mikið úr konungsveitingunni, en eg legg ekki mikið upp úr því, hvort starfsmaðurinn er skipaður af konungi eða hefir fengið veitingu fyrir starfi sínu á annan hátt. Allir starfsmenn hina opinbera ætti að hafa sama rétt, og þingið ætti fyrir löngu að vera komið inn á þá braut, að láta þá annaðhvort alla hafa eftir. laun eða engan. En fyrst svo er, að margir embættismenn landsins eru eftirlaunalausir, þá getur það ekki heitið að taka einn mann út úr, þótt eftirlaunaréttur sé tekinn af ráðherranum, heldur er honum þá skipað í þann flokk, sem eg nefndi, þar sem þeir eru t. d. ráðunautarnir og margir aðrir starfsmenn hins opinbera. Það er auðvitað alveg rétt, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram gagnvart mér, að það er ekki fullkomlega sannað fyrirfram, að þingið hefði alt af rétt fyrir sér, þegar það greindi á við ráðherrann. En hver segir við guð : Hvað gerirðu? Hver getur tekið ráðin af þinginu? Vér verðum að ganga út frá því, að alþingi hafi jafnan rétt fyrir sér. Það er ómögulegt að skjóta neinu máli lengra. Þingið er æðsti dómstóll í hverju landi; það er jafnvel yfir konungum og keisurum og hverjum sem er. Þing hafa meira að segja leyft sér að láta hálshöggva konunga. Hann spurði, hvort það myndi koma réttlátlega niður, að þingið ákvæði í hvert sinn, hverjir ætti að fá eftirlaun. Vitanlega kæmi það rétt niður, því að þingið hefir alt af rétt fyrir sér.  Það var ekki annað en þessi athugasemd, sem eg ætlaði að gera. Það er ekki ásetningur minn, að gera kappsmál úr þessu. Eg hefi borið fram frumv. um afnám ráðherraeftirlauna á þinginu 1909 ásamt þáverandi 1. þm. Rvk., dr. Jóni Þorkelssyni, en við gátum ekki komið því fram vegna þess að forseti úrskurðaði, að það væri brot á stjórnarakránni. Annars hefði það þá gengið fram orðalaust. Nú, þegar gera má ráð fyrir að stjórnarskráin verði ekki í veginum, ættum vér að taka skrefið hreint. Hitt er ómögulegt að forðast, að þing, sem haldin verða í framtíðinni hér á landi, veiti mönnum styrk eða gjöf eða skaðabætur. Framtíðarinnar þing verða að ráða sér sjálf í því efni, og vér hér höfum enga skyldu til að leggja þeim lífsreglurnar.



Mér heyrist flestir þeir, sem tekið hafa til máls, hallast fremur að till. minni hl. heldur en meiri hl. Mér er það ekkert kappsmál, hvor leiðin verður farin, en hitt er mér töluvert kappsmál, að þetta mál komist á einhvern hátt í framkvæmd, svo að eftirlaun ráðherra verði annaðhvort afnumin með öllu eða takmörkuð. Eg fylgdi meiri hl. nefndarinnar, af því að mér fanst það vera sanngjarnt gagnvart ráðherranum, að hann væri ekki strax settur út á, klakann, þegar hann legði niður embættið, hvort heldur væri af því að hann hefði mist heilsuna, eða að hann hefði ekki getað fengið neitt viðunanlegt starf, þá fanst mér sanngjarnt, að hann hefði þessi eftirlaun í tvö ár. En það, sem einna helzt kom mér til að fylgja meiri hlutanum, var það, að eg hélt að málinu yrði í þessu formi fremur sigurs auðið út úr þinginu. Þótt eg hefði fult eins vel kosið hitt, að eftirlaun ráðherra yrði afnumin með öllu, þá vildi eg ekki tefla málinu í hættu, heldur ganga svo sanngjarnlega frá því, að líkindi væri til að það yrði afgreitt, ekki einungis frá þessari deild, heldur og frá háttv. efri deild. Eg held, að menn sjái við nánari íhugun, að hér er ekki um mikla fúlgu að ræða, og vér verðum að hafa það hugfast, hvað er bezt og hyggilegast til framkvæmda.



