Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég hef ásamt þrem öðrum framsóknarþm. leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka, hvort mikil brögð séu að því, að íslenzkir menntamenn ráði sig að námi loknu til starfa erlendis, og ef svo er, hverjar ástæður liggi til þess.“ Ástæðan til þessarar till. er sú, að það er almenn skoðun sem hefur ríka stoð í þeim upplýsingum, sem þegar liggja fyrir hendi, að allmikil og að mínum dómi allt of mikil brögð séu að því, að ýmsir sérmenntaðir menn, svo sem læknar og verkfræðingar, ráði sig til starfa erlendis og setjist þar að námi loknu taki sér þar fasta búsetu og komi jafnvel ekki aftur hingað til lands. Hefur allmikið verið rætt um þetta að undanförnu og hafa ýmsir látið í ljós ugg út af þessum búferlaflutningum menntamanna til útlanda. Frá því hefur t. d. verið skýrt í dagblaði ekki alls fyrir löngu að í Svíþjóð einni mundu nú starfa 60-80 læknar. Skv. upplýsingum frá landlæknisskrifstofunni er talið öruggt, að talsvert á 2. hundrað íslenzkra lækna dveljist nú erlendis, en þess er að gæta, að allmargir þeirra eru við framhaldsnám eða dveljast þar til bráðabirgða Samkv. upplýsingum frá skrifstofu verkfræðingafélagsins munu 35 íslenzkir verkfræðingar, sem eru félagsmenn í verkfræðingafélaginu starfa erlendis um þessar mundir. Þar að auki geta svo verið einhverjir og eru áreiðanlega einhverjir, sem ekki eru á skrá verkfræðingafélagsins. Og ekki alls fyrir löngu las ég það í dagblaði einu hér, að 60 íslenzkir verkfræðingar störfuðu erlendis, en ég veit ekki, á hverju það er byggt. Auk þess munu svo ýmsir íslenzkir tæknimenntaðir menn stunda atvinnu erlendis, og eru það sjálfsagt ekki allt háskólamenntaðir menn, en sérmenntaðir eigi að síður. Um þá menn liggja ekki fyrir neinar upplýsingar, svo að mér sé kunnugt um. Eftir að þessi till. var flutt, hefur mér borizt vitneskja um skoðanakönnun sem Bandalag háskólamanna hefur efnt til, en það mun hafa verið seint á þessu sumri eða í haust, sem um það var rætt meðal þeirra, að það væri nauðsynlegt að láta fara fram slíka könnun, og í septembermánuði mun það hafa verið sem framkvæmdastjóra félagsins var falið að undirbúa þvílíka könnun, og var hún eftir það sett, af stað og bréf sent þeim háskólamönnum, sem erlendis dvelja ásamt spurningalista þar sem sérstaklega var gert ráð fyrir því, að reynt væri að upplýsa, hvað ráðið hefði starfsvali þeirra og búsetu erlendis. Þegar mér var síðast kunnugt um, var búið að senda slíkan lista eða bréf til 220 háskólamenntaðra manna. En það var vitað um talsvert fleiri, sem þó hafði ekki tekizt að afla upplýsinga um, hvar heima ættu, og hafði því ekki enn verið skrifað. 4. nóvember s.l. hafði borizt rúmlega þriðjungur svara frá þeim, sem skrifað hafði verið, og sjálfsagt hefur eitthvað borizt síðan, þó að mér sé ekki kunnugt um tölu í því efni. Þessi skoðanakönnun sem Bandalag háskólamanna hefur efnt til. er að sjálfsögðu mjög góðra gjalda verð. Upplýsingar þær, sem þar fást, geta sjálfsagt komið að notum við frekari rannsókn á þessu máli. Þessari skoðanakönnun sem Bandalag háskólamanna hefur efnt til, verður hins vegar ekki jafnað til þeirrar rannsóknar, sem hér er gerð till. um. því að það eru líka aðrir háskólamenntaðir menn, sem hér eiga að koma til athugunar og rannsóknar. En það er þannig alveg óvéfengjanlega ljóst, að það eru margir og ég vil segja óeðlilega margir menntamenn, sem hafa leitað atvinnu utan landsteinanna. Óeðlilega margir af því að verkefni eru hér fyrir þá og hér er þeirra þörf. Það eru hins vegar ekki fyrir hendi fullnægjandi upplýsingar um það hve margir sérmenntaðir Íslendingar stundi atvinnu erlendis um þessar mundir. Að áliti okkar flm, þessarar till. er æskilegt og nauðsynlegt, að það fari fram rækileg athugun á því, hve marga menn er hér um að ræða, og jafnframt þarf að kanna - og það er að sjálfsögðu höfuðatriðið og höfuðröksemdin fyrir þessari till., sem hér er flutt, - hverjar ástæður liggja til þess, að þessir sérmenntuðu menn kjósa að setjast að erlendis. Það er auðvitað það sem fyrst og fremst vakir fyrir okkur flm., að upplýst sé með þeirri rannsókn sem hér er lagt til. að fram fari. Sumir kasta steini að þessum mönnum, finnst þeir hafa launað fóstrið illa. Ég vil nú vara við hnútukasti í garð þessara manna að órannsökuðu máli. Til dvalar þeirra og búsetu erlendis liggja sjálfsagt ýmislegar ástæður, sumar skiljanlegar, aðrar aftur á móti, sem mönnum gengur verr að skilja, en þessar ástæður allar er rétt að kanna, áður en menn fella þunga dóma. Hitt liggur alveg í augum uppi, að það er mikið tjón fyrir Ísland að missa þessa sérmenntuðu menn. Hér vantar t.d. tilfinnanlega, eins og öllum er kunnugt, lækna. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um læknaskortinn. Það er öllum hv. þm. svo kunnugt um hann, þar sem vitað er jafnvel um heil héruð og heilar sýslur, sem eru læknislausar, og lítið útlit að því er virðist því miður fyrir, að úr rætist í þeim efnum. Og allir minnast þess, er s.l. sumar átti að ráða lækni til aðstoðar síldveiðiflotanum, en af því gat ekki orðið. Ég verð að segja, að það er ömurleg staðreynd og það er eiginlega vansæmd fyrir þjóðfélagið að geta ekki séð þessum mönnum, sem þjóðfélagið stendur í svo mikilli þakkarskuld við fyrir læknishjálp. Ég skal ekkert dæma um það á hverju það hefur strandað og skal ekki hér í þessu sambandi ræða neitt frekar um þennan alkunna lækna skort, en nefni hann aðeins sem staðreynd, sem öllum er kunn. Um það ætti nú ekki að þurfa að deila, að framtíð og gengi íslenzkrar þjóðar er ekki hvað sízt undir því komið að hún eigi á að skipa nægilegum fjölda sérmenntaðra manna og tæknimenntaðra manna. Þjóðfélagið þarf á þessum mönnum að halda. Þjóðfélagið hefur kostað miklu til menntunar þessara manna. Þjóðin hefur á ýmsan hátt lagt á sig mikið vegna þessara manna. Það er ekki verið að telja eftir það fé. Því fé hefur almennt verið vel varið og kemur yfirleitt aftur til skila að mínum dómi. Oft er sagt, að menntun sé bezta fjárfesting. Fyrir því má vissulega færa haldgóð rök. Ég vil að vísu fyrir mitt leyti vara við því, að það efnishyggjulega viðhorf verði alls ráðandi eða of mikils ráðandi í viðhorfi manna til menntunar. En hitt er ljóst, að sú fjárfesting, sem felst í menntun manna, sem hverfa að fullu til starfa á erlendum vettvangi, ganga í þjónustu erlendra aðila og taka sér þar fasta búsetu, skilar ekki arði hér, kemur ekki okkar þjóð og okkar landi að beinu gagni. Orsakirnar til þessa þarf að kanna og reyna að ráða bót á því. Það er að sjálfsögðu svo, að það er fyrir margra hluta sakir æskilegt og nauðsynlegt, að íslenzkir menntamenn dvelji erlendis um stundarsakir og að sérmenntaðir menn eigi þess kost að stunda þar framhaldsnám. Þar auka þeir við sína kunnáttu. Þar fá þeir reynslu sem ekki er alltaf kostur að fá hér. Þó að sæmilega hafi verið gert við okkar háskóla og reynt að gera hann svo úr garði sem unnt er, er það auðvitað mál, að hann getur aldrei haldið til jafns við aðra stærri háskóla, þar sem kostur er miklu fjölbreyttari og margbreyttari menntunar en hér er. Þess vegna er það síður en svo, að það sé amazt við því í þessari till., að menntamenn sæki til útlanda þekkingu og reynslu sem getur svo aftur komið okkar landi að margföldu gagni, þegar þessir menn koma aftur En það, sem er öfugþróun í þessum efnum, er það, að þessir menn taki sér fasta búsetu erlendis og ráði sig þar til starfa til frambúðar og komi ekki aftur hingað til landsins. Ég vil segja það að við Íslendingar höfum ekki að mínum dómi efni á því að flytja út fólk og við höfum allra sízt hefni á því að flytja út sérmenntað fólk. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að æskja þess, að umr. þessari verði frestað og till. vísað til athugunar hjá allshn.

