Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um afnám frystiskyldu á fersku, innfluttu kjöti og er það í kjölfar tveggja dóma sem hafa fallið í þessu máli. Við þeirri stöðu er verið að bregðast með þessu frumvarpi og verður nú matvælalöggjöfin komin í takt við það sem íslensk stjórnvöld skuldbundu sig til að gera fyrir hartnær 12 árum, en þó með því fororði að þau matvæli sem flutt eru til landsins skuli fara eftir þeim kröfum sem við setjum á innlend matvæli með tilliti til matvælaöryggis. Ísland ætlar að vera í fararbroddi í aðgerðum til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmis innan ramma alþjóðlegra skuldbindinga og á grundvelli lýðheilsusjónarmiða og munu íslensk stjórnvöld stefna að því að koma í veg fyrir dreifingu matvæla sem í greinast sýklalyfjaónæmar bakteríu. Ég tel rétt að við greiðum þessu máli atkvæði okkar.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér liggur fyrir er afrakstur mikillar vinnu sl. 18 mánuði og ég þakka bæði starfsfólki ráðuneytisins og atvinnuveganefnd fyrir góða og mikla vinnu og ekki síður þeim fjölmörgu sérfræðingum sem komið hafa að vinnu við þetta mál. Eins og hér hefur komið fram er þetta viðbragð við dómum Hæstaréttar og EFTA-dómstólsins. Frumvarpinu er ætlað að stöðva það ólögmæta ástand sem staðið hefur sl. átta ár og greiða úr þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem við höfum ekki fullnustað fyrir en nú, sem gerðar voru af hálfu íslenskra stjórnvalda í byrjun þessarar aldar. Við tryggjum um leið öryggi og matvælavernd búfjárstofna með þeirri þingsályktun sem við samþykktum fyrr í dag og tryggjum og bætum samkeppnisstöðu íslenskrar matvælaframleiðslu. Verkefni næstu mánaða er að ganga fram og framfylgja þeirri aðgerðaáætlun sem samþykkt var í dag. Ég geng til þess verks fullur gleði og með mikilli bjartsýni.

Forseti. Þetta er mjög gott mál og mig blóðlangar að greiða atkvæði með því en ég mun vera á gulu. Ástæðan er sú að jafnvel þótt við séum í dag búin að samþykkja þingsályktunina um öryggi búfjárstofna og lýðheilsu landsmanna þegar kemur að innflutningnum treysti ég því hreinlega ekki að jafnvel þó að því sé frestað til 1. janúar verði þetta innleitt. Ég held samt sem áður að það muni gera það en mig langar ekki að bera ábyrgð á því ef það virkar ekki. Að öllum líkindum verður það. Í þingsályktunartillögunni í dag er 11. nóvember settur, þá eiga mótvægisaðgerðirnar að vera tilbúnar frá ráðherra. Ég vona virkilega að það gerist og ég held að það gerist en ég ætla ekki að bera ábyrgð á því ef það gerist ekki. Þetta sýnir kannski traust mitt til þess að raunverulega verði settir peningar í þessar mótvægisaðgerðir sem ég treysti ekki heldur með fiskeldið. 
             Ég bendi samt sem áður á það og undirstrika að það hefur verið vel að þessu staðið en ég ætla ekki að bera ábyrgð á því ef þetta fer í klessu.

Herra forseti. Í heildina er þetta mál sem hefur verið unnið vel, ekki síst innan atvinnuveganefndar. Þetta er mál sem að mínu mati mun til lengri tíma styrkja íslenska landbúnaðarframleiðslu og um leið renna sterkari stoðum undir hinar dreifðu byggða landsins og þar með aðrar atvinnugreinar sem henni tengjast eins og ferðaþjónustu og fleiri þætti. Ég mun greiða atkvæði með þessu máli nema hvað ég mun ekki greiða atkvæði með breytingartillögunni sem að mínu mati er ekkert annað en eftirgjöf gagnvart óbilgirni Miðflokksins í þessu máli þar sem ég tel akkúrat enga ástæðu til að fresta þessu máli enn og aftur til að lina þjáningar Miðflokksins. Ég tel einfaldlega málinu vera vel háttað eins og ríkisstjórnin lagði upp með það en síðan breytti atvinnuveganefnd dagsetningunni að yfirlögðu ráði eftir góða undirbúningsvinnu og ég styð þá breytingu.

Herra forseti. Ég styð það frumvarp sem hér um ræðir en minni um leið á lykilatriði sem ekki hefur verið minnst á í allmörgum ræðum um efnið. Það er kolefnisspor mannafóðurs og munurinn á heimafengnum bagga og innfluttum matvælum í þeim efnum. Þetta mál og landbúnaður yfir höfuð snýst um meira en gæði og neytendavernd, það snýst um loftslagsmálin, raunverulega og áþreifanlega hlýnun, það snýst um að flytja inn eða flytja ekki inn kjöt þúsundir kílómetra leið eða bláber frá Chile með flugi. Innflutningur landbúnaðarvara verður ávallt í verulegum mæli en við verðum að stýra honum, t.d. með þessu frumvarpi og öðrum, bæði hvað varðar gæði, neytendur, lýðheilsu - og vegna loftslagsvandans. Ég segi því já.

Herra forseti. Eins og kom fram í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er lýst yfir stuðningi við þær breytingartillögur sem liggja hér fyrir frá Oddnýju Harðardóttur og fleiri þingmönnum. Ég vona að þingmenn geti sameinast um að taka undir þessar breytingartillögur. 
            

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér liggur fyrir hefur það að meginmarkmiði að styrkja lagaumgjörð og stjórnsýslu fiskeldis og byggja upp sterka og öfluga atvinnugrein sem byggir á sjálfbærri þróun. Vernd lífríkisins og villta laxins er höfð að leiðarljósi á grundvelli vísinda og rannsókna. Þeirri mikilvægu og sjálfsögðu kröfu hefur verið haldið á lofti að uppbyggingin sem við blasir bitni ekki á hinum villta íslenska og einstaka laxi. Stærsta breytingin sem frumvarpið kveður á um snýr einmitt að því að lögfesta sérstakt stýritæki, áhættumat erfðablöndunar, sem hefur það hlutverk að koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum laxastofnum. Við verðum í kvöld fyrsta landið í heiminum til að lögfesta slíkt tæki sem bindur framleiðsluheimildir við það að vernda villta stofna. Það er stórt og merkilegt skref. Áhættumatið þarf síðan að þróa frekar og það verður gert, m.a. með alþjóðlegri rýni. Vissulega eru skiptar skoðanir um marga hluti í þessu efni en í heildina er meginlínan jöfn og söm í öllum þeim  Ég þakka sömuleiðis atvinnuveganefnd fyrir frábæra og góða vinnu.

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um lagaumgjörð um fiskeldi sem kemur til með að eyða óvissu um framtíðaruppbyggingu í þessari mikilvægu atvinnugrein, kemur til með að efla byggðir og styrkja mjög efnahag landsins. Atvinnuveganefnd hefur lagt mikla áherslu á að kynna sér vel frá öllum hliðum sjónarmið í þessu máli, jafnt frá greininni sjálfri sem og umhverfisgeiranum. Vissulega hafa verið áhyggjur af opnum sjókvíum og hugsanlegri erfðablöndun við íslenska villta laxinn. Ég tel að vel hafi tekist að mæta öllum þessum sjónarmiðum í frumvarpinu. Með þeim breytingum sem gerðar hafa verið í meðförum nefndarinnar höfum við komið inn sterkari umhverfiskröfum og lagt áherslu á varnir gegn sjúkdómum í eldi. Einnig eru mótvægisaðgerðir efldar og tekið tillit til þeirra í líkani að áhættumati. Ég tel að við séum að samþykkja mál sem hefur fengið mikla og góða umfjöllun og komi til með að styrkja mjög þessa grein í framtíðinni 

Virðulegur forseti. Það hefur margt gott, nauðsynlegt og gríðarlega mikilvægt verið unnið í þessu máli og verð ég að þakka þeim sem stóðu að því, en þó á sama tíma lýsa yfir hryggð yfir því að náttúran fái ekki að njóta hins fyllsta vafa í þessu máli. Ég skil ekki þegar við erum loksins að setja einhverjar leikreglur á þessu sviði að við tökum ekki ákvörðun um að standa öll með náttúrunni og leyfa eingöngu eldi í lokuðum kvíum í stað þess að ganga núna einhvern veginn hálfa leið og leyfa opnar og lokaðar, reyna að búa til einhvers konar „hálf-kerfi“. Ég held að það hefði farið betur á því, fyrst að við erum að undanskilja einhver leyfi og einhverjar umsóknir og þess háttar, það er hægt að fara í alls konar tilslakanir, að við hefðum staðið heils hugar með náttúrunni í þessu máli og leyft eingöngu lokaðar kvíar.

Forseti. Þær eru ófáar, stundirnar sem hefur verið eytt í þetta mál - margir fundir, mikill lestur, mikil kynning. Stundum hefur mig dreymt lax í kvíum og það er ekki gaman, get ég sagt ykkur. Við erum hins vegar að stíga stórt og mikið skref og ég held að við eigum að horfa til þess hverju við erum að ná. Það er einfaldlega ekki rétt að náttúran njóti ekki vafans. Hér er verið að lögfesta, eins og komið var inn á, ráðleggingar færustu vísindamanna okkar um hvernig megi byggja upp eldi þannig að það sé í sátt við náttúruna. Það voru hertar allar skrúfur er tengjast umhverfismálum í vinnu hv. nefndar. Það er verið að tryggja betur aðkomu almennings að því að gera athugasemdir við hvernig eldissvæði verða auglýst, umsóknir fara í hefðbundið mat á umhverfisáhrifum o.s.frv. Ég held að við séum að stíga stórt skref í átt að meiri sátt um fiskeldi á Íslandi.

Herra forseti. Þetta mál hefur tekið miklum og góðum framförum innan atvinnuveganefndar og vil ég þakka fyrir það. Eftir sem áður er lykillinn fyrir okkur Íslendinga að setja okkur sem strangastar kröfur þegar kemur að framgangi og eflingu fiskeldis til þess að við getum aukið verðmætin afurðanna í mjög grimmri samkeppni sem við eigum við stórþjóðir á sviði fiskeldis. Ég mun sitja hjá í þessu máli út af nokkrum atriðum. Eitt er leyfisveitingaferlið. Mér finnst það ekki trúverðugt eins og það er sett fram hér. Það er ákveðin tortryggni varðandi viðmiðunardagsetningar og fleira þannig að ég er ósátt við það. Hvatar eru að mínu mati alls ekki nægir til að fara í lokaðar kvíar, fara í geldlax o.s.frv. Í þriðja lagi voru felldar í gær tillögur um að friða Jökulfirði og mér finnst miður að nota ekki þetta tækifæri til þess. Síðast en ekki síst er áhættumatið sem getur einmitt orðið lykillinn að trúverðugri uppbyggingu fiskeldis, 

Virðulegur forseti. Þannig er mál með vexti að þetta mál hefur sem betur fer tekið ýmsum jákvæðum breytingum í þeim meðförum sem hafa verið undanfarin hartnær tvö ár, síðan menn byrjuðu að vinna með þetta. Þær skilja málið engu að síður eftir á þeim stað að hér um bil allir, nema þingmenn ríkisstjórnarflokkanna, telja skynsamlegt að við gefum okkur aðeins meiri tíma til að vinna það. Landssamband veiðiréttarhafa er þeirrar skoðunar að við ættum að taka okkur tíma til að skoða málið betur. Eldisfyrirtækin eru sömu skoðunar. Við erum á þeim stað að við ættum að stíga eitt skref til baka og leita leiða til að gera þetta svolítið betur. Það er sem betur fer hugað prýðilega að umhverfisverndarþáttunum en þar má bæta ákveðna hluti. 8. gr. er því miður með þeim hætti að mjög miður er og ég held að við göngum ekki til góðs hvað skurðpunktinn varðar 

Forseti. Það er verið að greiða atkvæði um mál sem snýst um það að nýta sameiginlega auðlind landsmanna. Í gær var hafnað tillögum okkar í minni hlutanum, okkar Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur, um að fara skyldi í ríkari auðlindarentu hvað það varðar. Ég bendi líka á, eins og ég hef sagt í ræðu í dag, að það gjald sem þó er tekið og var samþykkt að skyldi taka á að endurskoða eftir eitt og hálft ár. Við skulum sjá til. Eftir þann grátkór sem við heyrðum í nefndinni í gær þegar Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi komu og töluðu um að þetta væri ekki arðbært miðað við þau skilyrði sem er verið að setja upp, það var alla vega vafi um það, eigum við annaðhvort eftir að heyra það í lokin að það þurfi að lækka þau litlu gjöld sem þó eru sett á þessa starfsemi, eða þá að menn munu kalla eftir því að það þurfi að víkka út og bæta við - þar sem það sem þegar er verið að setja þarna, það þeir vilja fá og fer inn í gamla kerfið, er umfram áhættumatið sjálft, sem þeir tala um að sé lifandi plagg. Þetta hef ég nefnt og bent á og við skulum horfa á hvernig þetta á eftir að þróast. Það er ekki heiðarlega að því staðið hvað raunverulega er á vogarskálunum þegar þetta er samþykkt svona. Ég mun greiða atkvæði gegn báðum breytingartillögunum 

Herra forseti. Eins og ítrekað hefur komið fram í dag og í gær áttum við óvenjugott samstarf um þetta mál í nefndinni sem ég vona svo sannarlega að verði fyrirmynd í starfi nefndarinnar á næsta þingi. Eins og kom fram í gær studdum við í Samfylkingunni flestar breytingartillögur meiri hlutans en vorum þó á móti einni veigamikilli grein. Þrátt fyrir þær góðu breytingar sem orðið hafa á málinu í umfjöllun nefndarinnar og stuðning okkar við flestar breytingar meiri hlutans eru hér enn atriði sem við getum ekki fellt okkur við, því miður. Þess vegna treystum við okkur ekki til að styðja frumvarpið en leggjumst þó ekki gegn því, enda teljum við þessar breytingar vera mjög til bóta frá núgildandi löggjöf.

Virðulegur forseti. Sú breytingartillaga sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson og ég flytjum í þessu máli snýst um b-lið 24. gr. og það er viðbót sem orðist svo: „… um er að ræða breytingu eða viðbætur við þegar útgefið rekstrarleyfi …“ Þetta snýst um að þeir sem þegar hafa fengið úthlutað rekstrarleyfi, eru að sinna eldi á grundvelli þess að stækkun þess leyfis falli undir eldra kerfið - það getur ekki verið markmið laganna að stækkun leyfis fari á uppboðsmarkað og að ótengdur aðili komi þar inn. Það getur ekki hafa verið markmiðið þannig að ég hvet þingheim allan til að styðja við þessa breytingartillögu um að stækkun á fyrirliggjandi leyfi þar sem þegar hefur verið gefið út rekstrarleyfi falli undir eldri lögin.

Forseti. Samþykkt þessarar breytingartillögu hefði það í för með sér að um aldur og ævi færi um hverja einustu umsókn um stækkun á hverju einasta leyfi sem er á burðarþolsmetnu svæði í dag eftir gamla kerfinu. Það hefði verið ágætt að ræða þessa breytingartillögu og hugmynd að henni við hv. flutningsmann og framsögumann hennar, Bergþór Ólason. Hann situr hins vegar ekki í atvinnuveganefnd og hefur kannski ekki komið mikið að vinnunni. Ég kannast þó við textann. Þetta er ekki ósvipað texta sem allir hv. þingmenn atvinnuveganefndar fengu sendan í pósti í morgun frá framkvæmdastjóra eins eldisfyrirtækisins þannig að það er ágætt að þetta komist beina leið í atkvæðagreiðslu núna. Ég horfi á stóru myndina, ég horfi á þegar við setjum lög að þau séu algild. Hér hefur ekki verið svarað einni spurningu í umræðunni í dag um hvaða áhrif þessi breytingartillaga myndi hafa. Ég segi því nei.

Forseti. Það er hálfankannalegt að vera hér að tala um breytingartillögu sem ég er skrifaður sem 1. flutningsmaður á en var engu að síður með fyrirvara við. Hér er lögð til ákveðin leið til að finna skurðpunktinn gagnvart gamla kerfinu. Við þá sem hafa ekki sett sig alveg inn í þetta má segja að þetta snýst allt um það að loka dyrunum á eftir gamla kerfinu af því að við viljum að sem flestar umsóknir um ný leyfi og uppbyggingin fari að mestu leyti fram í nýja kerfinu. Ég hefði valið annan skurðpunkt en varð ofan á hjá meiri hlutanum. Ég hefði viljað ganga lengra því að ég hefði viljað fá meira af framleiðslumagni inn í nýja kerfið. Til þess erum við að setja hér ný lög um þetta. Hins vegar horfi ég á stóru myndina og ég get stutt mál þó að ég sé ekki sáttur við hvert einasta smáatriði í henni. Þess vegna segi ég já. 
            

Herra forseti. Við í Samfylkingunni teljum ekki koma til greina að styðja þessar breytingartillögur meiri hlutans um tilhögun leyfismála á burðarþolsmetnum svæðum. Eins og ég sagði í ræðu minni fyrr í dag um málið er sú leið sem meiri hlutinn hefur valið varðandi tilhögun leyfismála á burðarþolsmetnum svæðum vonbrigði. Sú leið sem valin er þýðir að lítið magn, ef nokkurt, á burðarþolsmetnu svæðunum verður eftir til úthlutunar samkvæmt nýju lögunum. Við erum hér að búa til betri löggjöf og við trúum því að með henni fari betur á, ekki síst fyrir samfélögin, að farið verði með umsóknir samkvæmt henni í stað þess að fyrstur komi, fyrstur fái, eins og gamla löggjöfin hefur boðið upp á.

Forseti. Þessi breytingartillaga fær mann til að treysta því ekki að þegar fram í sæki verði ekki orðið við því að hlusta á þennan grátkór hjá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi af því að þessi breytingartillaga er til komin vegna grátstafanna og hvernig þau komu fram í nefndinni. Mig vantar bara orð til að lýsa því. Í gær, rétt þegar við töldum að þetta væri að klárast, komu þau fyrir nefndina og sögðu að þetta væri ekki nóg sem þau væru að fá. Þau vildu fá meira inn í gamla kerfið - og það er nákvæmlega það sem þau eru að fá í dag. Með þessu samþykki fá þau meira inn í gamla kerfið. Við vitum að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, fyrrverandi LÍÚ, hafa gríðarlega sterk ítök. Það er ekki einu sinni búið að samþykkja þetta mál og þau eru strax komin með stuðning við breytingartillögu um að það eigi að færa meira inn í gamla kerfið. Þess vegna treysti ég því ekki að það sé raunverulega verið að sýna okkur rétt á spilin varðandi þetta allt saman.

Forseti. Málflutningur eins og hv. þingmaður fór með áðan er óboðlegur, það að segja að þessi breytingartillaga sem ég var í forsvari fyrir sé komin til eftir grátkór hagsmunaaðila í gærkvöldi.  Hagsmunaaðilar eru mjög ósáttir við þessa breytingu. Þeir telja ekki hægt að samþykkja frumvarpið af því að það sé gengið of langt gegn þeim. Ég líð það ekki að ég sé sakaður um að bregðast við einhverjum grátkór hagsmunaaðila og láta undan þegar þvert á móti er verið að sýna þeim ákveðna hörku hérna þó að það sé ekki akkúrat sú harka sem ég hefði viljað sýna. Ég frábið mér svona málflutning.  
            

Svo maður tali líka um að það sem er gott er þetta eitt af því góða sem er unnið að í þessu máli. Eins og það kom frá ráðherra var maður bara mjög hissa á að það hefði komist í gegnum ríkisstjórnina, en klárlega í vinnslu nefndarinnar og þá að sjálfsögðu undir forsvari, eins og ég hef nefnt hérna áður, Kolbeins Óttarssonar Proppés, sem virkilega hefur staðið í lappirnar, svo ég segi nú það, í þessu máli og fengið gríðarlega mikið af atriðum varðandi umhverfisvernd inn í þetta mál - ég hef sagt það í ræðustól áður og ég segi það aftur núna þannig að það er ekki við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé að sakast þegar kemur að þessu máli. Ég vildi hafa sagt það hérna aftur.

Hæstv. forseti. Ég sé að ég er nokkuð einmana þarna. Nei, það hefur fjölgað.  Ég segi nei.

Herra forseti. Þetta frumvarp er einn liður af mörgum í aðgerðum sem er m.a. ætlað að gera kennarastarfið eftirsóknarverðara. Ég styð málið en vil þó taka fram að ég tel að þær breytingartillögur sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til séu mjög mikilvægar, til að mynda það að háskólanum sé gefinn lengri tími til að vinna að endurskoðun og undirbúningi kennaranáms með hliðsjón af öðrum breytingum sem er verið að gera með frumvarpinu. Ég tel mjög mikilvægt að sú breytingartillaga verði samþykkt sem og þær breytingartillögur sem hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson leggur til við málið, m.a. um frestun á gildistöku laganna og bráðabirgðaákvæði. Ég vona að frumvarpið verði samþykkt með þessum breytingartillögum.

Herra forseti. Ég hef á fyrri stigum málsins og við umræður lýst áhyggjum mínum af málinu en þær breytingartillögur sem liggja fyrir, einkum og sér í lagi breytingartillaga hv. þm. Þórarins Inga Péturssonar og afdrif hennar, fá mig til að greiða atkvæði með málinu í trausti þess að sá starfshópur sem skipaður verður muni freista þess að ná lendingu meðal mismunandi skólastiga þannig að það megi verða til þess að bæta málið í heild og að lendingin verði menntun í landinu til framdráttar.

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um breytingar á pósttilskipun Evrópusambandsins, þá þriðju í röðinni, svokallaðan þriðja póstpakka. Meginefnið er afnám einkaréttar ríkis á póstmarkaði og opnun markaðar. Þetta er markmið sem ég og félagar mínir í Viðreisn styðjum en það er tvennt sem ég vil segja um málið. Það er verulega gagnrýnivert að ekki hafi verið litið til skýrslu Ríkisendurskoðunar um rekstur Íslandspósts samhliða þessari vinnu sem er algjörlega samofin þessu máli í ljósi áhrifa á samkeppnisstöðu á þessum markaði sem ætlunin er að opna og frelsa. Því til viðbótar er að mínu mati og okkar í Viðreisn og þess minni hluta sem stendur að breytingartillögum ekki gengið nægilega langt til að tryggja þetta frelsi og þessa opnun. Góðu fréttirnar eru að úr því er hægt að bæta með því að þingheimur samþykki þær breytingartillögur sem hér verða kynntar.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða heildarlög um póstþjónustu sem að hluta til fjalla um innleiðingu tilskipunar frá 2008. Lögunum er ætlað að taka gildi þann 1. janúar 2020 og því er engin sú staða uppi að það sé brýn þörf á að afgreiða þau nú þegar. Þess vegna kom það okkur í minni hlutanum stórkostlega á óvart að ekki væri hægt að bíða með afgreiðslu þessa máls svo hv. umhverfis- og samgöngunefnd gæti kynnt sér niðurstöðu nýframkominnar skýrslu Ríkisendurskoðunar um stöðu Íslandspósts, um alþjónustubyrði, um afnám einkaréttar og hver eigi að sinna þeirri þjónustu. Það er því miður ekki hægt að kvitta upp á þessi vinnubrögð ríkisstjórnarinnar, stjórnarþingmanna og hins nýja meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og því mun Samfylkingin sitja hjá við afgreiðslu þessa máls.

Virðulegur forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar sem hér var minnst á er til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Um hana gildir trúnaður sem hefur nú verið áréttaður við nefndarmenn. Um innihald hennar ríkir þagnarskylda. Um hana fer eftir þeim lögum og reglum sem um slíkt gildir, um skýrslur frá Ríkisendurskoðun. Ég verð því að segja að ég er pínulítið hissa ef það hefur eitthvað átt að koma inn í afgreiðslu laga um póstþjónustu, hvernig við viljum sjá lögin til framtíðar. Skýrsla Ríkisendurskoðunar fer að sjálfsögðu í eðlilegan farveg eins og aðrar skýrslur og ég veit ekki betur en að það sé búið að vísa henni til sameiginlegs fundar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og fjárlaganefndar.

Virðulegur forseti. Ég finn mig knúna til að koma hingað upp vegna orða hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés sem ekki gat, væntanlega vegna annarra þingstarfa, setið fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun þar sem mikið var um þetta rætt. Varðandi trúnaðinn sem á skýrslunni hvílir er trúnaðurinn vegna þess að ríkisendurskoðandi hefur ekki enn verið boðaður á fund fastanefndar Alþingis til að kynna skýrsluna. Hann óskar trúnaðar þar til skýrslan hefur verið kynnt nefnd vegna þess að hann vill ekki að um hana sé fjallað fyrr en hann hefur kynnt Alþingi skýrslu sem hann hefur gert og um hana hefur verið fjallað. Þess vegna er sá trúnaður. Í skýrslunni eru hins vegar svo upplýsingar sem verða afmáðar eftir en þar er um að ræða einstaka tölulegar upplýsingar og er það ekki sá trúnaður sem um er að ræða hér. Trúnaður fer á milli allra nefnda þannig að það er ekki hægt að ræða um innihald skýrslunnar en engu að síður var ekkert því til fyrirstöðu að bíða með þessa lagasetningu, eins og ég kom inn á áður, 

Virðulegur forseti. Um þetta mál, eins og önnur sem við erum að afgreiða, hefur náðst samkomulag varðandi þinglok. Það liggur í augum uppi að ný lög um póstþjónustu í landinu sem eiga að taka gildi 1. janúar þurfa að afgreiðast á þessu þingi. Framkvæmdarvaldið hlýtur að þurfa að hafa það svigrúm sem eftir lifir ársins til að koma í gagnið mjög veigamiklum og stórum breytingum á póstþjónustunni. Það er grundvallaratriði. Sú skýrsla sem hér um ræðir fjallar um fyrirtækið Íslandspóst. Hún fjallar ekki um þessa löggjöf. Framkvæmdarvaldið mun alveg örugglega hafa hana til hliðsjónar ef það er eitthvað sem hægt er að nýta úr henni inn í framtíðarskipulagið, auk þess sem þingið getur brugðist við í haust ef svo ber undir. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan, mér þykir leitt að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir skuli dylgja um það gagnvart meiri hluta nefndarinnar og öðrum nefndarmönnum, samnefndarmönnum sínum í umhverfis- og samgöngunefnd, 

Herra forseti. Í anda þeirrar sýnar að markaðs- og samkeppnisleiðir séu alltaf reyndar til þrautar við að koma á alþjónustu á þessum markaði leggur minni hlutinn til breytingu, leggur til að heimildir til útnefningar verði felldar út úr frumvarpinu og í staðinn kveðið nánar á um útboð sem kost í vali á veitanda alþjónustu. Um slíkt útboð þyrfti ráðherra að setja í reglugerð frekari fyrirmæli, um undirbúning, skilmála og þess háttar sem kemur fram annarri breytingartillögu en þetta teljum við í minni hlutanum vera best til þess fallið að fylgja anda þessara laga, þessarar opnunar markaðar. Það er hægt að fara þá leið að gefa aðilum í útboði stig, ekki taka eingöngu tillit til verðs heldur t.d. meta nýjungar á sviði póstdreifingar sem helst gögnuðust dreifðum og fámennari byggðum. Síðan væri það gert á kostnað ríkisins ef slíku hagkvæmasta tilboði yrði tekið en ekki einfaldlega því lægsta samkvæmt verði. Þetta er hin rétta leið  Ég hvet þingheim til að samþykkja þessa tillögu.

Herra forseti. Ég kem upp rétt í blálokin til að gera úrslitatilraun til að fá ágæta félaga mína í þingsal til að fagna svolítið frelsinu og opnun markaðar, ekki bara í orði og ekki bara eins lítið og hægt er að komast af með. Þessi breytingartillaga lýtur að því að það er mikilvægt, til að tryggja sem sterkasta samkeppni og jafnvægi á markaðnum, að kostnaður Íslandspósts af rekstri alþjónustu annars vegar og samkeppnisrekstri hins vegar sé ljós og opinber, að gegnsæi ríki. Við leggjum því til að í nýju ákvæði til bráðabirgða verði bætt við frumvarpið og kveðið þar á um að upplýsingar um kostnað Íslandspósts við framkvæmd alþjónustu verði teknar saman og gerðar opinberar og aðgengilegar almenningi. Og þrátt fyrir ákvæði 42. gr. sem nú hefur verið samþykkt um gildistöku laganna skuli ráðherrar þegar í stað hefja þá vinnu. Eru menn ekki sammála um að þetta sé a.m.k. eftirsóknarvert?

Virðulegur forseti. Ég verð að segja eins og er að ég óttast pínulítið að breytingartillögur minni hlutans … 
            

Forseti biður um þögn á fundinum og biður hv. þingmenn að halda sig í salnum. Atkvæðagreiðsla stendur yfir.

Virðulegur forseti. Ég óttast svolítið að hv. þingmenn hafi misst af eða muni missa af breytingartillögu minni hlutans. Þar er komið til móts við allt sem er gagnrýnt við frumvarpið í nefndaráliti meiri hlutans, t.d. ráðgjöf um nafngift. Það fer til Árnastofnunar. Um rithátt og slíkt verður kveðið á í reglugerð. Hvað varðar spurninguna um það hvort fólk geti heitið stjörnumerki eða spurningarmerki eða eitthvað slíkt er komið til móts við það í breytingartillögum minni hlutans. Hvað varðar röð nafna, millinöfn, mannanafnaskrá, amaákvæði fyrir börn er komið til móts við þessi atriði. Mig langaði til að nefna það sérstaklega vegna þess að mér finnst nefndarálit meiri hlutans bera þess merki að það hafi fallið milli skips og bryggju. Ég óttast svolítið að hv. þingmenn kynni sér ekki minnihlutaálitið nógu vel eða breytingartillögur með því. Þær eru góðar og ég vona að hv. þingmenn greiði atkvæði með breytingartillögunum 

Hæstv. forseti. Ég vildi koma því á framfæri hér við upphaf atkvæðagreiðslu að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggst gegn því að þetta frumvarp verði í lög leitt. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur engu að síður fram að fulltrúar í meiri hlutanum telji að það sé tilefni til endurskoðunar mannanafnalöggjafarinnar og eru í nefndarálitinu nefnd nokkur dæmi um þætti sem þyrfti að taka þar til skoðunar. Ég vil með engum hætti gera lítið úr því starfi sem unnið hefur verið innan allsherjar- og menntamálanefndar við þetta mál eða framlagi hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar sem leiddi þá vinnu. Hins vegar liggur fyrir að meiri hluti nefndarmanna var ekki þeirrar skoðunar að málið væri komið á það stig eða hefði þroskast með þeim hætti að meirihlutafulltrúarnir væru tilbúnir að styðja það og gera 

Herra forseti. Hér er um að ræða ágætt mál. Mannanafnanefnd er barn síns tíma, afurð haftaþjóðfélags og skömmtunarþjóðfélags. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál og ég ætla ekki að orðlengja það frekar. Við styðjum þetta mál vegna þess að við aðhyllumst „nafnrænt sjálfræði“.

Herra forseti. Þetta mál var ekki tilbúið þegar það kom inn í þingið. Ég tek undir það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans og þeirra umsagnaraðila sem voru þeirrar skoðunar. Ég get sömuleiðis tekið undir það að margar af þeim breytingartillögum sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson leggur fram til að bæta málið gera það sannarlega en það er grundvallaratriði fyrir mér að ekki sé rétt að taka breytingar á mannanafnalögum úr samhengi við málstefnuna. Þess vegna hefði ég talið að slíkt mál þyrfti miklu vandaðri undirbúning og miklu ítarlegra samráð.

Fyrirsláttur.

Ég sé að þessi málflutningur fer mjög fyrir brjóstið á hv. þingmönnum Viðreisnar. Þeir geta bara ekki haldið í sér á meðan ég fæ að nýta mínar tvær mínútur.

Eina.

Sömuleiðis tel ég að þetta mál hefði þurft víðtækara samráð við almenning í landinu því að þetta er einmitt mál sem varðar okkur öll. Ég held að hv. þingmenn sem aðhyllast vönduð vinnubrögð og almennilegan  Ég tel hins vegar að breytingar á mannanafnalögum eigi að vanda og því er ég ekki ósammála að þær þurfi hugsanlega að gera.

Herra forseti. Í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins kemur skýrt fram að það eigi að leggja niður mannanafnanefnd í núverandi mynd og endurskoða lög um mannanöfn til að gefa foreldrum meira frelsi til að gefa börnum sínum nafn en jafnframt standa vörð um íslenska mannanafnahefð. Ég vil líka, hæstv. forseti, vitna í umsögn Ármanns Jakobssonar, prófessors í íslenskum bókmenntum, sem segir að sá galli sé á þessu frumvarpi, sem þó hefur tekið jákvæðum breytingum með breytingartillögum minni hlutans, að frumvarpið er grundvallað á rangri forsendu, þeirri að hinn frjálslyndi andi komi best fram í því að láta íslensku, þjóðtungu Íslendinga, lönd og leið og minnast þannig hvergi á tungumálið í lögum sem þó snúast um tungumálið. 
             Herra forseti. Við þurfum að gera breytingar á mannanafnalögum en við stöndum ekki með þeim hætti að því verki eins og hér er lagt til.

Herra forseti. Ég get ekki stutt þessa tillögu um breytingu á lögum um mannanöfn. Mér finnst mikilvægt að taka fram að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hefur svo sannarlega kynnt sér þær breytingartillögur sem liggja fyrir um málið. Margar þeirra eru til bóta miðað við hvernig málið var lagt fram í upphafi en þrátt fyrir þær tel ég ekki að málið haldi. Ég er sammála því að það þurfi að endurskoða lög um mannanöfn en ég tel þetta ekki vera leiðina sem eigi að fara og mun því ekki greiða þessu atkvæði mitt heldur greiða á móti.

Herra forseti. Þetta mál var eitt af fyrstu málunum sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd tók til skoðunar á þessu þingi. Það er búið að halda 19 fundi í nefndinni um málið. Hún hefur fengið fjölmarga gesti og fjölmargar umsagnir og það er búið að vinna ákaflega vel í málinu. Ef mælistikan er sú að ekki megi bæta mál í meðförum þingnefnda hjálpi guð ríkisstjórninni.  Í gær samþykkti þessi frjálslyndi þingheimur að fólk mætti ráða kyni sínu. Menn samþykktu þar að fella niður ákvæði mannanafnalaga um að skíra eða nefna drengi drengjanöfnum og stúlkur stúlkunöfnum. Það var ekki neitt vandamál fyrir íslenska málhefð. Nei, það var ekkert vandamál en að fullorðið fólk  Hvar er frjálslyndið? Hvar er frelsi einstaklingsins? Hvar eru mannréttindin? 
            

Virðulegi forseti. Mig langar bara til þess að hafa ákveðna þingskapatækni á hreinu fyrir hv. þingmenn. Við göngum nú til atkvæðagreiðslu í 2. umr. sem þýðir að hér tökumst við á við breytingartillögur minni hlutans, sem er viðurkennt að séu góðar, í það minnsta margar hverjar. Verði 1. gr. frumvarpsins felld verður það úrskurðað þannig að málið í heild sinni sé fellt án þess að við fáum tækifæri til að greiða atkvæði um breytingartillögu minni hlutans. Það verður þá frumvarp sem við höfum fellt í formi sem enginn hér hefur lagt til að atkvæði verði greidd um, heldur vill minni hlutinn breyta því með þeim hætti sem kemur fram í breytingartillögum minni hlutans. Þess vegna vil ég hvetja hv. þingmenn sem eru á móti málinu til að sitja hjá frekar en að greiða atkvæði gegn tilteknum greinum málsins í 2. umr. Vilji þeir fella málið bið ég þá um að gera það í 3. umr. þannig að við getum greitt atkvæði um frumvarpið í þeirri mynd sem það er lagt fram með tilliti til breytingartillagna.

Forseti vill taka fram að skilningur hv. þingmanns á eðli atkvæðagreiðslunnar er réttur að því leyti til að 1. gr. frumvarpa, að aflokinni 2. umr., er ætíð borin upp fyrst og falli 1. gr. er frumvarpið þar með fallið á brott af dagskrá þess þings sem þá starfar.

Virðulegur forseti. Einstaklingi á að vera heimilt að gera allt sem hann vill svo fremi sem það skerðir ekki eða hefur ekki neikvæð áhrif á þriðja aðila. Vegna orða hæstv. forsætisráðherra rétt áðan langar mig að tala beint til hennar og segja: Þú þarft ekki að óttast, hæstv. forsætisráðherra þarf ekki að óttast vegna þess að meira frelsi fyrir mig í þessu máli skerðir ekki frelsi þitt. Það þarf ekkert að óttast hér. Hér er ekki um að ræða óafturkræf náttúruspjöll, óafturkræft eignarhald eða neitt slíkt. Þetta snýst um val einstaklingsins. Eins og kom fram áðan greiddum við í gær atkvæði um kynrænt sjálfræði. 

Virðulegi forseti. Ég vek aftur athygli á því að hér er um að ræða umbætur á málinu sem enginn er á móti svo ég viti til. Það er ekki ástæða til að greiða atkvæði gegn þessari breytingu. Verði 1. gr. felld, svo breytt eður ei, fellur málið brott án þess að við greiðum atkvæði um breytingartillögurnar sjálfar. Ég ætla að nota orð sem stundum er notað á hinu háa Alþingi, orðið „bragur“. Það er góður bragur á sumu en slæmur bragur á öðru. Mér finnst mjög slæmur bragur á því að þingið felli frumvarp ásamt öllum breytingartillögum án þess að taka afstöðu til breytingartillagnanna í 2. umr. Það fer miklu betur á því að andstæðingar frumvarpsins sitji hjá í 2. umr. þar sem þeir eru á móti - en auðvitað væri best að þeir myndu samþykkja í það minnsta breytingartillögurnar sem eru til bóta og koma til móts við þau sjónarmið sem eru áréttuð í nefndaráliti meiri hlutans. Þetta þarf ekki að fara svona. Það er hægt að fella þetta mál í 3. umr. án þess að gera það með þessum brag. 

Herra forseti. Við vitum að það eru mjög skiptar skoðanir innan stjórnarflokkanna um kvenfrelsið sjálft og upplifðum það mjög skýrt á dögunum. Fyrirsláttur vinstri manna varðandi þessar breytingar er líka mjög fyrirsjáanlegur og kunnuglegur. Núna reynir virkilega á einstaklingsfrelsið í sinni tæru mynd, ekki að því sé eingöngu flaggað korteri fyrir kosningar heldur að hvert tækifæri sé nýtt á þingi til þess að auka einstaklingsfrelsið í reynd. Þess vegna segi ég já.

Hæstv. forseti. Um leið og ég ítreka að það sé þörf á endurskoðun á þeirri löggjöf sem hér er til umfjöllunar tel ég að málin þurfi að þroskast betur og að það þurfi að verða víðtækara samtal í samfélaginu um þessi mál. Ég tel að það sé betra fyrir þingið að fara sér hægt í þessum efnum og segi þess vegna nei í þessari atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Mér hefur aldrei fundist vera verri bragur á atkvæðagreiðslu á hinu háa Alþingi en núna. Í nefndaráliti meiri hlutans eru reifuð atriði sem er brugðist við í minnihlutaálitinu og meiri hlutinn lætur eins og hann hafi ekki séð þau. Ef hann sá þau lætur hann eins og hann hafi ekki séð þau. Það er talað um að það þurfi að vinna málið svo vel. Það er búið að vinna það heilmikið. Að tala um að frumvarpið hafi ekki verið nógu gott þegar það kom hingað inn? Það liggur fyrir tillaga um að bæta það heilmikið eftir þessa miklu vinnu sem þingið mun núna ekki einu sinni taka afstöðu til vegna þess að þingið ætlar núna að greiða atkvæði gegn öllu frumvarpinu, með eða án breytinga, án þess einu sinni að ákveða hvernig fari með breytingarnar. Hvað með þá þingmenn sem myndu vilja styðja málið með breytingunum en ekki án þeirra?

Það er búið að banna það.

