Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fram til 1, umr., fjallar um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Þessar ráðstafanir miða fyrst og fremst að því að hamla gegn þeirri verðbólguskriðu, sem fylgt hefði ef 14% launahækkun hefði verið hleypt út í hagkerfið hinn 1. des. n.k., og þeim vanda, sem af henni hefði leitt. Jafnframt ber þó að líta á þetta frv. sem lið í þeirri viðleitni ríkisstj. að ná fram varanlegum breytingum og umbótum á sviði efnahagsmála þegar á næsta ári. Meginverkefnið er að freista þess að ná tökum á verðbólgunni, og að því verki er nú unnið í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Rétt er að leggja áherslu á það, að til þess að árangur náist á þessu sviði þarf að ríkja gagnkvæmur skilningur milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um nauðsyn slíkra aðgerða. Þær ráðstafanir, sem ríkisstj. varð að grípa til á fyrstu starfsdögum sínum í sept. s.l., fólu í sér tilraun til þess að rjúfa þann vítahring verðlags og launahækkana sem hagkerfið hefur festst í að undanförnu og haft hefur í för með sér slíka rekstrarerfiðleika í undirstöðuatvinnuvegum að horfði til rekstrarstöðvunar og atvinnubrests. Þar var farið inn á þá braut að draga úr verðbólgu með auknum niðurgreiðslum og lækkun söluskatts af nauðsynjum. Þrátt fyrir þær stórfelldu niðurfærsluaðgerðir, sem fólust í septemberráðstöfununum, var alla tíð ljóst að þær mundu einar sér ekki duga til þess að hemja í einni svipan þá þungu undiröldu verðbólgu sem valt og veltur í hagkerfinu. Þá þegar var vitað að fram undan væri veruleg verð- og launahækkun hinn 1. des. n.k. Frá því að gripið var til ráðstafananna í sept. s.l. hefur framvinda efnahagsmála orðið nokkru óhagstæðari en búist var við þegar þær voru undirbúnar. Innflutningsverðlag hefur hækkað talsvert meira en ráð var fyrir gert, en verðlag á útflutningsafurðum okkar hefur hins vegar staðið í stað. Viðskiptakjör þjóðarinnar hafa því versnað talsvert á þessu tímabili, og stafar það fyrst og fremst af lækkun á gengi Bandaríkjadollars sem vegur þungt í okkar útflutningstekjum gagnvart Evrópumyntum sem mestu ráða um verð á innflutningnum. M.a. af þessum sökum er vandinn, sem við er að glíma, nú alvarlegri og stærri í sniðum en ætlað var. Að sama skapi er brýnna að hann verði leystur með skynsamlegum ráðum. Ríkisstj. er sammála um að brýnasta verkefni hennar sé að móta samræmda stefnu um aðgerðir á öllum sviðum efnahagsmála í því skyni að hamla gegn verðbólgu á næstu missirum. Það þarf að móta og síðan fylgja skarpri aðhaldsstefnu í verðlags- og launamálum, þar sem horft verður til lengri tíma en nokkurra mánaða. En viðnám gegn verðbólgu verður næsta haldlítið ef ekki er jafnframt mótuð samræmd aðhaldsstefna á sviði ríkisfjármála, peningamála, fjárfestingarmála og skattamála. Ríkisstj. hyggst í þessu skyni m.a. beita sér fyrir eftirgreindum aðgerðum: 1. Stefnt verði að því í samráði við aðila vinnumarkaðarins, að verðlag og peningalaun hækki ekki um meira en 5% hinn 1. mars n.k. 2. Leitast verði við að ná svipuðum markmiðum fyrir önnur verðbótatímabil á árinu 1979, þannig að verðbólgan náist niður fyrir 30% í lok ársins. 3. Vísitöluviðmiðun launa verði breytt fyrir 1. mars n.k. að höfðu samráði við fjölmennustu heildarsamtök launafólks. Gert er ráð fyrir því, að vísitölunefnd skili tillögum fyrir 15. febr, n. k. sem unnt verði að byggja á í þessu sambandi. M.a. verður athuguð viðmiðun, viðskiptakjör o.fl. Eins og kunnugt er hefur vísitölunefndin þegar gert ríkisstj. grein fyrir störfum sínum fram til þessa dags og mun hún halda áfram starfi sínu. 4. Vegna þeirra aðgerða, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, verða lögð fram nú fyrir áramót frv. til l. um tekjuöflun, og kemur m.a. þar til athugunar hátekjuskattur og veltuskattur á ýmiss konar rekstur. Einnig kemur til athugunar í þessu skyni fjárfestingarskattur og eignarskattur. Með samræmdri breytingu þeirra fjármálatækja, sem hér hafa verið nefnd, þ.e. með álagningu sérstaks skatts á verðbólgufjárfestingu og með hækkun eignarskatts, sem stefnir að sama marki, mætti koma traustum böndum á verðbólgugróðann. Ég hygg að menn geti verið sammála um, að slíkar aðgerðir séu fyllilega réttlætanlegar. Rík áhersla verður lögð á að tryggja jafnvægi í ríkisfjármálum á sama grundvelli og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir árið 1979. Jafnframt verður að því stefnt, að aukinni fjárþörf ríkissjóðs vegna þeirra aðgerða, sem ríkisstj. hefur gripið til, verði mætt að hluta með niðurskurði rekstrarútgjalda ríkisins. Einn liður í þessari viðleitni felst í því að endurskoða allan ríkisrekstur með aukið aðhald og sparnað í huga. Jafnframt verði skattalög endurskoðuð svo og skattalagaframkvæmd til þess að tryggja aukið réttlæti í skattlagningu og skattamálum. Og beinir skattar af almennum launatekjum, sérstaklega tekjuskattur og sjúkratryggingargjald, verði lækkaðir á næsta ári. 5. Á þessu þingi hyggst ríkisstj. beita sér fyrir breyttri stefnu í framleiðslumálum landbúnaðarins og verða fyrstu frv. um þetta efni lögð fram fyrir næstu áramót. Stefnt verður að því að draga í áföngum úr framleiðslu umfram þarfir, þannig að útflutningsbætur lækki frá því sem nú er. 6. Ríkisstj. mun beita sér fyrir aðhaldssamri stefnu á sviði fjárfestingarmála á næsta ári, og er að því stefnt að heildarfjárfesting á árinu 1979 verði ekki umfram 24–25% af vergri þjóðarframleiðslu. Stefnumörkun á sviði fjárfestingarmála er nú í undirbúningi og er gert ráð fyrir lagafrv. um þau mál innan tíðar. Þar er m.a. gert ráð fyrir því, að fjárfestingum verði beint frá verslunar- og skrifstofubyggingum í tækni- og skipulagsumbætur, m.a. í fiskvinnslu og iðnaði, og að dregið verði úr fjárfestingu í landbúnaði sem leiðir til aukinnar framleiðslu, en áhersla lögð á hagræðingu og uppbyggingu vinnslustöðva landbúnaðarins. Þessari stefnu mun verða fylgt eftir með breytingum á reglum um útlán fjárfestingarlánasjóða og banka. 7. 1 3. gr. þessa frv. eru ákvæði þess efnis, að ríkisstj. muni beita sér fyrir aðgerðum og lagasetningu til ýmissa félagslegra umbóta, sem í kjarabótum jafngildir 3% af verðbótavísitölu þeirri sem gildir fram til 30. nóv. Við undirbúning þeirra mála, sem hér um ræðir og talin eru upp í 7. lið grg., mun ríkisstj. hafa fullt samráð við aðila vinnumarkaðarins, og er lögð áhersla á að aðgerðum og undirbúningi löggjafar verði hraðað svo sem kostur er. Hér er um margvísleg hagsmuna- og réttlætismál að ræða, og má minna á að um mörg af þessum málum er fjallað í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna og meginstefnan í þeim málum er mörkuð þar. Undirbúningur margra þessara mála er þegar hafinn og í sumum tilvikum langt kominn. Ég mun nú fara örfáum orðum um þær félagslegu umbætur sem hér um ræðir og getið er í grg, frv. Í fyrsta lagi má telja öryggismál og hollustuhætti á vinnustöðum, en þau mál hafa verið lengi til meðferðar og verið eitt af baráttumálum verkalýðshreyfingarinnar. Í þessum efnum mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að hraðað verði þeirri könnun á ástandi vinnustöðva sem nú stendur yfir til undirbúningsaðgerða og löggjafar á þessu sviði. Mun að því stefnt að hraða samningu löggjafar er taki m.a. til öryggismála, aðbúnaðar og vinnuumhverfis svo og um strangt eftirlit með reglum um öryggismál og hollustuhætti á vinnustöðum. Til þess að tryggja að slík löggjöf skili árangri með skjótum hætti þarf jafnframt að sjá fyrir öflun nokkurs lánsfjár til að gera fyrirtækjum kleift að koma við endurbótum á vinnustöðum til þess að fullnægja kröfum um öryggi og aðbúnað. Mun ríkisstj. beita sér fyrir útvegun fjármagns í þessu skyni, sem lánað yrði til fyrirtækja í samráði við viðkomandi verkalýðsfélög til að framkvæma meiri háttar endurbætur á aðbúnaði, hollustuháttum og öryggi vinnustaða. Þó að vissulega hafi mikið áunnist í þessum efnum á undanförnum árum held ég að við verðum öll að játa að mikið skortir á að þessi mál séu komin á það stig, sem æskilegt er og að þarf að stefna. Ég er þeirrar skoðunar, að umbætur á þessu sviði horfi til sparnaðar, þegar lengra er litið, og muni skila sér aftur í bættu heilbrigðisástandi fólks. Þau atriði, sem nefnd eru í grg. undir fyrirsögninni: „Veikinda- og slysabætur og uppsagnarákvæði launafólks“, má raunar líta á sem hluta vinnuverndarmála í víðari skilningi, eins og gert er í löggjöf hjá ýmsum grannþjóða okkar. Þessi réttindamál hafa hér á landi m.a. verið háð kjarasamningum, en það er augljóst réttlætismál að félagsleg réttindi sem þessi séu skýrt mótuð í löggjöf. Stjórnarflokkarnir hafa þegar sett fram meginstefnumið sín í húsnæðismálum í samstarfsyfirlýsingunni, en þar segir svo, með leyfi forseta. „Áhersla verði lögð á félagsleg sjónarmið í húsnæðismálum. Sett verði löggjöf um réttindi leigjenda. Löggjöf um verkamannabústaði verði endurskoðuð. Stefnt verði að því að hækka húsnæðislán og létta fjármagnsbyrði með lengingu lánstíma.“ Þessi mál eru nú öll í undirbúningi. Má m.a. taka fram að samningu laga um réttindi leigjenda mun ljúka á næstu vikum og stefnir ríkisstj. að setningu löggjafar þar um á þessum vetri. Nefnd sú, er fyrrv. félmrh. skipaði á s.l. ári, til endurskoðunar á löggjöf um verkamannabústaði, hefur nú skilað drögum að frv, og mun á næstu vikum unnið að athugun þeirra tillagna, m.a. í samhengi við þá endurskoðun, sem nú stendur yfir að fyrirlagi þessarar ríkisstj., á starfsemi Húsnæðismálastofnunar og íbúðalánamálum almennt. Ríkisstj. stefnir að því, að aukin áhersla verði lögð á byggingu verkamannabústaða um allt land, og mun beita sér fyrir nýrri löggjöf á þessu sviði í tengslum við heildarendurskoðun húsnæðislánamála. Hér getur vitaskuld ekki orðið um neina skyndilausn að ræða. Málefni lífeyrissjóða og eftirlaun aldraðra eru meðal helstu forgangsverkefna þessarar ríkisstj. Þess má geta, að á næstu vikum mun ríkisstj. leggja fram frv. til l. um almenn eftirlaun fyrir aldraða, en í því felst að eftirlaunaréttur samkv. lögum um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum verði nú gerður almennur og færður þeim eftirlaunaþegum sem ekki hafa þegar betri lífeyrissjóðsréttindi. Þessi eftirlaun munu fylgja launaþróun í landinu. Frv. það, sem hér um ræðir, felur í sér bráðabirgðaúrlausn í lífeyrismálum sem unnt er að koma á með skjótum hætti, en ríkisstj. hefur jafnframt beitt sér fyrir því, að áfram verði unnið að undirbúningi heildarlöggjafar um nýtt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Þótt frv. um almenn eftirlaun til aldraðra sé stórt skref í lífeyrismálum, sem færa mun stórum hópi lífeyrisþega mikla réttarbót, er engu að síður nauðsynlegt að tryggja sem best þau lágmarkskjör, sem almannatryggingakerfið færir lífeyrisþegum með almennum lífeyrisbótum og tekjutryggingu. Því er í II. kafla þessa frv. ákvæði um að lífeyrisbætur skuli hækka jafnmikið og lægstu laun og án tafar, en auk þess er tekjutryggingin svo og hin svonefnda heimilisuppbót tekjutryggingarþega hækkuð sérstaklega og umfram hækkun lægstu launa. Þetta er að mati ríkisstj. nauðsynlegt til að tryggja hag þeirra lífeyrisþega sem lakast eru settir. Mörg félagsleg umbótamál eru þó enn ótalin. Þar má nefna fæðingarorlof, sem ríkisstj. hyggst taka til endurskoðunar m.a. með setningu löggjafar. Þá hyggst ríkisstj. stuðla að eflingu fræðslumála samtaka launafólks í samráði við verkalýðshreyfinguna. Eitt þeirra umbótamála, sem ríkisstj. mun beita sér fyrir, er bygging dagvistarheimila, en ætlunin er að talsvert átak verði gert í þeim efnum með aukinni fjárveitingu á næsta ári. Forfallaþjónusta í landbúnaði hefur lengi verið brýnt hagsmunamál bænda og vill ríkisstj. styðja bændasamtökin til úrbóta í þessu máli. Þá mun ríkisstj. beita sér fyrir endurskoðun á ávöxtun orlofsfjár í því skyni að tryggja ávöxtun þess betur en hingað til. Þetta mál verður að sjálfsögðu undirbúið í samvinnu við samtök launafólks. Loks er svo í grg. frv., í þessum 7. lið sem ég hef nú rætt, vikið að sérstökum réttindamálum opinberra starfsmanna. Í því sambandi má minna á að í samræmi við fyrirheit í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna standa nú yfir umræður um samningsréttarmál opinberra starfsmanna. 8. Í peningamálum mun ríkisstj. fylgja mjög aðhaldssamri stefnu. Í þeirri stefnu felst að útlánaþök bankanna og bindiskylda Seðlabankans verði ákveðin þannig, að peningamagn í umferð verði í samræmi við stefnuna í launamálum. Ljóst er að takmörkun útlána og hófleg aukning peningamagns er ein af forsendum þess, að unnt reynist að draga úr verðþenslu. 9. Ríkisstj. mun beita ströngu verðlagsaðhaldi og halda áfram eflingu verðlagseftirlits. Í því sambandi munu reglur verðlagseftirlitsins um hámarksálagningu verða endurskoðaðar og fleiri vörutegundir en nú eru settar undir hámarksákvæði. Til að draga úr verðlagsáhrifum launahækkunarinnar 1. des. hefur ríkisstj. ákveðið að þær verðhækkanir, sem heimilaðar verða eftir 1. des., miðist við 4–4.5% kauphækkun hið mesta. Þetta þýðir m.ö.o. að atvinnurekendur taki á sig um 2% í kauphækkun án þess að fá það til baka í verðhækkun, og ber að skoða þetta sem framlag atvinnurekenda til viðnáms gegn verðbólgu. Ég hef hér farið nokkrum orðum um nánari tildrög og tilgang þeirra aðgerða, sem frv. gerir ráð fyrir, og jafnframt lýst því í stórum dráttum, hvernig ríkisstj. hyggst fylgja þessum málum eftir á næsta ári. Ég vík þá að einstökum köflum í frv. sjálfu. Í I. kafla frv. er fjallað um niðurgreiðslu vöruverðs, lækkun skatta lágtekjufólks, félagslegar umbætur og verðbótavísitölu. Þessi kafli frv. skýrir sig að mestu leyti sjálfur. Þar er m.a. gert ráð fyrir að niðurgreiðslur verði enn auknar frá því sem nú er. Einnig segir þar, að ríkisstj. muni beita sér fyrir lækkun skatta og gjalda á lágtekjufólki. Enn fremur hyggst ríkisstj. beita sér fyrir aðgerðum til ýmissa félagslegra umbóta, sem metnar verði til kjarabóta launþega, eins og ég hef nokkuð ítarlega rakið hér. Ákvæðin í I. kafla frv. fela þannig í sér, að til þess að ná árangri í viðureigninni við verðbólguna verða kjör launþega bætt sem svarar 8% af 14% hækkun verðbótavísitölu með öðrum hætti en með beinni launahækkun og er megináherslan lögð á að tryggja kjör lágtekjufólks. Í sambandi við 4. gr. er rétt að taka fram, að í henni felst að við útreikning verðbóta á hverju verðbótatímabili næsta árs verði beitt samsvarandi reglu og 1. mars n.k. Þannig skal t.d. frá 1. júní 1979 greiða verðbætur á laun samkv. þeirri verðbótavísitölu, er gildir frá 1. mars 1979, að viðbættri þeirri stigatölu er verðbótavísitala reiknuð samkv. ákvæðum kjarasamninga hækkar frá 1. mars til 1. júní 1979 og svo á seinni tímabilum með samsvarandi hætti. Þetta gildir nema því aðeins að öðruvísi sé um samið eða lögum breytt, sbr. ákvæði 3. gr. laga um kjaramál frá því í sept. En þar segir einmitt, með leyfi forseta: „Frá 1. des. 1978 og þar til um annað hefur verið samið skulu grunnlaun og tilhögun verðbóta á laun haldast óbreytt eins og ákveðið er frá 1. sept. 1978 samkv. almennum kjarasamningum, sem gerðir voru á árinu 1977 og á fyrstu fimm mánuðum 1978, og samkv. lögum þessum.“ Í II. kafla frv. eru ákvæði til að tryggja kjör lífeyrisþega og þá sérstaklega hinna tekjulægstu í þeirra hópi með hækkun lífeyrisbóta og sérstakri hækkun tekjutryggingar, eins og ég hef þegar vikið að. Með tillögum frv. í heild eiga kjör allra hinna lægst launuðu að vera tryggð með viðunandi hætti, jafnframt því sem freistað er viðnáms gegn verðbólgu. Mér barst í gær bréf frá Verkamannasambandi Íslands um þessa fyrirhuguðu lagasetningu, sem ég get ekki stillt mig um að lesa hér, af því að mér finnst að það verðskuldi að vera geymt í Alþingistíðindum. Það er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Herra forsrh. Ólafur Jóhannesson, Reykjavík. Á fundi í sambandsstjórn Verkamannasambands Íslands, sem haldinn var hér í Reykjavik í gær, 25. nóv., var hjálögð ályktun samþykkt einróma. Í sambandsstjórn Verkamannasambandsins eiga sæti 19 manns alls staðar að af landinu og enn fremur eru kjörnir 7 varamenn. Til fundarins í gær voru boðaðir bæði aðalmenn og varamenn og sat þorri þeirra fundinn. Þetta tilkynnist yður hér með. Virðingarfyllst, Verkamannasamband Íslands. Þórir Daníelsson.“ Ályktunin er svo hljóðandi: „Sambandsstjórn Verkamannasambands Íslands, komin saman til fundar 25. nóv. 1978, ítrekar fyrri yfirlýsingar verkalýðshreyfingarinnar um að hún hafi ávallt verið og sé reiðubúin að meta ýmsar efnahagsráðstafanir, svo sem niðurgreiðslur til lækkunar verðs nauðsynjavara og lækkun skatta af lægri tekjum, fullkomlega til jafns við kauphækkanir. Fundurinn er þeirrar skoðunar, að fyrsta skilyrðið til þess að ná raunhæfum árangri til aukins kaupmáttar launa verkafólks sé að takast megi að draga svo að um munar úr hinni geigvænlegu dýrtíð í landinu. Fundurinn lýsir því stuðningi við efnahagsráðstafanir ríkisstj. 1. sept. s.l. og fyrirhugaðar ráðstafanir 1. des. n.k., en leggur í því sambandi sérstaka áherslu á hin félagslegu réttindamál sem gert er ráð fyrir að lögfest verði á næstu vikum. Framangreindar ráðstafanir eru bráðabirgðaráðstafanir, en fundurinn telur óhjákvæmilegt að ríkisstj. fái starfsfrið til þess að ná árangri í baráttunni við verðbólguna, og vill Verkamannasamband Íslands veita henni lið í því efni.“ Þannig hljóðaði þessi ályktun. Ég verð að segja það, að ég met þann stuðning, sem felst í þessari ályktun, mjög mikils. Það er áreiðanlegt, að þessi ályktun verður ríkisstj. hvati til að vinna af alúð að þeim félagslegu réttindamálum sem frv. gerir ráð fyrir. Hún verður ríkisstj. einnig eggjan sterk að leggja sig alla fram í baráttunni við verðbólguna. Ef allir landsmenn, ef önnur hagsmunasamtök sýndu samsvarandi skilning yrði róðurinn léttari. Það þurfa allir að viðurkenna og sýna í verki skilning á því, að þeim ber að leggja fram sinn skerf í glímunni við verðbólgudrauginn. Sennilega munu ýmsir sakna þess og benda á það, að ekki sé vikið neitt sérstaklega að réttindamálum sjómanna í aths. með frv. Það er rétt, að um þá er ekki fjallað sérstaklega. Þar er ekki fjallað sérstaklega um málefni sjómanna. En að sjálfsögðu tekur ýmislegt í hinum félagslegu umbótum til þeirra. Ég vil geta þess, að það hefur verið komið á framfæri við ríkisstj. óskum sjómanna um umbætur á tilteknum sviðum og þau mál hafa verið rædd í ríkisstj., og sérstaklega hefur þar verið fjallað um að eftirtalin atriði varðandi réttindamál sjómanna þyrftu umbóta við: 1) Aðbúnaður og öryggismál sjómanna. 2) Slysabætur til sjómanna. 3) Endurskoðun löggjafar um lögskráningu sjómanna. Verða öll þessi mál tekin til umfjöllunar í ríkisstj. á næstunni. Með þeirri stefnu í launa- og verðlagsmálum, sem mörkuð er í þessu frv., ásamt þeirri samræmdu stefnu á öllum sviðum efnahagsmála, sem nú er í mótun og þegar hefur komið fram í fjárlagafrv. að því er ríkisfjármálin varðar og skýrð er frekar í grg. þessa frv., má telja að jöfnuður náist í viðskiptum við útlönd á næsta ári. Þótt hagvöxtur verði minni en að undanförnu ætti atvinna að vera næg, um leið og tækist að draga úr verðbólgu. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. segir m.a., að vinna skuli að gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar sem marki stefnuna í atvinnumálum, fjárfestingarmálum, tekjuskiptingu og kjaramálum. Jafnframt verði mörkuð stefna um hjöðnun verðbólgu í áföngum og ráðstafanir ákveðnar sem nauðsynlegar eru í þessu skyni, m.a. endurskoðun á vísitölukerfinu, aðgerðir í skattamálum og mótun nýrrar stefnu í fjárfestingar- og lánamálum. Þær ráðstafanir, sem gripið var til 1. sept. s.l., mörkuðu fyrsta áfanga þessa verks. Með ráðstöfunum þeim, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er þessu verki fram haldið og í reynd hafinn annar áfangi á þeirri braut að móta og síðan fylgja samræmdri aðhaldsstefnu í launa- og verðlagsmálum í samhengi við heildarstefnuna í skattamálum og efnahagsmálum almennt. Ég hygg að fæstum blandist hugur um það, að eigi viðunandi árangur að nást í viðnámi gegn verðbólgu þurfa að koma til aðgerðir sem ekki liggja einungis á sviði launa- og verðlagsmála, heldur einnig á öðrum sviðum kjaramála, ásamt aðgerðum á vettvangi peninga- og lánamála, fjármála ríkisins, verðlagsmála og fjárfestingarmála. Viðnámið gegn verðbólgu verður næsta máttlítið nema því sé fylgt eftir á öllum sviðum efnahagsmála. Ríkisstj. hefur sett sér það meginmarkmið að vinna að hjöðnun verðbólgu í ákveðnum áföngum, og þær aðgerðir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, eru skref á þeirri leið. Sjálfsagt segja sumir, að það sé stutt skref, og vissulega má það til sanns vegar færa. En það, sem meginmáli skiptir, er að það er skref í rétta átt. Það er ekki alltaf heppilegast að taka stór stökk. Það er ekki hyggilegt að ætla sér að stökkva yfir læk sem er svo breiður að maður nær ekki yfir á bakkann hinum megin og dettur ofan í lækinn. Það getur vel verið, að við verðum á næstunni að láta okkur nægja hinu smáu skrefin, stuttu skrefin í varnaraðgerðum gegn verðbólgu. En ég endurtek, að það, sem mestu máli skiptir, er að skrefin gangi í rétta átt. Kjarkmenn stökkva, jafnvel þó þeir nái ekki yfir á bakkann hinum megin og detti ofan í. En ég held að það sé hygginna manna háttur að athuga vel áður en slík heljarstökk eru framkvæmd. Það þýðir ekkert að tala um kjark í þessu sambandi. Kjarkur er ekki nóg. Það þarf að beita skynsemi og það þarf að laða menn til samvinnu um þessi mál. Með því móti og með því móti einu er hugsanlegt að árangur náist í þessum efnum. Að því er stefnt með þessu frv. og þeim ráðstöfunum sem það gerir ráð fyrir. Ég veit að öllum hv. þm. er ljóst að sú lagasetning, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, kemur ekki að gagni nema hún öðlist gildi fyrir mánaðamót. Þess vegna verð ég að fara fram á það við hv. þm. og vænti þess að þeir taki vel þeirri málaleitan, að afgreiðsla fáist á þessu máli fyrir mánaðamót. Til þess að það verði auðveldara legg ég til að þær nefndir í báðum deildum, sem munu fá þetta frv. til meðferðar, vinni saman að athugun þess til þess að flýta fyrir afgreiðslu þess í síðari deild. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að lýsa því yfir, að eins og unnt er munum við sjálfstæðismenn greiða fyrir því, að afgreiðslu þessa frv. verði lokið fyrir mánaðamót, en áskiljum okkur þó allan rétt til þess að fjalla ítarlega um efni frv. og afla þeirra upplýsinga og gagna sem nauðsynleg eru til þess að endanleg málefnaleg afstaða verði tekin. Við þm. höfum nú haft í 3–4 vikur á borðum hjá okkur frv. til l. um kjaramál, sem er frv. til staðfestingar á brbl. sem núv. ríkisstj. setti í byrjun starfsferils síns í byrjun septembermánaðar s.l. Í dag er svo útbýtt á borð okkar frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Það er fróðlegt að bera þessi frv. saman. Frv. til l. um kjaramál, staðfesting á brbl. ríkisstj., var hornsteinn stjórnarsamvinnunnar, endurtekið stefið frá kosningabaráttunni á s.l. ári um „samningana í gildi.“ Og hvað gerðist samkv. þessum brbl.? Það gerðist í fyrsta lagi, að þeir hæst launuðu fengu 10–12% kauphækkun? Það gerðist í öðru lagi, að þeir, sem unnu t.d. við fiskvinnslu og unnu venjubundinn yfirvinnutíma eða ákvæðisvinnu, fengu 3.5–4% kauphækkun. Það gerðist, að engin hækkun kom til lág- og millitekjufólks samkv. brbl. hæstv. ríkisstj. Þetta var árangurinn af söngnum „samningarnir í gildi“. En meðaltalshækkun launakostnaðar í landinu var um 6%. Niðurstaðan, ályktunarorð af brbl., var í sem stystu máli á þann veg, að í raun voru samningarnir ekki settir í gildi, vegna þess að þaki var viðhaldið eftir sem áður, þótt því væri lyft eilítið. Fjármögnunin eða framkvæmdin varðandi launahækkunina átti sér stað í niðurgreiðslum annars vegar sem fjármagnaðar voru með skattlagningu hins vegar sem og hallarekstri ríkissjóðs. Í stuttu máli voru landsmenn sjálfir látnir greiða niður laun sín. Hér var á ferðinni slík svikamylla sem var raunar í rökréttu áframhaldi af glamuryrðum fyrrv. stjórnarandstöðuflokka í kosningabaráttunni. Hér var á ferðinni í raun og veru þegar með setningu þessara brbl. afhjúpun á einhverjum mesta blekkingavef okkar daga í stjórnmálabaráttu landsins. Því skyldi maður ætla að jafnvel slíkar vanefndir hefðu getað staðist, ef marka mátti málflutning fyrrv. stjórnarandstöðu og núv. stjórnarsinna, en því er ekki að heilsa. Hér er komið nýtt frv. á borð alþm. sem heitir: „Frumvarp til laga um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu“. Á það hefur verið minnst, að þetta frv. er undarlegrar gerðar og óvenjulegt að formi og raunar einnig að efni, og að því skal vikið síðar. En kjarni þessa frv. er sá, að ekki skuli greitt kaup samkv. kaupgjaldsvísitölu, það skuli skerða útborgun kaups um 8%. Fram hjá þessu verður ekki vikist. „Samningarnir í gildi“ með brbl. í sept. höfðu ekki í för með sér neina kauphækkun til hinna lægst launuðu. Nú á samkv. þessu frv. að lækka kaup hinna lægst launuðu um 8%. Það væri nú athyglisvert að fá skýringu t.d. þeirra hv. þm. Eðvarðs Sigurðssonar og Guðmundar J. Guðmundssonar á þessu. Og það væri fróðlegt að vita í hverju snúningur þeirra er fólginn, þegar klökkt þakkarbréf var lesið upp af hálfu Verkamannasambands Íslands hér áðan. En batnandi mönnum er auðvitað best að lifa, og nú munu hvorki þessir þm. né aðrir stjórnarsinnar, sem voru fyrrv. stjórnarandstæðingar, segja að launakostnaður skipti ekki neinu máli, að það skipti engu máli t.d. hvaða laun eru greidd í fiskvinnslu, það ráði ekki úrslitum í baráttunni gegn verðbólgunni, það ráði ekki úrslitum varðandi rekstrarafkomu atvinnuveganna, það ráði ekki úrslitum til þess að tryggja atvinnuöryggi í landinu. En núna hafa þessir menn söðlað um, og þeir segja með þessu frv., að auðvitað skipti launakostnaður í landinu máli ef við viljum tryggja atvinnuöryggi, ef við viljum tryggja ótruflaðan rekstur atvinnuveganna, ef við viljum berjast gegn verðbólgu. Það er fróðlegt ekki eingöngu að bera saman þetta frv., sem í dag var borið á borð þm., við brbl. frá því í sept. Við skulum bera þetta lagafrv. og efni þess - meginatriði og kjarna þessa frv. - saman við efnahagsráðstafanirnar í febr. og brbl. í maí, og þá kemur fram mjög athyglisverður munur. Samkv. lögunum í febrúar og enn frekar samkv. lögunum í maí var gert ráð fyrir því, að sérstök láglaunauppbót væri í lög leidd. Full verðbót var tryggð þeim, sem höfðu 88 þús. kr. í mánaðartekjur, miðað við desemberlaun 1977, og skerðingin, sem svarar til hálfrar vísitöluuppbótar, varð ekki að fullu fyrr en launin voru komin í 176 þús. kr. Samkv. maílögunum var full vísitöluuppbót á 115 þús. kr., einnig miðað við desemberlaun 1977, og skerðingin af hálfri vísitöluuppbót varð ekki fyrr en um það bil þegar mánaðarlaunin í dagvinnu voru komin í 240 þús. kr. Er einhver slík ákvæði að finna í þessu frv. sem alþm. sáu í dag? Ekkert einasta ákvæði þess efnis, að sérstaklega skuli hyggja að láglaunafólki, sem þó var bæði í febrúarlögunum og í brbl. í maí. En hvernig voru viðbrögð fyrrv. stjórnarandstæðinga við þessum lögum? Hvernig voru viðbrögð Verkamannasambands Íslands? Það var hvatt til ólögmætra verkfalla, það var boðað til útflutningsbanns og aðrar ráðstafanir hafðar í frammi til þess að trufla atvinnustarfsemi landsmanna og koma í veg fyrir að þessi lög næðu tilgangi sínum. En værum við nú ekki betur staddir, Íslendingar, ef þessi lög hefðu náð tilgangi sínum? Hvað segir hæstv. forsrh. um tilgang þessa frv., sem hann talaði fyrir rétt áðan, hvað snertir baráttu gegn verðbólgunni? Hvað segja aðrir stjórnarsinnar um tilganginn hvað snertir baráttu gegn verðbólgu? Jú, það er von stjórnarsinna, að unnt verði að koma verðbólgunni niður í 30% með tilkomu þess frv. og eftir verði fylgt með samsvarandi ráðstöfunum varðandi greiðslu vísitölubóta á næsta ári. Sá árangur, sem á að nást, er að verðbólgan sé komin í um það bil 30% í lok 1979. En hefðu febrúarlögin náð yfirlýstum tilgangi sínum og hefðu skemmdarverk ekki ráðið ferðinni og hefði sýndarmennska núv. stjórnar varðandi brbl. í sept. s.l. ekki séð dagsins ljós, sem nú eru þurrkuð út eins og dögg fyrir sólu, þá hefði verðbólgan nú í lok ársins 1978, frá upphafi til loka árs, verið 30%. Ef við erum að tala um baráttu gegn verðbólgu, þá hafa aðgerðir hv. fyrrv. stjórnarandstæðinga og núv. stjórnarsinna seinkað baráttunni um a.m.k. heilt ár með þar af leiðandi tjóni fyrir alla launþega þessa lands, með þar af leiðandi skaða fyrir alla landsmenn. Það er einnig athyglisvert að íhuga þróun kaupmáttar. Hvað þýddi krafan: samningarnir í gildi? Þegar forvígismenn launþegasamtakanna úr hópi Alþb. og Alþfl., en það voru einkum þeir sem misnotuðu aðstöðu sína innan verkalýðssamtakanna í flokkspólitískum tilgangi, voru inntir eftir því hvað þessi krafa þýddi, þá sögðu þeir að tryggja ætti þann kaupmátt sem stefnt var í með kjarasamningunum 1977. Og hver var sá kaupmáttur sem stefnt var í með þessum kjarasamningum? Ef kaupmáttarstigið er sett 100 í byrjun yfirstandandi árs, þá var það að meðaltali á síðasta ári 92 og þá var með kjarasamningunum 1977 stefnt í að kaupmátturinn væri 112 í lok þessa árs og síðan a.m.k. ekki lægri á næsta ári, enda áttu samningar nú fyrir 1. des. að tryggja það. Hver verður nú raunin við tilkomu þessara laga? Kaupmáttarstigið hefur kannske með brbl. farið upp í um það bil 108 stig frá 1. sept. til 1. des. En með tilkomu þessara laga hrapar kaupmátturinn um 8% og fellur niður í það sem var í byrjun þessa árs í raun og veru. Og það er boðað meira. Í grg. þessa frv. er sagt að stefnt skuli að því að greiða ekki meiri vísitölubætur á laun 1. mars n.k. en að hámarki 5%. Nú er það kunnugt og upplýst í skýrslu vísitölunefndar, að verðlag mun hækka á bilinu 8–10%. Það á sem sagt enn á ný að láta fella niður 5% af kaupgjaldi. Samtals er þarna um að ræða niðurfellingu á 13% af kaupgjaldi á þriggja mánaða tímabili. Með því að benda á þetta er ég ekki að segja að þetta kunni ekki að vera nauðsynlegt í baráttunni gegn verðbólgu, í baráttunni fyrir atvinnuöryggi og til þess til lengdar að tryggja kaupmátt launa. En ég bendi á þetta sem sönnun og staðfestingu á því, að hv. stjórnarsinnar margir hverjir eru ekki samkvæmir sjálfum sér í stjórnarandstöðu og sem stjórnarsinnar. Það er rétt að við gerum okkur líka grein fyrir því, hver er afkoma atvinnuveganna með tilkomu þessa frv. Það er talið svo, að fyrir tilkostnaðarhækkun 1. des. séu frystihúsin í landinu rekin jafnvel með halla, en þegar best lætur almennt séð á núlli. Saltfiskverkunin er rekin með miklum halla. Útgerðin er rekin með miklum halla, a.m.k. sumar tegundir útgerðar. Og í kjölfar 6% kauphækkunar nú um mánaðamótin kemur fiskverðsákvörðun um áramótin. Ég er ekki með neinar hrakspár eða að örva menn til kröfugerðar varðandi fiskverðsákvörðun, en ég held að flestum hér inni sé ljóst, að jafnvel þessi takmarkaða kauphækkun nú um mánaðamótin leiðir til frá 6 og upp í 12% fiskverðshækkun. Þegar á það er litið og þá verðlagshækkun sem fram undan er á næsta kaupgreiðsluvísitölutímabili, þá er ljóst að við stefnum í áframhaldandi gengisfellingu. Ég hef heyrt frá 1. þm. Austurl. í umr. um efnahagsmál, bæði efnahagsráðstafanirnar í febr. og í opinberum umr. varðandi brbl. í maí sem og það sem af er þessu þingi, að sumir stjórnmálamenn sjái engin ráð og engar lausnir í efnahagsmálum nema gengislækkunarleið. En hvaða ráð sér þessi hv. þm., hvaða ráð sjá Alþb.-menn í efnahagsmálum önnur en gengislækkunarleiðina? Jú, þeir komu með ákveðnar tillögur fyrr á þessu ári, jafnvel fyrir kosningar, ítrekaðar eftir kosningar í stjórnarmyndunarviðræðunum, að gengisfelling væri alveg ónauðsynleg og það væri hægt að leysa það mál með tilflutningi frá hinum ríku til hinna fátæku, frá fyrirtækjunum til launþega. Það reyndist þó svo, að núv. ríkisstj. reyndist nægilega erfitt að skattleggja landsmenn svo að nægði til þess að standa undir niðurfærslu vöruverðs 1. sept. og hingað til, án þess að unnt væri að sýna fram á hvernig ætti að afla tekna til þess einnig að standa undir halla atvinnuveganna og atvinnufyrirtækjanna í landinu. Það dæmi hefur aldrei verið gert upp. Þeir Alþb.-menn hafa aldrei bent á þá tekjustofna í landinu, sem gætu staðið undir því að styrkja aðalatvinnuveg landsmanna, fyrir utan það, hvað það er heimskuleg stefna að grundvallaratvinnuvegur landsmanna eigi ekki að standa undir sér. Auðvitað verður að reka hann með hagnaði. En það er bersýnilega stefna Alþb. að hafa það miðstýrða ríkisvald svo sterkt, að það sé hægt að taka án takmarkana frá einum og láta öðrum í té til þess að styrkja valdakerfi sósíalismans, sem er draumsýn þeirra varðandi þjóðskipulag á Íslandi. Nú er upplýst, að ríkissjóður verður rekinn með 4.5 milljarða halla á þessu ári, þótt fráfarandi ríkisstj. skildi þannig við, að ríkissjóður mundi verða rekinn með jöfnuði á þessu ári hefði fram verið haldið sem horfði. Það er m.a. verkefni þingsins nú fyrir jól að jafna þennan halla, og ráð framsóknarmanna var, eins og kunnugt er, að lengja árið úr 12 mánuðum í 16 mánuði til þess að ná þessum jöfnuði. En frv. til fjárl., sem liggur fyrir þessu þingi, er þannig útbúið að á skortir um 8 milljarða kr. til þess að jöfnuður náist. Og nú, ef á að fara bókstaflega eftir þeim hjákátlegu greinum sem eru í I. kafla þess frv. sem hér er á dagskrá, þá ættum við, ef við tökum þær bókstaflega, - en það er bara ekki hægt að taka þessar greinar bókstaflega, það sér hver og einn, - en ef við ættum að gera það mundi það kosta um 16 milljarða kr. Kann að vera að ríkissjóður spari nokkur hundruð millj. kr. vegna þess að fjárlagafrv. byggist á að kaup í desember muni hækka um 7.5%, en það mun ekki hækka nema um 6.1%. Við spörum e.t.v. um 700 millj. kr. á ársgrundvelli samkv. þessu. En fjárvöntunin er geysileg, ef við eigum að taka greinarnar í l. kafla þessa frv. alvarlega, sem engan veginn er hægt. Og þá er spurningin sem ósvarað er: Hvernig ætla stjórnarsinnar að afla þessa fjármagns? Ég sé að hæstv. fjmrh. er farinn af þingi. Mér þykir ekki ólíklegt að honum hafi blöskrað hvað er verið að gera og hann hafi beinlínis flúið af hólmi. Ég vona að hann komi sem fyrst aftur endurnýjaður af kjarki og þreki til að fást við þann vanda sem við er að glíma, en hér er stefnt í fullkomna botnleysu. Varðandi þá kenningu 1. þm. Austurl. og þeirra Alþb.-manna, að hægt sé að komast hjá gengisfellingu, hvernig hafa þeir staðið við þessa kenningu sína nú þegar ráðin eru í þeirra höndum? Ég áfellist þá ekki fyrir 15% gengisfellingu í byrjun sept., það var óhjákvæmilegt. En hvað hefur gerst eftir það? Ætli gengissigið sé ekki til viðbótar þessum 15% orðið nálægt 5%? Hvað þarf til þess að gengissig eigi sér stað? Það eru ekki bara vondu mennirnir í Seðlabankanum sem ráða gengisskráningunni, það þarf annað og meira til. Það þarf leyfi frá hæstv. viðskrh. Og ef ég man rétt frá reynslu fyrri stjórnar, þá var þetta leyfi eða svigrúm Seðlabankans skammtað í um það bil tveim prósentustigum í senn. Nú er hæstv. viðskrh. búinn að gefa út ekki bara eitt, ekki bara tvö, heldur sjálfsagt þrjú slík leyfi, Og annaðhvort þarf hann að halda áfram að gefa út slík leyfi, halda áfram gengislækkunarleiðinni, eða hreinlega fella gengið í einu stökki upp úr áramótum, þegar búið er að ganga frá fiskverði, jafnvel þótt þetta frv. verði samþ. og dregið úr kauphækkunum eins og ráð er fyrir gert í þessu frv. Það er auðveldara um að tala en í að komast fyrir þá Alþb.-menn. Þeir hafa gengið á bak allra sinna stóru orða frá því þeir voru í stjórnarandstöðu. Ég sagði áðan, að þetta frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu væri hið furðulegasta að allri gerð og innihaldi raunar líka. Í 1. gr. þessa frv. er talað um að ríkisstj. sé heimilt að auka niðurgreiðslu vöruverðs frá því, sem hún er í nóv. 1978, sem svarar 3% af verðbótavísitölu þeirri sem gildir fram að 1. des. 1978, og eigi síðan að tilkynna kauplagsnefnd ákvarðanir sínar og hún að meta það og gera grein fyrir niðurstöðum sínum. Nú vil ég gjarnan að einhver leiðrétti mig, ef það er ekki rétt að ríkisstj. hefur út af fyrir sig heimild til þess að auka niðurgreiðslur. Hún þarf auðvitað að sjá um fjáröflun, ef hún er ábyrg, en ekki ábyrgðarlaus ein og núv. hæstv. ríkisstj. hefur því miður sýnt sig vera hingað til hvað snertir aukningu niðurgreiðslna á þessu ári. En efni málsins í 1. gr. er auðvitað það, að niðurgreiðslur eða lækkað vöruverð, sem tekur ekki gildi fyrr en eftir 1. des., á að reikna inn í vísitöluna henni til lækkunar, vegna þess að vísitöluútreikningurinn fer fram samkv. vöruverði 1. nóv. Þetta er e.t.v. út af fyrir sig réttlæting á þessari grein í frv. En það er alls ekki þörf á þessari grein. Í 4. gr. segir þetta skýrt og skilmerkilega, að hvað sem líður mati eða útreikningi kauplagsnefndar skuli ekki greiða verðbætur á laun samkv. annarri verðbótavísitölu en 151 stigi. Það er aðalatriði málsins og skiptir engu máli hvað kauplagsnefnd metur niðurgreiðsluna til eða frá. Það á að greiða samkv. kaupgreiðsluvísitölu 151 stig, það á ekki að greiða nema 6.1% kauphækkun í stað 14.11, sem kaupgreiðsluvísitalan segir til um. Hvaða fordæmi eru fyrir orðalagi eins og í 2. og 3. gr.? Ég vona að það séu ekki til fordæmi í tíð fyrrv. ríkisstj., og ef þau skyldu vera til, þá bið ég auðmjúklega afsökunar á slíku fordæmi. Í 2. og 3. gr. segir: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir lagasetningu“ - og í 3. gr.: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir aðgerðum og lagasetningu.“ Ég get ekki skýrt eða skilið tilgang með slíku orðalagi. Annaðhvort leggur ríkisstj. fram frv. til l. eða hún gerir það ekki. Á löggjafarþingið, Alþingi, að segja fyrir hönd ríkisstj., að ríkisstj. muni beita sér fyrir einu eða öðru. Þetta væri kannske skiljanlegt í þáltill., en ég tel það vera fyrir neðan virðingu alþm. að standa að þessu sem lögum frá Alþingi, þó ekki væri nema formsins vegna. Það eru ýmsar spurningar sem koma upp í huga manna þegar þeir lesa þessar greinar, sem bersýnilega eiga að vera einhvers konar plástur á þá Alþb.-menn sérstaklega, e.t.v. Alþfl.-mennina líka. Þetta á e.t.v. að vera einhver dulbúningur hvað snertir raunverulegt efni þessa frv., að það er nauðsynlegt að skerða útborgun kaups samkv. kaupgreiðsluvísitölu. Ef þarna stæði, að ríkisstj. legði fram lög um lækkun skatta og gjalda af lágtekjum fyrir áramót og efni þeirra skuli metið af kauplagsnefnd, og sama breyting yrði á 3. gr. væru þessar greinar þó skiljanlegar. Af hverju er kauplagsnefnd ekki falið að meta gildi þessa, alveg eins og kauplagsnefnd er falið að meta gildi niðurgreiðslna samkv. 1. gr.? En í raun og veru skiptir þetta ekki höfuðmáli, vegna þess að það er búið að ákveða í 4. gr., að hvað sem líður efndum eða niðurstöðu varðandi þau mál, sem nefnd eru í 1., 2. og 3. gr., þá skuli kaup greitt samkv. ákveðinni kaupgreiðsluvísitölu. Alþb.-menn segja sem svo, og ég veit að hv. þm., sem fyrr á þessu ári stóðu fyrir ólöglegum verkföllum, útflutningsbanni, hrópum og köllum á almannafæri, að um kauprán væri að ræða, en standa nú fyrir alveg nákvæmlega sams konar aðgerðum, nema langtum alvarlegri og án þess að gæta hagsmuna hinna lægst launuðu að einu eða neinu leyti, - þeir munu segja: Jú, jú, vissulega er kaupið lækkað óneitanlega um 8%. En launþegar fá þetta bara allt saman aftur, hverja einustu krónu. - Við skulum athuga þessa röksemd þeirra, ef röksemd skyldi kalla. Hver er heildarlaunakostnaðurinn í landinu? Hann mun vera um þetta leyti um 300 milljarðar kr. á ári. Ef við bætum tekjum sjómanna og bænda við, þá eru þetta um 340 milljarðar kr. á ári. Ef þessir menn vilja standa við þessa skýringu sína á því, að þeir fallist á kauplækkun um n. k. mánaðamót, þá ættu þeir í raun og veru að geta sýnt fram á það, að 27.5 milljörðum kr., ef ég kann að reikna í flýti, væri varið til þess sem um getur í 1., 2. og 3. gr. Ef þeir geta það ekki er í raun og veru um kjaraskerðingu að ræða hjá almenningi í landinu. Við skulum samt sem áður fara heldur vægar í sakirnar og segja sem svo, að 1., 2. og 3. gr. kosti ríkissjóð: 1. gr., 3% af verðbótavísitölu með 1.7 núlljörðum á hvert prósentustig, ætti að kosta 5.1 milljarð. Við getum sagt, að 2. gr., ef miðað er við sjúkratryggingagjaldið þar sem hvert stig kostar 3 milljarða, mundi kosta 6 milljarða. Við getum sagt að 3. gr., sem fjallar um ýmsar félagslegar umbætur og á að þýða 3% af verðbótavísitölu þeirri sem gildir fram að 1. des. 1978, - við skulum fara heldur í lægri kantinn og segja 2 milljarða miðað við hvert prósentustig, og er þá farið bil beggja hvað niðurgreiðslustigið kostar og hvað skattalækkunin kostar, - muni kosta 6 milljarða. Þetta er sem sagt komið upp í 17 núlljarða kr. Þarna er viðbótartekjuvandi, sem ég hef fært niður í um 15 milljarða kr., til viðbótar þeim 8 milljörðum sem núv. fjárlagafrv. ber með sér. Nei, sannleikurinn er sá, að sjónhverfingar eins og þær sem Alþb.-menn hafa einkum gerst boðberar fyrir, að unnt sé að bæta launþegum þá kaupskerðingu sem þarna er á ferðinni, falla um sjálfar sig og finnast ekki í vasa launþega í landinu, í þeim kaupmætti eða þeim kjörum sem Alþb.-menn þykjast vilja stefna að. Hér er sem sagt ljóst, að það verður að greiða fyrir þessar hliðarráðstafanir. Enn hafa þm. ekki séð með hvaða hætti sú fjáröflun á að eiga sér stað. Í II. kafla þessa frv. er í raun farið troðna slóð og sem betur fer sérstaklega tekið tillit til hagsbóta þeirra sem eingöngu hafa tekjutryggingu við að styðjast. En óhjákvæmilega hlýt ég að gera nokkuð að umtalsefni innihald grg. frv., sem hæstv. forsrh. las upp í ræðu sinni áðan, vegna þess að séu ákvæði frv. sjálfs óskýr, þá er innihald grg, því fremur þokukennt. Þar er enn á ný sagt í 1. mgr., að verið sé að hugsa um efnahagsvandann 1. des., og hæstv. forsrh. og aðrir ráðh. hafa sagt, að hér sé einungis um bráðabirgðaúrræði að ræða. Þegar ríkisstj. birti samstarfsyfirlýsingu sína og fyrstu ráðstafanir í efnahagsmálum, var þar líka um bráðabirgðaúrræði að ræða. Þá var afsökunin fólgin í því, að vinstri flokkunum svokölluðu hafði ekki unnist tími til í 8 vikna stjórnarmyndunartilraunum sínum að komast niður á nein varanleg úrræði. Nú hefur hæstv. ríkisstj. bætt við þessar 8 vikur a.m.k. 12 öðrum, ef ekki heldur fleiri, og á 20 vikum eða um það bil 5 mánuðum hefur ríkisstj. ekki tekist annað en að koma sér niður á bráðabirgðaúrræði. Það er siglt frá einu kaupgreiðsluvísitölutímabili til annars í fullkominni óvissu um framhaldið. Og í grg, frv. eru nokkur snuð bersýnilega, sem sett eru upp í Alþfl. einkum og sér í lagi. Það er mjög athyglisvert að lesa í 1. lið að verðlags- og peningalaunahækkanir 1. mars verði ekki meiri en 5%. Ég hef áður fjallað um að verðlagsspáin er um a.m.k. 8% hækkun og líklega yfir 10% hækkun. Það er vitað mál nú í dag. Hins vegar er þarna stefnumörkun, að launahækkunin eigi ekki að vera nema 5%, helmingur af því. Spurningin er: Hvað þýðir þessi grein? Á að greiða niður verðlagið um enn 5% til viðbótar þeim 3%, sem nú eru í þessu frv., og til viðbótar þeim 7.5%, sem voru í ráðstöfununum í sept. s.l., en hér er um verðhækkanir að ræða, sem eru að mestu leyti komnar fram? Hvernig hyggst ríkisstj. standa að þessu? Þá er talað um að sami háttur verði hafður á við útborgun kaups önnur kaupgjaldsbreytingatímabil. Ég er ekki að fella dóm um það, hvort þetta sé nauðsynlegt. Ég er aðeins að benda á að það er þörf á stefnumörkun af hálfu ríkisstj. hvað þetta snertir. Alþfl. gerði tilraun til að fá slíka stefnumörkun fram, en tókst ekki og koðnaði niður í viðleitni sinni og varð að engu, nema með þessum þýðingarlausu mgr. í 1. og 2. tölul. grg.