Fyrirspyrjandi (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Undanfarið ár hafa átt sér stað mjög mikil skrif og miklar umr. um fræðslumál okkar. Af eðlilegum ástæðum hafa umr. þessar og skrif einkum varðað löggjöf þá, er um fræðslumálin gildir, svo og framkvæmd hennar með tilliti til þeirra mjög svo breyttu þjóðfélagsaðstæðna, sem orðið hafa síðan löggjöf þessi var samin. Fjölmargir aðilar, sem af skólamálum hafa afskipti, hafa látið til sín heyra, yfirmenn fræðslumála ríkis og bæja, sveitarstjórnarmenn, skólastjórar og kennarar, svo og fjölmargir þjóðkunnir menn, sem sérstakan áhuga hafa á fræðslumálum þjóðarinnar og hafa komið við sögu þeirra undanfarin ár. Ég held, að það sé ekki orðum aukið, þegar ég segi, að flestar þær raddir, sem heyrzt hafa hafi komið fram með töluverða gagnrýni á ástand og þróun þessara mála að undanförnu. Gagnrýni þessi er að sjálfsögðu ærið misjöfn og mjög margvisleg, en flestir þættir þessara mála hafa með einum eða öðrum hætti hlotið gagnrýni. Hér er um eðlilegan hlut að ræða í lýðfrjálsu landi, auk þess sem nær aldarfjórðungur er liðinn síðan samning meginhluta núverandi fræðslulöggjafar fór fram, en það mun hafa verið dr. Einar Arnórsson í tíð utanþingsstjórnarinnar 1942-1944, sem skipaði n. þá, sem samdi frv. að núverandi fræðslulöggjöf. Eins og ég gat um áðan, hafa á þessum aldarfjórðungi átt sér stað mjög miklar þjóðfélagsbreytingar, - þjóðfélagsbreytingar, sem í vaxandi mæli gera kröfur til aukinnar menntunar og fjölbreyttrar menntunar. Slíkar kröfur hljóta að kalla á sérstaka athugun á skólakerfinu í heild, á kennsluaðferðum, á kennsluefni, á menntun kennara og á byggingarnýjungum skólahúsa. Því er þó engan veginn þannig farið, að mér sé ekki kunnugt um, að sitthvað hafi átt sér stað í athugun á skólamálum að undanförnu. Mér er kunnugt um, að á vegum menntmrn. hafa átt sér stað skólarannsóknir. Fræðslumálaskrifstofan hefur beitt sér fyrir ýmsu. Fræðsluskrifstofa Reykjavíkur hefur látið gera mjög ýtarlegar rannsóknir á þessum málum. Skólastjórar og kennarar gera ýmsar tilraunir. Og til eru þau samtök, sem sýnt hafa lofsverðan áhuga á þessum málum og tekið skólarannsóknir til sérstakrar meðferðar, og á ég þar við rannsóknarstofnun á vegum Sambands ungra sjálfstæðismanna, sem sett hefur verið á stofn og gert um þessi mál mjög ýtarlegar athuganir og ályktanir. Þessi mál heyra að sjálfsögðu undir menntmrn., sem fer með yfirstjórn þessara mála og á að jafnaði að fylgjast með, hvað gerist í þessum málum, og láta gera athuganir í sambandi við fræðslumálin og gera till. um nýbreytni og nýjungar, sem talið er rétt, að teknar verði upp. Ég hafði hugsað mér fyrir þingbyrjun að flytja hér till. til þál. um heildarendurskoðun á fræðslukerfinu, en í ræðu hæstv. forsrh. í upphafi þingsins kom fram, að ríkisstj. hefði ákveðið að láta þá endurskoðun fram fara. Ég taldi hins vegar rétt, að hv. alþm. yrðu upplýstir um það, hvað gerzt hefði í þessum málum, og þess vegna leyfði ég mér að flytja fsp. þá á þskj. 34, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Að hverju hafa skólarannsóknir menntmrn. aðallega beinzt fram til þessa? 2. Telur ríkisstj., að með núverandi starfskröftum við skólarannsóknir verði hægt að framkvæma fyrirhugaða endurskoðun á fræðslulöggjöfinni innan hæfilegs tíma?“

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Fsp. þessi er í tveim liðum. Annars vegar er um það spurt, að hverju skólarannsóknir menntmrn. hafi aðallega beinzt til þessa. Hins vegar er spurt, hvort ríkisstj. telji, að með núverandi starfskröftum við skólarannsóknir verði hægt að framkvæma fyrirhugaða endurskoðun á fræðslulöggjöfinni innan hæfilegs tíma. Fyrri liður fsp. veitir mér kærkomið tilefni til þess að greina hinu háa Alþ. frá því, að hvaða verkefnum skólarannsóknir menntmrn. hafi unnið fram til þessa, eru að vinna og munu vinna nú á næstunni. Síðari liður fsp. á hins vegar sumpart rót sína að rekja til mjög algengs og útbreidds misskilnings á þeim viðfangsefnum, sem við er að etja í íslenzkum skólamálum nú í dag. Ég mun fyrst fara nokkrum orðum um síðari lið fsp., en síðan láta í té umbeðnar upplýsingar um störf skólarannsóknanna. Flestir þeir, sem um skólamál fjalla og um þau hugsa af alvöru, munu gera sér ljóst, að breyttir tímar kalla jafnan á breytingar í skólamálum. Á þetta ekki aðeins við hér á Íslandi, heldur hvarvetna í menningarlöndum. Á undanförnum áratugum og árum hafa gerzt svo gagngerar breytingar á þjóðfélagsháttum öllum, að námsefni hefur orðið að taka miklum breytingum. Jafnframt hafa orðið framfarir í fræðsluháttum og nýjar aðferðir við kennslu og nám komið til skjalanna. Þjóðfélagið hefur gert nýjar og breyttar kröfur til þegna sinna og þó ekki sízt til skólaæskunnar. Borgararnir - og þá ekki sízt skólaæskan - hafa þurft á nýrri og breyttri þekkingu, nýju og breyttu viðhorfi að halda til þess annars vegar að geta komizt áfram í lífinu og hins vegar til þess að geta notið þess í vaxandi mæli. Allt hlýtur þetta að breyta viðhorfi skólanna í þjóðfélaginu, hlutverki þeirra og starfsaðferðum. Fáum stofnunum þjóðfélagsins er því jafnnauðsynlegt og einmitt skólunum að hafa augun opin fyrir þeim þjóðfélagsbreytingum, sem eru að eiga sér stað á hverjum tíma til þess að verða ekki hemill á breytingu í heilbrigða átt, heldur þvert á móti afl. sem ýtir undir slíka breytingu og flýtir henni. Hvort slík stöðubreyting á skólastarfi gerir nauðsynlegt að breyta í sífellu sjálfri skólalöggjöfinni, er auðvitað undir því komið, hvers eðlis skólalöggjöfin er. Sé hún þannig, að hún setji nákvæm fyrirmæli í einstökum atriðum um skólastarfið á hverju einstöku skólastigi og á hverri einstakri námsbraut, er auðvitað nauðsynlegt að gera mjög oft breytingar á skólalöggjöfinni. Skólalöggjöf einstakra landa er að þessu leyti nokkuð ólík. Íslenzk skólalöggjöf um þann þátt skólakerfisins, sem annast lögboðna fræðsluskyldu, lýtur að nokkrum grundvallaratriðum. Hún kveður t.d. á um, að fræðsluskylda sé frá 7-15 ára aldurs, að fræðsluskyldan skiptist í tvö skólastig, barnastig, sem ljúki við 13 ára aldur, og unglingastig, sem ljúki með unglingaprófi. Síðan gerir fræðslulöggjöfin ráð fyrir miðskólum, er veiti eins árs fræðslu til viðbótar unglingaprófi, og gagnfræðaskólum, er velti tveggja ára fræðslu frá unglingaprófi. Fræðslulöggjöfin sjálf kveður hins vegar ekkert á um það, hvaða námsefni eða hversu mikið skuli kennt til barnaprófs, unglingaprófs, miðskólaprófs eða gagnfræðaprófs. Fræðslulöggjöfin sjálf kveður ekki heldur neitt á um það, hvaða eða hvers konar kennsluaðferðum skuli beita eða hvernig próftilhögun skuli vera. Þegar rætt er um nauðsyn þess, að skólarnir lagi sig eftir breyttum þjóðfélagsháttum á hverjum tíma, á það auðvitað fyrst og fremst við um námsefni, kennsluaðferðir og próftilhögun. En allar breytingar, sem æskilegt kann að vera talið að gera í þessum efnum, hefur verið hægt að gera er hægt að gera og verður hægt að gera án breytinga á grundvallaratriðum skólalöggjafarinnar, eins og hún er á Íslandi. Að þessu leyti er það grundvallarmisskilningur, þegar talað er um nauðsyn á endurskoðun á fræðslulöggjöfinni í því skyni að gera breytingar á námsefni, kennsluaðferðum og próftilhögun á fræðsluskyldustiginu, Gildandi lagaákvæði um þá 8 ára fræðsluskyldu, sem hér er nú lögbundin, eru í löggjöf frá 1948. Það var mjög viturlega ráðið af höfundum þeirrar fræðslulöggjafar að hafa hana rammalöggjöf, eins og hún er, þannig að þeim, sem með stjórn fræðslumálanna fara og annast sjálfa kennsluna, séu gefnar sem frjálsastar hendur um breytingar á námsefni, kennsluaðferðum og próftilhögun. Þó að þessi lagaákvæði hafi staðið óbreytt í meira en 20 ár, hafa mjög margvíslegar breytingar verið gerðar á þeim atriðum, sem eru kjarni og tilgangur skólastarfsins, þ.e.a.s. námsefninu, kennsluaðferðunum og próftilhöguninni. Ákvæði fræðslulaga frá 1946 hafa ekki staðið í vegi fyrir slíkum breytingum. Þess vegna hefur þeim ákvæðum ekki verið breytt. Nokkru eftir að ég tók við starfi menntmrh., eða fyrir næstum 10 árum, skipaði ég n. til þess að athuga núgildandi fræðslukerfi og framkvæmd þess og gera till. um breytingar á framkvæmd núgildandi laga eða lagasetningunni sjálfri, eftir því sem ástæða virðist til, eins og segir í skipunarbréfi n. Í n. áttu sæti þessir menn: Halldór Halldórsson prófessor, formaður, Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, Helgi Elíasson fræðslumálastjóri, Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri, tilnefndur af fjmrn., Helgi Þorláksson yfirkennari, tilnefndur af Landssambandi framhaldsskólakennara, Kristján J. Gunnarsson yfirkennari, tilnefndur af Sambandi ísl. barnakennara, Einar Magnússon yfirkennari, tilnefndur af Félagi menntaskólakennara Jónas Guðmundsson skrifstofustjóri, tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga, Sigurður Ingimundarson verkfræðingur, tilnefndur af Alþfl., frú Ragnhildur Helgadóttir alþm., tilnefnd að Sjálfstfl., Páll Þorsteinsson alþm., tilnefndur af Framsfl., og Haraldur Steinþórsson kennari, tilnefndur af Alþb. Þessi n. skilaði ýtarlegri álitsgerð í ágúst 1959. Hún gerði samþykktir um námsstjórn, um skólakerfi barnaskóla og gagnfræðaskóla um menntaskóla, kennaramenntun o. fl., um fjármál skóla og um erindisbréf fyrir kennara og skólastjóra í barna- og unglingaskólum, fræðsluráð og skólanefndir. En n. gerði ekki till. um breytingu á grundvallaratriðum löggjafarinnar um fræðsluskyldu. Veigamestu brtt. n. lutu að menntaskólanámi, kennaramenntuninni og fjármálum skólanna. Aðalatriði till. um menntaskólanámið hefur smám saman verið framkvæmt á undanförnum árum. Svo sem kunnugt er, hefur löggjöf verið sett um kennaramenntunina, Kennaraskólanum verið breytt í