Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (FS): Samkvæmt þingsköpum fer þessi umræða þannig fram, að fyrst flytur hæstv. fjmrh. fjárlagaræðu, og er ræðutími hans ekki takmarkaður, síðan tala fulltrúar þingflokka og hafa 30 mín. ræðutíma og að lokum hefur hæstv. fjmrh. 15 mín. til andsvara. Að þessu sinni verður röð flokkanna þannig að lokinni framsöguræðu hæstv. fjmrh.: Alþýðubandalag, ræðumaður Lúðvík Jósefsson, Alþýðuflokkur, ræðumaður Birgir Finnsson, Framsóknarflokkur, ræðumaður Eysteinn Jónsson. Hefst nú umræðan, og tekur hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, til máls.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1963 liggur hér fyrir til 1. umr. Rétt er að gera fyrst grein fyrir afkomu ríkissjóðs á s.l. ári. Þegar ríkisbókhaldið hefur lokið uppgjöri ríkisreiknings, en það var nú á öndverðu sumri, fara yfirskoðunarmenn Alþingis yfir reikninginn og gera athugasemdir sínar. Af hálfu fjmrn. eru samin svör og skýringar í sambandi við þær aths., og að því loknu gera yfirskoðunarmenn tillögur um, hvernig með skuli fara. Reikningurinn er síðan prentaður með aths., svörum og tillögum, og samkv. stjórnarskránni ber að leggja frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir Alþingi. Þessu er nú lokið, og var frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir 1961 lagt fyrir Ed. Alþingis í gær, tekið þar fyrir til 1. umr. og vísað til 2. umr. og fjhn. Mun það vera í fyrsta sinn, sem fullgerður reikningur fyrir næstliðið ár ásamt frv. um samþykkt á honum er lagt fyrir Alþingi, áður en 1. umr. fjárlaga fer fram. Yfirskoðunarmenn gera að þessu sinni 28 aths. við ríkisreikninginn, og er það með fæsta móti. Till. þeirra, að svörum fengnum, hafa samkv. venju verið ýmist á þá leið, að þeir telja aths. fullnægt með svarinu eða málið sé upplýst, eða þeir telja, að svo búið megi standa, að aths. sé til athugunar eða eftirbreytni framvegis, og loks, að þeir vísa málinu til aðgerða Alþingis, ef þeim þykir sérstök ástæða til. í þetta sinn var ekkert atriði, sem yfirskoðunarmenn töldu ástæðu til að vísa til aðgerða Alþingis. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni, að breyta þurfi þeirri venju, sem hér hafði tíðkazt um langan aldur um endanlega samþykkt ríkisreikninga á Alþingi, að þeir væru ekki lagðir fyrir Alþingi til samþykktar, fyrr en þeir eru orðnir 2–4 ára gamlir. En þessi ósiður hafði viðgengizt lengi. Nú hefur þessu verið breytt. Ríkisreikningar fyrir árin 1959, 1960 og nú fyrir 1961 hafa verið lagðir fyrir Alþingi til samþykktar strax á næsta ári eftir reikningslok. Var að því stefnt varðandi hina tvo fyrri reikninga, að unnt væri að afgreiða þá endanlega á Alþingi fyrir áramót, en sú regla þarf að komast á. En stjórnarandstæðingar lögðu á það mikið kapp, bæði á þingi 1960 og 1961, að koma í veg fyrir, að þessi umbót kæmist í framkvæmd, og tókst að tefja málið í bæði skiptin. En allt er þegar þrennt er, og nú er hin þriðja tilraun gerð til þess að fá ríkisreikninginn endanlega samþykktan fyrir áramót, og vænti ég þess fastlega, að hv. stjórnarandstæðingar láti sér nægja þá gleði að hafa tafið þessa umbót í 2 ár og allir hv. alþm. telji nú tímabært að koma á þessari sjálfsögðu reglusemi í ríkisbúskapnum. Skal nú gefið hér yfirlit um afkomu ríkissjóðs á árinu 1961. Tekjur ríkissjóðs voru áætlaðar í fjárlögum 1589 millj. kr., en urðu 1672 millj. og fóru þannig 83 millj. fram úr áætlun. Liggja til þess aðallega tvær ástæður. Tekju- og eignarskattur .fór verulega fram úr áætlun. Það stafar einkum af réttari framtölum, sem eiga rót sina að rekja til umbóta á skatta- og útsvarslögum. Og tekjur ríkissjóðs af innflutningi, sem miðast við hundraðstölu af verðmæti innfluttra vara, urðu meiri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Á hinn bóginn urðu tekjur af rekstri ríkisstofnana, en þar er Afengis- og tóbaksverzlun ríkisins stærsti liðurinn - um 19 millj. minni en fjárlög áætluðu. Útgjöld ríkisins eru í fjárlögum greind sundur í rekstrarútgjöld samkv. 7.–19. gr. og eignahreyfingar samkv. 20. gr. Rekstrarútgjöldin, sem voru áætluð 1476.4 millj., reyndust 1509.8 millj., eða 33.4 millj. umfram áætlun. Nemur það um 2.3%. Til samanburðar má geta þess, að á árunum 1946 -1958 voru umframgreiðslur á rekstrarreikningi að meðaltali tæplega 11%. Arið 1959 urðu þær 0.8%. 1960 urðu rekstrargjöldin lægri en fjárlög gerðu ráð fyrir, eða 3.7% undir áætlun. Þessar umframgreiðslur árið 1961 stafa einkum af hækkuðu kaupgjaldi á miðju ári og gengisbreytingunni, sem kom í kjölfar þeirra. Launahækkun opinberra starfsmanna um 13.8% frá 1. júlí 1961 mun hafa valdið um 25 millj. kr. hækkun ríkisútgjaldanna á árinu og gengisbreytingin sjálf um 10 millj. kr. hækkun. - Þetta voru rekstrargjöldin. Útgjöldin samkv. 20. gr. fjárlaga voru áætluð 111.9 millj., en urðu 77.1 millj. eða 34.8 millj. undir áætlun. Flestir liðir 20. gr. fylgdu áætlun, en vegna stofnunar ríkisábyrgðasjóðs samkv. lögum frá síðasta Alþingi þurfi ekki að greiða úr ríkissjóði 38 millj. kr., sem áætlað hafði verið í 20. gr. fjárlaga, vegna áfallinna ríkisábyrgða. Í ríkisábyrgðasjóðinn var ákveðið að rynni verulegur hluti af gengishagnaði útflutningsbirgða í ágúst 1961. Heildarútgjöld ríkissjóðs samkv. fjárlögum, þ.e. bæði rekstrargjöld og útgjöld samkv. 20. gr. fjárlaga, voru áætluð rúmar 1588 millj., urðu tæpar 1587 millj., eða rúmlega 1 millj. undir áætlun. Þar sem ríkisreikningurinn og frv. um samþykkt á honum liggur nú fyrir Alþingi, get ég verið stuttorðari en ella um einstök atriði hans. Auk tekna og gjalda samkv. fjárlagaliðum eru ýmsar útborganir og innborganir hjá ríkissjóði, sem hafa áhrif á greiðslujöfnuðinn. Eru það einkum breytingar geymslufjár, veitt lán, aukið rekstrarfé ríkisstofnana, fyrirframgreiðslur vegna fjárlaga næsta árs o.fl. Þegar finna skal greiðslujöfnuð ríkissjóðs, þ.e.a.s. greiðsluafgang hans eða halla, hafa fleiri reglur en ein verið viðhafðar. í ríkisreikningnum fyrir 1961 hefur nú eins og 1960 verið tekin upp grg. um greiðslujöfnuðinn, en slíka grg. hefur ekki verið að finna áður í ríkisreikningum. Í þeim skýringum kemur það m, a. fram, að sú aðferð, sem ríkisbókhaldið hefur haft, er nokkuð frábrugðin þeim reglum, sem Seðlabanki Íslands notar. Þessi munur liggur m.a. í því, hvernig telja skuli breytingar á geymslufé, fyrningar o.fl. Samkv. aðferð ríkisbókhaldsins varð greiðsluafgangur ríkissjóðs árið 1961 um 57 millj. kr. Seðlabanki Íslands hefur um nokkurra ára skeið notað aðra reikningsaðferð við ákvörðun greiðslujafnaðar ríkissjóðs, og hefur það komið fram í tímariti bankans, Fjármálatíðindum. Seðlabankinn notar hér svipaða aðferð og ýmsar alþjóðlegar fjármálastofnanir, svo sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Alþjóðabankinn og Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, OECD. Í stuttu máli er hún fólgin í því, að reiknuð er sú breyting, sem orðið hefur á árinu á sjóði, bankainnstæðum og lausaskuldum ríkissjóðs. Ef breytingin á þessu þrennu samanlagt er jákvæð, hefur orðið greiðsluafgangur, sem því nemur, ef hún er neikvæð, er greiðsluhalli. Samkv. þessum reglum, sem nú hafa hlotið allalmenna viðurkenningu, var greiðsluafgangur ríkissjóðs á árinu 1961 72.4 millj. Þessi regla Seðlabankans og alþjóðlegra fjármálastofnana er einföld í notkun, gefur glögga mynd af afkomu ríkissjóðs og gerir auðvelt að átta sig á áhrifum afkomu ríkissjóðs á efnahagslífið. Til fróðleiks skal hér getið um greiðslujöfnuð ríkissjóðs árið 1950 og síðan samkv. þessari aðferð Seðlabanka Íslands. 1950 var greiðsluafgangur 23.9 millj. 1951 var greiðsluhalli 9.1 millj., 1952 greiðsluhalli 38 millj., 1953 greiðsluafgangur 7.2 millj., 1954 greiðsluafgangur 15.5 millj., 1955 greiðsluhalli 5 millj., 1956 greiðsluhalli 28.4 millj., árið 1957 greiðsluhalli 36.8 millj., árið 1958 greiðsluafgangur 52.7 millj., árið 1959 greiðsluafgangur 13.2 millj., árið 1960 greiðsluafgangur 35.4 millj. og árið 1961 greiðsluafgangur 72.4 millj. Þetta eru tölurnar samkv. þeim reglum, sem Seðlabankinn og alþjóðlegar fjármálastofnanir nota. Nú munu menn spyrja: Þarf að ríkja einhver óvissa um það, hvernig reikna skuli raunverulega afkomu ríkissjóðs á hverju ári? Er ekki hægt að setja um það fastar reglur og skapa samræmi frá ári íil árs? Svarið er, að að þessu er einmitt unnið. Nú hefur á annað ár verið undirbúin ný löggjöf um ríkisbókhald og endurskoðun. Er gert ráð fyrir verulegri breytingu á gerð fjárlaga og ríkisreiknings til þess að fá glögga mynd af afkomu ríkissjóðs og gott samræmi milli fjárlaga og ríkisreiknings. En eins og hv. alþm. er kunnugt, skortir mjög á, að svo sé nú. Oft er örðugt um samanburð á fjárlögum, ríkisreikningi og frv. til laga um samþykkt á honum. Með undirbúningi þessarar nýju löggjafar er m.a. að því stefnt að fá slegið fastri reglu um það, hvernig reikna skuli greiðslujöfnuð, greiðsluafgang eða halla ríkissjóðs, sú regla verði lögfest og þar með tryggt samræmi milli ára, svo að um þetta þurfi ekki að deila. Drög að slíku frv. og ýtarleg grg, hafa verið samin og eru nú til athugunar hjá ýmsum sérfræðingum um þessi efni. En hér er um að ræða mjög nauðsynlega umbót í ríkisrekstrinum, sem þarf að koma í framkvæmd sem fyrst, en jafnframt verður að vanda mjög allan undirbúning þeirrar umbótar. Skuldir ríkissjóðs eru í árslok 1961 taldar um 995 millj. kr. Þær hafa lækkað um 348 millj. á árinu, en sú skuldalækkun liggur fyrst og fremst í því, að Seðlabankinn hefur með samningi við fjmrn. tekið að sér skuldir við Alþjóðabankann og Gjaldeyrissjóðinn. Það er nýmæli í skuldamálum ríkissjóðs, að tekjuafgangi ársins var nú fyrst og fremst ráðstafað til að greiða upp lausaskuldir ríkisins. Þær voru í ársbyrjun 1961 42.8 millj. kr., en voru greiddar að fullu á árinu. í lok 1961 voru því engar lausaskuldir hjá ríkissjóði. En lausaskuldir ríkissjóðs hafa undanfarin ár verið sem hér segir miðað við árslok: 1950 91.9 millj., 1951 84.4 millj., 1952 80.5 millj., 1953 72.8 millj., 1954 69.2 millj., 1955 105 millj., 1956 31.5 millj., 1957 89.5 millj., 1958 voru þær 60.8 millj., árið 1959 voru þær 28.1 millj., árið 1960 42.8 millj. og í lok ársins 1961 engar. Eignir ríkisins umfram skuldir, - það, sem kallað er skuldlausar eignir, - eru nú taldar 1292.4 millj. kr. og höfðu aukizt um 1.4 millj. á árinu. Varðandi horfur um afkomu ríkissjóðs á árinu 1962 er þess að geta, að rekstrartekjur ríkissjóðs voru áætlaðar í fjárlögum 1748.8 millj. og rekstrarútgjöld 1637.7 millj. 30. sept. s.l. voru rekstrartekjur orðnar 1347 millj. og rekstrarútgjöld 1293.8 millj. Tekjur af innflutningi munu reynast nokkru meiri en ráðgert var, bæði sökum vaxandi magns innfluttra vara svo og þess, að samsetningur innflutningsins virðist færast í það horf, að tolltekjur af hverri krónu verði meiri. Enn fremur má búast við, að tekju- og eignarskattur verði hærri en fjárlög gera ráð fyrir. Á hinn bóginn munu verða umframgreiðslur á liðnum til niðurgreiðslu á vöruverði innanlands og til uppbóta á útfluttar landbúnaðrafurðir. Enn fremur munu launabætur þær, er veittar hafa verið á árinu, óhjákvæmilega valda umframgreiðslum. Eins og nú horfir, er rétt að gera ráð fyrir greiðsluafgangi hjá ríkissjóði á yfirstandandi ári, en ógerlegt er að svo komnu að nefna tölur um það efni. Heildarútgjöld fjárlaga fyrir yfirstandandi ár voru áætluð 1748.7 millj. kr. Heildarútgjöld fjárlagafrv. fyrir næsta ár, sem hér liggur fyrir, eru áætluð um 2113.4 millj., og er það hækkun um 364.7 millj, kr. Sú upphæð skiptist þannig, að áætlun um rekstrarútgjöld hækkar um 347.5 millj., en útgjöld vegna eignahreyfinga á 20. gr. um 17.2 millj. Í frv. er gert ráð fyrir greiðsluafgangi á næsta ári, sem nemur um 12.8 millj. kr. Ástæður til þeirra hækkana, sem eru á þessu fjárlagafrv. frá gildandi fjárlögum, eru einkum þær, sem nú skal greina: 1) Vegna fólksfjölgunar í landinu hækka ýmsir liðir óhjákvæmilega frá ári til árs. Má þar nefna sem dæmi kostnað við kennslumál vegna fjölgunar barna og unglinga við nám. Á rekstrarreikningi hækkar kostnaður við skólamálin um 18.4 millj., og á 20. gr. hækka framlög til byggingar menntaskóla og kennaraskóla um 2 millj. Kostnaður við kennslumálin hækkar þannig um rúmar 20 millj. kr. 2) Framlög til félagsmála hækka um 85.9 millj. Framlagið til atvinnuleysistryggingasjóðs er að upphæð 32.9 millj. á næsta ári. í gildandi fjárlögum var gert ráð fyrir, að framlagið fyrir þetta ár yrði greitt á nokkrum árum. Hefur nú verið ákveðið, að það greiðist á næstu 4 árum, og er fyrsta fjárveitingin vegna framlags fyrir árið 1962 tekin upp í fjárlagafrv. nú, en það eru 6 millj. og 875 þús. kr. Þá má vænta breytinga á lögum um almannatryggingar, en heildarendurskoðun á þeim lögum stendur nú yfir. Má gera ráð fyrir nokkrum breytingum, er hafa í för með sér aukin útgjöld, m.a. þeirri breytingu, að allt landið verði nú gert að einu verðlagssvæði. Í frv. er áætlað framlag vegna væntanlegra breytinga á lögum um almannatryggingar 20 millj. kr. Þá hækka einnig framlög til byggingarsjóðs verkamanna, til sjúkratrygginga og kostnaður við ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. 3) Vegna endurreisnar í stofnlánamálum landbúnaðarins með lögum frá síðasta þingi hækka framlög ríkissjóðs um 9 millj. kr. 4) Vegna laga um aflatryggingasjóð hækka framlög ríkissjóðs um 9 millj. kr. 5) Niðurgreiðslur á vöruverði og uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir hækka um 130 millj. frá núgildandi fjárlögum. Þegar áætlun varð gerð um þennan lið í fjárlögum þessa árs, stóð yfir athugun og endurskoðun á niðurgreiðslukerfinu í heild með það fyrir augum, að draga mætti úr þessum kostnaði. Niðurstaðan af þeirri athugun varð sú, að hætt var við niðurgreiðslu á kartöflum, en aðrar breytingar reyndist ekki unnt að gera. Í þessu sambandi er rétt að benda á þá staðreynd, að neyzla hinna niðurgreiddu vara vex mjög ört. Neyzla landsmanna á kjöti, mjólk, smjöri og fleiri landbúnaðarvörum eykst um 10% á ári, á sama tíma sem fólkinu í landinu fjölgar aðeins um 2%. Astæður þessarar miklu neyzluaukningar, að neyzlan eykst fimmfalt á við fólksfjölgunina, eru væntanlega einkum tvær: önnur batnandi afkoma landsmanna, hin, að hið niðurgreidda verð er lægra hlutfallslega en annað verðlag í landinu, og þessar ástæður kalla á aukna neyzlu. Þessa staðreynd er rétt að hafa í huga í sambandi við niðurgreiðslur í framtiðinni á nauðsynjavörum. Heildarfjárhæð til niðurgreiðslu á vöruverði og til uppbóta á útfluttar landbúnaðarvörur er áætluð 430 millj. í stað 300 millj. í gildandi fjárlögum. A grundvelli þess magns af landbúnaðarvörum, sem seldist innanlands 1961, eru útgjöld til niðurgreiðslu áætluð 352 millj., en til uppbóta á útfluttar afurðir 60 millj. Samkv. fenginni reynslu þótti svo rétt að hækka þessa áætlun um ca. 5% vegna meiri söluaukningar en gert er ráð fyrir í þessum áætlunartölum. 6) Í september s.l. var samkv. hinum nýju lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna samið um 7% launahækkun til handa ríkisstarfsmönnum. Undirbúningi fjárlaga var þá svo langt komið, að ekki þótti gerlegt að endurreikna launaliði í frv. vegna þessarar uppbótar. Þess v egna er uppbótin áætluð í einu lagi á 19. gr. Á s.l. vori var ákveðið að greiða kennurum sérstaka kaupuppbót vegna aukastarfa, sem ekki eru önnur ákvæði um, hvernig greiða skuli, og samsvarar þóknunin greiðslu fyrir 4 stundir á viku þann tíma, sem skóli starfar. Hefur þótt rétt að fá fjárveitingu fyrir þessari launauppbót fyrir árin 1962 og 1963. Framangreindar launauppbætur til ríkisstarfsmanna og séruppbætur til kennara eru áætlaðar 65 millj. kr. 7) Framlög til ýmissa verklegra framkvæmda eru hækkuð. Þannig hækka framlög til flugvallagerðar úr 10.7 millj. upp í 12.7 millj., eða um 2 millj. Framlag til vegaviðhalds hækkar um 5 millj., úr 78 í 83 millj. Framlög til hafnarmannvirkja og lendingarbóta hækka um 3.2 millj., úr 13.8 upp í 17 millj. Til aukningar landhelgisgæzlu er fjárveiting hækkuð um 3.4 millj., upp í 8.4, og er það bæði vegna greiðslu afborgana og vaxta af kaupverði varðskipsins Óðins og vegna kaupa á gæzluflugvélinni Sif. Þá er nýr liður, 31/2 millj., til smíði tveggja nýrra flóabáta, Djúpbáts og Stykkishólmsbáts. Áætlaður byggingarkostnaður hvors báts er 7 millj., og mun ríkissjóður greiða helming smíðakostnaðar. Gert er ráð fyrir, að greiða þurfi 1 millj, af framlagi ríkissjóðs til hvors báts við undirritun smíðasamnings og 750 þús. að auki til hvors þeirra á árinu 1963. Þess vegna nemur fjárlagaliðurinn nú 31/2 millj. Síðan er gert ráð fyrir 250 þús. kr. árlegri fjárveitingu til greiðslu hluta ríkissjóðs, unz greiddur hefur verið helmingur byggingarkostnaðar. Hér hefur verið getið stærstu liðanna, sem valda hækkun á gjaldahlið fjárl., og sést af þeim, í hverju meginhluti hækkunar fjárlfrv. er fólginn. Ég skal þá víkja að tekjuáætlun frv. Heildartekjur ríkissjóðs eru áætlaðar á næsta ári 2126.2 millj., og er það hækkun um 374.2 millj. frá gildandi fjárl., án þess að skatt- eða tollstigar séu hækkaðir eða nýjar álögur upp teknar. Þessar ástæður valda aðallega aukningu ríkisteknanna: 1) Vaxandi innflutningur, sem skilar að óbreyttum tollstigum um 270 millj. kr. hærri tekjum en fjárlög nú gera ráð fyrir. Þá er miðað við innflutning, sem nemi um 3500 millj, á næsta ári. Hinn vaxandi innflutningur stafar af aukinni framleiðslu, vaxandi kaupgetu og frjálsari innflutningi. 