Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þorsteinn Þorsteinsson Á s. l. ári þann 18. des. var hér afgr. frá landbn. þessarar d. frv. um loðdýrarækt og loðdýralán. Það var shlj.afgr. frá n. og sent hér auðvitað til afgreiðslu d. Síðan eru liðnir 2 mánuðir, og ég hef nú í nokkur skipti utan fundar óskað þess hjá hæstv. forseta, að hann færi að taka mál þetta á dagskrá, en því hefur enn ekki verið sinnt. Nú verð ég að skora á hæstv. forseta að fara nú að taka mál þetta á dagskrá. Ég sé yfirleitt tekin mál, sem þarf að sækja um afbrigði fyrir, og ef maður má treysta því, sem ég hef alltaf haft von um, að forseti leiddi málin til framkvæmda, en væri ekki neitt að vefjast fyrir framkvæmd þeirra, þá vonast ég til, að hæstv. forseti taki málið á næstu dagskrá eða næst þegar fundur verður haldinn.

Forseti (StgrA): Ég hef nú, eins og hv.þm. Dal. sagði, átt tal við hann um þetta utan fundar, og ég hef sagt honum frá því, að ég mundi áreiðanlega afgreiða þetta mál áður en þingi lyki og einnig annað mál, sem lengi hefur beðið og verður afgr. einnig, því að hér er aðeins um dagskrármál að ræða. Það er kunnugt, að ýmis mál hafa verið hér til umr., sem miklar umr. hafa verið um og tekið mikinn tíma, þannig að ekki er hægt að koma öllum málum að á sama tíma. Ég vil lýsa enn yfir í heyranda hljóði, að ég mun sjá um, að málið fái afgreiðslu áður en þingi lýkur.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessi ágætu orð, en ég vil láta þess getið, að það er ekki alveg víst, hvernig málið fer, ef rökst. dagskráin verður ekki samþ., og getur þá beðið, að málið fái afgreiðslu. Ég verð að fylgja þessu fast fram og mun enn knýja á náðardyr hjá hæstv. forseta, ef ég fæ ekki málið tekið á dagskrá.

Forseti (StgrA): Ég var að vísu búinn að slíta umr., en hv.þm. Árn. óskaði eftir að segja nokkur orð.

Eiríkur Einarsson Ég var svo síðbúinn að kveðja mér hljóðs, því að ég bjóst við, að hv.frsm.menntmn. t. d. mundi kannske segja nokkur orð út af brtt. á þskj. 967, sem hér liggur fyrir frá Gísla Jónssyni. Það er kannske óþarfi að standa hér upp, en mér finnst bara viðkunnanlegra að einhver minnist á það, að við höfum aðeins tekið til athugunar þessa brtt.menntmn., og það var niðurstaða okkar, að okkur þótti ekki ástæða til að taka endanlega ákvörðun um hana. Úr því að svo margir staðir á annað borð hafa verið ákveðnir til að vera húsmæðraskólasetur í framtíðinni, þá sé ég ekki ástæðu til, að sú till., sem hér er stungið upp á, að komi til framkvæmda, sem sé að reisa húsmæðraskóla á hinum virðulega og ágæta stað, Reykhólum í Barðastrandarsýslu, sé tekin sérstaklega út úr, heldur láta atkv.nm. vera óbundin um þá till. - Það var e. t. v. óþarfi að taka þetta fram, en mér fannst það viðkunnanlegra.

Bjarni Benediktsson Ég hef nú ekki athugað eða borið þetta lagafrv., eins og það liggur fyrir, saman við sjálf l. um húsmæðrafræðslu í sveitum, en það er eftirtektarvert um þetta mál, að í meðferð þ. er búið að bæta mörgum skólum við það, sem upphaflega var ráð fyrir gert, þegar frv. var borið fram, en engin af þessum brtt. hefur verið borin fram af n., heldur hefur n. lagt til, að frv. væri samþ. óbreytt, þó að einstakir nm. áskildu sér rétt til að vera með brtt. Þetta sýnist eiginlega bera með sér, að meðferð málsins sé allhandahófskennd og engin rækileg skoðun hafi farið fram á því, hvort rík þörf væri á húsmæðraskólum víðs vegar um landið, né heldur athugun á því, hvort héraðsbúar heima í þessum héruðum væru reiðubúnir að leggja fram fé til þessara skóla af sinni hálfu. Sannleikurinn virðist vera sá, að einstakir þm. hafi tekið upp barðið fyrir héruð sín meira og minna af tilviljun og komið inn einhverjum stöðum, sem eru í héruðunum, hver þeirra um sig. Ég hef nú ekki athugað, hvort með þessu lagafrv. skapast skylda fyrir ríkið til þess að inna fé af hendi til byggingar og rekstrar þessara skóla eða hvort þarf sérstakt ákvæði til þess í fjárl.

Þess þarf.

Það má þá segja, að þetta sé tiltölulega meinlaust út af fyrir sig, ef það er þannig, en hitt er ljóst, að þrátt fyrir það er lítt viðunandi að afgreiða slíka löggjöf sem þessa af jafnmiklu handahófi og ljóst er, að þetta frv. verður afgr. hér. Ég vildi grennslast eftir því hjá mér fróðari mönnum og þá sérstaklega þeim, sem eiga sæti í menntmn., hvort þetta sé ekki eitt af þeim atriðum, sem sérstaklega heyrðu undir þá n., sem skipuð var til rannsóknar á fræðslumálum landsins, og hvort ekki væri betur viðeigandi að láta afgreiðslu þessa máls bíða, þangað til að sú n. hefur skilað áliti og við fengið að kynna okkur, hverjar hugmyndir hennar væru í þessum efnum. Ég vil á þessu stigi spyrja hv.n. um það, hvort ekki sé rétt skýrt frá hjá mér, að þetta sé meira og minna handahófsafgreiðsla á þessu og hvort ekki væri betur viðeigandi að vísa málinu frá með rökst. dagskrá, í því trausti, að heildartill. kæmu frá þessari skólamálan. í því efni, sem hér um ræðir, og ef sú n. hefur ekki þegar athugað þetta mál, sem mér finnst ólíklegt, að hún hafi ekki gert, hvort ekki væri eðlilegra að vísa málinu til hennar og fá till. hennar um það. Ef til vill er hv.n. ekki reiðubúin að svara þessu nú, og væri þá hægt að taka málið af dagskrá til frekari undirbúnings og athugunar.

Frsm. (Jónas Jónsson) Ég hafði ekki veitt því eftirtekt, að umr. var í raun og veru slitið. Annars ætlaði ég að segja nokkur orð út af till.hv.þm. Barð., sem hann gerði fyrir mín orð að bera ekki fram við 2. umr. Nú hefur hv.þm. Árn. sagt, að n. hafi athugað þetta, og að því er ég hygg, er a. m. k. meiri hl. n. velviljaður því, að sú till. nái fram að ganga, og kannske allir nm. Út af ræðu hv. 6. þm. Reykv. vil ég segja, að ég sé ekki, að máli skipti í raun og veru, þó að þetta sé ekki borið fram af n., og vil ég aðeins benda honum á, að mál, sem hann hefur haft nokkur afskipti af hér í d., nefnilega málið um embætti Sigurðar Nordals, var borið fram af n. í Nd. og það einróma, og þó kom í ljós, að þrátt fyrir gagnrýni hans hafði það ekki haft nægilegan undirbúning. Aftur á móti er fyrst að segja um þetta mál, að l., sem mig minnir, að séu frá 1938, um húsmæðraskóla, tóku til greina þá staði, sem sumpart var þá byrjað að byggja á, og sumpart tvo skóla, sem er í raun og veru byrjað að reisa síðan og hefur verið safnað og veitt fé til, annar í Borgarfirði og hinn á Suðurlandsundirlendinu. Á hinn bóginn gera þessi l. ráð fyrir því, að það sé eingöngu fjárlagaatriði, hvað veitt er til þeirra, og þess vegna, eins og einn hv.þm. skaut inn í, algerlega á valdi þingsins, hvað byggt er. Í þessum l. frá 1938, hygg ég, að segi svo í 10. gr.: „Ríkissjóður greiði helming alls stofnkostnaðar, eftir því sem fé er veitt í fjárl.“ - Þessu síðasta er breytt þannig, að ríkið greiðir 3/4, en ekki lögð meiri skylda á ríkissjóð. Nú er, eins og ég tók fram við 2. umr., þannig ástatt í þessum efnum, eins og borgarstjóra Reykjavíkur er vafalaust kunnugt um af því, sem gerist hér í bænum, að þessir skólar, sem til eru, eru svo allt of litlir bæði í bæjum og sveitum, að slíks eru engin dæmi um nokkra aðra skóla á landinu. T. d. rúmar sá elzti af þessum nútímaskólum, sem er á Laugum í Þingeyjarsýslu, aðeins 15 eða 18 stúlkur, - ég held, að 18 séu teknar nú orðið. Venjulega snemma á árinu eru komnar um 100 umsóknir, og ég veit ekki, hve margar umsóknir yrðu um þann skóla, ef nokkur von væri til, að hægt væri að taka fleiri. Þetta eru einu skólarnir á Íslandi, sem eru sambærilegir við ríka prívatskóla í Englandi, þar sem sækja þarf um inntöku mörgum árum áður. Þetta gildir ekki eingöngu um skólann í Þingeyjarsýslu, heldur alla húsmæðraskóla á landinu, Hallormsstað, Blönduós, Staðarfell og víðar. Þess vegna er miklu meira virði en nokkur nefndarundirbúningur, að það er kvenfólkið sjálft í landinu, bæði í bæjum og sveitum, sem vill fá þessa fræðslu og þykir hún allt of lítil. Það þarf ekki að bíða eftir öðrum dómi á það eða neinni nefndarrannsókn. Aftur á móti er mér að vísu ekki ókunnugt um störf þeirrar n., sem hv.þm. talaði um, og ég hygg, að ef þetta mál er tilviljanakennt, þá sé sú n. enn þá meiri tilviljun. Það var gömul þál., sem Pálmi rektor og Bjarni á Laugarvatni báru fram endur fyrir löngu, um athugun á skólamálum. Það var ekkert gert, fyrr en hinn mjög gáfaði og lærði kennslumálaráðherra, Einar Arnórsson, fann í gömlum skjölum, að þessi þál. var til og skipaði n. alveg af handahófi til þess að athuga skólamálin. Eitt dæmi um, að þessi n. hefur ekki grandskoðað hlutina ákaflega djúpt, er það, að hún starfaði t. d. í sumar á einum héraðsskóla, bjó á gistihúsinu á Laugarvatni, og aðeins einu sinni talaði n. við skólastjórann þar lauslega um kennslumál, en samt leggur hún til að gerbreyta um átta héraðsskólum alveg frá stofni, sem reistir hafa verið víða með miklum fórnum af héraðsbúum, og taka þá undan stjórn héraðanna og láta þá gera allt annað verkefni en ætlazt var til. Ég vil taka fram við hv. 6. þm. Reykv., að þessi n. hefur svo stór og mikil verkefni, að hún hefur ekkert yfirlit yfir þetta, svo að ég hygg, að hún mundi engu breyta í þessu. Svo að ég snúi mér að öðru efni: Í Norður-Þingeyjarsýslu hafa í nokkur ár verið samskot um þetta. Í Skagafirði er farið að leggia fram fé og byrjuð kennsla á þeim stað, sem skólinn væntanlega verður. Á Snæfellsnesi hafa Snæfellingar lengi haft augastað á að hlynna að Helgafelli, og ég hef heyrt, að einn efnaður Snæfellingur hafi keypt jörðina, til þess að hún gæti orðið til opinberra þarfa í þessu skyni. Á Kirkjubæjarklaustri er mér kunnugt um, að í einu lagi hafa verið gefnar 10 þús. kr. í slíka stofnun, sem á að vera á Klaustri. Ég verð að segja, að þar sem aðsókn kvenna að þessum skólum er svo mikil, sýnist mér engan veginn ofaukið að stefna að því, þegar Vestfirðingar hafa efni á, að skóli verði reistur á Vestfjörðum. Nú er gert ráð fyrir, að skólinn á Ísafirði fái betri húsakost, og meira en tvo skóla á öllum vesturkjálkanum er ekki talað um. Ég álít því till.hv.þm. Barð. í alla staði réttmæta, þar sem sérstaklega er komið jöfnum höndum undir áhuga manna í héraðinu og getu Alþ., hvað veitt er til skólans. Ég vildi helzt nota tækifærið til þess að skjóta því til þess unga og efnilega borgarstjóra í Reykjavík, sem hefur átt mikinn þátt í, að hér komst upp húsmæðraskóli, sem er að vísu gott, en ég hélt, að mundi vel hæfa rausn hans og bæjarfélagsins, að það væri meira gert í þessum málum og hv.þm. leitaðist við að styðja enn þá stærri átök en enn hafa verið gerð.

Þorsteinn Þorsteinsson Herra forseti. Ég var búinn að tala í þessu máli við fyrri umr. og hef litlu þar við að bæta. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að það væri á valdi þingsins, hvaða rétt þessir skólar fengju. En ef héruðin ná í fé til að reisa skóla, þá er ríkissjóður í raun og veru orðinn skuldbundinn um 3/4 af upphæðinni, hversu sem greiðslu þeirrar skuldar verður háttað. Ég gaf lítils háttar yfirlit yfir kostnaðarhlið þessa máls við fyrri umr. og hvert þetta gæti lent síðar meir, þegar jafnvægi kemst á hlutina. Nokkuð hefur sótt á húsmæðraskólana af kaupstaðarstúlkum, en nú eru víðast hvar í kaupstöðum að rísa upp húsmæðraskólar, svo að fyrir þá aðsókn til sveitaskólanna mun taka. Að öllu athuguðu teldi ég rétt að samþ.till. 6. þm. Reykv. um að athuga þetta nánar, þar eð ekki virðist liggja svo mjög á.

Gísli Jónsson Ég vil fyrst þakka fyrir undirtektir undir mína till. En út af ræðu hv. 6. þm. Reykv., þar sem hann gat þess, að hér virtist fremur um að ræða persónulegt kappsmál einstakra þm. en almennan áhuga heima í sveitum, þá vil ég benda á þær samþykktir á undanförnum þingum, sem gerðar hafa verið viðvíkjandi Reykhólum. Á síðasta þingi bar ég fram frv. þessu viðvíkjandi, en því var vísað til mþn. í skólamálum með rökst. dagskrá. Ég fór svo að spyrjast fyrir um þetta í haust. Kom þá í ljós, að mþn. höfðu verið send öll plögg málinu viðvíkjandi, en hún hafði glatað þeim öllum. Hvort það hefur verið vegna gleðskapar á Laugarvatni í sumar eða af öðrum ástæðum, er mér ekki kunnugt. Loks þegar álit hennar fékkst, þá var það á þá leið, að slík mál hefði hún ekki tekið til athugunar. Hún hefði einungis fjallað um barna- og unglingafræðslu. Það varð þess vegna ekki til annars en drepa málið að senda það til þessarar mþn. Ég get fallizt á, að athuga þyrfti þetta mál nánar, en það er tvímælalaust vilji Barðstrendinga að fá húsmæðraskóla á Reykhólum, og þegar ég er að gera breytingu á l. um húsmæðrafræðslu, þá ber ég þetta fram til þess að ekki þurfi að breyta þeim síðar vegna þessa. Viðvíkjandi ræðu hv.þm. Dal., þá kann það að vera rétt, að „teoretiskt“ skuldi ríkissjóður þessa upphæð. En ég hygg, að ef eitthvert hérað vill leggja út í það að taka á sig sinn hluta af kostnaði við byggingu húsmæðraskóla, þá sé þörfin þar orðin svo brýn, að ekki verður til lengdar undan því komizt að verða við óskum þess. Um mikilvægi þessa máls vil ég segja það, að það hefur jafnan verið skoðun mín, að því fé, sem varið er til menntunar íslenzkri alþýðu, sé betur varið en flestu öðru fé, því að það bregzt varla, að það endurgjaldist ekki margfalt með fjölþættari og betri framleiðslu þjóðarinnar og bættri afkomu á margan hátt. Ég hef persónulega kynnzt t. d. sjómönnum annarra þjóða og getað borið þá saman við íslenzku sjómannastéttina og séð við þann samanburð, hversu langt sjómenn okkar bera af flestum stéttarbræðrum sínum í öðrum löndum. Tel ég þetta stafa langsamlega mest af því, hve sjómenn okkar fá betri menntun. Sama má einnig segja um marga verkamenn og iðnaðarmenn. Er þess skemmst að minnast, er margir hv.alþm. skoðuðu nýlega hin nýju húsakynni Landssmiðjunnar og sáu þar hópa almennra verkamanna við óþrifaleg störf, en mættu þessum sömu mönnum nokkru síðar skrautklæddum í hófi á Hótel Borg, þar sem þeir hver af öðrum fluttu skipulagðar ræður, frumort kvæði, gamanvísur og sögur. En allur annar háttur þeirra og framkoma var sem meira hefðu þeir iðkað veizlufagnað og bókmenntir en óþrifalegustu verk. Menntun kvenna er þá ekki heldur minna virði, hvort heldur fyrir þeim á að liggja að veita heimili forstöðu á Íslandi eða bera hróður lands og þjóðar út um fjarlæg lönd, eins og þær margar hverjar hafa gert með prýði og m. a. vegna þeirrar fræðslu, sem þær hafa notið hér í skólum okkar. Mér er það alveg ljóst, að það kostar töluvert fé í fámennu og strjálbyggðu landi að halda uppi mörgum skólum á þann hátt, sem til er ætlazt með þessu frv., en mér er jafnljóst, að það kostar þjóðina raunverulega meira fé að gera það ekki. Það leynast svo margir dýrmætir hæfileikar með íslenzkri alþýðu, sem koma ekki í ljós né fá notið sín, fyrr en þeir hafa fengið næringu frá vizkulindum skólanna, og það verður að vera takmark okkar að hlúa að öllum þeim eiginleikum hjá æskunni, sem gera henni léttara fyrir að lyfta þjóðinni á hærra stig, bæði andlega og efnalega. Og húsmæðraskólarnir munu að minni hyggju reynast drjúgir í baráttunni að því marki.