stúdentaskóla, og enn fremur hefur verið sett ný löggjöf um greiðslu skólakostnaðar. Þá hafa verið sett erindisbréf til kennara og skólastjóra og tilhögun námsstjórnar verið endurskoðuð. Þegar sú niðurstaða þessarar n. lá fyrir, að hún gerði ekki till. um grundvallarbreytingu á skipulagi fræðsluskyldunnar, var af hálfu menntmrn. lögð á það megináherzla að ljúka sem fyrst endurskoðun námsskrár fyrir allt fræðsluskyldustigið. Var því verki lokið 1961 og þá í fyrsta sinn gefin út námsskrá fyrir fræðsluskyldustigið allt. Hefur sú námsskrá smám saman verið að koma til framkvæmda, og má með miklu meiri rétti segja að hún sé grundvöllur skólastarfsins á fræðsluskyldustiginu nú í dag en lagaákvæðin frá 1946. Þessari námsskrá er auðvitað hvenær sem er hægt að breyta ef breyttar aðstæður eru taldar gera slíka breytingu nauðsynlega. Eina verulega mikilvæga atriðið varðandi fræðsluskylduna sem nú er lögbundið, er, að hún skuli vera 8 ár, eða frá 7-15 ára aldurs. Skólamálanefndin gerði á sínum tíma ekki till. um að breyta þessu. Ég var henni á sínum tíma sammála um, að það væri þá ekki tímabært. Hins vegar tel ég nú, að rækileg athugun á þessu atriði sé orðin tímabær, og er hér einmitt um að ræða eitt af verkefnum skólarannsóknanna, sem ég mun síðar víkja að. Annað mikilvægt atriði skólakerfisins, sem mikið hefur verið rætt á undanförnum árum, er einnig lögbundið, þótt ekki snerti það fræðsluskylduna. En það er, að haldið skuli eitt allsherjar inntökupróf í menntaskóla um land allt, svokallað landspróf. Um þetta atriði segir gildandi löggjöf ekki annað en að inntökupróf í menntaskóla skuli samræmt um land allt. Í löggjöfinni eru engin fyrirmæli um það, hverjar prófkröfur skuli gera á landsprófi. Lagaákvæði um landspróf voru lögtekin 1946, og var tilgangur þess þá að tryggja öllum unglingum, hvar sem er á landinu, hliðstæða aðstöðu til inngöngu í menntaskóla. Áður en landspróf var tekið upp, voru engar samræmdar eða almennar reglur til um inntökuskilyrði í menntaskóla og var þetta talið valda miklu, jafnvel óverjandi misrétti varðandi aðstöðu unglinga til þess að hefja menntaskólanám. Á sínum tíma mun landsprófið því yfirleitt hafa verið talið mikið framfaraspor miðað við það ástand, sem áður ríkti. Á síðustu árum virðist landsprófið hins vegar hafa sætt vaxandi gagnrýni, að því er virðist einkum vegna þess, að ýmsir hafa talið það þröskuld á vegi unglinga til menntaskólanáms. Hafa ýmsir krafizt breytinga á fræðslulöggjöfinni til þess að draga úr þeim hömlum, sem þeir hafa talið landsprófið vera á aðgangi til framhaldsnáms. En hér er enn um grundvallarmisskilning að ræða. Í lagaákvæðum um landspróf felst ekkert annað en það, að sams konar inntökupróf skuli haldið í alla menntaskóla. Ef menn vilja er enginn vandi að auðvelda inngöngu í menntaskólana án lagabreytingar. Hér er engin spurning um það, hvort löggjafinn þurfi að breyta sínum ákvæðum. Ég geri ekki ráð fyrir, að neinn geti haft á móti því, að samræmi sé í kröfum til inngöngu í einstaka menntaskóla. Um hitt getur mönnum hins vegar sýnzt sitt hvað, hversu strangar kröfur eigi að gera og hvaða kröfur eigi að gera en hvorugt er lögbundið. Ef menn vilja auðvelda inngöngu í menntaskólana eða haga vali nemenda þangað öðruvísi en nú er gert, þarf ekki til þess að breyta neinu í sjálfri fræðslulöggjöfinni, heldur þeim reglum, sem starfað er eftir á grundvelli fræðslulöggjafarinnar. Skólamönnum sýnist nokkuð sitt hvað um landsprófið. Sumir telja það of einstrengingslegt, t.d. leggja of mikið upp úr minnisatriðum. Aðrir telja það beinlínis of þungt og segja, að fleiri ættu að komast í menntaskóla en yfirleitt standast landspróf. Enn aðrir telja það of létt, eins og komi fram í því, að verulegur hluti þeirra, sem standist landspróf, standist síðan ekki próf upp úr 1. bekk menntaskólanna og hefði því frekar átt að velja sér aðra námsbraut til framhaldsnáms en menntaskólanám. Allt þarf þetta rækilegrar athugunar við. Einmitt þetta er m.a. verkefni skólarannsóknanna. En breytinga á sjálfri fræðslulöggjöfinni er ekki þörf til þess að koma fram breytingum í þessum efnum. Það eru hins vegar beinlínis rangar staðhæfingar, sem imprað hefur verið á opinberlega, að prófkröfur í landsprófi hafi verið miðaðar við það að bægja nemendum frá menntaskólanámi vegna húsnæðisskorts. Landsprófsnefnd er algerlega sjálfstæð og óháð í starfi sinu og hefur ekkert samband hvorki við fræðsluyfirvöld né menntaskóla um prófkröfur sínar. Öllum, sem staðizt hafa landspróf, hefur jafnan verið veitt skólavist í menntaskóla. Þá hefur enn talsvert verið rætt um eitt atriði, mjög mikilvægt atriði, í sambandi við skólakerfið í heild, en það er, að stúdentsaldur sé hér á landi of hár, þ.e.a.s., að ekki eigi að þurfa að taka 13 ár að ljúka skólagöngu til stúdentsprófs, eins og nú á sér stað hér á landi. Ég er persónulega sammála þessu og tel það eitt brýnasta verkefnið í íslenzkum skólamálum að breyta hér til, þannig að unglingar geti orðið hér stúdentar einu ári fyrr en nú á sér stað. Menntaskólanám er eflaust ekki hægt að stytta frá því, sem nú á sér stað. Síðasta ár gagnfræðanáms undir inngöngu í menntaskóla, þ.e.a.s. landsprófsbekkurinn svonefndi, er einnig án efa svo þungur, að ekki kemur til mála, að unnt væri að ljúka því námsefni á skemmri tíma en nú er gert. Styttingin yrði því að vera á fræðsluskyldustiginu sjálfu. Hins vegar eru skólamenn mjög ósammála um það, hvort það sé hægt og þá á hvaða stigi innan fræðsluskyldukerfisins. Sú hugmynd að skipta börnum og unglingum í bekkjardeildir eftir námsgetu á sér marga formælendur, en einnig marga andstæðinga. Hér er um vandasöm framkvæmdaatriði að ræða, og eflaust er nauðsynlegt að gera ýmsar tilraunir og fikra sig áfram, áður en endanlegt og gott skipulag finnst. Þessa mikilvægu breytingu er einnig hægt að gera án margumtalaðrar endurskoðunar á fræðslulöggjöfinni, ef menn verða nægilega á eitt sáttir um, að breytingin sé æskileg og hún er studd nægilegum kennslufræðilegum og vísindalegum rökum. Ég hef fjölyrt nokkuð um þessi grundvallaratriði, vegna þess að mér virðist það óþarflega algengt, að blandað sé saman umtali um endurskoðun á fræðslulöggjöfinni og endurskoðun á skólastarfinu. Það heyrist allt of oft, að eitthvað meira en lítið hljóti að vera bogið við íslenzk skólamál, vegna þess að grundvallarlöggjöfin um þau sé meira en 20 ára gömul. Af þessu virðast ýmsir draga þá ályktun, að skipulag og starfsemi íslenzkra skóla hafi ekki breytzt í 20 ár. En það er auðvitað herfilegur misskilningur. Lengd skólaskyldunnar hefur að vísu ekki breytzt í 20 ár, en sjálft skólastarfið hefur tekið miklum breytingum. Námsefnið er orðið mjög annað en það var fyrir 20 árum. Kennsluaðferðir hafa breytzt gífurlega, próftilhögun er ekki lengur með sama hætti og þá var. Með þessu er ég auðvitað ekki að segja, að skólastarfið hafi í einu og öllu breytzt eins mikið og æskilegt væri og það sé nú fullkomið. Eflaust stendur þar enn þá ótalmargt til mikilla bóta. En það er grundvallarmisskilningur, að ákvæði skólalöggjafarinnar frá 1946 hafi staðið í vegi fyrir breytingum, sem margir kunna að hafa viljað gera, en ekki hafa verið gerðar. Þótt löggjöfin um fræðsluskylduna sé rammalöggjöf, mikilvægar breytingar á skólakerfinu sé því hægt að gera án breytingar á henni, á þetta ekki við um framhaldsskólalöggjöfina og sérskólalöggjöfina. Þess vegna hefur þessi löggjöf verið endurskoðuð svo að segja öll á undanförnum árum eða er í endurskoðun. 1957 var sett ný löggjöf um Háskóla Íslands. 1963 var komið á fót Tækniskóla Íslands. Sama ár voru sett ný lög um kennaramenntunina og Kennaraskóli Íslands gerður að stúdentaskóla. 1965 var iðnfræðslulöggjöfin öll endurskoðuð og sett um hana ný löggjöf. 1963 var sett ný löggjöf um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla og 1965 um Húsmæðrakennaraskóla Íslands. Undanfarið ár hefur starfað opinber n. að endurskoðun menntaskólalöggjafarinnar, og einnig starfar nú n. að tillögugerð um uppbyggingu Háskóla Íslands næstu 20 ár. Ég leyfi mér að staðhæfa, að allir þeir þættir íslenzkrar skólalögjafar, að menntaskólalöggjöfinni undantekinni, sem þörf hefur verið á að endurskoða til þess að koma fram nauðsynlegum breytingum í samræmi við breytt viðhorf nýs tíma hafi verið endurskoðaðir á undanförnum árum. Um alla þætti íslenzks skólastarfs gildir nú tiltölulega ný löggjöf, að svo miklu leyti sem breytt löggjöf er skilyrði nauðsynlegra breytinga, enda hefur aldrei verið sett jafnmargháttuð löggjöf um skólamál á Íslandi og einmitt á undanförnum árum. Endurskoðun menntaskólalöggjafarinnar hefur því miður gengið seinna en ég hafði vonað. Hins vegar hefur verið hægt að gera margs konar breytingar á deildaskiptingu og kennslutilhögun án lagabreytinga og hefur það verið gert. Ein af ástæðum þess, að n. sú, sem starfar að endurskoðun menntaskólalöggjafarinnar, hefur ekki enn lokið störfum, mun vera sú, að hún vill gjarnan vita meira um árangur þeirra tilrauna, sem nú fara fram í menntaskólanáminu, áður en hún gerir endanlegar tillögur um nýja löggjöf á þessu sviði. Ég hef hins vegar ekki séð ástæðu til þess að beita mér fyrir endurskoðun lagaákvæðanna frá 1946 um sjálft skipulag fræðsluskyldunnar, eingöngu vegna þess, að þau lagaákvæði eru ekki til neins trafala við þær breytingar, sem hugmyndir hafa verið uppi um að gera innan skyldufræðslukerfisins. Eina veigamikla breytingin, sem til athugunar og umræðu er og gera mundi lagabreytingu nauðsynlega, er lenging sjálfrar skólaskyldunnar t.d. með því að láta börn hefja skólagöngu 6 ára í stað 7 nú. Hér er hins vegar um mál að ræða, sem ekki aðeins hefur uppeldisfræðilega og kennslufræðilega þýðingu, heldur stórfellda fjárhagsþýðingu, og verður tillögugerð einnig um það