Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Af því að enginn tekur til máls og eg á hér br.till., þá leyfi eg mér að segja nokkur orð. Eg þarf ekki að tala langt mál, því að eg hef gert grein fyrir br.till. mínum við síðustu umræðu málsins hér í deildinni. Þess var getið í umræðunum, að málið hefði oft legið fyrir þinginu og tekið margskonar breytingum, og það er rétt. Fyr hefir það verið kallað frumv. til laga um líkskoðun, en nú frumv. til laga um dánarskýrslur. Líkskoðun átti að vera til þess að menn yrðu ekki kviksettir, en þá var ekki haft fyrir augum að fá hagskýrslur. Nú er meiningin að bæta úr skortinum á hagskýrslum. Eg vil með br.till. mínum gera þetta meira en nafnið tómt, taka burtu líkskoðunina en halda dánarskýrslunum. Mín br.till. fullnægir aðaltilganginum, sem nú liggur fyrir, að fá eins góðar hagskýrslur og frekast er hægt. Þó að líkskoðun sú, sem frumv. gerir ráð fyrir, fari fram, leiðir þar af ekki, að læknar komi nálægt öllum dauðsföllum. Til þess að komast hjá vafningum við jarðsetningu og óþarfa kostnaði, sem gæti, þó að ekki sé hann mikill, vaxið mörgum í augum, kem eg fram með mínar br.till. Eg leyfi mér því að leggja þessar br.till. fyrir deildina, og vona að hún samþ. þær, þar sem þær munu vera til bóta, og frumv. með þeim fullnægja tilgangi sínum.

Ágúst Flygenring Eg tók svo eftir, að háttv.þm. V.-Ísf. segði síðast, að frumv. færi of skamt til þess að það yrði að fullum notum. En hann væri ekki á móti frumv. í »realitetinu«. Hann hélt að prestarnir kæmu eins nærri því sanna og læknarnir. Þetta er alveg ný kenning. Því að það er alment álitið, að það sem læknar segja um dauðamein, sé það, sem byggja má á, en naumlega á skoðun prestanna. Ef þetta er rétt, þá geta hagskýrslurnar ekki verið góðar, ef prestar gefa þær einir. Eg er þess vegna algerlega á móti br.till. Okkur vantar skýrslur um úr hverju menn deyja, en ekki um hversu margir menn deyja - það vitum við. Það er ekki helmingur þeirra sem deyja skoðaðir af lækni. Og þetta frv. með þessum br.till. yrði algerlega til þess að bægja læknum frá að skoða lík. Eg ræð því eindregið til að br.till. verði feldar.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Br.till. háttv.þm. V.-Ísf. í væru til bóta, svo framarlega sem fyrirkomulag það, sem gert er ráð fyrir í frv., væri örðugt og kostnaðarsamt. En framkvæmd frv., eins og það liggur fyrir, hefir engan teljandi kostnað né óþægindi í för með sér, og því álít eg að beri að samþykkja það óbreytt. Háttv. þm. G.-K. hefir tjáð nefndinni að hann félli frá því að koma með br.till. við frumv. Eg hefi ekki meira við að bæta, en ræð til að frumv. verði samþ. óbreytt.

Kristinn Daníelsson Mér þykir vænt að heyra hversu veik andmæli hafa komið fram á móti br.till. mínum. Eg skal stuttlega drepa á það, að háttv. 3. kgk. þm. virðist ekki hafa skilið mig rétt. Eg sagði ekki að skýrslur presta mundu verða jafn fullnægjandi og skýrslur lækna. Eg sagði að fyrir þær sóknir, þar sem samkvæmt frumv. er ætlast til að læknar gefi vottorðin, gæti komið jafngóð vissa með því móti, að prestar semdu skýrslurnar og læknar leiðréttu síðan. Því eins og eg hefi áður tekið fram, munu læknar yfirleitt vita um alla mikilsvarðandi sjúkdóma í héruðum sínum, og þá ekki sízt í þeim sóknum, er þeir sitja í. Auðvitað væri almenn líkskoðun það æskilegasta, og væri langt frá mér að hafa á móti henni, ef henni yrði við komið. En þetta frv. fer alls ekki fram á almenna líkskoðun. Framsögumaður meiri hl. nefndarinnar fann það að breyt.till. mínum, að eg gerði of mikið úr óþægindum þeim, er líkskoðun sú, er frumv. fer fram á, mundi hafa í för með sér. Eg er þessu kunnugri en háttv. framsögumaður, og veit að víða mundi leiða af henni allmikil óþægindi fyrir presta og aðstandendur hins látna. En auðvitað mundi eg ekki láta mér þessi óþægindi í augum vaxa, ef nokkuð verulegt ynnist annars með frumv.

