Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur athugað frv. það, sem hér er til umr., og er hún sammála um að mæla með því, að það verði samþ. óbreytt. Frv. þetta er borið fram af ríkisstj. og hefur farið í gegnum hv. Ed. og sú d. enga breytingu á því gert. Það felur í sér allverulegar breytingar á VI. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19 12. febr. 1940, en sá kafli l. fjallar um skilorðsbundna refsidóma. Hinir fróðustu menn hafa fjallað um frv. þetta og annazt samningu þess, og er ýtarlega gerð grein fyrir breyt. í grg. með frv. Eins og áður er sagt, leggur n. til og er sammála um, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Þegar núverandi ríkisstj. settist að völdum, þá var því yfir lýst, að hún ætlaði að gera stórátak í byggingarmálum landsmanna, sér staklega að því er snerti íbúðarhúsnæðismálin. Loforð stjórnarinnar í þessum málum eru prentuð hér upp í aths. með frv. því, sem ríkisstj. hefur lagt hér fram, og loforðin eru orðrétt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Tryggt verði aukið fjármagn til íbúðarhúsabygginga í kaupstöðum, kauptúnum og þorpum og lögð áherzla á að greiða fyrir byggingu íbúðarhúsa, sem nú eru í smíðum, og lagður grundvöllur að því að leysa þetta vandamál til frambúðar.“ Þetta eru gullin loforð, það verður ekki annað sagt, því að það á ekki aðeins að leysa þetta mál á líðandi stund, heldur ganga svo vel til verks, að þetta vandamál verði leyst til frambúðar. Það er ekki að furða, þó að með þessi loforð í huga hafi oft verið spurt á þessu langa þingi: Hvenær koma till. ríkisstj., hinar margboðuðu, í húsnæðismálunum? Og nú fyrir nokkrum dögum, þegar þingið hefur setið á sjöunda mánuð, kemur þetta frv., og er skýrt frá því, að það hafi verið mikill viðbúnaður við undirbúning þess, það hafi verið skipuð mþn. til þess að rannsaka þetta mál. Þessi n. var skipuð 5 mönnum og hóf störf á miðju sumri 1954. Mannval mikið var í n.: Benjamín Eiríksson bankastjóri sem formaður, Björn Björnsson hagfræðingur Reykjavíkurbæjar, Hannes Jónsson félagsfræðingur, Hilmar Stefánsson bankastjóri og Jóhann Hafstein bankastjóri. Og síðan var bætt mönnum í n., þegar komið var fram á árið 1955, tveim fulltrúum frá Landsbanka Íslands, þeim Gunnari Viðar bankastjóra og Jóhannesi Nordal hagfræðingi. Og svo er hér lýst störfunum hjá þessari viðamiklu nefnd, að hún aflaði sér efnis til þessarar frumvarpssmíðar viða úr löndum, kynnti sér lánsfjárkerfi varðandi húsnæðismál á Norðurlöndum, í Vestur-Þýzkalandi og Bretlandi, og byggir þannig í till. sínum á reynslu hinna fremstu þjóða í þessum málum. Síðan hefur n., að mér skilst, samið frv., en það frv. er þó ekki lagt fyrir Alþ., sem svona var vel undirbúið, heldur segir í grg.: „Uppistaðan í frv. því, sem hér liggur fyrir, er fengin úr þessu frumvarpsuppkasti n. og þeim till. og álitsgerðum, sem n. hefur samið. Í því fólust till. um nokkru meiri bein fjárframlög en gert er ráð fyrir í þessu frv., en ekki þótti fært að taka það með að svo stöddu.“ Þetta frv. er því ekki frv. þessarar ágætu n., heldur aðeins byggt á því og dregið úr till., sem okkur er gefið í skyn að hafi falizt í hinu frv. Ég fæ ekki annað séð en að það felist tiltölulega fá þýðingarmikil nýmæli í þessu frv., og hefði mig rekið í rogastanz, ef þetta hefði verið allur ávöxturinn af rannsóknum nefndarinnar í flestum Evrópulöndum, því að satt að segja er þó vitað um stórfelldari átök, sem gerð hafa verið í húsbyggingarmálum í Vestur-Evrópu eftir stríð, heldur en þau, sem örlar á í þessu frv. Það er þó ekki hægt að segja, að það séu engin nýmæli í þessu frv., því að það er t.d. ætlazt til, að sett verði upp mikið skrifstofubákn samkv. 1. gr., og samkv. 2. gr. á húsnæðismálastjórnin að gangast fyrir tæknirannsóknum og kynningu á nýjungum í byggingariðnaði með sýningum, námskeiðum og útgáfu rita. Það á að hefja, bókaútgáfu samkv. þessu frv., það á að halda námskeið, og það á að halda sýningar. Það getur vel verið, að þetta hafi þýðingu fyrir framtíðina, en eitthvað hefði ég nú talið að væri meira aðkallandi í beinum framkvæmdum til útrýmingar húsnæðisvandræðunum hér á landi heldur en útgáfa ritlinga og að setja á stofn námskeið í þessum efnum. Áreiðanlega þarf ekki að halda nein námskeið fyrir húsnæðisleysingja í sambandi við þessi mál. Þeir vita, hvar skórinn kreppir. Það er svo meginefni þessa máls, að þau lán, sem veita skal samkv. þessu frv., eru svo lág, eins og rækilega hefur verið sýnt fram á í umr. um málið, að það er engum fátæklingum fært að notfæra sér annars það, sem jákvætt er í þessu frv. Það útilokast þegar af því, að lánin eru svo lág, að efnalausir menn geta ekki byggt samkv. því. Þar að auki eru vextirnir svo háir, að það er á áttunda prósent, sem á að borga þarna í vexti, en samkv. íslenzkum l. mun 8% vera markið, sem okur er miðað við, svo að vextirnir í þessu frv. eru uppi við markið, sem er „definerað“ sem okur í íslenzkum lögum. Þetta tvennt er í raun og veru aðalatriðið í sambandi við lausn húsnæðismála í landinu. Það er, hvort hægt er að fá aðgang að lánum, sem séu svo há, að nái yfir það mikinn hluta byggingarkostnaðarins, að efnalítið fólk geti staðið straum af afganginum, og svo hitt, hvaða vextir skuli greiðast, og þegar vextirnir eru komnir á áttunda prósent, þá fell ég í stafi yfir þeim útreikningum, sem eru tvímælalaust réttir, að þá verði leiga eða kostnaður við að búa í tiltölulega litilli íbúð á nítjánda hundrað krónur á mánuði. Það er því niðurstaða mín af fljótlegri athugun á frv., að það sé að svo litlu leyti fullnæging á hinum gullnu loforðum ríkisstj. í þessum málum, að það geri hvorki að leysa húsnæðismálin í bráð né lengd, og alls ekki til frambúðar, eins og lofað var. Undir umr. munu hafa verið lagðar hér fram brtt. við frv., - brtt., sem er ekki kastað hér fram umhugsunarlítið, heldur hefur verið unnið að mjög gaumgæfilega og mundu gera frv., ef þær fengjust samþ., mun líklegra til þess að koma að gagni, og er þó reynt af tillögumönnum sýnilega að halda sér við það, að það væri vel framkvæmanlegt fyrir ríkið að eiga að veita byggingarmálunum aðstoð á grundvelli frv. svo breytts. Það er ekki farið út í neinar öfgar að því er snertir það, sem fram á er farið í brtt. Og þó að ég hafi oft verið undrandi yfir því, hve hæstv. ríkisstj. getur leyft sér að vera fjarverandi, þegar merk mál eru rædd og þau, sem eru talin til hinna stærstu mála í stefnuskrá ríkisstj. og á loforðalistanum þar, þá hef ég þó sjaldan eða aldrei orðið eins undrandi og að hæstv. ríkisstj. skyldi leyfa sér að vera fjarverandi við umr. þessa máls hér á kvöldfundinum í gærkvöld og þannig eins og hún láti sér alveg á sama standa um það, hvernig undirtektir þetta mál fær, hvernig það er rætt og hvaða tillögur koma fram í sambandi við það. En þessar till. eru tvímælalaust þess virði, að hæstv. ríkisstj. hlýði á túlkun þeirra og kynni sér þær, því að þær eru stórlega til bóta á frv., frá hvaða sjónarmiði sem á það er litið, ef yfirleitt er átt við það, að þetta frv. eigi að bæta úr neyð þeirra, sem verst eru haldnir af húsnæðisbölinu. Ég skal ekki fara út í einstök atriði þessara till., en lýsi því yfir, að ég er þeim í einu og öllu samþykkur og teldi frv. mun aðgengilegra, ef því fengist breytt á þann veg, að meginefni þeirra yrði tekið upp í það. Ég get ekki ímyndað mér það, að hæstv. ríkisstj. hafi gert sér í hugarlund, að lán, sem að hámarki til mega vera 100 þús. kr., en mun þó yfirleitt vera gert ráð fyrir að séu ekki hverri en 70–80 þús. kr. á íbúð, leysi þann vanda fyrir fátæku fólki að geta eignazt íbúð yfir höfuð sér. Og ég held, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki heldur getað dottið það í hug, að vextirnir, 7 eða 71/4%, væru þeir vextir, sem fátæklingar réðu við af sínum tekjum. En þegar húsaleiga er komin upp í 18–19 hundruð kr. á mánuði og fullvinnandi verkamaður hefur 2900 kr. kaup, þá sjá allir, að það er langsamlega utan við ramma þess mögulega, að maður í verkamannastétt með hinar fyllstu verkamannstekjur geti ráðið við slíkan húsaleigukostnað, því að þegar búið er að borga ljós og hita með slíkri íbúð, þá er komið á þriðja þúsundið, og tekjurnar eru brúttó innan við 3000. Ég tel því, að ef brtt. fást ekki samþykktar eða aðrar þvílíkar umbætur á frv., verði ekki gerlegt fyrir þá menn, sem vilja fá einhverja úrlausn á húsnæðismálum húsnæðisleysingjanna, annað en að greiða atkv. á móti frv. eins og það er. Ég held, að það sé svo fjarri því, að það geti heitið úrlausn á húsnæðisvandamálinu, að það væri langbezt komið þannig, að það væri fellt frá afgreiðslu. En í seinustu lög skal maður þó alltaf vona það, að góðar till. fái áheyrn og verði samþ., og þannig gæti sem sé farið, ef till. þær, sem nú liggja hér fyrir á þskj. 592, frá minni hl. fjhn., yrðu samþykktar. Þá væri þó frv. orðið svo umhreytt, að það gæti e.t.v. komið að einhverju gagni til lausnar einhverjum hluta af þessu stórkostlega þjóðfélagsvandamáli.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður furðaði sig á fjarveru hæstv. ríkisstj. við umr. um þetta mál og að hún skyldi ekki hafa hlýtt á mál manna hér í gærkvöld eða fram á nótt. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að þegar hugsað er til þeirra umræðna, sem hér hafa farið fram um þetta mál af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, þá hefur ríkisstj. farið lítils á mis við að vera ekki viðstödd þær umr. Það má heita stórfurðulegt, að í máli jafnumfangsmiklu og vandasömu og það frv. er, sem hér liggur fyrir, fóru umræður sannast að segja svo á við og dreif í gærkvöld hjá hv. stjórnarandstöðu að oft og tíðum var ekki í langan tíma hægt að gera sér grein fyrir, um hvaða mál þessir hv. þingmenn voru að ræða. Þegar málið er þannig í pottinn búið, þá fara, eins og ég sagði, þeir ekki mikils á mis, sem ekki hlýða á málflutninginn. Hv. 1. landsk., sem hafði framsögu fyrir minni hl. fjhn., var þó sá af hv. þingmönnum, sem hélt sér helzt við efnið og gerði grein fyrir ýmsum till., sem minni hl. hefur flutt í þessu máli. Hann hóf mál sitt á því og reyndar kom að því oftar í ræðu sinni, að þetta frv. væri eiginlega ávöxturinn af tveggja ára rifrildi innan ríkisstjórnarinnar og húsnæðismálanefndar um þetta mál. Ég hafði lagt áherzlu á það, að mikil eining hefði ríkt við undirbúning málsins og áhugi hjá þeim aðilum, sem að málinu hefðu unnið, bæði ríkisstjórn, bönkum og húsnæðis- , málanefnd. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt, þá var húsnæðismálanefndin ekki skipuð fyrr en á miðju sumri, og starf hennar hófst ekki að neinu ráði fyrr en á s.l. hausti, svo að lengri tíma en þá mánuði, sem liðnir eru siðan, getur varla verið um að ræða rifrildi innan hennar. En þvert á móti hefur ekki verið því til að dreifa. Sannleikurinn er sá, að ég held, að það sé miklu farsælla fyrir þingmenn yfirleitt að temja sér að festa fremur sjónir við það, sem menn eru sammála um í málunum, heldur en sundurþykkjuna og sundurlyndið þeirra á milli, og allra sízt ættu menn að reyna að búa til einhverjar uppspunnar sögur um sundurþykki og sundurlyndi á milli þingmanna. Það er áreiðanlega nóg af því út af fyrir sig, þó að það séu ekki búnar til uppspunnar sögur um slíkt. Ég lagði áherzlu á það í minni ræðu og geri það enn, að ég hef ekki við undirbúning þessa máls orðið var við annað en mjög samstilltan áhuga innan beggja stjórnarflokkanna. Um leið og ég segi þetta, verð ég að segja það, að orð mín, sem ég sagði áðan, gætu náttúrlega að vissu leyti alveg eins náð til vissra aðila í stjórnarherbúðunum, því að mér sýnist, að það fari mjög mikið fyrir því hjá öðru stjórnarblaðinu, tímanum, undanfarna daga í forustugreinum sínum að miklast yfir því, hvað Framsfl. umfram hinn stjórnarflokkinn eigi mikinn þátt í lausn hinna stærri mála, alveg sérstaklega þessa húsnæðislánamáls, sem hér er nú á dagskrá, raforkumálanna, sem leyst voru á s.l. þingi, og reyndar fleiri mál til tekin. Ég held, að mönnum geti ekki um það blandazt hugur, sem til þekkja, og ég geri ekki ráð fyrir heldur, að það verði vefengt, að í þessu máli er það svo, að það er enginn einn af ráðherrum ríkisstjórnarinnar, sem umfram aðra á heiður skilið fyrir framgang þess, ekki heldur í sambandi við lausn raforkumálanna á s.l. þingi, og ég segi það engan veginn til lasts þeim hæstv. ráðh., sem þessi mál falla nú undir, félmrh. í þessu tilfelli og landbrh. í sambandi við raforkumálin á s.l. þingi. - Þetta er nú mál út af fyrir sig, og ef hæstv. ráðherrum Framsfl. finnst það vera líklegt til þess að vaxa af, að stjórnarblaðið æ ofan í æ sé að gera þá meiri af málum, sem þeir hafa ekki mikið umfram aðra aðila í stjórninni haft af að segja, þá er það þeirra mál. Ég fyrir mitt leyti álít, að það sé ekki stórbrotin mynd af stjórnarsamstarfi, sem gefur að líta í sambandi við slík skrif. Í sambandi við það, sem hér hefur verið víkið að, skal ég aðeins nefna nokkur atriði. Í sambandi við útlánaaukninguna hefur hv. þingmönnum hér mörgum hverjum úr stjórnarandstöðunni fundizt lítið til þessa frv. koma og það í raun og veru einskis virði. Sérstaklega hafa þeir lagt áherzlu á það, hvernig í ósköpunum menn eigi að fara að hagnýta sér lán ekki nema 70–100 þús. kr. út á íbúðir, þegar byggingarkostnaðurinn sé miklu meiri, og að öllu þessu athuguðu sé slík lánastarfsemi lítils eða einskis virði. Ég sagði í ræðu minni hér í gær, að það, sem menn yrðu að gera sér grein fyrir, væri það ástand, sem við fram til þessa höfum búið við, og hvaða úrbætur felast í því máli, sem hér er um að ræða, frá því. Langveigamesta atriðið í því er, að hér er lagður grundvöllur að því að leysa þetta mál til frambúðar með því, að sett er á laggirnar veðiánakerfi, sem tryggt er fé til næstu tvö árin, eins og segir í grg., en vonir standa til að haldið geti áfram og ekki aðeins í sama mæli og stofnað er til þess, heldur af sjálfu sér aukizt og vaxið í framtíðinni. Þessu hefur ekki verið til að dreifa á undanförnum árum, heldur aðeins smávægilegar bráðabirgðaúrlausnir í sambandi við lánsfjármálin til íbúðabygginga. Í grg. þessa frv. er vikið að því, að það séu a.m.k. 40 millj. kr. á næstu 2 árum, sem telja megi aukið fé til íbúðabygginganna. Það hefur verið vefengt og m.a. vegna þess, að 20 millj. hafa á s.l. ári verið tryggðar til smáíbúðalánadeildarinnar, en hverfi nú á þessu ári inn í þetta nýja lánakerfi. Sannleikurinn er sá, að það liggur ekki neitt fyrir um framhald þess lánsfjár. Lánadeild smáíbúða var útvegað fé af hæstv. núverandi og fyrrverandi ríkisstj., 10 millj. kr. árið 1953 og 20 millj. kr. 1954, með því móti, að Landsbankinn lánaði gegn þeim skilyrðum, að bundnar yrðu jafnháar upphæðir af mótvirðisfé í bankanum, þangað til þessi lán yrðu greidd. En það liggur ekkert fyrir um það, að hægt hefði verið að fara þessar sömu leiðir áfram, svo að eins og málið horfir við núna, er það augljóst, að með þessu móti er tryggt 40 millj. kr. nýtt lánsfé til íbúðabygginganna. En vegna þess að hæstv. ríkisstj. hafði ekki á s.l. þingi unnizt tími til þess að leggja fram þetta frv., sem nú liggur fyrir, var á því stigi málsins látið sitja við þá bráðabirgðaúrlausn að afla heimildar til 20 millj. kr. lántöku fyrir smáíbúðalánadeildina, og gekk ríkisstj. síðan í að útvega þetta fé. Það hefur verið vitnað hér í stjórnarsamning ríkisstj., þegar hún settist að völdum í sept. 1953. Það má segja, að fyrstu efndirnar varðandi lánsfjármálið til íbúðabygginga á því sviði hafi verið þessi 20 millj. kr. lánsheimild 1953, en í öðru lagi það frv., sem nú liggur hér fyrir. Því var haldið fram bæði af hv. 9. landsk. þm. (KGuðj) og 11. landsk. (LJós), að þetta frv. væri eiginlega lánakerfi fyrir Reykvíkinga, það væri verið að draga þessi mál, lánsfjármálin, meira til höfuðstaðarins með „sentraliseraðri“ yfirstjórn hér, og fundu þeir þessu mikið til foráttu. Sannleikurinn er sá, að samkv. þessu frv. geta þær lánsstofnanir, sem úti á landi eru, eins og sparisjóðir og útibú bankanna, lánað beint í samræmi við reglur þessa frv., alveg eins og þær hafa gert fram að þessu, eða meira, ef þær óska. En það er hins vegar gert ráð fyrir, að þær geti einnig keypt bankavaxtabréf veðdeildarinnar og lánin þannig gengið í gegnum veðdeild Landsbankans og þó með þeirri viðbót, að sparisjóðirnir eigi þá um leið kost á því, ef þeir kjósa heldur að kaupa bankavaxtabréf veðdeildarinnar, að ráðstafa um leið, hverjir í byggðarlagi viðkomandi sparisjóðs skuli fá þau lán, sem veðdeildin lánar. En það skiptir mestu í sambandi við þetta, þegar því er haldið fram, að hér sé um að ræða lánakerfi fyrir íbúa Reykjavíkur, að með því að bankarnir hafa bundizt í það að kaupa svo og svo mikið af bankavaxtabréfum af veðdeild Landsbankans og leggja nýtt fé til íbúðalánanna umfram það, sem verið hefur, þá er beinlínis verið að flytja sparifé, sem leggst til hér í Reykjavík, út um landsbyggðina. Þegar sú staðreynd er höfð í huga, þá sjá menn, hversu fjarstæðukenndar ásakanir það eru, að hér sé verið að stofna eitthvert sérstakt lánakerfi fyrir íbúa Reykjavíkur umfram það, sem verið hefur. Því er sem sagt haldið fram, að hér sé um enga úrlausn að ræða. Sannleikurinn er sá, að hér eru verulegar úrbætur frá því, sem áður hefur verið, og ef t.d. sveitarstjórnir aðrar á landinu hefðu brugðið við eins og bæjarstjórnin í Reykjavík, þá sjá menn strax, hvaða þýðingu frv. eins og þetta hefur. Bæjarstjórn Reykjavíkur hófst handa um að undirbúa áætlun um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis, eftir að fyrirheit vorn gefin af hæstv. ríkisstj. um að leysa lánsfjármálin til íbúðabygginga til frambúðar, og 13. apríl 1954 voru samþ. ályktanir hér að lútandi í bæjarstjórn Reykjavíkur og þá við það miðað, að takast mætti að útrýma öllum herskálaíbúðum hér á næstu 5 árum. Það, sem svo hefur gerzt, meðan ríkisstj. hefur undirbúið sitt mál, er það, að hafizt var handa um byggingu, í fyrsta lagi skipulagningu raðhúsahverfis fyrir innan Bústaðavegshverfið þegar í stað fyrir um 200 íbúðir á ýmsan hátt ódýrari en íbúðir hafa verið fram að þessu og t.d. með þeirri nýjung að koma þar upp sameiginlegu upphitunarkerfi, þannig að þá mætti í þessu hverfi hagnýta heita vatnið á þeim tíma árs, þegar það er nægjanlegt fyrir hendi, þó að um köldustu mánuðina yrði að kynda með olíu í þessu byggðarhverfi. Á s.l. hausti var svo ákveðið að undirbúa áfram framkvæmdir á þessum sama grundvelli, og nú ekki alls fyrir löngu hefur bæjarráð boðið út til viðbótar 98 íbúðir í þessu sama raðhúsahverfi og ákveðið að hefjast handa um byggingu tveggja blokkbygginga með 48 íbúðum. Þessar ákvarðanir bæjarstjórnar Reykjavíkur, sem gerðar hafa verið meðan þetta mál var í undirbúningi, þýða það, að þegar er hafizt handa um og verið að undirbúa byggingu á 151 íbúð, sem beinlínis er ætlað það hlutverk að koma í staðinn fyrir heilsuspillandi íbúðir og þá fyrst og fremst herskálaíbúðir í höfuðstaðnum. Það hefur að vissu leyti dregið úr hraðanum í framkvæmd Reykjavíkurbæjar, að málið hefur þurft meiri undirbúning en gert var ráð fyrir. En eins og þessi mál horfa nú við, þá gerir bæjarstjórn Rvíkur ráð fyrir því að geta fullkomlega hagnýtt sér það, sem hér er boðið upp á, lánveitingarnar annars vegar og styrkveitingarnar hins vegar til útrýmingar heilsuspillandi íbúðum, til þess m.a. að ná því marki, sem að er stefnt, að útrýma þeim á næstu fimm árum. Það er meira um vert, að sveitarstjórnirnar og bæjarstjórnirnar hafi hug á því að gera sér grein fyrir því, sem er unnið á Alþingi, og hagnýta það eftir föngum, heldur en að rísa hér upp hver á fætur öðrum til þess að miklast yfir því, að einskis virði sé það, sem um er að ræða, þegar það verður þó ekki hrakið, að verið er að veita nýtt fjármagn. sem nemur milli 40 og 45 millj. kr. á ári, inn í íbúðarhúsabyggingar og öðrum þræði að koma nýju heildarskipulagi á þessi mál. Ef við lítum yfir farinn veg, þá sjáum við, að þrátt fyrir það að á undanförnum árum hafi verið svo mjög í ólestri íbúðarlánamálin eins og margsinnis hefur verið vikið að og aðalfasteignalánastofnunin í þessu efni, veðdeild Landsbankans, verið raunverulega óstarfhæf, þá hefur samt sem áður við þau skilyrði verið byggt gífurlega mikið, og það hefur verið byggt meira af íbúðum í Rvík á undanförnum áratug, síðustu 10 til 20 árin, en til þess að mæta þeirri fólksfjölgun og því aðstreymi, sem hingað hefur orðið til bæjarins. Þetta er staðreynd, sem rétt er að menn reyni að gera sér grein fyrir og festa sér í minni, því að enda þótt þetta sé rétt, þá er samt sem áður við mikinn húsnæðisskort að etja í höfuðstaðnum, og það er m.a. vegna þess, að betri efnahagur hefur leitt til þess, að menn hafa stækkað við sig íbúðir frá því, sem áður var, og tekið til eigin þarfa stærra og betra húsnæði en þeir höfðu áður. Þetta leiðir af þeirri velmegun, sem almenningur hefur búið við á undanförnum árum, og þeim bætta efnahag, sem þjóðin á þessum síðasta áratug hefur tileinkað sér. Það hefur þess vegna verið við margþætta örðugleika að etja, sérstaklega í höfuðstað landsins og nágrenni, í sambandi við húsnæðisskortinn, ekki aðeins hið mikla aðstreymi fólksins og miklu fólksfjölgun þar af leiðandi, heldur einnig hitt, að almenningur hefur gert meiri kröfur til íbúðarhúsnæðisins, og það á öllum sviðum og m.a. í byggingarfélögum þeirra, sem lægst eru launaðir, byggingarfélögum verkamanna, því að íbúðirnar í þeim flokkum, sem byggingarfélög verkamanna hafa hér og annars staðar byggt á undanförnum árum, hafa stöðugt farið stækkandi. Íbúðirnar hafa stöðugt stækkað, eru bæði stærri og betri þægindum búnar, og á þetta alveg eins við í þessu sambandi um þá lægst launuðu og aðra borgara þjóðfélagsins. En í sambandi við aðstöðu verkamanna og þeirra lægst launuðu til þess að hagnýta sér þetta lánsfé, sem hér er upp á boðið, þá get ég naumast skilið það, að menn eru stöðugt að tala um, að þetta séu of dýr lán, ekki til lengri tíma en 25 ára og með þessum vöxtum, fyrir þá, sem hafa lægst launin, vegna þess að þessi lán eru ekki fyrst og fremst ætluð þeim, sem eru lægt launaðir, heldur eiga þeir að fá að njóta þeirra sérstöku kjara, sem byggingarsjóður verkamanna býður upp á. Og í einni grein þessa frv. er beinlínis ákveðið, að byggingarsjóður verkamanna geti fengið aukið starfsfé gegnum þetta veðlánakerfi, og verkamenn eiga þess vegna að hafa aðgang að honum. Það, sem ber að leggja áherzlu á til þess að gefa þeim betri aðstöðu en verið hefur til þess að fá hagkvæm lán til sinna íbúðabygginga, er að auka lánsfé byggingarsjóðs verkamanna og tryggja betur en verið hefur, að aðganginn að þeim sjóði hafi fyrst og fremst verkamennirnir sjálfir og þeir, sem ]ægst eru launaðir. Það fær þess vegna ekki staðizt sú gagnrýni, sem stöðugt er haldið hér fram, að þetta séu of óhagstæð lán, sem hér er um að ræða, fyrir þá, sem lægst hafa launin, vegna þess að þeir eiga aðgang og þeim er beinlínis ætlaður aðgangur að öðru lánakerfi en hér er um að ræða. Hv. 2. þm. Reykv. varði allmiklu. af ræðutíma sínum í að vitna í fyrri ræður mínar hér á þingi um lánsfjármálin og sérstaklega það, að ég og fleiri þingmenn Sjálfstfl. höfðum flutt á þingi 1952 frv. til laga um eflingu veðdeildar Landsbankans, og að það hefði verið nokkuð annar tónn í mér og okkur öðrum sjálfstæðismönnum þá heldur en nú. - Við fluttum okkar frv. um það á þinginu 1952, að ríkisstj. yrði heimilt að taka að láni 30 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt til þess að efla veðdeild Landsbankans. Ég fyrir mitt leyti álit, að sú tilraun okkar til þess að efla veðdeildina þá hafi m.a. átt sinn þátt í því lánsfé, sem fyrir tilverknað ríkisstj. og þings fékkst til lánadeildar smáíbúða og árin 1953 og 1954 nam samtals 36 millj. kr. En í því frv., sem hér liggur fyrir, er einmitt gert ráð fyrir því að efla stórum og opna að nýju veðdeild Landsbanka Íslands, og er henni þess vegna með lögum veitt heimild til að gefa út bankavaxtabréf, samtals allt að 200 millj. kr., eins og nánar er tilgreint í 3. gr. Þetta held ég að sé nákvæmlega í samræmi við það, sem við fluttum á sínum tíma hér í þinginu, þingmenn Sjálfstfl. Og rétt fyrir kosningarnar 1953 skrifaði ég einmitt um þessi lánamál í sama anda og vil leyfa mér aðeins að vitna til niðurlags greinar um þau í Morgunblaðinu 11. júní 1953. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það, sem mest skortir nú á í lánsfjármálunum til íbúðabygginga, er að samræma lánsfjárgetu þjóðarinnar og gæta réttlætis og jafnvægis í byggingarmálunum til sjávar og sveita og milli þegnanna innbyrðis. - Varðandi byggingar í kaupstöðum og kauptúnum verður að efla almenna lánastofnun til íbúðabygginga, og er það hægast að endurskapa veðdeild Landsbankans. - Það verður að endurskoða þær reglur, sem gilda um lífeyrissjóði og eftirlaunasjóði, og að rannsökuðu máli að veita því, sem sparast og aflögu er, til byggingarlána í heilbrigðan farveg. - Hér bíður mikið verkefni þings og stjórnar.“ Ég hygg, að mjög sé í samræmi einmitt við þær skoðanir, sem þarna eru fram settar, sú efling á veðdeild Landsbankans, sem hér er lagt til að gerð verði. Hv. stjórnarandstæðingar hafa að vísu miklað það mjög fyrir sér, að það eigi að setja samkv. 1. gr. sérstaka húsnæðismálastjórn og hún eigi að ráða útlánunum. Gera þeir mjög mikið úr því, að það sé mikil hætta á pólitískri misbeitingu valdsins hjá þessari húsnæðismálastjórn, og þeir um það. En ég verð fyrir mitt leyti að álíta, að þrír menn, sem skipaðir eru með þeim hætti, sem segir í þessu frv., til þess að gegna hlutverki húsnæðismálastjórnar, ættu síður en svo að vera óhæfari til þess að gegna því hlutverki á heiðarlegan og sómasamlegan hátt en þeir, sem nú velta útlánin úr veðdeild Landsbankans. En að öðru leyti er það veðdeildin, sem á að hafa alla forgöngu um öflun lánsfjárins og alla starfræksluna á hendi. Það er þess vegna í fyllsta samræmi við það, sem bæði ég og aðrir þm. Sjálfstfl. hafa haldið fram, hvernig meginatriði þessa frv. eru. Hitt er svo staðreynd, eins og ég sagði strax í upphafi máls míns, að þegar um jafnumfangsmikil mál er að ræða og þessi, þá getur menn vissulega og hefur nokkuð greint á um það, í hvaða form skyldi skipa málunum, og því hefur verið lýst hér, að sumar tillögur húsnæðismálanefndar gerðu ráð fyrir öðru formi þessa máls en það nú er komið í. Einnig geta menn að sjálfsögðu lengi deilt um það, að slík löggjöf eins og þessi sé ekki fullnægjandi, og er sannast að segja erfitt að fóta sig á því, hvenær orðin sé fullnægjandi aðstaða manna til lánsútvegunar í sambandi við íbúðabyggingar. En það, sem veigamest er og skiptir máli í þessu sambandi, er, að hér er um stórvægilega framför að ræða frá því, sem verið hefur. Það má ætla, eftir að þetta frv. verður orðið að lögum, að almenningur eigi kost á verulega ríflegri lánum en menn hafa átt kost á fram að þessu, allt að 100 þús. kr., og með þessu frv. er stofnað til nýs veðlánakerfis, sem ætla má að geti náð þeim tilgangi að koma þessum málum á heilbrigðan grundvöll og koma þannig í veg fyrir þann mjög svo óheilbrigða svarta markað, sem átt hefur sér stað í sambandi við lánsfjármál til íbúðarhúsabygginga, eins og bæði ég og aðrir hv. þm. hafa vikið að. Og þegar þetta er haft í huga, þá furðar mig á því, að þingmenn skuli koma hér upp í ræðustólinn og telja einskis virði það, sem stofnað er til með frv. slíku sem hér er á ferðinni.