efni að miðast við það, hverjar fjárhagsbyrðar talið verður hægt að leggja á ríkissjóð í þessu sambandi. Einmitt vegna þess, að meginverkefnin, sem nú eru á döfinni í íslenzkum skólamálum, lúta ekki lengur að endurskoðun á gildandi löggjöf, heldur að hugsanlegum breytingum á sjálfu skólastarfinu, á námsefni, á kennsluaðferðum, á próftilhögun, hef ég ekki talið rétt að skipa n. til þess að fjalla um þessi viðfangsefni, þar sem hér er um að ræða viðfangsefni, sem þarfnast rannsóknar, vísindalegrar rannsóknar, og samstarfs fræðsluyfirvalda og þeirra, sem stjórna skólunum sjálfum, hafa kennsluna þar með höndum. Einmitt vegna þessa taldi ríkisstj. rétt að taka á þessu verkefni með nýjum hætti, með þeim hætti að stofna sérstaka deild innan menntmrn., er annast skyldi þessar rannsóknir í samstarfi við skólana sjálfa og gera síðan smám saman till. um þær breytingar, er til bóta mættu verða. Þessi skólarannsóknadeild var stofnuð 1986, og var Andri Ísaksson sálfræðingur ráðinn til að veita henni forstöðu. Fastir samstarfsmenn hans eru þeir Jóhann S. Hannesson skólameistari og dr. Wolfgang Edelatein, sem starfar sem sérfræðingur við rannsóknastofnunina í uppeldis- og skólamálum í Berlín, en kemur öðru hverju hingað til lands til ráðuneytis um þessi mál. Skal ég nú greina frá helztu störfum skólarannsóknanna fram til þessa: Í fyrsta lagi: Almenn könnun viðhorfa til skólakerfisins. Rætt hefur verið um skólakerfið við fjölmarga aðila, flesta skólamenn. Eru þessar rannsóknir skráðar nákvæmlega. Niðurstaðan er síðan skráð, sundurgreind efnislega, og verða niðurstöðurnar lagðar til grundvallar spurningaskrá, sem skólamönnum verður send innan skamms, Í öðru lagi: Tilraunir í skólum. Hafin er nokkur tilraunastarfsemi ú skólum, sem skólarannsóknir hafa umsjón og eftirlit með í samráði við umsjónarkennara hverrar tilraunar. Enn sem komið er miðast umfangsmestu tilraunirnar raunverulega við starf að nýjungum, þ.e.a.s. tilraunir með nýtt námsefni eða kennslu ákveðinna námsgreina á aldursstigum, þar sem þær hafa lítið sem ekkert verið kenndar áður. Hér skulu nefndar þær tilraunir, sem stærstar eru í sniðum. Greiða skólarannsóknirnar sem næst helming aukakostnaðar við þessar tilraunir, en hlutaðeigandi sveitarfélög hinn helminginn. Í fyrsta lagi mengjastærðfræði í 1. og 2. bekk barnaskóla. Umsjónarkennarar eru Kristinn Gíslason og Kristján Sigtryggsson. Notuð eru verkefni Agnete Bundgaard, danskrar konu, sem verið hefur brautryðjandi í þessum efnum í Danmörku. Í sambandi við þessa tilraun var haldið kennaranámskeið um mánaðamótin ágúst-sept. s.l., og sóttu það yfir 80 kennarar. Þess skal getið, að í maímánuði s.l. var lagt sérstakt könnunarpróf fyrir þau börn, sem tóku þátt í tilrauninni s.l. vetur, alls 7 bekki. Voru það álíka mörg börn í tveim öðrum skólum sambærilegum. Auk þess tóku börnin, sem voru með í tilrauninni, hið venjulega vorpróf 7 ára barna í reikningi s.l. vor. Kristinn Gíslason hefur unnið talsvert úr niðurstöðum þessara prófa, og verður kjarni þeirra niðurstaðna sennilega birtur fljótlega. Í öðru lagi danska í 5. og 6. bekk barnaskóla. Umsjónarkennari er Ágúst Sigurðsson námsstjóri. Þessi tilraun hófst haustið 1966 í 3 barnaskólum í Reykjavík. Síðan á s.l. skólaári samræmdi barnaskóli Húsavíkur dönskukennslu sína í 6. bekk tilraun þessari. Tvö könnunarpróf voru lögð fyrir börnin, annað í febr., hitt í maí. Umsjónarkennari vann úr niðurstöðum prófanna og ritaði skýrslu um tilraunina s.l. vor. Þessi tilraun heldur áfram á yfirstandandi skólaári með þátttöku þriggja barnaskóla í Reykjavik og barnaskóla Húsavíkur. Þriðja tilraunin er enska í 4. og 5. bekk Langholtsskóla. Umsjónarkennari er Haukur Ágústsson. Þessi tilraun hófst í jan. 1967 og var þá miðuð við 4. bekk skólans einvörðungu. Í vetur taka 4, og 5. bekkur skólans þátt í tilrauminni, allar bekkjardeildir beggja árganga. Framfarir barnanna voru kannaðar með skyndiprófum, og umsjónarkennari hefur ritað skýrslu um starfsemina s.l. skólaár. Þetta var um þrjú megintilraunaverkefnin, sem á döfinni eru. Þá er þriðja meginverkefni skólarannsóknanna, sem lýtur að námsefni og námsskrá, Hér hafa tveir málaflokkar verið teknir fyrir. Í fyrsta lagi hefur verið skipuð n. til þess að semja námsskrárdrög fyrir eðlis- og efnafræðikennslu upp að gagnfræðaprófi. Formaður n. er Sveinbjörn Björnsson eðlisfræðingur. N. skal skila till. og greinargerð fyrir 1. maí 1968. Í öðru lagi: Tveir sérfróðir kennarar hafa verið fengnir til að rannsaka og gagnrýna tvær kennslubækur í félagsfræði, sem notaðar eru í gagnfræðaskólum. Grg. og till. um nýskipan skal skila snemma á næsta ári. Fjórða meginverkefni skólarannsóknanna lýtur að prófum og einkunnum. Hafinn er talsverður undirbúningur að athugun þessa málaflokks, og hefur undirbúningurinn einkum miðast við eftirfarandi atriði: 1) Tilgang prófa að loknu kennslustarfi. 2) Upplýsingagildi einkunna. 3) Aukningu á samræmi, raungildi og áreiðanleika prófa og einkunna. Fimmta og síðasta verkefnið, sem ég vildi nefna, lýtur að forskólanum. Hafinn er undirbúningur að athugun þessa málaflokks, einkum skólagöngu 6 ára barna. Undirbúningurinn hefur hingað til að mestu miðast við könnun erlendrar reynslu. Þá má geta þess, að forstöðumaður skólarannsóknanna, Andri Ísaksson, fór nýlega í nokkurra vikna námsferð til Frakklands, Þýzkalands, Svíþjóðar og Noregs. Í ferð þessari leitaðist hann við að kynna sér skólarannsóknastofnanir í fyrrgreindum löndum, skipulagningu starfs þeirra og verkefnaval, og auk þessa athugaði hann, hvort hugsanlegt væri, að Íslendingar gætu fengið einhverja sérfræðilega hjálp til rannsóknarstarfa hér að skólamálum. Varðandi næstu störf og verkefni skólarannsóknanna er þess fyrst að geta, að 11.-16. des. n.k. verður haldinn fundur forstöðumanns og ráðunauta skólarannsókna. Verður þá tekin endanleg ákvörðun um vinnuáætlun ársins 1968. Undirbúningur þeirrar áætlunar er langt kominn, svo að unnt er að gefa nokkra hugmynd um þau verkefni, sem væntanlega verður fyrst og fremst unnið að. Þeim verkefnum, sem þegar eru hafin, verður haldið áfram. Ber þar fyrst að nefna viðhorfakönnunina, sem ég nefndi áðan. Efnislegar niðurstöður þeirra viðtala, sem tekin hafa verið við skólamenn og ýmsa fleiri, verða notaðar til að semja spurningaskrá um viðhorf til skóla og skólakerfis. Verður skráin send stórum hópi skólamanna, svo og væntanlega nokkrum aðilum öðrum. Þá verður þeim nýjungatilraunum, sem ég nefndi áðan, haldið áfram. Tilraunastarfsemin verður aukin og byrjað á nýjum tilraunum. Er undirbúningur að einni slíkri tilraun þegar hafinn. Fylgzt verður og með nokkrum tilraunum, sem þegar eru hafnar, og má í því sambandi nefna tilraun með starfrænt lesgreinanám í 4., 5. og 6. bekk Laugalækjarskóla svo og tungumálastofu á Blönduósi. Samdar verða nákvæmari reglur um mat á árangri tilrauna, bæði almennt og í einstökum tilvikum. Þá mun haldið áfram að vinna að athugun á námsefni og námsskrá. Rannsökuð verða álit n. þeirra og sérfræðinga, sem þegar eru að störfum, og ákvörðun tekin varðandi till. um framkvæmd svo og skipun nýrra nefnda, Enn fremur verður unnið að álitsgerð með till. um reglur og aðferðir, sem heildarendurskoðun námsskrár á Íslandi mætti miða við. Aukin áherzla verður lögð á þær athuganir, sem farið hafa fram á gildi prófa og einkunna, og mun rannsóknin öll að líkindum taka bæði til barna- og gagnfræðastigsins. Í þessu sambandi hefur komið til greina að reyna að fá til aðstoðar erlenda sérfræðinga. Að síðustu má svo geta þess, að rituð verður endanleg skýrsla um tilhögun forskólahalds í nokkrum nágrannalöndum. Unnið verður síðan að frekari könnun þessa vandamáls hérlendis og undirbúningi að tillögugerð um lausn þess. Hins vegar mun áætlun um framkvæmd og tilhögun þeirrar könnunar ekki liggja fyrir fyrr en að nokkrum vikum liðnum. Meðal alveg nýrra rannsóknarliða, sem teknir verða upp á næsta ári, er sérstaklega rétt að geta um tvo. Hinn fyrri er, að hafin verður athugum á ýmsum þáttum skólahalds í dreifbýlinu, og er í ráði að vinna að þeirri rannsókn í samvinnu við n. þá, sem nú starfar að menntaáætlun á vegum Efnahagsstofnunarinnar og fleiri stofnana, með styrk frá Efnahagssamvinnustofnuninni í París. Þessi athugun á skólahaldi í dreifbýli verður væntanlega þríþætt. Í fyrsta lagi: Rituð verði skýrsla um tilhögun dreifbýliskennslu í nokkrum nágrannalöndum. Hefur þegar verið safnað þeim heimildum, sem lagðar eru til grundvallar skýrslunni. Í öðru lagi: Gerð verði áætlun um tilraun, sem miða skal að því að bera saman sérstakar, ólíkar leiðir til þessa að leysa skólavandræði í dreifbýli. Verður væntanlega reynt að hefja þessa tilraun þegar á árinu 1968. Þá verður hrundið í framkvæmd rannsókn á sambandi námsárangurs nemenda við félagslegan uppruna þeirra. Þessi rannsókn hefur þegar verið undirbúin nokkuð. Að sjálfsögðu eru skólarannsóknir á Íslandi enn á byrjunarstigi. Enn er verið að leita að heppilegum starfsaðferðum og er eflaust þörf á mun meiri samvinnu skólastjóra og kennara en komizt hefur á enn þá. En skólarannsóknirnar hafa þegar sannað gildi sitt og þurfa því að vaxa og stækka bæði að fé og mannafla. Hins vegar er vafasamt, að það, sem þeim sé nú nauðsynlegast, sé að ráða mikinn fjölda sérfræðinga að rannsóknunum. Mikilvægast er hitt, að verkefnin séu vandlega og skynsamlega valin og jafnan séu nægir starfskraftar og nægilegt fjármagn til þess að vinna að kerfisbundinni rannsókn þeirra viðfangsefna, sem viðráðanleg eru talin og brýnust þörf er á að sinnt sé hverju sinni. Að lokum má geta þess, að árlega er rituð skýrsla um störf skólarannsóknanna, og kemur sú skýrsla út í janúarmánuði ár hvert. Með þessu vona ég, að ég hafi veitt hv. fyrirspyrjanda fullnægjandi svör við spurningum hans.



