Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Dagana 20.–24. f.m. fóru fram viðræður í Reykjavik af hálfu ríkisstjórna Bandaríkjanna og Íslands um endurskoðun varnarsamningsins frá 1951 á grundvelli 7. gr. samningsins og í framhaldi af ályktun Alþingis frá 28. marz s.l. Viðræður þessar fóru fram með vinsemd og hreinskilni af beggja hálfu og leiddu til þess, að algert samkomulag náðist á milli þeirra aðila, sem þar ræddust við. Af hálfu Bandaríkjamanna fylgdi þó sá fyrirvari, sem jafnan hefur fylgt, þegar þeir hafa við okkur rætt um þessi mál, að þeirra samþykki væri háð staðfestingu ríkisstjórnar Bandaríkjanna. Samningamenn Bandaríkjanna héldu vestur um haf 25. f.m., og hefur samkomulagsuppkastið verið í athugun hjá Bandaríkjastjórn síðan, þar til í gær, að staðfesting barst á því hingað, að Bandaríkjastjórn hefði samþykkt samkomulagið í öllum atriðum, eins og frá því var gengið hér heima. Samkomulagið var svo formlega staðfest með nótuskiptum í morgun. Í upphafi viðræðnanna varð það að samkomulagi á milli þeirra, sem um málið fjölluðu, að heppilegast væri til farsællar úrlausnar á því að gefa ekki út neinar upplýsingar eða tilkynningar um viðræðurnar eða efni þeirra, þar til séð væri fyrir endalok málsins. Þess vegna hefur ekki verið skýrt opinberlega frá þessum viðræðum fyrr en nú. En nú er samtímis skýrt frá þeim hér á hv. Alþingi og í Washington. Í upphafi samningaviðræðnanna var af Íslands hálfu á það minnzt, að áskilnaður sá, sem Íslendingar gerðu 1949, þegar þeir gengu í Atlantshafsbandalagið, væri enn í fullu gildi. Í þessum áskilnaði var m.a. tekið fram, að Íslendingar vildu ekki hafa erlent varnarlið í landi sínu á friðartímum og að þeir vildu sjálfir ráða því, hvort, hvenær og með hverjum hætti þeir leyfðu hersetu í landi sínu, ef til kæmi. Af Bandaríkja hálfu var staðfest, að þeir hefðu á sínum tíma á þennan áskilnað Íslendinga fallizt og að þeir viðurkenndu, að þessi fyrirvari væri enn í fullu gildi. Ég tek þetta ekki fram hér vegna þess, að í mínum huga leynist nokkur efi um það, að Bandaríkjamenn væru reiðubúnir að standa við sínar fyrri yfirlýsingar um það, að þeir mundu hverfa með herinn úr landi, þegar Íslendingar óskuðu þess samkv. ákvæðum varnarsamningsins. Við höfum þegar átt það mikil viðskipti við bandarísku stjórnina og Bandaríkjamenn, að við vitum, að við megum treysta orðum þeirra og yfirlýsingum, enda er það traust sá grundvöllur sem varnarsamningurinn frá 1951 hvílir á. Í þeim viðræðum, sem nú hafa farið fram við Bandaríkjamenn í sambandi við þessa endurskoðun, hefur þetta traust, sem þegar var til staðar, verið tryggt enn betur en áður, ef hægt er. Ástæðan fyrir því, að ég hef minnzt á þetta hér nú, er sú, að ég vil, að Íslendingar viti, í hvaða anda og á hvaða grundvelli þær viðræður, sem við höfum átt við Bandaríkjamenn um þessi mál, fóru fram, jafnframt því sem ég vil nota tækifærið til þess að minna landa mína á, hvílíkur munur er á þeim nágrönnum, sem við Íslendingar eigum og þurfum að hafa samskipti við, og nágrönnum sumra annarra þjóða, sem þessa daga útheila blóði sona sinna og dætra til þess að öðlast frumstæðustu mannréttindi, án þess þó að hljóta þau. Þetta eru staðreyndir, sem við Íslendingar gjarnan mættum hafa í huga, þegar við fyllumst samúð með þeim, sem nú berjast fyrir frelsi sínu. Hinn 18. marz árið 1949 fóru fram útvarpsumræður hér á Alþingi um vantraust, sem borið hafði verið fram á þáverandi ríkisstj. Í þessum útvarpsumræðum var nokkuð rætt um fyrirhugaða þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Þáverandi utanrrh. skýrði frá því, að hann hefði þá nýlega átt tal við sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi um það mál. Utanrrh. Íslands hefði þá komizt svo að orði, að sú skoðun væri ákaflega rík bæði hjá fylgjendum þáverandi ríkisstj. og stjórninni sjálfri, að það væri of dýru verði keypt að láta hermenn dveljast hér á friðartímum fyrir það öryggi, sem við slíkt fengist. Sami ráðh. skýrði einnig frá því í þessum útvarpsumræðum, að hann ásamt tveim öðrum ráðh. úr ríkisstj. hefði tjáð utanrrh. Bandaríkjanna í marzmánuði 1949, að ekki kæmi til mála, að útlendur her fengi að hafa aðsetur á Íslandi á friðartímum né yrðu þar leyfðar erlendar herstöðvar. Á þessi sjónarmið Íslands var fallizt. En þessi orð sýna, hversu ríkt það var í hugum Íslendinga, að það mætti ekki koma fyrir, að erlendur her yrði hér á landi á friðartímum. Var jafnvel efazt um það, að öryggið, sem fyrir slíkt fengist, væri þess virði, að það væri slíku verði keypt. Eftir að fallizt hefði verið á þennan áskilnað, gerðust Íslendingar aðilar að Atlantshafsbandalaginu. En þó að Íslendingar hafi þegar við stofnun Atlantshafsbandalagsins lagt á það ríka áherzlu, að hér væri ekki varnarlið á friðartímum, voru þeir engu að siður raunsæir. Þegar svo var litið á, að öryggi landsins kynni að vera í hættu, ef hér væri ekki varnarlið, þó að stríð væri ekki skollið á, voru þeir fúsir sjálfra sín vegna að taka þessi fyrri ummæli sín til endurskoðunar. Varla var liðið meira en rúmt ár frá því, að höfð voru ummæli þau, sem ég vitnaði til, þegar ástandið í heimsmálunum var orðið þannig, að menn gátu búizt við því, að heimsstyrjöld kynni að brjótast út þá og þegar. Styrjöld hafði skollið á í Kóreu, Berlín var einangruð, voldugur her var kominn að landamærum Júgóslavíu, og óeirðir voru víða í Asíu. Þá var öllum ljóst, að lítið þyrfti út af að bera til viðbótar til þess, að heimsstyrjöld kynni að brjótast út. Þrátt fyrir ákveðnar yfirlýsingar rúmu ári áður en þetta gerðist tóku Íslendingar afstöðu sína til yfirvegunar á ný og komust þá að þeirri niðurstöðu, að þótt það væri neyðarráðstöfun að taka varnarlið hér í landið, samrýmdist það ekki hagsmunum þjóðarinnar og öryggi landsins að hafna slíku. Þess vegna var varnarsamningurinn gerður 1951. Ég segi þetta ekki hér til þess á neinn hátt að deila á þá, sem að þessu stóðu og þarna tóku sínar fyrri yfirlýsingar til endurskoðunar. Ég álít, að þetta hafi verið rétt og sjálfsagt og að hagsmunir lands og þjóðar hafi krafizt þess. Sjálfur tók ég og minn flokkur þátt í þessum aðgerðum. Þetta er gott og glöggt dæmi þess, hvernig okkur ber að hegða okkar aðgerðum eftir því, hvernig ástæður eru í heiminum á hverjum tíma og hverjar þarfir lands og þjóðar eru. Um leið og varnarsamningurinn var gerður 1951, var því lýst yfir og þjóðinni heitið því, að varnarliðið skyldi hverfa úr landi, strax og friðarhorfur og ástand í heimsmálunum leyfðu slíkt. Á s.l. ári gerðust ýmsir þeir atburðir, sem vöktu þá von í brjóstum manna, að kalda stríðinu væri að linna og friðartímabil væri að renna upp. Við Íslendingar fögnuðum þessu að sjálfsögðu, og við sannfærðumst um, að nú væri friðsamlegra í heiminum en um langt skeið áður. Við vorum ekki einir um þetta. Meðal annars í Bandaríkjunum var þessi skoðun mjög ríkjandi og mjög haldið á lofti. Og hún var eitt megininntakið í kosningabaráttu þeirri, sem háð var þar á þessu ári í sambandi við forsetakjör og fleiri kosningar. Þegar svo var komið, að Íslendingar voru orðnir sannfærðir um, að friðvænlegra væri í heiminum nú en jafnvel á árunum eftir stríðið, þegar menn gerðu sér beztar vonir, þá töldu margir landsmenn, að nú væri tími til kominn að standa við það fyrirheit, sem þjóðinni var gefið, þegar varnarsamningurinn var gerður árið 1951. Þess vegna var það, að Alþfl. og Framsfl. áttu í félagi frumkvæði að því, að samþykkt var á Alþingi hinn 28. marz s.l. ályktun þess efnis, að varnarsamningurinn skyldi endurskoðaður í því skyni, að varnarliðið hyrfi úr landi, en Íslendingar tækju sjálfir að sér rekstur varnarstöðvanna. Ég vil leggja á það ríka áherzlu, að þótt það hafi verið tilgangurinn, að varnarliðið hyrfi úr landi og væri hér ekki lengur, fylgdi því ekki sú hugsun, að varnarstöðvarnar skyldu lagðar niður. Þvert á móti: það var tilætlunin, að Íslendingar tækju við þeim og önnuðust rekstur þeirra, þannig að varnarstöðvarnar væru þess ávallt og án fyrirvara umkomnar að taka við varnarliði og fullnægja tilgangi sínum, ef svo kynni að fara í framtíðinni, að friðarhorfur breyttust þannig, að öryggi og þarfir landsins krefðust þess, að hér kæmi varnarlið á ný. Í útvarpsræðu, sem ég flutti nokkrum dögum fyrir alþingiskosningarnar í sumar, tók ég þetta fram. Ég gat þess þar, að okkur bæri að fenginni reynslu að hafa fulla varúð í sambandi við ákvörðun um brottflutning varnarliðsins úr landi. Við ættum að mæta réttmætri tortryggni í garð einræðis- og ofbeldisafla með því að hafa varnarstöðvarnar jafnan viðbúnar til þess að gegna hlutverki sínu. Í framhaldi af þessu var hafinn undirbúningur að endurskoðun varnarsamningsins í því skyni, sem ég hef þegar minnzt á. Á seinustu vikum hafa orðið snögg umskipti í heiminum, sem ekki var hægt að sjá fyrir 28. marz að mundu verða nú, frekar en hægt var 1949, þegar við gengum í Atlantshafsbandalagið og yfirlýsing var gefin um, að hér skyldi aldrei vera varnarlið á friðartímum, að sjá fyrir, að hér mundi eftir rúmt ár þörf á varnarliði þrátt fyrir gefnar yfirlýsingar. Það var heldur ekki hægt að sjá það fyrir í vor eða sumar, þegar var verið að undirbúa endurskoðun varnarsamningsins, að málum mundi skipast sem orðið er nú. Ástand það, sem nú ríkir í alþjóðamálum, er svo alvarlegt, að ég tel það ekki á nokkurs manns færi að spá fyrir um í dag, til hvers það kann að leiða. Í Ungverjalandi standa enn yfir mjög alvarleg átök. Alvarlegra þó allt ég að ástandið sé fyrir botni Miðjarðarhafs. Í Ungverjalandi er barizt í landinu sjálfu. Það hefur enn ekki farið svo, að ungversku átökin hafi breiðzt út fyrir landamæri Ungverjalands. Vonandi verður það ekki, en um það skal ekkert fullyrt að þessu sinni. En fari svo, að þau átök, sem þar eru nú, ættu eftir að breiðast til nágrannalanda Ungverjalands, að ég tali nú ekki um, ef þau ættu eftir að breiðast út til Austur-Þýzkalands, þá er víst, að mikil alvara er á ferðum, alvara, sem getur leitt til þess báls í Evrópu og jafnvel öllum heiminum, sem ekki verður fljótlega slökkt. Um Miðjarðarhafið vonum við að vísu, að Sameinuðu þjóðunum takist að ráða fram úr þeim málum, en á því er meira en lítill vafi. Það er mjög erfitt að átta sig á, hvað þar er í raun og veru að gerast, hvað það er, sem þar er í undirbúningi, og hvers við megum vænta í framtíðinni. Að mínu mati er ástandið í heimsmálunum nú alvarlegra en það var 1951 þegar varnarlið var kvatt til Íslands, og ég tel, að nú séu ekki tímar til þess að ræða um það að senda varnarliðið úr landi, eins og á stendur. Slíkt væri að mínu viti til þess bæði að stofna öryggi landsins í hættu og ekki síður að bjóða hættunni heim, bæði til okkar sjálfra og þeirra annarra ríkja, sem við erum í samstarfi við í Atlantshafsbandalaginu. Menn kunna að vísu að segja: Það tekur yfir ár, frá því að ákveðið er, að varnarliðið skuli á ákveðnum tíma vera horfið úr landi, þangað til sá dagur kemur, er það á að vera farið. - Þetta er að vísu rétt. En það er mikið starf og kallar á mikinn undirbúning að flytja varnarliðið úr landi og búa svo um varnarstöðvarnar sem með þarf eftir brottflutning þess. Slíkur undirbúningur verður ekki hafinn án þess, að byrjað sé snemma og þegar í upphafi frestsins. Sú byrjun hlýtur að hafa það í för með sér, að varnirnar taka að veikjast og smáveikjast, þangað til varnarliðið er alveg horfið. Það er að mínum dómi hvorki rétt né skynsamlegt fyrir Íslendinga, eins og nú stendur á, að stofna til slíks. Réttara er að bíða og sjá, hverju fram vindur, meðan slík óvissa ríkir sem nú er. Af þessum ástæðum er það megininntak þess samkomulags, sem nú hefur verið gert um varnarmálin, að ekki skuli haldið áfram viðræðum um brottför varnarliðsins frá Íslandi og frestir þeir, sem ákveðnir eru í 7. gr. varnarsamningsins, skuli ekki fara að líða, fyrr en önnur hvor ríkisstjórnin tilkynnir þar um. Jafnframt þessu er undirstrikað: Það er markmið Íslendinga, að hér sé ekki varnarlið á friðartímum. Að því skal unnið og undirbúningur að því hafinn þegar í stað, að þessu marki verði náð svo fljótt sem friðarhorfur í heiminum leyfa slíkt. En um leið og rætt hefur verið um þetta meginatriði í varnarmálunum, hefur einnig verið á það minnzt, að á sjálfum varnarsamningnum eru ýmsir annmarkar, sem nauðsynlegt er að ráða bót á, jafnvel þótt að því sé stefnt, að varnarliðið hverfi héðan svo fljótt sem frekast eru tök á. Um þessa annmarka hefur verið rætt og gert samkomulag annars vegar í því skyni að ráða bót á þeim og hins vegar í því skyni að undirbúa þá frambúðarstefnu, sem hér skuli fylgt í þessum málum: að varnarlið sé hér ekki, þegar ófriðarástand í heiminum krefst ekki slíks. Það, sem fyrst verður fyrir í þessum efnum, er, að ákveðið var, þegar varnarsamningurinn var gerður í upphafi, að hér skyldi verða ákveðinn fjöldi varnarliðsmanna. Þessi fjöldi var ákveðinn miðað við ástandið eins og það var þá. Talan var lausleg ágizkunartala, enda erfitt að byggja undir hana fastan grundvöll. Síðan þessi tala var ákveðin, hafa ýmsar breytingar orðið á ástandinu í alþjóðamálum. Það hefur m.a. runnið upp tímabil, þegar menn töldu friðarhorfur góðar, svo góðar, að þær hefðu ekki í annan tíma um langt skeið verið betri. Á þessum tíma voru engar ráðstafanir gerðar til þess að fækka þessu liði eða draga úr vörnunum í samræmi við breytt ástand. Mér er næst að halda, að ef þannig hefði verið frá málum gengið í upphafi, að komið hefði verið á sérstöku samstarfi á milli ríkisstj. Íslands og Bandaríkjanna, sem miðaði að því, að ríkisstjórnirnar væru á verði um að draga úr varnaraðgerðum, eftir því sem ástæður frekast leyfðu, þá hefðu á því tímabili, sem liðið er, síðan varnarsamningurinn var gerður, verið búið að draga það mikið úr fjölda þeirra varnarliðsmanna, sem á Íslandi dveljast, að við hefðum um langt skeið undanfarið naumast vitað af því, að hér væri nokkur varnarliðsmaður. Það hefði líka verið nauðsynlegt að gera, um leið og varnarsamningurinn var gerður, ráðstafanir til þess að þjálfa og undirbúa Íslendinga til þess að taka sjálfir rekstur varnarmannvirkjanna algerlega í sínar hendur, eftir því sem tímar leyfðu. Í varnarsamningnum eru ekki gerðar neinar ráðstafanir, sem gera ráð fyrir því, að Íslendingar skuli taka þetta að sér. Þó liggur það í augum uppi, að þar er um svo fjölbreytt störf að ræða, ólík þeim störfum, sem Íslendingar hafa vanizt, að talsvert mikinn og langan undirbúning þarf til þess, að Íslendingar geti þar allt í sínar hendur tekið. Þess vegna hafa, jafnhliða því sem samið hefur verið um, að ekki skuli eins og sakir standa haldið áfram viðræðunum um brottför varnarliðsins, verið gerðar ráðstafanir til þess, að komið verði upp sérstakri samstarfsnefnd með ábyrgum aðilum frá ríkisstjórn Íslands og ríkisstjórn Bandaríkjanna. Hefur nefndin það hlutverk með höndum að fylgjast með ófriðarhorfum í heiminum og gera tillögur til ríkisstjórna beggja landa um það, hverjar þarfir séu hér fyrir varnir, og undirbúa Íslendinga undir að taka í eigin hendur allan þann rekstur, sem nauðsynlegur er í varnarstöðvunum á þeim tímum, sem varnarliðs er ekki þörf. Þetta er megininntak þess samkomulags, sem gert hefur verið. Eins og menn heyra, miðar það annars vegar að því, að umr. um brottför varnarliðsins verði ekki haldið áfram, eins og ástatt er, og hins vegar, að Íslendingar verði búnir undir það að taka málið í sínar hendur, strax og ástæður leyfa. Samkomulag það, sem gert hefur verið, er því fólgið í tveim erindum, sem utanrrn. Íslands og ambassador Bandaríkjanna hér hafa skipzt á í dag. Fyrra samkomulagið er orðrétt svo hljóðandi: „Viðræður hafa farið fram milli ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna um endurskoðun varnarsamningsins og brottflutning varnarliðsins. Í viðræðum þessum hafa verið höfð í huga hin hefðbundnu sjónarmið varðandi dvöl varnarliðs á Íslandi, sem lýst var yfir af hálfu ríkisstj. Íslands, er það gerðist aðili að Norður-Atlantshafsbandalaginu. Jafnframt hefur verið haft í huga, að úrslitaákvörðun um, hvort varnarlið dvelji í landinu, er hjá ríkisstjórn Íslands. Viðræðurnar hafa leitt til samkomulags um, að vegna ástands þess, sem skapazt hefur í alþjóðamálum undanfarið, og áframhaldandi hættu, sem steðjar að öryggi Íslands og Norður-Atlantshafsríkjanna, sé þörf varnarliðs á Íslandi samkvæmt ákvæðum varnarsamningsins. Hafa ríkisstj. Íslands og Bandaríkjanna því ákveðið: 1) að viðræðum um endurskoðun varnarsamningsins að því er varðar brottflutning varnarliðsins verði ekki haldið áfram, þangað til tilkynning er gefin samkvæmt 2. tölulið hér á eftir; 2) að 6 mánaða frestur sá, sem um ræðir í 7. gr. varnarsamningsins, hefjist, þegar önnur ríkisstj. tilkynnir hinni þar um; 3) að fastanefnd kynni sér varnarþarfir með hliðsjón af ástandi í alþjóðamálum og geri till. til ríkisstj. um, hverjar ráðstafanir skuli gera í þessum efnum.“ Lengra er fyrra samkomulagið ekki. - Hið síðara hljóðar orðrétt þannig: „Komið verði á fót fastanefnd í varnarmálum Íslands, er skipuð sé ekki fleiri en þrem ábyrgum fulltrúum frá hvorri ríkisstj. um sig og sé hlutverk nefndarinnar: 1) að ráðgast við og við um varnarþarfir Íslands og Norður-Atlantshafssvæðisins, að athuga hverjar ráðstafanir gera þurfi vegna þeirra og að gera till. til ríkisstjórnanna beggja í þeim efnum með hliðsjón af hernaðarlegu og stjórnmálalegu viðhorfi á hverjum tíma; 2) að undirbúa, að svo miklu leyti sem hernaðarlegur viðbúnaður leyfir, að Íslendingar taki í ríkari mæli en áður að sér störf, er varða varnir landsins, á meðan völ er á hæfum mönnum til slíkra starfa, svo og að tryggja, að menn séu æfðir í þessu skyni; 3) að vinna að lausn mála, er varða stefnuna í almennum meginatriðum í samskiptum Íslendinga og varnarliðsins.“ Lengra er síðara samkomulagið ekki. Sérstaklega vil ég taka fram, að aðrir samningar en þeir, sem hér hafa verið tilgreindir, hafa ekki verið gerðir. Því hefur verið varpað fram, að vísu í ágizkunarformi af aðilum, sem reynt hafa að kynna sér þetta mál, á meðan á samningunum hefur staðið, að Íslendingar væru með þessu að fjarlægjast Norður-Atlantshafsbandalagið og samtök þess. Ég vil nota tækifærið til þess að mótmæla algerlega slíkum fréttaflutningi sem þessum. Ekkert hefur verið gert og ekkert felst í þessu samkomulagi, sem á nokkurn hátt fjarlægir okkur Atlantshafsbandalaginu. Það er okkur Íslendingum ekki síður ljóst en öðrum þeim þjóðum, sem að Atlantshafsbandalaginu standa, að okkur er nú á því mikil nauðsyn að hafa sem bezt og nánast samstarf innan Atlantshafsbandalagsins og að þjóðir þess séu vel á verði um samtök sín. Að veikja þessi samtök, eins og ástandið er í heimsmálunum, væri áreiðanlega að auka hættuna fyrir þjóðir þær, sem að Atlantshafsbandalaginu standa. Við Íslendingar mundum þess vegna ekki aðeins bregðast samstarfsþjóðum okkar í Atlantshafsbandalaginu, heldur einnig okkur sjálfum og okkar öryggi, ef við nú á þessum tímum gerðum ráðstafanir til þess að veikja þessi samtök. Því fer víðs fjarri, að þessu samkomulagi sé á nokkurn hátt ætlað að gera slíkt. Ég vil sérstaklega benda á það, að samkvæmt 7. gr. varnarsamningsins er gert ráð fyrir því, að endurskoðun á varnarsamningnum með það fyrir augum að slíta honum byrjar á því, að leita ber umsagnar Atlantshafsbandalagsins. Eins og þetta er sett upp í samningnum, er það í rauninni meira form en efni, vegna þess að hér er aðeins gert ráð fyrir bréfaskiptum, en ekki viðræðum. Það samkomulag, sem hér er gert, breytir að vísu engu í ákvæðum 7. gr. varnarsamningsins. En sú samstarfsnefnd, sem stofnuð verður samkvæmt þessu samkomulagi og á að fylgjast með ástandinu í heimsmálum og gera till. til ríkisstj. beggja í andanna um, hvað gera skuli, mun að sjálfsögðu hafa samráð og samstarf við Atlantshafsbandalagið í sínu starfi, eftir því sem nauðsynlegt þykir og tilefni kann að gefast til. Ég vil því alveg sérstaklega nota tækifærið til þess að mótmæla þeim fréttum, sem bornar hafa verið héðan í erlendum blöðum, að við Íslendingar séum nú að gera ráðstafanir til að fjarlægjast Atlantshafsbandalagið, því að slíkt er með öllu rangt og tilefnislaust.