2) Vaxandi velta innanlands, enda er gert ráð fyrir, að 3% söluskatturinn skili 247.6 millj., eða 32.6 millj. meira en í gildandi fjárlögum. 3) Hækkandi tekjur landsmanna bæði vegna almennra kauphækkana og aukinnar framleiðslu, einkum síldveiði. Tekju- og eignarskattur er áætlaður 155 millj. eða 60 millj. hærri en í gildandi fjárlögum. Koma hér einnig til áhrif skattalaga, sem óvefengjanlega valda réttari framtölum. Þessir þrír liðir, sem ég gat um sérstaklega, nema um 360 millj. kr. áætluðum tekjuauka. Auk þess hækka nokkrir smærri liðir, og vísa ég til grg. fjárlfrv. um þau atriði. Ég skal þessu næst víkja í stórum dráttum að helztu gjaldaliðum fjárlfrv. Í 7. gr. fjárlfrv. er gert ráð fyrir, að vaxtagreiðslur nemi 10.6 millj. kr. Það er hækkun um 1.4 millj. frá gildandi fjárl. og stafar aðallega af kaupum á húseigninni Borgartúni 7, sem ég mun koma nánar að í öðru sambandi. 8. gr. er kostnaður við æðstu stjórn landsins, 1.6 millj. 9. gr. er til alþingiskostnaðar og yfirskoðunar ríkisreikninga, 12.6 millj. 10. gr., til ríkisstj., en þar er innifalinn allur kostnaður við utanríkisþjónustuna, er 50.6 millj, kr. 11. gr. er í þrem liðum. Það er fyrst A, dómgæzla og lögreglustjórn, sem er áætlað að kosti 96.1 millj., en í því er innifalinn kostnaður við landhelgisgæzluna, 11. gr. B, kostnaður við innheimtu tolla og skatta, 32.1 millj., og C, sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur, 2.2 millj. kr. 12. gr. fjallar um læknaskipun og heilbrigðismál, og er kostnaður samkvæmt henni 66.1 millj. kr. 13. gr. skiptist í nokkra undirkafla. Eru þar fyrst vegamál, en til þeirra á að verja 114.2 millj. kr. Þá eru samgöngur á sjó 17.6 millj., vitamál og hafnargerðir 34.1 millj., flugmál 12,2 millj. Ég vil geta þess í sambandi við flugmálin, að þetta er aðeins rekstur flugvallanna, en hins vegar er annar liður, sem er nokkru hærri en þetta, á 20. gr. til nýrra flugvalla. Þá er veðurþjónusta 5.2 millj. og ýmis mál, m.a. ferðaskrifstofa ríkisins, ferðamál, land- og sjómælingar o.fl., 6.5 millj. 14. gr. skiptist í tvo undirliði. Það er A, kennslumál, og er gert ráð fyrir, að þau kosti 241.4 mill j. kr. B er til opinberra safna, bókaútgáfu og listastarfsemi, 15.5 millj. 15. gr. er um kirkjumál, og eru veittar til þeirra 16.5 millj. 16. gr. skiptist í fimm undirliði. Eru þar fyrst landbúnaðarmál 95.2 millj., þá sjávarútvegsmál 36.7 millj., þá iðnaðarmál 5.8 millj., þá raforkumál 31.8 millj. og loks rannsóknir í þágu atvinnuveganna o.fl. 12.7 millj. 17. gr. fjallar um félagsmál, þar með framlög til almannatrygginga, og nema þau í fjárlfrv. fyrir næsta ár 504.4 millj. kr. 18. gr. er til eftirlauna og styrktarfjár, 42.3 millj. 19. gr. sem heitir: til óvissra útgjalda o.fl., er 521 millj., en þar er aðalliðurinn að sjálfsögðu 430 millj., sem ætlaðar eru til niðurgreiðslu á vöruverði og uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir, sem samkvæmt gamalli venju eru hafðar á 19. gr. Á þessari 19. gr. er einnig sá liður, sem ég gat um hér áðan, til launauppbóta, 65 millj. kr. Þetta voru útgjöldin samkvæmt rekstrarreikningi fjárl., þ.e. skv. 7.–19. gr. Í 20. gr. fjárl., sem kölluð er: eignahreyfingar, eru útgjöldin áætluð 128.1 millj. Þar af eru stærstu liðirnir afborganir lána ríkissjóðs 20.1 millj., framlag til ríkisábyrgðasjóðs 38 millj., til bygginga ríkisspítalanna 7.2 millj., til flugvalla 12.7 millj., til ýmissa skólabygginga á vegum ríkisins 8.4 millj., til byggingar lögreglustöðvar 3 millj., og skal ég ekki rekja það hér lengur. En þó vildi ég af sérstöku tilefni minnast á einn lið í 20. gr., sem er hækkaður nú frá gildandi fjárl., og það er til byggingar menntaskólans í Reykjavík. Í gildandi fjárl, voru veittar 2 millj., og sú fjárveiting er nú hækkuð upp í 3 millj. Á undanförnum árum hefur safnazt saman nokkurt fé, sem veitt hefur verið til byggingar menntaskóla, og er nú eftir af fyrri fjárveitingum ónotað um 5.2 millj. kr. Húsnæðismál menntaskólans eru eitt af hinum mestu nauðsynjamálum, sem vinda þarf bráðan bug að því að hrinda í framkvæmd. Það er aðkallandi að ákveða, hvert stefna skuli í þeim málum, hvort það á að byggja nýtt menntaskólahús og þá væntanlega á þeim grunni, sem grafinn var fyrir nokkrum árum í Hlíðum suður, eða hvort á að byggja viðbótarbyggingar austanvert við núverandi menntaskóla eða gera hvort tveggja, og tel ég það æskilegast. Gamli menntaskólinn, sem þar hefur starfað í yfir eitt hundrað ár, á að starfa áfram. Slíkar minningar eru tengdar við það hús, að því verður að halda við, svo lengi sem kostur er. Það er ekki aðeins vegna skólahaldsins sjálfs, heldur var þar Þjóðfundurinn haldinn, Alþingi í mörg ár, þar sat Jón Sigurðsson öll sín þing, því að alþingishúsið, sem við nú erum í, var ekki byggt fyrr en að honum látnum. Ég ætla, að það sé mjög aðkallandi að taka sem fyrst ákvarðanir um, hvert stefna skuli í byggingarmálum menntaskólans, og afla samþykkis skipulags- og byggingaryfirvalda í þeim efnum. Þegar þetta liggur fyrir, sem ég vona að verði áður en langt um liður, á ekki að standa á fé til þessara nauðsynlegu framkvæmda. 5.2 millj. eru sem sagt geymslufé og 3 millj. er gert ráð fyrir að veita í fjárlfrv. fyrir 1963. Og um leið og hafizt verður handa af myndarskap og röggsemi, verður að hækka fjárframlögin frá ríkinu og auk þess að útvega lánsfé, eftir því sem nauðsyn er, því að í þessum málum má enginn dráttur lengur verða, svo mikið er í húfi fyrir æsku Reykjavíkur og æsku alls landsins, auk þess sem hér er þjóðarmetnaður á bak við. Í sambandi við þessa grg. fyrir einstökum tekju- og útgjaldagreinum fjárl. og þeim hækkunum, sem af ýmsum ástæðum hljóta að verða á tekjum og gjöldum ríkisins, þykir mér rétt að minnast hér nokkuð á sum þau atriði, sem starfað hefur verið að varðandi hagsýslu, hagræðingu og sparnað í vinnubrögðum á vegum ríkisins. Í síðustu fjárlagaræðu gat ég um nokkur þau atriði í þessum efnum, sem ýmist væru komin til framkvæmda eða á undirbúningsstigi. M.a. gat ég þess þá, að í vegaframkvæmdum hefði orðið veruleg umbót, einkum í því efni, að við skiptingu vegafjár hefði verið farið inn á nýjar brautir. Það var öllum mönnum orðið ljóst, að með því að skipta vegafénu á mjög marga staði, þannig að aðeins lítið kom í hlut hvers, var verið að kasta peningum á glæ, því að oft fór meginhluti fjárveitingar til tiltekins vegar fyrst og fremst í það að flytja mannskap og verkfæri og vélar á staðinn og þaðan aftur. Í fjárl. 1959 var vegafénu skipt niður á 219 staði. Í fjárl. fyrir 1960, 1961 og 1962 var snúið við á þessari braut og fækkað þeim vinnustöðum, sem ætti að vinna að hverju sinni, en fjárveitingin aukin að sama skapi, þannig að á yfirstandandi ári hafa þeir staðir, sem fjárveitingarnar hafa farið í, verið 132, í staðinn fyrir 219 árið 1959. Á því er enginn vafi, að af þessari fækkun vinnustaða og þá hækkun fjárveitingar í hvern stað leiðir betri nýtingu fjárins, og sparast þannig mikið fé, sem kemur landsmönnum til góða í því, að þeir fá meiri vegagerð fyrir sama fé. Sameining á innheimtu þinggjalda, útsvars, fasteignagjalda til borgarsjóðs Reykjavíkur og sjúkrasamlagsiðgjalda til Sjúkrasamlags Reykjavíkur er nú komin í kring, og hóf innheimtustofnunin nýja starfsemi sína 1. sept. s.l. undir nafninu Gjaldheimtan. Þess er að vænta, að skattborgurum þyki hagkvæmara að geta greitt öll sín gjöld á einum stað í stað þriggja eða fleiri áður. Nú þegar Gjaldheimtan er komin á stofn, virðist áætlunin um kostnað við hana hafa verið nærri lagi, og má vænta þess, að fyrir ríkissjóð verði af þessari endurskipulagningu sparnaður, sem nemi eigi minna en 21/2 millj, kr. á ári, en auk þess mikill sparnaður fyrir aðra þá aðila, sem að innheimtustofnuninni standa. Þessi framkvæmd er einn þáttur í breyttu skipulagi við álagningu og innheimtu skatta og tolla í ríkissjóð, og meðan við þennan þátt var unnið, hafa aðrir þættir verið látnir bíða, enda var beðið eftir breytingunni á skattalögunum, sem gerð var nú í ár, áður en lengra yrði haldið. Nú er ný tollskrá einnig í undirbúningi. Verður nú haldið áfram undirbúningi þess hvors tveggja að koma á sparnaði og bættum vinnubrögðum við álagningu og innheimtu skatta og tolla í ríkissjóð, en á því er engin vafi, að eins og sparnaður verður mikill við gjaldheimtuna, sem ég nefndi, þá er einnig hægt að spara mikið fé varðandi þessi atriði. Eins og minnzt var á í fyrra, hefur verið til athugunar kostnaður við bifreiðar og vinnuvélar ríkisins. Sú athugun er komin töluvert áleiðis og svo langt, að nú þegar má sjá, að mjög mikils sparnaðar er að vænta með skynsamlegri endurnýjun á bifreiða- og vélakosti. Það er auðséð, að tugir milljóna fara árlega í súginn vegna þess, hve lélegar og viðgerðarfrekar flestar bifreiðar og vinnuvélar ríkis og ríkisstofnana eru. Það er ljóst, að endurnýjun getur ekki dregizt lengur og að verja þarf miklu fé til hennar á næstu árum. Sparnaður í viðgerðum á að verða mjög mikill, auk þess sem betri nýting á hverju einstöku hinna nýju tækja þýðir, að fækka má tækjum og halda þó sömu afköstum og áður. Undanfarið hafa t.d. ríkisstofnanir, sem hafa haft mikið af gömlum bifreiðum og vinnuvélum í notkun, neyðzt til að koma sér upp miklum varahlutabirgðum til að tryggja sig gegn því, að tæki þeirra stöðvuðust hvað eftir annað vegna varahlutaskorts. Slíkar varahlutabirgðir draga til sín óhemju fé, og nema vextir af því fé, sem liggur í samantöldum varahlutabirgðum ríkisstofnana, nú nokkrum milljónum. Sem dæmi má geta þess, að varahlutabirgðir Vegagerðar ríkisins einnar munu nú nema um 22 millj. kr. Ef endurnýjun tækjanna fer mátulega ört fram, losnar þetta fé að miklu leyti, og jafnframt verður að reyna að samræma og sameina hinar ýmsu varahlutabirgðir ríkisstofnana. Sú athugun, sem fram hefur farið í þessu efni, hefur einkum snert nokkrar ríkisstofnanir, og urðu eftirtaldar stofnanir fyrir valinu, vegna þess að þar er um mestan véla- og birgðakost að ræða samkvæmt eðli málsins. Það er vegagerð ríkisins, póst- og símamálastjórn, vita- og hafnarmálastjórn, vélasjóður ríkisins, rafmagnsveitur ríkisins, landnám ríkisins og flugmálastjórn. Við þá athugun, sem þegar hefur farið fram og ekki er lokið að fullu, hefur það m.a. komið í ljós, að tegundafjöldi hjá þessum stofnunum er 25. Það eru 25 tegundir véla og bifreiða hjá þessum stofnunum og af ýmsum árgerðum og stærðum. Bifreiðar þessara stofnana eru 213 talsins, þegar sú skýrsla var gerð, sem ég hef hér fyrir framan mig, og meðalaldur þessara bifreiða er um 12 ár, þar af eru 15 sendibifreiðar 10 ára og eldri og 37 vörubifreiðar 15 ára og eldri. Mikill hluti bifreiðanna var keyptur hjá sölunefnd varnarliðseigna og aldur þá oft nálægt 20 árum. Varahlutir í ýmsar þessar bifreiðar fást ekki lengur. Af þessu sést, hversu erfitt er og kostnaðarsamt að fá varahluti í þennan gamla, sundurleita og úrelta flota. Fyrir viðgeróir og varahluti voru á s.l. ári greiddar 9.4 millj., og rekstrarkostnaður alls hjá þessum stofnunum á bifreiðum og vélum varð um 18 millj. kr. Í till., sem liggja fyrir um þetta efni, segir m.a.: „Ef tegundum yrði fækkað niður í 5–8 jafnframt endurnýjun tækjanna, sést, hver reginmunur yrði á fjárfestingu vegna varahluta, þar sem vitað er, að notkun þeirra er hverfandi lítil, ef bifreiðarnar eru endurnýjaðar á 3–5 ára fresti.“ Gert hefur verið yfirlit um endurnýjun á 35 jeppum, sem ríkisstofnanir þær, sem hér voru taldar, hafa, og það er gert ráð fyrir því, að ef þeir væru endurnýjaðir, mundi mega spara um 1 millj. kr. á ári í rekstrarkostnaði, þó að í útgjöldum sé gert ráð fyrir afskriftum og vöxtum af útlögðu stofnfé, sem þessi endurnýjun krefst. Og ef hið sama ætti að gera um aðra bifreiðaeign þessara stofnana, má því gera sér í hugarlund, að þar yrði sparnaður, sem næmi mörgum millj. kr. Þetta mál hefur fengið rækilega athugun, og verða á næstunni tilbúnar till. til framkvæmda í því efni. Á því er enginn vafi, að rétt er og hagkvæmt að ráðast í þessa miklu aðgerð, að endurnýja þennan gamla og úrelta flota eins og tök eru á. En að sjálfsögðu kostar það töluvert stofnfé, meðan verið er að koma því í framkvæmd, en það mun skila sér fljótt. Í húsnæðismálum ríkisstofnana hefur það m.a. gerzt, að keypt var húseignin Borgartún 7 í Reykjavík, þar sem margar ríkisstofnanir hafa lengi verið til húsa í leiguhúsnæði. Nú er verið að ljúka undirbúningi undir það, að aðrar ríkisstofnanir, sem hafa verið í leiguhúsnæði, flytjist þangað, en eftir athugun á þessu máli kom í ljós, að það væri mjög hagkvæmt fyrir ríkissjóð að festa kaup á þessu húsi, sem margar ríkisstofnanir, eins og ég gat um, voru í leiguhúsnæði í, og er ætlunin að stækka þetta hús, m.a. byggja ofan á hluta þess, en slík bygging yrði töluvert ódýrari en nýbygging, þar sem allar undirstöður eru fyrir hendi. Í fjárlagafrv. er komið inn á þetta mál, bæði þar sem æskt er heimildar í 22. gr. og auk þess kemur þetta fram í vaxtagreiðslum og afborgana á frv. Til skýringar má geta þess, að í þessu húsi eru nú m. a. Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins, embætti fræðslumálastjóra, húsameistari ríkisins, skipulagsstjóri ríkisins, bifreiðaeftirlit, en gert er ráð fyrir, að fleiri ríkisstofnanir og skrifstofur geti þangað flutt. En til þess að gefa mönnum nokkra hugmynd um þær leigugreiðslur, sem ríkissjóður þarf að inna af hendi, má geta þess, að á s.1. ári námu greiðslur ríkis og ríkisstofnana fyrir leiguhúsnæði 9.4 millj. kr. Með öflun eigin húsnæðis á vegum ríkisins má spara þarna stórar fúlgur. Ríkissjóður á, þótt hann þurfi að hafa starfsemi sína í margvíslegu og dýru leiguhúsnæði, fjölda húseigna, sem dreifðar eru um allt land. Það eru húseignir á ríkisjörðum, prestsseturshús, aðrir embættisbústaðir og ýmis önnur hús, sem notuð eru í ýmsu skyni. Það er eins með þessar eignir sem bifreiðar og vinnuvélar ríkisins, sem áðan var á minnzt, að mikið fé kann að fara í súginn, ef viðhald er ekki framkvæmt í tæka tíð eða jafnvel alls ekki. Nú er í athugun skipulagning á eftirliti með húseignum þessum og jafnframt á þeim fjölda skólahúsa, sem einnig eru dreifð um land allt, að vísu ekki að nafninu til í eigu ríkissjóðs nema sum, en þó jafnmikið í mun, að haldið sé eðlilega við, af því að ríkissjóður greiðir stóran hluta af stofn- og rekstrarkostnaði skóla. Hér leikur á mjög miklum fjárhæðum, og er gleggst að sjá það á því, hve mikið fé er áætlað í fjárlagafrv. til viðhalds skólahúsanna einna saman. En á því er enginn vafi, að miklu fé þarf að verja á næstu árum til viðgerða og viðhalds á mörgum þessum húsum ríkisins, sem því miður hafa lent í allt of mikilli niðurníðslu. Í sambandi við þessa starfsemi á sviði hagsýslu, hagræðingar og sparnaðar vildi ég enn nefna árangurinn, sem þegar er sýnilegur af lögunum um ríkisábyrgðir og stofnun ríkisábyrgðasjóðs. Ég skal ekki rekja það mál að öðru leyti en því, að flestum ætla ég að hafi verið ljóst orðið, að hér var stefnt í óefni með ríkisábyrgðirnar, enda fann Alþingi sig knúið til þess fyrir fáum árum að samþykkja þál. um að æskja gagngerðrar endurskoðunar og lagasetningar um þessi mál. Það er einkum ein breyting, sem gerð var með hinum nýju lögum um ríkisábyrgðir, sem þegar er farin að sýna áhrif sín f sparnaðarátt. Áður fyrr var það aðalreglan, að þegar ríkið gekk í ábyrgð, var það sjálfskuldarábyrgð, sem þýðir, að ef skuldari greiddi ekki á réttum gjalddaga, gat lánveitandinn snúið sér beint til ríkissjóðs án þess að reyna innheimtu hjá skuldaranum. Með hinum nýju lögum var breytt til gagngert, þannig að hér eftir skyldi meginreglan vera einföld ábyrgð, en það þýðir, að þegar ríkið hefur gengið í ábyrgð fyrir einhvern aðila og ekki er greitt á réttum gjalddaga, verður lánveitandinn fyrst að reyna innheimtu hjá sjálfum skuldaranum og kanna til þrautar, hvort hann er borgunarmaður fyrir, áður en hann snýr sér að ríkissjóði. Nú er það svo, að frá þeim tíma, í marzlok 1961, sem lögin voru afgreidd frá Alþingi, hefur þessari reglu verið fylgt að veita einfaldar ábyrgðir. Nú er að sjálfsögðu nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að halda áfram veitingu ríkisábyrgða í mjög mörgum tilfellum til þess að greiða fyrir margvíslegum nauðsynlegum framkvæmdum, bæði sveitarfélaga og annarra aðila. Og síðan lögin öðluðust gildi, hafa verið veitt lán með einfaldri ábyrgð að upphæð 145.6 millj, kr. Nú er komið hálft annað ár síðan, og að sjálfsögðu hefur nokkuð af vöxtum og afborgunum fallið í gjalddaga á þessu tímabili, en ríkissjóður hefur ekki þurft að greiða enn þá einn einasta eyri af þessum ábyrgðalánum. Að sjálfsögðu mun það verða svo á næstunni, að mikið af eldri sjálfskuldarábyrgðum er í gildi og heldur gildi um margra ára skeið, þær sem búið var að gangast undir áður, og þess vegna er viðbúið, að töluverðar greiðslur falli á ríkið eða ríkisábyrgðasjóð á næstu árum. En sú litla reynsla, sem þegar er fengin af breytingunni í einfalda ábyrgð, boðar vissulega gott og sýnir, að hér var farið inn á rétta braut. Að lokum vil ég segja það, að auk hins beina sparnaðarárangurs, sem leitt hefur af hagsýsluaðgerðum síðustu ára, er þegar farið að bera á því, að forstöðumenn ríkisstofnana og aðrir starfsmenn þeirra séu farnir að fá og sýna meiri áhuga fyrir skipulagsbreytingum og hagræðingu í sparnaðarátt en áður var, og hraðvaxandi skilningi virðist vera að mæta í þessum efnum. Núv. ríkisstj. hefur nú haldið um stjórnvölinn í nærfellt þrjú ár. Í tíð hennar hafa þrenn fjárlög verið samin og þau fjórðu nú lögð fyrir Alþingi. Þegar litið er yfir heildarsvip fjármála ríkisins á þessu tímabili, blasa við augum m. a. þessar myndir: 1) Einn þáttur í viðreisnaraðgerðunum í febrúar 1960 var breyting á tekjuöflunarkerfi ríkisins, m.a. með lögfestingu söluskatts og lækkun tekjuskatts. Síðan hafa verið sett saman og lögð fyrir Alþingi fjárlagafrv. fyrir árin 1961, 1962 og 1963 án þess að hækka nokkra skatta, tolla eða aðrar álögur. 