Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta var til umr. á síðasta þingi. Það var lagt fram nokkuð síðla á því þingi, og var gagnrýnt, að menn hefðu ekki nægan tíma til að átta sig á því til hlítar eða ræða það svo sem skyldi. Það varð þess vegna ofan á, að frv. var þá afgreitt með rökst. dagskrá, og í henni fólst áskorun til stjórnarinnar um að haga svo til, að ekki yrði tjón af því, þó að frv. yrði ekki afgreitt þegar í stað, en stjórninni jafnframt falið að leggja það fyrir þingið, strax og það kæmi saman aftur. Nú er frv. lagt fram óbreytt eins og það var borið fram á síðasta þingi. Ég vil skýra frá því, að ráðinn hefur verið, eins og raunar tilkynnt hefur verið opinberlega, sérstakur maður til að undirbúa ráðstafanir í þessu efni, og vinnur hann ötullega að því undirbúningsstarfi og að kynna sér allar hliðar þessa mjög vandasama og viðurhlutamikla máls. Í annan kostnað hefur ekki verið lagt af þessum sökum enn þá. Því miður eru horfur í alþjóðamálum enn slíkar, að óverjandi er með öllu að gera ekki einhverjar ráðstafanir til almannavarna hér á landi. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, heldur legg til, að því verði vísað til 2. umr. og allshn., og þar sem það er nú lagt fram svo snemma þings, þá gefst nú öllum nægur tími til að átta sig á því og koma fram sínum aths. og ræða málið eins og þá lystir.



Herra forseti. Ég mun ekki ræ$a þetta mál mikið við þessa umr. Það urðu nokkrar umr. um þetta á síðasta stigi þessa máls í þessari deild undir þinglok. Og ég er sammála hæstv. dómsmrh. um það, að þetta mál gangi til nefndar og þm. gefi sér gott tóm til að athuga það. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að þetta er eitt af þeim vandasömustu málum, sem fyrir okkur koma. Það er engum efa bundið, að sú spurning, sem fjöldi manna, ekki aðeins svo að segja fákunnandi almenningur í þessum efnum, eins og við erum allir, veitir fyrir sér, heldur líka ýmsir af helztu vísindamönnum heims, það er, hvort nokkrar raunverulegar varnir séu til gagnvart þeim vopnum, sem mannkynið nú er búið að finna upp. Það kann að vísu að vera, að þar sem áhrifa t.d. af kjarnorkusprengjum, sem sprengdar hafa verið, gætir alllangt í burtu, þar kunni að vera einhverjar ráðstafanir, sem ofur lítið geti hjálpað, en í vissum hring í ákveðinni fjarlægð frá þeim stað, þar sem sprengjan fellur, mun ekki vera um neinar varnir að ræða. Og það, sem ég held, að sé ákaflega nauðsynlegt fyrir okkur, þegar við ræðum þetta mikla alvörumál, það er, að við reynum að horfast í sugu við hættuna, að við sem sagt gerum okkur ekki neinar tálvonir um það, hvort á ákveðnu sviði innan ákveðins hrings frá kjarnorkusprengju sé hægt að koma við nokkrum vörnum eða ekki, því að ef sú ógæfa skyldi koma yfir okkur og mannkynið yfirleitt, að til slíks kæmi, þá yrði það mikill ábyrgðarhluti, ef menn hefðu valdið dauða máske svo og svo margra manna með því að telja þeim trú um, að það væri hægt að verjast á ákveðnu svæði, þar sem engar varnir eru mögulegar. Ég álít, að það sé rétt að athuga þetta mál mjög vel í nefnd. Okkur greinir á um ákaflega margt í sambandi við kjarnorkuhernað, hvaðan hætta stafi og allt mögulegt annað slíkt. En eitt er a.m.k. víst, að ef til kjarnorkuhernaðar kæmi, þá höfum við að því leyti allir sameiginlegra hagsmuna að gæta, að okkar hlutverk hér á Íslandi, sem við stjórnmálin fáumst, getur ekki verið annað en reyna að afstýra sem mestu af þeim voða, sem af slíku mundi hljótast. A hvern hátt aftur á móti það verði gert, um það getum við deilt, en um það ættu raunverulega ekki að þurfa að verða að öllu leyti pólitískar mótsetningar. Þar ættum við að geta komizt að vissum niðurstöðum út frá tæknilegum upplýsingum um, hvað við þyrftum að gera viðvíkjandi okkar landsfólki. Ég hefði nú ofur litla tilhneigingu til þess, af því að hæstv. utanrrh. hafði hérna síðastur orðið áðan og fyrst við erum að ræða kjarnorkustríð, og ég held, að hann sé hér einhvers staðar nærri eg megi mál mitt heyra, að skjóta því fram til hans, af því að hann hafði orðað það, sem mér finnst ógætilegt af manni í hans stöðu. Hann lýsti því yfir, að það væri hlutverk Atlantshafsbandalagsins að berjast gegn hinum alþjóðlega kommúnisma, og vildi mjög hrósa sér af því, að sú að hans áliti hin vonda stefna hefði nú aldeilis sett niður, síðan það volduga Atlantshafsbandalag hefði komið til. Ég vil minna hæstv. utanrrh. á að tala ekki alveg svona ógætilega, hvorki um staðreyndir né um stefnu Atlantshafsbandalagsins. Í fyrsta lagi vil ég minna hann á þær staðreyndir, að frá því að Atlantshafsbandalagið var myndað, hefur það, sem hann kannske undir ýmsu formi mundi kalla hinn alþjóðlega kommúnisma, eða m.ö.o. þjóðfrelsisstefna og sósíalismi, unnið meira á í veröldinni en nokkru sinni fyrr, byrjaði þá strax sama árið sem Atlantshafsbandalagið var stofnað með því að ná fullum sigri í Kína eftir langa baráttu þar, og hefur síðan fleira og fleira af þjóðum, sem áður voru undirokaðar af nýlenduveldum Evrópu, verið að verða sjálfstæðar og nú seinast land, sem í sjálfum Atlantshafsbandalagssáttmálanum var þó gert ráð fyrir að ætti að heyra undir Atlantshafsbandalagið, m.ö.o. Alsír. Og ég vil svo minna hann á, að meira að segja er svo komið, að við bæjardyrnar hjá Bandaríkjunum, því volduga ríki, er nú risið upp sósíalistískt ríki, m.ö.o. á Kúbu, og í allri SuðurAmeríku ólgar nú svo þar undir einræðisstjórnum þeim, sem Bandaríkin halda þar uppi, að manni virðist þeim ekki vera orðið beint rótt í sjálfri Washington. Þessu vildi ég nú aðeins skjóta að honum, ef hann væri að hugga sig allt of mikið við, að það volduga Atlantshafsbandalag væri búið að kveða niður þjóðfrelsistefnu og sósíalisma í heiminum. En hinu vildi ég spyrja hann að: Er það m.ö.o. tilgangur Atlantshafsbandalagsins að beita sér á móti því, að t.d. sósíalismi sé framkvæmdur í öðru landi? Ef flokkur, sem vill framkvæma sósíalismann eða jafnaðarstefnuna, fær hreinan meiri hluta á þingræðislegan hátt í einu landi og byrjar á að þjóðnýta það, sem vafalaust yrði kallað öllum illum nöfnum, eins og við er að búast af auðvaldssinnum, mundi það þá vera álitið af hálfu Atlantshafsbandalagsins sem átylla til þess að skerast í leikinn og skerða sjálfstæði og lýðræði viðkomandi þjóðar? Ég vildi aðeins skjóta þessu inn, fyrst hæstv. utanrrh. hafði hérna orðið seinast í þessum litlu umr., sem urðu á milli okkar, svo að hann athugaði það, þangað til við mætumst næst á svipuðum vettvangi.



