Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Áður en jeg minnist á frv. sem heild skal jeg geta þess, sem reyndar er augljóst, að fullkomið samkomulag hefir ekki náðst í fjvn. um brtt. við fjárlfrv. Þetta sjest best á því, að minni hl. ber fram sjerstakar brtt. Jeg skal ekki fara út í þann ágreining, sem orðið hefir, að svo stöddu. Til þess gefst væntanlega tækifæri, þegar hv. minni hl. hefir mælt fyrir sínum till. Á fjárlfrv. eins og það er nú er reikningslegur tekjuhalli ca. 130 þús. kr. Að þessu sinni ber fjvn. fram brtt., sem leiða af sjer 20 þús. kr. útgjaldahækkun, svo að sá reikningslegi tekjuhalli yrði þá, að þeim viðbættum, ca. 150 þús. kr. Aftur á móti hefir n. borið fram hækkun á tekjuliðum, sem nemur 100 þús. kr., og lækkun á útgjaldaliðum um 80 þús. kr., og verður þá niðurstaðan reikningslegur tekjuafgangur um 30 þús. kr. Eftir fjárlfrv. eru útgjöldin áætluð nálægt 12 milj. kr. Raunar vantar á þá upphæð enn nokkra tugi þúsunda, en gera má ráð fyrir, að það skarð verði fylt þegar frv. verður afgr. frá þessari hv. deild. Eru þá útgjöld fullri miljón kr. hærri en áður hefir átt sjer stað. Ef litið er á tekjurnar eins og næst verður komist að þær hafi orðið árið 1928, mun láta nærri, að þær hafi verið um 15% hærri en útgjöldin eru nú áætluð. Eftir þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, hafa tekjur ársins 1928 numið ca. 13870 þús. kr. Nú er það öllum kunnugt, að árið 1928 var óvenjulega mikið tekjuár. Þá verður og að gera ráð fyrir sjerstök um útgjöldum árið 1930, samkv. lögum frá þessu þingi, og þegar þess einnig er gætt, að árið 1930 hlýtur að verða alveg sjerstakt útgjaldaár vegna hátíðarinnar það ár, þá leit meiri hl. fjvn. svo á, að það gæti engan veginn talist varlegt að hækka tekjuáætlunina frá því, sem nú er, meira en hann þegar hefir lagt til. Hitt er vafaatriði, hvort útgjöldin eru ekki þegar orðin of há, samanborið við þær tekjuvonir, sem búast má við árið 1930. Þó hefir n. ráðist í að láta að mestu lenda við þau útgjöld, sem þegar eru komin inn í frv. Þó að meiri hl. beri nú fram um 80 þús. kr. útgjaldalækkun, getur það ekki talist mikið, ef litið er á heildarupphæð fjárl. Jeg sje ekki neina þörf á að tala meira um frv., - býst við, að það kunni að gera einhverjir aðrir -, en skal þá snúa mjer beint að þeim einstöku brtt., sem n. hefir borið fram á þskj. 617. Fyrsta brtt. er við 2. gr., - að tekju- og eignarskattur verði færður úr 1100000 kr. upp í 1200000 kr. Þetta var eini liðurinn, sem n. í heild sinni gat álitið, að ástæða væri til að færa upp í tekjuáætluninni. Til þess lágu alveg sjerstakar orsakir. N. þóttist hafa nokkurnveginn áreiðanlegar upplýsingar um það, að þessi liður mundi af sjerstökum ástæðum verða nokkuð hærri heldur en hann hefir reynst að undanförnu. Og þær sjerstöku ástæður felast í því, að svo er stilt til, að nú mun tekju- og eignaframtal reynast heldur rjettar af hendi leyst en áður hefir verið; og líka er talið fullvíst, að betur muni innheimtast þessi liður. Hygg jeg, að þetta muni sjerstaklega eiga við um Reykjavík. Auk þess var n. náttúrlega kunnugt um það, eins og öðrum hv.þdm., að til er líka heimild, sem gæti orðið þess valdandi, að þessi liður hækkaði mikið, enda þótt n. hefði enga sjerstaka hliðsjón af þessari heimild, þegar hún lagði þetta til. Þá er næst brtt. frá n. við 13. gr. B, um akvegi, þar sem lagt er til að lækka framlag til þeirra sem nemur samtals 65 þús. kr. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að lesa hjer upp þá einstöku vegi, sem taldir eru í brtt., en n. reyndi að fara sem sanngjarnlegast í það að klípa af þessum vegum. Jeg skal geta sjerstaklega um tvo liði, sem sje Stykkishólmsveginn og Vesturlandsveginn. Þessir vegir eru lækkaðir um 10 þús. kr. hvor, og er það líklega hlutfallslega meiri lækkun en á hinum. En fyrir n. vakti það, að báðir þessir vegir eiga langt í land að vera fullgerðir, og hlýtur það að taka þó nokkur ár. N. leit því svo á, að það sakaði minna, þótt ekki væri veitt meira til þeirra nú, meiri fjárveiting kæmi ekki að neinum verulegum notum í bili, en hinsvegar væri alls ekki þar með sagt, að þeir vegir yrðu síðar fullgerðir fyrir það. Því að þó að þeir nálguðust meira að verða fullgerðir, ef lagt er meira til þeirra árlega, þá getur svo komið, að fært verði að leggja til þeirra ríflegar, svo að þeir þrátt fyrir alt yrðu fullgerðir jafnfljótt og ef nú væri varið til þeirra dálítið hærri upphæð. Jeg þykist vita, að ýmsum, bæði á Alþingi og utan þings, muni þykja það hart, að sjerstaklega skuli vera ráðist Í þessa liði, vegina, sem svo fjölda margir, einkum úti um landið, finna svo mikla þörf á. En það er ekki hægt um vik að ráðast á útgjöldin. Það er svo margt af þessu þannig úr garði gert, að það verður ekki numið burt. Og n. komst að raun um, að enda þótt þessi 65 þús. kr. lækkun yrði gerð á þessum lið, þá væri samt eftir atvikum allsæmilega sjeð fyrir vegagerð á landinu. Og þá skoðun sína styður n. fyrst og fremst við það, að eftir hennar till. yrði nú lagt til veganna 60 þús. kr. meira heldur en kunnugt er, að nokkurn tíma hafi verið gert áður, þegar tillit er tekið til þjóðvegagerðar og sýsluvega, svo og brúargerða. Eftir till.n. yrði lagt til vega og brúargerða 882 þús. kr. 1 síðustu fjárl. var þessi upphæð 822 þús., eftir fjárl. 1927 729 þús., og eftir fjárl. 1926 780 þús., en eftir fjárl. 1925 aðeins 447 þús. kr. Þegar á það er litið, að árið 1930 verður af sjerstökum ástæðum mikið útgjaldaár fyrir ríkissjóð, þá varð n. að líta svo á, að það yrði ekki beinlínis hægt af neinum að átelja það, hversu lítið fje væri lagt til vega og brúa í landinu, enda þótt farið yrði eftir þeim till., sem n. ber fram. 3. till. er um það, að orðin „og Hafnarfirði“ falli niður í 14. gr. Er þetta alveg sjálfsögð leiðrjetting til samræmis við það, sem nú stendur í frv. Þá hefir n. lagt til, að í 16. gr. komi 40000 í stað 53500 kr. til sandgræðslu. Hjer er lagt til, að niður falli sjerstök fjárveiting, 12000 kr., sem ætluð var til sandgræðslugirðingar um Helluvaðs- og Grafarnessand á Rangárvöllum, og auk þess 1500 kr., sem ætlaðar voru til sandgræðsluvegar í Bolungarvík í Hólshreppi. Um þetta 12 þús. kr. framlag til Rangárvalla er það að segja, að ætlast er til, að girðingin verði um land, sem þegar er orðið örfoka, til þess að flýta fyrir gróðri á ný, en ekki til þess að verjast eyðingu af sandfoki. N. varð að líta svo á, að úr því að henni þótti þörf að láta eitthvað af útgjöldum niður falla, þá mundi það að bagalausu mega um þennan lið, vegna þess að ekki verður sjeð, að skemdir mundu af leiða, þó að þetta drægist. Hinsvegar álítur n., að verkið sje gott og nauðsynlegt. Líkt leit n. á hinn liðinn, til sandgræðsluvegar í Bolungarvík. Einnig hefir n. lagt til, að 47. liður 16. gr., til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum, verði lækkaður úr 6000 kr. í 4000. Þarna stóð eins á, að n. virtist þessi liður mega lækka án þess að verulegu tjóni þyrfti að verða. Það stendur í frv., að þessar 6000 kr. sjeu fyrri greiðsla til vegarins. Þó að þessari aths. sje ekki breytt í till.n., þá kom alls ekki fram hjá n., að hún ætlaðist til lækkunar á styrknum í heild. Jeg hygg jeg megi segja f. h. n., að fyrir henni hafi vakað, að á sínum tíma yrðu lagðar þær 12 þús. í þennan veg, sem frv. hefir gert ráð fyrir, að greiddar verði. Aðeins mætti búast við eftir till.n., að þetta ætti að gera á þremur árum, 4000 kr. á ári. Við 18. gr. er leiðrjetting, þar sem á að koma nafnið Guðríður í stað Elín. Það stafar af því, að upplýst er, að kona þessi, ekkja síra Jóhannesar frá Kvennabrekku, heitir Guðríður. Einnig er við 18. gr. lagt til, að inn komi 3 nýir liðir, að þar verði tekin inn ein ljósmóðir, ein hjúkrunarkona og ein ekkja. Það lágu fyrir upplýsingar um alla þessa liði frá merkum mönnum, frá læknum hjer í Reykjavík og utan Reykjavíkur um hjúkrunarkonuna og ljósmóðurina og frá öðrum mönnum, t. d. tollstjóra hjer í Reykjavík, um ekkju tollvarðar. N. virtist eftir upplýsingunum, sem lágu fyrir, að þessar fjárveitingar yrði að telja rjettlátar samanborið við aðrar í 18. gr. Þá er við 22. gr. nýr liður, þar sem lagt er til að veita Jóni Guðmundssyni bónda á Brúsastöðum alt að 25 þús. kr. lán úr viðlagasjóði til aukningar gistihússins „Valhöll“ á Þingvöllum, eða ábyrgjast fyrir hann lán í sama augnamiði, með þeim skilyrðum, sem nánar eru tekin fram í gr. Þessi brtt. var gerð eftir mjög ákveðinni ósk frá alþingishátíðarn., og till. er eiginlega beinlínis lögð fyrir n. frá hátíðarn. Fjvn. varð að líta svo á, að þetta lán eða ábyrgðarheimild yrði að teljast nauðsynlegt. Þá er einnig gert ráð fyrir, að við 23. gr. komi aths. viðvíkjandi ábyrgð á 10 þús. kr. láni til Auðkúluhrepps í Ísafjarðarsýslu, sem sje, að við liðinn bætist: gegn ábyrgð sýslufjelagsins. N. þótti það yfirleitt varlegra, að slíkar lánveitingar yrðu að jafnaði bundnar því skilyrði, að sýslufjelagið ábyrgðist, eins og farið er fram á um samskonar breytingu, er gerð verður á öðrum lið síðar í gr. 32. brtt. er einnig við 23. gr., þar sem í 1. lagi er gert ráð fyrir að taka upp samskonar ákvæði um 3 ábyrgðarheimildir, það er 11., 12. og 13. liður gr., eins og gr. er í frv. Það er ábyrgð fyrir 170 þús. kr. láni til Hólshrepps í Norður-Ísafj.sýslu til rafvirkjunar, 60 þús. kr. láni til Hvammshrepps í Vestur-Skaftafellssýslu, til rafvirkjunar, og ábyrgð fyrir 90 þús. kr. láni til Reyðarfjarðarhrepps, einnig til rafvirkjunar. N. þótti rjett að áskilja ábyrgð sýslufjelagsins fyrir öllum þessum lánveitingum. Einnig leggur n. til, að inn komi 3 nýir liðir, ábyrgð á 50 þús. kr. láni fyrir h/f Hallveigarstaði, til þess að reisa kvennaheimili á Arnarhólstúni, gegn þeim tryggingum, er stj. metur gildar. Það lágu fyrir n. þær upplýsingar, að þetta fjelag kvenna hefði nú í sjóði allmikið fje og auk þess nokkuð í loforðum. Það eru um 40 þús. kr. innborgaðar. Gert er ráð fyrir, að þessi bygging kosti 130 þús. kr., og n. varð að líta svo á, að þetta myndi kannske verða áhættuminna heldur en margar aðrar ábyrgðir ríkissjóðs. Auk þess þótti n. skemtilegt, ef hægt væri að verða við þessari bón kvenna í landinu um að koma upp allmerkilegri stofnun nálægt þessum merku tímamótum í sögu þjóðarinnar, sem nú fara í hönd, 1000 ára afmæli Alþingis. Ennfremur leggur n. til, að stj. hafi leyfi til að taka ábyrgð á alt að 200 þús. kr. láni fyrir h/f „Hamar“, til þess að koma á fót dráttarbraut, er geti tekið í þurkví skip á stærð við „Esju“, gegn endurábyrgð bæjarsjóðs Reykjavíkur. Það er kunnugt, að skipastóllinn íslenski af þessari stærð er orðinn allstór, og það er upplýst, að kostnaður við aðgerð á þeim í útlöndum getur orðið æðimikill, auk þess, sem það er tilfinnanlegt að missa þá atvinnu út úr landinu. Nú er hjer ekki til nein sú stofnun, sem geti tekið líkt því svona stór skip til viðgerðar. En þetta hlutafjelag, „Hamar“, hygst að geta komið á fót viðgerðarstöð, ef það getur fengið þetta lán. N. verður að líta svo á, að þetta sje þjóðþrifnaðarfyrirtæki, og mundi skapa atvinnu og spara fje út úr landinu, en telur hinsvegar áhættulaust að leggja til, að ríkisstj. sje heimilt að ábyrgjast lánið. Í 3. lagi er lagt til að ábyrgjast 50 þús. danskra kr. lán fyrir Jóhannes Jósefsson, til þess að reisa gistihús hjer í Reykjavík. Eins og menn muna, var stj. heimilað að ábyrgjast stórt lán fyrir þennan mann í fyrra, en það hefir komið í ljós, að ágiskunin, sem gerð var um þetta 1. flokks hótel, varð of lág. Það er þegar fullvíst, að það kostar svo hundruðum þúsunda króna skiftir meira en fyrst var gert ráð fyrir. Þessi maður var því í vanda staddur og leitaði eðlilega til ríkisins um þessa viðbótarábyrgð, og n. fanst sjálfsagt að verða við þessari bón hans. Í síðasta lagi hefir n. lagt til örlitla orðabreyt. í 23. gr., sem er þess eðlis, að hún skýrir sig alveg sjálf. Þá held jeg, að jeg hafi minst á allar brtt.n. En af því að jeg á sjálfur tvær brtt. á þessu þskj., þykir mjer rjett að minnast líka á þær um leið. Fyrri brtt. er sú 27. á þskj. 617, við 23. gr., að þar komi nýr liður, svo hljóðandi: Að lána Hjaltastaðahreppi í Norður-Múlasýslu 25 þús. kr. til 20 ára, með 6% ársvöxtum, gegn ábyrgð sýslunefndar Norður- Múlasýslu. - Þannig stendur á um þessa brtt., að þessi hreppur hefir nú fyrir rás viðburðanna á undanförnum árum komist í svo þröngar kringumstæður, að það er ekki sjáanlegt, að hann komist úr þeim á annan hátt en þann, að hreppsbúar flestir verði alveg að yfirgefa bú sín og hverfa þaðan burt. Það er ekki þörf á því að telja upp orsakirnar að þessu. Hv. þdm. er kunnugt um það, að undanfarið hefir verið byltuhætt fyrir ýmsa. Verðsveiflur stríðsáranna og áranna næst á eftir höfðu það í för með sjer, að ef út af bar, gat illa farið. Það vildi verða svo þarna sem annarsstaðar, að menn báru ekki gæfu til þess að nota sjer þann fjárhagslega hagnað, er varð af verðhækkuninni, heldur varð það svo, að menn urðu fyrir barðinu á henni að stríðinu loknu, er hinir erfiðu tímar fóru í hönd. Það vildi verða svo, að þó búpeningur væri í háu verði, þá minkuðu skuldir lítið sem ekkert og sumstaðar jafnvel ukust þær, því ýmsir reistu þá bú og keyptu til þess við alt of háu verði. Hafa þeir síðan setið uppi með miðlungsstór bú, en miklar skuldir. Ofan á þetta bætist svo, að þessi umrædda sveit varð eins og fleiri fyrir mjög hörðu árferði um og eftir 1920. Urðu menn þá að verja stórfje til kaupa á útlendu skepnufóðri. Ukust skuldirnar þá hjeraðsbúum yfir höfuð. Líka stendur það þessari sveit mjög fyrir þrifum, að samgöngur eru hinar erfiðustu. Hafa þessir menn einskis notið af fje því, sem varið hefir verið til samgöngubóta á landi. Nú er svo komið í stuttu máli sagt, að í þessari sveit, þar sem eru 33 búendur, eru 20, sem ekki eiga fyrir skuldum. Og samkv. rannsókn, sem þar hefir farið fram, nema skuldir 22 manna þar fullum 200 þús. kr., en eignir þessara sömu manna eru um 100 þús. kr. Að vísu eru þessar eignir nokkuð lágt metnar, en jeg er ekki viss um, að meira verð fengist fyrir þær, ef það ætti að selja þær nú. Sumir mundu nú ef til vill vilja segja, að þegar svona sje komið, þá sje best fyrir hlutaðeigendur að gefa bú sín upp til gjaldþrotaskifta og flytja svo burt. En jeg verð að halda því fram, að ef hægt væri að komast hjá því, að 2/3 hlutar heillar sveitar flosnuðu upp, þá væri það betur farið. Þá má geta þess, að þessir menn hafa fengið góðar vonir og jafnvel vissu um það, að ef þeir gætu borgað nokkuð af þessum háu skuldum nú þegar, þá mundu þeir geta fengið eftirgefnar ca. 110 þús. kr. Og það er einmitt sú eftirgjöf, sem þeir hugsa sjer að ná með þessu láni. Þeir fóru að vísu fram á það, að fá 35 þús. kr. lán. En jeg taldi enga von til þess, að svo mikið fyndi náð fyrir augum hv. Alþingis, og fór því ekki fram á meira en 25 þús. Jeg leit líka svo á, að ef Alþingi samþ. þetta, þá væri ekki vonlaust, að N.-Múlasýsla gæti á annan hátt liðsint um það, sem á vantar. Jeg verð einnig að álíta, að lánardrottnar gætu gefið meira eftir af skuldunum, því vissa er fyrir því, að minna fengju þeir margir, ef nú ætti að gera bú þessara bænda upp. Jeg verð svo að vænta þess, að hv.þdm. sjái nauðsyn þessa máls og sjái ekki verulega áhættu í því að samþ. þetta, og það því síður, sem með fylgir yfirlýsing frá sýslunefnd N.-Múlasýslu um það, að hún taki að sjer ábyrgð á þessu láni, eins og líka tilskilið er í brtt. minni. Svo vona jeg, að hv.þdm. líti á þetta með sanngjörnum augum og góðvild og sjái sjer fært að samþ. þessa brtt. Þá á jeg hjer aðra brtt. ásamt hv. 2. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf. Er það XXXV. brtt. á þskj. 617. Hún er þess efnis, að við 23. gr. XV. komi nýr liður, þar sem stj. sje heimilað að greiða sjera Einari Jónssyni á Hofi í Vopnafirði full laun, þá er hann lætur af embætti. Ef jeg hefði borið þessa brtt. fram þar, sem einungis hefðu átt um það að fjalla menn af Austurlandi, þar sem þessi maður er þektastur, býst jeg ekki við, að jeg hefði þurft að verja löngum tíma í það að mæla með henni. En með því að það er nú á Alþingi og þar eru, eins og vænta má, saman komnir menn úr ýmsum hlutum landsins, þá er ekki að búast við því, að sjera Einar sje jafnkunnur þeim öllum, og þykir mjer því ástæða til þess að fara nokkrum orðum um till. Þessi ágæti maður er nú á 76. aldursári, fæddur í des. 1853. Hann var prestvígður 1879 og hefir þannig í sumar verið þjónandi prestur í 50 ár. Prófastur hefir hann verið í 35 ár. Hann var fyrst prestur í Skagafirði í 10 ár og síðan í N.-Múlasýslu í 40 ár. Skal jeg þá aðeins drepa á það, hvernig hann hefir reynst sem embættismaður. Fyrst má geta þess, að alstaðar, sem hann hefir verið prestur, hefir hann sýnt hinn mesta myndarskap og búið bæði vel að jörðunum og kirkjunum. Þegar hann var á Felli, reisti hann t. d. nýja kirkju og mun hafa orðið að leggja nokkurt fje til hennar úr sínum eigin vasa, ca. 600 kr. Það þykir að vísu ekki mikil upphæð nú, en hefir verið talsvert á þeim tíma. Á Kirkjubæ reisti hann nýjan bæ og myndarlegan fyrir eigin efni. Mun hann hafa kostað um 6000 kr. En 1897 varð hann fyrir því óhappi, að bærinn brann til kaldra kola og bjargaðist mjög fátt af innanstokksmunum. Varð hann þar fyrir miklu tjóni, því bærinn var óvátrygður og inni brunnu miklir fjármunir, búslóð, fatnaður, bækur, allur nautpeningur o. m. fl. Geta má þess í þessu sambandi, að ríkissjóður greiddi ekki neitt af því tjóni, enda þótt honum væri það skylt sem jarðareiganda samkv. ábúðarlögunum. Síðan bygði sjera Einar bæinn aftur þarna, fyrir prestakallslán að sumu leyti, en að nokkru fyrir eigið fje. Að vísu hlupu góðir menn undir bagga með honum, og sýndi sú þátttaka vel það hugarfar, er menn báru til þeirra hjóna. 1910 flutti hann að Desjarmýri í Borgarfirði. Þar bygði hann snotran bæ í stað annars, sem fallinn var. Síðast hefir hann búið á Hofi í Vopnafirði. Þar hefir hann bygt upp flest hús og bætt jörðina að miklum mun. Hann hefir þannig beinlínis unnið mikið fyrir ríkissjóð, þar sem hann hefir stórum bætt þær jarðir, er hann hefir búið á, og sem allar hafa verið eign ríkisins. Þetta er atriði, er mjer finst ástæða til þess að taka nokkuð tillit til, þótt þetta sje ekki í mínum augum neitt aðalatriði. Sem embættismaður hefir sjera Einar staðið mjög vel í stöðu sinni. Hefir hann verið talinn hinn besti kennimaður. Sjerstaklega hefir hann þó fengið orð á sig sem góður barnafræðari og mun hann að ýmsu leyti hafa verið brautryðjandi á því sviði og tekið upp nýjar aðferðir þar. Einnig hefir hann komið á miklum endurbótum í kirkjusöng, því hann er sjálfur mjög sönghneigður maður og lærður á því sviði, enda fyrsti sveitaprestur á Íslandi, er verulega hefir kunnað að leika á harmoníum. Prófastsstörfum hefir hann gegnt með hinni mestu vandvirkni og samviskusemi. Þá hefir hann og verið hinn mesti frömuður í fjelagsmálum öllum. Lækningar hefir hann líka fengist nokkuð við og hjálpað mörgum á því sviði. Þá má og geta þess, að sjera Einar hefir jafnan verið hinn mesti höfðingi heim að sækja og hjálpsamur við alla. Munu fáir, er til hans hafa leitað, hafa farið bónleiðir til búðar. Af því, sem jeg hefi hjer nefnt, má sjá, að hann hefir verið duglegur og fjölhæfur maður, sem nú í full 50 ár hefir stöðugt, eftir því sem kraftar hans leyfðu, unnið fyrir land sitt og þjóð. Eiga slíkir menn þakklæti skilið frá þjóðfjelaginu, og er fylsta ástæða til þess að þeim sje nokkur sómi sýndur í ellinni. Einn er þó sá þáttur í æfi þessa manns, sem jeg á eftir að nefna, og er hann þó síst ómerkari en það, er jeg hefi áður nefnt. Á jeg þar við störf hans í þágu menta í landinu og svo ritstörf hans. Hann var þegar í skóla námsmaður ágætur, enda er hann góðum og farsælum gáfum gæddur. Ekki var hann vel undir skólaveruna búinn, svo sem oft vill verða um fátæka pilta. En að einum vetri liðnum var hann orðinn efstur sinna bekkjarbræðra, og var það jafnan eftir það. Löngum hefir hann fengist mikið við kenslu, sem honum lætur einkar vel. Hefir hann kent fjölda manna undir skóla. Má meðal þeirra finna ýmsa merkustu menn þjóðarinnar núlifandi. En einn merkasti þátturinn í þessari menningarstarfsemi hans munu þó vera ritstörf hans í þágu ættfræðinnar. Hefir hann alla æfi unnið að því að semja ættartölur; sjerstaklega hefir hann fengist við ættir Austfirðinga. Nú hafa 2 bókaverðir við Landsbókasafnið hjer, þeir Guðmundur Finnbogason og Hannes Þorsteinsson, lagt fyrir þingið skjal um þetta efni, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr því eina grein. Hún hljóðar svo: „Um „Ættir Austfirðinga“, hvernig rit þetta er til orðið og hvað það hefir að geyma, leyfum við okkur að vísa til hjálagðrar skýrslu höfundarins, sem hann hefir samið eftir beiðni okkar. Skal aðeins tekið fram, að með þessu verki hefir ættfræði Austfirðingafjórðungs verið svo að segja reist frá grunni af frábærri elju, lærdómi og samviskusemi, og þar með varðveittur margvíslegur fróðleikur um einstaka menn og ættir, er nú mundi glataður að fullu og öllu, ef höfundurinn hefði eigi aflað hans meðan tími var til. Verkið er því ómetanlegur fjársjóður fyrir ættfræði vora, og má ekki annarsstaðar vera en á Landsbókasafni Íslands, enda hefir það verið löngun og ásetningur höfundarins að koma því þangað“. Hv. þdm. hafa nú heyrt, hvað þessir 2 merkismenn segja um þetta rit, „Ættir Austfirðinga“. Hann hefir tjáð mjer, að það sje ásetningur sinn, að rit þetta verði eign Landsbókasafnsins, með sem allra sanngjörnustum kjörum. Og þegar hann talar um sanngjörn kjör, má telja víst, að svo sje. Jeg þykist nú hafa sýnt, að hjer er ekki um neinn meðalmann að ræða, heldur einhvern besta son hinnar Íslensku þjóðar. Og þegar á það er litið, að hann hefir með stakri trúmensku gegnt embætti í 50 ár, er ekki nema sjálfsagt, að hann njóti fullra prestslauna. Jeg er viss um, að allir, sem þekkja sjera Einar, ljúka upp einum munni um það, hver ágætismaður hann er. Jeg álít því, að hjer sje ekki farið fram á annað en að greiða skuld, sem þjóðin er í við þennan mann fyrir afbragðs vel unnið starf. Jeg vænti þess fastlega, að hv. dm. samþ. þessa till. okkar.

