Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf um afturköllun máls. Rósa Björk Brynjólfsdóttir kallar aftur fyrirspurn á þskj. 487, mál nr. 380, um kostnað við áfrýjun niðurstöðu neðri deildar Mannréttindadómstóls Evrópu.

Herra forseti. Það var skuggalegt að vita af ferjunni Baldri í nótt, damlandi úti á miðjum Breiðafirði, vélarvana í þræsingsveðri, og það er ekki enn búið að ná fullri stjórn á aðstæðum. Þetta er gamalt skip sem stenst alls ekki kröfur okkar tíma og aðeins ein vél, engin til vara. Eftir að Baldur bilaði í gær lokuðust allar leiðir til og frá sunnanverðum Vestfjörðum. Klettsháls var lokaður og ekki hefur verið flogið í tvo daga á Bíldudal. Þetta gerist á sama tíma og ferjan Baldur er biluð úti á firði með fólk og varning um borð. Það sem er kannski einna verst í þessu er að Baldur bilaði líka síðasta sumar og samkvæmt okkar upplýsingum af sömu ástæðum. Heimamenn hafa kallað eftir því að stjórnvöld geri allt sem í þeirra valdi stendur til að tryggja að það komi ný ferja í staðinn fyrir Baldur. Það er alveg borðleggjandi að það er nauðsyn. Það er ekki hægt að bjóða fólki, sem treystir á þessa mikilvægu samgönguæð, upp á ferju sem ekki tryggir öryggi farþega og áhafnar. Fyrr í þessari viku fékk sá sem hér stendur einmitt svör frá hæstv. samgönguráðherra um málefni Baldurs. Mér fannst rík ástæða til að spyrja ráðherra hvað yfirvöld ætluðu sér í þessum málum. Í svari ráðherra við þessari þúsundustu fyrirspurn á þinginu kom fram að verið sé að skoða að framlengja samninginn við þá aðila sem reka Baldur, sem hafa að öðru leyti staðið sig ágætlega. Í svari ráðherra við spurningu minni um hugsanlega endurnýjun á núverandi skipi kemur fram að svo lengi sem ferjan uppfylli skilyrði sem sett eru í útboði, t.d. um haffærni, sé það rekstraraðilans að velja það skip sem er heppilegast fyrir verkefnið. En markmið stjórnvalda í þessu efni eru ekki háleit eða skýr. Það er ljóst að tryggja þarf sem allra fyrst að haldið verði áfram að sigla yfir Breiðafjörð og það á nýju skipi.

Virðulegur forseti. Í dag er síðasti dagurinn minn í vinnu fyrir þjóðina í þessu húsi. Af því tilefni vil ég fjalla um vandamálið sem felst í rofinu milli þings og þjóðar. Nýjustu kannanir sýna að traust á Alþingi er rúmlega 30%, sem er alls ekki nóg. Við erum hér í umboði þjóðarinnar en stór hluti hennar treystir okkur ekki. Það er ekki undir þjóðinni komið að ráða bót á því vandamáli. Það er undir Alþingi komið að bæta þetta traust, að byggja upp þetta samband sem er undirstaða starfa okkar á Alþingi. Það gengur ekki fyrir alþingisfólk að vita af þessum bresti og yppta bara öxlum og láta eins og það skilji ekki hvað er uppi. Það þarf að endurhugsa hvernig ríkisstjórn og stjórnarandstaða ætla að bæta starfshætti þingsins til þess að byggja upp traust og til þess að vera hér í fullu og heilbrigðu umboði þjóðarinnar. Þjóðin kaus okkur. Við erum í þessari forréttindastöðu vegna hennar og okkur ber skylda til að sýna henni virðingu með því að bera ábyrgð á hegðun okkar og gjörðum. Síðast í gær heyrði ég frá kjósanda að það skipti ekki máli hvað gerðist hér í þessu húsi því þau sem stjórna taki aldrei ábyrgð á gjörðum sínum. Er furða að þorri þjóðarinnar treysti ekki Alþingi? En svo er hitt, kæru meðborgarar mínir: Það er undir okkur komið í næstu kosningum að kjósa ekki fólk sem hefur orðið uppvíst að endurteknu dómgreindarleysi og spillingarhegðun á vettvangi ykkar. Það er ekki svo að allt stjórnmálafólk gerist sekt um þetta. Hér starfar þvert á flokka fjölmargt gott fólk með heiðarleika og einlægni í farteskinu. Það er kominn tími á að gefa Sjálfstæðisflokknum frí og það er ekkert heilbrigt við það að einn flokkur hafi svo mikil völd í svo langan tíma. Lýðræðið er merkilegt en það getur staðnað og þá þarf að hugsa um fjölbreytni á kjörseðlinum. Við eigum skilið betra lýðræði. Að lokum legg ég til að lögfesta skuli hina nýju stjórnarskrá okkar hið fyrsta, leggja niður feðraveldið, brenna kerfið til grunna og byggja upp á nýtt frá sjónarmiði notenda og að sjálfsögðu að nefndarfundir Alþingis séu að jafnaði opnir. Góðar stundir.

Virðulegur forseti. Í miðjum Covid-faraldri er hæstv. heilbrigðisráðherra í stríði við sjúkraþjálfara, talmeinafræðinga og hjúkrunarheimili. Biðlistar í sjúkraþjálfun lengjast og afleiðingarnar verða þær að innlagnir á sjúkrastofnanir munu aukast með tilheyrandi kostnaði. Börn og eldri borgarar eru á löngum biðlista eftir aðstoð talmeinafræðinga og afleiðingarnar eru skert tjáskipti og framtíð barnanna jafnvel sett í algjöra óvissu í boði ríkisstjórnarinnar. Á bak við þetta allt eru fjölskyldur og einstaklingar sem þjást að ástæðulausu. Lífsgæði þeirra eru skert stórlega og þar með möguleikar þeirra til eins eðlilegs lífs og hægt er. Þarna getur ríkisstjórnin verið í stríði. En hvers vegna er hún ekki í stríði þegar verið er selja sjúkraupplýsingar í dómsmálum? Einnig eru upplýsingar um fjárhagsstöðu einstaklinga seldar sem hver önnur gróðavara. Ríkisstjórnin er ekki í stríði við að útrýma spilakössum. Spilakassar eru 900 á landinu öllu og þar af 81 á einum stað í Reykjavík. Er það ekki spilavíti? 52 á einum stað í Kópavogi og við hliðina 32 aðrir. 84 í Hamraborg í Kópavogi. Er það félagslegt úrræði eða er verið að reka spilavíti? Það merkilegasta við þetta allt saman er að í Hafnarfirði eru um 100 kassar, fáir á Seltjarnarnesi, fáir í Mosfellsbæ en, undur og stórmerki, ekki einn í Garðabæ árið 2019, ekki einn. Hvers vegna? Hvers vegna er enginn spilakassi í Garðabæ? Er það ekki það sem við eigum að spyrja okkur að? Eigum við ekki að sjá til þess að við tökum upp það sem Garðabær er að gera, að útrýma spilakössum? Við eigum að fara í smiðju Garðbæinga og sjá til þess að það séu hvergi spilakassar. Það er ekkert annað en spilavíti þegar það eru komnir um 100 kassar á sama stað.  
            

Virðulegi forseti. Ferjan Baldur flýtur vélarvana á Breiðafirði með tæplega 30 manns innan borðs. Aðstæður á vettvangi hafa verið krefjandi vegna veðurs en nú eru varðskip og dráttarbátur komin að ferjunni og munu koma henni að landi og þá komast farþegar heilir í höfn eftir sólarhringsferð. Þetta er þriggja klukkustunda ferð eða tæplega það. Ferjan Baldur hefur verið kölluð brúin yfir til Vestfjarða. Hún hefur sinnt mikilvægu hlutverki í samgöngum við fjórðunginn og hefur þá sérstaklega verið mikilvæg tenging við sunnanverða Vestfirði á vetrum þar sem samgöngur á landi hafa verið erfiðar. Í gær voru allar leiðir til og frá Vestfjörðum lokaðar þar sem heiðar voru ófærar og flug lá niðri. Þetta stef er kunnuglegt á vetrum og þetta óöryggi í samgöngum er algerlega óásættanlegt. Þótt miklar framkvæmdir séu við uppbyggingu vega á Vestfjörðum verður ferjan yfir Breiðafjörð nauðsynleg því að það tekur tíma að koma á vegabótum. Áfram verður Klettsháls farartálmi á vetrum og ferja því nauðsynleg, bæði til fólks- og vöruflutninga. Fiskeldi á Vestfjörðum kallar í auknum mæli á flutninga með ferjunni vegna útflutnings. Þarna er á ferðinni viðkvæm ferskvara og þá skiptir máli að hafa öruggar samgöngur við fjórðunginn. Ferjan er líka mikilvæg ferðaþjónustu, bæði við Breiðafjörð og á Vestfjörðum. Núverandi ferja er löngu orðin úrelt skip til að sinna þessari þjónustu. Aðeins er ein aðalvél í ferjunni, skipið hentar illa nútímafarþegaflutningum, aðgengi er mjög ábótavant og skipið því komið á tíma þótt ekki væri nema vegna öryggissjónarmiða. Ríkið tekur þátt í rekstri ferjusiglinga og tekur núverandi samningur til maí 2022 eða í eitt ár í viðbót. Við getum þakkað forsjóninni að ekki fór verr að þessu sinni og vonandi komust allir heilir í höfn þegar ferjan bilaði. En það verður að bregðast fljótt við og finna skip sem leysir Baldur af, bæði á meðan viðgerð stendur og til framtíðar.

Herra forseti. Nú berast fréttir af því að dönsk stjórnvöld hyggist á næstu dögum gefa út hvernig þau hyggjast aflétta sóttvarnaráðstöfunum og setja þar fram ákveðnar tímasetningar. Á meðan má þing og þjóð hér á landi búa við upplýsingaóreiðu af hálfu stjórnvalda hvað þetta varðar. Bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra hafa marglýst því yfir að búið verði að bólusetja þorra þjóðarinnar fyrir mitt árið; reyndar er nú undanfarið farið að tala um meiri hluta þjóðarinnar. Við hljótum að geta gert kröfu um að ráðamenn tali skýrt um á hvaða forsendum þessar yfirlýsingar hafa verið gefnar. Það skiptir máli, herra forseti. Það skiptir máli fyrir atvinnurekendur svo að þeir geti skipulagt þá uppbyggingu sem fram undan er. Það skiptir máli fyrir atvinnulífið sem er að hluta til fast í öndunarvél sóttvarnaráðstafana. Það skiptir mestu máli fyrir ferðaþjónustuna. Það skiptir máli út frá heilsufarslegu sjónarmiði og það skiptir máli að stjórnvöld slái á þá upplýsingaóreiðu sem þau hafa skapað í þessu máli. Herra forseti. Eyða verður sem mestri óvissu í þessum efnum. Stjórnvöld verða þannig að upplýsa, nú þegar bóluefni frá Janssen hefur fengið markaðsleyfi í Evrópu, hvenær vænta megi afhendingar þess hingað, en þar er um stórinnkaup að ræða. Rétt eins og stjórnvöld í Danmörku hafa boðað verða stjórnvöld hér að setja skýra stefnu um hvaða mark þau hyggjast miða við hvað varðar framvindu bólusetninga og setja í samhengi við afléttingu sóttvarnaráðstafana. Atvinnulífið bíður eftir skýrri stefnu í þessum efnum.

Herra forseti. Sveitarfélög landsins hafa eitt af öðru sagt upp samningum við ríkið vegna reksturs hjúkrunarheimila sem virðast hafa verið vanfjármögnuð af hálfu ríkisins. Komið hefur fram að sveitarfélögin hafa greitt umtalsvert fé með rekstri hjúkrunarheimilanna sem annars væri notað í aðra þjónustu við íbúa sveitarfélaganna. Sveitarfélögin hafa verið í allt að átta mánuði í samningatilraunum við ríkið án árangurs og hefur á þessum tíma verið fullyrt af hálfu ríkisins að tryggt yrði að við yfirfærslu starfseminnar yrðu réttindi og kjör starfsfólks ekki skert, heldur yrði stuðst við þær reglur sem eru í lögum um aðilaskipti, sem voru einmitt sett til verndar starfsfólki og starfsemi. Ríkinu er ekki skylt að fara eftir þessum lögum en ríkið hefur samningsfrelsi og er heimilt að fara eftir þeim reglum sem þar eru, kjósi það svo, og var því lofað. Eftir átta mánaða þref voru bæjarstjórar í Fjarðabyggð og Vestmannaeyjum boðaðir hvor á sinn fund í síðustu viku og þeim tilkynnt að þeir skyldu segja upp öllu sínu starfsfólki, alls um 140 einstaklingum, og að störfin yrðu auglýst. Neituðu fulltrúar ríkisins að gefa nokkur fyrirheit um að núverandi starfsfólk gæti vænst starfanna. Kom þetta forsvarsmönnum sveitarfélaganna algerlega í opna skjöldu enda hafði ítrekað verið sagt að kjör og réttindi starfsfólks yrðu ekki skert við uppsagnir samninga. Hálfur mánuður er til stefnu og er algjört uppnám hjá starfsfólki og heimilisfólki vegna þessa. Þegar störf eru auglýst af hálfu hins opinbera þurfa a.m.k. tíu dagar að líða áður en gengið er frá ráðningum og er starfsemin því í uppnámi í boði ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Fordæmalaust atvinnuleysi er á landinu og höfum við í Samfylkingunni ítrekað kallað eftir aðgerðum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þessi aðgerð ríkisstjórnar, að segja upp 140 starfsmönnum, aðallega konum og fólki af erlendum uppruna á viðkvæmum svæðum, er ótrúlegt ábyrgðarleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég vil undir þessum lið ræða flutningskerfi raforku til Suðurnesja og öryggi þess, einkum með tilliti til þeirra jarðhræringa sem átt hafa sér stað á Reykjanesi í á þriðju viku. Ekki er deilt um nauðsyn þess að styrkja flutningskerfi raforku til Suðurnesja. Hins vegar hefur verið deilt um með hvaða hætti flytja eigi orkuna, hvort leggja eigi nýja loftlínu eða jarðstreng. Deilur þessar hafa staðið um árabil og verður að segjast eins og er að ríkisvaldið og Landsnet hafa haldið illa á málum. Voru stjórnvöld m.a. gerð afturreka með eignarnámsheimild og málið er enn í hnút. Við undirbúning nýrra flutningsvirkja raforku er að mörgu að hyggja og þar vegur öryggisþátturinn þungt. Jarðskjálftahrinan undanfarnar vikur á Reykjanesi og hugsanlegt gos samfara henni vekur upp spurningar um hvort flutningskerfi til Suðurnesja geti verið í hættu og hvort núverandi línustæði sé yfir höfuð heppilegt með tilliti til jarðhræringa. Hugmyndir um sæstreng milli Straumsvíkur og Suðurnesja eru ekki nýjar af nálinni. Fullt tilefni er til að skoða þann möguleika nú af fullri alvöru í ljósi undanfarinna atburða og ekki síst í ljósi þess að vísindamenn telja að Reykjanesskaginn sé á leið inn í nýtt tímabil jarðhræringa sem gæti staðið yfir um áratugaskeið. Herra forseti. Ég tel eðlilegt að stjórnvöld fari þess á leit við Landsnet að nú þegar verði hafin vinna við áætlun um lagningu sæstrengs til Suðurnesja.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja þá sem á þetta hlýða: Værir þú til í að kynna spilakassa fyrir þínum nánustu sem leið til að styrkja gott málefni? Hvenær fórst þú síðast í spilakassasal til að styrkja gott málefni? Hafir þú ekki gert það nýlega hvernig réttlætir þú að mikilvæg samfélagsleg starfsemi sé fjármögnuð með þessum hætti? Vissir þú, virðulegi forseti, að 70% af veltunni af rekstri spilakassa á Íslandi kemur frá fólki sem haldið er alvarlegri spilafíkn, alvarlegri spilafíkn og spilafíkn er sjúkdómur. Staðreyndin er sú að mjög fámennur og viðkvæmur hópur í samfélaginu heldur upp starfsemi spilakassa á Íslandi. Þessi hópur á hvergi heima. Það eru fá meðferðarúrræði og það skortir skýra sýn hjá stjórnvöldum. Er t.d. réttlætanlegt að fjármagna uppbyggingu Háskóla Íslands með peningum frá veikum spilafíklum? Í liðinni viku var haldinn tvískiptur fundur í velferðarnefnd sem ég óskaði eftir. Seinni hluti fundarins var opinn fundur með heilbrigðisráðherra, dómsmálaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra. Þetta var gagnlegur fundur og upplýsandi um stöðu mála. Og staðan er vond. Mikilvægt er að góðar stofnanir í okkar samfélagi þurfi ekki að reiða sig á fjármagn sem fengið er á þennan hátt. Þetta viðskiptamódel er tímaskekkja og þessi siðlausa staða er á ábyrgð okkar allra. Við erum öll ábyrg fyrir þessari stöðu. Ég sæi það í anda að níðst væri á sjúklingum með annars konar veikindi á þennan hátt. Það hvort við eigum að hætta að níðast á veiku fólki á heldur ekki að vera háð því hvernig okkur tekst að finna aðrar fjármögnunarleiðir fyrir þessa aðila. Þessi atriði eru óháð hvort öðru. Ég vil hrósa SÁÁ fyrir að hafa dregið sig út úr þessari starfsemi og ég vona að fleiri fylgi á eftir. Eftirlit með starfseminni er í molum og jafnvel þótt það standi í lögum 

Virðulegi forseti. Hugur okkar er hjá íbúum Suðurnesja þessa dagana í von um að yfirstandandi jarðhræringar hafi ekki alvarlega afleiðingar þar. Á sama tíma þurfa viðbragðsáætlanir og varaleiðir að vera til staðar. Þannig hafa jarðhræringarnar á Reykjanesi enn og aftur beint sjónum okkar að nauðsyn þess að eiga örugga varaflugvelli annars staðar en á suðvesturhorninu. Fyrir liggur þörf fyrir framkvæmdir á flugvöllunum á Akureyri og Egilsstöðum til að þeir geti þjónað sem varaflugvellir þegar á reynir. Á síðasta ári var tekin ákvörðun um stækkun flugstöðvar og flughlaðs á Akureyrarflugvelli. Ákveðið var að fjármagna verkefnin í gegnum sérstakt fjárfestingarátak stjórnvalda í kjölfar efnahagsáfalls vegna Covid. Á fundi á vegum Markaðsstofu Norðurlands fyrir tæpum mánuði kom fram hjá fulltrúa Isavia að framkvæmdir væru komnar vel af stað, verklegar framkvæmdir hafnar og hönnunarvinna í gangi og gert er ráð fyrir að framkvæmdum ljúki í maí/júní 2023. Þá verður lokaverkefni malbikun nýs flughlaðs. Þörf er fyrir malbikun flugbrautar á Egilsstöðum og uppbyggingu flughlaðs eða viðbótarflugbrautar við hlið vallarins sem hefði fjölþættara notagildi. Við afgreiðslu samgönguáætlunar fyrir tæpu ári síðan var gert ráð fyrir að fjármagn til flughlaðs kæmi úr fjárfestingarátaki en Isavia fjármagnaði malbikun flugbrautar. Vissulega hafa efnahagsleg áhrif Covid áhrif á áætlanir Isavia en hvergi má hika við að koma þessum verkefnum í framkvæmd. Þessum áætlunum um framkvæmdir við flugvellina verður að fylgja. Ábyrgð Isavia, sem rekur flugvallarkerfið, á framgangi verkefna er mikil. Á hverjum tíma verður að gera þá kröfu að fyrir liggi greining á þörf fyrir framkvæmdir á flugvöllum, mat á kostnaði við framkvæmdir og forgangsröðun. Nauðsynlegt er að Isavia noti tímann vel núna til að hlúa að varaflugvallakerfinu og búa í haginn áður en flugumferð eykst á ný. Flest bendir til að ferðavilji að loknu Covid verði mikill.