Herra forseti. Eftir þær almennu umr., sem hér hafa farið fram, er það e.t.v. nokkuð hversdagslegt að ræða um sjálft dagskrármálið, og ég vildi, áður en ég vík að því, einungis geta þess út af þessum almennu umr., að þær sýna, að þörf er á því, að þingsköp verði endurskoðuð. Það er ekki sérstaklega þessi fsp. eða þessar umr., sem ættu að gefa tilefni til þess, þótt þær hljóti enn að vekja upp hugsun um það, heldur vitum við, að slíkar fsp. og slíkar umr. eru alltíðkaðar hér í þingsölunum. En það er ekki gert ráð fyrir þeim í þingsköpum, og það er t.d. ljóst, að ef þessi fsp., sem hv. þm. bar fram, hefði verið flutt samkv. þingsköpum, þá hefðu umr. orðið töluvert takmarkaðri og ræðutími hv. þm. sjálfs mun styttri. Til þessa er ætlazt eftir þingsköpum, jafnvel um þær fsp., sem þingið er búið að samþykkja að skuli svara og ráðh. hefur þó haft nokkurn tíma til þess að undirbúa svar sitt við fsp. Nú var fsp. hv. þm. að vísu nokkuð víðtæk strax í fyrstu, en varð þó enn víðtækari á seinna stigi málsins, þegar hann vildi láta ríkisstj. fara að svara fyrir og gefa skýringar á einstökum blaðagreinum í jafnmerku og ágætu blaði eins og Morgunblaðið er. En allt þetta sýnir, að hér er töluvert farið út fyrir þær reglur, sem þingsköp hafa sett og þm. komið sér saman um. Ég er ekki sérstaklega að áfellast þennan hv. fyrirspyrjanda að þessu sinni. Ég játa, að þetta hefur verið tíðkað af öllum flokkum nokkurn veginn jafnt, geri ég ráð fyrir. Þó hygg ég raunar, að þegar þessi hv. þm. sat í forsetastól, hafi það komið fyrir, að hann hafði brugðið nokkuð skyndilega við til þess að koma í veg fyrir þá fsp. eða aths., sem hann taldi sér óhentuga og flytja átti utan dagskrár. En einnig þau viðbrögð sanna, að flokkarnir ættu að koma sér saman um endurskoðun á þingsköpunum, setja nefnd allra flokka til þess að færa þingsköpin í nokkuð sæmilegt horf. Það er ekki einungis varðandi þetta atriði, heldur sitthvað fleira, t.d. varðandi útvarpsumr., þar sem, hvað sem útvarpsumr. annars almennt líður, er ljóst, að ákvæðin t.d. um vantraust og eldhúsumr. eru með öllu orðin úrelt og gefa tilefni til þess, að slík endurskoðun fari fram. Okkur hlýtur öllum án tillits til flokkaágreinings og án tillits til þess, hver flokkur er í ríkisstj. þessa stundina eða hina, að koma saman um, að sem bezt skipulag þurfi að vera á störfum þingsins og umr. þar séu í nokkurn veginn föstum formum. Vil ég því skjóta því hér fram að gefnu þessu tilefni til flokkanna, hvort þeir gætu fallizt á, að slík endurskoðun væri undirbúin, á fyrsta stigi með samráði þeirra allra. Að lokum hlýtur það svo, einkanlega ef ekki verður samkomulag, að koma í hlut forsrh. að undirbúa endanlega frv. um þessi efni, sem lagt verði fyrir þingið. Ég er ekki sérstaklega hrifinn af snöggum breyt. á þingstörfum og held, að það sé bezt að halda þar í það, sem vel hefur reynzt, en mér er þó ljóst, að t.d. slíkar umr. eins og þessar eru sízt heppilegar. Þær gera litið til í upphafi þings, þegar menn hafa enn fá mál um að fjalla, en þegar liður á þingtíma, þá er ljóst, að þær geta verkað stórlega truflandi á þingstörf, og raunar hlýtur að því að koma, að störf þingsins verði svipuð hér og annars staðar, betur skipulögð og séð fyrir því, að hægt sé að ljúka þeim á nokkurn veginn fyrir fram áætluðum tíma. Það krefst þess að vísu, að ríkisstj. hafi verulega íhlutun um störfin. Það bitnar á stjórnarandstöðu hverju sinni. Enginn veit, hver er í stjórnarandstöðu hér að nokkrum árum liðnum, og ætti því að vera hægt að líta á það mál hlutlaust og án flokkaágreinings. En eftir því sem störf þingsins verða umfangsmeiri og menn með eðlilegum hætti verða ófúsir til þess að sitja langtímum saman yfir starfi, sem litið miðar áfram, þá er nauðsyn á því, að þetta verði tekið til endurskoðunar og við kynnum okkur rækilega, hvernig er háttað störfum á öðrum þjóðþingum, sem helzt eru sambærileg. Ég hef leyft mér að gera þennan fyrirvara eða hafa þessar almennu umr., áður en ég vík að sjálfu umræðuefninu, frv. til laga um lögreglumenn, en geri það að mjög gefnu tilefni, eins og ég hef gert grein fyrir. Löggjöfin um lögreglumenn er nú orðin nokkuð gömul. Segja má, að hún að meginstefnu til sé nær 30 ára, með lítils háttar breytingum, sem gerðar hafa verið 1940 og 1961. Alþ. óskaði þess vegna eftir því 1960, að löggjöfin í heild yrði endurskoðuð, og aukin hvatning til þess kom fram í sambandi við þál. frá 1961 varðandi fyrirkomulag tollgæzlunnar. Þessi endurskoðun á lögreglumannalögunum hefur nú farið fram af hálfu dómsmrn., og hafa hana annazt menn, sem það hefur kvatt sér til ráðuneytis. Í því frv., sem hér er lagt fram, eru engar stórvægilegar breyt., en þó nokkrar, sem töluverða þýðingu hafa, og