Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 27. jan. 1987: "Ólafur G. Einarsson, 9. landsk. þm., hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna forfalla 1. landsk. varamanns taki 2. landsk. varamaður Sjálfstfl., Sturla Böðvarsson sveitarstjóri, sæti á Alþingi í fjarveru minni." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamannsins. Kristín Halldórsdóttir, forseti Nd." Ég vil biðja kjörbréfanefnd að taka þetta kjörbréf til meðferðar. Fundinum er frestað í fimm mínútur. - [Fundarhlé.)



Sturla Böðvarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og býð ég hann hér með velkominn til starfa.



Herra forseti. Þegar 1/5 þm. er kominn með fjarvistarleyfi hlýtur það að vera umræðuefni hér á þinginu hvort forseti hafi kynnt sér 34. gr. fundarskapa, en þar segir svo, með leyfi forseta: "Skylt er þingmönnum að sækja alla þingfundi nema nauðsyn banni. Forföll skal tilkynna forseta svo fljótt sem unnt er og metur hann nauðsynina." Það hlýtur að vera eðlilegt að þeir sem fara af landi brott um lengri tíma kalli inn varamenn. Geri þeir það ekki skapa þeir erfiðleika við nefndarstörf í þinginu þar sem svo er ákveðið að ákveðinn fjöldi þm. þurfi að mæta svo að nefnd geti haldið fund og í sumum tilfellum gerist það að það eru tvær nefndir samtímis að störfum sem viðkomandi þm. á sæti í. Ég tel að það sé mikil nauðsyn að einhver heildarregla sé sett um hversu lengi þm. geta verið með fjarvistarleyfi án þess að kalla inn varamann. Og ég vil beina þeim orðum mínum til forseta að hann upplýsi hve stór hópur þeirra sem hér eiga hlut að máli er erlendis og hve lengi þeir aðilar munu verða því að vissulega hlýtur á það að reyna þegar jafnstór hópur er orðinn fjarverandi og 1/5, hvort það sé forsvaranlegt að standa þannig að málum að ekki séu kallaðir inn varamenn.



Út af orðum hv. 5. þm. Vestf. vil ég upplýsa hann um að ég hef lesið 34. gr. og átti reyndar þátt í að ganga frá henni í núverandi þingsköpum. Sá sem nú gegnir störfum forseta hefur ekki rannsakað svo ástæður þeirra sem beðið hafa um fjarvistarleyfi. Í raun og veru hefur sá sem hér stendur meiri áhyggjur af þeim sem ekki mæta og biðja ekki um fjarvistarleyfi því að meginskylda manna ef þeir geta ekki mætt af einhverjum ástæðum er sú, eins og hv. þm. kom inn á, að biðja um fjarvistarleyfi ef þeir af einhverjum ástæðum geta ekki sótt þingfundi. Ég hef ekki rannsakað ástæður hvers og eins þeirra þm. sem hér hafa beðið um fjarvistarleyfi. Ég reikna með því að það séu góðar og gildar ástæður í hvívetna. Um það hefur verið deilt í hve ríkum mæli menn skuli taka inn varamenn þegar farið er út til stuttrar dvalar, tveggja, þriggja daga eða eitthvað svoleiðis, og jafnvel verið gagnrýnt á Alþingi, en hins vegar veit ég að hv. 2. varaforseti Sþ. muni verða mér hjálplegur að koma þessum skoðunum áleiðis til aðalforseta Sþ. þegar hann kemur frá útlöndum.



Herra forseti. Það getur oft verið spurning hvenær eigi að kveðja til varamenn í fjarveru aðalþingmanna. Það hefur orðið til umræðu hér áður svipað tilvik. Ég tel það út af fyrir sig eðlilegt að ef þm. eru fjarverandi á fundartímum, ég tala nú ekki um dag eftir dag, séu kvaddir til varaþingmenn. Það kemur upp í huga minn við þessa umræðu hvort hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson muni hafa kvatt inn varamenn í sínum fjarvistum á undangengnum mánuðum. Nú hefur hv. þm. verið - að vísu innanlands - fjarverandi. En það skiptir í mínum huga ekki máli hvort menn eru hérlendis eða þarlendis ef þeir eru fjarverandi á annað borð. Þessari spurningu hlýtur hver og einn að beina til sjálfs sín eins og annarra. Þess vegna spyr ég: Hefur hv. þm. kvatt inn varamann í sínum fjarvistum undanfarið? Og þá kemur kannske spurningin: Hversu miklar fjarvistir eru það?

Nú vandast málið.

Nú vandast kannske málið, hæstv. menntmrh. Og vandamálið hefur verið ærið mikið hjá hæstv. ráðh. undanfarið þó ekki bætist við. En þetta er spurning sem hver og einn þm. verður að velta fyrir sér. Ég tala nú ekki um ef þingið er hálflamað vegna þess að þm. eru fjarverandi sem mér sýnist að nokkru leyti a.m.k. vera.



Út af síðustu orðum hv. 3. þm. Vestf. vil ég taka fram að deildarfundir munu hafa gengið fram með nokkuð eðlilegum hætti í gær og sömuleiðis sé ég ekki betur en nú sé allvel mannað í þingsal og hafi verið, þannig að ekki sé bein ástæða til þess að reikna með neinni lömun þingstarfa af þeim ástæðum.



Herra forseti. Það hefur borið við og þó sjaldan að ég hef orðið veðurtepptur og ekki komist til þings. Það verður ekki vandtalið ef eftir verður leitað, en ég hef tilkynnt forseta slíka hluti eða reynt að koma boðum þar að lútandi. En varðandi það hvort þm. eigi að vera erlendis og óska eftir fjarvistarleyfum hlýtur hugsunin að beinast að því hvaða regla gildi um ráðherra. Það fer enginn ráðherra úr landi með sitt vald. Hver og einn einasti verður að skilja það eftir hér áður en hann yfirgefur landið. Svo einfalt er það mál. Þyki hv. 3. þm. Vestf. það torskilin fræði vil ég í einföldu máli segja honum að ég fæ ekki séð að það geti verið rökrétt að önnur regla eigi að gilda um þm. Það er ekki einkamál ráðherra hvort hann verður að skilja valdið eftir í landinu eða hafa það með sér til útlanda. Og þegar þingsköp voru samin á sínum tíma hvarflar það ekki að mér að mönnum hafi dottið í hug að sú regla yrði upp tekin að menn gætu dreift sér um plánetuna á þingtíma án þess að skilja það vald sem þingmennskunni fylgir eftir hér heima. Ég einfaldlega gagnrýni að þannig skuli að málum staðið. Og þó að forseti segi að það komi ekki niður á þinginu að þetta sé gert hygg ég að það blandist engum hugur um að svo er í mjög mörgum tilfellum. Það er frestað að taka mál fyrir og ræða þau vegna þess að það eru fjarvistir. Ég ætlaði ekki að hafa langt mál um þetta, en vona að öllum sé ljóst hvað það er sem ég tel raunverulega ámælisvert í þessum efnum. Og þegar hv. 9. landsk. þm. óskar eftir að varamaður verði kallaður til met ég hann fyrir það. Hann gerir sér grein fyrir því að hann starfar ekki á tveimur stöðum samtímis.



Aðeins út af því að hér sé um alvarlegt mál að ræða skal tekið undir það að vissulega eru allar fjarvistir býsna alvarlegar þegar mikið er að gera á Alþingi og mörg mál þarf að taka fyrir. Ekki er það svo samt sem áður að mörg mál verði tekin út af dagskrá fundanna í dag af þeim ástæðum. Hins vegar tek ég það fram að það er sjálfsagt að á sameiginlegum fundi forseta og formanna þingflokka sé þessi vandi ræddur, sem hv. 5. þm. Vestf. hefur komið inn á, og skal ég koma þeirri orðsendingu hans á framfæri við réttan aðila.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég trúi því ekki að jafngrandvar einstaklingur og hæstv. forseti er, sem nú situr í forsetastól, haldi því fram að hér hafi fundarhöld ekki verið með óeðlilegum hætti í gær í deildum. Ég held að það hafi verið. Hver orsökin kann að hafa leitt til þess skal ég ekkert um fullyrða, hvort það hafi verið fjarvistir erlendis eða innanlands. En annað hvort hefur verið. Það skiptir í mínum huga ekki meginmáli hvort menn eru í útlöndum eða hvort menn ekki sækja fundi vegna þess að þeir eru einhvers staðar annars staðar en hér. Það hlýtur að gilda að mínu viti nokkuð sama um þá hluti. Og það er ekki í fyrsta skiptið sem það kemur fyrir af ýmiss konar völdum að hér er nánast ekki fundarfært. Það gerðist síðast í gær. Þetta hygg ég að öllum sé ljóst. Síst skyldi ég beina einu eða neinu til hæstv. núv. forseta þó að hann sitji í þeim stól núna til að stýra fundi. Allra manna síst ætti hann slíkar gagnrýnisraddir skildar.



