Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg get að mestu látið mjer nægja að vísa til nál. samgmn. hv.Ed. og Nd. á þskj. 179 og 349. Það er í raun og veru aðeins gerð ein meiri háttar breyting á eldri vegalögum með frv. þessu, og er hún í því fólgin, að viðhald flutningabrauta, sem áður hefir hvílt að miklu leyti á hjeruðunum eða sýslufjelögunum, flyst nú yfir á landssjóð, en eins og kunnugt er, þá hefir hann áður tekið á sínar herðar viðhald margra þessara vega að meira eða minna leyti eftir sjerstökum ákvörðunum. Eftir að sú breyting komst fram á síðasta þingi, að ríkið skyldi taka að sjer viðhald Flóabrautarinnar og Borgarnesbrautarinnar, var í sjálfu sjer lítið orðið eftir af hinni fyrri tilhögun, nema norðan- og austanlands og vegir á austanverðu Suðurlandsundirlendi. Það má því telja það sjálfsagða sanngirni, að viðhaldinu sje einnig ljett af þessum hjeruðum. Jafnframt þessari breytingu er líka gerð breyting á flokkaskifting veganna, svo að samkvæmt frv. falla nú flutningabrautir undir þjóðvegi, þar sem þær falla inn í kerfi þjóðveganna, þegar viðhaldskostnaður hvorratveggja vega lendir á ríkissjóði. Þá er enn sú breyting gerð á vegalögunum 1907, að þjóðvegunum hefir verið fjölgað og þeir lengdir, og á það aðallega við um norðurhjeruðin og Strandasýslu. Annarsstaðar hafa litlar breytingar orðið á í þessu efni, nema um veginn austur um frá Húsavík, sem á síðasta þingi var breytt og nú á að liggja um bygðir með sjó fram, í staðinn fyrir að liggja um fjöllin og Mývatnssveit. Hækkunin, sem lagt er til að nú verði á gjöldum til hreppa- og sýsluvega, stafa auðvitað af breyttu verðlagi peninganna, og eru þessi gjöld nú síst hærri en þau voru ákveðin 1911. Það eru fremur lítilvægar þær breytingar, sem samgmn. Nd. hefir lagt til, að gerðar verði á frv., og felst hún á það að mestu eins og það kom frá hv.Ed. Við 4. gr. er lítil breyting gerð, og var það til samkomulags við einn hv. nefndarmann. Er hún í því fólgin, að vegamálastjóri geri tillögur um legu fjallvega til ráðherra, og verði þeir ákveðnir eftir þeim tillögum. Að því er kemur til brtt. við 7. gr., þá eru þar feld niður orðin „fastur“ og „fastir“, fyrir þá skuld, að ekki virðist ástæða til, að þessir starfsmenn, sem þar er um að ræða, hafi föst embætti, heldur ættu þau að geta fallið niður þegar lítið er að gera og þeirra er ekki þörf. Hinsvegar þarf enginn að óttast það, þó að þessi orð falli niður, að ráðning mannanna standi ekki óhögguð eftir sem áður meðan þeirra er þörf, og aðstoðarmaðurinn getur verið eins lengi í stöðu sinni fyrir því. Brtt. við 49. gr. er fram komin vegna ósamræmis milli þessara laga og samþyktarlaga um sýsluvegi frá síðasta þingi. Þar var gert ráð fyrir því, að kauptúnahreppar gætu sloppið við að greiða helming sýsluvegagjaldsins með því skilyrði að leggja ákveðið fje til veganna heima hjá sjer. En eftir þessu frv. geta þeir með sömu skilyrðum sloppið algerlega við öll fjárframlög til sýsluvega, eins og ákveðið var með líkum skilyrðum með vegalagabreytingunni frá 1911, en það samræmist ekki samþyktarlögunum frá 1923, enda virðist lítil sanngirni í því, að láta þessa hreppa verða lausa við alt framlag til sýsluvega, og síst þegar það er athugað, að vegir eru venjulega dýrastir og vandaðastir í námunda við kauptúnin og þá notaðir eins í þarfir þeirra. Nú er þetta lagað hjer og samræmt 4. gr. laga 1923 og skilyrðin gerð svipuð í báðum tilfellum, en hámarksgjald til hreppsvega í kauptúnum, þegar svo stendur á, hefir nefndin fært niður í 4 kr., í stað 5 kr. í frumvarpinu frá hv.Ed. Er það sýnilegt, að því hærra sem hreppsvegagjaldið er, því þyngri kvöð er það á hlutaðeigandi hreppi, sem kemur móti ívilnuninni, sem nú verður að öllu hliðstæð samþyktarlögunum, og fanst nefndinni sanngjarnlegt að færa þetta gjald niður. Fleiri brtt. eru ekki við frv. En 3 hv. nefndarmenn hafa ritað undir nál. með fyrirvara, og er mjer ekki fullkomlega ljóst, hvað á milli ber, nema að því leyti er hv. form. nefndarinnar hefir gert fyrirvara um sinn ágreining. Að því er kemur til hinna tveggja, þá hygg jeg, að ágreiningurinn sje ekki mikill. Yfirleitt tel jeg frv. þetta mjög þarft og góða skipun á vegamálunum, og að minsta kosti mikla rjettarbót frá því, sem áður var, því að eins og við er að búast, er vegalöggjöfin orðin úrelt og ósamræmileg vegna ýmsra breytinga á síðari árum. Vil jeg því vænta þess, að frv. þetta fái að ganga rjetta boðleið gegnum hv. deild og greiðlega.