Jóhannes Jóhannesson Eins og hv.frsm. gat um, hefir n. ekki getað orðið sammála um allar þær till, sem hún ber fram nú við þessa umr. Eru því flestar till. hennar á þskj. 617 aðeins frá meiri hl. n. Hinsvegar hefir minni hl. n., hv. 2. landsk. og jeg, leyft sjer að bera fram tvær brtt. á sama þskj., nefnilega tölulið II og IV, um hækkun tekna fjárlfrv. um samtals 50 þús. kr. Öll fjvn. var sammála um, að þessi hv. d. ætti ekki að skila frá sjer fjárl. með tekjuhalla, og sömuleiðis um það, að leggja til, að tekju- og eignarskatturinn í frv. verði hækkaður um 100 þús. kr. Telur öll n. það óhætt, eftir upplýsingum þeim, sem hv.frsm. skýrði frá, að fyrir n. hafi legið. Hinsvegar hefir hv. meiri hl. n. lagt það til, að jafnvægi verði náð í tekjum og gjöldum með því að lækka ýmsa gjaldaliði til verklegra framkvæmda, vegalagninga og sandgræðslu. Minni hl. getur með engu móti fallist á, að rjett sje, nauðsynlegt eða sanngjarnt að fara að klípa af framlögunum til verklegra framkvæmda, þótt til þeirra sje í þessu frv. veitt með allra mesta móti, þar sem fjárhagur ríkissjóðs og horfurnar eru eins góðar og nú er og tekjurnar jafnvarlega áætlaðar og gert er. Í stað þess að fylgja lækkunartill. meiri hl. n., ræður minni hl. til, að þessi hv. d. hækki aukatekjurnar í frv. um 25 þús. kr. og vörutoll um sömu upphæð. Næst þá jöfnuður á tekjum og gjöldum fjárl. Aukatekjurnar námu árið 1925 436760 kr., 1926 455953 kr., 1927 490843 kr., 1928 567859 kr. Eins og tölurnar sýna, hækka þær árlega. En í fjárlagafrv. eru þær áætlaðar 450000 kr., en við í minni hl. n. stingum upp á 475000 kr. Það er mun lægri upphæð en 1927 og 1928, en aðeins örlítið hærri en 1925 og 1926. Reynslan hefir auk þess sýnt, að þetta er fastur tekjuliður. Þar eru engin stór stökk upp eða niður. Um vörutollinn er það að segja, að árið 1925 nam hann 2176128 kr., 1926 1414817 kr., 1927 1167179 kr., 1928 1635946 kr. Í fjárlagafrv. er hann áætlaður 1350000 kr., en við leggjum til 1375000 kr. Það er miklu lægri upphæð en 1925, 1926 og 1928. 1927 er hún dálítið lægri, en mjer er ekki ljóst, hvaða ástæður liggja til þess. Það er fyrirsjáanlegt, að árið 1930 verða vöruflutningar til landsins meiri en venjulega. Sennilega verða gjöldin meiri vegna alþingishátíðarinnar, en tekjurnar verða líka mun ríflegri en venjulega. Jeg held því, að ekki sje ástæða til að bera það fyrir sig sem grýlu, að útgjöldin verði svo mikil 1930. Hv. 2. landsk. og jeg viljum því ráða hv. deild frá því að samþ. lækkunartill. meiri hl. n. Jeg þori að fullyrða, að óhætt er að samþ.till. okkar minnihl.manna án þess að tekjur fjárl. verði áætlaðar óvarlega.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg sje á brtt.hv.fjvn., enda hefir það komið fram í umr. frá n. hálfu, að hún er sammála um, að jafna þurfi þann tekjuhalla, sem nú er orðinn á fjárl. En einstaka nm. greinir á um, hvaða leið beri að fara í þessu efni. Meiri hl. n. vill gera hvorttveggja, lækka að nokkru útgjöldin og hækka tekjuáætlunina. En jeg verð að álíta, að þegar sje búið að áætla tekjurnar eins hátt og forsvaranlegt er. Tekjuáætlunin hefir aldrei verið hærri en nú. Það fer vitanlega eftir árferði, hvernig tekjurnar reynast, en það er svo langt á undan tímanum, sem áætlunin er gerð, að því erfiðara er að mynda sjer þá skoðun, sem standist reynsluna. Hv. frsm. minni hl. (JóhJóh) taldi svo varlega áætlaða ýmsa liði, að óhætt væri að hækka þá, og bar fyrir sig þær tekjur, sem fengist hefðu á síðustu árum. En því má ekki gleyma, að gjöldin fara venjulega mikið fram úr áætlun; mjer er óhætt að fullyrða 15%. Auk þess eru utan fjárl. ýmsar lögbundnar fjárhæðir, sem koma til útgjalda. Ef jeg sný mjer að fyrsta liðnum, um hækkun á tekju- og eignarskatti, er það öllum ljóst, að það er einmitt sá tekjuliður, sem einna erfiðast er að gera sjer nákvæma hugmynd um fyrirfram. Hann hefir komist upp í 21/2 milj. eitt árið, annað ár var hann um 1 milj. Jeg get samt fallist á, að forsvaranlegt sje að hækka þennan lið, þegar tekið er tillit til þess, að í lögum er til heimild um að bæta 25% viðauka við liðinn, sem vitanlega er hægt að nota. Einnig mun það hafa reynst svo, að með betri innheimtu á tekju- og eignarskatti, a. m. k. hjer í Reykjavík, mun koma í ljós, að þessi tekjuliður verður talsvert hærri en undanfarin ár. Það er því enginn ágreiningur á milli mín og hv.n. um þetta atriði. Meiri hl. n. leggur til að lækka nokkra útgjaldaliði, einkum til vegagerðar og sandgræðslu. í frv. er gert ráð fyrir framlagi til nýrra vega meira en áður hefir verið, en í meðferð þingsins hefir sá liður hækkað um 50 þús. kr. Mjer skilst, að sú lækkun, sem meiri hl. vill gera, svari nokkurnveginn til þeirrar hækkunar, sem þingið hefir gert. Eftir verður sama framlag til vegalagninga og stjfrv. ætlaðist til en jeg tel það alveg rjett, að þegar tekjuhalli er orðinn á fjárl., sjeu lækkuð að einhverjum hluta þau útgjöld, sem bætst hafa við í meðferð þingsins. Í raun og veru má líta svo á, að það, að nema burtu tekjuhalla, sje aðalatriðið, en að einstakar brtt., ýmist frá n. eða einstökum þm., skifti ekki eins miklu máli, enda ætla jeg ekki að gera margar þeirra að umtalsefni. Það er tæpast ástæða fyrir mig að minnast á brtt., fyr en kemur aftur í 22. gr. XXV. brtt., frá fjvn., er þess efnis, að stj. sje heimilt að veita Jóni Guðmundssyni á Brúsastöðum alt að 25 þús. kr. viðbótarlán úr viðlagasjóði, eða ábyrgjast fyrir hann lán, til aukningar gistihúsinu Valhöll. Jeg hefi minst á það áður, að lítið þýðir að gera ráð fyrir lánveitingum úr viðlagasjóði. Þó að 22. gr. verði látin standa í fjárl., er tæplega hægt að gera ráð fyrir nokkrum verulegum lánveitingum samkv. henni. Þá koma nokkrar brtt. við 23. gr., sem eru hvorttveggja í senn, heimild til að lána fje úr ríkissjóði og heimild fyrir stj. til að veita ábyrgð hinum og þessum fyrirtækjum. Sú fyrsta er frá hv.þm.N.-M., um að lána Hjaltastaðahreppi 25000 kr. Þessi till. er auðvitað hliðstæð till. um lán til Auðkúluhrepps. Þetta er einskonar fátækralán, og jeg held mjer sje óhætt að segja, að ekki sje búist við, að það verði greitt aftur. Jeg er ekki fær um að dæma, hversu brýn þörfin er eða hvort þetta sje rjettasta leiðin til að rjetta við fjárhag þessara hreppa. Mjer skilst, að ef sveitarfjelögin eru sokkin í svo miklar skuldir, að þau fá ekki undir risið, þá er bygt á mjög ótraustum grundvelli, ef þeim eru veitt lán úr ríkissjóði. Þá kem jeg að ábyrgðunum. Hv. þd. verður vitanlega að gera það upp við sjálfa sig, hvort hún ætlar að samþ. þessar ábyrgðarheimildir, sem fyrir liggja. Jeg vil vekja athygli á því, að það eru takmörk fyrir því, hvað á að ganga langt í að binda ríkissjóði nýjar ábyrgðir. Jeg vil ennfremur geta þess, að ef til þess kemur, að jeg hafi afskifti af því að veita þessar ábyrgðir, þá neyðist jeg til að vera kröfuharður um tryggingarskilyrði í hverju tilfelli, ef ábyrgð verður veitt. Jeg sje, að n. hefir breytt hinum venjulegu ákvæðum um ábyrgðina og felt burtu orðin „gegn þeim tryggingum, sem stjórnin metur gildar“, en sett í staðinn: gegn ábyrgð sýslufjelagsins. Jeg hefi ekki neitt á móti þessu og er því meðmæltur. En jeg vil taka það fram, að jeg tel, að stj. hafi fulla heimild til að krefjast fyllri trygginga en ábyrgðar sýslufjelaga, jafnvel þó að orðalaginu verði breytt á þá leið, sem n. leggur til. Jeg veit ekki, hvort jeg á að minnast sjerstaklega á einstakar ábyrgðarheimildir. Þó vil jeg drepa á ábyrgðarheimild fyrir 50 þús. kr. láni vegna h/f Hallveigarstaða, til þess að reisa kvennaheimili á Arnarhólstúni. Mjer skilst, að þessi bygging kosti ekki minna en 150 þús. kr. Fjelagið mun hafa ráð á 40–50 þús. kr. En nú vill það koma byggingunni upp, þannig að hún verði fullbúin 1930 og geti þá tekið til starfa. Jeg vil ekki áfellast þær konur, sem vinna að þessu, en þykir hjer vera í mikið ráðist og tvísýnt um, að þær geti treyst því, að þessi bygging beri sig, með lántöku, sem nemur 100 þús. kr. Hinsvegar vil jeg ekki beinlínis mæla á móti því, ef d. þykir ástæða til að veita þessa ábyrgðarheimild. En vitanlega verður hún að gera þetta með það fyrir augum, að ríkissjóður komi til með að þurfa að borga þetta lán síðar að meira eða minna leyti, enda þótt konurnar ætlist ekki til þess nú. Jeg get unnað þeim að njóta þess, ef þetta er gott málefni, og vil ekki spilla fyrir því, að heimildin verði veitt. Þá vil jeg aðeins drepa á XXXV. brtt., frá þremur hv.þdm., sem hv.frsm. talaði síðast um í ræðu sinni. Mjer dettur ekki í hug að andmæla því, sem hv.flm. sagði um þennan góða og gamla prest. Hann hrósaði honum með mörgum fögrum orðum, og jeg vil alls ekki draga það í efa, að hann sje ágætur maður og eigi alt gott skilið. En það er ekki þetta, sem hjer á að meta, heldur hitt, hvort hv.þdm. treysta sjer til að þverbrjóta gildandi reglur um greiðslu á eftirlaunum til embættismanna og veita þessum presti full embættislaun að eftirlaunum. Jeg efast ekki um, að það sjeu margir ágætir embættismenn hjer á landi, sem ekki fá að halda fullum launum, þegar þeir láta af embætti sínu. Hv. flm. talaði um, að þessi prestur ætti við fjárhagslega erfiðleika að stríða. En það eru svo ótalmargir aðrir, sem þannig stendur á fyrir. Jeg var hjer á síðasta þingi að mæla með bláfátækum presti, sem jeg er viss um, að er miklu fátækari en þessi prestur. Mjer datt ekki í hug að ætlast til þess, að brotnar yrðu almennar reglur launalaganna, en fór aðeins fram á, að honum yrði veitt örlítil uppbót á lögmætum eftirlaunum. Hv. flm. talaði um, að þessi prestur hefði samið ágætt rit um „ættir Austfirðinga“. Það má vel vera, að það sje mjög mikilsvert, en ef það á að greiða honum full laun, þá ætti ríkið að njóta þessa verks. Hv. flm. ljet í ljós, að það myndi fást fyrir sanngjarnt verð handa Þjóðskjalasafninu. Og með þessari till. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði full laun fyrir að vinna þetta verk. En þá finst mjer ekki sanngjarnt að ætlast til, að ríkið kaupi það á eftir. Jeg veit, að það er ekki vinsælt eða vel sjeð að mæla á móti brtt. eins og þessari, um persónulega styrki til einstakra manna. En það verður fleira að gera en gott þykir, og ilt er að deila um styrkverðleika einstakra manna. Jeg sje, að hjer hefir nýlega verið útbýtt nokkrum nýjum brtt. við fjárlagafrv. En þar sem jeg hefi ekki átt kost á að kynna mjer þær, þá sleppi jeg að minnast á þær, a. m. k. í bili.

Forseti (GÓ): Hjer eru fram komnar brtt. á þskj. 619, og verður að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að þær megi komast að.

Halldór Steinsson Jeg var að hugsa um að hætta við að kveðja mjer hljóðs að þessu sinni, því að jeg hefi andstygð á löngum ræðum, sjerstaklega undir fjárl., enda sýnist það svo, að lítið muni þýða að tala, þegar ekki er nema þriðjungur deildarmanna við; - en það þykir viðkunnanlegra, þegar maður á brtt., að geta þeirra að einhverju. Jeg á fyrst XIII. brtt. á þskj. 617; það snertir bókasafnið í Stykkishólmi. Jeg skýrði við aðra umr. allítarlega frá þessu bókasafni, frá hag þess, hversu bágborinn hann væri, og jafnframt tók jeg það fram, að þetta væri langstærsta bókasafn landsins, að Landsbókasafninu undanskildu. Jeg ætla þess vegna ekki að endurtaka þau ummæli, sem jeg hafði um safnið þá, en vísa aðeins til þeirra. Jeg hefi lækkað mjög þær brtt., sem jeg flutti við 2. umr., aðra um helming, en hina að miklum mun, þannig að jeg fer aðeins fram á 200 kr. árlega hækkun á framlagi úr ríkissjóði til sýslubókasafna, en lækka hinsvegar síðari brtt. mína úr 800 kr. niður í 400 kr. Jeg verð að segja það, að þegar jeg minnist þess, að fyrir fáum árum voru í einu veittar 3000 kr. til bókakaupa handa bókasafninu á Seyðisfirði, þá sýnist þetta vera ákaflega í hóf stilt, þótt safninu sje í eitt skifti fyrir öll veittar 400 kr., þessu safni, sem sannarlega tekur fram öllum stærri bókasöfnum í kaupstöðum þessa lands. Jeg vona því, að þessar litlu og smávægilegu brtt. mínar geti fundið náð fyrir augum hv. deildar. Þá vil jeg minnast örlítið á brtt. mína við 23. gr., sem er undir XXXIII. á sama þskj. Jeg get verið þakklátur hv.fjvn. þessarar deildar fyrir það, að hún tók upp við 2. umr. málsins fjárupphæð til hafnarbóta í Ólafsvík, þótt sú upphæð væri ekki eins há og jeg fór fram á í brjefi mínu til n. Hinsvegar gerði jeg ráð fyrir því, að hv.n. myndi taka upp heimild til ábyrgðar á láni fyrir hreppinn, á móts við þá fjárupphæð, sem veitt var í fjárl., og jeg hafði því frekar ástæðu til að búast við því, þar sem hv.n. hafði tekið mjög vingjarnlega í það og frsm.n. hafði lýst því yfir, að hún hefði ekki gert það vegna þess, að hún hefði enga afstöðu tekið til 23. gr., og mundi því taka þetta atriði til athugunar til 3. umr., eins og önnur atriði 23. gr. Með því að mjer var kunnugt um, að hv.n. hafði ekki tekið upp þessa ábyrgðarbeiðni, flutti jeg brtt. um þetta. Hinsvegar hefir mjer skilist á nefndarmönnum, að þeir líti svo á, að óþarft sje að taka þetta upp, vegna þess að skýr og glögg ákvæði sjeu um þetta í hafnarlögunum frá 1919. Jeg verð að játa það, að jeg tel, að sú heimild sje nægilega skýr, og svo framarlega sem jeg hefði heyrt það á hv.frsm.n. eða á hæstv. fjmrh., að þeir teldu þessa heimild vera til staðar, og ef þeir gera það við þessa umr., þá mun jeg taka þessa brtt. mína aftur. Jeg flutti hana aðeins til að fá fulla vissu um það, hvern skilning fjvn. og fjmrh. leggja í hafnarlögin frá 1919.

Jón Jónsson Jeg á hjer örlitla brtt. á þskj. 617, undir XII. Þar er farið fram á 800 kr. fjárveitingu til þess að kaupa og gera upp hina fornu kirkju á Gunnsteinsstöðum í Langadal. Það stendur nú svo illa á fyrir okkur Íslendingum, að við eigum lítið af fornum húsum. Það orkar nokkuð tvímælis, hve elsta hús landsins sje gamalt, en það er fullyrt af fróðustu mönnum landsins í þessari grein, svo sem dr. Guðbrandi Jónssyni og fleirum fróðum mönnum, að þessi kirkja muni vera elsta kirkjan og elsta húsið á landinu. Nú stendur svo á, að þetta hús mun verða rifið bráðlega, því að bóndinn mun ekki vilja halda því við og sýna því þann sóma sem þarf. Þetta tel jeg illa farið, ef við ekki sýnum þá virðingu þessu elsta húsi landsins að halda því vel við. Það mun mega gera ráð fyrir því, að fyrir svona litla upphæð megi kaupa þessa gömlu kirkju af bóndanum og dytta að henni. Þetta er ekkert sjerstakt stórhýsi, eitthvað 13x21 fet utanmáls eða 101/2 61/2 alin innan veggja, en það þykir fullvíst af ýmsum gögnum, sem fyrir liggja, að þessi kirkja muni hafa verið bygð í kaþólskum sið, og þess vegna virðist vera mikil ástæða til að láta hana ekki niður falla, því að það er sjálfsagt einasta húsið, sem til er frá þeim tíma. Jeg vona, að ekki þurfi að mæla meira fyrir þessu og vona, að hv. d. sjái svo sóma sinn að verða við þessari fjárveitingu. Þá á jeg brtt. II. á þskj. 619, og er þá fyrst að minnast á annan lið brtt., við 14. gr. B. II. c., um námsstyrki, að aftan við liðinn bætist aths. um það, að námsstyrk megi veita jafnt konum sem körlum til hvers þess náms, sem mentamálaráðið telur nauðsyn að styrkja. Mjer virðist rjettara að þetta sje tekið fram um styrkinn, svo að það sjáist, að hann er ekki aðeins ætlaður stúdentum, eins og styrkurinn undir a.-lið þessarar greinar. Reyndar geri jeg þetta ekki að miklu kappsmáli, því að jeg hefi heyrt, að mentamálaráðið hleypi að fleirum en stúdentum, en tel þó rjettara að taka það fram, svo að enginn vafi sje á. Þá er síðari liður brtt. minnar við 16. gr. 4. Það er gert ráð fyrir að veita til áveitu og sandgræðslu í Meðallandi 5000 kr., en það er ekki tekið fram í aths., að þetta sje bundið neinum skilyrðum. Mjer er ekki kunnugt um, að veitt sje til sandgræðslu nema hlutaðeigandi sveit eða sýsla veiti að minsta kosti þriðjung kostnaðar til móts við ríkissjóð, og svo er þarna líka veitt til áveitu. Þess vegna finst mjer sjálfsagt, að þetta sje bundið því skilyrði, að eitthvað komi í móti, og því legg jeg til að lækka upphæð ríkissjóðs, en jafnframt áskilja, að 1500 kr. komi annarsstaðar að. Vona jeg, að hv. deild geti fallist á þessa sjálfsögðu leiðrjettingu. Þá er loks brtt. VI. á sama þskj., við brtt.n. á þskj. 617, XXXII, sem gengur í sömu átt og hæstv. fjmrh. mintist á, að taka það glögt fram, að það sje ekki hugmyndin, þótt n. hafi breytt niðurlagsorðunum, að útiloka það, að aðrar frekari tryggingar sjeu veittar. Mjer finst sjálfsagt, að ríkisstj. sje það í sjálfsvald sett að kveða á um það, hverjar tryggingar hún vill heimta, svo að jeg ljet brtt. um það. Loks er 2. liður brtt. við brtt XXV. á sama þskj., frá hv. 2. þm.N.-M., hv. 2. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf., um eftirlaun handa sjera Einari Jónssyni á Hofi í Vopnafirði. Mjer dylst það ekki, að þessir hv.þm. fara þar inn á varasama braut, því þótt hjer sje um ágætan mann að ræða, þá eru þó allmargir fleiri slíkir á landinu. En það, sem þessir hv.þm. vilja afsaka sína brtt. með, er, að þessi maður hafi samið merkilegt rit, sem eigi að verða eign ríkisins á eftir; þessi eftirlaun eigi þá að skoðast sem borgun fyrir ritið. En sje það svo, sem jeg vona, að þeir ætli að rjettlæta þessa aðferð með því að það sje borgun fyrir ritið, þá hefi jeg leyft mjer að bæta við till.: enda verði rit hans „Ættir Austfirðinga“ eign þjóðskjalasafnsins að honum látnum. - Jeg skil ekki, að þessi heiðursmaður hafi neitt við þetta að athuga, því að jeg hygg, að hann hafi einmitt ætlast til, að þetta yrði svo. Um þessar brtt. hefi jeg svo ekki fleira að segja. Jeg hefði náttúrlega haft tilhneigingu til að fara nokkrum almennum orðum um fjárl. og þær brtt., sem fram hafa komið, og sem eru allmiklar, því þær fara fram á útgjaldaaukningu, sem nemur fullum 30000 kr. En þótt jeg hafi mikla tilhneigingu til að gera það, mun jeg samt geyma það fyrst um sinn, til þess að taka ekki fram fyrir hendur frsm.fjvn.

Björn Kristjánsson Jeg og hv. 2. landsk. eigum hjer eina brtt. á þskj. 617, XXII, og er þar farið fram á, að ellistyrkurinn til frú Guðrúnar Erlings verði færður úr 300 kr. í 600 kr., eða eins og hann var í upphafi á meðan börn hennar og Þorsteins skálds Erlingssonar voru í ómegð. Nokkur ár eru síðan börnin tvö komust yfir 16 ára aldur, og var styrkur hennar þá lækkaður um 300 kr., en hefði aðeins átt að lækka um 200 kr., þannig að hún hjeldi þó 400 kr. Þetta setti efnahagsástæður frú Guðrúnar mjög til baka, því þegar börnin í þessum bæ komast yfir 16 ára aldur og ganga mentaveginn, þá verða þau því dýrari sem þau verða eldri. Og frú Guðrún hefir af sínum veiku efnum gert afarmikið til þess að halda minningu Þorsteins skálds Erlingssonar uppi, meðal annars með því að gefa út skáldrit hans, sem ekki voru prentuð er Þorsteinn dó, Eiðinn og hinar óviðjafnanlegu dýrasögur, Málleysingja, sem fáir vissu um, að Þorsteinn hafði samið. Og ennfremur með því að veita börnum þeirra besta uppeldi, enda eru þau bestu börn og gædd miklum hæfileikum. Fáir munu geta gert sjer í hugarlund, hvernig frú Guðrún hefir getað brotist áfram með tvær hendur tómar og afrekað alt, sem hún hefir gert. En það hefir hún getað vegna frábærs dugnaðar og fyrirhyggju. Hún hefir mestpart lifað á kenslustörfum, en samhliða hefir hún hjúkrað mörgum, sem sjúkir voru, og hefir hún frábæra hæfileika til þess, og meiri en almenningi er enn kunnugt. Á meðan Þorsteinn Erlingsson var á lífi naut hann aðeins 800 kr. styrks af landssjóði. Var það smánarlega lítið miðað við þá skáldastyrki, sem nú gerast, og miklu lægra heldur en slík skáld fengu á þeim tíma.  Um þetta leyti mundi Þorsteinn hafa orðið sjötugur hjer, ef hann hefði lifað, en sjötugsafmælið verður hann að halda hinumegin, og ekkert mundi gleðja hann meira en að finna, að Alþ. sendi honum hlýjan hug samhliða því að hlynna að börnum hans og ekkju með þessum litla styrk. Og við flm. vonum, að hv. deild geri það og verði við þessum tilmælum okkar.

Erlingur Friðjónsson Jeg á sína brtt. á hvoru þskj. 617 og 619. Sú fyrri þeirra er X. á þskj. 617, og er þess efnis, að Björg Sigurðardóttir, sem undanfarið hefir fengist við að kenna húsmæðrum að gera mat úr síld, fái 1 þús. kr. styrk til að halda uppi slíkri kenslu víðsvegar á landinu, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að. Hún kennir að búa til öðruvísi mat úr síldinni heldur en við höfum þekt til þessa, og hefir farið víða um landið og kent að búa til um 20 rjetti úr síld, og var það óþekt áður, að svo marga rjetti væri hægt að gera úr þeirri vöru. Þessi kona hefir áður fengið lítilsháttar styrk til þessarar kenslu. Fyrst fjekk hún 200 kr. frá Búnaðarfjelagi Íslands, og síðan 200 kr. frá Fiskifjelaginu. Fyrir þennan styrk hefir hún farið víða um landið og haldið námskeið á mörgum stöðum, 1–3 vikur á hverjum stað. Á þessum stöðum hefir hún haldið námskeið: í Hafnarfirði í 2 vikur, á Álftanesi í 1 viku, í Borgarnesi í 1 viku, í Grindavík í 1 viku og á Siglufirði í 1 viku. Á þessum stöðum hefir hún ekki fengið neinn styrk frá hlutaðeigandi hreppsfjelagi eða bæjarfjelagi, en á hinum stöðunum, sem jeg á eftir að geta um, hefir bæjar- eða hreppsfjelagið lagt henni til húsrúm og eitthvað fleira, er að matreiðslu lýtur, en beinan styrk í peningum hefir hún enn sem komið er ekki fengið nema úr þessum tveim stöðum, sem jeg nefndi áðan. Þá er að minnast á hina staðina. Hún hefir einnig haldið námskeið í Keflavík í 1 viku, á Ísafirði í 3 vikur, í Hnífsdal í 1 viku, í Vestmannaeyjum í 2 vikur, á Akureyri í 3 vikur, í kvennaskólanum á Blönduósi í 1 viku, á Innra-Blönduósi í 1 viku, á Hvammstanga í 1 viku, á Sauðárkróki í 1 viku, á Hofsósi í 1 viku, í Reykjavík í 2 vikur, á Saurbæ í Eyjafirði í 1 viku, á Húsavík í 1 viku og á Hjalteyri í 1 viku. Á þessum stöðum, sem jeg hefi nú nefnt, hefir þessi kona fengist við matreiðslu á síld og kent hana frá því í janúar 1928 og þangað til núna í mars eða svo. Jeg held, að það megi telja víst, að með þeim styrk, sem þessar tvær stofnanir, Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið, hafa veitt henni, hafi þær sýnt það, að þær teldu vel til fallið, að þessi kensla færi fram. Nú hefi jeg farið fram á, að hún fái styrk frá Alþ., 1 þús. kr., gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá, og ætlast svo til, að hún kenni síldarmatreiðslu eftir till. frá Búnaðarfjelaginu og Fiskifjelaginu. Jeg geri ráð fyrir, að Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið búi út erindisbrjef handa henni, þar sem henni sje á herðar lagt að fara um þau svæði, sem hún hefir ekki ennþá farið um. Hingað til hefir hún aðallega farið um þorpin og kaupstaðina, en sveitirnar eiga eftir að njóta kunnáttu hennar. Þykir mjer sennilegt, ef hún fengi þennan styrk, að þá byrji hún með því að fara aðallega um sveitirnar til þess að kenna. Þeir, sem hafa notið kenslu hjá þessari stúlku, láta mjög vel yfir henni. Hún hefir verið á sjötta ár erlendis og fengist mikið við allskonar matreiðslu og er mjög vel fær í þeirri grein. Hún hefir haft alls 518 nemendur á námskeiðum sínum, svo það má með rjettu segja, að það eru hreint ekki svo fáir, sem hafa leitað til þessara námskeiða, enda er mjög auðvelt að læra að búa til þessa síldarrjetti. Mjer þætti því ekki ósennilegt, að það bæri góðan árangur, ef þessi stúlka færi um landið næsta ár og kendi þessa matreiðslu, þó að styrkurinn sje ekki meiri en þetta, enda hefi jeg gengið út frá því í till., að styrkurinn sje vitanlega í eitt skifti fyrir öll. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að tala nánar um þessa brtt. Þá vildi jeg minnast lítið eitt á hina brtt. mína, sem jeg áður gat um. Hún er á þskj. 619, en er brtt. við XXVII. lið á þskj. 617. Þessi brtt. er í því fólgin að bæta aftan við liðinn aths. til skýringar og til þess að gera öruggara, ef lánið verður veitt, sem farið er fram á í brtt. á þskj. 617, að ríkisstj. hafi töluverðan íhlutunarrjett um, hvernig fjenu verði varið, eftir því hvaða árangur það ber, ef þetta fje verður lánað Hjaltastaðahreppi. Brtt. mín á að skýra það, að þessu láni, sem farið er fram á að ríkið láni Hjaltastaðahreppi, verði varið til greiðslu á skuldum hreppsbúa við lánsstofnanir og verslanir, gegn því að skuldhafar gefi svo mikið eftir af kröfum sínum, að stjórnarráðið telji, að hreppsbúum verði gagn að láninu. Virðist ekki ástæða til að veita slíkt lán nema vissa sje fyrir því, að hægt sje að rjetta hag hreppsbúa við með því. Hreppurinn verður að geta trygt sjer, að lánsstofnanir og verslanir geti ekki gengið að hreppsbúum á eftir og gert þá öreiga. Það verður að vera trygður sá árangur, að hreppurinn geti staðið fjárhagslega í fæturna á eftir, ef lánið er veitt. Jeg skal geta þess, að við nánari athugun hefi jeg sjeð, að betra hefði verið að orða seinni hluta till. minnar á annan veg. Jeg hefði heldur kosið að orða hann á þessa leið: „Að ríkisstjórnin telji hreppnum fært að standa straum af láninu“. Ef ríkisstj. sjer fram á það, að hreppnum er fært að standa straum af láninu, þá kemur það áreiðanlega að notum, og þá er ekki hætt við, að aðrir skuldareigendur geti gengið svo hart að hreppnum, að hann standi ekki í skilum með lánið. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en vænti þess, að hv. deild geti fallist á, að rjett sje að bæta við XXVll. lið á þskj. 617 þessari skýringu, svo að aðstaðan verði betri, ef lánið er veitt.