2) Hallalaus fjárlög hafa verið lögð fyrir þing og afgreidd fyrir fjárhagsárin 1960, 1961 og 1962, og svo er einnig um frv. fyrir 1963, sem hér liggur fyrir. 3) Bæði árin 1960 og 1961 varð einnig hallalaus ríkisbúskapur í reynd, en ekki aðeins í fjárlögunum. Greiðsluafgangur varð bæði árin, og svo verður einnig á því ári, sem nú er að liða. 4) Gagnger endurskoðun hefur farið fram og verið lögfest á skattalögum, að frátöldum lækkunum fyrir allan almenning, og heilbrigt skattakerfi skapað fyrir atvinnureksturinn. 5) Tollar voru lækkaðir verulega í nóvember 1961 á ýmsum hátollavörum, þannig að verð lækkaði á mörgum vörutegundum, svo að mjög hefur dregið úr smygli, og ríkissjóður hefur fengið meiri tolltekjur af þessum vörum en áður, eins og kemur fram f því, að á fyrstu sex mánuðum yfirstandandi árs urðu tolltekjur um 171/2 millj. meiri en á fyrstu sex mánuðum ársins 1961 af þessum sömu vörum, sem tollar voru lækkaðir á s.l. haust. 6) Allt tollakerfið hefur verið endurskoðað, og ný tollskrá verður lögð fyrir þetta þing með samræmingu tollakerfisins og enn nýrri lækkum aðflutningsgjalda á ýmsum vörum. 7) Unnið er að hagsýslu, hagræðingu á fjölmörgum sviðum ríkisstarfseminnar, til þess að lagfæra skipulag og vinnubrögð, spara ríkisfé og bæta þjónustu. Þessi starfsemi hefur þegar sparað ríkinu stórfé og á eftir að skila enn meiri árangri, áður en langt um liður. 8) Með nýrri löggjöf og framkvæmd varðandi ríkisábyrgðir og stofnun ríkisábyrgðasjóðs erum við nú á góðri leið að losna úr því öngþveiti og þeirri óreiðu, sem fyrirhyggjulitlar ríkisábyrgðir höfðu leitt út í. Hér munar fljótlega tugum milljóna fyrir ríkissjóð. Og í níunda lagi og ekki sízt hafa alinannatryggingar verið stórauknar á þessu tímabili, svo að tryggingar á Íslandi eru nú mörgum öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Herra forseti. Ég vildi í lok máls míns bregða upp þessum myndum af fjármálastarfsemi ríkisins á þessu tímabili. Ég hef haldið mig við fjárlögin sjálf og fjármál ríkisins, en ekki farið út f önnur mál, eins og efnahagsmál þjóðarinnar almennt. Ég hef ekki séð ástæðu til í þessari framsöguræðu, sem á að fjalla um fjárlagafrv. fyrir 1963, að hefja almennar umr. um þjóðmál, enda gera þingsköp ekki ráð fyrir því, að 1. umr, fjárlaganna sé gerð að eldhúsdegi. Ef aðrir ræðumenn gefa tilefni til, verður að sjálfsögðu reynt að svara og gefa upplýsingar um önnur mál, eftir því sem efni gefast til. Ég vil svo að lokum leggja til, að frv. til fjárlaga fyrir árið 1963 verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir til umr., er fjórða fjárlagafrv. núv. ríkisstj. Það fyrsta var fjárlagafrv. fyrir árið 1960. Það er því komin nokkur reynsla á fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj, og þá fjármála- og efnahagsmálastefnu, sem hún tók upp og gaf sjálf nafnið viðreisn. Það var ekkert smáræði, sem átti að gera með hinni nýju fjármálastefnu, sem þjóðinni var boðuð á öndverðu ári 1960. Þá gerðist sá atburður hér á Alþ., sem hafði ekki áður gerzt, að fjárlfrv., sem lagt hafði verið fram, var kastað í ruslakörfuna sem gersamlega ónothæfu plaggi, en nýtt frv., fjárlfrv, viðreisnarinnar, fyrir árið 1960 lagt fram í staðinn. Það var að hefjast nýtt tímabil í sögu þjóðarinnar, sögðu þeir viðreisnarmenn. Það þurfti því nýtt frv. með nýjum tölum og nýjum fyrirheitum í stað hins gamla og úrelta. Það átti mikið að gerast með hinni nýju viðreisnarstefnu. Mörgu var lofað. Dýrtíðarskriðan skyldi stöðvuð, ekki með neinum bráðabirgðaráðstöfunum, heldur með varanlegum ráðum. Verðgildi peninganna átti að tryggja í stað sífellt minnkandi krónu áður. Styrkjakerfið skyldi afnema og þar með afleggja það hvimleiða kerfi að greiða uppbætur og styrki til atvinnuveganna. Skattalækkun var lofað. Og síðast, en ekki sízt, var því heitið, að umtalsverður sparnaður skyldi gerður í rekstri ríkisins. Mörgu fleira var lofað við upphaf viðreisnarinnar, sem hér er ekki tími til að ræða. En það er ekki alls ófróðlegt að íhuga nokkuð þau loforð, sem hér hafa verið nefnd, og sjá, hvernig þau hafa verið efnd: Athugum þá fyrst dýrtíðarmálin. Nokkru áður en viðreisnarstefnan hófst, höfðu núverandi stjórnarflokkar samþykkt að taka upp nýja verðlagsvísitölu. Vísitalan var því 100 í byrjun viðreisnartímabilsins. Þann 1. okt. s.l., eftir tæplega 3 ára viðreisnarstjórn, var svo komið samkvæmt útreikningum hagstofunnar, að vísitalan fyrir vörur og þjónustu var orðin 141 stig eða hafði hækkað um 41%, eða m.ö.o.: meðaltalsverðhækkun á öllum vörum og allri þjónustu, sem vísitöluheimilið er talið þurfa, hefur orðið 41% á tæpum 3 árum. 41 vísitölustig í nýju vísitölunni jafngilda 82 stigum í þeirri vísitölu, sem áður gilti, og geta menn því með einföldum samanburði við það, sem áður var, séð, hvílík gífurleg verðhækkun hefur átt sér stað. Þær matvörur vísitölufjölskyldunnar, sem fyrir viðreisn kostuðu 23 þús. kr., kostuðu 1. okt. s.l. 32 þús. kr. Hiti og rafmagn, sem kostaði fyrir viðreisn 3900 kr., kostaði nú 5300 kr. Þannig eru verðbreytingarnar. Þannig hefur loforðið um stöðvun dýrtíðarskriðunnar orðið í framkvæmd. Og hvað hefur orðið um verðgildi peninganna, sem viðreisnarstjórnin lofaði að tryggja? Það segir sig auðvitað sjálft, að í slíkri dýrtíðarskriðu sem hér hefur gengið yfir hefur verðgildi peninganna farið síminnkandi. Árið 1957 kostaði t, d. 820 rúmmetra íbúð 350400 kr. samkvæmt Hagtíðindum. Árið 1962 kostaði slík íbúð 521987 kr., eða hafði hækkað í verði um rúmlega 170 þús. kr. Hækkunin ein nemur hærri fjárhæð en hámarkslán húsnæðismálastjórnar, og segir það sína sögu um stuðning viðreisnarinnar við íbúðabyggjendur. Fyrir viðreisn kostaði meðalstór vetrarvertíðarfiskibátur um 3 millj. kr. Nú kostar slíkur bátur um 6 millj. kr. Þannig hefur verðgildi krónunnar breytzt. Þannig hefur þetta loforð viðreisnarinnar orðið í framkvæmd. Hvað um uppbætur og styrki, sem áttu að afleggjast með öllu? Samkvæmt fjárlfrv. því, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir uppbótarog niðurgreiðslum, sem nema 430 millj. kr., á árinu 1963. Greiðslur þessar eru uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir og niðurgreiðslur á vöruverði innanlands. En auk þessa greiðir ríkið svo um 150 millj. kr. í vátryggingariðgjöld báta- og togaraflotans. Og enn til viðbótar er svo ákveðið með lögum að greiða togaraflotanum í styrki, beint og óbeint, um 60 millj. kr. Á yfirstandandi ári munu uppbótar- og styrkjagreiðslur þessar varla vera undir 640 millj, kr. Styrkjakerfið hefur því ekki verið afnumið í framkvæmd, því fer víðs fjarri. En hafa skattar þá ekki verið lækkaðir, eins og viðreisnarstjórnin lofaði? Nei, þeir hafa þvert á móti stórhækkað, þegar litið er á heildarskattheimtuna. Það er að vísu rétt, að einn af skattstofnum ríkisins hefur verið lækkaður. Tekjuskatturinn hefur lækkað. En aðrir skattstofnar hafa hækkað á sama tíma um miklu hærri fjárhæðir en sem nemur lækkun tekjuskattsins. Samkvæmt nýútkomnum skýrslum Framkvæmdabankans kemur í ljós, að heildarskattheimta ríkisins var 600 millj. kr. meiri árið 1960 en árið 1958. Sé samanburður gerður á fyrsta fjárlfrv. viðreisnarinnar 1960 og því frv., sem hér liggur fyrir, kemur í ljós, að á þessum tíma hækka tollar og skattar á þjóðinni um 563 millj. kr. Og séu fjárlög yfirstandandi árs borin saman við frv, fyrir næsta ár, kemur í ljós, að hækka á tolla og skatta á þjóðinni um 354 millj. kr. frá árinu 1962 til 1963. Þannig heldur skattheimtan áfram að aukast ár frá ári. Lækkun tekjuskattsins breytir hér engu um, því að hann var alltaf lítill hluti af heildarskattheimtunni. Það, sem gerzt hefur í skattheimtumálunum, er því í fáum orðum sagt þetta: Tekju- og eignarskatturinn, sem var um 9% af heildarskattheimtu ríkisins árið 1958, hefur verið lækkaður nokkuð, en jafnframt hafa þeir skattar og tollar, sem námu 91% af heildarskattheimtunni 1958, verið hækkaðir stórkostlega, fyrst með tveimur gengislækkunum og síðan með nýjum og hækkuðum sölusköttum. Ég kem þá að loforðinu um sparnað í rekstri ríkisins. Heldur hefur farið lítið fyrir því loforði í framkvæmdinni. Að vísu hefur ríkisstj. gert nokkrar lagfæringar í sparnaðarátt, en skammt ná þær í samanburði við aukin útgjöld á öðrum sviðum. Þannig má nefna sem dæmi, að árið 1959 var varið til ríkisstj., til rekstrar ráðuneytanna og skyldra útgjalda 30.6 millj. kr. Á því fjárlfrv., sem hér liggur fyrir, er áætlað að verja til hins sama 50.6 millj. kr., eða 20 millj. kr. hærri fjárhæð en þá var. Auðvitað stafar nokkuð af þessari hækkun af breyttu verðgildi peninga, en auk þess koma nú til ný ráðuneyti og mörg ný embætti, sem til hefur verið stofnað. Kostnaður af ferðalögum ráðherra, veizluhöldum, bilarekstri, vinnu, sem ráðherrarnir veita flokksmönnum sínum fyrir athugun og undirbúning mála, og fleira þess háttar hefur farið stórhækkandi. Um sparnað í ríkisrekstrinum, þegar á heildina er litið, hefur því ekki verið að ræða. Þannig hafa loforð viðreisnarstefnunnar rokið út í vindinn eitt af öðru. Dýrtíðarskriðan heldur áfram að falla. Verðgildi peninganna heldur áfram að minnka. Uppbótar- og styrkjakerfið er enn í fullum blóma. Skattar og tollar fara hækkandi. Og sparnaður hefur ekki orðið í ríkisrekstrinum, heldur þvert á móti aukin eyðsla. Auðvitað var aldrei ætlun þeirra, sem að viðreisnarstefnunni stóðu, að lækka skatta til þess að auka kaupmátt launa eða bæta kjör. Þeirra ætlan var ekki heldur sú að tryggja verðgildi peninga gagnvart eignum. Grundvallarstefnumið viðreisnarinnar var einmitt að lækka kaupmátt launa, að draga úr ásókn í framkvæmdir. Því var blátt áfram haldið fram, að þjóðin hefði lifað um efni fram, að of miklu hefði verið eytt í ýmiss konar framkvæmdir. Þessu átti að snúa við, og því hefur viðreisnarstefnan miðað að. Tvær gengislækkanir hafa verið samþykktar á tæpum þremur árum og nýir söluskattar lagðir á. Afleiðingarnar hafa orðið vaxandi dýrtíð og minnkandi kaupmáttur launa. Þannig hafði kaupmáttur tímakaups verkamanna fallið úr 99 stigum 1959 í 83 stig sumarið 1961, þegar verkalýðssamtökin skárust í leikinn og knúðu fram nokkra kauphækkun. Afstaða ríkisstj. til launþega hefur öll mótazt af sérstökum fjandskap. Glöggt dæmi um það er gengislækkunin, sem ákveðin var með brbl. í ágúst 1961, og brbl. og gerðardómurinn í sjómannadeilunni s.l. sumar. Stefna viðreisnarinnar að draga úr ásókn í framkvæmdir hefur einnig verið í fullum gangi. Tvær gengislækkanir torvelduðu auðvitað mikið í þeim efnum. En auk gengislækkananna lét stjórnin samþykkja hækkun vaxta og styttingu lánstíma á stofnlánum landbúnaðar og sjávarútvegs og hækkun vaxta á íbúðabyggingarlánum. Strangar útlánareglur voru settar og sparifé bundið í Seðlabankanum. Allt var þetta gert til þess að draga úr framkvæmdum, og auðvitað hafa þessar reglur haft sín áhrif. Íbúðabyggingar hafa stórlega dregizt saman. Árið 1957 var byrjað á byggingu 1610 íbúða í landinu, en árið 1961 var aðeins byrjað á 770 íbúðum. Eftir að viðreisnarlöggjöfin gekk í gildi í febrúarmánuði 1960, tók svo að segja alveg fyrir kaup á nýjum fiskiskipum frá útlöndum. Árin 1960 og 1961 voru aðeins gerðir örfáir samningar um smíði nýrra fiskiskipa erlendis. Nýju fiskiskipin, sem komu til landsins 1960 og 1961, voru svo að segja öll smíðuð samkvæmt samningum, sem gerðir voru, áður en viðreisnarstefnan var ákveðin á Alþingi. Því er haldið fram af stuðningsmönnum ríkisstj., að viðreisnin hafi þó ráðið úrslitum um það, að álitlegur gjaldeyrisvarasjóður hafi myndazt, sparifé aukizt verulega og atvinna sé mikil um allt land. Segja má, að þetta sé eina haldreipi þeirra, sem enn reyna að verja viðreisnarpólitík ríkisstj. En hvað er rétt í þessu máli? Hvað er það, sem raunverulega hefur verið að gerast í gjaldeyris- og sparifjármálum þjóðarinnar? Tölur þær, sem stjórnarblöðin hafa birt um gjaldeyrisforðann, eru mjög villandi. Það er ekki rétt, að raunverulegur gjaldeyrisforði sé nú 860 millj, kr. og gjaldeyrisstaðan hafi batnað um 1000 millj. í tíð núv. ríkisstj. Frá þessum tölum ber að draga 850 millj. kr. vegna vörukaupalána, sem myndazt hafa vegna innflutnings á vörum, sem komnar eru til landsins og í mörgum tilfellum búið að nota í landinu. Sú regla gilti áður, að greiða varð allar vörur, þegar þær komu til landsins, en nú er annar háttur hafður á. Þá ber einnig að taka tillit til þess, að af gjaldeyriseign bankanna nú eru 170 millj. kr. gjafafé frá Ameríku. Og síðast, en ekki sízt, ber að hafa það í huga, að gjaldeyriseignin er nú mæld í miklu verðminni krónum en áður. En eigi að síður er það rétt, að gjaldeyrisstaðan hefur batnað. Það er rétt. Og sparifjáraukning hefur einnig orðið talsvert meiri en áður. En hvað er það, sem valdið hefur breytingum? Skýringarnar eru augljósar. Í fyrsta lagi var áður, t.d. í tíð vinstri stjórnarinnar, ráðizt í gjaldeyrisdýrar framkvæmdir. Þá var t.d. nýja Sogsvirkjunin byggð. Í tíð núv. ríkisstj. hefur engin virkjun verið gerð á Íslandi. 1 tíð vínstri stjórnarinnar var sementsverksmiðjan að mestu byggð. Nú hefur engin slík verksmiðja tekið til sín gjaldeyri. Áður voru byggðar dýrar fiskvinnslustöðvar og verksmiðjur víða um land, en nú því sem næst engar slíkar stöðvar byggðar. Áður var gjaldeyrinum ráðstafað til gagnlegra framkvæmda. En nú er peningum safnað. Og í öðru lagi kemur svo það til og skiptir hér mestu máli, að nú hefur einstakt góðæri fært í þjóðarbúið nokkur hundruð millj. umfram það, sem áður þekktist. Nýtt úthaldstímabil hefur komið til sögunnar, sem er vetrarsíldveiði, og hefur það fært hundruð milljóna í þjóðarbúið. Og s.l. sumar urðu gjaldeyristekjur af síldveiðum 350 millj. kr. meiri en þær hafa mestar orðið áður á sumarsíldveiðum. Þetta eru skýringarnar á batnandi gjaldeyrisstöðu og um leið á auknu sparifé og mikilli atvinnu, því að mikil atvinna er jafnan, þegar mikill afli er í landinu. Stefna ríkisstj. hefur verið fjandsamleg launastéttum landsins. Hún hefur einnig verið fjandsamleg aðalatvinnuvegum landsins, sjávarútvegi og landbúnaði. Sérfræðingar viðreisnarinnar hafa hvað eftir annað lýst yfir því, að þjóðin mætti ekki treysta á þessa gömlu atvinnuvegi sína, eins og gert hefur verið. Tillögur þeirra hafa í vaxandi mæli miðazt við það að byggja upp nýja atvinnuvegi, sem meir væru í samræmi við þarfir þess efnahagsheims, sem þeir hafa einblínt á að koma mundi. Því er haldið fram, að búið sé að festa of mikið fé í íslenzkum landbúnaði og svipað sé ástatt um sjávarútveginn. Sérfræðingar viðreisnarinnar slá því föstu, að framleiðsluverðmæti sjávaraflans geti ekki aukizt um meir en 4–4.5% að meðaltali á ári næstu árin og af þeim ástæðum verði að leita eftir erlendu fjármagni í stóriðju, til þess að lífskjör þjóðarinnar geti orðið viðunandi í framtíðinni. Stjórnarstefnan gagnvart sjávarútveginum hefur verið mörkuð af fádæma skilningsleysi. Í flestum löndum nýtur útflutningsframleiðslan ýmiss konar fyrirgreiðslu og hlunninda. Vextir slíkrar framleiðslu eru oft lægri en ella. Í mörgum tilfellum tryggja ríkisstjórnir útflutningsframleiðendum hagstæð lán, svo að hægt sé að selja vöruna út úr landinu með greiðslufresti. Útflutningstollar þekkjast yfirleitt ekki. Hér er þessu algerlega snúið við. Viðreisnarstjórnin hefur stórhækkað útflutningsgjöld á sjávarafurðum, þannig að nú eru þau 7.4% af öllum útfluttum sjávarafurðum. Á þessu ári munu útflutningsgjöldin nema talsvert á þriðja hundrað millj. kr. Slíkur útflutningsskattur þekkist hvergi annars staðar í heiminum. Hér verður útflutningsframleiðslan að greiða 79% vexti af framleiðslulánum eða miklu hærri vexti en annars staðar þekkjast. Hér eru há innflutningsgjöld á nauðsynjum útgerðarinnar. Innflutningsgjöld af nýrri vél í meðalstóran fiskibát munu t.d. nema á milli 300 og 400 þús. kr. Beztu markaðir sjávarútvegsins erlendis hafa verið brotnir niður með rangri viðskiptastefnu, sem stjórnin hefur tekið upp. Skilningsleysi ríkisstj. á málefnum landbúnaðarins er svipað og gagnvart sjávarútveginum. Ríkisstj. neitar innlendum kornframleiðendum um jafnrétti á við erlenda. Hún hækkar sérstaklega vexti á stofnlánum landbúnaðarins og leggur