Pjetur Þórðarson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, en hann nær raunar ekki lengra en það, að jeg hefði helst kosið, að frv. hefði fengið að ganga breytingalaust í gegnum hv. deild. Það er að vísu ekki svo, að jeg sje í sjálfu sjer mótfallinn brtt. eða telji þær ekki geta átt við, en það, sem jeg óttaðist, var það, að þær myndu tefja málið og stefna því í tvísýnu. Og því hefði jeg viljað sporna á móti. Annars vona jeg, að hv.Ed. láti ekki samþykt frv. stranda á þeim breytingum, sem væntanlega verða gerðar á því hjer í hv. deild, ef tími vinst til. En þetta var nú aukainnskot. Aðallega vildi jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um frv. eins og það liggur nú fyrir. Það er alkunnugt, að margítrekaðar óskir hafa komið fram á Alþingi um það að taka vegalöggjöfina til endurskoðunar, og hefir það nú verið gert af vegamálastjóra, þeim manni, sem mest hefir um þau efni fjallað. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir nú í framsöguræðu sinni lýst aðalbreytingunum, sem frv. þetta gerir á gildandi vegalögum. Jeg er þó tæplega samdóma honum í því, að það, að ljetta viðhaldinu á vegunum af sýslunum, sje mesta breytingin, heldur finst mjer hún vera fólgin í því, að nú veru vegir teknir upp í tölu þjóðvega, sem þar hafa ekki áður fallið undir, og aðrir feldir í burtu, og er það aðallega og öllu heldur vegna vegakerfisins en hins, hvernig og hvar viðhaldið kemur niður. Á jeg hjer sjerstaklega við vegi samkv. 2. gr. frv. Vegamálastjóri hefir tekið upp í frv. nokkuð af flutningabrautum, sem þá heita þjóðvegir, en öðrum hefir hann þó slept. Meðal þeirra flutningabrauta, sem ekki eru teknar, eru hálf Borgarfjarðarbraut og Eyjafjarðarbraut. Þá eru það óneitanlega miklar breytingar að ljetta viðhaldi nokkurra sýsluvega af sýslunum og flytja það yfir á landssjóðinn. Eru þær breytingar í samræmi við það að taka vegi þessa upp í tölu þjóðvega. Er þetta kerfi nú alt komið í eina fullkomna heild, sem Alþingi getur svo aukið við smátt og smátt, eftir því sem ástæður liggja til. Og þó svo sje, að ýmsum hv.þm. finnist sem einhverjir landshlutar hafi orðið útundan að þessu sinni, þá má gera ráð fyrir, að tíminn fyrir þá sje ekki kominn enn, en jeg tel víst, að þetta kerfi verði aukið og fullkomnað, eftir því, sem tímar líða og nauðsyn ber til. Því vil jeg vænta þess, að þó að allir hv.þm. sjeu ekki ánægðir, þá sjeu þau atriði, sem þeim finst, að miður fari, svo smávægileg, að þeir sjái, að ekki sje rjett að setja það fyrir sig, en telji sjer skylt að stuðla að því, að lögin komist á. Mjer er það áhugamál, að þetta þing geti afgreitt lögin, og því hefi jeg skrifað undir nál. með fyrirvara, að jeg hefði helst kosið, að sem minstar breytingar hefðu verið gerðar á frv., til þess að tefja ekki fyrir því. Finnist einhverjum hv.þm., að of langt sje gengið í því að ljetta viðhaldinu af sýslunum, þá vil jeg aðeins minna á það, að hjer eftir falla ýmsir vegakaflar alveg á sýslurnar, sem taka verður upp í tölu sýsluvega eða halda við á annan hátt, en sem áður hvíldu að nokkru á ríkissjóði. Eins gæti jeg ímyndað mjer, að sumir háttv.þm. hefðu ef til vill fengið ýmugust á frv. vegna þess, að hjer eru sumir vegir, sem sumpart eru fjallvegir eða mjög erfiðir, teknir upp í tölu þjóðvega, en það er tekið fram í 12. gr. frv., hvernig vegamálastjóri hugsar sjer, að með þetta verði farið. Þar segir svo: „Nú verður álitið gagnlegt að gera einhvern þjóðvegarkafla akfæran, og má þá, þegar ástæður eru fyrir hendi, gera það að skilyrði, að hlutaðeigandi sýslufjelög eða sveitarfjelög leggi fram tiltekinn hluta vegagerðarkostnaðarins.“ Þetta er nýung, því að hingað til hafa allir vegir í þjóðvegatölu verið akfærir, en það sýnir, að ekki er skuldbindandi að gera veginn akfæran, ef það er miklum erfiðleikum bundið eða kostar svo mikið, að það nemi stórum fjárhæðum. Viðhaldið yrði þá aðallega fólgið í því að ryðja götur og hlaða upp vörður o. s. frv. Að þessu athuguðu þarf enginn að fráfælast frv. fyrir þessar sakir. Vil jeg svo að lokum mæla fastlega með því, að frv. nái fram að ganga, og þó jeg vilji ekki sjerstaklega fara að mæla á móti þeim brtt., sem fram eru komnar við það, þá tel jeg þó málið betur komið án þeirra.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla fyrst með örfáum orðum að minna á aðdraganda þessa máls. Þegar síðast voru sett almenn vegalög, þá voru fyrstu vegalögin, sem gerðu ráð fyrir akbrautum, 12 ára gömul. Með þessum fyrstu lögum var gengið inn á þá rjettu braut, að leggja akvegi út frá helstu kaupstöðunum og í annan stað að leggja samanhangandi reiðfæran veg fram með ströndunum og milli landshlutanna og þannig, að þeir fjellu saman með aðalpóstleiðunum. En það kom brátt í ljós, að allir þessir vegir þurftu mikið viðhald, og þá fóru samtímis raddir að koma fram um það, að ekki væri nema rjett, að þau hjeruð, sem fengið höfðu þessar brautir gefins, hjeldu þeim að minsta kosti við. Um þetta voru engin ákvæði í elstu vegalögunum, en kröfurnar um þetta á þingi urðu æ háværari, komu fram bæði 1903 og 1905, og samkvæmt þeim var það ákvæði sett inn í stjórnarfrv. til vegalaga 1907, að leggja viðhald flutningabrautanna á hlutaðeigandi sýslufjelög. Þetta þótti öllum sanngjarnt, bæði þeim, sem þegar höfðu fengið vegina, og eins hinum. Síðan hafa tímarnir liðið og vegagerðir mjög aukist, uns dýrtíðin og fjárhagsörðugleikarnir hafa tekið fyrir allar slíkar framkvæmdir. Nú er því svo, að einstökum brautum og flutningabrautum samkvæmt lögum 1907 er raunar ekki lokið, en vel á veg komið. En viðhald veganna hefir reynst sýslufjelögunum of þungbært, ekki síst vegna þess, að kröfurnar hafa aukist mjög á síðari tímum; og hjeruðin því kostað miklu til að koma akvegum heim upp í sveitirnar út frá brautunum, enda er nú svo komið, að í mörgum hjeruðum er akfært orðið heim á hvern bæ. Menn hafa því fundið til þess, að ný ráð þyrfti að finna til að gera sýslufjelögum kleift að standast kostnaðinn af vegaviðhaldinu. Það er þó ekki fyrri en nýlega, að nokkuð hefir verið gert til að fá sýslunum nýja tekjustofna í þessu augnamiði. Á jeg þar við lög um sýsluvegasjóði, sem samþykt voru á síðasta Alþingi. Sýslufjelögunum var ekki fenginn neinn tekjustofn til að standast viðhaldskostnaðinn og annan vegakostnað. Út af þessu reis smámsaman mikil óánægja og hjeruðin báru fram rjettmætar óskir um að byrðinni yrði ljett af sýslusjóðunum. Þetta var svo gert með lögum frá 1923, um sýsluvegasjóði. Þessi lög búa svo um hnútana, að ef vegamálakostnaðurinn hjá einhverju sýslufjelagi verður of mikill í hlutfalli við fólksfjölda, þá kemur sjálfkrafa fram tillag úr ríkissjóði, sem fyrirbyggir, að kostnaðurinn verði sýslubúum of þungur. Þegar þetta ákvæði laganna var sett, var það miðað við þau fyrirmæli laganna óbreytt, sem nú gilda um viðhaldsskyldu. Mætti þá líka ætla, að búið væri að ganga frá málinu til fulls, þegar sýslusjóðir geta fengið nóg tillag úr ríkissjóði til að fyrirbyggja, að gjöldin til veganna verði þeim um megn. Nú er þó nýtt frv. hjer á ferðinni, sem gerir gagngerða breyting á viðhaldsskyldunni, þar sem hún að því leyti, sem til flestallra flutningabrauta kemur, er lögð á ríkissjóð. Eins er bætt við ýmsum nýjum þjóðvegaköflum og viðhald þeirra hvílir alveg á ríkissjóði, hvort sem þeir eru akfærir eða ekki. Því það ákvæði eitt gildir um akfæra þjóðvegi í bygð, að heimilt er að afhenda þá sýslufjelögum til viðhalds, en sú heimild hefir aldrei verið notuð, og stendur þetta því svo, að viðhaldsskyldan hvílir öll á ríkissjóði. Jeg verð að segja það, að þegar um svo stórfelda breytingu er að ræða á máli, sem búið er að skipa til fulls áður og á þann hátt, sem vel er viðunandi fyrir alla aðilja, þá hefði maður mátt vænta þess, að annaðhvort frá stjórnarinnar hálfu eða af hlutaðeigandi nefnd hefði verið gerð ítarleg grein fyrir fjárhagsástæðum þeim, sem gera breytinguna nauðsynlega; að gerð hefði verið grein fyrir, hve miklu væri á þennan hátt ljett af hjeruðunum og hvað miklu bætt á ríkissjóð. En það er svo grandvart, að nokkrar slíkar tölur sjeu sjáanlegar, þó að það hefði verið fyrsta og sjálfsagðasta skyldan að koma með þær. Stingur þetta mjög í stúf við greinargerð nýnefndra laga frá 1923, því að þeim fylgdi ítarleg greinargerð um það, hver vegakostnaður sýslufjelaganna yrði, hve mikið þau myndu þurfa á sig að leggja, hvað ríkissjóður þyrfti að borga til þess að sú skipun, sem nú er um viðhaldsskylduna. gæti haldist. Jeg get sagt það, að ef nóg fje væri til í ríkissjóði og tekjur hans miklar, svo að ekki þyrfti að viðhafa fylstu aðgæslu í hverju atriði, þá væri ef til vill verjandi að samþykkja svo stórfeldan lagabálk sem þessi er, án þess að sjeð yrði, hver áhrif hann hefði á útgjöld ríkissjóðs. En þar sem vitanlegt er, að ríkissjóður getur naumlega staðið í skilum við lánardrottna sína og allsendis er ósjeð, hvort tekjuauki sá, sem þetta þing hefir á komið, geti hrokkið fyrir því, sem á vantar til að greiða væntanleg útgjöld, þá finst mjer óverjandi að samþykkja lagabálk, sem gerir eins víðtækar breytingar á vegaskyldunum og frv. þetta gerir og hefir fyrirsjáanlega afarmikil útgjöld í för með sjer. Sje jeg því ekki, að hægt verði að afgreiða málið að svo stöddu, enda finst mjer lítill skaði skeður, þó að það biði til næsta þings og nýju lögin fengju að reyna sig fyrst í 1–2 ár. Mjer er það vel ljóst, að mjög margir hv.þm. í þessari hv. deild hafa hagsmuna að gæta fyrir hjeruð sín þar sem þetta frv. er. Og að kjósendum þeirra þættu það góðar frjettir, ef þeir flyttu þeim þau tíðindi, að nú væru þeir lausir við viðhald þessa og þessa vegarkafla, sem á þeim hvílir. En jeg sje ekki betur en að það sje í fylsta ósamræmi við varfærni þá í fjármálum, sem þessi háttv. deild hefir sýnt á þessu þingi, ef hún samþykkir nú lagabálk án þess að athuga, hver áhrif hann hefir á fjárhaginn - já, veit, að hann verður ríkissjóði dýr, að minsta kosti fyrstu árin. Um frv. sjálft eða brtt. ætla jeg ekki að fjölyrða, en jeg sakna þó eins ákvæðis í frv., og það af þeirri ástæðu, að gerðar eru þó nokkrar breytingar á núverandi þjóðvegum. Jeg sakna þess, að ekki er tekið fram, að ríkissjóður kosti viðhald þeirra þjóðvega, sem nú eru, uns nýir hafa verið lagðir á öðrum stað, því þó að þetta sje tekið fram í 2. gr. C., snertir það aðeins einn þjóðveg á Norðurlandi, sem vitanlega verður vegna kostnaðarins ekki lagður fyrst um sinn, þá vantar, að það sje tekið fram alment. Því vitanlega á að gera fleiri breytingar á þjóðvegunum. Jeg skal nefna eina; það er stórbreyting á Borgarfjarðarveginum, sem mun kosta 176 þús. kr., og sje jeg ekki, að það fari vel á því, að viðhald gamla vegarins falli niður áður en sú breyting kemst á. Jeg get bent á fleiri breytingar, sem eru athugaverðar, sjerstaklega breytinguna á þjóðveginum í Strandasýslu. Þar á að sleppa kafla, svo nefndum Krossárdalsvegi, sem liggur milli Gilsfjarðar og Bitrufjarðar, og þjóðvegurinn á að flytjast norður í Strandasýslu. En vegurinn um Krossárdal var einmitt lagður fyrir ítrekaðar og ákveðnar óskir hjeraðsbúa og miklu hefir þegar verið til hans varið, eins og þeir vita, sem kunnugir eru fjárlögum síðustu ára. Nú á alt að falla niður, sem búið er að gera, en það er mikill hluti vegarins milli Gilsfjarðar og Bitrufjarðar, þó að hann sje ekki fullgerður. Gæti sá hagnaður orkað tvímælis, og skal jeg þó ekki fullyrða um það frekar. Um aðra breyting, sem gerð var á frv. í háttv.Ed. og snertir veginn í Vestur- Húnavatnssýslu, vil jeg segja það, að sú breyting mun að vísu draga úr kostnaði ríkissjóðs við vegagerð þar, en bjarnargreiði virðist þar með gerður hjeraðsmönnum, því jeg þykist þess fullviss, að eins og frv. er nú orðið í þessu atriði, þá mun það útiloka, að í sýslunni komist á samtengt akvegakerfi, því að þjóðvegurinn sem stofnbraut liggur þá ekki þar, sem kleift er að koma akvegum frá honum til allra bygða og um þær. En jeg get sagt það, að allan þann tíma, sem jeg var við vegamál riðinn, þá hafði jeg það fyrst og fremst fyrir augum við sjerhverja vegagerð, sem ríkissjóður lagði fje til, að hlutaðeigandi vegarkafli gæti komið sem eðlilegur liður, helst sem stofnbraut, í vegakerfinu innanhjeraðs, enda er það eina ráðið til þess að koma á fullkomnu vegakerfi. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið við þessa umr., því að jeg tel það ótímabært, að það sje afgreitt nú á þessu þingi. En ef annað verður ofan á í hv. deild, mun jeg bera fram brtt. um þennan veg í Vestur-Húnavatnssýslu, sem fer aðeins í þá átt, að ekki sje ákveðið nú þegar, hvar þjóðbrautin liggi, heldur gefið frjálst til seinni ákvörðunar; enda er um svo stuttan kafla að ræða, að þýðingarlaust er að hafa svo nákvæma leiðarlýsing lagagreinar til að fara eftir. En jeg tel það fylstu skyldu mína að benda mönnum á, að fjárhagshlið málsins, sú er snýr að ríkissjóði, er órannsökuð, og meðan svo er, tel jeg óverjandi að hrapa að því að afgreiða málið.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil aðeins segja nokkur orð út af því, að jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Annars hefir hæstv. fjrh. (JÞ) tekið fram flest af því, sem jeg ætlaði að segja, og get jeg því verið mjög stuttorður. Jeg álít ekki, að þetta stórmál eigi að ganga fram á þessu þingi. Mjer finst vanta rannsókn á því, hvað slík lög mundu kosta ríkissjóð og málið líka óundirbúið að öðru leyti, þar sem jeg hygg, að fæstar hjeraðsstjórnir hafi sjeð þetta frv., hvað þá við sig ráðið, hvernig þær vildu, að vegalagningunni væri fyrir komið eða hvar vegirnir ættu að liggja um hin ýmsu hjeruð. Að minsta kosti hefir það komið fram í umræðunum, að talsverður ágreiningur er um Biskupstungnaveginn og veginn í Vestur-Húnavatnssýslu. Hv. Ed. hefir breytt Biskupstungnaveginum frá því, sem upprunalega stóð í frv. vegamálastjórans, og sú breyting veldur ríkissjóði auknum kostnaði svo tugum þúsunda nemur. Þó vil jeg alls ekki leggjast á móti þeirri breytingu, því að jeg álít, að ef samin eru vegalög, eigi að setja þau með hliðsjón til þess, sem kemur þörf hjeraðanna að bestum notum og þannig, að þau hafi sem allra mest not af þjóðvegunum við vegakerfin innanhjeraðs. Jeg tel rjettara, að um svona stórmál sjeu hjeraðsstjórnirnar að minsta kosti heyrðar og fái sagt álit sitt. En þegar ágreiningur verður innan hjeraðs, verður Alþingi auðvitað að skera úr, en rök ættu að koma með og móti, svo að þeir, sem ókunnugir eru - eins og jeg verð að játa að jeg er - ættu hægra með að átta sig á málinu. Um veginn í Vestur-Húnavatnssýslu er, eins og menn vita, talsverður ágreiningur. Tillögum vegamálastjóra hefir verið breytt þannig, að kostnaðurinn verður minni fyrir ríkissjóð, en það er álit margra, sem kunnugir eru, að vegurinn samræmist betur innanhjeraðsvegakerfinu, ef hann lægi annarsstaðar en þar, sem nú er ákveðið. Jeg vil heldur ekki í þessu efni horfa eingöngu á kostnað ríkissjóðs, ef hjeraðinu væri betur borgið með því að fá veginn annarsstaðar og hefði þannig meiri hag af honum við vegalagning innan sýslunnar. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir minst á Krossárdalsveginn og hve miklu fje hefir verið til hans varið; jeg hygg að það sje 20 þús. kr. Í Strandasýslu verður enginn sýsluvegur og tæplega nokkur hreppavegur, ef þessu kerfi er fylgt, nema frá Hólmavík og út á Strandir. Í Barðastrandarsýslu, sem er stór og fjölmenn sýsla, á enginn þjóðvegur að vera eftir þessu frv. Í Vestur-Ísafjarðarsýslu heldur ekki, og þó liggur póstleiðin um þessar sýslur þverar og endilangar. Það er dálaglegt samræsni í þessu. Um Norður-Ísafjarðarsýslu þarf jeg ekki að tala; hv.þm. vita, að þar er landleið ill og ómögulegt að koma við þjóðvegakerfi. Jeg þarf því ekki að fara í neitt reiptog við aðra um þetta mál, heldur get litið hlutdrægnislaust á það í heild. En mjer virðist að bæði viðvíkjandi hjeraðsstjórnunum og engu síður sakir fjárhags ríkissjóðs ætti ekki að samþykkja frv. nú, heldur vísa því til stjórnarinnar, sem gerði fullskýra áætlun um bagga þann, sem það bindur ríkissjóði, áður en það verður gert að lögum.

Bernharð Stefánsson Það er aðeins eitt atriði í frv. þessu, sem jeg vildi leyfa mjer að minnast á. Samkvæmt 1. gr. eru flutningabrautir feldar burt sem sjerstakur flokkur vega. En nú er svo, að samkv. frv. eru næstum allar flutningabrautir teknar upp sem þjóðvegir. Jeg held, að aðeins tvær sjeu þar feldar undan og að mjer skilst skildar eftir í algeru greinaleysi, en það eru Eyjafjarðarbrautin og Borgarfjarðarbrautin. Verð jeg að segja það, að jeg skil ekki almennilega, hvað því veldur, að þessar brautir eru feldar burt, en ekki gerðar að þjóðvegum eins og hinar. Það stendur að vísu í greinargerð frv. eitthvað í þá átt, að þegar um flutningabrautir sje að ræða, sem sjeu eingöngu innanhjeraðsbrautir, þá sjeu þær ekki teknar með. En við nánari athugun finst mjer þetta ekki sannast með frv. Jeg álít, að t. d. Hvammstangabrautin og Sauðárkróksbrautin, sem teknar eru upp sem þjóðvegir í frv., sjeu hreint ekki meira til almenningsnota en til dæmis Eyjafjarðarbrautin. Ef hún er eingöngu notuð innanhjeraðs, þá eru þessar það líka, og þeir, sem leggja leið sína um endilangt land, fara ekki þessar brautir frekar en Eyjafjarðarbrautina, og svo mun víðar vera, að flutningabrautir eru teknar upp sem þjóðvegir, þó að þær komi ekki að neitt almennari notum en Eyjafjarðarbrautin, þó að mig bresti kunnugleika til að benda á það nánar. Jeg skil sem sagt ekki, hvað á að verða um þessar brautir. Sumir kunna að segja sem svo, að þær sjeu sjálfsagðar sem sýsluvegir. En samkv. frv. sjálfu ákveða sýslunefndir, hverjir skuli vera sýsluvegir, og mjer finst það ekki sjálfsagt, að þær taki þessar brautir upp sem sýsluvegi. Jeg hefi ekki komið fram með brtt. um þetta nú, en í hv.Ed. kom fram brtt. þess efnis, að taka Eyjafjarðarbrautina upp sem þjóðveg. Hún var feld. En jeg mun samt við 3. umr. bera fram slíka till. og vonast til, að þessi hv. deild sýni henni meiri góðgirni en efri deild. Jeg skal ekki fara frekar út í þetta mál, en vil aðeins geta þess, að jeg hefði kosið, að í 12. gr. frv. hefði verið sett ákvæði um, að tilgangurinn og takmarkið væri að gera alla þjóðvegi akfæra með tíð og tíma. Það hlýtur hvort sem er að vera takmarkið, en ekki að láta sjer nægja reiðvegi.

