Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 221, um húsnæði ríkisins í útleigu, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Herra forseti. Í þinginu í gær var flutt kraftmikil ræða af hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur um það skelfilega ástand sem ríkir í hinum stríðshrjáðu löndum Sýrlandi og Jemen, um máttleysi alþjóðasamfélagsins við að stöðva grimmdarverkin sem þar eru framin. Ræða hv. þingmanns hreyfði við mörgum. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna sagði fyrir skömmu að í Jemen væri að finna helvíti á jörðu. Herra forseti. Það er þyngra en tárum taki að Íslendingar skuli hafa verið þátttakendur í þessu stríði, að Íslendingar skuli hafa stuðlað að því að börn og unglingar voru strádrepin með vopnum sem Íslendingar fluttu. Undir merkjum litla friðsæla Íslands, undir fána Íslands streymdu vopn í hendur villimanna sem drepa saklausa borgara eins og að drekka vatn. Tuttugu og fimm ferðir á stórri vöruflutningavél, ekki með hjálpargögn, ekki með mat og lyf, ekki til að bjarga mannslífum, ferðir til þess að drepa fleiri, ferðir með 170.000 jarðsprengjur, 2.000 eldflaugavörpur, 850.000 skotfæri, 850 vélbyssur. Herra forseti. Þetta er stórkostlegt hneyksli. Alþjóðlegar skuldbindingar Íslands hunsaðar, samningar brotnir. Það þýðir ekkert að drekka kokteila í New York, skrifa undir samninga og henda þeim svo í ruslið. Hvað er þetta fólk eiginlega að gera sem á að sjá til þess að við uppfyllum skuldbindingar okkar? Herra forseti. Nú er tími til kominn, svona einu sinni á Íslandi, að þeir sem heimiluðu þennan flutning undir íslenskum fána, embættismenn, stjórnmálamenn, verði látnir sæta ábyrgð. Orðstír Íslands hefur beðið hnekki. 
            

Herra forseti. Að sama máli. Nú hafa verið afhjúpaðir umfangsmiklir vopnaflutningar til Sádi-Arabíu með leyfi stjórnvalda og þaðan hugsanlega til Jemens og Sýrlands. Þetta er sérstaklega alvarlegt mál, ekki síst í ljósi þess að meðal þess sem Ísland getur þó lagt af mörkum til friðarmála í heimum er mannúðar-, friðar- og hjálparstarf og að ganga á undan með góðu fordæmi. Hér er því ekki um að ræða mál sem er eingöngu lagalegs eðlis, heldur stjórnmálalegs og siðferðilegs. Stjórnvöld hafa ríka rannsóknarskyldu þegar kemur að því að upplýsa svona mál og taka saman lista yfir slíka flutninga. Á fundi utanríkismálanefndar í morgun kom fram að a.m.k. tvisvar hafa slíkir flutningar átt sér stað á síðustu þremur mánuðum í tíð núverandi ríkisstjórnar. Í tíufréttum á RÚV segir hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Þannig að það liggur fyrir að þetta flugfélag sem um ræðir hefur núna sótt um nýja undanþágu. Utanríkisráðuneytið hefur í dag veitt neikvæða umsögn um þá undanþágu í ljósi þessarar stöðu.“ Það þýðir á mannamáli, herra forseti, að ákveðið var að stoppa þetta mál vegna þess að það komst upp um þau í fjölmiðlum, ekki vegna þess að átt hafi sér stað einhvers konar siðferðileg vitrun við ríkisstjórnarborðið. Málið er í hnotskurn eftirfarandi: Vopn voru flutt til Sádi-Arabíu með leyfi stjórnvalda og þaðan hugsanlega til Jemens og Sýrlands. Þá væntanlega notuð til eyðileggingar og drápa á saklausu fólki. Þau heppnu hafa mörg flúið og leitað skjóls í öðrum löndum. Og í nafni mannúðar höfum við Íslendingar tekið við nokkrum þeirra en hafnað öðrum þar sem við treystum okkur ekki til að gera betur. Herra forseti. Þetta er hræsni, líklega þvert á alþjóðasamkomulag. Við verðum að fá allar upplýsingar upp á borðið.

Herra forseti. Við fáum inn á borð til okkar hvern áfellisdóminn á fætur öðrum yfir stöðu mála og sums staðar er kerfið augljóslega að hruni komið og alls staðar er kallað eftir snörum viðbrögðum. Ég nefni samgöngukerfið þar sem við vitum af stórhættulegum og óboðlegum vegum víðs vegar um landið. Ég nefni flutningskerfi raforku, ég nefni skólakerfið, ég nefni eftirlitskerfin sem virðast aldrei virka og stofnanir sem ítrekað komast upp með að fylgja ekki eftir ákvörðunum ráðherra. Ég nefni áfellisdóm Ríkisendurskoðunar yfir heilbrigðiskerfinu okkar þar sem sagt er beinum orðum að Sjúkratryggingar Íslands hafi einfaldlega ekki yfir að ráða nauðsynlegri fagþekkingu til að annast greiningar, gerð og eftirlit með framkvæmd samninga og að samningar hafi verið gerðir sem eru ekki í samræmi við lög. Herra forseti. Þetta er ekki í lagi. Ég nefni hergagnaflutninga um Ísland sem stjórnvöld völdu að samþykkja, herra forseti, völdu að samþykkja. Hvernig stendur á þessu? Hverjum er þetta um að kenna? Jú, þeim stjórnmálaflokki sem hefur setið nánast óslitið við völd á lýðveldistíma, stjórnmálaflokki sem enn situr við völd, nú í skjóli Vinstri grænna. Nú rétt fyrir þingfund bárust þær fréttir að ríkisstjórnin hefði enn rétt sloppið með skrekkinn en staðreyndin er samt sem áður sú að aðildarfélög með 67% félagsmanna ASÍ vilja segja upp kjarasamningum. Herra forseti. Ríkisstjórnin ræður ekki við að koma á félagslegum stöðugleika, hún ræður ekki við að afla tekna til að bæta lífskjör launafólks og hún ógnar efnahagslegum stöðugleika. Hvað ætlum við alþingismenn að gera til að bregðast við? Hvernig ætlum við að mæta kröfum fólks um bætt lífskjör? Engar áhyggjur, herra forseti, hæstv. forsætisráðherra ætlar að skipa nefnd.

Virðulegi forseti. Í morgun komum við saman í utanríkismálanefnd og þar var akkúrat til umræðu hið ömurlega mál sem við höfum nú orðið vitni að. Og það sýnir sig sannarlega enn og aftur að það eru fjölmiðlarnir sem komu því almennilega á framfæri, það var Kveikur sem sagði okkur frá því í gærkvöldi að íslenskt flugfélag væri að flytja gögn til stríðshrjáðra landa þar sem verið er að strádrepa saklaust fólk. Þetta er sláandi, herra forseti. En hver ber ábyrgðina? Hér hefur Samgöngustofa verið stimpilpúði fyrir þær undanþágur sem Air Atlanta bað um til að fá að flytja hergögn undir íslenskum fána. Staðreyndin er sú að pólitíska ábyrgðin liggur hjá hæstv. samgönguráðherra sem var gestur á fundinum hjá okkur í morgun í gegnum síma. Brugðist var skjótt við og það er vel. Það er gott að við skulum vera vakandi og vilja taka á þessu. En af hverju eftir 25 sendingar með hergögn, sem við vitum um nú? Það var þegar þriðja beiðnin kom um flutninga á táragasi til Venesúela eða ég veit ekki hvert, að allt í einu var stoppað og sagt: Nei, hingað og ekki lengra. Nú vita þau eitthvað. Það er að komast upp um okkur. Við verðum að hætta núna. Þetta er of langt gengið. Ég kalla eftir pólitískri ábyrgð. Ég kalla eftir því að hæstv. forsætisráðherra, sem stýrir núverandi ríkisstjórn, fari að axla ábyrgð á því sem er að gerast í kringum okkur. Og að hæstv. samgönguráðherra fari að sýna það að hann sé sá sem stjórnar og er yfir Samgöngustofu. Það er kominn tími til, hæstv. forseti, að við öxlum ábyrgð og pólitísku ábyrgðina sem á að vera til staðar hér og nú.

Herra forseti. Ítrekað að undanförnu höfum við fengið fréttir af því að íslensk stjórnsýsla hefur verið á sjálfstýringu og afgreitt grafalvarlega hluti án athugasemda, hunsað mikilvægar starfsreglur og jafnvel látið eins og lög og reglugerðir hafi enga merkingu eða jafnvel bara þá merkingu sem hentar hverju sinni. Í gærkvöldi var upplýst um annað slíkt tilfelli, nánar tiltekið aðild íslensks flugfélags og um leið íslenskra stjórnvalda að stórfelldum vopnaflutningum til Sádi-Arabíu, þaðan sem vopnin fóru í hendur hryðjuverkamanna. Við vitum þetta vegna þess að um var að ræða vopn, framleidd í Austur-Evrópu en sádi-arabíski herinn notast eingöngu við bandarískt vopnakerfi. Við vitum það jafnframt vegna þess að raðnúmer vopna sem voru í þessum sendingum hafa fundist á notuðum vopnum víða í Sýrlandi. Herra forseti. Þetta voru ekki nýjar upplýsingar fyrir mér enda tók ég þátt í vinnu við þessa rannsókn fyrir u.þ.b. þremur árum síðan og voru þessar upplýsingar allar birtar þá. Áhugaleysið gagnvart birtingu upplýsinganna á sínum tíma var algjört. Viðbrögð í heiminum voru engin við vopnasmygli upp á 1,5 milljarða dollara sem fór fram með fullkominni blessun vestrænna ríkja, oftast nær með undirritun ráðherra hvers ríkis fyrir sig. Á Íslandi virðist þetta hafa verið afgreitt í kyrrþey, inni á kontór á Samgöngustofu, algjörlega án meðvitundar ráðherra. Ég spyr: Hvernig getur staðið á því að ég hafi haft undir höndum þetta farmbréf meðal annarra fyrir þessum vopnaflutningum frá því árið 2015, sambærileg við þau sem hafa borist Samgöngustofu og hún lagt sína blessun yfir, ef íslensk stjórnvöld hafa borið fyrir sig algjöru þekkingarleysi þar til í gær? Ég spyr hvort ekki sé orðið tímabært að laga þessa löggjöf, laga þetta regluverk, undirgangast Varsjársamninginn og beita okkur fyrir því af fullri hörku að stöðva vopnaviðskipti í heiminum. Ég spyr umfram allt hvort við séum stolt af framlagi okkar til heimsfriðar þegar hundruð þúsunda jarðsprengna hafa verið flutt með vitund og vilja íslenskra yfirvalda og þær færðar í hendur hryðjuverkamanna?

Herra forseti. Í aðdraganda hinna mikilvægu samninga á vinnumarkaði, kjarasamninga sem nú fara í hönd, bárust í gær fréttir af útspili ríkisstjórnarinnar eins og það heitir og er þar lögð helst áhersla á hækkun atvinnuleysisbóta og hækkun greiðslna úr Ábyrgðasjóði launa. Ég geri ekki á nokkurn hátt lítið úr þessum mikilvægu málum, herra forseti, en maður spyr sig: Hvar er hækkun bóta öryrkja og þeirra sem lifa á bótum einum saman? Hvar eru aðgerðir til að leysa öryrkja úr manngerðri fátæktargildru sem umlykur þá og birtist í því að maður í þeirri aðstöðu má sig hvergi hræra öðruvísi en að þola fjárhagslegar refsingar? Hvar eru aðgerðir til að bæta hæg tekjulágra barnafjölskyldna með því að hækka persónuafslátt lægstu tekjuhópa og tengja persónufrádráttinn launavísitölu frekar en vísitölu neysluverðs eins og nú er? Það er að vísu vikið að einhverjum þessara þátta með heldur dauflegum hætti. Það er talað um að eiga samtal, eins og það heitir, en í framhaldi af því má spyrja: Hvar eru aðgerðir til að styrkja bótakerfin sem helst hafa stutt þá sem lakast standa, vaxtabótakerfið, barnabótakerfið, húsaleigubótakerfið o.s.frv.? Herra forseti. Í ljósi þess hversu mikilvægir þessir kjarasamningar eru og hversu brýn þörfin er á úrbótum í þessu efni leyfi ég mér að segja að ég hefði vonast eftir metnaðarfyllra útspili af hálfu ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Á morgun er hinn alþjóðlegi hrósdagur. Ég ætla því að taka smáforskot á sæluna hér í dag. Þann 24. janúar sl. átti að taka til afgreiðslu skýrslubeiðni frá þeim sem hér stendur og níu öðrum þingmönnum. Tilgangur skýrslubeiðninnar var að taka saman þær ábendingar um ýmsa króka og kima stjórnsýslunnar sem komu fram í rannsóknarskýrslum Alþingis og útskýra hvernig þeim ábendingum hefði verið framfylgt, þingi og þjóð til upplýsingar. Það sem gerðist þegar skýrslubeiðnin var tekin til afgreiðslu var dálítið óvenjulegt. Fjármálaráðherra mætir í atkvæðaskýringu og kallar skýrslubeiðnina vanhugsaða. Aðrir stjórnarþingmenn hvöttu til þess að draga skýrslubeiðnina til baka eða breyta henni einhvern veginn. Ég féllst á að hlusta á þær hugmyndir sem fólk hafði og bað um að málið yrði tekið af dagskrá til þess að hlusta á þær hugmyndir. Næstu vikurnar ýtti ég á eftir því að fram kæmu einhverjar hugmyndir að breytingum, nákvæmlega um hvað gagnrýnin snerist, á hvern hátt skýrslubeiðnin væri vanhugsuð, en ekkert gerðist. Því bað ég um það í störfum þingsins í síðustu viku að skýrslubeiðnin yrði sett aftur á dagskrá. Það varð hins vegar til þess að fólk tók við sér og ég fékk nokkrar ágætishugmyndir frá hv. þm. Birgi Ármannssyni. Ein af hugmyndunum var bara mjög góð, ég skrifaði hana inn í skýrslubeiðnina og verður hún á dagskrá þingsins á morgun að öllu óbreyttu, eða ég vona að yfirlestur og allt svoleiðis gangi vel. Mig langaði því bara til að hrósa fyrir samvinnuna. Þrátt fyrir að hún hafi byrjað dálítið hryssingslega og gengið frekar stirðbusalega fyrir sig framan af, þá taka Píratar málefnalegri gagnrýni óháð því hver gagnrýnir, við þurfum ekki ráðherrastóla til að tryggja samstarf. Ég vil því bara hvetja til þess að vinnubrögðin verði svona oftar, kannski mínus hryssingslætin og mínus stirðbusahátturinn, en þetta var samt samstarf. Auðvitað lærum við af því og gerum betur næst.

Herra forseti. Ég ætla að gera það sama og síðasti ræðumaður. Ég vil sérstaklega hrósa formanni utanríkismálanefndar fyrir mjög snaggaraleg viðbrögð varðandi óskir okkar í nefndinni um að fara yfir vopnaflutningamálið. Það gefur fyrirheit um að við ætlum að bæta hér vinnubrögð. Ég þakka henni sérstaklega fyrir það, enda hefur hún unnið vel, alla vega það sem af er þingi. En ekki er hægt að segja það sama um íslenska stjórnsýslu. Fundurinn í utanríkismálanefnd í morgun var ákveðin vonbrigði, verð ég að segja, en hann vakti líka mjög mikla undrun varðandi þetta mál. Það er eins og vinstri höndin í íslensku stjórnkerfi viti ekki hvað sú hægri gerir í öllu þessu máli. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við ræðum um hugsanlega vopnaflutninga í gegnum landið. Við munum öll umræðuna um hugsanlega kjarnorkuvopnaflutninga á íslenskri grundu. Fór ekki íslenska kerfið yfir það þá hvernig hægt væri að flytja vopn til landsins, eða að hafa Ísland sem millilið? Hvar eru viðvörunarbjöllurnar? Hvar er stjórnkerfið til þess að taka á því sem þetta mál endurspeglar? Við Íslendingar virðum ekki alþjóðlegar skuldbindingar okkar, það er alveg grátlegt, sérstaklega þegar kemur að því að ýta undir mannúð, mildi og frið í heiminum. Svo er hæstv. utanríkisráðherra hér úti um allar koppagrundir, sem er fínt, mér finnst að hann eigi að vera þar sem mest. En hann hefur sérstaklega undirstrikað áhyggjur sínar af Jemen, og kemur síðan heim í allt að því handónýtt kerfi. Eins og ég segi veit vinstri höndin ekki hvað sú hægri gerir. Við Íslendingar verðum að fara að tileinka okkur það, ekki síst á hinu háa Alþingi, að fara að virða alþjóðlegar skuldbindingar. Þegar kemur að því verðum við að hafa það sem leiðarljós okkar í utanríkisstefnu okkar. Og fyrir okkur sem erum talsmenn vestrænnar samvinnu, sérstaklega á sviði öryggis- og varnarmála, er sorglegt að upplifa svona trekk í trekk. Það er eins og menn vakni ekki fyrr en fréttaskýringaþátturinn Kveikur kveikir hjá fólki. Það sýnir sérstaklega 

Herra forseti. Það er ástæða til að taka undir með mörgum þeirra þingmanna sem hafa talað hér á undan mér, en ég kem hingað upp til þess að vekja athygli þingsins á öðru máli, vekja athygli á því að það liðu ekki margir dagar frá því að ríkið í rauninni gaf eftir stöðu sína í Arion banka þar til fór að koma í ljós að allt það sem við í Miðflokknum höfðum varað við varðandi þetta mál allt saman er að rætast. Aðeins nokkrum dögum síðar, í sömu viku og ríkið seldi sinn hlut og sleppti hendi af bankanum, er það mat ráðgjafa Arion banka að það sé hægt að taka 80 milljarða kr. út úr bankanum í formi arðgreiðslna, 80 milljarða kr., einn nýjan Landspítala. Að auki er komið á daginn eins og bent hafði verið á að dótturfélög bankans eru mun meira virði en þau eru skráð í bókum bankans. Fléttan gengur öll eftir nákvæmlega á þann hátt sem varað var við. En íslensk stjórnvöld hafa hins vegar í hverju skrefi túlkað beiðni þessara aðila þeim í hag en túlkað rétt ríkisins á þann hátt að hann væri nú kannski takmarkaður, þ.e. að þegar kemur að því að verja almannahagsmuni treysta menn sér ekki til þess, þá sjá þeir alla vankanta á því. Þegar vogunarsjóðir, alræmdir vogunarsjóðir jafnvel, koma með kröfur um að snúið sé frá þeim áformum sem starfað hefur verið eftir hér undanfarin ár treysta menn sér heldur ekki til þess að mótmæla því. Það er því orðið ljóst, virðulegur forseti, að íslenskur almenningur hefur tapað tugum milljarða á því hvernig þessi ríkisstjórn hefur haldið á málefnum Arion banka, hefur tapað líklega sem nemur einum nýjum Landspítala eða öðrum samanburði við þær upphæðir sem hér um ræðir. Það er mikið áhyggjuefni, herra forseti, að við skulum sitja uppi með ríkisstjórn sem getur ekki varið 

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram hélt utanríkismálanefnd góðan fund í morgun þar sem mikill samhljómur var meðal nefndarmanna um að alvarlegar brotalamir væru í kerfinu sem bregðast þyrfti við. Ég er mjög ánægð með viðbrögð bæði forsætisráðherra og samgönguráðherra sem boða hér breytingar og bót á verklagi sem við ætlum ekki að sætta okkur við af því að við munum ekki og ætlum ekki að sætta okkur við að íslensk stjórnvöld komi með einhverjum hætti að stríðsrekstri gegn borgurum. Það er mikilvægt að gera breytingar á framkvæmd og verklagi, það heyrir undir samgönguráðuneytið, og fá síðan nefndina til að fylgja því eftir. Ráðherra var með skýrar hugmyndir um að herða verklagið og endurskoða það með þeim hætti að við gætum uppfyllt betur þær alþjóðaskuldbindingar sem við höfum gengist undir og er sérstaða okkar. Framlag okkar í heiminum og sérstaða okkar er m.a. friður, mannréttindi og jafnrétti. Þetta ætlum við ekki að sætta okkur við. Það er mikilvægt að vinnunni verði hraðað og eins þeirri endurskoðun sem hafin er hjá samgönguráðuneytinu. Ég treysti því að við í þinginu fylgjum því vel eftir og að samgöngunefnd taki við þeim breytingum sem gerðar verða þar á og fylgist vel með þeim. Við fordæmum þessi stríðsátök. En ég tek undir með því sem fram kom á nefndarfundinum að utanríkisráðuneytið verður að koma betur að málum. Tillögur komu frá embættismönnum í því ráðuneyti um að reglubinda þyrfti samráðið þar, en utanríkisráðuneytið er auðvitað með miklu meiri innsýn í alþjóðamál en samgönguráðuneytið. Þarna þurfum við að láta stjórnvöld vinna betur saman af því að þetta ætlum við ekki að sætta okkur við.

Virðulegi forseti. Ég vil hér beina sjónum okkar að þeim sem eiga í vanda með að eignast börn. Hérlendis kemur samfélagið alls ekki nægilega til móts við fólk með ófrjósemisvanda. Fyrir fyrstu glasa- eða tæknifrjóvgunarmeðferð greiða pör alfarið sjálf um hálfa milljón króna. En ríkið greiðir um 240.000 kr. fyrir næstu þrjár meðferðir og síðan ekki söguna meir. Ef viðkomandi par á barn saman fyrir er enga aðstoð að fá frá samfélaginu og það greiðir allan kostnað sjálft. Í löndunum í kringum okkur er stuðningur við fólk sem á í erfiðleikum með að eignast börn allur annar og meiri og víða greiðir ríkið fyrstu þrjár meðferðir að fullu. Hvað er meira viðeigandi á þessum blíðviðrisdegi þegar okkur finnst sem örstutt sé í að fyrstu sprotar vorsins fari að sjást en að taka einmitt til umfjöllunar kviknun nýs lífs? Hver er okkar algengasta mynd af fallegu mannlífi nema einmitt þar sem börn leika aðalhlutverkið? Flestir gera ráð fyrir því frá barnæsku að þegar þeir verði fullorðnir stofni þeir fjölskyldu og verði foreldrar. Það er því mikið áfall fyrir fólk þegar það kemst að því að það þurfi aðstoð við barneignir. Talið er að einn af hverjum sex glími við ófrjósemisvanda. Það eru ekki allir svo heppnir að geta látið draum sinn rætast um afkomendur án aðstoðar tækninnar og við tekur erfið þrautaganga vona og vonbrigða. Við þekkjum öll einhvern sem hefur glímt eða glímir við þennan vanda. Nú þegar er öldrun þjóðanna eitt helsta vandamál vestrænna samfélaga í lýðfræðilegum skilningi og barneignum hefur líka snarfækkað. Við þær aðstæður hefði maður talið það bæði sjálfsagt og eðlilegt að aðstoða fólk við slík vandkvæði sem ég er hér að fjalla um, efnahagslega hagkvæmt. En það er öðru nær. Þessi hópur er utan gátta í heilbrigðiskerfinu en hann er þögull enda eru þessi vandkvæði feimnismál hjá mörgum og flestir bera harm sinn í hljóði og fara í hverja meðferðina á fætur annarri. 
             Herra forseti. Þessi hópur er verulega afskiptur í heilbrigðiskerfinu. Við þurfum að gera betur, miklu betur fyrir þennan hóp.

Virðulegur forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri til að auglýsa eftir efnahagsstefnu þessarar ríkisstjórnar. Hún er vel falin í það minnsta, sé hana einhvers staðar að finna. Ég held reyndar að hún sé ekki til. Við höfum setið að störfum í fjárlaganefnd til þess að fara yfir þingsályktunartillögu til fjármálastefnu þar sem hver hagsmunaaðilinn á fætur öðrum kemur á fund okkar og varar við þeirri vá sem hér sé fram undan; hagkerfið sé að kólna mun hraðar en okkur hafi órað fyrir. Forsendur fjármálastefnunnar standist engan veginn. Sú þjóðhagsspá sem unnið sé út frá standist ekki. Þær tekjuforsendur sem unnið sé út frá standist ekki. Enn er samt bætt í í útgjöldum og nú síðast var útspil þessarar ríkisstjórnar til þess að hnýta hér saman kjarasamninga að auka enn frekar í útgjaldaaukningu. Það er vel að tekist hafi að tryggja framlengingu kjarasamninga næstu tíu mánuðina, en ég hef meiri áhyggjur af undirstöðum þessa hagvaxtar, undirstöðum efnahagslífsins sem við stöndum hér á. Hvar er stefna ríkisstjórnarinnar þegar kemur að því? Það kemur mjög skýrt fram í umsögnum Samtaka atvinnulífsins, Viðskiptaráðs og Samtaka iðnaðarins að útflutningsgreinarnar okkar eru að kafna undan núverandi stöðu gengis. Samkeppnisstaða þeirra er að engu orðin. Við reisum ekki efnahagslíf okkar lengur á vaxandi útflutningstekjum. Þetta er að verða ansi innstæðulaus áætlun hjá ríkisstjórninni. Mér þætti vænt um að vita hvernig ríkisstjórnin ætlar, samhliða því sem hún eykur enn í kostnað atvinnulífsins, eykur enn í þann kostnað í atvinnuleysistryggingum sem tryggingagjaldinu er ætlað að standa undir, að standa við fyrirheit sín um að lækka tryggingagjald. Sárt er kvartað undan því að þar sé innstæða til verulegrar lækkunar, eða réttara sagt skuld 

Herra forseti. Fréttir bárust af því fyrir nokkrum dögum að drepist hefðu um 53.000 laxar, 160 tonn, þegar sjókví í Tálknafirði gaf sig í óveðri. Upplýsingar þessar lætur fyrirtækið sjálft í té. Ekki virðist möguleiki á að fá þessar upplýsingar staðfestar af opinberum eftirlitsaðilum sem engir eru staðsettir á þessu mikla og vaxandi athafnasvæði fiskeldis. Þetta er algjörlega óásættanlegt og alls ekki í samræmi við vilja heimamanna sem frá upphafi hafa talað fyrir fagmennsku og vel skilgreindu eftirliti. Það liðu 13 dagar þar til eftirlitsaðilar komust vestur og öllu gaumur gefinn á meðan úr höfuðborginni eða reyndar frá Selfossi. Er þetta sú umgjörð sem við viljum búa þessari nýju og öflugu atvinnugrein? Greinin er ekki óumdeild eins og menn vita. Það er einmitt m.a. vegna umhverfisáhættu og eftirlitsþáttarins. Fyrrverandi sjávarútvegsráðherra hafði lýst því yfir að sviðsstjóri fiskeldis skyldi verða staðsettur á Ísafirði. Nú virðast þau plön að engu orðin og skýringarnar eru kunnuglegar. Það eru ekki til peningar. En þeir dúkka þó upp fyrir sama aðila til starfa í Reykjavík. Hvaða gæðastarf er þarna í gangi? Þetta er fráleit afgreiðsla og stjórnvöld verða að hysja upp um sig buxurnar. Það verður aldrei sátt um greinina fyrr en stjórnvöld stíga fram og halda utan um uppbygginguna með ábyrgari hætti. Krafan er auðvitað sú að eftirlitsaðili sé alltaf staðsettur á vettvangi, þar sem framleiðslan á sér stað, þar sem hægt er af fagmennsku að greina frá ef eitthvað fer úrskeiðis. Herra forseti. Þetta er vilji heimamanna. Þeir verða varir við tortryggni og fordóma í garð starfseminnar og vilja vandaða umgjörð á öllum stigum jafnt í framleiðslu og eftirliti. Verklag Hafrannsóknastofnunar virðist í þessu efni hvorki hafa yfirbragð fagmennsku né gæða.