Herra forseti. Ég vil í framhaldi af skýrslu hæstv. utanrrh. og út af orðsendingum þeim, sem nú hafa farið fram milli ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna, aðeins taka eftirfarandi fram fyrir hönd okkar ráðherra Alþýðubandalagsins í ríkisstjórninni: Við eigum engan þátt í orðalagi eða framsetningu þeirra orðsendinga, sem milli ríkisstjórnanna hafa farið um frestun á endurskoðun herverndarsamningsins samkv. ályktun Alþingis 28. marz s.l. Við erum einnig andvígir þeim forsendum frestunar, sem þar eru greindar, en töldum aðstæður ekki heppilegar nú til þess að tryggja samninga um brottför hersins. En við vorum samþykkir því, að frestað yrði um nokkra mánuði samningum þeim, sem ráðgert var að hefjast skyldu 15. f.m. um þessi mál. Skipun fastanefndar þeirrar, sem um getur í orðsendingunum, erum við hins vegar andvígir og teljum hana þarflausa með öllu, þar sem hér er aðeins um bráðabirgðafrestun að ræða, enda teljum við, að ekki komi til mála, að frestur þessi verði notaður til nokkurra nýrra hernaðarframkvæmda. Við munum samkvæmt þessu vinna að því, að fljótlega verði hafin endurskoðun varnarsamningsins samkv. ályktun Alþingis frá 28. marz 1956 með það fyrir augum, að herinn fari af landi burt. Hitt er til bóta, að það er skýrt fram tekið í orðsendingum ríkisstj., að það sé á valdi ríkisstj. Íslands einnar að taka ákvörðun um, hvort amerískur her skuli vera á Íslandi, og einnig að ákveða, hvenær samningar um brottför hans samkv. ályktun Alþingis og stefnuyfirlýsingu ríkisstj. skuli teknir upp að nýju. Á þessu stigi málsins sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en tel, að þessi yfirlýsing okkar skýri afstöðu okkar í einstökum atriðum til þeirra orðsendinga, sem hér hafa verið birtar Alþingi.



Herra forseti. Út af ummælum hæstv. félmrh., þeim síðustu, vil ég aðeins taka það fram, að það er engin nýjung í því samkomulagi, sem nú hefur verið gert, samkv. því sem hæstv. utanrrh. las upp, að það sé á valdi íslenzku ríkisstj. einnar að kveða á um það, hvort erlent herlið skuli vera hér eða ekki. Fyrirmæli varnarsamningsins um það, samningsins frá 1951, eru alveg ótvíræð, enda kom ekkert fram hjá hæstv. utanrrh., sem benti til þess, að hann teldi hér vera um nýjung að ræða. Og eins er það síður en svo nýjung, að íslenzka ríkisstj. geti ákveðið, hvenær uppsagnarfrestirnir eigi að hefjast. Það vald hefur hún haft. Og fljótt á litið virðist sú ein breyting vera nú á samningnum frá því, sem verið hefur, að leita á samráðs við Bandaríkin ein um það, hvenær þessir samningar skuli hefjast, í stað þess að áður átti að hafa samráð við öll Atlantshafsríkin. Hvort það er svo styrkur Íslandi eða ekki, skal ég ekki segja. Í þessu efni eru mörg vafamál. Þó vil ég taka það skýrt fram, að varðandi meginefni málsins er ég hæstv. utanrrh. þakklátur. Hann hefur varðandi það, sem mestu máli skiptir, fylgt eftir þeirri tili. til þál., sem við sjálfstæðismenn bárum fram nú fyrir tæpum mánuði, og komið í veg fyrir það, að varnarliðið yrði flutt burt frá landinu, og í verki gert að engu samþykkt Alþingis frá 28. marz. Þetta virðist vera ljóst, jafnvel við fljóta athugun, og fyrir það þakka ég hæstv. utanrrh. og tel, að hann eigi alþjóðar lof skilið fyrir, enda er vitað, að það var bein krafa meginþorra landsmanna, að þannig yrði farið að, eins og við sjálfstæðismenn lögðum til í till. okkar. Þó að stjórnarliðið hefði þá ekki geð í sér til að samþ. till., heldur reyndi að eyða henni, ber að meta hitt meira, að í framkvæmd hafa þeir um þetta farið eftir okkar ábendingum, og er það þeim sagt til verðugs heiðurs. Það verður svo auðvitað að fyrirgefast, ef svo má segja, þó að reynt sé að gera þá nokkuð beisku pillu, sem þetta hefur verið fyrir suma, eilítið sætari með nokkrum umbúðum. Við þekkjum það, þegar á að fá niður í sjúkan maga eða óþekkan krakka holl læknislyf, þá er sett utan á það súkkulaði eða eitthvað annað, til þess að þetta gangi betur niður. Og mér virtist, að margt í þeim umbúðum, sem hæstv. utanrrh. hér var að gera okkur grein fyrir, væri þess eðlis, að það væri til þess að gera sumum, - ég skal ekki nafngreina þá, það er óþarft, - léttara að kingja því, sem þeir nú þurfa að kingja. Áð svo miklu leyti sem það nær ekki lengra, er það meinlaust. Það er engin ánægja fyrir okkur að sjá þessa menn kúgast meira en þeir þurfa, og þess vegna er það gott og lýsir stjórnvizku hæstv. utanrrh., ef honum hefur tekizt að friða sitt lið með þessum umbúðum. En hins vegar verð ég að segja, að ég get ekki áttað mig til hlítar á því, hvort umbúðirnar eru að öllu leyti úr skaðlausu efni. Til þess þarf að efnagreina þær betur. Það þarf að gefast kostur á því að skoða nánar, hvað hér hefur verið gert, heldur en við eigum kost á með því að heyra nokkuð skjótlega upplesna tilkynningu í lok hinnar nokkuð löngu ræðu hæstv. utanrrh. Ég tel, að í því sambandi komi ýmis vafaatriði upp og athuga þurfi nánar, hvort allt það stenzt, sem hann um það sagði. Nú er það kunnugt, að allir þm. nema sjálfstæðisþingmenn hafa átt þess kost að kynna sér þetta samkomulag, sumir nokkuð lengi, aðrir eitthvað skemur. Enginn okkar hefur hins vegar heyrt þetta. Þó að við höfum heyrt margt á skotspónum, höfum við hvorki leynt né ljóst tekið þátt í þessum umr., verið þar til kvaddir né fylgzt með því, sem gerzt hefur. Þess vegna tel ég það sanngjarnt, að áður en þessum umr. verði haldið áfram og áður en farið verður að telja ræðutíma minn eða annarra þeim til reiknings varðandi áframhaldandi umr., verði þessum fundi frestað eða meðferð málsins frestað. Ég vildi óska þess, að umr. yrði frestað til morguns, okkur yrði gefið færi á því að ræða þetta mál á venjulegum þingtíma á morgun og hæstv. utanrrh. léti okkur til athugunar í té tilkynningu þá, sem hann nú hefur lesið, til þess að við mættum skoða hana og íhuga, hvað í henni felst.



Herra forseti. Út af þeim ummælum hv. 1. þm. Reykv. (BBen), að hann og hans flokkur fái til athugunar erindi þau og samkomulag, sem ég las hér upp áðan, þá er það auðvitað sjálfsagður hlutur, og ég skal sjá um, að hann fái það mjög fljótlega. Hinu vil ég vekja athygli á hjá honum, að það er ekki rétt, að þetta samningsuppkast hati verið til athugunar hjá þingmönnum yfirleitt nú um lengri eða skemmri tíma. Málið var í höndum þeirra. sem um þetta fjölluðu í samningunum, og samningsuppkastið hefur ekki verið öðrum afhent utan ríkisstj., fyrr en nú í dag og í sambandi við þessar umræður. Hins vegar er sjálfsagt að gera ráðstafanir til þess, að hv. 1. þm. Reykv. og hans flokkur fái tækifæri til þess að athuga þetta uppkast. En að því er varðar tilmæli hans um, að þessum umr. sé frestað þangað til á morgun og að þá verði þeim haldið áfram og ég verði þá við þær, vil ég aðeins taka það fram, að þetta er mér næstum óviðráðanlegt. Ég er á förum burt úr landi á ráðherrafund NATO, sem á að fara að hefjast í París, og þarf að koma þar aðeins fyrir fundinn til undirbúnings í sambandi við okkar mál þar, þannig að það er útilokað fyrir mig að taka þátt í umr. um þetta mál hér á hv. Alþingi á morgun, enda er það ekki svo, að hér liggi fyrir nein till. í málinu eða neitt slíkt. Það er aðeins skýrsla, sem ég hef verið að flytja hér. En ef eftir því er óskað af hv. stjórnarandstöðu, þá er ég að sjálfsögðu reiðubúinn, strax og ég kem til baka aftur, að taka upp frekari umr. um málið hér á hv. Alþingi. En á morgun er mér það því miður ekki unnt.