Mig langar að spyrja hv. ræðumann, hvort hann geti hugsað sér að fresta ræðu sinni til kl. 5. Það var ætlunin að halda þingflokksfundi.

Það er velkomið. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég mun hafa verið kominn í ræðu minni að 3. tölul. í aths. við lagafrv., en þar er talað um vísitöluviðmiðun launa og að vísitölunefnd skili tillögum fyrir 15. febr. Ég vil í þessu sambandi minna á að vísitölunefndin átti að skila áliti fyrir 20. nóv. og skilaði þá áliti, a.m.k. fyrsta áliti, og bauðst til þess að starfa áfram. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. forsrh., hvort ekki sé ætlunin að gera þetta álit opinbert, birta það. Ég tel það athyglisvert á margan hátt og tek eftir því, að fulltrúar ASÍ og BSRB og Farmanna- og fiskimannasambandsins hafa tjáð sig fúsa að ræða um þetta mál áfram, m.a. um verðbótaauka, fyrirkomulag skatta í vísitölukerfinu og hvort taka megi tillit til breytinga viðskiptakjara í verðbótavísitölu. Þetta er athyglisvert í tengslum við almennar ábendingar nefndarinnar, sem eru í 8 liðum. Í þeim efnum vil ég sérstaklega vekja athygli á því, að í 2. tölul. þessara ábendinga er svo að orði komist, með leyfi hæstv. forseta: „Breytingar á sköttum og niðurgreiðslum hafa ekki áhrif á verðbótavísitölu.“ Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess, að í frv. að efnahagsráðstöfunum, sem fyrrv. ríkisstj. stóð að, var einmitt fram tekið, að þetta skyldi taka gildi nú um næstu átamót, og þá vakti það mikla andstöðu fulltrúa launþegasamtakanna, Alþýðusambands Íslands og BSRB. Ég vonast til að þessi ummæli í séráliti þeirra fulltrúa í vísitölunefndinni nú bendi til þess, að þeir líti víðsýnni augum á endurskoðun vísitölukerfisins en þeir hafa hingað til gert, að þeir geri sér frekar grein fyrir staðreyndum efnahagslífsins nú en þeir hafa áður gert og í þessu felist ekki eingöngu athjúpun eða opinberun á misnotkun þeirra á launþegasamtökunum þannig að þeir hafi aðra afstöðu til mála eftir því hverjir eru í ríkisstj. landsins. Það eru auðvitað margar aðrar ábendingar sem þarna er um að ræða. Í 1. tölul. er rætt um nýjan grundvöll að vísitölu framfærslukostnaðar á næsta ári og mun undirbúningur þess vera að hefjast. Ég skal ekki rekja þessar ábendingar, en vil mjög eindregið fara þess á leit, að þetta nál., eins og það liggur fyrir nú, verði birt opinberlega. Ég sé ekki neina ástæðu til að það megi ekki gerast. Þá er og athyglisvert, að viðskiptakjör eru þarna viðmiðun, sem fulltrúar launþega telja mjög koma til greina að taka með í reikninginn. Við sjálfstæðismenn höfum einmitt bent á að ekki væri unnt að binda kaupgjald í landinu við verðlag án tillits til þess, með hvaða hætti verðlag hækkaði, það væri ekki tilefni til kauphækkunar hér innanlands þótt innflutningsverð hækkaði, svo að dæmi sé nefnt. Í þessu efni verður auðvitað að skapa hér skilyrði til nokkurrar frambúðar fyrir því, að unnt sé að berjast gegn verðbólgunni, og einn liður í því er að skera á þau tengsl sem nú eru mjög sterk milli verðlags og launa, skera á þau víxláhrif sem þarna eiga sér stað og gera alla efnahagsstjórn illframkvæmanlega. Þá er gert ráð fyrir, eins og raunar kemur fram í 4. tölul. athugasemdanna, sérstakri tekjuöflun. Þar er sérstaklega talað um athugun á hátekjuskatti og veltuskatti af ýmiss konar rekstri, enn fremur fjárfestingarskatti og eignarskatti. Hér er ákaflega óljóst að orði komist. Ég vil gera þá fsp.: Er gert ráð fyrir að hátekjuskattur gangi lengra en skattlagning ríkisstj. nú eftir að hún tók við völdum? Með hvaða hætti ætlar ríkisstj. að brúa það bil, sem fyrir hendi er, til þess að markmiði því, sem lýst er í 2. mgr. 4. tölul., verði náð, þ.e.a.s. að tryggja jafnvægi í ríkisfjármálum? Og hvað er átt við með hátekjuskatti að þessu leyti? Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni, að þegar skattheimta, hvort heldur er í formi beinna skattgreiðslna eða skyldusparnaðar, er komin yfir 70% af jaðartekjum, þá er verið að vinna á móti verðmætasköpun í þjóðfélaginu, verið að draga úr viðleitni einstaklingsins til þess að leggja á sig í þágu þjóðarheildarinnar, þannig að afkoma almennings mun versna ef þeirri stefnu verður framhaldið. Ég hef enn fremur lýst þeirri skoðun minni, að ef jaðarskatturinn er orðinn svo hár sem þarna er um að ræða aukist hættan á því, að menn telji siðferðilega ekkert rangt við það að skjóta tekjum undan skatti, það muni auka við neðanjarðarhagkerfið svokallaða sem sumir spámenn hér inni hafa verið til kvaddir að ráða niðurlögum. Ég nefni veltuskattinn, sem þarna er festur á blað. Veltuskattur er lagður hér á í formi veltuútsvara, og þar er um tekjustofn sveitarfélaga að ræða. Þegar af þeirri ástæðu er mjög hæpið, ef ekki útilokað að gera þann tekjustofn að tekjustofni ríkissjóðs. Vil ég í því sambandi minna á að afnám söluskatts af matvælum hefur haft í för með sér tekjumissi fyrir sveitarfélögin í landinu sem þeim er mjög erfitt við að búa. Þá vil ég og nefna það, að veltuskattur á fyrirtæki, sem lagður er á án afkomu fyrirtækjanna sjálfra, er auðvitað ákaflega varasamur. Mun óvíða vera til dæmi um slíka skattlagningu annars staðar, enda er ákaflega einkennilegt ef atvinnureksturinn í landinu getur ekki greitt hærri laun, en getur hins vegar greitt hærri skatta. Það er ákaflega merkilegt að heyra talað um það af hæstv. ríkisstj. og einkum og sér í lagi Alþb.-mönnum, að það verði að skattleggja atvinnureksturinn meira en gert er, en hins vegar verði að lækka vaxtakostnað hans. Hér kemur ekkert heim og saman af því sem á orði er haft af hálfu stjórnarsinna með yfirklóri því, sem aths. við lagafrv. þetta eru. Þá er og talað um fjárfestingarskatt. Menn geta haft mismunandi skoðanir á hvort fjárfestingarskattur eigi rétt á sér eða ekki. Ég tel að meðan vextir og fjármagnskostnaður, m.a. í fjárfestingarlánum, eru ekki viðurkenndir í samræmi við réttmæta ávöxtun sparifjár eigi fjárfestingarskattur ekki rétt á sér. Fjárfestingarlánakjörin eiga að vera raunhæf og þau á að færa til raunhæfs stigs miðað við verðbólgu áður en gripið er til fjárfestingarskatts. Og ef fjárfestingarskattur er hugsaður sem tekjuöflunarleið, þá býst ég við að um hæpna tekjuöflun sé að ræða, vegna þess að tilgangur hans hlýtur auðvitað að verða að draga úr fjárfestingu og koma í veg fyrir að menn hefji fjárfestingu. Í þeim efnum verður að fara bil beggja og hinn gullna meðalveg, vegna þess að heilbrigð fjárfesting í arðsömum fyrirtækjum er auðvitað nauðsynleg ef við eigum að auka framleiðni í þjóðfélaginu og skapa grundvöll fyrir hækkuðu kaupgjaldi og bættum lífskjörum. Það er einnig talað hér um eignarskatt. Það er á sömu bókina lært varðandi eignarskatt, að ég tali ekki um hækkun eignarskatts frá þeim eignarskattsauka sem núv. hæstv. ríkisstj. ber ábyrgð á, að hann er til þess fallinn að draga úr eigin fjármagni í atvinnurekstrinum og auka á þrýsting atvinnurekstrarins og þörf hans fyrir aukið lánsfé af almannafé og er því til þess fallinn að gera alla stjórn peningamála erfiðari en ella. Það er auðvitað heilbrigt og æskilegt, að í atvinnurekstrinum, í atvinnufyrirtækjunum myndist eigið fjármagn, eigið áhættufjármagn, sem stjórnendur atvinnufyrirtækjanna beri ábyrgð á, en þeir reki ekki atvinnufyrirtæki sín fyrir almannafé, fyrir lánsfé, og skapi þar með aukna spennu í þjóðfélaginu og lánsfjárskort. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni, að fjárhag ríkissjóðs er stefnt í voða og gífurlegan halla meðan ekki sést hvaða tekjuöflunarfyrirætlanir hæstv. ríkisstj. hefur á prjónunum. Raunar er skattheimtan í landinu orðin slík, að óheilbrigt væri að auka hana. Aukin skattheimta er á þessu stigi málsins, þegar svo langt er gengið sem raun ber vitni, til þess fallin að auka verðbólguna, en ekki að draga úr henni, einkum og sér í lagi þegar hverri einustu krónu, sem þannig er safnað saman frá landsmönnum og atvinnufyrirtækjum landsmanna, er veitt út til mismunandi þarfra hluta. Þá er sérstaklega talað um lækkun tekjuskatts og sjúkratryggingagjalds, og er það góðra gjalda vert. Það er spor í rétta átt að lækka beina skatta. En ég vil taka það fram, að auðvitað er matsatriði hvaða gagn það gerir t.d. láglaunafólki, við það bundið að nú eru skattleysismörk, miðað við vísitölu 143, hjá einstaklingum um 1.5 millj. og hjá hjónum um 2.2 millj. kr. Þetta eru ekki háar tekjur. En við þetta má bæta að menn geta haft 25% hærri brúttótekjur til þess, þar sem hér er um skattskyldar tekjur að ræða, að því er ég hygg. En þá er spurning hvernig 8% í kaupgjaldi verða bætt þeim einstaklingum, sem hafa lægri tekjur á þessu ári en 150 þús. kr. á mánuði, eða þeim hjónum, sem hafa lægri tekjur á mánuði en 220 þús. kr. eða þar um bil. Ég bendi á að í 5. tölul. er ekkert sagt með hvaða hætti eigi að bregðast við vandamálum landbúnaðarins. Það er að vísu sagt að frv. þess efnis verði lögð fram fyrir áramót, með það fyrir augum að draga úr framleiðslu umfram þarfir þannig að jafnframt dragi úr þörf fyrir útflutningsbætur. Er ætlunin að gera breytingar á framleiðsluráðslögunum? Er ætlunin að gera breytingar á jarðræktarstyrkjum í fjárlagafrv.? Er ætlunin í þessum efnum að gera breytingar á lánakjörum Stofnlánadeildar landbúnaðarins og færa þau til samræmis við lánakjör annarra fjárfestingarlánasjóða? Hæstv. landbrh. er ekki í salnum, en þetta eru spurningar sem rétt væri að hann svaraði og rétt er að fá svar við áður en afgreiðsla þessa frv. á sér stað. Í 6. tölul. er talað um að heildarfjárfesting á árinu 1979 verði ekki umfram 24–25% af vergri þjóðarframleiðslu, enda hafði fráfarandi ríkisstj. lækkað þetta hlutfall úr 34% í 27% af þjóðarframleiðslu, og nú ætti róðurinn að vera léttari að því leyti, að fjárfesting í skipakaupum verður mun minni en verið hefur og sömuleiðis er unnt að draga úr orkuframkvæmdum vegna þess hve miklar þær hafa verið á undanförnum árum. Hitt er svo athugunarefni, hvort fjárfesting í verslunar- og skrifstofubyggingum hefur verið svo mikil að úr þeim eigi að draga til þess að geta aukið fjárfestingu í tækni- og skipulagsumbótum. Út af fyrir sig er nauðsynlegt að fjárfestingin eigi sér stað í sem arðbærustum framkvæmdum, og að svo miklu leyti sem fjárfesting í verslunar- og skrifstofuhúsum er ekki arðbær, þá er auðvitað eðlilegt að úr þeim sé dregið. En á að draga úr þeim með fjárfestingarhöftum eða mismunandi fjárfestingarsköttum á tegundum fjárfestinga? Varðandi fjárfestingarhöft vil ég lýsa mig algerlega andvígan fjárfestingarhöftum. Takmörkun á fjárfestingu einkaaðila og atvinnufyrirtækja á að eiga sér stað með almennum ráðstöfunum, eins og því að þessum aðilum sé gert að greiða réttmætt endurgjald af því fé sem þeir fá að láni. Og að því er snertir fjárfestingarskatta, t.d. mismunandi fjárfestingarskatta af verslunar- og skrifstofubyggingum annars vegar og iðnaðarhúsnæði hins vegar, vil ég benda á þá hættu sem mundi verða á því, að menn færu í kringum slík ákvæði, menn notuðu iðnaðarhúsnæði fyrir skrifstofuhúsnæði, menn notuðu iðnaðarhúsnæði fyrir verslunarhúsnæði. Dæmi eru um að þetta hafi verið gert, og það er ósköp auðvelt. Þetta er aðeins ein leið til þess að koma á og auka við neðanjarðarhagkerfið og spillinguna. Þá er í 7. lið talað um ýmsar félagslegar umbætur, sem engar eru nýjar af nálinni. Þetta eru félagslegar umbætur, sem allar hafa verið á dagskrá mörg undanfarin ár og jafnvel áratugi. Auðvitað skortir margt á þessum sviðum. Auðvitað er þörf úrbóta á þessum sviðum. Um það getum við verið sammála. En í flestum þessum efnum er ekkert þess eðlis, að það sé ástæða fyrir launþegahreyfinguna í landinu að afsala sér samningsbundnum kauphækkunum vegna úrbóta á þessum sviðum, þegar af þeirri ástæðu að úrbætur á þessum sviðum verða ekki í einu vetfangi. Þessar úrbætur verða ekki nema á löngum tíma. Ég get nefnt sem dæmi, að úrbætur varðandi verðtryggðan lífeyri og eftirlaun aldraðra hafa verið lengi á dagskrá og þar hafa stór framfaraspor verið stigin. Hagur lífeyrisþega hefur sem betur fer verið bættur verulega í tíð fráfarandi ríkisstj., og að þeim málum er verið að vinna í nefnd bæði launþega og vinnuveitenda: launþega innan ASÍ og vinnuveitenda sérstaklega, sem og fulltrúa frá öllum lífeyrissjóðum í landinu hins vegar. Þetta starf er mjög flókið og viðurhlutamikið, og hefur ekki borið á því, að fulltrúar launþega hafi rekið á eftir störfum þessarar nefndar umfram það að Guðmundur H. Garðarsson hefur borið hér fram frv. um verðtryggðan lífeyri sem hefur orðið þess valdandi að meiri hreyfing hefur komist á þetta mál en ella. Þetta mál er t.d. á þeim rekspöl, að það er algerlega ástæðulaust þess vegna að telja mönnum trú um að það þurfi að fórna einhverjum prósentustigum í kauphækkunum. Hitt er allt annað mál, að launþegar þurfa að fórna ákveðnum prósentustigum í kauphækkunum vegna afkomu sinnar í bráð og lengd, til þess að tryggja kaupmátt sinn í bráð og lengd, til þess að tryggja afkomu atvinnuveganna og atvinnuöryggið þar með. En þeir þurfa ekki að afsala sér einu eða neinu til þess að kaupa sér umbætur í þeim málum sem þarna eru á dagskrá. Og það væri fróðlegt að fá að heyra og fá að sjá nákvæmari málsútlistun á því, hvernig eigi að meta aðgerðir í þessum efnum til peningaverðs eða launaupphæðar. Ég hef áður nefnt það í ræðu minni, að ef einhver sambærni ætti að eiga sér stað, þá væri lágmark í þessum efnum að tala um 2 milljarða fyrir hvert þeirra 3 prósentustiga sem ætlast er til að þessi mál vegi upp á móti kauplækkun. En málin eru ekki þess eðlis, að unnt sé í raun og veru að meta þau til fjár, og þess vegna tilgangslaust að tala hér um ákveðna prósentu í þeim efnum. Þá er þess getið í 8. tölul., að fylgja skuli aðhaldssamri stefnu í peningamálum, og þar byggt á útlánaþaki bankanna og bindiskyldu Seðlabankans, sem væntanlega á þá að auka. Það er rétt að staðnæmast aðeins við þennan tölulið. Í honum felst að það er algerlega ófullnægjandi að stjórna peningamálum með bindiskyldu og útlánaþaki eingöngu, án þess að nokkurt tillit sé tekið til ávöxtunar sparifjár. Það er fyrsta skilyrðið, að sparifé myndist í landinu, og til þess þarf ávöxtun þess, annaðhvort í formi vaxta eða verðtryggingar eða gengistryggingar, að vera með þeim hætti, að sparnaðarvilji landsmanna sé efldur. Með öðrum hætti myndast ekki sparifé. Reynslan hefur líka sýnt að Seðlabankinn mun nú um áramótin hafa lánað um 10 milljörðum kr. meira í afurðalán heldur en innlán í Seðlabankanum nema sem stafa af bindiskyldu bankanna, og bindiskyldan er komin í lagalegt hámark, 25% af sparifjáraukningunni. Heyrst hefur, að talað sé um að hækka þessa bindiskyldu upp í 35%. Það þýddi að bankarnir yrðu að greiða 40% af innlánssparifjáraukningu í krónutölu til Seðlabankans og mundi þó tæpast nægja til þess að sjá atvinnuvegunum fyrir afurðalánum. Þetta mundi þýða það, að bankastofnanir í landinu yrðu algerlega lokaðar fyrir öðrum lánum, að ég tali ekki um fyrir einstaklinga, og enn strangari lánsfjárskömmtun kæmi í kjölfarið, ef ekki væri fylgt skynsamlegri stefnu í ávöxtunarmálum fjármagns hér á landi en núv. ríkisstj. stefnir að. Nú eru liðnar nokkrar vikur frá því að Seðlabankinn skilaði tillögum sínum varðandi ávöxtunarkjör til ríkisstj. Ríkisstj. hefur enga afstöðu tekið til þeirra tillagna. Ríkisstj. er stefnulaus í vaxta-, verðtryggingar- og gengistryggingarmálum, - þeim málum sem þó er grundvallarskilyrði að hugað sé að ef baráttan gegn verðbólgunni á að takast með sigri eða nokkrum ávinningi. Svo er í 9. tölul. talað um strangt verðlagsaðhald og breyttar reglur varðandi hámarksálagningu. Ég skal ekki segja annað um þennan tölulið en það, að hér er enn haldið fast við þau verðlagsákvæði og það verðmyndunarfyrirkomulag, sem hefur fyrir löngu sýnt að er ekki til neins annars fallið heldur en að hækka vöruverð í landinu, í stað þess að láta koma til framkvæmda 8. gr. í verðlagslöggjöfinni, sem samþ. var á síðasta þingi og hæstv. þáv. viðskrh. og hæstv. núv. forsrh. flutti. Í stað þess að láta þetta ákvæði koma til framkvæmda og láta hendur standa fram úr ermum að koma því fyrirkomulagi á, þá er snúið til baka í úrelt verðlagsfyrirkomulag, sem allar þjóðir hafa sagt skilið við nema við Íslendingar. Afleiðingin verður auðvitað sú, að við höfum ekki það stjórntæki í verðlagsmálum sem best er til þess fallið að halda vöruverði niðri, þ.e.a.s. samkeppni á milli verslunaraðila sem mundi verða til þess að færa húsbóndavaldið í hendur neytenda. Það er athyglisvert, að þeirri trú, sem menn hafa á því að lækkun álagningarákvæða geti haft í för með sér lækkað vöruverð, er mótmælt af engum frekar en fulltrúum samvinnuverslunarinnar á Íslandi, sem gáfu út fréttatilkynningu um daginn sem var neyðaróp varðandi afkomu verslunar og verslunarfyrirtækja. Hver er reynsla hæstv. viðskrh. af því að framfylgja verðlagsákvæðum? Við höfum heyrt sagt frá þeirri reynslu í sambandi við verðlagningu smjörlíkis og öls fyrir nokkrum vikum. Hverjir voru hinir raunsæju menn í þeirri verðlagningu nema fulltrúar neytenda, nema fulltrúar launþegasamtakanna í landinu? Þegar hæstv. viðskrh. og hæstv ríkisstj. ætluðu að berja höfðinu við steininn og sinna ekki raunsæjum viðhorfum, þá tóku þessir fulltrúar launþegasamtakanna í taumana og kúguðu ríkisstj. og sérstaklega hæstv. viðskrh. til þess að fallast á hækkunina. Það er hægt að segja fleiri slíkar sögur. En sannleikurinn er sá, að ef menn horfast ekki í augu við verðmyndunina eins og hún er vegna raunverulegra kostnaðarþátta, þá hverfa vörurnar af markaðnum og þá myndast svartur markaður sem er ekki launþegum til hagsbóta nema síður sé. Ég vil taka það fram, að það er bersýnilega sú trú hjá hv. stjórnarsinnum, að það sé hægt að blekkja fólk til þess að trúa því, að 8% kauplækkun miðað við gerða samninga verði uppi borin með sýndarmennsku, eins og fram kemur í dæmalausu orðalagi 2. og 3. gr. þessa frv. og raunar aukningu niðurgreiðslna vöruverðs í 1. gr. Niðurgreiðsla vöruverðs er þegar komin á það hátt stig, að hún skekkir alla verðmyndun í þjóðfélaginu, og við sjálfstæðismenn teljum nú þegar of langt gengið á þeirri braut, auk þess sem þessi niðurgreiðsla vöruverðs er auðvitað gerð á þeirri forsendu, að það sé ódýrast fyrir ríkissjóð að greiða niður vöruverð vegna þess að það vegur minna í útgjöldum fjölskyldunnar heldur en í kaupgjaldsvísitölunni eða framfærsluvísitölunni. Þarna er þess vegna um beina fölsun að ræða. Það kemur fram í áliti vísitölunefndar, að útgjöld vísitölufjölskyldunnar í framfærsluvísitölunni til matvörukaupa eru nær 30%, en samkv. þjóðhagsreikningum eru þau ekki nema um 20% í einkaneyslunni, þannig að niðurgreiðsla á matvörum er þarna auðvitað stórlega ýkt sem kjarabót fyrir launþega. Ég vil svo, áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, láta það viðhorf koma hér fram, að hæstv. ríkisstj. segist vilja mjög náið samráð við launþegasamtökin í landinu. Mér er nær að halda að þetta samráð hafi verið af mjög skornum skammti. Mér er nær að halda að ekki hafi verið haldinn meira en einn og hálfur fundur, a.m.k. var það svo, að ekki var búið að halda fleiri fundi fyrir tæpri viku með svokallaðri samráðsnefnd. Það kann að vera, að einhverjir aðrir fundir hafi farið fram. En aðilar vinnumarkaðarins eru fleiri en launþegasamtökin. Það eru t.d. vinnuveitendasamtökin. Hafa fundir verið haldnir með fulltrúum vinnuveitendasamtakanna, og hver eru viðhorf þeirra til þessarar lagasetningar? Ég held, að í þessum tillögum endurspeglist sú óraunhæfa skoðun núv. ríkisstj. og Alþb. sérstaklega, að það skipti ekki máli, hvort atvinnureksturinn í landinu ber sig eða ekki, það skipti ekki máli að leggja byrðar á atvinnureksturinn, vegna þess að byrðarnar á atvinnurekstrinum séu ekki byrðar á landsmenn. En auðvitað er hér um byrðar á landsmenn að ræða, vegna þess að því meiri byrðar sem lagðar eru á atvinnureksturinn, því síður er hann þess umkominn að geta bætt rekstrarskilyrði sín, afkomu, tækjakost og framleiðni sem er ein til þess fallin að hækka kaupgjald í landinu. Þessi neikvæðu viðhorf til atvinnuveganna, til atvinnufyrirtækjanna, til atvinnulífsins í landinu eru til þess fallin að draga úr kjarabótum í framtíðinni og eru til þess fallin að við stöndum í stað og búum hér við lélegri lífskjör, miðað við aðrar þjóðir, í framtíðinni en vera þyrfti. Það er auðvitað ánægjulegt, ef einstök samtök verkalýðshreyfingarinnar hafa séð að sér og sjá eftir afstöðu sinni fyrr á árinu til mildari ráðstafana heldur en nú eru á dagskrá. Það er mjög ánægjulegt, ef samtök verkalýðshreyfingarinnar gera sér grein fyrir nauðsyn þess að vinna gegn verðbólgu og tryggja atvinnuöryggi og það verði ekki komist hjá nokkurri kjaraskerðingu, miðað við mælikvarða kaupmáttar kauptaxta eða kaupmáttar ráðstöfunartekna, ef á að takast að tryggja kaupmáttinn til frambúðar. Allt þetta er út af fyrir sig ákaflega lofsvert, þótt seint hafi fram komið og kjaraskerðingin þurfi nú að vera meiri en hefði þurft hefði verkalýðshreyfingin skilið sinn vitjunartíma fyrr. Það er ákaflega athyglisvert að gera sér grein fyrir viðhorfum einstakra stjórnarflokka til þróunar mála eftir kosningaósigur Framsfl., sem ég skal ekki fara mörgum orðum um vegna þess að við urðum á þeim tíma fyrir bræðrabyltu að vissu marki. En eftir ósigurinn hefur Framsfl. fyllst slíkri minnimáttarkennd, að formaður hans, hæstv. forsrh., og Framsfl. í heild geta með engu móti slitið sig frá Alþb. og formanni þess, hv. f. þm. Austurl., hæstv. yfirráðh. allra annarra ráðh. ríkisstjórnarinnar. Allt, sem hann hefur sagt, er nákvæmlega „copierað“ af hæstv. forsrh. og Framsfl. og hann hengir hatt sinn á snaga Alþb. Ég verð að segja það, að hæstv. ráðh. og ágætir framsóknarmenn voru langtum raunsærri þegar þeir voru í betri félagsskap. Það er svo aftur á móti um Alþb. að segja, að það fer í gegnum sig, fyrst við setningu brbl., og svíkur loforðið um samningana í gildi. Og enn fer Alþb, í gegnum sig við framlagningu þessa frv. og ætlar að fleyta sér áfram með sjónhverfingum og sýndarmennsku. Slík er virðing Alþb. fyrir dómgreind kjósenda í landinu. Ég er viss um að kjósendur munu gjalda því verðskulduð málagjöld þegar þeir fá tækifæri til. Það er svo síðast rétt að víkja nokkrum orðum að Alþfl. sem hefur haft mörg og stór orð og talað um endurbætur á einu og öðru á mörgum sviðum, þar sem endurbóta er vissulega þörf. En hverjar eru efndirnar? Stóru orðin heyrast jafnvel enn í dag, efndirnar eru engar. Skilyrði eru sett í dag, horfið frá þeim á morgun. Þeir koðna niður. Alþb, og framsóknarmenn halda sitt í hvora hönd Alþfl., eins og væri um óþekkan krakka að ræða sem geri smávegis uppsteyt, en með í förinni verða Alþfl.-menn, - með í þeirri för sem þeir telja að leiði til ófarnaðar. Það var þó ákveðin karlmennska sýnd af Alþfl.-manni hér í dag, þegar forseti Ed., Bragi Sigurjónsson, sagði af sér forsetastörfum vegna þess að hann vildi ekki vera kenndur við þá stjórnarstefnu sem þetta frv. m.a. felur í sér. Við skulum vona að aðrir Alþfl.