Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 17. apríl 1997: ,,Á fundi stjórnarskrárnefndar í gær var Sólveg Pétursdóttir kjörin formaður nefndarinnar og Svavar Gestsson varaformaður. Þetta tilkynnist hér með. Virðingarfyllst, Guðjón Rúnarsson, ritari stjórnarskrárnefndar.

Utandagskrárumræða fer fram að loknu matarhléi í dag um kl. hálftvö. Utandagskrárumræðan er um setningu reglugerðar um tekjutryggingu almannatrygginga. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir og hæstv. heilbrrh., Ingibjörg Pálmadóttir, verður til andsvara. Þetta er hálftíma umræða.

Herra forseti. Alþjóðlegt samstarf verður stöðugt umfangsmeira. Ísland þarf að geta uppfyllt þær skyldur sem því fylgja að vera frjálst og fullvalda ríki. Það kallar á öfluga utanríkisþjónustu og styrka stjórn utanríkismála. Utanríkisþjónustan þarf að vera nægilega öflug til þess að við Íslendingar getum staðið við þær skuldbindingar sem við höfum tekið á okkur og hún þarf stöðugt að vera vakandi hvað varðar hagsmunagæslu á alþjóðavettvangi, en nokkuð hefur vantað á að utanríkisþjónustan hafi verið efld til samræmis við aukin verkefni á undanförnum árum. Ég hef því látið hefja athugun á hvernig skuli staðið að eflingu utanríkisþjónustunar þannig að hún geti gegnt hlutverki sínu sem best í breyttum heimi. Þegar hefur verið tilkynnt um stofnun fastanefndar hjá Evrópuráðinu í Strassborg á þessu sumri. Enn fremur er hafin athugun á því að opna sendiráð í Japan. Á haustmánuðum mun taka til starfa sérstök viðskiptaþjónusta á vegum utanríkisþjónustunnar. Einnig verður sett á fót sérstök skrifstofa menningar- og upplýsingamála innan ráðuneytisins, en samkvæmt lögum ber utanríkisþjónustunni að gæta hagsmuna Íslands að því er snertir utanríkisviðskipti og menningarmál. Undanfarin ár hefur alþjóðlegt viðskiptaumhverfi tekið gífurlegum breytingum. Frjálsræði hefur aukist og alþjóðleg samkeppni fer sífellt vaxandi. Atvinnulífið stendur frammi fyrir því að íslenskur markaður er orðinn alþjóðlegur og heimurinn allur eitt markaðssvæði. Til að mæta nýjum þörfum atvinnulífsins hefur verið komið á fót viðskiptaþjónustu utanríkisráðuneytisins sem tekur formlega til starfa 1. september næstkomandi. Utanríkisþjónustan hefur ætíð verið reiðubúin að vera útflutningsfyrirtækjum innan handar. Nú hefur þeirri þjónustu hins vegar verið komið í fastar skorður og hún aðlöguð þeim breytingum sem eru orðnar á alþjóðlegum viðskiptum. Þetta er í samræmi við þá þróun sem átt hefur sér stað í nágrannalöndum okkar þar sem viðskiptaþjónusta hefur verið efld verulega á undanförnum árum. Hlutverk viðskiptaþjónustunnar verður meðal annars að útvega upplýsingar, koma á samböndum og miðla þekkingu til fyrirtækja sem stunda alþjóðaviðskipti. Í upphafi verður viðskiptaþjónusta boðin á tíu stöðum í heiminum. Í náinni framtíð er æskilegt að þessi þjónusta nái til fleiri landa. Enginn aðili hér á landi ræður yfir jafnvíðtæku alþjóðlegu neti og utanríkisþjónustan, sem starfrækir 14 sendiráð og fastanefndir erlendis og hefur aðgang að um 200 kjörræðismönnum um allan heim. Þá er innan utanríkisþjónustunnar víðtæk þekking og áratuga reynsla í alþjóðlegum samskiptum. Við Íslendingar búum yfir sérþekkingu, reynslu og vel menntuðu vinnuafli og eigum því að geta náð langt, bæði á hefðbundnum sviðum sjávarútvegs og tengdra greina. Einnig eru möguleikar iðnaðar og þjónustu miklir. Hugbúnaðargerð hefur enn fremur verið í miklum vexti. Ástæðulaust er að ætla annað en önnur íslensk fyrirtæki, sem hingað til hafa ekki verið virk á erlendum mörkuðum, geti einnig haslað sér völl á alþjóðavettvangi. Alþjóðavæðing kallar á nýtt hugarfar hjá starfsmönnum fyrirtækja og stjórnkerfis. Með tilkomu viðskiptaþjónustunnar verður utanríkisþjónustan betur í stakk búin til þess að sinna hlutverki sínu og stuðla að enn öflugri útrás íslenskra fyrirtækja. Virk þátttaka í samstarfi Norðurlanda er sem fyrr grundvallarþáttur í íslenskum utanríkismálum. Í kjölfar breytinga á starfsskipulagi Norðurlandaráðs eru Evrópumál og grannsvæðasamstarf nú tvö af þremur helstu samstarfssviðum Norðurlanda. Tæp tvö ár eru frá því að Íslendingar gerðust aðilar að Eystrasaltsráðinu. Meginhlutverk ráðsins er að efla hvers konar samskipti aðildarríkja með því að bæta efnahagsumhverfi og stuðla að auknum viðskiptum, styrkja undirstöður lýðræðis, mannréttindi og öryggi borgaranna. Starf ráðsins á sviði umhverfismála er enn fremur mikilvægt. Þótt ráðið sé tiltölulega nýstofnað hefur starfsemi þess þegar skilað verulegum árangri. Mér er það sérstakt fagnaðarefni að geta þess að 4. apríl síðastliðinn var undirritaður samningur á milli Íslands og Litáens um gagnkvæmt afnám vegabréfsáritana. Hillir undir frágang sams konar samninga Íslands við Eistland og Lettland á næstu dögum. Samningar þessir eru mikilvægir fyrir Eystrasaltsríkin og táknrænir fyrir aukin tengsl þeirra við vestræn lýðræðisríki. Íslensk stjórnvöld ákváðu að leggja sitt af mörkum til að treysta undirstöður lýðræðis í Eistlandi. Hefur umboðsmaður Alþingis aðstoðað Eista við að koma á fót embætti umboðsmanns í Eistlandi, en stefnt er að stofnun slíks embættis þar í landi síðar á þessu ári. Með stofnun Norðurskautsráðsins hefur verið myndaður vettvangur víðtæks samstarfs aðildarríkjanna átta, en einungis öryggis- og varnarmál falla utan starfssviðs ráðsins samkvæmt stofnyfirlýsingunni. Eitt mikilvægasta verkefni ráðsins verður að tryggja jafnvægi milli náttúruverndar og nýtingar auðlinda á norðurslóðum. Unnið er að því að setja ráðinu starfsreglur og leggja grunninn að sjálfbærri nýtingu auðlinda á svæðinu. Eftir því sem Norðurskautsráðinu vex fiskur um hrygg er full ástæða til að endurmeta enn frekar skipulag grannsvæðasamstarfsins á norðurslóðum. Leita þarf leiða til að fyrirbyggja hvers konar tvíverknað. Í þessu skyni voru nýlega lagðar fram af Íslands hálfu frumhugmyndir um samhæfingu á starfi Norðurskautsráðsins og Barentsráðsins, en það síðarnefnda hefur einkum verið vettvangur samstarfsverkefna sem miða að efnahagslegum framförum og umhverfisvernd í Norðvestur-Rússlandi og nærlægum svæðum. Hafa þessar hugmyndir hlotið góðar undirtektir og verður þeim fylgt eftir. Eftir gildistöku EES-samningsins hefur starfsemi Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, einkum falist í samskiptunum við ESB. Í opinberri umræðu gera menn gjarnan minna úr áhrifum EFTA-ríkjanna en efni standa til. EFTA-ríkin hafa að undanförnu nýtt sér í vaxandi mæli réttinn til þess að fylgjast með störfum nefnda á vegum framkvæmdastjórnarinnar og koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þannig hafa áhrif þeirra á endanlega mótun evrópskra reglna sífellt verið að aukast. EFTA-ríkin og EFTA-skrifstofan eiga samvinnu sín á milli til að tryggja að skortur á mannafla hindri ekki virka þátttöku í öllum sérfræðinganefndum. Auk þess eiga EFTA-ríkin þess kost að gera skriflegar athugasemdir við tillögur ráðherraráðsins eftir að framkvæmdastjórnin hefur lagt fram tillögur sínar og er þetta gert í vaxandi mæli. Ísland og Noregur njóta þeirrar sérstöðu að geta nýtt samstarfið við hin Norðurlöndin þrjú sem aðild eiga að ESB. Mikilvægt er að efla þá samvinnu þannig að norræn sjónarmið komist enn betur til skila á alþjóðlegum vettvangi. EES-samningurinn felur ekki aðeins í sér viðskiptalegan ávinning. Hann færir íslenskum þegnum einnig umtalsverð réttindi. Má þar nefna réttinn til þess að starfa, stunda rannsóknir og nám eða þjálfun í öllum aðildarríkjunum á hinu evrópska efnahagssvæði. Til þess að auka þekkingu almennings á þessum réttindum mun utanríkisráðuneytið á næstu mánuðum gefa út kynningarefni um upplýsingaátak Evrópusambandsins. Aðildarríki ESB eru meðal nánustu samstarfsríkja okkar á sviði utanríkis- og öryggismála. EES-samningurinn hefur gert EFTA-ríkjunum kleift að eiga samráð við ESB um utanríkispólitísk mál. Samstarfið gengur vel og er Ísland nú aðili að fjölda yfirlýsinga ESB. Ríkjaráðstefna Evrópusambandsins hefur nú staðið á annað ár og miðar hægt. Væntingar til ráðstefnunnar eru orðnar minni en þegar lagt var upp og ekki eru horfur á því að grundvallarbreytingar verði gerðar. Allar breytingar geta haft sín áhrif á það hvernig framtíðarsamskipti okkar við ESB þróast en það eru einkum tvö atriði sem standa upp úr. Annars vegar er það hvernig háttað verður tengingu Vestur-Evrópusambandsins við ESB og hins vegar hvernig Schengen-samstarfið fellur að Evrópusambandinu. Það er áhyggjuefni að af og til koma upp raddir meðal Evrópusambandsríkjanna um að réttast sé að innlima VES í ESB og gera það að varnararmi þess. Við höfum lagst hart gegn slíkum hugmyndum, enda gæti það stefnt í hættu þeirri farsælu samstöðu um evrópsk öryggismál sem myndast hefur milli Evrópuríkja innan og utan ESB og bandamanna okkar í Norður-Ameríku. Vaxandi líkur eru á því að Schengen samstarfið tengist stofnunum ESB nánar. Ein lausn gæti verið að starfslið ESB tæki að sér þjónustuhlutverk við framkvæmd samningsins en einnig er rætt um að reglugerðir Schengen verði hluti af reglugerðarverki ESB. Hver sem niðurstaðan verður hefur í umræðunni ávallt verið tekið fram að fullt tillit verði tekið til samstarfssamnings Noregs og Íslands við Schengen-ríkin. Ekkert einstakt mál kemur til með að hafa meiri áhrif á innri markað ESB og þar með EES en það hvernig sambandinu tekst að hrinda í framkvæmd upptöku sameiginlegrar myntar. Utanríkisráðuneytið, önnur ráðuneyti og stofnanir sem málið varðar, fylgjast grannt með framvindunni. Engin heildstæð athugun hefur farið fram og er ríkisstjórnin með í undirbúningi að skipa sérstaka nefnd sem samræmi sjónarmið og safni upplýsingum á einn stað. Íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á þátttöku í Evrópuráðinu og hafa málefni þess verið til umfjöllunar í flestum ráðuneytum, auk þess sem Alþingi og fjöldi alþingismanna hafa tekið þátt í starfi þess með ýmsum hætti. Eftir tvö ár fellur það í hlut Íslands að fara með formennsku í ráðinu, en það er vandasamt hlutverk, sem krefst þekkingar og mannafla. Því hefur verið ákveðið að setja á stofn fastanefnd Íslands í Strassborg frá og með sumri komanda. Í þeim öru breytingum, sem nú eiga sér stað, verður mikilvægi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, stöðugt ljósara. 55 ríki eiga aðild að stofnuninni, það er öll ríki Evrópu og öll fyrrverandi Sovétlýðveldi, auk Bandaríkjanna og Kanada. Í því samstarfi Atlantshafsbandalagsins og Rússlands, sem nú er í mótun, er lögð lykiláhersla á þann ramma sem ÖSE markar samskiptum ríkja og á að efla stofnunina og virða ákvæði Helsinki-samningsins. Ísland hefur, því miður, ekki getað haft starfandi fastanefnd við Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu síðan 1993. Í ljósi vaxandi hlutverks stofnunarinnar í öryggismálum Evrópu er nauðsynlegt að taka þá skipan mála til endurskoðunar. Þrátt fyrir mikilvægi þess ramma sem ÖSE veitir mun Atlantshafsbandalagið áfram verða þungamiðja öryggissamstarfs innan Evrópu. Árið 1997 er mikilvægt í sögu bandalagsins, en á næstunni verða teknar merkar ákvarðanir er varða framtíð þess. Innri aðlögun bandalagsins felur í sér endurskoðun herstjórnarkerfisins með það að markmiði að gera það einfaldara í sniðum og sveigjanlegra. Þannig verður bandalaginu gert auðveldara um vik að bregðast við staðbundnum verkefnum eins og friðargæslu. Sveigjanlegra herstjórnarkerfi mun einnig greiða fyrir eflingu evrópskrar varnarstoðar innan bandalagsins og gera Evrópuríkjum kleift að grípa til aðgerða í þeim tilfellum sem bandamenn okkar í Norður-Ameríku kjósa að standa til hlés. Í þeirri aðlögun, sem nú fer fram, þarf stöðugt að leggja áherslu á mikilvægi þess að tengslin yfir Atlantshafið verði áfram á styrkum grunni og að áframhaldandi öflug viðvera Bandaríkjamanna í Evrópu og þátttaka þeirra innan herstjórnarkerfisins verði tryggð. Þau tengsl má ekki á nokkurn hátt veikja. Á leiðtogafundi bandalagsins í júlí næstkomandi verður ákveðið hvaða ríkjum skuli boðið til aðildarviðræðna í fyrstu stækkun bandalagsins eftir lok kalda stríðsins. Frjálsum og fullvalda ríkjum er í sjálfsvald sett að skilgreina hvernig öryggishagsmunum þeirra er best þjónað, hvort heldur er innan bandalaga eða utan. Þetta grundvallarsjónarmið er skýrt tekið fram í grunnskjölum ÖSE og var ítrekað á leiðtogafundi ÖSE í Lissabon í desember síðastliðnum. Vert er þó að hafa í huga að ákvörðun um stækkun verður að vera samhljóða ákvörðun allra aðildarríkja og mikilvægt að góð sátt verði innan bandalagsins um þau ríki sem fyrst verður boðin aðild. Væntanleg stækkun NATO hefur þegar haft jákvæð áhrif á öryggisumhverfi Evrópu. Hafa mörg ríki Mið- og Austur-Evrópu gengið frá, eða eru um það bil að ganga frá samningum við nágranna sína sem leysa áður óleyst deilumál, enda nauðsynlegt skilyrði aðildar að NATO. NATO hefur einnig gefið út einhliða yfirlýsingar að undanförnu og meðal annars lýst því yfir að kjarnavopn muni ekki verða á landsvæði nýrra aðildarríkja, enda væri það ekki í samræmi við þá þróun að draga úr kjarnavopnaviðbúnaði bandalagsins. Þess má geta að þegar hefur kjarnavopnum á meginlandi Evrópu fækkað um ríflega 80% og er stefnt að enn frekari fækkun. Enn fremur hefur bandalagið lýst því yfir að ekki verði ástæða til langdvalar erlends herliðs í nýjum aðildarríkjum. Eins og kunnugt er hefur Ísland lagt til að öllum umsóknarríkjum verði boðin aðild á sama tíma, en framgangur látinn ráðast í aðildarviðræðum. Þetta er ekki hvað síst með hagsmuni Eystrasaltsríkjanna fyrir augum, enda yfirlýst stefna okkar að styðja aðild þeirra í fyrstu umferð. Að öðrum kosti tel ég skynsamlegt að stækkunin verði mjög takmörkuð og einungis fáum ríkjum boðin aðild í fyrstu. Það ætti að tryggja að stækkunarferlið gæti gengið snurðulaust fyrir sig. Einnig eykur það líkurnar á því að næsta stækkun verði fyrr en síðar. Leggja ber ríka áherslu á að Atlantshafsbandalagið verður eftir sem áður opið nýjum aðildarríkjum og að þessi stækkun verði ekki sú síðasta. Jafnframt er mikilvægt að efla samstarf við þau ríki sem ekki hljóta aðild í fyrstu umferð, svo og þau ríki sem ekki hafa sóst eftir aðild. Því ber að leggja kapp á stofnun nýs Atlantshafssamstarfsráðs (APC) sem byggja mun á starfi aðildarríkjanna innan Friðarsamstarfsins (PfP) og Norður-Atlantshafssamvinnuráðsins (NACC). Enn fremur er mikilvægt að efla Friðarsamstarfið til muna og tryggja hlutverk og þátttöku samstarfsríkjanna í mótun og starfsemi þess og að í boði sé eins náið samstarf við NATO og kostur er. Friðarsamstarfið hefur reynst afar árangursríkt og hefur þjappað saman ríkjum Atlantshafsbandalagsins og flestum öðrum ríkjum Evrópu. Þannig hefur verið unnið saman að því að efla öryggi um alla álfuna og má til sanns vegar færa að án reynslunnar af friðarsamstarfinu hefði friðaraðgerðin í Bosníu-Hersegóvínu verið mun erfiðari í framkvæmd. Í júlílok nú í sumar verður haldin hér á landi alþjóðleg almannavarnaæfing, Samvörður 97, sem íslensk stjórnvöld hafa boðið til. Æfingin er liður í Friðarsamstarfi NATO og er fyrsta almannavarnaæfing sem haldin er undir merkjum þess. Æfð verða viðbrögð stjórnvalda og björgunarsveita við öflugum jarðskjálfta. Æfingin er mikilvægt framlag til friðarsamstarfsins og einstakt tækifæri fyrir íslenskar björgunarsveitir til að vinna með erlendum sveitum og leiða í ljós styrkleika og veikleika íslenska almannavarnakerfisins. Um 20 erlend ríki hafa tilkynnt þátttöku og er búist við að allt að 500 erlendir hjálpar- og björgunarliðar taki þátt í æfingunni. Hún fer fram á Suðvesturlandi en íslenskar björgunarsveitir víða af landinu taka þátt í henni. Áætlað er að liðsmenn sveitanna gætu orðið 400--500. Æfingin er skipulögð í nánu samstarfi við viðkomandi almannavarnanefndir og er framkvæmd hennar fyrst og fremst í höndum Almannavarna ríkisins. Öflugt og farsælt samstarf við Rússland mun hafa lykilþýðingu fyrir framtíðarþróun öryggismála í Evrópu. Samningaviðræður standa nú yfir milli bandalagsins og Rússlands um hvernig treysta megi samstarf þeirra í sessi, enda mikilvægt að þróa frekar þá samvinnu sem þegar er komin á. Markmiðið með slíku samkomulagi er að tryggja víðtækt samráð og samstarfsmöguleika, jafnvel þannig að hægt verði að grípa til sameiginlegra aðgerða. Bundnar eru vonir við að undirrita megi slíkt samkomulag nú í vor eða snemma sumars. Varnarsamstarfið við Bandaríkin er sem fyrr hornsteinn öryggismála Íslands og er eftirlits- og varnarhlutverk varnarliðsins á Íslandi óbreytt. Töluverðar breytingar hafa hins vegar orðið á liðsafla og búnaði varnarstöðvarinnar á síðustu fimm árum þar sem tekið hefur verið mið af breyttum og batnandi aðstæðum í öryggismálum. Samkomulag íslenskra og bandarískra stjórnvalda um framkvæmd varnarsamningsins, sem undirritað var í Reykjavík 9. apríl 1996, gengur samkvæmt áætlun. Meginmálið er að hér sé ávallt til staðar sá öryggisviðbúnaður sem við teljum þurfa. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa hliðsjón af þeim breytingum sem nú eiga sér stað í öryggismálum Evrópu og tryggja að Ísland lendi ekki á jaðri þeirrar þróunar. Meginforsenda bandalagsins hefur ávallt verið jafnt öryggi fyrir öll aðildarríkin og hlýtur það því ávallt að vera kjarninn í afstöðu Íslands. Öryggishagsmunir þjóðanna á norðurvæng Atlantshafsbandalagsins þurfa því áfram að vera tryggðir eftir stækkun þess í austurátt. Mörg helstu viðfangsefni sem ríki heims þurfa að takast á við á komandi árum, verða því aðeins leyst að margir leggi hönd á plóginn. Þetta á við um vaxandi fátækt, hungur, rányrkju, mengun, fíkniefnavanda, glæpastarfsemi og margs konar aðra vá, sem einstökum ríkjum er í flestum tilvikum ofviða að leysa upp á sitt einsdæmi. Ekki síst af þessum sökum munu Sameinuðu þjóðirnar áfram gegna afar veigamiklu hlutverki. Til að Sameinuðu þjóðirnar geti uppfyllt vaxandi kröfur sem til þeirra eru gerðar er hins vegar óhjákvæmilegt að ráðist verði í umfangsmiklar umbætur á starfsemi þeirra. Það er því fagnaðarefni að nýr framkvæmdastjóri stofnunarinnar, Kofi Annan, sem tók við embætti um síðustu áramót, hefur sett umbótastarfið á oddinn. Ísland mun styðja það starf eftir því sem nokkur kostur er. Mannréttindi eru óaðskiljanlegur hluti alþjóðastjórnmála. Nú er að ljúka 53. þingi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna í Genf, og hefur Ísland, sem á áheyrnaraðild að þinginu, gerst meðflytjandi að fjölmörgum ályktunartillögum þar sem ástand mannréttindamála í ýmsum löndum heims, til dæmis í Íran, Írak, Kína, á Kúbu og Austur-Tímor, er gagnrýnt. Enginn þarf að fara í grafgötur um stuðning íslenskra stjórnvalda við baráttu fyrir mannréttindum. Enginn þarf heldur að efast um einlægni okkar og jákvæðan tilgang með þátttöku á þessum vettvangi. Íslensk stjórnvöld hafa á vettvangi Sameinuðu þjóðanna stutt tilraunir til að koma á varanlegum friði í Mið-Austurlöndum. Það er mikið áhyggjuefni að ástandið þar hefur farið hríðversnandi, ekki síst vegna ólöglegra og ögrandi aðgerða núverandi stjórnvalda í Ísrael í Austur-Jerúsalem, sem aftur eru vatn á myllu öfgamanna í röðum araba. Ekki verður hægt að tryggja varanlegan frið á svæðinu fyrr en allir aðilar virða bókstaf og anda friðarsamkomulagsins. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eru ýmis helstu hagsmunamál íslensku þjóðarinnar til umfjöllunar. Á síðustu árum hafa því stjórnvöld reynt að styrkja stöðu sína innan samtakanna. Frá og með síðustu áramótum er Ísland aðili að efnahags- og félagsmálaráðinu og á nú einnig fulltrúa í nefnd samtakanna um nýja og endurnýjanlega orkugjafa. Fyrr í þessum mánuði gerðist Ísland enn fremur áheyrnaraðili að sérstakri nefnd Sameinuðu þjóðanna um friðargæslu. Sérstakt aukaallsherjarþing Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun verður haldið í New York í júní næstkomandi í tilefni af því að fimm ár eru liðin frá því að umhverfisráðstefnan var haldin í Ríó. Sérstakur fundur umhverfisnefndar Sameinuðu þjóðanna til undirbúnings aukaallsherjarþinginu stendur nú yfir í New York. Umræður á fundinum bera því vitni að verndun lífríkis sjávar er vaxandi þáttur sjálfbærrar þróunar. Þótt umræðan á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hafi til þessa einkum tekið mið af mengun hafsins, má gera ráð fyrir að knúið verði á um það með vaxandi þunga að veiðar og veiðiaðferðir sæti auknu alþjóðlegu eftirliti. Þetta er umræða sem Ísland þarf að taka virkan þátt í, svo að tryggt verði að mikilvægir hagsmunir íslensku þjóðarinnar verði á engan hátt fyrir borð bornir. Sjávarútvegsdeild háskóla Sameinuðu þjóðanna tekur til starfa á Íslandi á næsta ári og mun byggja á sérþekkingu þeirri sem fyrir hendi er í Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og rannsóknarstofnunum. Er þess vænst að starfræksla skólans geti orðið mikilsvert framlag Íslands til þróunarmála. Sameinuðu þjóðirnar hafa helgað næsta ár málefnum hafsins. Stjórnvöld munu skipa vinnuhóp til að athuga með hvaða hætti Íslendingar, sem framar öðrum þjóðum tengjast hafinu, geta miðlað af mikilli reynslu sinni á þessu sviði. Utanríkisráðuneytið hefur nú tekið við forsvari málefna Alþjóðabankans af iðnaðar- og viðskiptaráðuneytinu. Í tengslum við þetta hef ég tekið sæti í þróunarmálanefnd bankans og gegni formennsku þar fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna. Þróunarmálanefndin markar stefnu bankans í þeim þróunarmálum sem hæst bera hverju sinni. Síðustu árin hefur þróunarsamvinna á alþjóðavettvangi tekið miklum breytingum. Aðstoð við þróunarríkin tekur nú æ frekar mið af frammistöðu viðkomandi ríkja. Ísland hefur haft þetta að leiðarljósi í tvíhliða þróunarsamvinnu með góðum árangri, eins og umsvif okkar í sunnanverðri Afríku bera vott um. Nauðsynlegt er að styrkja þátttöku okkar í fjölþjóðlegu þróunarstarfi, ekki síst með það í huga að liðsinna fátækustu þjóðunum. Í þróunarmálum verður samt að hafa heildarmyndina í huga. Lítil framþróun mun eiga sér stað, þar sem ófriður ríkir, jafnrétti og mannréttindi eru fótum troðin og félagslegar þarfir fólks hafðar að engu. Íslensk stjórnvöld hafa nú um nokkurra ára skeið greitt í sérstakan Þróunarsjóð Sameinuðu þjóðanna fyrir konur. Einnig hefur UNIFEM-félagið á Íslandi verið styrkt til þess að aðstoða við verkefni í Andesfjöllum og á Yukatan-skaga í Mexíkó, sem miða að því að renna efnahagslegum stoðum undir lífsbaráttu kvenna á þessum svæðum. Á sama hátt hefur þátttaka Íslands í uppbyggingarstarfinu í Bosníu-Hersegóvínu miðast við aðstoð við þær þúsundir sem örkumlast hafa í styrjöldinni. Aðstoðarverkefnið er unnið í samvinnu við stoðtækjafyrirtækið Össur hf., Alþjóðabankann og heilbrigðisyfirvöld í Bosníu-Hersegóvínu. Ákveðin eru nú einnig verkefni á sviði ungbarna- og mæðraverndar. Á næstunni verður kynnt skýrsla um þróunarmál sem unnin hefur verið á vegum utanríkisráðuneytisins í samráði við Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Markmið skýrslunnar er að veita stjórnvöldum betri yfirsýn um stöðu, hlutverk og árangur íslenskrar þróunarsamvinnu í ljósi alþjóðlegrar reynslu og þar með að auðvelda þeim að marka stefnu og haga framkvæmdum í þróunarmálum í framtíðinni. Þess má vænta að umsvif tvíhliða og marghliða þróunaraðstoðar muni fara vaxandi á næstu árum og er þessi skýrsla nauðsynlegur grundvöllur að framtíðarstefnumótun Íslands í þróunarmálum. Árangur ráðherrastefnu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) í desember síðastliðnum endurspeglar að stofnunin hefur reynst starfi sínu vaxin sem útvörður hins fjölþjóðlega viðskiptakerfis og hreyfiafl frjálsræðis í heimsviðskiptum. Samningaviðræður um frelsi í grunnfjarskiptaþjónustu fengu byr undir báða vængi og hafa þær nú verið leiddar til lykta og taka skuldbindingar gildi frá og með 1. janúar 1998. Með grunnfjarskipta- og upplýsingatæknisamningunum hefur WTO lagt hornstein að viðskiptakerfi 21. aldarinnar og treyst grundvöll undir hagsæld aðildarríkja. Um þessar mundir eru að hefjast á ný eftir nokkurt hlé flóknar viðræður um frekara frjálsræði á sviði fjármálaþjónustu. Vonast er til að þeim megi ljúka á árinu og sem fyrr mun Ísland leggja sitt af mörkum til að það megi takast. Undanfarin ár hafa veiðar íslenskra skipa utan efnahagslögsögunnar fært þjóðarbúinu verulegar tekjur. Vonandi verður framhald á því, en á það ber að líta að sókn í fiskimiðin á úthafinu hefur stóraukist og er Norðaustur-Atlantshafið þar ekki undanskilið. Brýnt er að koma stjórn á þær veiðar sem ekki lúta neinni stjórn enn. Ísland fullgilti nýverið úthafsveiðisamninginn. Kjarni hans eru reglur um samstarf strandríkja og úthafsveiðiríkja á vettvangi svæðisbundinna fiskveiðistofnana um verndun og stjórnun veiða úr fiskstofnum sem ganga inn og út úr lögsögu ríkja. Um þessar mundir á sér stað endurskipulagning ýmissa svæðisstofnana í ljósi þessarar þróunar á alþjóðavettvangi. Hafa Íslendingar tekið virkan þátt í því starfi og lagt á það mikla áherslu. Undanfarin missiri hafa íslensk stjórnvöld, sem kunnugt er, átt viðræður við nágrannaríkin um stjórnun veiða úr einstökum fiskstofnum. Verulegur árangur hefur náðst á því sviði og mörgum samningum er lokið og mun ég ekki fjölyrða um einstaka samninga hér við þessa upphafsumræðu. Óhætt er að segja að vaxandi skilningur sé meðal fiskveiðiþjóða á Norður Atlantshafi um mikilvægi samstarfs um verndun og nýtingu auðlinda sjávar. Undanfarið hefur staðið yfir undirbúningur ráðuneyta að tvíhliða viðræðum við Rússa um sjávarútvegsmál sem vonast er til að ljúki á næstu mánuðum og muni efla samvinnu þjóðanna í sjávarútvegi og viðskiptum. Samningaviðræður um þorskveiðar okkar í Barentshafi hafa enn ekki borið árangur og er það miður. Ljóst er að íslensk stjórnvöld hafa sýnt vilja til að leysa þetta mál, en að okkar mati hefur nokkuð skort á hjá viðsemjendum okkar. Mikilvægt er að koma stjórn á veiðar íslenskra skipa á svæðinu og verður haldið áfram að leita leiða til samkomulags. Í kjölfar loðnuveiða danskra skipa innan íslenskrar lögsögu norður af Kolbeinsey kom á ný upp ágreiningur milli Íslendinga og Dana um afmörkun hafsvæðisins milli Íslands og Grænlands, svo og hafsvæðisins milli Íslands og Færeyja. Stjórnvöld beggja landanna hafa lagt áherslu á að leita varanlegrar lausnar á málinu og farið hafa fram samningaviðræður embættismanna í þessu skyni. Hafa þær verið vinsamlegar og gagnlegar og verður fram haldið á næstu mánuðum. Það er afdráttarlaus stefna Íslands að nýta beri með sjálfbærum hætti allar lifandi auðlindir hafsins, þar með talið hvali, enda skipa sjávarspendýr stóran sess í lífríki íslenska hafsvæðisins. Afstaða til verndunar og nýtingar hvala hlýtur því að stjórnast af sömu grundvallarreglum og gilda um aðrar auðlindir Íslands. Spurningin er ekki hvort, heldur hvenær Íslendingar hefja hvalveiðar hér við land að nýju. Mikilvægt er í því sambandi að hafa náið samráð og samstarf við öll ríki sem málið varðar. Ljóst er að miklar breytingar eiga sér stað í utanríkismálum um þessar mundir og búast má við verulegum kaflaskiptum með haustinu. Þá verður til dæmis væntanlega lokið ríkjaráðstefnu ESB, jafnframt því sem leiðtogafundur NATO mun hafa tekið ákvörðun um fyrsta hóp nýrra aðildarríkja. Því tel ég rétt að gefa Alþingi yfirlitsskýrslu um utanríkismál almennt og víðtækar en kostur er í yfirlitsræðu sem þessari. Sú skýrsla verður lögð fram á komandi vetri samhliða reglulegri haustumræðu um utanríkismál. Herra forseti. Það eru alkunn sannindi að fáar þjóðir eiga jafnmikið undir alþjóðasamskiptum og við Íslendingar. Án öflugra utanríkisviðskipta væru lífskjör hér á landi ekki sambærileg við það sem gerist hjá nágrannaþjóðum okkar, eins og raunin er. Að sama skapi erum við háð nánu samstarfi við bandamenn okkar hvað varðar öryggi og varnir landsins. Fáar þjóðir eiga eins mikið undir því að vel sé staðið að verki varðandi mótun og rekstur utanríkisþjónustunnar og að breið samstaða verði áfram um grundvallarþætti utanríkisstefnu Íslands.

Herra forseti. Ég neyðist til að lýsa ákveðnum efasemdum um að texti í ræðu hæstv. ráðherra þar sem fjallað er um stöðu Schengen-samkomulagsins og væntanleg tengsl þess við stofnanir eða sáttmála Evrópusambandsins sé að öllu leyti í takt við þær aðstæður sem nú blasa við í því máli. Hæstv. ráðherra fjallar um þetta á þann hátt að vaxandi líkur séu á að Schengen-samstarfið tengist stofnunum Evrópusambandsins nánar. Sömuleiðis er talað um að einn mögulegur kostur sé að starfslið ESB taki að sér að annast framkvæmd samningsins en jafnframt sé rætt um að það gæti orðið hluti af reglugerðarverki Evrópusambandsins. Ég hef undir höndum pappíra sem sýna það nokkuð afdráttarlaust að það er nú stefna forustu Evrópusambandsins að Schengen-samningurinn renni inn í Evrópusáttmálann sjálfan. Tillögur forustu Evrópusambandsins um þessar mundir ganga út á það. Afstaða Hollendinga sem á fyrri hluta þessa árs fara með forustu fyrir Evrópusambandinu, eru eindregnar í þessum efnum. Með leyfi, herra forseti, segir í skjali á enskri tungu sem ég hef undir höndum um þetta: ,,The presidency proposals are based on the logic underlying Schengen. They are made on the assumption that the acquis of Schengen will be incorporated into the European Union.`` Og síðan segir: ,,The presidency considers that such full integration of Schengen into the Union would have several positive effects.`` Það er að vísu talað um að gefa þurfi gaum að sérstakri stöðu eða ,,particular situation``, Íslands og Noregs en meira er ekki sagt um þau orð. Aðspurðir hafa talsmenn Evrópusambandsins sagt að það sé vandamál Íslendinga og Norðmanna en ekki Evrópusambandsins hvernig þeim tengslum verður háttað. Svipað orðalag hefur verið haft um Breta sem ekki eru aðilar að Schengen-samningnum eins og kunnugt er. Ég leyfi mér að lýsa þeirri skoðun að staða málsins sé talsvert önnur og miklu alvarlegri í raun fyrir Ísland og Noreg en gefið er í skyn í þessum texta.

Herra forseti. Það má alltaf deila um það hvað er alvarlegt fyrir Ísland og Noreg. Ég býst við því að hv. þm. telji þetta allt vera mjög alvarlegt vegna þess að hann hefur lýst andstöðu sinni við það að við tökum þátt í þessu samstarfi. En það sem hann var að lesa hér upp er úr tillögum Hollendinga sem fara með forustu í Evrópusambandinu. Það er ekki þar með sagt að þær tillögur hafi verið samþykktar af öllum hinum aðildarríkjunum sem er nauðsynlegt. Þess vegna tel ég að sá texti sem hér stendur standist gjörsamlega enda höfum við fylgst mjög náið með þessari þróun og þessari stöðu og það er alveg ljóst að sú tillaga sem hefur komið frá Hollendingum í þessu máli gengur ekki upp. Það er viðurkennt af framkvæmdastjórninni. Það er hins vegar alveg rétt að Hollendingar hafa lagt fram þessa tillögu, en það er ekki þar með sagt að hún sé orðin niðurstaðan. Þetta er því mat okkar á stöðunni í dag. Við höfum enga ástæðu til annars en ætla að fullt tillit verði tekið til þess samnings sem Norðmenn og Íslendingar hafa undirritað við hin Schengen-ríkin. Það er hins vegar ljóst að ef þessi samningur hefði ekki verið undirritaður á sl. ári þá eru miklar líkur á því að margar þjóðir hefðu ekki viljað undirrita hann nú vegna þess að mörgum finnst að sá samningur flækist fyrir í því ferli sem sumir vilja sjá fram á innan Evrópusambandsins, m.a. Hollendingar. Þess vegna hefði verið þægilegra að sá samningur væri ekki til staðar til að greiða fyrir því. En þetta getur orðið umfangsmikið mál og þar er uppi allflókin staða. En ég vil fullvissa þingheim um að við höfum reynt að draga upp rétta mynd af þessari stöðu í þeirri ræðu sem hér hefur verið flutt.

Herra forseti. Athugasemdir mínar lúta að því að ég tel að það hefði verið meira upplýsandi fyrir málið ef hæstv. utanrrh. hefði gert ítarlegar grein fyrir því hvaða tillögur liggja þarna fyrir. Þær eru studdar af fleirum en Hollendingum. Það er vissulega ljóst að það skapar erfiðleika innan Evrópusambandsins að fara að öllu leyti að þessum tillögum Hollendinga, bæði vegna andstöðu einstakra ríkja sem eru innan Evrópusambandsins og aðilar að Schengen, en líka vegna Breta og þeirra Evrópusambandsríkja sem ekki eru það. En ég legg fyrst og fremst áherslu á það, herra forseti, að enn er tími fyrir Ísland til að endurmeta sína stöðu í þessum málum vegna þess að Schengen-samkomulagið er þrátt fyrir allt ekki komið til framkvæmda og farið að hafa áhrif hér. Staðan er líka alvarleg vegna þess að það liggur alveg ljóst fyrir að það mun skapa mikla pólitíska erfiðleika í Noregi ef Schengen-sáttmálinn rennur í ríkari mæli en nú er inn í Evrópusambandið. Þá mun væntanlega ekki vera neinn vafi á því að það varðar þau ákvæði norska stjórnskipunarréttarins sem kalla á stjórnarskrárbreytingar eða valdaframsal eða aukinn meiri hluta á norska þjóðþinginu og menn hafa miklar efasemdir um að þá muni Noregur geta haldið áfram í þessu ferli. Þess þá heldur held ég að ekki sé ástæða fyrir Ísland til að halda áfram á þessari braut sem hefur engin landfræðileg landamæri að öðrum Schengen-ríkjum. Herra forseti. Ég held reyndar að öll þessi saga, hvernig Norðurlöndunum var olnbogað inn í þetta Schengen-ferli, eigi þótt síðar verði eftir að þykja athyglisverð og það eigi eftir að orka mjög tvímælis hvernig ýmislegt bar að sem þar var gert. Undir því yfirskini að verið væri að verja og vernda norræna vegabréfasamninginn var Norðurlöndunum í raun og veru skáskotið inn í þetta ferli sem við eigum að sjálfsögðu ekkert erindi inn í ef það rennur saman við Evrópuréttinn á meðan við erum þá ekki aðilar að Evrópusambandinu. Það er jafnfráleitt að við séum aðilar að þessu þegar það er orðinn hluti af Evrópuréttinum og að vera aðilar að Evrópusambandinu sjálfu.

Herra forseti. Auðvitað hefðum við getað gert mun betur grein fyrir þessu máli, en hér er um að ræða tiltölulega stutta ræðu, 30 mín. ræðu þar sem utanrrh. ber að gera grein fyrir stöðu helstu utanríkismála. Það er skýringin á því af hverju kaflinn um Schengen-málið er ekki lengri. Það hefði í sjálfu sér þurft mun lengri ræðu til að gera því ítarleg skil. Ég veit að hv. þm. skilur það, en það er væntanlega tilgangurinn m.a. með þeirri umræðu sem hér fer fram í dag að ræða ítarlegar um ýmis mál eins og t.d. þessi og ég er að sjálfsögðu tilbúinn til þess. Ég vil taka það sérstaklega fram vegna þess sem hv. þm. sagði að við hefðum farið inn í þetta samstarf undir því yfirskini að vernda Norræna vegabréfasambandið. Það er ekkert yfirskin. Það liggur ljóst fyrir að ef Ísland og Noregur taka ekki þátt í þessu samstarfi, mun Norræna vegabréfasambandið líða undir lok hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Það er blekking að halda öðru fram. Það er miklu betra að ganga þá bara hreint til verks og lýsa því yfir, bæði af hv. þm. og öðrum, að þeir vilji rústa Norræna vegabréfasambandið.

Var ekki lagt þannig af stað í upphafi?

Var ekki lagt þannig af stað í upphafi? Það var lagt þannig af stað í upphafi --- og það á ekki að vera með þessa eilífu útúrsnúninga í þessu máli --- að við héldum saman þar til að því væri komið að Ísland og Noregur fengju viðunandi lausn. Það er komið að því. Halda menn að Svíþjóð, Finnland og Danmörk hafi ætlað að gefa Íslandi og Noregi neitunarvald í þessu máli? Nei. Þeir ætluðu að tryggja að við fengjum viðhlítandi niðurstöðu. Það hafa þeir gert. Þannig að hér er ekki um neitt yfirskin að ræða heldur blákaldar staðreyndir.

