Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í umr. um þetta frv. hef ég lýst þeirri skoðun minni, að frv. og brtt. landbn. séu allsendis ófullnægjandi til þess að draga úr offramleiðslu landbúnaðarvara. Forsenda þess, að unnt sé að styðja stórauknar útflutningsbætur á þessu ári, er sú, að raunverulega sé ljóst að dregið verði úr offramleiðslu og að sýnt sé fram á hvernig afla skuli tekna til frekari bóta, ef til þeirra kemur, þannig að þessari endaleysu haldi ekki stöðugt áfram. Sú forsenda liggur ekki fyrir og ég er því ekki tilbúinn til að greiða atkv. með þessari till. og sit hjá.



Herra forseti. Þar sem þeirri heimild, sem felst í þessu ákvæði til bráðabirgða til útgjalda úr ríkissjóði, fylgir engin heimild til tekjuöflunar tel ég hér um markleysu að ræða og segi nei.



Herra forseti. Þetta mál hefur verið afgreitt í hv. Ed. með nokkrum breytingum. Það hefur nú þegar verið rætt allmikið um aðdraganda þessa frv., bæði innan þings og utan, og ég ætla því að sleppa því að gera grein fyrir honum. Í framsöguræðu minni í hv. Ed. gerði ég nokkra grein fyrir þjóðhagshorfum, en ég ætla að láta nægja nú að vísa til almenns inngangs í aths. með frv. um það efni og snúa mér að því að gera grein fyrir efni frv. eins og það nú liggur fyrir. I. kafli frv. fjallar um almenna stefnumörkun í efnahagsmálum, þar sem annars vegar er kveðið svo á að ráðstafanir stjórnvalda í efnahags- og fjármálum skuli jafnan miðaðar við helstu markmið efnahagsstefnunnar án þess að jafnvægi sé raskað eða öryggi teflt í tvísýnu. Það hefur verið gerð aðeins örlítil orðalagsbreyting á 2. mgr. 1. gr. frv. í hv. Ed., en það haggar ekki við henni. - Hins vegar er svo í I. kafla kveðið á um skipulega gerð þjóðhagsáætlunar á hverju ári til viðmiðunar við stefnumótandi ákvarðanir í efnahagsmálum. Forsrh. mun fyrir hönd ríkisstj. gera grein fyrir þjóðhagsáætlun þeirri eða þjóðhagshorfum, sem ríkisstj. leggur til grundvallar stefnu sinni í efnahagsmálum, á sama tíma og stefnuræða hans er flutt á Alþ. Með þessu móti fæst skýr undirstaða undir umr. og ákvarðanir á einstökum sviðum efnahags- og fjármála í störfum þingsins. II. kafli frv. fjallar um samráð stjórnvalda við samtök launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda. Í þessum kafla er mælt fyrir um reglubundið samráð stjórnvalda við samtök launafólks sjómanna, bænda og atvinnurekenda í efnahags- og kjaramálum. Er það í samræmi við þá meginstefnu ríkisstj., að árangursríkri og farsælli stjórn efnahagsmála verði ekki komið á nema í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Meginverkefni á samráðsfundum yrði að fjalla um helstu þætti efnahagsmátanna og mörkun efnahagsstefnunnar í því skyni að leggja grundvöll að samræmdum ákvörðunum um efnahagsmál. Þá yrði einnig fjallað um þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir hins opinbera, tekjustefnu og forsendur þeirra. Loks yrði fjallað um önnur þau atriði sem horfa til framfara á sviði atvinnu- og kjaramála og raunar efnahagsmála almennt. Gert er ráð fyrir að nánari reglur um samráðið verði settar í reglugerð eftir því sem þurfa þykir. Þessi kafli tók ekki breytingum í hv. Ed., en hins vegar var honum nokkuð breytt frá því sem var í upphaflegum till. að frv.-gerð, þar sem gert var ráð fyrir sérstöku kjaramálaráði sem færi með það hlutverk sem þarna er um að tefla. Breytingar á till. þessum voru gerðar samkv. ábendingum umsagnaraðila og þá einkum Alþýðusambands Íslands. Það má e. t. v. segja að þessi kafli sé ekki í jafnföstum skorðum með þessum hætti og gert var ráð fyrir í upphafi, en á móti kemur það hins vegar að ekki er þarna um neina nýja stofnun að tefla, og þeirri stefnu má segja að sé fylgt allar götur í frv. að ekki er um að ræða neinar nýjar stofnanir til að annast þau verkefni sem fjallað er um í frv. III. kaflinn fjallar um ríkisfjármál. Ákvæði hans skiptast í þrjá þætti: í fyrsta lagi ákvæði er lúta að gerð fjárl. og heildarstjórn ríkisfjármála, í öðru lagi eru ákvæði um beitingu ríkisfjármála á árunum 1979–1980 í því skyni að setja ríkisumsvifum hæfileg mörk til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og þar með draga úr verðbólgu, í þriðja lagi eru ákvæði er varða eftirlit með framkvæmd fjárl. og hagsýslustarfsemi í því skyni að auka aðhald og hagkvæmni í ríkisrekstri svo og draga úr útgjöldum. Gerðar voru orðalagsbreytingar í hv. Ed. varðandi ákvæðin í þessum kafla, bæði að því er varðar 6. gr. og 7. gr. og reyndar líka 9. gr., en þær hafa ekki í för með sér efnisbreytingar í raun og veru. Í kaflanum er lagt til að með fjárlagafrv. ár hvert verði lögð fram áætlun til næstu þriggja ára eftir lok þess fjárlagaárs sem fjárlagafrv. tekur til. Áætlun þessi skal vera vísir að langtímafjárlögum. Ekki er þó ætlast til að áætlunin verði bindandi, heldur er henni ætlað að sýna þá meginstefnu sem móta á í ríkisfjármálum og fjárlagafrv. er hluti af. Með þessum hætti fengist betri yfirsýn yfir stefnuna í ríkisfjármálum, sem styrkir þær ákvarðanir er varða tekjuöflun og skiptingu útgjalda á fjárl. Jafnframt verður gleggra hvaða mörk verði að setja í ríkisfjármálunum og hvaða svigrúm er fyrir hendi til framkvæmda, uppbyggingar og endurbóta á sviði opinberrar þjónustu. Áætlunargerð sem þessi er að auki ein meginforsenda þess, að raunhæft sé að taka á föstum og reglubundnum eða sjálfvirkum fjárframlögum samkv. öðrum lögum en fjárl. svo og mörkuðum stofnum, eins og till. er gerð um í 8. gr. Í 8. gr. er lagt til að tekin verði til endurskoðunar á þessu ári helstu lagaákvæði af því tagi. Þessi till. miðar fyrst og fremst að því að auka svigrúm ríkisstj. og Alþ. til þess að hafa áhrif á fjárfestinguna í landinu. Þau sjálfvirku framlög og þær mörkuðu tekjur, sem hér um ræðir, hafa í reynd nokkuð bundið hendur fjárveitingavaldsins og skert möguleika þess til að marka og framfylgja ákveðinni stefnu í efnahagsmálum og fjárfestingarmálum - sérstaklega með virkri beitingu ríkisfjármálanna. Hér er því stefnt að því, að ákvarðanir um þessi fjárframlög verði teknar til endurskoðunar og það kannað, að hve miklu leyti fjárframlög til þessara þarfa skuli framvegis ákveðin með fjárl. ár hvert og til frambúðar í langtímaáætluninni, sem gert er ráð fyrir í 7. gr. Þau fjárframlög, sem verið hafa lögbundin og hér um ræðir, nema samtals 14.2 milljörðum kr. á fjárl. ársins 1979. Þeir tekjustofnar, sem ráðstafað hefur verið til sérstakra þarfa, nema alls 18.1 milljarði kr. á fjárl. ársins 1979. Eru þá undanskilin ýmis framlög og stofnar og má þar nefna framlög atvinnurekenda til almannatrygginga og gjaldskrár þjónustufyrirtækja. Í greininni er lögð áhersla á að tillit sé tekið til félagslegra markmiða og samráð haft við hagsmunaaðila við endurskoðunina. Með aths. með frv. er lögð fram skrá yfir helstu framlög og tekjustofna sem hér er um að ræða. Þegar menn athuga þá skrá geri ég ráð fyrir að margir muni komast að þeirri niðurstöðu, að ýmsum þeirra lagaákvæða verði ekki breytt. En á því á sem sagt að gera könnun. Það er ekki með ákvæði þessu sagt neitt um það, hvaða lagaákvæði af þessu tagi skuli niður falla eða verði breytt. En ég vil segja það, að ég get ekki fallist á þá skoðun sem heyrst hefur, að það væri einhver goðgá að nema þessar föstu fjárveitingar úr lögum eða mörkuðu tekjustofna og ætla Alþ., sjálfu fjárveitingavaldinu, að ákveða þær eins og aðrar fjárveitingar, allra helst þegar gert er ráð fyrir að með langtímaáætluninni sé þetta fest betur með því að gera ráð fyrir tillögum til fjögurra ára. Það er lítilsvirðing við hv. Alþ., við hv. fjárveitinganefnd, að ganga út frá því sem gefnu að það muni misfara með þetta vald sitt. Það er fjárveitingavaldið sem hefur þetta vald í höndum sér, og það er auðvitað undantekning að þetta vald sé tekið af því af almenna löggjafanum og hendur fjárveitingavaldshafans bundnar. Þá er í þessum kafla einnig gerð till. um að niðurgreiðslum landbúnaðarafurða verði sett ákveðið hámark fyrir hverja afurð og miðist hámarkið við verð til framleiðenda. Ljóst er að niðurgreiðslur fela gjarnan í sér röskun á verðhlutföllum gagnvart öðrum vörum, auk þess sem mismiklar niðurgreiðslur á einstökum búvörum raska verðhlutföllum innbyrðis. Í þessu er fólgin sú hætta, að hvatt sé til framleiðslu á vörum, sem offramboð er á, og að niðurgreiðslurnar seinki og torveldi þær breytingar, sem þurfa að eiga sér stað í samsetningu framleiðslunnar eigi hún að geta staðist til lengdar. Með þessari till. er leitast við að ráða hér nokkra bót á, bæði hvað snertir röskun verðhlutfalla gagnvart öðrum vörum og eins gagnvart öðrum búvörum. Er gert ráð fyrir að þessu markmiði verði náð í áföngum á árunum 1979, 1980 og 1981. Sú viðmiðunarregla, sem hér er gert ráð fyrir, er einföld í meðförum þegar um er að ræða afurðir svo sem mjólk og kjöt, þar sem unnt er að hafa beina viðmiðun við verð til bænda. Um aðrar afurðir, sem meira eru unnar, svo sem rjóma, smjör og ost, er þetta ekki eins einfalt. Helst hefur verið gert ráð fyrir að niðurgreiðslur megi mest nema sama hlutfalli af heildarkostnaðarverði og á mjólk og kjöti. - Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir að fjárhæðum, sem verja skal til niðurgreiðslna á þessu ári samkv. fjárl., verði ekki breytt. Það er ein af þversögnunum í íslenskri sögu, að þjóð, sem árum og jafnvel öldum saman svalt og bjó við matvælaskort, hafi nú þær áhyggjur einna helstar að of mikið framboð sé á matvælum. Sjálfsagt er að viðurkenna að hér er í svipinn um að ræða a. m. k. nokkurt vandamál, sem verður að snúast við af skynsemi, en án þess þó að fara út í öfgar. Í 10. gr. frv. er að finna ákvæði um framkvæmd þeirrar lækkunar ríkisútgjalda um 1000 millj. kr. sem heimild var veitt til í fjárl. Gert er ráð fyrir að rn. geri till. um lækkun útgjalda hvert á sínu sviði til fjárlaga- og hagsýslustofnunar, sem síðan móti endanlegar till. til ríkisstj. í samráði við fjvn. og undirnefnd hennar. Tímatakmörkunum, sem sett voru í þessu efni, er af eðlilegum ástæðum breytt nokkuð með þeim breytingum sem gerðar voru á frv. í hv. Ed. Í 11. gr. er stefnumarkandi ákvæði um heildarumfang ríkisfjármálanna á árunum 1979 og 1980. Lögð er áhersla á að við núverandi efnahagsástand verði ríkisfjármálunum beitt til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum, en með fyllsta tilliti til atvinnuástands. Loks er í 12. og 13. gr. till. um endurbætur á eftirliti með framkvæmd fjárl. og aukna hagsýslustarfsemi í því skyni að auka aðhald í ríkisrekstri og tryggja sem hagkvæmasta meðferð opinberra fjármuna. Þessi ákvæði eru til fyllingar gildandi ákvæðum laga nr. 61/1931, um ríkisendurskoðun, og laga og reglugerðar um Stjórnarráð Íslands frá 1969. Gert er ráð fyrir að ríkisendurskoðun fylgist með framkvæmd fjárl. í umboði Alþingis. Í framhaldi af þessari till. hyggst ríkisstj. beita sér fyrir því, að sett verði ný lög um ríkisendurskoðun sem feli í sér grundvallarbreytingu á stöðu stofnunarinnar og hlutverki hennar. Gert er ráð fyrir að ríkisendurskoðun starfi í nánum tengslum við fjvn. og undirnefnd hennar. Þar er lögð aukin áhersla á hagsýslustarfsemi ríkisins í því skyni að auka hagkvæmni og sparnað í ríkisrekstri. Tillögur þessara greina munu hafa í för með sér til muna aukin umsvif þeirra stofnana, sem í hlut eiga, og getur þess vegna komið til þess að til þessara verka þurfi að ráða sérmenntað starfsfólk, en ávinningurinn réttlætir trúlega þann kostnaðarauka sem það hefur í för með sér. - 13. gr. hefur aðeins verið breytt í hv. Ed., en þar er þó ekki um neinar umtalsverðar breytingar að tefla. Í IV. kafla frv. er fjallað um fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir ríkisstj., er lagðar skulu fyrir Alþ. í tengslum við fjárlagafrv. Verða þær lagðar fram samtímis og væntanlega í einu lagi, eins og gert var fyrir þetta ár. Í kaflanum er ákvæði um að í fjárfestingar- og lánsfjáráætlununum skuli settar fram heildaráætlanir um opinberar framkvæmdir og fjármögnun þeirra og ákvarðanir um framkvæmdaframlög og framlög til fjárfestingarlánasjóða og útlánaáætlanir fjárfestingarlánasjóða, auk þess sem ákvæði eru um undirbúning áætlananna og nauðsynleg atriði vegna framkvæmdar þeirra. Einnig eru í kaflanum ákvæði sem ætlað er að leggja áherslu á nauðsyn þess að draga úr fjárfestingarútgjöldum og þau verði innan við fjórðung af þjóðarframleiðslu á þessu ári. Einnig eru ákvæði er stefna að meira aðhaldi í erlendum lántökum en verið hefur á undanförnum árum. Í kaflanum eru einnig ákvæði um að útlánareglur og lánskjör fjárfestingarlánasjóða verði samræmd. Það er æskilegt að fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir séu lagðar fram um leið og fjárlagafrv., til þess að fyrir liggi heildaryfirlit yfir fjármunamyndun og fjármögnun í samhengi þjóðhagsáætlunar þegar fjárlagafrv. er til meðferðar á Alþ. Áætlanirnar eru gerðar til eins árs í senn, en þegar fram í sækir er nauðsynlegt að þær verði gerðar til nokkurra ára í senn, en verði jafnframt endurskoðaðar árlega. Að þessu verður stefnt á árunum 1979 og 1980. Þá er gert ráð fyrir að áætlununum fylgi stefnumótun í meginatriðum fyrir næstu þrjú árin eftir gildistíma þeirra, og er þetta til samræmis við ákvæðin um langtímafjárlög í 7. gr. frv. Ég sé ekki ástæðu til að rekja ákvæði 15. og 16. gr., heldur vísa til ákvæða frv. og aths. sem þeim greinum fylgja. - Það hafa verið gerðar breytingar varðandi 16. gr. frá upphaflegu frv., en þó ekki breytingar sem raunverulegu máli skipta. Breytingarnar er að finna í þskj. 511. Það er mjög aðkallandi að efla áætlanagerð um einstakar greinar opinberra framkvæmda. Í 17. gr. er ákvæði þess efnis, að einstök rn. undirbúi slíkar áætlanir hvert á sínu verksviði, en fjárlaga- og hagsýslustofnun samræmi undirbúning og gerð þessara áætlana. Aðrar stofnanir, svo sem Framkvæmdastofnun, Orkustofnun og Þjóðhagsstofnun, munu einnig geta lagt lið í þessum efnum, en frumkvæðið er hjá rn. og það vil ég undirstrika. Nauðsynlegt er að því verði sem fyrst komið á, að áætlanir hvers árs verði gerðar innan ramma áætlana til nokkurra ára, til þess að unnt verði að marka stefnu í fjárfestingarmálum og ríkisfjármálum til lengri tíma en eins árs. Samhliða þarf að leggja áherslu á að bæta tæknilegan og fjárhagslegan undirbúning einstakra verka. Í 18. gr. er hins vegar fjallað um atvinnuvegaáætlanir. Áætlanir um þróun einstakra greina atvinnulífsins eru á verksviði Framkvæmdastofnunar samkv. núverandi skipulagi, en frumkvæði og þátttaka frá hlutaðeigandi rn. er hér einkar mikilvæg. Þróun atvinnulífsins er í ríkum mæli háð stefnu og aðgerðum stjórnvalda, ekki síst þar sem lánveitingar bæði til stofnlána og rekstrarlána eru að mestu leyti á vegum banka og fjárfestingarlánasjóða í opinberri eigu. Mikilvægt er að settir séu upp könnunarreikningar um þróun einstakra greina á næstu árum til þess að taka megi ákvarðanir um lánveitingar og önnur atriði, er hagi atvinnugreina varða, með yfirsýn yfir stöðu og þróun greinanna og gildi einstakra verka og framkvæmda. Nokkurt starf hefur þegar verið unnið á þessu sviði, bæði af Framkvæmdastofnun, Rannsóknaráði ríkisins og einstökum rn. Virðist eðlilegt að frumkvæði og ábyrgð á áætlanagerð um einstakar atvinnugreinar sé hjá viðkomandi rn. í samvinnu við samtök greinanna sjálfra, en þau njóti aðstoðar Framkvæmdastofnunar og Þjóðhagsstofnunar við verkið. Hlutverk Þjóðhagsstofnunar yrði þá fyrst og fremst að láta í té upplýsingar og sjónarmið varðandi almenna efnahagsþróun og tengja áætlanirnar annarri áætlunargerð. Verkefni Framkvæmdastofnunarinnar væri hins vegar að gera sérstakar kannanir og áætlanir fyrir einstakar greinar, en einnig að semja í samvinnu við Seðlabankann fjáröflunar- og útlánaáætlanir fyrir fjárfestingarlánakerfið, sem gera mætti markvissari væru þær tengdar atvinnuvegaáætlun. Í 19. gr. er fjallað um undirbúning lánsfjár- og fjárfestingaráætlana Fjárfestingaráætlanir og fjárfestingarstjórn eru svo almenns eðlis, að þær verða ekki slitnar frá almennri stjórn efnahagsmála, og því eðlilegast að slíkar áætlanir séu unnar á vegum ríkisstj. sjálfrar. Flest þeirra áhrifatækja, sem fjallað er um í 15. gr., eru á vegum fjmrn. og því virðist eðlilegast að undirbúningur fjárfestingar- og lánsfjáráætlana sé á vegum ríkisstj. og Þjóðhagsstofnun, fjárlaga- og hagsýslustofnun, Seðlabanki og Framkvæmdastofnun ríkisins í samvinnu við einstök rn. annist nauðsynlega undirbúningsvinnu. Í 20. gr. er heildarfjárfestingu sett mörk á árinu 1979. Í samræmi við þau markmið í efnahagsmálum, sem ríkisstj. hefur sett sér, að draga úr verðbólgu og ná afgangi í viðskiptum við útlönd og tryggja þannig fjárhagslega stöðu þjóðarbúsins gagnvart útlöndum, er nauðsynlegt að draga úr heildarfjárfestingu á árinu 1979 frá því sem verið hefur á undanförnum árum. Til þess að leggja áherslu á þetta markmið er í þessari grein mótuð sú stefna, að fjárfestingarútgjöld verði innan við fjórðung af vergri þjóðarframleiðslu á árinu 1979. Á s.l. ári er talið að fjármunamyndunin hafi verið tæplega 27% af þjóðarframleiðslu og árin á undan var hlutfallið enn hærra og fór hæst árið 1975 eða í 34%. Ákvæði þessarar greinar ber að skoða með tilliti til núverandi aðstæðna í þjóðarbúskapnum og gæti því þurft að taka til endurskoðunar ef aðstæður breyttust að marki, t. d. þannig að ætla mætti að hætta væri á atvinnuleysi. 21. gr. frv. fjallar um útlánareglur og lánskjör fjárfestingarlánasjóða, en þær ráða miklu um framgang stefnunnar í fjárfestingarmálum og því er nauðsynlegt að marka skýra stefnu í þessu efni, sem miði að því að einfalda og samræma öll lánskjör sambærilegra lána, einkum að því er varðar nafnvexti, verðtryggingu og lánstíma. Með ákvæði 21. gr. er stefnt að því að ljúka því starfi á þessu ári. Starfsemi fjárfestingarlánasjóðanna hefur einkennst af því, að útlán þeirra hafa í of ríkum mæli ráðist af sjálfvirkum reglum, t. d. sem ákveðinn hundraðshluti af framkvæmd, ef vissum formlegum skilyrðum er fullnægt, en í of litlum mæli af kröfum um arðsemi einstakra framkvæmda. Þessu verður að breyta með því að afnema, eftir því sem fært þykir, hinar sjálfvirku útlánareglur, en koma í staðinn á samræmdum reglum um arðsemimat o. fl. á einstökum framkvæmdum. Með sama hætti þarf að kanna lagaákvæði um framlög ríkissjóðs til fjárfestingarlánasjóða eftir sjálfvirkum reglum og athuga hvort ekki eigi að taka upp í staðinn beinar fjárveitingar á fjárlögum. En í því sambandi þarf auðvitað að skoða verkefni einstakra sjóða og þá sérstaklega með tilliti til félagslegra markmiða. Í V. kafla frv. eru ákvæði um atvinnuvegaáætlanir til nokkurra ára í senn og frumkvæði rn. um gerð þeirra. Mælt er fyrir um, hvernig samræma skuli áætlanagerð, form áætlananna á Alþ. og rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Þá eru og ákvæði um fjáröflun til hagræðingar í undirstöðugreinum atvinnulífsins og skýrslugerð um fjárfestingu í atvinnuvegum, - Þessi ákvæði geta orðið mikilvæg þegar til lengri tíma er lítið. Ég vil sérstaklega benda á 22. gr., sem er höfuðákvæðið í þessum kafla. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneyti einstakra atvinnuvega skulu hafa forgöngu um gerð atvinnuvegaáætlana hvert á sínu. sviði. Við áætlanagerðina skal sérstaklega miða að frekari vinnslu og bættri nýtingu innlendra hráefna og aukinni framleiðni atvinnuveganna og traustum rekstrargrundvelli þeirra. Jafnframt skulu kannaðar hugmyndir og gerðar áætlanir um nýjar atvinnugreinar, er treyst gætu undirstöðu þjóðarbúskaparins. Við undirbúning og skipulagningu áætlana skal leggja áherslu á skynsamlega og hagkvæma ráðstöfun auðlinda og skipulega landnýtingu til lengri tíma. Enn fremur skal hafa í huga æskilegt jafnvægi milli einstakra atvinnugreina auk þess sem áætlanir stuðli að skipulegri byggðastefnu og eflingu atvinnustarfsemi á fétagslegum grundvelli.“ Ég vil sérstaklega vekja athygli á því frumkvæði, sem meiningin er að haft sé með þessari áætlanagerð, að stuðla að nýjum atvinnugreinum, en auk þess vil ég einnig undirstrika það, sem er tekið fram í greininni, áætlanirnar eiga einmitt að miða að traustum rekstrargrundvelli atvinnuveganna. Það er m. a. ástæðan til að þetta ákvæði sérstaklega kom þarna inn, að í áliti Vinnuveitendasambandsins var sérstaklega vikið að nauðsyn þess að rekstrargrundvöllur atvinnuvega væri tryggður. Öllum þm. er að sjálfsögðu ljós nauðsyn þess. Annars var spurt talsvert í Ed. eftir fyrirmyndum að þessum kafla. Það var eins og menn héldu þar að Íslendingar væru orðnir svo ófrjóir að þeim gæti alls ekki dottið neitt nýtt í hug - það yrði alltaf að fá einhverjar fyrirmyndir annars staðar frá sem þyrfti að apa eftir. En ef grannt væri að gáð og litið aftur í íslenska sögu mætti finna a. m. k. spíruna að hugmyndinni að þessum kafla. En hann er jafngóður fyrir því, hvort sem hann á sér fyrirmyndir annars staðar eða ekki. Efni VI. kaflans er tvíþætt. Í fyrsta lagi eru settar fram almennar viðmiðanir fyrir stjórn peningamála og ákvörðun gengis og vaxta. Í öðru lagi eru gerðar till. um hvernig beita skuli stjórntækjum peningamála gegn verðbólgu til jafnvægis í efnahagsmálum á þessu og næsta ári. Í 28. og 29. gr. er áréttuð sú skylda Seðlabankans að vinna að því, að peningamagn í umferð og heildarútlán séu í samræmi við stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum. Þá er ákveðið að Seðlabankinn skuli gera áætlun til tveggja ára um breytingar á helstu peningastærðum og um lánamarkaðinn í heild á grundvelli þjóðhagsáætlunar, sbr. I. kafla þessa frv. Í 30. gr. er gerð till. um viðmiðun fyrir aukningu peningamagns á næstu tveimur árum. Vegna þess að ýmsar utanaðkomandi breytingar geta haft áhrif á þessa stærð verður hér að vera um stefnuyfirlýsingu að ræða frekar en alveg ákveðið mark. Hins vegar er það ákveðinn vilji ríkisstj., að peningamálum verði beitt á virkari hátt en verið hefur til viðnáms gegn verðbólgu. Til þess að svo megi verða þarf að gera breytingar á nokkrum helstu stjórntækjum peningamála, auk þess sem jafnvægi í ríkisfjármálum er mikilvæg forsenda þess, að aukning peningaframboðs sé hófleg. - Í lok greinarinnar er settur sá fyrirvari, að víkja megi frá markmiðum hennar ef óvæntar breytingar verði í þjóðarbúskapnum. Þau andmæli hafa heyrst gegn þessari grein líka, að það þekktist hvergi á byggðu bóli að sett væru svona ákvæði í lög. En ég verð að segja það sama um þetta og ég sagði um ákvæðið áðan, að það ætti ekki að vera nein goðgá þó að það væru einhver ákvæði í lögum hér sem ekki fyndust neins staðar annars staðar. Yfirleitt halda menn helst til fast við að það verði að finnast fyrirmyndir að öllu hjá öðrum og það geti ekkert frumlegt verið í löggjöf okkar. En hvað um það, eins og ég sagði er hér samkv. eðli málsins fyrst og fremst um stefnumarkandi markmið að tefla. Við meðferð málsins í hv. Ed. var svo skotið inn nýrri grein, 31. gr., og hún er um aukna bindiskyldu í Seðlabankanum, um að hækka heimild til bindiskyldu af innstæðufé viðkomandi stofnunar úr 25%, eins og hún er nú, upp í 28%. Eru svo önnur ákvæði í greininni tilheyrandi þessu. Greinatalan breytist í samræmi við að þessari grein er skotið inn, þannig að sú grein, sem áður var 31. gr., er nú 32. gr. Þar eru ákvæði um það, hvaða viðmiðun eigi að hafa við gengisskráningu íslensku krónunnar á hverjum tíma. Þykir nauðsynlegt að þessi almenna viðmiðun sé bundin í lög þegar um jafnmikilvægt hagstjórnartæki og gengisskráningu er að tefla. Í 33. gr., sem nú er orðin, er gerð till. um að tekin verði upp í áföngum á þessu og næsta ári almenn verðtrygging, en vextir verði jafnframt lækkaðir verulega. Hin öra verðbólguþróun hérlendis að undanförnu hefur eðlilega leitt til þess að leitað er leiða til þess að leiðrétta skekkju af völdum verðbólgunnar á ýmsum sviðum efnahagslífsins. En tilfærsla eigna frá þeim, sem skulda í peningum, með vöxtum, sem liggja undir hraða verðbólgunnar, til hinna, sem geyma fé sitt á vöxtum undir verðbreytingum, er e. t. v. einn alvarlegasti fylgikvilli verðbólgunnar. Auk eignatilfærslu fylgir því ástandi, sem hér hefur ríkt, óhófleg eftirspurn eftir lánsfé og jafnframt brenglar verðbólgan mat á framtíðargildi fjárfestingar þegar raunverulegur vaxtakostnaður kemur ekki fram í lánskjörum. Leiðirnar til þess að verjast þessu eru tvær: Hækkun vaxta eða verðtrygging með lágum vöxtum. Hækkun vaxta og lækkun eftir verðbólgustigi hefur ýmsa ókosti sem verðtrygging hefur ekki, einkum ef hraði verðbólgunnar er breytilegur. Á hinn bóginn er ljóst að verðtrygging eftir á hentar ekki í öllum lánsviðskiptum til skamms tíma. Í þessari grein er lagt til að stefnt verði að verðtryggingu - og þar með jákvæðum, en lágum raunvöxtum - með vaxtaákvörðun Seðlabankans á næstunni. Hér er um vandasamt verk að ræða sem hlýtur að taka nokkurn tíma að koma á, en í þessu frv. er mörkuð skýr stefna í því efni. Þeirri stefnu er svo sérstaklega fylgt eftir í VII. kafla frv. sem fjallar um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Það er eitt af markmiðum ríkisstj. í peningamálum að tryggja örugga ávöxtun sparifjár með því að verðtryggja sparifé landsmanna og almannasjóða. Í lögum um verðtryggingu fjárskuldbindinga, nr. 71/1966, er gert ráð fyrir verulegum takmörkunum á notkun verðtryggingarákvæða í lánsviðskiptum. Í till. þessa kafla felst að þau ákvæði, sem hér er gert ráð fyrir, komi í stað laga nr. 71/1966. Það er meginstefna þessara till., að tekin verði upp sem almennust verðtrygging á inn- og útlánum. Með samþykkt þeirra væru því sett almenn lagaákvæði um ákvörðun verðtryggingar, bæði í viðskiptum innlánsstofnana og utan þeirra, en nánari reglur varðandi verðtrygginguna yrðu settar af Seðlabankanum með sama hætti og vextir eru ákveðnir.Gert er ráð fyrir að verðtrygging útlána verði einkum með þeim hætti, að verðbólguþáttur vaxta leggist við höfuðstól láns í lok hvers vaxtatímabils. Þetta hefur þau áhrif, að raunverulegri greiðslubyrði afborgana og vaxta er dreift sem jafnast á lánstímann. Þessi aðferð er þó ekki framkvæmanleg að því er varðar viðskiptavíxla og verður því að taka tillit til verðtryggingarinnar við ákvörðun forvaxta og verðbótakaflans. Þau lánskjör, sem þannig yrðu ákveðin fyrir innlánsstofnanir, yrði einnig heimilt að nota í öllum sambærilegum viðskiptum aðila utan bankakerfisins. Í reynd yrði því heimilt að taka upp almenna verðtryggingu í lánsviðskiptum, t. d. sem tengd eru kaupum og sölu á fasteignum, framleiðslutækjum eða öðrum varanlegum verðmætum. Slík verðtryggð viðskipti yrðu háð þeim reglum sem Seðlabankinn setur um þau efni. Í till. er gert ráð fyrir sérstökum reglum um lánskjör fjárfestingarlánasjóða og um heimildir lífeyrissjóða til að veita verðtryggð lán, en lífeyrissjóðum yrði að sjálfsögðu einnig heimilt að veita lán með sömu kjörum og innlánsstofnanir. Í till. eru almenn ákvæði um helstu skilyrði sem reglur um verðtryggingu verða að fullnægja. Gert verður ráð fyrir því sem meginstefnu, að verðtrygging miðist við opinbera skráða vísitölu, en einnig yrði heimilt að leyfa að verðtrygging miðist við gengi erlends gjaldeyris, þar sem það er annars heimilt og nánar er mælt fyrir í tiltekinni grein frv. Meðal formskilyrða, sem sett eru fyrir verðtryggingu, má nefna að verðtryggt sparifé, kröfur og skuldbindingar séu ætíð skráðar á nafn og að getið sé verðtryggingar þegar skuldbindingar eru færðar í veðmálaskrár og á veðbókarvottorð. - Það er sem sagt meginstefna frv. - kaflans að heimila verðtryggingu sparifjár og lánsfjár eftir þeim reglum sem koma fram í till. og ætlað er að tryggja sanngjarna og örugga framkvæmd. Hugtakið verðtrygging er tekið í víðtækri merkingu og á við hvers konar tilvik þar sem um er að ræða að greiðsla eða fullnæging fjárkröfu sé tengd breytingu á verðvísitölu og gengi gjaldeyris, þegar það á við í endurlánum eða annarri viðmiðun. Að öðru leyti eru tillögur þessa kafla að miklu leyti tæknilegs eðlis, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja nánar. Rétt þykir mér þó að vekja athygli á því sérstaka ákvæði sem er um rekstrar- og afurðalán atvinnuveganna, sem breytt var að formi til - og með réttu - í hv. Ed., en hefur sama efni og áður. Það er Seðlabankinn sem setur reglur um það efni að fengnu samþykki ríkisstj. Í VIII. kafla er svo fjallað um greiðslu verðbóta á laun. Tillögur þessa kafla voru byggðar á aths. viðnámslagafrv. frá í nóv. 1978, á starfi vísitölunefndar og samráði við samtök launafólks. Einmitt eftir ábendingum frá samtökum launamanna voru felld niður ákvæði, óbreytt, sem höfðu verið í upphaflegum till. að frv. þessu. Var gert ráð fyrir því í frv. að settar væru almennar reglur um verðbreytingu launa, en á hinn bóginn gert ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að um grunnkaup yrði samið í kjarasamningum. Kveðið er á um greiðslu verðbóta á þriggja mánaða fresti miðað við breytingar sérstakrar verðbótavísitölu sem reiknast eftir framfærsluvísitölu. Er þetta ekki breyting frá því sem verið hefur, þó að ýmsir hefðu talið æskilegt að það tímabil væri lengt sem liggur á milli útreikningsdagá. Þá var gerð sú breyting frá því skipulagi, sem gilt hefur, að frá framfærsluvísitölu er dregin sú hækkun hennar eða lækkun er leiðir af breytingum búvöruverðs vegna breytinga á vinnulið verðlagsgrundvallar búvöru, breytingum vegna áhrifa olíuverðshækkana, eins og nánar segir í því ákvæði sem þar er um, og breytingum á áfengis- og tóbaksverði. Um þetta eru ákvæði í 50. gr. Þau eru óbreytt frá því sem þau eru lögð fram að öðru leyti en því, að felld var niður setning í 2. tölul., sem fjallaði um olíuverðsákvarðanir eða breytingar sem stöfuðu af þeim. Setning þessi stóð í upphaflegu frv.-gerðinni og var svona: „eða til annarra ráðstafana til þess að milda áhrif hækkunar olíuverðs innanlands“. Þetta var fellt niður í hv. Ed. Aðalatriðið í þessum kafla er hins vegar það nýmæli, að gert er ráð fyrir sérstökum tímabundnum frádrætti frá breytingum verðbótavísitölu ef viðskiptakjör þjóðarbúsins rýrna frá viðskiptakjarastigi ársins 1978, en frádráttur þessi fellur niður ef viðskiptakjör batna og gæti þá snúist í viðbót. Við gerð þessa kafla var tekið verulegt tillit til ábendinga, eins og ég sagði áðan, frá samtökum launafólks og skriflegra umsagna um frv.drög sem tekin voru saman. En á sjálfum ákvæðum þessa kafla voru ekki, þegar frá eru skilin bráðabirgðaákvæðin, gerðar breytingar í hv. Ed. umfram það sem ég minntist á áðan, breytinguna á 50. gr. varðandi 2. tölulið. Það er rétt, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 51. gr., sem hér er höfuðnýmælið og að mínum dómi aðalatriðið, af því að þar er það viðurkennt - sem er nýmæli - að það eigi og skuli taka tillit til viðskiptakjara við ákvörðun viðskiptaverðbótavísitölu. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Rýrni viðskiptakjör þjóðarbúsins á gildistíma þessara laga frá viðskiptakjarastigi ársins 1978, þannig að innflutningsverð hækki umfram útflutningsverð, skal draga frá hækkun verðbótavísitölu 30% þeirrar hlutfallstölu, sem viðskiptakjararýrnuninni nemur. Við mat á viðskiptakjaraviðmiðun verðbóta frá 1. júní 1979 skal byggt á viðskiptakjaravísitölu Hagstofu Íslands og Þjóðhagsstofnunar fyrir fyrsta ársfjórðung 1979 að 2/3, en að 1/3 á mati á viðskiptakjörum á grundvelli dagverðs á helstu útflutnings- og innflutningsvörum eftir miðjan apríl 1979. Hliðstæð tímaviðmiðun skal gilda fyrir viðskiptakjaramat við síðari verðbótaútreikning. Á sama hátt og í 1. mgr. segir skal viðskiptakjarabati koma til hækkunar verðbótavísitölu við verðbótaútreikning. Ekki skal taka tillit til breytinga á viðskiptakjörum samkv. þessari grein, nema breytingin nemi 1% eða meira milli útreikningsdaga verðbótavísitölunnar.“ Í 52. gr. er kveðið á um að Kauplagsnefnd skuli setja nánari reglur um framkvæmd 48.–51. gr. Það er rétt að undirstrika það, að Kauplagsnefnd hefur mjög mikið vald í þessum efnum og þar hefur enginn neitt yfir henni að segja. Sum þau atriði, sem þarna er um að tefla, eru undir mati hennar komin. Það þarf ekki að rekja það hér eða fjölyrða um það, að um þessi ákvæði hefur verið nokkur ágreiningur. M. a. vegna ábendinga, sem komu fram hjá Verkamannasambandi Íslands, hefur verið gerð breyting á ákvæðum til bráðabirgða. Þær breytingar koma fram í þeim bráðabirgðaákvæðum sem nú fylgja frv. Í fyrsta lagi er nú ákveðið þar að verðbætur samkv. ákvæðum þeim, sem á undan eru komin, greiðast á grunnkaup sem svo er ákveðið: Greitt kaup í mars 1979, þ. e. grunnkaup, verðbætur og verðbótaauki samkv. þágildandi samningum og lögum, telst grunnkaup við upphaf gildistíma þessara laga. Síðan er ákvæði um að grunnkaup þetta skuli haldast óbreytt þar til um annað hefur verið samið. Á þessu var við 3. umr. í hv. Ed. gerð sú breyting að á eftir þessum orðum skyldi koma inn setning þar sem segir: Að því er varðar félagsmenn í BSRB og BHM fer þó eftir samkomulagi því, sem gert hefur verið við fjmrn. Í framhaldi af því heldur svo bráðabirgðaákvæði nr. I áfram: „Ákvæði þessara laga breyta í engu rétti til að gerðir séu nýir kjarasamningar, jafnt um grunnlaun sem verðlagsbætur á lun.“ Þetta er mjög þýðingarmikið atriði og rétt að staldra aðeins við það. Lagaákvæði þau, sem fjalla um verðbótakaflann, eru með þessu ákvæði gerð það sem kallað er „frávíkjanleg lög“. Það er hægt að semja sig frá þeim og samningar ganga framar lögum. Þetta gildir ekki aðeins um grunnkaupið, heldur líka um vísitölubæturnar eða verðbætur. Þess vegna fæ ég ekki skilið þá ályktun sem gerð var af Vinnuveitendasambandinu og birt var í morgun, þar sem talað er um að þetta atriði sé bundið að einhverju leyti, og það vill af þeim ástæðum ekki ganga til samninga. Það er alls ekki rétt. Þetta er algerlega óbundið og þeir, sem hafa lausa samninga, geta samið á hvern hátt sem þeir vilja. Það er skoðun margra, og það er mín persónulega skoðun, að það sé full ástæða til þess að gera greinarmun á grunnkaupi og verðbótum í þessu sambandi. Ég tel sjálfsagt að grunnkaupið sé háð samningum og fari algerlega eftir samningum. Ég tel hins vegar persónulega jafneðlilegt og sjálfsagt að löggjafinn setji ákveðnar reglur um verðbætur, sem aðilar séu bundnir af. Það má auðvitað gera á margvíslegan hátt og hefur verið gert á margvíslegan hátt, bæði hér á landi og annars staðar, því að í framkvæmd hefur þetta „prinsip“ í raun og veru verið viðurkennt í löggjöf hér. Æ ofan í æ hefur löggjafinn gripið inn í kjaramál með þeim hætti að hagga við grunnkaupi. Þetta sýnir að löggjafinn hefur hér eins og annars staðar gert sér grein fyrir því, að það væri eðlismunur á grunnkaupi og verðbótum. Auðvitað er ekkert í veginum fyrir því út af fyrir sig að verðbætur væru ákveðin krónutala, hin sama á öll laun. Það er því ekki sjálfgefið, það er ekkert lögmál, að það þurfi að miða við þá stighækkandi prósentutölu á grunnkaup sem nú er gert. En þó að ég hafi þá persónulegu skoðun, sem ég hef lýst, eru lagaákvæðin um þetta, sem sett eru núna, alveg skýr, að það á sama regla að gilda um grunnkaupið og verðbæturnar, hvort tveggja er eftir sem áður samningsatriði og menn geta samið um hvort tveggja á þann veg sem samningsaðilum kemur saman um, ekki bundnir á neinn hátt af þeim ákvæðum sem á undan eru komin um tilhögun verðbótanna. Ég fer ekki dult með að í sjálfu sér þykir mér þetta galli, þó að ég hafi sætt mig við þessa breytingu. Í bráðabirgðaákvæði II er höfuðregla líka sem er komin inn fyrir ábendingu frá Verkamannasambandinu sérstaklega. Þar er dreift þeim áhrifum, sem viðskiptakjararýrnunin átti að hafa og hefur, yfir á lengra tímabil, þannig að hún kemur fram í fleiri áföngum. Ef ég má lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta, þá er í fyrsta lagi að geta reglu sem gildir um öll laun: „Þrátt fyrir ákvæði 51. gr. skal frádráttur frá verðbótavísitölu hinn 1. júní 1979 vegna rýrnandi viðskiptakjara hæst nema 2% af verðbótavísitölu þann dag. Það, sem umfram 2% frádrátt kann að reynast, skal tekið til greina þegar reiknuð verður verðbótavísitala frá 1. sept. 1979.“ Síðan kemur svo önnur regla, sem má teljast undantekningarreglan eða sérreglan í þessu sambandi, sem á við um laun innan við ákveðið mark. Þar segir: „Þó skal frádráttur frá hækkun verðbóta samkv. ákvæðum 50. gr. ekki breyta rétti til verðbóta hinn 1. júní 1979 á laun, sem lægri eru en 210 þús. kr. á mánuði fyrir fulla dagvinnu, sbr. 1. mgr. þessara ákvæða til bráðabirgða. Hinn 1. sept. 1979 skal breyting verðbóta frá 1. júní vegna viðskiptakjaraáhrifa vera hin sama fyrir þessi laun og aðra launataxta.“ En síðan segir svo: „Hinn 1. des. 1979 skal síðan gilda sama vísitala við ákvörðun verðbóta á öll laun eins og hún verður ákveðin samkv. ákvæðum 48.–51. gr.“ - Síðan eru nánari ákvæði um hvað telja skuli dagvinnu og því um líkt. En sú er grundvallarreglan, að þetta á að vera jafnað út 1. des. þetta ár. Eftir þann tíma á að greiða eftir sömu vísitölu á öll laun, með þeim fyrirvara auðvitað að ekki hafi verið samið um annað. Í III. er svo ákvæði um að gilda skuli hliðstæðar reglur um elli- og örorkulaun og laun undir 210 þús. kr. á mánuði. Eins og ég sagði áðan hefði ég persónulega talið að það hefði verið æskilegt að hægt hefði verið að haga ákvæðum þessum á þá lund að náðst hefði meiri árangur í þá átt að verðbólgan hefði hjaðnað. En það hefur verið farinn þessi meðalvegur og það hefur verið gert samkv. ábendingum sem komið hafa fram frá þeim samtökum launamanna, sem ætla má að þetta snerti mest. Ég fyrir mitt leyti sætti mig við að gera þá breytingu á frv. og láta hér við sitja, af því að mér er ljóst að það verða ekki gerðar á þessu breytingar nema í þolanlegu samkomulagi við þá aðila sem hér eiga hlut að máli. Það þýðir ekki að vera að setja um þessi efni ákvæði sem verða dauður bókstafur. En vitaskuld verður að játa það hreinskilnislega, að með þeirri skipan, sem nú er gert ráð fyrir í frv. þessu varðandi þessi mál, er ekki náð því markmiði sem ríkisstj. hafði sett sér um hjöðnun verðbólgu og fram kom í aths. við frv. um viðnám gegn verðbólgu frá því í nóv., en þar hafði verið sett það mark að koma verðbólgunni niður í eða niður fyrir 30% á þessu ári. Það er auðvitað ljóst að það mark næst ekki. Svo eru menn með spádóma um það hvar markið verði. Þjóðhagsstofnun nefnir samkv. nýjustu tölu, sem ég hef frá henni, 35. Vinnuveitendasambandið hefur reiknað út að hún verði 40. Það er í rauninni fróðlegt að fá slíka útreikninga, en reyndin verður að skera úr því, hver niðurstaðan verður. Og þref um eitt eða tvö prósentustig til eða frá held ég að almenningur skilji tæpast. Allir spádómar í þessu efni geta brugðist, hversu vel sem til þeirra er vandað, og það af ýmsum ástæðum. En þetta er það sem menn komast næst. Samkvæmt nýjasta útreikningi, sem ég hef frá Þjóðhagsstofnuninni, er gert ráð fyrir að eins og þetta lítur út núna og í þeirri mynd sem frv. er í nú verði almenn prósentuhækkun verðbóta 1. júní 7%, en á launum undir 210 þús. 9%. En að öllu 6breyttu hefði Þjóðhagsstofnunin reiknað með 11–12% - kannske eitthvað meira. Auðvitað er ekki ástæða til þess að fara í felur með það, sem liggur í augum uppi, að af þessum ákvæðum leiðir að menn fá færri krónur en þeir hefðu fengið 1. júní og svo áfram á þessum tímabilum. Krónutöluhækkunin verður kaupmáttarrýrnun fyrst í stað. Það leiðir af fækkandi krónum fyrst í stað. Hins vegar geta menn svo haft reynsluna í huga og athugað hversu drjúg krónutöluhækkunin hefur reynst þeim til kaupmáttaráhrifa á þriggja mánaða tímabilinu. Ég hygg að reynslan sýni að áhrifin af krónutöluhækkun hafi ekki dugað nema svo sem 1–2 mánuði, þá eru þau búin. Og ég hygg að það sé sannast, þegar lítið er til ársins í heild, að ekki sé þarna um kaupmáttarrýrnun af þessum ástæðum að ræða - eða a. m. k. svo litla að það sé ekki orð á gerandi. Ég veit ekki betur en að svo sé. En það er náttúrlega orðið trúaratriði hjá mörgum, að það sé aðalatriðið að fá krónutöluhækkun. Þess vegna er mikil tregða á því að gefa nokkuð eftir í þessum efnum eða slaka á eða prófa nýjar leiðir. Þó hygg ég að þetta sé að breytast og þeir menn séu alltaf að verða fleiri og fleiri meðal allrar þjóðarinnar sem gera sér grein fyrir því, að krónutalan ein hefur ekki allt að segja - aðalatriðið er kaupmátturinn - og gera sér grein fyrir þeirri staðreynd, að þó að svo og svo mikil krónutöluhækkun hafi komið dugar hún ákaflega stutt. Áhrif hennar eru komin út í veður og vind eftir stuttan tíma og þá hafa þeir lítið borið úr býtum, en fengið hins vegar í meðgjöf alla þá óþurftarkvilla sem verðbólgunni fylgja. Ef marka má orð manna er það svo, að fleiri og fleiri eru farnir að átta sig á þessari staðreynd og fleiri og fleiri tala um hvílíkur bölvaldur verðbólgan sé, hvílík nauðsyn sé að reyna að ráða niðurlögum hennar og gera ráðstafanir. En þegar á að hefjast handa og gera ráðstafanir í þá átt reynir fyrst á hver hugur fylgir máli. Það er skiljanlegt að þessi mál séu viðkvæm, og það verður að fara með þau sem slík. Það er takmarkað hvað hægt er að komast áfram í þessum efnum með hreinu valdboði. Þess vegna verður að reyna að fá samkomulag um þessi efni eftir því sem kostur er. Það eitt getur tryggt að ákvæði af slíku tagi verði meira en bókstafurinn einn. Ég vona að í þessu efni hafi okkur tekist að komast niður á þann grundvöll. - Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þennan kafla. Í IX. kafla frv. er fjallað um vinnumarkaðsmál. Þar er kveðið á um stofnun sérstakrar vinnumálaskrifstofu innan félmrn., þar sem samræmd verði upplýsingasöfnun og skýrslugerð um atvinnumál launafólks á landinu öllu. Enn fremur beiti vinnumálaskrifstofan sér fyrir ráðstöfunum í því skyni að greiða fyrir tilfærslum starfsmanna milli atvinnugreina, veiti öryrkjum og unglingum aðstoð við að finna vinnu við þeirra hæfi og geri tillögur um úrbætur á sviði atvinnumála. Ég held að þetta sé ekki lítilvægt hlutverk. Loks er það nýmæli í þessum kafla, að afvinnurekendum er gert skylt að tilkynna vinnumálaskrifstofunni og viðkomandi verkalýðsfélagi með fyrirvara ráðgerðar breytingar í rekstri er leiði til uppsagnar starfsfólks. Að því er þetta ákvæði varðar er hægt að hugga menn með því, að það er fyrirmynd til fyrir því, en hefur ekki fyrst verið hugsað hér á Íslandi. Það er í sænskum lögum svipað ákvæði. Þá er vinnumálaskrifstofunni falið að fylgjast náið með þróun atvinnumála og gera tillögur um úrbætur í þeim efnum. Þannig er í þessari grein sumpart um að ræða nánari útfærslu á starfi sem þegar hefur verið hafið, en einnig kveðið á um ýmis nýmæli á þessu sviði í því skyni að koma á samræmdri og bættri skipan atvinnumála. Í X. kafla er fjallað um verðlagsmál, þar sem fyrst og fremst eru gerðar tillögur um hvernig styrkja megi verðlagseftirlit og verðskyn neytenda jafnframt því sem lagaákvæði eru sett um athuganir á innflutningsverðlagi. Þessar tillögur eru liður í undirbúningi að gildistöku laga nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Þá er um nokkrar breytingar að tefla á 8. og 12. gr. þessara verðlagslaga sem eiga að koma til framkvæmda 1. nóv. n.k. Eftir þær breytingar, sem hv. Ed. hefur gert á þeirri grein frv. sem svarar til 8. gr. í verðlagslögunum, held ég að segja megi að þar sé ekki um mjög verulega breytingu að ræða frá 8. gr. í lögunum. Um það skal ég ekki fjalla nánar. Ég skal ekki heldur ræða neitt sérstaklega um XI. kaflann, varðandi jöfnunarsjóðina, Verðjöfnunarsjóð og Aflatryggingasjóð, heldur vísa til aths. þar um. XII. kaflinn þarfnast ekki neinna skýringa. Herra forseti. Ég hef þá gert grein fyrir efni þessa frv. í einstökum atriðum. Ég held að óhætt sé að segja, að þetta frv. feli í sér markverða tilraun til að ná tökum á verðbólgunni og þeim óstöðugleika sem einkennt hefur íslenskt efnahagstíf, um leið og komið er á skipulögðu samráði við samtök launafólks, bænda, sjómanna og vinnuveitenda og lagður grunnur að skynsamlegri áætlanagerð á sviði efnahagsmála. Auk þess felur frv. í sér tilraun til þess að taka með nýjum tökum á þeim sérstöku vandamálum, sem að okkur steðja þessa dagana, þar sem er bæði hin stórfellda olíuverðshækkun og eins takmörkun sem talin hefur verið nauðsynleg á sókn fiskiskipa í ofveidda fiskstofna. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. segir m. a. að vinna skuli að gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar, sem marki stefnuna í atvinnumálum, fjárfestingarmálum, tekjuskiptingu og kjaramálum. Jafnframt verði mörkuð stefna um hjöðnun verðbólgu í áföngum og ráðstafanir ákveðnar sem nauðsynlegar eru í þessu skyni, m. a. endurskoðun á vísitölukerfinu, aðgerðir í skattamálum og mótun nýrrar stefnu í fjárfestingar- og lánamálum. Þær ráðstafanir, sem gripið var til í sept., voru má segja fyrsti áfangi þessa verks, og þær ráðstafanir, sem gerðar voru samkv. viðnámslögunum í nóv. voru þá annar áfanginn. Hér er um þriðja áfangann að ræða. Og ég leyfi mér að fullyrða að hann sé byggður á og sé í samræmi við samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna. Meginefni frv. er að marka stefnu í efnahagsmálum til næstu ára, að bæta skipulag og stjórntæki efnahagsmála í landinu, að grípa til ráðstafana þegar í stað á sviði fjármála, peningamála, lánamála, verðlagsmála og sveiflujöfnunar í s jávarútvegi sem svari kalli á líðandi stund, að búa í haginn fyrir efnahagslegar framfarir og bætt lífskjör í landinu á grundvelli auðlinda lands og sjávar. Frv. fjallar þannig um marga mikilvæga þætti efnahagsmála. Auðvitað eru margir þættir þar fyrir utan. T. d. verður sjálfsagt á það bent, að þarna sé ekki að finna ákvæði um skattamál, þarna sé ekki að finna ákvæði um innflutnings- og gjaldeyrismál. Ég vil segja það, að á næstunni verður flutt frv. um innflutnings- og gjaldeyrismál og unnið er að endurskoðun skattalaga. Auðvitað eru þetta hvort tveggja mikilvægir þættir í mótun stefnunnar í efnahagsmálum. Ég verð að endurtaka, að með þessu frv. er verðbólguhjöðnunarmarkmiðum viðnámslaganna frá því í nóv. ekki náð. Það er sumpart af því að það hefur verið tekið tillit til ábendingar umsagnaraðila, en sumpart af því að atvinnuöryggi hefur verið sett í efsta sæti. En ég vil eindregið vara við því, þegar þetta frv. er metið og áhrif þess, að einblína bara á verðbótakaflann. Það eru mýmörg önnur ákvæði í frv., t. d. varðandi stjórn efnahagsmála, sem geta haft þýðingu og geta, ef framkvæmd á þeim tekst vel, eins og ætlunin er, haft mjög mikilvæg áhrif. Það er alveg tvímælalaust forsenda þess, að unnt verði að koma á bættri skipan við stjórn efnahagsmála, að dregið verði úr verðbólgunni með samræmdum aðgerðum, sem þannig séu valdar að hvorki sé atvinnuöryggi teflt í tvísýnu né efnahagslegu jafnvægi eða fjárhagslegu öryggi þjóðarinnar út á við raskað. Til þess að slíkar ráðstafanir beri tilætlaðan árangur þarf skilning og víðtækt samráð og samstarf allra þeirra sem hlut eiga að máli. Verðbólgan hefur á undanförnum árum fært íslenskt efnahagslíf og ýmsan opinberan rekstur svo úr skorðum að lífskjör hafa ekki batnað í kjölfar bættra ytri skilyrða, þar sem hún rýrir beinlínis vöxt þjóðartekna og þar með þjóðarhag og til lengdar geta kjör launþega því aðeins batnað að þjóðartekjur vaxi. Við viljum halda því aðalsmerki íslenskra efnahagsmála á undanförnum árum að allir hafi næga atvinnu. Það tekst okkur ekki ef verðbólgan fær óáreitt að naga að rótum þjóðlífsins og atvinnuöryggis. Úr henni verður að draga. Afleiðingar verðbólgunnar bitna á þjóðfélaginu í heild. En þegar til lengdar lætur bitnar hún þó þyngst á þeim launþegum, sem lakast eru settir, og á sparifjáreigendum. Að sjálfsögðu er mér ljóst að í þessu frv. kunna að vera ákvæði sem orka tvímælis, og auðvitað er ekkert óeðlilegt við það, þó að skoðanir um það geti orðið skiptar og menn kunni að verða á móti því, ég tala ekki um stjórnarandstæðinga. en slíkt gæti jafnvel hent einhverja stjórnarliða. Við þessu er ekkert að segja. Við höfum allir rétt til þess að fara eftir okkar sannfæringu og samvisku. Það eru ákaflega dýrmæt réttindi að hafa slíkt frelsi. Það eru svo dýrmæt réttindi að þau eru kaupandi því verði, þó að þau leiði til þess að stöku sinnum fari einstaka maður sér að voða vegna þess.



