Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Samkvæmt gildandi lögum um sýsluvegasjóði er skattur til sýsluvegasjóðanna innheimtur sem ákveðinn hundraðshluti af fasteignamatsverði landa og húsa í hverri sýslu, þar sem sýsluvegasjóður hefur verið stofnaður, og fer mótframlag ríkissjóðs eftir því, hve hár sá hundraðshluti er. Leyft hefur verið að innheimta þessi framlög með allt að 70% álagi miðað við gamla fasteignamatið, og hafa flestar sýslur, þar sem sýsluvegasjóðir eru starfandi, notfært sér þá heimild. Í fjárlögum þessa árs eru veittar 21/2 millj. kr. til sýsluvegasjóða sem framlag ríkisins móti framlögum héraðanna á þessu ári. En nú hefur tekið gildi nýtt fasteignamat skv. lögum um samræmingu á fasteignamati, sem gengu í gildi hinn 1. maí 1957. Nú þykir það sýnilegt, að ef á að leggja hið nýja fasteignamat til grundvallar við útreikning sýsluvegasjóðsgjalda á þessu ári, þá muni framlag ríkissjóðs, sem ákveðið er í fjárlögum þessa árs, alls ekki hrökkva til sem mótframlag ríkisins gegn framlögum héraðanna. Þetta mál er því í nokkurri óvissu, eins og sakir standa. En nú eru sýslufundir að hefjast í sumum héruðum, og vegamálastjóri hefur gert samgmn. grein fyrir því, að til hans berist nú víða að fyrirspurnir frá sýslunefndunum um það, hvort nýja fasteignamatið eigi að vera grundvöllur undir þessum framlögum á þessu ári eða hið gamla. Frv. þetta er flutt af samgmn. eftir beiðni samgmrn, til þess að taka af öll tvímæli í þessu efni. Og skv. frv. er gert ráð fyrir, að vegaskattur til sýsluvegasjóða verði á þessu ári innheimtur samkvæmt gamla fasteignamatinu með heimild til 70% hækkunar, svo sem verið hefur undanfarin ár. Þessi lagabreyting, ef samþ. verður, er í fullu samræmi við lög, sem sett voru á fyrri hluta þessa þings, eða 18. des. 1957, um breyt. á l. um samræmingu á mati fasteigna. En þá var ákveðið, að sveitarstjórnum yrði almennt gefinn frestur til 1. jan. 1959 til þess að endurskoða samþykktir, reglugerðir og gjaldskrár um opinber gjöld til sveitarsjóða, sem miðuð eru við fasteignamatið. Samgmn. hefur athugað þetta mál og leggur til, að frv. verði lögfest, eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er lagt inn á nýja braut í opinberum fjármálum, með því að félagi einstaklinga er leyft með sérstökum lögum að skattleggja einn af aðaltekjustofnum ríkissjóðs. Ég ætla ekki hér að tala út frá sjónarmiði framleiðenda, þeir mega innheimta skattinn hjá almenningi, sem lagður er á samkv frv., heldur ætla ég að ræða um það frá sjónarmiði opinberra fjármála og hvert stefnir, ef frv. nær samþykki Alþingis. Hér er félagi, sem var stofnað fyrir rúmum einum mánuði, veitt leyfi til að fara inn á einn aðaltekjustofn ríkissjóðs og innheimta hjá almenningi fjárhæð, sem nemur 2–3 millj. kr. á ári, í 5 ár. Þessi félagsskapur, sem ég skal ekki leggja neinn dóm á og hefur mjög virðingarverðan tilgang, hefur því ekki eða þeir menn, sem fyrir honum standa, haft tækifæri til að sýna, að þeim sé treystandi til þess að ráðstafa á skynsamlegan hátt því mikla fé, sem félaginu er ætlað að fá til umráða með frv. Samt hefur það nú gerzt, að frv, hefur farið svo að segja orðalaust í gegnum þrjár umr. í Ed. Þetta er mjög óvenjuleg ráðstöfun og mjög léttúðug ráðstöfun um skattlagningu á almenning. Eins og ég