Gunnar Ólafsson Eg hefi ekki sannfærst af umræðunum um það, að æskilegt sé að frumv. verði samþykt. Við 2. umræðu þess var háttv. 3. kgk. þm. einna háværastur; hann kallaði það skrælingjahátt, að samþykkja ekki frv. þetta. Mér þótti það lítil sönnunargögn, og er enn á þeirri skoðun, að helzt ætti það að falla. En eg mun greiða atkvæði með breyt.till. háttv.þm. V.-Ísf.; því verði þær samþyktar er frumv. í raun og veru fallið. Aðal ókostirnir eru þá teknir burtu. Það sem eftir er, nfl. að prestar gefi dánarvottorðin, er meinlaust. Læknum munu víðast kunn dauðamein manna í héruðum þeirra, og mundu þeir þá geta leiðrétt það, sem rangt væri í skýrslum presta. Að vísu mundu, eins og eg hefi tekið fram áður, svona lagaðar skýrslur prestanna aldrei verða áreiðanlegar, en gætu þó ef til vill orðið nokkurs virði, er héraðslæknar hafa farið yfir þær. Gæti verið að landlæknir og þeir sem á annað borð trúa nokkuð á skýrslur, gætu fundið einhvern sannleika út úr þeim. Eg skal að endingu að eins taka það fram enn einu sinni, að eg ræð deildinni frá að samþykkja frumv. óbreytt.

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Eg ætla aðeins að gefa ofurlitla frekari skýringu. Eins og eg oft hefi tekið fram, er hér alls ekki um almenna líkskoðun að ræða. Læknar munu aðeins örsjaldan þurfa að skoða lík, varla meir en 1 eða 2 af 100 í hverri kirkjusókn. Það eru því grýlur einar, að tala hér um örðugleika á líkskoðun. Málið mun nú vera nokkurn veginn rætt, og hefi eg engu öðru við að bæta en því, að eg vona að frumv. verði samþykt óbreytt.

Framsögumaður (Jens Pálsson) Sem framsögumaður vil eg til viðbótar við athugasemdirnar við frumv. stjórnarinnar og nefndarálitið taka fram nokkur atriði til skýringar. Í lögum frá 20. október 1905, var ákveðið að stofna skyldi af andvirði embættisjarðanna Arnarhóls - að meðtöldu verði hinnar svonefndu Klapparlóðar- og Örfiriseyjar sjóð er skyldi varið til opinberra bygginga. - Þeim, sem annars álíta þessa ráðstöfun hyggilega og hagfelda landsjóði, hlýtur að vera það hugstætt mál, að lögin nái tilgangi sínum. Í lögum þessum var stjórninni gefin heimild til að selja hverja fer-alin á 5 kr. lægst. Eg skal geta þess, að í frumv. því, er stjórnin árið 1905 lagði fyrir þingið, var lágmark söluverðsins sett 3 kr., en þingið færði það upp í 5 kr. Klapparlóðin var þegar seld er lögin gengu í gildi. Örfirisey var seld rétt á eftir, en af Arnarhólslóðinni hefir ekki selst ein fer-alin Auðvitað er ekki unt að segja með vissu, hvort lágmarkið hafi þótt of hátt, og hafi þannig verið sölu til fyrirstöðu. En það er mögulegt, að m. k. hugsanlegt, að það hafi fælt kaupendur frá, og hafi þannig valdið því, að tilgangi laganna um byggingarsjóð hefir ekki verið náð. Stjórnin vill bæta úr þessu með frumv. því er fyrir liggur. Hún leggur til að lágmark söluverðsins sé fært niður í kr. 2,50. Nefndin hefir aðhylst tillögu stjórnarinnar um að færa niður lágmarkið, en vill þó ekki fara eins langt og stjórnin leggur til. Við álítum að 3 kr. mundi vera hæfilegt lágmark - það sama sem stjórnin lagði til í frumv. sínu 1905. Það er augljóst að niðurfærsla þessi er öldungis óskaðvænleg. Í fyrsta lagi eru þetta aðeins heimildarlög; stjórninni er gefin heimild til að selja fyrir þetta verð. Hún getur látið vera að selja, ef henni þykir verðið, sem boðið er, eftir atvikum of lágt. Í öðru lagi er í lögunum, auk lágmarksins, ákveðið, að tveir dómkvaddir menn skuli meta, er kaupa er beiðst, og má stjórnin eigi selja undir virðingarverði því, er þeir ákveða. Til glöggvunar fyrir þá þingmenn hinnar háttv. deildar, er ekki voru hér árið 1905, og ekki hafa séð lóðina, skal eg taka það fram að undanskildir söluheimild eru tveir afmarkaðir hlutar af lóðinni. Er annar stjórnarráðsbyggingarlóðin, og er hún 9930 ferhyrningsálnir. Hin spildan, sem undanskilin er, liggur fram með Hverfisgötu norðanmegin að þeirri túnræmu (væntanlegu vegarstæði), sem er beint framhald af Lindargötu. Spildan nær alla leið niður að læk, og er hún 46,200 ? álnir að flatarmáli. Það sem breyting laganna nær til, eru tvær spildur. Er önnur spildan sunnan megin Hverfisgötu, fyrir ofan stjórnarráðslóðina; er það stór spilda, mjög hentug til stórbygginga, og liggur við vönduðustu götu bæjarins. Hún hlýtur að seljast, og verður vafalaust góð tekjugrein fyrir byggingarsjóð með tímanum. Að ekkert hefir selst af henni hingað til, á vafalaust rót sína í hinni almennu peningaeklu og háu vöxtum. - Hin spildan, sem söluheimildin nær til, liggur með sjónum, norður af þeirri skák, sem ætluð er til opinberra bygginga. Er það allstórt túnstykki, en misjafnt, Sumt fagurt og gott tún, en sumt láglent, votlent og nokkuð grýtt. Af því svæði ætla eg að dýrmætastar verði fáeinar lóðir við fjöruna sjálfa, og lang dýrmætastar vegna þess, að fjaran framundan fylgir túninu og mundi verða látin fylgja þeim til afnota, t. d. undir bryggjur. Þar eru einna álitlegastar framtíðarlóðir fyrir verzlun, sem um er að gjöra hér í Reykjavík, sérstaklega fyrir stórkaupa verzlanir, og verða þær vafalaust með tímanum einna verðmætastar lóðir í höfuðstaðnum. Fyrir ofan þessa ræmu er vestan til ágætur húsabyggingarblettur; eystri hlutinn er aftur nokkuð raklendur og liggur lægra. Af þessum tveim spildum er spildan fram með sjónum miklu stærri. Báðar eru þær samtals 110,000 ferhyrningsálnir að flatarmáli. Eg hefi skoðað alla lóðina með sjónum tvisvar. Persónulega ætla eg, að hyggilegt væri og rétt af hverri stjórn að athuga rækilega hvort ekki væri ástæða til, ef eftirsókn yrði mikil, að halda eftir hæfilegum bletti fyrir járnbrautarstöð, ef til kæmi að hér yrði lögð járnbraut austur í sýslur. Mér finst að brautarstöð mundi vera mjög vel sett þar, skamt frá lóðum, sem mjög mikil líkindi eru til að verði aðalverzlunarlóðir bæjarins í framtíðinni. Eins og eg hefi þegar tekið fram, var nefndin sammála um að færa beri niður lágmark söluverðsins, en þó eigi lengra en niður í 3 kr. Það fanst nefndinni að ekki mundi það lágmark geta staðið fyrir sölu á svo álitlegri og dýrmætri lóð. Fjölyrði eg svo eigi meira um frumv., en álít sjálfsagt að það nái fram að ganga.