Herra forseti. Ég ber fram fsp. til fjmrh. um tekjur ríkissjóðs af rekstrarvörum bænda. Spurt er: "1. Hverjar eru tekjur ríkissjóðs af rekstrarvörum bænda á árinu 1985? 2. Hver er uppsafnaður söluskattur af landbúnaðarvörum á árinu 1985?" Í fyrsta lagi er spurt: "Hafa íslensk stjórnvöld tekið afstöðu til þess hvort þau samþykkja að kosta rekstur þeirra jarðskjálftamæla á Suðurlandi sem norrænir jarðskjálftafræðingar hafa sótt um styrk til hjá Norðurlandaráði?" Þar er um að ræða um það bil 6 millj. kr. sænskra. Og spurt er hvort tekin hafi verið afstaða til þess hvort þessir mælar verði settir upp. Í öðru lagi er spurt: "Hvernig er áætlað að þessi tækjabúnaður nýtist best við forvarnir og fræðslustarf?"



Herra forseti. Spurt er: "Hverjar voru tekjur ríkissjóðs af rekstrarvörum bænda á árinu 1985?" Það hefur verið lagt mat á tekjur ríkissjóðs af rekstrar- og fjárfestingarvörum í búrekstri á árinu 1985. Niðurstöður þeirra athugana sýna að ætla má að tekjur ríkissjóðs af rekstrar- og fjárfestingarvörum geti numið allt að 450 millj. kr. á árinu 1985. Sú upphæð skiptist þannig að aðflutningsgjöld nema 80 millj. kr., uppsafnaður söluskattur 280 millj. og fóðurgjald, grunngjald, 90 millj. eða samtals 450 millj. "Hver var uppsafnaður söluskattur af landbúnaðarvörum á árinu 1985?" Lausleg áætlun gefur til kynna að uppsafnaður söluskattur í rekstrarkostnaði landbúnaðarvara nemi um 380 millj. kr. nettó á umræddu ári. Þá er átt við uppsafnaðan söluskatt í öllum búrekstri. Sú upphæð greinist þannig í sundur að uppsafnaður söluskattur í rekstrarkostnaði bænda er 280 millj. kr., eins og fram kom í svari við fyrra tölul. fsp., og uppsafnaður söluskattur vegna slátrunar, kjöt- og mjólkurvinnslu 100 millj. kr. eða samtals 380 millj.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir greinargóð svör. Mér þykir athygli vert að þessar staðreyndir liggja á borðinu. Það er löngum lögð áhersla á það að frekar séu gjöld af landbúnaði en tekjur, en þarna koma greinargóðar upplýsingar um að málið er ekki svo einfalt. Þarna eru þættir sem skipta verulegu máli og undirstrika að mínu mati mikilvægi landbúnaðarins í landinu.



Herra forseti. Ég ber fram fsp. til hæstv. fjmrh. um rekstur jarðskjálftamæla á Suðurlandi. Í fyrsta lagi er spurt: " Hafa íslensk stjórnvöld tekið afstöðu til þess hvort þau samþykkja að kosta rekstur þeirra jarðskjálftamæla á Suðurlandi sem norrænir jarðskjálftafræðingar hafa sótt um styrk til hjá Norðurlandaráði?" Þar er um að ræða um það bil 6 millj.kr.sænskra. Og spurt er hvort tekin hafi verið afstaða til þess hvort þessir mælar verði settir upp. Í öðru lagi er spurt: "Hvernig er áætlað að þessi tækjabúnaður nýtist best við forvarnir og fræðslustarf?"