Herra forseti. Mér þykir vænt um, að hv. frsm. meiri hl. fjhn., hv. 5. þm. Reykv., skuli hafa viðurkennt, að gagnrýni mín á þessu frv. á kvöldfundinum í gærkvöld hafi þó verið málefnaleg og að brtt. okkar verði ekki taldar vera pólitísk yfirboð í þessu mikilvæga máli, enda ber ekki að líta þannig á þær, heldur liggur að baki þeirra einlægur vilji til þess að reyna að hafa áhrif í þá átt, að mál þetta fari þannig út úr þinginu, að það þjóni betur þeim tilgangi, sem ég skal ekki draga í efa að liggi að baki, heldur en mundi eiga sér stað, ef engin breyting fengist fram á því. Till. okkar hafa verið við það miðaðar, að þær væru auðveldlega framkvæmanlegar af hæstv. ríkisstj., jafnvei þó að ekki yrði gripið til neinna gagngerðra breytinga á efnahagsmálastefnu ríkisstj. á öðrum sviðum, þannig að samþykkt þessara tillagna ætti í sjálfu sér að geta samrýmzt meginþáttunum í stefnu stjórnarinnar í fjármálum að öðru leyti. Svo mjög er þeim í hóf stillt. Hv. frsm. meiri hlutans hóf mál sitt að öðru leyti á því að endurtaka það, sem hann sagði í gærkvöld, að það ríkti og hefði ríkt eining um þetta mál með þeim aðilum, sem um það hefðu fjallað við undirbúning þess. Ég endurtek enn það, sem ég sagði í gærkvöld, að þetta er ekki rétt. Um þetta mál hafa átt sér stað mikil átök í sjálfum stjórnarherbúðunum og milli þeirra annars vegar og Landsbankans hins vegar. Það má segja, að uppi hafi verið þrjár skoðanir um lausn málsins: Ein af hálfu húsnæðismálanefndarinnar, sem skipuð var þó eingöngu eða aðallega fulltrúum úr stjórnarflokkunum, önnur af hálfu Landsbankans, og þriðja skoðunin virðist hafa verið uppi af hálfu ríkisstj. - og sú verst, að því er mér er næst að halda. Ég vil í þessu sambandi minna á, að það er upplýst, að húsnæðismálanefndin lagði til, að komið yrði upp stórum sjóði, húsnæðismálasjóði, sem aflað skyldi fjár til með sérstökum hætti og að sumu leyti nokkuð myndarlegum. Hann skyldi annast lánveitingar til íbúðarhúsabygginga samkv. sérstökum reglum. Þetta vildi Landsbankinn ekki fallast á, og þetta vildi ríkisstj. ekki fallast á. Sömuleiðis skal ég bæta því við það, sem ég sagði í gærkvöld, að mér er kunnugt um, að mjög hafi verið skiptar skoðanir um það milli þeirra manna, sem fjallað hafa um undirbúning málsins, hvað vextirnir ættu að vera háir. Ýmsir þeirra manna, sem tekið hafa þátt í undirbúningi þessa máls, eru mjög óánægðir með það, hversu vextirnir er ákveðnir háir í þessu frv. Um þetta hefur ekki heldur verið samkomulag við undirbúning málsins. Þá hefur enn fremur verið ágreiningur um þriðja meginatriði málsins, sem sagt það, hvern þátt ríkissjóður skyldi taka í fjáröflun til íbúðalánanna. Tillögur húsnæðismálanefndar í þessum efnum voru miklu stórtækari en till. þessa frv. Hún lagði til, að í húsnæðismálasjóð skyldi ríkissjóður leggja einu sinni fyrir allt 10 millj. kr. og að skuldabréf smáíbúðalánadeildarinnar yrðu flutt til veðdeildarinnar, enda greiddi ríkissjóður skuld smáíbúðadeildarinnar við Landsbankann. Þetta hefði þýtt skilyrði til 4 millj. kr. aukinnar lánveitingar á ári. Enn fremur lagði húsnæðismálanefndin til, að í húslánasjóð yrðu veittar 5 millj. kr. á ári í næstu fimm ár og auk þess skyldu sveitarfélög leggja 1% af tekjum sínum í hann, þannig að það er auðséð, að húsnæðismálanefndin vildi vera talsvert stórtækari til opinberra framlaga í þágu húsnæðismálanna en þetta frv. gerir ráð fyrir. Hér hefur komið til skjalanna íhaldssemi hæstv. ríkisstj. og valdið því, að opinber framlög til lausnar þessara mála hafa verið skorin niður. Í þessu sambandi má enn fremur minna á það, sem raunar var bent á í gærkvöld, að hv. 5. þm. Reykv. hafði sjálfur fyrir nokkrum árum aðrar hugmyndir um lausn þessara mála en gert er ráð fyrir í þessu frv., þar sem hann gerði þá ráð fyrir því, að veðdeild Landsbankans skyldi efld á allmyndarlegan hátt og talsvert myndarlegri en þetta frv. erir ráð fyrir. Í raun og veru er það svo, að það er varla hægt að finna nokkrar till. frá undanförnum árum, að meðtöldum till. opinberra nefnda, sem eru ekki frjálslyndari og róttækari en till. þessa frv. Hver svo sem ber ábyrgð á því, þá virðist einhver íhaldshönd hafa komizt hér að og látið til sín taka. Það var kjarninn í röksemdafærslu hv. 5. þm. Reykv., að það hefði verið byggt undanfarin ár, þótt lánin hafi þá verið enn þá lægri en gert er ráð fyrir í þessu frv. Hann andmælir í sjálfu sér ekki, að þau lán, sem hér er gert ráð fyrir, séu lítil og það sé lítil von til þess, að almennur launamaður, sem ekki á verulegar eignir, geti leyst úr húsnæðisvandræðum sínum með þeirri aðstoð, sem hér er gert ráð fyrir. En hann segir ósköp einfaldlega: Aðstoðin var enn þá minni áður, og samt var byggt, og þess vegna er hér um framfaraspor að ræða. Ég vil nú minna hv. þm. á það, að jafnvel þó að byggt hafi verið, þá hefur samt ekki verið byggt nóg. Sönnunin fyrir því, að ekki hefur verið byggt nóg, er fólgin í þeirri staðreynd, að enn býr hátt á þriðja þúsund manns hér í herskálum, að enn býr nokkuð á annað þúsund barna innan 16 ára aldurs í herskálum hér í Rvík. Sönnunin fyrir því, að þótt mikið hafi verið byggt, hafi samt ekki verið byggt nóg, er fólgin í því, að fyrir 10 árum voru hér 1884 kjallaraíbúðir í Reykjavík, en það er vitað, að þær eru nær allar í notkun enn, þótt ekki sé vitað með vissu, hversu margir búi þar, því að áhugi yfirvalda hefur ekki verið svo mikill á húsnæðismálunum, að þeim hafi þótt ómaksins vert að kynna sér það, hversu margir búa enn í kjallaraíbúðum, sem margar hverjar voru taldar óhæfar fyrir 10 árum og eru þá auðvitað orðnar algerlega óhæfar nú. Það er því ekki hægt að friða samvizkuna gagnvart ófullnægjandi tillögum í húsnæðismálunum með því einu, að það hafi verið byggt mikið undanfarin ár. Það, sem lofað hafði verið, og það, sem menn hafa vænzt nú, er, að loksins komi myndarlegt átak til þess, að hægt sé að útrýma herskálaíbúðunum og kjallaraíbúðunum og gera sem flestu efnalitlu fólki kleift að eignast eigin íbúð. Þess vegna urðu menn fyrir vonbrigðum, þegar menn sáu þetta frv., því að það leysir ekki vanda þessa fólks. Því fer fjarri. Nægir í því sambandi að minna á þær staðreyndir, sem ég rakti hér í ræðu minni í gær, að húsaleiga í 90 m2 íbúð mundi verða um 1871 kr. á mánuði miðað við þau lánskjör, sem hér er gert ráð fyrir. Jafnvel þó að gert væri ráð fyrir alminnstu íbúð, 200 þús. kr. íbúð, mundi húsaleigan samt sem áður verða nokkuð á fimmtánda hundrað kr. á mánuði. Það er augljóst mál, að slíkar íbúðir eru ekki við alþýðuhæfi. Þetta frv. leysir ekki vandamál þess fólks, sem fyrst og fremst þarf að leysa húsnæðisvandamálin fyrir. Það verður ekki gert án myndarlegra opinberra framlaga í þessu skyni, og það eru þau framlög, sem vantar í þetta frv. Þá var það önnur höfuðröksemd hv. 5. þm. Reykv. í þessu sambandi, að þessu frv. væri alls ekki ætlað að leysa húsnæðisvandamál allra fátækasta fólksins; því væri ætlað að eiga aðgang að öðru lánakerfi, byggingarsjóði verkamanna. Það er einfalt að segja þetta, þegar hann veit það jafnvel og ég og allir aðrir hv. þingmenn, að undanfarin ár hefur byggingarsjóður verkamanna verið svo að segja óstarfhæfur vegna fjármagnskorts. Það fé, sem honum er séð fyrir af hálfu ríkisvaldsins, er svo lítið, að það stendur ekki undir neinum teljandi framkvæmdum, fer að verulegu leyti til að greiða mismuninn á vöxtunum af þeim litlu lánum, sem honum hefur tekizt að fá, og þeim vöxtum, sem hann hefur látið byggjendurna greiða. - Það lánakerfi, sem hv. þm. er að vísa hinum fátækustu á, er óstarfhæft, lokað. Það er svo og svo að ætla að hugga hina efnalitlu með því að segja við þá: Þetta frv. kemur ykkur að vísu ekki að gagni, en þið eigið aðgang að byggingarsjóði verkamanna, - þegar það er vitað, að hann er lokaður. Nú skyldi maður halda, fyrst þessar tíðu ávísanir eru gefnar á byggingarsjóð verkamanna og öðru hverju farið lofsamlegum ummælum um hann og starfsemi hans, að þá væri eitthvað í þessu frv., sem tryggði honum aukið fé. En hvernig er því varið? Á það er ekki minnzt í frv. á annan hátt en þann, að veðdeildinni er heimilað, ef henni sýnist svo, að lána byggingarsjóði verkamanna eitthvert fé af því, sem inn kemur í sambandi við ráðstafanir frv. Ég tók það fram í gær, að þetta er þeim mun hastarlegra, þegar það kemur fram í grg. frv., að byggingarsjóði sveitanna hafi verið tryggðar 12 millj. kr. af þessu fé, eða liðlega 10% af því. Með tilliti til þeirrar staðreyndar er það sannarlega hastarlegt, að fullkomlega skuli vera gengið fram hjá byggingarsjóði verkamanna. Það er óverjandi, og ég endurtek það, sem ég sagði í gær, að ef úr þessu verður ekki bætt, þá er það hnefahögg framan í það efnalitla fólk í þessum bæ, sem sér einu vonina um að eignast sómasamlega eigin íbúð í því, að byggingarsjóður verkamanna verði gerður sæmilega starfhæfur. Hv. 5. þm. Reykv. endurtók enn í ræðu sinni, að þetta frv. gerði ráð fyrir 40 millj. kr. aukningu á lánsfé til íbúðarhúsabygginga. Ég verð enn að leiðrétta þessa staðhæfingu, því að hún er til þess fallin að valda mjög alvarlegum misskilningi. Hún er til þess fallin að vekja hjá fólki tálvonir, sem er rangt og óheppilegt að vekja. Þessi 40 millj. kr. tala er í aðalatriðum fengin þannig, að gert er ráð fyrir því, að hefðu engar ráðstafanir verið gerðar, þá mundi það fé, sem smáíbúðadeildin fékk til umráða á s.l. ári, ekki hafa verið endurnýjað á þessu ári. Þannig er það fengið út, að þessar 100 millj. séu um 40 millj. kr. meira en það lánsfé, sem var til umráða á s.l. ári, að frádregnum smáibúðalánunum, sem aflað var fjár til aðeins til þess árs. En þegar menn virða fyrir sér, hvaða útlánaaukning fáist samkv. þessu frv., þá bera þeir saman það fé, sem verður til útlána á þessu ári, við það fé, sem var til útlána á síðasta ári. Þetta er það, sem menn gera auðvitað og er skynsamlegast að gera. Ef þessi samanburður er gerður, þá er útlánaaukningin í allra hæsta lagi 20 millj., - ég segi: allra hæsta lagi 20 millj., vegna þess að fyrri talan, þ.e.a.s. 60 millj. kr. án smáíbúðalánanna, er fengin þannig, að ekki er gert ráð fyrir neinum íbúðalánum hjá bönkunum. En þó að talið hafi verið, að bankarnir hafi veríð lokaðir, þá hygg ég, að óhætt sé að segja, sem betur fer, að dálítið af þeirra fé hafi - e.t.v. eftir krókaleiðum - farið til íbúðabygginga. Ég segi: sem betur fer. En mjög er hætt við því, að bankarnir muni telja endurnýjun á slíkum lánum með eða til þeirra lánveitingaloforða, sem þeir hér skuldbinda sig til, svo að þá kemur þetta fé enn til frádráttar þeim 20 millj., sem er raunveruleg útlánaaukning næstu 2 ár, miðað við árið í fyrra. Þess vegna endurtek ég það, að útlánaaukningin, sem búast má við til íbúðabygginga næstu 2 ár samkvæmt þessu frv., verður í allra hæsta lagi 20 millj. Sennilegra er, að hún verði 15 millj., kannske ekki nema milli 10–15, eftir því, hvað telja má að bankarnir hafi lánað mikið til íbúðabygginga og hversu frjálslyndir þeir verða í sambandi við mat sitt á því, hvernig fullnægja beri þeim loforðum, sem þeir gefa samkvæmt grg. þessa frv. En þetta tel ég raunar að ætti að vera hagsmunamál sjálfrar ríkisstj. að láta ekki almenning vera í neinum vafa um. Það er verið að blekkja almenning með því að segja honum, að með þessu komi 40 millj. kr. nýtt fé í lánastarfsemina. Það vekur vonir, sem ekki verður hægt að standa við. Í sambandi við þessa - við skulum segja 15–20 millj. kr. útlánaaukningu til íbúðabygginganna er svo ómaksins vert að gera sér grein fyrir, hvaðan það fé kemur. Ég teldi, að það ætti fyrst og fremst að koma frá ríkisvaldinu og sveitarfélögunum og vera aflað með einhverjum hætti af tekjuafgangi þessara aðila, þannig að á bak við það stæði raunverulegur sparnaður hjá hinu opinbera. Það væri líka í beztu samræmi við þá fjármálastefnu, sem hæstv. ríkisstj. við ýmis tækifæri stærir sig af að fylgja. En sú er ekki raunin á. Minnstur hlutinn kemur frá ríkisvaldinu. Aðeins 3 millj., aðeins rúmlega 1/2% af árlegum ríkistekjum kemur úr ríkissjóði. Hvað mikið kemur úr sveitarsjóðunum, veit maður ekki enn þá. Afgangurinn kemur svo frá bönkunum. Og hvernig ætla bankarnir að afla sér fjár til þessara auknu lánveitinga? Það er vitað, að sparifé hefur ekki aukizt í bönkunum undanfarið, heldur hefur sparifjársöfnun þvert á móti minnkað. Hvar ætla þá bankarnir að afla þessa fjár? Svo framarlega sem ekki eiga að hljótast verðbólguáhrif af þessari fjáröflun, þá verður að draga þá ályktun, að tilgangurinn sé að draga önnur útlán saman sem þessu svarar. Kjarninn í lausn húsnæðisvandamálanna samkvæmt þessu frv. er þá m.ö.o. fólginn í framlagi bankanna, en ekki í framlagi ríkisvaldsins - þveröfugt við það, sem vera ætti, ef heilbrigðri fjármálastefnu væri fylgt, sérstaklega þegar þess er gætt, að þróunin varðandi sparifjársöfnun hefur undanfarið verið þannig, að úr henni hefur dregið, svo að þessi útlánaaukning hlýtur að þýða samdrátt í öðrum útlánum bankanna, ef ekki á að verða hætta á aukinni verðbólgu. Við hv. 9. landsk..þm. (KGuðj), sem skipum minni hl. fjhn., teljum okkur hafa í nál. og ræðum í gærkvöld sýnt fram á, að þetta frv. er alls kostar ófullnægjandi lausn á þeim mikla vanda, sem húsnæðisvandamálið hlýtur að teljast. Það er þess vegna, sem við höfum lagt til, að það fé, sem komi til útlána, verði aukið um 30 millj. með sérstökum hætti, eins og greinir í brtt. okkar. Með sérstöku tilliti til þess, að við teljum okkur hafa sýnt fram á með óyggjandi rökum, að samkvæmt þessu kerfi getur enginn almennur launamaður byggt sér og eignazt sómasamlega íbúð, vegna þess að við teljum okkur hafa sýnt með ómótmælanlegum rökum fram á, að enginn verkamaður getur komið þaki yfir höfuðið á sér með þeim ráðstöfunum, sem hér eru gerðar till. um, þá teljum við það lágmarkskröfu, að þetta mál verði ekki afgreitt öðruvísi en þannig, að byggingarsjóði verkamanna verði gert fært að starfa á næstu 5 árum. Lágmarkskrafan í því sambandi er, að honum verði tryggt sama fé og búið virðist vera að lofa byggingarsjóði sveitanna. Það má segja, að þó að við gerum fleiri brtt. en þessar, þá sé þetta kjarni þeirra. Ég læt það verða lok máls míns, að ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum af því, að hæstv. félmrh. skuli ekki hafa séð ástæðu til þess að lýsa afstöðu hæstv. ríkisstj. til þessara till., en e.t.v. á sú afstaða fyrst að koma fram við atkvgr., en þá verð ég að segja, að ef sú afstaða verður neikvæð, þá mun það efnalitla fólk hér í bæ, sem eygir það sem einu von sína til þess að koma sómasamlegu húsnæði yfir höfuðið á sér að geta byggt á vegum byggingarsjóðs verkamanna, og það fólk er margt, skoða þá afstöðu sem beint hnefahögg í andlit sér.



Í þeirri von, að takist að fá fram einhverjar lagfæringar á frv. við 3. umr., segi ég já.



Herra forseti. Mál það, sem hér liggur fyrir um bæjarstjórn í Kópavogshreppi, hefur átt því sérstaka láni að fagna hér á Alþingi að vera tekið fram yfir flest önnur mál og fá hér meiri hraða en títt er um mál á Alþingi. Þetta er eitt af hinum seinustu málum þingsins, en að því hefur verið unnið af alveg óvenjulegu kappi. Þannig var það, að þetta frv. var látið ganga fram fyrir mörg mál á sínum tíma, þegar það var hér til 1. umr., og af feiknalegum áhuga var reynt að koma málinu í gegnum 1. umr. og til n. fyrir þinghléið um páskana. Raunverulega var þó enginn eðlilegur tími til þessa, en þetta var samt sem áður barið í gegn. Ég var einn af þeim, sem þá tóku nokkurn þátt í umr. um þetta mál, en vegna þess að svo stóð á hjá mér eins og reyndar fleiri þm., að ég átti nokkuð langt heim að fara í þinghléi, þá vitanlega gat ég ekki verið við alla umr. málsins, varð að fara hér frá í miðju kafi. Og eftir sem sagt að ýmsir þm. voru farnir héðan heim í páskaleyfi, var samt sem áður haldið áfram að reyna að koma þessu máli áfram, svo geysilega þýðingarmikið sem það var. Í þessu sambandi má svo minna á, að hér fyrir hv. Alþingi liggur fjöldinn allur af málum, sem komu fram á fyrstu dögum þingsins, strax í októbermánuði. Hér hafa ýmsir hv. alþm. fundið að því, að þessi mál hafa ekki fengizt afgreidd, þau liggja enn lítt eða ekki athuguð í nefndum, og þau fá ekki að koma til afgreiðslu þingsins. En þetta Kópavogsmál verður að ganga hér fyrir öllu, eins og um eitthvert lífsnauðsynlegt stórmál væri að ræða, og það skal barið hér í gegn. Nú er svo ástatt, eins og menn vita, að það eru ýmis stórmál uppi með þjóðinni þess eðlis, að flestir landsmenn spyrja um lausn þeirra. Verkfallið hefur nú staðið á annan mánuð, og það er eðlilega spurt mikið um það, hvað Alþingi hugsi sér að gera til lausnar þeim mikla vanda, sem allir landsmenn eiga þar við að glíma. En Alþingi er ekkert að fást við lausn á verkfallinu. Hér liggur ekkert fyrir um það, hér fara yfirleitt sáralitlar umr. fram um það, a.m.k. af hálfu þeirra manna, sem mest mega um það ráða. En í staðinn geta menn fengið að glíma við Kópavogsmálið. Þetta minnir á það, þegar stundum áður hefur verið tekið þannig á alvarlegum málum hér á Alþingi, að þegar einhver stærstu og örlagaríkustu mál hafa legið fyrir nauðsynleg til úrlausnar hér á Alþingi, þá hefur verið fundið upp eitthvert einkennilegt mál, eins og t.d. rjúpumálið um árið eða minkamálið í annað skipti, allt um það leyti sem hin alvarlegustu mál lágu hér raunverulega fyrir, sem var virkileg þörf á að leysa. Ég lít svo á, að þetta Kópavogsmál sé mjög í sama stíl. Vitanlega hafa ekki verið færð hér fram nokkur minnstu rök fyrir því, að það liggi lífsnauðsynlega á að skáka þessu máli fram fyrir önnur mál og ætla að knýja þetta mál hér í gegnum Alþingi nokkrum dögum áður en sá hreppur, sem hér á hlut að máli, lætur fara fram almenna, leynilega atkvgr. meðal íbúa um það, hvort þeir yfirleitt óska eftir því, sem þetta frv. fer fram á, eða ekki. En það eru þung og sterk öfl, sem ýta hér á eftir, krefjast þess af forsetum þingsins að vinna að þessu máli með meira atfylgi en nokkru öðru máli. Þetta skal barið í gegn á tiltölulega örfáum dögum. Hér í umr. um þetta mál hefur verið m.a. skýrt frá því, að svo mikið lá á í sambandi við afgreiðslu málsins, að þm. máttu ekki einu sinni hafa frið þann tíma, sem var þó yfirlýst þinghlé og menn áttu að eiga frí frá þingstörfum. Á þessum tíma voru þeir nefndarmenn, sem áttu að athuga um þetta frv., kallaðir til starfa. Á meðan yfirlýst þinghlé var og ekki var unnið að neinum málum hér á Alþingi, voru þeir boðaðir til fundar til að ræða um þetta Kópavogsfrv. Þegar neitað var af þm. að taka þátt í slíkum algerum aukastörfum við þetta mál, var þó látið kyrrt liggja um skeið. Nú þegar 2. umr. þessa máls á að hefjast, er það líka mjög athyglisvert, hvenær hún var látin byrja. 2. umr. málsins fór ekki fram hér á Alþingi á venjulegum fundartíma og eins og venjulegast er um mál. Nei, það var byrjað á 2. umr. málsins um kl. 2 í nótt. Þá voru auðvitað flestir alþm. farnir heim að sofa, höfðu ekki treyst sér til þess að vaka svo lengi hér, og í tilraunum hæstv. forseta til þess að fá hér afbrigði fyrir till., sem fram komu, kom í ljós, að þingið var ekki starfhæft, það voru alls ekki nógu margir þm. vakandi hér í húsinu, til þess að hægt væri að sinna hér eðlilegum þingstörfum, og þá varð auðvitað að hverfa frá um sinn og fresta málinu. En enn skal nú þetta mál tekið upp hér og reynt að reka það í gegn af þessu ofurkappi, af því að það liggur lífið við. Það þarf sem sagt endilega að reyna að koma í kring samþykkt málsins hér á Alþingi daginn áður en íbúar þeir, sem þarna eiga hlut að máli, greiða opinberlega atkv. um málið í sínu byggðarlagi. Þetta eru alveg furðuleg vinnubrögð, og þau munu lengi í minnum höfð á Alþingi, ef svo heldur áfram sem til stendur í þessu máli. Að vísu verður að játa það, að nokkuð hefur dregið úr móði þeirra, sem hér beita sér einkum fyrir þessu máli. Það vill nú að vísu svo til, að þeir ofurkappar, sem eru frumkvöðlar að málinu úr byggðarlaginu, eru ekki hér í þessum sölum enn þá og geta því ekki fylgt því eftir af fullum sprettþunga; þeir hafa fengið aðra menn til þess að hlaupa með þetta mál hingað inn fyrir sig, en þeir virðast ekki vera elns sporléttir. Þeir fylgja málinu þannig að vísu eftir, að þeir reka fast á eftir forsetum að halda fund um málið og reyna að koma því í gegn, en þeir hafa sig ekki ýkja mikið í frammi um það að ræða um þetta mál, upplýsa eða sinna því á eðlilegan hátt. Þeir eru venjulega ekki mættir hér, þegar málið er á dagskrá. Fyrsti flm. þessa frv. er hæstv. forsrh. (ÓTh). Hann talaði hér nokkur orð fyrir þessu frv., þegar málið kom hér fyrir til 1. umr. Síðan hefur hæstv. forsrh. ekki látið sjá sig, og við 2. umr. hefur hann ekki komið hér í deildina. Maður skyldi líka ætla það, eins og ég vék að áðan, að hæstv. forsrh. hefði í sjálfu sér öðrum hnöppum að hneppa nú um þetta leyti en að stússa í þessu Kópavogsmáli, ekki þýðingarmeira en það er í sjálfu sér, enda hefur hann nú valið þann kostinn að kasta málinu hér fram, getur í rauninni engu svarað þeim spurningum, sem fyrir hann voru lagðar, og standa hér þannig frammi fyrir þm. að vera uppvís að því að vera illa undirbúinn um 'allt, sem málinu við kom, og hlaupa svo frá öllu, flýja umr. og taka ekki þátt í þeim á neinn hátt. Þessi málsmeðferð öll er vitanlega alveg óvenjuleg. Ég vék að því hér við 1. umr. málsins, að það væri unnið að þessu bæjarmáli fyrir Kópavog á allt annan hátt en áður hefði tíðkazt hér á Alþingi um hliðstæð mál. Í öllum tilfellum, þegar sveitarfélag hefur óskað eftir því að breyta skipulagi sínu og taka upp kaupstaðarskipulag með bæjarstjórn, hefur legið fyrir Alþingi ósk frá viðkomandi sveitarstjórn um þessa breytingu. Hér í þessu tilfelli liggur ekki fyrir nein ósk frá sveitarstjórninni í Kópavogshreppi. Þessi almenna regla, sem alltaf hefur verið viðhöfð, er brotin í þessu tilfelli. Í öllum slíkum tilfellum áður hefur líka legið fyrir umsögn viðkomandi sýslunefndar um breytinguna, og það er örsjaldan, sem gripið hefur verið til þess að breyta skipulagi hrepps í einu sýslufélagi gegn mótmælum sýslunefndar. Hér liggur hins vegar fyrir umsögn sýslunefndar, og umsögnin er tvímælalaust neikvæð. Sýslunefndin tekur greinilega fram, að hún telji, að ekki komi til mála að samþ. þessa breytingu, nema á ótvíræðan hátt liggi fyrir viljayfirlýsing meiri hluta hreppsbúa um þessa breytingu. Að þessu leyti til eru líka öll þau form, sem hér hafa gilt áður um breytingu á hreppsfélagi í kaupstað, brotin. Ég hef bent á það áður, að það er sannarlega þess virði fyrir hv. Alþingi að gera sér fulla grein fyrir því, hvort rétt er að brjóta þessar gömlu reglur, sem gilt hafa í þessum efnum. Ef nú verður farið inn á þá braut að hlaupa eftir till. minni hl. í hreppsfélagi og eftir ákaflega vafasamri undirskriftasöfnun meðal íbúa til þess að fara fram á, að Alþingi breyti skipulagi sveitarfélags, þá getum við fyllilega átt von á því, að hingað berist ákaflega margar beiðnir héðan og þaðan af landinu á hliðstæðan hátt og þarna er gert, því að vitanlega eru æði oft uppi deilur í hreppsfélögum um það, hvaða skipulag skuli þar haft á málum. Og ég hygg, að það hafi gengið svo til í flestum byggðarlögum, sem hafa þurft að glíma við þennan vanda áður, að þá hafi ekki allir verið þar á einu máli í upphafi. Það hefur í upphafi venjulega verið einhver minni hl. og einhver meiri hl. um það, hvort rétt væri að stefna að því að gera viðkomandi stað að kaupstað eða breyta stjórnarskipulagi þar. En sú regla hefur verið látin gilda, að heimamenn verða að jafna sín ágreiningsmál sjálfir á eðlilegan hátt. Meiri hl. meðal hreppsbúa verður að koma fram. Ef meiri hl., sem er í hreppsnefndinni á þeim tíma, sem kröfurnar koma fram, er andvigur því, að breytt verði þar um skipulagsform, þá vitanlega hlýtur vilji hreppsbúa að koma fram t.d. í næstu kosningum á eftir, og ef vilji stendur raunverulega að baki, þá verður það knúið í gegn af hreppsbúum, að meiri hl. skapist í hreppsnefndinni fyrir þeim kröfum, sem hreppsbúar standa að, sem sagt því að breyta um skipulag á staðnum. En hvernig stendur nú á því, að þetta má ekki ganga fyrir sig í þessu byggðarlagi eins og annars staðar? Það hefur verið á það bent, að í þessu byggðarlagi hafa farið fram tvennar sveitarstjórnarkosningar nú á stuttum tíma. Í fyrsta lagi fóru þar fram almennar sveitarstjórnarkosningar um sama leyti og í öllum öðrum sveitum á landinu af þessari stærð. Þá mátti taka eftir því meira að segja allt austur á land, maður eins og ég gat orðið var við hávaðann af kosningum þaðan. Þá mátti taka eftir því, að þar fóru ákaflega hávaðasamir menn og án efa sprettharðir og duglegir ungir menn. Þeir ætluðu að steypa viðkomandi meiri hl., sem þarna var, og tryggja sínu sveitarfélagi miklu betri forustumenn á næsta kjörtímabili. Það fór eins og gengur, eins og oft hefur farið fyrir okkur ýmsum, sem að sveitarstjórnarmálum höfum unnið, að þeir töpuðu í kosningunum; þeir gátu ekki náð meiri hluta. En vegna þeirrar sérstöðu kannske, sem þessir menn hafa, að þeir sögðust eiga ríkisstj. landsins og marga ákaflega sterka menn á bak við sig, undu þeir ekki úrslítunum, eins og ævinlega var algengt að una. Þeir stóðu fyrir því að gera sitt sveitarfélag ákaflega hlálegt í augum almennings í landinu og knúðu fram aðrar kosningar eftir örstuttan tíma. Auðvitað hafa þessar síðari kosningar í Kópavogshreppi verið sveitarfélaginu til baga á allan hátt. Í þessum síðari kosningum var vopnabrakið ekki minna þar, en úrslitin urðu þau sömu. Þessir menn, sem börðust um á hæl og hnakka og sprikluðu sem fastast og ekki vildu una eðlilegum úrslitum í kosningum, féllu enn á rassinn og náðu ekki meiri hluta. Í þessum tvöföldu kosningum höfðu þessir menn ekki verið búnir að finna út, að það væri lífsnauðsyn fyrir þetta sveitarfélag að skipta um stjórnarform og hætta að vera hreppsfélag, en verða bæjarfélag. Þá voru þeir ekki enn farnir að berjast fyrir því, voru ekki enn búnir að finna þetta upp. En svo kemur þriðja atrennan á örskömmum tíma, og þá á að nota hið mikla ríkisvald, sem þessir menn eiga, sem höfðu tapað í kosningum í byggðarlagi sínu, - þá á að nota hið mikla ríkisvald, nota það, að ráðh. standi á bak við þá, o.s.frv., og þá skal nú knýja það í gegn, að enn einu sinni verði efnt til kosninga í þessu byggðarlagi, þvert ofan í lög og rétt allan, það skuli breytt um stjórnarform í byggðarlaginu, þetta skuli ekki lengur heita hreppsfélag, þar skuli ekki lengur vera hreppsnefnd, heldur skuli nú koma bæjarstjórn og það skuli verða kosnir bæjarfulltrúar með öllu tilheyrandi. Ég held, að það geti varla farið fram hjá mönnum, sem eitthvað hafa hlustað á þessar deilur, að svona er þessu varið, að hér er verið að knýja fram með einhverju ofurkappi manna, sem hafa tapað í kosningum, eftir mjög afbrigðilegum leiðum ákvörðun um það, að þarna skuli kjósa enn einu sinni og þarna skuli þeir, sem hingað til hafa tapað, fá að reyna enn einu sinni við það, hvort þeir gætu nú ekki náð meiri hluta eða a.m.k. einhverjir gætu orðið bæjarfulltrúar, sem hafa ekki hingað til getað orðið hreppsnefndarmenn. Það atriði út af fyrir sig, hvort á að veita Kópavogshreppi rétt til að öðlast bæjarréttindi eða ekki, er allt annað mál en það, sem hér liggur raunverulega fyrir. Hér eru engar deilur um það, að Kópavogshreppur er orðinn það fjölmennur, að honum yrði ekki neitað um að gerast kaupstaður með þeim réttindum og skyldum, sem kaupstaðir hafa, ef farin væri venjuleg leið um breytingar í þessu efni, eins og farin hefur verið hjá öðrum hliðstæðum aðilum á landinu. Ég fyrir mitt leyti hef lýst því hér yfir, að ég skyldi glaður vera með því, greiða því hér atkv., að Kópavogshreppur fengi kaupstaðarréttindi, en ég vorkenni honum ekki að sækja um þetta og ganga í gegnum þessi form á venjulegan hátt. Íbúarnir eiga að óska eftir því. Ef meiri hluti hreppsnefndar gerir það ekki f. h. þeirra, þá á að láta fara fram atkvgr. meðal íbúanna, og sú atkvgr. á að segja til um það. Einhverjir pólitískir ofurkappar, sem geysast um í blöðum og á fundum og hafa tapað í nokkrum kosningum, eiga ekki, þó að þeir eigi að baki sér heila ráðh. og stóra stjórnmálaflokka, að hafa vald eða aðstöðu til þess að troða sínum málum inn á Alþ. og heimta forgang til afgreiðslu á sínum málum fram yfir aðra og brjóta þær reglur, sem í gildi hafa verið í þessum efnum um áraraðir. Til slíks er engin ástæða. Þegar þetta mál var lagt hér fram og lítils háttar talað fyrir því af 1. flm. málsins, hæstv. forsrh., fann hann sjálfur, að það vantaði veruleg rök fyrir framgangi þessa máls hér. En hann þóttist þó geta fest sig við eitt ákvæði, sem hann hefði í höndum og ætti út af fyrir sig að nægja, en það var, að það hefði verið hlaupið á milli húsa í hreppnum og óskað eftir því, að hreppsbúar skrifuðu undir skjöl, þar sem þeir skoruðu á Alþ. að samþ. þessa breytingu, sem hér er farið fram á. Og forsrh. benti á, að nú væru komnir hingað til Alþ. undirskriftalistar með 760 nöfnum kjósenda úr þessum hreppi, en 760 kjósendur mundu vera meiri hluti hreppsbúa og þar með væri í rauninni þessu fullnægt, að meiri hluti hreppsbúa óskaði eftir breytingunni. Nú var hæstv. forsrh. bent á það, að allnákvæm athugun kunnugra manna hefur farið fram á þessum undirskriftalistum, og þá hafði komið í ljós, að við samanburð á gildandi kjörskrá í hreppnum, - en það er vitanlega sú eina kjörskrá, sem getur verið hið gildandi plagg í þessum efnum í hreppnum, það er sú opinbera skýrsla, sem er lögð til grundvallar, þegar kosningar fara þar fram, hún er samin samkvæmt lögum, og það er auðvelt að sjá um, að hún sé samin á réttan hátt, því að um það eru skýr lagafyrirmæli til, - þá sögðu þessir kunnugu menn, að eftir nákvæman samanburð hefði komið í ljós, að af þessum 760 undirskriftum væru, ef ég man rétt, 224 nöfn, sem væru ekki finnanleg á kjörskrá í hreppnum. Það var því alveg augljóst mál, að ef þessi athugun á undirskriftalistunum var rétt, þá hafði ekki einu sinni fengizt meiri hluti hreppsbúa til þess að greiða atkvæði á þennan sérkennilega hátt, sem sagt á opinberan hátt, með undirskriftum á undirskriftalista; þá vantaði alhnikið upp á, að fengizt hefði meiri hluti kjósenda í hreppnum. Síðan hefur sannazt, þannig að ekki verður um deilt, að hinir mestu ofurkappsmenn í þessu máli og höfundar málsins, sem hafa hrundið því á stað, hafa jafnvel viðurkennt það hér fyrir þingnefnd á Alþ., að það sé veruleg brotalöm á því, hvernig þessi undirskriftasöfnun hefur farið fram. Þeir hafa t.d. fyrir þingnefnd á Alþ. viðurkennt, að í þessum undirskriftum sé að finna nafn 11 ára gamals barns, og engum dettur vitanlega í hug að halda því fram, að þetta 11 ára gamla barn sé kjósandi í hreppnum. Fleira hafa þeir svo viðurkennt í sambandi við þessar undirskriftir, sem sannar alveg ótvírætt, að þarna er ekki um kjósendur í hreppnum að ræða að öllu leyti. Þegar þessir menn hafa nú séð, að þeir höfðu enga undankomu í þessum efnum, að þeir gátu ekki haldið því fram með neinum sanni, að þessir listar væru nöfn kjósenda úr Kópavogshreppi, hafa þeir horfið að því einkennilega ráði að reyna að halda því fram, að raunverulega ætti ekki að leggja kjörskrána í hreppnum til grundvallar, þegar talað er um það, hvort meiri hluti hreppsbúa hefur lýst sig fylgjandi þessari breytingu eða ekki, heldur ætti að leggja til grundvallar manntalið í hreppnum. Þetta er vægast sagt alveg furðuleg tilraun til þess að snúa sig út úr miklum vandræðum. Allir, sem nokkuð hafa komið nærri hreppsmálum og að ég tali nú ekki um nærri bæjarmálum, hljóta að þekkja það, að manntölin eru allt annað en kjörskrá. Á manntal verður að taka fjöldamargt fólk, sem hefur ekki samkvæmt landslögum rétt á því að komast inn á kjörskrá. Á manntal eru t.d. skráðir útlendingar, sem hafa ekki borgararéttindi og hafa ekki rétt til þess að verða settir á kjörskrá og vera fullgildir kjósendur. Og ýmislegt fleira getur komið til greina í sambandi við þá, sem á manntal kunna að koma, að þeir lendi aldrei á kjörskrá. Sú regla er líka svo gömul, að það ættu ekki einhverjir sprettfiskar þarna sunnan úr Kópavogi, sem nú standa fyrir þessu máli, að vera menn til þess, þó að þeir eigi sterka menn að baki sér, að ætla að breyta þeirri reglu líka, að þegar kosningaleg átök þurfa að fara fram í byggðarlagi hér á landi, þegar um það er deilt, hvort meiri hluti eða minni hluti er til staðar í einu máli, að þá megi ekki leggja kjörskrá þar til grundvallar og almenna leynilega atkvgr. samkvæmt gildandi kjörskrá, - hún skuli ekki vera hinn rétti mælikvarði í þessu efni, heldur eigi að taka upp allt aðra reglu, sem aldrei hefur verið farið eftir áður, reglu t.d. um það, að þeir greiði atkvæði í málinu, sem staddir eru í hreppnum, þegar deilan stendur yfir, eða eitthvað því um líkt. En það er nánast það, sem menn eru að fara fram á, þegar þeir vilja taka tillit til manntalsins. Mér virðist, að þeir menn, sem standa nú mest að þessu Kópavogsmáli, eigi eftir að læra allmikið í meðferð hreppsmála og hefðu endilega þurft að fá að vera í námunda við hreppsnefnd eða jafnvel í hreppsnefnd nokkuð