Flutningsm. (Sigurður Stefánsson) Eg ber þessa tillögu, sem hér liggur fyrir, fram samkvæmt erindi, sem liggur á lestrarsalnum. Það mætti kalla þessa tillögu stórtíðindi. Það er ekki af því, að ekki hafi komið lík mál fyrir þingið áður, heldur af því að þetta er fyrsta skipti, sem ósk hefir komið úr Vestfirðingafjórðungi um slíkt, sem hér ræðir um. Þó að allir hafi verið að biðja um skóla og skóla og aftur skóla, þá hefir samt aldrei heyrst rödd í þessa átt úr Vesturlandi. Að þessu leyti er tillagan algerlega ný. Eg skal ekki fara neitt út í það að grafast fyrir, hversvegna þessi fjórðungur hafi verið svo þögull, þegar hann er borinn saman við aðra landshluta. En menn kynnu máske að svara því svo, að áhugi á mentamálum væri þar minni en annarstaðar. Getur verið að það hafi verið orsökin. En þegar svo loksins rödd kemur fram um svona stofnun, sem hér er farið fram á, þá sýnist full ástæða til að synja þeirri ósk ekki allrar áheyrnar. Því að hún bendir á að mönnum sé nú orðið það ljóst í Vestfirðingafjórðungi, að brýn þörf sé á aukinni alþýðumentun á Vesturlandi. Eg skal játa, að það hefir jafnan verið fyrir mér ærið umhugsunarefni að leggja út í að setja á fót stofnanir, sem bökuðu landsjóði mikinn kostnað. Og eg býst við, að háttv. þingmenn, sem hafa unnið með mér áður, viti að eg hefi ávalt verið sá varfærni maður um slíkt. Eg býst við, að eg tali af meiri þekking á Vesturlandi heldur en flestir aðrir. Og eg tek það fram, að það er meiri þörf á alþýðufræðslu á Vesturlandi en annarstaðar. Eg veit að mér muni verða svarað því, að fjárveitingarvaldið og löggjafarvaldið hafi gert mikið fyrir landið í heild sinni, til þess að greiða fyrir alþýðu manna að fá einhverja mentun; því að nú eru orðnir 3 gagnfræðaskólar hér á landinu, einn í Reykjavík, annar í Hafnarfirði og þriðji á Akureyri. Eg skal játa, að þeir sem þetta segja, hafa mikið til síns máls. Eg get þá aftur svarað því, að þeir græða langmest á skólunum, sem næstir búa. Eg á ekki með þessu við, að eg vildi hafa gagnfræðaskóla í hverri sýslu, en þykir hinsvegar ekki ósanngjarnt, að Vestfirðingafjórðungur fengi líka sinn skóla, úr því einn er á Norðurlandi og tveir svo að kalla í Reykjavík. Það sjá allir, sem um þetta hugsa, að Vestfirðingafjórðungur er ekki einungis vanræktur, heldur algerlega afskiftur í þessu tilliti. Eg hefi litið fljótlega eftir því í fjárlagafrumvarpinu, sem liggur fyrir þessu þingi, hvað veitt er til mentamála í öðrum hlutum landsins, og þar sést, að á fjárhagstímabilinu á að veita 7000 kr. hvort árið til kvennaskólans í Reykjavík, og 3500 kr. hvort árið til Flensborgarskólans. Til bændaskólans á Hvanneyri á að veita 6200 kr. og þar að auki 46000 kr. fyrra árið til húsabyggingar. Og loksins á Lýðháskólinn á Hvítárbakka að fá 2100 kr. hvort árið. Það er með öðrum orðum, að ætlast er til, að Suðurland fái hér um bil 83000 kr. yfir fjárhagstímabilið til skóla. Og þó hefi eg slept öllu því, sem veitt er til almenna mentaskólans í Reykjavík, en það er á milli 30 og 40,000 kr., og er hann þó einnig gagnfræðaskóli, sem kemur Suðurlandi að mestum notum. En eg hefi þó ekki talið hann með, því þessi skóli verður víst að álítast vera fyrir allt landið í heild sinni. Taki maður nú Norðurland, þá er fyrst kvennaskólinn á Blönduósi; hann á að fá 4000 Kr. á fjárhagstímabilinu. Til gagnfræðakenslunnar á Akureyri á að veita 25,000 Kr. og bændaskólinn á Hólum á að fá næstum því 40,000 Kr., en þar í er innifalinn kostnaður við skólahússbyggingu. Eg vildi nú biðja háttv. þingmenn að benda mér á einhverja mentunarstofnun í Vestfirðingafjórðungi. Þar er algerlega autt borð! Nei, það er ætlast til að veittar verði 1500 kr. hvort árið til verklegrar búnaðarkenslu í Ólafsdal. En þær 3000 kr. eru líka alt og sumt, sem Vesturland fær til að mentast fyrir. Eg vil ekki að háttv. þingdeildarm. skilji þetta frumvarp svo, að eg hafi flutt það af hreppapólitískum ástæðum. Mér hefir ekkert slíkt komið í hug, og það er langt frá að eg öfundist yfir þeim skólastofnunum, sem eru í öðrum landshlutum, en eg get ekki gert að því, að mér finst Vestfirðingafjórðungur vera nokkuð afskiftur. Sú upphæð, sem veitt er til skóla á Suður- og Norðurlandi, er um hálft annað hundrað þús. kr. En fari maður upp í stjórnarráðið og gæti að, þá má sjá þar, að Ísafjarðarsýsla ein leggur árlega næstum eins mikið af mörkum til landsjóðs, og nemur öllum þessum upphæðum samantöldum. Svo það verður ekki sagt að Vestfirðingar sé slæmir gjaldendur til landsjóðs, þar sem aðeins ein sýsla greiðir alt þetta fé. En það er þá ekki nema eðlilegt að þessi héruð vildu fá að sjá dálítið af mentastraumum landsins veitt til sín. Þessir skólar, sem eg hefi getið um, eru auðvitað ætlaðir Vestfirðingum eins og hverjum öðrum. En þeir háttv.