Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 55. fundi í Ed., s. d., var frv. útbýtt eins og það var samþ. við 3. umr. í Nd. (A. 383). Á 58. fundi í Ed., þriðjudaginn 26. apríl var frv. tekið til 1. umr.

Forseti (HSteins): Hv. 5. landsk. (JBald) hefir vakið máls á því, að ýmsir hjeldu því fram, að hann sjálfur hallaðist að þeirri skoðun, að ákvæði 15., 68. og jafnvel 47. gr. þessa frv. færu í bág við stjórnarskrána, og hefir beiðst úrskurðar forseta um það, hvort beri að vísa frv. frá af þessum ástæðum. Nú er það svo, að þótt tvö eða þrjú ákvæði frv. kynnu að fara í bág við gildandi stjórnarskrá, þá gæti ekki komið til mála fyrir þá sök að vísa frv. frá í heild sinni. Þar sem hinsvegar liggja fyrir brtt., bæði frá meiri og minni hl. fjhn., um að fella þau ákvæði burtu, sem hjer ræðir um, sem sje ákvæði 15. og 68. gr. frv., þá er það ótímabært að fella úrskurð um þessi ákvæði, fyr en atkvgr. um þessar brtt. hefir farið fram. Úrskurður minn í þetta sinn verður því sá, að málinu skuli haldið áfram á venjulegan þinglegan hátt.

Frsm. annars minni hl. (Jónas Jónsson) Vegna þess, að jeg er eini maðurinn í þessari hv. deild, er átti sæti í milliþinganefnd þeirri, er skipuð var í bankamálinu, og frv. hæstv. stjórnar byggist í öllum aðalatriðum á frv. nefndarinnar, þá verður framsaga mín aðallega um þær breytingar, sem milliþinganefndin vildi gera á bankalögunum, en sem hv. meiri hl. fjhn. vill nú fella niður. Verð jeg þó fyrst að víkja að gangi málsins á fyrri þingum, og svo síðan að því, hvernig hinar ýmsu brtt. samrýmast þeirri skoðun, sem þingið hefir slegið fastri í þessu máli. Brtt. háttv. meiri hl. og háttv. 5. landsk. (JBald) er jeg ósamþykkur, en mun síðar víkja að þeim. Það, sem fyrst gerðist í máli þessu, er það kom til Alþingis, var það, að seint á þinginu 1924 var lagt fram frv. um það, að Landsbankinn tæki við seðlaútgáfunni. Menn höfðu búist við, að þetta mætti ekki neinni mótspyrnu, enda var frv. það, er þá lá fyrir, samið af stjórn Landsbankans að tilhlutun stjórnarinnar. Aðaleinkenni frv. þessa voru þau, að gerð var breyting á skipun æðstu stjórnar bankans; skyldi honum ekki stjórnað beinlínis af bankastjórum, eins og hingað til, heldur skipað bankaráð, og fyrir þess milligöngu átti landsstjórnin á hverjum tíma að hafa vald yfir bankanum. Þetta þótti sumum höfuðgalli og óttuðust, að ef hjer yrðu sterkar pólitískar sveiflur, þá gæti hver meiri hl. í þinginu skift um bankaráð og gert algerða stefnubreytingu á rekstri bankans. Auk þess var í frv. gert ráð fyrir, að landið mundi ekki hafa efni á því að leggja fram þær miljónir, sem seðlabankinn þurfti til kjölfestu, og þess vegna stakk Landsbankastjórnin upp á því, að leitað yrði til einstakra manna um það, að þeir legðu fram helming þess fjár, er þurfti; bankinn þannig gerður að hlutabanka og ákvæði sett um arðskiftingu eftir fyrirmynd Noregsbanka. Tvent var það, sem aðallega vakti mótþróa gegn frv. Í fyrsta lagi það, að landið tæki einstaka menn sem meðeigendur í bankanum, því að menn óttuðust, að það gæti leitt til þess, að bankinn kæmist í hendur einstakra gróðamanna og yrði ekki þjóðbanki lengur. Þriðja atriðið hafði ekki mikla þýðingu þá, en hefir fengið mikla þýðingu síðan, og það er endurkaupaskylda Landsbankans á viðskiftavíxlum Íslandsbanka. Landsbankastjórnin benti á tvær leiðir í þessu efni. önnur var sú, að höfð yrði sama aðferð við Íslandsbanka eins og höfð var í Svíþjóð, þegar sænski ríkisbankinn tók við seðlaútgáfunni þar í landi. Hjer hafði Íslandsbanki seðlaútgáfuna og átti ekki að skila henni af sjer fyr en 1933. Bankinn skyldi svo njóta þessara hlunninda hjá Landsbankanum, að fá endurkeypta góða viðskiftavíxla, þann tíma, sem hann átti eftir að hafa seðlaútgáfurjettinn. Upphæðin átti að fara smáminkandi og falla niður, þegar sá tími væri útrunninn, sem Íslandsbanki átti að hafa seðlaútgáfuna. Hin leiðin var sú, að þessi fríðindi, endurkaupaskyldan, skyldi falla niður, en Landsbankinn skyldi í þess stað kaupa gull af Íslandsbanka, sem notað yrði til tryggingar seðlum Landsbankans. Það er því auðsætt, að þetta átti að vera borgun fyrir að fá seðlaútgáfuna fram til 1933, sem Íslandsbanki ekki þurfti að láta af hendi. Jeg hefi reynt að rekja þetta mál ítarlega hjer, vegna þess, að síðar kom fram sú krafa, að Íslandsbanki ætti að hafa þennan rjett miklu lengur, eftir að hann hefði tapað seðlaútgáfunni. Um þetta komu fram tvær till., önnur á þá leið, að Íslandsbanki skyldi njóta þessara endurkaupahlunninda í 10 ár áður en hann hættir að vera seðlabanki, og var sú till.samþ. í hv.Nd. í fyrra, og hin till. var um 20 ára endurkaupaskyldu, og er það svo í stjfrv. nú. Þetta er algerlega óskylt því, sem kom fram í byrjun. Þá átti þetta að vera borgun fyrir hlunnindi, sem Íslandsbanki ljet af hendi áður en honum bar skylda til, en nú eru þetta aðeins hlunnindi fyrir Íslandsbanka Landsbankanum í óhag, sem eiga að standa óhögguð í 10–20 ár eftir að Íslandsbanki er skilinn að skiftum við landið sem seðlabanki. Á þessu þingi (1924) kom fram till. um það, frá núverandi hv.frsm. meiri hl. (BK), að Landsbankinn fengi ekki seðlaútgáfuna, heldur sjerstakur seðlabanki, sem stofna skyldi, sem ljeti svo bankana fá seðlalán, eins og tíðkast erlendis. Málinu lauk svo á þessu þingi, að núv. hæstv.forsrh. stöðvaði frv. og óskaði eftir að fá umhugsunarfrest. Nú leið ár og hæstv. stjórn hafðist lítt að. Hún ljet enda undir höfuð leggjast að leita til sjerfræðinga, nema eins, og má þó geta þess, að stjórnarfulltrúi vor í Kaupmannahöfn, Jón Krabbe, gerði þá eina merkilega till. í málinu, sem síðan hefir hlotið almenna viðurkenningu. Hæstv. stjórn gerði svo nokkrar breytingar á frv., sem sumar voru til bóta, en aðrar til spillis, frá mínu sjónarmiði, og lagði það síðan fyrir þingið 1924. Meginatriðið var það, að stjórnin gekk inn á þá uppástungu bankastjórnarinnar að gera bankann að hlutafjelagi og bjó svo um, að hlutirnir hlutu að lenda í fárra manna höndum, vegna þess, hve þeir áttu að vera stórir. Hlunnindin við það að eiga hluti áttu að verða svo mikil, að sagt var og reiknað út, að þeir gætu jafnvel borgað sig á 5–6 árum. Um leið mundi bankinn hafa orðið sjerstök persóna að lögum, því að það var tekið fram í frv., að bankinn væri ekki nema að nokkru leyti háður hlutafjelagalögum. Og af því leiddi, vegna þess að bankinn hefði orðið sjerstök persóna að lögum, að hann hefði verið undanþeginn aðhaldi þingsins í hálfa öld; það hefði allan þann tíma ekki getað hlutast hið minsta til um skipulag hans. Þetta hefði verið mjög óhentugt og óeðlilegt, að taka þjóðbanka undan starfandi eftirliti þjóðarinnar. Hagir manna breytast á skemmri tíma en hálfri öld, og hagur bankans hlaut að fara mikið eftir því, en við þetta hefði orðið að sitja eftir frv. stjórnarinnar. Eitt atriði kom fram, sem orðið hefir að deiluatriði síðan, og það var ákvæðið um það, að landssjóður bæri ekki ábyrgð á bankanum. Hefði þá ekki staðið á bak við bankann annað en eignir hans, og mundi það vafalaust hafa orðið til þess að rýra mjög álit og traust hans út á við, enda kom sú skoðun fram við umr. um málið. Jeg hygg, að jeg geri ekki hæstv. fjrh. (JÞ) rangt til, þó að jeg segi, að hann muni óska þess, að aðstreymi yrði heldur minna að sparisjóðsdeild Landsbankans en verið hefir. Það er hinsvegar vitanlegt, að á erfiðum árum eins og nú leita landsmenn með sparifje sitt þangað, sem tryggast er, og það er vafalaust, að sú almenna skoðun, að landið beri ábyrgð á Landsbankanum, hefir aflað honum bæði trausts og sparifjár. Jeg býst við því, að það hafi verið sumpart með tilliti til Íslandsbanka, og ef til vill annara nýrra banka, að hæstv. fjrh. lagði ekki litla áherslu á það, að ríkið stæði ekki á bak við Landsbankann. Nú hefir þetta mál verið tekið til nýrrar athugunar og við meðferð fjhn. þessarar hv. deildar hafa komið fram nýjar skýringar, sem hafa orðið athugunarefni fyrir landsmenn. Frá mínu sjónarmiði er það siðferðileg skylda ríkisins að styðja Landsbankann, og sje jeg því ekkert á móti því, að ákvæði um þetta sje sett inn í sjálf stofnlög bankans. - Eitt atriði í stjfrv. var þó til bóta, að endurkaupaskyldan var feld niður. Stjórnin hafði snúið sjer til stjórnar Íslandsbanka og spurt hana, hvort hún óskaði þessara hlunninda, og hafði hún fengið það svar, að Íslandsbanki vildi ekki verða af seðlaútgáfurjettinum fyrir þau fríðindi, sem Landsbankinn hjer hafði boðið. Þá var það sett í frv., að Landsbankinn skyldi kaupa gullforða Íslandsbanka, jafnóðum og hann losnaði. Svo fór, að helmingur deildarinnar sætti sig ekki við meðferð stjórnarinnar á málinu; var það stöðvað í annað sinn og kosin til rannsóknar 5 manna milliþinganefnd í þinglok 1925. Hún starfaði um sumarið og fram á vetur. Nefndin gaf út ítarlegt álit og gerði þær till. í málinu, sem lagðar voru til grundvallar fyrir frv. því, sem hjer er til umr., og get jeg ekki sem einn nefndarmanna komist hjá því að skýra nokkru nánar frá því, hvað fyrir nefndinni vakti með þeim breytingum, sem hún kom fram með. Það, sem nefndin gerði, var meðal annars það, að einstakir nefndarmenn fundu að máli helstu fjármálamenn á Norðurlöndum og fengu hjá þeim skriflegt álit um og till. til breytinga á frv. því, sem Landsbankastjórnin hafði undirbúið, og frv. hv. 1. þm. G.-K. Niðurstaðan varð, að sú leið, sem hv. 1. þm. G.-K. hafði bent á, var ekki talin heppileg hjer, þó að hinsvegar sje sú raun á, að alstaðar í stóru löndunum er þjóðbankinn banki bankanna. Jeg býst við, að þar sem þessir fjár málamenn fengu rækilegar þýðingar af frv. báðum og greinargerðum fyrir þeim, þá verði að telja till. þeirra mikilsvert „innlegg“ í málinu, einkum að því er snertir spurninguna um það, hvort við ættum að stofna nýjan banka eða fela okkar gamla banka, Landsbankanum, seðlaútgáfuna. Nú hefir hv. 1. þm. G.-K. unnið að málinu á þeim grundvelli, og hefir hann ef til vill ekki sannfærst, en þó sætt sig við þessa leið, sem fjármálamenn Norðurlanda hafa talið heppilegasta fyrir okkur og sem meiri hl. milliþinganefndarinnar hallaðist að. Meiri hl. var í öllum aðalatriðunum sammála. Einn nefndarmaður, hv. 2. þm. Reykv. (MJ), hjelt þó fram nokkuð sjerstakri skoðun um ábyrgðina á bankanum. Hann hjelt fram sömu skoðun og formaður Íhaldsflokksins, núverandi hæstv. fjrh., að landið bæri ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans. Þessi eini maður tók sína sjerstöðu fram í nál. Annars varð þetta atriði ekki mikið deiluatriði í nefndinni, vegna þess að meiri hl. kom saman um að taka það fram, að bankinn væri eign þjóðarinnar og því rekinn á ábyrgð landsmanna. - Þessa ábyrgð landsins hugsaði meiri hl. milliþinganefndarinnar sjer að láta koma þannig fram, að ríkissjóður legði bankanum til alt stofnfje hans, og skyldi það skýrt tekið fram, að ef bankinn tapaði svo miklu fje, að til varasjóðs og stofnfjár þyrfti að taka, þá hjeldi landið þessum sjóðum í fullu gildi. Um þetta er fordæmi til hjá Finnlendingum; þar er þjóðfjelagið skylt til að halda tryggum sjóðum Þjóðbankans. Þess vegna vita allir, sem við bankann skifta, að þeir geta verið öruggir um innstæður sínar, hvað sem fyrir kemur. Hvað snertir ábyrgðina má segja, að það væri tæplega forsvaranlegt nema með landsábyrgð að leggja fje opinberra sjóða í bankann, og nefndinni fanst því rjettast, að stofnfjeð alt kæmi frá landinu sjálfu. - Skipulag það, sem meiri hl. valdi, var því á þá leið, að fjármálalega væri bankinn algerlega í ábyrgð ríkissjóðs. Næsta meginbreyting nefndarinnar var sú, að ganga nokkur skref til móts við þá menn, sem óskuðu sjerstakrar seðlastofnunar, með því að hafa bankann í 3 aðgreindum deildum, seðladeild, sparisjóðsdeild og veðdeild. - En þó að bankinn eigi eftir áliti nefndarinnar að vera í aðgreindum deildum, eiga þær allar að vísu að vera undir sameiginlegri yfirstjórn, en hugmyndin er að reyna að gera eðlilega verkaskiftingu milli deildanna. Þetta fyrirkomulag er þrautreynt hjá Englandsbanka. Honum er skift í tvær deildir. önnur hefir eingöngu seðla til meðferðar, en hin skiftir við bankana og fær seðla hjá seðladeildinni. Að vísu er ekki hægt að líkja fullkomlega eftir þeim hjá okkur, en þó er hjer sú fyrirmynd, sem vel hefir gefist í Englandi. Meiri hluti milliþinganefndarinnar hefir gert eina tillögu viðvíkjandi gullforðanum, sem stjórnin hefir ekki getað fallist á. Þetta hefir nokkra þýðingu, þó að það skifti ekki miklu máli. Þeirri reglu var fylgt alla 19. öldina og fram að stríði, að þjóðbankar ríkjanna voru skyldaðir til að innleysa seðla sína í sleginni gullmynt, en eftir stríðið, eftir að aðstaða bankanna var orðin svo breytt, að gullmynt var ekki lengur í umferð, þótti þægilegra að nota gullið aðeins sem verðmæli gagnvart erlendu fje. Þó er að vísu til nokkuð af sleginni gullmynt fyrir þá, sem óska þess, en annars er innlausnarskylda ekki framkvæmd öðruvísi en svo, að þeir, sem þurfa að fá mikla upphæð, fá gullstengur fyrir seðla. Þessi aðferð var ekki notuð í innanlandsviðskiftum, heldur eingöngu á milli ríkja. Þetta hefir það til síns ágætis, að ef um slíka skyldu væri að ræða hjer, mundi yfirleitt ekki vera gull í umferð, en ef af einhverjum ástæðum grunur fjelli á, að seðlar bankans væru að falla í verði, mundu kaupsýslumenn koma með seðla, fá sjer gullstykki og senda til útlanda. Þannig kemur í ljós, hvort lággengi er að koma á seðlana, svo að að því leyti er þetta trygging. Aftur á móti sparast myntsláttukostnaður á þennan hátt og sjeð er við því, að slitin eða gölluð mynt sje í umferð. Englendingar og Finnar hafa, eftir að þeir komu á hjá sjer innlausnarskyldu, hallast að gullstöngum, en ekki sleginni gullmynt. En stjórnin vill hafa gamla lagið, og það er ráðgert í þessu frv. Þetta er að vísu ekkert sjerstaklega mikilsvert atriði, en jeg vildi aðeins láta þess getið, hvað fyrir milliþinganefndinni vakti í samræmi við hinn nýja aldaranda, því að það eru allar líkur til þess, að sá tími komi ekki aftur, að gull verði í umferð eins og það var í Englandi fram að stríði. Þá lagði meiri hluti milliþinganefndarinnar til, að ný ákvæði verði gerð um yfirstjórn bankans. Þar sem meiri hluti fjhn. hefir mjög veist að þeirri till., og sömuleiðis hv. 5. landsk., get jeg ekki komist hjá að skýra, hvað fyrir nefndinni vakti um þessi atriði. Þeir tveir nefndarmenn, sem mest höfðu kynt sjer fyrirkomulag Finnlandsbanka, Svíþjóðar og Noregs, Ásgeir Ásgeirsson alþm. og Sveinn Björnsson sendiherra, hneigðust helst að formi Svía, sem sje því, að bankinn standi beinlínis undir sterku aðhaldi þingsins. Þessu er ítarlega lýst í nál. milliþinganefndarinnar, en jeg ætla að leyfa mjer að fara um það fáeinum orðum. Sænski ríkisbankinn er talinn elsti þjóðbankinn í Evrópu. Hann hefir frá byrjun verið beinlínis þjóðareign. Af hans löngu sögu er ekki hægt að sjá annað en að mjög vel geti farið á þessu og því, að bankanum sje stjórnað