Virðulegi forseti. Það verður að segjast eins og er að það er með ólíkindum að hafa staðið hér í ræðustól Alþingis í gær og verið að tala um skömm og ábyrgð þeirra ríkja sem bera ábyrgð á stríðsástandinu og hörmungunum í Sýrlandi og Jemen og hvetja okkur þingheim og íslensk stjórnvöld til að tala fyrir friðsamlegum lausnum í hvívetna á alþjóðavettvangi, og ekki bara tala fyrir þeim heldur beita sér fyrir þeim, og horfa svo á þáttinn Kveik á RÚV um kvöldið þar sem fram komu upplýsingar um að íslensk stjórnvöld hafi heimilað flutninga vopna til Sádi-Arabíu þaðan sem þau gátu borist til Jemens og Sýrlands. Íslensk lög og alþjóðasáttmálar, okkur til upprifjunar, banna hins vegar að vopn séu flutt til þessara svæða sem um ræðir. Málið er grafalvarlegt og stangast fyllilega á við þau gildi sem bæði við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði höfum haft í okkar stefnu frá upphafi og stangast líka harkalega á við þá utanríkisstefnu sem Ísland hefur haldið á lofti og á að halda á lofti sem er friðarstefna, virðing fyrir mannréttindum og jöfnuði. Nei, í þess stað hefur íslenskt flugfélag flutt vopn til Sádi-Arabíu þaðan sem mjög miklar líkur eru á að þau hafi borist til Jemens og Sýrlands. Jemen og Sýrlandi er lýst sem sláturhúsum heims af fráfarandi mannréttindastjóra Sameinuðu þjóðanna. Það verður að velta við hverjum steini hér, gefa skýr skilaboð um að Ísland leyfi engar undanþágur frá alþjóðlegum samkomulögum sem við höfum undirgengist eða vopnaflutningum sem bitna á sýrlenskum börnum og konum og í Jemen sem eru helstu fórnarlömb þessara stríðsátaka.

Virðulegi forseti. Það er erfitt að koma hingað upp á eftir síðasta ræðumanni, það voru virkilega orð í tíma töluð. Ég ætla að gera fæðingarorlof að umtalsefni. Í vikunni fékk ég svar við fyrirspurn til félags- og jafnréttismálaráðherra um fæðingarstyrki og greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Þar kemur fram að tæplega 12.000 einstaklingar fengu greiðslur úr kerfinu á síðasta ári og þar af 91% úr Fæðingarorlofssjóði. Afgangurinn fékk fæðingarstyrk utan vinnumarkaðar og fæðingarstyrk námsmanna. Á árinu 2017 fengu 470 manns greiddan fæðingarstyrk utan vinnumarkaðar að upphæð 74.926 kr. á mánuði. Það voru 373 konur og 97 karlar. Þetta er fólk með börn. Dæmi eru um fólk sem hefur aðrar tekjur með, en ekki allir. Ég vona alla vega innilega að stúlkurnar 24 í þessum hópi, sem voru yngri en 20 ára, eigi gott bakland. Góðu fréttirnar eru þær að þeim sem eingöngu fá fæðingarstyrki hefur fækkað hlutfallslega frá 2011. Er þetta sanngjarnt kerfi? Jú, reglurnar eru nokkuð skýrar, rétturinn er áunninn. Hann felst í því að hafa verið á vinnumarkaði samfellt síðustu sex mánuðina fyrir töku fæðingarorlofs. Engu máli skiptir hvort viðkomandi einstaklingar hafa árlega verið þrjá til fjóra mánuði á vinnumarkaði eða jafnvel árum saman samfellt á vinnumarkaði. Kerfið er bara þannig. En er þetta heppilegasta kerfið fyrir einstaklinga og samfélag? Er heppilegt að festa suma foreldra í fátæktargildru við fæðingu barns þegar við viljum draga úr fátækt barnafjölskyldna? Hvort er betra fyrir einstaklinginn, jafnrétti á vinnumarkaði eða atvinnulífið, að ungt fólk eignist börn við lok námstíma eða fari á vinnumarkaðinn og fresti barneignum? Spyr sá sem ekki veit.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu sem hverfist um eigendastefnu, eða stefnuleysi, um bújarðir í eigu ríkisins. Þrisvar hefur sú sem hér stendur lagt fram þingsályktunartillögu varðandi málið. Tvisvar náð að mæla fyrir málinu en aldrei hefur það náð afgreiðslu. Taka má fram að umsagnir sem bárust við þessar framlagningartilraunir voru ýmist á þann veg að umsagnaraðilar tóku undir markmið tillögunnar og mæltu með framgangi hennar eða gerðu ekki athugasemdir við efni hennar. Auk þess hefur fjárlaganefnd ítrekað hnykkt á mikilvægi málsins í greinargerðum sínum. Enn vil ég því vekja athygli á þessu mikilvæga máli sem snertir fjölskyldur og samfélög víða um land og skiptir miklu máli. Þar sem forræði ríkisjarða er á hendi fjármála- og efnahagsráðuneytisins, samanber jarðalög nr. 81/2004, er eðlilegt að beina fyrirspurn til viðkomandi ráðherra. En aftur má velta fyrir sér hvort ekki væri eðlilegt að landbúnaðarráðherra ætti aðkomu að málum. Jarðalögin kveða á um kaup, sölu og aðra ráðstöfun ríkisjarða. Þau ná aftur á móti ekki yfir opinbera stefnu um eigendastefnu ríkisins. Rifja má upp að árið 2013 skipaði umhverfis- og auðlindaráðherra starfshóp um landnotkun í dreifbýli og sjálfbæra landnýtingu. Í lokaskýrslu starfshópsins frá ágúst 2015 kemur fram að mikilvægt sé að móta eigendastefnu fyrir landeignir í eigu ríkisins, hvernig beri að nýta þær og ráðstafa þeim, þar með talið hvort og hvaða jarðir skuli vegna sérstöðu sinnar vera í eigu ríkisins, hverjar megi selja og hverjar leigja, og þá eftir atvikum með hvaða kvöðum. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Liggur fyrir áætlun um sölu eða útleigu bújarða? Hver er staðan í vinnu við nákvæma skráningu jarða á forræði ríkisins? Og hvenær er áætlað að henni ljúki? Margar jarðir í eigu ríkisins hafa mikla sérstöðu með tilliti til náttúru, sögu og menningar en flestar bújarðir og jarðarhlutar eru í umsjón stofnana ríkisins eða ábúenda sem hafa þær til afnota gegn leigugjaldi. Mikilvægt er að ríkið marki sér stefnu því í gegnum árin hefur víða komið upp sú staða að fólk sem hefur viljað setjast að á jörðum, hefja búskap og setja sig niður hefur ekki fengið það því vinnu- og verkferla virðist vanta, auk þess sem ráðstöfun jarða getur verið snúin ef nýtingaráætlanir eru ekki til staðar og verkfæri til úttektar bág. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að tiltaka einstaka dæmi sem upp hafa komið en vitað er að mikið er í húfi fyrir sveitarfélög sem byggja afkomu sína að stórum hluta á landbúnaði og ferðaþjónustu. Fari jarðir úr ábúð og ekki er samfella í búskap kostar það mikið. Túnin fara úr rækt og menn þurfa að koma sér upp nýjum bústofni. Það gilda nefnilega ekki sömu aðferðir við sölu á húseignum og jörðum sem eru í ábúð og standa undir búskap. Sú staðreynd að ríkissjóður á um 400 jarðir eða rúmlega það sem flestar eru nýttar til landbúnaðar felur í sér mikil tækifæri til að styrkja byggðir og styðja við íslenskan landbúnað sem býr yfir mikilli þekkingu og verðmætum sem felast m.a. í heilbrigðum bústofni og þekkingu bænda á landinu. Sú þróun að sífellt fleiri jarðir fara úr ábúð veikir hinar dreifðu byggðir sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum og tryggja matvælaframleiðslu og jafnrétti til búsetu. Ríkið getur haft veruleg áhrif á þetta allt saman en skilgreina þarf hvers konar land skuli vera í eigu ríkisins og þar með hvaða landsvæði teljist heppilegra að sé í eigu einkaaðila. Nú þegar sérstaklega er þörf á aðgerðum í loftslagsmálum finnst mér liggja beinast við að ríkið gangi fram og uppfylli samninga við bændur sem nú þegar eru til staðar varðandi skógrækt. Þannig reiknast mér til að ná megi loftslagsmarkmiðum ríkisstjórnarinnar, styrkja byggð, styðja við atvinnuuppbyggingu og styrkja ferðaþjónustu, fegra og bæta landið og margt fleira. Eitthvað virðist lítið hafa verið gert til að selja og setja jarðir í ábúð og auglýsa þær. Líklega vantar reglur um það hvar og hvernig á að auglýsa. Góðar jarðir hafa einfaldlega verið látnar drabbast niður vegna aðgerðaleysis af hálfu ríkisins. Þessu þarf að breyta. Ég vil því að lokum spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær geta þeir aðilar sem segja má að hafi verið fastir í kerfinu búist við svörum frá ráðuneytinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir frumkvæði hv. 4. þm. Norðaust., Þórunnar Egilsdóttur, að þessari umræðu. Við stöndum frammi fyrir talsverðum áskorunum í landbúnaði og almennt í landbúnaðarmálum. Þær eru af ýmsum toga, tengjast framleiðslunni, byggðaþróun, þær tengjast líka fjárhagslegum þáttum sem við horfðum fram á núna á eftirhrunsárunum. Þær tengjast líka alþjóðlegum samningum og fleiru sem við höfum verið að ræða á undanförnum árum. Og enn er verið að ræða um nýlega búvörusamninga, vanda sauðfjárbænda. Vandinn er af ýmsu tagi. Þetta leiðir fram mikilvægi þess að tekið sé á þessum málaflokki með heildstæðum hætti til að tryggja byggð og búsetu um allt land og matvælaframleiðslu, eins og hv. þingmaður kom inn á. Mig langar jafnframt til að nefna að í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar kemur fram að ríkisstjórnin hyggst kanna leiðir til að setja skilyrði við kaupum á landi sem taka mið af stefnu stjórnvalda um þróun byggða, landnýtingu og umgengni við auðlindir. En það er dálítið annað mál. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur unnið úttekt á ábúðarjörðum í eigu ríkisins þar sem lagt var mat á kosti og galla þess að setja ríkisjarðir í ábúð. Ráðuneytið hefur jafnframt unnið að gerð eigendastefnu um land og auðlindir í eigu ríkisins sem tekur m.a. til ábúðar jarða í eigu ríkisins. Í október í fyrra birti fjármálaráðuneytið drög að meginþáttum nýrrar eigendastefnu sem auk annarra þátta byggði á úttekt Hagfræðistofnunar. Nú stendur yfir vinna við að yfirfara þær athugasemdir sem bárust og betrumbæta þau drög sem birt voru. Ég sé fyrir mér að hér gæti verið skynsamlegt að koma saman ráðgjafarhópi í fjármálaráðuneytinu sem mun koma til ráðgjafar um endanlegar tillögur. Inn í þann hóp mætti kalla til fulltrúa sveitarfélaga, ráðuneyti sveitarstjórnarmála og landbúnaðar, og jafnvel fulltrúa Bændasamtakanna. Þetta er vinna sem brýnt er að ljúki sem fyrst. Það er ekki tími til að fara yfir allt sem segir í skýrslu Hagfræðistofnunar en þar er m.a. komið inn á að heildarleigutekjur ríkisins af ábúðarjörðum séu litlar og standi ekki undir ávöxtun ríkisins af þessum eignum né nauðsynlegum rekstrarkostnaði kerfisins og að ábúðarkerfið hafi í raun verið fjármagnað með sölu ríkisjarða. Um það má svo sem segja að það sé ekki sjálfbær leið til lengri tíma. En þetta er bara eitt sjónarhorn á málið, að spyrja hvernig ábúðarkerfið hafi komið út í þessu ríkisfjármálalega tilliti. Það eru svo margir aðrir þættir, þar með taldir byggðatengdir þættir og matvælaöryggissjónarmið sem þarf að taka með í myndina. Hér er spurt sérstaklega hvort fyrir liggi áætlun um sölu eða útleigu ríkisjarða. Ég ætla að byrja á að segja að ég tek undir með hv. þingmanni. Stjórnkerfið hefur ekki verið að standa sig í að veita svör þegar spurt er hvort jarðir séu lausar til ábúðar eða til standi að koma þeim í sölu, leigu eða með hvaða hætti standi til að ráðstafa þeim. Ég vil gera sérstakt átak í því að koma þeim hlutum í lag. Ríkissjóður er stærsti einstaki landeigandi jarða á Íslandi. Forsendur fyrir eignarhaldinu geta verið mjög ólíkar auk þess sem rök fyrir eignarhaldinu geta breyst yfir tíma. Einmitt á þessum atriðum er ætlað að taka í nýrri eigendastefnu. Ég get sagt hér varðandi þær jarðir sem eru í ríkiseigu að engin heildstæð áætlun liggur fyrir um sölu þeirra né útleigu. Við þurfum að flokka allar þessar jarðir og spyrja okkur hvernig þeim verði best ráðstafað í þágu þeirra markmiða sem við sækjumst eftir. Þetta ætti allt að leysast með nýrri eigendastefnu. Varðandi vinnu við skráninguna er það eitt af áhersluverkefnum ríkiseigna að ljúka henni, sem sagt skráningu allra eigna, réttinda og auðlinda í miðlægan korta- og landupplýsingagrunn sem er grundvöllur markvissrar stefnu á þessu sviði. Sú vinna er komin vel á veg, m.a. með nýjum korta- og landupplýsingagrunni þar sem búið er að afmarka staðsetningu ríkisjarða og í mörgum tilfellum með landamerkjum. Reiknað er með að þeirri vinnu ljúki á komandi mánuðum. Varðandi þá sem hafa beðið, verið fastir í kerfinu, eins og málshefjandi nefndi áðan, 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli sem eigendastefna ríkisins fyrir bújarðir er. Eins og hv. málshefjandi kom inn á kom mjög skýrt fram í lokaskýrslu starfshóps um landnotkun í dreifbýli og sjálfbæra landnýtingu árið 2015, mikilvægi þess að ríkið mótaði sér skýra og opinbera eigendastefnu fyrir landareignir sínar, ráðstafanir þeirra og réttindi og hefði hagsmuni nærsamfélagsins og þjóðfélagið í heild í huga. Það hlýtur því að skipta mjög miklu máli að slík stefna verði kláruð hratt og örugglega. Ég hlýt að fagna því að sú vinna sé að einhverju leyti farin af stað innan ráðuneytisins, eins og kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra. En við hljótum að leggja áherslu á að það verði drifið af og klárað. Við hljótum að leggja áherslu á að í þeirri stefnu verði mótað opið og gott ferli fyrir ákvarðanatöku varðandi ríkisjarðir, hvort sem til stendur að leigja þær eða selja. Hæstv. fjármálaráðherra kom inn á það að litlar tekjur kæmu inn af leigujörðunum. En er samt ekki skárra að fá einhverjar tekjur en engar? Margar þessara jarða í eigu ríkisins hafa mikla sérstöðu með tilliti til ýmissa þátta, svo sem náttúru, sögu og menningar, en það þýðir þó ekki að ásættanlegt sé að þær standi ónotaðar og í eyði. Það er nauðsynlegt að ríkið svari því með skýrum hætti hvaða jarðir megi selja, hverjar megi leigja og skilgreini sömuleiðis með hvaða kvöðum það verði gert. Það er mikilvægt að halda landinu í byggð og það er til háborinnar skammar fyrir ríkið að láta ríkisjarðir grotna niður. Þá er ég ekki byrjuð að nefna þau áhrif sem þessar jarðir hafa eða geta haft í tengslum við umhverfismál. Ég mun koma betur inn á það í seinni ræðu minni.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg og ég þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur. Ég er sammála mörgu af því sem fram kom í máli hennar. Ríkisvaldið hefur staðið fyrir átaki undanfarin ár sem kallað hefur verið Brothættar byggðir. Það felst í því að bæta þeim samfélögum það með einhverjum hætti þar sem fólksfækkun hefur orðið. Eitt af þeim sveitarfélögum sem flokkast undir brothættar byggðir er Skaftárhreppur. Mig langar að segja ykkur frá einu dæmi í Skaftárhreppi um hvernig ríkisvaldið stendur sig í því að koma í veg fyrir að fólki fækki í samfélögum og byggðir brotni. Á einni ríkisjörð í Skaftárhreppi hófst ábúð árið 1986 og tóku ábúendur jörðina á leigu af ríkinu til tíu ára án allra mannvirkja. Árið 1996 sóttust ábúendur eftir því að jarðir yrðu sameinaðar, þ.e. ríkisjörð sem var við hliðina. Allar nefndir sem komu að þessu máli voru sammála því að það væri gerlegt, en ekkert gerðist. Þetta var árið 1996. Árið 2001 voru ábúendur beðnir um af ríkisvaldinu að sækja aftur um sameiningu jarðanna. Það var gert og samþykktu allar nefndir það. Eftir að hafa margítrekað að málið yrði klárað kom loksins bréf 2016. Í því bréfi kom fram að ekkert væri því til fyrirstöðu að afgreiða málið og hefði ekki verið síðan 2013. Enn telja þeir þó að skoða þurfi málið betur og enn hefur ekkert gerst 22 árum síðar frá því að fyrst var sótt um sameiningu jarðanna. Auðvitað er þetta algjörlega óásættanlegt. Ég held að við verðum að setja okkur í spor þessa fólks, bændanna sem búa á ríkisjörðum. Myndum við vilja 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur fyrir að óska eftir þessari þörfu umræðu hér í þingsal og sömuleiðis hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að vera hér til svara. Það er augljóst að Ísland mun fara fram úr heimildum sínum til losunar á gróðurhúsalofttegundum samkvæmt Kyoto-bókuninni. Ísland mun þurfa að kaupa sérstakar losunarheimildir og er það óraunhæft að við náum að standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar um kolefnislosun árið 2020. Ísland er einnig skuldbundið samkvæmt Parísarsáttmálanum og til þess að ná markmiðum samningsins verðum við að byrja strax að binda meira kolefni en við losum. Þótt einhver hluti ávinningsins af landgræðslu og skógrækt muni ekki telja gagnvart skuldbindingum Íslands innan sáttmálans er aukin kolefnisbinding í jarðvegi og gróðri engu að síður mikilvægur þáttur í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi stafar að langmestum hluta af landnotkun og vistkerfum sem hafa raskast vegna landnotkunar. Þar eru tveir þættir stærstir, land sem hefur misst gróðurþekju og svo framræst votlendi. Við getum snúið þessari þróun við með endurhæfingu hnignaðs og örfoka lands sem og endurheimt framræstra votlenda sem við eigum nóg af. Jafnframt þarf að vakta þessi svæði vel og sjá hvaða árangri þessar aðgerðir skila svo rökstyðja megi að þessar aðgerðir telji að fullu í sáttmálanum þegar kemur að endurskoðun hans árið 2020. Þótt framræsing votlenda hafi valdið gjörbyltingu í íslenskum landbúnaði á síðustu öld er staðreyndin sú að einungis 13% af hinu framræsta landi eru nýtt til túnræktar og því eru tækifærin mörg þar. Virðulegi forseti. Baráttan gegn hlýnun jarðar verður ekki háð á einum vígvelli. Vinna stjórnvalda við að minnka kolefnisfótspor Íslands fer ekki bara fram í umhverfisráðuneytinu, Ríkiseignir hafa tækifæri til að nýta þær eyðijarðir sem eru í umsjón þeirra undir kolefnisbindingu og það er mikilvægt að eigendastefna 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Unu Hildardóttur sem kom hér upp og tók umhverfispunktinn á þetta sem ég sleppi þá bara í bili. Það var send beiðni um þessa sérstöku umræðu og þar var spurning númer tvö kannski einna áhugaverðust, alla vega frá mínum bæjardyrum séð, þar sem það að setja eigendastefnu finnst mér vera sjálfsagt, ég þarf ekki að pæla neitt meira í því. Það er spurt hver staðan sé á vinnu við nákvæma skráningu jarða á forræði ráðuneytisins, og þá ríkisins yfirleitt. Það væri mjög áhugavert að heyra nánari skýringar og svör við þeirri spurningu. Ríkið er með almenna eigendastefnu. Almenna eigendastefnan frá 2012 tekur einungis til aðila sem falla undir E-hluta ríkisreiknings, þ.e. sameignar- og hlutafélög sem ríkið á að hálfu eða meiri hluta. Í stefnunni kemur líka fram, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir því að öll félög sem ríkið hefur aðkomu að sjái sér hag í því að fylgja tilmælum og markmiðum eigandastefnunnar enda stjórn og stjórnendum í hag að aðkoma eiganda að starfsemi félagsins og ábyrgðarskil milli þessara aðila byggi á gagnsæjum og skýrum reglum.“ Reglurnar sem eru raktar hérna eru í tíu liðum og eru mjög almennar og góðar og það er kannski spurning þar sem ekki er tilbúin sérstök eigendastefna fyrir bújarðir hvort það sé a.m.k. verið að reyna að fylgja þeim almennu viðmiðum sem við höfum þó til hliðsjónar. Ég vil ítreka aftur umhverfisverndarpunktinn sem kom fram hérna áðan.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur fyrir að vekja máls á þessu málefni sem er svo nátengt byggðaþróun í landinu. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svör hans áðan. Við ræðum hér um ráðstöfun og eignarhald ríkisjarða, bújarða, sem munu vera um 400 talsins, ef ég heyrði rétt, og hvort ríkið ætli að hafa þessar jarðir áfram í fanginu. Hæstv. fjármálaráðherra hefur enn og aftur rætt um að setja saman ráðgjafarhóp um þetta málefni. Mér heyrðist á máli hæstv. ráðherra að það væru nokkrir slíkir sem starfað hefðu að þessu málefni hingað til. Ég fagna því ef áætlun kemur frá ríkisstjórninni um útleigu eða sölu á eignum ríkisins, sérstaklega bújörðum. Ég fagna því að þessi stefna líti dagsins ljós. Margar jarðir hafa mikla sérstöðu ef litið er til náttúrugæða eða náttúrufegurðar. Vanda þarf til sölu ef selja á þær bújarðir sem eru í eigu ríkisins. Ég vil benda á að það er mikilvægt fyrir sveitarfélögin að þessar jarðir séu nýttar og drabbist ekki niður í höndum ríkisins. Ef ákveðið verður að selja ríkisjarðir viljum við að það fari í opið og gegnsætt söluferli. Við viljum vanda til verka í þessum málum. Það er stefna flokks míns, Flokks fólksins, að halda landinu öllu í byggð, blómlegri byggð, og að ríkisjarðir séu nýttar af eigendum 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu og ekki síður fyrir greinargóð svör hæstv. ráðherra, sem mér finnst vita á gott. Við í Viðreisn teljum afar brýnt að mótuð verði eigendastefna ríkisins varðandi þetta efni. En í prinsippinu vil ég þó geta þess að mér finnst ekki að ríkið eigi að vera eigandi jarða. Það skiptir mjög miklu máli að við byggjum upp þannig umhverfi að hér verði blómleg byggð um allt land, að við höfum þannig umhverfi að búvörusamningar styðji það að fólk geti stundað landbúnað á jörðum vítt og breitt um landið. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Varðandi mótun eigendastefnu tel ég líka mikilvægt að hafa í huga niðurstöðu þeirrar nefndar sem skipuð var á sínum tíma varðandi innanríkisráðherra. Það var í kjölfarið á umræðunni um hverjir megi kaupa hér jarðir almennt. Þar eru nokkur góð leiðarljós sem við verðum að hafa í huga, þ.e. að gæta jafnræðis eins og kostur er og mismuna ekki eftir þjóðerni eða búsetu. En það er engu að síður hægt að setja ákveðnar sérreglur svo lengi sem við mismunum ekki á grundvelli þjóðernis eða umbunum Íslendingum umfram aðra. Frekar ættum við gera ákveðnar kröfur. Eins og kemur skýrt fram hjá nefnd sem núverandi dómsmálaráðherra sat reyndar í og einnig fulltrúi þáverandi landbúnaðarráðherra er mikilvægt að hafa í huga þessi ágætu leiðarljós við mótun eigendastefnu ríkisins þegar og ef við förum að selja bújarðir, vonandi til bænda til þess að rækta áfram. Við getum sett fram tillögur samkvæmt dómstólum, við getum sett sérreglur á grundvelli landbúnaðarmála, á grundvelli þess hvernig við ætlum að tryggja matvælaframleiðslu. En reglurnar verða að vera almennar. Ef við ætlum að gera undanþágur geta þær verið byggðar á eftirfarandi atriðum:  Ég held að við 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu hér því ég hef í tvígang lagt fram fyrirspurnir um málið en svar hefur ekki borist. Í reglum um ráðstöfun ríkisjarða frá 2011 segir að þeim skuli að jafnaði ráðstafað til ábúðar eða útleigu með leigusamningum svo best samræmist markmiðum um búsetu og landbúnað. Þessum reglum hefur ekki verið fylgt síðustu ár. Ráðstöfun ríkisjarða er margþætt hagsmunamál fyrir nærsamfélagið. Þegar jörð fer í eyði hefur það fjölþætt áhrif og raskar samfélagsgerð þar sem síst skyldi. Það er líka mikið hagsmunamál fyrir einstaklinga sem hætta búskap og hefur oft bein áhrif á afrakstur ævistarfsins að gefast tækifæri til að selja búfé og búnað til þess sem vill taka upp búskap á jörð. Á sama hátt er það mikið hagsmunamál fyrir þann sem vill hefja búskap á jörð að hafa tækifæri til að kaupa búfé og búnað af þeim sem fyrir var. En svo eru það almennir hagsmunir sem felast í viðhaldi á verðmætum þeirra eigna sem eru í eigu ríkisins. Sú staða sem hefur verið uppi síðustu ár lýsir miklu virðingar- og skilningsleysi fyrir verðmæti auðlinda á landi, bæði náttúrulegra auðlinda og þeirra sem eru byggðar upp með ræktun á landi og bústofni. Eins og áður sagði felast miklir almennir hagsmunir í ráðstöfun ríkisjarða og þeir geta vissulega falist í öðru en nýtingu ríkisjarða til búskapar. Ég fagna þess vegna því að það hilli undir stefnu í ráðstöfun ríkisjarða. Hún þolir ekki bið. Það er ekki að ástæðulausu að því er haldið fram að ríkið sé lélegur bóndi því að óháð eignarhaldi og nýtingu lands er það hlutverk bónda að viðhalda og byggja upp verðmæti auðlinda 