Herra forseti. Ég óska þá, að það verði gefið fundarhlé og hæstv. utanrrh. láti Sjálfstfl. í té þau gögn, sem hér er um að ræða, og við fáum fundarhlé fram yfir matartíma til íhugunar málsins og að skoða þau plögg, sem fyrir hendi eru. Að öðru leyti vil ég taka það fram, að ég efast ekki um, að það sé rétt hjá hæstv. utanrrh., að skjöl málsins hafi ekki gengið á milli annarra þingflokka. Hitt veit ég, að aðrir þm. hafa átt kost á því að kynna sér meginefni málsins, og ég er út af fyrir sig ekki að setja neitt út á það. Það er eðlilegt, að stjórnin þreifi fyrir sér hjá sínum mönnum um það, hvað hún er að semja. En það bara sýnir, að það er mismunur, eðlilegur mismunur á þeirra þingmannaaðstöðu og okkar, sem í stjórnarandstöðu erum. Jafnframt er það sjálfsagt, úr því að málið er tekið til umr. á annað borð á Alþingi, þá sé okkur gefinn kostur á því að lesa yfir það, sem umr. hljóta að byggjast á, ef þær eiga að halda áfram. Og ef hér áttu ekki að verða umr., var ástæðulaust að boða til fundarins, heldur var hægt að gefa tilkynninguna með öðru móti. -  Einar Olgeirsson: Herra forseti. Það er skiljanlegt, að á svo skömmum tíma sem við höfum haft til athugunar þeirra samninga, sem hér eru til umr., er ekki hægt að átta sig á þeim til hlítar. Það er eðlilegt. Gerð þeirra tók tímann frá 20.–24. nóv., og síðan er komið í ljós, að annar aðilinn hefur þurft 12 daga, að því er mér skilst, til þess að átta sig á þeim af sinni hálfu, og er því ekki nema von, að ekki sé til hlítar hægt að sjá, hvað hér er um að ræða, á einum tveimur klukkustundum, eins og við höfum hér fengið til umráða, eða 2–3 klukkustundum. Ég vil þó að undangenginni þessari litlu athugun endurtaka þakklæti mitt til hæstv. utanrrh. fyrir það að hafa náð þeim megintilgangi, sem við sjálfstæðismenn stefndum að með tillögum okkar fyrir nokkrum vikum í þá átt að tryggja varnir landsins. Í þessu samkomulagi, sem nú liggur fyrir, er skýrt tekið fram, með leyfi hæstv. forseta: „Viðræðurnar hafa leitt til samkomulags um, að vegna ástands þess, er skapazt hefur í alþjóðamálum undanfarið, og áframhaldandi hættu, sem steðjar að öryggi Íslands og Norður-Atlantshafsríkjanna, sé þörf varnarliðs á Íslandi samkv. ákvæðum varnarsamningsins.“ Þetta orðalag eitt út af fyrir sig er ómögulegt að skilja á annan veg en þann, að viðurkennt sé af hæstv. ríkisstj., að úr gildi sé fallin ályktun Alþingis frá 28. marz 1956, enda er ljóst, að forsendur hennar og það, sem átti að ná með henni, er ómerkt með þeim orðum, sem ég áðan las, en síðari hluti þál. frá 28. marz hljóðar svo: „Með hliðsjón af breyttum viðhorfum, síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður, og með tilliti til yfirlýsinga um, að eigi skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum, verði þegar hafin endurskoðun á þeirri skipan, sem þá var tekin upp, með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir gæzlu og viðhald varnarmannvirkja, þó ekki hernaðarstörf, og að herinn hverfi úr landi. Fáist ekki samkomulag utan þessa breyt., verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkv. 7. gr. samningsins.“ Nú er viðurkennt, að þörf sé varnarliðs á Íslandi samkv. ákvæðum varnarsamningsins, og þar með er þá orðið ljóst, að sú fyrirætlan að láta varnarliðið hverfa á brott og hvað þá að fylgja því eftir með uppsögn samningsins er niður fallin. Þetta er mjög mikilsverð staðreynd, og ég játa, að þó að ég sé núv. stjórn andstæður, þá tel ég, að hæstv. utanrrh. eigi þakkir alþjóðar fyrir það að hafa fengið þessu framgengt. Hitt er svo annað mál, að þó að meginatriðið hafi náðst og það sé mest um vert, þá er engu að síður nauðsynlegt að athuga önnur atriði í þessu sambandi, bæði gera sjálfum sér og öðrum ljóst, um hvað er verið að semja, og íhuga, hvort öll atriði þess samnings, sem gerður hefur verið, eru Íslendingum til hags eða ekki. Utanrrh. sagði, að umr. við Bandaríkjamenn hefðu farið fram í vinsemd og af hreinskilni. Þessu trúi ég mjög vel. Mín reynsla af skiptum við Bandaríkjamenn þann tíma, sem ég fór með utanríkismál Íslands, er mjög í samræmi við þetta. Það var einmitt vegna þess, að Bandaríkin, þessi voldugu ríki, hafa ætíð samið við okkur Íslendinga, sem erum veikastir af öllum ríkjum, að þau hafa engu að síður samið við okkur sem jafningja, það er sú staðreynd, sem hefur gert það að verkum, að ég hef talið fært að hafa við þau jafnnáið samstarf og orðið hefur og sannarlega hefur leitt til góðs fyrir Íslendinga, eins og ég trúi að það hafi orðið til gagns og styrktar fyrir heimsfriðinn. Og ég tek því vissulega undir öll lofsyrði hæstv. utanrrh. um Bandaríkin og játa það með honum, að það er eðlilegt, að við minnumst sambúðar þeirra við okkur einmitt á þeim tímum, þegar okkur eru ríkt í huga hin ömurlegu örlög Ungverjalands, og þökkum guði fyrir að eiga ekki slíkan nágranna sem sú hetjuþjóð hefur orðið svo ógæfusöm að yfir hennar land hefur komizt. Hreinskilnin gagnar okkur bezt, ekki aðeins í skiptum okkar við Bandaríkin, heldur við allar þjóðir og einnig í innbyrðis skiptum okkar Íslendinga, og þá verð ég að játa, að svo mikils sem ég met og viðurkenni þann meginárangur, sem hæstv. utanrrh. frá sjónarmiði Íslendinga hefur náð með samningsgerð sinni, verður að segjast eins og er, að samningarnir eru ekki að öllu leyti nógu ljósir. Samkv. orðum hæstv. utanrrh. og ég veit líka samkv. eðli hans sjálfs, kemur það ekki af skorti á hreinskilni, heldur af einhverjum öðrum ástæðum, og efast ég því ekki um, að hann verði fúslega við óskum mínum og annarra um að upplýsa nú þegar öll vafaatriði, sem strax eru komin í ljós, og önnur, eftir því sem efni gefst til. Vegna umr. áðan verð ég þó nú þegar að taka fram, að það er auðvitað alger misskilningur, að atburðir síðustu vikna séu orsakir þess hættuástands, sem allir viðurkenna að nú sé í heiminum. Atburðirnir eru ekki orsakir hættunnar, heldur er það hættuástandið, sem er orsök þessara atburða. Atburðirnir eru aðeins merki um viðvarandi og áframhaldandi hættuástand, - hættuástand, sem því miður hefur staðið - það er óhætt að segja án þess að ýkja - allt frá lokum síðustu heimsstyrjaldar, þó að það hafi orðið mönnum mismunandi ljóst á mismunandi tímum, en hættuástand, sem engan veginn var úr sögunni í vor, jafnvel þó að menn þá hefðu nokkra von um þíðu í kalda stríðinu. En nú er komið á daginn, og það er breytingin, sem orðin er, að jafnvel þeir, sem af einhverjum ástæðum vildu vera bjartsýnir, treysta sér ekki til þess nú lengur. Þeir gera sér grein fyrir, að það var ekki um raunverulega þíðu eða hugarfarsbreytingu að ræða, heldur aðeins kalt hræsnisglott þess, sem undirbjó sig undir nýja árás á þá, sem næstir yrðu fyrir ógnarhramminum. Við sjálfstæðismenn bentum á þessa hættu strax í vor og við allar umr., sem síðan hafa orðið um þetta mál, og Atlantshafsráðið tók einmitt skýrlega fram í umsögn sinni, að þrátt fyrir það, þótt sumt virtist betra en áður, þá væri hið raunverulega hættuástand enn fyrir hendi. Ég verð að segja svipað og ég sagði við umr. um varnarmálatill. okkar sjálfstæðismanna á dögunum, að því miður reyndumst við, sem töldum, að fara bæri varlega, hafa rétt að mæla. Við hefðum áreiðanlega allir miklu fremur kosið, að þeir bjartsýnu hefðu haft að þessu sinni rétt fyrir sér. Á þetta verður nú að benda, ekki til að hælast um, heldur til þess, að við öll, hvert um sig, hér á Alþingi og með íslenzku þjóðinni, hugleiðum þetta mál af alvöru og lærum af reynslunni og skiljum hið rétta orsakanna samhengi. Ég hjó í það, að hæstv. utanrrh. taldi hættuna nú stafa mest frá botni Miðjarðarhafsins, en síður og þó að vísu nokkra frá þeim atburðum, sem undanfarið hafa gerzt í Ungverjalandi. Í einu af stuðningsblöðum hæstv. ráðh. hér í Rvík, því, sem stærsti stjórnarflokkurinn gefur út, sá ég nýlega, að mjög harðlega var deilt á grein um þetta efni í Alþýðublaðinu, þar sem haldið var fram, gagnstætt við það, sem hæstv. utanríkisráðh. vildi nú telja, að það væri meiri hætta og aðalhættan frá atburðunum í Ungverjalandi, en síður og þó einnig nokkur frá því, sem skeð hefur í Egyptalandi eða við botn Miðjarðarhafsins. Þetta stjórnarstuðningsblað lét svo sterklega um mælt, að það taldi skoðanir Alþýðublaðsins vera brjálæðisstefnu, og sagði, að því yrði ekki eða vart trúað, að sá væri með öllum mjalla, sem þessu héldi fram. Ég get um þetta hér vegna þess, að þetta stjórnarstuðningsblað gat þess jafnframt, að það væri hæstv. utanrrh. sjálfur, sem þetta hefði skrifað, og því verður ekki hjá því komizt að spyrja hæstv. ráðh.: Er hann þá ósammála þeim skoðunum, sem Alþýðublaðið hélt fram, ég hygg s.l. sunnudag, og almennt voru túlkaðar sem rökstuðningur við þá samþykkt, sem skömmu áður hafði verið gerð á flokksþingi Alþýðuflokksins? Er hann ósammála þeim skoðunum og þá nú orðið sammála því, að meginhættan stafi frá atburðunum við austanvert Miðjarðarhaf? Og ef svo er, að hann sé um þetta sammála því, sem að vísu hæstv. forsrh. hélt hér fram á dögunum, en vildi nú raunar eftir á skýra sem meira og minna mismæli af sinni hálfu, en alveg sérstaklega Þjóðviljinn og þess blaðs skoðanabræður hafa haldið fram, að meginhættan kæmi frá botni Miðjarðarhafs, - ef hæstv. ráðh. er þessu sammála, er hann þá einnig sammála félmrh. í þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. félmrh. gaf hér áðan, um það, að hann og hans flokksbróðir í stjórninni hefðu einungis fallizt á að fresta uppsögninni í nokkra mánuði? Er þetta aðeins sérskoðun þessara tveggja ráðh., að í þessum samningum sé aðeins um að ræða frestun í nokkra mánuði, eða er þetta sameiginleg skoðun allrar hæstv. ríkisstj.? Þetta er mjög nauðsynlegt að menn fái vitneskju um nú þegar, því að það er rétt, sem hæstv. félmrh. heldur fram, að ef hér er einungis um að ræða frestun uppsagnar í nokkra mánuði, getur ekki komið til mála, a.m.k. ekki af hálfu Íslendinga, að leyft verði, og naumast heldur af hálfu Bandaríkjamanna, að þeir sæki um að ráðast í ný varnarmannvirki, hvorki á Keflavíkurflugvelli né annars staðar. Þess vegna verðum við að óska vitneskju um það frá hæstv. ríkisstj. í heild: Er hún sammála hæstv. félmrh., þegar hann segir, að ekki komi til greina, að slík mannvirkjagerð verði leyfð? Þetta eru ekki aðeins fróðleiksatriði, heldur er ljóst af fyrri reynslu, að fyrir utan víðtækari áhrif, sem þetta hefur um varnir landsins, hlýtur það, hvort búast má við miklum framkvæmdum á þessum slóðum, aukinni atvinnu og öðru slíku, að hafa mjög mikil áhrif á þær ráðstafanir, sem gera á varðandi atvinnumál og atvinnuaukningu nú á næstunni. Þess vegna á Alþingi og almenningur kröfu á því, að úr þessu sé skýrt skorið og menn viti, hvað fyrir hæstv. ríkisstj. raunverulega vakir um þessi efni. Þá verð ég einnig að óska alveg skýrra svara frá hæstv. utanrrh. um það, sem ég raunar drap á áðan og hæstv. félmrh. hélt fram, að það væri nýjung, að Íslendingar einir ættu að hafa úrslitaráðin um það, hvort hér dveldi erlendur her eða ekki og hvenær uppsagnarfrestir hæfust. Ég sagði skýlaust, sem líka tvímælalaust er rétt, að þetta er engin nýjung. Varnarsamningurinn frá 1951 segir alveg ótvírætt, að Íslendingar einir hafi um þetta hvort tveggja úrslitaráðin. En til skýringar á þeim samningi, sem nú liggur fyrir, og eins og nánar mun koma í ljós af því, sem ég síðar segi, er alveg nauðsynlegt, að menn viti, hvaða hugmyndir ríkisstj. í heild hefur um þetta, hvort hér sé nokkur breyting á orðin eða aðeins um kurteislegt orðalag að ræða, súkkulaðiumbúðir, eins og ég sagði áðan, til þess að óþekku krakkarnir láti ögn lítið betur, meðan þeir eru að taka meðalið. Ákvæði 7. gr. um uppsögnina eru alveg ótvíræð. Ég vil leyfa mér, með samþykki hæstv. forseta, að lesa upp hluta greinarinnar. 7. gr. hefst svo: „Hvor ríkisstjórnin getur hvenær sem er að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstjórnarinnar farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda framangreindri aðstöðu, og geri tillögur til beggja ríkisstjórna um það, hvort samningur þessi skuli gilda áfram. Ef slík málaleitan um endurskoðun leiðir ekki til þess, að ríkisstjórnirnar verði ásáttar innan sex mánaða frá því, að málaleitunin var borin fram, getur hvor ríkisstjórnin hvenær sem er eftir það sagt samningnum upp, og skal hann þá falla úr gildi 12 mánuðum síðar.“ Það er eins og efni þessa alveg ótvíræða og skýra ákvæðis hafi þvælzt fyrir sumum þeim, sem um þetta mál hafa orðið einna fjölorðastir. Hér er alveg tvímælalaust kveðið á um það, að sex mánaða fresturinn, - sem er skilyrði þess, að 12 mánaða frestur síðar geti hafizt, - að sex mánaða fresturinn byrjar að líða, um leið og farið er fram á það við hinn samningsaðilann, að leitað verði til Norður-Atlantshafsráðsins um þessa umsögn, þannig að tíminn, sem fer til þess að leita umsagnar Norður-Atlantshafsráðsins, er innan þessa sex mánaða frests. Fyrrverandi hæstv. utanrrh. fór af einhverjum mér ókunnum ástæðum öðruvísi að um þetta. Hann byrjaði með því að leita sjálfstætt umsagnar Norður-Atlantshafsráðsins og fór fyrst á síðara stigi, en þó, hygg ég, áður en sú umsögn var fengin, fram á það við Bandaríkin, að sex mánaða fresturinn skyldi byrja að líða. Ég skildi þetta sannast sagt þannig, að hæstv. þáv. utanrrh. vildi draga málið á langinn og sæi ekki ástæðu til þess að hraða því. Það mátti líka segja sem var, að eðlilegt væri, að ný ríkisstj. eftir kosningar tæki um þetta endanlega ákvörðun. Ég skal því ekki og allra sízt nú eftir á deila á hæstv. fyrrv. utanrrh. fyrir að hafa farið svona að. En ég bendi á, að ef ætlunin var sú að hafa ítrasta hraða á uppsögninni samkv. 7. gr., þá var sú aðferðin ekki höfð í sumar, og aðferðin samkv. 7. gr. er sú, sem ég hef lýst og bezt verður skilin lýsingarlaust með því að lesa gr. og athuga í næði, hvað í henni felst. En af öllum þessum ástæðum, yfirlýsingum hæstv. félmrh. og mjög óljósu orðalagi samningsins í 1. og 2. tölulið fyrri liðs samningsins, verð ég að spyrja hæstv. utanrrh. og óska ótvíræðra svara hans um það: Er 7. gr. samningsins breytt með þessum ákvæðum? Hann svarar ef til vill því, að ráðuneytið hafi þegar tekið fram í fréttatilkynningu sinni, að samningum þessum er ekki ætlað að breyta neinu í sambandi við uppsagnarákvæði 7. gr. varnarsamningsins frá 1951. En ef það er rétt, sem í þessari tilkynningu stendur, þá er eftir sem áður, þrátt fyrir þá samningsgerð, sem hér liggur fyrir, skyldugt að leita til Atlantshafsráðsins á þessu sex mánaða tímabili. Það er skylda, að það sé gert. Það er ekki aðeins hagkvæmis og skynsemisástæða, eins og hæstv. utanrrh. hélt fram áðan, heldur er það lagaleg og samningsleg skylda Íslendinga að fara þannig að. En ef ekki er skylt að leita til Norður-Atlantshafsráðsins á þessum tíma, þá er það ótvíræð breyting á 7. gr. Fram hjá því verður ekki komizt. Og það rekst ekki aðeins á niðurlagið í fréttatilkynningu hæstv. utanrrh., heldur verður einnig að draga mjög í efa, að slíka efnisbreytingu á samningnum sé heimilt að gera nema með lagaboði, og ef svo er, þá er þessi samningur ekki gildur, fyrr en hann hefur hlotið formlegt samþykki Alþingis samkv. skýlausu fyrirmæli bæði í fyrirsögn og 1. gr. laga nr. 110 frá 1951. Það er mjög nauðsynlegt, að úr þessu fáist skorið alveg ótvírætt, og í því sambandi dugir ekki að segja eins og hæstv. ráðh. áðan, að það sé eðlilegt og skynsamlegt og muni sjálfsagt verða gert að leita til Norður-Atlantshafsráðsins. Spurningin er sú: Er það áfram lagaskylda og samningsskylda íslenzkrar ríkisstj. að leita til Norður-Atlantshafsráðsins eða ekki? - Þetta er spurningin. Og ef það er ekki lengur skylda, skil ég að vísu, að það er gert til þess að gera ýmsum þægilegra að gleypa pilluna, þá beisku. En ég vil segja, að þá er komið í umbúðirnar efni, sem er okkur Íslendingum áreiðanlega ekki óhættulegt, okkur sjálfum. Það er áreiðanlega af öllum ástæðum miklu hollara fyrir Íslendinga að þurfa ekki að leita eingöngu til þessarar nýju stofnunar, tvíhliða milli Bandaríkjanna og Íslands, heldur að viðurkenna, að það sé eðlilegra, að við fáum ráðleggingar okkar og upplýsingar um þessi efni frá öllu Norður-Atlantshafsráðinu. Og ég fullyrði hiklaust, að þó að umsögn Norður-Atlantshafsráðsins hafi verið vefengd af sumum í sumar, þá muni þeir vera fáir nú orðið, sem játa ekki, að í þeirri umsögn lýsti sér meira raunsæi, meiri þekking og betri skilningur á því, sem þá var að gerast og er að gerast í heiminum, heldur en fram kom hjá sumum valdamönnum á Íslandi. Jafnframt tek ég fram, að það er algerlega rangt, sem sumir hafa viljað telja mönnum trú um, að með þessu, að við ættum að fá umsögn Norður-Atlantshafsráðsins, værum við að afsala okkur nokkrum sjálfsákvörðunarrétti Íslendingar halda öllum sínum sjálfsákvörðunarrétti, þó að til Atlantshafsráðsins sé leitað, og það tekur ekki degi lengri tíma að losna við varnarliðið frá Íslandi, ef Íslendingar í raun og veru vilja, þó að því sé haldið, að til Norður-Atlantshafsráðsins sé leitað, heldur en sú skipun sé tekin upp, sem hér er ráðgerð, ef hún felur það í sér, að ekki sé lengur skylt að leita til ráðsins. Frá sjónarmiði sjálfrar íslenzku þjóðarinnar er áreiðanlega vinningur að því að eiga við Atlantshafsráðið í heild og fá þess umsögn, en ekki Bandaríkin ein. Þó að þau séu góð þjóð, þá eru þau, eins og aðrar þjóðir, þjóð, sem hugsar fyrst og fremst um sjálfa sig og sinn eigin hag. Það er lofsvert, eins og ég sagði, að þau hafa samið við okkur sem jafningja. En við þurfum að gæta okkar hagsmuna gagnvart þeim eins og öðrum. En einmitt í Atlantshafsráðinn eru smáveldi, sem um margt hafa svipaða aðstöðu gagnvart Bandaríkjunum eins og við, smáveldi, sem standa okkur næst að frændsemi og menningu, svo sem Noregur og Danmörk. Jafnvel land eins og Luxemburg, sem er lítið eitt mannfleira en við, getur í mörgum tilfellum orðið okkur þar hjálplegt og túlkandi málstaðar okkar. Það er þess vegna ekki vinningur fyrir Ísland að fjarlægjast Norður-Atlantshafsráðið, þó að það sé gert á ekki meir áberandi hátt en hér er gert, ef sá misskilningur er réttur, sem ég nú er að tala um, heldur hlýtur það eingöngu að vera gert í því skyni, að það sé auðveldara að gera samninginn tortryggilegan, auðveldara að halda áfram innan fárra mánaða, eins og hæstv. félmrh. sagði, með þá uppsögn, sem hann óskar eftir. Nú skal ég fúslega játa, að litlu verður Vöggur feginn. Og ég sá á hæstv. félmrh., að hann var allrogginn, þegar ég var að segja, að þetta mundi vera fyrir hann gert. Og ég játa, að svo mikið sem hann hefur orðið á sig að taka í þessu máli, þá er að vissu leyti ekki nema von, að utanrrh. varpi í hann þessu litla mörsiðra, vegna þess að meira er það nú ekki. Þetta sker sem sagt engan veginn úr um málið. Það gerir það ekki. Þetta er til ills, ef þetta á að skilja á þann veg. Það er til ills, eins og öll undanlátssemi við kommúnista, hvar sem er. En þá kem ég að öðru, sem ég veit ekki heldur hvernig á að skilja og veit ekki hvort er undanlátssemi við kommúnista eða eitthvað annað. Það stendur hér í upphafi annars hluta samningsins, með leyfi hæstv. forseta: „Komið verði á fót fastanefnd í varnarmálum Íslands, er skipuð sé ekki fleirum en þremur ábyrgum fulltrúum frá hvorri ríkisstjórn um sig.“ Nú spyr ég hæstv. utanrrh.: Hvað felst í þessu orði: ábyrgur fulltrúi? Það sagði mér einhver, að þetta væri dálítið vafasöm þýðing og þetta héti á enskunni: high level representatives. - Það merkir fulltrúi í góðri stöðu, og þá var það skýrt, sem sagt: Alþýðuflokksmaður. Ég veit ekki, hvernig þetta á að skilja, en vildi óska nánari skýringar á því, og hún gæti t.d. fengizt í því, að okkur væri svarað, hver á að skipa þessa nefnd. Það stendur sem sagt hér, að það sé ríkisstj. Og ef það er ríkisstj. öll, eins og stundum er skilið með slíkum ákvæðum, væri það mjög eðlilegt, að það væri einn frá hverjum stjórnarflokki, - og hvað er þá orðið eftir af merkingunni í orðinu ábyrgur? Þá verð ég einnig að spyrja hæstv. utanrrh. að því, við hvað sé átt með 2. tölulið 2. hluta samningsins. Þar stendur: „Að undirbúa, að svo miklu leyti sem hernaðarlegur viðbúnaður leyfir, að Íslendingar taki í ríkara mæli en áður að sér störf, er varða varnir landsins, á meðan völ er á hæfum mönnum til slíkra starfa, svo og að tryggja, að menn séu æfðir í þessu skyni.“ Sem sagt, Íslendingar eiga þarna að taka að sér störf, er varða varnir landsins. Það er ekki tekið fram, eins og var í ályktuninni frá 28. marz: þó ekki hernaðarstörf. - Sú takmörkun er alls ekki tekin fram þarna. Er þá hægt að skilja þetta á annan veg en þann, að ætlunin sé sú, að nú eigi að fara að æfa Íslendinga til hernaðarstarfa og láta þá síðan taka við þeim, þ.e.a.s., að Íslendingar eigi sjálfir að taka að sér varnirnar? Það er því ríkari ástæða til þess að spyrja um þetta, þar sem stuðningsblað hæstv. ráðh., Þjóðviljinn, gat þess fyrir fáum dögum, að hann væri nú orðinn sammála mér um það, að við ættum að koma upp íslenzkum her. Hann bara gleymdi að telja þriðja stórmennið með okkur, sjálfan hæstv. forsrh., af því að enginn hefur skýrar en hann tekið það fram, að frambúðarlausn þessara mála væri sú, að Íslendingar sjálfir kæmu sér upp sínu eigin varnarliði. Nú er ekki hægt að ræða það hér í kvöld til hlítar, hvort það sé skynsamlegt, að Íslendingar komi upp sínu eigin varnarliði. Ég segi það hiklaust sem mína skoðun, að án þess að Íslendingar hafi hug og dug til þess að koma sér upp svipuðu liði eins og heimavarnarlið er t.d. í Noregi, jafnvel í Færeyjum á stundum, þá verði þetta mál ætið lítt leysanlegt. Það hefur verið ráðizt á mig fyrir það, að ég hafi sagt, að ef varnarliðið ætti að fara burt, þá yrði að styrkja íslenzkt ríkisvald. Hvað er sannara en þetta? Er það ekki einmitt vegna þess, að íslenzkt ríkisvald er of veikt, sem við verðum að hafa varnarliðið? Ef íslenzkt ríkisvald væri styrkt með einhverju svipuðu heimavarnarliði, einhverju svipuðu og maður helzt verður að telja að felist í því, sem hér segir, sem ég var að lesa upp úr greininni og ég sízt átel, - ef eitthvað slíkt væri gert, þá yrði allt þetta mál miklu auðveldara viðureignar en ella, því að þeir friðartímar koma seint, enda er það játað af hæstv. utanrrh., að hægt sé að láta Ísland með öllu vera óvarið. Hann vitnaði hér áðan í það, að við - ég og fleiri - hefðum lýst því yfir 1949, að á friðartímum vildum við Íslendingar frekar taka á okkur áhættuna af því að hafa landið óvarið heldur en að hafa hér erlent herlið og erlendar herstöðvar. Þetta endurtek ég enn í dag. Þetta er óhagganleg sannfæring mín. Á friðartímum er það vissulega betra að eiga áhættuna yfir sér heldur en ætla að sætta sig við það, að hér verði um alla framtíð erlent herlið og erlend herbækistöð. En hæstv. utanrrh. og skoðanabræður hans í þessu máli, svo að ég sleppi nú blinda farþeganum í því sambandi, tala um það, að þeir haldi fast í stefnuna frá 1949, sem við sjálfstæðismenn höfum yfirgefið, vegna þess að við vildum ekki samþykkja tillöguna í vor. Nú er það út af fyrir sig svo, að komið hefur í ljós, að tímarnir frá því 28. marz hafa síður en svo verið nokkrir friðartímar. Á þeim fáu mánuðum, sem síðan eru liðnir, hefur sjaldan verið meiri og viðar hætta á stórstyrjöld um langt árabil. En látum það eiga sig. Það, sem þessir menn, sem alltaf eru að vitna í stefnuna frá 1949, tala um nú, er einungis, að þeir vilja ekki hafa erlent herlið hér á landi. En þeir vilja hafa erlenda herstöð hér á landi, jafnvel mannaða að miklu leyti, ef til vill mestu, af útlendingum aðeins ef þeir eru ekki í erlendum einkennisbúningi. Ég segi aftur á móti, að ef eiginleg herstöð, varnarstöð, á að vera hér, þá færir hún stórkostlega hættu yfir landið, ef hún á að vera varnarliðslaus, í staðinn fyrir að vera landinu til öryggis og varnar. Slíkt er sama og að láta skammbyssu liggja á borðinu, þar sem vitað er, að morðingjar séu í næsta nágrenni, til þess að þeir geti gripið skammbyssuna og eigi með fullri vissu í fullu tré við húsbóndann, sem þeir ætla að ráðast á. Það má deila um það, hvort skynsamlegt hati verið að koma upp þessum miklu varnarstöðvum hér á landi. En við skulum þá líka viðurkenna, að þær voru að miklu leyti settar án okkar óska, getum við a.m.k. sagt, allt frá árinu 1940, þegar byrjað var að byggja flugvöllinn hér í Reykjavík, og með öllum þeim mannvirkjum, sem síðan hafa verið gerð. En eftir að þessi mannvirki eru komin og eru þess eðlis, sem þau eru. komumst við Íslendingar ekki hjá því, á meðan ekki eru raunverulegri friðartímar en nú og verið hafa undanfarin ár, að eitthvert varnarlið verður að vera á stöðvunum til þess að tryggja, að þær verði ekki eins og vopn, annaðhvort í óvita- eða morðingjahöndum. Og einmitt þess vegna fagna ég því, ef hæstv. ríkisstj. er nú að stefna að því að koma á sams konar liði og ég og hæstv. forsrh. höfum áður fyrri vakið athygli á að Íslandi væri brýn nauðsyn á. Mér kemur þetta auðvitað síður en svo á óvart um svo stefnufastan mann eins og hæstv. forsrh., sem vitanlega heldur því sama fram, þegar hann er í ríkisstj. eins og utan. Þjóðviljinn hefur nú skýrt frá því, að hann hafi ásamt utanrrh. tekið þátt í þessum samningum. Ég geri ráð fyrir því, að það hafi ekki aðallega verið þáttur forsrh. að ómerkja ályktunina frá 28. marz og viðurkenna berum orðum, að þörf sé á varnarliði hér á Íslandi. Ég geri ráð fyrir, að fyrir þá hreinskilnislegu játningu eigum við frekar hæstv. utanrrh. að þakka. En þá sjáum við líka. að hæstv. forsrh. hefur ekki verið þarna alveg iðjulaus, ef hann hefur komið því inn, að nú eigi í alvöru að fara að efna til íslenzks varnarliðs, eins og hann áður fyrri, þá í ríkisstj. einnig að vísu, stakk upp á, þó að hann væri þar þá með íhaldinu.