Herra forseti. Sem svar við fyrri tölulið spurningarinnar vil ég taka þetta fram: Fulltrúi jarðvísindamanna, sem standa að þessu verkefni, fór þess á leit við fjmrn. að íslensk stjórnvöld gæfu vilyrði fyrir því að rekstrarkostnaður jarðskjálftamælanna yrði greiddur af íslenska ríkinu svo framarlega sem styrkur fengist frá Norðurlandaráði til að koma þeim upp. Að höfðu samráði við samgrn. var fjmrn., Fjárlaga- og hagsýslustofnun falið að rita bréf til fulltrúa vísindamannanna þar sem greint er frá jákvæðri afstöðu stjórnvalda til verkefnisins og að ríkissjóður muni greiða rekstrarkostnað jarðskjálftamælanna ef til kemur í samræmi við það sem ákveðið verður í fjárlögum ár hvert. Þess má svo geta að við 2. umr. fjárlaga fyrir árið 1987 var samþykkt að heimila 500 þús. kr. fjárveitingu í þessu skyni á þessu ári. Varðandi 2. tölul. fsp. vil ég, með leyfi forseta, vitna í minnisblað frá fulltrúa vísindamanna þar sem segir um verkefnið sem svar við 2. tölul. fsp.: "Það gagnasöfnunarnet og úrvinnslukerfi vegna jarðskjálfta sem jarðskjálftafræðingar á Norðurlöndum sækja nú um fjármagn til frá norrænu ráðherranefndinni á að hafa eftirfarandi eiginleika: Að mæla nákvæmlega og safna gögnum um jarðskjálfta á Suðurlandi, m.a. um mjög smáar hræringar sem þarna eru algengar eins og víða annars staðar þótt almenningur verði þeirra ekki var. Að vinna úr þessum mælingum nánast samstundis upplýsingar sem varða spennuástand svæðisins. Að vera um leið söfnunar- og úrvinnslumiðstöð fyrir ýmsar aðrar jarðeðlismælingar sem koma að gagni í þessu sambandi. Að mynda gagnabanka sem nýjar mælingar og hræringar eru samstundis bornar saman við til að uppgötva fljótt breytingar á ástandi. Verði þetta mæla- og gagnanet þannig að veruleika skapast tækifæri til að safna og vinna úr gögnum í þeim mæli sem útilokað væri með núverandi aðferðum. Um leið er hraði úrvinnslunnar í þessu kerfi svo mikill að hann nægir fyrir jarðskjálftaspár þegar þekkingin verður orðin slík að jarðskjálftaspár verða mögulegar. Flestir jarðskjálftafræðingar telja að það muni verða kleift að gefa út gagnlegar jarðskjálftaspár. Hins vegar er ekki ljóst hversu lengi við verðum að bíða þess. Það getur verið mjög mismunandi eftir jarðskjálftasvæðum, m.a. vegna mismunandi eiginleika jarðskorpunnar en ekki síður vegna mismikillar gagnasöfnunar sem fram hefur farið. Það er ekki nokkur vafi á því að fyrirhugað jarðskjálftanet á Suðurlandi og samstarfið við önnur Norðurlönd um það mun leiða til gífurlega aukinnar þekkingar og skilnings á eðli þessa jarðskjálftasvæðis til gagns fyrir þá sem þar búa og fyrir þá sem búa á öðrum jarðskjálftasvæðum á Íslandi og reyndar um allan heim. Varðandi beint forvarnargildi er það alls ekki útilokað að þetta kerfi getið komið að gagni til viðvörunar strax þegar uppbyggingu þess er lokið og rekstur þess er kominn í fullan gang.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans. Það er ljóst að á jákvæðan hátt, fast og ákveðið hefur verið tekið á þessu mikilvæga máli sem varðar viðkvæmasta svæði landsins í jarðskjálftamælingum. Það er sýnt af þeim upplýsingum sem komu fram hjá hæstv. fjmrh. að það er ráðgert að færa nokkuð út það svið sem upphaflega var talað um af hálfu vísindamanna í áætlun Norðurlandaráðs. Þar á ég við sérstakar mælingar á efnabreytingum í borholum og útvíkkun á sprungukerfi og það var einnig gott að heyra að fjmrh. hefur tekið undir það jákvætt. En ég vísa til þess að ég flutti fyrr í vetur till. til þál. um uppsetningu viðvörunarbúnaðar og rannsóknir á jarðskjálftasvæði Suðurlands þar sem sérstaklega er fjallað um þessa þætti og voru ekki inni í norrænu áætluninni. En þarna sýnist mér að stefni í rétta átt að reynt sé að skjóta loku fyrir mistök í þeim efnum sem gætu átt sér stað ef ekki væri unnið faglega og vísindalega að rannsókn þessa máls.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. vita er í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar vikið að landbúnaðarmálum og þar er m.a. að finna eftirfarandi klausu, með leyfi forseta: "Lögð verði áhersla á nýjungar í vinnslu og sölustarfsemi landbúnaðarafurða og hagræðingu til að draga úr vinnslu- og dreifingarkostnaði." Það þarf ekki að fara mörgum orðum um hversu brýnt er að þessi þáttur sé vel ræktur. Því hef ég leyft mér á þskj. 257 að bera fram svofellda fsp. til landbrh.: "Hvernig hafa stjórnvöld stuðlað að nýjungum í vinnslu og sölustarfsemi landbúnaðarafurða og hagræðingu til að draga úr vinnslu- og dreifingarkostnaði?" Ég tel nauðsynlegt að það liggi fyrir með hvaða hætti núv. hæstv. ríkisstjórn hefur unnið að þessu máli og vænti svars frá hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Á þskj. 257 hefur hv. 5. þm. Vesturl. spurt um hvernig stjórnvöld hafi stuðlað að nýjungum í vinnslu og sölustarfsemi landbúnaðarafurða og hagræðingu til að draga úr vinnslu- og dreifingarkostnaði. Landbrn. hefur viljað gera það sem í þess valdi stendur til að koma á nýjungum og hagræðingu í vinnslu og sölu búvara, enda þótt það hljóti fyrst og fremst að hvíla á fyrirtækjum þeim sem þetta annast að stunda þá starfsemi þar sem þau búa yfir mestri þekkingu og reynslu á þessu sviði. Starf ráðuneytisins hlýtur því að beinast mjög að því að stuðla að samstarfi allra þeirra aðila sem að þessu vinna og styðja við bakið á þeim. Þar hefur ráðuneytið lagt sig fram eins og hægt hefur verið. Ástæður fyrir því að ráðuneytið sinnir þessari starfsemi eru að sjálfsögðu margar eins og m.a. kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, en þar má benda á að áhrif verðlags búvara ná til margra þátta þjóðfélagsins og í öðru lagi hefur ábyrgð og þátttaka stjórnvalda í þessum efnum óneitanlega aukist verulega með tilkomu búvörusamninganna þar sem ríkið leggur á sig beina söluábyrgð. Í þessu skyni hafa stjórnvöld fyrst og fremst beitt þremur aðferðum: a. Með beitingu á reglugerðum sem eru hvetjandi til þess að upp verði tekin aukin hagræðing á þessu sviði. b. Með skipan nefnda ellegar samstarfshópa hagsmunaaðila þar sem unnið er að sameiginlegum markmiðum og reynt að finna lausnir á þeim vanda sem við blasir. Jafnframt er reynt að auka fræðslu- og rannsóknarstarfsemina með eflingu skóla, rannsóknastofnana og sérstaks námskeiðahalds. c. Með beinum lánum eða styrkjum sem veitt eru til einstakra verkefna sem tryggt er að komi allri atvinnugreininni að notum eða eru í samræmi við einstök markmið sem sett eru á hverjum tíma, eins og t.d. byggðamarkmið. Hvað kindakjötið varðar hefur ríkissjóður í samræmi við ákvæði í samningum milli Stéttarsambands bænda og ríkisins um afurðamagn lagt fram á síðasta ári um 10 millj. kr. til að efla sölustarfsemi kindakjöts með auglýsingum og kynningarátaki innanlands umfram það sem söluaðilar sjálfir vörðu til þessara hluta. Þar má nefna auglýsingar í kjölfar aukinna niðurgreiðslna, átak markaðsnefndar vegna auglýsinga á fjallalambinu sem öllum mun vera í fersku minni og kynningu á hagkvæmni þess fyrir neytendur að kaupa kjöt í heilum og hálfum skrokkum. Þar var m.a. gerður veglegur bæklingur ásamt kynningu á árangri nýja kjötmatsins. Markaðsnefnd landbúnaðarins, sem í sitja m.a. fulltrúar landbrn. og viðskrn., var efld stórlega og réði hún sér starfsmann sem hefur unnið mikið að sölustarfsemi á kindakjöti. Gert var t.d. sérstakt átak þegar leiðtogafundurinn var hér og menn voru sammála um að það hefði tekist vel. Jafnframt þessu hafa stjórnvöld fylgst nánar en áður með sölumálum og gripið inn í þegar ástæða hefur þótt til og möguleikar verið fyrir hendi til að auka sölustarfsemina. Það bar tvímælalaust árangur á s.l. ári og má benda á að sala á kindakjöti í júlí- og ágústmánuði s.l. var um 900 tonn í hvorum mánuði eftir svona söluátak og var það miklu meira en í mánuðinum þar á undan. Hvað erlenda markaði varðar má nefna að sölutilraun Félags sauðfjárbænda til Bandaríkjanna var styrkt sérstaklega og nam sú upphæð 1,5 millj. kr. Markaðsnefnd hefur einnig unnið að málum þar og kannað það erlendis, en það er því miður óhætt að segja að þar mun þyngra fyrir fæti með sölu á kjöti en nokkru sinni fyrr. Efling hagræðingar í vinnslunni er mikið verkefni og því var skipuð nefnd fyrir allnokkru til að gera úttekt á sláturhúsum og starfsemi þeirra. Hún er búin að vinna mikið starf og mun vera að móta sínar tillögur nú á lokastigi. Matvæladeild Rannsóknastofnunar landbúnaðarins hefur að undanförnu lagt mikla vinnu í rannsóknir á kindakjöti. Má þar nefna rannsóknir á nýjum geymsluaðferðum. Um beinan árangur af aðgerðum stjórnvalda er ekki gott að segja, en í landbrn. hefur verið gerð áætlun um að beinn árangur af sölustarfsemi á síðasta ári, sem það stóð fyrir, hafi numið milli 500 og 1000 tonnum. Um mjólkina má segja að gildi það sama og sagt hefur verið um kindakjötið. Niðurgreiðslur á smjöri hafa verið auknar verulega og ríkissjóður og Framleiðnisjóður landbúnaðarins hafa lagt rúmlega 3 millj. kr. til kynningar á mjólkurvörum. Osta- og smjörsölunni hefur verið veittur sérstakur styrkur til að halda vörukynningar í verslunum og jafnframt hefur verið ákveðið að að auðvelda að selja smjör til bakara á lægra verði til þess að það verði notað í stað annarrar vöru. Mjólkurdagsnefnd hefur verið styrkt með fjármagni úr Framleiðnisjóði og margt fleira mætti nefna. Þá er að geta þess að á s.l. hausti fól ég nefndinni sem gerði úttekt á sláturhúsunum að fjalla einnig um mjólkurbúin og hefur hún þegar hafið það starf. Væntanlega gengur það nokkuð greiðlega fyrir sig vegna þess að það tengist á ýmsan hátt sláturhúsaathuguninni og ætti því að greiða fyrir að þessu verki verði lokið. Um árangur af mjólkursöluherferðinni er kannske erfitt að fullyrða líka, en þó er hann augljós. Það má benda á að á síðasta ári var sala á mjólk og mjólkurvörum 3,5% meiri en á árinu á undan. Mikill hluti af þeirri aukningu varð síðari hluta ársins þegar árangur af þessari vinnu hafði skilað sér betur.



Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að þegar tími er naumur, eins og gerist í fyrirspurnatíma, eru því takmörk sett hversu nákvæmlega er hægt að fara í sakir. Eigi að síður þakka ég hæstv. ráðh. fyrir þessi svör. Ég hvet eindregið til þess að það verði duglega unnið áfram að sölumálum landbúnaðarvara. Það er engum blöðum um það að fletta að sölustarfsemin er einn brýnasti þátturinn sem taka þarf á. Ég ætla hins vegar engan dóm að leggja á hvernig til hefur tekist. Ég ætla þó ekki að mótmæla því sem fram kom í svari hæstv. ráðh. að að hluta til hafi ráðstafanir sýnt árangur. En ég þakka hæstv. ráðh. svörin.