Hæstv. forseti. Svo má brýna deigt járn að bíti, stendur á góðum stað. Ég ætla að vera þriðji þingmaðurinn í þessum ræðutíma til að tala um ferjuna Baldur á Breiðafirði, sem er nú biluð úti á sjó og er um að ræða alvarlega bilun í þriðja skiptið á þremur árum. Ég talaði um Baldur hér í ræðupúlti 17. janúar sl. og nefndi þá áhyggjur mínar af ástandi þessarar leiðar og talaði líka um að fjölga ferðum, sem reyndar hefur verið gert til að mæta brýnni þörf fyrir flutninga á vörubílum yfir fjörðinn. En núna er Baldur úti á sjó, bilaður, og það er verið að undirbúa að draga hann í land. Hann er búinn að vera á reki frá því í gærdag. Þetta er 44 ára gamalt skip með eina aðalvél sem í raun og veru er bannað að vera með í svona ferjum; hann er á undanþágum með þennan búnað. Það fást ekki varahlutir í þessa vél með góðu móti og þetta er mjög bagalegt ástand. Ég brýni fyrir stjórnvöldum, samgönguráðherra, Vegagerð og rekstraraðilum að setjast núna niður og undirbúa kaup á nýrri ferju og það strax. Það er ekki hægt að una við þetta lengur. Núna er, eins og kom fram í ræðum áðan, Klettshálsinn ófær. Við vitum hvernig Gufudalssveitin er og við vitum hvert álagið er út af aukinni matarframleiðslu, laxeldi og fiskveiðum fyrir vestan og farþegar sjá sér kannski ekki fært að fara að ferðast með skipi sem bilar úti á miðjum sjó. Það er stórhættulegt mál að vera með slíkt skip í ferðum.

Hæstv. forseti. Með opinberri klasastefnu eflum við atvinnulífið, sköpum ný störf og hagvöxt, ekki síst með tilliti til þeirra umbreytinga sem eru að verða með stafrænum og grænum lausnum og hringrásarhugsun. Stefnumótun og þróun klasa sem nýsköpunartækis er þroskaferli. Við ræddum skýrsluna og stefnuna sem hún geymir í gær, virðulegi forseti, en framkvæmdaáætlunin og útfærslan er eftir. Ég vil leggja áherslu á hvað þarf að gera til að halda áfram veginn í þessum efnum. Í fyrsta lagi þarf að kortleggja klasaumhverfið betur og greina möguleikana. Í öðru lagi þarf að kortleggja stuðningsumhverfið sem er til staðar, sjóðakerfi og fjármagn, ívilnanir, rannsókna- og þekkingarfarveginn til að átta sig á hverju þarf að bæta við. Í þriðja lagi þarf að útfæra stefnuna. Staðreyndin er sú að stuðningur við klasaframtak og klasauppbyggingu er og hefur ekki verið nægilega markviss miðað við t.d. Norðurlöndin og Evrópusambandsríkin. Klasar eiga að spretta af þörfum atvinnulífsins og á forsendum samfélagsins. Það er ekki síst á forstigi klasa sem þeir þurfa faglegan og fjárhagslegan stuðning, leiðbeiningu og þjálfun, þjónustu og þekkingaruppbyggingu, vottunarferli, stuðning við erlenda tengslamyndun, ekki síst þeir klasar sem vísað er til að hafi möguleika á að verða svokallaðir ofurklasar sem tengja saman fyrirtæki og atvinnugreinar framtíðar og laða að frumkvöðla og fjármagn og tengja við rannsóknarvettvang og háskólasamfélag. Vísindaþorpið í Vatnsmýri er vísir að slíkum möguleikum á sviði líftækni og heilbrigðismála. Við verðum að viðurkenna aðkomu hins opinbera, virðulegi forseti, og ráðast í að formgera stuðning stjórnvalda. Mér fannst umræðan í gær draga það fram og ég treysti því að hæstv. ráðherra og ríkisstjórn fylgi þessari stefnu vel eftir.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur lagt fram frumvarp um gjaldeyrismál. Málið hefur ekki vakið mikla athygli en í því felast engu að síður mikil tíðindi fyrir margra hluta sakir. Stærstu tíðindin eru auðvitað að óskað er eftir því að Alþingi staðfesti að krónan sé gjaldmiðill af því tagi að honum sé varlega treystandi. Því sé nauðsynlegt að hafa á takteinum ýmis úrræði til að reyna að koma í veg fyrir þann skaða sem hann getur valdið. Þetta eru auðvitað stórtíðindi en merk fyrir þær sakir að hér er að fullu viðurkennt af þeim sem standa þéttastan vörð um mikilvægi krónunnar að hún geti ekki sinnt því hlutverki sem gjaldmiðill verður að geta gegnt í frjálsu og opnu hagkerfi án þess að víðtæk úrræði til inngripa og hafta séu tiltæk. Önnur tíðindi eru þau að Seðlabankanum er falið umfangsmikið vald til að grípa til víðtækra gjaldeyrishafta án aðkomu Alþingis. Þegar hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir frumvarpinu sagðist hann binda vonir við að breyttar áherslur í umgjörð efnahagsmála gerðu það að verkum að við þyrftum aldrei aftur að grípa til þessa neyðarúrræðis. Það er í sömu andrá og hann segir sjálfstæða peningastefnu illa samræmast frjálsu og óheftu flæði fjármagns. Herra forseti. Því miður held ég að vonir hæstv. ráðherra í þessum efnum séu ekki mikils virði einmitt vegna þess að athygli hans er á fjármagnshöftin en ekki peningastefnuna. Hér verður Alþingi einfaldlega að láta til sín taka. Þetta frumvarp verður að skoða með mjög gagnrýnum augum því að hér er mikið í húfi.

Herra forseti. Eftir að stjórnvöldum hafði í tæpt ár verið bent á ólöglega og skaðlega undirverðlagningu Íslandspósts á pakkasendingum dró til tíðinda. Undirverðlagningin hefur, eins og ítrekað hefur komið fram í fjölmiðlum, skaðað rekstrargrundvöll samkeppnisaðila, lítilla dreifingarfyrirtækja víðs vegar um landið, og að auki leitt til tapreksturs Íslandspósts sem skattgreiðendum er gert að borga með sérstöku aukafjárframlagi til fyrirtækisins. Stjórnarmeirihlutinn hér á þingi hefur verið með eindæmum skeytingarlaus um þessa stöðu og það hefur því miður skilað sér inn í stjórn Íslandspósts sem er skipuð fulltrúum stjórnmálaflokka. Það dró sem sagt til tíðinda á stjórnarfundum undir lok síðasta árs. Morgunblaðið greinir frá því í dag að í fundargerð frá 7. desember komi fram að stjórn Íslandspósts hafi gagnrýnt fyrrverandi forstjóra fyrir að fara gegn samþykktum með lækkun gjaldskrár og ekki upplýst stjórnina í samræmi við samþykktir félagsins. Þessi viðbrögð stjórnar Íslandspóst koma eftir linnulitla gagnrýni eins stjórnarmeðlims, Tómasar Möllers, fulltrúa Viðreisnar í stjórninni. Morgunblaðið greinir líka frá því í dag að samkvæmt fundargerð frá 30. nóvember sl. hafi Tómas Möller farið fram á að fá greiningu á öllum breytingum á gjaldskrá og ítrekað að þær skyldu lagðar fyrir stjórn. Herra forseti. Það síðasta sem er að frétta af framgöngu stjórnarmeirihlutans í málefnum Íslandspósts er að Tómasi Möller var vikið úr stjórn Íslandspósts á aðalfundi félagsins síðastliðinn föstudag. Á þessari atburðarás allri má sjá birtingarmynd þess versta sem íhaldsflokkarnir í ríkisstjórninni hafa fram að færa; óþol fyrir málefnalegri gagnrýni, virðingarleysi fyrir fjármunum ríkisins og skeytingarleysi fyrir mikilvægi samkeppninnar. Þetta eiga hinir meintu ólíku flokkar í stjórnarmeirihlutanum sameiginlegt og útkoman verður einhvers konar 

Herra forseti. Þann 8. mars, á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, stigu níu íslenskar konur fram og tilkynntu að þær ætluðu að kæra íslenska ríkið til Mannréttindadómstóls Evrópu fyrir brot á rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar í málum er varða kynbundið ofbeldi sem þær urðu fyrir. Það er alveg ljóst að málsmeðferðartíma í réttarvörslukerfinu er allra brýnast að leysa þegar kemur að kynferðisafbrotum. Það var því sláandi að sjá hæstv. dómsmálaráðherra draga upp Jón Steinar Gunnlaugsson, umdeildan flokkshest með umdeildar skoðanir og feril þegar kemur að málsmeðferð kynferðisafbrota, til að vinna að umbótum í réttarkerfinu. Hann og ráðherrann virðast þó vera ósammála um hvort hann eigi að koma með úrbótatillögur í málsmeðferð kynferðisafbrota, sem sýnir vandræðaganginn, sem erfitt er að skilja öðruvísi en svo að framgangur Jóns Steinars sé brýnni en að efla trúverðugleika réttarkerfisins. Herra forseti. Það er ótrúlega mikilvægt að ráðast strax í umbætur á málsmeðferðartíma kynferðisafbrota og þetta er því miður alls ekki leiðin. Það ber ekki vott um framsýni eða metnað í málaflokknum að ráða átakahrút á eftirlaunum sem gerir sjálfan sig að miðpunkti allra mála. Málið snýst nefnilega alls ekki um Jón Steinar Gunnlaugsson, heldur að það þarf að ráðast í raunverulegar umbætur í meðferð mála sem eru þau allra þyngstu, viðkvæmustu og erfiðustu fyrir konur, börn og aðra þolendur kynferðisafbrota. Ég skora á hæstv. ráðherra að sýna að henni sé raunverulega alvara með að vilja gera þær nauðsynlegu umbætur. Og í þeirri vinnu mun ég ekki liggja á liði mínu til að aðstoða og vinna að þeim umbótum með ráðherra.

Virðulegur forseti. Það var gott að ekki fór verr þegar Breiðafjarðarferjan Baldur varð vélarvana í vonskuveðri í gær á Breiðafirði með farþega og flutningabíla og annan verðmætan farm. Ekki var hægt að koma ferjunni til hafnar í gær og í nótt sváfu 28 manns um borð og þar á meðal börn, rétt sunnan við Bjarneyjar á Breiðafirði í leiðinda slagvirði. Það er ekki skrýtið að við þingmenn séum að vekja athygli á þessu í dag. Slíkt getur því miður gerst og ítrekað hefur verið bent á það óöryggi sem felst í því að hafa einungis eina aðalvél. Ábyrgð og eftirlitsskylda yfirvalda er mikil þegar um er að ræða jafn veigamikinn hluta af samgöngum sunnanverðra Vestfjarða og ferjusiglingar eru. Allar leiðir frá sunnanverðum Vestfjörðum voru því lokaðir í lofti, láði og legi. Við slíkt óöryggi í samgöngum verður ekki unað og verður að bæta úr strax, m.a. með því að efla vetrarþjónustuna á Vestfjarðavegi 60 nú þegar. Hlutverk og mikilvægi ferjunnar Baldurs hefur aukist jafnt og þétt frá því að ný ferja var vígð fyrir sjö árum síðan í takt við breytta og aukna atvinnuhætti. Ferðaþjónusta á svæðinu hefur síðan þá sprungið út með tilheyrandi fjölgun farþega og á sama tíma hafa þungaflutningar með ferskan fisk frá fiskeldi á sunnanverðum Vestfjörðum aukist til mikilla muna. Mikilvægt er að treysta samgöngur um Breiðafjörð. Það er alveg ljóst að Klettsháls verður um langa framtíð illfær að vetrarlagi og þær umbætur sem nú eru á teikniborðinu munu ekki leysa þann vanda. En það eru ekki aðeins útflutningsgreinar sem treysta á samgöngur um Breiðafjörð heldur Vestfirðingar og ferðaþjónustan. Traustar samgöngur eru grundvöllur byggða. Viðhald vega og endurnýjun þeirra og umbætur eru því lykilatriði. Það tekst vonandi sem best að draga Baldur til hafnar í dag með áhöfn og farþegum heilum á húfi, nú þegar veður er að lægja. En þetta er ekki skemmtileg lífsreynsla fyrir fólk. Það er ljóst að það þarf að útvega nýja ferju sem hentar til siglingar um Breiðafjörð án þess að öryggi farþega sé stefnt 

Virðulegur forseti. Jafnt aðgengi fyrir alla einstaklinga samfélagsins eru mannréttindi og lykilþáttur í því að það fólk sem glímir við skerta hreyfigetu geti verið fullgildir þátttakendur í samfélaginu. Verkefnið Römpum upp Reykjavík er frábært dæmi um frumkvöðlastarf sem eykur lífsgæði fatlaðs fólks og minnir okkur öll á að standa saman. Bakhjarlar verkefnisins eru fjölmargir og koma úr öllum áttum. Hvort sem um ræðir ríki, sveitarfélög, félagasamtök, fyrirtæki eða einstaklinga, þá sýnir þetta okkur svart á hvítu mikilvægi þess að við stöndum saman um þær breytingar sem við viljum sjá í nærsamfélagi okkar. Verkefnið, sem gengur út á það að auka aðgengi hreyfihamlaðs fólks að verslun og þjónustu í miðbæ Reykjavíkur, er innblásið en í senn sjálfsagt því að við eigum alltaf að huga að aðgengismálum og bjóða upp á besta mögulega aðgengi fyrir alla alls staðar. Ég fagna þessu framtaki sem er löngu tímabært. Þetta er hins vegar ekki vandamál sem einskorðast við borgina, því miður. Allt of víða kemur hreyfihamlað fólk að luktum dyrum og nýtur ekki sama frelsis og aðrir til að velja sér þjónustu. Ég vona að þetta góða átak og sú athygli sem það hefur vakið verði til þess að önnur sveitarfélög taki sig á með góðum stuðningi allra þeirra sem ég tel að vilji gera samfélagið betra fyrir alla. Virðulegi forseti. Forsprakki þessa verkefnis, Haraldur Þorleifsson, á skilið sérstakt hrós fyrir að vinna svo vel að úrbótum í sínu eigin nærsamfélagi og hann megum við öll taka okkur til fyrirmyndar.

Herra forseti. Nefndastörf okkar eru einn mikilvægasti þáttur þingstarfanna og fyrir þingnefndir koma mörg hundruð gesta á hverju þingi og telja þeir sig yfirleitt vita að allt sem þar er sagt verði hvorki gert kunnugt úti í samfélaginu, túlkað né endursagt nema gengið sé frá slíku með tilteknum hætti. Á lokuðum fundum ráða gestir því hve hreinskilnir eða upplýsingaglaðir þeir eru og við þingmenn ráðum því hvernig við bregðumst við traustinu. Það er fráleitt og meira en langsótt að telja að eftirlitshlutverki þingsins eða upplýsingagjöf gesta eða umsögnum um þingmál sé best borgið með því að gestir standi frammi fyrir alþjóð en ekki hópi trúnaðarmanna sem fylgja ljósum reglum. Sjá menn virkilega ekki hamlandi áhrif opinna nefndarfunda sem reglu? Og ég spyr: Við hvers konar ofurgesti er verið að miða? Jafn fráleit eru orð sem féllu hér í umræðum að nefndarmenn megi, geti eða skuli túlka orð gesta í nafni upplýsingafrelsis eða lýðræðis, jafnvel beint ofan í fjölmiðla. Maður spyr: Gaf viðkomandi gestur þeim leyfi, býst hann fyrir fram við túlkun nefndarmanns, jafnvel þannig að fleiri gestir liggi undir grun um að hafa mælt tiltekin orð? Hvaða tryggingu hafa gestir fyrir því að allir sjö eða níu nefndarmenn skilji, túlki af sanngirni eða jafnvel afflytji ekki orð? Kannski vill gesturinn sjálfur túlka sín eigin orð út á við, vilji hann opinbera þau yfir höfuð. Eða er þingmaðurinn hinn sjálfkjörni dómari um það? Hlutverk þingmanns er ekki að túlka, opinbera eða útskýra orð gesta þingnefnda heldur að hlusta og gera svo ráðstafanir ef þarf í orðanna ljósi. Nefnd eða þingmaður getur metið einhver orð alvarleg, rætt betur við gestina eftir fund, fengið upplýsingar sem þarf til að sinna máli, gangsett könnun með margvíslegum hætti og opinberað niðurstöður hennar. Furðutalið um leyfilega og opinbera túlkun orða nefndargesta Alþingis er vísasti vegur til þess að grafa undan nefndarstörfum. Svo einfalt er það.

Virðulegi forseti. Árið 2017 klúðraðist framkvæmd samræmdra könnunarprófa, eins og við munum líklega flest. Á þeim tíma sagði ráðherra, með leyfi forseta: Framkvæmdin mistókst gjörsamlega og er algerlega óásættanleg fyrir íslenskt menntakerfi. Mikil óvirðing við nemendur og kennara. Úr þessu verður bætt. Undir þessi orð ráðherra var hægt að taka. En nú, árið 2021, voru haldin samræmd próf. Hundruð nemenda í níunda bekk náðu ekki að ljúka samræmdu prófunum í íslensku vegna tæknilegra örðugleika. Við getum alveg rætt um það hvort við eigum að hafa samræmd próf eða ekki, það er sérumræða. En prófum í stærðfræði og ensku var síðan frestað. Sami menntamálaráðherra og árið 2018 var ekki lengi að varpa allri ábyrgð yfir á Menntamálastofnun. Það er kunnuglegt stef. Menntamálastofnun stígur hins vegar fram og segist síðan árið 2018 hafa sent menntamálaráðuneytinu 12 minnisblöð, ekki bara eitt heldur 12, vegna framkvæmda prófa frá árinu 2018. Því til viðbótar er búið að skerða framlög til Menntamálastofnunar einmitt til að byggja upp innviðina. Ráðherra mátti vita að kerfið væri ekki fullnægjandi. Gildi samræmdra prófa er, eins og ég segi, síðan allt önnur umræða. Ráðherra vissi af þessu vandamáli og hún ákvað að svara ekki einu af þessum 12 minnisblöðum, og svo firrir hún sig ábyrgð. Hún er blessunarlega búin að aflýsa þessum prófum, sem ég er sammála. Það þarf að tala skýrt. Eftir hennar eigið klúður er hún að reyna að bjarga sér fyrir horn. Hæstv. menntamálaráðherra verður að bera ábyrgð á þessu klúðri sínu. Það er hins vegar dapurlegt að fylgjast með því að orka ráðuneytisins og ráðherra er núna frekar sett í það að fara af fullum þunga gagnvart einstaklingi, konu sem leitað hefur réttar síns vegna þess að menntamálaráðherra er búin að brjóta á rétti hennar. En það er farið af fullum þunga, öll orkan er sett í það í staðinn fyrir að einblína á það sem þarf að bæta og styðja við, m.a. innviði í íslensku menntakerfi. Þetta er auðvitað ekki boðlegt, virðulegur forseti, ekki fyrir börnin okkar, ekki fyrir menntakerfið og ekki fyrir stjórnkerfið í heild.

Virðulegur forseti. Það er með miklum ólíkindum ef við höfum búið svo um hnútana hér í þessum sal að lög sem tryggja réttindi starfsfólks við aðilaskipti í rekstri skuli bara gilda þegar rekstur flyst frá ríki til sveitarfélags en ekki frá sveitarfélagi til ríkis. Þessa lagaskýringu notar heilbrigðisráðuneytið núna til að afsaka það að skipa tveimur sveitarfélögum, Vestmannaeyjabæ og Fjarðabyggð, að segja upp yfir 100 starfsmönnum hjúkrunarheimila á þessum tveimur stöðum við aðilaskipti. Ég hef af þessu tilefni sent heilbrigðisráðherra þrjár spurningar, svohljóðandi, með leyfi forseta: Hvers vegna hefur heilbrigðisráðuneytið gefið Vestmannaeyjabæ og Fjarðabyggð fyrirmæli um að segja upp yfir 100 starfsmönnum í tengslum við aðilaskipti í rekstri hjúkrunarheimila í þessum sveitarfélögum? Hvers vegna var ákveðið að láta lög nr. 72/2002, um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, ekki gilda í Vestmannaeyjum og Fjarðabyggð í ljósi þess að sama ráðuneyti lét þau lög gilda um sambærilegar tilfærslur á Akureyri og á Höfn í Hornafirði? Og í þriðja lagi: Telur ráðherra að hægt hefði verið að ganga fram með mildari hætti við þessi aðilaskipti í stað þess að grípa til hópuppsagna á landsbyggðinni hjá þessari dæmigerðu kvennastétt sem vinnur við umönnun okkar viðkvæmustu einstaklinga? Ef það er svo að lagatúlkun heilbrigðisráðuneytisins stenst þá verður að breyta þeim lögum hér í þessum sal.