sagði, fá framleiðendur skattinn greiddan frá almenningi, svo að í raun og veru snertir þetta þá litið, að öðru leyti en því, að þeim er lagt á herðar að innheimta skattinn. Sá skattur, sem þannig er lagður á almenning, nemur, eftir því sem ég get bezt séð, 6–7% af heildsöluverði gosdrykkja. Þetta mundi nú verða talinn þungur skattur, ef bæjarfélaginu væri heimilað að taka slíkan skatt til þess að létta af borgurunum t.d. veituútsvarinu, en um það horfir nú til stórvandræða fyrir bæjarfélögin. Að vísu mun það vera svo, að iðnaðurinn er ekki ginnkeyptur fyrir því að innheimta milljónir kr. fyrir einstök félög. En það er annað, sem mér skilst að hann sé hræddari við, og það er, að ef svona frv, verður samþ., þá megi hann búast við stórri skriðu á eftir, sem yfir hann á að dynja, ef þetta fordæmi verður gefið. En hér er fyrst og fremst um skattlagningu á almenning að ræða, án þess að hann sé sjálfráður um það, hvort hann vill láta skattleggja sig eða ekki. Þetta stingur því nokkuð í stúf við tvö fordæmi, sem hér hafa verið gefin í sambandi við félög, annað er líknarfélag og hitt má segja að sé þjóðþrifafélag. Sérstakur skattur er á eldspýtur og skattur á sígarettur, en almenningi í sjálfsvald sett, hvort hann vill greiða þennan skatt eða ekki, með því að hann getur fengið þessar vörur án skattmerkjanna, ef hann óskar þess. Hér er því um fullkomlega frjálst val að ræða, sem ekki kemur til greina í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir. Hér er því, eins og ég sagði áðan, um það að ræða að gera einn af mikilvægum tekjustofnum ríkisins að tekjulind með lagaboði fyrir einstakt líknarfélag. Þetta hlýtur að lita út frá almennu sjónarmiði þannig, að þegar ríkisvaldið hefur skattað tollvörurnar, eftir því sem framast þykir fært, í þágu ríkissjóðs, þá er gefið leyfi til félaga að skatta þessa stofna á ný, og almenningur verður að borga. Ég vil nú segja án tillits til þess, hversu óviturlega ég álit þessa ráðstöfun, að það væri næsta ósmekklegt, ef Alþingi legði nú slíkan milljónaskatt á almenning, meðan ríkisvaldið stritast við mánuðum saman að fá stéttirnar til að samþykkja álagningu skatta, sem ríkissjóði, eins og sakir standa, er lífsnauðsyn að fá. Ég mundi segja, að það væri ósmekklegt af Alþingi undir slíkum kringumstæðum. Með þessu er stefnt út í reiðuleysi í opinberum fjármálum, og slíkt reiðuleysi sem þetta held ég að þekkist hvergi nema þar, sem allt veður á súðum fjárhagslega. Ég hygg, að það muni margir álíta, að það sé einmitt lýsingin á ástandinu hjá okkur í dag. Hér er ekki farið eftir neinum reglum eða grundvallarvenjum efnahagslífsins, hér er hlutunum leyft að fara úr reipunum, og hér eru þverbrotnar einföldustu reglur, sem opinber fjármál hljóta að byggjast á, en þess vegna er nú komið sem komið er í mörgum og mikilvægum þáttum efnahagslífsins. Reiðuleysið blasir við, hvar sem litið er. Einstaklingarnir og atvinnulífið í landinu stynur undir sköttunum. Ísland er að verða víða að viðundri í fjármálum af þeim ráðstöfunum, sem hér eru gerðar. í skattamálum er brjálsemin og hugsunarleysið komið á svo hátt stig, að fjárhagskerfi landsins riðar til falls. Það kann að vera, að mörgum þyki, að hér sé djúpt tekið í árinni. En ég hygg, að tíminn eigi eftir að leiða í ljós, að svo er ekki, ef ekki