Jón Þorláksson Jeg á hjer brtt. á þskj. 617, við 16. gr. 9. lið, um fjárframlag til að rannsaka og gera till. um raforkuveitur utan kaupstaða. Brtt. mín fer fram á, að felt sje burtu það skilyrði, að á móti ríkissjóðsframlaginu komi fimtungs framlag frá hlutaðeigandi hjeraði. Ástæðan fyrir þessari brtt. er ekki sú, að jeg telji hlutaðeigandi hjeruðum ofvaxið að leggja þetta fram, heldur er hún miklu fremur sú, að með þessu skilyrði verði verkið ekki unnið á svo haganlegan hátt sem þarf. Það, sem þarf að gera, er að undirbúa heildarskipulag fyrir þessar raforkuveitur, og auðvitað fer best á því þannig, að það nái yfir sem flest hjeruð í einu, en ekki sje beint sundurlausum rannsóknum að einstökum hjeruðum. Það liggur í hlutarins eðli, að ef þessu skilyrði er haldið, sem jeg nú vil fella burtu, þá er ekki rjett að hafa þessa rannsókn á fleiri stöðum en þeim, sem hafa beðið um hana. Nú getur vel staðið svo á, að 1 eða 2 hreppar hafi bitið sig fasta í að virkja eitthvert vatnsfall og biðji um rannsókn og leggi fram þennan fimtung kostnaðar, sem settur er að skilyrði, en þá getur staðið svo á, að þetta strandi á þriðja hreppnum, sem óhjákvæmilega verður að taka þátt í því, en neitar að leggja fram sitt framlag. Þá flyt jeg XIX. brtt. á þskj. 617. Hún er um það, að forstöðumanni efnarannsóknarstofu ríkisins sjeu veittar 700 kr. til þarabrenslutilrauna. Hann hefir nokkuð fengist við rannsóknir á því, hvort hægt muni vera að vinna joð úr þara hjer við land, svo að arður verði af, en segist þurfa að fá tækifæri til þess að senda nokkrar smálestir af þaraösku á erlendan markað, til þess að fá vitneskju um, hve markaðshæf varan sje. Mun hann síðan gefa almenningi skýrslu um árangurinn. Mjer finst ekki rjett að neita um þennan styrk, ef hann gæti leitt til dálítils atvinnurekstrar. Þá á jeg brtt. á þskj. 619 um að veita 1000 kr. til dragferju á Hólsá, gegn jafnháu tillagi annarsstaðar frá. Þegar fjárl. komu frá Nd., voru í þeim 7500 kr. í þessu skyni, en sú upphæð var feld niður við 2. umr. í þessari deild, vegna þess að ekki þótti nægilega víst, að staðurinn væri öruggur, til þess að rjett þætti án frekari rannsóknar að verja svo miklu fje til þessa. Hjer er um mikla samgöngubót að ræða fyrir Vestur-Landeyjar, en aðstaða þeirrar sveitar til samgangna hefir versnað mjög við hina svonefndu Djúpósfyrirhleðslu. Með henni voru Þverá og Rangá báðar sameinaðar í eitt fljót, Hólsá. Áin, sem áður hafði runnið eftir þessum farvegi, hafði auðvitað verið mikið vatnsminni og fær á hestum, en nú verður hún ekki farin nema á ferju. Sá ferjustaður, sem hjer um ræðir, er rjett fyrir ofan Djúpós, og á leið frá Reykjavík, þegar kemur yfir ána, skiftast leiðirnar. Liggur annar vegurinn niður með ánni og er bílfær, en hinn vegurinn liggur upp með Hólsá og Þverá. Þessa leið þarf að lagfæra nokkuð, til þess að hún verði bílfær, og hefir sýslunefnd Rangæinga þegar veitt fje til þess. Er ekki talin nein fyrirstaða á, að leiðin komi að fullum notum, ef ferja fæst. Vegamálastjóri hefir nýlega rannsakað staðhætti austur þar, og staðfestir umsögn hans þetta. Munurinn á þeirri ferju, sem 7500 kr. voru veittar til í Nd., og þeirri, sem jeg flyt brtt. um við þessa umr., er sá, að nú er ekki gert ráð fyrir, að ferjan geti flutt hlaðnar flutningabifreiðir yfir ána, heldur sjeu bifreiðarnar affermdar á ferjuna og aðrir bílar taki við þeim hinumegin árinnar. Þó er gert ráð fyrir, að hún geti flutt tómar flutningabifreiðar, en annars er ætlunin að hafa staðbundna bifreið fyrir austan ána. Vona jeg, að hv. deild geti fallist á að styðja þessa samgöngubót, sem er nauðsynleg bæði vegna flutninga að og frá, og ennfremur vegna þess að sú sveit, er nýtur mests góðs af henni, er óvenjulega mikil heyskaparsveit, og kemur oft fyrir, að uppsveitir Rangárvallasýslu þurfa að sækja heyskap sinn þangað. Þessi dragferja mundi greiða stórum fyrir því, að slægjur í Vestur-Landeyjum yrðu að meiri notum en verið hefir. Þá á jeg XXIV. brtt. á þskj. 617, við 23. gr. IV. (Skeiðaáveitan), um að síðari málsl. falli burt. Við fyrri liðinn, sem hljóðar um það, að skipaðir verði 3 menn til að rannsaka ástand Skeiðaáveitunnar og hag bænda á áveitusvæðinu, hefi jeg ekkert að athuga. En seinni liðurinn, sem felur í sjer heimild til stj. til að taka að sjer lán þau, er á áveitunni hvíla, að þeim hluta, sem bændum er um megn að greiða þau, legg jeg til, að falli niður. Jeg ber ekki þessa brtt. fram vegna þess, að jeg vilji sýna áveitubændunum neina ósanngirni, ef kringumstæður þeirra eru svo erfiðar, að þeir þurfa frekari styrks með en þeir fá árlega, heldur af því, að jeg álít, að þingið megi ekki selja stj. sjálfdæmi um þetta mál. Þetta á að berast undir Alþingi, eins og aðrar till. um útgjöld af opinberu fje. Jeg vil í þessu sambandi rifja nokkuð upp af ummælum hæstv.dómsmrh., þegar raforkuveiturnar voru til umr. hjer í Ed. Jeg hafði vegna þingskapa ekki tækifæri til að leiðrjetta þá helstu fjarstæðurnar, sem hann fór með, enda þótt þörf væri á því. Hæstv. dómsmrh. talaði mikið um mistök í framkvæmdum og áætlunum opinberra fyrirtækja hjer, sem stöfuðu af ófullkomnum undirbúningi af verkfræðinganna hálfu. Skeiðaáveitan hefði sett bændur á vonarvöl vegna þessara mistaka. Nú hefir verið útbýtt hjer vjelritaðri skýrslu, dags. í janúar þ. á. og undirritaðri af tveim málsmetandi mönnum austanfjalls. Þessi skýrsla sýnir, að kostnaður hefir orðið við áveituna um 424 þús. kr., en áætlunarupphæðin 1916 var 107 þús. kr. Nú sýnir skýrslan ennfremur, að af þessum 424 þús. kr. falla 114 þús. kr. undir liði, sem ekki eru teknir með í áætluninni, 22 þús. í mannvirki utan áætlunar og 92 þús. í afföll, vexti og afborganir, sem verkfræðingar reikna aldrei með, af því að þeir liðir tilheyra ekki sjálfri framkvæmdinni. Eftir verða þá 310 þús. kr. Eftir því hefir kostnaðurinn numið tæplega þrefaldri áætlunarupphæðinni, eða sem svarar vísitöluhækkun úr 100, þegar áætlunin var gerð, upp í 290, þegar verkið var framkvæmt. Þessi hækkun er ekki meiri en önnur verðlagshækkun í landinu á sama tíma, eða frá 1914 –1915 til 1919–1922, þegar aðalframkvæmdirnar voru gerðar. Hækkunin er því eðlileg afleiðing vaxandi dýrtíðar á vinnukostnaði og öðru verðlagi í landinu frá því að áætlunin var samin og uns verkið var unnið. Það er alveg fullkomlega eðlilegt, að verðlag á þessum framkvæmdum fylgi sömu lögmálum og annað verðlag í landinu. Skal jeg geta þess til frekari sönnunar, að þegar tekin var ákvörðun um Flóaáveituna í árslok 1921, var fult samkomulag um það meðal þeirra, sem að henni stóðu, að gera ráð fyrir, að áætlunarkostnaðurinn þrefaldaðist. En dýrtíðin fór heldur minkandi á þeim árum, sem Flóaáveitan stóð yfir, og því varð kostnaðurinn heldur minni en þrefaldur áætlunarkostnaðurinn. Að því er hina margumræddu klöpp snertir, þá er það að segja, að rangt er, að verkfræðingarnir hafi ekki gert ráð fyrir henni í áætlunum sínum og að hún hafi komið þeim að óvörum. Í áætluninni er gert ráð fyrir um 12000 teningsmetrum af hraunklöpp í botni aðfærsluskurðarins, sem muni kosta 1.50 kr. á tenm., en annars var gert ráð fyrir meira en helmingi minni kostnaði á tenm. Nú reyndist svo, að af þessum 12000 tenm. voru 4200 svo harðir, að skurðgrafan tók þá ekki. Vinslan á þessum 4200 tenm. varð því miklu dýrari en 1.50 kr. á meter. Þó hefir klöppin ekki náð að hleypa kostnaðinum meira fram en eðlilegt var vegna hækkunar vísitölunnar, og stafaði það af því, að skurðgrafan gat unnið á 2/3 af hinni áætluðu hraunklöpp, og auk þess var gerð upphæð fyrir ófyrirsjeðum kostnaði, sem hægt var að hlaupa upp á. Það er því fullkominn misskilningur, að áætlunin hafi verið ógætileg og að útreikningarnir hafi valdið meiri vonbrigðum en vænta mátti eftir vaxandi dýrtíð. Hinsvegar er því svo farið, bæði um Skeiða- og Flóaáveituna, að fjárhagsgeta manna á áveitusvæðinu veltur á því, að verkinu sje haldið áfram það langt, að menn geti gert afurðir sínar markaðshæfar. Nú er verið að byggja mjólkurbú við Ölfusárbrú, og er gert ráð fyrir, að Skeiðamenn verði þar einnig þátttakendur. Það mun óhætt að gera ráð fyrir því, að þegar nautpeningsrækt í Flóanum er komin á það stig, sem áveitan getur borið, þá verði vextirnir af áveitukostnaðinum ekki nema sem svarar 1 eyri á hvern lítra mjólkur, sem fer í mjólkurbúin. Þessi kostnaður yrði bændunum ekki tilfinnanlegur, ef vextirnir væru teknir beint af arði mjólkurbúsins. Sama hygg jeg, að yrði uppi á teningnum á Skeiðum. Að vísu er það rjett, að Flóaáveitan hefir notið nokkuð meiri hlunninda, vegna þess að hún hefir ekki þurft að bæta á sig vöxtum og afföllum af stofnkostnaðinum meðan verkið stóð yfir, og því er sanngjarnt, að ríkissjóður hlaupi nokkuð undir bagga með Skeiðabændum, vegna þeirra örðugleika, sem styrjöldin leiddi af sjer fyrir þessar framkvæmdir. En þó má Alþingi ekki kasta frá sjer rjetti sínum í þessu máli. Hinsvegar eru sjerstakar, en þó ekki rjettmætar ástæður fyrir því, að stj. vill fá þessa heimild. Svo stendur á, að í fyrra fór hæstv.dómsmrh. í einn af sínum mörgu útreiðartúrum og komst austur á Skeið. Hann sagði þá við bændurna: Ríkið á að hlaupa undir bagga með ykkur. Þið eigið að greiða y8 skuldanna, ríkið 1/3 og 1/3 á að greiðast á þann hátt, að þið látið skækla af jörðum ykkar upp í þann hluta. Eins og nærri má geta, ljetu Skeiðabændurnir sjer vel líka fyrsta liðinn, og þá ekki síður annan, að ríkið tæki á sig þriðjung skuldabaggans. En þegar kom að þriðja liðnum, vildu þeir helst eiga sínar jarðir sjálfir óskertar. Nú var hæstv.dómsmrh. búinn að vekja svo miklar vonir, að honum þykir eðlilega leitt að þurfa að láta bændurna verða fyrir vonbrigðum, og því er farið fram á þetta nú. En þótt skemtilegt sje fyrir hæstv.dómsmrh. að uppfylla þetta loforð, þá álít jeg það ekki næga ástæðu til þess, að þingið afsali sjer rjettindum sínum og fjárveitingarvaldi í hendur hans. Þá á jeg ekki fleiri brtt. sjálfur, en vil minnast með nokkrum orðum á tvær af þeim öðrum brtt., sem fram hafa komið. Er það þá fyrst till.hv.fjvn. á þskj. 617, V., um að færa niður fjárveitingar til nýrra vega um 65 þús. kr. alls. Mjer heyrðist á hæstv. fjmrh., að honum væri þessi till. mjög geðþekk, og get jeg skilið það, þar sem búið er að hlaða svo miklu á fjárl. og auk þess að samþ. mikið af útgjaldaaukandi löggjöf. En jeg vil vara hann við því að byggja nokkrar vonir um lækkun á útgjaldaliðum fjárl. á því, þó að þessi till. verði samþ. Jeg er sannfærður um það, að ef till. verður samþ., verður það til þess, að hv.Nd. gengur ekki að fjárl. óbreyttum eins og þau koma hjeðan, heldur færir þennan lið upp aftur. Og það má enginn láta sig dreyma um það, að fjárl. geti komist í gegn við þessa einu umr. í hv.Nd. án töluverðrar hækkunar á heildarútgjöldunum, ef nokkurri brtt. verður hleypt þar að á annað borð. Það kom fyrir á meðan jeg hafði með höndum yfirstjórn fjármálanna, að fjárl. tóku breytingum við eina umr. í Nd., og kostaði aldrei minna en 100 þús. kr. hækkun á heildarútgjöldunum. Ef hæstv. fjmrh. lætur sjer því ant um að halda í hemilinn á hækkunartill., gerði hann rjettast í því að leggjast á móti þessari brtt.hv.fjvn., þar sem vitanlegt er, að ef hún verður samþ., verður það til þess, að fjárl. verða opnuð Í hv.Nd. og þar hleypt að ýmsum brtt., sem fleiri eða færri verða samþ. og allar eru til hækkunar á útgjöldunum. Hin brtt., sem jeg vildi minnast á. er frá hæstv.dómsmrh., á þskj. 617, XXIX., um að kaupa til handa landinu, ef um semst, prentsmiðjuna Gutenberg með tilheyrandi húsum og lóð, fyrir alt að 155 þús. kr. Það er nú svo, að landið hefir ekki átt eða rekið neina prentsmiðju til þessa. Ef hinsvegar á að fara að kaupa þessa prentsmiðju, getur það ekki þýtt annað en að ríkið taki að sjer rekstur hennar sem ríkisfyrirtækis á eftir. Nú má auðvitað um það deila, hvort þetta sje rjett, en um hitt verður ekki deilt, að það er rangt að ráðast í svona mikið fyrirtæki með því einungis að samþ. slíka heimild í 23. gr. fjárl. Það má ekki eiga sjer stað, að þingið sleppi úr höndum sjer ákvörðunarvaldinu um það, hvort starfsemi ríkisins eigi að færast yfir á ný og ókönnuð svið. Þingið verður að halda á þessu valdi sínu og afgreiða slík mál samkv. því, sem stjórnarskráin ákveður um lagafrv. Það verður að krefjast þess, að öll slík mál sjeu borin fram í lagafrumvarpsformi og gangi í gegnum 3 umr. í hvorri þd., að minsta kosti. Jeg álít, að þessi brtt. eða slík heimild sem þessi sje þess eðlis, að það sje skylda hæstv. forseta að vísa henni frá, af því að hún felur í sjer meira en fjárbrúkunarheimild fyrir árið 1930. Um efni þessarar brtt. að öðru leyti skal jeg ekki ræða, enda er ekki tími til þess að ræða um það í sambandi við þetta fjárlagafrv., hvort það sje rjett eða rangt, að ríkið taki að sjer slíkan rekstur og starfrækslu, sem hjer er stefnt að. Allir þeir, sem kunnugir eru þessu fyrirtæki, Gutenberg, vita, að ef ríkið fer að kaupa það, verður næsta skrefið að leggja fram mikið fje til endurbóta á því, svo að það geti komist í það horf að teljast viðunandi ríkisprentsmiðja. Ef til vill verður sá kostnaður jafnmikill og kaupverðið, sem hjer er gert ráð fyrir, en þar fyrir er ekki hægt að gera grein fyrir því nú, hve mikil byrði rekstur slíks fyrirtækis kann að verða í framtíðinni. Af þessum ástæðum teldi jeg rjett, að hæstv. forseti hleypti ekki þessari till. að, en ef hann getur ekki fallist á það, teldi jeg rjett af hv. deild að fella till., svo að hægt yrði á venjulegan og stjórnskipulegan hátt að gera út um það, hvort ríkið á að færast það nýmæli, sem hjer er stefnt að, í fang.