mörg ár enn, áður en þeir fara í bæjarstjórn, því að það virðist vera, að þá skorti ákaflega mikið á kunnugleika í þeim efnum, hvernig menn verða að haga sér í slíkum málum sem þessum, ef þeir ætla að neita eins gömlum og settum reglum og þessu. Svo hefur verið þyrlað upp nokkru moldviðri um það, hvernig kjörskráin í þessum hreppi muni vera til komin og hvernig hún sé. Og það er verið að draga í efa, að kjörskráin sé samin þannig, að hægt sé í rauninni að leggja hana til grundvallar. Ja, hvað er að heyra! Það eru þó til lög í þessu landi, og svo er líka til yfirvald í þessu umdæmi, sem þarna á hlut að máli. Það eru til mjög skýr lög um það, hvernig á að semja kjörskrá og hvenær hún á að semjast og eftír hvaða reglum, og það er allajafna svo, að það eru ákveðnir aðilar á hverjum stað, sem semja kjörskrá, venjulega er það sérstök kjörskrárnefnd. Og löggjafinn í þessu efni gerir ráð fyrir því, að það geti verið svo óvandaðir menn til í einni hreppsnefnd eða í einu byggðarlagi, að þeir semji kjörskrána vísvitandi rangt og svíkist um eitthvað í þessum efnum, - lögin gera fyllilega ráð fyrir öllu slíku, og þá er til kærufrestur samkvæmt lögum, og það hefur hver og einn rétt til þess að kæra yfir framlagðri kjörskrá, ef kjörskrá hefur ekki verið rétt samin. Það sýnist þá vera hægur vandi í þessu efni fyrir þá, sem mest hafa beitt sér fyrir þessu máli og nú vilja tortryggja kjörskrána í þessu umdæmi, að leita til yfirvalds síns, fyrst til hreppstjórans í umdæminu, sem mér skilst að muni vera á þeirra bandi, og síðan til næsta yfirvalds, sem er sýslumaðurinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu og m.a. þingmaður úr kjördæmi þeirra, og mér skilst nú, að hann muni heldur vera á þeirra bandi í þessu máli líka, því að hann hefur a.m.k. lagt hér fram heldur meðmæli með því sem sýslumaður, að þessi breyting yrði gerð. Og hvernig stendur á því, að þessir spretthörðu og duglegu menn leita ekki eftir eðlilegum lagaleiðum, kæra samningu kjörskrár, kæra kjörskrána, sem kann að vera ólögleg, ettir réttum lagalegum leiðum og tryggja það samkvæmt landslögum, að í þeirra byggðarlagi eins og alls staðar annars staðar sé viðurkennd kjörskrá, sem hægt sé að kjósa eftir, og það í tíma? En í staðinn fyrir að fara alla þessa venjulegu leið grípa menn til þess ráðs að segja: Ekki kjörskrána, hún er samin af vondum mönnum og illa samin og óréttlát og ekkert hægt eftir henni að fara, en við notum hið mikla vald, sem á bak við okkur stendur, við eigum ráðh., við eigum ríkisstj., og við skulum keyra þetta eftir óvenjulegum leiðum í gegn, hvað sem öllum lagareglum líður. Nei, ég held, að það verði að viðurkennast, að svona vinnubrögð eru ekki þess eðlis, að hv. Alþ. geti fallizt á þau og geti gefið mönnum fordæmi um að óska eftir því, að svona sé á málunum haldið. Ég vil líka í þessu efni minna á það, eins og ég kom að áður, að það hafa nú með stuttu millibili farið fram kosningar í þessu hreppsfélagi,. væntanlega eftir kjörskrá, og sú kjörskrá hefur auðvitað verið samin samkvæmt lögum, og þá trúi ég ekki öðru en þeir menn, sem þar deildu fast um það, hvort þeir gætu náð meiri hluta í þessu byggðarlagi eða ekki, hafi kært yfir samningu kjörskrár, hafi þeir talið á sinn hlut hallað, og einhver vindgangur held ég að hefði nú sézt um það einhvers staðar, ef kjörskráin hefði verið talin vera mjög vilhöll í seinustu kosningum, þegar hin hörðu átök fóru þarna fram. Nei, þá var sem sagt kjörskráin góð, og hún átti a.m.k. að vera góð, ef upplesturinn úr atkvæðakassanum hefði orðið hagstæður. Þá var allt í lagi, og þá var ekki kært yfir neinu. En svo þegar á að fara að nota þessa kjörskrá við almenna atkvgr. í hreppsfélaginu um allmikið hitamál þar, er hlaupið í að segja, að kjörskráin sé svo vafasöm, að það sé ekki hægt eftir henni að fara. Svona rök geta ekki dugað, það er útilokað. Eins og ég vék að, eru undirskriftaskjöl, sem til Alþ. hafa borizt, og á skjölunum, sem fyrst komu, voru 760 nöfn, og kunnugir menn töldu, eins og ég sagði, að 224 nöfn af þeim væru ekki finnanleg á kjörskrá í hreppnum. Nú eru auðvitað deilur manna á milli um það, hve miklu kunni að skakka þarna, þó að allir viðurkenni, að á þessa lista hafi skrifað ýmsir, sem eru ekki á kjörskrá í hreppnum og ættu ekki þarna að vera. Þó að allir séu orðnir sammála um það, þá eru hins vegar ekki allir sammála um það, að hve miklu leyti þessir undirskriftalistar eru réttir um kjósendur í hreppnum og hve margir þeir menn séu, sem þarna ættu ekki að vera taldir sem kjósendur. Af hálfu þeirra manna, sem andæfa hér á móti þessu frv. og telja hér rasað um ráð fram, hefur verið bent á það og óskað eftir því, að þessir undirskriftalistar yrðu lagðir fyrir opinberan aðila, bæjarfógeta eða annan slíkan, hann yrði látinn lesa þessa undirskriftalista saman við gildandi kjörskrá, og á þann hátt fengi Alþ. á ótvíræðan hátt upplýsingar um það, hvað margir raunverulegir kjósendur í þessu sveitarfélagi hafa með undirskrift sinni óskað eftir þessari breytingu og að hve miklu leyti þessar undirskriftir eru aðeins markleysa. Hvernig bregðast nú þeir, sem ákafast sækja þetta mál, við þessum tilmælum? Nei, auðvitað máttu þeir ekki vera að því að bíða eftir þessu, og þessu neituðu þeir harðlega, þetta kæmi ekki til mála. Og svo fast var að þeirri n. gengið hér í Alþ., sem þetta mál fékk til meðferðar, að þar voru fulltrúar stjórnarliðsins, en það virðist aðallega standa að þessu máli, reknir til að neita þessu sjálfsagða ákvæði. Ég verð nú að segja það, að borið saman við það, sem algengast er hér í nefndum á Alþ., þykir ekki goðgá að senda þau bréf og þær skýrslur og þær umsagnir, sem hingað berast, til ýmissa aðila til þess að fullprófa þessi gögn eða til að fá úr því skorið, hvort þau eru rétt eða ekki rétt. Það þykir alltaf sjálfsagt að verða við slíkum tilmælum, svo framarlega sem nokkur leið er að koma því við. En í þessu tilfelli má ómögulega beita þessari reglu. Það á að fara hina leiðina. Helzt af öllu á að berja málið svo fast hér í gegnum þingið, að það sé búið áður en yfirlýsingar frá opinberum starfsmönnum, eins og t.d. fógeta, um það, hversu traustar þessar undirskriftir séu, geta legið fyrir. Hvers konar ofurkapp er nú þetta? Nú er alveg ómögulegt, held ég, að halda því fram, að það geti haft úrslítaþýðingu fyrir þetta sveitarfélag, hvort það öðlast sín bæjarstjórnarréttindi deginum fyrr eða deginum síðar. Því hefur ekki verið haldið fram af neinum, og mér er ekki nokkur leið að koma auga á, að það geti skipt máli í þessu tilfelli. Og ef menn hefðu því viljað fara eftir eðlilegum reglum, virðist ekkert vera sjálfsagðara um afgreiðslu þessa máls en að játa, að það sé réttmætt, að það fari fram nákvæm athugun opinbers aðila á þessum undirskriftaplöggum, sem eru einu rökin, sem standa á bak við flutning þessa máls, og beðið sé einn dag eða svo, meðan þessi athugun fer fram. Kæmi það svo í ljós, sem hinir kunnugustu menn hafa haldið fram í þessum efnum, að það vanti allmikið á, að með þessum undirskriftum hafi meiri hluti kjósenda í hreppnum óskað eftir breytingunni, þá virðist ekkert annað liggja beinna við en að fallast á það að doka við með afgreiðslu þessa máls hér á hv. Alþ. fram yfir næstu helgi, þar til íbúarnir eru búnir að ganga að kjörborðinu í sínu byggðarlagi og greiða þar atkvæði samkv. réttum, lýðræðislegum reglum um það, hvort þeir óska eftir þeirri breytingu, sem þetta frv. fer fram á, eða ekki. Því hefur verið hér lýst yfir af þeim, sem andæft hafa þessu máli hér á Alþ., að færi nú svo, að atkvgr. um næstu helgi leiddi til þess, að meiri hluti hreppsbúa óskaði greinilega eftir því, að hreppnum yrði breytt í bæjarfélag, þá mundi verða svo til einróma samþykkt þetta frv. hér á Alþ. og þá gæti þetta orðið afgr. á tiltölulega örfáum mínútum og þyrfti ekkert um það að karpa á neinn hátt. Og það er vitað mál, að Alþ. á eftir að standa a.m.k. eina viku fram yfir næstu helgi, það er það minnsta, svo að það er mjög auðvelt að tryggja þessu sveitarfélagi bæjarréttindi eftir réttum reglum, ef menn bara þora að glíma um þessi mál eftir réttum lýðræðislegum reglum. En það er svo hjá þeim miklu lýðræðisköppum, sem að þessu máli standa og í tíma og ótíma eru að tala um lýðræðisást sína og það, hvernig þeir séu verndarar lýðræðisins, að þegar þeim er boðið upp á að leysa eitt mál eftir þessum sönnu lýðræðislegu reglum með almennri, leynilegri atkvgr. fólksins, sem hlut á að máli, þá þora þeir ekki að taka slíkri hólmgöngu á neinn hátt. Það er alveg augljóst mál, að þeir menn, sem neita slíku, treysta ekki á það, að meiri hlutinn í þessu byggðarlagi óski við leynilega atkvgr. eftir þessari breytingu. Ef þeir treystu á það, að meiri hl. óskaði eftir breytingunni, þá sjá allir menn, að það kæmi ekki til mála annað en að þeir féllust á að fresta þessu fram yfir næstu helgi. Þá ættu þeir sigurinn alveg vísan. Þá ættu þeir það alveg öruggt, að þetta mundi fljúga gegnum Alþ. umræðulaust og málið væri leyst. En er það þá hitt, sem þeir vilja? Er það það, sem þeir óska eftir, að samþykkja þetta mál hér á þann hátt, sem ég hef nú nokkuð rakið, með öllum þeim afbrigðum frá settum reglum, sem hér er farið fram á, þvert ofan í vilja meiri hl. kjósenda í hreppnum, daginn áður eða þar um bil en íbúarnir tjá vilja sinn í málinu? Langar hv. alþm. til þess, langar stjórnarflokkana til þess raunverulega að standa frammi fyrir því, að þeir hafi knúið hér í gegnum Alþ. þetta mál, sem er brot á öllum starfsreglum í þessu efni, undir þeim forsendum, að meiri hl. íbúanna hafi óskað ettir þessu og vilji þessa breytingu, en standandi þó frammi fyrir því innan örfárra daga, að á ótvíræðan hátt lægi fyrir eftir leynilega atkvgr., að meiri hlutinn hefði ekki verið sá, sem þeir reyndu að halda hér fram á Alþ.? - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði fyrr í dag á þessum fundi rætt nokkuð um þá óvenjulegu meðferð, sem þetta mál hefur sætt hér á Alþ., og ég rakti þar í stórum dráttum, í hvaða efnum er brugðið hér út af þeim margviðurkenndu reglum, sem gilt hafa í öllum hliðstæðum málum, sem hafa komið fyrir hv. Alþ. Ég benti einnig á það, að ef þessi háttur yrði almennt upp tekinn, þá væri það hættulegt fordæmi, og mætti þá fyllilega búast við því, að minni hlutar í hreppsnefndum, þar sem deilur eru uppi um ýmis mál, notuðu sér þetta fordæmi og sneru sér til Alþ. og óskuðu eftir breytingum, jafnvel þó að ekki hefði verið fullnægt heima skilyrðum, sem almennt hefur verið krafizt fram til þessa. Og ég er ákaflega hræddur um, að það mundi í slíkum tilfellum geta farið nokkuð svipað og í þessu tilfelli, sem hér liggur fyrir, að það yrði erfitt fyrir alþm. að gera sér fulla grein fyrir því, hvað rétt er af þeim rökum, sem minni hluti og meiri hluti leggja fram í málinu, t.d. eins og það, sem hér hefur gerzt, þegar minni hlutinn í hreppsnefnd Kópavogshrepps hefur safnað undirskriftum meðal íbúanna þar og lagt þessar undirskriftir fram hér á Alþ. og heldur því fram, að þessar undirskriftir sanni meirihlutavilja kjósenda í hreppnum, en meiri hluti hreppsnefndar heldur því hins vegar fram, að þarna sé um að ræða fjöldamarga menn, sem eigi ekki kosningarrétt í hreppnum. Vitanlega eru ýmis svona gögn, sem koma fram í deilum stríðandi aðila í einu hreppsfélagi, þannig, að það getur verið erfitt fyrir hv. Alþ. að átta sig á þeim, þó að þessar undirskriftasafnanir út af fyrir sig í þessu tilfelli séu tiltölulega auðveldar viðfangs. Ég gat þess, að það væri mín skoðun, að meginástæðan til þessarar málsmeðferðar allrar væri sprottin af því, að hér væru á ferðinni pólitískir ofurkappar heima í þessu hreppsfélagi, sem gætu ekki sætt sig við að hlíta settum lögum og reglum og hlíta þeim kosningaúrslítum, sem þeir hafa nú staðið frammi fyrir, og þeir krefðust svo þess að fá sérréttindi í þessum efnum og geta komið fram einum kosningum enn í krafti þess, að þeir eigi á bak við sig ráðamenn í þjóðfélaginu. Ég held, að þetta sé að öllu leyti rétt, orsökin fyrir þessu mikla brambolti nú skyndilega liggi einmitt í þessu. Það er áreiðanlega ekki hægt að finna því stað, að það sé neitt, sem kallar á þessa breytingu svona skyndilega, annað en þetta pólitíska ofurkapp. Þessi einu rök, sem haldið hefur verið fram af þeim, sem talað hafa fyrir þessu máli hér á Alþ., að þessar undirskriftir, sem Alþ. bárust, 760 talsins, ættu að sanna, að meiri hlutinn í hreppnum óskaði eftir þessari breytingu, eru fyrir löngu að engu orðin. Ég minntist á það í fyrri hluta ræðu minnar, að samkvæmt athugun gerkunnugra manna á þessum málum væri því haldið fram, að af þessum 760 nöfnum væru 224, sem stæðu ekki á kjörskrá í hreppsfélaginu. Nú hefur þetta verið sannað á óvefengjanlegan hátt. Í því nál. minni hl., Hannibals Valdimarssonar, sem hér hefur nýlega verið útbýtt á þinginu, kemur fram, að borgarfógetinn í Reykjavík hefur staðfest það með bréfi, þar sem segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þér hafið, herra alþingismaður, með bréfi, dags. 14. þ. m., sent mér ljósprentuð áskorunarskjöl um kaupstaðarréttindi fyrir Kópavogshrepp, tölusett með númerunum 1–63, og auk þess fimm skjöl ótölusett, og óskið þér eftir því sem alþingismaður að fá undirskriftaskjölin borin saman við kjörskrá, sem fylgdi bréfi yðar, og notarial-vottað, hverjir undirskrifendur séu ekki á skránni. Leyfi ég mér hér með að senda yður notarialstaðfesta skrá yfir nöfn manna, sem ritað hafa undir áskorunina, en finnast ekki undir því nafni eða tilgreindu heimilisfangi á kjörskrá, staðfestri af oddvita Kópavogshrepps þann 16. þ. m. Hin ljósprentuðu skjöl ásamt áminnstri kjörskrá endursendast hér með. Kristján Kristjánsson. Hr. alþm. Hannibal Valdimarsson, c/o Alþingi Íslands.“ Bréfinu fylgdi svo hljóðandi notarialvottorð: „Það vottast hér með notarialiter eftir samanburð, að nöfn þeirra manna, sem hér eru skráð að framan, 224 að tölu, með þar tilgreindu heimilisfangi, finnast ekki í því endurriti af kjörskrá, staðfestu af oddvita Kópavogshrepps 16. þ. m., sem talin er gilda frá 24. jan. 1955 til 23. jan. 1956.“ - Og undirskriftin er svo: Ólafur A. Pálsson fulltrúi. Það sem sagt kemur í ljós við nána athugun málsins, eins og ég hef haldið fram, og þar með er það staðfest sem fullkomlega rétt, að 224 af þeim, sem skrifa undir skjölin, eiga ekki kosningarrétt í Kópavogshreppi. Þegar ég við 1. umr. málsins skýrði frá því, að þessu væri haldið fram, að þessar undirskriftir væru vefengdar á þennan hátt, þá virtist 1. flm. frv., hæstv. forsrh., vera með öllu óviðbúinn þessu. Hann hafði byggt allar röksemdir sínar fyrir því, að hann hefði tekizt á hendur að flytja þetta mál inn í þingið, á því, að meiri hluti kjósenda hefði raunverulega óskað eftir þessu. Þá sagði hæstv. forsrh., að hann tryði því ekki, að það gæti verið um nokkrar skekkjur í þessum undirskriftum að ræða, hann tryði því fastlega og hv. alþm. yrðu að trúa því, að þessar undirskriftir væru áreiðanlegar, það væru heiðarlegir og góðir menn, sem hefðu staðið að söfnun þessara undirskrifta, og alþm. hefðu ekki á neinn hátt ástæðu til að vefengja það. Ef 1. flm. frv., hæstv. forsrh., væri nú staddur hér, þegar þessi dómsumsögn um málið liggur fyrir, þá ætla ég, að eftir þeim málflutningi, sem hann hafði hér frammi fyrir málinu, hefði hann, a.m.k. ef hann hefði viljað breyta rökrétt, átt að óska nú eftir því, að þessum umr. yrði slitið hið fyrsta og málinu frestað a.m.k. fram yfir næstu helgi til þess að sjá, hvort meiri hluti íbúanna, eins og hann hafði byggt málflutning sinn á, væri raunverulega þessu máli fylgjandi. Ég held nú samt, að þegar á þetta var minnzt við 1. flm. frv., hafi gert vart við sig hjá honum nokkur skjálfti í sambandi við þessar undirskriftir, hann hafi orðið svona eilítið hræddur. Og af þeim ástæðum voru menn reknir af stað á nýjan leik og margir undirskriftalistar sendir út meðal hreppsbúa, og átti nú að gersópa þannig, að tryggt væri, þó að veruleg afföll yrðu á umræddum tölum, að samt yrði hægt að merja upp meiri hluta á þennan hátt. Eftir nokkra daga - í páskafríinu hefur það líklega verið - barst Alþ. viðbótarskammtur af svona undirskriftum. En ekki reyndist þetta uppsóp vera ýkja mikið, því að það komu aðeins 23 nöfn. Nöfnin voru 23, en listarnir voru mjög margir, því tók ég eftir; það voru ekki ýkja mörg nöfn á hverju blaði. En það tókst nú ekki, þó að svona ískyggilega stæði á um málið, að fá nema 23 til viðbótar. Ef upphaflega talan, sem kom á undirskriftaskjölunum, er nú tekin til greina, 760, og bætt við þessum 23, sem bættust í hópinn síðar, þá hafa samtals verið talin 783 nöfn á þessum undirskriftalistum. Nú er upplýst, að miðað við kjörskrá hreppsins má draga frá þessari tölu a.m.k. 224 nöfn, þó að gert sér ráð fyrir því, að þessir 23, sem seinna komu, séu allir þar rétt tilfærðir. Þá eru eftir 559.  Hvernig sem á þetta mál er litið, er sýnilegt, að þessi höfuðröksemd, sem notuð var hér við flutning málsins, að þessar undirskriftir ættu að sanna, að meiri hluti íbúanna óskaði eftir þessari breytingu, nær ekki tilgangi sínum, hún er ónýt. En svo er hitt atriðið, að það er líka vitað mál, að það er ógeðfelld aðferð, sem yfirleitt ætti ekki að eiga sér stað, að þegar verið er að ganga úr skugga um það, hvort meiri hluti kjósenda í einu bæjar- eða sveitarfélagi óskar eftir einu eða öðru, á ekki að fara þá leið, nema ekki sé annað hægt, að fá úr því skorið með því að ganga á milli manna og fá menn til þess að skrifa opinberlega undir einhver skjöl um það. Slíkt er vitanlega opinber atkvgr. Menn hafa ekki fengið að tjá vilja sinn í leynilegum kosningum, sem er miklu eðlilegri aðferð. Og þegar full völ er á, að menn geti fengið að segja álit sitt í leynilegri atkvgr., þá á vitanlega að viðhafa þá aðferð, en ekki þessa undirskriftaaðferð, sem hér er tekin upp. Þegar hæstv. forsrh. var bent á það í umr. málsins, að vitanlega hefðu svona undirskriftir aldrei nema takmarkað gildi, leynileg atkvgr. væri miklu eðlilegri, þá komst hann alveg í mát, af því að hann sá ekki margar leiðir út úr þessu máli, en sagði hér í ræðustóli, að það ætti að viðhafa opinbera atkvgr., opinber atkvgr. væri sú réttasta og bezta. Ja, þetta lætur dálítið einkennilega, og það er sannarlega þess virði, að menn veiti þessu athygli. Hæstv. forsrh., sem er formaður stærsta stjórnmálaflokksins í landinu, leyfir sér að segja þetta hér í ræðustól á Alþ. Ég vil ætla, að hann hafi ekki sagt aðra eins fjarstæðu og þetta nema mjög aðþrengdur í málinu, þar sem hann hafði ekki komið auga á neina aðra leið út úr þeim vandræðum, sem hann var kominn í. Eða er það kannske meining hans, að það væri æskilegt að stefna að því yfirleitt, þar sem kjósendur eiga að segja sitt álit, að hverfa frá hinni leynilegu atkvgr. og stefna til opinberrar atkvgr., þar sem ýmsir öflugir menn ganga fram fyrir almenning og óska eftir því, að þeir skrifi nafn sitt undir eitthvert blað, sem þeir sýna þeim? Ég vil því benda þeim hv. þm., sem vilja reyna að halda sér við þessa undirskriftaleið, á það, að hún er fjarri því að geta nokkurn tíma verið sú leið, sem Alþ. getur yfirleitt lagt til grundvallar í svona málum, ef bægt er á auðveldan hátt að koma leynilegri og formlegri atkvgr. við. Og nú stendur þetta til boða. Ágreiningurinn í þessu hreppsfélagi, sem virðist vera æði mikill á milli meiri hluta og minni hluta, a.m.k. í hreppsnefndinni, er ekki ágreiningur um, að það fari fram almenn, leynileg atkvgr. eftir kjörskrá, þar sem íbúarnir eru greinilega spurðir um, hvort þeir vilji óska eftir þeirri breytingu, sem hér er farið fram á með þessu frv. Menn eiga því af báðum örmum í þessu fulla samleið um að geta farið æskilegustu leið í málinu, sem sagt leið hinnar leynilegu atkvgr. Ég held því, að það sé langsæmilegast fyrir þá menn, sem vilja nú halda uppi vörnum fyrir þá, sem eru upphafsmenn þessa máls, að hverfa með öllu frá undirskriftaleiðinni, játa það, að hún ætti ekki að vera þeim samboðin. Þeir hljóta að vera menn til þess að stefna liði sínu að kjörborði og fá þar úr því skorið á eðlilegan hátt, hvort skoðun þeirra á meirihlutafylgi að fagna eða ekki í hreppnum. Ég hef hér aðallega dvalizt við þann hluta þessa máls, sem snýr að málsmeðferðinni, að því, hvað hér er unnið óeðlilega að framgangi málsins. En það er ekki óeðlilegt, að í þessu sambandi sé líka nokkuð rætt um þá breytingu, sem hér er verið að ræða um í sjálfu sér, sem sagt að breyta Kópavogshreppi í kaupstað. Ég hef lýst því yfir áður, að fyrir mitt leyti er ég ekki á neinn hátt andvígur því, að Kópavogshreppur verði gerður að kaupstað, ef farin er í þeim efnum eðlileg leið og meiri hluti hreppsbúa óskar eftir því. Ég hef hér fyrst og fremst deilt á leiðina, sem unnið er eftir í málinu, fyrst og fremst á þessar starfsaðferðir, sem brjóta allar venjur. En ég vildi nú fara nokkrum orðum líka um þá breytingu, að Kópavogshreppur hætti að vera hreppsfélag, en taki upp að verða sérstakur kaupstaður. Kópavogshreppur er orðinn svo fjölmennur, að hann hefur fulla ástæðu til þess að vera kaupstaður þess vegna; það er rétt. Og ég hygg, að það reyni enginn alþm. að neita hreppnum um að fá kaupstaðarréttindi, ef meiri hluti hreppsbúa óskar eftír því, af því að hreppsfélagið er orðið það fjölmennt. Því er ekki heldur að neita, að það eru einstaka kostir, sem geta fylgt því að breyta einu hreppsfélagi yfir í kaupstað. En þeir eru ekki út af fyrir sig ýkja margir. Það getur í ýmsum tilfellum verið kostur. í staðinn fyrir það, að yfirvaldið í hreppsfélaginu í Kópavogi er t.d. nú ekki búsett þar, heldur í Hafnarfirði, getur verið í vissum tilfellum hentugra og eðlilegra, að sérstakur bæjarfógeti ætti heima í hreppsfélaginu. Ég hef ekki á móti þessu. Ég teldi í mörgum tilfellum eðlilegt, að það yrði skipaður sérstakur bæjarfógeti fyrir Kópavogshrepp eða Kópavogskaupstað. Það gæti í einstaka tilfeilum verið hentugra. Þó er því ekki að neita, að það er ekki ýkja langt á milli Kópavogshrepps og þess staðar, þar sem yfirvald þeirra á heima, í Hafnarfirði, og tiltölulega mjög greitt um samgöngur þar á milli, svo að a.m.k. mér, sem kem utan af landi, óar það ekki út af fyrir sig að þurfa að sækja þangað til yfirvalds. Þó má gera nokkuð úr þessu. En það væri þó ákaflega auðveit að bæta úr þessu, og sýnist ekkert annað eðlilegra en að yfirvald þeirra í Kópavogshreppi nú, sýslumaðurinn í Hafnarfirði eða bæjarfógetinn í Hafnarfirði, skipaði eða setti fastan starfsmann, sem þjónaði undir hans embætti, fastan fulltrúa, sem hefði skrifstofu í Kópavogshreppi, þangað sem allir hreppsbúar gætu eðlilega leitað til með öll þau mál, sem þarf annars að leita til fógetaskrifstofu um. Ég verð að segja það, að mér sýnist þetta ákaflega auðvelt framkvæmdaratriði, svo að þess vegna eins getur varla verið ástæða til þess að taka á sig ýkja stóran krók. En það eru líka ýmis önnur atriði í sambandi við breytingu úr hreppsfélagi í kaupstað, sem gera þetta miklu erfiðara einmitt í þessu tilfelli, eftir því sem mér sýnist málið liggja fyrir. En mér þykir nú rétt að víkja nokkrum orðum að því, sem ég hef tekið eftir að fram hefur komið frá upphafsmönnum þessa máls og þeim, sem harðast hafa beitt sér fyrir því, - að víkja nokkrum orðum að þeim rökum, sem þeir hafa flutt fyrir því, að það sé nú alveg brýn nauðsyn á því að breyta Kópavogshreppi í kaupstað. Ég hef tekið eftir því, að meðhaldsmenn þessa máls hafa sérstaklega haldið því fram, að þeir ættu við slík ókjör að búa í sambandi við oddvitann í hreppnum, það sé slæmur oddviti, hreppurinn sé orðinn svo stór, að sá maður, sem nú er oddviti, geti á engan hátt annað sínum störfum eðlilega o.s.frv. Ég þekki talsvert inn á þessi mál, því að ég hef búið í hreppsfélagi, sem síðar tók upp á því að breytast úr hreppsfélagi og verða að kaupstað, og þekki nokkuð inn á hvort tveggja. Í mínum augum er þetta alger tylliástæða. Þessi vondi oddviti, sem þeir eiga að búa við nú, gæti hæglega orðið bæjarstjóri hjá þeim eftir kosningar. Það er ekkert, sem bannar það. Kópavogshreppur út af fyrir síg minnkar ekkert við það, þó að hann verði að Kópavogskaupstað. Og bæjarstjóri þeirra getur vitanlega setið hér á Alþ. og unnið að ýmsum störfum, þó að hann verði nú bæjarstjóri í staðinn fyrir að heita oddviti. Það er ekkert, sem bannar honum slíkt, og ég veit ekki betur en að sjálfur borgarstjórinn í Reykjavík sitji hér á Alþ. og hafi ýmsum hnöppum að hneppa. Það leysir ekki þennan minni hluta, sem þarna kvartar sáran undan því, hvernig málum er skipað í Kópavogshreppi, undan þessum vanda, þó að umdæmið hætti að heita hreppur og verði að kaupstað. Sami maður, jafnvondur maður getur haldið áfram að vera bæjarstjóri eins og nú er oddviti. Ekkert bannar slíkt. Ég vil líka benda á, að það er heimilt samkv. lögum að ráða í hreppsfélagi sérstakan sveitarstjóra, sem þá gefur sig algerlega að þeim málum. Það er framkvæmdaratriði hreppsnefndar og íbúanna sjálfra með milligöngu hreppsnefndar að breyta til í þessum efnum, ef það er talið æskilegt og er meiri hl. á einlægan hátt óskar eftir þessari breytingu, enda hefði það vitanlega átt að koma fram í hreppsnefndarkosningum, sem þarna hafa farið fram tvær á stuttum tíma. Ef meiri hluti hreppsbúa er óánægður með oddvita og telur hann rækja störfin illa og hann geti ekki gefið sig nægilega mikið að þeim, þá eiga vitanlega kjósendurnir í þessu sveitarfélagi eins og öllum öðrum að hrinda þessum meiri hluta af sér, sem svona skipar málunum, og koma þeim fyrir á annan veg. En meiri hlutinn hefur ekki gert það. Meiri hlutinn hefur staðið enn þá að því, að þessi sami oddviti verði þarna í meiri hl. og meiri hl. haldi áfram að efla hann til starfa í þessu sveitarfélagi. Þessi aths. hjá upphafsmönnum þessa máls ber greinilega vitni um það, að þeir eru hér að glíma við hrein sveitarmálefni, hrein rifrildisefni, sem eiga sér stað í flestum sveitarfélögum landsins. Haldið þið virkilega t.d., að það séu ekki mörg sveitarfélög annars staðar, þar sem minni hl. segir, að oddvitinn sé með öllu óhæfur og að hann sinni á engan hátt svo sveitarstjórnarmálum sem hann ætti að gera? Jú, ég hygg, að þeir séu meira að segja margir kaupstaðirnir, sem fengið hafa kaupstaðarréttindi, þar sem minni hl. segir, að viðkomandi bæjarstjórar séu með öllu óhæfir og að það sé lítt þolandi að búa við ástandið hjá þeim. Þetta eru sveitamálefni. Þetta eru rifrildisatriði, sem allir sveitarstjórnarmenn þekkja. En það eru bara einstaka menn í sveitarstjórnarmálefnum, sem eru þannig gerðir, að þeir una því ekki að hafa beðið lægri hlut í kosningum. Þeir geta ekki sætt sig við það að bíða út kjörtímabilið og reyna á nýjan leik og fylgja réttum lýðræðislegum reglum. Þeir verða að brjótast út úr því, sem þeir hafa sjálfir sett sig í, og leita á óvenjulegan hátt til Alþ. í gegnum vald stórra flokka og óska eftir því, að þeir breyti reglum sér í hag, þannig að þeir geti komið vilja sínum fram. Og það er um þessa menn, sem ég sagði áður í þessum umræðum, að mér sýnist, að þeir menn, sem svona eru gerðir, þurfi að búa í hreppsfélagi talsvert lengi enn og læra ýmislegt af því, sem fer fram í einu hreppsfélagi, áður en þeir verða fluttir upp í bæjarfélag. Og þeir þyrftu að fá að vera í hreppsnefnd í nokkur kjörtímabil til að læra þar eðlilegustu vinnubrögð í þessum efnum, áður en þeir fara að brjótast um á þennan hátt og vilja ekki una eðlilegri niðurstöðu. Þá hafa upphafsmenn þessa máls mikið bent á það, að við völd í Kópavogshreppi sé mjög vondur meiri hluti, afleitur meiri hluti, ofbeldisríkur, beiti minni hlutann ofbeldi í alls konar tilfeilum, og við þetta sé ekki unandi. Jafnvel er kvartað undan því, eins og ég vék að fyrr í dag, að það fáist ekki samin eðlilega rétt kjörskrá í hreppnum samkv. lögum. Þetta er líka nákvæmlega sama eðlis. Hér er um venjulegt hreppsmál að ræða, ekki málefni um það, hvort er í eðli sínu eðlilegra, að þetta hreppsfélag hætti við það stjórnarform, sem það hefur búið við að undanförnu, eða hvort rétt er að breyta því yfir í kaupstað. Það er nauðsynlegt, að menn geri sér fulla grein fyrir þessu, því að slík baráttumál á milli minni hl. og meiri hl. í hreppsnefndum og bæjarstjórnum eru alltaf fyrir hendi. Minni hlutinn heldur allajafna fram, að meiri hlutinn sé ráðríkur og ofbeldisgjarn og það sé erfitt að búa við hans meirihlutavald. Og það eru því engin rök í sambandi við það, hvort breyta á um skipulagsform í þessu byggðarlagi eða ekki, þegar minni hlutinn heldur því fram, að meiri hl. sé ofbeldisgjarn og erfiður í viðskiptum. Sérstaklega er það mikil fjarstæða að reyna að halda því fram sem rökum í þessu máli, að ofbeldi meiri hl. komi m.a. fram í því, að kjörskrá sé ekki samin á eðlilegan hátt. Minni hl. hefur, eins og ég vék að fyrr í dag, alla aðstöðu til þess að beita fyrir sig þar lögum og réttum yfirvöldum til að tryggja það, að kjörskrá sé samin á réttan hátt. Kjörskrá á að semjast á tilteknum tíma. Það eru ákveðnar reglur, sem gilda um samningu kjörskrár. Kjörskrá á að liggja frammi. Menn geta kært yfir henni. Og ef meiri hl. brýtur þar gildandi lagareglur, þá hlýtur að vera hægt í gegnum rétt yfirvöld að koma því til leiðar, að kjörskráin verði höfð samkv. lögum. Og ég þekki dæmi um það úr mínu byggðarlagi, að minni hl. hefur kært yfir samningu á kjörskrá; þar sem minni og meiri hluti rifust um það í bæjarstjórn, hvort nafnið ætti að vera á kjörskrá eða ekki, fór fram eðlilegur úrskurður um það, hvað var rétt í málinu, hvað skyldi standa. Og samkv. lögum stendur þessi úrskurður yfirvaldsins, hvað svo sem meiri hl. segir um það. Það er því alger fyrirsláttur líka hjá talsmönnum þessa máls að vera að finna að þessum störfum. Þeir hafa þar eðlilega leið til að vinna eftir, aðra en þá, sem þeir virðast kjósa að fara hér. Þá halda stuðningsmenn málsins því fram, að það sé kostur fyrir Kópavogshrepp að fá kaupstaðarréttindi, því að sveitarfélagið verði miklu sjálfstæðara með því, það sé þá algerlega sjálfstætt um sín málefni, þetta sé því á sinn hátt sjálfstæðisbarátta. Í hverju kemur þetta sjálfstæði fram? Ég hef ekki orðið var við það af mínum kunnugleika til þessara mála, að bæjarfélag hafi á nokkurn hátt réttindi, sem umtalsverð eru, fram yfir það, sem hreppsfélög hafa. Það væri þá ekki heldur úr vegi í þessu efni að spyrja þessa menn um það: Í hverju hefur þetta ósjálfstæði Kópavogshrepps komið fram? Hvað er það, sem þeir hafa ekki fengið ráðið við sjálfir? Og hver hefur legið á rétti þeirra? Hefur sýslunefndin þeirra, þar sem þeir eru eitt hreppsfélag, verið að banna þeim að aðhafast eitthvað? Er það svo, að minni hlutinn í hreppsnefndinni hafi flutt till. um gagnleg framfaramál og jafnvel fengið þau samþ. í hreppsnefndinni, en þá hafi komið til ósjálfstæðis hreppsins, vegna þess að sýslunefnd hafi bannað að framkvæma þessi nauðsynjamál? Ég er alveg viss um það, að ef einhverju slíku væri til að dreifa, þá væri búið að minnast á þessi mál. Nei, það er alveg ábyggilegt, að það er ekki um það að ræða í neinum málefnum þessa sveitarfélags, að það verði á nokkurn hátt sjálfstæðara um málefni sín, þó að það verði kallað kaupstaður, heldur en þótt það heiti hreppsfélag. Þá er minnzt á það, - ég sá það einhvers staðar í grein um þessi mál, - að mikill yrði nú munurinn, ef þetta væri orðinn kaupstaður. Þá yrðu t.d. haldnir opnir bæjarstjórnarfundir, svo að allir íbúar í hreppnum gætu þarna hlýtt á mál manna. En ég vil nú bara spyrja: Hver bannar hreppsnefnd að halda opna fundi um máletni sín? Mér er ekki kunnugt um það. Mér er hins vegar kunnugt um það, að hreppsnefndir hafa æði oft haldið opna hreppsnefndarfundi. Það má vel vera, að það hafi ekki verið haldnir opnir fundir í Kópavogi, en hafi þetta t.d. verið eitt af baráttumálum þeirra manna, sem eru upphafsmenn þessa máls, í fyrirfarandi sveitarstjórnarkosningum, þá hafa hreppsnefndarbúar ekki talið þetta ýkja mikilsvert, fyrst þeir hafa ekki tekið það upp við þessa baráttu þeirra. Þar að auki verð ég að segja það, að það er sá siður í flestum bæjarstjórnum, sem ég þekki, að talað er um, að það skuli halda einn opinn bæjarstjórnarfund í mánuði hverjum. Það vill nú víða við brenna á hinum stærstu stöðum, að þeir séu ekki einu sinni haldnir, og meira að segja á allra stærstu stöðum í landinu vill það líka við brenna, að því er komið þannig fyrir, að ekki geta æði margir hlustað á fundina. Ég held því, að það ætti ekki að þurfa að breyta neinum lögum eða umskíra neitt sveitarfélag bara til þess að koma því fram, að sveitarfundir verði þar hafðir opnir, svo að mönnum gefist kostur á að hlýða þar á fundi, þetta sé afar einfalt framkvæmdaratriði, ef einhver brennandi hugur er á bak við þessa beiðni. Þetta er því að mínum dómi líka algert hreppsmál, rifrildismál, sem vill verða á milli minni og meiri hluta, hvenær eigi að hafa fundi opna og hvenær þeir eigi að vera lokaðir. Einhvers staðar sá ég hjá stuðningsmanni þessa máls, að það var rætt mikið um, að það væri ríkjandi ófremdarástand í ýmsum málefnum hreppsins, m.a. væri hið skaðlegasta ástand þar í öllum skólpveitumálum og