verður stungið við fótum í skattamálum landsmanna. Hvarvetna annars staðar og hér einnig til þessa dags hefur starfsemi líknarfélaga byggzt á frjálsum framlögum almennings, en ekki löghelgaðri skattlagningu, Almenningi á að vera í sjálfsvald sett, hversu mikið hann vill láta af hendi rakna til slíkra félaga. Ég held, að óhætt sé að segja, að menn séu hér venjulega með opnar hendur, ef til þeirra er leitað af líknarfélögum. Það á ekki að drepa þennan vilja almennings með lagaskyldu, ekki ákveða með lagaskyldu, hvað hann á að láta mikið af hendi rakna í líknarskyni. Hér er lagt inn á óvenjulega og ég vil segja hættulega leið, eins og ég tók fram í upphafi, með því að veita einu félagi slíkan óvenjulegan fjárstyrk til sinna þarfa eins og hér er gert ráð fyrir, 2–3 millj. kr. á ári. Ég verð að segja, að mörgum öðrum líknarfélögum, sem starfað hafa hér í áratugi með ágætum árangri, er gert stórlega rangt til, ef samþ. verður, að félag, sem er að byrja að starfa, hefur ekki sýnt neinn árangur af starfi sínu, skal á næstu fimm árum fá 12–15 millj. kr. til ráðstöfunar, meðan félögum, sem lengi hafa starfað og vinna að mjög mikilvægum þætti líknarmálanna, er ekki sinnt. Hvers vegna hafa þeir, sem hafa verið í forstöðu fyrir ríkissjóði, aldrei viljað fallast á það, að þessi félög fengju að skattleggja t.d. áfengið? Það er af þeirri einföldu ástæðu, að hver sem verið hefur fjmrh. hefur séð það, að ef litli fingurinn væri réttur fram á þennan hátt, mundi öll höndin hverfa, áður en við væri litið. Menn skulu ekki halda, að þetta verði eitt einstakt tilfelli, ef frv, verður samþykkt, eins og það liggur fyrir. Margir munu á eftir koma, sem heimta sama rétt, og það verður að segjast, að mörg félög hafa sama rétt og sum betri. Ef einu félagi er sinnt, þá er ekki hægt að synja öðrum um styrk í þessu skyni. En hvar stöndum við, ef öll félög, stofnuð og óborin, geta farið inn á þessa braut? Er þá ekki hin opinbera fjármálaforsjá Alþingis komin út í slíkt kviksyndi, að enginn maður veit, hvar hann á að botna? Í sambandi við frv. þetta mun ég bera fram till. um fjáröflun á svipaðan hátt og hér liggur fyrir handa öðrum líknarfélögum, sem í áratugi hafa sýnt með starfsemi sinni að eiga skilið, ef nokkurt félag á það skilið, að fá slíkan styrk frá hendi hins opinbera. Og ég mun leggja til, að það sé t.d. lagt sérstakt gjald á hvern pakka af sígarettum og hverja flösku af áfengi, sem renni í sjóð þessara líknarfélaga. Ég skal svo ekki að þessu sinni ræða þetta frekar. En ég vil benda á, að þetta mál er fyrst og fremst fjárhagsmál, og því álít ég, að þetta frv. eigi að ganga til fjhn., en ekki til félmn., eins og var í Ed., því að uppistaðan í frv. er fjárhagsmál.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. (BÓ) hefur flutt hér mikið mál, þar sem hann lagðist mjög eindregið gegn þessu frv. og taldi, að sú braut, sem þar væri farið inn á, væri hin óheppilegasta á allan hátt, og jafnvel, að því er mér skildist, að það mundi verða til þess að auka hér mjög á reiðuleysi í fjármálum, eins og hann komst að orði, og auka á öngþveitið í því efni, sem þegar væri nógu mikið fyrir. Ég skal sízt af öllu draga úr orðum hv. þm. varðandi ástandið í okkar fjármálum yfirleitt. En hins vegar held ég, að það hafi verið nokkuð ofmælt hjá