Herra forseti. Frv. það til l. um stjórn efnahagsmála o. fl., sem hér er til 1. umr. í Nd. Alþ., hefur átt sér langan aðdraganda eins og kunnugt er. Bjartsýnir menn gátu e. t. v. hugsað sér að efnislega hefðu ráðstafanir núv. hæstv. ríkisstj. byggst á einhverjum þvílíkum þáttum, sem í frv. fetast, þegar í septembermánuði s. l. En því var ekki að heilsa og ríkisstj. hóf göngu sína með bráðabirgðaúrræðum sem voru afsökuð með því að tími ynnist ekki til þess að gera varanlegar ráðstafanir til úrlausnar aðsteðjandi vandamálum. Og tímamörkin voru sett til 1. des. En þá var enn á ný gripið til bráðabirgðaúrræða. Hæstv. forsrh. talaði að vísu áðan um fyrsta og annan áfanga og svo þetta frv. sem þriðja áfanga efnahagsráðstafana. Það hefur sem sagt tekið hátt í 9 mánuði að koma þessu frv. til l. um stjórn efnahagsmála það langt áleiðis sem raun ber vitni. Fæðingarhríðir þess hafa verið harðar og strangar, og segja má um það, eins og fleygt hefur verið, að fjöllin tóku jóðsótt og fæddist lítil mús. Sannleikurinn er sá, að efnislega er þetta frv. ákaflega rýrt. Það sem meira er, er e. t. v. að í frv. felst uppgjöf hæstv. ríkisstj., nokkurs konar gjaldþrotayfirlýsing, ef í huga eru hafðar þær ráðstafanir sem ríkisstj. hóf feril sinn með í byrjun sept. s. l. Eins og kunnugt er byggðust ráðstafanir hæstv. ríkisstj. þá á þrem höfuðþáttum. Í fyrsta lagi þóttist ríkisstj. vera að setja samningana í gildi. Hún var að hækka kaup að eigin sögn, en þegar 1. des. s. l. lækkaði hún kaupið um 5% eða 8%, eftir því hvort menn taka niðurgreiðsluaukninguna með í reikninginn, eða ekki, og nú er ráðgert að dregið verði úr vísitölugreiðslum um 21/2 prósentustig, 41/2 prósentustig eða 61/2 prósentustig, eftir því hvaða stjórnarliðar túlka efni frv. eða um hvaða launaflokka er að ræða,.og frekari skerðingar eru boðaðar seinna á árinu. Hvað launaþáttinn snertir hóf ríkisstj. að eigin sögn feril sinn með því að hækka laun til þess svo síðan að glíma við það vandamal að lækka launin meira en hún jafnvel að eigin sögn telur sig hafa hækkað þau í byrjun stjórnarferils síns. Annar höfuðþátturinn í upphafsgöngu ríkisstj., sem hún hefur stært sig mikið af, var aukning niðurgreiðslna. Þessi aukning niðurgreiðslna og afnám söluskatts af matvörum átti að lækka verðbótavísitöluna um 7.5% þá þegar í sept. og lofað var 3–3.5% til viðbótar í des. Við þetta var út af fyrir sig staðið. En ríkisstj. reisti sér slíkan hurðarás um öxl með þessum ráðstöfunum að nú er eitt höfuðinntak þess frv., sem hér er til umr., að draga úr niðurgreiðslum, að lækka niðurgreiðslur í áföngum á þessu ári, árinu 1980 og 1981. Það er þess vegna ljóst, að ríkisstj. hefur hvað varðar ýmsa höfuðþætti í stefnumiðum sínum við upphaf göngu sinnar gefist upp og lýst upphaflega stefnu gjaldþrota með flutningi þessa frv. En þá er eftir þriðji höfuðþátturinn sem fólst í aðgerðum ríkisstj. í sept. s. l. og er í raun og veru ranghverfan á hækkuðu kaupi og hækkuðum niðurgreiðslum, en það er aukin skattheimta. Þessi þriðji höfuðþáttur, sem einkenndi upphaf þessarar ríkisstj., stendur óhaggaður. Skattheimtan heldur áfram og jafnvel er útlit fyrir að svo verði í auknum mæli í framtíðinni, þótt hagræðið, sem ætlunin var að veita með hækkuðum launum og auknum niðurgreiðslum, sé löngu horfið, þessi aukna skattheimta er í raun og veru til þess fallin að auka þann vanda sem við höfum átt við að glíma. Ég mun e. t. v. hverfa að þessum atriðum nánar þegar ég ræði einstaka þætti frv., en áður en ég geri það er þó alveg sérstaklega ástæða til að geta um það, að skattar hafa sjaldan eða aldrei verið auknir jafnmikið og í tíð núv. ríkisstj. né jafnfjölskrúðugir nýir skattar verið á lagðir. Í brbl. voru, eins og kunnugt er, lagðir viðbótartekjuskattar og viðbótareignarskattar á einstaklinga og félög með afturvirkum hætti. sem ekki er viðunandi í lýðræðisríki. Þá var vörugjald hækkað. Þá var og lagt sérstakt gjald á ferðagjaldeyri. Síðan hélt þessi skattaálagning áfram með gerð og frágangi fjárl., þar sem tekjuskattur var hækkaður á einstaklinga og félög - og ekki með neinum smátækum hætti. Samkv, fjárl. hækkaði eignarskattur einstaklinga um 94%, eignarskattur félaga um 134%, tekjuskattur einstaklinga um 95% og tekjuskattur félaga um 94%. En þessu til viðbótar voru ýmsir aðrir skattar á lagðir, eins og sérstakur skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, sérstakur skattur, sem gefið var nafnið nýbyggingagjald, og eins og kunnugt er var verðjöfnunargjald af raforku hækkað. Ég ætla ekki að þetta sé tæmandi upptalning, og hlýt a. m. k. að bæta við þessa upptalningu stórhækkuðum skattaálögum af hálfu sveitarfélaganna í landinu. Þessar stórhækkuðu skattaálögur halda áfram og það sér ekki fyrir endann á þeim, en það, sem ætlunin var að verja tekjum af þeim til, er nú að engu orðið. Í stað þess málamyndagernings, sem var á ferðinni til að setja samningana í gildi og hækka kaup, er honum breytt í andhverfu sína og kaup lækkað. Í stað þess að niðurgreiðslur voru hækkaðar er sú fyrirætlun að engu orðin og hefur einnig snúist í andhverfu sína, lækkaðar niðurgreiðslur. Í I. kafla þess frv., sem hér er til umr., er rætt um stefnumörkun í efnahagsmálum í 1. gr. Út af fyrir sig held ég að við getum verið sammála um þá stefnumörkun. Hins vegar er meira álitamál, hvaða erindi slík stefnumörkun á í lög. Við þurfum fyrst og fremst að setja í lög ákvæði um þær leiðir sem við viljum fara til þess að ná tiltekinni stefnu. Í 2. gr. er gert ráð fyrir að fyrir Alþ. sé lögð þjóðhagsáætlun til kynningar. Það hefur verið gert, og þau tímamörk, sem þarna er um að ræða, eru út af fyrir sig ágæt. Um I. kafla er raunar ekkert sérstakt að segja umfram það sem segja má um fyrstu 30–32 greinar frv., að þar er um stefnuyfirlýsingar að ræða, sem ekki eiga heima í lögum, eða ákvæði, sem þegar er lagaheimild fyrir. Það er þó rétt að fara nokkrum orðum um sumar þessara greina og kafla, vegna þess að í þeim felst stefnuyfirlýsing, eins og t. d. II. kaflanum, sem þó er ákaflega breyttur frá því sem var í upprunalegu frv. Alþfl.-manna, sem mun vera fyrirrennari þessa frv. Í frv. Alþfl.-manna, sem birt var í Alþýðublaðinu og aldrei hefur hins vegar séð dagsins ljós hér á Alþ., var getið um kerfisbundið samstarf aðila vinnumarkaðarins og samstarfsstofnun þessara aðila. Þeir Alþfl.-menn töluðu líka á sínum tíma um kjarasáttmála. Í einhverri útgáfu af mörgum af frv. eða frv.-hugleiðingum hæstv. forsrh. var rætt um kjaramálaráð. Í þeim greinum sem falla undir II. kafla, er ekki um slíkt að ræða og eingöngu talað um óformlegt samráð við aðila vinnumarkaðarins. Slíkt samráð hafa ríkisstj. ávallt haft og hafa eðli málsins samkv. heimild til slíks án þess að fest sé í lög, og því eru þessar greinar algerlega þýðingarlausar og hafa ekkert gildi. Athyglisvert er líka að sú ríkisstj., sem stofnuð var með þeirri yfirlýsingu að hafa sérstakt náið samstarf við aðila vinnumarkaðarins, hefur hlotið mjög þunga gagnrýni fyrir skort á slíku samráði. Á ég þar ekki eingöngu við gagnrýni af hálfu vinnuveitenda, en við þá hefur í rauninni ekkert samráð verið haft og fram hjá þeim gengið algerlega. Ég á einnig í þessum efnum við Alþýðusamband Íslands, Verkamannasamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, Samband bankamanna, að ég tali ekki um Sjómannasambandið. Öll þessi samtök og forsvarsmenn þeirra hafa gagnrýnt hvernig ríkisstj. hefur haldið á samráði við samtökin, sem ríkisstj. þó lofaði með fjálglegum orðum að skyldi vera höfuðaðferð hennar til þess að komast að niðurstöðu er leiddi til samkomulags þessara aðila. Auðvitað er það ekki líklegt til kjarasáttmála, að ég tali nú ekki um til þjóðarsáttar, að ganga fram hjá einstökum hagsmunasamtökum, eins og t. d. vinnuveitendum, nema menn vilji stefna í hreinan ríkiskapítalisma, eins og e. t. v. er óskadraumur sumra stjórnarliða, en er eitthvert versta hagkerfi sem hugsanlegt er og ólíklegast til þess að skapa grundvöll og skilyrði fyrir bættum kjörum þjóðfélagsþegna, og eru þar fordæmin austantjalds víti til varnaðar. Ég skal fara fljótt yfir sögu varðandi III. og IV. kafla, þótt ég nefni þar einstök atriði, þar sem ég á von á að þeim verði gerð frekari skil af öðrum fulltrúa Sjálfstfl. hér í deildinni. Í 6. gr. er rætt um að frv. til fjárl. skuli byggt á sömu forsendum og þjóðhagsáætlun. Þegar á þessu ári er í fjárlögum þessa árs og þjóðhagsáætlun þessa árs brotið í bága við þessa grein, þar sem frv. til fjárl. er byggt á desemberverðtagi, en ekki á því verðlagi eða verðlagsspá sem þjóðhagsáætlun gerir ráð fyrir. Þá vildi ég láta það koma hér fram, vegna þess að hæstv. forsrh. talaði um að þetta frv. væri byggt á því að ekki væri stofnað til nýrra stofnana eða skrifstofa, að lengi hefur það verið talið æskilegt og ég hef oft haft orð á því, m. a. í stefnuræðum sem þáv. forsrh., að æskilegt væri að gera fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun til lengri tíma, t. d. til þriggja ára. Það hefur ekkert verið því til fyrirstöðu lagalega séð. En ástæðan til þess, að það hefur ekki komist í framkvæmd, er beinlínis sú, að Þjóðhagsstofnun hefur ekki haft mannafla eða tíma til þess að útbúa slíka áætlun og hefur hún þó verið í smíðum á undanförnum árum. Ég hlýt að lýsa því sem minni skoðun, að rétt sé að taka framlög til sjóða og einstakra verkefna úr ríkissjóði til endurskoðunar á hverju ári. En í 8. gr. segir ekkert efnislega um það, hvert markmiðið í þeim efnum skuli vera, og hefur því enga þýðingu. Það verður að koma fram fyrir lok þessa árs, hver stefna ríkisstj. er í þessum efnum. 8. gr., eins og hún stendur í frv., segir ekkert um það og hefur því enga þýðingu. Ég hef þegar getið um það, að 9. gr. lýsir fráhvarfi ríkisstj. frá fyrri stefnu. Það er athyglisvert, að fulltrúar Alþb. í ríkisstj. standa að inntaki þessarar greinar, en engir hafa sem þeir hrósað sér af því að auknar niðurgreiðslur hafi verið þeirra verk. Hlýtur því samdráttur niðurgreiðslna einnig að vera á þeirra ábyrgð. En í raun og veru er athyglisvert að rifja upp hversu gersamlega þýðingarlaust stökkið í aukningu niðurgreiðslna var í sept. í baráttunni gegn dýrtíðinni. Við útreikning á verði á landbúnaðarvörum miðað við 1. mars hafði verðlagsgrundvöllur landbúnaðarvara hækkað um rúmlega 6%, en útsöluverð landbúnaðarvara hækkað um 12–20%. Það var vegna þess að verðið slær langtum alvarlegar út í útsöluverðinu eftir því sem niðurgreiðslur eru stærri hluti af heildarverðmæti landbúnaðarafurða. Og því er það að hækkun niðurgreiðslna á landbúnaðarvörum er skammgóður vermir. En auk þess hafði ríkisstj. ekki mátt í sér eða fjárhagslega getu að bakhjarli hjá ríkissjóði til að standa jafnvel við það niðurgreiðslustig sem ákveðið var með brbl. í sept. og lagasetningu í lok nóv. Það skortir í fjárl. á það nú, að því er talið er, um 3 milljarða kr. Ef halda á sér innan marka fjárl. þýðir þetta verðhækkun á landbúnaðarvörum til viðbótar annarri fyrirsjáanlegri hækkun. Eingöngu þessi fjárvöntun í fjárveitingum úr ríkissjóði á þessu ári til þess að standa við stefnumið ríkisstj. eins og því er lýst í samstarfsyfirlýsingu hennar, að niðurgreiðslur skuli vera áfram á sama stigi á þessu ári og var ákveðið í lok síðasta árs, leiða af sér væntanlega um 2–3% hækkun á framfærsluvísitölu. En þessu til viðbótar koma auðvitað aðrar hækkanir sem fyrirsjáanlegar eru á landbúnaðarvörum, eins og t. d, áburðarverðshækkun sem fyrirsjáanleg er. Áburðarverksmiðjan mun hafa sótt um rúmlega 50% hækkun. Áburðurinn er 10% í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara. Það þýðir að verðlagsgrundvöllurinn hækkar um rúmlega 5% og þegar af þeirri ástæðu munu landbúnaðarvörur hækka um álíka mikið og hækkunin var 1. mars eða um milli 10 og 20%. Síðan er sagt í 9. gr. að þess skuli jafnan gætt að ákvarðanir við niðurgreiðslur miðist við að sem minnstar sveiflur verði í þeim. Þetta er þveröfugt við aðferðir hæstv. ríkisstj. En út af fyrir sig er ánægjulegt að ríkisstj. skuli hafa séð að sér og vilji nú hverfa á heilbrigðari brautir. Í 10. gr. er talað um að gera skuli tillögur um 1000 millj. kr. lækkun á ríkisútgjöldum á þessu ári. Er út af fyrir sig ekkert nema gott um það að segja. En það minnir aftur á móti á ákvæði sem var í fyrri ráðagerðum ríkisstj., þar sem talað var um að dregið skyldi úr útgjöldum síðasta árs eða heimild fengin til þess að lækka útgjöld um allt að 2 milljörðum kr. og tekið fram að það tæki til fjárveitinga utan fjárlaga. Þetta var í brbl. í sept. s. l., eða í frv. til l. um kjaramál, og var afgreitt þannig, að því er ég hygg, frá Alþ. í haust. Það hefur ekkert heyrst um árangur varðandi nýtingu þessarar heimildar, nema komið hefur nýleg grg. frá fjmrh. sem segir allt annað en að þessi heimild hafi verið nýtt. En ég skal ekki gera þá grg. að sérstöku umræðuefni, á von á því að það verði gert af öðrum. Í 11. gr. er síðan það markmið sett að heildartekjur og útgjöld á fjárl. haldist innan marka sem svara til 30% af vergri þjóðarframleiðslu. Ég hef áður sagt frá því opinberlega, að við sjálfstæðismenn teljum þetta allt of háa viðmiðun. Vissulega má segja að 11. gr. hafi ákaflega lítið gildi og það verði að koma fram í gerð fjárl. sjálfra hvað þau hafa í för með sér varðandi heildartekjur og útgjöld miðað við verga þjóðarframleiðslu. Á yfirstandandi ári er áreiðanlega farið yfir þessi mörk, sem þó eru sett of há 30%. Líklega er talið að heildartekjur og útgjöld á fjárl. séu nálægt 32% af vergri þjóðarframleiðslu á yfirstandandi ári. Við sjálfstæðismenn töldum að fráfarandi ríkisstj. hefði komist niður fyrir 28% markið hvað snertir útgjöld fjárl. miðað við verga þjóðarframleiðslu, og við vorum ekki ánægðir með þann árangur. Þess vegna getum við ómögulega annað en gagnrýnt harðlega þegar útgjöld ríkissjóðs svara til nálægt 4 prósentustigum hærri upphæðar en við höfðum síðast miðað við. Það þýðir milli 25 og 30 milljarða kr. í aukinni skattheimtu á landsmenn á yfirstandandi ári, og sýnir engin ein tala betur hversu alvarlega horfir í skattaálögum á landsmenn og hve þung ábyrgð núv. ríkisstj. er í þeim efnum. Það er rétt, áður en að IV. kafla er komið og í tengslum við skattastefnu núv. ríkisstj., að unna henni þess sannmælis og hæstv. forsrh. sem flm. þessa frv. að hafa fellt burt ákvæðin um eignakönnunina, sem voru í fyrri útgáfum af frv.-drögum hans sjálfs og áttu eins og sumt annað í þessu frv. upptök sín í frv. Alþfl.-manna. Það er gott til þess að vita að gagnrýni okkar sjálfstæðismanna á þeim fyrirætlunum stjórnarliða, Alþfl.-manna, Alþb. og Framsfl., að stofna nú til nýrrar eignakönnunar hefur borið þann árangur að þeir hafa látið af þeim ráðagerðum, a. m. k. í bili. Í IV. kafla þessara laga er fátt sem ekki hefur í raun verið framkvæmt undanfarið, nema helst eftir að núv. ríkisstj. tók til starfa. Það er t. d. svo komið að lánsfjáráætlun ríkisstj. fylgdi ekki með fjárl. á þessum vetri eins og endranær hefur verið mörg undanfarin ár, a. m. k. í tíð fráfarandi ríkisstj. Nú er hér um bil þriðjungur af árinu liðinn án þess að Alþ. hafi afgreitt fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. Þess er og getið í 20. gr., að heildarfjármunamyndun þjóðarbúsins verði innan við fjórðung af vergri þjóðarframleiðslu á yfirstandandi ári, en frávik þó talin heimil. Þessi grein segir því vitaskuld ekki mikið. En allt útlit er fyrir að sú fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, sem nú er hér til umr., muni sprengja þessi mörk. Þá er spurningin: Hvort gildir 20. gr. í þessu frv. eða fjárfestingar- og lánsfjáráætlunin eins og frá henni verður gengið? Slík viðmiðun í lögum hefur þess vegna afskaplega litla þýðingu ef hún er ekki virt í raun í aðgerðum og samþykktum Alþingis, hvort heldur er viðmiðun um útgjöld ríkissjóðs miðað við verga þjóðarframleiðslu eða heildarfjármunamyndun þjóðarbúsins miðað við þjóðarframleiðslu. Fjárlög annars vegar eða fjárfestingar- og lánsfjáráætlun hins vegar byggjast í raun á þeim grunni og virða þessi mörk. Öll sólarmerki benda til þess í báðum tilvikum, að um einbera sýndarmennsku sé að ræða hjá hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkunum þegar talað er um 30% viðmiðun útgjalda úr ríkissjóði miðað við þjóðarframleiðslu annars vegar og 25% heildarfjármunamyndun þjóðarbúsins miðað við þjóðarframleiðslu hins vegar. Hvor tveggja þessi rammi verður sprengdur. Það er auðvitað rétt, að nauðsynlegt er að takmarka heildarfjármunamyndun ef menn vilja skapa svigrúm fyrir einkaneyslu og samneyslu í þjóðfélaginu, og til þess að sætta launþega og koma á friði á vinnumarkaðinum er nokkuð til þess vinnandi að draga úr heildarfjármunamyndun þjóðarbúsins. Þó skiptir miklu meira máli, að fjármunamyndunin sé með þeim hætti að um arðbærar framkvæmdir sé að ræða. Það getur haft afskaplega slæm áhrif einmitt varðandi friðinn á vinnumarkaðinum til frambúðar ef sú fjármunamyndun, sem er arðbær, er stöðvuð, en hún er grundvöllur batnandi lífskjara og meiri einkaneyslu og raunar samneyslu þegar til lengdar er litið. Ég vil efnislega tjá mig fylgjandi því stefnumiði, sem 21. gr. greinir frá, og bendi á að fráfarandi ríkisstj. gerði þær endurbætur á lánskjörum fjárfestingarlánasjóða, að raunhæfari ávöxtunarkjör þeirra voru virt í framkvæmd, þótt nokkuð skorti á að um eðlilega ávöxtun eigin fjár þeirra væri að ræða. Að svo miklu leyti sem ákvæði þessarar greinar er ætlað að bæta úr því tel ég það til bóta, en bendi í þeim efnum á að auðvitað mun það leiða til þess að lánskjör munu verða óhagkvæmari lántakendum. Við því er þó ekkert að segja vegna þess að í því felst, ef um fullt jafnræði er að ræða eða sömu reglur gilda í öllum fjárfestingarlánasjóðunum, tæki til þess að beina fjárfestingunni í hagkvæmustu farvegina. Ég hlýt að gera efnishlið V. kafla nokkuð að umræðuefni. Sá kafli mun ekki eiga upptök sín í frv. Alþfl.manna, því sem birtist í Alþýðublaðinu fyrir jólin, heldur mun hann eiga upptök sín í tillögugerð Alþb.-manna fyrir eða eftir jól. Óneitanlega ber hann þeim Alþb.mönnum, sósíalistum, þjóðnýtingarmönnum þar í flokki, nokkurt vitni. Sú miðstýring, sem er forsenda þess kafla, er mjög andstæð stefnu okkar sjálfstæðismanna. Ég vil þó taka það fram, svo að ekki megi vitna öðruvísi í orð mín síðar, að ég tel ekki að í þessum greinum sé beinlínis fólgin heimild fyrir framkvæmdavaldið til þess að beita atvinnuvegi og atvinnufyrirtæki valdi, þótt margar greinar beri því vitni að sú hætta er þó fyrir hendi. Ég vil fyrst og fremst benda á orðalag 23. gr., þar sem talað er um að samræming atvinnuvegaáætlana skuli tryggð sameiginlega af ráðh. viðkomandi atvinnugreina ásamt forsrh. Í framhaldi af því er í 24. gr. gert ráð fyrir að ríkisstj. leggi atvinnuvegaáætlanir fyrir Alþ. sem þáltill. eða lagafrv. eftir því sem við á. Þessar ráðagerðir bera því vitni, að hér er ekki eingöngu um áætlanagerð að ræða sem ætlað er að verði til leiðbeiningar, heldur er fyllilega gefið í skyn að um valdbundnar áætlanir sé að ræða. Við sjálfstæðismenn erum algerlega andvígir valdbundnum áætlunum. Ég vil rifja það upp, að í tíð fráfarandi ríkisstj. var sú breyting gerð á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins að krefjast ekki að byggðaáætlanir t. d. væru lagðar fyrir ríkisstj. eða Alþ. til staðfestingar, vegna þess að út í ógöngur var komið. Áætlunargerð er oft og tíðum óskhyggja. Hún getur út af fyrir sig haft vissa þýðingu sem slík. Auðvitað er æskilegt að byggðaáætlanir og atvinnuvegaáætlanir séu samræmdar þannig að ein áætlunin rekist ekki á aðra. En lögbinding slíkra áætlana er auðvitað af hinu illa, eykur miðstýringu í efnahagslífinu og dregur úr framtaki og hugkvæmni einstaklinga og samtaka þeirra. Í þessum kafla er í raun og veru gert ráð fyrir því, að stjórnvöld hafi þessar áætlanagerðir eingöngu og algerlega með höndum. Í hinum 6 greinum í þessum kafla er aðeins gert ráð fyrir því með einni lítilli setningu að samtök í viðkomandi atvinnuvegum komi nokkuð við sögu. Í 23. gr. er sagt: „Við undirbúning atvinnuvegaáætlana og aðgerða til hagræðingar í atvinnurekstri skal leita álits og tryggja samráð við samtök í viðkomandi greinum.“ Það er enn fremur rétt að vara alvarlega við ákvæði 22. gr., þar sem sérstaklega er talað um eflingu atvinnustarfsemi á félagslegum grundvelli, ef í þessu felst mismunun á atvinnustarfsemi eftir því hvert rekstrarformið er. Hvað er átt við með orðalaginu: atvinnustarfsemi á félagslegum grundvelli? Er það atvinnustarfsemi á vegum ríkisins, á vegum sveitarfélaga, á vegum samvinnufélaga, á vegum hlutafélaga, á vegum sameignarfélaga eða á vegum einstaklinga? Hvar eru skilin gerð? Hver er þessi atvinnustarfsemi á félagslegum grundvelli og á ekki að efla alla atvinnustarfsemi og á ekki atvinnustarfsemin að sýna gildi sitt í verki? Ef hún gerir það og öll atvinnustarfsemi situr við sama borð skiptir engu máli hvert rekstrarformið er. Það er svo ein af mótsögnunum í starfi ríkisstj., sem felst í 26. gr., að allra náðarsamlegast á að útvega 1000 millj. kr. að láni á yfirstandandi ári og 2000 millj. kr. á næsta ári til þess að koma á hagræðingu í undirstöðugreinum atvinnulífsins. Þetta er smáölmusa til atvinnuveganna eftir þá skattlagningu, sem um hefur verið að ræða á atvinnustarfsemina í landinu. Hér greinir á með Sjálfstfl. og ríkisstjórnarflokkunum. Við erum þeirrar skoðunar, að ríkisvaldið og hið opinbera sé ekki líklegt til að hafa það hugmyndaflug, þá sköpunargáfu og/eða það framtak sem nauðsynlegt er til þess að stuðla að framförum í atvinnustarfsemi, heldur sé þá hugkvæmni og sköpunarþrá og það framtak að finna hjá einstaklingum og samtökum þeirra. Það er ekki hægt nema að takmörkuðu leyti að hugsa nýmæli eða nýjan vaxtarbrodd í atvinnustarfsemi við skrifborð í opinberum stjórnarskrifstofum, heldur á þetta sér stað úti í atvinnulífinu sjálfu af hálfu þeirra sem í því starfa og stjórna. Í VI. kafla eru ákvæði varðandi peninga- og lánamál. Eru út af fyrir sig athyglisverð ákvæði í 30. gr. varðandi aukningu peningamagns í umferð, sem þó er frávíkjanlegt og segir lítið ef nokkuð umfram það sem er í gildandi lögum. Að minni hyggju hefur Seðlabankinn heimild til að hafa áhrif á peningamagn í umferð. Þó er ánægjulegt að sjá að Alþb.-menn hafa hér tekið upp kenningar Miltons Freeman, sem þeir hafa hingað til á síðum Þjóðviljans ekki haft verulegt álit á. Þá verður og að segja að breyting sú, sem varð á frv. í Ed. með aukningu bindiskyldunnar, sé ekki til bóta. Við sjálfstæðismenn höfum bent á það í stefnuyfirlýsingu okkar í efnahagsmálum, að við vildum afnema bindiskylduna í því formi sem hún nú er og þá um leið endurkaup Seðlabankans á afurðalánum, en fela hins vegar viðskiptabönkunum lánveitingar út á afurðir alfarið, þannig að ekki væru tveir bankar, bæði viðskiptabankar og Seðlabankinn, að fjalla um sömu lánveitingarnar í raun og veru. Til þess að unnt væri að hafa stjórn á peningamagni í umferð og peningamálum almennt kæmi fremur til greina að hafa rétt til þess að binda fjármagn í bönkunum með bindiskyldu er byggðist á útlánum bankanna. Þá er ég í raun og veru búinn að fjalla um þær greinar frv. sem í sjálfu sér eru ekki annað en stefnuyfirlýsingar og ég hef rætt um sem slíkar. Þær eru í besta falli verklagsreglur, umbúðir, eins og bent hefur verið á. Í sambandi við verðtryggingu sparifjár og lánsfjár eru ákvæðin til bráðabirgða í VI. kafla og VII. kafla um margt til bóta, en þó óþarflega flókin ákvæði. Við sjálfstæðismenn bendum í því sambandi á að þeim líklega 14 eða 15 lagagreinum, sem þarna er um að ræða, væri unnt að fækka í 3–4 lagagreinar með því að samþykkja brtt. minni hl. fjh.- og viðskn. við frv. Vilmundar Gylfasonar o. fl., en þær brtt. eru á þskj. 177. Í höfuðatriðum fela þær í sér að Seðlabankinn ákveði fyrst og fremst vexti af útlánum sínum og innlánum, en vextir að öðru leyti og verðtrygging eða viðmiðun við gengi sé ákveðið af innlánsstofnunum, viðskiptabönkum, sparisjóðum og öðrum fjármálastofnunum svo og í frjálsum samskiptum manna á meðal. Ég vil taka það fram, að margt í verðtryggingarkafla frv. er þess eðlis að það fer algerlega eftir framkvæmdinni hvaða áhrif þau ákvæði hafa. Hér er að vísu um ánægjulega framför að ræða bæði hjá fulltrúum Framsfl. og Alþb., að vilja horfast í augu við réttmætan fjármagnskostnað og nauðsyn þess að örva og tryggja sparnað í landinu með því að tryggja hag sparifjáreigenda, en af því leiðir auðvitað að lántakendur verða að greiða þá verðtryggingu. Í þessum kafla er gert ráð fyrir að rekstrar- og afurðalán atvinnuveganna falli undir sérreglu, og þótt meira vald sé í þeim efnum flutt í hendur Seðlabankans með brtt., sem samþ. var í Ed., en áður var ráðgert í frv., er samþykki ríkisstj. áskilið. Nú hefur Seðlabankinn í raun það vald að fjalla um þessi kjör, en hefur hins vegar ekki notað þetta vald og virt skoðanir innan ríkisstj. á hverjum tíma. Í fráfarandi ríkisstj. var einmitt stundum ágreiningur á þessu sviði sem leiddi til þess að Seðlabankinn hélt að sér höndum. En þó áttu sér stað þær framfarir á síðasta kjörtímabili að stöðvuð var rýrnun sparifjármyndunar miðað við þjóðarframleiðslu, sem áður hafði verið í tíð vinstri stjórnarinnar frá 1971–1974, þannig að hefði sú rýrnun ekki átt sér stað hefði bankakerfið nú um 70 milljörðum kr. meira til umráða en raun ber vitni. Þá er og ástæðan til þess að fjalla stuttlega um þá breytingu sem orðið hefur á fjármagnskostnaði afurðalána útflutningsatvinnuveganna, sem nú eru bundin við gengi, en með lægri vöxtum en áður. Í þessu töldu formælendur stjórnarflokkanna að fælist lækkun fjármagnskostnaðar, en reynslan á eftir að sýna hvort svo verður eða ekki. Ef verðbólgan heldur áfram, eins og útlit er fyrir, og samfara lækkar gengi íslensku krónunnar, eins og óhjákvæmilegt er til þess að brúa bilið á milli verðbólgu hérlendis og í helstu viðskiptalöndum okkar, ef ekki er um sérstakan bata í viðskiptakjörum eða aukna framleiðni innanlands að ræða, þá mun fjármagnskostnaðurinn jafnvel verða meiri hjá útflutningsatvinnuvegunum en hann var samkv. þeim reglum sem áður giltu. Þó er hér um virðingarverða breytingu að ræða, sem felst í því að virða þá staðreynd að fjármagnskostnaðurinn verður að koma fram í framleiðslukostnaði eins og annar kostnaður. En ég undirstrika: Við sjálfstæðismenn bendum á þær till., sem við höfum flutt á sérstökum þskj., og á stefnuyfirlýsingu okkar: „Endurreisn í anda frjálshyggju“, varðandi verðtryggingu fjárskuldbindinga. Ég er þá kominn að VIII. kaflanum, um verðbætur á laun. Ég vil einnig varðandi afstöðu okkar til þess kafla leyfa mér að lesa upp, með leyfi forseta, það sem segir um kjaramál í fyrrgreindri efnahagsyfirlýsingu okkar sjálfstæðismanna: „Almennir kjarasamningar verði á ábyrgð aðila, eigi sér sem mest stað samtímis, taki mið af þjóðhagsvísitölu og samrýmist þeim markmiðum að verðbólgan minnki og afkoma atvinnuveganna sé trygg. Samráði aðila vinnumarkaðarins verði beint í fastan farveg. Leitað verði samkomulags við aðila vinnumarkaðarins um nýtt verðbótakerfi, kjaravísitölu. Óbeinir skattar og niðurgreiðslur hafi þar ekki áhrif. Verðbætur miðist við breytingar á viðskiptakjörum.“ Í þessu felst að við viljum koma á frjálsum samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Við skiljum í raun og veru ekki hvernig á því stendur, að núv. stjórnarflokkar standa í vegi fyrir því, að aðilar vinnumarkaðarins setjist að samningaborðinu og fjalli um kaup sitt og kjör Þessir flokkar, sem höfðu það að orði að samningarnir ættu að taka gildi, láta sér það lynda að ekkert er um samningsmál fjallað milli aðila vinnumarkaðarins eftir að samningstímabilið rann út 1. des. s. l., og á ég þá við samninga á sviði almennra stéttarfélaga innan Alþýðusambands Íslands. Frv. það, sem hér er til umr., ber þess ekki vitni að ætlunin sé að stuðla að slíkum samningsviðræðum aðila vinnumarkaðarins í náinni framtíð. Ætlunin er hér eftir sem hingað til að ákveða kaup og kjör landsmanna einhliða af stjórnvöldum. Þetta láta stjórnarflokkarnir sér lynda, þetta láta verkalýðsflokkarnir sér lynda, þetta láta launþegasamtökin sér lynda að mestu leyti enn sem komið er, hversu lengi sem það verður, þrátt fyrir fyrri yfirlýsingar. Í þessu felst afsal launþegasamtakanna á samningsrétti sínum í hendur ríkisvaldsins, sem er fyrirboði þess fyrirkomulags sem er í austantjaldslöndunum, þar sem ríkið segir fyrir um kaup og kjör manna og verkalýðsfélögin eru eingöngu peð á taflborði valdhafanna. Við sjálfstæðismenn erum andvígir slíku fyrirkomulagi og viljum að um hvort tveggja, grunnkaup og vísitölubætur, ef um þær er að ræða, sé fjallað í frjálsum samningum aðila vinnumarkaðarins. Við afsölum okkur ekki með því rétti til þess á löggjafarsamkomu þjóðarinnar að grípa inn í málið, ef þörf krefur, en við álítum að það sé hreint neyðarúrræði. Við stóðum að því að fyrirkomulagi varðandi verðbætur á laun var breytt með febrúar- og maílögunum á síðasta ári. Þá lýstum við því einnig yfir, að um neyðarúrræði væri að ræða þar sem samningstímabili lyki ekki fyrr en 1. des. s. l. og í veði var árangur í baráttunni gegn verðbólgunni. Hefði sú löggjöf fengið að standa, þá hefði verðbólgan komist niður fyrir 30% á síðasta ári. Það er það markmið sem hæstv. forsrh. telur útilokað að ná á þessu ári, jafnvel með þessu frv., en árangur þess taldi hann verða á þann veg að verðbólgan yrði eitthvað um 35%. Aðrir telja að spurning sé hvorum megin við 40% verðbólgan verði á þessu ári. En hefðu febrúar- og maílögin fengið að verka hefði verið grundvöllur fyrir því að koma verðbólgunni niður undir 20% á þessu ári. Menn sjá af þessu hvaða skemmdarverk voru unnin af örfámennri klíku verkalýðsforingja, og menn sjá af þessu, að stjórnarflokkarnir og hinir sjálfskipuðu verkalýðsforingjar kommúnista og krata eru að berjast við eigin draug þegar þeir eru að bítast á um einstök ákvæði í verðbótakafla þessa frv. Við teljum að meðan ekki hefur reynt á að frjálsir samningar geti tekist sé ekki tímabært að löggjafarvaldið kveði á um fyrirkomulag mála, en tökum þó fram hver helstu stefnumið okkar eru varðandi fyrirkomulag verðbóta á laun. Ég skal engan dóm á það leggja, að hvaða niðurstöðu væri unnt að komast í þessum efnum, en tel það lágmarkskröfu til þeirra, sem hafa viljað virða samningsfrelsið, að sú leið verði fyrst farin að aðilar vinnumarkaðarins útkljái sín deilumál sjálfir. Í þessu efni er nauðsynlegt að fá skýrð nokkur þau ákvæði, sem þessi kafli hefur inni að halda, og þá ekki síst ákvæðið til bráðabirgða í lok VIII. kafla eftir brtt. þá er samþykkt var í Ed. Spurningin er þessi: Ef meðlimir Bandalags starfsmanna ríkis og bæja fella samkomulag forsvarsmanna sinna og ríkisstj. og 3% grunnkaupshækkun til þeirra og Bandalags háskólamanna gengur í gildi, hvað verður þá um meðlimi Sambands ísl. bankamanna? Fellur 3% grunnkaupshækkun til þeirra niður undir öllum kringumstæðum um næstu mánaðamót og framvegis án tillits til hvernig fer varðandi atkvgr. innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja? Ég vildi í öðru tagi spyrja: Hvernig fer ef úrslit þeirrar atkvgr. verða t. d. á þá lund, að starfsmenn ríkisstofnana samþykkja samkomulagið og falla frá 3% grunnkaupshækkun, en starfsmenn einhverra þeirra sveitarfélaga, sem sérstaklega greiða atkv. um þetta samkomulag, fella samkomulagið? Fá þeir þá 3% grunnkaupshækkun? Ef ég er ekki leiðréttur, þá mun ég draga þá ályktun. Ég get svo tekið undir með hæstv. forsrh. - og mér þykir það ekkert verra - þegar hann leggur áherslu á að það sé kaupmátturinn sem mestu máli skipti, en ekki krónufjöldinn. Við hæstv. forsrh. stóðum saman um að túlka þá skoðun á síðasta ári, þegar forustumenn Alþb. og Alþfl. hér á þingi töldu að það skipti engu máli hvert kaupgjaldið væri í baráttunni við verðbólguna, það þyrfti ekkert að fjalla um vísitölubótafyrirkomulag, það væri árás á launastéttirnar að skerða vísitölubætur. Það er út af fyrir sig gott að forustumenn Alþfl. og Alþb. hafa skipt um skoðun og líta þó nokkuð raunsærri augum á þessi mál en þeir gerðu í fyrra. En ég vek athygli á því, að þær ráðstafanir, sem er nú verið að gera í kaup- og kjaramálum, eru í fyrstu umferð að vinda ofan af fyrstu ráðstöfunum núv. ríkisstj., þegar hæstv. forsrh. gekk með flokk sinn í þau björg sem kommúnistar og kratar bjuggu honum í þessu stjórnarsamstarfi. - Og kaupmátturinn hefði ekki verið neitt síðri nú í dag eða hingað til hefðu febrúar- eða maílögin fengið að ná þeim árangri sem að var stefnt. Víst er um það, að kaupmátturinn til lengdar hefði orðið meiri. Við sjálfstæðismenn höfum þá skoðun, að þau verkefni, sem um er fjallað í vinnumarkaðsmálakaflanum, IX. kafla, séu í raun verkefni félmrn. og þeirra ráðningarskrifstofa sem starfræktar eru víða um land, en við vörum alveg sérstaklega við ákvæði 54. gr., þar sem við teljum það óframkvæmanlegt. Í X. kafla er fjallað um verðlagsmál. Við erum algerlega andvígir efni þess kafla, bæði eins og frv. kvað á um í upphafi og einnig eftir breytingu sem gerð hefur verið á þeim kafla. Við áttum þátt í því ásamt fyrrv. viðskrh. að setja nýja löggjöf um verðlagsmál á síðasta þingi, löggjöf sem var til þess fallin að vera tæki í baráttunni gegn verðbólgunni, tæki til þess að efla og auka samkeppni og færa húsbóndavaldið á markaðnum í hendur neytenda. Nú er verið í raun að snúa innihaldi þeirrar löggjafar við. Í stað þess að aðalreglan skuli vera frelsi undir eftirliti er aðalreglan núna höft og hömlur - gamla fyrirkomulagið sem hefur gengið sér til húðar á síðustu áratugum og skilað okkur m. a. þeirri verðbólgu sem við höfum búið við. Í þessu efni hygg ég að verði að breyta algerlega um vinnubrögð, ef nokkur árangur á að nást. Í tengslum við verðtryggingu og frelsi á fjármagnsmarkaði þarf að koma frelsi á verðlagsmarkaði eða vörumarkaði og í tengslum við hvort tveggja þetta frjáls samningsréttur aðila vinnumarkaðarins um kaup og kjör. Við verðum að taka út þá vaxtarverki sem e. t. v. stafa af því að brjóta nú í blað í efnahagsmálum, hverfa frá miðstýringu og til frjáls markaðsbúskapar, en sá búskapur einn getur stuðlað að því að við náum árangri í verðbólgubaráttunni. Ég skal ekki vera langorður um jöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Varðandi annan sjóðanna, Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, er um enga breytingu að ræða frá gildandi lögum í raun. Ef um einhverja breytingu er að ræða er hún tekin aftur með síðustu setningunni í 60. gr. frv. Varðandi Aflatryggingarsjóð vörum við við því að ætla sér að skattleggja ofnýtta fiskstofna til þess að greiða með veiðum á vannýttum fiskstofnum. Það felst nægilega mikil skerðing í takmörkun veiði á ofnýttum fiskstofnum og því ekki unnt að skattleggja þær fiskveiðar í ofanálag, enda hæpið að það mundi ná þeim árangri sem að er stefnt. Við vekjum svo athygli á því, að í XII. kafla er víðtæk heimild til ráðh. að setja reglugerðir. Með því að frv. þetta er allt laust í reipunum og unnt er með mismunandi hætti að fylla það út með reglugerðum og við treystum ekki núv. ríkisstj. eða einstökum ráðh. til þess að setja slíkar reglugerðir, þá teljum við ekki ástæðu til þess að styðja þann kafla frekar en aðra kafla frv. Í heild sinni má segja að frv. þetta brjóti í bága við meginstefnu okkar sjálfstæðismanna, þótt einstaka ákvæði þess séu til bóta. Við höfum gert grein fyrir afstöðu okkar til einstakra kafla, en þar sem frv. er á svo mörgum sviðum og í svo mörgum greinum þeim annmörkum bundið sem ég hef getið um, þá teljum við þýðingarlaust að flytja brtt. við frv. og munum greiða atkv. gegn ákveðnum greinum frv. og X. kafla og gegn frv. í heild af þeim ástæðum sem ég hef nú lýst.