Frsm. (Jónas Jónsson) Viðvíkjandi ræðu hv.þm. Dal. vildi ég taka það fram, að ríkið er ekkert fremur skuldbundið af húsmæðraskólal. en t. d. hafnarl. En eins og kunnugt er, hefur einatt þurft stór átök til að hefja hafnarframkvæmdir, og eru það þó mannvirki, sem gefa beinan arð. Þess vegna er alls óþarft að óttast, að of langt verði gengið í þessu efni. Mér virðist, að hv.þm. Dal., sem hefur lengi stýrt sýslu, ætti öðrum fremur að vita um erfiðleika héraðanna í slíkum málum sem þessum. Þá vildi ég segja nokkur orð, sem mættu verða til umhugsunar fyrir æðsta mann höfuðborgarinnar, en það er um nauðsyn þess að hafa gistihús í sveitunum um sumartímann - og það ekki sízt nú, þegar sumarleyfi eru lögboðin. Það er útilokað, að heimili í sveitum geti tekið á móti öllum þeim, er leita í sveitirnar á sumrin. Það er sitt hvað, hvort við óskum eftir því að verða ferðamannaland eða hitt, hvort þeir, sem hingað koma, geti fengið sómasamlega gistingu. Ætla mætti, að orlofsl. yrðu til þess að skapa gistihús í sveitunum, en svo mun þó ekki verða. Má í því sambandi benda á umsókn, sem nú mun liggja fyrir Alþ. um styrk til að stækka gistihúsið Valhöll á Þingvöllum. Þar er hinn fjölsóttasti staður í sveit á Íslandi, og má af því ljóst vera, hver verður hlutur annarra sveita í þessu efni. Það er alls kostar ómögulegt að láta slík gistihús bera sig af 6–8 vikna tíma, sem þau yrðu sótt. Þessir skólar gætu leyst þetta vandamál, ef sameinazt er um þá leið, og raunar ætti borgarstjórinn í Reykjavík að vera þar fyrstur í flokki. Mér tókst ekki að sannfæra hv.þm. Dal. um eitt atriði, en það var, að á þennan hátt fá okkar gömlu höfuðból stuðning, sem verður er til að halda uppi minningu þeirra. Skálholt hefur nú fengið þennan stuðning, og verði þessir staðir studdir á svipaðan hátt, þá er miklu bætt. Þannig er nú og búið að Hólum í Hjaltadal, þótt biskupar sitji þar ekki lengur. Ég vænti, að hv.þm. Dal. og aðrir vitrir menn sjái, að mþn. hefur annað að starfa en sinna þessu máli. En hins vegar hníga að því mörg rök, sem ég nú hef sum talið, að þetta mál verði skjótt ráðið. Og má þar ekki gleyma, hve þetta mega verða heppilegir og nauðsynlegir gististaðir fyrir erlenda gesti og orlofsfólk úr Reykjavík.

Bjarni Benediktsson Mín fáu orð áðan gáfu ekki tilefni til mikilla umr. En það er ekki að furða, þótt þetta mál vefjist nokkuð fyrir mönnum, þar sem í öðru orðinu er talað um miklar framkvæmdir, en í hinu orðinu á ríkið ekki að taka neina skyldu á sig. Mér virðist það óvéfengjanlegt, sem hv.þm. Dal. sagði hér um kostnaðarhlið þessa máls. Að vísu er ríkið ekki skyldugt að greiða þetta fé, fyrr en ákveðið er í fjárl., en hitt er óumdeilanlegt, að ríkið verður að halda uppi rekstrarkostnaði, eftir að skólarnir hafa verið reistir. Höfum við þar órækt dæmi, sem er Varmahlíðarskólinn. Það er ekki ætlun mín að mála hér neina grýlu á vegginn. Ég er fullkomlega sammála um nauðsyn húsmæðrafræðslu og ef til vill enn þá ákveðnari í því máli en hv.flm. þessa frv. Það er t. d. skoðun mín, að ekki sé rétt, að nokkur stúlka sé laus við skólaskyldu fyrr en hún hefur fengið hliðstæða menntun þeirri, sem hér er talað um. Og samkvæmt þeim gögnum, sem fyrir liggja, hefur sú mþn., sem starfaði að skólamálum, lagt til, - þó hef ég ekki séð það frv. enn þá, - að skólaskyldan yrði töluvert framlengd frá því, sem verið hefur, og þá með því, að héraðsskólarnir yrðu flestir teknir af þeim, sem hv.þm. kallar hina réttu eigendur, og lagðir undir ríkið til þess að gera þessa framhaldsfræðslu mögulega. En það, sem er að brjótast í mér, er: Er ekki alveg eins skynsamlegt að koma á slíkri almennri framhaldsfræðsluskyldu í landinu og hverfa að einhverju leyti frá því að láta þessa framhaldsfræðslu vera í formi gagnfræðaskóla eða samskóla pilta og stúlkna? Verður ekki skynsamlegra og happadrýgra að hafa þessa kennslu að einhverju leyti sundurskilda milli pilta og stúlkna og annars vegar einhvers konar búnaðarnám, en hins vegar beina húsmæðrafræðslu fyrir ungar stúlkur? Það er skoðun mín, að það væri heppilegra. Hugmyndin, sem vakir fyrir flm. þessa máls, sem hér liggur fyrir, er góðra gjalda verð. En það, sem fyrir mér vakir, er það, að ekki muni verða tekin skynsamleg ákvörðun um framhaldsfræðsluskyldu ungmenna hér á landi fram yfir það, sem nú gildir, sem miðast við 14 ára aldur, nema húsmæðrafræðslan sé einn verulegur þáttur í þeirri framhaldsfræðslu. Og menn verða að gera sér ljóst, að hvað sem gagnfræðanámi líður, - og allt slíkt getur verið gott - og líka að koma á samkomur og flytja kvæði, sem ég er þó ekki hrifinn af, að þeim ólöstuðum, - þá sé enn nauðsynlegra fyrir ungar stúlkur, að þær hljóti húsmæðrafræðslu. Af þessu var það, sem ég bar fram fyrirspurn mína áðan, hvort hv.menntmn. þessarar d. hefði kynnt sér, hvort mþn. í skólamálum hefði gert nokkrar till. varðandi húsmæðrafræðslu og hvort ekki félli beinlínis inn í verkahring hennar að gera slíkar till. Þegar vitað er, að í uppsiglingu eru allsherjartill. mþn. í skólamálum, finnst mér misráðið af hæstv.Alþ. að fara að setja jafnvíðtæka löggjöf um húsmæðrafræðslu og hér er um að ræða. Og það þýðir ekki að bera á móti því, að þessi löggjöf er sett af ákaflega miklu handahófi, ef frv. ásamt brtt. við það, sem fram eru komnar, verður samþykkt. Fyrst er borið fram frv. um að koma upp einum skóla, og n. í hv.Nd. leggur til, að frv. það verði samþ. óbreytt. En þegar það frv. kemur svo úr hv.Nd., eru skólarnir orðnir fimm, sem frv. inniheldur ákvæði um, án þess að í þskj. sjáist nokkur grg. fyrir þessum skólum nema einum. Og menntmn. þessarar hv. d. segir hér í nál., að hún sé frv. samþykk. Og jafnvel þó að menn eins og hv.þm. S.-Þ. hafi fjallað um málið í n., hafa þeir algerlega kastað höndum til þess og vanrækt að skýra það fyrir þingbræðrum sínum á nokkurn hátt. Og málsmeðferð þeirra og till. eru svo lausar, að þeir falla fyrir hverri brtt., sem fram er borin, sem þeir hefðu ekki gert, ef þeir hefðu hugsað málið í heild. Og hv.þm. S.-Þ. segir, að það eigi að stofna eftir frv. húsmæðraskóla á stað, sem þar er alls ekki nefndur. Skinnastaður er alls ekki nefndur hér.

Það er á stað, sem þar er rétt hjá. - PHerm: Það er í landareigninni.

Þetta er þá ekki hið rétta nafn. Það virðist þá eiga að dylja það, að þessi skóli sé reistur á höfuðbóli. En þetta er nú aukaatriði í þessu efni, þó að ég vilji skjóta því að hér, þar sem hv.þm. S.-Þ. taldi, að hér væri verið að vinna að því að efla höfuðból með því að setja upp skóla. Það væri æskilegt, að þau væru öll efld með því höfuðbólin, þegar skólar eru settir upp á þeim. En ýmsum finnst, að reynslan hafi stundum orðið önnur. Og mér og öðrum, sem til Reykholts hafa komið, hefur verið raun að því, hve Reykholt hefur orðið að þola lélega umgengni af skólaráðsmanni á þeim stað. Ég vil spyrja hv.þm. Barð. og hv.þm. S.-Þ., hvort framfarir hefðu orðið í búnaði á Hólum, þessu höfuðbóli, síðan skólinn kom þar. En ég er ekki með því að mæla á móti, að skólum sé komið fyrir á höfuðbólum. En röksemdirnar fyrir því mega samt vera réttari en fram hafa komið. Hér er um stórvægilegt mál að ræða, eitt af mestu menningarmálum landsmanna, og fyrir mér vakti það, að ekki mætti afgreiða það af slíku handahófi og hér er stefnt að, eins og sakir standa, heldur þurfi, - eins og hv.þm. S.-Þ. talar um, - einhverja tíu ára áætlun um skynsamlegar aðgerðir í þessu efni. En 10 ára áætlanir eru ekki samdar á þann hátt, að einn og einn hv.þm., annaðhvort með áróðri eða einhverju handahófi út í bláinn, fleygi fram till., sem svo samþ. eru af hv.þm. undirbúningslaust, heldur á þann veg, að athugun fari fram um málin. En sú athugun hefur í þessu efni verið vanrækt. Ég hjó í það, að hv.þm. S.-Þ. lét ekki svo lítið að geta þess og vissi e. t. v. ekki um það, hvort mþn. í skólamálum hefði um þetta mál fjallað. Hann svaraði ekki spurningu minni um það. Hins vegar fór hann nokkrum almennum orðum um þá n. og fannst lítið til hennar koma. Það getur verið, ef hann lítur þannig á þessa n., að þá finnist honum ekki ómaksins vert að athuga, um hvað hún hefur fjallað.

Alveg rétt tekið fram.

En mér finnst það hið minnsta, sem við þdm. eigum rétt á að fá að vita í sambandi við þetta mál, hvort mþn. í skólamálum hefur hugsað sér að gera eða gert einhverjar till. í þessu efni. Þetta finnst mér, að við eigum rétt á að fá að vita, áður en við tökum ákvörðun um málið. Og ég vil ekki láta mér nægja það, þó að hv.þm. S.-Þ. lýsi yfir því, að hann sé svo á móti þeirri n., að hann telji ekki ómaksins vert að vita ráðagerðir hennar í þessu efni. En það er langt frá því að gera af nokkurri gætni 10 ára áætlun í máli eins og þessu, þegar mþn. er skipuð í málið, að þingn. vilji ekki kynna sér till. þeirrar mþn. eða svo mikið sem vita, hvort sú mþn. hefur gert nokkra minnstu till. um málið. Því fer fjarri, að ég beri nokkurn illvilja til þessa máls, því að ég álít það með hinum merkustu málum, sem hæstv.Alþ. fjallar um. Og ég vil allra sízt standa á móti raunverulegum framförum og framgangi húsmæðrafræðslunnar í landinu, því að ég álít fátt, sem meiru geti ráðið um menningu þjóðarinnar og hagnýtingu efna hennar en góða fræðslu húsmæðra. Og ég veit, að hv.þm. S.-Þ. er mér alveg sammála um það. Og hann mun verða með mér í því, sem bráðum verður, að við Reykvíkingar eflum húsmæðraskóla okkar með því annaðhvort að stækka það hús, sem hann er í nú, eða - og það öllu heldur - með því að reisa einn eða tvo slíka skóla til viðbótar, vegna þess að sá skóli fullnægir hvergi nærri þeirri þörf, sem er fyrir slíka skóla hér í bænum.