-menn taki hann sér til fyrirmyndar. Ég held að það sé mjög rétt umsögn um þetta frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir, um frv. til l. um viðnám gegn verðbólgu, sem Bragi Sigurjónsson, hv. þm., orðaði: bitlaust og rangsleitið. Ég tel að hér sé ekki tekið á vandanum eins og vera þyrfti. Hér er um enn nýjar bráðabirgðaráðstafanir að ræða, þótt sá tími ætti að vera kominn að ríkisstj. væri búin að gera upp við sig hvaða ráðstafanir þyrfti að gera til frambúðar til þess að ráða niðurlögum verðbólgunnar, til þess að tryggja atvinnuöryggi og afkomu ríkissjóðs og landsins í heild gagnvart útlöndum. Ríkisstj. hefur ekki lagt fram þá stefnu. Ríkisstj. hefur með aðgerðum sínum, að svo miklu leyti sem fyrri stjórnarandstöðuflokkar eiga þátt að máli, svikið allt það sem lofað var kjósendum fyrir kosningar. En að svo miklu leyti sem þáttur Framsfl. telst í stjórnarstörfum, þá er hann fólginn í því að veita fyrri stjórnarandstöðuflokkum skálkaskjól, reyna að hylma með þeim yfir kosningasvikin. Þess vegna er þessi stjórnarsamvinna dæmd til þess að mistakast. Núv. ríkisstj. mun ekki leysa vandann sem við blasir. Reynslan af ferli hennar er eingöngu sú, að hún hefur aukið á vandann sem við er að glíma. Þess vegna væri eðlilegt að þessi ríkisstj. leystist upp, en hins vegar væru málin lögð að nýju fyrir kjósendur og þeir látnir dæma um loforð og efndir og frammistöðu alþm. sem í síðustu kosningum töldu þjóðinni trú um, að allir gætu fengið allt sem hugurinn girntist, enginn þyrfti að taka tillit til annars, enginn þyrfti hér á Íslandi að taka tillit til viðskiptakjara eða viðskipta við umheiminn, við værum í raun og veru í þeirri stöðu að geta skammtað okkur sjálfum það sem við vildum öðlast. En þannig er lífið því miður ekki. Við þurfum að laga okkur að ytri aðstæðum og við þurfum að skipta upp því, sem aflast, réttlátlega á milli okkar, milli þess, sem við viljum leggja til hliðar til að tryggja lífsafkomuna í framtíðinni, og þess, sem við eyðum á líðandi stund. Það er þessi tekjuskiptingarvandi sem við Íslendingar höfum ekki getað leyst, ekki getað komið okkur saman um, hvernig leysa skuli, í og með vegna þess að vitandi vits reyna þjóðfélagsöfl hér á landi að sá fræjum tortryggni meðal okkar, - tortryggni sem gerir þetta vandamál erfitt úrlausnar. Það eru þau þjóðfélagsöfl sem vilja núverandi þjóðskipulag feigt, - það þjóðskipulag sem þó bæði hér á landi og annars staðar hefur veitt mönnum bestar kjarabætur, mest frelsi og er þroskavænlegast fyrir okkur.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. gerði hér áðan grein fyrir helstu forsendum þess frv. sem hér er á dagskrá og til umr. Ég tel þó nauðsynlegt að koma hér á framfæri nokkrum aths. til viðbótar við það sem þar kom fram. Allt frá því að kjarasamningarnir voru gerðir árið 1977 hafa þær raddir verið býsna háværar í þjóðfélaginu sem hafa talið þá samninga óraunhæfa með öllu. Á þeim forsendum reisti fráfarandi ríkisstj. stefnu sína s.l. vetur er hún barðist gegn verkalýðshreyfingunni. Eftir kosningarnar í sumar hafa þessi viðhorf einnig komið mjög berlega í ljós í aths. stjórnarandstæðinga og raunar einnig innan stjórnarflokkanna sjálfra. Hæstv. félmrh. benti einmitt mjög hreinskilnislega á þetta mál í útvarpsþætti í gærkvöld. Hann sagði það viðhorf Alþfl., að allir yrðu að gefa eftir nú, einnig launamenn, ef unnt ætti að vera að vinna bug á verðbólgunni, hins vegar væri Alþb. annarrar skoðunar. Þetta er alveg rétt túlkun hjá hæstv. félmrh. og um þetta snerust deilur innan ríkisstj. síðustu sólarhringana. Alþb. hefur neitað og neitar að fallast á lögbundinn kauplækkunarferil á næsta ári. Sú afstaða flokksins mótast af fyrri yfirlýsingum og hún er í góðu samræmi við afstöðu Alþb. til baráttu verkalýðshreyfingarinnar á undanförnum missirum. Alþb. telur nauðsynlegt, að nú verði gripið til róttækra, víðtækra efnahagsráðstafana. Það frv., sem hér liggur fyrir, fjallar um einn þátt efnahagsmálanna, þ.e.a.s. launamálaþáttinn. Í frv. er gert ráð fyrir því, að um væri að ræða liðlega 6% kauphækkun, en á móti þeim 8%, sem þá vantar á, komi 3 stig í niðurgreiðslum, 2 stig í skattalækkunum og 3 stig í félagslegum ráðstöfunum. Alþb. fagnar því sérstaklega, að svokallað sjúkratryggingagjald verður nú lækkað verulega, en það er einn ranglátasti skattur sem lagður hefur verið á og kemur á alla þá sem hafa greitt útsvar. Er ætlun ríkisstj., að um helmingur skattalækkunarinnar komi fram í sjúkratryggingagjaldinu. Hinn helmingurinn kemur fram í lækkun tekjuskatts af lægri tekjum. Á móti þessari skattalækkun láglaunafólks koma skattahækkanir á hærri tekjur og fyrirtæki, eignir og veltu. Verður útfærsla skattalækkunarinnar að fara fram í samráði við verkalýðssamtökin, og einnig verður að sjálfsögðu að hafa góð samráð um hvernig hinir hækkuðu skattar verða á lagðir. Þegar verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur gengið frá kjarasamningum undanfarna áratugi hefur það margoft gerst, að fallið hefur verið frá kauphækkunarkröfum gegn því að tiltekin félagsleg réttindamál næðu fram að ganga. Í þessu sambandi má minna á Atvinnuleysistryggingasjóð og lífeyrissjóðina. Það er því í fullu samræmi við þessa fyrri stefnu og afstöðu verkalýðshreyfingarinnar, að nú er gert ráð fyrir að þrjú vísitölustig komi á móti tilteknum félagslegum úrræðum. Hæstv. forsrh. kynnti þessi mál áðan í framsöguræðu sinni. Hér er annars vegar um að ræða málefni sem fyrri ríkisstj. veitti loforð um að framkvæmd yrðu, en stóð ekki við. Hér er átt við húsnæðismála- og lífeyrissjóðamálin. Má vænta þess, að frv. um þessi efni verði tilbúin innan skamms og verði þar í meginatriðum fylgt þeirri stefnu sem samið var um 1977 í sólstöðusamningunum. Í þessum félagslega þætti, sem hér er á dagskrá, er einnig um að ræða almenn félagsleg málefni. Þau eru í fyrsta lagi dagvistunarmál, þar sem gert er ráð fyrir verulegri aukningu fjármagns til þess málaflokks frá því sem ætlað er í fjárlagafrv. því sem nú liggur fyrir hv. Alþ. Í öðru lagi er í þessum félagsmálaþætti gert ráð fyrir því, að reglur um fæðingarorlof verði endurskoðaðar og kostnaði af fæðingarorlofi verði létt af Atvinnuleysistryggingasjóði. Loks er í þessum félagslegu ráðstöfunum fjallað um aðbúnað á vinnustöðum, bætta aðstöðu í veikinda- og slysatilfellum o.fl. Á samráðsfundi með fulltrúum Alþýðusambands Íslands og ríkisstj. s.l. laugardag lagði Alþýðusambandið fram hugmyndir um ýmsa félagslega þætti sem samtökin óska eftir að þegar verði tekin afstaða til. Ég mun nú rekja nokkur þau mál sem fram komu á þessum samráðsfundi með Alþýðusambandi Íslands. Í fyrsta lagi leggur Alþýðusamband Íslands mjög mikla áherslu á að hraðað verði samningu nýrra og endurbættra laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum svo og könnun þeirri sem nú stendur yfir á ástandi vinnustaða í öllum starfsgreinum, sem lofað var með yfirlýsingu stjórnvalda við lok sólstöðusamninganna 1977. Alþýðusamband Íslands leggur á það mikla áherslu, að í nýrri löggjöf um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum verði ákvæði um réttindi trúnaðarmanna og vinnueftirlits til að stöðva vinnu þar sem aðbúnaður vinnustaðar er ekki í samræmi við lög og reglugerðir eða hætta er á heilsutjóni eða slysum. Jafnframt leggja samtökin mjög mikla áherslu á það, að þegar í stað verði gerðar ráðstafanir til þess að tryggja að atvinnurekendur, sem vilja bæta aðbúnað á vinnustöðum í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru, fái til þess sérstakt lánsfé. Í öðru lagi lagði samráðsnefnd Alþýðusambands Íslands á það áherslu, að ríkisstj. gripi til ákveðinna félagslegra ráðstafana varðandi réttindamál sjómannastéttarinnar. Þau mál voru rakin það ítarlega í ræðu hæstv. forsrh. áðan að ég tel ekki ástæðu til að bæta þar við. Samráðsnefnd Alþýðusambands Íslands og forustumenn þeirra samtaka lögðu mikla áherslu á að fræðslu- og félagsmál verkalýðshreyfingarinnar verði tekin til sérstakrar endurskoðunar. Alþýðusamtökin hafa minnt á að fræðslu- og félagsmálastarf á vegum verkalýðshreyfingarinnar gegni æ mikilvægara hlutverki í eflingu samtakanna og til stuðnings þekkingu, félagsþjálfum og almennri virkni félagsmanna. Hafa samtökin lagt til að verulegu fjármagni verði varið til þess að efla félags- og fræðslumálastarf á vegum verkalýðssamtakanna. Lagði samráðsnefnd Alþýðusambands Íslands fram við ríkisstj. á laugardaginn ákveðnar tillögur um útfærslu þessara þátta, þ.e.a.s. að varið yrði ákveðnum upphæðum, verulega hækkuðum, til Félagsmálaskóla alþýðu, hagdeildar Alþýðusambandsins, hagræðingardeildar Alþýðusambandsins og til byggingar félagsaðstöðu við orlofsheimili verkalýðssamtakanna. Ég hygg að það megi segja, að ríkisstj. allri sé ljóst að nauðsynlegt er að koma til móts við óskir verkalýðssamtakanna í þessum efnum einnig. Á umræddum samráðsfundi lögðu fulltrúar Alþýðusambandsins fram og kynntu hugmynd, sem verið hefur á dagskrá við kjarasamningagerð undanfarin ár varðandi eftirvinnu. Eins og kunnugt er hefst svokölluð eftirvinna yfirleitt eftir kl. 5 eða eftir 8 dagvinnustundir. Alþýðusambandið var með þá hugmynd í síðustu kjarasamningum, að næturvinna tæki við af dagvinnu á föstudögum. Þessari hugmynd Alþýðusambandsins var þá hafnað, en á fundi með samráðsnefnd Alþýðusambands Íslands á laugardaginn var þessi hugmynd tekin upp og bent á þann möguleika, að það yrði lögfest að öll eftirvinna legðist af í áföngum þannig að 1. jan. 1979 tæki næturvinna við á föstudögum að loknum 8 vinnustundum, en síðan bættist við einn vikudagur á hverju ári þar til eftirvinna væri endanlega fallin niður frá og með 1. jan. 1983. Einnig lögðu þeir talsmenn Alþýðusambands Íslands mjög mikla áherslu á það, að réttindi verkafólks í veikinda- og vinnuslysatilfellum yrðu bætt frá því sem nú er. Hæstv. forsrh. gerði nokkra grein fyrir því áðan, og til viðbótar við það, sem þar kom fram, vil ég láta þess getið, að samráðsnefnd Alþýðusambandsins var með hugmynd um að í lög yrði fest regla þar að lútandi, að allir verkamenn ættu rétt á sérstakri læknisrannsókn ókeypis á tveggja ára fresti. Ég tel, að hér væri um að ræða mjög verulegt réttindamál verkafólk í þessu landi, og tel ríkisstj. skylt að taka það til sérstakrar skoðunar, jafnframt því sem kannað væri með hvaða hætti lögum nr. 16/1958, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests o. s. frv., yrði breytt. Samráðsnefnd Alþýðusambands Íslands lagði mjög mikla áherslu á það, að með núverandi orlofskerfi væri það þannig, að verkafólk hefði ekki það sem kallað er verðtryggt orlof, ekki í nærri öllum tilfellum. Þess vegna lögðu þeir Alþýðusambandsmenn á það mikla áherslu að gerðar yrðu sérstakar ráðastafanir til þess að bæta ávöxtun orlofsfjár frá því sem nú er. Var nefndur sá möguleiki, að jafnan verði greiddir á orlofsfé þeir vextir sem samsvari hæstu innlánsvöxtum miðað við 12 mánaða sparisjóðsbækur og skuli þá miða útreikning vaxta við rétta og skilvíslega greiðslu atvinnurekenda, eins og lög og reglugerð kveða á um. Enn fremur lagði samráðsnefnd Alþýðusambands Íslands fram tillögu um frekari útfærslu að því er varðar innheimtu orlofsfjár, þannig að Pósti og síma, póstgírói, væri heimilt að leggja dráttarvexti á þá atvinnurekendur, sem verða skuldarar á orlofsfé, og jafnframt að sú skylda yrði lögð á póstgíróstofuna að greiða orlofsþega höfuðstól orlofsfjárins þrátt fyrir vanskil atvinnurekanda. Loks var af samráðsnefnd Alþýðusambands Íslands lögð fram hugmynd um að núverandi lögum um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot yrði breytt þannig að réttur verkafólks yrði tryggður betur en nú er í þeim efnum. Samkv. lögum og reglugerðum um þessi efni er talið af þeim, sem hafa reynslu af að innheimta laun verkafólks við gjaldþrot atvinnurekenda, að lögin séu í raun og veru ekki nærri nógu skýlaus og þar þurfi mjög úr að bæta. Það er bent á að samkv. 2. gr. reglugerðar nr. 302/1975, um greiðslu á launum úr ríkissjóði við gjaldþrot, nær greiðsluskylda ríkissjóðs aðeins til þeirra launa sem forgangsréttur fylgir samkv. skiptalögum, þ.e. launa sem fallið hafa í gjalddaga á síðustu 6 mánuðum fyrir upphaf skipta. Þeir Alþýðusambandsmenn lögðu þarna fram ákveðna hugmynd og þeir rökstyðja hana með þeim hætti, að til þess að ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot þjóni tilgangi sínum og tryggi launþega nokkurn veginn örugglega gegn því að glata launum sínum verður greiðsluskylda ríkissjóðs að ná til lengra tímabils en 6–7 síðustu mánaða fyrir upphaf skipta. Reynslan sýnir að oftast er mjög tafsamt að staðreyna gjaldþrot atvinnurekenda. Reynslan sýnir einnig að launþegar hafa talsverða biðlund og leita jafnvel ekki réttar síns fyrr en veruleg vanskil eru orðin á launum. Jafnvel láta þeir sér nægja að fá greitt upp í launin hverja vikuna á eftir annarri án fullnaðaruppgjörs. Allt þetta býður upp á þá yfirvofandi hættu, að laun falli utan ríkisábyrgðar. Á þessum forsendum eru þeir Alþýðusambandsmenn með ákveðna tillögu um breytingu á þessum lögum um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot. Ég taldi rétt að gera á þessum fundi nokkra grein fyrir þeim hugmyndum sem þarna komu fram. Ég tel að þær hugmyndir séu ríkisstj. ákaflega mikilvægt veganesti við útfærslu þeirra félagslegu þátta sem gert er ráð fyrir að komi á móti 3% í verðbótavísitölu. Ég vil einnig láta þess getið, að á laugardaginn var haldinn samráðsfundur með forráðamönnum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Þeir lögðu þar einnig fram ítarlegar hugmyndir um félagsleg málefni sem þá snerta sérstaklega. Í fyrsta lagi nefndu þeir rétt opinberra starfsmanna við atvinnuleysi, að þeir þyrftu að fá atvinnuleysistryggingu ekki siður en aðrir. Í öðru lagi nefndu þeir hugmynd sem hefur verið uppi innan þeirra samtaka um að svokallaður biðreikningur verði sameinaður lífeyrissjóðum. Í þriðja lagi ræddu þeir um húsnæðismál og í fjórða lagi um samningsréttarmál opinberra starfsmanna, sem hér eru nú til sérstakrar meðferðar í n. sem ríkisstj. hefur sett á laggirnar. Ég hef rakið þennan félagsmálaþátt svo ítarlega til þess að undirstrika áherslu Alþb. við afgreiðslu þessa frv. á félagsmálin. Afgreiðsla félagsmálanna er ein meginforsenda afstöðu okkar í þessum efnum, og okkur er kunnugt um að verkalýðshreyfingin, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, mun leggja mjög mikla áherslu á þessi málefni. Mörg þeirra mála, sem ég nefndi, eru allflókin í útfærslu, önnur ljós, og þeim síðarnefndu þarf að hraða svo sem framast er unnt í framkvæmd. Stuðningsyfirlýsingar Verkamannasambands Íslands og Landssambands vörubifreiðastjóra, sem birst hafa, verða ríkisstj. hvatning til þess að hraða afgreiðslu þeirra mála sem ég hef hér rakið. Í upphafi minnti ég á að kjaramálin væru aðeins einn þáttur efnahagsmálanna. Ríkisstj. verður nú í samræmi við samstarfsyfirlýsingu sína að halda áfram að móta heildarstefnu í efnahagsmálum. Alþb. hefur skýra stefnu í þessum efnum. Á flokksráðsfundi þess var samþ. nýlega sérstök yfirlýsing um efnahagsmál, og vil ég í tilefni þessarar umr. lesa úr henni stuttan kafla. „Jafnhliða ákvörðunum um skammtímaráðstafanir verður að ákveða aðgerðir í efnahagsmálum, sem hafa varanlegt gildi, til þess að vinna gegn þeirri verðbólgu sem annars ógnar afkomu launamanna og efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Við slíka stefnumörkun í efnahagsmálum bendir Alþb. á eftirfarandi meginatriði: 1. Ákveðið verði nú þegar að taka upp sterka fjárfestingarstjórn. 2. Gerð verði rækileg úttekt á rekstri ríkisins og ríkisstofnana. 3. Stuðlað verði að verulegum samdrætti í yfirbyggingu og eyðslukerfi þjóðfélagsins. 4. Rannsókn á innflutningsversluninni verði hraðað sem kostur er og gerðar ráðstafanir til að tryggja hagkvæmari innkaup til landsins. Hafist verði handa um rannsókn á útflutningsversluninni, könnuð verði framkvæmd á fjárfestingum á auðmagnsupphleðslu íslenskra stórfyrirtækja og einstaklinga erlendis. 5. Haldið verði ströngu verðlagseftirliti og mótuð stefna í verðlagsmálum til þess að draga úr þeim miklu verðhækkunum sem gerðar eru kröfur um. 6. Vextir verði lækkaðir samhliða því sem dregið verði úr verðbólgu. 7. Stjórn innflutnings- og gjaldeyrismála verði samræmd heildarmarkmiðum í efnahagsmálum. 8. Hamlað verði gegn erlendri skuldasöfnun. 9. Fjármagni verði á skipulegan hátt beint til framleiðslu-og framleiðniaukningar, sérstaklega í fiskvinnslu og iðnaði, og verulega auknu fjármagni verði varið til iðnþróunar. 10. Allt tekjuöflunarkerfi ríkisins verði tekið til endurskoðunar. Leggja ber á veltu- og fjárfestingarskatta. Afnumdar verði óeðlilegar afskrifta- og fyrningarreglur og endurskoða verður reglur um skattfrádrætti. 11. Gerðar verði ráðstafanir til þess að herða skattaeftirlit með sérstöku aðhaldi að fyrirtækjum og þeim aðilum sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur. Leggur flokkurinn áherslu á að á þessu sviði verði gripið til tafarlausra aðgerða. 12. Alþb. krefst þess, að fram fari allsherjar eignakönnun í landinu og verði niðurstöður hennar hagnýttar við ákvarðanatöku í efnahagsmálum. 13. Gerð verði úttekt á umsvifum og áhrifum þeirra fyrirtækja á íslenskt efnahagslíf sem hér blómstra á vegum og í skjóli amerískrar hersetu. Sérstök áhersla verði lögð á rannsókn á tengslum hersetunnar og umsvifum íslenskra fyrirtækja í Bandaríkjunum og áhrifasvæði þeirra. Alþb. minnir á að hér er um að ræða tillögur sem allir vinstri menn ættu að geta sameinast um. Flokkurinn telur að allir ofangreindir þættir þurfi að felast í heildarstefnunni í efnahagsmálum. Verði ekki unnið eftir slíkri samþættri heildaráætlun fer efnahagsstjórnin úrskeiðis. Alþb. hafnar algerlega þeirri kenningu, að orsakir verðbólgunnar hér á landi séu of há laun vinnandi fólks. Þess vegna er flokkurinn andvígur tillögum um breytingar á vísitölugrundvellinum sem að því miða að draga úr réttmætri verðtryggingu launa og leiða mundu til kjararýrnunar. Alþb. stendur fast á því grundvallaratriði stjórnarsáttmálans, að ríkisstj. standi vörð um þau lífskjör og þann kaupmátt sem um var samið 1977.“ Hæstv. forsrh. fjallaði í framsöguræðu sinni ítarlega um grg. þá sem fylgir frv. sem hér er um að ræða, og hef ég þar ekki miklu við að bæta. Ég vil þó segja það varðandi endurskoðun vísitölunnar, sem er nefnd í grg., að þar vil ég leggja áherslu á þá meginforsendu, að því aðeins verði um að ræða breytingar á verðbótaþáttum launaákvarðana að um það verði fullt samráð og samkomulag við verkalýðshreyfinguna. Í annan stað vil ég vegna grg. ítreka það, að útfærsla og framkvæmd 7. kaflans er meginforsenda þess, að launafólk megi una við þessar ráðstafanir. Ég vil vegna kaflans, sem fjallar um tryggingabætur, segja það, að samkv, þeim kafla er gert ráð fyrir að elli- og örorkulífeyrir, þ.e.a.s. tekjutrygging, hækki um 9%. Þetta mun hafa það í för með sér, að tekjutrygging hjóna verður á mánuði eftir þessa hækkun 178 216 kr. Til samanburðar vil ég nefna það, að 5. taxti Dagsbrúnar eftir þriggja til fjögurra ára starf yrði eftir þá breytingu, sem hér er um að ræða, 176 203 kr. Ég vil einnig vegna orða hv. 4. þm. Reykv. varðandi kaupmátt launa láta koma hér fram upplýsingar frá Kjararannsóknarnefnd, sem ég aflaði mér áðan. Ef miðað er við það, að vísitala meðalkaups verkamanna hafi verið 100 árið 1971 að jafnaði, þá er þessi kaupmáttur að meðaltali 118.8 fyrir septembermánuð s.l., 113.2 fyrir allt árið 1978, 115.8 fyrir októbermánuð, 112.4 í nóvember, en samkv. þeim áætlunum, sem Kjararannsóknarnefnd gerir, þá reiknar hún með að kaupmáttur launa verði, þrátt fyrir þær aðgerðir sem við erum að grípa til núna og gert er ráð fyrir í þessu frv., þá verði kaupmáttur launa í des. 119.3. Til samanburðar skal þess getið, að fyrstu 6 mánuði ársins 1974 er sambærileg tala 116.7 Þessar tölur tel ég nauðsynlegt að láta koma hér fram vegna þeirra ummæla sem fram komu í ræðu hv. 4. þm. Reykv. Og ég vil bæta því við, að samkv. þessum tölum er gert ráð fyrir að kaupmáttur aukist frá því fyrir sólstöðusamninga, eða frá því í maí 1977 til des. 1978, um 25–26%. Herra forseti. Ég ætlaði ekki að eyða máli mínu í það að svara ítarlega ræðu hv. 4. þm. Reykv. Ræða hans einkenndist öll af sárindum í garð verkalýðshreyfingarinnar og forustumanna hennar. Hann kallaði viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar skemmdarverk, og hann talaði jafnan um stjórnmálin í viðtengingarhætti þátíðar í eins og helmingnum af sinni geysilöngu ræðu. Hann talaði um að verkalýðshreyfingin hefði efnt til skemmdarverka gegn febrúarlögunum og gegn brbl. Verkalýðshreyfingin mótmælti þessari lagasetningu og hún gerði það með fullkomlega lýðræðislegum og eðlilegum hætti. Um það er enginn ágreiningur og getur ekki verið. En ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar hafði hins vegar alla möguleika til þess og gerði það að framkvæma þessi lög, og hún hélt því fram, þegar febrúarlögin voru sett, að þau ættu að verða einn allsherjar Kínalífselixír til þess að bjarga efnahagsástandinu í landinu. Það er því ekki við verkalýðshreyfinguna í landinu að sakast þó að ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar hafi mistekist í þessum efnum eins og ýmsum öðrum. Hv. 4. þm. Reykv. gerði því skóna, að þær félagslegu umbætur, sem hér væru á dagskrá í sambandi við þetta frv., væru allt saman gamlar kröfur og þær skiptu í raun og veru engu máli í þessu sambandi. Það er auðvitað mikil fjarstæða að halda á málum eins og hann gerði. Auðvitað er það rétt, að margar af þeim kröfum sem eru nefndar fyrir hönd verkalýðshreyfingarinnar í tengslum við þetta frv., eru gamlar og hafa áður sést margoft í baráttu verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi. Hins vegar hefur það skort, að til væri í landinu sá pólitíski vilji, sem dygði til að koma þessum kröfum í framkvæmd. Kosningaúrslitin s.l. sumar, sem höfnuðu stefnu hv. 4. þm. Reykv., höfðu það í för með sér, að nú á að vera unnt að beita pólitískum vilja til þess að koma fram á Alþingi Íslendinga réttindamálum verkafólks sem hingað til hefur ekki verið svo mikið sem hlustað á. Það er vitaskuld alger fjarstæða að ætla sér að taka þessi réttindamál, sem hér er um að ræða, og bera þau saman við laun á ársgrundvelli, eins og hv. 4. þm. Reykv. reyndi að gera áðan. Hér er um að ræða réttindamál sem hafa mun áhrif á lífskjör launafólks í þessu landi, ekki einasta á árinu 1979, heldur væntanlega um langa framtíð. Á þeim forsendum, að svo verði gert og myndarlega verði staðið að þessu af hálfu ríkisstj., hefur Alþb. tekið þátt í og haft frumkvæðið um að þeirri stefnu væri fylgt sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Hv. 4. þm. Reykv. fær ekki með umr. sínum hér á Alþ. breytt hinum pólitíska vilja sem þjóðin krafðist í kosningunum s.l. sumar. Það verður að biða annarra kosninga, og ég er ekkert hræddur við þann dóm sem þá verður felldur.