Það má ekki. Það má ekki vinna málið það vel. Svei, virðulegi forseti, þegar menn koma hingað og segja að eigi að vinna þetta mál vel. Svei, virðulegi forseti.

Forseta líkar ekki þetta orðbragð. Þingmenn ráða atkvæði sínu og bera ábyrgð á því og það verður hv. þingmaður að sætta sig við.

Herra forseti. Ekki núna, ekki svona, ekki nógu vandað, fara sér hægt. Þetta eru viðbrögð þeirra sem telja sig frjálslynda, telja sig verja einstaklingsfrelsið - bara ekki núna, ekki svona, fara sér hægt. Þetta er dæmalaust og ég hlýt að taka undir það að vinnubrögð þingsins við þessa atkvæðagreiðslu eru mikil vonbrigði. Ég hefði haldið að þingið ætti að sýna þá rausn að fjalla a.m.k. um breytingartillögurnar og taka afstöðu til þeirra og frumvarpsins svo breytts. Nei, ekki núna, ekki svona, fara sér hægt. Þingmaðurinn segir já.

Við ræðum frumvarp til laga um mannanöfn. Þetta er forgangsmál eins flokks. Við greiðum okkar atkvæði og auðvitað eftir okkar sannfæringu. Mér finnst hart, herra forseti, að maður fái að heyra það úr pontu Alþingis að vera sveiað fyrir að greiða atkvæði. Ég segi nei.

Forseti. Það er komin einhver skrýtin stemning í þennan sal og ekki efast ég um að nú muni einhverjir þingmönnum flissa og láta eins og orð mín séu til merkis um hvað ég sé mikill fáráðlingur. Hér erum við einhvern veginn farin að segja hvert öðru af hverju við greiðum atkvæði eins og við gerum og krefjast þess að við gerum það öðruvísi af því að það þóknast ekki einhverjum. Það er búið að segja mér að ég sé ekki - hvað? Frelsis, frjálslyndis og nútímans megin í lífinu sem hlýtur að þýða að ég sé íhaldssamur og forpokaður torfbæjarmaður. 
             Fólk sem þarf svona merkimiða hefur ekki mikið fyrir sér annað en merkimiðana. Ég hef mínar skoðanir á þessu máli.

Gott.

Þakka þér fyrir, hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, að sýna mér þá virðingu að fá að tala hér af einlægni, ekki í eina mínútu af því það væri ekki hægt að gera það, heldur bara í 51 sekúndu. Þetta er virðingin sem við sýnum hvert öðru. Við segjum:  Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Nefndarálitið með breytingartillögu er frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Nefndin hefur fjallað um málið á ný að lokinni 2. umr. Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á mikilvægi þess að frumvarpið verði samþykkt svo að Ísland uppfylli skuldbindingar sínar gagnvart EES-samningnum. Meiri hlutinn telur þó nauðsynlegt að mótvægisaðgerðir samkvæmt fyrrgreindri aðgerðaáætlun komist til framkvæmda hið fyrsta. Hvað gildistöku laganna varðar liggur fyrir samkomulag milli þingflokka um að fresta henni til 1. janúar 2020, m.a. til þess að betra tóm gefist til að vinna að aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Leggur meiri hlutinn því til breytingu þess efnis. Meiri hlutinn telur æskilegt að reglulega verði helstu hagsmunaaðilar upplýstir um framvindu þeirra aðgerða sem settar eru fram í þingsályktuninni um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Með vísan til alls framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 12. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2020 nema 4., 10. og 11. gr. sem öðlast þegar gildi. Undir álitið skrifa hv. þingmenn, sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson.

Frú forseti. Ég vil við 3. umr. hnykkja sérstaklega á mikilvægi þess sem kemur fram í nefndaráliti á milli 2. og 3. umr. þar sem það er rammað inn að gildistöku laganna sé frestað til 1. janúar 2020. Þar inni er atriði sem ég held að sé mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra leggi sig fram um að sinna þannig að vel sé. Það er samráð við hagsmunaaðila, hvort sem þar er um að ræða aðila í matvælaframleiðslu eða þá sem eru einhvers staðar í heilbrigðisumhverfinu, hvort sem það eru læknar, sýklafræðingar eða hver svo sem stéttin er. Þeir hópar verði kallaðir að borðinu og fái tækifæri til að fylgjast með framgöngu málsins á öllum stigum og sérstaklega með áherslu á innleiðingu svokallaðra mótvægisaðgerða sem er, ef ég man rétt, 17 eða 18 atriða pakki þar sem ætlanin er að reyna að fyrirbyggja eins og kostur er með þeim leiðum sem þar er boðið upp á að sýkingarhætta og það að sjúkdómar og ónæmar sýklalyfjaveirur berist hingað til lands vegna afnáms frystiskyldunnar. Sem ég verð að viðurkenna að ég er enn bjartsýnn á að menn finni leið til að afturkalla á haustþingi. Þó að frumvarpið geri ráð fyrir að gildistakan verði 1. janúar 2020 er ég þess fullviss að þingflokkar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna muni áfram í gegnum sumarið og haustið leita allra leiða til að vinda ofan af þeirri ákvörðun sem hér er römmuð inn hvað það varðar að opna fyrir innflutning á ófrystu kjöti. Ég vil ítreka mikilvægi þess að hagsmunaaðilar séu kallaðir að borðinu og að á sjónarmið þeirra verði hlustað, sérstaklega ef svo fer að einhver þeirra atriða sem ætlast er til að ná fram með aðgerðaáætluninni séu annaðhvort ekki að gera sitt gagn eða ekki hafi tekist að innleiða og koma í framkvæmd á þeim tíma sem menn ætluðu sér.

Hæstv. forseti. Í tilefni af ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar er rétt að taka fram að frestun gildistökunnar er ekki háð neinum skilyrðum, þ.e. samkomulag var í tengslum við samkomulag um þinglok um að fresta gildistöku frumvarpsins til 1. janúar. Það var ekki háð neinum skilyrðum og það er ekkert ef í því. Það þýðir þá að það frumvarp sem hér er til afgreiðslu verður samþykkt á þessu vorþingi og það mun taka gildi 1. janúar enda, eins og menn þekkja úr forsögunni, nauðsynlegt vegna dóma sem hafa gengið og óþarfi að fara ítarlega út í þá forsögu alla. Það er hins vegar rétt sem hv. þm. Bergþór Ólason gerði grein fyrir, það er líka gert ráð fyrir að um verði að ræða reglubundna upplýsingagjöf af hálfu ráðuneytis til hagsmunaaðila og eftir atvikum annarra sem málið varðar, sem er auðvitað mjög mikilvægt og skiptir máli varðandi framfylgd þeirrar aðgerðaáætlunar sem við ræddum fyrr í dag að það gangi vel. Ábendingar hagsmunaaðila og sérfræðinga á þessu sviði varðandi það hvernig gengur að hrinda þeirri aðgerðaáætlun í framkvæmd eru mikilvægar. Í raun og veru er sjálfsagt að ganga þannig frá að ráðherra og stofnanir hans geri með reglubundnum hætti grein fyrir þeirri stöðu mála því að það er auðvitað eins og menn þekkja í þinginu afar mikilvægt að áætluninni verði fylgt vel eftir.

Frú forseti. Við erum að tala um ferska kjötið, mál sem er búið að velkjast í áraraðir í íslensku stjórnkerfi. Hér hafa flokkar verið í ríkisstjórn og líka í stjórnarandstöðu sem hafa verið að móast við eðlilegum kröfum þess efnis að við förum eftir alþjóðaskuldbindingum en ekki síður því að við þurfum auðvitað að uppfylla það sem Hæstiréttur segir og fara eftir því sem hann kveður upp úr með. Hluti af því er þetta mál sem tengist ferska kjötinu. Eðlilega hafa komið upp ákveðin varúðarsjónarmið sem tekið hefur verið tillit til. Við samþykktum fyrr í dag aðgerðaáætlun. Ég sit í atvinnuveganefnd og vil meina að hún hafi unnið þar gott starf. Allir eru meðvitaðir um að við þurfum að gæta að neytendum og matvælaöryggi. Við þurfum að huga að bændum, búfjárstofnum og auðvitað lýðheilsu okkar Íslendinga. Í frumvarpinu er ekki ógn gagnvart þeim þáttum sem ég talaði um. Þetta er ekki ógn ef rétt er að málum staðið og eins og Alþingi útbjó það núna vil ég meina að þetta sé rétt skref og þótt fyrr hefði verið. Það sem ég kem hins vegar hingað upp með er að mér finnst miður að sjá hvernig vinnubrögð - þetta mál tengist því hvernig við erum búin að vera í þinglokum á síðustu dögum og ég fagna því sérstaklega að formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins hafi dregið það sérstaklega fram í andsvari áðan að gildistakan er ekki háð einhverjum skilyrðum. Mér hefur þótt miður að upplifa það - ég gerði þó ekki neitt veður úr því af því að ég tel mikilvægt að forsætisráðherra og ríkisstjórnin hafi ákveðið svigrúm til framgangs, en ég setti þetta mál, ferska kjötið, sem eitt af þeim málum sem ég vildi að nytu framgangs í þinginu og að ef því yrði breytt yrði haft samráð við fleiri en Miðflokkinn. Af því að að vissu leyti er ákveðinn yfirgangur og þrjóska, við getum líka sagt staðfesta, til staðar þar, var eftirgjöfin af hálfu ríkisstjórnar fullkomin gagnvart Miðflokknum. Ég veit að Miðflokksmenn kætast ef ég segi að Miðflokksmenn hafi tekið ríkisstjórnina að vissu leyti á ippon. Þó að ég sé bara fjári foxill, kannski ekki í fyrsta og ekki í annað sinn, er það þannig að þetta mál mun taka gildi og verða að lögum 1. janúar 2020, óháð því hvaða spil Miðflokkurinn mun reyna að draga upp á lokametrunum. Það sem mér finnst líka skipta máli varðandi meðferð málsins alls er að í þessu máli erum við að gera kröfu til okkar sjálfra varðandi lýðheilsu, búfjárstofna, bændur og neytendur, eitthvað sem ég hefði svo gjarnan viljað sjá jafnvel í fiskeldinu. Þó að mörg mjög mikilvæg og jákvæð skref hafi verið tekin fram á við hvað varðar auknar kröfur um náttúruvernd og umhverfisvernd varðandi fiskeldið hefði ég viljað sjá það sama gert þar eins og er verið að gera hér. Við erum að gera mjög strangar kröfur til okkar sjálfra, okkar Íslendinga, hvernig við hlúum einmitt að þessum þáttum, búfjárstofnum og bændum en ekki síður neytendum, hvernig við tryggjum líka neytendum öryggi þeirra þegar þeir bæði kaupa sína vöru og hafa líka aðgang og val. Það verður ekki tekið af neytendum og við erum að tryggja það hér líka með því að uppfylla skilyrði EES-samningsins sem við undirgengumst á sínum tíma, mjög farsælt framfaraskref sem við þurfum auðvitað að fylgja eftir. Það er ekki eins og sumir vilja sem hér eru inni, þeir vilja taka ákveðin mál og setja þau í herkví til þess eins að veikja undirstöður þess mikilvæga samnings. Mér finnst miður hvernig, eins og ég segi, á síðustu metrum þinglokasamninga er verið að nota mál. Það var verið að reyna ákveðinn hælkrók á ríkisstjórnina og alla aðra flokka í þinginu varðandi kynrænt sjálfræði. Á það var sem betur fer ekki hlustað, en það segir mjög mikið þegar verið er að nota svona mál til að knýja sitt fram. Mér finnst það ekki í anda samtals, samræðu eða málefnalegra stjórnmála. Ég vil einnig undirstrika að ég tel skipta máli að Alþingi Íslendinga fari eftir því sem Hæstiréttur segir, fari eftir því sem Mannréttindadómstóll Evrópu segir þótt hann sé ekki að tala í þessu máli, en í öðrum málum. Mér finnst vont þegar tónar sem hér eru slegnir, hvort sem er af hálfu ríkisstjórnar eða tiltekinna flokka í þinginu, eru þannig að það megi bara fara eftir hentugleikum og hentisemi hverju sinni, pólitískri skoðun hverju sinni, hvort framfylgja eigi niðurstöðum Hæstaréttar. Þess vegna tek ég undir með ríkisstjórninni, þetta er rétt skref. Eðlilega þurfti að fara yfir atriði og ábendingar sem við þurftum að fara vel yfir. Það var gert og að hluta til erum við búin að afgreiða þann þátt. Mér finnst vont að sjá að einn flokkur umfram annan geti fengið breytingar á svona málum með yfirgangi sínum og óbilgirni eins og var í þessu máli. Hægt er að kalla það staðfestu, en í svona málum finnst mér það vera óbilgirni og yfirgangur. Þetta er eitthvað sem ég vona að við, allir stjórnmálaflokkar, tökum fyrir á næsta þingi. Ég tel að kominn sé tími til að við förum gaumgæfilega yfir allt sem heitir málþófstæki. Við þurfum að koma betra skikki og brag á starfsemi þingsins.

Frú forseti. Ég skal ekki tala lengi því að eins og forseti veit er ég allur af vilja gerður að liðka fyrir framgangi þingstarfa. Ég kemst þó ekki hjá því að segja nokkur orð um þetta stóra mál því að það er risastórt mál. Raunar hefði verið tilefni til að ræða það miklu meira í þinginu en tækifæri gefst til nú á lokasprettinum, kannski næstsíðasta degi þingstarfanna. Þetta er mál sem varðar grundvallarhagsmuni einnar undirstöðuatvinnugreinar landsins, greinar sem hefur verið undirstöðuatvinnugrein byggðar og raunar lífs í landinu frá upphafi. Þetta mál er því miður aðeins enn einn áfanginn af allt of mörgum sem hafa leitt til þess að vegið hefur verið að þessari undirstöðuatvinnugrein. Nú má segja að íslenskur landbúnaður sé að takast á við ógnir úr mörgum áttum samtímis. Gerðar eru sífellt meiri kröfur varðandi aðbúnað og starfshætti í íslenskum landbúnaði og þeim fylgt eftir af mikilli festu, mætti jafnvel segja hörku. Á sama tíma hefur verið gerður tollasamningur við Evrópusambandið sem reyndist okkur Íslendingum einstaklega óhagfelldur. Um leið eru neysluhættir að breytast með þeim hætti að það gerir rekstur íslenskra búa og íslenskra matvælaframleiðenda erfiðari og svo bætist við þetta stóra högg sem felst í því frumvarpi sem hér er ætlast til að Alþingi leiði í lög. Hvað líður athugasemdum hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, formanns Viðreisnar, sem voru mjög gagnlegar á ýmsan hátt eins og ég kem inn á aðeins á eftir, um gildistökuna og það að gildistakan sé ekki skilyrðum háð er það rétt, en ég vona að sem flestir muni nýta tímann til að leita leiða til að finna betri niðurstöðu, betri lausn á þessu máli sem gefur okkur þá kost á að bæta fyrir þau mistök sem Alþingi myndi gera með samþykki þessa máls, afturkalla málið og samþykkja nýtt og betra mál, hugsanlega með einhverjum hliðaraðgerðum sem væru nauðsynlegar til að gera okkur það kleift. Sú vinna verður vonandi unnin, ekki aðeins af íslenskum matvælaframleiðendum heldur einnig ríkisstjórninni, ráðuneytunum og stjórnarflokkunum. Af því ég nefndi áðan að ræða hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur hefði verið gagnleg fannst mér hún gagnleg vegna þess að hún lýsti einlægri afstöðu. Ég geri ekki lítið úr því að hv. þingmaður, formaður Viðreisnar, hafi lýst einlægri afstöðu þess flokks og allt í ræðu hv. þingmanns var í samræmi við það sem ég hef heyrt frá þeim flokki. Það sem hefur hins vegar valdið mér verulegum áhyggjum í umræðu um málið er að mér hefur þótt ríkisstjórnarflokkarnir þrír allir, að því marki sem þingmenn þeirra hafa treyst sér til að tjá sig um málið, vera að færast yfir á Viðreisnarlínuna og það kann ekki góðri lukku að stýra þegar landbúnaðarmál eru annars vegar. Menn eru jafnvel farnir að nota hér Viðreisnarfrasana um að við verðum bara að gera þetta af því að við viljum vera svo góðir þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi. Við hljótum - þegar ég segi við á ég við okkur Miðflokksmenn og stuðningsmenn ríkisstjórnarflokkanna, þingmenn þeirra - að vilja að það alþjóðlega samstarf sé með þeim hætti að við getum varið undirstöðuatvinnugreinar okkar Íslendinga, ekki hvað síst íslenskan landbúnað og matvælaframleiðslu. Af því að mikið er vísað til EES-samningsins í umræðu um málið má rifja upp að heilmikil umræða var um hvaða áhrif hann myndi hafa á annars vegar íslenskan sjávarútveg og hins vegar íslenskan landbúnað. En okkur Íslendingum var sagt að hafa engar áhyggjur vegna þess að þeir málaflokkar heyrðu ekki undir samninginn. Málsvarar Íslands í þeim málaferlum sem hafa verið nefnd í tengslum við þetta mál hafa bent á það, bæði á meðan á málaferlum stóð og eftir að þeim lauk, að málflutningur ESA og Evrópusambandsins í þessu máli hafi verið rangur. Stefán Már Stefánsson lögfræðingur lýsir niðurstöðu málsins sem rangri, ekki hvað síst vegna þess að þarna er Evrópusambandið og framlenging þess, ESA, að teygja sig umfram það valdsvið sem EES-samningurinn gerði ráð fyrir. Þetta vekur spurningar um tvennt, annars vegar hvort íslensk stjórnvöld séu reiðubúin til að gera það sem þarf til að verja undirstöðuatvinnugreinar okkar og hins vegar hvort menn séu ekki reiðubúnir að gera neinar ráðstafanir til að bregðast við síaukinni ásælni Evrópusambandsins og stofnana sem tengjast því bandalagi gagnvart fullveldi þeirra þjóða sem þessar stofnanir hafa aðkomu að eða eitthvað um að segja. Þróunin er augljós. Menn færa sig sífellt upp á skaftið og þetta mál er eitt skýrasta dæmið um það. Ef við erum ekki tilbúin að bregðast við þegar um er að ræða þetta stórt hagsmunamál sem varðar ekki bara undirstöðuatvinnugrein heldur líka heilbrigði í landinu og erum ekki tilbúin að sýna neina mótspyrnu sem heitið getur gagnvart ásælni Evrópusambandsins í svona stóru máli hljótum við að þurfa að hafa áhyggjur af því sem er í vændum. Það er ekki hægt annað, frú forseti, en að setja þetta í samhengi við annað stórt mál sem við höfum rætt hér á þinginu. Ég gerði það reyndar aðeins í síðari umr. en það er alveg tilefni til að rifja upp aftur hversu kaldhæðnislegt það er að á sama tíma og okkur þingmönnum er sagt að okkur sé alveg óhætt að samþykkja þriðja orkupakkann vegna þess að það séu til staðar einhverjir fyrirvarar eða fyrirvari. Leitin að þeim stendur enn þá yfir en okkur hefur verið sagt að þeir séu til, að til séu fyrirvarar sem gera okkur kleift að samþykkja það mál. Á sama tíma birtist ríkisstjórnin með þetta mál og viðurkennir að hún hafi haldið að við hefðum fyrirvara, raunverulegan lagalegan fyrirvara sem myndi halda en henni sé sagt að sú sé ekki raunin og þá verði hún bara að láta undan. Hvað segir það okkur til að mynda um hvers kunni að vera að vænta varðandi orkupakkann ef þetta er viðhorfið þar sem þó voru raunverulegir lagalegir fyrirvarar, þar sem þó er um að ræða mál sem væru utan valdsviðs EES-samningsins? Á einhver að trúa því að ímyndaðir fyrirvarar, hugsanlega í greinargerð, hugsanlega í nefndaráliti, muni hafa eitthvað um það að segja hvernig orkupakkinn verður innleiddur til framtíðar? Ég vil líka nefna annað atriði sem ég kom stuttlega inn á í 2. umr. um þetta mál og það er mikilvægi þessarar atvinnugreinar, landbúnaðar, fyrir aðrar atvinnugreinar og byggð í landinu. Ekki er hægt að líta á þetta sem einangrað tilfelli, eins og mönnum hættir stundum til og segja að það starfi einungis svo og svo margir við landbúnað, vegna þess að landbúnaður er undirstaða atvinnulífs og byggðar víða um land. Ef landbúnaðar nyti ekki enn við í þeim landshlutum þar sem landbúnaður er þó enn til staðar væri byggðin ekki bara fátæklegri, hún væri ekki til staðar á mörgum stöðum. Það er ekki bara spurning um þessa tilteknu atvinnugrein og það hversu mikilvægt það vissulega er að standa með þeirri grein, heldur er þetta spurning um byggðirnar hringinn í kringum landið. Svo aðeins að neytendamálum, frú forseti. Það er með stökustu ólíkindum þegar menn leyfa sér annaðhvort beint eða óbeint að stilla íslenskri matvælaframleiðslu, íslenskum bændum, upp sem einhvers konar andstæðingum neytenda. Stuðningur ríkisins við íslenska matvælaframleiðslu, við íslenskan landbúnað, er neytendastuðningur. Hann er í raun líka á vissan hátt framlag til heilbrigðismála, framlag til efnahagsmála til að viðhalda hér og styrkja sjálfstætt og sterkt efnahagskerfi. Það að leyfa sér að slíta hlutina svona í sundur og reyna að etja einni stétt fólks á móti öðrum er afskaplega óheppileg pólitík, ég myndi kalla það popúlisma. Því miður er popúlismi af þessum toga allt of áberandi nú til dags og á greiða leið í tiltekna fjölmiðla og umræðu. Við sem metum mikilvægi landbúnaðar og fjölbreytts atvinnulífs á Íslandi verðum að reyna að spyrna við fótum gagnvart þessum vaxandi popúlisma. Að lokum, frú forseti, finnst mér tilefni til, af því að mikið er vísað til alþjóðasamstarfs í umræðu um þetta mál, að benda á þá staðreynd sem ég hefði talið augljósa, að ekki eru mörg lönd, ekki mörg þróuð ríki, sem sjá ekki ástæðu til að verja sína eigin matvælaframleiðslu með þeim tækjum sem kostur er á að nýta. Auðvitað snýst þetta allt um Evrópusambandið, frú forseti. Getum við ekki verið sammála um það? Evrópusambandið er tollabandalag sem reisir um sig tollamúra. Ísland er með mun frjálslegri viðskiptastefnu við önnur lönd en Evrópusambandið. Það eru fá ef nokkur lönd sem hafa gert fríverslunarsamninga við eins mörg lönd. Þvingandi tollar og gjöld eru hér almennt lægri en í Evrópusambandinu. Telja menn að Evrópusambandið beiti ekki vörnum fyrir sinn innri landbúnað, sína matvælaframleiðslu, þekkja menn hversu mikið evrópskir skattgreiðendur setja í að viðhalda landbúnaði þar, með reyndar alveg einstaklega óhagkvæmum aðferðum þar sem mönnum er jafnan greitt fyrir að framleiða ekki? Þær greiðslur renna yfirleitt ekki til fjölskyldubúa heldur til stórfyrirtækja, ekki bara verksmiðjubúa heldur stórfyrirtækjanna sem eiga þau. Þessi fyrirtæki fá greiðslur, ekki hvað síst fyrir að framleiða ekki verðmæti. Viljum við færast yfir í það fyrirkomulag? Viljum við vera opin fyrir því að hingað, á viðkvæma íslenska markaðinn, verði sturtað umframframleiðslu úr niðurgreiddum verksmiðjubúum Evrópu? Það getur ekki verið ásættanlegt fyrir okkur. Ef við erum sammála um það, sem ég vona að við getum verið, hljótum við að draga línu í sandinn og við þær aðstæður sem ég lýsti hér áðan, þar sem sótt er að íslenskum landbúnaði úr mörgum áttum samtímis, getum við ekki látið það viðgangast að mál eins og þetta renni hér í gegn með engu nema einhverjum almennum svokölluðum mótvægisaðgerðum sem við vitum ekki hverju muni skila. Við hljótum að nýta tímann sem gefst núna fram að áramótum til að meta hvort ekki kunni að vera leiðir, - ég tel að þær séu til, við munum auðvitað skoða þetta töluvert - til að sleppa úr þessu klandri. Þá gefst ríkisstjórninni - ég vona að ríkisstjórnin hafi einfaldlega frumkvæði að því sjálf - tækifæri til að koma með nýtt frumvarp á þing í haust sem afturkallar þau lög sem menn vilja að taki gildi samkvæmt frumvarpinu. Fái þau samþykki, sem ég óttast að verði raunin, gefst ríkisstjórninni tækifæri til að afturkalla þau lög og innleiða lausnir sem eru til þess fallnar að skila því markmiði að verja íslenskan landbúnað, íslenska matvælaframleiðslu, íslenskt efnahagslíf, matvæla- og fæðuöryggi þjóðarinnar og þar með íslenskt samfélag.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka síðasta ræðumanni, hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, fyrir áhuga hans á þessu máli. Ég hefði viljað sjá áhuga Miðflokksmanna á þessu máli fyrr, ég varð lítið var við hann í undirbúningi málsins og ég held að fleiri hv. þingmenn sem komu að vinnu við málið séu mér sammála hvað það varðar. En betra er seint en aldrei og hv. þingmaður kom inn á margt áhugavert. Í þessari stuttu ræðu ætla ég ekki að eyða tíma mínum í að ræða mikið um Miðflokkinn heldur velta fyrir mér hvernig ég sjái framtíðina fyrir mér með því frumvarpi og þeirri breytingartillögu sem hér liggur fyrir. Hvernig ég sjái framtíðina fyrir mér sem matvælaframleiðandi að lokinni gildistöku þessara laga og þegar virkni breytingartillögunnar verður komin. Þetta hangir allt saman, frumvarpið og breytingartillagan. Þeir sem hafa horft á þá aðgerðaáætlun sem við ræddum áðan og greiddum atkvæði um vita að hér eru gríðarlega mörg og góð verkfæri sem í mínum huga gera ekkert annað en að styðja við íslenska framleiðslu og gera hana enn samkeppnishæfari en hún er í dag gagnvart þeim innflutningi sem von er á. Af hverju segi ég það? Þegar maður ætlar að gera kröfur til einhverra annarra á maður alltaf að byrja á að gera mestar kröfur til sjálfs sín. Í þessu tilliti erum við að gera það varðandi íslenska matvælaframleiðslu. Ég ítreka líka að við erum ekki bara að tala um kjöt, við erum að tala um öll matvæli sem eru framleidd á landinu, þar með talið grænmeti. Þar eru gríðarleg tækifæri fyrir íslenska grænmetisframleiðendur til að blása til sóknar því að hingað til lands er flutt inn gríðarlegt magn af grænmeti. Tekin hafa verið sýni, svona slembiúrtak, úr þeim vörum sem hingað eru fluttar inn og það hefur fundist alls kyns óværa í þeim innflutningi. Með því frumvarpi sem við erum að ræða ætlum við að banna dreifingu á vörum sem innihalda tilteknar fjölónæmar bakteríur. Það er stórt skref en það er heldur ekki þar með sagt að við þurfum ekki öll - eins og staðan er í dag á Íslandi - að taka okkur verulega á líka. Það hefur verið í fréttum undanfarið að hér hafa fundist alls konar bakteríur, minni háttar bakteríur í vörum sem við erum að framleiða. En það er bara áskorun fyrir íslenska matvælaframleiðendur að takast á við það. Ég hef fulla trú á því að það sé hægt. Það er töluverður misskilningur í gangi þegar við erum að ræða þetta. Menn tala í öðru orðinu um að hingað verði bara sturtað inn alls konar verksmiðjukjöti sem ekki sé af þeim gæðum sem við setjum okkur að hafa. En ég get ekki betur skilið þetta frumvarp og þá breytingartillögu sem við erum að ræða öðruvísi en svo að komið sé í veg fyrir það. Það verður ekki hægt að flytja hingað inn bara eitthvað. Við gerum kröfur til þeirra matvæla sem hingað koma. Virðulegur forseti. Þetta á víst að vera næstsíðasti dagur okkur á þingi. Væntanlega vilja fleiri taka til máls í þessari umræðu og ég ætla ekkert að orðlengja þetta miklu lengur en vil bara ítreka að íslenskir bændur óttast ekki samkeppni erlendis frá, þ.e. ef samkeppnin er á jafnréttisgrunni, það er lykilatriði. Allt tal um annað er bara rangt. Vissulega komu umsagnir á fyrstu stigum þessa máls sem voru frekar neikvæðar frá kollegum mínum og skil ég það vel en menn verða líka að hafa í huga að frumvarpið hefur tekið gríðarlegum breytingum í vinnslu atvinnuveganefndar, breytingum til hins betra.

Frú forseti. Það er ekki hægt annað þegar forystumaður bænda tekur til máls með sína þekkingu, reynslu og yfirsýn - verandi í Framsóknarflokknum með alla sína sögu - en að hlusta. Það er fengur fyrir okkur þegar við ræðum um jafn mikilvæg mál og það sem hér um ræðir, hið svonefnda ferska kjöt, að heyra hvað hv. þingmaður hefur fram að færa. Ég viðurkenni alveg eins og ég gat um áðan, verandi í atvinnuveganefnd, að ég var mjög tortryggin fyrst. Ég hélt að það væri verið að fara ýmsar leiðir til að koma í veg fyrir að við færum í raun eftir því sem bæði Hæstiréttur og samningurinn um EES hafa fram að færa í þessu máli. En ég er sannfærð um það, líkt og hv. þingmaður, að við höfum verið að stíga skynsamleg skref. Eðlilega höfum við farið yfir þá þætti sem hafa vakið okkur til umhugsunar. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að margir höfðu miklar efasemdir. Vinna þingsins gengur að mínu mati einmitt út á að fara málefnalega yfir hlutina og reyna að koma í veg fyrir að rangfærslur séu á yfirborðinu, eða hræðsluáróður, miklu frekar að við segjum: Við erum að taka rétt og skynsamlega á málum. Það skiptir mig mestu máli að við erum með þessu að styðja íslenska landbúnaðarframleiðslu. Við erum að undirstrika að hún er og verður áfram undirstaða byggðar hér á landi. Hún styður ekki bara byggðina heldur líka aðrar atvinnugreinar, ferðaþjónustuna, og ég er sannfærð um að landbúnaðurinn verður eitt helsta hryggjarstykkið í sjálfri ferðaþjónustunni til skemmri og lengri tíma. Það verður að vera mikil samvinna þarna á milli. Mig langar að spyrja hv. þingmann tveggja spurninga. Hvernig sér hv. þingmaður þróast samvinnu landbúnaðarins og ferðaþjónustunnar? Og er ekki alveg ljóst að með þessari aðgerðaáætlun sem við samþykktum fyrr í dag 

Frú forseti. Ég þakka spurningar frá hv. þm. Þorgerði Katrínu. Þeim er kannski ekki auðsvarað á tveimur mínútum en ég skal leggja mig fram. Í samspili landbúnaðar og ferðaþjónustu eru vissulega gríðarleg tækifæri og þá getum við horft til þess sem menn eru sífellt að þróa, þ.e. Beint frá býli. Síðan hvað varðar massatúrisma og stærri túrisma er það svo, og það þekki ég ágætlega sem fyrrverandi formaður sauðfjárbænda og það þekkir einnig hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sem fyrrverandi ráðherra landbúnaðarmála, að farið var í verkefni tengt sauðfjársamningi þar sem var unnið með markaðssetningu sem eingöngu beindist að erlendum ferðamönnum. Þar á ég við verkefni sauðfjárbænda á veitingastöðum vítt og breitt um landið. Það verkefni skilaði okkur því að nú getum við, íslenskir neytendur, fengið okkur lambasteik á bestu veitingastöðum bæjarins. Því miður var það áður heilt yfir bara ekki hægt þannig að samspil allra þessara þátta hefur áhrif. Vissulega er sú umgjörð sem við erum að skapa hérna í dag stuðningur við íslenskan landbúnað beint og óbeint. En við erum líka að gera kröfur til íslensks landbúnaðar. Við eigum alltaf að hafa það í huga að hér erum við líka að gera mestar kröfur til okkar bænda og okkar framleiðslu vegna þess að við ætlum að vera fremstir.

Frú forseti. Ég held einmitt að það sé nákvæmlega sá hugsunarháttur að við gerum sjálf til okkar kröfur, hvort sem er á sviði landbúnaðarmála eða á öðrum sviðum, sem er mikilvægur. Ég var að tala um fiskeldi áðan. Við þurfum sjálf að gera til okkar kröfur, hvort sem er á sviði umhverfisverndar eða annarra þátta sem tengjast atvinnugreininni. Þannig verðum við fremst í flokki. Þegar ég segi að ég og við í Viðreisn og fleiri sjáum ótal tækifæri í landbúnaðinum er það einfaldlega af því að við erum með þannig afurð og landið okkar styður við þá ímynd okkar að við skilum til neytenda umhverfisvænni, góðri vöru, hvort sem það er lambakjöt, grænmeti eða önnur framleiðsla innan landbúnaðarins. Þess vegna verðum við að halda áfram að styðja við íslenska landbúnaðinn. Ég geri hins vegar líka kröfur til íslensks landbúnaðar. Hann verður og er sem betur fer að feta sig inn í annað umhverfi, að hluta til með þessu máli. En við þurfum auðvitað líka að veita líka íslenskum landbúnaði ákveðið svigrúm í tíma og svigrúm til að fara með réttum hætti inn í samkeppnina. Ég skil alveg ótta bændaforystunnar um að ekki sé hægt að fara í einu vetfangi inn í samkeppni en við megum samt ekki gefa afslátt af þeirri kröfu, fyrir framleiðsluna sjálfa, fyrir bændur og fyrir neytendur líka, að við förum inn í heilbrigt viðskiptaumhverfi sem tengist landbúnaði. Af því að ég er að tala um viðskiptaumhverfið og það eru margir sem reyna að etja saman bændum og neytendum vil ég undirstrika að þeir eru alltaf í mínum huga hagsmunaaðilar sem eiga ríka hagsmuni saman. Við verðum að þora að segja: Já, við ætlum að halda áfram að styðja við íslenskan landbúnað. Ég er ófeimin við að segja að ég sé jafnvel tilbúin að styðja hann meira, svo lengi sem við höfum gegnsæjar reglur, styrkjum bændur en setjum ekki kraftinn 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir innlegg hennar. Þetta var svo sem kannski ekki bein spurning til mín en ég ætla aðeins að koma inn á samkeppni erlendis frá. Við þurfum að hafa í huga að við erum búin að vera í samkeppni erlendis frá í mörg ár. Þetta er ekki neitt nýtt sem er að gerast. Við ætlum bara að spila eftir öðrum leikreglum en við höfum gert hingað til. Það kemur ekki bændaforystunni neitt sérstaklega á óvart að það sé innflutningur líka. Það er gríðarlegur innflutningur nú þegar á hinum og þessum landbúnaðarvörum. En með því sem við erum að ræða núna, þessu frumvarpi og breytingartillögum, gerum við kröfur til vörunnar sem er flutt til landsins. Við erum ekki að gera neinar kröfur til þeirrar erlendu vöru sem er flutt til okkar í dag. Eftirlitið er lítið, merkingum er ábótavant o.s.frv. en með þessu erum við að stíga stórt skref til að vernda heilbrigði búfjárstofna, lýðheilsu Íslendinga og matvælaöryggi. Þetta eru lykilatriðin. Ég óttast þetta ekki. Framtíð íslensks landbúnaðar og matvælaframleiðslu er björt og ég hef fulla trú á því að þegar þetta verður allt komið til framkvæmdar verði bara sókn í íslenskum landbúnaði.

Forseti. Mig langar örstutt að koma inn á þetta mál, kannski af því að ég er þeirrar gerðar að ég vil gjarnan að við byggjum umræðu okkar og ákvarðanir á staðreyndum. Í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram hjá sumum hv. þingmönnum fyrr í dag finn mig knúinn til að rifja upp nokkrar óumdeildar staðreyndir en það er kannski tíska í dag í stjórnmálum að láta eins og staðreyndir séu ekki til, að láta eins og það sem gerst hefur hafi ekki gerst ef það hentar manns eigin málstað. Hér hafa nokkrir hv. þingmenn lagt viðbrögð sem þessi aðgerðaáætlun er hluti af þannig upp að þetta snúist um einhverja sjálfstæðisbaráttu, einhverja vöðvahnyklun sannra Íslendinga gegn hinum vondu útlendingum sem ætla að knýja okkur til alls ills. Sömu hv. þingmenn minnast ekki einu orði á það að að baki þessu máli, þ.e. að afnema frystiskyldu sem þetta er andsvarið við, er hæstaréttardómur, dómur frá Hæstarétti Íslands. Einhvern veginn hentar það ekki málflutningi hv. þingmanna. Ég vona nú að þeir beri meiri virðingu fyrir dómum Hæstaréttar Íslands en öðrum dómum frá útlöndum sem hér hefur verið talað um. Þetta snýst ekki um það að berja sér á brjóst og segja: Ég er mesti Íslendingurinn, ég mun styðja og styrkja íslenskan landbúnað og íslenska bændur. Kjósið mig og hér verður allt hreint og fallegt. Við skulum sýna þessum vondu útlendingum í tvo heimana. Það snýst ekki um það, það snýst um hvort við erum fólk sem bregst við dómum Hæstaréttar Íslands eða hunsum dóma Hæstaréttar Íslands. Síðan snýst þetta einnig um samninga. Hér hefur verið farið háðulegum orðum um tollasamninga sem þetta er hluti af, ef svo má segja, í það minnsta innflutningur á búnaðarafurðum. Talað er um hina hræðilegu tollasamninga, um að varast að semja við hið hræðilega Evrópusamband, og það sett í samhengi við eitthvert allt annað mál, forseti, sem snýr að orku af því að það hentar að búa til þennan vef, af því það hentar þessum hv. þingmönnum að setja sig á þann stall. Hvaða tollasamningar eru þetta? Hvenær tókust þeir? Hvaða utanríkisráðherra var það sem sagði um umrædda tollasamninga, með leyfi forseta: „Þetta er fagnaðarefni fyrir íslenska neytendur sem munu sjá þess stað í lækkuðu matvöruverði og útflytjendur sem munu vafalaust nýta sér þá möguleika sem í þessum samningum felast.“ Hvaða utanríkisráðherra var það sem sagði líka, með leyfi forseta: „Samningurinn veitir ákveðin tækifæri fyrir landbúnað á Íslandi til að þreifa fyrir sér á markaði í Evrópu með nýjar vörur, eins og til dæmis í kjöti. Á sama tíma svarar samningurinn brýnni þörf fyrir auknar innflutningsheimildir til ESB fyrir skyr en einnig fyrir lambakjöt. Hvað varðar heimildir ESB til innflutnings til Íslands tel ég að umfang þeirra sé ekki með þeim hætti að landbúnaðurinn eigi að óttast það. Íslenskur landbúnaður er sterkari en svo.“ Þetta er djarflega mælt af þessum hæstv. utanríkisráðherra sem heitir Gunnar Bragi Sveinsson. Í hvað ríkisstjórn sat hæstv. þáverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson? Jú, hann sat í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem lokaði þessum tollasamningum 17. september 2015 og lætur hér nú eins og þeir hafi einhvern veginn dottið úr loftinu í fangið á einhverjum linkum sem nú séu við stjórnvölinn og séu að bugast undan hinu erlenda valdi. Þetta er ekki hægt, forseti. Það er ekki hægt að tala þannig í þessari virðulegu stofnun eins og staðreyndir og raunveruleiki skipti bara engu máli lengur. Sú ríkisstjórn sem nú situr við völd, ríkisstjórn þeirra þriggja flokka sem hana skipa, er með aðgerðum sínum að færa Ísland í fremstu röð hvað varðar það að berjast gegn einni mestu vá sem heimsbyggðin og heilbrigðisstofnanir um allan heim vara við, sýklalyfjaónæmi. Við erum að komast hér enn lengra, komast í fremstu röð og það er eitthvað sem aðrar ríkisstjórnir hefðu kannski átt að gera, til nánast hverrar einustu áætlunar í þessari aðgerðaáætlun hefði verið hægt að grípa, þar með talið af ríkisstjórn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Það var ekki gert. Það er hins vegar verið að gera það núna. Ég hélt og ég vonaði að við gætum rætt um þessa aðgerðaáætlun af sanngirni, kannski með smávon í brjósti, af því að hér er verið að stíga góð skref, að við nýttum ekki þetta mál hér sem sprek á okkar pólitíska bál til að hefja okkur sjálf upp því að þetta er gott mál, forseti. Ég held að allir í þessum sal geti sameinast um að þetta sé gott mál sem við hefðum þess vegna átt að geta afgreitt tiltölulega athugasemdalaust ef við værum sanngjörn. En við erum víst ekki öll sanngjörn.