Eg þarf ekki að tala langt mál í þetta skifti, því að háttv. þm. Mýr. (J. Eyj.) hefir tekið fram sumt það, er eg vildi sagt hafa. Háttv. samþingism. minn (S. S.) skyldi brt. vora svo, að þessi eftirlaun væri viðbót við eftirlaun þau, sem maður hefði rétt til áður en hann tæki við ráðherraembættinu. Eg veit ekki hvernig hægt er að skilja þetta svo, og eg býst við, að það yrði engin vandræði fyrir framkvæmdarvaldið að ráða fram úr því. Ekki er annað en að fara eftir 2. gr. laga, 4. marz 1904, um eftirlaun. Út af því sem þeir háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. samþingism. minn (S. S.) tóku fram, að það væri altaf hægt fyrir þingið að hækka lögmælt eftirlaun, skal eg játa að það er rétt. Vér höfum nú lög um almenn eftirlaun og það koma á hverju þingi fram beiðnir um hækkun á þeim. Hitt er þó auðsætt, að þingið mun fremur kynoka sér við að hækka eftirlaun, sem áður eru lögmælt með ákveðinni upphæð, en að veita manni, sem engin eftirlaun hefir, eftirlaun með sérstökum lögum. Eg skal ekki fara langt út í ríkisréttar»teoriur« háttv. þm. Dal. (B. J.) Það, sem hann sagði, er að sumu leyti rétt, en að sumu leyti alveg rangt. Það er auðvitað, að það sem þingið gerir viðvíkjandi ákveðnu atriði verður að skoðast sem réttur, eða hlýtur að ráða um það einstaka tilfelli, en þarf alls ekki að vera bindandi í öðrum samböndum. Þingið getur t. d. lýst vantrausti á ráðherra. Því verður hann að sleppa völdum. En þar með er alls eigi úrskurðað, hvort hann hafi orðið sekur um nokkurt afbrot í embætti sínu. Tilviljunarmeirihluti getur hafa rekið hann frá, ef til vill algerlega ranglega. Það gegnir þar alveg sama máli og um hinn æðsta dómstól. Úrskurðir hans eru bindandi í ákveðnu máli, en þurfa alls ekki að vera það í öðrum málum. Það er dálítill 18. aldar bragur á þessum skoðunum háttv. þm. Dal. (B. J.) Þær líkjast skoðunum Blackstone's, sem sagði, að »parlamentið« væri almáttugt, en það getur þó ekki gert karl úr konu. Háttv. þm. er mjög leikinn í því, sem kallað er »skólastik« - hann dregur rökrétta ályktun um eitthvert einatakt atriði, en færir svo þessa ályktun sína yfir á önnur atriði, sem ekki koma málinu minstu vitund við. Það er eins konar »Axiom«, sem hægt er að fylgja í einu atriði, en ómögulegt að færa yfir á öll atriði. Annars er það rangt hjá háttv. þm. Dal. (B. J ), að þingið sé það vald, sem alt verði að beygja sig fyrir. Eg vil benda honum á dómstólana, að þeir geta dæmt um það, hvort gerðir alþingis sé lögum samkvæmar - og liggi fyrir úrskurður þeirra um, að svo sé ekki, þá eru menn ekki skyldir að hlýða lagaboði því, er þeir hafa t. d. dæmt brot á stjórnarskránni. Það vill svo vel til, að í Danmörku hefir það komið fyrir nýlega, að hæstiréttur hefir úrskurðað, að danska þingið hafi ekki haft rétt til þess að setja ákveðin lög.  (Bjarni Jónsson : En þingið getur afnumið hæstarétt)  . Það er mikið rétt, en meðan svo er ekki, þá verður það að hlíta úrskurðum hæstaréttar. Háttv. þm. Dal. (B. J.) gæti ef til vill komið og drepið mig, en þangað til hann hefir gert það, get eg sagt um hann það, sem mér sýnist.