Herra forseti. Hv. þm. Bragi Sigurjónsson sagði í dag af sér störfum sem forseti Ed. Alþingis. Með þeirri gerð var hv. þm. Bragi Sigurjónsson að lýsa ekki einasta skoðun sinni, heldur vanþóknun á þeim efnahagsaðgerðum sem í dag litu dagsins ljós. Ekki kannske fyrst og fremst vegna þess, að þessar aðgerðir séu slæmar í sjálfu sér svo langt sem þær ná, heldur af þeirri einföldu ástæðu að hér eru enn á ný gerðar ráðstafanir sem einasta ná til þriggja mánaða. Hér er enn á ný verið að gera ráðstafanir sem einasta ná til þriggja mánaða. Hér er enn á ný verið að gera ráðstafanir sem aðeins fresta styrjöld. Sams konar átök og fóru fram 1. sept., þegar núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð, fóru enn í hönd 1. des. og fyrirsjáanlegt er, ef að líkum lætur, að enn munu þau fara fram 1. mars. Á bak við allt þetta ástand mun geisa óðaverðbólga og því miður er sennilega fyrirsjáanlegt, að með þessum ráðstöfunum sé verið að lögbinda rúmlega 40% verðbólgu í landinu á næsta ári. Það segir sig auðvitað sjálft, að þetta eru ekki þau vinnubrögð sem við í Alþfl. vildum viðhafa. Þeir, sem þekkja okkar kosningastefnu, og þjóðin gerir það, vita mætavel að svona vildum við ekki að málum standa. Þetta frv. er hins vegar stutt og verður stutt af mér a.m.k. og fleiri í þeim flokki vegna þess að það er verið að afstýra nýrri holskeflu sem annars hefði dunið yfir samfélagið, og það sem meira er: Ólafur Jóhannesson, hæstv. forsrh., hafði svo sagt og tilkynnt, að ef þetta frv., eins og það kom fram í endanlegri mynd, yrði ekki stutt, þá mundu öll 14% fara út um samfélagið. Mönnum geta fundist slíkir leikir vera snjallir, en það segir sig alveg sjálft, að þó að menn láti undan slíkum hótunum einu sinni, þá gera þeir það ekki tvisvar. Það kunna að vera skiptar skoðanir um vinnubrögð af þessu tagi, en mér fyrir mína parta líka þau ekki. En þetta frv. verður samt að ná fram til þess þó að afstýra enn meiri áföllum á næsta ári. Samt segir sig sjálft, að þessar ráðstafanir eru gersamlega ónógar. Þær eru ónógar m.a. vegna þess að þær eru aðeins gerðar til þriggja mánaða í senn, og reynsla undanfarinna ára segir okkur það einfaldlega, að ekki er hægt fyrir stjórn að stjórna landinu og ætla að vera í stríði innbyrðis og úti um samfélagið allt á þriggja mánaða fresti. Í því frv. til l., sem hér var kynnt í dag, er enn ekki gert ráð fyrir neinum heildstæðum ráðstöfunum. Það er kunnugt og það er kunnugt í gegnum fjölmiðla, að við í Alþfl. vildum fara öðruvísi að. Kjartan Jóhannsson, hæstv. sjútvrh., kynnti í ríkisstj. till. sem náðu til ársloka 1979. Þær till. gengu út á það að setja þak á launahækkanir, 4% á þriggja mánaða fresti, sem hefði þýtt leyfilegar kauphækkanir á árinu allt að 20%. Við höfum aldrei sagt að samfélagið þyrfti ekki að leggja á sig fórnir til þess að vinna bug á því ástandi, sem hér hefur geisað. Hins vegar er það svo, að þetta hefðu ekki verið verulegar fórnir ef ríkisstj. hefði staðið við þau ítrustu markmið sín að koma verðbólgunni niður fyrir 30% á næsta ári. En staðreyndin virðist einfaldlega vera sú, að þrátt fyrir þessar almennu yfirlýsingar í stjórnarmyndunarviðræðum, að ég hygg, í stjórnarsáttmála og nú í grg. fyrir frv., þá virðast a.m.k. margir af stjórnarsinnum - og þar með talinn sjálfur guðfaðir núv. ríkisstj., hv. 1. þm. Austurl. - ekki trúa orði af því sem þeir eru að segja sjálfir. Og af hverju er þetta? Ég hef ásamt fleiri þm. Alþfl. staðið í dellum hér í þessari hv. d. um vaxtamál, m.a. við guðföður þessarar ríkisstj. og talsmann atvinnurekstrar og neikvæðra vaxta, sama hv. þm. Þar talar hann að jafnaði um - í áróðursskyni að ég hygg - að við raunvaxtamenn, þó að við leggjum til að þetta gerist í tveimur áföngum, séum að tala um 50–60% vexti. Af hverju er þetta? Vegna þess að sami hv. þm. trúir ekki orði af því sem hann er að segja þjóðinni í stjórnarsáttmála eða annars staðar. Hér á að geisa áfram 50–60% verðbólga á næstu árum. Og þegar svona er, þá skilur auðvitað samfélagið allt, að engin furða er þó að þverbrestur sé kominn í stjórnarsamstarfið, sem vissulega og auðvitað er. Ég er þeirrar skoðunar, að fyrir utan ráðh. Alþfl. sé hæstv. fjmrh., Tómasi Árnasyni, einum alvara í verðbólgumálum. Það er öllu samfélaginu ljóst, hvaða almennt hjal sem menn setja á svið um þessar ráðstafanir, að þurft hefði að gera erfiðar ráðstafanir, en því miður sýnist manni reynslan vera sú, að fyrir utan ráðh. Alþfl. sé það hæstv. fjmrh. einn sem þó meinar eitthvað af því sem hann er að segja. Ég hygg að það hafi verið sýnt fram á það með óyggjandi rökum, að sjálflýstur guðfaðir stjórnarinnar, hv. 1. þm. Austurl., meinar minnst af því sem hann hefur um þessi mál sagt. En hvaða tilgangi þjónar það að vinna með þeim hætti sem hér hefur verið lýst, gera ráðstafanir og leggja alla þá vinnu í þær sem hér hefur verið gert, sem einasta duga til þriggja mánaða? Það er alveg ljóst, að launþegahreyfingin hefur verið að færa fórnir núna, með hvaða almennum orðum sem menn lýsa þessum fórnum. Og það er líka alveg ljóst, að t.a.m. hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson og Eðvarð Sigurðsson, til að tiltaka menn í þessari d., geta með hangandi hendi stutt þetta nú, en ég er stórefins um að þeir muni geta stutt hliðstæðar aðgerðir eða enn erfiðari sem gera þyrfti 1. mars. Ríkisstj. hefði núna getað stigið stærri skref, eins og þær aðgerðir sem Kjartan Jóhannsson hafði lagt til. Þær hefðu verið heildstæðar, þær hefðu náð út árið 1979 og þær hefðu auðvitað verið gerðar með því félagslega ívafi sem hæstv. viðskrh. lýsti áðan. Tímafresturinn hefði verið lengri og það hefði verið möguleiki að stefna að heilbrigðara efnahagslífi á árinu 1980. Núv. ríkisstj. bar því miður ekki gæfu til að fara þessa leið. Þar gerði núv. ríkisstj. að minni hyggju ófyrirgefanleg pólitísk mistök og af því eigum við eftir að súpa seyðið á næstunni. Við, sem m.a. höfum staðið í stjórnarmyndunarviðræðunum í sumar og þekkjum hvernig þær gengu þá og nú í viðræðunum í kringum þetta, sjáum að nú hafa hálfu erfiðari spor verið stigin. Það segir sig alveg sjálft hvað gerist þegar næsta skriða skellur yfir. Þó að þetta frv. verði stutt, þá verður ekki komist hjá því að lýsa því, hversu óendanlegri óánægju það veldur að svona hafi verið að þessu staðið. Þetta vekur aðrar spurningar, og það eru einfaldlega spurningar eins og þær: Er Alþb. stjórnhæft, þegar erfiðir tímar eru? Ég veit vel að Alþb. gat stjórnað landinu á árunum frá miðju ári 1971 og áfram, enda var þá tiltölulega blómlegt bú. Nú er ekki blómlegt bú í landinu. Nú eru allt aðrir tímar, allt annars konar ráðstafanir sem gera þarf. Það er í sjálfu sér ekki verið að segja neitt nýtt. Það er ekki verið að segja annað en það sem við jafnaðarmenn sögðum sjálfir fyrir kosningar í vor, að Alþb. t.a.m. boðaði samningana í gildi án þess að hróflað væri, að mér skilst, nokkurn tíma við vísitölukerfinu. Deilur okkar og Alþb. um þessi mál eru kunnar. Alþb. gerði meira. Það átti einfaldá lausn í landbúnaðarmálum, sem var aðeins að auka neysluna innanlands. Þetta eru landsþekktar hugmyndir. Höfundur þeirra, hv. þm. Lúðvík Jósepsson, og Alþb. ætluðu einnig að koma sér vel hjá fyrirtækjaeigendum, það átti að lækka vexti án þess að hreyfa við verðbólgunni að því er séð verður. Svona loforðalista er auðvitað hægt að gefa endalaust. Við deildum hart við Alþb. fyrir kosningar s.l. vor. Auðvitað vonuðum við, þegar lagt var út í þessa stjórnarsamvinnu, og vissum, að mennirnir mundu vitkast, að mennirnir gátu ekki meint nema brot af þessum loforðum. Tilraunir til samninga nú undanfarið hafa leitt í ljós, að þeir hafa afskaplega litið vitkast. Alþfl. og Alþb. eru auðvitað ekki einn flokkur, þeir eru tveir flokkar. Þeir eru um margt afar ólíkir og m.a. í allri afstöðu til efnahagsmála. Sá listi af loforðaglamri, sem hér hefur verið lesinn eftir Alþb. s.l. vor og fyrir kosningar, er auðvitað allt annars eðlis en það plagg og þau fyrirheit sem við gáfum um gerbreytta efnahagsstefnu. Ég geri ráð fyrir að hv. dm. sé kunnugt um þetta. Og auðvitað er það svo, að þessar ráðstafanir, sem hér hefur verið lýst og eru lagðar fram á grundvelli frv., eru að stórum hluta til þess eins að bjarga andliti Alþb., til að bjarga því út úr loforðaglamrinu sem það gaf fyrir síðustu kosningar. Vitaskuld er það svo, að rúmlega 14% áttu að fara út í verðlagið. En það fara engin 14% út í verðlagið, það fara rúmlega 6%. Vitaskuld er það líka svo, að það getur verið erfitt að meta félagslegar ráðstafanir beinlínis til fjár, og vitaskuld er það gert meira og minna á ágiskunarformi. Það veit hvert einasta barn í landinu. Það er búið að leiða að því mörg og enn frekari rök. Vitaskuld er það svo, að mikið af þessum ráðstöfunum, sem hér hefur verið lýst, er sjónhverfingar, eins og andstæðingar stjórnarinnar hafa sagt. Og ég hefði haldið að það að vera aðili að ríkisstj. væri til annars en að spila upp í hendurnar á Sjálfstfl. En sjónhverfingar eins og þær, sem hér eru hafðar í frammi, eru til þess eins fallnar að spila upp í hendurnar á Sjálfstfl. Menn skyldu vera minnugir þess hvernig kosningar fóru að aflokinni síðustu vinstri stjórn og svo mikill vinur Sjálfstfl. er ég ekki, að ég óski eftir öðrum svipuðum kosningaúrslitum. En ef á að standa áfram að efnahagsmálum eins og hér hefur verið gert, þá er það auðvitað Sjálfstfl. einn sem á slíku hagnast. Við vildum fara öðruvísi að. Við vildum gera heildstæðar áætlanir í efnahagsmálum, sem giltu út árið 1979. Auðvitað er það iðulega svo, að löggjafinn, sem þarf að setja lög, á ekki nema einn kost og það er að eiga samvinnu við sjálft almenningsálitið í landinu, - ekki við foringja þrýstihópa, hversu ágætir sem þeir annars eru, heldur við sjálft almenningsálitið. Og listin að stjórna er og getur iðulega verið í því fólgin að þurfa að leita beint til almennings í landinu og flétta sig fram hjá hagsmunahópunum sem vitaskuld eru til í samfélaginu. Nú hefði þurft að koma til slíkra aðgerða. Það er þegar búið að svíkja orðin um „samningana í gildi“ í bókstaflegri merkingu þeirra orða. Það hefði þurft að koma til frekari ráðstafana, sem miðuðu að því að setja launaþak, sem miðuðu að því að stjórna efnahagsmálum, peningamálum, skattamálum og ríkisfjármálum skynsamlega að öðru leyti, nota þau tæki til að halda verðbólgunni niðri, halda friði á vinnumarkaði, m.a. með ráðstöfunum í félagsmálum sem Magnús Magnússon er þegar að vinna að og Svavar Gestsson lýsti hér áðan og vissulega munu margar koma til framkvæmda á næsta ári. Þetta hefði verið hægt. Þetta hefði verið vit. En það er ekkert vit í því sem verið er að gera nú. Þingheimi er efalítið um það kunnugt, að það hafði náðst, m.a. í herbúðum Alþfl. og Framsfl., samkomulag um að einungis 3.6% færu út í verðlagið. Af einhverjum yfirskilvitlegum ástæðum, sem mér er að öðru leyti ekki kunnugt um, skipti hæstv. forsrh. um skoðun á þessu máli og 6% urðu það sem út fór, sem gæti þýtt og jafngilt lögbindingu á 40% verðbólgu hér á næsta ári. Okkur jafnaðarmönnum er og hefur verið alvara í verðbólgumálum. Við röðum þeim markmiðum fremst í forgangsröð, og við segjum nú eins og við höfum sagt áður, að við erum tilbúnir til að fórna öðrum markmiðum af ástæðum sem auðvitað öllum er um kunnugt. Verðbólga elur á stjórnlausri eignatilfærslu, hún elur á spillingu, hún elur á braski og hún kemur verst við láglaunafólkið í landinu. Af hverju? Af því að það er láglaunafólkið í landinu sem hefur ekki möguleika á því að komast í bankana og verja sig með lánum, eins og þeir gera sem betur mega sín. Þessi sannindi er búið að reyna að berja inn í Alþb.-menn allt frá því að stjórnin var mynduð, en þeir virðast ómögulega geta skilið hvernig verðbólgan leikur láglaunafólkið í þessu landi verst. Það er búið að reyna og gera til þess margar tilraunir, en því miður með ótrúlega litlum árangri. Þetta vekur enn fleiri spurningar, spurningarnar um þær viðræður sem farið hafa fram um vísitölukerfið, - kerfið sem hér var sett á laggirnar árið 1939 við allt aðrar aðstæður. Við erum talsmenn nýrri og nútímalegri sjónarmiða, sem taka mið af þessu ári og þessum áratug sem við lifum á. Við höfum satt að segja mætt frumstæðum hugmyndum um þessi efni. Þær umr. hafa farið fram fyrir opnum tjöldum og mönnum er auðvitað um það kunnugt. Eitt vil ég gera hér að umræðuefni enn. Þegar við kynntum till. okkar um heildstæða áætlun í efnahagsmálum fyrir árið 1979, þá vorum við að því spurðir, hvort hér væri ekki um brot á kjarasáttmála að ræða vegna þess að lögð var til lögbinding. Auðvitað þýðir kjarasáttmáli ekki að það fari fram valdaafsal Alþingis til þrýstihópa. Kjarasáttmáli getur aldrei þýtt það. Á alvörustundum getur auðvitað og kemur iðulega upp það ástand, að löggjafinn verður að taka af skarið. Kjarasáttmáli þýðir iðulega að löggjafinn setur rammalöggjöf t.d. í kjaramálum, í skattamálum eða í hverjum þeim öðrum efnum sem til löggjafar heyra, og síðan er um þennan ramma reynt að ná friði á vinnumarkaði og innan hans fara fram umræður, samningar, samráð um félagsmál eða hvað eina sem til slíks getur heyrt. Svavar Gestsson las áðan yfir þingheimi lesningu sem hann hefur að stórum hluta fengið lánaða uppi í félmrn., að ég hygg. Auðvitað er það svo, að slík félagsmál tilheyra kjarasáttmála og eiga að gera það. En þegar um alvörutíma er að ræða, þegar þarf að taka ákvarðanir, m.a. í verðbólgumálum, þar sem Alþ. hlýtur að vera til þess bærara en einstakir hagsmunahópar - það segir sig sjálft - þá getur svo farið að Alþ. eigi ekki aðeins, heldur sé því beinlínis skylt að grípa fram fyrir hendurnar á öðrum og setja löggjöf af þessu tagi. Og enn fremur vil ég lýsa þeirri skoðun minni, að ég er sannfærður um að allur þorri fólks úti í hinu stóra samfélagi ætlast beinlínis til þess að Alþ. hagi sér ekki eins og ríkisstj. hefur verið að haga sér, hrekist fyrir verðbólguvindunum, heldur taki Alþ. af skarið og geri það sem gera þarf. Það hefði verið rétt ákvörðun að binda kaupgjald með þeim hætti, sem við höfum lagt til, og leggja aðrar ákvarðanir samkv. frekari lýsingu í hendurnar á ríkisstj., - ríkisstj. sem hefur það markmið að halda verðbólgunni fyrir neðan 30% mörkin. Auðvitað er þarna dæmi sem vel gengur upp, og það sem meira er, árangur hefði náðst í baráttunni við verðbólguna og við, sem meinum eitthvað með þeim orðum, hefðum kunnað að meta slíkt. Ég óttast að það sé að koma í ljós, að Alþb., vegna þess hvernig það er upp byggt og aðallega vegna þess sem það hefur sagt, sé ófært um að stjórna á erfiðum tímum. Það getur stjórnað þegar það tekur við barmafullum sjóðum, en á erfiðum tímum er erfitt að eiga samleið með Alþb. Ég efast ekki um góðan vilja margra þeirra, sem þar eru, og virðingarverð er t.a.m. sú upptalning sem hæstv. viðskrh. las hér áðan. En þetta er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá, að við forgangsröðun verkefna er það verðbólgan sem skiptir máli, m.a. vegna þess hvernig hún leikur láglaunafólkið í þessu landi. Og þeir, sem skilja þetta ekki, en vilja sveipa sig ljúfum orðum fyrst og fremst, er ég hræddur um að séu lakir talsmenn sinna umbjóðenda. Þetta verður þó að koma í ljós á næstunni. Mikið af þessu hefur verið sagt við þessa menn áður og út á þetta hafa fundir okkar gengið að miklu leyti, en ég verð að segja að það er iðulega klökkt hvað skilningur þessara manna hefur því miður verið lítill. Við erum að gera tilraun með samstjórn þriggja flokka. Framsfl. hefur ekki virst hafa miklar skoðanir á því, hvað gera skyldi og hér hefur verið lýst. En hitt er rétt, að bæði Alþfl. og Alþb. hafa skoðanir og fulltrúar þessara skoðana hafa verið að takast á. Hv. d. er fullkunnugt um útkomuna að þessu sinni. Hv. d. er líka fullkunnugt um hvaða augum við lítum á þessa útkomu. Ég er þeirrar skoðunar, að Alþb. kunni að vitkast, það sé ekki loku fyrir það skotið enn. En ég er jafnframt þeirrar skoðunar, að Alþb. sé að verulegu leyti þræll gersamlega óraunhæfra kosningaglamuryrða, sem dundu á okkur í vor, og af því séum við að súpa seyðið nú. Hætt er við að samfélagið allt komi til með að súpa seyðið af þessu. Það er kannske ekkert nýtt þó að ég ausi úr skálum reiði minnar yfir Alþb. Við höfum fyrr mæst, síðast þegar ég mætti til vinnu 1. og 2. mars s.l. vegna þess að ég taldi ekki stætt á því að sá, sem væri að bjóða sig fram til þess að setja landinu lög, gengi jafnframt fram fyrir skjöldu og bryti lög. Og ég fékk af mér myndarlegar myndir í Þjóðviljanum ásamt hóflegu fúkyrðaregni. Mér þykir leitt að geta ekki svarað nema broti af því héðan úr ræðustól að sinni. Vandinn er og verður þessi: Auðvitað er það svo, að þessi brbl. kveða ekki á um að samningarnir gangi í gildi, og ég fyrir mína parta sé enga ástæðu til þess að taka þátt í því kannske með einhverjum öðrum stjórnarsinnum að flytja hér ræðu sem innifelur allt annað en við vitum að stendur í þessu plaggi, einasta til að bjarga andlitinu á Alþb. 3% félagslegar umbætur er gersamlega ómögulegt að meta til fjár, hvað sem einhverjir launþegaforingjar kunna um það að segja. Við jafnaðarmenn höfum margháttuð annars konar áhugamál, sem við viljum að komi hér til. Hér hefur verið talað um neðanjarðarhagkerfi, - það feikilega net skattsvika, sem ofið er utan um og meira og minna inn í stóran hluta af rekstri hér á landi og fólki er auðvitað kunnugt um. Enn hefur gengið erfiðlega í stjórnarsamstarfinu að koma slíkum málum fram. Þar eigum við hins vegar sennilega mesta samleið með Alþb., þegar allt kemur til alls. En það, sem enn og aftur er kjarni málsins, er að ráðstafanir til þriggja mánaða duga skammt, þær duga ekki. Við erum aðeins að safna enn meiri gufu í ketilinn, og sá ketill verður þessari ríkisstj. væntanlega gersamlega óviðráðanlegur að þremur mánuðum liðnum. Alþb. hefur alltaf lagt áherslu á það, að hér sé aðeins um bráðabirgðastjórn að ræða. Þeir, sem þekkja stjórnarsáttmálann, vita að í honum er síðasta ákvæðið um að hann skuli endurskoða á árinu 1979. Þeir, sem enn betur þekkja til, vita að grg. með þessu frv. er eins konar endurútgefinn stjórnarsáttmáli. Það segir sig alveg sjálft, að ef svona leikur á að endurtaka sig á þriggja mánaða fresti, þá verður þetta ekki stjórn sem nær neinum árangri í verðbólgumálum, enda gerir hv. 1. þm. Austurl. ekki ráð fyrir því í víðfeðmri og langdreginni umfjöllun sinni um vaxtamál hér í deildinni. Við ætluðum að eiga aðild að stjórn, sem ætlaði sér að vinna bug á verðbólguvanda. Til þess var leikurinn gerður upphaflega. Öllum er kunnugt, og ekki síst Alþb.mönnum, að þegar stjórnin var mynduð rétt fyrir 1. sept. s.l. voru átök um vísitölumál, þar sem við fengum okkar ekki fram öðruvísi en þannig að bókað var í ríkisstj., að endurskoðun ætti að fara fram fyrir 20. nóv. Við vitum öll að vísitölunefndin sprakk, það varð ekkert úr verkum hennar. Endanlegar tillögur voru nánast tillögur formanns n. eins. Þessi bókun reyndist vera einskis virði. Nú er hér flutt grg. með frv. Í grg. er efni, sem við vildum koma inn í lagagreinarnar sjálfar, en um það náðist ekki samkomulag og þær eru í grg. Ég geri ráð fyrir því, að einhverjir þeirra, sem að þessari grg. standa nú, meini u.þ.b. jafnmikið með henni og þar með öllum liðunum, að 7. lið meðtöldum, og þeir meintu með bókuninni í ríkisstj. á sínum tíma. Ég vona að menn skilji það. Ég hef ekki eytt mörgum vikum í þessum sölum, en ég gerði mér aðrar hugmyndir um samvinnu en þær sem hér hefur verið lýst. Ég mun greiða þessu frv. atkv. af ástæðum sem ég hef nú lýst, til að afstýra því að enn verri og meiri holskefla gangi yfir þetta þjóðfélag. En mér er nákvæmlega eins farið og hv. þm. í Ed., Braga Sigurjónssyni. Mér er fullljóst, að hér er um hallærisráðstafanir að ræða, - ráðstafanir sem ekkert duga í þeim raunverulegu vandræðum og baráttu í efnahagsmálum sem við eigum við að etja. Mér er raun að því, að talsmenn Alþb. skuli ekki hafa skilið, hvernig þær ráðstafanir, sem við erum að leggja til, annars vegar og hagsmunir láglaunafólks hins vegar fléttast saman. Mér er raun að því, að þessir menn skuli ekki hafa skilið þetta, en svo er ekki að sjá a.m.k. enn þá. Allt um það. Það kann að fara svo að úr rætist. Það kann að fara svo, að samstarfsaðilar okkar eða sá þeirra sem hefur skoðun, vitkist. En ég óttast að forsendur málsins séu með þeim hætti, að seint verði af því. Ég óttast að loforðaglamrið hafi verið með þeim hætti, að flokkurinn sé mikið til ófær um að stjórna á erfiðleikatímum. Þetta er alvarlegur ótti, vegna þess að við eigum mikla samleið í menningarmálum, félagsmálum og á öðrum slíkum sviðum, og þar er vissulega betra með þeim að vinna en flestum öðrum. En vandinn er sá, að meðan á að vaða reyk í efnahagsmálum, eins og Alþb. gerði fyrir kosningar og eins og það hefur gert nú í tveimur bráðabirgðaráðstöfunum, verður landinu ekki stjórnað, þá veður hér uppi verðbólga með öllum sínum fylgikvillum, spillingu og braski og það er níðst á láglaunafólkinu. Meðan svo er er þungur ábyrgðarhluti að bera ábyrgð á ríkisstj., sem svo háttar um.



Herra forseti. Það verður ekki sagt að hæstv. ríkisstj. ætli Alþ. ríflegan tíma til þess að fjalla um þetta frv., sem er lagt fram hér í dag, 27. nóv., og er nú lögð rík áhersla á að þessi óskapnaður verði orðinn að lögum 30. nóv., því að annars segir ríkisstj. að allt fari út í verðlagið eins og hún túlkar það. Það verður þá að segja, að margt hefði mátt athuga betur í sambandi við þetta frv. og margar hefðu upplýsingarnar mátt vera betri en fram komu í ræðu hæstv. forsrh., þegar hann fylgdi þessu frv. úr hlaði í dag. Við þm. þessarar deildar höfum nú heyrt málsvara ríkisstjórnarflokkanna tala hér í dag, fulltrúa allra þessara þriggja bræðraflokka, en þeir hafa talað hver með sínu nefi. Fyrstur reið á vaðið hæstv. forsrh., sem flutti málið, og margt var andstætt í þeim málflutningi við það sem sá ágæti maður sagði fyrr á þessu ári. En það er kannske ekkert nýtt við þann flokk sem hann stýrir, að hann taki nokkrar veltur og það á skemmri tíma en þessum. En svo kom maður hér í ræðustól, hæstv. viðskrh., og hann breiddi úr blómabeði sínu og dreifði rósum um allan sal. Ég vissi að honum var margt til lista lagt og þó sérstaklega að skrifa í Þjóðviljann, en ég hafði ekki hugmynd um það fyrr en nú hvað hann er mikill blómaræktarmaður, fyrr en hann dreifði þessum rósum um allan þingsalinn. Og svo kom loks sá þriðji, en ekki sá slappasti, úr þessu bræðralagi ríkisstjórnarflokkanna. Hann hafði allt á hornum sér og taldi þetta frv. vera ómögulegt í alla staði. Hann byrjaði ræðu sína á því að segja að frv. væri ómögulegt, það næði alls ekki þeim tilgangi sínum að vinna bug á verðbólgunni, sem er alveg satt og rétt hjá honum, og hann byrjaði á því að tilkynna að hann mundi samt greiða þessu frv. atkv. Svo hellti hann úr skálum reiði sinnar, og hér var þá í ræðustólnum mjög reiður ungur maður. Þegar var af honum mesti móðurinn endurtók hann það sem hann byrjaði á, að hann ætlaði að greiða þessum óskapnaði atkv. sitt og leggja blessun sína yfir þessar aðgerðir. Og hann sagði mjög skynsamlega setningu, þegar hann sagði að þverbrestur væri kominn í stjórnarsamstarfið. Þá urðu flestir hissa. Var ekki þverbrestur í stjórnarsamstarfinu þegar það byrjaði? Og eru ekki brestir í því langs og þvers hvar sem á spýtuna er litið? Þetta var ekki nein sérstök frétt fyrir okkur sem höfum fylgst með heimilislífinu á þeim bæ að undanförnu. Og fulltrúi Alþfl. sagði að fjmrh. væri eini ráðh., - mér skildist að hann væri eini ráðh. fyrir utan Alþfl.-ráðh., hann tók það ekki sérstaklega fram, en sennilega hefur hann átt við það, - sem vildi berjast gegn verðbólgunni. Þetta er sennilega rétt hjá honum, að fjmrh. hefur haft töluverða tilburði í þá átt, en hann hefur orðið fyrir miklu áfalli, hann hefur verið sigraður af hinum, rósameistaranum og fleiri, og hann er flúinn úr landi. Það hefur margur yfirgefið Ísland af minna tilefni en því. Hv. þm. Alþfl. spurði sjálfan sig og bar spurninguna undir þessa hv. þd. hvort Alþb. væri stjórnhæft. Hann sagði, að þetta hefði getað gengið ef allir sjóðir væru fullir, þá hefði verið hægt að vera með Alþb. svolítinn tíma í stjórn. Þetta er alveg rétt. En þegar er borð fyrir báru eða meira í ríkiskassanum, þá er ósköp eðlilegt að þm. spyrji hvort sá flokkur sé stjórnhæfur, hvort þessi rósaflokkur sé hæfur til þess að teljast til stjórnarflokka. Og ég segi bara: Bragð er að þá barnið finnur. Einn ráðh. sagði í útvarpinu í gærkvöld, að Morgunblaðið hefði viljað þessa stjórn feiga. Ég er auðvitað ekki kominn hér til þess að tala fyrir Morgunblaðið, en mér finnst mjög ósennilegt að Morgunblaðið vilji endilega berjast fyrir því að þessi stjórn hrökklist frá. Morgunblaðið styður Sjálfstfl. einarðlega og Sjálfstfl. er ekkert að leggja stein í götu þessarar ríkisstj. eða aflífa hana. Ég held að það fari langbest á því, að hún verði sjálfdauð. Það tekur að vísu eitthvað lengri tíma, en hann verður ekkert mjög langur. Ég held að það sé afar mikils virði, þó það kosti atvinnulífið mikið og launþega, að þessir flokkar, sem sigruðu í síðustu kosningum, fái að sýna sig enn betur. Þeir eru að sýna töluvert núna þessa tæpu þrjá mánuði, en það er nauðsynlegt að þeir sýni enn betur hringsnúning sinn frá því sem var fyrir kosningar. Kokhreysti þeirra var ekki svo lítil fyrst eftir kosningasigurinn, að það fer afar vel á því að þeir fái að spreyta sig.