Herra forseti. Frá því að frv. hæstv. forsrh. Ólafs Jóhannessonar var lagt fram í ríkisstj. 12. febr. s. l. og til dagsins í dag hafa átt sér stað á texta þess verulegar breytingar sem nauðsynlegt er að átta sig á um leið og umr. fer fram um málið hér á hv. Alþingi. Ég mun nú í fyrstu rekja nokkrar þýðingarmiklar breytingar á frv. þessu og á þeim atriðum, sem helst urðu ágreiningsefni á milli Alþb. annars vegar og hinna stjórnarflokkanna hins vegar. Hæstv. forsrh. lagði frv. sitt fram í ríkisstj. 12. febr. og því var þá einnig útbýtt til opinberrar birtingar, m. a. á blaðamannafundum sem efnt var til, þannig að hér var um að ræða opinbert gagn sem allir áttu aðgang að sem vildu. Þegar frv. þetta kom fram lýstum við ráðh. Alþb. yfir að í því væru veigamikil ákvæði sem við værum algerlega andvígir. Þar var einkum um að ræða þau ákvæði frv. sem snertu launamál og atvinnumál. Að því er atvinnumálin varðaði töldum við að í frv. væru fjölmörg samdráttareinkenni sem gætu haft í för með sér atvinnuleysi ef í framkvæmd kæmust, og við mótmæltum sérstaklega verðbótakafla þessa frv. Í bókun okkar í ríkisstj. 14. febr. s. l. lýstum við þessum viðhorfum okkar mjög rækilega, og sú bókun var birt opinberlega eftir að við höfðum gert grein fyrir henni innan ríkisstj. Alþfl., annar samstarfsflokka okkar í hæstv. ríkisstj., sá hins vegar ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins að gera alvarlegar aths. við þau frv.-drög, sem hæstv. forsrh. lagði fram 12. febr. Samþykkti þingflokkur Alþfl. að standa að frv. forsrh. óbreyttu, eins og það var í öndverðu. Frá þessum tíma, þ. e. a. s. frá 12. febr. og að segja má fram undir síðustu helgi, hefur frv. þetta verið í stöðugri óvissu og stjórnarsamstarfið oft og tíðum verið í verulegri hættu vegna ágreinings um ýmis atriði frv. Það var ekki einasta Alþb. sem gagnrýndi og mótmælti ýmsum ákvæðum hinna upphaflegu frv.-draga. Verkalýðshreyfingin í landinu gerði mjög ákveðnar samþykktir, þar sem veigamiklum ákvæðum frv. var mótmælt. Eftir að þær umsagnir höfðu borist og eftir að Alþb. hafði beitt þeim ráðum sem það átti til þess að breyta frv. þessu, þá áttu sér stað með samkomulagi stjórnarflokkanna í ríkisstj. verulegar breytingar á þessum texta. Hæstv. menntmrh. gerði grein fyrir þessum breytingum við 1. umr. máls þessa í Ed. fyrir nokkru og mun ég ekki fara ítarlega út í samanburð hér, en þó aðeins nefna nokkur atriði sem breyttust verulega og hafa breyst í meðferð stjórnarflokkanna á frv. þessu. Til þess að átta sig á breytingunum er brýn nauðsyn að hafa einnig í huga frv. það sem einn stjórnarflokkanna, Alþfl., birti landsmönnum í málgagni sínu, Alþýðublaðinu, í desembermánuði s. l. Ég tæpi hér á nokkrum meginatriðum. Í frv. því, sem Alþfl. sýndi landslýð í Alþýðublaðinu í des., var gert ráð fyrir að stofnað yrði eins konar kjaramálaráð eða leitað yrði eftir kerfisbundnu samstarfi ríkisvaldsins og aðila vinnumarkaðarins, eins og það var orðað. Þessi stofnun átti að tryggja að allar fáanlegar upplýsingar um hagþróun, afkomu þjóðarbús og fyrirtækja og kaupmátt launa lægju fyrir með rúmum fyrirvara við gerð kjarasamninga, eins og það var orðað. Alþfl. kallaði þetta fyrirbæri í frv. sínu samstarfsstofnun. Þar sagði á þessa teið, með leyfi forseta: „Þessi stofnun beiti sér fyrir samkomulagi um heildarendurskoðun á gerð kjarasamninga í því skyni að einfalda það kerfi og samræma“. Hér var m. ö. o. komin tillaga um fyrirbæri sem stundum hefur verið kallað „hagráð“, og þá átti að yfirtaka hlutverk stéttabaráttunnar í landinu. Hér var sem sagt einn af stjórnarflokkunum kominn með tillögu um að búa til stofnun sem væri í raun og veru byggð á grundvallarhugmyndum Sjálfstfl. um „stétt með stétt“, og þeir möguleikar væru til að stéttirnar settust niður við borð og skiptu þjóðarkökunni á milli sín með einhverju sem kalla mætti „sanngjarn háttur mála“. Hér átti m. ö. o. að afhenda tiltekinni stofnun stéttabaráttuna í landinu. Þegar hæstv. forsrh. lagði frv. sitt fram í ríkisstj. 12. febr. s. l. hafði þetta ákvæði tekið nokkrum breytingum frá því sem það var í frv. Alþfl, í des. En í upphaflegri gerð frv. forsrh. var einmitt oft og tíðum tekið mjög greinilegt mið af þeim vísindum sem Alþfl. hafði birt landsmönnum í desembermánuði. Þannig var að orði komist í frv. hæstv. forsrh. 12. febr.: „Stofna skal kjaramálaráð“ o. s. frv. - „er sé vettvangur samráðs og samstarfs stjórnvalda og launafólks í efnahags- og kjaramálum“. Hér var m. ö. o. komin sú stofnun sem Alþfl. gerði ráð fyrir í frv. sínu. Þessum ákvæðum var mjög harðlega mótmælt af samtökum launafólks í landinu og af Alþb. Þau mótmæli höfðu það í för með sér, að við núverandi gerð frv. eru ákvæði í þessa veru að okkar mati algerlega viðunandi, þar sem ekki er gert ráð fyrir slíkri stofnun, heldur flest einungis í ákvæðum frv. viljayfirlýsing um að efla reglubundið samráð og samstarf stjórnvalda og launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda í efnahags- og kjaramálum. Í öðru lagi vil ég nefna það ákvæði í frv. hæstv. forsrh. og reyndar í frv. þeirra Alþfl.-manna líka, sem laut að niðurfellingu fastra framlaga úr ríkissjóði i ákveðna sjóði. Í frv. Alþfl. í des. hljóðaði þetta svo: „Lagaákvæði, sem kveða á um framlög úr ríkissjóði eftir sjálfvirkum reglum, skulu falla úr gildi með lögum þessum, sbr. 28. gr“. Síðan voru í þeirri grein taldir upp þeir sjóðir sem fella ætti niður framlög til. Í frv. hæstv. forsrh. í öndverðri gerð þess var slegið á mjög svipaða strengi og þannig komist að orði, að fyrir árslok 1979 skyldu ákvæði í lögum, sem kveða á um skyldu ríkissjóðs til fjárframlaga til sjóða eða einstakra verkefna með föstum reglubundnum hætti, tekin til endurskoðunar með það fyrir augum að framvegis skyldu fjárframlög til þessara þarfa ákveðin í fjárl. ár hvert. Hér var því sem sagt slegið föstu að að þessu marki skyldi fyrst og fremst stefna. Í þeirri gerð frv., sem nú er til meðferðar hér i hv. Nd. Alþ., er hins vegar aðeins kveðið á um að þessi ákvæði skuli endurskoðuð fyrir árslok 1979 og kannað að hve miklu leyti fjárframlög til þessara þarfa verði framvegis ákveðin í fjárl. ár hvert o. s. frv. Hér er m. ö. o. um það að ræða að horfið hefur verið frá þeim yfirlýsta ásetningi, sem var í texta frv. 12. febr. og í upphaflegum till. Alþfl., að leggja þessi framlög niður, en því einungis lýst yfir, að þessi mál skuli tekin til endurskoðunar og kannað að hve miklu leyti fjárframlög til umræddra þarfa verði framvegis ákveðin í fjárlögum ár hvert. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé eðlilegt og nauðsynlegt að endurskoða þessi framlög, en hins vegar verði þar að fara að öllu með gát, þar sem hér er í ýmsum tilvikum um að ræða fjárframlög til sjóða sem samningar hafa verið gerðir um, t. d. við verkalýðsfélögin í tengslum við gerð kjarasamninga. Þriðja atriðið, sem ég vil nefna hér, er eitt af mörgum prósentubindingaratriðum sem einn samstarfsflokka okkar, Alþfl., gerði kröfur um í frv. sínu í des. og raunar allt frá því að stjórnin var mynduð. Í frv. Alþfl. í des. var kveðið svo að orði um ríkisumsvif á árunum 1979 og 1980: „Skylt er að halda heildartekjum og heildarútgjöldum ríkisbúskaparins innan marka 30% af vergri þjóðarframleiðslu á árunum 1979 og 1980“. Í frv. hæstv. forsrh. 12. febr. var um mjög svipað ákvæði að ræða, þó að dregið væri úr því nokkuð. Í endanlegri gerð frv. er þessi texti hins vegar svona: „Á árinu 1979 skulu ákvarðanir í ríkisfjármálum við það miðaðar, að heildartekjur og útgjöld á fjárl. haldist innan marka, sem svara til 30% af vergri þjóðarframleiðslu. Svipað markmið skal gilda fyrir árið 1980“. Síðan kemur þessi afdráttarlausi fyrirvari: „Frá þessu skal þó víkja, ef óvæntar og verulegar breytingar verða í þjóðarbúskapnum, og sérstaklega ef ætla má, að hætta sé á atvinnuleysi“. Hér hefur m. ö. o. hættulegt samdráttarákvæði verið gert skaðlaust að mínu mati með þeim eindregna fyrirvara sem er í lok 11. gr. frv. eins og hún hljóðar nú. Í fjórða lagi vil ég nefna hér annað prósentubindingarákvæði, sem hljóðaði svo í frv. því sem Alþfl. lagði fram í málgagni sínu í desembermánuði, með leyfi forseta: „Í því skyni að markmið 17. gr. náist skal Seðlabankinn á árinu 1979 tryggja að aukning peningamagns í umferð fari ekki fram úr 24% yfir árið, að teknu tilliti til árstíðabundinna sveiflna. Samsvarandi markmið fyrir árið 1980 skal vera milli 18 og 20%“. Í frv.-gerð þeirri, sem hæstv. forsrh. lagði fram í ríkisstj. 12. febr., hljóðaði textinn á þessa leið: „Á árinu 1979 skal að því stefnt, að aukning peningamagns í umferð fari ekki fram úr 25% frá upphafi til loka árs, að teknu tilliti til árstíðabundinna sveiflna. Á sama hátt skal að því stefnt, að vöxtur peningamagns verði a. m. k. 5% hægari á árinu 1980 en á árinu 1979“. Í umr. um þetta mál kom það margoft fram, að forráðamenn bankakerfisins í landinu töldu að útlokað væri að framkvæma lagagrein af þessu tagi og þeir lögðu á það áherslu að þeir hefðu í raun og veru engin tæki til þess að tryggja lagaframkvæmd með þessum hætti í jafnmikilli verðbólgu og hér er um að ræða. Þrátt fyrir þetta var haldið mjög fast við þessa prósentubindingu á aukningu peningamagns í umferð, og í endanlegri gerð frv. hljóðar textinn svo í 30. gr.: „Á árinu 1979 skal að því stefnt, að aukning peningamagns í umferð fari ekki fram úr 25% frá upphafi til loka árs að teknu tilliti til árstíðabundinna sveiflna. Á sama hátt skal að því stefnt, að vöxtur peningamagns verði a. m. k. 5% hægari á árinu 1980 en á árinu 1979“. Síðan kemur þessi fyrirvari: „Frá þessum markmiðum má þó víkja, ef óvæntar breytingar verða á þjóðarbúskapnum, t. d. þannig, að atvinnuöryggi sé í hættu eða ef séð er, að forsendur þjóðhagsspár um verðþróun á árinu 1979 standist ekki“. Hér er m. ö. o. kominn inn í frv.-textann mjög ákveðinn fyrirvari. Einn af félögum mínum í þingflokki Alþb. komst þannig að orði á dögunum, að eins hefði ríkisstj. getað botnað þessar prósentubindingargreinar með eftirfarandi ákvæði: „Frá þessum ákvæðum má þó víkja, ef heilbrigð skynsemi krefst þess“. Einn þeirra ásteytingarsteina, sem var í sögulegu stjórnarsamstarfi okkar við framlagningu þessa frv., var um bindiskyldu í bönkunum. Í frv. Alþfl., en þangað má rekja margt af þessum þáttum, var þannig að orði komst í desembermánuði: „Í framangreindu skyni skal Seðlabanka heimilt að hækka bindiskyldu innlánsstofnana frá Seðlabankanum þannig, að nemi allt að 40% af aukningu heildarinnstæðufjár innlánsstofnana án tillits til gildandi ákvæða um hámarksbindingu“. Þessi grein hefði auðvitað haft í för með sér stórfellda skerðingu á fjármagni viðskiptabankanna og möguleikum þeirra á þjónustu við atvinnulífið, þegar þess er enn fremur gætt að viðskiptabankarnir hafa verið látnir taka á sig á undanförnum missirum hækkandi hlutfall viðbótarlána auk þess sem þeir taka áfram, þó í minnkandi mæli sé þátt í skuldabréfakaupum Framkvæmdasjóðs. Í frv. hæstv. forsrh. 12. febr. var ákvæði um það, að innstæðubinding ætti hins vegar að hækka í 30% af heildarinnstæðufé frá hverri stofnun, en þetta hámark miðaðist nú við 25%, og síðan var ákvæði til bráðabirgða í frv. hæstv. forsrh. 12. febr., þar sem svo var að orði kveðið, að þar til öðruvísi yrði ákveðið ættu 35% af innlánsaukningu innlánsstofnana að vera bundin á reikningi viðkomandi stofnunar í Seðlabankanum. Í núverandi gerð frv. er hins vegar, eins og kunnugt er, gert ráð fyrir, að innstæðubinding megi hæst nema 28% af heildarinnstæðufé hjá hverri stofnun, og síðan sagt, að Seðlabankinn geti ákveðið að tiltekinn hluti innlánsaukningar skuli bundinn á reikningi hjá honum, enda fari heildarinnstæða, sem viðkomandi stofnun sé skylt að eiga í Seðlabankanum, ekki fram úr því hámarki sem sett er í 2. mgr., þ. e. a. s. fram úr 28%. Síðan er í þessari grein, eins og hún lítur út núna, sagt að Seðlabankinn skuli setja nánari reglur um framkvæmd innlánsbindingar samkv. 2. og 3. mgr. að fengnu samþykki ríkisstj., en bindiskyldan skal vera hin sama fyrir allar stofnanir. Hér er sem sagt um það að ræða, að heimilt er að binda hæst 28% og tiltekinn hluti innlánsaukningarinnar skuli bundinn á reikningi hjá Seðlabankanum, en þó megi heildarinnstæðan aldrei fara fram úr 28% og þetta verði því aðeins framkvæmt að ríkisstj. samþykki. Í frv. Alþfl., sem kynnt var í Alþýðublaðinu í desembermánuði, var skýlaust ákvæði um að allar fjárskuldbindingar skyldu vera verðtryggðar, þannig að á árinu 1980 yrði því marki náð að raunvextir yrðu jákvæðir, eins og það var orðað í plaggi Alþfl., og þótti mörgum nýjung að því orðalagi, því að lítið hefur frést til neikvæðra raunvaxta til þessa. Í frv. hæstv. forsrh. var síðan allmikill bálkur um verðtryggingu fjárskuldbindinga, eins og kunnugt er. Þar var í meginatriðum um að ræða rammaákvæði sem ríkisstj. og Seðlabankanum er síðan ætlað að fylla út í. Þar var þó ákvæði til bráðabirgða þar sem skýlaust var kveðið á um að ekki einasta skyldu lengri lán, heldur hreint öll lán bera verðtryggingu, til hvaða nota sem þau væru. Þar var t. d. að finna eftirfarandi setningu: „Þegar um lán til mjög skamms tíma er að ræða, þannig að torvelt er að koma við mati á verðtryggingu skal verðtryggingarþáttur vaxtakjara miðast við áætlaðar verðbreytingar“. Í endanlegri gerð frv., sem nú liggur fyrir hv. d., er þessi setning felld niður og þannig ekki kveðið á um það, hvernig skuli farið með skammtímalán. Við núverandi gerð frv. er auk þess sérstakt ákvæði um það, að með sérstökum hætti skuli farið með rekstrar- og afurðalán atvinnuveganna. Í frv. hæstv. forsrh., sem lagt var fram í ríkisstj. 12. febr., var einnig ákvæði um að heimilt ætti að vera að miða við erlendan gjaldmiðil nánast allar innlendar skuldbindingar og viðskiptasamninga, en í núverandi gerð frv. hefur þetta ákvæði verið fellt niður, nema um sé að ræða sérstakar lagaheimildir í því skyni. Ég vil þá einnig geta þess, að í frv. hæstv. forsrh. bæði fyrr og nú er ákvæði um sérstaka vinnumálaskrifstofu ríkisins. Í núverandi gerð frv. hefur verið bætt inn mjög mikilsverðum ákvæðum, sem ég tel nauðsynlegt að vekja athygli á og fagna, en þau er að finna í 52. gr. Þar hefur verið bætt inn ákvæði, þar sem segir: „Verkefni sín skal vinnumálaskrifstofan leysa í samráði og samvinnu við samtök launafólks og vinnuveitenda, eftir því sem kostur er“. Síðar er komið inn í þennan sama kafla mikilsvert ákvæði um að atvinnurekendum sé skylt að tilkynna verkalýðsfélögum og vinnumálaskrifstofunni með tveggja mánaða fyrirvara ráðgerðan samdrátt eða aðrar breytingar á rekstri, er leitt gætu til uppsagnar fjögurra starfsmanna eða fleiri. Hér er um mjög mikilsvert ákvæði að ræða, sem við fögnum. Tilkynningarskylda til verkalýðsfélaganna er inn komin fyrir ábendingar umsagnaraðila, einkum Alþýðusambands Íslands. Ég tel að ég hafi í nokkrum orðum sýnt fram á að ýmis helstu samdráttarákvæði upphaflegs frv. hæstv. forsrh., eins og það var lagt fram í öndverðu, hafi breyst svo að það eigi ekki að vera hætta á að frv. í þeirri mynd, sem það liggur nú fyrir, hafi í för með sér hættu á atvinnuleysi. Einnig held ég að það sé ljóst, að það var vegna þrýstings verkalýðshreyfingarinnar að þessar breytingar fengust fram, því að báðir hinir stjórnarflokkarnir - og alveg sérstaklega Alþfl. - bitu sig fasta í upphaflegan texta forsrh. á þeim hálfa mánuði a. m. k. sem trúlofunarskeið þeirra stóð yfir, hv. 7. þm. Reykv. og hæstv. forsrh. En ekki einasta hafa samdráttarákvæði af ýmsum toga verið gerð skaðlaus í frv. þessu, heldur er komið inn í frv. ákvæði sem við Alþb.-menn teljum afar mikilsvert, en það felur í sér viðurkenningu á nauðsyn eflingar atvinnuveganna og sérstöku átaki í því skyni. Hér á ég við V. kafla frv. um framfarir í atvinnuvegum og hagræðingu í atvinnurekstri. Þar er gert ráð fyrir að rn. einstakra atvinnuvega skuli hafa forgöngu um gerð atvinnuvegaáætlana hvert á. sínu sviði. Við áætlanagerðina á sérstaklega að miða að frekari vinnslu og bættri nýtingu innlendra hráefna og aukinni framleiðni atvinnuveganna og traustum rekstrargrundvelli þeirra. Jafnframt verði kannaðar hugmyndir og áætlanir um nýjar atvinnugreinar er treyst gætu undirstöðu þjóðarbúsins. Við undirbúning og skipulagningu áætlana á samkv. þessum kafla frv. að leggja sérstaka áherslu á skynsamlega og hagkvæma ráðstöfun auðlinda og skipulega landnýtingu til lengri tíma. Enn fremur skal hafa í huga æskilegt jafnvægi milli einstakra atvinnugreina auk þess sem áætlanir stuðli að skipulegri byggðastefnu og eflingu atvinnustarfsemi á félagslegum grundvelli. Þá er í 23. gr. lögð áhersla á nauðsyn samræmingar við gerð atvinnuvegaáætlana og þessa samræmingu á að tryggja sameiginlega af ráðh. viðkomandi atvinnugreina ásamt forsrh. Jafnframt eiga þessir aðilar að sjá um að samræmi sé á milli atvinnuvegaáætlana og fjárfestingar- og lánsfjáráætlana, sem gert er ráð fyrir í IV. kafla frv., og áætlunar þeirrar um meginstefnu í ríkisbúskapnum, sem mælt er fyrir um í 7. gr. þessa frv. Þá er gert ráð fyrir að fela megi opinberum stofnunum, sem starfa að áætlanagerð og tengdum verkefnum, vinnu við gerð atvinnuvegaáætlana, eftir því sem við á. Við undirbúning atvinnuvegaáætlana og hagræðingar í atvinnurekstri skal leita álits og tryggja samráð við samtök í viðkomandi greinum. Í 24. gr. segir að ríkisstj. eigi að leggja atvinnuvegaáætlanir fyrir Alþ. sem þáltill. eða frv., eftir því sem við eigi hverju sinni. Þá er að finna í þessum kafla mikilvægt ákvæði um að til stuðnings áætlanagerðar um atvinnuvegina skuli efla rannsóknastarfsemi í þeirra þágu með hliðsjón af langtímaáætlun Rannsóknaráðs ríkisins um þetta efni, eins og hún verður staðfest af stjórnvöldum. Í 26. gr. er ákvæði um að til hagræðingar í undirstöðugreinum atvinnulífsins eigi að verja á árinu 1979 sérstaklega 1000 millj. kr., og á árinu 1980 er sagt að ríkisstj. eigi að beita sér fyrir sérstakri fjáröflun í sama skyni, að upphæð 2000 millj. kr. Loks er að finna ákvæði í þessum kafla um að efla skýrslugerð um fjárfestingu í atvinnuvegunum og tengja hana fjárfestingaráætlun hvers árs og stefnumarkandi áætlunum fyrir atvinnuvegina. 