þm., sem kunnugir eru þessum skólum, vita víst fullkomlega, að skólarnir á Möðruvöllum, Hólum og í Flensborg hafa með mestu naumindum getað fullnægt þeirri aðsókn, sem að þeim hefir orðið og enda orðið að vísa mönnum þráfaldlega burt vegna þrengsla. Mér er ókunnugt um, hvort þetta hefir orðið líka á Akureyri. En það bendir þó á að mentunarlöngun þjóðarinnar sé hvergi nærri fullnægt. Eg skal taka það fram, að það, sem einmitt gerir aðsóknina að skólunum svo mikla, eru ekki góðar fjárhagsástæður foreldranna, meðan verið er að ala börnin upp og börnin eru á þeirra vegum; það er heldur ekki fræðslulöggjöf landsins. Hér ræðir um alt annað. Það er mentunarþrá æskumannanna sjálfra eftir að þeir fara úr foreldrahúsunum, og þessari þrá fullnægja þeir á þann hátt, að þeir láta sumarvinnuna sína ganga upp í skólavistarkostnað sinn á veturna. Skólavistin fyrir norðan og í Flensborg hefir verið svo ódýr, að piltarnir gátu með sumarkaupi sínu borgað hana. Það er öldungis víst, enda viðurkent af flestum sem vit hafa á, að æskumaðurinn hefir meira gagn af eins árs skólaveru, sé hann ekki því ver undirbúinn frá barnsaldrinum, heldur en drengir geta haft af enda þrem árum innan fermingarinnar. Það er þessara hluta vegna að gagnfræðaskólarnir hafa verið svo vel sóttir hér á landi; þeir hafa verið svo sniðnir eftir hæfi þjóðarinnar. Í sambandi við það, sem eg sagði um aðsókn og þrengsli í skólunum, skal eg geta þess, að þó almenni mentaskólinn sé gagnfræðaskóli, þá er hann í raun og veru lokaður fyrir þjóðinni með óhentugum reglugerðarfyrirmælum, og aðeins unglingaskóli fyrir Reykjavík. Í hann eru engir teknir nema á barnsaldri, og það er nóg til að loka honum fyrir öllum þorra landsmanna, þetta veit eg að allir kannast við, eins og líka að landsmenn hika við að senda sonu sína til Reykjavíkur áður en þeir eru fermdir. Það skiftir miklu, að skólavistin á alþýðuskólunum geti orðið nemendunum sem ódýrust. Þegar Ísafjörður og Reykjavík eru borin saman, hvað snertir kostnað á öllu lífsviðurværi, þá er mér það fyllilega ljóst, að flestar lífsnauðsynjar eru miklum mun ódýrari á Ísafirði en hér í Reykjavík; það má taka t. d. kjöt og fisk og ýmislegt fleira. Mjólk er ef til vill dýrari, en það er þá engin ofætlun ungum mönnum, að lifa mjólkurlausir þann tíma. Á Ísafirði yrði skólinn auðvitað aðallega fyrir Ísfirðinga. En Ísafjörður er þó í mjög tíðu sambandi við mikinn hluta fjórðungsins og íbúar þessara sýslna eiga mjög mikil viðskifti við Ísafjörð, svo það er enginn efi á, að það yrði miklu hægari aðgangur að skólanum á Ísafirði, en t. d. hingað suður eða norður á Akureyri. Eg veit það með vissu að fjöldi ungra manna, sem vildu komast í skólann, gætu unnið fyrir sér á Ísafirði að sumrinu, og lært að vetrinum, og þyrftu þannig engin ferðalög og þeim fylgjandi kostnað að hafa. Eg skal ennfremur geta þess, að bæjarstjórnin á Ísafirði hefir í hyggju að byggja stórt hús undir barnaskóla, og mætti hugsa sér, að hún mundi verða fús til að haga þeirri byggingu svo, að hægt yrði að hafa hennar einhver not í sambandi við gagnfræðaskóla. Það er ekki við því að búast, að Ísafjörður taki á sig stóran kostnað fyrir aðrar sýslur eða landshluta. Eg játa að þetta yrði æði mikill kostnaður fyrir landsjóð, og eg tek það fram á ný, að eg hefi verið og vil vera sá varfærni maður, þegar um útgjöld úr landsjóði er að ræða. Eg vil þessvegna hreint ekki að neitt flýtisverk verði gert á þessu máli, né flanað að því á nokkurn hátt. Þessvegna fer eg ekki fram á að stofnun þessi sé reist á næsta fjárhagstímabili, heldur aðeins undirbúin. Eg mundi ekkert hafa á móti því, að nefnd yrði skipuð í það, þegar umræðunni er lokið. Eg sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleirum orðum um málið að svo stöddu.