Virðulegi forseti. Ég vil sömuleiðis þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. fjármálaráðherra fyrir hans svör og fyrir það ljós sem hann kastaði á þá vegferð sem hann telur hægt að setja þetta málefni í. Ég get í öllum aðalatriðum tekið heils hugar undir að ríkið hefur of lengi trassað að taka málefni ríkisjarða föstum tökum og svara þeim spurningum sem upp hafa komið. Þetta er í kjölfar þess að við flytjum Jarðasjóð ríkisins milli ráðuneyta þar sem þessi keðja slitnar á einhvern hátt. Auðvitað þarf ábúðarkerfið sem slíkt að taka endurskoðun með breyttum tíðaranda. Ég held að það sé nákvæmlega það verkefni sem hæstv. ráðherra nefndi hér þegar hann nefndi möguleika á því að setja um það starfshóp, að ábúðarkerfið sjálft verði að taka breytingum sem og ábúðarlöggjöfin í landinu sem slík. Hún gildir að sjálfsögðu fyrir miklu fleira en bara ríkiseignir, hún gildir um allar jarðir. Ég tel líka eðlilegt að við endurskoðum félagslegt hlutverk ríkisjarðanna. Það er eðlilegt og mikilvægt að við munum hvers vegna ríkið heldur á öllum þessum jörðum. Þær hafa bæði félagslegt og byggðalegt úrræði eins og hefur verið nefnt og ég held að markmiðið með nýjum búvörusamningum um nýliðunarstuðning og slíka hluti hafi með ákveðnum hætti tekið við af því sem áður var verkefni Jarðasjóðs ríkisins. Í þriðja lagi vil ég segja að ég held að við eigum með markvissum hætti að losa um eignarhald ríkisins á þessum jörðum, selja þær, ná samkomulagi við þá sem sitja þessar jarðir í dag og losa um þessar eignir. Ég held að það sé ákaflega góður tími núna til að gera átak í sölu ríkisjarða og undirbúa það vel, til þess að styrkja byggð, til þess að mögulegt sé að stækka bú, efla byggðina og efla landbúnaðinn. Auðvitað er sjálfseignarbúskapurinn sterkasta og öflugasta form á rekstri þeirra mikilvægu fyrirtækja sem búskapur er og sjálfstæðir bændur eru alltaf sterkustu varðmenn sveitanna.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið er ríkið stærsti einstaki landeigandi hér á landi og fer með ráðstöfun margra bújarða, jarðahluta og þjóðlenda. Það er því ljóst að ráðstöfun þessara eigna getur haft gríðarmikil áhrif á búsetu og landnotkun innan ákveðinna svæða og auðvitað á landsvísu. Það er óásættanlegt að fjármálaráðuneytið sé ekki fyrir lifandis löngu búið að ljúka við gerð stefnu varðandi jarðir í ríkiseigu. Málaflokkurinn hefur verið hjá ráðuneytinu í nokkur ár og þetta er ekki í fyrsta skipti sem umræða um þessi mál hefur átt sér stað í þinginu og hefði því ráðuneytinu átt að vera löngu ljós sá skýri vilji þingsins að mótuð yrði eigendastefna. Þá er algerlega óásættanlegt, eins og kom fram hjá hv. málshefjanda, að þó nokkrir aðilar hafi búið við það um tíma að vita ekki hver staða þeirra og framtíð er. Ábyrgð ríkisins er því mikil og hún er ekki eingöngu út frá byggðasjónarmiðum eða með tilliti til styrkingar landbúnaðar heldur skipta þessar jarðir einnig máli þegar kemur að framlagi Íslendinga gagnvart loftslagsbreytingum, en a.m.k. hluta þessara jarða mætti auðveldlega nýta í skógrækt, uppgræðslu og mögulega endurheimt votlendis. Þá eru einnig mikil tækifæri til þess í einhverjum tilfellum að nýta jarðhita á þessum jörðum til aukinnar matvælaframleiðslu. Herra forseti. Betur má ef duga skal og ég trúi ekki öðru en að ráðherra einhendi sér nú í það með starfsfólki sínu í ráðuneytinu að ljúka við eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir.

Herra forseti. Það er gott að eiga orðastað við hæstv. fjármálaráðherra hér um þetta mál. Hann er yfirmaður ríkisjarða ef svo má að orði komast og það er líka gott að hann fái að heyra sögurnar af því hvernig ríkið kemur fram við fólk sem býr á ríkisjörðum. Hæstv. ráðherra nefndi áðan að hann ætlar að gera átak í því að stytta m.a. þann tíma sem fer í að svara erindum o.s.frv. og ég fagna því heils hugar. Það er líka hægt að setjast inn á kontór hjá embættismönnum sem hafa þennan málaflokk á sinni könnu og benda þeim á að það sé mjög einfalt mál að svara þessu bara hratt og vel. Ég vil einnig beina aðeins sjónum að unga fólkinu og endurnýjun í landbúnaði þegar kemur að ábúð á ríkisjörðum. Þess eru mörg dæmi, og við eigum að fagna því, að t.d. börn ábúenda vilja taka við rekstri en þá komum við að vandamáli. Unga fólkið, eins og við þekkjum það, vill náttúrulega bæta húsakost, stækka við sig o.s.frv., tækjabúnað og annað slíkt í landbúnaði, en þá kemur unga fólkið að lokuðum dyrum hjá ríkisvaldinu. Ríkisvaldið heimilar ekki neinar stórbyggingar, það er ekki hægt að fara í neinar fjósabyggingar og ef það er hægt er það í mesta lagi þannig að hægt sé að byggja á smáskika úr jörðinni. Þið sjáið að fólk vill náttúrlega hafa sitt umhverfi þannig að það geti notað allt landið og haft eitthvað um það að segja þegar það fer í svona stórar framkvæmdir. Þá er spurningin hvort ekki sé hægt að kaupa jörðina. Jú, ef ríkisvaldið heimilar og í þeim tilfellum þar sem ríkisvaldið hefur heimilað að selja jarðir tekur það ræktarland undan jörðunum og lætur landgræðslunni það í té. Allt ferlið í þessu er mjög 

Herra forseti. Ég hef haft mikinn áhuga á þessu máli eins og hv. framsögumaður og lagt fram ítarlegar fyrirspurnir, m.a. til fjármálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og dómsmálaráðherra, um ábúð á jörðum í eigu ríkisins sem sýnir hversu dreift málið er í kerfinu. Ég á meira að segja enn ósvarað ansi mörgum spurningum úr fjármálaráðuneytinu sem kannski nýtast við þá vinnu sem fram undan er. Við hljótum að vera sammála um að það er algerlega óásættanlegt að við sjáum jarðir bókstaflega fara í eyði bara vegna þess að stjórnsýslan klárar ekki sín mál. Það er fólk sem vill setjast að í sveitum en hefur ekki tækifæri til þess vegna þess að eigendastefnan liggur ekki fyrir. Á meðan eigum við að horfa til þess að hér eru í gildi bæði ábúðarlög og jarðalög. Meðan ekkert annað hefur verið ákveðið á að mínu mati auðvitað að fara eftir þessum lögum. Þar er m.a. kveðið á um að auglýsa eigi jarðir. Það hefur ekki verið gert mjög lengi eins og hér hefur verið rakið. Það er mjög margt undir sem ekki hefur sérstaklega verið rætt eins og fjallskil og annað slíkt við jörð sem hefur farið úr ábúð. Ég trúi því að við viljum öll hafa búsetu í blómlegum sveitum og nýta tækifærið til að rækta landið, vernda það og nýta á sjálfbæran hátt. Við erum að tala um samfélög fólks, oft á stórum svæðum. Við megum ekki gleyma því að ef mörg göt verða á þessum svæðum þýðir það eða getur þýtt að smám saman leggst búskapur af og úr verður órækt. Við þurfum að gæta þess þegar eigendastefnan er sett að fjármunir ráði ekki einungis för, þ.e. að við förum ekki bara eftir hagstæðasta tilboðinu. Þá munu auðmenn halda áfram að kaupa jarðirnar fremur en venjulegt fólk. Auðmenn eru ágætir en það hlýtur að skjóta skökku við í byggðastefnu að selja frekar jarðir þeim sem búa ekki í samfélögunum en fólki sem vill búa þar. Það sést á kortavefsjá ríkiseigna að við erum að tala um jarðir úti um allt land, í blómlegum sveitum, sem auðvitað á að selja aðilum sem ætla að búa þar. Það má ætla að hagur nærsamfélags sé sá að jarðirnar séu einfaldlega ekki seldar hæstbjóðendum. Við eigum að huga að því að gera eins og Norðurlandaþjóðirnar 

Herra forseti. Þetta hefur verið ágæt umræða hingað til og ég þakka fyrir hana. Það er eins í þessu og svo mörgu öðru að það er gott og mikilvægt að hafa langtímaáætlun. Forráð yfir landi er eitt elsta og mikilvægasta verkefni stjórnmálanna þannig að það er mjög slæmt að ríkisstjórnin og fyrri ríkisstjórnir hafi ekki séð sér fært að mynda góða langtímaáætlun um þetta. Það er einnig ótrúlegt að enn sé ekkert heildstætt landupplýsingakerfi til sem sýnir hverja einustu landspildu og hefur tengingar í alla samninga og samþykktir sem þeim tengjast. Það er þó gott að heyra að þetta sé allt í vinnslu og horfi til betri vegar. Ég tek undir með mörgum öðrum hv. þingmönnum um að umhverfis- og byggðaþættir skipti miklu máli í þessari meðferð. Ég get alveg samþykkt að í einhverjum tilfellum sé kannski eðlilegt að losa um þessar eignir, en það er mikilvægt að horfa til bæði menningar og sögu. Þá held ég einmitt að það séu nokkur tækifæri sem eru helst til að nýta þessi lönd í. Ein ástæðan væri skógrækt sem margir hafa nefnt og það er ein helsta leiðin til að binda koltvísýring. Ef við ráðumst í stórfellda skógrækt er möguleiki að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins sem verður líklega ekki eingöngu gert með orkuskiptum og sennilega bara alls ekki. Það er ljóst að sektir vegna vanefnda við Kyoto 2 samninginn verða nú þegar háar þannig að það er um að gera að spýta í lófana hvað skógrækt varðar. Þessu tengt eru miklir möguleikar í atvinnuuppbyggingu tengdri skógrækt og sjálfbærni í timbri sem drægi jafnframt úr innflutningi og yki möguleika okkar. Umfram allt þurfum við að horfa til tækifæra í nýtingu ábúðarjarða, sérstaklega þeirra sem eru komnar í eyði í tengslum við uppbyggingu og nýsköpun í landbúnaði. Það er fullt af tækifærum, nýtum þau.

Herra forseti. Aðeins að halda áfram þar sem frá var horfið. Ég vil inna hæstv. fjármálaráðherra eftir svörum um tímalínu eigendastefnunnar. Nú er þetta búið að vera lengi og eins og hæstv. ráðherra heyrir hvílir þetta þungt á þingmönnum þvert á flokka. Við viljum öll byggja hér upp öfluga eigendastefnu sem hefur það að markmiði að landið okkar sé í byggð, jarðirnar ræktaðar, til hvaða nota svo sem það er, hvort sem er til landbúnaðar eða uppgræðslu lands, skógræktar o.s.frv. Það skiptir máli að við getum fengið tímalínu. Svo ég tali fyrir mína parta vonast ég til að við sjáum mál hér áður en árið allt er á enda runnið. Ég ítreka það sem við í Viðreisn höfum lagt mjög mikla áherslu á, það að við mótum almennar reglur um eigendastefnu að jörðum, hverjir það eru sem geta átt jarðir á Íslandi, og þá verða reglurnar að vera almennar. Við töluðum hér fyrr í dag um alþjóðlegar skuldbindingar. Við getum ekki notað alþjóðlegar skuldbindingar eins og einhvern konfektkassa. Við verðum að virða þær. Þar gerum við líka ráð fyrir að ekki sé hægt að mismuna á grundvelli þjóðernis eða ívilna Íslendingum með einhverjum súrrealískum hætti. Við kunnum svo sem líka að búa til sérreglur sem eru sérstaklega ætlaðar ákveðnum hagsmunahópum. Ég vara við því. Ég vil líka undirstrika að það er svigrúm fyrir okkur sem land sem vill halda áfram að byggja upp öfluga matvælaframleiðslu að taka tillit til þess þegar við mótum slíka stefnu. Við verðum að gera það í samvinnu við sveitarfélögin, það skiptir líka gríðarlega miklu máli að fá þeirra viðhorf af því að þau hafa áhrif á það hvernig landið okkar verður í byggð. Getum við tengt þetta umhverfismálunum, einmitt skuldbindingum okkar varðandi loftslagsmálin? Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Ég hvet ráðherra til að hafa almennar og gegnsæjar reglur, 

Hæstv. forseti. Ég þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Hún hefur verið afar gagnleg, fróðleg og upplýsandi. Það er ánægjulegt að sjá að við erum nokkuð sammála um að hér sé orðið mikið ákall um að mörkuð verði stefna um bújarðir í eigu ríkisins. Það er alveg rétt sem fram hefur komið, umhverfi landbúnaðarins hefur breyst alveg gríðarlega mikið á undanförnum árum. Bændur eru í fjölbreyttari störfum, í fjölbreyttari vinnu. Það er magnað að sjá allt það starf sem bændur hafa unnið í því að græða upp landið. Ríkið getur komið sterkt þar inn, það getur stýrt vinnunni í því og hjálpað til við það, og bændur hafa sannarlega sýnt að þeir eru tilbúnir í þá vinnu. Svo má líka velta fyrir sér hvernig við ætlum að endurnýja þessa starfsstétt. Við vitum að bændastéttin er orðin ansi fullorðin og það er orðið þungt fyrir yngri bændur að taka við búum eða komast inn í búskap. Er hægt að búa til einhverja umgjörð í kringum það á ríksjörðunum, gera eitthvað í kringum þær þannig að það væri fýsilegur kostur fyrir unga fólkið sem vill taka við bújörðunum? Hér er gríðarlegur fjöldi orðinn af ungu, vel menntuðu, færu fólki sem er tilbúið að taka við landinu, rækta það áfram og skila því í betra ástandi en við tókum við því. Það er það sem góður bóndi gerir. Ég þekki ekki aðra bændur en þá sem hafa það að markmiði að laga allt í kringum sig. Ég fagna orðum fjármálaráðherra um að hann ætli núna að fara að leggja áherslu á að svara fólki, að fólk fari að fá svör sem hefur verið í óvissu. Það er mjög mikilvægt að einstaklingarnir og fjölskyldurnar fái að vita um það. Eins og ég segi ætla ég að gera orð konunnar að mínum: Ég held að okkur sé bara ekkert að landbúnaði og ættum að drífa okkur í þetta. 
            

Virðulegi forseti. Hér hefur gefist tækifæri til að ræða nokkur meginatriði þessa stóra málaflokks og við höfum komið inn á það, nokkrir ræðumenn, að ríkið er mikill jarðaeigandi með um 450 jarðir. Tilurð eignarhaldsins er ólík, misjöfn, það hefur komið til af ýmsu, m.a. af kirkjujarðasamkomulaginu. Stundum kom ríkið til hjálpar þegar bændur þurftu að bregða búi og ýmsar skýringar á því. Hverjar sem þær allar samanlagt eru blasir við okkur að það er mjög brýnt að ljúka vinnu við eigendastefnuna. Með henni er ætlunin að gera eins konar flokkun á þessu eignasafni og spyrja spurninga um þörfina fyrir eignarhald ríkisins. Það kunna að vera í eignasafninu jarðir sem eru hreinlega mjög dýrar í rekstri en engin skýr ástæða væri fyrir áframhaldandi ríkiseign og þar eru þá augljósustu dæmin um að ríkið ætti að láta frá sér jarðirnar. Síðan eru önnur dæmi þar sem um er að ræða mikilvægar landbúnaðarjarðir. Þá þurfum við að leysa úr þeim álitamálum sem við höfum talað um hér í dag, hvort þær jarðir verði þá boðnar til sölu, leigu eða ábúðar og með hvaða skilyrðum það verði gert. Ég ætla bara að ljúka hér umræðunni með því að segja að ég heyri skýrt ákall um að stjórnkerfið standi sig betur í stefnumótun og einfaldlega í viðbrögðum við erindum sem hafa borist í þessum málaflokki og mun setja málið í forgang.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um endurnot opinberra upplýsinga. Með endurnotum opinberra upplýsinga er átt við að almenningur eða lögaðilar noti upplýsingar í öðrum tilgangi en ætlunin var þegar opinberir aðilar söfnuðu þeim saman. Ágætisdæmi um slík endurnot gæti verið að fyrirtæki í ferðaþjónustunni nýti upplýsingar um hnitsetningu ferðamannastaða frá Landmælingum Íslands til að skipuleggja og auglýsa ferðir sínar. Þetta frumvarp snýst því ekki um réttinn til aðgangs að upplýsingum heldur hvernig nota megi upplýsingar sem almenningur getur þegar nálgast á grundvelli upplýsingalaga eða annarra laga. Reglur um endurnot er nú að finna í VII. kafla upplýsingalaga, nr. 140/2012, sem var bætt við lögin til að innleiða tilskipun 2003/98/EB um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera. Þann 17. mars 2017 var tekin upp í EES-samninginn tilskipun 2013/37/ESB sem breytir ákvæðum eldri endurnotatilskipunar. Með þessu frumvarpi verða efnisákvæði nýrrar tilskipunar innleidd í íslenskan rétt. Skýrar reglur um endurnot opinberra upplýsinga þjóna þeim markmiðum stjórnvalda að almenningur og atvinnulíf geti nálgast opin gögn með ópersónubundnum upplýsingum á einum stað og að opin gögn verði gjaldfrjáls og endurnýtanleg eins og kostur er. Á þessu sviði hefur verið nokkur þróun síðustu misseri, til að mynda hafa stjórnvöld opnað miðlæga gátt á vefnum opingogn.is þar sem almenningur getur nálgast gögn sem heimilt er að endurnota. Hins vegar liggur fyrir að setja þarf aukinn kraft í þetta verkefni, bæði hvað varðar fjölda gagnapakka sem hægt er að nálgast á gáttinni og gæði gagnanna, þ.e. að þar sé að finna gögn sem nýtast almenningi raunverulega til að stuðla að atvinnu- og verðmætasköpun. Markmið frumvarpsins er m.a. að styðja við þessa þróun. Í I. kafla frumvarpsins er kveðið á um markmið laganna og gildissvið. Miðað er við að þau taki til handhafa framkvæmdarvalds, þ.e. ríkis, sveitarfélaga, stofnana þeirra og annarra opinberra aðila. Notast er við sömu afmörkun á gildissviði og gert er í lögum um opinber innkaup. Þá er horft til þess að eftir gildistöku tilskipunar 2013/37/ESB taka reglur um endurnot einnig til safna, bókasafna og skjalasafna, þar með talið háskólabókasafna. Réttur almennings til endurnota opinberra upplýsinga er tryggður í II. kafla frumvarpsins og mælt fyrir um skilyrði hans. Endurnot opinberra upplýsinga eru þannig ekki leyfileg með hvaða hætti sem er, ekki má endurnota upplýsingar þannig að það brjóti í bága við önnur lög eða réttindi þriðja manns. Í 4. mgr. 1. gr. endurnotatilskipunarinnar er sérstaklega áréttað að slík endurnot megi ekki brjóta í bága við persónuverndartilskipun Evrópusambandsins. Öll vinnsla persónuupplýsinga við endurnot opinberra upplýsinga verður því að uppfylla ákvæði persónuverndarlaga. Þá mega endurnot ekki heldur brjóta í bága við vernd hugverkaréttar samkvæmt höfundalögum en þó er heimilt að endurnota upplýsingar sem hið opinbera á eitt slík réttindi yfir. Loks nær réttur til endurnota ekki til upplýsinga sem opinberir aðilar taka saman í viðskiptalegum tilgangi, þ.e. þegar vinnsla þeirra er hluti af starfsemi sem er rekin á samkeppnismarkaði. Frumvarpið gerir ráð fyrir að opinberir aðilar geti bundið endurnot upplýsinga sérstökum skilyrðum eða leyfisskilmálum. Skilyrðin þurfa að þjóna málefnalegum tilgangi. Gæta skal jafnræðis við útfærslu þeirra og þau mega ekki takmarka möguleika á endurnotum eða samkeppni óhóflega. Verði frumvarpið að lögum getur hið opinbera komið á fót stöðluðum leyfisskilmálum fyrir endurnotum að erlendri fyrirmynd. Vegna ágalla á orðalagi gildandi lagaákvæða um endurnot opinberra upplýsinga hefur ekki verið talin til staðar heimild til að binda endurnot slíkum skilmálum. Á miðlægri gátt stjórnvalda fyrir opin gögn er því einungis að finna leiðbeiningar en þær geta með litlum breytingum myndað grunn að leyfisskilmálum ríkisins fyrir endurnotum opinberra upplýsinga. Opinberum aðilum er síðan óheimilt að veita sérleyfi til endurnota opinberra upplýsinga nema í þeim undantekningartilvikum þegar ætla má að upplýsingarnar verði ekki endurnotaðar án þess að slíkt leyfi liggi fyrir. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um beiðni um endurnot og meðferð slíkra beiðna. Endurnotatilskipunin gerir skýrlega ráð fyrir að almenningur óski eftir heimild til endurnota með beiðni til viðkomandi stjórnvalds. Slíkt beiðnakerfi er einnig við lýði samkvæmt dönskum og sænskum lögum. Þrátt fyrir þetta geta opinberir aðilar að sjálfsögðu einnig ákveðið að endurnot tiltekinna upplýsinga séu heimil án þess að fyrir liggi sérstök beiðni. Á miðlægri gátt stjórnvalda fyrir opin gögn skal birta opinberlega lista yfir þau gögn sem heimilt er að endurnota upplýsingar úr. Samkvæmt frumvarpinu verður skylt að afgreiða beiðni um heimild til endurnota svo fljótt sem verða má. Ef afgreiðsla dregst umfram 20 daga ber að skýra beiðanda frá ástæðum þess að málið hafi dregist og hvenær afgreiðslu sé að vænta. Eftir 40 daga er heimilt að kæra afgreiðsluna til úrskurðarnefndar um upplýsingamál sem úrskurðar um rétt beiðanda til endurnota. Taka ber fram að í endurnotatilskipuninni er fresturinn reiknaður í virkum dögum en með frumvarpinu eru gerðar ríkari kröfur til opinberra aðila með því að reikna frestinn með frídögum og helgidögum. Þegar opinber aðili gerir upplýsingar aðgengilegar til endurnota er meginreglan sú að þær eru afhentar á því sniði sem þær eru varðveittar á. Þegar það er á annað borð mögulegt ber að veita aðgang að þeim á rafrænu, opnu og véllæsilegu sniði ásamt lýsigögnum og í samræmi við formlega opna staðla. Heimildir opinberra aðila til að taka gjald fyrir endurnot voru þrengdar með tilskipun 2013/37/ESB. Áður var opinberum aðilum óheimilt að innheimta hærra gjald vegna endurnota en nam endurheimt kostnaðar af meðferð þeirra auk þess sem kallaður var sanngjarn hagnaðarhlutur. Nú verður hins vegar að meginstefnu óheimilt að innheimta hagnaðarhluta heldur takmarkast gjaldtakan við beinan kostnað opinbera aðilans af meðferð gagnanna. Frumvarpið leggur áherslu á að gjaldtaka fari einungis fram þegar þörf er á. Þannig fer gjaldtaka ekki fram nema samkvæmt birtri gjaldskrá sem opinber aðili hefur sett og forsætisráðherra hefur staðfest. Í flestum tilfellum mun þessi regla leiða til þess að endurnot verða heimiluð án sérstaks endurgjalds. Þá leiðir einnig af þessari stefnumörkun að hið opinbera mun ekki taka sérstaka þóknun fyrir endurnot á upplýsingum sem hið opinbera á hugverkaréttindi yfir. Samkvæmt endurnotatilskipuninni eins og henni var breytt með tilskipun 2013/37/ESB er skylt að tryggja heimild til að kæra ákvörðun opinbers aðila um að synja beiðni um heimild til endurnota. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ákvarðanirnar og önnur ágreiningsmál um endurnotin verði kæranlegar til úrskurðarnefndar um upplýsingamál en ekki er gert ráð fyrir að þetta valdi verulega auknum önnum í störfum nefndarinnar. Svo er það annað mál hvort styrkja þurfi úrskurðarnefnd um upplýsingamál sérstaklega til að anna þeim verkefnum sem hún hefur þegar með höndum, sem eru að sjálfsögðu ærin. Samráði við gerð frumvarpsins var þannig háttað að það var birt á vef Stjórnarráðsins þann 23. janúar 2018 og óskað eftir athugasemdum en einnig var frumvarpið sent sérstaklega til Þjóðskjalasafns og héraðsskjalasafna til umsagnar. Umsagnir bárust frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Þjóðskrá Íslands, Borgarskjalasafni Reykjavíkur, Héraðsskjalasafni Austfirðinga og tveimur einstaklingum. Gerð er grein fyrir efni umsagnanna í 5. kafla greinargerðar með frumvarpinu. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er stefnt að því að innleiða samræmdar lágmarksreglur Evrópuréttarins um endurnot opinberra upplýsinga og mæla fyrir um þær í sérstökum lagabálki. Þannig ættu bæði einstaklingar og lögaðilar að geta betur áttað sig á réttarstöðu sinni og hvernig þeir eigi að bera sig að við að afla heimildar til endurnota. Þetta er í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að leggja áherslu á opna stjórnsýslu og gagnsæi. Ég hef ekki fleiri orð að sinni um frumvarpið en legg til að því verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr. að þessari lokinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir kynningu á frumvarpinu, það virkar í fljótu bragði á mig sem afskaplega jákvætt. Ég verð þó að segja að þegar ég byrjaði að lesa það var það ekki alveg jafn jákvætt og ég hafði vonað að það væri, en vissulega jákvætt. Ég er að velta fyrir mér í sambandi við beiðnirnar. Gert er ráð fyrir því að sá sem vill endurnota opinberar upplýsingar beini beiðni þess efnis til opinbers aðila. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að þannig sé þetta í dönskum og sænskum lögum en í Noregi sé hins vegar miðað við að heimilt sé að endurnota allar upplýsingar sem almenningur hefur yfir höfuð rétt til aðgangs að. Ekki er gert ráð fyrir neinum sérstökum beiðnum um endurnot. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á málsmeðferðina, og það kemur fram í frumvarpinu, þegar slíkar beiðnir berast, hvernig stjórnvaldi beri að haga því, kærufrestur og allt þetta. Það virkar allt saman mjög rökrétt, þannig séð, en ég velti fyrir mér hvort ekki væri einfaldara að sleppa þessu bara og hafa þetta eins og er í Noregi þannig að ekki þurfi sérstakar beiðnir. Það er best ef hinn almenni borgari sem hefur áhuga á að nýta gögn getur einfaldlega nýtt þau. Um leið og það kostar einhver samskipti við yfirvöld er búið að smíða ákveðinn þröskuld sem virkar ekki stór fyrir okkur hér sem þekkjum til en letur mann, fullyrði ég, óheyrilega ef maður þarf að eiga við stofnun sem hefur ekki mannafla eða tíma eða hvað það er til að svara beiðnum eða vera í samskiptum, ef það er óþarfi. Ef þeim tekst þetta í Noregi velti ég fyrir mér hvers vegna þessu sé hagað öðruvísi hér en þar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu spurningu. Það er svo að Noregur er með annars konar kerfi en hin Norðurlöndin og það er ástæðan fyrir því að sérstaklega er rætt um Danmörku og Svíþjóð í greinargerðinni. Í Noregi er miðað við að heimilt sé að endurnýta allar upplýsingar sem almenningur hefur rétt til aðgangs að og því er ekki gert ráð fyrir þessum sérstöku beiðnum um endurmat. Ástæðan fyrir þessu: Jú, Noregur er einfaldlega fremstur í flokki þegar kemur að málefnum upplýsingalaga. Norsk stjórnvöld birta að eigin frumkvæði lista yfir gögn í málum sem þau hafa til meðferðar á sérstökum vef, offentlig elektronisk postjournal - ég vona að þetta hafi verið með góðum norskum hreim. Hér hefur ekki verið gengið jafn langt í birtingu upplýsinga að frumkvæði stjórnvalda og í Noregi og okkar lagaumhverfi er þá meira sambærilegt við það sem gerist í Danmörku og Svíþjóð. Hins vegar er mælt fyrir um það í 2. mgr. 13. gr. upplýsingalaga að stjórnvöld skuli vinna markvisst að því markmiði. Ég vil segja það hér, af því að hv. þingmaður nefnir þetta, að ég tel að við eigum að stefna þangað. Fyrirhuguð endurskoðun upplýsingalaga gerir þetta umhverfi vonandi betra en það er í dag, og ég vona að það muni takast á þessu kjörtímabili. Sú vinna hefur þegar verið sett af stað af minni hálfu í forsætisráðuneytinu. Síðan má ekki gleyma því að þessi birting kallar líka á tæknilegar úrlausnir, hún kallar á ákveðna fjárfestingu í kerfisbreytingum. Það er eitthvað sem við verðum að gera ráð fyrir að muni kosta sitt þegar að því kemur en það er mín skoðun að við eigum að stefna að þessu markmiði.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja eins og er að ég vil ekki taka allt upp á Íslandi sem fyrirfinnst í Noregi. Þetta er hins vegar eitt af því sem mér finnst aðdáunarvert og eitthvað sem við eigum vissulega að stefna að, samanber það sem hæstv. ráðherra nefndi. Hæstv. forsætisráðherra nefnir 2. mgr. 13. gr. upplýsingalaga í greinargerð frumvarpsins. Ég velti fyrir mér hvort hún dugi. Mín takmarkaða reynsla af slíkum greinum er sú að þær gleymast, það er þá sagt að þær hafi ekki verið virkjaðar eða eitthvað því um líkt. En einhvern veginn efast ég um að stjórnvöld almennt séu að lesa öll lögin og passa með tékklista að vinna markvisst að málum af þessu tagi. Þetta hljómar eins og eitthvað sem ætti heima í þingsályktun frekar en í lögum, að mínu mati. En vel á minnst, hæstv. ráðherra fór inn á fyrirhugaða endurskoðun upplýsingalaga, sem er áhugaverð og ég vona að verði til mikils. Mig langar að nýta tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra aðeins nánar út í það hvernig hún sjái fyrir sér þá endurskoðun og kannski útlista aðeins betur á hvaða grundvelli hún verður gerð. Hvert er markmiðið með henni? Hver er lokaafurðin? Að hverju er stefnt? Ég bið hæstv. ráðherra að fara aðeins meira út í það. Mér finnst þetta mikilvægur málaflokkur og þetta er vanmetinn málaflokkur. Frumvörp eins og þessi eru vanmetin, þau valda miklu meira gagnsæi en lítur út fyrir að vera, því að fólk almennt skilur ekki endilega hvað það myndi sjálft nota gögnin í. En aðilar sem hafa aðgang að þessum gögnum og kunna að nota þau vita að þau geta varpað ljósi á mjög áhugaverða hluti, eins og dæmin sanna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég er sammála hv. þingmanni um að það sem hefur gerst, t.d. með þessa grein, þar sem talað er um ákveðna stefnu, að vinna eigi markvisst að einhverju markmiði, er að í endurskoðun um upplýsingalög megi hreinlega koma skylda. Þessari grein átti að fylgja reglugerð sem ég hef verið með til skoðunar í forsætisráðuneytinu. Þar er enn töluverð vinna óunnin í því hvernig við skilgreinum nákvæmlega þetta hlutverk ráðuneytanna. Ég vonast þó til að við getum sett þá reglugerð á meðan þessi upplýsingalög eru í gildi og áður en við setjum þetta markmið fram með skýrari hætti í endurskoðuðum upplýsingalögum. Markmiðið á að vera að birta sjálfkrafa ópersónugreinanlegar upplýsingar, þannig að það samrýmist markmiðinu um að við séum með eins aðgengilegar upplýsingar frá hinu opinbera og unnt er án þess að ganga á persónuverndarsjónarmið. Það er markmiðið. Það á að vera skylda í framtíðinni. Það eru hins vegar úrlausnarefni sem við þurfum að taka afstöðu til, hvernig framsetning þessara upplýsinga verður, hvernig við ætlum að tryggja að þær séu aðgengilegar fyrir alla hópa samfélagsins. Eitt af því sem talað er um í gildandi upplýsingalögunum er að upplýsingarnar eigi til að mynda að vera aðgengilegar fötluðum. En hvernig ætlum við að gera þær aðgengilegar fötluðum? Fyrirhugað er ákveðið samráð um það hvernig við getum gert það. Þetta er úrlausnarefni og verkefni sem ég held við eigum að fagna og takast á við og það er auðvitað markmiðið. Ég er algjörlega sammála þingmanninum um það hvert markmiðið á að vera.