að nokkru leyti af stjórninni og að nokkru leyti af þinginu. Eftir því sem vald þingsins hefir vaxið í Svíþjóð, hefir og vald þess yfir bankanum vaxið. Bankanum er beinlínis stjórnað af þingnefnd. Fyrirkomulagið er þannig, að tvær deildir þingsins tilnefna eina stóra nefnd, - 24 menn úr hvorri deild -, og þetta er bankanefnd þingsins eða sá partur þess, sem fyrst og fremst stjórnar þjóðbankanum og hefir yfirumsjón með bankamálum landsins. Þessi nefnd er í aðalatriðunum sambærileg við aðalfund í fjelagi. Eins og aðalfundur í hverju fjelagi kýs stjórnina, þannig kýs þessi stóra, sænska bankanefnd bankaráðið, þannig að sumir nefndarmenn eru framkvæmdarstjórn bankans, en sumir bankaráðsmenn, sem hafa eftirlit með honum, það er að segja eftirlitsmenn. Það er því ekki hægt að segja annað en að ríkisbanka Svíþjóðar sje stjórnað af sænska þinginu, og það hefir gefist ágætlega. Meira að segja er komin á sú venja, að stjórn og þing skifta ekki svo mjög um menn þá, sem eru í framkvæmdarstjórninni, heldur helst það við, að það, sem ein stjórn hefir gert, lætur önnur stjórn standa óhaggað. Þetta kemur meðfram af því, að þingið hefir tekið hlutlaust á þessu máli og engir einstakir flokkar hafa lagt bankann sjerstaklega undir sig. Þegar þeir menn, sem vilja tortryggja þetta skipulag hjer, vitna í það, að eigi sje hægt að búast við, að svo muni einnig fara hjá okkur, skal jeg játa það, að ýmsir þeir atburðir hafa gerst í okkar bankasögu fyr og síðar, sem gera það að verkum, að ágreiningur gæti orðið, ef eftirlit með bankanum ætti að vera undir okkar þingi og stjórn. En mikið er undir þeim venjum komið; sem myndast, þegar bankinn tekur til starfa, um það, hvort það tekst að skapa slíkt fyrirkomulag, að sneitt verði fram hjá ýmsum annmörkum, sem við höfum átt við að búa. Milliþinganefndin hefir lagt til ýmislegt, sem hæstv. stjórn hefir ekki virt að maklegleikum. Hún hefir lagt reynslu Svía til grundvallar og lagt til, að kosnar verði tvær bankanefndir, 15 manna nefnd og svo bankaráð, sem valið sje af þeirri nefnd. Hjer hafði jeg nokkra sjerstöðu. Jeg vildi ganga feti lengra en samnefndarmenn mínir og búa svo um, að siglt væri fram hjá því skeri, að skiftandi meiri hluti stjórnar og þings gæti eftir nýjar kosningar notið sín eins og flóð eða fjara í sjónum. Og sú leið, sem jeg benti þar á, stendur opin, ef ekki þykir gefast vel, að hver þingmeirihluti ráði bankanum. Meiri hluti milliþinganefndarinnar hefir lagt til, að kosnir verði 15 menn til 6 ára, 5 í einu, þannig að skiftin verða smátt og smátt. Þessir menn þurfa ekki að vera búsettir í Reykjavík og eiga að koma saman einu sinni á ári og hafa á hendi nokkur þau störf, sem aðalfundur hefir, vera sem sje æðsta stjórn þjóðbankans. Hinsvegar á starf þeirra að vera á þann veg, að það sje framar öllu öðru heiðurs- og trúnaðarstarf, og því skal það vera ólaunað að öllu leyti nema ferðakostnaði. Jeg get ekki neitað, að mjer finst margt mæla með því, að þessir menn væru búsettir annaðhvort í Reykjavík eða þá svo nærri, að þeir gætu komið á fundi kostnaðarlaust, því að æskilegt væri, að þeir gætu komið saman oftar en einu sinni á ári. og auk þess mundi snarast ferðakostnaður. En þó að nefndin sje endurnýiuð þrisvar sinnum á hverjum 6 árum, er hún þó endurskin af meiri hluta þingsins. Þetta vildi jeg forðast. til þess að ná því, sem jeg held, að sje ekki hægt að ná á annan hátt. Jeg lagði því til í nefndinni, að fyrst og fremst væru kosnir 12 menn af þinginu. Síðan væru kosnir 6 menn af hinum ýmsu atvinnufjelögum landsins, Búnaðarfjelaginu, Fiskifjelaginu, Kaupmannaráðinu, Sambandinu, Verkamannasambandinu og Fjelagi útgerðarmanna. Á þennan hátt hefðu atvinnuvegirnir á sínu valdi þriðjung af starfsafli nefndarinnar, og þess vegna mundi ekki geta myndast pólitískur meiri hluti, heldur yrði að vera samkomulag nefndarmanna þingflokkanna annars vegar og atvinnuveganna hins vegar um það, hvernig bankaráðið skuli skipað, því að jeg geri ráð fyrir, að stjórnin tilnefndi engan mann í bankaráðið, heldur nefndin alla. Jeg treysti því, að á þennan hátt væri unt að fá það logn í kringum bankann, og þó þann kunnugleika, sem æskilegt væri. Þrír nefndarmanna hölluðust nú að því að fylgja alveg sænska fordæminu og vilja láta þingið tilnefna alla nefndina, en hún velji svo 4 af 5 bankaráðsmönnum, en stjórnin 1. Því verður ekki neitað, að þannig verður altaf pólitískur meiri hluti í stjórn bankans. Það er ósennilegt annað en að stjórnarflokkurinn fengi tvo af hinum þingkosnu mönnum, en hinir flokkarnir tvo. Stjórnarflokkurinn mundi ráða formanninum, svo að líka yrði pólitískur meiri hluti í stjórn bankans. Þegar nú minni hluti yrði meiri hluti, er ekki ósennilegt, ef ekki er hlutlaust byrjað, að sá flokkur skifti um formann í bankaráðinu. Þessu hefir meiri hluti fjhn. ekki breytt, en jeg verð að segja, að jeg er enn sömu skoðunar og jeg var um það, að sú leið, sem fyrir mjer vakti, hefði verið nær því að tryggja hlutleysi í stjórn bankans en sú leið, sem nú á að fara. Eina breytingu gerði milliþinganefndin enn, sem mætti mótstöðu hjá meiri hluta fjhn. og hv. 5. landsk., sem sje það, að hafa aðalbankastjóra með meira valdi en hinir bankastjórarnir hafa. Þetta er líka lánað frá Finnlandi, Svíþjóð og Noregi, en í Danmörku eru allir bankastjórarnir jafnir að völdum. Það vildi svo til, þegar við vorum að fjalla um þetta í nefndinni, að 2 þjóðbankastjórar í Danmörku höfðu lent í ritdeilum um fjárhagsmál. Þetta var álitið illa viðeigandi, og leiddi auðvitað af því, að enginn húsbóndi var á heimilinu. Jeg hafði sjerstöðu um þetta atriði. Jeg fjelst á, að það væri til bóta að hafa aðalbankastjóra, eins og formann í ráðuneyti, þar sem einn maður er fundarstjóri og vel það, en mjer fanst óhugsandi, að þessi breyting kæmi til framkvæmda þannig, að gert yrði upp á milli þeirra, sem nú starfa í Landsbankanum. Mín tillaga er sú, að ákvæði um aðalbankastjóra komi ekki til greina fyr en tveir af Landsbankastjórunum hafa látið af stjórn, og yrði þá sá þriðji aðalbankastjóri í þeirri stjórn, sem við tæki. Þannig gæti myndast „tradition“ um, hvernig ætti að skifta þessum störfum. Ennfremur hugsar milliþinganefndin sjer, að bankaráðið skuli hafa önnur vinnubrögð en gerast í því eina bankaráði, sem hjer er, bankaráði Íslandsbanka. Þetta er enn fordæmi Svía. Nefndin gerir ráð fyrir, að formaður bankaráðsins hafi meiri völd en hinir bankaráðsmennirnir, komi daglega í bankann, fylgist með öllu þar og geti jafnvel skorið úr, þegar bankastjórarnir sjálfir kæmu sjer ekki saman. Þannig væru tveir yfirmenn í þjóðbankanum, yfirbankastjóri og yfirbankaráðsmaður. Þeir hefðu meiri laun, meiri vinnu og meiri ábyrgð en hinir. Mjer virðist sumt mæla með þessu og sumt móti. En hvað sem því líður, hefir þetta skipulag stuðning í ágætri reynslu Svía, Finna og Norðmanna. Í Noregi er nú yfirbankastjóri, sem heitir N. Rygg, er nýtur ákaflega mikils trausts hjá mörgum mönnum í Noregi, því að hann er djarfur maður og úrskurðarmikill í málum og ber ægishjálm yfir alla bankastjóra þar í landi. Það var tilætlunin að reyna að skapa nokkuð svipaða aðstöðu hjer, en hv. 5. landsk. lagðist á móti því, en jeg ætla að geyma mjer til síðara tækifæris að svara ástæðum hans. Ennfremur gerði milliþinganefndin ráð fyrir því, að þetta nýja bankaráð væri ekkert tildursbankaráð, eins og verið hefir við Íslandsbanka og er enn þann dag í dag. Þetta hefir nokkuð verið dregið í efa, sjerstaklega af hv. 1. þm. G.-K., sem er að vísu samþykkur þeirri hugsun milliþinganefndarinnar, að bankaráðið eigi að starfa töluvert, en vill aðeins láta það hafa meira starf. Jeg verð að játa, að jeg hefi töluverða samúð með þessum tillögum hv.frsm. meiri hl., þó að okkur greini nokkuð á um formið; jeg játa sem sje, að það sje full ástæða til, að lögð sje áhersla á í framtíðinni, að bankaráðið, sem hjer starfar, veiti honum nokkurt aðhald og fylgist vel með í málunum. Jeg vil, til þess að sanna það, að fyrir okkur hafi vakað nokkuð í þessa átt, benda á það, að í Íslandsbanka var fyrst ætlast til þess, að 3 af 7 bankaráðsmönnum væru búsettir utanlands. Af Íslendingunum voru stundum allir nema einn búsettir úti á landi og komu hingað aldrei nema um þingtímann, þegar þeir undirskrifuðu bankareikninginn. Þessi tegund bankaráðs hefir hjer á landi komið miklu óorði á bankaráðsnafnið, vegna þess að þessi bankaráð hafa aðeins verið bitlingar handa einstökum mönnum. Við gerðum ráð fyrir, að formaður bankaráðsins mætti daglega á fundum í bankanum og að bankaráðið hjeldi fundi á hálfsmánaðar fresti, og svo kæmi það auk þess saman eftir þörfum. Það er þess vegna bitamunur, en ekki fjár, á tillögum milliþinganefndar og hv. 1. þm. G.-K. En jeg verð að játa, að jeg gæti hugsað mjer, að með einum eða öðrum hætti væri hert meira á vinnuskyldu bankaráðsins heldur en með frv. því, sem hjer liggur fyrir. En áður en jeg skil við þetta mál nú, get jeg ekki komist hjá því að leggja eina röksemd inn fyrir landsbankanefndinni stóru, 15 mönnum, eða hvað þeir ættu að vera, vegna þess að meiri hl. fjhn. hefir lagt mikla áherslu á að fella hana niður, og leiða þá nokkur rök að því, hvern kost jeg sje við það, að hún sje til. Fyrsta röksemdin er það, að þegar kosning bankaráðs er lögð á vald hennar, þá muni það draga úr bitlingastríði þingsins. Undir mjög mörgun. kringumstæðum myndu þarna verða margir utanþingsmenn, og þá valdir til þess menn, sem á einn eða annan hátt hefðu áhuga fyrir fjármálum og hefðu sýnt það í verki. Jeg tel það líka mikinn kost fyrir Landsbankann að hafa þennan stuðning, og jeg segi það líka, og það er einnig tekið fram í frv., að það er alveg sama, hvort það eru þingmenn eða ekki, en við hugsuðum samt í milliþinganefndinni, að það yrðu máske engu síður utanþingsmenn, og álitum það engin spjöll. Hinsvegar álít jeg það spjöll á trausti þingsins, ef það er beinlínis tekið fram, eins og hv. meiri hl. gerir, að það skyldu aðeins vera utanþingsmenn, enda verður þingið þó altaf aðalhúsbóndi bankans, en í viðbót við það tel jeg, að þá muni skapast meira logn utan um bankaráðið, og þar við bætist það, sem jeg legg mikla áherslu á, að jeg tel bankanum þetta til styrktar, og vil jeg því nefna þetta, þar sem jeg veit, að sjerstaklega muni háttv.frsm. meiri hl., með sinni löngu þingreynslu, kunna að meta það og muna, að það hefir þrásinnis komið fyrir, að Landsbankann hafi vantað stuðning, bæði hjá þingi og þjóð. Hann hefir verið eins og „þöll, sús stendur þorpi á“, sem kaldur og fjandsamlegur vindur næðir um. Vil jeg þá fyrst nefna það, þegar meiri hluti þings var um aldamótin haldinn af þeirri fáránlegu villu að vilja leggja banka þjóðarinnar niður og selja peningamál landsins í hendur útlendu gróðafjelagi. Þessu var að vísu afstýrt, en það er sennilegt, að það verði aldrei fullþakkað þeim manni, sem þá hafði ráðið mestu á Íslandi um 20 ára skeið, Magnúsi Stephensen landshöfðingja, sem á þessu úrslitaaugnabliki greip inn í og bjargaði Landsbankanum og hindraði framkvæmdir þeirra skammsýnu manna, sem vildu vinna svo mikið fyrir þau hlunnindi að fá nokkuð af nýju fjármagni inn í landið, að drepa banka þjóðarinnar og leggja fjármálin í hendur ábyrgðarlausra útlendinga. Jeg vil halda því fram, að ef 15 merkir menn úr Reykjavík og nágrenni hennar hefðu staðið í skjaldborg utan um bankann, þá hefði enginn maður vogað sjer þá fásinnu, sem helmingur þingsins um aldamótin ráðgerði, og það kom aðeins til af því, að bankinn stóð, skipulagslega sjeð, höllum fæti, átti fáa formælendur og það hafði ekki skapast utan um hann það skjól af stuðningsmönnum, sem hjer er ætlast til, að myndist, og mjer finst, að það sje nokkuð öðruvísi en ætti að vera, að hv.frsm. meiri hl., sem er gamall bankastjóri Landsbankans, og sem sjálfur, á meðan hann var þar bankastjóri, varð að kenna á þessu skjólleysi, skuli leggja á móti því, að Landsbankinn fái þessa aðstöðu gagnvart þingi og stjórn, sem jeg tel, að hann hafi altaf vantað. Jeg tel, að þetta dæmi frá aldamótunum eigi að vega nokkuð þungt á metunum, og jeg vil líka minna hv.þm. á það, að jeg held, að alla hans bankastjóratíð hafi hann átt í þrálátri baráttu bæði sem bankastjóri og þingmaður fyrir hag bankans, og jeg hygg, að hv.þm. (BK) muni ekki neita því, að Landsbankinn hafi altaf verið olnbogabarnið, og gagnið, sem Íslandsbanki hafði af sínu ljelega bankaráði sem bakhjarli, var það, að í því voru altaf nokkrir þingmenn, sem töldu það skyldu sína að standa með bankanum; og þó að bankaráðið gerði honum ekki það gagn, sem gott bankaráð hefði átt að gera, þá gerði það honum samt mikið gagn í kappleiknum við Landsbankann. Nú geri jeg ráð fyrir því, að fyrst og fremst verði hjer Landsbanki Íslands, svo Íslandsbanki og síðan komi hjer nýir bankar, eins og hjer er viðbúnaður með, en þá verða menn að hafa það hugfast, að það á aldrei að geta orðið nein barátta á milli þjóðbankans og hinna bankanna. Hann á að vera hafinn upp yfir það, því að það á að geta orðið svo um hann, eins og svo fagurlega hefir verið sagt um Eimskipafjelag Íslands, að hann á að verða fjöregg þjóðarinnar, og það er von mín, að hann vinni svo traust hennar, að það geti aldrei framar borið á neinu líku því, sem nærri lá, að gerðist hjer í byrjun 20. aldarinnar, þegar átti að drepa Landsbankann með samþykki þingsins. Það hefir verið sagt af manni, sem vel er kunnugur hjer í bænum, að það sje aldrei svo aumur þjónn hjá Íslandsbanka, að hver og einn þessara starfsmanna hafi ekki staðið örugglega á verði fyrir hag bankans, þar sem hann gat komið því við. Ef þetta er rjett skoðun, eins og jeg held, þá sýnir hún ekki annað en það, hve fljótt menn fara að elska þá stofnun, sem þeir vinna fyrir, og þá held jeg, að það verði líka skiljanlegt, hvers vegna við, sem vildum gera Landsbankann að fjöreggi þjóðarinnar, vildum með stórri landsbankanefnd skapa um hann öflugan skjólgarð, ekki með fjemútum, heldur með kunnugleika og þekkingu á starfsemi hans. Hinsvegar á sjálft bankaráðið að vera þjóðinni trygging fyrir því, að vel sje farið með valdið yfir bankanum, og á þann hátt tryggjum við, að sje sæmilega sjeð bæði fyrir starfsmöguleikum bankans og eins fyrir því, að nauðsynlegt aðhald sje að honum, sem þjóðin á heimtingu á, að haft sje að þessari mikilsverðu fjármálastofnun. Ef þurfa þætti frekari sönnun en jeg hefi hjer komið fram með fyrir því, að það geti verið full þörf á slíkum skjólgarði utan um bankann, þá þarf ekki að nefna annað en það, að eftir að þetta álit okkar í fjhn. er komið út, þá hefir maður nokkur hjer í bænum, sem eitthvað hefir verið riðinn við að reyna að nota þá heimild, sem síðasta Alþingi veitti til þess að stofna hjer nýjan banka, skrifað allítarlega grein til þess að hnekkja þeirri skoðun Ólafs prófessors Lárussonar, sem nefndin studdist við, að Landsbankinn hlyti í framkvæmdinni að skoðast sem rekinn á alþjóðarábyrgð, og