Frsm. (Jónas Jónsson) Ég þarf fyrst að víkja fáeinum orðum að því, hvort ástæða sé til að senda þetta mál frá þessari hv. d. til þeirrar n., sem hefur verið vikið að. Ég efast um, að hv. 6. þm. Reykv. sé kunnugt um það, - og það skiptir náttúrlega miklu máli viðvíkjandi möguleikum n. til þess að ráða fram úr málum, - að hve miklu leyti hún stendur í sambandi við landsfólkið um að afla sér reynsluþekkingar um þá hluti, sem hún gerir till. um. Ég hef enga ástæðu til að kasta hnútum að þeirri utanþingsstj., sem sat að völdum um tveggja ára skeið fyrir skemmstu. En hins vegar hefur það verið gert af blaði, sem hv. 6. þm. Reykv. fylgir. Það hefur talið, að störf þeirrar ríkisstj. hafi verið mjög í lausu lofti. En af öllu því, sem sú stj. kann að hafa lauslega gert, þá hefur sennilega ekkert verið lausara á lofti en þessi nefndarskipun mþn. í skólamálum. Sú ríkisstj. gróf upp þál., sem allir voru búnir að gleyma, þangað til þáv. menntmrh. gróf hana upp. Svo velur hann fólk í n., sem - að undanteknum einum manni - var ekki í sambandi við félagslega strauma í landinu. Það var aðeins einn maður í n., sem hafði nokkra reynslu af þeim erfiðleikum, sem á því eru að setja skóla á stofn. Það var maður, sem hv. 6. þm. Reykv. þekkir og er forstöðumaður eins af stærstu skólum landsins, Ingimar Jónsson, sem yfir 14 ár hefur beðið eftir því, að okkar ágæta höfuðborg og æðsta menningarsetur á landinu hefði auraráð til þess að láta þann skóla fá þak yfir höfuðið. Þessi maður, sem hafði þessa sorglegu reynslu, er eini maðurinn í n., sem nokkuð þekkti til baráttu fólksins í því víðsvegar um landið að koma slíkum skólum á stofn. Svo er annað, sem hv. 6. þm. Reykv. sér, að ekki verður við unað í sambandi við þessa nefndarskipun og till. hennar, og það er, að bak við þetta stóðu engar umr. Fyrrverandi hæstv. ráðh. tekur menn af tilviljun í n. Sex þeirra fara austur að Laugarvatni og eru þar í nokkrar vikur eða mánuði að kokka eitthvað, alveg laust við þjóðlífið í landinu. Og það hefur ekki verið skrifuð ein blaðagrein né samþykkt nein fundarályktun um það, sem þessi n. hefur starfað. Hún er meira af tilviljun sett en nokkur önnur n. hefur verið, sem starfað hefur hér hjá okkur. Og ef menn t. d. athuga skipun og starf þeirrar n., sem hefur haft undirbúning launamálsins til meðferðar, þá er ólíku saman að jafna. Og ef nokkuð kemur út af starfi þessarar mþn. í skólamálum, sem er gripin alveg úr lausu lofti, þá verður það til óláns fyrir landið. Mér er kunnugt um, að enginn maður, sem í þessari n. hefur starfað, hefur áhuga á því máli, sem hér liggur fyrir til umr. Og ég skoðaði það ekki sem neina alvarlega tilraun, þó að senda ætti þessari mþn. þetta frv., sem hér liggur fyrir, til athugunar. Ég get aðeins glatt hv. borgarstjórann með því að sýna honum dæmi um það, hve erfitt yrði að uppfylla áform þessarar n., ef einhverjum dytti það í hug, - því að Reykjavík, sem hefði átt að reisa íhalds- og bolsaskóla, svo að maður noti mál Reykvíkinga, hefur ekki getað það. Nú á að byggja hér yfir annan skóla. En þessi „plön“ eru svo stórfelld, sem þessi n. ungaði út á Laugarvatni, að Reykjavík á eftir till. hennar þann bagga fram undan, sem má marka, hver er, af því, að eftir „plönum“ þeirra á skólaskylda allra unglinga að framlengjast svo, að það yrði að stækka Laugarvatnsskólann um 25% til þess að geta tekið á móti þeim unglingum úr Árnessýslu einni saman, sem eftir „plönum“ n. yrðu framhaldsskólaskyldir. Þess vegna verð ég að láta í ljós efa minn um það, að hægt verði í náinni framtíð að byggja framhaldsskólahús yfir þau á sjötta þúsund börn, sem eru í barnaskóla Reykjavíkur, ef dæma má eftir því, hvernig gengið hefur fyrir skóla að fá þak yfir höfuðið fram að þessu. Og ég býst við, að hv. borgarstjórinn hér muni, áður en hann er búinn að verða við óskum þessarar n. bara heima hjá sjálfum sér, komast að þeirri niðurstöðu, að betra hefði verið að svelta þetta fólk uppi við Hvítárvatn en láta það vera austur á Laugarvatni til að gera einhverja vitleysu. Og ef gera ætti meira grín að þessu fólki en búið er að gera, þá vonandi hrynja ekki þessi höfuðból, þó að þau séu látin leika sér að þessu eitt eða tvö ár. Ég held, að það sé miklu heppilegri skoðun, sem kom fram annað veifið hjá hv. 6. þm. Reykv., að það eigi að reyna að uppfylla þarfir fólksins fremur en að vera að reyna að demba yfir það löggjöf, sem það ekki skilur. Ég mundi ekki vera með því að setja alla unglinga í Reykjavík á gagnfræðaskóla, þó að till. um það kæmi fram. Hvar væri húsnæði og kennarar til þess? En aftur á móti mundi ég vera mjög fýsandi þess, sem hv. 6. þm. Reykv. vék að, - og vil ég lofa honum því, ef ég verð á þingi, þegar hann kemur með óskir um það, að fylgja honum í því, ef þess er nokkur kostur, - að landið styrki húsmæðraskóla hér í Reykjavík. Hér er húsmæðraskóli, góður, en lítill og þarf að stækka mjög mikið. En það er ekki sannað, að það verði að öllu leyti gert með því af héraðsins hálfu, sem bærinn sem slíkur getur lagt til þess, vegna þess að fólkið er búið að sýna, að það kann að meta þetta. En hins vegar eru till.mþn. í skólamálum alveg eins og dottnar niður úr tunglinu, þar sem m. a. er ætlað að skylda Reykvíkinga, sem hafa á sjötta þúsund börn í skóla, til þess að láta þau fara öll í gagnfræðaskóla. Þess vegna held ég, að það væri velgerningur af þeim, sem eiga kunningja í þessari n., að draga hana ekki inn í umr., því að hún er búin að sýna, að hún hefði betur aldrei verið skipuð. Líklega verða Reykvíkingar og okkar ágæti borgarstjóri þar með talinn farnir að sjá grá hár á sínu höfði, löngu áður en búið er að reisa gagnfræðaskóla hér í Reykjavík, sem fullnægi þeirri skólaskyldu um gagnfræðanám, sem þessi n. hefur látið sig dreyma um. Það hygg ég, að taki nokkuð langan tíma. Ef menn vilja vísa þessu máli, sem hér liggur fyrir, frá með rökst. dagskrá nú, þá þarf ekki að fara með það í neina launkofa, að það verður til þess að drepa þetta mál nú. En það mundi koma aftur, sennilega á næsta þingi. Hvort það væri betra eða ekki, skal ég ekki segja um. En þetta er eitt af þeim málum, sem stendur föstum fótum í hugum og tilfinningum fólksins. - Í Borgarfirði er kvenfólk um allar sveitir í Borgarfjarðar- og Mýrasýslu búið að safna stórfé til þess að koma þessum málum í framkvæmd hjá sér, ég held hundruðum þús. kr., ef með er talið það, sem borgfirzkir menn hér í Reykjavík hafa lagt fram til þessara mála. Ég fullyrði, að ef ekki hefði verið búið að gera þessa áætlun um, að koma ætti húsmæðraskóli í Borgarfirði, þá hefði sama sem engu verið búið til hans að safna af fé. Alveg á sama hátt er kvenfólk á Suðurlandi búið að safna saman tugum þúsunda í sama skyni fyrir sitt hérað. Í Skaftafellssýslu er búið að safna 10 þús. kr. í ekki ríkri sveit til húsmæðraskólabyggingar. Það er ekkert sambærilegt, hvað fólk leggur meira á sig í þessu skyni, þegar búið er að lögfesta skólastað fyrir húsmæðraskóla í sveitinni eða héraðinu heima hjá því, en á meðan slík lögfesting hefur ekki átt sér stað. Þegar búið er að ákveða staðina með l., þá leggur fólkið á sig miklar byrðar til þess að hrinda þessum málum áfram. Og þá er rétt stefnt. Það má segja, að það ýti á eftir um ríkissjóðsframlag, en um það fer eftir getu ríkissjóðs. Til huggunar hv.þm. Dal. vil ég segja það, að fyrir nokkrum árum, þegar talsvert meiri kreppa var en nú, þá var í þrjú ár veitt fé úr ríkissjóði til tveggja skóla, gagnfræðaskólans í Flensborg og húsmæðraskólans á Laugarvatni, ég hygg, að það hafi verið frá 20 þús. kr. og upp í 35 þús. kr. á ári. En fjárhagur eða gjaldgeta landsins var ekki meiri en svo, að þm. eins og hv.þm. Dal. og ég treystum okkur ekki til að gera meira. En ég hygg, að á öllum árum muni menn gera slíkt. En kosturinn við að samþykkja þetta frv. nú, sem hér liggur fyrir, er sá, að það knýr fram krafta, sem þurfa og eiga að njóta sín, en koma ekki fram á annan hátt, ef málið er ekki sett í þá umgerð, að sá áhugi komi fram, sem sprettur upp í hugum almennings.

Eiríkur Einarsson Herra forseti. Það er líklega bezt að láta sér þykja gott, að umr. verða um þetta mál til þess að vekja hv.þdm. til athugunar um ýmislegt, sem lýtur að þessu máli. En að ég tek til máls aftur, er af því, að ég á sæti í þeirri n., sem um þetta mál hefur fjallað. Það hefur verið talað um, að hún hafi látið álit sitt í ljós með nokkuð lítilli athugun á málinu. Það var annað frv. á dögunum, sem líkt þótti sumum hv.þdm. ástatt um, um próf. Sigurð Nordal og þann heiður, sem hæstv.Alþ. væntanlega vill sýna honum og vísindastarfsemi hans. Í því máli þótti það eðlilegt, úr því að fram á það var farið, að leita umsagnar háskólaráðs um það. Og ég verð að segja, að þótt umsögn hins ágæta háskólaráðs bærist um það frv., þá var maður ákaflega litlu nær um málið. Sú umsögn hljóðaði alveg eins og við mátti búast, að mælt var með frv. og búið. Það, sem gat orðið að álitamáli meðal alþm. um það, hvort samþ. skyldi það frv. eða ekki, það laut ekki að minni skoðun að umsögn háskólaráðs, heldur hinu, hvort próf. Nordal væri maklegur þess sóma eða ekki, sem um var að ræða. Og það var vissulega einkamat hvers hv.þm. að gera sér grein fyrir því, en ekki þörf um það að leita umsagnar út fyrir bæjardyr þingsins. Nú, þegar vítt er nokkuð meðferð n. á þessu frv., þá hefur það sérstaklega verið sagt af þeim, sem slíkt hafa mælt, að ekkí hefði verið leitað eða beðið eftir umsögn þeirrar mþn., sem nú starfar í landinu að menntamálum. Þetta er rétt svo langt sem það nær. En þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., er komið fram í hv.Nd. frá einstökum þm. og lýtur upphaflega að því að fjölga um einn húsmæðraskólastað, sem lögfesta skyldi. En svo hefur það í þeirri hv. d. aukizt í meðförunum hjá áhugamönnunum, þangað til þessir staðir, sem til eru teknir í frv. sem staðir fyrir húsmæðraskóla, eru orðnir þrír eða kannske fjórir -  (Raddir frá þm.: Þeir eru fleiri.)  , eða upp í sex eftir brtt., sem hér liggur fyrir. En hvað um það. Samkv. l. frá 1938 um húsmæðrafræðslu í sveitum er það spor þegar stigið, að viðurkennt er, að þeir skuli vera þó nokkuð margir dreifðir um landið á líklegustu stöðum. Nú er sýnt með þessu frv., að það er farið nokkuð lengra. Þessum héruðum, sem nú vilja fá lögfesta staði fyrir húsmæðraskóla hjá sér, er umhugað um að fá fullnægt áhuga sínum á húsmæðrafræðslu á sama hátt og hinum héruðunum, sem komin eru til lögfestingar. Og ég álít í raun og veru ekkert um það að segja annað en að samþ. það. Og um það, hvort þetta sé rétt markmið eða ekki, álít ég réttast að leita trausts og álits hjá þeim, sem búa úti um sveitir landsins, fremur en frá nokkurri mþn. Ég staðhæfi, að þar, sem ég þekki sérstaklega til, er áhuginn á aukning húsmæðrafræðslunnar almennur og ríkur, og sama veit ég er víða um land. Hann er líka góðum og öruggum rökum studdur. Það er fagleg og hagnýt fræðsla, sem veita þarf húsmæðraefnum. Sá tími er liðinn, að bændur og húsfreyjur þyki enga sérþekking þurfa, meðan sérhver iðnfúskari, liggur mér við að segja, þarf langt nám til að fá starfsréttindi í sinni iðn. Fólkið í hinum dreifðu byggðum óskar eftir að hafa þessar menntastofnanir ekki stórar og hafa þær heima hjá sér. Ég vil, að Alþ. taki svo frjálsmannlega á málinu, að ekki séu hindraðar mikilvægar framkvæmdir. Ég vil ekki vera svo sínkur að vera á móti skóla á eins góðum stað og Reykhólum, eins og ég er með skólunum á Helgafelli og í Ytri-Skógum. Auðvitað er ekki stærsta atriðið, að skólarnir verði svo margir, heldur að forstaða þeirra verði sem bezt og sem farsælast að stofnun þeirra unnið. Það er hamingjuhlið þessa máls og verður ekki tryggð með Alþingissamþykkt. Það hefur komið hér fram, að þessu máli ætti að vísa til mþn. í skólamálum. Fyrir mörgum árum flutti ég frv. um bændaskóla á Suðurlandi. Þáv. landbrh. beitti sér manna mest til að drepa það, að vísu á kurteislegan hátt, vildi láta vísa því til þessarar ágætu mþn. Nú er þetta frv. orðið að l. án atbeina þeirrar n. Eins finnst mér eiga að leysa þetta mál, þótt till.mþn. um það efni hafi ekki komið fram, en vitað er, að hún muni leggja til að auka húsmæðrafræðsluna stórkostlega. Ágreiningur er um, hvort húsmæðraskólar eigi að standa einir sér eða vera á stöðum, þar sem aðrir skólar eru við hlið þeirra. Borgfirðingar t. d. vildu helzt halda sínum skóla einangruðum, en á Laugum var húsmæðraskóli reistur við hlið héraðsskólans. Austan fjalls hneigjast menn að því að hafa marga skóla á einum stað í hvirfingu. Ég held, að það verði reynslan ein, sem úr því sker, hvort betra er. Annað atriði, sem hér kemur mjög til greina, er bæði stofnkostnaður og rekstrarkostnaður, þótt það liggi raunar utan við ramma þessa frv. og það þurfi síðar endurskoðunar við, hver röð eigi að vera á framkvæmdum og með hverju móti í þær verði lagt. Það hefur lengi verið ein grundvallarskoðun mín í skólamálum, að ríkið eitt sé fært um að bera kostnað og ábyrgð skólahalds í landinu yfirleitt. Ég tel þurfa svo vandláta yfirstjórn og eftirlit alls skólauppeldis, að ríkið eigi að bera ábyrgðina, hafa þann veg og vanda og þar af leiðandi bera kostnaðinn. Því skiptari sem ábyrgðin er, því fleiri munu mistökin verða að jafnaði, en hvergi ríður meir á en hér, að vel takist til. Ég fylgi þessu frv. eindregið þrátt fyrir ýmislegt, sem betur mætti þar fara og ætti að standa til bóta síðar meir.

Magnús Jónsson Mér finnst ákaflega undarlegt, ef málið verður afgr. án þess að leita umsagnar mþn. í skólamálum. Þótt komið sé að síðustu umr. í síðari þd., er alls ekki um seinan að gera það, fyrst rödd um það hefur komið fram. Frv. er ekki sambærilegt við frv. um einn bændaskóla til viðbótar við þá, sem fyrir voru, því að hér er lagt til að lögfesta fjölda skóla, heilt skólakerfi, sem nær um allt landið, að fornspurðri þeirri mþn., sem er einmitt sett til þess að gera till. um skólakerfi landsins. Sennilegt er, að n. gæti þegar gefið svör um, hvort frv. riði nokkuð í bága við till. hennar, og líklega gerir það það ekki. Með einu pennastriki gæti n. veitt þann úrskurð um frv., að það yrði hér samþ. án mótatkvæða. Mér skildist hv.þm. S.-Þ., sem hér hefur aðallega talað móti þessari lausn, hafa það eitt út á hana að setja, að þetta væri svo afleit nefnd, með hana væri ekkert gerandi nema láta hana svelta í óbyggðum eins og uppi við Hvítárvatn, - þetta væru menn utan við lífið og starfið álíka og afdankaðir gamlir embættismenn. Hverjir eru í n.? Mér sýnist n. einmitt þannig saman sett, að tryggt sé, að þar sé fyrst og fremst kunnugleiki á lífi og starfi í skólunum.

Hvar er Aðalbjörg?

Þar er fulltrúi fyrir háskólann, og er það eðlilegt, fyrst hann er meðal þeirra skóla, sem n. fjallar um. Sá fulltrúi, formaður n., er náinn samstarfsmaður og vinur Sigurðar P. Sívertsens, sem hv.þm. S.-Þ. talaði fagurlega og maklega um  Mþn. hefur ekki tekið húsmæðrafræðsluna fyrir enn. Það er m. a. af því, að landsfundi kvenna í vor er ætlað að láta í ljós álit sitt um þau mál, áður en n. tekur afstöðu. Allir eru sammála um, að hér er þarft mál á ferð, en framkvæmdir verða ekki verulegar í sumar, sem kemur. Hvað er þá tapað, þótt frv. bíði til hausts og um málið verði fjallað bæði af landsfundinum og síðan mþn.? Ég hef ekki gert rökst. dagskrá um að vísa frv. til þeirrar n., en mundi fylgja slíkri dagskrá, ef fram kæmi. Það er ekki af því, að ég sé á móti málinu á nokkurn hátt.

Bjarni Benediktsson Ég vildi beina því til hæstv. forseta, hvort ekki væri hægt að fá málinu frestað, til þess að menntmn. eða nokkur hluti hennar leitaði álits mþn. í skólamálum. Mér virðist alls óvíst, að þetta mál þyrfti að dragast til næsta þings, þó að beðið sé álits mþn. Svör hennar ættu að geta komið mjög fljótt, ef hún er búin að gera sér verulega grein fyrir málinu, eins og líklegt má telja. Mæli hún með frv., mun það ekki fá mótstöðu hér. Ég hef samið rökst. dagskrá í málinu, en er ekki ánægður með hana og ber hana ekki fram, nema synjað verði þessum tilmælum. Bæði 1. þm. Reykv. og þm. Dal. eru búnir að láta í ljós óskir í sömu átt.

Forseti (StgrA): Ef ósk kemur frá n. um að fresta málinu, verð ég við þeim tilmælum. En ef n. vill ekki fresta og lætur á þann hátt í ljós, að hún muni ekki leita umsagnar mþn., þótt frestað yrði, er frestunin tilgangslaus. Mun ég haga mér eftir því, hvort n. kærir sig um frestun eða ekki.

Frsm. (Jónas Jónsson) Ég held mér sé óhætt að segja fyrir hönd mína og formanns n., að við sjáum hvorugur ástæðu til að fresta málinu til að senda það út úr þinginu. Ef hæstv. forseti telur af einhverjum ástæðum rétt að fresta, ræður hann því vitanlega, en meiri hl. n. óskar þess ekki, og frá þriðja nm., sem er fjarstaddur umr., hefur einskis orðið vart um, að hann óski frests. Þó að frestað yrði, mundum við áreiðanlega ekki nota okkur það til að senda málið út úr þinginu.