Jón Baldvinsson Jeg á fáar brtt. til útgjalda við þessa umr., enda þýðir ekki að flytja þær margar, því að reynslan hefir sýnt, að flest er skorið niður, hversu gott og þarflegt sem það er. Jeg hefi þó ekki getað komist hjá því að bera fram örfáar till. Þrjár af till. mínum fjalla um það, að hin alræmdu skólagjöld sjeu feld niður. Eru þær á þskj. 617, III, VII og IX. Ætti ekki að þurfa langt mál til þess að sannfæra hv. deild um það, hvílíkur vandræðagripur þessi skólagjöld eru og hversu mikill hemill þau eru á fátæka pilta og stúlkur, er leita vilja sjer mentunar. Skólagjöldin við mentaskólann nema nú 900 kr. á hvern nemanda, er fer gegnum skólann, og kemur svo hátt aukagjald hart niður á fátæka nemendur eða þá, sem þurfa að sjá þeim fyrir framfærslu, ef þeir geta það ekki af eigin ramleik. Hlýtur slíkur mentunarskattur að draga mjög úr því, að námsmenn geti sjeð fyrir sjer sjálfir, og þrengja kosti þeirra á alla lund. Virðist og svo sem það ætti ekki að vera eftir eðli okkar Íslendinga að leggja slíkan hemil, sem skólagjöldin vissulega eru, á fróðleiksfýsn manna og mentunarþrá, auk þess sem þetta er hverfandi upphæð - hún nam í áætlun fjárl. á síðasta ári 13 þús. kr. - í samanburði við alt það fjármagn, sem ríkið leggur til mentamálanna, að jeg nú ekki tali um, ef þessi krækibersupphæð væri borin saman við allar þær milj., sem ríkið hefir í veltunni. Hinsvegar er þessi skattur tekinn af hálfþroskuðum unglingum, sem ekki geta unnið fyrir sjer, eða þá af fátækum aðstandendum þeirra. Það skýtur hálfskökku við, að ríkið skuli, jafnframt því sem það ver stórfje til þess að efla almenna mentun, leggja slíkar skorður á þá, sem hennar vilja afla sjer. Er slíkt sama og að taka með annari hendinni það, sem veitt er með hinni. Þennan agnúa verður að sníða af, og það verður gert fyr eða síðar. Spurningin er aðeins það, hversu lengi Alþingi ætlar að þverskallast við þeirri sanngirniskröfu og hefta þannig mentunarlöngun ungra manna og kvenna. Þetta skólagjald hefir orðið til þess, að margir hafa orðið að hverfa frá skólagöngu, vegna þess að þeir gátu ekki greitt það. Að vísu er heimilt að endurgreiða fátækum nemendum þetta skólagjald, en gallinn er sá, að nemendurnir þurfa að leggja það fram, borga það, og síðan er það komið undir mati kennaranna, hverjir fái þetta endurgreitt - og þeir eru fáir. Jeg skal ekki orðlengja frekar um þetta mál, en jeg vænti þess, að hv.þd. geti orðið við þessari sjálfsögðu rjettlætiskröfu. Og það mega hv.þm. vita, að ef þeir þverskallast í þetta sinn við þessari rjettmætu kröfu, verður hún borin fram á næsta þingi - og svo áfram, þangað til yfir lýkur. Næsta brtt. mín er á þskj. 617, XVIII. Er hún þess efnis, að Ásgeiri Ó. Einarssyni verði veittur 1000 kr. styrkur til dýralækninganáms. Till. shlj. þessari flutti jeg við 2. umr., en hún var feld með jöfnum atkv. Mun það hafa vakað fyrir þeim, sem voru á móti þessari till., að mentamálaráðið ætti að sjá þessum pilti fyrir námsstyrk, enda var hjer þá samþ.till. um að hækka þá fjárveitingu, sem ætluð er til námsstyrkja, úr 8000 kr. upp í 12000 kr. Jeg flyt því þessa till. nú aðeins til þess að slá því föstu, samkv. viðtali við hv. formann fjvn., að mentamálaráðið styrki þennan pilt framvegis til náms, og mun því taka hana aftur. Það virðist og eðlilegra, að mentamálaráðið hafi úthlutun námsstyrkjanna með höndum, og er tryggara fyrir nemendurna en að eiga þetta undir geðþótta Alþingis. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um það, hversu mikil nauðsyn þessum pilti er að fá þennan styrk - jeg hefi lýst því hjer áður við 2. umr. -, en jeg vil benda á það enn, hversu mikil nauðsyn það er fyrir landið, að til sjeu hjer menn, er numið hafi dýralækningafræði. Eins og stendur mun vera fremur skortur á þeim en hitt. Hannes dýralæknir Jónsson hefir gefið þessum pilti bestu meðmæli, og hann gat þess í samtali við mig, að hann teldi sjálfsagt, að framvegis yrði a. m. k. einum manni veittur styrkur til dýralækninganáms. Jeg hefi þennan formála svo ekki lengri og tek þessa till. aftur, í trausti þess að mentamálaráðið taki þennan pilt upp á sína arma. Næsta brtt. mín, á þskj. 617, XXIV., er sú sama og jeg flutti hjer við 2. umr., og fjallar um að lána Daníel Halldórssyni og Pjetri G. Guðmundssyni 6000 kr. til að kaupa prentvjel (Rotaprint), gegn tryggingu, er stj. metur gilda. Lýsti jeg þessu máli þá nokkuð og því gagni, sem verða mætti af því að hafa slíka vjel í landinu, en tók till. aftur, vegna þess að hæstv.forsrh., sem hafði heitið henni stuðningi, var þá bundinn í hv.Nd. Bjóst jeg við, að hann mundi verða hjer viðlátinn við 3. umr., en því miður hefir svo ekki getað orðið, vegna veikinda hans. Jeg man eftir því, að þegar jeg var nýbyrjaður að læra prentiðn, heyrði jeg söguna um manninn, sem kom inn í prentsmiðju með gamla bók með máðu letri og spurði, hvort ekki væri hægt að láta bókina fara í gegnum prentvjelina og endurnýja þannig prentið á henni, svo að hann gæti lesið hana og haft hennar full not. Þegar maðurinn heyrði, að þetta væri ekki hægt, misti hann trúna á prentverkinu og þótti lítið til þess koma. Þessi vjel, sem hjer er um að ræða, hefir einmitt þennan kost, að hægt er að taka gamlar bækur og endurprenta þær í henni án þess að þurfa að setja þær á ný. Vjelin skilar þeim prentuðum aftur eins og nýjar væru. Jeg mintist á það um daginn, að margir árgangar af Alþingis- og Stjórnartíðindunum væru þrotnir. Með þessari nýtískuvjel er hægt að bæta úr því á tiltölulega ódýran hátt. Jeg vænti þess því, að hv.þd. synji þessum mönnum ekki um þennan stuðning til þess að útvega sjer þessa nýtískuprentvjel, en vísa að öðru leyti til þess, sem jeg sagði við 2. umr. um þetta mál og það gagn, sem af vjelinni mætti verða. Þá flyt jeg till. ásamt hv. 1. þm. G.-K. á þskj. 617, XXXI., um að veita stj. heimild til að kaupa Íslandskvikmynd Lofts Guðmundssonar, endurbætta, að fengnum till. alþingishátíðarnefndar, fyrir alt að 16 þús. kr. Eins og menn muna, sýndi Loftur okkur þm. þessa mynd fyrir skömmu. Hefir hann lagt mikla vinnu í að taka hana, og með þeim tækjum og tækifærum, sem hann hefir haft, hljóta allir að viðurkenna, að myndtakan hefir tekist furðu vel. Þó er auðfundið, að ýmsir gallar eru á myndinni og að hana þarf að endurbæta í mörgu. Stafa þessir gallar annaðhvort af því, að Loftur hefir ekki haft nógu gott tækifæri til þess að taka kvikmyndina, eða þá af því, að fólkið, sem sýnt er, hefir ekki leikið, eins og gera þarf í kvikmynd. Jeg hugsa, að mönnum þætti sú mynd, sem lífið sjálft er sýnt á eins og það er í raun og veru, leiðinleg. Þannig held jeg, að mönnum hafi þótt lítið koma til sumra kaflanna úr sveitalífinu, af því að það var tekið eins og það er og fólkið hafði ekki hugmynd um, að verið var að taka af því kvikmynd. Aftur þykir mjer myndakaflinn af vinnu við fiskiveiðarnar góður. Nú er Loftur Guðmundsson reiðubúinn til þess að bæta þessa kvikmynd á ýmsan hátt, og ef hann gerði það, teldi jeg rjett að landið keypti hana, og þess vegna flyt jeg þessa till. Alþingishátíðarnefndin hafði augastað á þessari mynd, en hún sá sjer ekki fært að kaupa hana vegna fjeleysis. Vænti jeg þess því, að hv.þd. geti fallist á að veita stj. heimild til að kaupa myndina, ef hún verður endurbætt og hátíðarnefndin leggur til, að svo verði gert. Þá flyt jeg tvær brtt. ásamt hv. 2. landsk.þm., og þó að þm. hafi talað fyrir þeim, vil jeg bæta þar við nokkrum orðum. Önnur þessara till. er á þskj. 617, XX., um að veita frú Bríetu Bjarnhjeðinsdóttur 1500 kr. styrk til þess að sækja fund alþjóðakvenrjettindasambandsins í Berlín. Það má segja um þennan styrk sem aðra áþekka, að þeir koma landinu ekki að miklum notum fljótt á litið. En síðan við Íslendingar endurheimtum sjálfstæði okkar, viljum við láta á því bera og að okkar sje minst um leið og annara menningarþjóða er minst. Á slíka samkomu sem þessa koma menn hvaðanæfa úr heimi til skrafs og ráðagerða, og þó að ef til vill sje ekki mikið í það varið, sem þar kann að gerast, leiðir mikið gagn óbeinlínis af þeirri kynningu, sem slík mót hafa í för með sjer. Fyrir hinar smærri þjóðir, eins og okkur Íslendinga, er það til mikils gagns að taka þátt í umr. um alþjóðamálefni á slíkum fundum. Það sýnir, að við fylgjumst með og viljum taka okkar þátt í að leysa þau mál, sem efst eru á baugi með þjóðunum á hverjum tíma. Þá vildi jeg sjerstaklega mæla með styrknum til kvenstúdenta, því það er sjaldnar að þær kvabbi um styrk til Alþingis en karlmennirnir. Hina till., um ferðastyrk til Bríetar Bjarnhjeðinsdóttur, má skoða sem nokkurskonar viðurkenningu fyrir starf hennar í þágu menningar landsins, og gilda um það hin sömu rök og jeg drap á áðan. Þá hefi jeg minst á þær till., sem jeg er eitthvað við riðinn, og vil jeg fara fáeinum orðum um tvær aðrar. Hv. 3. landsk. hefir flutt till. á þskj. 617, XVII, um að fella niður framlag hlutaðeigandi hjeraða til rannsókna á raforkuveitum. Jeg er að nokkru leyti samþ. þessari till., en þó finst mjer, að ef hjeruð æskja eftir slíkri rannsókn, þá sje ekkert á móti því, að þau verði látin taka nokkurn þátt í kostnaðinum. En mjer finst ákvæði brtt. of bindandi. Jeg vildi orða það á þá leið, að hjeruðin skyldu greiða 1/5 hluta kostnaðar, ef þau æskja rannsóknar sjerstaklega, en að stj. hafi að öðru leyti frjálsar hendur til að láta framkvæma almennar rannsóknir, þær er nauðsynlegar þykja. Jeg vil því spyrja hv.þm., hvort hann gæti ekki fallist á orðabreyt. á brtt., er kæmi þessari hugsun að. Hv. fjvn. gerir allveigamiklar till. um að draga úr framlögum til vegalagninga 1930. Það er líka veitt meira fje til slíkra framkvæmda í frv. heldur en nokkru sinni hefir áður verið gert. Jeg sje ekki annað en menn megi vel við una, þó þær yrðu samþ. Stj. mun ekki telja sig svo bundna við þær upphæðir, er veittar eru í fjárl. til slíks. Og jeg álít, að ef vel stæði á fyrir ríkissjóði þetta ár, þá ætti heldur að framkvæma meira en minna. En það er ekki aðalatriðið að koma upphæðunum inn í fjárl., ef framkvæmdirnar verða á annað borð gerðar. Jeg hefi fyr meir stundum flutt brtt. um það, að stj. væri heimilt að grípa til framkvæmda á ýmsum verkum, sem ákveðið var að láta gera síðar, til að firra atvinnuleysi, ef illa árar í atvinnulífinu. Jeg hefi jafnan fengið þau svör hjá öllum stj., að þær álitu sig hafa heimild til að ráðast í slíkar framkvæmdir, ef að krepti. Það er því ekkert afskaplegt, þó liðir þessir verði lækkaðir, einkanlega þar sem þeir eru enn hærri en þeir hafa nokkru sinni áður verið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af brtt.hv.fjvn., sem hún hefir gert til þess að stuðla að því að draga úr útgjöldum á fjárl., vil jeg geta þess, að stj. lítur á þær sem neyðarúrræði, en getur þó eftir atvikum fallist á rjettmæti þeirra eins og nú er málum skipað. En ef þessi sama stj. situr næsta ár og það ár kynni að verða svo vont, að ekki væri hægt að standa við þau útgjöld, sem gert er ráð fyrir í fjárl., þá er það mín persónuleg skoðun, að það sje skylda stj. að spara ennþá meir á þessum liðum, sem hv.fjvn. leggur nú til að dregið verði úr. Því eins og stj. hefir nú gert meira en gert var ráð fyrir, eins hlýtur hún að draga saman seglin, ef harðnar í ári. Og yfirleitt verð jeg að líta svo á fjárl., að þau sjeu nokkurskonar áætlun. Þessa get jeg hjer af því að sumir líta svo á, að stj. sje skyldug að fara eftir fjárl. Þá hefi jeg flutt XV. brtt. á þskj. 617. Er hún um þóknun fyrir störf mentamálaráðs. Þegar frv. um mentamálaráðið var borið fram í fyrra hjer í Ed., gerði jeg ráð fyrir því, að það starfaði endurgjaldslaust. En í hv.Nd. var þessu breytt, svo að gert var ráð fyrir því, að það fengi nokkra þóknun fyrir störf sín. En svo hefir gleymst í fjárlfrv. stj. að gera réð fyrir þessu. Nú mun ráðið sjálft, sem hefir unnið mikið og gott starf, hafa gert ráð fyrir því, að þóknunin til þess yrði um 600 kr. á mann. Get jeg vel fallist á það og mun koma með skrifl. brtt. þess efnis, að þessi upphæð verði hækkuð. Viðvíkjandi XXIV. brtt. á sama þskj., frá hv. 4. landsk., um 6000 kr. styrk til tveggja manna til þess að kaupa prentvjel, skal jeg geta þess, að hæstv.forsrh. mun hafa haft þetta mál til meðferðar og verið þessum tveimur mönnum hjálplegur til þess að útvega þeim bráðabirgðalán til þess að kaupa slíka prentvjel. Mun hann og hafa ætlað sjer að mæla með þessari till., því það hefir mikla þýðingu, að slík vjel sje til í landinu, svo hægt sje að endurprenta bækur á ódýrari hátt en ella. Hefir slík aðferð mjög verið notuð í Þýskalandi og gefist vel. Jeg fyrir mitt leyti tel það alveg nauðsynlegt að fá slík áhöld inn í landið. Þá talaði hv. 3. landsk. allmikið um Skeiðaáveituna. Jeg held, að það sje að hengja bakara fyrir smið, ef hann ætlar að fara að kenna mjer um öll þau mistök, er gerð voru í þessu máli undir hans handleiðslu. Jeg ætti frekar þakkir skilið fyrir það að hafa hafist handa til þess að hjálpa hlutaðeigandi bændum úr því öngþveiti, er ráðsmenska fyrv. stj. hafði steypt þeim í. Annars held jeg, að hv. 3. landsk. hafi tvær ástæður til þess að vera viðkvæmur hvað þetta mál snertir. Í fyrsta lagi ber hann hina siðferðislegu ábyrgð á þessu verki. Því þótt hann gerði ekki sjálfur mælingarnar og áætlun um kostnað, þá voru þær gerðar af undirmanni hans, meðan hann var landsverkfræðingur, og ber hann því ábyrgðina. Og í öðru lagi er það tilfinning hans fyrir stjettarbræðrum sínum, sem hann finnur, að hafa heldur veika aðstöðu í þessu máli, og jafnvel öðrum líka. Hv. 3. landsk. var að minnast á það, að við mundum báðir eftir fundi á Skeiðunum. En jeg held, að það væri best fyrir hann að tala sem minst um það, því það mun ekki vera nema eitt atkv. á Skeiðunum, er fylgir hans pólitísku stefnu eftir þann fund. Mun það ekki síst vera af því, að vegna hans verknaðar eiga þeir nú margir hverjir minna en ekki neitt. Og er ekki við því að búast, að þeir beri mikið traust til hans, enda hefir hann ekki það til brunns að bera, að ástæða sje til þess að hafa hann að átrúnaðargoði. Jeg minnist á þetta af því að mjer þótti sem það kendi nokkurrar beiskju hjá honum til bændanna á Skeiðunum. En mjer finst, að þeir hafi beðið nægilegt tjón, þó að þeir sjeu ekki hrakyrtir af þeim, sem valdir eru að tjóninu. Vegna þess að sumum hv. dm. mun ef til vill ekki vera kunnugt um staðhætti þarna og tildrög þessa máls, skal jeg fara um það nokkrum orðum. Skeiðin eru flatlendi mikið milli Þjórsár og Hvítár. Kom mönnum til hugar, að hægt mundi að gera þessa flatneskju frjósama með því að veita yfir hana vatni úr Þjórsá. Voru fengnir sjerfræðingar til þess að athuga þetta, og komust þeir að þeirri niðurstöðu, að þetta væri hægt og að kostnaðurinn mundi ekki meiri en svo sem 100 þús. kr. - og að þetta væri líka hægt fjárhagslega. Bændurnir gátu ekki annað en trúað þessum trúnaðarmönnum þjóðfjelagsins og rjeðust í verkið. En svo fór nú, að verkið reyndist miklu dýrara en gert hafði verið ráð fyrir. Fæ jeg því ekki annað sjeð en að þjóðfjelagið í heild sinni verði að bera ábyrgð á gerðum þessara trúnaðarmanna sinna, enda þótt það kunni að þykja nokkuð óþægilegt. Bændurnir þarna hjeldu, að þetta mannvirki mundi ekki kosta nema 100 þús. kr. og svo áttu þeir að fá nokkurn styrk. Þetta treystu þeir sjer til þess að borga. En þegar farið var að vinna verkið, kom það í ljós, að á leiðinni var allmikil klöpp, sem verkfræðingurinn hafði ekki tekið eftir eða reiknað með. Var því ekki hægt að notast við skurðgröfuna þar, heldur varð að sprengja klöppina, og kostaði það hvorki meira nje minna en 100 þús. kr. Hefði verkfræðingurinn, sem rannsakaði málið og gerði kostnaðaráætlunina, vitað af þessari klöpp og reiknað með henni, mundu bændurnir aldrei hafa lagt út í þetta. Sýnir það best, hve vandað hefir verið til undirbúnings verksins, að klöppin skyldi ekki finnast, því það hefði þó átt að vera auðvelt að bora nógu margar og djúpar holur á þeirri leið, er skurðurinn á að liggja um. Ofan á alt þetta bætist svo, að vatnið er í flestum árum of lítið. Og eftir þessa snjóljettu vetur hefir það verið svo, að vatnsyfirborð árinnar hefir verið lítið hærra en skurðbotninn. Einasta ráðið til þess að bæta úr þessu er að hlaða garð út í ána og reyna með því að hækka vatnið svo sem um einn meter. Takist það ekki, er allur sá kostnaður, sem lagður hefir verið í áveituna, einskis virði. Er því auðsætt, að þjóðfjelagið verður hjer að hlaupa undir bagga með þessum mönnum, sem hafa orðið fyrir svona þungum búsifjum af trúnaðarmönnum þess. Hagur þessara manna er nú svo, að þó alt væri tekið af þeim, væri það ekki nema upp í helming þeirra skulda, er á þeim hvíla. Og þó það ráð væri nú tekið og þessir duglegu menn flæmdir burtu af jörðum sínum, þá mundu ekki fást neinir til þess að taka þær að sjer með þeim kvöðum, er á þeim hvíla. Jeg fæ því ekki sjeð, að það sje nein dauðasynd, þó þeim væri gefið eitthvað eftir af skuldum sínum. Og víst er um það, að bankar þeir, er hv. 3. landsk. stendur að, hafa gefið útgerðarmönnum eftir margfalt stærri upphæðir. Hv. 3. landsk. er ekki hissa á því, þó slíkum mönnum sje lánað stórfje og svo gefið það alt eftir. En þegar rætt er um það að gefa þeim mönnum eftir, er hafa steypt sjer í stórskuldir í raun og veru á ábyrgð hv.þm. og samverkamanna hans, verkfræðinganna, þá er alt öðru máli að gegna. Þeim má ekkert gefa eftir, þó margra ára reynsla hafi sýnt það, að þeir geta ekki borgað allar skuldir sínar. Þeim má ekki bjarga eins og gert hefir verið við kaupmenn og útgerðarmenn. Ef von væri til þess að fá þetta borgað, þá væri till.hv. 3. landsk. rjettmæt. En hjer er ekki um það að ræða, og jeg er viss um það, að þó hv.þm. komi aftur að stj., þá mun hann ekki verða til þess að flæma bændurna þarna í burtu af búum sínum. En jeg held, að það sje óþarfi að fresta því að hefjast handa í þessu máli þangað til. Núv. stj. er a. m. k. þeirrar skoðunar, að það sje best fyrir báða aðilja að koma þessu á hreint. Lánsstofnanirnar þurfa að vita glögt, hvað þær mega búast við að fá af þessum skuldum, og hjálpin kemur bændum að því meiri notum, þess fyr sem hún kemur. Stefna hv. 3. landsk. er aftur á móti sú, að láta reka á reiðanum um þessi mál þangað til alt er komið í öngþveiti. Mín skoðun í þessu máli er sú, að rjett sje að láta bændurna borga það, sem þeir geta með góðu móti, en kippa hinum skuldaböggunum af þeim. Og það er óneitanlega hart, að þeir menn, er mesta ábyrgð bera á því, hversu fór, skuli reynast verst þeim mönnum, er þeir steyptu í vandræði með heimsku sinni og fljótfærni. Maður gæti haldið, að það væri ekki sem mest blessun að því fyrir þjóðina að hafa marga atvinnnlausa verkfræðinga í landinu, því engir menn eru verri með það að æsa almenning út á hálar brautir. Hv. 3. landsk. má ekki taka það illa upp fyrir mjer, þó jeg hafi svarað honum nokkuð ítarlega, þar sem hann fór að drótta því að mjer, að jeg ætti sök á því, hvernig þetta fór. Þá kem jeg að brtt. minni um það að heimila stj. að kaupa prentsmiðjuna Gutenberg fyrir 155 þús. kr. Mjer skilst, að það hafi andað heldur kuldalega til þessarar brtt. frá hv. 3. landsk. og að hann hafi jafnvel talið, að hjer væri um stjórnarskrárbrot að ræða og gæti því ekki greitt atkv. með þessari brtt. En hv.þm. getur verið alveg óhræddur um það. Hjer er ekki frekar að ræða um stjórnarskrárbrot heldur en þó t. d. að brotinn væri gluggi í ráðhúsinu í Kaupmannahöfn. Ríkið mun nú greiða fyrir prentun ca. 300 þús. kr. árlega. Og við lauslega athugun hefi jeg sjeð, að fyrir bók eins og B-deild Alþt. borgar það einni prentsmiðju 30 þús. kr. Það getur því munað ríkið miklu, hvort klaufalega er á haldið í þessum efnum eða ekki. Í þessu sambandi vil jeg minna á eitt gott fyrirtæki, er hv. 3. landsk. kom upp meðan hann var landsverkfr., en það var að koma upp verkstæði til að smíða brýr og aðra járnsmíði, er landið þarf á að halda. Hefir það verkstæði reynst ágætlega og sparað ríkinu stórfje. Meiningin var í fyrra, að landið fullnægði sjálft prentþörf sinni, eins og það smíðar nú þær brýr, er það lætur byggja. Jeg fjekk hinn færasta mann, sem völ var á, til að rannsaka málið. Hann kynti sjer það ítarlega, og athugaði jafnframt í þessu sambandi Acta og Gutenberg, sem báðar voru til sölu, og eins hvort heppilegra væri að kaupa nýja prentsmiðju. Niðurstaðan varð sú, að heppilegast væri, að landið keypti Gutenberg, ef hún fengist með sæmilegum kjörum, en ekki nýja prentsmiðju. Ef ný prentsmiðja væri keypt, væri alt verð hennar útlagður eyrir, og þá yrði að taka lán til þess að leggja verð hennar á skattborgarana. Í fljótu bragði gat það virst skynsamlegra að fara þessa leið, vegna þess að venjulega reynist hið nýja best. En hjer stóð sjerstaklega á. Ef ný prentsmiðja hefði komið hjer, hefði það orðið til þess, að tvær af hinum gömlu hefðu farið á hausinn. Nú er Gutenberg í raun og veru eign Landsbankans, en hann aftur eign ríkisins. Því var ekki forsvaranlegt, að órannsökuðu máli, að kaupa nýja prentsmiðju og eyðileggja þar með eign Landsbankans. Af því að Landsbankinn á Gutenberg, má telja víst, að hann yrði fús á að láta lánið standa lengur en ella, ef ríkið keypti, ef til vill alt að 25–30 árum. Þarf þá ekki nýtt lán eða skatta til þess að kaupa prentsmiðju handa ríkinu. Ríkið eignast prentsmiðjuna með góðum kjörum og fær miklu ódýrari vinnu eftir en áður. Niðurstaðan varð sú, að landið myndi spara 50 þús. kr. á ári með því að eiga prentsmiðju sjálft. Eftir því ætti Gutenberg að geta borgað sig á 3 árum. Jeg skal eigi segja um, hvort sú áætlun stendur heima, en aðalatriðið er rjett, og prentsmiðjan ætti ávalt að geta borgað sig á 4–5 árum. Nú vil jeg víkja að því, sem er kjarni málsins. Það má segja, að undarlegt sje, að Gutenberg, sem er elsta og helsta prentsmiðja landsins, skuli vera komin í slíka skuld við Landsbankann, ef það er rjett, að prentun hennar fyrir landið hafi verið of dýrt seld. En þessi mótsögn er aðeins á yfirborðinu. Gutenberg hefir ekki prentað eingöngu fyrir landið fremur en aðrar prentsmiðjur. Þær hafa allar mikil viðskifti við blöð og bókaútgefendur. Skuldir þessara aðilja við prentsmiðjurnar eru helsta orsökin til þess, hve illa þeim hefir gengið. Mjer er það kunnugt um Gutenberg, að hún hefir tapað tugum þúsunda eingöngu á blöðum, sem hafa dáið. Sama mun um aðrar prentsmiðjur. Líka er fjöldi af forleggjurum, sem skulda prentsmiðjunum stórfje, sem telja má tapað. Því skoða prentsmiðjurnar það aðaltekjur sínar, sem þær fá fyrir að prenta fyrir ríkissjóð. Á þeim tekjum einum hafa þær flotið sumar hverjar fram á þennan dag. Þetta er sama sagan og í bönkunum. Skilamennirnir verða að borga fyrir óreiðumennina. Ríkið hefir haldið uppi 3–4 prentsmiðjum hjer, og því er ekki furða, þó að komi hljóð úr horni frá hv. 3. landsk., sem á mikinn hluta af kjörfylgi sínu hjer í bæ, þegar á að hrófla við þessu. Það er eðlilegt, að prentsmiðjurnar vilji ekki missa bestu mjólkurkúna úr fjósinu, og hv. 3. landsk. rekur erindi þessara prentsmiðja. Jeg vil benda á þá staðreynd, að ein af yngstu prentsmiðjunum, sem lítið hafði fengið að prenta fyrir ríkið, en er þó rekin að duglegum og reglusömum forstjóra og góðum prenturum, stóð sig um tíma mjög illa. Þá vildi svo til, að þessi prentsmiðja fjekk að prenta fyrir ríkið dálitla bók. Þetta hafði þau áhrif, að prentsmiðjan, sem einn af eigendunum, sem er þm. og samherji hv. 3. landsk., vildi loka, fór ekki á hausinn. Þessi litli neisti af ríkisprentuninni hefir haldið henni fljótandi. Svo miklu máli skiftir það fyrir prentsmiðjurnar að fá þessa vinnu, sem er í senn hátt og skilvíslega borguð. Enda óttast prentsmiðjurnar ekki neitt eins mikið og að landið fari að prenta sín plögg sjálft. Niðurstaðan er sú, að öllum hlýtur að vera ljóst, að augljós sparnaður er að því fyrir ríkið að hafa sína eigin prentsmiðju. En jeg vil ekki leggja til, að landið kaupi nýja prentsmiðju og eyðileggi þannig mikið verðmæti fyrir Landsbankanum. Þær sannanir, sem jeg hefi borið fram, er ekki hægt að hrekja, enda dettur víst engum í hug að halda því fram, að landið fái bestu hugsanlegu kjör um prentun eins og nú hagar til. Ef ríkissjóður væri einkafyrirtæki, sem hv. 3. landsk. stjórnaði, mundi hann ekki láta líða svo ár að borga 200– 300 þús. kr. fyrir prentun, ef hann gæti fengið prentsmiðju keypta fyrir 155 þús., og sparað árlega 1/6 af prentkostnaðinum. Jeg þykist vita, að hv.þm. sje svo mikill búmaður, að hann sæi þetta í hendi sjer og hagaði sjer þar eftir. Jeg held því sama fram fyrir landið í þessu efni og jeg mundi gera fyrir sjálfan mig. Hitt getur vel verið, að einhverjir þm. segi sem svo, að þótt þetta gæti verið sparnaður, þá treysti þeir ekki núv. stj. svo vel, að þeir álíti, að þetta verði til sparnaðar í hennar höndum. Jeg skal ekki álasa andstæðingunum fyrir þetta, en þó er varlegra fyrir þá að hafa ekki bundið sig um of af mótstöðu við hugmyndina sjálfa, ef þeir skyldu fá tækifæri til að framkvæma hana sjálfir síðar meir. Jeg vil benda á, að munur er á því fyrir hið opinbera, að reka iðnað til að framleiða það, sem ella verður að kaupa, eða til þess að selja framleiðsluna. Ef landið þyrfti ekki sjálft að láta prenta svo mikið, myndi jeg vera andvígur því, að ríkið ætti og ræki prentsmiðju til þess að taka á móti viðskiftum einstaklinga, áreiðanlegra og óáreiðanlegra. En úr því að ríkið þarf á prentsmiðju að halda, virðist eins sjálfsagt, að landið reki sína prentsmiðju, alveg eins og póstmál og sími eru í höndum hins opinbera. Ef sími og póstur væru í einstakra manna höndum, yrði allur rekstur dýrari og verri en nú er. Jeg skal ekki segja um það, hvernig hv. deildir þingsins taka þessu máli. En jeg ber það fram vegna þess, að jeg veit, að það er rjett mál. Ef það er felt hjer, stafar það af því, að menn hafa ekki enn öðlast nægilegan skilning á málinu, eða þá af því að prentsmiðjueigendur hafa hjer of mikil ítök. En jeg vona, að ekki komi til, að einstakir menn geti svo gripið inn í það trúnaðarmál, sem þingmannsstarfið á að vera. Þá vil jeg minnast nokkuð á brtt. um fjárveitingu til að reisa viðbótarbyggingu við gistihúsið á Þingvöllum. Jeg vík að þessu af því að jeg er í Þingvallanefnd. Nefndin hefir orðið sammála um, að með slíkri viðbótarbyggingu sem hjer er um að ræða geti gistihúsið orðið sómasamlegt sveitahótel, sem nægi næstu 20 árin. Að vísu er rjett, að ekkert fje er til þessarar fjárveitingar í viðlagasjóði, og því hefir n. orðað till. svo, að ríkissjóði sje heimilt að ábyrgjast upphæðina eða veita hana að láni. En jeg vil taka fram, að ekki verður hjá því komist að auka nokkuð við gistihúsið á Þingvöllum, því að þangað gerist nú svo mannkvæmt, bæði af útlendingum og innlendum mönnum, að ekki er þjóðinni samboðið að hafa ekki annað en tjöld upp á að bjóða, ekki síst 1930. Jeg lít ekki á þessa byggingu sem gróðafyrirtæki, enda þótt hún ætti að geta borið sig, heldur sem metnaðarmál. Jeg vil minna á, að við nefndarmenn höfum viljað stilla. till. okkar um þetta efni í hóf og ekki lagt til, að hjer yrði reist stórt gistihús úr steini, eins og verið er að byggja hjer í Reykjavík, heldur orðið sammála um þessa till. Eigandi gistihússins er nú að laga það, en vill bæta við það stórri gestastofu úr timbri og bárujárni. Verður eytt eins litlu og hægt er í því skyni.

Ingvar Pálmason Jeg á hjer allmargar brtt., ýmist einn eða með öðrum. Vil jeg gera grein fyrir þeim í stuttu máli. Vil jeg þá fyrst minnast á brtt., sem jeg flyt með öðrum um að taka upp 3000 kr. utanfararstyrk til glímufjelagsins „Ármanns“ til að sýna íslenska glímu erlendis. Nd. hafði samþ. 4000 kr. fjárveitingu í þessu skyni, en hún var feld niður hjer við 2. umr. Þetta fjelag mun vera hið fjölmennasta glímufjelag hjer á landi og hefir sýnt mikinn dugnað í því að efla íþróttir. Nú er svo ástatt, að fjelagið hefir undirbúið för til Þýskalands, til að sýna íþróttir, og þó einkum glímu. Er ekki vansalaust að hætta við þá för, enda hafa þegar verið gerðar nokkrar ráðstafanir til móttöku í Þýskalandi. Jeg skal geta þess, að í þessu fjelagi eru meðlimir víðsvegar að af landinu og að til er ætlast, að menn úr öllum fjórðungum taki þátt í förinni. Þessi för ætti að geta orðið til að vekja áhuga fyrir og kynningu á íslensku íþróttalífi og Íslandi yfirleitt. Jeg vona því, að hv. deild geti gengið inn á að veita þessa fjárhæð, ekki síst þegar á það er litið, að í fjárl. er styrkur til annars fjelags í sama skyni, þótt lægri sje, og hygg jeg, að 3000 kr. til „Ármanns“ geti ekki talist of hátt, þegar á það er litið, því að hann mun vera hlutfallslega mannfleiri. Þá er XIV. brtt. um lokastyrk til Maríu Markan til náms í söng. Umsókninni fylgja lofsamleg ummæli merkra þýskra söngdómara. Segja þeir, að ungfrúin hafi undurfagra rödd og mikla tónlistargáfu og eigi skilyrðislaust að halda áfram á listabrautinni. Hún hefir sungið opinberlega, og hafa þýsk blöð farið um hana lofsamlegum orðum, og fylgja umsagnir þeirra með umsókninni. bæði á frummáli og í þýðingu. Þótt lítið sje í þessum fjárl. af fjárstyrkjum til listamanna, sýnir þó saga þingsins, að það hefir oft verið fúst til að styrkja þessa menn. Mjer virðist, að þar sem þetta er fyrsta konan, sem sækir um styrk til þess að ljúka fullnaðarnámi í sönglist, þá eigi þingið að bregðast vel við því. Ýmsir karlmenn hafa fengið opinberan styrk til söngnáms, en konur ekki; þess vegna finst mjer, að hv.þd. ætti að samþ. þessa fjárveitingu; það er aðeins um að ræða lokastyrk í eitt skifti fyrir öll. Þá á jeg tvær brtt. á sama þskj., XXX. við 23. gr. Jeg flutti þær báðar við 2. umr. En af því að hv.fjvn. hafði ekki tekið afstöðu gagnvart neinum brtt. við þessa grein fjárl., þá tók jeg þær aftur. Fyrri till. fer fram á, að ríkissjóður ábyrgist alt að 125 þús. kr. lán fyrir Neskaupstað, til barnaskólabyggingar, gegn þeim tryggingum, er stj. metur gildar. Síðari till. fer fram á, að ríkissjóður ábyrgist alt að 80 þús. kr. lán fyrir Neskaupstað, til rafveitu. Jeg talaði fyrir þessum till. við 2. umr., og er óþarfi að enduraka það nú. Þó vil jeg taka það fram, að mjer er ekki kunnugt um, að Alþingi hafi neitað um ábyrgð á lánum til barnaskólabygginga í kaupstöðum, þegar sótt hefir verið um þau. Þegar Neskaupstaður hlaut kaupstaðarrjettindi samkv. lögum frá síðasta þingi, þá var um leið ljett kvöðum af ríkissjóði til barnaskólans þar. Það er venjulegt, að ríkissjóður leggi fram 1/3 byggingarkostnaðar við barnaskóla í sveitum og kauptúnum, en ekkert til barnaskóla í kaupstöðum. Má því segja, að ríkissjóður hafi losnað við þá kvöð með því að Neskaupstað voru veitt kaupstaðarrjettindi. En síðan komið var upp barnaskóla í Neskaupstað, hafa eigi verið lagðar nema 2000 kr. fram til hans úr ríkissjóði. Jeg tel algerlega útilokað, að hv.þd. leggi á móti þessari till. - Aftur á móti má segja, að það sje öðru máli að gegna um síðari till., ábyrgðarheimild fyrir 80 þús. kr. lántöku til rafveitu, þó mjer þyki það undarlegt, ef þingið legst á móti henni, þar sem komið hafa inn í þessa gr. fjárl. í Nd. ábyrgðarheimildir fyrir þremur samskonar lánum til rafstöðva. En þó stendur nokkuð öðruvísi á um þessa till. mína; þetta er eini staðurinn af þeim, sem hjer um ræðir, þar sem búið er að framkvæma verkið, svo að ekki þarf með slíkri ábyrgðarheimild að ýta undir hlutaðeigendur. Hjer er aðeins verið að fara fram á, að Neskaupstaður geti átt kost á hagkvæmara láni. Og þó að hv. Alþingi vildi, af umhyggju fyrir Neskaupstað, eigi leggja á hann bagga nýrrar lántöku, þá er of seint að afstýra því nú, þegar framkvæmdum verksins er lokið. Hvernig sem á þetta er litið, þá held jeg, að ekkert af þessum þremur rafveitufyrirtækjum, sem nú hafa hlotið ábyrgðarheimild í fjárl., sje líklegra til að standa straum af lántökunum en rafveita Neskaupstaðar. Jeg hygg því, að þessi ábyrgðarheimild sje síst áhættumeiri en hinar. Auk þess er hjer um að ræða lægri lánsupphæð en þá lægstu af hinum þremur, og margfalt lægri en þá hæstu. Og jeg þori óhræddur að bera saman eignir Neskaupstaðar við eignir hinna kaupstaðanna, sem fengið hafa þessar ábyrgðarheimildir. Jeg vil mega vænta þess, að hv.þd.samþ. þessa till., en fari ekki að refsa þeim eina kaupstað, sem ráðist hefir í að leggja út í þessar framkvæmdir án þess að hann fengi fyrirfram loforð um ábyrgð ríkissjóðs fyrir láni til verksins. Jeg á ennfremur till. á sama þskj. undir XXXV., ásamt hv. 2. þm.N.- M. og hv.þm. Seyðf. En hv.frsm. mætti svo vel fyrir henni, að jeg hefi þar engu við að bæta. Út af því, sem fram kom í umr. um 2. lið VI. brtt. á þskj. 619, frá hv. 6. landsk., að við till. bætist sú aths., að rit þessa prests, „Ættir Austfirðinga“, verði eign landsbókasafnsins að honum látnum, vil jeg aðeins segja, að jeg tel það fyllilega frambærilegt og hefi ekkert við það að athuga. Þá á jeg enn brtt. á þskj. 619, III., með hv. 2. þm.N.-M., þess efnis, að veittur verði 5000 kr. styrkur úr ríkissjóði til þess að gera Lagarfoss laxgengan. Það mun ef til vill þykja of mikið að fara fram á helming kostnaðarins úr ríkissjóði, en þessi fyrirhugaða framkvæmd er einstæð í sinni röð og veltur á mjög miklu, hvort þessi tilraun ber góðan árangur eða ekki. Kunnáttumenn á þessu sviði hafa að vísu gefið miklar vonir um góðan árangur af þessari tilraun; en hún verður dýr, og það er erfitt að fá rjetta hlutaðeigendur til að leggja fram sinn hlut á móti; þeir búa dreifðir á stóru svæði, því að það eru fleiri en þeir, sem við Lagarfljót búa, sem hafa talsverðar veiðivonir, ef vel tekst. Hinsvegar er fullyrt af kunnáttumönnum, að ef það tekst að gera fossinn sæmilega laxgengan og stofna öflugt laxaklak, þá yrði hjer um að ræða fiskirækt í stærri stíl en nokkursstaðar þekkist hjer á landi. Það er því fyllilega eðlilegt, að ríkið leggi nokkurt fje fram til þessarar tilraunar, þar sem hún verður svo miklu dýrari en önnur samskonar fyrirtæki hjer á landi. Fullyrt er af kunnáttumönnum, að það geti ekki kostað minna en 10 þús. kr. Ennfremur er fullyrt af okkar færasta manni í þessum efnum hjer á landi, Pálma Hannessyni, að það sje ekki áhorfsmál að ráðast í þetta fyrirtæki, vegna þess að árangurinn muni verða svo mikill. Við höfum samt flutt varatill. um að veitt verði úr ríkissjóði 1/3 kostnaðar, alt að 3000 kr., og ber að skoða það sem endurveiting. Þar sem þingið hefir áður, fyrir tveimur árum, samþ. slíka fjárveitingu í þessum tilgangi, þá skil jeg ekki, að það sjái sjer fært að leggja á móti varatill. Við teljum að vísu fyllilega sanngjarnt, að þingið samþ. aðaltill. okkar, eins og allir málavextir liggja fyrir. Skal jeg svo ekki lengja umr. meira að sinni.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það eru þegar orðnar svo langar umr. um fjárl., að ekki er á það bætandi. Enda hefi jeg fáu að svara fyrir hönd n.; það hafa fáar eða engar aðfinslur komið fram við brtt. hennar. N. hefir ekki tekið afstöðu gagnvart brtt.hv.þdm., og hefi jeg því lítið um þær að segja af hálfu n., annað en það, sem jeg sagði um þá einstöku liði við 2. umr., sem nú eru enn bornir fram. Jeg gleymdi í ræðu minni í dag að minnast á eina brtt.n., sem fer fram á, að áætlunarliðurinn til kostnaðar við innflutning á tilbúnum áburði hækki úr 10 þús. kr. upp í 30 þús. kr. Það hefir komið í ljós af fenginni reynslu, að þessi innflutningur nemur nú þegar, það sem af er þessu ári, miklu meira en svarar til 10 þús. kr. kostnaðar fyrir ríkissjóð. N. leit því svo á, að þessi liður yrði að hækka. Hv. þm. Seyðf., samverkamaður minn í fjvn., hjelt því fram, að það væri áreiðanlega óhætt að hækka tekjuhlið fjárl. Um það þýðir ekki að deila hjer; þetta kom fram í nefndinni. Og þó það megi færa rök að því, að gerlegt sje að hækka einstaka tekjuliði, þá mætti líka færa sennilegri rök gegn því; enda má búast við, að þörfin verði meiri en útgjaldaáætlunin ákveður. Annars þykir mjer gott að heyra það frá hv.þm., að hann álítur tekjuáætlunina varlega. En með tilliti til ársteknanna 1928 álítur meiri hl. fjvn., að ekki sje fært að ganga lengra en þetta um að hækka tekjuáætlunina. Þá vil jeg minnast á eitt atriði, sem hæstv. fjmrh. lagðist heldur á móti. Það er 25 þús. kr. lánsheimild til Hjaltastaðahrepps í N.-Múlasýslu, til þess að reyna að ráða bót á þeim fjárhagsvandræðum, sem þar eru. Hann taldi litlar líkur til, að þetta lán yrði endurgreitt. Jeg vil ekki spá neinu um það. En fyrst Norður-Múlasýsla á að ábyrgjast þetta lán, ef gengið verður að þeim skilyrðum, sem sett eru í till., þá er jeg fullviss um, að þetta lán verður greitt aftur að mestu leyti, og helst alt. Jeg er hinsvegar alveg sammála aths. hv.þm. Ak., er hann leggur til, að bætt verði aftan við liðinn. Það spillir ekki, þó það sje tekið þar fram; en annars hefir sýslunefnd N.-Múlasýslu sett hreppnum þessi skilyrði. Þá mintist hæstv. fjmrh. á ábyrgðarheimildina fyrir Hallveigarstaði og bjóst við, að hún mundi leiða það af sjer, að ríkissjóður mundi síðar verða að gefa þessu kvenfjelagi eftir upphæðina. Jeg verð að líta svo á, að konurnar muni fremur líklegri til að greiða þessa skuld sína með tímanum heldur en ýmsir aðrir, sem ríkissjóður ábyrgist fyrir; en reynslan leiðir það í ljós. Hv. þm. Snæf. talaði fyrir till. sinni um ríkisábyrgð á 30 þús. kr. láni fyrir Ólafsvíkurhrepp til hafnarbóta í Ólafsvík. Jeg get ekki gefið aðrar upplýsingar um þetta fyrir n. hönd en þær, sem jeg áður hefi sagt hv.þm., að það er skilningur fjvn., að í hafnarlögum frá 1919 fyrir Ólafsvík sje fullkomin heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka ábyrgð á láni til hafnargerðar þar. N. lítur svo á, að varla verði um það vilst. Jeg þarf ekki að fjölyrða um þann ágreining, sem varð á milli meiri og minni hl. í fjvn. um lækkun á framlögum til nýrra vega, en get látið mjer nægja að vísa til ummæla hæstv. fjmrh. um það atriði. Kem jeg þá að XVII. brtt., við 16. gr. 9 (raforkuveitur), að orðin „gegn fimtungs framlagi frá hlutaðeigandi hjeruðum“ falli burt. Um þessa brtt. hefi jeg ekkert að segja fyrir hönd n., en jeg get lýst yfir því, að sjálfur get jeg fallist á hana, enda er hún í samræmi við það álit, er jeg ljet í ljós, þegar þetta mál var hjer til umr. Auk þess get jeg fallist á þær sjerstöku ástæður, sem hv. 3. landsk. færði fyrir því, að rjett væri að fella þessi orð niður. Sami hv.þm. á einnig brtt. á þskj. 619, við 13. gr. B. VIL, nýr liður: Til dragferju á Hólsá, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að, alt að 1500 kr. Eins og menn muna, var í fjárl. eins og þau komu frá. hv.Nd. stærri liður, sem ætlaður var í sama skyni, en til stærri dragferju, og var þessi liður feldur niður við 2. umr. fjárl. hjer í hv. deild. Jeg get fallist á, að þarna muni þörf á ferju, en hinsvegar finst mjer þetta ennþá nokkuð í lausu lofti bygt, þar sem uppástungurnar eru svo misjafnar. Ennfremur tel jeg, að rjettara myndi að bíða og fá heldur stærra mannvirkið, og legg því til, að hv. deild felli þessa till. Hv. 3. landsk. flytur einnig brtt. við 28. gr., um Skeiðaáveituna. Jeg get upplýst það, að þetta atriði kom til umr. á fundi fjvn., en meiri hl. n. gat ekki fallist á till.hv.þm., þar sem hann treysti stj. til þess að leysa þetta vel af hendi, og ennfremur leit meiri hl. svo á, að þetta mundi ekki leiða til annars en nokkurra umr. og tafa á næsta þingi, og leggur meiri hl. því til, að till. þessi verði feld. Þá er till.hv. 4. landsk., að skólagjöld falli niður. Mjer finst, að ekki sje hægt að telja skólagjöldin ósanngjörn, þegar á það er litið, að stj. er heimilt að endurgreiða fátækum en efnilegum nemendum skólagjald, og þegar þess er gætt, að aðstaða þeirra nemenda, sem í bæjum búa, er miklu betri en hinna, sem koma langt að, finst mjer ekki ósanngjarnt að jafna þá aðstöðu á þennan hátt. Eins og jeg tók fram í byrjun ræðu minnar, hefi jeg ekki ástæðu til að segja neitt um einstakar brtt. fyrir hönd n., annað en það, sem n. hefir áður lagt til. - Þá má og geta þess, að hjer eru komnir fram ýmsir persónustyrkir. N. hefir ekki fundið ástæðu til að mæla með neinum þeirra, en hinsvegar má búast við því, að atkv.nm. verði nokkuð skift um þá liði. Skal jeg svo að síðustu minnast á brtt. á þskj. 617, XXXV., sem jeg hefi flutt ásamt hv. 2. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf., að greiða sr. Einari Jónssyni á Hofi í Vopnafirði full prestslaun, þá er hann lætur af embætti. Á þessa brtt. hefir verið minst af einum þrem hv.þdm. Reið þar fyrstur á vaðið hæstv. fjmrh. og gat þess, að þá er jeg talaði fyrst fyrir þessari till., hafi jeg flutt langa og hjartnæma ræðu, og væri það vinsælla en að mæla í gegn henni. Það má vel vera, að svo sje, en jeg skil vel afstöðu hæstv. fjmrh., sem á að vera vörður ríkissjóðs, og er það ekki óvinsælt af minni hendi, þótt hann gegni þeirri skyldu sinni. Hafi jeg verið langorður, þá er það sökum þess að af miklu var að taka, og hafi ræða mín verið hjartnæm, er það sönnun þess, að það hefir átt við. Maður þessi er alls góðs maklegur. Vil jeg taka það skýrt fram, að hjer er ekki um neinn miðlungsmann að ræða. Hæstv. fjmrh. sagði, að þverbrotnar væru með þessu reglur, sem um þetta hefðu gilt. Jeg get ekki fallist á, að svo sje. Á síðasta þingi kom til mála að leysa rektor mentaskólans frá embætti með fullum launum, en þá tók annar í taumana, svo að þessa þurfti ekki með. Ennfremur er nú í fjárl. gert ráð fyrir því að leysa sjera Magnús Helgason frá embætti og greiða honum full laun er hann lætur af embætti sínu sem skólastjóri kennaraskólans. Jeg tel að sjera Einar Jónsson sje fyllilega sambærilegur við þessa menn, og þótt hann hafi ekki eins og þeir haft sjerstöðu til þess að hafa samskonar áhrif á fjölda landsmanna, hefir hann innan síns verkahrings haft hin þýðingarmestu áhrif á marga menn, og það jafnvel suma mætustu menn þjóðarinnar, og því unnið til þeirrar sæmdar, sem í þessu felst. Hjer er um að ræða mann, sem setið hefir í embætti í 50 ár og gegnt því með sjerstakri prýði og skyldurækni. Auk þess hefir hann verið forgöngumaður í þjóðmálum fyr og síðar. Hjer er um að ræða göfugan mannvin og frömuð í æðri mentun landsins, sem leyst hefir af hendi bókmentalegt stórvirki, - stórvirki, sem aldrei hefði orðið unnið, ef hann hefði látið það ógert. Á þskj. 619 er brtt. frá hv. 6. landsk. við þessa tillögu, þar sem lagt er til, að aftan við tillöguna bætist: enda verði rit hans „Ættir Austfirðinga“ eign þjóðskjalasafnsins að honum látnum. Jeg býst við, að þetta sje prentvilla og muni eiga að standa: eign Landsbókasafnsins. Mjer er vitanlegt, að það er ákveðinn vilji prófastsins, að þetta handrit lendi hjá Landsbókasafninu. Hinsvegar fanst mjer, er jeg sá þessa till., að lítil sanngirni væri í því fólgin að binda heimildina slíku skilyrði, þar sem hjer er um dýrmætt stórvirki að ræða, en höfundur háaldraður, eða 75 ára gamall, og auk þess farinn að heilsu. Fanst mjer, að svo myndi geta farið, að ríkið gerði þar ódýr kaup fyrir Landsbókasafnið, ef hann nyti stutt þeirra kjara, sem verið væri að bjóða honum. En við það að bera þetta saman við skoðanir sr. Einars í viðskiftum hans við aðra, sá jeg, að hann myndi ekki telja þetta ósanngjarnt, enda hefir mjer og verið tjáð fyrir hans hönd, að það hefði ætíð verið ósk hans, að þetta handrit lenti hjá Landsbókasafninu fyrir lítið eða ekkert gjald. Þá vakti það fyrir sr. Einari, að ef kona hans, sem er fullra 70 ára að aldri, lifði hann og þyrfti á fje að halda sjer til framfæris, yrði sú þóknun, sem hann kynni að fá fyrir þetta ritverk, miðuð við framfærslueyri til hennar. Gæti jeg því aðeins gengið að till.hv. 6. landsk., að þingið sæi sóma sinn við konu hans, ef hún lifði mann sinn, og ljeti hana njóta þess, að þetta dýrmæta verk hefði orðið eign ríkisins og Landsbókasafnsins. Ber jeg það traust til þess þings, er nú situr, og hinna komandi þinga, að það kunni að meta slíkt verk að verðleikum og það hugarfar, sem jafnan hefir verið ríkjandi hjá höfundi þess.