Það er allt annað mál.

Þú getur flutt brtt. Við Alþb.-menn teljum að hér sé um að ræða mjög mikilsverð ákvæði um atvinnumál, sem eigi að geta haft í för með sér jákvæða þróun fyrir íslenska atvinnuvegi á komandi árum. Enda þótt við hefðum gjarnan kosið að ganga lengra í þessum efnum að ýmsu leyti, einkum að því er varðar fjárfestingarstjórn, teljum við að hér sé stigið mjög veigamikið skref í rétta átt og þessum kafla í frv. í þeirri gerð, sem það er nú, fögnum við alveg sérstaklega. Ég kem þá að verðlagsmálakafla frv. Í Þeirri gerð þess, sem lögð var fram í ríkisstj. 12. febr., var ákvæði um að lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti tækju gildi fyrr en ætlað hafði verið og lögfest hefur verið, þ. e. a. s. þau tækju gildi 1. sept. í stað 1. nóv. Erfitt átti maður með að finna eðlilegar eða rökrænar skýringar á þessu ákvæði um að flýta gildistöku þessara laga. Verða ekki hafðar hér uppi neinar getsakir í þá áa, hvaðan þessi texti kunni að hafa verið ættaður. En í þessum kafla var svo einnig ákvæði um það, að frá og með 1. sept. 1979 skyldu jafnframt felld niður úr lögum um kjaramál, sem sett voru í sept. s. l., ákvæði sem kveða á um heimild ríkisstj. til afskipta af samþykktum verðlagsnefndar. Við gagnrýndum þessi ákvæði frv. mjög eindregið, og í þeirri frv.-gerð, sem lögð var fyrir Alþ. af hæstv. forsrh., höfðu þessar greinar tekið mjög miklum stakkaskiptum. Þar var í fyrsta lagi ekki um að ræða ákvæði um að flýta gildistöku verðlagsmálalaganna, og í öðru lagi var þar ekki ákvæði um að fella niður íhlutunarrétt ríkisvaldsins um samþykktir verðlagsnefndar, heldur voru komnar inn tvær nýjar greinar sem vöktu mjög mikinn úlfaþyt, bæði hjá Sjálfstfl. og einnig skal viðurkennt að nokkru innan samstarfsflokka okkar. Í þeim samkomulagsumleitunum, sem fram fóru milli stjórnarflokkanna eftir að samstarf þeirra að þessu frv. rofnaði um sinn, hljóðaði þessi grein upp á það, að 8. gr. laga um verðlag o. fl. orðaðist svo: „Þær samþykktir um hámarksálagningu, hámarksverð og aðra verðlagningu, sem í gildi eru þegar lög þessi koma til framkvæmda, skulu gilda áfram. Þegar samkeppni er nægjanleg getur verðlagsráð að fengnu samþykki ríkisstj. vikið frá þessum reglum og m. a. heimilað að fella einstaka flokka vöru og þjónustu undan einstaka verðlagsákvæðum. Hafi slík heimild verið veitt, getur verðlagsstofnun engu að síður skyldað hlutaðeigandi aðila til að tilkynna stofnuninni verðhækkanir.“ Það fór ekkert á milli mála við umr. um lögin um verðlag o. fl. á Alþ. fyrir tæpu ári, að það var 8. gr. frv. sem olli mestum deilum. Greinin er orðuð svo í textanum núna: „Þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag, skal verðlagning vera frjáls. Nú er verðlagning frjáls og getur verðlagsstofnun skyldað hlutaðeigandi aðila til að tilkynna stofnuninni verðhækkanir“ o. s. frv. Hér er um að ræða, eins og allir heyra, verulegan mun á þessum textum, annars vegar á lögunum og hins vegar frv. í núverandi gerð. Þá felst sú breyting einnig í núverandi gerð verðlagsmálakaflans, að felld er niður síðari mgr. 12. gr. laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, en í núverandi gerð greinarinnar í frv. hæstv. forsrh. segir svo: „Verðákvarðanir samkv. 8. gr. skulu miðaðar við afkomu fyrirtækja, sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu.“ Í lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti er að vísu kveðið eins að orði í fyrri mgr. 12. gr., en síðan bætt við eftirfarandi mgr.: „Verð og álagningu má ekki ákvarða lægri en svo, að fyrirtæki þeirrar tegundar, er um getur í 1. gr., fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning, ásamt afskriftum, svo og sanngjarnan hreinan hagnað, þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Eins og heyra má skiptir það verulegu máli, hvort verðlagsnefnd er uppálagt að fara eftir fyrri mgr. einvörðungu eða hvort henni er ætlað að fara einnig eftir ákvæðum seinni mgr. 12. gr., sem hér er gerð till. um að fella niður, en í þeirri mgr. er talað um að álagning þurfi ekki einasta að duga fyrir nauðsynlegum kostnaði við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning og sölu, heldur einnig fyrir afskriftum svo og sanngjörnum hreinum hagnaði þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu. Hér er um að ræða miklu strangara hagnaðarsjónarmið við ákvarðanir verðlagsnefndar en nokkru sinni hefur verið í lögum hér á landi. Það er mikill fengur að því, að breytingar þær skuli hafa náð fram að ganga í samningum stjórnarflokkanna sem koma fram í 57., 58., 59. og 60. gr. þessa frv. Í umr. um þetta mál í hv. Ed. Alþingis var því haldið fram af talsmönnum Sjálfstfl., að með þessum breytingum á lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti væri ég að ganga á bak þeirra orða sem ég hefði látið falla í Ed. þegar hv. d. samþykkti frestun laganna s. l. haust. Ég vísa þessum ásökunum mjög eindregið á bug. Í umr. um málið í hv. Ed. í nóvembermánuði s. l. lagði ég á það áherslu að undirbúa þyrfti miklu betur Verðlagsstofnunina undir það að taka við þeim nýju verkefnum, sem lögin gera ráð fyrir, og ég lýsti því yfir, að ég mundi beita mér fyrir því að hún yrði sem best undir slíkt búin. Hvað sem liður efni 8. og 12. gr. verður um að ræða verulegar breytingar á starfsemi Verðlagsstofnunarinnar frá því sem nú er á verðlagsskrifstofunni. Einnig er gert ráð fyrir ýmsum nýjum stjórnvöldum í þessum lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, m. a. um samkeppnisnefnd, og þar er að finna sérstök ákvæði um neytendavernd og einnig gert ráð fyrir að verðlagsráð verði nokkuð breytt að skipan frá því sem nú er. Ég tel að verkefni Verðlagsstofnunarinnar verði síst minni og breytingar, sem gera þurfi á stofnuninni, verði síst veigaminni við samþykkt þess frv. sem hér liggur fyrir, því að auk þeirra ákvæða, sem ég hef nú getið um og lúta að breytingum á lögum um verðlag o. fl. frá s. l. vori, eru í frv. núna ákvæði sem gera ráð fyrir að verðlagsskrifstofan auki starfsemi sína í því skyni að tryggja sanngjarna verðlagsþróun, að hún eigi að rannsaka verð og álagningarhætti á einstökum vörum og vöruflokkum og birta greinargerðir og fréttatilkynningar þar um o. s. frv. Síðan er í 58. gr. að finna mikilvægt ákvæði þar sem segir: „Skrifstofa verðlagsstjóra skal gera reglulega athuganir á innflutningsvöruverði og bera það saman við verð í öðrum löndum eftir því sem kostur er og birta niðurstöður slíkra athugana almenningi.“ Ég tel að kaflinn um verðlagsmál annars vegar og kaflinn um atvinnumál hins vegar séu að dómi okkar Alþb.-manna ákaflega mikilvæg viðurkenning á okkar pólitísku sjónarmiðum. Þá kem ég að þeim kafla frv. sem mestum deilum hefur valdið. Það er kaflinn um verðlagsbætur á laun. Í upphaflegri gerð frv. hæstv. forsrh. var gert ráð fyrir að gerðar yrðu verulegar breytingar á núverandi verðbótakerfi launa. Þar var í fyrsta lagi um að ræða þær breytingar, að búvörufrádráttur og verðbreytingar á áfengi og tóbaki söfnuðust ekki saman sem sérstakur vísitöluliður. Þar var einnig gert ráð fyrir að óbeinir skattar væru teknir út úr vísitölunni og að niðurgreiðslur, sem nú eru í hámarki, væru teknar út úr vísitölunni. Þar var og um að ræða ákvæði þess efnis, að viðskiptakjör gætu haft skerðingaráhrif á verðbótavísitölu. Loks var þar ákvæði sem gerði ráð fyrir að kauphækkanir mættu aldrei fara fram yfir 5% á þriggja mánaða fresti, það, sem umfram kynni að vera, átti að geyma í 9 mánuði, t. d. frá 1. júní 1979 til 1. mars 1980. Það er erfitt að átta sig á því nákvæmlega hvað þessi ákvæðu hefðu þýtt, og svo merkilegt sem það er hafa okkar reikningsglöðu sérfræðingar ekki sent frá sér nákvæmar tölur um þetta efni sem sýna málið eins og það er í raun vaxið. Ef við gerum hins vegar ráð fyrir að vísitala framfærslukostnaðar á yfirstandandi þriggja mánaða tímabili hækki um 10% hefði kaup samkv. febrúarútgáfu frv. hæstv. forsrh. átt að hækka í mesta lagi um 5%. Mismuninn átti að geyma til 1. mars 1980. Með sama hætti hefði kauphækkun 1. sept. ekki orðið meiri en 5% og mismunurinn geymdur til 1. júní 1980. Á þeim þriggja mánaða tíma, sem kauphækkun 1. sept. á að bæta, er gert ráð fyrir að verðlagshækkanir verði um 8%, og í desember hefði enn átt sér stað 5% kauphækkun enda þótt verðlagshækkanir hefðu orðið 6–7% á næstliðnu þriggja mánaða tímabili. Þennan bakgrunn verða menn að hafa í huga þegar metin er sú niðurstaða sem nú liggur fyrir. Það var m. ö. o. við því að búast að á móti 24% hækkun framfærsluvísitölunnar 1. júní, 1. sept. og 1. des. 1979 hefði komið 12–15% kauphækkun, og þó er ekki endilega víst að það hefði komið út vegna þess að hækkanir skatta til ríkisins af hækkandi erlendu bensínverði hefðu ekki komið inn í vísitöluna, því að þær flokkast sem óbeinir skattar, sem átti að taka út úr vísitölunni, og enn fremur liggur fyrir, að á síðari hluta þessa árs verður að draga nokkuð úr niðurgreiðslum frá því sem var á síðasta hluta ársins 1978 og er enn. Samdráttur í niðurgreiðslum hefði vitaskuld haft í för með sér að kaupið hefði hækkað enn minna þrátt fyrir miklar verðlagshækkanir á þessum tíma. Þegar þessi frv.-texti var lagður fram og kynntur hafði hann það í för með sér að fulltrúar verkalýðsstakanna í vísitölunefnd neituðu að starfa að þeim málum áfram og töldu að frv.-textinn væri sérdeilis ósanngjarn með tilliti til þess að þeir hefðu áður lýst sig reiðubúna til að ræða það að vísitalan yrði sett á 100, eins og það er kallað, frá 1. júní og gjarnan gerist við gerð nýrra kjarasamninga, og um leið hefðu þeir lýst sig reiðubúna til að ræða það, hvort og þá hvernig viðskiptakjaratenging yrði tekin með þegar verðbótavísitala yrði ákveðin. Þegar frv. var lagt fram mánuði seinna, eða 12, mars, voru ákvæðin um í fyrsta lagi 5% hámarkshækkun á þriggja mánaða fresti og geymsla mismunarins í 9 mánuði fallin út. Í öðru lagi var ákvæðið um að taka óbeina skatta og niðurgreiðslur út úr vísitölunni fallið út úr frv. Hér voru m. ö. o. alvarlegustu skerðingarákvæði launanna farin út úr frv.-gerðinni. Inni stóðu þá ákvæði sem að mati Alþýðusambands Íslands hefðu haft í för með sér 5.5% skerðingu launa 1. júní frá því sem ella hefði átt að vera. Þau skerðingarákvæði, sem hér var um að ræða, voru einkum eftirfarandi: 1. Breyting á frádráttarliðum vísitölunnar upp á um það bil 1%. 2. Breyting á meðferð verðbótaauka sem hefði þýtt 1% 1. júní að mati Alþýðusambandsins. 3. Viðskiptakjaraskerðing upp á ca. 3%. 4. Breytingar á olíuverði vegna olíustyrkshækkana, sem gætu verið upp í 0.5%. Hér væri að mati Alþýðusambandsins samtals um að ræða um 5% skerðingu. Þegar þessi gerð frv. lá fyrir var því harðlega mótmælt af Alþýðusambandi Íslands í sérstakri ályktun miðstjórnar þess og því mótmælt sérstaklega að hróflað yrði við ákvæðum kjarasamninga um meðferð frádráttarliða, áfengis og tóbaks annars vegar og launaliðar bænda hins vegar. Þessi hluti af skerðingunni nam, eins og ég sagði, 1% eða svo. Í annan stað var gagnrýnt í ályktun Alþýðusambandsins, hversu farið væri með verðbótaaukann í frv. þessu og viðskiptakjaraviðmiðun svo og að ætlunin væri að lækka dýrtíðarbætur til fólks vegna ekki einasta hækkunar á olíustyrk, heldur einnig vegna annarra ráðstafana, sem gerðar kynnu að verða til þess að draga úr kostnaðarauka þeim sem þjóðarbúið kann að verða fyrir vegna olíuverðshækkananna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að samstarfsflokkar okkar í ríkisstj. höfnuðu því að ræða við alþýðusamtökin um þessi sérstöku mótmæli við verðbótakaflanum og þeir kröfðust þess að frv. yrði lagt fram óbreytt eins og forsrh. gekk frá því 12. mars s. l. Ég vil leggja á það áherslu, að það kom fram af hálfu samstarfsflokkanna mjög mismunandi vilji til þess að koma þarna til móts við verkalýðssamtökin. En að síðustu fór svo, að hæstv. forsrh. ákvað að leggja frv. fram sem alþm. í hv. Ed., en vitað var að fyrir lá stuðningur við frv. frá Alþfl. og Framsfl. Skömmu eftir að það gerist heldur Verkamannasamband Íslands formannafund og leggur á það áherslu, að gera verði sérstakar ráðstafanir til þess að vernda lægri launin, og í öðru lagi, að koma verði til móts við þau sjónarmið sem fram komu í fyrrnefndri ályktun Alþýðusambands Íslands. Eftir að ályktun Verkamannasambandsins hafði verið gerð og birt almenningi var ljóst að unnt ætti að vera, ef heilindi byggju að baki þeirri ályktun af hálfu allra þeirra sem hana gerðu, að ná samkomulagi stjórnarflokkanna um ákveðnar breytingar á verðbótakafla frv. Í fyrstu leit það þó ekki vænlega út. Við Alþb.-menn lögðum fram till. um að annaðhvort yrðu teknar inn sérstakar bætur handa þeim sem hafa lægri launin, þ. e. a. s. föst krónutala handa öllum sem hafa í laun í mars 250 þús. kr. og þar fyrir neðan, eða gerðar yrðu aðrar ákveðnar breytingar á verðbótakaflanum, sem fólust m. a. í því að víð tókum undir ábendingar Alþýðusambandsins og Verkamannasambandsins, enda í samræmi við þá afstöðu sem flokkur okkar hefur ævinlega haft í þeim umr. sem staðið hafa yfir um þessi mál innan ríkisstj. og utan. Um síðir tókst samkomulag um það sem hér liggur fyrir. Í því felast verulegar og þýðingarmiklar breytingar á verðbótakafla frv. frá því sem var 12. mars, sem þá hafði aftur gerbreyst frá því sem var mánuði fyrr, eins og ég rakti áðan. Veigamestu breytingarnar á þessum kafla og þær jákvæðustu að mínu mati og Alþb. eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi eru lægri laun en 210–220 þús. kr. á mánuði varin fyrir þeirri skerðingu sem frv. gerði óbreytt ráð fyrir. Samkv. þeim spám, sem nú liggja fyrir um að hækkun framfærsluvísitölu febr. - maí verði 10%, má gera ráð fyrir að lægri laun en áður nefnt mark segir til um svo og elli- og örorkulífeyrir hækki um 9%. Mismunurinn stafar annars vegar af því, að breytt er meðferð búvörufrádráttar í vísitölunni, og hins vegar af því, að gert er ráð fyrir að strax 1. júní hafi sérstakar ráðstafanir til hækkunar á olíustyrk áhrif til lækkunar á verðbótavísitölu. Ég tel að segja megi fullum fetum að kaupmáttur lægri launa sé varinn með þessum ákvæðum og viðskiptakjaraskerðingu á þessi laun skotið á frest. Von er til þess að breyting viðskiptakjara á síðari hluta ársins verði þannig, að skerðing vegna þeirra komi vart til framkvæmda 1. sept. og 1. des. Þetta er önnur meginbreytingin á verðbótakafla frv. Hin meginbreytingin er sú, að laun, sem eru fyrir ofan þetta mark, 210–220 þús. kr. á mánuði, taka á sig 2/3 hinnar áætluðu viðskiptakjaraskerðingar 1. júní, en því, sem eftir er, 0.5–1%, yrði frestað til 1. sept. Með þessu móti hækka laun ofan við 220 þús. kr. a mánuði um u. þ. b. 7% 1. júní miðað við 10% hækkun framfærsluvísitölu febr.-maí. Skal tekið fram, að verulegur hluti þeirrar hækkunar er auðvitað hækkun á olíuvörum, en þess skal einnig getið að óbreytt vísitölukerfi hefði haft í för með sér 11–12% kauphækkun 1. júní á móti 10% verðlagshækkunum. Stafar mismunurinn af því, að gert er ráð fyrir sérstakri hækkun verðbótaaukans 1. júní. Hann er núna 1.5%, en því er spáð að hann geti farið í 2.5–3%, og í því liggur munurinn á kaupinu á þessari dagsetningu. Um verðbótaaukann er það aftur að segja, að frv. gerir ráð fyrir að hann verði í óbreyttri mynd frá því sem hann er nú fastur inni í kaupinu, þ. e. a. s. 1.5%, sem getur við hægara verðbólgustig haft í för með sér ávinning fyrir launafólk frá því sem óbreytt kerfi hefði gert ráð fyrir. A. m. k. virðist mega gera ráð fyrir að sú skerðing, sem hlýst af breytingu verðbótaaukans 1. júní, skili sér að nokkru eða verulegu leyti aftur 1. sept. Þriðja og mikilvægasta breytingin á verðbótakafla frv. felst í ákvæði til bráðabirgða I, en þar segir: „Ákvæði þessara laga breyta í engu rétti til að gerðir séu nýir kjarasamningar, jafnt um grunnlaun sem verðlagsbætur á laun.“ Það er því vitaskuld mikill misskilningur, sem 6v. 4. þm. Reykv. hélt fram áðan, að með frv. þessu og ákvæði þess sé verið að taka af mönnum samningsréttinn, eins og hæstv. forsrh. ítrekaði mjög rækilega og skýrt í framsöguræðu sinni áðan. Þetta ákvæði til bráðabirgða, sem merkt er með I, er mjög mikilsvert að mati okkar Alþb.-manna. Ekkert slíkt ákvæði var að finna í þeim gerðum frv. sem oftlega hafa verið nefndar hér á undan og kenndar við dagsetningarnar 12. febr. og 12. mars. Þetta ákvæði er sérstaklega mikilsvert vegna þess, að í þessu frv. er enn að finna að okkar mati ákvæði sem hrófla við samningunum sjálfum sem gerðir voru 1977, þ. e. a. s. frádráttarliðum samninganna, og felst sú breyting í tölul. 1 og 3 í 50. gr. þessa frv. Ég legg á það áherslu af hálfu Alþb., að Alþb. áskilur sér allan rétt til þess að berjast við hlið verkalýðshreyfingarinnar fyrir breytingum á þeim ákvæðum, sem hér er um að ræða, og vegna þessara ákvæða hefur komið fram frá verkalýðshreyfingunni mjög alvarleg gagnrýni á frv. þetta og verðbótakafla þess. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að miðað við það, sem gert var ráð fyrir í upphaflegu frv. hæstv. forsrh., og miðað við það, sem launafólk í landinu ætti kost á ella, felist í þessu frv. ákvæði um kaup og kjör sem tryggi kaupmátt láglaunafólksins a. m. k. þetta árið, því að ef lítið er yfir kjaraákvæði þessa frv. og þá verðlags- og viðskiptaþróun, sem búast má við fram eftir þessu ári, hygg ég að þegar upp verður staðið verði unnt að halda því fram með fullum rétti að lægri launin hafi verið varin þennan tíma og þau muni fyllilega halda í við verðlags- og viðskiptakjaraþróun á þessu tímabili. Ég sagði áðan að verkalýðshreyfingin í landinu hefði lýst sig reiðubúna til þess að ræða um það, hvort og hvernig tengja mætti viðskiptakjör verðbótavísitölu, um það að setja á 100, eins og það er kallað, og einnig hefur það legið fyrir af hálfu okkar Alþb.-manna, að við höfum jafnan verið reiðubúnir til þess að taka tillit til þess við útreikning verðbótavísitölu ef gerðar væru sérstakar ráðstafanir til þess að hækka olíustyrk. Ef þetta þrennt, sem við höfum rætt undanfarna mánuði, bæði Alþb. og verkalýðshreyfingin, er tekið til skoðunar og lagt saman hygg ég að út úr samningum um slík atriði við verkalýðshreyfinguna í landinu hefði aldrei komið minna en 2–3% breyting l. júní n. k., og því held ég þessu fram sem ég gerði áðan, að það sé fullkomlega stætt á því fyrir Alþb. að standa að samþykkt verðbótakaflans með þeim hætti sem hann er núna, þegar það bætist við að í honum er sérstakt ákvæði sem heimilar og bendir á að verkalýðsfélög geti hvenær sem er gert samninga um annað við atvinnurekendur sína ef þeir eru tilbúnir til að ganga til móts við launþegasamtökin. En því hafa þeir hins vegar neitað fyrir fram, eins og staðan er í dag, eins og hv. 4. þm. Reykv. ætti að vera kunnugt um eins og öðrum. Þegar allt þetta er lagt saman og skoðuð þau ákvæði sem komist hafa inn í frv. fyrir okkar tilverknað og verkalýðshreyfingarinnar, að því er varðar að útrýma samdráttarákvæðum frv., að því er varðar verðlagsmál og á fleiri sviðum sem ég hef talið hér upp og loks að því er varðar breytingar á verðbótakaflanum, þá tel ég að það sé sjálfsagt og eðlilegt í þessari stöðu fyrir Alþb. að standa að þessu frv. Ég neita því hins vegar ekki og ég vil láta það koma hér hreinskilnislega fram af minni hálfu, að sú barátta við kauplækkunaröflin, sem staðið hefur yfir frá því að þessi ríkisstj. var mynduð, hefur verið miklu harðari og miklu ákveðnari en ég hafði áður átt von á. Ég geri mér ekki vonir um að þessari baráttu sé lokið. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að þessari baráttu kauplækkunaraflanna verður haldið áfram, og ég geri mér jafnframt grein fyrir því, að því aðeins náum við árangri í baráttunni gegn þessum öflum að verkalýðshreyfingin í landinu sé reiðubúin til þess að beita samtakamætti sínum til að sækja þann rétt sem hún á.