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en komið aðeins hingað upp og rætt þetta mál vegna þess að það hefur verið rætt óbeint í samhengi við annað mál eins og hv. 3. þm. Norðaust. fór hér yfir áðan, þ.e. þriðja orkupakkann, sérstaklega fyrirvarana sem þar eru nefndir. Nú vona ég að hv. þingmenn sýni mér smáþolinmæði vegna þess að um er að ræða óskylt mál. Vandinn er sá að búið er að hringla þessum málum saman í umræðunni og mér finnst mjög mikilvægt, ekki bara vegna þriðja orkupakkans heldur líka vegna þessa máls, að sú flækja sé leyst. Það er í einu orði rangt að þarna sé um sama málið að ræða eða að það snúist um sömu atriðin og menn hafa að athuga við þriðja orkupakkann. Í þriðja orkupakkanum er talað um fyrirvara og ég ætla að reyna að komast hjá því að fjalla um þá sérstaklega en þegar andstæðingar þriðja orkupakkans hafa talað á Alþingi vísa þeir í þetta mál, í frosnakjötsmálið eins og það er kallað, til að sýna fram á að það sé ekkert að marka neina fyrirvara, að fyrirvarar séu bara eitthvert bull út í buskann sem hafi enga þýðingu. Í fyrsta lagi undirstrikar þetta misskilning hv. þingmanna á orkupakkanum sjálfum og eðli þeirra fyrirvara sem þar eru settir. Í öðru lagi eru þeir fyrirvarar sem þar eru settir á allan hátt frábrugðnir þeim sem varða þetta mál. Fyrirvararnir sem settir eru í þriðja orkupakkanum eru sagðir, af andstæðingum sem hér tala, vera þannig að EES eða ESB muni bara hunsa þá og muni ekkert láta þá sig varða, og misskilja auðvitað að það sé EES eða ESB að meta það þegar svo er ekki. Það er íslenskra dómstóla að meta það og varða þeir fyrirvarar stjórnarskrárlegt samhæfi ákveðinna greina sem fylgja ákveðnum gerðum þriðja orkupakkans. Þær reglur sem voru settar til að hindra innflutning á frosnu kjöti voru ekki dæmdar ólögmætar vegna þess að EES eða ESB hafi hunsað fyrirvara af hálfu Íslands. Það er bara ekki þannig. Þær tímabundnu undanþágur sem Ísland fékk voru endurskoðaðar og fjarlægðar. Með öðrum orðum, Ísland skuldbatt sig til þess að fara eftir þeim ákvæðum sem gera það að verkum að hindranir á innflutningi frosins kjöts voru ekki lengur heimilar. Ísland samþykkti það, ríkisstjórnin samþykkti það, Alþingi samþykkti það. Það var ekki þannig að Alþingi ákveddi eitthvað annað og einhverjir vondir útlendingar sneru okkur einhvern veginn niður. Nei, samningaviðræður fóru í gang og eins og í öllum samningaviðræðum eru kostir og gallar, báðir þurfa að fórna einhverju og fá eitthvað í staðinn og í tilfelli Íslands var það metið þannig að það þjónaði hagsmunum Íslands að geta flutt út fisk til Evrópusambandsins á sömu forsendum, þ.e. þannig að aðrar þjóðir séu ekki með ómálefnalegum hætti að hindra aðgang okkar að þeirra markaði. Þannig virka samningar, virðulegi forseti. Þannig virkar EES og þess vegna er EES-samstarfið gott vegna þess að það fjarlægir ómálefnalegar hindranir á mörkuðum, tryggir aðgang annarra að okkar markaði alveg eins og okkar aðgang að þeirra markaði. Það er sanngjarnt, það er heilbrigt, þannig virka viðskipti. Mér finnst svo skrýtið hvernig það er einhvern veginn komið í tísku aftur, sér í lagi af hálfu hv. þingmanna Miðflokksins, að vera á móti frjálsum viðskiptum að því er virðist. Hvenær varð það allt í einu svona slæmt að vera í viðskiptum með vörur á milli landa? Hvenær varð það eitthvert tabú og eitthvað neikvætt eins og það sé eitthvert sjálfstæðisatriði fyrir Ísland að hingað sé ekki eitthvað flutt inn eða eitthvað flutt út? Auðvitað viljum við flytja inn og flytja út og það þýðir væntanlega að við viljum gera það á grundvelli einhverra sanngjarnra reglna sem allir viðskiptaaðilar geta sætt sig við og skilja á sameiginlegan hátt. Um það snýst EES. Um það snýst líka þriðji orkupakkinn og um það snýst líka þetta mál. Mér finnst svolítið eins og hv. þingmenn Miðflokksins annaðhvort leggi sig ekkert fram við að hugsa eða hlusta á þessi mál eða hunsi vísvitandi þessi lykilatriði málsins. Ég veit ekki hvort er og það er ekki mitt að meta svo sem. Annað sem ég vil líka nefna er að þessu er oft stillt upp þannig að það sé einhvern veginn Ísland á móti EES eins og íslenskir hagsmunir séu allir sameinaðir í orðræðu Miðflokksins eða annarra sem tala hvað hæst á móti þriðja orkupakkanum og sambærilegum málum. Það er ekkert þannig. Það voru íslenskir aðilar sem kvörtuðu til EES í þá daga vegna meintra samningsbrota. Það voru íslenskir aðilar og íslenskir hagsmunir sem kvörtuðu til EES og EES svaraði með að verja hagsmuni þeirra, hagsmuni þeirra Íslendinga í þeim íslensku stofnunum sem vildu fá að flytja inn frosið kjöt. Sömuleiðis var það íslenskur aðili sem síðar meir vildi flytja inn frosið kjöt þegar það mál fór til Hæstaréttarins og Hæstiréttur dæmdi þeim Íslendingi í vil gegn íslenska ríkinu, þökk sé EES. Hvað varðar það hvort hindra beri innflutning á frosnu kjöti býður EES-samningurinn algjörlega upp á að settar séu hömlur þegar málefnalegar ástæður eru fyrir hendi, svo sem í 13. gr. EES-samningsins sjálfs sem ég verð eiginlega að lesa hérna, virðulegi forseti, með leyfi: „Ákvæði 11. og 12. gr. koma ekki í veg fyrir að leggja megi á innflutning, útflutning eða umflutning vara bönn eða höft sem réttlætast af almennu siðferði, allsherjarreglu, almannaöryggi, vernd lífs og heilsu manna eða dýra eða gróðurvernd, vernd þjóðarverðmæta, er hafa listrænt, sögulegt eða fornfræðilegt gildi, eða vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar og viðskipta. Slík bönn eða höft mega þó ekki leiða til gerræðislegrar mismununar eða til þess að duldar hömlur séu lagðar á viðskipti milli samningsaðila.“ Og það er heili punkturinn, að forðast gerræðislega mismunun eða duldar hömlur. Ef það kemur í ljós að einhverjar hömlur sem kannski er talað um að séu málefnalegar, svo sem að innflutningur á frosnu kjöti sé einhvern veginn hættulegur fyrir heilsu dýra og manna, þarf að leggja mat á hvort það mat sé rétt. Enn fremur þarf að leggja mat á það hvort ekki sé hægt að ná sama markmiði til að verja heilsu dýra og manna eftir öðrum leiðum. Niðurstaðan varð sú að það væri hægt og þess vegna væru þetta duldar hömlur og þar af leiðandi á skjön við EES-samninginn. Með öðrum orðum, við höfðum ekki nógu góðar ástæður til að beita þessum tilteknu hömlum. Þetta var ákveðið af Hæstarétti Íslands og EFTA af sömu ástæðu og við myndum vilja að dómstólar og EFTA kæmust að sömu niðurstöðu ef við værum látin lúta sambærilegum viðskiptahömlum við útflutning okkar á fiski sem dæmi, eða orku ef út í það er farið. Ég vildi bara halda þessu til haga, virðulegi forseti. Frjáls viðskipti eru í eðli sínu góð. Þau eru ekki lausn á vandamálum alls heimsins. Þau eru ekki góð sama hvað en þau eru í meginatriðum í eðli sínu góð. Það er ekki ógn við sjálfstæði Íslands að hér sé hægt að flytja inn hluti og flytja þá út. Það er ekki heldur ógn við sjálfstæði Íslands að það séu sameiginlegar reglur á milli þeirra þjóðríkja sem taka þátt í viðskiptunum sem gilda um téða vöruflutninga og téð frelsi. Það var einungis í ljósi ræðu hv. 3. þm. Norðaust. hér áðan sem mér fannst mér skylt að koma hingað upp og nefna þetta aðeins. Ég kynnti mér þetta mál fyrst og fremst vegna umræðunnar um þriðja orkupakkann þar sem ég taldi að ég hefði rekist á rangt mál vegna þess að það var svo algjörlega ósamhæft við orðræðuna frá hv. þingmanni um þriðja orkupakkann, algjörlega ósamhæft. Mér fannst ég hljóta að vera að lesa rangt mál en auðvitað var það rétta málið. Það voru bara hv. þingmenn Miðflokksins sem enn og aftur voru úti að aka í umræðunni.

Frú forseti. Ég sé að forseti úthlutar mér aðeins fimm mínútum. Það verður þá að duga þó að það mætti nota meiri tíma í að bregðast við þeim ræðum sem hafa verið fluttar hér á undan, nú síðast ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar sem einkenndist fannst mér svolítið af því yfirlæti sem Píratar eiga til að sýna í ræðustól en við erum svo sem orðin vön því. Það sem ég vildi þó fyrst og fremst leggja áherslu á í þessari seinni ræðu minni við 3. umr. er að við megum ekki vera smeyk við það, eins og mér heyrist á sumum fyrri ræðumönnum í umræðunni, að verja íslenska hagsmuni og að menn rjúki þá hér upp og stilli málum upp þannig að með því sé verið að tala um að útlendingar séu vondir og einhver önnur eins della. Allar þjóðir meira og minna, held ég að megi segja, líklega allar, verja hagsmuni sína og í viðskiptum gera menn það, til að mynda í viðskiptum á grundvelli EES-samningsins verða menn að verja hagsmuni sína. Það er ekkert nema eðlilegt við það. Það að láta að því liggja að þegar við Íslendingar leyfum okkur að verja hagsmuni feli það í sér einhverja andúð á útlendingum, það er auðvitað algjörlega óboðleg umræða. Ef þetta yrði stefnan, ef þetta yrði ríkjandi viðhorf, sem maður óttast að geti orðið, verður litlum vörnum við komið vegna þess að aðrar þjóðir munu áfram verja sína hagsmuni og eru ósmeykar við það. Í tilviki Evrópusambandsins, eins og ég ræddi áðan, er það tollabandalag sem leggur tolla og gjöld á vörur langt umfram það sem Íslendingar gera. Það tel ég ekki vera runnið undan rifjum einhverra sem hafi óbeit á öðrum Evrópubúum, enda er ég ekki hallur undir popúlisma eins og þann sem við höfum hlýtt á í ræðunum á undan. Það er eðlilegt að þjóðir verja hagsmuni sína og þess vegna þurfum við Íslendingar að gera það líka. Íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir því að vera í vörn, að honum er sótt úr ólíkum áttum, hvort sem það er vegna breyttra aðstæðna eða til að mynda vegna tollasamningsins sem ég nefndi áðan. Ég veit ekki hvort það var viljandi gert eða hvort hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé þekkti málið einfaldlega ekki, það hefur samt verið talsverð umræða um það í fjölmiðlum, að sá tollasamningur var ekki afgreiddur í ríkisstjórn á sínum tíma áður en hann var samþykktur.  Þó að ég eigi ekki nema innan við tvær mínútur eftir verð ég líka að nefna það sem kom fram áðan í umræðunni sem er svolítið í ætt við fullyrðingar um að þeir sem vilja verja íslenska hagsmuni séu á móti útlendingum, sem er þráhyggja sumra þingmanna varðandi EES-samninginn og að varla megi tala um hugsanlega galla á því samstarfi þó að það sé með það að markmiði að bæta samstarfið. Þannig var það nefnt í ræðu áðan sem sérstakt fagnaðarefni að íslenskir aðilar hefðu beitt þeim samningi til að krefjast bóta frá ríkinu, bóta sem námu meira en 3 milljörðum kr. Þetta voru ekki hvað síst íslenskir heildsalar. Hvernig var þessi upphæð fundin? Það skyldi þó ekki vera að menn hafi komist að þeirri niðurstöðu að þetta væri sú upphæð sem þeir aðilar hefðu haft tækifæri til að ná, hagnaður sem þeir hefðu orðið af vegna þess að ekki hafi verið búið að innleiða það frumvarp sem við ræðum núna? Hvaðan hefði sá ávinningur komið? Frá íslenskum bændum, frá íslenskum matvælaframleiðendum. Við skulum forðast popúlískar upphrópanir, eins og við höfum heyrt frá fyrri ræðumönnum, og leyfa okkur að tala um mikilvægi þess að verja íslenska hagsmuni. Það gera aðrar þjóðir svo sannarlega og gera ráð fyrir að Íslendingar hljóti að gera slíkt hið sama fyrir sínar atvinnugreinar.

Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að gera það ljóst hvers vegna fólk fær það á tilfinninguna að hv. þingmaður og flokkur hans líti svo á að þetta sé alltaf Ísland á móti einhverjum útlendingum. Ástæðan er einföld. Hv. þingmaður talar þannig. Hann setur samasemmerki á milli þess að nálgast málin frá sinni hlið og þess að verja íslenska hagsmuni. Ég stóð hér í pontu og var að tala fyrir íslenskum hagsmunum en vegna þess að hv. þingmaður lítur ekki þannig á er hann svo fljótur að setja í sinn eigin vasa íslenska hagsmuni, eins og Ísland sé einhvern veginn hluti af hans sýn á EES-samstarfið og hans sýn á það hvernig alþjóðaviðskipti eiga að virka þegar það er einfaldlega ekki tilfellið. Hv. þingmaður viðurkennir á sama tíma og veit að það voru íslenskir aðilar og Íslendingar hverra réttindi voru brotin og varin af Hæstarétti og EFTA, en hann lætur eins og það séu íslenskir hagsmunir sem ekki séu varðir. Það er þessi tilhneiging til að setja alltaf hlutina upp góði kallinn andspænis vonda kallinum. Góði kallinn er auðvitað alltaf ég eða við, alltaf 1. persóna. Vondi kallinn er alltaf 2. persóna í eintölu eða fleirtölu. Þetta er ofureinföldun og ég veit að hv. þingmaður myndi aldrei taka undir slíka heimssýn. Hv. þingmaður talar samt þannig þegar hann lætur alltaf eins og hans nálgun sé íslensku hagsmunirnir en það að tryggja frjáls viðskipti milli landa, með þeim kostum og göllum sem samningum fylgja, sé einhvern veginn öndvert íslenskum hagsmunum. Þetta er ástæðan fyrir því að fólk fær á tilfinninguna að hv. þingmaður og hans flokkur láti alltaf eins og útlendingar séu að reyna að grípa Ísland og taka það yfir eða ganga á hagsmuni Íslands þegar það er ekki tilfellið, eins og að við hér sem höfum talað líka séum ekki að verja hagsmuni Íslands. Þetta hljómar eins og útlendingafóbía. Þetta hljómar þannig. Hv. þingmaður mun koma hingað upp og segja að svo sé ekki. Gott og vel, en það hljómar þannig. Ég vona að hv. þingmaður skilji það.

Frú forseti. Ég get ekki mikið gert að því hvernig hlutirnir hljóma í höfði hv. þingmanns.  Hv. þingmaður nefndi frjáls viðskipti. Viðskipti eru reyndar ekkert almennt alveg frjáls á milli ríkja en menn semja sín á milli og annar aðilinn gefur eitthvað og hinn annað á móti. Viðskipti hafa reyndar ekki verið eins frjáls og þau voru árið 1913 þegar frelsi í viðskiptum milli landa náði hámarki. Þau hafa aldrei náð sama stigi og þá, en menn gera samninga og Ísland hefur gert fleiri samninga en líklega nokkurt annað land og er með frjálsari viðskipti við önnur lönd en flest önnur ríki, miklu frjálsari viðskipti en til að mynda Evrópusambandið. En við hljótum engu að síður að vilja 

Virðulegur forseti. Mér finnst hv. þingmaður bara undirstrika punkt minn. Það er engin feimni við það hér að segja að við eigum að verja hagsmuni Íslands. Það hefur enginn komið og mótmælt því. Það hefur enginn einu sinni mótmælt því að við segjum hátt og snjallt að við séum hingað komin til að þjóna og verja hagsmuni Íslands. Við erum öll komin til að gera það. Það er óumdeilt, það þarf ekki að taka debatt um það. Það er ljóst. En þegar hv. þingmaður setur sína afstöðu upp sem hagsmuni Íslands og aðra afstöðu sem eitthvað annað en hagsmuni Íslands þá hljómar það eins og hv. þingmaður líti svo á að hagsmunagæsla Íslands felist í ævarandi togstreitu milli þess að við fáum það sem við viljum og að aðrir fái það sem þeir vilja og að ekki sé hægt að vera í samstarfi við aðrar þjóðir, með þeim kostum og göllum sem fylgja öllum samningum, án þess að það sé einhvers konar yfirgangur af hálfu útlendinganna, ESB og EES á ég við, gagnvart Íslandi. Það er hvernig hv. þingmaður setur málið upp sem lætur það hljóma svona. Ég skal verja hagsmuni Íslands og segi það hér hátt og snjallt og ég skal segja við hv. þingmann: Það hefur aldrei nokkurn tímann neinn vænt mig um að vera hræddur við útlendinga, aldrei nokkurn tíma. Ég á ekki við það vandamál að stríða. Af hverju ekki? Vegna þess að ég set hagsmuni Íslands ekki upp sem öndverða hagsmunum útlendinga eins og hv. þingmaður gerir hér ítrekað. Það eru hagsmunir Íslendinga að fá að flytja inn frosið kjöt. Það eru ekkert sjálfkrafa hagsmunir Íslendinga að mega það ekki. Ég er að vona að þetta verði skýrt. Íslendingar eru ekki einhver sameinaður kjarni sem hafa allir nákvæmlega sömu hagsmuni og ekki útlendingar heldur. Ég get bara endurtekið mig og ætla að sleppa því, virðulegi forseti, og spara tímann, ég vona að þetta fari einhvern tímann að vera skýrt. Hv. þingmaður, ég verð bara að segja: Ég á ekki við þau vandamál að stríða að það sé alltaf verið að misskilja mig eins og ég sé einhvern veginn rosalega hræddur við útlendinga. Ég hef aldrei átt við vandamál að stríða. Ég velti fyrir mér, virðulegur forseti, með hliðsjón af því að hér kem ég til að verja hagsmuni Íslands, hátt og snjallt: Hvers vegna ekki?

Herra forseti. Ég er alveg undrandi á því hvað hv. þingmaður er hræddur við útlendinga.  
             Herra forseti. Það hlýtur að vera augljóst að jafnvel þó að menn geti almennt tekið undir það og fallist á það, líklega allir á Alþingi, að viðskipti séu almennt af hinu góða verði menn að verja hagsmuni sína þegar kemur að því að gera samninga 

Herra forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands og frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins. Við 2. umr. um frumvarpið lagði 1. minni hluti nefndarinnar fram breytingartillögu við frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands á þskj. 1829 og er hún núna á þskj. 1885. Það er rétt að vekja athygli á því. Í breytingartillögunni felst í fyrsta lagi að kröfur til hæfni fulltrúa í bankaráði Seðlabankans verði auknar, í öðru lagi að verkefni bankaráðs verði nánar skilgreind, í þriðja lagi að formennska fjármálaeftirlitsnefndar verði að jafnaði í höndum varaseðlabankastjóra fjármálaeftirlits í stað seðlabankastjóra, í fjórða lagi að fjallað skuli um árangur markmiða í ársskýrslu Seðlabankans, í fimmta lagi að fram skuli fara ytra mat á starfsemi Seðlabankans á fimm ára fresti og í sjötta lagi að innan tveggja ára frá gildistöku þessara laga - ég hygg að það sé raunar fyrir árslok 2021 - skuli vinna skýrslu um reynsluna af starfi nefnda Seðlabankans með nánar tilgreindum hætti. Herra forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til nefndarálitsins þar sem fjallað er um einstakar breytingartillögur en það er skemmst frá því að segja að breytingartillaga 1. minni hluta kom ekki til atkvæða við 2. umr. og hefur nú verið lögð fram að nýju. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar styður allar breytingartillögur sem 1. minni hluti hefur lagt fram og mælir með samþykkt þeirra allra. Það skal líka tekið fram að nefndarmenn ríkisstjórnarflokkanna leggja til að frumvörpin bæði verði samþykkt svo breytt. Undir þetta nefndarálit rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður K. Gunnarsdóttir.

Herra forseti. Þá stendur til að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið og við munum sennilega greiða atkvæði um frumvarpið síðar í kvöld. Það sem við höfum verið að velta fyrir okkur í hv. efnahags- og viðskiptanefnd er hvort sjálfstæður seðlabanki með allt fjármálaeftirlitið verði sterkari til að takast á við framtíðaráföll. Um það eru skiptar skoðanir í nefndinni. Ég er ein af þeim sem efast stórlega um að þetta sé gott skref. Heildaryfirsýn á kerfisáhættu og sterkt eftirlit með fjármálageiranum er nauðsynlegt en leiðin sem hæstv. ríkisstjórn vill fara er hins vegar að mínu mati líkleg til að veikja fjármálaeftirlit og skapa vantraust á Seðlabanka Íslands. Allt eftirlit með fjármálastarfsemi verður hjá Seðlabankanum og auk þess á bankinn að framfylgja peningastefnu og stuðla að fjármálastöðugleika. Þannig á að sameina stór og þjóðhagslega mikilvæg verkefni undir einni stofnun. Það er ekki sú leið sem mest hefur verið rædd á undanförnum árum og mælt með, þ.e. að sameina þjóðhagsvarúð og eindarvarúð í Seðlabankanum en að Fjármálaeftirlitið sinni áfram viðskiptaháttaeftirliti og neytendavernd í sjálfstæðri stofnun. Einn af lærdómum fjármálahrunsins er mikilvægi þess að skýr skil séu á milli þeirra sem fara með eftirlit og þeirra sem hafa tæki til að tryggja fjármálastöðugleika. Samþykki Alþingi frumvarpið um Seðlabankann, sem allar líkur eru á að Alþingi muni gera, verður hann gríðarlega valdamikil, sjálfstæð stofnun og þótt ekki væri nema bara þess vegna er líklegt að stjórnmálamenn vilji hafa áhrif á starfsemi slíkrar stofnunar. Þess vegna hef ég varað við því að flokkspólitískir hagsmunir ráði för frekar en faglegt mat við ráðningu embættismanna enda á forsætisráðherra að ráða tvo yfirmenn og fjármálaráðherra tvo. Það er ekki bara Samfylkingin sem hefur varað við þessari hættu, heldur hafa bæði innlendir og erlendir sérfræðingar bent á að þarna ætti að stíga varlega til jarðar. Ég nefni grein Gylfa Zoëga í Vísbendingu sem birt var nýlega. Í umsögnum sem nefndinni bárust um frumvörpin var varað við því að viðskiptaháttaeftirlit yrði fært undir sjálfstæðan seðlabanka og allt er það vegna þess að seðlabankastjórar verða að geta beitt sér og tekið ákvarðanir sem gætu verið óvinsælar hjá stjórnmálamönnum, ákvarðanir sem varða hag almennings til langs tíma en þjóna ekki skammtímahagsmunum stjórnmálamanna eða flokka, til að mynda fyrir kosningar. Áhyggjurnar af mikilli orðsporsáhættu fyrir seðlabanka sem sinnir viðskiptaháttaeftirliti eru ekki úr lausu lofti gripnar. Skemmst er að minnast þess hvernig fór þegar Seðlabankanum var falið gjaldeyriseftirlit og hvernig fór í máli Seðlabankans og fyrirtækisins Samherja. Traust á seðlabanka er afar mikilvægt og í litlu landi getur verið stutt í að deilur verði persónulegar og það sem skaðar orðspor seðlabankastjóra skaðar einnig orðspor bankans. Það er rétt að minna á að í öllum hinum norrænu ríkjunum er fjármálaeftirlitið í sjálfstæðri stofnun. Við í 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar veltum fyrir okkur hvort ekki hefði verið betra að sameiginlegur samráðsvettvangur Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins hefði verið formgerður og samningur styrktur hvað það varðar, upplýsingasöfnun og gagnavinnsla verði sameiginleg, sameiginlegum gagnagrunni komið á svo og tölvukerfi og greitt fyrir upplýsingaflæði á milli stofnananna frá því sem nú er og yfirsýn beggja aukin en ekki sameinað. Þetta hefði verið svona minnsta skrefið sem hægt hefði verið að taka því að það er mikilvægt að þessar stofnanir vinni mjög vel saman, hafi aðgang að sömu upplýsingum og að upplýsingaflæðið á milli sé gott. Annar möguleiki hefði verið að sameina í fyrsta skrefi þjóðhagsvarúð og peningastefnu, enda byggir hvort tveggja á hagfræðilegri greiningu þjóðhagsstærða, búa til einn nýjan aðstoðarseðlabankastjóra og þjóðhagsvarúðarnefnd, fá ytra mat frá erlendum aðilum og meta árangurinn eftir eitt ár eða svo og taka mögulega síðan skrefið sem lýst er í V. kafla frumvarpsins um fjármálaeftirlit í sjálfstæðu skrefi eftir að árangur af fyrri sameiningu hefur verið metinn. Þetta er eftirlit með einstökum stofnunum, viðskiptaháttum o.s.frv. og er framkvæmt að miklu leyti af lögfræðingum. Það sem var þriðja best í þessari stöðu var að mati okkar í 1. minni hluta að vinna breytingartillögur við frumvarpið sem gætu virkað sem eins konar öryggisventill fyrir starfsemina og einnig aðhald. Við unnum með hv. þingmanni, formanni efnahags- og viðskiptanefndar, Óla Birni Kárasyni, og fulltrúum annarra í meiri hlutanum að breytingartillögum sem eru á þskj. 1884 og þær eru virkilega til bóta að mínu mati. Það er mjög ánægjulegt að um þær skyldi nást svo víðtæk samstaða í nefndinni. Eins og ég nefndi áðan fjalla þær um ytra eftirlit innlendra og erlendra sérfræðinga sem hafa vítt svið og dekka allt sviðið, líka fjármálaeftirlitssviðið, og gera mat á starfseminni á fimm ára fresti, fyrst 2022. Einnig á ráðherra að skila skýrslu til Alþingis eftir eitt ár og meta stöðuna og það er sett fram í bráðabirgðaákvæði. Það er fjallað um aðkomu seðlabankastjóra að fjármálaeftirlitsnefndinni. Hann kemur inn aðeins þegar sérstök málefni eru þar til umræðu en ekki þegar t.d. viðskiptaháttaeftirlitið er til umræðu. Síðan er fjallað um fjármálaráðið, bæði um hlutverk þess og eins um hæfi og þekkingu sem Alþingi ætti að passa að verði inni í ráðinu þegar Alþingi kýs í það. Þó að ég sé á móti málinu og hafi lýst því í þessari ræðu minni og í fyrri ræðum eru breytingartillögurnar sannarlega til bóta. Ég vil leyfa mér fyrir hönd 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar að þakka formanni nefndarinnar fyrir samstarfið og fyrir að hafa ekki aðeins tekið vel í breytingartillögur okkar heldur einnig gert þær betri en þær voru þegar við lögðum þær fram í upphafi. Ég þakka fyrir samstarfið að þessu leyti og við munum auðvitað greiða atkvæði með okkar eigin tillögum þó að frumvarpið í heild sé okkur ekki að skapi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ýmislegt í þessu frumvarpi er mjög gott. Það sem mig langar samt að vita og spyrja hv. þingmann um er hvort hún geti útskýrt betur fyrir mér hver muni fara með eftirlit í þessari nýju stofnun, þ.e. eftirlit með Seðlabankanum sem er mjög stór aðili á markaði. Getur hún útskýrt aðeins hvernig eftirlit með eftirlitinu á að fara fram?

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Eftir þessa breytingu verður stofnunin stór og mjög valdamikill, eins og ég nefndi í ræðu minni. Hver á að hafa eftirlit með eftirlitinu? er sígild spurning og á ekki bara við um Seðlabankann. Seðlabankinn verður sjálfstæð stofnun og hefur sérstöðu að því leyti en með því að setja inn ytra matið fáum við um leið hugmynd um hvernig starfsemin virkar. Það er eins konar eftirlit með ytra mati þar sem staðan er tekin og við hér, löggjafinn, getum þá brugðist við ef þessi mikilvæga stofnun starfar ekki eins og ætlast er til. Þess vegna er þessi breytingartillaga 1. minni hluta svo mikilvæg. Auk þess var í breytingartillögum meiri hlutans sem við erum búin að afgreiða hér gert ráð fyrir því að seðlabankastjóri og varaseðlabankastjórar sem fara fyrir þessum mikilvægu nefndum komi fyrir þingnefnd og fari yfir stöðu mála. Í því er líka fólgið aðhald og eftirlit.

Ég þakka fyrir svarið. Ég nýti þá tækifærið og spyr hv. þingmann: Getur þú útskýrt fyrir mér hvað felst í orðinu fjármálainnviðir?

Herra forseti. Nú líður mér eins og ég sé í munnlegu prófi. Í stað þess að fara út í útskýringar og skilgreiningar á hugtökum sem notaðar eru m.a. í greinargerð með þessu frumvarpi vil ég bjóða hv. þingmanni upp á kaffi í mötuneytinu og við leggjumst yfir málið.

Herra forseti. Við ræðum hér við 3. umr. frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands og einnig frumvarp til laga um svokallaðan bandorm um sama mál. Eins og aðrir ræðumenn hafa komið inn á hefur hv. efnahags- og viðskiptanefnd fjallað töluvert um málið og átt um það marga fundi. Ég tel að náðst hafi ágætislending í málinu, m.a. fyrir tilstilli minni hlutans í nefndinni með ágætum breytingartillögum sem koma fram á þskj. 1885 og hv. þm. Óli Björn Kárason fjallaði um ítarlega áðan og einnig hv. þm. Oddný G. Harðardóttir. Ég vil meina að það sé að mörgu leyti til fyrirmyndar að þrátt fyrir ágreining geti menn sameinast um að bæta mál með þessum hætti og að þrátt fyrir ágreining geti menn komist yfir ákveðinn þröskuld og sýnt pólitískan styrk í því að hjálpa þeim sem eru þeim ekki sammála við að bæta þau mál sem þeir eru að flytja og væntanlega þá öfugt. Þetta er að vissu leyti mikið fagnaðarefni. Ég tel að úr verði stór og öflug stofnun. Hún mun hafa býsna góða yfirsýn yfir fjármálamarkaðinn og það er vel. Menn hafa svolítið velt því upp að þessi stofnun muni ekki fá neitt ytra aðhald. Nokkrir þingmenn hafa komið inn á það. Ég held þó að sá umbúnaður sem er til að mynda um nefndirnar þrjár, peningastefnunefndina, fjármálaeftirlitsnefndina og fjármálastöðugleikanefndina, að þær þurfi að gefa þinginu skýrslu eða koma fyrir þingnefndir, ein þeirra tvisvar á ári og hinar einu sinni, sé afar gagnlegur og verði í raun ákveðið eftirlit með nefndunum. Ég held að sú fræðsluskylda sem er lögð á Seðlabankann í frumvarpinu muni hjálpa til við að upplýsa almenning og kannski líka stjórnmálamenn um hvað er raunverulega að gerast innan stofnunarinnar. Það tel ég vera vel. Ég mótmæli hins vegar því sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á áðan, að með þessu frumvarpi sé verið að auka hættuna á pólitískum skipunum. Því er ég ekki sammála. Skipanir seðlabankastjórans og sá umbúnaður sem verður um skipan seðlabankastjórans og varaseðlabankastjóra er eins og var í lögunum frá 2009. Ég tel að það gæti nokkurrar svartsýni í því að ætla að með því að búa til öfluga stofnun aukist hættan á pólitískum afskiptum. Ég held miklu fremur að þarna sé í rauninni verið að stíga stærra og öflugra skref í þá átt að gera stofnunina að sterkri sjálfstæðri stofnun sem muni tryggja að þau verkefni sem henni eru falin verði unnin á faglegan hátt. Ég mun því, eins og kemur fram í nefndarálitinu, styðja málið þegar það kemur til atkvæða, væntanlega síðar í kvöld, herra forseti.

Herra forseti. Ég tel mér rétt og skylt að kveðja mér hljóðs hér við 3. umr. um frumvarp til laga um endurskoðendur og endurskoðun. Ástæðan er sú að ég hef lagt fram breytingartillögu við 2. gr. um að í stað orðanna „ársreikningum og samstæðureikningsskilum“ í 4. tölulið komi: reikningsskilum og öðrum fjárhagsupplýsingum. Ástæða þessa er að ábendingar bárust um að þær breytingar sem meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar lagði til væru aðeins of þröngar þegar kæmi að skilgreiningu á hlutverki endurskoðenda og því legg ég fram þessa breytingartillögu í samráði við ráðuneytið og í rauninni Félag löggiltra endurskoðenda. Auk þess er lögð til tæknileg orðalagsbreyting.

Borist hefur bréf frá starfandi formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Halla Signý Kristjánsdóttir, 7. þm. Norðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, miðvikudaginn 19. júní, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta atvinnuveganefndar í fiskeldismálinu. Nánast allar breytingarnar sem þar er að finna hafa verið boðaðar og ættu ekki að koma neinum á óvart. Það var tilkynnt um það strax í upphafi að draga ætti til baka breytingartillögu sem snýr að meðferð og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi á svæðum sem þegar hafa verið metin til burðarþols. Eins og kom fram við 2. umr. drógum við í meiri hlutanum til baka nokkrar breytingartillögur frá okkur og hið sama gerðu þau sem stóðu að minnihlutaálitinu. Þær voru svo sameinaðar í þetta nefndarálit með breytingartillögu. Það hefur gerst í millitíðinni að þó að fleiri þingmenn standi að þessu áliti en meiri hlutinn einn, líkt og var með nefndarálit eftir 1. umr., má segja að veður hafi skipast þannig í lofti að þeir tveir hv. þingmenn Miðflokksins sem sitja í atvinnuveganefnd og voru með á nefndarálitinu eftir 1. umr. eru ekki með á þessu nefndaráliti. Hins vegar hefur hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, sem var framsögumaður minnihlutaálitsins, ritað undir nefndarálitið þó að hún standi ekki að breytingartillögunni sem lögð er fram á sérskjali. Ég verð að segja, forseti, að mér þykir miður að við skyldum ekki geta sameinast í nefndinni um þær breytingar sem lagðar eru til á sérskjali. Þær eru allar þess eðlis að þær rúmast vel innan þess anda sem unnið hefur verið eftir í nefndinni, um að styrkja betur umgjörðina utan um fiskeldi, að stíga skref í átt til þess að tryggja rétt bæði almennings til upplýsinga og eins fyrirsjáanleika og ekki síst að skjóta styrkari stoðum undir vísindin og rannsóknir sem undir öllu þessu eru. Ég ætla ekki að lesa allt nefndarálitið, það geta þingmenn gert sjálfir. Viðamesta breytingin sem lögð er til í nefndaráliti með breytingartillögu fyrir utan meðferð leyfa er sú að Hafrannsóknastofnun ákveður skiptingu fjarða eða hafsvæða í eldissvæði á grundvelli burðarþols og bestu heildarnýtingar mögulegra eldissvæða. Áður skal stofnunin leita umsagnar Skipulagsstofnunar, Umhverfisstofnunar og, þar sem við á, svæðisráðs viðkomandi svæðis um tillögu sína, samanber lög um skipulag haf- og strandsvæða. Þetta er í raun og veru hið sama og var í breytingartillögum meiri hlutans eftir 2. umr., með leyfi forseta: „Þar sem strandsvæðisskipulag samkvæmt lögum um skipulag haf- og strandsvæða, nr. 88/2018, liggur fyrir skal Hafrannsóknastofnun taka tillit til þess við ákvörðun um skiptingu í eldissvæði. Þar sem strandsvæðisskipulag liggur ekki fyrir skal Skipulagsstofnun birta tillögu Hafrannsóknastofnunar opinberlega á vefsíðu stofnunarinnar og veita þriggja vikna frest til að skila inn athugasemdum áður en stofnunin veitir umsögn til Hafrannsóknastofnunar.“ Þessi breyting verður til þess að tilkynning um alla skiptingu fjarða í hafsvæði eða eldissvæði er auglýst þannig að almenningur hefur færi á að koma með athugasemdir innan þriggja vikna í anda Árósasamningsins og réttar almennings til upplýsinga. Þau svæði sem eru innan skipulags haf- og strandsvæða hefur áður orðið að auglýsa, eins og venjan er með skipulag, og fyrirmyndin er sótt í skipulagslög. Þetta er auglýst þannig að almenningi gefst kostur á að koma með athugasemdir. Síðan er einu orði skotið inn hvað varðar þá vísindanefnd sem skipuð er á sviði fiskifræði, stofnerfðafræði og/eða vistfræði til að rýna aðferðafræði áhættumatsins. Það er ítrekað að það er nefnd þriggja óvilhallra vísindamanna. Þetta er gert til að undirstrika enn frekar að við séum að tala um faglega rýni og trúverðugleika á aðferðafræði Hafrannsóknastofnunar. Við teljum að þetta auki trúverðugleikann enn frekar. Síðan eru efnisminni breytingartillögur sem ég hvet þingmenn til að kynna sér. Undir þetta nefndarálit rita hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður atvinnuveganefndar, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og sá sem hér stendur. Mér er hins vegar skylt að greina frá því að ég skrifa undir þetta álit með fyrirvara. Fyrirvarinn snýr ekki að því sem ég hef farið yfir hér heldur að breytingartillögunni á þskj. 1920 sem hefur verið dreift með og lýtur að meðferð og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi sem þegar eru komnar fram. Ég kynni þá tillögu, forseti, og útskýrir svo fyrirvara minn í örstuttu máli. Tillagan á því skjali fjallar um b-lið 24. gr. og hljóðar þannig: „Um meðferð og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á hafsvæðum sem hafa verið metin til burðarþols og þar sem málsmeðferð samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, er lokið fyrir gildistöku þessa ákvæðis eða frummatsskýrslu hefur verið skilað fyrir gildistöku þessa ákvæðis til Skipulagsstofnunar samkvæmt 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, fer eftir eldri ákvæðum laganna.“ Hér er margboðuð breytingartillaga sem snýr að því að, eins og ég hef orðað það, loka dyrunum á eftir gamla kerfinu þannig að umsóknir fari sem mest inn í nýja kerfið eftir að nýju lögin hafa verið samþykkt. Vilji meiri hluta nefndarinnar kom skýrt fram í nefndaráliti við 2. umr. Síðan höfum við unnið að því með stjórnkerfinu að finna bestu leiðina til að þessi skurðpunktur verði sem skýrastur. Mig greinir á við félaga mína í meiri hluta hv. atvinnuveganefndar. Hér er miðað við að frummatsskýrslu hafi verið skilað. Ég tel að bæði sé betra og skýrara að miða við að matsskýrslu hafi verið skilað, það uppfylli betur þær hugmyndir sem meiri hlutinn setti fram um hvaða áhrif hann vildi að umrædd breyting hefði í för með sér. Hins vegar lít ég svo á að það mál sem við erum að vinna að saman sé risastórt og mikilvægt og að þetta séu afar góð skref sem við erum að stíga í þessu máli í átt til þess að ná eins víðtækri sátt og hægt er yfir höfuð um fiskeldi hér á landi. Við vitum öll að gríðarlega skiptar skoðanir ríkja um fiskeldi, fólk hefur mjög sterkar skoðanir á því. Þess vegna finnst mér miður að við höfum ekki öll getað sameinast, hvar í flokki sem við stöndum, um það hvernig við viljum sjá þetta. Ef við getum ekki sameinast um það hvernig við viljum sjá þessi mál getum við ekki endilega ætlast til þess að fólk utan þessara veggja sameinist, eða hvað? Þannig hugsaði ég þegar ég ákvað að styðja þessa tillögu þótt ég væri í grunninn sannfærður um að það væri betra að fara aðra leið. En ég veit að ég hef í fyrsta lagi ekki alltaf rétt fyrir mér, í öðru lagi virði ég lýðræðislegan vilja og í þriðja lagi er svo mikilvægt að þetta mál verði að lögum að skiptar skoðanir um eina breytingartillögu eru, með leyfi, forseti, tittlingaskítur í stóra samhenginu. Þess vegna mæli ég fyrir þessu og líka breytingartillögu sem ég geri fyrirvara við en styð. Ég ítreka að ég hefði viljað fara aðra leið en ég styð þessa tillögu.