Herra forseti. Ég kem hér síðastur í mælendaskrá um störf þingsins til að taka undir með þingmönnum Norðvesturkjördæmis og þingmönnum allra flokka sem töluðu í þessari umræðu um það óhapp sem nú varð úti á Breiðafirði. Ég vil taka undir ræður þeirra. Hvert orð var vel valið sem þar var sagt og ég geri þau orð að mínum. Ég vil hins vegar draga það saman í því að segja að við höfum sem þingmannahópur ekki fyrir löngu fundað með stjórnendum Vegagerðarinnar um málefni Baldurs og um málefni samgangna á sunnanverðum Vestfjörðum sem við viljum taka betur utan um og varpa ljósi á að þetta getur ekki gengið með þessum hætti. Ég sendi kveðjur til þess fólks sem situr nú um borð í Breiðafjarðarferjunni Baldri og vona að allt fari vel. En ég vil líka segja: Þetta þarf og verður að vera síðasta bilunin á því skipi. Það er aðeins tilviljun að ekki fer illa þegar siglt er á þessu viðkvæma hafsvæði á ferju sem aðeins hefur eina vél. Við þingmenn Norðvesturkjördæmis höfum líka á fundum með stjórn og stjórnendum Vegagerðarinnar og vakið athygli á samgöngum innan byggðarlaga Vesturbyggðar og viðhaldi á þeim. Við viljum með þessari framgöngu hér í dag í þinginu draga það fram að það verður að vera forgangsatriði ríkisstjórnar og samgönguráðherra að huga að samgöngum yfir Breiðafjörð. Samgönguleysi við sunnanverða Vestfirði verður að taka mjög alvarlega og við brýnum samgönguráðherra í dag til góðra verka.

Virðulegi forseti. Í umræðum um fundarstjórn forseta hér í gær skildi ég virðulegan forseta þannig að hann hefði ætla að koma því til nefndanna, formanna nefndanna, að ítreka trúnað í nefndum. Var þá væntanlega meining forseta að þar með yrði það útkljáð. Ég tel það hafa mistekist algerlega í ljósi ummæla hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar hérna áðan, sömuleiðis Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur í gær og reyndar líka Kolbeins Óttarssonar Proppés. Enginn trúnaðarbrestur hefur átt sér stað upp á síðkastið í nefndum Alþingis og ásakanir um slíkt eru einungis lagðar fram til að grafa undan getu þingmanna til að lýsa fyrir almenningi svo miklu sem framgangi mála. Virðulegi forseti. Í nefndarálitum og ræðum er alvanalegt að ræddir séu hlutir eins og framgangur mála í nefndum eða hvað komi fram á nefndarfundum eða hvaða sjónarmið séu viðruð og þess háttar. Ekkert nýtt hefur gerst með framgöngu hv. þingmanna Jóns Þórs Ólafssonar og Helgu Völu Helgadóttur, ekki nokkur skapaður hlutur. Það er árás á virðingu þingsins af hálfu stjórnarliða að koma hingað og saka stjórnarandstæðinga um að grafa undan trausti til Alþingis eða trúnaðar í nefndum. Það eru öfugmæli, virðulegi forseti. Það eru þingmenn stjórnarmeirihlutans sem eru að því. Þingmenn stjórnarminnihlutans eru einfaldlega að sinna skyldum sínum í eftirlitshlutverki sínu gagnvart framkvæmdarvaldinu,  
            

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar sem hann lét falla hér rétt áðan. Það er sorglegt að heyra að þessar þöggunartilraunir meiri hlutans ætla greinilega að halda áfram og þetta er til þess fallið að rjúfa vinnufrið á Alþingi. Ég fæ illa skilið hvernig eins reyndir þingmenn og hér hafa talað geti látið þau orð falla að trúnaður hafi yfir höfuð verið brotinn. Þekkja menn þingsköp ekki betur en svo eða starfið hérna? Eða hvað við erum raunverulega að reyna að gera hér á Alþingi og í þágu hverra? Nei, haldið er áfram að beina sjónum að öðru en því sem málið snýst um, þeim upplýsingum sem fram komu á nefndarfundinum.

Virðulegur forseti. Hér í gær benti ég forseta á tilhæfulausar dylgjur í bókun fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um að trúnaður, samkvæmt þingsköpum, hefði verið rofinn í þeirri nefnd, tilhæfulausar og ósannar dylgjur. Nú steig hér upp í pontu hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson og sagði að gestir ættu yfirleitt að telja að það sem þeir segja í nefndum verði hvorki gert kunnugt úti í samfélaginu, túlkað né endursagt nema gengið sé frá slíku með tilteknum hætti. Þetta sagði þingmaðurinn í samhengi við umræðu gærdagsins, myndi ég halda. Er þingmaðurinn, virðulegur forseti, að ýja að því að orð gesta hafi verið endursögð? Er þingmaðurinn að segja að þau hafi verið túlkuð eða þingsköp brotin á einhvern annan hátt? Þetta eru enn og aftur alvarlegar og tilhæfulausar ásakanir af hálfu þingmanna stjórnarmeirihlutans.

Forseti vekur athygli á því að sá hv. þingmaður sem hér er vísað til í umræðum um störf þingsins nýtti sér rétt sinn til að lýsa sínum sjónarmiðum í umræðum undir dagskrárliðnum störf þingsins. Hv. þingmaður stendur ábyrgur fyrir þeim. Forseti biður bara hv. þingmann að hafa þetta í huga, að hér er umræðum haldið uppi um sjónarmið sem einn tiltekinn þingmaður lýsti í umræðum um störf þingsins.

Virðulegur forseti. Ég er frekar hissa að sjá að verið er að rifja upp umræðuna sem við vorum með í gær. Ég velti fyrir mér þessum orðum um að það muni hafa hamlandi áhrif á störf þingsins ef nefndarfundir eru opnir. Ég vil bara minna fólk á að við erum hér að starfa fyrir þjóðina. Þjóðin á rétt á því að vita við hvað við erum að starfa. Það er enginn trúnaðarbrestur að tjá sig um málefni sem við ræðum í hennar umboði. Ég ætla hreinlega að standa hér og halda því fram að það sé rosalega illa vegið að minni hlutanum hér á Alþingi, að ætla okkur að við séum sífellt að brjóta trúnað um okkar störf.

Virðulegi forseti. Ég skil og er sammála virðulegum forseta um það að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson og þeir sem hér töluðu í gær lýsi sínum eigin sjónarmiðum. Ég átta mig á því. Ég hef verið nógu lengi á Alþingi til að átta mig á því að þegar þingmenn koma hingað upp í pontu eru þeir að lýsa eigin sjónarmiðum. Vandinn sem ég á við að stríða núna gagnvart hlutverki virðulegs forseta í þessu öllu saman er bréf sem virðulegur forseti sendi til formanna nefndanna með þeim skilningi að nefndirnar ættu að finna út úr því hvernig þær ætluðu að hafa þetta eða skilja þingsköp. Það er mjög greinilegt, virðulegi forseti, að bréfið hefur valdið þeim misskilningi hjá þingmönnum stjórnarmeirihlutans að trúnaður hafi verið brotinn, eða þingsköp að nokkru leyti, í framgöngu þeirra hv. þingmanna sem um ræðir. Þann misskilning þarf að leiðrétta. Það er ekki nógu gott, virðulegi forseti, að hér í pontu séum við ósammála um það hvort við séum að brjóta trúnað eða ekki. Það þarf að vera á hreinu og það er vonandi hlutverk virðulegs forseta  
            

Forseti. Ég kann að meta viðleitni forseta sem áréttaði það við formenn nefnda og nefndarmenn hvernig trúnaði er háttað í nefndum með því bréfi sem hann sendi. Það var lagt fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Eins og fram hefur komið í umræðunni gerðist það í kjölfarið á þeirri áréttingu að þrátt fyrir hana hafa menn ekki þorað að bakka með það í fjölmiðlum að ég sem formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafi brotið trúnað með því að fara á RÚV og segja þau orð að komið hefðu fram nýjar upplýsingar um samskipti dómsmálaráðherra og lögreglustjóra fyrir nefndinni og við þyrftum að athuga málið nánar, þ.e. símtalamálið milli dómsmálaráðherra og lögreglustjóra. Þetta er að sjálfsögðu ekki brot á trúnaði. Samt sem áður, og þetta þarf forseti að vita, kemur fram í bókun tveggja Sjálfstæðismanna í nefndinni, Brynjars Níelssonar og Óla Björns Kárasonar, að gestir sem komu fyrir nefndina hafi enga tryggingu lengur fyrir því ákvæði þingskapalaga að trúnaður haldi og vísa þar til framkomu formannsins,  
            

Herra forseti. Já, ég held að við þurfum bara að ræða þetta orðið á hverjum degi hér í þingsal miðað við mögulegan misskilning stjórnarliða á þingskapalögunum. Ég minni hv. þingmenn á að við erum fulltrúar almennings. Við gegnum ríku eftirlitshlutverki, okkur ber að spyrja spurninga og okkur ber líka að upplýsa þjóðina um það sem við verðum áskynja í störfum okkar, nema ef um það ríkir sérstakur trúnaður. Ég get tekið dæmi úr hv. velferðarnefnd. Þar eru bóluefnasamningar til umræðu. Um þá ríkir sérstakur trúnaður og okkur er ekki heimilt að upplýsa um það sem þar er í smáatriðum. En að láta eins og við sem hér stöndum megum ekki fjalla um það sem fjallað er um í nefndunum er auðvitað slík fásinna að maður veltir fyrir sér hvort þingmenn ríkisstjórnarflokkanna hafi ekki áttað sig á viðamiklu hlutverki sínu hér inni. Það er nokkuð dapurlegt að á lokamánuðum kjörtímabilsins 

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja: Er það tilgangur Alþingis Íslendinga að það sé eitt stórt reykfyllt bakherbergi þar sem svo mikill trúnaður ríkir að ekki er hægt að koma upplýsingum sem fram koma í störfum okkar þingmanna á framfæri við almenning og inn í lagasetningu landsins? Er það tilgangur þessarar stofnunar? Ég skil það ekki sem svo. Forseti. Ég skil ekki alveg þessa framgöngu stjórnarliða. Nú er það svo að hv. þm. Jón Þór Ólafsson hefur rökstutt mjög skýrt, greinilega og málefnalega að trúnaður hafi ekki verið brotinn í máli hans. Ég hef hins vegar engan rökstuðning fengið frá stjórnarliðum þess efnis að trúnaður hafi verið brotinn. Engan. Þetta er þöggunartilraun, virðulegi forseti. Þetta er tilraun til þess að fá okkur þingmenn til að standa hér í sjálfsritskoðun dag hvern. Þetta er tilraun til að koma því á.  
            

Herra forseti. Af því að nafn mitt var nefnt áðan, ég nefndi engin nöfn svo sem, þá langar mig bara að benda á að það var enginn hér í salnum, hugsanlega einn maður í hliðarsal, sem hlustaði á mig þar sem ég var í ræðu. 

Forseti. Ég á í vandræðum með þessa áréttingu til formanna og nefndarmanna í fastanefndum Alþingis sem forseti sendi á nefndirnar þar sem segir að það sé ekki hlutverk nefndarmanna í fastanefndum að endursegja og hvað þá túlka það sem gestir eða aðrir nefndarmenn segja á lokuðum nefndarfundum. En hins vegar verða þingmenn að geta gert grein fyrir afstöðu sinni og viðhorfum. Það kemur líka fram í bréfinu. Þegar ég fæ upplýsingar á nefndarfundum mótar það viðhorf mín í því máli og ég verð að rökstyðja þau viðhorf á einhvern hátt. Óhjákvæmilega þýðir það að það er ákveðin túlkun á því sem gerðist, ekki endilega á orðum einstakra gesta heldur kannski nokkurra gesta, sem maður þarf að púsla saman og að sjálfsögðu túlka. Það er mjög þröngt orðað í þessari áréttingu hvað það þýðir í raun og veru með tilliti til þeirra mála sem verið er að ræða hérna. Ég óska þess að forseti skýri þetta. Þetta er nefnilega óskiljanleg árétting miðað við þær aðstæður sem við erum í hérna.  
            

Herra forseti. Ég lýsi furðu minni yfir látum í þingflokki flokks sem veit fullvel hvernig það er að starfa í minni hluta og hversu alvarlegt það er þegar meiri hluti vænir annað þingfólk um annað eins og trúnaðarbrest. Þetta kallast hræsni, herra forseti. Ég er með fréttir fyrir stjórnarliða í sambandi við þetta: „It's not about you.“ Afsakið, virðulegi forseti. Þetta snýst nefnilega um þjóðina. Og það ríkir ekki trúnaður um málefni þjóðarinnar sem við erum hér að fjalla um í umboði hennar. Það ríkir de facto ekki trúnaður um þau málefni sem við ræðum hér, málefni þjóðarinnar. Við megum tjá okkur um skoðanir okkar eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson talaði um hér áðan. Það er mjög alvarlegt að vera sífellt að reyna að grafa svona undan minni hlutanum og segja hann vera að brjóta trúnað þegar það heldur bara ekki vatni.

Herra forseti. Hér er spurt: Mega gestir vænta þess að til orða þeirra sé vitnað? Það er nú svo að þeir gestir sem mæta fyrir fastanefndir Alþingis eru að biðja um og reiða sig oft og tíðum á stuðning nefndarmanna vegna samskipta við ofurvald ríkisins, íslenska ríkisins, ráðherra, ráðuneytis, stofnana ríkisins. Þeir eru að biðja okkur, fulltrúa almennings á Alþingi, um að aðstoða sig við þá baráttu. Íslenska ríkið hefur allt valdið sín megin. Svo að dæmi sé tekið hefur heilbrigðisráðuneytið fyrir hönd hæstv. heilbrigðisráðherra nú í tvígang sent út opinbera fréttatilkynningu sem birtist að auki á heimasíðu Stjórnarráðs Íslands þar sem sagt er að einstaka þingmenn og forsvarsmenn sveitarfélaga  
            

Virðulegur forseti. Þann stutta tíma sem ég hef verið í velferðarnefnd verð ég eiginlega að segja að ég er orðlaus yfir því hvað á að flokkast undir trúnað. Hvernig í ósköpunum getum við verið að ræða það og sagt að einhver brjóti trúnað þegar við höfum hreinlega verið að ræða opinber fjármál ríkis og sveitarfélaga, hvernig farið er með þessa peninga? Ef það er orðið trúnaðarmál þá sé ég ekki hvernig í ósköpunum við eigum að geta unnið okkar vinnu. Það er alveg gjörsamlega útilokað. Þá hlýtur flest allt sem fram fer í nefndinni vera alger trúnaður. Þetta getur bara ekki staðist svo ég segi: Nú verðum við að fá á hreint hvað það er í þeim málum sem varða velferðarnefnd sem við megum ræða og sem við megum ekki ræða, ef við megum ekki benda á þegar það kemur fram skýrt og skorinort að eitthvað er að varðandi opinber fjármál.  
            

Herra forseti. Mínir nánustu eiga það til að saka mig um skort á tilfinningagreind. Nú getur vel verið að sá skortur geri það að verkum að ég hafi hreinlega bara misskilið nefndarstörf Alþingis frá upphafi, frá því að ég settist á þing 2016, að það hafi algerlega farið fram hjá mér að þeir sem boðnir eru á fundi nefndanna mæti skjálfandi á beinunum af ótta við að það sem þeir segi þar leki til almennings. 

Virðulegur forseti. Ég mun ekki nýta að fullu þær 30 mínútur sem ég hef til að mæla fyrir nefndaráliti um þetta ágæta mál. Þetta er mál sambærilegrar gerðar og hefur komið frá nokkrum ráðuneytum á þessu kjörtímabili og er jákvætt að öllu leyti. Hér er tiltekt í gangi og verið að hreinsa út lög sem eru óvirk og hafa flest verið það um langa hríð. Allir nefndarmenn umhverfis- og samgöngunefndar eru á því nefndaráliti sem ég mæli hér fyrir og þar sem það er knappt ætla ég að leyfa mér, með leyfi forseta, að fara yfir það í heild sinni. Þetta er sem sagt nefndarálit um frumvarp til laga um brottfall ýmissa laga (úrelt lög), frá umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hildi Dungal frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Nefndinni barst umsögn um málið frá Viðskiptaráði Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að á þriðja tug laga sem ekki lengur eiga við eða lokið hafa hlutverki sínu verði felld úr gildi. Um mat á áhrifum segir í greinargerð frumvarpsins að samþykkt þess hefði þau áhrif að auka skýrleika lagasafnsins að því er varðar lög á málefnasviði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Í umsögn Viðskiptaráðs er framlagningu frumvarpsins fagnað og hvatt til þess að víðar verði gripið til slíkrar lagahreinsunar. Nefndin telur jákvætt að ráðherra leggi sig fram um að auka skýrleika lagasafnsins með þessum hætti og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson og Líneik Anna Sævarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Sara Elísa Þórðardóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Við þetta er í sjálfu sér engu að bæta og ég hvet hæstv. ráðherra allra ráðuneyta til að gera nú lagahreinsun þar sem við á, líka til einföldunar hluta en ekki bara til þess að fella niður óvirk lög eins og hér er gert. En þetta er vissulega skref í rétta átt.