honum, að þetta frv, út af fyrir sig væri hættulegt í sambandi við þróun þeirra mála og mundi verða til þess að ýta þeim lengra í ógæfuátt, en nú væri. Og mér fannst satt að segja hv. þm. taka nokkuð mikið upp í sig varðandi þetta mál og hversu óhæfilegt það væri í alla staði. Mér kom það einnig nokkuð kynlega fyrir sjónir, eftir að hann hafði fordæmt svo mjög frv., að hann skyldi lýsa því yfir, að hann hefði í hyggju að bera fram till. um fjárframlög til ýmissa annarra líknarfélaga, fjáröflun, sem byggðist á sömu sjónarmiðum og væri í þessu frv., því að eftir orðum hans að dæma hefði hann að sjálfsögðu átt að leggja fyrst og fremst ríka áherzlu á, að inn á þessa braut væri ekki farið, eftir því sem efni máls hans benti til. Ég skal fúslega játa, að það getur verið mjög varhugavert að fara langt út í það að veita einstökum félagssamtökum fríðindi, a.m.k. lögvarin fríðindi eða rétt til þess að krefja inn skatta af landsfólkinu, og það er vissulega rétt hugsun, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Reykv., að það mætti varast það mjög að draga úr kostum hinna frjálsu samtaka á þann veg, að þessi samtök gætu reiknað með því að geta örugglega náð inn með skattlagningu ákveðnu fé og þyrftu þar litið eða ekkert á sig að leggja á móti. Það er vissulega alveg rétt. Hins vegar er því ekki að leyna, að þessi samtök, sem hér um ræðir, og raunar mörg önnur samtök líka vinna mjög mikilvægt starf fyrir þjóðarheildina og leysa af hendi hlutverk, sem ríkisvaldinu siðferðilega bæri skylda til að inna sjálft af hendi. Með þessu móti fæst þarna fram orka margra manna, sem ella væri ónotuð, og þetta leiðir til þess, að það næst mun betri árangur og það verður meira, sem fæst fyrir hverja krónu, sem af ríkisins hálfu er lögð fram, vegna atorku og framlaga frá því fólki, sem þessi samtök myndar. Hér eru mörg líknarsamtök starfandi, sem hafa fengið opinbera fyrirgreiðslu með ýmsu móti, annaðhvort með því að þau hafa fengið lögvarinn rétt til þess að hafa happdrætti, sem notið hafa skattfrelsis, eða á þann hátt, að þeim hefur verið veittur réttur til skattlagningar í svipuðu formi og hér er gert ráð fyrir. Það eru þegar til tvö fordæmi um skattlagningu á svipaðan hátt og hér er lagt til. Annar aðilinn er að vísu að öllu leyti opinber aðili, þ.e.a.s. skóggræðslan eða landgræðslusjóður, en þar er veittur réttur með lagaákvæði til þess að skattleggja sígarettur. Í annan stað hefur verið veittur réttur félagi, sem er gersamlega hliðstætt þessu, þ.e.a.s. Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra, til þess að skattleggja eldspýtur. Nú má segja, eins og á var bent hér áðan, að á þessu sé munur, að þarna sé um að ræða frjálst mat kaupenda þessarar vöru, hvort þeir greiða þetta skattgjald eða ekki. Og varðandi eldspýturnar mun það vera svo, en hins vegar ekki um sígaretturnar, vegna þess að landgræðslusjóðsmerki er sett á þær tegundir af sígarettum, sem mest eru keyptar og almenningur mest notar, og þær eru ófáanlegar nema með þessu merki, þannig að hér er ekki lengur um neitt frjálst val að ræða. Ég skal fúslega játa, að mér hefði þótt það skemmtilegra, ef hægt hefði verið með þá fjáröflun, sem hér um ræðir, að haga henni á þann hátt, að það hefði verið um að ræða frjálst val hjá fólki, sem kaupir þessa vöru, hvort