Klemens Jónsson Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú sagt sögu vegalaganna frá byrjun, og hefi jeg ekkert við þá sögu hans að athuga. En jeg vildi nú í stuttu máli gera grein fyrir, hvers vegna þetta frv. er fram kotmið. Fyrir þinginu lá í fyrra frv. um breytingu á vegalögunum, og var núverandi forsætisráðherra formaður þeirrar nefndar, sem hafði málið til athugunar í Ed. Nefndin tók það fram, að óhjákvæmilegt væri að taka öll vegalögin til athugunar. Jeg lofaði að taka vegalögin til gagngerðrar endurskoðunar fyrir þetta þing. Nefndin í Ed. lagði aðaláherslu á, að þungamiðja frv. væri sú, að ljetta viðhaldi akbrauta af sýslunum. En þangað til þetta kæmist alment á, lagði hún til, að viðhaldi tveggja brauta væri ljett af sýslunum, Flóabrautarinnar og nokkrum hluta Borgarfjarðarbrautarinnar. Þó viðurkendi nefndin, að fleiri brautir væru til, sem engu síður væri rjett að ljetta af sýslusjóðunum. Nefndi hún einkum til þess Holtaveginn, enda er viðhald hans í örðugasta lagi, sökum hins mýrlenda vegarstæðis á löngum kafla. Einnig gat hún Fagradalsbrautarinnar á sama veg. Þó vildi nefndin ekki ganga lengra að sinni en að taka þessar tvær nefndu brautir upp á ríkissjóðinn, enda þótt hún viðurkendi, að ástæða væri til þess. Hv. þingmenn S.-M. og Rang., er voru í Ed. í fyrra, fluttu till. um að viðhaldi Holtavegarins yrði ljett af sýslunni, og nokkrum hluta Fagradalsbrautarinnar, en vegna loforðs míns um að láta fara fram endurskoðun laganna fyrir þetta þing, tóku þeir tillögur sínar aftur, en annars hefðu þeir vafalaust fengið tillögur sínar samþyktar. Þetta loforð verður því rofið, ef þetta frv. nær ekki fram að ganga. Jeg fjekk vegamálastjóra til að semja frv. Hæstv. fjrh. var að finna að því, að ekki væri nógu ítarlega skýrt frá þeim kostnaði, er þessi breyting hefði í för með sjer fyrir ríkissjóð, nje heldur hve miklu væri ljett af sýslusjóðum. Jeg skal viðurkenna, að æskilegt hefði verið, að slíkar upplýsingar hefðu verið fyrir hendi. En frv. kom alt of seint til stjórnarinnar til þess, að það væri hægt að íhuga það nánar, einkum hvað kostnaðarhliðina snertir. Það var líka af sömu ástæðum, að jeg fór ekki fram á breytingar í einstökum atriðum, enda þótt ástæða kynni að hafa verið til þess. Út af ummælum hv. 2. þm. Eyf. (BSt) um Eyjafjarðarbrautina og nokkurn hluta Borgarfjarðarbrautarinnar, er hann vill láta sama yfir þær ganga og aðrar brautir, þá er það að vísu satt, að Eyjafjarðarbrautin má skoðast fullkomlega hliðstæð Húnavatnssýslubrautinni, og því væri óeðlilegt að gera þar upp á milli, og persónulega hefi jeg tilhneigingu til að greiða atkvæði með henni. Jeg álít, að ekki sje hægt að sjá það fullkomlega fyrirfram, hverjar fjárhagslegar afleiðingar þetta frv. kann að hafa, en í svipinn gerir þetta þó ekki svo mikið til. Auðvitað verður ekkert fje veitt í þessu skyni, nema það, sem ákveðið er í fjárlögum hvers árs. Og jeg er þeirrar skoðunar, að þótt frestað yrði að samþykkja þetta frv. um eitt ár, þá verði það samt sem áður að lögum innan skams. Jeg þarf ekki að taka það fram, hve þung byrði viðhald veganna er fyrir sýslusjóðina. Þannig er Árnessýsla fyrir löngu hætt að geta risið undir viðhaldi Flóabrautarinnar. Þessa braut nota þó bæði Rangæingar, Skaftfellingar og Reykvíkingar, og geta því allir sjeð, hve ósanngjarnt er, að Árnessýsla beri ein kostnað af henni. Sama má segja um Holtaveginn. Það má segja, að hann sje notaður af Suðurlandsbúum yfirleitt. Fyrst búið er að ljetta viðhaldi Flóabrautarinnar af sýslunni, mælir öll sanngirni með því, að sama verði gert við Holtaveginn, sem er beint áframhald af Flóaveginum. Jeg gat þess, að Árnessýsla væri hætt að geta risið undir viðhaldi veganna, og veit jeg, að hæstv. fjrh. muni vera þeim málum kunnugur. Sýslan stendur nú í 40 þús. kr. skuld við ríkissjóð, og eru ekki miklar líkur til, að sú skuld verði endurborguð innan skamms. Þess ber að gæta, að menn eru farnir að leggja mikinn hug á að koma upp hliðarakbrautum og brautum þaðan inn á hvert heimili. Hliðarbrautirnar eru þegar orðnar mjög margar, en þar sem sýslusjóðirnir hafa víða sligast undir viðhaldi aðalbrautanna, geta þeir ekki lagt neitt af mörkum til þessara hliðar- og sýsluvega. Því er nauðsynlegt að ljetta viðhaldi aðalbrautanna af sýslusjóðunum, til að gera þeim fært að inna af hendi nauðsynlegar vegabætur í hjeraði. Það þykir nú ef til vill undarlegt að vilja fara að íþyngja ríkissjóði á þessum erfiðu tímum, en þess verður að gæta, að sá kostnaður vinst upp á þann hátt, að sýslusjóðirnir verða færari um að starfa að nýjum endurbótum. Í þessu er því ekki eins mikið ósamræmi og sýnist. Jeg vil ekki lengja umræðurnar með því að fara út í einstök atriði. Jeg tel sjálfsagt að taka þær brtt. til athugunar, sem kunna að koma fram við 3. umr. Tíminn er nægur ennþá til þess að frv. komist gegnum þingið. Eins og jeg hefi tekið fram, get jeg ekki fallist á að frv. sje látið bíða í þetta sinn. Til þess liggja margar orsakir, eins og jeg hefi bent á, og þá ekki síst þau loforð, sem hafa verið gefin um gagngerða endurskoðun vegalaganna, og þau fyrirheit, sem gefin eru sjerstaklega tveimur sýslum.

Jón Sigurðsson Það gladdi mig mjög að heyra, hvernig hæstv. fjrh. lítur á þetta mál. Það hefir verið svo hljótt um þetta frv., að jeg hjelt, að allir ætluðu að samþykkja það breytingalaust. Jeg skal nú í fám orðum lýsa skoðun minni á því. Jeg ætlaði að taka til máls við 1. umr. og kvaddi mjer hljóðs, en þar sem hæstv. forseti tók ekki eftir því og sleit umræðum, hefi jeg orðið að geyma það þangað til nú. Jeg get ekki annað en undrast þá stefnu, er kemur fram í þessu frv. nú á þessum krepputímum. Háttv. flm. þess (KlJ) flutti nýlega hjer í deildinni frv. til laga um breytingar á berklavarnalögunum, sem gengu í þveröfuga átt við það, sem þetta frv. fer fram á, nefnilega að ljetta byrðar ríkissjóðs. Fleiri frv. í sömu átt hafa komið hjer fram og átt vinsældum að fagna. Þetta frv. fer, eins og jeg hefi þegar sagt, í alveg gagnstæða átt. Það á að færa byrðar sýslusjóðanna yfir á ríkissjóð, sem allir vita þó, að á þegar fullerfitt uppdráttar. Þetta er líka gert af svo miklu handahófi í frv., að ekki má láta það mótmælalaust. Það hefir verið drepið á það, hvernig vegalögin frá 1907 urðu til. Það er skiljanlegt, að meðan lítið var til af góðum vegum, væri áhersla lögð á, að ríkissjóður gerði sem mest að nýbyggingum, en að sýslusjóðir væru látnir annast viðhaldið. En með þessu frv. á að demba öllum viðhaldskostnaði á ríkissjóð, hvort heldur hann eða sýslusjóðirnir hafa kostað byggingar veganna. Þetta á að komast á árið eftir að ákveðið er, að ríkissjóður fari að taka verulegan þátt í viðhaldi veganna samkvæmt lögunum um sýsluvegasjóði. Hjer mætti fara millileið, því að hjer hafa komið fram öfgar á báða bóga. Þjóðvegir eiga að vera nokkurskonar hringbraut kringum land alt, alfaravegur, sem tengir saman hjeruðin. Þessa vegi á ríkissjóður að leggja og halda við, en ekki að taka neina útúrkróka á sína arma. Með þessu yrði víða mikilli byrði ljett af hjeruðunum. Að vísu kæmi þetta ef til vill ekki alveg rjettlátlega niður, því að misjafnt er, hvað hjeruðin fá mikið af þjóðvegum, en í það tjáir ekki að horfa. Þetta er mín skoðun, án tillits til þess, þótt mitt kjördæmi verði hart úti. Ef þetta frv. nær fram að ganga, er ríkissjóði með því gert örðugra fyrir með að annast nokkrar nýbyggingar. Ef allir nauðsynlegir vegir væru þegar lagðir hjer, væri sök sjer, þótt svona frv. kæmi fram. En því er nú ekki að heilsa, að svo sje. Í því efni er margt og mikið eftir ógert. Við getum tæplega sett okkur lægra mark Norðlendingarnir en að lagður verði bílfær vegur alla leið frá Borgarnesi til Akureyrar eða Húsavíkur. Það er enginn vafi, að þetta frv. hlýtur að tefja mjög fyrir öllum slíkum framkvæmdum, ef það nær fram að ganga. Jeg skal að svo búnu ekki orðlengja þetta meira, enda er búið að ræða ýms smærri atriði málsins, og læt jeg því hjer staðar numið.