Herra forseti. Tími minn hér gefur mér ekki tækifæri til þess að hefja umræður um einstaka þætti í ræðu hæstv. ráðh., en ég vil þakka honum þau svör, sem hann gaf hér um það, að hverju skólarannsóknir menntmrn. hafa aðallega beinzt fram til þessa, og svo skoðun hans á því, hver verkefni þessarar stofnunar verði í framtíðinni. Hins vegar gerði hann í upphafi ræðu sinnar töluvert úr því, að þess misskilnings gæti mjög hjá þeim aðilum, sem ræddu þessi mál og um þau rituðu, að það þyrfti að endurskoða fræðslulöggjöfina, en hér væri nánast miklu fremur um að ræða endurskoðun á ýmsum reglugerðum og öðrum framkvæmdaratriðum, sem mundu rúmast innan þess ramma, sem fræðslulöggjöfin kveður á um. Enda þótt svo sé orðað hér í fsp., held ég, að engum hafi blandazt hugur um það, þegar hæstv. forsrh. í sinni ræðu gat um, að fram mundi fara á vegum ríkisstj. allsherjarendurskoðun á fræðslukerfinu, eins og hann orðaði það, að að sjálfsögðu væri fræðslulöggjöfin innifalin í þeirri athugun, sem þar er gert ráð fyrir að fram fari. Hitt má svo vel vera, og er sjálfsagt mikið til í því, sem hæstv, ráðh. sagði, að það þurfi kannske ekki ýkjamiklar breytingar á sjálfri löggjöfinni til þess að hægt sé að gera verulegar breytingar á fræðslukerfinu, eins og það er í dag. En hitt er ljóst, og einmitt til þess er þessi fsp, fram borin, að menn eru mjög „krítískir“ á þá hluti, þ.e.a.s. framkvæmd fræðslukerfisins í dag. Ég geri ekki ráð fyrir því, að þeir séu fjölmargir hér í sölum Alþ., sem hafa á sínum skóla árum verið undir því fræðslukerfi, sem nú er. Ég hygg, að það sé aðeins einn hv. þm. auk mín, sem hóf nám í milliskólum, eftir að þessi löggjöf var samþykkt, en reynsla af ýmsum þáttum í fræðslukerfinu hefur verið með þeim hætti, að þeir hinir fjölmörgu, sem ég gat um áðan í minni frumræðu, hafa talið ástæðu til þess að gera aths. þar um. Margt af því, sem hæstv. ráðh. benti á sjálfur, eru einmitt atriði, sem raunverulega þarf að taka til mjög rækilegrar endurskoðunar, og það, sem ég vildi leggja sérstaka áherzlu á nú, er, að þessi endurskoðun, hvort sem hún er á fræðslukerfinu sem slíku og ekki orðalagi í fræðslulöggjöfinni, sé betur samhæfð en raun ber vitni. Við getum aðeins minnzt þess, að í blöðum fyrir nokkrum vikum eða mánuðum sáum við einmitt m.a. ritsmíðar forstöðumanns skólarannsókna, sem er formaður landsprófsnefndar - ég held, að ég fari með rétt mál - og tveggja skólastjóra um það, með hverjum hætti námsefnið eða prófefni var valið til landsprófs s.l. vors og með hvaða hætti búast mátti við árangri nemenda með tilliti til þess, hvernig valið hafði verið. Þessir hlutir svo og fjölmargt annað, sem fram hefur komið og á hefur verið bent bæði af kennurum, skólastjórum, fræðslumálastjórninni, svo og fjölmörgum öðrum, eins og ég sagði í minni frumræðu, er með þeim hætti, að ég vil mjög taka undir þau orð og veit, að hæstv, ráðh. og ríkisstj. mun að sjálfsögðu leggja áherzlu á, að sú endurskoðun á fræðslukerfinu, sem gert er ráð fyrir, megi fara fram sem allra fyrst og þá verði tekið mjög tillit til þeirrar reynslu, sem fengizt hefur á því fræðslukerfi, sem við nú búum við í dag og hefur verið gildandi hér um aldarfjórðungsskeið.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þessa fsp., sem hér er til umr. Það er vissulega mjög ánægjulegt að hlýða á hinar ýtarlegu upplýsingar hæstv. menntmrh. um skólarannsóknir og um fjölmargt, sem verið er að vinna á sviði skólamálanna um þessar mundir. Það er auðvitað öllum ljóst, hversu mikið er hér í húfi, og það hlýtur þess vegna að gleðja hvern mann að heyra um það starf, heyra svo ýtarlega frá því starfi sagt, sem þarna er verið að vinna. Hitt er svo annað mál. að þegar maður er búinn að heyra á ræðu hæstv, ráðh, um þessa hluti og hefur fengið innsýn í það, hversu margt er þarna unnið, og vafalaust vel unnið, þá fer maður að halda, að það hafi bara verið ljótur draumur, sem maður þó veit því miður, að er staðreynd, það, sem gerist nú ár eftir ár í málefnum unglingafræðslunnar, a.m.k. á Austurlandi. Ég skal ekki fullyrða um, hvernig það er í öðrum landshlutum. Það hafa um hríð verið mjög miklir erfiðleikar á því, að fá skólavist fyrir ungmenni á skyldunámsstiginu, og þeir erfiðleikar hafa verið svo miklir, að það hefur í mörgum tilfellum reynzt ómögulegt með öllu. Ég þekki persónulega alveg frá fyrstu hendi dæmi um þetta. Og ég hef heyrt um mýmörg önnur hliðstæð. Ég get aðeins vikið að einu sérstöku, sem átti sér stað s.l. haust. Stúlka sem lokið hafði námi 1. bekkjar unglingastigsins, sótti um upptöku í 2. bekk í heimavistarskóla, því að ekki var kostur á frekari skólagöngu í hennar skólahverfi. Einkunn hennar var rétt neðan við 8. mig minnir 7.8. Henni var synjað um inntöku, vegna þess að það sóttu fleiri en hægt var að taka á móti og vegna þess að aðrir höfðu hærri einkunnir. Það var leyst úr þessum vanda þarna eftir ýmsum krókaleiðum, með því að kippa út öðrum nemanda, sem gat fengið inngöngu í skóla annars staðar, þar sem ekki var heimavist, en hann átti hins vegar til kunnugra að víkja. En þetta hefur því miður ekki tekizt nema stundum, og persónulega er mér kunnugt um annað atvik frá s.l. ári, þar sem mál réðust þannig, að viðkomandi fékk ekki inngöngu í skóla og með mjög óheppilegum afleiðingum. Þetta er vægast sagt mjög ömurlegt, að þannig skuli vera á,statt á þessu stigi í okkar skólakerfi á því herrans ári 1967, þannig ástatt, að það geti komið fyrir, að börn á skyldunámsstiginu fái ekki inngöngu í skóla. Þetta er óneitanlega blettur á skólakerfi okkar, því að þarna er um að ræða grundvallaratriði, mannréttindamál hreint og beint, það, að allir þeir, sem skylt er að sækja skóla, fái notið tilskilinnar kennslu. Ég sé satt að segja engan mun á því að vísa heim 13-14 ára gömlu barni, sem ekkert er athugavert við á neinn hátt, og hinu, að vísa heim barni miklu yngra og neita því um kennslu. Ég sé engan mun á því. Ég vildi nota þetta tækifæri, af því að verið var að ræða skólamálin, og vekja athygli á þessu vandamáli Og ég vil leyfa mér að varpa fram tveim fsp. til hæstv, menntmrh. í fyrsta lagi, hvort honum sé kunnugt um þetta ástand - og það raunar hygg ég hljóti að vera, því að hann gat þess m.a. í sinni ræðu, að það hefði verið sett n. fyrir 10 árum til þess að kynna sér framkvæmd fræðslulaganna - og í öðru lagi, ef svo er, hvað hafi þá verið gert til þess að ráða bót á þessu sérstaklega. Það er sjálfsagt hægt að gera það á tvennan hátt: Með auknu skólahúsnæði og með betra skipulagi skólamálanna á viðkomandi landsvæði, betri nýtingu þess skólahúsrýmis, sem þegar er fyrir hendi.



Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði í hinni annars fróðlegu ræðu hæstv. menntmrh., sem kom mér til þess að fara hér í ræðustólinn. Ég held, að ég hafi heyrt það rétt, að hann hafi sagt, að engum, sem hafi staðizt landspróf, hafi verið meinað inngöngu í menntaskóla. Í sambandi við þetta atriði er um grundvallarmisskilning að ræða, svo að ég noti orð hæstv. menntmrh. Ég hefði skilið það svo, og ég veit, að það eru margir aðrir, sem líta þannig á, að sá unglingur, sem lýkur landsprófsþrautinni og fær fyrir það einkunnina 5, stenzt landsprófið. En mér er ekki kunnugt um, að neinn fái inngöngu í menntaskóla með lægri einkunn en 6. Sú einkunn er að vísu tilbúin. Það er landsprófsnefnd, sem ákveður þessa einkunn 6 og kallar hana framhaldseinkunn. Hún getur breytt henni frá ári til árs. Hún getur ákveðið, að framhaldseinkunnin í ár sé 6, hún getur ákveðið á næsta ári, að hún sé 5.50. En ég veit, að það eru margir, sem eru í dálitlum vafa um þetta og skilja það ekki rétt og telja, að enginn nái landsprófi, nema hann hljóti 6 og þar yfir. Og þann skilning fékk ég út úr ræðu ráðh., að hann teldi það vera þannig. Með öðru móti fæ ég ekki skilið, að enginn, sem hefur staðizt landspróf, hafi ekki fengið inngöngu í menntaskóla, því að það eru fjölmargir, mjög margir á bilinu frá 5-6, sem enga skólavist hafa fengið í menntaskóla af þeirri einföldu ástæðu, að þeir höfðu ekki nógu háa einkunn.



Herra forseti. Ég gat nú ekki hlýtt á framsöguræðu fyrirspyrjanda og ekki á alla ræðu hæstv. ráðh., en ég vil þó eigi að síður af þessu tilefni, að þetta hefur komið hér til umr., minna aðeins á nokkur atriði í sambandi við þessi mál. Það er auðvitað mjög ánægjulegt, að það skuli nú vera hafnar svokallaðar skólarannsóknir, því að það þurfa raunverulega alltaf að vera í gangi slíkar skólarannsóknir, vegna þess að tímarnir breytast og það er ástæða til þess að breyta námsefni eftir því, sem kröfurnar breytast og aðstæður í þjóðfélaginu jafnframt. En það, sem sérstaklega þarf að athuga og það, sem er sérstaklega áberandi í sambandi við okkar fræðslumál, hlýtur auðvitað að vera þetta, að fræðslulögin frá 1946 hafa aldrei verið framkvæmd. Það átti að framkvæma fræðslulögin á 6-7 árum, ef ég man rétt. Þá áttu þau að vera komin til fullra framkvæmda, þ.e. 1952-1953, en þau eru alls ekki komin til framkvæmda enn þá. En megintilgangur fræðslulaganna var, að ég held, sá, að koma hér á 8 ára skólaskyldu og að samræma skólakerfið og gera öllum sem jafnast að stunda skólanám, hvar sem þeir búa á landinu og hverjar svo sem aðstæður nemenda eru. En þetta hefur því miður ekki tekizt enn þá, og ég held, að það sé ákaflega þýðingarmikið atriði, að það verði reynt að framkvæma fræðslulögin og koma þeim í það horf, sem þeim ber að vera, áður en við förum að gera stórkostlegar breytingar t.d. eins og hæstv. ráðh. var að nefna, að fara að lengja skólaskylduna og miða kannske skólaskyldualdurinn við 6 ár o.s.frv. Þá væri nær að reyna að koma því svo fyrir, að sú skólaskylda, sem er í lögum og búin að vera í meira en 20 ár, verði raunverulega framkvæmd. En á þetta hefur langsamlega mest skort að mínum dómi, og þannig er, að menn hafa raunverulega búið við tvenns konar skólaskyldu á Íslandi, 8 ára skólaskyldan hefur ekki verið til nema sem óframkvæmdur lagabókstafur og kannske sem atriði í upplýsingabæklingum um menntunarástandið á Íslandi á erlendum tungumálum. En í raun hefur þetta nú verið svona, að mikill hluti af börnum og unglingum hefur aðeins notið kannske 4-5 ára skólaskyldu í reynd. Og ég er hræddur um, þn að þetta hafi kannske eitthvað skánað hin síðari ár, að þá sé það enn svo, að það sé allstór hluti barna, sem ekki hefur nein skilyrði til þess að njóta þeirrar skólaskyldu, sem lög gera ráð fyrir. Og það er úr þessu, sem við verðum að bæta. Og það, sem þá skiptir langmestu máli, er vitanlega það að koma upp nægu skólahúsnæði í landinu. En skólaskorturinn veldur því fyrst og fremst, að það er ekki hægt að framkvæma skólaskylduna eins og lög gera ráð fyrir. Og það er það, sem við þurfum að leggja höfuðáherzlu á nú og á næstunni, þ.e. að efla skólabyggingarnar og framkvæma tilgang fræðslulaganna, eins og hann birtist í lögunum sjálfum og eins og þau hafa ævinlega verið túlkuð. Hitt er satt, að það er gífurlega mikið verkefni og mikið fjárhagsatriði að koma skólunum upp og mikið, sem á hvílir, en það er verkefni, sem þjóðin verður að finna lausn á, og ég hygg, að það megi gera ef skipulega er að því unnið. En eins og nú er, er því miður ekki hægt að segja, að nógu skipulega sé að þessu unnið. Við höfum því miður ekki fyrir okkur neina áreiðanlega skólabyggingaáætlun til næstu ára en ég hygg, að hennar sé nú einkum þörf í skólamálunum, og ætla ég þó ekki að gera lítið úr því, sem þörf er að gera í sambandi við þær skólarannsóknir, sem hæstv. ráðh. hefur hér einkum talað um. Þær eru mjög mikils virði, og eins og ég segi þurfa alltaf að vera í gangi. en hitt stendur okkur nær, að byggja fleiri skóla.