öðrum slíkum, að þrifnaður þar væri víða í lakara lagi, og margt fleira var tiltekið í sambandi við framkvæmdir í hreppnum, þar sem var mjög áfátt. Mér er nú spurn: Eru einhverjar sjáanlegar líkur til þess, þó að skyndilega yrði breytt þarna um nafn og þetta héti á eftir Kópavogskaupstaður, að þá yrðu einhverjar verulegar breytingar í þessum efnum? Koma nokkrir peningar við það út af fyrir sig í kassann, að þetta yrði Kópavogskaupstaður í staðinn fyrir Kópavogshreppur? Hækka útsvörin allt í einu? Hækka tekjurnar? Nei, ekkert slíkt gerist; ekki er mér kunnugt um það. Það er því áreiðanlega ekkert auðveldara fyrir þann meiri hluta, sem þarna fer með völd, að leysa hreinlætismál þarna í hreppsfélaginu eftir en áður, og það verður ekkert auðveldara að vinna að framkvæmdum þar, þó að þetta heiti kaupstaður í staðinn fyrir hreppur áður. Barátta á milli meiri hluta og minni hluta um þessi mál er vitanlega afar eðlilegt hreppsmál þarna eins og annars staðar. Og þetta á ekkert skylt við það, að breyta þurfi þarna um stjórnarform. Ekkert í þessum efnum yrði auðveldara, nema jafnvel síður sé í einstaka tilfellum. Í nokkrum tilfellum er það svo, og það eru í rauninni þau einu, sem eru umtalsverð, að löggjafinn hefur mælt svo fyrir, að framlög ríkisins til framkvæmda eða styrkir eru nokkru lægri í kaupstöðum heldur en í hreppum. Þannig er þessu t.d. háttað, þegar sjúkrahús eru byggð. Ef sjúkrahús er byggt í hreppsfélagi, leggur ríkissjóður fram 2/3 hluta eða 67% af byggingarkostnaði, en viðkomandi hreppsfélag þarf að leggja fram 1/3. En ef þetta er í kaupstað gert, þá leggur ríkissjóður ekki fram nema 40%, en bæjarfélagið verður að leggja fram 60% sjálft. Sama er einnig að segja um ýmsar aðrar framkvæmdir, sem eru styrktar úr ríkissjóði, að framlögin eru yfirleitt lægri, ef um kaupstað er að ræða, heldur en ef um hreppsfélag er að ræða. Það er því alveg víst, að Kópavogsbúar geta ekki vænzt þess að óbreyttum ástæðum, að þeim gengi neitt betur að leysa sín áhugamál, hvorki viðvíkjandi hreinlætismálum, mennin garmálum, vegamálum né öðru slíku, sem talsmenn þessa máls hafa gert að umtalsefni, eftir að búið er að breyta stjórnarformum þarna á staðnum. Eg held því, að rök upphafsmanna þessa máls séu ákaflega veik. Öll þeirra rök sanna það, sem ég hélt fram hér í upphafi míns máls, að það er ekki vegna efnishliðar þessa máls, sem verið er að knýja það í gegn, það er ekki af brýnni nauðsyn, það er ekki vegna áhuga á málefnum í þessu sveitarfélagi, heldur er það fyrst og fremst vegna þess, að það er þetta feiknarlega pólitíska ofurkapp í nokkrum mönnum, sem geta ekki með neinu móti sætt sig við að bíða lægri hlut í kosningum og hlíta almennum leikreglum og bíða þangað til næstu kosningar eiga eðillega að fara fram. Þeir vilja í krafti ráðherravalds, í krafti meirihlutavalds hér á Alþ. grípa inn í þær reglur, sem almennt gilda, og knýja fram kosningar sér til handa í von um, að þeir geti einhvern tíma í síendurteknum kosningum í þessu sveitarfélagi slysazt á meiri hlutann. Það er alveg áreiðanlegt, að þetta eru orsakirnar fyrir því, að þessu máli er nú kastað hér inn á Alþ. á seinustu stundu og það er rekið á eftir því á þann hátt, sem hér er gert. Ég segi það alveg eins og er, að við mundum ekki standa hér, komið langt fram á kvöld, og sennilega verðum við að standa hér lengi í nótt, ef hér væri á ferðinni mál, sem raunverulega skipti miklu máli fyrir landsmenn yfirleitt, eins og t.d. verkfallsmálin, sem svo að segja allir landsmenn spyrja nú um daglega, hvað Alþ. muni gera í. En vegna þess að hér er á ferðinni algert hégómamál, sem engu máli skiptir, hvort leyst verður t.d. fyrir næstu helgi eða ekki, þá er Alþ. haldið hér uppi til afgreiðslu á þessu máli, alveg að ástæðulausu. Það er verið að tefja eðilleg störf þingsins, en að öllu eðlilegu hefði málið mátt liggja og bíða eftir þeirri leynilegu, almennu atkvgr., sem á að fara fram meðal íbúa hreppsins og væntanlega mundi segja til um það, hvort þeir yfirleitt óska eftir þessu eða ekki. Nú er það svo, að þótt ég fyrir mitt leyti vilji ekki mæla gegn því, að Kópavogshreppur geti fengið kaupstaðarréttindi, eins og ég hef margsinnis tekið fram, og ég ætla mér ekki að vera á móti því, - ef ótvíræður vilji hreppsbúa lýsir yfir, að þeir vilji þessa skipulagsbreytingu, þá skal ég gjarnan vera með því, - þá sé ég það samt sem áður, þó að ég sé heldur lítið kunnugur aðstæðum í Kópavogshreppi, að það eru margir verulegir annmarkar á því fyrir þetta sveitarfélag að breyta um stjórnarform eins og nú háttar málum. Kópavogshreppur er með yngstu sjálfstæðu hreppsfélögunum, þannig að þar hafi verið um nokkra teljandi byggð að ræða. Hann hefur vaxið ákaflega ört á fáum árum, og hann hefur vaxið upp á alveg hliðstæðan hátt og ýmis úthverfi Reykjavíkur hafa vaxið upp nú á síðustu árum. Mér sýnist, að vísu sem heldur ókunnugum manni í þessum málum, vera ákaflega hliðstætt háttað með Kópavogshreppinn í þessu efni og t.d. Kleppsholtið. Ég sé engan verulegan mun á uppvexti þessara tveggja svæða hér í nágrenni Reykjavíkur. E.t.v. verður það næsta baráttumál þessara manna að berjast fyrir sérstökum bæ í Kleppsholtinu. Það er sjálfsagt að athuga það á sínum tíma, ekki sízt ef íbúarnir þar óska eftir því, og e.t.v. mundi þessi hv. þm., sem kallaði fram í hjá mér, vilja vinna að því með mér að láta athuga, hvort meiri hluti íbúanna í Kleppsholtinu vildi ekki óska eftir sérstakri bæjarstjórn, og fylgja þá málinu, ef það kæmi hér fyrir. Það er sjálfsagt, ef íbúarnir raunverulega óska eftir því, að verða við þeirra vilja; ég sé ekkert á móti því. En Kópavogskaupstaður er þannig á vegi staddur í þessum efnum, svipað og Kleppsholtið, að hann á í rauninni ekkert sjálfstætt atvinnulíf. Flestallir íbúar í Kópavogshreppi sækja vinnu sína í önnur sveitarfélög og þá fyrst og fremst hingað til Reykjavíkur. Þetta er nokkuð sérstakt. Ég held, að öll þau sveitarfélög, sem hafa hingað til sótt um að breyta stjórnarformi sínu úr hreppsfélagi í kaupstað, hafi verið komin vel til ára og búin að búa við sitt sveitarskipulag í mörg ár, hafi smám saman vaxið upp í það gegnum sjálfstætt atvinnulíf að vilja breyta til. En hér gegnir allt öðru máli um þetta sveitarfélag. Það hlýtur að þurfa að glíma við ýmis sérstæð vandamál, ef þarna verður gerður kaupstaður, nema svo takist til, að nágrannastaðirnir, eins og Reykjavík, veiti þeim, þrátt fyrir það að þeir hafa gerzt kaupstaðir, nokkur sérréttindi. Ég býst við, að það mætti búast við því um ýmis samtök manna hér í Reykjavík, t.d. í sambandi við stéttarfélög ýmis og ýmis fleiri samtök, að það yrði farið að draga skarpari línu en nú er gert á milli þessa uppvaxandi hreppsfélags, sem þarna er við hliðina á Reykjavík, og Reykjavíkurborgar. Það yrði farið að draga skarpari linur á milli, og það yrði farið að segja: Þá samninga, sem segja, að stéttarfélagið hér í Reykjavík skuli fyrir sína meðlimi hafa forgangsrétt til þessa eða hins, vill það láta gilda, og það gerir þar ekki neinn greinarmun á, hvort það heitir Kópavogskaupstaður eða einhver annar kaupstaður annars staðar á landinu. - Ég mundi a.m.k. fyrir mitt leyti óttast þetta nokkuð, meðan Kópavogur á við þá sérstöðu að búa að hafa ekkert sjálfstætt atvinnulíf, sem teljandi er. Það er alveg ástæðulaust að ganga alveg fram hjá þessu, þegar er verið að ræða um það, hvort rétt er, eins og nú standa sakir, að gripa til þessara breytinga. Ég tel á ýmsan hátt eðlilegra, að það yrði unnið að því í hinum unga hreppi í Kópavogi, að þar yxi upp skipulegur atvinnuvegur, að þar yxu upp atvinnugreinar, sem verulegur hluti íbúanna hefði vinnutekjur sínar frá. Það mundi auka mjög á rökin fyrir því, að þetta sveitarfélag óskaði síðar eftir skipulagsbreytingu og yrði sjálfstæður kaupstaður. Ég tel líka þó nokkurn annmarka á því fyrir Kópavogshrepp að gera þessa breytingu í sambandi við lögreglumálið. Einmitt á meðan eins er háttað og nú í Kópavogi, að þar hefur ekki vaxið upp neinn sjálfstæður atvinnurekstur, sem heitið getur, hlýtur sveitarfélagið að eiga á ýmsan hátt erfiðara með að standa undir miklum útgjöldum heldur en mörg önnur sveitarfélög. Af atvinnurekstri eru vitanlega margvíslegar tekjur, sem koma að verulegu leyti á óbeinan hátt fram. Halda menn t.d., að Reykjavík hafi ekki miklar óbeinar tekjur af öllum þeim miklu verzlunarstörfum, sem rekin eru hér í borg? Jú, Reykjavík hefur gífurlega miklar atvinnutekjur meðal annars af allri þeirri innflutningsverzlun og heildverzlun, sem hér er rekin fyrir alla landsbúa. Og Reykjavík hefur auðvitað líka gífurlega miklar óbeinar og beinar tekjur af þeim atvinnurekstri, sem hér er rekinn, reyndar að verulegu leyti í þágu allra landsmanna, sem er rekstur skipafélaga. Þannig er það yfirleitt með allan atvinnurekstur, að sveitarfélögin hafa verulegar tekjur af atvinnurekstrinum. Nærri öll sveitarfélög á landinu og bæjarfélög afla talsverðs hluta af sínum bæjartekjum á hverju ári í formi veltuútsvars af atvinnurekstri, og þar að auki er svo vitanlega atvinnureksturinn sjálfur meira og minna skattlagður. En þar sem atvinnureksturinn er nær enginn fyrir hendi, hlýtur að verða skarð fyrir í þessum efnum, og tekjurnar hjá sveitarfélaginu verða þá að byggjast næstum einvörðungu á tekjum íbúanna, sem þar eru. Ég held því, að fyrir byggðarlag eins og Kópavog verði að sínu leyti á margan hátt erfiðara en fyrir marga aðra staði að risa undir verulegum lögreglukostnaði, t.d. að taka. Ef þarna væri kominn kaupstaður, þá er ekki um það að villast, að skylt yrði að halda þarna uppi ákveðnum fjölda af lögregluþjónum. Og mér vitanlega hefur enginn kaupstaður komizt undan því að hafa lögreglu, sem jafngildir um það bil einum lögregluþjóni fyrir 1000 íbúa, og hann verður að hafa meira að segja einn lögregluþjón fyrir hverja 700 íbúa, ef hann vill fá örlitla þátttökugreiðslu í lögreglukostnaði frá ríkissjóði. Það er því alveg augljóst mál, að það þyrfti að setja upp í Kópavogskaupstað þó nokkurt lögreglulið samkvæmt því, sem lög og reglur standa til um, og kaupstaðurinn yrði að standa að langsamlega mestu leyti undir þessum útgjöldum. Nú mun Kópavogshreppur sleppa við þetta að mestu eða kannske öllu leyti. Ég mundi fyrir mitt leyti líta á þetta, eins og nú standa sakir, sem verulega annmarka, og ég get ekki séð, hvað knýr á það sérstaklega að etna til þessara útgjalda, eins og nú er háttað málum þarna í hreppnum. Lögreglustjórinn yrði auðvitað búsettur þarna. Það kæmi bæjarfógeti, sem ríkið greiðir laun, og hreppurinn þyrfti auðvitað ekki að sjá fyrir því sérstaklega. En það er ekki aðeins sá kostnaður, sem hlýzt af allmörgum lögregluþjónum. Það er ekki hægt að reka svo lögreglumál í einu sveitarfélagi, þar sem lögregluþjónarnir eru orðnir kannske 5–6, að ekki fylgi allmikill annar kostnaður líka. Það verður að hafa dálitla lögreglustöð, einhvers staðar verða þessir menn að hafa sína bækistöð, og þeir lifa þar ekki í kuldanum. Það verður áreiðanlega að sjá þeim fyrir sæmilegu húsnæði og upphitun o.s.frv. Nokkur rekstrarkostnaður vefst upp á þetta; útgjöld af lögreglumálum mundu áreiðanlega segja talsvert til sín í þessu byggðarlagi. Það er svo ekki því að neita, að vel getur komið til mála að leggja í þennan kostnað, en ég kem ekki auga á það, að þetta skipti máli, eins og sakir standa enn þá, og það mætti vel bíða a.m.k. í nokkurn tíma að taka upp þetta skipulag þess vegna. Ég held, að Kópavogur eigi í þessu efni hliðstætt vandamál og úthverfin í Reykjavík, nema að því leyti til, að Reykjavíkurkaupstaður er á margan hátt ákaflega eðlilegur aðíll að eiga að standa undir þeim óneitanlega óhjákvæmilegu útgjöldum, sem hlýtur að verða að leggja í í uppvaxandi byggðarlagi eins og þarna. Það er Reykjavíkurkaupstaður, sem nýtur góðs af mestöllu því vinnuafli, sem býr suður í Kópavogshreppi. Ef íbúarnir þar ynnu ekki á vinnumarkaðnum hér í Reykjavík, þá væri beinlínis ekki hægt að reka ýmis fyrirtæki hér. Reykjavíkurbær hefur því á óbeinan hátt verulegar tekjur, umsetningartekjur, á margan hátt af vinnuaflinu úr Kópavogi, sem hér starfar. Og það væri því ákaflega eðlilegt, sýnist mér, að Reykjavík legði fram af sínum miklu tekjum nokkuð til þess að leysa ýmis sameiginleg vandamál Reykjavíkur og íbúanna suður í Kópavogshreppi. Ég tel því ekki óeðlilegt út af fyrir sig, að það yrði athugað, hvaða samstarf eða samstöðu íbúarnir í Kópavogshreppi og íbúarnir í Reykjavík gætu haft sín á milli. Reykjavík og Kópavogur hljóta að eiga margt sameiginlegt, þannig að það væri eðlilegt að hafa þar samstarf, ef ekki yrði um neina sameiningu á milli þessara svæða að ræða. Ég vil t.d. nefna í þessu efni málefni eins og brunamálefni, sem allir kaupstaðir verða að sinna að nokkru leyti og hafa talsverð útgjöld af. Það er auðvitað ekkert annað eðlilegra en að Reykjavík og Kópavogur hafi sameiginlegar brunavarnir, sama brunavarnarliðið starfi á báðum svæðunum, og þetta á vitanlega að gerast með gagnkvæmu samkomulagi, með hlutagreiðslu frá hálfu Kópavogs, eða þá að þetta rynni alveg saman í sambandi við sameiningu, ef menn væru á þeirri skoðun. Þá vil ég einnig benda á öll umferðarmál. Hér ganga umferðaræðar svo að segja í gegn á báðum stöðunum og eru sameiginlegar. Rekstur strætisvagna og annað þess háttar er þannig lagað, að þarna fara hagsmunir eðlilega saman. Það þarf að flytja menn að og frá vinnu og annað eftir því. Þessi mál eru þannig samtvinnuð hjá þessum eiginlegu úthverfum Reykjavíkur, að það er ofur eðlilegt, að það sé haft samstarf um þessi mál, eða þá að þessir aðilar séu að meira eða minna leyti undir sömu stjórn og reki þessi mál saman sem einn aðili. Mér sýnist líka, að það væri í rauninni ekkert annað eðlilegra en hin fjölmenna lögregla hér í Reykjavík, þar sem er allveruleg ríkislögregla líka, annaðist lögreglumál fyrir þetta svæði, sem ég kalla eiginlegt og eðlilegt úthverfi Reykjavíkur engu síður en t.d. Kleppsholtið, sem ég minntist á. Mér sýndist það vera ákaflega eðlilegt og sennilega langkostnaðarminnst að annast lögreglueftirlit á þessu svæði með Reykjavíkurlögreglunni og því öðru lögregluliði, sem hún hefur hér yfir að ráða, og að um þetta ættu að takast gagnkvæmir samningar á milli hreppsfélagsins í Kópavogi, ef það heldur áfram að vera sjálfstætt, eða þá með beinni sameiningu þessara svæða. Þetta eru almennar hugleiðingar um það, hvernig ég lít á þetta. Mér sýnist því, auk þess sem þetta mál vekur furðu flestra um alla málsmeðferð hér á Alþ., að málið sé einnig þannig vaxið, að það sé ákaflega eðlilegt, að heima í sveitarfélaginu séu menn ekki allir á eitt sáttir um það, hvernig þessum málum á að koma fyrir. Það er ofur eðlilegt, að sumir hallist þar að því að sameina hreppsfélagið við Reykjavík, og út af fyrir sig er ekkert við því að segja, þótt ýmsir haldi því fram, að það væri eðlilegt að gera þetta að sjálfstæðum kaupstað, og líka eðlilegt, að menn haldi því fram, að þetta mætti áfram vera í nokkur ár í því formi, sem það hefur verið. Þetta eru hrein innanhreppsmál, sem íbúarnir verða að gera upp við sig. Komi í ljós eftir tilheyrandi þrætur heima fyrir, að það hefur skapazt eðlilegur meiri hluti fyrir því, að ein þessara leiða verði valin, þá á að fara þá leið, þá á að leggja þann ótvíræða vilja íbúanna fyrir Alþ. og reyna að vinna að lausninni eftir þeim till. En vitanlega á ekki á neinn hátt að reyna að vinna að framgangi málsins á þann hátt, sem hér er gert. Hér er beinlínis stefnt að því að þvinga fram samþykkt um breytingu á hreppsfélagi í kaupstað, án þess að nokkuð liggi öruggt fyrir um það, hverju íbúarnir á staðnum óska eftir og hvað þeir vilja í þessum efnum. Þó að minni hlutanum í hreppsnefndinni í Kópavogi, þeim sem hefur komið þessu máli af stað, tækist nú að koma því fram, að ákveðið yrði að stofna bæjarstjórn í Kópavogi, og síðan yrði þar efnt til nýrra bæjarstjórnarkosninga og kosnir yrðu 7 bæjarfulltrúar í stað 5 hreppsnefndarmanna, og a.m.k. einhverjir tveir, sem hingað til hafa ekki getað komizt í stjórn sveitarmála þarna, fengju þó pláss fyrir sig í bæjarstjórn, þar sem hún yrði nokkru fjölmennari, þá held ég, að það yrði sízt af öllu þessu sveitarfélagi til nokkurra happa, eins og málin standa nú. Ég trúi því ekki, að það sveitarfélag, sem hefur verið dregið nú á skömmum tíma út í tvennar kosningar og ætti að fara út í þriðju kosningarnar, græði á slíku kosningastússi. Mín skoðun er sú, að sveitarfélagið og öll málefni þess hafi óhag af því. Hörð og illvíg kosningabarátta æ ofan í æ truflar vitanlega eðlilegan gang hreppsmála. Þetta þekkja allir, sem nærri þessum málum hafa komið. Ég held því, að það sé síður en svo nokkur greiði við íbúana í þessu byggðarlagi að steypa þeim nú út í einar kosningarnar enn, og ég held, að það mætti vel bíða til eðlilegs tíma að láta þá spreyta sig á því að velja sér nýja forustu. Allar ofbeldisaðgerðir, sem gripið er til, hvort sem þær eru notaðar af meiri hluta eða minni hluta í einu sveitarfélagi, hljóta að segja til sín og koma mönnum í koll. Það er ómögulegt annað. Ef meiri hlutinn hefur gert sig sekan um það, ætti minni hlutinn að reyna að tileinka sér það á eðlilegan hátt og vinna kosningasigur, þegar að kosningum kemur. En ef til vill er það svo, að minni hlutinn sé jafnvel allfljótur að grípa til ofbeldisaðgerða, og það liggur við, að ég haldi það af öllum þeim vinnubrögðum, sem hér hafa greinilega komið fram, að minni hlutinn í hreppsnefndinni í Kópavogi sé ákaflega næmur á að reyna að grípa til þess að koma sínu fram með algerum ofbeldisaðgerðum. Ég held t.d., að ráðstafanir eins og þær, sem gerðar hafa verið í þessu hreppsfélagi í sambandi við úthlutun lóða, hljóti að vera ákaflega óheppilegar. Það er alveg tvímælalaust álit allra þeirra, sem farið hafa með hreppsmál eða bæjarmál, að það sé eitt þýðingarmesta atriði í sambandi við stjórn slíkra mála, að viðkomandi hreppsnefnd eða bæjarstjórn ráði á óumdeilanlegan hátt yfir sínu bæjarlandi, og því er það, að flestar bæjarstjórnir og hreppsstjórnir hafa reynt, eftir því sem efni og geta hefur staðið til, að ná eignarhaldi á bæjarlandinn. Það vill nú víst svo til, að ríkissjóður á annaðhvort allt eða mikinn hluta af Kópavogslandi, - ég er ekki gagnkunnugur því, en veit, að ríkissjóður á þarna allmikið land. Nú eru í gildi lög, sem hér voru sett á sínum tíma um það, að ríkissjóður getur veitt hreppsfélögum sérstaka aðstoð til þess að eignast sitt eigið bæjarland eða næsta nágrenni. Það var gert ráð fyrir því vegna þess, að það er óumdeilanleg nauðsyn fyrir sveitarfélög að ráða yfir sínu bæjarlandi, að ríkisstj. mætti takast á hendur fyrir sveitarfélagið allverulega ríkisábyrgð eða raunverulega framkvæma kaup á bæjarlandinu og láta síðan bæjarfélaginu eða hreppsfélaginu landið í té til þess, að viðkomandi sveitarstjórn gæti á óumdeilanlegan hátt ráðstafað landinu. Í Kópavogi hygg ég að þessu hafi verið þannig farið lengst af, að ríkið hafi viðurkennt þetta í framkvæmd með því að leyfa viðkomandi hreppsnefnd að ráðstafa nokkuð hindranalítið lóðum undir byggingar í hreppsfélaginu. En svo hefur orðið á þessu veruleg breyting. Það, sem áður hafði verið viðurkennt hér á Alþ. með setningu laga sem mjög nauðsynlegt atriði í sambandi við yfirráð sveitarfélaga yfir landi sínu, og það atriði, sem almennt hafði verið framkvæmt úti um allt land hjá sveitarfélögum, að þau reyndu að eignast sitt bæjarland, - allar þessar gömlu viðurkenningar og reglur voru nú allt í einu brotnar, meira að segja þar sem ríkið átti sjálft hlut að máli, og einmitt sá maðurinn, sem sprellað hefur harðast í þessu máli og virðist aldrei fá sig fullsaddan í sambandi við kosningakeppni í þessu sveitarfélagi, gerist svo forgöngumaður þess að svipta eðlilega kosinn meiri hluta í hreppsnefnd síns byggðarlags þessu sjálfsagða og nauðsynlega valdi yfir bæjarlandinu og vill nú gerast sjálfskipaður landstjóri þarna og ráðstafa sjálfur lóðum og lendum til íbúanna þarna, eftir því sem honum býður svo við að horfa. Og þá var vitanlega skapað þarna það vandræðaástand. sem alþekkt er úr sveitarstjórnarmálefnum á Íslandi, þar sem einstakir menn eða félög hafa ráðið yfir tilteknum hluta af bæjarlandinu og getað ráðskað með það, leigt það út í fullkomnu ósamræmi við það, sem meiri hluti í hreppsnefnd eða bæjarstjórn hafði ætlazt til eða óskað eftir á hverjum tíma, og þannig höfðu þessir aðilar beinlínis orðið til þess að trufla eðlilegan gang á stjórn viðkomandi bæjarfélags. En nú grípur sem sagt þessi minnihlutamaður í hreppsnefnd Kópavogshrepps, sá sem gengur nú einna harðast fram í því að koma þessu máli hér fram í gegnum Alþ., til þess alveg óumdeilanlega þvert við hagsmuni síns sveitarfélags að ætla að gerast valdamaður sem minnihlutamaður, en í skjóli ríkisvaldsins sem valdamaður yfir meiri hluta þeim, sem íbúarnir hafa valið sér og á að fara með málefni hreppsins. Slík ráðsmennska sem þetta ber vitni um mikla ofbeldishneigð. Hún ber vitni um það, að þessi maður, sem beitir sér fyrir þessu, kann ekki á eðlilegan hátt að vinna að hreppsmálum í sínu byggðarlagi, og hann vinnur sýnilega byggðarlaginu til óþurftar. Menn verða að sætta sig við það hverju sinni að vera í minni hluta í einu byggðarlagi og keppa síðan aftur við næstu kosningar, ef svo ber undir. En ef sá, sem hefur á einum tíma viðurkennt, að það sé grundvallarnauðsyn, að meiri hluti sveitarstjórnar geti ráðið yfir sveitarlandinu, grípur svo til þess, þegar hann er sjálfur ekki í meiri hluta, heldur í minni hluta, að reyna þá að hrifsa til sín þetta vald, þá er hann að vinna sínu sveitarfélagi ógagn. Það mundi líta alleinkennilega út, ef svo yrði haldið á málunum. En það er alveg jafngildi þessa, ef svo yrði haldið á málunum í öðrum kaupstöðum, að þegar menn héldu, að það væri komið að því, að þeir gætu sjálfir misst meiri hlutann og hætt á þann hátt að ráða yfir bæjarlandinu, þá yrði bara gripið til þess að ráðstafa bæjarlandinu, að selja það, að leigja það út með slíkum skilmálum, að það væri alveg öruggt og tryggt, að sá nýi meiri hluti, sem á að taka við, gæti ekkert með yfirstjórn þeirra mála haft að gera, og þannig ætti að reyna að gera hann svo að segja óstarfhæfan við þau málefni, sem íbúarnir höfðu annars kosið hann til þess að fara með. Svona vinnubrögð ættu vitanlega ekki að þekkjast i neinu sveitarfélagi á Íslandi, og svona vinnubrögð eiga að dæma sig sjálf. Um svona vinnubrögð á vitanlega að deila á eðlilegan hátt i hreppsnefndarkosningum og hlýtur að verða gert í þessu byggðarlagi, þegar þar að kemur, og það á sem sagt ekki að geta skýrt málið, hvorki í sambandi við framkvæmd svona mála né í sambandi við það, hvort breytt er um stjórnarform í sveitarfélagi. Það á ekki að geta ráðið um úrslit mála, hvort menn eiga að baki sér háa ráðh. og sterka þingflokka. Eðlilegar reglur verða að gilda einnig um þá, sem eiga mikið og öflugt vald að baki sér. Annars erum við komnir út á æði hálar brautir í þessum efnum, og er þá ekki gott að segja, hvar menn geta stöðvað sig. Ég held fyrir mitt leyti, að það hljóti að vera í Kópavogshreppi eins og viða annars staðar, í þessu unga hreppsfélagi, ört vaxandi með mörg vandamál, sérstök nauðsyn á því, að hreppsnefndarmönnum þar geti tekizt að vinna saman um stærstu og þýðingarmestu málin. Ég held, að það væri miklu nær af ríkisvaldinu og hv. alþm. að segja þessum aðilum, sem þarna berjast á þennan hátt, á kurteisan hátt og eðlilegan, að þeir ættu nú að hylla þetta mál og snúa sér að þeim málum heima hjá sér, sem meira máli skipti, því að það er ótrúlegt, að þrátt fyrir allan ágreining, sem kann að vera á milli þeirra, eigi ekki allir þeir menn, sem sitja í hreppsnefnd Kópavogshrepps nú, sameiginlega allmörg eða þó nokkur stórnauðsynjamál, sem biði úrlausnar þar í hreppnum og þeir hafi nóg við að gera. Hins vegar mæltist Alþ. svo til þess, um leið og óskað væri eftir því, að hreppsnefndin í Kópavogshreppi gæfi sig að þarflegri og nauðsynjameiri málum en þessu, að hv. Alþ. fengi næði frá relli eins og þessu til þess að sinna líka þýðingarmeiri málum en þetta er fyrir þjóðfélagið sem heild. Ég tel það mesta rell, þegar minni hluti í einu byggðarlagi getur ekki sætt sig við orðinn hlut í kosningaúrslitum og leitar eftir óvenjulegum leiðum, eins og í þessu tilfelli, eftir því að fá undanþágu frá lögum og reglum og vill knýja fram ótímabæra breytingu. Ég skal svo enda þessa ræðu mína með því að benda á það, að fyrir hv. Alþ. liggja hér mál, sem krefjast úrlausnar, mál, sem raunverulega er ekki hægt að bíða með afgreiðslu á lengi enn, mál t.d. eins og verkfallsmálið, sem ég sé ekki annað en sé að fara út í algert öngþveiti fyrir okkar þjóðfélag. Verulegur hluti af framleiðslu landsmanna er stöðvaður og þar með allur kaupskipaflotinn. Nú mun t.d. vera komið að því, að bændur landsins almennt kalla á það, að hafizt geti flutningur á áburði út á land. Á kannske að eyðileggja alla framleiðslu bænda á næsta sumri líka, vegna þess að Alþ. kemst ekki að því að snúa sér að þýðingarmiklum málum, af því að Kópavogsmálið bíður úrlausnar? Á þá kannske að fara svo, að það verði engin grasspretta og það verði kannske ekki nokkur þörf einu sinni fyrir allar þær þýzku vinnukonur, sem var verið að panta til landsins? Á hér yfirleitt að stefna til stórvandræða í landinu, vegna þess að Alþ. er önnum kafið við þetta Kópavogsmál? Ég fyrir mitt leyti held því fram, að hæstv. forseti ætti að beita sér fyrir því, að þessum næturfundi yrði nú sem fljótast slítið, þetta mál yrði látið hvílast a.m.k. fram yfir næstu helgi, þangað til hin almenna atkvgr. hefur farið fram i Kópavogshreppi, en hins vegar verði nú hafizt handa um það, að Alþ. taki til verulegrar lausnar hin miklu vandamál þjóðfélagsins og þá fyrst og fremst verkfallsmálið.



Herra forseti. Mottó: „Að kaupstað skaltu verða.“ Ólafur Thors, Þórður á Sæbóli. Kópavogsmálið svonefnda hefur ekki einungis verið til umræðu hér á hv. Alþ. undanfarna daga og vikur. Það hefur einnig verið umræðuefni manna á milli, bæði í Reykjavík og víðar á landinu, og flest eða öll dagblöð borgarinnar hafa eytt miklu rúmi undir greinar um málið og birt flest langar frásagnir af fundum, sem um málið hafa verið haldnir, og einstakar frásagnir um einstaka menn. Margir hafa neitað sér um væran blund sökum þess og ef til vill einhver orðið andvaka fyrir þær sakir. Það hefur einhvern veginn atvikazt svo, að þetta mál virðist í augum almennings vera nú um skeið aðalhugsjónamál ríkisstj. og jafnvel hið eina áhugamál hennar, enda frá hennar sjónarmiði sennilega ekki mörg mál, sem svo mjög aðkallandi er að leysa, þegar frá er skilið, að séð verði um, að engar tafir verði á byggingu hinnar bandarísku borgar á Suðurnesjum. Það er þó sennilega annað og ef til vill meira áhugamál ríkisstj., sem bæði er fyrr til komið og mun lengur vara, bæði meðal ríkisstj. og fylgifiska hennar, hvar sem þeir eru. Það virðist ekki liggja þunglega á ríkisstj., þó að nú hafi staðið í nálega 5 vikur 7000–8000 menn í verkfalli í höfuðstaðnum, þó að milljónum verðmæta sé kastað á glæ beinlínis fyrir tilverknað ríkisstj., þó að Reykjavíkurhöfn fyllist af kaupskipum og fiskiskipum, sem bundin eru til athafnaleysis við hafnarbakkann, jafnótt og þau koma í höfn, þó að iðnaðurinn hafi stöðvazt, þó að fiskurinn taki að skemmast í skipunum, þó að bændur landsins vanti áburð á grænkandi tún sín, þó að matvælin gangi til þurrðar, þó að allt dragi til falls í þjóðfélaginu, einungis ef hægt er að halda áfram að byggja bandarísku borgina á Suðurnesjum og gera Kópavogshrepp að kaupstað. Að kaupstað skaltu verða, Kópavogur! Þetta er kjörorðið: Að kaupstað skaltu verða fyrir klukkan 12 laugardagskvöldið 23. apríl 1955. Að kaupstað skaltu verða, Kópavogur! Þetta margumtalaða mál hefst hér á Alþ. með því, að 3 tignir menn, 2 ráðherrar og 1 fyrrverandi ráðherra, leggja fram frv. til laga um bæjarstjórn í Kópavogi. En flm. eru hæstv. forsrh., Ólafur Thors, hæstv. landbrh., Steingrímur Steinþórsson, og hv. 5. landsk., Emil Jónsson, sem sagt fulltrúar fyrir einhverja sjálfstæðismenn, einhverja framsóknarmenn og einhverja Alþýðuflokksmenn. Forsrh. fylgdi þessu frv. úr hlaði hér í deildinni með stuttri ræðu, sem allir munu nú vera búnir að gleyma að undanteknu einu atriði. Hann lagði sem sé áherzlu á það, að fyrir lægi áskorun til Alþ. frá kjósendum í Kópavogi um að veita Kópavogshreppi kaupstaðarréttindi, og vitnaði ráðh. þar til undirskrifta frá 760 manns, sem flestir höfðu skrifað með kúlupenna nafn sitt undir áskorunina. Þegar hann hafði þetta mælt, var nokkurri byrði af honum létt. Hann hafði fengið þinginu málið til fyrirgreiðslu, gefið forseta d. fyrirskipun um meðferð málsins, og skyldi sá háttur á hafður að hraða málinu allt hvað af tæki, því að mikið lægi við, meira en svo, að því mætti hvísla í eyra á Alþ., þar sem gripnæmir hljóðnemar eru hvarvetna. Mun ég koma að gangi málsins síðar, en tel ekki úr vegi að minnast að einhverju sögu Kópavogs, þar sem hann er nú svo mjög á dagskrá. Vífilsstaðir munu vera landnámsjörðin hér í nágrenni Reykjavíkur, þar sem Ingólfur festi byggð, og þá Hofstaðir, sem eru við núverandi braut til Vífilsstaða frá Hafnarfjarðarvegi. Undir þessar jarðir hefur Kópavogur og landið þar suður um legið. Þingstaður er þó ekki í Kópavogi fyrr en á miðöldum. Annar þingstaður í þessu héraði er enn eldri, og mun sá vera hinn elzti þingstaður í þessu umdæmi. Það er í Þingnesi við Elliðaár. Þar gerast ýmis tíðindi, er snerta sögu byggðarinnar og sögu landsins. En þegar þingstaðurinn er fluttur til Kópavogs, gerast þó enn stærri tíðindi, sem flestum Íslendingum eru minnisstæð. Þegar fram kemur á 16. öldina gerast þau tíðindi, sem gjarnan má minna á nú sökum þeirra sambærilegu atburða, sem hafa gerzt hér á landi á vorum dögum, en það er verzlunin með Ísland, verzlunin með þjóðina. Þá eru menn sendir til Íslands til þess ýmist að fá samþykki Íslendinga og viðurkenningu þeirra til þess, að Danakonungur megi ekki einungis selja landið á leigu, ekki einungis setja það að veði fyrir fjárfúlgum, sem Danakonungur þarfnaðist í bili, heldur jafnvel að selja landið hreint og klárlega í hendur þjóðhöfðingja annarrar framandi þjóðar, þ.e. Englendinga. Um þetta leyti fóru miklar trúarhræringar um Norðurálfu. Marteinn Lúther nokkur hafði árið 1517 hengt upp hin frægu og afdrifaríku mótmæli sín gegn páfanum og páfadómnum. Þá mynduðust hópar mótmælenda í Þýzkalandi, og kirkjustarfsemi þeirra breiddist út. Mótmælendahópar mynduðust á Norðurlöndum í ríki Danakonungs, og þegar sú trú hafði verið gerð að ríkistrú í Danmörku, var stigið næsta skrefið, að krefjast þess af nýlendunum, að þær tækju sömu trú og heimalandið. Og hér á Íslandi voru aflátssalarnir með syndakvittunarbréfin ekki horfnir úr landi, þegar boðberar mótmælenda og Lútherstrúarmenn tóku að prédika hina nýju trú eða trúarskipti, sem síðar hlutu nafnið siðaskipti. Gegn þessu trúboði snerust hinir kaþólsku biskupar. Andstaða þeirra varð brátt ekki einungis andstaða gegn hinum nýju trúarbrögðum eða trúarskiptum, heldur snerist hún upp í baráttu gegn Dönum og yfirráðum þeirra, svo sem mörg dæmi sanna. Það varð í rauninni sjálfstæðisbarátta til þess að þola ekki kúgun Dana. Frá þessu tímabili þarf naumast að nefna þau nöfn, sem hér ber hæst, þau eru svo kunn úr Íslandssögunni, nöfn Jóns Arasonar og Ögmundar Pálssonar. Skal þá minnzt á hinn minnisverða sögulega atburð, þegar hinn raunverulegi fyrsti landssölumaður var hálshöggvinn í Kópavogi. Það var árið 1510, að Hinrik VIII. hafði numið úr gildi lög frá 1429 og gaf Íslandssiglingar frjálsar, en 1429 hafði Hinrik Vl. lögfest, að þegnar hans, sem hygðu á skreiðarkaup í norska ríkinu, skyldu einungis sigla til Björgvinjar, en þar var aðalstöð skreiðarverzlunarinnar, og Englendingar áttu að njóta þar sömu réttinda og Hansamenn. Það er sagt frá því um svipað leyti, að 11 íslenzk börn hafi fundizt í kaupskipi. Þau höfðu verið seld mansali frá Íslandi. Árið 1518 býður Kristján II. Danakonungur Hinriki VIII. Ísland til kaups fyrir 50 þúsund til 100 þúsund flórínur. Þjóðverjar tóku þá Hafnarfjörð af Englendingum með áhlaupi. Liðu svo örfá ár fram til ársins 1523, að þá býður Kristján II. Danakonungur Hinriki VIII. Ísland að nýju í veð fyrir 100 þúsund sterlingspund. En þá taka Íslendingar Týla Pétursson af lífi, en hann var umboðsmaður Kristjáns II. En Hinrik VIII. lýsir yfir því, að hann girnist ekki kaupin á Íslandi, eftir að honum bárust tíðindin um afdrif Týla og manna hans. Týli Pétursson, hinn fyrsti skjalfesti landssölumaður, hugðist hér vinna konungi sínum fé og hefur sennilega ætlað sér frama af, ef hann ræki erindi konungs, svo sem hann fékk fyrirmæli um. Hann mætti þá hinni einarðlegu andúð Íslendinga, sem höfðu með andstöðu biskupanna öðlazt þá vitneskju, að hér væri í húfi verzlunin með sjálft Ísland og sjálfa íslenzku þjóðina. Hér gætir sennilega áhrifanna frá baráttu Ögmundar gegn Dönum. Lauk þeirri viðleitni Týla til landssölunnar þann veg, að hann var tekinn af lífi, höggvinn á Kópavogsþingi, svo sem fyrr segir, árið 1523. 