Hver eru kauplækkunaröflin?

Þú ættir nú að þekkja þau, Friðrik. Ég vil sérstaklega á þessari stundu gagnrýna mjög harðlega það skilningsleysi sem komið hefur fram hjá ýmsum aðilum í umr. um þetta frv. í garð verkalýðshreyfingarinnar, því að ég minni á að verkalýðshreyfingin í landinu var, enda þótt hún væri með lausa samninga frá 1. des. s. l., reiðubúin til þess að halda óbreyttu grunnkaupi út árið 1979, og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Bandalag háskólamanna hafa einnig fallist á sömu stefnu, enda fái þessi samtök, sem ég nefndi síðar, fram tiltekin atriði í sínum samningsréttarmálum. Ég tel að verkalýðshreyfingin hafi í raun sýnt þessari ríkisstj. skilning og velvilja sem birtist í þessari afstöðu til grunnkaupsins á árinu 1979 og birtist kannske alveg sérstaklega í samþykktum sem gerðar voru vegna desemberráðstafana ríkisstj. Þessi afstaða verkalýðshreyfingarinnar hefur einnig komið mjög skýrt fram nú að undanförnu, því að verkalýðshreyfingin hefur þrátt fyrir kauplækkunarárásirnar, sem á hana eru gerðar, jafnvel á vettvangi stjórnarsamstarfsins, lýst sig reiðubúna til að reyna áfram að stuðla að því að þessi ríkisstj. geti starfað í landinu að þeim málum sem hana varða mestu og alla alþýðu. Ég vil undir lokin fara til glöggvunar nánar yfir hugsanlega þróun verðlags og launa á árinu 1979, eins og það virðist líta út núna. Samkv. spám er gert ráð fyrir að framfærsluvísitalan hækki á yfirstandandi vísitölufjórðungi um 10%. Vegna þeirra verðhækkana mundu þeir, sem eru með laun undir 210 þús. kr., fá 9% kauphækkun 1. júní, en þeir, sem eru yfir 220 þús. kr., mundu fá um 7% kauphækkun 1. júní. Gert er ráð fyrir, að á næsta fjórðungi ársins verði hækkun framfærsluvísitölu 8%, og samkv. ákvæðum þessa frv. mundu vegna viðskiptakjaraskerðingarinnar aðeins koma til útborgunar 7–7.5% 1. sept. hjá bæði þeim sem eru undir og yfir áður nefndum launamörkum. Á síðasta vísitölufjórðungi þessa árs er því spáð, að verðlagshækkanir verði 7%, í gögnum Þjóðhagsstofnunar frá 16. mars s. l., og miðað við að sú skerðing, sem verður vegna frádráttarliða í búvöru, verði um 0.5%, yrði kauphækkun í þessu tilviki 1. des. 6.5% til allra. Í heild líti dæmið þá þannig út, að framfærsluvísitalan hefði hækkað um 27% á 9 mánuðum. Lægri laun hefðu hins vegar fengið 24–24.5% kauphækkun og hærri launin fengju 22–23% launabætur. Í þessum tölum er ekki gert ráð fyrir að viðskiptakjarabati geti komið launamönnum til góða á síðari hluta ársins 1979, sem margir telja þó vel hugsanlegt, og í þessu er ekki heldur gert ráð fyrir að sú breyting á meðferð verðbótaaukans, sem gert er ráð fyrir í frv., hafi í för með sér launabætur frá óbreyttu ástandi, en slíkt gæti mjög vel komið til, einkum á síðasta vísitölufjórðungi ársins. Að öllu samanlögðu verð ég að segja það, að með tilliti til þess, sem verkalýðshreyfingin hafði lýst sig reiðubúna til að ræða um, og með tilliti til þess, að það er almennt viðurkennt að sérstakar ráðstafanir til hækkunar olíustyrks ættu ekki að koma til hækkunar verðbótavísitölu, - að þessu samanlögðu býst ég ekki við að launaskerðingin sem slík af þessum ástæðum hefði orðið minni, jafnvel þótt um hana hefði verið samið. Það, sem hins vegar er ámælisvert, eru vinnubrögðin, sem viðhöfð hafa verið, og það krukk í samninga sem fram kemur í 1. og 3. tölul. 50. gr. Í þeim umr., sem fram hafa farið um þessi mál að undanförnu, hafa menn lagt á það mjög mikla áherslu að 1/2% kauphækkun til eða frá mundi þýða stórfellda verðbólguaukningu. Í þessum ummælum og afstöðu manna kemur greinilega fram, að margir virðast vera þeirrar skoðunar að launin ein ráði því, hvert verðbólgustigið er, og þar af leiðandi sé eina leiðin til að knýja verðbólgustigið niður að lækka launin. Þetta eru kenningar sem við könnumst við úr stéttabaráttu undanfarinna ára, en þetta eru hinar örgustu villukenningar. Við Alþb.menn teljum að það eigi að vinna gegn verðbólgunni með markvissum aðgerðum í fjárfestingarstjórn, með áætlunargerð og með samræmdri heildarstefnu í efnahagsmátum. Við teljum að kaupið hér á Íslandi sé ekki of hátt. Við teljum að kaupmátturinn sé ekki of mikill. Og við teljum að það sé nauðsynlegt að verkalýðshreyfingin í landinu standi fast á rétti sínum, samningum og kaupi, því að slíkt er vitaskuld eina leiðin til þess að tryggja hér skapleg lífskjör. Það er um leið eini vegurinn til þess að unnt sé að skapa víðtæka pólitíska samstöðu um að taka á þeim milljörðum og aftur milljörðum sem runnið hafa til fárra fjárplógsmanna og braskara á síðustu árum. Þeir, sem hæst hafa um baráttuna gegn verðbólgunni núna, gera það margir vegna þess að þeir vilja nota verðbólguna til að níðast á kaupinu. Þeir vilja notfæra sér verðbólguna. Þeir telja hana happafeng til þess að unnt sé að lækka kaupið. Þeir sjá engar aðrar efnahagsstærðir í þjóðfélaginu en kaupið. Vissulega er kaupið meiri hluti þjóðarteknanna. En í þjóðfélaginu á sér stað margvísleg, gegndarlaus sóun með fjármuni sem væri unnt að skera niður ef til þess næðist samstilling þeirra stjórnmálaafla sem best eru í núverandi stjórnarflokkum. Og ég hygg að ef þessi ríkisstj. ætli að rísa undir nafni vinstri stjórnar þurfi hún nú framar öllu öðru að snúa sér að því að skera niður þá fjármuni, sem enn í dag og enn um næstu framtíð renna að því er virðist óhindrað í vasa fjárplógsmanna og braskara í þessu þjóðfélagi. Beri ríkisstj. gæfu til þess að snúa sér að því verkefni samhliða eflingu íslenskra atvinnuvega mun hún ekki einasta ná góðu samstarfi um kjaramál við verkalýðshreyfinguna í landinu, heldur mun hún einnig ná samstarfi við verkalýðshreyfinguna um alhliða félagslega uppbyggingu íslenska þjóðfélagsins i atvinnumálum, í félagsmálum og í menningarmálum. Þar er ótalmörg verk að vinna. Á liðnum mánuðum þessarar ríkisstj. hefur lítill tími gefist til slíkra verka. Mikill tími hefur því miður farið í átök á milli stjórnarflokkanna. Vonandi verða næstu mánuðir í samstarfi núverandi stjórnarflokka þannig að það gefist tóm, tækifæri og umfram allt samstaða til þess að snúa sér að verkunum. Þau æpa á okkur úti um allt þjóðfélagið, og fótkið er reiðubúið til að styðja núverandi ríkisstj. með ráðum og dáð - yfirgnæfandi meiri hl. þessarar þjóðar og yfirgnæfandi meiri hl. íslenskra launamanna.



Herra forseti. Hér er til umr. það hið fræga frv. sem hæstv, forsrh. flutti í Ed. um stjórn efnahagsmála eftir að hann í margar vikur, marga mánuði hafði gert tilraun til þess að fá samstöðu innan ríkisstj. í efnahagsmálum. Þetta frv. var uppgjöf hans og sýnir betur en nokkuð annað, hvernig í raun og veru samstarfið og samstaðan hefur verið á stjórnarheimilinu allt frá því að ríkisstj. var mynduð 1. sept. s. l. Af hálfu okkar sjálfstæðismanna gerði hv. 4. þm. Reykv., formaður Sjálfstfl. grein fyrir sjónarmiðum okkar varðandi þetta frv., en ég hafði hugsað mér að víkja sérstaklega að þeim köflum frv., þar sem fjallað er um ríkisfjármálin, og þeim greinum sem í frv. eru og beinlínis fjalla um þann þátt efnahagsmálanna. Í heild er hér flutt frv. um stjórn efnahagsmáta án þess að þar sé gerð tilraun til þess að leysa aðsteðjandi vanda í efnahagsmálum, heldur frv. fyrst og fremst unnið og síðan flutt til þess að lengja líf þessarar hæstv. ríkisstj. og viðhalda þeirri verðbólgu sem hjá okkur hefur verið að undanförnu, að vísu nokkuð misjöfn, en með flutningi þessa frv. virðist um að ræða hreina uppgjöf í þessum málum. Það einkennir þessa málsmeðferð og frv. allt, að stjórnarflokkarnir hafa ekki komið sér saman um nokkurn skapaðan hlut. Ákvæði hafa verið sett í frvgr., en eins og best kom fram í ræðu hæstv. viðskrh. áðan hafa greinarnar allar verið endurbættar og allar á þann veg að útgöngudyr eru fundnar og ákvæðin, sem í greinunum eru, nánast gerð að engu. Það, sem er einna merkilegast við þetta allt saman, er sú uppgjöf - sú algera uppgjöf sem er hjá Alþfl. Við erum búnir að heyra fjölmargar yfirlýsingar fulltrúa þess flokks á þingi frá því að það kom saman og margar dagsetningar, en það bregður svo við nú þegar þetta frv. er til umr., að allar yfirlýsingarnar, öll stóru orðin eru dregin til baka og nánast ekkert af því, sem þeir lýstu yfir á s. l. ári að væru meginatriðin í efnahagsstefnu Alþfl., er lengur til og gefist upp í þeirri að vísu hörðu baráttu sem þeir hafa talið sig eiga í á undanförnum mánuðum. Vinnubrögðin við frv. þetta eru líka með nokkuð sérstökum hætti, nánast allt öðruvísi en gert hafði verið ráð fyrir við myndun þessarar ríkisstj., og það kom gleggst fram í dag þegar hæstv. viðskrh. gerði grein fyrir öllum mótmælunum frá fjöldasamtökum sem hafa haldið því fram að í landinu væri vinveitt stjórn og þess vegna væri ástæða til þess að láta hana lifa. Það sem af er starfstíma þessarar ríkisstj. sýnist flestallt í efnahags- og fjármálum hafa gengið öðruvísi en frv. þetta gerir ráð fyrir. En það má vel vera, að menn hugsi sér að bæta ráð sitt og hætta þeirri óráðsíu, sem verið hefur, og taka upp betri vinnubrögð og koma málunum í lag. Það er eitt ákvæði sem ég vildi mega vekja athygli á. Í 13. gr. frv. segir: „Kostnaðarmat á tillögum frumvarpa sem hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð.“ Það skal fjárlaga- og hagsýslustofnun annast og það á að leggja fram með hverju frv., en þrátt fyrir ósk okkar í fjh.- og viðskn. hefur ekki fengist upplýst kostnaðarmat við þetta frv., sem leggur þessar skyldur á herðar þeirri stofnun í framtíðinni, fjárlaga- og hagsýslustofnun. Mætti segja mér að þannig ætti eftir að fara í fjölmörgum atriðum.

Frv. er ekki orðið að lögum.

Frv. er ekki orðið að lögum, sagði hæstv. forsrh., og ég veit ekki hvort hann er farinn að óttast. Sem fyrirmynd að því, sem i frv. stendur, hefði mér fundist að hæstv. forsrh. hefði átt að beita sér fyrir því, að þessi verklagsregla, sem hefur verið reynt að hafa án þess, þess að hún væri í lög sett, væri viðhöfð við þetta frv. Ég held hins vegar að ef þetta frv. verður að lögum, sem mér virtist hæstv. forsrh. nú í einhverjum vafa um að yrði, verði oft til þess lagatexta, sem hér verður samþykktur, vitnað þegar ungum laganemum verður kennt hvernig löggjöf á ekki að vera. Ef við víkjum að fyrstu köflum þessa frv. er hér um að ræða yfirlýsingar og stefnumið sem við sjálfsagt getum flestir fallist á, en núv. hæstv. ríkisstj. hefur ekki getað komið í framkvæmd. Mér sýnist því að eina úrræðið hafi verið að koma þeim yfirlýsingum í frumvarpsform til þess að þau stefnumið lægju þó fyrir í lagatexta. Það sýnist heldur ekkert útlit fyrir að hæstv. ríkisstj. geti komið því í framkvæmd sem um er getið í I. kafla þessa frv. Hins vegar liggur ljóst fyrir að það, sem að er stefnt með þessu frv. er aukin miðstýring. Það eru vaxandi ríkisútgjöld sem leiða að sjálfsögðu af sér aukna skattheimtu. Hins vegar er að finna í frv. og í frv.-textanum ýmsar verklagsreglur sem unnið hefur verið eftir undanfarin ár. Ýmis gullkorn er að finna í þessum frumvarpstexta. Sumar greinarnar ern hins vegar svo fáránlegar að ég neita að trúa því, að hæstv. forsrh. hafi staðið að samningu þessa frv. eða a. m. k. fjölmargra greina þess, en ég mun víkja að því hér á eftir. Í köflunum varðandi stefnumörkun í efnahagsmálum og samráð stjórnvalda, I. og II. kafla frv., er, eins og ég sagði áðan, að finna stefnuyfirlýsingar og setningar sem flestir geta fallist á. Ég held þess vegna að hér sé ekki um að ræða lagasetningu, heldur hitt, að búið hafi verið til frv. til staðfestingar á stefnu sem hæstv. ríkisstj. treystir sér ekki til að koma í framkvæmd. Í III. kaflanum er fjallað sérstaklega um ríkisfjármálin og með hvaða hætti þeim skuli skipað. Einhvern veginn er það nú svo, að í þeim greinum - frá 6. til 13. gr. - er að finna ákvæði eða till. um ákvæði um verklagsreglur sem verið hafa um langan tíma. Frv. til fjárl., eins og segir í 6. gr., skal samið með tilliti til þjóðhagsáætlunar. Fjárlagafrv. hefur að sjálfsögðu ævinlega verið samið með tilliti til þess, nema þá fjárlagafrv. fyrir árið 1979, en forsendur þjóðhagsáætlunar og fjárl. voru ekki þær hinar sömu. Í 7. gr. frv. er gert ráð fyrir langtímafjárl. og það sett fram eins og hér væri um nýmæli að ræða. Langtímafjárlög hafa verið til umr. hér á Alþ. Ef ég man rétt var það fyrrv. fjmrh., Magnús Jónsson, sem fyrstur flutti hér á Alþ. till. varðandi þessi mál, og á síðasta kjörtímabili var ráðinn sérstaklega í fjárlaga- og hagsýslustofnun fulltrúi til þess að vinna að þessum málum. Það, sem 7. gr. gerir ráð fyrir, er því ekki annað en það sem unnið hefur verið að að undanförnu. Sama má segja um fleiri greinar þessa frv. Í 8. gr er sérstaklega vikið að mörkuðum tekjustofnum. Ég hef ekki farið dult með skoðun mína í þeim efnum. Ég teldi eðlilegast að við gerð fjárl. hverju sinni væri tekin ákvörðun um þær fjárveitingar og skiptingu þeirra sem Alþ. þá hugsar sér. Ef litið er á vinnubrögð meiri hl. Alþ. undanfarna daga verð ég að vekja athyli á því, að fyrir Alþ. liggja frv. um markaða tekjustofna. Ég held að miklu meiri brögð séu að því nú en á undanförnum þingum að þm. hafi flutt frv. þar sem tekjuöflun hafi verið markaðir tekjustofnar. Ég held að það væri þess vegna ekki úr vegi að hæstv. ríkisstj. gerði stjórnarliðum grein fyrir því, hvað hún í raun og veru hugsaði sér í sambandi við fjárlög og markaða tekjustofna, en léti það ekki gerast sem hér hefur verið að gerast undanfarnar vikur. Í 9. gr. frv. er vikið að niðurgreiðslum, og gerði hv. 4. þm. Reykv. grein fyrir þeim málum í dag. En það er að sjálfsögðu eftir öðru í frv. þessu og í því, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að gera, því að þar rekur sig hvað á annars horn og gerðir stjórnarinnar koma þvert á það sem hún hefur verið að gera áður. Hér er mótuð stefna í niðurgreiðslum á landbúnaðarafurðum þvert á það sem voru fyrstu aðgerðir ríkisstj. í septembermánuði s. l. Í 10. gr. frv. er gert ráð fyrir niðurskurði á fjárl. Við skulum vona að takist að ná því fram sem þar er gert ráð fyrir. Það er að sjálfsögðu búið að breyta dagsetningum, þar sem hér var gert ráð fyrir að þessu yrði lokið fyrir 1. apríl. En ég vil biðja hæstv. forsrh. að taka það til athugunar, að við í fjh.- og viðskn. fáum upplýsingar um hvað líði þessari tillögugerð og hvort hægt sé að láta okkur í té upplýsingar um með hvaða hætti þessi niðurskurður eigi að vera. Í 11. gr. frv. er gert ráð fyrir ákveðinni prósentu í sambandi við ríkisumsvif. Það hafa allir verið sammála um að draga úr ríkisumsvifum og gagnrýndu ýmsir fyrrv. ríkisstj. fyrir að ekki hefði tekist nógu vel þá. Ég skal fúslega viðurkenna að það tókst ekki, en það tókst þó að minnka umsvif ríkisútgjalda úr 31.5% af þjóðarframleiðslu, sem þau voru á árinu 1975, í 27–28% á árunum 1976 og 1977. Það kom hins vegar í ljós, strax eftir að núv. ríkisstj. hafði komið fram með sínar fyrstu aðgerðir, að þær leiddu til aukinna útgjalda hjá ríkissjóði. Í þeirri skýrslu, sem hefur verið lögð fram af hæstv. fjmrh. um ríkisútgjöldin 1978, kemur í ljós að aftur er um að ræða aukningu á útgjöldum ríkissjóðs, þ. e. i 29.2%. Það er eins í þessari grein og öðrum, þegar búið er að setja fram markmiðið koma útgöngudyr, og þar stendur: „Frá þessu skal þó víkja, ef óvæntar og verulegar breytingar verða í þjóðarbúskapnum, og sérstaklega ef ætla má, að hætta sé á atvinnuleysi.“ Þar með er gert ráð fyrir að auka ríkisútgjöldin, enda kom glögglega fram í ræðu hæstv. viðskrh. í dag að kröfu hvers þessi setning hefði verið sett inn í þessa grein. 12. gr. þessa frv. er að mínum dómi furðuleg, þar sem stendur: „Ríkisendurskoðun skal fylgjast með framkvæmd fjárl. í umboði Alþingis.“ - Framkvæmd fjárl. í umboði Alþingis hlýtur að mínum dómi að heyra undir fjmrn. Ég þykist hins vegar skilja, og það kemur fram í grg. þessa frv., hvað fyrir frv.-flytjanda vakir. Ég get sagt það hér, að þær hugmyndir, sem fram hafa komið í frv. Halldórs Ásgrímssonar fyrrum þm., sem hann flutti fyrst í fyrra og svo aftur nú, þegar hann var á þingi sem varaþm., eru að mínum dómi mjög athyglisverðar, þ. e. a. s. að ríkisendurskoðun sem slík heyri undir Alþingi og starfi í umboði Alþingis sem ríkisendurskoðun. Þá væri eðlilegt að tengja störf ríkisendurskoðunar störfum fjvn. og þá e. t. v. að gera breytingu sem yrði að vera breyting á stjórnarskrá, þ. e. a. s. að frv. að ríkisreikningi yrði flutt í Sþ. eins og fjárlög, en ekki í deildum eins og nú er. Með þessu ætti að fást að mínum dómi - og ég held að það vaki tvímælalaust fyrir flm. - betra eftirlit og betri endurskoðun á útgjöldum hinna einstöku stofnana ríkisins og Ríkisendurskoðun sé þá óháðari og það sé fjárveitingavaldið sem hún geri grein fyrir störfum sínum. Þannig væri betur tryggt að fjármagn, sem Alþ. ákvæði til útgjalda, nýttist og skilaði þeim árangri sem til er ætlast. 13. gr. frv. þessa er nánast komin úr lögum sem gilda í dag-lögum um opinberar framkvæmdir. Það, sem í 13. gr. segir, er allt að finna þar. Hér er um að ræða endurupptöku á verkefnum fjárlaga- og hagsýslustofnunar og samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir. Af því, sem ég hef sagt, má sjá að allar þessar greinar eru með einum eða öðrum hætti aðeins verklagsreglur eða endurtekning á lagagreinum sem í gildi eru í dag. Hvers vegna hér er um að ræða uppsetningu með þessum hætti skal ég ekki um segja, nema ef vera skyldi, eins og ég gat um í upphafi, að það sé gert til þess að gera frv. myndarlegar úr garði vegna þess hversu lítilfjörlegt það er varðandi lausn á þeim miklu vandamálum, sem við höfum átt við að glíma. IV. kaflinn fjallar um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. Lánsfjáráætlun hefur verið samin á s. l. þremur árum og þar var um að ræða ákvörðun fyrrv. ríkisstj. í framhaldi af framkvæmdaáætlunum sem Alþ. hafði samþykkt allt frá því að mig minnir 1965, þ. e. a. s. um opinberar framkvæmdir fjármagnaðar með lánsfé. Hins vegar taldi fráfarandi ríkisstj. rétt að gerð yrði heildaráætlun um opinberar framkvæmdir og ekki aðeins um þær, heldur einnig um lánamarkaðinn, þannig að hægt væri að ná heildaryfirsýn í einni áætlun sem gerð yrði, og enn fremur að þar kæmi fram fjármögnun svo og þau vaxtakjör sem gilda ættu í landinu, þ. e. a. s. hjá hinum einstöku sjóðum sem með útlánastarfsemi hafa að gera. Það, sem hér er sagt, er nánast ekki annað en það sem gert hefur verið á undanförnum árum. Ég held meira að segja að í 16. gr. frv. sé tekið upp úr stjórnarskránni - 40. gr. hennar - þar sem segir að með skýrslu ríkisstj. um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun skuli lagt fram frv. um heimildir til lántöku innanlands og utan, ábyrgðarheimildir og aðrar nauðsynlegar fjáröflunarráðstafanir vegna opinberra framkvæmda og fjárfestingarlánasjóða að því marki; sem slík ákvæði eru ekki í frv. til fjárlaga. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar segir fyrir um það, með hvaða hætti þessi mál skuli vera á Alþingi, eins og þau hafa að sjálfsögðu alltaf verið. Þannig er hér enn eitt dæmið um hvað þetta frv. er í raun og veru mikil sýndarmennska. Þó kemur fram í þessum kafla atriði sem ég vildi nefna, en það er í 19. gr. frv., þar sem stendur: „Undirbúningur fjárfestingar- og lánsfjáráætlana skal vera á vegum ríkisstj. og skulu Þjóðhagsstofnun, fjárlaga- og hagsýslustofnun, Seðlabanki Íslands og Framkvæmdastofnun ríkisins í samvinnu við einstök rn. annast nauðsynlega undirbúningsvinnu.“ Hafi ég skilið rétt, m. a. það sem hæstv. forsrh. sagði í dag, er með þessari grein verið að veikja fjmrn., veikja fjárlaga- og hagsýslustofnunina, þar sem lánsfjáráætlun hefur verið samin, og fela forustu í þeim efnum stofnunum, þ. e. a. s. embættismönnum, en þeir aðilar, sem hafa hina pólitísku ábyrgð á fjármálum ríkisins, fari ekki með forustu í þessum málum. Ég hefði talið eðlilegt að í slíkri upptalningu væri rn. númer eitt. Ég held að það sé skýrt tekið fram í þeirri lánsfjáráætlun, sem Alþ. fjallar um nú, að hún sé samin af fjmrn., fjárlaga- og hagsýslustofnun. í samráði við Þjóðhagsstofnun, Seðlabanka, Framkvæmdastofnun o. s. frv. Ég þóttist skilja það á hæstv. forsrh., að þessi lánsfjáráætlun yrði í framtíðinni á vegum ríkisstj. Ber að skilja það svo að fjmrn. fari ekki lengur með þau mál? Ég gat ekki skilið það öðruvísi. Ég held að hér sé verið að veikja þá stofnun sem þeir pólitísku aðilar, sem ábyrgðina bera, eiga að sjá um. Þá er gert ráð fyrir því í 20. gr. þessa frv., að heildarfjármunamyndunin í landinu verði innan við 25% eða fjórðung, eins og þar er talað um, af vergri þjóðarframleiðslu. Og síðan kemur: „Frá þessu má þó víkja, ef óvæntar og verulegar breytingar verða í þjóðarbúskapnum, og sérstaklega, ef ætla má, að hætta sé á atvinnuleysi.“ Hæstv. viðskrh. gerði í dag grein fyrir tilurð þessarar greinar og svo útgöngudyrum þessarar greinar. Það er ekki hugsun þeirra, sem að þessu standa, að halda sig að þeim meginsjónarmiðum sem fram eru sett, heldur skulu þau sett fram og síðan á að vera hægt að fara í kringum þau eins og ástæða þykir. Ég held líka að sú lánsfjáráætlun, sem nú er hér í þinginu, geti ekki verið innan ramma þessarar greinar. Það er að vísu sagt að hún sé innan við fjórðung af þeirri þjóðarframleiðslu sem Þjóðhagsstofnun spáir að verði á árinu, en ég held að það sé þegar komið í ljós að það skorti nokkra milljarða í þá lánsfjáráætlun og aðeins í sambandi við þau verkefni sem tekin eru fram í lánsfjáráætluninni. Ég tala ekki um það sem verið er að ræða þessa dagana á þingi, lántökur fyrir Framleiðsluráð, jafnvel erlendar lántökur fyrir Framleiðsluráð til þess að standa straum af útflutningsuppbótum, þar sem útgjöld ríkissjóðs, sem ætluð eru til þeirra hluta, koma ekki til með að duga. Ef þær tölur eru skoðaðar saman vantar nærri heilan tug milljarða til þess að lánsfjáráætlunin sýni þá réttu mynd sem hún á að gera. Þegar við ræðum þetta frv. höfum við fyrir okkur fyrstu 6 mánuði af starfstíma núv. hæstv. ríkisstj. Það væri ekki rétt að dæma þá mánuði eina sér, heldur bíðum við að sjálfsögðu þess, að 16 mánaða tímabilið liði, til þess að hægt sé að meta gerðir ríkisstj. með tilliti til þess sem sagt var við myndun ríkisstj. Hins vegar má skoða áætlanir, sem gerðar voru í septembermánuði, og útkomu ríkisfjármálanna árið 1978. Af því má ráða örlítið hvernig þessum hlutum hefur verið háttað. Ég held að það gefi okkur nokkra mynd af því sem í raun og veru er að gerast. Með þeim fyrstu ráðstöfunum, sem ríkisstj. gerði í sept., var gert ráð fyrir að það yrði 400 millj. kr. halli á ríkisbúskapnum, sem hins vegar reyndist ekki aðeins 400 millj., heldur 3.6 milljarðar, ef ekki eru teknar með afborganir til Seðlabankans. Þegar þessar tölur eru skoðaðar vil ég mega vekja athygli á að við endurskoðaða áætlun ríkissjóðs á miðju ári var gert ráð fyrir að 3 milljarðar væru til upp í greiðslur við Seðlabankann. Með greiðslum við Seðlabankann verður greiðsluhalli ríkissjóðs tæpir 7 milljarðar, eða 6 milljarðar 772 millj. kr. Það er ljóst mál, að með þessari útkomu er sagan að endurtaka sig um fjármálastjórn vinstri stjórna. Vandanum er ævinlega velt yfir á ríkissjóð: annars vegar eru útgjöld hans aukin, hins vegar eru ríkisfyrirtækin ekki þannig útbúin að þau geti skilað jöfnuði, heldur reynt að haga hlutum þannig að þar safnist skuldahali sem að sjálfsögðu endar hvergi annars staðar en hjá ríkissjóði. Í tíð fyrri ríkisstj. voru stjórnarandstæðingar ekkert sparir á gagnrýni í sambandi við skuld ríkissjóðs hjá Seðlabankanum, sem að sjálfsögðu var allt of mikil. Það átti sínar skýringar. Hún var afleiðing hinnar miklu verðbólgu, sem verið hefur á undanförnum árum, en 80% af skuldasöfnun 1974–1977 voru frá árunum 1974 og 1975 sem afleiðing af vinstri verðbólgunni. Ég aflaði mér í dag upplýsinga um það hjá fjmrn., hver væri skuld ríkissjóðs 31. mars, sem er eðlilegt viðmiðunartímabil, en tekjur eru að fullu komnar inn í lok mánaðarins. Skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann eru 36.7 milljarðar kr. Skuldin var 31. mars á s. l. ári 24 milljarðar 700 millj. kr. Aukningin er 12 milljarðar kr. og þar af á þessu ári 10.4 milljarðar og af því 222 milli. kr. vegna gengissigs. Ég held að þeir aðilar, sem gagnrýndu skuldasöfnun á s. l. kjörtímabili, hafi þarna ærið verkefni við að glíma. Mér er fullkomlega ljóst að á þessum mánuðum er skuld ríkissjóðs ævinlega meiri en þegar liða tekur á árið, en ég held að það sé ekki eingöngu það, heldur og hitt, að útstreymi úr ríkissjóði sé ekki með sama hætti og verið hefur og að hlutfallslega séu útgjöld ríkissjóðs á fyrstu þremur mánuðunum orðin meiri en þau hafa verið á undanförnum árum. Ég aflaði mér upplýsinga í fjmrn. í dag varðandi útflutningsuppbætur, en það er gert ráð fyrir 5.4 milljörðum kr. til útflutningsuppbóta á þessu ári. Það er þegar búið að greiða, þegar 3 mánuðir eru liðnir, 4.4 milljarða kr., eða tæp 80% af þessum útgjaldalið. Ég bar þetta saman við þróun mála á s. l. ári, en þá hafði verið greitt af þessum lið eftir fyrstu 3 mánuðina 55%. Það liggur í augum uppi, þegar við sjáum þessar tölur, að hér er um vandamál að ræða í sambandi við útflutningsuppbætur. Það vandamál hefur verið fyrir hendi á undanförnum árum, enda þótt ekki hafi tekist að koma sér saman um lausn í þeim efnum. Ef taka á nú erlent lán á vegum Framleiðsluráðs til þess að greiða útflutningsuppbætur, þá held ég að skörin sé farin að færast upp í bekkinn. Þeir aðilar, sem gagnrýnt hafa erlendar lántökur og gagnrýnt hafa útgjöld ríkissjóðs, því að enginn kemur til með að greiða þetta annar en ríkissjóður þegar fram í sækir, þurfa að skoða nokkuð hug sinn í þessum málum. Annað atriðið er í sambandi við fjármál ríkissjóðs á s. l. ári, þ. e. a. s. hlutfallið af þjóðarframleiðslunni. Liggur ljóst fyrir, í hverju sú aukning er fólgin, og kemur fram, að þar er um að ræða niðurgreiðslur sem auknar voru til mikilla muna og valda því að hlutdeild ríkisútgjalda í þjóðarframleiðslunni verður þetta miklu meiri. Sem hlutfall af fjárl., ef ég man rétt, voru niðurgreiðslur tæp 10% á árinu 1974 - höfðu verið það á árinu 1971. Þar hafði tekist á síðasta kjörtímabili að draga úr og verið reynt að ná fram því sjónarmiði sem kemur fram í þessu frv., og muni ég rétt voru niðurgreiðslurnar komnar í milli 5–6% sem hlutfall af fjárl. Það er ljóst mál af því sem fram kemur í þessu frv., að hæstv. ríkisstj. ætlar ekki að láta þar við sitja að ríkisútgjöldin verði um 29% af þjóðarframleiðslu, heldur 30% og þar yfir. Þegar fjárlagafrv. fyrir árið 1979 var samþ. í desembermánuði s. l. mátti reikna með að ríkisútgjöldin yrðu 32–32.5% af þeirri þjóðarframleiðslu sem þá var spáð. Þetta gengur þvert á það, sem núv. ríkisstj. ætlar, að draga úr ríkisumsvifum, því að eftir því sem ríkisumsvifin eru stærra hlutfall af þjóðarframleiðslunni, eftir því er erfiðara að fást við útgjöld einstakra ríkisstofnana. Ég held að því, sem ég hef hér sagt, að ekki náist það markmið ríkisstj., sem hún setti sér í sept., að skila hallalausum fjárl. fyrstu 16 mánuðina, en tíminn kemur til með að leiða það í ljós. Við erum hér að fjalla um frv. um stjórn efnahagsmála. Það er komið fram í aprílmánuð. Lánsfjáráætlun hefur enn ekki verið samþ. á Alþ. Það liggur í augum uppi að það veldur miklum erfiðleikum í fjármálastjórninni. Og þá hefur það að sjálfsögðu mikil áhrif á efnahagsmátin þegar ekki er hægt að afgreiða á einum og sama degi eða á sama tíma fjárlög ríkisins og lánsfjáráætlun. Ég tala nú ekki um ef ekki eru sömu forsendur fyrir fjárl. og lánsfjáráætlun. En fjárl. árið 1979 voru ekki afgreidd hallalaus, enda þótt þau tölulega á pappírnum sýndu það. Jafnvel hæstv. fjmrh. hefur opinberlega viðurkennt að þar vanti marga milljarða til þess að endar nái saman. Ég sagði í upphafi, að í framhaldi af því, að hv. 4. þm. Reykv. gerði í dag grein fyrir sjónarmiðum sjálfstæðismanna varðandi það frv. sem hér er til umr., vildi ég sérstaklega fara nokkrum orðum um þá kafla sem fjölluðu um ríkisfjármálin svo og lánsfjáráætlunina. Það hef ég gert og ætla ekki að tefja tímann meir. Það er ljóst mál, að frv. þetta leysir engan vanda, enda þannig að því staðið að stjórnarflokkarnir gátu ekki komið sér saman og því er hér um að ræða frv. forsrh., sem hann ekki heldur gat fengið samkomulag um. Það er hins vegar ljóst af því sem hér hefur verið sagt í dag, að þeir, sem hafa haft tögl og hagldir, þ. e. a. s. Alþb.-ráðh. ríkisstj., hafa náð fram því sem þeir hafa lagt áherslu á. Það er og ljóst mál, að Alþfl. hefur bognað, hann hefur fallið frá öllum stóru orðunum. Þetta frv. er því enn eitt dæmið um það, hvernig núv. ríkisstj. hefur svikið og er að svíkja allt það sem þm. stjórnarflokkanna sögðu á s. l. sumri í þeirri kosningabaráttu sem þá fór fram. Þeim hefur ekkert tekist og verk þeirra sýna að þeim mun ekkert takast, einfaldlega vegna þess að þeir geta ekki komið sér saman um svo veigamikil mál sem efnahagsmálin og fjármálin eru. Sé ekki samstaða um slíkt hjá þeim flokkum, sem standa að einni ríkisstj., kann ekki vel að fara.