Ég er þakklátur háttv. minni hl. nefndarinnar fyrir það, að hann hefir lagt það til, að þetta frv., sem nú liggur fyrir, verði samþ. óbreytt. Mér fellur það illa, að ekki hefir getað orðið samkomulag í nefndinni, þar sem það þó hefir komið fram, bæði í nefndarálitunum og nú við umræðurnar, að allir eru samdóma um það, að eftirlaun ráðherra beri að afnema. Eg get ekki neitað því, að mér virðist talsverð hálfvelgja eða bræðingsbragð að till. háttv. meiri hl. í þessu efni. Eg get ekki betur séð, en ráðherra verði jafnilla settur þótt hann hafi eftirlaun í 2 ár, eins og þótt þau verði afnumin með öllu. En þessi tillaga háttv. meiri hl. getur líka haft áhrif í aðra átt. Það hefir oft verið talað um, að nauðsynlegt væri að fjölga ráðherrum. Og eg teldi það betur farið, að svo yrði. Stjórn landsins myndi þá fara betur úr hendi og mál myndi verða betur undirbúin en nú á sér stað. En þjóðin hefir verið þessari fjölgun mótfallin af ótta við það, að eftirlaunabyrðin yrði þá altof þung. Eg er í engum vafa um það, að þessi breyting geti gengið greiðlega, undir eina og búið er að afnema eftirlaun ráðherra. Nú gæti eg trúað því, að yrði þessi brt. háttv. meiri hl. samþykt, þá gæti það orðið þrándur í götu þessarar ráðherrafjölgunar. Það má vera, að það sé af röngum skilningi manna, en því er nú einu sinni svo farið, að menn sjá í skildinginn og gæti því orðið nokkur töf á þessari breytingu, sem eg tel bráðnauðsynlega, ef brt. meiri hl. verður samþykt. Það hefir líka vakað fyrir flutningsmönnum þessa frv., að fá öll eftirlaun afnumin yfir höfuð. Það gæti þá. verið sigurvænlegt þeirri stefnu að byrja á eftirlaunum ráðherra. - Hin fengist þá frekar afnumin á eftir. Viðvíkjandi þeirri athugasemd, hvort ráðherra sé beittur órétti með þessu frv. eða ekki, þá skal eg geta þess, að ráðherra er svo hátt settur maður, að hann hefir á eftir greiðan aðgang að góðum embættum, hafi hann verið embættismaður; þarf hann því einskis í að missa. Hafi hann ekki verið embættismaður áður, þá hlýtur hann samt að eiga svo mikið undir sér, að honum sé trygt að geta lifað góðu lifi á eftir. Hann er heldur alls ekki neyddur til sé hann t. d. kaupmaður - að selja verzlun sína. Honum ætti ekki að vera neinn hörgull á því, að fá góðan mann til að veita henni forstöðu meðan hann gegndi embættinu. Og svo mun vera um flestar aðrar stöður, sem hann neyddist til að sleppa að sinni. Mér virðist því þessi tillaga hv. meiri hluta ekki eingöngu vera óþörf, heldur til ills eins. Hún gæti orðið hvatning fyrir ráðherra til þess að hafast ekki að, þar sem þeir gæti alt af lifað góðu lífi á eftirlaunum sínum meðan þeir hafa rétt til þeirra. Þá skal eg drepa lítið eitt á þriðju brtill. hv. meiri hluta. Mér finst það allóviðfeldið og alls eigi eiga við, að ætla að skylda ráðherra til þess að setjast í eitthvert embætti þegar hann sleppir ráðherrastörfum. Vér verðum að ætla, að ráðherrar verði þeir einir menn, sem ósæmilegt væri að setja slíkar reglur í lögum. Annað mál væri það, að flokkar þeir, sem hann styddi til valda, setti honum einhver slík skilyrði, en í lögunum sjálfum á svona ákvæði ekki heima. Satt að segja virðist mér tillögur hv. meiri hluta miða að því að skapa glundroða í þessu máli og geta gert það að verkum, að frumv. fari út úr deildinni sem veruleg ómynd. Vér verðum líka, ef hugur fylgir máli, að reyna að sjá málinu farborða gegnum alt þingið, en ekki að eina þessa deild. En verði tillögur háttv. meiri hl. samþyktar, þá álít eg mjög tvísýnt um, að svo fari. Eg vænti því, að háttv. deild sjái svo sóma sinn, að hún samþykki þetta frumvarp óbreytt.