Herra forseti. Mér datt í hug áðan, þegar hv. 1. þm. Reykv. (BBen) var fyrst að færa fram þakkir til hæstv. utanrrh. og síðan nú, um leið og hann kom upp aftur og hafði atbugað málið enn þá betur, var að endurtaka þakkir sínar til hæstv. utanrrh., að það væri máske gott fyrir þá, sem slíkt lof hljóta, að minnast þess spakmælis, sem stundum hefur verið sagt við ýmsa vinstri menn, að þegar íhaldið fari að hæla þeim, þá sé hætta á ferðum. Ég held, að það sé alveg óhætt fyrir okkur að athuga, þegar það í fyrsta skipti kemur nú fyrir hér í þinginu, að íhaldið allt í einu fer að hæla einhverju, sem hæstv. ríkisstj. gerir, hvort sé verið að gera rétt. Og ég held, að það sé ekki hægt að fá öllu betri áminningu fyrir alla þá, sem vilja vinna að því að losna við hernámið, heldur en það, að íhaldið virðist nú gleðjast. Ég er hræddur um, að það séu rangar hugmyndir, sem hæstv. utanrrh. hefur gert sér um ástandið í veröldinni. Ég held, að það sé ekki rétt metið hjá honum, það sem hann hér lagði höfuðáherzlu á, að það væri svo alvarlegt ástand í veröldinni, svo mikil stríðshætta, að þess vegna væri rétt að breyta um frá því, sem ákveðið var í vor, og fresta af þeim orsökum framkvæmd á samþykkt Alþingis frá 28. marz. Ég er hræddur um, að hvernig sem menn annars líta á það, sem gerzt hefur í veröldinni á hinum síðustu mánuðum, þá muni vart nokkur maður verða til þess að álíta, að t.d. Varsjárbandalagið sé sterkara í dag eða færara til árása, ef menn ætluðu í árásir, heldur en það hafi verið 28. marz. Ég er hræddur um, að flestir muni líta svo á, að það muni vera veikara. Og ef við ætlum að athuga hins vegar Atlantshafsbandalagið, sem við erum í, þá held ég, ef við ættum að spyrja okkar nágrannaþjóðir, Breta og Frakka og þeirra ríkisstj., ráða, þá á ég a.m.k. bágt með að skilja það, að brezka ríkisstj. og franska ríkisstj. hafi álitið, þegar þær réðust á Egyptaland, að það væri yfirvofandi hætta á árás á Vestur-Evrópu að austan. Ég á þess vegna bágt með að trúa því, að þeir menn, sem þarna fjalla fyrst og fremst um og ættu að hafa þarna, a.m.k. af hálfu þeirra, sem stjórna í Atlantshafsbandalaginu, einna mest vit á, gangi út frá því nú, að það sé yfirleitt meiri hætta, þó að kaldar blási í heiminum, heldur en í vor. Og ég veit ekki betur en meira að segja sjálfur yfirhershöfðingi Atlantshafsbandalagsins, Lauritz Norstadt, hafi fyrir eitthvað þrem, fjórum dögum látið hafa það eftir sér, að hann teldi, að það væri lítil hætta á, að til styrjaldar kæmi, og utanrrh. Bandaríkjanna hafi lýst því yfir, þegar hann kom af fundi Eisenhowers forseta, að friðarhorfur væru nú góðar. Þannig held ég, að ef við viljum reyna að líta til einhverra annarra og fá stuðning einhverra annarra um okkar mál heldur en okkar eigin skynsemi, þá megi til tína álit ýmissa manna, sem þeir, sem hlynntir eru Atlantshafsbandalaginu, telja mæta, um það, að þó að heimurinn sé yfirleitt vondur og máske yfirleitt hættuástand í honum, eins og hv. 1. þm. Reykv. kom inn á, þá sé ekki meira hættuástand í veröldinni nú en það, að ef við ættum að taka það gilt til að fresta framkvæmd ályktunarinnar frá 28. marz, þá muni lengi mega leita að ástæðum til að fresta. Var ekki stríð í Algier í vor, þegar Alþ. ákvað, að það væru góðar friðarhorfur í heiminum? Meira að segja eitt Atlantshafsríki átti í stríði. Það voru fleiri ríki en við, sem tóku svipaðar ákvarðanir í vor að reyna að losa sig við herstöðvar. Annað eyríki alllangt frá okkur, en þó held ég nær þeim hluta jarðar, sem hæstv. utanrrh. taldi hættuna mesta, sem sé nær Súezskurðinum, Ceylon, sagði líka upp samningum í vor og vildi losa sig við brezkar herstöðvar. Og ég veit ekki betur en forsrh. Ceylons sitji nú þessa dagana á fundi í London til þess að ganga frá samningum við Bretastjórn um að losna við herstöðvar og að það sé talið öruggt, að þeir Ceylonbúar samkv. ályktun síns þjóðþings og sinnar ríkisstj. losni við herstöðvar þar.  Hins vegar vil ég taka það fram, og þar veit ég að við erum á alveg andstæðri skoðun, en ég vil aðeins minna á það, að það er skoðun, sem ég hef oftar látið hér í ljós, að þó að stríðshætta væri meiri í ár í veröldinni heldur en hún hafi verið í vor, þá álít ég einnig rangt að hafa hér her eða herstöðvar. Og ég vil, að það sé munað í öllum þeim umr., sem fram fara um þessa hluti, að svo illt sem það er að hafa her og herstöðvar á Íslandi á friðartímum, þá er það enn verra á stríðstímum. Það er hætta af þeim herstöðvum, sem hér starfa, margs konar hætta fyrir okkar þjóðerni og okkar efnahag og annað slíkt á friðartímum, en það er tortímingarhætta fyrir þjóðina af þeim á styrjaldartímum. Við skulum alveg gera okkur það ljóst, og það heyrði ég á hv. 1. þm. Reykv. að hann gerði sér líka, að þjóðir eins og Bandaríkin fara ekki fram á herstöðvar hér á Íslandi vegna okkar Íslendinga, heldur vegna sjálfra sín. Herstöðvar hér á Íslandi eru aðeins útvörður fyrir Bandaríkin, en ekki varnarstöð fyrir Ísland. Herstöðvar og her á Íslandi er ekki til þess að verja Ísland, heldur til þess, að Bandaríkin og þeirra þjóð geti orðið fyrr viðbúin, ef á er ráðizt. Yfir Íslandi vofir tortímingarhætta af þeim herstöðvum, sem hér eru, slæm á friðartímum, verri á stríðstímum. Og við skulum alveg gera okkur það ljóst, að við erum eins og hver annar skjöldur, sem brugðið er fyrir Bandaríkin og þess vegna tekur fyrst og fremst á móti því höggi, sem greitt yrði. Það var alveg rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði í því sambandi um herstöðvarnar, en ályktanirnar, sem við ættum að draga út frá því, væru þær, að þessar herstöðvar ættu ekki að vera til hér. Ég hef sagt það hér áður, og ég skal segja það enn, að það álít ég beztu varnarráðstöfun okkar, ef til styrjaldar væri að koma, að sprengja þær allar saman upp, þannig að okkar land væri sem minnst eftirsóknarvert fyrir nokkra styrjaldarþjóð, - og helzt, að það væri hvergi hægt að lenda hér flugvélum. En það er ekki út frá umhyggju um það, hver eða hverjir mundu sigra í því stríði, sem væri, heldur út frá því, að það yrði þá reynt að forða einhverjum Íslendingum lifandi, ef til slíkrar styrjaldar kæmi. Og ég held, að það sé nóg verkefni íslenzkra stjórnmálamanna á hverjum tíma, þegar hætta vofir yfir, að til styrjaldar komi í heiminum, að hugsa um, að eitthvert fólk verði eftir lifandi í þessu landi, þegar því stríði væri lokið, heldur en hitt. að vera að leggja fram sinn skerf til þess, hvor muni standa betur að vígi í slíkum hildarleik. Við skulum horfast í augu víð þá hluti af alvöru þeirra, sem þekkja það, hvað það er að standa í stríði og standa og lifa í borgum, sem loftárásir eru gerðar á, en ekki þeirra, sem hvergi koma nærri nema kannske til að græða á því. Ég held, að það hefði meira að segja, eins og nú standa sakir, verið full ástæða til fyrir hæstv. utanrrh. að bæta því við ályktunina frá í vor, að það mætti jafnvel endurskoða Atlantshafssamninginn. Ég veit, að þeir hv. þm., sem samþykktu þann samning, muna nokkurn veginn, hvernig hann byrjar. 1. gr. hans hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðilar takast á hendur, svo sem segir í sáttmála hinna Sameinuðu þjóða, að leysa hvers konar milliríkjadeilumál, sem þeir kunna að lenda í, á friðsamlegan hátt, þannig að alþjóðafriði, öryggi og réttlæti sé ekki stofnað í hættu, og að beita ekki hótunum né valdi í milliríkjaviðskiptum á nokkurn þann hátt, sem ósamrýmanlegur er markmiðum Sameinuðu þjóðanna.“ Þetta var fyrsta og höfuðgreinin í Atlantshafssáttmálanum, og það var víst þessi grein, sem tvö af forvígisríkjum Atlantshafssamningsins voru að framkvæma, þegar þau réðust á Egyptaland. Ég held, að það hefði verið ástæða til þess að taka þennan samning til endurskoðunar, þegar það var sýnt, hvað á bak við bjó, eftir allar þær fullyrðingar, sem hér hafa verið þuldar yfir okkur um það, að Atlantshafsbandalagið væri ekki árásarbandalag. Hins vegar ætla ég ekki að fara út í þessa sálma. Við höfum svo oft deilt um það, að þess er ekki þörf og ekki bein ástæða í sambandi við það, sem hér liggur fyrir. Hitt vil ég aðeins taka fram út frá því, sem ég hóf mál mitt með, að að mínu áliti eru það rangar hugmyndir, sem hæstv. utanrrh. hefur gert sér um ástandið í veröldinni sem stendur og liggja til grundvallar frestuninni sem forsenda frá hans hálfu. Hins vegar er það rétt, þegar slíkar hugmyndir sem þessar eru ekki aðeins hjá honum, heldur einnig, býst ég við, hjá hæstv. ráðherrum Framsfl., að það væri óheppilegur tími að ætla að knýja fram endurskoðun á samningnum, og þess vegna álít ég það hafa verið algerlega rétt af ráðh. Alþb. að vera inn á því að fresta um nokkra mánuði því, að endurskoðun hæfist, einmitt með tilliti til þessara ytri aðstæðna, með tilliti til þessa huglæga ástands hjá meiri hl. ríkisstj. Ég þykist að vísu vita, að stjórnarandstaðan hefði gjarnan kosið, að við slíkar aðstæður færi endurskoðun fram. Slíkt hefði ekki aðeins verið að mínu áliti óheppilegt, heldur beinlínis háskalegt. Það gat þýtt, að ýmislegt hefði máske tapazt af því, sem nú þó vinnst. M.ö.o., ég er fyllilega sammála því, að það er rétt um nokkra mánuði með tilliti til þessara innri aðstæðna að fresta því að hefja endurskoðunina. En hins vegar viðurkenni ég heldur ekki þær forsendur, sem hæstv. utanrrh. færði fram af sinni hálfu fyrir þeirri frestun. Þá - og það er næst á eftir þessu spursmáli um forsendurnar höfuðatriði í þessum orðsendingum, sem hér hafa verið kynntar okkur - er spurningin um fastanefndina, sem hér er tilkynnt. Hæstv. félmrh. hefur lýst því yfir f.h. ráðh. Alþýðubandalagsins og Alþýðubandalagsins í heild, að þeir væru þessari fastanefnd og öllum ákvæðum um hana andvígir, og það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að það komi kannske fram einhverjar fyrirspurnir frá okkar hálfu um skilning á verkefni þessarar fastanefndar. Ég verð að segja það, að mér finnst eiginlega sumt í þessari fastanefnd lykta nokkuð undarlega - af eins konar herforingjaráði. Mér finnst það eiginlega alveg nýtt, ef við eigum hér á Íslandi að fara að fjalla um það, hvernig sé með horfurnar í heiminum, víst herfræðilegar og pólitískar, og ég vildi óska þess, að hæstv. utanrrh. gæfi slíkar skýringar á þessu, að allur slíkur ótti hjá manni hyrfi. Ég tók eftir, að hv. 1. þm. Reykv. vildi leggja það út á þann veg, að nú væri loksins hans langþráði draumur að rætast um íslenzkan her. En ég verð að lýsa því yfir, að svo gott traust ber ég til hæstv. utanrrh., þó að ég kunni að deila á hann um ýmislegt, að ég býst ekki við, að neitt slíkt sé þarna á ferðinni. En gjarnan hefði þetta orðalag þá mátt vera skýrara og betra. Hins vegar munu hans yfirlýsingar um slíkt auðvitað taka af öll tvímæli. Þá vildi ég enn fremur segja það, að ég álít það, sem sagt er um að vinna að sambúðinni milli hersins og Íslendinga þarna, vera bæði óþarft og hvimleitt að taka slíkt upp í samninga. Svo vil ég að síðustu, líka út frá því, sem hv. 1. þm. Reykv. var að minnast hér á, minnast á orðið „ábyrgur“ í þessu sambandi. Ég held nú, eftir því sem ég var að kíkja í plöggin hjá hv. þm. G-K., að á enskunni heiti þetta „senior“. Og þó að ég sé ekki neinn verulegur sérfræðingur í ensku, er ég þó a.m.k. vanur því, að það þýði annaðhvort svona eldri maður eða þá í yfirfærðri merkingu háttsettur maður. Og mér liggur við að spyrja: Hvers konar vinnubrögð eru það í utanrrn. í þýðingum, ef orð, sem á ensku eða amerísku heitir „senior“, er þýtt með „ábyrgur“ á íslenzkunni? - Án þess að við förum út í hugleiðingar um allt það, sem venjulega er skilið við „ábyrgur“ í sambandi við íslenzk stjórnmál og sérstaklega þeir, sem eru í stjórnarandstöðu á hverjum tíma, hafa oft fengið að heyra um, að þeir væru harla óábyrgir gerða sinna. En þetta vona ég nú líka að skýrist. Þá sagði hæstv. utanrrh. enn fremur í sambandi við þessi mál og tók það sérstaklega fram, og það var haft eftir honum í útvarpinu, að aðrir samningar hefðu ekki verið gerðir í sambandi við þessi mál. Það er gott, ef svo er og ef ekki hafa verið lögð drög að neinum samningum í sambandi við þetta. Og það vildi ég leyfa mér að óska eftir að hæstv. utanrrh. tæki fram, að það hefði heldur ekki verið rætt um neina aðra hluti, t.d. lán eða annað slíkt, í sambandi við þessar orðsendingar. Ég hef nú deilt nokkuð á það, sem mér fannst þurfa að deila á í sambandi við þessar orðsendingar, og sett fram spurningar um ýmislegt, sem mér fannst í þeim óljóst. En hitt vil ég taka fram og taka þar undir með yfirlýsingum hæstv. utanrrh., að þrátt fyrir þessar orðsendingar stendur ekki aðeins óhaggaður allur réttur okkar Íslendinga til þess að knýja fram endurskoðun og uppsögn á þessum samning, heldur líka samþykkt Alþingis frá í vor, samþykkt Alþingis frá 28. marz og ákvæðin í stjórnarsamningnum um, að þeim samningi skuli framfylgja, þeim samningi um brottför hersins. Og það vil ég leggja alveg sérstaka áherzlu á, að þrátt fyrir þær orðsendingar, sem nú hafa farið fram, stendur bæði þetta ákvæði í stjórnarsamningnum og í þál. frá 28. marz. Það eina, sem frestað hefur verið, er tíminn, hvenær endurskoðunarákvæðin byrja að ganga í gildi, hvenær 6 mánaða tíminn og þar af leiðandi 18 mánaða tíminn byrja að líða. Ég vil taka undir þá yfirlýsingu, sem hæstv. félmrh. hér flutti, að við munum berjast fyrir því, að það verði sem fyrst hægt að taka upp þessa samninga um endurskoðun samningsins með brottflutning hersins fyrir augum, eins og ákveðið var í vor. Ég vil í því sambandi segja, að ég hef fyrir mitt leyti ekkert efazt um það, að þótt til þess þyrfti að koma, að við næðum ekki samkomulagi við Bandaríkin og segðum samningnum upp, þá mundu Bandaríkin fara héðan burtu með sinn her. En það segi ég, þó að ég fyllilega muni eftir þeirri aðstöðu, - standandi sjálfir í sömu aðstöðu og nú er - að vera stuðningsmaður ríkisstj. þá með samning íslenzka ríkisins við Bandaríkin í höndunum, sem Bandaríkin stóðu ekki við. Ég man fyllilega eftir því, þegar Bandaríkjastjórn lýsti því yfir út frá samningnum 1941, þegar þau áttu að fara burt með sinn her hér í stríðslok, að þau skildu samninginn öðruvísi og mundu ekki fara. Ég man eftir því, þegar þau fóru fram á að fá hér herstöðvar til 99 ára. Út frá því, sem hér hefur borizt í tal, sérstaklega frá hálfu hv. 1. þm. Reykv., vil ég minna á, að sú hætta er enn yfirvofandi, að sú krafa Bandaríkjanna eða einhver svipuð kunni að koma upp. Ég hef skilið þetta 10 ára tímabil eða 11 ára nú, sem liðið er síðan krafan um herstöðvar til 99 ára var flutt hér af hálfu Bandaríkjastjórnar, - ég hef skilið það tímabil þannig, að Bandaríkin hafi verið að reyna að koma ár sinni þannig hér fyrir borð, að þau gætu haft hér herstöðvar marga áratugi. Ég tók eflir því, að hv. 1. þm. Reykv. orðaði það svo hér áðan í ræðu sinni, að hann sagði: Hættuástandið hefur staðið allt frá lokum síðustu heimsstyrjaldar. - Það er að vísu ofur lítið teygjanlegt orð, þetta hættuástand, sem hv. 1. þm. Reykv. notaði í því sambandi. En ég er hræddur um, að Bandaríkjastjórn hafi a.m.k. litið svo á eins og hann, þessi síðustu 10 eða 11 ár, að það hafi alltaf verið hættuástand, eins og hann virðist líta á. Ég er hræddur um það. Við Íslendingar höfum litið öðruvísi á þessi mál. Við lítum þannig á þau 1946, að Alþingi lýsti því yfir, þegar það gekk í Sameinuðu þjóðirnar, að við mundum ekki einu sinni ljá Sameinuðu þjóðunum herstöðvar hér, þó að þær gripu til styrjaldarráðstafana út frá sínum lögum. Og ef það hefur verið álit hv. 1. þm. Reykv., - eins og hann virtist álíta hér áðan eða skauzt hér upp úr honum, - að það hafi verið hættuástand allan þennan tíma, og Bandaríkjastjórn líklega líka litið þannig á, eins og hún sýndi með kröfu sinni um herstöðvar hér til 99 ára 1945, er ég hræddur um, að þá hafi jafnvel yfirlýsingin, sem gefin var, þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið, um, að hér yrðu ekki herstöðvar á friðartímum, frá sumra hálfu verið meint þannig, að það væri bara tímaspursmál, hvenær hægt væri að fá Íslendinga til þess að taka hér upp herstöðvar. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um undanlátssemi við kommúnista, eins og hann orðaði það, í sambandi við ýmislegt í þeim orðsendingum, sem hér liggja fyrir. Kannske það hafi líka bara verið undanlátssemi við kommúnista, að því var neitað 1945 að gera herstöðvasamning við Bandaríkin til 99 ára. Það er a.m.k. talað þannig nú af hálfu forustumanna stjórnarandstöðunnar, að manni gæti dottið slíkt í hug. M.ö.o.: við stöndum frammi fyrir því, að forustumenn stjórnarandstöðunnar hér virðast líta svo á, að það hafi verið síðustu 11 árin sífellt hættuástand í heiminum, verði það líka lengst af, hér séu hvort sem er komnar herstöðvar og það verði þá líklega, liggur manni við að draga ályktanir þar af, lengst af að vera her hér á Íslandi. Við sjáum sem sé, frammi fyrir hverju við stöndum, svo framarlega sem ástandið væri þannig í dag, að Sjálfstfl. hefði áhrif á ríkisstj. þessa lands. Það mundi víst þá ekki vanta á, að það yrði tekið lipurlegar í það að semja, jafnvel þó að það væri til allmargra áratuga, um herstöðvar á Íslandi og engin undanlátssemi við kommúnista sýnd, svo að ég noti orðatiltæki hv. 1. þm. Reykv. Það er vissulega ekkert ánægjulegt, - og þar skildi hv. 1. þm. Reykv. mjög vel okkar afstöðu, - það er ekkert ánægjulegt, þó að við álitum það rétt í augnablikinn út frá öðrum forsendum en okkar samherjar að fresta um nokkra mánuði framkvæmd þeirrar samþykktar, sem Alþingi gerði í vor. En við gerum það til þess að tryggja okkar þjóð réttinn til þess áfram að knýja þessa endurskoðun fram, knýja það fram, að samþykktin frá 28. marz verði sett að fullu í gildi og 18 mánaða tíminn, sem samningurinn frá 1951 ákveður um, hefjist. Það er á valdi þjóðarinnar og allra þeirra samtaka hjá henni, sem áhuga hafa fyrir þessum málum, að knýja þetta fram. Alþýðusambandsþing hefur þegar samþykkt fyrir sitt leyti ákveðna og djarfa áskorun í því efni, og ég efast ekki um, að Alþingi muni á sínum tíma standa, þ.e.a.s. meiri hluti þess, einhuga um að framfylgja þeirri ályktun, þó að frestur sé á henni ger nú. Hitt skulum við svo jafnan hafa í huga, og þær ræður, sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar, fulltrúar Sjálfstfl., flytja hér, sýna okkur, hver hætta er á ferðum. Það hlakkar bókstaflega í Sjálfstfl., ef hann heldur, að það sé hægt að framlengja hernámið á Íslandi. Það er eins og honum finnist alveg sérstök ánægja að því. Og ég efast ekki um, að öllum áróðri hans mikla blaðakosts muni verða beitt að því að reyna að skapa það álit hjá þjóðinni, að hernáms sé þörf. Á móti þessu þarf þjóðin að vinna. Við þurfum að halda áfram á þeirri braut, sem Alþ. fór inn á 28. marz. Og þótt ég hafi deilt á ýmislegt í þessum orðsendingum, gleður það mig, að það er hvergi hopað frá þeim og að engu leyti ógiltar þær ákvarðanir, sem þar voru teknar. Ég hef þá trú á þeirri þjóð, sem komið hefur í veg fyrir það, að við stæðum nú með herstöðvar hér til 99 ára, að hún muni líka bera gæfu til þess að losa okkur við þessar herstöðvar, sem við burðumst hér með.