Herra forseti. Aðstöðumunur birtist okkur í ýmsum myndum í þjóðfélaginu sem við viljum þó gjarnan kenna við velferð. Ein þessara mynda hefur nýverið skýrst fyrir þeirri sem hér talar vegna þess að góð vinkona mín varð fyrir því áfalli að barnið hennar varð veikt og hefur þurft að dveljast langdvölum á sjúkrahúsi, á Landspítalanum. Sú er reyndar búsett hér í grenndinni og hefur ekki þurft að brjóta upp heimili sitt eða ferðast um langan veg til að geta verið hjá barninu sínu í veikindum þess, en hún hefur hins vegar orðið fyrir gífurlegu vinnutapi og tekjumissi og kostnaði vegna ferða þótt ekki sé lengra að fara. Heimilishald hefur vitanlega farið úr skorðum og allt er þetta til viðbótar við það tilfinningarót og sálræna álag sem fylgir alvarlegum veikindum, ekki síst þegar börn eiga í hlut. Í gegnum alla þessa reynslu, sem nú hefur staðið í þrjá mánuði, hefur hún svo kynnst hópi barna og foreldra í svipuðum aðstæðum sem þó geta orðið miklu erfiðari og óviðráðanlegri en hér hefur verið lýst. Nokkrar mæður veikra barna, sem eru til meðferðar á Landspítalanum, hafa kynnst vel á undanförnum vikum og mánuðum og kalla sig í gamni grátkonurnar, en öllu gamni fylgir alvara og vildi ég nú heldur sæma þær heitinu hversdagshetjur. Þær hafa tekið saman nokkrar staðreyndir sem tala sínu máli. Við skulum heyra dæmi: Fyrsta dæmið er um fimm manna fjölskyldu frá Vesturlandi. Elsta barnið, tíu ára, hefur dvalist meira og minna á sjúkrahúsi s.l. þrjú ár. Læknar mæla eindregið með því að barnið fari ekki út fyrir Reykjavíkursvæðið að vetrarlagi. Móðirin fær eftir langa leit íbúð til leigu á 20 þús. kr. á mánuði og tekur til sín yngri börnin. Faðirinn er bundinn búi heima. Annað dæmi: Fimm manna fjölskylda frá Vestfjörðum. Yngsta barnið, eins árs, hefur dvalið á sjúkrahúsi meira og minna frá fæðingu. Fjölskyldan tekur sig upp frá heimabyggð og flyst á mölina í litla íbúð. Faðirinn fer á sjó til að geta séð fyrir sér og sínum. Þriggja manna fjölskylda frá Norðurlandi vestra. Barnið, fimm ára, hefur dvalið á sjúkrahúsi meira og minna í sjö mánuði. Fjölskyldan flytur úr heimabyggð, leigir íbúð á 27 þús. kr., ég vek athygli á leiguupphæðinni, 27 þús. kr. á mánuði, meðan hús þeirra stendur autt heima. Þau geta ekki leigt það. Fimm manna fjölskylda frá Norðurlandi eystra. Yngsta barnið, sjö ára, hefur dvalist á sjúkrahúsi í hálft ár. Móðirin fékk íbúð leigða í þrjá mánuði á 10 þús. kr. á mánuði og telst mjög heppin. Fimmta dæmið er fjögurra manna fjölskylda frá Suðurlandi. Yngra barnið er eins árs. Það hefur dvalið á sjúkrahúsi meira og minna frá fæðingu og móðirin á þeytingi milli landshluta, býr hjá vinum og vandamönnum. Fjölskyldan hugleiðir að bregða búi og flytja nær borginni til að geta verið samvistum við barnið. Hér er dæmi um fimm manna fjölskyldu frá Suðurlandi. Yngsta barnið, eins árs, hefur dvalið á sjúkrahúsi meira og minna frá fæðingu. Fjölskyldan brá búi og býr í lítilli íbúð á höfuðborgarsvæðinu. Og síðasta dæmið er um sex manna fjölskyldu frá Suðurnesjum sem er þó ekki lengra frá höfuðborgarsvæðinu en það. Yngsta barnið er þriggja ára og hefur dvalist á sjúkrahúsi s.l. þrjá mánuði og verður þar væntanlega næstu árin. Fjölskyldunni er eindregið ráðlagt af læknum að flytja nær borginni. Hún leigir íbúð á 20 þús. kr. á mánuði á meðan nýtt hús þeirra stendur autt í heimabyggð og er hvorki hægt að leigja það né selja. Þessi upptalning er eins og gefur að skilja fjarri því að vera tæmandi. Allar þessar fjölskyldur hafa orðið fyrir mikilli tekjuskerðingu þar sem mæðurnar hafa í flestum tilfellum unnið launuð störf. En eins og nærri má geta er hér um mikinn vanda að ræða og því spyr ég á þskj. 381 um aðstoð við foreldra veikra barna. Þar sem ég er komin yfir tímamörk ætla ég ekki að lesa upp þær spurningar, en vænti svars frá heilbrmrh.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt: "Hvernig er háttað aðstoð við foreldra veikra barna á landsbyggðinni sem þurfa að dveljast langdvölum fjarri heimilum sínum vegna læknismeðferðar?" 1. Svarið að því er varðar almannatryggingalögin er að þau fjalla ekki um slík tilvik. 2. Heimildarákvæði eru til í reglugerð um sjúkrasjóði stéttarfélaga um styrkveitingar til félagsmanna í þessum tilfellum. 3. Kjarasamningar hafa aðeins komið inn á þessi mál en ekki þó hvað snertir langtíma fjarveru starfsmanna frá vinnu. 4. Heimilt er að veita lækkun á tekjuskattsstofni skv. 66. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt vegna barns sem haldið er langvinnum sjúkdómi, er fatlað eða vangefið og er á framfæri umsækjanda og er þá tekið tillit til útgjalda umfram venjulegan framfærslukostnað. Í svipuðum tilfellum eru einnig heimilar greiðslur vegna örorkustyrks fyrir börn. 5. Svæðastjórnir um málefni fatlaðra svo og viðkomandi sveitarstjórnir hafa veitt styrki af þessu tilefni, en engar fastar reglur eru þar um. 2. liður fsp. var: "Fá foreldrarnir greiddan ferðakostnað og hvernig er þeim greiðslum háttað?" Svarið er þetta: Samkvæmt reglum um ferðakostnað sjúklinga innanlands í reglugerð nr. 70/1982 telst sérstakt fargjald fylgdarmanns því aðeins ferðakostnaður sem sjúkrasamlag greiðir að sjúklingurinn sé tólf ára eða yngri eða ósjálfbjarga. Greinarmunur er gerður á endurgreiðslum vegna langra ferða annars vegar og stuttra og tíðari ferða hins vegar. Að því er varðar langar ferðir er gert ráð fyrir því að fjallað sé sérstaklega um sjúklinga sem þurfa að koma til meðferðar eða eftirlits a.m.k. þrisvar á tólf mánaða tímabili en tvisvar á næstu tólf mánuðum ef þörf verður á framhaldsmeðferð. Sjúklingur þarf að framvísa læknisvottorði eftir hverja ferð. Eftir að önnur ferðin er farin endurgreiðir sjúkrasamlag fyrstu ferð að frádregnum 1100 kr. en síðari ferðir að frádregnum 550 kr. Til endurgreiðslu reiknast fargjald eins og það er með venjulegum áætlunarferðum á hverjum tíma. Ef ætla má að raunverulegur ferðakostnaður sé lægri skal miða við hann. Að því er varðar stuttar og tíðar ferðir er þetta að segja: Sjúklingur þarf að koma til meðferðar eða eftirlits a.m.k. átta sinnum á fjögurra vikna tímabili. Eftir fyrsta mánuðinn endurgreiðir sjúkrasamlag 2/3 hluta kostnaðar við farnar ferðir, enda sé fyrir hendi vottorð læknis með staðfestum komudögum. Síðan endurgreiðir samlag á sama hátt kostnaðinn hálfsmánaðarlega gegn framvísun læknisvottorðs. Til endurgreiðslu reiknast fargjald eins og það er með áætlunarbíl eða skipi á hverjum tíma, enda sé um meira en 15 km vegalengd að ræða. Ef ætla má að sannanlegur ferðakostnaður sé lægri skal miða við hann. Ferðakostnaður innanbæjar með leigubíl milli aðseturs sjúklings og meðferðarstaðar reiknast einnig til endurgreiðslu samkvæmt framlögðum skýrum kvittunum, enda sé sjúklingur ekki fær um að ferðast með áætlunarbíl eða strætisvagni. Ekki skal þó greitt fyrir flutning með bifreið manns af sama heimili né bifreið í eigu venslamanns hins sjúka. Samkvæmt 43. gr. almannatryggingalaganna endurgreiðir sjúkrasamlag 7/8 af einu fargjaldi fylgdarmanns sjúklings í áætlunarferð og er þá ekki sett skilyrði um aldur sjúklings heldur sé flutningsþörf svo bráð og heilsu hins sjúka svo farið að fylgdar sé þörf. Ekki er tekið sérstaklega tillit til þess hvort um foreldri sjúklings er að ræða né heldur það gert að skilyrði sérstaklega. Í þriðja lagi var spurt: "Hafa foreldrar í eitthvert hús að venda meðan á meðferð stendur?" Sjúkrahótel Rauða krossins hefur boðið sjúklingum utan af landsbyggðinni upp á gistingu á meðan á meðferð barns stendur. Þannig fær eitt foreldri sem fylgir barni sínu, sem er í meðferð hjá lækni eða í göngudeildarþjónustu sjúkrahúss, gistingu endurgjaldslaust, en sjúkrahótelið þiggur daggjald fyrir hjá sjúkratryggingum. Sé barnið lagt inn á sjúkrahús fellur daggjaldsgreiðslan niður og foreldrið verður þá að greiða fyrir sig sjálft. Daggjald sjúkrahótels Rauða krossins er í dag 1421 kr. Sjúkrahótelið mun flytja bráðlega í nýtt húsnæði við Rauðarárstíg þar sem 28 gistirými standa til boða eins og nú er, en forsenda fyrir þeim flutningi eða kaupum á öðru húsi fyrir sjúkrahótelið er einmitt sú að þar verði aðstaða til gistirýmis fyrir foreldra sem eru með börn sín til lækninga í borginni og það eins þó að barnið sé vistað á sjúkrahúsi ef þörfin er talin brýn að foreldrið sé nærri, eins og oft mundi að sjálfsögðu vera. Þegar barnið væri komið á sjúkrahús er gert ráð fyrir að unnt væri að hýsa foreldrið gegn vægu gjaldi. Til þess þarf þátttöku stjórnvalda og ég fyrir mitt leyti er því hlynnt að það sé gert því að mér er ljóst að hér er vandi á ferðum sem nauðsynlegt er að bregðast við. Gistiheimili Landssamtakanna Þroskahjálpar í Melgerði 7, Kópavogi, býður upp á gistirúm fyrir fjóra aðila ásamt börnum. Árið 1985 var um 2000 gistinætur að ræða á þessu heimili. Foreldrum er veitt ókeypis gisting meðan á meðferð stendur og eins þótt barnið sé lagt inn á stofnun meðan húsnæði leyfir. Gistiheimilið er kostað af félmrn. Að tilstuðlan samtakanna Samhjálp foreldra gáfu kvenfélagið Hringurinn, Rauði krossinn og Krabbameinsfélag Íslands ríkisspítulunum tveggja herbergja íbúð við Leifsgötu 5 í Reykjavík þar sem fyrirhugað er að hafa gistiaðstöðu í lengri eða skemmri tíma fyrir aðstandendur tveggja barna með illkynja sjúkdóma. Ríkisspítalarnir munu annast rekstur íbúðarinnar, en greiðslur fyrir afnot af íbúðinni eru enn óákveðnar, en stefnt er að því að þeim verði mjög stillt í hóf ef þær verða þá einhverjar. Ljóst er að margt er enn ógert í þessum efnum. Margir foreldrar veikra barna svo og þeir sem koma til Reykjavíkur af landsbyggðinni til að leita sér lækninga eiga oftast nær ekki í önnur hús að venda en hjá vinum og ættingjum eða þá í húsnæði sem þeir taka sjálfir á leigu meðan á meðferð stendur. Í nokkrum tilvikum hefur ráðuneytið haft milligöngu með að útvega húsnæði og þá hefur oft verið leitað samkomulags við félagsmálastofnanir, annaðhvort hér í Reykjavíkurborg eða þá á höfuðborgarsvæðinu, og það í sumum tilfellum tekist og öðrum ekki.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Mér virðist ljóst af svörum hennar að því miður taka ekki lög né neinar reglur á þessum vanda í raun og veru og er fjarri því að nóg sé að gert. Ég kannast við þá kosti sem hæstv. ráðh. nefndi og ég held að það sé afskaplega ljóst, það er það a.m.k. í mínum huga, að þeir duga ekki, duga engan veginn. Ég náði reyndar ekki nákvæmlega skýringum hennar á því hvaða kostir foreldrum bjóðast vegna ferðalaga, en samkvæmt upplýsingum sem ég hef eru ferðir foreldris til og frá heimabyggð ekki greiddar fyrr en farnar hafa verið, ja, ég hélt að það væru þrjár ferðir, mér heyrðist hæstv. ráðh. segja tvær ferðir fram og til baka, þannig að það þarf alla vega að leggja töluvert út fyrir fram. Það er í mínum huga ljóst að þetta er ekki fullnægjandi því að auk angistar vegna veikinda barna sinna, tvístraðra fjölskyldna, öryggisleysis samfara búferlaflutningum o.fl. þurfa þessir foreldrar að fást við mikinn fjárhagsvanda. Það kemur oft til dagvistunar systkina veika barnsins svo að móðirin geti dvalið á spítalanum og kostnaður við það er talsverður. Ég veit um dæmi þess að móðir búsett úti á landi hefur ekki farið heim til sín í þrjá mánuði vegna þess að hún hafði ekki efni á því að lána ríkinu fargjaldið. Það er húsnæðisvandinn sem er verstur fyrir þetta fólk og það voru mér nokkur vonbrigði að heyra ekki um nein stórhuga áform um að taka á þeim vanda. Mæður utan af landi hafa oft búið hjá vinum og vandamönnum og það sjá allir að það gengur ekki til lengdar. Alþm. utan af landi kannast við þann vanda sem er samfara tvöföldu heimilishaldi og miklum ferðalögum heiman og heim. Fjármálayfirvöld sýna því skilning og greiða þann kostnað. Ég held að það minnsta sem við gætum gert væri að reyna að leysa húsnæðisvanda þessa fólks, þ.e. foreldra veikra barna. Ég held að það væri ráð að ríkið eða ríkisspítalarnir og sveitarfélög sameinuðust um íbúðir í Reykjavík sem væru leigðar þá fyrir rekstrarkostnaði og leigðu þetta fjölskyldum utan af landi. Þetta er ekki kröfuhart fólk. Það biður ekki um lúxus heldur öryggi. Í mörgum tilvikum gætu mæður veikra barna sameinast um íbúð því að sá stuðningur sem þær geta veitt hver annarri er mikilvægari en fermetrafjöldi. Að lokum vildi ég upplýsa þingheim um að það er ekki nóg með það að foreldrar veikra barna verði fyrir fjárútlátum, óþægindum og tekjutapi heldur leggja þeir mikla vinnu af mörkum á sjúkrahúsunum sem munar um í þeim alvarlega skorti á starfsfólki sem þar ríkir. Ég skora á hæstv. heilbrmrh., sem ég held að hafi skilning á þessu máli, að kanna þetta betur og finna lausn bæði nú þegar og til frambúðar.