Bjarni Benediktsson Maður á því ekki að venjast, að heil n. sé svo bölvuð, að þar sé enginn maður, sem fáist til að vilja bíða athugunar og skynsamlegra umsagna um svona mál. Áhuga nm. á málinu verður að marka á því, að einn þeirra sést ekki nú, annar, formaðurinn, veik strax af fundi, eftir að hann lauk ræðu sinni, og það er helzt hv.þm. S.-Þ., sem stendur fyrir svörum. Minna mátti ekki vera, ef berja á málið strax í gegn, en að n. eða meiri hl. n. fáist til að hlusta á rök aðila.

Frsm. (Jónas Jónsson) . . . . . . . . . . . að mér skilst, að svo mikill lagamaður sem hv. 6. þm. Reykv. ætti að geta lokið, jafnvel undir þeim erfiðu umr., sem hér eru, rökst. dagskrá, þar sem tekið er fram, eins og hann sagði áðan, að vísa eigi þessu máli norður á Hornstrandir eða Langanes. Ég treysti svo hans ágætu gáfum, að þær nægi jafnvel til þess, sem meira er en þetta.

Bjarni Benediktsson Þótt ég sé mjög vonsvikinn yfir því, að hæstv. forseti skuli ekki leyfa, að umr. sé frestað, mun ég nú bera fram þessa rökst. dagskrá, sem væri miklu rökstuddari, ef mér hefði unnizt betra tóm til þess að semja hana. Þessi rökst. dagskrá er svo hljóðandi: „Þar sem æskilegt virðist, að skipun húsmæðraskóla verði í samræmi við skipun skólamála landsins í heild, þykir hlýða að heyra till.mþn. í skólamálum, áður en máli þessu er ráðið til lykta, einkum þar sem ljóst er, að samþykkt frv. nú mundi ekki flýta stofnun nýrra húsmæðraskóla umfram það, sem verða mundi, þótt málinu sé frestað til hausts, og þykir d. því eigi tímabært að afgr. frv. nú, en felur ríkisstj. að undirbúa frv. fyrir næsta þing og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (StgrA): Mér hefur borizt rökst. dagskrártill., sem nú hefur verið lesin, og liggur hún þá fyrir til umr.