aukaskatt á bændur, þegar hagur þeirra er bágbornari en hann hefur lengi verið. Hin nýja efnahagsmálastefna stjórnarinnar hefur nú verið reynd í nærfellt 3 ár. Reynslan hefur orðið dýr. En niðurstaðan ætti að liggja ljóslega fyrir. Í launamálum og verðlagsmálum má segja, að stjórnin hefur nú misst allt úr böndunum. Stærstu verkalýðsfélögin í landinu hafa enn á ný orðið að segja upp kaupgjaldssamningum sínum vegna látlausra verðhækkana. Dagsbrún hefur nýlega sagt upp sínum samningum. Verkamannafélag Akureyrarkaupstaðar hefur einnig sagt upp. Hlíf í Hafnarfirði hefur sagt upp. Mörg önnur félög og þar með einnig þau verkalýðsfélög í landinu, sem ýmsir stuðningsmenn ríkisstj. veita forstöðu, hafa einnig sagt upp sínum samningum. Og opinberir starfsmenn hafa lagt fram nýjar launakröfur, sem fjmrh. segir að jafngildi 100% hækkun á gildandi kaupi þeirra. Fjmrh. hefur nýlega játað í opinberri blaðagrein, að kauphækkun til opinberra starfsmanna sé réttmæt. Hann hefur þó ekki gert ráð fyrir neinum útgjöldum í fjárlagafrv. vegna kauphækkana til þeirra. Óánægja launastéttanna með þróun kaupgjalds- og verðlagsmálanna er orðin meiri en hún hefur verið um langan tíma. Læknar í þjónustu ríkisins hafa hótað að ganga út úr sjúkrahúsunum um næstu mánaðamót, fái þeir ekki launabætur. Hvert mannsbarn í landinu sér nú, að stórfelldar kauphækkanir hljóta að verða á næstu mánuðum, ef ekki á til stórtíðinda að draga. Hvernig ætti líka annað að vera, eins og þróunin hefur verið í verðlagsmálum? En þrátt fyrir þessar augljósu staðreyndir stendur ríkisstj. á bak við kröfur útgerðarmanna um það, að enn skuli lækkað kaup sjómanna á síldveiðum. S.l. sumar sömdu mörg stéttarfélög um nokkra kauphækkun og sum um allverulega hækkun. Á sama tíma þótti sjútvmrh., formanni Alþfl., ástæða vera til þess að knýja fram kauplækkun sjómanna með brbl. Hækkandi dýrtíð bitnar þó á sjómannaheimilunum í landinu engu síður en öðrum. Og nú er allur síldveiðiflotinn bundinn í höfn, af því að sjómenn vilja ekki semja yfir sig kauplækkun, þegar allir aðrir eru að fá kauphækkun. Augljóst er, að ýmsir Alþfl: menn, sem stutt hafa ríkisstj., eru orðnir dauðhræddir við það ástand, sem er að skapast í launamálum. Þeir Benedikt Gröndal og Björgvin Guðmundsson segja opinskátt í Alþýðublaðinu, að ríkisstj. hafi gersamlega mistekizt í kaupgjaldsmálunum. Sjómannasamband Jóns Sigurðssonar og Samband ungra jafnaðarmanna mótmæla gerðardómslögunum yfir síldveiðisjómenn. Og Alþýðusamband Vestfjarða undir forustu Alþfl.manna þar mótmælir gerðardómi Emils og segir, að þróunin í efnahagsmálunum sé andstæð hagsmunum verkafólks. Jafnvel hæstv. ráðh. Gylfi Þ. Gíslason verður svo hræddur við ástandið, að hann lýsir því yfir, að gengislækkun verði ekki framkvæmd og nokkur kauphækkun til verkamanna sé eðlfleg. Þannig má segja, að allt gangi nú í sundur hjá ríkisstj. í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Kauplækkunar- og kjaraskerðingarstefna viðreisnarinnar er þannig að hrynja til grunna. Á sama hátt er þróunin að brjóta niður allar hömlur viðreisnarinnar, sem settar höfðu verið gegn eðlilegum framkvæmdum í atvinnulífi landsins. Frá fyrstu dögum viðreisnarstefnunnar hafa sérfræðingar hennar unnið markvisst að því að sveigja íslenzkt víðskipta- og efnahagslíf inn á þær brautir, sem liggja til inngöngu í Efnahagsbandalag Evrópu. Krafan um lágt kaupgjald hefur beinlínis verið rökstudd með því, að það ætti að örva erlent fjármagn til þátttöku í atvinnurekstri hér. Áróðurinn um það, að hinir gömlu atvinnuvegir þjóðarinnar, sjávarútvegur og landbúnaður, geti ekki lengur dugað sem aðalatvinnuvegir, þar sem vaxtarmöguleikar þeirra séu senn á þrotum, er af sama toga spunninn. Tillögurnar um erlenda stóriðju, um alúminíumiðjuver í eigu erlendra suðfyrirtækja, eru liður í þeirri áætlun að innlima Ísland í efnahagssamsteypu VesturEvrópu. Stefnan í víðskiptamálum hefur öll verið miðuð við þessa áætlun. Víðskiptin við beztu markaðslönd okkar hafa dregizt saman, en innkaupin til landsins tillitslaust verið flutt til þeirra landa, sem lítið vilja þó kaupa af okkar vörum. Samhliða þessum ráðstöfunum heldur svo ríkisstj. uppi látlausum áróðri fyrir þátttöku Íslands í Efnahagsbandalagi Evrópu. Það er því ekkert um að villast, að hverju er stefnt í þessum málum. Ríkisstj, hikar að vísu nokkuð með beinar framkvæmdir í málinu nú af ótta við almenningsálitið í landinu og almennar kosningar, sem fram eiga að fara á næsta sumri. Nú gengur hún á eftir foringjum Framsfl. og vill fá þá til samstöðu við sig um samþykkt á einhvers konar aðild að bandalaginu. Efnahagsmálastefna ríkisstj. er að hrynja til grunna. Kjaraskerðingarstefnan fær ekki staðizt. Launþegarnir munu rétta sinn hlut. Framkvæmda- og framfarahugur þjóðarinnar verður ekki heldur stöðvaður lengur. Eftir næstu alþingiskosningar má telja fullvíst, að núv. stjórnarflokkar hafi ekki lengur meirihlutavald á Alþingi til þess að framkvæma viðreisnarstefnu sína. Og þá eiga þeir einnig að missa vald sitt til þess að samþykkja, að Ísland gangi í Efnahagsbandalagið. Stefna Alþb. hefur alltaf verið skýr og ótvíræð í þeim málum, sem viðreisnarpólitíkin raunverulega snýst um. Alþb. hefur alltaf staðið vörð um launakjör vinnandi fólks. Það neitaði kröfu Framsfl. í vinstri stjórninni 1958 um lækkun á umsömdu kaupi, en það leiddi síðan til þess, að Framsfl, sleit stjórnarsamstarfinu. Alþb. stóð eitt gegn löggjöf Sjálfstfl. og Alþfl. í janúar 1959 um beina lækkun á kaupi verkafólks og bænda. En því miður fékkst Framsfl. þá ekki til þess að stöðva það mál, sem hann þó gat. Og Alþb: menn hafa alltaf síðan viðreisnarstjórnin hóf sína kjaraskerðingarherferð haft forustu fyrir viðnámi verkalýðshreyfingarinnar og síðan sókn hennar fyrir bættum kjörum. A sama hátt hefur stefna Alþb. alltaf verið skýr og ákveðin með uppbyggingu atvinnulífsins í landinu, Í vinstri stjórninni hafði Alþb. forustu í framkvæmdamálum sjávarútvegsins og réð mestu um endurnýjun fiskiskipaflotans og útfærslu landhelginnar. Afstaða Alþb. til hersetunnar hefur alltaf verið skýr. Það hefur ekki, eins og Framsfl. og Alþfl., ýmist samþykkt, að herinn skuli vera eða fara, heldur hefur það allan tímann krafizt þess, að herinn yrði látinn fara úr landinu. Á sama hátt hefur stefna Alþb, verið ákveðin í efnahagsbandalagsmálinu. Það hefur varað við allri aðild, jafnt aukaaðild sem fullri aðild, og brýnt fyrir öllum landsmönnum alvöru þess máls. Afstaða Framsóknar er enn óljós í þessu stórmáll. Enn segja foringjar flokksins, að þeirra afstaða sé að bíða. Að afloknum næstu alþingiskosningum geta vinstri menn í landinu efalaust stöðvað framhald viðreisnarstefnunnar. Þeir geta stöðvað kjaraskerðingarstefnuna. Þeir geta brotið niður þá stefnu, sem lagt hefur hömlur á eðlilega atvinnuuppbyggingu. En þá verða þeir líka að stöðva allar áætlanir um beina eða óbeina innlimun Íslands í Efnahagsbandalag Evrópu. Þá verða þeir að koma í veg fyrir það, að íslenzk landhelgi lendi í höndum útlendinga. Þá verða þeir að koma í veg fyrir það, að erlendir aðilar leggi undir sig atvinnuvegi landsins. Þá verða þeir að koma í veg fyrir stórfelldan innflutning erlends vinnuafls til landsins. Og þá verða þeir að tryggja, að Íslendingar fái sjálfir að ráða málum sínum. Eina örugga leiðin fyrir vinstri menn á Íslandi til þess að tryggja það, að vel og örugglega verði haldið á þessum málum eftir næstu kosningar, er að efla Alþb. sem mest í þeim kosningum. Það er einnig leiðin til þess að tryggja vinstri afstöðu Framsfl. Það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, segir út af fyrir sig ekki mikið. Tölur þess boða að vísu hækkandi skatta og tolla og raunverulega minnkandi verklegar framkvæmdir. Þær minna okkur á það, að við verðum að greiða fast árlegt framlag til hernaðarbandalagsins NATO, og á það, að við þurfum að halda uppi fjölmennri og kostnaðarsamri lögreglu á Keflavíkurflugvelli. Tölur fjárlagafrv. segja okkur líka, að verja eigi einni millj. kr. í kostnað við almannavarnir eða til þess að forða 100 þús. Íslendingum, sem heima eiga hér í Reykjavík og nágrenni, frá lífsháska kjarnorkusprengingar, ef til ófriðar dregur. Tölur fjárlagafrv. segja auðvitað ekki nema hálfa sögu. Það, sem máli skiptir, er sú stefna, sem á bak við er, heildarstefnan í fjárhags- og efnahagsmálum, viðreisnarstefnan, sú stefna, sem hefur að markmiði að innlima Ísland í efnahagskerfi auðhringanna í Vestur-Evrópu og byggist á því að halda Íslandi í hernaðarbandalagi. Einmitt þessa dagana erum við að fá alvarlega áminningu um það, út á hvers konar háskabraut við erum komin í sjálfstæðis- og öryggismálum þjóðarinnar. Nú hriktir í heimsfriðnum. Bandaríki Norður-Ameríku, sem hælt hafa sér af því að eiga orðið 270 herstöðvar í yfir 70 löndum utan heimalands síns og þ. á m. fyrir að hafa komið sér upp herstöðvakraga allt í kringum Sovétríkin, þykjast nú hafa grun um það, að Rússar eigi orðið herstöðvar á Kúbu, eins og þau eiga þar sjálf. Nú eru Bandaríkjamenn felmtri lostnir, vegna þess að þeir telja, að á Kúbu kunni að vera flugvélar, sem geti flutt kjarnorkusprengjur. En hér hafa þeir slíkar flugvélar svífandi yfir höfðum okkar Íslendinga, tilbúnar til þess að hefja leikinn með kjarnorkusprengjur. Í dag trúir því enginn Íslendingur, að ríkisstjórn Íslands viti nokkurn skapaðan hlut um það, hvort hér á landi eru geymd kjarnorkuvopn, né um það, hvenær þeim verður beitt. Hér gilda lög og reglur Bandaríkjamanna, þegar um hernaðarmálefni er að ræða. Það er afleiðing hersetu þeirra í okkar landi. Grunur Bandaríkjamanna um það, hvað sé að gerast á Kúbu, er þeim í dag tilefni til þess að hafa að engu alþjóðalög um frjálsar siglingar og bjóða raunverulega öðrum þjóðum til styrjaldarátaka. Það er hætt við því, að það verði stutt í fjárveitingum okkar til bjargar meiri hluta Íslendinga héðan frá herstöðvasvæðinu, héðan frá hættusvæðinu, ef illa tekst til, þó að við áætlum eina milljón króna í því skyni. Í dag hljóta því kröfur Íslendinga um breytta heildarstefnu, um breytta stefnu í hernámsmálunum og um breytta stefnu frá öllum fyrirætlunum um innlimun Íslands í Efnahagsbandalag Evrópu að aukast um allan helming. Slík stefnubreyting er lífsnauðsynleg til öryggis þjóðinni í nútíð og framtíð. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fáum þjóðum heims fjölgar jafnört og íslenzku þjóðinni. Í lok þessa árs mun mannfjöldi á landinu verða um 184 þús., og á næstu árum mun þjóðinni fjölga um 3400–3500 árlega. Sú tala fer síðan hækkandi á síðari hluta áratugsins, þannig að árið 1970 er fjölgunin áætluð rúmlega 4 þús. fæddir umfram dána, Í lok þess árs verður íbúatala landsins orðin um 214 þús. Samkvæmt þessu verður fólksfjölgunin á árunum 1960-70 21% eða um 2% á ári. Svipuð fjölgun hefur átt sér stað undanfarin ár. Þessi öri vöxtur þjóðarinnar skapar ýmis vandamál. Það þarf fleiri skóla fyrir æskuna, en menntun hennar er einhver sú allra bezta fjárfesting, sem lagt er í. Það þarf ný og fullkomnari atvinnutæki fyrir vinnufært fólk. Aldraðir og sjúkir þurfa meiri umönnun, sem m.a. kemur fram í aukinni þörf fyrir sjúkrahús og elliheimili eða hjúkrunarheimili. Loks þarf að auka íbúðabyggingar. Og er þá fátt talið af því, sem hinn öri vöxtur útheimtir. Fólksfjölgunin og aukin athafnasemi þýðir svo m.a. það, að stöðugt eru gerðar auknar kröfur til ríkisins og stofnana þess um ýmiss konar þjónustu og fyrirgreiðslu, eins og sést af því, að niðurstöðutölur fjárlaga fara hækkandi ár frá ári. Rekstraryfirlit þess fjárlfrv. fyrir næsta ár, sem hér liggur fyrir til umr., hefur niðurstöðutölurnar 2123 millj. kr. Ef þessu væri á annan veg farið, þannig að fjárlögin hækkuðu ekki þrátt fyrir fólksfjölgunina, heldur stæðu í stað, þá væri um raunverulegan samdrátt að ræða á ríkisbúinu. Og þótt menn hafi það oft á orði, að þeim finnist nóg um útgjaldaaukninguna hjá ríkissjóði frá ári til árs, komast flestir að þeirri niðurstöðu, er þeir kryfja málið til mergjar, að á mörgum sviðum sé ekki nóg að gert. Vissulega væri æskilegt og nauðsynlegt, að ríkið gæti á ýmsum sviðum veitt meiri þjónustu og fyrirgreiðslu en það gerir. Þannig erum við t.d. á eftir með byggingu skóla og sjúkrahúsa, og til atvinnumála, samgangna og rannsókna í þágu atvinnuveganna er stöðugt talin þörf á meiri fjárveitingum en hægt er að fullnægja. Sama er að segja um margt fleira, sem í sjálfu sér eru góðir og gagnlegir hlutir. Þessi þörf kemur í ljós í hvert skipti, sem fjárlög eru afgreidd, í aragrúa erinda, sem fjvn. berast, þar sem beðið er um aukin framlög ríkísins. Stjórnarandstaðan notfærir sér þessa þörf á sinn hátt með því að flytja yfirboðs- og sýndartillögur um gjöldin og óraunhæfar tillögur um auknar tekjur. Það er svo aftur fátítt, að fjvn. berist erindi eða vel rökstuddar till. um lækkun gjaldanna. Í því efni veltur mest á því, að sá meiri hl., sem tekizt hefur á hendur ábyrgð á fjárl., sýni í verki fullan vilja til að stjórna af hagsýni, og á þessu kjörtímabili hefur margt áunnizt í því efni, eins og hæstv. fjmrh. rakti í ræðu sinni áðan. Mesti vandinn fyrir þann þingmeirihluta og þá ríkisstj., sem hverju sinni fer með stjórn ríkisbúsins, er sá að halda útgjöldunum innan þeirra takmarka, sem tekjuöfluninni eru sett, þannig að hvort tveggja sé, að ríkisbúskapurinn sé rekinn hallalaus og án þess að þjóðinni sé íþyngt úr hófi fram með sköttum. Slíkt jafnvægi milli tekna og gjalda ríkissjóðs er ákaflega mikilvægt fyrir þjóðarbúið í heild, og er ánægjulegt til þess að vita, að á ríkisstjórnarári Alþfl. 1959 tókst að skapa þetta jafnvægi, og einnig, að á fyrstu þrem árum þessa kjörtímabils mun slíkt jafnvægi nást. Jafnframt hefur verið unnt að lækka tekjuskatt stórlega og draga verulega úr tollum. Þeirri jákvæðu stefnu að hafa jafnvægi milli tekna og gjalda ríkisins er enn fylgt í því frv., sem hér liggur fyrir, því að á sjóðsyfirliti er greiðslujöfnuður áætlaður 12.7 millj. kr., og er þess að vænta, að frv. verði afgreitt án þess, að víkja þurfi frá þeirri stefnu. Ég gat þess áðan, að fjárl. hlytu jafnan að fara hækkandi vegna vaxtar þjóðarinnar, og er augljóst, að slík hækkun mundi eiga sér stað, jafnvel þótt verðlag héldist óbreytt frá ári til árs. Þetta kemur t.d. glöggt fram, ef athuguð eru útgjöld til menntamála og heilbrigðismála og að nokkru leyti útgjöldin til félagsmála. Heilbrigðismálin hækka að þessu sinni samanboríð við s.l. ár um 1.8 millj. kr., menntamálin hækka um 19.3 millj. kr., félagsmálin, þ.e.a.s. almannatryggingarnar, hækka um 85.7 millj. kr. Í skýringum með frv. kemur fram, að gert er ráð fyrir 27 nýjum kennurum til almennrar barnafræðslu, 29 nýjum kennurum í gagnfræðaskólum, og í öðrum skólum á kennurum að fjölga um 6. Eiga þannig á næsta ári að bætast við 62 nýir kennarar á launaskrá hjá ríkinu, en fyrir munu vera um 1600 fastráðnir kennarar og skólastjórar. Heildarútgjöldin til menntamálanna verða samkvæmt frv. um 257 millj. kr., eða um 12% af heildarupphæð fjárlaganna. Þá er einnig ráðgert skv. frv., að stækkun barnadeildar landsspítalans komi til framkvæmda á næsta ári, og sú viðbót við þá merku stofnun hefur það í för með sér, að starfsfólkinu fjölgar um 25 manns. Kostnaður við heilbrigðismálin er alls áætlaður 66.1 millj. kr., þ.e.a.s. mismunur á tekjum og gjöldum sjúkrahúsanna og annað, sem ríkissjóður þarf að greiða í sambandi við rekstur þeirra og læknaskipunina. Byggingarframlag er til viðbátar þessu áætlað 7.1 millj. kr., eða alls til heilbrigðismála um 3.4% af heildarupphæð fjárlaga. Nú er starfslið landsspítalans og fæðingardeildarinnar samkvæmt launaskrá 319 manns, en þegar viðbætur þær, sem nú eru í smíðum við spítalann, komast allar í notkun, þannig að þar verði alls um 400 sjúkrarúm, mun ekki ofætlað, að starfsliðið þurfi að vera 500-600 manns. Til félagsmála er alls áætlað að varið verði 504.4 millj. kr., en það eru rúmlega 23% af fjárlagaupphæðinni. Þar munar langsamlega mest um almannatryggingarnar, sem kosta ríkissjóð samkvæmt frv. 334 millj. kr. á næsta ári, og er verulegur hluti hækkunarinnar milli ára vegna fólksfjölgunar. Þessi þróun verður hvorki stöðvuð né umflúin, og í skóla- og heilbrigðismálum eru verkefnin fram undan meiri að vöxtum en svarar til eðlilegrar þróunar, vegna þess að á liðnum árum hefur ekki verið haldið nægilega vel í horfinu í byggingu skóla og sjúkrahúsa. En það er fleira en eðlilegur vöxtur þjóðarinnar, sem veldur árlegri hækkun fjárlaga. Þar koma ekki síður við sögu almennar hækkanir verðlags og launa, sem alltaf fela í sér þá hættu, að efnahagskerfi þjóðarinnar verði ofboðið. Stjórnarflokkunum tókst að stöðva þessar hækkanir framan af kjörtímabilinu, og árangurinn sagði fljótt til sín í bættri gjaldeyrisstöðu og auknum sparnaði og enn fremur í því, að á fjárlögum ársins 1961 var unnt að lækka tíu útgjaldaliði frá því, sem verið hafði árið áður. S.l. ár hófust svo kaup- og verðhækkanir á ný fyrir aðgerðir þeirra afla, sem vilja stjórnina og stefnu hennar feiga, og árangurinn af því sýndi sig í fjárl. þessa árs í óhjákvæmilegum hækkunum útgjalda. Hefðu þessar hækkanir ekki komið til, hefði verið hægt að halda áfram á þeirri braut að lækka