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta frumvarp er fram komið og ég held að það sé framfaraskref og í samræmi við tíðarandann, að auka aðgengi að upplýsingum og frelsi til þess að hagnýta upplýsingar sem stafa frá hinu opinbera eða stjórnvöldum. Um leið kemst ég auðvitað ekki hjá því að minnast á að uppruni þessa kemur frá Evrópu og Evrópusambandinu, eins og margt annað gott sem rekur á fjörur okkar og er til bóta. Ég vil því taka skýrt fram að ég fagna frumvarpinu og tel það vera gott. Ég vil þó aðeins ræða nokkur atriði sem mér finnst vert að ræða frekar og velta fyrir sér hvort fyrirkomulagið sem hér er gert ráð fyrir sé endilega það besta. Það var að hluta til komið inn á þessi atriði í svörum og andsvörum við flutning frumvarpsins hjá hæstv. forsætisráðherra og hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni. Ég velti fyrir mér t.d. 3. gr. frumvarpsins þar sem verið er að tala um rétt almennings til endurnota opinberra upplýsinga. Þar stendur: „Opinberir aðilar geta ákveðið að gera upplýsingar í vörslum þeirra aðgengilegar til endurnota …“ Hér myndi ég velta fyrir mér hvort það ætti ekki að standa bara - eiga að eða skulu gera upplýsingar aðgengilegar. Við erum að tala um upplýsingar sem eru þegar opinberar eða menn eiga rétt til þeirra. Ég velti því fyrir mér, af því að ég held að við eigum að hafa meginregluna þá að allt sé aðgengilegt og síðan eru undantekningar ef það er ekki. Og það geta alveg verið málefnalegar ástæður fyrir því að upplýsingar eigi ekki að vera aðgengilegar. Fyrirsögn 5. gr. er: Sérstök skilyrði fyrir endurnotum opinberra upplýsinga, og með leyfi forseta hljóðar greinin svona: „Opinberum aðilum er heimilt að áskilja að endurnot upplýsinga uppfylli sérstök skilyrði, svo sem um gæði upplýsinga og uppfærslu þeirra, t.d. með því að gera endurnotin leyfisskyld. Slík skilyrði skulu þjóna málefnalegum tilgangi, gæta skal samræmis og jafnræðis við útfærslu þeirra og þau mega ekki takmarka möguleika á endurnotum upplýsinganna eða samkeppni óhóflega.“ Þá má væntanlega takmarka samkeppnina hóflega. Í þessu samhengi velti ég fyrir mér af hverju eigi að setja þessi skilyrði um birtingu eða frekari vinnslu gagna. Þetta minnir mig á sögu sem mér var sögð þegar fróðleiksfús maður var að velta fyrir sér fjölda hænsnfugla á Íslandi og eina leiðin til að fá einhverjar upplýsingar um það var að tala við Bændasamtökin eða tölfræðideild Bændasamtakanna og leitað var þangað. Og jú, jú, það var ekkert vandamál, þær upplýsingar voru allar til, en það fylgdi auðvitað með: Til hvers ætlar þú að nota þetta, væni minn? Ég held að stjórnvöldum komi bara ekkert við til hvers menn ætla að nota svona gögn vegna þess að oft er tilgangurinn sá að setja þau í samhengi við einhverja aðra hluti sem er ekki endilega hægt að sjá fyrir. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé ekki óþarfi. Ef gögnin eru, gagnaseríurnar, aðgengileg hvort eða er, hvort þurfi þá að setja einhver skilyrði um hvað menn geri við þau. Á öðrum stað hérna er sagt að það eigi að geta þess hvaðan þau séu, hver sé uppruni upplýsinganna og hver ábyrgðin sé á framsetningunni. Hún færist auðvitað frá opinbera aðilanum til þess sem matreiðir upplýsingarnar. Það er ekki hægt að ætlast til þess að hið opinbera beri ábyrgð á því hvað er gert við upplýsingarnar, hvernig þær eru matreiddar. Það hlýtur að vera á ábyrgð þess sem setur þær fram. Þannig að þetta er nú svona það sem ég er að velta fyrir mér og síðan aftur það að menn geti farið að biðja um eða krefjast þess að menn fái leyfi og síðan koma þá einhverjar málsmeðferðarreglur og málsmeðferðarhraði. Ég held að óþarfi sé að hafa þetta sé svona. Þetta lýsi viðhorfum innan úr stjórnsýslunni. Þetta eru gögnin okkar og við þurfum að passa þau og ef menn ætla eitthvað að fara að gera við þau þarf að fá leyfi hjá okkur til að gera það. En þetta er eign okkar, þessar upplýsingar sem búið er að vinna og setja fram. Ég fagna þessu máli mjög og held að það sé mjög til bóta. Ég held að við eigum eftir að stíga mörg skref og að mörgu leyti, þrátt fyrir allt, erum við ekki mjög framarlega í, hvað eigum við að segja, rafrænni stjórnsýslu og við getum sótt fyrirmyndir til annarra. Noregur var nefndur og ég þekki þau dæmi sem hæstv. ráðherra nefndi, þeir eru mjög duglegir að birta gögn og þau eru mjög aðgengileg. Síðan eru Eistar mjög framarlega í öllum þessum málum og ég held við gætum sótt mjög margt almennt til þeirra um hvernig þeir hafa hagnýtt sér upplýsingatæknina í að bæta stjórnsýslu sína og einfalda. En eins og ég segi, ef gögnin eru á annað borð opinber og ínáanleg eða hægt að fá skrárnar á bak við sendar, þá eigum við ekki að vera að takmarka notin með þessum hætti. Ég sé ekki raunverulega ástæðuna fyrir því, hvað er verið að passa upp á að gerist. Ef gögnin eru opinber og öllum sjáanleg og nýtanleg, af hverju þarf þá að búa til þennan prósess? Þessi ræða mín er nú kannski meira spurningar en annað, en mér finnst alveg þess virði að við veltum þessu svolítið fyrir okkur, hvernig við viljum standa að þessu og ég held að við eigum bara að byrja svolítið að hafa þetta eins opið og hægt er. Ég held að það sé alls ekki hættulegt. Noregur gerir þetta. Ég veit að í Bandaríkjunum er reglan sú að öll gögn sem hið opinbera sendir frá sér eru til fullra afnota án nokkurs leyfis fyrir alla sem það vilja.

Virðulegur forseti. Það fer vel á því að ræða frumvarp til laga um endurnot opinberra upplýsinga á svipuðum tíma og Alþingi er að opna upplýsingar í fórum þingsins, um ferða- og starfskostnað þingmanna. Þetta mál, alveg eins og þau viðbrögð Alþingis, er tímanna tákn. Upplýsingar eiga að vera aðgengilegar almenningi, það á að vera almenna reglan, nema eitthvað sérstakt mæli með því að þeim sé haldið lokuðum. Hér var nefnt í framsöguræðu að um væri að ræða innleiðingu á Evrópureglum sem endurspegluðu í raun samræmdar lágmarksreglur og ég held að við ættum að hafa það hugfast. Við getum gert betur, við getum gengið lengra og mér finnst full ástæða fyrir þingnefndina til að taka þetta mál til alvarlegrar skoðunar og gá hvort ekki sé hægt að víkka rammann eins og hér hefur verið komið inn á í fyrri ræðum. Það eru nokkur atriði sem mætti skoða sérstaklega. Fyrst langar mig reyndar að nefna hér eina setningu sem ég rakst á í 3. gr. frumvarpsins. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Opinberir aðilar skulu birta lista yfir gögn sem hafa að geyma upplýsingar í þeirra vörslum sem heimilt er að endurnota, svo og þau skilyrði sem endurnot eru bundin.“ Mig langar að lesa til samanburðar aðra setningu sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Listi yfir öll mál og gögn í vörslu hins opinbera, uppruna þeirra og innihald, skal vera öllum aðgengilegur.“ Síðari setningin er úr frumvarpi stjórnlagaráðs til nýrrar stjórnarskrár, 15. gr. um upplýsingarétt. Það er ánægjulegt að sjá að þótt við séum ekki komin með nýju heildarendurskoðuðu stjórnarskrána erum við skref fyrir skref að taka sum af þeim nýmælum sem þar komu fram inn í íslenskan rétt. Bent hefur verið á 7. gr. frumvarpsins varðandi beiðni um endurnot upplýsinga. Ég velti því fyrir mér hvort hún stangist ekki í raun á við markmið laganna. Markmið laganna er að auka endurnot opinberra upplýsinga. Til þess að tryggja það viljum við að sem fæstir þröskuldar séu til staðar. Það að aðili sem vill nýta sér rétt sinn til endurnota opinberra upplýsinga þurfi að beina beiðni til aðilans sem hefur upplýsingarnar í vörslu sinni er þröskuldur sem við þurfum að íhuga alvarlega að víkja til hliðar. Líka vegna þess að það stangast á við þá reynslu sem er komin á opnun upplýsinga hér á landi nú þegar. Við erum að sumu leyti komin lengra en í þeim samræmdu lágmarksreglum sem birtast í frumvarpinu. Þá langar mig að nefna leiðbeiningar varðandi endurnot upplýsinga á opingogn.is, gagnagátt sem því miður hefur legið nokkuð í láginni síðustu ár. Þar er einfaldlega opin heimild til endurnota. Það sama á við um Landmælingar Íslands sem frá árinu 2012 hafa veitt gjaldfrjálsan aðgang og mjög opinn að þeim upplýsingum sem eru í fórum stofnunarinnar. Þar er leyfilegt að endurnota upplýsingarnar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum án þess að þurfa sérstaklega að sækja um leyfi í hvert einasta sinn. Það skiptir máli af því að þessum upplýsingapökkum hjá Landmælingum, svo að dæmi sé tekið, er hlaðið niður mörg þúsund sinnum á ári. Ef hver og einn þeirra notenda þyrfti að sækja sérstaklega um leyfi til þess myndi það auka álag á stofnunina, það myndi draga úr þeirri nýsköpun og þeim sprotum sem gætu sprottið upp úr gögnunum og það er hreinlega ekki til þess að auka endurnot upplýsinganna. Þetta vil ég einnig nefna varðandi 10. gr. frumvarpsins um gjaldtöku. Það kom fram í framsögunni að það ætti að vera síðasta leiðin sem farin yrði en mér finnst full ástæða til að skoða hvort ekki eigi bara að taka þetta út, hvort þetta sé ekki hvort eð er það lítill mögulegur gjaldstofn fyrir hið opinbera að það sé til þess vinnandi og sé framlag ríkisins til nýsköpunar sem byggir á þeim upplýsingum sem hér er hugmyndin að auka endurnot á. Svo ég nefni aftur Landmælingar var gjaldtökuheimildin í því tilviki 10 milljónir á ári. Ég held að þeir sprotar sem hafa vaxið upp úr þeirri opnun séu vel þess virði. Mig langar að lokum að nefna annað sem tengist kannski þessu öllu. Í 9. gr. er t.d. talað um snið gagna, um að opinber aðili eigi að tryggja að upplýsingarnar séu aðgengilegar á ákveðnu sniði og gerðar eru tæknilegar kröfur til þess hvernig gögnin eru sett fram til að þau nýtist sem best. Svo að ég vísi enn og aftur til Landmælinga gegnir sú stofnun þessu hlutverki gagnvart grunngerð landupplýsinga, er ráðgefandi til þeirra sem hafa slík gögn í sínum fórum þegar kemur að því að birta þær upplýsingar opinberlega, til að þær séu sem aðgengilegastar. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé full ástæða fyrir okkur að velta því fyrir okkur hvort eitthvert miðlægt apparat þurfi, einhvers konar stofnun eða bara aðila sem hefur það hlutverk innan Stjórnarráðsins að aðstoða stofnanir og opinbera aðila og hvern þann sem vill veita aðgang að opinberum upplýsingum, að veita þessum aðilum aðstoð við að frelsa gögnin; að vera með samræmda notkunarskilmála, að hjálpa til við tæknilega útfærslu á skráarsniði og að halda síðan utan um þennan miðlæga gagnabanka sem yrði þá væntanlega opingogn.is til þess að þetta verði allt jafn vel gert og allt með samræmdum hætti þannig að við séum ekki að finna upp hjólið á ótal ólíkum stöðum í einu sem er í sjálfu sér reyndin í dag þegar við erum t.d. með opnu gáttina opingogn.is, við erum með Landmælingar með svipaða notkunarskilmála og svo erum við, eins og ég nefndi, með Alþingi að birta upplýsingar um ferða- og starfskostnað okkar þingmanna en ég veit ekki hvaða notkunarskilmálar eru á upplýsingum sem dregnar eru út úr vef Alþingis. Hér þarf ósköp einfaldlega að líta yfir allt sviðið og bretta upp ermarnar. Þetta er málaflokkur sem hefur verið að sigla upp á síðustu árum og við erum með ljósglætu hér og þar eins og opnun reikninganna í fjármálaráðuneytinu sem hafa komið á síðustu misserum. En við þurfum aðeins að bretta upp ermarnar og sýna meiri metnað ef við ætlum að vera með meira í höndunum en bara samræmdar lágmarksreglur. Eins og hér hefur komið fram getum við svo hæglega verið fremst í flokki meðal ríkja í að tryggja greiðan aðgang að upplýsingum í fórum opinberra aðila.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir orð þeirra tveggja hv. þingmanna sem töluðu hér á undan mér. Mig langar aðeins að gera grein fyrir nokkrum skoðunum sem ég er með á þessu ágæta máli. Hvar eigum við að byrja? Byrjum á 3. gr. Þar er þessu beiðnakerfi lýst, þ.e. að opinberum aðilum sé skylt að verða við beiðni um heimild til að endurnýta fyrirliggjandi upplýsingar í vörslu opinbers aðila sem almenningur á rétt til aðgangs að á grundvelli upplýsingalaga eða annarra laga. Sambærilegt fyrirkomulag er í gildandi lögum í 31. gr. upplýsingalaga, reyndar mjög sambærilegt ef ekki næstum því eins, kannski ekki alveg. Hins vegar kemur fram að opinberir aðilar geti ákveðið að gera upplýsingar í vörslu sinni aðgengilegar til endurnota án þess að krefjast sérstakra beiðna. Í þessu sambandi langar mig til að lesa 1. mgr. 15. gr. á þskj. 512 frá 141. þingi, sem var frumvarp stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til stjórnarskrár grundvallað á frumvarpi stjórnlagaráðs. Þar segir, með leyfi forseta: „Allir hafa rétt til aðgangs að opinberum gögnum.“ Mjög glæsileg lína, mér þykir mjög vænt um hana. Síðan eru þarna þrjár málsgreinar í viðbót vissulega. Þar er megintónninn sleginn, sem á að vera leiðarljós okkar þegar kemur að birtingu opinberra gagna vegna þess að þegar við tölum um opinbera aðila eða opinberar stofnanir á Íslandi þá finnst mér við oft vera að tala um ríkisstofnanir en ekki lýðveldisstofnanir. Við erum ekki að tala um samfélagið sjálft. Ég myndi halda að séu þetta opinber gögn sem almenningur á rétt á að hafa aðgang að þá eigi að líta svo á að eigandi gagnanna, eða sá sem á rétt á þeim, sé almenningur sjálfur en ekki ríkið sem sjálfstæð eining, aðskilin frá samfélaginu. Það er kannski meira svona hjal um muninn á ríki og lýðveldi. Meira um það síðar. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra í andsvörum áðan um það hvers vegna það kerfi sem væri í Svíþjóð og í Danmörku væri ekki lagt til hérna, þetta væri eins og í Noregi. Hæstv. ráðherra svaraði því svo sem ágætlega, en blessunarlega líka á þá lund að við ættum að nálgast þá átt þótt lagatæknileg útfærsla væri jafnvel einhvern veginn öðruvísi. Ég verð eiginlega að lesa 5. gr. í heild sinni, með leyfi forseta: „Opinberum aðilum er heimilt að áskilja að endurnot upplýsinga uppfylli sérstök skilyrði, svo sem um gæði upplýsinga og uppfærslu þeirra, t.d. með því að gera endurnotin leyfisskyld. Slík skilyrði skulu þjóna málefnalegum tilgangi, gæta skal samræmis og jafnræðis við útfærslu þeirra og þau mega ekki takmarka möguleika á endurnotum upplýsinganna eða samkeppni óhóflega.“ Í fljótu bragði, verð ég að segja, er ég eiginlega bara svolítið á móti þessari grein yfir höfuð, mér finnst ekki að hún eigi að vera þarna. Ég veit ekki hvers vegna opinberir aðilar ættu að setja sérstök skilyrði um gæði upplýsinga eða uppfærslu þeirra, að reyna að búa til eitthvert eftirlit með því. Ef maður ætlar að hvetja almenning til að nýta þessi gögn, þýðir það að maður er að hvetja almenning til þess að fikta með gögnin. Það þýðir að fólk þarf að geta sett þau fram á annan hátt en manni kannski hugnast sjálfum. Ég ætla að nefna sérstakt dæmi sem ég ætla aðeins meira út í, það er thingmenn.is, sem er vefur sem ég hvet sérstaklega þingmenn til þess að líta aðeins á, en almenning sömuleiðis. Þar er haldið utan um ýmis gögn um okkur hv. þingmenn. Ef ég skoða sjálfan mig og aðra þingmenn þar þá kemst ég að því að sumar tölur eru ekki alveg eins og ég hefði búast við. Ástæðan fyrir því er sú að þegar höfundur þessa ágæta vefs gerði þetta var hann kannski ekki alveg með sama skilning og við þingmenn leggjum í það hvað felst í að leggja fram mál. Hv. forritari, sem er á bak við þennan vef, leit svo á það að vera meðflutningsmaður á máli væri í raun samtala með 1. flutningsmanni. En ég er í samskiptum við þennan ágæta herramann og hann tekur vel í mínar ábendingar. En það er dæmi um það hvernig það væri slæmt ef Alþingi - með því að gefa út þessi gögn um flutningsmenn, í hvaða kjördæmum þingmenn eru, hversu mikið við tölum og allt þetta, þessi gögn sem eru opinber á xml-sniði frá Alþingi, hefði sérstakar kvaðir á því, t.d. að passa að hafa svona hluti í lagi, held ég að þau væru minna notuð, ég held það yrði til trafala. Mér finnst mjög gott að höfundur thingmenn.is geti lagt gögnin fram eins og honum sýnist án þess að þurfa að ýta á takka til að samþykkja eitthvað og án þess að þurfa að borga fyrir það, þó ekki væri nema krónu. Það er ákveðinn þröskuldur að hefja gjaldtöku yfir höfuð sama hversu lágt gjaldið er. Ég gæti alveg haft skoðanir á því hvernig gögnin sem Alþingi gefur út um okkur eru nýtt. Það er auðvelt að misskilja þau, það er auðvelt að setja þau upp í pínulítið vitlaust samhengi. En ég sé bara ekki fyrir mér að það væri verkefninu til góðs að ég færi að skipta mér af því. Ég held bara að afskipti mín, eins jákvæð og frábær og þau eflaust yrðu, væru meira til trafala en það að leyfa fólki að fikta svolítið og gera sín mistök sem fylgja öllu tölvufikti, svo mikilvægt sem það er. Ég vil sömuleiðis gagnrýna það við 5. gr. að mér finnst hún afskaplega matskennd. Þar stendur að skilyrði skuli þjóna málefnalegum tilgangi og gæta skuli samræmis og jafnræðis við útfærslu þeirra; að þau megi ekki takmarka möguleika á endurnotkun upplýsinganna eða samkeppni óhóflega. Því miður er það þannig með sumar ríkisstofnanir, langt frá því allar en sumar, að þeim finnst þær stundum vera afskaplega göfugar og gjafmildar þegar þær yfir höfuð gefa eitthvað af sér og finnst þær ægilega göfugar og finnst þær aldrei vera að stíga á tærnar á neinum þegar þær gera eitthvað sem öðrum finnst slæmt. Þannig að ég trúi því ekki að ríkisstofnanir almennt líti á gögnin eða störf sín sömu augum og hinn almenni borgari og geti það ekki, hafi aldrei gert það og muni aldrei gera það. Ég verð reyndar að segja að sumar stofnanir - ég ætla að nefna sérstaklega ríkisskattstjóra - eru afskaplega góðar í því að reyna hvað best þær geta. Það eru kannski helst lögin, landslögin, sem við setjum þeim, sem koma í veg fyrir að þeir standi sig jafnvel enn betur. En það er rétt að halda því til haga að sumar stofnanir eru mjög skilningsríkar á sjónarmið borgarans, en hvergi nærri allar. Ég er eiginlega svolítið á móti þessari 5. gr. enn sem stendur. Ég vænti þess að nefndin fari betur yfir þetta og það sé þá alla vega rökstutt aðeins betur en gert er í greinargerð. Mér finnst rökstuðningurinn þar ekki sannfærandi. Ég verð, verandi tölvunördið hér í herberginu, aðeins að fjalla um 9. gr. sem er sérstakt lostæti, verð ég að segja, sérlega frábær grein. Þar segir, með leyfi forseta: „Þegar unnt er skal veita aðgang að upplýsingum til endurnota á rafrænu, opnu og véllæsilegu sniði ásamt lýsigögnum í samræmi við formlega opna staðla þar sem við á.“ Nú hef ég ekki séð orðið „véllæsilegt“ fyrr en nú, en ég fagna því mjög, vegna þess að ég hef leitað að hinu eina sanna rétta orði yfir það sem þarna er átt við. En á ensku myndi maður sennilega segja, með leyfi forseta, „computer processable“, eða eitthvað því um líkt, þ.e. að tölva geti tekið gögnin og unnið með þau einhvern veginn. En tölvur eru eins og við vitum öll í okkar daglega lífi nautheimskar og hafa ekki mannlega dómgreind sem betur fer. Þess vegna þarf að setja hlutina fram á ákveðinn hátt þannig að þær skilji þau. En sömuleiðis að lýsigögn fylgi þarna með, lýsigögn er það sem á ensku er kallað metadata. Og Alþingi sem dæmi gefur út mjög mikið af slíkum lýsigögnum um flest sem gerist á Alþingi, þar á meðal ræður, ræðutíma og þingmenn eins og ég fór yfir áðan. Það eru slík lýsigögn sem vefur eins og thingmenn.is notar. Það er lítið annað að segja um 9. gr. nema hún er frábær og mætti sjást víðar og mætti reyndar vera einhvers konar meginregla í birtingu gagna. Það er framtíðarmúsík svokölluð sem ég vona að verði einn daginn spiluð hátt og oft við hvert tilefni. 10. gr. frumvarpsins fjallar um gjaldtöku. Ég er kannski ekki beinlínis á móti henni alveg strax, en gjaldtaka er ofboðslega mikil hindrun, miklu meiri hindrun en kannski löggjafinn og ríkisstjórnin átta sig á. Okkur finnst sjálfsagt ekkert mál að einhver borgi fyrir einhver gögn og í sjálfu sér er það ekki mikið mál. Flestir eru með einhvers konar kort sem þeir geta notað á netinu eða eitthvað. Þessi gjöld eru nú yfirleitt ekki mjög há. En þau eyðileggja hins vegar algjörlega tiltekinn kúltúr sem getur myndast, mjög góðan kúltúr, þ.e. kúltúr þeirra sem eru vanir því að meðhöndla upplýsingar, meðhöndla opinberar upplýsingar og vinna með þær. Aftur ætla ég að nota Alþingi sem dæmi vegna þess að lýsigögnin sem Alþingi dreifir eru mjög góð að mínu mati og þau henta mér vel, í mínum þingstörfum, ég nota þau mjög mikið til þess að skipuleggja þingstörf og fylgjast með og svoleiðis og skrifa hugbúnað undir það allt saman. Fleiri þingmenn gera það. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, eins og frægt er orðið, notar þessi gögn mjög mikið. Thingmenn.is notar þessi gögn mjög mikið. Umsagnir.gogn.in notar þessi gögn mjög mikið. Það er afskaplega jákvætt að þegar þeir aðilar, sem eru upp til hópa einstaklingar, hittast eða eiga í samskiptum þá er ekkert sem stöðvar þá í hugmyndum. Ef ég er t.d. að gera eitthvað eitt með gögnin en hv. þm. Björn Leví annað - segjum að við séum báðir óbreyttir borgarar; erum að ræða saman um það hvernig við nýtum þessi gögn - get ég stungið upp á einhverju og hann fer bara og gerir það. Það þýðir að það þarf ekki að búa til eitthvert verkefni, þarf ekki að búa til eitthvert samstarf. Við þurfum ekki að velta fyrir okkur hvort ég megi deila gögnum með hinum eða ekki. Þegar frjálsræði ríkir, þegar gögnin mega fara út um allt án gjalds og án sérstaks leyfis og án þess að samþykkja þurfi skilmála nýtast gögnin langbest, alveg yfirþyrmandi langbest. Jafnvel afskaplega lágir þröskuldar verða mjög háir í að fyrirbyggja þessa menningu þótt þeir fyrirbyggi kannski ekki að fólk geti notað gögnin. Þetta er í sjálfu sér lítið erfiði að yfirstíga, smávægilegt gjald eða ýta á einhvern takka til að fá leyfi til að nota gögnin eða skrifa undir einhverja skilmála eitthvað því um líkt; ekkert af þessu er eitt og sér stórt mál fyrir hvern og einn, en skiptir máli í því að búa til það sem við köllum í bransanum „hacking culture“, eða hakkaramenningu, þar sem fólk er hvatt til að fikta, hvatt til að prófa og sjá hvað það getur gert með gögnin. Gott ef það er ekki skilgreining einhvers staðar þar sem talað er um að gögn séu nýtt á hátt sem tengist ekki upprunalega tilganginum með því að birta þau - það er ekkert minna en skilgreiningin á hakki, eins og ég skil það, að nýta græjur og tæki og tól til að gera annað en upprunalega var ætlunin. Það sem við köllum stundum hakkaramenningu er svona fikt og forvitnismenning. Hún er krakkinn sem opnar vídeótækið - ég er orðinn svo gamall, segi enn vídeótæki - eða opnar hvað svo sem notað er nú til dags, fiktar í því og prófar eitthvað nýtt og skemmir eitthvað stundum, það er bara þannig, og lærir kannski eitthvað á því að laga það. Það er alveg eins með gögn. Maður vill geta fiktað með þau, maður vill að aðrir geti fiktað með þau. Þá eru þessar tálmanir, eins léttvægar og þær virðast í fyrstu, afskaplega stórar í því að fyrirbyggja þá hakkaramenningu sem ég nefni hér. Að öðru leyti hef ég ekki athugasemdir við þetta frumvarp. Ég hygg, eftir að hafa gluggað aðeins í upplýsingalögin eins og þau eru, að hér sé ekkert sem þrengir rétt notenda. Mig langar bara í ljósi sögunnar hér á Alþingi að biðja hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að vera á varðbergi gagnvart því, því að það er frekar auðvelt, virðist vera, að gera mistök í lagasetningu hér á bæ, sér í lagi þegar við erum að færa eitthvað til eða setja ný heildarlög, eiga við margar greinar í einu. Mér finnst mikilvægt að við séum sérlega á varðbergi í því. Ég hlakka eiginlega meira til 2. umr. um þetta mál þegar nefndarálit verður lagt fram. Ég hvet þá sem hafa áhuga á opinni stjórnsýslu, og því að nota opinber gögn til að senda inn umsagnir, ekki síst til að undirstrika hvernig þær eru nýttar, þá er ég auðvitað að tala um það ágæta fólk sem nýtir opinber gögn nú þegar. Að öðru leyti fagna ég þessu máli og hlakka til að sjá næstu skref í þessum málaflokki og sér í lagi hvað kemur út úr þeirri vinnu sem hæstv. forsætisráðherra lýsti hér í andsvörum við mig áðan.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem sérfræðing í fikti og forvitni - af því að ég er nokkur áhugamaður um fikt og forvitni, sérstaklega þegar kemur að upplýsingum - því að þingmaðurinn nefndi gogn.in þá er önnur undirsíða þar, hjá þeim ágætu áhugamönnum um upplýsingar, sem heitir brosandi.gogn.in þar sem þeir sópuðu inn á vef öllum portrettmyndum af þingmönnum frá upphafi vega, keyrðu filter á þær allar þannig að þegar músin fer yfir þær fara þeir allir að brosa. Þetta er æfing sem kannski hefur ekki mikla efnahagslega þýðingu en er gott dæmi um hvað fiktið og forvitnin getur leitt mann út á skemmtilegar brautir og akkúrat það sem mér finnst vera lýsandi fyrir það sem þingmaðurinn var að tala um, að það á að vera hægt að gera svona flippsíður án þess að vera fastur á bak við einhvern þröskuld gjaldtöku eða íþyngjandi notkunar skilmála. Mennirnir sem bjuggu til brosandi síðuna bjuggu líka til gátt að umsögnum um þingmál sem er mjög gagnlegt tæki fyrir lýðræðislegt aðhald almennings. Þessa vegna langar mig að spyrja þingmanninn, af því að hann fór ágætlega yfir þá þröskulda, lágu þröskulda oft sem eru í þessu frumvarpi, hvort að hann sjái fyrir sér að við getum ekki sléttað þá út með nokkuð einföldum hætti og haldið þannig enn betur í markmið laganna án þess að fara eitthvað á svig við þá Evrópugerð sem liggur hér undir og verið er að innleiða.