vonast ég til þess, að menn verði sammála um, að allar horfi þær til bóta, svo langt sem þær ná. Rétt er að geta þess sérstaklega, að athugað var, hvort unnt væri að sameina að öllu löggæzlu og tollgæzlu þannig, að sömu menn önnuðust hvor tveggja störfin og hvarvetna, einnig hér í Reykjavík. Hafði ég látið mér til hugar koma, að bæði geti orðið einhver sparnaður af þvílíkri sameiningu og eins gæti það vel hentað, að sömu mennirnir væru ekki ætíð við sömu störfin, heldur gætu þeir fengið tilbreytingu, sem þeim og starfinu væri holl, með því að taka þvílíka sameiningu upp. Að athuguðu máli reyndist þetta þó ekki gerlegt, fyrst og fremst vegna þess, að fróðir menn telja, að tollgæzlumenn þurfi slíka sérhæfingu í sínu starfi og margháttaðan kunnugleika, sem ekki væri hægt að afla, ef þeir ættu einungis að vera deild úr almennu löggæzluliði og gegna löggæzlumannsstörfum öðru hvoru. Þess vegna var horfið frá bollaleggingum um þvílíka allsherjar sameiningu, en látið við það sitja, að á einstöku stöðum, þar sem það þætti henta og héraðsstjórnir teldu það horfa til bóta, þá væri hægt að sameina lögreglustarfið og tollgæzlustarfið. Annars eru aðalbreytingarnar, sem í þessu frv. felast, þær, að rýmkaðar eru reglur um heimild til lögreglumannahalds með tilstyrk ríkissjóðs. Nú er ætlazt til þess, að ríkisvaldið hafi ekki afskipti af þessu, nema þar sem 1000 íbúar eða fleiri eru í bæjarfélagi eða þorpi, og er þá gert ráð fyrir því, að hægt sé að skipa tvo lögregluþjóna, þannig að 500 íbúar komi á hvorn lögregluþjón. Samkv. frv. er ráðgert; að atbeini ríkisins geti komið til í sveitar- eða sýslufélagi, þar sem eru 500 íbúar eða fleiri, og komi þá 1 lögregluþjónn á hverja 500 íbúa, og er það eins og áður var. Og ætlazt er til þess, að það sé ekki einungis hægt að skipa lögregluþjón í þorpum og bæjarfélögum, heldur einnig í sýslufélögum, og mundi þá framlag það, sem hingað til hefur verið greitt úr sveitarsjóðum, verða greitt úr sýslusjóði. Þetta er mun sveigjanlegra og eðlilegra fyrirkomulag en það, sem nú er, enda hefur það komið í ljós, að á fjárlögum hafa verið veittir styrkir til þess að halda uppi löggæzlu í einstökum byggðarlögum, þar sem ekki var til þess almenn heimild samkv. þessum gömlu lögreglumannalögum. Önnur höfuðbreyting frv. er sú, að nú á ríkissjóður almennt að greiða helming lögreglukostnaðar í stað 1/6 hluta áður. Þetta er þó að Reykjavík undantekinni, því að þar á ríkissjóður aðeins að greiða 1/3 hluta af hinum almenna löggæzlukostnaði. Og er þó sá munur á, sem jafnar þessi met aftur, að í Reykjavík skal vera staðsett ríkislögreglumannadeild, og er miðað við það sem almenna reglu, að hún sé 1/3 hluti af hinu venjulega lögregluliði, svo að þegar allt kemur til alls, verður þarna á ekki verulegur munur. Þess er svo að gæta, að samkv. bráðabirgðaákvæði í frv. er ráðgert, að þessi breyt. á kostnaðarhlutföllum, sem á að verða sveitarfélögunum mjög til hags frá því, sem verið hefur, komist í framkvæmd í þremur áföngum, þannig að kostnaðaraukinn lendi ekki allur í einu á ríkissjóði, heldur aukist við frá ári til árs um greiðslu ríkissjóðshlutans, þangað til því marki er náð, sem ég áður gerði grein fyrir. Þetta ætti að verða til þess að gera ríkissjóði þetta nýja fyrirkomulag síður tilfinnanlegt, og þó ekki að koma illa við sveitarfélögin, bæði vegna þess, að þau fá þegar í stað nokkra leiðréttingu á því, sem verið hefur, og eins verður að ætla, að sú fjölgun lögregluliðs, sem mundi leiða af þessum lögum, muni ekki öll verða þegar í upphafi, heldur koma á nokkurra ára bili. Þá eru settar nýjar reglur um störf héraðslögreglumanna, sem hafi fasta þóknun, en fá auk þess greiðslur fyrir unnin störf, Í núgildandi lögreglumannalögum er gert ráð fyrir slíkri héraðslögreglu, en nánast byggt á því, að þar sé um sjálfboðastarf að ræða. Það er ljóst, að þetta starf er nú orðið svo umfangsmikið, að ekki er hægt að ætlast til þess, að menn vinni það í sjálfboðavinnu. Það verður að vera nokkur hluti af eiginlegu starfi þess, sem það tekur að sér, einnig til þess að hægt sé að búast við því, að hann leggi á sig nauðsynlega þjálfun og fái þá þekkingu, sem eðlilega útheimtist í þessu skyni. Og er þá ætlazt til þess, að héraðslögreglumenn hafi nokkur fleiri störf með höndum en einungis að halda uppi löggæzlu á samkomum og fái fyrir þau störf fasta þóknun. Hins vegar yrði greitt sérstaklega fyrir þær samkomur, sem þeir halda löggæzlu uppi á, og þá einnig heimilað að leggja sérstakt gjald á þær samkomur, þar sem á löggæzlu þarf að halda, sem gæti að verulegu leyti eða öllu runnið til löggæzlumannanna, sem þar starfa. Loks er boðið, að við embætti lögreglustjórans í Reykjavík verði starfræktur lögregluskóli, og er þar með löggjöf staðfestur sá háttur, sem á hefur komizt. Áður var ráðgert, að lögreglunámskeið gæti átt sér stað. Nú er þetta allt orðið umfangsmeira og leitað til Reykjavíkurlögreglunnar frá fleiri aðilum, og því eðlilegra, að fastari skipun verði á komið en hingað til hefur gilt. Þetta eru meginatriði þeirra breytinga, sem lagðar eru til. Smávægilegar breyt. eru fleiri, eins og sú, að ef lögreglumaður starfar í sveitarfélagi og greitt er framlag til hans frá ríkissjóði, þá sé hann skyldur til þess eftir boði lögreglustjóra, sem ræður yfir því sveitarfélagi, að gegna kalli út um allt lögsagnarumdæmi þess lögreglustjóra, ef sérstaklega er ástæða til þess. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um málið, vonast til þess, að það fái greiðan framgang, legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki að ræða þetta frv. og mun ekki heldur gera það. En aðeins út af því, að hæstv. dómsmrh. notaði þessa litlu fsp., sem ég gerði utan dagskrár, og umr. um hana sem rök fyrir því, að það þyrfti að fara að endurskoða þingsköpin, þó að hann um leið viðurkenndi, að hún væri vissulega ekki sjálf þess eðlis, að hún hleypti slíkri skriðu af stað, þá vil ég aðeins taka það fram, að þessi fsp. virtist gefa frekar lítið tilefni til þess, að út frá henni yrði farið að endurskoða þingsköpin, því að allar þær umr., tvær, þrjár ræður af hvorri hálfu, okkar utanrrh., tóku ekki einu sinni hálftíma hér. En okkur hæstv. ráðh. er báðum kunnugt um, að hér hefur það oft komið fyrir í þingi, að fsp. hafi verið gerðar utan dagskrár og allur þingtíminn fram til kl. 4 farið í að ræða slíkar fsp. Og það hafa allir flokkar sýnt sama áhugann á því, sérstaklega þegar þeir hafa verið í stjórnarandstöðu, að geta haft þessa aðstöðu til þess að geta spurt svona, því að hin reglan, sem sett var upp um árið, þegar þingsköpunum var breytt, að maður gæti lagt fram skriflega fsp. og síðan fengi maður henni svarað, ýmist eftir viku eða hálfan mánuð máske, það hefur komið fyrir mig með slíkar fsp., að það væri neitað að svara þeim, - hún er engan veginn hentug, þegar eitthvað mikið liggur á. Hins vegar er náttúrlega alveg gefið, að það er ekki hægt að hafa annan hátt, þegar maður er að óska t.d. ákveðinna upplýsinga, þar sem viðbúið er, að ráðh. þurfi að athuga ýmsar tölur og hafa góðan undirbúning. Ég verð að segja það sem mína reynslu af þingstörfum, að þau hafa ekki tafizt og þing orðið eins löng og þau oft hafa orðið vegna þess, að það hafi verið gerðar svo miklar fsp. utan dagskrár. Reglan er almennt sú, og þar eiga sömu sök allar ríkisstjórnir, sem ég hef haft kynni af, að almennt ganga þingstörf lengi vegna þess, hve ríkisstjórnir eru lengi að undirbúa sín mál. Ég man v arla eftir því, og ég held alls ekki, að það hafi komið fyrir, að vegna þm. sjálfra og þeirra umr. eða annars slíks hafi þing tafizt þannig. Það er yfirleitt vegna þess, hvernig ríkisstjórnirnar hafa undirbúið málin. Viðvíkjandi þessum fsp. utan dagskrár, þá er það alveg rétt, að um þær eru ekki; neinar reglur, þær eru sem sé algerlega á valdi forseta, og það er náttúrlega mjög misjafnt, hvernig forsetar beita þessu. Þegar þeim finnst t.d., eins og hæstv. ráðh. minntist á, komið síðla á þing og mikið þurfa að hraða störfum, þá eru forsetar ákaflega íhaldssamir og leyfa kannske alls ekki fsp., þannig að ég held, að það hafi ekki verulega komið að sök. Ég verð að segja, að það er vafalaust nauðsynlegt, eins og hæstv. ráðh. benti á, að endurskoða viss atriði í þingsköpunum, en ég er - og býst við, að hann mundi líka vera, ekki sízt þegar hann væri í stjórnarandstöðu - mjög íhaldssamur um að endurskoða það, sem veitir þm. einhvern rétt.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að bera hér fram utan dagskrár fsp. til hæstv. ríkisstj. út af upplýsingum, sem fram hafa komið í hennar málgögnum nú undanfarið, og virðist eftir þeim að dæma vera nokkuð erfitt fyrir okkur að vita, hvað satt sé sagt um það þýðingarmikla mál, sem þar er um að ræða. Svo er mál með vexti, að 10. okt. flytur eitt höfuðmálgagn ríkisstj., Morgunblaðið, allmikla grein undir fyrirsögninni „F-102A“. Greinin er undirskrifuð með nafni, hann heitir Hjálmar Sveinsson, sem undirskrifar hana. Þar er skýrt frá því, að varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hafi nú fengið orrustuþotur af nýrri gerð, F-102A, og síðan er skýrt nánar frá því, að þessar þotur muni vera af sérstakri gerð, sem flutt geti kjarnorkusprengjur. Og síðan er það sagt nokkru nánar, - ef ég les orðrétt upp, þá hljóðar það svo: „Flugskeyti þau, er hér um ræðir, nefnast Genie og eru framleidd af Douglas-flugvélaverksmiðjunum fyrir varnardeildir bandaríska flughersins til notkunar gegn öðrum flugvélum. Ástæðan fyrir smíði skeytisins er sú, að með tilkomu hraðfleygra sprengjuþotna búinna kjarnorkusprengjum kom það vandamál upp, að jafnvel þótt sprengjuvélinni sjálfri væri grandað, væri hætta á, að kjarnorkusprengja hennar félli ósködduð til jarðar, og gæti hún þá valdið miklu tjóni. Til að útiloka þennan möguleika bað flugherinn Douglas-verksmiðjurnar að smíða hraðfleygt flugskeyti búið lítilli kjarnorkusprengju, sem gæti tryggt það, að um leið og sprengjuflugvélinni væri grandað, eyddist kjarnorkusprengja hennar einnig, því að bezta aðferðin til að granda kjarnorkuvopni er að nota annað kjarnorkuvopn til þess.