bæði útgjöld ríkisins og skattana í enn ríkara mæli en gert hefur verið. Það er sú kjarabót, sem launþegar glata af völdum kaupgjalds- og verðlagshækkunar. Þegar dýrtíðin vex, hefur það nákvæmlega sömu áhrif á ríkisbúskapinn og á búskap einstaklinga. Ríkið þarf fleiri krónur, sem það aflar sér með sköttum og tollum, og þjónustustofnanir þess verða að hækka gjöld fyrir veitta þjónustu. Sá, sem fengið hefur launahækkun, kannske eftir langt verkfall, verður þannig að borga verulegan hluta af hækkuninni sjálfur. Þetta er ein af veigamestu ástæðunum fyrir því, að kauphækkanir í krónutölu eru ekki einhlítar til raunhæfra kjarabóta. Meðal þeirra áhrifa, sem almennar launahækkanir hafa á búskap ríkisins, er aukinn kostnaður við starfsmannahald þess. Ríkið er stærsti vinnuveitandinn í landinu með um 5000 manns í þjónustu sinni, og það getur að sjálfsögðu ekki til lengdar boðið starfsfólki sínu lakari kjör en aðrir bjóða. Opinberir starfsmenn hafa nú fengið samningsrétt, og búast má við miklum breytingum á launum þeirra á næsta ári. Hjá þeim breytingum verður ekki komizt, m.a. til þess að ríkið og stofnanir þess geti tryggt sér starfskrafta hæfustu manna, sem völ er á hverju sinni, í sem flestum starfsgreinum á þess vegum. Launagreiðslur ríkisins munu nú nema alls um 500 millj. kr. á ári, ef miðað er við fjárlagafrv., eins og það er nú. Ég skal engu spá um, hver útkoman verður af samningunum við opinberu starfsmennina á næsta ári, en talið er, að óskir þeirra, ef að þeim verði gengið, muni þýða aðrar 500 millj. kr. Í frv. er 7% almenn hækkun til opinberra starfsmanna og launauppbót kennara samtals áætlað 65 millj. kr. Af þessum háu tölum geta menn nokkuð ráðið, hversu gífurlegrar kröfugerðar aðrir launþegar en opinberir starfsmenn stofna til á sjálfa sig með því að spenna eigið kaup upp ár eftir ár, því að sjálfir fá þeir að borga hækkunina til starfsmanna ríkisins og stofnana þess. Þessi áhrif almennra kauphækkana á ríkisbúskapinn eru hliðstæð við áhrifin á verðlagið almennt. Hækkanirnar elta hver aðra á víxl og valda hættulegri röskun í efnahagslífinu. Þjóðin hefur enn á ný látið berast inn í þennan vítahring, og mesta vandamálið fram undan er stöðvun þeirrar þróunar. Jafnframt þarf að koma í veg fyrir, að það, sem þegar hefur skeð, verði til þess að eyðileggja þann mikla árangur, sem orðið hefur af hinu jákvæða viðreisnarstarfi stjórnarflokkanna í efnahagsmálunum. Því er ekki að neita, að nú um þessar mundir eru ýmsar blikur á lofti í sambandi við kaupgjalds- og verðlagsmálin. Á síðastliðnu ári urðu almennar kauphækkanir 13–19%. Var það meiri hækkun en svaraði til aukningar þjóðarframleiðslunnar á árunum 1960–61 og leiddi óhjákvæmilega til gengisbreytingar. Verðhækkanir, sem á eftir fylgdu, urðu þó minni en meðalkauphækkunin, og er talið, að raunveruleg laun hafi hækkað um 3–4% á s.l. ári. Á þessu ári hafa einnig orðið kauphækkanir, sem sumpart eiga rót sína að rekja til mikillar eftirspurnar eftir vinnuafli og til þess, að margir vinnuveitendur bjóða hærra kaup en umsamið er. Þessar kauphækkanir eru líklega nálægt 12% að meðaltali og hafa valdið mikilli röskun á verðlagi, sem síðan gerir þær minna virði en ella fyrir launþega, þótt engin gengisbreyting verði gerð. Aðstaðan til þess að greiða hærra kaup er hins vegar mun betri á þessu árí en var í fyrra vegna vaxandi þjóðarframleiðslu og hækkaðs verðs á útflutningsafurðum okkar. Bætt gjaldeyrisstaða og aukin sparifjáreign koma nú einnig í góðar þarfir. Er vonandi, að á þeim grundvelli, sem lagður hefur verið með viðreisnarstefnu stjórnarflokkanna, verði hægt að varðveita jafnvæg í efnahagsmálunum og tryggja þjóðinni bæt lífskjör í samræmi við aukna framleiðslu og hagnýtari vinnubrögð. En engu að síður er rík ástæða til að vara við afleiðingum þess, ef kaupkröfurnar eru meiri en svarar til eðlilegrar aukningar framleiðslunnar. Reynum heldur að varðveita það, sem unnizt hefur. Vil ég í því sambandi benda á, að þrátt fyrir þau truflandi áhrif, sem kaupskrúfan hefur haft á hina efnahagslegu viðreisn, má gera ráð fyrir, að raunverulegt kaup verði í lok þess árs 4–5% hærra en það var í ársbyrjun 1960, þegar framkvæmd viðreisnarstefnunnar hófst. Má telja það eftir atvikum góðan rangur, þótt hins vegar megi fullyrða, að betri árangur hefði náðst, ef öðruvísi hefði veri farið að í kaupgjaldsmálunum. Í næsta mánuði halda stærstu launþegasamtök í landinu, Alþýðusamband Íslands, þing sitt, og er von, að menn spyrji: Ætla þau samtök að taka upp aðra og hyggilegri stefnu í launamálum en þau hafa fylgt að undanförnu, stefnu, sem væri líklegri til þess að tryggja launþegum varanlegar kjarabætur? Ég hygg, að það sé talið láta nærri, að 5% framleiðsluaukning árlega geti tryggt um 3% raunverulegar kjarabætur. Þetta er það takmark, sem fjöldi þjóða hefur sett sér á þeim áratug, sem nú er að líða og helgaður hefur verið fjárhagslegum framförum af Sameinuðu þjóðunum og stofnunum á þeirra vegum. Með þessu er talið, að markið sé sett hátt, því að fjöldi þjóða mun ekki geta náð því og fáar farið fram úr því. Við Íslendingar verðum að gera okkur ljóst, að við erum ekki í neinum sérflokki að þessu leyti, og það mundi á okkar vísu vera talið vel af sér vikið, ef við gætum náð því marki að bæta lífskjör okkar um 30% á 10 árum. Mér hefur orðið nokkuð tíðrætt um þessi mál í sambandi við það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, vegna þess, hve víðtæk áhrif kaupgjald og verðlag hafa á ríkisbúskapinn, og ég tel nauðsynlegt, að menn geri sér sem ljósasta grein fyrir samhenginu þar á milli. Ég vil vegna ummæla Lúðvíks Jósefssonar, sem talaði hér á undan mér um gerðardóminn í síldveiðideilunni í sumar, segja þetta: Þegar svo er komið með atvinnuveg eins og síldveiðarnar, að öruggt má telja, að hann geti gefið bæði útgerðarmönnum og sjómönnum góðan arð, þá liggur beinast við, að þessir aðilar komi sér sjálfir saman um skiptingu aflans milli skips og áhafnar. Aðrir ættu þá ekki að þurfa að koma þar nærri. En þegar aðilarnir setja hvor um sig fram mun hærri kröfur en þeir hugsa sér að ganga að síðar og sitja síðan við samningaborð viku eftir viku og mánuð eftir mánuð án þess að gera sig líklega til samkomulags, þá verður einhvern veginn að höggva á þann hnút. Þetta var gert í sumar með bráðabirgðalögum, sem kváðu svo á, að síldveiðiflotinn skyldi láta úr höfn, enda var síldin komin á miðin. Lögin gerðu síðan ráð fyrir, að deiluaðilar hefðu allt að hálfum mánuði til samninga, en tækjust þeir ekki, skyldi málinu skotið til gerðardóms. Deiluaðilarnir voru svo ákveðnir í því hvor fyrir sig að semja ekki, að það eina, sem þeir komu sér saman um, strax eftir að lögin voru sett, var það að skjóta málinu til dómsins. Enginn, hvorki ráðherrann, sem lögin setti, né aðrir, gat vitað fyrir fram, hver niðurstaða dómsins yrði. Mun það hafa komið flestum á óvart, að dómurinn var algerlega öðrum aðilanum í vil skv. niðurstöðu meiri hluta dómenda. Hygg ég, að flestir hafi búizt við einhverri millileið, eins og þeirri, sem Jón Þorsteinsson alþm. lagði til, og hefðu menn þá eftir atvikum unað við niðurstöðuna. Skal ég ekki ræða þetta frekar. En hitt vil ég undirstrika, að með þrátefli sínu í samningunum kölluðu deiluaðilarnir yfir sig hinn umdeilda dóm, en setning bráðabirgðalaganna forðaði þeim samt frá því gífurlega tjóni, sem þeir hefðu beðið, ef síldveiðiflotinn hefði legið lengur bundinn. Lærdómurinn, sem mér finnst að útgerðarmenn og sjómenn eigi að draga af þessu í sambandi við þá nýju deilu, sem stofnað hefur verið til um kjörin á vetrarsíldveiðunum, er þessi: Við skulum setjast að samningaborðinu með þeim eindregna ásetningi að semja og ekki standa upp, fyrr en það hefur tekizt. - Annað er ekki samboðið mönnum, sem árum saman hafa beðið eftir góðum möguleikum til tekjuöflunar og hafa nú vissulega hreppt það hnoss. Þegar fjárlög eru til umr., eru jafnan einhverjir utan þings og innan, sem hafa þá dægradvöl að reikna út, að þessi eða hinn útgjaldaliðurinn hafi fyrr á árum verið svo og svo mörg prósent af heildarupphæð fjárlaga, en sé nú miklu lægri hlutfallslega en áður var. Þeim, sem leggja þessa reikningslist fyrir sig, láist þá að geta þess, að gegnum árin verða ýmsar breytingar á fjárlögum, þannig, að þau eru alls ekki sambærileg á þennan hátt, jafnvel ekkí frá ári til árs. Það bætast stöðugt nýir gjaldaliðir við, og aðrir eru hækkaðir með lagabreytingu, Ég hef nýlega séð í blaði útreikning af þessu tagi eftir einn af hv. þm. Framsfl. Hann miðar við fjárlögin 1958 og býr sér til á þennan hátt hækkunartöluna 138% og reiknar út frá henni, hvað framlög til samgöngumála, atvinnumála, raforkumála o.s.frv. ættu að hækka mikið í frv. því, sem nú er verið að ræða. Hins vegar þegir reiknimeistarinn vandlega um þá liði fjárlaga, sem mest hafa hækkað síðan 1958, eins og t.d. félagsmál og niðurgreiðslur skv. 19. gr. Félagsmálin ein hafa hækkað síðan 1958 vegna aukningar almannatrygginganna úr 106 millj. kr. í 504 millj. kr., þ.e.a.s. um 398 millj. kr. eða nálægt 480%. Á 19. gr. voru 1958 40 millj. til dýrtíðarráðstafana. Nú eru á sömu gr. áætlaðar niðurgreiðslur á vöruverði og uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir 430 millj. kr. og til launauppbóta 65 millj. kr., eða samtals til dýrtíðarráðstafana 495 millj. kr. Er það 455 millj. kr. hærri tala en 1958, og nemur hækkunin um 1200%. Núna fær jöfnunarsjóður sveitarfélaga 101.4 millj. kr. af tekjum ríkissjóðs. Sá liður var ekki til í fjárlögum 1958. Til landbúnaðarsjóðanna er nú áætlað framlag að upphæð 81/2 millj. kr., sem þekktist ekki áður. Til aflatryggingasjóðs er nú áætlað 81/2. millj. kr. framlag, sem ákveðið var á síðasta þingi. Einnig fær byggingarsjóður verkamanna nú í fyrsta skipti 3.2 millj. kr. Allt þetta gerir það að verkum, að niðurstöðutölur fjárlaga nú, í hlutfalli við einstaka gjaldaliði, eru algerlega ósambærilegar við sömu þætti í fjárlögum 1958. Réttan samanburð er að sjálfsögðu hægt að gera, t.d. með því að bera saman sambærilega liði hvern fyrir sig hvort árið og athuga síðan breytinguna, t.d. með hliðsjón af vísitölu byggingarkostnaðar, þar sem það á við. Sú aðferð stríðir á móti meginreglu áróðursstjóranna hjá Framsókn, sem er sú að beita blekkingum, þegar staðreyndir eru ekki að þeirra skapi. Þegar Eysteinn Jónsson, 1. þm. Austf., flutti síðustu fjárlagaræðu sína, komst hann m.a. að orði á þessa leið, eftir að hann hafði skýrt þingheimi frá miklum erlendum lántökum, sem hann sjálfur kallar „óvenjulega stórfelldar“, Eysteinn Jónsson sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Rifjast upp í þessu sambandi okkar aðaláhyggjuefni og höfuðhætta í efnahagsmálum, hin litla fjármagnsmyndun innanlands. Kemur þar margt til greina. Fólk vill ekkí leggja fyrir fjármuni sína vegna verðbólguhættunnar, en vill festa allt fé strax í því, sem kallað er raunveruleg verðmæti. Sé ég ekki annað en að við verðum í vaxandi mæli að fara inn á þá braut að verðtryggja sparifé, ef ekki næst samkomulag um að hverfa frá vísitölukerfinu í kaupgjalds- og afurðamálum. Yrði þá líka að setja vísitöluákvæði á lánsfé, a.m.k. á lánsfé til langs tíma.“ Þannig talaði Eysteinn Jónsson 13. okt. 1958, og fæ ég ekki betur skilið en sú „verðtrygging sparifjár“ og „vísitöluákvæði á lánsfé,“ sem hann talar um, jafngildi hækkun innlánsog útlánsvaxta. Það hefur síðan komið í annarra hlut að framkvæma þá vaxtahækkun, sem Eysteinn Jónsson taldi þannig nauðsynlega, og síðan hún kom til framkvæmda, 20. okt. 1960, hefur hún m.a. gefið sparifjáreigendum 171 millj. kr. í aðra hönd umfram það, sem þeir hefðu fengið, ef vaxtafótur hefði haldizt óbreyttur. Spariféð, sem fyrrv. fjmrh. taldi ónógt og hafði með réttu áhyggjur af haustið 1958, var í lok sept. s.l. 3501 millj. kr., og mundi fjmrh. haustið 1958 vafalaust hafa fagnað slíkri upphæð og gert sér far um að auka hana fremur en rýra. Með því að áætla meðalinnstæðu sparifjárins á næsta ári 3900 millj. kr. má reikna með, að hagnaður sparifjáreigenda með núgildandi vöxtum nemi 78 millj. kr. En hvað skeður nú? Nú leggja framsóknarmenn til, undir forustu Eysteins Jónssonar, að vextir, þ. á m. innlánsvextir, verði lækkaðir niður í það sama og þeir voru áður. Þannig er umhyggja Framsóknar fyrir sparifjármyndun og sparifjáreigendum rokin út í veður og vind. Það er engin furða, þó að viðskmrh. hafi átt bágt með að þekkja Eystein Jónsson fyrir sama mann og áður, þegar þeir á dögunum leiddu saman hesta sína um vaxtalækkunarfrv. Framsóknar í þessum sal. Við það tækifæri gaf viðskmrh. að marggefnu tilefni m.a. upplýsingar um bundið fé í Seðlabankanum. Heildarupphæðin var í septemberlok 389 millj. 108 þús. kr. og skiptist þannig: Frá Reykjavík 341 millj. 961 þús. kr., frá útibúum bankanna 74 millj. 600 þús. kr., frá sparisjóðum 65 millj. 719 þús. kr., frá innlánsdeildum kaupfélaga 6 millj. 828 þús. kr. Hann upplýsti einnig, að gjaldeyrisvarasjóðurinn hefði í lok september verið 87.6 millj. kr. og að fé það, sem Seðlabankinn hefur til umráða, sé að upphæð 1650 millj: kr. Það skiptist í stórum dráttum þannig: seðlavelta 600 millj. kr., eigið fé 200 millj. kr., mótvirðisfé 350 millj. kr., sparifé 500 millj. kr., samtals 1650 millj. kr. Af þessu fé Seðlabankans eru 258 millj. kr. í útlánum hjá landbúnaði og 563 millj. kr. í útlánum hjá sjávarútvegi, og gjaldeyrisforðinn er, eins og ég áðan nefndi, 816 millj. kr. Af þessum upplýsingum verður ljóst, hversu fráleit sú kenning framsóknarmanna er, að sparifé landsmanna sé fryst og komi engum að gagni. Það er þvert á móti ýmist notað til útlána hjá atvinnuvegunum eða til þess að tryggja það, að víðskipti okkar út á við geti gengið með eðlilegum hætti. Nú reyna framsóknarmenn, eins og viðskmrh. benti rækilega á, að telja mönnum trú um, að það sé hægt að nota sömu peningana tvisvar. Þeir veifa bundnu innstæðunum framan í lánsfjárþurfandi menn og segja, að sjálfsagt sé að lána þetta fé til fjárfestingar, án þess að gera grein fyrir, hvort þeir ætla þá að draga úr lánveitingum til atvinnuveganna eða eyða gjaldeyrisvarasjóðnum. Í umræðunum á dögunum lét Eysteinn Jónsson að vísu í það skína, að hann mundi kjósa síðari kostinn, ef hann fengi rásið, því að óhætt væri að sigla djarft, eins og hann orðaði það, og nota upp þann gjaldeyrisforða, sem til væri hverju sinni. Ég skildi þessi ummæli á þann veg, að Eysteinn Jónsson vildi gera gjaldeyrisskortinn aftur að skömmtunarstjóra. En það eru áreiðanlega ekki margir, sem eru honum sammála um, að æskilegt sé að hverfa aftur til þess tíma, jafnvel ekki flokksmenn hans sjálfs. Það, sem ég hef nú rakið, lýsir vel baráttu framsóknarmanna um þessar mundir. Þeir gera hverja tilraunina á fætur annarri til að rífa niður þann jákvæða árangur, sem orðið hefur af viðreisninni. Þeir reyna með öllum ráðum að koma af stað svo mikilli verðbólgu, að ekki verði við neitt ráðið. Allt er reynt: að skrúfa upp kaupið, lækka vextina, auka útlánin og rýra sparifjáraukninguna og ýta sem mest undir þau öfl, sem eru þjóðfélaginu hættulegust. Það er áreiðanlegt, að fleiri en viðskmrh. gengur erfiðlega að þekkja Eystein Jónsson fyrir sama mann og hann áður var, og á það sama raunar einnig við um flokk hans. Að endingu vil ég segja þetta: Efnahagsmálin voru í tíð vinstri stjórnarinnar komin í slíka flækju, að þar var ekki samstaða um nein úrræði, og taldi þáv. forsrh. það ástand fullkomið tilefni til stjórnarslita. Var þá engum blöðum um það að fletta, að fram undan var stórkostlegt efnahagslegt hrun og atvinnuleysi, ef ekkert yrði að gert. Stjórn Alþfl. undir forustu Emils Jónssonar tók við vandanum og gerði þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar voru til þess að bægja mestu hættunni frá. Síðan komu þrír flokkanna sér saman um að gera tímabæra kjördæmabreytingu, og eftir síðustu kosningar var stofnað til þess stjórnarsamstarfs, sem síðan hefur haldizt og mun örugglega haldast út kjörtímabilið. Það út af fyrir sig sýnir þann árangur af samstarfi stjórnarflokkanna, að meiri festa hefur komizt í stjórnmálin en áður var, því að langt mun síðan ein og sama stjórn hefur setið heilt kjörtímabil. Alþfl. hefur gengið að þessu samstarfi heill og óskiptur, og hann hefur ávallt stefnt að því, sem hann taldi umbjóðendum sínum fyrir beztu. Var fyrsti liðurinn í því starfi sá að hindra stöðvun og atvinnuleysi, sem er versta böl hverrar þjóðar og bitnar harðast á lægst launuðu stéttunum. Þetta hefur tekizt, og má segja, að hver vinnandi hönd hafi haft nóg að starfa síðustu árin, og nú er svo komið, að í ýmsum greinum skortir vinnuafl. Jafnframt þurfti að koma fótum undir atvinnuvegina, til þess að hægt væri að halda í horfinu með eðlilega framleiðsluaukningu, sem er höfuðskilyrði þess, að hægt sé að bæta lífskjörin og halda áfram opinberum framkvæmdum, eins og byggingu hafna, vega, brúa, skóla, flugvalla, lagningu rafmagns o.s.frv. Allt þetta byggist á því, að atvinnuvegirnir standi traustum fótum og gefi þjóðinni góðar tekjur. Þetta hefur líka tekizt. Og jafnframt hefur verið hægt að auka stórkostlega framlög til félagsmála, eins og ég gat um áðan, en með auknum almannatryggingum er í rauninni framkvæmd mikil tekjujöfnun í þjóðfélaginu milli þeirra betur stæðu og hinna, sem minnst mega sín. Nú stendur fyrir dyrum að ganga lengra á þessari braut, m.a. með því að afnema skiptingu landsins í verðlagssvæði hjá tryggingunum. Áður var búið að afnema skerðingarákvæðin. Níðurgreiðslur á vöruverði og uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, sem nú eru áætlaðar 430 millj., eru einnig á sinn hátt tekjujöfnun og aðstoð við helzta atvinnuveg okkar, sem annars stæði enn þá verr að vígi í samkeppni við aðrar atvinnugreinar. Mikla þýðingu hefur sú ákvörðun að fá sveitarfélögunum nýja tekjustofna, hluta af söluskatti og landsútsvör, en sá tekjustofn þeirra verður á næsta ári um 130 millj. kr. Lán til íbúðabygginga hafa verið hækkuð og meira fé útvegað til þeirra en nokkru sinni fyrr, þótt ekki hafi tekizt að fullnægja allri eftirspurn eftir íbúðarhúsalánum. Það mun samt vera svo, að við séum nú nær því en oft áður að geta afgreitt allar umsóknir um slík lán. Víðskiptahömlur hafa verið afnumdar, og gjaldeyrisskortur er nú næstum því gleymt fyrirbæri. Tekjuskattur og útsvör hafa verið lækkuð og gerðar mikilvægar breytingar á lögum um þau efni, sem eru gjaldendum til stórra hagsbóta. Hef ég nú talið fátt eitt af því, sem áunnizt hefur í stjórnarsamstarfinu, en allt þetta - og margt annað - tel ég vera til mikilla hagsbóta fyrir umbjóðendur Alþfl. Hann getur þess vegna gengið til kosninganna að vori með góðri samvizku, en á þingi flokksins, sem hefst 15. n.m., verður mörkuð stefna hans í framtíðinni. Veit ég, að flokkurinn mun hér eftir sem hingað til miða starf sitt við heill og hag landsmanna og það, að þeir geti lifað við mannsæmandi kjör í landinu og notið frelsis og menntunar til jafns við það, sem bezt gerist meðal annarra þjóða. Um þetta markmið veit ég, að flokkurinn verður reiðubúinn til samstarfs við aðra, en aldrei hefur riðið meira á því en einmitt nú, á þeim háskatímum, sem við lifum, að lítil þjóð snúi bökum saman. -- Ég þakka þeim, sem hlýtt hafa. Góða nótt.