Herra forseti. Það eru örfá orð í tilefni af nokkrum atriðum, sem fram komu í aths. þriggja hv. þm. Ég ætla fyrst að víkja fáeinum orðum að ummælum hv. 3. þm. Vestf., Bjarna Guðbjörnssonar, um það, að þeir, sem staðizt hefðu landspróf, hefðu samt ekki fengið inngöngu í menntaskóla, af því að krafizt væri einkunnarinnar 6, en ekki einkunnarinnar 5. Hér er um misskilning hans að ræða, svo að ég sendi aths. aftur heim til föðurhúsanna. Landsprófið er, eins og ég tók fram í svari mínu við fsp., landsprófið er lögum samkv. inntökupróf í menntaskóla, haldið af og á ábyrgð landsprófsnefndar, sem ræður prófefni, sem ræður prófkröfum, þ.e.a.s. innihaldi prófsins, og einkunnagjöf fyrir prófið og hefur lögum samkv. rétt til þess að ákveða hvað í því skuli felast að standast inntökupróf í menntaskóla. Landsprófsnefndin hefur frá upphafi verið einráð um þetta og frá upphafi ákveðið, að sú einkunn, sem hún telji inntökueinkunn í menntaskóla, sé einkunnin 6. Þess vegna verður ekki annað talið en sá einn hafi staðizt inntökupróf í menntaskóla samkv. ákvörðun landsprófsnefndar, sem hlotið hefur einkunnina 6 á prófinu. Hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson og Ingvar Gíslason gerðu tvennt að umtalsefni. Annars vegar skort á húsrými sérstaklega í heimavistarskólum, og hins vegar þá staðreynd, að skólaskylda er ekki framkvæmd samkv. almennum reglum fræðslulaga í öllum skólahéruðum landsins, þ.e.a.s. allmörg skólahéruð hafa undanþágu frá því að framkvæma skólaskylduna. Það skal sízt standa á mér að viðurkenna, að á Íslandi sé skortur á skólahúsnæði, skortur, sem ég tel mikla þörf á að bæta úr og mun framvegis eins og hingað til leggja megináherzlu á, að bætt verði úr. En í því sambandi vil ég vekja athygli á því, að á undanförnum árum ef ekki áratugum hefur alls staðar í hinum menntaða heimi verið skortur á skólahúsnæði, þ.e.a.s. það er alls staðar meiri eftirspurn eftir skólahúsnæði en hið opinbera treystir sér til að fullnægja algerlega. Það er skortur á skólahúsnæði í langauðugasta landi veraldar, Bandaríkjunum. Það er skortur á skólahúsnæði í Sovétríkjunum, það er skortur á skólahúsnæði á öllum hinum Norðurlöndunum. Þess vegna þurfum við í sjálfu sér ekki að vera hissa á því, að það skuli hafa gerzt hér líka, að stórvaxandi eftirspurn eftir skólahúsnæði skuli hafa farið fram úr getu fjárveitingavaldsins til þess að fullnægja þeirri eftirspurn. En ég vona sannarlega, að það verði ekki langt þangað til hið opinbera telur sér fært að fullnægja þeirri umframeftirspurn, sem núna er, og miða ráðstafanir sínar við það, að til slíkrar umframeftirspurnar eftir menntun þurfi ekki að koma framvegis. Hitt er aftur á móti alger misskilningur hjá hv. þm., Vilhjálmi Hjálmarssyni, að það geti talizt eðlilegt, að ríkinu sé skylt að sjá öllum, sem þess óska, fyrir húsrými i heimavistarskóla. Ég tel frumskyldu ríkisins vera þá að sjá öllum nemendum á skólaskyldualdri, þar sem fræðsluskylda er í framkvæmd, fyrir fræðslu, fyrir skólavist. Hitt er fráleitt, algerlega fráleitt, að ætlast til þess, að hver einasti nemandi á skólaskyldualdri, sem þess óskar, eigi rétt á vist í heimavistarskóla, og það er rétt, að þeirri eftirspurn hefur ekki verið hægt að fullnægja. Aftur á móti er mér vitanlega hvergi þess konar skortur á skólahúsnæði á fræðsluskyldustiginu, að nemendur fái ekki þá fræðslu, sem ýmist er lögboðin eða sem reglur gilda um í viðkomandi skólahéraði. Það er mér ekki kunnugt um. Þrengslin, skorturinn á skólahúsnæði, kemur fram í því, að óeðlilega þröngt er um nemendurna og kennarana. Það er tvísett og jafnvel þrísett, stundum jafnvel skólatími styttri heldur en æskilegt væri. En um hitt þekki ég ekki dæmi, að á fræðsluskyldustiginu sé skortur á því skólahúsnæði, sem nauðsynlegt er til þess að halda uppi lögboðinni fræðsluskyldu. Hitt er algerlega óskylt mál, þó að það komi fyrir, eins og ég veit, að kemur fyrir á hverju hausti, að ýmsir unglingar sækja um vist í heimavistarskóla en eiga ekki kost á henni. Þó verð ég að segja það, að þessi mál leysast ótrúlega oft einmitt með hliðstæðum hætti og þm. lýsti, að málið, sem hann nefndi, hefði leystst. Það mál leystist þannig, að annar unglingur, sem átti kost á venjulegum heimangönguskóla í sínu héraði, fór þangað. Þar var hægt að útvega honum húsnæði hjá vandafólki, en unglingurinn, sem í vandræðum var, fékk heimavistarhúsnæðið Fyrir 2-3 árum lét ég fram fara nákvæma talningu á þessu í tveimur landsfjórðungum. ég held, að það hafi a.m.k. tekið til allmargra skólahéraða í tveimur landsfjórðungum, fylgzt var með hverjum einasta nemanda sem sótt hafði um vist í heimavistarskóla, en verið synjað um hana. Einfaldri samlagningu má ekki beita til þess að meta niðurstöðu synjananna því að fjölmargir unglingar sækja um marga skóla í einu og fá þá e.t.v. synjun úr öllum nema einum, en komast í þennan eina, og þar af leiðandi hefur þessum unglingi ekki verið synjað, en í einfaldri samlagningu mundi koma fram, að 5 unglingum t.d. hafi verið synjað, ef hann hefur sótt um 6 heimavistarskóla. En ég lét fylgjast með því, taka upp feril allra þeirra unglinga sem ekki höfðu fengið vist í heimavistarskólunum. Og það kom í ljós í yfir 90% af dæmunum, að þeir höfðu fengið vist í öðrum skóla. Hinir, sem eftir urðu, voru að því spurðir, hvers vegna þeir hefðu ekki farið í annan skóla hvort þeir hefðu ekki átt kost á því, en þá kom í ljós í næstum öllum tilfellunum, að nemendurnir hættu við fyrirætlun sína um skólavistina gerðu annað, réðu sig í atvinnu, m.ö.o.: þeir höfðu sótt um skólavist snemma á sumri, fengið tilboð um atvinnu eða aðra möguleika þegar leið á sumarið eða haustið, og hætt við fyrirætlun sína um skólagönguna. Niðurstaða þessara athugana varð því sú, að um það var alls ekki að ræða, að menn ættu ekki kost á skólavist, þó að menn hafi ekki átt kost á vist í heimavistarskóla, sem er allt annað. Varðandi hitt atriðið, sem báðir þm. nefndu, framkvæmd skólaskyldunnar, er það alveg rétt, sem sérstaklega hv. þm. Ingvar Gíslason lagði áherzlu á, að auðvitað hefur átt að stefna að því og á að stefna að því, að ákvæðin um 8 ára skólaskyldu komist alls staðar á landinu í framkvæmd, jafnvel í hinum fámennustu byggðarlögum. En í þessu sambandi verð ég að taka það skýrt fram og leggja á það sérstaka áherzlu, ef hv. þm. kynnu ekki að vita það áður, að í þessum efnum er ekki við menntmrn., ekki við fjmrn. að sakast. Það munu vera um 3 ár síðan menntmrn. samkv. ákvörðun ríkisstj. beindi því til allra skólahéraða í landinu, þar sem ekki er framkvæmd full fræðsluskylda, að taka upp fulla fræðsluskyldu, og í bréfinu var fyrirheit um það, að ríkið mundi að sjálfsögðu standa við lögbundnar skuldbindingar, sem af því mundi leiða að full fræðsluskylda yrði tekin upp í skólahéraðinu. Þetta hefur haft þann árangur - því miður tók ég ekki með tölur um þetta. - að mjög mörg skólahéruð hafa innleitt fræðsluskylduna í kjölfar þessa dreifibréfs frá menntmrn. fyrir 2-3 árum. En nokkur þau smæstu eru eftir enn. Ástæðan til þess, að fræðsluskyldan þar er ekki komin til framkvæmda, er ekki viljaleysi hinna æðstu valdhafa hér í höfuðstaðnum til þess að hrinda fræðsluskyldunni í framkvæmd, heldur getuleysi mjög smárra sveitahreppa til að halda uppi 8 ára skólaskyldu. Ég deili ekki á þá fyrir þetta. Ég hef ekki farið með neinar ásakanir, hvorki á forráðamenn þessara hreppa né íbúa þeirra, þó að þeir hiki við það að taka á sig þær byrðar, sem 8 ára skólahald auðvitað hefur í för með sér, þegar um mjög fámenna bekki og mjög fámenna skóla hlýtur að vera að ræða. En þá vil ég heldur ekki, að það séu hafðar uppi algerlega órökstuddar ásakanir á fræðsluyfirvöld eða fjármálayfirvöld fyrir sunnan fyrir það, að fræðsluskyldan er ekki komin til framkvæmda hvarvetna. Það er ekki skortur á skólahúsnæði, sem hér stendur því fyrst og fremst fyrir þrifum, að 8 ára fræðsluskylda sé tekin upp, heldur beinlínis það, hvað fullkomið skólahald er dýrt í hinum allra fámennustu skólahéruðum. Eitt af þeim verkefnum, sem þarf að taka alveg sérstaklega á, er einmitt, hvernig leysa á skólavandamál minnstu skólahéraðanna, hvernig leysa á skólavandamál dreifbýlisins. Á því máli var tekið með miklum skilningi, að því er ég tel, og ég held, að allir séu sammála um það, við setningu nýju skólakostnaðarlöggjafarinnar. En það er ekki nóg. Það er líka vandi að reka skóla, halda uppi góðum skóla í litlu skólahéraði í dreifbýli, og þetta er eitt af verkefnunum, sem skólarannsóknirnar ætla einmitt að taka til sérstakrar athugunar á næsta ári og framvegis, og tel ég það mjög vel, að svo skuli gert. Að síðustu vil ég svo benda á það, varðandi þann almenna skort á skólarými miðað við eftirspurn, sem hér er, eins og alls staðar annars staðar, þar sem maður þekkir til, að þessi skortur, sem enn er því miður á skólahúsnæði á ýmsum sviðum, á ekki rót sína að rekja til þess. að myndarlega hafi ekki verið á þessum málum tekið á undanförnum árum, svo að ég nefni bara síðasta áratuginn. Ef miðað er við raunveruleg verðmæti, jókst framlag ríkisins til skólabygginga á árunum 1956-1959 um 60% í raunverulegum verðmætum reiknað, og er þá umreiknað með vísitölu byggingarkostnaðar. Þá jókst framlag ríkisins til byggingar skóla á árunum 1956-1959 um 50%, á árunum 1959-1962 um 80% og á árunum 1962-1965, ég hef því miður ekki 1966 í þessum tölum - aftur um 65%. Þetta hlýtur að kallast myndarlegt átak, þó að það hafi því miður ekki nægt til þess að fullnægja með þeim hætti, sem ég tel æskilegt, þörfinni fyrir skólahúsnæði á Íslandi.