Flutningsm. (Einar Arnórsson) : Við þessa umræðu ætla eg ekki annað að segja en það, að við flutningsmenn höfum komið okkur saman um það, að taka þetta frv. aftur, og leggja fram nýtt frv. á þskj. 202. Eg læt mér nægja að vísa til nefndarál., og vona að háttv. deild láti málið ganga fram í þessu formi að sinni.



Eg ætla ekki að fara að vekja upp umræður um málið nú. Eg ætla að eins að geta þess stuttlega, að mér finst ekki ástæða til þess að vera að káka neitt við þessi lög, ef gagngerð endurskoðun á þeim liggur við borð hvort sem er.

Bjarni Jónsson : Eg vildi að eins geta þess, að fyrir mér vakir það, að þótt þessi lög verði endurskoðuð, þá eru viss atriði í þeim þess eðlis, að ekki má dragast að breyta þeim. Þess vegna verða lögin að ganga fram á þessu þingi. Endurskoðunin getur farið fram á eftir engu að síður fyrir því, þó að þessar breytingar komist á.



Í þessu stutta nefndaráliti er gert grein fyrir flestu, sem um þetta frumv. þarf að segja. Frv. er í fullu samræmi við hin upprunalegu forðagæzlulög, en gerir þau að eina veigameiri og tryggir það betur en áður var, að þau komi að tilætluðum notum. Þannig er það með ákvæði 1. gr., um hvernig fara skuli að, ef menn kjósa ekki forðagæzlumenn. Það fyrirkomulag þótti oss hyggilegra og hagkvæmara heldur en sektir einar og kærur. Það kostar meiri rekistefnu, en tryggir alls ekki að forðagæzlumenn sé til. Um 2. gr. frumv. er nokkuð öðru máli að gegna. Ákvæði forðagæzlulaganna gefa mjög litla trygging fyrir því að fénaður falli ekki, þrátt fyrir öll ráð forðagæzlumanns. Slíkt má hafa að engu, og hætt við að svo verði oft og alt komist í óefni. Með frv. er loku skotið fyrir þetta, að svo miklu leyti, sem gert verður með lagabókstaf einum. Líkindi eru til að fé verði, með þessu fyrirkomulagi bjargað frá felli, og lögin komi að tilætluðum notum. Það þótti samt hyggilegra, að hreppstjóri, sem frumv. veitir vald til að taka fé ábúanda og ala það á kostnað hana, gæti haft hreppsnefndaroddvita í ráðum með sér um slíkar ráðstafanir. Að þessu lýtur brtill. nefndarinnar á þskj. 203. Nefndin leit svo á, að ráðstöfunin yrði tryggari með þessu móti og fremur yrði komist hjá innansveitarskærum, sem oft mundi hætt við ella. Þá þótti nefndinni rétt að fella burtu refsiákvæðin fyrir fóðurskort. Bar það hvorttveggja til þess, að líklegt þótti, að þau mundu lítt til framkvæmda koma, þótt þau stæði í lögunum, og svo hitt, að þau eru harla meiningarlítil ef frumvarpið verður samþykt og hreppstjóra gefið svo ríflegt vald til þess að bæta úr fóðurskorti. Að endingu skal eg geta þess, að tillögur í sömu átt hafa komið fram á þingmálafundum, bæði sunnan lands og norðan. Vænti eg þess, að hv. deild samþykki frumvarpið með þeim breytingum, sem nefndin hefir stungið upp á.