það er enginn vafi á því, að þetta innlegg til þess að sanna það, að Landsbankinn eigi ekki að lögum og rjetti að skoðast sem rekinn á almenningsábyrgð, stendur í sambandi við tilraun, sem hefir verið gerð hjer í bænum til þess að stofna nýjan banka. Jeg álít sjálfsagt, að það sje rjett, en það sýnir einmitt, hve mikil nauðsyn er samt til þess, þegar hjer fara að skapast nýir bankar með sjerhagsmunum, að þá sje svo um búið af þjóðbankans hálfu, að áhugamál og hagir þessara minni banka geti ekki gripið inn í starfsemi hans. Nú hefir þessi þekti vísindamaður, Ólafur prófessor Lárusson, komið með nokkuð þunga röksemd fyrir því, að bankinn, ef litið er á skyldu þjóðfjelagsins við sjálft sig, hlýtur að skoðast sem rekinn á þjóðarábyrgð. Af þessu leiðir það, að bankinn hlýtur að njóta meira trausts hjá almenningi, og þá býst jeg við, að tilvonandi nýr banki hafi erfiðari aðstöðu til að koma fram hagsmunum sínum. Nú má ekki skilja orð mín svo, að jeg álíti, að aðrir bankar eigi ekki að hafa fullkomin lífsskilyrði og vaxtarmöguleika í landinu, en jeg álít, að það eigi í eitt skifti fyrir öll að vera ákveðið, að sjerhagsmunir annara banka eigi ekki að ráða, og þjóðin eigi að hlúa svo að sínum banka eins og sæmd hennar býður henni, en að öðrum bönkum sje leyft að starfa á sæmilegum grundvelli, eins og þeir hafa afl og magn til, en að þeim megi aldrei líðast það að fara að nálgast þjóðbankann, þannig að sjerhagsmunir annara banka skyggi á hann. Jeg get verið mjög stuttorður um þær brtt., sem jeg hefi sjálfur flutt hjer, því að jeg mun víkja að þeim í sambandi við það, þegar jeg svara öðrum hv. deildarmönnum. En jeg vil samt minnast á 2. brtt. Þar er prentvilla; brtt. er ekki við 30. gr., heldur við 29. gr. Hún lýtur að því, að helmingur verðbrjefaeignar bankans skuli vera í jarðræktarbrjefum. Það er sem sje álitið, að það eigi að vera ákaflega trygt fyrir bankann og líka nokkur stuðningur fyrir jarðræktina í landinu, en þar sem skeð getur, að jeg taki hana aftur til 3. umr., þá sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um hana að þessu sinni. Fyrstu brtt. mína, við 15. gr., er víst öll nefndin sammála um, að fella síðari málsgreinina niður, svo að jeg skal ekki víkja frekar að þeirri brtt. að sinni. Við 35. gr. hefi jeg gert þá brtt., að formaður bankaráðsins sje ekki skipaður til 5 ára í senn, heldur aðeins til tveggja. Jeg lít nefnilega svo á, að á meðan verið er að fá reynslu í þessu efni sje gott fyrir hvaða stjórn sem er, að hún viti, að það standi ekki lengur það umboð, sem þessi maður hefir; jeg álít sem sje, að ef það sje haft til langs tíma, þá geti auðveldlega farið svo, ef harðsnúin flokksstjórn sæti að völdum, að hún hugsaði sjer að komast yfir eitt kjörtímabil með stjórn bankans, og jeg vildi þess vegna helst, að engin landsstjórn tilnefndi oddamanninn, heldur atvinnuvegirnir, og þá er það líka skiljanlegt, hvers vegna jeg legg áherslu á það, að á meðan verið er að safna reynslu, að það geti verið logn um bankann og að þessi maður verði ekki skipaður til langs tíma. Fjórða brtt. mín lýtur að því að upphefja vald landsstjórnarinnar til að víkja bankastjórum frá, en það lýtur líka að því, að jeg vildi ekki, að landsstjórnin, heldur bankaráðið, færi með valdið yfir bankanum. Um 5. brtt. mína get jeg verið stuttorður. Hún lýtur að því, að allir opinberir sjóðir, nema þeir, sem hafa öðruvísi ákveðið í stofnskrám eða skipulagsskrám, skuli geyma handbært fje sitt hjá þjóðbankanum. Þetta tel jeg vera alveg sjálfsagt, enda var þetta samþykt á Alþingi fyrir nokkrum árum, og Landsbankinn nýtur nú þeirra hlunninda, og þrátt fyrir það þótt hæstv. stjórn tæki þetta ákvæði ekki upp í frv. í fyrra, þá setti hv.Nd. það inn, svo að jeg tel hæstv. stjórn ásökunarverða fyrir að hafa verið að reyna til að fella það úr frv. Sjötta brtt. mín lýtur að því, að jeg álít það eðlilegt, að Landsbankinn, með þeim stóra sparisjóði, sem hann hefir, fari sem fyrst að safna að sjer þeim verðbrjefum, sem hann á að hafa til tryggingar, og jeg sje ekki ástæðu til annars en að það gerist mjög fljótt. Sjöunda brtt. lýtur að því, sem jeg hefi áður sagt, að mjer geðjast ekki að því, að verið sje að gera upp á milli bankastjóranna, með því að taka einn þeirra fram yfir hina. Jeg álít, að það geti haft óþægileg áhrif á sambúðina í bankanum, og vil þess vegna ekki, að aðalbankastjóra skuli ráða, fyr en tvö sæti hafa losnað í bankastjórninni. Að síðustu legg jeg það til, að fyrri hluti 68. greinar, um endurkaupaskyldu bankans af Íslandsbanka, falli alveg niður. Jeg er búinn að skýra frá því, hvernig þetta ákvæði komst inn, bæði í frv. 1924 og svo hvernig það fjell úr fyrsta frv. núverandi landsstjórnar. Þegar við sátum í milliþinganefndinni, munu hafa komið tilmæli til núverandi landsstjórnar frá bankastjórn Íslandsbanka, um að bankinn legði mikla áherslu á að fá þessi sjerrjettindi, og það varð til þess, að meiri hluti meiri hlutans í nefndinni lagði til, að Íslandsbanki skyldi fá þessi hlunnindi sjer til viðreisnar. Jeg var eindregið á móti þessu í nefndinni, af því að mjer finst það ekki rjett að fara að gefa Íslandsbanka seðlaútgáfurjettinn í nýrri mynd, eftir að hann er búinn að tapa honum. En jeg skal játa, að það er fyrst eftir rannsókn okkar í fjhn. um það, hvernig þetta ákvæði komst inn í frv., að jeg er orðinn algerlega mótfallinn þessu ákvæði. Mjer finst nefnilega, hvort sem tekin er sú till., sem hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) kom með í fyrra í Nd., um að þessi skylda ætti að vara í 20 ár, eða hvort það á að vera 10 ár, eins og stjórnin vill, þá er þetta mjög óheppilegt, því að það er brot á móti því, sem ætlast er til í lögunum, að Landsbankinn geti orðið húsbóndinn á fjármálaheimili Íslendinga. Endurkaupaskyldan mundi leiða til þess, þó að ekki eigi að kaupa nema góða víxla af Íslandsbanka, þá yrði samt reglan sú, að þjóðbankinn mundi kaupa víxla fyrir alla þessa upphæð. Á þennan hátt mundi Íslandsbanki hafa einskonar seðlaútgáfu í 10–20 ár eftir að sjerrjettindi hans eru fallin. Þetta verð jeg að telja órjett, en hallast að því, eins og auðvitað leiðir af eðli málsins, að Landsbankinn kaupi af Íslandsbanka og öðrum viðskiftavíxla, ef þeir eru góðir og gildir. En það á ekki að skylda hann til þess að kaupa alla víxla og halda þannig við sjúkri seðlaútgáfu, sem verið hefir böl landsins um langt skeið. Stjórnin hefir lagt þetta til, af því að hún hefir álitið nauðsynlegt, að Íslandsbanki fengi notið einhverra hlunninda. En það skiftir þó mestu máli hjer, að seðlaútgáfunni sje skipað eins og best hentar fyrir landið. Jeg er frekar hlyntur því, að landið hjálpaði beinlínis Íslandsbanka fremur en að veita honum seðlaútgáfu í næstu 25 ár. Jeg hefi nú, eftir því sem jeg hefi getað, gert grein fyrir því, hver rök liggja til þeirra nýjunga, sem milliþinganefndin hefir lagt til viðvíkjandi Landsbankanum. Jeg held líka, að jeg hafi fært gild rök fyrir því, að litlar líkur sjeu til þess, að Alþingi bæti sig á því að breyta þeim skipulagsgrundvelli.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get yfirleitt ekki annað en verið ánægður með undirtektir háttv.fjhn. í þessu máli, þar sem bæði meiri hl. og minni hl. hennar hafa fallist á að vinna að frv. á þeim grundvelli, sem það er á frá hendi stjórnarinnar. Sjerstaklega vil jeg þakka háttv. meiri hl., þar sem jeg get yfirleitt fallist á brtt. hans, þó að í þeim sjeu auðvitað einstök smáatriði, er rjett væri að athuga til 3. umr., þegar búið er að prenta frv. upp í heild með þessum breytingum. Þá gæti komið í ljós, að ýms formsatriði þyrfti að laga. - En sjerstaklega vil jeg þó þakka háttv. form. nefndarinnar (BK) fyrir það, að þrátt fyrir það, að hann telur í sjálfu sjer aðra skipun heppilegri á þessu máli, þá hefir hann samt fallist á að leggja fram þekking síná og krafta til þess að frv. þetta mætti verða sem best úr garði gert á þeim grundvelli, sem það nú er á. Jeg tel þýðingarlaust að fara út í almennar umr. um málið og sögu þess, en mun heldur minnast á einstakar af þeim brtt., sem fram hafa komið. Jeg ætla þá fyrst að koma að einstökum brtt. meiri hl., en um þær, sem jeg minnist ekki á, gildir það, að jeg tel þær nægilega skýrðar með nál. og ummælum hv.frsm. meiri hl. og get fallist á þær. 1. brtt. meiri hl. fer fram á það, að stofnfje bankans verði 5 milj., í stað 4 milj., eins og það er í frv. Það er engum vafa undirorpið, að frá sjónarmiði stofnunarinnar er þetta til bóta. En það, að stjórnin stakk ekki upp á nema 4 milj., kemur til af því, að jeg taldi, eftir öllum upplýsingum, að þá upphæð gæti ríkissjóður lagt bankanum án þess að til lántöku kæmi. Það er innskotsfje samkvæmt lögum og upphæð í viðbót, sem er litlu hærri en sá hluti af enska láninu frá 1921, er bankinn skuldar ríkissjóði ennþá. Það er ekki að efa, að stjórnin þarf heimildir til lántöku, sem gera henni mögulegt að greiða bankanum þessar 5 milj. að fullu, ef brtt. verður samþ. Og í trausti þess, að þingið veiti þær, mun jeg greiða till.atkv. mitt. Að vöxtunum til er það stærsta brtt. meiri hl., sem nemur burt hina 15 manna Landsbankanefnd og öll þau ákvæði, er þar að lúta. Jeg get ekki talið annað en að þetta sje til bóta. Stjórnin tók þessi ákvæði upp samkv. uppástungu milliþinganefndarinnar,en jeg hefi þó enga trú á, að þörf sje á slíkum millilið milli okkar fámenna þings og bankaráðsins. Jeg held líka, að þó að við höldum Landsbankanefndinni, þá muni ekki að neinu leyti nást frekara en með uppástungu meiri hl. sá tilgangur að halda stjórn stofnunarinnar utan við flokkadeilur, en það er einmitt helsta ástæðan, sem haldið er fram um nauðsyn þessarar nefndar. Og jeg held því fram, að viðeigandi ákvæði um bankaráðið og framkvæmdarstjórnina gætu betur stuðlað að því að halda bankanum utan við deilur og dægurþras en þessi milliliður milli þings og bankaráðs. Jeg held, að meiri hl. hafi einmitt stigið talsvert spor í þá átt að halda stofnuninni utan við flokkadeilur, með því að stinga upp á því, að bankaráðsmenn þeir, er þingið kýs, sjeu utanþingsmenn. Jeg skal taka það fram, að mjer þykir fyrir mitt leyti meiri hl. hafa hærri þóknunina til bankaráðsmanna en nauðsynlegt er, því að jeg sje ekki, að sá munur sje á störfum bankaráðsins eftir till. meiri hl. og eftir því, sem frv. gerir ráð fyrir, að það geti rjettlætt þennan launamun. Jeg mun þó greiða atkv. með 18. brtt. meiri hl. óbreyttri, en það þarf að athugast við 3. umr., hvort nauðsynlegt hafi verið, vegna breytinga á störfum bankaráðsins, að hækka svo mikið þóknun þeirra, sem í því sitja. Við verðum að gæta að því, að í samanburði við okkar naumt skömtuðu embættislaun eru 3000 kr. og 5000 kr. þóknun fyrir störf, sem aðeins eru aukastörf, nokkuð háar upphæðir. Að því er snertir síðustu brtt. meiri hl., sem er um það, hvenær lög þessi eigi að öðlast gildi, þá sýnist kannske ástæða til þess að athuga hana betur frá formshliðinni. Í stjfrv. er ekkert ákvæði um það, hvenær lögin gangi í gildi, en ætlast er til, að það verði eftir hinum venjulegu reglum. En hjer er ákveðið, að þau skuli öðlast gildi 1. jan. 1928, en þó er bæði í frv. sjálfu og brtt. ákvæði, sem ætlast er til, að komi til framkvæmda samkvæmt lögunum fyrir þann tíma. Jeg er ekki viss um, að það sje formlega rjett, t. d. gagnvart hæstarjetti, sem eftir einni till. meiri hl. á að kveðja til 5 menn, sem eiga að taka út bankann þegar á þessu ári, að hafa það ákvæði í lögunum, að þau eigi ekki að öðlast gildi fyr en 1. jan. 1928. En að öðru leyti segja lögin og brtt. til um það, hvenær þau eiga að koma til framkvæmda. Jeg vil skjóta þessu fram til athugunar fyrir hv. meiri hl. til 3. umr. Þar sem háttv.frsm. meiri hl. hefir ekki lýst afstöðu hans gagnvart brtt. minni hl., ætla jeg að vera fáorður um þær. En jeg vil þó, út af ummælum háttv. 5. landsk. (JBald) um einstök ákvæði frv. og afstöðu þeirra til stjórnarskrárinnar, segja hjer fáein orð. Það hefir orðið samkomulag hjá nefndinni og yfirlýst af mjer fyr, að jeg væri því samþykkur, að síðari málsgr. 15. gr. falli burt, af því að búið er að skipa þessu atriði með sjerstökum lögum. Þarf því ekki um það ákvæði að deila. En hitt ákvæðið, sem háttv. 5. landsk. sagði, að rækist á stjórnarskrána, var ákvæðið í síðari málsgr. 68. gr., þar sem farið er fram á, að ákvæði 1. málsgr. 47. gr. um bankastjóra Landsbankans nái einnig til stjórnskipaðra bankastjóra Íslandsbanka. Háttv. 5. landsk. hefir talað svo, sem þetta ákvæði bannaði bankastjórunum ekki annað en þingsetu, en það er miklu víðtækara. Þar segir svo: „Bankastjórar mega ekki vera alþingismenn nje hafa önnur embættisstörf á hendi, reka sjálfir atvinnu og ekki vera í stjórn atvinnufyrirtækja“. Jeg skal fyrst víkja að afstöðu þessa ákvæðis til stjórnarskrárinnar. Að því er snertir bankastjóra Landsbankans, þá var þetta ákvæði borið fram af milliþinganefndinni, en í henni átti sæti ekki ómerkari lögfræðingur en Sveinn Björnsson sendiherra, og gekk það í gegnum 3. umr. í Nd. í fyrra án þess að nokkru orði væri að því vikið, að það kæmi í bága við stjórnarskrána. Jeg hygg, að það sje rjett að því er snertir bankastjóra Landsbankans, að ekki muni gert ráð fyrir, að þær stöður sjeu embætti í þeim skilningi, sem stjórnarskráin notar það orð. Sú grein stjórnarskrárinnar, sem vitnað er í gagnvart þessu, er 44. gr., síðari málsgr. Þar segir: „Embættismenn þeir, sem kosnir verða til Alþingis, þurfa ekki leyfi stjórnarinnar til þess að þiggja kosninguna, en skyldir eru þeir til, án kostnaðar fyrir ríkissjóð, að annast um, að embættisstörfum þeirra verði gegnt á þann hátt, sem stjórnin telur nægja“. Þessi embætti, sem gr. á við, eru auðvitað þau sömu, er 16. gr. fjallar um, en þar segir: „Konungur veitir öll þau embætti, sem hann hefir veitt hingað til“, en ekki bankastjóraembættin, hvorki eins og þau eru nú nje eftir uppástungu frv. Í frv. er gert ráð fyrir, að bankastjórar Landsbankans sjeu ekki einu sinni skipaðir af ráðuneyti eða konungi, heldur á bankaráðið að ráða þá með samningi, og getur því, eins og hver annar, er ræður til sín starfsmenn, sett þau skilyrði fyrir ráðningunni, er því sýnist. Ákvæði frv., er milliþinganefndin stakk upp á, fer fram á, að löggjafarvaldið ákveði það sem undantekningarlausa reglu, að bankastjórar Landsbankans eigi ekki að vera alþingismenn. Þetta er einn þátturinn í þeirri viðleitni að greina valdið yfir banka- og peningamálum ríkisins frá hinu pólitíska valdi, og er það auðvitað öldungis rjett. Um hina stjórnskipuðu bankastjóra Íslandsbanka er enn minni vafi. Það er augljóst, að þeir eru ekki embættismenn eða í þjónustu ríkisins og vinna ekki einu sinni við stofnun, sem er ríkiseign. Þá vantar að öllu leyti það fyrsta og sjálfsagða einkenni, sem þarf til þess að vera embættismaður. Í lögunum frá 1921 um seðlaútgáfurjett Íslandsbanka o. fl. er þetta ákvæði um bankastjórana: „Á meðan Íslandsbanki hefir á hendi seðlaútgáfu, eða ríkissjóður ber ábyrgð á skuldbindingum fyrir hann, skal ríkisstjórnin skipa tvo af þrem bankastjórum hans“. Annað og meira segja lögin sjálf ekki um þetta. En nánara er aftur um það í endurskoðaðri reglugerð Íslandsbanka frá 6. júní 1923. Þar stendur svo um framkvæmdarstjórnina í 25. gr.: „Störf bankans annast framkvæmdarstjórn þriggja manna. Skipar ríkisstjórn Íslands tvo bankastjórana, en fulltrúaráðið einn. Gerir ríkisstjórnin samninga við hina fyrnefndu, en fulltrúaráðið við hinn síðastnefnda“ o. s. frv. Það er auðsjeð, að hjer er ekki um embætti að ræða, en starf ríkisstjórnarinnar er að ráða menn til þessa starfa samkvæmt samningi. Það er svo um hina núverandi bankastjóra, að þeir eru skipaðir af fyrverandi stjórn, en engir samningar hafa verið við þá gerðir, og hefir verið frestað til þessa að gera það. Jeg tel ríkisstjórninni heimilt, er hún gerir þessa samninga, að áskilja það, að bankastjórarnir sitji ekki á þingi, ef henni sýnist svo. En þar sem stjórnin hefir nú vald til að ákveða þetta, þá er það ljóst, að löggjafarvaldið hefir ekki síður rjett til að setja ákvæði um það, ef því sýnist svo. Landsstjórnin hefir það í sinni hendi að setja inn í samninginn uppsagnarfrest og önnur ákvæði, sem nauðsynleg eru til þess að ná þeim tilgangi, er fyrir löggjafarvaldinu vakti, er það fól henni að skipa þessa tvo bankastjóra. Jeg skal, úr því að jeg er að ræða þetta atriði, taka fram, hvaða ástæður stjórnin hafði til þess að stinga upp á því í frv., að sömu reglur skyldu gilda um stjórnskipaða bankastjóra Íslandsbanka og um bankastjóra Landsbankans. Þær voru aðallega tvær. Hin fyrri, að þetta er í samræmi við almenna viðleitni í þá átt að gera aðgreiningu milli valdsins, sem fer með banka- og peningamálin, og hins pólitíska valds, eða að gera bankana sem óháðasta flokkum og flokksstjórnum. Og hin síðari, sem þó ekki er síðri, er þörfin, nauðsynin á því, að það geti skapast ró um peningastofnun, sem er jafnþýðingarmikil atvinnulífi landsins og Íslandsbanki er. Jeg vil taka það fram, að það kom í ljós á síðastliðnu ári, á þann hátt, að það er ekki neinum vafa undirorpið, að Íslandsbanka og viðskiftavinum hans er full þörf á því, að meiri ró verði um bankann eftirleiðis. Og aðalástæða stjórnarinnar til þess að gera þessa uppástungu er sú, að fría hana sjálfa undan þeirri ábyrgð að hafa ekki bent á nauðsyn þess að gera það, sem fram á er farið í till. Áður en jeg skilst við ummæli hv. 5. landsk., þá verð jeg að segja það, að honum fórst klaufalega, þegar hann var að lýsa því, að þetta frv. mundi ekki ná fram að ganga á þessu þingi; en hans vonda samviska út af fyrirætlunum hans lagði honum þau orð í munn, að ábyrgðin á því lenti á stjórninni. Stjórnin ætlar sjer nú ekki að hindra framgang þessa frv., heldur þvert á móti. Ef aðrir koma í veg fyrir það, að frv. þetta nái fram að ganga, þá bera þeir ábyrgð á þeim verknaði, ef um ábyrgð er að ræða. Ábyrgðin hlýtur að lenda á þeim, sem verkið fremur, en ekki hinum, sem gerir sitt besta til að hindra það. Að öðru leyti skal jeg láta bíða að tala um brtt.hv. 5. landsk. Þá þarf jeg ekki mikið að segja viðvíkjandi brtt.hv. 1. landsk. (JJ), á þskj. 364. Um 5. brtt. hans, um að setja nýja grein í frv. þess efnis, að allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir skuli geyma fje sitt í Landsbankanum, er það að segja, að þær ástæður, sem voru fyrir hendi, þegar þetta ákvæði var sett inn í Landsbankalögin frá 1918, eru burtu fallnar, ef þetta frv. verður að lögum. Að því er snertir ríkisfje, þá sje jeg ekki, að það sje mögulegt að framkvæma það ákvæði eins og hv. 1. landsk. orðar það. Er það bæði vegna þess, að ekki eru til útibú frá Landsbankanum á öllum þeim stöðum, þar sem þarf að geyma ríkissjóðsfje, svo og vegna þess, að þetta frv. gerir ráð fyrir mjög takmörkuðum rjetti ríkissjóðs að öðru leyti til viðskifta við þennan banka. Í 20. gr. er svo um mælt, að seðlabankinn megi ekki veita ríkissjóði önnur lán en bráðabirgðalán til alt að þriggja mánaða í einu og ekki stærri upphæð en svo, að nemi 1/4 af stofnfje bankans, og allar slíkar skuldir ríkissjóðs skulu vera goldnar fyrir lok hvers reikningsárs. Þessi ákvæði eru sett að yfirlögðu ráði, til þess að koma í veg fyrir það, að stjórnir, sem eru í fjárkröggum, geti misnotað bankann. Að öðru leyti vil jeg geta þess, að ef bankanum er í stofnlögum hans einum veittur rjettur til þess að ávaxta opinbert fje, þá hefir bankastjórnin það ein á sínu valdi að ákveða vexti af slíku opinberu fje. En það verður til þess, að þegar bankanum kemur illa að taka á móti slíku fje, þá fær ríkissjóðurinn enga vexti af innstæðum sínum á meðan. Þá leggur hv. 1. landsk. til, að fyrri málsgrein 68. gr. falli niður. Það held jeg, að sje ekki rjett. Greinin er hjer ekki orðuð eins og stjórnin lagði frv. fyrir síðasta þing, heldur með þeim breytingum, sem á henni voru gerðar í hv.Nd. í fyrra. Það getur verið álitamál, hvort endurkaupaskyldan nær ekki yfir of langt tímabil með of lítilli lækkun á hverju ári. Það verður og að gæta þess, að hún sje ekki svo víðtæk, að hún dragi úr höndum seðlabankastjórnarinnar valdið yfir því, hve mikið er af seðlum í umferð á hverjum tíma. Jeg gæti fallist á að athuga, hvort ekki væri hægt að gera einhverjar breytingar á þessari grein eins og hún er núna, en jeg get ekki fallist á að fella hana burtu. Það þýðir ekki að vera að vísa í það, hver tilætlunin hafi verið með því að innleiða þetta ákvæði 1921. Það er ekki hægt að ganga fram hjá þeirri reynslu, sem við höfum fengið síðan, en hún er sú, að það hefir ekki verið hægt að framkvæma eins hratt og upphaflega var meiningin að færa viðskiftin úr Íslandsbanka yfir í Landsbankann. Það hefir ekki verið hægt að láta Íslandsbanka draga inn eina miljón á ári í seðlum og taka sömu upphæð frá sínum viðskiftamönnum. Það þarf því að liðka til vegna viðskiftamanna bankans, svo bankinn geti veitt þeim stuðning meðan seðlainnlausnin fer fram. Þetta er ástæðan fyrir 1. málsgrein 68. greinar. Þá vil jeg að lokum minnast á brtt. þá, sem jeg flyt á þskj. 398. Það hafa komið fram bæði nú og áður mismunandi skoðanir á því, hvort ríkissjóður bæri ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans. Jeg fer ekki út í þær deilur nú, en vil minna á það, að það hefir ávalt þótt nauðsynlegt, að ríkisstjórnin með sjerstöku ábyrgðarskjali tæki á sig ábyrgð gagnvart útlendum lánveitendum bankans, ef ríkissjóður ætti að vera ábyrgur fyrir skuldinni. Af þeirra hálfu hefir verið litið svo á, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldum Landsbankans án sjerstakrar ábyrgðarskuldbindingar. En þegar ný lög eru sett um þetta, þá er rjett að taka af öll tvímæli. Í frv. þeim, sem lögð hafa verið fyrir þingið á hverju ári síðan 1924, hefir verið gengið frá þessu á mismunandi hátt. Eftir frv., sem borin voru fram á þingunum 1924 og 1925, var það tvímælalaust, að ríkissjóður bar ekki ábyrgð á skuldum bankans nema sjerstaklega væri um samið. Meiri hluti milliþinganefndarinnar í bankamálum fór fram á það, að ríkissjóður ábyrgðist allar skuldir bankans, þannig að ef bankinn yrði fyrir töpum og stofnfje hans skertist, þá átti ríkissjóður að leggja til í skarðið jafnmikið og skerðingunni nam. En stjórnin vildi ekki fallast á þetta og nam hjer að lútandi ákvæði burt úr frv. Það var ekki í frv. í fyrra og er ekki í því nú. Jeg hefi litið svo á, að það sje nægilega skýrt í frv. eins og það er nú, að ábyrgð ríkissjóðs sje takmörkuð við stofnfje það, sem hann leggur bankanum til. En nú er kominn upp ágreiningur um það meðal lögfræðinga, hvernig skilja beri frv. að því er þetta atriði snertir. Það er sjálfsagt að taka fyrir þann ágreining, og er það gert með þessari brtt. minni, er kveður svo á, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans umfram stofnfje það, sem hann leggur seðlabankanum samkv. 5. gr., nema sjerstaklega sje ákveðið með lögum. Það er rjett að gera þetta öldungis tvímælalaust. Það er hægt að færa fram margar ástæður fyrir því, hvers vegna ekki er fært að láta stofnun eins og Landsbankann starfa að öllu leyti á ábyrgð ríkissjóðs. Það er of mikil áhætta fyrir ríkissjóðinn, ef illa tekst til. Það hefir verið deilt hjer um, hvort ákvæði 15. gr. frv. færi ekki í bága við stjórnarskrána. Þá er ekki að efa, að það mundi enn frekar fara í bága við stjórnarskrána að láta ríkissjóðinn samkvæmt lögum eða lögskýringu bera ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, án sjerstaks gernings eða lagaheimildar. En þetta eru þó engar höfuðástæður, heldur hitt, að Landsbankinn rekur sparisjóðsstarfsemi. Ef slík undantekning er gerð við þennan sparisjóð, að þeir, sem leggja fje á vöxtu í hann, hafi ríkissjóðsábyrgð fyrir fje sínu, þá er þar með gert ómögulegt, að önnur bankastarfsemi, sem byggir á innlánsfje, geti þrifist. Á örðugum og erfiðum tímum tollir þetta innlánsfje ekki annarsstaðar en þar, sem menn vita af ríkissjóðsábyrgðinni á bak við. En slíkt er ómetanlegt tjón fyrir þá landshluta, sem ekki hafa Landsbankann hjá sjer eða útibú hans. Með þessu ákvæði væru kyrktir sparisjóðir víðsvegar um land, sem eru orðnir máttug lyftistöng allra framfara, hver í sínu hjeraði. Því síður er ástæða til þess að snúa þessa snöru um háls sparisjóðanna, þar sem þeim hefir flestum verið svo vel stjórnað, að þeim hefir tekist betur en bönkunum að komast klakklaust gegnum verðsveiflur og örðugleika síðasta áratugs. Með þessu er ekki útilokað, að löggjafarvaldið geti, ef illa fer, sýnt þeim mönnum, sem geyma fje sitt í Landsbankanum, alla þá sanngirni, sem löggjafarvaldinu þykir rjettmæt. En það er mikilsvert, að löggjafarvaldið standi óbundið um þetta, og annað er ekki forsvaranlegt vegna ríkissjóðsins. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þessa brtt. mína, en skal aðeins bæta því við, að fyrir utan þá heimild, sem ríkisstjórninni var veitt á þessu þingi til þess að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann, þá eru í öðrum lögum nokkur ákvæði um ábyrgðir. Í lögum um veðdeild Landsbankans eru ýms ákvæði, er leggja ábyrgð á ríkissjóð eftir tilteknum reglum á veðdeildarbrjefum 4. flokks og flokkanna þar á eftir. Þannig löguð og hliðstæð ákvæði getur löggjafarvaldið altaf sett, þó brtt. mín verði samþykt.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg ætla ekki að tala um brtt. 2. minni hl. (JJ). Brtt. fyrri minni hl. (JBald) eru á þskj. 363, og er þá fyrst að telja, að við 12. gr. er brtt. samhljóða brtt. meiri hl., svo að vitanlega er jeg þar sammála. Þá er b-liður brtt., að orðið „þá“ í 1. línu síðari málsgr. falli niður, sem er líka í sambandi við brtt. meiri hl. Þá er við 14. gr. 2 stórir liðir, sem hv.þm. (JBald) óskar eftir, að settir sjeu inn í frv.; a: „Að endurkaupa góða viðskiftavíxla af öðrum bönkum“. En þetta þarf ekki, þar sem bankinn hefir heimild til þess samkv. frv. að kaupa af öðrum bönkum. En þetta kemur víst til af því, að hann vill fella niður 68. grein og bæta úr því með því að setja þetta inn í 14. grein. En ef 68. grein fellur burt, hefir bankinn leyfi til að kaupa hvaða víxla, sem vera skal. Ákvæðið er því alóþarft. Þá er undir b-lið að veita lán gegn ábyrgð bæjar-, sýslu- og sveitarfjelaga, venjuleg lán. Yfir höfuð er öll ábyrgð á lánum útilokuð frá seðlabankakaflanum. En hinsvegar geta bæjar- og sveitarfjelög fengið eins árs víxil, gegn veði, og sömuleiðis sýslufjelög. En jeg þekki það vel til sem gamall bankastjóri, að bæjar- og sveitarfjelög þurfa að taka lán til lengri tíma. Slíkt getur ekki staðist um seðlabanka; enda er bankinn tvískiftur, og geta þá sveitarfjelög og sýslufjelög fengið lán hjá sparisjóðsdeildinni. Það verður kannske með dálítið hærri vöxtum, en þar verða þau þó að fá lán sín. Þá eru við 28. gr. tveir nýir liðir. Þarna er komið í sparisjóðsdeildina, og því gæti tillaga hans um að veita lán gegn ábyrgð bæjar-, sýslu- og sveitarfjelaga átt vel við. En nú stendur í frv., þegar búið er að telja upp, hvað sparisjóðurinn má versla með, að hann annist að öðru leyti venjulega sparisjóðsstarfsemi. Þetta er einmitt venjuleg sparisjóðsstarfsemi, að lána sveitar- og bæjarfjelögum. Því er óþarft að taka þetta upp. Þó hefir meiri hl. ekkert á móti till. Þá kem jeg að 37. gr., að 1. og 2. málsgr. skal orða svo, sem segir í brtt.Hv. 5. landsk. vill láta alla bankastjóra hafa jafnt vald og jöfn laun. Jafnt vald eiga þeir að hafa samkv. brtt. meiri hl. við 44. gr.; er í þeirri brtt. gert ráð fyrir, að minni hl. skuli áfrýja til bankaráðs um ágreiningsatriði, ef hann vill aðeins skrifa ágreiningsatriðið í gerðabókina, og gildir þetta um alla bankastjórana jafnt. Fyrir því verða þeir jafnir að völdum; það er alveg skýlaust. En þar sem talað er um í brtt., að aðalbankastjóri skuli hafa að minsta kosti viðtæka þekkingu og reynslu í viðskiftamálum, þá eru slíkir menn fágætir og alls ekki líklegt að geta fengið þá fyrir 12 þús. kr. laun. Því má búast við, að þá menn yrði að taka úr arðvænlegri stöðum. Þess vegna held jeg sje rjettara að halda sjer að stjfrv. eins og það var. Þetta starf er fyrir reynda kunnáttumenn, svo sem kemur fram í umsögn bankastjóra við Noregsbanka og fylgir minnihl.-áliti, á bls. 60. Hann er að tala um að koma rekstri bankans á sem tryggasta braut og setur skýrt fram þessa kröfu um bankastjórana: „Verður þá um leið sú krafa enn ákveðnari, að í stjórn bankans verði aðeins valdir menn vel kunnandi, samviskusamir og óháðir - ekki talsmenn fyrir ákveðna flokka eða stefnur, heldur þeir bestu menn, sem landið á völ á“. Jeg viðurkenni að vísu, að þessi krafa er rjettmæt; en þá verð jeg að segja, að það er mjög vafasamt, að hægt sje að fá slíka menn fyrir 12 þús. króna laun. Jeg álít rjett, að bæði stjórn og þing hafi álit þessa bankastjóra í huga, hvenær sem þarf að skipa bankastjóra, hvort heldur við Landsbankann eða Íslandsbanka. Jeg geri ráð fyrir, að brtt. við 42. gr. sje meinlaus, og vil ekki mæla á móti henni sjerstaklega, enda er hún nokkuð í samræmi við meirihl.