það greiddi þetta gjald eða ekki. En við nánari athugun mun hafa komið í ljós, sem í rauninni er skiljanlegt, að það yrði ákaflega erfitt í framkvæmd og í rauninni mundi það leggja miklu meiri erfiðleika á bæði framleiðendur og aðra þá, sem kynnu að hafa þurft að innheimta slík gjöld, heldur en að hafa þann einfalda hátt á, sem er í þessu frv. Og því hefur verið farið inn á þessa braut, að undanþiggja ekki neinar ákveðnar tegundir eða hluta af þeim, heldur að þetta gjald skuli greiðast af hverri flösku. Ég hef bent á það, að með þessu frv. er ekki verið að brjóta neinar reglur, sem áður hafa gilt, vegna þess að inn á þessa braut hefur verið farið áður, bæði með eldspýtur og sígarettur. En það kemur þá aftur að hinu, hvort eðlilegt sé að gera þetta í þessu tilfelli og hvort önnur samtök ættu þá ekki að fá sömu fyrirgreiðslu og þau, sem hér um ræðir. Um það atriði, hvort önnur líknarfélög skuli fá svipaða fyrirgreiðslu og hér er gert ráð fyrir, skal ég ekki segja á þessu stigi málsins, en ég held, að það greiði ekki á neinn hátt fyrir lausn vandamála þeirra samtaka, þó að það sé farið að blanda þeim inn í þetta mál, sem hér liggur fyrir. Aðstoð við hin einstöku líknarsamtök hefur yfirleitt verið afgreidd hér á þann hátt, að það hefur ekki verið blandað saman málum margra samtaka, heldur hefur verið reynt að leysa vandamál hverra einstakra út af fyrir sig, því að ella gefur að skilja, að það minnka horfur á því, að yfirleitt sé hægt að fá fram lausn fyrir nokkurn aðilann. Það má auðvitað segja, að þau samtök, sem hér um ræðir, séu ung og af því leiði, að þau hafi ekki sýnt neina reynslu, ekki sýnt það, hvers þau eru megnug. En hér er aftur hins að gæta, að hér er um að ræða fjáröflun til mála, sem eðli sínu samkvæmt hlýtur að öllu leyti að heyra undir ríkisvaldið að sjá um, og hér er um að ræða þann hátt heilbrigðismálanna, sem allt of mikið hefur verið vanræktur, þannig að það er stórkostlegt þjóðfélagsvandamál að fá á þessu einhverja úrlausn. Það má segja, að það sé því nánast formsatriði, hvort þessi fjáröflun væri látin ganga til þessa félags, sem hér er stofnað, eða beinlínis látin ganga til þeirra opinberu aðila, sem með framkvæmd þessara mála hafa að gera. Það, sem mér finnst höfuðatriði málsins, er það, að hér er verið að gera tilraun til þess að afla fjár til framkvæmda, sem er hin brýnasta þjóðfélagsleg nauðsyn að sinna, meir en gert hefur verið. Það má auðvitað segja, að þetta hefði átt að gerast með framlögum í fjárlögum, Það hefur ekki tekizt að fara þá leið, og þá hefur það orðið ofan á, að hópur manna, sem sérstaklega ber þessi mál fyrir brjósti, hefur sameinazt um að reyna að benda á einhver úrræði til þess að afla hér aukins fjár til þessara þarfa. Og ég fæ ekki séð, að hér sé skapað neitt hættulegt fordæmi umfram það, sem þegar hefur verið gert, og hér er um að ræða nauðsyn, sem engum getur blandazt hugur um að er fyrir hendi, og í þriðja lagi, að þótt hér sé ekki um gamalt félag að ræða, þá er þannig frá þessum málum gengið, að það er auðið fyrir ríkisvaldíð að hafa eftirlit með því fullkomlega, hvernig fé þessu er ráðstafað, og auk þess í lögunum sjálfum beinlínis tekið fram, að því megi ekki ráðstafa á annan hátt, en til þess að koma upp stofnunum fyrir vangefið fólk. Ég held því að, að