Viðvíkjandi 2. gr. Skal eg leyfa mér að benda á það, að ekki er þar bætt neitt úr lögunum frá því í fyrra. Þar stendur svo í brtill. nefndarinnar: »Skal hreppstjóri ef unt er, o. s. frv., afla eða láta afla gegn ábyrgð sveitarsjóðs, en á kostnað búanda fóðurs handa skepnum hans, eða koma þeim í fóður annarstaðar o. s. frv.«. Hvað oft ætli það komi nú fyrir, að hreppstjóri sjái sér fært að gera þetta? Vitanlega aldrei. Það yrði ekki þægilegt fyrir hreppstjóra, að nota þessi lög í framkvæmdinni. Hugsum oss nú, að fyrst sé skoðað fyrri part vetrar, t. d. í nóvember. Eg geri ráð fyrir, að skoðunarmenn sé gætnir og setji eina vel á og beztu bændur. Ef þetta er nú stór hreppur með 40 bæjum - þetta er nú auðvitað sett af handahófi - og þar eru svo sem 4000 fjár, þá býst eg við, að ekki sé mjög djúpt tekið í árinni, þó að gert sé ráð fyrir því, að skoðunarmenn kæmist að þeirri niðurstöðu, að fækka þyrfti fénu um 500, til þess að tryggilega sé sett á, og eins og beztu bændur mundu gert hafa. Ef nú þetta yrði svona, hlutfallslega, alstaðar eða víðast, hvað á þá að gera við þetta fé? Ekki dugir að reka það í næstu sveit, því að þar er eina ástatt, og þó að það sé rekið til Reykjavíkur, þá hefir bjargráðastjórnin ekki hey, að eins gull eða seðla. Og væri þetta að vorinu, þá rekur alveg að hinu sama. Eini útvegurinn yrði að kaupa útlent fóður. Þá getur þetta nýja ákvæði, um að fóðurs skuli aflað gegn ábyrgð sveitarsjóðs, orðið hættulegt fyrir sveitarsjóðina, ekki sízt af því, að komi lögin nokkurntíma í framkvæmd, þá kemur þetta ákvæði einmitt slóðunum til gagns, þeim mönnum, sem alt af setja ógætilega á, og ekki taka sér nærri, þó að hreppsfélaginu blæði. En það, sem eg legg mesta áherzlu á, er það, að þetta verða aldrei annað en pappírslög, og af þeirri ástæðu mun eg ekki ljá þeim mitt atkvæði.



Eg býzt við, að eg greiði atkvæði með þessu frumv., þótt eg sé samdóma háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) um það, að það muni ekki koma að miklu gagni. Eins og tekið hefir verið fram, er hreppstjóra ætlað að afla eða láta afla fóðurs á ábyrgð sveitarsjóðs, og álít eg það ekki heppilegt, að hreppstjóri, sem ekki er í hreppsnefnd, geti bakað sveitarajóði þá ábyrgð, án samþykkis hreppsnefndar. Það er sagt, að tilætlunin sé sú, að þetta skuli gert með ráði oddvita, en í breyt.till. er þetta ekki fastákveðið, og þess vegna vildi eg skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki væri rétt að orða þetta skýrara. Eg hefi minst á þetta við háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), og sagði hann mér, að það væri ætlunin, að slíkar ráðstafanir væri gerðar í samráði við hreppsnefndaroddvita.



Það er rétt, sem háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) segir um þessa tilætlun okkar. Hann talaði við mig um þetta. En eg er ekki viss um, að hann hafi gætt þess, að í breyt.till. er prentvilla. Þar stendur: »með ráði forðagæzlumanns eða forðagæzlumanna«, í staðinn fyrir »forðagæzlumanna« í síðari staðnum. Og meiningin er, að oddviti sé með í ráðum, auk forðagæzlumanns. En ef þetta þykir svo óskýrt, að það geti valdið misskilningi, þá er nefndin fús á að breyta því. Hún mun taka þetta til íhugunar, og eg vænti þess, að það verði ekki látið verða því til fyrirstöðu, að málið gangi til 3. umr.