Herra forseti. Við þessa lokaumræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fiskeldi langar mig til að koma inn á nokkur atriði en fyrst ætla ég að fá að koma stuttlega inn á breytingartillögu sem við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson erum skrifaðir fyrir og snýr að breytingu á b-lið 24. gr. sem tengist svokallaðri 8. greinar umræðu í þessu máli. Þetta er ekki langur lestur, með leyfi forseta: „B-liður 24. gr. orðist svo: Um meðferð umsókna um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á hafsvæðum sem hafa verið metin til burðarþols, sem bárust fyrir gildistöku ákvæðis þessa og þar sem málsmeðferð samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, er lokið, skilað hefur verið inn frummatsskýrslu til Skipulagsstofnunar samkvæmt 9. gr. laganna, eða um er að ræða breytingu eða viðbætur við þegar útgefið rekstrarleyfi, fer eftir eldri ákvæðum laganna hvað varðar meðferð og afgreiðslu umsókna.“ Þar sem tillagan er um viðbót við 24. gr. þar sem segir „eða um er að ræða breytingu eða viðbætur við þegar útgefið rekstrarleyfi“ hlýtur öllum að vera augljóst sem hér eru inni og hafa skoðað þetta mál vel að það getur ekki verið markmið lagasetningarinnar að grauta rekstraraðilum saman á sama svæðinu. Það gengur gegn öllu því sem snýr að umhverfishluta þessara laga, sjónarmiðum um vernd villta laxastofnsins og þar fram eftir götunum. Mér hefur þótt undarlegt hversu tregir sumir hv. þingmenn hafa verið til að sýna þessu sjónarmiði skilning því að markmið laganna getur ekki verið annað en það að þar sem um stækkun á þegar útgefnu rekstrarleyfi er að ræða sé um að ræða sama aðilann. Af hverju í ósköpunum ættum við þá að taka ákvörðun um að stækkunin á þegar útgefnu rekstrarleyfi, þar sem starfsemi er komin af stað, falli undir nýja kerfið? Það heldur engu vatni. Ef við reynum að nálgast þetta út frá því hvernig þetta virkar þarna í raunheimum eru ekki nægjanlega góð rök að það sé búið að leggja svo mikla vinnu í málið að það verði að klára það eins og það liggur fyrir. Það eru að mínu mati ekki rök hvað þetta atriði varðar að þá sé búið að úthluta meiru en hv. atvinnuveganefnd hafði áætlað að yrði úthlutað. Það er bara skynsamlegt að nálgast þetta svona, að verkefni sem eru í undirbúningi og búin að vera það árum saman og snúa að því að stækka þegar útgefin rekstrarleyfi fái að lifa. Menn reikna sig ekki upp á tvo aukastafi í hvað er rétt og rangt þegar heildarendurskoðun á lagabálki á sér stað. En þetta atriði hljóta hv. þingmenn að líta á sem sanngjarnt og eðlilegt og blanda ekki inn í það markmiðum um heildaruppsafnaða úthlutun leyfa og þar fram eftir götunum. Þegar aðili sem er búinn að fá útgefin öll leyfi og hefur hafið rekstur á eldissvæðinu og óskar eftir stækkun á því leyfi og fer í gegnum alla þá ferla sem því fylgir, það er enginn undansláttur með það, hlýtur hann með öllum réttmætum og sanngjörnum sjónarmiðum að falla undir gamla kerfið. Ég vona að hv. þingheimur fallist á þessi sjónarmið því að ef horft er á þetta úr smáfjarlægð ætti öllum að vera ljóst að það er beinlínis í anda þeirra markmiða sem er verið að reyna að ná fram með lögunum að nálgast þetta atriði svona. Það er annað sem er mikilvægt að nefna í þessu samhengi, það að þetta styður við markmið laganna um umhverfisvernd, vernd hins íslenska villta laxastofns og þar fram eftir götunum, í fyrsta lagi vegna þess að þarna erum við þá augljóslega að tryggja að sami aðilinn haldi á stækkuninni og frumúthlutuninni á því tiltekna svæði og enn fremur tryggjum við með þessu, sem er sjálfstætt markmið að mínu mati, að ýtt sé undir það að rekstraraðilar sem í þessu standa hafi ákveðna stærð og burði til að bera til að geta sinnt umhverfisverndarhlutanum, til að geta sinnt því að við séum ekki að taka áhættu með íslenska villta laxastofninn, til að geta brugðist við kröfum sem við setjum fram hérna. Það er ekki loku fyrir það skotið að einhvern tímann vilji þingheimur, ef ástæða þykir til, herða á umhverfisskrúfunum, ef svo má segja, herða á þeim skilyrðum sem sett eru hvað þessa starfsemi varðar. Þá verða þessi fyrirtæki að hafa burði til að bregðast við slíkum breytingum. Enginn velkist í vafa um að málið allt er stórt, flókið og umdeilt. Sú staða er uppi að fyrirsvarsmenn stærstu hagsmunaaðilanna báðum megin víglínunnar, ef svo má segja, telja málið þannig vaxið í dag að það væri skynsamlegt að þingheimur tæki sér rýmri tíma til að vinna það. Landssamband veiðifélaga er þeirrar skoðunar og hvetur þingheim til að taka sér rýmri tíma til að vinna málið. SFS, Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, leggja til fyrir hönd eldisfyrirtækjanna að Alþingi taki sér rýmri tíma til að skoða málið. Ég er hræddur um að í þetta skiptið séu rökin ekki til staðar sem oft vill verða þegar allir aðilar málsins virðast tiltölulega ósáttir, að menn hafi hitt þarna á rétta punktinn. Ég held því miður að það eigi ekki við í þessu máli. Það eru ógrynni atriða sem æskilegt væri að skoða betur. En svo allrar sanngirni sé gætt hafa ýmis atriði lagast í meðförum nefndarinnar. Þar hefur verið unnið prýðilegt starf en málið er einfaldlega þess eðlis að það er ekki alveg tilbúið. Breytingarnar sem bæði hafa komið fram á milli umræðna og koma síðan fram í nefndaráliti sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé fór yfir áðan eru sem betur fer flestar í rétta átt en þó vantar enn nokkuð upp á. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom réttilega inn á það í ræðu sinni áðan að hv. þingmenn Miðflokksins, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson, hefðu verið á nefndaráliti sem kom inn á milli 1. og 2. umr. Þeir hv. þingmenn voru á því áliti með fyrirvara og fyrirvarinn sneri einmitt að 8. gr. Það er það sem þingmenn Miðflokksins höfðu áhyggjur af, því að hér er ekki bara um að ræða veiðiréttarhafa sem hafa áhyggjur, veiðiréttarhafa í Borgarfirði og í Húnavatnssýslunum, fyrir austan og hvar á landinu sem er, í Djúpi jafnvel. Það eru ekki bara fiskeldisfyrirtækin, það eru líka sveitarfélögin þar sem þessi uppbygging á sér stað sem taka ákvarðanir og hafa tekið ákvarðanir út frá því hvernig þessi mál skipast. Svo eru heimilin í þessum byggðarlögum sem hafa tekið ákvarðanir út frá þeim væntingum um framtíðaruppbyggingu, réttmætum væntingum, sem fyrirtæki, sveitarfélög og heimili höfðu af því að starfsemin í þessum geira hingað til hefur ekki verið í neinu lagalegu tómarúmi. Vissulega erum við að vinna að uppfærslu þessara laga af því að þau má bæta. Staðan er samt sú að fyrirtæki hafa verið að vinna undir þeim reglum sem um geirann gilda. Sveitarfélögin og heimili á þessum svæðum hafa öll nálgast hlutina og haft væntingar um uppbyggingu og uppbyggingarhraða á réttmætum forsendum og í góðri trú. Sem betur fer er umhverfishlutinn í þessum málum og varnir settar til að verja hinn ótrúlega, einstaka, íslenska villta laxastofn sem við eigum og þar þykir mér hafa tekist betur til en í þeim málum er snúa að leyfisúthlutun. Og bara til að enginn misskilningur sé uppi um þau mál sem snúa að 8. gr., þ.e. hvernig haldið er á leyfum og leyfisúthlutunum, hvaða leyfisumsóknir lifa og hvaða leyfisumsóknir deyja, það að ganga lengra hvað það varðar að fleiri umsóknir lifi en lagt er til í áliti nefndarinnar, vil ég, svo allrar sanngirni sé gætt, þakka fyrir að þó sé miðað við frummatsskýrslu í breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar. Viðmið um matsskýrslu hefðu mér þótt alveg hræðileg niðurstaða svo ég reyni að orða það varlega. Það að draga línuna sem næst því á ásnum að meira magn leyfa lifi en minna styður við náttúruverndarlutann og vernd hins íslenska laxastofns, ekki öfugt. Það er af því að þetta tryggir að fyrirtækin sem á þessum markaði starfa hafi afl til að bregðast við kröfunum. Menn eru búnir að sjá þetta erlendis, ég tók í ræðu í gær eða fyrradag dæmi af Chile. Þar batnaði ástand mála verulega þegar menn báru gæfu til að breyta regluverkinu með þeim hætti að eldisfyrirtækin urðu færri, stærri og öflugri í staðinn fyrir að þau voru veikburða og smá á fyrri stigum. Ég vil í lok ræðu minnar aftur hvetja þingheim til að taka undir breytingartillöguna sem snýr að því að þeir aðilar sem þegar hafa útgefið rekstrarleyfi og óska eftir stækkun á því tiltekna rekstrarleyfi verði áfram undir gamla kerfinu en að þær umsóknir falli ekki niður og að þeir þurfi þá ekki að byrja upp á nýtt. Það yrði svo fjarri markmiðum laga þeirra sem hér er verið að fjalla um ef menn fyndu sig í þeirri stöðu að þriðji aðili fengi úthlutað eftir útboð þeim stækkunarheimildum sem hér um ræðir. Þá væri loksins gengið til ills í þessu því að það getur ekki verið markmiðið. Það er það ekki og þessi breytingartillaga er í takti við markmið laganna og ég hvet þingheim allan til að samþykkja hana.

Forseti. Ég verð að segja að ég er pínulítið hissa á að sjá hv. þm. Bergþór Ólason á breytingartillögu um þetta mál. Minni mitt er gloppótt en ég man ekki eftir hv. þingmanni á mörgum fundum hv. atvinnuveganefndar um málið. Það skýrir kannski það sem mér finnst vera misskilningur um ýmislegt, svo ég tali pent, sumt sem ég held að eigi sér einfaldlega ekki alveg stoð í raunveruleikanum. Hv. þingmenn Miðflokksins hafa mikið talað um fyrirvara í síðari umr. um þriðja orkupakkann og sagt heilmikla brandara um leitina að fyrirvörum. Hér talaði hv. þm. Bergþór Ólason um að aðrir tveir kollegar hans í Miðflokknum hefðu skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvar þeir fyrirvarar eru því að þá er ekki að finna í nefndarálitinu. Og það er kannski ókunnugleiki hv. þingmanns gagnvart málinu sem veldur því að hann ruglar líka saman þeim þingmönnum sem skrifa undir nefndarálitið. Það voru hv. þingmenn Ólafur Ísleifsson og Jón Þór Þorvaldsson sem rituðu undir það og ekki með neinum fyrirvara. Það að leggja út frá einhverjum meintum fyrirvara eru einfaldlega rangfærslur eða talað af ókunnugleika. Þegar talið berst að kunnugleika eða ókunnugleika kannast ég mjög við þann texta sem settur er fram í breytingartillögu hv. þingmanns. Hann er ansi líkur texta sem framkvæmdastjóri eins fiskeldisfyrirtækis sendi á nefndarmenn hv. atvinnuveganefndar í morgun. Er sá texti uppruni þessarar breytingartillögu?

Virðulegur forseti. Fyrst er það að segja að ég hef gagnrýnt það mjög í meðförum nefndarinnar, og það hefur ekki verið neinn feluleikur með það, að mér hafa þótt nefndarmenn leggja mikið upp úr því að nálgast þetta mál þannig að það væri þeim, hvort sem það var viljandi eða ekki, óljóst hvaða áhrif sú lína sem lögð er til í meirihlutaálitinu hefði á hvert svæði fyrir sig. Svörin við þeirri gagnrýni voru að kalla eftir samantekt frá Skipulagsstofnun um leyfisbeiðnir sem eru í gangi og hvorum megin hryggjar þau féllu miðað við ýmsar gefnar forsendur. Þar var skipt upp í Austurland og Vestfirði. Ég hef ekki farið dult með að þetta þótti mér allsendis fráleit nálgun nefndarmanna. Ég hef líkt því við það að hv. nefndarmenn hafi viljað nálgast málið þannig að síðar væri hægt að kenna einhverri opinberri stofnun um að leyfisumsóknir féllu öfugum megin hryggjar. Ég vildi gera kröfu um að þingmenn tækju þessa ákvörðun með galopin augun, að menn vissu hvaða áhrif þetta hefði á hvert svæði fyrir sig, að það væri öllum ljóst og að menn tækju ákvarðanir út frá því. Staðreyndin er sú að sú lína sem nú er dregin, miðað við niðurstöðu nefndarinnar, kemur sérstaklega illa niður á einu tilteknu svæði, sunnanverðum Vestfjörðum. Þær upplýsingar komu ekki fram í gegnum nefndina. 

Forseti. Hv. þingmanni tókst að tala í tvær mínútur og jafnvel tala sig upp í smáæsing af því að hann þurfti að tala svo mikið fram hjá mínum tveimur beinu spurningum sem hann vék ekki einu orði að. Þess vegna ætla ég að nýta þessa mínútu til að endurtaka spurningarnar. Ég vona að hv. þingmanni dugi sú mínúta sem hann hefur til að svara þeim í þetta skiptið. Hvar eru fyrirvararnir sem hv. þingmaður útskýrði í löngu máli áðan hvað hefðu þýtt? Þeir voru reyndar ekki eignaðir akkúrat réttum hv. þingmönnum í Miðflokknum en látum það vera. Hafði hv. þingmaður rangt fyrir sér þar? Ætti hann þá ekki að leiðrétta það hér, að það eru engir fyrirvarar? Textinn sem býr að baki breytingartillögunni minnir ansi mikið á tölvubréf sem hv. þingmenn í atvinnuveganefnd fengu í morgun frá framkvæmdastjóra eins fiskeldisfyrirtækis. Á breytingartillagan uppruna sinn þar?

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa gleymt að svara spurningunni um nefndarálitið. Ég hugsaði með mér að ég hefði þá seinna andsvarið til þess. Það er hárrétt að það er misminni hjá þeim sem hér stendur, auðvitað var hv. varaþingmaður Jón Þór Þorvaldsson varamaður inni fyrir Sigurð Pál Jónsson þegar nefndarálitið sem var til meðferðar milli 1. og 2. umr. var lagt fram. Ég fletti því ekki upp áður en ég kom í ræðuna en mig minnti að þeir hefðu gert fyrirvara við þá undirritun. Ef svo er ekki dreg ég það til baka. Ég tek alveg á mig þetta misminni ef þetta var svona en það breytir ekki þeim efnisatriðum að 8. greinar málefnin hafa verið gagnrýnd mjög harkalega af fulltrúum Miðflokksins allan tímann.

En uppruni breytingartillögunnar?

Uppruni breytingartillögunnar? Ja, þetta eru þau sjónarmið sem ég er að tala fyrir hérna,  Ég veit ekki hvort það eru fleiri fyrirtæki sem falla undir þetta en ég veit að þarna er rekstur á svæði sem hefur verið sérstaklega viðkvæmt áratugum saman og mér þykir ekki boðlegt að viðskilnaður Alþingis við þetta mál  
            

Forseti minnir hv. þingmann á tímamörkin.

Það er eiginlega búið að spyrja að því sem ég ætlaði að spyrja en ég vil taka í sama streng. Það kemur fram í nefndarálitunum að Jón Þór Þorvaldsson og Ólafur Ísleifsson geri ekki fyrirvara. Ég heyrði eftir að málið hafði verið afgreitt í 2. umr. þeir hefðu bakkað út úr því og yrðu með fyrirvara og fylgdist sérstaklega vel með því. Ég vildi fylgjast með því hvar menn staðsettu sig. Þeir settu ekki fyrirvara heldur bara samþykktu málið eins og það var afgreitt úr nefndinni. Ég varð hissa þegar þeir fóru að tala um það eftir á, skoðaði það og sá að það var enginn fyrirvari. Það er enginn fyrirvari. Ég man þetta mjög vel og ég tek mjög góðar glósur í nefndum, höfum það alveg á hreinu. Svo horfir maður á stöðuna og reynir að lesa út úr henni. Þarna er Ólafur Ísleifsson. Hann er í Reykjavíkurkjördæmi norður, kannski ekki endilega að hugsa um sérhagsmuni Norðvesturkjördæmis, og nú er þingmaðurinn Bergþór Ólason búinn að nefna það hérna, sem er hv. 4. þm. Norðvest., og er að berjast fyrir sérhagsmunum þeirra sem nú þegar eru fyrir í fiskeldi að hann vill koma með breytingartillögu um að þeir fái útvíkkun á sínu, að það sé inni að þeir þurfi ekki að fara aftur í röðina, að þeir geti verið í gamla kerfinu með sitt ef þeir vilja t.d. stækka við sig. Gott og vel, það er alveg skiljanlegt að menn berjist fyrir sérhagsmunum en þá er ágætt að það sé ljóst nákvæmlega hver staðan er. Staðan er sú að þingmenn Miðflokksins voru ekki með fyrirvara. Menn gera mistök og þeir geta þá komið sjálfir, a.m.k. Ólafur Ísleifsson, og útskýrt hvernig það er. Ég tek undir spurninguna frá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé um það hvernig þetta gerist. Síðan kemur maður aftur heim og á þing, Sigurður Páll Jónsson í Norðvesturkjördæmi, aðalmaður þar, og svo Bergþór Ólason, aðalmaður í Norðvesturkjördæmi, báðir stökkva á þetta og inn í nefndina og eru með andstöðu við það sem hinir þingmenn Miðflokksins höfðu samþykkt. Mér sýnist þetta svolítið vera staðan og að þarna séu ákveðnir sérhagsmunir. Þingmaðurinn getur leiðrétt mig ef svo er ekki.

Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa yfir mikilli ánægju með góðar glósur hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar. Sérstaklega þykir mér athyglivert ef það kemur fram í þeim að ég hafi verið með honum á fundum atvinnuveganefndar.

Ég sagði það ekki.

Ég skildi það þannig. Ég er ekki í þeirri nefnd. Við sem erum flutningsmenn að þessari breytingartillögu erum þingmenn Norðvesturkjördæmis sem er annað af tveimur kjördæmum landsins þar sem er meginþungi fiskeldisins sem nú er verið að ræða þannig að það er ekkert tortryggilegt við það. Það er bara heiðarlegt að segja frá því að það hefur verið meira en lítið mál að draga út upplýsingar um það hvaða áhrif hver sá skurðpunktur sem um hefur verið rætt í málinu hefði á hvert svæði fyrir sig. Til að mynda fyrir vestan er munur á því hvort inni eru leyfi á sunnanverðum Vestfjörðum eða í Ísafjarðardjúpi þar sem enn er allt lokað. Svona hlutir skipta máli og nefndin var treg til, svo ég orði það pent, að sundurgreina þetta. Ég hef sagt það í ræðu áður að ég vildi að nefndarmenn nálguðust málið með galopnum augum gagnvart því hvaða áhrif þetta hefði á hvert svæði fyrir sig. Hvað mælir því í móti? Hér er talað um gegnsæi daginn út og daginn inn og ég veit að hv. þm. Jón Þór Ólafsson, þingmaður Pírata, er mikill áhugamaður um gegnsæi. Mér þótti ekki mikið gegnsæi í því að það var beinlínis lagst gegn því 

Forseti. Það hefði verið mjög gott að gera það, enda er ég ekki hlynntur þessu máli. Ég get ekki greitt atkvæði með því og ég hef lýst því yfir. Ég er ekki á nefndarálitinu og ég er ekki með. Við greiðum atkvæði með þeim atriðum í breytingartillögum og greinum sem setja betri umgjörð utan um vernd náttúrunnar í þessu frumvarpi sem er gert líka en á sama tíma er verið að víkka út og stækka hvað megi vera með mikið fiskeldi í landinu og setja ákveðið gjald á það hvað skuli taka, sem er langt undir því sem menn sem sækja miðin eiga að venjast í sjávarútvegi. Okkar tillaga er að gera það. Varðandi umhverfissjónarmiðin sem hv. þingmaður hefur mikið talað um eru til leiðir til að setja upp varnir þannig að ef frjóir fiska sleppa gangi þeir ekki upp árnar og hrygni. Þetta er ekki komið á. Væri þá ekki bara gott að bíða svolítið með það mál þangað til þessar mótvægisaðgerðir eru raunverulega komnar upp? Finnst þingmanninum ekki að allur ytri kostnaður 

Herra forseti. Ég held að meginreglan sé sú að sá umhverfiskostnaður, það mögulega tjón sem rekstur veldur, skuli greiðast af þeim rekstri sem honum veldur. Ég treysti mér ekki til að svara þessari spurningu skýrar en þetta. Ég vona að ég sé að svara spurningunni sem átti að koma hér í gegn. Varðandi mótvægisaðgerðirnar sem hv. þingmaður kom inn á má nefna ýmislegt. Við sjáum t.d. að í Langadalsá er verið að klára - ég man ekki hugtakið sem er notað yfir þetta en eiginlega fiskigildru eða síu sem tekur mynd af hverjum einasta fiski sem fer upp í ána. Menn nota ljósastýringar, möskvastærð og annað slíkt, þetta eru allt saman hlutir sem er hægt að taka ákvörðun um með mjög stuttum fyrirvara hjá eldisfyrirtækjum og þar fram eftir götunum. Ég held að undirbúningur og 

Herra forseti. Mér þykir þessi ræða hjá hv. þingmanni koma eins og skrattinn úr sauðarleggnum inn í þessa umræðu, inn í þá góðu vinnu sem hefur verið í atvinnuveganefnd mjög lengi í þessu stóra og mikla hagsmunamáli, að byggja upp fiskeldi til framtíðar með nýrri löggjöf og horfa til umhverfissjónarmiða og líka til þess að vernda villta laxastofna landsins. Mér þykja ummæli hv. þingmanns bera vott um að hann sé ekkert inni í þessum málum. Við erum að setja almenna löggjöf, ekki löggjöf sniðna að einstaka fyrirtækjum. Ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér um að löggjöf eigi að miðast almennt við lagaumhverfi þeirra sem hún á að ná til en ekki með einhverjum krúsindúllum til að mæta einstaka fyrirtækjum sem lobbíast á Alþingi. Við erum búin að vinna mjög þétt saman að því að greina hvaða leið væri hægt að fara til að mæta því að hafa skýr lagaskil á milli gömlu laganna og þeirra nýju sem við erum að setja hér. Væntanlega vill hv. þingmaður að einhverjir vinni eftir þessum nýju lögum sem við erum búin að vinna svo lengi að. Það er ekki einhver endastöð ef menn komast ekki inn með umsóknir á grundvelli gömlu laganna. Það er framtíð eftir það fyrir öll fiskeldisfyrirtæki. Hvað sér hv. þingmaður að því að farin sé frummatsskýrsluleið þar sem menn eru komnir næstum því á endastöð í umsóknarferlinu? Við fórum þá leið frekar en að taka matsskýrsluleiðina sem er enn þrengri. Við víkkuðum þetta og fengum þær upplýsingar hjá Skipulagsstofnun að það væru mjög skýr lagaskil að miða við móttöku á frummatsskýrslu. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir andsvarið. Ég tók það einmitt sérstaklega fram að ég vissi ekki hversu margir aðilar féllu undir þetta. Punkturinn hjá mér er sá að leyfisumsóknir þar sem verið er að óska eftir stækkun á þegar útgefnu rekstrarleyfi falli undir gamla kerfið. Það er akkúrat það sem ég sagði.

Áttu við um …?

Fyrirgefðu? Það er það sem ég segi hérna og út á það gengur breytingartillaga mín. Það getur ekki verið markmið þessara nýju laga að stækkun á þegar útgefnu rekstrarleyfi fari á uppboðsmarkað og geti lent hjá hverjum sem er, er það? Er það markmiðið með þessari lagasetningu að upp geti komið sú staða að það verði grautað saman rekstraraðilum á takmörkuðu svæði? Ég held að það sé ekki markmiðið. Ég er eiginlega alveg viss um að það er ekki markmiðið. Ég held að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður atvinnuveganefndar, hafi misskilið mig eitthvað. Það sem ég er að tala um er ferli sem er í gangi og getur hafa staðið yfir árum saman, hvar á landinu sem það kynni að vera. Framsögumaður málsins nefndi áðan tiltekið dæmi. Ég veit um eitt en það getur vel verið að það séu fleiri en það getur ekki verið markmiðið að stækkun á þegar útgefnu rekstrarleyfi fari til annars aðila en hefur það í dag. Það getur ekki verið.

Herra forseti. Alþingismenn handpikka ekki fyrirtæki inn á þau svæði sem eru burðarþolsmetin. Það er alveg á hreinu. Það eru fleiri en einn aðili sem sækja um í hverjum firði sem er burðarþolsmetinn. Sumir eru búnir að skila frummatsskýrslu og eru komnir á endastöð, aðrir ekki. Það kemur skýrt fram hjá Skipulagsstofnun, í áliti sem ég tel að hv. þingmaður hefði átt að vera búinn að kynna sér, að ef um stækkun er að ræða er það háð lögum um umhverfismat með sama hætti og gildir um nýframkvæmd áform. Þetta hefði ég haldið að hv. þingmaður legði sig fram um að kynna sér áður en hann fer að flytja breytingartillögu sem er algjörlega absúrd. Sú breytingartillaga myndi ná til allra þeirra í framtíðinni sem væru að stækka við sig, að þeir færu eftir gömlu lögunum. Út í hvaða forarpytt værum við að fara þá? Við erum hér að setja almenn lög en ekki sértæk lög  
            

Herra forseti. Ég held að ekki hafi verið nein spurning í þessu hjá hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur en ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan, það getur ekki verið markmið þessara laga að aðili sem er að sækja um stækkun á þegar - 

Það er ekki rétt.

- útgefnu rekstrarleyfi lendi í limbói með það gagnvart þriðja aðila innan svæðis. Það breytir ekki þessari afstöðu minni að hv. þingmaður hristi hausinn. Það er ekkert verið að biðjast undan því að aðilar sem halda leyfum virkum á grundvelli gamla regluverksins losni undan því regluverki sem þarf að fara í gegnum með stækkunina, síður en svo. Það dytti mér ekki í hug. 

Það er enginn sem þarf að gera það. …

Herra forseti. Ég tel að með þessum breytingum á lögum um fiskeldi séum við að skapa skýrari umgjörð um fiskeldi á Íslandi til framtíðar. Eins og fram hefur komið, kannski óþarflega oft í þessum ræðustól, hefur samvinna í nefndinni og vinnan að málinu í henni verið til fyrirmyndar þó að við höfum ekki náð saman um öll atriði málsins að lokum. Nefndin leggur til nokkrar breytingartillögur við 3. umr. þar sem tekið er tillit til nokkurra tillagna minni hlutans. Þar tel ég sérstaklega mikilvægt að kveðið sé á um kynningu á skiptingu eldissvæða á þeim svæðum þar sem ekki er í gildi strandsvæðaskipulag. Sömuleiðis verður kveðið skýrt á um að nefnd vísindamanna sem eiga að fjalla um áhættumat erfðablöndunar skuli vera skipuð óvilhöllum aðilum. Að lokum er nefndin sammála um mikilvægi þess að til staðar sé framtíðarsýn fyrir fiskeldi sem miði að því að tryggja að fiskeldi á Íslandi verði í fremstu röð hvað varðar framleiðslu, umhverfisþætti og sjálfbærni. Allt eru þetta atriði sem við teljum að styrki málið mjög og fögnum því að samkomulag hafi náðst milli minni og meiri hluta nefndarinnar um þessi atriði. Auðvitað eru atriði í löggjöfinni sem ég tel að hefðu mátt fara öðruvísi en þetta er niðurstaðan og ég tel að hún sé til bóta. Sú leið sem meiri hlutinn hefur valið varðandi tilhögun leyfismála á burðarþolsmetnum svæðum er hins vegar ákveðin vonbrigði, enda er sjálfur framsögumaður málsins á tillögunni með fyrirvara. Sú leið sem valin er þýðir að lítið magn, ef eitthvert, verður eftir á burðarþolsmetnu svæðunum til úthlutunar samkvæmt nýju lögunum. Það tel ég sérstaklega slæmt enda hef ég, eins og ég hef sagt áður, þá trú að með nýju löggjöfinni komi inn mikilvæg atriði við mat á umsóknum, eins og t.d. upphæð tilboðs, reynsla af fiskeldisstarfsemi, fjárhagslegur styrkur og mælikvarðar sem mæla hvernig tilboðsgjafi hefur stundað rekstur sinn og upplýsingar um það hvernig tilboðsgjafi hyggst stunda reksturinn. Allt eru þetta atriði sem ég tel mikilvægt að verði horft til við mat á umsóknum og hefði ég því viljað sjá stærri hluta fiskeldisleyfa fara eftir nýju löggjöfinni í stað þess að það sé einfaldlega fyrstur kemur, fyrstur fær eins og er í þeirri gömlu.

Virðulegur forseti. Það er einstaklega gaman að vera í salnum með þér, jafn oft og við erum hér í salnum. Ég sé að hv. þm. Jón Þór Ólafsson er kominn. Hann tekur kannski sæti mitt hér næst á eftir. Það er rétt að geta þess, virðulegi forseti, að samstaða í nefndinni hefur verið afar góð í þessu máli. Við erum búin að vinna mánuðum saman að því máli sem hér er til umræðu og ég verð að segja eins og er, jafn ólík og við erum öll og með ólíkar skoðanir, að það hefur gengið vel að vinna þetta mál undir öruggri forystu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés sem er framsögumaður þessa máls og formanns nefndarinnar, Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur. Við erum búin að hitta gríðarlega marga og höfum átt fundi með fólki erlendis, í Noregi eins og hér hefur komið fram, til að setja okkur sem best inn í þessi mál. Það sem mér finnst ánægjulegast við lok allrar þessarar vinnu er að allan þennan tíma höfum við verið eins og með autt blað fyrir framan okkur án þess að vita hvaða fyrirtæki það væru sem við værum að hugsa um og vinna fyrir, hvaða svæði það væru. Núna í lokin þegar síminn hringir mikið getum við alveg með sannleika sagt, að ég hygg allir nefndarmenn, að við höfum unnið af heilum hug að þessu máli og reynt að landa því fyrir heildina án þess að hugsa um einhverja sérhagsmuni. Það hefur verið algjörlega þannig. Það eru mjög viðkvæm mál sem við erum að fara með og viðkvæmast af því öllu var auðvitað þegar við þurftum að finna þann skurðpunkt þegar lögin áttu að taka gildi. Það liggur fyrir að skurðpunkturinn mun miðast við frummatsskýrslur þar sem fyrirtækin hafa eytt mestum tíma og mestum peningum í að undirbúa þau leyfi sem þau sækjast eftir. Það hefur líka verið upplýst í nefndinni og okkur sagt að öll sú vinna og allir þeir peningar sem fyrirtæki sem hafa ekki náð því marki að vera búin að skila frummatsskýrslu munu nýtast í áframhaldandi vinnu. Það er gríðarlega mikilvægt og ég verð að segja alveg eins og er að fyrir mig var mikill léttir að vita þegar við þyrftum einhvers staðar að skera á málið að hinir miklu peningar þeirra fyrirtækja sem náðu ekki inn og þeirra dýra vinna myndu nýtast áfram. Það er huggun harmi gegn. Við verðum líka að átta okkur á því að við erum að tala um að burðarþolsmetið fiskeldi á Íslandi er u.þ.b. 144.000 tonn og eins og kom fram í máli framsögumanns var meiningin að töluverðu af því magni yrði úthlutað samkvæmt nýjum lögum. Það var farið af stað með það. Það er eitt af þeim verkefnum sem við settum okkur í upphafi. Þegar tíminn hefur liðið og staðan hefur skýrst kemur í ljós að eftir að við höfum samþykkt þessi lög munum við trúlega standa uppi með það að 122.000 tonnum af þessum 144.000 er meira og minna þegar úthlutað eða komin í þann farveg að verða úthlutað. Það liggur fyrir strax að þegar hefur verið úthlutað 50.000 tonnum. 15.000 tonn eru á bráðabirgðalögum sem við settum í haust og önnur 15.000 tonn komin á lokametrana. Svo eru 17.000 tonn samkvæmt matsskýrslu. Með því að taka skurðpunktinn um frummatsskýrslu erum við að tala um 20.000–25.000 tonn sem gerir það að verkum að við erum að landa þessu máli með því að klára nánast burðarþolið. Þá eru 24.000–25.000 tonn eftir. Það er langt umfram það sem við ætluðum upphaflega og ekki hægt að segja að með þessu þyngi þingið róður þessara fyrirtækja eða komi í veg fyrir það að þau geti vaxið og dafnað. Ef ég man rétt voru framleidd u.þ.b. 11.000 tonn á síðasta ári. En við hlökkum til að sjá það vaxa og dafna og það veitir ekki af fyrir samfélagið sem þarf á milljarði í nýjum tekjum að halda í hverri einustu viku næstu 20 árin ef við ætlum að halda í 3% hagvöxt í þessu landi. Það er gríðarlega mikilvægt. Sóknarfærin eru í laxeldinu. Þar eru gríðarleg sóknarfæri. Við treystum þessum fyrirtækjum til að bera okkur inn í framtíðina á þessum vængjum og auka tekjurnar og vera virkilega sú grein sem kannski er mest horft til í dag um vöxt í þessu landi. Mig langar bara til að það komi hér fram að við teljum okkur hafa gengið eins langt og nokkur kostur var. Á síðustu metrunum er mjög mikilvægt að við reynum að tala áfram einum rómi til að klára þetta mál í sátt og samlyndi, eins og hér hefur komið fram. Það hefur aldrei verið hugmynd okkar að grauta fyrirtækjum saman í firðinum. Það er alls ekki heppilegt og eitt af því fyrsta sem var sagt við okkur var að helst ætti að koma í veg fyrir að það væri meira en eitt fyrirtæki í hverjum firði og á hverjum stað. Þegar við komum að þessu máli var það hins vegar ekki hægt af því að sú staðreynd blasti við að fleiri en eitt fyrirtæki voru komin á suma staðina. Auk þess eru firðirnir mjög stórir og ef áhættumatið leyfir kannski í framtíðinni laxeldi í Ísafjarðardjúpi er varla hægt að ætlast til þess að eitt fyrirtæki verði þar með 30.000 tonna eldi. Þar eru líka gríðarleg tækifæri. Við höfum rætt áhættumatið áður, það er líka verkfæri sem er alveg á heimsmælikvarða þannig að atvinnuveganefnd og þingið getur gengið hnarreist frá borði þegar við höfum lokið þessu máli, þess fullviss að við séum að setja góð lög með góðri samvisku.

Forseti. Ég vil byrja á að segja að Píratar geta ekki samþykkt þetta fiskeldisfrumvarp vegna þess að það er alveg ljóst að ekki er fylgt að fullu annars vegar varúðarreglunni og hins vegar kostnaðarreglunni þegar kemur að umhverfisvernd. Varúðarreglan er sú að allt sé gert sem tæknilega er hægt. Það er mikið talað um bestu tækni en þegar frumvarpið tekur gildi verður ekki búið að tryggja með fáanlegri tækni að komið verði í veg fyrir þann umhverfisskaða sem hlýst af fiskeldi þegar ekki eru notaðar bestu hugsanlegu mótvægisaðgerðir. Eitt varðandi kostnaðarregluna er að í þessu frumvarpi er heldur ekki tryggt að fiskeldisfyrirtækin sem stunda þennan rekstur beri kostnaðinn af umhverfisspjöllum. Það er ekki tryggt í þessu frumvarpi og þess vegna geta Píratar ekki samþykkt það. Jafnframt var í gær felld tillaga frá okkur Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur um að gjaldtakan færi eftir þeirri sömu reglu og þegar kemur að því að taka gjald af sameiginlegri auðlind landsmanna við nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Þetta er heldur ekki gert. Því var hafnað hér í gær. Að gefnum öllum þessum forsendum, samkvæmt samþykktri stefnu Pírata, geta Píratar því ekki stutt þetta mál. Mig langar að fara inn í spádóma um hvað gerist í kjölfarið á þessu frumvarpi, sér í lagi eftir fund í atvinnuveganefnd í gær þegar Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi komu fyrir nefndina ásamt ráðuneytinu. Þá fór ákveðin mynd að teiknast upp. Það er mikil óánægja hjá þessum sérhagsmunagæsluaðilum um að skurðpunkturinn, sá punktur sem var valinn í umsóknarferlinu, væri á þeim stað að ekki skyldi allt rata inn í gamla kerfið langt umfram áhættumatið. Það sem er gert í þessu frumvarpi er að nánast allt ratar í gamla kerfið, ekki í lögin eins og við erum að samþykkja þau núna. Þar ratar nánast allt inn í gamla kerfið eins og lögin eru áður en við samþykkjum þetta. Það er margt gott í þessu góða frumvarpi enda samþykktum við Píratar góðu partana af því hérna í gær en greiddum atkvæði gegn því sem við erum ósammála. Þannig vinnum við málefnalega en við getum að sjálfsögðu ekki samþykkt málið í heild, eins og ég segi, vegna þeirra forsendna sem ég talaði um. Það á nánast allt, allt umfram það sem er í dag í fiskeldi, að lenda innan gömlu laganna. Samt voru sérhagsmunagæsluaðilar fyrir þessi fiskeldisfyrirtæki gríðarlega óánægðir með frumvarpið og létu vanþóknun sína heyrast yfir alla nefndina. Það var ekki mikill sáttahugur og vilji til að hlusta á málflutninginn á lokametrunum. Ég skil og virði hvernig nefndin hefur unnið þetta mál að mjög miklu leyti. Þótt ég sé ósammála þessu máli segi ég að það var óvenjumikið samráð, óvenjulangt ferli sem var farið í til að reyna að sætta þessi sjónarmið. Daginn áður en við samþykktum þetta komu sérhagsmunagæsluaðilarnir og skvettu inn í nefndina óánægju sinni með að þeir fengju að fara inn í gamla kerfið, ekki nýju lögin, þangað rata allar umsóknir, upp yfir áhættumat umhverfisþáttanna. Og þeir héldu meira að segja að málið yrði samþykkt seinna sama kvöld. Þeir vilja fara upp yfir það og eru samt óánægðir með að það rati allt inn í gamla kerfið. Þvílík frekja! Sumir hv. þingmenn vilja í breytingartillögu að þetta fari enn þá lengra. Þá fer þetta umfram burðarþolsmatið líka.  Fyrir nefndinni var talað um hvort menn vildu virkilega áhættumat. Áhættumatið er nú bara lifandi plagg, var sagt, og það eru ekki almennileg rekstrarskilyrði, fyrirtækin verða að vera miklu stærri og það verður að vera miklu meiri fiskur til að fiskeldisfyrirtækin geti verið arðbær. Kannski er það rétt, en þá er ekki verið að segja þjóðinni það áður en þetta er samþykkt, að til að þessi fyrirtæki geti verið arðbær þurfi að fara umfram áhættumat eða lækka gjöldin á fyrirtækin. Það er ekki verið að segja þjóðinni þá sögu þegar verið er að leggja fram þetta frumvarp og þau sjónarmið sem eru til grundvallar samþykkt þessa frumvarps. Spádómur minn en sá að eftir eitt og hálft ár þegar á að fara að endurskoða þetta gjald muni upphefjast grátkór um að fiskeldið sé ekki sjálfbært nema gjaldið verði lækkað eða farið að færa út kvíarnar miklu frekar og víðar. Það er minn spádómur.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að gleðja forseta með því að framsöguræða verður knöpp, allt með það að markmiði að þingstörf geti haldið áfram á tilhlýðilegum hraða. Ég er kominn hingað til að mæla fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um skilgreiningu auðlinda frá umhverfis- og samgöngunefnd. Undir það rita allir nefndarmenn fyrirvaralaust og vil ég lýsa yfir ánægju með það. Þetta er mál sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson flutti fyrr á þinginu og kemur nú til afgreiðslu. Ég ætla ekki að lesa upp gesti og umsagnaraðila en, með leyfi forseta, ætla ég að lesa upp úr álitinu: „Samkvæmt tillögunni felur Alþingi umhverfis- og auðlindaráðherra að leggja fram lagafrumvarp á næsta löggjafarþingi þar sem skilgreint verði hvað flokkist til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands eru. Sérfræðingar á sviði auðlindaréttar, umhverfisfræða og umhverfisréttar vinni drög að frumvarpinu.“ Með þessu máli er verið að reyna að ná saman á einn stað þeim helstu sjónarmiðum sem uppi eru varðandi auðlindir Íslands, hverrar gerðar sem þær eru. Staðreyndin er sú að við erum oft ansi föst á mjög afmörkuðu sviði auðlindaumræðunnar, langmest auðvitað í tengslum við fiskveiðilöggjöfina. Í dag höfum við verið að ræða um fiskeldi. Það er ákveðin auðlind, það rými sem hentar til slíkrar starfsemi, t.d. þang og jarðhiti. Listinn er langur sem getur fallið þar undir en með þessu er markmiðið, eins og ég segi, að ná utan um þetta þannig að þingheimur eigi auðveldara með að ræða auðlindamál með fast land undir fótum. Sambærileg þingsályktunartillaga hefur verið flutt áður á þingi en nú stendur von okkar sem komum að málinu og skrifum undir nefndarálitið að málið komist loksins til framkvæmdar. Er það tillaga mín að málinu verði vísað til ríkisstjórnar til frekari vinnslu og afgreiðslu. Rétt er að taka fram að Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir. Að öðru leyti skrifa allir nefndarmenn undir, Jón Gunnarsson, Bergþór Ólason, Ari Trausti Guðmundsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en vona að málið fái framgang og verði okkur öllum til gagns á næstu misserum eftir að þessi vinna hefur átt sér stað.