“ Þetta er meðal þeirra upplýsinga, - þetta er alllangt í Morgunblaðinu, og ég býst við, að flestir hafi máske kynnt sér það, þannig að ég hirði ekki að svo komnu að lesa það allt. Og eftir að þetta kom út í Morgunblaðinu, þá var skýrt frá þessu í Þjóðviljanum og vakin nokkur eftirtekt á því, hvort með þessu væru ekki komin kjarnorkuvopn til Keflavíkurflugvallar. Það, sem þá gerðist eftirtektarvert, var, að það voru tvær alveg ólíkar upplýsingar, sem komu fram í málgögnum ríkisstj. Í Morgunblaðinu 12. okt. er skýrt frá því í leiðara undir fyrirsögninni „Varnir Íslands“, að vondir kommúnistar séu alltaf á því að hafa landið varnarlaust, og þess vegna séu þeir með eitthvert mikið vein út af því, að nú skuli hafa komið hingað ógnarleg vetnis- og árásarvopn. Svo segir Morgunblaðið orðrétt: „Hin nýja flugvélategund er búin flugskeytum, sem grandað geta árásarflugskeytum í mikilli fjarlægð og þannig fyrirbyggt, að þær nái skotmarki. Auðvitað er þetta fyllra öryggi fyrir Ísland, ef svo kynni að fara, að árás ætti að gera á það.“ M.ö.o.: af leiðara Morgunblaðsins 12. okt. verður ekki annað séð en Morgunblaðið fagni því, að það séu komin mjög góð skeyti, góðar flugvélar, F-102, til Keflavíkurflugvallar, sem geti varið landið betur en áður og varið það með kjarnorkusprengjum. Og manni virðist af leiðara Morgunblaðsins, að það væru ekki neinir aðrir en einhverjir vondir kommúnistar, sem vilja landið varnarlaust, sem geti verið á móti þessu. Það lítur út fyrir eftir Morgunblaðsleiðaranum að dæma, að þessar flugvélar séu þarna fyrir hendi og kjarnorkusprengjur í þeim til þess að beita. A.m.k. er erfitt fyrir venjulega menn að skilja Morgunblaðið öðruvísi. Hins vegar segir Alþýðublaðið þannig sama dag undir fyrirsögn, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað um F-102?“ Og svo segir: „Blaðaskrif hafa orðið um hinar nýju orrustuþotur, sem varnarliðið hefur fengið til að styrkja varnir landsins. Er frá því skýrt, að F-102 flugvélarnar geti borið eldflaugar með kjarnorkusprengjum, og geta lesendur rétt ímyndað sér, hvernig Þjóðviljinn skrifar um það mál.“ Síðan segist Alþýðublaðið hafa aflað sér eftirfarandi upplýsinga, og telur svo upp 1, 2 og 3, og blaðið segir orðrétt: „Niðurstaðan verður þessi. Hér hafa ekki verið og eru ekki nein kjarnorkuvopn.“ M.ö.o.: málgagn hæstv. utanrrh. lýsir því yfir sama daginn og Morgunblaðið, eitt höfuðmálgagn Sjálfstfl., fagnar því, að nú skuli loksins komnar góðar varnarvélar, að hér hafi ekki verið og séu ekki nein kjarnorkuvopn. Á síðasta Alþingi, þegar verið var að ræða um kjarnorkusprengingar, sem framkvæmdar voru þá m.a. austur í Rússíá, höfðu fulltrúar Alþb. borið fram svo hljóðandi tillögu sem viðbót við tillögu, sem þá lá fyrir: „Alþingi lýsir enn fremur yfir því, að það muni aldrei leyfa staðsetningu neins konar kjarnorkuvopna á Íslandi né að slíkum verði nokkurn tíma beitt frá stöðvum hér á landi.“ Þótt mikill hluti þingheims væri fylgjandi þessari till. og að því er virtist raunar allur þingheimur, þá gerði þáv. hæstv. forsrh., núv. hæstv. dómsmrh., þá grein fyrir atkv. sínu, sem hér segir: „Svo sem fram hefur komið í umr. og marglýst hefur verið yfir, eru engin kjarnorkuvopn geymd hér á Íslandi og ekki komið til greina, að þau yrðu hér.“ Svo sagði hæstv. núv. dómsmrh., þáv. forsrh., og taldi af þeim ástæðum ástæðulaust að vera að gera nokkrar sérstakar samþykktir út af því, hvort kjarnorkuvopn væru á Íslandi. Það virðist liggja fyrir alveg ótvíræð yfirlýsing hæstv. ríkisstj., að hér á landi séu ekki kjarnorkuvopn og verði ekki kjarnorkuvopn, enn fremur yfirlýsing í Alþýðublaðinu út af greinum um F-102, að hér hafi ekki verið og séu ekki nein kjarnorkuvopn. Hins vegar í þessum leiðara Morgunblaðsins virðist því fagnað og í þessari frásögn, sem gaf tilefni til þessa alls, virðist því slegið föstu, að varnarliðið svokallaða hafi. fengið þessi vopn. Nú vil ég leyfa mér að biðja hæstv. ríkisstj., hvaða hæstv. ráðh. sem það er, sem vill láta þetta til sín taka og sannorður vill vera um þessa hluti, að gera svo vel að segja okkur, hverju við eigum að trúa.