Herra forseti. Það er nú varla hægt að segja að jörðin hafi bifast undir þessari ræðu hæstv. utanrrh. og framtíðarsýn, stefnufesta og framtíðarviðhorf eru ekki orðin sem spretta upp í hugann eftir að hafa hlýtt á þessa ræðu. Það má kannski gefa henni þá einkunn að hún hafi verið ágætt yfirlit yfir þau erindi sem ferðast annað slagið yfir skrifborð hæstv. utanrrh. Stefna ráðherrans til þeirra mála sem hins vegar eru núna hvað efst á baugi utanríkismála --- ja, hún liggur óbætt hjá garði. Við stöndum frammi fyrir því að það eru að verða gerbreytingar á landslagi í Evrópu. Evrópusambandið stendur á þröskuldi nýrra tíma og Atlantshafsbandalagið líka. Hver er afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar til þessara mála? Hún kemur ekki fram, herra forseti. Það er alveg sama hvar er borið niður í þessari ágætlega fluttu og enn betur skrifuðu ræðu hæstv. ráðherra, stefna ráðuneytisins kemur ekki fram. Það er sama hvort það eru stór mál eða lítil mál, hæstv. ráðherra hefur tæpast borið fram stefnu í nokkru máli hér í sinni löngu ræðu áðan. Hvaða stefnu hefur t.d. íslenska ríkisstjórnin varðandi Evrópusambandið? Hvaða stefnu hefur ríkisstjórnin varðandi sameiginlegan gjaldmiðil í Evrópu? Hver er stefna íslensku ríkisstjórnarinnar varðandi stækkun NATO? Hvar er stefna hæstv. ráðherra í hafréttarmálum? Hvað vill hann varðandi úthafsveiðar? Og hvaða afstöðu ætlar hann að taka til hvalveiðanna? Og jafnvel mál sem e.t.v. í fljótu bragði virðast ekki skipta miklu eins og Kolbeinseyjarmálið --- hvaða stefnu vill íslenska ríkisstjórnin taka í þessum málum? Hvar eru vinnubrögðin sem hún ætlar að fylgja? Hvaða markmið hefur hún sett sér? Það er afskaplega erfitt, herra forseti, að henda reiður á þessu. Jafnaðarmenn munu fyrir sitt leyti hér í dag taka á ýmsum þessum málum. Ég ætla að fara yfir þessa ræðu og þetta yfirlit hæstv. ráðherra og fjalla um það nokkrum orðum. Ég ætla byrja, herra forseti, að ræða hérna aðeins stefnuna varðandi Evrópusambandið. Nú fer það ekki á milli mála og liggur alveg ljóst fyrir að jafnaðarmenn eru þeirrar skoðunar að það eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu, það eigi að láta á það reyna. Það er auðvitað umdeilt og það er skiljanlegt að það sé umdeilt. En það er tæpast ásættanlegt þegar við blasir að það eru að verða miklar breytingar á hinu pólitíska landslagi í Evrópu að íslenska ríkisstjórnin hafi enga afstöðu til málsins en hér kemur nánast engin afstaða fram, herra forseti, í þessum örlitla kafla sem fjallar um Evrópusambandið. Reynslan hefur sýnt það að Framsfl. er ekki lagið að móta heildstæða utanríkismálastefnu. Það þarf ekki annað en að líta aftur til síðasta kjörtímabils og bera saman viðhorf þeirra þá til Evrópska efnahagssvæðisins og afstöðu þeirra núna. Við munum það öll hvernig umræðan þróaðist hér af hálfu Framsfl. á síðasta kjörtímabili. Það var mjög erfitt að henda reiður á afstöðu Framsfl. Það var mjög erfitt að skilja afstöðu hæstv. utanrrh. Þegar hann var að vísu kominn í sitt núverandi embætti þá lét hann hafa það eftir sér á fundi með ungum framsóknarmönnum uppi í sveit í Hvalfirði að ef hann hefði verið í ríkisstjórn þá hefði hann haft aðra afstöðu. Afstaða hans núna dæmir hins vegar fyrri verk hans heldur illa. Á bls. 4 í ræðu hæstv. ráðherra kemur fram, með leyfi forseta, eftirfarandi viðhorf til Evrópska efnahagssambandsins: ,,EES-samningurinn felur ekki aðeins í sér viðskiptalegan ávinning. Hann færir íslenskum þegnum einnig umtalsverð réttindi. Má þar nefna réttinn til þess að starfa, stunda rannsóknir og nám eða þjálfun í öllum aðildarríkjunum á hinu Evrópska efnahagssvæði.`` Herra forseti. Hér kemur hæstv. utanrrh. og gefur aðildinni einkunnina 10. En þessi sami ráðherra treystir sér ekki til þess að greiða aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu atkvæði sitt. Þetta nefni ég hér, herra forseti, þó að þetta sé e.t.v. aðeins söguleg fótnóta, vegna þess að e.t.v. eru vinnubrögðin og skilningurinn sem birtist í þessum andstæðum í máli og fari hæstv. ráðherra lykillinn að þeim algjöra skorti á stefnumótun sem mér finnst birtast í ræðu hæstv. ráðherra, ef við, herra forseti, veltum því t.d. fyrir okkur hvaða afstöðu íslenska ríkisstjórnin hefur til sameiginlegs gjaldmiðils í Evrópu. Þetta er mál sem mjög ofarlega á baugi í viðskiptalífinu, margar ráðstefnur hafa verið haldnar um það og fyrir liggur að málsmetandi aðilar í viðskiptalífinu, í fjármálalífi Íslendinga, telja að það að standa utan við þetta gæti kostað íslenska efnahagslífið kannski fast að tugum milljarða á einu ári. Auðvitað er þetta umdeilanlegt en spurningin er, herra forseti, hvernig ætla íslensk stjórnvöld að bregðast við þessu? Ætla þau að reyna að meta hvað það kostar að standa utan við þetta eða er það þannig að þetta mál er einfaldlega eins og hæstv. forsrh. sagði á frægum landsfundi; ,,þessi mál eru ekki á dagskrá``. Jafnvel þetta mikilvæga mál virðist ekki vera á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Því þegar maður les það sem á að gera í þessu máli, ja, það kemur að vísu fram að utanrrn. og önnur ráðuneyti hyggjast fylgjast grannt með framvindunni. Það kemur fram að það á að skipa sérstaka nefnd og það er nú u.þ.b. lágmark. Maður skyldi ætla að þessari nefnd væri m.a. falið það verkefni að reyna að meta hver fórnarkostnaður er sem fylgir því að standa þarna fyrir utan og hvort hægt er að finna einhver ráð til þess, þrátt fyrir allt, að taka þátt í þessari framvindu og reyna að hagnast á henni. En það kemur í ljós, herra forseti, að nefndin á ekki að meta það. Hún á ekki að reyna að leggja mat á hvað það kostar okkur að standa þarna fyrir utan. Hún á að safna upplýsingum á einn stað. Það er aðalhlutverk þessarar nefndar, herra forseti. Ég sagði það í upphafi máls míns að Atlantshafsbandalagið stendur á þröskuldi nýrra tíma. Hér höfum við oft átt orðastað, fulltrúar jafnaðarmanna og fulltrúar ríkisstjórnarinnar, um afstöðuna til stækkunar NATO. Og ég held að það blandist engum lengur hugur um að innan ríkisstjórnarinnr er ekki full sátt um hvaða leið á að fara. Jafnaðarmenn og Sjálfstfl. hafa átt samleið um það að við viljum eins og kostur er styðja málflutning Eystrasaltsríkjanna, styðja umsókn þeirra um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Við teljum að með því séum við að lyfta og virða sjálfsákvörðunarrétt smáþjóða. Það hefur aldrei tekist að draga út úr hæstv. utanrrh. afdráttarlaust fylgi við þessa stefnu. Við vitum, og það kemur fram í þessari ræðu hæstv. ráðherra, hvernig ríkisstjórnin hefur sópað þessum ágreiningi sínum undir teppið. Hún gerir það með því að það er lagt til að öllum umsóknarríkjunum verði boðin aðild á sama tíma og síðan á að láta framganginn ráðast í aðildarviðræðum. Hvað segir síðan hæstv. ráðherra: ,,Að öðrum kosti`` --- segir ráðherrann --- ,,tel ég skynsamlegt að stækkunin verði mjög takmörkuð og einungis fáum ríkjum boðin aðild í fyrstu``. Þetta er út af fyrir sig stefna en þá er auðvitað óhjákvæmilegt, miðað við forsögu málsins, að spyrja hæstv. utanrrh. hvaða ríki þetta eiga að vera? Það verður að koma fram sökum forsögu þessa máls og þeirra yfirlýsinga sem hafa gengið af munni hans og hæstv. forsrh. hvaða ríki þetta eru. Og enn einu sinni spyr ég fyrir hönd jafnaðarmanna: Mun íslenska ríkisstjórnin fara að þeirri stefnu sem hefur aftur og aftur birst, m.a. í ræðum, greinum og viðtölum við formann utanrmn., hv. þm. Geir Hilmar Haarde, sem skoðanabræður hans og -systur á Norðurlöndunum hafa aftur og aftur lyft upp? Ætlar íslenski utanrrh. að leggja það til að Eystrasaltsþjóðunum verði boðin aðild eða á það að ráðast af því --- er lykillinn að þessu kannski setningin sem hraut af munni hans áðan --- að það sem skipti öllu varðandi framtíðaröryggi Evrópu sé öflugt og farsælt samstarf við Rússland? Það hefur nefnilega komið fram í máli hæstv. ráðherra og í ræðum hv. þm. Jóns Kristjánssonar að Framsfl. er í rauninni búinn fyrir sitt leyti að fallast á það að Rússland hafi neitunarvald í þessu máli. Ég segi --- það er ekki hægt að fallast á það. Jafnaðarmenn geta ekki fallist á það, íslenska þingið getur ekki fallist á það. Við föllumst ekki á þessa finnlandíseringu skoðana, það kemur ekki til mála. Framsfl. getur haldið því fyrir sig en það er ekki hægt að bjóða Íslendingum upp á það. Við eigum samstarf við Eystrasaltsþjóðirnar. Við höfum heitið þeim stuðningi okkar og við höfum sýnt það í verki að við styðjum þá og við verðum að gera það með skeleggari hætti heldur en hér kemur fram. Og ég spyr aftur: Hvaða ríki eru það sem hæstv. utanrrh. telur að eigi að bjóða aðild í fyrstu fari svo að stækkunin verði einungis mjög takmörkuð? Herra forseti. Eitt er það mál sem hefur aftur og aftur borið á góma í utanríkismálaumræðu síðustu ára og það er afstaðan til hvalveiðanna. Ég segi það líka að nú er mál að menn taki afstöðu í því máli. Hér hafa þingmenn stjórnarflokkanna og reyndar aðrir þingmenn aftur og aftur lýst afstöðu sinni til þess. Hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. hafa líka lýst því og það kemur fram hérna í þessari ræðu að þeir eru á bandi hvalveiða. Þeir vilja skynsamlega nýtingu auðlinda hafsins. En spurningin í þessu tiltekna máli er --- hvaða afstöðu hefur íslenska ríkisstjórnin? Og það er auðvitað hjákátlegt að eins og umræðan hefur þróast þá kemur ekki fram afstaða ríkisstjórnarinnar t.d. til þess hvort við eigum að sækja aftur um aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu. Nú er það, hygg ég, útbreidd skoðun fyrir utan mjög þröngan hóp innan ríkisstjórnarinnar að það hafi verið mikil mistök af okkur á sínum tíma að ganga úr ráðinu. Og það hafi verið enn meiri mistök að láta plata okkur til þess að taka þátt í því að stofna NAMMCO sem hefur ekkert haft í för með sér nema kostnað. Það er út af fyrir sig eitt atriði sem við þurfum að skoða, --- hvað hefur aðildin að NAMMCO kostað okkur í beinum fjárútlátum? En það þarf að koma hérna fram hver sé afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar til þess að Ísland gangi aftur í Alþjóðahvalveiðiráðið. Ég fullyrði, herra forseti, að um þetta er ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar. Ég fullyrði það að forusta ríkisstjórnarinnar er ekki alveg sömu skoðunar og t.d. sjútvrh. Það er nauðsynlegt að þessi mál fari að kristallast og við þurfum að ná þessu fram. Það má margt segja um þann kafla þar sem farið er orðum um úthafsveiðar okkar. Þarna er sérstaklega hælst um það að við höfum náð miklum árangri við samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum. Við skulum ekki gleyma því, herra forseti, að á síðasta ári galt stjórnarandstaðan varhug við þeim samningum sem þá voru í gangi. Við töldum að með því væri verið að gefa ákveðið fordæmi til framtíðar um þann hlut sem við eigum að fá úr þessum stofni. Upphaflega var fyrir hönd Íslands fallist á niðurstöðu sem gaf okkur u.þ.b. 17,2% af heildarkvótanum. Talsmenn jafnaðarmanna, talsmenn Alþb., talsmenn Kvennalistans, töldu allir að þarna væri fallist á allt of lítið og miðað við líffræðilega dreifingu og sögulega veiðireynslu ætti a.m.k. að falla í okkar skaut u.þ.b. þriðjungur af veiðunum. Nú með hinum síðasta samningi er þetta hlutfall enn þá lækkað. Það er lækkað niður í u.þ.b. 15%. Það er ekki hægt annað en að mótmæla þessu. En menn þurfa að skoða þetta mál í botn og kanna hvort í þessu felist einhver sóknarfæri á öðrum vígstöðvum. Á hverju byggðust rökin sem lágu því til grundvallar að Norðmenn féllust á og börðust fyrir því að Evrópusambandið fengi drjúgan veiðikvóta? Ekki á því að Evrópusambandið hefði nokkra sögulega veiðireynslu, ekki á líffræðilegri dreifingu síldarinnar, því samkvæmt útreikningum íslenskra vísindamanna hefði það átt að gefa þeim í hæsta lagi 22 þúsund tonn. Rökin byggðust fyrst og fremst á því að það var talið nauðsynlegt að koma stjórn á veiðarnar. Nú tel ég að það sé nauðsynlegt að við látum reyna til þrautar, einmitt á grundvelli þessara sömu röksemda, hvort ekki sé hægt að leiða til lykta deilu okkar um þorskveiðar í Barentshafi. Ég tel, herra forseti, að forseti Íslands í sinni vel heppnuðu heimsókn til Noregs fyrr á þessum vetri hafi opnað þar ákveðna glufu. Í kjölfar þeirrar heimsóknar og yfirlýsinga forseta lýðveldisins og norskra forustumanna hafi ákveðið lag verið til þess að leiða þetta til lykta, nota þær röksemdir sem Norðmenn sjálfir höfðu haft uppi í málflutningi sínum gagnvart norsk-íslenska síldarstofninum, til þess að láta þá fallast á kvóta okkur til handa og ljúka þessari deilu. En það kemur fram í þessari ræðu hæstv. utanrrh. að það er nákvæmlega ekkert að gerast í þessu máli, ekki neitt. Og þó voru tækifærin núna miklu betri heldur en þegar hæstv. ráðherra tók við embætti og hældist um af því að það yrði léttur vegur fyrir hann og ríkisstjórnina að ná samningum og lét að því liggja að það hefði einungis verið fyrir þrákelkni og óbilgirni fyrrverandi utanrrh. að það tókst ekki. Það er nauðsynlegt að fá svör við þessu, herra forseti. Það er líka annað mál sem ég hefði gjarnan viljað ræða hérna og það er Kolbeinseyjardeilan og hvernig hæstv. utanrrh. hefur haldið á öðru deilumáli sem varðar einmitt einhliða útfærslu, sem ég kalla svo, Norðmanna á efnahagslögsögu sinni við Svalbarða en afstaða utanrrn. til þess máls var fordæmanleg. Mótmæli voru engin. Íslenski utanrrh. bugtaði sig fyrir norskum starfsbræðrum sínum og bauð Íslendingum upp á yfirgang þeirra. Hér í þessum sölum tók hann undir rök þeirra sem ég get með engu móti fallist á, það voru falsrök. En það sem skiptir miklu máli er að linkan sem birtist þar hlýtur að vera öðrum þjóðum fordæmi í deilum við okkur. Og við eigum í deilum við Dani um skiptingu hafsvæðanna milli Grænlands og Íslands. Við eigum í erfiðri deilu þar, og þar tel ég að allt önnur viðhorf séu að skapast heldur en áður og ég mun e.t.v. ræða það síðar í dag. En ég tel að það hvernig hæstv. utanrrh. tók á einhliða útfærslu Norðmanna í Barentshafi gefi öðrum það til kynna að hægt sé að fara að Íslendingum með hörku vegna þess að fordæmið er fyrir hendi --- við gefumst upp.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að svara öllum rangtúlkunum hv. þm. á þessu máli. Ef hv. þm. ætlar að láta taka sig alvarlega í þessari umræðu verður hann a.m.k. að lesa textann rétt og vera ekki að gera mönnum upp skoðanir út og suður án þess að hafa nokkuð til að byggja á. Þó hann stundi slíkt í Alþýðublaðinu, þá held ég að hann ætti að endurskoða hvernig hann talar á Alþingi um alvarlegan málaflokk eins og utanríkismál. Ég vil þá koma að einu mjög mikilvægu og alvarlegu máli sem er stækkun Atlantshafsbandalagsins. Og hvað stendur hér? Þó að hv. þm. geti hvergi lesið neina stefnu og neina niðurstöðu þá stendur hér: ,,... enda yfirlýst stefna okkar að styðja aðild þeirra í fyrstu umferð``, --- að það sé yfirlýst stefna Íslands að styðja Eystrasaltsríkin í fyrstu umferð. Það stendur ekkert annað hér. Síðan stendur: ,,Ef það verður ekki`` --- sem má vel vera --- ,,þá teljum við að það sé skynsamlegast að stækkunin verði mjög takmörkuð og einungis fáum ríkjum boðin aðild í fyrstu.`` Það liggur náttúrlega fyrir að þau ríki munu fyrst fá aðild sem best eru undir aðildina búin, bæði með lýðræðislegum stjórnarháttum og breytingum í sínu landi. Ég held að það sé óumdeilt að þau ríki sem best eru búin undir breytinguna eru Pólland, Tékkland og Ungverjaland. Og ég held að í sjálfu sér þurfi ekkert að deila um það. En þar með er ekki sagt að það verði einu ríkin sem koma inn í fyrstu umferð. Að því er varðar Evrópumyntina þá vil ég minna hv. þm. á að málið stendur ekki um það að Íslendingar gerist aðilar að þessu myntbandalagi. Við verðum að gerast aðilar að Evrópusambandinu til þess, en við fylgjumst að sjálfsögðu mjög náið með þróuninni og ég skal gera betur grein fyrir því síðar. En ég bið hv. þm. að lesa textann betur.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur svarað tveimur talsmönnum stjórnarandstöðunnar hér í dag. Afgreiðsla hans á hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni var að málflutningur hans væri útúrsnúningar. Málflutningur minn er að sjálfsögðu rangfærslur. Það eina sem kom út úr þessa litla svari hæstv. utanrrh. er þó alltént sú ágæta vitneskja að hann les Alþýðublaðið og ég óska honum til hamingju með það og megi hann halda því áfram. Það liggur fyrir að við jafnaðarmenn erum ekki ánægðir með afstöðu og það sem ég kalla linku ríkisstjórnarinnar að því er varðar aðildarumsóknir Eystrasaltsríkjanna. Ég tel að sá texti sem ég hef, ég segi nú ekki mér til ama, en ekki til mikils fróðleiks og engrar gleði, lesið nokkrum sinnum, taki alls ekki nógu fast á málstað Eystrasaltsríkjanna. Við höfum aftur og aftur farið í gegnum þessa umræðu og það er alveg ljóst að Framsfl. dregur lappirnar í þessu máli. Ég verð að segja það enn og aftur að mér hugnast miklu betur hreinskiptin afstaða Sjálfstfl. sem hefur komið fram hérna og á vettvangi Norðurlandaráðs. Ég vildi því óska að í þessu máli eins og svo mörgum öðrum tækist Sjálfstfl. að beygja Framsfl.

Herra forseti. Út af þessu með Atlantshafsbandalagið þá sagði hv. þm. að við hefðum viðurkennt neitunarvald Rússa í þessu máli. Hann sagði það úr þessum ræðustóli. Nú finnst hv. þm. þetta kannski léttvægt. Hvenær hefur hann haft það eftir mér? Veit hann hve oft ég hef ítrekað að Rússar hafa að sjálfsögðu ekkert neitunarvald í þessu máli? Enda samræmist það ekki afstöðu neins Atlantshafsbandalagsríkisins. En samt segir hann að við höfum viðurkennt neitunarvald Rússa. Nú má vel vera að hv. þm. telji að það sé hægt að byggja upp öryggi í Evrópu til framtíðar án nokkurrar samvinnu við Rússa. Það má vera að hann sé þeirrar skoðunar. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Og ég veit ekki um neinn stjórnmálamann á Vesturlöndum sem er þeirrar skoðunar. Ef það er afstaða jafnaðarmanna á Íslandi að ekki beri á neinn hátt að taka tillit til Rússa í þessu sambandi þá er það álíka afstaða og hefur verið hjá Alþb. að það eigi alls ekki að vera aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það er mikilvægt að það sé skýrt ef hv. þm. telur að við eigum að halda þannig á málum að við eigum ekki að taka neitt tillit til Rússa. Rússland er hluti af Evrópu. Og ég trúi því ekki að hv. þm. sé andstæður því að við leitum vinsamlegra samskipta við Rússa. Hann hefur a.m.k. verið þeirrar skoðunar að við eigum að gera það á fiskveiðisviðinu. Við eigum að ná samningum við þá uppi í Barentshafi. En það verður að vera þá einhver heildarsýn í þessum málum en ekki út og suður eftir málaflokkum hverju sinni.

Herra forseti. Það er eitt að eiga vinsamleg samskipti við Rússa en annað að láta þá ráða för. Þegar menn ræða stækkun NATO, t.d. á þingum eins og Vestur-Evrópusambandsþinginu, þá koma alltaf upp þessi viðhorf að það megi ekki hreyfa sig um of til þess að styggja ekki Rússa. Ég hef ekki orðið var við þessi viðhorf hér á Íslandi nema hjá einum stjórnmálaflokki, hjá Framsfl., bæði lesið þetta út úr ræðu hæstv. utanrrh. og út úr ræðum sem hv. þm.

Hvaða ræðum?

Jón Kristjánsson hefur haldið hér í þessum sal.

Virðulegi forseti. Ræðan sem hv. utanrrh. flutti hér áðan var fyrir margra hluta sakir merkileg. Hún var að vissu leyti upplýsandi um stöðu nokkurra afmarkaðra mála, en þegar á heildina er litið var ræðan merkileg fyrir það hvað hún var metnaðarlaus og sagði lítið um það hver er stefna íslenskra stjórnvalda í utanríkismálum. Satt að segja var ekki mikið í þessari skýrslu ráðherrans sem við ekki vissum sem fylgjumst með almennum fréttum fjölmiðla. Hver eru helstu áhersluatriði íslensku utanríkisþjónustunnar? Á hvaða sviðum látum við til okkar taka umfram önnur? Hvert stefnum við? Ég er litlu nær eftir að hafa hlustað á hæstv. utanrrh. flytja sína skýrslu. Ég fagna því hins vegar að hæstv. utanrrh. hefur ákveðið, eins og fram kom á fundi í utanrmn. í gær, að skipa nefnd til að gera úttekt á því hvernig íslensk utanríkisþjónusta geti sem best sinnt hlutverki sínu. Það er tímabært að endurskipuleggja utanríkisþjónustuna og laga hana að breyttri heimsmynd og breyttum hagsmunum íslensku þjóðarinnar. Enginn er eyland og við þurfum að hafa mikil og góð samskipti við aðrar þjóðir og utanríkisþjónustan gegnir þar lykilhlutverki. Ég fagna því sérstaklega að ráðherrann gerir tillögu um að stjórnarandstaðan komi að þessari vinnu sem mér finnst sýna vilja hæstv. ráðherra til þess að ná sem víðtækastri sátt um stefnu í utanríkismálum. Íslenska þjóðin er lítil á alþjóðlegum mælikvarða, en hún getur þrátt fyrir það haft veruleg áhrif á gang heimsmála. Ekki þó á öllum sviðum. Við erum t.d. afskaplega lítið peð á taflborði hernaðar- og varnarmála og lítið hlustað á okkur á þeim vettvangi. Við getum þó haft áhrif með því að takmarka herbúnað innan íslenskrar lögsögu. En þar virðist þó vera lítill vilji til góðra verka. Við erum enn, ef marka má ræðu hæstv. ráðherra áðan, jafnbundin á klafa NATO og á dögum kalda stríðsins. Það örlar ekki á nýrri hugsun um hvernig við getum lagt lóð á vogarskálar friðar og öryggis, t.d. með því að samþykkja frv. til laga sem flutt hefur verið hér af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og reyndar fleiri hv. þm. um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Ég verð að viðurkenna að mér kom á óvart að hæstv. utanrrh. eyddi nær fjórðungi af ræðutíma sínum áðan í umræðu um mikilvægi þess að viðhalda NATO og styrkja. Þetta mikla pláss í ræðu ráðherrans er þó vonandi ekki í réttu hlutfalli við vægi NATO í forgangsröðun ríkisstjórnar í utanríkismálum, ef sú forgangsröðun er á annað borð til. Ég tel að okkur væri nær að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi um mannréttindamál, umhverfismál, viðskipta- og menntamál. Á þeim sviðum er á okkur hlustað og þar getum við haft veruleg áhrif. Við eigum að nýta það fjármagn og þann mannafla sem við eigum í alþjóðlegu samstarfi til góðra verka á þessu sviði fyrst og fremst, en í ræðu hæstv. ráðherra var ekki að finna neina slíka forgangsröð verkefna. Í upphafi ræðu sinnar sagði ráðherrann að utanríkisþjónustan þurfi að vera nægilega öflug til þess að við Íslendingar getum staðið við skuldbindingar sem við höfum tekið á okkur. Leiðin var sú, að hans mati, að efla utanríkisþjónustuna. Ég er að vissu leyti sammála hæstv. ráðherra að það þurfi að bæta möguleika utanrrn. til þess að hafa eftirlit með framkvæmd alþjóðlegra samninga sem við höfum gerst aðilar að. Hann nefndi hins vegar ekki það sem skiptir meginmáli, að ríkisstjórnin þarf að fylgja þessum samningum eftir. Það er ríkisstjórnarinnar að sjá til þess að við uppfyllum þær skuldbindingar sem við höfum á okkur tekið á alþjóðlegum vettvangi. Þar er pottur brotinn eins og við öll vitum og í því sambandi ætti að nægja að vísa til samningsins um loftslagsvernd. Ég átti von á, þar sem þessum alþjóðlegu samningum er alltaf að fjölga, að hæstv. ráðherra gerði Alþingi grein fyrir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í þeim efnum, færi yfir samninga og hvernig við hygðumst standa við þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist. Það er nauðsynlegt að Alþingi fái slíkt yfirlit og hver staða Íslands er hverju sinni. Hvaða aðgerðir þarf til þess að fullnægja samningum, hvað hefur verið gert, hvað er eftir? Úr þessu verður ekki bætt með því einu að efla eftirlit utanrrn., ríkisstjórnin þarf að marka stefnu og framfylgja henni. Þetta er mál sem snertir mörg ráðuneyti og Alþingi sem hefur veitt utanrrn. heimild til þess að fullgilda alþjóðlega samninga fyrir hönd íslenska ríkisins. Það var reyndar athyglisvert að ráðherrann nefndi enga af þeim skuldbindingum eða samningum sem hann var að vísa til. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um viðskiptaþjónustuna og útflutningsviðskiptin sem hæstv. ráðherra kynnti hér áðan. Alþb. fagnar þessari framkvæmd, enda er hún í fullu samræmi við boðaða stefnu flokksins. Fyrir síðustu kosningar kynntum við tillögur okkar varðandi alþjóðleg viðskipti og við fögnum því að stjórnarflokkarnir hafa tekið þær upp á sína arma. Ráðherra sagði að samstarf hefði aukist verulega innan Barentshafsráðsins og að Íslendingar hefðu tekið virkan þátt í þessu samstarfi. Það vantaði hins vegar útskýringar á því í hverju þessi virkni væri fólgin. Höfum við t.d. beitt okkur fyrir því á þessum vettvangi að ríki heims standi saman um aðgerðir til að forða umhverfisslysi af völdum norðurflota Rússa á Kólaskaga? Ekki orð um það í skýrslu ráðherrans. Höfuðstöðvar rússneska norðurflotans eru eins og kunnugt er á Kólaskaga. Þar eru staðsett flest kjarnorkuknúin fley rússneska sjóhersins og kjarnorkuúrgangur úr fjölda sovéskra skipa og kafbáta eru geymd að því er sagt er við hættulegar aðstæður í þessum flotastöðvum. Við vitum að rússneski sjóherinn býr við mikinn fjárskort. Sagt er að viðhaldi kafbáta hersins sé ábótavant og jafnvel dæmi þess að lokað hafi verið fyrir sölu rafmagns til kafbátanna sem hefði getað valdið því að kjarnakljúfarnir ofhitnuðu með skelfilegum afleiðingum. Það er alveg ljóst að ef ríki heims ná ekki að standa saman að aðgerðum á Kólaskaga er veruleg hætta á mun stærra slysi í Barentshafi en varð í Tsjernóbíl, og að það slys muni hafa áhrif hér á Íslandi. Norðmenn hafa eðlilega áhyggjur af þessum umhverfisháska sem ógnað getur lífríki í norðurhöfum og gerðu nýlega þríhliða samkomulag við Bandaríkin og Rússland um samstarf á þessu sviði. Hver er stefna ríkisstjórnarinnar? Hvað hefur hún gert í þessum málum? Hefur ríkisstjórnin kynnt sér svokallaða Bellona-skýrslu þar sem úttekt var gerð á ástandinu á Kólaskaga og gerð var ítarleg grein fyrir í Morgunblaðinu 8. desember sl.? Það vakti líka athygli mína að hæstv. ráðherra sagði að með stofnun Norðurskautsráðsins hafi verið myndaður vettvangur aðildarríkjanna átta og að eitt mikilvægasta verkefni ráðsins væri að tryggja jafnvægi milli náttúruverndar og nýtingar auðlinda á norðurslóðum. Þetta norðurslóðasamstarf á sér langan aðdraganda. Það eru nokkuð mörg ár liðin frá því að löndin átta samþykktu sameiginlega áætlun um vernd og sjálfbæra nýtingu norðurslóða. Að þessu verkefni hefur verið unnið um margra ára skeið. Norðurskautsráðið er í sjálfu sér ekkert nýjabrum -- það er í raun aðeins staðfesting á því starfi sem unnið hefur verið um langt skeið. Það var heldur lítið á skýrslu ráðherrans að græða hvað varðar EFTA og EES-samninginn. Í skýrslunni er hlaupið á hundavaði yfir þennan mikilvæga málaflokk íslenskra utanríkismála. Áhrif okkar á lagasetningu ESB hafa aukist og möguleikar okkar til starfa, rannsókna og náms í löndum ESB hafa aukist. Önnur voru skilaboðin í raun ekki. Ekkert um framkvæmd, ekkert um nýjar skuldbindingar, ekkert um þjóðhagsleg áhrif þessa samnings. Málið er ekki á dagskrá segir hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. er ef til vill sammála. Hvað sem þeirra afstöðu líður verður ekki hjá því horft að með aðildinni að EES erum við nátengd Evrópusambandinu. Ekki aðeins á sviði utanríkismála heldur einnig og ekki síður á sviði innanríkismála. Þrátt fyrir það sá hæstv. utanrrh. ekki ástæðu til að fjalla um þennan mikilvæga málaflokk íslenskra stjórnmála í skýrslu sinni. Með aðild okkar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið var samþykkt að laga íslenska löggjöf að verulegu leyti að löggjöf Evrópusambandsins. Ekki aðeins að þeirri löggjöf sem Evrópusambandið býr við í dag heldur einnig að nýjum lögum og reglum sem aðildarríki sambandsins munu samþykkja á komandi árum. Það er því full ástæða til að gera þessum þætti utanríkismála myndarleg skil þegar Alþingi er flutt skýrsla um stöðu utanríkismála þar sem við höfum litla möguleika á að fylgjast náið með öllum þeim reglum sem við erum bundin af að framfylgja. Það er aðeins á afmörkuðum sviðum sem við erum óbundin af lagasetningu Evrópusambandsins, svo sem að hluta til í sjávarútvegi, landbúnaði og náttúruverndarmálum. Þessi staða gerir það að verkum að við verðum að halda vöku okkar og fylgjast vel með málefnum Evrópusambandsins og taka afstöðu til þeirra með hagsmuni íslensku þjóðarinnar að leiðarljósi. Það mun aðeins leiða til ófarnaðar að segja að málið sé ekki á dagskrá. Þrátt fyrir mikilvægi málsins er aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu afgreidd með nokkrum almennum orðum í ræðu hæstv. utanrrh. Það er ekki gerð tilraun til að meta reynsluna eða koma með tillögur um framhaldið. Ég tel að íslensk stjórnvöld hafi algjörlega brugðist í upplýsingahlutverki sínu hvað varðar stöðu okkar innan EES og tengslin við Evrópusambandið. Það hafa átt sér stað verulegar breytingar síðan við gerðumst aðilar að EES-samningnum, breytingar sem gera það að verkum að staða okkar til þess að hafa áhrif á þær samþykktir Evrópusambandsins sem snerta okkur beint er mjög veik og að mínu mati afar metnaðarlaus. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra í umræðum hér 4. apríl að þær nefndir sem við gætum átt aðild að væru u.þ.b. 300. Það segir sig sjálft að það starfslið sem við höfum til þess að sinna utanríkisþjónustunni kemst alls ekki yfir að sinna öllum þeim málum sem snerta hag landsins beint. Og þó að um öflugt samstarf við aðrar þjóðir sé að ræða þá eru áhrif okkar mjög lítil. Aðild okkar að EES-samningnum hefur áreiðanlega að einhverju leyti orðið til hagsbóta fyrir íslenskt þjóðfélag, t.d. á sviði útflutnings, fyrir launafólk og á sviði neytendamála. En fyrir þessar hagsbætur höfum við greitt hátt gjald og þeirri spurningu er enn ósvarað hvort ávinningurinn er nægjanlegur til að réttlæta aðildina eða réttlæta óbreytt ástand. Það þarf að kanna með skipulögðum hætti þjóðfélagsleg áhrif samningsins og þá stöðu sem hann hefur sett okkur í gagnvart Evrópusambandinu og skoða þær leiðir sem færar eru til að styrkja stöðu Íslands meðal þjóðanna. Evrópuráðið --- um það sagði hæstv. utanrrh. réttilega að það væri lykilstofnun á sviði mannréttinda, lýðræðis og bættra samskipta þjóða. En við skulum ekki gleyma því að Evrópuráðið er einnig mjög mikilvægt á sviði umhverfismála og það annast samræmingarhlutverk á því sviði innan Evrópu. Ég fagna þeirri áherslu sem hæstv. ráðherra leggur nú á aðild okkar að ráðinu og vona að hún sé ekki eingöngu bundin þeirri skyldu okkar að taka við forustuhlutverkinu á næsta ári. Ég er sammála hæstv. ráðherra að í þeim öru breytingum sem nú eiga sér stað sé Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu mjög mikilvæg. Varsjárbandalagið er liðið undir lok og spurningar hafa vaknað um tilvist Atlantshafsbandalagsins. Ég hefði talið eðlilegra að ÖSE kæmi í stað bandalaganna tveggja og tæki við hlutverki þeirra en því miður er ekkert útlit fyrir að sú eðlilega þróun nái fram að ganga. Hernaðarbandalagið NATO er að vissu leyti draugur fortíðar. Það eru margir sem efast um að þetta gamla hernaðarbandalag geti nokkru sinni lagað sig að breyttum tímum og lagt áherslu á afvopnun, friðargæslu, baráttu gegn sölu vopna og gegn miðlun tækniþekkingar á sviði efnavopna og kjarnorkuvopna. Vissulega hefur því verið lýst yfir að eðli Atlantshafsbandalagsins hafi breyst og að það skilgreini ekki lengur neitt ríki sem óvin. Þess í stað sé það opið fyrir aðild allra þjóða í Evrópu sem uppfylli skilyrði þess. Það hafa verið stofnuð samstarfs- og samráðsferli með ríkjum sem standa utan NATO eins og Norður-Atlantshafsráðið og Samstarf í þágu friðar. Sagt er að það sé gert til að mæta nýjum markmiðum og í þeim tilgangi að efla sambandið á milli aðildarríkja NATO og fyrrum aðildarríkja Varsjárbandalagsins. Orð eru þó til lítils ef ekki fylgja efndir. Endurskipulagning NATO er markleysa ef það starf er ekki til þess fallið í raun að eyða tortryggni og efla trúnað og öryggi í Evrópu. Sú ákvörðun að stækka NATO á þann hátt að valin séu nokkur ríki sem veita á inngöngu en halda öðrum fyrir utan skapar tortryggni og spennu og óvíst er að hún skili þeim árangri sem stefnt er að. Fylgjendur lýðræðis í Rússlandi hafa ítrekað bent á að útþensla NATO í austurátt með þessum hætti valdi ólgu og spennu sem getur orðið vatn á myllu öfgaafla í landinu. Þessi leið NATO, sem íslenska ríkisstjórnin virðist styðja, getur torveldað samstarf Rússlands og NATO á sviði afvopnunarmála og getur stefnt í voða forsendum fyrir niðurskurði á hefðbundnum herafla í Evrópu og samstarfi um eyðingu kjarna- og efnavopna. Þegar litið er á þennan fórnarkostnað er erfitt að réttlæta þann hraða sem einkennir þessa útþenslustefnu og þau sjónarmið sem þar ráða ferðinni. Kapp er best með forsjá. Góð samvinna milli ríkja í austur- og vesturhluta Evrópu skiptir miklu máli fyrir Ísland. Einn angi þeirrar samvinnu er förgun kjarnorkuúrgangs á Kólaskaga, sem ég nefndi áðan. Það er mikilvægt að við Íslendingar höfum hugfast í stefnumörkun okkar varðandi þróun alþjóðaöryggismála að ekki má koma bakslag í samvinnu ríkja við að leysa vandamál líkt og það sem er á Kólaskaga. Ég get ekki skilið við öryggis- og varnarmálin án þess að spyrja hæstv. ráðherra hvað hann hafi átt við með sérkennilegu orðalagi sínu um viðveru Bandaríkjanna í Evrópu. Hæstv. ráðherra sagði að stöðugt þurfi að leggja áherslu á mikilvægi þess að tengslin yfir Atlantshafið verði áfram á styrkum grunni og að tryggja þurfi áframhaldandi öfluga viðveru Bandaríkjanna í Evrópu og þátttöku þeirra innan herstjórnarkerfisins. Þau tengsl megi ekki á nokkurn hátt veikja. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra sé með þessum orðum að boða varanlega viðveru herliðs á Íslandi? Áhersla hefur verið lögð á að ný aðildarríki NATO þurfi ekki að búa við langdvöl erlends herliðs í sínum löndum. Það er greinilegt að slík viðvera er talin vondur kostur. Hvers vegna ættum við þá að sætta okkur við slíkan kost? Að lokum vil ég taka undir þau orð sem hæstv. ráðherra lét falla hér um Sameinuðu þjóðirnar og mikilvægi þess starfs. En síðan langar mig að spyrja hæstv. ráðherra þar sem hann segir sérstaklega í niðurlagi ræðu sinnar um hvalveiðimál að mikilvægt væri að hafa náið samráð og samstarf við öll ríki er málið varðar. 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir hans yfirgripsmiklu yfirlitsræðu um utanríkismál og hina ýmsu þætti þeirra eins og þeir snúa að okkur hér á Íslandi. Ég vil í upphafi nefna það sem ráðherra gerði að umtalsefni fyrst í ræðu sinni, þ.e. utanríkisþjónustuna sjálfa, og fagna því að hann hefur skrifað utanrmn. bréf eða sent henni erindi þar sem óskað er eftir atbeina nefndarinnar að nefndarstarfi um skipulagsmál utanríkisþjónustunnar í framtíðinni. Ég tel að sú vinna sem þar með er fyrirhugað að hefja sé alveg gríðarlega mikilvæg fyrir okkur. Ég tel að eðlilegt sé að að því komi bæði stjórn og stjórnarandstaða á Alþingi vegna þess að um málefni sem þessi er auðvitað nauðsynlegt að ríki sem breiðust samstaða. Við þurfum að átta okkur á því að utanríkisþjónustan í dag þarf að takast á við margfalt fleiri og flóknari viðfangsefni heldur en áður var, auk þess sem þau svæði í heiminum sem fylgjast þarf með eru orðin miklu fleiri vegna ýmissa mikilvægra hagsmuna sem Íslendingar eiga núna utan hefðbundinna samskiptasvæða. Það eitt er víst, herra forseti, að Íslendingar fá ekki lengur neitt frítt í alþjóðlegum samskiptum. Hnattstaða okkar eða samstarf við önnur ríki mun ekki færa okkur neitt ókeypis og við munum þurfa að efla okkar eigin varðstöðu um öll okkar hagsmunamál sjálf. Auðvitað njótum við góðs af margs konar samstarfi, t.d. við Norðurlönd þar sem það á við og þar sem ekki rekast á hagsmunir. En í aðalatriðum getum við ekki treyst á neina aðra en okkur sjálfa til þess að fara með hagsmunamál okkar gagnvart umheiminum. Þess vegna hef ég verið þeirrar skoðunar að í tengslum við endurskipulagningu á utanríkisþjónustunni sé nauðsynlegt að huga að því hvernig best verður komið fyrirsvari Íslendinga við hin ýmsu ríki heims. Ég tel að þar sé víða pottur brotinn eða réttara sagt víða tilefni til þess að gera endurbætur á þó að við þurfum vitaskuld að átta okkur á að stofnun nýrra sendiráða eða fastaskrifstofa á vegum íslenska ríkisins kostar fjármuni. Þó mega menn ekki falla í þá gildru að líta á það mál eingöngu út frá kostnaðarsjónarmiði ríkisins vegna þess að í mörgum tilfellum getur verið um það að ræða að kosta til opinberu fé til þess að ná fram ávinningi annars staðar í hagkerfi okkar, annaðhvort beint, ef hér verða sett upp sendiráð annarra þjóða í endurgjaldsskyni, ellegar ef okkar skrifstofur erlendis og í fjarlægum heimshlutum geta stofnað til viðskiptasambanda sem gagnast þjóðarbúi okkar sem er þá auðvitað ávinningur sem kemur upp á móti hinum beina kostnaði þó að hann reiknist ekki beint til tekna í íslenska ríkiskassann. Það er að mörgu að huga í þessu efni og alveg ljóst að það eru ýmis svæði heimsins sem full ástæða er til að við Íslendingar gefum meiri gaum en gert hefur verið. Við höfum að vísu þegar stofnað sendiráð í Peking. Það var jákvætt skref og það er margt fleira sem er að gerast í þeirri heimsálfu sem varðar okkur Íslendinga miklu og ástæðulaust að nefna sem allir vita að viðskipti okkar við ríki Asíu hafa stórvaxið á undanförnum árum og eru mjög að eflast, eins og allt viðskiptalíf í þeim heimshluta þar sem tekjur íbúa fara nú hraðvaxandi og velmegun eykst í mjög mörgum löndum í þeim hluta heimsins. Ég vil nefna sérstaklega það sem fram kom í ræðu ráðherra varðandi viðskiptaþjónustuna og fagna því sem hann hefur beitt sér fyrir í því efni. Sömuleiðis vil ég nefna að viðskiptaferðir eins og hann hefur beitt sér fyrir og hefur í undirbúningi eru sömuleiðis mjög af hinu góða. Mér er kunnugt um að ferð sú sem ráðherra fór til Suður-Kóreu á síðasta ári hefur þegar skilað töluverðum árangri. Við vorum þar nýlega þrír þingmenn á vegum Alþingis og ég átti þess kost að ræða við ræðismann Íslands þar. Hann lýsti mikilli ánægju sinni með þetta framtak og taldi að það hefði þegar skilað miklum árangri og eigi eftir að gera enn meir þegar fram í sækir. Þessa aðferð, að ráðherra fari fyrir sendinefndum til ýmissa ríkja, nota margar þjóðir, ýmist með utanrrh. sinn eða jafnvel forsrh. Það var auðvitað fyllilega tímabært að skipuleggja viðskiptaferð með þessum hætti og ánægjuefni að ráðherra hefur í hyggju að því er ég best veit að fara aðra slíka ferð á þessu ári til ríkja í Suður-Ameríku. Það er skammsýni að horfa í kostnað við ferðir af þessu tagi. En það er hins vegar alveg ljóst að ávinningur af svona starfi getur verið mjög mikill fyrir íslensk fyrirtæki og athafnalíf. Ég nefndi Suður-Kóreu vegna þess að það er dæmi um ríki þar sem hefur orðið gríðarlegur uppgangur á undanförnum árum og velmegun fer vaxandi og þar sem eru auðvitað margs konar tækifæri fyrir Íslendinga að hasla sér völl í viðskiptum eða á sviði greina eins og ferðamennsku. Mér er tjáð að á þessu ári muni u.þ.b. 150 þúsund Suður-Kóreumenn fara til Nýja-Sjálands í sumarfríunum sínum, 150 þúsund manns þessa löngu leið sem þar er um að ræða. Það er vegna þess að þeir eru að leita að einhverju nýju. Þeir hafa efni á því að fjármagna ferðir sínar og eru að leita að nýjum áfangastöðum. Ég tel að hér sé líka akur að plægja fyrir íslenska ferðaþjónustu eins og reyndar er tilfellið með mörg önnur Asíulönd. Ég nefni Japan, ég nefni Tævan en ferðamönnum þaðan hefur fjölgað mjög mikið á undanförnum árum þó að hins vegar hafi ekki verið gerðar nægilegar ráðstafanir til þess að einfalda þeim að koma hingað til lands. En staðreyndin er sú að ferðafólk frá þessum heimshluta eru einhverjir bestu ferðamenn sem völ er á. Þetta er afskaplega þægilegt fólk. Það er ekki með óspektir og mengar ekki út frá sér en hins vegar borgar það reikningana sína með glöðu geði eins og um hefur verið samið. Það ber öllum saman um að ferðafólk frá þessum heimshluta sé mjög til fyrirmyndar. Mér er kunnugt um það að á Tævan hafa Norðurlöndin öll sérstakar viðskiptaskrifstofur, sumar reyndar undir stjórn manna sem eru í láni úr utanríkisþjónustu viðkomandi landa og eru þar með í óopinberum tengslum við utanríkisþjónustuna. Þó að þessi ríki hafi að sjálfsögðu ekki frekar en við pólitísk tengsl við Tævan þá eru viðskiptahagsmunir orðnir það miklir við það svæði, það eyland, að öll Norðurlönd og reyndar flest vestræn ríki hafa komið sér þar upp sérstökum viðskiptaskrifstofum til þess að efla viðskiptin. Allir vita að sjálfsögðu hversu mikil viðskipti eru orðin milli Tævans og meginlandsins. Þau fyrirtæki sem Tævanmenn hafa fjárfest í á meginlandinu skipta tugum þúsunda og ljóst er að þar eru vaxandi viðskiptamöguleikar sem við eigum ekkert að láta hræða okkur frá að taka þátt í, þó svo það sé ekki okkar mál að leysa pólitískan ágreining sem er á milli Kínverja innbyrðis um stöðu Tævans gagnvart meginlandinu. Það verða þeir að sjálfsögðu að leysa sjálfir með friðsamlegum hætti. En við eigum auðvitað að eiga viðskipti við báða aðila óháð þeim pólitísku ágreiningsmálum. Ég vil nefna í sambandi við skipulagsmál utanríkisþjónustunnar að vissulega hefur komið til tals, og m.a. verið rætt hér á Alþingi að stofna sendráð í Japan. Ég tel að full þörf sé á því og að þessi tvö sendiráð, í Japan og Kína, eigi að skipta á mílli sín fyrirsvari fyrir Ísland í Asíu. En það er víðar sem þarf að opna sendiráð þegar menn hafa farið yfir það mál og kynnt sér það eða gert um það eitthvert plan fyrir framtíðina. Við skuldum auðvitað Finnum að opna hjá þeim skrifstofu, sendiráð, sem gæti þá jafnframt tekið að sér að annast ýmis önnur samskipti við nálæg ríki. Ég nefni að í mörg ár hefur verið talað um að stofna sendiráð í Kanada sem að mínum dómi er mjög tímabært. Ég nefni lítið dæmi um vandamál sem við höfum ekki getað leyst í samskiptum okkar við Kanada. Það eru loftferðasamningarnir þar sem gríðarlega miklir hagsmunir hanga á spýtunni fyrir ferðaþjónustu okkar og aðild okkar í þeim geira. Fyrir utan að sjálfsögðu menningarsamskiptin og þau tengsl sem við eigum við Kanadamenn á grundvelli vestur-íslenskra tengsla og margt fleira í þeim efnum sem lýtur kannski meira að fortíðinni. Til framtíðar horfa svo að sjálfsögðu norðurskautsmálefnin sem ráðherrann gerði áðan að umtalsefni og allt það samstarf, allir þeir samstarfsmöguleikar sem þau bera með sér á sviði sjálfbærrar nýtingar auðlinda, sjálfbærrar þróunar almennt, á sviði umhverfismála o.s.frv. Þannig að allt ber þetta nú að sama brunni. Við getum ekki látið þessi mál afskiptalaus og getum heldur ekki ætlast til að fámenn skrifstofa íslenska ríkisins í Washington geti hugsað um öll þau málefni sem hér er um að tefla án þess að fá til þess liðsauka í viðbót við að sinna málefnum í Suður-Ameríku og Mið-Ameríkuríkjum þar sem verkefni hafa frekar verið að bætast við heldur en hitt. Þetta vildi ég segja um þessi málefni, herra forseti. Mig langar ekki að blanda mér í deilurnar um stækkun Atlantshafsbandalagsins enn einu sinni. Mér finnst það ekki þjóna neinum tilgangi. Við vitum öll hver afstaða okkar er, væntanlega allra. Auðvitað viljum við öll að Eystrasaltslöndin fái sem fyrst aðild að Atlantshafsbandalaginu vegna þess að það er þeirra ósk og vilji. En við verðum líka að horfast í augu við staðreyndir. Við gerum okkur grein fyrir því að aðild þeirra að bandalaginu þýðir í raun að Bandaríkjamenn taka að sér að tryggja landamæri milli þessara ríkja og Rússlands. Ef þeir eru ekki tilbúnir til þess þá munu hvorki hæstv. utanrrh., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sá sem hér stendur né neitt okkar geta breytt því eða sannfært bandarískan almenning eða stjórnmálamenn um það þótt við viljum auðvitað að Eystrasaltsríkin fái þarna aðild að og við höfum gert það sem við höfum getað hvarvetna þar sem við höfum haft til þess vettvang að tala máli þeirra, bæði hæstv. ráðherra, hæstv. fyrrv. ráðherra og við öll sem höfum haft tækifæri til þess á alþjóðavettvangi. Ég dreg það ekkert í efa en við skulum ekkert vera að velta hvort öðru upp úr einhverjum annarlegum sjónarmiðum í þessu máli. Það er ekki við hæfi. Ég ætla heldur ekkert að tala hér um Evrópumálin eða myntbandalagið en mig langar til að minnast á eitt atriði sem hæstv. ráðherra nefndi og hefur verið á döfinni undanfarið. Það er tillaga sú sem Íslendingar hafa gerst meðflutningsmenn að í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna gagnvart Kína. Við höfum kappkostað að eiga góð samskipti við Kína. Við höfum verið þar með fleiri sendinefndir á undanförnum árum á ýmsum stigum í stjórnkerfinu og gert okkur far um að eiga við þá gott samstarf. En við þurfum auðvitað að gera okkur grein fyrir eðli stjórnarfarsins í Kína og vera óhræddir við að gagnrýna það þar sem við höfum aðstöðu til. Þess vegna tel ég að það hafi verið rétt ákvörðun og sýni kjark að íslensk stjórnvöld skuli hafa gerst meðflutningsaðilar að þessari tillögu þó svo að hún hafi ekki náð fram að ganga á þessu stigi. Vinur er sá er til vamms segir. Kínverjar eiga vissulega langt í land með að breyta sínu stjórnarfari í það fjölflokkahorf sem við viljum gjarnan sjá. Framkoma þeirra í Tíbet er auðvitað ekki líðandi og ekki hægt að sitja hjá án þess að gagnrýna hana. Það er athyglisvert að á Tævan hefur þvert á móti tekist að þróa á undanförnum árum lýðræðisstjórnarfar þar sem bæði er kosið til þings, sveitarstjórna og kosinn þjóðhöfðingi þótt hann njóti að sjálfsögðu ekki viðurkenningar Kínverja á meginlandinu. Þetta er allt mjög athyglisvert og ég held að með þessu framtaki hafi verið stigið merkilegt skref þótt það hafi ekki náð fram að ganga og undir forustu Dana og Evrópusambandsþjóðanna hafi þetta verið skref sem ástæða er til að vekja athygli á og láta ekki fram hjá sér fara. Það er vissulega margt fleira sem ástæða væri til að nefna, virðulegur forseti, en tíminn er naumur. Menn hafa spurt um hvalamál og talað um þau. Hér er á dagskrá seinna á fundinum sérstök tillaga um það efni þannig að ég geri ráð fyrir að áhugamenn um það mál geti fengið að tjá sig frekar um hvalamálin undir þeim dagskrárlið.