Herra forseti. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd ákvað að vinna tillögu til þingsályktunar af margvíslegum gefnum tilefnum. Eins og fram kom fjallar hún um mat og endurmótun á tilhögun hættumats og vöktunar vegna náttúruvár, þar á meðal eldgosa. Þetta er það sem við köllum gjarnan frumkvæðismál nefndar. Nefndin tók upp á þessu hjá sjálfri sér og allir nefndarmenn standa saman að því sem hér verður sagt, þannig séð. Ég ætla fyrst að lesa sjálfa þingsályktunartillöguna og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra, í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og forsætisráðherra, að skipa starfshóp fulltrúa ráðuneyta og stofnana sem sinna grunnrannsóknum, vöktun, hættumati og viðbrögðum vegna náttúruvár til að meta þörf á frekari rannsóknum, vöktun og viðbrögðum við náttúruvá er nýtist til að efla hættumat og vöktun vegna náttúruvár á Íslandi. Starfshópurinn vinni að eftirfarandi verkefnum: a. Kynni sér þá rannsóknarvinnu og vöktun sem unnin er hjá stofnunum ríkisins er varðar náttúruvá, samvinnu þeirra um verkefni og fjármögnun verkefna um þessar mundir. b. Greini fjárþörf til rannsókna sem efla skilning á jarðrænni, hafrænni og veður- og vatnafarstengdri náttúruvá og auðvelda og styrkja vöktun, hættumat og viðbrögð við slíkri vá. c. Leggi fram tillögur um nauðsynlegar fjárveitingar til rannsókna, samanber a-lið, sem hægt verði að styðjast við í undirbúningi að fjármálaáætlun og meti þörf á sérstökum viðbragðssjóði náttúruvár sem ætlaður væri til að styrkja rannsóknir og vísindaleg viðbrögð, svo sem vöktun, við skyndilegri vá eða áföllum vegna skyndilegrar vár, ásamt tillögum um fjárveitingar til slíks sjóðs. d. Yfirfari, samræmi og forgangsraði verkefnum við gagnaöflun og kortlagningu á náttúru landsins sem miðar að því að efla hættumatsgerð og vöktun, og auðvelda viðbrögð við náttúruvá af öllum toga, með samfélagsleg áhrif þeirra að viðmiði. e. Leggi fram verkefnaáætlun með hliðsjón af a-, b- og d-lið og tækniframförum, á landsvísu, með mati á kostnaði við gagnaöflun, tækni, kortlagningu og vöktun. f. Leggi fram tillögur um hvernig treysta megi samvinnu fagstofnana, ráðuneyta og aðila almannavarna við rannsóknir, gerð hættumats og uppbyggingu vöktunar. g. Greini fjárþörf stofnana og viðbragðsaðila svo efla megi miðlun upplýsinga um náttúruváratburði og nýta nýjustu tækni í viðbragðsháttum til að ná til almennings, þar á meðal ferðamanna. h. Leggi fram grunntillögur um hvernig bæta megi náttúrulæsi almennings og þekkingu á náttúruvá og hvaða leiðir geti verið vænlegar til þess að efla menntun sem hentar svo sérþekking á náttúruvá og viðbrögðum við henni aukist enn frekar og í takt við þörf samfélagsins.“ Þetta er langur listi. Niðurlagið á þingsályktunartillögunni er sem hér segir: „Lögð verði áhersla á fjölbreytta þekkingu og reynslu þeirra sem starfshópinn skipa. Þá verði leitað til sérfræðinga og stjórnvalda eftir því sem vinna starfshópsins gefur tilefni til. Starfshópurinn skili skýrslu til ráðherra eigi síðar en 1. júní 2022. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöðu starfshópsins.“ Herra forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um sérstök tilefni þessa þótt ég hafi nefnt þau. Það eru auðvitað atburðirnir á Seyðisfirði og núverandi atburður á Reykjanesskaganum. Mér finnst nauðsynlegt, þessu öllu til skýringar, að ég fari frekari orðum um þessa tillögu og nota hér greinargerðina sem grunn. Með þingsályktunartillögu þessari er athyglinni fyrst og fremst beint að rannsóknum og vöktun sem undirbyggja hættumat vegna náttúruvár. Það felur í sér mat á því hvort auka verði fé til rannsókna sem styðja hættumat eða ekki. Fjármagnið er núna að hluta bundið við árlegar fjárveitingar til fagstofnana sem máli skipta en einnig þarf að vera til sjóður sem hægt er að grípa til þegar á reynir vegna alvarlegra og jafnvel mjög óvæntra atburða. Á meðan ekki hefur verið farið í endurskoðun og lagasetningu um svonefndan hamfarasjóð eða ígildi hans hlýtur að þurfa að afla og leggja til fé í viðbragðasjóð vegna náttúruvár. Tilefnið gæti einmitt verið það sem undanfarið hefur verið að gerast. Ofanflóðasjóður, sem er til, nær einkum til snjóflóða, skriðufalla og skyldrar vár. Ekki er ljóst hvert stefnir með tilliti til áforma um einn hamfarasjóð fremur en tvo eða fleiri, frammi fyrir aukinni náttúruvá. Kanna verður hvernig lög um opinber fjármál kallast á við fjármögnunarleiðir og sjóðsstofnun í þessu skyni sem allra fyrst. Stjórnvöld, löggjafinn, vísinda- og þjónustustofnanir, sjóðir og viðbragðsaðilar koma við sögu ár hvert vegna válegra atburða í náttúrunni sem bregðast þarf við. Mikilvægt er að lágmarka efnislegt tjón og heilsufarsáföll af náttúruvá og má telja fjárfestingu er snýr að slíku bæði brýna og í allra þágu. Gera má ráð fyrir að hún kosti minni fjárútlát þegar upp er staðið en sem nemur kostaði samfélagsins við úrlausnarefni eftir áföll án góðra forvarna. Herra forseti. Hættur og vandi og verkefni hér á landi snúa að ótrúlega fjölbreyttri náttúruvá; ofsaveðrum, vatnsflóðum, snjóflóðum, aurflóðum, grjóthruni, berghlaupum, jökulhlaupum, ágangi jökulvatna, sjávarflóðum, t.d. vegna hækkunar sjávarborðs og illviðra eða svonefndra hafnar- eða flóðbylgna (e. tsunami), skógar- eða sinueldum, jarðskjálftum og eldgosum, svo flest sé upp talið. Samfélagið er mislangt komið í getu til forvarna og viðbragða í hverjum þessara váflokka og einnig hvað varðar þekkingu á eðli náttúruvár. Þó er ljóst að skynsamleg landnýting og skipulag byggt á raunhæfu hættumati er ein virkasta forvörnin og má með slíku hættumati draga verulega úr líkum á mann- og eignatjóni af völdum náttúruvár. Það er mjög mikilvægt að taka þetta fram. Skipulagsmál skipta miklu máli. Miklar framfarir hafa þegar orðið í rannsóknum, vöktun, hættumati og viðbragðsháttum hjá fagstofnunum og Almannavörnum, en engu síður er mikils um vert að gera betur í náinni framtíð. Endurskoða þarf fjármögnunina, eins og áður hefur komið fram, en líka ferla við ákvarðanir, meta rannsóknir og rannsóknaþörf, efla kortlagningu hættusvæða og bæta hættumat og vöktun, ásamt því að bæta viðbrögð við hættu og hamförum og enn fremur er nauðsynlegt að endurmeta sjóðakerfi fjárbóta vegna tjóns með hæfilegu millibili. Þá eigum við m.a. við viðlagatryggingu. Þingsályktunartillagan tekur líka til mats á ýmiss konar gagnaöflun og kortlagningu hættusvæða sem er mikilvæg vegna vöktunar og raunhæfs hættumats, og vöktunarinnar sjálfar, ásamt því að bæta viðbrögð við hættu og hamförum. Þingsályktunartillagan tekur mjög til gerðar nýrra viðbragðsáætlana og, eins og ég segi, raunhæfs hættumats. Töluvert er til af gögnum og kortum sem vinna þarf betur úr og samræma, en sum náttúruvá krefst einmitt nýrra gagna og mun meiri rannsókna og kortlagningar en unnið hefur verið að. Samstarf við skipulagsyfirvöld og sveitarstjórnir er þar augljós þáttur. Einnig er samstaða innan vísindageirans um að koma á formlegu samráði og enn frekara samstarfi á milli fagstofnana, háskóla og annarra aðila í þessum efnum en verið hefur hingað til. Starfshópnum er ætlað að semja verkefnaáætlun um öflun og meðferð gagna, kortlagningu og skylda vinnu. Við erum í raun og veru að fara fram á eina tegund klasasamstarfs þegar hér er komið sögu. Við blasir að þörf er á að fræða almenning og skólanema um náttúruvá á Íslandi og hvetja áhugasama nemendur til að afla sér fagþekkingar í vísinda- og tæknigreinum sem gagnast við varnir gegn náttúruvá en líka að auka almennan skilning samfélagsins á náttúruvá og mögulegum afleiðingum hennar. Hér er verið að vísa til þess að fljótlega fer að vanta sérfræðinga í sumum tegundum náttúruvár vegna þess að sérfræðingar eru að komast á eftirlaunaaldur. Starfshópnum er ætlað að leggja fram hugmyndir eða tillögur um hvernig standa mætti sem best að því. Honum er líka falið að leggja fram tillögur um hvernig efla megi upplýsingagjöf til almennings og gesta í landinu á hverjum tíma. Það er auðvitað mikilvægur þáttur í viðbrögðum þegar eitthvað bjátar á. Skýrsla starfshópsins sem skipa á samkvæmt þingsályktunartillögunni til ráðherra á ekki að innihalda niðurstöður um breytt, staðbundið hættumat eða nýjar upplýsingar um hættusvæði eða eðli ólíkrar náttúruvár, heldur tillögur um úrbætur er varða fjármögnun og verkefni sem við blasa frammi fyrir vá af völdum náttúrunnar og leysa þarf á næstunni. Rétt er að rifja upp nokkur atriði sem styðja þessa þingsályktunartillögu. Ég nefni hér fyrst að skipuð var nefnd á vegum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins 2014–2015 sem skilaði skýrslunni Frumathugun á samlegð stofnana á sviði rannsókna og vöktunar á náttúru Íslands. Henni var skilað í mars 2015. Efni hennar er fróðlegt. Skýrslan er til en hún mun ekki hafa verið nýtt til framlagningar þingmála en getur auðvitað gagnast þeim starfshópi sem þarna verður skipaður. Ég nefni nýja stefnu Vísinda- og tækniráðs sem fjallar um aukna vöktun á náttúru Íslands vegna loftslagsbreytinga. Svo nefni ég líka að nú þegar hefur verið lagt fram aukið fjármagn á grunni ákvæðis í lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum til greiðslu kostnaðar við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða, 110 millj. kr. á ári sem koma sér vel nákvæmlega þessa dagana. Enn fremur er rétt að vísa til áætlunar um endurbætur á innviðum í landinu eftir illviðrið í desember 2019, í mörgum liðum, þar sem verið er að bregðast við sumu af því sem hér hefur verið nefnt. Herra forseti. Að lokum vil ég segja að gera má ráð fyrir að vaxandi þrýstingur á úrbætur komi til vegna vitundar okkar um náttúruvá og ekki síst vegna ýmiss konar ummerkja um vaxandi hættu samfara umhverfisbreytingum sem eiga sér augljóslega stað. Auk þess gerist það jú af og til, óháð öllum loftslagsbreytingum eða umhverfisbreytingum sem slíkum, að eldgos eða jarðskjálftar láta á sér kræla. Til að bregðast við öllu þessu er lögð áhersla á að starfshópurinn vegi, meti og endurskoði tilhögun margra þátta og leggi fram fjárhagstillögur og verkefnaáætlanir eftir því sem talið er henta sem best til varna gegn náttúruvá. Rétt er að taka það fram að við samningu þessarar tillögu til þingsályktunar var haft mjög víðtækt samstarf við fagstofnanirnar, við einstaka vísindamenn, og ráðuneytin að sjálfsögðu líka, þannig að það er ekki að undra að allir nefndarmenn hv. umhverfis- og samgöngunefndar séu sammála þessu og líti á þessa tillögu sem mjög mikilvæga, að hún þurfi að fá afgreiðslu hjá þinginu á eðlilegan máta en þó sem allra fyrst. Herra forseti. Hér með tel ég mig hafa gert sæmilega grein fyrir þessu frumkvæðismáli hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem við vonum að verði til bóta og góðs fyrir samfélagið.

Til svara eru: Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég hef nýlega átt nokkur samtöl við fólk í flokknum mínum og víðar um loftslagsbreytingar sem verða aftur stóra ógnin þegar Covid-19 linnir, sem hlýtur að gerast í tiltölulega náinni framtíð. Þá stendur eftir þetta vandamál, loftslagsbreytingar sem eru stærsta ógnin sem mannkynið stendur frammi fyrir, oft vanmetið. Ísland hefur í gegnum tíðina verið land sem stærir sig af náttúruvernd og umhverfissjónarmiðum, í það minnsta þegar kemur að auglýsingum erlendis og í það minnsta í þeirri ímynd sem við viljum byggja upp fyrir fólk utan landsteinanna. En þegar kemur að loftslagsbreytingum og horft er í hinn kalda veruleika kemur í ljós að við erum vissulega iðnvætt nútímaríki og eigum því okkar syndir í loftslagsmálum. Þótt að við stöndum vel á einhvern hátt, hvað varðar t.d. getu okkar til að nýta endurnýjanlega orku, það að við getum hitað mjög mörg ef ekki flest hús á Íslandi með heitu vatni frekar en rafmagni, sem þarf víða annars staðar að gera eða með gasi eða því um líku, þá verð ég að segja að ég og viðmælendur mínir söknum þess að geta alla vega ekki ímyndað okkur að Ísland sé best í umhverfismálum. Kannski var það aldrei tilfellið að við höfum verið best í umhverfismálum en það var sú tíð, og er vonandi enn, að við vildum vera það. Ég tek eftir því í umræðum hér á Alþingi og í opinberri umræðu, þegar kemur að viðbrögðum okkar við loftslagsvánni, að það er ýmislegt sem við erum að gera. Við tökum þátt í alls konar alþjóðasamstarfi og þess háttar. En mér hefur fundist vanta metnað fyrir því eða skýra sýn á það að við ætlum okkur að vera best, ekki bara að uppfylla alþjóðlega samninga sem við höfum skrifað undir eða ná einhverjum alþjóðlegum markmiðum eða vera hluti af einhverju teymi sem nær alþjóðlegum markmiðum, sem er allt mjög mikilvægt og gott og ég dreg ekki úr því. Mig langaði að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort hann hefði kannað hvað þyrfti til þess að við gætum skarað fram úr umfram þær væntingar sem okkur ber að standast samkvæmt samningum, þ.e. þannig að við getum með einhverju móti sagst vera leiðandi í baráttunni við loftslagsvána. Og ef sú athugun hefur farið fram hvort eitthvað hafi komið í ljós sem þyki óraunhæft eða raunhæft 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að hefja umræðu um stærstu áskorun 21. aldar. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á hér, að umræðan um loftslagsbreytingar og reyndar umhverfismál hefur legið svolítið niðri núna þegar kórónuveirufaraldurinn hefur verið í gangi og merkir maður það svolítið á fjölmiðlum. En það er mjög mikilvægt að við sem höfum metnað fyrir þessum málum höldum þessu á lofti. Þess vegna þakka ég hv. þingmanni kærlega fyrir umræðuna. Mér þykir áhugaverð nálgun hv. þingmanns að horfa til þess hvernig við getum gert betur, og betur en að gera betur og verið best. Ég held að á sumum sviðum eigum við alveg að geta það. Það má kannski segja að við séum best eða með þeim bestu þegar kemur að þeim þáttum sem hv. þingmaður nefndi hér og snúa að húshitun og rafmagnsframleiðslu með tilliti til gróðurhúsalofttegunda. En ég hef lagt á það áherslu að við horfum fram á við, að við séum ekki bara í fortíðinni að tala um það sem við höfum gert heldur hvað við getum gert. Þar höfum við að mínu mati lagt alveg gríðarlega góðan grunn á þessu kjörtímabili, með fjármagnaðri aðgerðaáætlun sem við stefnum að að standist skuldbindingar okkar og geri betur. Markmið um kolefnishlutleysi árið 2040 er þess háttar markmið. En hér var spurt: Hvernig getum við skarað fram úr? Ég held að við eigum að geta skarað fram úr á ýmsum sviðum þegar kemur að nýsköpun. Þar er kannski besta dæmið Carbfix-verkefnið sem verið hefur í gangi uppi á Hellisheiði og skapar mögulega gríðarleg tækifæri í framtíðinni til að draga úr losun frá stóriðju og frá jarðvarmavirkjunum eins og staðan er í dag. 

Virðulegi forseti. Það eru ýmis sóknartækifæri í nýsköpun, t.d. það sem hæstv. ráðherra nefndi með Carbfix og sömuleiðis tækni til að stunda álframleiðslu þannig að minna verði um losun á koltvísýringi og er það vel. Ég geri ekki ágreining um það að við séum að standast skuldbindingar okkar og ég geri vissulega ekki lítið úr metnaði hæstv. ráðherra í því að standa við þær skuldbindingar. En mér finnst við stundum falla í þá gryfju á Íslandi að einblína um of á auðveldu slagina, hluti þar sem við stöndum betur í raun og veru bara af heppni, vegna þess að landið okkar er á ákveðinn hátt eða staða okkar að öðru leyti. Það er eitt land í heiminum sem er ekki bara kolvetnishlutlaust heldur kolvetnisneikvætt og það er Bútan. Það er ekki alveg víst að það verði þannig að eilífu en ég velti fyrir mér spurningunni: Getum við orðið kolefnishlutlaus árið 2040? Við ætlum að verða kolefnishlutlaus þannig að betri spurning finnst mér vera: Hvernig getum við náð þeirri stöðu sem fyrst? 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir aftur. Mig langar að bæta aðeins við þar sem ég hætti áðan varðandi þessa nýsköpun. Hér varð að lögum í gær frumvarp mitt um að binda kolefnissambönd í bergið, sem er stór liður í þessu. Ég vil líka nefna að við erum í öðru sæti þegar kemur að nýskráningum rafbíla eða umhverfisvænni bíla þannig að við erum á nokkrum sviðum að teygja okkur í það að vera með þeim bestu. Ég vil bara segja almennt: Ég held að við eigum, varðandi kolefnishlutleysi, að fara að horfa aðeins meira á að skipta því upp. Hvenær ætlum við að ná ákveðnum áföngum þegar kemur að kolefnishlutleysi? Þó að 2040 sé kannski lokatakmarkið þurfum við eftir það að sjálfsögðu að fara yfir í að binda meira en við losum. Ég held líka að við þurfum að horfa svolítið til þess að setja okkur einhver ártöl til viðmiðunar þegar við horfum á einstaka geira, eins og t.d. fluggeirann eða sjávarútveginn, landbúnaðinn, byggingariðnaðinn o.s.frv. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa umræðu og vil vera með honum og öðrum í liði með að gera betur og best.

Virðulegur forseti. Á sama tíma og við heyrum um launahækkanir upp á 370.000 kr. á mánuði, það ofan á 2,5 millj. kr. mánaðarlaun og einnig eingreiðslu upp á 3 millj. kr. til sama aðila, er fólk sem þarf að lifa á rúmlega 200.000 kr. á mánuði í almannatryggingakerfinu að verða fyrir skerðingu upp á 68.000 kr. á mánuði vegna maka eða bara vegna þess að barn þess verður 18 ára gamalt. Svo er það giftingarskatturinn. Hjón höfðu samband við mig um daginn, bæði öryrkjar, og spurðu: Hvað skeður ef við giftum okkur? Hvað skeður ef þau taka sig til og gifta sig? Ég sagði þeim að brúðkaupsgjöfin frá Tryggingastofnun ríkisins í formi skerðingar yrði upp á 146.000 kr., eftir skatt nærri 94.000 kr. Hvað á einstætt foreldri, öryrki, með barn að gera þegar barnið verður 18 ára? Á það að henda því út? Á það að skrá það annars staðar? Hvað á það að gera þegar það missir 68.000 kr., 47.000 kr. eftir skatt, af tekjum sínum? Ef við heimfærum þetta yfir á ráðherra, laun hans, þýðir það að þegar barnið hans verður 18 ára missir hann 600.000 kr. Er það eðlilegt? Eða meðallaunamaður með 700.000 kr. í tekjur, þegar barnið hans verður 18 ára missir hann 200.000 kr. Er ekki kominn tími til að hætta þessu fjárhagslega ofbeldi, hæstv. félags- og barnamálaráðherra?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil segja fyrst varðandi fréttir sem berast af launahækkunum forstjóra í opinberum rekstri að þó að þær séu kannski ekki beint undir ríkinu eingöngu finnst mér þær ekki verjanlegar. Ég er bara sammála hv. þingmanni um það. Ég hef sjálfur verið talsmaður þess að við bættum við einu skattþrepi gagnvart hæstu launum í samfélaginu. Ríkisstjórnin hefur fjölgað skattþrepum á þessu kjörtímabili og það miðast að því að létta skatta á þeim sem hafa lægri tekjur. En ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um þessar launahækkanir. Þegar hv. þingmaður spyr út í börn, til að mynda að þegar börn öryrkja verði 18 ára hefjist skerðingar, þá er þannig að einstaklingar verða sjálfráða þegar þeir verða 18 ára. Það er hins vegar í kerfinu, og við höfum hækkað það, að ef viðkomandi einstaklingar eru í námi er mögulegt að þessar skerðingar hefjist ekki fyrr en við 20 ára aldur. Við höfum skoðað hvort ástæða sé til að lyfta því frekar þegar námsmenn búa á heimili þar sem foreldrar eru örorkulífeyrisþegar, hvort ástæða sé til að hækka enn frekar þau aldursmörk. En auðvitað er líka á einhverjum tímapunkti spurning hvar sú lína eigi að vera. Hvenær verður barn fullorðinn einstaklingur? Hvenær fer sá fullorðni einstaklingur út á vinnumarkaðinn? Eins og ég segi hefur verið miðað við 18 ár í því. Það er fullkomlega eðlilegt að taka pólitíska umræðu um hvort rétt sé að hækka það enn frekar. Við erum með heimild til að gera það þegar kemur að ungu fólki í námi, til 20 ára aldurs, og erum að skoða hvort ástæða sé til að hækka það frekar. Það hefur verið miðað við þetta, þetta hefur verið hækkað og eðlilegt er að tekin sé umræða um þetta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég er sammála honum um að við eigum að nota hátekjuskatt. Það er ömurlegt að við skulum vera með kerfi þar sem við erum að bjóða upp á að einstaklingar skrái sig annars staðar bara til þess að valda ekki foreldrum sínum fjárhagslegu tjóni. Er eðlilegt að við segjum við fólk: Bara af því að þið eruð öryrkjar ætlum við að refsa ykkur grimmilega ef þið dirfist að búa saman. Þetta verður til þess að koma því á að fólk muni búa saman en skrá sig hvort á sínum staðnum. Þetta er sjálfsbjargarviðleitni, þetta er bara eðlilegt, vegna þess að þetta fólk er að reyna að hagræða til að lifa betra lífi en getur það ekki þegar ríkið refsar því svona kerfisbundið. Það er verið að hvetja til þess að fólk bjargi sér með því að stunda ólöglegar skráningar. Þetta getur ekki verið svona. Það hlýtur að vera hægt að ganga frá þessu þannig að fólk þurfi ekki að standa í þessum sporum.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað þannig í almannatryggingakerfinu, og það er ekki þessi ríkisstjórn sem kom því formi á, að tekið hefur verið mið af tekjum maka í ákveðnum bótaflokkum. Menn eru að velta fyrir sér þegar við erum með almannafé, erum að greiða til almannatrygginga, til þeirra sem sannarlega þurfa á því að halda, að meira fjármagn geti farið inn á heimili þar sem tekjur eru ekki eins háar. Það er grunnhugsunin á bak við þetta. Hvort hugsanlegar heildartekjur heimilis þyrftu að hækka er auðvitað þessi pólitíska spurning og er eitt af því sem við vorum að glíma við í vinnu sem fjallaði um endurskoðun almannatrygginga. Ég veit að hv. þingmaður þekkir þá vinnu vegna þess að hann átti sæti í þeim starfshópi. Það er verkefni sem við þurfum að ráðast í. Ég er ekki talsmaður þess að almannatryggingakerfið taki ekkert mið af tekjum maka og heimilis, en það er spurning hvar mörkin eru.