Herra forseti. Það hefur verið ljóst um nokkurt skeið, að þær flugvélar, sem varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hefur haft hér til varnar, væru orðnar nokkuð á eftir tímanum og úreltar miðað við þá teknísku þróun, sem fram hefur farið nú um nokkuð langt skeið. Þess vegna hefur verið unnið að því að leysa þessar varnarvélar af hólmi og fá hingað í staðinn aðrar, sem betur væru búnar samkv. kröfum tímans. Þessar nýju vélar eru nú að miklu eða mestu leyti komnar. Hinar nýju flugvélar eru þannig gerðar, að þær geta borið og hagnýtt kjarnorkuvopn. En samkv. samkomulagi ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna og samkv. reglum Atlantshafsbandalagsins verða hér ekki sett á land né flutt með flugvélum, sem hér lenda, kjarnorkuvopn, nema því aðeins að ríkisstjórn Íslands óski eftir því eða samþykki það. Hefur ekki verið farið fram á það við ríkisstj., að hér yrði komið fyrir kjarnorkuvopnum eða kjarnorkuvopn yrðu höfð í flugvélum, sem hér lenda. Ríkisstj. Íslands hefur ekki heldur óskað eftir neinu slíku. Ástandið er því þannig í dag, að vélar þær, sem hingað eru komnar, geta flutt kjarnorkuvopn og hagnýtt sér þau, en þær hafa ekki slík vopn og slíkum vopnum hefur ekki verið komið hér fyrir. Enginn hefur minnzt á það, og engirt ósk hefur komið fram um það, að hér yrðu höfð kjarnorkuvopn eða kjarnorkuvopnum yrði komið fyrir í þessum flugvélum. Þess vegna hafa af eðlilegum ástæðum engar umræður farið fram um slíka hluti. Ég vænti, að þetta svar upplýsi fullkomlega það, sem þessi hv. þm. var að spyrja um.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir hans svar, svo langt sem það nær. Nú vil ég í fyrsta lagi segja það viðvíkjandi svona málum, að betur kynni ég nú við það, að sá háttur væri hafður af hálfu hæstv. ríkisstj., að það væri byrjað með því, þegar um svona mál er að ræða, að hæstv. utanrrh. eða einhver annar skýrði Alþingi frá, hvað væri að gerast, en það kæmi ekki einhver og einhver maður, sem maður veit engin deili á, sem skrifar í Morgunblaðið, og segi, að þessar vélar séu komnar, og síðan taki Morgunblaðið undir og hrósi því, hve mikið framtak þetta sé og hve mikið aukið öryggi. Nú hefur hæstv. utanrrh. gefið okkur skýringuna á þessu. Ég skil það svo: Til Keflavíkurflugvallar eru nú þegar komnar vélar, sem geta borið og geta hagnýtt kjarnorkuvopn, þannig að frá Keflavíkurflugvelli er þegar allt til reiðu til að geta háð hernað með kjarnorkuvopnum. Síðan segir hæstv. ráðh., að kjarnorkuvopnin verði ekki sett á land, nema ríkisstj, samþykki. Jú, það er að vísu nokkurt öryggi og nokkur trygging í því, ef um ríkisstj. væri að ræða, sem ætla mætti að stæði mjög vel á verði í slíkum efnum. Nú höfum við hins vegar rekið okkur á það, a.m.k. þann tíma, sem ég hef átt sæti hér á Alþingi, að hvað eftir annað hefur það komið fyrir, að t.d. ríkisstjórn Bandaríkjanna hefur einfaldlega sagt við íslenzkar ríkisstjórnir: Nú þurfum við þetta hérna, og það verður að gera strax, innan 24 tíma. - Og íslenzk ríkisstj., jafnvel sem hefur verið ófús á það, hefur síðan beygt sig. Þannig er frá okkar sjónarmiði, sem höfum einhverja reynslu frá undanförnum 25 árum í þessum efnum, ekki mjög mikið öryggi í því, þó að ein ríkisstjórn íslenzk þurfi að samþykkja þetta. Það er sem sé orðið þannig ástandið, að Bandaríkjastjórn getur svo að segja fyrirvaralaust fyrirskipað vopnun með kjarnorkuvopnum á þeim flugvélum, sem þegar liggja fyrir á Keflavíkurflugvelli. Og ég verð nú að segja, að ég veit ekki, hvort hæstv. utanrrh. fylgist svo vel með því, sem gerist á Keflavíkurflugvelli, að hann geti verið viss um, að í þeim birgðum, sem þegar eru þar, sé ekkert af slíkum vopnum. Ég veit, að við erum allir Íslendingar fákunnandi í þessum efnum, og það eftirlit, sem við getum haft með þessu, er þess vegna alveg hverfandi lítið. Þá sagði hæstv. utanrrh., að það hefði ekki verið farið fram á enn sem komið er að staðsetja þessi vopn hér. Í því sambandi þætti mér mjög vænt um að fá að heyra frá hæstv. ríkisstj., ef Bandaríkjastjórn fer fram á að fá að staðsetja kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli, hvort það mál verður borið undir Alþingi áður, þannig að Alþingi gefist tækifæri til, áður en íslenzk ríkisstj. segir sitt orð um þetta, að ræða það mál. Og ég vil satt að segja eindregið vona, að við megum treysta því, að ekkert slíkt samþykki yrði veitt, án þess að það yrði borið undir Alþingi áður. Ég vil minna á, að við höfum yfirlýsingu hæstv. fyrrv. forsrh. um, að það verði ekki staðsett hér nein