Páll Hermannsson Það er einkum út af þessari rökst. dagskrá, að ég vildi segja nokkur orð. Ég get fallizt á það, að um suma þá skóla, sem ákveðnir eru með frv. þessu, mætti kannske segja, að hálfgerður óþarfi væri að taka þá með, að því leyti, að ég geri ekki ráð fyrir, að komið sé svo nálægt því, að byrjað verði að reisa þá. Þó get ég lýst yfir því, að ég mun fylgja frv. þessu og einnig brtt. á þskj. 967. Það geri ég fyrst og fremst vegna þess, að ég álít, að sumir þessara skóla, sem hér er verið að ákveða, að heyra skuli undir l. um húsmæðrafræðslu í sveitum, séu svo langt á veg komnir um allan undirbúning, að bagalegt sé að láta þau atriði dragast lengur. Þess vegna mun ég bæði fylgja frv. og brtt. við það, að mér finnst t. d., að skólinn í N.-Þingeyjarsýslu sé svo vel undirbúinn, að það eigi að gefa honum tækifæri til þess að byrja á starfi sínu. - Brtt. mun ég fylgja vegna þess, að ég álít hana sanngjarna í samanburði við margt annað, sem í frv. stendur. Mér skilst nú, að þessir húsmæðraskólar séu ákveðnir 13 að tölu, ef brtt. þessi verður samþykkt. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvort hér sé fundin heppilegasta leiðin. Það gætu kannske sumir talið, að þeir væru sums staðar fullþéttir, t. d. skólinn á Helgafelli og Staðarfelli og Reykhólum eða skólinn á Kirkjubæjarklaustri og við Skógafoss, rétt vestan við sýslumörkin. Komi það í ljós í framkvæmdinni, að svo sé, mun það verða leiðrétt. Að öðru leyti vil ég þakka mjög þær undirtektir, sem ég hef heyrt viðvíkjandi því, hve þýðingarmikið það er að ala upp og manna húsmæðurnar tilvonandi. Það er orð í tíma talað og sannmæli, að framtíð þjóðarinnar veltur líklega á fáu meir en því, hvernig húsmæðurnar eru vaxnar sínu þýðingarmikla starfi, bæði hvað snertir uppeldi barna og fjármál heimilanna. Og út frá því vil ég vekja athygli á því, að húsmæðraskólalögin hafa núna nýlega gengið inn á það, að ríkið legði fram 3/4 af stofnkostnaðinum, en viðkomandi hérað ¼. Hins vegar ákveða húsmæðraskólal. skólunum ákveðnar rekstrartekjur frá ríkinu eftir nemendafjölda. Það mun láta nærri núna, að húsmæðraskóli, sem hefur 30 nemendur, - og það eru margir skólanna, og hefur 7 mánaða skólavist svo og 6 vikna námskeið að vorinu, hann fái með öllum uppbótum nálægt 40 þús. kr. frá ríkinu. Það, sem á vantar, þarf hann að fá á annan hátt. Það hafa skólarnir reynt að gera með því að knýja á sýslufélögin, sumir með því að hafa eitthvað upp úr húsakosti sínum til gistihúsahalds á sumrin og máske einhverjir með skólagjaldi frá nemendum. Nú vil ég vekja athygli á því hér, að ég tel alveg víst, að eftir því sem skilningur landsmanna vex á þýðingu þessara skóla, hljóti að koma fram krafa um, að ríkið reki þessa skóla. Og hvers vegna ætti ríkið ekki að reka þessa skóla eins og bændaskólana? Er starf húsmóðurinnar þeim mun þýðingarminna? Mér þykir ekki ólíklegt, að héruðin sýni vilja til verksins með því að greiða einhvern hluta stofnkostnaðar, svo sem verið hefur, en hins vegar má búast við, að ríkið verði að reka skólana sjálft, ekki sízt þegar þeim fjölgar, því að það gæti orðið þungbært fyrir sum héruðin að bera skólana uppi, þegar svæðið verður minna, sem að skólunum stendur. Menn verða að gera sér ljóst, að kennslukraftarnir við svona skóla verða alltaf að vera miklir vegna þess, hve verkleg kennsla er mikil. Það er gert ráð fyrir 13 skólum samkv. frv. og brtt. Ég vil benda á, að t. d. í Múlasýslunum báðum, og þar við mætti bæta A.-Skaftafellssýslu, er aðeins einn skóli. Ég veit ekki, hvað verður ofan á í framtíðinni. Ég hef orðið var við, að heppilegt væri talið að hafa skólana heldur stærri og færri. Sú skoðun hefur m. a. gert vart við sig vegna þess, að menn hafa fundið, að það þarf meira en húsakost og peninga til þess að reka skólana vel, það þarf líka hæfa skólastjóra og kennara. Þetta má náttúrlega kenna mönnum. Þó er nokkuð af þeim hæfileika meðfætt, og það er vandfenginn forstöðumaður og forstöðukona fyrir skóla. Þetta eru nú svona hugleiðingar um málið, en ég mun fyrir mitt leyti styðja að því, að frv. verði samþykkt tafarlaust, og það geri ég sérstaklega vegna þess, að mér finnst t. d. skólinn í N.-Þingeyjarsýslu svo vel undirbúinn, að vegna hans megi ekki draga lengur að samþykkja þetta frv. Og vel getur staðið svo á um fleiri.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Herra forseti. - Það er nú orðið það áliðið þessa þings, að þótt þessu málefni sé nú hreyft hér, þarf ekki að gera ráð fyrir, að það fái fullnaðarafgreiðslu að þessu sinni. Til þess er málið allt of seint fram borið, og það er þess eðlis, að það er ekki nema eðlilegt, að menn vilji kynna sér það vel og betur en með því að lesa það frv., sem fyrir liggur, og það, er því fylgir. Eigi að síður fannst okkur flm. þessa máls, sem unnið höfum að því ásamt hv. 11. landsk., rétt að bera það fram. Er það ekki eingöngu af því, að allmikil hreyfing er nú meðal þjóðarinnar um þetta mál. Vonir manna og þrár standa nú til þess, að lausn fáist á þessum málum. Það er þó ekki fyrir þær sakir einar, að menn óski svo eingöngu þeirra þæginda, sem það hefur í för með sér, ef hægt væri að koma raforkunni sem víðast meðal almennings, heldur og vegna hinnar brýnu nauðsynjar fyrir þjóðina að geta orðið þeirra hlunninda aðnjótandi, sem þessi undrakraftur hefur yfir að ráða, ef hann er tekinn í þjónustu mannanna. Þær till. og óskir, sem komið hafa fram af hálfu manna víðs vegar um landið, staðfesta þetta mjög rækilega, hve miklar vonir menn gera sér um, að hæstv.Alþ. leysi þetta mál og hafi forgöngu um að koma raforkunni út á meðal þjóðarinnar. Þó að vísu segja megi, að með flutningi þess, eins og nú er ástatt, verði ekki strax úr þessu bætt, vildi ég þó mega vona, að það gæti nokkuð greitt fyrir því, að úrslit fáist. Og eitt er víst, að hæstv.Alþ. getur ekki til lengdar skotizt undan þeirri skyldu að taka ákvörðun um það, hvaða leið það hugsar sér að velja, svo að þjóðin geti sem fyrst og á beztan hátt fengið raforkuna í sína þjónustu. Það er sannfæring mín, að af þeim málum, sem við nú fáumst við á Alþ., sé ekkert eitt mál, sem er eins þýðingarmikið að leyst verði með alþjóðarheill fyrir augum og raforkumálið. Svo miklir kostir fylgja því, ef hægt er að koma því meðal þjóðarinnar, svo mikill stuðningur og fyrirgreiðsla í störfum fólks, að það er ekkert eitt mál, sem grípur eins inn í alþjóðarhag og þetta, enda er það svo, að mörg önnur framfaramál þjóðarinnar byggjast á því, hvort þessi undrakraftur getur orðið alþjóðareign eða ekki. Og svo mikil þægindi fylgja raforkunni, að á þeim landssvæðum, sem út undan verða og ekki geta á neinn hátt bætt sér þetta, horfir til landauðnar, áður en langt um líður. Að þetta sé ekki sagt út í loftið, hvað gott sé að fá þetta afl í þjónustu mannanna, má bezt marka, ef litið er til staðreynda í sögu okkar eigin þjóðar, svo að ég ekki tali um, þegar litið er til framfara í sögu annarra þjóða. Þá sannar reynslan, að ég hef hér rétt að mæla, og ég er sannfærður um það, að strax og Íslendingar fá rafmagnið í sína þjónustu, þannig að alþjóð manna getur orðið þess aðnjótandi, munum við á þessu sviði ekki verða neinir eftirbátar annarra þjóða. Því að það má með sanni segja, að þegar Íslendingar hafa snúið sér með dugnaði að einhverjum verkefnum, hafa þeir ekki síður verið duglegir til slíkra framkvæmda en aðrar þjóðir. Og ég vil segja, að þegar litið er á okkar litlu þjóð og þá fátækt, sem hún hefur átt við að stríða, kemur í ljós, að þegar hún fékk nokkurt rúm og frelsi til athafna, hafa orðið meiri framfarir hjá henni en nokkurri þjóð annarri, ef tekið er tillit til fólksfjölda, að ég ekki tali um, ef litið er á efnahaginn. Í nóv. s. l. afhenti mþn. í raforkumálum hæstv.ríkisstj. frv. það, sem hér birtist nú ásamt grg., sem því fylgir. Hæstv. ríkisstj. hefur svo haft það til athugunar. Hv. 11. landsk., sem á sæti í mþn., fór til útlanda í erindum hæstv.ríkisstj., þegar langt var komið störfum, og gat því ekki tekið þátt í afgreiðslu málsins. Ég færði það í tal við hann, áður en við fluttum þetta frv., hvort hann gæti á það fallizt og verið flm. að því, og kvaðst hann mundu skila séráliti. Má vel vera, að hann hafi einhverja till. um það að gera, sem að einhverju leyti ekki er samhljóða þeirri till., sem við í meiri hl. n. flytjum. Er vitanlega ekkert við því að segja og engan veginn undarlegt, þar sem hann gat ekki tekið þátt í endanlegri afgreiðslu. Þá von vil ég þó láta í ljós til hans, að hann í áliti sínu fari ekki í bága við stefnu meiri hl. n. í höfuðatriðum. Það er auðvitað svo, að þessi smíði okkar getur staðið mjög til bóta. Mþn. hefði kosið að gera miklu betri grein fyrir þessu máli, og einkum hefðum við kosið að bera það fram miklu fyrr, ekki sízt vegna þess, hve mikill áhugi er meðal þjóðarinnar að fá lausn á þessu máli. Hins vegar höfðum við í mþn. enga möguleika á því að bera málið fram eða taka ákvarðanir um það, fyrr en við hefðum kynnt okkur nokkuð, hvað hér er um stórt fjárhagsmál að ræða, ef raforkan ætti að verða svo að kalla alþjóðareign. Fyrir því urðu að fara fram miklar mælingar mjög víða. Forstöðumaður rafmagnseftirlitsins beitti sér eftir beztu getu og þeim mönnum, sem hann hefur á að skipa, til að fá mælingar gerðar sem víðast um landið, til þess að ná nokkru yfirliti um það, hvað þetta mundi kosta, auðvitað miðað við núverandi tíma. Í grg. er gefin nokkur hugmynd um þann kostnað, en auðvitað getur það tekið breyt., þar sem þetta er meira og minna skyndiáætlun. Auðvitað væntir maður þess, að hagstæðari tímar breyti þessu öllu, þannig að þetta kosti miklu minna, þegar til framkvæmda kemur. Viðvíkjandi því atriði, að hæstv. samgmrh. hefur ekki séð sér fært að hreyfa þessu máli nú, vil ég segja, að það er ekki nema eðlilegt. Þessi hæstv.ríkisstj. tók við fyrir ekki löngu og hefur haft allt öðrum störfum að gegna, sem nauðsynlega þurfti að vinda bráðan bug að. Þar að auki má vera, að hæstv.ríkisstj. hafi kosið till. frá minni hl. n. Ég vil aðeins vænta þess, að hæstv. samgmrh. og hæstv.ríkisstj. geri þær einar till. í þessu máli og hafi það eitt sjónarmið, sem alþjóð manna er fyrir beztu, og þetta mál verði ekki afgreitt á þann hátt, að stundarhagsmunir máske nokkurs hluta þjóðarinnar verði þar látnir ráða um, í hvaða búningi það verður. Eitt verkefni þessarar n. var að gera till. um tekjuöflun. Ég veit, að hv.þdm. geta séð, að ógerningur var fyrir n. að gera nokkrar till. í þá átt, sem neitt um munaði, nema hún kynnti sér fyrst, hvað slíkar framkvæmdir mundu kosta mikla fjármuni. Nú hefur n. ekki nema að takmörkuðu leyti gert till. um þetta, þrátt fyrir það, að víðtæk bráðabirgðaáætlun hefur verið gerð, og stafar það af því, að enn er óleyst það, sem höfuðmáli skiptir, hvaða leið verður valin til að leysa þetta mál. Á ríkið að annast aðalforgönguna að öllu leyti, eða er ætlazt til, að sveitarfélög, einstök félög eða einstaklingar annist þessar framkvæmdir? Eins og að líkum lætur, skiptir það mjög miklu máli, hvað ofan á verður í þessum efnum, hvað ríkið sjálft þarf að færast í fang í þessu skyni. Enn sem komið er, hefur raunar ekkert að kalla verið gert í þessu máli, án þess að ríkið hafi staðið á bak við, ekki þannig, að það hafi beint lagt fram fjármuni, heldur gengið í ábyrgð fyrir því nær öllum framkvæmdum, sem verulega hefur kveðið að. Ef litið er nú til þeirra aðstæðna, sem við höfum til þessara framkvæmda, og litið er enn fremur á till., sem hafa verið um þessar framkvæmdir meðal annarra minni þjóða, þá ætti tæpast að geta komið til greina nema ein aðferð hjá okkur, þ. e. að ríkið annist eitt framkvæmdir, þannig að það hafi alveg forgönguna. Auðvitað er æskilegt og gott eitt um það að segja, að bæði einstaklingar og félög, hvort heldur eru sveitarfélög eða önnur félög, taki höndum saman um fyrirgreiðslu málsins. En ríkið sjálft á að annast framkvæmdirnar. Ég er ekki í vafa um, að það hentar bezt hjá okkur. Ég rökstyð það með því fyrst og fremst, að ef samræmi og eðlileg stjórn á að vera í þessu máli, verður það að vera ein stjórn. Hún verður áreiðanlega bezt og ódýrust, og með því móti einu er það tryggt, að ætíð verði haft í huga, hvað hentar bezt hverjum framkvæmdum á hverjum stað, og þá þarf ekki að óttast, að aðrir grípi inn í og hafi pólitísk áhrif á þær. Fjár, sem þarf til þessara framkvæmda, verður bezt aflað og á ódýrastan hátt með forgöngu ríkisins. Það er auðveldara að fá lán til langs tíma með því, að ríkið standi að baki þeim en einstaklingar eða félög, sem mundu alls ekki fá þessa fjármuni, nema ríkið stæði á bak við þá. Frá þessu sjónarmiði er því áreiðanlega heppilegast og bezt, að ríkið hafi þessar framkvæmdir. Þá er annað, sem er ekki lítið atriði við framkvæmd málsins, en það er tilhögunin, sem höfð mundi við hinar ýmsu virkjanir um landið. Ef ríkið á að annast þessar virkjanir, þá getur það ekki haft þar annað í huga en að þær komi sem fyrst að notum, verði gerðar á sem hagkvæmastan hátt og með það fyrir augum að geta komið sem fyrst að gagni og sem mestu gagni, og geta þá engir einstaklingar eða félög haft truflandi áhrif á, hvernig það er leyst af hendi. Það verður aldrei öryggi um slíkt, nema ríkið sé húsbóndi þar yfir. Þetta er stórkostlegt atriði. Þurfum við í því efni ekki annað en að skírskota til reynslu okkar. Ef einstök sveitarfélög eða félög einstakra manna eiga að annast þetta, getur það aldrei orðið með annað fyrir augum en að það verði á sem hagkvæmastan hátt fyrir þá fáu menn, sem framkvæmdanna eiga að njóta, sem eru þá á mjög afmörkuðu svæði. Það er hvorki hægt að gera ráð fyrir, að þeir hafi fjárráð til þess né heldur hvöt til þess að leysa verkið af hendi með annað sjónarmið, m. a. vegna þess, að þeir vita ekki, nema aðrir kynnu að grípa þar inn í og í nálægum héruðum komi einhverjar framkvæmdir, sem gætu haft áhrif á þeirra virkjun, sem gæti orðið þeim til tjóns. Er þar nokkuð hægt að skírskota til þess, sem hefur gerzt. Þær virkjanir, sem gerðar hafa verið á Suðurlandi, hafa verið gerðar með þetta fyrir augum, og þarf engan að undra. Sama er að segja um það, sem gerzt hefur norðan lands og yfirleitt annars staðar á landinu. Öðru máli væri að gegna, ef ríkið annaðist þessar framkvæmdir eitt, því að það getur haft þegar í byrjun heildarskipunina í huga, og er þá vitanlega haft það sjónarmið, þegar framkvæmdirnar eru gerðar, að þær séu, þegar á allt er litið, hagkvæmastar, og mundi þar vera sameinað öryggi í framkvæmd og einfaldleiki, sem hefði það í för með sér, að virkjanirnar yrðu bæði ódýrari og á allan hátt öruggari fyrir þá, sem þeirra eiga að njóta og jafnframt gert fyrir framtíðinni um leið, sem auðvitað er ákaflega þýðingarmikið. Við höfum að vísu ekki mikla reynslu að byggja á í þessu efni. Þó má hér minna á aðrar framkvæmdir, sem eru ekki ósvipaðar, en það eru símalagningarnar. Ég held, að það detti engum í hug af þeim, sem til þekkja, að efast um, að það hafi verið vel ráðið, að ríkið sjálft skyldi taka að sér að annast þær framkvæmdir, og ég held, að enginn muni leyfa sér að segja nú, að það hafi verið miður ráðið, að ríkið gerði það heldur en einstaklingar eða sveitar- og bæjarfélög. Það er alveg víst, að nú er síminn kominn svo vítt um sveitir landsins sem hann er, vegna þess að það er ríkið, sem hefur annazt þær framkvæmdir. Þegar sú löggjöf var sett, voru uppi skoðanir um það, að einstaklingar og félög ættu að fá leyfi til að annast þessar framkvæmdir. Því var mjög móltmælt með veigamiklum og sterkum rökum og sýnt fram á, hversu það væri á allan hátt öruggara, að ríkið sæi um þessar framkvæmdir, eins og reynslan hefur nú staðfest. En fyrst reynslan varð þessi um símann, hversu miklu meiri ástæða mundi þá ekki vera til þess, að ríkið hefði á hendi jafnstórkostlegar framkvæmdir og þær, sem hér er um að ræða, það held ég þurfi ekki að deila um. Þess er líka að gæta, að því meira, sem kemur af þessum fyrirtækjum hjá bæjar- og sveitarfélögum og öðrum félagsskap, því torveldara verður fyrir ríkið, þegar það að lokum mundi telja sig knúið til að taka málin í sínar hendur, því að það er enginn vafi, að það getur ekki liðið á löngu, þangað til það verður gert. Það verður kannske hægt nokkra stund, en þegar til lengdar lætur, mun mönnum ekki haldast það uppi. Mér dettur ekki í hug að halda, að þeir, sem staðið hafa fyrir þeim virkjunum, hefðu ekki viljað, að fleiri hefðu orðið raforkunnar aðnjótandi en enn hefur orðið, en ekki finnst mér fýsilegt fyrir landsmenn, ef ætti að haga tilvonandi rafvirkjunum á svipaðan hátt og gert hefur verið fram að þessu. Inni í miðri Árnessýslu, við Sogið, er virkjun, sem gerð var fyrir 10–11 árum. Oft hefur verið freistað að fá raforku leidda til kauptúnanna í sýslunni, sem eru í nokkurra kílómetra fjarlægð, en engu fengizt áorkað. Íbúar héraðsins, sem sjá til Sogsins, fá að horfa á ljósadýrðina á þessum stað, við orkuverið, en einn bær hefur fengið raforku, sá, sem stendur rétt við stöðina. Þó er liðið þetta langt, síðan rafveitan var gerð. Mér dettur ekki í hug að segja, að Reykvíkingar vildu ekki gjarnan greiða fyrir því, að íbúar þessa héraðs fengju raforku, en hver sig sjálfan metur mest. Þeir hafa öðrum hnöppum að hneppa og meira en nóg með sig. Hér í Reykjavík er stórkostlegur skortur á raforku. Þegar viðbótin var gerð, þá var meira en nóg við hana að gera hér í Reykjavík. Það fylgir þessum undrakrafti, að undir eins og farið er að nota hann, vex notkunin stórkostlega og miklu meira en nokkurn mann hefði dreymt um, að mundi verða. Það er því víst, að sú reynsla, sem við höfum fengið, bendir ákveðið í eina átt. En eins og ég áður sagði, höfum við ekki sjálfir mikla reynslu í þessum málum. Það væri því ekki úr vegi að líta til annarra þjóða, hvernig farið hefur með þessi mál þar, og reyna að nota okkur það, sem þar hefur reynzt bezt og bezt á við hjá okkur, en sleppa hinu, sem miður fer. Ef litið er til Norðmanna, þá er það svo, að einstök félög höfðu þar framkvæmdir um virkjanirnar. En eftir því, sem stundir liðu, kom í ljós, að þetta var gersamlega ófullnægjandi fyrir þjóðina, enda fór það svo, að í seinni tíð var ríkið farið að láta þessi mál sig mjög miklu varða. Um Danmörku er það að segja, að þar annast ríkið framkvæmdirnar á vissan hátt og hefur þar mikil afskipti. Í Bretlandi hefur ríkið ekki annazt virkjanirnar, heldur félög og einstaklingar, en í seinni tíð hefur það sýnt sig, að þjóðin hefur ekki sætt sig við þá löggjöf, sem gilt hefur í þessum málum. Ég hef fyrir satt, að nú séu um það bil að komast í framkvæmd stórfelldar framkvæmdir, sem ríkið stendur að sjálft og ætlar með því móti að koma raforkunni út meðal almennings. Ríkisvaldið í Bretlandi er nú þegar búið að taka í sínar hendur svo mikil ráð í þessum málum, að það ræður ekki aðeins, hvar orkuverin eru byggð, heldur hvernig þau eru byggð. Það getur fyrirskipað, að gamlar orkustöðvar, sem fyrir eru, verði lagðar niður og þeirri starfsemi hætt, ef það kemur sér betur fyrir nýja orkuverið, og í seinni tíð hafa Bretar lagt stórkostlega fjármuni fram til að auka raforkuna í landinu og koma henni út meðal þjóðarinnar. Þá vita menn nokkur deili á, hvað gerzt hefur í Ameríku í þessum efnum, sérstaklega í seinni tíð, hvað ríkið hefur látið til sín taka bæði að auka orkuna og koma henni út meðal fólksins. Þá vita menn, hvað Rússar hafa gert, síðan sovétstjórnin komst þar til valda. Þar hefur líklega verið reist í seinni tíð langstærsta orkuver heimsins og dreift orku til fólks sennilega meira og á skemmri tíma en nokkurs staðar annars staðar, a. m. k. þangað til fram á síðari ár, ég skal ekki segja, að það sé miðað við það, sem gerzt hefur á síðari árum í Ameríku, en til síðari ára hefur engin þjóð í heimi gert eins mikið í þessu efni og Rússar. Í Þýzkalandi er það svo, að þar eru fyrirtækin eign bæjar- og sveitarfélaga og félaga einstakra manna, en ríkisvaldið hefur nokkuð mikinn rétt, það getur fyrirskipað þar um öll mál og gert sig gildandi um það, sem það vill, og þar eru ákvæðin svo afleiðingarík, að ef þessi fyrirtæki einstaklinganna verða ekki við óskum ríkisvaldsins, getur það tekið fyrirtækin af þeim og afhent þau öðrum, sem vill fullnægja þeim óskum, sem ríkisvaldið setur fram. Ég veit ekki, hvort okkur Íslendingum væri æskilegt að fara þannig að, a. m. k. hafa Íslendingar ekki talið slíka stjórnarháttu sérstaklega æskilega, svo að ég geri ráð fyrir, að okkur mundu ekki henta svo rammar skorður. Þykkjur okkar fara eftir öðrum leiðum, og tel ég það farsælla og heppilegra. Þá vita menn um eina þjóð, frændþjóð okkar, sem okkur er á margan hátt skyldust og kannske er einna mest af að læra í þessu efni, en það eru Svíar. Einstök bæjar- og sveitarfélög höfðu annazt þessar framkvæmdir, og félög einstakra manna að nokkru leyti. Það kom þar í ljós sem annars staðar, að þjóðin var mjög óánægð með það fyrirkomulag og þótti seinagangur á hlutunum. Ríkið hefur frá fyrstu tíð látið þessi mál sig miklu skipta. Þó hefur í seinni tíð verið sérstaklega mikið að því unnið, að ríkið hafi sem allra mest yfirráð um þessar framkvæmdir, og Svíar hafa gert meira en aðrar nágrannaþjóðir okkar, eftir því sem ég bezt veit, til að tryggja, að ríkið eitt hafi þessar framkvæmdir, og í seinni tíð hefur sænska ríkið gert gangskör að því að kaupa vatnsafl til að tryggja, að ríkið hafi möguleika til vatnsvirkjunar, gert sérstakar ráðstafanir og lagt af mörkum mikið fé til að framleiða raforku og leiða hana út meðal þjóðarinnar, en eins og hv.þm. þekkja ekki síður en ég, þá eru Svíar um margt hin merkasta menningarþjóð, atorkusöm og ráðdeildarsöm og hyggin í framkvæmdum sínum, og ég held, að það væri ekki úrhættis fyrir okkur Íslendinga að taka þá okkur til fyrirmyndar um margt, og þá ekki sízt í þessum málum, af því líka, að það stendur svipað á um þessar framkvæmdir, og eftir minni meiningu geta þær ekki annað en farið verr úr hendi og ekki komizt hjá meiri og minni mistökum, ef ríkið hefur þar ekki algerlega forystuna. Og það verður áreiðanlega langfyrst, sem raforkan getur orðið almenningseign, ef ríkið annast framkvæmdirnar, og með því móti verða þær ódýrastar og haganlegast gerðar. Það hefur aðeins bryddað á þeirri skoðun í seinni tíð, að Íslendingar ættu að byggja framtíð sína fyrst og fremst á sjávarútvegi, en það mundi minna máli skipta, hvað liði annarri starfsemi í landinu. Við getum tæplega gert ráð fyrir, a. m. k. kem ég ekki auga á það, að við verðum mikil iðnaðarþjóð. Ber margt til þess, ekki sízt hvernig lega landsins er, þó að fjarlægðirnar séu alltaf að styttast með aukinni tækni. En við erum líka það smáir bæði að fjárhagsgetu og mannfjölda, að við getum tæplega búizt við, að við getum látið þar mikið til okkar taka á heimsmarkaðinum, þegar við þurfum að keppa við milljónaþjóðir. Ég held, að við eigum að byggja á þeim höfuðatvinnugreinum, sem við höfum stundað, síðan landið byggðist, sjávarútvegi og landbúnaði. Það er fjarri mér að gera lítið úr þýðingu sjávarútvegsins, til þess er of augljóst, hvað hann hefur lagt mikið af mörkum til þjóðarbúsins. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að ekki ættum við að haga okkar þjóðarháttum þannig, að fólkið flyttist sem mest að sjónum og landbúnaður væri aðeins stundaður með það fyrir augum að fá allra brýnustu nauðsynjar til innanlandsneyzlu. Ég teldi það í mesta máta óskynsamlegt. Ég held, að þeir, sem vilja stuðla að því, að slík breyting komist á, geri sér ekki nægilega ljósa grein fyrir því, hvað það gæti orðið örlagaríkt fyrir íslenzku þjóðina. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið það frá því, að ég fór að gefa gætur að þjóðmálum og afkomu þjóðarinnar, að svo bezt vegni okkur í þessu landi og öryggi þjóðarinnar sé bezt borgið, að þessir tveir atvinnuvegir séu báðir sem sterkastir, landbúnaður og sjávarútvegur. Fiskimiðin við Ísland eru góð og mikil gullnáma, en allt eyðist, sem af er tekið, segir íslenzkur málsháttur. Reynslan er búin að staðfesta, að þannig er líka ástatt um fiskimið okkar, þótt góð séu og auðug. Fyrir fyrri heimsstyrjöldina var svo komið, að upp voru urin fiskimiðin hér við land. Í byrjun núverandi styrjaldar var sama að koma í ljós. Mér segja menn, sem hafa stundað fiskiveiðar hér við land á togurum, að á sum mið komi alls ekki eins mikill fiskur og var hér áður og sum séu með öllu upp urin. Þetta bendir til þess, að veiðiaðferðirnar eyði gersamlega fiskimiðin. Við getum líka gert ráð fyrir, að að lokinni þessari styrjöld verðum við ekki einir um fiskimið okkar. Útlendingar, sem hér voru áður, munu leita hingað aftur og hefja veiðar á ný. Þeir munu beita nýjum skipum eins og þeir telja sér bezt henta og telja sér mesta hagnaðarvon að án tillits til okkar ástæðna. Þegar þeir koma hingað með sín stóru, mörgu og nýju vélskip, sem þeir hafa byggt í þessari styrjöld og eru tilbúin til veiða hvenær sem færi gefur og hvenær sem styrjöldin leyfir þeim að gera það, þá er hætt við, að sæki í sama horfið um fiskigengd hér við land. Þetta verðum við að horfast í augu við, og svo er annað, sem við verðum líka að hafa í huga, en það er það, að enginn veit fyrir fram, hvernig markaðsmöguleikarnir verða, þegar frá líður, fyrir þessar vörur. Eitt er enn ótalið, sem ætíð getur verið yfirvofandi og enginn veit fyrr en á dynur, en það eru ísaárin. Og þótt að vísu öll tækni sé nú svo miklu meiri, svo að gera megi sér von um, að menn geti í framtíðinni oftast sótt sjó og aflað, þá geta ísaárin samt orðið til þess, að afli minnki stórkostlega. Ég held því, að allir ættu að vera sammála um, að hyggilegast sé fyrir okkur að haga svo störfum þjóðarinnar, að við stundum bæði landbúnað og fiskveiðar. Það er því áreiðanlegt, að þetta mál, sem hér er um að ræða, hefur ekki eingöngu þýðingu fyrir sjávarútveginn og það, sem af honum leiðir beint og óbeint, heldur hefur það líka þá þýðingu, að starfsemi öll í sveitunum verður auðveldari og tryggir afkomu þess fólks, sem þar starfar. Það er því allra hluta vegna ófært annað en afgreiða þetta mál með hag alþjóðar fyrir augum. En þó að ég setji þetta fram, þá dettur mér ekki í hug, að menn vilji haga undirbúningi og framkvæmd málsins með neitt annað fyrir augum en alþjóðarhag, en þó þarf allrar varfærni að gæta í slíku máli sem þessu. Þegar ákvarðanir hafa verið teknar um, á hvern veg þetta mál skuli verða leyst, þá kemur næst til að sjá fyrir fjármunum til framkvæmdanna. Þá er það vitaskuld, að það verður þessi ákvörðun, hvort ríkið skuli sjá um það eða öðruvísi farið að, sem mest hefur að segja. Við, sem starfað höfum í mþn. um þetta mál, munum á sínum tíma, þegar við sjáum, hvað ofan á verður á Alþingi um stefnu þessa máls, leggja fram frekari till. um fjáröflun og fyrirgreiðslu í því efni. Ég vil svo láta máli mínu lokið, því að ég sé ekki ástæðu til að rekja grg. frv., því að ég veit, að hv.þm. hafa kynnt sér hana. Vil ég að lokum láta í ljós þá ósk af hálfu okkar flm., að stj. og þing megi bera gæfu til að afgr. þetta mál á þann hátt, að þjóðin megi í bráð og lengd njóta sem mests góðs af.