Hæstv. forseti. Ég ætla bara rétt að koma hingað upp og þakka fyrir að þetta mál um skilgreiningu auðlinda sé komið í gegnum umhverfis- og samgöngunefnd. Eins og kom fram hjá framsögumanni nefndarinnar, hv. þm. Bergþóri Ólasyni, er sá sem hér stendur flutningsmaður að málinu sem mælt var fyrir í haust. Málið hefur verið flutt fimm sinnum áður, held ég, eða svo á undanförnum þingum liðinna ára af fyrrverandi hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur. Málið er ítarlega unnið og þegar ég vann að undirbúningi á flutningi á málinu fór ég í gegnum ræður, umsagnir og annað slíkt frá fyrri tíð. Tillagan fékk mjög góða umfjöllun í öll skiptin og eins í nefndinni þetta árið. Mig undrar í raun að hún skuli aldrei hafa náð fram að ganga vegna þess að þetta er nokkuð þverpólitískt í lagi. Það sést líka á undirritun á nefndarálitinu að nokkuð mikil sátt er í nefndinni um að málið fái framgöngu. Þess vegna bind ég vonir við og er ansi bjartsýnn á að þetta fái framgang í þetta sinn. Eins og komið hefur fram oft áður hefur mest verið talað um sjávarútveginn í sambandi við auðlindagjöld. Sjávarútvegurinn er eina auðlindin sem borgar gjald af auðlindanýtingu og hefur mörgum þótt það ansi einangrað og að ekki hafi verið skoðað betur að aðrar auðlindir sem eru viðurkenndar manna á milli beri auðlindagjöld. Við samþykktum réttilega í dag gjald af fiskeldismálum þótt varlega sé stigið til jarðar í því og þótt það komi til endurskoðun eftir eitt til eitt og hálft ár er það skref í rétta átt og samþykktum við það nánast öll í þingsal. Þetta verður náttúrlega að vera þannig þegar við tölum um þá aðila sem nýta auðlindina að þeir geti sannarlega borgað auðlindagjald. Það þarf að vinna þetta þannig að gætt sé sanngirni í því að fyrirtæki geti borið það gjald sem á þau er lagt í gegnum lög. Því er mjög brýnt að þetta mál fái góða meðferð og fái afgreiðslu. Eins og ég sagði geri ég mér miklar og góðar vonir um að það verði þannig svo að þetta verði eins faglegt og hægt er og í sátt við sem flesta. Þannig þarf þetta að vera. Enginn hefur mótmælt því að útgerðin eigi að borga auðlindagjald en því hefur meira verið mótmælt hvernig að því er staðið þegar það er reiknað út. Sitt sýnist hverjum í því. Það hefur oft verið nefnt að kvótakerfið sé grýla en það er þá þannig, að mínu áliti, að það segi kannski eitthvað um kvótakerfið að það sé þá þess bært að geta borgað auðlindagjald. Þá hlýtur það að vera alveg ágætiskerfi. Í þessu sambandi vil ég bara endurtaka að ég er bjartsýnn á að málið fái góða afgreiðslu og vona að þingheimur sé mér sammála í því. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra og fer glaður í sinni úr pontunni í þetta sinn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Með frumvarpinu er lagt til að gefið verði út eitt leyfisbréf til kennslu sem felur í sér staðfestingu á þeirri hæfni sem leik-, grunn- og framhaldsskólakennarar þurfa að búa yfir. Í frumvarpinu er byggt á því að viðmiðum um hæfni kennara verði lýst í svonefndum hæfniramma og að komið verði á fót kennararáði sem fjalli um þróun hæfnirammans. Gert er ráð fyrir að útgáfa leyfisbréfa kennara og veiting undanþágna vegna ráðningar leiðbeinenda færist til Menntamálastofnunar. Þá er lagt til að skólastjórnendur beri aukna ábyrgð við mat á hæfni umsækjenda um kennslustörf. Breytingunum er ætlað að greiða fyrir fjölbreyttri starfsþróun kennara, flæði kennara milli skólastiga og auknu starfsöryggi þeirra. Á fundum nefndarinnar var rætt um skort á kennurum og nýliðun í kennarastétt og hvernig taka mætti á þeim vanda. Meiri hlutinn leggur áherslu á að þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu leysa ekki einar og sér þann vanda en frumvarpið er einn liður í mörgum aðgerðum sem m.a. er ætlað að gera kennarastarfið eftirsóknarverðara og leiða til þess að fjölgun verði í kennarastétt með auknum starfsmöguleikum kennara. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um þá meginbreytingu sem frumvarpið felur í sér að lögfest verði ákvæði um eitt leyfisbréf sem byggist á almennri og sérhæfðri hæfni kennara og að lögfestur verði hæfnirammi um menntun kennara og skólastjórnenda. Rætt var um markmið frumvarpsins, þ.e. að auka sveigjanleika og stuðla að auknu flæði kennara milli skólastiga, sem hefur þótt skorta í gildandi lagaumhverfi. Í því sambandi var m.a. bent á að heimild kennara til að kenna á aðliggjandi skólastigum hefur ekki verið viðurkennd og kennarar því verið ráðnir til kennslu sem leiðbeinendur og búið við skert starfsöryggi. Þá hefur verið staðhæft að gildandi lagaumhverfi varðandi leyfisbréf haldi aftur af starfsþróun kennara. Fyrir nefndinni komu fram ólík sjónarmið um hvort gildandi lög heimili kennurum að starfa á aðliggjandi skólastigum. Meiri hlutinn bendir á að með frumvarpinu er stefnt að því að setja skýrari reglur um flæði kennara milli skólastiga. Þannig er ákvæði um eitt leyfisbréf ætlað að leysa úr ákveðinni óvissu í gildandi lagaumhverfi þannig að ljóst sé hvaða stöðu kennari sem hefur fengið útgefið leyfisbréf til kennslu á tilteknu skólastigi hefur við ráðningu í kennslustarf. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að breytingar frumvarpsins feli í sér að dregið verði úr kröfum um sérhæfingu kennara. Þá komu fram athugasemdir um að ekki væri æskilegt að lögfesta skilyrði um hæfni kennara og sjónarmið um að óljóst væri hvernig meta ætti hæfni samkvæmt viðmiðum frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur áherslu á að með frumvarpinu er ekki stefnt að því að draga úr kröfum til sérhæfðrar menntunar kennara. Samkvæmt frumvarpinu eru breyttar kröfur að því er varðar sérhæfingu kennara á svokölluðu 1. hæfniþrepi, þar sem kenndir eru kynningar- og upprifjunaráfangar sem eru sameiginlegir með grunn- og framhaldsskólum. Hins vegar getur skólameistari sem vill krefjast frekari sérhæfingar sett fram kröfur um slíkt í starfsauglýsingu. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að hæfniramminn er til leiðsagnar um inntak kennaramenntunar, starfsþróun og skilyrði fyrir leyfisbréfi. Hann mun jafnframt verða nýttur við mat á gæðum skólastarfs. Lögfesting hæfniramma er í takt við alþjóðlega þróun, en í flestum ríkjum Evrópu eru hæfnirammar fyrir kennarastarf gefnir út af yfirvöldum menntamála. Þá bendir meiri hlutinn á að samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að gefin verði út reglugerð þar sem fjallað verði nánar um lýsingu á almennri og sérhæfðri hæfni. Á fundum nefndarinnar var fjallað um kennararáð og hlutverk þess. Fram komu sjónarmið um að verk- og valdsvið ráðsins væri óljóst. Meiri hlutinn leggur áherslu á að kennararáði er ætlað að vera samstarfsráð um þróun hæfniramma fyrir menntun kennara og skólastjórnenda og er ráðinu fyrst og fremst ætlað ráðgefandi hlutverk gagnvart ráðherra í þeim efnum. Við meðferð málsins í nefndinni var jafnframt rætt um breytingar á stjórnsýslu um útgáfu leyfisbréfa kennara og veitingu undanþágu vegna ráðningar leiðbeinenda, en lagt er til að þessi verkefni færist frá mennta- og menningarmálaráðherra til Menntamálastofnunar. Matsnefnd vegna útgáfu leyfisbréfa verður lögð niður og undanþágunefndir fyrir grunnskóla og framhaldsskóla sameinaðar í eina undanþágunefnd kennara. Meiri hlutinn bendir á að ákvæðum frumvarpsins er ætlað að leiða til meiri skilvirkni í umsýslu leyfisbréfa og stuðla að auknu réttaröryggi þar sem synjun Menntamálastofnunar um útgáfu leyfisbréfs verði hægt að kæra til mennta- og menningarmálaráðherra. Meiri hlutinn leggur áherslu á að breytingar á stjórnsýslu verði unnar faglega og að Menntamálastofnun fái nauðsynlegar fjárheimildir til að vinna að innleiðingu þeirra. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem eru á fylgiskjali í breytingartillögum og bið ég þingmenn um að kynna sér þær. Guðmundur Andri Thorsson og Jón Steindór Valdimarsson skrifa undir álitið með fyrirvara. Þeir telja að í ljósi þess hve viðamiklar breytingar felast í frumvarpinu sem varða kennarastéttina í heild hafi málið þarfnast meiri undirbúnings þannig að unnt væri að ná breiðari samstöðu um það meðal stéttarinnar. Þeir telja málið engu síður horfa til framfara og styðja það í trausti þess að áfram verði unnið að sáttum um það og niðurstaðan verði betra og sveigjanlegra skólakerfi nemendum og kennurum til hagsbóta. Undir nefndarálitið skrifa Páll Magnússon formaður, Steinunn Þóra Árnadóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Guðmundur Andri Thorsson, með fyrirvara, Anna Kolbrún Árnadóttir og Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara. Birgir Ármannsson skrifar undir álitið með heimild samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Virðulegi forseti. Framsögumaður vill einnig leggja fram breytingartillögu við frumvarpið í eigin nafni sem hljóðar svo: 1. 1. mgr. 19. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2020 nema ákvæði til bráðabirgða sem öðlast þegar gildi. Við gildistöku laga þessara falla úr gildi lög um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, nr. 87/2008. 2. Við bætist ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ráðherra skipar samráðshóp til að fjalla um framkvæmd og innleiðingu laganna. Í hópnum skulu vera fulltrúar leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, Kennarasambands Íslands, skólastjórnenda, menntavísindasviðs Háskóla Íslands og menntavísindasviðs Háskólans á Akureyri. Samráðshópurinn skilar niðurstöðum sínum til ráðherra fyrir 1. desember 2019 og gerir allsherjar- og menntamálanefnd grein fyrir framvindu starfa sinna fyrir 15. október 2019. Í ljósi þess, virðulegi forseti, að öllum er það ljóst sem hafa fylgst með málinu að töluverður órói hefur verið í kringum það leggur framsögumaður þessa tillögu fram til að reyna að nálgast þau sjónarmið sem uppi eru og vonast til þess að með því að við gefum okkur lengri tíma, þ.e. miðað við núverandi frumvarp er gildistakan 1. júlí 2019, með því að við gefum okkur tíma til áramóta 2020 og reynum að vinna málið í sameiningu með forystu kennara þá trúi ég því að við náum farsælli niðurstöðu skólakerfinu okkar og þeim sem menntun sækja til heilla.

Herra forseti. Ég hef í allsherjar- og menntamálanefnd komið nálægt því að vinna þetta mál og hef fylgst með því. Það hefur að mörgu leyti verið mjög fróðleg og ánægjuleg reynsla en það hefur líka verið dálítið erfið reynsla. Mín reynsla af skólakerfinu er sú ein að vera þar nemandi og raunar foreldri líka en mín persónulega reynsla er fyrst og fremst sú að hafa verið nemandi, og þegar maður er nemandi hefur kennarinn alltaf rétt fyrir sér. Maður hefur það fyrir satt sem kennarinn segir og þegar maður situr svo sem nefndarmaður og það streyma fyrir mann kennarar sem eru hver öðrum mælskari og meira sannfærandi fer ekki hjá því að maður verði örlítið ráðvilltur þegar þessir kennarar halda mjög ólíkum hlutum fram og eru nánast komnir í hár saman. Maður veit eiginlega ekki sitt rjúkandi ráð. Það er erfitt að gera upp á milli þessara sjónarmiða og ég tel að það sé mjög mikils til vinnandi að reyna til þrautar að sætta þau ólíku sjónarmið sem þarna eru uppi skólakerfinu og ungu fólki landsins til heilla. Ég held að kennari þurfi náttúrlega að vera margvíslegum og alveg ótrúlegustu kostum búinn en kennari þarf að mínu mati fyrst og fremst að kunna að kenna. Ég held að það sé númer eitt og þess vegna held ég að það sé gott, eins og stefnt er að í þessu máli, að sú stoð kennslustarfsins sem snýr að uppeldis- og kennslufræði sé styrkt. Ég held að kennari þurfi að kunna fagið að kenna. Ég held að kennsla sé sérstakt og mjög sérhæft fag og að öllu varði að ná valdi á því fyrir kennarann. Auðvitað verður kennarinn að hafa til að bera djúpan mannskilning og hann þarf að hafa kærleika og umburðarlyndi í miklum mæli og hann þarf líka að hafa djúpa og góða þekkingu á því efni sem hann er að kenna en fyrst og fremst þarf hann að kunna fagið að kenna. Ég er ekkert frá því að það sé til bóta að auka þátt kennslufræði í þessu fagi, jafnvel þó að það kunni að líta svo út sem það sé á kostnað svokallaðrar fagþekkingar, þ.e. þekkingar á þeirri kennslugrein sem kennd er hverju sinni, sem kennarinn þarf vissulega að hafa gott vald á en hann þarf kannski ekki að vera postdoktor í. Markmiðið með þessu frumvarpi sýnist mér vera jákvætt og gott sem er að greiða fyrir fjölbreytni og fjölbreyttri starfsþróun kennara og greiða fyrir því að það geti átt sér stað mikið, öflugt og gott flæði milli skólastiga og það verði aukið starfsöryggi kennara, þ.e. þegar þeir missa starf á einu skólastigi eigi þeir greiða leið á annað skólastig án þess að þurfa að sæta því að vera þar í hlutverki leiðbeinenda og búa við starfsóöryggi. Þetta hefur verið vandamál og hefur skort í gildandi lagaumhverfi, að þetta flæði sé eðlilegt og náttúrulegt og þrátt fyrir tilraunir til að ráða bót á hafa þær einfaldlega ekki borið árangur. Það ríkir augljóslega óvissa þarna sem þetta frumvarp mun bæta úr. Það hafa komið fram áhyggjur, aðallega af hálfu framhaldsskólakennara, af því að verið sé að draga úr kröfum um sérhæfingu kennara. Þeir óttast sem sé að ekki sé tekið nægilega mikið tillit til þess hversu sérhæft og sérstakt starf kennsla á hverju skólastigi er og þeir leggja eðlilega áherslu á sitt skólastig sem þeir hafa þekkingu á sem er framhaldsskólinn. Á móti hefur því verið svarað að ekki sé stefnt að því að draga úr kröfum til sérhæfni í menntun og á það hefur verið bent að skólastjórar geta í atvinnuauglýsingum krafist sérstakrar og frekari sérhæfingar og skólastjórnendur geta valið kennara eftir því sem hentar best þeirra skólum. Þetta þarf reynslan náttúrlega að leiða í ljós og eins álitamál sem komið hafa upp varðandi kennararáð sem er ætlað að verða nokkurs konar samstarfsráð um þróun þessa hæfniramma og á að hafa ráðgefandi hlutverk fyrir ráðherrann. Reynslan þarf bara að leiða í ljós hvernig það gefst. Við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson skrifuðum undir nefndarálitið með fyrirvara sem ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér: „Guðmundur Andri Thorsson og Jón Steindór Valdimarsson skrifa undir álitið með fyrirvara. Þeir telja að í ljósi þess hve viðamiklar breytingar felast í frumvarpinu sem varða kennarastéttina í heild hefði málið þarfnast betri undirbúnings þannig að unnt væri að ná breiðari samstöðu um það meðal stéttarinnar. Þeir telja málið engu að síður horfa til framfara og styðja það í trausti þess að áfram verði unnið að sáttum um það og niðurstaðan verði betra og sveigjanlegra skólakerfi, nemendum og kennurum til hagsbóta.“ Þegar við hv. þingmaður settum þennan fyrirvara við frumvarpið var ekki komin fram breytingartillaga um að fresta gildistöku þessa máls og skipa starfshóp sem væri skipaður fulltrúum ólíkra og ýmissa skólastiga. Þegar þessi breytingartillaga er komin fram vaknar spurningin: Ja, af hverju ekki bara þá að fresta sjálfu málinu þennan tíma sem á að taka sér til að vinna málið betur og ná betri sáttum? Sú spurning stendur opin og ég hef ekki fengið svar við henni sem ég átta mig á. Ég vil ítreka að lokum að mér finnst erfitt að ganga gegn vilja svo mætrar og ágætrar stéttar framhaldsskólakennara sem hafa látið sig svo eindreginn vilja sinn í ljós í þessu máli.

Virðulegi forseti. Mér er ljúft og skylt að koma hér upp og svara spurningu hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar varðandi breytingartillöguna, hvort ekki hefði verið heppilegra að seinka allri gildistökunni. Ástæðan er sú að ég og hv. þingmaður, ásamt fleiri hv. þingmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd, höfum rætt þetta töluvert okkar á milli. Við erum búin að taka aukafundi eftir að málið var tekið úr nefndinni. Ég ráðfærði mig við þá sem betur vita hér á þingi, hvernig heppilegast sé að koma hlutunum fyrir, og þetta er sú leið sem var talin heppilegust, að ég myndi sem framsögumaður bera þessa breytingartillögu upp. Í staðinn fyrir að taka málið til baka inn í nefnd og fara að grauta í því þar er þetta sú leið sem var farin. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég vona að forseti misvirði það ekki við mig að ég sé hér að spyrja spurninganna og hv. þingmaður svari. Það á sennilega að vera á hinn veginn. En við skulum ekki fást um það. Ég geri ekki athugasemd við þessa málsmeðferð, alls ekki, en eftir sem áður stendur spurningin hvort það hefði ekki fremur verið fallið til þess að stuðla að sáttum við þá stétt kennara sem helst hefur beitt sér gegn þessu máli, framhaldsskólakennara, að fresta málinu alveg, fresta því að Alþingi samþykkti þetta frumvarp og freista þess að vinna málið áfram í sumar í samráði við hagaðila og leggja það síðan aftur fram á næsta þingi.

Virðulegi forseti. Ég tel að hvor leiðin sem er sé fær, þ.e. að ef sú breytingartillaga sem ég lagði fram verður samþykkt yrði tíminn nýttur í framhaldinu, sumarið og haustið nýtt, til að reyna að fara þann veg að sætta þau sjónarmið sem uppi eru sem okkur hv. þingmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd eru orðin mjög vel kunn. Ég tel að tímasetningin sé svo sem ágæt. Það er mjög gott að frumvarpið verði að lögum og að menn nýti tímann í framhaldinu, til 1. desember 2019, til að skila af sér og vinna að málinu og ná sáttum. Ég trúi ekki öðru en þeim sem treyst er fyrir uppeldi æsku Íslands auðnist að ná saman um farsæla niðurstöðu.

Herra forseti. Mál það sem við ræðum er býsna viðamikið og felur í sér umtalsverðar breytingar. Ég held að frumvarpið sé í fyrsta lagi lagt fram af góðum ásetningi, en eins og fram kemur skrifa ég undir álitið með fyrirvara. Í grunninn tel ég að málið sé gott og markmiðin góð, þ.e. að líta í ríkari mæli á skólann sem sinnir fræðsluskyldu og skólaskyldu, þ.e. skólaskyldunni upp að 16 ára aldri og síðan fræðsluskyldu til 18 ára aldurs, að mjög mikilvægt sé að við lítum á þetta sem eina heild. Þrátt fyrir að það sé ein heild eru samt eðli málsins samkvæmt mismunandi áherslur í kennslu, kennsluaðferðum og námsefni. Það leiðir auðvitað af sjálfu en við þurfum samt að líta einhvern veginn á þetta allt saman sem eina heild. Og þó að það sé ekki efni þessa frumvarps held ég að mjög æskilegt væri að skoðað yrði í framhaldinu að gera þær breytingar á skóla sem sinnir fræðsluskyldunni, þ.e. fræðslu barna upp að 18 ára aldri, að litið sé þetta sem einn skóla og horfa á þetta þannig. Ég held að í sjálfu sér geti frumvarpið verið ágætur liður í þeirri hugsun sem ég tel að við verðum að temja okkur og sé því, sem mestu máli skiptir, á endanum nemendunum fyrir bestu og sé til þess fallið að tryggja bestu menntunina. Aðalatriðið í málinu er að þeir sem í skólanum eru fái bestu menntun og kennslu sem nokkur möguleiki er á. Óhætt er að segja, og kom fram hjá framsögumanni málsins, og hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni sem einnig hefur tekið til máls, að það er mjög miður að ekki hafi tekist - og sjálfsagt eru ýmsar ástæður fyrir því sem bæði er hægt að setja á reikning kennarasamtakanna, þ.e. fagfélaga kennara, og sjálfsagt að einhverju leyti á þá sem hafa verið að vinna þetta mál, undirbúa og kynna - að ná sammæli um að þetta sé allt saman til bóta. Þarf svo sem ekki að tala neitt rósamál í kringum það að ágreiningur er fyrst og fremst af hálfu framhaldsskólakennara um að málið sé gott, þeim þykir að vegið sé að sérstöðu þeirra og hlutverki í þessu kerfi. Ég er reyndar ekki alveg sannfærður um að það sé að öllu leyti rétt mat, en það skiptir svo sem engu máli hvert mitt mat er í því ef það er mat kennaranna sjálfra sem í hlut eiga. Það er miður og að því lýtur sá fyrirvari sem við hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson gerðum og er búið að gera hér rækilega grein fyrir. Lagt hefur verið í þá vegferð að reyna að finna grunn að því, eftir að frumvarpið kom fram og er komið til meðferðar þingsins, að ná einhvers konar betra samkomulagi um málið í heild sinni. Það hefur ekki alveg tekist og er auðvitað mjög miður. Ég held samt, og þó að ég tali mikið um mikilvægi þess að sammæli og sátt náist, að þegar búið er - ég er ekki að segja að það sé búið núna - að reyna til þrautar að ná samkomulagi um hvernig Alþingi og menntamálayfirvöld hafa hugsað sér að skipa málum verður á endanum að höggva á þann hnút. Auðvitað er best, ef hægt er, að leysa hnútinn og að því þurfum við að vinna og að því lýtur þessi fyrirvari. Varðandi það hvort skynsamlegt er annaðhvort að fresta málinu í heild eða fallast á breytingartillögur sem hv. framsögumaður hefur lagt fram í eigin nafni, þ.e. að fresta gildistökunni og reyna að ná samkomulagi, veit ég ekki alveg hvað er best í því. Ég vil þó segja að ég held að á endanum skipti kannski ekki alveg höfuðmáli hvor leiðin er farin í rauninni. Málið snýst um að reyna að ná samkomulagi sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt og fyrir mína parta get ég í sjálfu sér fallist á breytingartillögur sem lagðar hafa verið fram um þessa frestun á gildistökunni og tilraunum til að ná sáttum og jafnframt held ég að ég verði að taka fram að ég áskilji mér rétt til þess í framhaldinu þegar þessar sáttatilraunir allar hafa verið lagðar fram. Mér þykir líklegt að þær muni óhjákvæmilega leiða til þess að gera þurfi breytingar á þeim lögum sem fyrir verða. Ég held að mikilvægt sé að brýna það fyrir hæstv. menntamálaráðherra að hafa þá opin augu fyrir því hvort og hvað er hægt að gera annað en bara að takast á við hið einangraða vandamál, af því að málið fjallar um miklu meira en bara leyfisbréfið og þennan ágreining sem er uppi, eða mismunandi sjónarmið skulum við segja, milli kennarafélaganna um þátt uppeldis- og kennslufræðinnar og sérgreinarinnar hins vegar. Mjög mikilvægt er að horfa á málið allt og vita hvort hægt er að sníða það þannig - ég er ekki með neinar tillögur í því samhengi - að menn hafi mjög opinn huga þegar menn koma að þessu til að reyna að endurnýja málið með einhverjum hætti. Eða vera tilbúnir til þess ef það er það sem til þarf og leggja þá fram tillögur og frumvörp í þeim efnum. Ég veit að ekki mun standa á hv. allsherjar- og menntamálanefnd að takast á við það verkefni ef það kemur á hennar borð. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Þó að ég hafi talað um að á endanum þurfi að höggva á hnúta er gríðarlega mikilvægt að við reynum allt sem við getum til að leysa úr þessu máli með farsælum hætti. Ég ætla að ljúka máli mínu á þessu, að það er eiginlega mikil ábyrgð sem hæstv. menntamálaráðherra fær í fangið, nauðug viljug sjálfsagt, að reyna að koma þessu þannig fyrir að víðtækari sátt geti orðið um málið. Ég vil að það komi fram úr þessum ræðustól að það er líka mikil ábyrgð á herðum kennarasamtakanna og kennarafélaganna allra að vinna að því af opnum huga að vita hvort hægt er að finna leiðir til að greiða úr þessu.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, sem í daglegu tali, í þinghúsinu a.m.k., hefur oft verið kallað leyfisbréfamálið. Ég lýsti við 1. umr. ákveðnum efasemdum um þetta mál, hvort það væri í raun fullbúið og hvort líklegt væri að það næði þeim markmiðum sem m.a. koma fram í greinargerðinni, til að mynda eins og því að það leiði til þess að aðsókn í kennaranám muni aukast. Ég lýsti líka áhyggjum mínum af því að ég sjái fyrir mér ákveðna hættu á því að dreifðari byggðir úti um land, svæði sem hafa átt erfitt með að ná til sín kennurum, gætu orðið verr settar en er núna og þá væri kannski ekki nægilega vel af stað farið. Mér finnst nefndin kannski ekki hafa tekið mikið á þessum áhyggjum og heldur ekki tekið nægjanlega á þeim áhyggjum sem framhaldsskólakennarar hafa lýst vegna málsins. Breytingartillögur nefndarinnar og breytingartillaga hv. þm. Þórarins Péturssonar eru hins vegar til bóta, það er óhætt að segja það, og munu vafalítið hjálpa til. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sá samráðshópur sem þarna er talað um að skipa skili áliti og komi tillögum sínum til þingsins og ráðherra og að þingnefndin eða ráðherra eftir atvikum hugleiði, ef ekki er komin almennileg sátt í málið þegar samráðshópurinn skilar af sér, að skoða hvort hægt væri að fresta málinu frekar til að ná betri sátt í því. Ég held að það skipti okkur öll og menntun í landinu alveg gríðarlega miklu máli að samstaða sé um að við séum að fara rétta leið og að sú leið sem verður farin verði menntakerfinu til heilla.

Virðulegi forseti. Mér finnst rétt að byrja á að nefna að þótt ég eigi sæti í allsherjar- og menntamálanefnd var ég ekki viðstaddur fundinn þegar málið var afgreitt úr nefndinni og kom því ekki að samþykkt nefndarálitsins sem við ræðum hér. Eins og hefur komið fram hjá flestum ræðumönnum, heyrist mér, er alveg ljóst af umfjöllun nefndarinnar að fjölmörg tækifæri til framþróunar skólakerfisins eru í þeim hugmyndum sem koma fram í frumvarpinu. Hins vegar vantar ákveðinn herslumun upp á að allt gangi saman. Oft er það þannig að herslumunurinn er kannski mesti munurinn. Það birtist í því, sem hér hefur líka komið fram í umræðunni, að það hafa komið fram verulegar athugasemdir við málið sem ég tel mjög mikilvægt að bregðast við. En það næst ekki á þessu þingi, það næst ekki á vettvangi allsherjar- og menntamálanefndar fyrir þinglok sem verða væntanlega á morgun. Það er vinna sem þarf að gera af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytis. Umfjöllun nefndarinnar snerist mikið um hugmyndina um eitt leyfisbréf til kennslu fyrir öll skólastig en fram hefur komið að Félag framhaldsskólakennara leggst eindregið gegn þeirri breytingu á meðan önnur félög innan vébanda Kennarasambandsins eru jákvæðari gagnvart þeirri breytingu. Að mínu mati er það lykilatriði, þegar löggjafinn breytir ákvæðum laga sem snúa beint að grundvallarréttindum vinnandi fólks, að þá sé það ekki gert í mikilli ósátt við þann hóp sem um ræðir. Hér er ég ekki að tala um að allir eigi að ganga fullkomlega sáttir frá borði heldur einfaldlega að ekki sé ólgandi ágreiningur um málið sem ég tel því miður vera stöðuna varðandi leyfisbréfin og framhaldsskólakennara sérstaklega. Þess vegna þykir mér sú breytingartillaga sem komin er frá hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni góð að því leyti að hún býr til ákveðið svigrúm til að freista þess að ná þeirri sátt sem þarf inn í málið með því að fresta gildistöku og bæta við ákvæði til bráðabirgða um starfshóp sem taki á þessum málum. Þar að auki held ég að með þessari frestun sé einfaldlega komið til móts við kaldan veruleika málsins sem er sá að innviðirnir voru væntanlega ekki tilbúnir að taka við þessari breytingu fyrir næsta skólaár. Menntamálastofnun hefði þurft að breyta sínum kerfum og væntanlega ekki náð því í tæka tíð þannig að þessi breytingartillaga er með góðri raunveruleikatengingu og ég fagna því. Það er samt mikilvægt að halda því til haga að þó að leyfisbréfin hafi tekið drjúgan hluta af umfjöllun nefndarinnar eru þau alls ekki eina atriðið sem vantar herslumuninn upp á. Ég segi herslumun aftur af því að það vantar ekki svo mikið upp á. Það á að vera hægt að nýta nokkrar vikur, örfáa mánuði, á haustmisseri til að ná utan um þetta mál ef allir koma viljugir að borðinu. Sem dæmi um slík efnisatriði er það að kennararáði er falið víðtækt hlutverk í frumvarpinu. Það var bent á að hlutverk þess sé óljóst og að mikilvægt sé að skýra betur formlega stöðu ráðsins, m.a. með hliðsjón af hlutverki sambærilegra kennararáða erlendis. Svo er lögfesting hæfniviðmiða mikil breyting. Það var bent á að inntak þeirra einkenndist af núgildandi menntastefnu, en menntastefna er einmitt í endurskoðun þessa dagana, en jafnframt að árekstrar geti komið upp á milli hæfniviðmiðanna og gæða- og hæfniviðmiða sem háskólar hafa skilgreint um inntak kennaramenntunar sem sömuleiðis eru í endurskoðun þessa dagana. Það er mikið í deiglunni sem þetta mál hefði gott af því talast á við. Þá hafa komið fram ábendingar um að frumvarpið dragi úr sérhæfðri hæfni og menntun kennara og þar sem afar mikilvægt er að útfærsla hæfniviðmiða sé vönduð og ígrunduð færi mögulega betur á að viðmiðin sjálf séu skilgreind í reglugerð frekar en í lögum eins og hér er lagt til. Þessi tvö atriði, kennararáð og hæfniviðmið, komu til að mynda fram í umsögn Kennarasambandsins, regnhlífarsamtaka kennara á Íslandi, og við þeim er ekki brugðist í tillögum allsherjar- og menntamálanefndar. Þá var bent á að frumvarpinu er ætlað að tryggja atvinnuöryggi fyrir kennara sem flytja sig á milli skólastiga en þeir hafa til þessa þurft að stóla á tímabundna ráðningu sem leiðbeinendur. Þetta hefur verið bagalegt ástand fyrir þá kennara sem mætti auðvitað leysa með því að þeir sem reka skólana greiddu þeim einfaldlega laun sem kennurum frekar en að pína þá niður á leiðbeinendalaun eða að þeir sem reka skóla myndu meta starf leiðbeinandans nær því sem starf kennarans er metið, að framlag einstaklingsins væri metið meira. Það eru útfærsluatriði sem eiga kannski frekar heima í kjarasamningum, en þetta aukna flæði er eitthvað sem ýmis aðildarfélög Kennarasambandsins fagna. Á móti kemur að Alþýðusambandið t.d. setur spurningarmerki við það hvers vegna ekki sé leitað leiða til að styrkja stöðu þeirra sem ekki hafa kennaramenntun og leyfisbréf, svo sem leikskólaliða sem hafa búið við sama óöryggi og aðrir leiðbeinendur, að ganga á eins árs ráðningarsamningum en vera oft mjög góðir í sínu starfi. Eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sagði: Þú þarft bara að vera flinkur kennari með samkennd og frásagnarhæfileika og gott hjartalag. Við þessu er ekki brugðist í tillögum allsherjar- og menntamálanefndar en ætti vel heima í þeirri skoðun sem fram undan er. Þá stöndum við eftir með spurninguna sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson spurði: Ja, ef við erum hvort eð er að fresta málinu með því að fresta gildistöku þess, af hverju þá ekki að fresta afgreiðslu málsins líka? Við höfum tvær leiðir að þessu. Við getum breytt lögunum í dag og skapað sáttina á morgun. Út á það gengur breytingartillagan frá Þórarni Inga Péturssyni. Hins vegar getum við skapað sáttina í dag og breytt lögunum á morgun. Ég er hrifnari af síðari útgáfunni af því að hin útgáfan, sú sem byggir á breytingartillögunni sem hér liggur fyrir, felur í sér þá áhættu að samtalið í sáttanefndinni renni út í sandinn og þá stöndum við frammi fyrir því í lok þessa árs, þegar lögin taka gildi, að ekki hefur skapast nein sátt og ekki hafa unnist neinar breytingar á málinu. Þar með hefðum við gert það sem mér þykir svo mikilvægt að við gerum ekki, þar með hefðum við breytt ákvæðum laga sem snúa beint að grundvallarréttindum vinnandi fólks í bullandi ósætti við þann hóp.

Hæstv. forseti. Ég verð alveg að viðurkenna að það er engin sérstök hrifning hjá mér hvað þetta frumvarp varðar. Ég er ekki að segja að ég sé endilega á móti því eða greiði atkvæði á móti því en ég hef einhvern veginn á tilfinningunni að það skapi meiri vanda en það á að leysa. Í nefndarálitinu segir að tilefni frumvarpsins sé skortur á kennurum og nýliðun í kennarastétt. Nú eru að vísu fréttir um annað. Ég verð að vera viss um að hér sé á ferð eitthvað sem er til bóta miðað við núverandi aðstæður. Það er heilmikil andstaða við þetta frumvarp, sérstaklega hjá framhaldsskólakennurum. Í mínum huga eru skólastigin bara gjörólík. Ég velti fyrir mér að á sama tíma og við erum að lengja kennaranámið, hvort sem er hjá leikskólakennurum eða grunnskólakennurum, við erum nýbúin að lengja það úr þremur árum í fimm til að tryggja að það sé góð, fagleg þekking til að kenna þessum aldurshópi, er það næsta sem við gerum að heimila fólki sem hefur kannski tekið BA-gráðu eða MA-gráðu eða BS-/MS-gráðu í háskóla og tekið kennslufræði í einn vetur að fara að kenna þessum sömu krökkum, fá leyfisbréf upp á það. Til hvers vorum við þá að breyta þessu námi úr þremur árum í fimm ár? Hér er einhvern veginn verið að flakka fram og til baka, gefa ein skilaboð um að það sé svo mikilvægt þegar við kennum börnunum okkar, yngstu börnunum, að menn hafi fimm ára háskólanám eftir stúdentspróf, en svo getum við haft einhvern úr háskóla sem lærir þar í þrjú ár eða jafnvel fimm og einn vetur í kennslufræði og hann getur farið að kenna. Við getum ekki hugsað okkur að gefa leikskólaliða sem er búinn að fara á öll námskeið og hefur haft umsjón leikskólakennara, jafnvel í 30 ár, leyfisbréf til að kenna, bara alls ekki. Ég skynja að það er mest andstaða hjá framhaldsskólakennurum við þetta. Ég hefði samt haldið að það gæti einna mest gagnast þeim, mestir möguleikar fyrir þá af öllum. Ég á erfitt með að sjá fyrir mér að skólastjórnendur framhaldsskóla þar sem gerð er krafa um mjög mikla fagþekkingu á því fagi sem viðkomandi kennir telji að grunnskólakennarar og leikskólakennarar, með fullri virðingu fyrir þeim, hafi slíka þekkingu til að kenna fögin, enda er bara gjörólíkt að kenna í framhaldsskóla og að kenna börnum í grunnskóla. Ég tala nú ekki um leikskóla. Það kann samt að vera einhver skurðpunktur með efstu bekkjum í grunnskólanum. En ég tel miklu eðlilegra að skoða þetta aðeins betur og fara betur yfir þetta, það gæti verið eðlilegt að framhaldsskólakennarar gætu kennt líka í efstu bekkjum grunnskóla þar sem er meira verið að kenna fagið en að halda alveg utan um börnin, eða unglingana í því tilviki. Ég óttast að þetta muni skapa meiri vanda en var ætlað að leysa, ég tala nú ekki um ef öll kennarastéttin er einhvern veginn upp í loft, meira og minna, í sambandi við þetta frumvarp. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er stjórnarfrumvarp og ég er í stjórnarmeirihlutanum og hef alveg sérstakar mætur á framsögumanni þessa máls en þrátt fyrir það er mjög erfitt fyrir mig að samþykkja það þótt óvíst sé að ég setji mig sérstaklega á móti því. Ég vildi bara benda á þetta. Ég tel eðlilegt að skoða málið betur og tek því undir með hv. þingmönnum Guðmundi Andra Thorssyni og Jóni Steindóri Valdimarssyni sem eru með fyrirvara. Þetta eru viðamiklar breytingar og þær geta haft ýmsar afleiðingar. Við þurfum að skoða öll tilvik sem gætu komið upp og freista þess að fara betur yfir þetta, ná meiri samstöðu, hugsanlega finna einhverjar breytingar, hafa einhverja skurðpunkta - sem gætu verið þá leikskólakennarar og yngstu árin í grunnskóla með sama leyfið, og efstu bekkirnir í grunnskólanum og svo framhaldsskólinn gætu verið með einhvers konar leyfisbréf. En ef er bara eitt leyfisbréf yfir allt, eins ólík og þessi skólastig eru að mörgu leyti, alla vega á ákveðnum aldri, held ég að það væri alveg þjóðráð að skoða þetta betur. Ég er að hugsa um að láta þetta gott heita.

