Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Haraldur Guðmundsson) : Fjhn. hefur átt fund um þetta mál og fékk hæstv. fjmrh. til að koma á fundinn. Samkv. 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að af tekjuafgangi 1941–42 verði lagðar 10 millj. kr. til raforkusjóðs samkv. frv. N. þótti rétt að leita álits fjmrh. um það, hvort ætta mætti, að þetta fé væri fyrir hendi. Samkv. l. um framkvæmdasjóð ríkisins frá síðasta þingi er svo ákveðið, að af tekjuafgangi ársins 1941 skuli leggja 8 millj. kr. í framkvæmdasjóð ríkisins og af afgangi 1942 skuli til viðbótar leggja 3/5 hluta í sama sjóð. Með tilliti til þessa og nokkurra fleiri áréttinga, sem liggja fyrir þinginu, þótti hlýða að leita álits hæstv. fjmrh. Tjáði hann n., að búið væri nú þegar að ákveða greiðslur af tekjuafgangi 1941 til viðbótar þeim 8 millj. kr., sem eiga að leggjast í framkvæmdasjóð, og taldi hann, að stærstu greiðslurnar gætu orðið verðuppbót á landbúnaðarafurðir fyrir árið 1941. Hann gerði ráð fyrir, að ætla mætti, að einhverju væri enn óráðstafað af tekjuafgangi þessa árs. Um útkomuna 1942 kvaðst hann ekki geta fullyrt, en taldi líklegt, að samanlagður tekjuafgangur bæði þessi ár - umfram það, sem búið er að ráðstafa með l., - mundi hrökkva fyrir þessum framlögum til sjóðsins. - En að sjálfsögðu tók hann fram, að ekki væri með neinni vissu hægt að segja um þetta. Með tilliti til þessa fellst n. á að mæla með því, að þetta frv. verði samþ. Mér þykir rétt að geta þess, að það kom fram í n., að galli nokkur þótti á frv., og að því er ég bezt veit, kom ekkert fram í Nd., sem bætti úr. En gallinn var sá - ég segi þetta mest fyrir mig persónulega, - að ekki er sérstakt samhengi á milli l. um rafveitur ríkisins og þessa frv. um raforkusjóð, því að það liggur í augum uppi, ef ríkissjóður á að leggja 10 millj. kr. í raforkusjóð nú á næstunni, að þá hefur hann því minna fé til að byggja fyrir rafveitur ríkisins. Okkur nm. þótti þó ekki rétt, þar sem svo áliðið er þings, að koma fram með till. um þetta. En ég álít ekkert til fyrirstöðu, þótt frv. yrði samþ. óbreytt, að féð yrði notað til þess að byggja rafveitur ríkisins. 1. gr. þessa frv., þar sem ákveðið er, að fénu skuli verja til þess, að komið verði upp raforkuverum, virðist vera í fullu samræmi við 2. gr. l. frá því í fyrra, þar sem segir, að rafveitur ríkisins skuli hafa það verkefni að afla almenningi raforku o. s. frv. Þær rafveitur hljóta að eiga tilkall til þessa fjár engu síður en einstök byggðarlög. - N. mælir öll með því, að frv. sé samþ., þó að nm. hafi sérskoðanir um einstök atriði. Hv. 1. þm. Eyf. skrifaði undir nál. með fyrirvara, sem hann mun gera grein fyrir. Ég hef borið fram brtt. á þskj. 178, þess efnis, að inn í 1. gr. sé bætt kaupstöðum, og orðast þá síðari málsliður svo: „Tilgangur sjóðsins er að stuðla að því, að reist verði raforkuver og raforkustöðvar í sveitum, kaupstöðum og kauptúnum.“ Ég fæ ekki séð nokkra minnstu ástæðu til þess að einskorða hjálp úr sjóðnum eingöngu við kauptún og sveitir. Þetta fé, 10 millj. kr. og 500 þús. kr. á ári eftir það, er allverulegt, og þó að verkefnin, sem óleyst eru, séu stórkostleg, ætti sjóðurinn með tímanum að hrökkva til margra hluta. Ég ætlast ekki til, að ríkið bindi fé sitt í fyrirtækjum, sem velta milljónum, fyrir stærstu kaupstaðina, svo sem Reykjavík og Akureyri. En hvaða vit er í því, að Húsavík t. d. eða Sauðárkrókur eða Keflavík njóti þessara hlunninda, en hvorki Seyðisfjörður né Akranes? Ég gæti fallizt á, að brtt. mín yrði orðuð svo, að hún næði aðeins til smærri kaupstaðanna, ef það skipti miklu máli í framkvæmdinni. Ég vildi mega vænta þess, að hv. dm. féllust á þessa sanngjörnu till. og greiddu henni atkv. Hv. meðnm. mínir gátu ekki fallizt á, að n. bæri hana fram, og báru við, að frv. mætti ekki tefjast á því að fara milli deilda. En mörg mál, sem ljúka þarf, eru eftir, svo að ég get ekki óttazt þetta.