Lárus H. Bjarnason Áður en eg heyrði ræðu háttv.þm. Ísf. skildi eg ekki almennilega, hversvegna hann væri að flytja þetta frumv., en nú heyrði eg að það væri vegna áskorunar frá kjósendum hans í Ísafjarðarkaupstað. Og sannast þá hér sem oftar, að mikið er gjört fyrir kjósendur. Háttv. þm. taldi til heilmikið af ástæðum fyrir því, að þessi skóli yrði settur á stofn. En eg verð að álíta, að engar þeirra styðjist við nægileg rök, og að sumar af þeim geti alls ekki komið til greina; t. d. sú ástæða, að Ísafjörður greiði svo og svo mikið til landsjóðs. Það er ekkert annað en hreppapólitík. Háttv. þm. sagði líka, að þessi landshluti væri settur hjá að öllum menningarfyrirtækjum. Það er líka hreppapólitík, og er auk þess heldur ekki rétt. því að þeir skólar, sem þm. gat um, t. d. Hvanneyrarskólinn, eins og raunar allir landskólarnir, eru eins gerðir fyrir Ísfirðinga og aðra. Þeir eru landskólar, þó að þeir séu eðlilega missóttir af landsmönnum. Frá almennu sjónarmiði er engin þörf á gagnfræðaskóla á Ísafirði. Sem stendur eru 3 gagnfræðaskólar á landinu, einn í Reykjavík í sambandi við mentaskólann, annar á Akureyri og hinn þriðji í Hafnarfirði. Og eg hefi ekki heyrt annað en að þessir skólar fullnægi kröfum þjóðarinnar. En jafnvel þótt rúm væri of lítið í einhverjum af þessum þrem skólum, þá væri þó hægra að bæta húsrúmi við, heldur en að byggja nýjan skóla annarstaðar. Sama er að segja um kenslukrafta. Það er hægra að bæta við einum kennara við einhvern gamla skólann, heldur en að stofna mörg kennaraembætti við nýjan skóla. Og frá sérmennu sjónarmiði er heldur engin ástæða til að stofna sérstakan gagnfræðaskóla fyrir Vestfirði, eða þær 3 sýslur, Ísafjarðarsýslu, Strandasýslu og Barðastrandarsýslu, sem sérstaklega myndu nota skólann. Í þessum sýslum eru að vísu rúm 12000 manna. En þeim er svo í sveit komið, að Strandasýsla á eins hægt að sækja skóla á Akureyri einsog á Ísafirði, og Austur-Barðastrandarsýsla að minsta kosti jafn auðsótt til Reykjavíkur eins og til Ísafjarðar. Og er þá Ísafjarðarsýsla ein eftir, en henni ætti ekki að vera ofætlan að leita á annanhvorn hinna staðanna, þar sem allar samgöngur eru nú orðnar góðar og greiðar. Þessi skólastofnun mundi líka hafa ýmsar óþægilegar afleiðingar í för með sér. Það yrði fyrst að byggja hús yfir skólann, og skal eg í því sambandi að eins minna háttv.þm. á kostnaðinn við skólabygginguna á Akureyri, sem nam um 70,000 kr. auk reksturskostnaðar, sem nemur árlega 11,900 kr. Í annan stað mundi Flensborgarskólinn þá verða lagður niður, því að hann yrði þá óþarfur, en eg sé ekki hvað mælir með þeim flutningi og þeim kostnaði, sem því fylgir. Og í þriðja lagi yrði að draga meira við þá 2 skóla, sem eftir yrðu, en nú er gjört, en af því leiddi aftur að allir skólarnir yrðu lakari. Þetta er alt ilt. Það ætti að keppa að því að skólarnir yrðu sem beztir og hafa þá heldur færri; fjárhagur landsins er ekki svo, að fé sé fyrir hendi til margra góðra skóla. Þetta nýmæli kemur líka hálf illa heim við þá hugsun, sem alþingi virðist hafa tekið upp með fækkun búnaðarskólanna, að flytja þetta mál nú. Búnaðarskólunum var fækkað úr 4 í 2, einmitt til þess að geta gjört skólana sem bezt úr garði. Og svo virðist flutningur þessa óþarfa, en mjög svo dýra máls ekki hvað síst undarlegur, þegar litið er til þess, að nú er í ráði að svifta landsjóð einhverjum bezta spóninum úr aski landsmanna. Eg sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þessa tillögu lengur, en úr því að svo mikilsmegnandi maður sem háttv.þm. Ísf. á í hlut, þá er eg ekkert á móti því, að nefnd verði skipuð í málið, þó að eg hins vegar sé þess albúinn, að greiða atkvæði á móti tillögunni nú þegar.