Jón. Þorláksson Hæstv. dómsmrh. gat ekki í svari sínu gert neina tilraun til þess að hnekkja því, sem jeg hafði gert grein fyrir, að kostnaður við Skeiðaáveituna, eins og hún var áætluð 1916, hefir ekki orðið meiri heldur en eðlilegt var eftir áætlunarupphæðinni og breytingum á dýrtíðinni, sem lágu milli áætlunar og framkvæmda. Verkið var tæplega þrefalt dýrara en áætlað var. Hæstv. ráðh. hefir það nú eftir bændum á Skeiðum, að þeir hefðu aldrei ráðist í þetta fyrirtæki, ef þeir hefðu vitað, að það yrði dýrara en áætlað var í fyrstu. - Það má auðvitað segja þetta um alt, sem gert er á þessum árum. Hitt nær vitanlega engri átt, að klína á verkfræðingana ábyrgðinni á því, að verðlagið hækkaði á þessum árum. Þá hefir hæstv. ráðh. það eftir þeim fyrir austan, að þeir sjeu ekki færir um að borga meira af áveitukostnaðinum en sem svarar krónutölunni í hinni upphaflegu áætlun. Jeg hygg, að þetta sje ekki rjett, en ef áveitan er svo ljelegt fyrirtæki, að eigendur hennar eru ekki færir um að standa straum af stærri upphæð en áætluð var 1916, er það sönnun þess, að þeir hafa ekki tekið rjetta ákvörðun, þegar þeir ákváðu að ráðast í verkið, ekki einu sinni eins og þá stóð á. Eins og kunnugt er, er verðlagið hjer í landi 21/2 sinnum hærra nú en þegar þessi áætlun var gerð, þannig að hverjum manni er nú ekki erfiðara að borga 2.50 kr. en 1.00 kr. þá. Verkið er upphaflega áætlað 107 þús. kr., og ætti sú upphæð eftir verðlaginu 1928 að vera um 250 þús. pappírskrónur, en nú er skuldin öll 275 þús. pappírskrónur. Mismunurinn er 1/4 úr framlagi ríkissjóðs, sem skuldin er meiri nú en hún ætti að vera eftir upphaflegu kostnaðaráætluninni og eftir þeim verðbreytingum, er síðan hafa orðið. Það, sem á milli ber, er ekki það, hvort sanngjarnt sje að ljetta undir með eigendum Skeiðaáveitunnar, og veit jeg, að enginn hefir getað fundið út úr ummælum mínum neina beiskju í garð Skeiðamanna. Mjer er yfirleitt hlýtt til þeirra og jeg veit ekki annað en þeim sje meinlaust til mín líka. Það, sem deilt er um, er það, hvort hæstv. stj. eigi að vera einvöld í fjármálum landsins, eða hvort þingið eigi að halda fast á sínum rjetti, enda fann jeg það á orðum hv.frsm., að honum fanst alveg óviðeigandi að leggja slíka heimild í hendur stj. eftirlitslaust. Hæstv. ráðh. þýðir ekki að vísa til þess í sambandi við þetta mál, að bankarnir hafi gefið mönnum upp skuldir. Jeg veit ekki til, að bankarnir hafi gefið neinum neitt, en hitt er rjett, að þeir hafa tapað miklu fje. Hefir einn bankastjóri leiðrjett þetta í minni áheyrn og sagt, að þeir hefðu tapað því fje, sem ekki væri unt að fá inn, og þetta hygg jeg rjett vera. En þótt Landsbankinn hafi ekki gert það að gefa mönnum upp skuldir, hygg jeg, að Alþingi gæti gefið Skeiðafjelaginu fje úr ríkissjóði, ef því sýnist svo, jafnvel þótt það fjelag gæti borgað. Hinsvegar hygg jeg, að það sje of snemt að gera það upp á yfirstandandi ári, hvort bændur eru færir að borga sinn áveitukostnað, og álít jeg, að það sje ekki hægt fyr en búið er að koma upp því mjólkurbúi, sem verið er að reisa. Þess vegna er það rjetta leiðin að veita hæfilega upphæð í fjárl. til þess að ljetta undir vaxtagreiðslu þessara manna í bili. Þá gat hæstv. ráðh. þess, að áin hefði reynst lítil eftir þennan snjólausa vetur. Það er nú svo, að óvenjulegt árferði hefir óvenjulegar afleiðingar í för með sjer. Áður en áætlunin var gerð höfðu verið gerðar vatnshæðarmælingar um alllangt skeið, eða frá 1906–1907. En þótt vatnshæðarmælingar hafi verið gerðar í nokkur ár, geta altaf komið einstök ár að veðráttu, með lægra vatnsborði í ánni og þar af leiðandi of litlu vatni í áveitunni. Hæstv. ráðh. lýsti því nú, að það væri í ráði að gera ráðstöfun til umbóta á þessu, sem kostaði tiltölulega lítið fje, samanborið við það, sem öll áveitan kostaði, og verð jeg að telja þeim verkfræðingum, sem fyrir þessu hafa ráðið, það til lofs, að þeir hafa frá upphafi valið þá tilhögun, sem gerir slíka umbót mögulega. Nei, það er alveg sama, hve margar ræður hæstv. ráðh. heldur um þetta, hann getur aldrei komið því inn í meðvitund nokkurs manns að gera þær kröfur um Skeiðaáveituna, að framkvæmdir hennar verði ekkert dýrari fyrir það, þótt alt verðlag í landinu þrefaldist frá því að áætlun var gerð og þangað til framkvæmd verður. Það kemur nú fyrir hæstv. ráðh. sjálfan, að hann þarf að beita fyrir sig sjerfræðingum, og hann vísaði nú til þess, þegar hann fór að tala um prentsmiðjukaup sín, að hann hefði notið þar aðstoðar sjerfræðings, til þess að reikna út, hvort það borgaði sig fyrir ríkið að kaupa sjer prentsmiðju. Jeg hafði heyrt það, og líka hitt, að sjerfræðingurinn hefði verið sendur af stað með þeirri vitneskju, að ef hann kæmist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að koma upp ríkisprentsmiðju, þá gæti hann, sem er ungur maður, átt þess sæmilega vísa von að verða forstjóri við þessa prentsmiðju, með launum, sem að minsta kosti þykja sæmilega há meðal manna, sem eru í prentarastjett. Þannig fór hæstv. ráðh. að. Jeg vil ekki gera þessum unga manni getsakir; það getur vel verið, að hann hafi staðist þá freistingu, sem lögð var þarna á veg hans, en jeg fullyrði það, að það, sem þeir sjerfræðingar hafa gert, sem hafa sjeð um Skeiðaáveituna, hafa þeir gert í góðri trú, hversu mikið sem hæstv. ráðh. lætur sjer sæma að baknaga þá hjer, því að ekkert af því, sem hann segir um þann undirbúning, þarf jeg að taka til mín persónulega. En svo jeg víki aftur að því með prentsmiðjuna, þá held jeg, að segja megi nokkuð það sama um hana og till. um Skeiðaáveituna. Hæstv. ráðh. sagði, að ef nokkur von væri um það, að Skeiðamenn gætu borgað, þá væri mín till. alveg rjett, og meiri viðurkenningar get jeg ekki vænst af hæstv. ráðh. Það á að gera út um það, hvort þeir geti borgað; hæstv. ráðh. vill slá fastri þeirri niðurstöðu fyrirfram, að þeir geti ekki borgað, og einungis þess vegna sje till. mín ekki rjett. En hæstv. ráðh. gerði ráð fyrir því frá sínu sjónarmiði, að það væri rjett, að landið eignaðist prentsmiðju. Jeg skal ekkert fara út í að ræða það, því jeg gerði það ekki að neinu aðalmáli, heldur hitt, að þar kemur það sama fram, að það er farið fram á það, að þingið afsali sjer þeim rjetti, sem það þó hefir til þess að taka í löglegu formi ákvarðanir um landsmál, en feli stj., í þessu tilfelli hæstv.dómsmrh., að taka ákvarðanir í sinn stað. Það er einvaldstilhneiging hæstv. ráðh., sem er undirstaðan í þessum till. hans við 28. gr., um Skeiðaáveituna og prentsmiðjukaupin. Jeg tók svo eftir, að það hefði verið samþ. á þinginu í fyrra fyrir atbeina hæstv. ráðh. sjálfs að láta fara fram rannsókn á því, hve tiltækilegt þætti, að landið kæmi upp eða eignaðist prentsmiðju. Hæstv. ráðh. skýrði a. m. k. frá því, að rannsókn hefði farið fram samkv. slíkri áskorun, en hvort nú má gera ráð fyrir, að þingið eigi að láta slíkt mál til sín taka, þegar lokið er þeirri rannsókn, sem þingið hefir beðið um, er eftir að vita. Jeg held, að það hafi altaf verið svo hingað til, að það hafi þótt sjálfsagt að leggja niðurstöðu slíkrar rannsóknar fyrir þingið, þannig að önnurhvor deildin eða báðar fengju tækifæri til að vísa því máli til n. og fá um það álit frá n., og taka svo ákvörðun um málið, svo sem stjórnarskrá og þingsköp áskilja. En hvernig er svo farið að þessu hjer? Hæstv. ráðh. laumast með þetta að okkur með brtt. við 3. umr. fjárl., án þess að vitað sje, að rannsókn eða niðurstaða hennar hafi verið lögð fyrir nokkra n. í þinginu. Jeg held, að hún hafi ekki einu sinni verið lögð fyrir fjvn. þessarar deildar, sem þó hefir fjárlagafrv. til meðferðar, og hafi það verið, þá hefir það a. m. k. ekki komið fram í álitum fjvn. Það er þetta, sem mjer finst vera fullkomlega átöluvert, að það er gerð tilraun af stj. hálfu til þess að hindra, að um þetta sje höfð venjuleg þingmeðferð. Og þetta er náttúrlega því óforsvaranlegra, sem hjer er um að ræða að setja upp allstóra og nýja ríkisstofnun og framhaldandi starfrækslu. Jeg talaði ekkert um, að þetta væri stjórnarskrárbrot, og því síður að það væri brot á gluggum á ráðhúsi suður í Kaupmannahöfn, eins og hæstv. ráðh. var að gera mjer upp, en verð að halda fast við hitt, að það er allskostar óviðeigandi að taka svona ákvörðun með slíkri smágrein inni í einni gr. fjárlaganna. Jeg þarf ósköp lítið að svara hæstv. ráðh. um það, hvort það sje rjett eða nauðsynlegt, að ríkið fari inn á þessa braut. Jeg fyrir mitt leyti vil ekki gjarnan taka afstöðu til slíks að órannsökuðu máli, en órannsakað mál er það fyrir mjer, þótt hæstv. ráðh. hafi skýrt mjer frá því í einni ræðu með nokkrum tölum úr skýrslu þeirra sjerfræðinga, sem hann hefir fengið sjer til aðstoðar. En um þann samanburð, sem hæstv. ráðh. gerði um það verkstæði, sem jeg kom upp fyrir ríkissjóð, er það að segja, að það stóð svo á um það, að engin eftirspurn var eftir brúm hjer á landi, nema af hálfu ríkissjóðs, og þess vegna ekkert verkstæði, sem fjekst við það að byggja brýr og það voru engir, sem hefðu viljað leggja fje í það að stofna verkstæði til þess, af því að svo lítil eftirspurn var eftir þeirri vöru. Það varð þá annaðhvort að gera það á ríkisins kostnað eða sækja það til útlanda. En þessu er ekki til að dreifa um prentsmiðju; það er algerlega jafnhægt að fá alt prentað innanlands, hvort sem ríkið á sjálft prentsmiðju eða ekki. En þá sagði hæstv. ráðh., að jeg myndi ekki kaupa lengi alla prentun, heldur fá mjer sjálfur prentsmiðju. Þar skjátlast nú hæstv. ráðh. Jeg hafði einu sinni allmikinn rekstur, sem útheimti prentun, og hugsaði jeg þá sem svo: Það er ekki vert að vera altaf að kaupa prentun af öðrum, - og jeg rjeðst í það að koma upp prentsmiðju með öðrum, til þess að prenta það, sem við höfðum með höndum. Jeg ætla ekki að segja þá sögu, en jeg við segja hæstv. ráðh. það, að jeg hefi reynt að gera mjer það að reglu að láta ekki þá menn, sem hafa verið í fyrirtækjum með mjer, tapa fje sínu, en jeg held, að aldrei hafi hurð skollið nær hælum með það að forða mjer og mínum fjelögum frá tapi heldur en í þessu fyrirtæki, sem við þóttumst hepnir að losna við að lokum. Jeg get því fullvissað hæstv. ráðh. um það, að mín reynsla er svo, að jeg mun ekki ráða neinum vini mínum, hvorki ríkissjóði nje öðrum, til að feta þann feril, sem jeg komst út á og þóttist heppinn að geta forðað mjer frá. Þetta sagði jeg aðeins af því að hæstv. ráðh. sagði, að ef jeg hugsaði um mitt eigið, mundi jeg vilja hafa prentsmiðju. En það er ekki. Jeg myndi forðast það í allra lengstu lög. Niðurstaðan af öllum ræðum hæstv. ráðh. í þessu máli er þá það, að jeg álíti, að það borgi sig aðhafa prentsmiðju. Jeg álít, að prentsmiðja geti ekki borgað þá ánægju, að þingið afsali sjer öllu valdi um þau mál í hans hendur. En þetta veit jeg, að verður gert, því að þeir eru svo þægir í hans flokki, en jeg hefi viljað segja þessi orð, til þess að það sjáist, að jeg tel það rangt, að þingið afsali sjer því valdi, sem það á að hafa.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg á hjer eina litla brtt. á þskj. 619. Er hún um það að veita Sigríði Blöndal læknisekkju 300 kr. uppbót á eftirlaun í 18. gr. Þessi kona er ekkja eftir Björn Blöndal hjeraðslækni, og er nú háöldruð og fátæk. Eftirlaun hennar eru nú 150 kr. á ári og jeg álít, að hún sje alveg hliðstæð við þær embættismannaekkjur, sem hafa styrk í 18. gr. fjárl. Það eru aðeins 300 kr., sem jeg fer fram á, og jeg geri ráð fyrir, að það þurfi ekki að mæla með þessari till. Jeg þykist þess fullviss, að hv. deild muni fallast á hana, með því að jeg hefi orðið þess var, að þegar svona stendur á, þá er þingið fúst til að samþ. jafnlítilfjörlega upphæð. Jeg ætla þess vegna ekkert að tala meira um þessa brtt., en vildi víkja örfáum orðum að hv. 3. landsk. út af því, sem hv.þm. sagði um afgr. fjárl. Hv. þm. vildi halda því fram, að till.hv. meiri hl. fjvn. um það, að lækka lítið eitt tillagið til nýrra vegalagninga myndi verða til þess, að hv.Nd. myndi ekki ganga að frv., og það gæti haft alvarlegar afleiðingar í för með sjer. Jeg er sammála hv.þm. um það, að ekki muni verða beinn fjárhagslegur gróði að því fyrir ríkissjóð, að hv.Nd. breyti fjárl., en hinu vil jeg halda fram, að þessi upphæð, sem hjer er um að ræða, þessi lítilfjörlega lækkun til veganna, verði ekki það, sem verði til þess, að hv.Nd. geti ekki gengið að fjárl. Jeg þykist viss um, og hefi þar nokkuð fyrir mjer, að það verði önnur atriði, sem þar ráða meiru um. Mjer er ekki grunlaust um, að þessar till. um lækkun til veganna sjeu mest sprotnar upp af einni till., sem var samþ. hjer við 2. umr., og að ekki þurfi að dyljast þess, að það er fjárframlagið til vegarins yfir Fjarðarheiði. Að sönnu skal það játað, að það tillag til þess vegar, sem samþ. var, er ekkert stórfje, ef ekki fylgdi annað meira á eftir, en það er vitanlegt, að þegar búið er að samþ. fyrsta framlagið til þess vegar, þá verður vitanlega gengið út frá því, að halda verði áfram við þennan veg, og það er nú þegar kunnugt af þeim rannsóknum, sem gerðar eru um þann veg, að hann mun kosta mörg hundruð þús. kr. Og það er einmitt þetta atriði, sem er þess valdandi, að jeg geri ráð fyrir því, að það mæti mjög mikilli mótspyrnu, að fjárl. gangi í gegn með þessu framlagi. Nú er það svo um þennan veg yfir Fjarðarheiði, að það hefir verið talað um það, að hann kæmi að mjög litlum notum bæði fyrir Seyðfirðinga og Hjeraðið sjálft fyrir ofan. Og það hafa margir sagt, sem þekkja til þarna, að þessi vegargerð sje blátt áfram vitleysa, vegna þess að þessi heiði sje sjaldnast fær nema örlítinn tíma yfir hásumarið. Það komi fyrir í mörgum árum, að þessi heiði sje ekki snjólaus nema örlítinn tíma, og það er einmitt sá tími úr árinu, sem sennilega er minst gagn að, bæði fyrir Seyðisfjarðarkaupstað og Hjeraðið, því ef Hjeraðið á að hafa gagn af þessum vegi sem akbraut til þess að flytja frá sjer afurðir eða vörur til sín, þá hljóta þeir flutningar að fara fram vor og haust. En í flestum árum er mjer sagt, að vegurinn muni vera gersamlega ófær fyrir snjó, og að það sjeu til þau ár, sem ómögulegt sje að leggja þarna veg, nema með því að moka fyrst burt snjónum. Það væri sök sjer að leggja stórfje í þennan veg, ef hann kæmi að gagni fyrir sambandið milli hjeraðs og hafnarstaðar, en það má ekki gera sjer vonir um, að hann verði að gagni nema lítinn tíma að sumrinu, því að það munu varla koma fyrir svo góðir vetur, að hægt sje að nota brautina. Jeg vildi láta þessa getið vegna þess, að jeg hefi talið næstum því óforsvaranlegt að leggja fje í þessa braut, og þess vegna hefi jeg altaf greitt atkv. á móti fjárframlagi til hennar. Það er þó ekki af því, að jeg geti ekki unnað Hjeraðinu greiðra samgangna til sjávar og Seyðisfirði til lands, en það er aðeins af því, að jeg hygg, að það komi hlutaðeigendum að mjög litlum notum, en verði afskaplegur kostnaður fyrir ríkissjóð. Þá vildi jeg minnast hjer á eina brtt. Það er XXXIII. brtt. á þskj. 617, frá hv.þm. Snæf., þar sem hann fer fram á að fá ábyrgð ríkissjóðs fyrir 30000 kr. láni fyrir Ólafsvíkurhrepp til hafnarbóta. Jeg fyrir mitt leyti hefi eiginlega ekkert á móti því, að þessi brtt. sje samþ., en jeg tel, að hún sje óþörf, vegna þess, að sú heimild, sem í till. felst, er til í hafnarlögum fyrir Ólafsvík, og jeg geri ráð fyrir því, að sama verði útkoman, hvort heldur till. er samþ. eða látin eru gilda þessi lög um Ólafsvíkurhöfn. Jeg býst sem sagt við því, að ef ríkisstj. á annað borð tekst þessa ábyrgð á hendur, þá muni hún alveg eins gera það samkv. lögunum eins og eftir þessari till. Þá kem jeg að hv. 2. landsk., Sem vildi halda því fram, að jeg hefði mælt á móti till. um það, að ríkissjóður tæki að sjer ábyrgð á láni fyrir h/f Hallveigarstaði. Jeg var ekki að mótmæla því, að ríkissjóður tækist þessa ábyrgð á hendur; jeg var aðeins að segja það, sem jeg hafði áður sagt við konur, sem við mig hafa talað áður um þetta mál, að jeg hefði hugsað, að lítt væri mögulegt að láta þessa stofnun bera sig, ef hún væri sett upp og farið að starfrækja hana með kannske alt að 80000 kr. skuld á bakinu. En þrátt fyrir það vil jeg alls ekki vera meinsmaður þess, að þessi till. verði samþ., vegna þess að jeg fyrir mitt leyti tel ekkert á móti því, þótt að því kynni að reka, að ríkissjóður yrði að láta eitthvað af þessari ábyrgð sem styrk til þeirra kvenna, sem að verkinu hafa staðið. En jeg hefi sagt það við þessar konur, að þær muni alls ekki hafa haft það í huga, að mönnum bregðast oft glæsilegar vonir um fyrirtæki, sem menn hafa verið að berjast fyrir, og þarna er jeg hræddur um, að eins geti farið. Það getur verið, að jeg líti of dökkum augum á þetta, og það skyldi gleðja mig, ef þetta fyrirtæki reyndist betur en jeg þori að vona. Hv. 2. landsk. hjelt því fram, að þetta kostaði ekki eins mikið og jeg hefði sagt, um 150000 kr. En hv.þm. sagði, að áætlunin væri 120000 kr. Mjer hefir skilist svo, að áætlunin væri aðeins um húsbygginguna eina, og þó maður geri nú ráð fyrir því, að áætlunin standi sig, sem þó er sjaldgæft, þá er það ekki nema húsið, sem kostar 120000 kr.; en það er ekki nóg. Það þarf mikið af innanstokksmunum, og það hafa konur, sem jeg hefi talað við, viðurkent, að þeir myndu ekki kosta minna en 20000 kr. og að gera húsið fullhæft til þess, sem það er ætlað. Jeg held því fast við það, að þessi kostnaður muni aldrei verða innan við 150 þús. kr. En alt, sem jeg hefi sagt um fyrirtæki þetta, segi jeg ekki til að spilla fyrir till., enda mun jeg greiða henni atkv. Jeg vildi aðeins láta þess getið, að menn mega ekki gera sjer of glæsilegar vonir, en hinsvegar tel jeg rjettmætt, að þetta verði eitthvað styrkt á sínum tíma, ef á þarf að halda. Enda álít jeg, að konurnar sjeu styrks maklegar og sje ekki eftir því, að þær fái einhverja aðstoð frá ríkinu í þessu efni. Jeg veit, að þær eru að vinna að góðu málefni, sem kemur konum víðsvegar að af landinu að góðu liði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki að svara hv. 3. landsk. ítarlega, því hann hefir að litlu leyti reynt að hrekja innihald raka minna. Hann hefir ekki getað hrakið, að verkfræðingar þeir, sem áætluðu verkið við Skeiðaáveituna, vissu ekki, að það var klöpp á löngu svæði, sem þurfti að sprengja, og því ekki gert ráð fyrir neinu slíku í kostnaðaráætluninni, en þetta aukaverk eyddi miklu fje, eins og reikningarnir bera með sjer. Hv. 3. landsk. neitar því ekki heldur, að nú lítur út fyrir, að enginn vatnsdropi komi í skurðinn, svo að ekkert gagn verður af áveitunni og þetta dýra verk þar með ónýtt. Hann taldi það kost, að verkfræðingarnir hefðu sjeð, að hægt væri að auka vatnið mikið með því að byggja garð út í ána. En það er oflof, ef þetta á að reiknast dygð verkfræðinganna. Þvert á móti sannar þessi staðreynd eymd þeirra, er mældu fyrir verkinu. Það verður sama reynslan þarna og um Miklavatnsmýraráveituna; af því að skakt var reiknað fyrst, þurfti að reikna skakt í annað sinn, enda er nú svo komið, að lítið sem ekkert vatn næst í skurðinn og áveitan því gagnslaus. Hjer ber því alt að sama brunni og ekki um annað að ræða en axarsköft á axarsköft ofan í öllum útreikningum og framkvæmdum verkfræðinganna. Ef forsvaranlega hefði verið unnið að mælingunum, þá hefði verið hægt að komast hjá „óbilgjörnu klöppinni“ og um leið að ánni á margfalt heppilegri stað. Það er því ekki nokkur minsti ljósgeisli í neinu því, er viðkemur afskiftum verkfræðinganna í þessu máli. Hv. 3. landsk. segir, að það muni ekki nema ósköp litlu fyrir bændur, þó að verk, sem áætlað var að kostaði um 107 þús. kr., sje komið upp í 500 þús. kr. og ónýtt í tilbót. Og verkfræðingarnir eru ámælisverðir fyrir það að hafa lokkað bændur út í annað eins glæfrafyrirtæki sem þetta. Það hefði verið alt öðru máli að gegna, ef verkið hefði kostað rúmar 100 þús. kr., eins og upphaflega var áætlað, og ríkissjóður lagt fram 1/4 kostnaðar. Þá voru það þó ekki nema 75 þús. kr., sem bændur á áveitusvæðinu hefðu orðið að standa straum af, og við það hefði þeim verið vorkunnarlaust að ráða. En þegar alt reyndist margfalt dýrara en áætlað var, þá hófust vandræðin; þá var ekki í annað hús að venda fyrir bændur en að taka dýr veðdeildarlán með miklum afföllum. En öll þessi miklu vandræði og alt það ólag, sem átt hefir sjer stað í sambandi við Skeiðaáveituna - alt má þetta rekja að hinu eina og sama: að undirbúningur málsins var svikinn af hálfu verkfræðinganna, og hann var svikinn bæði með „tekniskum“ og fjárhagslegum örðugleikum. Hv. 3. landsk. talaði dólgslega og sagði, að verið væri að reyna að klína óhróðri og skömm á verkfræðingana í sambandi við Skeiðaáveituna. En það er fjarri því, að verið sje að klína neinni skömm á þá. Skömmin situr þar og hefir altaf setið á þeim, sú skömm, sem menn með heimsku og glapráðum festu varanlega við nöfn sín, því að fyrir ónógan og vitlausan undirbúning málsins, sem bændur trúðu á, sitja þeir nú með hengingaról um hálsinn og geta enga björg sjer veitt. Sami hv.þm. vildi halda því mjög fast fram, að jeg hefði flutt till. En því fer mjög fjarri; það eru fulltrúar þessa hjeraðs, sem borið hafa hana fram. Hinsvegar hefi jeg lagt henni liðsyrði, af því að jeg hefi samúð með þessum ógæfusömu mönnum, er starfa þarna á svæðinu og orðið hafa fórnarlömb verkfræðingaóvitsins, og telja verður, að hafi verið leiknir svo grátt, og það jafnvel af hálfu hins opinbera, að þeir geti ekki framar notið sín, ef fjárreiðum áveitunnar verður ekki komið á einhvern fastan grundvöll. Hjer er ekki um annað að ræða en að stj. fái leyfi þingsins til þess að semja um fjárreiður áveitunnar, og þá mun hún að rannsökuðu máli ganga frá samningunum á þeim grundvelli, hvað mikið bændur skuli greiða og hvað mikið ríkið taki að sjer. Ef þingið segir við stj.: Þú mátt velja þjer sjerfræðinga og svo máttu láta gera þessar framkvæmdir -, en gengur svo frá öllum samningum á eftir, þá er slíkt barnaskapur og í mesta máta óþinglegt. Hvað gerði ekki þingið, þegar það fól hv. 1. þm. Skagf. að taka 10 milj. kr. lánið sællar minningar? Þetta gat hv. 1. þm. Skagf. gert, af því að þingið leyfði stj. að taka lánið. Hitt er annað mál, hvernig um lánið var samið: veðsetning tollteknanna, 15% í afföll og 100 þús. kr. í vasa milliliða. Hv. 1. þm. Skagf. tók slæmt lán; um það verður ekki deilt, en hann hafði fulla heimild til þess að taka lánið, bara ekki til að veðsetja. Hann gat að vísu látið vera að nota heimildina, og var það undir dómgreind hans komið. Ef þingið samþ. þessa till., þá er löglega um hnútana búið. Hinsvegar getur stj. ráðið því, hvort hún semur eða semur ekki. Hv. 3. landsk. getur því ekki sagt, að með samþ.till. sje verið að afsala sjer neinu. Hjer er um miklu minna atriði að ræða en svo, að torvelt sje að benda á margfalt stærri og víðtækari heimildir hins og þessa, sem fyrv. stj. voru veittar. En af því að jeg veit, að Skeiðamenn kenna verkfræðingunum um ólán sitt og að þeir eru komnir á höfuðið, þá er hefndartilfinningin svo mikil hjá hv. 3. landsk., að hann leyfði sjer að segja, að slík eftirgjöf sem þessi, ef til kæmi, væri ósambærileg við bankana, eins og hann kannaðist ekki við, að bankarnir hefðu gefið eftir svo tugum miljóna skiftir allskonar braskara- og kaupsýslulýð. Þann stutta tíma, sem jeg hefi verið í bankaráði Landsbankans, var aðalstarfið að gefa eftir af lánum manna. Jeg man eftir, að einn flokksbróðir hv. 3. landsk., sem heima á vestur á landi, skuldaði á 8. hundr. þús. kr., sem hann hafði fengið að láni í útibúinu á Ísaf. á meðan hv.þm.N.-Ísf. stýrði því. Eftir þeim gögnum og skilríkjum, sem fyrir bankaráðinu lágu, var það tekið fram, að maður þessi gæti alls ekki borgað meira en ca. 60 þús. kr., og að því var gengið; hin fúlgan öll var strikuð út, eða gefin eftir, eins og vanalegt er að kalla það. Jeg þekki fjölda manna í flokki hv. 3. landsk., sem ekki liggur annað eftir en að eyða og spenna stórfjárhæðum af landsfje. Og svo er haldið fram, að hjer sje voði á ferðum, ef Alþingi fer að dæmi hins skipaða bankaráðs og reynir að semja um skuldina og fá það greitt af henni, sem rannsóknin leiddi í ljós, að bændum væri ekki ofvaxið að standa straum af. Annað en þetta liggur ekki fyrir að gera með þessari till. Það er ekki hægt, að 42 þm. fari í einum hóp austur á Skeið til þess að semja við 50 bændur þar og greiði svo atkv. um, hvernig þessi skuldamál skuli jöfnuð. Hitt er ráðið, að safna sönnum og óyggjandi skýrslum um málið og semja við Skeiðabændur á þeim grundvelli. Jeg sje ekki annað en að fyrir hv. 3. landsk. vaki það eitt að halda Skeiðamönnum áfram á skuldaklafanum, vitandi þó, að þeir geta aldrei borgað, hvorki vexti nje afborganir, og að landið hlýtur að tapa því, sem það hefir lánað í þetta fyrirtæki eða tekið ábyrgð á. Hjer er aðeins farið fram á, að fylgt sje dæmi bankanna, sem gefið hafa eftir stórar fjárhæðir, bæði útgerðarmönnum, kaupmönnum og öðrum braskaralýð. En það hefir aldrei komið til þess enn, að þurft hafi að gefa bændum eftir vegna óreiðu þeirra í fjármálum. Skeiðamenn eru þeir fyrstu, er vegna óláns síns að hafa trúað mönnum, sem ekki mátti trúa, og af þeim sökum svo hart leiknir, að þeir geta ekki af eigin rammleik losast úr skuldafjötrunum. Þess vegna er það hart, að fulltrúi þeirrar stjettar, sem mest hefir verið gefið eftir og ein hefir sukkað með landsins fje svo að af hefir hlotist lækkun krónunnar og viðhald dýrtíðarinnar í landinu -, það er hart, segi jeg, þegar fulltrúi slíks braskaralýðs leyfir sjer að vaða hjer uppi á Alþingi og segja, að um bændur, sem komist hafa í ólán fyrir það eitt að trúa „kollegum“ hans, verkfræðingunum, skuli gilda aðrar reglur -, það sje betl og húsgangsháttur að gefa bændum eftir eða beita við þá sama fyrirkomulagi og bankarnir hafa haft um eftirgjafir gagnvart braskaralýðnum. Ef halda á fram í alvöru, að sama eigi ekki að ganga yfir bændur, þá óska jeg, að birtur sje listi yfir nöfn þeirra manna og fjelaga, sem bankarnir hafa gefið eftir, til þess að sjást megi, hvað tapast hefir á pólitískum vinum og flokksbræðrum hv. 3. landsk.  Það er til máltæki, en að vísu ekki íslenskt, sem segir: að skilja er sama og að fyrirgefa. Hv. 3. landsk. vildi láta menn skilja, að það væri ekki verkfræðingunum að kenna, þó að ekkert vatn hefði komið í Skeiðaskurðinn í vor. En honum tókst ekki að fá mig til að skilja það, eins og jeg er margbúinn að taka fram. En hvort honum hefir tekist að láta aðra skilja þetta og á þann hátt fá fyrirgefningu handa verkfræðingunum, skal jeg ekki spá neinu um. Úr því verður atkvgr. að skera. Þá kem jeg að ríkisprentsmiðjunni. Jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að það eru prentsmiðjueigendurnir, sem nú eru komnir á stúfana og tala hjer fyrir munn hv. 3. landsk. Þó að hann reyndi af veikum mætti að færa rök fyrir því, að landinu gæti stafað hætta af þessu fyrirtæki, þá reyndi hann ekki að hrekja, að það gæti borgað sig fyrir ríkið að eiga sjálft sína prentsmiðju. Hann færði heldur engin rök fyrir því, að landinu væri betra að borga 300 þús. kr. til fyrirtækja, er verða að selja skilamönnum dýrt vinnu sína, af því að svo stórar fjárhæðir tapast á óskilamönnunum. Þess vegna vil jeg slá því föstu, að prentsmiðjueigendur og hagsmunir þeirra eigi hjer sinn málsvara, þar sem hv. 3. landsk. er. Honum þótti það goðgá af mjer, að hafa leitað til sjerfræðinga í þessu efni, eins lítið og jeg gerði úr verkfræðingunum. En sá er munurinn á mjer og hv. 3. landsk., að þegar jeg leita til sjerfræðinga, þá byrja jeg með að efast um, að þeir hafi á rjettu að standa, af því að jeg sje, að svo mörg spor liggja inn í holu ljónsins, en fá út þaðan. Þá fyrst, ef allar framkvæmdir sjerfræðinganna reynast vitlausar, eins og t. d. Skeiðaáveitan, standa þeir illa að vígi, sem gleypt hafa við órökstuddum áætlunum sjerfræðinganna. En fyr ekki. Því að sjerfræðingar, sem í eftirliti sínu og rannsóknum beita heilbrigðri skynsemi, eru góðir og nauðsynlegir, en hinir, sem haga störfum sínum gagnstætt, eru hættulegir og mega ekki koma nálægt neinum framkvæmdum. Jeg hefi leitt svo mörg rök að því með skýrslu þeirri, er jeg gaf í fyrri ræðu minni um málið, að hægt sje að vinna upp kostnaðinn við prentsmiðjukaupin á 3–5 árum, og þar sem þau rök hafa á engan hátt verið hrakin, sje jeg enga ástæðu til að endurtaka þau nú. Hv. 3. landsk. ljet sjer sæma að drótta því að mjer, að jeg mundi villa sjerfræðingunum sýn með fjemútum. En jeg lýsi hann fullkominn ósannindamann að því og vísa öllum slíkum ógeðslegum getsökum heim til föðurhúsanna. En þetta sýnir ljóslega, að hv.þm. þykist vita, hvaða freistingar bíða sjerfræðinganna, og hefir ef til vill einhverjar endurminningar um það úr sínum eigin herbúðum, þó að hann sjálfur hafi væntanlega staðist freistingarnar. Hvort óttast þurfi, að sá maður, sem unnið hefir að rannsókn þessa máls fyrir stj. hönd, fái atvinnu við prentsmiðjuna, verður ekkert hægt að segja. Það er ekki minn vani að ráða menn til fyrirtækja, sem óvíst er um að komist á fót. Þá sagði þessi sami hv.þm., að það væri frelsisrán, að leyft yrði að gera ráðstafanir um, að ríkið yfirtaki skuld hjá landsins eigin banka. Jeg ætla að minna hv. 3. landsk. á fáein atriði, þar sem þingið hefir leyft þetta. Á fyrsta þingári mínu í tíð stj., sem jeg ekki studdi, var kallað á hjálp Reykjavíkurbæ til handa um leyfi fyrir stj. að ábyrgjast miljón kr. lán vegna rafveitunnar, en það er fyrirtæki, sem hv. 3. landsk. ljet framkvæma á allra versta og dýrasta tíma og bærinn stynur nú undir, en er þó ekki, þrátt fyrir þá miklu fjárhæð, sem það kostaði, betur úr garði gert en svo, að nú í byrjun maímánaðar sloknaði hjá föður ljósanna í þessum bæ. Það hefir viðgengist að samþ. á þingmálafundum hjer í Reykjavík, að ríkið taki ábyrgð á hinu og þessu og ekki verið hafðar um það 6 umr. Það virðist líka óþarft, að hafa 6 umr. um jafneinfalda till. og þá, hvort ríkinu skuli leyfast að yfirtaka 155 þús. kr. ábyrgð hjá eigin bankastofnun. Það kemur líka fram í kvöld að greiða atkv. um, hvort veita skuli ábyrgðarheimild fyrir 200 þús. kr. til þess að koma upp dráttarbraut hjer við höfnina. Þó liggur engin rannsókn fyrir og engin gögn nje skilríki um fjárhag fjelagsins, sem að þessu fyrirtæki stendur. Menn vita aðeins, að hjer eru mörg stærri og smærri skip, sem þarf að gera við, og því nauðsynlegt að koma hjer upp dráttarbraut. Jeg skal engu spá um það, hvort till. þessi verði samþ. En ef svo fer, þá verður það vegna þess trausts, sem hv.fjvn. nýtur, því að hún hefir borið till. fram. Það kann að vera, að hv. 3. landsk. sje á móti því að veita Slippfjelaginu 200 þús. kr. ábyrgð landsins, en hann hefir a. m. k. ekki talað gegn því. Jeg skal ekki rengja hv. 3. landsk. um það, að honum hafi gengið illa prentsmiðjurekstur í þann mund sem hann fjekst við hann. En jeg vil benda honum á, að þá stóð nokkuð öðruvísi á fyrir honum sem pólitískum spekúlanti heldur en ríkissjóði, og jeg þori að fullyrða, að ef hv. 3. landsk. þyrfti að láta prenta fyrir 300 þús. kr. árlega, þá myndi hann áreiðanlega ekki fara til prentsmiðjanna hjer í bænum, heldur leita að annari hagkvæmari leið. Hv. 3. landsk. segist hafa reynslu á þessu sviði. En hvernig er þeirri reynslu háttað? Jú, hann gaf út pólitískt blað. Allir þeir, sem til slíkra hluta þekkja, vita það, að útgáfa slíkra blaða er í senn kostnaðarmikil og ábatalítil. Það eru því engin undur, þó reynsla hv.þm. hafi ekki verið alveg að óskum.  Hv. 3. landsk. er gamall heimastjórnarmaður. Hann ætti því að muna það, að leiðtogi þess flokks, Hannes heitinn Hafstein ráðherra, hafði beinlínis viðbúnað um stofnun ríkisprentsmiðju og lagði ríka áherslu á framgang þess máls. En honum entist ekki aldur til þess að koma þessu áformi í framkvæmd, og ef til vill mun hann hafa rekið sig á prentsmiðjupúkann. En jeg tel það enga sönnun, þótt hv. 3. landsk. strandaði með prentsmiðjurekstur sinn. Slíks eru mörg dæmi með þessi litlu blöð, enda verða prentsmiðjurnar einatt fyrir miklum skakkaföllum af þeirra völdum, sem þær síðan láta ríkið greiða með dýrari prentun. Ríkið verður á þennan hátt að blæða fyrir mistök og fjárglæfra þessara miður þörfu fyrirtækja. Að lokum vil jeg slá því föstu, að enginn hygginn atvinnurekandi myndi kaupa alla prentun, ef hann þyrfti að láta prenta fyrir 300 þús. kr. á ári, eins og ríkið gerir nú. Og jeg spái því, að ekki muni líða á mjög löngu, áður en ríkisprentsmiðjan muni verða reist, og þegar hún er komin á fót, mun það sannast, að ekki taki nema 3–5 ár til þess að vinna upp byggingarkostnaðinn með auknum sparnaði.