Þórarinn Jónsson Jeg skal ekki vera orðmargur. Mjer finst það mjög á vanta hjá hv. samgöngumálanefnd, að hún hafi rakið þann kostnað, er leiðir af framgangi þessa frv. fyrir ríkissjóð, eins og hefði þurft og sjálfsögð skylda var. Hvorki nál. nje frv. sjálft gefa fullnægjandi upplýsingar um þetta. En eins og hæstv. fjrh. sagði, þarf að ganga að þessu máli með yfirlögðu ráði og gæta hins fylsta samræmis og jafnframt þess, að ríkissjóði sje ekki ofboðið. Það hefir verið talað um, að þessu máli þyrfti að vísa til hjeraðanna og fá upplýsingar hjá þeim. Jeg get nú fyrir mitt leyti ekki lagt mikið upp úr því. Bæði tel jeg vafasamt, að svör þau yrðu nokkurn tíma til upplýsinga málinu og eins mundi það sannast, að stöðugt yrðu áframhaldandi kröfur frá hjeruðunum um undanþágu frá viðhaldinu þar til það yrði fengið. Í sambandi við þetta má líka minna á það, að ríkissjóður hefir oft dregist lengi með flutningabrautir án þess að geta afhent þær hjeruðunum til viðhalds, sökum þess, að þær hafa verið svo illa gerðar. Þannig er því farið með Húnvetningabraut, að við viðhaldi á henni myndi ekki verða tekið nema með dómi, yrði annars hægt að fá dóm þar á. Þetta þarf því að komast í betra horf, verði breyting ekki á. Brautirnar á að gera vel í upphafi og afhenda þær síðan hjeruðunum til viðhalds, nema þar sem utanhjeraðs umferð er allra mest. Jeg fæ ekki skilið annað en mál þetta geti gengið fram á þessu þingi, þó að hjeruðin segi ekki sitt orð um það. Og hvað undirbúning snertir frá hálfu vegamálastjóra, þá er líklega ekki að búast við honum betri síðar. Jeg skal ekki vera margorður út af einstökum atriðum, enda þótt sum sjeu mínu kjördæmi viðkomandi. Brtt. hafa enn ekki komið fram, og get jeg því slept að minnast á ýmislegt í sambandi við þetta mál, uns þær koma. Jeg mun, hvað sem öðru líður, greiða frv. atkvæði til 3. umr. Hitt þykir mjer miklu skifta, að hv. samgöngumálanefnd leiti sjer nánari upplýsinga um fjárhagshlið málsins.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vildi byrja mál mitt með þeirri ósk, að frv. yrði þó að minsta kosti vísað til 3. umr., svo að hægt yrði milli umræðnanna að athuga þann kostnað, sem af því myndi leiða. Um þennan kostnað er fyrst og fremst það að segja, að nú þegar er viðhald sumra flutningabrautanna komið yfir á ríkissjóð; auk þess er nokkuð af þeim óafhent sýslunum ennþá. Er jeg því ekki viss um, að frv. auki svo mjög kostnað ríkissjóðs. Frv. þetta er komið fram af því, að sýslufjelögin hjeldu flutningabrautunum ekki eins vel við og búist var við og til var ætlast. Og voru lög þau, sem sett voru í fyrra um sýsluvegasjóði, aðallega til þess ætluð að gera sýslunum viðhaldið ljettara, og taki ríkissjóður viðhaldið yfir á sig nú, er óneitanlega snúið við á þeirri braut, sem byrjuð var með þeim. Það er óneitanlegt, að það yrði þungur baggi fyrir ríkissjóð, ef hann ætti að taka yfir á sig kostnaðinn af viðhaldi flutningabrautanna, og auk þess að leggja fram tillagið til sýsluvegasjóðanna samkvæmt lögunum frá í fyrra. Annars vildi jeg óska, að nefndin reyndi fyrir 3. umr. að komast að nokkurri niðurstöðu um það, hve mikill aukakostnaður fyrir ríkissjóð myndi leiða af frv. þessu á næstu árum. Og er jeg viss um, að hún getur það með aðstoð vegamálastjóra. Hvað 1. og 2. brtt. nefndarinnar snertir, skal jeg taka það fram, að jeg tel þær næsta þýðingarlitlar, því að engum málum, er snerta vegamál, er ráðið til lykta í stjórnarráðinu án þess að bera þau fyrst undir vegamálastjóra, og er farið þar mest eftir tillögum hans. Að fella í burt orðin: „fasta“ og „fastir“ er líka þýðingarlaust, því að þetta nær einungis til fastra aðstoðarmanna, en annara ekki. Þriðju brtt. nefndarinnar, sem er við 49. gr., tel jeg varhugaverða, og hefði jeg getað betur felt mig við þau ákvæði, sem stóðu í stjórnarfrumvarpinu, að þeir verslunarstaðir, sem eru hreppsfjelög út af fyrir sig, skuli vera lausir við að greiða sýsluvegagjald, ef hreppsfjelagið hefir næsta ár á undan því, er það sýsluvegagjald var lagt á, varið til vegagerða í verslunarstaðnum að minsta kosti jafnmiklu fje úr sveitarsjóði, sem sýsluvegagjaldinu nemur, auk hreppsvegagjaldsins, sem það hafði til umráða það ár; því að það er venja, að þessir verslunarstaðir leggi fram miklu meira fje en hreppsvegagjaldinu nemur, enda hefir þessari reglu verið fylgt síðan vegalagabreytingin var gerð 1911, og hefir altaf reynst vel. Jeg skal játa, að í fyrra var þessu breytt, en hefði átt að taka upp þau ákvæði, hefði mátt vísa til þeirrar greinar. En ef nefndin hefði viljað halda fast á þessari breytingu, hefði brtt. átt að vera þannig, að greinin fjelli burt.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Það væri margs að gæta, ef svara ætti öllum þeim mótmælum og athugasemdum, sem fram hafa komið, en það mun jeg ekki gera, heldur aðeins stikla á stærstu atriðunum. Skal jeg þá fyrst snúa mjer að hv.þm. Mýramanna (PÞ). Hann hafði yfirleitt lítið að athuga við nefndarálitið, en fann að því, að jeg hefði talið aðalbreytinguna á vegalögunum í því fólgna, að feld væri niður viðhaldsskylda hjeraðanna á nokkrum akbrautum og lögð á ríkissjóð, auk viðhaldsskyldu þeirrar, sem nú hvílir á honum. En hann taldi aðalbreytinguna í því fólgna, að ýmsum vegaköflum er nú bætt inn í þjóðvegatölu. Þetta skiftir ekki miklu máli. Að því er snertir undanþágu hjeraðanna frá viðhaldsskyldu nokkurra akbrauta, er aðalbreytingin fólgin í því, að bæta úr misrjetti. Því að eins og kunnugt er, eiga hjeruðin samkvæmt vegalögunum frá 1907 að halda við akbrautunum. En nú þegar er búið að ljetta þessari viðhaldsskyldu af sumum hjeruðunum. Þannig tók þingið í fyrra yfir á ríkissjóð viðhald einnar dýrustu brautar landsins, sem er Flóavegurinn, og ennfremur viðhald Borgarnesbrautarinnar að mestu. Auk þess hafa sumar brautirnar verið afhentar hjeruðunum án lögskyldrar viðgerðar. Jeg tel og hefi talið það aðalbreytinguna með þessu frv., að það fullnægi þeirri sjálfsögðu rjettlætiskröfu, að þau fáu hjeruð, sem eftir eru með viðhaldskvöðina, sjeu látin njóta jafnrjettis við hin. Hv. þm. taldi sig ekki mótfallinn brtt. nefndarinnar, en óttaðist, að þær gætu orðið frv. að falli hjá Ed. Skal jeg því geta þess, að þær voru bornar undir samgöngumála nefnd efri deildar, og hún hefir lýst samþykki sínu á þeim. Þarf því ekki að óttast, að þær verði frv. að fótakefli. Hæstv. fjrh. (JÞ) lagðist þungt á móti frumvarpinu og þótti það fljótfærnislega afgreitt, sjerstaklega að því leyti, að engin áætlun er um það, hve mikinn aukakostnað frv. myndi hafa í för með sjer fyrir ríkissjóð. Jeg skil vel þessa að stöðu hæstv. ráðherra. Honum er farið eins og búanda í harðindum, sem sjer heystabbann minka dag frá degi, en verður þó að skamta meðan endist. Öll hugsun hæstv. ráðherra snýst um „stabbann.“ Verð jeg því að minna á það, að hjer er ekki stefnt til neinna nýrra útgjalda fyrir ríkissjóð, nema eftir því, sem þingið ákveður hverju sinni í fjárlögum. Hjer er aðeins ákveðið, hvernig vegirnir eigi að liggja í framtíðinni, þegar þingið sjer fært að veita fje til að leggja þá. Hvað það snertir, að kostnaðaráætlun vanti, vil jeg benda á það, að ákveðið hefir verið að leggja fjölda af símalínum, án þess að nokkur kostnaðaráætlun hafi fylgt. Jeg held sömuleiðis, að ónákvæm áætlun hafi legið fyrir um kostnaðaraukann af vegalögunum frá 1907 þegar þau voru gefin út. Enda hygg jeg, að flestir vegir hafi farið fram úr áætlun, sem gerðir hafa verið síðan. Það er augljóst, að engin leið er að segja um, hvað áformaðir vegir muni kosta í framtíðinni, því að fullvíst er, að dráttur verður mikill á flestum þessum vegalagningum, jafnvel um 20–30 ár á sumum. Það er fullvíst, að áætlun um þessar vegagerðir, sem samin er í dag, er orðin bandvitlaus eftir nokkur ár, vegna hverfulleika gengisins. Hefir því enga þýðingu að gera öðruvísi áætlun en þá, sem vegamálastjóri gerir í greinargerð frumvarpsins, en hann kveður svo að orði um kostnaðarauka ríkissjóðs, að hann muni aðallega vera í pappírnum, því að um nokkurn verulegan kostnaðarauka sje ekki að ræða, þar sem fullvíst sje, að þeir fáu akbrautarkaflar, sem ekki eru þegar orðnir viðhaldsskyldir fyrir ríkissjóð, hljóti að koma á hann mjög bráðlega, en um nýja vegi akfæra er lítið að ræða í frv. Ýmsir hv.þm. hafa tekið í sama strenginn og hæstv. fjrh., um að kostnaðaráætlun vantaði; meðal þeirra voru hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv. 2. þm. Skagf. (JS). Eru sömu svörin við því öllu, að hjer er ekki verið að binda ríkissjóði neinn heljarbagga, eins og þeir láta í veðri vaka, því að, eins og hv. 2. þm. Rang. (KlJ) tók fram, kemur þetta aukna vegaviðhald á ríkissjóð áður en langt líður, ef ekki á þennan veg, þá gegnum tillag til sýsluvega eða öðruvísi. Það er ekkert rjettlæti í því að leggja dýrt vegaviðhald á einstök hjeruð þegar öll hin eru leyst undan því. Háttv. 2. þm. Eyf. (BSt)) vildi halda því fram, að allir þjóðvegirnir, sem taldir eru í 2. gr. frv., ættu að verða akfærir og að það hlyti að vera tilgangurinn. En jeg þykist hafa skilið vegamálastjóra svo, að það sje ekki ætlunin um þá nýju þjóðvegi, nema þá á stuttum köflum. Enda þýðingarlítið að gera þá akfæra alla, þar sem lítil flutningsþörf er og þar sem nokkur hluti veganna liggur yfir torfær fjöll, og þeir því huldir gaddi mikinn hluta vetrarins og jafnvel langt á sumar fram. Hæstv. atvrh. (MG) lagði ekki eins mikla áherslu á byrðarauka landssjóðs af frv. þessu eins og ýmsir aðrir, en taldi hinsvegar líklegt, að lögin frá síðasta þingi, um sýsluvegasjóði, gætu orðið ríkissjóði allþungur baggi. En að þau lög verði sjerstaklega þungur baggi fyrir ríkissjóð, held jeg að óþarft sje að óttast. Gjald ríkissjóðs eftir þeim er bundið við það, að sýslurnar skattleggi fasteignir sínar til vega meira en nemur 2‰, en það hygg jeg þær geri fæstar, nema sjerstaklega brýn þörf sje á vegagerð eða erfitt viðhald akbrauta. Móti 2–4‰, sem sýslurnar leggja fram, þarf ríkissjóður að leggja jafnmikið. En hann þarf ekki að leggja fram neitt móti fyrstu 2‰, og þungt verður gjaldið eigi á honum fyr en tillag sýslnanna er komið yfir 4‰, og þá fyrst getur verið að ræða um verulegan bagga fyrir ríkissjóð af þeim lögum. Eins og fyr var sagt, trúi jeg því laust, að fasteignagjald sýslnanna fari víða fram úr 2‰. Þá vildi hæstv. atvrh. ekki fallast á, að brtt. nefndarinnar væru til verulegra bóta, og heyrðist mjer hann telja þær þýðingarlausar eða þýðingarlitlar. Hafi mjer misheyrst, leiðrjettir hæstv. atvrh. vonandi þetta. Jeg tók það fram áður, að brtt. við 4. gr. væri gerð til samkomulags við einn nefndarmanna. Tel jeg hana þarflausa, en um leið meinlausa. Svipað má segja um brtt. við 7. gr. Það virðist enginn ágreiningur í nefndinni um það, að heppilegra væri að fella niður þetta eina orð „fasta“. Það týndist ekkert úr frv., þó að það fjelli úr, en aftur gæti verið auðveldara að losna við þessa menn, þegar þeirra væri ekki lengur þörf, ef þeir væru ekki fastráðnir. Aftur er brtt. við 49. gr. ákveðin efnisbreyting, er skiftir allmiklu. Jeg get ekki verið sammála hæstv. atvrh. um það, að rjett sje að láta þetta ákvæði laganna frá 1911 óbreytt, að kauptún, sem er sjálfstæður hreppur, skuli laust við að greiða vegagjald í sýslusjóð. Það hefir komið upp ágreiningur um þetta á Austurlandi, og það oftar en einu sinni. Kauptúnin eru venjulega fjölmennustu hrepparnir, og munar því sýsluvegasjóði miklu, ef þeir sleppa við sýsluvegagjald, en það hafa þeir getað og gert oft og tíðum síðan 1911. Áður gátu þeir það ekki, eftir ákvæðum laga 1907, sem þá giltu. Sumstaðar kann að hafa verið ástæða til að ívilna kauptúnahreppum á þennan hátt, þar sem mikið þurfti að leggja í vegagerðir innan kauptúnsins vegna brattlendis og torfæru, en þar, sem landslag er sljett og vegarstæði góð, er lítil ástæða til þess. Slíkir hreppar munu ófúsir að gangast undir samþyktalögin frá 1923, ef 49. gr. þessara laga verður óbreytt, því að þau lög ætla þessum hreppum ætíð að greiða hálft gjaldið í sýsluvegasjóð, og alt, ef ekki er brýn vegaþörf kauptúnsins og fullnægt settum skilyrðum laganna. En eftir brtt. nefndarinnar hlíta þessir hreppar sömu kjörum sem eftir samþyktalögunum, og finst mjer það bæði sanngjarnlegt og samræmis vegna óumflýjanlegt. Jeg hefi borið þetta undir vegamálastjóra, og kannaðist hann við, að hann hefði ekki tekið eftir þessu ósamræmi frv. við samþyktalögin frá síðasta þingi. Fjelst hann á, að rjett væri að gera þessa breytingu vegna samræmisins. Það virðist og ekki heldur hallað á kauptúnin, þó að þessu sje breytt; þau hafa að jafnaði mikil not sýsluvega, og flestir dýrustu og vönduðustu sýsluvegirnir liggja einmitt í námunda við kauptún og að þeim. Jeg þarf svo ekki að fara lengra út í málið. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hefir andmælt ýmsu, sem fundið var að hjá nefndinni, en flest annað skiftir ekki máli. Jeg hygg, að þetta geti ekki orðið neinum hitamál og að flestir komist að þeirri niðurstöðu, þegar þeir íhuga málið rólega, að rjett sje að samþykkja frv. með brtt. nefndarinnar.