Þetta nál. á þskj. 177 er ekki langt. En við þessir þrír nm., sem stöndum saman um málið, snúum okkur þó nokkuð sinn í hverja átt. Ég var sá eini, sem vildi skilorðslaust samþykkja frv. eins og það lá fyrir. Ég játa, að mátt hefði fara um það höndum til bóta, en n. hafði stuttan tíma, og komið er að þinglokum. Ég get ekki fylgt brtt. hv. þm. Seyðf. Tilgangur frv. með sjóðstofnuninni er fyrst og fremst að stuðla að því að lýsa og hita hin dreifðu býli og þar næst aðra þá staði og kauptún, sem örðugri aðstöðu hafa en kaupstaðir og stærri kauptún. Þegar þessum höfuðtilgangi væri náð, mætti víkka hlutverkið, en að svo stöddu er þýðingarlaust og í ósamræmi við fyrsta megintilgang sjóðsins að samþykkja þessa brtt. Samþykkt hennar mundi ekki skapa sjóðnum neina peninga, sem afgangs yrðu handa kaupstöðum. Það kann að vera rétt um 2–3 kaupstaði, að þeir ættu ekki sakir fjölmennis né fjárafla að vera afskiptir frekar en stærstu kauptúnin. Seyðisfjörður er t. d. ekki fjölmennur, en hann hefur nú um þrjá tugi ára haft rafveitu, og hvað sem líður þar endurnýjunarþörf, ættu þeir Seyðfirðingar að hafa haft tímann fyrir sér og búið sig undir að hressa stöðina við af eigin rammleik. Og svo óðfús hafa sum þorp verið á að fá kaupstaðarréttindi, að ég held þau færu ekki að setja þetta fyrir sig. Ég býst við, að það leiði af sjálfu sér, að í reglugerð yrði að setja það ákvæði, að stærri þorpin fengju minni stuðning og seinna en dreifðu byggðirnar, og verður það mál ekki fullrætt nú.



Ég hef skrifað undir nál. fjhn. með fyrirvara. Ég vildi ekki leggja stein í götu þessa máls og mæli með, að það nái samþykki eins og það er. Ég tel heppilegt, að þessir fémunir séu teknir til hliðar í því skyni, sem frv. ætlast til. En ég tel málið að ýmsu leyti ekki nógu vel undirbúið, og gildir fyrirvari minn um það. Ég tel, að till. til þál., sem flutt er í Sþ., þyrfti a. m. k. að fylgja, til þess að málið geti kallazt komið á sæmilegan rekspöl. Ég mun greiða atkv. með frv. En um brtt. á þskj. 178 verð ég að segja, að ég get ekki fylgt henni eins og hún er, hefði e. t. v. getað greitt henni atkv., ef hún hefði aðeins náð til smærri kaupstaðanna, miðað við íbúafjölda. Ég get að mínu leyti tekið undir orð hv. þm. Dal., þó að ég vilji ekki binda mig um brtt., sem fram kynnu að koma fyrir 3. umr. og ég teldi til verulegra bóta. Ég tel nauðsyn, að málið gangi fram nú á þinginu, þótt það nái aðeins til nokkurs hluta þeirra aðgerða, sem þarf. Rannsókn þarf að gera á öllum raforkumálum landsmanna og leggja eins konar áætlun um það, hvernig þessum miklu fémunum, sem um ræðir, yrði bezt varið.



