Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ógnaratburði þá, sem gerðust aðfaranótt 23. jan. s.l., þarf ekki að rifja upp hér, né heldur þau ósköp, sem síðan hafa gengið yfir Vestmannaeyjar og Vestmanneyinga. Hugur manna, ekki aðeins Vestmanneyinga, heldur landsmanna allra, hefur snúizt um þau ótíðindi og snýst um þau ótíðindi. Ekki þarf heldur að fjölyrða um það, að náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum hafa valdið gífurlegri röskun á högum og kjörum Vestmanneyinga. Það er tvímælalaust skylda samfélagsins að standa straum af kostnaði af þeim skyndiráðstöfunum, sem nauðsynlegar reyndust og reynast til þess að flytja íbúa Vestmannaeyja til lands, sem og þeim ráðstöfunum, sem nauðsynlegar kunna að reynast til þess að tryggja þeim húsnæði, örugga lífsafkomu og alla félagslega aðstöðu þann tíma, sem þeir dveljast fjarrí heimabyggð sinni. Þess er auðvitað enginn kostur að meta það af neinni nákvæmni nú, hve mikla fjármuni þurfi til þessa. En jafnvel þótt gosið réni fljótt, er fyrirsjáanlegt, að samfélagið gæti þurft að leggja fram í þessu skyni fjárhæðir, sem taldar verða í hundruðum millj. kr. Náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum eru einn þeirra atburða, sem gera öll orð og tölur vanmegna. Þó geta menn gert tilraun til að meta stærð þess vanda, sem jarðeldurinn í Heimaey leggur okkur á herðar, og jafnframt, til hvers konar fjárhagsráðstafana sé nauðsynlegt að grípa til að tryggja, að þjóðin í heild leggi á sig það, sem þarf til þess að bæta íbúum Vestmannaeyja það tekju- og eignatjón, sem þeir hafa orðið fyrir eða gætu orðið fyrir. Vestmannaeyjar eru, svo sem kunnugt er, ein mikilvægasta verstöð landsins. Á undanförnum árum hefur hlutdeild þeirra í íslenzkum sjávarútvegi verið a.m.k. um 12–13% að meðaltali. Á árinu 1973 eða á þessu ári hefði mátt búast við því, að útflutningsframleiðsla Vestmannaeyja hefði orðið um 200 millj. kr. Jafnvel þótt gosið gengi niður, er við því að búast, að ekki verði um rekstur fiskvinnslufyrirtækja að ræða í Vestmannaeyjum á vetrarvertíðinni og því miður varla á þessu ári. Þannig hlýtur að verða verulegt útflutningstap á árinu 1973, þótt fiskifloti Vestmannaeyja sæki frá öðrum verstöðvum. Á þessu ári gæti þetta útflutningstekjutap lauslega áætlað orðið a.m.k. um 1000 millj. kr. Sjávarútvegurinn er að sjálfsögðu undirstaða tekjumyndunar í Vestmannaeyjum. Ætla má, að heildartekjur Vestmanneyinga hefðu orðið um 1700 millj. kr. á árinu 1973 eða tæplega 3% af þjóðartekjunum. Ósköpin, sem yfir Vestmannaeyjar dundu, hljóta að valda verulegri skerðingu þessara tekna, jafnvel þótt flestu því fólki, sem giftusamlega tókst að bjarga í land, megi fljótlega finna atvinnu við hæfi. Á því leikur enginn vafi, að þjóðfélaginu ber að leitast við að bæta Vestmanneyingum tekjumissi þeirra, sem á þessu ári gæti numið a.m.k. helmingi eðlilegrar tekjumyndunar í Vestmannaeyjum. Jarðeldurinn í Heimaey stofnar í stórhættu öllum mannvirkjum í Vestmannaeyjum. Þess er enginn kostur að meta nú af nákvæmni, hvert sé heildarverðmæti þeirra eigna, sem í Eyjum eru bundnar, né heldur, hvernig meta eigi líkurnar á því, hvort eða að hve miklu leyti þær fari forgörðum vegna eldgossins. Hér eru óvissuatriðin afar mörg. Lauslegar áætlanir benda til þess, að endurnýjunarverð þeirra eigna, sem óflytjanlegar mega teljast, séu í námunda við 10 milljarða kr. Við þær aðstæður, sem nú blasa við, sýnist óvarlegt að ætla lægri fjárhæð en 1000 millj. kr. þegar á þessu ári til þess að mæta kostnaði við vernd og endurreisn byggðar Vestmanneyinga og til þess að bæta eignatjón. Síðar gæti þurft hærri fjárhæðir í þessu skyni, auk þess sem óefað þarf að létta skuldabyrði af Vestmanneyingum vegna eigna, sem nú hafa orðið þeim óarðgæfar í einu vetfangi af völdum blindra náttúruafla. Niðurstaða skyndiathugunar á umfangi þess tjóns, sem af eldgosinu á Heimaey hlýzt, hefur orðið sú, að þegar á þessu ári gæti þurft að afla a.m.k. 2000 millj. kr., til þess að tryggt sé, að þjóðfélagið geti örugglega rækt skyldur sínar við Vestmanneyinga. Jafnframt er ljóst, að það áfall. sem þjóðarbúið í heild hefur orðið fyrir, gerir það brýnt, að nokkuð verði dregið úr heildarútgjöldum og innflutningi. Það má öllum vera ljóst, að þegar sá landstólpi, sem Vestmannaeyjar eru, verður fyrir slíku áfalli, þá verður þjóðin í heild að draga nokkuð úr útgjöldum sínum, auk þess sem tryggja þarf tilfærslu fjármuna til þess að sinna þjóðfélagslegum skyldum við Vestmanneyinga. Til þess að sú aðstoð sé örugglega tryggð, ríður á, að traust jafnvægi sé í þjóðarbúskapnum öllum. Það