             Herra forseti. Fyrst er landið, svo er þjóðin, svo er sagan, svo eru afkomendurnir, og það er ekki hægt að tala um þetta stórmál ríkisstj. hér án þess að tengja það viðburðum sögunnar, viðburðum landsins, forfeðrunum og e.t.v. afkomendunum. En ef hæstv. forseta þóknast að taka af mér orðið fyrir það, að ég hef haft þennan formála, án þess að vita, hvað næst kemur, hvort það kemur í næstu línu vantraust á ríkisstj. fyrir þetta fram komna mál hér eða hvort ég bæri þá ósk fram, að hv. flytjendur málsins sæjust nú hér á næturþeli einu sinni þegar fundur er haldinn um þetta mikilvæga mál, þá mundi ég e.t.v. bíða í ræðustólnum, meðan hæstv. forsrh. væri sóttur, hæstv. landbrh. væri sóttur og hv. 5. landsk. væri sóttur. Hv. 5. landsk., sem situr mér til hægri handar venjulega, hefur haft þann hátt á að skjótast burt, þegar þetta mál hefur verið rætt. Hæstv. forsrh. og hæstv. landbrh. létu fyrir nokkrum vikum þau skilaboð ganga til fundar, sem haldinn var í Kópavogshreppi um þetta mál, að þeir mættu ómögulega vera að því að koma á þann fund, sem ræddi um það mál, sem þeir höfðu sjálfir flutt fram á Alþ. og varðaði íbúa hreppsins, sökum þess að þeir væru önnum kafnir við að leysa það mikla vandamál, sem þá í svipinn var frá þeirra sjónarmiði enn stærra, verkfallsmálin. Þeir máttu ekki vera að því í kringum miðjan marz, um það bil sem verkfallið hófst, að mæta á fundi í Kópavogi, sem ræddi það mál, sem þeir höfðu borið fram, vegna þess að þeir voru svo uppteknir við verkfallsmálin. Nú hafa liðið margir dagar og margar vikur síðan þeir sendu þessi skilaboð. En hvað hafa þessir hæstv. ráðh. gert í verkfallsmálunum? Jú, það er vel hægt að upplýsa það í sambandi við þetta Kópavogsmál, úr því að hæstv. forseti minnti mig á það. Þeir hafa komið hér fram með tvær skýrslur í málinu og fengið til aðstoðar með sér fjmrh. ríkisins, hinn fræga Eystein, flokksbróður hv. forseta, til þess að villa bæði launþega og landsfólkið í heild, tefja verkfallið og gerast þar með með sínum aðgerðum algerir friðarspillar og það á fyrsta stigi málsins. Ég veit ekki, til hvers hv. flm. þessa frv. ætlast, ef þingmenn, sem rétt er þetta frv. í hendur til þess að ræða það, eiga ekki rétt á því, að flm. eða fulltrúar þeirra hlusti á þau rök, sem fram eru borin gegn þeirra rökum fyrir þessu stórmáli. Það hefur verið minnzt á verkfallsmálin hér ofur lítið áður í sambandi við þetta mál, og sennilega ætti ekki að tala um neitt annað á þingi en verkfallsmálin, vegna þess að það er skylda ríkisstj. og skylda Alþ. að gera eitthvað jákvætt í þessum málum. Ríkisstj. hefur brugðizt svo herfilega, ekki einungis að hún hafi brugðizt, hún hefur gert ýmsar ráðstafanir til þess, að málið drægist á langinn og að það fái hin örlagaríkustu afdrif. Það hefur verið bent á það hér í kvöld af öðrum ræðumanni, að nú horfi til voða bæði til lands og sjávar, og er ekki ósennilegt, áður en þessu fræga Kópavogsmáli verður lokið hér á þingi, að enn dragi til stærri atburða í þessum málum, ef ríkisstj. sinnir þeim ekki á sæmandi hátt. Nú ætla ég að koma aftur að því, sem frá var horfið, í bili a.m.k., þangað til hv. forseta þóknast að gefa mér aðra bendingu. Þarna í Kópavogi er aragrúi af minjum um fornar kynslóðir, svo sem reyndar víða hér á landi. Naumast munu þó annars staðar vera á svo litlu svæði svo margar minjar sem í Kópavogi innanverðum. Í Kópavogstúninu, í hlíðinni inn af voginum, á bökkunum bæði fyrir innan og utan túnið í Kópavogi eru þinghústættur. Þar eru einnig staðir ýmsir, sem minna á hryllilegt réttarfar. Þar eru aftökustaðir, þar eru dysjar, og þar eru leiði. Þar austan við núverandi veg er hjónadysin svonefnda, og hvílir yfir henni forneskja. Þar eru einnig systkinaleiði, en þar munu hvíla undir systkini frá Árbæ, sem hafa orðið fyrir þeim grimmu örlögum að lenda undir svipu og öxi Bessastaðavaldsins, tekin af lífi í Kópavogi og dysjuð þar. Þar liggja okkar varnarlausu landar, karlar og konur, dysjuð og urðuð, þar sem nú liggur vegurinn frá ósnum inn að Fífuhvammi, og e.t.v. hafa þar ýmis mannvirki verið byggð á leiðum þeirra. Ég hafði hugsað mér að bera fram síðar till. um, að Alþ. veitti fé til þess, að þarna í Kópavogi yrði reistur varði og á honum stæði: „Hér var landssölumaður höggvinn“. Á öðrum stað gæti risið minnisvarði með áletruninni: „Hér voru Íslendingar píndir undir herveldi Dana að sverja konungi hollustueið“. Það fer vel á því, að slíkir varðar séu reistir á alfaraleiðinni frá Reykjavík til Keflavíkur. Víkur nú sögunni um stund að Seltjarnarnesinu. Ég vænti þess, að hæstv. forseti leyfi mér það, því að Kópavogur og Kópavogshreppur var til skamms tíma hluti af Seltjarnarneshreppnum. Þar hafði á áratugunum frá 1930 til 1950 - og þó einkum milli 1930 og 1940 - tekið að aukast byggð úti á Seltjarnarnesi. Byggðin teygðist frá Reykjavík út í Skjólin, út á Lambastaðahverfið og jafnframt að nokkru út fyrir Valhúsahæðina. Var á orði haft, að þeir, sem tóku sér bólfestu á Seltjarnarnesi um þessar mundir, væru að flýja skatta og fjárálögur í Reykjavík, og komst í því sambandi á kreik orðið „skattflóttamaður“. En fyrir á Seltjarnarnesinu bjuggu ýmsir gamlir og grónir bændur og efnamenn og sums staðar skipstjórar eða útgerðarmenn. Á Seltjarnarnesinu myndaðist það andrúmsloft, að þar væru bjargálnamenn, en hinir, sem ekki væru það, ættu lítið eða ekkert erindi í hreppinn, að ekki væri talað um þá, sem ekki héngu í því að kallast milli húsgangs og bjargálna. En um sömu mundir og hinir svokölluðu „skattflóttamenn“ fluttust á Seltjarnarnesið, tóku ýmsir efnaminni menn að setjast að á Digraneshálsi milli Kópavogs og Fossvogs. Skilyrðin þarna suður frá voru erfið til húsbygginga og aðdrátta, en að hinu leytinu höfðu menn að ýmsu leyti meira svigrúm, meira frjálsræði í byggingu húsa sinna, en það var mjög þýðingarmikið atriði fyrir þá, sem höfðu ekki úrræði til þess að byggja í hinni dýru Reykjavík. Þeir, sem höfðu ekki efni á að kaupa eða leigja hinar dýru lóðir Reykjavíkur, ekki efni á að kaupa dýrar teikningar, ekki byggja eftir fullkomnustu kröfum, fengu svigrúm til þess að byggja þak yfir höfuð sér, sem þeim hefði ekki verið kleift að öðrum kosti. Þessara landnámsmanna biðu ýmsir erfiðleikar. Þeir fluttu þangað suður eftir með fjölskyldur sínar, en sóttu atvinnu sína til Reykjavíkur við hin erfiðustu samgönguskilyrði. Þannig tóku fleiri og fleiri að búa um sig á dreif um hálsinn og við voginn, ruddu grjóti af lóðum og löndum, grófu brunna, lögðu stíga, gerðu garða. Og enn risu ýmis vandamál hjá hinum áhugasömu landnemum. Þarna voru komin mörg börn, en enginn skóli fyrir börnin. Þau áttu í rauninni að sækja skóla út á Seltjarnarnesið, voru undir stjórn skólastjóra Mýrarhúsaskóla. Börnunum hafði verið komið í heimavist, meðan þau voru fá og aðeins frá nokkrum heimilum, en þegar þeim fjölgaði mjög, jókst vandinn. Var þá fyrst í stað gripið til þess ráðs að senda börnin í barnaskóla Reykjavíkur, og mátti það heita ill nauðsyn. Börnin þurftu að bíða eftir óhentugum ferðum fram og aftur. Stundum voru þau selflutt, stundum urðu þau að fara gangandi og þá oft í misindisveðrum, veðrum skammdegisins og vetrarins. Á móti þessari viðleitni frá Reykjavík að taka börnin í skóla tók Mýrarhúsaskóli við börnum úr vestanverðum hluta Reykjavíkur, ef á þurfti að halda. Sökum þessara vandkvæða landnemanna var sett fram krafan um skóla og kennslu þar suður frá, en litla áheyrn fékk sú krafa. Ég var þá búsettur á Seltjarnarnesi og var í skólanefnd þar. Þegar krafan um skólahald í Kópavogi var orðin almenn og þung og mikil nauðsyn, varð ekki umflúið að gera eitthvað málinu til úrlausnar. En hinum ríka Seltjarnarneshreppi fannst óþarfur baggi vera lagður á „skattflóttamennina“, þar sem um var að ræða skólahald hjá landnemunum. Eftir margs konar vafninga og drátt og eftirrekstur fékkst loks viðurkennt, að reisa þyrfti barnaskóla í hinni vaxandi byggð suður frá. Var fyrst leigt til skólahaldsins herbergi í íbúðarhúsi, en loks fengin viðurkenning fyrir stofnun og byggingu skóla. Þegar svo var komið, þurfti Seltjarnarneshreppur að fara að losna úr sambandi við landnemana og láta þá sigla sinn sjó, láta þá standa undir sínum eigin byrðum, sínu eigin skólahaldi, sínum eigin kröfum. Var þá fyrst reist krafan á Seltjarnarnesi um að kljúfa Seltjarnarneshrepp, skera hinn nýja lim af. Og undirskriftasöfnun um kröfuna um skiptingu hreppsins fór fram. Sú undirskriftasöfnun var að ýmsu keimlík þeirri, sem fram hefur farið nýverið í Kópavogi og fengin hefur verið flm. þessa frv. í hendur, svo sem frægt er orðið hér á þingi og víðar. Í þessari undirskriftasöfnun á Seltjarnarnesinu árið 1946 kenndi ýmissa grasa. Þar var ýmiss konar túlkun í frammi höfð og ekki í vil landnemunum, en sumum hreppsbúum voru ekki sýnd undirskriftaskjölin. Þannig var t.d. gengið fram hjá mínum dyrum, og fékk enginn á mínu heimili að sjá skjalið. Það var vitað, að hinir fátæku landnemar í Kópavogi höfðu horfið með fjölskyldur sínar úr Rvík af öðrum og gagnólíkum ástæðum en „skattflóttamennirnir“, sem settust að á Seltjarnarnesi. Þeir, sem leituðu suður á hálsinn og á bakkana og ströndina við Vogana, fóru þangað í þeim tilgangi að drýgja tekjur sínar til lífsframfæris fjölskyldum sínum með aukinni vinnu, þrotlausu starfi í aukavinnu, sýknt og heilagt, myrkranna á milli, vetur, sumar, vor og haust, í veðrum stórum, úrfelli, hríðum, og þá einnig á hinum blíðu stundum. Þá var því annan veg farið með „skattflóttamennina“, sem fluttu út á Seltjarnarnesið. Þeir fluttu þangað til þess að fela svo sem unnt væri stóreignir sínar, til þess að njóta þar værðar og friðar fyrir griptöngum skattheimtumannanna í Reykjavík, til þess að njóta svefnværðar fyrir áhyggjum eignamanna og vakna svo glaðir við „úa-úa“ sjófuglanna í fjörumálinu. Það var því sízt að undra, þótt hinir fornu Seltirningar litu upp til „skattflóttamannanna“, en niður á lýðinn, sem festi byggð sína suður á Digraneshálsi og enda með fullum rétti kallaði sig Seltjarnarneshreppsbúa og gerði kröfur á hendur hinum fræga og forna hreppi, þar sem landlæknir hafði setið, þar sem biskup hafði setið eina tíð, þar sem stórútgerðarmenn, stórbændur og aðrir grónir heiðursmenn höfðu slegið hring um einkaréttindi þeirra, sem áttu sparisjóðsbækur í gildara lagi. Það var sjálfsagt að skera þennan lim af, og það var gert með hreppaskiptingunni 1947, og nú voru tveir hreppar, þar sem áður var einn, Seltjarnarneshreppur og Kópavogshreppur. Landnemarnir urðu nú að bera sínar byrðar, byggja alla menningar- og félagsstarfsemi sína upp. Og viti menn: Þó að hinn ríki Seltjarnarneshreppur væri nú ekki lengur svokallað höfuðskjól, tóku landnemarnir að sýna, að þeir áttu tilverurétt sem sjálfstætt samfélag manna, sem var ekki byggt upp á stéttamismun, heldur sameiginlegum þörfum til lífsbjargar og menningar og sameiginlegri sjálfsbjargarviðleitni. Það gerðust þau tíðindi, að þarna reis brátt hin myndarlegasta skólabygging, svo að börnin þurftu ekki lengur að hrekjast hina löngu leið til náms í Reykjavík. Þarna voru lagðar við mikla erfiðleika og ærinn kostnað götur, vatnsleiðsluskurðir voru grafnir og vatn lagt um byggðina úr æð frá Gvendarbrunnalínunni, sem til Reykjavíkur liggur. Rafmagn var lagt um byggðina, og reynt var að tileinka sér flest þau þægindi, sem annars staðar eru nú talin sjálfsögð. Hreppurinn eignaðist jafnvel stórvirkt véltæki, skurðgröfu, sem kostaði tugi þúsunda króna, gróf með henni skurði fyrir sína vatnsleiðslu og leigði hana einnig til tekna fyrir hreppinn. Framsýni og stórhugur markaði stefnuna hjá hinni fyrstu hreppsnefnd undir forustu oddvitans, Finnboga R. Valdimarssonar, sem hlotið hefur fyrir sitt ágæta, en erfiða brautryðjandastarf þá viðurkenningu að vera kjörinn til forustunnar hverju sinni sem kosningar hafa farið fram í hreppnum, en það mun vera fjórum sinnum. Sé hins vegar litið til hins ríka Seltjarnarneshrepps, sem skar af sér liminn, þá viðhelzt margt þar, svo sem það var á hinum gömlu góðu dögum. Þar hélt skólahaldið áfram með vatnslausum kömrum í gamla skólahúsinu á Valhúsahæð, því að hrúturinn niðri í mýrinni var sannarlega ekki nógu duglegur til þess að spýta vatninu þessa óraleið upp á efri hæð skólans. Þar fengu bréfin að liggja í friði í pósthúsinu án brottrekstrar frá því opinbera. Bréfin voru send heim með skólabörnum, þegar skólahald var, en vel þeim, sem hafði gleymt að framlengja víxllinn sinn í bankanum og ekki átti barn í skóla. Sá gat átt það á hættu, að tilkynningin kæmi fjúkandi á alfaravegi nokkrum dögum eftir að víxillinn hafði lifað sitt fegursta og fallið í hendur þeirra, sem hirtu slík blöð og bættu nokkrum aurum við upphæð víxilsins. Bókasafn á Seltjarnarnesi, sem einu sinni var í blóma, var nú lokað og læst og vel geymt. Ekkert lestrarfélag á Seltjarnarnesi, ekkert ungmennafélag, ekkert íþróttafélag, og þannig mætti halda áfram að segja „ekkert, ekkert“ um þann gamla góða hrepp, sem einu sinni var. En byggðin í Kópavogshreppi jókst svo ört, að undrum sætti. Má geta nærri, hvílíkir erfiðleikar hafa verið því samfara að byggja upp allt félagskerfi í hreppi, sem óx svo ört sem raun ber vitni. En það er mála sannast, að vel hafi tekizt, þótt að ýmsu megi finna, og verður fátt svo gott, að ekki megi jafnan finna veilur á. En þegar hreppurinn er aðeins 7 ára og hinir mestu erfiðleikar eru yfirstignir, hlaupa fram menn til þess að krefjast breytingar á högum hreppsins, grípa fram fyrir þær starfandi hendur, sem þar hafa unnið að því að byggja upp hreppinn við núverandi fyrirkomulag, sem hann býr við, segjandi: Að kaupstað skalt þú verða, Kópavogur, taka af því þeim afleiðingum, auka þær byrðar, sem af því hljótast, en vitanlega njóta þeirra miklu gæða, sem því eru samfara. Er þá komið að því, að rétt væri að víkja nokkuð að sögu þessa fræga máls. Ég held, að hún hafi ekki verið rakin hér í samfelldu máli, frá því að frv. er lagt inn í þingið og í raun og veru áður en frv. er lagt inn í þingið og til þessa dags, þangað til yfirlýsingin kemur hér í dag inn á hv. Alþ. um undirskriftasöfnunina, sem hæstv. forsrh. reifaði hér fyrsta daginn, þegar hann flutti sína framsöguræðu, sem allir eru nú búnir að gleyma nema því atriði, að hann talaði um undirskriftasöfnunina, - að yfirlýsingin kemur frá borgarfógetanum í Reykjavík, að undirskriftirnar hafi verið falsaðar. Það er síðasta atriði málsins, en ég vil þá leyfa mér að byrja á því fyrsta. Það mun hafa verið laugardaginn 26. febrúar, kl. 4 síðdegis, árið 1955, sem hreppsnefnd Kópavogshrepps kom saman á fund. Þar voru mættir allir hreppsnefndarmenn, og þar leggja fram 2 hreppsnefndarmennirnir, Hannes Jónsson og Jósafat Líndal, ályktunartillögu, sem svo hljóðar, með leyfi forseta: „Ályktunartillaga minni hluta hreppsnefndar Kópavogshrepps um kaupstaðarréttindi til handa Kópavogshreppi: Hreppsnefnd Kópavogshrepps ályktar að fara þess á leit við félagsmálaráðuneytið, að það hlutist til um, að flutt verði og lögfest á yfirstandandi Alþingi frv. til laga um kaupstaðarréttindi, bæjarstjórn og sérstakt lögsagnarumdæmi í núverandi Kópavogshreppi.“ Þetta eru þá hin fyrstu drög, sem finnast skjalfest um þetta mál í Kópavogshreppi. En þegar þetta er komið fram á hreppsnefndarfundinum, ber oddviti hreppsins fram eftirfarandi dagskrártillögu, er svo hljóðar, með leyfi forseta: „Hreppsnefnd Kópavogshrepps telur enga knýjandi ástæðu til þess að svo stöddu að óska eftir lagabreytingu í því skyni að gera hreppinn að kaupstað, þar sem af slíkri breytingu mundi aðeins leiða stórum aukin útgjöld fyrir sveitarfélagið, en engar teljandi réttarbætur eða bætta aðstöðu fyrir það eða íbúða þess. En sérstaka fjarstæðu telur hreppsnefndin að setja fram þá kröfu nú, aðeins tæpu ári eftir að tvennar sveitarstjórnarkosningar hafa farið fram í hreppnum, án þess að nokkrar raddir kæmu fram í sambandi við þær um slíka breytingu, en vitanlegt, að með slíkri lagabreytingu yrðu enn að fara fram sveitarstjórnarkosningar hér, sem þá yrðu hinar sjöttu á 8 ára tímabili.“ Ég hef þá ekki sagt alveg rétt áðan; það munu vera búnar að fara fram 5 hreppsnefndarkosningar í Kópavogi, en ég sagði 4 áðan. „Hreppsnefndin telur, að áður en horfið verður að því að breyta hreppnum í kaupstað, vera að gera verulegt átak til þess að tryggja sjálfstætt atvinnulíf í þeirri byggð, sem hér hefur risið upp, og álítur, að Kópavogshreppur eigi siðferðislega kröfu til aðstoðar af ríkisvaldsins hálfu í því efni.“ Þessi tillaga oddvitans var svo samþykkt með 3 atkv. gegn 2. Það næsta, sem gerist í þessu máli, mun vera það, að miðvikudaginn 9. marz, kl. 4 síðdegis, árið 1955, kemur hreppsnefndin saman í barnaskólanum. Allir hreppsnefndarmenn voru þar mættir nema Jósafat Líndal, en í hans stað var mættur Sveinn S. Einarsson. Þá var tekin fyrir tillagan um kaupstaðarréttindi handa Kópavogshreppi. Þá er liðinn hálfur mánuður frá því að málinu er fyrst hreyft á hreppsnefndarfundinum 26. febrúar. Oddviti skýrði frá því á fundinum, að menn úr fulltrúaráðum Sjálfstæðis- og Alþýðuflokksfélaga og úr Framsóknarfélagi Kópavogs hefðu skömmu eftir siðasta hreppsnefndarfund snúið sér til félmrn. með erindi, þar sem þeir óska eftir því, að ráðuneytið láti semja og flytja frv. til laga um kaupstaðarréttindi og bæjarstjórn fyrir Kópavogskaupstað, og óska eftir, að slíkt frv. verði lögfest á Alþ. því, sem nú situr, með því að málið þoli enga bið. Það hefur nú komið greinilega fram hér á Alþ., að málið þolir enga bið. Það þolir a.m.k. ekki lengri bið en til kl. 12 á laugardagskvöldið 23. apríi n.k., því að þann sunnudag á að fara fram almenn atkvgr. í Kópavogshreppi um það, hvort samið skuli verða við Reykjavík um samvinnu og ef til vill sameiningu eða hvort fram skuli borin krafan eða óskin um það, að Kópavogur verði gerður að kaupstað. Félmrn. hafði síðan, eftir móttöku þessa erindis, sent það sýslunefnd Kjósarsýslu til umsagnar. Á þessum fundi lá umsögn sýslunefndar fyrir. Oddviti las einnig á fundinum ályktun sýslunefndar, sem gerð hafði verið á nefndarfundi 7. s.m. með samhljóða atkv. sýslunefndarmannanna. Þessi ályktun sýslunefndarinnar er að mörgu leyti mjög eftirtektarverð vegna þess, að í henni koma fram gagnrök móti þeim rökum, sem hæstv. forsrh. lagði hér fram með frv., og er því furðulegt, að hann skyldi leggja það fram sem fskj. hér á Alþ., því að gagnrökin, sem koma fram í ályktun sýslunefndar, eru svo augljós og svo sterk, að þau eru meiri en hitt, sem er jákvætt fyrir málflutning forsrh. og hans meðflytjenda að frv. Ég vil, með leyfi forseta, lesa þessa ályktun sýslunefndarinnar, þar eð hún er allmikið innlegg í sögu málsins : „Viðvíkjandi erindi félmrn. til sýslunefndar Kjósarsýslu um það, hvort Kópavogshreppur skuli skilinn frá Kjósarsýslu og gerður að kaupstað með venjulegum kaupstaðarréttindum og skyldum, vill sýslunefndin taka fram: 1) Sýslumaður Kjósarsýslu hefur upplýst, að löggæzla, skattheimta og fleiri opinber starfræksla sé erfið í framkvæmd í Kópavogshreppi við það sveitarstjórnarfyrirkomulag, sem nú er þar. Fellst sýslunefndin á, að ráða þurfi bót á þessum erfiðleikum. 2) Kjósarsýsla er ein af minnstu sýslufélögum landsins, telur aðeins fimm hreppa, og af þeim er Kópavogshreppur langfjölmennastur. Það mundi því veikja athafnamöguleika sýslunnar verulega, ef Kópavogshreppur yrði skilinn frá henni. 3) Þegar einstökum hreppum hafa með sérstökum lögum verið veitt kaupstaðarréttindi, mun frumkvæðið að því eða beiðni um slíkt hafa komið frá viðkomandi hreppsfélögum, enda lítur sýslunefndin svo á, að það sé hinn eðlilegi gangur málanna. Í þessu tilfelli liggur það ekki fyrir, eins og nú standa sakir. Ef aftur á móti kemur fram eindregin viljayfirlýsing meiri hluta sveitarstjórnar Kópavogshrepps eða óumdeilanlegs meiri hluta atkvæðisbærra íbúa hans um kaupstaðarréttindi fyrir hreppinn, telur sýslunefndin eðlilegt, að Kópavogshreppur fái kaupstaðarréttindi.“ Þarna eru dregin fram tvö veigamikil atriði, sem undirstrikuð hafa verið í þessum umræðum af ýmsum þeim ræðumönnum, sem hér hafa tekið til máls, og verða ekki undirstrikuð of oft, vegna þess að gegn þeim er gengið í berhögg við það, sem venja eða hefð er í flestum eða öllum tilfeilum, þar sem um hefur verið að ræða að gera þorp eða bæjarhluta að kaupstöðum. En á þessum sama fundi, 9. marz, leggur oddvitinn fram fyrir hönd hreppsnefndarmeirihlutans eftirfarandi till. til ályktunar, með leyfi forseta: „Fram hefur komið krafa nokkurra manna úr Framsóknar-, Sjálfstæðis- og Alþýðuflokknum hér í hreppnum til félmrn., að flutt verði og lögfest á þessu þingi frv. til l. um að gera Kópavogshrepp að kaupstað nú þegar. Þessu máli hefur aldrei verið hreyft fyrr hér í hreppnum opinberlega og almennar umræður því aldrei farið fram um það meðal hreppsbúa. Meiri hluti sveitarstjórnar hefur með samþykki hreppsnefndar 26. f.m. lýst sig andvígan þeirri breytingu og talið hana ótímabæra. Sýslunefnd Kjósarsýslu hefur 7. þ.m. með ályktun - samþykktri með samhljóða atkv. sýslunefndarmanna - lýst yfir og beint því til félmrn., að hún telji slíka breytingu því aðeins eðlilega, að fram komi eindregin viljayfirlýsing meiri hluta atkvæðisbærra íbúa hans með slíkri breytingu. Sýslumaður Gullbringu- og Kjósarsýslu hefur hins vegar upplýst, að skattheimta, löggæzla og fleiri starfræksla hér í hreppnum af hálfu embættis hans sé orðin svo erfið við núverandi fyrirkomulag, að óviðunandi sé, og hefur sýslunefnd fallizt á, að ráða þurfi bót á þeim erfiðleikum. Með tilliti til þess, sem fram er komið í málinu samkv. framansögðu, ályktar hreppsnefnd Kópavogshrepps eftirfarandi: 1) Hreppsnefndin telur, að hæglega megi bæta úr erfiðleikum umboðsstjórnarinnar án þess að gera Kópavogshrepp að kaupstað með öllum þeim kostnaði, sem af því leiðir fyrir sveitarfélagið. Í því sambandi vill hreppsnefndin eindregið benda á þá leið, að stofnað verði sérstakt sýslumannsembætti fyrir Kjósarsýslu, og beinir því til viðkomandi ráðuneyta að bera tillögu um þessa skipan undir sýslunefnd og sveitarstjórnir í Kjósarsýslu eins fljótt og við verður komið. 2) Verði þessi leið ekki talin fær eða aðrar lausnir á vandkvæðum umboðsstjórnarinnar í þessu efni á þeim grundvelli, að Kópavogshreppur haldi áfram að vera sérstakur hreppur innan Kjósarsýslu, eins og meiri hluti sveitarstjórnar og sýslunefnd óska, ákveður hreppsnefndin að leita álits kosningabærra íbúa hreppsins um þær leiðir, sem þá koma til greina. Skal sú atkvgr. fara fram í samræmi við lög um sveitarstjórnarkosningar, en efnt til almenns borgarafundar til umr. um málið að tilhlutan hreppsnefndar, áður en atkvgr. fer fram.“ Það er eftirtektarvert við samþykkt þessarar till., að þar stendur ekki hinn venjulegi meiri hluti hreppsnefndar Kópavogshrepps að samþykkt till., þ.e. 3:2, heldur standa að seinni liðnum 4:1. Þarna hefur annar sjálfstæðismaðurinn og andstæðingur meiri hl. hreppsnefndar Kópavogshrepps fallizt á þá till., sem kemur fram í seinni liðnum, eða ályktun. Af þessu er bert og má ljóst vera þeim, sem hafa haldið því fram, að einhugur væri í sambandi við allt þetta mál, að hann hefur ekki verið fyrir hendi alls staðar. Í þessari atkvgr. er það augljóst, að það skiptir a.m.k. nokkru máli, þegar heil ályktun er borin upp, að það eru ýmsir liðir í henni, sem andstæðingarnir geta fellt sig við og samþ., þó að þeir séu andvígir öðrum, og má það ekkert undarlegt kallast. Nú líða nokkrir dagar, það líða 8 dagar, þangað til hreppsnefndarfundur er haldinn, en það er fimmtudaginn 17. marz, kl. 5 síðdegis, árið 1955. Þá eru allir hreppsnefndarmenn mættir. Þar kemur fram bréf, sem oddvitinn les upp og honum hafði borizt daginn áður, 16. marz, og það er frá hreppsnefndarminnihl., þar sem oddvitanum og öðrum hreppsnefndarmönnum meiri hl. er boðin þátttaka í borgarafundi um kaupstaðarréttindi fyrir Kópavogshrepp, sem 3 stjórnmálafélög í hreppnum boðuðu til, og áttu þeir samkv. þessu fundarboði eða bréfi að fá þrír til samans jafnan ræðutíma og fulltrúar hvers hinna þriggja stjórnmálaflokkanna eða hinna þriggja stjórnmálafélaga, sem að fundarboðinu stóðu. Þá las oddviti einnig upp bréf, sem hreppsnefndarmeirihl. í þessu máli hafði sent fundarboðendum þennan sama dag, þar sem hreppsnefndarmeirihl. neitaði að taka þessum kostum. Enn kom fram á þessum fundi till. frá Ólafi Jónssyni, er var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Í framhaldi af fyrri samþykkt hreppsnefndar um almennan borgarafund um kaupstaðarréttindi fyrir Kópavogshrepp samþykkir hreppsnefndin að boða til slíks borgarafundar sunnudaginn 27. marz, kl. 4 síðdegis. Tilhögun fundarins verði sú, að meiri og minni hl. hreppsnefndar hafi jafnan ræðutíma um málið, og komi þeir sér saman um fundarstjóra og fundarsköp, enda sé kjósendum veittur ríflegur tími til umræðna um málið.“ Þessi till. var samþ. með 3 shlj. atkv. Einn andstæðingur meiri hl., Jósafat Líndal, tjáði sig samþykkan því að halda fundinn á þessum tíma, en vildi ekki taka að öðru leyti afstöðu til þeirra atriða, sem þarna komu fram. Og Hannes Jónsson kvaðst að öllu forfallalausu mæta á fundinum, en taldi það þó ekki rýra gildi þess fundar, sem hann og hans félagar höfðu auglýst. Þá er hér bréf, sem er næsta stigið í sögu þessa máls. Það er frá 18. marz, eða daginn eftir að hitt bréfið hafði verið skrifað, og það er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnmálafélög lýðræðisflokkanna þriggja, Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., í Kópavogi hafa ákveðið að efna til borgarafundar í barnaskólahúsinu á Digraneshálsi n.k. föstudagskvöld, kl. 20. Umræðuefni: Kaupstaðarréttindi fyrir Kópavogshrepp. Fyrir hönd fyrrnefndra stjórnmálafl. bjóðum vér undirritaðir yður, herra oddviti, ásamt núverandi meiri hl. hreppsnefndar Kópavogs, á fund þennan. Á fundinum munuð þér og aðrir fulltrúar hreppsnefndarmeirihl. fá til samans jafnan ræðutíma og fulltrúar hvers hinna þriggja stjórnmálafélaga, sem til fundarins boða. Á fundinum verða enn fremur frjálsar umræður. Á borgarafund þennan bjóðum vér jafnframt hinum þremur þingfulltrúum kjördæmisins og félmrh., og fáið þér, herra oddviti, sem alþm. sérstakan ræðutíma til jafns við aðra þessa boðsgesti. Vér munum enn fremur fara þess á leit við skrifstofustjórann í félmrn., að hann mæti á fundinum og svari fyrirspurnum varðandi dagskrármálið, sem til hans kann að verða beint af fundarmönnum.“ Undir þetta er skrifað f.h. fulltrúaráðs Alþýðuflokksfélaganna í Kópavogi, Framsóknarfélags Kópavogs og fulltrúaráðs Sjálfstæðisflokksfélaganna í Kópavogi. Það er á þennan fund, sem hæstv. forsrh. Ólafur Thors og hæstv. landbrh. Steingrímur Steinþórsson sendu þau skilaboð, að þeir gætu ekki mætt sökum anna vegna verkfallsins. Þær annir hafa íþyngt þessum hæstv. ráðh. mjög til þessa dags, en ekki þó svo, að þeir létu það ekki viðgangast, að þetta mál héldi sína leið, eins og þeir höfðu ætlað í upphafi, þrátt fyrir það að þeir sjái þess nú litla von, að því verði lokið fyrir kl. 12 laugardaginn 23. marz 1955. Þessu bréfi um borgarafundinn í Kópavogi, sem fulltrúar frá hinum þremur stjórnmálafélögum í Kópavogi sendu, svaraði meiri hl. hreppsnefndar Kópavogshrepps á eftírfarandi hátt, með leyfi hæstv. forseta: „Okkur undirrituðum hreppsnefndarmönnum hefur borizt boð yðar um þátttöku í fundi, sem þér nefnið „borgarafund“, um kaupstaðarréttindi fyrir Kópavogshrepp, þar sem okkur þremur sem meiri hl. hreppsnefndar er boðið að „fá til samans jafnan ræðutíma og fulltrúar hvers hinna þriggja stjórnmálafélaga, sem til fundarins boða“, þannig að við þrír, meiri hl. hreppsnefndar, fengjum aðeins 1/4 af þeim ræðutíma, sem ætlaður er til framsögu í málinu, en naumast meira en 1/10 af öllum fundartímanum. Þessum kostum hinna „þriggja lýðræðisflokka“ viljum við ekki taka. Hreppsnefnd Kópavogshrepps hefur samþykkt að efna til almenns borgarafundar um þetta mál, áður en það verði lagt undir atkv. allra kosningabærra íbúa hreppsins. Teljum við sjálfsagt, að þeim borgarafundi verði hagað svo, að meiri hl. og minni hl. hreppsnefndar í þessu máli verði veittur jafn ræðutími og komi þeir sér saman um fundarstjóra og fundarsköp, enda verði kjósendum veittur ríflegur tími til umr. um málið. Að sjálfsögðu verður fundurinn eingöngu fyrir hreppsbúa. Þá teljum við ófært að halda slíkan fund á virkum degi. Erum við til viðræðna um þetta mál við minni hluta hreppsnefndar, og verður ákvörðun um boðun slíks fundar tekin á hreppsnefndarfundi.