Virðulegi forseti. Ég tel það svo gott sem óhugsandi að við gætum einhvern veginn gengið of langt fyrir regluverk Evrópu í gegnsæi í þessum efnum, sér í lagi vegna þess að stór hluti þessa er í raun og veru tæknilegs eðlis, þ.e. hvernig gögnin eru sett fram. Hæstv. forsætisráðherra nefndi áðan alveg með réttu að það kostar ákveðna fjárfestingu, kostar ákveðna peninga að setja gögn fram á einhvern annan hátt en þau eru til í sínu upprunalega formi. Oft er það vegna þröskulda, ef ekki hreinlega oftast. Það er vissulega þröskuldur þegar kemur t.d. að þingmálum. Ég lagði fram á sínum tíma, og fékk reyndar samþykkta, þingsályktunartillögu um að þingskjöl væru gefin út á því sem ég ætla að kalla hér véllæsilegu sniði, það er ákveðið flækjustig og kostnaður við að gera það. Hins vegar hygg ég líka að þeir vefir sem hv. þingmaður nefnir, eins og t.d. umsagnir.gogn.in og vissulega brosandi.gogn.in, sem ég frétti ekki af fyrr en núna og brosti vissulega við að fletta upp, stjórnsýslan þarf ekkert endilega að geta séð fyrir hvernig gögnin ber að nýta, það þarf ekkert endilega að vera í einhverjum tilgangi eða í ægilega göfugum tilgangi. Það þarf líka að geta verið af því bara, bara að gamni, bara til þess að hafa gaman. Ég legg því til að það sé bara fagnaðarefni ef einhverjum finnist gaman að krukka í opinberum gögnum, það er bara frábært, hvað þá að forrita þau. Ég held að mikið af svona hindrunum, eins og gjaldtaka og slíkt, sé í raun og veru til komið vegna þess að ákveðið hugarfar er í gangi, enginn illhugur eða neitt þannig, bara að það er ákveðinn „tendens“ eða tilhneiging, að um leið og stungið er upp á að eitthvað verði frjálst, þá þurfum við sjálfkrafa að hafa einhverjar reglur, bara einhverjar. Stundum er svarið nei. 

Virðulegur forseti. Af því að þingmaðurinn nefndi tillögu hans sjálfs um véllæsilegt snið þingmála er hún einmitt gott dæmi um hvernig framþróun í þessum málum getur skilað bættum vinnubrögðum, því að ég held að mörg af þeim mistökum sem við höfum verið að leiðrétta í lagasetningu hefðu mögulega ekki orðið ef tæknilega úrvinnslan á frumvarpsstigi eða úrvinnslustigi Alþingis hefði verið vandaðri. Þetta er nokkuð sem við tökum vonandi stór skref í á næstu árum. Varðandi rétt til gjaldtöku velti þingmaðurinn fyrir sér hvort það væri svona einhvern veginn „ég á þetta, ég má þetta“ nálgun hjá þeim sem halda um gögnin. Ég held að það sé hluti af þessu. Það er rík tilhneiging hjá þeim sem eiga gagnasett, þó að það séu opinberir aðilar, að vilja ógjarnan láta þau af hendi, hvað þá í það hyldýpi sem skilmálalaus opinn gjaldfrjáls aðgangur er; þá er hann bara að henda þessum elskum sínum sem hann er búinn að safna saman árum saman út í hinn harða heim og hefur ekkert um það að segja hver tekur við þeim og gerir eitthvað á grunni þeirra. Ég held að það sé hluti af því. Ég held að hluti af því sé síðan bara einhver ljósritunaráhrif. Stofnanir eru aldar upp við það að þegar beiðni kemur um gögn og upplýsingar þýði það bara fýsíska útprentun og ljósritun á gögnum sem er hægt að reikna í beinhörðum kostnaði. Það að fá allar xml-töflur þingsins eins og þær standa í dag á pappír myndi kannski kosta einhverja tugþúsundkalla, en það að hlaða þeim niður á sekúndubroti rafrænt 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi hárrétt fyrir sér í þessu. Ég skal bara segja sem forritari sem hefur skrifað ansi mikið af forritum, smáum og stórum í gegnum tíðina, að ég kannast mjög vel við þá tilfinningu að hafa búið til eitthvað, safnað einhverju saman eða gert eitthvað sem mér finnst ægilega flott en vera af einhverjum ástæðum feiminn við að gefa það út algjörlega frjálst. Þetta er einhver tilfinning sem ég veit ekki alveg hvaðan kemur nákvæmlega, því að nú er ég einarður stuðningsmaður opins hugbúnaðar og opinna staðla og svoleiðis, ég hef samt þessa tilfinningu. En ég held að hún sé svolítið eins og með fordóma og aðra mannlega misbresti, ég held við séum öll haldin einhverjum slíkum tilfinningum sem við losnum kannski ekki endilega við, en við getum áttað okkur á þeim og spornað við þeim með einhverjum öðrum hætti, t.d. að ígrunda málið og spyrja sig: Af hverju ekki að gefa þetta algjörlega frjálst, hvað er það sem ég er hræddur við? Oft er svarið ekkert, bara ekki nokkur skapaður hlutur. Nema við forritarar könnumst auðvitað við það að gera hlutina fyrst án tillits til þess að nokkur maður sæi hvað við værum að gera og síðan gefa það út og hafa svo áhyggjur af gagnrýni, ef maður vandaði sig ekki í byrjun. Það kannast sennilega flestir forritarar við það. Eins og ég segi, það er bara eitthvað sem maður þarf að vinna aktíft á móti í sjálfu sér. Ég held að til þess að stofnanir geri þetta þurfi lagaumhverfið að vera þannig að það hvetji einmitt til þess sjónarmiðs að ekki sé verið að biðja um einhverja vinnu þegar kallað er eftir gögnum. Það er langbest að þetta sé bara vefsíða, notandi sækir gögn, engin leyfi, engin vinna, enginn tími, engir peningar, ekki neitt, bara einfaldlega opin gögn. Hvað varðar hugarfar hjá stofnunum, ég held að það sé mikið að skána. Eins og ég segi, gögnin frá Alþingi t.d. eru mjög góð, þau eru ekki jafn ítarleg og ég myndi vilja hafa þau. Það er engan við að sakast, það er bara tæknilega flókið úrlausnarefni. En ég held að þetta sé að skána. Mér finnst frumvarpið vera einkenni þess að þetta sé allt að skána, jafnvel í hinni stóru Evrópu. 

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, vil bara þakka fyrir góð innlegg hv. þingmanna sem tekið hafa þátt í umræðunni. Ég vænti þess að þessi mál, og þær spurningar sem hér hafa verið reifaðar, verði tekin til skoðunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. 5. gr. hefur verið gerð að sérstöku umfjöllunarefni hér hjá nokkrum hv. þingmönnum og mér finnst ástæða til að árétta að engri stofnun er skylt að setja nein sérstök skilyrði. Þar af leiðandi mun þetta ekki þrengja neitt sem fyrir er heldur á fremur að virka hvetjandi með því að setja þessi lög svona fram í þessum sérstaka lagabálki. Það er því ekki nokkur leið að túlka frumvarpið á þann veg að þrengt verði að stofnunum sem hafa þegar birt sínar upplýsingar og heimilað endurnot. Landmælingar voru til að mynda nefndar hér. Almennu skilyrðin eru mjög almenn eins og fram kemur í 4. gr. Satt að segja þekki ég þess ekki dæmi að sett hafi verið nein sérstök skilyrði fyrir endurnotum gagna. Þessi heimild er inni ef slík sérstök skilyrði yrðu sett af einhverjum ástæðum. Ef þau þættu ómálefnaleg - nú höfum við, eins og ég segi, engin dæmi um það - væri hægt að kæra það til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Það er mikilvægt að hafa í huga að þetta er eingöngu heimild og alls ekki nein skylda. Síðan hefur aðeins verið rætt um gjaldtöku. Mikilvægt er að hafa í huga að frumvarpið fjallar um endurnot en ekki aðgang, það er alls ekki verið að tala um gjaldtöku fyrir aðgang að gögnum, hefur engin áhrif á gjaldtöku fyrir hann. Eftir því sem næst verður komist er hins vegar mjög sjaldgæft að gjald sé innheimt fyrir endurnot upplýsinga og í frumvarpinu er gert ráð fyrir að svo verði áfram; einungis þegar viðkomandi opinberi aðili hefur séð ástæðu til að setja sér sérstaka gjaldskrá um endurnotin sem þá miðast við einhvern hugsanlegan kostnað viðkomandi stofnunar. Það er hins vegar stefna stjórnvalda að opin gögn séu gjaldfrjáls og endurnýtanleg eins og kostur er. Það er hin almenna stefna. Mér fannst mikilvægt að árétta það að meginreglan er sú. Mér fannst þetta vera þau atriði sem bar hæst í máli hv. þingmanna og nefni þau þess vegna. Ég vona að frumvarpið fái góða og vandlega umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og verði afgreitt hér. Ég held að þetta sé framfaraskref. Við erum að gera umhverfi fyrir endurnot opinberra gagna betra. Hér var aðeins rætt um opin gögn og hvernig við getum látið það svæði verða virkara, það kom fram í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Þar er vinnuhópur að störfum, ég vil koma því á framfæri. Hann hefur ekki enn skilað tillögum um hvernig við getum látið það svæði verða virkari vefgátt þannig að aðgengið verði betra og þar sé fleiri gögn að finna. Vonandi munum við sjá einhverja niðurstöðu úr því á næstunni. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um skiptingu útsvarstekna á milli sveitarfélaga. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að skipa starfshóp sem móti tillögur í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga um skiptingu útsvarstekna milli sveitarfélaga með það að leiðarljósi að hún endurspegli sem best útgjöld sveitarfélaga fyrir veitta þjónustu. Starfshópurinn horfi m.a. til tilvika þar sem einstaklingur á frístundahús eða jörð eða starfar í öðru sveitarfélagi en hann á lögheimili í. Ráðherra skili tillögum til Alþingis fyrir árslok 2018.“ Tillaga þessi var áður flutt á 146. og 147. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Hér í dag er hún endurflutt með örlitlum breytingum með tilliti til athugasemda sem komu frá Byggðastofnun. Samkvæmt 1. málslið 2. mgr. 20. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, greiða menn sem bera ótakmarkaða skattskyldu hérlendis útsvar til þess sveitarfélags þar sem þeir eiga lögheimili. Hafi einstaklingur átt lögheimili í fleiri en einu sveitarfélagi á tekjuárinu skal leggja á hann útsvar sem skiptist hlutfallslega eftir búsetutíma, samanber 2. málslið sömu málsgreinar. Sveitarfélög geta þó haft verulegan kostnað af þjónustu við aðra en þá sem þar eiga lögheimili, t.d. einstaklinga sem eiga þar frístundahús eða jörð og dvelja þar jafnvel drjúgan hluta ársins án þess að stunda þar búskap. Sem dæmi þar um má nefna kostnað við snjómokstur. Hér er því lagt til að starfshópi verði falið að móta tillögur í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga um skiptingu útsvarstekna milli tveggja eða fleiri sveitarfélaga þannig að hún endurspegli sem best útgjöld sveitarfélaga fyrir veitta þjónustu. Það hefur gerst og gerðist kannski mest upp úr aldamótum, við þekkjum það sem gerðist þá í uppsveiflunni sem var, að mjög margir einstaklingar keyptu jarðir og jörðum var skipt upp í smábýli, lítil lögbýli sem menn hafa síðan nýtt í vaxandi mæli til dvalar, jafnvel atvinnu að hluta til, annars vegar á þeim stað og svo í því sveitarfélagi sem þeir annars búa og hafa lögheimili í. En margir þessara aðila hafa áhuga á að taka þátt í samfélaginu þar sem þeir hafa keypt eignir og leggja sitt af mörkum og dvelja þar jafnvel hálft ár eða meira eða stóran hluta ársins á þeim stað. Þess vegna er ekki óeðlilegt að þeir geti skipt útsvarstekjum sínum á milli sveitarfélaga hafi þeir áhuga til þess. Í mörgum löndum í kringum okkur hafa menn haft áhyggjur af þessari þróun. Það er sjálfsagt að hafa þær áhyggjur hérna líka. Við þurfum jú að hafa gott landbúnaðarland til matvælaframleiðslu. Þess vegna hafa sveitarfélög í auknum mæli tekið upp skýrar reglur þar að lútandi. Í landsskipulagsstefnu sem var samþykkt á þarsíðasta kjörtímabili voru einmitt líka sett ákvæði til stuðnings sveitarfélögum, að hafa skýra stefnu um hvernig þau geti tryggt það í skipulagi að góðar jarðir til matvælaframleiðslu verði nýttar áfram til hennar. En það eru líka til önnur landsvæði þar sem ekkert er af því og er til bóta að halda áfram uppbyggingu fyrir þá sem vilja koma og dvelja í samfélaginu. Þess vegna getur þessi tillaga hjálpað til við að skapa tekjur til sveitarfélaga. Menn sem hafa vilja til þess að skipta búsetu sinni hafi þá möguleika á því. Ég vil líka vísa í umræðuna sem var hérna fyrr í dag um eigendastefnu varðandi bújarðir ríkisins. Þetta getur allt tvinnast saman. En kannski erum við að afmarka okkur hérna og horfa betur á þá einstaklinga sem dvelja að hluta til í einu sveitarfélagi með lögheimili en eru svo stóran hluta ársins í öðru sveitarfélagi. Það sem hefur gerst, og það er mikil áskorun fyrir mörg minni sveitarfélög sem standa frammi fyrir því að stór hluti jarða hefur verið seldur til einstaklinga sem búa ekki þar, er að sveitarfélögin fá nær engar tekjur af þeim af því að af sölunni er greiddur fjármagnstekjuskattur. Oft og tíðum kaupa menn þessar jarðir vegna hlunninda. Af hlunnindunum fara heldur engar tekjur til sveitarfélagsins. Þær fara til ríkisins. Margir af þeim eigendum eins og ég sagði áðan, og ég hef heyrt á tal þeirra og átt samtal við nokkuð marga þeirra, hafa áhuga á því að vera þátttakendur á fleiri en einn hátt í samfélögunum þar sem þeir eru og leggja til framlög sín til að byggja upp innviðina þar og vera meiri þátttakendur. Ég vona að tillagan fái framgang. Að henni standa, auk mín sem hér stend, Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson og Karl Gauti Hjaltason. Að lokinni umræðu vona ég að málið fái framgang og legg til að því verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar.

Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir ræðuna. Við höfum talað mjög mikið um útsvar og skiptingu þess í gegnum tíðina. Margar ástæður liggja þar að baki. Þetta er tengt ákalli sveitarfélaga um aukna og bætta tekjustofna. Við sem búum í hinum dreifðu byggðum heyrum ákall forsvarsmanna sveitarfélaga sem eru jafnvel að ráða til sín sumarafleysingafólk á stórum ferðamannastöðum. Ég tek sem dæmi Mývatnssveit þar sem fjölgar mjög verulega yfir hábjargræðistímann fólki sem kemur þar til vinnu vegna ferðamanna; fólki sem er með lögheimili annars staðar en nýtur þjónustu í sveitarfélaginu meðan það vinnur þar. Sveitarfélögin hafa jafnvel þurft að koma upp húsnæði til að geta hreinlega annað eftirspurn og sinnt þeirri ferðamennsku sem þar er verið að bjóða upp á. Það er bagalegt þegar svoleiðis er, þegar að stórum hluta er um að ræða vinnuafl sem skilur ekki eftir sig neinar tekjur. Þess vegna hef ég verið hlynnt því að við skoðum með einhverjum hætti hvort hægt sé að skipta útsvarinu. Það getur eflaust verið snúið. Við hvað á að miða? Ákveðinn fjölda vikna sem viðkomandi er að störfum? Það þarf þá væntanlega að vera innan tiltekinna marka. Hver á sú prósenta að vera? Ég efast ekki um að þetta getur orðið snúið en ég held að þetta sé samt nokkuð sem við eigum að reyna að vinna með. Það er engin önnur leið betri til að mæta því þegar fólk er jafnvel farið að búa hálft ár á tilteknum stað, hvort sem það er í heilsárshúsi í Grímsnesinu eða í vinnu í einhverja mánuði einhvers staðar og á svo kannski fasta búsetu annars staðar, sem telst þá vera lögheimilið. Við vorum einmitt að afgreiða lögheimilisfrumvarp frá ráðherra, sem tekur m.a. til þessara mála að einhverju leyti, þ.e. hvar menn mega skrá sig. En þetta er snúið. Ég sé ekki að við getum farið einhverja aðra leið í gegnum skattkerfið sem beinlínis tengist sveitarfélögunum hvað þetta varðar. Ég ætlaði svo sem ekki að hafa þetta neitt langt en mér finnst að þetta sé að aukast, að verða miklu meira um þetta. Það er í takt við tíðarandann, að reyna að hugsa um þetta ótengt því hvar lögheimili manns er eins og verið hefur. Við erum með fólk sem er búsett á tveimur heimshornum, hjón sem hafa jafnvel bæði þurft að flytja lögheimilið þannig að annar aðilinn gæti stundað vinnu. Þá lendir fjölskyldan kannski í erfiðleikum í búsetusveitarfélaginu vegna þeirrar þjónustu sem þar á að veita. Allt hangir þetta saman. Þau lög koma kannski til með að hanga svolítið saman við þetta. Ég vona að málið fái góða umfjöllun í nefndinni. Það hefur verið mikið ákall í þessa veru. Ég trúi því að allir landsbyggðarþingmenn, sem hafa ferðast um kjördæmin sín, hafi fengið ábendingu um þetta. Sambandið hefur líka verið að ræða þessi mál þó að það sé snúið hvernig eigi að framfylgja þessu. Ég vona að málið fái góða umfjöllun í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessari tillögu til þingsályktunar og þekki mörg dæmi þess að fólk er með lögheimili í borginni en er ansi mikið í sínu sumarhúsi. Það er, trúi ég, grundvöllurinn að þessu máli. Menn eru meira og minna búsettir í sumarhúsum sínum sem eru orðin gerbreytt frá því sem áður var. Þetta eru orðin mjög vel byggð hús, ólíkt því sem var fyrir nokkrum áratugum þegar þetta voru hálfgerðir kofar og héldu varla vatni eða vindum. Þetta er gerbreytt eins og við þekkjum. Það er líka ein ástæða sem ber að nefna þegar rætt er um þetta mál: Húsnæðið er orðið eins og fínustu einbýlishús í borginni, eins og fólk býr hér, jafnvel betra. Fólk dvelur líka mikið í þessum húsum, miklu meira en áður, vegna aðbúnaðar, og sækir jafnvel vinnu úr þessum bústöðum. Vegakerfið er orðið skárra. Þeir sem eru í sínum bústöðum í Grímsnesinu eða nær höfuðborgarsvæðinu stunda, margir hverjir sem ég þekki, vinnu meira og minna úr bústaðnum. Þarf ekki að koma neitt annað til en að það er orðið stutt og greiðfært þarna á milli. Það eru helstu ástæðurnar. Það er engum vandkvæðum bundið að reikna þetta út ef einhver formúla yrði fundin í nefndinni miðað við að í dag er fólk að flytjast á milli lögheimila. Reiknuð er út skipting á sköttum þeirra á milli viðkomandi sveitarfélaga, það er einföld aðgerð í tölvu. Það þarf að finna lausn á þessu, einhverja útgönguleið, til að hjálpa sveitarfélögum sem eru að þjónusta þetta fólk sem þó greiðir einungis fasteignagjöld til viðkomandi sveitarfélags. Auðvitað er mjög ósanngjarnt að þessi sveitarfélög, sem eru kannski mjög fámenn, með gífurlegan fjölda af sumarhúsum, fá alls ekki nokkurn hlut af tekjusköttum þessa fólks. Þetta er réttlætismál að mínu mati. Þess vegna setti ég nú nafn mitt við þessa ágætu tillögu til þingsályktunar frá hv. þm. Þórunni Egilsdóttur. Ég vona að málið fái góða umfjöllun í nefndinni og góðan framgang.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um gerð áætlunar um stafræna endurgerð íslensks prentmáls. Nokkuð stórt og mikið heiti og kannski ekki gagnsætt, en ég ætla að útskýra aðeins í hverju þetta felst og jafnvel að leyfa mér að lesa greinargerðina með tillögunni þó að ég geri það alla jafna ekki þegar ég mæli fyrir málum. Hún er ansi merkileg og skýrir þetta út nokkuð vel. Fyrst langar mig að taka fram að með mér sem flutningsmenn að málinu eru þingmennirnir Ari Trausti Guðmundsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ólafur Ísleifsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Jón Steindór Valdimarsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þorsteinn Sæmundsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Guðmundur Andri Thorsson. Nokkuð löng nafnaruna og glöggir áheyrendur hafa merkt að þetta eru alls 15 þingmenn úr öllum flokkum, þannig að ég fagna því hve mikill og góður stuðningur er við málið. 15 þingmenn, við erum 63 á þingi, þar af eru tíu ráðherrar sem alla jafna eru ekki með á málum öðrum en sínum eigin. Forseti Alþingis er nú sjaldnast með á málum, þannig að 15 þingmenn af þeim 52 sem eftir standa eru meðflutningsmenn að þessari tillögu, sem mér reiknast til að séu tæplega 30%. Ég hef góðar vonir til þess að málið verði að veruleika. Tillagan til þingsályktunar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls sem verði aðgengileg til lestrar á nettengdum búnaði og kanni möguleika þess að ná samningum við höfundaréttarhafa um slík afnot stafrænnar endurgerðar ritverka. Starfshópurinn geri grein fyrir kostnaði og möguleikum á að ljúka stafrænni endurgerð íslensks prentmáls á a) 5 árum, b) 10 árum og c) 15 árum. Starfshópurinn ljúki störfum í tæka tíð til þess að ráðherra verði unnt að flytja Alþingi skýrslu um málið og kynna niðurstöður hans fyrir 1. desember 2018.“ Nú kynni einhverjum að þykja að ekki væri gefinn sérstaklega langur tími til þessarar vinnu. Þetta eru þrátt fyrir allt aðeins örfáir mánuðir þar til að við gætum fengið skýrslu fyrir 1. desember 2018, en ég ber engu að síður þá von í brjósti að jafnvel þurfi ekki einu sinni að nýta allan þennan frest því að töluvert af þeirri vinnu sem starfshópurinn myndi þurfa að fara í, kæmi hann að málinu þar sem ekkert hefði verið átt við það, hefur þegar átt sér stað. Málið hefur verið til skoðunar í ráðuneytum frá 2013 til 2014, ratað inn í tillögur nefnda og skoðanir starfshópa í ýmsum myndum. Það er því mikið til af skoðunum og gögnum um þessi mál sem ég treysti, verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt, að starfshópurinn umræddi muni nýta sér mjög mikið við sína vinnu, þannig að við þurfum ekki að byrja upp á nýtt og raunar mælist ég til þess að það verði ekki gert, því að við viljum öll að við getum starfað með sem hagkvæmustum hætti. Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að stuðla að því að gerð verði rækileg áætlun um stafvæðingu íslensks prentmáls, einkum bóka, sem hefur náð þeim aldri að það er ekki lengur söluvara á markaði og gerð grein fyrir því hvernig hin stafvæddu rit yrðu gerð aðgengileg fyrir almenning. Með stafvæðingunni yrði stafræn tækni nýtt til að stórauka aðgengi almennings að ritmáli á íslensku og stutt væri við markmið um að efla stöðu íslensks máls í stafrænum heimi. Stafræn endurgerð hugverka er mikilvægur þáttur stafvæðingarinnar sem fer nú fram með miklum hraða á mörgum sviðum samfélagsins. Hin stafræna bylting veldur gagngerum breytingum á varðveislu og miðlun hvers konar menningarefnis, svo miklum að jafna má áhrifum hennar við það þegar prenttækni þróaðist svo að tekið var að prenta bækur í Evrópu á síðmiðöldum. Mikilvægi hinnar stafrænu tækni nýtur hvarvetna viðurkenningar og stjórnvöld leggja víðast hvar áherslu á að nýta hana og gera það sem í þeirra valdi stendur til að innleiðing stafrænnar tækni gangi greitt fyrir sig. Þannig hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins markað stefnu um stafrænan innri markað, Digital single market: Bringing down barriers to unlock online opportunities, sem ætlað er að greiða fyrir ýmiss konar starfsemi á netinu í aðildarríkjum sambandsins, þar á meðal á menningarsviðinu, en hvað það varðar hefur framkvæmdastjórnin lagt fram sérstök tilmæli um það hvernig staðið skuli að því að yfirfæra efni á varðveisluhæft stafrænt form og miðla því á netinu. Samstarfsvettvangur evrópskra safna, vefurinn Europeana Collections, sem er að hluta til fjármagnaður af Evrópusambandinu, er dæmi um það hvernig staðið er að stafrænni miðlun menningararfs Evrópulandanna. Íslenskar menningarstofnanir eiga aðild að Europeana Collections og hefur starfsfólk þeirra öðlast reynslu og þekkingu af stafrænni endurgerð, skráningu, varðveislu og hinu stafræna menningarumhverfi í heild í gegnum þetta samstarf. Biðst forláts á því að röddin er eitthvað að gefa sig. Ég virðist vera sjaldnar í pontu núna en ég er vanur, þannig að …  Á Norðurlöndum hefur verið mörkuð stefna um stafræna endurgerð menningararfsins sem söfn og aðrar menningarstofnanir starfa eftir. Ekki er á neinn hallað þótt fullyrt sé að Norðmenn hafi náð mestum árangri Norðurlandaþjóða í stafrænni endurgerð prentaðra bóka. Árið 2009 hófst þar í landi tilraunaverkefni á vegum norska þjóðarbókasafnsins, Nasjonalbiblioteket, um stafræna endurgerð prentaðra bóka á norsku sem ber heitið Bokhylla.no eða Bókahillan. Verkefnið þróaðist fljótt af tilraunastigi og hefur leitt til þess að nú er lokið stafrænni endurgerð allra bóka sem gefnar voru út í Noregi fyrir lok ársins 2000 að þýðingum meðtöldum, en að um 4.000 ritum frátöldum, sem rétthafar kusu að halda utan verkefnisins og eru aðeins um 1,5% alls ritakostsins. Þegar endurgerðarverkefninu lauk í upphafi þessa árs höfðu um 270.000 rit fengið stafrænan búning og voru orðin aðgengileg netverjum með lestæki sem bera norska IP-tölu. Ein af meginforsendum þess að unnt var að gera norsku þjóðarbókahilluna svo veglega sem raun er á var að víðtækt samkomulag tókst við samtök höfundaréttarhafa, Kopinor, um heimild til að birta ritin í stafrænni endurgerð á vef norska þjóðarbókasafnsins og hefur meginþorri rétthafa kosið að leyfa slíka birtingu. Í menningarstefnu íslenskra stjórnvalda, sem samþykkt var árið 2013, er stafrænni menningu haldið sérstaklega fram og markmið sett um að „menningararfur þjóðarinnar verði gerður aðgengilegur á sem flestum sviðum á stafrænu formi“. Tillögur samráðsnefndar um bókaútgáfu sem var að störfum á árinu 2013 bera þess vott að stafræn endurgerð prentaðs máls og almennur endurgjaldslaus aðgangur að rafritunum sé bókaútgefendum og höfundum mjög að skapi þar sem lagt er til í skýrslunni að „öllum almenningi verði án endurgjalds veittur aðgangur að prentarfi Íslendinga, sem ekki er á markaði, í gegnum vefgáttina baekur.is. Þetta verði gert mögulegt með sérstökum samningi við höfundaréttarhafa á svipaðan hátt og gert hefur verið í Noregi“. Nokkuð hefur enda verið unnið að stafrænni endurgerð menningarefnis hér á landi, þar á meðal prentmáls, og er afrakstur þeirrar starfsemi að finna á vefsvæðum Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns, baekur.is og timarit.is. Nýleg úttekt á varðveislu menningararfleifðar á stafrænu formi hjá söfnum og menningarstofnunum hér á landi leiddi í ljós að um 70% bóka sem gefnar voru út fyrir 1850 eru þegar komin í stafrænan búning en engar þeirra um 85.000 bóka sem út hafa komið eftir það hafa verið stafvæddar. - Ég hef hér nýjar tölur frá Landsbókasafni þar sem í raun nær allar bækur gefnar út fyrir 1844 eru komnar inn, eða stór hluti þeirra. Þetta eru bækur frá 1534 til 1844. Ætli þetta séu ekki rúmlega 70%, þannig að við getum þegar skoðað þessar bækur. - Af hálfu þeirra sem unnið hafa að stafrænni endurgerð bóka er talið að ástæða sé til að stafvæða um 42.500 rit eða um helming útgefinna bóka. Þegar hafa um 60% dagblaða verið endurgerð stafrænt og hlutfall tímarita er um það bil það sama. Fyrirliggjandi upplýsingar benda til þess að hvað prentmál varðar liggi nú mest á að hefja stafræna endurgerð bóka á íslensku, sem er nánast öll eftir. Það greiðir að sjálfsögðu fyrir því verkefni að unnt er að nýta reynslu, þekkingu og tækni sem þegar hefur sannað sig í sambærilegum verkefnum hér innan lands eða erlendis. Engu að síður er ljóst að stafvæðing a.m.k. 42.500 rita er verulegt viðfangsefni sem krefst bæði fjár og mannafla. Ávinningurinn með tilliti til varðveislu en þó einkum aðgengis er hins vegar ótvíræður og hlýtur að teljast mikilvægur þáttur í að viðhalda íslenskri menningu með því að greiða ritum sem hana geyma leið inn í hinn stafræna heim. Virðulegur forseti. Ég hef nú lokið við að lesa tillöguna og greinargerðina. Mér varð hugsað til þess þegar ég hlustaði á umræður áðan um aðgang að opinberum gögnum, og við höfum svo sem rætt í þessum sal fleira í þá veru, að talað var um að með því að opna gögn þá fyndust notin fyrir þau sem menn kannski sáu ekki fyrir. Ég held að það sé akkúrat það sem hafi gerst t.d. með vefnum timarit.is. Sjálfur er ég menntaður sagnfræðingur. Þegar ég var í námi vorum það eingöngu við sagnfræðinemar og kannski eldri fræðimenn sem sátu og blöðuðu í gömlum dagblöðum. Og kannski hv. þm. Óli Björn Kárason. Það er í mesta lagi að þetta hafi verið plott í glæpasögu að einhver hafi setið hálfan dag og skoðað filmur í gamla þjóðskjalasafninu. Í dag er þetta opið. Hver hefur ekki verið að leita að einhverju og dottið niður á skemmtilega gamla blaðagrein á timarit.is? Notin fyrir svona vef eru mér liggur við að segja óteljandi. Við sjáum þau ekki öll fyrir. Fyrst og fremst hefur það að stafvæða svona prentarfinn okkar varðveislugildi og útbreiðslugildi hvað varðar íslenska menningu. Með þessu, verði þetta að veruleika, yrðu þær bækur sem gefnar hafa verið út á íslensku aðgengilegar. Það væri einfaldlega hægt að skoða þær á netinu. Eins og kom fram í greinargerðinni, og það er að norskri fyrirmynd þá geta eigendur höfundaréttar ákveðið að þeirra bækur verði ekki með í þessum grunni. Það er þeim í sjálfsvald sett að taka þær út og maður getur séð fyrir sér bækur sem enn eru í sölu og fólk sem á höfundaréttinn að þeim líti kannski svo á að slík birting gæti dregið eitthvað úr sölu, þá taka viðkomandi bókina eða bækurnar einfaldlega úr þessum grunni. Engu að síður, eins og reynsla Norðmanna sýnir, eru líkur á að það yrði ekki nema örlítið brot sem myndu gera það. Í Noregi eru þetta ekki nema 1,5% alls ritakostsins sem höfundaréttarhafar hafa kosið að væru ekki með þarna. Virðulegi forseti. Ég gæti talað miklu lengur en ætla ekki að gera það, minni þó hv. þingmenn aðeins á að við höfum rætt mikið um varðveislu íslenskunnar, íslenskrar tungu, íslenskrar menningar, aðgang að íslenskri menningu, aðgang að arfinum okkar sem við geymum í okkar ritaða máli. Vefur af þessu tagi myndi jafna aðganginn óháð því hvar fólk býr á landinu, hvort það er nálægt þeim húsum, bókasöfnum og stofnunum sem hýsa þær bækur og þau rit, og vera gott verk í því þarfa starfi að útbreiða íslenska prentarfinn. Eins og kemur fram í greinargerðinni eru fyrstu hugmyndir í raun og veru um þetta verkefni settar fram í skýrslu sem unnin var í menntamálaráðuneytinu á árunum 2013 og 2014, þannig að innan embættismannakerfis og þeirra sem að þessu koma hefur þessi hugmynd lengi verið á floti þannig að þetta er ekki nýtt sem ætti að koma neinum á óvart. Og fyrir þau sem eiga erfitt með að sjá gegnsæið í þessu, að gera áætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls, þá vísa ég aftur í vefinn timarit.is sem við þekkjum flest. Þetta yrði í grunninn slíkur vefur, nema fyrir bækur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir hans ágætu framsögu. Hann er ekki lengi að komast í æfingu, það er ljóst. Það veit á gott þegar líður að vorþingi. Ég er einn þeirra sem eru sannfærðir um að það sem gerir okkur Íslendinga að þjóð sé sá menningararfur sem við eigum í bókunum, í sögunum okkar og í náttúrunni okkar. Ég held að það sé skylda okkar að standa vörð um þann arf. Ég er þess fullviss að ef við glötum honum þá er það fyrsta skrefið í átt að því að glata fullveldi okkar og sjálfstæði; við ætlum einmitt að halda upp á 100 ára afmæli fullveldis síðar á þessu ári. Ég er hins vegar hugsi yfir þeirri nálgun eða þeirri hugmyndafræði sem liggur að baki þessari þingsályktunartillögu. Ég þarf að biðja hv. þingmann og 1. flutningsmann að hjálpa mér aðeins að skilja þá hugmyndafræði sem býr að baki. Hér segir, með leyfi forseta: „Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að stuðla að því að gerð verði rækileg áætlun um stafvæðingu íslensks prentmáls, einkum bóka, sem hefur náð þeim aldri að það er ekki lengur söluvara á markaði …“ Þetta var það sem ég hjó strax eftir þegar ég byrjaði að lesa. Bíðið nú við. Hvað er ekki söluvara? Hver tekur ákvörðun um hvað telst söluvara og hvað ekki? Ég er sannfærður um að það eru a.m.k. ekki embættismenn 

Virðulegur forseti. Nú kemst ég í feitt, nú get ég útskýrt fyrir hv. þm. Óla Birni Kárasyni hvernig markaðurinn virkar. Hvað er ekki söluvara? spyr hv. þingmaður. Það er eðlileg spurning. Í raun er það alltaf söluvara sem einhver hefur áhuga á að kaupa. Ég ætla ekki að fara í framboðs- og eftirspurnarkenningar, ég held að hv. þingmaður myndi fljótt reka mig á gat í þeim. En hér er einfaldlega verið að vísa til þess að ekki er endilega verið að tala um nýjustu bækur sem er að finna í hillum bókaverslana núna. Ég vísa hér, eins og mikið er gert í þessari þingsályktunartillögu, til reynslu Norðmanna. Þar miðuðu menn einfaldlega við árið 2000 og hugsuðu sem svo að bækur orðnar það gamlar væru ekki lengur söluvara á almennum markaði í þeim skilningi að þær fylli hillur bókaverslana. Ég minni hv. þingmann hins vegar á það að á endanum er það eigandi höfundaréttarins sem ákveður hvort hann telur að bókin sín sé söluvara eða ekki. Ef eigandi höfundaréttar, höfundur eða hver sem á höfundaréttinn hverju sinni, telur að bók hans sé enn söluvara á markaði er honum í lófa lagið að taka viðkomandi bók úr þessum grunni. Þannig hafa aðeins 1,5% norskra eigenda höfundaréttar á bókum fyrir árið 2000 metið það sem svo að þeirra bækur væru enn söluvara á almennum markaði í þeim skilningi sem lagður er í þetta frumvarp og er grunnurinn að því verkefni sem vísað er í í hinni norsku þjóðarbókahillu. Við búum svo vel að það er tiltölulega nýbúið að vinna þetta verkefni þar, þannig að við getum sótt í þeirra reynslubanka.

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessi svör. Við getum auðvitað talað lengi um framboð og eftirspurn og lögmál sem þar gilda. En það er annað sem truflar mig, vegna þess að ég er sammála markmiðum sem menn eru að reyna að ná. Ég held að það sé mikilvægt að við sinnum þessu eins og ég lagði áherslu á hér áðan vegna þess að það er skylda okkar. Mér sýnist að útgangspunkturinn í þessari tillögu, hv. 1. flutningsmaður leiðréttir mig ef ég hef rangt fyrir mér, sé sá að þetta sé hlutverk ríkisins, að ríkið eigi að stuðla að þessu og vinna að þessu. Mín spurning er: Hafa flutningsmenn velt því fyrir sér með hvaða hætti það geti verið skynsamlegt að ryðja braut einkaaðila, einstaklinga og fyrirtækja, til að sinna varðveislu menningararfsins, m.a. á stafrænu formi líkt og hér er lagt til? Ég er einn mesti notandi timarit.is sem til er. Það líður ekki sá dagur að ég fari ekki þar inn til að rifja upp söguna og halda mér í sæmilegri æfingu. Ég nota galdratækið Kindle, mér er sagt að útgáfa stafrænna bóka eigi ekki mjög bjarta framtíð þar, en þá opnaðist algjörlega nýr heimur fyrir mér, aðgangur að milljónum bóka óháð landamærum. Það breytir því ekki að ég held áfram að fara í bókabúð, þar er skemmtilegast að vera. Ég vil fá stutta útskýringu frá flutningsmanni: Er hún rétt, sú tilfinning hjá mér að flutningsmenn gangi út frá því að ríkið skuli standa í þessu verkefni, fjármagna 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður veit sem er að það er fátt sem ég geri öðruvísi en að hugleiða hvort einkaaðilar geti komið þar að verki. Hugmyndin um að hið opinbera komi á einhvern hátt að varðveislu bóka og innihalds þeirra er ekki ný, það er ekki eitthvað sem verið er að leggja til í fyrsta sinn í sögunni í þessu frumvarpi. Ég og hv. þingmaður deilum áhuga og aðdáun á bókabúðum. Ég spyr hv. þingmann hvort hann deili ekki líka aðdáun minni á bókasöfnum. Þar er prentarfurinn varðveittur í dag. Þar hafa einkaaðilar ekki komið að enn þá. Það má vel vera að einhvers staðar bíði í röðum fjárfestar eftir því að setja fjármuni í þetta og telja sig geta grætt á því; það er þá bara fínt, starfshópurinn getur skoðað það. En hv. þingmaður talar um timarit.is. Þar er að finna dagblöð landsins. Þar er t.d. að finna Morgunblaðið sem ég veit að hv. þingmaður les með sömu gleði og ég á hverjum degi.  Hverjum eigum við að treysta fyrir því hvar markaðurinn á að vera og hvar ekki ef ekki Morgunblaðinu, hv. þingmaður? Mig langar að koma inn á annað hér rétt í lokin sem snýr einmitt að varðveislu menningararfsins. Ég ætla að minna á að bækur gefnar út á Íslandi 1887–1996 eru 53.425. Hluti þeirra er í bókasöfnum. Þar liggja þær jafnvel undir skemmdum. 