er auðvitað ekki kostur að gera sér tæmandi grein fyrir, hvaða verkefnum þarf að sinna vegna vandans. En nefna má þó nokkur augljós atriði. Í fyrsta lagi er það t.d. ljóst, að greiða þarf margvíslegan kostnað vegna björgunarstarfs, flutninga og röskunar á högum manna vegna náttúruhamfaranna. Verður væntanlega þörf mikilla útgjalda í þessu skyni, á meðan neyðarástandið í Vestmannaeyjum helzt. Það er enn fremur ljóst, að veita verður Vestmanneyingum bætur vegna tekjumissis, sem fjölmargir þeirra hafa orðið fyrir og verða fyrir, vegna þess að þeir hafa ekki lengur og geta ekki lengur stundað störf sín, svo og vegna sérstakra útgjalda, sem á þá hafa hlaðizt vegna afleiðinga eldgossins. Þá er bersýnilega nauðsynlegt að veita verulega fjárhagsaðstoð til að leysa félagsleg vandamál þeirra Vestmanneyinga, sem hafa orðið að flytjast brott vegna eldgossins. Hér ber auðvitað húsnæðisvandamálin hæst, en skólamálin og umönnun sjúkra og vanmegnugra eru einnig ærin verkefni. Ætla má, að nauðsynlegt verði að veita styrki til þess, að útgerðarfyrirtæki og aðrir, sem verða um sinn að stunda atvinnu sína og rekstur utan Vestmannaeyja, fái til þess sem bezta aðstöðu. Einnig getur orðið þörf fjárhagsaðstoðar til flutnings á fiski, svo að fiskveiðifloti Vestmannaeyja geti nýtzt sem bezt á vertiðinni. Í fimmta lagi má nefna það, að á Vestmanneyingum hvíla að sjálfsögðu miklar skuldbindingar um greiðslur afborgana og vaxta af lánum til fjárfestingarlánasjóða og annarra stofnana, og er mikilvægt, að hlaupið sé undir bagga í því efni, á meðan neyðarástandið helzt, svo að ráðstöfunarfé lánastofnana dragist ekki saman af þessum sökum. Auðvitað verður að veita Vestmannaeyjakaupstað allan nauðsynlegan fjárhagsstuðning á meðan á neyðarástandi stendur, en tekjustofnar hans munu flestir að engu verða. Hins vegar þarf hann og aðrir opinberir aðilar að taka á sig margvíslegan kostnað til þess að vernda mannvirki og eignir í Vestmannaeyjum og halda þar uppi nauðsynlegri þjónustu. Sama máli gegnir um aðra opinhera aðila, ríkissjóð, Tryggingastofnun ríkisins, Almannavarnir o.s.frv. Allir munu þessir aðilar þurfa að taka á sig mikil útgjöld vegna neyðarástandsins í Vestmannaeyjum og aðgerða í þágu Vestmannaeyinga. Strax og náttúruhamförunum linnir, verður það meginverkefnið að vinna að endurreisn byggðar í Vestmannaeyjum með því að veita fé til að lagfæra svo fljótt sem unnt er mannvirki og eignir, sem orðið hafa fyrir tjóni af völdum gossins. Má reyndar segja, að jafnvel strax þurfi að fara að athuga um framtíðaráætlun um endurbyggingu og endurreisn byggðar í Vestmannaeyjum, og það þyrfti sem fyrst að setja til þess kunnáttumenn að fara að kynna sér það efni og vinna að því. Ríkisstj. tók þessi mál strax fyrir að morgni dags 23. jan. og gerði þá þegar nokkrar skyndiráðstafanir í þessum efnum. Þannig setti hún á laggirnar þá strax n., sem var falið það verkefni að rannsaka, hverjar afleiðingar þetta mundi hafa á efnahagslega afkomu þjóðarbúsins, og reyna að benda á úrræði til að draga úr þeim. Enn fremur var ráðuneytisstjórum í þeim rn., sem viss málefni, sérstaklega húsnæðismálin, hlutu að vita að, og viss félagsleg efni, þ.e.a.s. ráðuneytisstjórunum í félmrn., trmrn. og fjmrn., falið að vinna að þeim málum í samráði við Rauða kross Íslands og að sjálfsögðu í samráði við bæjarstjórn Vestmannaeyja. Jafnframt var sú ákvörðun tekin, að Almannavörnum var falið að hafa á hendi áfram björgunar- og gæzlustarf varðandi Vestmannaeyjar. Og mér er óhætt að segja, að að því hafa þær unnið ósleitilega síðan, auðvitað í samráði og samvinnu við og jafnvel eftir forsögn bæjarstjórnar Vestmannaeyja. Í fjórða lagi var svo ákveðið, að þau rn., sem sérstakir málaþættir, sem ég hef nú nefnt suma hér að framan, lúta undir, skyldu taka þá til sérstakrar athugunar, eins og t.d. sjútvrn. málefni varðandi fiskiflotann og útgerðina, menntmrn. málefni varðandi skólana og fræðslumálin o.s.frv. Það var jafnframt þegar ákveðið, að leitað yrði samráðs við stjórnarandstöðuna, og hef ég haft fundi með formönnum stjórnarandstöðunnar og þeir hafa mætt á ríkisstjórnarfundi, þegar rætt hefur verið um málið, a.m.k. einu sinni. Ríkisstj. gerði þegar ráðstafanir til þess að semja frumdrög að frv. til l. um neyðarráðstafanir í Vestmannaeyjum. Þau frumdrög voru lögð fyrir stjórnarandstöðuflokkana. Kom fram við athugun á þeim, að þar var, eins og ekki mátti óeðlilegt teljast, ágreiningur um viss atriði, en hins vegar virtist - og mér er óhætt að kveða fastar að orði og segja: það kom fram hjá þeim, að þeir teldu sjálfsagt og nauðsynlegt að hafa samstöðu um þetta mál og allt væri gert, sem unnt væri, til þess að skapa fullan einhug um málið, og komu fram í því sambandi víssar ábendingar. Eftir að hafa athugað þær og þetta mál allt í heild að nýju, hefur það orðið niðurstaðan að flytja þá þáltill., sem hér liggur fyrir. En hún er um það, að Alþ. kjósi n. 7 alþm, til þess að gera till. um neyðarráðstafanir vegna eldgossins á Heimaey og um fjáröflun þeirra vegna. Þessi n. á þegar að hefja starf og skila till. sínum í frv.