Hér er um það mál að ræða, sem sjálfsagt er að veita brautargengi. En ég verð að segja, að frv. í þessum 5 gr. ber þess merki að vera heldur snöggsoðið og að það hafi verið hröðum höndum að því unnið á því mikla uppboði, þar sem það hefur orðið til og tekið framþróun sinni. Ég get ekki annað en minnzt á það, sem mér finnst mest vanta í frv., eins og það er, en það er, að hverfandi litlar hömlur eru við því, til hvers féð skuli veitt og hvernig rafvirkjuninni skuli hrundið í framkvæmd, og gæti ég að nokkru leyti tekið undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. tók fram um fyrirvara sinn í málinu. Ég sé ekki betur en í raforkumálum eigi að ráða sömu meginstefnumið og í póst- og símamálum. Undirbúningur þeirra og framtíðarskipun verður því mjög kominn undir hinu opinbera, hjá því getur varla farið, og þá þarf frá upphafi við því að sjá, að ekki ráði í þeim málum of mikið handahóf. Ég vil ekki þurfa að skýra þann hlut nánar fyrir hv. þm. En þrátt fyrir það, sem í frv. vantar, vil ég ekki gera neitt, sem tafið gæti alvarlega, og hindrað framgang þess. Í 1. gr. frv. er talað um tilgang þess, að stuðla að því, að reist verði raforkuver í sveitum og kauptúnum. Mér þykir það nokkuð mikill einskorðun að binda hlutverk sjóðsins við það að reisa raforkuver og raforkustöðvar, - rafveitur eru ekki nefndar. En eitt af því, sem nú er brýnast að gera, eru rafveitur frá þeim stöðvum, sem fyrir eru eða brátt koma upp, til staða, sem hafa mikla raforkuþörf. Ég vil t. d. nefna orkuveitu frá Sogi til Eyrarbakka og Stokkseyrar. Orkuverin sjálf geta að vísu verið svo mikill fengur þeim, sem hlut eiga að máli, að minni stuðning þurfi til að gera leiðslur en raforkur, en mér finnst ekki eiga að útiloka þær, og munu margir vera á því máli, að þannig megi ekki afgreiða lögin. Ég vil því leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. þess efnis, að í stað orðanna „reist verði raforkuver“ í 1. gr. komi: gerðar verði rafveitur og reist verði raforkuver. - Mér þykir öll sanngirni mæla með, að hin mikla þörf á þessu verði tekin til greina, og vænti þess, að hv. þdm. geti á það fallizt.