Herra forseti. Ég vil taka það fram í upphafi míns máls við þessa umr., að ég hef allmargar aths. að gera við það frv. sem við ræðum hér í kvöld. Sumar þessar aths. eru af því tagi að ég gæti út af fyrir sig þrátt fyrir þær veitt frv. stuðning, og það gildir reyndar um flestar þeirra, en fáeinar eru í mínum huga það alvarlega, að ég vil taka það,fram strax að ég treysti mér ekki til að veita frv. stuðning óbreyttu. Það er fyrst og fremst sá kafli, sem fjallar um verðbætur á laun, sem ég er ekki sáttur við, og mun ég koma að því nánar fljótlega í máli mínu. Ég hygg að það geti verið rétt að líta aðeins aftur í tímann og rifja upp í örstuttu máli hver þróunin hefur verið í sambandi við kaupmátt launanna hjá verkafólkinu í þessu landi. Það er einmitt spurningin um sjálf launin sem viðkvæmust er í þeim efnum sem hér er verið að fjalla um. Það er rétt að hafa það ríkt í huga, að að sjálfsögðu skiptir það harla litlu máli hvaða krónutala það er sem menn fá greidda ef hækkuð krónutala felur ekki í sér aukinn kaupmátt. Það er ég ekki síður sannfærður um en hæstv. forsrh., sem lagði áherslu á þann þátt mála í ræðu sinni áðan. Og ég hygg að það sé ekki réttmæli, þegar verkalýðshreyfingin er oft og einatt ásökuð um að horfa fyrst og fremst á krónutölu kaupsins, en ekki kaupmáttinn. Slík ásökun er að mínu viti ekki réttmæli í hennar garð. Ég hygg að verkalýðshreyfingin hafi löngum, og þá ekki síst á síðari árum, verið þess albúin að meta kaupmáttaraukningu af einhverju öðru tagi en fjölgandi krónur í launaumslögin að fullu til jafns við aukna krónutölu, ef slíkt hefði verið í boði, sem ekki hefur oft verið. Ég minni á það, að þegar fyrri ríkisstj. núv. hæstv. forsrh. Ólafs Jóhannessonar var mynduð í byrjun þessa áratugs var það eitt meginstefnumið þeirrar ríkisstj. að kaupmáttur launa verkafólks skyldi aukinn um 20% á kjörtímabilinu. Mörgum þóttu þetta stór orð þá, og það skorti ekki yfirlýsingarnar frá talsmönnum Sjálfstfl. um að auðvitað yrði aldrei við þetta staðið. En það var staðið við þessa yfirlýsingu og meira til. Ég tók með mér í ræðustólinn eintak af Fréttabréfi Kjararannsóknarnefndar frá því í okt. í haust. Ef við lítum þar á bls. 19 fer ekkert milli mála að þar er m. a. vottað að kaupmáttur launa verkamanna, þ. e. a. s. meðaltímakaups þeirra án helgidagavinnu, hefði hækkað frá árinu 1971, þegar fyrri ríkisstj. núv. hæstv. forsrh. tók við, og til ársins 1973, tveim árum síðar, ekki aðeins um 20%, heldur um 23.5%. Það var mikill og myndarlegur árangur. Þessi kaupmáttur fór þó enn hærra á fyrri hluta árs 1974, eins og öllum er kunnugt sem fylgst hafa með málum á þessu árabili, og varð á fyrri helmingi árs 1974 37% hærri en árið I971, ekki einn dag, eins og stundum hefur verið minnst á, - þá væri hægt að nefna enn hærri tölu, - heldur að meðaltali yfir hálft ár. Þetta var mjög góður árangur á sínum tíma. Víst skal það tekið fram, að ytri aðstæður voru okkur hagstæðar á þessum árum, ekki skal dregin fjöður yfir það. En enginn vafi er á því, að sú markvissa stjórnarstefna, sem þá var haldið uppi, að vinna að bættum kjörum alþýðumanna, átti sinn stóra þátt í því, hvaða niðurstöður þarna náðust fram. En hvað tók síðan við í þessum efnum? Ég lít hér enn á sömu töflu Kjararannsóknarnefndar, sem ég hygg að menn deili ekki um að sé eðlilegur dómari um rétt og rangt í þessum efnum, og hún segir okkur að kaupmáttur meðaltímakaups verkamanna hafi hins vegar strax á fyrstu mánuðum ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar síðari hluta árs 1974 verið skertur um 15–20%. Þannig stóðu málin óhaggað, ekki bara í fáeina mánuði, heldur var þetta varanleg skerðing. Og þegar kom fram á fyrri hluta ársins 1977 og hæstv. fyrrv. ríkisstj. hafði setið hér að völdum hátt í þrjú ár stóð kaupmáttarskerðingin óhögguð og var á fyrri hluta árs 1977 - meðaltal af 1. og 2. ársfjórðungi - milli 18 og 19% frá því sem hún hafði verið þremur árum áður.  Síðan tókst í kjarasamningunum 1977, júnísamningunum þá, að lyfta kjörum almenns launafólks á Íslandi mjög verulega. Það hafði verið sagt að skýringin á kaupmáttarskerðingunni um 15–20% í tíð fyrrv. ríkisstj. væri sú, að þjóðartekjur okkar á mann hefðu farið minnkandi og þess vegna hefði þetta verið óhjákvæmilegt. Við höfum einnig upplýsingar Kjararannsóknarnefndar í þessum efnum og þær segja okkur að á þessum tíma, sem hér stóð kaupmáttarskerðing upp á 15–20%, í 3 ár, lækkuðu þjóðartekjurnar á mann aldrei meira en um 7–8% og það aðeins skamma hríð. Þessi samanburður segir okkur mikla sögu um stjórnarstefnuna sem þá var haldið uppi undir forustu Sjálfstfl., og það er ósköp skiljanlegt með þessar staðreyndir í huga að mikill fjöldi verkafólks leggi nokkuð upp úr því að sú ríkisstj., sem nú situr, tolli þó einhverja mánuði og kannske nokkur ár í stólunum frekar en að fá álíka stjórnarfar yfir sig á ný og hér ríkti á síðasta kjörtímabili. Við vitum það, að eftir að kjarasamningar voru gerðir á árinu 1977 fengu þeir ekki að standa nema skamma hríð. Þeir voru skertir með febrúarlögunum á síðasta ári, 1978, og þau átök, sem hófust í framhaldi af þeirri árás á launakjörin, settu mjög svip á kosningabaráttuna á liðnu ári. Þar var ekki síst tekist á um það, hvort takast mætti að breyta þannig stjórnarfarinu í landinu að von væri til þess að þau lífskjör almennings yrðu tryggð sem þessir kjarasamningar höfðu gert ráð fyrir. Það voru vissulega af ærið mörgum bundnar miklar vonir við það í aðdraganda myndunar núv. ríkisstj. að þetta gæti tekist. En það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur. Þess varð vart strax í stjórnarmyndunarviðræðunum á síðasta ári, að áhuginn fyrir því að þrýsta niður kaupmætti launanna hjá verkafólki og öllum almenningi í landinu var ekki aðeins fyrir hendi innan raða Sjálfstfl., heldur var einkar áberandi að Alþfl. alveg sérstaklega virtist ekki geta sætt sig við neitt annað en að núv. ríkisstj. hæfi feril sinn með verulegri kjaraskerðingu. Það gerðist síðan þegar leið á árið 1978, að Alþfl. birti á opinberum vettvangi, að vísu ekki hér á hinu háa Alþingi, heldur í Alþýðublaðinu, hið svokallaða frv. um efnahagsmál sem oft hefur verið vitnað til. Í þessu frv. var tekið fram skýrt og skorinort, að sett skyldu lög sem bönnuðu að laun hækkuðu í krónutölu um meira en 4% á þriggja mánaða fresti á árinu 1979, eða um 17% alls árið 1979, hvað svo sem verðlagsþróun liði. Allar spár um verðlagsþróun á árinu 1979 hafa gengið út frá því að hækkun framfærslukostnaðar yrði a. m. k. 30%, og oftast hafa menn reiknað með að hún yrði meiri, en segjum bara 30%, þá áttu launin að hækka í krónutölu samkv. frv. Alþfl. um 17% á sama tíma og verðlagið hækkaði um a. m. k. 30%. Það þarf að sjálfsögðu engra útskýringa við, hvaða kjaraskerðing hefði falist í slíkri lagasetningu. Það varð ekki af því að þetta frv. Alþfl. yrði sýnt hér á hinu háa Alþingi. En hugmyndirnar um að knýja fram lækkun raungildis launanna héldu áfram að þróast. Og enda þótt þau frv.-drög, sem hæstv. forsrh. Ólafur Jóhannesson lagði fram í ríkisstj. 12. febr. og nokkru síðar var dreift til allra alþm. og fleiri aðila, gerðu ekki ráð fyrir jafnalvarlegri árás á lífskjörin og frv.-nefna Alþfl. hafði gert voru engu að síður í þessum fyrstu drögum hæstv. forsrh. mjög alvarleg ákvæði um bindingu á launum sem óhjákvæmilega hefðu leitt til mjög mikillar skerðingar kaupmáttar. Þar var gert ráð fyrir að almenn laun mættu ekki hækka frá 1. júní og til ársloka nema um 5% á þriggja mánaða fresti, hvað sem verðlagsþróun liði, en það sem væri umfram 5% skyldi geymast í 9 mánuði og greiðast út þá fyrst. Í þessum drögum að frv., sem lagt var fram í ríkisstj. af hæstv. forsrh. 12. febr., var einnig að finna afturgöngur frá því frv. til febrúarlaganna á síðasta ári, sem lagt var fram af fyrri ríkisstj. í fyrra, m. a. að óbeinir skattar og niðurgreiðslur skyldu tekin út úr þeirri vísitölu sem mælir verðbætur á launin. Ég vil ekki fara að eyða hér tíma í að lýsa því, hversu alvarleg slík ákvörðun hefði verið fyrir verkalýðshreyfinguna í landinu og umbjóðendur hennar enda er þetta ákvæði fyrir lögnu horfið úr þeim frv.-drögum sem nú hafa breyst í frv. það sem hér liggur fyrir. Það er eitt atriði enn sem ég get ekki látið hjá líða að nefna, að í drögunum frá 12. febr., þeirri till. hæstv. forsrh., var að finna ákvæði um að það þak, sem sett hafði verið á hæstu launin í landinu, skyldi afnumið. Og ég vil segja það hér enn úr þessum ræðustól, að ég harma að slík till. skuli hafa komið fram og komist á opinberan vettvang úr þessum frv.-drögum. Ég hygg að sú staðreynd, að ákvæði var í frv.-drögunum - ákvæðið um afléttingu launaþaksins - og að það lá fyrir, að ekki aðeins flokkur hæstv. forsrh, var tilbúinn að samþykkja lög með þessu ákvæði, heldur einnig var um að ræða yfirlýsingu frá öðrum stjórnarflokki, þ. e. a. s. Alþfl., sama efnis kunni að hafa haft sín áhrif á niðurstöðu Kjaradóms í þessum efnum sem við öll þekkjum. Ég tek það fram, að ég tel að í því þófi, sem nú hefur staðið allmikið á annan mánuð frá því að frv.-drög hæstv. forsrh. frá 12. febr. voru fyrst lögð fram í ríkisstj., hafi náðst fram fjölmargar lagfæringar á frv.-drögum þessum fyrir einarða baráttu samningamanna Alþb. innan ríkisstj. og utan. Í ýmsum greinum skiptir þessi árangur mjög miklu máli. Hæstv. viðskrh. rakti hér flestar veigamestu breytingarnar í sínu máli fyrr í dag og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það sem þar kom fram, en segi aðeins að ég tel nær allar þær breytingar, sem á frv.- drögunum frá 12. febr. hafa verið gerðar vera til bóta. Ég vil þá næst snúa mér að verðbótakafla frv. eins og hann er nú og gera lítillega grein fyrir þeim atriðum í kaflanum sem ég tel að ekki sé hægt að una við. Ég nefni hér fyrst það sem stendur í verðbótakaflanum, að héðan í frá skuli miða verðbætur á laun við viðskiptakjaraþróun. Ég tek það fram, að ég tel út af fyrir sig eðlilegt að að slík viðmiðun sé í gildi og vera til bóta, ef rétt væri að því staðið hvernig slíkri tengingu skal komið á í upphafi. En ég hef þá alvarlegu aths. að gera, að nú þegar þessi tenging er tekin upp í fyrsta skipti er kveðið á um í frv. að sá grundvöllur, sem mælingin skal miðast við, skuli vera meðaltal viðskiptakjara á árinu 1978 öllu, sem þýðir, eins og kunnugt er, að dómi Þjóðhagsstofnunar að laun ættu að skerðast samkv. þessu einu út af fyrir sig um svo sem 3%. Ef hins vegar væri miðað við meðaltal viðskiptakjara undanfarið hálft ár, og væri þá grunnurinn síðasti ársfjórðungur 1978 og fyrsti ársfjórðungur 1979, það hálfa ár sem núv. ríkisstj. hefur setið að völdum, þá yrði skerðingin ekki 3%, heldur 0.3%. Þetta er ærinn munur. Við vitum öll, sem fylgst höfum með þessum málum, að verkalýðshreyfingin hefur verið býsna treg að fallast á að viðskiptakjaraviðmiðun yrði tekin upp. Margir aðilar innan hennar hafa verið tortryggnir í þeim efnum og tregir. En það tókst að lokum að fá nokkuð gott samkomulag um það innan verkalýðshreyfingarinnar að vera til viðtals um þetta og ganga til samninga um það. Ég tel að það hafi mátt gerast fyrr - það tek ég fram, það er mín skoðun. En þegar sá árangur hafði náðst, að verkalýðshreyfingin vildi í alvöru ganga til samninga um að tengja verðbætur á laun við viðskiptakjaraþróun, hlaut það að skipta mjög miklu máli að mjúklega yrði að þessu farið og gengið þannig frá málum í upphafi að sem flestir innan verkalýðshreyfingarinnar gætu með góðu móti sætt sig við niðurstöður. En þetta, sem hér er lagt til, að velja leið varðandi viðmiðun sem kallar fram 3% skerðingu, en ekki aðra leið sem aðeiðs 0.3% skerðing fylgir, er að mínu viti alls ekki nógu gott. Ég minni a að þarna er ekki um neitt að ræða sem er bara spurning fyrir næstu vikur eða næstu mánuði, heldur er ákaflega hætt við því, að meðan það kerfi, sem nú er tekið upp um viðmiðun við viðskiptakjör, stendur, - ég býst við að það muni standa lengi, - þá verði launin ætíð sem svarar mismuninum milli 0.3% og 3% lægri en ella um alla þá framtíð sem sú ákvörðun fær að gilda sem nú er tekin upp í byrjun um viðmiðum við viðskiptakjör. Ég skal taka það skýrt fram, að ég hefði ekki gert að neinu úrslitaatriði að það væri miðað nákvæmlega við viðskiptakjör síðasta hálfa árið með aðeins 0.3% skerðingu, þó að ég telji að það hefði verið eðlilegast. Ég hefði vel getað hugsað mér til samkomulags um þessa hluti, að þarna væri mæst á miðri leið, ef önnur ákvæði hefðu verið skapleg að mínum dómi. En þess var ekki kostur og það var haldið fast við að viðskiptakjaratengingin skyldi verða með þeim hætti að hún fæli í sér jafnmikla skerðingu og þarna er um að ræða. Mér er fullkunnugt um að í mínum flokki, Alþb., var ekki síður vilji hjá öðrum þm. en mér til að haga þessu á annan veg, en þeir fengu því ekki ráðið, um það tókst ekki samkomulag. Önnur atriði verðbótakaflans, sem ég vil drepa hér á, eru nokkur. Gert er ráð fyrir að tekjuöflun fyrir ríkissjóð, sem ganga á til þess að greiða bætur til þeirra heimila í landinu sem kynda með olíu vegna gífurlegra verðhækkana á olíu, - þetta eru um 25% heimila í landinu, - muni að óbreyttum lögum hækka verðbótavísitölu launa um ca. 0.5% samkv. áætlun Þjóðhagsstofnunar sem fyrir liggur, en í frv. er kveðið á um að þessar verðbætur upp á 0.5% verði ekki greiddar. Ég tel að þarna sé um sjálfsagt ákvæði að ræða. Ég tek það fram, að ég er ekki aðeins tilbúinn til að styðja það sem segir í þessum efnum, - það mun felast á bak við það áætlun um að ráðstafa u. þ. b. 1 milljarði kr. til að létta byrðar þessara heimila, en ég gæti hugsað mér að þarna væri ekki aðeins um milljarð að ræða, heldur 1.5 milljarða. Þessi tala væri því ekki bara 0.5, heldur jafnvel 0.7 eða 0.71/2. Ég mundi ekki kveinka mér neitt við að samþykkja það. Fyrir þessu er, að ég hygg, einnig góður skilningur innan verkalýðshreyfingarinnar almennt. Næst vil ég lítillega koma inn á þá liði aðra sem frá er greint í 50. gr. frv. innan verðbótakaflans, sem lúta að breytingum í sambandi við útreikning hins svokallaða verðbótaauka og fleira, lúta að breytingum á útreikningum er varða frádráttarliði við verðbótavísitöluútreikning, svo sem launalið bónda í búvöruverði, áfengi og tóbak, sem nú er lagt til að verði tekið inn í grunn vísitölunnar á nýjan leik, en hefur verið þar fyrir utan. Auðvitað er það svo, að í sambandi við þessa ákveðnu liði er verið að hreyfa við gildandi kjarasamningum, og það er ekkert til að vera hissa á þó að slíkt sé viðkvæmnismál innan verkalýðshreyfingarinnar, ekki síst þegar auðvelt er að sýna fram á að þær breytingar, sem lagðar eru til, verki til allnokkurrar skerðingar á kaupi verkafólks, eins og um er að ræða í þessu ákveðna tilviki. Það er ljóst að Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir því samkv. blaði, sem hún hefur dags. 15/3 og ég hef hér undir höndum, og þá er hún að sjálfsögðu að miða við frv. hæstv. forsrh. eins og það var lagt fram í þinginu, áður en á því voru gerðar breytingar, - þá gerir hún ráð fyrir að heildaráhrifin af frv. á launagreiðslur til lækkunar nemi miðað við júníkaup 5.1–6.1% og síðan bætist við síðar á árinu 0.5–1%. Mun þá láta nærri að þarna sé um að ræða að dómi Þjóðhagsstofnunar, miðað við frv. eins og það var lagt hér fram, um það bil 6% almenna skerðingu á kaupgreiðslum. Þar af eru samkv. þessu blaði Þjóðhagsstofnunar 2–3% vegna þeirra liða sem ég gat um áðan og varða breytingu á útreikningi verðbótaauka, breytingu varðandi uppsöfnun frádráttarliða: búvöruliðar, áfengis og tóbaks. Og ég kemst ekki hjá að segja það, að enda þótt það kynnu að hafa verið einhver rök fyrir því, að þarna gæti verið eins skynsamlegt að reikna einhverja þessa liði á þann veg sem frv. gerir ráð fyrir og eftir hinni aðferðinni, sem kjarasamningar gera ráð fyrir, þá er ekki því að neita að þegar þetta bætist við þá skerðingu sem kemur inn vegna tengingarinnar við viðskiptakjörin, þá er skerðingin, sem kemur út í heild, orðin það mikil að ég held að þess hafi tæplega verið að vænta að hægt væri með góðu móti að fá verkalýðshreyfinguna til að sætta sig við þessa heildarútkomu, enda er það staðreynd, að af hálfu Alþýðusambands Íslands hafa verið borin fram býsna ákveðin andmæli ekki síst við þessum liðum sem snerta beint kjarasamningana og lúta að öðru en tengingunni við viðskiptakjörin. Ég kem þá að því atriði sem skiptir einna mestu máli í verðbótakaflanum. Það er kunnugt að í meðferð málsins tókst að knýja fram nýtt ákvæði inn í frv., ákvæði um ákveðnar láglaunabætur, upp á 2%, og einnig tókst að knýja það fram, að skerðingin vegna tengingar við viðskiptakjör kæmi ekki öll 1. júní, heldur kæmu 2% af þessum 3% 1. júní og 1% 1. sept. Þessar 2% láglaunabætur ná til fólks sem hefur dagvinnulaun innan við 210 þús. kr. á mánuði. Það sem mér er efst í huga í sambandi við þessar ákveðnu láglaunabætur, er spurningin um það, hvort þær eigi að fá að standa ekki aðeins nú allra næstu mánuði, heldur líka fram á næsta ár sem lágmark. Auðvitað væri það eina eðlilega að mínu viti það, að þær yrðu varanlegar. Það hefur e. t. v. ekki verið fyllilega ljóst hvort frv. í þeirri gerð, sem það liggur nú fyrir í þessari d., gerði ráð fyrir að þessar tiltölulega litlu láglaunabætur upp á 2% fengju að standa lengur en hálft ár eða hvort þær ættu að hverfa strax 1. des. n. k. Ég tek það skýrt fram, að mikil áhrif hefur haft á afstöðu mína til þessa máls einmitt það atriði að það skuli ekki hafa fengist fram ótvírætt að þessar láglaunabætur yrðu ekki teknar til baka. Ég vildi vita vissu mína í þessum efnum og spurðist fyrir um það nú í dag hjá Þjóðhagsstofnun hvernig þar væri litið á þessi mál, og ég er hér með skriflegt svar frá þeim, dags. 4. apríl. Þar segir m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Miðað við ákvæði frv. um stjórn efnahagsmála o. fl. eins og þau voru eftir afgreiðslu frá Ed. Alþ. má lauslega gera ráð fyrir eftirfarandi hækkun verðbóta á laun til ársloka 1979. Áætlunin er reist á lauslegri endurskoðun á áætlun Þjóðhagsstofnunar frá 16. mars s. l. um þróun verðlags, launa og kaupmáttar og kauptaxta 1969, sem verður endurskoðuð nánar á næstunni.“ Síðan segir um hækkun verðbóta, að þær eigi hinn 1. júní að hækka almennt um 7%, en láglaunafólksins um 9%. Þetta er ótvírætt. 1. sept. hækka síðan bæði almennu launin og láglaunin um 7–7.5%, en síðan 1. des. í ár, þegar kemur að því að greiða verðbætur á laun fyrir þær verðhækkanir sem átt hafa sér stað á næsta þriggja mánaða tímabili á undan, þá segir Þjóðhagsstofnun um almenna kaupið, að hærri launin muni fá verðbætur upp á 6.5%, en lægst launaða fólkið fái aðeins 4.5%. Skýringin er að sjálfsögðu sú, að Þjóðhagsstofnun telur að í frv. sé kveðið á um að láglaunabæturnar gildi aðeins frá 1. júní til 1. des. og hverfi þá að 6 mánuðum liðnum. Ég vil ekki sætta mig við að standa að lagasetningu sem feli þetta í sér. Ég vil ekki bera ábyrgð á slíkum lögum. Mér finnst sanngirnismál að hér séu stigin skref í átt til launajöfnunar - varanleg skref og þess vegna er ég mjög hlynntur því að sérstakar láglauna- eða jafnlaunabætur séu leiddar í lög. En ég tel að ef það er gert, þá eigi ekki að lýsa því yfir um leið að þær verði teknar til baka eftir hálft ár. Ég kemst ekki hjá að minna á það, að ég skoða þetta mál í nokkru samhengi og í nokkrum samanburði við það sem gerðist þegar launaþakinu var lyft af með Kjaradómi fyrir skömmu. Við höfum sjálfsagt öll tekið eftir því, alþm., að laun okkar hækkuðu býsna mikið við þessa þaklyftingu og það verður ekki annars vart en reiknað sé með að sú hækkun standi áfram, líka eftir 1. des. Ég held að það sé hyggilegt fyrir núv. hæstv. ríkisstj. og fyrir okkur öll, sem hana viljum styðja til góðra verka, að láta það ekki henda okkur að setja í lög sérstakt ákvæði um að þessar tiltölulega litlu láglaunabætur skuli aftur teknar að hálfu ári liðnu. Ég hef reynt að grína í frv.-textann sjálfan í þessum efnum og spyrja þeirrar spurningar: Er öruggt að túlkun Þjóðhagsstofnunar í þessum efnum, sú sem kemur fram á því blaði sem ég hef í höndunum og hef lýst, sé sú eina sem til greina kemur út frá þessum texta? Mín persónulega skoðun á því, hvort svo sé, skiptir í sjálfu sér engu máli. En vegna þess að þetta atriði mun ráða miklu um afstöðu mína til þessa frv. vil ég leyfa mér að beina ákveðnum spurningum varðandi þetta til hæstv. forsrh. Ólafs Jóhannessonar. Fyrsta spurningin er á þessa leið: Telur hæstv. forsrh. mögulegt að túlka það sem segir í ákvæði til bráðabirgða á eftir 52. gr. í frv. á þann veg, að láglaunabætur verði greiddar áfram eftir 1. des. samkv. þeim ákvæðum? Önnur spurning sem er efnislega nánast um það sama, en aðeins öðruvísi orðuð til þess að mál mitt skiljist ótvírætt: Telur hæstv. forsrh. hugsanlegt að túlka þessi ákvæði á þann veg, að lægst launaða fólkið fái sömu verðbætur á laun 1. des. í ár og hinir, án þess að neitt falli niður þar á móti af því kaupi sem þetta láglaunafólk hefur fengið greitt samkv. frv. og samningum næstu 6 mánuði á undan? Geti hæstv. forsrh. gefið mér jákvæð svör við þessum spurningum, þá mun ég meta það mjög mikils. Geti hann það hins vegar ekki tel ég að það, sem um þessi efni segir, sé óneitanlega einn allra versti, ef ekki versti galli sem á frv. er. Ef hæstv. forsrh. mót von minni getur ekki gefið jákvæð svör við þeim spurningum sem ég hef hér borið fram, þá vil ég leyfa mér að bæta við þriðju spurningunni og þeirri síðustu, sem er þessi: Telur þá hæstv. forsrh. af sinni hálfu koma til greina að breyta frv. þannig að láglaunabæturnar haldist áfram eftir 1. des.? - Mér þætti vænt um að fá svör við þessum spurningum. Ég verð að segja það, að ef túlkun Þjóðhagsstofnunar á að standa verður skerðingin, sem um er að ræða í frv., komin fram að fullu undir lok þessa árs, líka gagnvart því fólki sem hefur um og innan við 200 þús. kr. í dagvinnulaun á mánuði. Hún kæmi ekki öll 1. júní, eins og upphaflega frv. gerði ráð fyrir, en hún yrði komin að fullu undir lok ársins. Og hver er þessi skerðing? Hún er samkv. tölum Þjóðhagsstofnunar kringum 6% í kaupgreiðslu. Og hvort sem hún verður 6% eða eitthvað annað, þá er ekki hægt að horfa fram hjá því, að hún bætist ofan á nokkra skerðingu sem átti sér stað 1. des. 1978, - skerðingu sem þá var af verkalýðshreyfingunni talin þolanleg ein út af fyrir sig, ekki síst vegna þess að á móti komu loforð og skuldbindingar um viss félagsleg málefni sem metin voru mikils. En ég minni á það, að gagnvart öllum meginþorra launafólks var skerðingin 1. des. s. l. varla minni en um það bil 4%. Ég þarf ekki að rekja hvernig það er reiknað út. Og ef við eigum að standa uppi með þessa skerðingu til viðbótar, sem Þjóðhagsstofnun metur í kringum 6% og það að fullu gagnvart lægst launaða fólkinu í landinu eftir að kemur fram undir næstu áramót, þá er þetta að mínu viti orðið of mikið - óhæfilega mikið. Mér finnst að það sé skylda okkar, sem viljum styðja þessa ríkisstj. til góðra verka, að vernda a. m. k. nokkurn veginn, helst að fullu kjör lægst launaða fólksins í landinu, ekki aðeins hins allra lægst launaða, heldur þess fólks sem er með í dagvinnukaup 220 þús. og þar fyrir neðan - jafnvel fleiri. Og það dugir mér ekki í þessum efnum að menn segi sem svo, eins og hæstv. forsrh. tók réttilega fram í ræðu sinni, að verkalýðshreyfingin sé frjáls að því að vinna sig upp í kjarasamningum. Við vitum að erfiðleikar eru þar á veginum og auðvitað var það ekki nema sjálfsagt mál að verkalýðshreyfingin héldi sínu formlega frelsi í þeim efnum. Það var sjálfsagt mál. En það getur orðið þrautin þyngri að sækja réttinn eftir þeim leiðum, og ég hefði talið að núv. hæstv. ríkisstj. ætti í lengstu lög að forðast allt að því að egna verkalýðshreyfinguna til átaka með því að ganga of langt í skerðingarátt, en segja síðan: Gerið þið svo vel. Þið vinnið þetta upp aftur í samningum. Það er líka stundum minnst á að þetta geti verið allt saman nokkuð gott vegna þess að við eigum e. t. v. von á batnandi viðskiptakjörum á næstunni. Ég tek það fram, að ég met ákaflega mikils að það skuli hafa tekist að setja inn í þetta frv. skýr ákvæði um að viðskiptakjaraviðmiðunin skuli gilda jafnt upp á við með verðbætur á launin, ef viðskiptakjör fara batnandi, á móti lækkandi verðbótum, ef viðskiptakjörin fara versnandi. Þetta er jafnt í frv. og er ekkert við það að athuga. Hins vegar er erfitt að spá hver þessi þróun verður, ef horft er fram í tímann, og um það vitum við harla lítið þannig að þar er um að ræða veiði sem er sýnd, en ekki gefin. Ég kemst ekki hjá að minnast hér lítillega á þann mikla áróður sem haldið hefur verið uppi í svörum við kröfum okkar Alþb.