-formi svo fljótt sem nokkur kostur er. Till. n. skulu við það miðaðar, að búsifjar af völdum náttúruhamfaranna séu bornar af þjóðinni allri sameiginlega. Í þessu felst viljayfirlýsing, sem ég efast ekki um, að öllum hv. alþm. er ljúft að taka undir. En vegna þess að í þessu efni hefur verið vikið nokkuð frá þeirri leið, sem af ríkisstj. hálfu var upphaflega hugsuð í þessu efni, er óhjákvæmilegt, þó að þessi n. eigi að vinna hratt, - og ég vænti þess, að hún skili verkefni sínu skjótt, - að einhver dráttur verði á því, og því óhjákvæmilegt að gera nú vissar ráðstafanir til þess að afla reiðufjár, sem geti verið til ráðstöfunar til að gera þær ráðstafanir, sem nú þegar eru óhjákvæmilegar á ýmsum sviðum. Þess vegna er farin sú leið að fara fram á það, að Alþ. heimili ríkisstj. bráðabirgðalántöku að upphæð allt að 500 millj. kr., og er farin sú leið til þess að reyna að koma í veg fyrir alla tortryggni í þessu sambandi að fela þeirri n., sem ríkisstj. skipaði 23. jan., að hafa á hendi úthlutun þessa fjár. Í þessari n. eru menn frá öllum flokkum, þó að ríkisstj. hafi skipað hana að formi til. þannig að allir flokkar eiga að geta borið traust til þeirrar n., og í skipunarbréfi hennar var beinlínis tekið fram, að hún skyldi hafa samráð við bæjarstjórn Vestmannaeyja. Það er, eins og segir í þeirri stuttu grg., sem fylgir þessari þáltill., auðvitað alveg óhjákvæmilegt að gera neyðarráðstafanir vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum. Um það getur alls enginn ágreiningur verið, og ég held, að það geti heldur enginn ágreiningur verið um það, að þær eigi að byggja á sameiginlegu átaki þjóðarinnar allrar. Til þess að slíkt megi verða, er nauðsynlegt að skapa sem mestan einhug þings og þjóðar um málið. Ég sagði: skapa, en það ætti í raun og veru ekki að þurfa að hafa það orð, af því að ég veit, að fyrir hendi er þegar einhugur manna um það og þjóðin vill, að þannig sé að þessu máli staðið. Ég fæ ekki séð, að önnur starfsaðferð geti betur tryggt samstöðu allra þm. um þetta mál heldur en sú, sem hér er stungið upp á, að þm. allra flokka eigi þess kost að vinna að undirbúningi þeirra till., sem á að byggja neyðarráðstafanirnar á, jafnt stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar. Ástæðan fyrir því, að ég ber þessa till. fram, er einmitt þessi, að ég vil og ríkisstj. vill fyrir sitt leyti vinna að því af heilum hug, að alger samstaða geti orðið á Alþingi um þær ráðstafanir, sem endanlega verða gerðar. Hitt er annað mál. að stjórnin, eins og ég sagði áðan, hefur látið vinna að þessu máli og stjórnin hefur algerlega tilbúið frv. um þetta efni, um neyðarráðstafanir í Vestmannaeyjum. Ég tel ekki viðeigandi, þegar sá háttur er hafður á sem hér er gert, að ætla þingmannanefnd að semja frv. um þetta efni, að fara hér að rekja efni þess frv., sem ríkisstj. hefur látið semja. En sú þingmannanefnd, sem hér verður kjörin, fær að sjálfsögðu í hendur þetta frv., og það verður svo hennar að meta það, að hve miklu leyti hún getur stuðzt við þær hugmyndir, sem þar eru settar fram, eða að hve miklu leyti hún vill á því byggja. En hvað sem um það er, þá er ég ekki í nokkrum vafa um, að það getur orðið henni til mikils léttis við starf hennar að hafa þannig frv. fyrir hendi, jafnvel þó að hún vildi fara inn á annan grundvöll en það frv. er á byggt. Jafnframt því sem þetta frv. hefur verið samið af sérfræðingum, hefur verið safnað margvíslegum upplýsingum. Þær upplýsingar verða að sjálfsögðu lagðar fyrir þingmannanefndina, sem fær málið til meðferðar, verði þessi þáltill. samþykkt, sem ég vil ekki draga í efa. Sömuleiðis verða auðvitað þeir sérfræðingar, sem hafa unnið að þessu máli fyrir ríkisstj., til reiðu fyrir nefndina. Eins og ég sagði áðan, tel ég ekki ástæðu til og ekki viðeigandi að fara að rekja efni þess frv. í einstökum atriðum, sem ríkisstj. hefur látið semja og er, eins og ég sagði, alveg fullsamið. En hitt vil ég segja, og það er ekkert launungarmál, að höfuðhugsunin í því hefur verið sú að mynda sérstakan sjóð, mjög myndarlegan sjóð, sem gæti haft yfir að ráða a.m.k. 2–3 