Þetta frv. á þskj. 149 er, að ég held, mjög góður partur úr frv., en meira er það ekki. Það vantar enn undirstöðuatriði málsins, en frv. er samt vel þess vert, að það verði samþ. eins og það er, eins og á stendur nú í þinglokin, og síðar má setja þennan part úr lögum inn á sinn stað í heildarlöggjöf, sem setja verður um málið. Hér er gert ráð fyrir að festa allverulega upphæð af tekjum yfirstandandi missira til raforkumála. Þar sem enginn veit, hve lengi hið peningalega góðæri stendur, er nauðsyn að afla nú fjár til þessara framkvæmda, eftir að um hægist aftur. Mesti galli frv. er sá, sem hv. síðasti ræðumaður minntist á, að ekki er sagt, hvernig vinna ber að framkvæmdum. Brtt. hans, sem er til bóta, snertir ofurlítið það efni, en vitanlega verður síðar að gera því full skil. Frv. virðist byggt á þeirri hugsjón, að hægt sé að leysa málið með því að hjálpa til að koma upp stórum raforkustöðvum og svo ætti almenningur að vera fær um að annast rafleiðslur þaðan auk þátttöku sinnar í stofnkostnaði stöðvanna. Það er náttúrlega fjarstæða, að Alþ. muni nokkru sinni eftirláta það nokkurri ríkisstj., sem ráðgert er í 4. gr., að setja reglugerð um allar framkvæmdir slíks stórmáls, heldur er það löggjafaratriði. Þar sem þessi lög eru nú sett til bráðabirgða einungis, þarf ekki að ræða mjög einstök atriði. Ef það er meining sumra hv. þm., að fyrir þetta fé eigi að raflýsa kaupstaði eigi síður en sveitir og kauptún, vona ég, að þeir skilji, að það mundi hrökkva skammt. Rvík þarf t. d. mjög aukna raforku. Norðfjörður hefur t. d. aðeins rafmagn frá olíumótor - og sama er að segja um fjölda þorpa, t. d. Eyrarbakka og Stokkseyri. Hér við Sogið er búið að gera dýra stöð. En hvað hefur Árnessýsla fengið upp úr því? Hvað hafa þorpin Eyrarbakki, Stokkseyri, Hveragerði og Ölfusárbrú fengið upp úr því? Þessi 4 þorp hafa ekki fjármagn til að koma rafmagninu til sín. Hugsum okkur, að búið væri að gera stöð í Rangárvallasýslu og veita styrk til hennar. En þá þyrfti samt að taka mikið lán, til þess að hún kæmi sýslunni að gagni. Og hvar ætti að taka það lán? Stærsta bæjarfélag landsins, Rvík, hefur átt erfitt með að fá lán til rafmagnsveitunnar og hitaveitunnar, þó að úr rættist. Ein efnaðasta sýsla landsins, Rangárvallasýsla, hefur fengið 25 þús. kr. styrk. Hvaða gagn er að því? Ég get tekið Suður-Þingeyjarsýslu til dæmis. Þar er stórt orkuver í miðri sýslunni. Í nokkurri fjarlægð frá því eru 10 bæir, þar sem túnin ná svo að segja saman. Ég hef beitt mér fyrir því, að þeir gætu fengið raforku frá stöðinni, en það kom í ljós, að það mundi verða of dýrt, jafnvel við þessi góðu skilyrði. Nú gæti það sýnzt svo af þessum rökum mínum sem ekki mundi borga sig að leiða rafmagn um landið, en svo er þó ekki. En það verður aðeins að taka miklu stærri tökum en gert er með frv. Það, sem gott er í frv., er það, að tekin skuli frá nokkuð stór upphæð og lögð í raforkusjóð. En hitt er óhjákvæmilegt, að skipuð sé n. til að rannsaka raforkumál landsins í heild, eins og farið er fram á í till. okkar. Þetta hefur ekki enn verið hugsað sem landsmál, heldur í pörtum. Það hefur verið hugsað sem eins konar snuð, sem litlir krakkar eru látnir fá. Það, sem fyrst verður að gera, er að rannsaka