kjarnorkuvopn, og við ættum þess vegna að mega treysta því, að það kæmi ekki til greina, að svo mikilvægri yfirlýsingu yrði breytt, öðruvísi en það yrði borið undir Alþingi áður. - Þetta vildi ég aðeins segja út frá því, sem hæstv. utanrrh. gaf okkur nú upplýsingar um. En þá vil ég spyrja: Hvernig stendur þá á því, - ekki býst ég við, að hæstv. ríkisstj. líti svo á, að það sé neitt fagnaðarefni, né hún almennt fylgjandi því að fá kjarnorkuvopn til Keflavíkurflugvallar, - en hvernig stendur þá á því, þegar grein er skrifuð eins og sú, sem ég las upp úr Morgunblaðinu eftir þennan Hjálmar Sveinsson, að þá skuli vera tekið þannig undir hana í ábyrgum leiðara Morgunblaðsins, að þessu sé sérstaklega fagnað og enginn varnagli sleginn? Þýðir þetta það, að Morgunblaðið, sem vissulega er eitt áhrifaríkasta blað til skoðanamyndunar hér innanlands, eða þess ritstjórar, alveg án tillits til þess, hvað ríkisstj. annars kann að meina, séu að byrja að undirbúa almenningsálitið undir, að það sé sjálfsagður hlutur, að hér á Íslandi séu kjarnorkuvopn geymd, og það geti engir aðrir menn verið á móti slíku en vondir kommúnistar? Ég vil vekja eftirtekt á þeim hættulega áróðri, sem þegar er farinn að verða áberandi í því blaði. Og nú, þegar hæstv. ríkisstj. mjög skilmerkilega segir okkur frá og styðst þar við yfirlýsingar fyrrv. hæstv. forsrh., að hér eigi ekki að vera nein kjarnorkuvopn, þá er það ekki aðeins grunsamlegt, heldur beinlínis hættulegt, ef áhrifamesta blað ríkisstj. byrjar nú þegar að vinna fyrir því, skapa þeirri skoðun fylgi, að það sé sjálfsagður hlutur, að hér séu kjarnorkuvopn. Ég ætlast ekki til svars endilega um það, sem ég spurði nú um, frá hæstv. utanrrh., hvort Alþingi megi treysta því, að slíkt samþykki yrði ekki gefið öðruvísi en ráðfæra sig við Alþingi fyrst, en ég álít, að það væri mjög æskilegt, að hæstv. ríkisstj. segði okkur það við tækifæri.



Herra forseti. Ég ætla ekki að deila við þennan hv. þm. um þörf og nauðsyn þess að gera þá breytingu á flugvélakosti varnarliðsins, sem gerð hefur verið. Okkur greinir þar á í grundvallaratriðum, og ég býst ekki við, að við kæmumst að neinni niðurstöðu, þó að við. færum að deila um slíkt hér. Hv. þm. og hans félagar vilja hér engar varnir hafa, en við hin viljum hafa hér fyrir varnir og þá svo öflugar, að þær megi okkur að gagni verða, ef til átaka skyldi koma í heiminum. Þetta er kjarni okkar ágreinings. Og þeir, sem eru þeirrar skoðunar, að okkur sé nauðsyn á vörnum, vilja að sjálfsögðu að því stuðla og greiða fyrir því, að það varnarlið, sem hér er, og þau tæki, sem það hefur, séu þess umkomin að mæta ætlunarverki sínu, sem sagt að verja Ísland, ef til ófriðar skyldi koma. Hv. þm. óskaði eftir því, að af hálfu ríkisstj. væri gefin hér yfirlýsing um það, hvort Alþingi mætti treysta því, að ef fram kæmi ósk um að hafa hér kjarnorkuvopn, þá yrði málið borið undir Alþingi, áður en ákvörðun um slíka hluti yrði tekin. Við skulum vona, að aldrei komi til þess, að hér verði óskað eftir að hafa kjarnorkuvopn eða nokkur þörf verði á slíku. Við skulum vona, að samtök vestrænna þjóða sýni heiminum þann varnarmátt, að það eigi eftir í framtíðinni, eins og hingað til, að bægja frá okkur ófriðar- og árásarhættum. En hvað um það, ef svo skyldi fara, að einhvern tíma kæmi fram ósk þrátt fyrir þetta um að hafa hér kjarnorkuvopn, þá er útilokað fyrir mig og fyrir ríkisstj. í heild að gefa nokkra bindandi yfirlýsingu um það, hvernig með málið yrði farið. Það fer allt eftir því, hvernig ástandið væri í alþjóðamálum, þegar sú beiðni kæmi fram, hvernig með hana yrði farið. Beiðnina, ef fram kemur, verður að sjálfsögðu sú ríkisstj., sem fær hana, að meta á sínum tíma, og ég tel það hreinustu fjarstæðu fyrir mig eða núv. ríkisstj. að gefa nokkra bindandi. yfirlýsingu um slíka hluti.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem hæstv. utanrrh. sagði. - Í fyrsta lagi sagði hann, að okkur greindi á um það, að við vildum hafa landið varnarlaust, en hann vildi hafa varnir hér öflugar, þannig að, að gagni mætti verða til að verja Ísland. Ég verð að segja, að ég er alveg hissa á því, að maður, sem hefur fengið annað eins tækifæri til að fá þó einhverja nasasjón af nútímahernaðarundirbúningi, skuli láta sér svona orð um munn fara. Það er ekki um það að ræða, að hér á Íslandi verði neinar varnir, sem geti komið okkur að gagni. Spurningin stendur ekki um það, hvort það sé verið að verja Ísland. Spurningin stendur um það, hvort Ísland eigi að fá að vera skjöldur eða skotspónn til þess að reyna, að