þús. millj. kr., og í frv. er gert ráð fyrir fjáröflun í hann, sem byggð er á þeirri hugsun, að hver og einn leggi fram sinn skerf til þessa sjóðs. En það mun nefndin að sjálfsögðu sjá og kanna betur, þegar hún fær þau gögn í hendur, sem safnað hefur verið og geta orðið, eins og ég sagði áðan, að mínu viti til þess að létta henni þau störf, sem henni verða falin. Ég vil vegna þess, að það hafa verið í gangi bæði leynt og ljóst nokkrar sögusagnir varðandi þetta mál, víkja aðeins að þeim. Það hefur verið sagt, - a.m.k. hefur það verið sagt á götunni og manna á milli og reyndar kannske hvarflað að því í fjölmiðlum, - að ríkisstj. hafi hafnað einhverri aðstoð, sem boðin hefur verið fram af hendi erlendra ríkja. Þetta er alger misskilningur. Þeim ríkjum öllum, sem boðið hafa fram aðstoð í þessum efnum, hefur verið þakkað með þeim orðum, sem maður hefur bezt getað ráðið yfir, og tekið fram, að aðstoð yrði að sjálfsögðu þegin með þökkum. Það er auðvitað engri þjóð vansæmd að því að þiggja aðstoð við þessar kringumstæður, þó að vitaskuld sé það frumskylda okkar að hjálpa okkur sjálfir. En það hefur jafnframt verið tekið fram, hvort heldur þessu hefur verið svarað með skeytum, þegar þannig hefur staðið á, eða í munnlegu viðtali við þá fulltrúa, sem hafa borið skilaboð um þetta, að það yrði að athuga nánar, um hvers konar aðstoð gæti verið að ræða, í hvaða formi hún gæti verið og hvernig hún gæti komið að mestu gagni. Og nú þegar er utanrrh. og utanrrn. farin að hefja viðræður við sendiherra þessara ríkja um þessi efni. Þarna kemur margt til greina. Ég skal bara nefna sem dæmi, að það er vitað, að í sumum þeim löndum, sem boðið hafa fram aðstoð, eru aðstæður þær, að þar eru framleidd hús, tilbúin, sem fljótlegt er að setja upp. Það yrði m.a. verkefni að athuga, hvort aðstoð eða fyrirgreiðsla gæti komið fram í þeirri mynd í vissum löndum, sem boðið hafa fram aðstoð, að þau gætu lagt fram hús til þess að bæta úr þeim mikla húsnæðisskorti, sem vitaskuld verður um að ræða. Þó að úr þessu hafi verið bætt í bili með mikilli fórnfýsi, getur slíkt ekki staðið til langframa. En þetta er aðeins dæmi um þá aðstoð, sem hér gæti komið til greina. Enn fremur veit ég ekki betur en að á embættismannafundi Norðurlanda, sem ég hygg, að standi einmitt yfir nú í dag, muni verða rætt um það sameiginlega af hálfu Norðurlandanna, hvernig þau geti veitt þá aðstoð, sem þau vilja leggja fram. Það er þess vegna binn hrapallegasti misskilningur, að það hafi verið slegið hendinni á móti nokkurri aðstoð, sem boðin hefur verið fram, hvaðan sem hún hefur verið boðin fram. Er ástæða til að leiðrétta þetta vegna þess, hversu þessi orðrómur hefur verið útbreiddur. En sjálfur má ég gerzst um þetta vita, vegna þess að svo hefur einmitt staðið á, að á þessum stutta tíma sem liðinn er, hef ég lengst af í fjarveru utanrrh. gegnt starfi hans, og það hefur því komið í minn hlut að afgreiða þessi mál. Í öðru lagi hafa verið Gróusögur um það í gangi, að hafnað hafi verið einhverri aðstoð af hálfu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Þetta er einnig alger misskilningur. Það hefur þvert á móti að frumkvæði almannavarnaráðs samkv. beinum fyrirmælum mínum verið haft fullt samráð við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli um það, á hvern hátt það gæti tekið þátt í björgunarstarfseminni, og það hefur hvað eftir annað lagt fram sinn skerf í þessu sambandi, og hann hefur verið þeginn með þökkum og þeim þakkað fyrir það. Það hefur hvorki staðið á neinni fyrirgreiðslu af hálfu þeirra í þessu sambandi né heldur hefur verið hafnað nokkurri fyrirgreiðslu, sem þar hefur getað komið til greina. Um þetta geta borið vitni margir menn, sem sitja í almannavarnaráði og hafa haft með þessi mál að gera. Ég vil segja einnig um þetta, að það er illa gert að breiða út sögur eins og þessar, þegar hugarástand er ríkjandi eins og eðlilegt er vegna áfalls sem þessa. Ég skal svo ekki lengja mál mitt mjög úr þessu. Ég vil aðeins leyfa mér að lokum að minna hv. alþm. á það, sem forseti Íslands mælti strax um morguninn eftir ógnarnóttina miklu, aðfaranótt 23. janúar. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta er vissulega mál þjóðarinnar allrar, það mun Vestmanneyingum vera óhætt að treysta á. Það þarf minna en þessi ósköp til, að Íslendingar finni, að þessi fámenna þjóð er líkust stórri fjölskyldu, sem veit, að það, sem á einn er lagt, það er lagt á alla. ... Og þangað til sárin eru gróin, hver sem verða kunna, er það landsmanna allra að leggja fram liðsinni sitt, í hvaða mynd sem að gagni má koma, hvers eftir sinni getu.