Hann kom þó útgerðinni í Vestmannaeyjum af stað.

Já, ég skal koma að því á eftir, hver kom útgerðinni í Vestmannaeyjum af stað og líka á Suðurnesjum. Ég ætla að biðja formann Verkamannasambandsins engu að kvíða. Ég skal koma bráðum að því og skýra hvernig ríkisstj. fór að þessu. Hæstv. forsrh. minntist ekki á hvernig afla ætti fjár til að standa undir ræktun þessara rósa, sem viðskrh. lýsti og Alþfl.-þm. sagði að viðskrh. hefði stolið öllum frá krataráðh. á neðri hæðinni í Arnarhvoli. - Ljótt er að heyra þetta, að þeir skuli vera að stela þessum blómum hver frá öðrum. Ég hélt að þetta væri rósarunnur sem þeir ættu sameiginlega og gætu reynt að skipta á milli sín, en fara ekki í kapp á Alþ. um að eigna sér það sem þeir teldu gott, en hinir ættu að eiga það sem miður færi. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. segir, að ríkisstj. leggi áherslu á að komið verði á traustu samstarfi við fulltrúa launþega, atvinnurekenda og ríkisvalds, sem miði m.a. að því að treysta kaupmátt launatekna, jafna lífskjör og tryggja vinnufrið. Og síðan segir í kaflanum um samstarf við aðila vinnumarkaðarins, að jafnframt verði mörkuð stefna um hjöðnun verðbólgu í áföngum og ráðstafanir ákveðnar, sem nauðsynlegar séu í því skyni, m.a. endurskoðun á vísitölukerfinu. Hæstv. forsrh. minntist ekki á samstarf við atvinnurekendur í sambandi við þetta frv. Mér er sagt, að það hafi ekkert verið rætt við samtök atvinnurekenda. Og ósköp hefur farið lítið fyrir þessari samstarfsnefnd fullskipaðri, en er þeir hafa haft flokksþingin í Alþb. og í krataflokknum, þá hafa þeir rætt við sína menn. Þetta er það faglega samstarf sem þessi ríkisstj. ætlar að hafa við launþegahreyfingum. Hvernig dettur ríkisstj. í hug að byggja samstarfsyfirlýsingu sína á samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og ganga algerlega fram hjá öðrum aðilanum, samtökum atvinnurekenda? Er hægt að búast við því að hægt sé að ná samvinnu og samkomulagi á þann hátt að ræða aðeins við annan aðilann? Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að ríkisstj. sé heimilað að auka niðurgreiðslu vöruverðs frá því, sem hún er í nóv. 1978, sem svarar 3% af verðbótavísitölu þeirri sem gildir fram að 1. des. n. k. Í fjárlagafrv., sem lagt var fram á fyrstu dögum í þessum mánuði, er niðurgreiðsla á vöruverði áætluð 16.3 milljarðar og áætluð aukning niðurgreiðslna í des. tæpir 3.9 milljarðar, sem samkv. þessu koma til með að hækka um a.m.k. 800 millj. Í aths. við fjárlagafrv. segir: „Áætlað er fyrir auknum niðurgreiðslum í des. n.k. samtals 3873 millj., en skipting þeirra niðurgreiðslna á einstaka vöruflokka er óákveðin.“ - Nú vil ég spyrja: Í dag er 27. nóv. og dagur er að kvöldi. Er ekki búið að gera till. um það, hvernig á að skipta þessum niðurgreiðslum á einstaka vöruflokka landbúnaðarafurða, því að það er komið alveg að því að þessar niðurgreiðslur eigi að liggja fyrir? Að slepptu þessu frv. hlýtur slík till. eða ákvörðun að liggja fyrir samkv. fjárlagafrv. En það er annað sérkennilegt í fjárlagafrv. Það er gert ráð fyrir sérstakri lækkun niðurgreiðslna á árinu 1979 um hvorki meira né minna en 2800 millj. Nú á að hækka niðurgreiðslurnar 1. des. um 4700 millj. Sennilega er það nær 5000 millj. sem ætti að hækka samkv. því sem liggur fyrir í þessu frv. Og það er talið nauðsynlegt að hækka niðurgreiðslur nú 1. des. Hvernig er þá skýrt þetta fyrirbrigði, að það eigi að lækka niðurgreiðslur á árinu 1979 um 2800 millj.? Sá formaður Verkamannasambandsins þetta ekki í fjárlagafrv. áður en hann skrifaði þakkarbréfið? Á kannske að lækka niðurgreiðslurnar eftir 1. jan. sem nemur 2800 millj. kr.? Þetta kom hæstv. forsrh. ekkert inn á, lét eins og þetta væri ekki til og hann hefði ekki séð það í fjárlagafrv. Má vel vera að hann hafi ekki séð það. Hv. 4, þm. Reykv. gerði bæði 2. og 3. gr. þessa frv. að umræðuefni og skal ég ekki frekar bæta við það. En mikið er það nú í óvissu, hvað í reynd eigi að gera, þrátt fyrir rósalestur viðskrh. í kvöld. Mikið held ég að margt sé óleyst í sambandi við þessi mál. Það hefur oft komið fram hjá hæstv. ráðh. í þessari ríkisstj. og einstaka stjórnarþm., að þessi ríkisstj. sé aðhaldsstjórn. Hún ætlar að draga saman í framkvæmdum, hún ætlar að beita sérstöku aðhaldi í rekstri ríkisstofnana og í allri eyðslu í þjóðfélaginu. Þeir hafa keppst um að halda fram þessari stefnu, sérstaklega framsóknarmenn og Alþfl.-menn. Alþb.-menn hafa aftur á móti haft færri orð um þennan þáttinn. En þegar við lítum yfir það, sem gerst hefur frá því að þing kom saman í okt., þá er stuðningslið þessarar stjórnar búið að flytja frv. og þáltill. um útgjöld úr ríkissjóði, ekki upp á nokkur hundruð millj. kr., heldur upp á milljarða. Það er aðhaldið sem á að beita. Og þegar ráðh. í ríkisstj. eru spurðir t.d. á hinni svokölluðu „beinu línu“, þá hefur alltaf verið svarið þegar þegar þeir eru spurðir um hvort ríkisstj. eða viðkomandi ráðh. vilji ekki beita sér fyrir þessari og þessari breytingu, sem einhver hefur áhuga á, - þá er alltaf svarið eins og í gærkvöld og eins og hjá menntmrh. fyrir nokkru: Ja, þetta er nú alveg sjálfsagt. Maður þarf nú að athuga það. Við þurfum nú að athuga þetta. Þetta er í endurskoðun. Það er sem sagt tekið undir hvaða kröfu sem er. Í gærkvöld reyndi heilbrrh. að veita svolítið viðnám. Það hringdi kona og spurði af hverju tryggingarnar borguðu ekki gleraugu. - Gleraugu, já, sagði hann, það getur nú verið ansi dýrt. En það er borgað fyrir þá sem eru heyrnarskertir, með heyrnartæki og þess háttar. Það finnst mér nú óréttlátt, sagði konan. Þá sagði heilbrrh.: Ja, það fer nú ekki saman. Það er nú dálítið mótsagnakennt. - En hann lofaði auðvitað að athuga að borga gleraugun. - Og það er margt sem þarf að borga. Bretar höfðu einu sinni heilbrrh., vinstri krata, hét hann ekki Bevan? Hann var alger andstæða við utanrrh. Hann kom á svona kerfi. M.a. voru greiddar í breska tryggingakerfinu gervitennur. Flestir sjómenn, sem fóru til Austurlanda, komu tannlausir til baka því að þeir seldu gervitennurnar alltaf þar, og hann neyddist til þess að taka þetta út úr kerfinu. Og það er kominn tími til að beita aðhaldi líka í þessum „sósíal“-verkefnum. Ef við meinum það, að við ætlum að halda í, þá verðum við að hafa þrek til þess að gera það. Og það er ekki hægt að standa frammi fyrir hverjum manni sem segir: Ég vil fá þetta, ég vil fá hitt, og segja: Elskan mín, ég skal athuga þetta, þetta kemur. Þetta er allt í nefnd núna, en það kemur seinna. - Stjórn sem svarar öllum með þessum hætti, verður ekki kölluð aðhaldsstjórn, síður en svo. Hún er kölluð stjórn ráðleysis á öllum sviðum. Ef við lítum á 4. gr. í þessu frv., þá er hér um að ræða um 27.2 milljarða sem þetta kostar, ef á að verða við kröfum Verkamannasambandsins, en mér skilst að það sé búið að taka við stjórn í þessu landi. Það, sem þeir fá aftur í hækkun vinnulauna, eru liðlega 20 milljarðar. Það er nú engin smáupphæð. Ég er ekki alveg með á því, hve stór þáttur ríkisins er í því, en ekki er hann yfir 5 milljarða. 15 milljarðar koma á atvinnureksturinn. Og er þá ekki rétt að athuga örlítið nánar atvinnureksturinn, hvernig hann stendur, hvað hann getur tekið á sig? Þá held ég að verði ekki komist hjá því að minnast á álagninguna samkv. brbl. þessarar hæstv. ríkisstj. á s.l. hausti, en þá er lagt á einstaklinga í þjóðfélaginu ofan á skattana, sem lagðir eru á samkv. skattalögunum, um 1536 millj. og á félög í landinu um 2197 millj. Ég minnist þess, að forustumenn Alþb., og þá er ekki undanskilinn 1. þm. Austurl., töldu að skattalögin, sem í gildi hafa verið, væru ranglát og skattar væru allt of háir í þessu landi og ef Alþb. mætti ráða yrði skattalögunum breytt og það yrðu sóttir skattar í þær holur, sem ekki kæmu tekjum sínum til skila þannig að hægt væri að leggja á þær skatta. Það er ekkert sótt í þessar holur. Það er bara lagt til viðbótar á þá, sem höfðu skilmerkilega tíundað tekjur sínar og fengið þessa ofboðslega háu skatta á sig og eru í óðaönn að borga þá. Annar stjórnarflokkurinn, Alþfl., taldi að það ætti alfarið að leggja niður tekjuskatt á allar launatekjur og helst tekjuskatt alveg, og hafa margar ræður verið haldnar á síðasta kjörtímabili í þeim anda af þeim fáu mönnum sem Alþfl. átti þá á þingi. Ef við tökum stétt eins og bændastéttina, þá greiða samkv. þessum brbl. 70.5% af heildarfjölda bænda eitthvað af sköttum samkv. IV. kafla brbl. frá s.l. hausti. Eignarskattsviðauka samkv. 8. gr. greiða 34.2% bænda. Meðaltalsskattur á greiðanda er 25 765 kr. Sérstakan skatt samkv. 10. gr. greiða 60.4% bænda, meðaltalsskattur á greiðanda er 39 106 kr. Og sérstakan tekjuskatt samkv. 9. gr. greiða 0.67% bænda, meðaltalsskattur á greiðanda er 80 237 kr. Mér hefur skilist, þegar stjórnarandstæðingar og þá sérstaklega Alþb. hafa talið á síðustu 4 árum að bændastéttin væri sú stétt í þjóðfélaginu, sem ekki væri aflögufær, og væri sú stétt, sem væri hvað verst á vegi stödd, þá væri ástæða til að létta skattbyrðinni af þeirri stétt, en ekki þyngja hana. En þeir voru ekki búnir að vera nema 6 daga í ríkisstj. þegar þeir ásamt Framsfl. og hinum ágæta og mikla bændaflokki, Alþfl., leggja þessa skatta á bændur landsins. Á sjöunda degi tóku þeir sér hvíld. Og nú er talað um að breyta stefnunni í landbúnaðarmálum. Það er ekki alveg nýtt. Maður hefur heyrt áður á þetta minnst. Það er sennilega gert með því að greiða niður landbúnaðarafurðir. Það er eins og hvati sérstaklega fyrir þær búgreinar að auka framleiðslu sína er þær verða svona ódýrar almenningi. Ég veit ekki hvernig hún tekst í framkvæmd, þegar fram líða stundir, sú stefna Alþb. að tvöfalda dilkakjötsframleiðsluna, flytja ekkert úr landi, en láta allt fara í gegnum magann á Íslendingum sjálfum. Kannske tekst þetta eins og fleira hjá þessum duglegu mönnum. Það hefur lítið verið minnst á sjávarútveginn. Rósaræktarmaðurinn sagðist ekki tala um sjávarútveg, því að forsrh. hefði gert það svo ítarlega í framsöguræðu sinni. Forsrh. sagði einar tvær setningar um sjávarútveginn. Og það var að það mundi verða athugað síðar. Það var eitthvað í þá áttina. Og nú kem ég að spurningu formanns Verkamannasambandsins. Hvernig var farið að því að koma útgerðinni í Vestmannaeyjum af stað? Og Suðurnesjamenn, mega þeir ekki fylgja með fyrir Karl Steinar a.m.k., félaga þeirra?

Jú.

Hvað gerði ríkisstj. í því? Fyrrv. ríkisstj. hækkaði viðmiðunarverð Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. Eftir að formaður Verkamannasambandsins hafði með góðri aðstoð nokkurra herskárra vina sinna stöðvað útflutning á afurðum landsmanna og beitt bæði löglegum og ólöglegum aðferðum til þess að torvelda framleiðslu Íslendinga snemma á s.l. vori, þá hélt auðvitað verðbólgan áfram að vaxa, svo sem var tilgangur þeirra manna, enda fitnuðu þeir mjög vel á þeim tíma eins og ónefnd persóna á fjósbitanum. Framleiðslan hélt áfram sinn vanagang þrátt fyrir það, og veitt voru hagræðingarlán sem fóru sérstaklega á Reykjanes og á Suðvesturland. Og ég get komið inn á það ef menn vilja. Það var úthlutað á annan milljarð í hagræðingarlán, fyrst af gengisbreytingunni í febr., að mig minnir 353 millj. kr., og svo siðar, þegar var gengið endanlega frá því, 11. eða 12. sept., en búið var að ganga frá úthlutun í gegnum Fiskveiðasjóð. Þessir aðilar vissu hvað þeir mundu fá, og það var fjármagn sem lyfti undir að þessi framleiðsla gat haldið áfram með eðlilegum hætti. Aðgerðir, sem núv. ríkisstj. hefur staðið að í þessum efnum, eru þær, að gengi krónunnar var lækkað og þar með fengu fiskvinnslufyrirtækin, bæði þar og annars staðar, meira fyrir sínar útfluttu afurðir, og svo hitt, að birgðirnar, sem voru í landinu, sem eru sennilega eitthvað að þakka Guðmundi J. Guðmundssyni, ef hv. þm. kannast eitthvað við þann mann, voru miklar og stóðu alveg undir hækkun viðmiðunarverðs Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins, sem stóðu alveg undir þessari ábyrgð allt fram að gengisbreytingu. Núv. ríkisstj. átti þar engan hluta að máli. Þetta voru birgðir sem sjávarútvegurinn sjálfur átti, og þegar gengishagnaðurinn af þeim birgðum kom, þá varð hann til þess að standa undir því sem samkv. ákvæðum um ráðstöfun gengishagnaðar fer til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. Hann stóð því við allar sínar skuldbindingar, enda var engin hætta fólgin í því að taka á sig slíka ábyrgð í allt sumar, á meðan Alþfl. og Alþb. voru í pókerspilinu um myndun ríkisstj. Þetta var sama og gullforði fyrir þessum ákvörðunum, enda stóð ekkert á því, að fyrrv. ríkisstj. gerði þetta, og hún gerði það shlj. Þetta er það sem kom útgerðinni í Vestmannaeyjum og á Suðurnesjum af stað þrátt fyrir góðan vilja formanns Verkamannasambandsins til að stöðva hana. Við skulum svo líta aðeins á hvernig hagur sjávarútvegsins er. Hefur hann batnað við gengisbreytinguna hvað snertir fiskveiðarnar? Það varð 5% fiskverðshækkun eftir að núv. ríkisstj. tók við, en 17% gengislækkun. Olían hækkaði um rúmlega 10% rétt á eftir. Allur innflutningur hækkar að sama skapi, og fiskiskipaflotinn stendur mun verr að vígi eftir gengisbreytinguna en áður. Og ef við förum eftir því sem sjálf Þjóðhagsstofnunin segir, þá er rekstraráætlun fiskveiða, annarra en loðnuskipa, miðað við verðlag í sept. 1978: Bátar á loðnu bera halla upp á 4 milljarða 218 millj. kr., en endurmetnar afskriftir eru 3913 millj. Það er sem sagt meiri halli en afskriftirnar, eða á fjórða hundrað millj. kr., af bátum á loðnu. En þetta er auðvitað lakasta útkoman í fiskveiðiflotanum. Minni skuttogararnir eru með 209 millj. kr. halla, en þar eru endurmetnar afskriftir tæplega 2600 millj. Stærri skuttogararnir eru með 869 millj. kr. halla, og endurmetnar afskriftir eru enn þá minna eða aðeins 701 millj. Bátar á loðnu eru samkv. þessu yfirliti Þjóðhagsstofnunar með 14.8% halla, minni skuttogararnir með 4% halla og stærri togararnir með 11.2% halla. Samt stóð ekkert á ríkisstj. að bæta sköttum bæði á fiskiskip og fiskvinnslustöðvar, og m.a.s. eru fiskvinnslustöðvar í Vestmannaeyjum og á Reykjanesi ekki undanskildar. Við skulum líta aðeins á vondu ríkisstj., sem var á undan, sem var alltaf að níðast á verkamönnum og sjómönnum. Frá verði í júní til ágúst 1974 til verðs, sem ákveðið var 1. júní á þessu ári og gilti til 30. sept., var meðalhækkun 287.6%. Þorskurinn hækkaði aðeins minna, eða um 281.2%, og karfi um 328.1%, en mestu máli skiptir meðaltalshækkunin, sem er 287.6%. Kauptaxtar verkamanna á sama tíma hækkuðu um 261.6% og kauptaxtar allra launþega í landinu um 252.2%. Ef við vísum aftur til Þjóðhagsstofnunar, þá er í yfirliti, sem birt er í árlegri úttekt og athugun Hagstofu og Þjóðhagsstofnunar á skattframtölum kvæntra launþega á öllu landinu og tekur einungis til greiddra launa sem og launatengdra hlunninda, en undanskilur allar aðrar tekjur, birtar tekjur sjómanna í hlutfalli við tekjur verkamanna og iðnaðarmanna, hlutfallstölur. Ég tek t.d. töluna 1972 um sjómenn og verkamenn, hún er 117. 1977 er bráðabirgðatala 142. Áætlun í júní, miðað við óbreytt aflamagn, er 129. En áætlun í sept. að óbreyttu aflamagni er 123. Ef við tökum hlutfallstöluna sjómenn, iðnaðarmenn á sama tíma, þá er hún 101, 120 og svo í sept., miðað við óbreytt aflamagn, 112. Þetta er útkoman sem liggur fyrir í sambandi við fiskverð og tekjur sjómanna. Ég vona að hæstv. ríkisstj. hafi hana í huga þegar hún ætlar að fara að kynna sér málefni sjómanna og sjávarútvegs, sem mér skilst að eigi að verða einhvern tíma á næstunni. Ef við fjöllum aðeins meira um sjávarútveg, þá hefur hæstv. sjútvrh. haldið því fram, að það komi mjög til álita að beita miklu strangari aðgerðum í sambandi við veiðar, jafnvel setja aflakvóta á hvert skip. Hann hefur líka látið það frá sér fara, að það sé full ástæða til þess að stækka ekki fiskiskipaflotann, því að það sé hægt að nýta miðin með minni flota. Þetta er nokkuð annað en ég hélt fram þann tíma sem ég var sjútvrh. Þá hélt ég því fram mjög ákveðið, að fiskiskipaflotinn væri ekki of stór, en hins vegar þyrfti að gera enn frekari ráðstafanir og það kostaði töluvert átak til þess að breyta sókninni á þann veg að það væri sótt í fleiri fiskstofna og með nokkuð öðrum hætti en gert er, þó að breytingar hafi orðið í þá átt á liðnum árum. Fyrrv. ríkisstj. setti mjög strangar reglur í sambandi við innflutning skipa, en hins vegar taldi hún nauðsynlegt að halda áfram skipasmíðum innanlands til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi í þessari iðngrein, sem mundi kosta offjár fyrir samfélagið. Nú er mér sagt, að þrátt fyrir að sjútvrh. telji að það þurfi að minnka fiskiskipaflotann, þá hafi á þessum skamma tíma þegar verið leigð tvö togskip og annað sé komið til landsins eins og af himnum sent. Það tók ekki langan tíma. Ekkert slíkt erindi lá fyrir hjá fyrrv. ríkisstj., hinsvegar lágu fyrir margar beiðnir viðast hvar af landinu sem var neitað. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh.: Er það ætlun núv. hæstv. ríkisstj. að breyta hér aftur um og samhliða því sem sjútvrh. stjórnarinnar lýsir yfir að flotinn sé of stór og þurfi að minnka hann sé bætt við nýjum skipum? Og á þetta að halda áfram? Ég held að það verði ekki til þess að bæta afkomu sjávarútvegsins í heild, ef taka á upp þessa stefnu. Ef ég aðeins minnist á iðnaðinn, þá átti iðnaðurinn sterka talsmenn í fyrrv. stjórnarandstöðu, sem töldu að illa væri búið að honum í tíð fyrrv. ríkisstj. og þar væri ekki á bætandi og gera þyrfti stórátak fyrir iðnaðinn á flestum sviðum. Iðnaðurinn ber sig að öllu leyti illa. Margar greinar iðnaðar telja að afturvirkni skatta á s.l. hausti hafi ekki orðið til þess að bæta stöðu iðnaðarins, þó einhverjir stjórnarliðar telji það kannske vera sérstaklega til inntekta fyrir þessa atvinnugrein að fá skatta upp á nokkur hundruð milljóna. Ég held að ekki verði heldur komist hjá því að minnast örlítið á verslunina. Nú er tilkynnt og látið í veðri vaka að það eigi að draga úr fjárfestingum í verslun og ýmsum öðrum þjónustugreinum og það eigi sannarlega að herða þar ólina. Nú er verslunin bæði í höndum kaupmanna, einkafyrirtækja og samvinnufélaga. Stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga samþykkti ályktun nýlega, þar sem hún vekur athygli yfirvalda á þeim gífurlegu rekstrarerfiðleikum sem verslunin á nú við að búa. Í þessari ályktun stjórnarinnar segir að við fimm gengisfellingar síðan í des. 1972 hafi verslunin orðið fyrir mjög verulegri eignaupptöku sem engin fordæmi séu fyrir annars staðar í þjóðlífinu. Vörubirgðir hafi ekki fengist metnar til endurkaupsverðs og því rýrnað til samræmis við verðminni krónur. Fljótandi gengisskráning hafi einnig rýrt afkomumöguleika atvinnuvegarins, en til viðbótar hafi hinni svokölluðu 30% reglu verið beitt fimm sinnum í kjölfar umræddra gengisbreytinga og það magnað erfiðleika verslunarinnar. Þrívegis hafa leiðréttingar fengist á 30% reglunni, en ávallt mörgum mánuðum síðar. T.d. voru gengisfellingarnar í sept. 1974 og febr. 1975 ekki bættar fyrr en í apríl 1975 og nóv. 1977. Í nýútkomnu fréttabréfi Sambands ísl. samvinnufélaga, sem heitir Sambandsfréttir, er viðtal við kaupfélagsstjóra Kaupfélags Borgfirðinga, Ólaf Sverrisson. Hann segir að hjá Kaupfélagi Borgfirðinga hafi orðið ákaflega óheppileg þróun í smásöluversluninni, að vísu hafi orðið veruleg söluaukning, sem fyrstu þrjá ársfjórðunga þessa árs næmi 51%, en á hinn bóginn hefði vinnulaunakostnaður hækkað um 67% og færi þó fjarri að verslunarmenn væru of sælir með kjör sín. Og hann segir að á síðasta ári hafi rekstur félagsins skilað 11 millj. kr. tekjuafgangi, en í ár væri spurningin greinilega ekki um það, hvort tækist að ná endunum saman, heldur einungis um hitt, hvað tapið hjá félaginu yrði mikið. Förum nú frá Borgarnesi til Sauðárkróks og heyrum hvað kaupfélagsstjórinn í Kaupfélagi Skagfirðinga segir. Í smásöluversluninni hjá félaginu telur hann að brúttótekjurnar nægi ekki nema til þess að borga vinnulaunin, og væru þá eftir allir aðrir kostnaðarliðir, svo sem ljós, hiti, húsnæðiskostnaður, fyrningar, vextir og opinber gjöld. Ef við förum austur í kjördæmi Lúðvíks Jósepssonar, sem Vilmundur kallar guðföður þessarar ríkisstj., þá segir kaupfélagsstjórinn á Egilsstöðum, að í þeim verslunum félagsins, þar sem eingöngu væru seldar dagvörur, næðu brúttótekjurnar rétt því að duga fyrir launakostnaði og væru þá eftir allir aðrir kostnaðarliðir. Og ekki má gleyma Suðurlandi. Kaupfélagsstjórinn á Hvolsvelli segir að reikna megi með verulegum rekstrarhalla á þessu ári og ef ekki fengjust fram umbætur í málefnum smásöluverslunarinnar væri ekki annað fram undan hjá félaginu en að loka einhverjum verslunargreinum og minnka þannig þjónustuna við viðskiptamenn. Stóran þátt í þessu ætti það, að álagningin hefði verið lækkuð tvisvar á árinu, eftir gengisfellingarnar í febr. og sept. og nú horfðu menn með kvíða fram á hugmyndir um enn frekari hækkun vaxta, sem ekki væri neinn grundvöllur fyrir atvinnurekstur að bera að óbreyttu ástandi. M.ö.o.: ef við lítum á verslunina, þá voru á s.l. hausti lagðir á hana skattar til viðbótar við þá skatta sem lagðir voru á fyrr á árinu og allir máttu við búa, og þeir nema töluvert hátt í 900 millj., eða um 877 millj. á verslunina og skyldar greinar til viðbótar öllum öðrum sköttum. Nú er ég ekki að kalla hér fram til vitnis kaupmenn, sem flestir aðdáendur þessarar ríkisstj. hafa sennilega lítið dálæti á, heldur tek ég til vitnis samvinnuhreyfinguna, sem þeir vilja allir styðja af heilum hug, og þegar hún ber sig svo illa, þá hlýtur að vera eitthvað svipað með aðra verslun í landinu. Og ef á að halda svo áfram eins og nú er boðað beint og óbeint, að það eigi að skattleggja atvinnureksturinn áfram enn meira en verið hefur, þá held ég að Ólafur Jóhannesson og Framsfl. ætli að ganga af kaupfélögunum dauðum með aðstoð kommúnista og krata, því að ekki geta þeir það einir. Það er sitt hvað að tala um nauðsyn þess að gera þetta og hitt fyrir almenning í landinu og vera á sífelldu uppboði að bjóða fram það sem menn hafa ekki ráð á því að bjóða eins og ástandið er í þjóðfélaginu. Og ólíkt væri nú ástandið skárra ef Verkamannasambandið hefði ekki brotið niður þau lög sem sett voru til þess að hamla gegn verðbólgu. Þá þyrftu forsvarsmenn þess og annarra launþega úr hópi kommúnista og krata ekki nú að standa að miklu meiri kjaraskerðingu fyrir umbjóðendur sína, eins og þeir verða nú að gera. En hún tekur út yfir allt, hreysti formanns Verkamannasambandsins, að skrifa sérstakt bréf til þess að lýsa fögnuði sínum yfir því, að það væri verið að rýra kaupmátt launa umbjóðenda sinna og ráðast að verkamönnum í landinu og öðrum launþegum. Og ég hef sjaldan lifað áhrifaríkari stund hér í sölum Alþ. en þegar hæstv. forsrh. las upp þetta bréf innilega hrærður og leit til vinar síns, Guðmundar J. Guðmundssonar - þeir eru alveg nýlega orðnir vinir - og ég sá að það munaði engu að báðir færu að vatna músum. En sá, sem ekki var í ræðustólnum, bjargaði sér á því að grípa til dósanna. 
             Það verður ekki komist hjá því að minnast nokkuð á síðustu greinina í þessu frv., en það eru bætur almannatrygginga. Bætur almannatrygginga eiga að hækka um það sama sem kaupgjald almennt á að hækka um, rúmlega 6%, en bætur til þeirra, sem tekjutryggingar njóta, eiga að hækka nokkru meira eða um 9%. Ef við lítum á það sem kaupið í raun og veru ætti að hækka um, eða rúmlega 14%, ef við lítum á rósagarð Svavars Gestssonar og berum svo saman hvað gamla fólkið, 67 ára og eldra, nýtur mikillar hlutdeildar í þessari rósarækt, þá nýtur það ekki neitt nálægt því þess sama og þeir sem eru vinnufærir og eru á vinnumarkaðnum. Ellilífeyrisþegar og öryrkjar fá því minna út úr því en þeir eiga að fá, það þori ég að fullyrða, þótt það liggi ekki glöggt fyrir enn þá. En þegar það liggur fyrir, þá sjáum við fram á að hér er um meira bil að ræða. Og þó að það sé gengið það langt, að uppbætur til tekjutryggingarhafa verði 9%, þá ná þeir ekki því sem þeir þyrftu að ná miðað við þær aðgerðir sem verið er að lofa og þessir aðilar koma ekki til með að njóta. Hæstv. forsrh. sagði að það væri betra að taka stutt skref en stökkva í einu stökki. Hann var þá að skýra það, að sennilega væri betra að hafa smáskammtalækningar eins og núv. ríkisstj. tók upp í sept. og ætlar að halda áfram. Það verður gaman að sjá hann fara yfir verðbólgufljótið í sínum stuttu skrefum. Kannske hann trúi því, að hann geti gengið á vatninu. Þessi ríkisstj. hefur haft þrjá mánuði plús það sem fór í viðræðurnar í sumar til þess að mynda einhverja heildarstefnu. Og það er ekki að ástæðulausu sem elsti þm. Alþfl. er þegar orðinn uppgefinn. Fleiri eru það líka, en þora þó ekki annað en hlýða foringjanum, sem vill halda áfram að taka stuttu skrefin með forsrh. í verðbólguvandanum. En það er eitt sem ekki hefur verið komið inn á hér. Þegar gengið verður svona nærri atvinnulífinu í landinu, öllum helstu greinum atvinnulífsins, og á að skattleggja það með þessum hætti, eins og nú er haft í huga, þá hlýtur það að ske, að atvinnufyrirtækin fari að dragast saman, fari að segja upp starfsfólki. Það verður samdráttur í atvinnulífinu og það verður atvinnuleysi innan ekki langs tíma. Þá sendir sennilega formaður Verkamannasambandsins eitthvert annað bréf en þakkarbréf. Þegar atvinnuleysi er komið verða kratar sem eru í Verkamannasambandinu reiðir. Það hefði því verið hyggilegra að láta faglega afstöðu ráða gerðum sínum og umhyggju fyrir þeim mönnum sem eru innan þessara samtaka, taka á sig fórnir í upphafi og sigrast á þessum vágesti, verðbólgunni, en láta ekki pólitíkina vaða með sig í gönur og fara aðeins eftir því sem kommarnir segja á hverjum tíma, ekki því sem er verkamönnum og öðrum launþegum í landinu fyrir bestu. Það er þetta sem hefði verið affarasælla fyrir forustumenn launþega í landinu, sem tilheyra Alþb. og sumir hverjir tilheyra krötum, að gera í upphafi. Þá væri vandinn kannske minni í ár. Það er engin ástæða til þess, þó að það sitji ríkisstj., sem þessir menn styðja ekki eða við aðrir, að ráðast þannig að málum að spilla fyrir því sem á að geta gengið og á að geta farið vel og er þjóðinni fyrir bestu. Stjórnmálaflokkar geta barist í kosningum. Þar eru ýmsir ofan á á hverjum tíma, og þó menn verði undir um tíma verða þeir að taka því og bíða eftir betra tækifæri í kosningum, en ekki beita ólöglegum aðgerðum. Þó að ég sé óánægður og telji siðleysi í afturvirkni skatta, þá ætla ég að reyna að borga þá skilmerkilega og alls ekki standa í neinum málaferlum þess vegna. Það er lögleg stjórn í þessu landi, þó hún sé ómöguleg. Maður vonar þó auðvitað að þetta taki af. En þó að ég vilji gjarnan að ríkisstj. sýni betur að hún geti ekki neitt, þá þýðir ekki að beita ólöglegum aðferðum eins og sumir verkalýðsforingjar gerðu snemma á þessu ári. Þeir mega skammast sín mikið fyrir það og eiga eftir að fá heldur betur á baukinn fyrir það þótt síðar verði.