Sigurður Stefánsson Eg skal þá leyfa mér að stinga upp 3 manna nefnd.

Ráðherrann (H. H.) Frumv. þetta er kunnugt hér í deildinni áður, var lagt fyrir þing 1907 og þá rætt ítarlega. Þeir hv.þm., sem þá voru á þingi og nú eiga hér sæti muna sjálfsagt eftir því, að frumv. var nokkuð breytt í deildinni, og fyrir ellistyrk í fyrirsögninni var sett: öryrkjastyrk. Tími vanst ekki til að útkljá það í Ed. og þar dagaði það uppi. Stjórnin sá ekki, að breytingar þær, er Nd. gerði væri til bóta, þó að æskilegt væri að hafa grundvöllinn sem víðtækastan. eg álít heppilegast að halda sér við ellistyrkinn fyrst í svipinn og hafa hann þó svo verulegan, að hann komi að tilætluðum notum. Nokkrar breytingar Nd. frá 1907 hafa þó verið teknar til greina. Háttv. Ed. hefir nú haft frv. til meðferðar, og hefir það þar verið samþ. óbreytt, að öðru en því, að skotið hefir verið inn í 14. gr., að þegar sérstakar knýjandi ástæður séu fyrir hendi, sé sveitarstjórnum heimilt að veita styrk af sjóðnum einnig til manna, sem ekki hafa náð sextugsaldri. Þetta verð eg að telja varhugaverða breyting, því að hún gæti orðið til þess að sveitarstjórnir færu að nota sjóði þessa til þess að létta skyldubyrðum af sveitarsjóðunum. En það er ekki meiningin með frv., heldur hitt, að styrkja þá, sem ekki leita til sveitarsjóðanna. En þó að þessi breyting sé ekki til bóta að minni hyggju, vil eg samt ekki leggja á móti henni, ef þd. skyldi þykja frumv. aðgengilegra með svo feldu móti. Vona eg að hv. deild taki málinu vel, og geng að því vísu, að nefnd verði sett í það.

Sigurður Sigurðsson Eg leyfi mér að stinga upp á 5 manna nefnd.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg vil leyfa mér að koma fram með aths. við frv. þetta. Mér þykir það ekki samkvæmt því, sem nú er efst á baugi að vilja afnema eftirlaun embættismanna, að þá skuli vera farið að leggja alþýðu manna úr landssjóði. Ekki veit eg heldur til þess, að almenningur hafi óskað þessa. Eg mundi því leggja til, að burtnumið væri, að landssjóður legði fé til þessa. Ennfremur vildi eg breyta takmarkinu, og hafa það hið sama og stjórnin setti. Eg álít og viðfeldnara, að breyta alþýðustyrktarsjóðslögunum í samræmi við þetta. Margir eru, sem aðstoðar þurfa við í lífinu, áður komnir séu á þennan aldur, orðnir sextugir. Þessi ákvæði vona eg að nefndin athugi.

Ráðherrann (H. H.) Eg sé ekki að þetta frv. komi við eftirlaunum embættismanna, og ekki miðar það heldur að því að létta á sveitarsjóðunum. Meiningin með frv. er sú, að rétta dálitla hjálparhönd gamalmennum, sem í vandræðum eru, en heldur vilja lifa við harðræði en þiggja sveitarstyrk. Að öðru leyti leyfi eg mér að skírskota til umræðanna á síðasta þingi.