Jón Jónsson Það fer nú óðum að líða að því, að fjárl. verði send til hv.Nd. á ný. Mjer þykir gott til þess að vita, að till.fjvn. hafa sætt litlum andmælum hjer í hv. deild. Flestar brtt.hv.þm. snerta ekki till.n., heldur ýmislegt það, sem áður var komið inn í fjárl., auk ýmissa nýrra liða, sem einstakir þm. vilja koma inn í lögin. Hv. þm. Seyðf. hefir flutt till. um að hækka tekjubálkinn nokkuð. Það er gleðilegt, að gamall og reyndur þm. skuli líta svo á þetta mál, að tekjurnar sjeu varlega áætlaðar í fjárlagafrv., og jeg vildi vona, að svo færi eftir. Jeg er nú að vísu ungur og óreyndur í þessum sökum, en mjer finst óneitanlega dálítið varhugavert að áætla tekjurnar til muna hærri en þær reyndust næstsíðasta ár. Nú eru tekjurnar áætlaðar um 12 milj. kr., en 1928 voru þær ekki áætlaðar nema 10.8 milj. kr. 1927 voru þær áætlaðar 10.4 milj. kr., 1926 10.8 milj. kr., 1925 9.8 milj. kr. og 1924 9.2 milj. kr.

En hvað reyndust tekjurnar?

, Það er að vísu rjett, að tekjurnar reyndust nokkuð meiri en þær voru áætlaðar, sjerstaklega árið 1925. Þá voru tekjurnar miklu hærri, vegna skattahækkunar og sjerstaks góðæris. En nú eru tekjurnar áætlaðar miklum mun hærri en nokkru sinni áður. Og þó nú sú hafi orðið raunin á, að tekjur hafa farið fram úr áætlun, þá hefir löngum mátt sama segja um gjöldin. Og í þessi fjárl. er ýmislegt ekki tekið, sem þó sjáanlega kemur til útgjalda á þessu ári vegna laga frá þessu þingi. Væri það æskilegt, ef tekin væri upp sú þingregla, að taka öll slík útgjöld upp í fjárlögin. Með því gætu þau orðið glöggari spegill af fjárhagsástandinu eins og það raunverulega er á hverjum tíma. Jeg held því, að vel geti talist forsvaranlegt af fjvn. að áætla tekjubálkinn ekki hærri en þetta. Hinsvegar eru mestu vandræði að þurfa að afgr. fjárl. með miklum tekjuhalla. Með tilliti til þess höfum við lagt til, að lækkuð verði fjárframlög til verklegra framkvæmda um 80 þús. kr. Skal það fullkomlega játað, að í augum okkar er þetta hið mesta neyðarúrræði, og jeg hygg það flestum viðkvæmt mál, að skera framlög til verklegra framkvæmda mjög við neglur. En með því að við álítum fyrstu skyldu þingsins að ganga vel frá fjárl. og á hinn bóginn álítum við forsvaranlega sjeð fyrir verklegum framkvæmdum á næsta ári, þá hikum við ekki við að flytja þessar lækkunartillögur. Samkv. frv. er ætlað til nýbyggingar þjóðvega 372 þús. kr., en eftir skýrslu vegamálastjóra var miklu minna fje varið til þess á næstu undanförnum árum. 1926 var varið til slíkra vegalagninga ekki nema 125 þús. kr. og 1927 var varið til þeirra 297 þús. kr. og 1928 291 þús. kr. Eftir þessum tölum að dæma er í þessum fjárl. veitt 70–80 þús. kr. meira til nýbyggingar þjóðvega en nokkru sinni áður hefir verið varið til þeirra. Auk þess er nú veitt rúmum 40 þús. kr. meira til sýsluvega en undanfarið. Þau fjárframlög hafa áður ekki farið fram úr 70 þús. kr., en eru nú rúmar 110 þús. kr. Þetta sýnir og sannar ómótmælanlega, að í þessum fjárl. er ætlað miklu meira fje til vegabóta en áður, og þess vegna er það vel forsvaranlegt að lækka þau fjárframlög um þetta litla, sem n. hefir lagt til, því að enda þótt það nái samþykki, verður fjárveiting ríkissjóðs til vegalagninga eigi að síður miklu meiri en nokkru sinni áður. Jeg get ekki skilið, að þetta komi svo harkalega niður nokkursstaðar, að hv.Nd. umturni fjárl. fyrir þær sakir og sendi okkur þau aftur. Þessu til sönnunar vil jeg benda á, að formælendur þeirra vega, sem verða harðast úti, ef þessar till.n. verða samþ., hafa engum mótmælum hreyft hjer í d. Jeg skal nú leiða hjá mjer að blanda mjer inn í deilu hæstv.dómsmrh. og hv. 3. landsk. Jeg skal játa það út af því, sem til orða hefir komið í sambandi við Skeiðaáveituna, að þessi leið er mjög tvísýn, en þó býst jeg við, að öllu athuguðu, að önnur leið væri ekki öllu ódýrari. Hjer er um fullkomið vandræðaástand að ræða; það hefir ekkert verið greitt í afborganir af þeim lánum áveitunnar, sem ríkið stendur í ábyrgð fyrir. Það er því fyrirsjáanlegt, að það lendir að lokum á ríkinu að greiða þessi lán, og þess vegna er best að gera þau upp fyr en seinna. Í því trausti, að ríkisstj. gæti fylstu varúðar í þessum efnum og skipi ábyggilega og hæfa menn til þess að framkvæma rannsókn þá, sem að sjálfsögðu verður að fara fram, sje jeg mjer ekki fært annað en að verða með þessari ráðstöfun. Mjer er einnig kunnugt um, að hæstv.atvmrh. liggur þetta mjög ríkt á hjarta, og þykist jeg mega treysta honum til alls hins besta í þessu máli. Jeg skal að lokum geta þess út af brtt. 35, þar sem ræðir um eftirlaun sr. Einars Jónssonar á Hofi í Vopnafirði, að þar hefir misritast, að bókin „Ættir Austfirðinga“ verði eign þjóðskjalasafnsins, í stað Landsbókasafnsins. Það mun eiga betur við, að Landsbókasafnið fái bókina. Það gladdi mig, að þessi góði maður sætti sig við þessa skilmála. Varð það mjer nokkur sönnun þess, sem um þennan mann hefir verið sagt hjer í þessari hv. deild, og hygg af því og öðru, sem greinargóðir menn herma um þennan mann, að síst muni það lof um verðleika fram, sem á hann hefir verið borið hjer undir umr.

Jón Þorláksson Mjer er sönn ánægja að slá því föstu, að hæstv.dómsmrh. sá þess engan kost að hrekja þá staðhæfing mína, að kostnaðaraukinn við Skeiðaáveituna stafaði að langmestu leyti af hækkun verðlags milli áætlana og framkvæmda. Meira að segja gerði hæstv.dómsmrh. enga minstu tilraun til þess að afsanna þetta. Einungis endurtók hann sömu fullyrðingarnar um það, að orsökin væri mistök verkfræðinganna. En slíkt nær engri átt, eins og jeg hefi greinilega sýnt fram á. Fullyrðing hæstv. ráðh. er þess vegna alveg út í bláinn, enda hefir hann enn ekki leitt hin minstu rök að henni. En síðar í ræðu sinni sagði hann, að sjerfræðingar þeir, sem hann leitaði til, væru undir eftirliti heilbrigðrar skynsemi. Jeg ætla þá að segja það, að verkfræðingar þeir, sem mældu fyrir Skeiðaáveitunni, njóta engrar heilbrigðrar skynsemi af hálfu hæstv. ráðh., því ef svo væri, myndi hann viðurkenna, að kostnaðaraukinn stafaði af hækkuðu verðlagi. Þessir verkfræðingar njóta einskis annars af hendi hæstv. ráðh. en öfga og ósanngirni og órökstuddra getsaka. Að vísu má þeim vera það nokkur raunaljettir, að slíkt er ekkert einsdæmi úr þeirri átt, ef aðrir en pólitískir venslamenn ráðh. eiga í hlut. Þá reyndi hæstv. ráðh. að afsaka það atriði, að ríkisstj. væri falið sjálfdæmi um útgjöld til Skeiðaáveitunnar, og um það að taka lán til þess að setja á stofn ríkisprentsmiðju. En hæstv. ráðh. skjátlast í þessu, því engin stj. hefir heimild til þess að taka ríkislán af neinu tægi, nema því aðeins, að Alþingi gefi þar til samþykki sitt í hverju einstöku tilfelli. Nú ætlast hæstv. ráðh. til þess, að Alþingi selji stj. fyrirvaralaust sjálfdæmi í þessum málum. Jeg er slíku algerlega mótfallinn, enda þykist jeg hafa sýnt það ótvírætt, að því leyti sem jeg hefi haft afskifti af fjármálapólitík okkar, að full alvara liggur að baki þessum orðum mínum. Sem fjmrh. mun jeg hafa gengið lengra í því að forða ríkissjóðnum undan slíkum heimildum og ábyrgðum en fyrirrennarar mínir og eftirmenn. Jeg hygg, að eitt eða tvö ár í minni stjórnartíð hafi fjárl. verið afgr. án þess að nokkur slík heimild væri gefin stj. á 23. gr. fjárl. Annars sje jeg ekki ástæðu til að gera þetta mál sjerstaklega að umtalsefni. Það er hæstv. fjmrh. og flokkur hans, sem ber alla ábyrgð á slíkum ráðstöfunum, og hans er því að standa gegn þvílíkri ráðsmensku. Jeg mun síst verða til þess að hlaupa fram fyrir skjöldu ráðh. og flokksmanna hans, meðan það er ekki jeg, sem ábyrgðina ber á þessum hlutum. En jeg tek það einungis fram sem skoðun mína á þessum málum, að jeg tel sjálfsagt, að Alþingi eitt hafi ákvörðunarrjettinn um útgjöld ríkissjóðs. Hvað prentsmiðjuna snertir, þá eru engin tök á að sjá það nú, að svo stöddu, hvort slíkt fyrirtæki myndi borga sig og hvort ráðlegt sje að leggja út í það. Málið er algerlega ótímabært, meðan engin ábyggileg rannsókn er fyrir hendi. Að lokum reyndi hæstv.dómsmrh. að lýsa mig ósannindamann að því, að rannsókn sú, sem hann að nafninu til ljet fara fram, hafi verið óábyggileg vegna þess, að atvinnuvonir þess, sem rannsóknina framkvæmdi, hafi verið að verulegu leyti bundnar við, hver yrðu úrslit þessa máls. En hæstv. ráðh. tókst þetta að vonum óhönduglega. Og mjer þykir satt að segja mjög leiðinlegt að þurfa að gera ráð fyrir slíku. En við hæstv. ráðh. vil jeg segja það, að ef þessi prentsmiðja kemst á fót, hvort sem það verður fyr eða seinna, þá er jeg ekki í efa um, hver verður ráðinn til að standa fyrir henni. Það mun því sannast á sínum tíma, hvor okkar hæstv. ráðh. hefir haft rjett fyrir sjer. Og við skulum í því trausti láta bíða að tala frekar um atvinnuvonir sjerfræðinga hæstv.dómsmrh. Það mun tíminn leiða í ljós, þegar þar að kemur.