Herra forseti. Hér er vissulega hreyft mikilsverðu máli sem ástæða er til að gefa betri gaum en gert hefur verið. Ég held að ljóst megi vera af orðum hæstv. heilbrmrh. að þetta rúmast ekki innan almannatryggingalöggjafarinnar sem við búum við. En það er eigi að síður mjög stórt skarð sem höggvið er í afkomu einstakra fjölskyldna í landinu. Kannske er það ekki stór upphæð á landsvísu og í slíku góðæri sem við Íslendingar erum nú taldir búa við ætti þjóðinni ekki að verða það um megn að kippa hér í liðinn. Þetta er mjög breytilegt eftir því hvar fólk er búsett á landinu. Það eru stærri skörð sem þetta heggur í afkomuna hjá fólki sem á heima úti á landsbyggðinni en í nágrenni Reykjavíkur þó að skarðið sé alltaf stórt. Ég tók eftir því að hæstv. ráðh. minntist á sjúkrasjóði stéttarfélaga og kjarasamninga stéttarfélaga. Ég er þeirrar skoðunar að launafólk eigi ekki að þurfa að kaupa sér rétt af því tagi sem hér um ræðir í sjúkrasjóði síns stéttarfélags eða stéttarfélögin sjálf. Hér á samfélagið að sjálfsögðu að koma til skjalanna og borga það sem þarf að borga, en ekki vera að kaupa þetta í gegnum launasamninga með einum eða öðrum hætti.



Herra forseti. Mig langaði í þessu mikilvæga máli að biðja ráðherra að svara aðeins ítarlegar. Hún benti á tvo kosti. Annar er húsnæði á Leifsgötu sem hefur verið gefið. Mig langaði að spyrja nánar um hvenær það húsnæði kemst í gagnið og hverjum ber það hlutverk að innrétta eða fullgera það húsnæði þannig að það verði íbúðarhæft. Í öðru lagi nefndi hún þær umbreytingar sem eiga að verða á því húsi sem áður var Hótel Hof og Rauðakrossheimilinu er ætlað að flytja í. Hvenær er áætlað að það hús verði tilbúið?