Eg tók það fram þegar við 1. umr., að eg væri á móti þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi af því, að 1. gr. þess er í raun og veru óþörf, og bætir ekki úr því ástandi, sem nú er, og í öðru lagi af því, að 2. gr. gengur, oflangt inn á rétt einstaklingsins. Það er heimilað að taka frá mönnum og koma fyrir svo og svo mörgu af fé þeirra fyrir svo og svo háa meðgjöf, án þess að nokkur minsta trygging sé fyrir því, að eigandi fái þær aftur sómasamlega útlítandi að vori. Ef það á að vera heimilt, að svifta menn svo umráðum yfir fé sínu, þá ætti að minsta kosti að vera eitthvert ákvæði um, að það baki þeim ekki eignatjón, en það kemur hvergi fram. Í þriðja lagi er eg mótfallinn frumv. af þeirri einföldu ástæðu, að eg get alls ekki felt mig við þetta forðagæzlugutl, í hverju formi sem það birtist. Það gerir aldrei neitt gagn, en gæti aftur á mót oft,í höndum samvizkulausra manna, gert stórt ógagn. Þær breytingar, sem háttv. nefnd hefir stungið upp á að gera á frv. þessu, get eg heldur ekki séð að miði neitt til bóta, heldur jafnvel til hina gagnstæða. Í einni af brtill. nefndarinnar er meðal annars kveðið svo að orði, að ef forðagæzlumaður sjái fóðurskort fyrir hjá einhverjum búanda, þá skuli hann láta hreppatjóra vita, og sku1i þá hreppstjóri eða hreppsnefnd afla fóðurs eða koma fénaðinum fyrir á kostnað eiganda hvað sýnir þetta annað, en að þeir háttv. herrar, sem eru við þetta mál að fást, bera ekki hið minsta skynbragð á það mál, sem þeir eru þó að leitast við að setja lög um. Eg get hugsað mér þessa nefndarmenn stadda einhversstaðar upp í sveitum í hreppsnefndarmannasporum í heyleysinu í vor sem leið. Mér er sem eg sjái þá, þegar hópar af mönnum koma til þeirra sem hreppanefndarmanna og: ekki biðja þá heldur bjóða, samkvæmt. þeim lögum, er þeir sjálfir hafa sett, að láta sig hafa nægilegt fóður fyrir fénað sinn. Eg trúi ekki öðru, en að þeim mundi þá finnast nokkuð örðugt að fullnægja þeirri skyldu, sem þeir eru hér að leggja hreppsnefndunum á bak, og það því fremur, sem þeirra eigin heyfengur - sem vel gæti átt sér stað væri farinn að minka. - Sannleikurinn er sá í þessu máli, að ef einstaklingurinn getur ekki eða vill ekki sjá fyrir sér sjálfur, þá geta aðrir ekki veitt honum þá forsjá sem dugar. Eg veit, að það hefir litla þýðingu að tala frekara um þetta, því að líklega verður frv. samþykt, þótt það sé aldrei annað en pappírsgagn og vitleysan einber. Að minsta kosti bendir undanfarandi reynsla í þá átt.



Eg efast mjög um það, að breyt.till. nefndarinnar sé til verulegra bóta, og hvað snertir kosningu forðagæzlumanna, þá verð eg að vísu að trúa því, að fyrir hafi komið, að neitað hafi verið að kjósa. þá, en eg verð að líta svo á, að í lögunum sé nægilega skýrt ákvæði, hvað kosningu forðagæzlumannanna snertir, því að í 12. gr. segir: »Önnur brot gegn þessum lögum, eða almennum eða sérstökum fyrirskipunum samkvæmt þeim, varða sektum frá 5 til 100 kr. Eg álít, að kosning forðagæslumanna sé einmitt ein slík fyrirskipun, samkv. þeim lögum, sem 12. gr. talar um. Annars vil eg skjóta því til nefndarinnar, henni til athugunar, hvort ekki sé rétt að koma með breytingu við 3. umr. þess efnis, að lögin nái eins til kaupstaða sem hreppa, því að í kaupstöðunum er þó ætíð meira eða minna af búpeningi. Að minsta kosti er ekki svo lítið af búpeningi í þeim kaupstaðnum, sem eg þekki bezt. Og því ekki að sá búpeningur njóti sömu verndar og sá sem er í sveitunum ? Af þessu, að ekki er fóðurbirgðaskoðun í kaupstöðunum, getur það leitt, að góðsamir bændur láti svo mikið af heyi til kaupstaðanna, að þeir komist í þrot, jafnvel þótt þeir sé álitnir birgir við fyrstu skoðun, að haustinu. Mér finst hér vera eyða í lögin, því að það er þó sannarlega meining laganna, ekki einasta að allar skepnur í landinu eigi að njóta sömu verndar, heldur líka að fyrirbyggja það, að einn bóndinn setji annan í fóðurskort fyrir skepnur sínar.