-till. Næst er brtt. við 43. gr. um að setja bankastjórunum erindisbrjef. Hann vill hafa það eitt í staðinn fyrir það, sem er í frv. sjálfu. Þetta á þá að gilda sem ákvæði um verkaskiftingu. Hann vill sleppa eiginlegu ákvæði um verkaskiftingu. En það hefir staðið í bankalögunum frá því a. m. k. 1919, að stjórnin hefir heimild til að skifta störfum milli bankastjóranna. Mjer þykir sjálfsagt að hafa í lögum, að bankaráðið skifti verkum milli bankastjóranna, þegar ástæða þykir. Þess vegna get jeg ekki fyrir hönd meiri hl. fallist á þessa till. Næst er við 44. gr„ að 1. málsgrein orðist svo: „Framkvæmdarstjórnin hefir æðstu stjórn allrar daglegrar starfsemi bankans, eftir nánari fyrirmælum reglugerða bankans og ákvörðun bankaráðs“. Jeg sje nú ekki betur en að þetta starfsvið felist í brtt. meiri hl. og sje því ekki ástæða til að breyta þessu að neinu leyti. Svo er b-liður, að 3. málsgrein skuli orða svo: „Framkvæmdarstjórnin heldur fundi á hverjum starfsdegi, ef málefni liggja fyrir til úrlausnar. Formaður bankaráðsins tekur þátt í þessum fundum, en hefir ekki atkvæðisrjett. Stjórna bankastjórar fundum til skiftis. Afl atkvæða ræður úrslitum“. Fyrri partur þessarar greinar er óþarfur, vegna þess að í brtt. meiri hl. er það einmitt sagt, hvenær bankastjórnin eigi að halda fundi. Þeir eiga að halda fundi, þegar henni þykir ástæða til, en annars ekki. En meiri hl. mun vera á móti þessu, að formaður bankaráðsins taki nokkurn þátt í fundum bankastjóranna, nema þeir æski þess sjálfir; því að samkv. till. meiri hl. er ætlast til þess, að bankastjórnin sje alfrjáls og óháð af bankaráðinu, þegar um veitingu lána er að ræða og þesskonar. Því mun meiri hl. leggja á móti þessari till. Að þeir stjórni bankanum til skiftis, er ekki ástæða til, því að jeg geri ráð fyrir, að störf aðalbankastjóra sje helst að kalla saman fundi og halda reglu í bankastjórninni. Annað verður ekki hans valdsvið eftir till. meiri hl. Þessi till. virðist því alveg óþörf; það, sem þýðingu hefir, felst í till. meiri hl. Svo er 2. málsliður 3. málsgreinar: „Undirskrift eins bankastjóra og formanns bankaráðsins undir fundargerðina er full sönnun þess, sem gerst hefir á fundinum“. Eins og jeg skýrði frá í ræðu minni um daginn, þá er sú regla annarsstaðar, að allir bankastjórar skrifi undir fundargerðabókina, til þess að þeir sjeu fullkomlega ábyrgir fyrir því, sem gert er. Jeg get sagt það frá minni bankastjóratíð, að við skrifuðum allir undir, þegar fundir voru haldnir. Það er bein venja í bönkum, bæði um fundarbækur og dagbækur, að allir bankastjórarnir skrifi undir. Þá er aðeins orðabreyting við 46. grein. Jeg hygg hún geri engan mun; enda er svo um allar þessar till., að undantekinni brtt. við síðustu málsgr. 44. gr., að þær eru eftir meirihl.-till. Það er mismunur á orðalagi um sama efni. Niðurstaða mín er því sú, að þessar till. sjeu þýðingarlausar að því leyti, að þær bæta ekki frv. að neinu leyti. Næst er, að eftir 52. gr. komi ný grein, svo hljóðandi: „Allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir, er hafa handbært fje á sjóðvöxtum, skulu geyma það í Landsbankanum eða útibúum hans, nema öðruvísi sje ákveðið í stofnskrám eða skipulagsskrám. Sama er um ríkisfje og embættisfje, er opinberir starfsmenn hafa með höndum“. Þetta er það sama og hv. 5. landsk. áður bar fram, að allir sjóðir sjeu háðir því að leggja fje sitt í Landsbankann. - Jeg ætla ekki að fara að ræða um þetta, því hæstv.forsrh. hefir skýrt það vel og rækilega í dag, hvílíkt feikna óhagræði það mundi gera sparisjóðum úti um land, ef þetta yrði samþ. Þá er 60. gr.Hv. 5. landsk. vill láta úttekt á bankanum fara þannig fram, að ráðherra láti eftirlitsmann bankans framkvæma hana. Annaðhvort hlýtur að liggja til grundvallar fyrir þessari till. of mikið þekkingarleysi á því, hvað starf þetta er mikið, eða þá skortur á ábyrgðartilfinningu. Háttv. 5. landsk. veit þó, að mat á auðvirðilegasta húskofa er ekki tekið gilt, nema að minsta kosti tveir menn meti. Og oft er matinu ekki treyst, en áfrýjað til yfirmats. En þetta mat, sem hjer á að fara fram, er fullnaðarmat, sem ekki verður áfrýjað. Því verður þessi nefnd að vera skipuð að minsta kosti 5 mönnum. Það er ekki einungis til þess að fá tryggingu fyrir rjettu mati að skipa hana svo mörgum mönnum, heldur er það vegna þess, að matið er svo umfangsmikið og stórt á bankanum og útibúum hans, að færri en 5 menn mundu ekki geta annað verkinu á þeim tíma, sem nefndinni er ætlaður. Þetta verk útheimtir svo mikinn kunnugleika, að það er óhugsandi að finna hann nægan hjá einum einstökum manni. Það þurfa fleiri menn að leggja sinn kunnugleika saman. Jeg hefi sjálfur reynt, hvað útheimtist til þessara hluta. Þegar nefndin til að meta Íslandsbanka var valin 1921, þótti ekki nægja færri en 5 menn. Verulegir kunnáttumenn í þessari grein eru fáir. Til þess útheimtist svo margt. Menn verða að læra af reynslunni. Til dæmis geta fátækir menn verið bestu viðskiftamennirnir. Jeg hefi orðið var við, að einstökum þingmönnum er mjög illa við, að mat fari fram, og þykir mjer það leitt, af því að jeg veit, að ekki síst í frumbýlingslandi eins og okkar veltur svo mikið á, að þjóðin hafi fullkomið eftirlit með þeim stofnunum, sem fara með fje landsins. Þegar jeg var bankastjóri og verið var að ónotast við bankann, eins og gerist, þá óskaði jeg þess í þingræðu, að Landsbankinn væri reglubundið rannsakaður fimta hvert ár. Jeg vissi, að ef rannsókn væri látin fara fram, gætu allir verið ánægðir. Það var því ekki einungis bankans vegna, heldur engu síður mín vegna. Gamall málsháttur segir: „Það gerir hvern góðan, að geyma vel sitt“. Jeg held, að hann eigi hvergi betur við en hjer. Allar opinberar stofnanir verða að standa undir stöðugu, ströngu en rjettsýnu eftirliti. Ef þingið vantar þrek til þess að tryggja það, erum við ekki færir um að stjórna okkur sjálfir. Hv. annar minni hluti nefndarinnar (JBald) hefir gert brtt. við 62. grein um að síðasti málsliður fyrri málsgreinar falli niður. Já, hv. 5. landsk. er illa við nafnið aðalbankastjóri. En ef þessi tillaga yrði samþ., yrði að breyta á mörgum stöðum í frv. Meiri hluti nefndarinnar getur ekki fallist á þessa tillögu. Loks kemur brtt. við 68. grein, um að greinin falli niður. Bæði háttv. 5. landsk. og hv. 1. landsk. vilja afnema skyldu bankans til þess að „diskontera“ fyrir Íslandsbanka. Háttv. 5. landsk. vill fella niður alla greinina, en hv. 1. landsk. skiftir sínum till. í tvent. Í 4 ár hefir líkt ákvæði staðið í frv. og enginn amast við því. Í fyrra var því breytt dálítið til hagræðis fyrir Íslandsbanka. Íslandsbanki á að fá þessar sárabætur sjer til styrktar fyrstu árin eftir að hann er búinn að missa seðlaútgáfuna. Nú er hagur bankans lakari en þá, og ætti því að vera meiri ástæða til að láta þau hlunnindi standa. Þessi hlunnindi eru ekki einungis veitt bankanum sjálfum, heldur miklu fremur viðskiftamönnum hans. Í áliti sænska bankastjórans, sem jeg tel mikilsverðasta álitið frá útlöndum, segir svo á bls. 51: „Landsbankinn fær einkarjettinn til seðlaútgáfu og tekur við honum smátt og smátt. Sami banki tekur sömuleiðis smámsaman við þeim útlendu viðskiftum og þeim verslunarvíxlaviðskiftum, sem Íslandsbanki nú hefir. Í staðinn lætur Landsbankinn Íslandsbanka eftir sparisjóðsviðskifti sín, og fær hann (Íslb.) væntanlega einnig að reka veðdeild - -“. Af þessu sjest, að bankastjórinn telur ekki annað holt fyrir Ísland en að Íslandsbanki fái smámsaman sparisjóðsfje Landsbankans um leið og hann dregur inn og afhendir Landsbankanum seðla sína. Bankastjórinn sjer rjettilega, að það mundi trufla minst atvinnulíf í landinu, að báðir bankarnir gætu haldið jafnvægi sínu. Hv. þm. vita, að fallið hefir snúist alveg við. Sparisjóðsfje Íslandsbanka hefir streymt til Landsbankans um leið og Íslandsbanki hefir innleyst seðla sína. Það á illa við að fara að leggja til nú, að bankinn missi þessi hlunnindi í 68. gr. í nefndinni var talað um þetta á þeim grundvelli að stytta tímann úr 20 árum í 10 ár. Jeg sagði hv. 5. landsk., að mjer þætti það sanngjarnt og fjellist á það. Vona jeg, að mjer sje óhætt að segja það sama fyrir hönd meiri hlutans. Ef brtt. kæmi um þetta frá hv. 5 landsk., býst jeg við. að meiri hlutinn fjellist á hana. Þá er jeg búinn að svara brtt.hv. 5. landsk. Jeg veit ekki, hvort jeg á að vera að lengja umr. með því að tala um það, sem hann sagði, aukreitis. Það er tæplega ástæða til þess, því að flest af því, sem hann sagði, er margbúið að segja áður. T. d. ásakaði hann Íhaldsmenn fyrir að hafa ekki á sínum tíma samþ. rannsókn á Íslandsbanka árið 1923. Þá hafði nýlega farið fram rannsókn, nefnilega 1922, og þess vegna var engin ástæða til nýrrar rannsóknar. Skal jeg því ekki eyða tíma í að tala um það. Eins og kunnugt er, vilja bæði hv. 1. landsk. og hv. 5. landsk. halda Landsbankanefndinni og hv. 1. landsk. hefir fært fram sjerstakar ástæður fyrir því, en meiri hluti nefndarinnar er á móti, eins og sjest á nál.Hv. 5. landsk. talaði um, að bankaráð Íslandsbanka væri sett sem fyrirsvarsmenn bankans, það er að segja nokkurskonar meðmæli fyrir bankann. Þetta er rjett. Í því felast nokkurskonar meðmæli; þar eru hátt standandi menn, eins og t. d. forsætisráðherrann. En hjer eru líka fyrirsvarsmenn, það er að segja bankaráð, sem ættu að vera eins góðir fyrirsvarsmenn og þessir Íslandsbankaráðsmenn. En bestu meðmælin og það, sem vekur mest traust hjá almenningi, er góð stjórn og rjettsýn stjórn. Loks fann hv.þm. (JBald) að því, að mennirnir ættu að vera utanþingsmenn. Okkur þótti tryggilegra að hafa ekki menn, sem daglega eiga í pólitískum erjum, ýmist á þingi eða utan þings, í þessu stórpólitíska landi. Þó að jeg sje nú búinn að svara hv. 5. landsk., hugsa jeg, að hann sje ekki ánægður með það og þurfi enn að berja í borðið, en jeg vil unna honum þess. Þá kem jeg að brtt.hv. 1. landsk. á þskj. 364. Fyrsta brtt. er samhljóða fyrstu tillögu hv. 5. landsk. og meiri hlutans, svo að um hana er enginn ágreiningur. Önnur brtt. er við 29. grein. Sú tillaga hefir áður mætt eindregnum mótmælum, einnig frá nefndinni. Það er alveg óhugsandi að skylda nokkurn banka til þess að kaupa verðbrjef hærra verði en gangverði. Þriðju brtt. sjer meiri hlutinn enga bót í, en álítur einmitt hollast, að einn kunnugur maður sje í bankaráðinu fram yfir kjörtímabil hinna. Einmitt aðalmaðurinn þarf að vera lengst, til þess að skapa festu. Í 4. brtt. leggur hv. 1. landsk. til, að vald hæstv. stjórnar til að víkja bankastjóra frá skuli upphafið. En slíkt vald verður stjórnin að hafa, meðan ríkið sjálft á bankann. Það er engin leið að losa bankann undan ríkisvaldinu, meðan hann er eign ríkisins. Bankinn mundi tapa í áliti, og ef farið yrði að svifta ráðherra valdi sem þessu, þá er annað vald, sem líka þarf að afnema, nefnilega banna seðlaútgáfuna. 5. brtt. er í samræmi við brtt.hv. 5. landsk. um, að opinberar stofnanir og sjóðir skuli geyma fje sitt í Landsbankanum. Jeg ætla að láta hjá líða að tala um þessa brtt., þar sem hæstv.forsrh. hefir fyllilega svarað henni í dag, og jeg treysti mjer ekki til þess að gera það betur. En tillaga þessi hefir komið fram áður í hv.Nd. og verið feld þar. En sem sagt voru rök hæstv.forsrh. svo skýr og ljós, að jeg hefi þar engu við að bæta. 6. brtt. er í algerðu samræmi við brtt. meiri hlutans, og er því í sjálfu sjer óþörf. 7.brtt. er við 62. gr., um að aðalbankastjóra skuli ráða, er tvö sæti hafi losnað í bankastjórninni. Jeg skil ekki, hvaða þýðingu þetta hefir. Mjer finst þessi tillaga bæði meinlaus og gagnslaus. Þegar bankastjórarnir hafa jafnt vald, er ekkert keppikefli að fresta valinu svo lengi. Mjer stendur alveg á sama, hvort þessi tillaga er feld eða samþykt. 8. brtt. er við 68. gr. og er fyrri hluti hennar samhljóða tillögu hv. 5. landsk., sem jeg hefi svarað. En um seinustu málsgreinina er það að segja, að mjer finst mjög óeðlilegt að lofa bankastjórum Íslandsbanka að sitja á þingi, en ekki Landsbankastjórum. Það er ósamræmi, sem jeg get ekki felt mig við. En jeg hefi ekki haft tækifæri til að bera þetta upp við meðnefndarmenn mína. Hvort jeg á að leggja út í að svara öllu, sem jeg hefi skrifað upp eftir hv. 1. landsk. (JJ), er jeg ekki fullráðinn í. Hv. þm. sagði, að jeg væri farinn að sætta mig við þessa leið vegna erlendu álitanna. Nei, það er ekki vegna þeirra, heldur vegna hins, eins og jeg tek fram í nál., að engin leið er að koma fram frv. um sjerstakari banka. Háttv. þm. talaði ákveðið um, að líkur væru til, að gull yrði ekki framvegis í umferð. Jeg get ekki tekið undir það, því að mjer er fullkunnugt um, af hvaða ástæðu gull hefir verið í umferð undanfarið í stóru löndunum. Það er viðurkendur sannleikur meðal fjármálamanna, að því dýrari sem gjaldeyrir eins lands sje, því sparsamari verði þjóðin. Það er því venjan, að þar sem gullmynt er í umferð, verður þjóðin sparsöm. Þess vegna er í öllum bönkum t. d. í Þýskalandi og Englandi boðið fram í gulli, er útborgun fer fram; sem sje er altaf spurt, hvort fólkið vilji heldur gull eða seðla. En jeg verð að segja í sambandi við þetta, að jeg álít, að þó að við hefðum gull í umferð, þá mundi það ekki gera Íslendinga sparsamari þjóð. Til þess verður vöruskiftaverslun og lánsverslun einnig að hverfa. Þegar þessi atriði eru komin í lag, má fyrst vænta þess, að þjóðin verði sparsöm. Það má vel vera, að þetta geti komið að liði í Svíaríki, því að Svíar eru róleg þjóð og líta ekki á þessa hluti með pólitískum augum. En það, sem „passar“ fyrir land með 6 milj. íbúa, getur orðið til skaða fyrir jafnfámenna þjóð sem okkur. Jeg vil því ráða hv. deildarmönnum til að halda sig að brtt. meiri hlutans og fella þetta niður. Þá veit jeg ekki, hvað hv. 1. landsk. hefir meint með því að vera að benda á, að fram hafi komið um aldamótin 1900 frv. um að leggja Landsbankann niður. Ef háttv.þm. eignar mjer þetta frv., þá er það misskilningur, því að jeg býst við, að hann eigi við frv., sem fram kom á þinginu 1899, en það var ári áður en jeg kom á þing. Þá talaði hann um, að nefnd þessi væri nauðsynleg til þess að vera skjólgarður fyrir bankann. Í þá átt held jeg, að nefnd þessi gerði ekki meira gagn fyrir bankann en þó að hengd væru á veggi hans stór auglýsingaspjöld. Það er aldrei nema rjett, að bankinn þarf að hafa skjól, en það má ekki vera ofið úr pólitískum vef, heldur eins og í Svíaríki, myndað úr rólegum og stiltum fjármálamönnum. Hann benti á, að jeg mundi minnast þess, að bankinn þyrfti skjól, því að svo stormasamt hefði verið kringum mig, meðan jeg hafði stjórn hans á hendi. Þetta er rjett. En jeg minnist þess ekki, að bankann sjálfan vantaði skjól; um hann ljeku engir stormar í þá tíð. Heldur var það jeg sjálfur, sem þurfti skjóls með. Um mig bljesu stormarnir. Meðal annars benti hann á grein Lárusar Jóhannessonar í Morgunblaðinu nýlega, sem sönnun þess, að bankinn þyrfti skjól fyrir árásum manna. Jeg hefi lesið grein þessa og sje ekki annað en hún sje hlutlaus rannsókn á málinu. Og jeg fyrir mitt leyti felli mig við þá niðurstöðu, sem hann kemst að. Get jeg því felt mig við brtt.hæstv.forsrh. um að takmarka það, hve langt ríkissjóður ber ábyrgð á Landsbankanum. Enda fanst mjer hæstv. ráðherra færa svo skýr rök fram fyrir till. sinni, að þeim verði ekki í móti mælt. Felli jeg mig betur við þetta álit Lárusar Jóhannessonar en álit prófessors Ólafs Lárussonar, sem nefndin leitaði til. Jeg hefi nú borið till.hæstv. ráðherra undir meðnefndarmenn mína í meiri hlutanum, og vilja þeir fallast á hana. Hefi jeg svo ekki meira að segja að þessu sinni og vænti þess, að þar sem jeg er orðinn maður gamall og lúinn, þá verði jeg ekki látinn standa lengur en þörf gerist í þessum þreytandi umræðum.