“ Ég efast ekki um, að hv. alþm. allir taka undir þessi orð. Ég leyfi mér enn fremur að minna á þau orð, sem hæstv. forseti Sþ. lét falla hér á fyrsta degi eftir þingfrestun, þar sem hann sagði: „Það fer ekki á milli mála, að hér á Alþingi munu menn snúa bökum saman við lausn þessara miklu vandamála, sem fjölmargir einstaklingar og þjóðin í heild standa nú frammi fyrir.“ Og ég má e.t.v. til viðbótar minna á það, sem ég sagði að kvöldi hins 23. jan., en ég sagði þá, að það væri skylda samfélagsins að gera allt, sem unnt væri, til að tryggja stöðu Vestmanneyinga og bæta þeim tjón þeirra. Þjóðin öll yrði að jafna þessu tjóni á sig, hér væri um sameiginlegan vanda þjóðarinnar að ræða og til yrði að koma alger samábyrgð þjóðfélagsins. Og ég lét í ljós það álit mitt, að allir íslendingar yrðu fúsir til þess að leggja fram sinn skerf, og sagði, að það væri stefna ríkisstj., að þannig yrði staðið að þessu máli. Og ég bætti því við, að ég væri sannfærður um, að um það viðhorf yrði ekki ágreiningur á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég vil vissulega vona, að ég reynist ekki falsspámaður í þessu efni. Þessi þáltill., sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, er mjög skýr og um afmörkuð atriði. Afgreiðslu hennar þarf að hraða. Ég tel, að stjórnin hafi haldið þannig á málinu, að hún verði ekki sökuð um aðgerðaleysi í því. Þetta er annar starfsdagur Alþingis eftir þingfrestun, og þá leggur ríkisstj. málið í hendur Alþingis með þeim hætti, sem hér er gert. Það er knýjandi nauðsyn að koma þeirri þingkjörnu n., sem á að fá það verkefni, sem í till. segir, sem fyrst á laggirnar. Það er enn fremur knýandi nauðsyn, að ríkisstj. fái heimild til þeirrar bráðabirgðafjáröflunar, sem felst í þessari þáltill., til þess að hægt sé að fara að ráðast af myndarskap í það að glíma við þau margvíslegu verkefni, sem kalla að í þessum efnum og þola ekki bið. Ég tel þess vegna ekki ástæðu til að vísa þessari þáltill. til n., og ég mun fyrir mitt leyti ekki gera till. um það, en óska eftir því, að máli þessu verði hraðað sem mest. Ég tel nauðsynlegt, að þetta mál verði afgreitt, áður en við förum úr þinghúsinu í dag eða í kvöld, eða þótt það yrði komin nótt. Það hafa margir lagt á sig svo margar vökunætur, að við ættum ekki að telja slíkt eftir. En mér dettur ekki í hug, að til slíks komi. Mér væri algjörlega óskiljanlegt, ef það væri ekki algjör einhugur um afgreiðslu þessarar þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en ég leyfi mér að óska eftir því, að till. verði vísað til síðari umr.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að lýsa samúð með Vestmanneyingum, sem orðið hafa fyrir hinum ægilegu náttúruhamförum við eldgosið í Heimaey, sem hefur svipt þá heimilum og öðrum eignum og slitið þá frá heimabyggð og ættarslóðum að sinni. Ég vil einnig láta í ljós þakklæti og virðingu í garð þeirra, sem innt hafa af höndum frjáls framlög og veitt hafa aðstoð til bjargar á margan hátt og boðið fram aðstoð til þess að græða sár, sem neyðarástand eldgossins hefur skapað. Sjálfstfl. heitir á Íslendinga alla að mæta þeirri ógn, sem að höndum hefur borið í Vestmannaeyjum, með þegnskap og samhjálp. Ég hef áður lýst yfir og lýsi því enn yfir, að Sjálfstfl. er reiðubúinn til samstarfs um ráðstafanir til aðstoðar Vestmanneyingum í neyðarástandi þeirra. Það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. forsrh., að hann kvaddi okkur formenn stjórnarandstöðunnar til samráðs strax fyrsta dag þessa eldgoss í Vestmannaeyjum og næsta dag þar á eftir einnig og að við vorum kvaddir á fund ríkisstj. að morgni laugardags s.l. Þar voru lögð fram frumdrög að frv., sem þó var sagt, að ríkisstj. stæði ekki enn að sjálf, heldur væru till., sem hefðu verið mótaðar í samráði við hana af embættismönnum, og ætlazt til þess,, að þingflokkar fjölluðu um þessar till. síðar um daginn, eins og þeir munu hafa gert. Að loknum þeim fundi þingflokks Sjálfstfl. átti ég tal við forsrh. og gerði honum efnislega grein fyrir því, sem við vildum á þessu stigi málsins segja, og til þess að það fari ekki neitt á milli mála, vil ég - með leyfi hæstv. forseta - mega lesa hér upp það, sem þar var um bókað í þingflokki Sjálfstfl.: „Þingflokkur sjálfstæðismanna er einhuga um, að veita beri Vestmanneyingum allan nauðsynlegan stuðning vegna eldgossins þar. Varðandi frumdrög að frv. til l. um neyðarráðstafanir vegna eldgoss í Heimaey, sem formanni flokksins voru afhent á fundi með ríkisstj. í dag, vill þingflokkurinn taka fram eftirfarandi: 1) Það er skoðun þingflokks sjálfstæðismanna, að tillögur um neyðarráðstafanir vegna eldgoss í Heimaey eigi ekki að leggja fram í þinginu, fyrr en fullreynt er um samkomulag milli allra þingflokka. 