Halldór Steinsson Með því að hv.frsm.fjvn. hefir lýst því yfir, að hafnarlög Ólafsvíkur frá 1919 feli í sjer ábyrgðarheimild fyrir ríkisstj. á láni til hafnargerðar í Ólafsvík, og með því að hæstv. fjmrh. hefir tekið í sama streng og haldið því fram, að óþarfi væri að taka þessa heimild upp á fjárl. af þessum sökum, þá tek jeg hjer með aftur brtt. 33 á þskj. 617.

Forseti (GÓ): Þá er umr. lokið. Út af því, sem hv. 3. landsk. sagði í fyrri ræðu sinni í dag um prentsmiðjukaupin, og út af þeim ummælum hans, að forseta bæri að vísa slíkri till. frá, vegna þess að hún kæmi í bága við stjskr., þá skal jeg taka það fram, að enda þótt skilja megi 37. og 38. gr.stjskr. þannig bókstaflega, þá hefir sá skilningur aldrei verið viðhafður við afgreiðslu fjárl. 

Fram. (Ingvar Pálmason) Eins og sjest á frv. þessu og grg. þeirri, sem því fylgir, er það flutt af fjhn. þessarar hv. deildar. Um frv. er ekki annað að segja en það, að hæstv. fjmrh. hefir óskað eftir að fá í einu lagi heimild til lántöku samkv. sjerstökum lögum, bæði frá yfirstandandi þingi, þinginu í fyrra og eldri lögum. Hæstv. ráðh. telur hagkvæmara að fá þessa heimild í einu lagi, og telur nefndin það eðlilegt og hefir því flutt frv. þetta. Jeg skal svo ekki lengja þetta mál, en skal aðeins bæta því við, að með því að frv. er flutt af n., sje jeg ekki ástæðu til að því verði vísað til n. að lokinni þessari umr.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. um hjeraðsskólana er nú hingað komið aftur frá hv.Nd., og hefir hún gert á því eina breyt., við 10, gr., að því er snertir námsskeið, sem haldin kunna að verða við þessa skóla. Eftir frv. eins og það var, er það fór frá þessari hv. deild, var það gert að skilyrði fyrir ríkisstyrk til námsskeiða, að þau stæðu minst 6 vikur. En nú hefir hv.Nd. breytt þessu og fært tímatakmarkið niður í 3 vikur. Mentmn. Ed. áleit, að lítið gagn mundi verða að námsskeiðum þessum, ef þau stæðu skemur en 6 vikur, en vill þó ekki leggja út í stríð við hv.Nd. út af þessu, með því líka, að hún hefir fengið upplýsingar um, að nokkurt gagn geti orðið að stuttum námsskeiðum, t. d. í matreiðslu. N. vill því leggja til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Magnús Jónsson * í sjálfu sjer þarf engum að bregða í brún, þó að fram komi breyt. á þessu frv. Ýmsir rendu grun í það í fyrra, að lögin, sem þá voru samþ., mundu ekki verða ævarandi. Það er yfirleitt einkenni á þessu ríkisrekstrarbrölti öllu saman, að það er fult af allskonar örðugleikum. Þá má undarlegt heita, að menn skuli ekki trjenast upp á því. Meðal annars hefir hv.flm. frv. orðið að játa, að örðugleikarnir sjeu svo miklir, að nú þurfi einhverra aðgerða við, og það má búast við, að á sömu leið fari á næsta þingi. Það er ekki hægt að segja, að við höfum enga reynslu fengið um þetta ríkisrekstrarfyrirkomulag. Við höfum einmitt fengið dýra reynslu. Það hefir verið komið á ríkisrekstri og landsverslun, og það hefir kostað bæði þing og stjórnir mikinn tíma og mikla fyrirhöfn að fást við það. Það er undarlegt, þegar verið er að setja upp ríkisrekstur og skapa örðugleika, sem má leysa með því að lofa einstökum mönnum að hafa reksturinn á hendi, í staðinn fyrir að binda hann með löggjöf. Þegar frv. um síldarbræðslustöð var hjer á döfinni, kom líka í ljós, að örðugleikar við það mál stóðu í sambandi við sjálfa ríkisrekstrarhugmyndina. Hv. þm. Borgf. var á þinginu í fyrra að sumu leyti ekki óhlyntur þessum lögum, en hann lýsti yfir því mjög eindregið, að hann ætlaðist ekki til, að ríkissjóði væri stefnt í neina áhttu vegna laganna, enda vildi hann ekki fallast á það, þó að jeg og fleiri menn óttuðumst, að þess yrði ekki langt að bíða, að færi að bera á áhættu fyrir ríkissjóð. Jeg verð því að segja, að það er hugboð, sem hefir rætst, þegar nú er farið fram á að fara miklu lengra á ríkisrekstrarbrautinni en gert var í fyrra, meðal annars með því að setja mikla fjárhæð úr ríkissjóði í fyrirtkið. Það eru auðvitað fyrst og fremst á einkasölunni þeir gallar, að hún nær alls ekki tilgangi sínum. Eins hefði orðið, þó að aðhylst hefði verið það fyrirkomulag, sem farið var fram á með lögunum 1926, að þetta samlag, eða það sem nú er einkasala, hefir ekki þau fullu tök á síldarmarkaðnum, sem ætlast er til, að hún hafi. Það var einkum bent á það í fyrra, að veiðin utan landhelgi gerði það að verkum, að einkasalan gti ekki haft þessi tök á markaðinum, þar sem hún yrði til þess að auka veiðar útlendinga utan landhelginnar. Það má búast við, að þeir, sem með einkasölunni var bolað í burtu frá þessum atvinnurekstri hjer á landi, nefnilega Svíar, muni nú herða á veiðum utan landhelgi, ekki síst þar sem reynsla Norðmanna sýnir, að þetta er vel fært. Ef svo hefði verið komið þessum málum, að ekki hefði verið um annað að ræða en síldarverslunina eins og hún var, sem öllum er vitanlegt, að var í mikilli óreiðu, eða einkasölufyrirkomulag, þá væri málstaður einkasölumanna skárri en hann er nú, þegar sannað er, að ná má alveg sama árangri án þess að bendla ríkissjóð við þetta fyrirtæki. Það var gert með lögunum 1926, en fíknin í einkasöluna var svo mikil, að það mátti til að koma henni á, heldur en að bíða eftir því, að lögin frá 1926 kæmust í framkvmd. Jeg spáði því í fyrra, að ekki mundi lengi vera hægt að halda síldareinkasölunni á því stigi, sem þá var gert ráð fyrir, nefnilega án þess að hafa nokkurt rekstrarfje. Það var auðsjeð, að ef reka átti fyrirtækið án nokkurs rekstrarfjár, yrði hún mörgum framleiðendum, einkum hinum smærri, hinn mesti háskagripur. Þeir, sem áður höfðu keypt síld í umboði annara, höfðu þó losað þá við veiðina, sem ekki höfðu tök á að verka hana sjálfir. Það var talað um í fyrra, að óhjákvæmilegt væri, að einkasalan gæti komið í stað þeirra leppa. En það heyrðist strax á fundi nokkru síðar, að einn forstjórinn sagði, að reynslan hefði sýnt, að ekki væri hægt að reka fyrirtækið án þess að það hefði rekstrarfje. Og í þessu frv. er farið fram á að bendla ríkissjóð við fyrirtækið. Í fleiri atriðum er hert á. Það er líka ætlast til, að einkasalan þenji sig út yfir það að útvega tunnur og salt og sjá um verkun og geymslu síldarinnar. Áður var þetta atriði miklu vægara orðað, þar sem aðeins er heimild í frv. til að liðsinna mönnum um útvegun á tunnum og salti, ef það verður gert án áhættu fyrir ríkissjóð. Það er vert fyrir hv.þm. að taka eftir, að þetta ákvæði er vendilega þurkað út úr frv. Nú á ríkissjóður að gerast stór atvinnurekandi við útvegun á tunnum og salti. Þetta er mikil útfærsla á verksviði einkasölunnar. en eins og komið er, hefði henni verið sæmra að draga heldur í land en auka afskifti sín af öllu, sem að síldarmálum lýtur. Vegna ónógs kunnugleika skal jeg ekki fara út í önnur atriði, sem þó virðast allhörð, t. d. ákvæði 1. og 4. gr., sem gera þá, sem veiðileyfi hafa, alveg ófrjálsa menn. Það má heimta af þeim, sem veiðileyfi hafa fengið, að þeir afhendi einkasölunni síld til söltunar, ef stj. telur það nauðsynlegt vegna starfrækslunnar, en á hinn bóginn hefir framkvæmdarstjórnin öll ráðin í hendi sjer, ef hún álítur, að of mikið berist að af síld, og þarf þá ekki að taka við meiru en henni þóknast. Og ef leyfishafi getur ekki fyrir 1. júlí sannað, að hann hafi trygt sjer skip, má taka leyfið af honum aftur. Já, það er mikið vald, sem framkvæmdarstj. einkasölunnar er fengið yfir framleiðendum. En þetta er nauðsynleg afleiðing af ríkisrekstri. Það verður að margreyra alt í endalausum böndum. Það er yfirleitt einn gallinn á afskiftum löggjafarvaldsins af atvinnurekstri landsmanna, og það kyrkir og drepur niður framleiðsluna. Við höfum hjer í frv. gott dæmi upp á það, hvernig atvinnureksturinn er harðfjötraður, og það er ef til vill tilgangurinn. Það hafa heyrst raddir um það, hvað þessi atvinnuvegur sje ljótur og skaðlegur, svo að það á kannske að kyrkja hann alveg. Ef svo er, þá getur maður sagt, að frv. nái tilgangi sínum. En ef það á að verða til þess að efla þennan atvinnuveg og styrkja, sem trúlegra er, er óhætt að segja, að það hafi ekki tekist. Það hefir verið talað mikið um þetta mál og margt tekið fram, sem jeg hefði annars minst á, eins og t. d. 7. gr., um að útflutningsnefnd megi ekki hafa á hendi söltun síldar eða sölu. Þetta nær engri átt. Það er alveg óhugsandi, að þó að menn sjeu valdir til einhvers starfs, sem fyrst og fremst byggist á kunnugleika, en er aukastarf, þá sjeu þeir útilokaðir frá því að taka þátt í atvinnurekstrinum. Það er alveg eins og ef ætti að útiloka bankaráðsmenn frá að reka fyrirtæki, sem skifti við þann banka, sem þeir vinna við. Þrír þm. hafa borið fram mjög víðtækar brtt., þar sem farið er fram á að snúa einkasölunni upp í lögþvingað samvinnufjelag þeirra, sem við síldarverslun fást. Jeg þarf ekki að taka það fram, að jeg kýs það fyrirkomulagið, og býst því við, að jeg muni greiða brtt.atkv. mitt. Það er sá mikli munur á þessum till. og frv., að frv. fer fram á hreinan ríkisrekstur, en till. einstaklingsrekstur, þó að skipað sje með lögum. Þetta er hliðsttt því, sem samþ. var um síldarbrðslustöðina, og vonandi er aðstaða hv. d. sú sama nú og þá var. Jeg veit, að menn eru því andvaralausari um þetta mál, sem heppilega vildi til fyrir einkasölunni síðastliðið ár. Það var eitt af hættuminni árunum fyrir síldarútveginn og því engin furða, þó að einkasala slampaðist fram úr því. En þegar ver stendur á, er ekki víst, að eins vel fari. Þess vegna ttu einkasölumenn að þakka fyrir og draga í land, meðan fleytan hangir ofansjávar. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forseti (BSv): Jeg skal geta þess, að mjer hafa borist svo hljóðandi tilmli frá sjö hv.þdm.: „Undirritaðir óska hjer með eftir, að umr. um 5. mál á dagskránni (síldareinkasala) verði htt nú þegar. Alþingi, 13. maí 1929. JörB, MT, BSt, ÞorlJ, HV, LH, BÁ“. Mun jeg láta skera úr því með atkvgr., hvort þeir þdm. fá að tala, sem þegar hafa kvatt sjer hljóðs. Þeir eru 4, frsm. meiri og minni hl. n. og tveir aðrir þm.

Sigurður Eggerz Mjer þykir hart, ef jeg fæ ekki fyrir minn flokk að tala um þetta mikilsverða mál, einkum þar sem jeg ætla að benda á skekkju í frv., sem er í ósamræmi við sjálfa stjórnarskrána. Það er óþolandi ófrelsi að skera niður umr. um þetta mál og útiloka heila flokka frá því að láta uppi skoðun sína á því.

Forseti (BSv): Þar sem það mun vera venja, úrskurða jeg, að þeir þm. fái að tala, sem þegar hafa kvatt sjer hljóðs, þó að samþ. verði að hætta umr.

Bernharð Stefánsson Jeg er einn af þeim, sem hafa óskað, að umr. yrði hætt um mál þetta, og þess vegna vil jeg ekki lengja þær mikið. Það er út af tveimur brtt. á þskj. 609, að jeg kvaddi mjer hljóðs, því að jeg hefi komið fram með þær báðar. Hv. þm. Borgf. hefir mælt svo vel með þessum till., að jeg get látið það ngja, og það því fremur, sem annar hv.þm., hv. 1. þingmaður Reykvíkinga, hefir orðið til þess að þynna ræðu hans út og taka í sama strenginn. Hin fyrri brtt. er gamall kunningi frá því í fyrra og fer fram á það, að heimili og varnarþing síldareinkasölunnar verði á Siglufirði, en ekki á Akureyri. Jeg færði rök að því í fyrra, að það væri heppilegra í alla staði að hafa heimili einkasölunnar þar, sem hún rekur aðalstarf sitt, og jeg spáði því þá, að annað myndi illa gefast. Jeg hygg, að þetta hafi komið fram, og það þegar á 1. starfsári hennar. Eftir að jeg hafði skrifað till. fjekk jeg þær upplýsingar, að einkasalan væri búin að byggja hús undir skrifstofur sínar á Akureyri, og úr því svo er komið málum, vil jeg ekki halda þessari till. minni til streitu hjer við 2. umr., en mun taka hana aftur að sinni og hugsa mig betur um. Hin brtt. er á sama þskj. og er þess efnis, eins og hv.þm. Borgf. hefir tekið fram, að útflutningsnefndarmönnum sje heimilt að reka síldarútveg og síldarverslun. Mjer fanst mjer skylt að koma með till., er gengi í þessa átt, einkanlega þar sem þau ákvæði höfðu komist inn í frv. í fyrra fyrir minn tilverknað, að framkvæmdastjórum einkasölunnar var bannað að gefa sig að slíku, og nú á að banna útflutningsnefndarmönnum þetta líka. Það er í sjálfu sjer ekki nema eðlilegt, að framkvæmdastjórunum sje bannað að reka síldarútveg og síldarverslun, því að þeir eiga að helga alla krafta sína einkasölunni, en alt öðru máli er að gegna með þá menn, sem eru í útflutningsnefnd, því að af þeim er ekki hægt að krefjast svo mikils, enda er einn þeirra manna kjörinn af útgerðarmönnum og því beinlínis fulltrúi þeirra í n. Nær ekki nokkurri átt annað en þeir fái að velja hann úr sínum flokki. Ennfremur hefir a. m. k. einn af hinum þingkosnu mönnum verið valinn úr flokki útgerðarmanna, og það yrði að telja ósanngjarnt, ef honum yrði með þessu ákvði bolað burt úr nefndinni. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, og það því síður, sem hv.þm. Borgf. hefir skýrt málið rækilega fyrir hv.þdm. Jeg varð þess var, að sumir hv.þdm. urðu mjög æstir, þegar ósk kom fram um það, að umr. yrði slitið.

Þau getur verið gott að kveðja sjer hljóðs sjálfur, en banna öðrum að tala

. Úr mínum flokki hefir aðeins hv.frsm. tekið til máls, og svo jeg, sem hefi vikið lítið eitt að tveimur brtt. Hitt finst mjer nýstárleg aðferð, sem hv. íhaldsmenn viðhafa til að draga málið á langinn, er hver maðurinn stendur upp eftir annan úr sama flokki án þess að nokkur af andstðingunum hafi svarað þeim. Enda tyggja þeir upp sömu orðin hver eftir annan. Hvað var t. d. ræða hv. 1. þm. Reykv. nema útþynning af því, sem aðrir flokksmenn hans höfðu sagt? Hið eina, sem virðist vaka fyrir þeim, er að tefja málið, því að öll rök, sem þeir hafa fram að færa, eru fyrir löngu fram komin, og þá virðist mjer, að ekkert harðræði sje sýnt, þótt óskað sje eftir, að umr. verði skornar niður.

Halldór Stefánsson Jeg skal ekki tefja málið með því að hafa um það langa umsögn. Það kom fram í byrjun umr., að málið hafði fengið skjóta afgreiðslu í nefnd, en mjer er grunsamt um, að fyrir það hafi hefnst með því meiri töf við umr. í deildinni. Hjer er haldinn einn fyrirlesturinn eftir annan, og allir eru þeir frá sömu hlið, eins og hv. 2. þm. Eyf. hefir nokkuð lýst. Sumir hv. rðumenn fljetta inn í þessa fyrirlestra sína heimspekilegum hugleiðingum um umhyggju sína fyrir hag og heiðri bænda og afstöðu þeirra til þessa máls, og hnýta þar við skjalli og fagurgala. Jeg vil benda þeim hv.þm. á, að þeir ættu að geyma þessa umhyggju fyrir bændum þar til óskað er eftir henni, því að sjaldan er vel þegin óbeðin þjónusta. Inn í þessar umr. hafa þeir svo á hinn bóginn blandað hæðiyrðum og brigslyrðum til bænda, og hafa þessháttar ummæli raunar heyrst frá báðum aðalandstöðuflokkum þeirra. Jeg þykist mega fullvissa þessa tvo andstöðuflokka um, að bændur munu fylgja sinni skoðun jafnt þótt slíkum aðferðum sje beitt, svo að þeir fá ekkert fyrir sitt ómak. Þá hefir verið deilt harðlega á einkasöluna og afkomu hennar síðastl. sumar; en jeg verð nú að segja það, þótt jeg ætli mjer ekki að bera hönd fyrir höfuð hennar, að ekkert nýtt hefir komið þar fram, sem ekki hefir heyrst áður. Jeg hefi áður hlýtt á umr. um rekstur hennar og það, sem henni hefir aðallega verið fundið til foráttu, og út úr þeim umræðum er ekki venjulegt annað að fá en að hún hefir ekki getað unnið bug á öllum þeim annmörkum, sem á síldarmálunum voru, nú á þessu fyrsta starfsári, og má varla betri árangurs vænta, slíkt ófremdarástand sem á þeim málum var. Það er viðurkent, og það meira að segja af þeim, sem verst láta, að fjárhagsleg afkoma síldarútvegsins hafi verið mjög sæmileg nú í sumar, þegar miðað er við afkomu næstu ára á undan. Því hefir verið þráfaldlega haldið fram í blöðum andstæðinga Framsóknarfl., að bændur sjeu fjandsamlegir sjávarútveginum. Nú hafa þeir sýnt með framkomu sinni í þessu máli, að svo er ekki, þar sem þeir hafa beitt sjer fyrir að koma þessari grein útvegsins, sem verst var stödd, í það lag, að hann geti verið nokkurnveginn tryggur atvinnurekstur. Það er auðvitað svo, að þessi sakaráburður hefir aldrei haft við nokkur rök að styðjast, og um hann má heimfæra hið gamla orðtak: að ómerk eru ómagaorðin.

Jeg vildi mælast til þess, að hv.þm. skýrði betur, við hverja hann á, er hann talar um ómerk ómagaorð, og hvar þau er að finna

. Jeg skal sýna hv.þm. það síðar, ef hann vill, en hjer í deildinni sje jeg ekki ástæðu til þess. Jeg ætla þá að víkja lítillega að brtt. á þskj. 575. 1. brtt. hefst svo: „Með lögum þessum er stofnað síldarsamlag Íslands“. Hvar eru svo reglurnar fyrir þetta síldarsamlag? Þær eru engar til. Árið 1926 voru settar reglur um síldarsamlagið, en nú eru þær úr gildi numdar, en í stað þeirra laga kemur hjer ekki eitt aukatekið orð. Brtt. allar eru því markleysa ein, sem ekki er hægt að samþ. Að öðru leyti hafði jeg ekki hugsað mjer að blanda mjer inn í umr. þessa máls. Jeg minnist þess nú, að hv. 1. þm. Reykv. var að tala um, að með brtt. væri ætlað að koma á lögþvingaðri samvinnu, en samkv. framansögðu um brtt. eru þau ummæli hans á jafnlitlum skilningi bygð og jafnómerk og till. sjálfar.

Sigurður Eggerz Jeg verð að segja það, að mjer finst dálítið einkennilegum aðferðum vera beitt í þessu stóra stefnumáli, þegar strsti flokkur þingsins beitir sjer fyrir því, að skornar eru niður umr. Þykir mjer þetta því einkennilegra, að á þessu langa þingi hafa smámál verið tekin til meðferðar, sem takmarkalausar umr. hafa orðið um, en þegar veruleg stefnumál koma á dagskrá, þá eru umr. skornar niður. Jeg þykist vita, að meiri hl. þingsins þyki gott að bylta sjer í völdunum, en ef þeir ætla að beita valdi sínu þannig, að þeir banni öðrum kjörnum fulltrúum þjóðarinnar að láta álit sitt í ljós um slík málefni sem þessi, þá munu þeir ekki of sælir af, enda mun hyggilegra fyrir þá að misbeita ekki valdi sínu svo ákaflega. Jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að jeg hefi setið lengur á þingi en þeir fulltrúar, sem hjer eru staddir, og jeg hefi ávalt haft það fyrir vana, ef fram hafa komið till. um að skera umr. niður um eitthvert mál, að þá hefi jeg greitt atkv. á móti því. Jeg lít svo á, að fulltrúar þjóðarinnar hafi leyfi til að rannsaka og kryfja málin til mergjar bæði í nefndum og svo í umr. í þinginu. Ef meiri hl. ætlar að fara að slá það vopn úr hendi minni hl., að þeir megi gagnrýna þau frv., er fram koma, þá er hann tekinn að nota vald sitt illa, og það mun koma honum sjálfum í koll, þótt síðar verði. Innan núv. meiri hl. eru þó frjálslyndir menn, eins og hæstv. forseti og hv.þm. V.-Ísf., sem vilja ekki hafa slíka óhæfu í frammi sem þessa. Jeg mun nú ekki fjölyrða frekar um þetta atriði í meðferð málsins hjer á þinginu, en víkja að málinu sjálfu. Þegar jeg fer að líta á þetta mál og þær brtt., sem hjer liggja fyrir, þá vil jeg taka það fram, að með lögum frá 1926 var samlagið stofnað, og þá átti jeg sæti í Ed. Við umr. um málið benti jeg á það, að hjer væri verið að koma á einokun og að haldið væri í öfuga átt við það, sem ætti að vera, en þessar brtt., sem fyrir liggja, stefna að svipuðu og þá var stefnt. Því vil jeg taka það fram, að ef jeg á að velja á milli, mun jeg velja það, sem er minna vont, og samþ. þessar brtt. frá hv. 1. þm. Reykv., hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm. Vestm. Þetta mál hefir þróast þannig, að fyrst var komið fram með frv. um síldarsamlagið á þingi 1926, svo komu lögin frá því í fyrra og nú eru menn farnir að nálgast svartasta einokunarmarkið með þessu frumvarpi, sem hjer liggur fyrir. Þegar svo er litið á þetta frv., hlýtur hver sæmilega skynsamur maður að sjá, að það er mjög athugavert, og það svo athugavert, að jeg hygg, að nærri stappi, að sum ákvæði þess sjeu hreint brot á stjskr. Þegar menn byrja á að lesa þetta frv., reka þeir sig strax á stóra annmarka, eins og t. d. í 1. gr., sem jeg vildi lesa hjer upp, með leyfi hæstv. forseta: „Síldareinkasala Íslands hefir einkasölu á allri síld, sem er söltuð, krydduð eða verkuð á annan hátt til útflutnings á Íslandi, svo og á allri síld, sem veidd er til útflutnings af íslenskum skipum hjer við land, hvort heldur innan eða utan landhelgi, eða verkuð í íslenskri landhelgi“. Er það nú svo, að ef íslenskt skip hefst við fyrir utan landhelgi vora, að hægt sje að taka afla þess og leggja hann í klær síldareinkasölunnar. Jeg vildi beina því til hv.frsm., hvort nefndin hefir athugað þetta. Við getum ekki ráðið yfir Norðmönnum eða öðrum útlendingum, sem fiska fyrir utan landhelgi, og jeg hygg, að það sje jafnsjálfsagt, að við getum heldur ekki ráðið yfir íslenskum skipum, sem taka afla sinn fyrir utan landhelgi. Atriði sem þessi álít jeg, að hv.þdm. beri skylda til að kryfja til mergjar áður en þeir gefa því samþykki brtt. Þá stendur hjer ennþá í 3. gr., þar sem talað er um, hvernig 5. gr. skuli orðuð - með leyfi hæstv. forseta: „Nú er andvirði síldar að nokkru eða öllu leyti greitt þeim, er afhenti hana til einkasölunnar, og er þá einkasalan ábyrgðarlaus, þótt síðar sannist, að síldin var annars eign eða veðsett öðrum án vitundar einkasölunnar. Greiðast þá eftirstöðvar síldarandvirðis rjettum eiganda eða veðhafa, en síldin sjálf er aldrei afturkræf“. Með öðrum orðum, ef einhver maður á Siglufirði stelur til dæmis 10 síldartunnum og selur þær einkasölunni, og einkasalan borgar svo þjófnum andvirðið, þá hefir eigandinn, þó hann komi rjett á eftir, engan rjett gegn einkasölunni, en aðeins gegn þjófnum. Þetta er einsdæmi í íslenskri löggjöf og stappar mjög nærri því, að það sje brot á stjskr.; í það minsta munu allir sjá, að ef svona á að leika eignarrjettinn, þá er haldið inn á mjög hála braut. Þetta mál miðar að því að koma á hinni svörtu einokun. Þegar frumvörpin eru ekki betur úr garði gerð en svo, að grundvallaratriði í íslenskri löggjöf eru brotin með þeim, þá er hart, að umr. um þau sjeu útilokaðar. Það var einungis af tilviljun eða velvilja hæstv. forseta, að jeg fjekk að tala í þetta eina skifti. Annars hefði ekki verið vakin athygli á þessum meingöllum. Svona eru postular einokunarinnar orðnir blindaðir af meirihlutaaðstöðu sinni. Það er hart, að þessi einokunaröfl skuli þróast svo mjög í skjóli vanþekkingarinnar og fá færi á að granda framtaki einstaklingsins, sem hefir skapað alt það besta á sviði atvinnuvega vorra. Á síðasta þingi hjelt jeg því fram, að með einokunarleiðinni væri engin trygging fengin fyrir því, að hægt væri að takmarka síldarframleiðsluna, svo að of mikil síld kæmi ekki á markaðinn, en það dregur auðvitað úr verðinu. Þá sögðu einokunarpostularnir, að þetta væri hin mesta fjarstæða og alveg út í bláinn. En ekki voru þeir þó komnir svo langt þá, að taka fyrir munninn á þeim, sem þótti ekki einokunarfuglinn jafnfagur og þeim sjálfum. Jeg sagði þá, að ekki væri hægt að takmarka síldarmarkaðinn með einokun, því að úr því að við rjeðum því ekki, hverjir veiddu utan við landhelgi þá réðum við því ekki, hvað á markaðinn hærist. Nú er komið svo, að framkvæmdastjórar einkasölunnar semja um veiðar utan við landhelgi við erlendar þjóðir.

Vitleysa. þeir hafa hvorki samið nje samið

. Það hefir líka heyrst og komið í erlendum blöðum, að þeir hafi gefið undir fótinn um uppgjöf á landsrjettindum vorum í þessu sambandi. Þetta sýnir best, að síldareinkasalan er ekki einhlít, eins og postularnir sögðu í fyrra. En ef farið er að gera slíka samninga við Norðmenn, verður það auðvitað til þess, að Svíar koma á eftir, og síðan fleiri og fleiri þjóðir. Og hvað skyldi þá verða eftir af landsrjettindunum? Þá sagði jeg einnig í fyrra, að óhugsandi væri, að hægt væri að reka svona stóra verslun án þess að hún tæki fje að láni. En einokunarpostularnir sögðu: „Mikill dæmalaus barnaskapur getur verið að tala svona“. Þeir sögðu, að hjer væri ekki um minstu áhættu fyrir ríkissjóð að ræða, og fyltust heilagri bræði, þegar talað var um, að að því hlyti að reka, að hið opinbera yrði að leggja einkasölunni rekstrarfje til.

Það var gert árið sem leið

. Þeir bókstaflega sóru og sárt við lögðu, að til slíks kæmi aldrei. En hvað skeður? Nú koma þeir og heimta ríkissjóðsábyrgð til handa einkasölunni.