Sigurður Sigurðsson Eg efast ekki um, að frumv. þetta sé komið fram af góðum vilja, og í þeim lofsverða tilgangi, að hjálpa skógræktinni hér á landi. En hitt dylst mér ekki, að sum ákvæði í frumv. eru varhugaverð og því nauðsynlegt, að það sé athugað. - Eg get ekki betur séð, en að það bezta í frumv. þessu felist í 1. gr. laga frá 22. nóv. 1907, um skógrækt og varnir gegn uppblæstri, en að flest ákvæðin, er talist geti ný, séu að minsta kosti töluvert athugaverð. Eg vil t. d. leyfa mér að benda á, að mér þykir það einkennileg ákvæði, að skógeigendur skulu skyldaðir til þess með lögum, að fylgja þeim er koma til þess að skoða skógana. Eg hef aldrei orðið þess var, að menn séu tregir til þess að fylgja vegfarendum, og sízt þeim, sem koma til þess að leiðbeina. Þá er það og tekið fram í frumv., að mönnum sé skylt að leyfa skógræktarstjóra og skógarvörðum að fara umtölulaust yfir girt land, svo sem tún og engi; en slík ákvæði virðast mér gersamlega óþörf. Svona löguð ákvæði virðast benda á mjög mikinn ókunnugleika á íslenzkri gestrisni og hvernig högum er háttað hjá oss. - Það er eins og frv. kæmi frá manni, sem hér væri ókunnugur öllum ástæðum og staðháttum. Samkvæmt frumvarpi þessu mega skógræktarstjóri og skógarverðir auka myndugleika sinn með því, að kalla hreppstjórann sér til fylgdar, ef þeim sýnist. Þannig lagað ákvæði þykir mér einkennilegt og þýðingarlítið að setja í lögin, jafnframt og það getur freistað þessara háu herra til þess, að ganga lengra en vel á við. Hið bezta í lögum þessum er heimild landsstjórnar til þess að mega kaupa svæði til verndunar og ræktunar skógi. Af því að málið er þýðingarmikið, og eg held, að það sé mörgum þingmönnum kært, þá vil eg leyfa mér, að stinga upp á því, að skipuð sé 5 manna nefnd í það.

Ráðherrann (H. H.) Eg hélt, að hinn háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) ætlaði að taka af mér ómakið að mæla fram með frv. því að þetta er í hans »fagi« og fræðigrein; en það varð nú ekki. Sannast að segja furðaði mig á því, að heyra svona ræðu frá jafn vitrum manni, sem ætti að hafa talsverða þekkingu og kunnugleik á málinu. Hinn háttv.þm. hélt því fram, að það sem farið væri fram á í þessu frumv. væri í aðalatriðunum ekki annað eða meira, en það sem þegar stæði í lögum frá 22. nóv. 1907 um skógrækt í landinu. Þetta er ekki rétt, því það er mjög verulegur munur á lögunum og ákvæðum frv., sem nú liggur fyrir. Í lögunum frá 1907 er lagður grundvöllur undir skógræktarmálin hér á landi og föstu skipulagi komið á þau, skógræktarstjóri ákveðinn og skógarverðir o. s. frv. Ákvæði frv., sem nú liggur fyrir, hníga að því að koma í ræktunarstarfseminni og lögunum frá 1907 í framkvæmd, og það er ekki einasta verið að styðja skógræktina, heldur og aðaláherzlan lögð á að vernda landið, að banna að rýja það og eyðileggja. Önnur atriði, sem hinn háttv.þm. gat um, koma fremur til greina við 2, umr. - Það er alls ekki vantraust á íslenzkri gestrisni, þótt í frumv. standi ákvæði um að mönnum sé skylt að fylgja skógræktarstjóra og þeim mönnum, sem ferðast til að leiðbeina í skógræktinni; það má eins vel skilja ákvæðið sem upphvatning til þess, að láta ekki gestrisnina hamla skógræktarmönnum frá því að vinna verk sitt. Jafnvel þótt ekki þurfi að búast við, að menn hamli umferð um land sitt, þá er mönnum það þó heimilt, ef um girt land er að ræða, og því eru ákvæði um það í frumv., sem taka af öll tvímæli. - Ákvæðið um, að hreppstjórar séu skyldir að fylgja skógræktarstjóra, ef hann æskir þess, er sett til þess að þeim verði kunnar bendingar og fyrirskipanir skógræktarstjóra, því það eru þeir, sem eiga að sjá um framkvæmdir þeirra og líta eftir að lögunum sé hlýtt. Frumv. þetta fer skamt. Skógræktarstjóri vildi fara lengra, en stjórnin sá sér það ekki fært, t. d. að banna með öllu fjárbeit í skógunum. Eins og eg tók fram áðan, þá eru þetta einstök atriði, sem ekki ætti að fara út í við þessa umr. Aðalatriðið er, að eitthvað verður að gera til að vernda landið, og það er tilgangurinn með þessu frv.

Pétur Jónsson Eg er að því leyti á sama máli og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) að frv. sé í mörgum greinum athugavert, og því rétt að skipa nefnd í málið. Því vil eg leyfa mér að stinga uppá að málið sé falið landbúnaðarnefndinni til athugunar.

Sigurður Gunnarsson Mér virðist að ekki geti komið til mála að ræða um annað en hin almennu atriði frv. við þessa umr. - Stefna frv. er rétt og góð, og eg er samþ.hæstv. ráðh. um, að tími sé kominn til þess, að vernda gróður landsins, smáskóga og lyng, og það er skylda þingsins að leggja rækt við málið. - Á hvern hátt að frv. nær bezt tilgangi sínum, verður ljósast, þegar farið er að ræða hin einstöku atriði þess. - Eg er á sama máli og hinn háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), að réttast sé að vísa málinu til landbúnaðarnefndarinnar.

Ráðherrann (H. H.) Frv. þetta er lagt fyrir þingið samkvæmt þingsál.till. frá seinasta alþingi; það hefir verið samþykt í Ed. með litlum breytingum. Eg vil láta mér nægja að skírskota til þeirra ástæðna, sem færðar eru fyrir því í ástæðum stjórnarinnar.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Hér er um það að ræða, að stofna 3 ný embætti með samtals nálega 5000 kr. kostnaðarauka á ári fyrir landssjóðinn. Eg vil nú spyrja: Er þetta nauðsynlegt? Óska upplýsingar um það.