Virðulegur forseti. Ég vil við þetta tækifæri beina fyrirspurn til hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra er snýr að þeim málum sem komið hafa upp undanfarin misseri og varða riðu á nokkrum fjölda sauðfjárbúa. Í október síðastliðinn, árið 2020, kom upp riða á nokkrum bæjum í Skagafirði, nánar tiltekið í Akrahreppi, og var skorið niður þar á mánuði síðan í nóvember. Nú er staðan enn sú að samningar við þessa bændur eru ófrágengnir. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann eigi fyrir mig fréttir af því hvernig sá undirbúningur gengur, því að nú í byrjun mars kom upp riða í Vatnsneshólfi í Húnaþingi vestra og skal engan undra að þeim bónda, sem sér fram á niðurskurð á fé sínu, hugnist ekki hversu mikill dráttur hefur orðið á samningagerð við bændur í Skagafirðinum. Nú er liðið á sjötta mánuð síðan sú staða var uppi þar. Mig langar í þessu samhengi að spyrja hæstv. ráðherra um fjárhagsleg áhrif þeirra samninga sem hér um ræðir. Í fyrsta lagi: Kemur til greina að mati ráðherra að framlengja tímabil afurðatjónsbóta? En tímabil tekjufalls heldur áfram lengur en sá tími sem afurðatjónsbætur ná yfir samkvæmt núgildandi reglum og er þar vísað í takmarkaða framleiðslugetu fyrst eftir að fé er tekið aftur. Í öðru lagi: Kemur til greina að endurskoða það verð sem miðað er við til bóta þegar skorið er niður? Það liggur fyrir að þær bætur sem nú er miðað við duga ekki fyrir bændur til að koma upp nýjum bústofni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil segja það við hann að það eru mér ákveðin vonbrigði að málið sé ekki þegar komið til enda, vegna þess að við þekkjum það öll hversu mikið áfall það er fyrir fólk sem lendir í þeim aðstæðum sem greining á riðu er í sauðfjárbúskap. Það er mikið högg og afskaplega erfitt fyrir alla sem því tengjast að ganga í gegnum slíkt áfall. Þegar þetta kom upp í fyrrahaust voru tilmæli mín og óskir til bæði ráðuneytisins og Matvælastofnunar að ganga eins hratt í þetta og unnt væri til að létta á þeim þrýstingi sem eðlilega er á það ágæta fólk sem staðið hefur í þessum búrekstri. Af því að hv. þingmaður spyr hvernig þetta gangi þá er staðan þannig að samningar eru langt komnir eftir mínum upplýsingum. Við munum fá sérstakan starfsmann inn í ráðuneytið til að sinna þessum málum sérstaklega og yfirfara allt verklag, m.a. með tilliti til þeirra nýju viðfangsefna sem borið hafa uppi. Yfirdýralæknir kemur vonandi í ráðuneytið í næstu viku til að taka þetta allt í gegn. Samningar við bændur hafa dregist, eins og ég gat um áðan, þeir eru langt komnir. Þetta er gríðarlega snúið verkefni vegna þess að sjónarmiðin í þessu eru misjöfn og menn takast á um þær stærðir sem hv. þingmaður nefndi varðandi afurðatjónsbætur og fleiri þætti. Ég kann þetta ekki í neinum smáatriðum en vilji minn stendur til þess að þessu verði lokið eins fljótt og kostur er. Ég þekki ekki nákvæmlega stöðuna á samningunum en ég veit þó að skjöl hafa gengið á milli, drög að samningum og annað því um líkt, þar sem menn skiptast á áherslum varðandi endanlegan frágang.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og vil bæta við í framhaldinu spurningunni: Hver er staðan á endurskoðun reglugerðar varðandi þessi mál sem ráðherra hefur lýst yfir að sé yfirvofandi? Það var í frétt á vef ráðuneytisins 11. nóvember 2020, fyrir réttum fjórum mánuðum síðan, þar sem segir, með leyfi forseta: „[Ráðherra] hefur sett af stað vinnu í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu við að meta og endurskoða reglur og stjórnsýslu hvað varðar málefni riðu, varnarlínu búfjár, bótafyrirkomulags vegna búfjársjúkdóma og niðurskurðar og regluverk dýraheilbrigðis. […] Áformað er að ráðinn verði verkefnastjóri tímabundið til að sinna þessum verkefnum en áætlað er þeim verði lokið um mitt næsta ár.“ Er þetta í rauninni verkefnið sem ráðherrann vísaði í í fyrra svari sínu varðandi þann starfsmann sem væri kominn í ráðuneytið? Hvernig gengur þessi vinna, því að nú eru ekki nema þrír til fjórir mánuðir fram að miðju ári? Er búið að ráða þennan verkefnastjóra? Telur ráðherrann að það sé raunhæft að þetta verkefni klárist fyrir um mitt ár þannig að það verði tryggilega búið á þessu kjörtímabili?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir hér um endurskoðun reglugerða og fleiri þátta, varnarlínu o.s.frv., það er verkefni sem við ætluðum að starta í vetur, strax síðasta haust, en það hefur tekið langan tíma að fá í það einstakling sem kann góð skil á þessu viðfangsefni vegna þess að það er ærið flókið. Þetta er löng saga, mikil krafa um sérhæfingu o.s.frv. Það hefur einfaldlega tekið langan tíma að finna einstakling í þetta, því miður. En nú er hann kominn, eins og ég gat um áðan. Varðandi það hversu vel okkur mun ganga að vinna þetta, þá vona ég að við getum verið með einhverja þætti málsins á hreinu um mitt þetta ár, en ég er ekki á þeim stað núna að geta fullyrt um að verkum verði lokið þá, langur vegur frá. En ég hef lagt á það mikla áherslu í samtölum mínum við bændur og lagt áherslu á samráð við bændur. Sömuleiðis hef ég lagt á það áherslu í samskiptum mínum við Matvælastofnun að þessum málum verði lokið eins fljótt og kostur er og sú áhersla stendur. En því miður hefur ekki gengið hraðar en raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Ég fékk á dögunum línu frá konu einni. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í gærmorgun fékk ég SMS og símtöl frá dóttur minni, sem ég taldi að væri stödd í miðju prófi í íslensku, um að allt væri í klessu. Það sem gerði mig enn leiðari var að fyrir þremur árum fékk ég nákvæmlega sömu SMS og símtöl frá syni mínum, sem þá átti að vera staddur í þessu sama prófi, en allt var í steik. Að barn þurfi að upplifa það nú þremur árum seinna er óskiljanlegt. Ef þetta hefði gerst hjá hópi fullorðinna einstaklinga held ég að við værum ekki hér á þessum stað þremur árum seinna.“ Með öðrum orðum, herra forseti: Allt í klessu. Nú langar mig að spyrja hæstv. ráðherra fyrir hönd þessarar móður og þúsunda íslenskra foreldra og kennara og allra þeirra barna sem fengu nasasjón af getu hins opinbera: Hvernig gat þetta gerst? Hvernig var hægt að láta þetta gerast aftur? Komið hefur fram í umræðunni að Menntamálastofnun hafi verið kunnugt um ásigkomulag þessa tækjabúnaðar. Af hverju var hann þá notaður? Mætti ég bendi á annan og þrautreyndan tækjabúnað sem e.t.v. hefði komið til greina: Blað og blýant? Haft hefur verið eftir forstjóra Menntamálastofnunar, Arnóri Guðmundssyni, með leyfi forseta: „Við höfum sent líklega tólf minnisblöð til ráðuneytisins þar sem við erum að benda á að það þurfi að bregðast við varðandi prófakerfið. Síðast fengum við þau viðbrögð að það yrði ekkert nýtt prófakerfi. Það var bara núna í febrúar.“ Virðulegi forseti. Þetta kallar á svör.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að við höfum verið að vinna að þessum málum um nokkurt skeið. Um leið og atvikið átti sér stað árið 2018 skipaði ég starfshóp sem hefur skilað til mín tillögum um það hvernig við ætlum að gera þetta til framtíðar. Það er þannig, því miður, og ég harma það, að þegar við leggjum fram rafræn próf getur alltaf eitthvað komið upp á. Það gerðist núna, því miður. Það sem við höfum verið að vinna með í kjölfarið, ásamt fjölda sérfræðinga, er að við ætlum að þróa matsferil sem gengur út á það að börn geti farið inn í prófin á mismunandi tímabili þannig að svona tæknileg bilun geti ekki átt sér stað. Ég harma það að forstjóri Menntamálastofnunar nefni þetta með þessum hætti vegna þess að hann veit mætavel að hér hefur átt sér stað umfangsmikil vinna um framtíðarstefnu um samræmt námsmat. Það sem við höfum verið að gera er nákvæmlega það að reyna að koma í veg fyrir þetta. Strax árið 2018 fórum við með Menntamálastofnun og létum styrkja kerfin. Og vikuna áður en prófið var haldið var gerð forkönnun á öllu og hún gekk mjög vel. Hins vegar hefur komið í ljós síðustu daga að það er áhætta fólgin í þessu kerfi og ég vil eyða henni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. En einhver kynni að segja að komið hafi í ljós ábendingar um veikleika í þessu kerfi fyrir þremur árum þegar það brást á sambærilegan hátt og núna, og einhver kynni að segja að ef kerfið er ekki alveg öruggt og ef allt getur gerst í einhverjum tilteknum búnaði er betra að sleppa því að nota hann og nota þá búnað sem bregst ekki, eins og t.d. blað og blýant. Það verður ekki nógsamlega undirstrikað hversu mikilvægt það er fyrir börn og unglinga þessa lands að geta treyst skólakerfinu, að skólakerfið sé fyrirsegjanlegt og traust og áreiðanlegt. Og það þarf náttúrlega líka að einkennast af umhyggju og gleði uppgötvana á tilverunni og lögmálum hennar og sjálfum sér. Nú hafa verið slegin af samræmd próf sem áttu að vera. Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort þar hafi verið um að ræða skyndiákvörðun af kannski svipuðu tagi, eða hvort það sé ígrunduð ákvörðun.

Virðulegi forseti. Okkur finnst mjög mikilvægt að allt það umhverfi sem börnin okkar búa við sé öruggt, að við séum ekki að búa til og auka óvissu. Við áttum í miklu samstarfi við allt skólasamfélagið og við lítum á þetta sem ákveðið tækifæri að fara núna frá A til B og þróa þetta enn frekar. Við búum í stafrænum heimi og hv. þingmaður nefnir að við eigum að nota blýantinn, svo sannarlega eigum við að nota hann. Við verðum hins vegar að hafa kerfið þannig að það geti þolað álag. Það gerði það því miður ekki núna og þess vegna segi ég: Þetta er vel ígrunduð ákvörðun. Þetta byggir á þriggja ára vinnu. Þetta byggir á vinnu með öllum fagaðilum og við ætlum að nýta tækifærið og taka skrefið og hafa kerfið þannig að börn og foreldrar og skólasamfélagið geti treyst á það.

Virðulegi forseti. Örfáum klukkustundum eftir að íslenska ríkið tapaði máli gegn konu hafði hæstv. menntamálaráðherra strax lýst því yfir að dómnum yrði áfrýjað. Það tók hana reyndar umtalsvert lengri tíma að treysta sér í viðtal við fjölmiðla um það sama mál. Ég get ekki séð að ráðherranum hafi legið sérstaklega á að taka ákvörðun um áfrýjun. Venjan er nefnilega sú að lögmenn rýna dóma, meta hvort ástæða og efni séu til að fara af stað og hafa frest til þess í nokkrar vikur. Þetta mál er vissulega jafnréttismál og þögn Framsóknarráðherranna um málið hefur verið ærandi, sennilega einmitt vegna þess að þetta er jafnréttismál enda er þetta mjög vondur dómur um jafnréttispólitík Framsóknarflokksins. En þessi skipun snýst hins vegar líka um hagsmuni stjórnsýslunnar og hagsmuni alls almennings af því þegar skipað er í störf í þeirra þágu. Dómurinn segir að vissulega hafi ráðherrann heilmikið svigrúm um ákvörðun. Krafan sé bara sú að ráðherra geti rökstutt gerðir sínar og rökstuðningur ráðherrans þótti ekki standast skoðun. Falleinkunn, bæði hjá kærunefnd og aftur fyrir dómi. Í gær sat hæstv. forsætisráðherra hér fyrir svörum um þetta mál og sagði þá að áfrýjunin hefði ekki verið borin undir ríkisstjórn. Hún sagði að hæstv. menntamálaráðherra hefði munnlega gert grein fyrir þessu máli í vor þegar hún ákvað að fara með það fyrst fyrir dóm eftir að hafa tapað fyrir kærunefndinni. Hæstv. forsætisráðherra sagði líka að hún hefði fyrst heyrt af áfrýjuninni í kvöldfréttum eins og aðrir, sem sagt ekkert samtal innan stjórnarinnar. Spurning mín til hæstv. menntamálaráðherra er þessi: Við hverja ráðfærði hún sig áður en ákvörðun um áfrýjun var tekin og á hvaða lögfræðilega grunni byggir þessi ákvörðun?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að hér hefur verið staðið faglega að öllu. Á sínum tíma, þegar úrskurður kærunefndar var ljós, leitaði ég mér lögfræðilegrar ráðgjafar vegna þess að mér fannst málið alvarlegt og ég þurfti að skoða það mjög vel. Eitt af því sem fram kemur, í þeim lögfræðiálitum sem ég aflaði mér á sínum tíma, er að það þótti ekki vera nægilega vel rökstutt að ráðherra hefði mismunað viðkomandi aðila byggt á kynferði. Þetta kemur fram í þeim álitum sem ég aflaði mér á sínum tíma. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns þá ráðfærði ég mig við settan ríkislögmann. Um leið og dómurinn kom var farið gaumgæfilega yfir hann og einnig forsendurnar. Mér fannst mjög mikilvægt að gera það. Ég vil líka segja að eitt af því sem ég hef verið að byggja á er að fram hefur komið, til að mynda í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 6395/2011, að verkefni kærunefndar jafnréttismála væri ekki, með leyfi forseta: „… að endurmeta hvern hefði átt að ráða í umrætt starf heldur að taka afstöðu til þess hvort [ráðuneytið] hefði brotið í bága við 1. mgr. 26. gr. laga nr. 10/2008 …“ Að sjálfsögðu var málið undirbúið á sínum tíma. Það er mjög brýnt og faglega var staðið að öllu.

Virðulegi forseti. Ég get ekki séð að ráðherra sem hlotið hefur dóm fyrir brot gegn jafnréttislögum geti staðið hér í pontu og talað um að faglega hafi verið staðið að málum. Dómurinn snýst einmitt um að ekki var staðið faglega að málum. Það er kjarni málsins. Ráðherra lýsir því yfir núna að hún hafi farið gaumgæfilega yfir dóminn á þeim örfáu klukkustundum sem liðu og haft samráð við settan ríkislögmann þar um. Ég spyr hana: Var það lagalegt álit setts ríkislögmanns að efni og ástæða væri til að fara af stað með þetta mál til Landsréttar? Þegar íslenska ríkið stendur í málaferlum á það að vera vegna þess að það eru einhverjir hagsmunir að baki fyrir íslenska ríkið, fyrir íslenskan almenning. Ákvörðun sem byggir á persónulegum skoðunum ráðherra þjónar allt öðrum og verri tilgangi. Fyrri ummæli ráðherrans hér, um að hún eigi sama rétt og aðrir einstaklingar á að leita réttar síns, eru sérstök.  Ég minni á að í lögum um Stjórnarráð Íslands 

Virðulegi forseti. Ég ítreka að faglega var staðið að öllu. Það er þannig að hægt er að áfrýja málum. Út á það gengur réttarríkið. Það eru nokkur dómstig í landinu. Er hv. þingmaður að beina því til okkar að ekki sé hægt að fara eftir þeim? Er það virkilega svo? Og ég vil nefna það að þegar svona mál kemur upp þá leitar maður auðvitað til færustu sérfræðinga á sviðinu. Það var gert og niðurstaða fengin. Það kann að vera að hv. þingmaður eigi erfitt með að sætta sig við það en þannig var farið í þetta mál. Það var faglega staðið að öllu.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða gott mál sem tekur á því að fjölskyldur í nútímasamfélagi eru með ýmsu móti og fólk sinnir foreldraskyldum sínum á ýmsan hátt jafnvel þó að það búi ekki saman og í þessu máli er reynt að nálgast þann veruleika. Ég á þó hlut að breytingartillögu ásamt tveimur öðrum þingmönnum þar sem gert er ráð fyrir því að tryggt sé af hálfu ríkisins að búnaður sem fötluð börn þurfa á að halda sé fyrir hendi á báðum þeim heimilum sem barnið á.

Virðulegi forseti. Í þetta annars góða mál vantar, og þess vegna hefur breytingartillaga verið lögð fram af minni hálfu og tveggja annarra þingmanna, að tryggja að fjölskyldur barna með ákveðna fötlun fái að njóta sömu tækifæra og aðrar fjölskyldur í því samhengi. Það hefði verið rétt að stíga það skref til fulls núna við afgreiðslu þessa máls, m.a. með hliðsjón af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta mál hefur verið lengi í vinnslu og gildistakan er ekki fyrr en í janúar þannig að fullt svigrúm og ráðrúm hefði verið til að bæta úr því að þessu leyti. Það eru vonbrigði að meiri hluti nefndarinnar hafi ekki fallist á það. Ég tel að í þessu máli stöndum við alveg á bríkinni með það að mæta jafnréttis- og jafnræðissjónarmiðum og ég biðla til þingmanna að styðja þessa breytingartillögu.

Herra forseti. Í þessu máli liggur fyrir að eftir að þetta frumvarp nær fram að ganga þarf að gera fleiri breytingar sem hanga á þessu máli, sem tengjast þeim skipulagsbreytingum og fyrirkomulagsbreytingum sem frumvarpið felur í sér. Það hefur verið rætt af hálfu stjórnarmeirihlutans í nefndinni að það verði gert og það er áréttað í nefndaráliti. Ég held að þingmenn geti treyst á að þeim málum verði fylgt eftir sem hér hefur verið vikið að. Það á hins vegar ekki að trufla, að okkar mati, að þessu máli verði lokið núna þannig að hægt sé að hefja þá vinnu sem frumvarpið gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem talað hafa hér og fagna því að þetta mál skuli vera komið á þennan stað, það er margt gott í því. Þingflokkur Viðreisnar lagði fyrir þremur árum fram mál um tvöfalt lögheimili sem ég tel reyndar að hafi verið betra, en þetta er sannarlega bæting á núverandi stöðu, með þeirri undantekningu þó að það er illskiljanlegt að þarna skuli hafa verið skildir eftir hagsmunir þess hóps sem menn skyldu ætla að allra fyrst væri gætt að taka utan um, og það eru foreldrar eða aðstandendur og forráðamenn fatlaðra barna og börnin sjálf. Ég heyri orð hv. þm. Birgis Ármannssonar um að menn þurfi ekki að hafa áhyggjur og hugað verði að þessu síðar en akkúrat í ljósi þess að þessu máli er ekki ætlað að verða að lögum fyrr en í upphafi næsta árs skyldi maður ætla að það hefði verið hægur vandi að klára þetta núna, það er mikilvægt, það eru mikilvæg skilaboð. 

Herra forseti. Þetta mál er til bóta en nær því miður ekki nógu langt. Við munum styðja þetta mál og við munum líka styðja fram komna breytingartillögu sem að okkar dómi gengur heldur ekki nógu langt, þannig að milli 2. og 3. umr. mun Miðflokkurinn leggja fram breytingartillögu við þetta frumvarp, þar sem skipt meðlag bætist við réttindi sem foreldrar sem hafa fötluð börn á framfæri hafa. Við teljum að það sé nauðsynlegt í ljósi breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu og breyttrar fjölskyldumyndar. Eins og ég segi, málið er gott, það er til bóta og við styðjum það en boðum breytingartillögu milli 2. og 3. umr.