Herra forseti. Það hafa nú þegar farið hér fram nokkuð ýtarlegar umræður um það mál, sem er til umr., og hafa þeir hv. 1. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Reykv. komið hér fram með sínar hugleiðingar og athugasemdir við málið. Ég sé ekki ástæðu til að fara að ræða einstök atriði úr ræðum þeirra hér umfram það, sem til mín hefur verið beint sérstökum fyrirspurnum. En þeim fyrirspurnum, sem hér hafa verið bornar fram og ekkí hafa farið fram hjá mér, skal ég leitast við að svara, eftir því sem ég frekast get. Hv. 3. þm. Reykv. vildi fá um það skýr svör, hvort ekki hefðu verið gerðir aðrir samningar við Bandaríkjamenn en þeir tveir, sem ég las hér upp í kvöld, hvort ekki hefðu verið gerð drög að öðrum samningum eða hvort við hefðum ekki rætt við þá sérstaklega um einhverjar lántökur. Þessu get ég svarað alveg afdráttarlaust. Það hafa engir samningar verið gerðir við Bandaríkjamenn aðrir en þeir tveir, sem ég las hér upp. Við gerðum ekki drög að neinum öðrum samningum við þá, og ég ræddi ekki við þá um neinar lántökur. Ég vænti, að þessi svör séu nógu skýr og ákveðin af minni hálfu. Þá ræddi hv. 3. þm. Reykv. nokkuð um ástæðuna fyrir því, að viðræðum um endurskoðun varnarsamningsins í því skyni, að varnarliðið fari úr landi, skuli ekki haldið áfram nú. Í því samkomulagi, sem hér liggur fyrir, er það greinilega fram tekið, að ástæðan fyrir því, að umræðunum er ekki haldið áfram, er sú styrjaldarhætta, sem talin er nú ríkja í heiminum, sérstaklega í Evrópu. Hv. 3. þm. Reykv. vildi ekki fallast á, að rétt hefði verið að fresta viðræðunum eða láta hætta viðræðunum vegna stríðshættunnar. En hann taldi þó, að það hefði átt að láta þær falla niður, vegna þess að okkar samningsaðstaða væri óhagstæð í tilefni af því, að Alþfl. og Framsfl. teldu, að um stríðshættu væri að ræða. Út af þessu vil ég aðeins segja það, að okkar samningsaðstaða var hvorki hentugri né óhentugri en það, að Bandaríkjamenn hófu viðræðurnar við okkur með því að taka það fram, að þeir væru reiðubúnir til að fara með varnarliðið úr landi samkvæmt ákvæðum varnarsamningsins sjálfs, ef við óskuðum þess. Þetta lá alveg greinilega fyrir. Þá ræddu hv. 3. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Reykv. nokkuð um styrjaldarhættuna. Hv. 3. þm. Reykv. taldi, að nú væri ekki um stríðshættu að ræða, og hv. 1. þm. Reykv. vildi fá að vita, hvort ég teldi, að friðnum í heiminum stafaði meiri hætta frá Ungverjalandi eða frá botni Miðjarðarhafsins. Ég ætla ekki að fara að deila um þetta atriði við hv. 3. þm. Reykv. Hann sér enga ófriðarhættu í heiminum í dag. Um þetta verð ég bara að segja það, að það þarf mjög lituð gleraugu til þess að geta ekki komið auga á það, sem er að gerast og hefur verið að gerast. Það þarf svo lituð gleraugu til þess, að ég held, að þau fáist varla og verði ekki komizt af með minna en að loka augunum og vilja alls ekki sjá það, sem um er að ræða. Að því er varðar hv. 1. þm. Reykv. og spurninguna um það, hvort meiri hætta stafi nú frá Ungverjalandi eða frá botni Miðjarðarhafs, þá hygg ég, að það hafi litla þýðingu fyrir úrlausn þessa máls, að hvaða niðurstöðu við kæmumst í þeim efnum. Það er staðreynd, sem allur þorri manna er á einu máli um, að frá báðum þessum stöðum er mjög alvarleg hætta. Ég sagði í ræðu minni hér fyrr í dag, að á meðan átökin í Ungverjalandi væru innan marka þess lands, væri ófriðarhættan kannske ekki svo alvarleg sem hún yrði, ef þetta ætti að breiðast út fyrir mörk landsins. Og sérstaklega benti ég á það, hvílíkur voði væri fyrir dyrum, ef þau átök, sem undanfarið hafa verið í Ungverjalandi, ættu eftir að breiðast út til Austur-Þýzkalands. Mér er það fullkomlega ljóst, að á báðum þessum stöðum er mjög alvarleg ófriðarhætta, þó að hún nái ekki hámarki sínu að því er Ungverjaland varðar, nema ef til þess skyldi koma, að átökin, sem þar hafa farið fram nú að undanförnu, ættu eftir að breiðast út fyrir mörk þess lands. Maður vonar, að svo fari ekki, en eins og ég sagði í kvöld eða í dag: ég reyni ekki að spá neinu um það. Þá spurði hv. 1. þm. Reykv., hvort ég væri sammála því, sem fram kom í yfirlýsingu hæstv. félmrh., að sú stöðvun, sem hér hefði orðið á viðræðunum við Bandaríkjamenn um endurskoðun varnarsamningsins, ætti aðeins að vera bundin við tvo, þrjá mánuði, og hvort meiningin væri að fara á stað með þessar viðræður aftur og láta frestina líða eftir tvo, þrjá mánuði. Hann spurði enn fremur, þessi hv. þm., hvað væri fyrirhugað um framkvæmdir á varnarstöðvunum og hvort maður gæti búizt við því, að Bandaríkjamenn réðust í framkvæmdir, ef um stuttan, takmarkaðan frest væri að ræða. Mér finnst af þeim spurningum, sem hv. 1. þm. Reykv. hefur lagt fyrir mig, að hann hafi misskilið mjög eðli málsins, eftir því sem ég reyndi að útskýra það í ræðu minni hér í dag og eftir því sem ætlazt er til að fram komi í því samkomulagi, sem gert hefur verið. Ég tók það skýrt fram í dag, og það á að koma fram og kemur fram í samkomulaginu sjálfu, að það, sem hér er að gerast, er ekkert annað en það, að við viðurkennum, að í dag sé það mikið ófriðarástand í heiminum, að ekki sé forsvaranlegt að gera ráðstafanir til brottfarar varnarliðsins úr landinu. Við gerum jafnframt ráðstafanir til þess, að sett sé upp sérstök n., skipuð fulltrúum Bandaríkjamanna og Íslendinga, til þess að fylgjast með ástandinu í þessum málum og gera tillögur til ríkisstjórnanna, eftir því sem ástæða þykir til, um það, hvenær hægt sé að hefjast handa í sambandi við brottför varnarliðsins úr landinu. Það fer algerlega eftir ástandinu, friðarhorfunum í heiminum, hvenær fært verður að hefjast handa um þessa hluti. Þetta verður ekki mælt í dögum, vikum eða mánuðum. Það verður eingöngu mælt eftir því, hvernig ástandið er og hvað hægt verður að gera samkv. því. Þá ræddi hv. Í. þm. Reykv. nokkuð 2. tölulið annars samkomulagsins, sem hér hefur verið til umræðu, og spurðist fyrir um það, hvort meiningin með þessum tölulið væri sú, að Íslendingar ættu nú að fara að taka vopn í hönd og taka þátt í vörnum landsins á þann hátt. Var þessi hv. þm. með talsvert miklar hugleiðingar um þetta og minnti m.a. á sínar fyrri kenningar í sambandi við þetta atriði. Út af þessu vil ég taka fram, að það hefur ekki komið til mála, það hefur ekki verið minnzt á það og engum, sem um þessi mál hefur fjallað, hefur komið til hugar, að Íslendingar ættu sjálfir að taka þátt í vörnum landsins með vopn í hönd eða sem hermenn. Á slíkt hefur ekki verið minnzt, og þessi grein, sem hér er rætt um, gefur ekki minnsta tilefni til að skilja hana á þann veg. Því var yfir lýst, áður en Ísland gerðist aðill að Atlantshafsbandalaginu, m.a., að Íslendingar hefðu ekki her og ætluðu sér ekki að stofna neinn her eða vopna landsfólkið. Þessu var lýst yfir, áður en við gerðumst aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Þessi yfirlýsing kom einnig fram, þegar varnarsamningurinn var gerður 1951, og hún er enn í fullu gildi. Grein sú, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, er einmitt orðuð með hliðsjón af þessari staðreynd, og í henni segir berum orðum, að Íslendingar vilji taka í ríkara mæli þátt í störfum við varnir landsins, með þeirri takmörkun þó, að hernaðarlegur viðbúnaður leyfi. Það er þessi takmörkun, sem segir það skýrt og greinilega, að það er hernaðarlegur viðbúnaður, sem takmarkar þátttöku Íslendinga í vörnunum, vegna þess að í hernaðinum sjálfum og slíkum störfum taka þeir ekki þátt. Þá hefur það einnig verið gert að umtalsefni hér, hvað væri átt við með orðunum „ábyrgum fulltrúum“ í upphafsorðum annars samkomulagsins. Þessi orð voru dálítið erfið í þýðingunni, vegna þess að við höfum ekkí í okkar máli, að því er við gátum fundið, hugtak, sem nákvæmlega tekur til þess, sem orðað hafði verið í upphaflega enska textanum. Það, sem átt er við með enska heitinu, er það, að þessi nefnd á að vera skipuð mönnum. sem í fremstu röð taka þátt í og bera ábyrgð á vörnum landsins og framkvæmd þeirra. Það eru menn, sem í fremstu röð bera ábyrgð á þeim hlutum, sem þar er um að ræða. Og það, sem verið er að reyna að ná með þessari íslenzku þýðingu, er það, að í þessari n. eigi að taka sæti þeir menn, sem fyrst og fremst bera ábyrgð á framkvæmd og umsjón varnanna. Það var spurt um það, hver mundi skipa þessa nefnd og undir hvern hún heyrði. Ég vil aðeins taka það fram, að skv. úrskurði um skiptingu starfa á milli ráðherra og ráðuneyta heyra varnarmálin í einu og öllu undir utanríkisráðuneytið, og það er það að sjálfsögðu, sem fjallar um þetta atriði. Þá ræddi hv. 1. þm. Reykv. nokkuð um það, hvort samkomulag það, sem hér hefur verið gert, ætti að breyta nokkru, sem fælist í 7. gr. varnarsamningsins frá 1951. Hann ræddi um það, hvort við ættum að leita umsagnar hjá NATO aftur, áður en áfram væri haldið á síðara stigi viðræðum um endurskoðun varnarsamningsins, og hann taldi, að óheppilegra væri fyrir okkur, ef við ættum um þessa hluti við Bandaríkjamenn eina, heldur en ef við ræddum þetta við Atlantshafsbandalagið í heild, þar sem smáríkin ættu einnig fulltrúa. Ég tók það greinilega fram í ræðu minni hér í dag, og það er tekið fram í þeirri fréttatilkynningu, sem utanrrn. hefur þegar gefið út, að engu í því samkomulagi, sem gert hefur verið, er ætlað að breyta neinu, sem felst í 7. gr. varnarsamningsins. Það, sem er verið að gera með þessu samkomulagi, er að leitast við að sjá svo um, að það, sem reyndist vera að langsamlega mestu leyti formið eitt við framkvæmd endurskoðunar varnarsamningsins, verði nú annað meira. Samkv. varnarsamningnum og ákvæðum hans var á sínum tíma skrifað til NATO. NATO lét okkur í té sína umsögn, og svo skeði ekkert meira með þá umsögn. Það fóru ekki fram áður og var ekki ráð fyrir því gert í 7. gr. varnarsamningsins, að áður færu fram neinar viðræður eða neinn undirbúningur undir það, að þessi umsögn yrði til. Það, sem verið er að gera nú með skipun fastanefndarinnar, er ekkert annað en það, að af hálfu ríkisstjórnanna beggja sé fylgzt gaumgæfilega með málinu og reynt að gera sér ljóst, hvernig ástandið er og hverjar okkar þarfir eru fyrir varnir. Það er sjálfsagður hlutur, að þegar þessi nefnd fer að starfa og kynna sér ástandið, þá er það Atlantshafshandalagið, sem er fyrsti aðilinn, sem þessi nefnd hlýtur að hafa samstarf við. Með slíku fyrirkomulagi sem þessu er það tryggt, að málið sé athugað gaumgæfilega og af aðilum og með þeim hætti, sem íslenzka þjóðin getur treyst og fest trúnað á hvað segja. Ég held, að þetta ákvæði, sem hér hefur verið tekið upp, sé til mikilla bóta og mikillar tryggingar fyrir okkur Íslendinga og sé sízt af öllu til þess að fjarlægja okkur samstarfi við Norður-Atlantshafsbandalagið, því að eins og ég tók fram greinilega í minni ræðu í dag, ætti ekkert að vera fjær okkur á þessari stundu en gera nokkrar ráðstafanir, sem gætu hnígið í þá átt, að raðir Atlantshafsbandalagsríkjanna riðluðust eða þess aðstaða veiktist með einu eða öðru móti. Ástandið í heiminum er einmitt þannig nú, að vestrænar þjóðir þurfa á þessum samtökum að halda, og þær setja nú sitt traust meira á þessi samtök en e.t.v. nokkuð annað í sambandi við framtíðina. Ég held, að ég hafi nú talið fram allar þær spurningar, sem fyrir mig voru lagðar, og gefið við þeim þau svör, að ég vænti þess, að fyrirspyrjendur telji sér fullnægt með svörunum.



Herra forseti. Ég tel að vísu, að ég eigi rétt á því að halda hér fullkomna ræðu, vegna þess að fyrr í kvöld talaði ég eingöngu um þingsköp, um það, hvort ástæða væri til þess og rétt að hefja þessar umræður algerlega undirbúningslaust og án þess að stjórnarandstaðan fengi í hendurnar og til athugunar þau gögn, sem allar umræður hljóta að hvíla á. En auðvitað hlíti ég úrskurði forseta og mun ekki troða illsakir við hann af þeim sökum. Ef hann vill varna mér máls, hefur hann vald til þess, og raunar gæti hann eins sagt, að við töluðum hér allir af hans miskunn, því að þetta eru ekki reglulegar umræður, heldur utan dagskrár og efasamt, hvort þær eru heimilar í fyrsta lagi, og þá í öðru lagi, hvort nokkur má tala annar en ráðherrann, sá sem gefur skýrsluna. En látum það eiga sig. Ég vildi bara taka það skýrt fram strax, að því fer mjög fjarri, að svör hæstv. ráðh. við þeim fyrirspurnum, sem ég bar upp, væru fullnægjandi. Hann yfirleitt leiddi hjá sér, þó að hann talaði fagurlega og skynsamlega um málið, eins og hans var von og vísa, að svara þeim einföldu spurningum, sem fyrir hann voru bornar. Ég skal ekki fara að rekja þær allar nú, en aðeins minna á það, að hann skýrði ekki, svaraði ekki því, hvort stj. öll er sammála hæstv. félmrh. og hæstv. viðskmrh. um það, að koma eigi í veg fyrir, að varnarframkvæmdir verði hafnar hér að nýju. Þetta er mjög mikilvægt mál, bæði vegna þess, að það sýnir, hvort hér sé eingöngu um að ræða bráðabirgðasamkomulag eða samkomulag til lengri tíma, og eins hitt, að mjög erfitt er að gera sér grein fyrir atvinnuástandinu í landinu á næstu mánuðum eða árum, nema við vitum, hvað er fyrirhugað í þessum efnum. Og ég trúi því ekki, að stj. hafi ekki gert sér grein fyrir þessu. Hann svaraði því líka mjög óljóst, hvort þessi samningur ætti að standa aðeins nokkra mánuði, eins og hæstv. félmrh. sagði, eða lengur. Hann sagði, að það yrði ekki talið í dögum, ekki vikum og ekki mánuðum. Það minnir mig á orðin: „einn dagur sem þúsund ár og þúsund ár dagur, ei meir.“ Það sýnist vera, að hér sé síður en svo tjaldað til einnar nætur, það er helzt að líkja við eilífðina eftir þeirri upptalningu, sem hæstv. ráðh. gaf, og er þá þess líka að minnast, sem var sagt í Þjóðviljanum á fyrstu síðu í dag: Er dauði til eftir þetta líf? - Er ekki ætlunin, að jafnvel þó að samningnum verði sagt upp æ ofan í æ, verði hann alltaf endurnýjaður. þegar þar að kemur? Það var einhver þm., sem skaut því hér fram, þegar hæstv. utanrrh. sagði, að Bandaríkjamenn hefðu byrjað samningana með því að segja, að auðvitað færu þeir burt með liðið á tilteknum tíma, ef Íslendingar krefðust þess, að þá hefði nú fyrst farið að fara um stj., þegar þeir heyrðu, að Bandaríkjamenn ætluðu að fylgja gerðum samningum og taka liðið á brott. Sannleikurinn er sá, að það er mjög gott að vera hreinskilinn í viðskiptum sínum við aðrar þjóðir, en það er líka nauðsynlegt, að það sé hreinskilnislega hér sagt, um hvað er verið að semja. Hæstv. ráðh. gat þess, - það var ekki út af minni fyrirspurn, heldur fsp. hv. 3. þm. Reykv. (EOl), - að hann hefði ekki tekið þátt í neinum samningum um lán. En ég spyr þá alveg hiklaust: Voru aðrir, sem tóku þátt í samningum um lán? Og ég skal spyrja aftur, til þess að það sé alveg ljóst, hvað ég á við: Hvað var Vilhjálmur Þór bankastjóri að gera mánuðum saman eða a.m.k. vikum í Bandaríkjunum í haust, og hver voru erindislok hans þá, og er nú ráðgert, að eftir að þessum samningum er lokið, fari Vilhjálmur Þór aftur vestur? Það er kannske ekki að búast við svari, en við skulum bara bíða og láta verkin tala. Þá talaði hæstv. ráðh. um 7. gr. En hann fékkst ekki til þess að svara þeirri mjög einföldu spurningu: Er 7. gr. samningsins breytt, eða er henni ekki breytt? Hann segir, að það eigi að gera breytingu á framkvæmdinni, og hann segir, að breytingin sé til bóta, en þó segir hann í öðru orðinu, að það sé engin breyting. Er eða ekki er - það þriðja er ekki til. Annaðhvort er 7. gr. óbreytt, og þá erum við skyldugir til að leita til NATO. Ef búið er að breyta henni á þann veg, sem ég gerði hér grein fyrir áðan, þá er að segja það hreinskilnislega, og þá höfum við fjarlægzt NATO, og þá er það gert til þess að gera ekki aðeins kommúnistunum, heldur líka hæstv. forsrh. ögn minna bumbult við það, sem hann á að kyngja.