“ Undirskrifendur eru svo þeir þrír, sem eru í meiri hluta hreppsnefndar Kópavogshrepps gegn hinum, sem höfðu boðað borgarafundinn. Í sambandi við þetta má svo enn lesa upp sem lið í sögu þessa máls það bréf, sem oddviti Kópavogshrepps sendi til fundarstjóra fundar hinna þriggja stjórnmálaflokka, sem halda átti í Kópavogshreppi 18. marz 1955. Leyfi ég mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það bréf upp, þar sem það snertir mjög málið: „Mér hefur sem alþm. verið boðið að mæta á fundi þeim, sem haldinn er í kvöld um kaupstaðarréttindi fyrir Kópavogshrepp. Um leið og ég þakka boðið, óska ég að skýra fundinum frá því, hvers vegna ég sé ekki ástæðu til að taka því, og bið yður því að lesa bréf mitt fyrir fundarmönnum. Það mál, sem rætt verður á fundinum, kom fyrst fram fyrir tæpum þremur vikum og var þá borið fram af forustumönnum þeirra þriggja stjórnmálaflokka hér í hreppnum, sem boða til fundarins í kvöld. Mér er kunnugt um rök þeirra fyrir því, að það sé nú mesta hagsmunamál hreppsins, að honum sé breytt í kaupstað með lagasetningu. Þykir mér þetta seint séð hjá þeim, svo rækilega sem hagsmunamál hreppsins hafa verið rædd í margendurteknum sveitarstjórnarkosningum. Ég hef tekið afstöðu til þessarar till. sem hreppsnefndarmaður og sýslunefndarmaður, í báðum nefndum á sama veg. Sem alþm. hef ég hins vegar ekki tekið afstöðu til málsins. Hefur enginn séð ástæðu til að flytja það inn á Alþ. enn sem komið er, enda varla ástæða til, þar sem meiri hluti sveitarstjórnar og sýslunefnd hafa lýst sig andvíg því, eins og á stendur. En á meðan ekki er kominn fram „óumdeilanlegur vilji meiri hluta kosningabærra íbúa hreppsins“ um kaupstaðarréttindi fyrir hann, eins og sýslunefnd hefur kveðið að orði, tel ég, að alþm. geti að skaðlausu látið málið afskiptalaust á málfundum hér í hreppnum, a.m.k. þeir, sem hvorki eru borgarar hér í hreppnum né búsettir í sýslunni. Nú hefur mér sem hreppsnefndarmanni verið boðinn fimm mínútna ræðutími á fundinum í kvöld. Því boði hef ég hafnað ásamt tveim meðnefndarmönnum mínum, og tel ég víst, að bréf okkar um það verði kynnt fundarmönnum af fundarboðendum. Þar sem fundarboðendur virðast ekki vilja veita okkur hreppsnefndarmönnum, sem höfum fjallað um málið, sæmilegt málfrelsi á fundinum, en ég sé ekki ástæðu til að ræða málið sem alþm. á núverandi stigi þess, mun ég ekki mæta á fundinum, en bið yður, herra fundarstjóri, að flytja honum þessa orðsendingu mína um ástæður til þess.“ Nú var þessi fundur haldinn, og fara ýmsar sögur af þessum borgarafundi, sem þeir stofnuðu til. M.a. þykir það skemmtileg tilbreyting við atkvgr., sem hv. fundarstjóri hafði, sóknarpresturinn í Kópavogs- og Bústaðahverfissóknum, þegar hann sagði öðrum hlutanum, - ég veit nú ekki vel, hvort það var sá, sem átti að vera með till., - að fara út, en hinum að vera kyrrum inni. En þá kom vandamálið, hið mikla vandamál. Þeir, sem vildu vera hlutlausir, áttu hvorki að fara út og ekki heldur að vera inni. Sem sagt hefðu þeir þurft annaðhvort að fara niður úr gólfinu eða stiga upp, en fyrir kraft prestsins gerðu þeir hvorugt, svo að upp úr öllu varð glundroði, sem frægur mun verða í þessu máli eins og annað fleira. Þessi glundroði varð náttúrlega til athlægis fyrir þessa fundarboðendur, málsflytjendur, og það hefur fylgt þessu máli með forsrh. í broddi fylkingar hér inn í þingið, og mun sennilega verða svo, þangað til yfir lýkur, en það verður bráðum, því að bráðum verða einhver úrslit í málinu. En svo er að geta þess, sem er meginkjarni þessa máls, og hann er sá, að hreppsnefnd Kópavogshrepps auglýsti fyrir íbúum Kópavogs, að það yrði látin fara fram leynileg, almenn atkvgr. um málið, þar sem íbúarnir, kjósendurnir í hreppnum, ættu þess kost að greiða atkv. um það, hvort þeir vildu, að Kópavogshreppur yrði gerður að kaupstað. Hitt atriðið, að til samninga gæti komið við Reykjavík um sameiningu eða samvinnu, hefur einnig verið til umræðu. Auglýsing sú, sem hreppsnefnd Kópavogshrepps birti, er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Almenn atkvgr. kjósenda í Kópavogshreppi fer fram sunnudaginn 24. apríl n.k. Verður leitað álits kjósenda um það, hvort þeir óski, að Kópavogshreppi verði breytt í kaupstað nú þegar með lögum, og um það, hvort þeir óski eftir sameiningu hreppsins við Reykjavíkurbæ. Kjörskrá verður lögð fram í skrifstofu hreppsins föstudaginn 25. marz. Kærur út af kjörskrá skulu komnar til oddvita fyrir laugardag 9. apríl.“ Og eftir þessari atkvgr. bíða allir, nema flm. þessa frv., sem hér um ræðir á Alþ. Þeir vilja ekki heyra þessa atkvgr. nefnda af einhverjum undarlegum ástæðum, sem þeir hafa ekki fært skýr rök fyrir hverjar eru. En svo að vikið sé aftur að frv. og grg. þess, þá vil ég benda á örfá atriði, sem sýna ýmist veilur í rökstuðningi eða beinlínis einkennilegt orðalag. Í grg. frv. segir, að það sé flutt samkv. beiðni flokksfélaga Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. í Kópavogshreppi. Alþ. hefur á undanförnum árum nokkrum sinnum samþ. l. um bæjarstjórnir í einstökum kauptúnum, sem hafa óskað þess. Aldrei fyrr hefur slíkt frv. verið flutt samkv. beiðni pólitískra félaga á staðnum. Þetta er því ein nýjungin í grg. frv. Slík frv. hafa hingað til alltaf verið flutt samkv. einhuga ósk viðkomandi sveitarstjórnar, og þá hefur jafnan einnig verið upplýst, að bak við þá ósk stæði einhuga vilji íbúanna á staðnum. Þarna er ekki þessum atriðum heldur til að dreifa: ekki eindregin ósk viðkomandi sveitarstjórnar, ekki einhuga vilji íbúanna á staðnum. Í þriðja lagi hafa alltaf fylgt slíkum frv. meðmæli sýslunefnda þeirra, sem hlut hafa átt að máli, þar sem þau kauptún, sem gerð eru að kaupstöðum, ganga út úr sýslufélagi því, sem þau áður voru í sem kauptúnahreppar. Ekkert af þessu liggur fyrir í þessu máli um Kópavogshrepp: engin meðmæli, enginn eindreginn vilji. Í grg. frv. er að vísu prentuð umsögn sýslunefndar Kjósarsýslu, sem ég hef minnzt á áður. En enginn, sem hana les, mun geta litið á hana sem meðmæli með málinu, öðru nær. Eins og ég hef áður bent á, bendir sýslunefndin á, að engin beiðni um kaupstaðarréttindi frá viðkomandi hreppsfélagi liggi fyrir, eins og nú standa sakir, og bætir við, að slík beiðni hafi jafnan legið fyrir áður í sams konar tilfellum, enda telji sýslunefndin, að það sé hinn eðlilegi gangur málsins. Í þriðja lagi lýsti sýslunefndin yfir, að því aðeins telji hún eðlilegt, að Kópavogshreppur fái kaupstaðarréttindi, að fram komi eindregin viljayfirlýsing meiri hluta sveitarstjórnar og óumdeilanlegur meiri hluti atkvæðisbærra íbúa hans, en hvorugt lá fyrir eða liggur fyrir í þessu máli enn til þessa dag, og þetta er því algert einsdæmi um mál af þessu tagi. Með frv. fylgir umsögn sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu, og snýst hún öll um þau vandræði, sem embætti hans sé komið í með að framkvæma venjuleg skyldustörf sín fyrir fólkið í Kópavogshreppi, svo sem álagningu og innheimtu skatta, greiðslu bóta frá Tryggingastofnun ríkisins o.s.frv. Það er eftirtektarvert, að sýslumaður segir, að þorri þeirra 900 manna, sem njóta tryggingabóta í Kópavogshreppi, geri sér ferð suður í Hafnarfjörð til þess að sækja bæturnar. Hvers vegna skyldu þeir ekki sækja bætur sínar til umboðsmanns sýslumannsins, hreppsstjórans í Kópavogshreppi? Er honum ekki trúað fyrir því að borga þær út, t.d. í sambandi við skattgreiðslu viðkomandi manna? Er honum ekki trúað til þess, eins og alls staðar annars staðar tíðkast? Eða vilja hinir 900 bótaþegar heldur gera sér ferð til Hafnarfjarðar en eiga viðskipti sín um bótagreiðslur og skattgreiðslur við hreppstjórann? Og þá er það enn furðulegt við lýsingu sýslumanns á því, hvernig embættisstörf hans vegna íbúa Kópavogshrepps séu rækt nú, að hann segir, að embættið verði að annast innheimtu þinggjalda hjá 1500 gjaldendum auk allra annarra innheimtna, sem embættinu berist frá öðrum innheimtumönnum opinberra gjalda. Á að skilja þetta svo, að sýslumaðurinn geti ekki fengið aukna starfskrafta í hlutfalli við aukinn íbúafjölda í umdæmi hans til þess að annast innheimtu opinberra gjalda? Það eru venjulegir innheimtumenn, rukkarar, sem hér virðist vanta. Þeir þurfa ekki að vera sérstaklega lærðir menn. Stendur ef til vill á samþykki ráðuneytisins, að sýslumaður geti ráðið sér einn eða tvo rukkara, eða þarf yfirleitt nokkurt samþykki ráðuneytis til að ráða slíka nauðsynlega aðstoðarmenn til innheimtu skatta í ríkissjóð? En bæði um þessi innheimtustörf og önnur störf embættisins vegna íbúa í Kópavogshreppi, bótagreiðslur, þinglýsingar o.s.frv., er það furðulegt, að sýslumaður skuli ekki fyrir löngu hafa komið til móts við íbúana í hreppnum, t.d. með því að láta fulltrúa sinn taka við gjöldum, þinglýsingum o.s.frv. á ákveðnum tímum. Ekki hefur það vandræðaástand embættisins, sem sýslumaður kvartar yfir, skapazt skyndilega nú. Íbúatalan í Kópavogshreppi nálgaðist 2000 árið 1951, var yfir 2000 áríð 1952 og yfir 2500 árið 1953. Það er augljóst, að þegar fyrir mörgum árum hefði verið bæði rétt og skylt að auka starfskrafta embættisins við innheimtu, bótagreiðslur og fleira því um líkt og láta þá auknu starfskrafta koma til móts við Kópavogsbúa, hvort sem þeir voru til að rukka þá um gjöld í ríkissjóð eða færa þeim tryggingabætur. Og þetta er auðvelt að gera nú. Til þess þarf ekki sérstakt sýslumanns- eða bæjarfógetaembætti í Kópavogi, byggja yfir hann sérstakan embættisbústað eða því um líkt. Til þess þarf ekki annað en að ráða aðstoðarmann við innheimtu skattanna, láta fulltrúa sýslumanns mæta á þar tilgreindum tíma á þingstað hreppsins til þess að taka á móti gjöldum, þinglýsingum og greiða út tryggingabætur. En aðalatriðið í þessu máli, þegar það er nú flutt inn á Alþ., er vitanlega ekki það, hvernig sýslumaðurinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu rækir störf sín eða kemur fyrir starfrækslu þeirra í Kópavogshreppi. Það er hans mál, en ekki Alþingis. Hitt er vitanlega aðalatriði málsins, að engin þau skilyrði, sem hingað til hafa í hverju einasta tilfelli verið uppfyllt, þegar Alþ. hefur samþ. l. um kaupstaðarréttindi, eru fyrir hendi hér. Í fyrsta lagi ekki það, að sveitarstjórnin óski þess. Í öðru lagi ekki, að íbúarnir óski þess eða a.m.k. yfirgnæfandi meiri hluti þeirra. Og í þriðja lagi ekki, að sýslunefnd mæli með því. Ekkert þessara atriða liggur fyrir. Og flm. frv. minnast í grg. ekki einu orði á afstöðu sveitarstjórnarinnar til þessa máls. Hvers vegna ekki? Í ályktun sýslunefndar er það þó hins vegar upplýst, að málið sé ekki flutt eftir beiðni sveitarstjórnar. Hvers vegna taka flm. málsins það ekki upp í sína grg.? Nú mun sveitarstjórn í Kópavogshreppi hafa gert ályktanir um þetta mál, en hvernig stendur á því, að flm. frv. stinga þeim undir stól? En úr því að flm. hafa ekki - af einhverjum ástæðum - birt neitt um afstöðu sveitarstjórnarinnar í málinu, virðist sjálfsagt, að sú nefnd, sem kynni að fá málið til meðferðar, sendi það til umsagnar sveitarstjórnarinnar, - það er hrein og bein skylda, annað væri vanvirða, - svo að það sé hægt að fá skýlaust inn í rök málsins, hver afstaða sveitarstjórnarinnar er. Í grg. er látið liggja að því, að meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi óski eftir þeirri breytingu, sem feist í frv., að Kópavogshreppur verði gerður að sérstökum kaupstað. Þetta er þó ekki sagt berum orðum, heldur er sagt, að kjósendur í Kópavogshreppi hafi verið 1144 í febrúar í fyrra, en þá hafi síðustu sveitarstjórnarkosningar farið fram. Þetta er rangt. Síðustu sveitarstjórnarkosningar fóru fram 16. maí í fyrravor, en nú eru kjósendur í hreppnum hátt á 14. hundrað. 1351 eru á kjörskrá, en nokkrir geta enn bætzt við vegna flutninga inn í hreppinn um það bil, sem kjörskráin var samin. Nú segja flm., að borizt hafi áskoranir 760 Kópavogsbúa, 21 árs og eldri, um að gera hreppinn að kaupstað. Þessar áskoranir höfðu ekki borizt Alþ., þegar frv. var lagt fram, og mun skrifstofa Alþ. hafa orðið að ganga eftir því. En þó er sagt frá því í grg. sem innsendu hingað í sali Alþ. Þessar áskoranir eru svo til komnar, að gengið var hús úr húsi og safnað undirskriftum undir svo hljóðandi undirskriftalista, með leyfi forseta: „Við undirritaðir kjósendur í Kópavogshreppi skorum hér með á hið háa Alþ. að gera núverandi Kópavogshrepp að sérstöku lögsagnarumdæmi með fullum kaupstaðarréttindum á þingi því, er nú situr, enda rýrir það ekki möguleika á sameiningu við Reykjavík síðar meir.“ Nú vita allir, bæði í Kópavogshreppi og utan hans, að um framtíð hreppsins er um tvær leiðir að velja: að hann verði gerður að kaupstað eða hann sameinist við Reykjavík. Um þetta skiptast skoðanir í hreppnum svo sem annars staðar. Þetta vissu undirskriftasafnararnir. Þeir eru að safna undirskriftum undir áskorun til Alþ. um að gera hreppinn að kaupstað með lögum á þessu þingi, en til þess að fá líka menn, sem eru með sameiningu við Reykjavík, til þess að skrifa undir, gripa þeir til þess ráðs að skjóta inn í setningunni: „enda rýrir það ekki möguleika á sameiningu við Reykjavík“, og fá þar með undirskriftirnar. Með þessu er augsýnilega verið að falsa þá skoðanakönnun, sem er að fara fram með undirskriftasmöluninni. Það er fölsun, vegna þess að þarna er um tvö atriði að ræða og þau ekki samstæð. Undirskriftasöfnun er vitanlega hæpin aðferð, sérstaklega ef hún er ekki skýr viljayfirlýsing um eitthvert ákveðið, tiltekið atriði. En í þessu tilfelli skrifa menn undir tvö atriði, fyrst kaupstaðarréttindi og í öðru lagi sameiningu við Reykjavík, og svo getur farið í þessu máli og um þessar undirskriftir og um þennan haus undirskriftalistans eins og um biblíugreinarnar; það geta spunnizt margir trúflokkar, og hver getur tileinkað sér sína biblíugrein eftir sinni skoðun. Í þessu tilfelli hafa flm. frv. tileinkað sér þá skoðun, að hér væri aðeins um kröfuna eða óskína að ræða að gera Kópavog að kaupstað, en gengið fram hjá hinni, vegna þess að það var ekki heppilegt, og þetta er í raun og veru augljós fölsun. Og þá má minnast á það atriði, sem reyndar er búið oft að minnast á hér áður, að þessi undirskriftasöfnun var hrein fölsun, þar sem nú hefur komið í ljós, eins og bent var á strax í upphafi og í fyrstu ræðu, sem haldin var gegn þessu frv. hér á þingi, að 224 af undirskrifendum mundu ekki vera kjósendur í Kópavogshreppi. Og það er nú staðfest í dag og lagt hér inn í þingið vottfest af borgarfógeta, að um hreina fölsun á 224 nöfnum í þessu fylgiskjali hefur verið um að ræða. Ég ætla ekki að rekja það aftur, að það eru bæði í þessu útlendingar, menn, sem aldrei hafa verið í hreppnum, fólk, sem dvelur erlendis, og svo unglingar, og svo enn eitt, að ýmis nöfn voru skrifuð með sömu rithönd, án þess að þess væri getið, að um handsal væri að ræða. Þá vil ég minnast á það aftur, sem ég minntist á fyrr, að sú nefnd, sem fær þetta mál til athugunar, athugi vel þau rök, sem hér hafa verið borin fram gegn því, að Alþ. samþykki slíkt frv. eftir þær kórvillur, sem hafa verið í rökstuðningi flm. á ýmsan hátt. Það má til áréttingar og ábendingar benda á það, að undir áskoruninni um það, að Kópavogshreppur verði gerður að kaupstað, stendur Framsóknarflokksfélag Kópavogs og fulltrúaráð Sjálfstæðisflokksfélags Kópavogs. Sem sagt eru það ríkisstjórnarflokkarnir, sem þarna standa að, enda hafa ráðh. þeirra borið frv. fram. En það er eftirtektarvert, að einmitt annað stjórnarblaðið hefur hafið harðan áróður gegn þessu. Það er blað Framsfl., Tíminn. Það voru birtar í því fleiri en ein grein, sem algerlega mæla á móti því, að þessi aðferð sé viðhöfð, heldur fái Kópverjar eða Kópavogsbúar að ráða sínum málum í friði, og þegar þróunin hefur komizt á það stig að þeirra eigin dómi, þá skírskoti þeir til þeirra raka, sem alltaf eru fyrir hendi, og sameinist um þá kröfu, sem þeim þykir bezt henta, annaðhvort að óska eftir sameiningu við Reykjavík ellegar þá að óska eftir því, að Kópavogur verði gerður að kaupstað. Þetta er rétt að benda á, vegna þess að það er ekki víst, hvort það hefur verið tekið eftir þessu svo mjög í málinu. En það hefur verið töluvert eftirtektarvert, að einmitt stjórnarblaðið skuli birta þessi rök gegn ráðh. sínum, sem flytur þetta frv. Í Tímanum 27. marz er grein, sem heitir „Glerárþorp og Kópavogur“. Og það er ekki að furða, þótt gripið sé nærtækasta dæmið um þá samþykkt, sem hv. Alþ. gerði að veita þorpi eða hluta úr bæ kaupstaðarréttindi, en það var Glerárþorpið. Mátti því í því tilfelli, sem enda hefur oft verið gert, bera saman þær aðstæður, sem voru í Glerárþorpi og Kópavogi. Nú fann enginn athugavert við þá málsmeðferð, sem höfð var í frammi, þegar Glerárþorp var sameinað Akureyrarkaupstað, og málatilbúnaður viðvíkjandi Kópavogi hefði þess vegna átt að vera í sama anda og með sömu rökum, en í þessari grein, sem hér er um Glerárþorp og Kópavog, er komizt svo að orði í niðurlagi greinarinnar, með leyfi forseta: „Reykjavík og Kópavogur eru að vaxa saman, og vitanlega á þetta svæði að sameinast Reykjavík, hvort það er í ár eða á næstu árum skiptir ekki máli. Að byrja á því að gera útjaðar bæjarins að sérstökum kaupstað er bókstaflega hlægilegt. Alþ. hefur áreiðanlega eitthvað þarfara að gera en að eyða tíma sínum til að fjalla um þetta mál.“ Þar er ég hv. greinarhöfundi sammála, og þarna birtir Tíminn þessa setningu, að það sé bókstaflega hlægilegt af hæstv. ráðh. Framsfl., landbrh. Steingrími Steinþórssyni, að flytja þetta frv. Ég veit ekki, hvort ritstjóri eða blaðamenn hafa fengið persónulegar ákúrur hjá landbrh. fyrir að flytja svona andúð og andstöðu gegn málinu, en ekki þætti mér ólíklegt, að eitthvað slíkt hefði farið fram á ritstjórnarskrifstofum Tímans. Hin greinin birtist í Tímanum 1. apríl s.l. og heitir „Reykjavík og nágrenni“. Hún er skrifuð af víðfrægum ferðamanni, víðfrægum framsóknarmanni og mesta dugnaðarmanni, þeim manni, sem hefur staðið við hlið Eysteins Jónssonar dyggilegast við að byggja Framsfl. upp og við hlið Jónasar Jónssonar og alla tíð borið á herðum sínum byrðar og skyldur Framsfl. og hlotið ofur lítinn heiður hans líka. Þessi maður skrifar svo hógværlega undir greinina bara V.G., en það er Vigfús ferðamaður, sem allir kannast við, Vigfús Guðmundsson, sem lengi hefur verið í miðstjórn Framsfl. og oft hans skjöldur og skjól. Hann hefur ferðazt undanfarin missiri og undanfarin ár víða um lönd og víða um álfur, og hann hefur séð ýmislegt, sem er skylt þessum málum, sem nú eru til umræðu hér á Alþ., og þykir gaman að bera saman við það brölt, sem hér er. Þegar hann ekur um slétta vegina í Suðurlöndum, er hann að bera þá saman við okkar hnjóskóttu vegi o.fl., o.fl. En svo kemur hann að Kópavogi, af því að Kópavogurinn var mál dagsins, og þá hefur hann líka ýmislegt til samanburðar frá öðrum löndum. Ég ætla ekki að lesa mikið úr þessari grein, því að hún er nokkuð löng, en ég ætla aðeins að lesa örfáar línur til þess að sýna, að í þessari grein gengur Vigfús Guðmundsson algerlega á móti þeirri stefnu, sem ráðherra hans hefur haft í þessu máli. Hann er að tala um úthverfi Reykjavíkur, og þar segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eitt af þessum hverfum, úthverfum Reykjavíkur, sem byggzt hafa í nágrenni bæjarins af fólki, sem starfar í bænum, er Kópavogur. Þar hefur komið upp hreyfing á síðustu mánuðum um að gera hverfið að sérstökum kaupstað. Ugglaust vakir aðallega gott fyrir þeim, sem þeirri hreyfingu valda“ (m.a. Steingrími). „Sýnist þó, að jafnvel sé þar að verki nokkur „mannapólitík“, þar syðra, og ef til vill trúleysi á stjórnarvöld höfuðstaðarins. A.m.k. þykir mörgum einkennilegt, að við tvennar nýafstaðnar hreppsnefndarkosningar (báðar á liðna árinu) var harla lítið hreyft þessari „nauðsyn“ að gera Kópavog að sérstöku bæjarfélagi.“ Og svo segir hann í lok greinarinnar: „Er næstum undravert, hvað ötulir áhlaupa- og áróðursmenn geta teymt langt ýmsa háttsetta trúnaðarmenn þjóðarinnar í þessum efnum“ (og á þar við sína eigin ráðherra). „Eitt er það að gera Kópavog að sérstökum kaupstað allt í einu og fjarlægja með því þá sjálfsögðu framtíðarleið, að þetta íbúðarhverfi Reykvíkinga - gersamlega atvinnuvegalaust tengist höfuðstaðnum í sameiginlegu bæjarfélagi.“ Svo mörg eru þau orð. Ég vil þá benda á það, að af því, sem hér hefur verið dregið fram, má ljóst vera, að grundvöllurinn fyrir þeirri kröfu, sem sett er fram í frv. um bæjarstjórn í Kópavogshreppi, er mjög veikur. Og á þennan fund berst nú nál. frá minni hl. heilbr: og félmn. (HV), ýtarleg grg. og m.a. sú yfirlýsing um fölsuðu nöfnin, sem ég las áðan og hirði ekki um að minnast á aftur. Það er ekki ætlun mín að skipta mér sérstaklega af því, hvernig málum verði skipað í Kópavogi í framtíðinni, hvort það verður hreppsfélag áfram, svo sem verið hefur, hvort Kópavogur sameinast Reykjavík eða hvort hann verður gerður kaupstaður. En af því að þetta mál er fengið þessari d. í hendur og lagt fyrir eins og það hefur verið lagt, þá er það skylda þm. að rökræða það og benda á þær veilur, sem fram hafa komið, og í raun og veru krefjast þess, að ekkert sé gert í málinu, fyrr en atkvæðagreiðslan á sunnudaginn í Kópavogshreppi hefur farið fram. Það er því áskorun mín til flytjenda málsins, að þeir dragi frv. til baka, - þeim er í raun og veru ekki stætt á öðru, - eða láti það liggja, þangað til fyrir liggur ótvíræður meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi um það, hvort þeir óska eftir því, að Kópavogshreppur öðlist kaupstaðarréttindi nú, ellegar þeir óska eftir einhverju öðru fyrirkomulagi á hreppsmálunum.



Herra forseti. Hér liggur fyrir okkur nál. um frv. til l. um bæjarstjórn í Kópavogskaupstað frá meiri hl. heilbr.- og félmn. Í þessu nál. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur athugað frv., og m.a. hefur hreppsnefnd Kópavogshrepps mætt á fundi n. til viðræðu um málið. Hefur oddviti látið n. í té útskrift úr gerðabók Kópavogshrepps varðandi þetta mál.“ Enn fremur segir: „Hreppsnefndin tjáði nefndinni, að hún hefði ákveðið að efna til atkvgr. um það innan Kópavogshrepps þann 24. apríl n.k., hvort kjósendur óski, að Kópavogshreppi verði breytt í kaupstað nú þegar með lögum, og um það, hvort þeir óski eftir sameiningu hreppsins við Reykjavíkurbæ. Af þessu tilefni hefur meiri hl. heilbr.- og félmn. leitað umsagnar bæjarráðs Reykjavíkur um þetta atriði, og er þess að vænta, að þinginu berist sú umsögn undir meðferð málsins.“ Undir þetta nál. hafa skrifað Páll Þorsteinsson, Jóhann Hafstein, Helgi Jónasson. Það verður ekki sagt um þetta nál., að það sé mikið að vöxtum, og því síður, að þar sé gerð tilraun til þess að rökstyðja og mæla sérstaklega með því frv., sem nál. fjallar um. Það má segja, að n. hafi svikizt um flest það, sem henni bar að gera til að afla upplýsinga í málinu. Ekki hefur verið leitað eftir umsögn sýslunefndar um málið. Það hefur ekki einu sinni verið rætt við sýslunefndina, hún hefur ekki einu sinni verið boðuð á fund til viðræðna við hv. heilbr.- og félmn., sem hafði með málið að gera. Ekki hefur n. rannsakað eða látið rannsaka undirskriftalistana og borið þá saman við gildandi kjörskrá. Nei, nei, það datt hv. heilbr.- og félmn. ekki í hug að gera. Þá hefur ekki verið hið minnsta tillit tekið til skoðana meiri hluta hreppsnefndar í málinu. Aftur á móti hefur minni hlutinn, hv. 3. landsk., látið fara fram allýtarlega rannsókn á undirskriftalistunum, og við þá rannsókn hefur það komið í ljós, sem búið var að benda hér á við 1. umr. þessa máls, að hvorki meira né minna en 224 menn af þeim, sem á listann hafa skrifað, fyrirfinnast ekki á þeirri kjörskrá, sem er gildandi í dag fyrir þetta sveitarfélag. Það má segja, að þessu máli hafi verið flýtt mjög mikið af þeim, sem málið fluttu, og n., sem málið hafði til meðferðar, hefur gert sitt til þess að hraða því sem hægt væri. Svo ört var þetta drifið áfram, að minni hlutanum vannst ekki tími til að semja álit og því síður til að afla þeirra gagna, sem nauðsynlegt var að fá fram í málinu. Það var fyrst í kvöld, að áliti minni hl. var útbýtt hér á meðal hv. alþm. En eitt hefur þó meiri hl. gert í þessu máli, og það er það, að hann hefur gert pöntun á umsögn bæjarráðs Reykjavíkur um það, hvort bæjarráð sé fylgjandi því, að Kópavogshreppur sameinist Reykjavík. Í nál. er lofað, að þetta álit liggi hér fyrir. Ég hef ekki orðið var við, að það liggi hér fyrir. Ég tel það út af fyrir sig illa farið, að það skuli ekki liggja hér fyrir, ekki aðeins álit bæjarráðs Reykjavíkur, heldur líka bæjarstjórnar Reykjavíkur. Og það hefði mátt ætlast til þess, þegar svona stórmál, - við skulum kalla það stórmál, því að það er eitt af mestu hitamálum og áhugamálum núverandi hæstv. ríkisstj. að koma þessu máli í gegnum þingið, - þegar stórmál eru á dagskrá, eins og þetta mál virðist vera í augum þessara manna, þá hefði verið a.m.k. að því unnið af miklum dugnaði að fá álit þessara aðila um afstöðu þeirra til málsins. Auðséð er, að öll meðferð þessa máls er hin furðulegasta og mun tæplega eiga sér hliðstæða sögu í málum þingsins um hliðstæð efni. Þegar þetta mál var til 1. umr. hér í þessari hv. d., benti ég á nokkur meginskilyrði, sem þyrfti að liggja ljóst fyrir hvort hefði verið fullnægt, svo að hægt væri fyrir hv. Alþ. að taka afstöðu í slíku máli eins og því, sem hér hefur verið flutt. Þessi skilyrði eru: 1) Að sveitarstjórnin óski eftir, að frv. sé flutt. 2) Að yfirgnæfandi meiri hluti íbúanna í sveitarfélaginu óski þess. 3) Að sýslunefndin velti frv. meðmæli sín. Ekkert af þessum skilyrðum lá fyrir, og ekkert af þeim liggur fyrir enn. Meira að segja það eina hálmstrá, sem hv. flm. frv. héngu í í sinni framsöguræðu og frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. hefur líka reynt að hanga í, sem sagt undirskriftirnar, eru líka roknar út í veður og vind, með því að það hefur sannazt, að stór hópur af þeim mönnum, sem skrifuðu á þessa lista, hefur ekki haft rétt til þess að skrifa á þá sem kjósendur í Kópavogshreppi. Með flutningi þessa frv., sem flutt er í óþökk meiri hl. hreppsnefndar, er verið að fótumtroða allar vanalegar lýðræðisvenjur, eins og þær hafa hingað til verið túlkaðar og skildar af öllum almenningi. Enginn hefur leyft sér að halda því fram, að núverandi hreppsnefnd í Kópavogshreppi hafi ekki verið kosin á fullkomlega löglegan hátt; ekki einn einasti maður. Ég hef lesið flest það, sem hefur verið skrifað um þessi mál, frá því að deilurnar voru sem harðastar um sveitarstjórnarkosningar í Kópavogshreppi í fyrravetur og fram til þessa dags, og ég hef hvergi séð því hreyft eða séð í einni einustu blaðagrein dregið í efa, að kosningarnar, sem fóru fram 16. maí s.l., hafi verið í alla staði löglegar, enda hefur enginn leyft sér að halda því fram, að núverandi hreppsnefnd í Kópavogshreppi hafi ekki verið kosin á fullkomlega löglegan hátt. Mér vitanlega komu engin kæruatriði fram að kosningum loknum, og allir aðilar beygðu sig að sjálfsögðu undir dóm kjósendanna í hreppnum, sem m.a. sannast á því, að fulltrúar minni hl. tóku sæti í hreppsnefndinni án nokkurs fyrirvara. Ef eitthvað hefði verið við kosningarnar að athuga, þá liggur það í hlutarins eðli, sérstaklega þegar það er haft í huga, hvað þessar kosningar voru heitar, að það hefði ekki verið legið á því, ef hægt hefði verið að benda á einhverja agnúa í sambandi við kosningarnar. Hefði minni hl. talið eitthvað athugavert við kosningarnar, hefði hann að sjálfsögðu látið það koma fram opinberlega. Ekkert slíkt kom fram, eins og ég benti hér á áðan. Með flutningi þessa frv., eins og allt er í pottinn búið, er gerð hin grófasta árás á sjálfsagðan og löglegan sjálfsákvörðunarrétt hreppsfélagsins. Hér leyfa sér m.a. tveir hæstv. ráðh. og annar þeirra sjálfur forsrh. að flytja frv., sem breytir algerlega því skipulagi, sem áður hefur ríkt í þessu byggðarlagi, og gerir að engu þær kosningar, sem fóru fram á algerlega löglegan hátt og vitanlega áttu að gilda að óbreyttu ástandi til fjögurra ára. Engin frambærileg rök eru færð fram í málinu. Engar sakir eru fram komnar eða fram bornar á meiri hluta hreppsnefndarinnar, engin vanræksla í störfum, engar ásakanir á meðferð fjármála. Öll meðferð þessa máls, allur undirbúningur þess einkennist af fljótfærni, fyrirhyggjuleysi og alvöruleysi. Aftur á móti hníga flest rök að því, að málið sé flutt til að þóknast nokkrum pólitískum gæðingum stjórnarflokkanna, sem ekki vildu una úrslítum síðustu sveitarstjórnarkosninga. Ef slíkar starfsaðferðir ættu að verða ráðandi, er orðið lítið eftir af hinu marglofaða lýðræði í okkar ágæta landi. Flutningur þessa frv., án þess að uppfyllt séu nauðsynleg og sjálfsögð skilyrði, er hreinasta hneyksli og móðgun við Alþ. að hafa lagt frv. þetta fram. Þó er frv. þetta fyrst og fremst hin mesta móðgun við íbúa Kópavogshrepps, sem í almennum kosningum kusu á löglegan hátt hreppsnefnd til 4 ára. Í þessu máli er það mjög táknrænt, að það er Sjálfstfl., sem fyrst og fremst hefur beitt sér fyrir þessu máli, en þó með ágætum stuðningi að minnsta kosti framsóknarmanna í Kópavogshreppi. Til að undirstrika stuðning sinn við flokksbræður sína í Kópavogshreppnum við málið hafa þeir fengið hæstv. félmrh. til þess að vera meðflm. að málinu. Það er svei mér ekki verið að fá minni spámennina í flokkunum til þess að flytja slíkt stórmál sem þetta, enda liggur nú mikið við. Fyrir nokkru birtist grein í blaði framsóknarmanna hér, Tímanum, um Sjálfstfl. Í þessari blaðagrein var Sjálfstfl. lýst á heldur ófagran hátt sem ólýðræðislegum flokki, svo að ekki sé nú meira sagt. Sjálfstfl. var talinn að eðli, uppbyggingu og starfsaðferðum líkjast mjög mikið stjórnmálaflokkum afturhaldsins í Suður-Ameríku. Ekki var nú stutt róið á miðin. Gefið var í skyn, að slíkur flokkur mundi ekki hika við að beita ofbeldi, hvenær sem hann teldi sér það fært. Sérstaklega ef Sjálfstfl. fengi meiri hluta á Alþ., mundi hann misnota rétt sinn á hinn herfilegasta hátt og jafnvel ekki hika við að óska eftir erlendri aðstoð, ef hann teldi þess þörf. Ja, þetta er ófögur lýsing. Þetta er ekki lýsing okkar sósíalistanna á Sjálfstfl. Þetta er lýsing samstarfsflokksins á Sjálfstfl., og er þó mjög mikið úr henni dregið. – Ég skal nú taka það fram, að mér finnst að sumu leyti, að með flutningi þessa frv. hafi skoðun dagblaðsins Tímans reynzt nokkuð rétt, því miður. En eitt er þó mjög athyglisvert í málinu, og það er, að Framsfl. styður þó Sjálfstfl., sem blað Framsóknar stimplaði sem ofbeldisflokk, í því að flytja hér á Alþ. frv., sem er brot á öllum venjulegum lýðræðisvenjum, og allar forsendur fyrir frv. eru gerólíkar þeim frv., sem flutt hafa verið hér á Alþ. í hliðstæðum málum. Hvernig mundi nú Sjálfstæðisfl. haga starfsemi sinni, ef hann t.d. næði hreinum meiri hl. á Alþ.? Mundi flokkurinn starfa í anda almenns lýðræðis? Ja, mér finnst, að framkoma flokksins í þessu máli bendi til hins gagnstæða og af hendi Sjálfstfl. mætti vænta ýmissa þeirra ráðstafana, sem almennt eru taldar brot á lýðræði. Sú takmarkalausa frekja, sem Sjálfstfl. hefur sýnt í þessu máli, lofar ekki góðu, a.m.k. ef slík ógæfa skyldi henda Íslendinga að veita þessum afturhaldsflokki meiri hluta á Alþ. Íslendinga. Svo mikilli frekju er beitt í málinu af flm. frv., að flm. frv. munu ófáanlegir til að bíða eftir þeirri leynilegu atkvgr., sem fram á að fara n.k. sunnudag. Er nú ekki hér heldur langt gengið, eða hvað finnst hv. alþm.? Hvernig sem á þetta mál er litið, er það hin mesta óhæfa af fylgjendum frv. að knýja það í gegn, áður en hin leynilega atkvæðagreiðsla hefur farið fram og úrslit atkvgr. liggja fyrir. Eins og þessu máli er nú komið, eru mjög litlar líkur fyrir því, að hægt verði að afgr. málið á Alþ. fyrr en á laugardag í fyrsta lagi, þ.e.a.s. nokkrum klukkutímum áður en hin leynilega atkvgr. á að fara fram meðal kjósenda í Kópavogshreppi. Sjá það nú ekki allir, sem vilja sjá, að hér er beitt alveg óvanalegum aðferðum? Og ég verð að segja það, að ég get ekki trúað því fyrr en ég tek á, að hv. alþm. láti hafa sig til slíkra aðgerða. Ég endurtek það, að ég get ekki trúað því, fyrr en ég sé sjálfur, að hv. alþm. greiði atkv. með því að afgr. málið á síðasta degi áður en leynileg atkvgr. á að fara fram í málinu, sérstaklega þegar það er upplýst, að þeir undirskriftalistar, sem hér hafa legið fyrir, eru ekki réttir og 224 af þeim mönnum, sem hafa skrifað á listana, eru ekki á kjörskrá. Nú verður manni á að spyrja: Hvað veldur því, að flm. frv. leggja slíkt ofurkapp á það að fá málið afgr. frá Alþ. fyrir atkvgr. meðal kjósenda í hreppnum um málið? Það er engin leið að finna út aðra ástæðu fyrir slíku framferði, slíku ofurkappi en þá, að þeir séu hræddir um, að kjósendur í hreppnum muni vera andvígir málinu og fella það við atkvgr. á sunnudaginn kemur. Það eru engin önnur frambærileg rök til í málinu frá hendi þeirra manna, sem málið flytja, ef hægt er að kalla þetta rök. Sé þetta rétt og komi það í ljós, að meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi sé mótfallinn bæjarréttindum og óski máske eftir annarri tilhögun á málefnum sveitarfélagsins, væri það hið mesta glapræði af Alþ. að afgr. frv., áður en fyrir liggur óumdeilanlegt álit íbúa hreppsins. Ég tel rétt að athuga örlítið nánar, þó að það hafi verið gert reyndar mjög rækilega af þeim, sem hafa talað í málinu á undan mér, hvaða hagnað Kópavogsbúar mundu hafa af því að öðlast bæjarréttindi fram yfir það, sem þeir nú þegar hafa. Engin atvinnuaukning getur átt sér stað fyrir það eitt, þó að hreppurinn öðlist bæjarréttindi. Það er alveg útilokað. Bæjarfélag fær engar sérstakar fjárveitingar fram yfir hreppsfélögin. Þá er rétt að athuga hina hliðina, þ.e.a.s. kostnaðarhliðina á málinu. Sumir af þeim mönnum, sem harðast hafa barizt fyrir þessu máli, sérstaklega utan þings, - það hefur lítið verið rætt um það hér á Alþingi, - hafa viljað halda því fram, að það sé engin skylda t.d. að hafa lögreglu í bæjarfélagi. Þetta er hin mesta og hin fáránlegasta fjarstæða. Samkv. lögum frá 12. febr. 1940 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. gr.: Ríkisstjórninni er heimilt, að fengnum tillögum bæjar- eða sveitarstjórnar, að fyrirskipa, að í bæjum (kaupstöðum og kauptúnum), þar sem eru 1000 íbúar eða fleiri, skuli vera allt að tveimur starfandi lögregluþjónum á hverja 1000 íbúa, enda sé lögreglustjóri þar búsettur. 