Eg get verið stuttorður um þetta mál, því að nefndin, sem kosin var til að athuga það, hefir orðið öll á einu máli um að ráða háttv. deild til að samþykkja frumvarpið. Breytingar þær, sem nefndin leggur til. að gerðar sé á frumvarpinu, eru öllum ljósar og er því óþarfi að fara um þær mörgum orðum. Sumar breytingarnar á þingsköpunum leiða beint af hinni væntanlegu stjórnarskrárbreytingu. Aðrar eru aðeins gerðar til skýringar, en ekki til að breyta þingsköpunum að efni til; Svo er t. d. um 1. breyt.till. Við 2. gr. frumv. sem fjallar um 10. gr. þingskapanna, hefir nefndin leyft sér að koma fram með breyt.till. um það, að forsetar þingsins hafi leyfi til að annast sjálfir útgáfu þingtíðindanna, því að það virtist öllum nefndarmönnum fullhart að taka þann rétt af þeim, og hefir þetta atriði eigi þótt svo stórvægilegt, að ástæða væri til þess, að nefndin klofnaði um það. Það varð því ofan á í nefndinni að láta forseta, svo sem áður, hafa á, hendi eða sjá um útgáfu þingtíðindanna, ef þeir vildi sjálfir vinna verkið. En nefndinni þótti rétt að setja hámark fyrir því, hve mikið skyldi greiða fyrir hverja prentaða örk í ritstjórn, og er það 8 kr. Hámarkið er sett svo hátt, sérstaklega af því, að nefndarmenn gerðu ráð fyrir því, að útgáfunni yrði framvegis hagað svo, að hvert mál yrði fyrir sig og öll meðferð þess í deildunum, en ekki eina og verið hefir hin síðari þing, að farið sé um efnisröðun aðeins eftir fundum. Hægara þykir að nota þingtíðindin þannig úr garði ger. Svo hefir nefndin og lagt það til, að hámark borgunar fyrir samning og prófarkalestur efnisyfirlits verði lögákveðið 50 kr. á örkina. Hægt að fá nóga hæfa menn fyrir þá borgun. Þá er 7. breyt.till. nefndarinnar, er fer fram á það, að 1. málsgr. 16. gr. þingskapanna breytist þannig, að við óhlutbundnar nefndarkosningar teljist auður seðill sem greitt atkvæði, ella ekki. Þetta ákvæði er nánast til skýringar. Sú venja, sem um þetta hefir verið undanfarin þing, að auður seðill teldist annars greitt atkvæði, virðist stríða á móti 42. gr. þingskapanna; að minsta kosti er hún gagnstæð hlutarins eðli. Eðlilegast að líta svo á, að sá, er skilar auðum seðli, hafi alls eigi greitt atkvæði, því að hann hefir eigi neytt atkvæðisréttar síns. Aðrar breyt.till. nefndarinnar eru orðabreytingar, og þarf eg ekki að gera grein fyrir þeim. Í nefndarálitinu er nokkuð vikið að útgáfu þingtíðindanna og bóka- og Skjalasafni þingsins: Í Skjalasafni þingsins er geymd skjöl þingsins, nefndarálit og fleira, málaleitanir til þingsins og erindi og önnur skjöl, er þingið varða. Þetta skjalasafn þarf að vera í góðri röð og reglu, til þess að hægt sé að nota það. Mikið af skjalasafni þingsins er nú komið á landakjalasafnið og er sá hlutinn í góðri reglu. Hér eru geymd skjöl þingsins, þau sem 10–12 ára eru og þaðan af yngri. Sumu er þar raðað, sumu ekki. En auðvitað er bráðnauðsynlegt að koma góðu. skipulagi á safnið. Bókasafni þingsins er ætlað að geyma þær bækur, sem þingmönnum er þörf að nota við störf sín á þinginu, aðrar ekki. Mikið af bókasafninu mun vera gjafir einstakra manna, en þó hefir talsvert verið keypt af bókum. Ekki veit eg, hverir hafa á hendi bókakaup