Hæstv. forseti. Eftir að ég las ræðu hæstv. utanrrh. fór ég að hugleiða þetta form sem við höfum tekið upp á Alþingi þess efnis að lögð er fram í þinginu skýrsla eða ræða utanrrh., eins og hún heitir. Sú hefð hefur komist á að gefin er skýrsla yfir það helsta sem gerst hefur í þeim stofnunum sem við erum aðilar að og á þeim vettvangi þar sem Íslendingar eru einkum að beita sér. Víðari umræða um ástand heimsmála, breytingar, nýjar hugmyndir og þau áhrif sem einstakar eða stórar og miklar breytingar geta haft á Ísland í framtíðinni, er ekki að finna í þeim skýrslum og þess sakna ég mjög. Við getum að sjálfsögðu öll lesið slíkar skýrslur en við þurfum að taka okkur tíma í að ræða heimsmálin í heild sinni, hvað við getum lagt af mörkum til að gera heiminn betri og ekki síður að átta okkur á hvað hinar einstöku breytingar þýða fyrir okkur. Ég get tekið undir það að mér finnst engin stórtíðindi koma fram í þessari ræðu. Þetta er einfaldlega skýrsla yfir stöðu mála á þessu augnabliki um leið og við vitum að gríðarlega margt er að gerast í heiminum og mikil og stór vandamál sem við er að glíma. Þar vil ég sérstaklega nefna umhverfismálin á heimsvísu offjölgun mannkyns, fátækt, misskiptingu auðsins, styrjaldir og þann mikla flóttamannavanda sem víða blasir við, ekki síst í Afríku og Amnesty International hefur nýlega vakið athygli á, uppblástur, auðlindaþurrð og síðast en ekki síst mannréttindabrot af ýmsu tagi sem eru sem betur fer að fá æ meiri athygli í heimsumræðunni. Mér sýnist að sú þróun sé sem betur fer að styrkjast og eflast að þjóðir heims, þ.e. þær þjóðir sem teljast til lýðræðisríkja, eða lýðræðisþjóða, vilji ekki og geti ekki látið hjá líða að mótmæla mannréttindabrotum þó að mér finnist nú oft að um töluverðan tvískinnung sé að ræða. Þar er einmitt dæmið um Kína kannski einna skýrast. Kínverjum tókst að koma í veg fyrir með frávísunartillögu að tillaga Dana yrði samþykkt í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. En sama dag eða daginn eftir var samþykkt tillaga um mannréttindabrot Íraka, og var ekki vanþörf á. Það er greinilegt að það er ekki sama hver er. Þarna spila auðvitað viðskiptahagsmunir mjög inn í. En þeir eiga ekki að ráða. Mannréttindin eru grundvallarréttur hvers manns og þau eiga aldrei að víkja. Ef ég horfi aðeins yfir sviðið og reyni að glöggva mig á því hvað er að gerast í heimsmálunum sem snertir okkur þá er það ekki síst hvort einhverra tíðinda má vænta frá ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram hjá nokkrum fyrri ræðumönnum að þróunin innan Evrópusambandsins skiptir okkur gríðarlega miklu máli og mun hafa mikil áhrif á samfélag okkar. Það er skylda okkar að fylgjast mjög vel með þeirri þróun, ræða hana, skýra og skilgreina til þess að við getum tekið afstöðu á einhverjum raunhæfum grunni. Vil ég þá enn ítreka að afstaða mín til aðildar Íslands að Evrópusambandinu hefur ekkert breyst. Ég er enn þeirrar skoðunar að við eigum að standa utan þess. En við eigum að fylgjast ákaflega vel með þessum málum og ég er mjög ósátt við hversu lítil umræða á sér stað um þessa þróun og hvað hún þýðir, hvaða afleiðingar hún muni hafa. Fram undan eru kosningar í Bretlandi innan örfárra vikna sem geta boðað nokkur tíðindi og verður merkilegt ef loksins tekst að fella breska Íhaldsflokkinn og eflaust boðar það nokkra áherslubreytingu í breskum stjórnmálum og ekki síst í hugmyndafræði og þýðir ákveðið bakslag frjálshyggjunnar. Í Austur-Evrópu er lítið lát á erfiðleikum og átökum, því miður. Er þar síðast að minnast þeirra átaka sem enn standa í Albaníu og enn er ekki séð hvaða afleiðingar eða breytingar þau átök muni hafa. En þetta eru þjóðir sem bundu miklar vonir við fall kommúnismans, kannski ekki síst Albanir sem höfðu búið við mikla harðstjórn um áratuga skeið og héldu greinilega að heimurinn mundi gjörbreytast. En það vill nú svo til að það eru meira og minna sömu herrarnir sem sitja á valdastólum, m.a. Berisha forseti, sem er fyrrverandi einkalæknir Envers Hoxha, en átti reyndar sinn þátt í þeim breytingum sem urðu í Albaníu. Það er eflaust grunnt á því góða í garð þessara manna sem líka fleyttu rjómann ofan af á tímum Hoxha. Eins er enn óséð hvernig mál muni endanlega þróast í Bosníu og á því svæði þar sem er við gríðarlega erfiðleika að etja, ekki síst allan þann sálræna vanda sem þessar þjóðir eiga við að stríða í kjölfar hinna miklu átaka og allra þeirra hörmunga sem þar hafa dunið yfir. Ég gæti minnst á ástandið í Afríku og ekki síst þann mikla flóttamannavanda sem þar er við að etja en það lítur út fyrir að enn sé einn einræðisherrann að falla, sem betur fer, en við vitum ekki hvað við tekur. Þegar horft er til Asíu eru það ekki síst hin miklu mannréttindabrot sem þar blasa við nánast í hverju horni og er sama hvort litið er á Írak, Íran, Kína eða það ríki sem mér hefur verið nokkuð hugstætt að undanförnu sem er Indónesía og kem ég þar inn á málefni Austur-Tímor sem hafa verið nokkuð til umfjöllunar vegna heimsóknar Josès Ramos-Horta, sem hér var um síðustu helgi. Það var margt mjög athyglisvert sem fram kom hjá honum varðandi þróunina í Austur-Asíu, ekki síst í Indónesíu. En hann spáir því að herforingjastjórnin í Indónesíu muni falla á næstu þremur til fimm árum. Hann vísar þá ekki síst til þess að með hinni miklu tækni- og fjölmiðlabyltingu sem átt hefur sér stað á undanförnum áratug með internetinu, CNN sem nær til alls heimsins, faxi og öðrum slíkum tækjum, þá séu múrar að falla, heimurinn að minnka og einræðisherrarnir og stjórnir þeirra geti einfaldlega ekki lengur haldið upplýsingum frá fólki. Þannig að þær viðtökur sem forseti Indónesíu hefur fengið í heimsóknum til Evrópu hafa ekki farið fram hjá íbúum Indónesíu vegna fréttaflutningsins sem ekki hefur verið hægt að koma í veg fyrir. Ég vona svo sannarlega að Ramos-Horta hafi rétt fyrir sér í þessu og að tuttugu og tveggja ára baráttu Austur-Tímora fyrir sjálfsákvörðunarrétti fari að ljúka með sigri þeirra eða alla vega með einhvers konar samkomulagi sem tryggi mannréttindi þeirra. En í þessu samhengi vil ég minna á að hann kom á framfæri hér beiðni um aðstoð, fyrst og fremst mannúðaraðstoð við fanga og fórnarlömb pyntinga sem eru peningalaus og skortir lyf og við getum auðvitað aðstoðað með ýmsum hætti auk þess sem hann benti á að við strendur Austur-Tímor eða Tímor-eyjarinnar eru auðug fiskimið og vonandi tekst samvinna í framtíðinni milli Íslendinga og Tímorbúa við nýtingu þeirra auðlinda. Þar er einmitt dæmi um hvernig við getum komið öðrum þjóðum til aðstoðar. Ég vil nota tækifærið og þakka hæstv. utanrrh. fyrir stuðning hans við þetta mál en það kom skýrt fram í fréttatilkynningu frá utanrrn. í kjölfar heimsóknar Ramos-Horta að þar mun ekki verða neitt lát á. Þegar horft er á heiminn í heild og þau mannréttindabrot sem við okkur blasa um allan heim get ég ekki látið hjá líða að minnast á mannréttindi kvenna sérstaklega sem því miður eru fótum troðin víðast hvar. Á undanförnu ári höfum við horft á mjög sérstaka þróun í Afganistan þar sem stigin hafa verið hroðaleg skref aftur í miðaldir ef ekki lengra og þar eru konur nánast lokaðar inni og þeim er bannað að láta sjá sig í gluggum því það ku vera þvílík freisting fyrir karlmenn í Afganistan að sjá konu bregða fyrir þó hún sé hulin svörtum blæjum frá toppi til táar og meira að segja með net fyrir augum að þeir telja þörf á því, þessir blessaðir Talebanar sem þarna ráða ríkjum, að banna þeim yfirleitt að hreyfa sig.  Það er gaman að geta þess að Norðurlandaþjóðirnar vinna að málefnum kvenna í Eystrasaltsríkjunum og þessa mánuðina standa yfir og eru fram undan ráðstefnur um réttindi kvenna í Eystrasaltslöndunum og þar koma Íslendingar að með margvíslegum hætti og munu leggja þar sitt af mörkum. Það leiðir mig að þeirri niðurstöðu, hæstv. forseti, að mín skoðun er sú að jafnframt því að við eigum að vera virk í sem flestum alþjóðastofnunum þá á og getur framlag okkar skilað einna mestu á sviðum mannréttindabaráttu, mannréttindamála og umhverfismála. Það stafar af því að við erum í hópi örfárra ríkja í heiminum sem virðum mannréttindi að mestu leyti og einnig skipta umhverfismál og þróun þeirra okkur gífurlega miklu máli. Lífsafkoma okkar Íslendinga byggist jú á því að hafið í kringum landið sé ómengað og auðvitað er það mál okkar allra jarðarbúa að verja jörðina og skila henni betri til komandi kynslóða en við tókum við henni. Þar er svo sannarlega verk að vinna. Ég hefði viljað koma inn á nokkur fleiri mál, hæstv. forseti, svo sem afvopnunarmál og kjarnorkuógnunina, sem nú felst ekki síst í kjarnorkuverum sem ekki eru nógu trygg, í þessum aflóga kjarnorkuvopnum sem Rússar hafa lagt á Kólaskaga. Ég hefði viljað koma inn á jarðsprengjur og baráttuna gegn þeim sem er gríðarlegt hagsmunamál fjölmargra þjóða heims þar sem sprengjum hefur verið komið fyrir þar sem þær eru ekki síst konum og börnum mjög hættulegar. Ég hefði einnig viljað koma inn á stöðu utanríkisþjónustunnar og fleiri mál. En það verður að bíða betri tíma, hæstv. forseti.

Herra forseti. Það vekur athygli mína að ekki einn einasti samráðherra hæstv. utanrrh. sýnir honum þá kurteisi eða utanríkismálum þá athygli að vera viðstaddur þessa umræðu. Annað sem mér þykir ekki síður mjög athyglisvert er fjarvera meginþorra þingheims. Af þessu má ýmislegt álykta. Ætli sá hugsunarháttur sé ekki enn býsna útbreiddur meðal alþingismanna, og þá kannski líka meðal þjóðarinnar, að utanríkismál séu eitthvað framandi sem skipti litlu máli og varði almannahag kannski litlu. Þó er auðvelt að sýna fram á það með vísan til nýlegrar reynslu að þetta eru öfugmæli. Mikilvægi utanríkismála fer sívaxandi. Utanríkismál, utanríkisviðskipti og alþjóðasamstarf skiptir orðið mun meira máli, ekki bara fyrir öryggi og frið smáþjóða í heiminum heldur beinlínis fyrir afkomu þeirra og lífskjör, en flest það sem þingmenn flykkjast hér í þingsal til þess að rífast um frá degi til dags. Besta dæmið um þetta er að sjálfsögðu EES-samningurinn. Hann var utanríkismál, vissulega, einhver viðamesti milliríkjasamningur sem gerður hefur verið í lýðveldissögunni, en engu að síður var það samningur sem skipti sköpum fyrir lífskjaraþróun Íslendinga í framtíðinni. Það var ekki bara viðskiptasamningur, það var ekki bara að hann tryggði okkur hindrunarlausan aðgang að innri markaði Evrópusambandsins og stækkaði okkar örsmáa heimamarkað upp í 400 millj. manna, það var ekki bara að hann tryggði hagsmuni sjávarútvegsins og helstu útflutningsgreina okkar, hann fól líka í sér skuldbindingar um að innleiða hér ákveðnar leikreglur og samkeppnisreglur í efnahagslífi og atvinnulífi til samræmis við það sem gerðist meðal grannþjóða okkar. Það vekur athygli mína að hér hafa talað ýmsir andstæðingar þessa samnings, bæði úr röðum núverandi stjórnarflokka eins og þeirra framsóknarmanna eða þeirra sem létu kyrrt liggja og sátu hjá eins og hæstv. utanrrh. gerði. Jafnvel formaður Alþb. sem beitti sér gegn samningnum talar nú á allt öðrum nótum. Öll þau orð sem látin voru falla í fjögurra ára styrr um málið eru dauð og ómerk og það er orðin almenn samstaða um að þetta hafi verið hið ágætasta mál. Meira að segja er það svo þegar rædd eru Evrópumál að talsmenn hæstv. ríkisstjórnar skáka helst í því skjóli að þessi samningur hafi reynst þjóðinni með slíkum ágætum að nú þurfi ekkert frekar að gera í þeim málum. EES-samningurinn hafi tryggt svo rækilega hagsmuni íslensku þjóðarinnar að við getum þar með látið staðar numið. Þetta er að vísu fremur metnaðarlaust og náttúrulaust sjónarmið og reyndar rangt í grundvallaratriðum því að í framhaldi af EES-samningnum blasti náttúrlega við að halda þessu starfi áfram. Auðvitað hefði það verði skylda íslenskra stjórnvalda að samræma starfskrafta stjórnkerfisins og leita til sérfróðra aðila og til fulltrúa atvinnulífsins og hagsmunaaðila í landinu um að halda þessu starfi áfram, þ.e. að halda heimavinnunni áfram, að gera rækilega, málefnalega og faglega úttekt á því hvar hagsmunir Íslands liggja gagnvart þeirri hröðu þróun sem á sér stað á heimamarkaði okkar og í Evrópu og birta þær upplýsingar, kynna þær þjóðinni og efna til umræðu um þær. Við jafnaðarmenn erum ekki einasta þessarar skoðunar heldur teljum við að á grundvelli slíkrar vinnu hefðum við síðan átt á réttum tíma að leggja fram aðildarumsókn þegar við hefðum lokið þessari heimavinnu og þar með skilgreint samningsmarkmið okkar og tekið afstöðu til mála lið fyrir lið. Því þetta er ekki bara spurning um framtíðarstöðu íslensku þjóðarinnar í samfélagi þjóðanna heldur er þetta að sjálfsögðu spurning um öryggismál í víðtækasta skilningi en þetta verður að lokum ein stærsta spurning samtíma og framtíðar um lífskjör íslensku þjóðarinnar. Jafnvel þótt hagsveiflan sé okkur nú nokkuð hagstæð til skamms tíma þá byggir það að ýmsu leyti á tiltölulega veikum grunni. Það sem við þurfum fyrst og fremst að gera er að tryggja forsendurnar og stöðugleikann og auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Ef við setjum okkur þau markmið þá er aðild að Evrópusambandinu fyrir Íslendinga, eins og alla aðrar lýðræðisþjóðir í okkar heimshluta, stærsta álitamálið sem við þurfum að taka afstöðu til ef við viljum tryggja þennan stöðugleika sem grundvöll lífskjarabata til frambúðar. Sama máli gegnir um afstöðuna til evrópska peninga- og myntsamrunans. Án aðildar að Evrópusambandinu erum við að sjálfsögðu utan við það. En hitt vita allir að gjaldmiðilssamstarf innan Evrópusambandsins mun hafa grundvallarþýðingu fyrir afkomu íslensks þjóðarbús. Það er eitt af þessum stóru málum innan Evrópusamrunaferlisins sem við verðum að taka afstöðu til. Það er þess vegna leiðinlegt til þess að vita að hæstv. ríkisstjórn hefur enga stefnu í þessum málum nema ef menn vilja láta sér það lynda að kalla það stefnu að segja: Við bíðum og sjáum hvað setur. Stefnan hvað varðar evrópska myntsamrunann er að skipa nefnd til að safna upplýsingum saman á einn stað. Í huga þeirra sem fylgjast með Evrópuumræðunni og þeirri vinnu sem fram fer á vegum stjórnvalda og hagsmunasamtaka um álfuna þvera og endilanga þá er þetta heldur dauflegt endurskin af pólitískri vitund um það sem er að gerast í samtímanum. En kjarni málsins er kannski sá að örlög íslensku þjóðarinnar, öryggi hennar, lífskjör hennar, möguleikar okkar til þess að halda til jafns við aðrar þjóðir, möguleikar okkar á því að tryggja sambærileg lífskjör og gerist og gengur meðal grannþjóða, munu í framtíðinni fyrst og fremst ráðast af ákvörðunum sem teknar eru á utanríkispólitísku sviði. Þetta á við um Evrópumálin. Þetta á við um alþjóðlegt viðskiptasamstarf og alþjóðlega viðskiptasamninga. Þetta á líka við að mörgu leyti um hafréttarmálin. Og af því að ég tel að það þjóni engum tilgangi að ræða hér Evrópumál í ítarlegu máli yfir tómum þingsölum og fyrir daufheyrðri ríkisstjórn --- það mál munum við jafnaðarmenn fyrst og fremst ræða við þjóðina sjálfa milliliðalaust --- þá held ég samt sem áður að það sé ástæða til þess að ræða örlítið um hafréttarmál í þessari umræðu. Að þeim er vikið í ræðu hæstv. utanrrh., stuttlega eins og reyndar um öll önnur mál, á bls. 12 og 13 í framlagðri ræðu hans. Þar er vakin athygli á þeirri staðreynd að úthafsveiðar Íslendinga hafa fært þjóðarbúinu mikla björg í bú á seinustu árum, frá 1993, og eru ásamt með EES-samningnum og stöðugleikanum í íslenskri efnahagsþróun grundvöllurinn að þeim efnahagsbata sem við upplifum nú. En framtíðin í þessum málum er býsna óviss. Og maður spyr: Hver er stefna íslenskra stjórnvalda í þeim málum þegar þau horfa ögn fram á við? Við því fást nú ekki mikil svör í ræðu hæstv. ráðherra enda varla hægt að gera kröfu til þess að í framlögðum texta sé öllum slíkum spurningum svarað. Hins vegar væri mjög æskilegt að hæstv. ráðherra skýrði betur stefnu sína og svaraði nokkrum grundvallarspurningum um það hver viðhorf ríkisstjórnarinnar eru í þeim málum. Ég staldra við réttindi Íslendinga til veiða á Barentshafi í framhaldi af Smuguveiðum, um starf stjórnvalda til þess að tryggja rétt okkar í framhaldi af samningi Sameinuðu þjóðanna um farstofna og flökkustofna --- þ.e. úthafsveiðisamningnum eins og hann er gjarnan kallaður í daglegu tali, um ágreiningsefni við Dani að því er varðar Kolbeinsey og um hvalveiðar. Allt eru þetta mál sem ég veit að eru hæstv. ráðherra hugstæð. Hann hefur langa reynslu af starfi í þeim málum sem sjútvrh. og ekki nokkur ástæða til þess að rengja að á þessu málasviði býr hann yfir þekkingu og reynslu. Þegar við horfum í kringum okkur þá er merkilegt hversu áhugalitlir og sinnulitlir íslenskir stjórnmálamenn fyrr á tíð voru um það hvað væri að gerast á hafsvæðunum í kringum þá. Ég segi þetta í ljósi þess að það er auðséð þegar við lítum til baka yfir áratugasögu að grannar okkar Norðmenn hafa rekið markvissa útþenslustefnu að því er varðar forræði yfir hafsvæðum og náttúruauðlindum á hafsvæðunum hér í kringum okkur. Þeir hafa gert tilkall til yfirráða með mjög vafasömum hætti, t.d. að því er varðar yfirráð yfir Austur-Grænlandi, þaðan sem þeir voru hraktir með málaferlum --- Danir skutu því máli til alþjóðadómstóls sem Norðmenn töpuðu. Þeir komu smám saman eignarhaldi sínu á Jan Mayen sem sögulegar staðreyndir sanna að er alls ekki norskt land. Og þrátt fyrir það að íslenskur forsrh. á þeirri tíð, Jón Þorláksson, gerði rétt í því að gera almenna fyrirvara af Íslendinga hálfu í því efni þá var ekkert með þá gert og þeim var aldrei fylgt eftir. Næst gripu Norðmenn til þeirra ráða að eigna sér fiskverndarsvæði ríkt af náttúruauðlindum, ekki bara fiskstofnum heldur einnig af olíu og jarðgasi, svæði sem er stærra heldur en sem nemur íslensku efnahagslögsögunni. Og það var gert með einhliða aðgerðum. Það er ekki hluti af norsku efnahagslögsögunni. Það var gert á skjön við skuldbindingar Norðmanna í alþjóðasamningi sem heitir Svalbarðasamningurinn. Og það var gert þrátt fyrir það að grannþjóðir Norðmanna mótmæltu harðlega einhliða útþensluaðgerðum Norðmanna og því hefur verið haldið til streitu þrátt fyrir það að engin þjóð í heiminum nema umdeilanlega Kanada hefur fallist á þessa einhliða útþenslustefnu Norðmanna. Í krafti þessara aðgerða hafa Norðmenn tryggt sér forræði yfir náttúruauðlindum sem varðar beinlínis hagsmuni annarra sjávarútvegsþjóða við Atlantshaf. Og framtíð veiða á Barentshafi markast af því hver stefna okkar er í þessu máli. Íslensk stjórnvöld hljóta þess vegna, ef þau ætla að gæta íslenskra hagsmuna, að hafa skýra afstöðu til norska fiskverndarsvæðisins umhverfis Svalbarða því að tal um samninga um Smuguveiðar, sem er tímabundið fyrirbæri, er algert aukaatriði í því máli. Spurningin hérna er um það að tryggja réttindi Íslendinga á grundvelli Svalbarðasamningsins til frambúðar til veiða á Barentshafi. Og í framhaldi af því er það skylda íslenskra stjórnvalda, í framhaldi af úthafsveiðisamningnum, að gera allt sem unnt er til þess að ná samkomulagi um framkvæmdina sem þýðir að tryggja Íslendingum aðild að svæðisstjórninni sem stýrir fiskveiðum á Barentshafi þar sem Norðmenn og Rússar hafa einfaldlega gert tilkall til þess að tvíhliða samstarfsnefnd þeirra ráði málum, og hefja samningagerð á því sviði í krafti þess samstarfs sem við eigum að stofna til með Grænlendingum um svæðisstjórnun á úthafsveiðum út af Reykjaneshrygg. Sama máli gegnir með það að Danir eru eitthvað að abbast upp á oss út af Kolbeinseyjarmálinu og reyndar Hvalbaksmálinu líka sem varðar þá íslensku efnahagslögsöguna. Ég kannast ekki við að hæstv. ráðherra hafi tjáð sig um það hvernig við ætlum að taka á því máli vegna þess að í því máli eigum við svo veigamikil rök að ég skil eiginlega ekkert í því hvers vegna Danir eru að þessu tuði. Sannleikurinn er sá að við sýndum ákaflega mikla sanngirni í því þegar við féllumst á að miðlína skyldi gilda gagnvart Grænlandi og ég harma það ekki. Það var eðlilegt á þeim tíma, við eigum að rækta samskipti við granna okkar á Grænlandi af sanngirni og það var líka eðlilegt vegna þess að á þeim tíma var hvorki hafréttarsáttmálinn staðfestur né úthafsveiðisáttmálinn og þess vegna lá það fyrir að til miðlínuúrskurða var oft gripið þegar um var að ræða álitaefni í milliríkjalögsögu af þessu tagi. Nú er það hins vegar svo að þjóðarétturinn í þessu máli hefur skýrst mjög síðan þetta var og það liggur alveg ljóst fyrir að miðlínu er hvergi að finna sem réttarúrræði í hafrétti lengur. Í staðinn er einfaldlega vísað til þess að þjóðir heims eigi að semja í slíkum álitaefnum á grundvelli sanngirnissjónarmiða. Það sem er lagt til grundvallar samningum er mikilvægi fiskveiða og auðlindanýtingar fyrir viðkomandi þjóð, mikilvægi þess efnahagslega og 

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans. Hún var mjög yfirgripsmikil og að sjálfsögðu er ekki hægt að taka á öllum málum þar í hnotskurn. En væntanlega mun hæstv. ráðherra svara þeim fyrirspurnum sem hafa komið hér fram síðar. Ég er afar ánægð með þá áherslu sem kemur fram í þessari ræðu á viðskiptaþjónustu utanrrn. Ég held að það sé gífurlega mikilvægt fyrir útrás fyrirtækja og það sé mjög jákvætt fyrir lítið land og fámennt eins og okkar að ráðuneytið hefur lagt svona mikla vinnu í þetta mál. Fyrirtæki hér á Íslandi eru mjög smá á alþjóðlega vísu. Þau eru míkróskópísk á heimsmælikvarða eins og við vitum og því þurfum við mjög mikla útsjónarsemi til þess að koma okkur á framfæri og til þess að keppa í æ minnkandi heimi. Þessum málum er komið í sérstakan farveg með því að opna viðskiptaþjónustu á vegum utanríkisþjónustunnar. Við búum yfir sérþekkingu á ýmsum sviðum eins og fram kemur í ræðu hæstv. utanrrh. og þar á meðal á sviði sjávarútvegs. Við höfum haslað okkur völl víða um heim á þeim vettvangi en það eru fleiri tækifæri sem blasa við bæði í hörðum viðskiptaheimi, einnig getum við aðstoðað önnur ríki í sjávarútveginum. Þar er nærtækast að nefna nýtt tækifæri fyrir okkur sem utanrmn. hefur einmitt aðeins rætt. Nýlega var í heimsókn hjá okkur Horta, friðarverðlaunahafi Nóbels frá Austur-Tímor. Í heimsókn hans hér kom fram að Austur-Tímor er land sem við gætum aðstoðað varðandi sjávarútveg. Íbúar þar búa í fjalllendi í miðju landi, en þetta er eyja, og hafa ekkert nýtt sjávarafurðir sínar, og í máli Hortas kom fram að þar eru afar gjöful fiskimið og að við gætum aðstoðað þá á þeim vettvangi. Ég veit að Horta ræddi þetta við hv. utanrrh. sem ætlaði að skoða það mál nánar. Varðandi Norðurlöndin og norræna samvinnu vil ég taka fram í ræðu minni að það hafa orðið talsverðar breytingar á norrænu samstarfi á síðustu missirum. Þær breytingar fólust aðallega í því að fagnefndir Norðurlandaráðs voru lagðar niður og komið var upp þremur stærri nefndum. Þær voru ekki fagnefndir, má segja, heldur var þeim skipt upp eftir landsvæðum og þar á ég við Evrópunefnd Norðurlandaráðs, nærsvæðanefnd Norðurlandaráðs og Norðurlandanefndina svokölluðu. Norrænt samstarf hefur þannig beinst meira inn á málefni Evrópu og grannsvæða Norðurlanda með þessari nýju skipan. Ég tel að þessi breyting hafi tekist betur en ég bjóst við í upphafi. Að vísu má segja að við séum enn á breytingaskeiðinu í þessari nýju skipan, en þetta lofar góðu. Breytingin fólst einnig í því að við tókum upp pólitíska skiptingu í Norðurlandaráði þar sem löndin eru ekki eins mikilvæg í stefnumótun heldur flokkahópar. En með þessari skiptingu hefur kastljósið beinst meira að Evrópu og að grannsvæðunum. Eins og allir vita er mjög mikilvægt fyrir öryggi á Norðurlöndunum og í Evrópu að vel takist til við að styðja lýðræðisþróun grannsvæða okkar og þá á ég við Eystrasaltsríkin. Þau eru að fara í gegnum miklar breytingar og mikilvægt er að þau fái alla mögulega hjálp okkar til þess að vel takist til. Norðurlöndin hafa sérstaklega beint sér að þessu verkefni með ýmiss konar beinum stuðningi svo sem í gegnum Norræna fjárfestingarbankann og stofnunum tengdum honum. Einnig með mórölskum stuðningi, með því að styðja t.d. ósk Eystrasaltsríkjanna um inngang í Evrópusambandið. Þá vil ég taka það fram að Ísland og Noregur, sem eru ekki aðilar að Evrópusambandinu eins og allir vita, styðja samt þessa ósk Eystrasaltsríkjanna um að ganga inn í Evrópusambandið. Sem dæmi um hvernig Norðurlandaráð hefur komið að þessum málum get ég nefnt hér að Norðurlandaráð stóð nýlega fyrir ráðstefnu í Lettlandi varðandi þessi mál. Þar voru nærsvæðanefnd Norðurlandaráðs og Evrópunefndin skipuleggjendur sameiginlega. Ráðstefnan var um það hvernig Norðurlöndin gætu aðstoðað Eystrasaltsríkin við að ganga farsællega í gegnum samningaviðræður sínar við Evrópusambandið, þ.e. um það hvernig þjóðþingin sjálf kæmu að þessu ferli og hvaða áhrif þjóðþingin gætu haft á samningaviðræðurnar. Það er til mjög mikil reynsla á þessu sviði á Norðurlöndunum þar sem öll Norðurlöndin hafa gengið, má segja, í gegnum þetta ferli. Noregur gekk í gegnum þetta ferli þó að þeir höfnuðu inngöngu í þjóðaratkvæðagreiðslu og við Íslendingar höfum einnig ákveðna reynslu í þessum samskiptum vegna okkar EES-samninga. Þessi ráðstefna var haldin í Lettlandi og hana sóttu 15 þingmenn frá hverju Eystrasaltsríkjanna, þ.e. 45 þingmenn frá þeim. Þar kom fram að mjög mikil vinna er í gangi í Eystrasaltsríkjunum sem gengur út á að gera þessi samfélög hæfari til að ganga inn í Evrópusambandið. Þeir telja sig þurfa talsverða aðstoð í samningaviðræðunum. Það kom einnig fram að sú aðstoð gæti m.a. falist í formi aðstoðar við að þýða skjöl og túlka, að slíkt væri mjög brýnt. Þarna kom einnig fram mjög áhugavert verkefni sem ég hafði ekki gert mér grein fyrir að væri svona öflugt, þ.e. það sem kallað var tvíburaverkefni. Það skilst mér að sé verkefni þar sem persónuleg samskipti milli embættismanna í Eystrasaltsríkjunum og embættismanna á Norðurlöndunum eiga sér stað. Danmörk var sérstaklega nefnd í þessu sambandi. Þessi samskipti eru mjög mikilvæg. Þeir geta haft beint samband við kollega sína á Norðurlöndunum. Þetta var í fyrsta skipti sem ég hef komið til Eystrasaltsríkjanna og fyrir mér opnaðist má segja nýr heimur. Ég hef trú á að í framtíðinni muni samskipti okkar verða mjög mikil við Eystrasaltsríkin. Við Íslendingar finnum fyrir mikilli velvild í þessum ríkjum. Það kom mjög greinilega fram hjá þingmönnum sem sóttu þessa ráðstefnu að þeir þekkja vel til okkar og okkar hlutar í sambandi við að styðja þeirra sjálfstæðisbaráttu. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson er þekktur þarna og einnig er Halldór Ásgrímsson ágætlega þekktur meðal þingmanna þannig að þetta var ákaflega ánægjuleg upplifun. En það eru önnur atriði í norrænu samstarfi sem að mínu mati eru ákaflega mikilvæg og ég ætla að drepa aðeins á þau. Það er m.a. Barentssamstarfið og hvernig það hefur komið, ásamt nærsvæðanefnd Norðurlandaráðs, að málefnum Kólaskaga. Aðeins hefur verið drepið á það í ræðum annarra þingmanna, en það er mjög mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga að tekið verði á veru kjarnorkukafbáta í kringum Kólaskagann. Þar tifar tímasprengja og það verður að taka á því máli. Það er okkur mikið hagsmunamál og Norðmönnum sérstaklega að það verði samstillt átak gert til þess. Eins og allir vita er sjávarútvegur okkur mikilvægur og markaðirnir mjög viðkvæmir. Ég held að enginn hafi gleymt ormafárinu sem reið yfir okkar markaði fyrir nokkrum árum. Þá duttu niður viðskipti allverulega og nokkurn tíma tók að byggja þau upp aftur. Öll slys sem geta orðið þarna uppi í Barentshafinu geta því haft stórkostlegar afleiðingar fyrir okkur. Hvort sem það er réttmætt eða ekki. Þá á ég við að neytendur eru afar viðkvæmir. Ef þeir telja fiskafurðirnar ekki heilnæmar þá kaupa þeir þær ekki. En fyrst ég er hér að ræða um málefni Norður-Skandinavíu þá ætla ég að halda mig á þessum norðlægu slóðum og lýsa þeirri skoðun minni að við Íslendingar eigum að skoða mjög alvarlega að opna sendiráð í Finnlandi. Ég hef drepið á þetta áður hér. Þessi skoðun mín byggist á því að með náinni samvinnu við þau ríki sem eru í Evrópusambandinu þá getum við komið okkar sjónarmiðum betur á framfæri þar. Finnland er aðili að Evrópusambandinu og þeir hafa ákveðna hagsmuni sem ég tel vera tengda okkur. Finnland er jaðarsvæði í Evrópu eins og Ísland. Þeir hafa mikla reynslu og þekkingu af samskiptum bæði við Rússa og Eystrasaltsríkin og ég tel að gott væri fyrir okkur að læra eitthvað af þeim og geta haft tengsl við þá í gegnum sendiráð, íslenska sendiráðið í Finnlandi þá væntanlega. Þeir eru ekki í samkeppni við okkur á sjávarútvegssviðinu þannig að ég tel að þeir gætu orðið afar vænlegur bandamaður fyrir okkur í framtíðinni. Ég tel því æskilegt að við skoðum þann möguleika mjög alvarlega að opna sendiráð í Finnlandi. Norræn samvinna er okkur nokkurs konar gluggi inn í Evrópu. Ég veit til þess að hæstv. utanrrh. er að vinna að því að við Íslendingar ásamt öðrum norrænum ríkjum stillum betur saman okkar strengi og komum upplýsingaflæði í betra horf á norrænum vettvangi og komum okkur upp tengiliðum í Evrópusambandinu, þ.e. í Brussel. Ég veit að hæstv. utanrrh. er að vinna mjög vel að þeim málum. Evrópunefnd Norðurlandaráðs, sem ég á sæti í og þess vegna beinist mál mitt svolítið mikið að þeim þætti, hefur lagt mikla áherslu á að norræn ríki komi sjónarmiðum sínum vel á framfæri innan Evrópusambandsins og þá sérstaklega á ríkjaráðstefnunni. Þar hafa Norðurlöndin lagt áherslu á málaflokk eins og umhverfismál, neytendamál og lýðræði. Nefndin hefur staðið fyrir ráðstefnum um þessi mál á norrænum vettvangi þar sem norrænir þingmenn hafa komið saman ásamt Evrópuþingmönnum. Nefndin hefur einnig staðið fyrir svokallaðri yfirheyrslu eða ,,høring`` norrænna utanríkisráðherra þar sem þeir voru yfirheyrðir um framgöngu sinna ríkja á ríkjaráðstefnunni. Evrópunefndin mun á næstunni beita sér meira að því að fara yfir Myntbandalagið svokallaða. Sú umræða hefur farið fram á Norðurlöndunum en hún hefur ekki verið í deiglunni hér. En ég býst við að hún muni verða meiri hér á næstunni en verið hefur. Varðandi Ísland og Evrópubandalagið sérstaklega þá tel ég mjög æskilegt að við Íslendingar fylgjum þeirri stefnu að vera eins nærri Evrópusambandinu og við getum án þess að ganga inn í það. Við erum hluti af innri markaði Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn og eigum því mjög mikið undir stefnu Evrópusambandsins og það eru miklir hagsmunir í húfi fyrir okkur að Evrópusambandið taki þá stefnu sem hentar okkur. Því verðum við að samþætta okkar starf sem mest að stefnu Evrópusambandsins, en ég undirstrika, án þess að ganga inn í það. Schengen-samstarfið er einn nýjasti flöturinn. Með því að taka þátt í Schengen-samstarfinu erum við innan ytri landamæra Schengen-svæðisins þar sem í verða langflest eða nánast öll Evrópusambandsríkin. Varðandi aðkomu okkar að Evrópusambandinu vil ég líka koma þeirri skoðun minni á framfæri að ég tel að við Íslendingar ættum að skoða hvort ekki sé rétt að reyna að koma upp einhvers konar ferli þannig að þingmenn og aðrir sem hafa samskipti við þingmenn og önnur leiðandi öfl í Evrópu samræmi málflutning sinn reglulega einhvern veginn. Ég geri mér grein fyrir því að slíkt getur verið erfitt en ég tel að utanrrh. ætti að hugleiða hvort hægt sé að gera þetta. Norðmenn hafa samkvæmt mínum upplýsingum gert þetta og við gætum trúlega lært af þeirra reynslu. Ég tel þetta afar brýnt. Það vita allir að utanríkisþjónusta okkar er mjög fámenn. Við höfum ekki stóran hóp fólks sem við getum sent mjög oft erlendis. Það kostar allt peninga. Það er því mjög brýnt að málflutningurinn sé samræmdur til hins ýtrasta hvað varðar þau samskipti sem við þó höfum.

Herra forseti. Vegna þess sem síðast kom fram hjá hv. þm. um samræmingu á málflutningi þá hefur utanrrn. lagt sig fram um að auka samvinnu við alþjóðaskrifstofu þingsins. Jafnframt er góð samvinna við Íslandsdeild Norðurlandaráðs og aðrar alþjóðaþingnefndir sem starfa á vegum Atlantshafsbandalagsins, ÖSE, Vestur-Evrópusambandsins o.s.frv. Við höfum lagt okkur fram og boðið fram þjónustu okkar til að aðstoða þingmenn í þessum málum. En að sjálfsögðu er takmarkað hvað utanrrn. getur haft mikið frumkvæði. Við virðum að sjálfsögðu sjálfstæði Alþingis en höfum lýst okkur reiðubúna til að vinna með þingnefndum og þingmönnum að þessum málum eftir því sem þeir óska. Ég vil aðeins koma inn á verkefni Barentshafsráðsins sem kom fram hjá hv. þm. og jafnframt hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur. Íslendingar hafa lagt sig fram á þessu sviði eftir því sem þeir hafa getað. Þeir hafa komið að verkefnum á sviði nýsköpunar, á sviði fiskvinnslu --- við höfum lagt fram tillögur um orkusparnað --- auk verslunarviðskipta á svæðinu. Hingað er væntanlegur á næstunni forsætisráðherra Karilíu sem við höfum boðið hingað í heimsókn. En síðast en ekki síst höfum við lagt mikla áherslu á vandamálin á Kólaskaga. Ég vil geta þess að Bandaríkjamenn hafa komið að þeim verkefnum á vettvangi Barentshafsráðsins. En þessi verkefni skipta okkur meginmáli og eru ein helsta ástæðan fyrir því að við viljum taka virkan þátt í þessu samstarfi á vettvangi Barentshafsráðsins.

Herra forseti. Já, það er rétt sem fram kom í máli hæstv. utanrrh. að utanrrn. hefur verið mjög liðlegt við að aðstoða þingmenn sem eru á förum utan fyrir hönd okkar lands. Hins vegar tel ég að við eigum að skoða það sem Norðmenn hafa verið að reyna að gera, þ.e. að samræma málflutninginn. Ég veit að það getur verið mjög erfitt pólitískt, þ.e. hvaða málflutningur er réttur á hverjum tíma. En ég tel að við þurfum að setjast aðeins yfir það mál. Ég hef engar beinar tillögur og þess vegna er erfitt að ræða þetta og að finna einhverja niðurstöðu í svona máli. Vegna þess hvað við erum fáliðuð í utanríkismálunum og okkar samskipti eru ekkert gífurlega mikil við erlend ríki, þá tel ég þetta vera mikið hagsmunamál fyrir okkur. Varðandi Barentshafsráðið og Kólaskagann þá þakka ég hæstv. utanrrh. fyrir að hafa talað svo skýrt um þau málefni. Ég vil undirstrika það sem kom fram í hans máli hér, að þetta er miklu meira hagsmunamál heldur en við höfum gert okkur grein fyrir. Eitt slys þarna í Barentshafinu getur þýtt gífurlegar afleiðingar fyrir okkar efnahag. Það gæti tekið mjög langan tíma að byggja aftur upp okkar sjávarútvegsmarkaði. Það er því mjög ánægjulegt að sjá að Norðurlöndin eru að beita sér núna miklu meira að þessu svæði til að reyna að þrýsta á um að koma málefnum þar í lag.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa lífeyrisþegar mátt þola verulega skerðingu á tekjum sínum. Ár hvert, jafnvel oft á ári, eru settar reglugerðir sem leitt hafa af sér minni tekjur aldraðra og öryrkja um leið og kostnaður þeirra t.d. vegna lyfja og læknisþjónustu og annarrar þjónustu hefur verið aukinn. Þessar stéttir hafa ekki samningsrétt og því er oftar en ekki vélað um kjör lífeyrisþega án nokkurs samráðs við þá. Samtök aldraðra og samtök öryrkja hafa ítrekað farið fram á að formlegt samráð verði haft við samtökin þegar kjör þeirra eru rædd eða ákveðin. Slíkt formlegt samráð er til staðar t.d. í Noregi. Þessum óskum lífeyrisþega hefur ekki verið svarað. Flestar þær skerðingar á kjörum lífeyrisþega sem orðið hafa eru framkvæmdar með setningu reglugerða með stoð í lögum um almannatryggingar eða önnur lög er varða kjör þessara hópa. Þessar reglugerðarbreytingar hafa verið mjög tíðar á undanförnum árum. Nokkrar þeirra byggja á 17. og 18. gr. laga um almannatryggingar. Samkvæmt þeim greinum hefur ráðherra þrjár heimildir til að setja reglugerðir um nánari framkvæmd laganna. Þær eru eftirfarandi: Skv. 3. mgr. 17. gr. laganna hefur ráðherra heimild til þess að setja reglugerð um áætlaðar tekjur þeirra sem bar að greiða í lífeyrissjóði skv. lögum nr. 55/1980 en gerðu það ekki og skulu þær koma til frádráttar tekjutryggingu. Skv. 2. mgr. 18. gr. laganna skal ráðherra með reglugerð og breyta árlega viðmiðunarfjárhæð 17. gr. í samræmi við almennar hækkanir bóta og annarra tekna. Skv. 3. mgr. 18. gr. er ráðherra að endingu heimilt að setja reglugerð um að miða megi við aðrar fjárhæðir en í 17. gr. laganna ef um er að ræða greiðslur úr lífeyrissjóði og húsaleigubætur. Þá hefur ráðherra samkvæmt 66. gr. laganna, almenna heimild til að setja reglugerð um framkvæmd laganna. Það er án alls vafa að öll ákvæði reglugerða verða að eiga sér stoð í lögum. Reglugerð sem ekki byggir á skýrum lagaheimildum er lögleysa og með öllu óheimilt að framfylgja ákvæðum slíkrar reglugerðar. Reglugerðir koma ekki til umfjöllunar á Alþingi eða í þeirri fagnefnd sem fjallað hefur um þau lög er reglugerðin byggir á. Því verða þingmenn að treysta á vönduð vinnubrögð við setningu reglugerða og að undir engum kringumstæðum séu settar reglugerðir sem draga má í efa að eigi sér stoð í lögum. 5. september 1995 var sett reglugerð nr. 485 um tekjutryggingu, sem á að eiga sér stoð í áðurnefndum 17. og 18. gr. laga um almannatryggingar. Í þessari reglugerð er að mestu farið að ákvæðum laganna en í 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar er þó skerðingarákvæði sem ég tel að eigi sér ekki stoð í lögum en þar segir: ,,Nú nýtur aðeins annað hjóna elli- eða örorkulífeyris, en hitt ekki, og skal þá helmingur samanlagðra tekna þeirra teljast tekjur lífeyrisþegans og að öðru leyti farið með uppbót hans sem tekjutryggingu einhleypings.`` Svo raunverulegt dæmi sé tekið um áhrif þessa ákvæðis þá get ég nefnt einstakling sem er öryrki, bundinn í hjólastól, hefur tekjutryggingu, tekjulaus að öðru leyti, á eiginkonu sem stundar vinnu í frystihúsi og hefur þar af leiðandi ekki háar tekjur. Tekjutrygging eiginmannsins er þó skert sem nemur helmingi tekna eiginkonunnar vegna þessara ákvæða í reglugerðinni. Það sama gildir um þúsundir annarra lífeyrisþega sem eru í svipaðri eða sömu stöðu og þessi. Ef farið er ítarlega yfir 17. og 18. gr. laga um almannatryggingar verður ekki með nokkru móti séð að þetta ákvæði reglugerðarinnar eigi sér stoð í lögunum. Ég hef leitað álits Arnmundar Backmans hæstaréttarlögmanns og niðurstaða hans er sú að ekki sé að finna heimild í lögum um almannatryggingar til að skerða bætur með þessum hætti. Jafnvel sé það spurning hvort ekki er um að ræða brot á 65. gr. stjórnarskrár þar sem lífeyrisþegum er gert að sæta sérstakri skerðingu bóta vegna tekna annarra. En í þeirri grein segir að allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernis, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis eða stöðu að öðru leyti. Er þar m.a. átt við hjúskaparstöðu einstaklings. Það er ljóst að mikill fjöldi einstaklinga hefur fengið skertar bætur vegna þessa ákvæðis í 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995. Því er nauðsynlegt að ráðherra skýri afgerandi hvar í lögum um almannatryggingar er að finna heimild til að skerða bótagreiðslur. Ég tel að slíkt lagaákvæði sé ekki fyrir hendi og þýðir það þá að þeir fjölmörgu einstaklingar sem hafa fengið skerðingu hljóta að sækja rétt sinn fyrir dómi. Því spyr ég hæstv. heilbrrh.: Hvar í 17. eða 18. gr. eða öðrum greinum laga um almannatryggingar telur ráðherrann að heimild sé fyrir því að telja helming af tekjum maka til tekna lífeyrisþega þegar um tekjutryggingu er að ræða? Telur ráðherrann að ákvæði 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995 standist 65. gr. stjórnarskrár?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir kveður sér hljóðs utan dagskrár vegna reglugerðar nr. 485/1995 sem er óbreytt frá setningu laga nr. 62/1974 í ráðherratíð Magnúsar Kjartanssonar. Umrætt ákvæði reglugerðarinnar og almannatryggingalaga er þannig orðrétt óbreytt allt frá árinu 1974. Fyrsta spurning hv. þm. lýtur að því hvar lagaheimild sé til þess að telja helming af tekjum maka til tekna lífeyrisþega þegar um tekjutryggingu er að ræða. Í 1. og 2. mgr. 17. gr. almannatryggingalaganna er ákvæði um útreikning tekjutryggingar elli- og örorkulífeyrisþega og skerðingu hennar vegna tekna bótaþega. Í niðurlagi málsgreinarinnar er kveðið á um að sama gildi um hjónalífeyri eftir því sem við á. Ákvæði þetta hefur staðið orðrétt efnislega óbreytt frá gildistöku almannatryggingalaganna 1. jan. 1972 og hefur allt frá þeim tíma verið túlkað þannig að heimilt sé að telja helming tekna maka til tekna lífeyrisþega. Umboðsmaður Alþingis gaf á árinu 1988 út álit varðandi hvort það sé andstætt 19. gr. almannatryggingalaganna, nr. 67/1971, að ákveða í reglugerð að við ákvörðun tekjutryggingar elli- og örorkulífeysisþega skuli tekið tillit til tekna maka sem ekki nýtur lífeyris. Niðurstaða umboðsmanns Alþingis er sú að reglugerðarheimild almannatryggingalaganna nái til umræddra tekjutrygginga og þar með að reglugerð sama efnis og hér er til umræðu ætti sér nægilega lagastoð. Á árinu 1993 var almannatryggingalögum skipt í tvennt vegna EES-samningsins. Þá var ekki um að ræða efnisbreytingu heldur tæknilega breytingu vegna skuldbindinga okkar gagnvart EES. Reglugerðin margumrædda nr. 485/1995 var síðan sett á grundvelli laganna, orðrétt og óbreytt að þessu leyti. Síðari spurning hv. þm. er hvort ráðherra telji að ákvæði 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 485/1995 standist ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar. 65. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um þau grundvallarmannréttindi að allir skuli vera jafnir fyrir lögunum og njóti mannréttinda. Ákvæði þetta hefur verið skýrt þannig að allir þeir sem búa við sambærilegar aðstæður skuli meðhöndlaðir með sama hætti og jafnræði þegnanna er takmarkað við það að aðstæður þeirra séu sambærilegar. Þessa sést mjög víða stað í löggjöf þar sem aðstæður ráða réttindum. Svo er einnig í almannatryggingalöggjöfinni og tel ég því ótvírætt að ákvæðið samrýmist ákvæðum stjórnarskrárinnar. Í því sambandi vil ég benda á að umboðsmaður Alþingis hefur vísað frá embættinu kvörtun sem lýtur nákvæmlega að því sem ég rakti stuttlega hér að framan samkvæmt upplýsingum frá þeim einstaklingi sem lagði kvörtunina fram. Vissulega er umboðsmaður Alþingis ekki dómstóll. Að sjálfsögðu er opinn sá möguleiki að höfða dómsmál vegna þessa máls en það kæmi trúlega fleirum á óvart en mér ef óslitin lagaframkvæmd sl. 25 ár á grundvelli ákvæða sem er orðrétt óbreytt allan þann tíma verði dæmd ólögleg. Virðulegi forseti. Ég tel óhjákvæmilegt að eitthvert tillit sé tekið til heimilistekna þegar bætur eru greiddar út úr almannatryggingakerfinu. Enda er það í fullu samræmi við tilgang laganna og aðrar reglur í þjóðfélaginu sem miða við heimilistekjur. Ég get hins vegar tekið undir það með umboðsmanni Alþingis að alltaf er umdeilanlegt hvort skerðingarákvæði séu réttlát eða heppileg. Því er þetta eitt af því sem verið er að skoða nú þegar og þau jarðarskattaáhrif sem þetta leiðir af sér. Ég á von á að ríkisstjórnin muni innan tíðar leggja fram breytingar sem bæði eru varðandi hækkun bóta í samræmi við niðurstöður kjarasamninga og einnig sem bætir upp þau jaðarskattaáhrif sem svo víða eiga sér stað. En ég vil í lokin geta þess af því að frummælandi nefndi áðan að ekki væri nógu mikið samráð haft við Félag eldri borgara og öryrkja þá hef ég haft mikið samráð við þessa hópa allt frá því að ég hóf störf.