Herra forseti. Það er ekki nema sjálfsagt að verða við tilmælum hæstv. forsrh. um að halda ekki uppi löngu málþófi af svo litlu tilefni sem framlagt frv. hæstv. ráðh. óneitanlega er. Vandinn í íslenskum efnahagsmálum er stór, og það er sjálfum flm. vafalaust ljóst, en þetta frv. er ekki þannig vaxið að það sé líklegt til þess að veita neitt annað en stuttan gálgafrest. Hitt er annað mál, að það er sérstök ástæða til þess að samfagna ríkisstj. með þann árangur sem náðst hefur í viðræðum við suma aðila vinnumarkaðarins, að þeir hafa fengist til þess út á loforð hæstv. ríkisstj. um efndir síðar af afsala sér nú þegar mjög verulegum hluta af samningsbundnu kaupi í krónutölu. Þetta staðfestir, svo að ekki verður um villst, að áhrifamikil öfl innan verkalýðshreyfingarinnar hafa að fenginni reynslu sannfærst um það, að við ríkjandi aðstæður í íslenskum efnahagsmálum er ekki íslenskum launþegum í hag að halda áfram óbreyttu sjálfvirku verðbólgukerfi. Samningsbundin kauphækkun í krónutölu er ekki líkleg til þess við ríkjandi aðstæður að koma íslenskum launþegum til góða, þegar kemur að því að rekja samhengi þeirra hluta áfram. M.ö.o.: það er engin trygging fyrir varðveislu kaupmáttar. Það verður að segja eins og er, að þessi afstaða verkalýðshreyfingarinnar er, svo langt sem hún nær, ábyrg og hróss verð. Hún felur það í sér, að forsvarsmönnum launþega er ljóst að í hagkerfi, sem búið er að búa jafnlengi við of spenntan og þaninn verðbólguboga, 40–50% verðbólgu, við slíkar kringumstæður má ekkert út af bera í ytri skilyrðum til þess að það atvinnuöryggi, sem er fyrsta frumforsenda varðveislu kaupmáttar og varðveislu lífskjara, og fyrsta mál, sem ábyrgir verkalýðsleiðtogar hljóta að láta sig varða, sé ekki í hættu. Það þarf ekkert að fara í grafgötur um það, að við þetta ástand er hagur atvinnuvega á Íslandi bágur. Það liggja allar upplýsingar fyrir um það, allt frá því að hæstv. núv. ríkisstj. settist á valdastóla með það sem sitt fyrsta verkefni að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir rekstrarstöðvun atvinnuvega. Þeir atvinnuvegir okkar Íslendinga, sem eru samkeppnisatvinnuvegir og byggja á útflutningi, þola ekki það þjóðfélagsástand, sem við búum við í dag, án þess að lenda raunverulega í alvarlegu rekstrar- og greiðsluþroti á fárra mánaða fresti. Það er ekki heldur hægt til lengdar að gera ráð fyrir því, að hægt sé með einhverjum skammtímamillifærslum af hálfu ríkisstj. að fleyta þeim áfram. Í þessum skilningi er hér um að ræða gálgafrest. Þolinmæði þessarar þjóðar er líka algerlega á þrotum gagnvart þeim stjórnmálamönnum, sem hafa ekki til þess - ég segi: kjark, þrátt fyrir ummæli hæstv. forsrh. áðan, að grípa til þeirra aðgerða sem nánast allir án tillits til stjórnmálaskoðana, án tillits til hagsmunaandstæðna eru samdóma um að eru óhjákvæmilegar. Það er naumast hægt að nefna þann þátt atvinnurekstrar, að hægt sé að segja að hann búi við þau skilyrði að hann sé aflögufær eins og nú er ástatt. Það er að sjálfsögðu ágreiningslaust um okkar undirstöðuatvinnuveg, sjávarútveg og fiskvinnslu. Það er að sjálfsögðu ágreiningslaust um þann vísi að samkeppnisiðnaði, sem til er í landinu. Það er ágreiningslaust um þann hluta íslensks iðnaðar, sem býr við einhverja samkeppni frá þeim þjóðum, sem þróaðri eru og búa við betri hagstjórn en við. Það er ágreiningslaust að því er varðar t.d. smásöluverslun úti um allt land. Þá fer að sneiðast um gróðalindir sem við ættum að geta nefnt og ættu nú að bera uppi þær stórkostlegu fjármunatilfærslur í þjóðfélaginu sem eiga að duga til þess að fleyta undirstöðuatvinnuvegunum. Ætli það séu einhverjar tuskubúðir hér á Laugaveginum eða einhver sá þjónustuiðnaður, sem býr við það í skjóli götóttrar skattalöggjafar, sem stjórnmálamenn hafa ekki fengist til þess að taka föstum tökum enn, að búa við verulega og augsýnilega glæsilega einkaneyslu, - ekki vegna góðrar afkomu fyrirtækja, heldur vegna þess að þeir hafa vanist því á löngum tíma að geta fært sína einkaneyslu, sín bílakaup, sínar villubyggingar, sínar utanlandsferðir á tiltölulega lítt arðbær og jafnvel ekkert allt of snilldarlega vel rekin fyrirtæki? En þessir hlutir eru m.a.s. þess eðlis, að það er ekki á dagskrá hér eða nú að ræða með hvaða hætti ætti að ná til þeirra einstöku aðila í þjóðfélaginu til þess að ná af þeim upp í hinar stóru millifærslur, þ.e.a.s. þeirra aðila sem fyrst og fremst hafa kannske getað komið ár sinni vel fyrir borð í þessu tiltölulega spillta aðstöðuþjóðfélagi með því að koma sér upp hagkvæmum samböndum að því er varðar pólitískar styrkveitingar sem hér á þessu landi ganga undir nafninu lán, en eru náttúrlega í eðli sínu, eins og öllum má ljóst vera, í raun og veru óafturkræfir styrkir. Þess vegna ítreka ég það, að óþarfi er að eyða út af fyrir sig tíma hv. Alþ. til þess að fara mörgum orðum um það frv. sem hér liggur fyrir, því að það snertir í raun og veru svo sáralítið þann vanda sem við er að fást. Það er miklu fremur að hér gefist tilefni til ítarlegrar umr. um allt það sem ekki er að finna í þessu frv., en er aftur á móti að finna meira eða minna almennt orðað í grg. með þessu frv. En einmitt þá staðreynd, hina almennu mótun efnahagsstefnu, sem tengd er þessu frv., er ekki að finna í því. Hana er að finna sem óskalista eða loforðalista í grg. Þetta þýðir það, og þá staðreynd hljótum við að játa, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki getað notað þann tíma, sem henni hefur gefist frá því að hún settist á valdastóla í byrjun sept., til þess að koma frá sér þeirri samræmdu efnahagsstefnu sem þjóðin er að bíða eftir. Hinn almenni loforðalisti þýðir líka að sjálfsögðu, að jafnvel þessi sanngjarna og ábyrga afstaða verkalýðshreyfingarinnar að rétta nú ríkisstj. lið og afsala sér gegn aðeins meira eða minna óljósum loforðum kauphækkun í krónutölu, - hún afsalar sér þessu þrátt fyrir þá staðreynd; að ef farið er niður í saumana á þeim loforðum, þá verður náttúrlega að játa það, að engan veginn liggur ljóst fyrir við óbreyttar aðstæður, hvernig að efndum verður staðið. Það liggur ljóst fyrir, að að svo miklu leyti sem um er að ræða verulega auknar niðurgreiðslur og að svo miklu leyti sem um er að ræða verulega aukin ríkisútgjöld, sem hljóta að birtast í fjárl. vegna félagslegra umbóta, sem heitið er, og í þriðja lagi að svo miklu leyti sem lofað er skattalækkunum, sem hljóta um leið að skerða tekjur ríkissjóðs, þá erum við hér að leggja fram frv., sem raunverulega ræðst ekki um efndir á fyrr en Alþ. fjallar um fjárlög og lánsfjáráætlun og því næst einstök önnur frv., sem hljóta að fylgja og snerta hin veigamestu mál, t.d. framkvæmd breyttrar stefnu í landbúnaðarmálum. Út af fyrir sig er margt athyglisvert í þessari almennu grg. Það má segja sem svo, að þeir þættir hennar, sem geta talist lýsing á nauðsynlegum aðhaldsaðgerðum, sem stjórnvöld vilja beita sér fyrir gegn verðbólgu, séu sóttir í stefnuskrá Alþfl. í efnahagsmálum. En engu að síður er niðurstaðan sú, að þetta er raunverulega önnur tilraun hæstv. ríkisstj. til þess að orða þá stefnu almennum orðum. Þetta er í raun og veru að mörgu leyti nýr stjórnarsáttmáli til þriggja mánaða, þ.e.a.s. fram að 1. mars n.k. Hæstv. fyrrv. forsrh., Geir Hallgrímsson, flutti hér mjög ítarlega ræðu áðan og ræddi einstök efnisatriði af mikilli nákvæmni. Hæstv. fyrrv. sjútvrh. var líka ákaflega kokhraustur hér áðan. Hann gerði mikið grín að þessari ráðalausu ríkisstj. Matthías var, eins og Vestfirðingi sómdi, miklum mun skemmtilegri. En ég verð um leið að taka það fram, að hæstv. fyrrv. forsrh. var miklum mun málefnalegri. Hann vék mjög að því, að viðleitni fyrrv. ríkisstj. til þess að ná tökum á verðbólguvandanum hefði í raun og veru strandað á skemmdarverkum verkalýðshreyfingarinnar, og báðir vildu þeir núa fyrrv. stjórnarandstæðingum mjög um nasir að þeir hefðu farið með skrum og blekkingar fyrir kosningar, svo sem hið fræga slagorð um samningana í gildi. Nú er náttúrlega rétt að þeir svari því sem fyrir kosningar fóru með slíkt skrum. Ég mun ekki gera það fyrir þá. Ég ætla aðeins að rifja það upp fyrir hæstv. fyrrv. sjútvrh., Matthíasi Bjarnasyni, að á kosningafundum fjölmörgum talsins fyrir síðustu kosningar vestur á Fjörðum minnist ég þess ekki að málsvarar Alþfl. hafi farið með loforð eða heitstrengingar um að í því ástandi, sem við blasti að loknum ríkisstjórnarferli hans og samráðh. hans, væri mikið tilefni til skyndilegra kjarabóta eða á nokkurn máta tilefni til þess að gefa slík loforð. Þvert á móti, málflutningur okkar var sá, að úr því sem komið væri yrði sýnilega að grípa til slíkra ráðstafana að komið yrði við kaunin á því sem næst öllum þegnum þessa þjóðfélags. Í mínu minni er það svo, að það hafi fremur vafist fyrir hæstv. fyrrv. sjútvrh. að útskýra hvernig á því stóð, að fráfarandi ríkisstj. mistókst jafnhrapallega og raun bar vitni í glímu sinni við verðbólgudrauginn. Nú er á það að minna, að á s.l. vetri var að frumkvæði gerði var nákvæmlega það sama og hér liggur fyrir. Það var sett löggjöf sem tók til þessa eina þáttar af öllum þeim sem við er að fást, verðlags- og launamála, og lögbatt þann þátt einan. Nú er á það að minna, að á s.l. vetri var að frumkvæði fráfarandi ríkisstj. mynduð sérstök verðbólgunefnd. Þar voru kvaddir saman hæfustu sérfræðingar þjóðarinnar til þess að fjalla um þetta vandamál og fulltrúar allra stjórnmálaflokka, og þessi n. sat lengi á rökstólum. Um það er ekki ágreiningur, að samantekt þessarar nefndar, sem er hvað best unnin, samantekt af þessu tagi sem unnin hefur verið um íslensk efnahagsmál og þá úlfakreppu sem við erum í, - það fer ekki milli mála, að niðurstöður þessara sérfræðinga voru þær, að þær voru í raun og veru áfellisdómur yfir efnahagsstefnu fyrrv. ríkisstj. Það er fljótlegt að gera grein fyrir þessu, vegna þess að að sjálfsögðu dettur engum manni í hug að orsaka þeirrar óðaverðbólgu, sem geisar á Íslandi, sé eingöngu að teita til þess eina þáttar sem heitir launamál. Samkv. niðurstöðum þessara sérfræðinga er því haldið fram, að ríkisstj. sjálf hafi látið undir höfuð leggjast að beita þeim aðgerðum sem mönnum, að bestu manna yfirsýn, bar saman um þyrfti að gera að því er varðar stjórn ríkisfjármála, að því er varðar stefnumótun í peninga- og lánsfjármálum, að því er varðar fjárfestingarmál, að því er varðar skattamál, svo aðeins nokkuð sé nefnt. Það kann að vera nokkurt matsatriði, enda er erfitt að meta hver þessara þátta kunni að hafa mest áhrif á það verðbólgustig sem ríkjandi var á tímabili fráfarandi ríkisstj. En það er ekki nokkur vafi á því, að launamálin ein saman koma þar ekki til skýringar nema að sínum hluta. Það er staðreynd, að fráfarandi ríkisstj. varð að sætta sig við þá niðurstöðu, að henni mistókst gjörsamlega og hrapallega á fjögurra ára ferli sínum að ná þeim markmiðum sem hún þó setti sér í upphafi og lýsti yfir að væru megintakmarkið með stjórnarsamstarfinu. Nú þýðir ekki fyrir sjálfstæðismenn út af fyrir sig að ætla að skýra þessi mistök með því að vísa til þess, að Framsfl. hafi verið mjög ráðríkur í þessu stjórnarsamstarfi. Það er ekki kunnugt að þeir hafi haft tilburði til þess að láta á það reyna. Nú vilja þessir herramenn t.d. mjög halda því fram, að Alþfl.-menn séu undir þá sök seldir að hafa látið undan síga í þessu stjórnarsamstarfi. Þeim er álasað fyrir það kjarkleysi að hafa ekki komið fram þeim stefnumálum sem þeir hins vegar viðurkenna að séu rétt. Ég minnist þess ekki að sjálfstæðismenn hafi í fyrrverandi stjórnarsamstarfi látið á það reyna að koma fram þeim stefnumálum sem þeir viðurkenna í orði kveðnu að eru rétt. Ég minnist þess ekki, að nokkurn tíma hafi komið til slíkra átaka. Stefna fyrrv. ríkisstj. var röng þegar kemur að ríkisfjármálaþættinum í heild. Þrátt fyrir umskipti til hins betra á seinni hluta stjórnartímabilsins var ríkissjóður rekinn með umtalsverðum halla. Ríkisframkvæmdir og ríkiseyðsla voru fjármögnuð bæði með því að safna og hlaða upp skuldum við Seðlabankann, með því að efna til óhóflegrar útgáfu ríkisskuldabréfa, með því að afnema þær hömlur sem áður höfðu gilt við erlendar lántökur. Í annan stað er alveg ljóst, að fráfarandi ríkisstj. beitti ekki þeim aðhaldsaðgerðum sem sérfræðingar, sem um þetta fjölluðu í verðbólgunefnd, töldu fyrir löngu nauðsynlegar að því er varðaði stjórn peningamála. Hún treysti sér ekki til þess að gripa til raunhæfrar vaxtapólitíkur. Hún treysti sér ekki til þess að afnema það sérkennilega kerfi sem við höfum á bindiskyldu innistæðufjár í Seðlabanka, sem síðan er notað með lágvöxtum til að fjármagna afurðalán atvinnuvega. Henni brást illilega bogalistin að því er varðaði að setja raunverulega og fylgja fram útlánaþaki á lánum viðskiptabanka. Fjárfestingarstefna hennar var því miður öll í molum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að verðbólgumögnunin sjálf, sem við var að glíma, átti að miklu leyti rót sína að rekja til stefnu stjórnvalda. Og því miður er það svo enn. Það er komið undir pólitísku mati, hversu hyggilegar aðgerðir fyrrv. ríkisstj. voru að því er varðaði samskipti hennar við aðila vinnumarkaðarins og einhliða lagasetningu sem greip inn í gerða kjarasamninga. Ég er þeirrar skoðunar, að ef fyrrv. ríkisstj. hefði getað fært að því sannfærandi rök, að hún hefði sjálf gert skyldu sína að því er varðaði það sem hún hafði beinlínis á valdi sínu, þ.e.a.s. ef hún hefði sjálf séð til þess, að fjármálastjórn ríkisins væri rekin eins og vera bar og í samræmi við þau yfirlýstu markmið að ná niður verðbólgu, ef fyrrv. ríkisstj. hafði farið eins að í peningamálum, í fjárfestingarmálum og skattamálum, þá hefði hún þar með skapað forsendur fyrir því, að verkalýðshreyfingin hefði tekið betur afskiptum hennar af þeim þætti sem allar ríkisstj. grípa til út úr neyð, ef þeim hefur sjálfum brugðist bogalistin að því er varðar almenna mótun efnahagsmála á öðrum sviðum. Ég ber ekki blak af þeim mönnum sem segja eitt í stjórnarandstöðu og annað í stjórn. Ég er ekki hér sem málsvari þeirra manna sem héldu því fram, að það væru skilyrði til þess, þegar gengið var til kosninga vorið 1978, að með því einu að skipta um stjórn og menn í stjórnarstólum væri aðhægt að fylgja fram þeirri stefnu að samræma stórhækkun, gífurlega prósentuhækkun kaups í krónutölu og raunverulega aðför að verðbólguvandanum. Það verða aðrir menn að gera en ég. En ég held því fram, að það sé stórkostleg einföldun á staðreyndum málsins að halda því fram í alvöru, að fyrrv. ríkisstj. hafi að því leyti verið saklaus í sinni viðleitni og í góðri trú, að það eitt hafi komið í veg fyrir árangur, að verkalýðshreyfingin var henni óþægur ljár í þúfu. Ég fullyrði m.ö.o. ósköp einfaldlega, og það er mín niðurstaða og ég tel í raun og veru að ég þurfi ekki að byggja hana á mínu persónulega mati, heldur er það raunverulega sú eina niðurstaða sem lesin verður út úr þeirri samantekt sérfræðinga ríkisstj. sjálfrar, sem hver maður má lesa í skýrslu verðbólgunefndar. Það er mér hins vegar geysimikið furðuefni, að flokkur, sem hefur þau yfirlýstu markmið efst á blaði að draga úr óhóflegum ríkisafskiptum og ríkisumsvifum og renna traustum stoðum undir heilbrigðan atvinnurekstur, - að ríkisstj., sem hefur slík markmið efst á blaði, skuli jafnvel ekki heldur hafa haft kjark til þess að grípa til þeirra aðgerða sem allir dómbærir menn þá voru sammála um að væru frumforsendur ef við ætluðum að gera okkur einhverjar vonir um árangur. Það skal vera niðurstaða þessara orða minna hér, það er ekki út af fyrir sig miklu fleira að segja um það frv. sem hér liggur fyrir en þetta: Það liggur fyrir með frv. loforðalisti þar sem ríkisstj. heitir því stuðningsmönnum sínum og þeim aðilum í verkalýðshreyfingunni, sem nú hafa raunverulega keypt henni gálgafrest með kaupi sínu, að nú skuli loksins verða algjör umskipti, nú sé hún tilbúin að leggja fram á næstunni þá samræmdu stefnu í efnahagsmálum sem snertir þá aðra þætti sem ríkisstj. sjálf hefur beinlínis vald á og ættu að duga til þess, að hún gæti staðið við loforð sín. Það er hverjum manni í sjálfsvald sett, hvernig hann metur þetta, en tíminn er naumur. Við skulum gera okkur ljóst, að tíminn er ekki lengri en fram að í fyrsta lagi afgreiðslu fjárlaga, því þá fyrst reynir á hvort þau loforð og þær skuldbindingar, sem ríkisstj. hér hefur tekið á sig, rúmast innan ramma þeirra fjárlaga sem verður að skila með mjög verulegum tekjuafgangi, þar sem óhjákvæmilegt er að beita mjög harðneskjulegum niðurskurði bæði í verklegum framkvæmdum á vegum ríkisins og í framlögum til ýmissa bráðnauðsynlegra og aðkallandi félagslegra umbótamála. Í annan stað hlýtur það að koma fram þegar kemur að afgreiðslu lánsfjáráætlunar, sem gera ber reyndar áður en og um leið og fjárlög eru unnin. Og þó er þetta aðeins byrjunin. Það lofar ekki góðu, ef málflutningur ýmissa stjórnarsinna nú ætlar að halda áfram að vera í líkingu við Lísu í Undralandi, ef hann á enn að vera af því taginu, að stjórnmálamönnum sé með einhverjum töfrabrögðum gerlegt að lofa almenningi í þessu landi gulli og grænum skógum, batnandi lífskjörum, hækkandi kaupi, stórkostlegum og dýrum félagslegum umbótum, og samræma þetta annars vegar lækkandi skattheimtu, lækkandi skattbyrði, vaxandi kaupmætti, auknum álögum á atvinnurekstur, sem í öðru orðinu er viðurkennt að er verið að bjarga nærri því frá greiðsluþroti. Samhengið í þessari grútarbræðsluhagfræði er mér enn sem fyrr hulin ráðgáta, og ég endurtek það, að það er alrangt ef því er haldið fram, að hægt sé að venja þessa þjóð af fíknilyfjaneyslu 50% verðbólgu, sem búið er að venja hana á í 6–7 ár, með einum saman töfraformúlum. Við skulum gera okkur það fullkomlega ljóst, að það verður ekki gert nema með mjög harðneskjulegum aðgerðum. Og það er ekki hægt að benda á neinn þann syndahafur í þessu þjóðfélagi sem hægt er að draga út úr og segja: Hér hafið þið braskaralýðinn, hér hafið þið stórgróðalýðinn, sem einn skal bera byrðarnar. - Það hefur hingað til vafist fyrir mönnum að benda á þennan hóp, og því miður hefur málflutningur af því tagi lítil tengsl við raunveruleikann eins og hann er. Þeir menn, sem í raun og veru vilja gera sér vonir um að þessari ríkisstj. takist betur til en stjórninni þar á undan og betur til nú í upphafi síns ferils heldur en vinstri stjórninni, sem skildi við í 50% verðbólgu 1974, - þeir stjórnarsinnar verða nú næstu dagana, vikurnar og missirin að gera strangar kröfur til sjálfra sín. Og það er alveg rétt, að það hlýtur að vera svo, að hæstv. forsrh. og ráðh. ríkisstj. og stuðningsmönnum hennar sé það vissulega hvatning til þess að gera nú skyldu sína þegar launþegahreyfingin býður þá kosti sem hún hefur boðið. Og það væri mikil smán og skömm öllum þessum aðilum ef þeir kynnu að verða uppvísir að því innan ekki mjög langs tíma, því tíminn er naumur, að hafa ekki getað staðið við skuldbindingar sínar, þegar slíkar fórnir eru færðar af launþegum.



Herra forseti. Ég vil í örfáum orðum gera grein fyrir afstöðu minni til þess frv. sem hér liggur fyrir um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Það má segja, að í því felist að vandinn, sem við blasti 1. des., að hleypa allri launahækkuninni út í verðlagið sé leystur í bili, en því miður með enn einni bráðabirgðalausninni. Það leysir vandann aðeins um tíma. Að því leyti er það okkur Alþfl.-mönnum mikil vonbrigði. En það verður aldrei of oft undirstrikað, að það er auðvitað alrangt að kenna kaupi og kjörum launafólks sífellt um verðbólguvandann og biðja launafólk sífellt að færa fórnir til að hægt sé að leysa hann, ef ekki annað er að gert. Launafólk skilur vandann og er tilbúið að færa fórnir, en það verður þá að sjá og hafa tryggingu fyrir því, að aðhald sé líka á öðrum sviðum og raunverulega sé ásetningur stjórnvalda að takast á við vandann. Alþfl, hefur reynt til hins ítrasta að ná fram endurskoðun vísitölunnar, þar sem tryggt væri að hamlað væri gegn sífelldum víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags, sem er að sjálfsögðu aðeins hluti vandans. Á hitt hefur hann ekki síður lagt áherslu, sem ekki er síður mikilvægt, að efnahagsstefnan verði sveigð að langtímamarkmiðum. Vísitalan og launastefnan eru auðvitað aðeins hluti verðbólguvandans. Fjárfestingarstefnan, stefnan í skattamálum, verðlagsmálum og ríkisfjármálum eru ekki síður afgerandi þættir í vandanum. Á þessi atriði hefur Alþfl. lagt mikla áherslu ekki síður en á endurskoðun vísitölunnar. En það ber að viðurkenna, að tíminn frá 1. sept. hefur ekki verið notaður sem skyldi til að undirbúa jarðveginn að þeirri breyttu efnahagsstefnu sem við vildum til að koma verðbólgunni niður og tryggja kaupmátt launa. En vissulega ber þó að viðurkenna, að hér hefur verið um mjög stuttan tíma að ræða og kannske of stuttan til að meta hvort ríkisstj. er alvara í því að takast á við efnahagsvandann, þar sem erfiðleikarnir voru miklir er hún tók við 1. sept. s.l. Á hinn bóginn gefur grg. með frv. viss fyrirheit, sem eru miklu ákveðnari en nokkurn tíma í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna, um að ríkisstj. ætli að grípa til ýmissa stefnumarkandi aðgerða á næstunni sem benda til að stefnuna sé verið að taka í þá átt að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Ég hygg að þetta tækifæri eigi að gefa henni og þessa viðleitni hennar beri að meta á þann hátt, að hún fái tækifæri til að sanna að alvara sé á bak við orð hennar um að ná tökum á efnahagsvandanum. Með þetta í huga mun ég því ekki greiða atkvæði gegn þessu frv. Á það ber einnig að líta, að samráð og samvinna hefur verið um þessar aðgerðir við verkalýðshreyfinguna, sem er sá hornsteinn sem stjórnarsamstarfið byggir á. Flest launþegasamtökin vilja gefa henni vinnufrið og tækifæri til að sanna að henni sé alvara í því að keyra niður verðbólguna. Að mínu mati sker það úr og verður þolraun þessarar ríkisstj. næstu vikur, hvort hún eigi einhverja lífdaga fram undan eða ekki, að hún hafi dug og kjark til að framkvæma það sem grg. kveður á um. En það verður að gerast á þann hátt, að það verði ekki aðeins biðlað til launafólks um fórnir, heldur verða það að vera afgerandi stefnumarkandi langtímaaðgerðir á öllum sviðum fjárfestingar og ríkisfjármála. Það verður að beita skynsamlegri landbúnaðarstefnu og ekki síst réttlátri og sanngjarnri skattastefnu og tryggja jafna og varanlega kaupmáttaraukningu og launajöfnuð. Þessu bíður þjóðin eftir. Til þessa hafa launþegar nú gefið ríkisstj. tækifæri, og ef hún notar það ekki skynsamlega næstu vikurnar, þá þarf hún ekki að kemba hærurnar.



Herra forseti. Það hefur komið fram í þessum umr., bæði af hálfu stjórnarandstöðu og stjórnarsinna, að þetta frv. er með sérstökum ólíkindum. Bæði er það svo, að í rauninni skilst ekki hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vakir með flestum greinum þess, en þó stendur það upp úr, að ætlunin er að eyða 8% vísitöluhækkun með ýmsum hætti, sem þýðir það að launþegar eru í rauninni sviptir 27 milljörðum kr. með þessum hætti, ef reiknað er það sem þeir hefðu átt að fá samkv. samningum. Og það er náttúrlega næsta hlálegt, að þetta frv. skuli koma frá þeim aðilum sem heimtuðu samningana í gildi á sínum tíma. Það stendur upp úr líka, að þessar vísitölubætur, sem frv. gerir ráð fyrir, og segir að skuli greiða og verður ekki skilið annað en megi ekki greiða hærri verðlagsbætur á laun en 6.1%, þær mæla verkamanni, sem er með 200 þús. kr. tekjur, 28 þús. kr. verðlagsbætur, en forstjóra með 600 þús. kr. 84 þús. kr. Þannig er nú það réttlæti sem hæstv. ríkisstj. sýnir launþegum með þessu frv., og blöskrar víst mörgum fleirum en mér að hv. þm. Guðmundur J. sem hér situr nú, skuli geta skrifað fyrir hönd Verkamannasambandsins sérstakt þakkarbréf út af þessu frv. til hæstv. ríkisstj. En það var ekki þetta sem ég vildi ræða hér. Þetta hefur komið fram hér í umr. að einhverju leyti áður. En ég vil spyrja hæstv. forsrh., hvort þingheimur megi yfirleitt búast við því í framtíðinni, að stjórnarfrumvörp verði þannig úr garði gerð sem þetta frv. Í því er ekki einn einasti stafkrókur um það, hvað þær svífandi hugmyndir, sem koma fram í frv., muni kosta ríkissjóð. Látum nú vera að hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. hafi ekki áhyggjur af því, hvernig fer með atvinnuvegina þegar þeir þurfa að borga 6.1% hækkun á laun, eins og ástatt er nú í þjóðfélaginu og eins og aðstaða þeirra er. En hæstv. ríkisstj. leyfir sér að leggja fram frv. sem gerir ráð fyrir gífurlegum útgjöldum úr ríkissjóði á ýmsan hátt, en leggur ekki fram einn einasta stafkrók um það, hvað þetta þýði í fjárhæðum. Ég minnist þess, að það hefur verið mikið um það rætt hér á hinu háa Alþ., að það eigi ekki einu sinni að leggja fram frv, um að gera einhverjar smávægilegar umbótaaðgerðir í þjóðfélaginu, nema ríkisstj., sem vill vera ábyrg, geri grein fyrir hvað það kosti. Hér er frv. upp á milljarða sem á að leggja byrðar á ríkissjóð í einu eða öðru formi eða létta af sköttum, en það er ekki gerð grein fyrir því með einum einasta stafkrók, hvernig þetta eigi að framkvæma, hvað byrðar ríkissjóðs séu miklar vegna þessa frv., og ekki með hvaða hætti eigi þá að létta þeim af ríkissjóði, annaðhvort með niðurskurði eða með öflun skatta. Ég hélt að þetta væri kannske vegna þess, að frv. var samið í miklum flýti, eins og við hv. þm. vitum, að ekki var vikið einu einasta orði að því, hvað þessar greinar frv. kosta: niðurgreiðslur, félagslegar umbætur og lækkun skatta. Ég hélt að það væri vegna tímaskorts að þetta var ekki sett í grg. með frv. En ég hlustaði vendilega á hæstv. forsrh. og hann minntist ekki orði á þetta og þaðan af síður náttúrlega hvað kaupgjald, sem atvinnuvegirnir eiga að bera samkv. frv., þýddu í útgjöldum fyrir þá. En það eru sem sagt um 20 milljarðar fyrir alla launagreiðendur í landinu sem bætast ofan á það sem þeir greiða núna. Það kom hér fram í umr., að hv. þm. Vilmundur Gylfason nefndi þessar frumvarpsgreinar, sem fela í sér beinar eða óbeinar greiðslur úr ríkissjóði, - hann nefndi þær og frv, í heild sjónhverfingar. Þetta eru orð að sönnu. Ég hef nefnt þetta eina umfangsmestu svikamyllu sem sést hefur í íslenskum stjórnmálum á síðari árum, þ.e.a.s. þetta frv. er framhald að þeirri svikamyllu sem kemur fram í fjárlagafrv. sjálfu. Þar er gert ráð fyrir að auka niðurgreiðslur á vöruverði í beinum niðurgreiðslum og óbeinum um 16 milljarða kr. Þetta kemur þannig fram, að bein aukning niðurgreiðslna á vöruverði samkv. því frv. er 11 milljarðar, en óbein niðurgreiðsla felst í niðurfellingu söluskatts á matvörum, þ.e.a.s. 5.3 milljarðar. Fjár til þess að greiða niður vöruverð um þessa hrikalegu upphæð, 16 milljarða kr., auka niðurgreiðslur um þetta á einu einasta ári, er hugsað að afla með auknum tekjusköttum og eignarsköttum, af því að þeir hafa ekki áhrif á vísitöluna. Þetta er beinlínis tekið fram í grg. með frv. og kom mjög glöggt fram í framsöguræðu hæstv, fjmrh. fyrir því frv. En það er ekki nóg með að ætlunin sé að ná þessu með þessum hætti, með auknum tekju- og eignarsköttum, heldur er beinlínis ætlunin að skattleggja aukinn kaupmátt fólks milli ára um 3 milljarða, og það er gert með því að hækka skattvísitölu einungis um 43% á sama tíma sem laun hækka um 50% milli ára. Persónuafsláttur og skattþrep hækka þá um 43% þegar launin hækka um 50%. Með þessu ætlar hæstv. ríkisstj. að skattleggja kaupmáttaraukningu, sem orðið hefur í landinu, um 3000 millj. kr. Ég vænti þess, að hæstv. viðskrh., sem fór hér með kaupmáttartölur í dag og talaði um taxtakaup, hafi gert sér grein fyrir því, að hann fór með hreint fleipur, vegna þess að í þeim kaupmáttartölum kemur ekki fram aukin skattheimta ríkisvaldsins á kaupmáttaraukninguna. Þar er aðeins um taxtabreytingar að ræða og kemur ekki fram hvort ríkisvaldið á einhverjum tíma eykur tekjuskatta á menn og tekur þannig til baka kaupmáttaraukninguna. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði að með þessu væri hæstv. núv. ríkisstj. að gera tekjuskattinn að meiri launamannaskatti og verri en áður, og ég er honum alveg hjartanlega sammála. En svikamyllan heldur áfram með þessu frv. Hér er gert ráð fyrir að auka niðurgreiðslur frá því, sem er í fjárlagafrv., um 1/2, þ.e.a.s. greiða niður 1/2% að auki, miðað við forsendur frv., og síðan er þessi sjónhverfing útfærð og aukin með því að taka 3% vísitöluskerðingu með ótilgreindum félagslegum aðgerðum og með ótilgreindum skattalækkunum 2% að auki. Þarna er sem sagt um það að ræða að auka þessa svikamyllu, að launþegar sjálfir greiði niður eigið kaup, með því að lofa þeim ótilgreindum félagslegum umbótum og skattalækkun sem engin veit hver á að meta til verðs og er í rauninni, eins og kom fram hjá hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, óútreiknanlegt. Hvernig á að meta félagslegar aðgerðir til vísitölubóta eða ekki vísitölubóta? Ég hygg að hv. þm. Vilmundur Gylfason hafi hitt þar naglann á höfuðið, þótt stundum segi hann ýmislegt sem ekki fær staðist. Það er alveg ljóst, að auðvitað verður einhver, alveg eins og með niðurgreiðslurnar, að borga fyrir félagslegar umbætur. Og hverjir munu borga það á endanum ef það er ekki allur almenningur í landinu? Menn verða því ekki bara látnir borga niður kaup sitt, heldur er með ótilgreindum loforðum um félagslegar umbætur reynt að fara á bak við það að vísitala er skert. Ég hef reynt aðeins - að vísu hef ég ekki til þess öll gögn - að meta hvað þetta frv. gæti þýtt fyrir ríkissjóð í útgjöldum, ef taka á frv. alvarlega. Í fyrsta lagi þýðir þetta það, að við 2800 millj. kr. fjárvöntun í fjárlagafrv. sjálfu til niðurgreiðslna bætast 800 millj. kr., vegna þess að það er ætlunin að greiða niður um 3% skv. þessu frv., en gert ráð fyrir 21/2% í fjárlagafrv. sjálfu. En það stendur í því frv., að þar skorti á 2 800 millj. kr. Fjárvöntun til niðurgreiðslna skv. þessu frv. og fjárlagafrv, er sem sagt 3 milljarðar og 600 millj. kr. Það hefur oft verið sagt, að það sé ódýrasta leiðin fyrir ríkissjóð að fara í kringum vísitölukerfið með því að greiða niður vöruverð, greiða niður landbúnaðarvörur. Ef við metum með þessum ódýrasta hætti fyrir ríkissjóð þau loforð sem eru í 2. og 3. gr. frv., eins og um niðurgreiðslur væri að ræða úr ríkissjóði, - við skulum vona að þessi ríkisstj. hugsi sér a.m.k. að standa myndarlega að þessum loforðum til launþega, - þá þýðir þetta: 3% lækkun vísitölu vegna félagslegra umbóta og 2% lækkun vísitölu vegna lækkunar beinna skatta, samtals 8.7 millj. Sem sagt, fjárvöntun vegna þessara loforða, ef taka á þau bókstaflega, er hvorki meira né minna en 12.3 milljarðar kr. Á móti þessu kemur að það er gert ráð fyrir eilítið minni kauphækkun og þess vegna líka minni hækkun almannatrygginga í þessu frv. heldur en í fjárlagafrv. Þar græðir ríkissjóður 1200 millj. kr. Niðurstaðan af þessu er sú, að þetta frv, þýðir, ef á að taka það alvarlega og þetta er metið mjög varlega, metið á þeim grundvelli að ríkissjóður greiði niður þessi vísitölustig, þá er þarna um fjárvöntun að ræða nettó upp á rúma 11 milljarða. Fyrir utan þetta væri kannske ekki úr vegi að upplýsa hv. þdm. um það, að mörg atriði í fjárlagafrv. eru þess eðlis, að þar eru liðir vanáætlaðir eða ríkisstj. hefur verið að gæla við það að hækka þá og þar fram eftir götunum. Ég skal minna á nokkra. Landbrh. sagði í ræðu um daginn, að útflutningsbætur væru vanáætlaðar um 1 milljarð. Það hefur stundum verið talað um af stjórnarsinnum, að það þyrfti að hækka verklegar framkvæmdir um 1–2 milljarða frá frv. Og það hefur verið talað um að það þurfi að leiðrétta olíuprósentið, sem kallað er, en eins og hæstv. ríkisstj. gekk frá olíuprósentinu gefur það ríkissjóði 2 500 millj. kr. meiri tekjur en olíustyrkurinn. Byggðasjóður er með sérstökum reikningskúnstum skorinn niður um 1130 millj. kr. Til viðbótar þessu er nauðsynlegt að afgreiða frv. með a.m.k. 3–4 milljarða kr. greiðsluafgangi. Það eru ótalmargir aðrir liðir sem koma til athugunar fjvn. Ég veit ekki hvað hæstv. ríkisstj. og stuðningslið hennar ætlar að taka af þessum liðum til leiðréttingar. En það þarf mikið fjármagn til ef þetta frv. á að taka alvarlega og ef þarf að gera breytingar á fjárlagafrv., eins og t.d. hækkun á verklegum framkvæmdum um 1–2 milljarða o.s.frv., lagfæra eitthvað olíuprósentið og þar fram eftir götunum, ég tala nú ekki um ef á eitthvað að lagfæra að það er skorið niður til félagslegra umbóta í þessu fjárlagafrv, um stórar upphæðir. Þar er skorið niður um 700 millj. kr. af Byggingarsjóði ríkisins, sem dregur úr íbúðarlánum, og þar er skorið niður meira að segja framlag til verkamannabústaða, sem var verið að ýja að hér að ættu að vera ein stærsta rósin í rósagarði ríkisstj. á sviði félagslegra umbóta. Þar eru þessir liðir skornir niður. Auk þess eru líka skornar niður verklegar framkvæmdir að raungildi um 9–10 milljarða kr. fyrir utan allt þetta. Hvernig ætlar ríkisstj. sér að ná saman fjárl. með því að samþ. þetta frv. fyrst, ef taka á loforð þess alvarlega? Ef meta á útgjöld skv. þessu frv. varlega, þá sýnist mér að þarna sé um að ræða svo stórfelldan vanda, að ég veit ekki hvort hv. þdm. gera sér grein fyrir því. Ég get ekki betur séð en að það sé lágmark, að afla þurfi nýrra tekna í ríkissjóð upp undir 15–20 milljarða, ef á að gera þetta allt saman og ná saman fjárl. Og mér er spurn: Hvernig hugsar ríkisstj. sér að framkvæma þetta? Ég dreg mjög í efa að unnt sé að skera meira niður en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Þess vegna þarf að ná þessu fjármagni með nýjum sköttum ofan á það sem hugmyndin er að gera með fjárlagafrv., og er þá reiknað með sköttunum eins og þeir eru þegar sérstöku skattarnir eru reiknaðir með á árinu 1979: sérstakur eignarskattur, sérstakur tekjuskattur og guð veit hvað. Ég vil nú auglýsa eftir afstöðu Alþfl. sérstaklega, sem hefur skrifað undir þetta frv. án fyrirvara, en skrifar undir frv. til fjárlaga með fyrirvara vegna þess að hann er óánægður með skattheimtuna. Flokkurinn vill lækka tekjuskatta frá því sem er í fjárlagafrv. Hvernig hugsa menn sér þá að framkvæma þetta, að ná þessu fjármagni? Við skulum segja að þetta sé stórkostlega ýkt mynd hjá mér og þetta sé miklu minna, en það er alveg augljóst, að þarna er um marga milljarða króna að ræða sem verður að afla fjár til með einhverjum hætti. Ég vil nú auglýsa eftir hugmyndum Alþfl. um það, hvernig hann hugsar sér að koma því heim og saman við þá stefnu sem hann hefur þóst hafa í skattamálum, við þann fyrirvara sem hann hefur um fjárlagafrv., og sérstaklega fá svar við því, hvort Alþfl. sé fallinn frá fyrirvaranum um skattahækkun samkv. fjárlagafrv. Sérstaklega vil ég endurtaka það, að ég óska eftir skýringum hæstv, forsrh. á því, hvernig hann hugsar sér vinnubrögð með stjfrv. í framtíðinni, hvort þetta er það sem hið háa Alþ. má eiga von á frá þessari hæstv. ríkisstj., að það komi ekki stafkrókur um það í frv.,sem hæstv. ríkisstj. ætlar að leggja fram, hvað þau kosti ríkissjóð, hvort þetta sé það sem koma skal. Og ég óska sérstaklega eftir að fá sem fyrst að vita glögglega hvaða mat ríkisstj. leggur á útgjöld úr ríkissjóði, sem frv. hafi í för með sér, og hvernig hún hugsi sér að afla tekna á móti.