2) Eðlilegast væri, að frv. um ráðstafanir væri flutt sem þingmannafrv. allra flokka. 3) Takmarka ber aðgerðir við aðstoð til Vestmanneyinga og úrbætur í tengslum við náttúruhamfarirnar. 4) Ýmis ákvæði frv, liggja utan við þann tilgang, og kanna ber fjáröflunarleiðir betur. 5) Leggja ber áherzlu á hið sérstæða tjón og atriði nátengd því. 6) Meta ber framboðna erlenda aðstoð og kanna möguleika bæði varðandi framlög og lán. 7) Jafnhliða ítarlegum tilraunum til samstöðu þingflokka ber að hafa samráð við bæjarstjórn Vestmannaeyja um aðgerðir. Ef einhverjir hafa e.t.v. skilið orð hæstv. forsrh. áðan á þann veg, að það strandi á stjórnarandstöðunni, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki borið fram frv. það, sem hann sagði, að hún hefði tilbúið, þá verð ég að segja, að þá yrði ég að leiðrétta það. Í því væri nokkur misskilningur. Það er rétt, að í þessum punktum, sem ég las hér, felast ýmsar athugasemdir, og hæstv. forsrh. sagði einmitt í viðræðunum, við mig á laugardaginn, að við mundum þá setja fram okkar tillögur eftir helgina. Við höfum verið að vinna að því og mundum hafa gert það, ekki hér í þinginu, heldur í viðræðum á milli allra flokkanna. Við höfum lagt, - og ég hef gert það sjálfur á fundi með ríkisstj., - áherslu á það, að við reyndum fyrst og fremst í öndverðu að ná samstöðu, fullri samstöðu í þinginu, áður en nokkrar tillögur yrðu lagðar fram. Ég tel nú, að ríkisstj. hafi með flutningi þessarar þáltill. fallizt á þau sjónarmið, að rétt væri að gefa vissar viljayfirlýsingar við fyrsta tækifæri, en gefa sér síðan tóm til þess að freista þess að ná samstöðu um efnishlið þeirra úrræða, sem síðar verður sjálfsagt fjallað um í þinginu. Ég hefði hins vegar vænzt þess, að stjórnarandstöðunni hefði verið gert aðvart um flutning þessarar þáltill. og jafnvel leitað samráðs um meðflutning af henni, og það er í raun og veru í samræmi við þær viljayfirlýsingar okkar, sem fram hafa komið í því efni, og það hefði verið útlátalaust að mínu áliti og ekki skapað nein vandkvæði. Við sjálfstæðismenn erum samþykkir þessari málsmeðferð, og hún er í samræmi við þann vilja, sem við höfum áður lýst yfir, að láta nú koma fram vilja Alþingis og undirbúa síðan frekari aðgerðir. Við erum sammála því að kjósa þessa nefnd, sem þáltill. fjallar um, og einnig þá fjáröflun, sem þar er getið um. Við erum þess vegna efnislega samþykkir þessari tillögu. Þó vil ég mælast til þess, að till. fái skoðun í n., sem ég hins vegar tel ekki þurfa að taka nema mjög stuttan tíma, því að það kynnu að vera frekari heimildir en í henni felast, sem menn yrðu sammála um, að ríkisstj. fengi þegar í stað, En að sjálfsögðu er þetta ekki mælt til að tefja framgang málsins, og ég tel ekki, að þetta þurfi að tefja málið neitt, og við erum reiðubúnir til þess að afgreiða málið með öðrum nú þegar á þessum degi. Ég tel ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta mál. Ég vil mega vona, að ég hafi í þessum fáu orðum gert nægjanlega grein fyrir afstöðu sjálfstæðismanna. Við höfum verið að vinna að því að móta tillögu í málinu yfir helgina, en eins og ég sagði áðan, er það allt miðað við það að freista þess í samráði og viðræðum milli flokkanna að fella saman þær hugmyndir, sem fram koma hjá fleiri aðilum, og ná að endingu samstöðu í málinu, áður en það kemur inn í þingið, þannig að um það þurfi ekki á þeim vettvangi neinn ágreiningur að vera. Þetta er okkar afstaða.



Herra forseti. Fyrstu orð mín skulu vera þau að láta í ljós djúpa samúð í garð Vestmanneyinga, sem orðið hafa fyrir hörmulegustu áföllum, sem yfir íslenzka þjóð hafa dunið öldum saman. Jafnframt læt ég í ljós aðdáun á því æðruleysi, þeim kjarki, sem Vestmanneyingar hafa sýnt í ótrúlegum erfiðleikum. Íslendingar mega vera stoltir af því, að meðal þeirra skuli vera svo staðfast og sterkt fólk sem Vestmanneyingar hafa reynzt í þessari raun. Það vekur ekki aðeins von um, það veldur vissu um, að það böl, sem nú verður að bera, verður bætt og að aftur verður blómleg byggð í hinum fögru eyjum, sem verið hafa prýði Íslands. Það er skoðun Alþfl., að sá vandi, sem að hefur borið, sé vandi Íslendinga allra. Einhuga þjóð á að takast á við hann. Með því móti einu mun verða sigrazt á honum. Ég vona af alhug, að gæfa Íslendinga verði slík, að það megi takast. Þingflokkur Alþfl. hefur rætt þá till. til þál., sem hæstv. forsrh. hefur mælt fyrir. Þingflokkurinn samþykkti einróma að greiða till. atkv.