Pjetur Þórðarson Jeg get ekki stilt mig um að þakka hæstv. atvrh. (MG) fyrir það, hvernig hann hefir tekið í þetta mál. Virðist hann hafa gert sjer það ljóst öðrum fremur, hvað fyrir mjer vakti. Það hefir verið minst á flutningabrautir, sem hafa ekki verið teknar í þjóðvegatölu í frv. og talið hefir verið rangt að láta vera fyrir utan kerfið, og er þá sjerstaklega átt við Eyjafjarðarbrautina og nokkurn hluta af Borgarfjarðarbrautinni. Mætti segja með nokkrum sanni, að Grímsnesbraut í Árnessýslu hefði þá átt að vera tekin undan með svipuðum rjetti. En þess er að gæta, að Árnessýsla er eitt þeirra hjeraða, sem stynja undir útgjöldum til vega, og hefir sýslan afskaplega mikið að annast í þessu efni, þó að þessi braut sje tekin upp í lögin. Jeg ætti síst að mæla á móti því, að þessar brautir, sem jeg nefndi, væru teknar upp í frv., þar sem önnur þeirra er í mínu hjeraði, en þó hika jeg við það. Það virðist að vísu vaka fyrir hv.þm. að taka sem mest af þessum vegum upp á arma ríkissjóðs, en jeg þykist vita, að það muni talið fylla ennþá meira á, ef þessar brautir eru teknar með. Það má auðvitað segja, að lítið muni um einn kepp í sláturtíðinni, þó að þær yrðu teknar í frv., en jeg hika þó við að flytja brtt. um það að svo stöddu. Þar sem sumir menn halda því fram, að með þessu frv. sje verið að ljetta öllu af hjeruðunum, þá er það minna en virðist í fljótu bragði. Jeg skal fúslega viðurkenna, að miklu er ljett af Mýrasýslu, en hún hefir ærið eftir, þó að þetta gangi fram, og jafnvel þótt hinn helmingur Borgarfjarðarbrautarinnar væri tekinn upp í frv. Það veitti ekki af, að gengið væri svo langt, sem fært þykir, í því að koma á samþyktum samkvæmt lögunum frá 1923. Það er alkunnugt, að Mýrasýsla, Borgarfjarðarsýsla og Árnessýsla hafa ærið að greiða og eru ekki færar um meiri byrðar en þær hafa, þó að frv. verði að lögum. Ef þetta er að nokkru leyti að snúa frá þeirri stefnu, er tekin var í fyrra, eins og hæstv. atvrh. og hæstv. fjrh. tóku fram, þá ætti sá snúningur ekki að hafa íþyngjandi áhrif á ríkissjóð, og ekkert frekar en þó að frv. yrði ekki að lögum. Þá mundu halda áfram að drífa að sanngjarnar kröfur um að auka þjóðvegakerfið eins og það er nú og ljetta viðhaldi veganna af hjeruðunum, eins og líka var gefið fyrirheit um í fyrra jafnhliða samþykt laganna um sýsluvegasjóði, og sje jeg því ekki, að það geri neitt til, þó að nokkru leyti sje snúið aftur frá stefnunni í fyrra, enda er það miklu minna en nú hefir verið gert orð á. Mjer þykir sanngjarnt, að nefndin taki á ný til athugunar kostnaðinn af þessu. Er eðlilegt, að hann sje þyrnir í augum sumra hv.þm., þar sem engin grein er gerð fyrir honum. Vænti jeg þess, að þá muni koma í ljós, að ekki er farið lengra en koma mun á daginn smátt og smátt hvort sem er.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal taka það strax fram í tilefni af ummælum hv. 2. þm. Rang. (KlJ), að jeg saka ekki hæstv. fyrverandi stjórn um það, sem mjer þykir áfátt um undirbúning þessa máls. Jeg skil það vel, að það verður að koma frá stjórninni eins og það er búið í hendur hennar af þeim framkvæmdarstjóra, sem þetta heyrir undir. Um Holtaveginn skal jeg taka það fram, að jeg tel í alla staði sanngjarnt, að landssjóður kosti endurlagningu hans einn, annaðhvort upp frá þessu eða frá upphafi, að því leyti sem þátttaka sýslunnar hefir orðið til þess, að útgjöld hennar til vega hafa farið úr hófi. Þarna hagar svo til, að líta verður á lagningu þessa vegar eins og um nýjan veg væri að ræða. Gamli vegurinn var þannig gerður, að ógerningur var að halda honum við sem akfærum þjóðvegi eftir að bifreiðaferðir hófust, og eru því ástæður hinar sömu sem enginn vegur hefði verið þarna áður og þyrfti nýjan veg. Það er og sjerstakur tilkostnaður við þennan veg, að venjulegt vegarefni er ekki til þar um slóðir. Þetta skal jeg standa við hvenær sem er. En þó að svona sjerstaklega standi á um einn sjerstakan veg, get jeg ekki fallist á að skella öllu viðhaldi veganna yfir á ríkissjóð með einu lagaákvæði. Um Fagradalsbrautína gegnir öðru máli; hún er ekki sambærileg Holtaveginum. Jeg spurði hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um kostnað Suður-Múlasýslu við viðhald brautarinnar, og kvað hann kostnaðinn nema 2000 kr., en það er þriðjungur alls kostnaðarins. Mjer ofbýður þetta ekki og jeg veit, að þingmönnum Rangæinga mun ekki ofbjóða.

Þetta er stuttur vegur

. Hann er 35 km., eða helmingi lengri en Holtavegurinn. Vegurinn liggur allur í Suður-Múlasýslu, en af því að Norðmýlingar hafa einnig not af honum, er viðhaldskostnaðinum jafnað þannig niður, að Suður-Múlasýsla greiðir þriðjung, Norður-Múlasýsla þriðjung og ríkissjóður þriðjung. Liggja engin gögn fyrir, er sanni það, að Suður-Múlasýslu sje ofboðið í þessu vegaviðhaldi. Hv. frsm. (SvÓ) og hv.þm. Mýra. (PÞ) vildu gera lítið úr þeim kostnaðarauka, sem ríkissjóði væri bundinn með frv., og kvað hv.frsm. hjer ekki vera stefnt til útgjalda umfram það, sem ekki þykir fært að neita um á hverjum tíma. En þetta er ekki rjett. Þar sem akfærir vegir liggja undir skemdum, er ekki fært að láta viðhald þeirra falla niður, þó að ríkissjóður sje naumlega staddur, því að þegar menn hafa bundið sjer bagga verða þeir einnig að bera hann. Að þetta auki ekki mjög á kostnað ríkissjóðs, vantar allar upplýsingar um. Jeg skal benda á, að þegar frv. um sýsluvegasjóði kom fyrst fram 1921, lá fyrir frá vegamálastjóra yfirlit um kostnað við sýsluvegina næstu ár og þátttöku ríkissjóðs í þeim kostnaði. Þetta yfirlit er prentað í Alþingistíðindunum 1921 sem fylgiskjal við þskj. 375. Eftir því eru öll gjöld úr sýsluvegasjóðum áætluð 151 þús. kr. á ári, og komi á móti því 37300 kr. tillag úr ríkissjóði. Frv. var breytt svo í meðförunum, að tillag ríkissjóðs varð nokkru hærra, en ekki mun hafa verið reiknað út, hve miklu það mundi nema eftir þeirri áætlun. Það er á annað hundrað þúsunda, sem þarna er gert ráð fyrir, að sýslusjóðirnir beri, og eru engar upplýsingar komnar um það, hve miklu af þeirri upphæð yrði ljett af sýslunum og lagt á ríkissjóð, ef þetta frv. verður samþykt, en það gæti vel numið allmiklu. Hv. frsm. vill verja þetta með því, að oft sjeu símalínur ákveðnar með lögum, án þess að kostnaðaráætlun liggi fyrir. En það er alls ekki til eftirbreytni. Þessi hv. deild, sem hefir á þessu þingi verið mjög varfærin í fjármálum, hefir einmitt haft slíkt mál til meðferðar; synjaði hún um að taka upp í símalögin símalínu, sem áætlun hafði ekki verið gerð um, og taldi deildin það eitt ærna ástæðu til synjunar. Það var alveg rjett, en það, sem deildin gerir um síma, verður hún einnig að gera um vegi, ef hún vill vera samkvæm sjálfri sjer í varfærninni. Hv. frsm. kvað þetta mál ekki hafa verið betur búið í hendur þingsins 1907. Þetta hlýtur að stafa af ókunnugleika hv.þm., enda átti hann ekki sæti á því þingi. Jeg get sagt honum það, að með því frv. lá fyrir frá mjer, sem þá var landsverkfræðingur, yfirlit um lengd vega og flutningabrauta, um kostnað við lagningu hvers vegar um sig og um viðhalds kostnað, sem gat þó ekki verið ábyggilegt, þar sem engin reynsla var þá fengin.

Hafa þær áætlanir staðist?

. Þær stóðust meðan jeg hafði vegamálin með höndum. Jeg gerði það að venju minni, að í hvert sinn sem jeg sendi stjórninni tillögur um fjárveitingar til vega, ljet jeg fylgja yfirlit um það, sem lagt hafði verið af vegum, er áætlað hafði verið að gera, og hver kostnaðurinn hefði orðið. Allan þann tíma, sem jeg veitti þessum málum forstöðu, stóðust kostnaðaráætlanir mínar. Brúargerðir urðu heldur ódýrari en jeg hafði ætlað, en vegalagningin stóðst áætlun. Um þetta getur hv.frsm. sannfært sig, ef hann les athugasemdirnar við fjárlagafrumvörpin þessi ár, þann kaflann, sem ræðir um útgjöld til vegamála, því að þar er jafnan gerð grein fyrir þessu. Það er lítill vandi að áætla vegagerðarkostnað eftir lengd veganna. Hann getur verið mjög mismunandi á einstöku stöðum, en meðaltalið má jafnan fara nærri um, og er áætlunin oftast þá rjettust, þegar hún er gerð í einu lagi fyrir marga vegi. Það má rjett vera, að til lítils sje að vera að áætla um kostnað í dag, því að enn geti komið gengisbreytingar og breytt öllum áætlunum. En sje það rjett, er þetta ný og sjálfstæð ástæða til þess að vera varfærinn í því að ákveða með lögum ný útgjöld, ef ekki er auðið að gera sjer neina grein fyrir, hve miklu þau muni nema. Jeg er sannfærður um, að töluverða grein má gera sjer fyrir þessum kostnaði, og tjáir ekki annað en miða við núverandi verðlag. Það verður að vera í þessu efni, eins og öllum öðrum, mælikvarði á getu vora. Jeg verð að segja það, að þegar greinargerðin fyrir þessu frv. er borin saman við greinargerðina fyrir frv. 1907, þá munar það ákaflega miklu, hve fjárhagsatriðið er betur rakið í frv. 1907. Og þó er þessi breyting, sem hjer á að gera, miklu stærri og efnismeiri en þá var um að ræða, og er því enn meiri ástæða til að gera sjer glögga grein fyrir viðhaldskostnaðinum sjerstaklega og hvaða kostnaður það er, sem með þessu er velt yfir á ríkissjóð. Jeg verð að taka það fram, að mjer finst við þessar umræður vera gengið of mikið framhjá lögum um sýsluvegasjóði, sem voru samþykt á síðasta þingi. Með þeim lögum var ætlast til, að ráðið yrði fram úr því sama, sem ráða á fram úr með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, sem sje að gera sýslunum kleift að annast viðhald veganna. En það er ennþá ekki hægt að segja um, hvernig þessi lög muni reynast. Þeir sýslufundir, sem nú eru nýafstaðnir, eru þeir fyrstu, sem haldnir hafa verið síðan lögin komu í gildi, svo sýslufundirnir hafa ekki fyr fengið tækifæri til að gera þær ráðstafanir, sem gera þarf til þess að framkvæma lögin. En það má vel vera, að þau sjeu ekki fullnægjandi. Sumar sýslur kunna að hafa nokkru meiri kostnað af viðhaldi vega en þær eru færar um að bera, en úr því má bæta með breytingu á 8. gr. laganna um sýsluvegasjóði frá 1923. Í yfirliti því, sem gert er yfir kostnað við viðhald vega, eru nokkrar sýslur, sem skera sig úr, þannig, að þeirra kostnaður er miklu hærri en annara. En sumar þeirra hafa nú þegar fengið nokkra rjettingu mála sinna, þannig að óvíst er, að kostnaður þeirra reyndist sjerlega hár nú. Þó mun Rangárvallasýsla hafa meiri kostnað af viðhaldi vega en ætla má, að hún sje vel fær um að bera. Enda mun kostnaður hennar vera hæstur, ef borið er saman við fasteignamat eigna í sýslunni. En það má taka til endurskoðunar, þegar tekið er að framkvæma lögin. Jeg held, að ef viðhaldi Holtavegarins væri ljett af Rangárvallasýslu, þá væri kostnaður sá, sem hún hefði af viðhaldi vega, ekki meiri en svo, að hún gæti vel borið hann. Og jeg mun yfirleitt verða því fylgjandi að sýna sýslufjelögunum fulla sanngirni, ef það kemur í ljós, að kostnaður þeirra af viðhaldi vega sje meiri en þau geta vel borið. En mjer finst mjög ógætilegt og óviðeigandi á svona tímum, þegar allir eru sammála um, að af fremsta megni þurfi að reyna að draga úr gjöldum ríkissjóðs og auka tekjur hans, að fleygja öllu viðhaldi flutningabrautanna yfir á ríkissjóðinn, eftir að nýbúið er að gera ráðstafanir, sem eiga að gera sýslufjelögunum kleift að annast viðhaldið. Nema ef vera kynni, að með annari löggjöf - lögunum um berklavarnirnar - væri búið að ganga svo nærri gjaldþoli sýslusjóðanna, að þeir sjeu ekki færir um að annast viðhaldið. Mjer er ekki vel kunnugt um, hve nærri þeim er gengið með þeirri löggjöf, en jeg hygg þó, að sá kostnaður, sem af henni leiðir fyrir sýslurnar, sje tilfinnanlegur. En það fer að verða nokkuð þungur baggi, sem ríkissjóður hefir af þeim lögum, ef fyrir utan þann 300–400 þús. kr. kostnað, sem hann hefir af þeim, á að varpa yfir á hann öllu viðhaldi vega vegna þeirra. Ef svo er, þá finst mjer þar vera ný ástæða til að taka það mál alt til endurskoðunar. Að lokum vil jeg benda á, að slík breyting sem þessi mun hafa það í för með sjer, að hraðinn í vegagerð hlýtur að aukast í hjeruðunum. Jeg veit, að það er svo mikill áhugi fyrir vegagerð í sveitunum, að það fje, sem losnaði við það, að viðhaldi veganna væri ljett af sýslunum, mundi að svo miklu leyti, sem mögulegt væri, verða notað til lagningar nýrra vega. Niðurstaðan yrði því sú, að þetta yrði til þess að ýta undir hjeruðin með að auka framkvæmdahraðann. Um það er ekki nema gott eitt að segja, ef það væri gert á þeim tímum, sem menn hefðu yfirleitt efni á að auka hraðann í framkvæmdum sínum. En það hefir ekki verið álitið á þessu þingi, að slíkir tímar væru nú. Þetta frv. er því í fullu ósamræmi við þá stefnu, sem hjer hefir verið tekin upp og sem við erum nauðbeygðir til að fylgja, ef við eigum að sjá hag ríkissjóðs borgið. Og jeg vona, að hv. fulltrúar sveitakjördæmanna, sem vitanlega hafa atkvæðamagnið hjer í deildinni, sjái þetta. Jeg vænti svo mikils góðs af þeim, að þeir líti á nauðsyn ríkissjóðs og láti ekki þann ljetti, sem kjördæmi þeirra hafa af þessari breytingu, hindra sig í því að taka nauðsynlegt tillit til ríkissjóðsins. Það er vitanlegt, að ýmsar þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til þess að rjetta við fjárhag ríkissjóðs, hafa komið harðara niður á kaupstöðunum en sveitunum, og við fulltrúar kaupstaðanna höfum fylgst með í að gera þessar ráðstafanir sökum hinnar brýnu nauðsynjar ríkissjóðs. Og jeg vona, að sveitafulltrúarnir sjái, að góð samvinna um að rjetta fjárhag ríkisins getur því aðeins haldið áfram, að menn finni hvatningu úr öllum áttum og að allir sjeu samtaka.