Herra forseti. Það hefur verið athyglisvert að hlýða á hv. þm. sem talað hafa í kvöld við þessa umr. af hálfu stjórnarandstöðunnar. Þeir hv. þm. Sjálfstfl., sem hér hafa tekið þátt í umr., hafa deilt á ríkisstj. fyrir tvennt. Þeir hafa annars vegar deilt á ríkisstj. fyrir að það kaup, sem gert er ráð fyrir að greitt verði eftir 1. des. skv, því frv. sem hér er til umr., sé eiginlega allt of hátt með tilliti til stöðu atvinnuveganna í landinu, sem verið sé að leggja á auknar byrðar, enda þótt atvinnuvegirnir standi að þeirra dómi svo illa, að þeir þoli ekki neina launahækkun. En svo hafa þeir jafnframt deilt á ríkisstj. fyrir það, að hún sé með þessu frv. að klípa af launum launafólksins í landinu, og nefna í þeim efnum jafnvel himinháar tölur. Það væri ákaflega fróðlegt að fá nánari upplýsingar um það, hvort hv, þm. Sjálfstfl. telji að það kaup, sem frv, gerir ráð fyrir að verði borgað eftir 1, des., sé heldur of hátt eða of lágt. Það getur nefnilega varla verið hvort tveggja, eins og mætti skilja af málflutningi þeirra. Ég hlustaði einnig með athygli á ræðu hv. 7. þm. Reykv., Vilmundar Gylfasonar, og ég hygg að það hefði verið hollt fyrir marga fleiri en þá, sem sitja á hinu háa Alþ., að heyra það sem hann hafði að segja. Í ræðu hans kom ákaflega skýrt fram sitthvað um aðdraganda þessa frv. sem hér er nú til umr., og það kom ákaflega skýrt fram, að enda þótt stuðningsflokkar ríkisstj. standi að frv, nú þá var þeirra á milli býsna mikill ágreiningur um það hvernig ætti að gera þetta frv. úr garði. Hv, þm. Vilmundur Gylfason lýsti hér nokkuð þeim till. sem hans flokkur, Alþfl., hafði lagt fram og gert kröfu um að ríkisstj. gerði að sínum till. Hann gat um það meginatriði þessara till. Alþfl., að í frv. skyldi kveðið á um það, að laun mættu ekki hækka á árinu 1979 nema um 4% í verðbætur sem hámark eftir hverja 3 mánuði, þ.e.a.s. í mesta lagi um 17% í krónutölu á næsta ári. Þetta var aðalatriði till. Alþfl., eins og kom skýrt fram hjá hv. 7. þm. Reykv. Um þetta er það að segja, að ef ríkisstj. sem heild hefði fallist á þessar till. Alþfl., hefði þar verið um að ræða alvarlegri aðför að launakjörum almenns verkafólks og alls láglaunafólks í þessu landi heldur en átti sér stað af hálfu fráfarandi ríkisstj. fyrr á þessu ári. Þetta eru stór orð, en ég bið menn að taka eftir því sem ég segi í þessum efnum, því það eru ekki nema staðreyndir. Ég hygg að við finnum hvorki í hópi hagfræðinga né stjórnmálamanna neina þá sem halda því fram, að nokkrar líkur séu á að hægt verði á árinu 1979 að koma verðbólgunni lengra niður en í máske 35% eða svo, og væri það vissulega mikill árangur. En það að fara að tillögum hv. þm. Alþfl., sem hv. þm. Vilmundur Gylfason gerði hér að umræðuefni, hefði þýtt, að jafnvel þótt takast kynni að ná verðbólgunni niður í 35% á árinu 1979 átti kaupið - líka hjá lægst launaða fólkinu í landinu - ekki að hækka nema um 17% eða innan við helming af hækkun verðlags. Það var ekki í þessum till. verið að leggja til að sækja fjármagn til þeirra aðila í þjóðfélaginu sem safnað hafa verðbólgugróða í stórum stíl á undanförnum árum. Það var ekki verið að setja fram rökstuddar till. um að ná fjármagni úr þeim holum sem stundum hefur verið talað um að væri að finna í neðanjarðarhagkerfinu, sem þeir hv. þm. Alþfl. minnast stundum á. Nei, það átti að byrja á einum stað, hjá launafólkinu. Það kann að vera að það virðist létt verk að ráða niðurlögum verðbólgunnar á Íslandi ef kaupið er bara lækkað nógu mikið. En ég er ekki viss um, að þeir stuðningsmenn Alþfl. í verkalýðshreyfingunni, sem stóðu við hlið annarra þar fyrr á þessu ári í kjaradeilunum, hafi verið eða séu jafnsannfærðir um það, að meginmeinsemdin í okkar þjóðfélagi sé of hátt kaup verkafólks, eins og hv. þm. Alþfl. sumir hverjir a.m.k. virðast vera. Það er rétt að minnast þess, að í tíð fyrrv. ríkisstj., á síðasta kjörtímabili, átti líka að lækna verðbólguna - og hvernig var farið að því? Með mjög svipuðum hætti og till. Alþfl. fólu í sér. Kaupmáttur almennra launa lágtekjufólks í þessu landi var skertur á fyrstu valdamánuðum ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar um ekki minna en svo sem 20%. Það átti að vera byrjunin í aðförinni að verðbólgunni. Hvernig tókst til? Leiddi þessi launalækkun til lækkunar verðbólgu? Hún gerði það ekki. Það er öllum kunnugt. Og sú ríkisstj., sem hv. þm. Geir Hallgrímsson veitti forstöðu, endaði feril sinn með því, að 50% verðbólga ríkti í þessu landi þegar kjósendur hröktu hana úr valdastólum á s.l. sumri. Ég hygg að það sé ákaflega mikilvægt, að sem allra flestir gætu gert sér þess nokkuð skýra grein, að það er ekki kaupið hjá almennu verkafólki eða öðrum í hópi lægra launaðs fólks í þessu landi sem veldur verðbólgunni. Þar kemur allt annað til. Þetta kaup er ekki hátt miðað við okkar þjóðartekjur. Í þeim efnum mætti að sjálfsögðu rekja dæmi með samanburði við önnur lönd, sem oft hefur verið gert og ég ætla ekki að eyða í tíma hér nú eða spyrja um hver hafi verið þróun annars vegar kaupmáttar launa og hins vegar þjóðartekna í þessu landi undanfarin ár og áratugi. Hvort heldur sem litið er í þessum efnum til okkar nágrannalanda eða til sögulegrar þróunar hér heima undanfarin ár og áratugi, þá verður niðurstaðan sú ein, að það er með engu móti hægt að leiða að því skynsamlegar líkur, að þetta kaup sé of hátt. Það er oft talað um að það kynni að vera hægt að ná miklum árangri í baráttunni við verðbólguna með því að tengja launin við - stundum talað um viðskiptakjör, stundum talað um þjóðartekjur í því sambandi, - launin megi ekki hækka nema þjóðartekjurnar hækki og fleira í þeim dúr. Ég vil að vísu taka það fram, að ég tek ekki undir þessa kenningu, vegna þess að skoðun mín er sú, að jafnvel þótt þjóðartekjurnar breytist ekki sé ástæða til að skipta þeim með öðrum hætti en gert hefur verið og þá þannig, að það komi þeim til góða sem búa við lág laun. En setjum svo að þessi regla hefði verið hér í gildi á undanförnum árum og verið kveðið á um það með samningum eða með lögum, að kaupmáttur launa skyldi þróast í samræmi við vöxt þjóðartekna. Ég minnist þess, að einn af forustumönnum í hinni faglegu verkalýðshreyfingu, sem jafnframt er miðstjórnarmaður í Sjálfstfl., vakti athygli á því í umr. í sjónvarpi snemma á þessu ári, í aðdraganda kjarasamninganna sem gerðir voru í júní, að ef laun á Íslandi hjá hafnarverkamönnum hefðu hækkað frá stríðslokum að kaupmætti til jafns við hækkun þjóðartekna á mann og þjóðartekjurnar þá mældar á föstu verðlagi, þá hefði kaupið fyrir samningana, sem gerðir voru í júní, hjá þessu láglaunaða fólki hér átt að vera helmingi hærra en það var, þ.e. kaupmátturinn. Ég fletti sjálfur upp á þessum tölum eftir þessar umr. í sjónvarpinu, og það fór ekkert milli mála að þessi einstaklingur, sem ég þykist muna að þá hafi verið formaður Landssambands verslunarmanna og hygg að hann sé það enn, miðstjórnarmaður í Sjálfstfl. jafnframt, að það var rétt sem hann sagði í þessum efnum. Þetta eru staðreyndir, sem menn gleyma ærið oft þegar hátt er um það talað, að nú sé hægt að lækna verðbólguna á Íslandi með því að tengja launin við þróun þjóðartekna eða þróun viðskiptakjara. Það er ekki alveg víst, að slík tenging leiddi til lækkunar launa, gæti leitt alveg eins til hækkunar, eins og verið hefði á því tímabili sem ég gat um áðan. Það sér að sjálfsögðu enginn fyrir. Hv. 7. þm. Reykv., fyrsti talsmaður Alþfl. í þessum umr., vildi kenna okkur í Alþb. um það, að þeir Alþfl.menn hefðu því miður ekki fengið fram sitt mál varðandi það að lögbinda kaupið út allt næsta ár. Ég vil vona að sem flestir í þessu landi kenni okkur Alþb.-mönnum um að þannig fór, um það að þessi ákvæði standa ekki í því frv., sem við erum að ræða hér í kvöld. Hv. 7. þm. Reykv. Vilmundur Gylfason, kallaði ófyrirgefanleg pólitísk mistök, að þessar till. skyldu ekki vera samþ. En hann ætlar samt að standa að því að gera þessu ófyrirgefanlegu pólitísku mistök - og látum það svo vera. Hv. þm. sagði líka orðrétt: Hér var lögð til lögbinding -- og var þá að ræða um hvernig ætti að haga launamálunum á næsta ári. Já, það átti skv. þessum till. að binda kaupið fast, hvað sem verðlaginu liði, allt næsta ár og ganga í þeim efnum harðar að almennu verkafólki og launafólki í þessu landi heldur en fráfarandi ríkisstj. hafði gert. Svo er sagt af sama hv. þm., að Alþb. sé ófært um að stjórna á erfiðum tímum. Það gætu komið svo erfiðir tímar í þessu landi, að það væri kannske ekki til margra annarra ráða að grípa en ganga í vasa láglaunafólks í landinu. En það eru ekki nú erfiðir tímar í þessu landi. Það er meira til skipta í okkar þjóðarbúi en nokkru sinni fyrr. Það skulu menn hafa í huga. Okkar þjóðartekjur eru hærri en nokkru sinni fyrr. Spurningin er aðeins um það, hvernig menn ætla að nota það vald sem meiri hl. Alþ. og ríkisstj. hefur til að skipta þessum tekjum. Hv. 7. þm. Reykv., fyrsti talsmaður Alþfl. í þessum umr., lagði á það þunga áherslu, að verðbólgan léki láglaunafólkið verst. Það er nokkuð til í því. En láglaunafólkið á Íslandi hefur eina vörn gegn verðbólgunni, - vörn sem það hefur tryggt sér í sínum kjarasamningum. Og hver er þessi vörn? Hún er ákvæðin í kjarasamningunum um verðbætur á launin, um það, að ef verðlagið hækkar svo og svo mikið, þá skuli þó kaupið hækka líka, að vísu eftir á. Það er vörnin. En till. þeirra hv. þm. Alþfl. voru um að svipta þessari vörn burt - þessari einu vörn. Það var engin önnur trygging boðin í staðinn - alls engin. Nú má vel vera að þeir hv. þm. Alþfl. kynnu að halda því fram, að þeir hefðu treyst sér til þess að koma verðbólgunni niður í þessi 16–17% á næsta ári, eins og kaupið átti að fara. En þeir eiga eftir að færa sönnur á það, hvernig þeir ætluðu að fara að því. Það var ekkert um það í þeirra tillögum. Ég vil segja um það frv., sem hér er til umr., að það hefur að sjálfsögðu aldrei verið krafa verkalýðshreyfingarinnar að launahækkanir, hvort sem væru í sambandi við verðtryggingu launa eða að öðru leyti, væru eini möguleikinn til þess að bæta kjörin. Það liggur ljóst fyrir, að ef gerðar eru ráðstafanir til að lækka verðlag í landinu, þá er það ekki síður kjarabót, og það er ekkert nema gott um það að segja, að þær bætur, sem almennt launafólk á að fá skv. samningum komi í formi lækkaðs verðlags ekki síður en hækkaðra launa. Og það er einnig svo, að það er ekkert við það að athuga, þó að heimili, sem borgar 2% af sínum launum í sjúkratryggingagjald, sé sleppt við að borga þessi 2% í sjúkratryggingagjaldið, en fái þá ekki samsvarandi launahækkun. Það kemur út á eitt. En þá kemur að því, að gert er ráð fyrir í þessu frv., að eftir liggi hinn 1. des. 3% af launum sem ekki verði - miðað við það sem vera átti skv. samningum 1. des. bætt með beinum hætti. Það er nú svo, að auðvitað skipta þau atriði, sem boðuð eru í grg. þessa frv., í 7. lið grg., þar sem talin eru upp 11 atriði sem verkalýðshreyfingin í landinu hefur lagt kapp á að fá fram og öll eru mikilvæg, - auðvitað skipta þau miklu máli. Og enda þótt það sé að mínum dómi svo, að í rauninni ætti að vera hægt að greiða þessi 3% og fá líka ærið mikið fram af þeim atriðum sem talin eru, félagslegum atriðum í 7. lið grg., þá vil ég taka það fram, að eins og allar aðstæður eru þegar þetta frv. er flutt, með tilliti til þess m.a., hversu alvarleg tilraun var gerð innan ríkisstj. til þess að knýja fram langtum alvarlegri skerðingu, þá tel ég að við þetta verði að una. Sú afstaða liggur reyndar fyrir frá ekki veigaminni aðila en Verkamannasambandi Íslands, eins og hæstv. forsrh. kynnti í sinni frumræðu, og ég efast ekki um að sú afstaða liggur fyrir vegna þess að af hálfu Verkamannasambandsins eru þau atriði, sem upp eru talin í 7. lið grg., metin mjög mikils og því þá væntanlega treyst, að hér verði ekki um orðin ein að ræða, heldur verði efndirnar að marki betri en stundum hefur orðið áður hjá fyrri ríkisstj. í sambandi við slík loforð, og þessu vil ég einnig treysta. Ég vil taka það fram, að mér finnst það mjög slæmt að ekki skuli fylgja frv. nánari grg. um fjáröflun. Það er tæpt á hlutum í þeim efnum. Það er tæpt á hátekjuskatti, veltuskatti á vissa hluta atvinnurekstrar, fjárfestingarskatti, eignarskatti. Ég tel að út af fyrir sig þá geti þessir tekjuliðir allir komið til álita og ýmsir fleiri. En það er óneitanlega nokkur vöntun, að ekki skuli gerð nánari grein fyrir áformum ríkisstj. í þessum efnum í grg. frv. Það er minnst á að mæta því tekjutapi eða kostnaðarauka, sem ríkissjóður verður fyrir ef frv. verður samþ., að hluta með niðurskurði ríkisútgjalda. Ég vil einnig vænta þess, að hæstv. ríkisstj. verði svo gæfusöm að ná nokkrum árangri í þeim efnum. En hitt vil ég segja, að nokkru leyti vegna ummæla sem hér hafa áður fallið í þessum umr., að ég vil vara við því, að samþykkt frv. verði á nokkurn hátt notuð til þess að draga úr fjármagni við samþykkt fjárl. sem ganga á til hinna margvíslegu aðkallandi verklegu framkvæmda á vegum hins opinbera eða til þeirrar félagslegu þjónustu sem ríkisvaldið heldur uppi í þessu landi. Til þess má ekki koma að mínu viti. Ég vil síðan að lokum aðeins segja það, að tíminn stendur ekki kyrr hér hjá okkur á hinu háa Alþ. frekar en annars staðar, og þegar liðið er eitt þriggja mánaða tímabil, þá byrjar það næsta. Ég hygg að ýmsir hugsi undir þessum umr., þegar þetta frv. er skoðað, ekki bara til 1. des., heldur einnig til 1. mars. Og ég vil segja það, að eins og hin pólitíska staða er í þessu landi, nú þegar við þekkjum vilja stjórnarandstöðunnar til að skera niður launin í mjög stórum stíl og við þekkjum þá afstöðu sem fram hefur komið innan ríkisstj., þá má heita allvel sloppið í þessum áfanga. En það verður ekki hægt að telja upp aftur þá 11 liði sem eru taldir í 7. tölul. grg. þegar kemur að 1. mars, og það verður ekki heldur hægt t. mars að skipta í annað sinn á lækkun sjúkratryggingagjalds og beinni kauphækkun. Ég held að það sé rétt, að hv. alþm. geri sér þess grein nú þegar, að Alþb. ætlar sér ekki að standa að því að höggvið verði í kaup láglaunafólksins í landinu, hvorki 1. mars, 1. júní, l. sept. né 1. des. á næsta ári. Þá staðreynd held ég að menn þurfi að skilja, a.m.k. allir þeir sem vilja lif þessarar ríkisstjórnar.



Herra forseti. Umr. um efnahagsmál á Alþ. eru skrýtnar umr. Hér eru haldnar langar og miklar ræður, en í stað þess að leggja fram ráð og nýjar hugmyndir um viðnám gegn verðbólgu, þar sem hv. þm. gerðu sér far um að sameinast í raunhæfum tillöguflutningi til þess að Alþ. gæti náð árangri í því vandamáli sem við er að etja, er deilt um keisarans skegg. Stjórnarandstæðingar eru undrandi yfir því í þessum ræðustóli, að vandi skuli vera á höndum, að það skuli vera efnahagsvandi á höndum, sem þessi ríkisstj. hefur sett sér að glíma við. E.t.v. kemur þetta okkur Alþfl.mönnum ekkert á óvart, vegna þess að við sáum síðustu stjórnarflokka, og þá sérstaklega Sjálfstfl., hafa forustu um það að átta sig aldrei á því á fjögurra ára valdatímabili sínu, að vandi var á ferðinni í íslensku samfélagi, þar sem var verðbólguvandinn. Og enn eru Sjálfstfl.-menn undrandi yfir því, að ríkisstj. skuli láta sér detta í hug að segja að hún berjist við vanda í efnahagsmálum. Það er séð að sjálfstæðismenn eru enn við sama heygarðshornið. Vandinn, sem við er að etja, er ekki nýr vandi. Við erum að takast á við viðskilnað síðustu ríkisstj. Við erum að takast á við þann vanda, sem síðasta ríkisstj. skildi eftir sig í efnahagsmálum, sem gerði það að verkum að stjórnarflokkar síðustu ríkisstj. misstu traust í síðustu kosningum. Þjóðin gerir kröfur til núv. ríkisstj. Hún gerir nýjar kröfur, kröfur um að ríkisstj. taki efnahagsvandann traustum og nýjum tökum og ráði niðurlögum verðbólgunnar. Þetta finnst sjálfstæðismönnum enn skrýtið. Þeim finnst skrýtið að ríkisstj. skuli láta sér detta í hug að leggja fram á Alþ. raunhæfar till. er miði að viðnámi gegn verðbólgu. En ríkisstj. verður einnig að standast þær kröfur sem gerðar eru til hennar. Hún hefur setið 3 mánuði á valdastóli. Sú gamla sat 4 ár og tókst ekki að koma neinu fram er miðaði að raunhæfum árangri í efnahagsmálum. En þessari ríkisstj. hefur þó á þremur mánuðum tekist það sem þeirri gömlu tókst aldrei, að setja fram drög að stefnumótun, sem a.m.k. lýsir því, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar að meðhöndla vandann. Það frv., sem hér er til umr., fjallar fyrst og fremst um þann vanda, sem upp kemur 1. des. Það gera sér allir grein fyrir því, að ekki hefur gefist svigrúm til þess að koma á framfæri frv. til l. um að lögbinda hugmyndir um öll þau fjölmörgu atriði sem getið er um í grg. með þessu lagafrv. En rétt þykir að gefa þjóðinni og hinu háa Alþingi kost á því að fá upplýsingar nú með góðum fyrirvara, á hvern hátt ríkisstj. ætlar næstu daga og næstu vikur að takast á við efnahagsvandann með viðnámsaðgerðum gegn verðbólgunni. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að verðbólguvandinn verður á engan hátt leystur með því að einblína stöðugt á launaþáttinn. Vissulega verður að móta kjarastefnu til lengri tíma, en kjarastefna eða kjaramálastefna er aðeins einn liður margþættra aðgerða sem ríkisstj. verður að hafa á prjónunum og koma í framkvæmd til þess að ná raunhæfum árangri. Ef ríkisstj. ætlar eingöngu að einblína á launamálaþáttinn og ætlast til þess að launþegar beri þann kostnað, sem þjóðin þarf að bera til þess að komast út úr verðbólgunni, þá er ljóst að við komumst ekki út úr henni. Það, sem gildir, er að leggja byrðar á þjóðina. Það skilja allir. Það kostar sitt að komast út úr verðbólguhringiðunni. En það verður að jafna þessum álögum þannig niður, að stéttir landsins geti tekið á sig þær byrðar sem axla verður til þess að komast út úr vítahringnum. Í dag erum við að fjalla um það sem snýr að launþegum. En okkur er sýnt fram á loforð um að einnig verði tekið á öðrum þáttum málsins, og er það vel. Það er sýnt fram á ákveðin drög að kjarastefnu, sem þó hefur ekki verið rædd í nákvæmnisatriðum við aðila vinnumarkaðarins. Það hefur ekki verið tekist á um það í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins, hvernig heildarstefnu í kjaramálum verður komið fyrir allt næsta ár, 1979. Þetta þarf að gera. Ríkisstj. getur ekki sett fram stefnu í kjaramálum án samráðs við launþega þessa lands, án samráðs við verkalýðshreyfinguna og án þess að hún hafi þar hönd í bagga. Það er kjarasáttmáli sem gildir og annað ekki. Kjarasáttmáli felur það í sér, að valdhafar leitist eftir nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins um þá stefnu sem þeir óska eftir að ríki í kjaramálum til framtíðar. En verðbólguvandinn verður ekki leystur með bráðabirgðaráðstöfunum. Því styð ég þá stefnu sem hefur verið gerð tilraun til þess að móta: að gera kjaramálastefnu til langs tíma, en undanskil að það verður ekki gert án náins samráðs við aðila vinnumarkaðarins. Það hefur verið rætt um það í þessum umr., að vandi atvinnurekstrar sé mikill í landinu. Það hefur einnig verið ýjað að því, að ekki sé fært að leggja á atvinnureksturinn einar eða aðrar byrðar. Mér er kunnugt um að greinar atvinnurekstrar eru mjög misjafnlega á vegi staddar. Sumar, eins og t.d. í sjávarútvegi og fiskiðnaði og þá sérstaklega á ákveðnum byggðasvæðum, eru illa á vegi staddar. En okkur hlýtur einnig að vera kunnugt um að til eru þær greinar atvinnurekstrar sem standa allvel. Þar vil ég nefna t.d. ýmiss konar milliliðastarfsemi, sem hér „grasserar“ í þjóðfélaginu og hefur aukist stórlega á undanförnum árum, og síðast en ekki síst innflutningsverslunina. Auk þess hafa ýmsar greinar á sviði þjónustu styrkt stöðu sína mjög umfram það sem almennir launþegar hafa getað gert. Það þarf að gæta að því að leggja byrðarnar réttlátlega á í þjóðfélaginu og einnig að ná til þess verðbólgugróða, sem ýmsar atvinnugreinar, m.a. þær sem ég nefndi, hafa náð undir sig í skjóli ýmissa aðferða. Ég fagna þeirri stefnu, sem hér kemur fram hvað varðar fjárfestingarmálin, hvað varðar skattamálin, og vil undirstrika það sérstaklega, sem kemur fram í grg., að tekjuskattur verði lækkaður á næsta ári. Ég tel að hér séum við Alþfl.-menn að ná fram einu því baráttumáli sem á brattan hefur verið að sækja innan ríkisstj. og innan stjórnarflokkanna á undanförnum dögum. Það er ljóst, að áhrif Alþfl. innan þessarar ríkisstj. eru mikil. Áhrifin felast í því að leggja áherslu á mótun samræmdrar efnahagsstefnu til langs tíma, til lengri tíma en þriggja mánaða. Áhrifin felast einnig í því að leggja megináherslu á hin ýmsu og mikilvægu félags- og hagsmunamál launþega. Þetta hefur Alþfl. lagt áherslu á og mun halda áfram að gera. Viðnám gegn verðbólgu er kjarabót. Launþegar skilja að ef þeir taka á sig ákveðnar byrðar, þá getur það verið fjárfesting til langs og betri tíma. Launþegar vilja einnig sjá það, að álögur verði lagðar á aðra aðila samfélagsins, og þá munu þeir ekki láta sitt eftir liggja. Herra forseti. Mál er að linni. Ég vildi að afstaða mín til þessa frv. og þeirra mála, sem nú hafa verið ofarlega á baugi, kæmi hér fram. Ég tel að ríkisstj. sé fær um að takast á við efnahagsvandann með árangri, síðast, en ekki síst vegna þess að vá er fyrir dyrum. Önnur verkefni, sem bíða úrlausnar, verða að þoka fyrir lausn verðbólguvandans. Við Alþfl.-menn viljum sjá árangur. Við viljum sjá að það séu gerðar raunhæfar tilraunir til þess að ná árangri. Við erum óþolinmóðir. Við höfum horft upp á það s.l. 4 ár, að hvert tækifærið af öðru hefur verið látið úr greipum ganga. Við getum ekki beðið öllu lengur. Við viljum fara að sjá árangur og við viljum fara að sjá fram á raunhæfar aðgerðir sem miði að þessum árangri. Við komum ekki til með að gefa þeirri ríkisstj., sem nú situr við völd, langan umþóttunartíma. Ég fyrir mitt leyti vil gefa henni eðlilegan umþóttunartíma, ekki allt of langan, en eðlilegan til þess að koma ætlunarverkum sínum í framkvæmd. Ég tel að ríkisstj. hafi viljann til verksins og svo lengi sem annað kemur ekki í ljós tel ég að hún sé stuðnings verð.