skilyrðin til þess að leiða rafmagn um landið. Tökum Eyjafjörð til dæmis. Akureyri hefur haft litla rafstöð, sem nægði hvergi nærri, og það varð að fara langt austur í Þingeyjarsýslu til þess að fá næga orku, en þar er 35000 hestafla foss. Siglufjörður vill líka fá stöð, en þar er aðeins 4000 hestafla foss. Það er eins og dropi í hafið miðað við þarfir bæjarins, svo að þeir hafa alls ekki reynt að ýta undir fólk að nota rafmagn til hitunar, þó að stöðin eigi að kosta 8 millj. kr. og sveitirnar þar í kring, Fljót og aðrar, verða rafmagnslausar eftir sem áður. Í Norður-Þingeyjarsýslu er mikil vatnsorka, þar sem er Jökulsá á Fjöllum, en sú orka er óviðráðanleg nema fyrirtæki, sem kosta mundi tugi millj. kr. Það má því segja, að Norður-Þingeyjarsýsla hafi ekkert vatnsafl, sem auðvelt sé að virkja. Suður-Þingeyjarsýsla hefur aftur á móti mikið, Eyjafjarðarsýsla hefur lítið og sama máli gegnir um Skagafjarðar- og Húnavatnssýslur. Nú eru 130 bæir í Eyjafirði fyrir framan Akureyri. Hvert eiga þeir að sækja rafmagn? Eða Svarfaðardalur, blómlegt hérað? Eiga Svarfdælingar að fara allt austur í Laxá? Hvernig er hægt að leysa þetta rafmagnsmál nema með samvirkjun? Ég hef tekið þessi dæmi, af því að þau sýna, að hér er heill landsfjórðungur, sem yrði að fá mestallt rafmagn sitt frá einni stöð. Þetta mál verður að taka svo stórum tökum. Það verður að vera landsmál. En í þessu frv. er það ekki tekið þeim tökum. Það er ekkert landsmál, þó að ein og ein sveit fái rafmagn. Ég álít allt annað einskis vert en það, að málið sé tekið sem ein heild. Ríkið verður að koma upp rafstöðvum og leggja leiðslurnar á bæina og verður það þá að selja rafmagnið því verði sem nauðsynlegt er. Ég álit, að allt annað sé kák. En auðvitað þokast menn ekki að slíkri heildarlausn á skömmum tíma. Það mun taka mörg ár að koma mönnum í skilning um nauðsyn hennar. Eitt blað hér í bæ, sem gefið er út af nokkrum stríðsgróðamönnum, hefur til dæmis auglýst skilning sinn með því að segja, að nú eigi að fara að raflýsa fátæktina. Hví segja þeir þetta? Þeir hafa rafmagn og þau þægindi, sem því fylgja, en þeir vita, að til þess að koma þessu máli fram verður að taka af stríðsgróða þeirra. En þetta verður áreiðanlega gert, og stoðar ekki fyrir þá að þrjózkast við. En það sýnir manndóm þeirra, er þeir viðhafa slík orð um málið, meðan þeir sitja sjálfir við rafmagn og hitaveitu. Ég er sammála till. hv. þm. Seyðf. um það, að ekkert vit er í að taka staði eins og Norðfjörð og Akranes út úr og segja, að þeir eigi ekki að fá rafmagn. En um þá staði þarf ekki sérstök l., ef málið verður tekið sem ein heild, því að þeir kæmu þar auðvitað inn í alveg sjálfkrafa.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. er komið fram, og vona ég, að það nái samþykki. Mér hefur skilizt á sumum þm., bæði hv. 10. landsk. og hv. þm. S.