fyrir þingið, en kunnugt er mér um það, að milliþingaforsetarnir hafa keypt hitt og þetta, sem alls ekki á heima í safni þingsins, t. d. jafnvel rit fagurfræðilegs efnis, jafnvel skáldsögur; og veit eg, satt að segja, ekki, hvað þingið á við það að gera. Það, sem þingið þarf að eiga af bókakosti, er öll hin helztu rit um íslenzka stjórnfræði, svo sem Lovsamling for Ísland, Stjórnartíðindi og Tíðindi um stjórnarmálefni Íslands, og þau rit á þingið. En samt brestur mjög á um hirðusemi í samhaldi þeirra íslenzkra rita, er stjórn landsina skifta. T. d. vantar þingið Lögbirtingablaðið. Og verður það væntanlega útvegað bráðlega, ef hægt er. Bankareikningum og ýmsu slíku smælki, sem þó getur verið nauðsyn á að hafa, og þinginu berst árlega, hefir alls eigi verið haldið saman. Svona má lengi telja. En jafnframt þarf þingið að eiga kost á því að sjá löggjöf annarra þjóða, og þarf því að eiga helztu lögbækur allra landa í Norðurálfu, að minsta kosti allra germanskra þjóða, t. d. borgaralagabálkinn þýzka, helztu lög Austurríkismanna, Þjóðverja og Svissa. Sömuleiðis góð rit um hverja grein þjóðhagsfræðinnar, hagskýrslur annarra landa í öllum greinum, skattskýrslur, tolla, landbúnaðar, verzlunar, sjávarafurða-skýrslur o. s. frv. Ennfremur 2–3 merk alfræðirit, eins og t. d. Encyclopedia Britannica, Handbuch der Staatswissenschaften eða þvílík rit. Þetta, sem nú var talið, er sagt til leiðbeiningar fyrir þá, sem um safn þingsins sjá framvegis. Það verður ekki gert í stuttu máli að telja upp öll þau rit, sem þingið þarf að eiga, en eftir þessum grundvallarreglum, er nú vóru taldar, á að fara við bókavalið. Í nefndarálitinu er vikið að því, að prentunarkostnaður á þingtíðindum og þingskjölum hafi verið óhæfilega hár upp á síðkastið. Eg hefi engu hér við að bæta. Núverandi forsetum og skrifstofu til lofs skal eg geta þess, að þessu hefir nú verið komið í lag með því að láta prentsmiðju þá, sem hlut á að máli, gera reikningsskil á hverri viku. Á síðari þingum hafa reikningsskil eigi verið gerð fyrr en seint og síðarmeir, á sumu eftir þing, og hefir þá, sem vonlegt er, oft verið ilt að átta sig á reikningunum, og ómögulegt að ætlast til þess, að rannsakað væri fyrir hvað hver reikningur væri. Þetta lag var og haft á öndverðu þessu þingi, og kendi hins sama, að verð var óhæfilega hátt. T. d. kostaði ein dagskrá í sameinuðu þingi, sem á stóð ein lína: »Prófun fjögurra kjörbréfa«, prentuð í 120 eintökum, 5 kr., og geta menn hér séð corpus delicti, þessa dagskrá. Það nær ekki nokkurri átt, að taka 5 kr. fyrir að prenta þenna bleðil. Enn var og, að prenta þurfti upp skjal, með þeirri einu breytingu, að setja X, setja rómverska tíu í það. Það kostaði kr. 2,90. 6 eintök af auglýsingu, 5–6 línur, sem bannar blaðamönnum að vera í hliðarherbergjum deildanna, kostuðu 2 kr. Þingmannaskrá kostaði kr. 18,60, en sögð er hæfileg borgun 10 kr. samkvæmt taxta prentara. Þannig má halda áfram. Það er ekki gott að segja, hve mikið hefir verið ofgoldið fyrir prentun, en það er víst, að það skiftir þúsundum kr. á ári. Nú er þessu þó kipt í lag, og get eg þess til þess, að allir njóti sannmælis, forsetar, skrifstofa þingsins og prentsmiðjan.