Sigurður Thoroddsen Herra forseti. - Eins og hv.l.þm. Árn. tók fram, átti ég sæti í mþn. í rafmagnsmálum, tók þar sæti, eftir að Alþingi hafði samþ. ályktun þess efnis, að þar skyldi bæta við manni frá Sósfl. Þessi ályktun var gerð 4. sept. 1942. N. átti að gera till. um fjáröflun til raforkuframkvæmda í því skyni að koma raforku til ljósa, suðu, hita og iðnrekstrar um allar byggðir landsins á sem skemmstum tíma. Þegar Sósfl. átti þess kost að tilnefna mann, þótti honum rétt að taka því, þó að hann liti svo á, að það væru fjarstæðukenndir draumórar að ætla sér að koma nægilegri raforku til suðu og hitunar um allar byggðir landsins. Flokkurinn taldi það enn fremur óeðlilegt, að aflað væri fjár til þessara framkvæmda sérstaklega, - framkvæmda, sem vitað er, að þurfa að fylgja annarri þróun í atvinnulífi landsmanna og væru henni svo nátengdar, að ekki má gera þar upp á milli. Loks leit flokkurinn svo á, að ekki næði nokkurri átt að ætla að binda verð raforkunnar, eins og segir í till., þannig að raforka verði ekki seld hærra verði í sveitum og dreifbýli en í stærstu kaupstöðum. Það er vitað, hve miklu hagkvæmari dreifing orkunnar er í þéttbýli en í dreifbýli, og því segin saga, ef farin væri þessi verðjöfnunarleið, að hér væri um nýjan milljónaskatt á kaupstaðabúa að ræða, skatt, sem mundi stuðla að því að viðhalda því óheppilega skipulagi, sem er á landbúnaði vorum. Ný styrkjapólitík í stað raunhæfra aðgerða, sem gerðu landbúnaðinn arðbæran fyrir þjóðina. Þegar ég tók sæti í n., hafði hún haldið allmarga fundi. Hafði hún lagt það niður fyrir sér, að starfssviði hennar væri of þröngur stakkur skorinn og „að nauðsynlegt væri“, eins og segir í áliti meiri hlutans, „að taka raforkumál landsins í heild til athugunar og gera sér grein fyrir því, á hvern hátt mundi hagkvæmast að fullnægja raforkuþörf þjóðarinnar og hversu mikill kostnaður yrði við þær framkvæmdir“. Þessi atriði gat ég fyrir mitt leyti fallizt á líka, þar sem mér var ljós bæði hin brýna þörf á endurskoðun löggjafar vorrar um raforkumál og hitt, að fróðlegt væri að hafa einhverja hugmynd um kostnað við framkvæmdir þær, sem hér var um að ræða. Um það, að n. gæti gert sér grein fyrir því með nokkurri vissu, á hvern hátt mundi hagkvæmast að fullnægja raforkuþörf þjóðarinnar, var ég vantrúaðri á en sumir aðrir, þar sem mér var ljóst, að á undan þeirri vissu hlytu að fara ýtarlegar rannsóknir, sem mundu taka langan tíma og kosta ærið fé og fyrirhöfn. Í þessu skyni hafði n. kosið undirnefnd til þess að semja uppkast að heildarlöggjöf um raforkumálin og enn fremur látið hefja samningu bráðabirgðaáætlana um ýmsar rafveitur. Bráðabirgðaáætlanir þessar fylgja nál. meiri hlutans, og mun ég vísa til þeirra hér. Eins og hv. fyrri þm. Árn. sagði, tók ég vegna fjarvistar ekki þátt í störfum n. síðasta mánuðinn, sem hún starfaði, en á þeim tíma hraðaði hún svo störfum sínum, að hún lauk við samningu frv. til raforkul. og skilaði áliti sínu. Hafði þetta frv. ekki verið rætt í n., áður en ég fór af landi burt þann 27. okt., og af bókunum n. sést, að það hefur aðeins verið rætt á nokkrum fundum, og má virða flýtinn meiri hl. n. til vorkunnar, að illa hefur tekizt með frv., af hverju svo sem hann hefur stafað. Meðan ég starfaði í n., skrifaði n. umsögn til ríkisstj. um Reykjanesrafveituna. Þar segir m. a. svo: „... Raforkumálan. lítur svo á, að réttast og heppilegast sé, að ríkið geri þessa rafveitu og annist rekstur hennar. Er n. þeirrar skoðunar, að óhjákvæmilegt sé, að raforkuvinnsla og orkuflutningur til almenningsþarfa í framtíðinni verði rekin af ríkinu. Myndu þær framkvæmdir verða með þeim hætti, að ríkið byggði allar meiri háttar raforkustöðvar, legði aðalháspennulínur og byggði aðalspennistöðvar, sem þarf til að fullnægja raforkuþörf almennings. Mun n. í till. sínum um framkvæmdir í raforkumálum landsins í framtíðinni leggja til, að fylgja beri þessari grundvallarreglu. N. telur því rétt, að ríkið leggi háspennulínuna til Keflavíkur, byggi aðalspennistöðvar og selji orkuna frá þeim. Íbúar hlutaðeigandi hreppa kosti innansveitarkerfin...“. Af efni þessa kafla bréfsins verður ekki ráðið annað en það sé ætlun n., að ríkið taki að sér vinnslu á raforku handa íbúum landsins og flutning orkunnar milli héraða og landshluta. Hins vegar beri sveitar- og bæjarfélögum að kosta og reka „innansveitarkerfin“. Leit ég á þeim tíma á þetta sem eins konar stefnuyfirlýsingu n. og gat þá samþ. hana að öðru leyti en því, að ég hafði þá ekki gert upp við mig, hvort raforkuvinnsla og orkuflutningur skyldi heldur rekinn af ríkinu eða bæjar- og sveitarfélögum, eftir því hvað betur hentaði í hvert skipti, sbr. eftirfarandi bókun í fundargerðabók n. Um þessa málsgrein í bréfinu: „Er n. þeirrar skoðunar, að óhjákvæmilegt sé, að raforkuvinnsla og orkuflutningur til almenningsþarfa verði rekin af ríkinu“, lét ég bóka eftirfarandi fyrirvara: „Ég tel sjálfsagt, að raforkuvinnsla og orkuflutningur til almenningsþarfa í framtíðinni verði í eigu þess opinbera og rekin af því, ríkinu eða bæjar- og sveitarfélögum eftir því, hvað betur hentar í hvert skipti“. Eftir þetta, eða nú, hef ég þó gert upp við mig, eins og ég mun frekar víkja að síðar, að í framtíðinni muni það yfirleitt verða flestum héruðum ofviða að standa undir þeim miklu framkvæmdum, sem hljóta að verða á sviði rafmagnsmálanna, hvað orkuvinnslu og orkuflutning milli héraða snertir, og ekki verði komizt hjá afskiptum ríkisins af þeim hlutum. Hins vegar lít ég svo á, að þeim kaupstöðum og héruðum, sem hafizt hafa handa á þessu sviði, eigi að vera opin leið til að hafa þetta í sínum höndum, að svo miklu leyti, sem það kemur ekki í bága við heildarhag þjóðarinnar. Hvað viðvíkur innansveitarkerfunum eða dreifingu orkunnar til notenda innan héraða, tel ég enn sjálfsagt, að hún sé í höndum héraðanna sjálfra, kostuð og rekin af þeim, með þeirri breytingu þó, er nú skal greina. Þar sem mér er ljós hin brýna nauðsyn þess að sjá væntanlegum byggðahverfum til sveita og ýmsum sveita- og sjávarþorpum fyrir raforku, en geng þess hins vegar ekki dulinn, að þessir staðir verða ekki einfærir að standa undir þeim kostnaði, sem slíkt hefur í för með sér, þá tel ég óumflýjanlegt, að ríkið hlaupi þar að einhverju leyti undir bagga. Mun ég víkja að þessu nánar síðar. Þegar ég kom heim úr utanför minni og tók að kynna mér nál. meiri hl. og frv. það til raforkul., sem hann hafði samið, varð mér það strax ljóst, að ég gat ekki fylgt meiri hlutanum að málum. Er frv. svo flausturslegt og bar svo mikinn keim vanþekkingar á efnum þeim, sem um er fjallað, að auðséð var, að vart hafði verið leitað til manna með sérþekkingu á þessum málum. Við athugun á bókunum n. kom líka í ljós, að svo hafði ekki verið gert. Átti ég þá tal við forstjóra Rafmagnseftirlits ríkisins um frv., og tjáði hann mér, að hann væri frv. ósammála að mestu leyti og gæti hann alls ekki mælt með samþ. þess. Kvaðst hann hafa í fórum sínum frv. um sama efni, er hann væri að ljúka við og mundi síðan senda ríkisstj. Fyrir góðvild forstjórans og af samtölum við hann hefur mér gefizt kostur á að kynnast efni þessa frv., sem ég í öllum aðalatriðum get fallizt á. Er frv. það í öllu heilsteyptara og betur undirbyggt en frv. nefndarmeirihl. Þar sem mér er ljóst, að ég hef hér á undan tekið alldjúpt í árinni í dómum mínum um nál. meiri hl., skal ég nú reyna að finna þeim orðum mínum stað og rökstyðja þau. Ég skal þó taka það fram, eins og ég hef bent á áður, að ég er sammála nefndarmeirihl. í því meginatriði, að raforkuvinnsla og orkuflutningur um landið eigi í framtíðinni að vera í höndum ríkisins. Ég get fallizt á þá till. meiri hlutans, að ríkinu verði í framtíðinni áskilinn réttur til að reisa og reka orkuver, sem fara fram úr tiltekinni stærð, og að rafveitur ríkisins verði settar á stofn til að annast þá orkuvinnslu og orkuflutning frá orkuverunum, vegna þess að ég veit, að á því sviði eru stórfelld verkefni fyrir hendi, verkefni, sem taka langt út yfir sérhagsmuni einstakra héraða. Ég veit líka, að heppileg úrlausn þeirra verkefna verður ekki tryggð nema heildarskipan sé á þeim málum, þar sem fullt tillit er tekið til alþjóðarhagsmuna, en slíkt er varla framkvæmanlegt af öðrum aðila en ríkinu. Till. um rafveitur ríkisins er raunar ekki ný. Í gildi eru heimildarl. um stofnun þeirra. En meiri hlutinn hefur gert allverulegar breytingar á þeim, og um þær breytingar má segja, eins og um frv. meiri hl. yfirleitt: Hér er á ferðinni margt nýtt og sumt gott, en hið nýja er ekki gott, og hið góða er ekki nýtt. Ein aðalnýjungin í frv. n. um rafveitur ríkisins er sú, að þær annist ekki aðeins vinnslu raforkunnar og flutning hennar frá orkuveri til héraðanna, eftir aðallínum, heldur hafi þær líka á hendi dreifingu orkunnar innan héraða og smásölu á henni til neytenda, sbr. byrjun 5. gr. frv.: „Engum nema rafveitum ríkisins er heimilt að selja raforku“. Auk þess sem ég tel þetta mjög misráðið, enda er það eitt af aðalágreiningsefnum mínum við meiri hlutann, get ég ekki látið hjá líða að benda á það misræmi, sem er milli þessa atriðis í álitinu og umsagnar n. um Reykjanesrafveituna, sem ég hef getið um áður, enda er mér ekki grunlaust, að hér vaki fyrir meiri hlutanum, eða hluta hans, annarlegur tilgangur, sem ekki er látinn uppi og ekki miðar að því að tryggja almenningshagsmuni í þessum málum, og mun ég rekja það síðar. Það má heita, að allar rafveitur til almenningsþarfa, sem nú eru starfandi í landinu, séu í eigu bæjar- og sveitarfélaga og reknar af þeim. Enn er ekki um að ræða nema rafveitur í kaupstöðum og kauptúnum, og það hefur komið af sjálfu sér, að bæjarstjórnir í kaupstöðunum og sveitarstjórnir í kauptúnunum, sem mörg eru hreppar út af fyrir sig, hafa tekizt á hendur lausn þess verkefnis að veita raforku um kaupstaðinn eða kauptúnið. Meðan þessar rafveitur eru smáar og þeim nægir sú orka, sem þær geta unnið í smáum orkuverum heima fyrir, hver um sig, hefur verið eðlilegast, að þær önnuðust sjálfar orkuvinnsluna, eins og raun hefur orðið á; þessir aðilar hafa átt orkuverin og rekið þau. En þegar þar að kemur, að þeim nægir ekki lengur sú orka og þeim er nauðugur einn kostur að sækja hana lengra, þá skapast slík verkefni um vinnslu og flutning orkunnar, sem verður þessum aðilum allajafna um megn. Eftir íslenzkum staðháttum þurfa þessir aðilar víðast hvar að standa saman um stór orkuver. Hér þarf því nýr aðili að koma til, og engum stendur það nær en ríkinu. En þó að ríkið taki að sér að reisa þessi stóru orkuver og flytja orkuna frá þeim til kaupstaða og kauptúna, þá er ekki þar með sagt, að ástæða sé til þess, að það fari að seilast út fyrir sinn verkahring í þessum efnum og taki úr höndum bæjar- og sveitarfélaganna það verkefni, sem þau hafa haft til þessa og hafa að mínu áliti bezt skilyrði til að leysa af hendi á hagkvæman hátt fyrir íbúana, nefnilega að dreifa orkunni meðal þeirra. Það hefur að vísu hvarflað að meiri hl. n., að það væri hæpið að taka þetta algerlega úr höndum bæjar- og sveitarfélaga, og hefur hann því sett í frv. sitt undanþáguákvæði um heimild handa kaupstað, kauptúni eða héraði til þess að hafa dreifingu raforku í sínum höndum á svæði sínu. En einnig hér hafa meiri hlutanum verið mislagðar hendur. Í 6. gr. segir: „... og skal þeim (þ. e. kaupstað, kauptúni eða héraði) þá seld raforkan frá rafveitum ríkisins að frádregnum afslætti, sem raforkumálastjóri telur nægan til þess að annast dreifingarkostnaðinn innan svæðisins“. Ég legg mig ekki niður við að gagnrýna orðalagið, held mér aðeins að því, sem virðist vera efni greinarinnar, og get þá ekki varizt því, að það hvarfli að mér, að hér sé fremur byggt á þekkingu og reynslu á verzlun t. d. með tóbak eða mjólk heldur en kunnugleika á rekstri rafveitna. Verzlun með raforku er í eðli sínu mjög frábrugðin verzlun með þær vörur, sem ég nú nefndi. Til fullnustu er alllangt mál að gera grein fyrir þeim mun, enda er ég fyrir mitt leyti varla fær um það, en ég skal þó nefna nokkur atriði til skýringar. Vinnsla og notkun raforku haldast alltaf í hendur og fara fram samtímis. Verður því alveg sérstakt og einkar náið samband milli framleiðanda og neytanda, sem m. a. kemur fram í því, að kaupendur raforkunnar ráða á hverjum tíma yfir því, hve mikil framleiðslan er, eða eins og sagt er í daglegu tali, hve álagið er mikið. Eftir að framleiðandinn hefur opnað viðskiptasamband sitt við notendur raforkunnar, fær hann litlu eða engu ráðið um álagið, nema að því leyti, sem hann óbeint getur haft áhrif í þá átt að skapa viðleitni hjá neytanda til þess að haga rafmagnsnotkun sinni á þennan eða hinn veginn. Helzta leið framleiðandans til þessara áhrifa er rafmagnsgjaldskrárnar, en þær eru einmitt mjög mismunandi og margbrotnar. Er þá komið að öðru atriði, sem nefna má í þessu sambandi. Sama tegund vindla eða sama tegund mjólkurafurða er seld sama verðinu án tillits til þess, hvar, hvenær eða hvernig varan er notuð. Þetta gildir aftur á móti ekki við sölu á raforku. Þar hefur þótt og mun framvegis ekki verða komizt hjá því að selja sömu vöruna, raforkuna, misjöfnu verði, eftir því til hvers hún er notuð og á hvaða tíma. Kemur þetta m. a. af hinum nánu tengslum milli vinnslu og notkunar orkunnar. Má í þessu sambandi minna á þann mun, sem er á ýmsum orkuverum eftir staðháttum. Sum orkuver hafa enga aðstöðu til að geyma vatn, heldur rennur allt það vatn, sem ekki er nýtt til orkuvinnslu, framhjá og til ónýtis. Þessum orkuverum er það hagur að fá notendur til að nota orkuna sem jafnast allan sólarhringinn og allt árið. Þessi orkuver bjóða því hverjum, sem vill nota sér rafmagn, þegar almenn notkun annars er lítil, raforkuna við lægra verði en ella. T. d. selja þau raforku að nóttu til fyrir lágt verð. Þetta er auðsæ hagsýni, því að litlu þarf til að kosta, þótt vélarnar