Herra forseti. Ég vil hér í nafni þingflokks Alþb. votta öllum Vestmanneyingum samúð okkar í þeim erfiðleikum, sem þeir standa nú frammi fyrir, og taka undir þau orð, sem aðrir hafa sagt í þá átt. Eins og fram hefur komið þegar í þessum umr., hefur ríkisstj. fjallað um vandamál þau, sem upp hafa komið í sambandi við gosið í Heimaey, á öllum fundum sínum, síðan þessir atburðir gerðust, og þar af leiðandi á hverjum einasta degi síðan. Það má í rauninni segja, að mestallt starf ríkisstj. hafi verið bundið þessum athurðum, og er það í rauninni að vonum. Ríkisstj. tók þegar í upphafi ákvörðun um að fela tilteknum aðilum ábyrgð á framkvæmd mjög þýðingarmikilla atriða málsins, þar sem ákveðið var að öll björgunarstarfsemi og allt öryggiseftirlit við eyjarnar skyldi vera undir yfirstjórn almannavarnaráðs og bæjarstjórnarinnar í Vestmannaeyjum. Þannig hefur síðan verið á þeim málum haldið, að það eru þessir aðilar, sem hafa eftir sinni getu ráðið því, sem þar hefur verið ráðið varðandi björgunarstarfsemi og öll öryggismál. Ríkisstj. hefur svo að sjálfsögðu, eftir því sem í hennar valdi hefur staðið, aðstoðað þessa aðila og gripið inn í til þess að útvega enn frekari aðstoð og hjálp, þegar þannig hefur á staðið. Jafnframt fól ríkisstj. sérstakri n. manna að annast í samráði við Rauða krossinn, alla fyrirgreiðslu þess fólks, sem flutt var til lands úr eyjunum, og útvega því samastað og aðra fyrirgreiðslu. Þannig var gengið frá þeim málum, að þau hafa komizt í góðra manna hendur. En í sambandi við þennan lið málsins hafa skiljanlega komið upp margvísleg vandamál, þar sem ríkisstj. hefur einnig þurft að gripa inn í og veita aðstoð, en höfuðábyrgðin varðandi þennan þátt málsins hefur að sjálfsögðu hvílt á þessari nefnd. Auk þess hefur ríkisstj. skipað n., sem á að reyna að gera sér grein fyrir hinu almenna þjóðhagslega tjóni, sem af þessum atburðum muni leiða fyrir þjóðarbúið í heild og fyrir Vestmanneyinga sérstaklega, og hvað þar væri helzt til úrræða. Enn fremur var hverju ráðuneyti um sig falið að huga sérstaklega að þeim málaflokkum, sem undir það heyrðu og vörðuðu Vestmannaeyjaatburðinn. Að þessu leyti til hef ég mestmegnis gefið mig að því að vinna með ýmsum aðilum að því að kanna, hvaða vandamál kæmu sérstaklega upp varðandi sjávarútveginn, og ég kallaði þegar saman fund með ýmsum forustumönnum í samtökum sjávarútvegsins, eins og formanni L.Í.Ú., fiskimálastjóra, forustumönnum frá samtökum fiskvinnsluverksmiðjueigenda í landinu og frystihúsaeigenda, farmannasambandinu og sjómannasambandinu. Málin voru rædd með þessum aðilum, og þeir tóku að sér allir, hver um sig og sameiginlega, að kanna ýmsa þætti málsins. Síðan var tekið upp beint samstarf við aðila úr Vestmannaeyjum, félagssamtök þeirra og forustumenn þeirra, um það, hvernig við skyldi brugðið. Þannig hefur verið að þessum málum unnið, án þess að ég fari að rekja það hér í einstökum atriðum, hvað áunnizt hefur og við hvaða vanda hér hefur verið að glíma. Það er öllum mönnum ljóst, að áfallið í sambandi við útgerðarmálin er gífurlega mikið fyrir Vestmanneyinga, misjafnlega mikið fyrir hina einstöku aðila eftir því, hvernig þar stendur á. En hinu skulum við ekki heldur gleyma, að Vestmannaeyjar hafa haft sérstaka og stórfellda þýðingu fyrir sjávarútveg landsmanna almennt. Hafa Vestmannaeyjar verið sannkölluð lífhöfn fyrir stóran hluta okkar flota, sem hefur leitað þangað, skilað þangað afla sinum, notið þar þjónustu og í rauninni að meira eða minna leyti byggt rekstur sinn á aðstöðu í eyjunum mikinn hluta ársins. Lokun þessa þýðingarmikla útgerðarstaðar hefur því mjög almenn áhrif fyrir okkar sjávarútveg í heild. Til þess að reyna að komast yfir þessi vandamál hafa margvíslegar ráðstafanir verði gerðar. Það gefur auga leið, að huga þurfti að því, hvernig ætti að mæta þeim stórkostlegu fjárhagsvandamálum, sem bæði Vestmanneyingar og fyrirtæki í Vestmannaeyjum yrðu sérstaklega fyrir og þjóðarheildin vegna þessara áfalla. Um þau mál hefur ríkisstj. einnig fjallað og fengið þar til samstarfs við sig ýmsa aðila í þjóðfélaginu. Eins og kom fram hjá hæstv. forsrh., hafði ríkisstj. unnið að gerð frv., sem vonir stóðu til, að hægt væri að leggja fyrir Alþingi til afgreiðslu, til þess að takast á við þann mikla vanda, fjárhagshlið málsins. En það kom í ljós, því miður, að það var ekki fullkomin samstaða um þær hugmyndir, sem þar voru helzt uppi. Það er þó engin ástæða til að örvænta í þeim efnum, því að það hefur ekki verið fullreynt enn, hvort flokkarnir hér á Alþ. geti staðið saman um lausn á þeim þætti vandamálsins, svo þýðingarmikill sem hann er. Af því þótti rétt að hverfa að þessu ráði, að Alþ. skipaði n. samkv. þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, og að þannig yrði reynt að ná fullkominni samstöðu allra þingflokka einnig varðandi þennan þýðingarmesta þátt málsins, sem er um stórfellda fjáröflun til þess að takast á við þetta heildarverkefni. Það hefur komið hér fram í umr., að forustumenn stjórnarandstöðunnar taka undir þá leið, sem hér er valin, og ég fagna því, og ég vona, að framhaldið geti orðið það, að hér geti tekizt almenn samstaða á Alþ. um það, hvernig skuli ráða fram úr langsamlega stærsta og mesta vanda, sem við er að eiga í sambandi við þetta mál. Við vitum auðvitað ekki á þessu stigi málsins, hvað hér verður um mikinn fjárhagsvanda að ræða í sambandi við bætur fyrir eignatjón eða algera rekstrarstöðvun margra aðila. En á því leikur enginn vafi, að hér verður um stórar fjárhæðir að ræða og þá ekki síður þegar til þess kemur, að það þarf að vinna að því að endurreisa byggðina á nýjan hátt í eyjunum. Ég skal ekki við þessar umr. fjalla frekar um málið, en ég vil að gefnu tilefni undirstrika, að það er algerlega rangt, sem fram hefur komið í nokkrum blöðum, að af hálfu ríkisstj. hafi tilboðum um aðstoð verið tekið kuldalega, eins og sagt hefur verið, eða þau ekki þegin. Það er algerlega rangt, að fram hafi komið hjá ríkisstj. nokkur tregða til þess að þiggja aðstoð hvers sem væri til bæði björgunarstarfa og annars, og það er í rauninni illur málflutningur þeirra, sem reyna að koma slíku af stað, þar sem enginn fótur er fyrir neinu slíku. Hitt er svo höfuðatriði, eins og ríkisstj. hefur lagt áherzlu á, að hér er um stórfellt fjárhagsvandamála að ræða, sem við álítum, að öll þjóðin eigi að takast á við og sýna þann manndóm, að hún sé reiðubúin að fást við að leysa það verkefni. Aðstoð frá ýmsum aðilum verður vissulega þegin, en við skulum ekki láta okkur koma til hugar, að við getum skotið okkur undan því að hera þyngsta baggann sjálfir í slíku tilfelli sem þessu. Ég fagna því, að það virðist vera samstaða fyrir því að greiða fyrir þessari till. og takast síðan á við málið, því að aðalatriðið er ekki, að málið gangi til n., heldur hitt, að n. skili fljótlega árangri og Alþ. geti fljótlega gengið frá því, svo að það liggi fyrir, hvernig á að afla fjár til að leysa þann vanda, sem við stöndum frammi fyrir. Ég vil fyrir mat leyti leggja áherzlu á, að hægt verði að afgreiða þessa till. í dag, kjósa n. í dag og tapa þannig engum tíma til að reyna að fá þetta mál leyst.