Gott kvöld, góðir hlustendur. Fjmrh. minntist hér á reikningsskil ríkissjóðs. Þau eru ekkert fyrr á ferð en áður, og fékk Alþingi ekki einu sinni bráðabirgðayfirlit, áður en því sleit s.l. vor. En samþykkt ríkisreikninganna sjálfra á Alþingi hefur á hinn bóginn verið hraðað með því að knýja hana fram, þótt endurskoðun reikninganna, sem ríkisreikningurinn byggist á, væri ekki nándar nærri lokið, eins og aths. endurskoðenda sýna. Út af því, sem Birgir Finnsson sagði hér um sparifjáreigendur, vil ég aðeins segja, að þeir hafa orðið fyrir stórfelldu tjóni af ráðstöfunum ríkisstj., og sýnir það, að háir vextir eru ekki einhlítur gróðavegur fyrir þá, því að þeir hafa aldrei orðið fyrir verri búsifjum en síðan viðreisnin kom til sögunnar. Á árinu 1961 urðu ríkistekjur 1672 millj. og fóru 83 millj. fram úr áætlun. Ekki dugðu þó þessar tekjur, þótt þær væru 760 millj. kr. meiri en fyrir þremur árum, fyrir útgjöldum ríkissjóðs. Greip ráðh. þá til þess örþrifaráðs til að forða frá halla í búskapnum í fyrra að taka eignarnámi af sjávarútveginum á síðasta ári verðhækkun útflutningsvörubirgðanna. Voru rúmlega 70 millj. af ríkisgjöldunum greiddar af þessu fé, sem eftir mikla vafninga og sjónhverfingar hlaut nafnið ríkisábyrgðasjóður að lokum, en upptekna féð nam miklu á annað hundrað millj. Þegar þessum rúmlega 70 millj. frá sjávarútveginum hafði verið bætt við þennan eina milljarð og 672 millj., hafði hallinn breytzt í greiðsluafgang upp á 57 millj. Þetta þykir afrek á heimili stjórnarinnar. Á fjárlagafrv. því fyrir 1963, sem nú hefur verið lagt fyrir Alþingi, eru heildarútgjöldin komin upp í 2 milljarða og 114 millj. Hafa útgjöldin á einu ári hækkað um 370 millj. u.þ.b., og síðan 1958 hafa fjárlögin hækkað um einn milljarð og 244 millj., og er þá talið með útgjöldum 1958 það, sem þá var varið utan fjárlaga til niðurgreiðslu á vöruverði, og tölurnar með því gerðar alveg sambærilegar. Þýðingarlaust er fyrir fjmrh. að reyna að rugla menn í þessu, sem hann gerir þó oft tilraun til, með því að telja útflutningsuppbætur áður með ríkisútgjöldum þá og segja, að fjárlögin hafi þannig verið tvískipt. Ef þetta væri rétt hjá ráðh., yrði að telja núna með ríkisútgjöldum alla verðhækkun á innkomnum erlendum gjaldeyri vegna tveggja gengislækkana. Sjá allir, hvílík fjarstæða það er. En það sýnir öngþveitið, að fjárlögin hækka núna á einu ári sem svarar samanlögðum 20 ára heildarútgjöldum ríkisins fyrir stríð. Skattar og tollar samanbornir með sama hætti, niðurgreiðslur utan fjárlaga taldar með, verða þannig, að skattaálögur og tollaálögur í fjárl. eru nú 1 milljarður 785 millj., en voru 698. Hækkun skatta og tolla til ríkissjóðs á 3 árum nemur 1 milljarði og 87 millj. Þessi tveggja milljarða fjárlög eru fjárlög þeirra, sem sögðust ætla að stöðva dýrtíðina, koma á stöðugu verðlagi og stöðugu verðgildi peninga. En hvað hefur gerzt? Gengið hefur verið lækkað tvisvar, án þess að slakað hafi verið á verðtollstöxtum nema á örfáum vörutegundum í fyrrahaust í áróðursskyni aðallega, sem jafngildir dropanum í hafið, þegar litið er á þær óhemjufúlgur, sem inn er sópað með nýjum tollahækkunum. En þetta var ekki látið nægja. Nýr innflutningstollur, söluskattur í tolli, var lagður á, nýr söluskattur innanlands á nær undantekningarlaust allar vörur og þjónustu, sem gefur margfalt á við þann, sem fyrir var og felldur var niður. Sérstök innflutningsgjöld, sem notuð voru í útflutningsbætur, voru látin standa og sópað í ríkissjóð þrátt fyrir gengisfellinguna. Hefur verið svo ósleitilega fram gengið, að óbeinar álögur, tollar og skattar hafa hækkað um 222% síðan 1958. Beinir skattar hafa verið lækkaðir, þótt lítið dragi á móti því, sem lögfest hefur verið af nýjum tollum og neyzlusköttum. En það segir sína sögu um áhrif alls þessa á afkomu manna, að samkv. Hagtíðindum hefur byrði vísitöluheimilisins í beinum sköttum einnig aukizt verulega og hækkað vísitöluna um 2.3 stig. Þetta þýðir, að beinir skattar á þær tekjur, sem vísitöluheimilið þarf núna að hafa til að geta lifað sem áður, hafa aukizt, en ekki lækkað. Ekki er annað að sjá en ríkisstj. hafi verið haldin hreinu skattaæði, því að ofan á allar þessar álögur hefur hún beitt sér fyrir sérsköttum á einstakar stéttir. Hún lét lögleiða sérskatt á bændur, sem jafngildir 2% af persónulegum tekjum þeirra, því að bannað er að taka skattinn með í framleiðslukostnað og bændum einum með því ætlað að leggja fé til opinberra lánasjóða af starfslaunum sinum. Er þetta gert á sama tíma sem ríkisstj. státar af fjársöfnun alls staðar og greiðsluafgangi og hundrað milljóna af sparifjáraukningu þjóðarinnar er tekið úr umferð og fryst í Seðlabankanum til þess að minnka innflutninginn, segja þeir nú í sinni túlkun. Það eru þeirra innflutningshöft. Útflutningsgjöld á sjávarafurðir voru hækkuð stórkostlega, en fyrir baráttu L.Í.Ú. og stjórnarandstæðinga fékkst það gjald til baka í bili inn í reksturinn beint með því, að ríkisstj. var knúin til að nota það til greiðslu vátryggingariðgjalda flotans. Það er því ekki að furða, þegar á allt þetta er litið, að úr stjórnarherbúðunum heyrist stundum talað um afreksverk við lækkun skatta og tolla. Ég sagði: ekki furða, og hef þá í huga þá sorglegu tízku að snúa staðreyndunum alveg við. Margur spyr, hvort þessar gífurlegu nýju álögur fari ekki til að stórauka verklegar framkvæmdir á vegum ríkisins og auka framlög til stuðnings uppbyggingu atvinnuveganna. En það er nú öðru nær. Ár frá ári fer hlutfallslega minna af ríkistekjunum til verklegra framkvæmda, og í mörgum dæmum hafa framlög til verklegra framkvæmda, sem mestu skipta, stórlækkað miðað við notagildi fjárins, en það eitt skiptir hér máli. Ég nefni aðeins dæmi. Ekkert fjármagn hefur að mínu viti aukið jafnmikið framleiðsluna og þjóðartekjurnar og atvinnuaukningarféð. Fyrir viðreisnina var það komið upp í 131/2–15 millj. Þetta var stórfé þá. Hvert sjávarplássið af öðru fékk þá svo að um munaði til skipakaupa og fleiri framkvæmda af þessu fé, og margir vaskir sjómenn urðu báta- og skipeigendur vegna þess, að þetta fé kom til. Nú er ekki hægt að láta í þetta að dómi stjórnarinnar nema 10 millj. af 2 milljörðum og framlagið er að notagildi ekki yfir þriðjung á við það, sem áður var. Segja má, að eins og dýrtíðin er nú orðin óðfluga, þá sé verið að gera þessa lánastarfsemi til uppbyggingar sjávarplássunum greinilega að engu. Ástandið í vegamálunum er orðið óþolandi. Um það ber öllum saman. Vegunum hefur ekki verið haldið við. Á stórum svæðum hafa vegirnir, sem fyrir voru, drabbazt niður í stað þess, að áður var þó fremur hægt að bæta vegina af viðhaldsfénu. Kostnaðurinn hefur hækkað svo gífurlega, að nokkuð auknar fjárveitingar í krónutölu hafa hvergi hrokkið til að halda í horfinu. 10% hækkun á viðhaldsfé, sem ráðgerð er í þessu frv., nær alls ekki einu sinni til þess að mæta hækkuðum kostnaði frá ári til árs, - hvergi nærri, hvað þá meira. Vélakostur vegagerðarinnar er orðinn svo knappur og lélegur, að stórtjóni veldur, og sums staðar svo komið, að vegavinna fæst ekki unnin vegna tækjaskorts fyrr en seint á haustinu, þegar allra veðra er von, og veldur stórtjóni. Ráðh. hélt svo áðan snotran ræðustúf um tækjaskortinn. En þar við situr líka, því að ekki er aukið fé til tækjakaupanna, ekki hægt að fá það af hinum tveimur milljörðum. Fé til nýlagningar er svo skorið við nögl miðað við aukinn kostnað, að víða fer minnkandi það, sem hægt er að framkvæma. Í örvæntingu reyna menn að sporna gegn þessari öfugþróun með því að taka lán með okurvöxtum á kostnað byggðarlaganna sjálfra, og sums staðar er farið að taka slík lán, sem nema margra ára framlögum í viðkomandi vegi. En ekki verður komizt langt til lengdar með því að éta þannig út vegaféð fyrir fram. Það segir meira en mörg orð, að í þessu fjárlagafrv., sem er yfir 2 milljarða og hækkar um 378 millj, á einu ári, ætlar ríkisstj. ekki einni krónu meira í nýja vegi en á gildandi fjárlögum, ekki heldur til brúa, og það sem meira er, það er jafnhá fjárhæð til brúargerða á fjárl. núna og notuð var til brúargerða af ríkissjóðsfé 1958. Framsfl. hefur tekið upp baráttu á Alþingi fyrir því að rífa vega- og brúargerðamálin út úr þeirri sjálfheldu, sem þau eru nú í komin, með því að táta samgöngubætur á landi, vegi og brýr, njóta tekna af umferðinni. Sú barátta varð til þess, að nefnd var sett í málið og stjórnin hefur eitthvað rumskað, enda veit hún, hvað fram undan er næsta vor. Ekki fékkst þó mþn., eins og sjálfsagt hefði verið um annað eins mál og samgöngur á landi, og er þar á ferð sú nýstárlega stefna stjórnarinnar að loka fulltrúa stjórnarandstöðunnar vendilega úti frá endurskoðun allra mála í nefndum. En barátta Framsfl. fyrir endurbótum í þessum málum mun halda áfram og vafalaust bera árangur. Ég nefni atvinnuaukningarféð og vega- og brúamálin sem dæmi um, hvert stefnir. En það mætti nefna mörg dæmi. T.d. er lægri fjárhæð veitt til nýrra framkvæmda í raforkumálum á þessu 2 milljarða frv. en veitt var 1957–58. Þótt ríkisútgjöldin vaxi um hundruð milljóna á hverju ári, segist hæstv. fjmrh. alltaf vera að gera ráðstafanir til að lækka ríkisútgjöldin með hagsýslu og aukinni ráðdeild. Það er kannske ekkert skrýtið, þótt ráðh. verði tíðrætt um þetta, þegar þess er gætt, að mönnum telst svo til, að ráðh. og meiri hl. hans í fjvn. hafi gefið út 59 sparnaðarheit eða sparnaðaráform samtals. Ráðh. er því skiljanlega nokkuð í mun, að svo líti út sem eitthvað af þessu verði efnt. Gyllir ráðh. talsvert einstakar ráðstafanir til breytingar á ríkisrekstrinum, sem hann hefur beitt sér fyrir. Út af þessu vil ég segja örfá orð. Ráðh. fullyrðir, að æðimikill sparnaður verði fyrir ríkissjóð af því að fela nýrri stofnun innheimtu ríkisskattanna, og nefnir tölur í því sambandi. Ég fullyrði, að engin reynsla er komin á það, hvað hin nýja stofnun kostar ríkissjóð, og því engar tölur hægt að nefna í því sambandi. Ráðh. gaf á sinum tíma fyrirheit um mikinn sparnað á kostnaði við álagningu beinna skatta með því að leggja niður margar skattanefndir. Nú er ráðh. að koma á þessu nýja kerfi, þótt hann minntist raunar ekkert á það áðan, og enginn, sem til þekkir, dregur í efa, að þetta nýja kerfi stórhækkar þennan kostnað, þegar það er komið í fulla framkvæmd. Það er kominn ríkisskattstjóri, skattstjórar í hverju kjördæmi, sem í reyndinni eiga að vera yfirskattstjórar, og undirskattstjórar í hverjum kaupstað og hverju kauptúni, sem heita umboðsmenn skattstjóra og munu fá skrifstofur og aðstoðarfólk, og svo verða umboðsmenn í öllum sveitum líka, sem taka við störfum af skattanefndunum. Úr þessu verður feiknalegt skrifstofubákn og stóraukinn kostnaður, áður en varir. En fyrirkomulagsbreytingar þessar hefur ráðh. svo notað til að hrekja úrvalsmenn úr störfum með ruddalegum hætti til að setja óvana menn í staðinn í ýmsum dæmum. Hagsýslu- og ráðdeildartal hæstv. ráðh. gefur mér tilefni til að minnast á nokkur sýnishorn í því sambandi, sem ráðh. hefur ekki séð ástæðu til að nefna. Ráðh. hefur mikið talað um að fækka nefndum og spara með því. En 1960 brá svo við. að nefndir á 19. gr. voru taldar helmingi fleiri en 1958 og höfðu kostað tvöfalt. Nú hefur ráðh, aftur á móti fundið ráðið, sem dugir til að fækka nefndum á 19. gr. Þær eru komnar niður í 20 allt í einu. En sé nánar að gáð, er maðkur í mysunni og hér á ferðinni sparnaðarráðstafanir mjög einkennandi fyrir hæstv. ráðh. Nefndir heita ekki nefndir lengur nema fáar útvaldar. Margar slíkar, sem í fyrra báru nefndarnafn með réttu, heita nú kostnaður við athugun á skipun mála og kostnaður við undirbúning á þessu eða hinu. Nefndanöfnin eru horfin, en ekki nefndirnar, og nýjar nefndir hafa fæðzt, en þær eru ekki nefndar þeim nöfnum á reikningunum. Þetta er orðið eins og þegar ekki mátti nefna búrhval á sjó. Það er kannske hægt að komast eitthvað með svona sjónhverfingum, en þetta vekur ekki traust. Og hver er svo útkoman? Kostnaður við nefndir og athuganir á 19. gr. varð í fyrra nærfellt 1 millj, hærri en 1958. Kostnaður við undirbúning laga og reglugerða hefur þar að auki hækkað úr 318 þús. í 661 þús., ýmis kostnaður úr 135 í 581 þús., ferðakostnaður erlendis úr 41 þús. í 756 þús., kostnaður við hagsýslu ráðh. er dreifður víða, en 5 liðir á 19. gr. nema 730 þús. Annar kostnaður stjórnarráðsins hefur hækkað úr 2.3 millj. í 3.5 og liðurinn aðrir starfsmenn allmikið. Þetta er allt miðað við 1958 annars vegar. Ótal fleiri dæmi mætti nefna. Alþm. var fjölgað um 8, tveimur bankastjórum bætt við, fjórum mönnum í bankaráð ríkisbankanna, tveimur í sementsverksmiðjustjórnina, tveimur í síldarútvegsnefndina, saksóknarembætti stofnað með nýju starfsliði, efnahagsmálaráðuneyti, sem nú er orðið að nýrri stofnun, efnahagsstofnuninni. Þetta eru aðeins örfá dæmi. En það eru engin stóryrði, þótt sagt sé, að ráðdeildin sé með minnsta móti og standi í öfugu hlutfalli við yfirlýsingar hæstv. ráðh. Menn beri þetta svo saman við verklegu framkvæmdirnar. Það vekur sérstaka athygli, að ekki er minnzt á Keflavíkurveginn í fjárlagafrv. En þennan veg er verið að leggja fyrir ríkisfé, og tekið hefur verið ríkislán til hans, án þess að lánsheimildar hafi verið leitað frá Alþingi, eins og skylt er að gera samkv. stjórnarskránni. Vegurinn er sem sagt lagður án fjárveitingar og án lánsheimildar, og hvorugur liður er í þessu fjárlagafrv. og ekki einu sinni fjárveiting í frv. til að standa undir því ríkisláni, sem þegar hefur verið tekið til vegarins. Hvað á þetta að þýða? spyrja menn hv er annan hér á Alþingi. Ekki getur ríkisstj. gert þetta af ótta við andstöðu við Keflavíkurveginn, því að til hennar spyrst ekki hér á Alþingi. Hvers vegna er þá traðkað á þingræði og lög brotin til að ganga fram hjá Alþingi í þessu máli? Það er ekki til nema ein skýring á þessu. Ríkisstj. hefur verið önnum kafin við að koma fyrir kattarnef á Alþingi ýmsum till. þm. um að fá lánsfé í vegi, t.d. austanlands og vestan, Siglufjarðarjarðgöngin, svo að dæmi séu nefnd. Öllu slíku hefur verið synjað, og út af því sýnist samvizkan svo slæm, að gripið er til þess að taka lán í Keflavíkurveginn heimildarlaust í kyrrþey og fara á bak við Alþingi með málið af ótta við, að ríkisstj. ráði ekki við að láta fella sem fyrr lántökur í aðra vegi, ef lántakan í Keflavíkurveginn fær þinglega meðferð. Svona er framkvæmd þingræðisins í höndum núv. ríkisstj. Svona eru málin dregin úr höndum Alþingis, til þess að þrýstingurinn frá þm. vegna framfaramálanna verði stjórnarherrunum ekki of þungur í skauti. En hvað segja menn um þvílík vinnubrögð, hvar í flokki sem þeir standa? Þetta fjárlfrv. ráðgerir rúmlega tveggja milljarða útgjöld og tekjur á næsta ári. En ekki er það öll sagan, og er sannarlega dökkt í álinn fram undan. Nú er svo komið, að ekki einu sinni þessir rúmlega 2 milljarðar hrökkva til, að hægt sé að áætla grænan eyri fyrir stórfelldum kauphækkunum opinberra starfsmanna, sem koma til á miðju næsta ári, því að launakerfi opinberra starfsmanna er algerlega brostið, eins og allir vita. Ekki hrökkva þessir 2 milljarðar heldur til að halda í horfinu með verklegar framkvæmdir, og