Herra forseti. Reglugerðin um tekjutryggingu sem hér er til umræðu á sér ekki stoð í lögum, eins og frummælandi kom inn á í ræðu sinni, og ég vil þakka henni fyrir að vekja máls á þessu sem hefur verið mikið óréttlætismál og ég hef bent á nokkrum sinnum í blaðagreinum. Það er ekkert í lagagreinunum sem snúa að tekjutryggingunni sem heimilar þessa reglugerð og er hún í reynd gagnstæð lagagreininni. Reglugerðin er einnig andstæð og jafnvel brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar, sem minnst var á áðan, þar sem segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis o.s.frv. og stöðu að öðru leyti. Sá sem missir vinnuna og fær greiddar atvinnuleysisbætur fær þær greiddar án tillits til tekna maka sé hann í sambúð eða hjónabandi. Hann fær sínar 53.784 kr. óskertar á mánuði. Missi hann heilsuna þá byrja lífeyrisgreiðslur til hans að skerðast þegar laun maka fara yfir tæpar 37 þús. kr. Þá byrja greiðslurnar úr tryggingunum að skerðast hjá lífeyrisþeganum. Ungt fjölskyldufólk sem missir heilsuna fær því oft ekki nema grunnlífeyri greiddan úr tryggingunum, eða um það bil 13 þús. kr. Framfærslunni er kippt af þeim og þeir verða eins og þurfalingar á maka sínum. Þetta er niðurlægjandi og brýtur niður hinn sjúka bæði andlega og oft líkamlega einnig. Öryrkjum er þarna mismunað vegna hjúskaparstöðu og einnig eftir því hvort þeir eiga við atvinnuleysi eða heilsubrest að stríða. Slík mismunun er andstæð anda stjórnarskrárinnar. Reglugerðin er einnig að mínu mati brot á 11. gr. stjórnsýslulaganna sem segir að stjórnvöld skuli gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti og sé beinlínis óheimilt að mismuna aðilum á grundvelli þjóðfélagsstöðu eða af öðrum sambærilegum ástæðum. Hér er verið að brjóta lög ekki ein heldur fleiri á þeim sem síst skyldi og geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Þessi reglugerð grefur undan hjónabandinu og möguleikum öryrkja til sambúðar. Þetta lögbrot og misrétti verður að leiðrétta.

Virðulegi forseti. Á því máli sem hér er til umræðu eru margir alvarlegir fletir og ég vil þakka málshefjanda fyrir að taka það upp. Í fyrsta lagi vil ég almennt láta í ljós áhyggjur af því hve langt þessi ríkisstjórn gengur í að skerða bætur elli- og örorkuþega. Það að aftengja bætur við laun var síðasta atlagan en að setja reglugerðir sem ekki eiga sér lagastoð er mjög alvarlegt mál sem þingið hlýtur að verða að taka á. Hér hafa komið fram skiptar skoðanir á þessu máli og það hlýtur að vera krafa þingsins að úr því verði skorið nú þegar hvort þessi reglugerð á sér lagastoð. Dómstólar hafa nýverið varað Alþingi við því að framselja of mikið vald til ráðherra í gegnum reglugerðarheimildir af því það hlýtur að kalla á þá hættu að reglugerðir eigi sér ekki lagastoð. Þetta er ekki fyrsta málið af þessum toga sem kemur hér inn í þingið og þetta hlýtur að kalla á bætt vinnubrögð að þessu leyti. Í þriðja lagi vil ég vegna þessa sérstaka máls, þar sem tekjur maka eiga að skerða elli- og örorkulífeyri fólks, ítreka þá grundvallarafstöðu okkar kvennalistakvenna að líta beri í auknum mæli á fólk sem einstaklinga, óháð hjúskaparstöðu. Það er því fyrir löngu tímabært að hugsa allt skatta- og tryggingakerfið upp á nýtt þar sem einstalingar eru virtir sem einstaklingar í mun meira mæli en nú er gert. Ef hér er um stjórnarskrárbrot að ræða, að mati dómstóla, þá verður málið að fá tafarlausa úrlausn.

Herra forseti. Ég vil taka undir þakkir til flm. fyrir að hefja þessa umræðu vegna þess að hér er vakin athygli á mjög alvarlegu máli. Ég vil um leið gagnrýna hæstv. heilbrrh. fyrir að bera fyrir sig álit umboðsmanns Alþingis með þeim hætti sem hún gerði vegna þess að umboðsmaður Alþingis hefur ekki lokið umfjöllun um það mál sem hæstv. ráðherra nefndi áðan. Samkvæmt upplýsingum sem ég fékk núna rétt í þessu hefur umboðsmaður Alþingis tekið ákvörðun um að fjalla frekar um þetta mál þar sem forsendur þess séu ekki eins ljósar og menn höfðu talið. Það hefði þess vegna verið skynsamlegra af heilbr.- og trmrn. að afla sér betri upplýsinga frá umboðsmanni Alþingis áður en rök þaðan voru notuð til þess að reyna að berja á málshefjanda og öðrum í þessu máli. Það er auk þess rangt, hæstv. forseti, að ákvæði það sem hæstv. ráðherra vitnaði til hafi verið óbreytt frá setningu laganna 1974. Lögin voru sett 1971. Það ákvæði sem er vitnað til var fyrst notað á árinu 1971 þegar ákvörðun um tekjutryggingu var tekin, sem var tvímælalaust ívilnandi ráðstöfun gagnvart tryggingaþegum. Sú ákvörðun sem þá var tekin byggðist ekki aðeins á almannatryggingalögum heldur líka á skattalögum, eins og þau voru þá, og því frádráttarkerfi sem þá var byggt á, m.a. gagnvart hjónum og sambýlisfólki. Þessu ákvæði var breytt 1984. Það var fellt út úr lögum 1984 og það er ótrúlegt að bera það fyrir sig að reglugerð standi tímans tönn þó að lögunum sem voru undir þeirri reglugerð í upphafi hafi verið breytt fyrir 13 árum. Þess vegna tel ég að svör hæstv. heilbrrh., því miður, dugi ekki í þessu efni, vekja hins vegar athygli okkar á að almannatryggingalögin eru afskaplega gölluð. Það er búið að breyta þeim sennilega á milli 150--200 hundruð sinnum frá því þau voru sett. Það er því bersýnilega nauðsynlegt að endurskoða þau í heild. Niðurstaða mín af málinu er sú að það er óhjákvæmilegt 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að taka þetta mál upp en jafnframt lýsa yfir vonbrigðum mínum með svör hæstv. heilbrrh. sem vitnar til dagsetninga sem eru löngu fyrir þá tíð sem þessi lög eru sett. Því þau lög sem vitnað er til eru frá árinu 1995 og hún er jafnvel að vitna til úrskurða eða ákvarðana umboðsmanns Alþingis frá 1988 sem einhvers konar fyrirmæla vegna laga sem voru sett 1995 og reglugerðar sem líka var sett árið 1995. Eins og allir vita verða reglugerðir að eiga sér stoð í lögum ef þær eiga að hafa eitthvert lagagildi. Menn hafa deilt um það hvort sú reglugerð sem hér um ræðir hafi lagagildi eður ei og ég vil taka undir með hv. þm. Svavari Gestssyni sem hvatti til þess að á þetta yrði látið reyna. Á hinn bóginn vil ég segja að ef löggjöfin er þannig úr garði gerð að hún kveður skýrt á um það hver réttur þessa fólks er, þá getur framkvæmdarvaldið ekki komið upp og breytt þessum réttindum einhliða. Það er alveg kristaltært. Ef það reynist svo að þessi reglugerð á sér ekki lagastoð þá hljóta menn að velta því fyrir sér hvort framkvæmdarvaldið geti verið bótaskylt, þ.e. að ef lögin kveða skýrt á um þessi réttindi og framkvæmdarvaldið hefur einhliða breytt þeim, þá hlýtur ríkið að vera bótaskylt gagnvart þeim sem það hefur brotið á, hafi reglugerðin ekki átt sér neina lagastoð. Ég held að prófmál mundi sjálfsagt leiða það í ljós. En enn og aftur verð ég að lýsa yfir vonbrigðum með svör hæstv. heilbrrh. sem voru að mínu viti fyrir neðan allar hellur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu stóra máli vegna þess að hér er stórmál á ferðinni og Alþingi getur ekki látið við það sitja annað en að fá úrskurð í þessu máli. Öryrki fær bætur vegna örorku sinnar og það er vafasamt að tengja bæturnar sem hann fær við tekjur maka. Það breytir ekki örorku viðkomandi þó maki hans hafi tekjur. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að það á að líta á fólk sem einstaklinga óháð hjúskaparstöðu þess. Ég vil hvetja til þess eftir þessa umræðu að Alþingi láti málið til sín taka og ég tel rétt að málið komi til kasta heilbr.- og trn. og hún láti fara fram lögfræðilega úttekt á því hvort þessi umrædda reglugerð hafi stoð í lögum. Það er ótækt annað en að úr því fáist skorið. Ég tek líka undir að það sem fram kom hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, að það væri rétt að láta reyna á þetta sem prófmál. Fyrst af öllu tel ég að heilbr.- og trn. eigi að láta þetta mál til sín taka. Af því ráðherra nefndi það að bótaþegar ættu nú rétt á hækkun bóta í samræmi við niðurstöðu kjarasamninga, þá vil ég spyrja um afstöðu ráðherrans til þess. Eins og allir vita voru tengsl bóta við launaþróun í landinu rofin fyrir rúmlega ári síðan og nú bíða elli- og örorkulífeyrisþegar eftir því hvernig ríkisstjórnin ætlar að taka á þessu máli. Mun hæstv. ráðherra, og ég spyr um það, beita sér fyrir því að hækkun á bótum almannatrygginga til elli- og örorkulífeyrisþega og atvinnulausra verði í samræmi við það sem hún hefur verið á umliðnum árum, þ.e. að þær taki hækkun til samræmis við hækkun lægstu launa í landinu? 

Herra forseti. Mér virðist það dálítið sérstætt ef hv. þingmenn sem hér sitja telja það fljótlegustu leiðina til að fá vilja sinn hvernig lög eigi að vera í landinu, að leitað sé til dómstóla. Hér sitja menn á löggjafarsamkomunni og það er tiltölulega fljótlegt að breyta lögum og hafa þetta skýrt. Annað tekur ef til vill mánuð eða styttri tíma, hitt tekur fleiri ár og kostar þar að auki stórfé. Ég tel þess vegna að það sé miklu rökréttara sem fram kom hjá einum fulltrúa Kvennalistans, hv. 19. þm. Reykv., að Alþingi þarf sjálft að hafa á því skoðun hvernig það vill hafa þetta og orða það í lögum svo skýrt að ekki verði um það deilt. Varðandi aftur á móti það ákvæði hvort hjúskaparstaða sé á þann veg að ekki megi mismuna einstaklingum eftir því hvort þeir eru í hjúskap eða ekki, þá blasir það við að allt íslenska lagasafnið er morandi af leikreglum sem snerta þetta ákvæði. Það má taka lög um námslán sem dæmi, það má taka skattalögin og ef þetta er allt stjórnarskrárbrot þá sýnist mér að þingið hafi nóg að gera þó það sæti hér út júní. En með þessu vil ég aðeins undirstrika það að mér sýnist að leið laganna sé rétta leiðin en ekki hitt að velja dómstóla því að Alþingi er þá að koma sér undan því að upplýsa hver sé meirihlutavilji þingsins í þessum efnum. 

Herra forseti. Vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið þá er ljóst að allir eru sammála um að jafnvel sé um stjórnarskrárbrot að ræða með þessari reglugerð og hún hafi greinilega ekki lagastoð. Við getum að sjálfsögðu látið heilbr.- og trn. skoða hvort um lagastoð sé að ræða en ég er sannfærð um að hún er ekki fyrir hendi og þetta er brot á þeim lögum sem ég nefndi hér á undan í máli mínu. Ég er með tilbúið lagafrv. sem breytir almannatryggingalögunum í þá veru að ekki verði unnt að brjóta á þessum hópi áfram eins og hefur verið gert hingað til. Það skiptir ekki máli hvenær reglugerðin var sett eða lögin, þetta er mannréttindabrot. Þetta er brot á þessum hópi og það þýðir lítið að tala um fjölskylduna sem hornstein samfélagsins því hún fer nú fyrir lítið hjá þeim fjölskyldum þar sem menn verða fyrir því að missa heilsuna. Ég þekki mörg dæmi þess að fjölskyldur hafa brotnað, hjónaböndin þola ekki það álag sem þau þurfa að bera þegar svona stendur á og þessar reglur koma til fullra framkvæmda. Það er staðreynd og mörg hjónabönd hafa brotnað vegna þessa. Við erum að brjóta mannréttindi á þessu fólki og við verðum að leiðrétta þetta. Ég tel að þetta sé bæði brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga. Ég hvet því menn til að vera með slíku frv. og við leggjum það hér fram og leiðréttum þetta óréttlæti því þessi reglugerð hefur farið illa með nógu margar fjölskyldur og tími er til kominn að því linni.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég varð fyrir vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra. Ég get ekki tekið undir það með hæstv. ráðherra að hér sé um óbreytt orðrétt ákvæði að ræða frá því 1974 eða 1971 því það er byggt á allt öðrum grunni. Reglugerðin sem féll úr gildi þegar hæstv. ráðherra undirritaði reglugerðina 1995 er síðan 1977, undirrituð af Matthíasi Bjarnasyni, þáv. heilbrrh. Þar er um að ræða almenna heimild til að setja reglugerð. En í reglugerðinni, sem sett er í september 1995, eru lokaorð reglugerðarinnar þau að þar sé einungis um að ræða reglugerð sem sett er með stoð í 17. og 18. gr. laganna, ekkert annað. Engin önnur grein almannatryggingalaga er nefnd, ekki einu sinni grein nr. 66 þar sem fjallað er um almenna reglugerðarheimild um útfærslu laganna. Þannig að heimildina og stoðina undir þessari reglugerð er að finna í 17. og 18. gr. laga um almannatryggingar. Þar eru aðeins þrjár heimildir. Ég taldi þær allar upp í fyrri ræðu minni og engin ástæða er til að telja þær upp aftur. Það er full ástæða til að láta á þetta reyna. Það þarf reyndar ekki að breyta lögunum, eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði áðan, vegna þess að það er reglugerðin sem um ræðir. Það er engin heimild í lögunum um þessa skerðingu. Það er einungis um reglugerð að ræða, reglugerð sem hefur ekki stoð í lögum. Þar af leiðandi er með öllu óeðlilegt að framkvæma þá reglugerð með þeim hætti sem gert er í dag. Og fráleitt að vísa til álits umboðsmanns sem hefur verið tekið upp vegna breyttra forsendna og þá sjálfsagt vegna þess að reglugerðum og lögum hefur verið breytt síðan umboðsmaður fjallaði um málið.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þessa umræðu sem hér hefur farið fram. Hún hefur verið ágæt og nauðsynleg. En ég minni á að við erum að tala um lagastoð og reglugerð sem hefur verið óbreytt í 25 ár. Það erum við að ræða um. Og þegar við erum að tala um reglugerðarbreytingu sem gerð var 1995 þá var hún einungis tæknilegs eðlis vegna þeirra skuldbindinga sem við gerðum við Evrópusambandið 1995. Við erum því ekki að tala um neinar breytingar sem hafa orðið á þessu kjörtímabili varðandi framkvæmd þessara laga eða framkvæmd þessara reglugerða. Ég vitnaði áðan í umboðsmann Alþingis sem úrskurðaði í málinu 1982. Það kann vel að vera að við eigum von á nýjum úrskurði frá honum og það er vel. En það sem mér finnst skipta aðalmáli er að það þarf að endurskoða almannatryggingalöggjöfina í heild sinni. Eins og kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni áðan er hún meingölluð að mörgu leyti, hún er allt of flókin og menn sitja nú yfir því að breyta almannatryggingalöggjöfinni og ég vona að við ljúkum ekki þessu kjörtímabili án þess að klára það verkefni. En aðalatriðið er að á þessu kjörtímabili hefur ekkert breyst. Það hefur ekkert breyst síðan lögin voru sett árið 1971 varðandi þetta mál. En ég tek undir það að mér finnst eðlilegt að þetta mál fái umfjöllun og rækilega skoðun og endurtek þakkir mínar til þeirra sem hér hafa kveðið sér hljóðs. Ég á einnig von á því að innan tíðar sýni ríkisstjórnin þær breytingar sem verða vegna jaðaráhrifa. Og vegna fyrirspurnar sem kom frá Jóhönnu Sigurðardóttur hér áðan um hækkun bóta 

Herra forseti. Ég vona að það sé enginn vafi á því að það var ég sem átti að fá orðið. En það er spurning hvort við eigum ekki að gera ráðstafanir til þess að hæstv. utanrrh. komi á svæðið. Honum er kannski ekki ljóst að umræða er að hefjast, herra forseti.

Forseti getur upplýst að hæstv. utanrrh. er á næstu grösum og skal gera ráðstafanir til þess að hann komi hér og hlýði á mál hv. þm.

Ég veit ekki á hvaða grösum hæstv. utanrrh. stendur en alla vega er hann ekki hér í þingsalnum. Tímans vegna er nú ekki unnt að ...

Forseti mun hreinsa út þann tíma sem þingmaðurinn hefur þegar notað og bíða ráðherrans.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir því að tíminn leyfir í sjálfu sér ekki mikið meira en að fara yfir einstök atriði í ræðu hæstv. ráðherra þó margt væri ástæða til að ræða við þessa umræðu. --- Þá kemur hæstv. utanrrh. og er að sjálfsögðu vel fagnað. Ég byrja á því, herra forseti, að koma inn á það sem hæstv. ráðherra hóf mál sitt á að fjalla um. En það varðar þá athugun sem hafin er á því hvernig staðið skuli að því að efla utanríkisþjónustuna og hv. þm. Geir Hilmar Haarde, formaður utanrmn., vék einnig að. Ég tek undir það sem í máli þeirra fólst, að ég fagna því. Það er fullkomlega ástæða til að fara rækilega yfir það hvernig við getum best gætt utanríkishagsmuna okkar almennt. Og ég tel einnig mjög nauðsynlegt að aðrar stofnanir verði fullgildir aðilar að þessu starfi. Það kom að vísu fram í máli formanns utanrmn. að haft hafi verið samband við utanrmn. og óskað eftir fulltingi hennar. Ég er þeirrar skoðunar að mikil þörf sé orðin á því fyrir allt íslenska stjórnkerfið að fram fari einhvers konar samræmingarstarf varðandi þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi þó ekki væri nema til þess að reyna að gera það sæmilega kleift, miðað við þann mannafla og þá fjármuni sem við höfum úr að spila á fjölmörgum sviðum í stjórnkerfinu, að dekka, ef svo má að orði komast, þátttöku Íslands. Ég held að það væri hægt að leysa betur úr þeim hlutum en gert er í dag og ná meiri árangri fyrir svipaða fjármuni eða ekki endilega miklu meiri fjármuni með því að stórauka samstarf einstakra þátttakenda að þessu leyti. Ég nefni sem dæmi það fjölþætta samstarf sem Alþingi sjálft er í í gegnum þátttöku þingmanna á ýmsum vettvangi í alþjóðlegu samstarfi. Ég fagna sem sagt þessu starfi. Það er fyllilega tímabært og í sjálfu sér eðlilegt að utanrrn. hafi forustu í þeim efnum. En ég held að stjórnmálaflokkarnir og Alþingi og slíkir aðilar ættu að eiga þarna fullgilda aðild að og beini því til hæstv. ráðherra að það verði haft í huga. Í öðru lagi vil ég koma inn á það sem hæstv. ráðherra fjallaði um og snýr að Evrópusambandinu og stöðu mála þar. Og þá fyrst lítillega hvert stefni í því ágæta batteríi, Evrópusambandinu. Það vakti nokkra athygli mína að þegar hæstv. ráðherra er að fara yfir hlutina í að vísu knöppum texta, á bls. 4 í ræðu hæstv. ráðherra, þá er sú umfjöllun í raun og veru afar hlutlaus. Ég leyfi mér að segja 100% hlutlaus. Það er nefnt að hlutirnir kunni að þróast með tilteknum hætti varðandi það að Evrópuþingið styrkist eitthvað en að öðru leyti verði samstarf aukið í lögreglumálum, umhverfismálum og félagsmálum. Einhverjar breytingar á hlutfallslegu vægi atkvæða aðildarríkja og betur skilgreint með hvaða hætti megi standa að samstarfi sem ekki tekur til ríkjanna allra. Nú er mér að vísu ljóst að hæstv. ráðherra var nokkur vandi á höndum að reyna að komast yfir allt sem hann vildi fjalla um í ræðu sinni. En þarna hefði ég gjarnan viljað sjá að afstaða Íslands kæmi með einhverjum hætti fram. Nú kunna menn að spyrja hvað Íslandi kemur við hvernig málin þróast innan Evrópusambandsins. En staðreyndin er bara sú, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að það hefur heilmikil áhrif á okkar stöðu hvernig Evrópusambandið, stjórnkerfi þess og ákvarðanatökuferli, þróast. Ég tel eðlilegt að Ísland hefði þá almennu afstöðu, án þess að í því fælist nein sérstök tilraun til að fara að hafa áhrif á innri mál Evrópusambandsins enda ekki við miklu að búast í þeim efnum, að við værum í hópi þeirra ríkja sem væru andsnúin frekari yfirþjóðlegri þróun Evrópusambandsins. Það liggur nokkuð ljóst fyrir að ríkin skiptast nokkuð upp í þeim efnum. Ég vildi sjá Íslendinga í hópi með þjóðum eins og Dönum og nær Svíum en Finnum hvað það varðar að vera á bremsunum gagnvart þessari þróun Evrópusambandsins yfir í yfirþjóðlega stofnun. Sem sagt til þess að gæta stöðu minni ríkja sem þarna eru á ferðinni og á grundvelli almennra sjónarmiða um lýðræði, valddreifingu og réttindi smærri aðila sem taka þátt í samstarfi af þessum toga sem öðrum. Í þriðja lagi áttum við hæstv. ráðherra nokkur orðaskipti um Schengen-samkomulagið í morgun. Ég vísa aðallega til þess sem þar var sagt og ætla ekki að hafa um það fleiri orð. Ég hef áhyggjur af því að þau mál séu að þróast þannig að það geti orðið mjög óhagstætt okkur Íslendingum. Ég tel að við ættum að velta því fyrir okkur að endurskoða stöðu okkar í ljósi þeirra aðstæðna sem þar eru uppi. Það vill svo til að samkomulagið er ekki komið til framkvæmda hvað okkur varðar. Það orkar að ýmsu leyti tvímælis, að ég tel, fyrir Ísland að vera aðili að því ferli með þeim hætti sem ákveðið hefur verið og í ljósi þess hvert horfir með Schengen-samninginn í Evrópuréttinum. Norðurlöndin hefðu getað valið aðra leið, og ég ætla ekki að eyða miklum tíma í fyrri deilur mínar og hæstv. utanrrh. um það mál, en það er ljóst að Norðurlöndin hefðu getað valið aðra leið. Þegar lagt var af stað voru hlutirnir settir þannig upp að það yrði einn fyrir alla og allir fyrir einn. Eina ríkið sem þá þegar bjó við það að standa frammi fyrir sameiginlegum landamærum við Schengen-svæðið var Danmörk. Hin Norðurlöndin gerðu það ekki. Og í reynd liggja hlutirnir þannig að það var miklu meira hagsmunamál fyrir Finna og Svía að hafa skynsamlegan frágang á landamærareglum við landfræðilega nágranna sína, þ.e. Svía við Norðmenn og Finna við Svía og aðrar þjóðir sem að þeim liggja. Spurningin um það hvort Danir hefðu með einhverjum hætti getað leyst sín mál, verandi áfram aðilar að Norræna vegabréfasambandinu án þess að Norðurlöndin gengju í Schengen, var að sjálfsögðu uppi og hún var opin þegar ferlið fór af stað en síðan gerist það að á leiðinni breytist tónninn í aðildarríkjunum þremur, Finnlandi, Svíþjóð og Danmörku, yfir í það að þau muni verða aðilar og spurningin snúist um að ganga einhvern veginn frá þessu gagnvart Íslandi og Noregi. Ég hef líka áhyggjur af því, hvernig okkur takist, bara af hreinum praktískum ástæðum að standa að framkvæmd Schengen-samningsins t.d. í Keflavík. Það er því miður langt frá því að vera leyst mál. Hvernig gengur til að mynda upp tengiflug Flugleiða vestur og austur um haf, sem allt mætist í einum tímapunkti og hefur innan við klukkustund til þess að láta mörg hundruð farþega skipta um vélar, ef við verðum orðnir aðilar að ytri landamælum Evrópusambandsins að þessu leyti --- fyrir nú utan þann kostnað sem ljóst er að leggja verður í? Ég fagna ummælum hæstv. ráðherra um ÖSE, Stofnunina um öryggi og samvinnu í Evrópu, og ég styð það heils hugar að Íslendingar komi á fót fastanefnd við Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Ég held að það sé fullkomlega tímabært og ég vona að þannig beri að skilja það sem hæstv. ráðherra segir um þessi mál að það sé á dagskrá af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að komið verði á fót fastanefnd af Íslands hálfu við stofnunina. Um fremur mærðarlegan kafla um hernaðarbandalagið NATO ætla ég ekki að fara mörgum orðum en hann er gamalkunnugur í textum hæstv. ráðherra og reyndar margra forvera hans. Ég hygg að fáa texta úr þingsögunni mætti í rauninni kópíera með jafnlitlum breytingum gegnum tíðina og mærðarkaflana um NATO þegar viðeigandi öfl hafa verið að fjalla um það. Um stækkun NATO sem hér hefur verið rædd, að mínu mati nokkuð gálgalega, vil ég fyrst og fremst segja að þar er mikið alvörumál á ferð sem því miður virðist erfitt að fá menn til að fjalla um sem slíkt. Það er gífurlega afdrifaríkt fyrir öryggi í Evrópu í framtíðinni hvernig til tekst í þeim efnum ef menn fara af stað. Það er svo augljóst mál eins og að tvisvar tveir eru fjórir og að sólin kemur upp á morgnana og sest á kvöldin eða hefur a.m.k. gert það hingað til, þ.e. jörðin sem snýst í kringum sólina. Ef fer á hinn verri veg og stækkun NATO leiðir til þess að ný spennulína myndast austar í álfunni þá eru menn engu betur settir en áður og í raun og veru verr. Þá hefði verið betra að hreyfa ekki við núverandi landamærum NATO og reyna að leita að heildarlausnum í öryggismálum Evrópu sem tækju líka mið af Rússlandi og pólitískum aðstæðum þar. Það er alveg sama hvernig menn snúa þessu og það er sama á bak við hvað menn skjóta sér og þó menn segi þúsund sinnum að Rússar eigi ekki að hafa neitunarvald í einhverjum öryggismálum þá er staðan í öryggismálum Evrópu þessi: Varanlegur stöðugleiki, friður og öryggi verður ekki tryggt nema allar þjóðir í austanverðri Evrópu séu þátttakendur í því. Það þýðir ekki að þröngva þar fram lausn á grundvelli hernaðarlegra, stjórnmálalegra eða efnahagslegra yfirburða sumra í andstöðu við aðra. Það er heimskulegt. Þá verður verr af stað farið en heima setið í sambandi við þessi mál. Um æfinguna Samvörður 97 hefði ég getað hugsað mér að segja ýmislegt. Hæstv. utanrrh. hefur gert það að miklu gæluverkefni sínu og fjallar um það í fallegum orðum. Á yfirborðinu er það sjálfsagt þannig að þetta lítur óskaplega fallega út. Þetta er almannavarnaæfing, eins og sagt er, og þar fram eftir götunum. En ég hef aðeins velt því fyrir mér, herra forseti, og ég er ekki einn um það, hversu eðlileg sú sambúð er sem þarna er verið að setja upp annars vegar milli almannavarna og hins vegar hernaðarumsvifa. Ég hef miklar efasemdir og mikla fyrirvara um það að við séum á réttri braut með því að vera að blanda þessum hlutum svona saman. Það stríðir að mínu mati gegn bæði alþjóðlegum sáttmálum, eins og Genfarsáttmálanum og ýmsum viðaukum hans sem gera ráð fyrir að reynt sé að greina á milli borgaralegra hagsmuna, borgaralegrar stjórnsýslu og borgaralegra réttinda annars vegar og þess sem lýtur að hernaði hins vegar. Það er að mínu mati líka í andstöðu við markmið, tilgang og eðli almannavarnastarfs að blanda því saman við hernaðarhagsmuni. Hvert er meginmarkmiðið með almannavarnastarfi? Það er að vernda borgarana gegn hernaðarógn. Það er því svolítið nöturlegt, satt best að segja, ef á svo að fara að gifta þessar andstæður í slíkum æfingum. Í 1. gr. laga um almannavarnir segir, með leyfi forseta: ,,Hlutverk almannavarna er að skipuleggja og framkvæma ráðstafanir, sem miða að því að koma í veg fyrir, eftir því sem unnt er, að almenningur verði fyrir líkamstjóni eða eigna af völdum hernaðaraðgerða, náttúruhamfara eða af annarri vá, og veita líkn og aðstoð vegna tjóns, sem orðið hefur, enda falli þau störf ekki undir aðra aðila samkvæmt lögum.`` Það er meginhlutverk almannavarna og fyrst er talið upp að verja borgarana fyrir hernaðarógn. Það er eðlilegt vegna þess að engar hremmingar í heiminum hafa reynst almenningi hvar sem er á byggðu bóli jafnháskalegar í gegnum tíðina og hernaðarbröltið. En þessu vill hæstv. ráðherra koma í hjónaband. Í öðru lagi er það svo að yfirvöld almannavarnamála bæði hér á landi og annars hafa mjög rík réttindi til að kveðja borgarana til þátttöku í starfinu. Það segir t.d. í 10. gr. okkar laga um almannavarnir, með leyfi forseta: ,,Það er borgaraleg skylda þeirra, sem eru á aldrinum 18--65 ára, að gegna, án endurgjalds, starfi í þágu almannavarna í umdæmi, þar sem þeir dveljast, samkvæmt fyrirmælum, er lögreglustjóri gefur, að fengnum tillögum almannavarnanefndar.`` Ég, sem borgari í þessu landi, kæri mig óskaplega lítið um að almannavarnir í landinu hafi til þess rétt að kveðja mig til þátttöku í einhverju starfi sem komið er í samkrull við hernaðarhagsmuni og stríði þannig gegn minni lífsskoðun að ég gæti af samviskuástæðum ekki tekið þátt í því. Hver er þá réttur minn í því sambandi? Hugsar hæstv. ráðherra sér að hafa þetta þannig ef til alvörunnar kæmi? Ef við værum nú ekki að tala um æfingu heldur þegar til alvörunnar væri komið þá gætu þessir hlutir verið með þeim hætti sem þessi æfing á að vera. Herra forseti. Ég gæti sagt margt fleira um þetta. Ég vísa t.d. til ákvæða 9. gr. almannavarnalaga um hlutverk almannavarna sem er fyrst og fremst að skipuleggja og annast björgunar- og hjálparstörf. Það er einu sinni þannig, og þá vísa ég í marga alþjóðlega samninga, að reynt er eins og kostur er úti um allan heim að greina á milli hernaðarumsvifa annars vegar og björgunar- og hjálparstarfs hins vegar. Það er grundvöllur starfa Rauða krossins og það er grundvöllur Genfarsáttmálanna að þegar um björgunar- og hjálparstarf er að ræða sé því haldið skýrt aðgreindu, að hjálpartækin séu aðgreind og sérstaklega merkt hjálparstarfinu en hernaðartól séu merkt á annan hátt. Þetta er grundvöllur verkaskiptingar af þessu leyti. Mér finnst þessi trúlofun almannavarna annars vegar og hernaðarbröltsins hins vegar og hernaðaræfinganna afar ógeðfelld hvernig sem á það er litið, líka í lagalegu tilliti. Um afvopnunarmálin vil ég segja að ég tek nánast að öllu leyti undir textann í ræðu hæstv. ráðherra hvað það snertir. Ég vil þó nefna sérstaklega að þar er ekki nefndur einn mjög viðamikill samningur eða viðræður sem ég bind miklar vonir við að komist á einhvern rekspöl og ég er þeirrar skoðunar að það sé það eina stóra svið sem algjörlega liggi enn þá hjá garði varðandi alþjóðlega samninga um friðar- og afvopnunarmál og það eru vopnaviðskiptin sjálf. Ég er alveg sannfærður um að langárangursríkasta aðferðin til að sporna við vígbúnaðaruppbyggingu hvar sem er í heiminum og sérstaklega þó í þriðja heiminum væri að ná alþjóðlegum sáttmála um vopnaviðskipti. Um upplýsingaskyldu og um reglur að vopn séu aldrei seld inn á átakasvæði o.s.frv. En þetta hefur strandað á andstöðu helstu vopnaútflytjendanna eins og kunnugt er og hverjir það eru vita víst flestir. Um þróunarmálin vísa ég til tillögu okkar þingmanna Alþb. um að auka framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu og vona að hún fái afgreiðslu á þessu þingi. Að lokum segi ég í sambandi við sjávarútvegsmál, sem hæstv. ráðherra vék lítillega að undir lok síns máls, að ég get tekið að mestu leyti undir það sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sagði um stöðu mála í Barentshafinu án þess að ég ætli að taka mér í munn nákvæmlega sömu orð og hann hafði um Norðmenn. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra að lokum: Til hvers er verið að vísa þegar talað er um mikilvægi þess að koma stjórn á fiskveiðar okkar í Smugunni í Barentshafi? Er hæstv. ráðherra þeirrar skoðunar að við Íslendingar eigum að setja einhliða kvóta á veiðar okkar og ef svo er hvar er það mál á vegi statt í samskiptum utanrrn. og sjútvrn.?

Herra forseti. Ég hef ekki komið inn á öll þau atriði sem hv. þm. kom inn á en ég vildi gjarnan nefna æfinguna Samvörður 97. Það er rétt hjá hv. þm. að ég tel hana afar mikilvæga. Ég tel að raunverulega byggist misskilningur hans í málinu á því að hann lítur á Atlantshafsbandalagið sem hernaðarbandalag og ekkert annað. Hann viðurkennir ekki hlutverk bandalagsins á sviði lýðræðis, mannréttinda, friðar og almannavarna. Innan bandalagsins starfa almannavarnaeiningar. Það kemur í ljós þegar við förum að skipuleggja þessa æfingu hér á landi sem ýmsum kemur kannski á óvart að bandalagið starfar jafnframt á þessu sviði. Hv. þm. sagði að það væri hlutverk almannavarna að vernda borgarana gegn hernaðarógn, 

Herra forseti. Mér er mjög til efs að ef aðstæður af því tagi bæri að á Íslandi, sem æfingin er grundvölluð á --- og reyndar orkar tvímælis að sé mjög raunhæft út frá jarðfræðiþekkingu og sögu, að katastrófur af þessari stærðargráðu yrðu með þeim hætti sem þarna er gert ráð fyrir. Má í því sambandi t.d. vitna til reynslunnar af Suðurlandsskjálftanum sem átti sér ákveðinn aðdraganda og stóð yfir í langan tíma og bar að með allt öðrum hætti, og mun væntanlega gera það eftirleiðis, en gert er ráð fyrir að þessi mikla katastrófa geri --- þá kæmu þeir aðilar fyrst til aðstoðar sem þarna eiga í hlut sumir hverjir. Þó það sé góðra gjalda vert að Rússar fái að vera með í þessu, þá er ég nú ekki viss um að þeir yrðu fyrstir á vettvang. Reyndar er það þannig að Íslendingar hafa oftast þurft að treysta á sjálfa sig öðrum fremur þegar erfiðar aðstæður ber að. Ýmislegt sem lýtur að staðbundinn þekkingu og öðru slíku gerir það að verkum að við getum í sjálfu sér ekki á aðra treyst en okkur sjálfa þegar í harðbakkann slær og það hefur margsannast og sannast endurtekið þegar á bjátar, eins og kunnugt er. Það er gott að friðsamlegar lítur út í heiminum. En það breytir ekki grundvallaratriðum af því tagi sem ég var að reyna að fara yfir þ.e. um aðskilnað borgaralegrar starfsemi og almannavarna annars vegar og hernaðarumsvifa hins vegar. Það stendur allt óhaggað hvernig sem aðstæður standa í augnablikinu úti í heimi. Það er þannig að nánast alls staðar í heiminum lýtur yfirstjórn almannavarna borgaralegri stjórn. Það er passað upp á að hafa hana algjörlega aðskilda. Mér er vel kunnugt um að NATO hefur, sem hluta af hinni endurgerðu ímynd sinni, verið að færa út kvíarnar að þessu leyti. Ég er t.d. með blaðaúrklippu frá í sumar, þar sem hæstv. ráðherra útskýrði það í raun og veru nokkuð vel hvað þarna er á ferðinni, en hann sagði, með leyfi forseta: ,,Með því að taka þátt í Friðarsamstarfinu og halda æfingu hér á landi erum við orðin virkari þátttakendur og sýnum fram á að við getum átt aðild að þessu samstarfi án þess að hafa her,`` segir utanríkisráðherra. ,,Það hefur mikla þýðingu fyrir okkur, bæði inn á við og út á við. Það leiðir hugann frá því að samstarfið sé eingöngu hernaðarsamstarf. Við Íslendingar höfum alltaf verið í of miklum mæli uppteknir af því að samstarfið sé eitthvert hernaðarbrölt.`` Þetta er svona uppeldislegt atriði, kennslubókaræfing, eins og hæstv. ráðherra metur það, að ala okkur upp í því að þetta sé, þegar til kastanna kemur, alls ekkert hernaðarbrölt og við megum ekki vera of upptekin af því heldur sé þetta friðarstarf og almannavarnastarf og það sé allt misskilningur að þetta snúist um hernað.

Herra forseti. Mér heyrist að ekki veiti af því að koma réttum upplýsingum um þetta mál til hv. þm. þótt ég hafi ekki ætlað mér að taka að mér að ala hann upp á einn eða annan hátt. En ég tel mikilvægt að málin séu dæmd á réttum forsendum. Hér er um að ræða stórmerkt samstarf, samstarf í þágu friðar. Ég hafði satt best að segja lesið það út úr samþykktum Alþb. að þeir eru mjög jákvæðir vegna þessa samstarfs. Ég las það einhvern tímann í ályktunum og á nýlegum fundi þeirra var það endurtekið að þetta samstarf væri mjög til góðs. Þess vegna hélt ég að um það gæti verið a.m.k. bærileg samstaða að við Íslendingar tækjum þátt í því samstarfi og reyndum að koma fram með það sem við gætum látið af mörkum. Þetta er í fyrsta skipti sem æfing sem þessi er undir borgaralegri stjórn, getum við sagt. Hún er undir stjórn Almannavarna ríkisins. En ég vil hins vegar minna á að það er lykilatriði í Atlantshafssamstarfinu að herir landa lúti borgaralegri stjórn, þeir lúti lýðræðislegri stjórn. Það getur enginn orðið aðili að Atlantshafsbandalaginu nema þannig kerfi sé fyrir hendi. Þannig að ég hélt í sjálfu sér að þetta væri atriði sem hv. þm. mundi fagna. Ég bið hann nú að útskýra fyrir mér af hverju þessi andstaða er svona rík hjá honum. Hvernig átti þá að skilja yfirlýsingar Alþb. um samstarf í þágu friðar? Það er a.m.k. allt annar skilningur sem ég fékk við það að lesa þær yfirlýsingar en hv. þm. hefur komið fram með í sínu máli.