Fyrirspyrjandi (Magnús Kjartansson) : Herra foreti. Fyrir rúmum áratug samþ. Alþ. ályktun, þar sem einróma var mörkuð sú stefna, að „sameina skyldi Landsbókasafn og Háskólabókasafn, og yrði síðan eitt vísindalegt þjóðbókasafn í landinu, en Háskólabókasafnið yrði miðað við handbóka- og námsþarfir stúdenta og kennsluundirbúning og rannsóknir háskólakennara“. Áður en þessi samþykkt var gerð hér á þingi, höfðu vandamál safnanna beggja verið rædd mikið og lengi. Þegar árið 1916 voru þrengsli farin að torvelda störf á Landsbókasafni, enda voru þar þá til húsa bæði Náttúrugripasafn og Þjóðminjasafn. Síðan liðu 34 ár, þar til Þjóðminjasafnið var flutt, og 44 ár, þar til Landsbókasafnið gat tekið vistarveru Náttúrugripasafns til sinna nota, en allan þann tíma lýstu bókaverðir óhæfilegum þrengslum og erfiðleikum. Í fyrra komst Finnbogi Guðmundsson landsbókavörður svo að orði í Ríkisútvarpinu, að húsið væri að springa utan af bókakosti sínum. Hann líkti ástandinu við síldarmjölsgeymslu, þar sem hætta væri á, að hitnaði í mjölinu, ef stæður væru ekki fluttar til. Hliðstæðar og engu áhrifaminni lýsingar hafa heyrzt af ástandinu á Háskólabókasafninu. Till. um að sameina bæri Landsbókasafn og Háskólabókasafn var borin fram 1941 af Guðmundi Finnbogasyni þáv. landsbókaverði með þeim augljósu rökum, að Íslendingar megnuðu aðeins að koma upp einu fullgildu vísindalegu bókasafni og starfrækja það svo, að viðunandi væri. Ekki voru allir sammála Guðmundi Finnbogasyni um þessa skoðun þá m.a. varð vart andstöðu gegn henni í hópi háskólaprófessora. Skoðuninni óx hins vegar fylgi, og 1956 gerðust þau tíðindi, að hæstv. menntmrh. skipaði n. til að athuga, „hvort fjárhagslega og skipulagslega muni eigi hagkvæmt að sameina Háskólabókasafn og Landsbókasafn að einhverju eða öllu leyti, þannig að Háskólabókasafnið yrði framvegis handbókasafn fyrir Háskólann, en Landsbókasafnið tæki við öðrum hlutverkum þess.“ Í n. áttu sæti 5 sérfróðir menn: Þorkell Jóhannesson, Birgir Thorlacius, Bjarni Vilhjálmsson, Björn Sigfússon og Finnur Sigmundsson. Þeir urðu allir sammála um, að sjálfsagt væri að sameina söfnin í eina bókhlöðu. En til þess að svo mætti verða þyrfti óhjákvæmilega að reisa nýtt bókasafnshús. Fundu þeir húsinu stað á Melum, vestan Suðurgötu, gegnt lóð Háskólans. Jafnframt lýstu þeir því á áhrifaríkan hátt, hver nauðsyn væri að hefjast handa án tafar. Álit þeirra fimmmenninganna var í heild lagt fyrir Alþ. ásamt þeim till. þeirra, að söfnin yrðu sameinuð og að reist yrði bókasafnshús í næsta nágrenni við Háskólann, til þess að sameining safnanna yrði framkvæmanleg, eins og komizt er að orði. Í ályktun Alþ. frá 1957 var lýst einróma samþykki við niðurstöður n. Ekki var þó ákvörðunin um nýtt bókar safnshús tekin formlega upp í ályktunina, heldur fól þingið ríkisstj. „að gera nauðsynlegar ráðstafanir í þessa átt“. Hins vegar fór það ekki fram hjá neinum manni, að nýtt bókasafnshús var forsenda þess, að unnt væri að framkvæma ályktunina um sameiningu safnanna.. Það kom einnig fram í umræðunum. Hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, komst svo að orði: „Þess má geta, að n. taldi og lagði á það áherzlu, að brýna nauðsyn bæri til þess að byggja fljótlega nýtt bókasafnshús. Á því er enginn vafi, að að því rekur áður en langt um líður, að brýna nauðsyn beri til þeirra framkvæmda.“ Og aðalmálsvari stjórnarandstöðunnar, sem þá var, hæstv. núv. forsrh., Bjarni Benediktsson, komst svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ljóst, að héðan af verða þessi söfn ekki sameinuð til fulls, nema viðbótarbygging eða ný bygging komi til, eins og hæstv. menntmrh. gat um. Ýmsir telja, að núv. Landsbókasafnsbygging sé ekki til frambúðar, a.m.k. fyrir safnið í heild, og vegna tryggari geymslu og öryggis þurfi að koma upp nýrri, sameiginlegri bókhlöðu, og hafa menn þá látið sér detta í hug, að það yrði gert á Háskólalóðinni. Þetta eru atriði, sem hafa verið í athugun í menntmrn. og með þess starfsmönnum og aðstoðarmönnum undanfarin ár. Ég fagna því, að hæstv. menntmrh, skuli nú leita staðfestingar Alþ. á þessari stefnu.“ Alþingismenn gerðu sér þannig að sjálfsögðu fullkomlega ljóst, að með ályktuninni um sameiningu safnanna voru þeir að fela ríkisstj. að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að reisa nýja bókhlöðu. Þegar ég spyr hæstv. menntmrh., hvað líði framkvæmd ályktunar þessarar, sem nú er orðin meira en 10 ára gömul, á ég auðvitað fyrst og fremst við það, hvað líði undirbúningi að slíkri bókasafnsbyggingu.



Herra forseti. Í framhaldi af ályktun Alþ. 1957 ritaði menntmrn. borgarstjóranum í Reykjavík 7. júní sama ár og fór fram á, að fyrirhugaðri safnbyggingu yrði ætluð lóð á svæðinu sunnan íþróttavallarins, vestan við háskólahverfið, eftir nánara samkomulagi við húsameistara ríkisins og forstöðumenn nefndra safna. Borgaryfirvöldin í Reykjavík tóku vinsamlega undir beiðni um lóð undir nýtt safnahús, en þótt beiðni rn. um, að nýju safnahúsi yrði ákveðinn staður, hafi verið endurnýjuð, hefur enn ekki verið tekin fullnaðarákvörðun um það mál. Þess skal og geta að Alþ. hefur ekki enn veitt neinar fjárveitingar til byggingar nýs safnahúss né heldur til undirbúnings að slíkri byggingu. Húsnæðismál bókasafnanna hafa engu að síður verið til ýmiss konar athugunar í menntmrn. og söfnunum sjálfum. Þar eð augljóst er, að nýrri stórbyggingu, er gæti tekið við bæði Landsbókasafni og Háskólabókasafni, verður ekki komið upp alveg á næstunni, en húsnæðismál safnanna beggja eru orðin mjög alvarleg og fara vaxandi ár frá ári, þótti mér rétt, að enn á ný yrði gerð athugun á þessu máli öllu. 6. júní í fyrra skipaði ég því dr. Finnboga Guðmundsson landsbókavörð, dr. Björn Sigfússon háskólabókavörð og Birgi Thorlacius ráðuneytisstjóra í nýja n. til þess að athuga hversu málum vísindalegra bókasafna verði skipað hér á landi til frambúðar, þar á meðal um tengsl Háskólabóka5afns og Landsbókasafns. Skilaði n. álitsgerð 18, ágúst s. l. Í nál. þeirra segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Vér teljum, að meginrök bókasafnsnefndar þeirrar, sem skipuð var 11. sept. 1956 og skilaði áliti 11. jan. 1957, séu enn í fullu gildi, og leyfum oss að vitna til umrædds álits, sem lagt var sem fskj. með fyrrnefndum þáltill. Vér viljum hér sérstaklega taka undir þá till. í niðurlagi nefndarályktunarinnar frá 1957, að reist verði bókasafnshús hér í næsta nágrenni við Háskólann, til þess að sameining safnanna verði framkvæmanleg. Vér erum allir sammála um, að nýtt hús fyrir bæði söfnin, og þar af leiðandi sameining safnanna, hvernig sem henni verður svo háttað, sé sú lausn safnamála, er farsælust muni reynast, þegar til lengdar lætur. Með byggingu nýs bókasafnshúss yrði ekki aðeins leystur vandi umræddra bókasafna heldur einnig Þjóðskjalasafns, er fengi eðlileg afnot af húsrými Landsbókasafns, er losnaði við flutning þess í ný húsakynni. Þyki hins vegar ekki fært að byggja nýtt hús yfir Landsbókasafn og Háskólabókasafn, gerum vér til vara svofellda till.: 1) Að allt safnahúsið verði fengið Landsbókasafninu til umráða. 2) Að reist verði nýtt hús við hæfi Þjóðskjalasafns og hafinn undirbúningur að teikningu og smíði, eins fljótt og unnt er. 3) Að byggt verði við Háskólabókasafn eftir þörfum.“ Hér lýkur tilvitnuninni í nál. Svo sem kunnugt er, mun byggingu húss yfir Handritastofnunina ljúka á næsta ári. Hún hefur nú mikið húsnæði í Landsbókasafnshúsinu, og munu Landsbókasafn og Þjóðskjalasafn að sjálfsögðu fá það húsnæði til afnota þegar á næsta ári. Mun það stuðla nokkuð að því að leysa brýna húsnæðisþörf þeirra. Sú bráðabirgðalausn, sem auk þess er til athugunar fyrir öll söfnin þrjú, Landsbókasafn. Þjóðskjalasafn og Háskólabókasafn, er að leigja góðar bókageymslur annars staðar fyrir þær bækur og þau skjöl, sem tiltölulega sjaldan þarf að hreyfa og skipuleggja flutningskerfi á milli bóka- og skjalageymslnanna og safnanna sjálfra. Hefur ýmislegt geymslurými komið til athugunar í því sambandi. Má t.d. geta nýjustu hugmyndarinnar, sem komið hefur til greina. Í kjallara Norræna hússins er mikið og vandað geymslurými, sem ekki er þörf á vegna starfsemi Norræna hússins, og hafa ýmsir talið, að það væri fyrirtaks bókageymsla. Landsbókavörður vill þó ekki hagnýta það geymslurými, en háskólabókavörður telur það koma til greina. Í kjallara Háskólabíós mætti og innrétta geysimiklar bóka- og skjalageymslur. Bæði landsbókavörður og háskólabókavörður telja þau geymsluskilyrði hagkvæm. Athugun þessara mála mun verða haldið áfram á næstunni. Þangað til hafizt verður handa um byggingu heildarbyggingar fyrir Landsbókasafn og Háskólabókasafn og jafnvel Þjóðskjalasafn líka, virðist eina færa leiðin vera sú að bæta starfsskilyrði safnanna hvers um sig með því að fá beim til umráða vandaða bókageymslu utan þess húsnæðis, sem söfnin starfa í. Er slíkt algengt annars staðar og þarf ekki að vera starfsemi safnanna til neins verulegs trafala, ef flutningur milli aðalbyggingar og bókageymslu er vel skipulagður.