Frú forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni, Kolbeini Óttarssyni Proppé, fyrir frumkvæðið. Það er ansi fríður flokkur þótt ég segi sjálfur frá sem þarna fylgir honum og verkefnið er sett mjög skýrt fram, að kanna möguleika þess að ná samningum við höfundaréttarhafa um afnot stafrænnar endurgerðar ritverka þeirra. Ég hef rætt einhvern tímann við kunnáttumenn um skjalagerð og hvers konar varðveisla þetta er. Mér skilst að á alþjóðavettvangi hafi það verið samþykkt að sú gerð skjala sem mun verða geymd af öllum tegundum er það sem við köllum PDF, þannig að það er ágætt að það komi fram hérna ef það á við í þessu tilviki, sem ég held. Burt séð frá tækninni finnst mér þessi þingsályktunartillaga ákaflega mikilvæg og þörf og mér þykir hún þörf og mikilvæg vegna íslenskunnar, vegna ritmálsins, vegna þess að það er óendanlega dýrmætt við að varðveita tungumál, eða þróa tungumál ef við viljum nota það orð, það er ritmálið sjálft, ekki bara talaða málið, heldur ritmálið. Síðan er það menningarinnar vegna, vegna þess að við getum alveg slegið því föstu að Íslendingar hafa framleitt mikið af áhugaverðum ritum, skrifað mikið af áhugaverðum ritum, þannig að þetta er stoð undir menninguna. Síðan er það sögunnar vegna, mannkynssögunnar og Íslandssögunnar, vegna þess að hún skrifast ávallt að hluta til í bókmenntum, hvers konar bókmenntum. Í greinargerðinni er gerð grein fyrir afrekum Norðmanna í þessum efnum. Það er ákveðið fordæmi, ég ætla ekki að rekja það hér, en það vekur okkur til dáða. Þau 270.000 aðgengilegu rit sem þar eru eru virkilega þannig að við getum litið til þeirrar reynslu. Rætt er hér líka um ákveðna tortryggni sem hefur komið fram hjá bæði -  Talað er um prentarf. Arfur fyrir mér bendir til þess að höfundarnir séu þá sennilega allir látnir, en auðvitað er það ekki rétt. Það er mjög mikilvægt að núlifandi höfundar hafi bæði möguleika á að opna gátt í þennan stafræna heim án endurgjalds lesenda að eigin ósk, eða a.m.k. hugleiði það hvort það sé ekki rétt. Ég vona að sem flestir geri það í raun og sann. Fram kom áðan þegar var verið að ræða þetta um söluvöruna að það er auðvitað mat höfunda og útgefenda hvenær bók hættir að vera þannig söluvara að ástæða sé til að kippa henni af markaði eða setja hana þarna inn ef menn vilja nota þetta mark, þ.e. hvenær bók á að fara í stafræna endurgerð og hvenær ekki. Ég þekki það mjög vel að maður getur keypt bækur eftir sjálfan sig, sem eru kannski orðnar tíu ára, á algjörum spottprís, 500 kr., 1.000 kr., á bókamarkaði einhvers staðar eða slíku, þannig að í raun og veru eru bækur söluvara svona í það heila tekið tiltölulega skamman tíma, nema einhver sérrit eins og Íslendingasögur eða annað sem hér hefur verið nefnt. Ég á sennilega yfir 50 útgáfur, 50 rit sem hafa verið gefin út eftir mig. Ég get alveg lýst því yfir að ég væri alveg til í að setja allnokkrar af þeim endurgjaldslaust á vefinn, eins og við segjum. Þetta er auðvitað mín einkaskoðun, ég er ekki að mæla fyrir munn annarra rithöfunda. Áætlað er að stafvæða 50% bóka sem hafa komið út eftir 1850, það eru yfir 40.000 rit. Ég er alveg sannfærður um að einkaaðilar munu ekki sýna því mikinn áhuga. Ástæðan er ósköp einföld, hagnaður af slíkri útgáfu er í raun og veru enginn og ég á mjög erfitt með að sjá einkaaðila sækjast eftir vinnu við þetta eða að reka einhverja vefi eða annað slíkt án þess að þar komi eitthvert endurgjald fyrir, nema fyrir þá auglýsingar eða eitthvað annað. Ég skal ekki um það segja. Ég held að einkaframkvæmd í þessu sé vonlítil eða vonlaus. Ég nefndi íslenskuna áðan í þessu stutta spjalli mínu og vil líta svo á að þessi framkvæmd, ef hún verður að veruleika sem ég vona, sé í raun og veru mikilvægur liður í baráttunni fyrir því að íslenskan lifi sem lengst. Maður getur þá horft til reynslu okkar, sem eru orðin vel fullorðin, af þróun í orðaforða ungs fólks á Íslandi. Ég lít svo á að einhver mesta hætta sem steðjar að íslenskunni komi frá minnkandi orðaforða ungs fólks á Íslandi. Ég er ekki að tala um börn endilega, ég er að tala um fólk sem er komið milli tektar og tvítugs eða rúmlega það, sem, margt hvert alla vega, ræður yfir kannski einni sögn. Ég hef stundum sagt, jafnvel hér í ræðustól, þegar auglýstur var í ákveðnum fjölmiðli dagskrárliður og auglýsingin var svona: „Myndlistarmenn gera tónlist og tónlistarmenn gera myndlist.“ Þetta er nákvæmlega það sem er íslenskunni mjög hættulegt. Ég ætla að ljúka máli mínu á því að fagna þingsályktunartillögunni aftur og sé til þess að hún muni ganga til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, væntanlega.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þessa ágætu tillögu sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé leggur hér fram og var svo elskulegur að biðja mig og fleiri um að vera meðflutningsmenn á, sem ég er núna. Íslenskan er í verulegri hættu. Það virðist vera frekar óumdeilt og það er mikið til vegna tækniframfara, en sömuleiðis vegna þess að enskan hefur rutt sér til rúms sem gagnlegra tungumál en íslenskan þegar kemur að ýmsum samskiptum, augljóslega við fólk sem talar ekki íslensku en þegar meira eða minna allir Íslendingar, sér í lagi í yngri kantinum, tala reiprennandi ensku og fjölmargir í raun ekki miklu verr en móðurmálið sjálft, þá er íslenskan í hættu. Það er þróun sem við getum ekkert spornað við að mínu mati af neinu viti, vegna þess að enskan er einfaldlega mjög gagnlegt mál. Við viljum ekki hafa minni ensku, við viljum bara passa að íslenskan lifi þetta af og verði áfram málið sem við tölum hér. Fyrir því eru nokkur rök umfram þau rómantísku sem þó mætti alveg segja að stæðu á eigin fótum. Eitt er það að við þurfum að geta skilið söguna okkar. Við verðum að geta skilið menninguna okkar eins og hún er í dag. Ég naut þess sérlega heiðurs að búa í Manitoba í Kanada í smástund á sínum tíma og kynntist þar fólki sem var af svokölluðum „first nations“, eins og það er kallað á ensku, ég hugsa að á íslensku kalli maður það enn indíána. Það eru ættbálkar eins og Cree, Ojibwe, Oji-Cree o.fl. Það er fólk sem hefur verið farið alveg ofboðslega illa með í gegnum tíðina. Ég ætla svo sem ekki út í þá sögu. Það sem stendur eftir er að þetta fólk þekkir oft ekki sögu sína, það skilur ekki húmor frá öfum sínum og ömmum, hefur misst rosalega mikil tengsl við uppruna sinn vegna þess að búið er að taka af því tungumálið, sem er alveg skelfilegt. Það er einhver viðleitni til að halda í það og endurvekja, en það gengur mjög hægt vegna þess að skaðinn er svo mikill og hann er skeður nú þegar. Sömuleiðis átti þessi þróun, þessi ágangur á tungumálin, sér stað - mjög áhugaverð tungumál meðan ég man - áður en internet-upplýsingatæknibyltingin varð. Við erum í fyrsta lagi svo heppin að ágangurinn á okkar tungu er ekki vegna beins ofbeldis eins og var þá gagnvart þessum málum í Norður-Ameríku heldur vegna friðsamlegra menningarlegra áhrifa. Í öðru lagi byrjar þetta svo seint að við eigum fullan kost á því að halda í íslensku til skrásetningar, þannig að hægt er að halda í hana lengur. Það væri bæði erfiðara að koma henni fyrir kattarnef og sömuleiðis auðvelt að ná henni til baka að því leyti sem hún víkur fyrir ensku eða öðrum málum með tímanum. Það kemur í ljós að norska er aftur komin í tísku út af tilteknum sjónvarpsþætti, sem er svo sem ánægjulegt. Þessi tillaga er að mínu mati afskaplega mikilvæg til þess að aðstoða við að ná þessu markmiði. Í greinargerð tillögunnar er farið aðeins inn á það hvernig þetta er gert í Noregi, með mjög ágætum árangri, verður ekki efast um það. Mig langar hins vegar að nefna eitt til íhugunar fyrir þá aðila sem koma til með að vinna í þessum starfshópi og sér í lagi þá rétthafa sem koma til með að eiga í samningaviðræðum, ef þessi tillaga nær í gegn, sem hún gerir vonandi, við yfirvöld eða starfshópa, eða hvernig sem það verður, þegar verkefnið er komið á fót. Ég ætla að byrja á því að segja eitt, af því að hér er alla vega einn rithöfundur í salnum, að sjálfur kann ég eiginlega ekkert sem varðar höfundarétt, ég kann að forrita, kann að semja tónlist, ég kann að skrifa texta. Móðir mín er kvikmyndagerðarmaður, faðir minn er hljóðmaður. Ég er alinn upp í því sem heitir „show biz“, þannig að ég skil mætavel áhyggjur rétthafa og áhyggjur sem höfundar, rithöfundar, tónlistarmenn og allir þessir aðilar, forritarar, hafa af dreifingu síns efnis án endurgjalds og án stjórnar. Í fyrirkomulaginu í Noregi, eins gott og það er að því leyti að þær nær markmiðinu með glæsibrag, er tvennt sem gert er sem mig langar til að vara við með þeim fyrirvara að þetta er útfærsluatriði sem tilheyrir ekki tillögunni sjálfri. Það er annars vegar það að norska útfærslan er takmörkuð við norskar IP-tölur, þ.e. við tæki sem hafa norskar IP-tölur - IP-tala er bara kennitala tækis á internetinu; öll tæki á internetinu þurfa að hafa einhvers konar kennitölu, það er eiginlega ógerningur að útskýra þetta almennilega í stuttu máli. Ég vara við því. Í fyrsta lagi er íslensk tunga eiginlega bara töluð á Íslandi, þannig að ég held að ekki sé mikill áhugi á því að nálgast slíkt efni utan Íslands nema auðvitað af Íslendingum erlendis. Þá verður maður að spyrja sig: Til hvers að takmarka það? Að því sögðu þá set ég mig ekkert svakalega mikið á móti því að takmarka hluti út frá IP-tölum. Ég geri það sjálfur í öryggisskyni daglega. En mér finnst það óþarfatálmun. Þetta er ekki slík tálmun að hún beinlínis kannski skemmi það hvernig tæki virka og dregur ekki úr frelsi fólks á netinu, a.m.k. ekki með beinum hætti, en mér finnst að fólk þurfi svolítið að velta fyrir sér af hverju það vill takmarkanirnar, hvaða markmiði sé verið að reyna að ná. Ég held ekki að með því að takmarka þessi verk við íslenska IP-tölu sé verið að verja hagsmuni rétthafa, ég held ekki. Eins og ég segi: Þetta er meira til íhugunar fyrir þá aðila sem koma til með að ræða útfærsluna á þessu efni þegar að því kemur. Hitt sem notað er í Noregi, að mér skilst, er tækni sem er skammstöfuð DRM, eða á ensku, með leyfi forseta: „Digital Rights Management“. Það er tækni sem er til þess fallin að reyna að gefa út efni þannig að einungis sé hægt að nota það með tilteknum hugbúnaði eða á tilteknum tækjum. Þessi tækni er vægast sagt varhugaverð. Ég get sagt það fullum fetum að ég er beinlínis á móti henni. Ég vil ekki að hún sé notuð. Ég vil ekki að tæki séu gerð þannig að þau geri ráð fyrir henni, en því miður eru mörg tæki þannig. Það er nefnilega eitt sem er svo fallegt við upplýsingatæknina: Það er hægt að gera hluti við upplýsingar sem ekki var endilega upprunalega markmiðið. Það er hægt að skoða hvernig heimasíða er gerð. Hér er ég með heimasíðu Alþingis. Ég get skoðað hvernig hún er gerð. Ég get búið til nýja síðu sem lítur svipað út en ekki alveg eins eða ég get lært eitthvað af henni. Svona lærði ég að gera heimasíður. Svona lærði ég að forrita með því að skoða kóða frá öðrum, með því að skoða hvað liggur að baki verkum annarra. Það er gott. Þannig á það að vera. DRM-tækni og viðlíka tækni storkar því svolítið að hægt sé að fikta með efnið. Auðvitað er það gagngert markmið með beitingu tækninnar. Ég skal nefna eitt dæmi sem er reyndar kannski ekkert sérlega alvarlegt svona í fljótu bragði: Ef maður kaupir tónlist eða eitthvert fræðsluefni því um líkt í hljóði og setur það niður á símann sinn, og þessi DRM-tækni er notuð, þýðir það að efnið má bara vera á þessum síma. Nema hvað, ég ætla að fara að synda og kaupi mér þess vegna heyrnartól sem ég get notað í sundi. Þá þarf efnið að fara þangað. Þá bara get ég ekki notað það þótt ég hafi borgað fyrir það. Þótt ég sé með leyfi til að nota efnið get ég það ekki vegna þess að tæknin er hugsuð til þess að hindra mig í því. Þetta er lítið dæmi um það hvernig hægt er að nota þessa tækni til þess einfaldlega að stjórna efni um of. Maður rífst ekki mikið við þessa tækni frekar en tölvur almennt, þær hafa rétt fyrir sér og þannig er það bara, fjárans stærðfræðin ræður. Ég velti fyrir mér, sérstaklega þegar kemur að þessu, hvort þörf sé á þessari tækni. Aftur: Þetta er meira íhugun til þeirra sem koma til með að hanna útfærsluna á þessu. Hér erum við nefnilega að tala um svo merkilegt fyrirbæri sem íslenska tungu. Íslensk tunga er í alvörunni merkilegt mál fyrir margar sakir. En eitt af því sem ég myndi halda að væri afskaplega mikilvægt til að varðveita hana er það að við getum fiktað í henni og búið til greiningartæki fyrir hana. Ef DRM-tækni er notuð til þess að einungis sé hægt að lesa eitthvað á skjánum og setja það á annan disk en ekki hægt að gera neitt með það þá storkar það því markmiði og myndi ganga gegn hugmyndinni um að varðveita íslenskt mál, jafnvel þótt það geti hugsanlega einhvern veginn þjónað hagsmunum rétthafanna, alla vega myndu margir segja það. Ég vildi vara við þessari tækni. Eins og ég segi tilheyrir þetta ekki tillögunni sjálfri heldur fellur í 

Hæstv. forseti. Ég vil taka örstutt til máls til að fagna þessari tillögu. Mér var sem betur fer boðið að vera með í hópnum til að flytja hana. Ég er þakklátur fyrir það. Það er nú svo að það sem gerir okkur að þjóð er tungumálið. Við höfum sinnt þeim gamla arfi sem við eigum mjög vel, þ.e. handritatímanum o.s.frv., og höfum búið þeim arfi umgjörð. En tungutak hvers tíma er náttúrlega mjög merkilegt og árin eftir 1850 og fram á þennan dag eru nauðsynlegur þáttur í lífi okkar hér í landinu. Ég held að nauðsynlegt sé, bæði til að varðveita málið og það tungutak sem varð til á þeim tíma, að halda bókum að fólki með því að veita því aðgengi. Og einmitt á þessum tíma eru að koma fram mörg stórkostleg verk sem við eigum og stórskáld voru uppi akkúrat þá og margar þeirra bóka eru örugglega ófáanlegar sem þá voru gefnar út. Ég held að það sé mjög verðugt að vinna þetta með þessum hætti. Ég verð að viðurkenna líka, þó að það sé kannski ekki innlegg akkúrat í þetta, að það gladdi mig að sjá að ætlast er til að nefndin skili af sér fyrir 1. desember 2018. Verandi í undirbúningsnefnd að hátíðahöldum þess viðburðar þykir mér það mjög við hæfi að við minnumst þessa þó að þetta tilheyri ekki afmælishaldinu, en það er það samt sem áður af því að það hefur verið vilji þeirrar nefndar sem vann þetta og afraksturinn er að koma í ljós eiginlega á hverjum degi. Það vakti fyrir þeim sem skipa þá nefnd að þessi afmælishátíð yrði almannaeign og stæði allt árið. Þess vegna finnst mér mjög viðeigandi að þau verk sem hér um ræðir verði almannaeign með þeim sama hætti, þ.e. með aðgengi. Líka það að við verðum að nýta hvert tækifæri sem við fáum og spara ekkert til að koma í veg fyrir að íslenskan deyi út eins og margir hafa áhyggjur af, sérstaklega vegna þess að hún gæti orðið undir í stafrænum heimi. Þeim mun mikilvægara er að við gerum allt sem við getum til þess að varðveita það besta sem við eigum og gera það aðgengilegt, bæði þeim sem nú eru uppi og komandi kynslóðum. Þess vegna ítreka ég aftur að ég gleðst mjög yfir þessu máli og gleðst mjög yfir því að hafa fengið að taka þátt í að það er komið hér á dagskrá.

Frú forseti. Mig langar að koma aðeins inn á þá hlið sem mér finnst kannski ekki vera síst mikilvæg í þessu máli, þetta er mjög gott mál og alveg gríðarlega mikilvægt að það nái í gegn, þ.e. að við erum með þessu máli að verja þekkingu, ekki bara íslensku. Við erum að viðhalda þekkingu. Viðhald þekkingar er atriði sem er samfélögum alveg ómælanlega mikilvægt. Það er algjörlega ómetanlegt að viðhalda þeirri þekkingu sem hefur safnast í gegnum tíðina. Mér verður hugsað til orða Ebens Moglens, prófessors í lögfræði við Columbia-háskóla, sem spurði eitt sinn hvar heimurinn væri ef Einstein hefði aldrei fengið að læra eðlisfræði. Ég man nú ekki hitt dæmið sem hann tók, en segjum ef Bach hefði ekki fengið að læra tónlist eða ef Laxness hefði aldrei fengið að læra íslensku. Hvernig getur verið siðferðilega réttlætanlegt að útiloka á einhverjum tímapunkti nokkurt mannsbarn frá þekkingu? Þetta snýst nefnilega kannski ekki síst um réttlæti að aðgengi. Þá eru einhverjir sem hugsa til kostnaðarhliðanna og þeirrar fátæktar sem er í samfélaginu og ekki bara í okkar samfélagi heldur öðrum. Það er ekki síst þess virði að velta fyrir sér þeirri menningarlegu fátækt sem verður til þegar öll góðu gömlu ritverk síðustu áratuga og alda gleymast. Fátt er jafn gefandi og að rölta um milli bókahillna, t.d. í Kolaportinu, og finna gömlu gimsteinana sem felast inni á milli bóka, verk sem manni hefði aldrei komið til hugar að einhver hefði tekið sér tíma til að skrifa. Að sama skapi veit ég ekki hversu mörg ritverk ég hef lesið og jafnvel keypt og sett í bókasafnið mitt heima eftir að hafa kynnst tilvist þessara bóka í gegnum netið þar sem þau rit hafa verið sett upp í mislöglegu formi. Stundum fullkomlega löglega þar sem höfundaréttur hefur verið fallinn úr gildi, og stundum einhvers konar útdráttur á ýmsum vefsíðum, en einnig oft, og það er kannski leiðinlegt að segja það, þar sem einhver hefur tekið sinn tíma í að skanna það allt saman. Ég reyni alltaf að styðja höfunda þegar ég get og kaupi bækur. Ég kaupi kannski fullmikið af bókum, en hef líka skrifað eitthvað sjálfur, að vísu aldrei heila bók einn, en bækur með öðrum. Því segi ég eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, það er ekkert annað sem ég raunverulega kann en að forrita og skrifa. Ég kann minna í tónlist en þingmaðurinn, þannig að ég er töluvert vanmegnugri. Því skiptir mig töluvert meira máli fyrir vikið að ritverkin sjálf séu aðgengileg þannig að við getum nýtt okkur þá þekkingu. Í þessu samhengi er vert að benda á að við erum náttúrlega alls ekki þau fyrstu til að hugsa þessar hugsanir. Í svokallaðri upplýsingasamfélagstilskipun Evrópusambandsins, sem er oft kölluð höfundaréttartilskipun Evrópusambandsins, þar er náttúrlega saga á bak við það að á þeim tíma sem hún var tekin upp hafði Evrópusambandið ekki heimild til þess að setja löggjöf hvað varðaði höfundaréttarmál, sem hefur breyst síðan með upptöku Lissabon-sáttmálans. En í þeirri tilskipun er þó undanþága, ein af 22 minnir mig, sem heimilar að sé það ekki gert í hagnaðarskyni af bókasafni, safni eða einhvers konar skjalasafni eða einhverju álíka, þá má gera endurrit af gögnum án þess að greiða þurfi neitt sérstaklega fyrir það til rétthafa. Þetta vekur vissulega spurningar. Ég er alls ekki að mæla á móti því að gengið sé til samninga við rétthafa. Ég veit ekki á þessu augnabliki hvort þessi tiltekna undantekning hafi verið tekin upp í íslenskum lögum á sínum tíma. Það skiptir kannski ekki höfuðmáli. Markmiðið tillögunnar er ekki að nýta það. Tilvist þessarar undanþágu sýnir að krafan í Evrópu og víðar um heim um aukið aðgengi að menningarsögulegum verðmætum hverrar þjóðar er að aukast. Við vitum hvernig miðaldir koma til þegar þekking gleymist vegna þess að einhvers konar andveruleikafár kemur yfir. Við vitum líka að sama marki hversu mikið af bókum er jafnvel í sínum frumritum að grotna niður og skemmast vegna þess að fólk hefur ekki hirt nógu vel um þær. Þarna var gerð tilraun af hálfu Evrópusambandsins til þess að bjóða upp á þann möguleika að tryggður yrði menningarsögulegur arfur landa til framtíðar. Ég tel að þessi tillaga gangi í rauninni mun lengra með þá hugmynd og er hún virkilega góð fyrir þær sakir, vegna þess að ég lít svo á að það sé ekki siðferðilega réttlætanlegt að útiloka nokkurt mannsbarn frá þekkingu. Auðvitað eigum við að viðhalda íslenskunni. Við eigum að viðhalda allri þeirri þekkingu sem íslenska þjóðin hefur safnað í gegnum tíðina. Við eigum að njóta þess að eiga svona flottan arf.

Frú forseti. Þetta mál snýst um ákaflega einfaldan hlut á yfirborðinu, skipa á starfshóp til þess að gera áætlun um kostnað og tímasetningar við tiltekið verkefni, sem er að koma íslensku prentmáli í stafrænan búning eins og það heitir. Þetta er sem sagt tillaga um að svara kalli tímans og gera íslenskt prentmál aðgengilegt á því formi sem er fólki handbært á vorum tímum og sem fólk vill nota. Markmiðunum er lýst í greinargerð, að stórauka aðgengi almennings að ritmáli á íslensku og að styðja við það markmið að efla stöðu íslensks máls í stafrænum heimi. Ég þakka hv. 1. flutningsmanni fyrir að sýna mér þann heiður að bjóða mér að vera með á þessari þingsályktunartillögu. Ég vil kannski bæta því við að hún er studd afar vandaðri greinargerð sem er rituð af mikilli þekkingu og yfirsýn um málið. Frú forseti. Íslenskan á í vök að verjast á vorum tímum. Það þarf að halda vel á málum til að verja hana fyrir þeirri ágjöf sem hún verður fyrir og ekki bara verja hana, heldur að styrkja hana og efla á alla lund. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa fjallað um þau forréttindi sem það eru að geta notið íslenskra bókmennta á frummálinu - þar búum við Íslendingar við alveg sérstakar aðstæður - og ekki bara fornbókmennta, heldur bókmennta fyrr og síðar. Íslenska hefur ákveðna sérstöðu í veröldinni fyrir það að hún hefur haldist giska mikið í því málfræðilega formi sem hún hefur í verið frá því menn komu fyrst hingað til landsins. Hún er mjög litrík og það eru hlutir sem maður á erfitt með að sjá fyrir sér að hægt sé að segja á öðru máli. Mér verður hugsað til afar vandaðra þýðinga, á Kristnihaldinu svo að ég taki bara eitt lítið dæmi, og eftir að hafa litið á þýðingar, mjög góðar, á Norðurlandamálum og ensku áttar maður sig á því að í þessum bókum eru sagðir hlutir á okkar tungu sem eru vandþýddir yfir á aðrar tungur. Það er mikið hagsmunamál fyrir Íslendinga og fyrir veröldina að íslenskan lifi af, ef ég má leyfa mér að orða það svo. Ég hef leyft mér að segja hér í þessum ræðustól að það væri óskandi að við ættum núna Fjölnismenn og Rasmus Kristján Rask. En við verðum bara að gera sem best við getum. Hér er ágætt framlag í þá átt. Það er mikið efni til á veraldarvefnum sem hefur verið sett þar í stafrænan búning. Þar nægir til að mynda að nefna, svo að eitt lítið dæmi sé tekið, vefinn timarit.is, en við vitum að þar er mjög mikið ógert. Þegar ég fletti síðast upp á Skírni, sem er tímarit Hins íslenska bókmenntafélags og er elsta bókmenntatímarit á Norðurlöndum, sá ég að síðasta heftið sem hefur ratað þar inn er heftið frá árinu 1940. Það er margt ógert. Ég leyfi mér að vona að vel takist til í þessu máli hér varðandi skipan þessa starfshóps og að honum auðnist að kynna niðurstöður sínar fyrir fullveldisdaginn 1. desember 1918. Þetta mál má sem best vera einn af mörgum þáttum sem stuðla að því að fagna þeim merka áfanga í sögu þjóðarinnar sem við auðvitað gerum á þessu ári. Ég get leyft mér að taka undir með fyrri ræðumanni, hv. 10. þm. Reykv. s., sem er í sömu aðstöðu og ég, að vera í nefnd til að halda upp á þetta fullveldi. Ég legg sömuleiðis áherslu á að þetta mál er í góðu samhengi við þær fyrirætlanir sem þar eru uppi. Frú forseti. Það er ekki úr vegi að rifja upp orð skáldsins: „Land, þjóð og tunga, þrenning sönn og ein.“ Við erum hér að fjalla um eina aðgerð af mörgum sem þarf til að verja, efla og styrkja okkar tungu. Við þekkjum það að okkar tunga hefur haldist í gegnum aldanna rás. Ég leyfi mér að vitna hér til hinnar merku ritgerðar Sigurðar Nordals um samhengið í íslenskum bókmenntum sem menn þekkja hér. Að öllu þessu sögðu langar mig til að ítreka þakkir mínar til 1. flutningsmanns fyrir árvekni hans og dugnað í þessu máli eins og sést af þeim góða undirbúningi sem lagður er til grundvallar. Ég vænti þess að málið fái góðan framgang.