Herra forseti. Þetta er mál sem margir hafa lengi beðið eftir, sem við erum að fara að greiða atkvæði um. Mér finnst mikilvægt að það komi fram í þessari umræðu að ekki er verið að skerða réttindi neinna með því heldur er einmitt verið að auka þau. Svo á einnig fram að gildistöku laganna, sem er ekki fyrr en 1. janúar 2022, að fara í gegnum ýmsar breytingar sem þarf að gera á öðrum lögum en einnig reglugerðum. Ég er ekki viss um að okkur hafi tekist að vera með algjörlega tæmandi lista í þeirri upptalningu þannig að það er mikilvægt að í þessari vinnu verði haldið vel á málum 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir að þetta mál er gott og mikilvægt. Þess þá heldur er vont, fyrst langur aðdragandi hefur verið að þessum málum, mörg ár, og gildistaka málsins er síðan ekki fyrr en um næstu áramót, að það skuli ekki ná yfir allar fjölskyldur. Það eru vonbrigði fyrir mína parta að lagt sé fram mál sem nær ekki yfir fjölskyldur með börn með skipta búsetu, börn sem þurfa á stuðningstækjum að halda á báðum heimilum. Ég skil ekki af hverju það tekur hæstv. ríkisstjórn svona langan tíma að skilja nákvæmlega þetta mál. Mér finnst gott að heyra velvild og jákvæðan skilning af hálfu þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins. En ég vil þess þá heldur hvetja meiri hlutann til að taka málið til nefndar milli 2. og 3. umr. og breyta nákvæmlega í þá veru sem þau hafa fullan vilja og skilning og hug á að gera. 

Virðulegi forseti. Þetta er mjög gott mál og löngu tímabært að fara þessa leið eða formgera það sem nú þegar hefur viðgengist hjá mjög mörgum fjölskyldum sem betur fer þegar skilnaði lýkur í fullkominni sátt. Það hefur vantað upp á ákveðin atriði þannig að báðir foreldrar hafi aðgang að sambærilegum upplýsingum og öðru slíku úti í kerfinu og við því þarf að bregðast. Ég tel að við eigum að fagna því að samþykkja þetta mál. Þær breytingar sem þarf að gera á öðrum lögum verða gerðar, það hafa ráðherrar hinna málaflokkanna sannfært okkur um, bæði reglugerðarheimildir er varðar sjúkratryggingar, kaup á búnaði fyrir fötluð börn og lögin hjá félagsmálaráðherra sem þarf að breyta í kjölfar þess. Þess vegna er gildistíminn ekki fyrr en um næstu áramót og það skiptir gríðarlega miklu máli.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það og er náttúrlega á þessu máli með fyrirvara. Þetta er mikil réttarbót fyrir foreldra sem eru nú þegar með þetta fyrirkomulag. En eins og hv. þingmenn Viðreisnar hafa nefnt hér er leiðinlegt að sjá að ekki hefur verið lagt í þessa breytingu til að tryggja réttindi fatlaðra barna á við réttindi annarra barna í þessu máli. Ég er bara hér til að segja og minna fólkið þarna úti á það að við í Pírötum, og alveg örugglega þingfólk Viðreisnar og Samfylkingar, munum fylgja því eftir að stjórnarliðar láti þessar breytingar verða að veruleika. Við munum standa vaktina með það, við munum ekki hætta að minna á að þetta er breyting sem þarf að verða.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem hafa talað hér á undan. Þetta er mikilvægt mál og ég tek undir orð hv. þm. Birgis Ármannssonar um að ekki sé ástæða til að hefta framgang málsins hér á þingi, þvert á móti er mjög mikilvægt að það fái brautargengi. Aftur á móti gerist það ítrekað, aftur og aftur, að viðkvæmir hópar eru skildir eftir við lagasetningu og þarna er um að ræða réttindi fatlaðs fólks, fatlaðra barna. Ég hvet þingheim til að hafa þau gleraugu alltaf á gagnvart þessum hópum, í átt að jafnræði og sanngirni. En þetta er jafnréttismál í raun og veru, oftar hallar á feður í því fyrirkomulagi sem við erum nú með hvað þessi mál varðar og þetta snýst um sjálfstæði foreldris. Ég hvet þingheim til að samþykkja breytingartillögu minni hlutans.

Virðulegi forseti Ég tek undir með öðrum sem talað hafa hér, þetta er mjög gott og mikilvægt mál og ánægjulegt að við séum komin á þennan stað til að jafna stöðu barna og foreldra. Vissulega ákvað meiri hlutinn að afgreiða málið með þeim hætti sem liggur fyrir en mér fannst hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fara ágætlega yfir það í sínu máli, og fleiri. Nefndin ræddi þessi atriði í þaula, m.a. um hjálpartæki og annað, og við töldum að tíminn væri nægur, gildistakan er í janúar 2022, til að önnur ráðuneyti sem koma að þessari framkvæmd hafi tíma til að gera þær breytingar sem nauðsynlegar eru til að tryggja réttindi allra. Þar af leiðandi mun ég ekki styðja breytingartillögu minni hlutans.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara rétt koma hingað upp til að taka undir með þeim fulltrúum meiri hluta í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem hér hafa talað, að fyrir þeim áhyggjuefnum sem fulltrúar minni hlutans í nefndinni hafa lýst hér er vel séð í frumvarpinu og með breytingartillögum og greinargerð með frumvarpinu eins og það liggur fyrir núna. Það var aldrei hægt að leggja af stað í ferðalag með þetta mikilvæga og jákvæða mál þannig að fyrir öllu yrði séð, öllum öðrum breytingum sem þarf að gera á lögum og reglum í tengslum við þetta. Við í meiri hlutanum teljum að fyrir þessu sé mjög vel séð. Það gefst tími til að endurskoða önnur lög og aðrar reglur sem um þessi mál gilda og engin ástæða fyrir þeim ótta eða fyrirvörum sem fulltrúar minni hlutans hafa reifað hér.

Herra forseti. Mig langar til að koma hingað upp öðru sinni í kjölfar þeirra orða stjórnarþingmanna að til standi að fella þessa tillögu. Með því myndi ég segja að það dragi aðeins úr trúverðugleika orða manna um að það þurfi ekki að hafa af því áhyggjur að þetta nái í gegn. Það er ákvörðun að skilja þennan hóp eftir og ég myndi í því sambandi vilja minna á hæstv. félags- og barnamálaráðherra, sem mér hefur fundist tala þannig að aðdáunarvert er um hagsmuni barna, hann hefur talað fallega í þeim málaflokki, og um að kerfin eigi að geta talað saman. Þá er það nú samt að birtast hér í þingsalnum í dag að ríkisstjórnin sjálf getur ekki tala saman og talar um þennan hóp sem einhverjar afleiddar lagabreytingar sem sennilega munu fylgja með seinna meir.

Herra forseti. Hér er mjög gott mál á ferðinni og enn betri breytingartillögur, nauðsynlegar breytingartillögur minni hluta með málinu, sem svo virðist sem meiri hlutinn sé mótfallinn. Það er svolítið sérstakt af því að ég heyri ekki annað á orðum stjórnarliða en að þau telji nauðsynlegt að gera breytingar í þá átt sem verið er að leggja til. Enn einu sinni erum við að lenda í því að vegna þess hvaðan breytingarnar koma þá treysta ríkisstjórnarflokkarnir sér ekki til að styðja við nauðsynlegar og góðar breytingar hér í þingsal. Þetta er dapurleg birtingarmynd þess, herra forseti, hvernig meirihlutaflokkarnir vinna hér.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma hingað upp til að segja að hér er um að ræða breytingartillögu minni hlutans sem er góð. Ég gef mér það eiginlega að það séu eiginlega allir sammála um að hún sé góð. Einhverra hluta vegna eru stjórnmálin á Íslandi enn þannig að meiri hlutinn, það er eitthvert náttúrulögmál, getur ekki samþykkt breytingartillögu sem kemur frá minni hlutanum þó að hún sé góð. Ég ætla ekki að fullyrða að það sé alltaf svo en hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, mikilvægan hóp sem er skilinn eftir. En, já, verði ykkur að góðu að fella þessa góðu breytingartillögu.

Virðulegi forseti. Frá því að ég hóf störf hér á Alþingi árið 2013 hefur það sífellt vakið undrun mína hvernig meiri hlutanum hverju sinni, og ekki bara þessum meiri hluta heldur almennt, finnst oft einhvern veginn skipta meira máli að klára hluti hér í þingsal, sem taka þó ekki gildi fyrr en seinna, en að skoða betur mál sem þegar eru á borðinu. Þá verð ég líka að segja að nokkrir hópar í samfélaginu þurfa að venjast því aðeins of mikið að vera alltaf afgangsstærð, að einhvern veginn þurfi alltaf að hugsa um þá hópa seinna. Einn af þessum hópum er fatlað fólk. Það væri okkur til sóma að klára bara þetta mál þar sem við höfum tímann, tillaga liggur fyrir og ekkert er því til fyrirstöðu að reyna aðeins lengur og aðeins meira. Þingstörfin eru ekki komin í þetta hefðbundna vorástand þar sem þingfundir eru farnir að stíflast og hvaðeina. Við getum þetta,  Virðulegi forseti. Gerum þetta bara.  
            

Virðulegi forseti. Við sem erum í minni hluta hér erum vön því að tillögur okkar séu felldar og við bítum bara á jaxlinn, við erum vön þessu, við upplifum það nánast daglega. Hitt er verra að hér er um að ræða jafnréttismál. Þetta er ekki jafnréttismál sem snýr að valdahlutföllum á þingi. Þetta er jafnréttismál sem snýr að fötluðum börnum.

Herra forseti. Mér finnst rosalega erfitt að mér sé sagt að við eigum ekki að hafa áhyggjur af því að þetta verði ekki græjað. Síðan ætlar meiri hlutinn að fella tillöguna en segir: Ekki hafa áhyggjur. Það er bara ekkert vit í þessu, herra forseti. Ég stóð hér í morgun og talaði um hvernig við gætum í sameiningu eflt traust almennings á þingi ef við byrjuðum að breyta stjórnarháttunum og vinna aðeins meira saman en boltinn er hjá ríkisstjórninni með það. Af hverju að fella gott mál en segja síðan: Ekki hafa áhyggjur, við ætlum hvort sem er að gera þetta? Þetta er óþroskað. Þetta eru óheilbrigð stjórnmál. Getum við hætt því?

Virðulegi forseti. Einstaklingur hefur hrundið af stað herferðinni Römpum upp Reykjavík til að reyna að koma í veg fyrir hindranir í aðgengi fatlaðra einstaklinga að verslunum og opinberum stofnunum. En hvað erum við að gera hér á þingi? Jú, við erum að setja upp hindranir, biðlista fyrir börn. Núna segjum við: Börn með fötlun eiga að fara á bið, þetta kemur einhvern tímann seinna. Ég held að við þurfum að snúa þessu algjörlega við. Þau fyrst, tökum svo allt hitt seinna. Svoleiðis á það að vera.

Virðulegur forseti. Hér heyrist mér stjórnarmeirihlutinn vera kominn aðeins fram úr sér og kannski er rétt að staldra við og anda í magann. Við erum að tala um að það standi til að fella tillögu um að fötluð börn með langvarandi stuðningsþarfir hafi rétt á sömu þjónustu á báðum heimilum sínum. Af orðum stjórnarþingmanna að dæma finnst þeim þetta réttlátt, þeim finnst réttlátt að fötluð börn njóti þessarar þjónustu á báðum stöðum. Ég legg til, virðulegur forseti, að gert verði hlé á umfjöllun og atkvæðagreiðslu um þetta mál þannig að stjórnarmeirihluta gefist tækifæri til að kalla málið aftur til nefndar áður en hann siglir í það fullkomna strand að fella réttlætistillögu sem allt almennilegt fólk ætti að styðja.  
            

Virðulegi forseti. Þetta er ekki hægt. Auðvitað er það ekki þannig að fólk vilji ekki koma til móts við fötluð börn. Það var farið ágætlega yfir það í ræðum um málið í gær hversu flókið það væri. Það hefur gildistíma seinna einmitt vegna þess að fara þarf yfir þennan lagabálk og fleiri. Til að mynda heyrir breytingartillagan sem hér er nefnd undir hæstv. barnamálaráðherra en þetta er frumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra og snertifletirnir eru fleiri. Þetta er gott mál, við erum öll sammála um það. Það stendur skýrt í nefndarálitinu að fara þurfi í þessar lagabreytingar. Ég treysti hv. allsherjar- og menntamálanefnd ágætlega í þessu máli. Sameinumst um að samþykkja þetta mikilvæga og góða mál og þótt fyrr hefði verið.  
            

Virðulegi forseti. Von mín og vænting í meðferð þessa máls í nefndinni var auðvitað allan tímann sú að við næðum til þessa hóps. Ég ætla enn þá að leyfa mér að bera þá von að það geti orðið niðurstaðan. Í því ljósi ætla ég að leggja til að tillagan fái að fara aftur inn til nefndar til frekari meðferðar þar og láta á það reyna hvort nefndin geti ekki sameinast um hana í áframhaldandi vinnslu málsins. Í því ljósi dreg ég tillöguna til baka.

Herra forseti. Málefni neytenda hafa liðið fyrir skort á framtíðarsýn og skort á skýrri stefnumörkun. Hringlandaháttur hefur verið einkennandi fyrir aðgerðir stjórnvalda undanfarin ár líkt og með þessu frumvarpi og með ómótuðum og óljósum hugmyndum um framtíð Neytendastofu. Hér er verið að færa verkefni frá Neytendastofu til stofnana sem í sumum tilfellum hafa enga samlegð. Hvaða markmiðum á t.d. að ná með því að færa öryggi leikfanga og snuða frá Neytendastofu til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar líkt og lagt er til? Við í Samfylkingunni leggjum til að frumvarpinu verði vísað frá og sett verði strax í gang vinna við vandaða stefnumótun í málefnum neytenda líkt og kallað hefur verið eftir í áraraðir. Neytendamál varða almannahag og fúsk líkt og þetta frumvarp ber með sér er ekki hægt að sætta sig við.

Herra forseti. Fyrir liggur ágætt nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um þetta mál þar sem fram kemur m.a. að það sé í raun ekki fullbúið, heilmikla vinnu þurfi á þessu sviði, og því er lagt til að gildistöku málsins verði frestað. Ég tek undir það og mun að sjálfsögðu styðja breytingartillögur meiri hlutans og röksemdir meiri hlutans en fyrir vikið í ljósi þessara röksemda ekki greiða atkvæði um málið í heild.

Herra forseti. Vitið þið hvert er olnbogabarn íslenskra stjórnmála? Það eru neytendamálin. Alltaf eiga þau að lúta í lægra haldi fyrir sérhagsmunum eða trúarbrögðum um að það beri ætíð að fækka ríkisstofnunum eins og hér er gert. Neytendasamtökin virðast hafa miklar efasemdir um þetta mál. Og af hverju ekki að hlusta á þau? Af hverju förum við ekki í hina áttina? Af hverju erum við að veikja Neytendastofu í stað þess að styrkja hana? Við erum öll neytendur en hagsmunir okkar eru kannski of dreifðir til að ná í gegnum lobbíismann og hávaðann hér á þingi. Herra forseti. Það segir kannski sína sögu að við höfum ekki sérstakan ráðherra neytendamála í þessari ríkisstjórn en við höfum ráðherra landbúnaðar, ráðherra sjávarútvegs og ráðherra iðnaðar.

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á varnarmálalögum. Þetta er í annað sinn sem ég mæli fyrir frumvarpinu og með mér á því líkt og áður eru fleiri þingmenn úr þingflokki Vinstri grænna. Það eru hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Frumvarpið gerir ráð fyrir breytingu á tveimur greinum laganna. Í fyrsta lagi að við 3. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: „Allar bókanir og viðbætur við varnarsamninginn skal bera undir Alþingi til samþykktar. Hið sama gildir um skilasamninga og hvers kyns samkomulag sem felur í sér breytingu á framkvæmd varnarsamningsins. Óheimilt er að víkja frá ákvæði þessu á grundvelli 2. mgr. þessarar greinar.“ Í öðru lagi að við V. kafla laganna bætist ný grein, 16. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: „Uppbygging og framkvæmdir á mannvirkjum Atlantshafsbandalagsins o.fl. Alla uppbyggingu og allar framkvæmdir umfram eðlilegt viðhald á öryggissvæðum, varnarsvæðum, mannvirkjum Atlantshafsbandalagsins sem og aðrar sambærilegar framkvæmdir og uppbyggingu skal bera undir Alþingi til samþykktar. Óheimilt er að víkja frá ákvæði þessu á grundvelli 2. mgr. 3. gr.“ Forseti. Frumvarpið gerir sem sagt ráð fyrir því að það sem ekki er beinlínis kveðið á um í varnarsamningnum eða það sem ekki er beinlínis bara eðlilegt viðhald eða viðhald sem getur talist eðlilegt heldur eru einhvers konar viðbætur, uppbygging og bókanir við samninginn skuli bera undir Alþingi til samþykktar. Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu, vissulega, og hefur sem aðildarríki skyldum að gegna. Með varnarsamningnum er átt við samning milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins frá 5. maí 1951 og viðbætur við hann, en með honum er kveðið á um skyldur Íslands sem aðildarríkis. Viðbætur og bókanir við þann samning hafa hins vegar ekki ratað inn í þingsal. Það hlýtur að teljast óeðlilegt að löggjafinn, við sem hér störfum, fái aldrei neitt um það að segja. Það er nefnilega athyglisvert - og ekki víst að allir átti sig á því þó að einhver muni kannski eftir því frá umræðu um þetta mál í fyrra, sem voru mjög góðar umræður, svo að ég taki það fram - að umræður um varnarmál hafa á síðustu árum fyrst og fremst snúist um orðna hluti, þ.e. uppbyggingaráform hafa ekki komið til umræðu fyrr en eftir að þau hafa verið samþykkt. Þannig er það árvisst að þegar Bandaríkjaþing samþykkir fjárlög virðast margir á Íslandi fyrst átta sig á því að um framkvæmdir og uppbyggingu hafi verið samið á varnarsvæðinu. Þannig fréttum við oft af þessu. Fyrir því er m.a. sú ástæða að ekki þarf samþykki Alþingis fyrir slíkri uppbyggingu, heldur fer ráðherra málaflokksins með umboð til samninga fyrir Íslands hönd. Breytingar á eðli varnarsamningsins fá því ekki þá pólitísku umræðu fyrir fram sem eðlilegt hlýtur að teljast. Forseti. Hver sem afstaða fólks er til viðveru starfsfólks herliða og uppbyggingar mannvirkja á varnarsvæðinu hlýtur það að vera kappsmál allra að auka lýðræðislega umræðu um varnarmál. Samþykkt Alþingis á breytingum á þeim skyldum sem Ísland tekur sér á herðar styrkir einnig grunn slíkra ákvarðana, hverjar sem þær verða. Forseti. Þetta mál snýst á engan hátt um afstöðu fólks til viðveru herliða hér á landi eða til varnarsamningsins, heldur einfaldlega um það sem við hljótum öll að geta sameinast um, að auka lýðræðislega umræðu, auka aðkomu Alþingis að þessum málum, og að þetta sé rætt fyrir fram, ekki tilkynnt um það eftir á. Ég bar þá von í brjósti síðast þegar ég mælti fyrir þessu máli, forseti, að það næði fram að ganga. Ég taldi í ljósi orða fólks um að það vildi auka umræðu um varnarmál og það vildi lyfta þessum málum upp, að málið gæti fengið meiri umfjöllun og afgreiðslu í nefndum og þingsal. Síðast í gær, forseti, lýsti fólk og þar með talið hæstv. utanríkisráðherra ánægju með einmitt það að varnarmál væru rædd í þinginu. Þess vegna vona ég að það gerist núna sem ekki gerðist þá, að málið fái almennilega umfjöllun í þingnefnd, sem það gerði því miður ekki síðast, komi hingað til okkar og við tökumst á hendur það verkefni sem ég held að við séum ofboðslega mörg sammála um að við eigum að gera, þ.e. að taka meiri ábyrgð á því sem hefur verið nefnt varnarmál, á veru erlendra herliða hér, hver sem afstaða okkar er svo til veru herliða eða samninga þar um. Ég fagna því að geta mælt fyrir málinu aftur, forseti, þó svo að sú ánægja sé beiskju blandin þar sem ég bar þá von í brjósti í fyrra að við bærum einfaldlega gæfu til að gera málið að lögum. En ég vona að betur takist til núna og legg til að málið fari til hv. utanríkismálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Þó að okkur hv. þingmann greini á um Atlantshafsbandalagið tel ég mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að taka þátt í fjölþjóðasamstarfi sem því, sem og reyndar öðrum fjölþjóðasamböndum eins og Evrópusambandinu, en látum það liggja á milli hluta núna þó að vissulega væri fróðlegt að heyra afstöðu þingmannsins til Evrópusambandsins við betra tækifæri. Þar erum við að tala um félagslegt og efnahagslegt samráð og samvinnu en Atlantshafsbandalagið snýst um varnarsamstarf og er fyrst og fremst varnarbandalag. Ástæða þess að ég kem hingað upp er sú að ég heyri réttilega þingmanninn flytja þetta mál ítrekað, mig minnir í þriðja sinn núna, annað sinn, já. Við fyrsta flutninginn sagði hv. þingmaður m.a. að það væri með mikilvægari málum Vinstri grænna að fá þetta í gegn. Mér finnst þessi nálgun áhugaverð. Ég lýsti því yfir í gær. Ég tel eðlilegt að við ræðum það og förum vel yfir það hvort þingið eigi ekki einmitt að koma að því þegar umfangsmiklar breytingar, framkvæmdir eða athafnir fara fram á varnarsvæðinu í skjóli varnarsamningsins. Mér finnst það eðlileg þróun í lýðræðisríkjum. Við getum skilið vel þessa nálgun 1949 en núna árið 2021 finnst mér eðlilegt að lýðræðislegur meiri hluti segi til um hver framvindan eigi að vera. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hefur hann reynt að ná samkomulagi við samstarfsflokkana? Hvernig taka samstarfsflokkarnir í ríkisstjórn þessu máli? Er hv. þingmaður reiðubúinn til að láta reyna á þann nýjan meiri hluta núna á þessu þingi til að koma þessu máli í gegn, einu því mikilvægasta að hans sögn, til að fá það samþykkt?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni, ég ætla bara að leyfa mér að segja stuðninginn, í það minnsta við að halda þessu máli áfram og koma því í eðlilegan farveg innan þings. Ég hjó eftir því og man vel eftir umræðum okkar hv. þingmanns í fyrra að hv. þingmaður tók einmitt á jákvæðan hátt í málið þó að okkur þingmann greini á um veru erlends herliðs hér á landi. Einnig hjó ég eftir því hvernig hv. þingmaður talaði í gær um þetta og mér þykir vænt um að við getum nálgast þetta mál saman þrátt fyrir ólík sjónarmið. Það er einmitt það sem ég vildi óska að fleiri, sem eru sammála hv. þingmanni um aðild okkar að varnarbandalaginu NATO eða hernaðarbandalaginu NATO og veru herliðs hér á landi, gætu séð. Þetta snýst ekki um það heldur um að efla Alþingi, efla lýðræðislega umræðu um málið. Ég sagði í flutningsræðu minni, forseti, að ég hefði orðið fyrir vonbrigðum með lyktir málsins í fyrra. Ég varð fyrir vonbrigðum með það að málið fengi ekki meiri umfjöllun í hv. utanríkismálanefnd. Ég varð fyrir vonbrigðum með að málið kæmi ekki úr utanríkismálanefnd hingað inn í þingsal. Ég hef að sjálfsögðu rætt við fólk í samstarfsflokkunum og ég hef að sjálfsögðu rætt við ráðherra málaflokksins um að ég væri að flytja þessi mál. Ég hlýt að lesa í það að málið náði ekki í gegn að ekki deila allir þeirri skoðun minni að þetta sé eitt af þessum mikilvægu málum. Ég ætla að láta reyna á það núna að fólk átti sig á því áður en ég fer að plana hér plan B og C. Ég er enn að vinna með plan A.