gera verður í vaxandi mæli ár frá ári ráð fyrir lántökum til skólabygginga ríkisins t.d. og nú til lögreglustöðvar og annarra hliðstæðra framkvæmda, sem engar tekjur gefa til að standa undir lánunum. Er það táknrænt, að slíkar byggingar hafa yfirleitt áður verið greiddar af ríkistekjunum, en ekki velt á framtíðina til viðbótar þeim verkefnum, sem þá þarf að leysa. Þetta eru ömurlegar staðreyndir og vottur þess, hvernig stjórnarstefnan hefur leikið ríkisbúskapinn og í hvílíka sjálfheldu þar er komið, að svona skuli horfa um framkvæmdir ríkisins þrátt fyrir tveggja milljarða kr. álögur. Það gefur auga leið um þetta, að heildarfjárveitingar til samgöngumála og atvinnumála t.d. þyrftu að hækka um 180 millj., til þess að þau mái fengju jafnmikið af ríkistekjunum og til þeirra fór 1958, - samgöngumál og framlög til atvinnumála. Ríkisstj. hefur sagt upp á síðkastið, að allra meina bót mundi verða af svokallaðri 5 ára framkvæmdaáætlun, sem ætti að koma út í vetur, en upphaflega raunar í fyrravetur. Með henni ættu að koma síauknar framkvæmdir, stórfelldar framkvæmdir og framfarir á öllum sviðum. Skilst manni, að hún ætti að byrja að koma til framkvæmda á næsta ári, þ.e.a.s. árið, sem þessi fjárlög eiga að gilda fyrir. Mörgum brá undarlega við, þegar þeir sáu þetta fjárlfrv. og minntust þess, sem tilkynnt hefur verið um þessa framkvæmdaáætlun. Menn höfðu búizt við, að í fjárlagafrv, væru ákvæði um framlög ríkisbúskaparins til þeirrar stórsóknar í framkvæmdum, sem boðuð hafði verið og sett yrði í framkvæmdaáætlunina. En það vottar ekki fyrir slíku. Þvert á móti, það sígur enn á ógæfuhlið með þátttöku ríkissjóðs í lífsnauðsynlegri uppbyggingu og framkvæmdum. Hvernig samrýmist þetta hinni nýju framkvæmdaáætlun? Ráðh. minntist ekki á þetta mál einu einasta orði. Er kannske ætlunin að umsteypa fjárlfrv. í vetur til samræmis við framkvæmdaáætlunina nýju? Æskilegt væri að heyra grg. hæstv. fjmrh. strax í kvöld um þetta og svar hans við þessu. Eða á þessi nýja framkvæmdaáætlun bara að verða ný blá bók? Það er ekki hægt að ræða fjárlögin eða ríkisbúskapinn án þess að skoða samhengið við þjóðarbúskapinn og efnahagsmálastefnuna. Þetta fjárlagafrv. mótast af efnahagsmálastefnu stjórnarinnar. Í byrjun árs 1960 hófst þingmeirihlutinn handa, og markmiðið var jafnvægi í efnahagsmálunum. Því átti að ná með gengislækkun, álagningu nýrra tolla og söluskatta, en jafnhliða skyldi kaup og afurðaverð standa óbreytt. Samtímis voru svo gerðar ráðstafanir til þess að draga úr peningaumferð með því að loka inni hluta af sparifénu og minnka lán út á afurðir og með öllu móti gera sem torveldast að ná í peninga til fjárfestingar. Með þessu átti að leiðum samdráttar og kjaraskerðingar að tryggja jafnvægi og stöðugt verðlag. Framsóknarmenn bentu á það strax, að af þessum ráðstöfunum leiddi svo gífurlegan vöxt dýrtíðarinnar, að þær fengju með engu móti staðizt. Hlytu þær að verða upphaf að óstöðvandi dýrtíðarflóði og ölduróti í efnahagslífi landsins, sem enginn sæi fyrir endann á. Var bent á, að verðhækkunaráhrif þessara ráðstafana námu sýnilega ríflega einum milljarði í fyrstu umferð og það í þjóðarbúi, þar sem þjóðartekjur voru þá ekki taldar nema 51/2–6 milljarðar. En á þetta var ekki hlustað. En hvað hefur svo gerzt og hvernig er ástatt? Efnahagsráðstafanir ríkisstj. áttu m.a. og ekki sízt að minnka eftirspurn eftir vinnuafli, til þess að hægara væri að halda niðri kaupinu og láta menn taka á sig kjaraskerðinguna. Þessi liður í samdráttarplaninu mistókst að vísu, og þar með brast stór hlekkur í kerfinu. Atvinna minnkaði fyrst, en hefur verið mikil upp á síðkastið þrátt fyrir margvíslegar samdráttarráðstafanir ríkisstj. Það liggur því fyrir, að ríkisstj. hefur ekki tekizt að draga svo úr eftirspurn eftir vinnu, eins og það heitir á því fagmáli, sem þar er notað, sem hún vildi og lagði grundvöll að, enda þótt margar þýðingarmestu framkvæmdir hafi dregizt stórlega saman. En hér kemur til sú óhemju framleiðsluaukning og atvinnu, sem leitt hefur af útfærslu landhelginnar og þeirri stórfelldu uppbyggingu, sem búið var að koma í framkvæmd, áður en breytt var um stefnu. Skoðum, á hverju hin mikla atvinnu- og framleiðsluaukning byggist. Á útfærslu landhelginnar, sem búið var að gera, - Ísland er eins og annað land, síðan landhelgin var færð út, - á stórkostlegri uppbyggingu í sjávarplássunum, sem búið var að gera ráðstafanir til fyrir þáttaskilin, en síðan ekki haldið í horfinu, á stórfelldri uppbyggingu í landbúnaði, sem búið var að framkvæma, en nú hefur verið lömuð, á nýrri tækni í síldveiðum, sem því aðeins var hægt að notfæra sér, að búið var að afla til landsins hinna glæsilegu fiskiskipa og byggja verksmiðjur, sem taldar voru vottur um pólitíska spillingu, á aukningu iðnaðar í mörgum greinum, þ. á m. nýrri áburðarverksmiðju og nýrri sementsverksmiðju, og á nýjum raforkuaflstöðvum, sem búið var að koma upp, en engar hliðstæðar framkvæmdir gerðar síðan. Það eru þessar framkvæmdir og fleiri slíkar, sem núv. valdhafar í áróðri sínum hafa kallað halla á viðskiptunum við útlönd, það eru þær, sem hafa forðað frá þeim atvinnusamdrætti, sem talinn var og talinn er nauðsynlegur liður í hinu nýja hagkerfi. En ýmsar ráðstafanir ríkisstj. hafa á hinn bóginn valdið rekstrarfjárskorti og stórfelldum rekstrarstöðvunum og dregið úr framleiðslunni með margvíslegum hætti. Ríkisstj. horfði á það afskiptalaust, að togaraflotinn lá mánuðum saman. Ríkisstj. bannaði að semja við járnsmiðina í vor, þótt sýnilegt væri, að það hlyti að valda stórtjóni í sambandi við síldveiðarnar, svo sem sannarlega varð, og hlaut svo að láta semja um meiri hækkun en hún stöðvaði. Ríkisstj. hefur verið tómlát í framkvæmdum til að bæta móttökuskilyrði síldarinnar og þannig valdið stórtjóni. Og ríkisstj. hefur vanrækt að leysa síldveiðideiluna núna, sem unnt er að leysa með auðveldu móti og nægilegir fjármunir eru til þess að leysa án nokkurra nýrra álaga og án þess að brjóta nokkurt prinsip, sbr. það stórkostlega uppbótakerfi, sem nú er haft í gangi. Og ríkisstj. vanrækir þetta, sem hún gæti gert, ef vilji væri til þess. Ekki einu sinni síldarleitinni er forsvaranlega haldið uppi og borið við peningaskorti. Til þess finnst ekki fé af þeim 2 milljörðum, sem innheimtir eru af þjóðinni, eða þeim greiðsluafgangi, sem hæstv. fjmrh. boðaði. Tvö afbragðs síldarsumur hafa nú komið í röð og þar að auki moksíldveiði allan fyrravetur fyrir Suðvesturlandi. Í sumar veiddust tíu sinnum fleiri mál og tunnur síldar en að meðaltali árin 1949–1958 og fjórum sinnum fleiri en árin 1950-1958 - og vetrarsíldin þar að auki. Ríkisstj. lætur svo guma af því, að eitthvað betri staða sé á gjaldeyrisreikningum bankanna en þau árin, sem nálega engin síldveiði var. Ég held satt að segja, að engum þyki það stórfréttir, þótt svo væri við slík skilyrði. Við skulum vona, að svona uppgripagóðæri við sjóinn skilji eitthvað eftir. En eitt er víst, að verði svo, þá er það þrátt fyrir það, en ekki vegna þess, sem núv. þingmeirihluti hefur aðhafzt. Meginmarkmiðið átti að vera að koma á jafnvægi í efnahagsmálum, stöðugu verðlagi og verðgildi peninga. Lítum nú aðeins betur á, hvernig þetta hefur heppnazt. Við erum búin að skoða, hvernig þessi stefna hefur leikið ríkisbúskapinn. Það sést á þessu fjárlfrv. En lítum á aðra þætti. Það hefur farið eins og fyrirsjáanlegt var og sagt var í byrjun: ráðstafanir ríkisstj. til að magna dýrtíðina með gengislækkunum, tollaálögum, vaxtahækkunum og öðrum ráðstöfunum hafa reist í landinu óviðráðanlegar dýrtíðaröldur og orsakað algera upplausn í verðlags- og kaupgjaldsmálum. Sumarið 1961 fékk ríkisstj. upp í hendurnar tækifæri til að fikra sig inn á heppilegri leiðir, þegar verkalýðsfélögin og samvinnufélögin höfðu forustu um svo hóflegar breytingar á kaupgjaldi, að auðvelt var fyrir þjóðarbúið og atvinnureksturinn að þola þær. En ríkisstj. sló á útréttar hendur þessara almannasamtaka og eyðilagði þetta starf með því að framkvæma nýja gengislækkun ofan á allt, sem komið var, en þjóðin stóð agndofa af undrun. Með þessu ætlaði stjórnin að beygja menn og sýna, að hún yrði að ráða. En afleiðing þessa ofan á allt, sem komið var, hefur orðið ný stórfelld verðhækkunaralda, sem enn er þó alls ekki risin í fulla hæð. Bera öll afskipti ríkisstj. ljósan vott um þá ringulreið, sem orðin er. En meginhugsunin núna virðist vera orðin sú að fljóta einhvern veginn fram yfir kosningar í vor, en ná sér niðri á eftir, ef þingfylgi lofar, reisa þá viðreisnina við með enn öflugri ráðstöfunum í þá átt, sem menn nú hafa fengið smjörþefinn af. En það mun ekki takast. Nokkur dæmi væri viðeigandi að nefna um ástandið, sem skýra frá, hvernig viðreisnin hefur heppnazt, eins og það er orðað í stjórnarblöðunum, hvers konar jafnvægi það er, sem hefur myndazt. Vísitalan fyrir vörur og þjónustu hefur hækkað um 41 stig. 330 rúmmetra íbúð er nú skv. Hagtíðindunum talin kosta um 540 þús. kr. og hækkar þó ört, hefur hækkað síðan 1958 um 160 þús. kr., eða sem svarar því, sem á að fást að láni á næstunni úr íbúðalánakerfinu. Þegar háu vextirnir eru teknir með í dæmið, kostar ekki undir 50 þús. á ári að búa í svona íbúð. Skv. Hagtíðindunum þurfti vísitölufjölskyldan, miðað við 1. okt., 68 þús. kr. til þess að greiða nauðsynjar sínar. Þetta þýðir, að sú fjölskylda þarf yfir 100 þús. kr. í tekjur til að standast, ef hún býr í nýrri íbúð. Það sjá svo allir, hvernig þetta kemur heim við launakerfið og tekjur bænda og hvers konar jafnvægi hér hefur verið náð. Ég tók dæmi um íbúðir og framfærslukostnað, en ekki tekur betra við, ef litið er á fjárfestingarkostnað í landbúnaði og þær tekjur, sem núverandi afurðaverð getur gefið, eða kostnað við að eignast skip og báta, ef menn eiga ekki slík tæki fyrir. Bezt sést, hvers konar jafnvægi það er, sem myndazt hefur í þjóðarbúskapnum, þegar borin er saman aðstaða unga fólksins í landinu annars vegar, sem nú þarf að koma sér upp húsnæði eða framleiðslutækjum, og hins vegar aðstaða hinna, sem búnir voru að koma sér fyrir, áður en núverandi stefna ríkisstj. kom til framkvæmda. Það dylst engum, að þetta fær alls ekki staðizt, og breytir engu, þó að ríkisstj. þykist ánægð með þetta. Það geta ekki allir lifað á því að hafa komið undir sig fótum fyrir 1960, að yfir skall fyrir alvöru. Unga fólkið þarf líka að lifa og hafa tekjur til að standa undir lífsnauðsynlegri fjárfestingu með nýja viðreisnarverðinu, bæði íbúðum og fjárfestingu í atvinnurekstri til lands og sjávar. Fram undan eru því nýjar hækkunaröldur. Það er eins víst og dagur fylgir nótt. Í þessari sjálfheldu standa málin ekki stundinni lengur. Spurningin er á hinn bóginn sú, hvernig eigi að mæta afleiðingum þess ósamræmis og öngþveitis, sem á er skollið. Það ríður mest á því að taka upp kröftuga uppbyggingar- og framleiðslustefnu, mæta hækkunaröldunni, draga úr dýrtíðarflóðinu með aukinni framleiðslu og framleiðni og taka hiklaust til hjálpar alla hugsanlega nýjustu tækni, vélvæðingu og beztu aðferðir til að auka tekjurnar. Er því þýðingarmest af öllu að leysa úr læðingi einstaklings- og félagsframtak hinna mörgu, sem stjórnarstefnan hefur lamað. Til þess þarf að breyta um stefnu. Ég nefni í því sambandi: Taka upp nýja lánapólitík. Allt fjárfestingarlánakerfið verður að endurskoða frá rótum, miðað við hið nýja verðlag í landinu, því að hér hefur orðið bylting í þeim efnum. Auka lánveitingar til fjárfestingarframkvæmda og þá ekki sízt til aukinnar vélvæðingar og meiri framleiðni á sem flestum sviðum. Hafa sparifé í umferð og hætta að frysta hluta af aukningu þess í Seðlabankanum, lána það, sem myndast í landinu, dugmiklu athafnafólki í atvinnurekstur til að auka afköst og afrakstur. Fáist þetta ekki fram, verður að auka því meir erlendar lántökur í þessu skyni, en erlendar lántökur til arðgæfra framkvæmda hljóta alltaf að verða einn liður í þeirri stefnu til aukinnar framleiðslu og framleiðni, sem fylgja þarf. Lækka þyrfti vextina, sem hafa stóraukið dýrtíðina og hvíla eins og mara á atvinnurekstrinum. Auka fjárframlög til útlána í sjávarpláss landsins til atvinnuuppbyggingar. Endurskoða alla löggjöf varðandi stuðning við uppbyggingu í landbúnaði og auka hana á ný. Beina fjármagni til þeirra framkvæmda í iðnaði, sem mestra afkasta er af að vænta að vel athuguðu máli, og gleyma ekki í því sambandi úrvinnslu eigin hráefna, svo sem móttöku og vinnslu síldar og vinnslu úr hráefnum landbúnaðarins. Virkja vatns- og hitaorkuna. Auka mjög lánveitingar til íbúðabygginga, til þess að almenningi verði aftur kleift að eignast þak yfir höfuð sér, en húsnæðismálin eru nú orðin að stórfelldu vandamáli í mörgum byggðarlögum. Koma raforkunni út um landið. Hér eru aðeins fáir, stórir drættir nefndir og bent í áttina. Menn verða að gera sér ljóst, að efnahagskerfinu hefur verið umturnað þannig undanfarin 3 ár, að endurskoða verður þessa meginþætti og aðra fleiri, ef hér á að geta orðið sú framleiðsluaukning á vegum almennings í landinu, sem lífsnauðsynleg er, og einnig ef koma á í veg fyrir, að ýmsir meginþættir íslenzks atvinnu- og efnahagslífs lendi í höndum þeirra einna, sem hafa fullar hendur fjár, og það jafnvel útlendinga. Stuðningur ríkisvaldsins við framtak dugmikils vinnandi fólks og félagsskapar þess hefur verið aðalsmerki íslenzks þjóðarbúskapar og eitt af séreinkennum hans, þangað til núverandi þingmeirihluti tók sér fyrir hendur að breyta þjóðarbúskapnum í grundvallaratriðum og stefna að auknum yfirráðum þeirra fjársterkustu. En íslenzka efnahagsmálastefnu ber að miða við íslenzka staðhætti, en alls ekki við innlimun í efnahagskerfi annarra þjóða, t.d. í Efnahagsbandalagi Evrópu, sem á ekki að koma til mála. Það liggur nú hverjum manni í augum uppi, að mistekizt hefur alveg að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum með þeim aðferðum, sem ríkisstj. valdi. Þess í stað hafa komið upp geigvænleg vandamál, sem mörgum hrýs hugur við, enda efnahagskerfið holgrafið orðið og óðaverðbólga í landinu. Örðugt verður við þetta að fást og ekki úr leyst í einu vetfangi, það er bezt að gera sér ljóst. En þeim mun fremur verða þessi vandkvæði yfirunnin, sem fyrr verður hægt að beita nýjum aðferðum. Góða nótt.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, taldi, að ríkisreikningurinn og frv. um samþykkt á honum væri ekki fyrr á ferð nú en áður. Hver er nú sannleikurinn í þessari fullyrðingu? Ríkisreikningurinn fyrir s.l. ár, 1961, var lagður fram í gær, 22. okt. árið eftir. Hvernig var þetta í tíð Eysteins Jónssonar sem fjmrh.? Ég sé t.d. hér fyrir framan mig, að ríkisreikningurinn fyrir árið 1953, þegar hann fór með fjármálin, var ekki lagður fram eins og nú í október næsta ár á eftir, hann var ekki lagður fram á árinu 1954 og ekki á árinu 1955, heldur kom frv. um hann fyrst 22. febr. 1956, á þriðja ári eftir reikningslok. Og nákvæmlega sama sagan var um reikninga ríkisins næstu ár á eftir. Reikningurinn fyrir 1954 kom í apríl árið 1957. Reikningurinn fyrir 1955 kom í marz 1958. Frv. um reikninginn fyrir 1956 kom í febr. 1959. Fleiri orð þarf ekki að hafa um þessa staðhæfingu hv. þm. Hann sagði enn fremur, að nú hefði verið hraðað óeðlilega framlagningu frv., með því að endurskoðun væri ekki lokið. Þetta er rangfærsla. Yfirskoðunarmenn höfðu að fullu lokið sinni endurskoðun. Það, sem hann átti við, var það, að hinni umboðslegu endurskoðun hjá ríkisendurskoðuninni er ekki að öllu lokið og hefur aldrei verið, þegar ríkisreikningurinn hefur verið lagður fram. Ýmsar stofnanir eru endurskoðaðar þar nokkru seinna, og kemur ekki að sök, því að ef um leiðréttingu er að ræða, kemur það þá í næsta reikningi á eftir. Þessu verður ekki kippt að fullu í lag, fyrr en endurskoðun fer fram jafnóðum, og að því er unnið. En að þessu leyti er engin breyting frá því, sem var í ráðherratíð Eysteins. Þá segir hv. þm., að ég hafi vanrækt á síðasta þingi að gefa bráðabirgðayfirlit um afkomu ríkissjóðs. Manni skilst, að það hafi verið einhver venja, sem út af var brugðið. Ég hef athugað, hvernig er með hans hátterni í þeim efnum, og ég sé, að á þinginu 1956 gaf hann ekkert bráðabirgðayfirlit um afkomu ríkissjóðs, á þinginu 1957 ekki heldur og á síðasta þinginu, sem hann var fjmrh., ekki heldur. Er því af heldur litlu að státa í þessu efni. Hv. þm. víkur að skattamálunum og segir, að þannig sé nú í raun og veru með skattalækkanir, sem um hafi verið talað, að skattliðurinn í vísitölunni hafi hækkað hvorki meira né minna en um 2.33 stig skv. útreikningum kauplagsnefndar. Hér er mjög málum blandað eins og í fleiru. Það er að vísu rétt, að útsvarið hefur hækkað nokkuð vísitöluliðinn, en hins vegar hefur tekjuskattur til ríkisins hækkað um 0.09 stig. Það er allt og sumt, sem kauplagsnefnd hefur talið rétt að hann ætti að hækka, og er það þó ekki byggt á raunverulegum greiðslum tekjuskatts, heldur útreiknuðum tekjuskatti, sem miðaður er við heildarútgjöld vísitölufjölskyldunnar. En sem sagt, það er 0.09 úr stigi, sem þar er um að ræða varðandi ríkisskattinn. Hv. þm. báðum, hv. 1. þm. Austf., Eysteini Jónssyni, og hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefssyni, hefur orðið mjög