gangi með fullu afli að nóttu til. Önnur orkuver hafa kannske stóra vatnsuppistöðu, geta geymt vatn frá nóttu til dags og jafnvel frá sumri til vetrar. Slík orkuver hafa engan hag af því að selja ódýrt rafmagn að nóttu til eða sumri til, þar sem þau geta geymt það, sem þá sparast við litla notkun, til næsta dags eða vetrar og selt það þá háu verði. Þau sjá sér ekki heldur hag í því t. d. að selja lágu verði rafmagn til húshitunar, ef þau eiga þess kost að geyma vatnið til annars tíma og vinna úr því raforku til iðnaðar eða annars, sem þau geta selt hærra verði. Þessi ólíku orkuver verða því að útbúa bæði heildsölu- og smásölugjaldskrár sínar sitt með hverju móti. Eins og af þessu má sjá, eru raforkuviðskipti sérstök í sinni röð, og er því hvort tveggja hæpið, vægast sagt, bæði að ætla að byggja heildsöluviðskipti rafveitna ríkisins við kaupstaðar- eða héraðsveitur á einföldum afslætti frá smásöluverði þessara veitna og hitt að lögákveða sömu gjaldskrá um allt landið. En hér er enn eitt atriði, um að lögákveða sama gjald fyrir raforku til notenda um allt landið, sem skilur allverulega milli mín og meiri hlutans, enda þótt svo sé til tekið í ályktun Alþ. um nefndarskipunina. Á ný skal ég víkja að enn einum megingalla frv., að slengja saman í eitt orkuvinnslu og flutningi orkunnar eftir aðallínum annars vegar og dreifingu innan héraðs hins vegar. Öllum er ljóst, hve fjárhagslega örðugt það mun reynast, vegna strjálbýlisins, ef í það verður ráðizt að veita raforku um sveitir landsins, og að þess verður enginn kostur að láta veitur um strjálbýli bera að nokkru verulegu leyti hinn mikla stofnkostnað, sem á þeim verður. Með því að leggja til annars vegar að fella saman orkuvinnslu og dreifingu, en hins vegar að lögfesta eitt og sama rafmagnsverð fyrir allt landið, er stefnt að hvoru tveggja í senn: að láta hinn mikla kostnað af rafveitum um strjálbýlið falla á herðar þeim, sem í þéttbýli búa, og dylja það, hve mikill sá fjárhagslegi baggi er og hve mikið er færzt í fang í þessum efnum. Lítur vissulega svo út, að hér hafi einhliða sjónarmið hinna strjálu byggða ráðið tillögum, eða öllu heldur þeirra, sem pólitískan hag hafa af að viðhalda hinum strjálu byggðum. Er hér reynt með klókindum að næla í meira fé til fjárhagslega hæpinna rafveituframkvæmda í strjálbýli en von þætti til, að annars fengist, og er þetta það, sem ég að framan nefndi „annarlegan tilgang“. En ég tel þetta einnig misráðið út frá sjónarmiði hagsmuna hinna strjálu byggða. Það verður að gera sér grein fyrir því, að rafveita í sveitum er verkefni, sem er að verulegu leyti ólík rafveitu þéttbýlla bæja bæði fjárhagslega og tæknilega. Þessi tvö ólíku verkefni verður að leysa hvort í sínu lagi, ef ekki á að torvelda framkvæmdir að verulegu leyti, og mér datt í hug, þegar hv.l.flm. frv. sagði, að við ættum að færa okkur í nyt reynslu annarra þjóða, að aðrar þjóðir hafa einmitt í þessum efnum skilið þetta og þar er þessu tvennu ekki ruglað saman. Ég álít þess vegna, að rafveitur ríkisins eigi einungis að fást við raforkuvinnslu, flytja eftir aðallínum og selja alla raforku í heildsölu til bæjar- og héraðsrafveitna. Það má ef til vill skipta þessu niður í ákveðin orkuvinnslusvæði, eftir því sem nánar yrði athugað. Ég álít enn fremur, að kaupstaðir og kauptún eigi enn að hafa rafstöðvar á sínum höndum, en komið verði upp sérstökum stöðvum til þess að annast rafveitur utan kaupstaða og kauptúna. Ef rafveitur ríkisins hafa ekki á hendi smásölu á raforkunni, heldur einungis heildsölu, þá þarf að vísu að ákveða heildsöluverð á raforkunni hjá þeim, en það er hins vegar ekki til bóta, ef hendur þeirra verða bundnar með lagaákvæðum, þannig að þær selji raforkuna sama verði hvar sem er á landinu, og mundi slíkt óhjákvæmilega valda erfiðleikum og óánægju. Ég tel, að aðeins þeim rafveitum ríkisins verði séð fyrir meiri eða minni styrk, sem geta ekki staðið undir stofnkostnaði, en síðar meir, er veitukerfi landsins verður meira samanhangandi, verður hægt að samræma á eðlilegri hátt raforkuverðið um land allt, en tel, að enn sé langt í land um að svo verði, og er því alveg ástæðulaust að vera að ráðgera verðið nú, hvað þá lögbinda það. Þá er enn eitt atriði í frv., sem ég tel mjög fjarstæðukennt; er það í 7. gr., en þar stendur: „Rafveitur ríkisins skulu reisa og reka raforkuver og raforkuveitur“. Síðan eru taldar upp í gr. þrjár aðalveitur: Suðurlands- og Norðurlandsveita, Vestfjarðaveita og Austfjarðaveita. Enn fremur eru taldar upp sýslur og kaupstaðir, sem veita skal raforku um, og þess getið, frá hvaða veitu skuli veitt. Eftir upphafsorðum gr., sem ég gat um áðan, á hún að innihalda ákvæði um það, hvaða orkuver skuli reist, en nú eru þessi orkuver alls ekki tilgreind í gr., og stafar það að öllum líkindum frekar af flaustri, er frv. var samið, heldur en af hinu, að meiri hl. hafi gert sér grein fyrir því, hvað hæpið það væri á þessu stigi málsins að lögfesta, hvaða orkuver skuli reist. Er því eftir að vita, á hverju eru byggð þessi ákvæði um tilhögun á rafveitum landsins. T. d. er í þessari gr. gert ráð fyrir einni rafveitu fyrir Suðurland og Norðurland, sem nái yfir svæðið frá Mýrdalssandi vestur og norður um land til Norður-Þingeyjarsýslu að meðtöldum Vestmannaeyjum. Síðan er vísað til bráðabirgðaáætlana, sem fylgja frv. Um þessar áætlanir skal ég taka það fram, að því fer fjarri, að hér sé um nokkrar endanlegar niðurstöður eða rannsóknir að ræða, og mér finnst því gegna furðu að fara fram á það við hv.Alþ., að það lögfesti áætlanir um heildartilhögun á rafveitum landsins. Til þess að sýna, hve þessar áætlanir eru úr lausu lofti gripnar, skal ég aðeins benda á, að það er ekki vitað, að neinn maður, sem sérstaka þekkingu hefur á rafveituframkvæmdum, hafi augum litið svæði það eða stað þann, sem ein af stærstu virkjunum, Þverárvirkjunin, á að rísa, hvað þá heldur að virkjunarmöguleikar hafi verið athugaðir og áætlanir gerðar af slíkum manni. Svipað er að segja um Gilsárvirkjunina við Egilsstaði í Fljótsdal, að ekki var farið að mæla fyrir virkjuninni þar þegar bráðabirgðaáætlanir þessar voru gerðar, en um þetta atriði er að vísu getið í grg. frv. Ég er þess fullviss, að hv.nm. er öllum kunnugt um réttmæti þessara staðhæfinga minna, þar sem þeir hafa mest um þessar áætlanir fjallað. Skal ég þó að vísu geta þess, að meiri hl. hefur fyrirvara um sínar áætlanir, en þó bindur hann till. sínar svo við þessar áætlanir, ekki aðeins við ákvæði í 7. gr. frv., heldur líka í 24. gr., en þar segir í skýringum við þá gr.: „Eins og að er vikið í umsögn 9. gr. frv., er til þess ætlazt, að þegar eftir gildistöku laga þessara skuli raforkumálastjórn láta byrja á því að gera fullnaðaráætlanir um landsrafveitur þær, sem nefndar eru í 7. gr.“ Þó segir í skýringum við 9. gr.: „Eins og áður er vikið að, eru áætlanir þær, sem fylgja þessu frv., bráðabirgðaáætlanir.“ Hér er því ákveðið, að raforkumálastjórn skuli láta gera fullnaðaráætlanir um landsrafveitur þær, sem taldar eru upp í 7. gr., og á þeim fullnaðaráætlunum verði byggt. Hér hefur hv. meiri hl. hins vegar ekki gert sér grein fyrir þeim mismun, sem felst í orðinu fullnaðaráætlun, en samkvæmt venjulegri notkun þess orðs verður þessi kafli vart skilinn á annan hátt en hér sá beinlínis lagt fyrir raforkumálastjórn að ljúka fullnaðarútreikningum út frá þessum bráðabirgðaáætlunum og byggja síðan á þeim till. til framkvæmda, en yfirleitt slær mjög úr og í hjá hv. meiri hl., að hve miklu leyti hann vill byggja á þessum áætlunum eða hversu framkvæmdir eigi að vera bundnar við þær, en samt vill hann láta lögfesta, að ein og sama rafveita skuli ná yfir Suður- og Norðurland. Er mér nær að halda, að hér sé um hreint tilfinningamál að ræða, en ef svo er, verður það að teljast mjög ótímabært að byggja till. til löggjafar á því. Ég skal taka það fram, eins og ég gat um áður, að ég var samþ. því, að þessar bráðabirgðaáætlanir voru gerðar, þótt ég hins vegar gagnrýndi notkun hv. meiri hl. á þeim, en tel þær nauðsynlegar til þess að menn geri sér ljóst, í hvaða átt rannsóknunum skuli beint, en tel hins vegar villandi að byggja á þessum áætlunum og fjarstæða að ætla sér að binda löggjöf við þær á nokkurn hátt. Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að til þess geti komið, að orkuver eða orkuveitur muni ekki gefa nægar tekjur til að greiða allan rekstrarkostnað, þar með taldir vextir og afborganir, og segir þar í þessu sambandi í gr.: „... og er þá heimilt að borga nokkurn hluta stofnkostnaðar af skuldlausri eign raforkusjóðs, til þess að tekjur af mannvirkjum hrökkvi til greiðslu vaxta og afborgana af þeim hluta stofnkostnaðar, sem þá er eftir, auk annars rekstrarkostnaðar.“ Ég er í fyrsta lagi á móti því, að raforkusjóður verði notaður á þennan hátt, og tel, að hann gerði miklu meira gagn, ef hann yrði notaður sem lánsstofnun, sem gegn vægum vöxtum lánaði fé til þess að koma upp orkuverum eða orkuveitum, og hann veitti jafnvel stjórnum slíkra mannvirkja rekstrarlán til bráðabirgða til þess að koma þeim yfir örðugasta hjallann fyrstu árin; enn fremur mætti veita fé úr sjóðnum til rannsókna, eftir nánari reglum, sem settar yrðu. Þá finnst mér og allóákveðið tekið til orða í gr., þar sem segir, að heimilt sé að greiða nokkurn hluta stofnkostnaðar af skuldlausri eign raforkusjóðs, en ekkert tekið fram um það, hvað mikið megi borga, hvort þetta mætti vera 9/10 stofnkostnaðar eða eitthvað annað. Ef þeir, sem um þessi mál fjalla, reyndust óráðvandir aðilar, gætu þeir gert sér leik að því, vegna flokkssjónarmiða, að koma upp rafveitum í einhverjum kjördæmum, og er samkv. þessari gr. opin leið til þess, hvernig svo sem þær veitur myndu verða, hvort þær með rekstri sínum gætu borið allan stofnkostnað eða aðeins hluta hans. Þeir, sem til þekkja, hljóta því að sjá, að hér er alls ekki nógu vel um hnútana búið, og býst ég við, að það kæmi á daginn, ef þessi aðferð yrði við höfð um raforkusjóð, að hann yrði fljótt þurrausinn og kæmi því að litlu gagni. Ég veit, að ýmsar rafveitur verður að byggja, sem eru þjóðinni nauðsynlegar, en geta ekki staðið undir stofnkostnaði, og teldi því rétt, að til slíkra framkvæmda yrðu veittir styrkir, annaðhvort upphæðir á hverju ári, sem ákveðnar væru á fjárl., eða vissar upphæðir á hverju ári gegn hlutfallslegu framlagi frá viðkomandi héraði, líkt og nú er um hafnargerðir og sýsluvegi. Í síðari málsgr. 8. gr. segir: „Nú er áætlun um orkuver og orkuveitur og öðrum undirbúningi svo langt komið, að unnt er að hefja framkvæmdir í fleiri en einu héraði eða víðar en á einu landssvæði á sama tíma, og skal þá það hérað eða sá landshluti ganga fyrir um framkvæmdir, sem veitir mest lánsfé til fyrirtækisins að tiltölu við fólksfjölda á orkuveitusvæðinu.“ Hér er ekki um það að ræða, hvort veiturnar geti borið sig, heldur um hitt, hvort á viðkomandi raforkusvæði búa þannig stæðir menn, sem hafa getað ávaxtað aura sína og fengið sér rafmagn. Ég vil aðeins benda á það hér, að ég hef komið allvíða við hvað snertir fyrstu þrjá kafla frv., en hef þó leitt hjá mér sumt af því, sem aflaga fer. IV. kafli frv. er um rafmagnseftirlit ríkisins og er að mestu leyti óbreyttur frá núgildandi l. V. kafli fjallar um stjórn raforkumála. Þar er lagt til, að stjórn raforkumála skuli skipuð 7 mönnum. Skulu 6 stjórnarmenn kosnir af Alþ. til fjögurra ára í senn, en formaður stj., sem nefnist raforkumálastjóri, skal skipaður af ríkisstj. til jafnlangs tíma. Ég er hv. meiri hl. sammála um það, að þau mál, sem hér um ræðir, eru það mikilvæg fyrir þjóðina, að full ástæða er til þess að hafa sérstaka raforkumálastjórn, en læt mig litlu skipta, hvort hún er skipuð 7 mönnum eða færri mönnum og eins hitt, hvort hún eigi að vera kosin af Alþ. eða tilnefnd á einhvern annan hátt. Hins vegar tel ég, að tveir gallar séu á þessari skipan. Í fyrsta lagi, að það skuli ekki vera ákveðið, að raforkumálastjóri skuli vera maður með sérþekkingu, og finnst mér allt benda til þess, að hann þurfi að vera rafmagnsverkfræðingur. - Hinn gallinn finnst mér vera, að raforkumálastjórnin skuli öll vera kosin til fjögurra ára í senn, en ekki, að úr henni gangi einn eða tveir menn á eins eða tveggja ára fresti. Það segir sig sjálft, að til áframhaldandi starfsemi þessara mála verður lifandi samband milli þeirrar stj., sem situr, og þeirrar, sem tekur við, og ef raforkumálastjóri fer frá á fjögurra ára fresti, gæti hent sig, að skipt yrði um alla menn í stj., og er þá auðvitað, að truflun yrði á gangi þessara mála. Ég hef nú rætt allýtarlega suma kafla þessa frv. og sýnt fram á það, eins og ég sagði í byrjun, að það er bæði í flaustri gert og af lítilli þekkingu og eins, að hér virðist ekki að öllu leyti hafa verið starfað með hag alþjóðar fyrir augum. Það er einkennilegt, hvað meiri hl. hefur oft reynzt erfitt að koma með rök fyrir þessu frv., en það er hins vegar venja, þegar gerð er grein fyrir frv., að nauðsynlegt þykir að færa fram ástæður fyrir ákvæðum þess, en hér eru þessar skýringar aftan við það vanalega ekki annað en uppprentun á gr. frv., en að vísu sums staðar vikið við orðum. Ég skal taka það fram, að ég hef ekki séð ástæðu til þess, þótt ég hafi gagnrýnt frv., að koma fram með brtt. við það, þar eð ég er meðlimur í mþn. í raforkumálum. Það þyrfti í rauninni nýtt frv. um þessi mál, en eins og ég gat um í upphafi, er mér kunnugt um, að forstöðumaður rafmagnseftirlits ríkisins hefur samið nýtt frv. um þessi efni, sem ég í öllum atriðum get fallizt á, og hef ég því ekki gert neinar till. um fjárhæðir til rafveituframkvæmda og vísa til þess, sem ég lýsti yfir í byrjun máls mín. Frv. þetta þarf mikilla lagfæringa við og fær það ekki afgreiðslu fyrr en væntanlega á næsta þ., en það er áreiðanlegt, að við komumst lengst í þessu nauðsynjamáli með því að setja um það skynsamlega löggjöf.