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Hv. þm. hefur borið fram sjálfstæðar fsp. um gang byggingarframkvæmda á tveimur stöðum í bænum. Það eru vissulega byggingarframkvæmdir sem koma þessu máli við. En fsp. er þess eðlis að ég tel að það verði að koma sjálfstæð fsp. um þetta atriði og ég skal afla þessara upplýsinga. En svör við þessum spurningum fela ekki í sér beint svar við þeirri fsp. sem hér liggur fyrir á þskj. og ber að svara samkvæmt þingsköpum.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Ég er ekki sammála hæstv. ráðh. Mér finnst þessi ítrekun hv. 3. landsk. þm. koma í mjög eðlilegu samhengi við þessa umræðu.



Herra forseti. Ég hef borið fram á þskj . 514 fsp. til heilbrmrh. um könnun á lækningamætti jarðsjávarins við Svartsengi, svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: "Hverjar eru niðurstöður rannsóknar þeirrar á lækningarmætti jarðsjávarins við Svartsengi sem fram hafa farið síðustu misseri af hálfu landlæknisembættisins?" Ástæðan til þess að þessi fsp. er fram borin er sú að fjölmargir Íslendingar og raunar útlendingar einnig bíða með eftirvæntingu eftir því að heilbrigðisyfirvöld landsins ljúki þeim rannsóknum sem undanfarið hafa staðið yfir á lækningarmætti jarðsjávarins við Svartsengi. Nú þegar hafa fjölmargir þeir sem af húðsjúkdómum þjást, ekki síst af sjúkdómnum psoriasis, leitað sér bata við böð í Bláa lóninu svonefnda sumir með allgóðum árangri en aðrir með prýðilegum árangri. Það liggur hins vegar í augum uppi hve mikilvægt er að fá það á hreint og kannað í sérfræðilegri rannsókn hver er raunverulega lækningarmáttur vatnsins í Bláa lóninu og á hvern hátt er skynsamlegast að nota það til lækninga. Við hvaða sjúkdómum er það áhrifaríkt? Þannig er eðlilegt að spurt sé. Áhuga á að fá svör við slíkum spurningum er ekki aðeins að finna innan samtaka þeirra mörgu sem af húðsjúkdómum þjást heldur einnig m.a. hjá Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum. Hugmyndir liggja þegar fyrir um byggingu heilsuhælis og baðlækningastöðvar við Bláa lónið í Svartsengi eða í nágrenni þess og er ekki að efa að það gæti orðið hin nytsamlegasta stofnun. En það er ljóst að sérfræðilegt álit heilbrigðisyfirvalda mun miklu skipta um framgang þess máls og er raunar forsenda fyrir því að hafist verði handa um slíkar framkvæmdir. Því er að vonum beðið með eftirvæntingu víða á Suðurnesjum og raunar miklu víðar en þar, ég held ég megi segja um land allt, eftir fregnum af því máli sem hér er spurt um, þeirri rannsókn heilbrigðisyfirvalda sem í gangi mun hafa verið að undanförnu.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Landlæknisembættið hefur frá því sumarið 1985 staðið fyrir rannsókn á lækningarmætti jarðsjávarvatns við Svartsengi og hér er rætt um lækningarmátt við sjúkdómnum psoriasis. Rannsóknin er gerð að frumkvæði Alþingis og með fjárhagslegum stuðningi heilbr.- og trmrn. og Tryggingastofnunar ríkisins. Sumar og haust 1985 tók 21 psoriasis-sjúklingur þátt í rannsókninni. Sjúkdómurinn var á misháu stigi og aldursdreifing hópsins veruleg. Settar voru fram þrjár tilgátur um áhrif böðunar í Bláa lóninu. Sönnuð þótti tilgáta um að þátttakendum þætti sér líða betur eftir böðun en fyrir hana. Hlutlægt mat á psoriasis-einkennum leiddi í ljós afhreistrun, þ.e. hornhúðin á útbrotum þynnist. Samræmi var milli þess og að þátttakendum þótti kláði minnka og draga úr útbrotum. Roði og útbreiðsla minnkaði ekki. Minnkun steranotkunar var ekki marktæk. Landlæknisembættið lítur á þessa rannsókn sem forrannsókn og því nauðsynlegt að framkvæma ítarlegri rannsókn. Forsendur þess eru einkum að forrannsókn hefur ekki fært sönnur á árangur böðunar, en gefið vísbendingu um jákvæðan árangur. Því hefur landlæknisembættið nú í samvinnu við húðlækningadeild Landspítalans hafið samanburðarrannsókn. Tilgangur þessarar rannsóknar er að kanna lækningarmátt jarðsjávarvatns við Svartsengi með því að bera saman árangur af daglegri böðun í Bláa lóninu í þrjár vikur og við hefðbundna meðferð á psoriasis, þ.e. ljósameðferð á göngudeild húðlækningadeildar Landspítalans. Sjúklingar eru fyrst skoðaðir af læknum húðsjúkdómadeildar og ef vissum skilyrðum er fullnægt eru þeir teknir með í könnunina. Þátttakendum er skipt í tvo hópa sem fá sitt hvora meðferðina. Hending ræður í hvorum hópnum einstaklingur lendir. Annar hópurinn baðar sig í Bláa lóninu þrisvar sinnum á dag, eina klukkustund í senn í þrjár vikur. Hinn hópurinn fær meðferð á göngudeild húðlækningadeildar Landspítalans með UVB-ljósum fimm sinnum í viku. Lengd meðferðar á göngudeild er óákveðin þar sem meðferð er einungis gefin einu sinni á dag fimm daga vikunnar. Báðir sjúklingahóparnir eru skoðaðir fyrir meðferð og síðan á viku fresti þangað til meðferð lýkur. Ljósmynd er tekin á húðsjúkdómadeild á Vífilsstöðum áður en meðferð hefst og við lok meðferðar. Psoriasis telst gróinn þegar ekki finnst húðþykknun eða roði í blettum. Samkvæmt rannsóknaráætlun er talið nauðsynlegt að a.m.k. 16 sjúklingar taki þátt í rannsókninni. Nú þegar hafa níu sjúklingar lokið þátttöku. Gert er ráð fyrir að rannsókn ljúki á þessu ári.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að flytja hæstv. heilbrmrh. þakkir fyrir þau svör sem hún flutti við þessari fsp. um könnun á lækningarmætti jarðsjávarins við Svartsengi. Mér þykja það góðar fregnir, sem fram komu í máli ráðherrans, að þær forrannsóknir sem þegar hafa farið fram af hálfu landlæknisembættisins á þessu svæði hafi gefið vísbendingar um jákvæðan árangur eins og ég hygg að ráðherra hafi nákvæmlega tekið til orða. Það eru í sjálfu sér mjög ánægjuleg og raunar mikil tíðindi. Það er því eðlilegt að landlæknisembættið hafi viljað halda áfram þessari rannsókn þó forrannsókn sé lokið og það voru góð tíðindi að gert er ráð fyrir að þeirri rannsókn ljúki á þessu ári. Ekki síst í ljósi þess hve jákvæðar þær vísbendingar eru sem þegar hafa fengist. Ég vil fá að bæta því við að hér er vitanlega um mjög mikilsvert heilbrigðismál að ræða vegna þess að um er að ræða spurninguna um lækningarmátt jarðsjávarins, ekki aðeins að því er snertir þennan sérstaka sjúkdóm þó að athygli hafi fyrst og fremst beinst að honum. Meðferð hefur verið ýmiss konar, m.a. hafa sjúklingar leitað bata erlendis með framlögum frá heilbrmrn. sem maður skyldi halda að þyrfti ekki ef þetta liggur ljóst fyrir eða í miklum mun minna mæli. Hér er einnig spurningin um aðra húðsjúkdóma, gigtarsjúkdóma og ýmsa aðra sjúkdóma, þar sem nýta mætti í framtíðinni þá miklu heilsulind sem margir telja að fyrir hendi sé í Bláa lóninu. En eins og ég sagði í mínum inngangsorðum er erfitt fyrir leikmenn að slá nokkru föstu í þessum efnum og því var upphaflega beðið um þá sérfræðilegu rannsókn sem nú er meira en hálfnuð. Ég vil aftur fagna þeim upplýsingum, sem fram komu hjá ráðherra, að lokaniðurstöður muni væntanlega liggja fyrir undir lok þessa árs. Í ljósi þess er hægt að kanna það mál, sem ég vék einnig að, hvort ekki er rétt að koma þarna einnig upp baðlækningaaðstöðu og heilsuhælisaðstöðu á þessum slóðum fyrir þá sem þangað vilja leita.