Herra forseti. Það voru rétt nokkur orð út af þeim viðbótarfyrirspurnum, sem hv. 1. þm. Reykv. kom með í ræðu sinni hér áðan. Hann talaði um það, hvort ríkisstj. ætlaði að koma í veg fyrir, að haldið væri áfram með varnarframkvæmdirnar á Keflavíkurflugvelli og í varnarstöðvunum, hvort þessar varnarframkvæmdir yrðu leyfðar eða ekki. Um þetta atriði vil ég aðeins segja það, að fyrrv. hæstv. ríkisstj. gaf varnarliðinu leyfi til þó nokkurra framkvæmda á Keflavíkurflugvelli, sem ekki er ráðizt í enn þá. Í þeim viðræðum, sem fram fóru við Bandaríkjamenn nú í sambandi við endurskoðunina, var ekkert um þetta mál rætt. Um þetta atriði liggur því ekki neitt fyrir á þessari stundu málsins. Þá fannst hv. 1. þm. Reykv., að mitt svar við því, hversu langt yrði þangað til aftur yrðu teknar upp viðræður um endurskoðun varnarsamningsins, væri nokkuð óljóst og óglöggt. Hann sagði, að ég hefði ekki getað sagt, hvernig það yrði mælt, í vikum, mánuðum eða tíma 

Vill hæstv. ráðh. hlutast til um, að ég fái að svara þessu? Þá skal ég reyna að svara einn.

Ég tilnefndi með hv. 1. þm. Reykv. ágætan aðstoðarmann, sem ég veit að hjálpar honum. Annars hef ég fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að þessi hv. þm. tali eins oft og forseti vill leyfa honum það. Það er að sjálfsögðu í hendi forseta. En ég segi: Ég get ekki á þessu augnabliki spáð neinu um það. hvenær það ástand, sem nú er ríkjandi í heiminum, verður svo breytt, að talið verður fært að taka viðræðurnar upp aftur. En eftir ástandinu í heimsmálunum hlýtur það að fara að mínu viti. Þá spurði hv. 1. þm. Reykv. enn um það, hvort ég teldi, að 7. gr. varnarsamningsins hefði verið breytt eða ekki breytt. Ég segi það enn, og ég segi það aftur: Greinin er óbreytt. Henni hefur ekki verið breytt. Hún er í fullu gildi. En það eru í hinu nýja samkomulagi nánari ákvæði, sem styðja það, sem staðið hefur í 7. gr., án þess að þar á sé gerð breyting. Ég hélt, að hv. 1. þm. Reykv. þekkti svona fyrirbæri það vel úr löggjöf, að hann þyrfti ekki að vera að togast um það fram og aftur hér, hvort greininni væri breytt eða ekki breytt, því að hann hlýtur að sjá það og skilja það sjálfur, þó að hann kannske vilji ekki skilja það, að greinin er enn í fullu gildi, óbreytt, eins og hún hefur alltaf verið.



Herra forseti. Það er nú eins og fyrr um þessi varnarmál, að ég hafði ekki ætlað mér að kveðja hljóðs, en vegna þess að þingsköp takmarka ræðutíma einstakra ræðumanna og hæstv. forseti hefur úrskurðað, að frsm. Sjálfstfl. í þessum málum geti ekki talað oftar, ætla ég að leyfa mér að segja örfá orð. Hæstv. utanrrh. endaði á því að staðhæfa, að 7. gr. varnarsamningsins væri í fullu gildi og óbreytt, en þó væri nú á henni breyting, og mig langar þá að spyrja, hver hún er. Ég vil leyfa mér að spyrja: Er það enn í gildi, að ríkisstj. Íslands beri, eins og nú er samkvæmt 7. gr. varnarsamningsins, að hefja undirbúninginn að brottför hersins með þeim hætti að leita umsagnar NATO? Ég endurtek: Er þetta enn þá samnings- og lagaskylda, eða er það ekki? Hafi tilgangurinn verið sá að hreyta 7. gr., tel ég að til þess þurfi lögboð. Hæstv. utanrrh. svaraði hv. 3. þm. Reykv. að gefnu tilefni frá honum því, að engin önnur mál hefðu verið rædd í sambandi við þessa samninga en þau skjöl bera með sér, sem við höfum fengið aðstöðu til að heyra og augum að líta. Hv. 3. þm. Reykv. spurði þá: Hefur þá ekkert verið minnzt á lán í sambandi við þetta mál? Hv. 1. þm. Reykv. áréttaði þessa spurningu. Hæstv. utanrrh. sagði: Ég hef ekki minnzt á lán við Bandaríkjamenn. Ég spyr nú: Er það satt, eða er það ósatt, að menn í umboði íslenzku ríkisstj. hafi verið að ræða lántöku fyrir hönd Íslands í Bandaríkjunum í beinu sambandi við þá varnarsamninga, sem hér hafa verið til umræðu? Alþingi Íslendinga á skilyrðislausa og skýlausa kröfu á að fá að vita það, hvort því er nú bætt ofan á auðmýkt okkar í þessu máli, að ríkisstj. Íslands sé tekin að verzla með réttinn til að verja Ísland. Hæstv. utanrrh. segir: Ekki hef ég selt þennan rétt. - En ég spyr: Hefur nokkur annar gert það í umboði ríkisstj.? Ríkisstj. Íslands verður að svara því hér á Alþ.: Hafa lántökubeiðnir fyrir hönd íslands verið til umræðu þessa dagana, sem varnarsamningarnir voru til umræðu, og hafa þau tvö mál verið tengd saman eða hafa þau ekki veríð tengd saman? Það þýðir ekkert að neita því, að það gengur þrálátur og hávær orðrómur um, að þetta sé. Ég veit ekki sönnur á honum, en þetta er rætt manna á meðal, og hér á Alþ. ber ríkisstj. að svara þessu: Hún má ekki ætla sér að komast undan í flæmingi. Þetta er svo alvarlegt mál, að við eigum kröfu á að vita hið sanna í því. Hv. 3. þm. Reykv. var að reyna að afsaka hringsnúning sinn í þessu máli, og ég skal virða honum það til vorkunnar. Ég hef sjaldan heyrt hann tala eins vesællega og hann gerði áðan og þegar hann sagði: Það er þó sannarlega mikil gæfa í þessu máli, að með því að gefa frestinn höfum við hindrað það, að gerður væri langur samningur við Bandaríkin, þá segir hæstv. utanrrh. við sinn góða stuðningsmann: Þetta er allt tómt rugl. Bandaríkin buðu að flytja herinn strax úr landi, svo sem samningar standa til, ef stjórn Íslands óskar þess. - Er þá fokið í öll skjól fyrir kommúnistum. En svo að við vikjum að hinum alvarlegustu hliðum þessa máls, þá beini ég athygli hv. alþm. og annarra, sem mál mitt heyra, að því, að hér stendur stjórn landsins alveg tvísaga, og að hún er ekki meira en tvísaga, er sennilega vegna þess, að það hafa bara tveir ráðh. talað. Og þeir eru ekki tvísaga í neinum smávægilegum atriðum. Þeir eru tvísaga um sjálfan kjarna málsins. Hæstv. félmrh. segir: Það er aðeins gefinn frestur í 3–4 mánuði, og þá tökum við þetta allt upp aftur og rekum herinn í burtu. - Aðspurður um það, hvort hæstv. félmrh. hafi þarna lög að mæla, segir utanrrh.: Það er nú eitthvað annað. Þetta fer allt eftir kringumstæðunum í heiminum, hvað langur tími líður þangað til við tökum upp samninga. Það getur orðið dagur, það geta orðið vikur, og það geta orðið mánuðir eða ár. - Og svo endar hann á því að segja: Ég veit ekkert, hvað það verður lengi, fyrr en Bjarni Benediktsson eða Ólafur Thors segja mér, hvenær verður kominn friður á í heiminum. Finnst mönnum boðlegt, að hér komi fram tveir ráðh. í jafnveigamiklu máli sem þessu og annar segir þinginu: Það er aftalað á milli okkar, sem stöndum að ríkisstj., að fresturinn gildi í fáa mánuði, - hinn segir: Þetta er tóm vitleysa, sem félmrh. er að segja. Enginn veit, hvort fresturinn verður lengri eða skemmri? - Sættir Alþ. sig við þetta? Sætta stjórnmálaflokkarnir sig við svona frammistöðu? Ég spyr sem Íslendingur, sem vil, að landið sé varið á hættutímum, ég spyr ríkisstj. Íslands: Er ykkar meining að verja landið, eða er það ekki? Hæstv. utanrrh. segir: Ég vil verja landið og hafa það varið, meðan ég tel hættu á ferðinni. - Annar ráðh. segir aftur á móti: Þetta er ekki rétt, því að ríkisstj. hefur ákveðið, að eftir fáa mánuði skuli uppsögnin aftur ganga í gildi. - Verða slík svör tekin gild í svo mikilsverðu máli? Aðspurður um það, hvort leyft muni verða að hefja mannvirkjagerð að nýju, sagði hæstv. utanrrh.: Ég veit ekkert um það, á þetta var alls ekki minnzt. - Er sennilegt, að það hafi alls ekki verið minnzt á það, þegar samið var um að hætta við að standa við yfirlýsingu Alþingis frá 28. marz? Er þá sennilegt, að það hafi ekkert verið getið um það, hvort þá mannvirkjagerð, sem stöðvaðist, mætti hefja að nýju eða ekki? Ég segi það alveg eins og er, að ég trúi þessu ekki. Hefði ég verið umboðsmaður Bandaríkjanna, hefði ég spurt um þetta. Og ef ég hefði verið umboðsmaður Íslands, þá hefði ég líka viljað hafa þetta á því hreina. Það hefur eitthvað undarlegt verið hér á seyði, ef þetta hefur ekki borið á góma. Þessi loðnu og óhreinu svör utanrrh. um mál, sem í jafnríkum mæli snerta hagsmuni kjósenda hans, en auk þess öryggi lands og þjóðar, eru vítaverð og hrein óvirðing við Alþingi. Hv. 1. þm. Reykv. spurðist fyrir um það, hvað væri átt við með því, að Íslendingar tækju í ríkari mæli en áður að sér störf, er varða varnir landsins, á meðan völ er á hæfum mönnum til slíkra starfa, svo og að tryggja, að menn séu æfðir í þessu skyni. Hv. 1. þm. Reykv. leiddi athygli að því, að hér er beinlínis vikið við orðalagi þáltill. frá 28. marz s.l., því að þar stendur beint: „þó ekki hernaðarstarfa.“ Hér er sú setning látin niður falla. Hvað liggur nær en álykta, að með þessu sé verið að tala um að koma upp því varnarliði, sem sé fært um að verja herstöðvarnar, þegar erlendur her er farinn? Ég vildi mælast til þess, að hæstv. utanrrh. gæfi á því skýringar sérstaklega, hvers vegna niður er fellt eða breytt því orðalagi, sem var látið gilda um þáltill. frá 28. marz. Ég vil aðeins, áður en ég skil við hæstv. utanrrh., leyfa mér enn að minna á það, að hann er sérstaklega spurður um það, hvort því megi treysta, að það sé hreinn ómerkingur, sem áðan stóð upp úr ráðherrastól til þess að lýsa því yfir, að ríkisstj. hefði ákveðið, að innan mjög fárra mánaða skyldi uppsagnarákvæðið ganga í gildi. Í fyrsta lagi er um þetta spurt. í öðru lagi er um það spurt af mörgum, hv. 1. þm. Reykv. (BBen), hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) og mér: Hefur verið rætt um lántökur í sambandi við þetta mál af einhverjum í umboði ríkisstj., hvort sem það er hæstv. utanrrh. sjálfur, sem hefur gengið að því verki, eða ekki? Í þriðja lagi er um það spurt, hvort lagaskylda sé að spyrja NATO að nýju, áður en herinn fer úr landi. Á hv. 3. þm. Reykv. (EOl) var lagður sá kross að flytja hér áðan ræðu, sem ég bygg að muni geymast í minni þeirra, sem hana heyrðu, betur en sumar aðrar ræður hans. Hann sagðist. vera algerlega andvígur því, sem nú hefði verið gert. Hann taldi forsendur þær, sem stjórnin færir fyrir frestinum á brottför hersins, allar rangar, þ.e.a.s. að stjórnin sé að svíkja þingviljann frá 28. marz. En afleiðingarnar, sem hann tekur af þessu, eru svo þær, að hann lýsir yfir stuðningi við þessa hæstv. stjórn. Hann lýsir því líka yfir samtímis í sömu ræðu, að það hafi verið ágætt, að endurskoðunin fór ekki fram, þ.e.a.s. að þessi svik voru framin, með því hafi verið forðað því, sem verra var, þ.e.a.s. langri hersetu. Allt þetta segir þessi stuðningsmaður stjórnarinnar, enda þótt hann hafi fengið að heyra, að hæstv. utanrrh. skýrði frá því, að Bandaríkin hafi tjáð sig fús að fara með herinn tafarlaust, bara ef utanrrh. hefði fengizt til að samþykkja það. Nú vil ég biðja þennan hv. þm., sem er nú létt um málið, að gera þetta dæmi upp fyrir mig, svo að ég skilji það betur. Hann segir: Ég er algerlega andvígur því, sem hér hefur farið fram, í fyrsta lagi. Í öðru lagi tel ég forsendur hæstv. utanrrh. allar skakkar. Af þessu leiðir að sjálfsögðu, að utanrrh. er að svíkja bæði mig og aðra stuðningsmenn sína. Samt sem áður lýsi ég stuðningi við hann og fagna svikum hans. Hv. þm. lauk máli sínu með því að þvo hendur sínar og segja: Þótt þetta sé allt bágt og bölvað, þótt það séu svik og þótt ég sé andvígur því öllu, eins og það leggur sig, og þótt ég þrátt fyrir það styðji ríkisstj., þá hef ég þó, guði sé lof, það að hugga mig við, að enn stendur í gildi þál. frá 28. marz s.l. og enn stendur loforð stjórnarinnar í gildi, og það eina, sem hefur gerzt, er það, að ekkert af þessu er framkvæmt. - Bókstafurinn er þarna. Framkvæmdin fór hina leiðina. Litlu verður Vöggur feginn. Það hefur verið mjög mikið talað núna undanfarið um kokvíddina hjá kommúnistum og það kannske ekki að ástæðulausu. Það er talsverð lyst að geta rennt niður öllum sínum fyrri staðhæfingum um kaupbindingar og gengi og bátagjaldeyri og þingmannarán og hvað það nú heitir allt. Enn þá er það þó meiri lyst, að vera nú orðnir eins konar mannætur. Þeir eru byrjaðir að renna niður hermönnum líka og það í heilu lagi og 6 þúsund stykkjum í einu. Og þó finnst mér það einna aumast, þegar maður í leiðinni étur sjálfan sig, eins og mér fannst þessi hv. þm. gera áðan.



Herra forseti. Þessar umræður um skýrslu hæstv. utanrrh. höfðu alvarlegan blæ, eins og vera ber, lengi kvölds, allt þangað til þingstrákur nr. 1, fyrrverandi forsrh., Ólafur Thors, tók til máls. Þingstrákur nr. 1 hefur aldrei getað setið á sér hér undir þessum umræðum, gripið fram í hvers manns mál og talað svo alveg hreint eins og þingstrákur nr. 1, þegar hann er kominn hér í ræðustólinn, og það er hann, sem hefur sett sérstakan strákssvip á þessar umræður, og hefði öðrum sómt, en ekki honum. Hann sagðist spyrja eins og Íslendingur, - sem Íslendingur. Ja, að heyra slíkt. Var ekki ort hér af Jóni Ólafssyni heitnum, að menn þekktu ekki djöfullegra dáðlaust þing en danskan Íslending.

Hver var á móti lýðveldisstofnuninni?

Þetta er alveg nægileg tilvitnun, enda gat nú þingstrákur nr. 1 þagað. Það var þingstrákur nr. 2, sem varð að hlaupa í skarðið.

Það er líka sómakært talað úr ræðustóli.