Magnús Torfason Það er vegna brtt., er jeg hefi leyft mjer að gera við þetta frv., að jeg stend upp. Eins og þetta frv. er fram borið hjer í þessari háttv. deild hefir það ekkert inni að halda annað en hreina og skæra útsvarshreppapólitík. Fyrir árið 1919 var álagningarrjettur sveitarstjórna miklu víðtækari en síðar varð, eftir lögum 1919 og 1922. Áður en lögin frá 1919 voru sett, urðu menn úr Borgarfjarðar-, Mýra-, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu og Reykjavík að borga útsvar í Sandgerðisvík, ef þeir gerðu þar út. En eftir lögunum 1919 var svo ákveðið, að í þessu efni skyldi eitt ganga yfir allan Faxaflóa. Jeg var einmitt annar forgöngumaður þessarar breytingar í hv.Ed. En hjer er verið að setja inn sjerstakt ákvæði, sem kemur algerlega í bága við það, sem þá var gert. Þá urðu menn að búa við sama flóa eða eiga heima í sama sýslufjelagi til þess að sleppa við útsvar þar, sem þeir gerðu út. Nú er þessu eftir frv. ekki lengur til að dreifa. Faxaflói hefir altaf verið talinn frá Garðskaga til Öndverðuness eða Lónsdranga, og þetta staðfestir hinn nýfallni hæstarjettardómur, sem minst hefir verið á í þessu sambandi. En eins og menn vita, er dómstjóri hæstarjettar þessu sjerstaklega kunnugur sem fyrrum sýslumaður í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Jeg hygg líka, að svo standi í gömlum bókum, þar sem getur takmarka Faxaflóa, að þá sje hann talinn frá Öndverðunesi til Garðskaga. Svæði þetta kallað „fyrir Reykjanesi.“ Hjer er því hreint og beint verið að breyta landafræðinni. En ef breyta á þeirri frumreglu, sem gilt hefir í þessu efni um hríð, þá get jeg ekki sjeð, hvers vegna menn frá Fúluvík eiga fremur að vera skattfrjálsir í Sandgerði heldur en menn af Eyrarbakka og Stokkseyri. Það er vitanlegt, að menn þar að austan gera stundum út í Sandgerði, og mundu hafa gert það nú í vetur t. d., ef afli hefði ekki verið jafngóður eystra og raun varð á. Jeg álít því, að ef á að breyta lögunum í þessu atriði, þá eigi austanmenn eins mikinn rjett þarna og meiri en menn úr Mýrasýslu og af Snæfellsnesi. Það er skemra af Eyrarbakka í Sandgerði heldur en frá Fúluvík. Viðskifti manna að vestan við þennan stað eru mjög lítil. En aftur eru feikilega mikil viðskifti við austursýslurnar. Skifst er á vinnukrafti svo hundruðum manna skiftir, og það hefir aldrei verið siður að leggja á þann vinnukraft útsvar. Jeg veit, að sagt verður, að þetta komi ekki málinu við, því hjer sje aðeins lagt á vjelbátana. En það er ekki rjett, því skatturinn er tekinn af óskiftum afla. Og engin ástæða er til þess að íþyngja vjelbátaútveginum, því hann á afarerfitt uppdráttar, eins og öllum er kunnugt. Annars verð jeg að segja það um frv. sjálft, að mjer líkar það illa eins og það er fram borið. Og eftir því, sem jeg hefi næst komist, þá er frv. líka öðruvísi fram borið en til var ætlast. Í greinargerðinni segir, að lög þessi eigi að verða til þess að rýmka landhelgina síðar meir. Jeg er því vitanlega sammála. En hafi það verið tilætlunin, þá er hjer algerlega skakt að farið, því þá er beint ákveðið, að Flóinn skuli að því er landhelgi snertir ekki ná lengra en til Garðskaga. Það fer því beint í bág við þann tilgang að samþykkja frv. í því formi, sem það liggur nú fyrir í. Ef hv.flm. (PO) vildi því fá umr. frestað, og koma síðan með brtt. þess efnis að nema burt úr frv. orðin „í þessu efni“, þá mun jeg taka brtt. mína aftur. Þá er hjer um stórt mál að ræða, sem jeg vil alls ekki spilla fyrir. En ef hjer er um tóma útsvarshreppapólitík að ræða og skaða fyrir landhelgismálið, þá endurtek jeg það, sem jeg hefi áður sagt, að Eyrarbakki og Stokkseyri eiga hjer eins mikinn rjett á skattfrelsi og Fúlavík.

Pjetur Ottesen Þetta frv. hefir gengið mótmælalaust gegnum tvær umr. sem sjerstakt frv. og eina umr. sem sjálfstæð brtt., og það er fyrst nú, þegar á að fara að gera út um málið hjer í deildinni, að hv. 1. þm. Árn. (MT) ræðst grimmilega á það frá ýmsum hliðum og hefir sýnilega haft mikinn viðbúnað. Mjer kemur þessi árás hv.þm. á frv. alveg á óvart. Hann hafði talað við mig um brtt. þá, er hann nú flytur, og leitað samvinnu við mig um hana, og var þá ekki annað að heyra á honum en að hann teldi frv. þetta gott og heilbrigt og rjettmætt í alla staði. En nú kallar hann frv. hreina og skæra útsvarshreppapólitík. En sje þetta nú svo, þá á það ekki sjerstaklega við frv. mitt út af fyrir sig, heldur þá um þau ákvæði í sveitarstjórnarlögunum, sem þetta frv. er stílað við og sem hann hefir játað, að sjeu sitt eigið verk. Það eru því hans eigin handaverk, hans eigið fóstur, sem hann nú kallar hreina og skæra útsvarshreppapólitík. Þá taldi hv.þm., að með frv. væri vikið frá því grundvallaratriði, sem það ákvæði sveitarstjórnarlaganna byggist á, því, að menn, sem stunda útveg við sama fjörð eða flóa, sem þeir búa við, skuli ekki útsvarsskyldir, þótt þeir reki útgerð sína í öðru sveitarfjelagi við þann sama fjörð eða flóa, ef þeir greiða útsvar heima hjá sjer. Það er vitanlega ekki rjett. Meining þessa ákvæðis er vitanlega sú, að þeir, sem sækja á mið á sama firði og flóa, sem hreppsfjelag þeirra sjálfra liggur að, sjeu undanþegnir útsvarsgreiðslu annarsstaðar en þar, sem þeir eiga heima. En aftur á móti gengur brtt. sjálfs hans móti þeirri frumreglu. Menn á Eyrarbakka og Stokkseyri sækja sína veiði heiman að frá sjer á þau mið, er tilheyra Eyrarbakka-„bugtinni“. Mín till. fer því fram á það, að frumreglan sje haldin við Faxaflóa sem annarsstaðar. En hv. 1. þm. Árn. vill með sinni till. rjúfa hana. Eins og jeg hefi áður sagt, þá er hinn nýfallni og umræddi hæstarjettardómur ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið. Í þeim dómi er Garðskagi talinn takmarka Faxaflóa að sunnanverðu, en vitanlegt er, að þó Sandgerði sje utan þeirra takmarka, þá er þaðan sótt á þau mið, sem eru innan takmarka flóans, eins og þau eru talin að vera samkv. þessum hæstarjettardómi. Hv. 1. þm. Árn. sagði, að Garðskagi hefði ætíð verið talinn takmarka Faxaflóa að sunnanverðu, en það er þvert ofan í sannleikann og álit fjölda manna að fornu og nýju. Jeg get þar vitnað til ýmsra fornra heimilda, svo sem Landnámu, fyrir því, að Faxaflói hefir jafnan verið talinn frá Reykjanesi. Í Landnámu, 2. kap., segir svo um siglingu þeirra Hrafnaflóka og fjelaga hans að landinu: „Þeir kvámu austan at Horni, ok sigldu fyrir sunnan landit. Enn er þeir sigldu vestr um Reykjanes, ok upp lauk firðinum, svá at þeir sá Snæfellsnes, þá ræddi Faxi um: „Þetta mun vera mikit land, er vér höfum fundit; hér eru vatnföll stór.“ Síðan er þat kallaðr Faxaóss.“ Ennfremur eru til hjer í skjölum Alþingis samþyktir ýmsar viðvíkjandi veiðiskap og öðru slíku hjer við flóann. Þar eru t. d. samþyktir frá fundi, sem haldinn var á Vatnsleysuströnd, þar sem mættir voru menn úr Hafnahreppi til þess að ráðgast um ýms ákvæði og gera samþyktir um netjalög og því um líkt við Faxaflóa. Þetta sýnir, hvernig þeir Suðurnesjabúar hafa litið á um takmörkin fyrir flóanum. Nú vill svo vel til, að skólastjóri stýrimannaskólans hefir ennfremur gefið vottorð um það, að hann líti svo á, að Faxaflói verði að teljast frá Reykjanesi til Öndverðuness. Annars munu til vera aðrir, sjerstaklega yngri skipstjórar, sem líta þannig á málið, að flóinn teljist aðeins frá Öndverðunesi að Garðskaga. Og þó að hæstarjettardómur liggi fyrir um það, að takmörkin sjeu þessi, þá veit jeg, að hitt er langalmennasta skoðunin, einmitt sú skoðun, sem hjer hefir ríkt frá upphafi Íslandsbygðar. Að hjer sje verið að breyta landafræðinni, er aðeins fjarstæða; rjettara væri þá að segja, að með frv. væri verið að koma í veg fyrir, að henni væri breytt, eins og gert hefir verið með þessum margumrædda hæstarjettardómi. Frv. er flutt til þess, að fult samræmi sje í þessu atriði eins um Faxaflóa eins og aðra firði og flóa á landinu. Og það virðist ekki ósanngjarnt, og það því fremur, þar sem svo hagar til hjer, að lífsnauðsyn er þeim, sem innar búa við flóann, að stunda veiðar sínar frá Sandgerði á vetrarvertíðinni. Alt önnur er afstaðan fyrir Eyrarbakka- og Stokkseyrarmenn. Fyrst og fremst búa þeir ótvírætt utan Faxaflóa, og í öðru lagi stunda þeir mest veiðar sínar heiman frá sjer. T. d. í fyrravetur stundaði aðeins einn bátur þaðan veiði frá Sandgerði, og þó ekki nema fram í febrúar; þá flutti hann heim og stundaði netaveiðarnar heiman frá sjer. Þessi brtt.hv. 1. þm. Árn. er því fjarstæða einber, því það er sitthvað að vilja láta Faxaflóa halda þeim takmörkum, sem verið hafa að fornu og nýju, eða teygja hann alla leið austur að Þjórsárósum. Það, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um viðskifti manna á Suðurnesjum og Árnesinga og Rangæinga, sje jeg ekki, að komi þessu máli hið minsta við, og sleppi því alveg að fara út í þá sálma. En út af því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði síðast í ræðu sinni, að hann mundi fylgja frv., ef niður fjellu orðin „í þessu efni“, þá vil jeg leyfa mjer að bera fram skriflega brtt. um það, ef hv.þm. skuldbindur sig þá til að fylgja frv. og taka sína brtt. aftur.