Ráðherrann (H. H.) Alþingi hefir óskað eftir að menn væru skipaðir til þess, að hafa þennan starfa á hendi, og auðvitað er ekki hægt að fá þá launalaust. Lægri laun mun naumast hægt að bjóða, en þau, sem farið er fram á í frumv. stjórnarinnar, ef menn eiga að fást, sem trúandi er fyrir starfinu, og hafa þá þekking og æfingu að þeir séu því vaxnir. Nefndin í Ed. hefir komist að sömu niðurstöðu og álitið, að nauðsynlegt væri að koma á þannig löguðu fiskimati til þess, að varan verði betur vönduð, og á þann hátt verði komið í veg fyrir, að hún missi álit sitt og gengi á útlenda markaðinum.

Benedikt Sveinsson Eg vil leyfa mér að leggja til, að málinu sé vísað til nefndar þeirrar, sem kosin var til að athuga fiskiveiðamál landsins.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) Frv. þetta höfðum við flutningsmenn þess samið löngu áður en þing kom saman, og tilgangur þess er, að fylla upp í eyðu, sem er í verzlunarlöggjöf landsins. Eg álít, að ef frumv. þetta yrði að lögum, að þá mundi það meðal annars styðja að því, að auka gjaldtraust verzlunarstéttarinnar hér á landi, því með frv. er henni gert að skyldu, að hafa reglulegt bókhald, auk þess sem ekki er auðið að setja ýmisleg lög og ákvæði, er miða til þess, að tryggja verzlunarrekstur, nema þessi lög séu gengin á undan. Eg vil að eins nefna lög um nauðungar-samninga um skuldgreiðslu (Tvangs-akkord), o. ýmisl. fleira. Eg vil ekki fjölyrða meira um frv. við þessa umr., en legg það til, að því sé vísað til verzlunarmálanefndarinnar.

Magnús Blöndahl Það gleður mig að sjá þetta frv. koma inn á þingið. Um daginn, þegar skipuð var nefnd til þess, að athuga verzlunarlöggjöf landsins, þá var þetta einmitt eitt af þeim atriðum, sem eg áleit nauðsynlegt að taka til athugunar. Eg er einnig samdóma háttv. flutningsmanni (J. Ó.), að rétt sé, að vísa málinu til verzlunarnefndarinnar til þess, að það verði athugað, með fram vegna orðalags á stöku stað og ákvæða, sem nú eru í frumv. - Eg get ekki betur séð, en að sum ákvæði þess mundu verða lítt framkvæmanleg. Skal eg svo ekki á þessu stigi málsins fjölyrða meira um frumv.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) H. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) talaði um »stórlýti á málfærinu« á þessu frumv. og »hneykslanleg ákvæði« í efni þess. - Það er nú sælt sameiginlegt skipbrot með »hneykslanlegu ákvæðin«, því að þau munu standa í lögum allra verzlunarþjóða. En mig gleður, að frumv. verði vísað til verzlunarlaganefndarinnar, sem við erum báðir í háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) og eg, því að alt af er eg fús að læra, og eg mun því taka með þökkum allri þeirri fræðslu í móðurmálinu, sem háttv. 2. þm. Rvík. (M. Bl.) er fær um, að veita mér.

Flutningsmaður (Bjarni Jónsson) Eg skal ekki tala langt mál, en að eins geta þess, að frumv. þetta hefi eg borið fram eftir áskorun héraðsbúa. Þykir þeim mikið undir því komið, að frumv. nái fram að ganga; þeir hafa kaupfélag og telja slíka löggilding nauðsynlega því til þrifnaðar, en alllangt er til þeirra tveggja verzlunarstaða, sem næstir eru, þ. e. Skarðstaðar og Búðdals. Fyrir því hafa helztu menn þessa héraðs skrifað mér um þetta efni og tilgreint allar ástæður fyrir þessari málaleitan, enda fer og í sömu átt þingmálafundarsamþykt, þar sem viðstaddir voru kjörnir fulltrúar allra hreppa kjördæmisins. Vona eg, að háttv. deild láti að vilja Dalamanna í þessu efni.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) Frumv. þetta er stutt og lítið, og legg eg til, að því sé vísað til sömu nefndar og málinu næst á undan, Það sem frumv. þetta fer fram á er að nema úr gildi ákvæði opins bréfs frá 7. apríl 1841, þar sem kaupmönnum er bannað að hafa útsölu í fleiri en einum stað í sama kauptúni. Þó er að eins ætlast til, að ákvæðin séu feld úr gildi í Reykjavík og þeim kaupstöðum, sem hafa 2000 íbúa eða yfir það. Reynslan hefir sýnt, að bann þetta hefir reynst hégómi; það var lagt á áður en verzlunin varð að öllu frjáls hér á landi, til þess að varna því, að í smákauptúnum, þar sem verzlunarlóð var af skornum skamti, gæti ein verzlun lagt undir sig alla lóðina og heft svo samkepni í verzlun. En nú eru lög komin, er greiða aðgang að verzlunarlóðum, enda enginn hörgull á þeim í Reykjavík og stærri kaupstöðum. Nú er og farið í kringum lög þessi á marga vegu, bæði með því að verzla í deildum og verzla í fleiri stöðum í sama kaupstað, en nota »leppa«. Það er því engin ástæða til þess að halda við slíkum ákvæðum, sem eru óeðlileg, óþörf og margoft brotin.