Herra forseti. Ég vék ekki einu orði að samstarfi í þágu friðar, Partnership for Peace, sem slíku nema í einni jákvæðri setningu. Ég sagði að það væri að sjálfsögðu góðra gjalda vert og mjög jákvætt að andrúmsloftið í samskiptum fyrrum fjenda hefði þróast jákvætt hvað það snertir. Það er bara ekki það sem skiptir máli hér að mínu mati og það var ekki það sem ég var að leggja út af. Ég var að leggja út af þessari samtvinnun almannavarna og borgaralegra þátta og hernaðarumsvifa hins vegar. Auðvitað vitum við báðir, ég og hæstv. ráðherra, að þetta er hluti af ákveðnum áróðursleik sem er í gangi og er alltaf í gangi og nánast engin öfl í heiminum hafa öflugri áróðursmaskínu nema ef vera skyldu bandarísku stjórnmálaflokkarnir heldur en einmitt hernaðaryfirvöldin og hernaðarbattaríið og vopnaframleiðendurnir á bak við þá. Það liggur fyrir. Ætli þeir sýni sig ekki eitthvað frá CNN og fleiri stofum? Ætli það verði ekki sendar út huggulegar myndir og gert mikið úr göfugmennsku Bandaríkjamanna og annarra slíkra sem hér verða með í þessu? Það rifjast upp fyrir manni t.d. þegar fáránleikinn var slíkur t.d. í heræfingum fyrir nokkrum árum að meira að segja aumingja litla Náttúruverndarráð uppi á Íslandi lét misnota sig til þess að taka þátt í þessari ímyndasköpun hjá Bandaríkjaher. Það gerðist með þeim hætti að risastórar bandarískar herþyrlur, Chinook-herþyrlur, sem eru einhver umhverfisfjandsamlegustu fyrirbæri í heiminum, nota mörg þúsund lítra af eldsneyti á klukkutíma, voru notaðar til þess að hífa pínulitla heybagga á milli staða. Svo var mönnum selt þetta sem framlag í þágu umhverfisverndar og þetta var sent út á CNN um allan heim. Hversu langt í slíkum fáránleika, yfirborðsmennsku og skrumi eru menn tilbúnir til að ganga? Ég tel að þessar æfingar hefði þá átt að bera að með allt öðrum hætti. Ef þær áttu að vera eiginlegar íslenskar almannavarnaæfingar vegna hugsanlegs Suðurlandsskjálfta þá átti að skipuleggja þær með öðrum hætti frá grunni en ekki hnýta þær saman við þessa heræfingu, Norðurvíking. Það er mergurinn málsins að í beinu framhaldi af þessum sjónarleik sem þarna verður verða svo heræfingarnar sjálfar.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð nokkurra annarra hv. þingmanna við þessa umræður og þakka hæstv. utanrrh. þá skýrslu sem hann hefur hér gert grein fyrir. Hún er að vísu ekki stór í sniðum en hún er yfirgripsmikil og það tvennt kann að valda því að sumir málaflokkar sem okkur einhverjum kann að virðast mikilvægir fá ekki allt það rúm sem einhverjir mundu vilja að þeir fengju. Við þurfum að vera þess minnug Íslendingar þegar við ræðum þessi mál að við erum því marki brenndir að utanríkismál, samskipti og viðskipti okkar við önnur ríki eru mikilvægari í okkar innanríkismálum, fyrir okkar efnahagslíf og atvinnumöguleika en gerist með flestum öðrum þjóðum, ekki síst mörgum grannþjóðum okkar. Og þó að fáir séu í þingsal ræðum við gjarnan hvernig hagað er samskiptum okkar við önnur ríki og allmargir landsmenn hafa á því skoðanir og gera grein fyrir þeim við mörg tækifæri. Það hlýtur að hafa verið þeim mörgum nokkurt umhugsunarefni að breytingar á utanríkisþjónustu Íslendinga hafa verið frekar litlar undanfarin ár og mér finnst þess vegna athyglisvert og þakkarvert við ráðherra að hann fitjar upp á því í þessari skýrslu að endurmeta utanríkisþjónustu okkar og láta leggja í mótunarvinnu sem gæti dugað henni og okkur vel á næstu árum. Ég vil í því sambandi nefna að miðað við þau miklu samskipti sem við eigum við ríki Norður-Ameríku, Bandaríki og Kanada, virðist mér að staða okkar þar og styrkur í utanríkisþjónustunni sé fremur lítill miðað við Evrópu og mætti gjarnan reyna að bæta þar um betur, t.d. með tilliti til samskipta okkar og þeirra sem við köllum gjarnan Vestur-Íslendinga og þeirra væntinga að með því að við gerðumst aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði mættum við verða einhvers konar hlið Norður-Ameríkuríkjanna að mörkuðum Evrópu. Ég hygg að til þess að það komi fram þurfum við að leggja verulega rækt við viðskiptasambönd þar vestra og sambönd við þá einstaklinga sem kunna að hafa tækifæri til að vekja upp viðskipti. Þetta á ekki einasta við um Norður-Ameríku heldur einnig hugsanlega Suður-Ameríku og Asíu. Í Asíu eigum við þegar allnokkur viðskipti en erum tiltölulega lítt mannaðir af diplómötum. Í Suður-Ameríku höfum við á stundum haft nokkur viðskipti, stundum meiri en um þessar mundir, og ég hygg að fulltrúar okkar þar séu afskaplega fáir. Í þessu samhengi vænti ég þess að utanrrh. geti veitt okkur upplýsingar um hugmyndir sem sendiherra okkar í Washington hefur sett á framfæri hér heima við utanrmn. og örugglega við ráðuneytið um að treysta samskipti okkar og Vestur-Íslendinga með ákveðnum hætti. Ég vil þess vegna spyrja hvort hann geti greint okkur eitthvað frá framgangi þeirra hugmynda Einars Benediktssonar. Vegna þess sem ráðherra greinir frá um viðskiptaþjónustu sem verið er að efna til á vegum utanríkisþjónustunnar og eru vissulega væntingar um að verði öflugri, verði víðar en þjónustan er núna á vegum Útflutningsráðs, tek ég undir þær væntingar en ég leyfi mér að spyrja vegna þess sem hann segir m.a. um væntingar af útflutningi og möguleikum iðnaðar: ,,Einnig eru möguleikar iðnaðar og þjónustu miklir.`` Vegna þess sem kemur fram í nýútkominni skýrslu Þjóðhagsstofnunar um þjóðarbúskapinn á síðasta ári og horfur á þessu leyfi ég mér að spyrja hvort sérstök ástæða sé til að vænta mikils af þessum vörum sem samdráttur varð á í útflutningi á síðasta ári. Ef sérstök ástæða er til þess væri það virkilega jákvætt innlegg í umræður okkar um aukna verðmætasköpun, fjölgun og fjölbreytni í atvinnulífi og atvinnustarfsemi. Hitt er rétt sem ráðherrann víkur að í skýrslu sinni og hefur nefnt bæði í framsöguræðu sinni og víðar, að auk þess að við þurfum að efla sendiráð stöndum við frammi fyrir því að sífellt vex samstarf milli ríkja og alþjóðasamstarf sem kallar á fleiri fastafulltrúa eða fastanefndir við alþjóðastofnanir til að fylgja eftir þeim málum sem tekin eru fyrir á vegum samtaka ríkja sem eru aðilar að tilteknum alþjóðasamningum. Það er augljóst að við þurfum þar að reyna að bæta hlut Íslands og taka þátt í fleiri samtökum af því tagi en við gerum í dag. Ég leyfi mér að nefna í því samhengi að oftar en einu sinni höfum við Íslendingar orðið þess varir að samtök ríkja álykta um hættur vegna nýtingar auðlinda á norðurslóðum og þar reynast vera á ferðinni alþjóðleg samtök ríkja og áhugasamtaka sem við erum ekki aðilar að og fylgjumst ekki með nema stundum eftir því hvernig horfir í pyngjunni. Það er að vísu nauðsynleg viðmiðun að hafa fjármagn til. En ég velti því oft fyrir mér hvers vegna við erum ekki aðilar að samtökum samkvæmt samningi sem við köllum gjarnan CITES, alþjóðasamningur um að koma í veg fyrir viðskipti með afurðir af dýrastofnum sem kunna að vera í hættu. En það eru fleiri slík sem geta snert okkur með ákvörðunum sínum en við erum ekki aðilar að. Þá vil ég leyfa mér að víkja að atriði sem kemur fram um samstarf okkar við grannþjóðir okkar á norðurhveli og ég hef áhuga á að vita aðeins meira um. Þar er fjallað um Norðurskautsráðið, Barentshafsráðið, eftir umfjöllun um Norðurlandasamstarfið. Þar segir að leita þurfi leiða til að fyrirbyggja hvers konar tvíverknað og í því sambandi hafi Ísland lagt fram hugmyndir um samhæfingu. Það er sjálfsagt jákvætt að reyna að koma í veg fyrir tvíverknað en ég velti líka fyrir mér hvort við höfum lagt þar fram hugmyndir til að reyna að tryggja árangur af samstarfinu, til að mynda á sviði mengunarvarna eða um aðgerðir til að forða umhverfisslysum. Mér virðist þetta veigamikið atriði vegna þess að þessar stofnanir fjalla um slík mál í þeim hlutum heimsins sem eru taldir vera í einna mestri hættu á þessu sviði. Hefur það raunar verið fyrr nefnt í umræðunni en þetta eru svæði nálægt okkur og ef eitthvað slíkt skeður er vel hugsanlegt að auðlindir okkar, undirstaða fyrir lífskjörum okkar á Íslandi, komist í verulega alvarlega hættu. Það er sennilega ekki mikil ástæða til að fjalla náið, varla meira en gert er, um samstarf okkar við Evrópuríkin innan Evrópska efnahagssvæðisins og samskipti okkar við Evrópusambandið en augljóst er að þar þurfum við að fylgjast mjög grannt með framvindu mála og treysta gagnkvæm réttindi okkar og íbúa þeirra, treysta það samstarf sem orðið hefur og nær til velflestra þátta atvinnulífs, menntamöguleika og eru að ryðja sér til rúms á æ fleiri sviðum. Það hefur þróast núna síðustu missiri yfir á utanríkismál og verður að viðurkennast í því sambandi að við hljótum að hafa verulegar væntingar um samstarf og samstöðu við þessar þjóðir og þeirra ríki í baráttu við mengun og stjórnun nýtingar á auðlindum til að mynda hér á norðurhöfum þar sem ríki Evrópusambandsins eru verulega tilþrifamikil. Öryggismál Evrópu hafa verið talsvert rædd hér. Ég leyfi mér að segja um þau að mér sýnist mjög einfalt að Atlantshafsbandalagið hafi aftur og aftur sýnt fram á að starf þess og starfsgrundvöllur hefur reynst vel. Þess ber að geta að þrátt fyrir að Evrópumenn og nágrannar þeirra ræði öryggismál á ýmsum vettvangi kemur nær alltaf fram í máli þeirra sem taka átt í umræðunni, hvaðan svo sem þeir koma, hvort sem þeir eru úr Evrópu sjálfri eða grannríkjum hennar, að þrátt fyrir að samtökum ríkja hafi fjölgað hefur hlutverk Atlantshafsbandalagsins hvergi verið bætt af þeim sem bæst hafa við. Það eitt hefur verið fært um að gegna því og reynst þess megnugt að bregðast við breyttum þörfum og breyttum aðstæðum. Engin önnur samtök og engin ný samtök hafa reynst þess megnug. Tilraunir Evrópuríkjanna t.d., án samstarfs við ríkin handan Atlantshafsins, til þess að bæta um betur hafa allar mistekist, því miður. Ég tel því einsýnt að það hafi verið happ okkar og annarra Evrópubúa að stofna til Atlantshafsbandalagsins og halda því við. Eflaust geta menn haft mismunandi álit á því hvort við eigum að blanda saman almannavörnum og öðrum vörnum. En ég vek athygli á því að í grannríkjum okkar þar sem til eru landvarnir er ávallt kallað á einhverjar sveitir þeirra þegar bregðast þarf við hættuástandi sem steðjar að almenningi, þegar grípa þarf til almannavarna. Eini munurinn á okkur og þessum ríkjum er sá að við höfum ekki hervarnir. En hvers vegna ættum við að reyna að halda einhverju aðskildu sem ekki er til? Ég tel sem sé líkt og hæstv. utanrrh. að æfingin sem hér hefur verið greint frá og síðasti hv. ræðumaður nefndi sé af hinu góða, muni reynast okkur vel rétt eins og grannríkjum okkar og samstarfsríkjum. Varðandi hugsanlega stækkun Atlantshafsbandalagsins verð ég að viðurkenna að mér þætti betra að sjá sterkar að orði kveðið um stöðu Eystrasaltsríkjanna og vil leyfa mér að inna ráðherrann eftir því hvort hægt er að greina frá nokkru sem gæti komið þeim vel. Ef svo fer sem mér virðist hann álíta líklegast, að þau þrjú verði ekki í hópi þeirra fyrstu sem fái boð um aðildarviðræður, vil ég gjarnan vita hvort verið er að ræða á milli utanrrh. og hans kollega einhver úrræði sem kynnu að verða þessum ríkjum og þeim sem þar búa skjöldur ef til óöryggis kann að leita. Það er svolítið merkilegt að veita því athygli í þessu samhengi að við það ástand sem nú hefur skapast í þeim heimshluta hafa hvorki Finnar né Svíar lýst í alvöru áhuga á því að gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu en hafa alla sína tíð treyst mjög á tilveru þess og hugsanleg viðbrögð af þess hálfu. Vegna þess sem sagt er um þróunarmál hef ég ástæðu til að spyrja ráðherra hvort hann getur veitt okkur upplýsingar um niðurstöðu af þróunarstuðningi okkar við íbúa Palestínu þar sem afráðið var fyrir nokkrum missirum að styrkja ákveðnar framkvæmdir. Þær hafa dregist á langinn en kannski ástæða til að við fáum upplýsingar um þau verkefni ef unnt er. Á sviði frjálsra viðskipta hefur margt gerst á undanförnum missirum. Ég ætla ekki að ræða þau ein og sér en við höfum ástæðu til að inna eftir því hvort Bandaríkjamenn hyggist gera breytingar á aðflutningsgjöldum af einhverjum vörum. Á Suðurnesjum er unnið að því að athuga hvort unnt er að stofna til magnesíumverksmiðju sem yrði veruleg búbót í okkar þjóðarbúskap, mundi færa fjölbreytni í stóriðju og mjög aukna möguleika á því að af íslenskri stóriðju sprytti einhver fullvinnsla, en hún er enn í dag fyrst og fremst framleiðsla á hráefni fyrir iðnað annarra landa. Þá kemur í ljós að verulegur munur er á aðflutningsgjöldum Bandaríkjanna á magnesíum og öðrum stóriðjuvörum, þ.e. áli. Það er líka munur eftir því frá hvaða landi vörurnar koma og reynist vera að þar megi hugsanlega bæta úr og ég inni eftir því hvort ráðherrann vill beita sér fyrir því í viðræðum við Bandaríkjamenn. Ég leyfi mér að segja sem er: Bandaríkjamenn hafa reynst einhver besta grannþjóð okkar og eitthvert besta samstarfsríki okkar í þessum málum eins og fleirum. Mér þykir mjög líklegt að þeir vilji gjarnan bæta möguleika okkar að þessu leyti, sérstaklega ef við gætum svarað í einhverju líku. Lokakaflinn í skýrslu ráðherrans fjallar um hafréttar- og auðlindamál og þar er vissulega margt álitaefnið. Mér finnst mjög umhugsunarvert að við skulum eiga í deilum á þessum sviðum við marga granna okkar um nýtingu auðlinda sem eru bæði okkur og þeim miklu mikilvægari en skammtímaárekstrar en samt sem áður ekki náð betri tökum á ágreiningsefnunum en svo að þau eru viðvarandi ár eftir ár. Þar er meira að segja um að ræða þær þjóðir sem telja sig bestu granna okkar, t.d. Norðmenn. Mér finnst miklu skipta og vil því hvetja til að unnið verði að lausn þessara mála og engu tækifæri sleppt heldur verði þau öll notuð eftir því sem unnt er.

Herra forseti. Ég get ekki svarað öllu því sem hv. þm. innti mig eftir í stuttu andsvari en ég vildi aðeins koma inn á Eystrasaltsríkin og stöðu þeirra. Það kemur mér satt best að segja mjög á óvart að hv. þingmenn vildu hafa séð miklu ákveðnari texta í sambandi við þátt þeirra í Atlantshafssamstarfinu. Það stendur hér að það sé yfirlýst stefna okkar að styðja aðild þeirra í fyrstu umferð. Ég hygg að það hafi engin þjóð, ekkert Norðurlandanna, tekið jafnafdráttarlausa afstöðu gagnvart Eystrasaltsríkjunum og Ísland. Við verðum að viðurkenna að Eystrasaltsríkin eru ekki jafnlangt komin að því er varðar þróun lýðræðis og efnahagsmál og nokkrar þjóðir í Mið-Evrópu. Hvað sem því líður, þá höfum við gerst eindregnir talsmenn þeirra sem vakið hefur ánægju meðal þeirra. Ég hef ekki heyrt neitt annað. Það er rétt að ýmislegt bendir til þess að þeir muni ekki verða með í fyrstu umferð þó að ég vilji ekki útiloka það á þessu stigi, við verðum að sjá betur hverju fram vindur. En þá skiptir meginmáli fyrir þá að Atlantshafssamstarfsráðið verði stofnað sem við styðjum, að friðarsamstarfið haldi fram og aðild þeirra að Atlantshafsbandalaginu verði betur undirbúin. Það er aðalatriðið fyrir þá að þeir geti verið þess fullvissir að þetta haldi áfram og fyrstu ríkin verði ekki þau síðustu. Það er ekki stærsta málið fyrir þá að þeir komist inn nákvæmlega árið 1999 eða árið 2000 heldur að verið sé að vinna að því að þeir verði aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Og við munum svo sannarlega vinna að því áfram.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. þetta svar. Mitt álit er ekki það að íslensk stjórnvöld hafi gert minna en í þeirra valdi stóð til stuðnings við Eystrasaltsríkin heldur að ég hefði gjarnan viljað sjá að möguleiki þeirra væri í dag metinn meiri en hægt er að leggja mat á. Ég er algjörlega sáttur við gerðir ráðherrans og þau ummæli sem hann hefur látið falla. Við styðjum Eystrasaltsríkin til að komast í betra og öruggara samstarf við Vesturlönd og ekki síst við okkur sem búum á Norðurlöndum.

Herra forseti. Ég heyri að við hv. þm. Árni Árnason erum alveg sammála í þessum málum þó að ég geti líka tekið undir með honum að auðvitað vildi maður oft að hlutirnir væru öðruvísi en þeir eru, það er svo annað mál. Ég vildi kannski aðeins koma inn á samskipti við Vestur-Íslendinga sem hann spurði jafnframt um. Unnið er að því að koma þeim samskiptum í betra horf og við höfum leitað í utanrrn. eftir betri samvinnu við áhugamenn og almannasamtök á þessu sviði. Við gerum okkur vonir um að hér verði stofnuð sterkari samtök sem geti séð um þessi mál. Við höfum líka átt viðræður við forsvarsmenn Vesturfarasafnsins á Hofsósi sem hafa sýnt þessu máli afar mikinn áhuga og við höfum ekki útilokað að starfsmaður á vegum utanrrn. í hlutastarfi verði staðsettur þar. Við teljum nauðsynlegt að það sé einhver aðili sem beri meiri ábyrgð á þessum samskiptum og við teljum að við getum langbest leyst þau í samvinnu við áhugamenn og þá aðila sem hafa mestan áhuga á þessum samskiptum. Það er unnið að þessu hörðum höndum í ráðuneytinu. Við erum ekki einfærir um þessi mál og þess vegna leitum við til almannasamtaka um lausn þeirra. Að lokum í sambandi við Eystrasaltsríkin svo ég komi aðeins betur inn á þau. Það er líka afar mikilvægt það samstarf sem nú er að hefjast með Eystrasaltsríkjunum og Norðurlandaþjóðunum á hernaðarsviðinu, á varnarsviðinu, því að þeir herir sem Norðurlöndin ráða yfir hafa nú stóraukið samvinnu við Eystrasaltsríkin með það að markmiði að búa þá betur undir aðild að Atlantshafsbandalaginu.

Virðulegi forseti. Ræða hæstv. utanrrh. er stikluð um aðskilin málefni á sviði utanríkismála og það er að mörgu leyti erfitt að ræða svo yfirgripsmikið mál á stuttum tíma. Það verður til þess að við köllum eftir ítarlegri umfjöllun en vitum að í raun hefur ráðherra takmarkað svigrúm til að gera hverjum þætti sómasamleg skil í svo stuttri ræðu. Hins vegar er eðlilegt að við köllum eftir afdráttarlausri afstöðu stjórnvalda til þeirra málefna sem við tökum fyrir í okkar ræðum. Félagar mínir í þingflokki jafnaðarmanna, Össur Skarphéðinsson og Jón Baldvin Hannibalsson hafa gert skýrslunni nokkur skil í ræðum sínum í dag en sjálf ætla ég að fjalla um afmarkað málefni, virðulegi forseti. Neðst á bls. 9 og efst á bls. 10 í skýrslunni er kafli um mannréttindamál. Þar er vísað til þess að lokið er þingi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna í Genf og þessum litla 9 línu kafla lýkur með þessari setningu, virðulegi forseti: ,,Enginn þarf að fara í grafgötur um stuðning íslenskra stjórnvalda við baráttu fyrir mannréttindum. Enginn þarf heldur að efast um einlægni okkar og jákvæðan tilgang með þátttöku á þessum vettvangi.`` Ég efast ekki um það en hins vegar ætla ég að nýta minn tíma til að ræða mannréttindamál og fyrst og fremst stöðu flóttamanna og baráttu Amnesty International. Það er núna stór flóttamannaherferð í gangi sem allar deildir Amnesty taka þátt í. Sjálfri er mér efst í huga núna að þing mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna í Genf skuli hafa vísað tillögu Dana frá. Með slíkri afgreiðslu upplifum við sem það heyrum að alþjóðasamfélagið sé að fallast á mannréttindabrotin í Kína. Í augum heimsins þýðir þetta að þarna sé ástand væntanlega nægilega gott, ekkert til að skipta sér af. Ég er mjög stolt af því að Ísland studdi tillögu Dana og ég harma að henni hafi verið vísað frá. Ég fagna því að ráðherra okkar hafi valið þá leið að styðja þessa mannréttindatillögu. Ástæður flótta fólks frá heimalandi sínu eru mannréttindabrot og því miður er þróunin þannig að það er orðin ákveðin tregða þjóða að taka við flóttafólki og ég legg áherslu á að ég er að ræða um flóttafólk, ekki innflytjendur. Sú spurning hlýtur því að vakna hvort þjóðir heims ætla að loka landamærum sínum og með því senda frá sér þau skilaboð að þau sættist á mannréttindabrot annarra og að fólk sem býr við slíka ógn skuli bara vera heima hjá sér og sættast við örlög sín. Það er mjög alvarlegt ástand víða. Það hefur verið nefnt hér. Ég nefni Kína, Tyrkland, Nígeríu, Kólumbíu og Alsír og kastljósinu var sannarlega beint að Austur-Tímor þegar friðarverðlaun Nóbels voru veitt þangað. Ég tel að við Íslendingar eigum fyrst og fremst að vera sterk rödd á alþjóðavettvangi, vinna að því að minnka flóttamannavandamálið með því að stuðla að því að ríki heims séu knúin til að virða mannréttindi og þau skynji að alþjóðasamfélagið fylgist með gjörðum þeirra. Við erum e.t.v. lítil rödd, en hún er og hún á að vera skýr í mannréttindamálum. Það þarf sameiginlegt átak þjóða heims til að fyrirbyggja gífurlegan fjölda flóttamanna í heiminum. Við erum sterk af því að hér er ekki beitt pyndingum og hér er ekki dauðarefsing. Við búum við dómskerfi sem við getum treyst og sem betur fer búum við almennt við opið kerfi og opið þjóðfélag en þannig er það ekki hjá öllum eins og við vitum. Ég nefndi þessi mál, virðulegi forseti, í ræðu minni í fyrra og mig langar að rifja þar upp nokkur orð. Þar vildi ég leggja áherslu á dauðarefsinguna og hversu mikilvægt er að berjast fyrir afnámi dauðarefsingar og að Íslendingar geti beitt sér á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og í viðræðum fulltrúa allra ríkja sem enn beita dauðarefsingu vegna þess að Ísland er eitt fárra ríkja sem hefur ákvæði í stjórnarskrá um algert bann við dauðarefsingu. Íslendingar eiga að vísa til þess ákvæðis í umræðum á alþjóðavettvangi. Tölur um dauðarefsingar eru hrikalegar. Þetta er mál sem við fjöllum mjög sjaldan um. Við höfum verið að fjalla um Kína út af ráðstefnunni í Genf, en það má nefna að 1980 voru aðeins 20 brot í Kína sem vörðuðu dauðarefsingu. Nú varða 68 brot dauðarefsingu og síðustu ár hafa verið um það bil 3.000 aftökur í Kína á einu ári. Þetta er mjög alvarlegt og það er því mikilvægt að við tökum þátt í störfum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna og hvar sem við getum og leggjum áherslu á þessi mál. Það vill svo til, virðulegi forseti, að lögum okkar í þessu ágæta landi er mjög ábótavant hvað varðar flóttafólk. Við verðum að tryggja réttláta meðferð ef flóttamenn ber að garði hjá okkur, að þeir séu ekki sendir heim eða í burtu á röngum forsendum. Það á að vera tryggt að viðkomandi fái að kynna mál sitt og að ekki verði slys í meðferð mála í lýðræðisþjóðfélagi okkar. Það er mjög mikilvægt að fólk sem er í hættu í heimalandi sínu og leitar til okkar fái hæli er það leitar hingað til okkar og að lög okkar tryggi mjög réttláta málsmeðferð. Á borðum þingmanna liggja tvær fyrirspurnir sem ég hefur borið fram, önnur til félmrh. og hin til dómsmrh. Sú fyrri er um flóttamannaráðið sem sett var á laggirnar árið 1995 en hlutverk þess var m.a. að leggja til við ríkisstjórn heildarstefnu og skipulag málefna er varðar móttöku á flóttamönnum. Þar er spurt hvort flóttamannaráðinu hafi verið falin endurskoðun á lögum nr. 45/1965, sem eru einu lögin sem við höfum um þessi mál, hvenær því starfi ljúki og hvort endurskoðun á lögum sé hluti af mótun heildarstefnu í málefnum flóttamanna. Fyrirspurnin til dómsmrh. er um formlega endurskoðun á lögunum um eftirlit með útlendingum og spurt um hvort þar taki endurskoðunin mið af því að tryggja réttarvernd þeirra sem leita hér hælis eins og hugtakið er skilgreint samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna frá 1951 sem Íslendingar hafa fullgilt. Spurt er hvort þeir sem leita hér hælis sem flóttamenn fái ráðgjöf, túlk og réttaraðstoð, hvort bann við brottvísun og endursendingu flóttamanna verði tryggt eins og það er í flóttamannasamningnum og hvort það sé tryggt að synjun á beiðni um hæli verði skrifleg og rökstudd og áfrýjun hennar fresti ákvörðun um synjun landgöngu, brottvísun eða endursendingu. Að lokum er spurt hversu margir útlendingar komu að landamærum Íslands og báðu um hæli sem flóttamenn á árunum 1990--1996 og hve mörgum var synjað um hæli, þeim vísað brott eða þeir sendir til þess lands sem þeir komu frá og hvort þær ákvarðanir hafi verið teknar skriflega eða munnlega. Mér finnst það mjög miður, virðulegi forseti, að ég skuli ekki hafa haft tök á að leggja þessar fyrirspurnir fram svo tímanlega að svör við þeim hafi legið hér fyrir þegar við tökum þessa umræðu um utanríkismál vegna þess að sú umræða er eiginlega eini vettvangurinn þar sem við ræðum um málefni annarra en okkar sjálfra og mjög mikilvægt að við tökum fyrir þennan þátt, mannréttindamálin, og þá stöðu flóttafólks eins og ég er að gera nú. Ég spyr ráðherra hvað hann geti sagt mér um þessi málefni og þá fyrst og fremst hvort hann muni beita sér fyrir því að þessi mál fái endurskoðun hið fyrsta og að þau atriði séu tryggð sem ég hef nefnt. Árið 1993 sendi Amnesty bréf til Alþingis í tilefni af lagabreytingum sem unnið var að þá vegna aðildar okkar að samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Þar var þeim tilmælum beint til nefndarinnar að ný lög yrðu í samræmi við alþjóðlegar viðurkenndar meginreglur um meðferð pólitískra fanga. Þá var gerður samanburður á þeim meginreglum um réttindi flóttamanna sem Amnesty leggur áherslu á og íslenskum lögum um eftirlit með útlendingum. Þar kom fram að lögin um eftirlit með útlendingum tryggja aðeins á takmarkaðan hátt rétt þeirra sem sækja um hæli sem pólitískir flóttamenn hér á landi miðað við reglurnar sem um er getið. Virðulegi forseti. Ég hef í fórum mínum þessar reglur. Þær eru níu og of ítarlegar til að ég geti farið yfir þær hér. En það sem er merkilegt er að á þessum tíma, árið 1993, var unnið mjög gott yfirlit yfir í hvaða efni lögum er áfátt hjá okkur miðað við grundvallarreglurnar nýju sem lagðar eru fram. Ég hvet til þess að ráðherra kynni sér þennan samanburð og hafi áhrif inn í ríkisstjórn þannig að úr þessu sé bætt. Nú hefur okkur alþingismönnum borist nýtt bréf frá Amnesty. Það er ekki vanþörf á því þar sem ekki hefur verið bætt úr vanköntunum á okkar löggjöf þrátt fyrir bréfið frá 1993 og hið ágæta yfirlit eða samanburð sem ég hef þegar bent á og þrátt fyrir að oft hafi verið tekið á þessum málum hér í ræðustól, reyndar helst í umræðum um utanríkismál eins og fram fer í dag. Í bréfinu frá Amnesty sem þingmönnum barst í vikunni segir m.a.: ,,Árið 1951 gerðu Sameinuðu þjóðirnar samning um réttarstöðu flóttamanna, flóttamannasamninginn, og er hann mikilvægasta réttarvernd til handa flóttamönnum á alþjóðavettvangi. Í samningnum er að finna grundvallarreglu sem bannar endursendingu flóttafólks. Ekkert aðildarríki skal vísa flóttamanni brott eða endursenda hann á nokkurn hátt til landamæra ríkis þar sem lífi hans eða frelsi mundi vera ógnað vegna kynþáttar hans, trúarbragða, þjóðernis, aðildar í sérstökum félagsmálaflokkum eða stjórnmálaskoðana.`` Ísland hefur fullgilt flóttamannasamninginn frá 1951 en ekki lögleitt hann. Þau lög sem eru helsta réttarheimildin eru lögin sem ég hef bent á áður, nr. 45/1965. Og áfram segir í bréfi Amnesty: ,,Ákvæði laganna um réttarstöðu þeirra sem beiðast hælis á grundvelli stöðu sinnar sem flóttamaður eru mjög ófullkomin. Það er óumdeilt að til að Íslendingar uppfylli þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem fylgja aðild flóttamannasamningsins og gerist ekki sekir um vanrækslu gagnvart öðrum aðildarríkjum samningsins verður að laga löggjöf hérlendis að ákvæðum samningsins. Íslandsdeild Amnesty International hefur undanfarin ár ítrekað bent á þá misbresti sem eru í íslenskri löggjöf hvað varðar réttarstöðu flóttamanna. Það er ljóst að Íslendingar geta ekki hlaupist undan merkjum við lausn flóttamannavandamálsins en það verður ekki leyst nema með alþjóðlegri samvinnu. Sé réttur flóttamanns í landsrétti ekki sambærilegur rétti hans samkvæmt þjóðarétti getur það valdið neikvæðu viðhorfi almennings gagnvart flóttamönnum en það stendur réttindum þeirra því miður oft og tíðum helst fyrir þrifum.`` --- Ég tek undir þessi orð í bréfi Amnesty. Amnesty hvetur jafnframt til að stuðlað verði með virkum hætti að endurskoðun ákvæða íslenskra laga er varða réttarstöðu flóttamanna þar sem flóttamannasamningurinn frá 1951 yrði hafður til hliðsjónar og tillögur Amnesty International sem byggja á alþjóðlegum samningum. Ég hef þegar borið fram spurningu til ráðherra um afstöðu hans til þessa. Það segir líka í bréfi Amensty, virðulegi forseti, og það er ekki þýðingarminnst: ,,Í heiminum í dag eru meira en 15 milljónir karla, kvenna og barna flóttamenn. Þar að auki 20 milljónir á flótta í eigin landi.`` --- Hér féllu orð í ræðum áðan að nú væri svo miklu friðsamlegra í heiminum enda var þá verið að ræða um hernaðarbandalög en þarna erum við með það svart á hvítu að 15 milljónir karla, kvenna og barna eru flóttamenn og 20 milljónir að auki á flótta í eigin landi. Samtökin hafa miklar áhyggjur af afskipta- og virðingarleysi ríkisstjórna gagnvart réttindum flóttafólks. Ríkisstjórnir reyna í síauknum mæli að hindra að fólk sem flýr ofsóknir fái tækifæri til að nýta rétt sinn, til að sækja um hæli og þá vernd sem því ber.`` Ég hvet til þess, virðulegi forseti, og vona að utanrrh. sé mér sammála að við setjum þannig lög að það sé alveg ljóst að við munum ekki líða að það fólk sem býr við slíkar ofsóknir og sækir hingað í norður til okkar sé rekið frá dyrum öðruvísi en mál þess séu gaumgæfilega skoðuð og það sé ljóst að því sé tryggð réttarstaða og öll sú vernd sem unnt er. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig líka að minna á annað mál sem mannréttindasamtökin Amnesty hafa mjög knúið á um og það er stofnun alþjóðlegs stríðsglæpadómstóls þannig að hægt sé að binda endi á refsileysi þeirra sem brjóta alþjóðalög. Ég veit að ráðherrann hefur viðhaft slíkan málflutning á erlendum vettvangi að hann styður að slíkur dómstóll verði settur. Það er markmið að slíkur dómstóll verði orðinn að veruleika árið 2000 og ég spyr ráðherrann hvort hann viti hvað því máli líður.

Herra forseti. Alþjóðadómstóll sem ætti að fjalla um málefni stríðsglæpamanna hefur verið til umræðu í alþjóðasamfélaginu alllengi og það er rétt að við höfum stutt það að þeirri skipan yrði komið á og teljum það reyndar mjög mikilvægt. Eins og með mörg önnur mál tekur það tíma en ég spái því að það muni komast í höfn innan nokkurra ára án þess að ég geti haft í frammi fullyrðingar um það. En við Íslendingar munum halda áfram að styðja þá viðleitni. Að því er varðar málefni flóttamanna þá tek ég undir það með hv. þm. að við þurfum að fara yfir þau atriði og tryggja í löggjöf að við stöndum við alþjóðlegar skuldbindingar. Það er að sjálfsögðu ekki eingöngu verkefni utanrrn. þó að ég sé ekki að komast neitt undan því. Það er fyrst og fremst málefni þingsins, dómsmrn. og ég tel að það væri mjög mikilvægt að allshn. þingsins færi yfir þetta mál og gengi úr skugga um það hvað þyrfti að gera til þess að við gætum staðið við þær skuldbindingar svo sómi væri að. Hvað varðar mannréttindamálin get ég tekið undir allt sem hv. þm. sagði. Það er afar mikilvægt að sú grundvallarafstaða liggi fyrir að mannréttindamál séu alþjóðleg og að ekki sé um innanríkismál að ræða heldur alþjóðleg mál sem við höfum rétt á að taka upp hvenær sem okkur sýnist í alþjóðlega samfélaginu. Það er grundvallaratriði að aðrar þjóðir viðurkenni að hér sé um alþjóðamál að ræða. Mönnum mislíkar oft í því sambandi hvort sem um er að ræða Kína eða önnur lönd, en þá er aðalatriðið að láta ekki undan hótunum heldur halda áfram að ræða þessi mikilvægu mál á grundvelli þess að hér er um alþjóðamál að ræða.

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með viðbrögð hæstv. utanrrh. við því sem ég er að bera hér fram í umræðunni um utanríkismál og mér þykir til þess koma að hann væntir þess að slíkur alþjóðadómstóll komist í höfn. Ég er sannfærð um það að Ísland á möguleika á því að skapa sér stöðu á erlendri grund sem málsvari mannréttinda. Okkar land er þess eðlis, okkar stjórnarskrá er þess eðlis, okkar réttarfarsríki er þess eðlis og ég trúi því að ef utanríkisráðherra, eða hver sá sem á eftir að skipa það sæti í framtíðinni, velur að leggja mikla áherslu á að verða slík rödd á alþjóðavettvangi, þá muni honum takast það og við munum ná eyrum þjóða. Það er sannfæring mín. Hvað varðar það mál að tryggja stöðu flóttamanna og að allshn. fari yfir það mál, þá er það svo að árið 1993 barst þetta erindi frá Amnesty til alþjóðanefndar og þá var farið yfir þessar nýju grundvallarreglur. Þáv. nefndarritari, Elín Blöndal, fór yfir það hverju var ábótavant í lögum, hvar löggjöf er nægjanleg varðandi viðkomandi meginreglu og þess vegna liggur það fyrir á pappír hverju þyrfti að breyta og ég mun ljósrita þetta og gefa ráðherranum, ekki af því að ég telji að hann beri ábyrgð á málinu eins og kom fram í máli hans, heldur vegna þess að nú þarf að hreyfa við því. Það var sett á laggir flóttamannaráð 1995. Það er eins og það hafi einhvern veginn drepist í dróma. Ég hef borið fram þær fyrirspurnir sem ég hef lýst og ef ráðherrann mundi taka upp í ríkisstjórn að það þurfi að gera skurk í því að breyta lögum til að þau verði í samræmi við þessar alþjóðareglur, þá er ég sannfærð um að það getur gerst með nokkrum hraða þó að það verði kannski ekki með sama hraða og mörg þau mál sem hafa komið hingað inn að undanförnu.

Herra forseti. Ég þakka yfirgripsmikla skýrslu hæstv. utanrrh. Ég vil einnig taka undir þau málefni sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir gerði að umræðuefni. Við þessa umræðu hef ég ástæðu til að segja nokkur orð að gefnu tilefni. Á hverju ári ræðum við skýrslu hæstv. utanrrh. Hún inniheldur venjulega þá hluti sem hæst ber í þessum málum, svo sem samskipti okkar við frændur okkar Norðmenn, okkar vandamál eða árangur á erlendum vettvangi og hversu okkur hefur orðið ágengt í ýmsum málum. Í umræðunni, herra forseti, er ekki mikið rætt um þá sem vinna að einstökum málum en þeim er í heild þökkuð störf og þar með er sagan öll. Í flestum tilvikum er ekki getið um mikilvægi einstakra aðila sem t.d. vinna nefndastörf erlendis á vegum Alþingis svo eitthvað sé nefnt. Það á kannski heldur ekki við í þessari skýrslu hæstv. ráðherra. En ástæðan fyrir mínum þætti í þessari umræðu er að varpa ljósi á það sem mér hefur fundist vanta og vil ég þá t.d. að nefna hlut tveggja formanna nefnda sem ég hef átt kost á að starfa með á erlendum vettvangi. Ég efast heldur ekkert um að aðrir þingmenn sem hafa starfað á alþjóðavettvangi hafi náð þar miklum árangri en ég þekki ekki þeirra störf. Þess vegna tek ég sérstaklega tvo aðila til umræðu. Ég nefni hv. þm. Vilhjálm Egilsson sem af mikilli festu hefur leitt starf EFTA-nefndar og samskiptanefndar fyrir hönd Íslands um EES-málin vegna þess að ég þekki að þar hefur náðst ótrúlegur árangur. Ég hef hvað eftir annað orðið vitni að því að sjónarmið Íslendinga hafa náð í gegn þrátt fyrir þá undarlegu stöðu sem við erum í að við erum í raun hálfgerðir utanveltugemsar í samstarfi Evrópuþjóða vegna skoðana meiri hluta stjórnmálamanna á Íslandi. Herra forseti. Ég vil undirstrika að það er vegna skoðana meiri hluta stjórnmálamanna á Íslandi því að það hefur komið fram í skoðanakönnunum að meiri hluti þjóðarinnar vill láta reyna á aðild eða láta reyna á hver væru áhrif aðildar að Evrópubandalaginu. Það hafa verið leidd fjölmörg mál vegna áhrifa hv. þm. sem ég nefndi hér áðan til að fá samskiptaaðila á Íslandshlið mála eins og ég vil kalla það. Það hefur líka verið gert á þann veg að allir stjórnmálaflokkar á Íslandi mega vel við una. Þennan þátt vil ég aðeins nefna vegna þess að mér finnst að ekki sé gefinn gaumur að kynningu og mikilvægi erlendra samskipta þingmanna fyrir Íslendinga. Það er viðtekin venja úti í þjóðfélaginu að mörgum finnst engu máli skipta það sem verið er að vinna á erlendum vettvangi og þar er alvarlegur misskilningur á ferðinni. Herra forseti. Ég hef átt þess kost að fara tvisvar fyrir hönd míns flokks og Íslands á fund Alþjóðaþingmannasambandsins. Ég hygg að ýmsir velti því fyrir sér hvað það geti nú verið, hvað þetta Alþjóðaþingmannasamband er. Á ensku er það skammstafað IPU sem stendur fyrir Inter-Parliamentary Union. Ég hygg að fáir viti að þetta samband er næsta valdastig við Sameinuðu þjóðirnar og að í því eru 136 þjóðlönd og á þingum sitja 1.300--1.400 fulltrúar sem afgreiða þingmál og ályktanir sem lúta að jafnrétti, sjálfstæði þjóða og mannréttindum svo eitthvað sé nefnt og þessi málefni fá venjulega endanlega afgreiðslu á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ég vil nefna það, herra forseti, sem ég held að fæstum sé ljóst að við Íslendingar eigum nú þingmann í einni áhrifamestu stöðu innan þessara samtaka. Við eigum þar fulltrúa og ég tel ástæðu að kynna hvaða árangri hann hefur náð og það á að gera það betur en ég mun gera í minni stuttu ræðu. Ég er að ræða um hv. þm. Geir H. Haarde sem hefur komið sjónarmiðum Íslands eftirminnilega til viðurkenningar með málefnalegri og skilmerkilegri umræðu á þessum vettvangi. Á síðustu dögum átti ég þess kost að fylgja honum í starfi ásamt með hv. þm. Magnúsi Stefánssyni, á ráðstefnu í Seoul og að ógleymdum ritara nefndarinnar, Elínu Flygenring. Aðeins til þess að varpa ljósi á mikilvægi þess sem þar gerðist, segi ég frá því að arabaþjóðunum hafði nærri tekist að þvinga fram brot á lögum og reglum með því að ná fram aðild Palestínuaraba að Alþjóðaþingmannasambandinu. Ef það hefði tekist, þá fullyrði ég að það hefði orðið alvarlegt fótakefli í samskiptum þjóða og sennilega leitt til hræðilegra stríðsátaka og hræðilegri stríðsátaka en eiga sér stað núna fyrir botni Miðjarðarhafs sem eru auðvitað bara skæruliðastarf. Ég vil upplýsa það hér að með forustu samtaka Evrópuþjóða tókst að leiða mál til lykta á lýðræðislegan máta þannig að líklega er unnt að vonast til fyrstu skrefa til bættra samskipta Ísraela og Palestínuaraba á næstunni. Þetta er mikilvægara í samskiptum þjóða en menn gera sér almennt ljóst. Ég get nefnt fleiri dæmi. Ég get nefnt átökin sem eiga sér stað á gríska og tyrkneska hluta Kýpur sem voru þarna til umræðu. Þeirri umræðu lauk með ásættanlegri niðurstöðu, á þessu þingi sem ég var að ræða hér um, undir stjórn varaforseta þingsins, hv. þm. Geirs H. Haardes, sem stjórnaði þar með sóma okkur og Íslandi til heiðurs þannig að frændur og vinir á Vesturlöndum lýstu mjög mikilli ánægju með störf hans. Ég vona að fljótlega komi greinargerð um þetta þing sem ég er að ræða um, á næstu dögum. Vandamálið er þó hvort sú greinargerð fær nokkra umfjöllun þings eða fjölmiðla. Virðulegur forseti. Ræða snýst ekki endilega um að vera með skjall heldur túlka ég mín orð sem jákvætt viðhorf fyrir góðan árangur fulltrúa Íslands í starfi á erlendum vettvangi sem ég get vitnað um og tel mig geta vitnað um. Ég get ekki látið hjá líða að ræða um störf þingmanna á erlendum vettvangi því að viðhorf almennings og jafnvel fjölmiðla lýtur að því að erlend samskipti þingsins séu nánast óþörf og um sé að ræða --- ja, hvað? Ferðaklúbba þingmanna. Ég sé því ástæðu til að beina því til hæstv. forseta þingsins hvort ekki sé nauðsyn að kynna fyrir fjölmiðlum, fyrir þjóðinni, í hverju samskipti þingsins eru fólgin og jafnvel fyrir þingmönnum sjálfum sem fjölmargir hafa ekki lagt sig eftir því og má kannski taka undirritaðan með í þann flokk því ég hef ekki kynnt mér nægjanlega hvað aðrar sendinefndir eru að gera. En ég efast ekki um þeirra störf og árangur.

Það þarf myndakvöld.

Það má vel vera að það þurfi myndakvöld, hv. þm. Kristján Pálsson. Ég er ekki að biðja um það. Herra forseti. Í tilraun minni til að koma á framfæri við einn öflugasta fjölmiðil þessa lands því stórmáli sem ég var að nefna um þessi Palestínu- eða arabamálefni, þá kom í ljós þegar ég hafði samband við fréttaritara þessa fjölmiðils, að hann vissi ekki hvað um væri að ræða. Hann hafði ekki hugmynd um að Ísland ætti aðild að einhverjum samtökum sem gætu verið þar áhrifarík, hvað þá heldur að það væri einhver einstakur þingmaður sem hefði þau ítök að hann gæti hlutast til um mál eins og þarna gerðist. Af þeirri ástæðu spyr ég forseta: Hvernig kynnum við okkar erlendu samskipti fyrir fjölmiðlum og fyrir Alþingi? Í öðru lagi: Er ekki ástæða til aðgerða í þessum efnum? Og ég beini því til forsætisnefndar hv. Alþingis að taka þetta mál upp og kanna það hvernig við stöndum að þessu máli og hvernig okkur ber að standa að því. Að lokum vil ég taka undir ræðu hv. þm. Geirs H. Haardes um ástæður til sóknar Íslendinga á Asíumarkað. Það er rétt að nefna það hér að í Suður-Kóreu hafa t.d. Danir sett á stofn yfir 20 fyrirtæki á ýmsum sviðum og eru í stórsókn á Asíumarkaði. Sama máli gegnir um aðrar Evrópuþjóðir. Þær eru að nýta sér þá möguleika sem eru á þessum mörkuðum. Við verðum að styrkja okkar stöðu sem við getum þar. Aðeins til þess að tala um fréttaumfjöllun, þá hef ég ekki séð eina einustu frétt eða heyrt í fjölmiðlum á Íslandi um þetta þing eða það sem þar var að gerast. Það er kannski vegna þess að þeir fara t.d. ekki inn á internetið og ná sér í þær fréttir sem hægt er að ná í þar. Ég tók aðeins dæmi um umfjöllun blaða, t.d. í Kóreu, um þetta þing sem skiptir þá miklu máli þó að það virðist ekki skipta miklu máli hér. Þetta finnst kannski einhverjum ekki eiga heima í þessari umræðu en það er ekki rétt. Þetta á akkúrat heima í þessari umræðu um þessi samskipti vegna þess að í skýrslu hæstv. utanrrh. er fjallað um málefni Sameinuðu þjóðanna. Það er rætt um m.a. um málefni sem þar eru efst á baugi, vaxandi fátækt, hungur, rányrkju, mengun, fíkniefnavanda og glæpastarfsemi. Öll þessi málefni eru rædd á þingum Alþjóðaþingmannasambandsins. Þar er skilað ályktunum og niðurstöðum sem þessir 1.400 aðilar standa að, í flestum tilvikum allir, þannig að það er ekkert smámál sem þar er á ferðinni að mínu mati. Herra forseti. Ég læt þetta nægja. Mér finnst að það standi upp á þingið að gera betur grein fyrir þessum þætti starfanna. Ég veit ekki hvort það er rétt að fella það inn í þessa umræðu um skýrslu utanrrh. en ég leyfi mér að gera það og tel að það sé rík ástæða til og mörg tilefni sem hægt væri að færa til grundvallar úr þessari skýrslu.

Herra forseti. Ég stend nú einungis upp til þess að taka undir með hv. þm. Auðvitað eiga þessi mál erindi í þessa umræðu en hér fer jafnframt fram umræða um skýrslur einstakra þingnefnda sem starfa að alþjóðamálum. Ég held að það sé mikilvægast að þingmenn taki þátt í þessum umræðum og sýni því áhuga og taki undir mikilvægi þess starfs sem unnið er á alþjóðavettvangi, hvort sem það er á vegum Alþingis, utanrrn. eða annarra. Það vill oft bregða við að menn gera lítið úr slíkum störfum og það gera þingmenn stundum sjálfir því að með því að gera lítið úr t.d. störfum ríkisstjórnar á erlendum vettvangi, þá eru menn í reynd að gera lítið úr eigin störfum á þeim sama vettvangi. Ég held að öllum megi vera það ljóst í dag að það eru orðin mikil sannindi sem Kennedy forseti sagði fyrir 30 árum, að engin ein þjóð ræður örlögum sínum sjálf. Við erum háð öðrum þjóðum á einn eða annan hátt þó að auðvitað höfum við mest um það að segja sjálf hvernig okkur vegnar, en við getum það ekki nema í samstarfi við aðrar þjóðir. Ef við ætlum að koma okkar málum á framfæri og standa fyrir hagsmunamálum okkar og rétti, þá verðum við að gera það með alþjóðlegu samstarfi. Það er ekki síður mikilvægt að þetta gerist milli þjóðþinganna og það skiptir lýðræðisþróun í heiminum afar miklu máli að þingmenn allra landa taki þátt í þessu starfi þannig að mér líkar vel að talað sé á þessum nótum því að ég hef bæði sinnt alþjóðlegu starfi sem þingmaður og ráðherra og það er ánægjulegt til þess að vita að það skuli vera, annað slagið a.m.k., talað um það af réttsýni eins og hv. þm. gerði hér.

Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja, en ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir undirtektir við mín orð. Ég tel að staðan sé þannig að þinginu beri að kynna fyrir þjóðinni, fyrir fjölmiðlum, hvað það er í raun og veru sem verið er að vinna á alþjóðlegum vettvangi af hálfu þingsins og kannski þarf að fjalla enn meira heldur en gert er um hvaða hlutverki Íslendingar hafa átt að gegna, þessi fámenna þjóð --- eins og Svíar segja stundum: Lilla Island --- þ.e. hvað þessi fámenna þjóð hefur getað haft mikil áhrif. Það er kannski fyrir það að við eigum talsmenn sem skara fram úr oft og tíðum. Ég vil nefna að þeir aðilar sem ég gerði hér að umræðuefni hafa gert það svo sannarlega þar sem ég hef séð til. Ég ítreka þakkir fyrir þau svör sem ég fékk hér frá hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu. Þar er víða komið við en ekki er hægt að segja að margt komi á óvart, enda er hér meira um yfirlit yfir fortíðina að ræða fremur en ráðherrann setji hér fram sína framtíðarsýn á mörgum sviðum eins og fleiri hafa bent á í þessari umræðu. Ég vil taka undir það sem aðrir hafa bent á hér og láta í ljós undrun mína yfir því hve fáir þingmenn og ráðherrar eru viðstaddir þessa umræðu. Ég held að þetta sýni kannski að við höldum oft að við séum meira alþjóðlega hugsandi en við erum og alveg eins og við teljum að það sé mikið af erlendum fréttum hér í sjónvarpi miðað við nágrannalöndin. En nýjar rannsóknir Sigrúnar Stefánsdóttur og fleiri benda til að við erum heimóttarlegri en t.d. hin Norðurlöndin. Það er mun hærra hlutfalli hér varið til innlendra frétta en erlendra og minna til erlendra en á öðrum Norðurlöndum. Við lestur þessarar skýrslu vakna fleiri spurningar en þau svör sem þar koma fram. Það er ekki ætlun mín að flytja almenna ræðu um þessa skýrslu. Ég vil í því sambandi vísa meira til ræðu hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur hér áðan. Ég vil hins vegar gera nokkur atriði að umtalsefni og spyrja hæstv. ráðherra um. Ég vil fyrst beina athyglinni að umfjöllun ráðherrans um Evrópusambandið og því sem kemur fram í skýrslunni að framtíðarsamskipti okkar við ESB munu fyrst og fremst ráðast af tengingu VES við ESB annars vegar og hvernig Schengen-samstarfið fellur að Evrópusamstarfinu hins vegar. Varðandi Schengen þá skil ég stefnu ráðherrans þannig að hann telji mögulegt og æskilegt að við tökum þátt í því samstarfi þrátt fyrir að niðurstaðan verði að ESB verði mun nátengdara Schengen en kannski útlit var fyrir í upphafi. Ég vil spyrja ráðherrann hvort sá skilningur sé ekki réttur. Þá vil ég spyrja um hitt atriðið sem mér finnst nokkuð óljósara: Hvers vegna eru Íslendingar mjög mótfallnir því að VES verði breytt í varnararm ESB? Er það vegna áhrifanna á valdajafnvægið gagnvart NATO eða er það vegna þess að ekki yrði nægilegt fyrir Ísland að vera í NATO eingöngu vegna sinna varnar- og öryggishagsmuna, að mati hæstv. ráðherra? Ég óska eftir að ráðherrann útskýri afstöðu sína nánar til tengsla VES og ESB og áhrif þess á stöðu Íslands. Þar sem ekki er sagt neitt nánar um breytingu á stefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart ESB, þá geri ég ráð fyrir að stefnan sé óbreytt. Varðandi myntbandalagið er ljóst að það er eiginlega ekki neitt rætt í skýrslunni nema talað er um gagnasöfnun. Ég geri ráð fyrir að ástæðan sé sú að ekki sé ætlunin að breyta stefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart ESB. Þess vegna spyr ég ráðherrann hvort hann telji að myntbandalagið muni aldrei verða Íslendingum það mikilvægt að ástæða verði til að breyta hugmyndum okkar um aðild að ESB út af því eða hvort hann telji að EES-samningurinn muni hugsanlega ná yfir einhvers konar aðild að myntbandalaginu. Eins og ég skil málið þá munu eingöngu ESB-ríki fá aðild að myntbandalaginu ef til þess kemur en ég hef ekki séð það útfært hvaða hugmyndir eru á kreiki um það hvernig EES-ríkin tengjast því máli. Næst vil ég spyrja varðandi Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu ÖSE. Það er gefið til kynna í ræðu hæstv. utanrrh. að æskilegt væri að koma aftur á starfandi fastanefnd hjá ÖSE og því vil ég spyrja nánar hvort slíkt standi til og þá hvenær, hvort meira sé ákveðið en fram kemur í ræðunni. Næst vil ég koma að einu stærsta öryggismáli Íslands að mati okkar kvennalistakvenna sem er sú ógn sem stafar af kjarnorku og kjarnorkuúrgangi í hafinu í kringum landið. Ég vil í því tilefni, herra forseti, vitna örlítið í stefnuskrá Kvennalistans. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Það sem öðru fremur ógnar nú jarðarbúum eru hættur sem steðja að umhverfi okkar, svo sem útbreiðsla kjarnavopna, ótrygg kjarnorkuver, geislavirkur úrgangur, gróðurhúsaáhrif, eyðing regnskóga, auðlindaþurrð og mengun. Í því efni á íslenska þjóðin mikilla hagsmuna að gæta því að framtíð byggðar í landinu stendur og fellur með lífríki hafsins. Kjarnorkuslys við strendur Íslands eða í Norðurhöfum hefðu ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir lífsafkomu þjóðarinnar. Því er það hlutverk okkar að vinna að friðlýsingu hafsins, jafnt sem lands og lofts.`` Í skýrslu ráðherrans er á nokkuð mörgum stöðum komið inn á atriði sem tengjast þessu máli beint og óbeint. Á bls. 6 er því haldið fram að innan NATO sé sú þróun að draga úr kjarnorkuviðbúnaði bandalagsins. Á bls. 8 er rætt um áheyrnaraðild Íslands að afvopnunarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem m.a. vinnur að kjarnorkuafvopnun í víðu samhengi. Á bls. 11 er á það bent að árið 1998 hafi Sameinuðu þjóðirnar tileinkað málefnum hafsins og talað er um að við Íslendingar höfum þar miklu að miðla. Herra forseti. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann sjái ekki vandkvæði á því að þurfa sífellt að lúta stefnu NATO á þessu sviði sem augljóslega fer oft ekki saman við ofannefnd markmið. Margir þingmenn hafa setið á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal sú sem hér talar, og það er alveg ljóst að undanfarin ár hafa komið fram tillögur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, m.a. ein á meðan ég var þarna sl. vetur, þar sem rætt er um að lýsa ákveðin hafsvæði kjarnorkulaus. Í mínum huga er það engin spurning að það eru hagsmunir Íslands að styðja slíkar tillögur. En vegna aðildar okkar að NATO var það ekki mögulegt vegna þess að NATO gefur ekki upp hvort skip þeirra eru með kjarnorkuvopn eða ekki. Fleiri mál af slíkum toga komu upp á meðan ég var hjá Sameinuðu þjóðunum og það sýnir okkur mjög vel hver smæð okkar Íslendinga er í raun og veru gagnvart NATO og hvað við höfum lítið að segja þegar hagsmunir okkar og þeirra fara ekki alveg saman. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji líklegt að það verði einhvern tíma þóknanlegt NATO-ríkjunum eða bandalaginu að lýsa t.d. Norður-Atlantshafið kjarnorkuvopnalaust svæði eins og við kvennalistakonur leggjum áherslu á í okkar stefnuskrá. Er það mat hæstv. utanrrh. að þessum hagsmunum sé fórnandi fyrir aðild okkar að NATO? Næst vil ég, hæstv. forseti, spyrja hæstv. utanrrh. út í æfinguna Samvörð 97 sem vikið er að í skýrslunni og mér skilst að verði að mestum hluta greidd af NATO, en ætlunin er samkvæmt því sem kemur fram í skýrslunni að framkvæmdin verði fyrst og fremst í höndum Almannavarna ríkisins. Að gefnu tilefni vil ég spyrja, þar sem boðkerfi hernaðarbandalags og boðkerfi Almannavarna ríkisins eða almannavarnakerfa almennt eru mjög mismunandi, hvort engin hætta sé á árekstrum þarna, hvort ætlunin sé að Almannavarnir ríkisins stýri þessari æfingu, hvort reyna eigi á mismuninn á þessum boðkerfum, hvort æfingin gangi að hluta til út á það eða hvort ætlunin sé að aðeins hluti framkvæmdarinnar verði í höndum Almannavarna og henni verði að hluta til stjórnað af hernaðarbandalaginu. Ég vil fagna því að Ísland virðist vera að efla þátttöku sína á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, t.d. með aðild að Efnahags- og félagsmálaráðinu, ECOSOC, og að nefnd Sameinuðu þjóðanna um friðargæslu. Af því tilefni vil ég láta í ljós það álit að ég tel að sendinefnd Sameinuðu þjóðanna í New York sé undirmönnuð og vil spyrja hvort ætlunin sé að þessi viðbótarverkefni verði lögð að auki á það starfsfólk sem er fyrir eða hvort ætlunin sé að fjölga fastafulltrúum. Herra forseti. Af mörgu er að taka þegar utanríkismál eru annars vegar en tímans vegna ætla ég ekki að fara inn á mjög mörg atriði í viðbót. Ég ætla þó að ítreka þau sjónarmið sem fram komu í ræðu hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur um mikilvægi þess að leggja áherslu á mannréttindamál og umhverfismál í okkar utanríkisstefnu. Þó að ég fagni þeirri auknu áherslu sem utanrrh. leggur á viðskiptamál, tel ég mjög vafasamt að sú áhersla nái um of til okkar þróunaraðstoðar. Þó að slíkt geti heppnast vel, samanber þátttöku stoðtækjafyrirtækisins Össurar hf. í aðstoðarverkefni vegna styrjaldarinnar í Bosníu, þá tel ég mjög varhugavert að tengja viðskipta- og þróunaraðstoð um of. Ég fagna því að til stendur að Ísland taki þátt í þróunarverkefni á sviði ungbarna- og mæðraverndar eins og nefnt er á bls. 11 í skýrslunni og vil því spyrja ráðherra hvort hann geti gert nánar grein fyrir við hvað er átt þar og hvernig Íslendingar koma að því verkefni. Er það í Bosníu? Alþjóðabankinn hefur bent á að vænlegasta leiðin í þróunaraðstoð og vænlegasta leiðin til þess að ná árangri sé sú að styðja við konur, menntun þeirra og hæfni til að reka fyrirtæki, m.a. með því að veita þeim lán. Því fagna ég framlagi Íslands í þróunarsjóð Sameinuðu þjóðanna um konur og styrki til UNIFEM á Íslandi. Við Íslendingar verðum að standa vörð um jafnréttis- og mannréttindamál, bæði hér og á alþjóðavettvangi, ekki síst stöðu flóttamanna sem margir hverjir eru konur og börn og stöðu samviskufanga, samanber starf Amnesty International og þær góðu ábendingar sem þau samtök hafa komið fram með um æskilegar lagabreytingar sem ég vona að stjórnvöld taki til greina. Að lokum vil ég láta í ljós óánægju mína með framlög íslenskra stjórnvalda til þróunarmála, hversu lág þau eru og spyr að lokum hvort til standi að hækka þau framlög það sem eftir lifir kjörtímabilsins. Eigum við varanlega að vera eftirbátar annarra á því sviði þrátt fyrir uppgang í íslensku efnahagslífi?

Herra forseti. Ég vil þakka það sem hér hefur m.a. komið fram, en það er nú svo að það efni sem hv. þm. hefur réttilega komið hér á framfæri og spurt mig um er það yfirgripsmikið að mér mundi ekki einu sinni nægja sá tími sem ég hef til svara, eða 15 mínútur síðar í þessari umræðu, bara til að svara henni. Það sýnir að nokkru leyti að við erum í vissum vanda með þessa umræðu. Hér hefur komið fram mjög hörð gagnrýni á utanrrh. fyrir að segja ekki miklu meira á 30 mínútum. Það má vel vera að hægt sé að fá utanrrh. sem getur lesið hraðar og ég sé ekki betur en það sé þá eina leiðin til þess að koma meiru á framfæri að gera það þannig því að ég þyrfti að sleppa ákveðnum köflum úr minni ræðu. Þetta er ekki vegna þess að utanrrh. sé ekki tilbúinn til að hafa um þetta miklu fleiri orð og gera þessu máli skil með miklu skýrari hætti. Ég segi fyrir mig að mér finnst mjög miður að þurfa að sitja undir ámælum þingsins ár eftir ár fyrir það að segja ekki meira í þinginu en síðan hafi ég ekki heimild til að tala hér. Ég bið því hv. forsætisnefnd að taka til umfjöllunar hvernig megi leysa úr þessu máli fyrir hönd þingsins þannig að bærileg sátt geti ríkt um það. Ég er búinn með þann tíma sem ég ætlaði til svara hv. þm. í andsvörum. Ég vil þakka að hún hefur komið mjög inn á kjarnorkuvá í kringum landið, en það er mikill grundvallarmunur á okkar skoðunum vegna þess að ég tel að aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu tryggi það að við getum tekið á þessum málum og hjálpi okkur til þess að taka á þessum málum en ekki hið gagnstæða þannig að það að segja sig úr Atlantshafsbandalaginu þýddi að næsta vonlítið væri fyrir okkur að taka á þessum málum. En ég get kannski komið betur inn á það í síðara andsvari.

Virðulegi forseti. Bara til þess að fyrirbyggja misskilning þá var ég ekki að mælast til þess að við gengjum úr Atlantshafsbandalaginu, eingöngu að spyrja hæstv. ráðherra um hvort hann telji okkur, þetta litla ríki, eiga einhverja möguleika á að hafa áhrif á stefnu svona bandalags. Og fyrst bandalagið lýsir því yfir að það vilji fækka sínum kjarnorkuvopnum, hefur þá t.d. einhver umræða af þessu tagi átt sér stað? Það hljóta augljóslega að vera hagsmunir Íslands. Við hljótum að vera sammála um að æskilegt sé að hafsvæðið í kring um Íslands verði kjarnorkuvopnalaust.

Herra forseti. Við getum haft áhrif og höfum haft mikil áhrif. Við erum eitt af þeim ríkjum sem stofnuðu Atlantshafsbandalagið og við sitjum þar á jafnréttisgrundvelli og við ræðum þessi mál á jafnréttisgrundvelli þar. Aðalváin á Norður-Atlantshafi nú, og það er alveg rétt hjá hv. þm., er ástandið á Kólaskaga og ástandið í Rússlandi. Aðalváin er ekki hvort einhvern tíma hefur verið flogið með kjarnorkuvopn yfir Ísland, fyrir 20, 30, 40 árum, sem ég tel að hafi ekki verið. Það skiptir í reynd ekki máli hvort það hafi einhvern tíma gerst, þó að það hafi verið alvarlegt, ég tek undir það. Það er þessi kjarnorkuvá í Norðvestur-Rússlandi sem er gífurleg. Við getum tekið á henni með öðrum NATO-ríkjum. Við getum m.a. tekið á henni í samvinnu við Rússland í þeim samningum sem nú standa fyrir dyrum milli Atlantshafsbandalagsins og Rússlands og í friðsamlegri samvinnu við Rússa getum við tekið á þessum málum. Við munum ekki taka á þessum málum ef við ætlum okkur að vera í einhverjum endalausum átökum við Rússa. Við verðum að ná þeirra samvinnu og þeirra trausti og taka á þessari miklu vá með þeim því að við gerum okkur grein fyrir því hvort sem okkur líkar betur eða verr að þeir munu ekki gera það einir. Og þau samtök sem best geta unnið að lausn þessa máls eru Atlantshafsbandalagið og aðildarþjóðir þess þannig að aðildin að Atlantshafsbandalaginu skiptir sköpum í þessu sambandi og er því ekki hindrun heldur þvert á móti forsenda þess að við fáum lausn á þessu máli sem er ásættanleg fyrir okkur. En þessi vá er svo mikil að það hlýtur að vera forgangsverkefni íslenskra utanríkismála að reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að fá lausn þessa máls.

Virðulegi forseti. Ég get samþykkt það að ástandið á Kólaskaga er mjög alvarlegt og líklega stærsta ógnin en það breytir ekki því að amerískir kafbátar eða öll þau skip sem hér sigla í kring með kjarnorkuvopn bjóða ákveðinni hættu heim. Það geta orðið slys á þeim. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að lýsa hafið kjarnorkuvopnalaust, og er ekki hæstv. ráðherra sammála mér í því?

Virðulegi forseti. Í yfirgripsmikilli ræðu lýsti hæstv. utanrrh. afstöðu sinni til margra helstu málaflokka sem snerta utanríkismál okkar og ég tel að full ástæða sé til þess að lýsa yfir ánægju með þá ræðu. Hún er yfirgripsmikil. Formsins vegna kafar hún ekki djúpt í hvern málaflokk og menn verða þá að sætta sig við það á meðan þetta form er haft á umræðunum. Ég vil nota tækifærið sem ég hef hér til þess að minnast á tvö atriði í sambandi við ræðu hæstv. utanrrh. Annað er fyrst og fremst það að ég vil lýsa yfir sérstakri ánægju minni með ákveðin praktísk skref sem nú er verið að taka í utanrrn. Þau láta e.t.v. lítið yfir sér þar sem þeim er lýst en hafa mjög mikla þýðingu í raun. Þar er ég að tala um að verið er að koma á fót í utanrrn. sérstakri viðskiptaþjónustu sem ég hygg að muni hafa afar mikla þýðingu í framtíðinni. Það er svo að Íslendingar hafa ekki náð að samræma sína kynningarstarfsemi fyrir íslenskt atvinnulíf á erlendum vettvangi. Í raun og veru er hún þrenns konar ef við undanskiljum utanrrn. Á sérstakan hátt er unnið að kynningarmálum íslenskra orkuframleiðenda. Það er MIL, Markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar, sem starfar að því. Eðli málsins samkvæmt er þeirri skrifstofu nokkuð þröngur stakkur sniðinn. Hún fjallar um orkumálin, orkufrekan iðnað fyrst og fremst, en hún skoðar ekki orkumálin í víðara samhengi eins og t.d. út frá sjónarhóli ferðaþjónustunnar. Ferðamálaráð annast markaðssetningu íslenskra ferðamála með ófullnægjandi fjármunum og við talsverð vanefni. Síðan er Útflutningsráð sem sinnir almennri verkefnaþjónustu í sambandi við útflutninginn, en sinnir hvorki sérstaklega málefnum ferðaþjónustunnar né heldur orkufreka iðnaðarins. Það væri afar mikilsvert held ég að að reyna að finna leiðir til þess að samræma þessi mál og sameina kraftana og reyna að ná meiri slagkrafti út úr því samstarfi heldur en við höfum í dag. Ég tel að þau tök sem utanrrn. er að taka á þessum málum séu til bóta og hygg að í ljósi þeirrar ákvörðunar að koma á fót þessari viðskiptaþjónustu sé hægt að leita eftir betri nýtingu á íslenskum starfskröftum á erlendum vettvangi heldur en hingað til hefur verið mögulegt. Ég vil því lýsa sérstakri ánægju minni með þetta atriði. Það sem ég ætla hins vegar að koma að í mínu stutta máli snertir öryggismál í Evrópu og það hvernig við getum lagt okkar lóð á vogarskálina, einmitt á þennan praktíska hátt sem mér finnst að utanrrh. hafi nú innleitt og ég held að skipti miklu máli. Þegar rætt er um öryggismál í Evrópu finnst mér oft gleymast að grundvöllur öryggismálanna er efnahagsþróun í Mið- og Austur-Evrpópu. Á efnahagsþróuninni byggist öll öryggissamvinnan og það er ekkert eins hættulegt og sú skelfilega þróun sem hefur átt sér stað í efnahag Rússlands, Úkraínu og Hvíta-Rússlands nú á síðustu árum. Það er fátt eins hættulegt öryggi Evrópu og hrun efnahagslífsins í þessum löndum. Á sama tíma og lönd eins og Tékkland, Pólland og Ungverjaland eru á uppleið, sum þeirra eru á mjög hraðri uppleið, þá er fullkomin stöðnun í efnahagslífi Rússlands. Það er hnignun í Hvíta-Rússlandi og það er hnignun í Úkraínu. Reyndar voru að berast fregnir um það núna nýlega að efnahag Rússlands hnignaði ekki lengur og nú væri gert ráð fyrir því að hagvöxtur hæfist þar jafnvel á þessu ári. Samkvæmt öðrum upplýsingum sem ég hef eru þetta afar ótraustar heimildir og ekkert bendir sérstkalega til þess að botninum sé náð í Rússlandi. Ég nefni það til þess að menn átti sig á stærðum mála í rússnesku hagkerfi að 1995 var tæplega 200% verðbólga í landinu. Hún hefur að vísu lækkað mjög mikið og var á árinu 1996 22%. Hins vegar eru allar hagtölur um Rússland afar ótryggar. Rúblan hefur aftur öðlast sess á alþjóðlegum mörkuðum þannig að hægt er að skipta, það er hægt að nota rúbluna sem gjaldmiðil á alþjóðlegum mörkuðum en hins vegar stendur eftir að grundvöllur skattheimtu í rússneska kerfinu er í molum og skuldir ríkisins safnast upp mjög hratt, bæði að því er varðar opinber laun og einnig að því er varðar vaxtagjöld. Hagvöxturinn var á árinu 1995--1996 neikvæður að því er talið er um 6%, og fjárfesting hefur hrunið í Rússlandi. Hvað þýðir þetta ef við lítum á áhrif Rússa á nágrannalönd sín? Efnahagsástandið í Rússlandi hefur í raun mjög truflandi áhrif á öll nágrannaríki Rússa. Efnahagsástandið í Rússlandi hefur t.d. afar truflandi áhrif á Kákasusríkin. Ef við tökum dæmi, þá hafa Rússar að sjálfsögðu af sögulegum ástæðum mikin áhuga á því að hafa afskipti af stjórnmálaþróun í þessum löndum. Og hvaða stöðu hafa þeir til þess nú? Hvað hafa þeir að miðla þessum þjóðum? Þeir hafa ekki fjármuni. Þeir hafa ekki matvæli. Hvort tveggja skortir sárlega í þessum ríkjum. Þeir hafa ekkert nema vopn. En þeir hafa notað vopnin líka. Þeir hafa notað vopn í þessum ríkjum miskunnarlaust til þess að kynda undir innanlandsófrið þar. Það hafa þeir gert í Aserbaídsjan, í Nagornó-Karabakh. Það hafa þeir gert í Georgíu með því að vopna aðskilnaðarsinnana í Abkasíu með þeim afleiðingum að þar hefur farið fram nákvæmlega það sama og í Bosníu-Hersegóvínu, þ.e. að þar hafa farið fram kynþáttahreinsanir. Meira en helmingur þjóðarinnar hefur verið rekinn burt úr Abkasíu og lifir nú í flóttabúðum. Efnahagur þessa litla ríkis sem var þó á sínum tíma, áður en stríðið hófst, fjölmennara en Ísland, er í rúst. Verksmiðjurnar eru tómar. Þar er enginn efnahagur til. Á meðan ástandið í Rússlandi, Úkraínu og Hvíta-Rússlandsi fer versnandi, þá er vitað mál að öryggi í Evrópu er í miklu uppnámi og mikilli hættu. Menn anda kannski rólega á meðan þeir vita að rússneski herinn er veikur, en hættan er ekki þar. Hættan er sú að efnahagsástandið verði þannig í þessum löndum að þar skapist fullkomin örvænting sem leiði af sér hættuástand í stjórnmálum. Hvað er hægt að gera til þess að ýta undir efnahagsþróun í þessum ríkjum? Er leiðin sem við eigum að fara að veita þessum ríkjum efnahagsaðstoð, beina styrki? Í raun og veru var ákveðið fyrir um það bil sjö árum að fara aðra leið til þess að ýta undir efnahagsþróun í þessum ríkjum. Ég minni á að Ruud Lubbers hafði frumkvæði að því á sínum tíma, þá sem forsætisráðherra Hollands, að leggja til að reynt yrði að finna flöt á því að ýta undir fjárfestingu á mjög mikilvægum sviðum í Mið- og Austur-Evrópu og það svið sem hann taldi að eðlilegast væri að nýta var einmitt orkusviðið. Þar studdist Ruud Lubbers við reynsluna í Evrópu þar sem í lok seinni heimsstyrjaldarinnar kusu menn einmitt orkugeirann til þess að reyna að hnýta saman hagsmuni Evrópuríkjanna sem voru þá að ljúka blóðugri styrjöld, hnýta saman hagsmuni Evrópuríkjanna á orkusviðinu vegna þess að það voru einmitt orkumálin sem höfðu oft valdið mikilli togstreitu milli Evrópuríkjanna. Það voru þessi mikilvægu orkuframleiðsluhéruð eins og Ruhr og Elsass-Lothringen sem höfðu skapað mikla erfiðleika í samskiptum Evrópuríkjanna lengi. Farið var af stað einmitt í orkugeiranum og þetta varð upphafið að Evrópusamvinnunni. Við getum haft hvaða skoðun sem er á því hvort við eigum að vera í Evrópusambandinu eða ekki. Hinu verður ekki neitað að sú samvinna sem hefur átt sér stað, fyrst í þessum afmörkuðu samstarfssamningum Evrópuríkjanna á sviði kola og stáls og annarra slíkra þátta, síðan í Efnahagsbandalagi Evrópu og loks nú í Evrópusambandinu, hefur skotið varanlegum stoðum undir öryggi Vestur-Evrópu. Eins hefði verið mjög æskilegt ef það hefði verið hægt að ýta undir sams konar samstarf og fjárfestingaráform varðandi Mið- og Austur-Evrópu. Orkusáttmáli Evrópu var undirritaður á sínum tíma og á grundvelli hans var gerður samningur sem átti að vera lögformlega bindandi fyrir aðildarþjóðirnar. Sá samningur átti að vera rammasamningur utan um fjárfestingu í orkumálum. Staðan í málinu er sú að 49 þjóðir, ef ég man rétt, eru búnar að undirrita hann, þ.e. framkvæmdarvaldið er búið að staðfesta með undirritun þátttöku í þessum samningi sem lagalega bindandi samningi, en hann öðlast ekki gildi fyrr en 30 þjóðir hafa fullgilt hann. Og staðan er sú nú að einungis 20 þjóðir hafa fullgilt þennan samning. Ég er þeirrar skoðunar að einmitt samvinna á þessu sviði hefði haft afar mikil áhrif fyrir lýðræði í Austur-Evrópuríkjunum því lýðræði byggir ekki á þeim efnahagslega grundvelli sem þar ríkir nú. Ekkert lýðræði þrífst á þeim efnahagslega grundvelli eða í því efnahagslífi í molum sem þar ríkir nú. Við höfum reyndar ekki fullgilt þennan sáttmála þannig að við höfum ekki lagt okkar litla lóð á vogarskálarnar í þessum efnum. Ég vil benda hæstv. utanrrh. á þetta mál. Ég hygg að alls engin efnisleg andstaða sé við málið í sjálfu sér. Ég held hins vegar að það væri æskilegt ef Íslendingar gætu fullgilt þennan samning hið fyrsta og vil fyrir mitt leyti lýsa því yfir hér ég að ég vil leggja mín lóð á vogarskálarnar til þess að það megi verða sem fyrst. Ég verð líka að segja að ég á svolítið erfitt með að skýra það fyrir kollegum mínum á Evrópuráðsþinginu frá Austur-Evrópuríkjunum hvers vegna Íslendingar hafa ekki þegar fullgilt þennan samning. Ég held því að ástæða væri til þess að bráður bugur yrði undinn að því að Íslendingar fullgiltu þennan samning. Ég held að hann geti komið að miklu gagni. Staðan er raunar þannig núna í sambandi við þessi orkumál að vitað er að miklar orkulindir eru í Austur-Evrópuríkjunum. Það hefur ekki tekist að nýta þær. Fjárfestingin er afar takmörkuð fyrst og fremst vegna þess að fjárfestarnir telja sig ekki njóta öryggis til fjárfestingar í þessum ríkjum. Og á meðan svo er þá munu öryggismál Evrópu ekki fá þann mikilvæga stuðning sem fólginn er í þátttöku sjálfstæðra fyrirtækja og sjálfstæðra fjárfesta í því að koma efnahag þessara fyrrverandi meðlimaríkja Sovétríkjanna í viðunandi horf. Á meðan efnahagur þessara ríkja er ekki í viðunandi horfi, þá munu stjórnmálin ekki heldur þróast þar á viðunandi hátt og lýðræðið mun eiga í vök að verjast á meðan efnahagur þessara þjóða er svo veikur sem raun ber vitni. Þetta vildi ég láta koma fram. Ég hef hreyft þessu máli bæði á þingi NATO og á RÖSE-þinginu og ég held áfram að gera það á þingi Evrópuráðsins. Ég á marga skoðanabræður í þessum efnum sem telja að lykilinn að öryggi Evrópu sé að finna í efnahagsmálunum og að sé afar mikil hætta sé fólgin í því að horfa aðgerðarlausir upp á hrun efnahagslífsins sem nú á sér stað í þessum stóru ríkjum Austur-Evrópu. Þetta vildi ég benda á hér í fullri vinsemd og hvetja til þess og lýsa yfir áhuga mínum á því að reyna að stuðla að því að þessi samningur verði fullgiltur.

Herra forseti. Ég tel að það sé sjálfsagt að reyna að hlíta því að fullgilda þennan samning sem hv. þm. nefndi. Það er rétt að það dregst stundum úr hömlu að við fullgildum samninga sem við vildum gjarnan afgreiða sem fyrst, en því er til að svara að okkar litla þjónusta hefur ekki alltaf þá burði til þess að afgreiða það með þeim hraða sem við gjarnan vildum. Ég tek undir það með hv. þm. að það er mjög mikilvægt að samvinna á sviði efnahagsmála aukist og t.d. má nefna að á sviði Eystrasaltsráðsins er einkum verið að huga að aukinni efnahagssamvinnu þeirra ríkja til þess að treysta þar lýðræði og framtíðarmöguleika þeirra. Það sama er að gerast í Evrópu. Við skulum ímynda okkur að ef við neituðum að stækka Atlantshafsbandalagið, við vildum ekki stækka það. Hvað gerðist þá? Þá yrði dregin lína í Evrópu og þeim þjóðum sem þar hafa verið að berjast fyrir lýðræði í marga áratugi yrði hreinlega hafnað. Halda menn að það kæmi til með að auka öryggi í Evrópu? Nei, þvert á móti. Það skapaði nýjar hættur í Evrópu og það er leið sem að mínu mati kemur ekki til greina. En á sama tíma verðum við að auka samvinnuna við Rússa. Við þurfum að gera hvort tveggja. Ég hefði nú vænst þess að það mikilvægi sem hefur komið í ljós í sambandi við Atlantshafsbandalagið yrði til þess að náðst gæti bærileg sátt um það starf hér á landi því að starfsemi Atlantshafsbandalagsins og tilvera þess er forsenda þess að vel takist til um uppbyggingu á öryggi í Evrópu. Það væri óðs manns æði að veikja það. Menn leggja ekki niður tryggingafélag þó menn sjái öryggi aukast um stundarsakir jafnvel. Það er mikil skammsýni og það væri vonandi að umræðan hér gæti orðið önnur og menn sjái mikilvægi Atlantshafsbandalagsins.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir orð hans hér um mikilvægi þessa samnings. Ég er honum alveg sammála um að meginástæðan fyrir því að mál af þessu tagi dragast úr hömlu er að við höfum takmarkaða möguleika á að sinna verkefni af þessu tagi. Ég treysti honum fyllilega til þess að ýta undir að þessi samningur verði fullgiltur. Að því er hann sagði um skilning þjóðarinnar á mikilvægi NATO þá hygg ég að þjóðin hafi fullan skilning á mikilvægi Atlantshafsbandalagsins. Það eru að vísu enn þá hér inni á þingi einstaka fulltrúar sem ekki skilja mikilvægi Atlantshafsbandalagsins. Það er svolítið annars eðlis.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá yfirlitsræðu sem hann flutti í morgun um utanríkismál. Það hefur komið fram í þessum umræðum að þýðing utanríkismála er mikil. Hún hefur ávallt verið það fyrir þessa þjóð og hún fer vaxandi því að smáþjóðir eru háðar erlendum samskiptum á öllum sviðum hvort heldur er á sviði viðskipta, öryggismála, menningarsamskipta eða á annan hátt. Ég hef eins og fleiri þingmenn haft tækifæri til að fylgjast með afmörkuðum þætti utanríkismála, starfi þingmannasamtaka NATO-ríkjanna, en það er farvegur þjóðþinga þessara ríkja til að fylgjast með störfum á vettvangi NATO. Það er vafalaust þess vegna sem mitt nafn dróst inn í þessar umræður í upphafi þeirra í morgun, en ég kem að því síðar. Það sem er efst á baugi hjá NATO um þessar mundir er stækkun bandalagsins eins og hér hefur fram komið. Það má spyrja sem svo: Hvers vegna er þetta verkefni jafnfyrirferðarmikið og raun ber vitni? Ýmsir hafa haldið því fram, jafnvel hér, að hlutverki bandalagsins væri lokið, óvinurinn horfinn og engin þörf á því að fara í slíka aðgerð. Ég held að þessi skoðun byggist á miklum misskilningi og skammsýni. Ég vil aðeins koma inn á þetta atriði nánar. Stækkunin er tilkomin vegna ásóknar fyrrverandi Varsjárbandalagsríkja eða ríkja Austur-Evrópu sem hafa barist fyrir lýðræði í áratugi. Þau vilja taka þátt í samfélagi Evrópuþjóða og vilja taka þátt í því samstarfi á sem flestum sviðum, bæði á sviði efnahags- og öryggismála. Aðild að NATO er þeim öryggismál og líka tákn um að þau séu að ganga inn í samfélag vestrænna þjóða. Stækkunin er flókið og viðamikið verkefni, en verkefni NATO eru á miklu fleiri sviðum. Þau felast í samstarfi í þágu friðar sem áður hefur verið komið inn á í þessari umræðu. Þau felast í viðamiklum viðræðum við Rússa um samskipti NATO við Rússland við breyttar aðstæður. Þau felast í viðræðum um stöðu Úkraínu sem er stórþjóð þar sem ástand mála er afar viðkvæmt. Þau felast í viðræðum við þjóðirnar við Miðjarðarhafið um öryggismál en þar er einnig afar viðkvæmt svæði. Einnig felast þessi verkefni í að endurskipuleggja bandalagið hið innra í kjölfar hinna miklu breytinga sem fram undan eru en það er risavaxið skipulagsverkefni. Í þessari umræðu hefur verið um rætt afstöðu Rússa til stækkunar bandalagsins. Það er fljótt frá sagt að Rússar halda því fram á vettvangi þingmannasamtaka NATO, því að þeir eiga þar áheyrnaraðild, málfrelsi og tillögurétt, að það eigi að stofna evrópskt öryggiskerfi í stað stækkunar. Því er til að svara að ástandi mála í Rússlandi og Sovétlýðveldunum fyrrverandi er háttað á þann veg að öryggismálasamtök með þá innan borðs yrðu veik innan frá vegna hins ótrygga ástands sem er í landinu. Styrkur NATO byggist á samheldni og skipulagi og ógnin stafar ekki eingöngu af ótryggu stjórnmálaástandi í Rússlandi og her sem er í upplausn. Hún stafar af þjóðernisminnihlutum, trúarbragðadeilum, borgarastyrjöldum, hryðjuverkastarfsemi og alþjóðlegri eiturlyfjasölu sem allt eru þekkt vandamál innan Evrópu. Þess verður rækilega vart á þessum vettvangi þegar rætt er við þingmenn frá öðrum ríkjum að öryggismál eru mikið alvörumál fyrir þjóðir sem hafa fórnað mönnum í tveim heimsstyrjöldum á þessari öld og upplifað blóðug átök í sínu næsta nágrenni og þolað innrásir og harðræði. Þess vegna er því horft til NATO sem sterkra samtaka og þess vegna er sótt á um að taka þátt í þessu samstarfi. Í þessum umræðum hefur verið rætt um kjarnorkuflota Rússa á norðurslóðum og umhverfishættuna sem stafar af þeim. Við höfum lagt á það mikla áherslu innan þessara samtaka að sú vinna og sú upplýsingaöflun sem þingmannasamtökin gangast fyrir, m.a. með starfshópi með öryggismál á norðurslóðum, beinist að því að afla upplýsinga um kjarnorkuflota Rússa, hættuna sem af honum stafar umhverfislega og leita leiða til úrbóta, en auðvitað er efnahagsástandið slíkt að aðstoð hins alþjóðlega samfélags verður að koma til ef miklar breytingar eiga að verða þar á. Hv. 15. þm. Reykv. sagði í morgun að ég hefði sagt hér í umræðum, sennilega um alþjóðaskýrslur, að Rússar ættu að hafa neitunarvald um stækkun NATO. Þetta er alrangt og frjálslega farið með orð mín svo ekki sé meira sagt. Ég hef alltaf verið talsmaður þess að stækkun NATO yrði þannig að hún skapaði ekki ný vandamál í samskiptum við Rússa. Rússar munu ekki samþykkja hana. Og ef ég væri á þeirri skoðun að Rússar ættu að hafa neitunarvald um stækkun NATO, þá mundi ég ekki styðja þá stækkun þar með. Ég hef aldrei haldið þessu fram. Hins vegar höfum við haldið fram málstað Eystrasaltsríkjanna. Við höfum haldið því fram að þau eigi að fá aðild að bandalaginu og við höfum haldið þeim málstað fram á alþjóðlegum vettvangi. Ég kannast ekki við neinn ágreining í íslensku sendinefndinni hjá þingmannasamtökum NATO um þau efni. Ég kannast reyndar ekki við neinn ágreining við Sjálfstfl. um þessi efni. Við höfum haldið því fram að Eystrasaltsríkin eigi að fá aðild og við höfum haldið því fram að ef þessi aðild verði ekki í fyrstu umferð, þá eigi dyrnar að standa opnar um þau efni. Það er ósköp einfalt mál að skýra frá þessu og ég kannast ekki við neinn klofning í stjórnarliðinu um þetta. Ég held nú satt að segja að staðhæfingar hv. 15. þm. Reykv. um þessi efni nú trekk í trekk séu í ætt við sárindi maka eða sambýlismanns sem hefur verið sagt upp og látinn róa úr sambúð sem honum þótti góð. Hann reynir að koma illu af stað vegna sárinda og afbrýðissemi og í von um að endurvekja fornar ástir við Sjálfstfl. Það hygg ég að sé undirrótin að þessum tilraunum hans til þess að draga mig fram sem einhvern sérstakan talsmann Rússa í þessari umræðu og reyna að koma af stað einhverjum klofningi við Sjálfstfl. í utanríkismálum hvað þetta varðar. Ég vildi leiðrétta þetta því að það er hálfleiðinlegt að slíkar fullyrðingar séu endurteknar hér umræðu eftir umræðu ef utanríkismál ber á góma. Að lokum vil ég endurtaka að það er nauðsynlegt fyrir þingmenn að fylgjast sem best með utanríkismálum hver á sínu sviði þar sem menn fá tækifæri til þess og þingmenn hafa fengið það sem betur fer og margir hafa lagt á sig mikla vinnu til að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi og það ber að þakka. Það starf er mikilvægt. Það verður til þess að rödd Íslands heyrist á þeim vettvangi og það er alveg nauðsynlegt að hún heyrist sem allra víðast. Okkur eru takmörk sett í þessu efni en við eigum að leggja á okkur nokkra vinnu til þess að halda uppi þessum samskiptum.

Herra forseti. Ég taldi það næsta víst að hv. 15. þm. Reykv. færi í andsvar. Hann hefur einhvern tíma farið í pontu af minna tilefni. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hér liggur fyrir. Eins og oftast er stiklað á stóru, farið yfir sviðið og margt eru það gamlir kunningjar sem koma fram. Ég vil þó byrja á því, vegna þeirrar umræðu sem orðið hefur um Efnahagsbandalag Evrópu, EES og þá hluti, að segja að ég er sannfærður um að eitt það mikilvægasta sem Íslendingar þurfa að gera á næstu árum til þess að viðhalda efnahagslegu sjálfstæði sé að breyta sinni viðskiptastefnu og stefna að því að viðskipti við Efnahagsbandalagið og ríki því tengd verði ekki meir en 50% af heildarviðskiptum Íslendinga. Við erum allt of háðir þessari blokk og það sem verra er, óhagstæðustu viðskipti okkar á mjög mörgum sviðum koma frá þessu svæði. Flestir vita að dýrasta svæði heims í innkaupum á vörum er Evrópa, Ameríka kemur þar á eftir en Asía er ódýrust. Þetta þekkja flestir og þarf ekki að hafa mörg orð um. Hitt er svo staðreynd að það þarf mikið skipulag í samgöngum til þess að geta hagnýtt sér það að eiga viðskipti við þau svæði heimsins þar sem varan er ódýrust. Ég hef ástæðu til að halda því fram líka að ég hef litla trú á Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Forveri hennar afrekaði það eitt að koma af stað styrjöldinni í Júgóslavíu með því að leggja til að Júgóslavíu yrði skipt og hugsaði ekkert um afleiðingarnar. Það er mikil háðsferð fyrir Evrópu að hafa í þriðja skipti á þessari öld orðið að biðja um bandarískan her til að hægt væri að koma á friði í Evrópu. Það er ekki sterk heimsálfa sem þarf í þriðja skipti á sömu öldinni að biðja um bandarískan her til að stilla til friðar í eigin herbúðum. Það er varla hægt að hugsa sér ömurlegra hlutverk heillrar heimsálfu en að lenda í slíku. Sumir virðast ekki hafa skilning á því að Bandaríkjamenn hafa ekki áhuga á að senda her til þess að egna Rússa út af deilum á milli ríkja sem þeir drottnuðu yfir og þess lands sem nú er stjórnað á lýðræðislegan hátt, þó lýðræðið sé veikt, þeir virðast ekki skilja það, en það er ekki áhugi í Bandaríkjunum fyrir því að senda bandaríska þegna til þess að falla á erlendri grundu, í Evrópu. Á því er ekki áhugi. Mönnum finnast kirkjugarðarnir í Evrópu vera nægilega stórir þar sem kross er við kross, með bandarískum hermönnum sem féllu um tvítugt í seinni heimsstyrjöldinni og þeirri fyrri. Ég vil undirstrika að ég er sammála því sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði um þróunina í Rússlandi. Það er grundvallaratriði að efnahagsmál Rússlands þróist til betri vegar ef lýðræðið á að halda þar velli og það er stærsta öryggismál Evrópu að lýðræðið í Rússlandi haldi velli. Því miður hefur ekki verið skilningur hjá mörgum ríkjum Evrópu í þessum efnum. Það er ekki aðeins að þau hafi ekki stutt Rússa heldur beinlínis unnið gegn þeim, unnið gegn því að þeir næðu vopnum sínum í efnahagslegri framþróun. Í þessu sambandi vil ég minna á að þeir voru þvingaðir til að skrifa undir samninga um takmarkaðan útflutning á áli. Þeir áttu möguleika á að selja ál og rétta við sína stöðu að einhverju leyti en þeir voru þvingaðir til að skrifa undir það að þeir takmörkuðu þennan útflutning. Ég ætla að bæta fleiru við. Það getur enginn sagt um þjóð sem hefur kjarnorkuvopn undir höndum að hennar herstyrkur sé lítill. Þá skilja menn ekki hvað kjarnorkuvopn eru ef þeir halda slíku fram. En ef þjóð sem hefur kjarnorkuvopn er þvinguð niður á það stig að hungursneyð ríki, þá hlýtur hún annað hvort að beita sínum kjarnorkuvopnum eða selja þau fyrir brauð. Það væru hálfvitar sem stjórnuðu þessum löndum ef þeir gerðu ekki annað hvort og við skulum ekki gera ráð fyrir þeim möguleika. Ég styð lýðræðisþróunina í Rússlandi heils hugar og mér finnst að sé horft yfir Evrópu, þá hafi einn þjóðhöfðingi í Evrópu haft skilning á því að það bæri að styðja þessa lýðræðisþróun og það er Kohl, kanslari Þýskalands. Það var athyglisvert að þegar Berlín tilheyrði hinu nýja, þýska ríki, þá lét hann senda burtu matvælabirgðir Berlínar með herbílunum sem þar voru, yfir til Austur-Þýskalands og inn á það svæði sem fyrrum hafði tilheyrt Sovétríkjunum, til þess að færa þeim mat. Þjóðverjar sendu líka tæknimenn til Rússlands til þess að vinna að því að þar yrðu framfarir, m.a. í bílnaiðnaði. Nú er tekist á um það hvað eigi að gera á þessu svæði. Sem betur fer hefur sú niðurstaða orðið að Rússum hefur verið lánað fé svo að þeir geti greitt sínum embættismönnum laun. Ef það hefði ekki verið gert þarf ekki annað en hugleiða hvernig íslenskir embættismenn hefðu brugðist við hefði verið hætt að borga þeim kaup. Við erum nú í þeirri stöðu að þeir fara þá gjarnan í verkfall þó þeir fái nú kaup af því að þeir vilja fá meira kaup. Hvernig haldið þið að ástandið væri hér ef við hættum nú alveg að borga þeim kaup?  Við Íslendingar höfum haldið uppi vissum ófriði á hendur einni þjóð að undanförnu vegna þess að okkur finnst að einn af þegnum hennar hafi brotið af sér gagnvart Íslendingum. Hann fór með tvær ungar stúlkur sem voru dætur hans frá Íslandi til Tyrklands. Við höfum sótt það mál að þessar stúlkur komi aftur hingað heim. Þetta hefur verið kynnt í sjónvarpi, blöðum og alls staðar. Ég hef verið hlynntur því að þetta væri gert. En allir hljóta að hafa fundið það hvílíka andúð þetta hefur skapað á Tyrkjum. Þið hljótið að hafa fundið það ef þið skynjið andrúmsloft í íslenskri þjóðarsál. Hvaða andrúmsloft skyldi þá ríkja innan ríkja araba í dag ef skoðuð er sú staða að Ísraelsmenn sitja yfir hlut vissra hópa úr þeirra sveitum, þ.e. Palestínuaraba og grjótkastið eitt er vopn æskumanna gegn vel vopnuðum her Ísraels. Það þýðir ekkert að segja: Menn eiga ekki að vera skæruliðar, menn eiga ekki að grípa til örþrifaráða. Það þýðir ekkert að halda slíku fram. Jafnvel á Vesturlöndum gerist það að menn brjálast, taka hríðskotabyssur og skjóta á mannfjöldann í kringum sig þegar eitthvað brestur innra með þeim. Og það hefur brostið innra með öreigum á þessu svæði mikið af því sem kalla má heilbrigða skynsemi þannig að í þeirra röðum eru menn sem svífast einskis. Ég ætla ekki að verja þá staðreynd að þeir drepa saklaust fólk. Ég vil aftur á móti halda því fram að það nálgist sturlun, ástæðan fyrir því að þetta er gert. Við þurfum ekki annað en fara til Írlands til að sjá hverjar afleiðingarnar eru þegar setið er yfir þjóð jafnlengi og Bretar hafa gert þar. Við sjáum að þar eru notaðar mjög svipaðar aðferðir og arabar gera í Ísrael. Ég vil halda því fram að ástandið í Ísrael sé hættulegra en nokkurt annað í þessum heimi gagnvart heimsfriðinum, nokkurt annað í þessum heimi. Og að því leyti er ábyrgð Íslendinga stór að í góðri trú og af góðum vilja á sínum tíma unnum við að því mjög dyggilega að þetta ríki varð til. Ekkert smáríki í heiminum átti stærri þátt í því að Ísraelsríki varð til en Ísland. Þess vegna hlýtur okkar ábyrgð einnig að vera stór. Það er nefnilega staðreynd að þjóð sem hefur ekki fengið fyrirmæli frá sínum guði í meira en þúsund ár er með ansi gömul fyrirmæli um það hvernig hún eigi að hegða sér og það er ákaflega erfitt að halda uppi við hana vitsmunalegum viðræðum um að komnar séu leikreglur sem stangist á við hin gömlu fyrirmæli. Þess vegna standa málin þannig að það sem Ísraelsmönnum er heilagt og þeir vilja verja, eins og m.a. að Jerúsalem verði höfuðborg þeirra, er og verður óásættanlegt gagnvart þeim leikreglum sem þjóðir heimsins hafa komið sér saman um í dag sem eru á þann veg að herteknu landi beri að skila. Við höfðum skilning á því að Rússar ættu ekki að sitja yfir Tékkóslóvakíu. Við höfðum skilning á því að þeir ættu ekki að sitja yfir Litáen og við höfðum skilning á því að þeir ættu ekki að sitja yfir Póllandi. Herteknum löndum ætti að skila. Höfum við skilning á því að Ísrael eigi ekki að sitja yfir Palestínuaröbum? Trúum við því að réttur þeirra til landsins vegna þess að þeir áttu þarna heima fyrir um þúsund árum sé svo sterkur að allt annað verði að víkja? Ef við trúum því þá hljótum við að gera tilkall, ekki til Smugunnar heldur til Noregs. Þaðan erum við komnir. Það er ríkið sem við flýðum vegna skattheimtu, ósanngjarnrar skattheimtu. Þangað hljótum við að stefna aftur og heimta löndin á ný sem við urðum að yfirgefa. Hvað annað? Hvað er verið að deila um þorsk á hafsvæði þar sem þoka og myrkur er allt árið eða hér um bil? Ég sé að mönnum finnst þetta broslegt. Þeir átta sig ekki á alvöru málsins. Ef það er réttur þjóðar að geta tekið landið aftur eftir þúsund ár á þeirri forsendu að hún átti þarna einu sinni heima, þá hlýtur okkar réttur að vera sá sami. Og jafnvel sá ágæti hv. þm. Steingrímur Sigfússon, sem stendur fast á rétti okkar Íslendinga og boðaði það í viðskiptum við Norðmenn að þar gilti ekkert nema hnefinn, hann hefur ekki minnst á þetta einu einasta orði.

Verðum við þá ekki að taka Grænlendinga?

Það er nú svo að ég veit ekki til þess að við höfum verið hraktir frá Grænlandi, en þar brestur mig trúlega sögulega þekkingu. Sannleikurinn er nefnilega sá að ef við tökum hliðstæðuna upp og færum hana yfir á okkar heimshluta, okkar sögu, þá kemur málið fáránlega út. Það er niðurstaðan. Við skynjum það að við eigum engan rétt til Noregs.

Það er umdeilanlegt.

Umdeilanlegt, heyrist hjá hv. 15. þm. Reykv., Össuri Skarphéðinssyni. Það mál vel vera að hann skýri það betur í ræðustól hér á eftir hvernig það er umdeilanlegt.

Ég vísa til Jóns Skúlasonar.

Ég vil aftur á móti undirstrika það að þetta mál er ekkert auðvelt að leysa. En við getum ekki setið hjá og horft á það aðgerðarlausir að þessi þróun haldi áfram eins og verið hefur. Á þennan hnút verður að höggva. Vissulega bind ég vonir við það, af því að forseti Bandaríkjanna er á seinna kjörtímabilinu, að hann geti skipt sér af þessu máli af meiri alvöru. En ég vil fullyrða það hér, fyrst tvær heimsstyrjaldir hafa orðið á þessari öld, þá er ekkert sem segir að sú þriðja geti ekki brostið á.