Herra forseti. Á þskj. 390 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til menntmrh. um skýrslu OECD um íslenska menntastefnu. Spurning þessi er í þremur liðum: "1. Hver eru áform ráðherra um úrlausn þess vanda í íslenskum menntamálum sem lýst er í skýrslu menntamálanefndar OECD um könnun á íslenskri menntastefnu?" Þetta er í raun og veru kannske það atriði sem helst þarf svara við. "2. Hvað hefur ráðuneytið gert í þessum efnum síðan skýrslan barst?" Henni er að nokkru svarað með svari við 3. lið, þ.e. þar er spurt: "3. Verður Alþingi gerð grein fyrir efni skýrslunnar." Nú hefur ráðherra lagt þessa skýrslu fram, að vísu á framandi tungu. Það verður nú að taka undir að nokkru leyti álit þeirra manna sem þessa skýrslu vinna að það kann að vera hægt að draga í efa gagnsemi þess að leggja skýrslur fram jafnvel hér á hinu háa Alþingi á framandi tungum, þ.e. það er ekki alveg tryggt að allir skilji þær. En þó kemur fram í skýrslunni eða í viðauka við skýrsluna hvað ráðuneytið hefur gert eða telur sig hafa gert í þeim efnum sem hér eru gagnrýnd síðan skýrslan barst. Skýrsla þessi er þó nokkuð yfirgripsmikil og tekið á mjög mörgum atriðum og allflest gagnrýnd. Þau eru gagnrýnd svo harðlega sums staðar að einhverjir hafa nefnt þessa skýrslu "svarta skýrslu" um íslensk menntamál. Það verður samt sem áður að viðurkenna af sanngirni að auðvitað var það ekki hlutverk þessara aðila að koma hingað bara til að hæla íslensku menntakerfi. Þeirra hlutverk var fyrst og fremst að koma hingað og greina helstu galla á menntakerfinu sem þeir fundu burtséð frá þeim hugsanlegu kostum sem við það kunna að vera. En í helstu atriðum gagnrýna þeir aðilar sem að þessari skýrslu standa grunnskóla m.a. vegna þess að þar sé t.d. um of mikinn aðskilnað að ræða milli barnaheimila og forskóla. Þeir álíta að tilraunaskólar á grunnskólastigi séu mjög einangraðir. Þeir álíta að sérskólar séu utan gátta í menntakerfinu. Þeir álíta t.d. að þær breytingar sem voru gerðar á kennsluháttum, eins og t.d. í samfélagsfræði, virðist ekki hafa náð nægilegri fótfestu og þeir spyrja hvað sé að gert til að bæta málakennslu. Einnig benda þeir á að jöfnuður milli landshluta í menntunarmálum Íslendinga sé mjög langt frá settu marki. Hvað framhaldsskólum viðvíkur gagnrýna þeir ekki aðallega að það vanti raunverulega framhaldsskólapólitík á Íslandi heldur telja þeir kennsluna gamaldags, sem þeir jafnvel kenna mjög mikilli eftirvinnu, en þeir taka saman í tveimur atriðum í upphafi athugasemda sinna að tvennt hafi skorið í augu. Það er að atvinnulíf Íslendinga, langur vinnudagur, dragi hreint og beint úr þátttöku og samvinnu fullorðinna í menntun barna og unglinga og að þetta verði kannske enn verra fyrir þá sök að skipulag menntunar á Íslandi dregur dám af milljónaþjóðum í stað þess að laga sig að íslenskum aðstæðum.



Herra forseti. Skýrsla OECD um íslenska menntastefnu barst menntmrn. í lokahandriti um miðjan janúar. Hefur síðan verið unnið að því að fjölfalda hana til dreifingar á ensku til að byrja með. Unnið er að því að þýða skýrsluna þannig að unnt verði að fá umræðu á breiðari grundvelli um efni hennar. Í síðari hluta skýrslunnar koma meðal annars fram viðbrögð íslensku sendinefndarinnar á fundi menntamálanefndar OECD í París. Af þeim má sjá að unnið er að lausn nokkurra þeirra vandamála sem sérfræðingar OECD benda á í íslenska menntakerfinu. Tilgangur könnunar OECD á menntastefnu Íslands er ekki að segja fyrir verkum heldur aðstoða okkur við að bæta menntakerfi okkar með ábendingum um hvað betur megi fara að mati gesta sem sjá stöðuna frá öðru sjónarhorni, að vísu í afar skamman tíma því hér mun viðdvöl þeirra hafa verið sex dagar. Frá því að skýrslan barst 14. jan. í lokahandriti hefur sem fyrr segir verið unnið að fjölföldun hennar og að lokum má þess geta að skýrslunni hefur verið dreift til alþm.



Herra forseti. Það kemur fram í þessari skýrslu að hún er upphaflega gerð 9. maí 1986 og hefur því legið þó nokkuð lengi fyrir í ráðuneytinu og það kemur líka fram í fundargerð þess fundar sem hæstv. ráðh. gat að þar svara menn af Íslands hálfu með þeim hætti að það er greinilegt að þeir telja sig vera að bregðast við ýmsum gagnrýnisatriðum þessarar skýrslu þannig að það er kannske ekki furða þó að spurt sé að því hver áform ráðherra um úrlausn þess vanda sem hér er lýst séu, en þrátt fyrir nokkuð dyggilega hlustun fékk ég ekki heyrt að hæstv. ráðh. svaraði því beinum orðum hver eða hvort einhver áform væru uppi um beina atlögu að þeim vandamálum sem lýst er þarna í skýrslunni. Við vitum að auðvitað stóðu þessir menn ekki lengi við hér á landi við rannsókn þá sem hér fór fram, en þess ber einnig að geta að þarna eru á ferðinni mjög færir sérfræðingar og að menntmn. OECD hefur orðið þó nokkuð mikla reynslu í því að vega og meta menntakerfi hinna ýmsu landa sem að OECD standa þannig að menn byggðu þarna ekki á sandi heldur á nokkuð traustum grunni. Þannig ber að skoða allt það sem sagt er í þessari skýrslu, ekki sem álit ókunnugra gesta heldur álit sérfróðra manna um málefni sem þeir hafa mikla þekkingu á.



Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa vakið athygli á þessu máli á hv. Alþingi. Hér er svo sannarlega um ógnvekjandi skýrslu að ræða og mér þótti mjög miður að heyra ekki í svari ráðherra að hann hefði uppi nein áform til að taka á þeim vanda sem fram kemur í skýrslunni og sem greinilegt er að er bæði umfangsmikill og á sér djúpar rætur í íslenskum menntamálum. Ráðherra bar því við að hann hefði ekki fengið lokadrög skýrslunnar fyrr en í þessum mánuði, en eins og kom fram áðan hjá fyrirspyrjanda hafa heilleg drög að þessari skýrslu legið fyrir frá því í vor eða snemmsumars þannig að það er engin afsökun að skýrslan hafi komið of seint fram til þess að ráðherra hefði nú þegar uppi einhver áform í þessum efnum. Ég skora á hæstv. ráðh. að leggjast nú í þessa skýrslu og lesa hana vendilega og láta síðan hendur standa fram úr ermum í þessum málum.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Ég fagna því að þessi skýrsla hefur komið til umræðu á Alþingi. Eins og hæstv. menntmrh. vék að er óhjákvæmilegt að hún verði tekin hér til miklu ítarlegri umræðu en tilefni gefst til í fyrirspurnatíma. Það eru margar ábendingar mjög athyglisverðar sem fram koma í skýrslu þessara gesta og sumar þeirra alluggvænlegar þó ekki sé kveðið fastara að orði. Ég vil aðeins nefna tvennt að því er varðar Háskóla Íslands. Fyrra atriðið er að helmingur stúdenta hættir námi eftir fyrsta árið og af þeim sem innritast í Háskóla Íslands útskrifast aðeins 25%. Það sjá allir hvílík sóun hlýtur að felast að baki þessum tölum fyrir Háskólann, fyrir þjóðfélagið en ekki síst fyrir námsmennina sjálfa. Hér eru vitanlega ýmis ráð sem grípa má til. Í öðru lagi er það dómur skýrsluhöfunda, og það er mjög mikið íhugunarefni fyrir Háskóla Íslands og ekki síður fyrir Alþingi Íslendinga, sem stjórnar fjárveitingum til þessarar stofnunar, að rannsóknir við Háskóla Íslands séu á lágu stigi, beri miklum mun minni árangur, séu miklum mun minni að gæðum en búast mætti við af slíkri stofnun og þeir benda á ástæðurnar til þess sem m.a. eru að aðeins er um að ræða 215 stöðugildi, en Háskólinn telur 4500 stúdenta. Helmingur kennslunnar og vel það fer fram með aukakennurum sem hafa hana sem íhlaupavinnu flestir hverjir. Hér er um alvarlegar ábendingar að ræða sem ber að taka alvarlega og ég þykist vita að menntmrh. muni beita sér fyrir umræðu um þessi mál á næstunni.