Virðulegur forseti. Ég vil rétt í lok umræðunnar taka aftur til máls og þakka þann góða stuðning sem hv. þingmenn hafa veitt tillögunni, bæði með því að vera meðflutningsmenn en einnig með ágætum ræðum sínum í umræðunni. Ég er sammála öllum hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess að íslenskt prentmál sé varðveitt, að prentarfurinn okkar sé ekki bara varðveittur heldur gerður aðgengilegur. Ég gerði það að leik mínum á meðan ég hlýddi á ágætar ræður og umræður að nýta mér akkúrat vefinn timarit.is, því að hér hefur verið notað orðið prentarfur. Hvenær ætli það hafi komið inn í íslenska tungu? hugsaði ég og sló því upp í timarit.is og fékk fyrstu færsluna frá árinu 1900 og aðeins tíu færslur, enda kom þar í ljós ákveðinn galli, því að verið er að skanna inn dagblöð og ég sló inn „prentarf“ af því að þetta var ekki til í nefnifalli. Það sem ég hélt vera prentarf reyndist vera prentari, í öllum tilvikunum. Þá prófaði ég að slá inn orðið stafrænn, af því að hér er talað um stafræna endurgerð. Og viti menn: Það er árið 1977 sem orðið stafrænn birtist fyrst í íslensku dagblaði. Það vitum við af því að timarit.is hefur skannað inn dagblöðin að stórum hluta og í Morgunblaðinu birtist frásögn af nýju mælitæki sem var rafrænt mælitæki, voltmælir, sjálf mælieining tækisins er stafrænn voltmælir, getur gefið niðurstöðuna sem þriggja stafa tölu og mælieiningin var notuð til að mæla umferð, þ.e. fjölda bíla sem óku yfir ákveðna brú. Þetta er það sem við getum gert og ekki djúpt innlegg í umræðuna en við öll sem erum hér inni vitum að hægt er að nota á mun fjölbreytilegri máta. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom einmitt inn á það áðan í máli sínu að við sæjum ekki fyrir þá notkun sem opnun af þessu tagi myndi gefa. Ég kom aðeins inn á það í framsögu minni. Í Noregi þar sem textarnir eru ljóslesnir inn hafa menn t.d. með stílmælingum á textum og skáldsögum talið sig finna út hver sé höfundur mjög umdeildra norskra bókmennta úr seinna stríði, hvar viðkomu nasistar og kynferðislegar athafnir sem ekki þóttu par penar og enginn vissi í raun hver hafði skrifað. Þar er í það minnsta rannsókn sem menn telja sig geta sagt hver höfundurinn er. Mér var bent á þetta þegar ég deildi þessari tillögu á samfélagsmiðlum. Ég vil að endingu þakka kærlega fyrir þann stuðning sem ég finn við þetta verkefni. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess að varðveita okkar arf, menningararf, því að það er það sem prentmálið er vissulega, og gera þetta aðgengilegt. Ég er sammála því að gaman væri að miða við dagsetninguna 1. desember 2018. Þess vegna er hún sett - ég hef gaman af táknum hafandi skrifað fræðiritgerð mína um þjóðernistákn - og hún er vísvitandi valin, ég get upplýst það hér. Engu að síður vonast ég til þess að við gætum jafnvel verið komin það langt með málið að við gætum hreinlega verið að tilkynna um einhvern áfanga í málinu frekar en að kynna skýrsluna, af því að dagsetningin er á tillögunni. Vonandi er hægt að vinna þetta bara hraðar og tilkynna jafnvel um að verkefnið sé komið í gang á þeirri dagsetningu. Það væri óskandi. Þetta er eitt af skrefunum sem ég tel að við þurfum að taka þegar kemur að því að varðveita íslenska menningararfinn. Það eru mörg fleiri verkefni. Ég held að við ættum t.d. í þessum sal að velta fyrir okkur þeim mikla menningararfi sem er varðveittur í safni Ríkisútvarpsins, sem ég tel að á sama hátt sé nauðsynlegt að fari fram stafræn yfirfærsla á. Ég vonast því til að við getum unnið saman að fleiri góðum verkefnum og vona að þessi tillaga hér verði að veruleika á þessu afmælisári. Að lokum mælist ég til þess að þingsályktunartillagan gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, sem snýst um líftíma þingmála. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 144. löggjafarþingi og 146. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt óbreytt. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á störfum þingsins sem varða líftíma þingmála, þinglega meðferð mála og fyrirkomulag vinnu fastanefnda. Í 48. gr. gildandi laga um þingsköp Alþingis er kveðið á um að þingmál sem ekki hafa hlotið lokaafgreiðslu við þinglok falli niður. Af þessari reglu leiðir að flutningsmenn þingmála sem ekki fást afgreidd á yfirstandandi löggjafarþingi þurfa að endurflytja mál á því næsta vilji þeir halda málinu lifandi í þeirri von að fá það tekið fyrir í nefnd og í þingsal og að lokum afgreitt. Fyrirkomulag þetta hefur nokkuð verið gagnrýnt enda getur það leitt til þess að þingmál „sofni“ í nefnd eða falli niður þar sem ekki hefur fengist umræða um það eða meðferð þess ekki verið lokið fyrir þinglok. Fyrirkomulagið gefur formönnum nefnda og meiri hluta nefnda vald til að stöðva mál og koma þar með í veg fyrir að þau fái eðlilega meðferð og komi til atkvæðagreiðslu í þingsal. Slíkt verður að teljast verulegur ágalli á fyrirkomulaginu þar sem ítarleg lýðræðisleg umræða allra þingmanna ætti að fara fram um mál á öllum stigum þess. Hvert þingmál ætti að hljóta fulla og tæmandi þinglega meðferð og vera rætt í þremur umræðum á þingi ef um lagafrumvarp er að ræða og tveimur umræðum ef um þingsályktunartillögu er að ræða. Þingsköp Alþingis gera ráð fyrir að nefndir þingsins skili af sér nefndaráliti um þau þingmál sem til þeirra er vísað og eru álit nefndanna hugsuð sem innlegg í umræðu um viðkomandi mál í þingsal og að lokum er það þingheimur sjálfur sem skal taka lokaafstöðu til þingmála. Framkvæmdin hefur þó verið önnur og í raun réttri hefur formaður eða meiri hluti nefndar möguleika á að tefja afgreiðslu máls í nefndinni svo lengi fram eftir þinginu að málið endi á því að falla niður. Þó ber að halda því til haga að samkvæmt 2. mgr. 15. gr. þingskapa getur fjórðungur nefndarmanna óskað eftir að nefndin haldi fund og taki á dagskrá tiltekið þingmál. Enga reglu er þó að finna í þingsköpum sem skyldar nefndir til þess að taka afstöðu til þingmála né getur tiltekinn hluti nefndarmanna óskað eftir því að nefnd taki afstöðu til mála eða afgreiði þau. Á Norðurlöndunum er fyrirkomulag um líftíma þingmála nokkuð misjafnt. Fyrirkomulag íslensku þingskapanna er fengið frá Danmörku þar sem sama reglan gildir, þ.e. þingmál falla niður við lok hvers löggjafarþings hafi þau ekki hlotið lokaafgreiðslu. Í Noregi er reglan almennt sú að þingmál geta lifað út kjörtímabilið. Óafgreidd stjórnarfrumvörp er þá hægt að taka upp á næsta kjörtímabili að fenginni tillögu um það frá forsætisnefnd sem áður hefur fengið álit um slíkt frá ríkisstjórn. Hvað varðar þingmannamál og nefndarálit er heimilt að taka þau upp á næsta þingi innan sama kjörtímabils nema viðkomandi þingmaður eða þingnefnd dragi mál sitt til baka. Í Svíþjóð gildir að þingmál verður að afgreiða á því kjörtímabili þegar það var lagt fram. Hafi fastanefndum ekki tekist að leggja fram álit sitt fyrir lok kjörtímabils telst málið vera fallið niður. Þó gildir sá fyrirvari að þingið sjálft getur samþykkt að tiltekið mál verði tekið á dagskrá á fyrsta löggjafarþingi næsta kjörtímabils. Finnska þjóðþingið hefur sett sér þær reglur að verði þingmál ekki afgreitt á yfirstandandi þingi getur meðferð þess haldið áfram á næsta löggjafarþingi nema kosningar hafi verið þar á milli. Hvað varðar fyrirspurnir og yfirlýsingar ríkisstjórnar þá halda þær ekki gildi sínu milli þinga en meðferð á skýrslum ráðherra getur þó haldið áfram á næsta þingi ef þingið ályktar um það. Um meðferð þingmála sem varða alþjóðamál er reglan sú að meðferð þeirra heldur áfram á næsta þingi ef þörf krefur og jafnvel þótt kosningar hafi farið fram milli þinga. Frumvarp þetta felur í sér innleiðingu á nokkurs konar blöndu af því fyrirkomulagi sem gildir á Norðurlöndunum. Í 1. gr. er lagt til að 48. gr. þingskapa Alþingis verði breytt á þann veg að þingmál falli ekki niður fyrr en við lok kjörtímabils þingsins. Þannig heimilar ákvæðið að þingmál sem hlutu ekki lokaafgreiðslu á því löggjafarþingi þegar þau voru lögð fram megi taka upp á næsta þingi og ljúka þá þinglegri meðferð þeirra. Þó er gerður sá fyrirvari að flutningsmaður, hvort sem er þingmaður, þingnefnd eða ráðherra, getur dregið mál til baka ef svo stendur á. Slíkt kæmi mögulega til greina þegar aðstæður tengdar þingmálum hafa breyst og markmið lagasetningar eru ekki lengur raunhæf. Þá felst einnig í greininni bein krafa á þingnefndir um að afgreiða öll þau mál sem til þeirra er vísað fyrir lok hvers löggjafarþings. Með ákvæðinu er reynt að sporna við því að mál dagi uppi í nefndum. Þó er tiltekið í ákvæðinu að nægilegt sé að nefnd afgreiði nefndarálit um þingmál á yfirstandandi löggjafarþingi en áframhaldandi umræða um þingmál getur beðið næsta löggjafarþings. Þannig má sjá fyrir sér að þingnefndir afgreiði fjölda mála að vori eða í september og síðan fari fram umræða um málin strax á nýju löggjafarþingi. Fyrsti málsliður ákvæðisins opnar einmitt fyrir þessa leið með því að takmarka ekki líftíma þingmála við hvert löggjafarþing. Verði frumvarp þetta að lögum er ljóst að takast þarf á við nokkur tæknileg atriði sem tengjast m.a. líftíma þingmála, svo sem vegna málsnúmera og annarra atriða í meðförum þingsins en flutningsmenn telja engin veruleg vandkvæði því tengd. Það er mat flutningsmanna að breytingar þær sem frumvarpið boðar muni styrkja störf og lýðræðislega virkni þingsins. Frumvarp áþekkt þessu var lagt fram á 138. löggjafarþingi en var vísað frá af forseta á grundvelli 2. mgr. 43. gr. þingskapalaga. Er það eindreginn vilji flutningsmanna að málið fái að ganga til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og metið verði á vettvangi nefndarinnar hvort frumvarpið teljist fela í sér breytingu á stjórnarskrá og forseta beri þannig að vísa því frá. Að mati flutningsmanna felur frumvarpið ekki í sér breytingu á stjórnarskrá. Í stjórnarskrá er gerður greinarmunur á kjörtímabili og löggjafarþingi. Sá greinarmunur kemur þannig fram að þegar um er að ræða löggjafarþing er fjallað um „reglulegt Alþingi“, samanber 22. gr. þar sem fram kemur að forseti setji reglulegt Alþingi ár hvert; og 35. gr. þar sem segir: „Reglulegt Alþingi skal koma saman ár hvert hinn fyrsta dag októbermánaðar …“ Í 44. gr. stjórnarskrárinnar er ekki vísað til „reglulegs Alþingis“ heldur til Alþingis. Til samanburðar má nefna að í 52. gr. segir: „Alþingi kýs sér forseta og stýrir hann störfum þess.“ Ef túlka ætti hugtakið „Alþingi“ í 44. gr. þannig að um löggjafarþing sé að ræða mundi það jafnframt þýða að kjósa ætti nýjan forseta þings á hverju löggjafarþingi, samanber 52. gr. Að framansögðu er ljóst að stjórnarskráin stendur ekki í vegi fyrir því að breyta megi þingsköpum með þeim hætti sem frumvarpið mælir fyrir um. Þetta mál er flutt af þingflokki Pírata, hv. þm. Smára McCarthy, Birni Leví Gunnarssyni, Halldóru Mogensen, Helga Hrafni Gunnarssyni, Jóni Þór Ólafssyni og Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Ég biðst afsökunar á að hafa gleymt að óska eftir leyfi forseta fyrir því að vitna til áðurnefndra laga. Nú veit ég að þetta er þingmál sem vekur upp mjög blendnar tilfinningar hjá þingmönnum og ýmsum öðrum og eru margar góðar ástæður fyrir því. Það er oft talað um að mál batni til muna þegar þau eru lögð fram aftur og aftur. Á móti kemur að með því að setja ekki þessa ótrúlegu tímapressu sem í einu þingi felst geta málin hugsanlega verið betur unnin með minni tímapressu í nefnd og skapast kannski ráðrúm til að fara betur ofan í hvert mál og kannski fer minni tími til spillis við að fara yfir mál sem hafa komið margsinnis fram. Nú hef ég ekki tölu á því, og ég reyndi nú að setja saman smáforrit til að telja það, hversu marga klukkutíma við notum á hefðbundnu þingi, t.d. 146. þingi, í að ræða um mál sem er búið að leggja margsinnis fram áður. Til dæmis í gær var mælt fyrir þingmáli sem var verið að leggja fram í fjórtánda skiptið og hugsa ég að með því séu klukkutímarnir sem þingið hefur notað í það ágæta mál orðnir ansi margir, í það minnsta myndi ég giska á 14 en líklega 30, 40 eða fleiri. Þegar heilu vinnuvikurnar fara í að fara yfir mál aftur og aftur á byrjunarstigum meðferðar þess og lítið verður eftir vegna þess að málin falla niður í nefnd eða komast ekki nægilega langt til að hægt sé að klára þau grunar mig að við höfum möguleika á að nýta tíma okkar betur í þessu þingi. Þetta er tími sem hefði betur nýst í eitthvað annað. Vonin er að með því að fara þessa leið höfum við möguleika á bæði betri frumvörpum og betri þinglegri meðferð frumvarpa. Auk þess myndi þetta leiða til þess að mál hlytu afgreiðslu á hvorn veginn sem er, þ.e. að vilji þingsins, hvort sem hann er jákvæður eða neikvæður, kæmi með einhverju móti fram. Ég veit að það stuðar ansi marga vegna þess að oft er frekar óþægilegt að þurfa að taka afstöðu til margra mála sem koma fram. Slíkt myndi kannski koma upp um rétt og raunveruleg viðhorf þeirra sem þar eiga hlut að máli. En mig grunar að það geti verið frekar jákvætt fyrir framþróun lýðræðisins að raunveruleg viðhorf fólks komi fram. Svo er náttúrlega alltaf hægt að fela sig á bak við einhvers konar afstöðuleysi. Auðvitað kemur á móti að það að hleypa málum ekki út úr nefnd hvað eftir annað, ár eftir ár, er afstöðuleysi af mun alvarlegra tagi. Það er alla vega ekki heiðarlegt afstöðuleysi. Þetta frumvarp leggjum við í þingflokki Pírata líka fram núna sem innlegg í umræðuna um bættar starfsaðstæður í þinginu. Hingað til hefur lítið borið á frumvörpum eða tillögum eða í raun og veru nokkru til þess að bæta starfsaðstæður þingsins sem þó hefur verið boðað af ríkisstjórninni. Það er leiðinlegt. En það er nægur tími. Það er skammt liðið á kjörtímabilið og ég verð að segja að ég er bara mjög ánægður með hvað það hefur verið miklu betri vinnufriður og betri samstaða á þinginu núna en í fyrra. Það er allt annað líf að vera hérna. Í því ljósi er þetta kannski frumvarp sem er tímabært að ræða af fullri alvöru. Hugsanlega er þetta ekki rétta leiðin. Ég er alveg til í að sætta mig við að til sé einhver önnur og betri leið til að nálgast þetta mál. En þá myndi ég vilja að það kæmi fram því að þetta er augljóst vandamál. Það er augljóst að við erum að sóa tímanum með því að vera alltaf, trekk í trekk, að fara yfir sömu málin. Það er hálfpartinn kaldhæðnislegt að hér er verið að mæla fyrir þessu máli í þriðja skiptið. Auðvitað eigum við að geta gert betur en þetta. Við eigum ekki að þurfa að sóa tíma hvers annars. Í því skyni að stunda það sem ég boða ætla ég ekki að hafa þetta miklu lengra að sinni. En ég mælist til að frumvarpið fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og til 2. umr. Vonandi getum við svo klárað þetta mál núna. Ég held að tími þessa máls sé kominn.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að þetta mál veki blendnar tilfinningar. Ég held nefnilega að það sé ástæða fyrir því að mál sofni í nefnd. Það er væntanlega vegna þess að oft á tíðum eru mál, ekki síst þingmannamál, sett fram einhvern veginn í hita leiksins, menn halda jafnvel að þau séu vinsæl, en oftar en ekki eru þau vanhugsuð. Það er kannski ástæðan fyrir því að þau séu ekki afgreidd út úr nefnd. Þau eru raunverulega ekki þannig að hægt sé að greiða um þau atkvæði. Þess vegna fara þau ekki úr nefnd og ekki inn í þingið. Ég held að það sé stóri vandinn í þessu. Ég tala nú ekki um þegar mál koma hér ár eftir ár jafn vanhugsuð og áður og lítið eða ekkert bætt. Ég held að það gagnist okkur lítið að láta slík mál lifa heilt kjörtímabil. Ég sé heldur ekki beinlínis vandann við þetta. Nú getur það auðvitað verið þannig að gott mál nær ekki að klárast. Þá leggja menn það fram aftur næst, bara í upphafi þess þings. Þá er drjúgur tími til að fara yfir það. Ef þau eru góð og það er greinilega stuðningur við þau fá þau auðvitað eðlilega afgreiðslu. Ég sé eiginlega ekki stóra vandamálið við óbreytt kerfi. Mér sýnist það líka vera meira og minna eins í öðrum löndum, 

Frú forseti. Já, þetta er ákveðið sjónarmið. Ég held að mál yrðu kannski síður líkleg til að vera sett fram í einhverjum popúlískum tilgangi eða vanhugsuð og illa þróuð ef öllum væri ljóst frá upphafi að léleg mál myndu bara falla á nei-i, ef það væri hefð fyrir því að þingmenn myndu hreinlega draga mál til baka sem væru illa unnin og vinna þau frekar. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég hélt að ég hefði farið nokkuð vel yfir það að í ýmsum Norðurlöndum og reyndar ýmsum öðrum löndum ef út í það er farið er einmitt þetta viðhaft, að mál lifi milli þinga en þó innan kjörtímabils. Það er ekkert hálf með það. Þetta er bókstaflega gert. Ég býð hv. þingmanni að lesa frumvarpið og greinargerð þess ef hann misskildi þetta eitthvað. En mig langar til að spyrja á móti: Sér hv. þm. Brynjar Níelsson í raun og veru ekkert vandamál, ekki nokkurt einasta vandamál við það að sóa, og ég kalla það að sóa, heilu vinnuvikunum, tugum klukkutíma, ár eftir ár, í það eitt að ræða sömu gömlu hugmyndina sem hefði fyrir löngu annaðhvort átt að samþykkja eða hafna? Sér hv. þingmaður ekki neitt að þessu?

Hæstv. forseti. Ég held að við séum að sóa alveg jafn miklum tíma með því að láta málin lifa áfram og vera lengur. Þá erum við komin með fleiri mál á dagskrá því það gerist sjálfkrafa ef við látum þau lifa. Ég vil helst ekki greiða hér atkvæði eða gefa upp afstöðu til máls, þið Píratar ættuð nú að vera sammála mér um það, sem maður gæti hugsanlega verið tiltölulega sáttur við en það er bara ekki tilbúið og ekki þannig úr garði gert að hægt sé að taka almennilega afstöðu til þess. Þið Píratar þekkið það. Þið nefnið það oft að mál séu þannig að ekki sé hægt að taka afstöðu til þeirra. Ég held að það sé ágætt í sjálfu sér ef mál dregst á langinn og nær ekki afgreiðslu og kemst jafnvel ekki úr nefnd, það eitt gefi okkur tilefni til þess að fara betur yfir það, gera það þannig úr garði að auðvelt sé að taka afstöðu til þess. Ég held að frumvarp eins og þetta spari okkur í raun og veru ekki tíma. Það fjölgar málum á dagskrá. Það er ekki alltaf þannig að menn fari yfir frumvörpin aftur. En ef það fær að lifa láta menn það lifa. Þannig að í raun værum við ekki að spara neinn tíma. Ég held að sóunin sé alveg sú sama. Ég held að það sé mikilvægast fyrir okkur þingmenn, tala nú ekki um þingmannafrumvörp, að við vöndum okkur betur við málin, fáum betri og meiri aðstoð, eins og kannski er verið að gera svolítið núna, við að gera þau þannig úr garði að við getum klárað þau á hverju þingi fyrir sig.

Frú forseti. Ég get svo sem tekið undir sumt í þessu. Auðvitað væri æskilegt ef þingmannamál væru almennt betur útbúin og vissulega hef ég sjálfur lagt fram mál sem ég hef svo reynt að endurbæta milli þinga og er ég að vona að ég geti lagt eitt slíkt fram fljótlega. En það er einmitt kjarni málsins að illa unnin mál eru staðreynd. Mörg þeirra hafa orðið að lögum. Við höfum nýlega, frú forseti, í það minnsta fimm dæmi um hrikalega illa unnin mál frá dómsmálaráðuneyti sem voru keyrð í gegn á miklum hraða vegna þess að það var mikil þörf á því að sögn einhverra. Þau hafa orðið að lögum og gert beinlínis lögin slæm og jafnvel hættuleg fyrir fólk. Þetta mál hefði hugsanlega gert það að verkum að þingleg meðferð hefði farið aðeins hægar yfir, hefði aðeins verið betur ígrunduð, menn hefðu ekki verið í einhverjum flýti að reyna að klára allt í lok maí eða byrjun júní vegna þess að einhverjum liggur svo á að komast í sumarfrí, heldur væri tími til þess að gefa sér andrými og hugsa aðeins málið og klára meðferðina að hausti eða næsta ári eða hvernig sem það er. Ég trúi því að vissulega eigum við að leitast eftir því að gera betur, en stundum þurfum við bara aðeins meiri tíma. Þetta höfum við Píratar margsinnis bent á, meira að segja í einu slíku máli, en tíminn gefst ekki, hvorki þá né nú. Þess vegna held ég að þetta sé einmitt góð lausn á því vandamáli.

Frú forseti. Það er nú ýmislegt sem ég hef við þetta frumvarp að athuga. Ég geri hins vegar ráð fyrir að hv. 1. flutningsmaður og félagar hans í Pírötum hafi vandað vel til verka, þetta er í þriðja skiptið sem frumvarpið er lagt fram, þannig að það hlýtur að vera vel ígrundað. Menn geta komið hér með mál undir þeim hatti að verið sé að reyna að greiða fyrir góðum málum, tryggja framgang mála sem ættu að ná fram o.s.frv., en síðan rekst allt hvað á annars horn, þ.e. mér sýnist flutningsmenn ekki hafa hugsað málið alveg til enda. Vil ég þá vekja sérstaklega athygli á því sem er í 3. mgr. 1. gr.: „Fastanefndir þingsins skulu leggja fram nefndarálit í málum sem til þeirra hefur verið vísað fyrir lok hvers löggjafarþings.“ Nú spyr ég: Hvernig í ósköpunum ætlar hv. þingmaður og 1. flutningsmaður að tryggja að þetta verði? Ef fastanefnd fær mál á vordögum, yfirgripsmikið mál til afgreiðslu, þá skuli, samkvæmt þessum nýju þingskapalögum sem hér er lagt til að taki gildi, nefndin alveg óháð málafjölda, alveg óháð umsvifum eða þyngd þess máls sem nefndin á að fjalla um, afgreiða málið með nefndaráliti. Hann hlýtur að ganga út frá því að nefndin vinni sín störf, tryggi það að viðkomandi þingmál, frumvarp eða þingsályktunartillaga, sé þannig úr garði gert að hægt sé að taka afstöðu til þess o.s.frv. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum ætlar hv. þingmaður að tryggja það að fastanefndin geti yfir höfuð afgreitt mál með þeim hætti sem lagt er til?

Frú forseti. Þetta er svo sem ágæt spurning. Ef önnur og betri leið er til staðar til að ná markmiðum okkar - vegna þess að markmiðin okkar eru nokkuð skýr og ég held að hv. þingmaður ætti að geta sammælst þeim því að við erum að reyna að minnka tímasóun og betrumbæta verklagið á þinginu - má hv. þingmaður endilega láta mig vita hver sú leið er, vegna þess að ég held að þetta sé markmið sem er þess virði að ná. Mér var kennt á sínum tíma að kosturinn við gagnrýni er að koma með betri hugmynd. Þannig að ég legg það til. Ég verð að viðurkenna að ég hef aldrei verið, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður í fastanefnd Alþingis, þannig að ég er ekki endilega í bestu aðstöðu til að meta það hvernig hægt er að klára þingmál og meðferð þeirra í nefndum á réttum tíma. En ég hefði haldið að það væri metnaður hjá öllum formönnum fastanefnda þingsins að reyna að klára öll þau mál sem koma fyrir. Nú veit ég líka til þess að stundum er niðurstaðan sú að gerð eru mjög snubbótt og einföld nefndarálit þar sem lagt er til að málum sé vísað frá vegna þess að þau eru illa unnin. Það hefur komið fyrir. Ég held að það mætti alveg auka töluvert á þá hefð, ef mál eru illa unnin yfir höfuð, að hægt sé að greiða gang þeirra. Eins og ég sagði áðan á ég von á því að þetta verði til þess að þingmenn fáist frekar til að draga mál sín til baka þegar þau eru illa unnin. Það er náttúrlega eðlilegasta leiðin í þessu jaðartilfelli 

Frú forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram. Við hv. þm. Smári McCarthy sátum saman í efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili. Áttum þar held ég bara alveg ágætissamstarf og ég hygg að það hafi verið efnahags- og viðskiptanefnd sem tryggði það að eitt af þingmannamálum Pírata náði fram að ganga og varð að lögum. Það er hægt að vinna mál með ýmsum hætti og rétt að halda því til haga. Ég held hins vegar að svona breytingar verði til þess að það verði þá að gera miklu strangari kröfur til frágangs á þeim þingmálum sem eru lögð fram, hugsanlega þarf líka, eins og t.d. þekkist í Bandaríkjaþingi, að hafa fleiri flutningsmenn en við gerum ráð fyrir þegar kemur að þingmannamálum. Ég hefði talið að það myndi koma aðeins til móts við þessar hugmyndir, sem ég held að vísu að séu byggðar á misskilningi. Ég held að það sé betra fyrirkomulag, það er ekki gallalaust frekar en annað sem við erum að fást við hér, þá deyja þau mál bara drottni sínum og ef þingmenn telja að mál sé svo mikilvægt þá hafi þeir alltaf möguleika á að taka það upp aftur á nýju löggjafarþingi. Mér finnst það miklu skynsamlegra. Við erum ekkert að sóa tíma okkar með því að fara yfir mál og láta þau bara sofna ef svo ber undir. Mér finnst það alveg koma til greina. Ég hefði miklu frekar séð fyrir mér að þingmenn Pírata flyttu breytingartillögu um þingskapalög sem legði í rauninni bann við því að framkvæmdarvaldið, ríkisstjórnin, legði fram frumvörp, nema þá hugsanlega fjárlög, og kæmi þess í stað með þingsályktunartillögu þar sem væri farið fram á það við þingið 

Frú forseti. Já, ég verð eiginlega að segja að þetta er áhugaverð tillaga hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Ég velti fyrir mér af hverju hann hefur ekki sjálfur lagt hana fram. En ég get ekki sagt að á þessu augnabliki hafi ég í rauninni haft tíma til þess að melta þá hugmynd og meta hvort hún sé yfir höfuð góð. Það er alveg rétt að við áttum mjög gott samstarf í efnahags- og viðskiptanefnd. Það var eitt mál okkar sem náði þar fram að ganga, það var mjög gott, mál sem í rauninni einhverra hluta vegna hefur ekki enn þá tekið gildi svo vel sé. Á sama þingi, reyndar voru kosningar á milli þannig að þetta myndi ekki gilda í þessu tilfelli, tókum við fyrir mál um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrá, sem nú er aftur búið að taka fyrir. Það varð töluverð umræða um málið í nefndinni og umræða var um það í þingsal. Nú er aftur búið að halda ræður um það hér, m.a. flutningsræðu, reyndar voru fundahöld um það eingöngu einn klukkutími og fimm mínútur sem þykir afar stutt í samanburði við t.d. tillöguna um breytingar á áfengislögum sem voru til meðferðar í fyrra. Það er fullt af vinnu sem sóast með þessu. Það er alveg ljóst að eitthvað þarf að gera til þess að bæta þingsköpin. En þar sem ég tala fyrir tómum sal þar sem viðmælandi minn hefur gengið út úr salnum þá ætla ég að láta staðar numið hér.