Hæstv. forseti. Þetta er fyrir margra hluta sakir áhugavert mál sem rætt er hér, það mál sem við höfum rætt um sem eitt leyfisbréf. Hugsunin eða pælingin á bak við það er góð að mínu mati, að auka sveigjanleika og möguleika í starfi kennara, hvort sem það er á leik-, grunn- eða framhaldsskólastigi. Verið er að halda áfram þeirri hugsun sem þverpólitísk samstaða hefur verið um að auka starfsöryggi og fjölbreytni í starfsumhverfi kennara, möguleika þeirra á að fara á milli skólastiga en um leið að nota það í þeim tilgangi að efla og styrkja kerfið og gera það fjölbreyttara þannig að hægt sé að mæta ólíkum þörfum allra þeirra ólíku einstaklinga sem eru innan skólakerfisins. Og við erum alltaf að taka, að mínu mati, hverju sinni jákvæð skref fram á við í þá átt. Lenging kennaranáms hefur verið umdeild. Ég er enn þeirrar skoðunar að það hafi verið rétt skref, sannfærð um að það hafi verið rétt skref að lengja kennaranámið. Margir segja að umsóknum í kennaranámið hafi fækkað eftir að það var lengt. Það er ekki rétt, umsóknum var þegar byrjað að fækka á árunum 2003–2004. Ákveðin þróun var alveg til ársins 2010 í kennaranám sem var kannski ekki nægilega jákvæð. Lenging kennaranámsins var fyrst og fremst sett fram í tengslum við heildstæða endurskoðun á skólalöggjöfinni í leik-, grunn- og framhaldsskóla, og kröfum sem við settum fram á sínum tíma og, eins og ég segi, þverpólitísk samstaða var um lengingu kennaranámsins í fimm ár. Mikið var talað um Finnland og markvisst litið til Finnlands varðandi kennaranámið og líka unnið í mikilli samstöðu við alla kennarastéttina, leik-, grunn- og framhaldsskóla. Það skiptir gríðarlega miklu máli að hafa það í huga að það var ekki sjálfgefið, en það skiptir máli að að þeirri breytingu var unnið í samstöðu við kennarastéttina og fyrirmynda var m.a. leitað til Finnlands. Ég hef hins vegar gagnrýnt það einu sinni, tvisvar og oftar úr þessum ræðustól að eftir gildistöku laganna og síðan má kannski segja eftir hrun hafi útfærslunni á kennaranáminu ekki verið fylgt nægilega eftir. Útfærslan ein og sér átti ekki að vera þannig að það væri eingöngu lenging á kennslufræðinni sem slíkri heldur átti að fara í það að auka starfskennslu, vinnu á vettvangi, en það var ekki gert nægilega markvisst. Því vil ég fagna að verið er að vinna að því í dag. Ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt erum við ekki að hvika frá þeirri kröfu, en erum að gera það í rauninni eins og vilji löggjafans á sínum tíma var, að víkka það út, annars vegar að efla fagþekkingu og kennslufræði en hins vegar að fara líka út í það að auka reynslu á vettvangi og fara þá einnig í markvissara samstarf við sveitarfélögin sem m.a. bera ábyrgð á leik- og grunnskólastiginu og gera það sama síðan við framhaldsskólastigið. Þetta er svona það sem mér finnst mikilvægt að halda til haga, að við sýnum að við gerum ekki minni kröfur til kennara og menntunar kennara en til annarra mikilvægra starfa sem við leggjum áherslu á í íslensku samfélagi. Þetta er lykilstaða fyrir íslenskt samfélag og framþróun þess til að afla ákveðinna tækifæra og gera börnin okkar og samfélagið í stakk búið til að takast á við fjölbreytta framtíð sem bíður okkar og verður að vera þannig. Það þýðir að við þurfum að hafa öfluga kennara, sem við höfum, eins og lýst hefur verið og ég sé hv. þm. Guðmund Andra Thorsson sem hélt einmitt fína ræðu um hvernig við sjáum kennarana, hvaða eiginleika þeir eiga að hafa og við getum blessunarlega horft upp á það dagsdaglega, við sem eigum börn sem hafa farið í gegnum öll skólastig. Mikilvægt er að sjá þennan sveigjanleika á milli, gera kerfið þannig að það verði sveigjanlegt en ekki slaka á kröfum, að við höfum ákveðinn metnað og ákveðna sýn til skemmri sem lengri tíma. Og hægt er að hjálpast að með margt. Ég tel til að mynda að breytingar á lánasjóðskerfinu sem stefnt er að séu til bóta. Það sem ég staldra hins vegar við núna er að ég tel að í fyrsta lagi sé hægt að ná þessu fram undir núverandi fyrirkomulagi og láta reyna á þennan sveigjanleika sem nú er til staðar í löggjöf, til að mynda að framhaldsskólakennarar eða grunnskólakennarar geti farið á milli. Það er alveg ljóst að skiptar skoðanir eru innan Kennarasambandsins. Leik- og grunnskólakennarar vilja þessa breytingu en framhaldsskólakennarar hafa varann á sér. Það er skiljanlegt. Ég skynja það þannig að þó að þetta mál hafi verið vel unnið af hálfu nefndarinnar verði bara betra að gefa því örlítið meiri tíma. Þó er tillaga hv. þm. Þórarins Inga Péturssonar allrar athygli verð. Ég held að þar sé einmitt verið að reyna að nálgast þessi sjónarmið með því að framlengja og ég held að hún yrði a.m.k. til bóta, en varðandi öll þau mál sem hafa verið erfið eða umdeild þvert á flokka í gegnum tíðina - ef þau hafa fengið aðeins meiri tíma til að gerjast og þroskast, veita meira svigrúm til þess og tækifæri til að tala saman við viðkomandi hagaðila, kerfið líka sem slíkt, hvort sem það er Menntamálastofnun eða menntamálaráðuneyti, þá hafa þau alltaf batnað. Ég man ekki eftir neinu máli sem hefur verið sett í bið, flutt aftur og síðan samþykkt, hafi versnað við það. Í fljótu bragði man ég ekki eftir því að mál hafi versnað við það að verða síðan samþykkt á næsta þingi. Mér finnst vera svo mikið undir. Það er svo mikið undir að við náum breytingum í sem mestri sátt. Ég tala af ágætri reynslu þar, ég vona að ég hljómi ekki stútfull af hroka, en ég rak mig á að fara af stað með ákveðnar breytingar í ekki nægilega miklu samráði við kennaraforystuna og ýmsa aðra. Það var ágætt að staldra aðeins við og ná m.a. tíu punkta eða skrefa samkomulaginu á sínum tíma sem hafði mikla þýðingu fyrir alla vinnu síðar varðandi heildstæða löggjöf í skólunum, kennaramenntunina og margt fleira má telja. Í mestu vinsemd tel ég betra fyrir þessa mikilvægu hugsun sem er undirliggjandi í frumvarpinu, og ég tek undir, varðandi sveigjanleika í námi og möguleika kennara, að gefa málinu meiri tíma. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra myndi gera allt til þess að ná enn ríkari og meiri samstöðu og ég undirstrika að ég er sannfærð um að málið myndi ekki versna. Það er þess virði að láta á það reyna og mér hugnast heldur ekki miðað við þá tóna - ég segi eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði, ég er ekki einu sinni með þær vonir og væntingar að hægt sé að ná samstöðu um öll mál. Það er ekki þannig og ekki heldur í þessu, en það er hægt að ná meiri samstöðu en nú er. Það fer ekki allt alveg mótatkvæðalaust hér í gegn. Ég velti fyrir mér, ef það er rétt sem maður heyrir og skynjar innan kennarastéttarinnar að kennarastéttin verði sundruð, hugsanlega að kennarasamtökin tvístrist, þá spyr ég, af því að við erum að afgreiða þetta núna með þessum hætti: Fyrir hverja er það til hagsbóta? Er það til hagsbóta fyrir skólakerfið eða fyrir kennarastéttina sem slíka að hafa ekki látið reyna á enn meiri samstöðu? Fyrir hverja er sundruð kennarastétt til hagsbóta? Hún er ekki til hagsbóta fyrir skólakerfið sem slíkt, skólana, nemendur sem vita að þeir fara í leikskóla, grunnskóla og langflestir í framhaldsskóla. Það þarf að vera fallegt samtal þarna á milli. Þrátt fyrir ákveðinn ágreining verður að vera teygja og sveigjanleiki þar á milli og samtalsbið líka þannig að ég velti fyrir mér fyrir hverja sundruð kennarastétt er. Hún er kannski best fyrir pólitíkusa, kannski best fyrir menntamálaráðherra og stjórnendur hverju sinni að taka hverja stétt fyrir sig, það er kannski betra en að taka stéttina heildstæða, en mér hugnast ekki sú sýn. Þess vegna segi ég enn og aftur í mestu vinsemd að þetta er mál sem ég tel að hægt verði að vinna betur í sumar og strax á haustdögum og vinna síðan á næsta þingi. Við í Viðreisn höfum sýnt að við höfum nálgast svona snúin mál málefnalega. Við erum lausnamiðuð, við erum ekki að gera það til að tefja málið, við erum að setja þetta fram, eða ég fyrir mína parta, til að það náist meiri samfella í nálgun og samstaða í þessu áhugaverða máli sem snertir eitt leyfisbréf. Fleira var það kannski ekki af minni hálfu en ég vona að sagan hjálpi okkur til að skilja þessa nálgun mína. Ég held að það sé þess virði að láta á það reyna að fara í eina yfirferð í viðbót, þó að ég undirstriki að nefndin hefur unnið þetta vel, ráðuneytið, ekki spurning, og líka tillaga hv. þm. Þórarins Inga Péturssonar varðandi breytingu á þessu. Mér finnst þetta meira en umhugsunar virði og hvet ráðherra og þingið til að huga betur að þessu. Einnig er vert að draga fram að þetta er eitt af þeim málum sem við í hinni ábyrgu stjórnarandstöðu drógum fram og sögðum: Þetta getur orðið snúið. Þetta getur valdið ákveðnum núningi á síðustu metrum. Þetta mál er nokkuð umdeilt en á móti kemur að það var alveg skýrt af hálfu forystufólks ríkisstjórnarflokkanna, forsætisráðherra, formanns Framsóknarflokksins og formanns Sjálfstæðisflokksins, að menn lögðu áherslu á að fá þetta afgreitt. Ég skil alveg að menn vilji fá málin afgreidd en þetta er mál sem ég tel að geti orðið enn þá betra með aðeins meiri yfirlegu og umfjöllun.

Herra forseti. Ég geri grein fyrir nefndaráliti um nýtt frumvarp til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum frá árinu 2000, nr. 106/2000, og ætla að fara með örstutt mál til skýringar á þessu frumvarpi. Það var svo að upprunalegt breytingarfrumvarp innihélt nokkur ákvæði umfram þau sem innleiðing EES-gerðarinnar tekur til en frumvarpið sem hér er til afgreiðslu er hins vegar hreint innleiðingarfrumvarp þessarar gerðar eins og gerð er betur grein fyrir í nefndarálitinu sem ég fer í gegnum á eftir. Nefndin fékk 20 umsagnir og tók á móti níu gestum og vann svo þetta nefndarálit á nokkuð skömmum tíma. Með þessu frumvarpi, herra forseti, eru lagðar til breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/52/ESB frá 16. apríl 2014 um breytingu á tilskipun 2011/92/ESB um mat á áhrifum sem tilteknar framkvæmdir á vegum hins opinbera og einkaaðila kunna að hafa á umhverfið sem átti að innleiða fyrir 16. maí 2017. Með frumvarpinu er einnig verið að bregðast við dómi EFTA-dómstólsins um samningsbrot gegn Íslandi (mál nr. E-6/18) frá 14. maí sl. þar sem Ísland hefur ekki innleitt tilskipunina. Frumvarp til innleiðingar á tilskipuninni var lagt fram á 148. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Einnig eru lagðar til breytingar á skipulagslögum, nr. 123/2010, og lögum um umhverfismat áætlana, nr. 105/2006. Í frumvarpinu eru lagðar til fjölmargar breytingar á lögunum og nýmæli, svo sem ákvæði um gildistíma ákvörðunar um matsskyldu, ítarlegri kröfur um upplýsingar í frummatsskýrslu, mótvægisaðgerðir og vöktun framkvæmda. Þá er lögð til heimild til að samþætta skýrslugerð og til að sameina mat á umhverfisáhrifum samkvæmt þeim lögum, lögum um umhverfismat áætlana og skipulagslögum. Fram komu ábendingar um að í frumvarpinu sé að sumu leyti verið að ganga lengra en samkvæmt tilskipuninni og að það myndi stuðla að meiri gæðum ef málinu væri frestað og það skoðað samhliða heildarendurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Fyrir liggur að umhverfis- og auðlindaráðherra hefur skipað starfshóp sem hefur verið falin heildarendurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt skipunarbréfi starfshópsins ber honum að skila drögum að frumvarpi í síðasta lagi 1. janúar 2020. Nefndin telur að í ljósi dóms EFTA-dómstólsins sé nauðsynlegt að ljúka innleiðingu tilskipunarinnar á yfirstandandi þingi en ekki fresta afgreiðslu þess og bíða niðurstöðu starfshópsins. Herra forseti. Nefndin leggur til breytingu á frumvarpinu þannig að það feli í sér hreina innleiðingu á tilskipun, eins og áður segir. Nefndin leggur því til að þau ákvæði sem ekki lúta beint að innleiðingu tilskipunarinnar verði felld brott eins og orðalagsbreytingar í skilgreiningum laganna sem er að finna í a–e-lið 1. gr. og í 7. og 8. gr. frumvarpsins. Þá leggur nefndin til að a-liður b-liðar 3. gr. um efni mats á umhverfisáhrifum orðist í samræmi við orðalag tilskipunarinnar. Bendir nefndin á að við yfirstandandi vinnu við heildarendurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum og tengdra laga þarf að gæta sérstaklega að samræmi í skilgreiningum á milli lagabálka. Einnig er lagt til að felld verði brott ákvæði er varða valkvæðar undanþáguheimildir tilskipunarinnar sem eru í 4. og 6. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til að ákvæði er varðar tímamörk við ákvörðun um endurskoðun umhverfismats í 11. gr. frumvarpsins verði fellt brott og beinir því til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins að það verði tekið til ítarlegrar skoðunar við heildarendurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum þar sem fyrir nefndinni kom fram að meiri tíma þyrfti til að skoða breytinguna og áhrif hennar. Einnig er lagt til að felld verði brott tillaga að breytingu á ákvæði skipulagslaga er varðar breytingu á gildistíma framkvæmdaleyfa úr 12 mánuðum í tvö ár en það tengist beint ákvæði frumvarpsins um tímamörk við ákvörðun um endurskoðun umhverfismatsins. Önnur atriði sem nefndin leggur til breytingar á tengjast framangreindum breytingum á frumvarpinu. Þá er lagt til að gildistaka laganna verði 1. september nk. til að gefa framkvæmdaraðilum, Skipulagsstofnun og sveitarstjórnum frekara svigrúm til undirbúnings vegna breytinganna sem frumvarpið felur í sér. Auk þess leggur nefndin til smávægilegar lagfæringar. Þá er því til að dreifa að nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali sem liggur frammi eins og vera ber. Bergþór Ólason og Karl Gauti Hjaltason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Helga Vala Helgadóttir og Hanna Katrín Friðriksson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álit þetta með heimild samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þá rita undir álitið sá sem hér talar, Ari Trausti Guðmundsson, fyrsti varaformaður og framsögumaður, Brynjar Níelsson, Helga Vala Helgadóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Hanna Katrín Friðriksson. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um póstþjónustu frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Eins og hæstv. forseti fór yfir liggur frumvarpið fyrir á þskj. 293, nefndarálitið á þskj. 1916 og breytingartillögur á þskj. 1917. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín á fund allmarga gesti. Þá bárust 11 umsagnir ásamt minnisblöðum frá ráðuneyti. Með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði ný lög um póstþjónustu sem leysi af hólmi lög nr. 19/2002. Meginefni frumvarpsins er afnám einkaréttar ríkisins á póstmarkaði og opnun markaðar auk þess sem alþjónusta í pósti er tryggð og kveðið á um hvernig fara skuli með kostnað við alþjónustu ef hún er ekki leyst af hendi á markaðslegum forsendum. Með frumvarpinu eru efnisákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá 2008 um frekari breytingar á pósttilskipun (þriðja pósttilskipunin) leidd í íslenskan rétt. Meiri hlutinn telur frumvarpið mikilvægt skref í þróun póstmarkaðar en með því er einkaréttur ríkisins á póstmarkaði afnuminn en Ísland er eina ríkið innan EES sem hefur ekki afnumið einkaréttinn og innleitt þriðju pósttilskipunina. Umsagnir um málið voru að meginstefnu jákvæðar en ljóst er að afnámi einkaréttarins fylgja ýmis úrlausnarefni og áskoranir. Um það leyti sem nefndin lauk umfjöllun um frumvarpið lauk Ríkisendurskoðun úttekt á tilteknum atriðum í rekstri Íslandspósts og skilaði skýrslu til Alþingis. Sú úttekt var gerð í framhaldi af beiðni fjárlaganefndar. Meiri hlutinn bendir á að umfjöllun um skýrsluna frá Ríkisendurskoðun og innihald hennar hefur ekki farið fram í nefndum þingsins. Meiri hlutinn áréttar að gefi umfjöllun nefnda þingsins tilefni til frekari lagabreytinga eða aðgerða varðandi póstþjónustu getur umhverfis- og samgöngunefnd hvenær sem er lagt fram frumvarp til breytingar á lögum um póstþjónustu eða tillögu til þingsályktunar. Þá bendir meiri hlutinn á að lög um póstþjónustu taka gildi um næstu áramót og því er svigrúm til viðbragða ef þörf reynist. Þó er brýnt að ákvörðun Alþingis um afnám einkaréttar á póstþjónustu liggi fyrir tímanlega til að nauðsynlegur undirbúningur geti hafist og nægilegt svigrúm gefist til undirbúnings áður en lögin taka gildi. Nefndarálitið er allítarlegt. Ég mun ekki fara yfir það alveg frá orði til orðs en fyrsti kaflinn fjallar um samkeppni á póstmarkaði. Einn megintilgangur frumvarpsins er afnám einkaréttar ríkisins á póstmarkaði. Með frumvarpinu er því verið að opna fyrir möguleika á samkeppni á þeim markaði. Að mati meiri hlutans er afnám einkaréttarins tímabært skref. Óvíst er þó hvort og hve mikil samkeppni verður á þessum markaði enda hefur almennum bréfasendingum fækkað umtalsvert á síðustu árum, auk þess sem hlutverk póstþjónustu hefur breyst mikið með tilkomu rafrænna samskipta. Ljóst er þó að póstþjónusta er lykilþáttur í vefverslun einstaklinga sem vex stöðugt, m.a. á landsbyggðinni þar sem langt er að sækja verslanir. Póstþjónusta er einnig mikilvæg fyrir atvinnurekstur sem treystir á þjónustu við aðföng og sölu á vöru, m.a. í gegnum vefverslun sem getur verið staðsett hvar sem er á landinu. Þróun póstmarkaðarins hefur verið hröð síðustu ár og er líklegt að svo verði áfram. Tíminn verður því að leiða í ljós þá þróun sem verður á póstmarkaði sem samkeppnismarkaði. Næsti kafli í álitinu fjallar um gildissvið sem 2. gr. frumvarpsins kveður á um. Í þeim kafla er einfaldlega áréttað að með þessu frumvarpi verður engin breyting á skilum milli landflutninga og póstþjónustu. Hún er óbreytt með þessu frumvarpi. Þá kemur kafli um inntak alþjónustu sem er 9. gr. frumvarpsins. Mælt er fyrir um inntak alþjónustu í 9. gr. en alþjónusta er lágmarkspóstþjónusta sem allir notendur póstþjónustu skulu eiga aðgang að á jafnræðisgrundvelli. Með ákvæðinu er miðað við að dreifing á póstsendingum innan alþjónustu verði tveir dagar að jafnaði í viku en ráðherra verði veitt heimild til að fækka dreifingardögum með reglugerð. Fram kom mikil gagnrýni á þá heimild ráðherra og bent á að fækkun dreifingardaga og þar af leiðandi tæming póstkassa gæti haft mikil áhrif á einstaklinga og atvinnurekstur, ekki síst í dreifbýli, m.a. fyrirtæki sem senda vörur til viðskiptavina í öðrum landshlutum og fyrir rekstraraðila sem reiða sig á að fá sendingar, svo sem varahluti eða lyf, í pósti. Meiri hlutinn telur brýnt að viðunandi þjónustustigi sé viðhaldið í póstþjónustu og bendir á að stórbættur aðgangur landsbyggðarinnar að háhraðatengingum leysi ekki öll viðfangsefni en ljóst er að pakkasendingar geta ekki farið í gegnum rafrænar tengingar. Meiri hlutinn telur þó rétt að til staðar sé heimild til að fækka dreifingardögum, séu fyrir hendi sérstakar aðstæður eða vegna þarfa notenda á svæðinu, landfræðilegra aðstæðna eða tæknilausna, enda sé mögulegt að uppfylla þarfir notenda á annan hátt. Leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu í 41. gr. þessu til samræmis. Beinir meiri hlutinn því til ráðherra að líta til framangreindra sjónarmiða við setningu reglugerðar um dreifingardaga í alþjónustu. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að tækifæri geta verið til samnýtingar ferða verktaka í póstþjónustu og annarrar akstursþjónustu í dreifðum byggðum, enda sé farið að ríkisstyrkjareglum EES og samkeppnislögum. Að mati meiri hlutans er nauðsynlegt að inntak alþjónustu og gæði hennar séu tekin til skoðunar með reglubundnum hætti með hliðsjón af þörfum neytenda á sviði póstþjónustu, breytingum á tæknilausnum og breyttum verslunarháttum. Þar verði t.d. skoðað hvort réttara sé að miða alþjónustu við afhendingartíma fremur en fjölda dreifingardaga. Með frekari tæknivæðingu felast einnig tækifæri til að auka upplýsingagjöf til neytenda, svo sem um stöðu sendingar og þá hvenær og hvar sé hægt að nálgast sendingar sem og tilkynningar neytanda til póstrekanda um eftirspurn eftir þjónustu á tilteknum stað og tíma. Þá kemur kafli um val á þjónustuveitanda í alþjónustu sem fjallað er um í 11. gr. Þar er að finna ákvæði um val á þjónustuveitanda sem skylt er að veita alþjónustu. Gert er ráð fyrir þremur mismunandi leiðum til að tryggja alþjónustuna, þ.e. að gerðir séu samningar um veitingu þjónustunnar, að þjónustuveitandi sé útnefndur eða að farið sé í útboð. Ráðherra er falið að ákveða hvaða leið er farin. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við þá ákvörðun verði litið til þess að tryggja að gagnsæi sé til staðar, m.a. um kostnað þjónustu. Að auki er nauðsynlegt að ákvörðun byggist á nauðsynlegum upplýsingum. Þá er í 11. gr. að finna heimild ráðherra til að láta framkvæma markaðskönnun þar sem metið er hvort nauðsynlegt er að tryggja alþjónustu með samningi eða útnefningu. Líkt og kemur fram í greinargerð getur slík markaðskönnun m.a. leitt í ljós áhuga markaðsaðila á að veita þá þjónustu sem skilgreind er í lögum sem alþjónusta á markaðsforsendum. Leiði könnunin í ljós að markaðurinn muni ekki leysa af hendi lágmarksþjónustu væri það ráðherra að taka ákvörðun um næstu skref til að tryggja þjónustuna. Að mati meiri hlutans ber að vinna að því fullum fetum að stuðla að því að komið verði á samkeppni á póstmarkaði, enda er það í samræmi við meginefni frumvarpsins um opnun póstmarkaðar fyrir samkeppni með því að afnema einkarétt ríkisins. Telur meiri hlutinn því mjög jákvætt að ákvörðun sé tekin á grundvelli markaðskönnunar og áréttar að unnt er að vinna slíkar kannanir fyrir afmörkuð svæði og/eða póstnúmer. Nefndin ræddi hvort erindi væri til að skylda ráðherra til að framkvæma markaðskönnun áður en tekin er ákvörðun um val á þjónustuleið. Meiri hlutinn telur það ekki tímabært, enda muni það taka markaðinn tíma að aðlaga sig að breyttum reglum og aðstæðum. Meiri hlutinn leggur því ekki til breytingu hvað þetta varðar en ítrekar mikilvægi þess að þegar aðstæður leyfa verði ákvarðanir um val á leið til að tryggja þjónustu byggðar á slíkum markaðskönnunum. Meiri hlutinn leggur þó til breytingu á 3. mgr. 11. gr. þess efnis að útboði verði bætt við, enda er ákvæðinu vissulega ætlað að ná til allra þriggja leiðanna sem hægt er að fara til að tryggja lágmarksþjónustu. Þá er næst fjallað um gjaldskrá alþjónustuveitanda með vísan til 17. gr. og þar leggur nefndin til breytingu. Með vísan til jafnræðis og byggðasjónarmiða telur meiri hlutinn rétt að gjaldskrá fyrir þjónustu innan alþjónustu sé sú sama um allt land og leggur til breytingu á 17. og 18. gr. því til samræmis. Næst kemur svo kafli um viðurlög í 40. gr. en eins og oft kemur fram í þessum ræðustól er mikilvægt að refsiheimildir laga séu skýrar og afdráttarlausar og uppfylli ákvæði 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, nr. 33/1944, um skýrleika refsiákvæða. Nefndin taldi skorta á að það væri skýrt á hvaða ákvæðum brot sættu viðurlögum og leggur til breytingu til að skýra það. Næsti kafli fjallar svo um erlendar póstsendingar og rafrænar sendingar. Með breytingum á lögum um póstþjónustu sem voru gerðar fyrr á þessu þingi með lögum nr. 23/2019 þess efnis að rekstraraðila varð heimilt að setja gjaldskrá fyrir erlendar póstsendingar sem eiga að mæta raunkostnaði við sendingar og sömuleiðis breytingar þar sem áréttað var að íslensk póstlög gengju framar alþjóðaskuldbindingum á sviði póstmála. Þessar breytingar voru gerðar fyrr á þessu þingi og í samráði við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið eru gerðar breytingar á frumvarpinu þannig að það verði samhljóða þeim breytingum sem hafa nú þegar tekið gildi. Þeim breytingum fylgir svo að nefndin leggur til að 4. mgr. 38. gr. falli brott, enda er brugðist við á óhagstæðum endastöðvargjöldum í áðurnefndri breytingu. Meiri hlutinn ítrekar það sem fram kom í nefndaráliti með því frumvarpi sem varð að lögum nr. 23/2019, að gjald þetta fyrir móttöku erlendra sendinga sé ekki notað til að standa straum af neinum öðrum kostnaði en þeim sem beint má leiða af hinum erlendu póstsendingum. Þá sé brýnt að neytendur geti með auðveldum hætti kynnt sér á einum stað hvaða gjöld þurfi að greiða fyrir móttöku erlendra póstsendinga og að ljóst sé fyrir hvaða þjónustu sé greitt hverju sinni. Þá beinir meiri hlutinn því til Póst- og fjarskiptastofnunar og veitenda póstþjónustu að gjaldskrá miði að því að hvetja til hagræðingar þannig að sem minnstur kostnaður leggist á jafnt veitendur þjónustu sem viðtakendur, t.d. að viðtakandi sem sækir böggul tímanlega á pósthús greiði ekki fyrir kostnaði við geymslu og heimsendingu. Þá er næst kafli um óumbeðnar fjöldasendingar sem er 28. gr. Nefndin ræddi nokkuð hvernig mætti draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum óumbeðinna fjöldasendinga. Nefndin taldi ekki tímabært að gera neinar breytingar á þessu ákvæði en beinir því til ráðuneytisins að taka til skoðunar hvort rétt sé með hliðsjón af umhverfissjónarmiðum að breyta skilyrðum fyrir viðtöku óumbeðinna fjöldasendinga, t.d. þannig að viðtakandi þurfi að óska eftir móttöku í stað þess að þurfa að óska sérstaklega eftir því að taka ekki á móti fjöldasendingum. Það er samt alveg ljóst að breyting skilyrða af þessu tagi krefst nokkurs aðdraganda og undirbúnings og kanna þyrfti ýmis sjónarmið. Þá hafa stærri breytingarnar verið raktar en það eru nokkrar breytingar til viðbótar, t.d. er lagfærð skilgreining á ábyrgðarsendingu. Lögð er til skilgreining á hugtakinu sendandi og síðan eru lagðar til breytingar varðandi skráð heimilisföng einstaklinga og fyrirtækja, þ.e. þjóðskrá heldur utan um lögheimili einstaklinga en fyrirtækjaskrá utan um lögheimili fyrirtækja þannig að þarna er lögð til breyting til að tryggja að þessar skrár séu notaðar. Síðan er lögð til breyting sem varðar íhlutun Póst- og fjarskiptastofnunar varðandi afnot, þ.e. kvaðir á póstrekanda eða alþjónustuveitanda til að veita öðrum sem sinna póstþjónustu afnot af tiltekinni aðstöðu. Nefndin leggur til að ekki komi til íhlutunar Póst- og fjarskiptastofnunar nema reynt hafi á það hvort samkomulag næst fyrir aðgang, gjaldtöku og skilyrði milli þeirra sem veita póstþjónustuna. Síðan er breyting varðandi skyldu alþjónustuveitanda til að gefa út frímerki, í rauninni bara samræming á texta milli greina frumvarpsins, og síðan leggur meiri hlutinn til þá breytingu að Póst- og fjarskiptastofnun verði falið að gefa út póstnúmeraskrá og landfræðilega þekju póstnúmera. Íslandspóstur hefur séð um póstnúmeraskrána. Á sama hátt er kveðið á um að póstnúmeraþekju og staðfangaskrá verði miðlað opið og gjaldfrjálst. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á fresti til handa Póst- og fjarskiptastofnun til að bregðast við tilkynningum um breytingar á gjaldskrá. Þessi frestur hefur verið þrír mánuðir en meiri hlutinn telur hæfilegt að miðað sé við 30 virka daga með hliðsjón af hagsmunum póstfyrirtækja og neytenda, auk þess sem gera verður ráð fyrir að Póst- og fjarskiptastofnun forgangsraði verkefnum af þessu tagi. Auk þess eru gerðar nokkrar lagatæknilegar breytingar. Að teknu tilliti til framangreindra sjónarmiða leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali, eins og áður er getið. Undir nefndarálitið skrifa sú sem hér stendur, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Jón Gunnarsson, formaður nefndarinnar, Ari Trausti Guðmundsson, Vilhjálmur Árnason, Karl Gauti Hjaltason og Bergþór Ólason, og Rósa Björk Brynjólfsdóttir skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Að lokum vil ég þakka gott samstarf í nefndinni í vinnunni við frumvarpið. Umfjöllun um það fór fram í alllangan tíma og var samhliða m.a. vinnu við fjarskiptastefnu og fjarskiptaáætlun og önnur fjarskiptamál sem nefndin vann við á vorþingi.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um póstþjónustu, með öðrum orðum ný lög sem leysa af hólmi lög frá árinu 2002. Meginefni frumvarpsins er afnám einkaréttar ríkisins á póstmarkaði og opnun markaðar, auk þess sem alþjónusta í pósti er tryggð og kveðið á um hvernig fara skuli með kostnað við alþjónustu ef hún er ekki leyst af hendi á markaðslegum forsendum. Með frumvarpinu eru innleidd í íslenskan rétt efnisákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2008 um frekari breytingar á pósttilskipun 97/67/EB, svo farið sé rétt með, og þessi pósttilskipun er sú þriðja í röðinni, þ.e. svokallaður þriðji póstpakki sem við ræðum hér. Þetta eru löngu tímabærar breytingar og aðdragandinn hefur verið langur. Það er gott að nú sér fyrir endann á þessu ferli. Ég fagna því að hér sé stigið það skref að afnema einkarétt ríkisins og opna fyrir samkeppni á póstmarkaði. Ísland er eina landið innan Evrópska efnahagssvæðisins sem hefur ekki afnumið framangreindan einkarétt og þetta skref því löngu tímabært, svo ég árétti það aftur. Það breytir því ekki að ákveðin atriði hafa komið upp við vinnslu málsins sem gera það að verkum að ég vildi óska þess að meiri hluti nefndarinnar hefði gefið sér tíma til að afgreiða það á annan og betri hátt. Ég kem kannski að því síðar. Það kom fram á fundum umhverfis- og samgöngunefndar með Samkeppniseftirlitinu að það væri algengt að eftirlitið fengi kvartanir á mörkuðum sem spretta upp úr ríkiseinokun. Enn fremur kom fram að umbætur sem miðuðu að því að opna fyrir samkeppni hefðu tekist betur í fjarskiptamálum en póstþjónustu. Ástæðan fyrir því að þetta var rætt saman er að einhverjir hér inni muna þá tíð þegar þetta var samfléttað. Það er áhugavert að skoða þróunina á fjarskiptamarkaði í þessu samhengi, skoða frumkvöðlastarfsemi þeirra sem komu inn á markaðinn þegar hann opnaðist, það hvernig umhverfið breyttist með innleiðingu tilskipunar Evrópska efnahagssvæðisins, hvernig samkeppnislög og samkeppniseftirlit spiluðu þar hlutverk, sem og Póst- og fjarskiptastofnun. Þegar því er velt upp hvað af þessu er ekki í lagi hér og hefur gert það að verkum að póstþjónustuumhverfið hefur verið hálfhaltrandi í samanburði við fjarskiptin er svarið það að við höfum ekki verið með umhverfi hins Evrópska efnahagssvæðis til þessa og nú erum við að laga það með þessari löggjöf. Það er bæði rétt og gott að halda því til haga á þeim tímum sem við lifum hér og í því andrúmslofti sem á stundum ríkir í þinginu gagnvart því sem kemur sem afleiðing af samningi um Evrópska efnahagssvæðið. Umsagnir um þetta mál voru að meginleyti til jákvæðar. Hins vegar er ljóst að afnámi einkaréttarins fylgja ýmis úrlausnarefni. Í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem framsögumaður, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, fór hér vel yfir áðan er komið ágætlega inn á velflest þessara mála. Ég er sammála því sem þar segir að miklu leyti en eitt af því sem margir umsagnaraðilar gagnrýndu verðskuldar meiri umfjöllun. Í stuttu máli er það sú staðreynd að við ræðum hér breytingu á heildarlögum um póstþjónustu, m.a. um afnám einkaréttar ríkisins á póstmarkaði og opnun markaðarins, án þess að hafa farið ofan í eða fengið greiningu á rekstri og samkeppnisháttum Íslandspósts, þar með talið raunkostnaði við alþjónustuhlutann. Þörf á slíku hefur verið margsinnis rædd, m.a. í þingsal, ekki síst síðustu mánuði. Fyrr í vetur var t.d. rætt á vettvangi þingsins um nauðsyn þess að fá úttekt Ríkisendurskoðunar á tilteknum þáttum í rekstri Íslandspósts vegna þess fjárhagsvanda sem fyrirtækið hefur átt við að stríða og vegna þeirra leiða sem farnar hafa verið við að mæta þeim vanda með tilheyrandi áhrifum á samkeppni á þeim sviðum sem Íslandspóstur starfar á til hliðar við alþjónustuna í póstsendingum. Hér er verið að vísa til þess að Íslandspóstur starfar annars vegar í skjóli einkaleyfis og hins vegar í rekstri sem er í frjálsri samkeppni við aðra aðila. Það er okkar að tryggja að samkeppnisreksturinn sé ekki niðurgreiddur af starfsemi sem nýtur einkaleyfis. Niðurstaða þessarar umræðu var sú að fjárlaganefnd Alþingis kallaði eftir úttekt Ríkisendurskoðunar og Ríkisendurskoðun skilaði síðan skýrslu í vikunni. Það eru vonbrigði og undrunarefni að þau vinnubrögð hafi verið viðhöfð af hálfu meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og reyndar meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar líka að koma í veg fyrir að þingmenn gætu nýtt sér þessa úttekt eða skýrslu Ríkisendurskoðunar á tilteknum atriðum í rekstri Íslandspósts við afgreiðslu þessa máls. Það er alveg sama hvernig á það er horft, annars vegar er verið að skoða starfsemi fyrirtækis sem heitir Íslandspóstur og hins vegar frumvarp til laga um póstþjónustu. Þetta er samofið og verður ekki skilið í sundur, síst þegar litið er til þeirra áhrifa sem þau atriði sem ég tiltók hér hafa haft, þ.e. fjárhagsvandi Íslandspósts og viðbrögð við þeim vanda. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar í dag þegar málið var tekið út úr nefnd lagði hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fram bókun sem felur í sér mótmæli við því að frumvarp til laga um póstþjónustu sé tekið út úr nefndinni áður en nefndir Alþingis eigi þess kost að fjalla um úttekt eða skýrslu Ríkisendurskoðunar á Íslandspósti. Ég tek heils hugar undir þá bókun. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Eins og ég tiltók áðan fór sú sem talaði á undan mér, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, framsögumaður meiri hlutans, vel yfir fjölmörg þeirra mála sem snerta þetta frumvarp. Margt af því er mjög vel unnið og ég tek undir þau mál en jafnframt stend ég hér að áliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar ásamt hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Áheyrnarfulltrúinn Björn Leví Gunnarsson er samþykkur því áliti. Þessi minni hluti telur innleiðingu EES-tilskipunar um afnám einkaréttar á póstþjónustu með frumvarpi þessu löngu tímabæra. Hann telur þó óheppilegt að breytingarnar gangi í gegn í skugga alvarlegra athugasemda sem gerðar hafa verið við rekstur Íslandspósts ohf. og við óskilgreindan og fjármagnaðan kostnað fyrirtækisins við alþjónustu. Telur minni hlutinn ekki ákjósanlegt að frumvarpið sé tekið út úr umhverfis- og samgöngunefnd áður en nefndir Alþingis eigi þess kost að fjalla um úttekt Ríkisendurskoðunar á Íslandspósti þótt hann fagni aðgerðunum sem í frumvarpinu felast til að styrkja samkeppnisaðstæður á póstmarkaði. Ljóst er að til að hægt sé að tryggja sem sterkasta samkeppni og jafnvægi á markaði þurfi kostnaður Íslandspósts ohf. að vera gerður opinber fyrir alla landsmenn, ekki síst þann eða þá sem taki við rekstri fyrirtækisins. Leggur minni hluti nefndarinnar því til að ákvæði til bráðabirgða verði bætt við frumvarpið sem kveði á um að upplýsingar um kostnað Íslandspósts við framkvæmd alþjónustu verði teknar saman og gerðar opinberar og aðgengilegar almenningi. Þrátt fyrir ákvæði 42. gr. um gildistöku laganna 1. janúar 2020 skuli ráðherra þegar í stað að hefja þá vinnu. Í áliti meiri hluta nefndarinnar er fjallað um val á þjónustuveitanda og markaðskönnun með vísan til 11. gr. frumvarpsins. Er þar gert ráð fyrir þremur mismunandi leiðum til að tryggja alþjónustu, þ.e. samningi um veitingu þjónustunnar, að þjónustuveitandi sé útnefndur eða að farið sé út í útboð. Ákvæði 11. gr. felur í sér mikilvægar umbætur á núverandi réttarástandi en er þó ekki í fullu samræmi við niðurstöðu verkefnisnefndar um alþjónustu í pósti sem skilað var til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í september 2017. Í niðurstöðu verkefnisnefndarinnar kom fram að ríkið gæti farið nokkrar leiðir til að fjármagna alþjónustu, en nefndin taldi þó mikilvægt að markaðs- og samkeppnisleiðir væru ætíð reyndar til þrautar við að koma á alþjónustu áður en aðrar leiðir væru farnar. Þar af leiðandi væru leiðir sem kölluðu á opinbert framlag einungis til þrautavara. Í því skyni væri hægt að nýta reynslu fjarskiptasjóðs og Ríkiskaupa við greiningu á markaðsbresti auk skipulagningar og framkvæmdar útboða er varðar fjarskipti utan markaðssvæða. Verkefnisnefndin taldi útboðsleið ákjósanlegri en útnefningu og mótaðist sú afstaða nefndarinnar ekki síst af áherslu á það að koma á virkri samkeppni á póstmarkaði. Minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar tekur heils hugar undir þessa niðurstöðu nefndarinnar og leggur því til að heimildir til útnefningar verði felldar úr frumvarpinu og í staðinn kveðið nánar á um útboð sem kost við val á veitanda alþjónustu. Í skýrslu verkefnisnefndarinnar kom jafnframt fram að til að stuðla að samkeppni kæmi til greina að útfæra útboðin þannig að stigagjöf byggðist á fleiri þáttum en eingöngu verði. Þannig yrði hægt að gefa aðilum stig sem ekki eru með markaðsráðandi stöðu á póstmarkaði heldur bjóða t.d. fram nýjungar á sviði póstdreifingar sem gagnast helst í dreifðum og fámennum byggðum. Það yrði þó gert á kostnað ríkisins ef hagkvæmasta boði samkvæmt slíkri stigagjöf yrði tekið en ekki einfaldlega því lægsta. Um slíkt útboð þyrfti ráðherra að setja í reglugerð frekari fyrirmæli um annan undirbúning, skilmála, framkvæmd og fjármögnun eiginlegra útboða. Leggur minni hluti nefndarinnar til að ráðherra verði falið það vald með breytingu á 1. mgr. 41. gr. frumvarpsins. Minni hlutinn tekur undir með meiri hlutanum um mikilvægi þess að ákvarðanirnar á vali á leið til að tryggja þjónustu verði byggðar á markaðskönnunum og leggur til breytingu á 11. gr. þess efnis að ráðherra verði gert skylt að framkvæma slíka könnun til að meta á hvaða svæðum landsins sé hagkvæmast að tryggja alþjónustu með útboði. Telur minni hlutinn þær breytingar sem hér hafa verið raktar til þess fallnar að styrkja enn frekar samkeppni á póstmarkaði og tryggja að ákvarðanir séu opinberar, gagnsæjar og með hagsmuni neytenda í fyrirrúmi. Því leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Eins og fyrr sagði rita undir álitið Hanna Katrín Friðriksson og Helga Vala Helgadóttir, og Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í umhverfis- og samgöngunefnd, er samþykkur álitinu.