-manna um verndun lífskjaranna. Svarið er jafnan: Þið eruð að heimta meiri verðbólgu. - Það er í raun og veru eina svarið. Gengið er út frá því, að það sé engin leið hugsanleg til að bæta kjör fólks, sem hefur jafnvel innan við 200 þús. kr. í dagvinnutekjur á mánuði, án þess að það auki svo og svo mikið verðbólguna í landinu. Ég vil vísa slíkum fullyrðingum algerlega á bug. Við erum rík þjóð í þessu landi og hér eru miklir möguleikar, ekki bara á því að auka okkar framleiðslu og auka okkar þjóðartekjur, sem gæti leitt til þess að allir fengju bætt kjör í svipuðum hlutföllum og skiptingin hefur verið milli manna hér, heldur líka miklir möguleikar til að breyta tekju- og eignaskiptingunni í landinu. Það er spurning um pólitískar ákvarðanir í þessum efnum sem sker úr. Þarna er ekki um að ræða nein sjálfvirk lögmál, heldur er spurningin um pólitískar ákvarðanir. Og ég tek það skýrt fram, að ég er ekkert hræddur við það, þó að lagðir væru nokkru meiri skattar á ýmsa aðila í þessu þjóðfélagi heldur en gert hefur verið, þá aðila sem hvað varðar bæði tekjuöflun og eignasöfnun hafa dregið til sín miklu stærri hlut en þeim ber, og það fjármagn sé notað til að bæta hag hinna sem við skarðan hlut búa. Við höfum ágæta starfsmenn við okkar Þjóðhagsstofnun og þeir hafa mikilvægu hlutverki að gegna. En þegar þeir leggja fram útreikninga sína um það, hvað þetta og þetta mikil kaupmáttaraukning leiði af sér í verðbólgu, þá geta þeir auðvitað ekki með neinu móti sett inn í dæmið eitthvað sem segi okkur að þetta geti verið mismunandi mikið eftir því, hvers konar stjórnarfar sé í landinu. Þeir geta það að sjálfsögðu ekki. Þeir eru faglegir embættismenn. En ég held því fram að það sé ekkert sjálfvirkt lögmál sem þarna segir til. Ein ríkisstj. getur haft þá stefnu, að það sé eðlilegt að allar launahækkanir fari beina leið út í verðlagið jafnóðum og verði þar af leiðandi að engu. Önnur ríkisstj. getur haft þá stefnu að hamla af öllum mætti gegn því að launahækkanir fari út í verðlagið, og hún hefur þá um leið þá stefnu að auka kaupmátt launanna. Og ég vil treysta því, þrátt fyrir það að ég sé ekki ánægður með öll ákvæði þessa frv., að núv. ríkisstj. hafi bæði allgóðan vilja og nokkra burði til að verða verkafólki í landinu að liði frekar en hitt í þessum efnum. En þegar skoðaðar eru upplýsingar frá okkar ágætu Þjóðhagsstofnun um það, hvað mikil verðbólguhækkun hljóti að dynja yfir okkur ef eitthvað sé gengið vægar fram i skerðingu á kjörunum en gert er ráð fyrir í frv., þá verð ég satt að segja svolítið hissa. Og ég vil mælast til þess að menn hugleiði örstutta stund með mér hversu marktækar séu upplýsingar eins og þær sem ég vil nú minnast á og hef fyrir framan mig í blöðum frá Þjóðhagsstofnun, dags. 16. mars 1979. Þetta eru skýrslur, sem við höfum fengið í fjh.- og viðskn. Ed. og Nd. Hér segir um kaupmátt launa, - og það er hann sem skiptir máli, það endurtek ég einu sinni enn, - að sé gengið út frá því að ársmeðaltal kaupmáttar kauptaxta allra launþega, eins og það er kallað, árið 1977 sé sett á töluna 100, þá megi búast við því að öllu óbreyttu, þ. e. verði ekkert frv. samþ., bara kjarasamningar gildi, að þá væri ársmeðaltal þessa kaupmáttar 1979, allt árið, 108.5 stig eða hefði hækkað um 8.5% frá 1977. Gott og vel. Síðan segir hér við hliðina, að ef frv. hæstv. forsrh. verði samþ., frv. eins og það var lagt fram 12. mars, þá muni kaupmátturinn, meðaltal ársins 1979, verða 107.9% eða aðeins tæplega 0.6% minni. Sem sagt, kaupmátturinn á að standa í stað að heita má þrátt fyrir það sem í frv. segir. En setjum nú svo, að verkalýðshreyfingin segði: Við gefum ekki eftir þessi tæplega 0.6 prósentustig í kaupmætti, við gefum þau alls ekki eftir, - og verkalýðshreyfingin ryddist hér um og kúgaði menn með illu eða góðu, þá sem frv. ætluðu að samþykkja, til að hafna því og hún fengi þannig fram kaupmáttaraukningu á þessu sem svarar að dómi Þjóðhagsstofnunar um 0.6% umfram það sem frv. gæfi, þá segir hér á næsta blaði að slík kaupmáttaraukning upp á um 0.6% mundi auka verðbólguhraðann svo mjög að framfærsluvísitala hækkaði frá 1. jan. til 31. des. 1979 ekki aðeins um 33%, eins og hún ætti að gera samkv. frv. óbreyttu að sögn Þjóðhagsstofnunar, heldur mundi hún hækka um 39–40%. Lítum á þetta: Út á 0.6% aukningu kaupmáttar á framfærslukostnaður að hækka um 6–7 prósentustig fram yfir það sem ella yrði. Við skulum nú segja að verkalýðshreyfingin segði: Það skal verða 1% kaupmáttaraukning ekki bara 0.6%, - þá yrði svarið væntanlega: Verðbólgan, herrar mínir, ef þið ætlið að knýja þetta fram, verður ekki aðeins 33%, hún verður þá ekki minni en svo sem 45%. - Eru þetta gild svör? Er engin leið að fá fram 1% kaupmáttaraukningu í landinu án þess að verðbólgan fari úr 33% upp í 45%? Auðvitað eru slíkar leiðir til. Það er ekki hægt að ganga út frá því sem einhverju sjálfvirku kerfi sem við séum dæmd til að lifa undir, að slík smávægileg breyting á kaupmætti, það hvað dregið væri úr kaupmáttarskerðingunni, hljóti undir öllum kringumstæðum samkvæmt einhverju sjálfvirku lögmáli að kalla yfir okkur slíka stóraukna verðbólgu. Við þyrftum þá enga menn í ríkisstj. hér, ef slík sjálfvirk lögmál væru í gildi. Við hefðum þá bara einhverja eilífðarvél, sem passaði upp á þetta fyrir okkur, einhverja tölvu. Þá væri hægt að hafa trékarla í ríkisstj., skipti engu máli hver væri hér forsrh. Þetta segi ég ekki til þess að niðra á nokkurn hátt okkar ágætu hagfræðinga. Þeir reikna út frá sínum forsendum og geta ekki tekið pólitíska þáttinn inn í dæmið. En að halda því fram, að það sé óhjákvæmilegt að 0.6% kaupmáttaraukning leiði til milli 5 og 6% hraðaaukningar verðbólgunnar, það er ekki sjálfsagt mál. Ég gæti talað um þetta miklu lengur, en ég er nú að hugsa til þess að stytta mál mitt því að þetta er orðið langt. En ég held að það sé hollt fyrir alla, sem sinna því hlutverki að eiga að taka veigamiklar pólitískar ákvarðanir og þýðingarmiklar fyrir lífskjör fjölda manna, hvort sem það eru menn í forustuliði verkalýðshreyfingarinnar eða við sem sitjum hér á Alþ., að hugsa sjálfir, að vera ekki allt of bláeygir, ef svo má segja, gagnvart svona uppsetningu. Það þarf að mínu viti að snúast hart til varnar gegn þeim óhemjumikla áróðri sem í gangi er um það, að sérhver jákvæð hreyfing fyrir kaupmátt láglaunafólks í þessu landi sé verðbólguvaldurinn í okkar þjóðfélagi, sé það sem framar öllu verði að forðast. Hvar halda menn að verkalýðshreyfingin á Íslandi hefði staðið á liðnum áratugum ef slíkar röksemdir hefðu verið teknar gildar? Ég segi það, að hún væri þá ekki komin í þann áfangastað sem hún þó hefur náð í. Ég vil í örfáum orðum drepa á atriði, sem ekki lúta að verðbótakafla frv., og það skal vera stutt. Ég hef alvarlegar aths. að gera við 9. gr. og vil láta það koma hér fram, það lýtur að niðurgreiðslunum. Þarna virðist allt í einu talið í lagi að setja inn lagagrein sem leiðir óhjákvæmilega af sér að verðlag í landinu hlýtur að hækka og verðbólgan að vaxa. Það er skoðun mín að það ætti að halda niðurgreiðslunum í meginatriðum á svipuðu stigi og þær eru, og ég tel að það þurfi ekkert að aumkast yfir það fólk, sem hér býr við góðan hag, bæði það fólk, sem hefur háar launatekjur, og það fólk, sem á miklar eignir og hefur af þeim mikinn arð, þó að því sé gert að borga allháa skatta, m. a. til að standa undir niðurgreiðslum, vegna þess að niðurgreiðslurnar eru kjarajöfnunartæki í þjóðfélaginu. En það er kunnugt að í þessari 9. gr. er gengið út frá því, að þær verði lækkaðar verulega með tilheyrandi hækkun á verðlagi, aukningu á verðbólgunni. Þetta á að gerast á þremur árum, og það kemur fram að það yrði um að ræða 5.4–6.7 milljarða lækkun niðurgreiðsla á þessum þremur árum, sem þýðir 2.8–3.5% hækkun verðbótavísitölu samkv. aths. með frv., en að vísu ekki allt á þessu ári, heldur dreifist þetta á 3 ár. Þarna hefði ég gjarnan viljað haga málum á annan veg, þó ég geri þetta eitt ekki að frágangssök, ef aðrar greinar frv. væru viðunandi. Ég hef aths. að gera við 16. gr. frv., sem fjallar um lántökuheimildir, og þá er ég með greinanúmer upphaflega frv. Í þessari 16. gr. segir m. a.: „Lántökuheimildir eða ábyrgðarheimildir, sem veittar eru vegna opinberra framkvæmda eða fjárfestingarlánasjóða í lánsfjárlögum þessum, skulu skoðast sem hámarksákvæði á því fjárlagaári, sem þær eiga við.“ Ég er býsna hræddur um að það geti orðið erfitt að halda sig við þennan bókstaf, að þarna sé um algert hámark að ræða. Í aths. er talað um það með enn ákveðnara orðalagi, að þetta skuli vera algerlega bindandi. Ég leyfi mér í þessum efnum að minna á það, að á síðasta ári fóru þessar lántökur til opinberra framkvæmda hvorki meira né minna en 69% fram úr áætlun. Ég er ekki að segja að það sé til fyrirmyndar, en það getur verið erfitt að ætla að stökkva niður á jafnsléttu úr svo mikilli hæð í einum áfanga, og ég vara við þessu. Hv. 1. þm. Reykn., fyrrv. fjmrh., Matthías Á. Mathiesen, drap á það í ræðu sinni áðan, að honum sýndist að það vantaði 10 milljarða upp á að lánsfjáráætlunin væri raunhæf. Ég vil gjarnan minna hann á það, að það var reyndar nokkru meira en 10 milljarðar sem farið var fram úr heimildum á lánsfjáráætlun á síðasta ári, þegar hann var sjálfur fjmrh. meira en helming ársins og átti þar vafalaust stóran hlut að, þannig að það fer honum ekki vel að býsnast yfir þessu. Hvað sem því liður, þá bendi ég á að lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir mjög óverulegri hækkun lántökuheimilda í krónutölu og mjög verulegri lækkun að raungildi, mjög verulegri. Ef síðan á einnig að gera þetta algerlega bindandi, þannig að ekkert megi hreyfa, þá mun einhvers staðar finnast fyrir því áður en þessu ári lýkur í atvinnulífinu í landinu, það vil ég staðhæfa. Og það kemur hér til viðbótar við sitthvað annað, t. d. opinberar aðgerðir sem verka til samdráttar og auka hættu á atvinnuleysi. Minni ég þá ekki síst á þá fáheyrðu reglugerð sem sjútvrh. gaf út fyrir nokkru um þorskveiðar og áður hefur verið rætt um hér. En nóg um það. Í 20. gr. er það margumrædda ákvæði um að heildarfjármunamyndunin skuli vera innan við 25% af þjóðartekjum. Það er að vísu nú búið að þynna þetta þannig út, að það er útlátalaust að greiða atkv. með því. Ég vil hins vegar segja það um hinar miklu prédikanir, sem lengi hafa gengið, að það verði að knýja fjárfestinguna niður, og þá lítill greinarmunur gerður á því, hvaða fjárfesting það á að vera, - þessi áróður gengur of langt og það þarf að vinna á móti honum að mínu viti. Það er fátt brýnna í þessu landi heldur en að auka fjárfestingu á vissum mjög mikilvægum sviðum, og ég nefni þar fyrst til tvö svið. Annars vegar er það úrvinnsla okkar sjávarafla. Þar er þörf á að margfalda fjárfestinguna. Hins vegar er það okkar orkuframleiðsla, þó ekki væri nema til að útrýma olíunotkun að svo miklu leyti sem mögulegt er, eins og verðlag hefur þróast á olíu og okkur er kunnugt um. Og auðvitað gildir það í opinberum rekstri nú eins og áður og í hvaða rekstri sem er, hvort sem það er heimili eða fyrirtæki, að það skiptir auðvitað máli hvort fjármagn er fest í þessu eða hinu. Allir geta tekið undir það, að lítið vit sé í að sóa fjármagni í fjárfestingar út í bláinn. Það þarf ekki mikla spekinga til þess. En menn verða að horfa á hitt, það sem er nauðsynlegt, og fátt er nauðsynlegra en að auka skynsamlega fjárfestingu. Hitt er ljóst, að þessi mikla binding og reglustrikuaðferð mun koma niður á fjárfestingum, m. a. þar sem síst skyldi, til skaða fyrir okkar þjóðarbúskap. En það er rétt, það er búið að opna hér útgöngudyr með viðaukum við greinina, eins og hv. 1. þm. Reykn. minntist á, og þess vegna kannske ekki ástæða til að gera mikið veður út af henni. Ég held að ég sleppi nú að ræða aukningu peningamagns í umferð, það þarf ekki margt um það að segja. Vaxtamálunum sleppi ég líka tímans vegna að öðru leyti en því, að ég vil taka fram að ég tel mjög mikilvægt varðandi þau ákvæði sem frv. gerir ráð fyrir um verðtryggingu á bæði sparifé og útlánum, að gert er ráð fyrir að afurða- og rekstrarlán fái sérstaka meðferð og ríkisstj. muni sjálf taka ákvarðanir um hvernig með þau verði farið. Ég tel það mjög mikilvægt, vegna þess að þó vissulega megi segja að okkar mikla verðbólga, sem m. a. leiðir af sér möguleikar atvinnuveganna til að ná ódýru fjármagni út úr lánakerfinu, að borga skuldirnar svo og svo löngu síðar með verðminni krónum, - þó að þessi afleiðing verðbólgunnar hafi á margan hátt verkað eins og eiturlyf á atvinnulíf í landinu, það skal ég viðurkenna, þá getur verið hættulegt að taka þetta eiturlyf af sjúklingnum allt saman í einu. Hann þolir það ekki í þessu tilviki. Þess vegna held ég að fyrst sú ákvörðun er tekin, sem hefur verið að þróast i þá átt lengi, að stofnlán skuli að fullu verðtryggð og ég get út af fyrir sig ágætlega sætt mig við, þá held ég að það yrði of mikið að hafa fulla verðtryggingu á afurða- og rekstrarlánunum líka. Ég vara við því, en treysti því að ríkisstj. muni þar fara fram með gát. Sú grein, sem skotið var inn sem 31. gr. við meðferð málsins í Ed., um að auka bindiskylduna hjá Seðlabankanum upp í 28%, er aðgerð sem ég er andvígur og tel að skapi hættu á meiri samdrætti í atvinnulífi og framkvæmdum en góðu hófi gegnir. Að síðustu vil ég minnast á kaflann um verðlagsmál sem lítillega hefur verið breytt frá upphaflegri gerð frv. eins og það var lagt hér fram af hæstv. forsrh. Ég tel að þær breytingar skipti litlu máli til eða frá, en tek sérstaklega fram, að ég tel að það sé mjög ánægjulegt að sá kafli í frv. er með þeim hætti sem hann er og þar með í reynd komið í veg fyrir að viss ákvæði í verðlagslögunum, sem samþykkt voru á síðasta þingi, komist til framkvæmda. Ég minni svo á það, áður en ég vík hér úr ræðustólnum, að meginaths. mínar eru við verðbótakaflann. Ég mun í fjh.- og viðskn. freista þess að fá fram breytingar á þeim kafla og gera upp mína endanlegu afstöðu til afgreiðslu málsins þegar það liggur fyrir, hvaða undirtektir aths. mínar fá, og þegar ég hef heyrt svör hæstv. forsrh. við spurningum mínum. En það er reyndar eitt ákvæði frv. utan þessa verðbótakafla ónefnt enn, sem mér er skylt að taka fram að ég get ekki stutt. Það er í 63. gr. upphaflega frv., og mér finnst satt að segja næsta furðulegt hvernig það er komið inn í þetta frv., jafnstórt mál og þar er á ferðinni. Eðlilepra væri að ræða það sérstaklega. En hér segir í 64. gr.: „ Í þessu sambandi verði m. a. heimilað að beita fjármagni sjóðsins“ - þ. e. Aflatryggingasjóðs - „til þess að bæta upp verð á þeim tegundum, sem vannýttar kunna að vera, og leggja í því skyni sérstakt gjald á afla af þeim tegundum, sem taldar eru ofnýttar“ - þ. e. þorskinn auðvitað fyrst og fremst. Ég hafði satt að segja haldið að nóg væri að gert með reglugerð hæstv. sjútvrh. gagnvart þorskveiðunum, þó að ekki væri farið að leggja á þær sérstakt aukagjald til viðbótar. Þessi grein er ekki mér að skapi og ég mun ekki styðja hana. Ég vil taka það sérstaklega fram, að mér er það síður en svo í hug sem þm. eins stuðningsflokka þessarar ríkisstj. að vilja bregða fyrir hana fæti, enda þótt ég geti ekki sætt mig við einstök ákvæði í þessu frv. Ég hef góðan og fullan skilning á því, að það eru heitar óskir - og þær koma víða að - um að þessi ríkisstj. fái að lifa, og þær eru ekki síst á ferðinni innan verkalýðshreyfingarinnar, vegna þess að fólk, ekki síst láglaunafólkið í landinu, óttast það stjórnarfar sem e. t. v. tæki við ef þessi ríkisstj. hyrfi frá. Og ég held að það sé heillaráð fyrir hæstv. ríkisstj. að minnast þeirra tengsla við þetta fólk í verkalýðshreyfingunni, þeirra tengsla sem hún á líf sitt undir. Og enda þótt ég vilji ekki sætta mig við ákveðin atriði í frv., ef þeim fæst ekki breytt, þá er ég að sjálfsögðu ekki áhugaminni en aðrir þm. stjórnarflokkanna um það að halda Sjálfstfl. frá stjórnarstólunum enn um sinn. En ég bendi á að það er ekki víst að leiðin til að halda Sjálfstfl. frá stjórnarstólunum felist í því að ganga jafnmikið á svig við verkalýðshreyfinguna og gert er með ákveðnum atriðum þessa frv. Og það er ekki að mínu skapi að láta sér nægja að segja sem svo: Það er rétt að sætta sig við þetta og það er rétt að sætta sig við hitt, vegna þess sé það ekki gert fáum við eitthvað annað yfir okkur í stjórn landsins miklu, miklu verra. - Ég held að enda þótt hugsun i þessa átt sé skiljanleg og þótt hún sé fyrir hendi víða innan verkalýðshreyfingarinnar í landinu, þá sé full ástæða til að hvetja til þess og minna á það, að verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur ekki bara það verkefni að biðja fyrir þessari á margan hátt ágætu ríkisstj. þótt sé gott og blessað að það sé gert, heldur þarf verkalýðshreyfingin líka að mínu viti að veita þessari ríkisstj. eins og öðrum hollt og ákveðið aðhald. Það er ekki bara verkalýðshreyfingunni fyrir bestu, heldur einnig ríkisstj. fyrir bestu. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég vil fyrst segja það út af þeim ummælum sem hv. síðasti ræðumaður hafði um það hér áðan, að lán s. l. ár hafi farið nokkuð fram úr lánsfjáráætlun, að eins og nú horfir um lánsfjáráætlun þessa árs ætti að vera næsta auðvelt að halda henni í réttu horfi, því að ekki sýnist líklegt að hún fái afgreiðslu fyrr en á næsta ári og þá væri hægt að sníða henni stakk eftir þeim lántökum sem fram hafa farið á þessu ári. Ég verð að segja það í upphafi míns máls, að hv. síðasti ræðumaður kom það víða niður að nauðsynlegt er að ræða þessi mál frá víðari sjónarhóli en ég hafði ætlað mér. Hann hóf rangfærslur sínar og útúrsnúninga á því ári 1971, og það er nauðsynlegt að byrja þar strax og leiðrétta það sem hann fór þar rangt með. Það er rétt munað hjá honum, að þegar viðreisnarstjórnin fór frá var gerð úttekt á þjóðarbúinu sem var metin svo af þeim, sem þá tóku við, að unnt ætti að vera að auka og bæta lífskjörin í landinu um 20% á næstu tveim árum. Þetta er rétt. Hins vegar er það mikill misskilningur hjá þessum hv. þm. ef hann heldur að sú ríkisstj., sem þá tók við, hafi verið þannig innréttuð að hún hafi haft einhverja sérstaka löngun til þess að sjá kjarasamninga verkafólksins í landinu í friði. Það hefur ekki verið háttur Alþb., þegar það hefur komist í ríkisstj., að sjá verkafólkið í landinu í friði. Það hafa verið þeirra fyrstu aðgerðir gjarnan og þær síðustu einnig að skerða kjörin í landinu. Þessum hv. þm. til upprifjunar skal ég tilfæra orð sem formaður Alþb., Lúðvík Jósepsson, viðhafði hér á þingi þegar hann var að láta af ráðherraembætti, með leyfi hæstv. forseta: „Það er enginn vafi á því, að sá vandi, sem við stöndum nú frammi fyrir í efnahagsmálum, snýst öðru fremur um það, hvernig skuli fara með þá hækkun á kaupgjaldsvísitölu sem sýnilegt er að verða muni 1. júlí n. k. og aftur 1. sept. að hausti. Eins og fram hefur komið í umr. hér er reiknað með því, að kaupgjaldsvísitalan muni hækka 1. júní n. k. um 13–15%, og ef sú hækkun verður látin ganga yfir án aðgerða mundi kaupgjaldsvísitalan aftur hækka sennilega um 7–8% eða jafnvel meira 1. sept. Það er við afleiðingarnar af þessum hækkunum, sem fyrst og fremst þarf að glíma. Og ég held, að allir hljóti að verða sammála um að það þarf í rauninni að koma í veg fyrir það, að þessar hækkanir gangi yfir og út í efnahagskerfið. En þá kemur að sjálfsögðu upp spurningin um það, hvernig hægt er að komast hjá því að þessar hækkanir gangi út í efnahagskerfið, með hvaða ráðum er hægt að koma í veg fyrir þessar hækkanir. Þetta eru skýr ummæli um það, hvað vakti fyrir Lúðvík Jósepssyni á þessum tíma. Ég hef ekki í höfðinu öll ummæli hans frá þessu ári, það væri fróðlegt að fletta því upp. En ég veit að þessi hv. þm. er kunnugur því sem fyrrv. ritstjóri Þjóðviljans og veit hvað Lúðvík Jósepsson hefur sagt í þessum efnum, enda kemur nákvæmlega það sama fram nú á þessu þingi þegar þessi hv. þm. styður þessa ríkisstj. Fyrstu aðgerðir þessarar ríkisstj., sem nú situr, voru þær að auka á launamuninn í landi með septemberráðstöfunum. Ég veit að hv. þm. rekur minni til þess, að svo fór jafnvel að laun hinna lægst launuðu hjá ríkinu beinlínis lækkuðu í krónum talið vegna þeirra ráðstafana. Svo er afskaplega auðvelt að koma hér nú löngu síðar og halda því fram, að fyrir sér hafi vakað allan tímann að standa sérstaklega á verði fyrir þetta fólk. Það er afskaplega auðvelt. Á sama tíma og hinir lægst launuðu fengu færri krónur í umslagið hækkuðu laun þeirra, sem mest fengu, um eitthvað 12%, ef ég man rétt.  Ef við rifjum upp það sem næst gerðist, þá minnumst við þess hvernig stóð á því að Kjaradómur felldi úr gildi þakið sem var á vísitölunni. Það var ekki frv. forsrh. sem olli því, eins og hv. þm. sagði. Það eru ekki annað en látalæti til að reyna að skella skuldinni á aðra en þá sem eiga hana raunverulega, eins og er háttur þessara manna í Alþb. Höfuðsökina í því máli bar meiri hl. þeirrar borgarstjórnar sem nú situr, með þeirri dæmalausu samþykkt sem hún gerði á s. l. sumri. Síðan var þessu fylgt eftir með aulalegum ráðstöfunum í sept., sem olli því að vísitöluþakið kom svo misjafnt niður hjá einstökum launþegahópum að Kjaradómur sá sér ekki annan kost vænni, til þess að misréttið væri ekki himinhrópandi í þessu þjóðfélagi, en að afnema launaþakið. Ef hv. þm. hefur í sér dugnað og dug til þess að lesa forsendur Kjaradóms, þá getur hann kynnt sér að svo var í raun og veru. Það er töluvert eftirtektarvert að fylgjast með því sem er að gerast á Alþ., ekki aðeins í dag, heldur undanfarna daga og mánuði. Það er t. d. gaman að sjá það, að Alþb. er nú búið að koma sér upp sínum Vilmundi í gervi hv. 3. þm. Vestf., Kjartans Ólafssonar, sem nú hefur fengið það hlutverk af Alþb. að látast vera óánægður með gerðir ríkisstj., haft í hótunum og þar fram eftir götunum. Og ég verð að segja það, að í þessari „genaralprufu“, sem fram fór hér í dag, tókst honum mætavel upp í þessu nýja hlutverki sem hann hefur kosið að taka að sér. En við skulum aðeins hugleiða hvað er að gerast í launapólitíkinni í landinu. Hvernig stendur það? Við munum eftir því, að þegar þessi ríkisstj. var mynduð var það sett sem höfuðmarkmið í samráði við verkalýðshreyfinguna að engar grunnkaupshækkanir skyldu verða á þessu ári eða fram til 1. des. 1979. Þetta var það markmið sem sett var af ríkisstj. og verkalýðshreyfingin stóð á bak við. Verkalýðshreyfingin var jafnframt fús til þess að taka á sig nokkra kjaraskerðingu til þess að ná verðbólgunni niður. Fyrsta kjaraskerðingin kom í sept. Hún var margvíslega upp sett til þess að reyna að ljúga því að fólkinu í landinu að kjörin hefðu ekki verið skert. Einn þátturinn í þeirri blekkingaiðju var sá að auka niðurgreiðslur sem síðar voru framkvæmdar með því að auka tekjuskattana á fólkinu í landinu. Ef við athugum hversu víða það er sem hjón vinna úti í þessu þjóðfélagi, þá getum við jafnframt komist að raun um að tekjuskattsgreiðendur eru ekki fáir í þessu landi og þeir, sem hafa háan tekjuskatt, eru býsna margir, s jómenn ekki síst fyrir vestan. Fólkið í landinu var látið bera uppi þessar niðurgreiðslur. Jafnframt var vísitalan fölsuð á þann hátt að greiddar voru niður vörur sem ekki voru til á markaðnum, eins og t. d. nautakjöt.