Virðulegi forseti. Já, ég tek nefnilega undir það í ljósi þess að við erum bæði, held ég, þannig einstaklingar að við viljum tryggja lýðræðið. Við viljum tryggja umræðuna og við teljum upplýsingar, gegnsæi og samtal, ekki síst í þessum mikilvæga sal, af hinu góða. Ég held að það muni ekki bara auka vigt lýðræðisins heldur áhrif þess líka. Ég er talskona þess að við verðum áfram fullir þátttakendur í varnarbandalaginu og ég hef oft tekið setu okkar við borðið í NATO sem gott dæmi um það að við höfum áhrif. Við höfum vigt með því að vera við borðið. Við höfum okkar rödd þar og höfum nýtt hana ágætlega í gegnum tíðina þó að það hafi vissulega verið umdeilanlegt líka. Ég held einmitt að með því að færa ákvarðanir hingað í salinn þvert á flokkslínur geti það aukið skilning m.a. á eðli varnarbandalagsins og á hlutverki þess, af því að ekki síst núna stendur NATO frammi fyrir mjög miklum breytingum. Við erum að tala um upplýsingaóreiðu, netöryggi og loftslagsmál. Ég hjó eftir því á Twitter að Stoltenberg var að taka m.a. á móti John Kerry og lagði áherslu á það að NATO þyrfti að bregðast við og hafa frekari forystu um að berjast við loftslagsvána, þannig að eðli málsins samkvæmt erum við að sjá hlutverk NATO breytast. Ég ætla rétt að vona það, enda nýjar ógnir líka sem við stöndum frammi fyrir. Ég tel því mikilvægt að frumvarp hv. þingmanns fái afgreiðslu. Það er ekki þannig að það sé brjálað að gera hjá okkur í utanríkismálanefnd. Ég sit þar, hef setið þar allt kjörtímabilið, og segi við hv. þingmann að ég mun leggja mig fram um að fá samtal, samræðu og vonandi efnislega og málefnalega afgreiðslu þessarar tillögu af því að ég held að hún sé einfaldlega liður í því að við getum átt málefnalegt samtal og umræðu um jafn mikilvægt bandalag og varnarsamstarf okkar er meðal NATO-ríkjanna.

Forseti. Mér finnst þetta samtal á milli mín og hv. þingmanns einfaldlega vera sönnun þess að tillagan sé góð, að við nálgumst málið, þ.e. aðild Íslands að NATO og veru erlends herliðs hér, algjörlega hvort frá sínum sjónarhól en erum sammála um að Alþingi eigi að fjalla meira um þau mál og taka frekari ákvarðanir um málið. Hv. þingmaður talar um áhrif okkar innan NATO og þau skipti máli og ég er alveg sammála því. Á síðustu árum hafa Íslendingar beitt áhrifum sínum innan NATO í rétta átt miðað við það sem oft hefur verið áður í sögunni. Ég hef verið ánægður innan þeirra marka. Ég er óánægður með NATO yfir höfuð og með ýmsar áherslur hæstv. utanríkisráðherra en áhrifum fylgir líka ábyrgð. Og eins og við höfum áhrif innan NATO berum við líka ábyrgð á öllu því sem NATO gerir, ekki bara verkefnum í jafnréttismálum eða könnunum á netöryggismálum eða samtölum við John Kerry, heldur líka loftárásum og innrásum í önnur ríki  
            