Gísli Sveinsson Ég er hlynntur því, að komið verði á hér á landi ríkisrafveitum fyrir almenning, en þar sem virkjun Andakílsár, eins og málið liggur fyrir, virðist engan veginn hindra það, er ég brtt. mótfallinn og segi nei. Brtt. 958 samþ. með 30:1 atkv. Brtt. 830, svo breytt, samþ. með 28:4 atkv. Brtt. 946 samþ. með 27 shlj.atkv. Till., svo breytt, samþ. með 28:5 atkv. og afgr. sem ályktun Alþingis (A. 997).

Frsm. (Helgi Jónasson) Herra forseti. - Fjvn. hefur haft till. þessa til athugunar á fundum sínum, og hefur hæstv. samgmrh. mælt með samþykkt hennar. Fyrir n. lá og grg. frá Rafmagnseftirliti ríkisins, og er forstöðumaður þess hlynntur málinu. Óska ég, að málinu verði vísað til síðari umr.

Flm. (Ingólfur Jónsson) Herra forseti. - Ég hef leyft mér að bera hér fram, ásamt hv.þm.N.-Ísf., till. til þál. um endurskoðun og samþykkt ríkisreikninganna. Við flytjum þessa till. í tilefni þess, að nú lá fyrir þinginu til samþykktar ríkisreikningurinn frá 1941. Mörgum hefur fundizt ríkisreikningurinn koma of seint. Þegar svo langur tími er liðinn og nú er um reikninginn frá 1941, er varla um annað að gera fyrir þm. en samþykkja hann. Það er ekki hægt að láta vanþóknun sína og aðfinnslur, ef um þær er að ræða, koma niður á réttum aðilum eftir svo langan tíma. Ég sé ástæðu til þess, vegna þess að hér er tekið fram í grg., sem fylgir þáltill., að þessi dráttur muni aðallega vera ríkisbókhaldinu að kenna, að lesa hér upp bréf, sem mér hefur borizt frá aðalbókara ríkisins. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í grg. fyrir till. til þál., sem fram er komin á Alþ. um endurskoðun og samþykkt ríkisreikningsins, er gefið í skyn, að ríkisbókhaldið eigi sök á því, hve ríkisreikningarnir koma seint til samþykktar á Alþ. Í tilefni af þessu óska að taka þetta fram.: Uppgjöri ríkisreikningsins er venjulega lokið síðla sumars, fyrir næsta ár á undan, og er hann þá tilbúinn til prentunar. Yfirskoðunarmenn reikningsins byrja sjaldan á endurskoðun fyrr en hann hefur verið prentaður, enda er slíkt hagkvæmara að öllu leyti. Ríkisprentsmiðjan hefur hins vegar talið sig eiga erfitt með að prenta reikninginn á sama tíma og Alþingi er háð, sakir anna í þágu þingsin9. Hefur því oft staðið lengi á prentun eftir að reikningurinn hefur verið tilbúinn, einkum eftir að haustþing urðu svo tíð sem undanfarið. Ríkisreikningurinn fyrir árið 1942 var tilbúinn til prentunar haustið 1943, en fullprentaður var hann (án aths.) í marz 1944 og hefur legið með öllum fylgiskjölum hjá yfirskoðunarmönnum síðan. Reikningurinn fyrir árið 1943 var tilbúinn til prentunar í okt. s. l., en prentsmiðjan hefur ekki enn þá séð sér fært að byrja á honum. Með þessu vildi ég láta flm. fyrrnefndrar þáltill. vita, að ríkisbókhaldið á ekki sök á því, hve ríkisreikningurinn kemur seint fram á Alþingi.“ Ég sé ástæðu til þess að lesa þetta bréf upp hér, svo að hv.alþm. fái hugmynd um það, hvernig á því stendur, að svo mikill dráttur er á því, að ríkisreikningurinn er lagður fram á Alþ., sem raun ber vitni. Áður en þessi þáltill. var flutt, höfðum við flm. ekki kynnt okkur ástæðuna til þess. Okkur fannst það vera aðalatriðið að vekja athygli á því, að þetta ástand er óviðunandi, og fá hæstv.ríkisstj. til þess að ráða bót á því með einhverjum ráðum. Nú er það ljóst, eftir því sem fram kemur í bréfi ríkisbókara, að það er ríkisprentsmiðjan Gutenberg, sem sakir anna hefur ekki getað komizt að því að prenta ríkisreikninginn fyrr en oft eftir langan tíma, og endurskoðendur ríkisreikninganna, sem um er að kenna. En þeir hafa vitanlega sínar afsakanir á reiðum höndum, t. d að þeir séu svo önnum kafnir, og þá sérstaklega vegna þess, hve þingin eru orðin löng, þar sem tveir af endurskoðendunum eru þm. Ég ætla ekki að ræða meir að þessu sinni þessa þáltill., mér finnst ekki þörf á því. Það, sem þáltill. fer fram á, er aðeins að skora á ríkisstj. að sjá um, að úr þessu verði bætt. Og það er ætlazt til þess, að hann sé prentaður næsta ár eftir að hann hefur verið samþ, á Alþingi. Þá er hægt fyrir hv.þm. að fylgjast betur með og gera athugasemdir sínar heldur en þegar líða 3–4 ár á milli. Ég tel, að með því að samþ. þessa þáltill., þá fái ríkisstj. viðeigandi áminningu frá Alþ. um það að taka þetta til greina og ráða bót á þessu.

Jörundur Brynjólfsson Það eru aðeins nokkur orð. Það er afar skiljanlegt, að hv.þm. óski þess, að ríkisreikningurinn fyrir umliðin ár kæmi fyrr tilbúinn til afgr. fyrir Alþ. Ef eitthvað væri athugavert við reikninginn, væri auðveldara að ná til þeirra, sem ábyrgðina bera, ef um eitthvað slíkt væri að ræða. Þetta eru mjög einfaldar og skiljanlegar ástæður, það er ekki hægt annað en að taka undir það. Hins vegar hef ég fyrir mitt leyti, svona fyrir fram, ekki sérstaklega mikla trú á því, að Alþ. kunni að láta mjög til sín taka í því, þótt eitthvað væri áfátt um starfrækslu ríkisins, ef því væri skotið til Alþ. Því að ég veit ekki betur en árum saman hafi um nokkur atriði verið athugavert, sem snertir starfrækslu hins opinbera og ríkisreikninginn, sem bent hefur .verið á af endurskoðunarmönnum ríkisreikningsins, þar sem þeir töldu rétt að gera einhverjar ráðstafanir. - Þetta er ekki um stórvægileg atriði að ræða, en þó þess eðlis, að ekki væri rétt, að slíkt héldi áfram á sömu braut. En ég man ekki til, að nú um langan tíma hafi þingið í eitt einasta skipti fallizt á að gera nokkurn hlut út af þeim. Þetta hafa ekki verið stór atriði eða örlagarík, sem þannig skipta miklu máli, heldur hver skipan væri höfð um það atriði, sem um var að ræða í það og það skiptið. En það hafði ekki út af fyrir sig nein sérstök áhrif á fjárhagsafkomu ríkisins. En í þessum efnum hefur þinginu ekki fundizt ástæða til þess að láta það sig neinu varða. Um það atriði, hvernig á því stendur, að ríkisreikningurinn er farinn að vera nú venju fremur síðbúinn, þá kemur þar ýmislegt til greina. Það mun vera nokkuð rétt, sem talið er upp í þessu bréfi, það sem það nær, en margt fleira kemur til greina, t. d. að reikningi frá fyrra ári er ekki lokað fyrr en seint á sumri eða seint að hausti. Þá mun það skiljanlegt, að það mun taka nokkurn tíma fyrir ríkisbókhaldið að gera reikninginn upp, eftir að honum er lokað. Það er að vísu hægt að hefja undirbúning með uppgerð ríkisreikningsins, en þó er ekki hægt að ganga frá því verki, fyrr en búið er að loka reikningnum. Nú var það um nokkurt skeið venja, að fljótlega á árinu var reikningnum lokað, - ég hygg í apríl eða maí -, og það hafi ekki dregizt lengra fram á vorið. Hin síðari ár hefur þetta dregizt nokkuð lengur. En ég vil ekki telja, að það stafí neitt sérstaklega af hirðuleysi þeirra manna, sem um það hafa átt að fjalla, t. d. þeirra ráðherra, sem um það hafa þurft að taka ákvörðun, hvenær reikningnum væri lokað. Það stafar áreiðanlega fyrst og fremst af rás tímanna og því, hvernig háttað hefur verið um ýmislegt í þjóðlífi okkar nú hin síðustu ár. Það hafa verið svo óvenjulegir tímar, sem gripið hafa meira og minna inn í athafnalíf þjóðarinnar, sem áreiðanlega hafa orðið þess valdandi, að svo síðla hefur verið lokið reikningsuppgerð ríkisins af hálfu ráðuneytisins hin síðari ár. Þetta er samt sem áður bagalegt. Því að fyrir þær sakir kemur reikningurinn seinna til yfirskoðunarmanna en annars mundi vera, ef reikningnum vxri lokað fyrr. Þar við bætist svo, að ríkisprentsmiðjan, eins og í bréfinu stendur, á svo annríkt einkum í seinni tíð, að hún hefur ekki komizt nærri yfir það, sem hún þyrfti að prenta fyrir hið opinbera. Þess vegna hefur orðið að flýja frá ríkisprentsmiðjunni með prentun ýmissa skjala og bóka fyrir það opinbera, og t. d. upp í Borgarfjörð með prentun þingtíðinda. Nú hefur það komið fyrir einmitt fyrir þessar sakir, að yfirskoðunarmenn hafa orðið að byrja á verki sínu, áður en búið var að prenta reikninginn, og með þeirri tilhögun getur það nokkuð torveldað allt verkið, og sérstaklega er það miklu meira verk fyrir yfirskoðunarmenn hans, ef þeir þurfa að vinna verkið, áður en búið er að prenta reikninginn. Þetta hefur samt sem áður orðið að gera til þess að reyna að flýta fyrir afgreiðslu reikningsins. Endurskoðun á ríkisreikningnum fyrir árið 1942 er af okkar hálfu nú nær lokið og hefði vafalaust verið lokið, ef við hefðum ekki verið, eins og aðrir þm., bundnir mjög af störfum þingsins. Mestur hluti s. l. árs má heita að hafi farið í þinghald. Þá hefur það og tafið mjög verk okkar, hvernig hefur verið háttað með það húsnæði, sem við höfum átt við að búa. Við höfum verið á mestu hrakhólum og átt erfitt með að koma okkur fyrir til þess að vinna þetta verk. Stundum höfum við orðið að fara út í bæ og fá okkur þar einhverja kompu til þess að vinna í. Hjá ríkisféhirði fengum við herbergi, sem er áfast við vinnustofu fólksins, og höfðum við af þess hálfu gott næði, eftir því, sem frekast var hægt. Þó var það þannig, að fólkið, sem starfar þarna, hafði hina mestu þörf fyrir þetta húsnæði, því að það var vinnustofa þess. Þegar við svo komum að okkar verki, urðum við að reka þetta fólk frá starfinu, og það þurfti þess vegna að vinna innan um skarkalann í afgreiðslusalnum. Það þurfti að taka saman pjönkur sínar, þegar við komum til þess að vinna, og sama máli gegndi með okkur, þegar við fórum, -við urðum að taka saman og koma plöggum okkar út í horn. Þá vita allir hv.þm., hvernig háttað er húsnæði hér í þinginu; ef menn koma til þess að tala við þm., verða menn oftast að tala við þá á göngunum, hversu brýn erindi sem þeir eiga við þá. Herbergi til slíkra viðtala er ekki til í þinghúsinu. Það hafa að vísu verið herbergi til hér, sem eru upptekin til geymslu, og er þar hin versta aðstaða til vinnu. Það má þess vegna telja þetta eina af þeim ástæðum, sem hefur haft áhrif á að tefja þetta verk, þannig að til þessara tafa liggja ýmsar orsakir. Ég tel mig geta mælt fyrir munn allra endurskoðunarmanna, að við mundum óska þess, að verk okkar tæki sem stytztan tíma, og við höfum gert það eftir ýtrustu getu að ljúka verkinu og koma reikningnum frá okkur. En þótt starfi okkar sé lokið, þá er reikningurinn ekki strax kominn fyrir þingið. Fyrst þarf stjórnarráðið að hafa sitt tóm til þess að svara athugasemdum, ef þær hafa gripið inn í atriði, sem ekki liggja augljóst fyrir. Þá kemur aftur að því, hve langan tíma það tekur að fá reikninginn prentaðan. Þó að ég dragi nú þetta hér fram við þessa umr., þá er ég alls ekki að amast við þessari þáltill. Mér þykir hún mjög eðlileg. En ég vil samt sem áður, um leið og slík ályktun er tekin, að það liggi ljóst fyrir, hvernig þessum málum er háttað, og að það eru nokkur atriði viðvíkjandi þessu verki, sem ástæða er til að ráða bót á, svo að auðveldara verði þá að ljúka verkinu. Viðvíkjandi því atriði, sem ég minntist á áðan um lokun reikningsins, þá má maður kannske vænta þess, að tímarnir fari að breytast og komast á meira jafnvægi en verið hefur. Og mætti þá um leið gera ráð fyrir því, að hægt væri að loka reikningnum fyrr á næsta ári en gert hefur verið um nokkurt skeið.

Gísli Jónsson Ég get fallið frá að ræða þetta mál nú, ef því verður vísað til n. Og ég geri till. um, að því verði vísað til allshn.

Flm. (Sigurður Þórðarson) Herra forseti. - Ég hef leyft mér, ásamt hv. 2. þm. Skagf., að bera hér fram till. til þál. um ríkisábyrgð á rafveituláni fyrir Hofshrepp í Skagafjarðarsýslu, á þskj. 956. - Þarna hagar svo til, að hugsað er að veita saman tveimur ám, önnur er Hofsá, sem rennur í gegnum Hofsós, en hin áin rennur til sævar mjög skammt frá kauptúninu. Og þegar þessum tveimur ám hefur verið veitt saman, er hugsað, að hægt verði að fá 550 hestafla orkustöð. Það er gert ráð fyrir, að orkustöðin, sem um ræðir í þáltill., kosti um 1.400.000 kr. - Það er þéttbýlt í kringum Hofsós, en kauptúnið er lítið. Og hugsað er, að þetta afl nægi fyrir næsta nágrenni kauptúnsins, Óslandshlíðina. Og þess er vænzt, eftir þeim útreikningum, sem Rafmagnseftirlit ríkisins hefur gert, - og þessir útreikningar eru prentaðir sem fylgiskjal með þáltill. -, að kostnaðaráætlunin komi til með að standast nokkurn veginn. Þörfin fyrir að fá rafmagnið þarna er mikil. Og við flytjum þessa till. samkvæmt endurteknum áskorunum. Málið hefur verið flutt fyrr, en ekki náð fram að ganga. Og við höfum ekki séð ástæðu til annars en að flytja þessa till., samkv. ósk kauptúnsins og nágrennis þess, enn hér á hæstv.Alþ., þótt nokkuð sé liðið á þingtímann, og væntum við þess, að málið fái svipaða afgreiðslu og nú á þessu þingi hefur verið höfð um svipaðar ábyrgðarbeiðnir. Ég óska svo, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til hv.fjvn., og býst ég við, að hv.fjvn. reyni að stilla svo til að geta afgreitt það svo fljótt sem hægt verður, svo að það nái fram að ganga, áður en þessu þingi lýkur.