Herra forseti. Nokkur orð um þetta æðistóra mál. Ástæðurnar til þeirra ráðstafana, sem frv. þetta fjallar um, eru þær, að verðlag hefur hækkað svo að nemur 14.13% í verðbætur á kaup fyrir s.l. þrjá mánuði. Það er auðvitað öllum ljóst, að ef slík verðlagsþróun fær að halda hömlulaust áfram er okkur áreiðanlega mikill vandi á höndum. Verkalýðshreyfingin vill að sínu leyti taka þátt í viðnámi gegn þessari óheillaþróun. En jafnframt bendir hún mjög staðfastlega á, að það er ekki kaupgjaldið, það er ekki kaup hins almenna verkafólks sem er bölvaldurinn í þessum efnum, eins og allt of margir virðast nú álita. Um efnisatriði þessa frv. vil ég aðeins segja það, að niðurgreiðslur á vöruverði hafa ávallt verið metnar til jafns við kaup af verkalýðshreyfingunni. Þetta hefur viðgengist í æðimörg ár og raunar áratugi. Auðvitað þarf fjármagn til þess að standa undir þeim kostnaði, sem ríkissjóður tekur þannig á sig, og auðvitað er okkur ekki sama hvert þetta fjármagn er sótt. Við væntum þess, að það verði tekið af þeim sem hafa mest greiðsluþolið, og í grg. frv. er gert ráð fyrir því. Annað atriðið er skattalækkun sem nemur 2% í kaupi. Hana er hægt að meta til 2% í kaupi. Það er auðvitað ákaflega mikið undir því komið, hvernig framkvæmd þessara mála verður. Ég vænti þess, að hún verði með þeim hætti, að almennir launþegar geti að fullu metið þennan lið til jafns við kaupið. Í þriðja lagi er um að ræða það, sem felst í 3. gr. frv. Þar er um að ræða félagslegar umbætur eða félagsleg kjaraatriði, skulum við segja, sem metin væru á borð við 3% í kaupinu. Þennan lið er að sjálfsögðu mjög erfitt að meta og hann verður naumast metinn. Ég þekki ekki þann aðila, sem gæti metið hann út af fyrir sig inn í vísitöluútreikningana, enda hlýtur þetta atriði að snúa mjög misjafnt að launþegum. Það er óhjákvæmilegt annað. En verkalýðshreyfingin hefur mjög oft staðið í samningum um kaupgjald og kjör. Það er þess vegna ekkert nýmæli, að kjaraatriði séu metin til jafns við kaup. Það er venjulega þannig í samningum, að allt er vegið saman að lokum, kaupgjaldið og kjaraatriði, sem um hefur verið deilt. Á sama hátt má segja að nú sé ástatt. Hins vegar mun ég ekki dylja neinn þess, að hér er um eftirákaup að ræða og segja má að verkalýðshreyfingin gefi hér eftir vissan hluta af umsömdu kaupi gegn þessum kjaraatriðum. Þetta verðum við a.m.k. að segja þar til við sjáum hvernig framkvæmdum varðandi þennan mjög svo þýðingarmikla félagslega kjaraatriðaþátt verður háttað. Ég held að það sé rétt að menn kalli hlutina réttum nöfnum. Það er hins vegar auðvitað algerlega rangt, sem kom fram hér í kvöld hjá hv. 4, þm. Reykv., Geir Hallgrímssyni, að með þessu frv. sé kaupgjald skert um 8%. Ég þarf ekki að hafa um það fleiri orð. Hann veit ósköp vel sjálfur, að svona er málum ekki háttað. Það hefði verið fróðlegt að heyra eitthvert slíkt mat hjá þessum hv. þm., þegar aðgerðirnar í vetur voru á dagskrá. Grundvallarmarkmið verkalýðshreyfingarinnar í þessum efnum er að sjálfsögðu að tryggja kaupmátt launanna sem allra best og að tryggja atvinnuöryggið. „Fleiri krónur í umslagið“ hefur aldrei verið keppikefli verkalýðshreyfingarinnar út af fyrir sig, heldur verðmætið, kaupmáttur þeirra króna sem um er samið. Þess vegna er afstaða verkalýðshreyfingarinnar til þessara mála nú ekkert nýmæli. Svo lengi sem ég man til í þessum efnum hefur verkalýðshreyfingin ávallt boðið ríkisstj., hverju nafni sem þær nefnast, að meta til jafns við kaupið ýmis atriði varðandi efnahagsstjórnun. Ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar stóð þetta einnig til boða. Vegna ræðu hv. 4. þm. Reykv. hér í dag vildi ég gjarnan rifja upp hvernig ríkisstj. hans stóð að kjaramálunum. Ég stikla á ákaflega stóru. Á árunum 1975 og 1976 lækkaði kaupmáttur almennra launa um 25–30%, en verðbólgan magnaðist samt. Aðgerðir fyrrv. ríkisstj. mörkuðust fyrst og fremst af því sjónarmiði, að kaupgjald verkafólks væri aðalverðbólguvaldurinn. Á annað kom hún ekki auga. Samningarnir, sem gerðir voru í júní 1977, voru andsvar verkalýðshreyfingarinnar gegn kjaraskerðingarstefnu fyrrv. ríkisstj. Og þrátt fyrir að þeir samningar væru býsna háir í prósentutölum á kaupið, þá náðu þeir ekki að jafna þá skerðingu sem orðin var á kaupgjaldinu. Þessir samningar hefðu sannarlega átt að kenna fyrrv. ríkisstj. að láta af sífelldri styrjöld gegn verkalýðshreyfingunni. Þá, að júnísamningunum gerðum, hefði átt að taka upp viðnámsaðgerðir, t.d. í þeim dúr sem núv. ríkisstj. er að reyna. Ekkert í þá átt var gert, kannske heldur það gagnstæða. Styrjöldinni var haldið áfram og með febrúar - eða marsaðgerðunum, þegar sólstöðusamningarnir voru aðeins 7 mánaða gamlir, var enn ráðist gegn kjarasamningunum og þeim rift með lögum hér frá hinu háa Alþingi. Með þeim samningum voru vísitölubætur að mestu skertar um helming. Að vísu var með brbl. í maí aðeins dregið í land, og náttúrlega réð þar einvörðungu hin þróttmikla barátta verkalýðshreyfingarinnar gegn þessum aðgerðum og hræðsla stjórnarflokkanna við komandi kosningar. En þó að aðeins væri dregið í land með brbl. í maí þá fylgdu hins vegar þær aðgerðir, sem verkuðu eins og olía á eld. Þá var yfirvinnuálagið bæði á eftirvinnu og næturvinnu og ýmis önnur kjaraatriði og kaupgjaldsákvæði skert á þann hátt, að engin vísitala, engar vísitölubætur áttu að koma á þennan hlut. Ef þessu hefði haldið fram eins og þáv. ríkisstj. stefndi að, þá væri eftirvinnuálag nú sennilega komið nokkuð niður fyrir 20% í stað 40% í kjarasamningunum og næturvinnuálagið komið sennilega eitthvað niður undir 30–40% í stað 80% í samningunum. Hv. þm. Geir Hallgrímsson sagði í dag, að með ráðstöfunum núv. ríkisstj. í sept. hefði láglaunafólkið ekkert fengið í sinn hlut. Þó að maður reikni ekki það sem kom með samningunum, þ.e.a.s. á dagvinnuna, þá er það ekki neitt smáatriði að þetta mjög svo rangláta fyrirkomulag varðandi yfirvinnuna og önnur kaupgjaldsákvæði, sem því fylgdu, var numið úr gildi. Það er atriði sem verkalýðshreyfingin metur. En hver mundi kaupmátturinn vera, ef fram hefði haldið lögum fyrrv. ríkisstj.? Ekki hef ég það á reiðum höndum. En ekki er nokkur vafi á að hann væri æðimiklu rýrari en hann er í dag. Höfum það einnig í huga að það var mjög ákveðin yfirlýsing ríkisstj. í febr. í fyrra, þegar þau lög voru sett, að þar væri aðeins um byrjun að ræða. Það var miklu meira sem átti að gera. Og sannfærður er ég um að ef þáv. stjórnarflokkar hefðu haldið völdum, þá væri nú búið að afnema allar verðbætur á kaup. Það styð ég m.a. þeim rökum, að tillaga Vinnuveitendasambandsins nú fyrir stuttu í vísitölunefndinni var sú, að engar verðbætur yrðu greiddar á kaup 1. des. og áfram. Að vísu var sagt að athuga mætti það mál síðar, - þegar búið væri að vinna bug á verðbólgunni og eitthvað hægðist um í þessum efnum, þá mætti athuga málið á ný. Og þegar maður hefur í huga, að það hefur sjaldnast liðið langt á milli yfirlýstrar stefnu Vinnuveitendasambandsins í kaupgjaldsmálum og stefnu forustuliðs Sjálfstfl., þá er enginn vandi að álykta sem svo, eins og ég áðan gerði, að ef Sjálfstfl. hefði haldið völdum sínum, þá væri nú búið að afnema allar verðbætur á laun. Það er nokkuð áliðið kvölds og ég skal ekki hafa mál mitt miklu lengra. En ég vil þó segja það, að ég er ekki fyllilega ánægður, síður en svo, með ýmis atriði í þessu frv. og grg. þess, sem er eins konar stefnuyfirlýsing. Ég vil þar sérstaklega nefna fyrstu þrjá tölul., sem snúa að kaupgjalds- og vísitölumálum. Það er út af fyrir sig ágætt mark til að keppa að því, að verðlags- og peningalaunahækkanir, eins og þar segir, 1. mars verði ekki meiri en 5%. En þetta verður að vera árangur af öðrum aðgerðum en niðurskurði kaups, þá er ekkert nema gott eitt um þetta að segja. Eins er um 2. og 3. tölul. að segja, - má segja að 1. og 2. falli kannske alveg saman. Í 3. tölul. er fram tekið að vísitöluviðmiðun launa verði breytt fyrir 1. mars 1979 að höfðu samráði við fjölmennustu heildarsamtök launafólks. Hér er að vísu rætt um samráð, en engan veginn útilokað, sýnist mér að það gæti ekki gerst þó að það samráð bæri ekki árangur. Vona ég þó að til þess komi ekki. Hins vegar er síðari hluti þessa tölul. sá, að vísitölunefnd er nú enn fengið það verkefni að skila till. fyrir 15. febr., sem unnt væri að byggja á í þessu sambandi, og þar er m.a. minnst á viðmiðunina við viðskiptakjör. Um þetta atriði vil ég aðeins segja það, að verðbótaákvæðin eru mjög stór hluti af kjarasamningum okkar þegar jafnmikil verðbólga er og nú er í raun. Þar af leiðandi hljóta þessi mál að vera ákaflega viðkvæm. Hér er verið að fjalla um einn meginþátt kjarasamninga, og ég álít að það sé rangt að segja vísitölunefnd - en hún á að starfa áfram - undir þann þrýsting sem gert er í 3. tölul. Eins og var markmiðið með 20. nóv. s.l. var rangt, eins álít ég að þetta sé rangt. Ef ná á árangri í þessum efnum verður að fjalla mjög vandlega um þessi mál og ekki beita þeim þrýstingi sem mér sýnist að hér sé stefnt að. Málin vinnast ekki á þann háu. Ég vil sem sagt vara við því, að þetta verði gert að einhverju aðalatriði í framhaldi þessara mála. Stjórnarandstæðingar, sem hér hafa talað, vilja gjarnan halda því fram, að um mikla hugarfarsbreytingu sé að ræða hjá forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar. Ég held að það hafi raunar þegar verið gerð grein fyrir því, að svo er ekki. Hins vegar eigum við nú að mæta allt öðrum skilningi hjá þessari ríkisstj. en fyrrv. ríkisstj. í afstöðu til kjaramála verkalýðsstéttarinnar. Það er aðeins þetta sem veldur því að við tökum nú þannig á málunum sem gert er. Okkur hefði farið eins við fyrrv. ríkisstj., ef hún hefði viljað fara þessa leið. Ég get ekki stillt mig um að koma aðeins að þætti hv. 7. þm. Reykv., talsmanns Alþfl. í þessum umr., og skal gera það í örstuttu máli. Hann ræddi um að Alþfl. hefði viljað fara öðruvísi að og setja þak á launagreiðslur. Það liggur ósköp ljóst fyrir, hvaða hugmyndir Alþfl.-menn voru með. Þær voru, að nú skyldu aðeins 3.6% fara út í kaupgjaldið af þessum rösku 14%, sem samningar mæla fyrir um, og í hæsta lagi 4% á verðbótatímabili næsta árs. Það er augljóst, að ef þessu hefði farið fram hefði kaupmáttarskerðing orðið mjög mikil. Ég held að það sé rétt, sem hér var sagt áðan af hv. þm. Kjartani Ólafssyni, að þetta mundi sennilega verða mun meiri skerðing en fólst í lögum fyrrv. ríkisstj. frá því í febr. og maí. Að þessu viljum við Alþb.-menn ekki standa. Hv. þm. taldi að Alþb. væri að reyna að bjarga sér út úr loforðaglamrinu, eins og hann orðaði það, frá því í kosningabaráttunni og fyrr. Ef átt er með þessu við kjörorðið „samningana í gildi“, þá man ég nú ekki betur en það kjörorð væri einnig haft á spjöldum Alþfl. fyrir kosningar. Ég hygg nú, að kannske hafi enginn einstaklingur átt meiri þátt í því að móta það kjörorð en Björn Jónsson forseti Alþýðusambands Íslands, Alþfl.maðurinn Björn Jónsson. Hv. þm. minntist á að taka þyrfti upp nútímalegri vísitölu en þá, sem fundin var upp 1939. Mér liggur nú við að segja, að hv. þm. stefni einmitt að svipaðri vísitölu og var tekin upp 1939. Samkv. þeirri vísitölu, ef ég man rétt og bið um leiðréttingu ef rangt skyldi vera, en ég man ekki betur en þá væri með lögum ákveðið að aðeins 3/4 af því, sem verðlag hækkaði um, skyldi bætt með vísitölu á kaupið. Og það er nálægt því og þó kannske öllu meira en manni virðist að þessi hv. þm. vilji stefna að. Hv. þm. gat þess, taldi það eiginlega sjálfsagt, að á alvörutímum yrði Alþ. að taka af skarið í kjaramálum. Ekki ætla ég að vefengja rétt Alþ. til þess að gera það. En það er augljóst, að þegar hann talaði um að Alþb. væri ekki hæft til að stjórna á erfiðum tímum var hann í raun og veru að miða á það, að Alþb. hefði ekki viljað fallast á þá miklu launaskerðingu sem fólst í till. Alþfl. Það er alveg rétt, slíkt vill Alþb. ekki fallast á. Og það er eins gott að menn hafi það mjög fast í buga, þeir sem vilja líf þessarar ríkisstj. og raunverulega styðja að því að hún geti starfað áfram, að slíkar ráðstafanir verða aldrei gerðar með samþykki verkalýðshreyfingarinnar. Ef á að knýja þær í gegn á Alþ. án þess, þá spyr ég: Hvar er líf þessarar ríkisstj. þá?



Herra forseti. Það hefur einhver stjórnarþm. gleymt biblíu sinni hér í ræðustólnum: Verðbólguvandinn. Ég lýsi eftir eigandanum. Ég vil hefja mál mitt á því að fullvissa hv. síðasta ræðumann um að ég er einn þeirra sem vilja styðja að, kannske ekki langlífi ríkisstj., en alla vega koma í veg fyrir að hún komist í burtu strax eða bráðlega. Ég held að það verði eina ráðið til þess að koma þjóðinni í skilning um það, að kominn er tími til þess að landinu verði ekki stjórnað með samsteypustjórnum. Vonandi verður þess ekki langt að bíða, að þjóðin treysti Sjálfstfl. einum fyrir stjórn landsins, í von um að þá fyrst geti hjólið snúist nokkurn veginn rétt. Ég hafði hugsað mér að segja nokkur orð um frv. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu sem hér liggur fyrir til umr. Ég er hræddur um að þetta frv. sé ekki sá boðberi góðra tíðinda fyrir þjóðina, sem stjórnarmeirihl. hefur talað um. Launagreiðslur í landinu nema um 300 milljörðum kr. á heilu ári á gildandi verðlagi, eins og kom fram hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni í upphafi umr., en til viðbótar koma svo tekjur sjómanna, sem nema um 20–25 milljörðum kr., og tekjur bænda, sem eru 12-13 milljarðar. Ef 8% launahækkun er afnumin 1. des. er felld niður hækkun peningalauna sem nemur 24 milljörðum. Hvert prósentustig, sem kaup er lækkað um við niðurgreiðslu vöruverðs, kostar því um 1700 millj. kr. á ári á gildandi verðlagi. Ef tekin eru saman þessi 8% og reiknað hvað það gerir í niðurgreiðslum, þá nemur sú fjárupphæð um 14 milljörðum kr. Launþegar verða því af 10 milljörðum kr. í launum. Það er mismunurinn á því, sem má segja að tekið sé af þeim, og því sem þeir fá. Frv. gerir ráð fyrir 3% lækkun verðbótavísitölu 1, des. 1978. Sú niðurgreiðsla kostar, eins og hér hefur áður komið fram, 5.1 milljarð kr. Þá er ráðgert að lækka skatta um sem nemur 2% af verðbótavísitölunni 1. sept. Ef sú framkvæmd samsvarar að fullu niðurfelldri launalækkun ættu skattar að lækka um 6 milljarða kr. Þá er loks ráðgert að félagslegar umbætur verði metnar til kjarabóta sem nemur 3% af verðbótavísitölu. Ég hef notið aðstoðar manna sem eru vanir að reikna þetta út, og þeir komast að þeirri niðurstöðu, að launaskerðingin eða mismunurinn á því, sem launþegar eru að láta af hendi, og því, sem þeir eru að fá til baka, sé á milli 10 og 12 milljarðar kr. Þetta er árangurinn af því, að Alþb. komst í stjórnaraðstöðu. Þetta er árangurinn af því, að ráðh. gátu snúið verkalýðsforustunni. Hún gerði háar kaupkröfur og langt fram yfir það sem þjóðarbúið þoldi í síðustu Loftleiðasamningum og bættu ofan á það útflutningsbanni, sem enn er óreiknað hvað hefur kostað þjóðina. Frá sterkri afstöðu er horfið, og ráðh. nota sömu leiðtoga verkalýðshreyfingarinnar til að snúa vopnum hennar gegn sjálfri sér. Það er gaman að fylgjast með því tali sem hér hefur átt sér stað. T.d. hélt hv. 7. þm. Reykv. ágæta ræðu og át svo allt ofan í sig í lokin með því að segja, að þrátt fyrir allt mundi hann standa með þessum slæmu till. sem hér liggja fyrir. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sagði alveg réttilega, að Alþfl. gæti ekki komið öllu því fram, sem hann vildi og þar af leiðandi væri frv., sem hér lægi fyrir, ekki gott frv. En ég spyr: Af hverju? Hvað er það sem knýr Alþfl. til þess að greiða atkv, með þessu frv., sem þm. hans tala á móti? Ég skil það ekki. Hvað knýr Alþfl. til þess að taka afstöðu gegn sannfæringu sinni og koma í veg fyrir þessa 14% hækkun? Alþfl. hafði allt annað á stefnuskrá sinni, sem Alþfl. taldi og telur enn miklu betri lausn en það, sem nú liggur fyrir. Af hverju koma Alþfl.menn ekki með það fram í frv.-formi og vita hvort þeir koma því í gegn. ef það er eitthvað betra? Það væri ekki óhugsandi. Ef við, sem erum í stjórnarandstöðu, fáum eitthvert valfrelsi á milli úrlausna og úr því að afstaða Alþfl. er þessi bara til að koma í veg fyrir enn meiri skaða en þetta frv. leiðir af sér, því það er það sem hv. þm. var að segja, þá vildi ég gjarnan fá að sjá till. þeirra í frv.formi, og við skulum láta reyna á hvort það kemst í gegn eða ekki. Ég er ekki með þessum orðum að reyna að kljúfa stjórnarliðið, því við verðum á sama tíma að gæta þess að það klofni ekki, annars verða minni líkur til þess, að Sjálfstfl. nái hreinum meiri hl. í næstu kosningum. Svo ég snúi mér aftur að því, sem ég var nú byrjaður á, að tala um þetta frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, þá er fyrirsögnin eiginlega það besta. - Gert er ráð fyrir auknum niðurgreiðslum samkv. 1, gr. jafnframt því sem lækka á skatta, sbr. 2. gr., og auka útgjöld til félagsmála, sbr. 3. gr., í þeim tilgangi að koma í veg fyrir 8 kauphækkun. 8% hækkun launagreiðslna í landinu gerir um 24 milljarða kr., eins og ég sagði áðan. Ef ríkissjóður hefði keypt alla þessa hækkun af sér með almennum niðurgreiðslum hefði það numið um 14 milljörðum kr. Ekki er ástæða til að ætla, að ódýrari kaup fáist þó farin sé að hluta leið skattalækkana og aukinna félagslegra útgjalda. En ef ríkisstj. væntir þess að eiga kost á slíku væri fróðlegt að fá upplýst að svo sé, því það liggur alveg ljóst fyrir, að hér er verið að taka af launþegum um 10 milljarða kr. Tilgangur þessa frv. er sagður vera viðnám gegn verðbólgu, en ég fullyrði að áhrif laganna verða þveröfug ef frv. verður samþ. Hér er ekki um tekjutillögur að ræða, það kemur ekkert fram í þessu um neinar sérstakar tekjur, og peningar verða bara prentaðir eins og áður hefur verið gert. Meginorsök verðbólgu undanfarinna ára er þessi peningaaustur, bæði ríkissjóðs og Seðlabankans, inn í landið. Og ég endurtek að peningar, sem engin verðmæti standa bak við, eru ekkert annað en áprentaður pappír. Hér er verið að ausa stórum fjárfúlgum út úr ríkissjóði, fjárfúlgum sem ekki verða lagðar á fólkið í sköttum, heldur fengnar beint úr prentvélum Seðlabankans. Ég er alveg sannfærður um að þessir peningar munu valda mjög auknum innflutningi erlendra vara. En við vitum öll að enginn gjaldeyrir er til til þess að auka innflutning. Það liggur ljóst fyrir, ekki nema miklar erlendar lántökur séu fyrirbugaðar til að kasta í þessa eyðslu líka. Það er það eina sem ég get látið mér detta í hug. En það væri fróðlegt ef ríkisstj. gæti upplýst þetta. Þessir peningar hafa auðvitað keðjuverkandi áhrif. Þeir valda einnig þeirri veltu innanlands sem leiðir af sér aukinn innflutning iðnfyrirtækja á hráefni og aukna samkeppni þar um vinnuaflið. Hér er full atvinna eins og er, eða að ég hélt þangað til í dag eða í kvöld. Ég skal koma að því svolítið seinna. Ég óttast að það geti orðið um yfirboð að ræða á vinnumarkaðinum í iðnaði, ef þessi leið verður farin. Ég er hræddur um að stöðvun verðbótavísitölu með þessum hætti muni ekki stöðva kauphækkanir. Í aths. við frv. er talað um hátekjuskatta og veltuskatta á rekstur. Hér er um hreina blekkingu að ræða. Hátekjuskattur mun ekki gefa meiri tekjur en áður. Hann bjargar engum miklum vandamálum í þjóðfélaginu. Að veltuskattur leggist á rekstur er líka rangt. Það er mjög rangt. Það ættu verkalýðsforingjarnir að vita. Hann leggst á neytendur með hærra vöruverði og erum við þá ekki komnir að þeim endalokum, sem ætlunin var að forðast? Þetta er allt í sama hringnum allan tímann. Ef fyrirtækin gætu borið þennan veltuskatt væri þá ekki nær að láta launþega njóta þess í launum beint? Hvaða lækning er það að skerða laun á grundvelli þess, að atvinnuvegirnir geti ekki tekið á sig hærri laun án verðhækkana, og ætlast svo til þess að atvinnureksturinn greiði nýja og aukna skatta í ríkissjóð og það skatt eins og veltuskatt, sem er einna ranglátust skattheimta sem til er? Ég er sannfærður um að ef þetta frv. verður að lögum, þá hlýtur það að leiða til aukinnar verðbólgu, aukinnar erlendrar lántöku og að lokum tvímælalaust til afnáms verslunarfrelsis í landinu og verði þeim áfanga mjög sennilega náð seint á þessu ári eða þar næsta. Ég held það fari eftir því hve mikið lánstraust Seðlabankinn eða kannske hve mikið lánstraust seðlabankastjórinn persónulega, Jóhannes Nordal, hefur hjá Alþjóðabankanum, hvað við getum haldið lengi áfram eins og við höfum gert. Ég skal nú rétt til gamans - af því að Ed.- maðurinn, sem greip hér fram í áðan, er nú kominn í salinn aftur upplýsa hvað ég átti við þegar ég talaði um að fram til þessa dags og jafnvel fram á kvöld hélt ég að hér væri full atvinna. Þegar ég kom heim og opnaði útvarpið var eitt af því fyrsta, sem ég heyrði, það, að ríkisstj. Alþb. með guðföður úr ákveðinni átt hefði látið utanrrh. sinn kalla sendiherra Bandaríkjanna á sinn fund til að biðja hann góðfúslega - líklega á hnjánum - um að vera nú svo góður að hjálpa íslenskum vinnumarkaði með því að taka eins marga og mögulegt væri, segja nú engum upp og láta ekki bandarísk lög yfir erlendar herstöðvar ná til Íslands, þ.e.a.s. að ráða bara einn fyrir hverja fimm sem hægt væri að segja upp. Þegar ég heyrði þetta fannst mér þetta ekkert óeðlilegt, því ríkisstjórn með kommúnista innanborðs hefur ekki þurft eins langan tíma til að koma öllu í kaldakol og þessi ríkisstj. hefur haft. Ég held að aðgerðirnar, sem þetta frv. miðar að, stefni ekki að lausn efnahagsvandans sem blasir við 1. des., nema síður sé. Ég er afskaplega óánægður með það líka, af því að það er alltaf verið að tala um að hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins, að það skuli ekki hafa verið haft samráð við atvinnurekendur. Ég hafði talið þá, áður en ég fékk þá skýringu sem í þessu frv. felst, aðila að vinnumarkaðnum. Atvinnurekendur eru ekki þjóðflokkur út af fyrir sig. Þeir hljóta að tilheyra íslensku þjóðinni og þeir eru aðilar að vinnumarkaðnum. En það hefur ekki verið haft samráð við þá og það er mér alveg óskiljanlegt. Það er eitt, sem mér datt í hug, að hinn frjálsi vinnumarkaður væri orðinn svo lítill og hinn þvingaði vinnumarkaður, vinnumarkaðurinn sem ríkisstj. og sveitarfélög ráða yfir, sé orðinn það stór að það þurfi ekki að taka neitt tillit til svokallaðra frjálsra aðila á vinnumarkaðnum. Og þá er mér spurn: Er sósíalisminn kominn það langt í framkvæmd á Íslandi, að frjálst framtak sé það hverfandi að ekki þurfi að taka tillit til þess við gerð samninga? Það getur vel verið. Ég skal ekki um það segja. En það lítur út fyrir að það sé ekki nein sérstök ástæða til þess að taka tillit til þess litla sem eftir er af frjálsum vinnumarkaði. En ég ætla nú samt sem áður, með leyfi forseta, að fara fram á það, að nú verði leitað til þeirra aðila, sem standa fyrir félagasamtökum atvinnurekenda hér, bæði Vinnuveitendasambands Íslands og Verslunarráðs Íslands, og umsagnir þeirra fengnar þegar þessu frv. verður vísað til n., því ég geri ráð fyrir að það komist í gegnum 1. umr. og til nefndar. Ég var ekki viss um hvenær eiginlega verkalýðsforinginn - ég kalla hann hins vegar verkalýðsrekandann - var í þessum ræðustóli áðan eða hvenær það var þm. sem talaði, þegar hv. 6. þm. Reykv. var hér í stólnum. Hann var ýmist með verkalýðshattinn eða með þm. í sér. Það er dálítið vont þegar menn rugla saman og átta sig ekki á því, á hvaða stöðum þeir eru að tala. Þetta var orðið eins og hjá Alþfl.: fremur kosningaræða en þátttaka í umr. um frv. á Alþingi. Það kom fram hjá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni áðan, sem dæmi um ósóma skulum við segja, hvað sumir atvinnurekendur gætu haft það gott og lifað hátt og sett allan kostnað á fyrirtækið, skildist mér. En ég verð að segja alveg eins og er, og það er okkar litla landi og þjóð til hróss, að mér er ekki nokkur leið að sjá nokkurn mun á t.d. mér og verkalýðsforingjanum Guðmundi J. Guðmundssyni. Við búum báðir í einbýlishúsum. Við eigum báðir bíla. Við erum báðir giftir og eigum báðir börn. Við erum sæmilega til fara báðir. Ef það kæmi hér útlendingur í salinn, gæti hann þá sagt um hvor okkar væri verkalýðsforingi og hvor okkar væri þessi arðræningi sem hér á að eiga sér stað? Ég get ekki með nokkru móti ætlast til þess, að ókunnugur maður gæti fundið út hvor okkar væri arðræninginn. Ég held það sé alveg sama hvar við leitum í ríkiskerfinu - og forustumenn Sambands ísl. samvinnufélaga, sem er líka viðskiptaaðili, hafa það allir ágætt og eiga að hafa það gott. Ég vil því mótmæla svona tali. Ég skal reyna að stytta mál mitt, klukkan er orðin margt, en ég er hræddur um að margt af þessu, sem kemur fram í aths., sé þess eðlis að það geti ekki náð fram að ganga. Það er alveg útilokað. Ég get t.d. ekki séð hvernig í ósköpunum bankar, peningastofnanir og bankastjórar eiga að starfa ef á að setja lög um hvað þeir eigi að gera, ef þeir eiga ekki að dæma, taka ákvarðanir sjálfstætt þegar viðskiptavinur kemur inn í bankann. Það á að setja þeim takmörk um það, hvernig þeir eigi að haga sér í útlánum. Það á að setja þeim ákveðin útlánaþök, hvernig sem allt veltist. Það er talað um aukna bindiskyldu við Seðlabankann. Ég held að hún sé alveg nógu mikil fyrir, jafnvel allt of mikil Og þetta fé lekur meira og minna út um bakdyrnar inn í ríkissjóð. Og þaðan fer það áfram út á vinnumarkaðinn og skrúfar hann upp og er í samkeppni við hinn frjálsa framkvæmdaaðila í þjóðfélaginu. Hér segir um útlánaregluna, að það eigi að breyta útlánareglum fyrir fjárfestingarlánasjóði - sem er kannske ekki alvarlegt - og útlánum banka í samræmi við stefnuákvarðanir sem Alþ. tekur. Getið þið ímyndað ykkur að menn geti starfað eftir einhverjum fyrir fram ákveðnum línum? Það er ekki nokkur leið. Það tekur allt frumkvæði af þessum mönnum, sem eru þannig ráðnir að þeir eru sjálfs sín herrar í ríkisbönkum. Þetta er mótsagnakennt og er ekki hægt að bera slíkt á borð. Í 7. liðnum, síðustu línunni, er talað um sérstök réttindamál opinberra starfsmanna sem eigi að taka til endurskoðunar. Hvaða réttindi hafa þeir ekki? Hverju á að bæta við? Er ekki kominn tínú til þess að láta þá vita að þeir eru kontóristar sem eiga að hlýða fyrirskipunum þeirra sem eru valdir á Alþ. til að stjórna landinu? Það er ekki nema eðlilegt að alþm. hlæi. Þetta er hlægilegt. Það er stórhlægilegt, að kontóristar hjá ríkinu skuli vera farnir að stjórna ríkisstj. í togstreitu við, eins og ég sagði áður, þrýstihópa. Þá er átt við verkalýðshreyfinguna og orðum beint til Guðmundar J. Guðmundssonar, sem situr á þingi eins og er.  Í 4. lið er talað um að gera ráðstafanir fyrir áramót og leggja fram frv. til l. um tekjuöflun fyrir áramót. M.a. komi til athugunar hátekjuskattur og veltuskattur á ýmiss konar rekstur. Einnig komi til athugunar í þessu skyni fjárfestingarskattur og eignarskattur. Fjárfestingarskattur ofan á þá háu vexti, sem eru núna, dregur algjörlega úr vilja fólks til að gera nokkurn skapaðan hlut. Og hvað verður þá um skjólstæðinga verkalýðsforingjanna? Er ekki alveg nóg komið af eignarskatti? Er ekki komið miklu meira en nóg af eignarskatti? Nú er brbl. í gildi þar sem 6% eignarskatti var bætt á það sem fyrir var. Ég held að fólkið í landinu mótmæli þessu. Þegar það sér hvað er verið að bjóða því, þá mótmælir það. Þá verður ekki þessi samstaða, hvorki verkalýðshreyfingar né annarra, sem ríkisstj. treystir á. Það er margt í þessu frv. sem ég hefði viljað gera aths. við. Hæstv. landbrh. hvíslaði að mér áðan að hann mundi svara fsp., sem liggur fyrir frá mér, á morgun. Ég ætla því að bíða með umr. um það mál. En það stendur hér síðast í 5 lið. „Stefnt verður að því að draga í áföngum úr framleiðslu umfram þarfir, þannig að jafnframt dragi úr þörf fyrir útflutningsbætur.“ - Það er hægt að spara mjög mikið á því að draga bara úr umboðslaunum af niðurgreiðslunum. Þannig er margt sem hægt er að athuga í sambandi við þetta frv. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín fleiri. En ég harma það, að Alþfl. skuli segja eitt í dag og annað á morgun, og fagna því þó, að það er neisti í honum. Það kom fram í dag í Ed. Neisti getur verið nóg til þess að kveikja það bál sem þarf til þess að samræmi komist einhvern tíma á gerðir þeirra. Ég er sannfærður um að þetta frv., sem hér er lagt fram til samþykktar, er þjóðinni ekki til góðs, heldur frekar hitt. Það leysir engan vanda, - alls engan vanda. Ég er sjálfur sannfærður af eigin reynslu vegna þess að ég hef í langan tíma, eða frá því ég kom aftur til landsins, verið í viðskiptum og hef fundið hvað það þýðir að álagning hringlar til og frá, að sama varan kostar e.t.v. þetta í dag og annað á morgun. Ég get ekki með nokkru móti skilið við t.d. gengislækkanir, hvers vegna 30% reglan, sem viðskiptaheimurinn verður að sætta sig við, er ekki látin ná til ríkisins líka. Mér er ekki nokkur leið að skilja það, þegar gengið er lækkað, við skulum segja um 20%, af hverju tollarnir, vörugjaldið og söluskatturinn haldast í sömu prósentutölu. Af hverju eru ekki þessi 20% tekin af þessum liðum, þannig að ríkið margfaldi ekki það gjald eða þá upphæð sem það tekur. Þetta er keðjuverkandi og fer allt beint út í verðbólguna, fer allt út í allar þær vísitölur sem við höfum haft. Og ef það er hægt að vefja upp á eitthvað, þá hlýtur að vera hægt að vefja niður af því. Ég er alveg sannfærður um að ef söluskatturinn, sem er 20%, væri lækkaður um 20% þegar gengislækkun er 20%, og það sama yrði gert við vörugjaldið, þá hlyti minni upphæð að fara út í verðbólguna. Því er ekki eitthvað svona lagað gert? Ég held að við ættum að fara að hugsa um að vefja ofan af, en ekki alltaf að bæta á. Þá getum við aukið verðgildi krónunnar í staðinn fyrir að auka fjölda krónanna sem þarf til að lifa af.