Magnús Kristjánsson Háttv. fjhn. hefir haft frv. þetta til athugunar í tvo mánuði, svo maður verður að ganga út frá, að það sje sæmilega vel athugað, enda er það mikið að vöxtum, sem nefndin hefir látið frá sjer fara, þó að aftur geti verið skiftar skoðanir um verðmæti þess. Jeg fyrir mitt leyti tel sumt af því miður þarft. Þá vil jeg snúa mjer að áliti háttv. meiri hl., en út í allar brtt. ætla jeg mjer ekki að fara, heldur drepa á stærstu atriðin. Aðaltillögurnar tel jeg ekki til bóta, og vil jeg heldur greiða frv. atkv. eins og það var lagt fyrir deildina af hæstv. stjórn, heldur en samþykkja þær. Af brtt.háttv. meiri hl. eru aðeins örfáar, sem jeg tel ekki til hins lakara. Má þar til nefna 2. brtt., við 7. gr., 4. brtt., við 12. gr., og báða liði brtt. við 13. gr. Þá eru 11. og 12. brtt., við 24. gr., sem jeg fyrir mitt leyti gæti aðhylst. Ennfremur 22. brtt., við 42. gr. b-lið. En þá eru upp taldar þær brtt., sem jeg gæti aðhylst. Skal jeg svo lauslega drepa á stærstu atriðin. Jeg álít, að það geti verið mjög varhugavert að afnema hina 15 manna bankanefnd. Úr því að þetta fyrirkomulag hefir gefist vel í Svíþjóð, þá er mjög sennilegt, að það geti einnig gefist vel hjer. Og jeg verð að segja, að jeg undraðist þau rök, sem háttv.frsm. meiri hl. (BK) bar fram gegn þessu fyrirkomulagi. Hann hjelt því fram, að það væri ekkert að marka, þó að þetta fyrirkomulag hefði gefist vel í Svíþjóð, því að Svíar væru svo róleg þjóð, að þeir athuguðu hlutina með mikilli gætni, án allra pólitískra áhrifa. Það væri munur en ólukkans pólitíkin, sem hjer væri í öllum sköpuðum hlutum. En mig minnir nú, að í Svíþjóð gangi á ýmsu með stjórnir og flokkaskiftingu eins og hjer. Stundum er þar íhaldsstjórn, stundum jafnaðarmanna o. s. frv. Þessi rök eru því ljettvæg, eins og margt annað, sem komið hefir frá háttv.frsm. meiri hl. Þegar maður athugar starfssvið þessa 5 manna bankaráðs, sem meiri hlutinn gerir ráð fyrir, þá dylst það ekki, að það er miklu lakara en bankaráð það, sem frv. gerir ráð fyrir. Jeg sje ekki annað en með því sje verið að taka upp gamla fyrirkomulagið með gæslustjóra, sem eigi daglega að grípa inn í störf bankastjórnarinnar. En það tel jeg skaðlegt, því að jeg tel bankastjórnina eina eiga að ráða daglegum störfum bankans. Þá er næsta atriði í nál.háttv. meiri hl., sem jeg vil athuga, það, að í bankaráðinu megi ekki sitja þingmenn. Þetta held jeg, að sje á litlum rökum bygt. Jeg álít aftur á móti margt mæla með því, að þingmenn eigi sæti þar, nema það sje álit háttv.frsm. meiri hlutans, að þeir sjeu yfirleitt mestu gallagripir þjóðfjelagsins. En jeg vil ekki, að meiri grunur falli á þá í því efni en aðra menn. Um yfirbankastjórann hefi jeg talað áður og tekið það fram, að jeg sje ekki annað en að það hafi gefist ágætlega að hafa bankastjórana alla jafnrjettháa, og sje því engin ástæða til að breyta því. Þá kem jeg að því atriði, sem jeg tel stærst í þessu máli, og það er sú till.háttv. meiri hluta, að hæstirjettur skuli skipa nokkurskonar rannsóknarnefnd á bankann, til þess að rannsaka hag hans, áður en þetta nýja skipulag kemst á. Mjer er ráðgáta, hvernig á þessum till. stendur. Mjer finst engin önnur leið rjettari og eðlilegri en að framfylgja þeirri venjulegu skoðun, sem bankaeftirlitsmaðurinn hefir á hendi. Aðra skoðun tel jeg ónauðsynlega, því að það er ekki eins og hjer fari fram kaup og sala. Hjer er Landsbankinn sá aðili, sem um er að ræða. Gefur það því ekki tilefni til sjerstakrar rannsóknar. Enda er árangur slíkra rannsókna oftast lítill, og má í því sambandi minna á árangurinn af störfum nefndar þeirrar, sem rannsakaði hag Íslandsbanka 1921. Að rannsókn þeirri störfuðu margir ágætir menn um langan tíma, en þó virðist alt benda til, að ekki sje gott að ákveða um hag banka, því að það er nú komið í ljós, að þeir hafa ekki getað haft rjetta hugmynd um töp bankans. Slíkar rannsóknir eru því ekki mikils virði, en hafa talsverðan kostnað í för með sjer. Auk þess væri mjög óviðeigandi að setja slíka rannsóknarnefnd á Landsbankann nú, þegar hinn rjetti aðili er til, sem samkvæmt lögum á að framkvæma þá rannsókn, sem þarf. Og að fara að blanda hæstarjetti inn í þetta nær engri átt, því að af því gæti síðar meir leitt ýms óþægindi, t. d. ef ágreiningur kæmi upp milli þessara manna. Það drægi úr því öryggi, sem hæstirjettur á að veita borgurunum. Jeg treysti því á, að þetta komist aldrei gegnum þingið, og að neðri deild felli það þá, ef efri deild glæpist á að samþykkja það. Jeg hefi nú nefnt stærstu atriðin í brtt.háttv. meiri hl. og verð að telja þau flest meira til skemda en bóta, og ekki síst brtt. við 42. gr., sem jeg tel, að ekki eigi heima í slíkum lögum sem þessum. Sumt af þeim ákvæðum kynni fremur að geta komið til greina sem reglugerðarákvæði. Jeg þarf ekki að fara ítarlegar inn á brtt. meiri hlutans í bráð. Jeg býst við því, að þegar jeg svara ræðu hæstv.forsrh., þá gefist mjer tækifæri til þess að minnast á meginatriðin í áliti meiri hl., sem hæstv.forsrh. virtist vilja gera að sínu áliti. Um brtt.hv. 1. landsk. (JJ) og bv. 5. landsk. (JBald) þarf jeg ekki sjerlega mikið að tala. Jeg skal víkja örlítið að brtt.hv. 5. landsk. Jeg verð að segja, að hans brtt. eru mjer næst skapi. Þær grípa á meginatriðunum og eru einlæg viðleitni til þess að breyta frv. til bóta þar, sem þörfin á því er mest. Brtt. háttv. 1. landsk. eru eðlilegar frá hans sjónarmiði. Þær ganga flestar út á það að færa frv. í það horf, sem milliþinganefndin í bankamálum lagði til. Hv. 5. landsk. hefir tekið það skýrt fram, að hann sje mótfallinn því, að einn bankastjórinn skuli vera aðalbankastjóri. Jeg er honum sammála um það og styð því brtt. hans um þetta efni. Þá er jeg einnig mótfallinn því, að bankaráðsmennirnir sjeu að vasast í daglegum störfum bankans, eins og meiri hlutinn vill vera láta. Það tel jeg síst til bóta og álít það ekki viðeigandi að færa starfrækslu í bankanum í sama farið og hún var í þegar bankastörf voru hjer á bernskuskeiði og menn viðvaningar í öllu því, sem að bankamálum laut. Ennfremur vill hv. 5. landsk. láta bankaeftirlitsmanninn framkvæma það mat á hag bankans, sem nauðsynlegt kynni að þykja, þegar hin fyrirhugaða breyting kemur til framkvæmda, og er jeg honum sammála um það. Þá kem jeg að stærsta atriðinu í þessum brtt., en það er, að endurkaupaskyldan falli niður. Það er stórt atriði og verður að hugsa það vandlega áður en tekin er föst afstaða til þess. Jeg læt það ekki uppi á þessu stigi málsins, hvernig jeg muni snúast við þeirri brtt. Jeg viðurkenni, að það er dálítil ástæða til þess að tryggja Íslandsbanka nokkurn rjett í þessu falli, en þá verður líka að koma til greina undirstöðuatriðið, sem gerði það að verkum, að gengið var inn á þesskonar ívilnanir. Það þótti líklegt, að bankinn afsalaði sjer seðlaútgáfurjettinum. En það vottar ekki fyrir því, að hann sje fús til þess, heldur þvert á móti. Ef Íslandsbanki verður látinn halda seðlaútgáfurjettinum tímabilið út, þá minkar ástæðan til þess að tryggja hann í þessu falli. Því getur þetta verið álitamál nú, en jeg segi ekkert um það að svo stöddu, hvernig jeg greiði atkvæði um þetta atriði. Annars skal jeg geta þess, að ef meginið af brtt. meiri hlutans verða samþyktar, þá mun jeg neyðast til þess að ganga á móti frv. Jeg hefi lítið minst á brtt.hv. 1. landsk. Þær eru að sumu leyti líkar brtt.hv. 5. landsk. og mörg atriði sameiginleg. Báðum finst t. d. ástæðulaust að breyta því ástandi, sem nú er, að láta Landsbankann hafa forrjettindi til þess að ávaxta opinbert fje. Jeg mun víkja lítillega að því í sambandi við ræðu hæstv.forsrh. Jeg skal svo ekki tala meira um þessar brtt. í heild. Hv. flm. þeirra hafa skýrt þær, hver frá sínu sjónarmiði, og má því ætla, að hv. þingdeildarmenn hafi getað myndað sjer skoðun á þeim. Um brtt. meiri hlutans vil jeg aðeins segja það, að örfáar þeirra eru til bóta, margar þeirra eru meinlausar og gagnslausar, nokkrar frekar til hins lakara, en þær veigamestu málinu í heild til stórspillis. Þarf jeg svo ekki að orðlengja meira um það. Hæstv. forsrh. lýsti því hjer í dag, að hann væri mjög ánægður með brtt. meiri hl., og varð jeg ekki var við það, að hann hefði nokkuð við þær að athuga. Þetta voru mjer vonbrigði. Jeg bjóst við því, að hann mundi halda fast við frv. eins og það var lagt fram, og þá hefði jeg getað fylgt honum. Þó að nokkrar brtt. meiri hl. sjeu mjer ekki svo fjarri skapi, þá eru miklu fleiri þeirra svo meingallaðar, eins og jeg hefi áður sagt, að jeg tel frv. stofnað í hina mestu hættu með þeim. Jeg get ekki ljeð frv. fylgi mitt, ef veigamestu brtt. eru samþyktar, og sú er spá mín, að þó að þær kunni að ná fram að ganga hjer í deildinni, þá strandar málið á þeim í Nd. Þetta aðalatriði ræðu hæstv.forsrh. var mjer því vonbrigði. Hæstv. forsrh. lýsti yfir því, að hann teldi það til bóta, að bankaráðsmennirnir væru utanþingsmenn. Bæði hann og hv.frsm. meiri hl. hafa farið um það mörgum hjartnæmum orðum, að það bæri að vernda bankann fyrir þeim pólitíska eldi, sem geisaði í landinu. Nánar tiltekið er meining þeirra sú, að verja bankann fyrir okkur þingmönnum. Við erum svo miklir skaðræðisgripir, að við megum ekki nærri honum koma. En jeg verð nú að álíta, að þessi ummæli sjeu ekki sem best viðeigandi. Mjer skilst, að okkur beri öllum í sameiningu og hverjum fyrir sig að reyna að halda uppi heiðri þingsins og gera sem minst til þess að rýra álit þess. En hjá þessum hv.þm. kom fram mikið vantraust á þinginu sem heild, og þá ekki síður hverjum einstökum þm. Jeg kann því illa og vænti þess, að þessir háu herrar sjái sig um hönd og dragi eitthvað úr þessum aðdróttunum sínum. Þá lagði hæstv.forsrh. áherslu á það, að viðskifti ríkissjóðs við bankann yrðu að vera afar takmörkuð; það mætti skoða það hættulegt, ef ríkissjóður þyrfti að leita stuðnings bankans um lán nema um stuttan tíma. Það má vel vera, að þetta sje álit fjármálamanna úti um heim og best sje að gera sem minst að þessu, en það var annað atriði í ræðu hæstv.forsrh., í sambandi við þetta, sem mjer fanst athugavert. Hann gerði ráð fyrir því, að ríkið mundi þurfa í framtíðinni að skifta við prívatbanka, fleiri eða færri. Einn er nú fyrir, og fleiri kunna að vera í vændum. Jeg vil nú óska þess, að fjárhagur ríkissjóðs verði aldrei þannig, að til þess þurfi að koma, að hann verði að leita á náðir Íslandsbanka eða þeirra privatbanka, sem stofnaðir kunna að verða. Það hefir nú verið svo um Íslandsbanka, að hann hefir ekki getað staðið hjálparlaust. Það hefir hvað eftir annað orðið að taka í taumana til þess að koma honum á rjettan kjöl. Þess vegna geri jeg ekki mikið úr því, að ríkissjóður geti vænst mikillar hjálpar af banka þeim, sem fyrir er, og þá ekki fremur bönkum þeim, sem stofnaðir kunna að verða, sem jeg vona, að verði ekki í bráðina. Ef Landsbankinn nýtur fulls skilnings og trausts sem aðalpeningastofnun landsins, þá á hann að geta fullnægt viðskiftaþörf landsmanna og ríkisins, að svo miklu leyti sem með þarf. Það er því engin þörf á því að opna allar gáttir fyrir útlendum peninga- eða fjárbrallsmönnum. Það er hið eina sjálfsagða og rjetta fyrirkomulag á bankamálum vorum að styðja Landsbankann eftir megni. Áður en jeg skilst við þetta mál, vil jeg víkja lítið eitt að einu atriði í ræðu hæstv.forsrh., sem hann lagði mikla áherslu á. Hann sagði, að það mætti skoðast sem alvarleg hætta, ef það yrði ofan á, að Landsbankinn fengi í framtíðinni að halda þeim hlunnindum að geyma og ávaxta fje opinberra sjóða og stofnana. Það var og tekið fram af hv.frsm. meiri hl., að það, sem hæstv.forsrh. hefði sagt um þetta, hefði verið svo vel sagt, að ekki væri hægt að bæta þar um. En rök þau, sem hæstv.forsrh. færði fram um skaðsemi þessa fyrirkomulags, voru ekki fullnægjandi fyrir mig. Þetta fyrirkomulag hefir nú staðið síðan 1919, og jeg hefi ekki orðið var við, að það skapi hættuleg straumhvörf í atvinnulífi þjóðarinnar eða viðskiftalífi. Þetta eru tilbúnar ástæður, sem hafa við engin rök að styðjast. Jeg gat ómögulega sannfærst af ræðu hæstv.forsrh. um þetta efni. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um þetta að sinni. Mjer þykir ekki ugglaust, að einhverjir kunni að taka til máls ennþá og andmæla mjer og öðrum, og gefst mjer þá tækifæri til andsvara, ef jeg tel þess þörf.