Já, það skal jeg gera

. Þá leyfi jeg mjer hjer með að afhenda hæstv. forseta hina skriflegu brtt.

Forseti (BSv): Frá hv.þm. Borgf. (PO) hefir komið fram svo hljóðandi brtt. við frv. á þskj. 345: „Orðin „í þessu efni“ falli burt.“ Þar sem till. er komin svo seint fram, verður að leita um hana afbrigða frá þingsköpum, svo að hún geti komið til umr. á þessum fundi.

Magnús Torfason Jeg held, að hv.þm. Borgf. (PO) megi vera mjer þakklátur fyrir, að jeg hefi leitt hann frá villu hans vegar; en slíkt verður oft best gert með því að sýna villurnar í skoplegu ljósi. Þess vegna kom jeg fram með brtt. mína, svo að hann gæti sjeð frv. í spjespegli. Það var alls ekki meining mín að ráðast á málið, heldur þvert á móti að bjarga því. Greiði jeg því atkvæði, ef brtt. verður samþykt. Hann mintist á samtal okkar um frv., og þarf jeg þar ekki öðru til að svara en því, að það eru talin óskráð lög, að menn hermi ekki þau orð, sem sögð eru við þá í einkasamtali. Það er satt, að við töluðum saman um þetta mál, jeg og hv.flm., en hann ljet þess ógetið, að jeg sagði honum, að úr því okkur gat ekki komið saman, mundi jeg fara minna ferða. Auðvitað sagði jeg honum ekki allan minn hug, og hefir hann áþreifanlega sannað, að það var hyggilega gert. Hv. flm. (PO) mintist á það, að þetta væri hreppapólitík hjá mjer. Þetta er alveg öfugt. Það er hann, sem af hreppapólitík virðist gleyma bæði skráðum og óskráðum lögum, en þar sem hv.flm. hefir nú sjeð að sjer, þykir mjer gustuk að hrella hann ekki frekar í þessu máli, og tek brtt. mína aftur.

Pjetur Ottesen Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa seinni ræðu hv. 1. þm. Árn.; hún var öll frá upphafi til enda tilraun til þess að leiða athygli manna frá því, hver óskapnaður hans eigin brtt. er, sem hann nú hefir tekið aftur. Það var líka að öllu leyti sæmst honum sjálfum að koma þeim óburði fyrir kattarnef. Nú hefir háttv.þm. alt í einu snúið við blaðinu og þykist nú fullur umhyggju fyrir málinu og að alt hafi þetta verið í góðum tilgangi gert hjá sjer; já, sjer er nú hver umhyggjan. Það sjer áreiðanlega í úlfshárin undan sauðargærunni, en hluturinn er, að hann sjer þess engan kost að vinna máli þessu neitt ógagn; sú tilraun hans var andvana fædd. Það sjer hann nú; það veldur skoðanaskiftunum, en ekki þessi litla brtt. mín, sem hann telur svo mikils virði og eignar sjer heiðurinn af. Hann segist með því að eiga hlutdeild í þessari brtt. minni hafa komið fyrir mig vitinu í þessu máli. Það er nú svo, en það verður bara því ábærilegra, hvernig mjer tókst að koma fyrir hann vitinu með að láta ekki sína vitlausu brtt. koma undir atkvæði, heldur taka hana strax aftur. Þá mynd, sem hv. deildarmenn sjá speglast af hv. 1. þm. Árn. Þessa brtt. hans sjá þeir ekki í spjespegli, heldur alveg eins og hún er í raun og sannleika.

Sigurjón Jónsson Brtt. mín er aðeins falin í því, að í 1. gr. standi 7 stundir í stað 8. Jeg er alls ekki ánægður með frv., þar sem mjer finst í alla staði óviðurkvæmilegt að ákveða, að styst sje unnið 8 tíma. Jeg veit það, að á skrifstofum ríkisins er oft og tíðum unnið talsvert lengur en ákveðið er. En á flestum þeirra mun hinn venjulegi vinnutími vera frá 10–6 daglega, að einum tíma frádregnum til matar. Hefi jeg komið með þessa brtt., þar sem jeg veit, að mörgum þykir það ærið nóg að vinna 7 tíma á skrifstofum, þar sem sú vinna er þreytandi og lamandi. Annars sje jeg enga ástæðu til að fara um till. fleiri orðum, þar eð málið var rætt mikið við 2. umr. og hv.flm. frv. mun þegar hafa náð aðaltilgangi sínum, sem jeg lít svo á að hafi verið að brýna fyrir ríkisstjórninni að halda starfsmönnunum vel að vinnu.

Magnús Jónsson Jeg er alveg sammála hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) um það, að í raun og veru hafi nú flm. náð tilgangi sínum með flutningi frv. En jeg tel afar óheppilegt að ákveða þennan fasta vinnutíma, hvort sem hann er 7 eða 8 stundir daglega. Störfum á ýmsum ríkisskrifstofum, t. d. pósthúsinu, er þannig háttað, að stundum berast störfin svo ótt að, að vinnutíminn verður að vera lengri en hægt er að ætlast til að menn hafi dag eftir dag og viku eftir viku. Aðra stundina er aftur á móti minna að gera. Væri nú ákveðinn viss tími daglega, mundu starfsmennirnir þegar í stað segja: Við eigum ekki að vinna nema okkar vissa tíma og gerum það ekki. Væri þá hætt við, að alt lenti í stífni, þar sem áður var gott samkomulag. Í svona málum þarf staka lempni, og ekki þarf að búast við, að stjórnin geti haft eftirlit með daglegri vinnu á skrifstofum ríkisins. Sjeu skrifstofustjórarnir ekki færir um það, getur stjórnin ekkert þar við ráðið. Mjer er þetta ekkert persónulegt áhugamál. En jeg vildi óska þess, að þetta frv. verði felt, þar sem jeg veit, að það verður frekar til tjóns og óþæginda en til gagns.

Sigurjón Jónsson Jeg býst við því, að þetta frv. verði samþykt, eins og við 2. umr. En jeg held, að rjettast sje að samþ.brtt. mína, þar sem annars er hætt við að þetta verði bara pappírslög, og veit jeg þá, að hv.flm. þætti ver farið en heima setið.

Þórarinn Jónsson Mjer þótti mjög vænt um það, að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) kom fram með nýjar upplýsingar í þessu máli. Suma dagana er, eftir því sem mjer skildist á honum, lítið eða ekkert unnið, en fjöldi starfsmanna miðaður við þá vinnu, sem inna þarf af hendi, þegar mestar eru annirnar. Sje þetta svona, held jeg, að þetta frv. mitt hafi fyllilega verið tímabært. Býst jeg við, að allir sjái, að slíkt fyrirkomulag nái ekki nokkurri átt. Altaf ætti hjer í bænum að vera hægt að fá nóga menn til að vinna á skrifstofunum, þegar mest er að starfa, án þess að þeir menn yrðu fastir starfsmenn. Hjer í bænum er fjöldi af færum mönnum á þessu sviði, og munu ekki allir hafa þær annir, að ekki þægju þeir tímavinnu hjá ríkinu, þegar það þyrfti á þeim að halda. Jeg get verið þakklátur hv. 4. þm. Reykv. (MJ) og vona, að hv.þdm. sjái, að þetta frv. á fult erindi.

Magnús Torfason Jeg greiddi atkv. á móti dagskrá allshn., vegna þess, að mjer fanst hún máttlaus. Jeg fyrir mitt leyti lít ekki svo á, að neinn sparnaður verði að því, að þetta frv. verði að lögum, hvort heldur óbreytt eða með breytingu hv.þm. Ísaf. (SigurjJ). Það yrði aðeins til þess að kaupa þyrfti dýra eftirvinnu, þegar miklar annir væru á skrifstofunum. Í samræmi við það, sem jeg hefi sagt, leyfi jeg mjer að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: Deildin felur stjórninni að ganga ríkt eftir, að vinnutími á opinberum skrifstofum sje notaður sem best, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Magnús Jónsson Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) varð eins og reið ljónynja, sem ver afkvæmi sitt, þegar ráðist var á þennan unga, sem úr hans eggi er komin. Það væri reyndar rjettara að líkja honum við grimman fugl, úr því að jeg líkti frumvarpinu við unga úr eggi kominn. Jeg er nokkuð kunnugur á sumum þessum skrifstofum hjer í bæ, og það veit auk þess nær allur almenningur, að verk þau, sem þar skulu unnin, eru misjafnlega mikil, t. d. á pósthúsinu er stundum aðeins lítið að gera, þegar langt er á milli póst- eða skipaferða. En ekki þó rjett að segja, að þá sje ekkert að gera, því að bæði þarf þá að vinna upp margt, sem ekki vinnst til falls í mesta annríkinu, og svo eru náttúrlega altaf mikil dagleg afgreiðslustörf. En verulegan renslisjöfnuð er ekki unt að framkvæma á ekki stærri skrifstofum en hjer er um að ræða. Sama gildir um bankana. Þar eru langmest störfin, þegar stórir póstar eru nýkomnir frá útlöndum. Þetta vita líka allir, og eins hitt, að stjórnin hefir öðrum hnöppum að hneppa en að rápa á milli skrifstofanna. Það er því þetta, sem háttv.flm. hefir líklega eigi vitað um, og nú fengið loks upplýsingar um í ræðu minni áðan. Já, stjórnin verður að trúa sínum trúnaðarmönnum, skrifstofustjórum og öðrum forstöðumönnum stofnanna, fyrir því, að þar sje vel unnið. En hún getur þar fyrir gengið misjafnlega ríkt eftir því við trúnaðarmenn sína, að þeir haldi starfsfólkinu til vinnu og hafi ekki fleiri menn en nauðsyn býður. Í stjórnarráðinu á stjórnin vitanlega hægast með að líta eftir vinnubrögðunum, og eins og sagt hefir verið, getur hún með orðum og eftirdæmi haft góð eða ill áhrif í þessu efni. En of mikið má ekki leggja upp úr getu stjórnarinnar í þessu máli. En það er alls ekki þetta, sem hv.flm. (ÞórJ) er hjer með. Nei, með þessu frv. er verið að innleiða óheppilegan stífnisanda á skrifstofur ríkisins, sem stefnir að því, að menn munu ekki fást til að vinna þar neitt lengur en hinn lögákveðna vinnutíma, en krefjast sjerstakrar aukaborgunar, ef þeir þá fást til að vinna eitthvað lengur. Þessu er alls ekki hægt að bera á móti. Þetta frv. er vantraust á alla þá, sem falin hefir verið umsjá með slíkum stofnunum, og er víða bæði ranglátt og óverðskuldað, og verði farið að beita stífni á aðra hliðina, er mjög hætt við, að hún komi þá einnig fram hinumegin. Frv. þetta getur því aðeins orðið til ills eins, ef það verður samþ. Mjer skildist það á háttv.þm. Ísaf. (SigurjJ), að við yrðum sóma okkar vegna að láta það fara lifandi út úr deildinni, þar sem það hefði verið samþ. við 2. umr., og svo mundi Ed. laga það. En þetta er alveg ófær regla við afgreiðslu mála hjeðan úr deildinni, ef það á að samþ. þau í trausti þess, að Ed. lagi það, sem aflaga fer. Þó það sje satt, eða hafi komið fyrir, að Ed. hafi lagað eða felt frv., sem hjeðan hafa komið, hafa þau stundum einnig verið aflöguð þar. Jeg held því fast við alt, sem jeg hefi sagt í þessu efni, að við eigum í engu að varpa okkar áhyggjum upp á Ed., heldur gera sjálfir hreint fyrir okkar dyrum.

Björn Líndal Jeg ætla í fáum orðum að gera grein fyrir því, hversvegna jeg er á móti þessu frv. Það er þá fyrst, að jeg álít, að það, sem frv. fjallar um, eigi að vera frjálst samningsatriði milli hlutaðeigenda, og í öðru lagi á jeg erfitt með að skilja, við hvað er átt með frv. í heild. Er það tilgangur frv., að opinberar skrifstofur skuli vera opnar til afgreiðslu í átta tíma á dag, eða vill flm. aðeins tryggja það, að þar sje unnið í 8 klukkutíma? Alt þetta er óljóst í þessu frv. En ef það á sjerstaklega að skilja svo, að enginn megi vinna þar skemur en 8 klst. á dag, er jeg á móti frv., einnig af þeirri ástæðu. Jeg álít það nauðsynlegt, að ungir lögfræðingar fái tækifæri til að afla sjer þar undirbúnings og æfingar í ýmsum „praktiskum“ viðfangsefnum, áður en þeir takast önnur embættisstörf á hendur, og þeir geta óvíða fengið betri æfingu undir umboðsstörf sín en á stjórnarskrifstofum, þar sem vel er unnið og góð regla er á öllu.

Jú, þeir hafa líka verið svo framúrskarandi vel að sjer, sem þaðan hafa komið!