Hvað vegur það í vísitölunni?

Þú ert nú svo góður í tölum, það kom fram áðan, að þú ættir að vita það. Hér skulum við koma að því sem gerðist 1. des. Þá féllst verkalýðshreyfingin á að kaupgjaldsvísitalan yrði skert um 2% gegn því að beinir skattar yrðu lækkaðir miðað við það sem þeir hefðu verið á árinu 1978. Við þetta var ekki staðið. Beinir skattar voru þvert á móti hækkaðir. Sjúkratryggingagjaldið var að vísu lækkað að hámarki um 23 þús. kr. hjá hjónum. Á móti átti að koma 2% lækkun á brúttólaunum. En ekki nóg með það, heldur var skattvísitalan höfð lægri en nam meðallaunahækkunum frá árinu 1977 til 1978, auk þess sem tekjuskattur á eigin húsaleigu var stórlega aukinn. Allt olli þetta því, að beinir skattar aukast árið 1979 miðað við það sem var á árinu 1978, þó ekki sé tekið tillit til hins nýja 10% stiga sem bætt var við. Þetta var þannig gersamlega svikið. Það var ekki nóg með að þeim blekkingum væri beitt, að beinir skattar ættu þarna að koma til lækkunar á vísitölunni, - það var ekki nóg með það að þeim skrípaleik væri beitt, - heldur var ekki staðið við þetta að einu eða neinu leyti, ekki gerð tilraun til þess, og hefur ekki verið gagnrýnt af þeim mönnum sem telja sig sjálfskipaða talsmenn launamanna í landinu, - ekki minnst á það einu orði, látið eins og þeir hafi fengið skattalækkanirnar sem þeir aldrei fengu, ekki einu sinni fyrir vestan. Hvernig var með 3% sem þeir áttu að fá uppi borin með margvíslegum félagslegum umbótum? Hvað hefur séð dagsins ljós af því? Í sambandi við opinbera starfsmenn sem líka lækkuðu í launum - hvað er ætlast til að þeir fái sérstaklega í félagslegum umbótum vegna þess að þeir gáfu eftir 3%? Það væri gaman að fá það upplýst. Ekkert af þessu hefur séð dagsins ljós. Allt voru þetta tóm svik af þeim mönnum sem telja sig til verkalýðsflokkanna í þessu landi, og þegar þeir verða óðamála gera þeir ekki einu sinni greinarmun á Alþýðubandalaginu og Alþýðusambandinu, þeir telja sig vera búna að fá eignarhald á því sem þar er: - Ég ætla svo ekki að reyna að lýsa betur en þessi hv. þm. og hæstv. viðskrh. þeirri kjararýrnun sem þeir segja að nú sé að bresta á 1. júní. Þeir gerðu það svo fagurlega og vel að þar verður ekki um bætt. Þessi ríkisstj. hefur skert kjör allra launþega í landinu miklu meir en síðasta ríkisstj., ef við köllum það að skerða kjörin að reyna að skerða kaupgjaldsvísitöluna til þess að hindra víxlhækkun kaupgjalds og verðlags: Nú er ég ekki einn þeirra manna sem trúa því, að kaupmáttur launa aukist með aukinni krónutölu. Og ég verð að segja það gagnstætt síðasta ræðumanni, að ef unnt yrði að koma verðbólgunni úr 40% niður í 33% gegn því að kaupmátturinn minnkaði einungis um 0.6%, þá mundi ég ekki hika við að segja að það væru góð býti, gagnstætt því sem hann sagði, því að vitaskuld er verðbólgan mesti óvinur launamannsins í landinu og þá einkanlega hins lægst launaða. Hitt er líka jafnhjákátlegt, þegar verkalýðshreyfingin í landinu er að senda þessari ríkisstj. einhverjar sérstakar ástarkveðjur, einhverjar heitar játningar um að hún hafi komið drengilega fram gagnvart launþegum, sagt þeim, hvernig í pottinn væri búið, og lýst ráðstöfunum sínum eins og efni stóðu til. Það hefur ekki verið gert. Ég man eftir því fyrir rúmu ári, að ég var staddur á fundi þar sem voru frummælendur úr röðum verkamanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og frá Bandalagi háskólamanna. Ég minnist þess, hversu mikilli ánægju var lýst yfir af öllum þessum aðilum, að þeir skyldu nú loksins hafa náð samstöðu um að þeir mundu ekki þola neitt þak á neina vísitölu, það mætti ekki rugla neina umsamda launataxta í landinu, hagsmunir verkamannsins færu í öllum atriðum saman við hagsmuni Bandalags háskólamanna. Ég man að á þessum fundi orðaði ég það, hvort það væri kannske ekki kominn tími til þess fyrir verkalýðshreyfinguna í landinu að hafa frumkvæði að því að stofna til viðræðna við stjórnvöld og atvinnurekendur um það, hvernig væri hægt að tryggja kaupmátt lægstu launa og koma verðbólgunni jafnframt niður. Það kom aðeins eitt svar við því frá þeim aðilum, að auðvitað kæmi slíkt ekki til mála, allir launþegar yrðu að standa saman um ítrustu kröfur, eins og raunar kom fram áðan hjá hæstv. viðskrh. þegar hann talaði um að það væri rétt af verkalýðshreyfingunni að halda sínum ítrasta rétti um það, að við kjarasamninga yrði staðið í öllum atriðum, - hjá þeim manni sem nú er reiðubúinn til þess að samþykkja svo og svo mikla skerðingu á kauptöxtum í landinu, hjá þeim manni sem lýsti því yfir í þessum ræðustól fyrir nokkrum vikum að verðbólgan væri komin niður í 22%. Nú ætlar hann að fara að skerða kaupgjaldsvísitöluna um svo og svo mörg prósent til þess að koma henni í 35%, hvernig sem það kemur saman. Við í Sjálfstfl. höfum þó venjulega reynt að skerða kaupgjaldsvísitöluna til þess að minnka verðbólguna, en ekki auka hana. En hvað er svo að gerast í verkalýðshreyfingunni? Stendur hún eins einhuga á bak við þessa ríkisstj. og ástarhótin gefa tilefni til að ætla? Formaður Sambands byggingarmanna segir í Þjóðviljanum 31. mars s. l., með leyfi hæstv. forseta: „Afleiðingin af þessu hlýtur að verða sú, að verkalýðshreyfingin búi sig nú í stakk til þess að ná nýjum samningum, þar sem boð hennar um óbreytta samninga á þessu ári hefur ekki verið þegið“. Snorri Jónsson, forseti Alþýðusambandsins, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við höfum boðist til að taka tillit til aðsteðjandi vanda, eins og t. d. vegna verðhækkana á olíu, en við getum ekki mælt með svona krukki sem óhjákvæmilega skekkir alla kjarasamninga“. Guðjón Jónsson, formaður Málm- og skipasmíðasambandsins, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hitt er augljóst, að verkalýðshreyfingin verður að beita þeim vopnum sem hún hefur til þess að verja kjörin og nú á næstunni verður að athuga til hvaða ráða ber að grípa“. Hæstv. viðskrh. segir: „Alþb. áskilur sér allan rétt til að fá fram breytingar á þessum kafla við hlið verkalýðshreyfingarinnar“. Af þessum tilvitnunum má ljóst vera að Alþb. hefur nú hreiðrað um sig í vígstöðu. Það er reiðubúið til þess að láta til skarar skríða innan verkalýðshreyfingarinnar hvenær sem er. Við vitum að Farmanna- og fiskimannssambandið hefur gert kröfur sem eru, ef ég man rétt, um 60% grunnkaupshækkanir. Það markmið að halda óbreyttum grunnlaunum út árið 1979 virðist því nokkuð fjarri þessa stundina. Það verður ekki betur séð en sá fleygur sé kominn milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar að verkalýðshreyfingin hafi misst allt traust á þessari ríkisstj. Hún er ekki reiðubúin lengur til þess að taka á sig meiri fórnir, vegna þess að þær fórnir, sem launafólk tók á sig í sept. og í des., voru svo illa notaðar, tíminn var svo illa notaður, vegna þess að ríkisstj. hefur staðið sig illa. Hún hefur ekki beitt réttu tökunum til þess að ná verðbólgunni niður, og það er fólkið í landinu sjálft sem þrýstir á að þessi skrípaleikur hætti. Það skiptir engu máli hversu margir verkalýðsforingjar syngja ástarsöngva til þessarar ríkisstj., vilji hins almenna launamanns um sterka stjórn efnahagsmálanna brýst fram og sigrar fyrr eða síðar. Við skulum svo aðeins íhuga eitt atriði í þessu máli, og það er þetta: Er það virkilega svo, að Bandalag háskólamanna og BSRB séu tilbúin að afsala sér 3% grunnkaupshækkun nú 1. apríl? Er eitthvert afsal í því fólgið? Forustumenn þessara samtaka, forustumenn BSRB hafa gert samkomulag við ríkisstj. um breyttan samningsrétt. Forustumenn BSRB meta þetta svo, að það sé jafnvirði 3% grunnkaupshækkunar. Ef atkvæðagreiðslan í maí fer þannig að samkomulagið verður samþ., þá hafa opinberir starfsmenn fengið 3% grunnkaupshækkun í formi breytts samningsréttar. Fari svo að samkomulagið verði fellt fá opinberir starfsmenn 3% í beinhörðum peningum. Grunnkaupshækkunin kemur því til framkvæmda. En þá er spurningin: Með hvaða siðferðilega rétti beitir ríkisstj. og meiri hl. Alþ. sér þá fyrir því að taka þessa 3% grunnkaupshækkun af bankamönnum? Herra forseti. Ég vil mælast til þess við hæstv. utanrrh., sem hér er viðstaddur, að hann beiti sér fyrir því, að það samkomulag, sem ríkisstj. hefur gert við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, verði lagt fyrir þm. áður en þetta frv. kemur til 2. umr. Með þeirri brtt., sem lögð var fram og samþ. í Ed., er verið að setja Alþ. í þá stöðu að gera upp hug sinn um það, hvort það vilji fallast á þetta samkomulag eða ekki. Brtt. felur það beinlínis í sér. Og mér finnst óviðkunnanlegt og ekki virðingu Alþ. samboðið að ætlast til þess, að það greiði atkv. um slíkan pinkil án þess að fá að taka böndin utan af honum og gægjast í hann. Ég held þess vegna að það sé óhjákvæmilegt, að samkomulagið við BSRB í endanlegri gerð verði kynnt þm. Það gefst þá líka tilefni til þess að ræða efnislega það sem í því samkomulagi stendur. Ég vil t. d. mjög draga í efa að það ákvæði sé skynsamlegt, að á þriggja ára fresti skuli vera verkfallsréttur um skipan í launaflokka, bæði fyrir launþega og ríkisvaldið, og vek athygli á því, að m. a. Félag símamanna hefur lýst andstöðu sinni við þetta samkomutag. Ég held þess vegna að það sé alveg nauðsynlegt að það verði lagt hér fram. Það hefur vakið nokkra athygli að hæstv. viðskrh. hefur lýst því yfir í blöðum, að hann sé þegar farinn að beita sér fyrir því að sum ákvæði í því frv., sem hér liggur fyrir, verði numin á brott síðar meir. Í máli hv. 3. þm. Vestf. mátti einnig heyra það, að baráttan muni um það standa á næstu mánuðum. Þetta sýnir eitt með öðru hversu trúverðug þessi ríkisstj. er, hversu samstaðan er mikil og heilindin sönn. Ég get ekki látið hjá líða að drepa á eitt atriði, sem Alþb.-menn hamra mjög mikið á. Það er að það skipti engu máli gagnvart verðbólgunni, hversu há launin í landinu séu, það skipti bókstaflega engu máli. Þeir segja einnig að það sé ekki leið til að minnka verðbólgu að draga úr verðbótum. Þá er spurningin, ef svo er ekki, og lýsir í rauninni því, að þeir trúa ekki sjálfir því sem þeir fram halda, - þá er spurningin þessi: Hvers vegna eru þeir þá æ ofan í æ að skerða kaupgjaldsvísitöluna, og hvers vegna taka þeir nú þátt í því að skera niður grunnlaun, sem ég tók eftir að hæstv. forsrh. sagði að væri algert einsdæmi og hann mundi ekki eftir öðru slíku? Það þurfti sennilega að fá Alþb. í ríkisstj. til þess að á því yrði byrjað. Það er eftirtektarvert í sambandi við þær tilraunir, sem þessi hæstv. ríkisstj. myndar sig til við að gera í baráttu sinni við verðbólguna, að hún virðist líta svo á að vísasti vegurinn til þess að ráða niðurlögum hennar sé að leggja auknar byrðar og fleiri pinkla á atvinnureksturinn í landinu. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er talað um að til hagræðingar í undirstöðugreinum atvinnulífsins muni ríkisstj. á árinu 1979 útvega sérstaklega einn milljarð kr. að láni, á árinu 1980 muni ríkisstj. beita sér fyrir sérstakri fjáröflun í sama skipi að upphæð 2 milljarðar kr. Þarna á að búa til pólitískan sjóð sem á að úthluta úr eftir geðþótta stjórnmálamanna, - ráðh. Miklu skynsamlegra sýnist að rýmka fyrningarreglur, ganga ekki of nærri fyrirtækjum og láta þau fyrirtæki, sem í raun eru lífvænleg, vaxa og dafna, heldur en að leggja drápsklyfjar á atvinnureksturinn í landinu, þannig að hann hafi ekki möguleika til endurnýjunar, og reyna svo að leiðrétta mismuninn eftir á með pólitískum ölmusum. Einhvern veginn er það líka þannig, að þegar Alþfl. og Framsfl. eru nógu langt í burtu frá Alþb., þá skilja þeir að þetta er ekki rétt stefna, þá vita þeir sem er, að endurnýjun í atvinnurekstrinum er nauðsynleg og að fyrningarákvæðin eru ekki sett út í bláinn. Þess vegna eru þeir reiðubúnir til þess að rýmka þau ákvæði, þegar þeir eru ekki í stjórnarsamvinnu við Alþb. Hins vegar skortir þá þrek til að standa á sínum málstað í þessum vonda félagsskap. Í þessu sambandi er líka eftirtektarvert að það er mjög ofarlega í huga margra stuðningsmanna þessarar ríkisstj., að eitt rekstrarform eigi frekar rétt á slíkum opinberum styrkveitingum en annað, og hefur m. a. hv. 3. þm. Austurl. flutt þáltill. um það efni. Ég held að óþarfi sé að fara mörgum orðum um haldleysi stefnu sem þannig er fram haldið, en betra að taka litla dæmisögu, nýlega, þar sem ríkisstj. komst að þeirri niðurstöðu, eins og nú er ástatt með fiskstofna, að skynsamlegra væri að selja Fontinn til Siglufjarðar og láta hann veiða þorsk heldur en láta hann fara til Dalvíkur til þess að veiða djúprækju. Ég veit ekki hvort ástæða er til að orðlengja hér frekar. Ástæðan fyrir því, að ég hef haldið þó þetta langa ræðu, eru þær orðalengingar sem hér hafa farið fram fyrr í kvöld. En ég vil sem sagt leggja áherslu á það, senu ég sagði áðan, og ítreka það, að opinberir starfsmenn fá 3% grunnkaupshækkun 1. apríl, annaðhvort í formi hærri launa eða með rýmkuðum samningsrétti, sem þeir meta sem jafngildi 3% grunnkaupshækkunar og eru þess vegna reiðubúnir til að afsala sér henni. Á hinn bóginn á að taka þessi 3% af bankamönnum. Það má vera að lagasetning af þessu tagi standist fyrir dómstólum. En jafnvíst er hitt, að hún felur það ekki í sér að allir séu jafnir fyrir dögunum. Og hún er til þess vaxin að rýra traust manna á þessari stofnun. Hitt hefði verið sjónarmið sem hægt var að fallast á, eftir að bankamenn höfnuðu málaleitan ríkisstj. og ríkisstj, taldi nauðsynlegt vegna ástandsins í landinu á launamarkaðinum að þessi 3% grunnkaupshækkun tæki ekki gildi, að hún hreinlega afnæmi hana með lögum hjá öllum þessum aðilum. Það hefði líka verið í samræmi við þá stefnu ríkisstj. að ekki skyldi koma til grunnkaupshækkana á þessu ári. En þessi leið hlýtur að leiða til ringulreiðar. Það er nokkurn veginn gefið mál, að starfsmenn ýmissa sveitarfélaga munu hafna þessu samkomulagi vegna þess að það, sem þar er í boði, gefur þeim ekki mikið í aðra hönd, þannig að 3% hækkunin mun ganga til einhverra. Og þá er eftirleikurinn erfiðari að ætla að taka 3% af þegar þau eru einu sinni komin á. Ég held að þróunin s. l. ár rúmlega og raunar síðustu 14–15 mánuði sé afskaplega lærdómsrík og þau viðbrögð sem orðið hafa hér í landinu hjá verkalýðshreyfingunni við tilraunum stjórnvalda til þess að ná verðbólgunni niður. Við munum eftir látunum fyrir einu ári. Ég minnist þess, að hv. 5. þm. Reykn. talaði fjálglega fyrir kröfunni um samningana í gildi, og ég minnist einnig þess, að hv. 6. þm. Reykv. talaði fjálglega fyrir þeirri sömu kröfu. Þegar þessir menn voru komnir í þá aðstöðu að flokkur þeirra stóð að ríkisstj. kvað við annan tón. Nú get ég út af fyrir sig skilið það, að menn séu tilbúnir til að taka á sig nokkra erfiðleika ef þeir vilja styðja að stjórnarstefnu í landinu, ef þeir vilja styðja ríkisstj. til góðra verka, eins og nú er tíðkað að segja. En hitt er alvarlegra, þegar forustumenn í launþegahreyfingunni verja til þess fjármunum hennar að koma slíkum duttlungum sínum fram, þegar þeir eru staðnir að því á þessu eina ári að beita öllu afli verkalýðshreyfingarinnar í annað skiptið til þess að sólstöðusamningarnir séu bókstaflega í gildi, en beita á sama hátt afli sínu hið næsta ár til þess að samningarnir séu ekki í gildi. Augljósast er þetta um forustumenn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Nú fara þeir á sömu staðina og fyrir einu ári til að biðja menn um að afsala sér 3% grunnkaupshækkun. Það er þegar ýmsir forustumenn verkalýðshreyfingarinnar úr röðum Alþfl. og Alþb. eru uppvísir að slíkum vinnubrögðum sem krafan kemur fram um það frá launþegunum sjálfum, að það verði skipt um vinnubrögð í þessari hreyfingu, það verði séð svo til, að minni hl. hafi þar meiri rétt og að lýðræði innan verkalýðshreyfingarinnar verði aukið í þeirri von að þá sé betra að vænta. Ég held að það sé nokkuð rétt sem Kjartan Ólafsson, hv. 3. þm. Vestf., segir um það, hvern þátt verkalýðshreyfingin hafi átt í verðbólguþróuninni hér undanfarinn áratug. Niðurstaðan er sú, að ráðstöfunartekjur launþegans hafa haldist nokkurn veginn i sama horfi, en hins vegar kostnaðarhækkanir af þeim sökum margfaldast í fyrirtækjunum. Kaupmátturinn hefur ekki vaxið þótt kostnaðurinn hafi margfaldast, krónunum fjölgað. Þetta er mjög alvarlegt mál og brýnt við að snúast. Það er að vísu rétt, að þetta er kannske ekki sá vettvangur sem þetta mál ætti að taka upp á. Þegar ég las það frv., sem hér liggur fyrir, varð ég fyrir miklum vonbrigðum vegna þeirrar meginstefnu sem þar er mörkuð, vegna þess að ég finn að þar er þannig staðið að málum í heild, að því miður er ekki þess árangurs að vænta sem skerðing kaupgjaldsvísitölunnar gefur tilefni til að hægt sé að ná. Það er af þeim sökum sem ég er ekki reiðubúinn til að fylgja þessu frv. Ef launþegarnir í landinu eru reiðubúnir til að taka á sig slíkar byrðar í bili, þá verður að ætlast til þess að eðlilega sé staðið að málum á annan hátt og stjórnvöld m. a. skilji að launþeginn og fyrirtækið, sem hann vinnur hjá, eru ekki tveir fjandsamlegir aðilar, heldur næst þá fyrst árangur þegar þar er mikil samvinna og gagnkvæmur skilningur hvors á þörfum annars.



Herra forseti. Það er nú að hefjast nýr dagur svo ég heiti því að vera stuttorður. Það var alls ekki ætlun mín að taka til máls við þessa umr., ekki síst vegna þess að ég á sæti í fjh.- og viðskn., sem mun fjalla um frv. sem hér liggur fyrir, og ekki síður vegna hins, að þetta frv. er krógi sem hefur orðið til við tangafæðingu stjórnarflokkanna og er kannske blár og marinn og það er ekki vert að vera neitt að eiga við krógann í því ástandi, sem hann er, svo að við viljum veg hans hinn besta og láta hann lifa eins og hann liggur fyrir. Hins vegar gerðist það, að hæstv. viðskrh. tók hér til máts og hann hafði þau orð um frv. og orð um Alþfl., að ég sá mig neyddan til að taka hér til máls, og síðar um kvöldið tók flokksbróðir hans, hv. 3. þm. Vestf., einnig til máls og hjá þeim báðum kom fram að mínu viti slíkur grundvallarmisskilningur að ég fæ ekki orða bundist. Þeir hafa ekki skilið það og ekki Alþb., að frv., sem hér liggur fyrir, er tilraun til að vinna bug á verðbólgunni, þetta er hjöðnunarfrv. Þess vegna kom það undarlega fyrir sjónir þegar hæstv. viðskrh. fór mörgum orðum um það, að þeim Alþb.-mönnum hefði auðnast að draga úr samdráttareinkennum hins upphaflega frv. sem hefði komið frá Alþfl. Auðvitað er það samdráttur að draga úr verðbólgu. En Alþb. vill engan samdrátt, vill láta reka á reiðanum á öllum sviðum, og þess vegna er það alls ekki að standa að frv. sem á að draga úr verðbólgunni, heldur er það að standa að frv. þar sem allt á að vera óbreytt í 40–50% verðbólgu. Af þessari meginástæðu stafar það, hversu illa hefur gengið að koma þessu heim og saman. Ég skal aðeins víkja nokkrum orðum að verðbólgunni sjálfri. Þd. er ljóst að á s. l. 7 árum hefur verið hér verðbólga sem hefur verið á milli 30 og 50%. Þetta hefur leitt til þess, að þjóðartekjur aukast ekki eins og skyldi á milli ára og þar af leiðandi verður lítill kaupmáttarauki hjá launþegum. Erlendar skuldir hafa aukist gífurlega, og með þessu framhaldi er varla vafi á að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar er stefnt í voða. Það er ekki hægt að mínu viti að halda uppi menningar- og athafnalífi á Íslandi með 40–50% verðbólgu til langframa, meðan okkar nágranna- og viðskiptaþjóðir hafa verðbólgu sem er á milli 7 og 12%. Þess vegna er það höfuðkrafa þjóðarinnar til forráðamanna hennar að stjórnmátamennirnir taki höndum saman til að vinna bug á verðbólgunni, þessu brýnasta vandamáli íslensku þjóðarinnar. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er merkilegt í sjálfu sér. Að því er ég best veit hefur ekki nú um langt skeið verið gerð samfelld tilraun til aðgerða í efnahagsmálum. Ég tel þess vegna þetta frv. merk tímamót í vinnubrögðum hér á Alþ. til þess að reyna að takast á við þann vanda sem fyrir er í þjóðfélaginu. Hitt er svo kannske annað mál, að deila má um einstök efnisatriði og einstakar greinar. En sú viðleitni og þau vinnubrögð, sem þarna koma fram, get ég ekki annað en lofað og metið að verðleikum. En svo að ég víki örlítið að forsögu málsins, þá er ljóst að Alþfl. á dálítinn hlut að þessu máli, því að Alþfl. gerði sér ljóst strax við síðustu kosningar, og það var baráttumál Alþfl., að við svo búið mátti ekki lengur standa, það yrði að gera allsherjarátak gegn verðbólgunni, og ég hygg að einmitt þetta heit Alþfl. hafi veitt honum þann byr í síðustu kosningum sem raun varð á. Þess vegna skýtur það nokkuð skökku við þegar hæstv. viðskrh. notar hluta af ræðu sinni til þess að beina spjótum sínum að Alþfl. sem í raun og veru hefur staðið fyrir þessu frv. að verulegu leyti þó að forsrh. sjálfur eigi þarna auðvitað hlut að máli og þetta sé hans frv. Í staðinn ætti ráðh. að vera bljúgur og auðmjúkur, því að ég hygg að það sé einmitt frv. af þessu tagi, þar sem boðaðar eru samræmdar aðgerðir í efnahagsmálum, sem gæti hugsanlega veitt þessari stjórn langlífi. Ef stjórnin stæði ekki að slíku yrði ekki ráðið við efnahagsmál þjóðarinnar, og þess vegna tel ég að þetta frv. sé undirstaða þess að hægt sé að ná tökum á þessum miklu vandamálum. Mig langar aðeins út af ummælum viðskrh. að benda á nokkur atriði til þess að vekja athygli hv. deildar á að það vakir alls ekki fyrir Alþb. að reyna að vinna bug á verðbólgunni. Hæstv. viðskrh. minntist á till. Alþfl, eins og þær birtust í Alþýðublaðinu í des. Þar gagnrýndi hann t. d. eftirfarandi atriði: Alþfl. hafði lagt til, að komið yrði á fót kjaramálaráði þar sem aðilar vinnumarkaðarins gætu með aðstoð haggagna reynt að gera sér grein fyrir eðlilegri launaskipan og launabótum í landinu. Þetta taldi hæstv. viðskrh. alveg fráleitt, í staðinn fyrir að honum þótti það mikill kostur að kominn væri inn annar kafli frv. sem er svo sem ekki neitt, því að þar er kveðið á um samskipti launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda, sem er auðvitað sjálfsagt mál. Ég hygg að engin ríkisstj. mundi standa að neinum verulegum hlutum, sem snerta þessa hagsmunaaðila, án þess að ræða við þá áður, þannig að þetta er orðið í raun og veru pjatt, en sjálfsagt á það að vera eitthvað mikið. Hæstv. viðskrh. var mjög óánægður með það, að Alþfl. hafði krafist skilyrðislaust uppskurðar á svokölluðu fjárfestingarsjóðakerfi þannig að þar fengist hagstjórnarleið til þess að framkvæmdastjórnin, ríkisstj. og Alþ., gæti reynt að leysa sig frá þessari sjálfvirkni sjóðanna. Þá benti viðskrh. á að þetta væri eiginlega úr sögunni því að í 8. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: „og það kannað, að hve miklu leyti fjárframlög til þessara þarfa verði framvegis ákveðin með fjárl. ár hvert.“ M. ö. o.: viðskrh. fagnaði því að þetta yrðu nánast orðin tóm. Þá bar Alþfl. fram þá till., að heildarútgjöld fjárl. og tekjur yrðu 30% af þjóðartekjum. Þetta taldi viðskrh. alveg fráleitt og taldi mikinn ávinning að hafður var fyrirvari í 11. gr., þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Frá þessu skal þó víkja, ef óvæntar og verulegar breytingar verða í þjóðarbúskapnum, og sérstaklega ef ætla má, að hætta sé á atvinnuleysi.“ M. ö. o.: hæstv. viðskrh. taldi þarna komna klausu til þess að lítið yrði aðhafst. Í öðru lagi taldi hann fráleitt að hafa peningamagn í umferð bundið og fagnaði því, að Alþb. hefði tekist að setja fyrirvara inn í 30. gr. þar sem bindiskyldan var 25%, en hefur víst verið aukin upp í 28% í meðferð Ed. Þar er kominn fyrirvari. Segir í þessari 30. gr., að sé atvinnuöryggi í hættu eða ef séð verði að forsendur þjóðarhagsspár um verðþróun á árinu 1979 standist ekki, þá megi víkja frá þessum markmiðum. Hæstv. viðskrh. virðist ekki skilja þá einföldu staðreynd, að til þess að ná einhverjum tökum á verðbólgunni þarf að draga úr peningamagninu í umferð, þarf að hafa tök á ríkisfjármálunum, þarf að hafa tök á fjárfestingunni. Þetta eru allt eðlilegir og nauðsynlegir þættir. Þetta kallar hæstv. viðskrh. samdráttareinkenni. Auðvitað eru þetta samdráttareinkenni. En hvernig væri að hæstv. viðskrh. fræddi okkur um það, hvernig hann ætlar að fara að vinna bug á verðbólgunni nema með hjöðnun? Hitt er svo annað mál, að það vakti aldrei fyrir Alþfl. að ganga þannig fram í þessum málum að það kæmi til atvinnuleysis. Það var skýrt tekið fram og aldrei ætlunin. Og ég veit að Framsfl. hefur heldur aldrei látið sér detta í hug að gengið yrði svo langt í þessu að kæmi til atvinnuleysis. Slíkt var ekki fyrir hendi. En staðreyndin er sú, að Alþb. hefur ekki skilið hvað um er að ræða, og það er allur sannleikurinn. Ég skal aðeins nefna eitt atriði og það er verðtrygging sparifjár og lánsfjár. Nú er það þannig að Alþb. hefur fram að þessu ekki tekið í mál að verðtryggja sparifé og útlán. Flokkur sá, sem þykist vera að berjast fyrir láglaunafólk, stendur að slíkri vaxtapólitík sem hugnar eingöngu gróðamönnum sem hafa tækifæri til þess að fá lán í bönkum til þess að græða á verðbólgunni, en gengur gegn sparifjáreigendum, gegn gamla fólkinu, gegn láglaunafólkinu. Þessi flokkur, sem telur sig vera sérstakan fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar og sérstaklega láglaunafólks, hefur barist fyrir þeirri stefnu í lána- og vaxtamálum sem gengur þvert á hagsmuni láglaunafólks og sparifjáreigenda í landinu. En ég tel að einmitt ákvæðið í VII. kafla frv. um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, sem er nýjung í efnahagsmálum þjóðarinnar, eigi e. t. v. eftir að verða það ákvæði sem þyngsta hlassið dregur í baráttunni við verðbólguna. Alþfl. og Framsfl. hafa reynt að standa saman að frv. sem ynni gegn verðbólgunni. Alþb. hefur aldrei skilið þetta og vill þetta ekki, og þess vegna eru öll þessi vandræði. Varðandi launamálin er það að segja, að Alþfl. og Alþb., sem eru helstu verkalýðsflokkar þessarar þjóðar, eru auðvitað sammála um að það verði ekki ráðist gegn verðbólgunni nema tryggja hag láglaunafólksins. Spurningin er hvernig eigi að fara að því. Alþfl. er sannfærður um að besta kjarabót til handa láglaunafólkinu er að draga úr verðbólgunni þannig að verkafólk og launafólk fái raunverulegar kaupbætur, þ. e. a. s. það fái kaupmáttaraukningu, en ekki sífelldar krónutöluaukningar sem hverfa um leið og þær koma. Þess vegna hefur Alþfl. tekið þá afstöðu að leggja allt kapp á að reyna að koma verðbólgunni niður til þess að geta aukið þjóðartekjurnar og um leið til þess að geta veitt launafólkinu meiri tekjur og að geta eflt atvinnulífið. En við stöndum núna frammi fyrir því, að fjöldamörg fyrirtæki berjast í bökkum, að hinn almenni launþegi hér á Íslandi fær tvisvar til þrisvar sinnum minni laun en starfsbróðir hans á Norðurlöndum, og það er ekki hægt að ráða verulega bót á þessum vandræðum nema koma verðbólgunni niður. Mesta kjarabótin fyrir verkafólkið, fyrir launafólkið og fyrir heilbrigt atvinnulíf er að buga verðbólguna. Þess vegna tel ég fráleitt að vera að velta sér upp úr gífurlegum prósentutölum. Sannleikurinn er ósköp einfaldur: Samkv. þessu frv. halda launamenn sama kaupmætti á þessu ári og á því ári sem er að líða. Það tel ég mikinn ávinning miðað við það að þjóðartekjur vaxa nánast ekkert á þessu ári, a. m. k. er allt í óvissu um það í sambandi við þá olíuverðshækkun sem nú er fram undan. Ég tel mjög vel gert að ætla sér að draga úr verðbólgunni og geta þó haldið kaupinu á sama kaupmáttarstigi. En ég endurtek: Það verður aldrei hægt að veita launþegum verulega kaupmáttaraukningu nema dregið sé úr verðbólgunni, og þetta er grundvallaratriði. Ég skal nú ekki hafa mörg orð um þetta. En hv. 3. þm. Vestf. komst réttilega svo að orði, að það væri höfuðatriði að vernda kjör hinna lægst launuðu. Í þessu margháttaða frv., sem hér er lagt fram, er einn meginþátturinn fólginn í því að vernda kjör hinna lægst launuðu.



Herra forseti. Það var dæmalaust gaman og gamalkunnugt að heyra hv. síðasta ræðumann fleyta kerlingar eins og hans er vandi yfir stór og mikil málefni. Það var ekki verið að fara djúpt ofan í málefnin eða brjóta þau til mergjar. Hann lætur sér nægja að fullyrða að besta ráðið til að tryggja hag láglaunafólks sé að draga úr verðbólgunni og flökrar ekki við því í því sambandi fyrir hönd Alþfl. alls að ætla láglaunafólki, elli- og örorkulífeyrisþegum að bera sömu byrðar og jafnvel meiri en öðrum, eða ég get a. m. k. ekki skilið hann öðruvísi. Ef við drögum rökréttar afleiðingar af málflutningi hv. síðasta ræðumanns, þá væri áreiðanlega öruggast og best fyrir þjóðfélagið og láglaunafólkið í landinu að hafa hreint ekki neitt til að lifa af. Þannig kæmum við líklega verðbólgunni best og hraðast niður. Annars var erindi mitt hér í ræðustól að ræða eitt atriði í verðbótakafla þessa frv-. Hv. 3. þm. Vestf., Kjartan Ólafsson, bar fram fsp. til forsrh. í ræðu sinni áðan um það, hvernig verðbætur yrðu reiknaðar út fyrir fólk með laun undir 210 þús. kr. og elli- og örorkulífeyrisþega eftir 1. des. 1979. Tilefni þessara fsp. voru upplýsingar frá Þjóðhagsstofnun á þá leið, að láglaunafólkið yrði 1. des. svipt þeim 2% sem það fær að halda núna 1. júní, með þeim afleiðingum að hækkun verðbóta til þessa fólks verður ekki nema 4.5% meðan aðrir fá 6.5% verðbótahækkun 1. des. Það var ætlun mín að leggja þessa sömu fsp. fyrir hæstv. forsrh. og mér þætti fróðlegt að fá svar við henni. Ég tel rétt að skýra frá því hér strax við 1. umr., að ef skilningur Þjóðhagsstofnunar er réttur, ef það er svo að þessi 2%, sem láglaunafólk og elli- og örorkulífeyrisþegar fá að halda 1. júní, hverfa 1. des., með þeim afleiðingum sem ég áðan greindi og Þjóðhagsstofnun skýrir frá, þá treysti ég mér ekki til að styðja þetta frv. og mun greiða atkv. gegn verðbótakaflanum nema þá að til komi í meðferð fjh.- og viðskn. eitthvert það ígildi þeirrar verndar sem ráð er fyrir gert í frv. að standi til 1. des. Ég get ekki fallist á að það sé ráð gegn verðbólgu að skerða kjör fólks sem hefur lægstu launin, skerða kjör ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega, og ég tel ekki sæmandi fyrir þessa ríkisstj. ef útkoman verður sú, að það eigi að lofa þessum 6 mánaða sárabótum til þess eins að svipta það þeim aftur eftir 1. des. Og ég tel það nokkurn mælikvarða á það, hvernig tekst til með þessa ríkisstj. í framtíðinni, hvort tekst að ná samkomulagi við Alþfl, og Framsfl. í fjh.- og viðskn. um annaðhvort að hrekja skilning Þjóðhagsstofnunar eða setja einhverja þá tryggingu, sem hægt væri að sætta sig við fyrir því, að þetta fólk, sem ég hef nú talað um, láglaunafólk, gamla fólkið og öryrkjar, fái eitthvert ígildi þeirra bóta áfram sem það fær nú 1. júní.