Ja, sómakærara en hv. þm. N-Ísf, Það er eitt af því, sem hv. þm. G-K. vék að hér áðan, að tveir ráðherrar hefðu hér talað og verið tvísaga, - ef þeir hefðu talað sex, þá mundu þeir hafa orðið sexsaga. Þetta er gersamlega tilhæfulaust fleipur, því að hér hafa engir ráðherrar orðið tvísaga. Hæstv. utanrrh. hefur ekki vikið að því einu orði, að neitt hafi borið á milli um okkar málflutning viðvíkjandi þessu, og ég hef heldur ekki neitt það að herma upp á hann og hans ræðu hér í kvöld, að hægt sé að segja, að okkur hafi ekki borið saman. Það liggur nú fyrir hér prentað, það sem ég flutti hér í upphafi þessa máls í kvöld. Viðvíkjandi því, hvað við hæstv. viðskmrh. hefðum viljað um frestunina, stendur hér skráð, að við vorum því samþykkir, að frestað yrði um nokkra mánuði samningum þeim, sem ráðgert var að hefjast skyldu þann 15. f.m. Hv. þm. G-K. gerði úr þessu tvo mánuði eða þrjá mánuði. Það stendur ekkert um tvo eða þrjá mánuði, heldur er sagt hér, að við höfum viljað, að málinu yrði frestað um nokkra mánuði. Hvað stendur svo um það, hvað varð? Það stendur í öðrum efnislið orðsendingarinnar, að ríkisstjórn Íslands geti tilkynnt ríkisstjórn Bandaríkjanna um það, þegar henni þóknast, hvenær samningar hefjist að nýju. Orðrétt er þetta svona. Það er samið um það, að sex mánaða frestur sá, sem um ræðir í 7. gr. varnarsamningsins, skuli hefjast, þegar önnur hvor ríkisstjórnin tilkynnir hinni þar um. Ég verð þess var, að hv. þingmönnum Sjálfstfl. líkar það ekki, að þarna er enginn ákveðinn tími tiltekinn. Og hæstv. utanrrh. hefur sagt: Þessi tími getur orðið stuttur, mjög stuttur, ef heimsástandið batnar, - og vék spurningu að hv. 1. þm. Reykv. og hv. þm. G-K. um það, hvort þeir vissu, hvort það væru margir eða fáir mánuðir, þangað til heimsástandið yrði betra. Og þeir þögðu auðvitað, þeir vissu það ekki. Það er nú synd að víkja að hv. 1. þm. Reykv. (BBen), því að hann er dauður, hann er búinn að tala sig dauðan, og mun ég því hlífast við því. Þó er ekki hægt að komast hjá að rifja það upp, að hann spurði mjög um það, hvort það fælist í orðsendingu nr. 2, að það ætti að æfa Íslendinga til hernaðarstarfa. Mér duldist það ekki, að það gladdi hann mjög, glaðnaði mikið yfir honum, þegar hann hélt, að nú hillti undir hans gömlu draumsýn um það, að komið yrði á fót íslenzkum ber, og var þá að hlakka yfir því, að það væri ekkert ólíklegt, að þetta væri nú að koma, þar sem þetta hefði líka verið áhugamál núverandi hæstv. forsrh. - Ja, það má vel vera, að hv. 1. þm. Reykv. hafi á þessari stundu gert sér vonir um að komast í þennan íslenzka her, því að hann er víst á herskyldualdri. En þegar hæstv. utanrrh. upplýsti: Enginn íslenzkur her fram undan, - þá var það, sem sjálfstæðismennirnir hér í þingsalnum fóru að ókyrrast og voru sýnilega óánægðir með það, sem hefði gerzt, - hillti ekki einu sinni undir íslenzkan her, ekki von um neitt pláss í neinu herforingjaráði, ekkert pláss fyrir neinn herforingja, og Bjarni Benediktsson er þó sannarlega herforingjalega vaxinn, það verður ekki annað sagt. Þá var það, sem fór að fara „pólitúrinn“ af þeim gagnvart hæstv. utanrrh., einmitt þegar hann var búinn að svara því alveg hreinskilnislega, að hér hillti ekki undir neinn íslenzkan her. Ég skil þetta ósköp vel. Það hefur verið draumsýn Sjálfstfl. að fá íslenzkan her. Og þeir hafa stofninn í hann. Það vitum við, það vita Íslendingar. Það er alveg greinilegt, að ef Sjálfstfl. hefði nú verið í ríkisstj., hefði hann samið nú um hersetu á Íslandi til langs tíma. Ég sannfærðist um það einmitt í kvöld við að heyra ræðu hv. þingmanna Sjálfstfl., sem tekið hafa þátt í þessum umræðum. Þeir voru argir yfir því, að hér skyldi vera um framlengingu að ræða til skamms tíma, kannske bara örfárra mánaða, ja, kannske ekki nema nokkurra daga, elns og þeir voru að taka í mál. Meðan þeir voru að velta því fyrir sér, voru þeir ókyrrir. Ef þeir hefðu fengið þau svör, að hér væri slegið föstu, að þessu væri öllu slegið á frest til langs tíma, hefðu þeir áreiðanlega orðið kyrrari undir umræðunum núna síðari hluta kvöldsins. Og það var einmitt þegar þeir höfðu ekki fengið neitt út úr svörum hæstv. utanrrh. um það, að hér væri um frestun til langs tíma að ræða, sem „pólitúrinn“ fór að fara af þeim. Þá stóð þeim ekki á sama. Annað atriði er það líka, sem hefur komið alveg greinilega fram í þessum umræðum, og það er það, að þeim lízt ekki á það, ef það væri nú svo, að Ísland þyrfti eftir þetta samkomulag engan að spyrja, ekki að ganga fyrir öll ríki Atlantshafsbandalagsins og spyrja um möguleika til uppsagnar, heldur gæti ríkisstj. Íslands haft lokaorð um það ein, hvort amerískur her skyldi vera á Íslandi eða hvenær hann skyldi víkja þaðan. Og ég veit, að það er einmitt þetta atriði samkomulagsins, sem þeim er bölvanlegast við. Það stendur hér í orðsendingunni: „Jafnframt hefur verið haft í huga, að úrslitaákvörðun um, hvort varnarlið dvelji í landinu, er hjá ríkisstjórn Íslands.“ - Þarf ekkert að spyrja Atlantshafsbandalagið? hafa þeir verið að spyrja í allt kvöld. Eftir orðsendingunni sjálfri virðist það vera alveg auðsætt mál, að það er ríkisstj. Íslands ein, sem getur nú ákveðið um það, hvort varnarliðið skuli dvelja hér í landinu, og er það mjög í samræmi við það, sem hæstv. utanrrh. sagði að umræðurnar hefðu byrjað á: Ef þið óskið, þá skal ameríski herinn fara. Ríkisstjórn Íslands hefur skv. þessu úrslitaákvörðun um það, hvort varnarlið skuli dvelja í landinu. Og ókyrrðin hjá sjálfstæðismönnum hér í þingsalnum í kvöld hefur einmitt staðið í sambandi við það, hvort í raun og veru þyrfti nú ekki að ganga fyrir hvers manns dyr innan Atlantshafsbandalagsins til þess að spyrja um það, hvort allar þær þjóðir séu því samþykkar, að hér sé ekki amerískt herlið. Ég var alveg viss um, að þetta yrði það, sem kæmi mest við kaun sjálfstæðismanna, þeirra sem vildu hafa her í landinu, og það hefur sýnt sig. Það var einmitt þetta. Við þetta er þeim verst. Hv. 1. þm. Reykv. fór að inna að því, hvort það mætti ekki treysta því, að það væri runnið upp einhvers konar þúsund ára ríki með von í amerískum her hér á landi það tímabil. Og það var einmitt eftir að hæstv. utanrrh. hafði gert þær vonir að engu, sem hann umhverfðist og sá, sem við tók af honum að honum dauðum, hv. þm. G-K. Eitt af því, sem hv. þingmönnum Sjálfstfl. kom illa að heyra, var það, þegar spurt hafði verið um, hvort koma eigi í veg fyrir, að varnarframkvæmdir hefjist að nýju, - og hæstv. utanrrh. sagði: Það var ekki samið um neinar nýjar hernaðarframkvæmdir. Það var ekki á þær minnzt. - Um það er ekki til nema það, sem fyrrverandi ríkisstj. samdi um. Og það færi betur, að hún hefði ekki samið um neinar hernaðarframkvæmdir. Það færi betur. Því miður er sjálfsagt ekki hægt að ógilda hennar gerðir í þessu efni. En hitt er þó ljós punktur, að það skuli ekki hafa verið gefin nein vilyrði um það í samningunum, að hernaðarframkvæmdir hér á landi skyldu hefjast að nýju. Neitandi svar við þessu kom sjálfstæðismönnunum greinilega afskaplega illa, og það skilja allir. þegar menn heyra það, að þeir tala sem Íslendingar, sem vilji að það sé herlið í landinu. Það, sem gerzt hefur hér fyrst og fremst, er, að það hefur verið frestað þeim samningum, sem fram eiga að fara skv. þál. frá 28. marz s.1., um óákveðinn tíma. Þetta er vitanlega meginefnið, og þessar umræður byrjuðu á því, að hv. 1. þm. Reykv. sagði, að utanrrh. ætti alþjóðar þökk - var það ekki rétt - alþjóðar þökk fyrir, að meginatriði málsins hafi náðst. Hann vildi sem sé frestun, og hann sagði, að utanrrh. ætti alþjóðar þökk fyrir að hafa staðið að frestun núna á þessu stigi málsins. Og út af hverju er þá veríð að óskapast? 



Herra forseti. Það eru nokkur atriði í sambandi við efni málsins, sem mig langar til að víkja að. Þó vil ég, áður en ég byrja á því, láta í ljós, að það er með nokkuð undarlegum hætti, sem fram koma tveir hæstv. ráðh. ríkisstj. í þessu máli. Annar þeirra, hæstv. utanrrh., hefur vafið sig í mikilli þoku skynsamlegra hugleiðinga, og það er erfitt að komast að kjarna málsins, en svo kemur aftur hinn hæstv. ráðh., félmrh., og gloprar út úr sér hverri vitleysunni á fætur annarri í þessu máli. Ef þetta héldi nú dálítið áfram og hann fengi að tala nokkrum sinnum enn, færi þetta mál kannske dálítið að skýrast betur fyrir þingmönnum. Það er eitt atriði, sem er nokkuð verulegt og hv. 1. þm. Reykv. spurði hæstv. utanrrh. að að gefnu tilefni, en utanrrh. leiddi hjá sér að svara, og það var það, að hann spurði: Er það nýjung, að Íslendingar einir ákveði, hvenær herinn skuli fara hér úr landi? Er það nýjung, eða er það ekkert annað en það, sem alltaf hefur verið í varnarsamningnum frá 1951? En félmrh., hefur haldið því hér fram í fyrstu ræðu sinni og enn þá miklu oftar og skýrar í síðustu ræðu sinni, að það væri eiginlega það eina, sem verulegu máli skipti í þessari samningagerð, ef samningagerð á að kalla, að nú væru það Íslendingar einir, sem réðu, hvenær herinn ætti að fara, og vitnaði í ákvæði um það. En þessi ákvæði í þessum svokallaða samningi hæstv. ríkisstj. nú við Bandaríkin eru bara nákvæmlega orði til orðs þau sömu sem eru í 7. gr. varnarsamningsins frá 1951. Menn verða að átta sig á því, að það er ekki hægt að slá þeirri blekkingu fram, hvorki hér í þinginu né í augu almennings, að hér hafi eitthvað nýtt átt sér stað, að hér eftir séu Íslendingar sjálfir, - en hafi hins vegar ekki haft aðstöðu til þess áður, - sem ákveði, hvenær herinn skuli fara, því að það var eitt af veigamestu atriðunum, sem fyrst og fremst var komið inn í varnarsamninginn 1951 fyrir forustu og atbeina þáv. utanrrh., Bjarna Benediktssonar, að þetta var í höndum Íslendinga einna og íslenzku ríkisstj. Í 7. gr. segir, að hvor ríkisstj. geti hvenær sem er að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstj. farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda framangreindri aðstöðu, og geri till. til beggja ríkisstj. um það, hvort samningur þessi skuli gilda áfram. Hvenær sem er getur hvor ríkisstj. gert þetta. Og svo heldur áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Ef slík málaleitun um endurskoðun leiðir ekki til þess, að ríkisstjórnirnar verði ásáttar innan 6 mánaða“ - eins og segir í þessum nýja samningi - „frá því að málaleitunin var borin fram, getur hvor ríkisstjórnin hvenær sem er eftir það sagt samningnum upp, og skal hann þá falla úr gildi 12 mánuðum síðar.“ Þetta hefur verið í gildi, og þetta er enn í gildi og - eftir því sem hæstv. utanrrh. lýsti hér yfir áðan - algerlega óbreytt í gildi. Þetta er ákvæði 7. gr. Henni hefur ekki verið breytt, eftir því sem hann segir. En hæstv félmrh. segir, að það sé aðalatriðið við þessa samninga nú, að nú getur ríkisstj. Íslands sjálf ákveðið, hvenær herinn skuli fara. Og er svo hægt að koma og segja: Tveir hæstv. ráðh. hafa ekki verið tvísaga? Annar segir það svart, sem hinn segir hvítt. Hæstv. félmrh. sagði: Ég er alveg sannfærður um það, og ég hef sannfærzt um það af þeim umræðum, sem hér hafa farið fram í kvöld, að ef sjálfstæðismenn hefðu haft áhrif í stj. landsins nú, þá hefði verið samið til langs tíma við Bandaríkin. - Mig langar til að spyrja: Hverjir höfðu forustu um samningana 1951, og til hvað langs tíma var samið við Bandaríkin? Það var samið ekki lengur en íslenzkri ríkisstj. þóknaðist sjálfri að hafa herinn í landinu, eins og nú er gert. Það er þess vegna hjákátlegt, þegar hæstv. félmrh. er að tala um, að sjálfstæðismönnum sé bölvanlegast við þetta ákvæði núna, að Íslendingar geti sjálfir ákveðið, hvenær herinn skuli fara, - ákvæði, sem hefur alltaf staðið og hefur engu verið breytt um í því samkomulagi, sem nú hefur verið gert. Þá vil ég víkja að einu atriði í sambandi við fastanefndina, sem hefur vakið nokkra kátínu manna, að á að vera skipuð „fínum“ mönnum eða „ábyrgum“ fulltrúum eða hvað á að kalla þá. Mér skilst helzt á hæstv. utanrrh., að í raun og veru sé þetta heldur engin breyting á því, sem áður hafi verið, annað en það, að það sé verið að gera form um þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu að raunhæfara atriði með því að skipa þessa n. og menn geti víð og við - eins og þar stendur - ræðzt við. En má ég vekja athygli á því: Höfum við Íslendingar ekki alltaf haft fastafulltrúa hjá Atlantshafsbandalaginu? Höfum við ekki fastan ambassador hjá ráði Atlantshafsbandalagsins? Og er ekki einmitt hæstv. utanrrh. nú eins og fyrirrennarar hans fyrr og síðar að fara á fund Atlantshafsráðsins? Og þar með höfum við að sjálfsögðu alls ekki verið að framfylgja neinu formi. Þvert á móti höfum við Íslendingar haft frá upphafi vega fullkomlega efnislega aðstöðu og ástæðu til að geta fjallað um málefni okkar innan Atlantshafsbandalagsins og alls ekki á formlegan hátt. Út af fyrir sig má hins vegar segja, að það spilli ekkert þessu máli, þó að einhverjir 3 menn héðan og 3 frá Bandaríkjunum komi til viðbótar sem svokölluð fastanefnd til þess að vinna að þessu. En ég vil vekja athygli á því, að það er algerlega röng túlkun á þátttöku okkar og aðstöðu í Atlantshafsbandalaginu, ef því er haldið fram hér, eins og hæstv. utanrrh. vill vera láta, að í raun og veru hafi þátttaka okkar verið meira form en efni. Nokkuð hefur það borið á góma hér, þar sem talað er í þessu nýja samkomulagi um aðstöðu okkar Íslendinga til þess að taka sjálfir störf á hendur, er varða varnir landsins. Og þegar nú einn af stjórnarsinnunum kemur hér, hv. 3. þm. Reykv. (EOl), og talar um, að það sé beinlínis háskalegt, sem fram er tekið um þátttöku Íslands í störfum, er snerta varnir landsins, er ekki að furða, þó að aðrir, sem ekki tilheyra stjórnarliðinu, vilji gera þetta nokkuð að umræðuefni. Ég þarf ekki að fara mikið út í það umfram það, sem þegar hefur verið gert, en ég vek athygli á því, að þegar þetta atriði er þannig orðað nú, að það á að undirbúa, að svo miklu leyti sem hernaðarlegur viðbúnaður leyfir, að Íslendingar taki í ríkara mæli en áður að sér störf, er varða varnir landsins, á meðan völ er á hæfum mönnum til slíkra starfa, þá er ekki nema von, að menn eigi nokkuð erfitt með að átta sig á, hvað raunverulega er með þessu meint. Hæstv. utanrrh. segir: Það hefur alls ekki verið minnzt á neina þátttöku Íslendinga í hernaðarstörfum. - En þeir eiga þó að taka að sér í ríkara mæli en áður störf, er varða varnir landsins. Og ég vek athygli á því, að þetta atriði var þannig orðað í Alþingissamþykktinni frá 28. marz, að Íslendingar áttu að taka að sér gæzlu og viðhald varnarmannvirkja, þó ekki hernaðarstörf. Munurinn liggur ekki aðeins í því, að þá var beinlínis tekið fram, að Íslendingar ættu ekki að taka að sér hernaðarstörf, heldur var orðalagið þannig, að það átti að stefna að því, að Íslendingar gætu tekið að sér gæzlu og viðhald varnarmannvirkjanna. En nú verða þeir að taka að sér störf, er varða varnir landsins, og er auðvitað miklu ótilteknara orðalag. Um einstök atriði þessa máls skal ég svo ekki fjölyrða miklu meira. Ég vil þó segja það, að hv. 3. þm. Reykv. gladdist nú í lok ræðu sinnar yfir því, að þrátt fyrir þessa samninga stæði þó allt saman enn þá óbreytt. Alþingissamþykktin frá 28. marz um, að herinn skuli fara, stendur alveg óbreytt, stjórnarsamningarnir um, að herinn skuli fara, standa óbreyttir, og hv. þm. komst þannig að orði, að hann og hans flokksmenn eiginlega féllust nú á þetta, þessa samninga, að herinn skyldi áfram vera í landinu, til þess að samþykktin, eins og hann orðaði það, frá 28. marz verði sett í gildi. Þess vegna föllumst við á þetta. - Til þess að samþykktin frá 28. marz verði sett í gildi, m.ö.o.: til þess að herinn fari úr landi, fallast þessir menn á það, að hann skuli vera í landi. Mönnum liggur við að spyrja almennt, þegar þetta mál er lagt hér fyrir þingið, og það er í raun og veru atriði, sem bæði hv. þm. og almenningur eiga að gera sér grein fyrir: Hvað er það, sem hér hefur gerzt? Því hefur af hálfu okkar sjálfstæðismanna verið fagnað, að hæstv. utanrrh. hefur haft forustu um það, að stjórnarliðið hefur snúið frá villu síns vegar og stefnt þessum málefnum okkar Íslendinga inn í þann farveg, sem við sjálfstæðismenn töldum að heillavænlegastur væri í marz s.l., eða m.ö.o. fyrir alþingiskosningar og eftir alþingiskosningar, því að sá er munur á stjórnarliði hér á þingi og stjórnarandstöðu, að við höfum í þessu máli sem öðru sömu skoðun og við höfðum fyrir alþingiskosningarnar, en stjórnarsinnar virðast þeim mun öfugri í málum eftir kosningarnar sem málin eru alvarlegri og viðurhlutameiri. Ég spurði áðan: Hvað er það, sem hefur gerzt? Ja, það er sagt, að það hafi verið gerður samningur, Bandaríkjamenn einhverjir hafi komið hér, verið hér 20.–24. nóv. En um hvað hefur verið samið? Hæstv. utanrrh. sagði: Það var ekki minnzt á varnir landsins, ekki minnzt á varnarframkvæmdir. - Svo kom náttúrlega hæstv. félmrh. og sagði, að það hefði ekki þurft, því að það hefði ekki verið hægt að hnekkja því, sem fyrrv. stjórn hefði verið búin að semja um í þessu sambandi. En var þá minnzt á það? Nei, það hefur, eftir því sem sagt er, ekki verið minnzt á varnir, ekki minnzt á varnarframkvæmdir. Það er beinlínis spurt: Er einhverjum bókstaf varnarsamningsins frá 1951 breytt - og sérstaklega er spurt: Er 7. gr. breytt? Verður að leita til Atlantshafsbandalagsins og fá umsögn þess, áður en 12 mánaða fresturinn líður, eins og þar segir, eða á að ganga fram hjá því? Hæstv. utanrrh. segir: Henni er ekki breytt: Og þó, í sama orðinu er nú látið að því liggja, að eitthvað sé þetta öðruvísi en það var. En það var látið fylgja yfirlýsingunni eða fréttatilkynningunni til íslenzku þjóðarinnar, að aðrir samningar en hér eru tilgreindir hafi ekki verið gerðir og að samningum þessum sé ekki ætlað að breyta neinu í sambandi við uppsagnarákvæði í 7. gr. varnarsamningsins frá 1951. Nú bið ég hv. þm. að athuga: Ef þessar höfuðkempur, sem hér sitja nú í stjórnarliði, hefðu ekki verið eins skeleggar og þær voru fyrir kosningar og ekki gert sig eins mannalegar framan í kjósendur og lýst því yfir þá, að þær ætluðu að sjá um, að herinn færi úr landi, og engin alþingissamþykkt verið gerð 28. marz, engin samþykkt, og ef svo þessir sömu herrar hefðu gengið fram hjá því, þegar núverandi hæstv. ríkisstj. var mynduð, að minnast á varnarmálin í stjórnarsamningnum, m.ö.o. ekki sagt: Við ætlum að sjá um það, að herinn skuli fara þegar úr landi, - ef ekkert af þessu hefði verið gert og í ofanálag hefði svo ekki verið gerður þessi svokallaði samningur, sem hér er, stæðum við þá í öðrum sporum en við stóðum 27. marz s.l.? Að engu öðru en því leyti, að valdið hefur stórkostlegri truflun í efnahags- og atvinnulífi okkar íslendinga þessi sýndarmennska, sem núverandi hæstv. stjórnarherrar hafa haft í frammi með því að nota þetta alvarlegasta mál þjóðarinnar sem bitbein í alþingiskosningunum og renna því svo niður öllu aftur til þess að geta myndað stjórn og taka í ríkisstjórnina jafnvel kommúnista, sem þessir sömu menn voru búnir að lýsa yfir fyrir kosningarnar að undir engum kringumstæðum væri hægt að vinna með. Ég segi: Það þurfti enga samninga. Þessir menn hefðu bara ekki þurft að gefa allar þær mörgu yfirlýsingar, sem þeir hafa verið að keppast við að éta ofan í sig undanfarið. Og það þurfti ekki meira en að þeir hefðu komið sér saman um það í stjórnarráðinu að senda skeyti til Washington, sem hljóðaði eitthvað á þessa leið: Stjórnarflokkarnir eru búnir að koma sér saman um að éta ofan í sig allar yfirlýsingarnar í varnarmálunum eins og öðrum málum, sem þeir hafa gefið yfirlýsingar um. - Það þurfti þetta ekki meira, og þá stóðu þeir í sömu sporum og áður.