Herra forseti. Hér fjöllum við um frumvarp til nýrra heildarlaga um póstþjónustu, heildarlaga sem gjörbreyta umhverfi póstþjónustu í landinu. Fyrir liggur að afnám einkaréttar í póstþjónustu er á næsta leiti og því stendur til að taka ákvörðun um hvernig við ætlum að haga málum varðandi dreifingu pósts um allt land. Markmið laganna er sagt vera að stuðla að hagkvæmri, virkri og áreiðanlegri póstþjónustu um allt land sem og til og frá landinu. Þannig er ætlunin að tryggja notendum aðgang að alþjónustu eins og hún er skilgreind á hverjum tíma og með því að efla samkeppni á markaði fyrir póstþjónustu. Herra forseti. Hér er verið að innleiða þriðju pósttilskipun Evrópusambandsins og að með því verði einkaréttur ríkisins á póstþjónustu afnuminn og markaðurinn opnaður. Ísland er síðasta EES-ríkið til að innleiða þessa tilskipun og má segja að enn einu sinni séum við langt á eftir öðrum Evrópuríkjum við innleiðingu, en tilskipunin er frá árinu 2008. Herra forseti. Það er ekki eins og þessi tilskipun hafi komið af himnum ofan og að við þurfum að bregðast við í flýti, langt því frá, því að þetta hefur verið fyrirséð síðasta áratuginn eða svo. Það hefur verið fyrirséð síðasta áratug að einkaréttur íslenska ríkisins á póstdreifingu yrði afnuminn fyrr eða síðar en núna, þegar þetta er loksins að verða að veruleika, eru stjórnvöld bara ekki alveg tilbúin, því miður. Í umræðu um Íslandspóst ohf. undanfarin ár og þá bágu stöðu sem það félag hefur óneitanlega verið í hefur ávallt verið talað um fyrirhugað afnám einkaréttar og hversu mikilvægt það sé að undirbúa afnámið og tryggja stöðu Íslandspósts og að við séum með einhvern fyrirsjáanleika hér. Hafa stjórnvöld sinnt þessu hlutverki? Nei, stjórnvöld hafa enn einu sinni sofið svefni hinna réttlátu og eftir stöndum við hér með opinbert hlutafélag sem er bæði í bráðum fjárhagsvanda og þrálátri tilvistarkreppu sem ríkisstjórn Íslands er bara ekkert að gera í. Og meiri hluti hv. umhverfis- og samgöngunefndar ætlar heldur ekkert að gera í því. Ég ætla ekki að rekja hér nýjungar eða breytingar á lögunum. Það er margt ágætt í þessum heildarlögum og ýmislegt sem vandlega hefur verið unnið en það er ekki hægt að horfa fram hjá þeirri hróplegu staðreynd að fyrir nokkrum dögum, bara núna fyrir helgi, skilaði ein af eftirlitsstofnunum Alþingis, hin sjálfstæða og óháða Ríkisendurskoðun, heildstæðri skýrslu sem unnin hefur verið undanfarna mánuði þar sem farið er yfir stöðu Íslandspósts, rekstrarumhverfi og framtíðarmöguleika. Þar er líka fjallað um afnám einkaréttar og tillögur að framtíðarskipan póstþjónustu á landinu. Og hvað gerir hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem er að fjalla um heildarlög um póstþjónustu við umrædda skýrslu, við þær mikilvægu upplýsingar sem í skýrslunni er að finna? Ekki neitt. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur ekki séð skýrsluna. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd vill ekki sjá skýrsluna. Stjórnarmeirihlutinn á Alþingi Íslendinga vill ekki að fagnefndin sjái og vinni skýrsluna og vill ekki að nefndin sé meðvituð um hvað í skýrslunni stendur áður en tekin er ákvörðun um lagasetningu af þeirri stærðargráðu sem við erum að fást við hér. Það er ekki laust við að sú sem hér stendur hafi flissað í morgun þegar þetta reyndist raunin. Þess vegna, herra forseti, get ég ekki undir nokkrum kringumstæðum skrifað upp á þá málsmeðferð sem stjórnarflokkarnir iðka hér. Minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar hefur ítrekað óskað eftir því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd bíði með afgreiðslu frumvarpsins þar til nefndin hefur kynnt sér það sem stendur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Á nefndarfundi í dag bókaði minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar af því tilefni mótmæli við því að málið skyldi tekið út úr nefndinni í dag. Þetta er ekki dagsetningarmál, herra forseti. Það er engin bráð hætta á ferð enda eiga lögin að taka gildi 1. janúar 2020. Sérstaklega var óskað eftir því að beðið yrði með að taka þetta mál út, að nefndin myndi kynna sér innihald skýrslunnar um Íslandspóst og póstþjónustuna, um alþjónustuna, alþjónustubyrðina. Nei, það er betra að kynna sér ekki málin. Málið var tekið út þrátt fyrir að embætti sem Alþingi hefur falið að rannsaka stöðu félagsins hafi skilað af sér skýrslu. Fyrir liggur að lög um póstþjónustu eiga samkvæmt frumvarpinu ekki að taka gildi fyrr en um næstu áramót og því taldi minni hluti nefndarinnar hægðarleik fyrir Alþingi að reyna nú einu sinni að vanda verk sitt, bregðast við því sem þar kemur fram ef þörf reyndist í stað þess að fara strax í það á næsta löggjafarþingi að lagfæra það sem þegar er búið að gera, að vert væri að laga það áður en skaðinn er skeður, áður en lögin taka gildi með einhverjum viðbótum eftir að heildarlögin hafi verið samþykkt. Fyrir liggur að afnám einkaréttar í póstþjónustu er á næsta leiti. Það hefur lengi legið fyrir en slík grundvallarbreyting sem hér er á ferðinni krefst yfirvegunar og vandvirkni löggjafans. Herra forseti. Það er því miður allt of algengt á Alþingi Íslendinga að farið sé í lagasetningu án þess að sjá fyrir endann á afleiðingum lagasetningar, útfærslum á áhrifum lagasetningar o.fl. Þegar skaðinn er skeður byrjar Alþingi að sauma búta, laga og snikka til og heildarmyndin tapast og lögin verða því miður verri smíði en nauðsynlegt er. Þetta höfum við ítrekað séð, því miður. Póstþjónusta er grunnþjónusta sem íslenska ríkið hefur sinnt og má kalla póstþjónustu innviði. Það er því nauðsynlegt að stjórnvöld taki það verkefni alvarlega að tryggja alþjónustu og að ekki verði sköpuð aðstaða lík þeirri sem meiri hlutinn leggur m.a. til, að handvalinn verði aðili til að sinna þessari þjónustu, aðili sem íslenskir skattgreiðendur hafa nú þurft að sturta hundruðum og þúsundum milljóna til á undanförnum árum. Herra forseti. Um hvað erum við að tala? Erum við að tala um vönduð vinnubrögð? Erum við að tala um heildarsýn? Erum við að tala um yfirvegun? Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa upp úr nefndaráliti meiri hlutans er varðar val á þjónustuveitanda. Þar stendur um 11. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir þremur mismunandi leiðum til að tryggja alþjónustu […] Ráðherra er falið að ákveða hvaða leið sé farin. […] Að auki er nauðsynlegt að ákvörðun byggist á nauðsynlegum upplýsingum.“ Nefndin ætlar ekki að leggja neitt til en leggur áherslu á að við ákvörðun um val á þjónustuveitanda verði litið til þess að tryggja að gagnsæi sé til staðar, m.a. um kostnað þjónustu, að ákvörðun byggist á nauðsynlegum upplýsingum og talar um að í greininni sé að finna heimild ráðherra til að láta framkvæma markaðskönnun þar sem metið er hvort nauðsynlegt sé að tryggja alþjónustu með samningi eða útnefningu. Nefndin telur sem sagt mikilvægt að framkvæmd verði rannsókn og könnun og málið skoðað ítarlega. Þá getur maður ekki sleppt því að spyrja: Hvernig má það vera að þessi vinna sé ekki hafin? Hvernig má það vera þegar við erum að innleiða tilskipun frá 2008 að ekki sé búið að gera þetta af alvöru, hvorki í ráðuneytinu né í vinnu nefndarinnar? Hvers vegna var ráðuneytið ekki fyrir löngu búið að framkvæma það sem þarf að framkvæma? Meiri hluti hv. umhverfis- og samgöngunefndar segir í nefndaráliti sínu að nauðsynlegt sé að ákvörðun um val á þjónustuveitanda byggist á nauðsynlegum upplýsingum. Hvað þýðir þetta, herra forseti? Hvers vegna telur meiri hluti nefndarinnar ekki nauðsynlegt að Alþingi Íslendinga, sem er æðsta stofnun landsins, sjálfur löggjafinn, byggi ákvarðanir sínar um lagasetningu þegar ákvörðun er tekin um grunnþjónustu á nauðsynlegum upplýsingum? Hvers vegna vill meiri hluti hv. umhverfis- og samgöngunefndar og greinilega stjórnarmeirihlutinn á Alþingi alls ekki að þessi lagasetning sé byggð á nauðsynlegum upplýsingum? Mér sem sérlegri áhugakonu um vandaða lagasetningu er þetta fullkomlega óskiljanlegt. Herra forseti. Það er því miður ekki hægt að kvitta upp á þessi vinnubrögð stjórnvalda og þessi vinnubrögð meiri hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem virðist vera stimpilpúði fyrir ríkisstjórnina og því mun Samfylkingin að sjálfsögðu sitja hjá þegar þetta annars mikilvæga frumvarp er varðar grunnþjónustu á Íslandi kemur til atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Það er ekki annað hægt en að bregðast við, a.m.k. í stuttu máli, þeirri ómálefnalegu ræðu og eiginlega dylgjum og aðdróttunum sem hér eru viðhafðar í garð nefndarmanna í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Menn eru meðvitaðir um þá skýrslu sem hv. fjárlaganefnd óskaði eftir að gerð yrði um starfsemi fyrirtækisins Íslandspósts. Fréttir bárust af því í vikunni að sú skýrsla hefði borist til Alþingis og á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar var tekin ákvörðun um að vísa þeirri skýrslu til fjárlaganefndar sem ekki hefur tekið hana til efnislegrar umfjöllunar enn þá, enda erum við hér á síðustu dögum þingsins að stuðla að starfslokum í sátt. Það er því með ólíkindum að hlusta á yfirlýsingar og dylgjur í garð okkar sem höfum átt alveg hreint ágætt samstarf. Nokkuð góður friður hefur ríkt um málið í þessari nefnd. Skýrslan fjallar um starfsemi ákveðins fyrirtækis sem hefur verið í póstþjónustu, Íslandspósts. Vissulega getur það skarast að einhverju leyti við þetta frumvarp sem hér er sem fjallar um framtíðarskipulag póstþjónustu á Íslandi, ekkert sérstaklega um þetta fyrirtæki. Mat okkar var að nálgast málið með ákveðnu orðalagi eins og hv. framsögumaður nefndarálits meiri hlutans fór yfir áðan og beina ákveðnum skilaboðum í nefndarálitinu til þeirra sem vinna úr þeirri lagasetningu sem hér er staðið fyrir. Að sjálfsögðu verður brugðist við þessari skýrslu með viðeigandi hætti. Ég hef ekki séð hana og veit ekki hvað kemur fram í henni. Ég geri ráð fyrir því að við í umhverfis- og samgöngunefnd þingsins munum eiga samstarf á vettvangi nefndarstarfsins við hv. fjárlaganefnd þegar kemur að úrvinnslu hennar á þessari skýrslu. Þá verða tækifæri til þess í haust að bregðast við ef sérstakt tilefni er til þess. Framkvæmdarvaldið fer síðan með framkvæmd þessara laga og það er fjallað um það með skýrum hætti í þessum lögum og í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar hvernig það skuli gert. Það þarf enginn að láta sér detta annað í hug en að framkvæmdarvaldið nýti sér þær upplýsingar sem fram koma í þessari skýrslu ef svo ber undir að þær eigi erindi inn í þetta mál og þessa framtíðarsýn. Ég harma það að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir skuli með þessum hætti reyna að tortryggja það ágæta samstarf og starf sem unnið hefur verið af heilindum af nefndarmönnum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Mér finnst það ljótur blettur á því ágæta samstarfi sem við höfum átt á undanförnum vikum og mánuðum um þetta mál og svo mörg önnur. Virðulegi forseti. Ég vona að við látum ekki þinglokin verða með þessu óbragði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni kærlega fyrir ræðuna og vil bregðast við ásökunum um dylgjur og aðdróttanir sem ég á að hafa farið með í ræðu minni. Eitt og annað er rétt sem fram kom í máli hv. þingmanns, t.d. að fjárlaganefnd hefur ekki tekið skýrslu Ríkisendurskoðunar til efnislegrar meðferðar. Þá trúi ég því líka sem hv. þingmaður sagði, að hann hefði ekki lesið skýrslu Ríkisendurskoðunar um Íslandspóst enda ríkir um hana trúnaður og hann ætti því ekki að hafa nokkurn einasta aðgang að henni eða innihaldi hennar, enda er hann hvorki nefndarmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd né hv. fjárlaganefnd. Hér er verið að tala um að vinna af heilindum. Þá verð ég að segja að allir þeir sem hafa setið nefndarfundi í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hafa orðið þess áskynja að sú sem hér stendur og aðrir þeir sem standa að minnihlutaálitinu hafa á hverjum einasta fundi þar sem rætt hefur verið um þetta frumvarp um póstþjónustu nefnt það að þetta mál verði ekki tekið út úr nefndinni og afgreitt nema við séum búin að sjá skýrslu Ríkisendurskoðunar um Íslandspóst. Þetta hefur verið nefnt af fullkomnum heilindum í nefndinni á hverjum einasta fundi sem málið hefur verið rætt. Ég verð að segja að það kom þeirri sem hér stendur, og ég veit að það kom fleiri þingmönnum, algjörlega á óvart að það ætti að keyra þetta mál í gegn núna þegar þetta er ekki dagsetningarmál. Þessi lög eiga að taka gildi 1. janúar 2020. Það er ekkert sem stendur í vegi fyrir því að afnám einkaréttar sé undirbúið til næstu áramóta. Það eina sem ég er að óska eftir er að stjórnarmeirihlutinn 

Forseti minnir hv. þingmann á að virða tímamörk.

Herra forseti. Nefndarálit meiri hluta allsherjarnefndar liggur fyrir á þingskjali og er með hefðbundnum hætti. Þar er rakið hvernig vinnu nefndarinnar var háttað, hvaða umsagnir bárust og hverjir komu fyrir nefndina. Ég ætla ekki að rekja það nánar. Þess er hins vegar að geta að svo óvenjulega háttar til í þessu máli að að meiri hluti nefndarinnar leggst gegn því að þetta frumvarp verði að lögum. En í ljósi þess að um það samdist í tengslum við þinglok að málið yrði afgreitt út úr nefnd og fengi meðferð í þinginu lagðist meiri hluti nefndarinnar ekki gegn því að málið væri tekið út. Ef ég vitna, með leyfi forseta, í nefndarálitið, kemur þar fram sem hér segir: „Við meðferð málsins fyrir nefndinni var almennt samhljómur á meðal gesta um að tímabært væri að endurskoða lög um mannanöfn, nr. 45/1996, og að þörf væri á að gera tilteknar breytingar á lögunum, þar á meðal er varða hlutverk mannanafnanefndar, ákvæði um nafnbreytingar og um karlmanns- og kvenmannsnöfn, misræmi í heimild til að nota erlend nöfn á afkomendur eftir því hvort um eiginnafn eða millinafn er að ræða og fleira. Í þessu samhengi bendir meiri hlutinn á að innanríkisráðuneytið hóf að skoða árið 2015 hvort þörf væri á að endurskoða lög um mannanöfn, nr. 45/1996, og kallaði eftir sjónarmiðum almennings um hugsanlega endurskoðun laganna. Ráðuneytið kynnti drög að frumvarpi árið 2016 og var gefinn kostur á að senda umsögn um málið.“ En eins og fram kemur fram í nefndarálitinu hefur af hálfu ráðuneytisins ekki verið tekin afstaða til framhalds málsins þó að sú vinna liggi fyrir sem unnin var á fyrri árum. Síðan segir í nefndarálitinu: „Aftur á móti komu fram sjónarmið um að frumvarp þetta leiddi til nýrra og jafnvel ófyrirsjáanlegra álitaefna. Þá skorti í einhverjum tilvikum nánari útfærsla á fyrirkomulagi og/eða skýringar í greinargerð um ástæður þess að ekki væri kveðið á um t.d. ráðgjöf um nafngift, rithátt, röð nafna, millinöfn, mannanafnaskrá eða amaákvæði. Auk þess var nefndinni bent á mikilvægi þess að taka tillit til íslenskrar tungu, íslensks málkerfis og íslenskrar nafnahefðar. Með hliðsjón af framangreindu telur meiri hlutinn æskilegt að löggjöf á þessu sviði verði skoðuð nánar. Að því sögðu er það mat meiri hlutans að nálgast þurfi breytingar á fyrirkomulagi mannanafna og laga um mannanöfn með öðrum hætti, þar sem ekki er skilið á milli mannanafna og íslenskrar tungu að öðru leyti. Að auki er ekki hægt að fullyrða um afleiðingar eða áhrif frumvarpsins yrði það samþykkt. Meiri hlutinn telur því ekki unnt að samþykkja frumvarpið.“ Undir þetta nefndarálit rita, auk þess sem hér stendur, hv. þm. Páll Magnússon formaður, sem var framsögumaður við vinnslu nefndarálitsins, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir upplesturinn á meirihlutaálitinu. Mig langar til að forvitnast um eitt í ljósi þess að með þessu frumvarpi er verið að leggja til að lögfest verði ný heildarlög um mannanöfn og markmiðið er að tryggja sem ríkastan rétt og sjálfræði fólks til að bera það nafn sem það kýs og virða sjálfsákvörðunarrétt fólks þegar kemur að nafngift. Ég las nefndarálit meiri hlutans og hlustaði með athygli á framsögumann, hv. þm. Birgi Ármannsson. Hvergi í álitinu er nefnt neitt um frelsi fólks, mikilvægi frelsis fólks, mikilvægi þess að fólk taki ákvarðanir um eigin nöfn, en samt liggur fyrir að meiri hlutinn mælir ekki með því að frumvarpið verði samþykkt. Það er bara ekkert inni í myndinni, heldur er þetta einhvers konar tæknileg staðfesting eða vörn fyrir ríkisvæðingu nafngifta, sem kemur í sjálfu sér ekki á óvart miðað við þá vegferð sem ríkisstjórnin er á almennt. En þegar litið er til þess að nú hefur þessi sama ríkisstjórn annars vegar samþykkt lög um þungunarrof þar sem rík áhersla er á sjálfsákvörðunarrétt kvenna, og samþykkt lög um kynrænt sjálfræði, með ríkri áherslu á sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga varðandi kyn, en getur ekki hugsað sér að leyfa fólki að velja eigin nöfn eða afkomenda sinna, þá skil ég þetta bara ekki. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður geti mögulega, í stuttu andsvari, aðstoðað mig við að skilja þankagang meiri hluta Alþingis.

Herra forseti. Hugsanlega er það hv. þingmanni að einhverju leyti til upplýsingar að viðhorf þeirra sem mynduðu meiri hluta í nefndinni í þessu máli eru misjöfn til ýmissa þeirra álitaefna sem undir eru. Meirihlutafulltrúarnir eru hugsanlega ekki endanlega búnir að komast að niðurstöðu um hvert þeir vilja stefna varðandi þetta. Þeir taka undir að þörf sé á endurskoðun mannanafnalaga en telja að frumvarpið eins og það liggur hér fyrir sé ekki í raun tilbúið til samþykktar. Ég get upplýst að ég held þó að meirihlutafulltrúarnir eigi það sameiginlegt í þessu máli, og nú tala ég kannski ekki 100% fyrir munn allra í meiri hlutanum vegna þess að viðhorf manna kunna að vera misjöfn að þessu leyti, að afstaða þeirra ráðist að stórum hluta af áhyggjum vegna íslenskrar tungu og þróunar hennar. Ég hugsa að ég tali fyrir munn annarra í meiri hlutanum að því leyti að menn telja að breytingarnar sem hér eru lagðar til séu fullróttækar þegar horft er til þeirra þátta. Ég vona að þetta skýri afstöðu mína að einhverju leyti því að nefnt er í nefndarálitinu að meirihlutafulltrúarnir telji að nafnahefð og nafnafyrirkomulag okkar Íslendinga hafi órofatengsl við íslenska tungu. Það er þekkt og kemur fram í umsögnum margra aðila og kom fram hjá gestum sem mættu á fund varðandi málið að þeir sem vilja standa vörð um íslenska tungu hafa 

Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vil nú, bara til að fyrirbyggja misskilning, að fullvissa hv. þingmann um að ég ber mjög hlýjan hug til íslenskrar tungu. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hún dafni best í sem mestu frelsi. Ég held að það sé langur vegur frá því að hugmyndir um breytingar á mannanafnalögum séu settar til höfuðs íslenskri nafnahefð. Ég vil bara sjá þá nafnahefð dafna í frelsi. Ég vil að hún verði áfram hefð af því að fólk kýs svo, ekki því að það sé lagaboð. Hv. þingmaður talar um að þetta séu fullróttækar breytingar. En frumvarpið tók breytingum í nefndinni. Ég sit ekki í þessari nefnd en ég hef það fyrir satt að þar hafi meiri hlutinn, sá sem stendur að meirihlutaálitinu, ekki haft sig mikið í frammi. Þar fór gott tækifæri forgörðum að hafa áhrif á þetta frumvarp í þá átt sem meiri hlutinn hefði mögulega sætt sig við. En ég staldraði svolítið við það svar hv. þingmanns að það sé ekki endanlega komin niðurstaða hjá meiri hlutanum um hvert hann vilji stefna í þessu máli. Ég hef á tilfinningunni að það sé víst svo og að niðurstaðan hafi verið sú að það átti ekki að samþykkja þetta. Ég byggi það m.a. á því að í nefndarálitinu eru það sérstaklega notuð sem rök fyrir því að samþykkja ekki þetta mál, að þar vanti ákvæði um ráðgjöf um mannanafnabreytingar, um nafngift, rithátt, röð nafna millinöfn o.s.frv. En staðreyndin er sú að í breytingartillögunni er akkúrat kveðið á um þessa ráðgjöf. Það leiðir hugann að því að mögulega hafi þessi frágangur verið tilbúinn og meiri hlutinn alveg meðvitaður og búinn að komast að endanlegri niðurstöðu um hvert hann vildi stefna. Þannig að þetta er vægast sagt svolítið sérkennilegt. En ég ætla svo sem ekki endilega að krefja hv. þingmann 

Hæstv. forseti. Já, að einhverju leyti er þetta misskilningur hjá hv. þingmanni, þ.e. þegar hún fer með þessa tilvitnun í því samhengi sem hún er sett fram í nefndarálitinu. Þar er verið að vísa til sjónarmiða sem fram komu fyrir nefndinni. Þar er efnisgreinin sem hefst á orðunum: „Aftur á móti komu fram sjónarmið ...“ þegar verið er að vísa í starfið sem átti sér stað í nefndinni. Ég get alveg tekið undir það að af hálfu framsögumanns málsins í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarsson, var mikil vinna unnin í tengslum við málið. Ég held hins vegar að ég geti talað fyrir minn munn og annarra í nefndinni að fólk hafi ekki fengið sannfæringu fyrir því að þær leiðir sem þar voru lagðar til væru nægilega sannfærandi þar sem hlutverk er tekið af mannanafnanefnd og aðrar stofnanir eða stjórnvöld fá að hluta til hlutverk mannanafnanefndar í einhverjum tilvikum og þess háttar. Þrátt fyrir að ég virði þá vinnu sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson lagði á sig í þessu í þessu starfi, held ég að fólk hafi ekki öðlast sannfæringu fyrir því að hin endanlega niðurstaða væri komin þegar málið var tekið út úr nefndinni. Hvað varðar afstöðu til þess hvernig þessi mál eigi að þróast verð ég bara að endurtaka það sem ég sagði áðan, að fulltrúar í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem standa að þessu nefndaráliti hafa ekkert endilega sameiginlega sýn á hversu langt eigi að ganga í þessum málum. En hins vegar held ég að í starfinu og í þessu nefndaráliti hafi birst 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar í máli nr. 9, um mannanöfn. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ný heildarlög um mannanöfn. Um leið falli úr gildi gildandi lög um mannanöfn, nr. 45/1996. Markmið frumvarpsins er að tryggja sem ríkastan rétt og sjálfræði fólks til að bera það nafn eða þau nafn sem það kýs og jafnframt frelsi fólks til þess að skilgreina kyn sitt. Þá er lagt til að mannanafnanefnd verði lögð niður og öll ákvæði um hana felld brott. Nefndin fjallaði um ýmis atriði málsins, svo sem val einstaklinga á eiginnöfnum og kenninöfnum og skilgreiningar kenninafna, ábyrgð og aðkomu foreldra og forsjáraðila að nafnbreytingum barna, skráningu kyns í þjóðskrá, nöfn sem eru nafnbera til ama, mannanafnanefnd og reglugerðarheimild ráðherra. Fyrst skal fjallað um íslenska nafnahefð og íslenskt málkerfi. Markmið frumvarpsins er að fólk verði frjálst til að bera þau nöfn sem það vill. Minni hlutinn telur þó íslenska mannanafnahefð mikilvæga arfleifð sem beri að sýna virðingu og kynna vel fyrir öllum þeim sem velja börnum nöfn eða sjálfum sér á fullorðinsaldri. Minni hlutinn sér hins vegar ekki hvernig mögulegt er að festa slíkt í lög án þess að ganga freklega á það frelsi sem hér er að stefnt að tryggja. Að mati minni hlutans hafa ekki komið fram nein sannfærandi rök fyrir því að íslensku máli stafi hætta af erlendum mannanöfnum. Erlend mannanöfn hafa bæst í mannanafnaforðann frá upphafi Íslandsbyggðar án þess að skaða málkerfið. Lög um mannanöfn ná enn fremur eingöngu til íslenskra ríkisborgara, en hér er og mun alltaf verða mikill fjöldi erlendra ríkisborgara sem þarf að tala við, tala um og skrá hjá hinu opinbera og geta nöfn þeirra verið ýmsu móti. Þótt vissulega steðji ógnir að íslenskri tungu á stafrænni öld fær minni hlutinn ekki séð að nöfn útlendinga á Íslandi hafi verið eða séu á meðal þeirra ógna. Þá skal fjallað um sennilega umdeildasta þátt laga um mannanöfn, mannanafnanefnd. Í lögum um mannanöfn er mannanafnanefnd falið nokkuð viðamikið hlutverk en með samþykkt þessa frumvarps yrði ekki þörf fyrir slíka nefnd lengur, enda talsvert minni skorður við því hvaða nöfn einstaklingar geti tekið sér. Í frumvarpinu er því lagt til að leggja nefndina niður. Mannanafnanefnd hefur þó sinnt hlutverki sem er þess virði að halda í, svo sem að vera til ráðgjafar og leiðbeiningar fyrir almenning um mannanöfn og hefðir við nafngjöf því að merkilegt nokk þykir Íslendingum vænt um nafnahefðina og hafa því leitað eftir áliti nefndarinnar algjörlega óþvingað og án tillits til ákvörðunarvalds hennar. Minni hlutinn telur mikilvægt að áfram verði slík ráðgjöf og leiðsögn til staðar en sér hins vegar ekki ástæðu til að halda sérstaka nefnd um það. Því leggur minni hlutinn til að Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum fái að lögum það hlutverk að vera til ráðgjafar fyrir almenning um mannanöfn, mannanafnahefðir, rithátt og beygingar. Innan þeirrar merkilegu stofnunar eru bæði nafnfræði- og málræktarsvið sem væru vel til þess fallin að takast á við það verkefni. Þá skal fjallaði um eiginnöfn og kenninöfn. Lagt er til í frumvarpinu að reglur um myndun nafna verði rýmkaðar verulega. Ekki verður lengur kveðið á um millinöfn en einstaklingi verður heimilt að velja sér þann fjölda eiginnafna sem hann kýs sem og kenninöfn. Í frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir að ekki verði lengur kveðið á um að stúlkum skuli gefin kvenmannsnöfn og drengjum karlmannsnöfn enda engin ástæða til að setja fólki slíkar skorður. Í 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins segir að kenninöfn séu mynduð þannig að á eftir eiginnafni eða eiginnöfnum komi nafn foreldris eða foreldra í eignarfalli að viðbættum viðskeytunum son, dóttir, barn eða bur. Nú er ekki víst að nöfn foreldra taki alltaf með sér sérstaka eignarfallsmynd og leggur minni hlutinn til breytingar sem taka mið af þeirri staðreynd. Auk þess leggur minni hlutinn til að einstaklingi sem hefur hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá sé heimilt að nota nafn föður eða móður í eignarfalli í kenninafni án viðbótar. Er sú breyting einnig í samræmi við frumvarp til laga um kynrænt sjálfræði sem varð blessunarlega nýlega að lögum. Þá var nefndinni bent á mikilvægi þess að áfram verði heimilt að kenna börn til stjúpforeldris eða fósturforeldris. Minni hlutinn leggur því til að bæta slíkri heimild við 1. gr. frumvarpsins. Þá skal fjallað um aðkomu foreldra og forsjáraðila að nafnbreytingum. Í frumvarpinu segir að foreldrar beri ábyrgð á tilkynningu óháð því hvort barni sé gefið nafn við athöfn hjá skráðu trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi eða ekki. Í nefndinni komu fram þær athugasemdir að þetta gæti valdið vandræðum ef foreldrar fara ekki sameiginlega með forsjá barns. Minni hlutinn leggur því til að í stað orðsins „foreldrar“ í tilheyrandi málslið komi „þeir sem fara með forsjá barns“. Að auki leggur minni hlutinn til orðalagsbreytingar á því hvernig barni er gefið nafn samkvæmt 2. gr. Þá komu fram athugasemdir um að rétt væri að börn sem hefðu náð 15 ára aldri hefðu möguleika til að breyta nafni sínu án samþykkis forsjáraðila. Það væri í samræmi við hugmyndir um stigvaxandi ákvörðunarrétt barna eftir aldri og þroska. Minni hlutinn telur rök standa til þess að heimila börnum 15 ára og eldri sem náð hafi þroska til að taka afstöðu til slíkra breytinga að geta breytt nafni sínu án aðkomu forsjáraðila. Þá skipti einnig máli að transfólk á þessum aldri geti breytt um nafn þrátt fyrir andstöðu forsjáraðila. Á móti komu fram sjónarmið um að varhugavert væri að börn 15 ára og eldri gætu breytt nafni sínu án nokkurrar aðkomu forsjáraðila. Munur væri á því annars vegar að vilji barns og afstaða fengi aukið vægi eftir því sem aldurinn þroski ykist og hins vegar því að taka burt ábyrgð, bæði forsjáraðila og stjórnvalda í málum sem varða börn. Mikilvægt væri að börn nytu lágmarksverndar í þessum efnum af hálfu löggjafans, stjórnvalda og forsjáraðila, ekki síst ef verið væri að auka frjálsræði á sviði nafngifta almennt. Sambærilegt álitamál kom upp við athugun nýsamþykkts máls um kynrænt sjálfræði sem var blessunarlega samþykkt nýlega af hinu háa Alþingi. Minni hlutinn telur rétt að gæta samræmis við aldursviðmið þeirra laga en í þeim voru aldursviðmið til að breyta skráningu kyns og nafni samhliða því hækkuð í 18 ár en hins vegar verður starfshópi samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II falið að endurskoða hvort lækka eigi aldursviðmið á rétti til að breyta skráningu kyns. Minni hlutinn tekur fram að æskilegt sé að lög um mannanöfn verði einnig endurskoðuð í þessu tilliti, samanber það sem hér var rakið á undan. Þá skal fjallað um nöfn sem eru nafnbera til ama. Í lögum um mannanöfn er að finna ákvæði um að eiginnafn skuli ekki vera nafnbera til ama. Í frumvarpinu er ekki slíkt ákvæði að finna en í greinargerð segir m.a. að foreldrum eigi almennt að treysta til að velja börnum sínum nöfn sem verði þeim ekki til ama. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að mikilvægt væri að hafa heimild í lögum til að bregðast við nafngiftum sem orðið gætu börnum til ama og löggjafinn ætti áfram að fela opinberum aðilum að framfylgja slíkri kvöð þrátt fyrir að mannanafnanefnd yrði lögð niður. Minni hlutinn tekur undir mikilvægi þess að tryggja þurfi með einhverjum hætti að börn þurfi ekki að bera nöfn sem ætla má að verði þeim til ama. Minni hlutinn leggur þess vegna til að bætt verði við nýju ákvæði sem kveður á um að ef Þjóðskrá Íslands berist tilkynning um eiginnafn barns yngra en 18 ára sem ætla má að miklar líkur séu á að geti orðið nafnbera til ama skal nafnið ekki skráð að svo stöddu í þjóðskrá. Þjóðskrá Íslands verður auk þess falið að kveða upp úrskurð í þeim efnum svo fljótt sem verða má og eigi síðar en fjórum vikum frá því að tilkynning um eiginnafn barst. Þá leggur minni hlutinn til að Þjóðskrá Íslands verði heimilt að afla umsagnar Stofnunar Árna Magnússonar og umboðsmanns barna áður en hún kveður upp úrskurð. Skal ráðherra kveða nánar á um málsmeðferð í þessum tilvikum í reglugerð. Þá leggur minni hlutinn til að Þjóðskrá Íslands taki við því verkefni að sjá um mannanafnaskrá þannig að enn verði aðgengileg skrá þar sem hægt sé að fletta upp þekktum og samþykktum eiginnöfnum. Þá skal fjallað um reglugerðarheimild ráðherra. Þau sjónarmið komu fram við umfjöllun nefndarinnar að með því að aflétta takmörkunum sem áður voru á vali einstaklinga á nafni standi eftir ýmsir tæknilegir þættir sem huga verði að, t.d. hvort rétt sé að kveða á um hámarkslengd nafna, hvort heimilt verði að nota önnur stafróf en hið íslenska og ef svo, hvernig skuli skrá þau, hvort nota megi tákn í nafni o.s.frv. Slíkir þættir um skráningu nafna eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis og því er ekki nauðsynlegt að löggjafinn setji nákvæmar reglur sem geta breyst reglulega. Minni hlutinn telur því æskilegt að kveða á um skyldu ráðherra til að setja reglugerð með nánari fyrirmælum um framkvæmd laganna, m.a. um rithátt, umritunarreglur og miðlun nafna og leggur til breytingu þess efnis til skýringar við þá reglugerðarheimild sem þegar er til staðar í 7. gr. frumvarpsins. Þá skal fjallað um réttindi transfólks og skráningu kyns í þjóðskrá. Í dag geta einstaklingar einungis sótt um að nafn og kyn verði leiðrétt í þjóðskrá eftir að hafa verið í ferli til kynleiðréttingar í 18 mánuði. Sækja verður slíkt leyfi hjá sérfræðiteymi innan Landspítalans. Nafn er mikilvægur þáttur í sjálfsmynd einstaklings og getur það verið mjög hamlandi ef stjórnvöld standa í vegi fyrir því að trans einstaklingur breyti nafni sínu til samræmis við kynvitund sína. Það að geta ráðið eigin nafni án aðkomu stjórnvalda ætti að vera sjálfsagður réttur hvers einstaklings og myndi um leið fela í sér talsverða réttarbót fyrir þennan hóp að mati minni hlutans. Í 9. gr. frumvarpsins er fjallað um breytingar á öðrum lögum, nefnilega barnalögum og lögum um þjóðskrá og almannaskráningu. Í 1. tölulið 9. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á barnalögum þess efnis að heimilt verði að skrá kyn barns í þjóðskrá sem karlkyn, kvenkyn eða annað/órætt. Í b-lið 2. töluliðar 9. gr. er jafnframt kveðið á um að við 8. gr. laga um þjóðskrá og almannaskráningu bætist ný málsgrein sem segir að breytingar á skráningu kyns skuli háðar sömu takmörkunum og breytingar á skráningu nafna samkvæmt lögum um mannanöfn. Minni hlutinn leggur til að þessi tvö atriði verði felld brott, þ.e. 1. töluliður og b-liður 2. töluliðar 9. gr. frumvarpsins, með hliðsjón af nýsamþykktum lögum um kynrænt sjálfræði, en þar er fjallað um heimildir einstaklinga til að breyta skráðu kyni sínu í þjóðskrá. Með því að heimilt verði að skrá kyn hlutlaust fellur um sjálft sig skilyrði um að allir verði að bera annaðhvort karlmanns- eða kvenmannsnafn. Með frjálsri skráningu og/eða hlutleysisskráningu kyns er augljóst að nafn getur ekki lengur verið afgerandi um það hvers kyns sá er sem nafnið ber. Þá skal fjallað um gildistöku frumvarpsins verði það samþykkt. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um vandkvæði þjóðskrár og annarra aðila vegna þess að gagna- og upplýsingakerfi væru ekki í stakk búin til þess að takast á við þær breytingar sem frumvarpið felur í sér. Bæði þyrfti tíma og fjármagn til að takast á við nauðsynlegar breytingar og einnig þyrfti Stofnun Árna Magnússonar ráðrúm til að undirbúa sig undir nýjar skyldur og verkefni. Þó skal þess getið að breytingarnar sem þetta frumvarp felur í sér eru að allnokkru leyti hinar sömu og eru þegar fyrirhugaðar vegna nýsamþykktra laga um kynrænt sjálfræði. Minni hlutinn telur þó rétt að koma til móts við þessi sjónarmið og leggur því til að lögin taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2020 en jafnframt verði veittur frestur til 1. júlí 2021 til að laga eyðublöð, skráningarform og þess háttar. Síðast leggur minni hlutinn til bráðabirgðaákvæði sem kveði á um að við gildistöku laganna verði millinöfn skráð sem eiginnöfn í þjóðskrá en að nafnberum verði heimilt að breyta þeirri skráningu og láta skrá umrædd nöfn sem kenninöfn í samræmi við ákvæði laganna kjósi þeir svo. Rétturinn til nafns nýtur verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Miklar breytingar hafa orðið á íslensku samfélagi undanfarna áratugi þar sem markviss skref hafa verið stigin til þess að auka frelsi einstaklingsins til að taka ákvarðanir um eigin hagi. Þegar litið er til þess hvert hlutverk löggjafans er varðandi mannanöfn er nauðsynlegt að haft verði í huga að ekki verði gengið lengra en nauðsyn krefur og að réttindi einstaklinga verði ekki skert að óþörfu. Með samþykkt frumvarpsins verður verulega dregið úr þeim skorðum sem einstaklingum hafa verið settar um nafngjöf. Minni hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hefur verið gerð grein fyrir og finna má á þskj. 1915. Undir álit þetta rita hv. þingmenn, sá sem hér stendur, Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðmundur Andri Thorsson og Jón Steindór Valdimarsson. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir áliti minni hlutans við afgreiðslu málsins úr allsherjar- og menntamálanefnd. Þó er við hæfi að bregðast við þeim rökstuðningi sem birtist í nefndaráliti meiri hlutans. Þar stendur, með leyfi forseta: „Aftur á móti komu fram sjónarmið um að frumvarp þetta leiddi til nýrra og jafnvel ófyrirsjáanlegra álitaefna. Þá skorti í einhverjum tilvikum nánari útfærslu á fyrirkomulagi og/eða skýringar í greinargerð um ástæður þess að ekki væri kveðið á um t.d. ráðgjöf um nafngift, rithátt, röð nafna, millinöfn, mannanafnaskrá eða amaákvæði. Auk þess var nefndinni bent á mikilvægi þess að taka tillit til íslenskrar tungu, íslensks málkerfis og íslenskrar nafnahefðar.“ Rétt er að fjalla örstutt um þessi álitaefni. Þau eru af tvennum toga, annars vegar þeim að ekki er um ófyrirsjáanleg álitaefni að ræða heldur pólitísk álitaefni sem hv. þingmenn eru einfaldlega ósammála um og hins vegar álitaefni sem brugðist er við með mjög skýrum hætti í áliti minni hlutans. Hvað varðar ráðgjöf um nafngift leggur minni hlutinn til að hún verði í höndum Árnastofnunar. Hvað varðar rithátt verður hann frjáls en takmarkaður af tæknilegum atriðum sem tilgreind verða í reglugerð ráðherra. Vera má að hv. þingmenn séu á móti því að hann sé gerður frjáls en í því felst enginn ófyrirsjáanleiki sem ekki er brugðist við í áliti minni hlutans. Hvað varðar röð nafna kemur eiginnafn á undan kenninafni og er erfitt að sjá hvernig það geti talist til álitaefnis, hvað þá ófyrirsjáanlegs álitaefnis. Hvað varðar millinöfn er ljóst í áliti minni hlutans að eiginnöfn og kenninafn taki þeirra stað og að fólk sem nú ber millinöfn geti valið á milli þeirra. Aftur getur hér verið um þá pólitísku afstöðu hv. þingmanna að ræða að sú breyting sé slæm, en þeir hafa ekki rökstutt hvers vegna. Óháð því er ekkert ófyrirsjáanlegt við það álitaefni. Hvað varðar mannanafnaskrá kemur fram í áliti minni hlutans að Þjóðskrá Íslands skuli halda slíka skrá þannig að komið er til móts við það. Hvað varðar amaákvæði kemur einnig fram í áliti minni hlutans að þjóðskrá skuli ekki skrá nafn sem talið er barni til ama. Það eru hins vegar engin rök fyrir því að láta amaákvæðið ná til ákvarðana fullorðins fólks, í það minnsta ekki í frjálsu landi. Hvað varðar tillit til íslenskrar tungu, íslensks málkerfis og íslenskrar nafnahefðar er komið til móts við sjónarmiðið með því að fela Árnastofnun ráðgjöf og leiðsögn. Einnig er um að ræða pólitískan ágreining sem er eðlilegur en þó ekki ófyrirsjáanlegt álitaefni. Virðulegi forseti. Að lokum verð ég að láta fylgja nokkur orð frá mér sjálfum sem ég get ekki sagt í nafni annarra sem rita undir álitið þótt ég voni innilega að þeir taki undir. Að öllu þessu sögðu er þess virði að fjalla aðeins um tilgang frumvarpsins, einstaklingsfrelsið. Það er auðvelt að tala um einstaklingsfrelsi, sérstaklega í kosningabaráttu. Mér finnst merkilegt hvernig Sjálfstæðisflokkurinn sérstaklega leggur alltaf svo ríka áherslu á einstaklingsfrelsið alveg þangað til þeir fá tækifæri til að auka það eða verja. Þá verður hann allt í einu voðalega varkár, vill ekki ganga svo langt og telur tillöguna um frelsisaukninguna kannski fullróttæka. En þá vil ég biðja hv. Sjálfstæðisflokk um að gera kjósendum sínum greiða í næstu kosningabaráttu og greina þá frá því fyrir fram að hann sé svo sem alveg til í einstaklingsfrelsið svo lengi sem það gangi ekki jafn langt og einstaklingsfrelsishugsjón Viðreisnar, Pírata og Samfylkingarinnar.

Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir framsögu meiri hlutans og hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir mjög greinargóða yfirferð yfir minnihlutaálitið og tillögur minni hlutans. Mál þetta snýst um málefni sem standa eins nærri einstaklingum og hægt er að hafa - það er kannski ekki alveg rétt, og þó, en við vorum með annað mál sem varð að lögum í gær sem fjallaði um kynrænt sjálfræði. Framsögumaður þess máls, Steinunn Þóra Árnadóttir, steig hér í pontu og fagnaði því með réttu að það mál hefði náð fram að ganga. Hún var mjög glöð og ég tók undir gleði hennar. Hún sagði: Þetta er gríðarlega mikilvægt. Það er gríðarlega mikilvægt að einstaklingur geti skilgreint kyn sitt. Með sama hætti vil ég segja: Það er gríðarlega mikilvægt að einstaklingur ráði nafni sínu. Frumvarp þetta gengur út á það. Minni hlutinn hefur lagt mjög mikla vinnu í að gera þetta eins vel úr garði og nokkur kostur er. Mér er einnig til efs að það séu mjög mörg mál sem fengið hafa jafn ítarlega umfjöllun og jafn margar gestakomur og þetta mál. Ég held að ég fari nokkurn veginn rétt með þegar ég segi að málið hafi verið tekið fyrir á a.m.k. 19 fundum allsherjar- og menntamálanefndar. Fjölmargar umsagnir komu og fjölmargir gestir, þannig að það er alveg klárt að um þetta mál hefur verið fjallað ítarlega og hlustað á öll sjónarmið. Mannanöfn eru mikilvæg. Við erum með lög um mannanöfn og við erum með lög um mannanafnanefnd. Mannanafnanefnd vinnur vanþakklátt starf samkvæmt núgildandi mannanafnalögum og það sem ég mun fjalla hér um sem varðar áhrif þeirrar nefndar hefur ekkert að gera með ágæti og samviskusemi og góðan vilja nefndarmanna í mannanafnanefnd og vil ég að það komi algjörlega skýrt fram. Sumum er mjög annt um íslenskan mannanafnahefð og telja hana gríðarlega mikilvæga og ég tek að mörgu leyti undir það. En þá verðum við að spyrja okkur: Er núverandi fyrirkomulag til þess fallið að varðveita íslenska mannanafnahefð? Ég tók niður nokkur dæmi úr nýjustu úrskurðum mannanafnanefndar. Það nýjasta er að það má ekki heita Kona, það má ekki heita Vatneyringur, það má ekki heita Zar, það má ekki heita Ingadóra og það má ekki heita Sukki. En það má heita Milli, en það má bera fram á ólíka vegu. Það má heita Kráka, það má heita Leonardo og það má heita Taron og það má heita Sigarr og það má heita Zoe. Svo má líka heita Vetrarsól og Albjört og það má heita Natalí en það má ekki heita Eðwald. Það má heita Kolþerna en það má ekki heita Danski, það má ekki heita Carlsberg, það má ekki heita Myrká, það má ekki heita Gleymmérei, en það má heita Ká, það má heita Ernest og það má heita Diego en það má ekki heita Tindur. Það má heita Dittó. Allt eru þetta ágætisnöfn og hef ég ekkert við þau að athuga og er ánægðir með það ef fólk vill heita þessum nöfnum og er stolt af því. Svo má líka heita Zíta og það má heita Ram og það má heita Sál. Ég spyr þá sem eru áhugamenn um íslenska mannanafnahefð og að varðveita það sem fyrir er hvort þetta séu lýsandi dæmi um þá hefð sem stendur þeim svona nærri hjarta að þeir geta ekki hugsað sér að breyta út af þessu. Mitt svar er nei. Mig langar líka til þess að segja að í minnihlutaálitinu og tillögum er tekið mið af öllum þeim athugasemdum sem fram komu nema auðvitað grundvallaratriðinu, ekki er gefinn afsláttur af því að menn ráði hvað þeir heita. Það má segja að álit minni hlutans og breytingartillögur á frumvarpinu feli í sér að börn njóti ríkari verndar samkvæmt þeim tillögum en samkvæmt gildandi lögum. Þá geta komið þrír aðilar að því að meta hvort nafn er þannig úr garði gert að það verði barni til ama, þ.e. þjóðskrá, Árnastofnun, sem er sérfræðingur í mannanafnahefðinni, og umboðsmaður barna sem á að gæta velferðar barna. Í dag eru það ágætir málfræðingar sem véla um hvað sé barni til ama og hvað sé barni ekki til ama. Að þessu leyti verður vörnin sterkari, en að sama skapi eru fullorðnir einstaklingar látnir taka ábyrgð á því hvað þeir vilja heita ef þeir kjósa að breyta nöfnum sínum sem þeim voru gefin á barnsaldri. Menn hafa rökstutt amaákvæðið þannig, og það var gert t.d. þegar nafninu Sukka var hafnað, að af því að það var fullorðinn maður sem vildi heita Sukki væri svo sem allt í lagi að hann fengi að heita Sukki. En það var einn hængur á; ef mannanafnanefnd leyfir manninum að heita Sukki fer nafnið á mannanafnaskrá. Og hvað gerist þá? Þá gætu foreldrar einhvers barns tekið upp á því að kalla barnið og nefna það Sukka. Það má náttúrlega ekki koma til greina og þess vegna verður að fara þá leið að banna fullorðnum einstaklingi að ráða því hvað hann heitir. Ég held að því miður hafi meiri hluti nefndarinnar fallið í þá gryfju, og það kom reyndar fram og ég efast um að meiri hlutinn leggi í að mótmæla því, að hann lagði ekkert af mörkum til þess að laga, bæta eða koma fram sjónarmiðum sínum í starfi nefndarinnar, hreint ekki neitt. Það var nú allur áhuginn sem framsögumaður meiri hlutans telur nefndina hafa á því að gera breytingar á mannanafnalögum. Það er a.m.k. harla skrýtinn áhugi sem birtist í því að hafa ekkert til málanna að leggja, leggja ekkert gott til, segja bara þegar málið er komið á lokastig: Ja, þetta er okkur ekki að skapi, við viljum frekar að haldið sé áfram með vinnu sem hefur sofið í hæstv. dómsmálaráðuneyti síðan 2016. Þar hefur ekkert verið gert, ekki neitt, í því að breyta þessum lögum, ekki neitt. Ég vona að sá fyrirgefi mér sem ég vitna nú til. Ég las færslu á Facebook í dag sem rituð var af Eiríki Rögnvaldssyni, prófessor emerítus. Ég held að fáir hafi lagt jafn mikið til þess að gæta þess að íslensk tunga varðveitist og haldi gildi sínu. Hann segir í tilefni af því að foreldrum drengs var meinað að skíra barn í höfuðið á afa sínum. Hann segir: „Nafnið var þó af rammíslenskum rótum og afinn hafði borið það athugasemdalaust alla ævi, en vegna þess að hann var einn um það taldist nafnið ekki hefðað og hafði ekki verið leyft. Þarna rann það upp fyrir mér að lög sem koma í veg fyrir að lítið barn sé nefnt í höfuðið á afa sínum eða ömmu eru ómanneskjuleg. Þau standast ekki. Þau eru ólög. Það er óviðunandi að við þurfum að búa áfram við slík lög um ófyrirsjáanlega framtíð.“ Ég sleppi af kurteisisástæðum ummælum sem hann lætur falla um tiltekinn stjórnmálaflokk í þessu samhengi en ég ætla að halda áfram, með leyfi forseta: „Því er haldið fram að það þurfi að fara varlega í breytingar á mannannafnalögum vegna áhrifa sem þær gætu haft á íslenska tungu.“ - Það er tónninn sem er sleginn þegar menn tala um þetta. Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emerítus, segir áfram: „Ég þykist ekki minni áhugamaður en hver annar um varðveislu og verndun íslenskunnar, en ég hef aldrei séð nein rök færð fyrir þessum meintu neikvæðu áhrifum, enda hafa erlend mannanöfn flætt inn í málið alla tíð og gera enn án þess að íslenskan skaðist af því.“ Frú forseti. Ég las áðan upp nokkur dæmi úr úrskurðum mannanafnanefndar sem starfar eftir núgildandi lögum og gerir það af samviskusemi. Ég hlýt að spyrja hv. þingheim og áhugamenn um nafngiftir hvort íslensk tunga, íslensk málhefð, hafi beðið tjón af þessum nöfnum. Ég held að svarið sé mjög einfalt: Nei, síður en svo. Ég verð að segja að ég skil það bara ekki, í ljósi þess að í gær samþykkti sem betur fer góður meiri hluti þingsins ný lög um kynrænt sjálfræði. Þar fallast menn á það að fólk hafi sjálft um það að segja hvers kyns það er. Og það er gott. Það er mjög róttæk breyting. Í þeim lögum sem þingið samþykkti í gær voru felld niður ákvæði mannanafnalaga um að stúlkum skuli gefa stúlkunöfn og drengjum drengjanöfn. Ég spyr: Hvar var mannanafnahefðin þá og áhyggjur manna af því að íslensk tunga myndi bíða varanlegt tjón af þeirri breytingu, þá væntanlega, eins og fram kemur hér, a.m.k. hjá sumum, að slíkt - ja, í mínum huga hefur það sennilega einhver áhrif á það hvernig menn hugsa og þurfa að hætta að hugsa í flokkunum 0:1, kona:karl, og fólk er strax farið að velta því fyrir sér hvað ef það er strákur sem heitir Guðrún í hvorn búningsklefann hann eigi að fara í sundinu. Eru þetta ekki algjörlega ófyrirsjáanlegar og ólíðandi afleiðingar af því frábæra frumvarpi sem við samþykktum í gær? Ég myndi halda að það hafi verið býsna róttæk og djörf breyting hjá þinginu í gær að taka þessa merku ákvörðun, sem ég styð fullkomlega og er mjög ánægður með, en nú vilja menn fara svo varlega að þeir telja að með þessu frumvarpi, með áorðnum breytingum sem fram koma í áliti minni hlutans, sé orðin stórhætta á því að íslensk menning, íslensk tunga, muni bíða verulegan skaða af. En á sama tíma hafa menn ekkert fram að færa, ekki neitt, ekkert, skila bara auðu og segja: Við viljum þetta ekki, við viljum þetta ekki, við viljum þetta ekki. Það er allt frjálslyndið, öll virðingin fyrir réttindum einstaklingsins sem kristallast í þessum málflutningi. Ég verð að segja, frú forseti, að það verða mér gríðarleg vonbrigði ef alþingismenn samþykkja ekki þetta frumvarp, ef menn sýna ekki í verki hvað þeir voru djarfir og framsýnir í gær og að það endist a.m.k. næsta sólarhring, að menn verði aftur djarfir og framsýnir þegar greidd verða atkvæði um þetta frumvarp og breytingartillögur minni hlutans.

Hæstv. forseti. Í tilefni af ræðu hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar er eitt atriði sem ég vil undirstrika sem ég held að við hv. þingmaður eigum sameiginlegt í þessu máli. Það er að þau dæmi sem hann nefnir um úrskurði mannanafnanefndar undirstrika að þörf er á endurskoðun á löggjöfinni. Ég er sammála honum um að mannanafnanefnd hefur ábyggilega og reynir ábyggilega að rækja hlutverk sitt af samviskusemi og kostgæfni í samræmi við þau lög sem gilda. Ég myndi vilja taka þannig til orða að stundum hafi mannanafnanefnd lent í ógöngum með framfylgd þeirra ákvæða sem nú gilda. Hægt er að nefna fjölmörg dæmi um mjög skrýtnar niðurstöður í störfum hennar og margt sem hefur í raun komið mér á óvart og vakið furðu þegar maður hefur sem leikmaður lesið fréttir af því. Ég vil alls ekki fara í einhverjar þrætur við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson en ég vildi hins vegar undirstrika að það sem hann nefnir og nefnir dæmi um er í mínum huga góður rökstuðningur fyrir því að fara í endurskoðun á þessari löggjöf sem ég vil meina að hafi ekki reynst sem skyldi. Þar með er ekki sagt að ég hafi öðlast sannfæringu fyrir því að sú 

Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil taka skýrt fram aftur að dæmin sem ég tók voru ekki tekin til að gagnrýna í sjálfu sér eða leggja eitthvert mat eða dóm á þau nöfn sem ýmist var hafnað eða sem voru viðurkennd af mannanafnanefnd. Ég er alveg sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni og minn lærdómur af því er sá að það að ætla að setja stífar reglur og stífan ramma eða lausan ramma um það hvað má heita eða hvað ekki leiðir okkur nefnilega nákvæmlega í þær ógöngur sem menn eru nú í með mannanafnalögin. Þess vegna held ég að einhvers konar smáskammtalækningar í því að gefa frelsi á þessu sviði muni alltaf leiða okkur aftur í þessar sömu ógöngur. Það sem mér finnst vera aðalatriði þessa máls er að við horfumst einfaldlega í augu við það að nútímasamfélag, frjálslynt samfélag, setur ekki nafngiftum skorður. Ég er 100% viss um að í langflestum tilvikum verða nöfn nafnberum til sóma og þeim sem veita nöfnin eða taka þau. Stundum verða þau svolítið skrýtin að manni finnst, svo venjast þau. 

Frú forseti. Ég ætla ekki að draga þessa umræðu mikið á langinn. Hún hefur verið ítarleg og góð og hefur verið gerð mjög skilmerkileg og góð grein fyrir helstu álitaefnum. Ég ætla ekki að endurtaka það hér. Ég hef tekið þátt í vinnu í allsherjar- og menntamálanefnd við þetta mál og lagt mig fram við að leita lausna á vandamálum sem upp hafa komið. Ég tel að í núverandi búningi sé þetta gott frumvarp og ég styð það heils hugar. Daglega eða nánast vikulega er einhver umræða um skrýtin nöfn sem má heita og skrýtin nöfn sem má ekki heita og af hverju megi heita þessu nafni og þessu. Það verður inntak umræðu um mannanöfn og nánast bara inntak umræðu um íslenskt mál, þ.e. einkennileg nöfn og einhver mörk. Það er alltaf verið að reyna á einhver mörk hjá einhverri opinberri nefnd og þjóðin bíður svo í ofvæni eftir því hvort nefndin muni leyfa þetta nafn eða banna þetta nafn. Svo skilur aldrei neinn neitt í neinu þegar úrskurðirnir koma. Nýjasta dæmi um þetta er sem sé þegar kona að nafni Elín Eddudóttir vildi fá að heita Kona. Ég rifja þetta upp í tilefni dagsins því að í dag er 19. júní. Hún fékk synjun. Elín Eddudóttir fékk synjun á því að taka sér nafnið Kona, Elín Kona Eddudóttir. Þá var það nú að sá ástsæli Baggalútur og skáldmæringur, Bragi Valdimar Skúlason, fór á Íslendingabók og gáði að því hvort einhverjir hefðu fengið að heita Kona á Íslandi, hvort nafnið Kona kæmi fyrir einhvers staðar í Íslendingabók. Og jú, viti menn, svo reyndist vera. Einn karl fannst við þessa leit, Hákon „kona“ Jónsson, fæddur 1750. Þetta rifja ég upp í tilefni af kvenréttindadeginum. Kannski er ástæða til þess, bara í ljósi þessa, að íhuga hvort ekki sé orðið tímabært að fara að breyta þessum lögum vegna þess að mannanafnanefnd er - ég tek heils hugar undir það sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson segir um það góða fólk sem skipar þá nefnd, vinnur sín störf af fullum heilindum og reynir að gera það eins vel og kostur er. Ég vil alls ekki gera lítið úr starfi þess fólks en mannanafnanefnd er engu að síður barn síns tíma. Þetta er nefnd sem ber vitni um mjög einsleitt samfélag þar sem er frekar fátt fólk og reglur eru skýrar. Litið er svo á að best sé að ráðið sé fram úr málum að bestu manna yfirsýn, sumir hafi bara meira vit á vissum hlutum og eigi að skera úr um það sem öllum er fyrir bestu. Litið er svo á að samfélagið eigi að hafa meiri hönd í bagga með því hvernig fólk hagar sínu daglega lífi, t.d. hvað fólk heitir, að það sé samfélagslegt verkefni að finna hvernig því verði best fyrir komið. Mannanafnanefnd var ekki að störfum árið 1750 þegar Hákon „kona“ Jónsson var á dögum. Mér finnst mannanafnanefnd og þetta úrræði vera afurð haftatímanna. Þetta er skömmtunarhugsunarháttur. Það er einhvern veginn eins og nöfn séu takmörkuð auðlind sem þarf nefnd bestu manna sem sjá um útdeilingu úr þeim takmarkaða sjóði sem við höfum hérna sem eru íslensk mannanöfn og þeir passa upp á það, þessir bestu og vísustu menn, hvaða nöfn komast inn á mannanafnaskrána sem hefur að geyma þau nöfn sem má heita. Það er t.d. passað mjög vel upp á að nafn eins og Sukki komist ekki inn á slíka skrá. Þetta nafn kom upp í umræðum í nefndinni og ég hef fyrir satt að hér sé ekki vísað til óhóflegrar áfengisneyslu heldur sé nafnið komið til öðruvísi. Nafnið sem við berum er einhvers konar persónulegt kennimark okkar. Góður maður sagði að nafnið sem við berum, nafnið sem okkur er gefið, af foreldrum okkar oftast nær, sé eins og forsíðan í lífsbók okkar. Það er erfitt að hugsa sér vandasamara verkefni en það að gefa barni sínu nafn. Ein stærsta ákvörðun sem fólk getur tekið í lífinu er sú að gefa börnum sínum nöfn. Slíka ákvörðun tekur fólk ekki alla jafna af léttúð. Þetta er djúp, persónuleg ákvörðun sem það tekur. Foreldrar, sé um tvo foreldra að ræða, koma sér yfirleitt saman um nafn og oft eftir langar og jafnvel erfiðar samningaviðræður um það. Það er alls ekki gott að nafngiftir séu einkum hugsaðar til að reyna á þolrifin í mannanafnanefnd. Það er ekki vænlegt í lífi barns og það er ekki góð forsíða á lífssögu barns að nafnið sé fyrst og fremst hugsað til að reyna á mörkin hjá mannanafnanefnd og komast inn á mannanafnaskrá og gá hvort mannanafnanefnd muni banna þetta nafn og bíða svo spenntur eftir því. Það er ekki gott. En ég held að núverandi fyrirkomulag ýti undir þennan hugsunarhátt hjá fólki sem á annað borð er dálítið gefið fyrir að láta reyna á mörk. Ég held að frjálsræði í þessum efnum sé einmitt til þess fallið að fólk hætti að hugsa svona mikið um skrýtin nöfn, hætti að reyna að finna sem afkáralegust, skrýtnust, einkennilegust, sjaldgæfust eða frumlegast nöfn á börnin sín og reyni að finna nafn sem hæfi vel því barni sem það á í vændum að hjálpa við að vaxa og dafna. Ég held að ekki sé hægt að standa vörð um íslenska tungu með lagasetningum um mannanöfn. Ég held að löggjafinn geti vissulega gert ýmislegt til að styrkja íslenska tungu og auka veg hennar eins og dæmin sanna og eins og hæstv. menntamálaráðherra er í óðaönn að reyna að gera um þessar mundir. Það þarf að ýta undir notkun íslenskunnar í daglegu lífi og nota hana, en ég held að það sé ekki vænlegt að hún verði ræktuð með úrskurðum ýmiss konar ráða eða nefnda. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra en vísa enn og aftur til ágætra ræðna hjá hv. þingmönnum Jóni Steindóri Valdimarssyni og Helga Hrafni Gunnarssyni og ég vonast til þess að þingheimur muni samþykkja þetta mál.

Frú forseti. Frumvarp um nýja löggjöf um mannanöfn er mikilvæg breyting í átt að auknu frjálsræði. Það er löngu kominn tími til að snúa frá þeirri forræðishyggju sem ríkt hefur á undanförnum áratugum í gegnum núgildandi lög. Í þeim kristallast vel togstreita á milli frelsis og forræðishyggju. Í gegnum aldir hefur íslensk nafnahefð þróast í takt við íslenskt mál og enn í dag gefa flestir foreldrar börnum sínum nöfn í samræmi við þá nafnahefð, enda höfum við staðið vörð um þessa hefð sjálf. Það var svo fyrir rúmri öld að mönnum hugkvæmdist að setja lög um málið og koma böndum á frelsi manna í þessum efnum. Rétt er þó að halda til haga þeirri staðreynd að tungumálið er í stöðugri þróun og ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að nafnahefðin þróaðist samfara breytingum á því. Núgildandi lög um mannanöfn taka einkum mið af tveimur sjónarmiðum sem miða ekki síst að því að hafa vit fyrir foreldrum, annars vegar að foreldrum sé ekki treystandi til að taka ákvörðun um nöfn barna sinna og að koma verði í veg fyrir að þeim séu gefin nöfn sem gætu verið þeim til ama. Hins vegar að nöfn verði að lúta íslenskri málhefð. Það skýtur skökku við að foreldrum sé ekki treyst fyrir að gefa börnum sínum nafn en sé samt sem áður treyst til að taka allar aðrar meiri háttar ákvarðanir um líf þeirra og velferð. Þetta mál er núna lagt fram í þriðja sinn á stuttum tíma og ekki að ástæðulausu því að það er löngu tímabært að breyta þessari forneskjulegum mannanafnalöggjöf. Mál þetta var lagt fram á 148. þingi en náði ekki fram að ganga þá og er nú lagt fram að nýju með breytingum sem taka tillit til athugasemda sem bárust allsherjar- og menntamálanefnd. Nýtt frumvarp um mannanöfn felur í sér jákvæðar breytingar. Þær stærstu eru að ekki verði lengur gerður greinarmunur á eigin- og millinafni. Þá verði ekki lengur skylda að kynbinda kenninöfn foreldra. Þá verði fellt á brott ákvæði um ættarnöfn sem kveður á um hvaða ættarnöfn má nota og hver ekki. Þar með verði fallið frá því að skilgreindur hópur fólks njóti þeirra sérréttinda að mega bera ættarnöfn sem forfeður þeirra ákváðu sjálfir á einhverjum tímapunkti að taka upp. Í gær voru samþykkt lög um kynrænt sjálfræði. Þau mörkuðu stór tímamót og var einstaklega ánægjulegt að fá tækifæri til að styðja þau og koma þeim í höfn. Þar með var gefið frjálst hvernig fólk skráir kyn sitt í þjóðskrá. Þau lög höfðu miklar breytingar í för með sér á mannanafnalögum. Sú róttækasta er að nöfn eru ekki lengur bundin við kyn. Nú er ekki lengur skylt að nefna stúlku stúlkunöfnum og drengi strákanöfnum, enda gefur það augaleið að þegar heimilt er að skrá kyn hlutlaust fellur um sjálft sig skilyrði um að allir verði að bera annaðhvort karlmanns- eða kvenmannsnafn. Frjáls skráning og hlutlaus skráningu kyns gerir það að verkum að nafn getur ekki lengur verið afgerandi um það hvers kyns sá er sem nafnið ber. Nú býðst annað tækifæri til að færa réttinn til fólksins og ég trúi ekki öðru en að þeir sem studdu lögin um kynrænt sjálfræði styðji þetta góða mál líka. Í núgildandi lögum um nafngift er ekki aðeins haft vit fyrir foreldrum heldur er verið að hamla mér að heita það sem ég vil heita - ég er annars mjög ánægð með mitt eigið nafn. Það er vel við hæfi að taka dæmi í tilefni kvenréttindadagsins 19. júní sem er í dag - hann er reyndar alveg að klárast - en á dögunum vildi kona ein heita Kona. Því var hafnað. Steininn tók svo úr þegar virkur í athugasemdum, maður að nafni Karlsson, mótmælti ósk konunnar. Hann var sem sagt sonur manns sem heitir Karl, sem er gott og viðurkennt nafn samkvæmt núgildandi lögum. Með þessum breytingum munu allir sem náð hafa 18 ára aldri geta ráðið nafni sínu og núgildandi reglur sem takmarka hvaða og hvernig nöfn megi bera verða felldar niður. Það er mikilvægt að við látum af þeirri forræðishyggju sem nú ríkir í þessum efnum. Ég hvet alla þingmenn til að greiða þessu nýja frumvarpi um mannanöfn atkvæði sitt og samþykkja mikilvægar breytingar í átt að auknu frelsi og snúa baki við forræðishyggju og óþarfaafskiptum.

Frú forseti. Frelsi til nafns hefur verið baráttumál SUS í mörg ár og rataði t.d. í síðustu landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins þar sem þetta snýst auðvitað í grunninn um frelsi. Það er svo merkilegt með frelsið að oft er maður orðinn svo vanur einhverju að maður áttar sig ekki endilega á að í vananum felst ákveðið helsi. Mig langar að nefna að það þarf ekki endilega að vera andstæða að vilja frelsi en þykja samt vænt um eitthvað sem maður er vanur, jafnvel þykja vænt um einhvers konar hefð, jafnvel verða eilítið stoltur í hjartanu þegar maður er í útlöndum og einhverjir spyrja mann hvort maður sé dóttir og maðurinn manns þá son, því að það er eitthvað sem við erum vön og er okkar arfleifð. Ég átta mig á að þetta er einungis brotabrot af nafnahefð okkar en samt partur af sögu okkar og ég tel það ekki vera andstæður að þykja vænt um það en vilja hins vegar meira frelsi. Ég tel heldur ekki að það þurfi að vera mikill greinarmunur á því sem kalli á mörg gífuryrði þegar talað er um að vanda þurfi til verka. Það er ekki andstætt frelsi að vilja vanda til verka gagnvart menningararfi sem okkur þykir vænt um. Að því sögðu get ég ekki betur séð en að sú breytingartillaga við frumvarpið sem búið er að fara mjög vel yfir hér sé til mikilla bóta. Mig langaði að koma hingað upp og þakka fyrir virðingarverða viðleitni í átt að meira frelsi.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um úttekt á fjárhagslegum áhrifum þess fyrir ríkissjóð að afnema skerðingar ellilífeyris almannatrygginga vegna tekna af atvinnu. Tillagan er lögð fram af velferðarnefnd. Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að láta gera úttekt á fjárhagslegum áhrifum þess fyrir ríkissjóð að afnema skerðingar ellilífeyris almannatrygginga vegna tekna af atvinnu. Úttektin verði gerð af óháðum aðilum í samstarfi við félagsmálaráðuneytið. Við mat á fjárhagslegum áhrifum skuli meta áhrifin á bæði útgjaldahlið og tekjuhlið ríkissjóðs. Leiði úttektin í ljós að afnám skerðinga ellilífeyris vegna atvinnutekna feli ekki í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð leggi félags- og barnamálaráðherra fyrir 1. mars 2020 fram frumvarp sem feli í sér afnám skerðinga ellilífeyris almannatrygginga vegna tekna af atvinnu. Leiði úttektin aftur á móti í ljós að breytingarnar feli í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð verði málinu vísað til starfshóps um kjör aldraðra þar sem rætt verði um áhrif tekjuskerðinga almennt og hvaða leiðir séu í boði í þeim efnum. Í greinargerð með þessu frumvarpi segir orðrétt, með leyfi forseta: „Flokkur fólksins lagði fram frumvarp á yfirstandandi löggjafarþingi (24. mál) sem áður var lagt fram á 148. löggjafarþingi (51. mál). Við þinglokasamninga á yfirstandandi þingi féllust allir flokkar á að þetta þingmál Flokks fólksins næði fram að ganga í formi þessarar þingsályktunartillögu. Samkvæmt 23. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, hafa ellilífeyrisþegar sérstakt 100.000 kr. frítekjumark á mánuði vegna atvinnutekna. Auk þess hafa ellilífeyrisþegar almennt frítekjumark sem nemur 25.000 kr. á mánuði og gildir það um allar tekjur þeirra, þar með taldar atvinnutekjur“ en einnig lífeyrissjóðstekjur. „Í mars 2019 voru 36.402 einstaklingar með virk réttindi til ellilífeyris hjá Tryggingastofnun ríkisins. Þar af voru 32.178 eða 88,4% ekki með neinar skráðar atvinnutekjur. Af þeim 4.224 ellilífeyrisþegum sem voru með skráðar atvinnutekjur voru 1.535 með tekjur á bilinu 1.000–50.000 kr. á mánuði og 717 einstaklingar með tekjur á bilinu 50.000–100.000 kr. á mánuði. Því voru aðeins 1.972 ellilífeyrisþegar með hærri atvinnutekjur en sem nam 100.000 kr. frítekjumarkinu eða 5,4% allra þeirra ellilífeyrisþega sem fengu greiðslur frá stofnuninni. Í því sambandi ber þó að hafa í huga að gera má ráð fyrir því að talsverður fjöldi einstaklinga 67 ára og eldri sé í vinnu og hafi ekki sótt um greiðslur þar sem atvinnutekjur þeirra geri það að verkum að þeir eigi ekki rétt til neinna greiðslna frá almannatryggingum. Fram hafa komið kröfur af hálfu hagsmunasamtaka aldraðra og fleiri aðila um að afnema með öllu skerðingar ellilífeyris vegna atvinnutekna og hefur því m.a. verið haldið fram að það þurfi ekki að fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og að ríkissjóður gæti jafnvel haft fjárhagslegan ávinning af því. Því er mikilvægt að meta með einhverjum hætti áhrifin á tekjuhlið ríkissjóðs með tilliti til aukinnar atvinnuþátttöku ellilífeyrisþega og þjóðhagslegra áhrifa vegna þeirra breytinga. Aldraðir á vinnumarkaði eru verðmætt vinnuafl sem býr yfir mikilli reynslu og þekkingu. Mikilvægt er að aldraðir hafi sem hæstar ráðstöfunartekjur þannig að þeir geti lifað sjálfstæðu lífi. Áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Þá hafa rannsóknir sýnt fram á að vinna og virkni á efri árum stuðlar að betri heilsu, dregur úr einangrun og hefur almennt mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara og eykur lífsgæði þeirra. Mikilvægt er talið að réttindakerfi almannatrygginga sé þannig uppbyggt að það hvetji til atvinnuþátttöku einstaklinga sem byggja framfærslu sína að hluta eða öllu leyti á stuðningi opinberra aðila. Jafnframt er mikilvægt að í bótakerfinu séu innbyggðir hvatar sem stuðli að aukinni atvinnuþátttöku fólks sem fær greiðslur frá almannatryggingum. Meta verður hvaða áhrif skerðingar vegna atvinnutekna, frítekjumörk og möguleg hækkun þeirra og loks afnám skerðinga vegna atvinnutekna hefðu á atvinnuþátttöku aldraðra og fjárhag ríkissjóðs. Með tillögunni er lagt til að félags- og barnamálaráðherra verði falið að láta gera úttekt á fjárhagslegum áhrifum þess fyrir ríkissjóð að afnema skerðingar ellilífeyris almannatrygginga vegna tekna af atvinnu og á fjárhagslegum áhrifum þess að hækka frítekjumark vegna atvinnutekna. Lagt er til að úttektin verði gerð af óháðum aðila og í samstarfi við félagsmálaráðuneytið. Leiði úttektin í ljós að afnám skerðinga ellilífeyris vegna atvinnutekna feli ekki í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð skuli félags- og barnamálaráðherra leggja fram frumvarp á næsta löggjafarþingi, fyrir 1. mars 2020, sem feli í sér afnám skerðinga ellilífeyris almannatrygginga vegna atvinnutekna. Leiði úttektin aftur á móti í ljós að breytingarnar feli í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð verði málinu vísað til starfshóps um kjör aldraðra þar sem rætt verði um áhrif tekjuskerðinga almennt og hvaða leiðir séu í boði í þeim efnum.“ Í þessu samhengi vil ég benda á að fyrir rétt rúmu ári, þ.e. 12. júní 2018, samþykktum við á þinginu breytingar á lögum um skattlagningu styrkja. Þar vorum við að breyta lögum sem voru gerð upphaflega til að hjálpa fólki og styrkja með bensínstyrk og ýmsum styrkjum, sérstaklega öryrkjum, en sem urðu síðan að snöru um háls viðkomandi vegna þess að það var bæði skattað og skert og þar af leiðandi höfðu þau áhrif að viðkomandi sem taldi sig vera að fá t.d. bensínstyrk til að komust í vinnu fékk aldrei þennan styrk vegna þess að hann var tekinn króna á móti krónu af viðkomandi. Svona ólög eru því miður til og hér erum við að reyna að ná út einum slíkum ólögum, einmitt þeim sem ég hef aldrei getað skilið, þ.e. lögum sem hindra fólk í að vinna. Það er eiginlega óskiljanlegt að í nútímasamfélagi skuli vera reynt allt sem hægt er að gera til að koma í veg fyrir að fólk vinni vegna þess að í þessu tilfelli verðum við líka sérstaklega að líta til þess að þeir einstaklingar - við erum að tala um eldri borgara - sem fara að vinna eru þegar með lífeyrissjóðsgreiðslur, eru þegar búnir að borga útsvar og allar þær aukatekjur sem koma inn fara beint í ríkissjóð. Það er þannig beinn hagnaður ríkissjóðs af þeim tekjum sem þarna eru undir. Í sjálfu sér sýnir það bara þau rök að ríkið er hvort sem er að borga þessum einstaklingum í dag. Allur ágóðinn ef einstaklingar fara að vinna skilar sér með sköttum og virðisaukaskatti og ýmsum góðum afleiðingum af því að leyfa fólki að vinna án þess að skerða tekjur þess. Ég vona að þessi þingsályktunartillaga fái góða meðferð og ég hef fulla trú á því að það komi í ljós við úttekt á henni, sem ég trúi statt og stöðugt á, að það sé hagkvæmt í alla staði fyrir ríkissjóð að leyfa eldri borgurum að vinna án allra skerðinga.