Herra forseti. Ég vil, eins og fleiri hv. þingmenn, þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla ræðu þar sem helstu hagsmunamál okkar í utanríkismálum og viðskiptum voru tíunduð. Ég þakka einnig hæstv. utanrrh. fyrir þá afstöðu sem hann tók fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, að standa með mörgum vestrænum ríkjum undir forustu Dana að fordæmingu á mannréttindabrotum í Kína. Það vakti með mér óhug hve mörg vestræn ríki tóku ekki afstöðu með þessari ályktun í mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna. Sá óhugur byggist ekki hvað síst á þeirri kúgunartaktík sem Kínverjar notuðu til að beygja lýðræðisþjóðir í krafti stærðar sinnar. Hvert mun vaxandi yfirgangur Kínverja leiða okkur? Fjöldamorð Kínverja á eigin landsmönnum og Tíbetum ættu að vera vestrænum þjóðum nægt tilefni fyrir utan öll önnur atvik til að taka undir slíka ályktun. Nei, það var öðru nær og verð ég að lýsa undrun minni yfir viðbrögðum sem koma fram í helstu fjölmiðlum okkar Íslendinga á þessu máli þar sem því er slegið upp sem sigri Kínverja. Sigur yfir hverjum? Ég kalla þetta kúgun og mjög alvarlegt að slíkt geti gerst í dag og ekki séð að mínu viti fyrir endann á því hvort þetta sé fyrsta alvarlega skrefið í kúgun Kínverja á hinum vestræna heimi. Er það sigur? Ég segi nei. Það er í mínum huga ofbeldi. Herra forseti. Ég vil taka undir áhyggjur hæstv. ráðherra vegna tilhneigingar Evrópusambandsins til að innlima VES í Evrópusambandið eins og kemur fram í skýrslu hæstv. ráðherra. Það er að mínu áliti veikt fyrir Evrópu, þ.e. Evrópu framtíðarinnar. Innan Vestur-Evrópusambandsins starfa hlið við hlið þjóðir með málfrelsi og jafnvel sumar með takmarkaðan atkvæðisrétt eins og við Íslendingar. Raddir þessara þjóða munu þagna ef innlimun verður í Evrópusambandið en þær hafa saman getað skapað grundvöll að friðarferli til samstarfs, eins og t.d. í Bosníu og víðar, sem ekki er víst að náðst hefði með öðrum hætti. Ég spurði hæstv. utanrrh. á síðasta þingi hvort hann hygðist vinna að því að Ísland gerðist fullgildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu. Ég teldi að það mundi styrkja stöðu Íslands í Evrópu og stöðu Vestur-Evrópusambandsins. Hæstv. ráðherra sagði þá í svari sínu að hann væri ekki að vinna að slíku eða hygðist sækja um aðild, enda eru lög Vestur-Evrópusambandsins þannig að okkur er það ekki heimilt. Ég hefði þó talið æskilegt að við reyndum að fá þeim reglum breytt og veit ég að innan Vestur-Evrópusambandsins er stuðningur fyrir því að Íslendingar gerist fullgildir aðilar að þeim samtökum. Ég vil því spyrja hæstv. utanrrh. enn og aftur hvort einhver slík vinna sé í gangi í dag til að undirbúa fulla aðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu. Herra forseti. Á þingi Sameinuðu þjóðanna í desember sl. í fyrstu nefnd þingsins var borin upp tillaga um álit Alþjóðadómstólsins varðandi lögmæti kjarnorkuvopna. Að áliti NATO-ríkja var litið á þessa tillögu sem árás þjóða eins og Kínverja og fleiri á varnarkerfi NATO. Öll NATO-ríkin greiddu atkvæði gegn tillögunni nema Ísland, Danmörk og Noregur. Ísland stóð þar að því að kljúfa samstöðu NATO-ríkjanna gegn ýmsum einræðisríkjum. Ég spyr hæstv. utanrrh. að því hvað hafi búið þarna að baki. Fleiri dæmi eru um að við snúum okkur í hlutleysisátt og stöndum ekki með Bandaríkjamönnum eins og við gerðum áður. Ég vil einnig spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort við séum að breyta afstöðu okkar í málefnum sem snúa að NATO og samstöðu okkar með Bandaríkjamönnum.

Gerðu svo vel að endurtaka, ég missti af spurningunni.

Ég var með tvær spurningar til hæstv. utanrrh. Önnur er hvort einhver vinna sé í gangi til að Íslendingar sæki um fulla aðild að Vestur-Evrópusambandinu. Ég spurði hæstv. ráðherra að því í fyrra hvort slík vinna yrði sett af stað. Svarið við þeirri spurningu var þá neikvætt og ég spyr, vegna þess að ég deili áhyggjum með hæstv. ráðherra út af þeirri tilhneigingu Evrópusambandsins að innlima Vestur-Evrópusambandið í Evrópusambandið og hvort við gætum hugsanlega styrkt Vestur-Evrópusambandið og okkur með því að sækja þetta mál fastar. Ég spurði hæstv. ráðherra einnig að því, og verð þá að endurtaka þann hluta ræðu minnar, að á þingi Sameinuðu þjóðanna í desember sl. í fyrstu nefnd þingsins var borin upp tillaga um álit Alþjóðadómstólsins varðandi lögmæti kjarnorkuvopna. Að áliti NATO-ríkjanna var litið á þessa tillögu sem árás þjóða eins og Kínverja og fleiri á varnarkerfi NATO-ríkjanna. Öll NATO-ríkin greiddu atkvæði gegn þessari tillögu nema Ísland, Danmörk og Noregur. Ísland stóð sem sagt að því að kljúfa samstöðu NATO-ríkjanna gegn ýmsum einræðisríkjum sem þá höfðu uppi andmæli gegn samtökum NATO-ríkja. Ég spyr því hæstv. utanrrh.: Hvað bjó þarna að baki? Hvað bjó að baki því að við greiddum ekki atkvæði með öðrum NATO-ríkjum í þessu máli? Ég hef einnig heyrt af ýmsum smærri málum sem hafa sýnst hníga í þá átt að við séum að hverfa frá afdráttarlausri og skýrri afstöðu með NATO-ríkjum og Bandaríkjunum og ég spyr hvort það sé einhver stefna í þá áttina af hálfu utanrrn. að sýna ekki þá samstöðu með NATO og Bandaríkjunum sem við höfum sýnt hingað til.

Herra forseti. Fyrst að því er varðar fulla aðild að Vestur-Evrópusambandinu. Það liggur ljóst fyrir að við getum því aðeins orðið aðilar að Vestur-Evrópusambandinu samkvæmt reglum þess að við gerumst fullgildir aðilar að Evrópusambandinu. Það er engin önnur leið til og þar af leiðandi er það ekki á dagskrá. Þessu svaraði ég hv. þm. á sl. ári. Það er engin stefnubreyting af hálfu Íslands að því er varðar samstarfið innan NATO. Við erum jafnframt í samstarfi innan Norðurlandanna og við utanríkisráðherrar Norðurlandanna ræddum þetta mál ítarlega og sátum hjá á ákveðnum forsendum, sem ég veit að hv. þm. er kunnugt um, með ákveðinni greinargerð. Ég tel að við höfum á engan hátt rofið samstöðu NATO-ríkjanna með þessum hætti, en við vildum með þessu leggja áherslu á sérstöðu Norðurlandanna og þá staðreynd að Norðurlöndin eru andvíg kjarnorkuvopnum og berjast fyrir útrýmingu þeirra án þess að Norðurlöndin vilji á nokkurn hátt hverfa frá skuldbindingum sínum gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Það hefur engin stefnubreyting orðið í þessum efnum en við metum mál að sjálfsögðu með sjálfstæðum hætti og fylgjum ekki Bandaríkjunum í einu og öllu í öllum málum. Það getum við ekki sem sjálfstæð þjóð. T.d. erum við ekki sammála Bandaríkjunum í einu og öllu að því er varðar málefni Kúbu þó að við séum sammála Bandaríkjamönnum í mjög mörgum efnum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. þessi svör. Ég geri mér alveg grein fyrir því að reglur Evrópusambandsins bjóða ekki upp á það eins og þær eru í dag að við getum sótt um fulla aðild. En eins og ég sagði áðan, og því miður missti hæstv. ráðherra af því sem ég sagði þá, eru mörg ríki innan Vestur-Evrópusambandsins sem hafa lýst því yfir að þau styðji það að Íslendingar og aðrar þjóðir sem eru með aukaaðild gerðust fullgildir aðilar. Það þarf að sjálfsögðu að vinna að því og það þarf að koma trúlega viljayfirlýsing um það frá íslenskum stjórnvöldum að eftir því sé sóst. Ég hef upplýsingar um það að Norðmenn hafi sóst eftir því sérstaklega að geta gerst aðilar fyrir utan það að Tyrkir hafa marglýst því yfir. En ég kannast ekki við að nein sérstök ósk í því sambandi hafi komið frá íslenskum stjórnvöldum þannig að ég hefði gjarnan viljað að það væri einhver vinna sett af stað hvað þetta varðar. Varðandi þá afstöðu sem við tókum þegar snúist var gegn NATO í fyrstu nefndinni, þá er ég að sjálfsögðu sammála því áliti hæstv. utanrrh. að almennt séu menn á móti kjarnorkuvopnum. En kjarnorkuvopn eru grundvallarvarnarvopn NATO-ríkjanna sem þeirra styrkur og fælingarmáttur byggist fyrst og fremst á og ef við stöndum ekki saman að því að halda utan um þann fælingarmátt sem felst í styrk NATO er NATO einskis virði. Þess vegna hefði ég talið og fannst á þeim tíma að við hefðum átt að standa með NATO-ríkjunum að þessu leyti, enda eru þar saman komin ríki sem voru að sameinast fyrst og fremst um NATO-styrkinn. Ég geri mér líka grein fyrir því, hæstv. utanrrh., að að sjálfsögðu stöndum við ekki í einu og öllu með Bandaríkjamönnum en ég átti þess kost að sitja þing Sameinuðu þjóðanna á sl. hausti og fannst mjög athyglisvert hvað Bandaríkjamenn stóðu einir í sinni varnarbaráttu að mér fannst gagnvart þjóðum sem hafa ekki virt lýðræðisréttindi að neinu leyti neins staðar í heiminum.

Herra forseti. Að því er varðar Vestur-Evrópusambandið þá er að sjálfsögðu ekkert til sem heitir að sækja um aðild að því. Það gerist þannig að Vestur-Evrópusambandið býður ríkjum að gerast aðilar. Þannig er gengið frá því. Okkur var á sínum tíma boðin aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu sem við ákváðum að þiggja og tókum þá ákvörðun að gerast aukaaðilar. Það kemur mér á óvart að það skuli vera skoðun margra ríkja innan Vestur-Evrópusambandsins að Tyrkland, Noregur og Ísland eigi að gerast fullgildir aðilar. Það þýðir jafnframt að við verðum að gerast aðilar að sameiginlegri utanríkisstefnu Evrópusambandsins og sitja fundi þeirra á sviði utanríkismála, a.m.k. að því er varðar varnarmál og þann þátt evrópskra utanríkismála sem þar er rætt um. Það er hlutur sem ég hef ekki heyrt fyrr, að einhverjar ríkisstjórnir hafi sett fram þá skoðun. Það kemur mér á óvart, en má vera að einstakir þingmenn hafi lýst því yfir í umræðum um þessi mál, en mér vitanlega hefur ekkert ríki sem er fullgildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu boðið þessum ríkjum fulla aðild að því.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi svör. Ég sagði að Tyrkland og Noregur hefðu lýst því yfir að þau vildu sækja um fulla aðild að Vestur-Evrópusambandinu. Ég hef heyrt það í ræðum og Norðmenn hafa sérstaklega tekið þetta fram á þingum Vestur-Evrópusambandsins, Tyrkir reyndar einnig. En ég hef ekki heyrt það af hálfu Íslendinga að þeir sæktust eftir þessu. Mér finnst að það mætti koma fram mjög afdráttarlaust að við æsktum þess að komast þarna inn. Ég er alveg sammála því að þetta er ekki neitt mjög einfalt mál. En þessi beina yfirlýsing um áhuga okkar hefði að mínu viti mátt koma skýrar fram. Það er reyndar hárrétt og hæstv. utanrrh. þekkir þessi mál að sjálfsögðu mjög ítarlega og eflaust betur en ég, en ég hef ekki litið svo á að reglur Vestur-Evrópusambandsins yrðu þannig að við þyrftum að gerast aðilar að Evrópusambandinu, heldur mundum við fá fulla aðild sem NATO-ríki innan Vestur-Evrópusambandsins og sem slíkir verða utan Evrópusambandsins um leið. Ég vona svo sannarlega að barátta Vestur-Evrópusambandsins fyrir sjálfstæði sínu haldi áfram og ég fagna því að hæstv. utanrrh. hefur þá afdráttarlausu skoðun að Vestur-Evrópusambandið eigi að vera utan Evrópusambandsins.

Herra forseti. Ég hef út af fyrir sig haft aðstöðu til þess að fylgjast með þessari umræðu að talsverðu en þó ekki öllu leyti í dag og margt umhugsunarvert hefur komið fram sem mig langaði kannski til þess að hnykkja á. Fyrst vil ég segja að mér finnst það umhugsunarefni hvort þessi umræða eins og hún er þjónar tilgangi sínum. Ég veit ekki alveg hvaða gagni hún skilar, ég er ekki alveg viss um það. En ég tek eftir því að utanrrn. er fjölmennt hér í hliðarsölum sem betur fer, tekur niður hinar þörfu ábendingar þingmannanna og gerir þeim einhver skil. Þó veit ég satt að segja ekki hvort þessi tegund af umræðu er skynsamleg. Ég vil því nefna til íhugunar hvort það mætti hugsa sér að hafa hana öðruvísi. Hættan er auðvitað sú að ef menn breyttu umræðunni, þá dyttu menn inn í það sem kallað er talsmannakerfi. Það hefur sína kosti og það hefur líka sína galla því að það þýðir að það takmarkar aðgang þingmanna að umræðunni talsvert. Umræðan yrði þá bundin við tiltekna talsmenn sem væru valdir af flokkunum og þeir sem eru ekki efstir á vinsældalista viðkomandi þingflokka yrðu kannski afar sjaldan í ræðustól með því móti sem er skaði því að þeir sem eru heldur neðan til á vinsældalistum þingflokkanna hafa átt margt gott til málanna að leggja. Málið er flókið en ég held þó að það sé umhugsunarvert hvort við ættum að reyna að hafa þessa umræðu einhvern veginn öðruvísi án þess að ég sé með upp gerðan hug um hvernig það ætti nákvæmlega að vera. Ég vil einnig segja í framhaldi af þessari umræðu að ég tel að mjög margt merkilegt hafi komið fram í henni og ég verð að segja eins og er að eitt það merkilegasta finnst mér hafa verið það þegar hæstv. utanrrh. sagði frá þeirri ákvörðun sinni að skipa nefnd til að gera úttekt á því hvernig íslenska utanríkisþjónustan gæti best sinnt hlutverki sínu miðað við breyttar aðstæður. Það kom fram í máli hv. 4. þm. Reykv., formanns utanrmn., að ætlunin væri að í þessari endurskoðunarnefnd væru fjórir fulltrúar frá utanrmn. og gert væri ráð fyrir því að stjórnarandstaðan ætti aðild að þeirri nefnd. Ég tel það fagnaðarnefni. Staðreyndin er nú sú að það hefur ekki gengið allt of vel að ná samstöðu um utanríkisstefnuna eins og menn þekkja né heldur utanríkisþjónustuna. Við stöndum á tímamótum í þeim efnum eins og heimurinn allur. Það hafa verið að gerast mjög miklar breytingar sem hafa gerbreytt því landslagi sem við kynntumst flest sem erum í þessum sal fyrir fáeinum áratugum. Breytingarnar eru gríðarlega miklar og við höfum ekki lagað okkur að þessum breytingum. Við höfum heldur ekki búið til sveigjanleika í okkar kerfi sem gerir það kleift að laga sig að breytingunum svo að segja jafnóðum og þær verða. Okkur hættir til þess að vera föst í sama farinu lengi og hættir til þess að búa til þannig kerfi að það tekur okkur langan tíma að hefja okkur til flugs eða til að breyta þótt augljóst sé að samtíminn og aðstæðurnar kalli á breytingar sem væru hagstæðar fyrir Ísland. Nú er mér ljóst að þessi hugmynd um skipan nefndar fjallar ekki um utanríkisstefnuna. Hún er að forminu til í fyrsta lagi mótuð á Alþingi og framkvæmd hennar er síðan í höndum ríkisstjórnar og utanrrh. en utanríkisþjónustan er gríðarlega mikill partur af utanríkisstefnunni í raun og framkvæmd utanríkismála. Þess vegna finnst mér þessi ákvörðun hæstv. utanrrh. sérstaklega ánægjuleg og má segja að hún sé í beinu framhaldi af umræðum sem hafa verið um þessi mál í þinginu mörg undanfarin ár í tengslum við skýrslu utanrrh. Ég man eftir slíkum umræðum bæði af hálfu, af því að ég sé þá hér í salnum, hv. þm. Geirs H. Haardes, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og fleiri um nauðsyn þess að reynt sé að taka á þessum hlutum með nýjum hætti. Það sem mér finnst kannski sérstök ástæða til að vekja athygli á er að þegar utanrrh. tilkynnti um þessa ákvörðun sína fyrir utanrmn. þá gerði hann það með pólitískum rökum, ekki eingöngu tæknilegu rökum heldur pólitískum rökum, þ.e. að ný heimsmynd hefði mikil áhrif á stöðu Íslands sem annarra ríkja í samfélagi þjóðanna. Heimurinn er orðinn eitt markaðssvæði. Landamæri eru óljósari og óljósari og það er greinilegt að á næstu árum og áratugum munu alþjóðlegir samningar í skilningnum glóbal-samningar, heildarhnattrænir samningar, í vaxandi mæli taka við sem stýritæki í heiminum. Þá er ég ekki að tala um samninga í umhverfismálum sem skipta gríðarlega miklu máli --- auðvitað verða þeir ekki að neinu gagni nema þeir séu hnattrænir, alþjóðlegir --- heldur er ég líka að tala um samninga í öryggis- og friðarmálum, samninga sem leysa af þá skipan sem hefur verið í þeim efnum undanfarna áratugi. Ég er líka að tala um samninga sem snerta efnahagsmál t.d. GATT-samninginn og samninginn um Alþjóðaviðskiptastofnunina, svo dæmi séu nefnd. Allir þessir hlutir eru síðan með þeim hætti að það er náttúrlega greinilegt að sú heimsmynd sem við höfum haft fyrir augunum síðustu áratugi hefur að nokkru leyti orðið til að kljúfa íslenskt samfélag pólitískt með öðrum hætti en ella hefði verið. Það er alveg greinilegt að ágreiningur um utanríkismál hefur verið úrslitaágreiningur í íslenskum stjórnmálum um áratuga skeið og getur svo sem vel verið að hann verði það eitthvað lengur. En það er líka greinilegt að þessi heimur er að breytast og þessar ágreininingsforsendur eru að breytast. Út af fyrir sig tel ég að mig reki rétt minni til þess að ég hafi haft orð á því áður í umræðum um skýrslu utanrrh. ekki aðeins í tíð núv. hæstv. utanrrh. heldur líka forvera hans. Mér finnst satt að segja að þessi niðurstaða, að kalla til víðtækrar samstöðu varðandi forgangsröðun verkefna á vegum utanríkisþjónustunnar, staðsetningu nýrra sendiráða á næstu árum og fleira, sé svar við þessum áskorunum. Að nokkru leyti líka sýnir það vilja til þess að þessi gjá sem hefur verið til í íslenska samfélaginu verði brúuð og reynt verði að ná samstöðu um utanríkisstefnu á komandi árum og áratugum sem er meiri ánægja með í landinu og breiðari samstaða um en hefur verið. Staðreyndin er sú að hvergi nokkurs staðar hefur verið eins mikill ágreiningur um utanríkismál og framkvæmd utanríkisstefnunnar og á Íslandi af t.d. NATO-ríkjunum. Hvergi nokkurs staðar hefur verið jafnopinn og beinn ágreiningur t.d. um aðildina að NATO. Hvergi hefur verið eins mikill ágreiningur t.d. um erlenda herstöð og hér hefur verið. Þetta helgast m.a. af því að við erum fámenn þjóð og nýlega sjálfstæð þannig að það var erfitt fyrir þjóðina að sætta sig við það að taka við erlendum her og að þjóðin yrði aðili að hernaðarbandalagi. Þetta er að breytast.  Auðvitað er það svo, herra forseti, að enn þá verður maður var við í þessum umræðum áherslur og uppsetningu mála sem maður hefði ímyndað sér að tilheyrðu liðnum tíma og það er í sjálfu sér ekkert við það að athuga að menn dragi það fram. En verkefni okkar hér er auðvitað nútíminn og framtíðin og ég tel að það reyna að kalla til víðtækrar samstöðu með þeim hætti sem hér er reynt sé jákvætt og ég er hingað kominn til að þakka fyrir það.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svavari Gestssyni og öðrum þingmönnum fyrir góðar undirtektir við þessa tillögu. Ég tel afar mikilvægt að hún skuli fá jafngóðar undirtektir og um það geti ríkt samstaða. Það eru margar spurningar sem við þurfum að svara á næstu árum um forgangsmál í okkar utanríkisþjónustu. Ég get nefnt sem dæmi: Eigum við að hafa fastanefnd hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu í Vín? Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að hafa fastanefnd þar þó hún sé e.t.v. ekki mjög stór. Það kostar hins vegar fjármagn. Ég tek eftir því að menn leggja mismunandi áherslu á það á Alþingi að við ræktum það mál. Það er dæmi um að það skiptir máli að því sé ekki eingöngu sinnt sem sumir hafa áhuga á heldur aðrir líka. Sama má segja um sendiráð í öðrum löndum. Sama má segja t.d. með Alþjóðabankann þar sem við höfum nýlega tekið við forsvari. Við höfum t.d. ákveðið að sinna því að taka við forustu Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna í þróunarnefndinni þar sem við eigum sæti ásamt 24 öðrum ríkjum í heiminum, sem eru þó fulltrúar 200 ríkja. Þetta kostar ákveðna vinnu. Þetta verðum við að gera ef við viljum gera okkur gildandi innan þessara málaflokka. Það eru ýmsar slíkar spurningar sem við þurfum að svara. Það sama á við um samstarfið við Evrópusambandið, samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins þegar Atlantshafsbandalagið stækkar og það er mjög mikilvægt að áfram ríki breið samstaða um grundvallaratriði utanríkisstefnunnar. Ég er ekki að gera mér neinar vonir um að samstaða sé um alla þætti en það er afar mikilvægt að samstaða ríki áfram um ákveðin grundvallarsjónarmið og það ættum við að geta klofið, ekki síst með tilliti til þess að lýðræði hefur hér sterkar rætur.

Herra forseti. Aðeins um þetta atriði. Ég hygg að fram hafi komið hjá formanni Alþb. fyrr í þessum umræðum að sterk samstaða er með okkur varðandi þær áherslur um ÖSE sem hæstv. ráðherra nefndi áðan. Ég held að það sé kannski líka nauðsynlegt að nefna það sem hefur út af fyrir sig ekki komið fram í þessum umræðum en hefur komið fram á öðrum vettvangi, að t.d. er mjög breið samstaða um það, hygg ég, að Íslendingar sækist eftir því þegar aðstæður skapast til þess, að Ísland gæti átt aðild að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Ég hygg með öðrum orðum að gríðarlega breið samstaða sé um það á Alþingi að þjóðin verði að gera sig gildandi á alþjóðavettvangi með myndarlegum hætti. Eftir að hluti Norðurlandanna gekk inn í Evrópusambandið er minna um samstillingu norrænu þjóðanna á heimsvettvangi en áður var t.d. hjá Sameinuðu þjóðunum. Það reynir því meira á okkar fólk og okkar utanríkisþjónustu þannig að ég hygg að verulegur vilji sé til þess að leggja eitthvað til í þeim efnum. Ég hef satt að segja ekki orðið var við það t.d. við afgreiðslu fjárlaga, sérstaklega í seinni tíð, að menn væru að agnúast út í utanrrn., sem var þó landlægt hér áður fyrir allmörgum árum eða áratugum. Ég held því að um þessi mál sé býsna víðtæk samstaða, eins og hefur reyndar komið fram í þessum umræðum, og ég mundi treysta mér til þess í framhaldi af þeim að skrifa upp beinagrind að verkefnalista yfir þau verkefni sem mér sýnist að menn séu í raun og veru ótrúlega sammála um í þessari stofnun.

Herra forseti. Auðvitað er það rétt hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að við þyrftum að geta tekið að okkur margvísleg verkefni. Við nefnum sem dæmi að við hefðum í reynd átt að taka sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna á næsta ári. Við treystum okkur ekki til þess af því að við höfum ekki nægilegan mannafla til að sinna því. Það má segja að það sé gagnrýni vert en það er sannleikur og það þýðir ekkert fyrir okkur að reyna að sinna slíkum verkefnum nema við höfum burði til þess. Það sama á við um öryggisráðið. Það hefur verið nefnt sem dæmi að Grænhöfðaeyjar hafi átt sæti í öryggisráðinu. Það er rétt. En við þurfum líka að spyrja þeirrar spurningar: Sinntu þeir því með þeim hætti sem við hefðum viljað gera? Ég vil ekki gagnrýna það ríki á einn eða annan hátt. En ég segi einfaldlega: Ég er andvígur því að Ísland taki sæti í öryggisráðinu nema við höfum burði til þess og setjum til þess nauðsynlegan mannafla. Þar erum við ekki að tala um einn eða tvo menn. Það þýðir verulega fjölgun í New York og það þýðir líka allmikla fjölgun í utanrrn. vegna þess að þar verður í reynd að vera vakt allan sólarhringinn. Við verðum alltaf að vera tilbúnir til að svara okkar mönnum á staðnum. Það þýðir líka ábyrgð gagnvart öðrum þjóðum. Það þýðir upplýsingaskyldu gagnvart hinum Norðurlöndunum o.s.frv. Ég er ekki að segja með þessu að við ættum alls ekki að gera þetta. Ég er aðeins að nefna þetta sem dæmi um að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að við getum ekki verið alls staðar. Við þurfum að forgangsraða og þar vil ég ekki síst nefna þróunarmál sem við höfum svo sannarlega vanrækt og þar þurfum að gera betur.

Herra forseti. Mig minnir að ég hafi lagt spurninguna um öryggisráðið fyrir hæstv. núv. forsrh. fyrir einu eða tveimur árum og hann hafi í raun og veru tekið því vel að þetta yrði sett á forgangslistann. Ég tek fram að ég er alveg sammála hæstv. utanrrh. um að það borgar sig ekki að fara í þetta verk nema menn séu vissir um að hægt sé að sinna því almennilega. Þeir sem þekkja til hafa tjáð mér það, minnir mig, að það mundi kosta nokkurn veginn tvöfalt það sem þegar er varið til þátttöku okkar í allsherjarþinginu í Sameinuðu þjóðunum og í sendinefndinni í New York þannig að þarna er sjálfsagt um talsverða peninga að ræða fyrir utan það sem yrði að vera til staðar á Íslandi. En mér finnst samt sem áður að þetta sé svona dálítið merki fyrir sjálfstæða þjóð, að hún segi: Já, á þessum vettvangi er ég tilbúin til að taka þátt með myndarlegum hætti og kosta dálitlu til í þeim efnum, jafnvel þó það þýði einhvern niðurskurð annars staðar. Síðan ætla ég aðeins að nefna það sem ég gleymdi í fyrra andsvari áðan og í ræðu minni, að mér finnst mikilvægt að huga að ýmsu er varðar utanríkisþjónustuna og sendiráðin og það sem mætti kalla að einhverju leyti óhefðbundna utanríkisþjónustu, þ.e. það séu sendiherrar sem fást við ákveðna málaflokka. Ég nefni í því sambandi t.d. hafréttarmálin sem hafa verið aðeins til umræðu og ákvarðanir hafa verið teknar um. Ég nefni í því sambandi umhverfismálin. Mér finnst að þau séu þannig að það mætti hugsa sér að teknar væru sérstakar ákvarðanir til að tryggja að við vitum hvað sé að gerast, samþykkjum ekki annað en það sem við ráðum við í umhverfismálum og séum reiðubúin til þess að taka skipulega á hlutunum. Þarna komum við svo að lokum, virðulegi forseti, að aðild Alþingis að öllu þessu sem er allt of veik eins og við ræddum í umræðum þann 4. apríl sl.

Herra forseti. Ég vil þakka þessa umræðu um utanríkismál í dag. Ég tel að hún hafi verið mjög gagnleg og margar þarfar ábendingar hafi komið fram í henni sem við munum taka til frekari athugunar í utanrrn. Ég tel að þrátt fyrir allt eigum við okkur öfluga utanríkisþjónustu þó að hún sé lítil. Þar er unnið mjög mikið og ég get fullyrt það að á þeim vinnustað þar sem utanrrn. er er vösk sveit manna sem vinnur nánast oft og tíðum allan sólarhringinn að ýmsum málum og þar eru verkefni leyst mjög vel af hendi. Það er líka ljóst að við eigum mikið af fólki sem er tilbúið til að takast á við hin ýmsu verkefni á sviði utanríkismála. Það var t.d. auglýst eftir nokkrum aðilum í utanrrn. fyrir stuttu og var gaman að sjá hvað stór hópur af hæfu ungu fólki var tilbúinn til að takast á við þau störf. Það er því enginn skortur á fólki. Við eigum marga einstaklinga sem eru tilbúnir til að takast á við þennan málaflokk og bera uppi hróður Íslands á erlendum vettvangi. Það er líka ljóst að utanríkismál og innanlandsmál tvinnast svo saman í dag að þar verður ekki skilið á milli, eins og skýrt hefur komið fram í þessari umræðu. Það hefur verið sagt í umræðunni að í þeirri ræðu, sem var flutt af hálfu utanrrh. --- og er að sjálfsögðu unnin af utanríkisþjónustunni og hefur verið safnað til hennar úr öllum áttum --- komi fram lítil framtíðarsýn, engin markmið og þetta sé allt saman heldur ómerkilegt. Ekki ætla ég að gerast dómari í þeim efnum þó að ég sé ekki sammála því. Það eru nokkur atriði sem koma fram þar sem menn hefðu viljað sjá sterkari áherslur og í reynd skýrari mynd. Það á kannski ekki síst við á sviði Evrópumálanna. Við í ríkisstjórninni erum ásakaðir fyrir að hafa enga stefnu í þessum málum og Evrópumálin séu ekki á dagskrá sem auðvitað er ekki rétt. Auðvitað eru Evrópumálin á dagskrá og verða á dagskrá. En við hljótum að fylgjast mjög vel með því sem nú er að gerast, því sem kemur út úr ríkjaráðstefnunni, því sem kemur út úr stækkunarferli NATO o.s.frv. því að það mun áreiðanlega hafa áhrif á ákvarðanir okkar í framtíðinni. Ég vil hins vegar benda á að það er þó sú skýra stefna af hálfu núv. ríkisstjórnar að fylgjast mjög vel með því sem er að gerast innan Evrópusambandins og reyna eftir mætti að hafa áhrif á þá þróun. Við tökum t.d. þátt í enn ríkari mæli í því starfi sem þar fer fram. Við höfum krafist aðildar að nefndum og ráðum og höfum í reynd fengið aðild að yfir um 300 nefndum og það eru e.t.v. fimm nefndir sem við hefðum viljað fá aðild að sem við höfum ekki fengið. Hluti þeirra nefnda starfar ekki á vettvangi Evrópskra efnhagssvæðisins og því kannski eðlilegt að við höfum ekki aðgang að þeim. Ég vil einnig nefna þá staðreynd að við höfum sóst eftir samstarfi við Schengen-ríkin. Við erum sem sagt að leita eftir öllu því samstarfi sem við getum leitað eftir með þá staðreynd í huga að við stöndum utan Evrópusambandsins. Vilja menn þetta eða vilja menn þetta ekki? Sumir halda því fram að með þessari stefnu séum við í reynd að nálgast Evrópusambandið enn meira og gera það líklegra að við verðum aðilar að því í framtíðinni. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við séum beinlínis að hafa áhrif þar á. En við erum a.m.k. ekki að útiloka það. Við tökum þátt í öllu því frjálsa samstarfi sem við getum við Evrópusambandið og reynum að hafa þar áhrif og gerum það á jákvæðan hátt. Með því erum við að gera það léttbærara fyrir komandi kynslóðir, ef mönnum sýnist svo í framtíðinni að rétt sé að stíga ný skref í þessu sambandi, því að það er staðreynd að við erum aðilar að innra markaði sambandsins og tökum þátt í mjög mörgum þáttum af því samstarfi sem þarna á sér stað í dag. Þetta er okkar stefna en aðrir halda því fram að þetta sé röng leið. Menn eigi einfaldlega að sækja um aðild að Evrópusambandinu, eyða í það miklum tíma og mikilli umræðu innan lands og athuga hvað komi út úr því. Ég held að það liggi nokkuð ljóst fyrir hvað út úr því kemur. Það eru engar líkur á því t.d. að við munum breyta sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins. Ég er þeirrar skoðunar að við getum ekki gengið undir hana og ég tel það vera óþarfa æfingu að vera að fara út í það eins og málin liggja fyrir í dag. En það hefur ekkert verið útilokað og menn geta tekið það upp hvenær sem er eftir því sem menn meta hverju sinni. Það er hins vegar ljóst að stækkunarferli Evrópusambandsins gengur hægt. Það eru engar líkur á því að ný aðildarríki muni bætast við fyrr en alllöngu eftir næstu aldamót, kannski 2005, kannski síðar. Það er ekkert þarna að gerast sem menn eru að missa af. Og það er óþarfi að láta í það skína í þessari umræðu að með stefnu núverandi ríkisstjórnar séu menn að missa af tækifærum sem kunni að rýra lífskjör Íslendinga í framtíðinni. Það kemur líka fram í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað í dag að mismunandi áherslur eru að því er varðar stækkunarferli Atlantshafsbandalagsins. En þó þeir heyri ég ekki annað en að allir þingmenn séu því fylgjandi að Atlantshafsbandalagið sé stækkað. Við eigum að taka þátt í að byggja upp nýtt öryggiskerfi í Evrópu, í samvinnu við nýfrjálsar þjóðir, í samvinnu við Rússa og það er mjög mikilvægt að sú samstaða sé fyrir hendi. Fram hafa komið margvíslegar spurningar og ég hef reynt að svara þeim eftir bestu getu. Hér hefur t.d. verið rætt allmikið um sjávarútvegsmál og hvalveiðimál og spurt um stefnu Íslendinga í þeim efnum. Mér finnst sú stefna skýr. Við reynum að verja okkar réttindi. Við höfum sýnt fram á að við getum náð friðsamlegri niðurstöðu við samstarfsþjóðir okkar og vini á Norður-Atlantshafi. Við höfum leyst erfið ágreiningsmál á undanförnum tveimur árum og það eru ekki mjög mörg ágreiningsmál sem nú bíða úrlausnar. Eitt mál rís hæst og það er deilan um Barentshafið. Við höfum gert ítrekaðar tilraunir til að ná lausn í því máli en hún hefur ekki fengist. Ég á von á því að ef við næðum þar lausn, þá væri það áreiðanlega lausn sem ekki væru allir ánægðir með, en við vinnum enn þá að því og ég skil það svo á þessari umræðu að um það sé samstaða að haldið verði áfram á þeirri braut. Við höfum rætt allítarlega í utanrmn. stöðuna að því er varðar Kolbeinsey. Það er rétt sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sagði að þar er á margan hátt breytt aðstaða og við höfum látið gera lögfræðilega úttekt á stöðu þess máls og leitum eftir samningum við Dani í því máli. En það er mjög líklegt að auðveldara sé að ná lausn í því máli en deilunni að því er varðar línunni milli Íslands og Færeyja. Því er haldið fram að við eigum að ná góðu samkomulagi við Grænlendinga um Reykjaneshrygg og standa svo fast á rétti okkar og hlusta ekkert á Dani að því er varðar Kolbeinsey. Þetta eru markmið sem rekast hvert á annars horn. Við höfum ekki átt í nægilega góðu samstarfi við Grænlendinga, það er rétt. En við höfum bætt þau samskipti mjög að undanförnu og það höfum við gert í þeirri von að við getum leyst deiluna að því er varðar Kolbeinsey og jafnframt skiptingu sameiginlegra stofna á milli Íslands og Grænlands. Ég er sannfærður um að við erum búnir að haga okkur alveg skelfilega að því er varðar umgengnina við grálúðustofninn og reyndar karfastofninn líka. Þar hefur átt sér stað veruleg rányrkja. Á sama tíma og við erum nú að draga úr veiðum á þessum svæðum, sem er því miður að einhverju leyti orðið of seint, þá eru Grænlendingar og aðrar þjóðir að auka sínar veiðar. Hér er því um mjög stórt hagsmunamál að ræða því grálúðu- og karfastofnarnir verða ekki byggðir upp á nokkrum árum. Við höfum verið að bíða eftir því að þorskurinn kæmi upp. Þorskurinn er miklu duglegri skepna og fljótari að jafna sig en grálúðan og karfinn. Ég óttast því að þarna hafi orðið óbætanlegt tjón sem við munum seint jafna okkur á án þess að ég sé að ásaka neinn í því sambandi. En því miður eru karfaveiðarnar suðvestur af landinu stundaðar m.a. með þeim hætti að verulegu magni af fiski er hent fyrir borð. Ef einhver minnsta skemmd er á fiskinum, þá fer hann fyrir borð jafnvel þótt það sé aðeins á roðinu, en ef hann er flakaður er flakið í góðu ásigkomulagi. Hvorki okkar umgengni né annarra hefur því verið til fyrirmyndar á þessum slóðum. Allmikið hefur verið talað um öryggismál og NATO og ég spurður um það af hv. þm. Margréti Frímannsdóttur hvað ég eigi við um varanlega viðveru Bandaríkjamanna í Evrópu og gagnrýndi hv. þm. það orðalag. Ég tel að það sé meginatriði í öryggismálum Evrópu að samskiptin yfir hafið verði varðveitt þannig að Bandaríkjamenn taki með einum eða öðrum hætti þátt í öryggismálum Evrópu. Þetta verði sameiginleg stefna og samvinna Bandaríkjanna, Kanada og Evrópu. Það hefur reynst mjög farsælt undanfarna hálfa öld og ekkert sem bendir til þess að ekki sé þörf fyrir það áfram. Ég teldi það mjög skaðlegt fyrir okkur Íslendinga ef það samband rofnaði. Ég er þeirrar skoðunar að ef viðvera Bandaríkjanna í Evrópu væri ekki lengur fyrir hendi mundi þessi samvinna og þetta samband rofna. Þess vegna er einhver lágmarksviðvera þeirra í Evrópu nauðsynleg, bæði við Miðjarðarhaf og einnig í Þýskalandi. Að því er okkur Íslendinga varðar þá er aðalatriðið að hér sé lágmarksvarnarbúnaður og að við tökum þátt í varnarsamstarfi vestrænna þjóða. Það er þörf á því í dag. Það tryggingakerfi sem við höfum verið aðilar að hefur reynst þess megnugt að styrkja mjög lýðræði í Evrópu. Það hefur líka veitt okkur tækifæri til að stórauka samstarf við Rússa og Austur-Evrópu- og Mið-Evrópuþjóðir og gert okkur kleift að efla friðsamleg samskipti við þessar þjóðir. Við Íslendingar eigum að nota það tækifæri og leggja okkur fram og leggja okkar af mörkum til þess að öryggiskerfi í Evrópu geti orðið gott á komandi áratugum og öldum. Herra forseti. Ég hef því miður ekki getað svarað öllu því sem hér hefur komið fram, en ég vænti þess að síðar verði tækifæri til að ræða utanríkismál og við erum að sjálfsögðu tilbúnir til að mæta hvenær sem er í utanrmn. og svara mörgum þeim spurningum sem hafa komið fram og leggja fram gögn í því sambandi. En að lokum vil ég þakka hv. þingmönnum málefnalega og gagnlega umræðu í dag.

Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 1997 sem gengið var frá með orðsendingaskiptum í Reykjavík og Þórshöfn 16. og 17. janúar 1997. Samningurinn er prentaður sem fylgiskjal með tillögu þessari. Samkvæmt samningi þessum er færeyskum nótaskipum veitt heimild til veiða á allt að 30 þúsund lestum af loðnu innan íslenskrar lögsögu á tímabilinu janúar til apríl 1997. Takist ekki að veiða þetta magn er færeyskum skipum heimilt að veiða það sem á vantar á tímabilinu júlí til desember 1997. Gert er ráð fyrir því að heimilt sé að landa aflanum til vinnslu á Íslandi en að óheimilt sé að vinna eða frysta um borð afla sem veiddur er á fyrra tímabilinu og að utan Íslands sé einungis heimilt að landa þeim afla til bræðslu. Samningurinn gerir enn fremur ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til kolmunnaveiða innan lögsögu hins á árinu 1997. Vonir standa til að slík gagnkvæm heimild muni hvetja til veiða á kolmunna og þegar hafa borist fréttir af skipum sem hyggjast stunda þær veiðar. Loks er í samningnum staðfest heimild íslenskra skipa til veiða á allt að 1.000 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld, annarri en norsk-íslenskri, innan færeyskrar lögsögu á árinu 1997 og hafa átt sér stað tilraunir með veiðar á makríl sem lofa góðu og mér er kunnugt um að mörg skip hafa áhuga á að reyna fyrir sér á því sviði. Samningur þessi er nær óbreyttur samningi landanna frá 1996 að öðru leyti en því að nú gefst Færeyingum kostur á að nýta allar loðnuveiðiheimildir sínar á vorvertíð. Samningurinn tók gildi til bráðabirgða 17. janúar 1997 og mun öðlast endanlegt gildi þegar tilkynnt hefur verið um að stjórnskipulegum skilyrðum hvors lands um sig hafi verið fullnægt. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um fullgildingu samnings sem gerður var í París 22. september 1992. Samningi þessum er ætlað að koma í stað tveggja alþjóðasamninga, Óslóarsamningsins frá 15. febrúar 1972, um varnir gegn mengun sjávar vegna losunar úrgangsefna frá skipum og flugvélum, og Parísarsamnings frá 4. júní 1974, um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum. Ísland er aðili að báðum þessum samningum. Tilmæli og allir aðrir samningar sem samþykktir hafa verið samkvæmt Óslóar- og Parísarsamningnum halda þó gildi sínu að því marki sem þeir samrýmast samningi þessum. Samningurinn um verndun Norðaustur-Atlantshafsins, sem nefndur hefur verið OSPAR-samningurinn, öðlast gildi þrjátíu dögum eftir að allir samningsaðilar Óslóar- og Parísarsamninganna hafa afhent skjöl um fullgildingu, samþykki, staðfestingu eða aðild til vörslu frönsku ríkisstjórnarinnar. Óslóar- og Parísarsamningarnir höfðu það að markmiði að koma í veg fyrir mengun í Norðaustur-Atlantshafinu. OSPAR-samningurinn mun leysa þá af hólmi að þessu leyti en auk þess er honum ætlað að stuðla að því eftir því sem kostur er að mengun sem fyrir er verði útrýmt. Við gerð hans var byggt á þeirri reynslu sem fengist hafði við framkvæmd eldri samninganna tveggja og jafnframt tekið mið af breyttum viðhorfum í umhverfismálum. Samningnum er ætlað að stuðla að samvinnu samningsaðila til að ná framangreindum markmiðum og bæta stjórnun, umhverfisvöktun og mat á ástandi hafsins. Með samningnum er m.a. stefnt að því að koma í veg fyrir varp eiturefna í hafið. Samningurinn hefur að geyma ákvæði um beitingu ýmissa grundvallarreglna umhverfisréttar, svo sem varúðarreglunnar, mengunarbótareglunnar og reglunnar um bestu tiltæku tækni og bestu umhverfisvenjur. OSPAR-samningurinn er rammasamningur sem skiptist í meginhluta, fjóra viðauka og tvo viðbæta. Meginhlutinn hefur að geyma almenn ákvæði og í viðaukunum eru settar reglur um mengun frá landstöðvum, mengun af völdum varps eða brennslu, mengun frá uppsprettum á hafi og mat á ástandi hafsins. Viðbætarnir eru tæknilegs eðlis. Uppbygging samningsins miðast við að hann sé sveigjanlegur og geti rúmað ný svið sem ekki voru fyrirsjáanleg þegar samningurinn var gerður. Hér á landi eru í gildi lög nr. 20/1972, um bann við losun hættulegra efna í sjó, og lög nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar. Síðarnefndu lögunum var breytt með lögum nr. 61 frá 3. júní 1996 m.a. í tilefni af væntanlegri fullgildinug á OSPAR-samningnum. Frekari lagabreytinga er ekki þörf til að unnt verði að standa við skuldbindingar Íslands verði samningurinn fullgiltur af Íslands hálfu. Herra forseti. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða sem snertir hagsmuni Íslands og ég vil leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Með þáltill. þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun í löndum, sérstaklega í Afríku, sem eiga við alvarlegan vanda að etja af völdum þurrka og/eða eyðimerkurmyndunar og hann var gerður í París 17. júní 1994. Samningur þessi á rætur að rekja til heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun sem haldin var í Ríó árið 1992. Hann skiptist í meginmál og fjóra viðauka sem fjalla um svæðisbundnar aðgerðir í Afríku, í Asíu, í rómönsku Ameríku og á Karabíasvæðinu og við norðanvert Miðjarðarhaf. Markmið samningsins er eins og nafnið bendir til að vinna gegn eyðimerkurmyndun og draga úr skaðlegum afleiðingum þurrka í löndum sem eiga við alvarlegan vanda að etja af völdum þurrka, sérstaklega í Afríku. Í samningnum er eyðimerkurmyndun skilgreind sem hnignun lands á þurrum eða úrkomulitlum svæðum og á úrkomulitlum jaðarsvæðum úrkomusvæða af völdum ýmissa þátta, þar á meðal veðurfarsbreytinga og mannlegra athafna. Samkvæmt skilgreiningu samningsins á þessu falla heimskautasvæði og svæði sem næst þeim liggja, þar með talið Ísland, utan við samninginn. Herra forseti. Ég legg til að þessum samningi verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanmrn. Rétt er að taka það fram að ekki er þörf á breytingum í íslenskri löggjöf vegna skuldbindinga sem felast í samningnum en kostnaður vegna hans gæti orðið allt að 1 millj. kr. á ári. Jafnframt felur samningurinn í sér kvaðir um þróunaraðstoð en hverju ríki er í sjálfsvald sett hversu miklu fjármagni það beinir í þann farveg.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um þátttöku Íslands í Alþjóðahvalveiðiráðinu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir. Texti tillögunnar er svohljóðandi: ,,Alþingi samþykkir að fela ríkisstjórninni að gera ráðstafanir til að Ísland verði aftur aðili að Alþjóðahvalveiðiráðinu. Mótmæli Alþingis við banni við hvalveiðum yrðu hluti þeirra ráðstafana.`` Herra forseti. Ísland gerðist aðili að alþjóðasáttmálanum um skipan hvalveiða árið 1948 en sagði aðildinni upp, sem jafngilti úrsögn úr Alþjóðahvalveiðiráðinu, árið 1991 á þeim forsendum að ráðið starfaði ekki í samræmi við sáttmálann. Árið 1982 samþykkti Alþjóðahvalveiðiráðið tímabundna veiðistöðvun á hvalveiðum í atvinnuskyni frá ársbyrjun 1986. Það bann skyldi síðan endurskoðast í ljósi þess hvaða mat lægi fyrir á ástandi hvalastofna árið 1990. Vísindaveiðar okkar voru í raun framlag til þess að slíkt mat gæti orðið sem áreiðanlegast og lauk okkar þætti árið 1989. Síðan þá hefur ekki verið veiddur hvalur við Ísland því að þrátt fyrir að vísindanefnd ráðsins samþykkti á grundvelli rannsóknanna að tilteknir hvalastofnar þyldu takmarkaðar veiðar ákvað meiri hluti ráðsins að endurskoða ekki veiðibannið. Þetta er í raun forsaga þess að Ísland segir sig úr Alþjóðahvalveiðiráðinu. Herra forseti. Þrátt fyrir að Ísland hafi sagt sig úr ráðinu á þeim forsendum að vera í ráðinu kæmi í veg fyrir sjálfbæra nýtingu hvalastofna og þrátt fyrir tilraun til að skapa möguleika á að hefja að nýju hvalveiðar í samtökum með Norðmönnum, Grænlendingum og Færeyingum, samtökunum NAMMCO, hafa hvalveiðar ekki hafist enn, nú fimm árum síðar. Þrátt fyrir að vísindamenn okkar telji að hvalastofnar við Ísland fari vaxandi, enginn sé í útrýmingarhættu og einhverjir þola í raun sambærilegar veiðar við það sem var fram að gildistöku hvalveiðibannsins, hefur sjútvrh. ekki treyst sér til að heimila hvalveiðar að nýju. Það kom fram í greinargerð með þingsályktunartillögu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar frá 1994 um hvalveiðar að ef Íslendingar hæfu aftur hvalveiðar tækju eftirlitsreglur óhjákvæmilega mið af þeirri umfjöllun sem ætti sér stað innan hvalveiðiráðsins og þeim ákvörðunum sem þar væru teknar. Bæði í hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna og framkvæmdaáætlun Ríó-ráðstefnunnar er mælt fyrir um skyldu ríkja til samstarfs í þessum efnum og 65. gr. hafréttarsamningsins fjallar sérstaklega um þessar skyldur hvað varðar sjávarspendýr. Þar segir að ríkið skuli, með leyfi forseta, ,,starfa saman með verndun sjávarspendýra í huga og skuli hvað hvali snertir einkum starfa á vettvangi viðeigandi alþjóðastofnana að verndun og stjórnun þeirra og rannsóknum á þeim.`` Herra forseti. Á sínum tíma þegar Ísland sagði sig úr ráðinu var álitið að fleiri ríki mundu fylgja fordæmi okkar. Það gerðist ekki og NAMMCO hefur því ekki orðið sá vettvangur sem vonir voru bundnar við. Noregur sem er eina fullvalda ríkið ásamt okkur í NAMMCO hefur haldið áfram að starfa innan Alþjóðahvalveiðiráðsins og hefur nú í skjóli þess hafið hrefnuveiðar. Ekki eru líkur á að Noregur yfirgefi Alþjóðahvalveiðiráðið, enda virðast þeir telja að staða sín til veiða væri mun verri utan ráðsins. Þeir hafa m.a. bent á það sem merki um breytingar á afstöðu innan ráðsins að þeir skuli komast upp með að hefja hvalveiðar að nýju. Sé litið til stöðu Norðmanna virðist einsýnt að hagsmunum okkar væri betur borgið með því að vera einnig innan ráðsins. Japanir stunda einnig veiðar í vísindaskyni. Þær veiðar fara fram þrátt fyrir veru þeirra í Alþjóðahvalveiðiráðinu og eru löglegar samkvæmt sáttmálanum rétt eins og vísindaveiðar okkar á sínum tíma. Og það er ekki nóg að veiða, það þarf líka að selja og það er allt óljóst um sölu hvalaafurða. Í utandagskrárumræðu sl. vor kom fram í máli hæstv. sjútvrh. að það væri því miður staðreynd að eins og sakir stæðu væri ekki kostur á að flytja hvalaafurðir úr landi en það hefur lengi legið fyrir að við gætum ekki selt Japönum hvalaafurðir þó að við hæfum veiðar á meðan við stöndum utan ráðsins. Samþykkt ráðsins frá áttunda áratugnum bannar að lönd innan ráðsins kaupi hvalaafurðir af ríkjum utan þess, ríkjum eins og Íslandi. Herra forseti. Þrátt fyrir að við stöndum nú utan ráðsins og séum þar með ekki formlega bundin af ákvörðunum þess um veiðibann, þrátt fyrir að vísindamenn okkar telja að líffræðilegar forsendur séu ákjósanlegar varðandi veiðar og sjálfbæra nýtingu hvalastofnanna og þess vegna hægt að hrinda stefnu Íslands í framkvæmd, þrátt fyrir skýrslur á skýrsur ofan með fyrirheitum um hvalveiðar, ef ekki í ár, þá á næsta ári og þrátt fyrir umræður og heitingar á Alþingi, þá veiðum við ekki hval. Það segir mér að þrátt fyrir meinta ástæðu úrsagnar okkar úr Alþjóðahvalveiðiráðinu, sem var sú að afstaða ráðsins til hvalveiða væri ekki byggð á vísindalegum forsendum heldur pólitískum, þá höfum við fljótlega áttað okkur á því að hin pólitíska afstaða ráðsins réð einnig ákvörðunum og gerðum okkar utan ráðsins. Annað er ekki hægt að álykta af aðgerðarleysi íslenskra stjórnvalda í fimm ár. Rökin fyrir því að standa utan ráðsins eru því harla léttvæg orðin þegar við verðum við allar okkar ákvarðanir að taka tillit til þeirrar stefnumótunar sem þar fer fram, hversu óvísindaleg sem okkur kann að finnast hún. Við erum bundin af ákvörðunm ráðsins hvort sem við erum utan þess eða innan. Möguleikar okkar til að hafa áhrif á þá stefnumótun sem þar fer fram eru mestir ef við eigum þar sæti, því ráðið er og verður um fyrirsjáanlega framtíð helsti vettvangur umræðu um hvalveiðar, og þá einnig baráttu fyrir því að hvalveiðar verði hafnar á ný. Þar sitja enn fulltrúar helstu hvalveiðiþjóða og einnig þeirra sem hafna hvalveiðum í atvinnuskyni. Þar fer þessi barátta fram. Herra forseti. Alþingi samþykkti með naumum meiri hluta árið 1983 að nýta ekki rétt landsins til að gera fyrirvara við samþykkt Alþjóðahalveiðiráðsins um tímabundna stöðvun veiða í atvinnuskyni, svokallaðan núllkvóta, en slíkur fyrirvari hefði þýtt að Ísland hefði ekki verið bundið af samþykktum ráðsins. Sem lið í þeirri ákvörðun að ganga aftur í ráðið yrði Alþingi að samþykkja að gera slíkan fyrirvara, að mótmæla banni við hvalveiðum, og yrði það liður í þeim ráðstöfunum sem samþykkt þessarar ályktunar felur í sér. Það liggur ekki fyrir með óyggjandi hætti hvort unnt er að ganga í alþjóðasamtök með fyrirvara. Á það yrði að reyna og þá í leiðinni á vilja þeirra þjóða sem vilja sjá okkur aftur í ráðinu eða hafa skilning á stöðu okkar. Í svari við fyrirspurn minni frá því í haust um hvort kannað yrði með inngöngu í ráðið við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að hefja hvalveiðar að nýju svaraði hæstv. sjútvrh. því til að það væri sjálfstætt athugunarefni þegar kæmi að ákvörðunum í þessu hvort við styrktum betur stöðu okkar með því að ganga aftur í Alþjóðahvalveiðiráðið með mótmælum gagnvart samþykktinni frá sínum tíma. Miðað við skoðanakannanir og samþykktir ýmissa almannasamtaka virðist vera yfirgnæfandi meiri hluti fyrir því að við hefjum hvalveiðar að nýju. Stefna Íslands er að nýta beri þær endurnýjanlegu auðlindir sem sannanlega þola nýtingu án þess að þeim sé stefnt í voða, að nýting auðlindanna sé sjálfbær. Einnig að til þess liggi ákveðnar menningarlegar forsendur að Íslendingar veiði hval og við viljum varðveita fjölbreytilega menningu. Rök okkar hafa einnig verið þau að undirstrika rétt fullvalda ríkis til að nýta auðlindir sínar á vísindalegum forsendum. En þó að þessi stefna okkar og röksemdir séu í fullu samræmi við rétt lands til sjálfsákvörðunar, bæði samkvæmt hafréttarsamningnum, Ríó-samkomulaginu og samþykkt Sameinuðu þjóðanna um fjölbreytilega menningu, er núverandi staða okkar til að hefja hvalveiðar afar þröng. Hún er þröng vegna þess að afstaða okkar helstu viðskiptaþjóða er neikvæð gagnvart hvalveiðum og staða okkar gæti orðið mjög erfið ef stjórnvöld þeirra ríkja kysu að beita sér gegn okkur undir slíkum kringumstæðum. Við verðum að fara afar varlega og taka tillit til þess að afstaða umheimsins er fjandsamleg hvalveiðum og við megum ekki einangrast á alþjóðavettvangi. Við höfum takmarkaða fjármuni og getu til að standa ein í stríði og því kynningarstarfi sem fylgdi því stríði til að verja aðra stóra hagsmuni okkar. Og við þurfum á því að halda að ímynd okkar út á við sé sú að við viljum umgangast auðlindir hafsins í samræmi við stefnu þeirra alþjóðasamtaka sem mark er tekið á á hverju sviði, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Samningar okkar um veiðar íslenskra skipa á úthafinu og í lögsögum annarra ríkja byggja m.a. á því. Herra forseti. Það er ekki ætlun mín undir þessum dagskrárlið að ræða almennt um hvalveiðar okkar Íslendinga. Það sem ég hef dregið hér fram er fyrst og fremst gert til að undirstrika nauðsyn þess að við gerum ráðstafanir til að Ísland gangi aftur í Alþjóðahvalveiðiráðið, því hvort sem við hefjum hvalveiðar á ný eða ekki verðum við að taka tillit til þess sem gerist á vettvangi ráðsins og allt bendir til þess að ef við ákveðum að hefja hvalveiðar að nýju yrði staða okkar gagnvart öðrum þjóðum og náttúruverndarsamtökum einnig mun betri ef við værum innan ráðsins. Þar getum við kynnt og varið okkar málstað líkt og Norðmenn gera, þar eiga sæti okkar helstu viðskiptaþjóðir og þótt við treystum okkur ekki til að hefja veiðar á næstunni værum við einnig betur sett til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri og hafa áhrif á þróun mála. Sú pattstaða sem málið er í núna er óþolandi. Því telja flutningsmenn rétt að gerðar séu ráðstafanir til að Ísland gangi aftur í Alþjóðahvalveiðiráðið. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Herra forseti. Við hljótum auðvitað að áskilja okkur allan rétt til að nýta auðlindir okkar á þann hátt sem við teljum réttast og best og að sjálfsögðu með sjálfbæra nýtingu að leiðarljósi. En með hvali gegnir þó sérstöku máli, enda eru þeir ekki auðlind neins einstaks ríkis og nýting þeirra er háð samkomulagi milli þjóða eins og kveðið er á um í hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna sem Íslendingar eru aðilar að og áttu raunar ríkan þátt í að semja. Þar stendur m.a. í 65. gr., eins og minnt er á í greinargerð með þeirri tillögu sem hér er til umræðu, að ríki skuli starfa saman með verndun sjávarspendýra í huga og skuli hvað hvali snertir einkum starfa á vettvangi viðeigandi alþjóðastofnana að verndun og stjórnun þeirra og rannsóknum á þeim. Slík alþjóðastofnun er Alþjóðahvalveiðiráðið sem Íslendingar voru aðilar að allt til ársins 1991. En þá voru íslenskir ráðamenn orðnir langþreyttir á ítrekuðum áminningum ráðsins vegna hinna svokölluðu vísindaveiða eftir að samþykkt var tímabundið bann við hvalveiðum og vegna þess að þeim fannst ekki tekið tillit til vísindalegra raka í málinu. Það var óskynsamlegt á sínum tíma að segja sig úr Alþjóðahvalveiðiráðinu og reyna að finna leiðir fram hjá þeirri stefnu sem þar er mörkuð. Sennilega er tími til kominn að sækja um aðild að ráðinu að nýju eins og flutningsmenn leggja hér til þó að sú afstaða mín byggist ekki á nákvæmlega sömu rökum og fram koma í greinargerð hv. flutningsmanna. En þetta er sá vettvangur þar sem saman koma velflest ríki heims til viðræðna og ákvarðana um verndun hvalastofna, um rannsóknir á þeim, um veiðiaðferðir og hugsanlegar veiðar úr hvalastofnum. Það er mikil andstaða við hvalveiðar víða um heim og það er ekki málstað Íslendinga til framdráttar að hunsa þá alþjóðastofnun sem um þessi mál fjallar. Hitt er svo annað mál hvort og hvenær hvalveiðar gætu hafist að nýju að einhverju marki. Saga hvalveiða í heiminum ber manninum ekki fagurt vitni. Það er saga ofveiði og útrýmingar og þar hafa Íslendingar ekki legið á liði sínu. Það er þessi ljóta saga og hrikaleiki veiðanna sem hafa skapað þessa miklu andúð á hvalveiðum og varð til þess að Alþjóðahvalveiðiráðið samþykkti árið 1982 tímabundið hvalveiðibann, þ.e. stöðvun hvalveiða í atvinnu- eða ábataskyni frá árinu 1986--1990. Ætlunin var að byggja framhaldið á niðurstöðum vísindalegra athugana. Samkvæmt niðurstöðum okkar vísindamanna, a.m.k. flestra að því er ég best veit og áreiðanlega margra erlendra einnig, er ástand margra hvalastofna þannig að þeir þyldu veiði, til að mynda hrefna sem flestir telja fullkomlega óhætt að veiða í nokkrum mæli. Spurningin er hins vegar hvort það borgar sig að veiða hrefnuna eða yfirleitt nokkra hvali vegna þeirrar andstöðu sem er svo ríkjandi víða um heim og hvort við værum ekki þar með að fórna meiri hagsmunum fyrir minni ef við hæfum hvalveiðar aftur. Þá er ég fyrst og fremst að hugsa um áhrif þess á erlenda markaði fyrir sjávarafurðir okkar og svo vitanlega á hina sívaxandi atvinnugrein, ferðaþjónustuna. En það fer ekkert á milli mála að þessi sífellda umræða um hvalveiðar er mikið áhyggjuefni þeirra sem annast landkynningar- og sölustörf á erlendri grundu. Þeirra álit er yfirleitt einróma á þá leið að sú umræða spilli fyrir og að hvalveiðar, ef þær yrðu hafnar að nýju, hefðu verulega skaðleg áhrif. Það eru miklir möguleikar enn vannýttir í íslenskri ferðaþjónustu og ljóst að á næstu árum verður æ meiri áhersla lögð á það sem kallað hefur verið græn ferðamennska, sem er ferðamennska með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Þá veltur á miklu að við gætum sannfært umheiminn um að við kunnum að umgangast og vernda náttúruna og nýta gögn hennar og gæði á sjálfbæran hátt. Viðhorfin hafa verið og eru að breytast með sífellt meiri áherslu á náttúrulegt umhverfi. Hvalaskoðun er t.d. vaxandi þáttur í íslenskri ferðaþjónustu og virðist bjóða upp á mikla möguleika. Að áliti margra erlendra sérfræðinga, af því að við þurfum alltaf að kalla erlenda sérfræðinga til vitnis um það sem við kannski ættum að vita sjálf, þá eru aðstæður til hvalaskoðunar hér geysilega góðar og þeir eru margir sem eru tilbúnir til að borga vel fyrir að fá að sjá þessi mikilfenglegu dýr í sínu náttúrulega umhverfi. Ég er þeirrar skoðunar að þar sé meiri hagnaðarvon en í veiðum á nokkrum hvölum sem við gætum hvort eð er ekki selt kjötið af til annarra þjóða og varla torgað sjálf þótt ekki yrði um miklar veiðar að ræða. Ég vil taka það skýrt fram að mér dettur ekki eitt andartak í hug að ferðaþjónusta legðist af í landinu þótt hvalveiðar yrðu teknar upp aftur í einhverri mynd. Það hvarflar ekki að mér. En þær hefðu áreiðanlega áhrif og mundu vafalaust breyta eitthvað samsetningu ferðamannahópa í einhverjum mæli. Þá er það þekkt staðreynd að þessi dýr eru fljót að læra og því harla ólíklegt að t.d. hrefnur mundu halda áfram að leika sér í kringum hvalaskoðunarbátana af hjartans lyst eins og þær gera núna öllum til mikillar ánægju ef þær vissu af bátum veiðimanna á svipuðum slóðum. Og sjálfri finnst mér ólíkt hugnanlegra að selja aðgang að því mikla sjónarspili sem á sér stað hér víða við strendur landsins en reyna að selja til átu kjöt af dýrum sem veidd eru með erfiðismunum og oft á kvalafullan hátt svo við gleymum nú ekki sjónarmiðum dýraverndar í þessu máli. Þessi afstaða mín breytir því ekki að ég er sammála meginefni þessarar tillögu, þ.e. að Íslendingar taki á nýjan leik þátt í störfum og stefnumörkun Alþjóðahvalveiðiráðsins. Það er hagur okkar Íslendinga að taka virkan þátt í alþjóðlegu starfi í umhverfismálum og að virða alþjóðasamninga í þeim málum og það hefur sífellt meira vægi eins og heimurinn er orðinn.

Herra forseti. Ég hefði vænst þess að hv. þm. Árni R. Árnason, formaður stjórnskipaðrar nefndar um þessi mál, léti til sín heyra í þessum umræðum. Hann hefur látið mikið til sín taka í þessu máli í fjölmiðlum, a.m.k. meðan nefndin var að störfum eða um það leyti sem hún var að ljúka störfum. Mér skilst að nefndin hafi lokið störfum, þ.e. skilað niðurstöðum sínum til hæstv. sjútvrh. og ég tel þegar mál af þessu tagi er tekið til umræðu í hv. Alþingi væri eðlilegt að sú vinna sem sú nefnd hefur lagt í sitt nefndarálit, væntanlega stefnumarkandi, væri hér skýrð og að hæstv. sjútvrh. gæti jafnframt, ef þetta er eitthvert trúnaðarmál milli nefndar og ráðherra, skýrt þá frá niðurstöðum og lagt mat á það hvort nefndin hefði eitthvað nýtt fram að færa. Það er ekki mikill ágreiningur uppi í íslensku þjóðfélagi um auðlindastefnuna sem slíka. Við áskiljum okkur að sjálfsögðu rétt til að nýta allar auðlindir hafsins. Við lýsum okkur reiðubúin til að gera það að siðaðra manna hætti þannig að ekki verði ofboðið veiðiþoli auðlinda eða dýrastofna og við erum áreiðanlega reiðubúin til að fallast á að stunda veiðar með þeim aðferðum sem gera ströngustu kröfur út frá líffræðilegu eða siðferðilegu sjónarmiði um veiðimátann. Það er ekki mikill ágreiningur um þetta. Ágreiningurinn hefur verið um leiðirnar að þeim markmiðum. Nú eru liðin sex ár frá því að sú ákvörðun var tekin að við segðum okkur úr Alþjóðahvalveiðiráðinu. Það var gert með þeim rökum að hlutlæg sjónarmið og niðurstöður vísindamanna, þar á meðal í vísindanefndinni, næðu ekki fram að ganga og pólitískum bellibrögðum væri beitt í ráðinu sem slíku, ráðið væri ekki lengur starfandi í anda grundvallarsamþykkta sinna, það væri orðið að verndarsamtökum í staðinn fyrir að vera samtök hvalveiðiþjóða um skynsamlega nýtingu og svokallaða sjálfbæra nýtingu þessara auðlinda. Þessi gagnrýni var út af fyrir sig rétt en í staðinn átti að koma samstarf örfárra hvalveiðiþjóða, stofnun sérstakra samtaka og í krafti þeirra átti að efla samstöðu þeirra þjóða sem vildu hefja veiðar. Síðan hafa verið vaktar upp vonir sem nú í ljósi sex ára biðstöðu hafa reynst vera falskar vonir um það að á hverju ári eða frá ári til árs eða á næsta ári verði þessar veiðar hafnar. Nú er alveg ljóst að þetta var misráðið. Þetta hefur ekki skilað neinum árangri og það sem verra er, þetta hefur orðið til að vekja upp þessar fölsku vonir og jafnvel sár vonbrigði. Málið er farið að bögglast fyrir brjósti stjórnvalda og þess vegna er alveg sérstök ástæða til að spyrja um niðurstöður þeirrar nefndar sem hefur fjallað um þetta mál og hefur væntanlega eitthvað fram að færa um það hvernig menn ætli að losna úr þeim ógöngum. Það eru tiltölulega fáar þjóðir sem hafa verið í framvarðarsveitinni í erfiðri stöðu við að halda fram málstað nýtingarstefnunnar. Japanir hafa verið þar einna fremstir í flokki, Norðmenn og við eigum að sjálfsögðu heima í samstarfi þeirra. Norðmenn voru frá upphafi í þeirri sérstöðu að þeir áskildu sér með sérstökum fyrirvara meðan þeir voru í ráðinu andstöðu við hvalveiðibannið á sínum tíma og hæstv. sjútvrh. hefur ævinlega lagt á það áherslu að staða þeirra sé að því leyti önnur en okkar. Þá er spurningin sú hvort ekki væri æskilegt að samstaða gæti tekist um að við reyndum að koma okkur aftur í svipaða stöðu og þeir. Það er ljóst að bandalagsþjóðir okkar hafa sjálfar lært af okkur, ekki síst Japanir, að endurskoða þessa misráðnu ákvörðun frá 1991 og ganga aftur í Alþjóðahvalveiðaráðið með kostum þess og göllum af þeirri einföldu ástæðu að ef við ætlum að ná fram markmiðum okkar, þá verður það ekki gert utan ráðsins. Reynslan hefur staðfest það. Síðan er náttúrlega á það að líta að við hefjum ekki veiðar nema því aðeins að við getum tryggt að þær verði arðbærar. Ef við ætlum að fara að stofna til hvalveiða, þá hljótum við að hafa það að markmiði að hefja megi viðskipti með hvalaafurðir eins og aðrar afurðir og þá í krafti alþjóðlegra gildandi samninga um að ekki sé heimilt að beita viðskiptaþvingunum gegn slíkum viðskiptum ef þær fara löglega fram og eru ekki brot á alþjóðlegum skuldbindingum og alþjóðlegum samþykktum að því er varðar t.d. aðferðirnar o.s.frv. Ljóst er að Alþjóðahvalveiðiráðið gerði á sínum tíma samþykkt um að leggja bann við viðskiptum með hvalaafurðir við þjóðir utan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Á sínum tíma sem utanrrh. átti ég iðulega viðræður við fulltrúa japanskra stjórnvalda um þessi mál og þau drógu enga dul á að þeim væri gersamlega ókleift að eiga viðskipti við Íslendinga um hvalaafurðir meðan við stæðum utan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Það var fullyrt með svo afdráttarlausum hætti af hálfu allra aðila, af hálfu sjávarútvegsráðuneytisins í Japan, af hálfu samtaka hvalveiðimanna, um leið og þeir gerðu grein fyrir því að þessir aðilar, sem eru sammála okkur um nýtingu auðlinda, áttu að mörgu leyti í vök að verjast innan japanska stjórnkerfisins. Vegna þess að sá þrýstingur og ofurþrýstingur sem bandarísk stjórnvöld beittu Japani, sérstaklega í gegnum hin ráðamiklu ráðuneyti iðnaðar, viðskipta og fjármála í Japan, með hótunum um að Japanir mundu bíða skaða af á Bandaríkjamarkaði með helstu afurðir sínar, sem er auðvitað iðnaðarvörur og hátæknivörur. Þeir gerðu okkur grein fyrir að þeir væru í þessari erfiðu stöðu og forsendan fyrir öllu saman væri að þær þjóðir sem vilja hefja hvalveiðar treystu samstöðu sína, störfuðu saman innan Alþjóðahvalveiðiráðsins, temdu sér þolinmæði í að vinna þetta mál vegna þess að öllum er ljóst að það vinnst ekki með skammtímaupphlaupum. Það vinnst á löngum tíma með því að vinna málinu stuðning jafnt og þétt og þar munar náttúrlega mest um atbeina Japana. Mér sýnist að niðurstaða málsins sé einfaldlega sú að það sé ágreiningslaust í raun og veru og þetta sé sú leið sem við eigum að marka. Við eigum að fara að þeim ráðum sem hér er lagt til. Við eigum að sækja aftur um inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið og gera það með fyrirvara um að við áskiljum okkur rétt til þess að hefja veiðar ef það er innan þess ramma sem alþjóðlegar skuldbindingar setja, þ.e. bæði samkvæmt niðurstöðum vísindamanna um að hvalveiðistofnum verði ekki ofboðið. Það eru engir hvalastofnar á lista yfir dýr í útrýmingarhættu við Ísland. Þvert á móti höfum við vísindaleg rök fyrir því að þeir eru sumir hverjir mjög í vexti. Með öðrum orðum, við eigum að gera þetta til að komast í sömu stöðu og Norðmenn. Þar með er ekki sagt að björninn sé unninn. Við höfum að vísu rutt úr vegi þeirri hindrun að okkur sé fyrirmunað að hefja þessi viðskipti, en við erum þá komnir í félagsskap þeirra þjóða sem ætla sér að vinna að ásættanlegri niðurstöðu í málinu og það er eina leiðin sem fær er. Eðlileg niðurstaða er því sú að hvetja þingið til að samþykkja þessa tillögu, enda vænti ég þess að hæstv. sjútvh. taki henni vel um leið og ég endurtek að ég tel eðlilegt við þessar umræður að skýrt verði frá niðurstöðum þeirrar nefndar sem ég nefndi í upphafi málsins og hvað hún hefur til málanna að leggja.

Herra forseti. 1. flm. þessarar þáltill. hefur gert mjög vel grein fyrir rökum fyrir því að hún verði samþykkt. Það kom mjög skýrt fram í ræðu hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur að öll rök hníga að því að ráðstafanir verði gerðar til að við verðum aftur aðilar að Alþjóðahvalveiðiráðinu, en það er tekið til þess í tillgr. að mótmæli Alþingis við banni við hvalveiðum yrði hluti þeirra ráðstafana. Ég ætla ekki að fara að endurtaka öll þau rök. Mig langar til að koma aðeins inn á þátt ferðamálanna en hv. þm. Kristín Halldórsdóttir vék að því í máli sínu að það væri áhyggjuefni þeirra sem starfa að ferðaþjónustu að ef við hæfum hvalveiðar að nýju þá hefði það áhrif á aðsókn ferðamanna hingað. Ég hef í dag haft samband við nokkra ferðamálafulltrúa í Noregi til að spyrjast fyrir um það hvort hvalveiðar Norðmanna hefðu haft áhrif á ferðaþjónustuna, en eins og kemur fram í grg. með þál. og kom reyndar fram í máli manna á undan mér stunda Norðmenn hvalveiðar, hrefnuveiðar. Það kom fram í svörum að þeir telja að svo sé ekki, a.m.k. sé það að mjög litlu leyti sem það hafi haft áhrif á ferðaþjónustuna. Sjálfbær nýting sjávarfangs hvort sem það eru sjávarspendýr eða annað sjávarfang gæti verið hluti af sjálfbærri ferðaþjónustu. Ég get ekki séð að þetta ætti að trufla að einu eða neinu leyti ferðaþjónustuna hér. Ég tók eftir því þegar þetta mál var lagt fyrst fram í þinginu var leitað álits hjá ýmsum fulltrúum í ferðaþjónustu, m.a. þeirra sem eru að sinna hvalaskoðun. Það kom fram hjá þeim að þeir töldu þessa þáltill. sem hér er til umræðu vera mjög þarfa og voru henni hlynntir. Ég held að það séu óþarfaáhyggjur sem menn hafa af því að þetta geti haft einhverjar afleiðingar á ferðaþjónustuna hér á landi. Ég tel jafnvel að þetta gæti haft frekar jákvæð áhrif á ferðaþjónustuna heldur en hitt þannig að ég hefði gjarnan viljað að þetta kæmi inn í umræðuna um þá tillögu sem við ræðum, enda ekki þar með sagt að við hefjum hvalveiðar þótt þessi þáltill. verði samþykkt.

Herra forseti. Hv. 18. þm. Reykv. hefur ekki trú á því að þetta hafi áhrif og vitnaði til samtala við ferðamálafulltrúa í Noregi sem hún sagði að hefðu sagt sér að þetta hefði ekki áhrif nema að mjög litlu leyti eins og það var orðað. Það er mála sannast að menn geta ekki mikið sagt um það og greinir verulega á um það. Ég get alveg eins vitnað í sérfræðing í hvalaskoðunarferðum sem hér var á ferð á síðasta ári. Hann heitir Mark Crawardine og ég er með útskrift af viðtali við hann í Morgunblaðinu þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Hann telur að hvalveiðar muni hafa slæm áhrif á ferðaþjónustuna hér í heild. ,,Ef Íslendingar hefja hvalveiðar gæti landið orðið vænlegri skotspónn en Noregur og Japan,`` segir hann, og bætir við að hann mæli ekki með að Íslendingar hefji hvalveiðar aftur vegna hættunnar á harkalegum viðbrögðum. Hvalaskoðun getur hinsvegar ekki haft nema góðar afleiðingar, að hans mati, og gróðinn af þeim bæti fyrir tapið vegna banns við hvalveiðum.`` Svo segir aðeins aftar í þessari frétt, með leyfi forseta: ,,Mark segist ekki stilla hvalaskoðun og hvalveiðum hvorri á móti annarri, rökin hnígi bara að því að Íslendingar tapi meira í heild en þeir græði á veiðunum.`` Þannig held ég að við getum leitt til vitnis bæði með og móti og við verðum auðvitað bara að taka afstöðu út frá okkar eigin heilbrigðu skynsemi.

Herra forseti. Það er vissulega rétt að skiptar skoðanir eru um þetta mál. Ég vitnaði til Norðmanna vegna þess að þeir hafa reynslu af þessum málum. Fyrst vitnað var hér til blaðaviðtals þá get ég vitnað í bréf sem ég fékk frá einum ferðamálafulltrúa í Noregi sem sagðist hafa verið á ferðamálaráðstefnu í Evrópu þar sem hefðu verið mótmæli vegna bæði selveiða og hvalveiða en það virtist ekki hafa haft nein áhrif á þá sem sæktu og hefðu áhuga á ferðamálum á þessum svæðum. Auðvitað eru skiptar skoðanir, eins og ég sagði áðan, en þetta er a.m.k. reynsla Norðmanna sem eru með allmikla ferðaþjónustu og stunda hvalveiðar.

Herra forseti. Ég vil aðeins minna menn á að það eru svolítið aðrar aðstæður hér en í Noregi eða Japan. Við erum miklu viðkvæmari fyrir þeim áhrifum sem hvalveiðar gætu haft á efnahags- og atvinnulíf í landinu.

Herra forseti. Mig langar einnig til að benda á það í þessu tilliti að þó svo við gerðumst aðilar að Alþjóðahvalveiðiráðinu, þá er ekki þar með sagt að við mundum hefja hvalveiðar, svo það sé á hreinu. Það yrði síðan að taka afstöðu til þess eftir að þetta hefur allt gengið í gegn ef þáltill. verður samþykkt.

Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv. vék að störfum nefndar sem starfað hefur að undanförnu undir forustu hv. þm. Árna R. Árnasonar. Þessi nefnd lauk störfum fyrir skömmu og skilaði áliti sínu til sjútvrh. Álitið hefur verið lagt fyrir ríkisstjórn og er þar til umfjöllunar. Það hefur enn fremur verið kynnt utanrmn. og verður kynnt formönnum flokka í stjórnarandstöðu áður en ríkisstjórnin lýkur umfjöllun sinni um málið. En það hefur ekki verið birt opinberlega enn þá, eins og ég þykist vita að hv. þm. skilja að ekki er unnt meðan málið er enn til umfjöllunar innan ríkisstjórnar og á vettvangi utanrmn. og leitað er eftir samráði við stjórnarandstöðuna. Ríkisstjórnin telur að það sé mjög æskilegt að leita eftir sem allra víðtækustu samstöðu í þessu mjög svo viðkvæma og vandasama máli. Ég hygg að það sé rétt hjá hv. 9. þm. Reykv. að í flestum efnum séu menn á einu máli um grundvallaratriðið. Auðvitað eru, væntanlega bæði innan þings og úti í þjóðfélaginu, einhverjir sem ekki telja rétt að Íslendingar hefji hvalveiðar að nýju en ég hygg að meginþorrinn vilji stefna að því að við tökum upp hvalveiðar á nýjan leik. Röksemdirnar eru fyrst og fremst þær að málið snýst um grundvallarrétt okkar til þess að nýta auðlindir hafsins innan okkar lögsögu og reyndar einnig á alþjóðlegum hafsvæðum. Það lýtur að mikilvægi þess að tryggja jafnvægi í þróun lífríkisins og það liggur í augum uppi að það gæti verið hættulegt fyrir okkur ef við gæfum eftir þann fullveldisrétt íslensku þjóðarinnar að nýta auðlindir hafsins á sjálfbæran hátt eins og við höfum gert og stefnum að því að gera. Sjónarmið manna geta verið nokkuð mismunandi eins og hér hefur komið fram um það hvernig eigi að vinna málinu framgang og í sjálfu sér er ekkert alveg einhlítt í þeim efnum vegna þess að málið er býsna snúið eins og hér hefur reyndar komið fram. Það er mjög mikilvægt að mínu áliti að sérhvert skref sem við tökum í þessu efni skili okkur fram á við. Það er vissulega rétt að við erum í mjög þröngri stöðu. Það hefur enginn borið á móti því. En við megum ekki taka skref sem þrengja þá stöðu enn meira eða loka okkur af. Við tókum ákvörðun um að fara úr hvalveiðiráðinu á sínum tíma, m.a. vegna þess að við töldum eins og hér hefur komið fram, að meiri hluti hvalveiðiráðsins bryti gegn stofnsáttmála sjóðsins. Við vorum líka í annarri stöðu en Norðmenn, og það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því, með því að við ákváðum á mótmæla ekki hvalveiðibanninu. Norðmenn tóku hins vegar annan pól í hæðina og mótmæltu hvalveiðibanninu og voru þess vegna ekki bundnir af samþykktum hvalveiðiráðsins og gátu haldið áfram að vinna að því innan þess að hefja hvalveiðar. Þegar við tókum þessas ákvörðun á þessum tíma, þá var því lýst yfir af þáverandi ríkisstjórn að vel kæmi til álita að við gengjum aftur í ráðið ef það væri þáttur í því að styrkja stöðu okkar á nýjan leik í þessu máli og opna möguleika okkar á því að hefja veiðar að nýju. Því miður hefur þróunin innan hvalveiðiráðsins ekki verið í þessa átt enn sem komið er. Hér segja menn: ,,Það er ekki annað að gera en ganga inn með mótmælum og þá erum við orðnir jafnsettir Norðmönnum.`` Málið er ekki alveg svona einfalt því að um það eru skiptar skoðanir hvort slík mótmæli hafa eitthvert gildi eða ekki. Því miður hygg ég að staðan sé sú í dag að meiri hluti þjóða innan Alþjóðahvalveiðiráðsins viðurkennir ekki að slík mótmæli hafi lagalegt gildi. Það er þess vegna frumskilyrði, áður en slík ákvörðun er tekin, að við vitum hvort slík mótmæli eru tekin gild af meiri hluta hvalveiðiráðsins eða ekki því ef við förum inn án þess að mótmælin hafi lagalegt gildi, erum við að þrengja stöðu okkar og loka okkur meira af. Við þurfum auðvitað líka að vita hvort áhrifaþjóðir innan hvalveiðiráðsins eru með einum eða öðrum hætti reiðubúnar að standa þannig að málum að við gætum innan vébanda hvalveiðiráðsins hafið hér hvalveiðar í takmörkuðum mæli á nýjan leik. Það væri óskynsamlegt af okkur að stíga þetta skref án þess að vitneskja um þessa hluti liggi fyrir áður. Þess vegna þarf aðdragandi slíkrar ákvörðunar að vera annar en sá sem hér er verið að leggja til. Með þessu er ég ekki að útiloka að það komi til greina að við göngum í hvalveiðiráðið. Það hefur legið fyrir alveg frá upphafi, frá fyrsta degi að við sögðum okkur úr hvalveiðiráðinu að það gæti komið til álita. En það verður þá að vera þáttur í því að styrkja stöðu okkar aftur og þess vegna þarf frekari viðræður við aðildarþjóðir hvalveiðiráðsins eða þær þjóðir sem mestu ráða þar til að þessi hluti málsins sé skýr. Ég trúi því reyndar og ætla ekki annað en að flutningsmenn þessarar tillögu séu reiðubúnir að taka þátt í samstarfi þar um og ég legg á það áherslu að það skipti mjög miklu máli að þær þjóðir sem við þurfum að eiga samskipti við í þessu efni finni það að Íslendingar standi nokkuð sameinaðir í þessum málum. Mér sýnist ekki að það beri það mikið á milli skoðana um vinnubrögð að það ætti að koma í veg fyrir að við getum stillt saman strengi okkar. Eins og hér hefur komið fram í máli hv. 9. þm. Reykv. eru menn sammála um grundvallaratriðin. Þar er ekki ágreiningur á milli manna og mér sýnist að það þurfi ekki að bera svo mikið í milli varðandi vinnubrögðin að við getum ekki sameinað krafta okkar í þeim efnum. Ég legg áherslu á að við umfjöllun málsins nú og í framtíðinni getum við stillt saman strengi okkar í þessum efnum.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan held ég að það sé afar óverulegur ágreiningur ef nokkur um þau markmið sem við stefnum að eða þá stefnu sem við viljum fylgja fram í auðlindamálum. Ég held að það sé nokkuð góð samstaða með þjóðinni um það. Það eina sem getur ógnað þeirri samstöðu eða spillt henni er algjört aðgerða- og árangursleysi af hálfu stjórnvalda í málinu, þ.e. ef þeir sem vilja fylgja málinu fram af sem mestu kappi verða æ ofan í æ fyrir vonbrigðum og finnst þeir dregnir á asnaeyrum með hálfgerðum loforðum um að nú verði teknar ákvarðanir og hafnar veiðar á næsta ári, þar næsta ári o.s.frv. Gallinn við ræðu hæstv. ráðherra, sem var snotur að venju, er bara sá að við höfum heyrt hana fimm sinnum áður. Þetta er sama ræðan og hann flutti í fyrra og í hittiðfyrra, að það væru örðugleikar á málinu, að það væri ekki alveg eins einfalt eins og haldið væri fram, að það væri svolítið flókið og það væri svolítið vandmeðfarið. Það er allt saman satt og rétt. En það er langt síðan ráðinn var til starfa erlendur sérfræðingur til þess að leggja á ráðin með okkur um það hvernig við hönnuðum þennan fyrirvara og í framhaldi af því var um það rætt að sjálfsögðu að fylgja því eftir með viðtölum við aðildarþjóðir til að ganga úr skugga um það að við yrðum tækir inn í Alþjóðahvalveiðiráðið á ný með þessum fyrirvara. Það kallar ekki á að fyrir fram liggi samþykki allra aðildarþjóða hvalveiðiráðsins um að þau viðurkenni þann lagaskilning að fyrirvarinn hafi gildi. Ef við ætlum að bíða eftir því, þá tökum við aldrei neina ákvörðun, þá verður aldrei nein niðurstaða, þá verður aldrei neinn gjörningur. Um það snýst ekki málið. Málið snýst um að tryggja það með samvinnu við vinveittar þjóðir og meiri hluta þjóða hugsanlega, að við getum farið þá leið að fara aftur inn með þessum fyrirvara. Málið er þá raunverulega í sama stað og það var í byrjun ef það hefur ekki verið unnið að því að afla okkur stuðnings við þá leið. Við bíðum, hæstv. ráðherra, eftir pólitískri ákvörðun í málinu.

Herra forseti. Sé það svo að ekkert nýtt hafi komið fram í mínu máli hér áðan sem ég er ekki að mótmæla, þá á það einnig við um það sem fram kom í máli hv. 9. þm. Reykv. Vissulega held ég að það sé kannski lýsandi um stöðu þessa máls. Það sem ég er að leggja áherslu á er að við megum ekki stíga skref sem geta leitt til þess að við þrengjum stöðu okkar. Við verðum að viðurkenna að það er umdeilt að þjóðarétti hvort þjóðir geti gengið inn í alþjóðasamtök með fyrirvara um hvort þær eru bundnar af samþykktum þeirra. Það er sá vandi sem við stöndum frammi fyrir. Það væri óvarlegt af okkur að stíga það skref ef það kæmi svo í ljós að fyrirvarinn hefði ekki gildi og við Íslendingar værum áfram bundnir af hvalveiðibanninu og hefðum þrengt stöðu okkar. Þess vegna legg ég á það áherslu að við samþykkjum ekki þessa tillögu eins og hún er hér úr garði gerð á þessu stigi málsins. Ég vona að um það geti tekist samstaða vegna þess að enginn ágreiningur er um það að hugsanlega getur verið skynsamlegt fyrir okkur að ganga inn í halveiðiráðið aftur. Eins og hefur til að mynda verið bent á, þá er það forsenda fyrir því að við getum hafið viðskipti með hvalaafurðir. Við getum ekki flutt þær út til Japans sem er eini markaðurinn nema við séum aðilar að Alþjóðahvalveiðiráðinu þannig að það getur verið margt sem mælir með því. En þá verður þetta að vera fyrir hendi. Það er ekki gagn að fara inn í einhvern klúbb sem ætlar að halda áfram að brjóta alþjóðahvalveiðisáttmálann og jafnvel að breyta hvalveiðiráðinu í hrein friðunarsamtök.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra andmælir því ekki að ræða hans sem hann flutti hér áðan sé orðið klassísk, þ.e. í tölu þeirra ræðna sem hann flytur árlega af sama tilefninu og er alltaf sama ræðan, en ver sig með því að ábendingar, tillögur og gagnrýni á ræðuna sé líka sú hin sama. Það leiðir af sjálfu sér, ef hæstv. ráðherra er alltaf í sömu sporunum og flytur alltaf sömu ræðuna, þá kallar það á sömu gagnrýnina. En niðurstaðan er þá pattstaða vegna þess að ráðherrann hefur ekki þokað málinu áfram. Kjarni málsins er sá að, að svo miklu leyti sem ráðherrann segir, við þurfum að vinna málinu fylgi. Við þurfum að tryggja að við komumst inn í ráðið með þessum skilgreinda fyrirvara og þar reynir á lagatæknileg atriði. Þá er spurningin: Hvað hefur verið að gerast á undanförnum árum? Hefur ráðherrann ekki frá neinu að skýra um að það eru tilteknar þjóðir sem vilja veita atbeina sinn til þess? Það þarf ekki atbeina allra og við fáum hann ekki fyrir fram. Þess vegna ítreka ég enn, herra forseti: Hvað er að frétta af starfi þessarar merku nefndar sem vakti miklar vonir um að nú þegar nefndin hefði komist að skýrum niðurstöðum og lagt fyrir hæstv. ráðherra, þá yrði stefnan og kúrsinn markaður og nú færi að styttast í það að tími orða væri liðinn og athafna upp runninn? Hefur þess nefnd í engu breytt neinu í málinu? Hefur hún ekkert nýtt fram að færa? Er ekkert að finna í niðurstöðum hennar um það hvernig eigi að ganga fram, ef það er svo að ráðherrann hafi ekki fundið ráð til þess að eigin frumkvæði?

Ég vil aðeins ítreka það sem ég hef áður sagt, herra forseti, vegna fyrirspurna hv. 9. þm. Reykv. um nefndina að álit hennar liggur fyrir ríkisstjórn. Það hefur ekki verð birt. Það hefur hins vegar verið afhent utanrmn. og formönnum flokka í stjórnarandstöðuninni og ætlunin er að hafa samráðsfund með þeim áður en umfjöllun í ríkisstjórn verður lokið. Aðalatriðið í þessu máli er að reyna að finna flöt á því að vinna því framgang. Hv. þm. ætti að vita að í tíð fyrri ríkisstjórnar var tekin sú ákvörðun, a.m.k. var henni ekki mótmælt af þáv. utanrrh., að láta þetta mál sitja aðeins til hliðar og hvíla meðan við stóðum í mestum deilum við Norðmenn og vorum að vinna að framgangi okkar mála á úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og þar fram eftir götunum. Við töldum einfaldlega að við hefðum ekki kost á því að beina kröftum okkar í of margar áttir á sama tíma. Ég held að þetta hafi verið skynsamleg ákvörðun þá og ég man ekki eftir að henni hafi verið mótmælt af þáv. utanrrh. Núna er meira lag og þá freista menn þess að takast á við málið á nýjan leik og þess vegna var starfshópnum komið á fót. Sé það svo að hv. þm. vilji í raun vinna málinu framgang þá ætti hann ekki að vera að leggja slíkt ofurkapp á að fá hér samþykktar tillögur sem gætu þýtt að við lokuðum okkur frekar af eins og mál standa í dag. Það er kjarni þessa máls. Það er til lítils að standa upp og gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að hafa unnið slælega í málinu en vera svo sjálfur að mæla fyrir tillögu sem gæti þrengt stöðu okkar. Það er ekki mikið samræmi í þeim málflutningi.

Á þá að halda óbreytta ræðu á næsta ári?

Herra forseti. Það er sjaldgæft en notalegt að sjá hæstv. sjútvrh. koma svona lítillátan og auðmjúkan í ræðustól eins og núna. Nú kemur hann og segir að það sé nauðsynlegt að stjórnarandstaðan standi með ríkisstjórninni í málinu, það þurfi sem víðtækasta samvinnu. Herra forseti. Ég varð ekki var við þennan samvinnuvilja, a.m.k. við jafnaðarmenn þegar hann setti af stað umrædda nefnd. Það var ekki mikið leitað til jafnaðarmanna þá um að koma og vinna saman til þess að finna málinu sameiginlega farsæla niðurstöðu. Það verður hæstv. sjútvrh. að eiga við sjálfan sig en það er fullseint í rassinn gripið að koma núna með húfuna í hendinni til okkar og biðja um stuðning í máli sem er búið að klúðra. Ég kem hér upp, herra forseti, til þess að herða á því sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson hefur óskað hér eftir, að fá að sjá þessa skýrslu birta opinberlega. Ég hef séð þessa skýrslu og er bundinn trúnaðarheiti. En hæstv. sjútvrh. segir að þingmenn hljóti að skilja að hún verði ekki birt fyrr en umfjöllun er lokið í ríkisstjórn. Mig brestur nú greind til þess að skilja það, herra forseti. Ég skil ekki hvers vegna ekki er hægt að leysa út skýrslu sem hefur legið fyrir frá því í febrúar. Henni var skilað í febrúar. Kynni að vera, herra forseti, að í þeirri skýrslu komi fram einhver afstaða til þessarar þáltill. sem hér liggur fyrir? Ég spyr. Ég held að það sé nauðsynlegt að skýrslan komi fram hið fyrsta og ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvað veldur því að skýrsla sem er búin að vera til umfjöllunar í tvo mánuði í ríkisstjórn er trúnaðarmál? Fjölmiðlar fá ekki aðgang að henni og meira að segja hagsmunaaðilar, þeir sem hafa mestan áhuga á þessu og mesta hagsmuni af því að sjá málið leitt til lykta, fá ekki heldur nokkurn pata af þessu. Ég hef að sjálfsögðu ekki sagt mínum þingflokki frá þessu en við brennum öll í skinninu. Hvað er það sem ekki má sjá?

Herra forseti. Ég verð að biðjast afsökunar á því að hafa ekki tekið það fram hér í upphafi, sem ég átti auðvitað að vita, að hv. 15. þm. Reykv. hefði ekki skilning á mikilvægi þess að freista þess að hafa samstöðu í þessu efni. Varðandi skipan þessa starfshóps þá var hann ekki fjölmennur. En vissulega er það svo að einn af fremstu forustumönnum jafnaðarmanna í landinu sat í þessum hópi og furðar mig að hv. 15. þm. Reykv. skuli flytja ræðu af því tagi sem hér var flutt og með þeim ummælum sem hér voru höfð, að forustumenn jafnaðarmanna hefðu ekki komið að þessari vinnu. En það er annar handleggur. Ég ítreka einungis þá von að skilningur hv. þm. vaxi. Hann hefur oft sýnt það í umræðum í þinginu að þó að hann hafi komið að málum með takmörkuðum skilningi, þá hefur hann vaxið og hv. þm. er þeirrar gerðar að geta viðurkennt það og tekið nýja og breytta afstöðu. Fyrir því eru mörg fordæmi og á hann mikil hól og hrós skilið fyrir það og ég veit að það á eftir að endurtaka sig í þessu máli eins og svo oft endranær.

Herra forseti. Ég get nú ekki látið minn hlut eftir liggja í þessu skjallbandalagi sem hér hefur myndast. Ég verð að segja að hæstv. sjútvrh. er einn þeirra manna sem er hvað skyggnastur á þróun í stjórnmálum. Nú hefur honum tekist að skyggnast fram í framtíðina mun betur en mér og okkur öðrum forustumönnum jafnaðarmanna vegna þess að hann er búinn að sjá það fyrir að það mun takast, sem við höfum verið að tala um, að jafnaðarmenn sameinist í eina órofa fylkingu og ég vil óska hæstv. sjútvrh. til hamingju með að hafa uppgötvað þetta fyrstur manna á stjórnarheimilinu. Hins vegar verð ég líka að segjað, herra forseti, að ég skil ekki af hverju þessi skýrsla er ekki leyst. Ég skil ekki af hverju hún er ekki lögð fram og ég ítreka það aftur: Hvenær á þessi skýrsla að koma? Getur verið að í henni sé eitthvað sem hæstv. sjútvrh. vill ekki sjá, t.d. í þeirri umræðu sem hér fer fram? Kann að vera að eitthvað slíkt vaki fyrir honum? Ég verð að segja að ég kann ekki alveg við þessi vinnubrögð. Það er búið að ganga frá málinu, skýrslan liggur fyrir, það er búið að kynna hana í trúnaði, svo miklum trúnaði að þeir sem fá að sjá hana eru beðnir um að kynna hana ekki einu sinni fyrir sínum þingflokki og hafa auðvitað haldið þann trúnað. En mér finnst raunar að þetta sé komið út í öfgar og það sé kominn tími á það að menn sjái hvort eitthvað sé í þessari skýrslu eða hvort henni sé haldið vegna þess að þar er kannski ekki nokkur skapaður hlutur.

Herra forseti. Það er óþarfi að endurtaka ræðuna um skýrsluna. Ég hef þegar greint frá því nokkrum sinnum hvernig staðið hefur verið að verki í því efni. Skýrslan verður birt þegar umfjöllun um hana er lokið í ríkisstjórn og það verður alveg á næstunni. Ég á ekki von á því að hv. 15. þm. Reykv. né aðrir hrökkvi neitt við þegar þeir lesa skýrsluna eða að hún komi þeim á óvart.