-Þ., að þeim finnist þetta frv. nokkum halaklippt og segi heldur lítið, og satt er það, að sé það borið saman við frv., sem kom fram í Nd., hefur það stytzt nokkuð mikið. Eigi að síður felli ég mig betur við frv. í þessari mynd, því að það fjallar nú einungis um sjóðstofnunina. Ég tel, að rétt sé að halda sér eingöngu við það, ef þetta þing á að geta afgreitt málið, því að hitt, hvernig sjóðinn skuli nota, þarf miklu meiri athugunar við en svo, að hægt sé að vinna það verk á þessu þingi. Ræða hv. þm. S. Þ. liggur utan við svið þess máls, sem hér er um að ræða. Það er að vísu rétt, að þetta er mikið landsmál. Árið 1929 var borið fram hér á þingi frv. um raforkuveitu ríkisins, og átti þar að draga hinar stóru línur í málinu, en það mætti litlum skilningi þá, líka hjá hv. þm. S.-Þ., að ég held. Nú segir hv. þm. um þetta frv., að það sé eins konar snuð, og get ég ekki verið honum sammála um það, því að hér er það með, sem jafnan vantar í snuðtill. þær, sem fram eru bornar hér á Alþ. Í þessu frv. er sem sé gerð grein fyrir því, hvernig skuli afla fjár til þess, sem um er að ræða. Það hefði einhvern tíma verið kallað annað en snuð, að Alþ. veitti 10 millj. kr. og von um ½ millj. kr. á ári eftir það í sjóð til opinberra framkvæmda. Hv. 10. landsk. hefur borið fram brtt., og vill hann, að rafveitur séu hafðar þarna með, eins og var í frv. upphaflega. Ég veit ekki, hvort orðið „rafveitur“ hefur verið tekið úr frv. viljandi í hv. Nd., en þar stóð, að tilgangur sjóðsins skyldi vera að veita styrki til að gera raforkuver og raforkuveitur. Í brtt. stendur, að sjóðurinn eigi að stuðla að því, að gerðar verði rafveitur og reist raforkuver. Ég kann betur við fyrra orðalagið. En það væri mikil og óréttmæt takmörkun á starfssviði þessa sjóðs, ef ekki mætti nota hann til þess að styrkja rafveitur, því að vitað er, að höfuðerfiðleikarnir, að því er sveitirnar snertir, eru leiðslurnar frá rafstöðvunum. Það má reyndar segja, að stofna mætti með öðrum l. sjóð til að styrkja veitur, en mér finnst þó eðlilegra að láta sama sjóðinn vera til styrktar hvoru tveggja. Ég skal svo ekki orðlengja þetta, en aðeins geta þess, að till. hv. þm. Seyðf. á mikinn rétt á sér, en hún á að tryggja það, að kaupstaðirnir verði ekki útilokaðir frá því að njóta góðs af sjóðinum, þar sem kauptúnin eru tekin með, en þar á milli eru oft ógreinileg mörk, stundum aðeins lagalegs eðlis, en ég held, að heppilegra væri að orða till. þannig, að þetta væri nokkru takmarkaðra og greinin aðeins látin ná til smærri kaupstaðanna.

Frsm. (Haraldur Guðmundsson) : Um skrifl. brtt. frá hv. 10. landsk. hef ég það að segja, að ég sé ekkert á móti því, að hún sé samþ. Annars skildi ég 1. gr. frv. svo, að veiturnar rúmuðust innan hennar. Mér hefur verið sagt, að raforkuver sé víðtækara en raforkustöð og nái líka yfir veiturnar. Ég veit ekki, hvort þetta fær staðizt málfræðilega. En ég get samt fallizt á brtt. hv. 10. landsk., því að ég sé enga ástæðu til að útiloka rafveitur. Ég hef samkv. tilmælum hæstv. atvmrh. breytt till. minni þannig, að á eftir orðunum „í sveitum“ í 1. gr. frv. komi: og hinum smærri kaupstöðum. Hv. þm. Dal. sagði, að ekki væri mikil þörf á því að láta þetta ná til kaupstaðanna, því að þeir gætu yfirleitt hjálpað sér sjálfir. En þetta er ekki rétt. T. d. er á Seyðisfirði rafstöð, sem orðin er svo lítil, að ekki er við hlítandi. Þarf nauðsynlega að stækka hana, og er þetta orðið eitt mesta vandamál bæjarfélagsins. Ég hefði gjarnan viljað ræða sumt í ræðu hv. þm. S.-Þ., en skal stytta mál mitt, því að tími er nú orðinn naumur. [Niðurlag ræðunnar vantar frá þingskrifara.]