Herra forseti. Ég er sem aðrir djúpt hrærður yfir því mikla áfalli og þeim þungu búsifjum, sem Vestmanneyingar hafa orðið fyrir vegna eldgosanna í Heimaey. Þetta er einstakur atburður í allri Íslandssögunni að því leyti, að eldgos hafa aldrei átt sér stað í slíku nágrenni við fjölmenna kaupstaðarbyggð. Ég verð að segja það, að ég hef aldrei séð aðra eins viðurstyggð eyðileggingar og við mér blasti, þegar ég kom til Vestmannaeyja á dögunum, eftir að vikur hafði lagzt yfir verulegan hluta Vestmannaeyjakaupstaðar á einni nóttu eða nokkrum klukkustundum, og hefur þó víst enn syrt að í Vestmannaeyjum, að því er öskufall og vikurfall snertir. Það, sem hefur helzt komið til kasta minna rn., eru vitanlega bráðabirgðaúrræði í húsnæðismálum, en þar er allt meginverkefnið eftir. Ráðuneytisstjóranefndinni, sem hér hefur verið getið um, tókst á mjög skömmum tíma að útvega til naumra bráðabirgða húsnæði fyrir rúmlega 1000 manns, ef á þyrfti að halda, hér í borginni og nágrenni hennar, en höfðingskapur og gestrisni Reykvíkinga var slík, að engar ráðstafanir þurfti að gera af opinberri hálfu til þess að útvega Vestmanneyingum húsnæði fyrstu sólarhringana. Og það verð ég að segja, að það var vel af sérvikið. Bráðabirgðaúrræðin eru eingöngu til nokkurra vikna í flestum tilfellum, en nú er komið að því, að það verði að útvega varanlegra húsnæði, og það eitt er stórt verkefni. Hitt verkefnið, sem við mér blasti strax, var vitanlega að athuga í samráði við vitamála- og hafnarmálastjórnina, hvaða hafnir kæmu til greina til þess að geta veitt Vestmannaeyjabátaflotanum aðstöðu. Kom í ljós, að þar var helzt að líta á höfn eins og Hornafjörð. Litið var á Eyrarbakka og Stokkseyrí í því efni, en þar eru hafnarskilyrði svo erfið, að varla eru nýtanleg fyrir aðra en þaulkunnuga heimamenn, og fram hjá þeim stöðum verður því sennilega að líta að mestu. Sá staðurinn, sem bezt liggur við, eins og kunnugt er, er Þorlákshöfn. En þar er höfnin yfirfull, og ef á að vera hægt, þótt ekki væri annað en veita Vestmannaeyjabátum þar afgreiðsluaðstöðu til þess síðan að flytja aflann á aðra verkunarstaði, yrði að gera umbætur á höfninni til að auka viðlegurými. Þá er það Grindavík. Þar eru miklir möguleikar til stækkunar á höfninni til þess að bregðast þarna skjótlega við. Þó gæti það ekki orðið fyrr en eftir 2–3 mánuði að verulegu marki. En þar er hægt með svo sem 50 millj. kr. framkvæmd að veita allt að 50 bátum aðstöðu til þess að fá þar afgreiðslu. Sá staður liggur mjög vel við verkunarstöðvunum á Suðurnesjum, og gæti þetta kannske orðið aðalúrræðið. Aðrar hafnir koma og til greina, en þessar eru þar í fyrstu röð. Ég fagna þeirri eindrægni, sem hér ríkir um að afgreiða þessa þáltill., enda átti ég ekki annars von, því að ef nokkurt mál er til auk landhelgismálsins, sem er líklegt til að sameina alla þjóðina í einu átaki, þá er það þetta. Og við í ríkisstj, berum fram þessa till. af því fyrst og fremst, að við setjum þar öllu ofar, að allsherjarsamstaða innan flokka og milli flokka í þinginu öllu fáist um þetta mál, um lausnina á þessu mikla fjárhagsvandamáli, því að það geta vissulega verið skiptar skoðanir um, hvaða tekjuöflun eigi helzt að beita í grundvallaratriðum. Ég hef þessi orð ekki fleiri. Ég endurtek það, að ég fagna þeirri samstöðu, sem þegar er séð, að verður um þetta mál, og þá efa ég ekki, að þeirri n., sem kosin verður samkv. þáltill., muni takast að ná allsherjarsamstöðu um fjáröflunarvandamálið.