2. gr.: Þar sem ríkisstjórnin gerir slíka ráðstöfun, skal ríkissjóður greiða 1/6 hluta kostnaðar við lögreglu og löggæzlu, þó eigi fyrr en að minnsta kosti einn lögregluþjónn kemur á hverja 700 íbúa“ Hér kemur það mjög skýrt fram í lögum, að bæirnir eru lögum samkv. skyldaðir til að hafa tvo lögregluþjóna á hverja 1000 íbúa. Ég veit ekki til þess, hver sem hefur annars farið með dómsvaldið, að nokkurn tíma hafi fengizt nokkur undanþága frá þessu ákvæði laganna fyrir eitt einasta sveitarfélag. Mér er kunnugt a.m.k. um, að það sveitarfélag, sem ég er frá, hefur farið fram á að þurfa ekki að hafa tilskilda tölu lögregluþjóna. Þessu hefur verið neitað hvað ofan í annað og því hótað jafnframt, að ef ekki væri fylgt lögunum út í yztu æsar, þá tæki ríkissjóður ekki þátt í að greiða þann 1/6 hluta af kostnaði við löggæzluna, sem áskilið er í lögunum. Og halda menn svo virkilega, að Kópavogshreppi, sem þá væri orðinn bær, verði veitt einhver sérstök undanþága í þessu máli? Nei, síður en svo. Þar er ekki að ræða um neina undanþágu. Það þekkjum við af gamalli reynslu. Þessu til viðbótar verða svo að sjálfsögðu viðkomandi bæir að greiða mikinn hluta af kostnaðinum við aðra löggæzlu. Ríkið greiðir, eins og áður er tekið fram, aðeins 1/6 hlutann. Allan annan kostnað verður bæjarfélagið að sjálfsögðu að greiða, þar með talin nauðsynleg áhöld, sem lögreglan þarf að hafa, svo sem lögreglubifreið o.s.frv. Verði samþykkt að veita Kópavogshreppi bæjarréttindi, þarf ríkissjóður að kosta sérstakan lögreglustjóra. Auk þess þarf að byggja lögreglustöð og fangahús. Þá þarf hinn nýi bær að kaupa lögreglubíl og sjá um rekstur hans. Auk þess er ýmis annar kostnaður, sem að mestu leyti lendir á viðkomandi bæ, að öðru leyti en því, að ríkið greiðir að sjálfsögðu laun lögreglustjórans. Þá þarf vitanlega ríkið að uppfylla sínar skyldur gagnvart þessu nýja bæjarfélagi. Það þarf að skipa sérstakan skattstjóra. Þar myndast nýtt embætti fyrir einhvern stjórnargæðinginn. Það verða sjálfsagt nógu margir til þess að hirða þann bitann. Þá verður ríkið að láta byggja símstöð og pósthús með tilheyrandi embættum. Þetta Kópavogsævintýri gæti orðið alldýrt, kostað allálitlegan skilding fyrir ríkissjóð, en það er ekki horfandi í það, þegar svona stórmál er um að ræða, sem ríkisstj. virðist hafa gert að einu sinna aðalmála. Margvislegur kostnaður annar en við löggæzluna er samfara rekstri bæjarfélags. Og það verður ekki um það deilt, að það kostar mjög mikið að reka eitt bæjarfélag. Á það má benda, að það verður að ráða sérstakan bæjarstjóra. Sá bæjarstjóri geri ég ráð fyrir að þurfi að hafa skrifstofu, þar af leiðir náttúrlega stærra skrifstofupláss en nú er. Ég geri ráð fyrir, að það þurfi að ráða eina 6–7 á skrifstofu, og hef ég þar í huga starfslið hjá öðrum bæjum, og má benda á það, að í bæ eins og Ísafirði, þar sem eru heldur færri en íbúar Kópavogshrepps eru, munu vera a.m.k. 6 eða 7, ef ekki fleiri starfandi menn á skrifstofum bæjarins. Sama er að segja um Siglufjörð og fleiri staði. Það er heill hópur af starfandi embættismönnum hjá bæjunum, og virðist vera yfirleitt erfitt að komast hjá því að hafa slíka tilhögun á málunum. Þá er rétt í þessu sambandi að athuga, hvort í Kópavogi séu sérstök skilyrði til stofnunar sjálfstæðs bæjar. Allir þeir, sem til þekkja, vita, að þeir staðir úti á landi, sem öðlazt hafa kaupstaðarréttindi á undanförnum árum, eru vaxnir upp í kringum sæmilega góð hafnarskilyrði og margvíslegan atvinnurekstur, sem þróazt hefur þar í áratugi. Ég er ekki vel kunnugur því, hvernig hafnarskilyrði eru í Kópavogshreppi. Ég geri ráð fyrir því, að í Kópavogshreppi sé hægt með töluverðum tilkostnaði að byggja sæmilega höfn eða bryggju, það mun vera byrjað á því og mundi vera sjálfsagt að gera það, hvort sem byggðarlagið fær bæjarréttindi eða ekki. En eitt er víst, að þarna á þessum stað hefur a.m.k. fram til þessa tíma ekki vaxið upp sérstakur atvinnurekstur að neinu ráði. Flestir þeir staðir á landinu, sem öðlazt hafa bæjarréttindi, hafa t.d. mjög góð sambönd við nálæg landbúnaðarhéruð. Margir þeirra eru þannig í sveit settir, að landbúnaðarhéruðin hafa góð sambönd við bæina með góðu vegasambandi, en sumir ekki, og þeim bæjum, sem hafa ekki slík vegasambönd, stendur það mjög mikið fyrir þrifum. Að hafa góð sambönd við landbúnaðarhéruðin skapar að sjálfsögðu mjög mikla atvinnumöguleika og m.a. mikla verzlun. Engu slíku er til að dreifa með Kópavog. Það pláss er vaxið upp eins og hvert annað úthverfi Reykjavíkurbæjar, og það getur, að ég held, aldrei orðið annað. Ég er ekki að segja þetta vegna þess, að ég beri nokkurt vantraust út af fyrir sig til þess fólks, sem býr í Kópavogshreppi. Mér finnst bara allar aðstæður vera þannig, að það muni vera mjög erfitt að byggja þarna upp sérstaklega fjölskrúðugt atvinnulíf. Og ég held, að Reykjavík verði fyrst og fremst sá staðurinn, sem sogar til sín yfirleitt það fjármagn, sem þarf til þess að byggja upp atvinnulífið. Það finnst mér að dæmin sýni deginum ljósara. Og að sjálfsögðu þurfa aðrir þeir bæir, sem þegar eru komnir vel á veg hér við Faxaflóa, mikið fjármagn til þess að halda í horfinu og auka sinn atvinnuveg frá því, sem nú er. Sérstaklega ef það er haft í huga, að einhvern tíma linnti því hernámi, sem nú er, þá gæti maður látið sér detta í hug, að þeir bæir og þeir staðir hér á Suðurlandi, sem að einhverju leyti hafa stuðzt við hernámsvinnuna, mundu þurfa að auka sitt atvinnulíf, ef ekki ætti að myndast atvinnuleysi þegar hernámsvinnunni lýkur, sem við vonum að verði sem allra fyrst. Það er mjög mikið lagt upp úr því af vissum hópi manna, að Kópavogshreppi verði veitt bæjarréttindi eins og oft er búið að taka fram. Ég er einn af þeim, sem telja þetta vera mál, sem fyrst og fremst snertir íbúa Kópavogshrepps sjálfa, en hef þó mínar ákveðnu skoðanir á málinu. Ég tel t.d., að ef það er rétt, að það fari vel á því og það sé nauðsynlegt fyrir Kópavogshrepp að fá bæjarréttindi, þá væri það ekki meiri fjarstæða, þó að íbúar í Kleppsholti og í Vogunum t.d. krefðust þess að fá sérstök bæjarréttindi. Og hví þá ekki að stofna sérstakt bæjarfélag um Bústaðahverfi og Fossvog? Jafnvel gæti komið til mála að veita Seltjarnarneshreppi sérstök bæjarréttindi. Ja, hvað segja Reykvíkingar t.d. um það að veita öllum úthverfum Reykjavíkurbæjar sérstök bæjarréttindi og líða þar með Reykjavík í sundur í 4–5 bæjarfélög. Þetta gæti vel komið til mála. Það má ræða alla hluti. Það er hægt að finna rök fyrir svo að segja hverju einasta máli. Það er hægt að tína ótalmörg rök fram fyrir því, að það væri ekkert meiri fjarstæða að liða Reykjavík sundur og stofna þar fjögur eða fleiri bæjarfélög heldur en að veita Kópavogshreppi sérstök bæjarréttindi. Hví þá ekki að skipta Austur- og Vesturbæ í tvo bæi, skipta um Aðalstræti. Vesturbæingar tala alltaf um sig sem nokkurs konar bæjarfélag og Austurbæingar um sig sem sérstakt bæjarfélag o.s.frv. Nei, það væri ekkert meiri fjarstæða að samþykkja bæjarréttindi handa þessum sérstöku úthverfum Reykjavikurbæjar heldur en að veita Kópavogi bæjarréttindi. Þá er rétt að athuga örlítið nánar, hvert mundi verða hlutskipti verkamanna og iðnaðarmanna eftir stofnun bæjarfélags í Kópavogshreppi. Ég tel það ekki minnsta atriðið í þessu máli. Eins og nú er högum háttað, hafa verkamenn og iðnaðarmenn, búsettir í Kópavogi, fullkomin vinnuréttindi í Reykjavík. Ég veit a.m.k. ekki annað en svo sé. Þessi réttindi eru, að ég tel, í yfirvofandi hættu, ef stofnað verður sérstakt bæjarfélag þar suður frá. Þetta sjá fleiri menn en ég. Til dæmis hefur yfir 70% iðnaðarmanna búsettra í Kópavogshreppi lýst því yfir, að þeir séu fylgjandi athugun á samkomulagi við Reykjavík um sameiningu byggðarlaganna, áður en lagt sé út í að stofna sérstakan kaupstað í Kópavogshreppi. Af hverju vilja þeir láta athuga sameininguna við Reykjavík áður? Af því að þeir eru hræddir um það, að þeir kunni að missa þau réttindi, sem þeir hafa til að standa fyrir húsbyggingum í Reykjavík. Í þessu sambandi er vert að benda á, að engar líkur eru á því, að nokkur trésmíðameistari eða múrarameistari fái að standa fyrir byggingum í Reykjavík, ef hann er búsettur í öðrum kaupstað. Eða dettur nokkrum manni í hug t.d., að trésmíðameistari eða múrarameistari búsettur norður á Akureyri eða uppi á Akranesi, búsettur í Vestmannaeyjum eða búsettur í Hafnarfirði, fái að standa fyrir húsbyggingum hér í Reykjavík? Nei. Ég fullyrði, að það dettur engum í hug. Sú regla hefur gilt hingað til, að meistari með réttindum, sem flutzt hefur til Kópavogs, hefur haldið réttindum sínum til að standa fyrir byggingum í Reykjavík áfram, en meisturum búsettum í Kópavogi, er sótt hafa um ný réttindi, hefur verið neitað um það leyfi. Af hverju? Af því að þar er um annað sveitarfélag að ræða. Þetta er ósköp skiljanlegt og ekkert til að undrast yfir. Bæði iðnfélögin og verkalýðsfélögin hafa látið félagssvæði sitt ná yfir Kópavogshrepp. Eftir að Kópavogshreppur fengi kaupstaðarréttindi, eru miklar líkur fyrir því, að á þessu yrði einhver breyting. Sérstaklega er mikil hætta á því, ef um atvinnuleysi yrði að ræða, t.d. í Reykjavík. Á þeim tímum, þegar atvinnuleysið var sem alvarlegast, bæði hér sunnanlands og annars staðar, - það er reyndar atvinnuleysi víða á Norður-, Vestur- og Austurlandi enn þá, því miður, - var það regla, að yfirvöld bæjanna og verkalýðsfélögin, þar með talin Reykjavík, auglýstu aðvaranir til verkafólks annars staðar frá um að koma í atvinnuleit til viðkomandi staða, þar sem óheimilt væri að taka aðkomuverkafólk í vinnu vegna atvinnuleysis á staðnum. Þetta er ósköp skiljanlegt og jafnvel sjálfsögð ráðstöfun á atvinnuleysistímum. Halda menn virkilega, að t.d. Reykjavíkurbær færi að halda uppi atvinnubótavinnu fyrir Kópavogsbúa til jafns við Reykvíkinga, ef um atvinnuleysi væri að ræða? Ja, ég veit það ekki. Ég held ekki. Ég held, þrátt fyrir það að það séu ágætir menn, sem stjórna Reykjavík, ég er ekki að hnýta neitt í þá, það eru að sjálfsögðu góðir og gegnir menn, að fyrst og fremst mundu þeir hugsa um íbúa Reykjavíkurbæjar í þessu tilfelli og létu að sjálfsögðu íbúa Kópavogsbæjar sjá um sig. Hvert bæjarfélag telur það skyldu sína að reyna fyrst og fremst að sjá íbúum sínum fyrir atvinnu. Þetta er eðlileg og sjálfsögð skylda hvers bæjarfélags, og það er ekkert til að undrast yfir. Það má hins vegar vel vera, að Kópavogshreppur, sem þá væri orðinn bær, gæti í framtiðinni sjálfur séð íbúum sínum fyrir nægjanlegri atvinnu. Til þess þarf þó geysilegt átak, sem mundi taka líka langan tíma. Það er ekkert smáatriði, að í þessu plássi eru svo að segja engin atvinnufyrirtæki til. En þarna munu nú vera hátt í 3000 eða jafnvel yfir 3000 íbúar. Og það þarf mikið átak til þess að byggja upp viðunandi atvinnulíf fyrir svo stóran bæ. En það, sem hefur valdið því, að þarna hefur ekki verið farið inn á þá braut sérstaklega að byggja atvinnuvegina upp, er m.a. það, að alltaf hefur verið litið á þetta sem nokkurn hluta af Reykjavík, jafnvel þó að það væri sérstakt hreppsfélag, og íbúar í þessu hreppsfélagi hafa notið þeirra hlunninda að fá að sækja vinnumarkaðinn óhindrað hingað í Reykjavík. En það er, eins og ég hef þegar tekið fram, mikil hætta á því, að þessi hlunnindi yrðu af þeim tekin, í fyrsta lagi ef Kópavogshreppur fengi bæjarréttindi og þó sérstaklega ef atvinnuleysi héldi innreið sína aftur hér í höfuðborgina, sem við skulum út af fyrir sig vona að ekki verði. En eins og ástandi er háttað í atvinnumálum okkar í dag, verður aldrei bægt að fullyrða neitt um það, hvenær skellur hér yfir atvinnuleysi. Við búum í þjóðfélagi, þar sem ekkert atvinnuöryggi er til, þar sem hið opinbera jafnvel telur það ekki skyldu sína að sjá öllum landsins börnum, sem þurfa og vilja vinna, fyrir nægri atvinnu. Þetta er staðreynd, sem er gott að hafa í huga, þegar við ræðum þessi mál og önnur, sem snerta hliðstæð mál. Hitt er svo jafnsjálfsagt, að íbúar Kópavogshrepps verða og eiga sjálfir að ákveða um þessi mál. Alþingi hefur engan siðferðislegan rétt til þess að skipa málefnum sveitarfélagsins nema að vilja þess fólks, sem þar býr. Þetta er mjög stórt atriði í málinu, að Alþ. leyfi sér ekki að fara að skipa sveitarfélögum fyrir verkum um það, á hvern hátt þeim er stjórnað og undir hvaða formum. Það er leið, sem hv. Alþ. hefur aldrei farið inn á nema eftir beiðni íbúanna sjálfra, eftir beiðni þeirra, sem bæjunum hafa stjórnað, og með samþykki viðkomandi sýslunefndar. Þetta er staðreynd, sem er ekki hægt að mæla á móti að er rétt. Allt annað væri tvímælalaust brot á okkar lýðræði og öllum þeim venjum og reglum, sem gilt hafa um hliðstæð mál því, sem hér liggur fyrir. Vilji hins vegar meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi fá bæjarréttindi, þá á að verða við þeirri ósk. Óski meiri hlutinn ettir annarri tilhögun þessara mála, t.d. að sameinast Reykjavík, ber að taka það mál upp til viðræðna við ráðamenn Reykjavikurbæjar. Vilji meiri hluti kjósenda óbreytt ástand, þá þeir um það. Þá skoðun hefur Alþ. enga heimild til þess að taka af íbúum Kópavogshrepps. Þeir eiga að hafa einir vald til að ráða því, hvernig og við hvaða stjórnarfar þeir búa, hvort þeir vilja heldur sameinast Reykjavík, hvort þeir vilja vera við það ástand, sem nú er, þ.e.a.s. hafa bara hreppsfélag, eða hvort þeir óska eftir sérstöku bæjarfélagi. Þetta er mál, sem þá eina varðar, og Alþ. getur ekki og hefur ekki leyfi til að blanda sér inn í þetta nema eftir beinni ósk þess fólks, sem þar býr. Ég hef hér bent á, að öll nauðsynleg skilyrði þessu máli viðkomandi vantar. Hv. flm. að þessu frv. voru, mjög upp með sér af undirskriftasmöluninni, hún átti að sanna allt í þessu máli. En svo bregðast krosstré sem önnur tré. Í nál. minni hl. liggur fyrir staðfest vottorð frá borgarfógeta um, að hvorki meira né minna en 224 menn, sem skrifað höfðu nöfn sín á undirskriftalistana, eru ekki til á kjörskrá. Það verð ég að segja, að það hafa verið duglegir menn, sem gengið hafa með þessa lista í Kópavogshreppi, og þeir hafa ekki verið neitt að rannsaka hlutina nákvæmlega. Ég veit ekki, hvort það er rétt, en mér er sagt, að það sé fjöldi manns, sem sé búsettur hér og þar úti um allar byggðir landsins, sem hafi verið skrifaður á þessa lista. Ef öll meðferð í þessu máli er á líkum grunni reist sem undirskriftasmölunin, þá læt ég það bara vera. Og mér sýnist öll rök hníga í þá átt, að þannig sé það. Ekki hafa hv. flm. leyft sér að fullyrða út af fyrir sig, að kjörskráin væri fölsuð. Það mátti kannske draga það að meiningu til út úr því, sem kom hér fram við umr. um þetta mál. Það hefði verið mjög létt verk fyrir þá hv. nefnd, sem fjallaði um þetta mál, að rannsaka kjörskrána og beinlínis fá úr því skorið, hvort hún væri rétt eða ekki. Mér er sagt, að sumir af þeim mönnum, sem um þetta mál hafa fjallað, telji, að það sé mjög rétt og alveg sjálfsagt að láta siðasta manntal ráða um það, hverjir hafi skrifað á þessa lista. Það er út af fyrir sig alveg ný skilgreining og ný skoðun, sem hér kemur fram, ný stefna, eða ég veit ekki hvað ég á að kalla það. Hingað til hefur það verið látið gilda og gildir nú við allar kosningar, að það er samin kjörskrá og hún fær löglega staðfestingu af viðkomandi bæjarstjórn eða hreppsnefnd, og það er það eina plagg, sem hægt er að fara eftir. Og vitanlega er ekki hægt að taka undirskriftir, sem eru ekki byggðar á kjörskrá, alvarlega. Við vitum, að maður, sem er fluttur fyrir nokkrum vikum inn í viðkomandi pláss, er ekki kominn á kjörskrá, þó að hann telji sig vera kominn inn í sveitarfélagið. Það hefur engin tilraun verið gerð til þess að rannsaka kjörskrána. Það hefur bara verið hvíslað um það í skúmaskotum hér og þar, að það væri margt við hana að athuga. Óg það mun meira að segja hafa komið fram á fundi ekki alls fyrir löngu, borgarafundi suður í Kópavogi, að einn af forustumönnum annars stjórnarflokksins vildi halda því fram, að kjörskráin væri ekki rétt. Hvað var hv. heilbr.- og félmn. að gera? Af hverju fór hún ekki fram á það að fá kjörskrána? Af hverju lét hún ekki rannsaka, hvort kjörskráin væri rétt eða ekki? Hvaða starfsaðferðir eru þetta, sem hv. meiri hluti hefur sýnt í þessu máli? Er hann í raun og veru að gera gabb að þm. með því að leggja nefndarálit eins og þetta hér fyrir? Ja, ég verð að segja, að ég tel, að þetta nál. sé alveg með endemum, það hafi ekki verið í öðrum málum, sem ég minnist, málum, sem jafnmiklar deilur hafa staðið um, útbýtt jafnómerkilegu og í alla staði ófullkomnu nál. og þessu nál., sem beinlínis er ekki neitt og verra en það. Meira að segja það, sem lofað er í nál., er ekki einu sinni staðið við. Það liggur ekki hér fyrir, svo að ég viti til, umsögn bæjarráðs Reykjavíkur, sem sagt er að þinginu muni berast undir meðferð þessa máls. Ég veit ekki annað en að málið sé hér á dagskrá, ég veit ekki annað en sé verið að ræða um málið, og hvar er umsögn bæjarráðs Reykjavíkur? Hvar er umsögn bæjarstjórnar Reykjavíkur um málið? Hvað er verið að lofa hér og svíkja það, sem búið er að lofa? Nei, þessum hv. mönnum, bæði hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. og hv. flm., dettur ekki slíkt í hug. Þeir eru ekki að láta rannsaka neina hluti í sambandi við þetta mál. Hér skal bara nota pólitískt meirihlutavald stjórnarliðsins á Alþ. og berja málið í gegn, hvað sem öllum rökum liður. Til hvers er svo verið með allt þetta Kópavogsbrölt? Hvað er hér á ferðinni? Hverjum er verið að þjóna með flutningi frv. þessa á Alþ.? Ég fullyrði, að það er ekki verið að þjóna hagsmunum alþjóðar með þessu, síður en svo. Það er verið að þjóna óskum og kröfum nokkurra ágætra flokksmanna Sjálfstfl. og Framsfl., sem töldu sig hafa farið illa út úr síðustu hreppsnefndarkosningum. Það er mergurinn málsins. Þetta er kjarni málsins. Þetta er aðalástæðan fyrir því, að málið er flutt hér á Alþ., og ekkert annað. Það hefur ekkert skeð, síðan síðustu hreppsnefndarkosningar fóru fram 16. maí s.l., sem hefur gert nauðsynlegt að breyta um stjórnarhætti í Kópavogshreppi, annað en það, að núverandi minni hluti hreppsnefndar beið ósigur í kosningunum. Það er aðalatriðið, og við þann ósigur vilja þeir ekki una. Hvernig lízt mönnum á það, ef í hvert sinn sem einhverjir pólitískir forustumenn telja sig hafa faríð illa út úr kosningum, yrði það að viðteknum hætti, að þeir gætu farið með mál inn á Alþ. og þar fengju þeir flokksmenn sína til að flytja frv. til að ónýta kosningarnar og nota til þess meirihlutavald á Alþ. og þar með vitanlega fengju réttan hlut sinn að þeirra dómi? Ég verð að segja það, að þá færi að minnka glansinn á lýðræði hér á landi, ef slíkar aðferðir yrðu almennt teknar upp. En mér finnst, að einmitt með flutningi þessa máls sé verið að leiða hér asnann í herbúðirnar, og við vitum aldrei, hvað getur komið í kjölfar slíkra óþurftarmála eins og þessa máls, sem hér er flutt. Það hefur mörgum fundizt að vinnubrögð hv. Alþ. í vetur hafi verið heldur léleg. Fjölmörg mál hafa legið hjá nefndum Alþ. óafgreidd um marga mánuði. Þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir forseta Alþ. hafa málin ekki fengizt afgr. frá n. Ég ætla ekki að fara að draga í efa, að hæstv. forsetar Alþ. hafi talað við n. og óskað eftir því, að mál, sem lægju hjá þeim, yrðu afgr., en það hefur bara ekki borið neinn árangur. Ég a.m.k. vil leyfa mér að halda því fram, þar til annað upplýsist, að hæstv. forsetar hafi orðið við áskorunum hinna mörgu þm., sem hafa óskað eftir því, að þau mál, sem þeir hafa flutt, yrðu tekin til afgreiðslu hjá n., en árangurinn hefur enginn orðið, það er víst. Nefndirnar hafa gert sér leik að því að liggja á fjölmörgum málum hinna ýmsu þingmanna. Sérstaklega hafa þm. stjórnarandstöðunnar orðið fyrir barðinu á starfsleysi nefndanna. Þetta er út af fyrir sig ekkert nýtt fyrirbæri hér á hv. Alþ. Í tíð núverandi og fyrrverandi ríkisstj. hefur það verið föst regla meiri hlutans á Alþ. að afgr. engin mál svo að segja frá þm. stjórnarandstöðunnar. Þetta er þeirra lýðræði. Það er ýmislegt, sem hægt er að færa undir þingræði og lýðræði, jafnvel að neita stjórnarandstöðunni um þann sjálfsagða rétt að fá mál sín afgr. á þinglegan hátt. En það er ekki hægt að tala um, að mál séu afgr. á þinglegan hátt, ef þau fást ekki aftur frá n., ef nefndirnar gera sér leik að því að liggja á þeim mánuðum saman án þess að afgr. þau. Það hefur staðið hér yfir í þessum bæ og víðar reyndar á annan mánuð mjög hart verkfall. Það mál hefur ekki fengizt rætt nema lítils háttar utan dagskrár. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki talið sér fært að vera að ræða slík mál sem það, þó að 7 þús. manns sé í verkfalli, einhverju því harðasta, sem hér hefur verið háð á þessu landi. Það er mál, sem ríkisstj. virðist ekkert koma við. Hún hefur skipað sáttanefnd í málið án þess að aðstoða sáttanefndina á nokkurn hátt til að fá lausn deilunnar. Það er framlag ríkisstj. í það mál. Jú, hún hefur gert annað, hún hefur látið hagfræðinga sína semja álit og látið dreifa þeim út, birta í blöðum og útvarpi, álit, sem eru þannig úr garði gerð, að undravert er, að menn með ekki minni menntun en hagfræðimenntun skuli hafa látið setja nöfn sín undir slíkt. Hv. Alþ. hefur verið látið bíða eftir frumvörpum frá ríkisstj. mánuðum saman. Allan þennan tíma mátti heita, að Alþ. væri starfslaust. Alltaf var beðið eftir stóru málunum frá ríkisstj. Loksins komu svo stóru málin, þ. á m. frv. til l. um bæjarstjórn í Kópavogi. Loksins fékk Alþ. mál, sem vert var að tala um. Málið var flutt af sjálfum hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. Það var ekki verið að velja af verri endanum með flutningsmennina. Þetta stórmál skyldi nú keyrt í gegn, hvað sem á gengi. Nú skyldi meiri hl. hreppsnefndar Kópavogshrepps verða að láta í minni pokann. Það var aðalatriðið. Það stendur náttúrlega ekki í frv., en þetta er andinn. Þetta er það, sem meint er. Hvað varðar ríkisstj. um verkfall 7 þús. verkamanna og kvenna í Reykjavík, sem búnir voru að vera í verkfalli í 11/2 mánuð? Það var mál, sem kom ríkisstj. ekki mikið við að hennar dómi. Hvað varðar hana um verkafólk, 7 þús. verkakarla og verkakerlingar, þegar annað eins stórmál var komið á dagskrá og bæjarstjórn í Kópavogshreppi? Þetta Kópavogsmál sýnir okkur allvel starfshætti hæstv. ríkisstj. Nú er þetta fræga mál tekið á dagskrá dag eftir dag, og það eru hafðir kvöldfundir eftir þörfum. Ekkert er til sparað að koma þessu ástfóstri hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. í gegn. Í gegn skal það fara, hvað sem það kostar. Öllu skal fórnað, öllum málum er til hliðar hrundið fyrir þessu mikla hagsmunamáli, þessu mikla ástfóstri hæstv. ráðh. En sjálfir láta flm. ekki mikið sjá sig hér á fundum í d., þegar málið er á dagskrá. Þeir telja sig örugga um framgang málsins, hvort sem þeir eru við eða ekki. Þeir eru alveg öruggir um að koma því fram með flokksvaldi. Ég veit ekki um það, hvort þm. stjórnarflokkanna eru sérstaklega hrifnir af þessu máli. Engin sérstök hrifning hefur komið fram hér, ekki elnu sinni í framsöguræðu meiri hl. heilbr.- og félmn. Frsm. var ósköp hógvær í sinni framsögu, og hann er það nú yfirleitt í málflutningi, en mér fannst hv. alþm. vera sérstaklega framlágur, þegar hann var að halda sína framsöguræðu um þetta mál. Það var eins og hann vantaði alla hrifningu með málinu. Þegar stórmál eru á ferðinni, þá þurfa þeir, sem tala fyrir þeim, að tala af hrifningu, sýna hv. alþm. fram á, að hér sé í raun og veru um stórmál að ræða, hér sé mál, sem alþjóð varðar, hér sé alþjóðarheill í voða, ef slík mál fari ekki í gegn eins og hér um ræðir, en alla slíka hrifningu hefur vantað í málflutning þeirra hv. þm., sem hafa mælt með þessu frv. Og þó alveg sérstaklega vantaði þessa hrifningu, þennan áhuga, sem einmitt hefur auðkennt oft hæstv. forsrh. í málflutningi hans fyrir hinum ýmsu málum. Mér fannst hann ósköp framlágur, hæstv. forsrh., þegar hann var að flytja þetta mál hér í d., og er ég ekkert hissa á því, eins og allt er í pottinn búið. Sjálfsagt munu hv. stjórnarþm. greiða atkv. með frv. Hins mætti þó vænta, að hv. alþm., hvort sem þeir eru í stjórnarlíðinu eða ekki, gætu fellt sig við frestun á málinu þar til eftir helgi, en þá liggja áreiðanlega fyrir úrslít atkvgr. þeirrar, sem fram á að fara 24. apríl næstkomandi. Ég verð að segja það, að svo mikið álit hef ég á þessum hv. alþm., að ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á, að þeir láti sig henda slíka reginvillu og vitleysu að keyra málið í gegn nokkrum klukkutímum áður en atkvgr. á að fara fram. Ég er alveg viss um, þó að maður tæki sig til og læsi alla þingsöguna í gegn, sögu Alþ. frá fyrstu hendi, þá væri engin hliðstæða til sambærileg við það og ef ætti að fara að keyra þetta mál í gegn t.d. á laugardaginn, þ.e.a.s. nokkrum klukkutímum áður en atkvgr. á að fara fram um þetta mál á meðal kjósenda í viðkomandi sveitarfélagl. Ég vil endurtaka það, að ég trúi því ekki fyrr en ég sé hv. alþm. rétta upp hendurnar með því að koma málinu í gegn, áður en atkvgr. fer fram. Ég vil svo að lokum aðeins segja það, að ég hef viljað láta álit mitt í þessu máli koma fram á sem allra skýrastan hátt, vegna þess m.a., að hér er um að ræða mál, sem er alveg einstakt í sinni röð. Hér er lagt til, að réttkjörin sveitarstjórn sé svipt löglegu umboði sinn án nokkurs tilefnis og á móti vilja meiri hl. sveitarstjórnar. Þessu frv. fylgja ekki tilskilin og nauðsynleg meðmæli viðkomandi sýslunefndar, og ekki liggur heldur fyrir álit meiri hl. íbúa sveitarinnar í málinu. Slíkum starfsaðferðum vil ég mótmæla. Þær eru í alla staði óeðlilegar og eiga ekkert skylt við það, sem við í daglegu tali köllum lýðræði, eiga ekkert skylt við það, sem áður hefur gilt um hliðstæð mál, sem flutt hafa verið hér á hv. Alþ. á undanförnum árum. Og ég vil endurtaka það: Ég vildi mega vænta þess, að Alþ. gætti það vel virðingar sinnar, að það léti sig ekki henda það að troða á eigin samþykktum og eigin stefnu með því að samþ. þetta frv., áður en fyrir liggur sú atkvgr., sem fram á að fara n.k. sunnudag.