Herra forseti. Ég hef þegar talað tvisvar þannig að ég á ekki rétt á að gera nema örstutta athugasemd. Ég verð að viðurkenna það hér úr ræðustól að það vekur mér furðu að ráðherra sem hefur þessa skýrslu fyrir augum sínum, sem lýsir menntakerfinu okkar með þeim hætti sem hún lýsir, og það eru sérfróðir menn sem gera það, ég legg áherslu á það aftur, ekki gestir, og þeir gera það að beiðni, að hann skuli ekki taka þar til höndum mjög duglega svo alþekktur sem hann er á öðrum slóðum sem einhver mesti kerfisbani á Íslandi.



Herra forseti. Á þskj. 519 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. fjmrh.: "1. Hvert er álit fjmrh. á yfirlýsingum forstjóra Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins um að fyrirtækið muni taka upp þann hátt að selja áfengi í almennum verslunum? 2. Telur ráðherra slíkt samræmast anda áfengislaganna? 3. Sé svo, mun ráðherra þá stuðla að þeirri breytingu á áfengismálastefnu sem í því felst að leyfa áfengissölu í almennum verslunum þar sem seld er nauðsynjavara og þar sem börn og unglingar koma tíðum, bæði með foreldrum og án fylgdar þeirra?" Hér er spurt vegna yfirlýsinga þess annars ágæta manns sem stýrir nú Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og mér hafa þótt nokkuð undarlegar og glannafengnar í raun og veru miðað við það hvernig ég skil núverandi áfengislög. Hann vill greinilega freista þess að leysa mál Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á þeim stöðum þar sem samþykkt hefur verið áfengisútsala með þeim hætti að þar verði komið á einhverjum bás í almennum verslunum, einhverjum bás í kaupfélaginu þar trúlegast þá, sem er venjulega stærsta verslunin á þessum stöðum. Þar er um mikla breytingu að ræða frá því sem verið hefur og frá því sem ég tel áfengislög segja til um. Ég tel því að við þessu verði að fást skýr svör. Það má reyndar segja að fyrirhugaðar áfengisútsölur í verslunarmiðstöðvum hér í Reykjavík séu nokkur prófsteinn á þetta mál einnig og þyrfti eflaust athugunar við sömuleiðis, en hér er þó um það að ræða að enn lengra verði gengið og einhver tiltekin deild í þessum verslunum verði með áfengisútsölu sem gengur þvert á það sem ég vil kalla anda áfengislaganna og ég tala nú ekki um þær ályktanir sem sjálf ríkisstjórnin hefur í raun og veru staðið að um takmarkaðra aðgengi að áfengi en nú er og er meginmál Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem hún hefur lagt til að framfylgt verði fram til ársins 2000.



Herra forseti. Í tilefni af þeirri fsp. sem hér hefur verið borin fram vil ég taka fram að af hálfu fjmrn. eru ekki á döfinni neinar tillögur um breytingar á þeim lögum og reglum sem gilt hafa um skipan á sölu áfengis sem viðhöfð hefur verið um langan tíma. Í raun réttri tel ég mig með þessu hafa svarað öllum liðum þessarar fsp. Fsp. byggir á tilvitnun í ummæli forstjóra Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Þau ummæli eru ekki tilgreind orðrétt í fsp. sjálfri. Ég hef ekki heyrt þau eða séð þau á prenti og óskaði því eftir því að forstjóri Áfengisverslunarinnar gerði grein fyrir málinu af sinni hálfu. Í bréfi sem hann hefur skrifað af því tilefni segir þetta: "Ráðuneytið hefur sent forstjóra Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins fsp. Helga Seljans um áfengissölubúðir til umsagnar. Um 1. liðinn: Forstjóri Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins hefur aldrei lýst því yfir að fyrirtækið muni taka upp þann hátt að selja áfengi í almennum verslunum. Um 2. liðinn: Það er mat forstjóra Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins að tilhögun sú sem felst í meintum yfirlýsingum forstjórans hafi ekki lagastoð." Þá segir enn fremur í þessu bréfi: "Á s.l. ári samþykktu íbúar fimm kaupstaða fyrir sitt leyti að leyfa opnun vínbúða í heimabyggð sinni. Stjórnir þessara sveitarfélaga hafa beint þeim tilmælum til fjmrh. að opna vínbúðir. Fjmrn. hefur ekki talið til þess líkur að nýjar útsölur verði opnaðar í ár, m.a. af fjárhagsástæðum. Áfengis- og tóbaksverslunin rekur nú tólf vínbúðir. Reynslan er sú að lágmarksfjöldi afgreiðslumanna í vínbúð er þrír, jafnvel þar sem minnst er umleikis. Það þjónar ekki hagsmunum ríkissjóðs og því meginmarkmiði Áfengisverslunarinnar að afla ríkissjóði tekna að opna útsölur í fámennum byggðarlögum verði það gert með þeim hætti sem tíðkast hefur. Um mitt sumar verður vínbúð opnuð í svonefndri Kringlu í Reykjavík ásamt 80 öðrum verslunum. Innangengt er milli verslunar ÁTVR og stærstu matvöruverslunar landsins. Við Laugarás í Reykjavík er vínbúð í sömu verslunarsamstæðu og matvörubúð og svo var einnig á Snorrabraut til skamms tíma. Með hliðsjón af þessu hefur forstjóri ÁTVR látið í ljós þá skoðun að leita ætti samstarfs við verslanir sem reknar eru í kaupstöðum þar sem opna má vínbúð. Samstarf væri í því fólgið að ÁTVR ætti og ræki vínbúð sem hýst væri í nánum tengslum við aðra verslun. Yrði um það samið að afgreiðslumenn þeirrar verslunar gætu hlaupið undir bagga í Áfengisversluninni, t.d. í þeim tilvikum að afgreiðslumaður þar veiktist eða yrði að fara bæjarleið af einhverjum ástæðum. Forstjóri ÁTVR hefur einnig látið þá skoðun í ljós að heppilegra væri að leita samstarfs við t.d. veiðarfæraverslun eða byggingarvöruverslun en matvöruverslun. Þessi skoðun er studd þeim rökum að börn og unglingar eiga sjaldnar leið í þessar verslanir en í matvöruverslanir. Enn fremur má benda á það að óheppilegra gæti verið að raska samkeppni matvöruverslana með tengingu einnar þeirra við vínbúð en semja við sérverslun sem ekki ætti sér keppinaut í byggðarlaginu." Tilvitnun lýkur í bréf forstjóra Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins þar sem hann gerir grein fyrir þeim ummælum sem vitnað er til í fsp. Ég ítreka að lokum að það eru ekki á döfinni af hálfu fjmrn. neinar tillögur um breytingar á þeirri skipan sem staðið hefur varðandi sölu á áfengi.



Herra forseti. Ég fagna yfirlýsingum hæstv. ráðh. sem taka af öll tvímæli. Ég teldi reyndar að ef svo hefði ekki verið hefði Alþingi þurft að taka hér af tvímæli með því að breyta áfengislögum á þann hátt ótvírætt að hér væri ekki um neina möguleika af þessu tagi að ræða. Hvað snertir bréf forstjóra ÁTVR finnst mér það sanna að hann hefur farið á flot með þessar hugmyndir, kannske ekki beint gefið yfirlýsingar um það, það er e.t.v. fullmikið sagt, en hann hefur farið á flot í fjölmiðlum einmitt með þær hugmyndir að leysa þessi mál. Fer kannske vel á því að forstjórinn er að nefna veiðarfæraverslun sérstaklega, til að veiða menn til að fara þarna inn og kaupa áfengi, og getur vel verið að frá sjónarhóli sölumannsins sé það býsna snjöll hugmynd að tengja þetta saman. Ég tel ekki ástæðu til að ræða þetta frekar nú, en fagna því að hæstv. ráðh. leggur þann skilning í áfengislögin að hér sé um óframkvæmanlegan hlut að ræða miðað við núverandi aðstæður. Það er vitanlega það sem gildir í þessu efni.