þessu leyti sé engin hætta á því að gera þessa ráðstöfun til fjáröflunar til þessa mikilvæga máls, enda þótt félag það, sem hér um ræðir, sé ekki gamalt, þannig að það gæti út af fyrir sig ekki fælt mann frá því að veita þessu máli brautargengi. Ég skal fúslega játa, að það hefði verið umhugsunarefni að fara inn á þessa braut, ef hér væri verið að byrja slíkar ráðstafanir til skattlagningar. En hér er aðeins verið að halda áfram á braut, sem áður hefur verið mörkuð. Vitanlega er alveg rétt, að það er mjög vafasamt, hvað langt á að ganga í slíku efni, og það er auðvitað eins um þetta atriði og önnur skattamál í því sambandi. En ég get ekki fallizt á, að hér sé verið að brjóta neinar reglur, sem hafi gilt í okkar skattamálum til þessa, þó að þetta frv. nái fram að ganga, Það er vissulega svo, að það er full ástæða til að taka okkar skattamál til rækilegrar athugunar og reyna að gera þau einfaldari í sniðum, en nú er. En ég held ekki, að það muni auka neitt á glundroðann í því efni, þó að þetta frv. yrði samþ. Og miðað við þá geysimiklu þjóðfélagsnauðsyn, sem er fyrir hendi á því, að hægt verði að gera eitthvað meira, en nú eru möguleikar til fyrir það fólk, sem hér um ræðir, þá vil ég fyrir mitt leyti mjög eindregið mæla með því, að hv. þd. geti fallizt á að samþ. þetta frv., og hygg, að þó að það verði gert, þá sé ekkert það spor stigið, sem þurfi að vera til óþurftar, nema síður sé.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umræður lengi, enda er ekki mikil ástæða til þess. Ég vil aðeins segja nokkur orð í sambandi við ræðu hv. 2. þm. Eyf. Það, að frv. sem þetta, ef að lögum verður, gefi ekki fordæmi, getur hver maður sagt sér sjálfur. Og ég get ekki betur séð, en opin sé leið fyrir öll félög, líknarfélög og önnur, sem vinna að þjóðhagslega nauðsynlegum málefnum, að fara inn á þá braut að fá lögfest í Alþ. tekjuöflunaraðferðir fyrir þau með því að skattleggja beina tekjustofna ríkissjóðs. Um þetta getur ekki verið neinn vafi. Hv. þm. sagði, að þetta félag, sem er nýstofnað, hafi verkefni með höndum, sem sé brýn þjóðfélagsleg nauðsyn. Þetta er vafalaust mjög rétt. En það er líka svo um mörg málefni, sem líknarfélög hafa með höndum. Það er t.d. brýn þjóðfélagsleg nauðsyn að byggja sjúkrahús. Sjúkrahúsaskorturinn hefur verið svo mikill í landinu og er enn, að til vandræða horfir. Það er varla hægt að neita því, að þau félög, sem hafa á stefnuskrá sinni að auka sjúkrahúskostinn í landinu, berjist fyrir brýnum þjóðfélagslegum málefnum. Hvers vegna skyldu slík félög ekki hafa sama rétt og þetta félag, sem hér um ræðir, til þess að fá styrk frá Alþ. eða ríkinu í svipuðu formi og þetta félag? Auðvitað hafa slík félög alveg sama rétt, ef á að gera þeim jafnt undir höfði. En ef á að gera þeim misjafnt undir höfði og láta eitt félag fá milljónastyrk, en hin ekki neitt, er félögunum mismunað á mjög áberandi hátt, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni. Því verður aldrei neitað, að þó að til séu tvö fordæmi um tekjuöflun á svipaðan hátt, sem þó eru í grundvallaratriðum ólík, þá er hér lagt inn á nýja braut, sem snertir mjög tekjuöflun ríkissjóðs yfirleitt, Ég efast um, að nokkur geti sagt með vissu, hvenær eða hvernig verður spyrnt við fótum, ef svona fjáröflunarleiðir ná nú samþykki Alþingis.