Herra forseti. Þessi svör hæstv. menntmrh. urðu því miður staðfesting á því, að forusta hans við framkvæmd ályktunar Alþ. um sameiningu safnanna hefur gersamlega brugðizt. Hann skýrði frá því, að það hefði ekki einu sinni verið unnt að koma því í verk að ganga frá lóð undir væntanlega byggingu, hvað þá meira svo að undirbúningsstörf undir byggingu slíks safnahúss eru auðsjáanlega sama og engin. Hæstv. ráðh. greindi frá því, að í staðinn hefði verið skinuð enn ein n. í fyrra og meginniðurstaða hennar hefði verið sú að benda á álit fyrri n. og lýsa fullu samþykki sínu við það. Hins vegar virðist svo sem bókaverðir hafi í vanda sínum farið að benda ráðh. á ýmiss konar bráðabirgðaráðstafanir og hálfgildings neyðarúrræði, svo sem að geyma bækur í kjöllurum ýmissa bygginga hér, Norræna hússins og Háskólabíós. Það er að sjálfsögðu skiljanlegt, að þessir bókaverðir grípi til ýmissa ráða til að leysa vandamál sín, sem vaxa með hverju einasta ári. En það er augljóst mál, að slík lausn sem þessi getur hreinlega gert illt verra. Ég vil minna á það, að í því áliti sem lagt var fram fyrir rúmum 10 árum og var forsenda þess, að Alþ. tók þessa einróma ákvörðun, sem við ræddum áðan, var komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárframlög til Landsbókasafns eru alltof lítil til þess, að það geti gegnt öðru aðalhlutverki sínu, því að vera höfuðvísindasafn landsins. Eins og er berst það í bökkum með að gegna þeirri skyldu að vera þjóðbókasafn, þ.e. að eignast og varðveita allt, sem varðar Ísland og íslenzkar bókmenntir. Húsnæði þess er fyrir löngu svo til þurrðar gengið, að horfir til fulls öngþveitis fyrir daglega starfsemi þess, hvað þá að það geti af höndum leyst bráðnauðsynleg verk, er varða bókasafnsmál landsins í heild. Úr þessum vanköntum verður ekki hætt nema með nýju safnhúsi.“ Mér finnst það vera ákaflega hörmulegt framtaksleysi, að ekkert skuli hafa verið í því gert í meira en áratug að framkvæma þá einróma stefnu Alþ., að sameina söfnin og reisa nýtt hús. Á þessum tíma hafa verið þrjár ríkisstjórnir á Íslandi, en svo hefur þó skipazt, að einn og sami maðurinn hefur verið menntmrh. í þeim öllum, þannig að það hefði átt að vera þægilegt tækifæri fyrir hann til að láta haldast í hendur stefnu og ákvarðanir. Á þessu tímabili hefur þjóðin einnig haft meiri fjármuni til umráða en nokkru sinni fyrr, og miklu fé hefur verið varið til alls konar húsbygginga á Íslandi, eins og við vitum. Þegar undan eru skildar íbúðarhúsabyggingar, ber þar mest á hvers kyns peningamusterum og viðskiptahöllum, þar sem iðkað hefur verið næsta yfirgengilegt prjál og hégómaskapur, svo að ekki sé minnzt á finngálknið, sem teygir ófrýnilegan hálsinn æ hærra á Skólavörðuholti. Við, hinir nýríku Íslendingar, megum sannarlega blygðast okkar í samanburði við forfeður okkar, sem tóku við heimastjórn snauðir í upphafi þessarar aldar. Eitt fyrsta viðfangsefni þeirra var að reisa safnahúsið, en það var risavaxið verkefni, eins og þá var ástatt á Íslandi, og bar vott um mikinn menningarlegan stórhug. Sú bygging kostaði þá 200 þús. kr., en þá var niðurstöðutala fjárlaga um það bil 700 þús. Séu fjárlögin notuð sem mælikvarði, væri hliðstætt átak nú hátt í annan milljarð kr., en það er miklu smávaxnari upphæð, sem lamað hefur athafnaþrek hæstv. menntmrh. og félaga hans í ríkisstj. Svo sem kunnugt er, eru vísindaleg bókasöfn ein meginundirstaða allrar fræðastarfsemi og vísindarannsókna og gildi þeirra fer sífellt vaxandi. Það er engin bókasafnsstefna í þröngum skilningi að leggja áherzlu á, að komið verði upp einu fullgildu vísindalegu bókasafni á Íslandi með nútímalegum starfsskilyrðum, heldur mjög mikilvægur þáttur í þeirri brýnu nauðsyn, að rannsóknir og vísindi verði í fyrirrúmi í íslenzku þjóðfélagi. Á þá nauðsyn hafa margir lagt áherzlu á undanförnum árum, en talað fyrir daufum eyrum. Margir urðu til þess að benda á vanefndirnar í bókasafnsmálum, þegar fram kom sú kynlega hugmynd að reisa eitthvert dularfullt þjóðarhús á Þingvöllum í tilefni af ellefu hundruð ára afmæli Íslands byggðar, en sú hugmynd er enn eitt dæmi um það, hvernig okkur hættir oft við að láta hégómaskapinn tróna yfir nauðsyninni. Telji einhverjir, að tilgangslítið sé að minna á þessi verkefni nú, þegar samdráttur hefur orðið á þjóðartekjum okkar, fyrst þeim var ekki sinnt meðan stjórnarvöldin óðu í peningum, tel ég, að það viðhorf sé byggt á misskilningi. Einmitt á slíkum tímum er okkur sérstök nauðsyn að huga að undirstöðuverkefnum, því að nú lifum við á þeirri öld, þegar bókvitið sker öðru fremur úr um það, hvað látið verður í askana. Sé þess ekki að vænta, að hæstv. ríkisstj. hafi þá forustu um þessa framkvæmd, sem henni var falið að hafa fyrir rúmum 10 árum, virðist mér einsætt, að alþm. verði að leiða ríkisstj. þær skyldur fyrir sjónir á mun ótvíræðari hátt en gert var 1957.



Herra forseti. Það er vægast sagt mjög ómaklega mælt í minn garð, þegar mér er kennt um það, að ekki er risin upp heildarbókhlaða fyrir Landsbókasafn og Háskólabókasafn, því kennt um, að mín forusta í þessu máli hafi brugðizt, vegna þess að ég hafi verið menntmrh. undanfarin 10 ár. Það á þá að vera alveg augljóst mál, ekki hvað sízt, þegar hv. þm. lét sér sæma að telja mig bera ábyrgð á því, að ekki hefur verið útdeilt lóð undir slíka bókasafnsbyggingu hér í Reykjavík. Það hélt ég þó að hann ætti að vita að það er Reykjavíkurborg, sem úthlutar lóðum í Reykjavík, en ekki ríkisstj. En fyrst sanngirnin er ekki meiri í fyrstu setningunni, sem hann sagði í ræðu sinni, er kannske ekki við því að búast, að framhaldið sé með öðrum hætti. Ályktunin frá 1957 var stefnuyfirlýsing af hálfu Alþ., gerð af sameinuðu Alþ., eins og ótalmargar aðrar ályktanir, sem að sjálfsögðu hafa ekkert lagagildi og eru ekki einu sinni bindandi fyrir Alþ. sjálft, eins og greinilega kemur fram í því, að Alþ. hefur engar fjárveitingar veitt, eins og ég sagði, til byggingar slíks húss og ekki einu sinni til undirbúnings þess. Hv. þm. gat þess, að ég hefði verið ráðh. í þremur ríkisstj. á þessu tímabili, og það er rétt. Við vorum sameiginlegir stuðningsmenn fyrstu ríkisstj., sem hann þarna átti við, þeirrar ríkisstj., sem sat að völdum, þegar Alþ. markaði stefnu sína. Maður skyldi þá kannske hafa haldið, að við því hefði mátt búast, að sú ríkisstj. tæki það mál upp. Í þeirri ríkisstj., eins og þeim, sem síðan hafa setið, hefur það ávallt verið rætt öðru hverju, hvaða opinberar byggingar skyldu hafa forgang af þeim opinberu byggingum, sem allir eru sammála um, að þurfi að reisa. Ég vil í þessu sambandi nefna fjórar byggingar, sem alltaf hafa verið nefndar, í hvert skipti sem þau mál ber á góma. Og það er stjórnarráðshús, það er alþingishús, það er bókhlaða og það er listasafn. Mér er engin launung á því, að gefnu þessa tilefni, að ég hef ekki aðeins talið það embættisskyldu mína, heldur einnig hefur verið það persónulega ljúft að telja bæði bókhlöðu og listasafn eiga að hafa þarna stöðu framarlega, mjög framarlega í röðinni, og jafnvel á undan a.m.k. annarri byggingunni, sem þarna er um að ræða. En í þeirri stjórn, sem við hv. þm. vorum sameiginlegir stuðningsmenn að, fékk þetta engan stuðning. Um þá skoðun var ég einn í þeirri ríkisstj. Hins vegar hefur það ekki farið svo í þeirri, sem nú situr, að ég hafi verið algerlega einn um þá skoðun. En það hefur orðið ofan á, að bygging einnar þessarar byggingar er þegar afráðin, þ.e.a.s. stjórnarráðsins, þó að fjárveitingar til þess hafi verið af svo skornum skammti, að ókleift hefur verið talið að hefja þá byggingu. Enn er engin ákvörðun tekin um byggingu alþingishúss, og mér finnst það satt að segja vera vafasöm sanngirni að deila á mig og núv. ríkisstj. fyrir það, að ekki skuli þegar hafa verið hafizt handa um byggingu bókhlöðu, þegar byggingarmál stjórnarráðs, alþingishúss og listasafns eru ekki lengra komin, ekki einu sinni undirbúningur þeirra. Ég þarf a.m.k. ekki að fyrirverða mig fyrir forustuleysi í þessu máli varðandi bókhlöðuna, meðan byggingarmálum hinna bygginganna er ekki lengra komið en raun ber vitni um. Hitt er svo einnig mikill misskilningur hjá hv. þm., að ekkert hafi gerzt í málefnum safnanna. Landsbókasafns og Háskólabókasafns, á undanförnum árum, þótt ekki hafi því verið komið í verk að byggja yfir þau hús, ekki einu sinni hefja undirbúning að byggingu heildarhúss yfir þau. Það hefur sannarlega mikið gerzt í málefnum þessara safna. Húsnæði Landsbókasafnsins var á sínum tíma stóraukið á þann hátt, að Náttúrugripasafnið flutti burtu úr Landsbókasafnsbyggingunni, vegna þess að því var fengið nýtt og mjög glæsilegt húsnæði á öðrum stað í bænum. Við þetta jókst bókasafnshúsnæði Landsbókasafnsbyggingarinnar mjög verulega og það húsnæði var innréttað með svo myndarlegum hætti, vildi ég segja, að þar er um að ræða einn bezta og fullkomnasta lestrarsal, sem um er að ræða á Norðurlöndum, að því er kunnugir menn í bókasafnsmálum þar tjá mér. Þar fékk Handritastofnunin sitt byrjunaraðsetur, og er allur aðbúnaður þar mun fullkomnari en jafnvel í hinni nýju byggingu Handritastofnunarinnar í Kaupmanahöfn, sem margir munu eflaust hafa séð líka og geta haft til samanburðar. Auk þess hefur sú veigamikla breyting verið gerð á skipulagsmálum bókageymslu og skjalageymslu bæði Landsbókasafns og Þjóðskjalasafns, að tekin hefur verið upp notkun nýrra og algerlega nýtízkulegra stálskápa fyrir bókageymslu, sem gerir það að verkum, að það húsrými, sem fyrir er, nýtíst margfalt betur en þær gamaldags hillur, sem áður voru í notkun. Með þessu móti má í raun og veru segja að Landsbókasafnshúsin hafi verið stækkað mjög verulega. Ég vil ekki nefna að óathuguðu máli hlutfallstölu í þessu efni, en hún er há. Þessi nýja bóka- og skjalageymslutækni beinlínis stækkar húsin svo mjög, að þá, sem ekki eru því kunnugir, rekur í rogastanz, þegar þeir heyra staðreyndirnar um það og kynnast því fyrirkomulagi, því nýtízkufyrirkomulagi, sem nú er hægt að nota og er notað nú bæði í Landsbókasafni og Þjóðskjalasafni. Og eins og ég gat um áðan, flytur nú Handritastofnunin á næsta hausti burt úr Landsbókasafninu í sína nýju byggingu, í Árnagarð. Þar verður um að ræða mjög vönduð bókasöfn, bæði í þeirri byggingu eða þeim hluta byggingarinnar, sem Handritastofnunin fær til afnota, og einnig í þeim hlutanum, sem Háskólinn reisir sjálfur. Þar með kemur bókasafnshúsnæði borgarinnar eða landsins til með að aukast mjög verulega þegar á næsta hausti. Enn fremur má svo geta þess, að fjárveitingar til bókakaupa hjá stofnununum báðum hafa verið auknar mjög verulega á undanförnum árum. Að síðustu vildi ég svo líka leiðrétta það, að bókaverðir safnanna hafi bent mér á leiðir til bráðabirgðaúrlausnar í þessu, þ.e.a.s. að flytja nokkurn hluta af bókum, sem ekki hreyfast mikið, út í bæ. Þetta er alger misskilningur. Þessi hugmynd hefur komið fram í viðræðum okkar ráðuneytismanna við forstöðumenn bókasafnanna ekki síður frá okkur sjálfum en frá þeim. Við höfum lagt okkur fram um að benda á sem hagkvæmast húsnæði til slíkra þarfa og það hefur ekki staðið á fjárveitingu frá ríkisins hálfu eða vilja þess til þess að hagnýta þennan útveg, ef hann teldist vera hagkvæmur. Ég þekki sjálfur mörg dæmi þess úr erlendum söfnum, að einmitt þessi tilhögun sé notuð. Allir safnverðir hér kannast við þau dæmi úr öðrum söfnum, að þessi útvegur sé notaður. Það, sem hér er um að ræða er fyrst og fremst framkvæmdaatriði, ekki það, að ekki sé völ á góðu húsnæði í sjálfu sér, og ekki það, að ríkisvaldið sé ekki reiðubúið til þess að leysa þann vanda safnanna, sem ég játa að er fyrir hendi á þennan máta, heldur er hér fyrst og fremst um að ræða ýmiss konar framkvæmdaatriði í sambandi við flutning og gæzlu og eftirlit, sem ég er fullviss um, að hægt er að leysa hér engu síður en annars staðar á Norðurlöndum og annars staðar í Vestur-Evrópu og Ameríku, þar sem ég hef sjálfur séð, að slíkt skipulag starfar og er hagnýtt með mjög góðum árangri.