Jeg skildi ekki, hvað hæstv. ráðh. meinti, er hann sagði, að á síðastliðnu ári hefðu gerst þeir hlutir, sem gerðu það að verkum, að Íslandsbanka væri þörf á meiri ró. Jeg vil fá skýringu á þessu, hvort það er af því, að einn bankastjóranna bauð sig fram til þings tvisvar. (Forsrh. JÞ: Þrisvar). Ef hæstv. ráðh. meinar það, þá er það varhugavert að ætla að binda andstæðinga sína með lögum, að þeir megi ekki taka þátt í stjórnmálum. Ef flokkarnir tækju upp á þessu, byrjuðu þeir, eins og nú er komið á daginn, á bankastjórunum, næst tækju þeir endurskoðendur og eftirlitsmenn bankanna, svo endurskoðendur landsreikninganna, og svo koll af kolli. Á þennan hátt væri á mussolinskan hátt hægt að múlbinda alla pólitíska andstæðinga. Hvernig sem á þetta er litið, er hjer um stjórnarskrárbrot að ræða. Enda líta fjölmargir lögfræðingar svo á. Og jeg vil benda á úrskurð hæstv. forseta. Hann lýsir yfir því, að úrskurður sinn sje kveðinn upp með tilliti til þess, að fram sjeu komnar brtt. um að fella niður þau ákvæði, sem koma í bága við stjórnarskrána. En verði brtt. feldar, ætti hæstv. forseti að úrskurða aftur um þessi ákvæði. Áður en jeg skilst við hæstv. ráðh., vil jeg minna á brtt. hans, sem er þess eðlis, að jeg þekki hann og flokksbræður hans illa, ef þeir hefðu ekki látið sitt daglega málgagn hrópa landráð og þess háttar, ef annaðhvort jeg eða hv. 1. landsk. hefðum borið þessa till. fram. Hv. frsm. meiri hl. felst á þessa till. En hvað felst í henni? Hún fer fram á, að sú yfirlýsing komist inn í lögin, að ríkið beri ekki ábyrgð á Landsbankanum, fram yfir fje það, sem fram er lagt. Það kom fram í öðru máli svipuð till. og þessi með svipaða yfirlýsingu. Það var í Titan. Till. var um, að þingið bæri enga ábyrgð á skuldbindingum fjelagsins. Af hverju spratt sú till. fram? Af því að þm. litu svo á, að það væri svo „dirty business“, sem það fjelag ræki, að best færi á því fyrir þinginu að þvo sig hreint af nokkru samneyti við það fjelag. En þessi till.hæstv. ráðh. felur það í sjer, að ríkið vilji þvo Landsbankann af sjer á sama hátt og Titan. En hvernig halda menn, að það verki út á við, ef alt í einu kemur fram till. um, að ríkið beri ekki ábyrgð á Landsbankanum? Og þótt lögfræðingar deili um ýms atriði þessu viðvíkjandi og þó finna megi ýms ummæli úr eldri Alþt. hinu til stuðnings, þá líta allflestir svo á, að ríkið beri a. m. k. móralska ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans. Og verði niður feld hin lagalega skuldbinding ríkisins á Landsbankanum, þá er sú móralska ábyrgð í rauninni líka farin. Mjer skilst nú, að stofnfjeð, sem ríkið leggur fram, fari til þess að tryggja seðlaútgáfu bankans, 4–5 milj. En eigi bankinn ekki neinn varasjóð, þá getur það orðið slæmt fyrir hann, að því verði slegið föstu í lögum, að ríkið beri ekki ábyrgð á bankanum. Þá fara menn ekki að taka sparisjóð hans fram yfir aðra sparisjóði. Enda lýsti hæstv. ráðh. (JÞ) því sem tilgangi brtt. sinnar að koma í veg fyrir það, að bankinn ætti svo öflugan bakhjarl sem ríkið, því að það gæti verið skaðlegt, vegna þess að slíkur banki gæti hæglega sópað til sín öllu sparisjóðsfje úr öðrum bönkum. Jeg er hræddur um, að hæstv. ráðherra hafi ekki athugað það, að með till. þessari er hann í raun og veru að gera meira en að svifta Landsbankann sparisjóðsfje, - því hvert fer það sparifje, sem t. d. nú yrði tekið út úr Landsbankanum? Jeg sje því ekki annað, hvernig sem jeg velti till. fyrir mjer, en að hún sje til skaða, bæði fyrir bankann og landið. Jeg vil skora á hæstv. ráðh. að taka hana aftur. Maður gæti hugsað sjer, að ábyrgð ríkisins væri takmörkuð á Landsbankanum, en þó svo öflug, að allir vissu það, að ríkið stæði á bak við bankann. Ríkisstjórnirnar hafa gengið í ábyrgðir fyrir bankann með þeirri skýringu, að landið ætti bankann. Þessi skýring er rjett, enda þótt rjettara sje, að þingið samþykki ábyrgðirnar í hvert skifti. Þá vil jeg víkja að hv.frsm. meiri hl. fjhn. Hann hefir talað um till. mínar, og skilst mjer, að hann sje þeim andvígur vel flestum. Fyrstu andmælin voru gegn brtt. nr. 2 á þskj. 363. Hv. þm. áleit óþarft, að í frv. stæði, að seðlabankinn hafi rjett til að kaupa viðskiftavíxla. Mjer þótti rjett að hafa þessa upptalningu, þar sem þetta eru sjerstök viðskifti. En hv.frsm. lítur svo á, að þetta ákvæði sje óþarft, þar sem það var ekki siður í hans bankastjóratíð að endurkaupa víxla.  Þá talaði háttv.frsm. á móti brtt., sem fer fram á það, að inn í 14. gr. komi ákvæði um, að veita megi lán gegn ábyrgð bæjar- og sýslufjelaga. Það er ekki útilokað, að þau geti fengið lán gegn einhverju veði, en jeg meinti, að ábyrgð bæjar- og sveitarfjelaga yrði talin jafngóð og veð, svo að þessi bæjar- og sveitarfjelög gætu fengið lán án þess að setja frekara veð en ábyrgð sína. Jeg veit til þess, að kaupstaðir, t. d. Reykjavík, hafa tekið rekstrarvíxla hjá bönkunum, sem eru borgaðir upp á tilsettum tíma, en eru teknir af því að bæinn þraut rekstrarfje milli gjalddaga á opinberu fje til bæjarins. Af því að ekkert er á það minst í frv., að ábyrgð bæjar-, sýslu- og sveitarfjelaga sje tekin gild fyrir lánum í seðlabankanum, þá þarf að taka það fram í 14. gr. Menn, sem þekkja til um störf bæjar- og sveitarfjelaga, eins og t. d. háttv.þm. Vestm. (JJós) og háttv.þm. Seyðf. (JóhJóh), ættu að geta skilið, að það er mikið óhagræði fyrir þau að vera svift þeim rjetti að geta fengið stutt lán hjá seðlabankanum. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að bankinn hefði venjuleg sparisjóðsstörf. En hvers vegna eiga ekki svo mikilvægar stofnanir í landinu sem bæjar- og sveitarfjelögin eru að njóta sömu kjara í þessum efnum og algengir kaupmenn? Því að sennilega verða vextir lægri hjá seðlabankanum. Hv. frsm. meiri hl. játaði það líka. Með því að fella till. mína gera háttv.þm. aðeins bæjar- og sveitarfjelögum erfiðara fyrir um viðskifti við bankann, eftir þeim skýringum hv.frsm. meiri hl., að þeir geti ekki fengið lán nema að leggja fram veð.  Háttv. frsm. meiri hl. hafði á móti till. minni um niðurfelling aðalbankastjórans og vísaði hann til till. meiri hlutans, þar sem ætlast er til, að bankastjórarnir hafi jöfn völd. Þeir eiga að geta gert ágreining, ef þeim ber á milli, segir hv.frsm. meiri hl., en það sýnir, að þeir eru jafnir að völdum. Jeg get þó ekki betur sjeð en að í till. meiri hl. sje gengið út frá því, að einn bankastjóranna sje aðalbankastjóri.  Háttv. frsm. meiri hl. fann að þeirri brtt. minni, er snertir c-lið 43. gr., sem er um það, að ákvæðið um verkaskifting milli aðalbankastjóra og hinna bankastjóranna falli niður. Þetta leiðir af því, sem á undan er gengið, enda geri jeg ekki þann greinarmun á störfum bankastjóranna, sem háttv.frsm. meiri hl. vill vera láta. Jeg man nú ekki, hvort meiri hl. hefir gert brtt. við þetta. En sú breyting mín, sem hjer er gerð, leiðir til þess, að bankastjórarnir sjeu allir jafnir að völdum. En ef liðurinn stendur óbreyttur og meiri hlutinn breytir honum ekki, þá skilst mjer, að ekki verði hjá því komist að líta svo á, að aðalbankastjórinn hafi meiri völd en hinir. Háttv. frsm. meiri hl. ætti að athuga c-lið 43. gr., hvort ekki þurfi að breyta honum, ef þeim tilgangi á að ná, sem hann vill ná með brtt. sínum. Jeg álít nægilegt að orða liðinn þannig: „að setja bankastjórunum erindisbrjef“. Með því móti er svo hægt að taka fram í erindisbrjefunum og í reglugerð, hvernig störfum er skift. Háttv. frsm. meiri hl. mintist á 7. brtt. mína, sem er um það, að form. bankaráðsins taki þátt í fundum bankastjóranna. En hann ætti að athuga, hvernig það er í frv. Þar er honum líka ætluð afskiftasemi og starf í bankanum; hann á að greiða atkv., er bankastjórunum kemur ekki saman, og ræður atkv. hans úrslitum.  Háttv. frsm. meiri hl. vísaði til orða hæstv.forsrh., þar sem hann talaði á móti 9. brtt. minni, um sparisjóðsfje í Landsbankanum. Jeg hefi nú fært rök fyrir því, að landið er ekkert ver sett með að fá lán hjá öðrum bönkum, þó að opinberar stofnanir eða sjóðir geymi handbært fje sitt í Landsbankanum. Jeg held, að ef hjer væru fleiri bankar, þá mundu þeir yfirleitt ekki neita ríkisstjórninni um lán vegna þessa, ef hún fer fram á það. Aðrir bankar hafa enga heimtingu á því að hafa opinbera sjóði. Það á að hlynna að landsins eigin banka og hann á að fá flest eða öll þau forrjettindi, sem ríkið getur veitt honum. Ríkið á að efla hann eins og hægt er, til þess að hann verði færari um að leysa af hendi hin þýðingarmiklu verkefni sín, að vera seðlabanki, halda uppi gjaldeyri landsins og veita atvinnuvegunum nægan stuðning til þess að þeir geti gengið sæmilega. Það er nú líka svo, að Landsbankinn er sú peningastofnun, sem mest stendur á. Íslandsbanki hefir verið lengi að draga inn seðla sína, og allur hiti og þungi dagsins hefir því hvílt á Landsbankanum síðan 1920, sem sagt áður en hann hafði þá ábyrgð, sem þá hafði Íslandsbanki, að halda gjaldeyri landsins uppi. En það gerði Landsbankinn 1920, er Íslandsbanki brást, og hann var því fyllilega vaxinn. En sú hefði orðið afleiðingin, að alt hefði farið í kaldakol, ef hann hefði ekki verið betur staddur en Íslandsbanki. Háttv. frsm. meiri hl. var mjög hógvær í ummælum sínum um brtt. mínar, enda hafði jeg ekki gefið neitt tilefni til ýfingar. En jeg get þó ekki neitað því, að mjer fanst það óþarfa ýfingar hjá honum, er kom að 60. gr. frv., eða að 10. brtt. minni. Hann kallaði það of mikið þekkingarleysi eða ábyrgðarleysi, að jeg vildi láta eftirlitsmann banka og sparisjóða framkvæma úttekt bankans. En hvernig víkur nú þessu við? Hver ætti hjer að vera kunnugastur og fljótastur að átta sig á þessu, ef ekki eftirlitsmaðurinn? Sá maður, er verið hefir að athuga og meta Landsbankann eða báða bankana og útibú þeirra nú undanfarið? Þar að auki er það honum mikill styrkur, að hann er nýbúinn að athuga Íslandsbanka. Sömu viðskiftamenn koma oft fyrir í báðum bönkunum. Enginn maður er því betur fallinn til þess en eftirlitsmaðurinn að framkvæma þessa rannsókn fljótt og ábyggilega. Það er því ekki þekkingarleysi að vilja leita þekkingarinnar þar, sem hún á að vera, hjá þeim manni, sem búinn er að athuga þetta: Það skiftir auðvitað ekki miklu, hvort bankaeftirlitsmaðurinn framkvæmir þetta sem einn þátt af starfi sínu eða hvort þessi úttekt kemur til að kosta um 10–20 þús. kr. En þegar verið er að fárast yfir 50 og 100 kr. brtt. við fjárlögin, þá væri þó ekki úr vegi hjá þeim sömu mönnum, að líta á sparnaðarhliðina. Jeg fyrir mitt leyti legg ekki mikið upp úr því, en mjer finst, að þessir svokölluðu „sparnaðarmenn“ ættu að gera það. Háttv. frsm. meiri hl. sagði, að mat á húsi væri ekki gilt nema tveir menn framkvæmdu það. Það er auðvitað rjett, því að þetta mun vera hið venjulega. En hjer stendur sjerstaklega á. Við höfum völ á manni, sem verið hefir að athuga Landsbankann.  Þá skal jeg víkja ofurlítið að brtt. meiri hl. við 60. gr. Þessi úttekt á bankanum á að fara mjög hátíðlega fram, því að það er ekki seilst skemra en alla leið upp í hæstarjett, og á hann að skipa menn í nefndina. Eftir orðalagi 28. brtt. meiri hl. á nefndin að rannsaka allan hag bankans, meta útistandandi skuldir, fasteignir og aðrar eignir hans. Hefði þessi till. eða till. sú, sem er á þskj. 398, komið úr annari átt en frá meiri hl., þá hefði það áreiðanlega verið kallað ofsókn á hendur bankanum. Jeg vissi ekki, hvert menn ætluðu að komast á þinginu 1923, er farið var fram á að fá að athuga tryggingar þær, sem Íslandsbanki hefði fyrir enska láninu. Þá var það kallað ofsókn og fjandskapur gegn bankanum. Og jeg man ekki betur en að háttv.frsm. meiri hl. tæki þá líka undir og syngi með.  Hv. frsm. meiri hl. talaði að lokum um 12. brtt. mína, um það, að feld yrði niður 68. gr. frv. um endurkaupaskylduna og það, sem margir líta á sem brot á stjórnarskránni - bannið gegn því, að hinir stjórnskipuðu bankastjórar Íslandsbanka eigi sæti á þingi. Um endurkaupaskylduna leit hv.frsm. svo á, að ákvæðið væri sett til hagræðis fyrir Íslandsbanka, en í því felst að rjettum hugsanareglum, að það sje til óhagræðis Landsbankanum. Enda er þetta kvöð á Landsbankanum um langan tíma. Jeg álít, að bankaráð og bankastjórn eigi að hafa óbundnar hendur um það, á hvern hátt þau vilja styðja Íslandsbanka, en að rangt sje að leggja þeim lagaskyldu á herðar í því efni. Það er ekki svo, að Íslandsbanki eigi neinn rjett að lögum til þessara endurkaupa Landsbankans á víxlum hans, enda mun það frá upphafi hafa verið tilætlunin, að Íslandsbanki útvegaði sjer sjálfur fjármagn til viðskifta sinna á móti seðlum þeim, sem hann dregur inn, en væri ekki algerlega upp á Landsbankann kominn í þeim efnum. Endurkaupaskyldan er svo mikil skuldbinding fyrir Landsbankann, þar sem hann verður að kaupa víxlana gegn lægri forvöxtum en aðra víxla, og skyldan auk þess á að hvíla á honum í 20–30 ár, að jeg álít, að þingið geti með engu móti forsvarað það að leggja þessa kvöð á Landsbankann. Jeg skal ekki fjölyrða um síðari hluta 68. gr. frv., um að hinir þjóðskipuðu bankastjórar Íslandsbanka megi ekki eiga sæti á Alþingi. Jeg mintist á þetta atriði í upphafi ræðu minnar, er jeg svaraði hæstv.forsrh. Mjer finst það vera ljóst, þar sem ákvæði þetta gengur svo nærri stjórnarskránni - og verði till. mín um að fella ákvæðið niður feld - að þá hljóti úrskurður hæstv. forseta að falla á þá lund, að 2. málsgr. 15. gr. og síðari málsgr. 68. gr. og jafnvel 1. málsgr. 47. gr. skuli falla burt. En vegna þess að úrskurður hæstv. forseta er ekki fallinn til fullnustu, þá get jeg beðið, en jeg geri ráð fyrir því, að við 3. umr. verði málið tekið fyrir á ný, og það þá úrskurðað af hæstv. forseta.