En jeg vil benda á, að þetta hefir mörgum ungum lögfræðingi að góðu haldi komið, þó ekki hafi þeir unnið þar nema fáar stundir á dag. En kaup það, er þeir fá, er mjög lágt, og ef á að binda þá 7–8 stundir á dag, er tekið frá þeim tækifærið til að afla sjer nægilegrar tekna, svo þeir geti komist af. Það er oft allerfitt fyrir unga lögfræðinga að takast á hendur flókin viðfangsefni strax eftir að þeir eru komnir frá prófborðinu, þótt þeir kunni sín „theoretisku“ fræði, en „praktiska“ æfingu fá þeir, eins og jeg tók fram, óvíða betri en í stjórnarráðsskrifstofum, sem vel er stjórnað.

Tryggvi Þórhallsson Nú þykir mönnum mikils við þurfa að ganga frá frv. dauðu. Háttv. 1. þm. Árn. (MT) hefir nú gengið í lið með þeim, sem vilja koma þessu frv. fyrir, og hefir hann borið fram rökstudda dagskrá í þeim tilgangi, og var það ráð vel til fundið og hefir oft reynst vel til að drepa mál. Þessi rökstudda dagskrá er nákvæmlega sú sama og hjer var borin fram af nefndinni við 2. umr., nema að orðunum „í trausti þess“ er nú slept, og var það viturlega gert að sleppa þeim orðum. Háttv. 1. þm. Árn. fer nærri um það, að þessi þingdeild muni ekki samþykkja neitt það, er felur í sjer traust til stjórnarinnar, því það er vitanlegt, að í þessari þingdeild á stjórnin einskis trausts að vænta. Þessi dagskrá er alveg í sömu átt og hin fyrri dagskráin, og jeg álít, eins nú og við 2. umr., að það sje undanhald frá frv., að samþ. nokkra slíka dagskrá. Legg jeg því ákveðið til, að frv. verði samþ.

Þórarinn Jónsson Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) var að bera eitthvað af sjer og burðaðist við að unga út nýju eggi, sem hann var að verja fyrir sjálfum sjer. Helst skildist mjer, að hann vildi losna við að hafa sagt eitthvað, sem hann hefir sagt. Hann hefir nú endurtekið þá staðhæfingu sína, að stjórnin geti ekkert gert í þessu máli, og hefir með því sýnt, að dagskrá allshn. hafði enga þýðingu; en hann hefir ávalt verið móti þessu frv., og hefði því átt að meðganga það strax og reyna að fella frv. þegar í upphafi. Hann fór að draga pósthúsið inn í þetta mál, en það er öllum vitanlegt, að þar er ávalt unnið miklu lengur en annarsstaðar, líklega að jafnaði meir en 8 st. daglega, en þó eru launin ekki meiri þar en á öðrum stöðum, nema síður sje. Þá kvartaði hv.þm. Ak. (BL) yfir því, að honum hefði ekki skilist, hvort skrifstofur ríkisins ættu að vera opnar í 8 stundir á dag til afgreiðslu, eða ekki. Um það er ekkert tekið fram í frv., enda þarf þess ekki, því það má vinna þar, þó að þær sjeu ekki opnar, og hlýtur stjórnin ávalt að ráða öllu þar um, eftir því sem hentast þykir. Hann ruglar og saman föstum mönnum með fastákveðnum launum og lausamönnum, sem aðeins fá þar aðgang stuttan tíma.

Hvernig sjest þetta á frv.?

Frv. á aðeins við fasta menn, og sjest það glögt á tímalengdinni, og mátti hv.þm. Ak. vel finna það út, að manni, sem ekki þyrfti að halda á nema 2 stundir, væri óþarft að ákveða 8 stunda vinnu! Og það er alveg áreiðanlegt, að þessir ungu lögfræðingar, sem hann ber svo mjög fyrir brjósti, geta komist þar að samt til ígripa. Það, sem fyrir mjer vakti með þessu frv., var að koma á samræmi í vinnutíma á ákveðnum skrifstofum.

Magnús Torfason Það var út af ummælum háttv.þm. Str. (TrÞ), sem jeg stóð upp. Í þessari till. felst einmitt traust til stjórnarinnar. Í till. stendur, að þetta skuli falið stjórninni, og er traust í því fólgið, að stjórninni er trúað til að gera þetta. En það eru margir hv.þm. svo gerðir, að þeir mega ekki sjá orðið „traust“ í dagskrám, sem afgreiddar eru til stjórnarinnar, og var því rjett af mjer að fella þessi orð burtu, til þess að þeir hv.þm. gætu verið með þessari dagskrá, þó á móti sjeu stjórninni, og er því þessi dagskrá mín fullkomlega formlega rjett, og ættu allir að geta fallist á hana í þessu formi. Jeg gat alls ekki greitt þeirri dagskrá atkv., sem hjer kom fram við 2. umr., vegna þess, hve hún var óákveðin í orðalagi. Þetta, að „hafa aðgæslu með“ o. s. frv., er svo óákveðið og svo kauðalegt orðalag, að jeg get varla tekið mjer það í munn. Hjer í þessari dagskrá er alt öðruvísi kveðið að orði, stjórninni falið „að ganga ríkt eftir“ o. s. frv., og er það miklu ákveðnara, og er því mikill efnismunur á dagskránum, og jeg veit, að háttv.flm. (ÞórJ), mun miklu betur geta felt sig við þessa till. en hina, sem allshn. kom fram með við 2. umr., er hann veit, að í stjórninni sitja að minsta kosti tveir sparnaðarmenn, þar sem eru þeir hæstv. fjrh. (JÞ) og hæstv. atvrh. (MG), og mun hann treysta þeim til að gera alt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að það mál, sem hjer hefir verið hreyft, hafi sín tilætluðu áhrif.

Forsætisráðherra (JM): Það var út af trausti því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) ber til stjórnarinnar, og vill, að lýst verði yfir, sem jeg vil segja fáein orð. Það stóð víst í dagskránni, sem fram kom við 2. umr. þessa máls, „í trausti þess“, o. s. frv., að stjórnin geri eitthvað, sem er hið sama og vonast sje eftir, að stjórnin geri einhver ákveðin verk. En í því felst í sjálfu sjer ekkert traust. En nú segir hv.þm. Str. (TrÞ), að þetta beri að skilja sem traust til stjórnarinnar, og hefir henni því bæst einn stuðningsmaður enn í hv. deild, sem ráðuneytið hafði ekki beint reiknað með.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg ljet þess getið við 2. umr., að mjer lægi í ljettu rúmi, hvort samþykt yrði, frv. eða dagskrá allshn. En eftir þeim umr., sem hjer hafa farið fram, má vera, að jeg muni þar fullmikið hafa um mælt. Jeg álít því, að langheppilegast hefði verið að samþ. dagskrá okkar, en ekki þetta frv., og benda þessar umr. ótvírætt í þá átt. Jeg gæti trúað, að ef þingið færi nú að setja lög um þetta, gæti það orðið forspil til annars meira, sem þm. mundu sjá eftir að hafa komið af stað. Jeg fyrir mitt leyti að minsta kosti vil ekki vera með í því. Að því er dagskrá nefndarinnar snertir, vil jeg í engu hopa frá því orðalagi hennar, að það væri í fullu trausti til stjórnarinnar, að hún taki þetta mál til athugunar, og telst jeg þó ekki til stuðningsmanna stjórnarinnar. Jeg mun því greiða atkvæði með tillögu þeirri, sem nú er hjer fram komin, um að vísa málinu til stjórnarinnar, og vona jeg, að háttv. deild samþ. hana.

Tryggvi Þórhallsson Það var aðeins örlítil kvittun til hæstv.forsrh. (JM), og rætist nú á honum hið fornkveðna, að „litlu verður Vöggur feginn“, er hann gerir sig ánægðan með það traust, sem þessi dagskrá felur í sjer. Jeg geri þá og ráð fyrir, að hann hafi verið ánægður með hina fyrstu kveðju, sem þessi hv. þingdeild sendi honum um leið og hann var að setjast í stjórnarsætið. En sú var kveðjan til hans, að deildin drap þá með miklum atkv. mun eitt hið fyrsta frv., sem telja mátti, að frá hans stjórn væri komið. Sje hann ánægður með þá traustsyfirlýsingu, sem deildin gaf honum þá, gæti jeg trúað, að hann hefði ekki minni ánægju af ræðu hv. 1. þm. Árn. (MT), er hann taldi upp þá sparnaðarmenn, er sætu ættu í stjórninni og nafngreindi báða hina ráðherrana, en slepti að minnast á hæstv.forsrh. (JM) í því sambandi.

Jón Baldvinsson Jeg hefi alt af verið þeirrar skoðunar, að ef rökstudd dagskrá verður samþ., væri það mál, sem hún ætti við, þegar fallið. Þannig hefði jeg líka skilið það, ef dagskrá allshn. við 2. umr. hefði verið samþ., væri þá frv. þar með fallið. Þessi dagskrá hv. 1. þm. Árn. innifelur í sjer alls ekkert traust til stjórnarinnar, og það er alls ekki rjett hjá hv. 2. þm. Árn. (JörB), að í dagskrá allshn. hafi staðið „í fullu trausti“. Það var ekki orðað þannig heldur „í trausti þess“ o. s., frv., enda hefði ekki þýtt að bera hana undir atkvæði, hefði verið til þess ætlast, að hún lýsti nokkru trausti, hvað þá fullu, á stjórninni.

Forsætisráðherra (JM): Það voru aðeins smávægilegar aths., og enda eigi þess vert að tefja lengur þessar umr.Hv. þm. Str. (TrÞ) gerir sig sannarlega ánægðan með lítið, ef hann er ánægður yfir þessu. Það hefir æði oft komið fyrir aðra ráðherra, sem hv.þm. Str. (TrJ) hefir verið allant um, að stjfrv. þeirra hafa verið feld fyrir þeim. En hjer var eigi því að heilsa um prentun Þingtíðandanna. Það var ekkert stjfrv., og auk þess þann veg vaxið, að engum hefði dottið í hug að gera það að fráfararefni. Jeg ætla ekki að fara í deilur við hv.þm. Str. (TrJ) um sparnaðinn. Það er sjálfsagt gott að vera sparnaðarmaður, en jeg veit þó ekki, hvort það eitt er einhlítt, og í öðru lagi býst jeg ekki við, að það hafi átt að vera sneið til mín, þótt hv. 1. þm. Árn. (MT) kæmist þannig að orði, og tek jeg það því alls ekki til mín. Hitt, að umrætt frv. var felt á þeirri stundu, sem jeg var að taka sæti hjer sem formaður stjórnarinnar, finst mjer fremur vera atburður einn, en ekki neitt jarteikn.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Það var aðeins stutt aths. út af orðum hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Jeg held hann hafi komist þannig að orði, að jeg hafi verið með dagskránni í fullu trausti til stjórnarinnar. Jeg man ekki nákvæmlega, hvernig hann orðaði það. Jeg og fleiri aðrir fylgdum dagskránni vegna þess, að við treystum stjórninni fyllilega til þess að gera það, sem þar var farið fram á. Jeg skal þó, að gefnu tilefni, gjarnan undanskilja hv. 2. þm. Reykv. (JBald) í því efni, hvað fyrir honum hafi vakað með dagskrána, því jeg vil ógjarnan verða til þess, að blettur falli á hans skygða skjöld í þessu máli.

Björn Líndal Jeg geri það að tillögu minni, að þessu máli verði vísað til stjórnarinnar, og eru þær endalyktir þessa máls bestar að mínum dómi.

Hákon Kristófersson Jeg hefi ekki blandað mjer inn í þessar orðasennur, en það mun sýna sig við atkvgr., hvernig jeg lít á það mál, hvort menn eigi að vinna fyrir því kaupi, sem þeim er greitt, eða ekki. Jeg vil skjóta því til hæstv. fjrh., hvort hann eigi sjái sjer fært að laga eitthvað vinnubrögðin í bönkunum. Það mun vera t. d. þannig nú, að Landsbankanum er lokað kl. 3 síðd. alla virka daga, nema á laugardögum, þá er honum lokað kl. 1 e. h. Þetta fyrirkomulag virðist vera óhæft og kemur allilla niður á viðskiftamönnum bankanna, einkum þeim, sem utanbæjar eru og máske langt að, utan af landi, og verða því að bíða eftir afgreiðslu langt úr hófi fram, oft og mörgum sinnum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal fúslega taka þessi orð hv.þm. Barð (HK) til athugunar. Jeg skildi hann svo, sem hann kvartaði aðallega yfir því, að bankarnir væri ekki nógu lengi opnir til afgreiðslu, eins og heppilegast væri fyrir viðskiftamenn þeirra. En jeg veit ekki, hvort háttv.þm. á við það, að ekki sje lengur unnið en þetta, og má hann vita, að svo er. Það er mikið unnið eftir að bönkunum er lokað eftir afgreiðslu.

Það var óþarft að taka þetta fram, jeg vissi það vel.

Þórarinn Jónsson Í raun og veru hefi jeg ekki mikið á móti brtt.hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), því að ekki vakir fyrir mjer að ákveðinn verði ósanngjarnlega langur vinnutími, heldur að það verði fastákveðið, hve starfsmenn á skrifstofum ríkisins skuli vinna margar stundir á dag minst. En jeg get alls ekki sjeð, að sá tími, sem farið er fram á í frv. mínu, sje of langur, þar sem upplýst er, að starfsmennirnir vinna nú lengri tíma á degi hverjum, þó að öll vinnan sje ekki á skrifstofunum. En jeg vil einmitt, að unnið sje á sama stað, en ekki hingað og þangað. Ef menn vinna hinn ákveðna tíma á sama stað, gerir það starfið frekar að manns eigin, og eykur áhugann. Annars skal jeg láta óátalið, hvort frv. verður samþ. óbreytt eða brtt.hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) verður samþykt.