verja Bandaríkin, ef til stríðs kæmi. Það er vitanlegt, að sá hernaðarútbúnaður, sem hér er, og sú herstöð, sem hér er, gerir ekkert annað en draga að sér sprengjur, ef til styrjaldar kæmi. Það er ekki nokkur vörn í þeim, heldur þvert á móti hætta og þetta veit ég að hæstv. utanrrh. hlýtur að vera ljóst. Þetta er öllum aðalhernaðarsérfræðingum Bandaríkjanna og raunar flestra annarra stórvelda ljóst, að þýðing Íslands er aðeins að vera einn lítill smáskjöldur fyrir Bandaríkin í slíku stríði. Við erum aðeins ætlaðir til þess að vera tættir í sundur, áður en aðalbaráttan yrði við Bandaríkin sjálf. Það er ekki um það að ræða að verja Ísland með þessu. Og ég kann satt að segja ekki við, að það sé verið að reyna að blekkja fólk með því hér ár eftir ár, að þessar varnir svokölluðu hér á Íslandi séu til þess að verja Ísland. Þessar varnir eru til þess að verja Bandaríkin. Og þeir menn, sem fylgjast eitthvað með til þess að taka einhverja ábyrgð á þessu, verða að gera svo vel að gera það út frá því sjónarmiði, að þeir séu að verja þá hugsjón, sem þeir þykjast vera að berjast fyrir, ef þeim finnst auðvaldsskipulagið einhver hugsjón, og þess vegna eigi Ísland að fórna sér fyrir þetta, við eigum heldur að deyja fyrir málstað Bandaríkjanna en lifa án þess málstaðar. Það er þetta, sem baráttan stendur um. Fyrst hæstv. utanrrh. fór að tala um þessar varnir almennt í sambandi við fsp. mína, vildi ég aðeins svara honum því. Annars býst ég ekki við, að það, sé neitt atriði fyrir okkur að fara í almennar deilur um það mál utan dagskrár hér á Alþingi. Þá sagði hæstv. utanrrh., að hann gæti enga yfirlýsingu gefið um það, hvort við Alþingi, yrði ráðgazt, áður en hér yrðu sett kjarnorkuvopn. Ég skil það að ýmsu leyti vel. Forustumenn Bandaríkjanna tala nú þegar um, að það geti verið nauðsynlegt að byrja styrjöld að fyrra bragði. Og það er náttúrlega gefið, að ef eitthvað slíkt ætti að gerast, þá yrði ekki mörgum trúað fyrir því, áður en árás yrði hafin af hálfu Bandaríkjanna, og hæstv. utanrrh. vill þess vegna ekki taka neinar skuldbindingar á sig. Þeir máske segja við ríkisstj. hér á Íslandi: Nú ætlum við að byrja, kjarnorkuvopnin eru komin á völlinn, þið verðið að segja já og fara í neðanjarðarbyrgin sem væru fyrir ráðherra. Og enginn tími væri til að kalla Alþingi eða neitt slíkt saman, ekki einu sinni kannske stjórnarliðana á Alþingi í skikkanleg byrgi. Þannig er það greinilegt, að eftir þessa yfirlýsingu hæstv. utanrrh. mætti Alþingi búast við því, að að því forspurðu yrðu gerðar þær ráðstafanir, sem þýddu, að kjarnorkuvopnum yrði beitt frá Íslandi. Þá vitum við það. Svo aðeins í síðasta lagi, af því að hæstv. utanrrh. fór að tala um árásarhættu: Við Íslendingar höfum orðið fyrir tveim árásum á undanförnum 25 árum. Önnur var sú, að brezka herveldið réðst á Ísland og hertók það gegn mótmælum ríkisstj., Alþingis og almennings. Og síðara hernámið var, að Bandaríkin og Bretland sameiginlega settu íslenzkri ríkisstj. seinast í júní 1941 24 klukkutíma úrslitakosti um að biðja um svokallaða vernd Bandaríkjanna af frjálsum vilja. Og þar með hernámu Bandaríkin landið og hafa haldið því með einu eða öðru móti síðan. Þetta eru þær árásir, sem Ísland hefur orðið fyrir. Þetta er okkar reynsla, þannig að við vitum ósköp vel, hvaðan árása er von. Þessar aths. vildi ég aðeins gera út frá því, sem hæstv. utanrrh. sagði, en fara ekki annars hér út í almennar pólitískar umræður.



Ég get ekki neitað mér um að hressa aðeins upp á minni hv. þm. Hann gat þess í ræðu sinni, að hér gætu engar varnir orðið, sem okkur mættu að gagni koma. Sérhverjar varnir, sem hér væru viðhafðar, væru eingöngu til þess að bjóða hættunni heim. Þessar hugleiðingar hans eiga að sjálfsögðu ekki við okkur eina, heldur býst ég við, að þær eigi einnig við um önnur ríki í Vestur-Evrópu. En má ég minna þennan hv. þm. á, að áður en Atlantshafsbandalagið var stofnað, gleypti hinn alþjóðlegi kommúnismi hvert ríkið á fætur öðru í Austur-Evrópu. Hvert ríkið á fætur öðru í Austur-Evrópu glataði frelsi sínu og sjálfstæði í hendur hins alþjóðlega kommúnisma, áður en Atlantshafsbandalagið var stofnað. Eftir að það var stofnað og ríkin fóru sameiginlega að byggja upp og efla varnir sínar, þá hefur ekki eitt einasta ríki í Vestur-Evrópu glatað frelsi sínu og sjálfstæði í hendur hins alþjóðlega kommúnisma. Svo getur hv. þm. komið og frætt okkur um, að varnir séu þýðingarlausar og einskis virði. Slík orð er að sjálfsögðu hægt að viðhafa, en það trúir þeim bara enginn og sízt af öllu hv. þm. sjálfur.