Herra forseti. Ég hef nú ekki séð ástæðu til að taka þátt í þessum umræðum, því að utanrrh. hefur svarað þeim fsp., sem til hans hefur verið beint, og gert það þannig, að það hefur engu þar þurft við að bæta. En ég vildi, um leið og þessum umræðum lýkur, og að nokkru leyti í tilefni af ræðu síðasta hv. þm. bæta við þetta nokkrum orðum. Hann segir, að stjórnarflokkarnir hafi skipt um skoðun í þessu máli. Skoðanir á Alþ. um hervarnarmálin og meðal þjóðarinnar munu vera þrenns konar, eins og kom fram við atkvgr. hér á hv. Alþ., eins og kom fram í útvarpsumræðum og eins og var greinilega lýst í blöðum fyrir kosningarnar. Sumir hugsa þessi mál þannig, að hér eigi að vera her, ef nokkur hætta er, og eins kom raunar fram frá hv. 1. þm. Reykv., að vegna þess að hér væru komnar svo miklar varnarstöðvar, sem komið hefðu eftir 1940, þegar Bretar komu hingað og byrjuðu að gera hér flugveili, þá þyrfti raunverulega alltaf varnarstöðvar, vegna þess að stöðvarnar sjálfar fælu í sér hættu. Þetta sjónarmið kom greinilega fram í ræðu þessa hv. þm. hér í kvöld. Annað sjónarmið er það, að hér eigi aldrei að vera her, hvernig sem á stendur. Og þriðja skoðunin, sem við stöndum að, framsóknarmenn og Alþýðuflokksmenn, er sú, að það eigi að nota fyrsta tækifæri, sem býðst, til þess að losna við herinn og Íslendingar eigi að taka við varnarstöðvunum og gæta þeirra á friðartímum og - eins og var lýst yfir af okkur fyrir kosningar og eftir kosningar í yfirlýsingu utanrrh. - hafa þær tilbúnar til þess, að hér komi inn her aftur eins og 1950, ef hans telst þörf að áliti okkar vegna yfirvofandi ófriðarhættu. Í greinum, sem um þetta voru skrifaðar fyrir kosningar, kom þetta greinilega fram, og í þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. utanrrh. gaf rétt eftir að stj. var mynduð, var þessi skoðun greinilega mörkuð. Það, sem hefur breytzt, er ekki, eins og hér hefur verið sagt, skoðun okkar á þessu máli. Hún stendur óhögguð. Það, sem hefur breytzt og gerbreytzt, er ástandið í heiminum. Ég efast um, að nokkur af hv. þm. telji sig þess umkominn að hafa getað spáð því fyrir, að þeir atburðir, sem eru að gerast í Ungverjalandi, og þeir atburðir, sem gerðust fyrir botni Miðjarðarhafs, mundu gerast á þessum mánuðum. Ég hugsa, að hver einasti hv. þm. verði að játa, að enginn sá þá fyrir. Ég hygg, að þeir, sem meira vita en við um atburðina í veröldinni, verði jafnframt að játa, að þeir sáu þá ekki fyrir, gerðu ekki ráð fyrir, að þeir kæmu fyrir, og gerðu ráð fyrir, að upp væri að renna nú á undanförnum mánuðum friðarástand, sem mundi fara stöðugt batnandi. Þegar þessir atburðir hafa gerzt, sem nú hafa gerzt í veröldinni, getur það vitanlega ekki dulizt neinum manni, að það var ekki hægt að gera annað undir þessum kringumstæðum, sem fyrir lágu, heldur en ríkisstj. hefur gert. Og ekkert annað væri í samræmi við yfirlýsingu ríkisstj. fyrir og eftir kosningar. Ef við álitum, að aðstaðan í veröldinni sé þannig, - um það skal ég ekki dæma, ég býst við, að það verði erfitt að meta það, - en ef við álítum, að það sé eitthvað svipað því, sem það var 1951, - sumir álíta, að það sé meira hættuástand en var 1951, aðrir álita, að það sé minna, - en ef við álítum, að það sé eitthvað svipað, hvernig í ósköpunum geta þeir, sem greiddu atkv. með því, að hér þyrfti að vera her 1951, sezt niður við samningaborð og sagt, þegar eins stendur á núna á þessum tíma: Nei, nú eigið þið að fara burt? Það væri alls ekki innan ramma þeirrar yfirlýsingar, sem þessir flokkar gáfu fyrir kosningar og eftir kosningar: her ætti að fara í burtu, þegar friðvænlega horfir, en hér ætti að koma inn her, þegar ófriðarhætta væri yfirvofandi. Þess vegna er það augljóst, og það gat hver maður sagt sér sjálfur, að ef við ætluðum að standa við þær yfirlýsingar, sem við gáfum fyrir kosningar, og þegar þetta ástand vofði yfir, var ekki hægt að gera annað en gert var. Það er mikið rætt um það, að frestað hafi verið um óákveðinn tíma og hvað frestur sá sé langur. Því getur vitanlega enginn svarað annar en sá, sem getur sagt okkur, hvenær það ófriðarástand, sem nú er, breytist. Það hefur verið enn fremur mikið talað um það, sem eru að vísu smærri atriði, að við höfum þann rétt skv. hernaðarsamningunum að geta sagt honum upp og herinn fari héðan og þess vegna sé ekkert nýtt í þeim nótuskiptum, sem farið hafa fram á milli ríkisstj. bandarísku og íslenzku ríkisstjórnarinnar. Ég vil nú vekja athygli á því, að það er ekki vitnað til samningsins frá 1951, heldur yfirlýsingar okkar, þegar við gengum í NATO 1949, yfirlýsingar, sem þá var staðfest að vísu með fréttatilkynningu frá utanríkisráðherra Bandaríkjanna og þáverandi utanrrh. Íslands. Það eru nótuskipti um þessa yfirlýsingu, sem liggja fyrir í samningunum. Hitt er vitanlega alveg augljóst, að uppsagnarákvæði samningsins frá 1951 eru til staðar og hafa verið til staðar. En svo er eitt atriði, sem hér er gerður mikill matur úr, og það er það, að ríkisstj. skuli ekki öll vera sammála um orðalag þeirrar yfirlýsingar, sem gefin hefur verið. Ég ræddi það nú nokkuð eða í eins stuttu máli og ég gat, enda gerist þess ekki þörf að rekja það í löngu máli, því að það er öllum vitað, hver hefur verið skoðun þeirra flokka, sem að ríkisstj. standa, um varnarmálin. Og það hefur ekki verið farið dult með það á undanförnum mánuðum og var ekki farið dult með það, þegar atkv. voru greidd um yfirlýsinguna frá 28. marz. En það er nú einu sinni svo í þessu landi, að þar sem fleiri flokkar standa að ríkisstj., skeður það líklega nokkuð sjaldan, að menn séu sammála, flokkarnir séu algerlega sammála um afgreiðslu þeirra mála, sem afgreidd kunna að vera, eins og kom greinilegast fram í sambræðslustjórn Framsfl. og Sjálfstfl., svo að þess sé nú minnzt, sem síðast var. Þá var framkvæmd hv. 1. þm. Reykv., sem þá var utanrrh., þannig í þessum varnarmálum, að það kom fram, sem eftirminnilegt er, vantraust á flokksþingi framsóknarmanna út af því, sem við vorum ósammála um í framkvæmdinni. Og okkur var úthúðað allan tímann af stjórnarandstöðunni þá, alveg eins og stjórnarandstaðan notar það nú í þessu tilfelli, ef við erum ekki allir sammála. Það var notað allan tímann, allt kjörtímabilið, á Framsfl., að við sætum í ríkisstj. þrátt fyrir það, þó að við værum ósammála utanrrh. í framkvæmd varnarmálanna, - allan tímann. Og ég nenni því nú ekki, enda mundi það taka of langan tíma, ef ég ætlaði að telja upp allar þær ráðstafanir, sem gerðar voru í ríkisstj., en aðrir ráðherrar voru ósammála um. Hef ég þó af ýmsu að taka. Það gengur þannig og mun ganga þannig í þeirri ríkisstj. eins og í öðrum ríkisstjórnum og hefur gengið alla tíð, síðan sambræðslustjórnir tóku við völdum á Íslandi, að ýmsir í ríkisstj. verða að beygja sig fyrir framkvæmdum hinna, þó að þeir séu ekki alls kostar ánægðir með það. Ef það væri ekki þannig í sambræðslustjórnum, þá væri yfirleitt ekki hægt, þá mundi reynast næsta erfitt að koma fram málum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta frekar. Það hefur verið spurt hér um eitt mál, hvort það hafi verið rætt um lántökur í sambandi við þessa samninga: Það er búið að svara því. Það er spurt um það, hvort það hafi ekki verið menn erlendis til þess að leita fyrir sér með lán. Ég vil spyrja aftur: Hvenær leið svo missiri hjá fyrrv. ríkisstj. í þrjú ár, að það væru ekki menn á ferðalagi erlendis til þess að leita fyrir sér með lán í Evrópu og í Bandaríkjunum? Það er ekkert launungarmál, að vitanlega leitar ríkisstj. fyrir sér með lán í Bandaríkjunum og í Evrópu og heldur þeim sama sið og var hjá fyrrv. stjórn. Hvort það verður árangur meiri eða minni af því, það er allt annað mál, því að um það hefur alls ekkert verið samið. Ég held, að það hafi svo ekki verið fleira, sem gefur mér neina ástæðu til þess að vera að lengja þessar umræður.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. var nú í dálitlum vandræðum með sjálfan sig og hann hefur verið það fyrr. Það er ekkert skrýtið. Hann hugsaði sér nú að svara ákveðnum fsp. og ákveðinni ádeilu með því að segja: Þetta kom frá þingstrák nr. 1, og þess vegna þarf ég ekki að svara því. - Og hann sagði, að ég hefði sett óvirðulegan blæ á þessar umræður. „Öðrum sæmdi, en honum ekki“, bætti hann við. Það er ekki von, að það sæmi þingstrák nr. 1 að vera óvirðulegur. Það er ekki von. En er það óvirðulegt, þó að ég segi, að þetta sé hugsanagrautur, herra forseti? Ég spyr nú bara. Þessi hæstv. ráðh. sagði, að það væri hreinn uppspuni, að ráðherrarnir hefðu orðið tvísaga. Ég hafði nefnt um það ýmis dæmi og það fyrst og fremst, að hann hefur sjálfur lýst yfir hér, að frestur hafi verið gefinn í nokkra mánuði í málinu, en hæstv. utanrrh. hefur sagt um það allt annað, nefnilega það, að það sé ótímabundið og ekki miðað við nokkra mánuði frekar en nokkur ár, það fari eftir allt öðrum atvikum. Þetta er að verða ósammála um sjálft höfuðatriðið. Ég vil svo ekki elta ólar við þennan hæstv. ráðherra. Hann varð fyrir því óhappi í þessari stuttu ræðu sinni að lýsa hyldýpi fávizku um það aðalmál, sem hann er að tala um. Hann vildi hér bregða þeim skildi fyrir sig í þessari ofaníátsveizlu, sem hann nú er búinn að sitja í nokkuð lengi, þar sem hann er nú með aðalkrásina núna, varnarmálin, að það hefði þó unnizt í þessu máli, að nú réði ríkisstj. Íslands ein, hún gæti ráðið því ein, að herinn færi. Ég nenni ekki að vera að lesa upp aftur greinina, sem sá hv. þm., flokksbróðir minn, sem talaði hér á undan mér, las upp, hv. 5. þm. Reykv., en hún ber það auðvitað með sér, sem allir væntanlega vita nema þessi hæstv. ráðherra, að frá því að varnarsamningurinn var gerður hefur þessi réttur fyrir frumkvæði og forustu hæstv. þáverandi utanrrh., Bjarna Benediktssonar, hv. 1. þm. Reykv., verið einhliða okkar, og það hefur aldrei staðið til, að honum yrði afsalað. En hæstv. félmrh. veit þetta ekki. Látið ykkur ekki detta í hug, að þessi maður sé svo óráðvandur, að hann ætli að koma hér og skrökva þessu. Hann segir í einfeldni sinni það bezta, sem hann veit, en hann veit bara svona lítið. Og svona er það á öllum sviðum. En hann veit það þá núna. Hann veit það þá núna, að ríkisstj. Íslands hefur ráðið þessu og hún ræður því enn þá, þó að hann ráði engu í þeirri ríkisstjórn. Hæstv. forsrh. hefur ekkí verið í nærri því eins mikilli veizlu undanfarið og kommúnistarnir eða Alþýðubandalagsmennirnir, en hann var nú að fá sér svolítinn ábæti samt eftir kræsingarnar, og skal ég nú ekki fara langt út í það. Hann hugðist geta komið vörnum fyrir vini sína með því að segja frá því, að stjórnin væri oft ósammála, þ.e.a.s. einstakir ráðherrar væru ekki alltaf á sama máli. Ég verð nú að segja honum það eftir sjö eða átta ára veru með honum í stjórn, að honum lánaðist hér um bil aldrei að vera á móti mér. Þetta er alveg satt, svo lygilegt sem menn halda það. Hann er nú ekki verri en þetta. Okkur kom nefnilega bara prýðilega saman og því betur sem við vorum lengur saman, þó að hann hafi versnað, eftir að ég sleppti af honum hendinni. En náttúrlega er það rétt, að innan ríkisstj., sem er skipuð mismunandi flokkum, er oft ágreiningur. Nú spyr ég hæstv. forsrh.: Man hann ekkert eftir smáágreiningi, sem varð 1949 í stjórn Stefáns Jóhanns. Það var ekki ágreiningur um varnarmál landsins. Það var ekki ágreiningur um það, hvort hann mætti binda kaup. Það var ekki ágreiningur um það, sem þeir voru búnir að bölva og bannfæra, gengið. Það var ekki ágreiningur um það, hvort þeir, sem hafa bölvað og bannfært bátagjaldeyri, ættu að hafa bátagjaldeyri í auknum mæli, bara ef væri fundið nýtt form. Það var ágreiningur um minni háttar mál. Hvað gerði Framsfl. þá? Hann rauf stjórnina. Má ég minna kommúnistana á það, svo að þeir læri eitthvað af Framsókn? Hann rauf stjórnina. Hvað kom fyrir 1953? Var ekki einhver smávegis ágreiningur þá? Hvað gerði Framsókn? Hún rauf stjórnarsamvinnuna. Hvað kom fyrir 1956? Var ekki einhver lítils háttar ágreiningur þá? En það var allt lítils háttar ágreiningur samanborið við það, sem nú er að ske. Hvað gerði Framsókn þá undir hans forustu? Rauf stjórnina. Þannig hefur þessi virðulegi hæstv. forsrh. kennt kommúnistum það, að þeir mega kingja og kingja og kingja, en áður en þeir kingja seinasta dropanum eða síðustu tuggunni af heiðarleika, eiga þeir að fara úr stjórninni. Það er það, sem hann hefur verið að kenna þeim.

Já, en þeir hafa engan heiðarleika.

Nei, ég fullyrði ekkert um það. Hér eru menn, sem alltaf vilja her, hér eru menn, sem aldrei vilja her, og hér eru menn, sem vilja hafa her, ef hætta er á ferðum. Ég hygg, að eftir að hin hörmulegu tíðindi síðustu vikna voru orðin lýðum ljós, hafi hæstv. forsrh. haldið því fram, að það væri a.m.k. mikið álitamál, hver ófriðarhættan væri í heiminum. Og ég held, að ég muni það rétt, að við umræðurnar um varnarmálatillögu okkar sjálfstæðismanna hér nýverið á þingi hafi hann litið nokkuð öðrum augum á þessi mál en hann gerir nú. Hæstv. ráðh. sagði: Það gat enginn spáð þeim atburðum fyrir nokkrum mánuðum, sem komnir eru fram í dag. Að engum hvarflaði, að rússneski björninn mundi reyna að kreista lífið úr hinni ungversku hetjuþjóð. Engan grunaði, að það ástand, sem nú ríkir fyrir botni Miðjarðarhafs, mundi verða ríkjandi. Ég veit þetta ekkí. Ég veit, að hann telur sig sjálfan vita svo miklu meira en ég tel mig vita í þessum efnum, að hann taldi ekki samboðið virðingu sinni í marzmánuði s.l. að spyrja samstarfsþjóðir okkar í NATO um þetta álit, áður en hann ákvæði, að herinn skyldi fara burt af Íslandi. Það veit ég. Svona miklu meira veit hann en ég í þessum efnum. En ég hefði talið, að það væru til menn í heiminum, sem vissu meira en hann og ég til samans, og það hefði verið ástæða fyrir okkur að spyrja þá ráða. Ég segi nú eins og Hrólfur sterki sagði við syni sína, þegar þeir lágu fjötraðir á Bessastöðum og hann sleit af þeim vopnlaus viðjar: Ykkur var nær að láta minna. - Ég segi það nú við kappann Hermann Jónasson: Ykkur var nær að láta minna. - Fyrir 28. marz þóttuzt þið geta sagt það umheiminum öllum, að nú væri ekki lengur neitt ófriðarbál né nein ófriðarhætta í veröldinni. En þá logaði eldurinn alls staðar undir og hefur nú gosið upp svo áberandi á þessum tveimur stöðum og raunar svo ótrúlega mörgum öðrum í heiminum, að það ætti nú ekki að þurfa mjög mikla spekinga til að skilja, að því fer fjarri, að hættan væri þá liðin hjá. Því fór svo fjarri, að allir viti bornir menn hlutu að skilja, að það var ekki. Og ég staðhæfi, að utanrrh. Íslands hafi þá skilið eins vel og í dag, að hættan var ekki liðin hjá. Ég staðhæfi, að hæstv. forsrh. hafi líka skilið það. Og ég staðhæfi, að allt, sem skeði í þessum málum, var gert til þess að undirbúa, að hæstv. núverandi forsrh. gæti myndað stjórn með þátttöku kommúnista. Það staðhæfi ég nú. Hann er of séður maður, þessi hæstv. forsrh. og þessir hæstv. ráðh. báðir, þeir eru of séðir menn til þess, að þeim hafi skotizt yfir þá staðreynd, að eldurinn logaði alls staðar undir. Og það er engin hending, að hann hefur brotizt út. Það er kannske hending, að hann brauzt út í Ungverjalandi, það er kannske hending, að hann brauzt út fyrir botni Miðjarðarhafsins, en það er ekki hending, að hann brauzt út. Og það væri undarleg hending, ef hann hefði hvergi brotizt út. Hæstv. forsrh. sagði, og það langar mig að minna hér talsmenn Alþb. á: Ekkert annað en það, sem við höfum gert, ekkert annað en það, sem ríkisstjórn Íslands hefur gert, þ.e.a.s. að óska þess, að herinn verði áfram, ekkert annað, sagði hæstv. forsrh., er í samræmi við yfirlýsingar og vilja ríkisstjórnar Íslands fyrir og eftir kosningar. Hvað er ríkisstjórn Íslands? Er það bara hann og hans góðu flokksbræður? Er það bara hæstv. utanrrh. og hans kæru flokksbræður? Eða er það kannske líka garmurinn hann Ketill?

Á þingmaðurinn við sjálfan sig?

Ónei, ég er ólíkur Katli eins og Guðmundur Í. Guðmundsson Skugga-Sveini. Til þess vantar hann bæði manndóm og annað, en ekki þó gæruna, sem Skugga-Sveinn var í, þegar hann var hengdur. - Já, ég spyr enn, hvað er ríkisstjórn Íslands? Er ríkisstjórn Íslands aðeins tveir flokkar, eða eru það þrír flokkar? Þeir eru óróir, kommúnistarnir, þegar verið er að spyrja um, hvað er ríkisstjórn Íslands. Forsrh. stjórnarinnar hefur lýst yfir, að ekkert annað en það að hafa herinn kyrran sé í samræmi við vilja ríkisstjórnarinnar. Ekkert annað. Og þessu mega þeir nú kingja ofan á allt annað, allar aðrar þrautir, sem þeir hafa orðið að þola. Hæstv. forsrh. sagði, og ég er honum alveg sammála um það, að það sé einmitt ófriðarhættan og ófriðarhorfur, sem eiga að skera úr um, hvenær varnarlið er í landinu. Og ég get vel verið honum sammála um það, að glögga menn geti nokkuð greint á um, hvenær ófriðarhorfurnar séu meiri eða minni, þó að ég viðurkenni með engu móti, að það hafi verið ástæða til þess í vor í marzmánuði að telja, að ófriðarhorfur væru þá svo hverfandi, að óhætt væri að stefna vörnum burt frá Íslandi án þess að hafa um það samráð við okkar starfsbræður. En nú segi ég: Ef það eru ófriðarhorfurnar einar, sem eiga að ráða þessu, þá spyr ég: Er þá hæstv. félmrh. og sá flokksbróðir hans, sem er svo skynsamur að láta ekki sjá sig hér í dag, hæstv. viðskmrh„ eru þeir þá sammála um það, að herinn eigi að vera hér, meðan ófriðarhorfurnar eru eins og þær eru að dómi hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh.? Eru þeir sammála um það? Og ef þeir eru sammála um það, að herinn eigi að vera hér, meðan ófriðarhorfurnar eru slíkar, af hverju eru þeir þá að flagga með, að þetta elgi að vera aðeins í nokkra mánuði? Það er auðvitað rétt, sem hæstv. félmrh. sagði, svo að hann hafi einhvern tíma rétt fyrir sér: það getur enginn dæmt um, hvenær ófriðarhorfurnar batna svo, að það sé óhætt að staðhæfa, að landið megi vera varnarlaust. Ég vildi óska eftir, að hæstv. forsrh. svari því: Hvað er ríkisstjórn Íslands? - minnugur þess, að hann hefur lýst yfir hér á Alþingi, að ríkisstjórn Íslands hefði í raun og veru svikið stefnu sína, vilja, sál og samvizku, ef hún hefði gert nokkuð annað en að biðja herinn um að vera kyrran. Er það bara hv. Framsfl. og hv. Alþfl., sem eru í ríkisstjórn? Eða ef Alþb. er talið með í ríkisstj., spyr ég: Taka þeir undir þessa yfirlýsingu forsrh.? Og ég spyr í öðru lagi, ef það eru ófriðarhorfurnar, sem eiga að ráða: Er þá hæstv. félmrh. sammála því, að þær eigi að ráða um dvöl hersins hérna? og ef hann er sammála því: hvers vegna er hann þá að gefa í skyn, að þeir hafi aðeins gefið frest í nokkra mánuði? Ég vil svo að öðru leyti taka undir það, sem hv. flokksbræður mínir hafa sagt hér, að varðandi sjálft efni málsins, að landið er varið áfram, megum við fagna því, að þessir andstæðingar okkar í stjórnmálum hafa í verki fallizt á okkar rök. Að þeir leiti svo einhverra tylliraka fyrir því að hafa slegizt í fylgd með okkur, það fyrirgef ég þeim alveg, því að meðan þeir fást til að þjóna réttu máli, þá legg ég minna upp úr hinu, þó að þeir skammist sín fyrir að gera það eða séu að koma með einhverjar tylliástæður fyrir því, að þeir hafi gert það.