Jóhann Jósefsson Jeg hefi undirskrifað nál. á þskj. 362 með fyrirvara. Mjer þykir því hlýða við 2. umr. þessa máls að gera nokkra grein fyrir helstu atriðunum í afstöðu minni til þess, að því er fyrirvara minn snertir. Áður en jeg vík að því, vildi jeg leyfa mjer að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv. 4. landsk. (MK), sem veittist að flestöllum brtt. meiri hl. nefndarinnar á nefndu þskj. Hann kvað svo á um brtt. meiri hl., er snerta störf bankaráðsins, að hann teldi þar stigið spor aftur á bak frá því, sem nú er. Mjer skildist svo, sem hv.þm. (MK) aðhyltist í þessu efni frvgr., sem meiri hluti nefndarinnar hefir lagt til, að breytt yrði. Í þeirri grein er það ákveðið, að formaður bankaráðsins skuli hafa á hendi daglegt eftirlit í bankanum. Brtt. sú, er meiri hl. nefndarinnar færir fram, er þannig, að ætlast er til, að formaður bankaráðsins ásamt öðrum bankaráðsmanninum framkvæmi þetta daglega eftirlit. Ef það er rjett skilið hjá mjer, að hv.þm. (MK) aðhyllist frvgr., þá er það ekki rjett út frá hans sjónarmiði, að með till. meiri hl. nefndarinnar, sem fer fram á það, að breytt verði afskiftum bankaráðsins af bankanum í áttina við það eins og var meðan gæslustjórarnir störfuðu, sje spor aftur á bak. Bankaráð er bankanum holt, enda hefir stjórn Landsbankans oft farið fram á það, að slíkt bankaráð yrði skipað, þó ekki nákvæmlega eins og bankaráð Íslandsbanka. Mjer heyrðist á ræðum þeirra hv.þm., sem töluðu hjer síðast, að þeim kæmi öllum saman um það, að bankaráð Íslandsbanka væri ekki nema nafnið tómt og að slíkt fyrirkomulag væri ekki æskilegt fyrir Landsbankann. Það liggja nú ekki fyrir aðrar till. um þetta en frá meiri hl. nefndarinnar og svo ákvæðið í frv., svo að hv. 5. landsk. verður að halla sjer að öðruhvoru, till. meiri hl. eða ákvæði frv. Jeg álít, að það fari í rjettari átt, að bankaráðið starfi á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í till. meiri hl. og í frv., en ekki eins og bankaráð Íslandsbanka starfar. Hv. 4. landsk. sagði, að hann sæi sjer ekki fært að fylgja frv., ef till. meiri hl. um þetta atriði yrði samþ. Það er ljóst, um svo mikið mál og þetta er og svo margar brtt., sem fram hafa komið við frv., að þeir hv.þm., sem vilja binda enda á það að koma seðlaútgáfunni vel fyrir og fá Landsbankanum útgáfuna í hendur, að þeir verði að sætta sig við ýms ákvæði, enda þótt þau gangi að einhverju leyti í aðra átt en þeir hefðu frekast á kosið. Jeg hefi altaf frá því fyrsta, að mál þetta kom hjer inn á þingið verið því fylgjandi eins og það er í höfuðdráttunum í frv. því, sem hjer liggur fyrir. Jeg álít það nauðsynlegt, að þetta þing geti bundið enda á málið. Það fór eins og jeg og fleiri hjeldu fram á þinginu 1925, þegar talað var um það að skipa milliþinganefnd til þess að gera endanlegar till. um fyrirkomulag seðlaútgáfunnar, að vitanlega mundu till. þeirrar nefndar ekki verða svo einróma, að ekki yrði um þær deilt eftir á. Nú er það líklegt, í hvaða mynd, sem frv. þetta verður samþ. á þessu þingi eða öðru þingi, að reynslan mundi sýna það, að breyta þyrfti lögunum á síðari þingum. Það er því ekki loku fyrir það skotið, að breyta mætti einstaka atriði fyrirkomulagsins, ef reynslan sýndi, að það væri ekki heppilegt. Jeg hefi gert athugasemd við hál., vegna þess að jeg er því ekki fyllilega sammála í öllum atriðum. Og hið sama get jeg sagt um einstaka frvgr., sem ekki hefir verið breytt eða brtt. eru við á öðrum þskj. Þau atriði, sem jeg er ekki sammála meiri hl. nefndarinnar um, er þá fyrst að telja ákvæðið um bankastjórnina. Meiri hl. hefir að vísu fallist á fyrirkomulag bankastjórnarinnar eins og það er í frv. og milliþinganefndin hefir lagt til að það yrði, - þar á meðal, að einn bankastjóranna skuli vera aðalbankastjóri. Þó hefir hv.frsm. meiri hl. tekið það fram í framsögu, að ekki sje til þess ætlast, að bankastjórarnir hafi misjöfn völd, enda þótt einn þeirra sje nefndur aðalbankastjóri. Jeg get tekið undir það með hv.frsm., að jeg lít svo á, að rjettast sje, að bankastjórarnir væru jafnir að völdum, en jeg tel það ekki koma nógu greinilega fram í frv., þar sem talað er um, að aðalbankastjóri hafi „æðstu stjórn“ bankans á hendi. Er af þessum orðum ekki hægt að álykta annað en að sá maður verði að hafa meiri völd en hinir bankastjórarnir. Hallast jeg frekar að hinu fyrirkomulaginu, sem er líkast því, sem brtt.hv. 5. landsk. fer fram á, að allir bankastjórarnir sjeu jafnir að völdum og beri því jafna ábyrgð á stjórn bankans. Hv. frsm. meiri hl. hefir tekið það fram, að hann liti svo á, að það ætti þannig að vera í framkvæmdinni, en frvgr. bendir ótvírætt í hina áttina. Það hefir verið mikið talað um úttektina á bankanum, og meiri hl. hefir komið fram með brtt. við 60. gr. frv. Nú hefir hv. 5. landsk. einnig komið fram með brtt. við þá gr. En þó að jeg sje að sumu leyti samþykkur þeirri till., þá verð jeg þó að fallast á þær ástæður, er hv.frsm. meiri hl. flutti fyrir till. meiri hl., að úttektin er svo umfangsmikið starf, að það er ofætlun einum manni að framkvæma það. Í frv. er gert ráð fyrir því, að ríkisstjórnin láti fara fram úttekt á bankanum í hendur bankaráðsins. Jeg er þeirrar skoðunar, að það sje nægilega greinilega orðað í 60. gr. frv., þó að jeg hinsvegar kannist við, að það sje of mikið starf einum manni. En frvgr. útilokar það engan veginn, að stjórnin skipi til þess svo marga menn, sem með þarf. Það er auðvitað, að þessi úttekt, sem á að sýna hinn sanna hag bankans eins greinilega og unt er, er í því fólgin meðal annars að meta kröfur hans á skuldunauta hans, en slíkt álit verður altaf háð því ástandi, sem ríkir á þeim tíma, er matið fer fram. Það, sem í dag er rjett metið eftir atvikum, getur með breyttu árferði og breyttri afkomu manna haft annan svip síðar, án þess að sagt verði með sanni, að matið hafi verið rangt. Jeg álít því, að ekki sje hægt að tala um slíka úttekt sem þessa sem fullnaðarmat, því það er á hverjum tíma mjög erfitt að gera. Þá hefir talsvert verið rætt um endurkaupaskyldu Landsbankans á víxlum Íslandsbanka samkvæmt 68. gr. frv. Eftir þau orð, sem fjellu í nefndinni, þá bjóst jeg við því, að koma myndi fram brtt. við þessa grein frv. frá öðrumhvorum hinna nefndarmannanna. Jeg skal taka það fram, sem hv.frsm. meiri hl. þegar hefir lýst yfir, að meiri hl. var fús til þess að ganga inn á þá breytingu á gr. að stytta tímann, sem endurkaupaskyldan á að vera gildandi á. Jeg hefi nú gert nokkra grein fyrir því, að hverju leyti og af hvaða ástæðum jeg hefi ekki getað fylgt öllum brtt. meiri hl., og skal jeg því ekki fara nánar út í það. En jeg mun síðar við umr. og við atkvgr. sína, hverjum till. jeg treysti mjer til að ljá fylgi mitt. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg legg mikla áherslu á það, að mál þetta verði sem fyrst afgreitt út úr þessari hv. deild, því jeg held, að hv. Alþingi ætti að geta lagt síðustu hönd á frv. nú, og þar með bundið enda á það, hvernig haga á fyrirkomulagi seðlaútgáfunnar.

Einar Árnason Jeg verð að segja það, að mig furðaði ekki lítið á upphafi ræðu hæstv.forsrh., þar sem hann fann ástæðu til þess að þakka hv.fjhn. fyrir afgreiðsluna á þessu frv. Hv. nefnd hefir haft málið til meðferðar í 68 daga, og loksins þegar það kemur, flytur hún við það 82 brtt. Þar af eru 56 frá meiri hl. Nú væri sök sjer, ef allar þessar brtt. væru aðeins orðabreytingar eða lítilfjörlegar efnisbreytingar. En svo er ekki. Mjer virtist því, þegar hæstv.forsrh. lýsti ánægju sinni yfir brtt. nefndarinnar, að það nálgaðist það, að hann hefði snúist ekki alllítið frá því, er hann lagði frv. fyrir þessa hv. deild. Og hæstv. ráðh. flytur nú sjálfur eina brtt. við frv. í viðbót við brtt.háttv. nefndar, en þessi brtt. er ekki neitt smávægileg, því að hún er þess efnis, að Alþingi segi af höndum sjer allri þeirri ábyrgð á Landsbankanum, sem hingað til hefir verið talið, að á ríkinu hvíldi. Nú hefir hv. meiri hl. fjhn. ef til vill í launaskyni fyrir það, hve vel hæstv.forsrh. hefir tekið í brtt. hans, einnig snúist í því, hvort ríkissjóður beri ábyrgð á bankanum eða ekki. Meiri hl. fjhn. hefir sem sje fallist á brtt.hæstv.forsrh. og með því algerlega gengið frá þeirri skoðun, sem hann heldur fram í nefndaráliti sínu, sem skrifað er fyrir fáum dögum. Jeg sje ekki ástæðu til að tala hjer langt mál, en vil aðeins gera grein fyrir afstöðu minni til helstu brtt. meiri hlutans. Flestar brtt., einkum þær fyrstu, eru ekki mikilsverðar, og mun jeg geta fylgt sumum þeirra, en þó ekki öllum. Jeg vil minnast dálítið á 18. brtt.Hv. 4. landsk. (MK) hefir minst á hana, og jeg lít svipuðum augum á hana og hann. Hv. frsm. meiri hl. (BK) tók það fram, að ákvæðið um það, að bankaráðsmennirnir skuli vera utanþingsmenn, sje sett til þess að skapa ró um bankann og vernda hann fyrir hinum pólitíska eldi. Jeg neita því ekki, að það muni geta vel verið, að bankaráðið geti orðið pólitískt, en jeg hugsa hinsvegar, að þó að þingmönnum sje meinað að sitja í bankaráðinu, þá sje ekki með því fyrir það girt, að það verði pólitískt. En annars hygg jeg, að fleira þurfi að forðast og fleira sje skaðlegt fyrir bankann en það, þótt yfirstjórnendur hans taki þátt í stjórnmálum. Það þyrfti ekki síður að girða fyrir það, að bankaráðsmennirnir sjeu fjármálaspekúlantar; menn, sem þyrftu að vera bankanum skuldskeyttir að meira eða minna leyti. Jeg lít svo á, að það sje ekki síður ástæða til þess að útiloka slíka menn frá bankaráðinu. Bankaráðsmennirnir þurfa að vera fjárhagslega sjálfstæðir menn. Þá er það 22. brtt. í henni er nákvæmlega tekið fram starfsvið bankaráðsmannanna. Þar er tekið fram, að formaður bankaráðins framkvæmi eftirlitið daglega. Nú getur vel farið svo, að hann sje forfallaður, og er þá ekki neitt talað um, hver taki við af honum. Þá er svo um mælt í þessari brtt., að til þess að gild verði ályktun bankaráðs, skuli ekki færri en 3 bankaráðsmenn taka þátt í atkvæðagreiðslu. Hjer er ekki tryggilega um hnútana búið; minni hluti bankaráðsins getur þá auðveldlega ráðið með þessu móti. Þá á bankaráðið að skýra Alþingi frá hag bankans í öllu tilliti og hvernig bankanum hafi verið stjórnað. En það sjest hvergi, hvernig þetta á að ganga fyrir sig, hvor bankaráðið á að leggja hjer fram opinbera skýrslu í lestrarsal þingsins, eða á hvern hátt þetta verður framkvæmt. Þá er 23. brtt. Þar er bankaráðinu meðal annars fenginn rjettur til þess að kjósa 2 endurskoðendur. Í frv. er gert ráð fyrir því, að Landsbankanefndin kjósi þessa menn, og þar er ennfremur gert ráð fyrir því, að hlutfallskosning verði viðhöfð. En í þessari brtt. er það ekki ákveðið, að hlutfallskosning skuli viðhöfð. Eins og jeg hefi áður tekið fram, er það ekki útilokað, að bankaráðið geti verið pólitískt, og getur því meiri hluti þess ráðið báðum endurskoðendunum með þessu móti. Þessi brtt. stafar af því, að meiri hl. fjhn. leggur til, að bankanefndin skuli lögð niður, en um leið og það er gert. þá eru bankaráðinu fengin meiri völd í hendur. En mjer finst það standa of nærri daglegum störfum bankans til þess að það eitt út af fyrir sig ráði endurskoðendurna. Þá hefir hjer undir umræðunum orðið nokkur ágreiningur út af aðalbankastjóranum. Jeg verð að líta á eins og hv.þm. Vestm. (JJós), að eftir orðalagi frv. eigi hann að hafa meiri völd en hinir bankastjórarnir, en mjer skildist hv.frsm. meiri hl. halda því fram, að þeir ættu að vera jafnir að völdum. En þó hann haldi fram þessum skilningi, þá virðist orðalag greinarinnar benda í gagnstæða átt. Hann á að kalla saman fundi bankastjórnarinnar og stjórna þeim. En þetta mætti leysa á þann veg, að bankastjórarnir skiftust á um að gera þetta sitt árið hver. Þar með væri horfinn ágreiningurinn út af aðalbankastjóranafninu. Þá er það 28. brtt. Þar er gert ráð fyrir því, að hæstirjettur skipi 5 manna nefnd til þess að meta hag bankans. Eins og kunnugt er, er gert ráð fyrir því í frv., að ráðherra útnefni mennina til þess að gera þessa úttekt á bankanum í hendur bankaráðsins. En hv. 5. landsk. hefir komið með brtt. um það, að úttektin verði framkvæmd af bankaeftirlitsmanninum. Hjer er um 3 leiðir að velja, og jeg fyrir mitt leyti hallast helst að brtt.hv. 5. landsk. Þegar rætt var um það á þinginu 1923 að skipa rannsóknarnefnd á Íslandsbanka, þá varð lausnin á því máli sú, að þingið ákvað að setja lög um sjerstakan bankaeftirlitsmann, sem skyldi vera trúnaðarmaður þings og stjórnar gagnvart bönkum og sparisjóðum og opinberum sjóðum. Það mætti því ætla, að þegar á reynir, þá sneri þingið sjer til þessa bankaeftirlitsmanns. Mjer virðist þingið hæða sjálft sig, ef það gengur fram hjá honum, þar sem það hefir áður talið þetta einu rjettu lausnina til þess að komast að fjárhagsástæðum bankanna. Tveir menn úr meiri hl. fjhn. voru auk þess með því á sínum tíma að samþykkja lögin um bankaeftirlitsmanninn. Mjer skildist það líka á hv.þm. Vestm., að það væri að ófyrirsynju farið fram á að stofna þessa opinberu nefnd. Hann taldi að sönnu, að vel gæti verið, að þetta væri of mikið starf fyrir bankaeftirlitsmanninn. Það kann að vera, en þá fyndist mjer eðlilegast, að ráðherra skipi 1 eða 2 menn til þess að framkvæma úttektina með honum. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar. Jeg vildi að eins gera grein fyrir afstöðu minni gagnvart helstu brtt. meiri hlutans. Jeg mun greiða fyrir málinu út úr deildinni. Jeg tel sjálfsagt, að mál þetta sje afgreitt hjeðan sem næst þeim grundvelli, sem milliþinganefndin í bankamálum lagði til og hv.Nd. fjelst að miklu leyti á í fyrra.