Þeir hafa líklega svarið við nafn Pjeturs Oddssonar

. Þeir eru sem sagt að ýta ríkissjóðnum út í hinn langáhættumesta atvinnuveg, sem rekinn er hjer á landi. Fyrst leggur ríkið fram 1 milj. til síldarverksmiðju og fær henni rekstrarfje, enda þótt slík fyrirtæki sjeu stórkostlega áhættumikil. En það er ekki nóg með það, heldur á ríkissjóður einnig að leggia fje til sjálfra síldveiðanna, sem er hið mesta glæfrafyrirtki, sem þekkist hjer á landi. Já, tímarnir breytast. Það hefir sannast hjer eins og víða annarsstaðar. Sú var tíðin, að þegar minst var á síld, skaut bændum skelk í bringu, og sá, sem hefði fyrir nokkrum árum ymprað á því að taka síldina upp á arma ríkissjóðs, hefði áreiðanlega fengið orð í eyra. Nú er tekið málfrelsi af þeim mönnum, sem ekki vilja orðalaust láta hvolfa ríkissjóði í einokunarhítina. Jeg hefi ekkert gaman af að horfa framan í þá hv. þingbændur, sem síldin hefir dáleitt, en jeg hefði gaman af að heyra hljóðið í bændum utanþings um þetta. Jeg held, að svarið yrði ekki vafasamt. Í umr. um vinnudóminn kvað hv.þm. Mýr. svo að orði, að þm. Dal. stæði upp við og við til þess að vinna samúð íhaldsins í kjördæmi sínu. Mig langar til að minna á í tilefni af þessum ummælum, að jeg var síðast kosinn á móti báðum „stóru“ flokkunum, íhaldi og framsókn, sem bæði vildu fyrir hvern mun koma mjer út úr pólitíkinni, þó að það ekki tækist, og af því að það tókst ekki, þá stend jeg nú hjer og tala m. a. gegn einokuninni, hinni svörtu einokun, óbundinn af öllu nema sannfæringu minni. Jeg lifi hvorki á náð framsóknar nje íhaldsins og var kosinn á þing þrátt fyrir hamrama mótstöðu þessara beggja flokka. Og hv.þm. Mýr. veit það, eins og að vísu allir, sem hjer eru, að jeg berst hjer á þingi fyrir þeim málum, sem ávalt hafa verið mín stefnumál. Íhaldið hefir ekki hreinan skjöld í einokunarmálunum, en jeg og minn flokkur höfum það, og jeg hefi þar fylgt sömu stefnu frá upphafi. Sama er að segja um vinnudóminn. Það mál var fyrst flutt inn á þingið af sjálfstæðishetjunni Bjarna Jónssyni frá Vogi, og jeg og minn flokkur höfum verið fylgjandi málinu frá upphafi. Ummæli hv.þm. Mýr. eru því, vægast sagt, vindhögg. Jeg berst enn fyrir þeim málum, sem jeg hefi altaf barist fyrir, og á móti þeim málum, sem jeg hefi frá upphafi haft ótrú á. Jeg vil ennfr. minna á það, að jeg var andstður íhaldinu, meðan það sat við völd, og þegar Framsókn tók við þeim, hlaut jeg líka samkv. stefnu minni og flokks míns að vera þeirri stj. andvígur. Það má vel vera, að skjólgott sje undir eik þeirra framsóknar- og jafnaðarmanna, undir stjórnareikinni, en einokunartístið í laufunum og síldarsöngurinn í greinunum hefir látið svo illa í mínum eyrum, að jeg hefi ekki getað setið þar stundinni lengur, enda þótt margir sitji undir þeirri eik aðeins til að njóta skjólsins.

Nú gerist hv.þm. heldur of skáldlegur

. En þeir eru ekki eins hrifnir af eikinni, þegar þeir eru komnir svo sem hálfa mílu frá bænum. Jeg hefi lýst aðstöðu minni eins og hún hefir verið. Jeg var á móti íhaldinu meðan það sat að völdum, og jeg er á móti framsóknarstjórninni, sem nú situr við völd. Jeg mun hvergi leita skjóls, meðan jeg sit hjer á þingi, heldur einungis fylgja því, sem jeg veit sannast og rjettast. Jeg veit, að ekki muni á löngu líða, uns einokunarpostularnir iðrast synda sinna gagnvart ríkissjóði. Nú er ríkið búið að taka að sjer á þessu þingi ábyrgðir á upp undir 2 milj. króna fyrir utan allar ábyrgðir þess á bönkum. Nú á að fara að byggja upp kaupstaðina fyrir ríkisfje, og í síldarmálunum á að velta fjárhag hins opinbera ofan í einokunarforaðið. Þegar litið er á þetta í ró, getur engum dulist, að verið er að leggja grundvöllinn að því að stofna ríkissjóði í httu. Og þjóðin mun á sínum tíma dæma um afstöðu mína og annara í þessum málum. Jeg hefi þá gert grein fyrir afstöðu minni. Jeg f ekki að tala aftur, og gæti jeg þó haft löngun til þess, en frjálslyndi einokunarpostulanna er nú einu sinni svo frábært, að andstæðingar þeirra fá ekki að tala nema einu sinni. Alstaðar annarsstaðar mundi þvílík aðferð vera kölluð hið svartasta afturhald. Og jeg vil leggja áherslu á, að jeg tel þvílíkt framferði fullkomna misbeitingu á valdi meiri hl.

Frsm. meiri M. (Sveinn Ólafsson): Jeg tel mjer óskylt að svara þeim eldhúsdagsumr., sem fram hafa farið við fyrri hl. þessarar umr. og snerta útflutningsnefndina og störf hennar. Flestir ræðumennirnir, sem móti mæla frv., hafa vikið að henni og fundið að störfum hennar. En þar sem enginn er hjer til andsvara fyrir n. hönd, verð jeg að telja þessar árásir á n. með öllu óforsvaranlegar. Jeg skal geta þess, að af einstökum aðfinslum í þessa átt kunni jeg verst ummælum hv.þm.N.-Ísf. Hann komst svo að orði um einn nafngreindan umboðsmann síldareinkasölunnar, að hann hefði óhæfur verið til starfans og ekki borið skyn á verk sitt. Þessar slettur finst mjer alveg ósæmilegar, og í þessu sambandi má geta þess, að samherji hv.þm.N.-Ísf., hv.þm. Vestm., hafði einmitt hælt þessum sama manni fyrir gætni og framsýni í starfinu. Þannig hafa ummæli þessara hv.þm. verið sitt á hvað og alveg utan við umræðuefnið, sem er brtt. á þskj. 317. Jeg vil segja það alment í tilefni af þessum aðfinslum, að jeg tel meiru varða, að forstöðumenn og erindrekar síldareinkasölunnar sjeu vandaðir menn og þektir að ráðsvinnu heldur en að þeir hafi einhvern fjesýslustimpil frá einhverri verslun eða sjeu með einhverju verslunarskólaprófi. Jeg ætla ekki að láta þessa mörgu mótmælendur frv. teygja mig til þess að fara að elta ólar við hverja aðfinslu þeirra fyrir sig, heldur drepa lítið eitt á þær aðfinslur, sem komið hafa fram hjá þeim sameiginlega. Það er þá einkum hin svonefnda ríkisábyrgð, sem þeim hefir orðið tíðrætt um og telja hana mestu áhættu. Þessi hætta er þó ekki meiri en svo, að það er tiltölulega lítil upphæð, sem ríkissjóði er ætlað að ábyrgjast, samanborið við umsetningu fyrirtækisins. Í fyrra varð umsetning einkasölunnar á 6. milj. kr. í frv. er gert ráð fyrir því, að meðan varasjóður er að vaxa megi ríkisábyrgð fyrir láni til rekstrar nema alt að 1/2 milj. að viðbættum varasjóði. og gildir það aðeins til ársloka 1930. Hjer er því um tiltölulega litla og takmarkaða ábyrgð að ræða, sem hverfa mun með öllu á stuttum tíma með þeim auknu tekjum varasjóðs, sem frv. gerir ráð fyrir. Þessi bráðabirgðaábyrgð er afleiðing af því, að einkasölunni er ætlað að útvega tunnur, salt og efni til verkunar síldinni að meira leyti en áður, sem líka hlýtur að vera viðskiftamönnunum mikið hagræði. Verkun síldarinnar eftir ákvæðum frv. útheimtir líka aukið rekstrarfje. en frv. virðist búa fulltryggilega um endurgreiðslu lánsfjárins. Jeg sje ekki ástæðu til að svara hv.þm. Dal. Hann talaði mest um þingsköp og kvartaði yfir því, að umr. væru takmarkaðar, en jeg sá enga ástæðu til að rita neitt hjá mjer af því, sem hann sagði, í því skyni að svara honum, enda var það mestmegnis þessi gamla hrakspá um ófarnað einkasölufyrirtækja. Hv. 2. þm. G.-K. spurði, hvernig ætti að skilja þau ákvæði 1. gr., að einkasalan hefði rjett til útflutnings á allri síld, - hvort hjer væri einnig átt við síldarafurðir. Það ætti að vera öllum ljóst, að hjer er aðeins átt við saltaða, sykraða og kryddaða síld, en alls ekki það, sem unnið er úr síld, eins og síldarmjöl, enda var ekki spurt vegna þess, að hv.þm. vissi þetta ekki eða sæi, - ástæðan var víst önnur. Þá hafa nokkrir hv.þm. fundið að því, að lagt er til, að útflutningsnefndarmenn megi ekki taka þátt í síldarútflutningi eða síldarverslun. Mjer finst alveg eins eðlilegt að banna þetta eins og að banna bankastjóra að reka sjálfur peningaverslun úti í bæ.

Annað er lífvænleg staða, en hitt ekki - það er munurinn

. Mjer finst nær væri að undanþiggja þessu ákvæði skrifstofuþjóna, en um forstjórana getur það alls ekki átt við. Um þetta og önnur formsatriði má auðvitað deila endalaust, en jeg ætla ekki að eyða meiri tíma til andsvara hártogunum mótstöðumanna. Vil jeg ekki tefja málið með því að egna þá upp að nýju.

Það er engin hætta á að tala núna, við erum allir dauðir og fáum ekki að svara

. Ekki allir, - a. m. k. lifir einn andmælandinn ennþá góðu lífi.

Má jeg skjóta inn í og gera eina fyrirspurn? Hvernig á að skilja orðið skrifstofuþjónn í 7. gr.?

. Jeg hefi áður svarað þessu.

Nær þá orðalagið einnig til skrifstofustjóranna?

. Já, jeg lít svo á, en um skilning þessa orðs virðist óþarft að spyrja. Það mun verða skýrt á sínum tíma af lögfræðingunum.

Er þetta skýring hv.frsm.?

. Já, þetta er mín leikmannsskýring á ákvæði greinarinnar.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Einn hv.þm., sem talaði í þessu máli, mintist á það, að þegar deila risi hjer upp um fyrirkomulag á þessum atvinnurekstri, yrði hann þess var, að þeir menn, sem fastast halda á einkasölufyrirkomulaginu, ættu erfitt með að taka sönsum um annað fyrirkomulag á síldarútvegi og síldarsölu. Væri líkast því, sem skoðun þessara manna á því efni væri orðin þeim að einskonar trúaratriði, þeir hefðu bitið sig fast í þetta, og þótt komið væri fram með rökstudd andmæli. dygði það ekki. Jeg verð að taka undir ummæli þessa hv.þm., sem jeg held að hafi verið hv. 3. þm. Reykv. Mjer virðist framkoma hv. meiri hl. sjútvn. og meiri hl. hv. deildar sanna það, að þeir virðast fyrirfram vera ráðnir í því að taka engum leiðrjettingum, hvaðan sem þær koma. Það hófst þegar í n.. og hjelt hv.frsm. meiri hl. áfram, er hann hóf fyrri ræðu sína á því, að hann sagðist tala fyrir siðasakir. Það var ekki vegna þess, að hann gæti bent á skakka leið hjá okkur minnihl.mönnum, að hann talaði, en við viljum ekki herða á einokunarhlekkjunum. Hv. frsm., jafnbráðgreindur maður og hann er, gerir það ekki að gamni sínu að ganga framhjá öllum skysamlegum rökum andstæðinganna og láta þau óhrakin, en það er ljóst, að hann er fyrirfram sendur og ráðinn til þess að framfylgja þessu frv. gegnum þykt og þunt athugasemdalaust. Áður en jeg held lengra, vil jeg stuttlega drepa á ýms atriði, sem fram hafa komið hjá öðrum hv.þdm. í þessu sambandi. - Það hefir verið bent á það af hv.þm. Borgf. og hv.þm. Dal., að hjer væri verið að ganga inn á braut, sem gæti orðið hættuleg fyrir ríkissjóð, og hv.frsm. meiri hl. og öðrum hv. andmælendum okkar hefir algerlega mistekist að hnekkja þessum ummælum með neinum rökum. eða þeir hafa alveg gengið á snið við þau. Hv. 2. þm. Eyf. hefir lýst brtt. sínum, og er hann okkur sammála, að ekki sie rjett að útiloka útflutningsnefndamenn frá því að gefa sig að síldarverkun og síldarútflutningi. Gat hann þess, að hann ætti unnástunguna um það, að framkvæmdastjórarnir mættu ekki reka síldarútgerð „prívat“, en að útiloka alla útflutningsn.-menn frá því, næði vitanlega engri átt. Virðist það æðihörð meðferð á útgerðarmönnum, ef þeir mega ekki velja menn í nefndina úr hópi sinnar stjettar. Og hvernig myndi bændastjettinni líka það, ef líkt fyrirtæki væri fyrir landbúnaðinn og síldareinkasalan er fyrir síldarútveginn og ef útiloka ætti hæfa menn úr þeirra hópi frá því að eiga einhvern þátt í stj. slíks fyrirtækis? Þá þótti mér hv. 1. þm.N.-M. alleinkennilega um þetta mál. Vildi jeg víkja að honum nokkrum orðum, en hygg, að hann sje ekki viðstaddur í deildinni sem stendur. Á meðan hann kemur ekki, get jeg gert nokkrar aths. við ræðu hv.frsm. meiri hl. Hann drap nokkuð á aðfinslur þær, er gerðar hefðu verið á gerðum framkvæmdastjóra einkasölunnar, og taldi það ekki viðeigandi að ræða þær hjer, þar sem hlutaðeigendur ættu ekki sæti í þessari hv. deild. Jeg vil benda hv.frsm. á það, að minni hl. er einmitt að gera till. til umbóta á skipulagi einkasölunnar, svo að ekki þurfi að ræða fyrirkomulagið hjer á Alþingi, en meðan Alþingi er sá vettvangur, þar sem fyrirkomulag einkasölunnar er rætt, í stað aðalfundar, get jeg ekki sjeð annað en hlutaðeigendur verði að koma fram með aðfinslur sína - hjer. Jeg hygg líka, að þeir, sem fyrir einkasölunni standa, eigi hjer sína málsvarsmenn, því að bæði hv.þm. Ísaf. og hv.frsm. meiri hl. hafa leitast við eftir bestu getu að bera í bætifláka fyrir þessa menn. En það mun verða þeim hv. meirihl.mönnum ofurefli að verja fyrirframsamninga síldareinkasölunnar fyrir árið sem leið, eins og þeir voru úr garði gerðir. Sömuleiðis hygg jeg, að það sje ekki á þeirra færi að verja hlutdrægnina í úthlutun tunnuforðans, þar sem hlaðið er undir stórspekúlantana til skaða fyrir smærri framleiðendur. Hv. frsm. meiri hl. tók það rjettilega fram, að jeg hafi hælt einum af forstjórum einkasölunnar, hv. 2. þm. S.-M., fyrir það, að hann hefði eftir atvikum notað aðstöðu sína til þess að sveigja framhjá hinum verstu árekstrum út af samningum þeim, sem hinir forstjórarnir voru búnir að gera. Hv. frsm. tók það rjettilega fram, að nauðsynlegt væri, að hjer væru vandaðir menn að verki, enda er því svo farið um hvaða fyrirtæki sem er. En þar sem hv.frsm. segir, að verslunarþekking sje ekki nauðsynleg, fer hann alveg villur vegar.

Þetta hefi jeg aldrei sagt

. Mjer virtist hv.frsm. ekki telja það vítavert, þótt valdir hefðu verið þeir menn til þess að veita fyrirtækinu forsjá, sem ekki hefðu slíka þekkingu til að bera. Og það þótti mjer miklu miður, er hv.frsm., jafngætinn maður og hann er, talaði um „viðskiftahræfugla“ í þessu sambandi. Ef þessi ummæli hv.frsm. á að skilja sem lýsingu á verslunarstjettinni og útgerðarmannastjett landsins - og um aðra getur ekki verið að ræða, þar sem aðfinslur hv.þm.N.-Ísf. hnigu í þá átt að vita það, að menn úr þeim stjettum voru ekki valdir til þess að veita fyrirtækinu forstöðu -, þá fer mig ekki að furða á því, þótt hv.frsm. sje nokkuð tómlátur við athugun þessa máls. Slík ummæli sem þessi sýna hina megnustu lítilsvirðingu á þeirri stjett manna, er fæst við viðskiftamál, og þykja mjer þau orð hv.frsm. því undarlegri, sem jeg hygg, að hann höggvi þar nokkuð nærri sjálfum sjer. Þá mintist hv.frsm. lítillega á brtt. okkar minnihl.manna og rökræddi þetta mál alveg óvanalega lítið. Hv. frsm. er vanur að nota vit sitt til þess að gagnrýna hvert mál og þau rök, er fram koma, en að þessu sinni brá svo við, að hann gerði það ekki, annaðhvort viljandi eða óviljandi, því að meiri hlutinn í ræðu hans gekk út á það, að hann ætlaði ekki að rökræða þetta eða hitt atriðið. Þá vildi hv.þm. ekki gera mikið úr áhættu ríkissjóðs. Hjelt hann því fram, að eftir tvö ár, þegar heimildinni væri lokið, yrði varasjóður nægilega sterkur til þess að standa straum af öllum áhættum. Í fyrri ræðu sinni lýsti hv.frsm. því, að varasjóður hafi verið 10 þús. kr. eftir rekstrarárið 1928, og virðist hann hjartanlega ánægður með þau úrslit. Þetta sýnir, að hv.frsm. meiri hl., sem allir vita, að þó er vel greindur maður, skortir í þessum efnum bæði reynslu og þekkingu til þess að geta lítið rjett á. En nú er þess að gæta, að varasjóði eru ætluð önnur hlutverk en að vera trygging fyrir áhættu einkasölunnar, því að í 5. gr. frv. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Varasjóði má síðar, þegar ástæða þykir til, skifta í deildir, svo sem stofnsjóð og aðra sjóði, til tryggingar framþróun einkasölunnar, útgerðinni og verkafólki þessarar framleiðslu, þegar síld veiði og síldaratvinna bregst“. Þegar þessa er gætt, liggur í augum uppi, að staðhæfingar hv.frsm. meiri hl. um, að sjóðurinn verði fullfær til þess að standast áhættur allar fyrir einkasöluna, eru út í bláinn, eða stafa af misskilningi á þessu atriði og málinu yfir höfuð að tala, eins og mjer er næst að halda að sje. Það mun koma á daginn, að varasjóður treystist ekki að bera allar áhættur, og mun þá farið fram á nýja ábyrgð ríkissjóðs, er þessi ár eru liðin, og þannig koll af kolli, því að þegar einu sinni er komið inn á þá braut, er erfiðara að snúa aftur. Það mun mála sannast, að hv.frsm. er ekki viðskiftamaður, eða eins og hann orðaði það, viðskiftahræfugl. Ummæli hans sýna, að viðskiftahlið málsins ber hann ekki skyn á. Þá kem jeg að hv. 1. þm.N.-M. Hann talaði með nokkuð óvenjulegum hætti um málið og bar þeim mönnum, sem talað höfðu með brtt. okkar minnihl.manna, allþungar sakir á brýn. Kom mjer þetta á óvart, því að jeg varð ekki var við, að nokkur ástæða væri til þess, að nokkur þm. fyndi tilhneigingu til að tala í þeim tón, sem hv.þm. leyfði sjer að viðhafa. Hann mintist fyrst á það, að málið hefði verið lítið rætt í nefnd. Þetta er rjett athugað, og jeg mintist einmitt á þetta í fyrri ræðu minni. Þá gat hann þess, að hjer hafi verið haldinn fyrirlestur í þessu máli. Það kann að vera, að ræður hafi verið langar, en þess eru þá dæmi fyr. En hvort sem hv.þm. vill kalla það ræður eða fyrirlestra, þá er það víst, að í þeim ræðum hafa engin brigsl komið fram í garð bænda, eins og hann vildi vera láta. Jeg skaut því fram í ræðu hv.þm., hvort hann vildi ekki tilfæra einhver slík orð, en hann daufheyrðist við þeirri ósk minni. Hitt er annað mál, að jeg sagði, að við fulltrúar útvegsins í sjútvn. kunnum því ekki vel, að bændur í þinginu sameinist til þess að taka ráðin af útgerðarmönnum í slíku máli sem þessu og fá þau öðrum í hendur. Þetta ber hvorki að skilja sem brigsl eða skjall. Fulltrúar bænda á þingi ættu að hugsa sig um tvisvar áður en þeir taka ráðin af útvegsmönnum og fá þau í hendur mönnum, sem annaðhvort af illvilja í garð útgerðarinnar eða þekkingarleysi á því, sem hag hennar varðar, gera hverja skyssuna af annari útvegsm. til tjóns. Og því þarf sannarlega ekki að vera tekið með þökkum, að þeir hv.þm., sem vegna flokksaðstöðu hafa flutst úr sveitunum til þess að setjast í embætti hjer í höfuðstaðnum, tali um þá, sem útgerðina stunda, sem ómerka ómaga. Þeir hafa áreiðanlega enga aðstöðu til þess. Hann fann til þess, að hjer væri um óvanalega aðferð að ræða, og hv. 1. þm. S.-M. hefir óbeint játað það líka, þar sem hann taldi sig aðeins tala í þessu máli fyrir siðasakir. Nú ætla jeg að leiða hjer eitt vitni til þess að sýna hv.þdm., hvers erindi þeir eru að reka þessir hv.þm., sem vilja láta kalla sig fulltrúa sveitanna og þykjast beita sjer á allan hátt fyrir bestri og hagkvæmastri afkomu bænda. Það hefir áður verið bent á, að einn af framkvæmdastjórum síldareinkasölunnar er viðurkendur „kommúnisti“ og ekki dregin dul á það af einum eða neinum, sem til þekkir. Í blaðagrein sem jeg las í vetur, þar sem þessi forstjóri er að deila á hæstv.dómsmrh., kvartar hann yfir því, að fyrirkomulag síldareinkasölunnar sumarið 1928 hafi verið svo úr garði gert, að framleiðendur hafi haft of mikinn ágóða af síldarversluninni. Á fyrirkomulaginu eru þeir þyrnar að hans dómi, að hann finnur að því opinberlega og með fullri einurð sem „kommúnisti, að arðurinn renni um of í vasa þeirra, sem framleiðslutækin eiga. Í tímaritinu „Rjetti“ hefir þessi sami forstjóri síldareinkasölunnar og „kommúnisti“ birt grein nú í vetur, er hann nefnir „Komandi þing“, og telur þar upp ýms mál, er hann telur, að verða eigi verkefni komandi þings að leysa. Það væri mjög freistandi að lesa talsvert upp úr þessari grein, hv.þdm. til athugunar, en þó mun jeg sleppa því að mestu leyti, en ætla aðeins, með leyfi næstv. forseta, að lesa fáeinar setningar, og byrja þá á bls. 134. Þar segir hann m. a.: „Þessi stórmál (sem komandi þing á að leysa) eru olíueinkasalan, tóbakseinkasalan, síldareinkasalan og önnur einkasölumál, ennfremur tryggingamál verkalýðsins, kosningarrjetturinn og rannsókn togaraútgerðannnar, og fleira, sem ekki verður hjer nefnt“. Hjer er aðeins stiklað á stærstu stefnumálunum, sem komandi þing á að taka á, og í áframhaldi af því fer hann svo að lýsa ýmsum einkasölum, t. d. steinolíu- og tóbakseinkasölunni, sem hann segir meðal annars um: „Verkalýðnum er tóbakseinkasalan engan veginn beint hagsmunamál; gildi hennar liggur í því að draga úr gróða burgeisastjettarinnar og sameina verslunina á einn stað“. Og svo heldur hann áfram: „Öðru máli er að gegna um síldareinkasöluna. Það er beint hagsmunamál verkalýðsins, hvernig henni er háttað. Síðasta þing gaf þeirri einkasölu formið, skipulagið, en það skorti hið rjetta innihald, þann anda og takmark, sem gat gefið henni gildi fyrir verkalýðinn“.

Hann er þá jafnóánægður og þm.

. Forstjórinn kemst svo að þessu sama, sem jeg mintist á áðan: að framleiðendurnir hefðu of mikinn arð af síldarversluninni, og segir, að ekki sje nema um tvent að velja: að halda fyrirkomulaginu óbreyttu, eða eins og hann orðar það: „Hinn kosturinn er að láta einkasöluna taka að sjer alla söltunina, ráða alt verkafólkið, semja við útgerðarmennina. Til þess yrði ríkið að láta hana fá höfuðstól til rekstrar. Með þessu móti væri trygt, að ágóði síldaratvinnuvegsins rynni til verkamanna“. Þetta er þá skoðun „kommúnistans“ í framkvæmdastjórn síldareinkasölunnar. Hann sjer aðeins tvær leiðir að því leyti, sem um er að ræða framkvæmd laganna um einkasölu á síld. Önnur er sú, að láta lögin standa óbreytt og það fyrirkomulag haldast, sem nú er, með þeim ágöllum þó að hans dómi, að framleiðendur beri of mikið úr býtum, eða þá hin, að taka þann kostinn, sem hann telur vænlegri: að einkasalan taki að sjer síldarsöltunina og að ríkið beri alla ábyrgð á þeim rekstri. Nú vill svo til, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, uppfyllir að öllu leyti óskir forstjórans í þessu efni. Með frv. er einmitt fyrir því sjeð, að arðurinn falli ekki framleiðendum í skaut. Og við þessu gleypir hv.frsm. meiri hl. og rekur á þann hátt erindi „kommúnistans“, sem situr í forstjórn einkasölunnar. Innihald þessa frv. er ekkert annað en það, sem forstjórinn nefnir að vanti í lögin í áðurnefndri ritsmíð sinni. „Andann og takmarkið“ vantar í lögin, segir Einar Olgeirsson. En andinn og takmarkið liggur einmitt í þessu frv., sem hv. 1. þm. S.-M. og aðrir framsóknarmenn taka nú tveim höndum. Það er „andi og takmark“ „kommúnistiskra“ hugsjóna í síldarmálum. Og þennan „anda“ og þetta „takmark“ á svo framsókn að gefa einkasölunni samkv. ósk „kommúnistanna“! En þessum „anda og takmarki“ höfum við minni hl. í sjútvn. talið okkur skylt að andæfa. Þess vegna höfum við leyft okkur að bera fram brtt., sem stefnir í gagnstæða átt við það, sem forstjórinn og „kommúnistinn“ vill, og sem miðar að því að efla samvinnufjelagsskap og samtök á milli síldarútvegsmanna. Hv. 1. þm.N.-M. var að fetta fingur út í orðalag 1. brtt. okkar, sagði m. a., að ekki væri gott að skilja, hvað við meintum með orðinu „samlag“, eða eftir hvaða reglum samlagið ætti að starfa. En jeg vil aðeins minna hann á, að brtt. á að fella inn í lögin, og sjest þá, að með reglugerð á að setja ákvæði um starfsemi samlagsins. Jeg hefi þá sýnt skýrt fram á það með orðum Einars Olgeirssonar, undan hvaða rifjum þau ráð sjeu runnin, sem lögð eru á með frv. þessu. Með því, sem jeg las áðan upp úr „Rjetti“, hefi jeg sannað, af hvaða toga það er spunnið, sem hjer er haldið fram. En aðferð hv. framsóknarmanna, er fyrst hafa neitað að rða málið í n. og síðan beitt því ofbeldi nú í dag að skera niður umr. um málið í hv. d., hún skýrir betur en nokkuð annað þá játningu þessara manna, að ganga undir það ok að vinna samkv. „anda“ þeim og „takmarki“, er „kommúnistinn“ og forstjóri síldareinkasölunnar hefir krafist að gert vri. Því er það ekki fyrir síldarútveginn gert að samþ. þetta frv., heldur eingöngu fyrir „kommúnistann“ Einar Olgeirsson og þá, sem honum fylgja að málum. Þetta er leiðin til þess að fá „anda og takmark“ „kommúnismans“ inn í atvinnulíf þjóðarinnar. Þess vegna á að láta einkasöluna taka alla síldarsöltun í sínar hendur og láta jafnframt ríkissjóð bera alla ábyrgðina. Jeg hygg, að það, sem jeg hefi nú bent á, sje enn eitt dæmi um það ok, sem stjórnarflokkurinn hefir orðið að gai.ga undir til þess að fá að halda völdum í landinu, að hjer sje um að rða eina skuldina enn, sem stofnað hefir verið til með „hlutleysi“ hv. jafnaðarmanna við núv. stjórn, er þeir heimta nú greidda. Hv. 1. þm.N.-M. var að tala um óboðna þjónustu í sambandi við brtt. okkar og ljet svo um mælt, að sjer væri lítil þökk á henni. Jeg ætla ekki að svara því neinu, en vildi hinsvegar í lok ræðu minnar skjóta því að honum, að jeg hygg, að sá tími kunni að koma, að bændur landsins veiti þessum hv.þm. og öðrum, sem vinna í „anda“ og að „takmarki„ kommunismans, þá óboðnu þjónustu, sem slík starfsemi að rjettu verðskuldar.

Er þetta hótun?

.