tíðrætt um það m.a., að útgjöld ríkisins skv. þessu fjárlagafrv. hafi hækkað stórkostlega frá því, þegar þeir voru og hétu í vinstri stjórninni, eða árið 1958. Ég hef athugað nokkuð, hvernig þessum tölum er farið. Tölur Eysteins Jónssonar eru þar ekki alls kostar nákvæmar í þessum samanburði. Það er að sjálfsögðu rétt að reikna með í útgjöldum fyrir 1958 framlög til niðurgreiðslna og uppbóta á landbúnaðarvörum, en hins vegar hef ég ekki talið ástæðu til að taka með einnig uppbótagreiðslur vegna sjávarútvegs, vegna þess að það er ekki sambærilegt við frv. nú. Hins vegar fer hann villur vegar að því leyti, að hann ber saman fjárlögin fyrir 1958, í stað þess að auðvitað á að taka ríkisreikninginn fyrir 1958 og tilsvarandi greiðslur úr útflutningssjóði fyrir það ár. Það, sem skiptir máli, er, hvað greiðslurnar urðu á þessu ári, en ekki, hvað hann áætlaði þær í fjárlögum, sérstaklega þegar maður hefur það í huga, hversu umframgreiðslur urðu oft verulegar fram yfir fjárlög í hans tíð. Þegar þessar tölur eru þannig rétt hafðar, kemur í ljós, að á þessum 5 árum, frá 1958 til fjárlagafrv. fyrir 1963, hækka útgjöld ríkissjóðs um 1029 millj. kr., þegar rétt er saman borið. En það er lítið farið út í það af þessum hv. ræðumönnum, í hvað þessir peningar hafa farið. Það er ekki nóg að slá því föstu, að útgjöld ríkissjóðs hækki á þessum 5 árum um rúman milljarð, þegar því er svo alveg sleppt að skýra það, í hvað þetta hafi farið. En við skulum nú athuga það nánar. Af þessari upphæð hafa farið tæpar 400 millj. kr., eða nánar tiltekið 396 millj., í auknar almannatryggingar og félagsmál. Er það þetta, sem Eysteinn Jónsson og Lúðvík Jósefsson eru andvígir? Vilja þeir draga úr framlögum ríkissjóðs til almannatrygginga eða til félagsmála, til ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla, eða hvað er það af þessum tæpum 400 millj. kr., sem þeir vilja skera niður? Það væri gott við tækifæri að fá svör við því. Í öðru lagi hafa framlög til lækkunar á vöruverði eða niðurgreiðslu á vöruverði vaxið um 282 millj. kr. Vilja þessir tveir þm. draga úr niðurgreiðslum og þar með hækka vöruverð til almennings? Maður skyldi ekki ætla það eftir ræðum þeirra hér og sérstaklega eftír ummælum Lúðvíks Jósefssonar og hans hneykslunarorðum á því, hvað vöruverð hefði hækkað. Um 282 millj. kr. hafa því aukizt greiðslurnar til að halda niðri vöruverði til almennings. Í þriðja lagi hafa framlög til kennslumála hækkað um 114 millj. kr. Vilja þessir hv, þm. draga úr skólahaldi í landinu? Vilja þeir fækka skólaárunum, eða hvað vilja þeir gera? Í fjórða lagi eru framlög til vegamála og hafnarmála, sem þessir þm. hneykslast nú mest á að hafi hækkað of lítið. Framlög til vega, hafna, til landbúnaðar og sjávarútvegs hafa hækkað um 95 millj. kr. Og loks vildi ég nefna í fimmta lagi framlög nú á þessu frv. til launabóta, bæði handa opinberum starfsmönnum almennt og sérbætur handa kennurum, sem hækka um 65 millj. Þessir liðir fimm, sem ég hef nú nefnt, nema 952 millj. kr. Þá eru eftir af þessari hækkun frá árinu 1958 um 77 millj. til allra annarra útgjalda en þeirra, sem ég hef nú nefnt. Og nú vil ég enn beina þeirri spurningu til þeirra hv. þm., - ég veit, að þeir geta ekki svarað þeirri spurningu hér í kvöld, en ég vænti þess að fá að heyra það frá þeim síðar: Hvað er það af þessum 952 millj., sem þeir hneykslast á og vilja draga úr? Eru það framlögin til almannatrygginganna? Eru það niðurgreiðslur á vöruver$i? Eru það framlögin til skóla og kennslumála? Eru það framlögin til vega, hafna,landbúnaðar og sjávarútvegs? Eru það launabætur til kennara og annarra opinberra starfsmanna? Í sambandi við útgjöld ríkissjóðs og hækkun útgjalda nefndi hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, nokkrar tölur um gífurlega hækkun og nefndi þar sérstaklega til kostnað við stjórnarráðið, sem hefði hækkað mjög. Hann ætti nú að vita það, eins og ég tók fram í framsöguræðu minni, að í þessum lið er allur kostnaður við sendiráðin og utanríkisþjónustuna. En það mætti þá kannske að gefnu tilefni frá þessum hv. þm. minnast á það, að á þessum árum, frá 1958 og þangað til nú, hefur kostnaður við sendiráðið í Moskvuborg hækkað úr 990 þús. kr. upp í 2 millj. 369 þús., sem mun vera sem næst 140%. Ég ætla, að þessi hv. þm. geti ekki með fullum rökum sakað okkur um það í núv. ríkisstj., þó að þessi kostnaður hafi hækkað, því að eitthvað kemur þar fleira til um kostnað við líf og framfærslu þar ytra. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, segir, að í rauninni hafi orðið greiðsluhalli hjá ríkissjóði á s.l. ári og til þess að rétta við þennan halla hafi ríkisstj. tekið eignarnámi af sjávarútveginum gengisgróða, sem hann átti og hafi numið um 70 millj. á s.l. ári, en nokkuð á annað hundrað millj. samtals. Það er oft búið að staglast á þessu með gengisgróðann, og ég vil því fara hér örfáum orðum um það mál. Þegar genginu var breytt í fyrra, 4. ágúst, var til í landinu mikið magn af íslenzkum afurðum, sem voru tilbúnar til útflutnings. Þær voru að mestu framleiddar við því kaupgjaldi og verðlagi, sem hér gilti, áður en hækkanirnar urðu sumarið 1961. Þegar svo þessar vörubirgðir voru seldar og fluttar úr landi, fengust fyrir þær 13% fleiri íslenzkar krónur en áður vegna gengisbreytingarinnar. Hver átti þennan gengishagnað, sem er áætlað að nemi, þegar allt kemur til alls, væntanlega um 140–150 millj. kr.? Ef engin lagaákvæði hefðu verið sett um ráðstöfun þessa gengisgróða, hefðu þeir aðilar, sem voru eigendur útflutningsvaranna 4. ágúst í fyrra, fengið þessa fúlgu. í mörgum tilfellum var það algerri tilviljun háð, hver var orðinn löglegur eigandi útflutningsvöru 4. ágúst. Sjaldan munu það hafa verið sjómenn. Stundum hafa það verið útgerðarmenn, frystihús, síldarverksmiðjur, stundum útflutningsfyrirtæki, ýmis sölusamtök, hlutafélög eða einstaklingar. Hefði sú regla verið látin ráða, sem virðist vera skoðun hv. þm. Eysteins Jónssonar, að sá, sem var eigandi vörunnar 4. ágúst, hefði átt að eignast gengisgróðann, hefði það valdið réttlátri gagnrýni. Vörurnar voru að mestu framleiddar með eldra kaupgjaldi og kostnaði, en oft hefðu það ekki verið framleiðendur, sem hagnaðinn hlutu, heldur útflytjendur. Misrétti hefði skapazt milli framleiðenda innbyrðis, einn var e.t.v. nýbúinn að selja framleiðsluna við gamla genginu, annar seldi fáum dögum seinna og fékk þá 13% hærra verð, þó að vara beggja væri framleidd á sama tíma og framleiðslukostnaður sá sami. Ef ríkisstj. hefði látið það afskiptalaust, hvert þessi gengishagnaður rynni, mundi ýmsum aðilum hafa fallið í skaut gróði að ástæðulausu og misrétti og ójöfnuður skapazt á milli manna. Að öllu þessu athuguðu þótti ríkisstj. rétt að ráðstafa gengisgróðanum þannig, að hann kæmi atvinnuvegunum, fyrst og fremst útgerðinni, að góðu gagni. Og stjórnin lagði því til að ráðstafa meginhluta gengishagnaðarins á þann veg í þágu atvinnuveganna, að hann rynni til að greiða áfallnar ábyrgðarskuldir vegna þeirra, sem fyrst og fremst voru vegna kaupa og smíði á togurum, bátum, fiskvinnslustöðvum og annarra fyrirtækja í þágu sjávarútvegsins sjálfs. Hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, sagði m.a., að tölur fjárlfrv. boði hækkandi tolla og skatta, og hann komst að þeirri niðurstöðu, að tollar og skattar hækkuðu um yfir 350 millj. frá fjárlögum í ár. Þetta er ákaflega glöggt dæmi um villandi málflutning og brenglun hugmynda. Hvað þýðir hækkun tolla og skatta? Hvað heitir það í mæltu máli íslenzku? Það hefur hingað til aldrei verið talin hækkun tolla og skatta, ef toll- og skattstigar eru óbreyttir, þó að heildarupphæð sú, sem í ríkissjóð kemur af þessum tekjustofnum, hækki. Ég skal skýra þetta með dæmi. Við skulum segja, að á tiltekinni vörutegund sé 50% tollur. Innflutningurinn hefur verið 10 millj., þetta gefur þá 5 millj. kr. í ríkissjóð. Ef innflutningurinn vex á þessari sömu vörutegund vegna aukinna þarfa eða eftirspurnar upp í 12 millj., en tollurinn er sá sami, 50%, þá gefur þetta 6 millj. eða 1 millj. meira í ríkissjóð en áður. Heitir þetta á íslenzku tollahækkun, þegar tollurinn er 50% eins og hann var áður? Nei, það er hrein fölsun og blekking að beita því nafni. Tollurinn er óbreyttur, hann hækkar ekki, en vegna aukins innflutnings vaxa tekjur ríkissjóðs af þessum sökum. Það má nefna annað enn skýrara dæmi. Í nóv. s.l. samþykkti Alþingi að lækka tolla á mörgum vörutegundum og það verulega. Reynslan sýnir svo, að þessi tollalækkun gefur fleiri krónur, svo að milljónum skiptir, í ríkissjóð. Á máli Lúðvíks Jósefssonar mundi tollalækkunin í nóvember í fyrra því heita tollahækkun. Tollalækkunarfrv. frá í nóvember heitir á máli Lúðvíks Jósefssonar tollahækkun, vegna þess að hún gefur í heild meira í ríkissjóð. Svona er ekki boðlegt að brengla hugmyndum frammi fyrir íslenzkri þjóð. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni, hafa engir tollstigar eða skattstigar hækkað nú frá því, sem áður hefur verið. Og það hefur tekizt með óbreyttum tollstigum og skattstigum að koma saman nú í þriðja skipti fjárlögum án þess að grípa til nokkurra nýrra álaga. Svona blekkingar er ekki rétt að hafa hér í frammi, að kalla slíkt tolla- og skattahækkanir, þegar stigarnir eru óbreyttir. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hneykslaðist mjög á því, að framlög til vega- og brúamála hefðu í rauninni stórlækkað miðað við notagildi fjárins. Út í þessi mál skal ég ekki fara hér, m.a. vegna þess, að nú er, ekki að tilhlutun Framsfl., heldur eftir till. þm. Sjálfstfl. starfandi nefnd í vega- og brúamálum, sem hefur það verkefni að benda á nýja tekjustofna til þessara mála, og skulum við vona, að tillögur um það efni, m.a. um stóraukið fé í þessu efni og þar með stórauknar vega- og brúaframkvæmdir, verði lagðar fyrir þetta þing. En þegar hv. þm., Eysteinn Jónsson, viðhefur þessi orð, þá er rétt að minna aðeins á eitt, að þegar hann leggur fram fjárlfrv. fyrir 1959, það síðasta, sem hann lagði fram, hafði verið nýlega framkvæmd gengislækkun í stórum stíl af vinstri stjórninni með 55% yfirfærslugjaldinu. Maður skyldi ætla, að hann hefði þá hækkað í fjárlfrv. allar tillögur um framlög til verklegra framkvæmda. En það var nú ekki aldeilis. í þessu frv., eftir að 55% yfirfærslugjaldið er komið til framkvæmda, lagði hann til, að óbreyttar væru í krónutölu fjárveitingar til nýbyggingar vega, brúa, hafna og sjúkrahúsbygginga. Sami hv. þm. taldi, að breytingin á skattakerfinu mundi ekki verða til sparnaðar. Um það skal ég ekki deila hér, úr því mun reynslan skera, hvort sú skipulagsbreyting verður til sparnaðar. En hv. þm. leyfði sér að viðhafa þau ummæli, að ég hefði notað þessa fyrirkomulagsbreytingu til að hrekja úrvalsmenn úr stöðum. Hvað er það, sem hv. þm. á við? Það er rétt að virða fyrir sér það mál. Áður en nýju skattalögin komu í gildi, voru hér tíu skattstjórar í landinu. Af þeim hafði hv. þm., Eysteinn Jónsson, skipað níu. Einn hafði hann ekki skipað. Þessir níu skattstjórar, sem hann hafði skipað sem fjmrh., eru allir með tölu að sjálfsögðu eindregnir flokksmenn hans. Þar höfðu aldrei neinir komið til greina aðrir. Nýju skattalögin fækkuðu skattstjórunum um einn, ákváðu, að þeir skyldu vera níu að tölu. Og nýju skattalögin ákváðu enn fremur, að til þess að verða skattstjóri, skyldi krafizt sérstakra prófa eða undirbúningsþekkingar. Sá maður, sem ætti að skipa skattstjóra, þyrfti annaðhvort að vera hagfræðingur, víðskiptafræðingur, lögfræðingur eða löggiltur endurskoðandi. Nú fór það þannig, að ekki reyndist unnt að fá menn með þessum prófum eða undirbúningsmenntun í allar þessar stöður nú, þegar ég í sumar átti að skipa í þessar stöður. Og hver var niðurstaðan? Það tókst að fá menn, sem fullnægðu skilyrðum laganna og þar með kröfum Alþingis, í 5 af þessum stöðum. Af þessum 5, sem voru skipaðir í þessar stöður, eru 2 lögfræðingar, 2 víðskiptafræðingar og 1 hagfræðingur, en hinir fjórir eru sömu skattstjórar og voru áður. Hvernig þessum hv. þm., bæði með sína eigin fortíð og þegar maður lítur á lögin, eins og þau voru afgreidd frá Alþingi, og þær kröfur, sem Alþingi með lögunum gerði, dettur í hug að viðhafa slík svigurmæli, er mér óskiljanlegt. Þessir fjórir, sem áfram gegna skattstjórastöðunum og voru áður í þeim, voru skipaðir samkv. undanþáguheimild í lögunum um það, að þeim, sem gegnt hefðu skattstjórastarfi áður, mátti fela áfram að gegna starfi, þótt þeir fullnægðu ekki þessum þekkingarskilyrðum. Og ég vil bæta því við, að sumir þessara manna, sem halda áfram, hafa langa reynslu í störfum sem skattstjórar og hafa reynzt prýðilega. Hv. 4, þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, hafði þau orð hér, þegar hann var að lýsa eymdarástandinu á Íslandi, að nú í tíð þessarar stjórnar væru engar verksmiðjur byggðar, engin virkjun gerð, það væri munur eða áður var. Hv. þm., sem er þingmaður Austurlands, ætti m.a. að vita um þær framkvæmdir, sem hafa átt sér stað á þessu ári á Austurlandi varðandi stækkun síldarverksmiðja og nýbyggingar, og hann ætti að vera nokkuð kunnugur einnig þeim miklu framkvæmdum, sem ýmist eru komnar á veg eða í undirbúningi hér sunnanlands varðandi síldarverksmiðjur. En þegar hann stærir sig af því, að vinstri stjórnin hafi beitt sér fyrir Sogsvirkjuninni, en núv. stjórn sjái enga virkjun, þá skal ég aðeins geta þess, að nú er í undirbúningi og hefur v erið undirbúið og búið að afla fjár til þess að bæta nýrri vélasamstæðu í Írafossvirkjunina í Sogi, og þessi vélasamstæða er hvorki meira né minna en 15500 kw., og þegar það er athugað, að allar vatnsaflsstöðvar á Íslandi samtals aðrar en Sogsvirkjunin hafa 33000 kw. afi, þá sést, að þessi nýja Írafossstöð, sem við erum að setja í gang nú, er hvorki meira né minna en nærri helmingur af öllum þessum vatnsaflsstöðvum utan Sogsins til samans. Það er búið að bjóða út þetta verk og tryggja fé til þess og er að hefjast. Og í sambandi við virkjanir þarf ekki annað en benda á hinar geysimiklu hitaveituframkvæmdir í Reykjavík, og skal ekki fleiri orðum um þetta fara. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson talaði hér um mikla hækkun á vöruverði og leit aðeins á vissan hluta vísitölunnar, en sleppti náttúrlega að nokkru til þess að segja, eins og honum því miður er nokkuð títt, aðeins hálfan sannleikann. Og hann segir, að kaupmáttur launa hafi lækkað úr 99 stigum árið 1959 niður í 83 stig á miðju ári 1961. Hvað þýðir nú þessi kaupmáttur launa? Hann þýðir í rauninni einn hluta af vísitölunni. Og það sýnir fyrirlitningu þessa hv. þm. fyrir öllum almannatryggingum, að hann sleppir alveg áhrifum almannatrygginganna, fjölskyldubóta og annarra hækkana á almannatryggingum, úr þessum upplýsingum sínum. Vitanlega er þetta ekki rétt mynd af kjörum almennings, 99 stig árið 1959 og 83 stig á miðju síðasta ári. Til þess einmitt að mæta þeirri hækkun, sem varð á vöruverðinu, var m. a, ákveðið að hækka stórlega fjölskyldubætur og aðrar almannatryggingar og lækka tekjuskatt og útsvar. Herra forseti. Ræðutími minn mun nú vera á enda, og tími hefur ekki unnizt til þess að svara hér neitt að ráði þeim almennu hugleiðingum þessara tveggja hv. þm. um efnahagsmálin almennt. En það vil ég þó segja að lokum, að ein aðalhrakspá stjórnarandstæðinga, þegar viðreisnin hófst, var sú, að hún mundi leiða til allsherjar atvinnuleysis í landinu. Þetta hefur reynzt hrakspá. Hér í landi er og hefur verið full atvinna. Atvinnuleysis hefur, sem betur fer, ekki orðið vart, enda er það eitt grundvallaratriðið í allri viðreisninni einmitt að tryggja fulla atvinnu, tryggja öllum landsins börnum góða atvinnu, og þess væntum við vissulega, að vofa atvinnuleysis þurfi aldrei framar að sýna sig á Íslandi. Það kom hins vegar glöggt í ljós í ræðu hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, að hann er alveg reiðubúinn til þess að brjóta flest þau einföldustu lögmál efnahagslífsins, sem ekki aðeins flestir, sem skyn bera á þessi mál, viðurkenna, heldur einnig hann viðurkenndi og barðist fyrir fyrir nokkrum árum. Út í það er ekki hægt að fara hér. En það sýna ummæli hans bæði um sparifjármálin, um vextina, um lánsfjármálin og yfirleitt um verðbólguna, því að það ætti hann að vita af eigin reynslu, að náið samband er milli vaxta, milli sparifjáraukningar og möguleika til þess að veita nauðsynleg lán í nauðsynlegar framkvæmdir. Sú stefna, sem hann fylgir nú, hlýtur í rauninni óhjákvæmilega að leiða til nákvæmlega þess sama ástands, sem var hér, þegar hann lét af stjórnarstörfum í des. 1958. Þá var ástandið þannig, að við blasti hækkun vísitölunnar á næstu mánuðum um hvorki meira né minna en 70 stig. Sú stefna, sem þá hafði verið fylgt, hafði sem sagt þegar leitt yfir landið verðbólgu með slíkum hætti, og af þessum sökum gafst hann og félagar hans upp. En í rauninni er það, sem hann nú er að halda fram, sú stjórnarstefna, sem fyrst og fremst varð vinstri stjórninni að falli og hleypti yfir okkur þeirri verðbólgu, sem þá var byrjuð, en sem betur fer tókst að hindra með sameiginlegum átökum núv. stjórnarflokka. Ég þakka svo þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.