Herra forseti. Mér sýnist vera fylgt allfast eftir við meðferð þessa máls af hálfu flm. þess að koma því hér í gegn, en þeir leggja því þó sjálfir lítið lið. Og ég vil leyfa mér að átelja þá meðferð, sem höfð er í sambandi við þetta mál af hálfu forseta, að hafa nú kvöldfund um mál eins og þetta. Það væri skiljanlegt, ef hér væri um að ræða stjórnarfrv., sem eðlilegt er að forseti, sem ætið er kjörinn af stjórnarliði, mundi reyna að sjá um og beita til þess öllum þeim venjulegu aðferðum, sem bann telur færar, til að fylgja eftir. En hér er ekki um að ræða stjórnarfrv. Hér er um að ræða venjulegt þingmannafrv., sem hefur raunverulega engin réttindi fram yfir önnur venjuleg þmfrv., mitt eða einhverra annarra. Þó að það séu tveir ráðh. af þeim þm., sem flytja þetta mál, þá flytja þeir ekki þetta mál sem ráðh. Þeir flytja þetta mál, annar sem þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu, hinn sem þm. Skagafjarðarsýslu, og þetta mál hefur engin þau sérréttindi, sem stjórnarfrv. er veitt í þinginu, hvað snertir afbrigði eða annað slíkt. M.ö.o.: Í þessu tilfelli eiga þessir þm., sem flytja þetta mál, að sitja við sama borð og aðrir þm., og þeir eiga að sætta sig við það. Ef þeir vildu láta þetta mál njóta þeirra sérréttinda, bæði lagalegra og siðferðislegra, sem stjórnarfrv. hafa, þá gátu þeir flutt þetta sem stjórnarfrv., og það er ekki sæmilegt af hálfu flm. þessa frv. að leyfa sér að vera ekki viðstaddir og þora ekki sjálfir að taka til máls um eigin frv., þegar það kemur frá n. Það er ekki viðkunnanlegt, jafnvel þó að það séu ráðh., og þó að það sé siður ráðh. að vera yfirleitt ekki í þingsölum, þá er það ekki viðkunnanlegt, þegar þeir sem þm. flytja frv. Það hefur t.d. þótt sú minnsta kurteisi, sem þm. gæti sýnt, sem flytur mál hér á Alþ., að þegar n. skilar slíku frv. og ég tala nú ekki um þegar meiri hl. hennar mælir með því, að hann a.m.k. standi þó upp til þess að þakka meiri hl. n. fyrir að hafa afgr. þetta mál. Ekki einu sinni svo mikið er haft við af hálfu flm. þessa frv., þeirra hv. þriggja þm., sem það flytja. Yfirleitt virðist svo sem þetta frv. eigi hér formælendur fá, það fæst enginn maður, ekki einu sinni flm., til að standa upp til að mæla með því. Og hvernig var við 1. umr. þessa máls um þeirra framkomu og sérstaklega 1. flm., hæstv. forsrh.? Ég tók þetta mál fyrir við 1. umr. málsins og flutti um það eina ræðu, eina einustu ræðu, og ég taldi mig taka málið allmálefnalega og hrekja, eins og ýmsir aðrir líka gerðu, innihald þess og sýna fram á vissar falsanir, sem hv. minni hl. heilbr.- og félmn. nú hefur fengið staðfestar með „notarial“-vottorði. Og ég tók alveg sérstaklega fyrir þá yfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. hafði gefið og var mjög merkileg yfirlýsing um leynilega atkvgr. annars vegar og opinbera atkvgr. hins vegar, og sýndi fram á, hvað í þessu fælist. Hvað gerist svo við þessa 1. umr.? Jú, það gerist það, að 1. flm. málsins, hæstv. forsrh., treystir sér ekki til þess að svara neinu af þeirri gagnrýni, sem kom fram á frv. Hann skrapp í sinni ræðu austur til Moskva, og ég skal koma nánar að því síðar, flúði síðan af fundi, hefur ekki sýnt sig síðan í sambandi við umr. um málið og hefur ekki sýnt sig hér í dag við 2. umr. þessa máls. Ég er óvanur slíkum bardagahætti af hálfu hæstv. forsrh. Hann er sá þm. stjórnarliðsins, sem er þó venjulega einna vígreifastur eða til í að ræða málin og jafnvel skammast um þau, og það kemur ekki fyrir, að hann geri slíkt sem að flýja gersamlega af hólmi, nema því aðeins að hann finni sjálfur, að hann hafi orðið sér til skammar, hann sjái, að hann hefur verið flæktur inn í að flytja mál og ætla að kúska fram mál í þinginu, sem ómögulegt er að verja. En eftir að hann er orðinn sér þannig til skammar, hefði honum verið nær að segja við sína flokksbræður í Kópavogi: Ég kem ekki nærri þessu máli meir, þegar þið hafið farið svona að. Þið hafið sýnt mér óvirðingu sem forsrh. og þm. kjördæmisins, og ég hendi þessu í ykkur aftur. - En í staðinn kemur hann hér, eða réttara sagt kemur hann ekki hér, heldur segir sínum mönnum: Setjið þið nú þetta í gegn, því að ég skammast mín fyrir að koma nærri því. - Hvers konar framkoma er þetta og það af hæstv. forsrh., sem sjálfur talar svo við 1. umr. þessa máls öll ósköp um, að þetta frv. sé flutt af lýðræðisflokkunum og fulltrúum lýðræðisflokkanna og það sé til þess að framfylgja þeim eina sanna anda lýðræðisins í okkar landi. Mér liggur við að spyrja: Til hvers hefur verið barizt fyrir málfrelsi á undanförnum áratugum í heiminum og hér á Íslandi, ef þeir menn, sem ætla sér að fá fram mál hér á Alþ., treysta sér ekki orðið lengur til þess að nota það málfrelsi, sem þeir hafa til þess að vinna að framgangi þeirra, ef handjárnin ein eiga að duga? Ég held þess vegna, að það sé mjög rangur metnaður, sem hæstv. forsrh. hefur lagt í það að pína þetta mál fram, og að það sé mjög misráðið að beita því offorsi, sem nú er beitt með að halda næturfund eftir næturfund til þess að knýja mál eins og þetta í gegn. Mér þykir mjög slæmt, að hæstv. forsrh. skuli ekki vera staddur hér. Þó að hann hafi ekki svarað þeirri rökstuddu gagnrýni, sem ég kom fram með við 1. umr. þessa máls, í þeirri ræðu, sem hann hélt, og það af góðum og gildum ástæðum, af því að hann treysti sér ekki til þess, þá kann ég þó ekki við annað, sumpart upp á góðan og gamlan kunningsskap og sumpart af því að hann er þó forsrh. í augnablikinu, en að svara því ágæta tilboði, sem hann var að gefa mér. Ég hefði svarað því við 1. umr., ef hann hefði ekki sjálfur verið farinn af fundi, þegar þar kom að, og ég hélt, að við 2. umr. málsins mundi hann þó a.m.k. sýna sig. En við þá seinni ræðu, sem hann hélt við 1. umr. málsins, byrjaði hann og endaði á því sama. Hann endaði á því að bjóða mér, að ríkisstj. sendi mig til Moskva, kostaði för mína fram og aftur, og ég skyldi þar flytja þá ágætu ræðu, sem honum fannst ég halda hér um ágæti lýðræðisins, fyrir æðstu mönnum Sovétríkjanna. Það er ekki daglega, sem maður fær svona tilboð frá hæstv. ríkisstj. og það frá sjálfum forsrh., og það væri nú skárri ókurteisin, ef maður ekki í fyrsta lagi svaraði slíku tilboði og í öðru lagi þakkaði kærlega fyrir sig. Ég vil að vísu segja, að það er ekki í fyrsta skipti, sem hæstv. forsrh. býður mér að senda mig til Moskva eða sendir mig þangað; ég hef farið slíkar ferðir fyrir hann áður, ekki aðeins til Moskva, heldur til fleiri höfuðborga. Í það skiptið var verkið, sem hann fól mér að gera, að boða þar austur frá, bæði í Helsingfors og Moskva og Varsjá og Prag, ágæti hins íslenzka fisks og hve heppilegt væri fyrir þessar þjóðir að taka upp viðskiptasambönd við Ísland og hve það gæti orðið til gagnkvæmra hagsmuna fyrir báða aðila, að þessar þjóðir færu að kaupa íslenzkan fisk. Það varð góður árangur af þeirri för, sem hann bauð mér að fara þá og ég fór, og við búum að þeim árangri enn þá. Nú býður hann mér að fara til Sovétríkjanna, til Moskva, til þess að boða ágæti lýðræðis og lýðréttinda þar, og í þetta skipti á ég ekki að tala við neina verzlunarfulltrúa eða neina slíka þar, heldur við sjálfa æðstu menn Sovétríkjanna, og ég verð að segja það, að ég þakka ákaflega mikið fyrir það traust, sem hæstv. forsrh. sýnir mér með því að ætla mér svo virðulegan starfa, og tek því með miklum þökkum. Nú þykist ég vita, að hæstv. forsrh. hefur athugað það mál mjög vel, hvernig hann ætlaði að koma því fyrir, að ég fengi að flytja, að því er mér skilst í nafni Alþingis Íslendinga, þann boðskap um lýðræði og lýðréttindi, sem hann sagði að ég hefði flutt svo vel hér, fyrir æðstu menn Sovétríkjanna. Það er vafalaust ekki auðhlaupið að þessum körlum, svo að það hefur vafalaust verið vel athugað hjá forsrh. Íslands, áður en hann setti þetta tilboð fram, því að hann veit af gömlum vana, að þegar hann biður mig um svona hluti, þá hef ég venjulega reynt að bænheyra hann. Hann veit sem sé, að alveg nýlega er komið til ríkisstj. sérstakt tilboð, og það tilboð hefur verið frá ríkisstj. síðan sent hingað til forseta Alþ. og af forsetum Alþ. sent til flokkanna á Alþ., og jafnhliða hefur svo verið útbýtt hér til allra alþm. yfirlýsingu frá Æðsta ráði Sovétríkjanna og í þessari yfirlýsingu Æðsta ráðs Sovétríkjanna, sem okkur hefur borizt eftir tveim leiðum, stendur m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „.Æðsta ráðið telur, að bein tengsl milli þjóðþinga, skipti á sendinefndum þingmanna sem og ávörp slíkra sendinefnda á þingum annarra þjóða væri í fullu samræmi við óskir þjóðanna um eflingu vinsamlegra samskipta og samvinnu.“ Ég sé þess vegna alveg, hvað það er, sem hæstv. forsrh. hefur haft í huga, þegar hann gerir mér þetta ágæta tilboð, að flytja þessa ræðu frammi fyrir æðstu mönnum Sovétríkjanna. Hann hefur þarna fyrir sér tilboð frá Æðsta ráði Sovétríkjanna um, að sendinefndir, sem séu sendar á milli þjóðþinganna, ávarpi þing þjóðanna og fái þannig tækifæri til að segja þeim ýmsa góða hluti, og mér virðist líka þetta vera eina tækifærið, sem hæstv. forsrh. getur haft í huga, þegar hann gerir mér þetta tilboð. M.ö.o.: Ég geri ráð fyrir, að það verði að vísu ekki ég einn, sem verð sendur, enda álít ég, að það væri mjög viðeigandi, að það væri frítt föruneyti, sem færi héðan af alþingismönnum, en mér finnst bókstaflega felast í þessu, að hæstv. ríkisstj. óski alveg sérstaklega eftir því, þegar t.d. okkar forsetar ávarpa þar þing Sovétríkjanna, þá fái ég að flytja þar alveg sérstaklega ræðu um ágæti lýðræðis og lýðréttinda, og eftir að hæstv. forsrh. nú hefur gert þetta tilboð, þá vona ég, að þetta verði munað, þegar þar að kemur. Mér þykir mjög leitt, að hæstv. forsrh. skuli nú ekki vera hér til þess að taka undir þetta og lýsa ánægju sinni yfir því, að ég skuli hafa orðið við þessari bón hans. En hitt vildi ég segja við hann, að til þess að geta talað af þeim krafti, sem honum fannst ég gera hér við 1. umr. málsins, þarf ég að geta verið það stoltur af lýðræðinu í framkvæmd heima hjá okkur og meðferð Alþingis á því, að það hafi ekki verið beint, rétt áður en slík sendinefnd fer og áður en ég á eftir hans ósk að fara að flytja ræðu um ágæti okkar lýðræðis þar eystra, verið að misþyrma því lýðræði hér heima hjá okkur. M.ö.o.: Ég álít, að hann þurfi að sjá til þess, að það sé ekki farið að beita því valdi, sem virtist vaka fyrir honum við 1. umr. þessa máls, að hann láti meiri hl. pína þetta mál í gegn og hunza eða brjóta á bak aftur lýðræðislegan vilja kjósendanna í Kópavogshreppi og þeirra sjálfsforræði, sem þeir eins og aðrir hreppar í Íslandi hafa haft um svo langt bil. Ég vildi gjarnan, ef ég á að fara að tala fyrir hann þar eystra í Moskva um ágæti lýðræðisins, að hann forðaði því, að það yrði búið að setja þann blett á það, sem meiningin var að setja með því að pína þetta frv. fram á móti vilja meiri hl. í Kópavogshreppi. Þess vegna vil ég leyfa mér að vonast til þess, að það verði hætt við að pína þetta frv. fram fyrir atkvgr. 24. apríl og það verði gert meira; það verði hætt við allar þær fyrirætlanir, sem fólust í yfirlýsingu hæstv. forsrh. um að þurrka út leynilegar atkvgr. á Íslandi og að fara að gera undirskriftasafnanir að rétthærri framkvæmd á vilja fólksins en leynilegar atkvgr. Hæstv. forsrh. gaf við 1. umr. þessa máls yfirlýsingu, þar sem hann sagði: Ég held, að það sé beztur úrskurður um raunverulegan vilja fólksins að lofa því að greiða atkv. opinberlega, og það er það búið að gera. - Þetta var hans yfirlýsing. Og frá þessari yfirlýsingu gat hann ekki hlaupið í sinni ræðu við 1. umr. þessa máls, þó að hann reyndi að fara í kringum hana. En mér sýnist, að enn þá sé þó ekki búið að ganga þannig frá þessu máli, að tryggt sé, að vilji fólksins í Kópavogshreppi fái að njóta sín á eðlilegan og lýðræðislegan hátt við leynilega atkvgr. Hvað hefur sem sé gerzt, eftir að hæstv. forsrh. gaf þessa yfirlýsingu og þar með formaður Sjálfstfl., að undirskriftir, þ.e.a.s. opinber atkvgr., væru rétthærri að sínu áliti og lýðræðislegri en leynileg atkvgr.? Það hefur gerzt, að nokkrir af æstustu meðmælendum þessa frv., þ.e. í Kópavogshreppnum, hafa lýst því yfir, að atkvgr. 24. apríl væri skrípaleikur og að atkvgr. 24. apríl væri skollaleikur, - skollaleikur kommúnista, eins og þeir komust að orði. M.ö.o.: Það hefur orðið vart þeirrar tilhneigingar að reyna að fæla menn frá því að greiða atkv. á sunnudaginn kemur í Kópavogshreppi. Nú vil ég biðja menn að athuga, hvað verið er að gera með þessu tvennu. Fyrst er sagt af hálfu forsrh.: Ef fólkið lætur í ljós sína skoðun með opinberum undirskriftum, þá er það rétthærra en leynileg atkvgr. - Síðan er sagt af ofstækisfullum fylgjendum þess frv., sem hér liggur fyrir: Þeir menn, sem taka þátt í atkvgr. 24. apríl í Kópavogi, eru að taka þátt í skollaleik kommúnista. - Það á að reyna að fæla fólk á þennan hátt frá því að taka þátt í leynilegri atkvgr., sem hreppsnefnd í einum hreppi gengst fyrir. Hvað er verið að reyna að gera þarna? Það er verið að reyna að gera þá leynilegu atkvgr., sem á að fara fram, opinbera með því að reyna að sjá um, að það fari helzt ekki aðrir á kjörstað en þeir, sem ætla megi að væru fylgjandi því t.d. að sameina Kópavog Reykjavík, þannig að það væri hægt þannig að vinza úr, hverjir það væru, sem væru mótfallnir því frv., sem hér er um að ræða, m.ö.o. að reyna að hindra menn í að taka þátt í leynilegri atkvgr. til þess á þennan hátt að gera hina leynilegu atkvgr. raunverulega opinbera. Þessar aðferðir ná ekki nokkurri átt, fyrst að ganga með undirskriftaskjal og segja mönnum að skrifa undir það, síðan að lýsa því yfir hér á Alþingi, að slíkar undirskriftir séu hin raunverulega atkvgr. og rétthærri en leynileg atkvgr., og síðan að reyna að hindra menn í því að taka þátt í leynilegri atkvgr. og stimpla hana sem skrípaleik og skollaleik. Með þessu er verið að grafa grunninn undan lýðræðinu. Með þessu er verið að eyðileggja leynilegar atkvgr. Þetta nær því ekki nokkurri átt. Þetta verður að koma í veg fyrir, og ef það tekst með þeirri skörpu gagnrýni, sem þetta frv. eðlilega hefur fengið hér í þinginn, að hindra, að það verði orðið að lögum fyrir 24. apríl, þá þarf að sjá um, að þær ólýðræðislegu aðferðir, sem nú er verið að reyna að beita til þess að hindra menn í því að taka þátt í atkvgr. 24. apríl, heppnist ekki. En það er eftirtektarvert hins vegar, hve lítt málsvarar þessa máls treysta á lýðræði, á sjálfstæðan vilja, á málfrelsi og venjulega framkvæmd á atkvgr. hér á Íslandi við að framkvæma og koma í gegn sínu máli. Ég ætla svo að láta útrætt um afstöðu hæstv. forsrh. og þeirra fhn. málsins. En ég get ekki stillt mig um að minnast á smáhlut, sem mér fannst hálfskrýtinn, í því blaði, sem er gefið út í Kópavogi og heitir Kópavogstíminn, hinn 14. apríl, þ.e. síðasta fimmtudag, þar sem það gefur dálitla hugmynd um, hvernig þessir menn hugsa, sem þar í heimahögunum standa að þessu máli. Þessir menn skýra þar frá því, það er aðalfyrirsögnin hjá þeim, fimm dálka fyrirsögn á forsiðunni um þetta mál, og er sagt í fyrirsögninni: Látum ekki málþóf og skollaleiksatkvgr. kommúnista blekkja okkur. - Síðan er sagt: Kommúnistar reyna að tefja kaupstaðarréttindamálið með málþófi á Alþingi. - Þetta er í tvennum fyrirsögnum. Síðan er sagt í feitletruðum inngangi, með leyfi hæstv. forseta: „Hafa kommúnistar á Alþingi, einkum Einar Olgeirsson, haldið uppi miklu málþófi um málið til þess að tefja það í þeirri von, að það dagi uppi.“ - Og svo er sagt í greininni sjálfri: „Þess í stað hafa kommúnistar á Alþingi gripið það örþrifaráð að þæfa um formgalla og annað snertandi undirskriftirnar.“ Þetta er það, sem þessi Kópavogstími hefur að segja um 1. umr. þessa máls. Og nú vil ég taka það fram, að við 1. umr. þessa máls flyt ég eina ræðu, eina einustu ræðu, og tveir aðrir af þm. Sósfl. eina ræðu hvor. Þetta kalla þessir menn málþóf. Ég svaraði ekki einu sinni forsrh. þetta kvöld, af því að hann var farinn. Ég vil aðeins segja þessum mönnum, sem svona skrifa um mál og kalla mikið málþóf, ef haldin er ein ræða t.d. af minni hálfu, að þeir ættu að fá að kynnast því, hvað málþóf væri. Það er yfirleitt svo, að það er ekki gripið til þess hér á Alþingi, og ég vil segja það alveg hreinskilnislega, að ég held, að ef stjórnarandstaðan yfirleitt gripi til þess að stunda málþóf, þá dygði ekki árið til þess að koma stjórnarfrv. í gegn, hvað þá fleirum. Sannleikurinn er, að venjulegast er þannig háttað hér í þinginu, ekki ólíkt jafnvel og er nú í nótt, að meira að segja við atkvgr. um stjórnarfrv. mætir í fyrsta lagi ríkisstj. sjálf svo illa og venjulega þar að auki stjórnarliðið sjálft, að hvað eftir annað komast þessi frv. ekki í gegn öðruvísi en að stjórnarandstæðingar hjálpi til þess, jafnvel þá, ef þeir eru á móti málunum, með því að greiða atkv. á móti þeim. Það er þess vegna ekkert fjær en að ásaka yfirleitt stjórnarandstöðuna um málþóf í sambandi við þau mál, sem samþ. hafa verið hér í þinginu. Ég held, að það væri nær fyrir ríkisstj. að þakka stjórnarandstöðunni fyrir þá samvinnu og fyrir það langlundargeð, sem hún yfirleitt sýnir í því að aðstoða við, að það sé hægt að halda uppi yfirleitt þingfundum, að það sé hægt að samþ. mál í þinginu, að það sé hægt að afgr. mál í þinginu, og ráðh. mætti gjarnan sýna ofur lítið meiri kurteisi en þeir gera í því að ræða þau mál, sem stjórnarandstaðan óskar eftir að ræða við ráðh. Hins vegar virðast mér skrif eins og þarna eiga sér stað í þessum Kópavogstíma bera vitni um, að þeir menn, sem þar heima í héraði leggja svona mikla áherzlu á að véla sína forustumenn eins og hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. út í að flytja annað eins frv. og það, sem hérna liggur fyrir, séu haldnir slíkum oflátungshætti, að þeim bókstaflega finnist það ósvífni, ef einn alþm. vogar sér að halda eina ræðu um mál, sem þeir sjálfir, einhver Hannes eða einhver „idiot“ í Kópavogshreppi, leyfa sér að láta sér detta í hug að sé sjálfsagt að fari í gegn. Þetta er að verða „týpískt“ fyrir, hvers konar hugsunarháttur ríkir hjá þessum mönnum, sem eru aldir upp sem skjólstæðingar núverandi ríkisstj. og halda, að þeir geti fyrirskipað Alþ. hvað sem þeim þóknast, og voga sér að fara að tala um málþóf, ef einn alþm. heldur eina ræðu, þegar hann hefur eftir stjórnarskránni og þingsköpum rétt til þess að halda tvær og athugasemdir þar að auki. Mig skal að vísu ekki undra, þó að svona oflátungsháttur komi fram hjá þeim stjórnarkálfum, sem eru þannig ofaldir, að þeir bókstaflega ofmetnast af þeim frama, sem þeim er sýndur. Ég hef það fyrir satt, að sá maður, sem ég held að sé á oddinum af hálfu Framsfl. í Kópavogshreppnum í þessu, hafi fyrir síðustu kosningar verið gerður eins konar lénsmaður félagsmálaráðherra til þess að úthluta þar lóðum ríkisins, gripið fram fyrir hreppsnefnd og alla venjulega aðila. Og hann fer að sletta sér fram í, hverjir það séu, sem eigi að fá lóðir þarna, rétt eins og það sé jarðeigandinn, þó að það í þessu tilfelli sé ríkið, sem eigi að ráðstafa lóðum í hreppum á Íslandi. Og þessi sami maður, sem er lénsmaður hvað lóðir snertir fyrir félmrh., kemur svo þarna fram sem umboðsmaður fyrir þann umboðsmann, sem á að úthluta lánum til smáíbúða, líka fyrir hreppsnefndarkosningarnar. Mig skal ekki undra, þegar farið er að ala pólitíska gæðinga á þennan hátt með því að tvinna svo að segja saman að veita þeim lénsvald skyldast aðalstímabilinu og eins konar lánveitingavald frá tímum bankavaldsins, þó að það sé ef til vill hægt að pína þá einhvern veginn inn í hreppsnefnd. En það fer að færast skörin upp í bekkinn, ef þessir menn ætla að fara að tala gagnvart Alþ. eins og þeir hafi eitthvert vald gagnvart því. Ég verð þess vegna að segja það, að svo lélega sem flm. þessa máls hafa haldið á sínum málstað hér á Alþ., hér í þingsölunum, þá standa þeir sig auðsjáanlega ekki betur mennirnir, sem eiga að berjast heima í héraði fyrir þessum málum. Þá hefur verið gripið til þess ráðs, þegar ekki þótti vænlegt að leyfa íbúum Kópavogshrepps að kveða sjálfir á með leynilegri atkvgr., hvaða hátt þeir vildu hafa á stjórn síns samfélags í framtíðinni, og þegar ekki heldur þótti rétt að láta hreppsnefndina í Kópavogshreppi og sýslunefndina gefa sínar skriflegu yfirlýsingar til heilbr.- og félmn. í heild, að vísa málinu til bæjarráðs Reykjavíkur. Það er nú dálítið furðulegt að ætla að fara að knýja fram umsögn frá bæjarráði Reykjavíkur í þessu máli. Það stendur svo sérstaklega á í bæjarstjórn Reykjavíkur og bæjarráði sem stendur, að sjálfur aðalforustumaður bæjarins, borgarstjóri Reykjavíkur, sem líka á sæti hér á Alþ. sem þm. Reykv., er farinn af landi burt, en borgarstjóri Reykjavíkur gaf um það yfirlýsingu í ræðu 17. júní 1952, að hann áliti, að núverandi Kópavogshreppur ætti að sameinast Reykjavík. Og borgarstjóri Reykjavíkur var spurður að því nú, áður en hann fór til Ameríku, af einum góðum sjálfstæðismanni, sem er búsettur í Kópavogshreppi og vinnur hjá einu af fyrirtækjum Reykjavíkurbæjar, hvort hann, borgarstjórinn, væri þessarar sömu skoðunar enn þá, að það ætti að sameina Kópavogshrepp Reykjavík, og borgarstjórinn kvaðst vera sömu skoðunar enn þá. Ég vil nú spyrja: Af hverju er verið að flýta þessu máli svo og jafnvel að fara að knýja fram einhverjar umsagnir frá einhverjum mönnum í bæjarráði Reykjavíkur, á meðan sjálfur borgarstjórinn, sjálfur æðsti maður höfuðborgarinnar, er fjarverandi af landi burt? Og af hverju er verið að reyna að pína fram slíkar umsagnir, þegar ekkert virðist þó liggja á að taka ákvarðanir um þetta mál fyrr en hann kæmi heim? Ég vil þess vegna alveg eindregið mælast til þess, að þessu máli sé frestað, ekki aðeins þangað til þeir í Kópavogshreppi eru sjálfir búnir að fá að láta á lýðræðislegan hátt sína skoðun í ljós um, hvaða meðferð þeir vilja hafa í framtíðinni á sínum samfélagsmálum, heldur einnig þangað til okkur Reykvíkingum, bæjarstjórn Reykjavíkur og borgarstjóra Reykjavíkur, gæfist tækifæri til þess að láta okkar skoðanir í ljós um, hvort við álítum, að Reykjavík sem bæjarfélag hefði alveg sérstakra hagsmuna að gæta í þessu efni og vildi mjög gjarnan taka upp samninga við núverandi Kópavogshrepp um sameiningu, eins og ég raunar kom nokkuð inn á við 1. umr. þessa máls. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, að sameining Kópavogshrepps og Reykjavíkurkaupstaðar sé heppilegasta framtíðarlausnin á þessum málum. Og ég álít, - og um það held ég líka að hv. minni hl. heilbr.- og félmn. hafi einmitt verið að flytja tillögu, ef ég man rétt, - að það beri að setja sameiginlega nefnd frá bæði Kópavogshreppi, sýslunefndinni í Gullbringu- og Kjósarsýslu og Reykjavíkurbæ til þess að athuga um framtíðarskipan þessara mála. Ég held, að það sé það mest misráðna, sem hægt er að hugsa sér í sambandi við afgreiðslu á svona málum, að ætla að knýja í gegn frv., sem upphaflega eru illa hugsuð, samin í flýti og fylgt eftir af offorsi heima fyrir í héraði, síðan góðir og gegnir menn á Alþ. plataðir til þess að kasta þessu hér inn, treysta sér síðan ekki til þess að mæla með slíkum málum, en kunna ekki við annað en að láta reka á eftir þeim í þinginu, eins og það væru stærstu frumvörp, sem ríkisstj. nokkurn tíma hefur flutt, sem um væri að ræða. Ég kann ekki við svona meðferð á málum, sem eru þó eins þýðingarmikil og það, hvernig hafa skuli í framtíðinni hátt á um stjórnarfarið viðvíkjandi þeim hreppi, sem næst liggur Reykjavík og þeir, sem mest hafa um þetta mál hugsað, eins og m.a. borgarstjórinn í Reykjavík, álíta að ætti í framtíðinni að sameinast Reykjavíkurbæ. Ég vil aðeins minna hæstv. ríkisstj. á, að henni hefur ekki tekizt það vel, þegar hún hefur verið að flýta þessum málum um lögsagnarumdæmi og slíkt í gegnum deildir þingsins, að hún ætti að læra ofur lítið af sínum óförum. Á síðasta þingi lá hér mál fyrir um lögsagnarumdæmi í sambandi við Keflavíkurflugvöll. Ég gagnrýndi það mál mjög, þá skiptingu, sem þar var verið að framkvæma, og ég benti á, hve ófær allur frágangur á því frv. væri, hvernig það væri í andstöðu við allar þær aðferðir, sem tíðkazt hefðu um að ákveða, hvernig lögsagnarumdæmi, hreppaskipting og annað slíkt væri á Íslandi, og í andstöðu við, hvernig verið hefði frá upphafi vega um hreppatakmörk og takmörk lögsagnarumdæma og allt slíkt. Það varð engu tauti við komið. Nei, ríkisstj. setti frv. í gegnum báðar deildir þingsins. En hvað gerðist svo á eftir? Jú, það varð m:íl út af frv., og það mál fór fyrir hæstarétt, og hæstv. ríkisstj. tapaði fyrir hæstarétti, vegna þess hve frv. var vitlaust hvað þetta snertir. Og hvað varð að gera? Það varð að láta forseta Íslands setjast niður norður á Sauðárkróki, - og síðan Álfur í Króki var að flækjast á Hegranesþingi, sællar minningar, þá held ég varla, að miklar aðgerðir æðstu manna landsins hafi verið framkvæmdar þar norður frá, - sem sé þar á Króknum verður forsetinn að setjast niður og gefa út brbl., einu brbl., sem út hafa verið gefin á Sauðárkróki, allt saman vegna þess, að ríkisstj. lá svo mikið á að setja lög um vitlausa framkvæmd á því, hvernig lögsagnarumdæmi skyldu vera, í gegnum þingið og gat ekki tekið tillit til neins af því, sem stjórnarandstaðan sagði, að hún varð að athlægi um allt land fyrir, varð sjálf að líða þá smán að verða bæði í undirrétti og hæstarétti dæmd út af því, að hún hafði ekki sjálf skilið, hvað fólst í lögunum, sem hún hafði pínt í gegn. Þá fylgdi hún þó þessu frv. eftir og var að reyna að verja það við umr. í þinginu. Nú hins vegar gefast þeir upp, formælendur frv., eftir 1. umr. í fyrri deildinni. Ja, hvað verður eiginlega síðar, við þær fimm umræður, sem eftir eru og af hverjum ein stendur nú yfir? Og hvernig verður þetta frv., þegar hitt varð stjórninni svona til skammar, þegar það loksins verður að lögum, ef hún í raun og veru ætlar að gera það að lögum? Nei, ég held, að það sé tími til kominn, að hv. flm. þessa frv. sjái að sér, að þeir stöðvi sjálfir þetta mál, þeir bíði í fyrsta lagi eftir því að heyra, hvaða álit kjósendur í Kópavogshreppi hafa á því, hvernig skipa skuli þeirra málum í framtíðinni, og í öðru lagi hafi þann hátt á að stofna til skynsamlegra, rólegra og friðsamlegra umræðna milli fulltrúa Kópavogshrepps, Reykjavíkurbæjar og sýslunefndarinnar, og ríkisstjórnin gæti vafalaust haft sína fulltrúa þar líka, um það, hvernig þessum málum verði bezt fyrir komið í framtíðinni. Það held ég væri affarasælasta lausnin á þessu, en ekki að fara að setja neinn falskan metnað í að knýja þetta mál í gegnum þingið með offorsi.



Herra forseti. Þrátt fyrir að flm. þessa frv. hafi ekki lagt mikið til umr. um málið, hefur þó teygzt það úr umr. um það, að hægt var að koma að minnihlutanál., áður en umr. var lokið. En svo hraðan þurfti að hafa á um að taka málið á dagskrá, að hv. meiri hluta nefndarinnar gafst ekki tóm til og hefur ekki gefizt það enn þrátt fyrir þessa alllöngu umr. að geta staðið við það fyrirheit sitt að láta umsögn bæjarráðs Reykjavíkur um vissa hlið þessa máls liggja hér fyrir, og minni hlutanum hefur ekki heldur gefizt tóm til að koma sínu nál. á framfæri fyrr en undir lok umræðunnar. Er þó venjan sú, að gefið sé hæfilegt tóm til þess, að gögn í málum liggi fyrir þingmönnum, meðan málin eru rædd. Ég hafði þó ekki neinn drátt á því að semja mitt nál. Ég gerði það sama daginn og nefndin lauk störfum. En ástæðan til þess, að nokkuð dróst að ganga frá prentun nál., var sú, að embættismaður, sem ég hafði leitað til um að gefa vottorð í embættisnafni um sönnunargildi undirskriftaskjalanna í Kópavogshreppi, gat ekki skilað þessu verki fyrr en í morgun, og þá var það þegar sent í prentun, prentsmiðja ríkisins lauk prentun á nál. seinni hluta dagsins í dag, og þannig standa nú sakirnar, að minnihlutanál. hefur einnig verið lagt fram og liggur nú fyrir. Það er sem sé öllu meiri hraði á máli þessu hjá forsetum þingsins en á mörgum öðrum málum, sem borin hafa verið fram á þessu þingi, því að í flestum nefndum þingsins liggja nú fyrir mál, sem voru flutt í byrjun þings, fyrstu dagana í októbermánuði sum hver, og hafa ekki verið tekin fyrir í nefnd enn. Á þeim sama fundi sem verið var að pressa þetta mál í gegnum nefndarafgreiðslu vakti ég athygli á því og hafði raunar gert það á næsta nefndarfundi á undan, að fyrir heilbr.- og félmn. lægi mál frá því í október um þriggja vikna orlof til handa verkamönnum, en það hefur ekki fengizt rætt í nefndinni fram til þessa. Slík mál mega sofa svefninum langa, og í þessu tilfelli er svefninn orðinn um það bil sex mánuðir. Svona er munur á, hvort það eru stjúpbörn, sem borin eru fram af stjórnarandstöðunni, sem fá líka stjúpmóðurlega meðferð, eða afkvæmi ráðherra eins og þetta mál, sem við erum hér að ræða. Það skal afgreiðast á nokkrum dögum á Alþingi, þegar hin eru látin liggja mánuð eftir mánuð. Ég skal ekki rekja þau gögn, sem nú liggja fyrir í nál. mínu, en í skjölum og gögnum frá meiri hl. og minni hl. hreppsnefndar er rakinn allur gangur þessa máls, frá því að málinu var fyrst hreyft þ. 26. febr. þ.á. og þangað til nú, að borgarfógetinn í Reykjavík hafði látið bera saman af starfsmönnum sínum kjörskrá í Kópavogshreppi, sem ég hafði sent honum, og ljósmyndaútgáfu af undirskriftaskjölunum, sem margoft hefur verið vikið að í sambandi við þetta mál. Fógetinn hafði, þegar þessu verki lauk, þessum samanburði á undirskriftaskjölunum og kjörskránni, komizt að þeirri niðurstöðu, að á undirskriftaskjölunum væru nöfn 224 manna og kvenna, sem fyrirfyndust ekki á kjörskránni. Þessi nöfn hafa slæðzt inn fyrir einhverja óskiljanlega ónákvæmni þeirra, sem stjórnuðu undirskriftasmöluninni og voru þá að vinna að því að fá forsætisráðherra sínum óyggjandi sönnunargögn í hendur sem grundvöll fyrir því góða máli, sem þeir höfðu beðið hann að flytja. En ónákvæmnin er slík, að það hefur ekki slæðzt eitt eða tvö eða þrjú nöfn með, sem ekki fyrirfinnast á kjörskrá, heldur eru það 224 nöfn, þ.e.a.s. nöfn, sem borgarfógetaembættið hefur ekki komið fyrir á minna en 9 vélrituðum síðum. Þegar borgarfógetaembættið hafði lokið þessu verki, gaf borgarfógetinn út samkv. ósk minni svo hljóðandi „notarial“-vottorð: „Það vottast hér með notarialiter eftir samanburð, að nöfn þeirra manna, sem hér eru skráð að framan, 224 að tölu, með þar tilgreindu heimilisfangi, finnast ekki í því endurriti af kjörskrá, staðfestu af oddvita Kópavogshrepps 16. þ. m., sem talin er gilda frá 24. jan. 1955 til 23. jan. 1956. Notarius publieus í Rvík, 19. apríl 1955. Ólafur A. Pálsson, fulltrúi.“ Ég var ekki staddur hér, þegar þetta mál var lagt fyrir og hæstv. forsrh. flutti sína framsöguræðu, en ég leit í ræðu hæstv. forsrh. áðan og sá þá, að hann hafði lengi í ræðu sinni dvalizt við það, að sýslunefndin hefði lýst því yfir, að til þess að hún gæti mælt með þessu máli og fylgt því fram, yrði að liggja fyrir viljayfirlýsing óumdeilanlegs meiri hl. kosningabærra manna í sveitarfélaginu fyrir því, að þeir vildu, að hreppnum yrði breytt í kaupstað, og svo segir forsrh., að nú liggi þetta óumdeilanlega fyrir, því að nú séu komin undirskriftaskjöl frá 760 kosningabærum mönnum í sveitarfélaginu, sem hafi skrifað undir það, að þeir óski þess, að hreppnum sé breytt í kaupstað. Síðan segir hann: Þetta er þess vegna sterkur meiri hluti, sem þarna hefur látið álit sitt í ljós, og ef gert væri ráð fyrir 90% kjörsókn, þá er þarna um að ræða, að í staðinn fyrir að fyrir liggja nú undirskriftir 760 manna, hefði ekki þurft nema 721 mann til þess, að þar væri um að ræða samt öruggan meiri hluta. Þetta sýnir það ósköp vel, að hæstv. forsrh. var í þeirri góðu trú, þegar hann flutti málið hér á Alþingi og hélt sína framsöguræðu, að það væri sannað mál, að hann væri að flytja frv., sem væri í samræmi við vilja kjósendanna í hreppnum, og þess vegna fór hann um þetta sönnunargagn svo mörgum orðum. En nú er komið í ljós með embættisvottorði óhlutdrægs embættismanns, að það eru ekki nema 559 kjósendur í Kópavogshreppi, sem með undirskriftum hafa látið í ljós, að þeir vildu, að stofnaður yrði kaupstaður í Kópavogshreppi, þó þannig, eins og stendur á hausnum á undirskriftaskjölunum, að það rýri ekki möguleika til þess að sameinast Reykjavík, sem erfitt er að sjá, hvernig geti samrýmzt. Eins og þetta stendur núna, er ekkert vitað samkvæmt þessum undirskriftum um afstöðu 792 kjósenda í hreppnum. 559 hafa látið í ljós, að þeir séu fylgjandi þessu tvennu, stofnun kaupstaðar og sameiningu við Rvík, en 792 eða rétt við 800 vitum við ekkert um, og þá vitneskju fáum við ekki fyrr en fram hefur farið hin leynilega atkvæðagreiðsla, sem fram á að fara á sunnudaginn kemur. Hæstv. forsrh. komst að þeirri niðurstöðu, að það hefði ekki þurft nema 721, sem léti í ljós ákveðinn vilja sinn um, að stofnaður yrði kaupstaður, til þess að það væri meiri hluti kosningabærra manna. En eru þeir nú 721? Nei, þar vantar talsvert á. Nú eru þeir ekki nema 559, og vantar því 162 upp á þá tölu, sem hæstv. forsrh. sagði að væri nauðsynleg til þess að sanna, að meirihlutavilji væri fyrir málinu. Það vantar 162 samkv. niðurstöðu undirskriftanna núna til þess, að þeirri tölu sé náð, sem hæstv. forsrh. sagði að væri lágmark þess, sem yrði að liggja fyrir, til þess að málið hefði meirihlutastuðning, sem hann tæki mark á. M.ö.o.: Þær stoðir, sem hæstv. forsrh. hélt að þetta mál hvíldi á, eru brotnar. Þar með ætti málið líka að vera úr sögunni, og það gleður mig, að nú virðist svo sem hæstv. ráðherrar og stuðningsflokkar ríkisstj. séu horfnir frá því áformi að knýja málið í gegnum Alþingi rétt á undan atkvgr. í Kópavogshreppi. Það er a.m.k. haft eftir þeim hv. þm., sem hafði framsögu fyrir málinu hér við 2. umr., að frá því sé horfið, og ég trúi því, því að það hefði ekki verið hægt að reisa háðulegri níðstöng gegn lýðræðinu í landinu en einmitt að gera tilraun til þess að sigra í kapphlaupinu um afgreiðslu málsins við atkvgr. um vilja fólksins í Kópavogshreppi. Ég held, að það sé ástæðulaust fyrir mig að þylja lengri lestur í sambandi við þetta mál nú, því að öll gögn málsins liggja nú mjög aðgengilega og í stuttu máli eins og í hnotskurn fyrir öllum hv. þm., og málið hefur verið mjög rækilega og ýtarlega rætt og það sannað í þessu máli, sem sanna þurfti, að af mjög lítilli vöndun, ráðvendni og samvizkusemi hafi verið unnið að undirbúningi þess af þeim mönnum, sem bjuggu það í hendur flm. Nú eru þeir orðnir uppvísir að þessum vinnubrögðum sínum, og það eitt á að nægja svo ágætum mönnum sem hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. og hv. fyrrv. ráðherra Emil Jónssyni til að sannfærast um, að það er ekki heiðri þeirra samboðið að knýja málið fram á þeim feysknu stoðum, sem undir þetta mál var stillt. Ég skal svo láta máli mínu lokið, en tek það fram, að ég áskil mér rétt til að bera fram brtt. við frv. sjálft og um meðferð þess, áður en meðferð þess hér í hv. deild lýkur. 2. umr. verður máske lokið nú í nótt, en þá er 3. umr. eftir, sem bíður þá morgundagsins, vænti ég, og munu þá verða lagðar fram brtt. við málið sjálft. Fyrir liggur frá mér frá s.l. nótt till. um að fresta frekari umr. og meðferð þessa máls, þangað til atkvgr. liggi fyrir, og virðist vera einsætt, að hv. alþm. verði við slíkri ósk með því að samþ. þá till. Það er nefnilega auðskilið mál, að ef Kópavogsbúar í hinni leynilegu atkvgr. á sunnudaginn samþykkja, að þeir vilji stofna kaupstað, þá verður það mál afgreitt hér einróma á Alþingi, en verði það hins vegar ofan á að þeir hafni því, tjái sig mótfallna því, þá dettur mér ekki í hug, að svo sé traðkað á lýðræðinu á Íslandi, að haldið verði áfram með að afgreiða þetta frv. og gera það að lögum. Mér dettur ekki í hug, að það verði gert, eftir að vilji fólksins í byggðarlaginu lægi fyrir um annað. Það sýnist því vera alveg tilefnislaust að halda næturfund í nótt sem leið og aftur í nótt til þess að þjarka um mál, sem allir verða sammála um, ef það hefur þá undirstöðu, sem þarf, þ.e.a.s. fylgi fólksins, en á ekki að vera þingmál stundinni lengur, ef það reynist vera flutt í ósamræmi við vilja kjósendanna, sem hér eiga hlut að máli. Ég hef ekki orðið þess var, að hæstv. forseti hafi leitað afbrigða fyrir þeirri till., sem ég bar hér fram í gærkvöld, og þykist því vita, að hann geri það, þegar atkvgr. fer fram, sennilega á morgun, því að ég geri ráð fyrir, að það sé nú í nótt eins og í nótt sem leið, að hv. deild sé óályktunarfær, þó að hæstv. forseti hafi ekki gert tilraun til að sannprófa það nú, eins og hann gerði í fyrrinótt. En sé svo, að deildin sé enn óályktunarfær, þá bíður náttúrlega öll meðferð tillagna þangað til á morgun. Ég læt svo máli mínu lokið og vænti þess, að enginn þurfi að kveinka sér undan því, að ég hafi þreytt hér málþóf, þó að sífelldar kvartanir séu nú um það í sambandi við þetta mál í blöðum. En sannast að segja hefði engan þurft að undra það, þó að svo furðulega heimanbúnu máli væri svarað með allýtarlegum umræðum, og sú er líka ástæðan til þess, að hér hafa farið fram allfjörugar umræður um þetta nauðaómerkilega mál.

Forseti (SB): Ég vildi aðeins vekja athygli hv. 3. landsk. þm. á því, að sú skriflega yfirlýsing, sem hann afhenti forseta í gær, getur ekki skoðazt sem brtt. við sjálft frv. Þess vegna þarf ekki að leita afbrigða fyrir henni. Á hana ber að líta sem munnleg tilmæli til forseta um ákveðna meðferð málsins.