Hæstv. forseti. Ég flyt þetta mál enn á ný ásamt ágætum hópi hv. þingmanna. Þessi tillaga til þingsályktunar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að rangt hafi verið að leggja fram tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum, sbr. 706. mál á 138. löggjafarþingi, sem samþykkt var að hluta sem þingsályktun nr. 30/138 hinn 28. september 2010. Viðkomandi ráðherrar verðskuldi afsökunarbeiðni vegna þessa.“ Til að gera langa sögu stutta, herra forseti, snýst þetta um landsdómsmálið svokallaða og tilraunir Alþingis eða hluta þess til að koma nokkrum fyrrverandi hæstv. ráðherrum í fangelsi. Það er því ekki að ástæðulausu að ég legg málið fram enn á ný. Það varðar grundvallaratriði lýðræðisins á Íslandi. Eins og rakið er í tillögunni er margt sem gefur tilefni til að Alþingi álykti með þessum hætti, viðurkenni að pólitísk réttarhöld eigi ekki rétt á sér og að þeir sem í hlut eiga verðskuldi afsökunarbeiðni, hvaðan sem hún svo kemur. En hæstv. forseti, ekki sá sem nú situr í forsetastóli heldur hæstv. forseti Alþingis, hefur farið létt með að biðjast afsökunar á einu og öðru og ég held að það sé tímabært núna meira en áratug eftir þessa atburði, einstaka atburði í íslenskri stjórnmálasögu, að hæstv. forseti biðjist afsökunar á þeim fyrir hönd sjálfs sín, ef ekki Alþingis. Niðurstaða landsdóms sýnir að það var ekkert tilefni til ákæru í þessu máli. Öll málsmeðferðin þar og svo niðurstaðan sýnir að málatilbúnaðurinn sem leiddi til málsins átti ekki rétt á sér. Við sjáum líka að ekki hefur verið gætt samræmis í því hvernig farið er með mál sem þessi. Auðvitað þekkjum við fjölmörg dæmi þess að teknar hafi verið pólitískar ákvarðanir eða að menn hafi sleppt því að taka ákvarðanir, vanrækt það, og það hafi leitt til einhvers konar skaða, efnahagslegs skaða eða annars tjóns. En aldrei fyrr en í þessu tilviki gerðu menn tilraunir til þess að refsa mönnum, koma þeim í fangelsi fyrir að hafa ekki fjallað um ákveðin mál eða ekki haft rétta skoðun á þeim, ekki komið með réttu lausnirnar. Svo er það þriðja atriðið sem ég vil nefna í upptalningu minni á göllum þessa málatilbúnaðar alls. Það er hvernig staðið var að atkvæðagreiðslu um málið. Þar hefur annað af tvennu gerst. Annaðhvort hefur hreint ótrúleg tilviljun ráðið för og skilað þeirri niðurstöðu að aðeins einn þeirra fjögurra ráðherra sem leitast var við að ákæra var á endanum ákærður eða það sem virðist nú tölfræðilega miklu líklegra og í raun augljóst, herra forseti, að menn hafi einhverjir skipt með sér verkum með þeim hætti að aðeins einn ráðherra, Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, yrði ákærður þrátt fyrir að fjallað hafi verið sameiginlega um ráðherrana alla í því sem þar var lagt til grundvallar. Af þessu leiðir fjórði punkturinn sem nefndur er í tillögunni. Það er beinlínis ógn við lýðræðislegt stjórnarfar á Íslandi ef það fær að liggja óátalið af hálfu Alþingis að gerð sé tilraun til að koma starfandi eða fyrrverandi stjórnmálamanni í fangelsi vegna pólitískra ákvarðana eða ákvarðanaleysis. Þrátt fyrir að enginn ásetningur hafi verið til staðar um að valda tjóni þá ætli Alþingi að láta það liggja að efnt sé til pólitískra réttarhalda vegna ákvarðana eða ákvarðanaleysis stjórnmálamanna. Ég minni á að eina atriðið sem stóð eftir, eftir alla meðferðina hjá landsdómi, var að tiltekið mál hefði ekki verið bókað sérstaklega á ríkisstjórnarfundi. Ég kem nánar að því á eftir, herra forseti. Hver væru áhrifin? Hverjar yrðu afleiðingarnar af því ef við teldum það ásættanlegt að refsa mönnum, jafnvel reyna að fá þá dæmda til fangelsisvistar, fyrir að hafa rangar skoðanir eða framkvæma ekki það sem æskilegt, eftir á að hyggja, hefði verið að gera við tilteknar aðstæður? Það eru margar stjórnmálahreyfingar sem berjast fyrir stórskaðlegum málstað. Í þeim tilvikum væri auðvitað best að menn gerðu ekkert, eða sem minnst, en fylgi þessar hreyfingar sínum málstað þá er hann vís til þess að valda miklum skaða. En eigum við að fara að gera stjórnmálastefnur, viðhorf, jafnvel ákvarðanaleysi í stjórnmálum, refsivert? Nei. Ef við ætluðum að gera það hvernig ættum við þá að bregðast við t.d. málflutningi kommúnista eða sumra harðlínumanna hér á þingi? Á að gera þann málflutning ólöglegan og refsiverðan, og komist þetta fólk til valda, fái til þess lýðræðislegt umboð, að refsa mönnum þá í framhaldinu þegar slík ríkisstjórn væri fallin? Ég teldi það stórhættulegt, herra forseti, og skaðlegt lýðræðinu, í raun ógn við lýðræðið eins og nefnt er í þingsályktunartillögunni. Ég var ekki stuðningsmaður þeirrar ríkisstjórnar eða þeirra ráðherra sem leitast var við að koma í fangelsi á árinu 2010. Þvert á móti, herra forseti. Ég var eindreginn andstæðingur þeirrar ríkisstjórnar, stefnu hennar og aðgerðaleysis. Ég taldi þá, eins og ég tel nú, að réttu viðbrögðin væru þau að fella slíka ríkisstjórn í kosningum, ekki reyna að koma ráðherrunum í fangelsi. En því miður hefur sú þróun sem liggur kannski að einhverju leyti, jafnvel að miklu leyti, til grundvallar öllum þessum málatilbúnaði verið að ágerast á undanförnum árum. Þess vegna tel ég þetta mál ekki síður brýnt nú en það var fyrir tíu árum. Sú tilhneiging að flokka fólk í hópa og dæma það sem það gerir eða gerir ekki jafnvel, eða segir eða segir ekki, út frá því hver á í hlut hefur mjög verið að ágerast og á kostnað prinsippa sem eiga mjög undir högg að sækja. Þetta er prinsippmál, herra forseti. Það snýst um pólitíska andstæðinga mína, fólk sem ég taldi mikilvægt að koma frá völdum á sínum tíma, en gat aldrei samþykkt að yrði sótt til saka fyrir pólitíska stefnu sína, aðgerðir eða aðgerðaleysi. Það er nefnilega hægt að gagnrýna og ræða málin og leiða til lykta í kosningum án þess að reyna að setja stjórnmálamenn í fangelsi. Þrátt fyrir þá niðurstöðu sem ég lýsti áðan, þar sem tókst á einhvern mjög undarlegan hátt að tryggja það að einn af þessum fjórum ráðherrum yrði ákærður, var tveimur ákæruliðum af sex strax vísað frá af hálfu landsdóms. Þeir stóðust ekki skoðun. Þeir voru ekki einu sinni til þess bærir að fá umfjöllun. Ráðherrann var sýknaður af þremur ákæruliðum. Einn stóð eftir. Og hvað var það, herra forseti? Það var að þáverandi forsætisráðherra hefði ekki bókað sérstaklega á ríkisstjórnarfundi umræðu um fjármálakrísuna sem þá var í öllum fjölmiðlum á hverjum degi, eins og ríkisstjórnin hefði ekki haft hugmynd um hvað væri að gerast í heiminum fyrst forsætisráðherra hafði ekki bókað það. Svoleiðis að niðurstaðan sýndi að þessi málatilbúnaður allur átti ekki rétt á sér enda taldi dómurinn brotið, ef svo má segja, ekki veigameira en svo að ábyrgðin var sú að engin refsing var gerð við því og ákveðið að ríkið skyldi greiða allan málskostnað, sem segir sína sögu. Nokkur orð um niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu í þessu máli: Hún hefur ekkert með það að gera að óeðlilegt er og óásættanlegt að efna til pólitískra réttarhalda á Íslandi vegna þess að niðurstaða Mannréttindadómstólsins snerist að málsmeðferðinni fyrir landsdómi, hvort hún hefði verið samkvæmt lögum eða ekki. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um málsmeðferðina hér á Alþingi og að Alþingi skuli hafa ákveðið að efna til pólitískra réttarhalda. Svo má nefna umræðu um að þetta hafi allt á einhvern óskiljanlegan hátt verið afleiðing af gömlum úreltum lögum um landsdóm þannig að þingið hafi í raun neyðst til að gera þetta. Þrátt fyrir alla tilburðina sem því fylgdu hafi þetta verið óhjákvæmileg afleiðing af lögum um landsdóm. Þetta er alrangt, herra forseti, og undarlegt að heyra enn tíu árum seinna slíkar fullyrðingar, jafnvel að því marki að nú er umræða um breytingar á stjórnarskrá sett í samhengi við þetta, að breytingar á landsdómi séu á einhvern hátt viðbrögð við þessu. Það er það ekki. Geir H. Haarde var ekki ákærður fyrir brot á lögum um landsdóm. Hann var ákærður fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð og almennum hegningarlögum. Ef landsdómur hefði ekki verið til staðar hefði málið einfaldlega farið fyrir almenna dómstóla. Svo hefur meira að segja verið nefnt að Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrverandi forsætisráðherra, hafi talað um þetta lengi og vandann við landsdóm. En ef skoðað er hvað fólst í athugasemdum Jóhönnu Sigurðardóttur, til að mynda með tillögum hennar hér í þingi á árinu 2001, þá snerust þær um að það væri of erfitt að ákæra ráðherra. Landsdómur og þetta fyrirkomulag væri fyrirstaða. Þá þyrfti að auðvelda það að ráðist yrði í pólitísk réttarhöld og tillögurnar voru meira að segja svo brjálæðislegar að því var velt upp að minni hluti þingmanna gæti ákveðið að ákæra ráðherra og þingið myndi auk þess skipa sína eigin dómara. Segja má, herra forseti, að Jóhanna Sigurðardóttir hafi kannski verið á undan sínum tíma þarna af því að þetta er sú þróun sem við sjáum í stjórnmálunum allt of víða. Dómharkan eykst og flokkadrættirnir og það er allt leyfilegt gagnvart sumum hópum en ekki má einu sinni gagnrýna aðra. Ég tel því gríðarlega mikilvægt að þetta mál verði klárað, herra forseti. En af hverju hefur það ekki verið klárað? Af hverju hef ég mælt fyrir því ítrekað svo ekki sé minnst á alla söguna þar á undan? Vill meiri hlutinn á Alþingi ekki klára þetta? Tengist það því að tveir af forystumönnum ríkisstjórnarflokkanna, leiðtogum ríkisstjórnarflokkanna, reyndu að koma fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins í fangelsi? Vilja þeir þess vegna ekki ræða þetta mál? Herra forseti. Þetta er prinsippmál sem þarf að fá afgreiðslu á þinginu. Ég vona að það fái skjótan framgang á þeim tiltölulega stutta tíma sem eftir er af þingstörfum. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið fari til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um þingmannanefnd um loftslagsmál. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela forseta Alþingis að skipa þingmannanefnd til að leggja fram tillögur um áherslur Íslands í loftslagsmálum fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin verður í Glasgow í nóvember 2021. Þingmannanefndin verði skipuð einum þingmanni úr hverjum þingflokki. Hlutverk nefndarinnar verði að fjalla um og koma fram með tillögur um áherslur Íslands í loftslagsmálum fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Við mótun tillagnanna skal nefndin taka mið af markmiðum Parísarsamkomulagsins. Nefndin skilgreini meginforsendur stefnunnar og setji fram tillögur um markmið Íslands næstu tíu árin og leiðir til að ná þeim. Þingmannanefndin komi saman eigi síðar en 1. maí 2021 og skili tillögum til forsætisnefndar svo fljótt sem verða má og eigi síðar en 24. september 2021. Tillögurnar verði að því loknu lagðar fyrir Alþingi í formi þingsályktunar og forsætisráðherra falið að hafa þær til hliðsjónar við mótun áherslna Íslands á loftslagsráðstefnunni.“ Herra forseti. Nauðsynlegt er að fram fari breitt pólitískt samráð um áherslur Íslands í loftslagsmálum á næstu loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Glasgow sem haldin verður í nóvember 2021. Fundinum er ætlað að marka stefnuna næstu tíu árin til að markmiðum Parísarsamkomulagsins verði mætt. Þess má geta að nýkjörinn Bandaríkjaforseti, Joe Biden, hefur lagt áherslu á að Bandaríkin ætli að taka fullan þátt og axla ábyrgð þegar kemur að markmiðum Parísarsamkomulagsins og Evrópusambandið leggur metnað sinn í að ráðstöfunin skili miklum árangri og til marks um það hefur breski forsætisráðherrann, Boris Johnson, gert ráðstefnuna að meginefni í sínu alþjóðastarfi. Aðrar nágrannaþjóðir Íslands hafa sett sér metnaðarfull markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og hafa til að mynda sænsk stjórnvöld sett stefnuna á 63% samdrátt árið 2030 miðað við árið 1990 og yfirlýst markmið danskra stjórnvalda er að draga úr gróðurhúsalofttegundum um 70% yfir sama tímabil. Herra forseti. Það ríður á að Ísland mæti til fundarins með metnaðarfulla stefnu í loftslagsmálum og skýra, fullfjármagnaða aðgerðaáætlun í málaflokknum. Ísland er í sérflokki þegar kemur að nýtingu endurnýjanlegrar orku og hefur tækifæri til að stíga stór skref á næsta áratug. En þá þarf að byrja strax því nauðsynlegt er að taka sem fyrst markviss skref í átt að metnaðarfullri stefnu Íslands sem kynnt verði á fundinum í Glasgow. Það verður í höndum næstu ríkisstjórnar en ekki þeirrar sem starfar í dag að taka þátt í fyrirhugaðri loftslagsráðstefnu. Þess vegna er ekki nóg að núverandi ríkisstjórnarflokkar fjalli einir um stefnuna sem borin verður á borð á ráðstefnunni í nóvember 2021 heldur þarf samráð að hefjast sem fyrst til þess að sem víðtækust sátt verði um afstöðu Íslands. Það er líka einu sinni svo, herra forseti, að málaflokkurinn er það mikilvægur fyrir íslenskt samfélag, svo að ég tali náttúrlega ekki um alþjóðlegt samfélag og á alþjóðavísu, bæði í nútíð og í framtíð, að þjóðþingið og þingflokkarnir þurfa að hafa aðkomu að honum. Þess vegna er lagt til að forseti þingsins komi á fót nefnd þingmanna allra flokka á Alþingi, eins og áður segir, sem fjalli um og eigi aðkomu að markmiðum og stefnu Íslands og málflutningi á vettvangi loftslagssamningsins. Með nefndinni verði tryggt að allir stjórnmálaflokkar hafi tök á að undirbúa sig fyrir aðkomu að ráðstefnunni og málflutningi Íslands vegna þess að við þurfum að leggja áherslu á að sem breiðust sátt og sem fjölbreyttust sjónarmið verði hluti af stefnu Íslands í loftslagsmálum og á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Glasgow í nóvember 2021. Herra forseti. Mér skilst að þingsályktunartillagan muni ganga til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég óska eftir því að nefndarmenn í þeirri hv. nefnd fjalli um þingsályktunartillöguna með hraði vegna þess að nú ríður á að aðkoma þingsins að þessari mikilvægu ráðstefnu verði tryggð með þessari þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér enn og aftur fyrir frumvarpi til breytinga á sveitarstjórnarlögum, nánar tiltekið um borgarafundi og íbúakosningar um einstök mál. Í 108. gr. sveitarstjórnarlaga er fjallað um tvö atriði sem varða þetta mál, annars vegar svokallaða borgarafundi og hins vegar íbúakosningar um einstök mál. Greinin sjálf ber yfirskriftina Frumkvæði íbúa sveitarfélags. Tveir annmarkar eru á þessu ákvæði sem flutningsmenn frumvarpsins, þingflokkur Pírata, telja að bæta megi úr en það eru skilyrðin fyrir því að borgarafundur sé haldinn og því að íbúakosning sé haldin. Þegar kemur að borgarafundum kemur fram í 1. mgr. 108. gr. sveitarstjórnarlaga að óski minnst 20% þeirra sem hafa kosningarrétt í sveitarfélagi eftir því þá skuli sveitarstjórn verða við því svo fljótt sem unnt er að halda borgarafund og fer þá framkvæmdin eftir ákvæði 105. gr. sömu laga. Einnig kemur fram í 2. mgr. að óski 20% þeirra sem kosningarrétt eiga í sveitarfélagi almennrar atkvæðagreiðslu skuli sveitarstjórn verða við því eigi síðar en innan árs frá því að óskin berst. Flutningsmenn frumvarpsins telja enga ástæðu til að binda hendur sveitarfélaga eða setja þeim mörk hvað varðar þá prósentutölu sem kveðið er á um, 10% fyrir borgarafundi og 20% fyrir íbúakosningu. Þess í stað er lagt til að rýmka heimildir sveitarfélaga til að ákveða aðra prósentu. Í lögunum sjálfum er nefnilega heimild sveitarfélags til að hækka þá prósentutölu sem þarf til að halda íbúakosningu en hvergi höfum við fundið rökstuðning fyrir því að sveitarfélög mættu ekki lækka þá prósentu. Eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins getur sveitarfélagið í sjálfu sér haldið íbúakosningu ef því sýnist, jafnvel án þess að sérstök ósk berist um það. Hið sama á við um borgarafundi. Hins vegar hefur það þann annmarka að heimildin nær ekki til þess að lækka prósentutöluna sem um er að ræða. Borgararnir, kjósendurnir, íbúar í sveitarfélagi, hafa ekki fyrir fram færi á því að vita til hvers er ætlast af þeim til að knýja fram borgarafundinn eða íbúakosninguna. Segjum sem svo að kjósandi búi í sveitarfélagi og vilji fá íbúakosningu um tiltekið mál af handahófi en nái einungis 10% atkvæðisbærra manna í sveitarfélaginu en ekki 20% eins og lögin segja til um, þá getur sveitarfélagið í sjálfu sér alveg haldið íbúakosningu ef það vill. En þá eru hvorki formlegir ferlar í kringum það hvernig eigi að skila inn undirskriftalistum né hvernig eigi standa að þeim. Sömuleiðis er það háð geðþótta sveitarfélagsins hverju sinni hvort íbúakosningin sé haldin. Ef sveitarfélagið er hins vegar þeirrar skoðunar að almennt eigi að gilda 10% regla er komið jafnræði milli þeirra sem myndu vilja halda íbúakosningu um tiltekið málefni en annaðhvort ætla sér það ekki eða ná ekki 20% markinu. Staðan núna er sú að vilji sveitarfélag setja þá meginreglu að 10% þeirra sem hafa kosningarrétt í sveitarfélaginu geti knúið fram íbúakosningu um tiltekið málefni þá getur sveitarfélagið það ekki í samræmi við þessi tilteknu lög. Það væri svo sem hægt að láta reyna á það með einhvers konar pólitískri yfirlýsingu sem sveitarstjórnarmeðlimir þyrftu þá að svíkja þegar 10% kæmu inn. Þess í stað er eðlilegra að breyta lögunum til að viðurkenna rétt sveitarfélaga til að hafa lægra hlutfall í samþykktum sínum um það til hvers er ætlast af íbúum þegar kemur að því að knýja fram íbúakosningar eða borgarafundi. Sömuleiðis er vert að hafa í hyggju að fyrir lýðræði almennt skiptir verulegu máli að skjólstæðingar lýðræðisfyrirkomulagsins, þ.e. þeir sem verða fyrir ákvörðunum þess, þekki réttindi sín fyrir fram, að það séu formlegir ferlar sem hægt er að sjá fyrir fram hvernig virka til að knýja fram hina eða þessa kosninguna eða atkvæðagreiðsluna og með hvaða áhrifum. Þegar íbúar í sveitarfélagi, kjósendur í þjóðríki eða fólk almennt fer með einhvers konar bænaskrá eða beiðnalista til yfirvalda sem ákveða sjálf framgang málsins, hvort tekið sé mark á beiðninni og hver áhrifin verði, þá er lýðræðið mun veikara, hygg ég, en fólk áttar sig á. Eitt skýrasta dæmið um þetta er kannski í ríkjum þar sem í sjálfu sér er kosið, einstaklingar eða flokkar eru kosnir, en með þeim fyrirvara að einhver annar ákveður hverjir fá að vera í framboði. Þannig er það t.d. í Íran. Nú er ég ekki að líkja aðstæðum hér við Íran, heldur bara að taka dæmi um hvernig eitthvað getur skemmt lýðræðisferlið mjög auðveldlega með mjög einfaldri reglu sem fyrir sumum virðist vera tiltölulega skynsamleg. Þar ákveða klerkayfirvöldin hverjir geta boðið sig fram og svo geta kjósendur kosið þá sem eru í boði. Það er kallað lýðræði þar, alla vega af yfirvöldum, en er það ekki í reynd vegna þess að sá fyrirvari er á því að þegar allt kemur til alls er ekkert ákveðið í óþökk yfirvalda. Það er grunnurinn. Til að lýðræðið virki þarf að vera hægt að ganga gegn vilja þeirra sem hafa völdin hverju sinni. Það er grundvallaratriði í lýðræðinu sjálfu. Ég vil ítreka, virðulegi forseti, að ég tek Íran einungis sem öfgakennt dæmi og er ekki að bera það saman við aðstæður hér. Sömuleiðis er reynslan að mínu mati sú þegar kemur að ráðgefandi atkvæðagreiðslum - sem ég tel þó siðferðislega skyldu yfirvalda að fylgja, svo að það sé sagt - að yfirvöldum finnst oft mjög einfalt og auðvelt og sjálfsagt og augljóst að þau geti einfaldlega hunsað niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu eins og gerðist hér árið 2012 og hefur öllu heldur verið staðan alla tíð síðan. Hér var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla en hún var ráðgefandi og kjósendur voru ekki spurðir hvort tiltekin lög ættu að standa eða falla eða hvort tiltekið skjal ætti að vera lögfest eður ei, heldur áttu spurningarnar að kalla fram þjóðarviljann sem ætlunin var að stjórnmálamenn myndu skilja, enda skrifað á íslenskri tungu ef út í það er farið. Reyndin varð sú að stjórnmálamenn, alla vega meiri hluti þeirra, hefur hunsað niðurstöðuna úr þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012. Það er því miður ekki einsdæmi. Það er hneykslanlegt og óforsvaranlegt að mínu mati sem lýðræðissinna. Þetta er aftur á móti það sem gerist þegar ekki eru skýrir ferlar í kringum lýðræðisfyrirkomulagið sjálft og yfirvöld eru reiðubúin til að taka þá pólitísku áhættu að hunsa vilja kjósenda hverju sinni. Þegar kemur að ákvörðun um hvort fara eigi í íbúakosningu, þjóðaratkvæðagreiðslu, halda borgarafund eða hvað eina skiptir enn fremur máli að ferlið sé skýrt. Annars er hætt við geðþóttavaldi yfirvalda. Þannig gæti hópur fólks í sveitarfélagi sem vill fá íbúakosningu um tiltekið mál, en nær einungis 15% kjörbærra manna í því sveitarfélagi, fengið sína íbúakosningu vegna þess að sveitarfélaginu, eða þeim sem eru kjörnir í stjórn þess, finnst það allt í lagi en sveitarfélagið getur út frá eigin geðþótta alfarið hafnað beiðni annars hóps sem vill íbúakosningu um annað mál og nær líka 15% kjörbærra manna. Nú má færa rök fyrir því að sveitarfélagið samanstandi af kjörnum fulltrúum sem hafi þetta vald. Lagatæknilega er það alveg rétt. Það er alveg hægt að líta þannig á en það er skaðlegt fyrir lýðræðið sjálft að borgarinn gangi ekki að réttindum sínum vísum og að borgarinn sjálfur, kjósandinn sjálfur, geti ekki fyrir fram að áttað sig á afleiðingum lýðræðislegra gjörða sinna, eins og til að mynda þeim að safna undirskriftum og reyna að knýja fram íbúakosningu, þjóðaratkvæðagreiðslu eða hvað sem vera má. Mjög mikilvægt er að lögin okkar séu skýr í þessu sambandi. Þá vík ég að því sem gæti mögulega verið lokapunktur minn í þessari ræðu, með fyrirvara um að mér detti eitthvað fleira í hug, en það er að borgarar þurfa að geta lesið lögin og skilið þau rétt. Í stjórnarskrá okkar er ákvæði sem virðist tjá mjög almenna skynsemi, eitthvað sem sumum gæti þótt skrýtið að hafa í stjórnarskrá yfir höfuð vegna þess að það er svo augljóst en það er að lög skuli birta. Í stjórnarskrá Íslands stendur að lög skuli birta. Nú þekkjum við hér á Íslandi ekki það fyrirkomulag að lög séu ekki birt. Við þekkjum ekki það fyrirkomulag að lög séu í einhverjum skjalakassa einhvers staðar í ráðuneyti og að borgarinn þurfi að fá sérstakt leyfi til að fá aðgang að lögum. Það er grundvallaratriði að borgarinn hafi aðgang að lögum gjaldfrjálst og hindrunarlaust. Ástæðan fyrir því er nákvæmlega sú að til þess að lög virki þarf borgarinn að vita hver þau eru. Ef svo væri ekki hefðu yfirvöld gríðarlegt geðþóttavald yfir samfélaginu, jafnvel þó að lagabálkurinn væri nákvæmlega sá sami og hann er í dag. Þekkingarleysi gagnvart lögum er sjálfstætt vandamál fyrir borgarann og framfylgni laga. Sömuleiðis grefur þekkingarleysi borgarans á afleiðingum lýðræðislegra gjörða sinna, svo sem að safna undirskriftum, undan lýðræðisfyrirkomulaginu sjálfu. Það þarf að vera skýrt fyrir fram. Það þurfa að vera beinar lagalegar afleiðingar af lýðræðislegum gjörðum fólks. Niðurstaðan þarf að hafa beinar lagalegar afleiðingar samkvæmt lögum. Nú er staðan sú í sveitarstjórnarlögum að það er alveg mögulegt fyrir sveitarstjórn að haga fyrirkomulaginu á lýðræðislegri hátt en lögin segja strangt til tekið til um. Það er samt vandamál, virðulegi forseti, að ef borgarinn les opinber lög Íslands sér hann ekki sína kosti í stöðunni hverju sinni, jafnvel þótt sveitarfélag hafi ákveðið að koma á lýðræðisumbótum að eigin frumkvæði. Þetta er vandamál af sömu ástæðu og það væri vandamál ef einungis meiri hluti laga væri birtur en einhver hluti þeirra ekki. Það er nákvæmlega sama vandamálið. Þetta minnir mig á, og ég verð að nefna það hér vegna þess að það kom upp svo nýlega, að við settum nýja löggjöf um stafrænt kynferðisofbeldi eða myndrænt kynferðisofbeldi, að þá komu upp örfáir þingmenn og endursögðu það sem hefur verið sagt af sumum lögfræðingum gegnum tíðina, að verknaðurinn sem við vorum að banna hefði þá þegar verið bannaður. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta, virðulegi forseti, enda annað mál. En þetta lýsir svolítið hversu auðveldlega viðhorf yfirvalda - jafnvel vel menntaðra þingmanna og vel menntaðra lögfræðinga - þetta geðþóttavald sem verður til í ljósi óskýrra laga eða lagaflækja til að ná lagalegu markmiði - getur grafið undan getu borgarans til að sækja réttindi sín og verja þau. Auðvitað eiga lög að vera eins skýr og mögulegt er fyrir borgarana. Auðvitað er mikilvægt að borgarinn geti flett upp á vef Alþingis eða annars staðar lögunum eins og þau raunverulega eru og þurfi ekki annaðhvort að hafa háskólamenntun í lögfræði eða rannsaka dómafordæmi Hæstaréttar til að átta sig á réttindum sínum og skyldum. Það er afleit staða, virðulegi forseti, og bara nýlega höfum við hlýtt á ræður hér í pontu sem sýna fram á mikilvægi þess og hversu auðvelt það er fyrir yfirvöld hverju sinni að líta fram hjá því að almenningur þurfi að þekkja lýðræðisleg réttindi sín og rétt samkvæmt almennum hegningarlögum jafnvel. Virðulegi forseti. Að öðru leyti vísa ég til fyrri umræðna um sama mál. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem málið er lagt fram. Ég vil að lokum nefna þá hv. þingmenn sem flytja málið, sem eru sá sem hér stendur og hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson, Sara Elísa Þórðardóttir, Smári McCarthy og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Að lokum legg ég til að málið gangi til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Alveg að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna stuðnings við smærri innlenda áfengisframleiðendur. Flutningsmenn eru þrír hv. þingmenn Framsóknarflokksins, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir og sá sem hér stendur, Þórarinn Ingi Pétursson. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp er keimlíkt frumvarpi dómsmálaráðherra, sem þegar er búið að flytja og er komið í vinnslu hjá allsherjar- og menntamálanefnd, sem gengur út á það fyrst og fremst að heimila smærri brugghúsum vítt og breitt um landið, þ.e. handverksbrugghúsum, að selja vöru sína á framleiðslustað. Það sem er öðruvísi við þetta frumvarp, og það gengur lengra á ýmsan hátt, er í fyrsta lagi það að þau brugghús sem hafa heimild til þess að flokkast sem handverksbrugghús framleiða að hámarki milljón lítra á almanaksári og þá náum við utan um öll þau handverksbrugghús sem starfandi eru hér á landi. Má geta þess að starfandi eru samtök hér á landi sem heita Samtök íslenskra handverksbrugghúsa. Þau draga mörkin við milljón lítra. Í þessu frumvarpi er fjallað um áfengisframleiðslu. Við erum ekki bara að fjalla um áfengt öl heldur einnig um framleiðslu á áfengi allt að 40%. Í öðru lagi tekur frumvarpið á ákveðnum hlut sem snýr að afslætti af áfengisgjaldi, allt að 50%. Við teljum að með þeirri breytingu rennum við styrkari stoðum undir starfsemi handverksbrugghúsa. Það eflir atvinnulífið á landsbyggðinni og gefur líka þeim fyrirtækjum tækifæri til að fara í ákveðna þróunarvinnu og stunda nýsköpun og þess háttar. Mikil gróska er í áfengisframleiðslu hér á landi og einnig hefur áfengisframleiðendum, t.d. brugghúsum og framleiðendum á gini, farið fjölgandi síðastliðin ár. Frumvarpið er m.a. lagt fram með byggðasjónarmið í huga, en það er til þess fallið að stuðla að frekari atvinnurekstri ásamt fjölbreyttari atvinnumöguleikum um allt land. Eins og áður hefur komið fram eru flestir smærri áfengisframleiðendur staðsettir utan höfuðborgarsvæðisins. Við frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem nú er í vinnslu í allsherjar- og menntamálanefnd hafa þegar komið inn 40 umsagnir. Vissulega eru þessi mál frekar tengd en það mál sem við leggjum fram ætti að sjálfsögðu að styrkja frekar mál hæstv. dómsmálaráðherra og styrkja nefndina í því að velta fleiri möguleikum fyrir sér í því hvernig hægt er að fara með þessa hluti hér á landi, hvað við eigum að stíga langt o.s.frv. Það er alltaf álitamál hversu langt á að ganga í því að leyfa sölu á áfengi en með þessu frumvarpi eru settar ákveðnar kvaðir á þessa hluti sem menn verða að fylgja og í því samhengi tölum við um ákveðið magn sem menn geta keypt á framleiðslustaðnum. Í frumvarpinu er talað um að taka megi með sér eina kippu t.d. af bjór af framleiðslustaðnum. Í því samhengi má nefna að það er þannig með flest þeirra brugghúsa sem nú eru starfrækt, handverksbrugghúsa sem eru starfrækt vítt og breitt um landið, að hægt er að fara inn til þeirra, þau hafa áfengisleyfi, og kaupa áfengi hjá þeim en ekki má taka það með sér burt. Einnig getum við bent á í þessu samhengi að það hefur verið miklum vandkvæðum bundið fyrir minni brugghús að koma vöru sinni í verslanir ÁTVR. Við þekkjum það öll að hægt er að brugga einhvern ákveðinn bjór, sem tengist t.d. páskum, þorranum og einhverjum sérstökum tilefnum, það er þá einhver sérstök lítil framleiðsla sem kemst í hillur ÁTVR. En til þess að geta verið þar inni þarf að komast í gegnum vissan kanal þar, ná visst mikilli sölu o.s.frv. og þá hafa menn einna helst komist með lagerbjóra í verslanir ÁTVR, en síðan er mikil flóra í þessari bruggmenningu. Í núverandi fyrirkomulagi eiga menn mjög erfitt með að koma vörunni á framfæri og því tel ég að með frumvarpinu sem hér er lagt fram, og ég vil líka taka fram að það á við í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra, erum við töluvert að opna dyrnar og hleypa mönnum svolítið af stað með þessa hluti. Töluvert hefur verið spurt hvort þetta geti ekki haft neikvæð áhrif á lýðheilsu en ég óttast það ekki. Það er með þessa vöru eins og alla aðra vöru að fræðsla varðandi meðferð hennar er númer eitt, tvö og þrjú. Ef menn ganga vel um þessa hluti þá tel ég að það eigi ekki að hafa nein stórkostleg neikvæð áhrif á lýðheilsu. Við gerð frumvarpsins var horft til þess hvernig hlutirnir eru hjá nágrönnum okkar í Evrópu og við horfðum t.d. til Danmerkur, til Bretlands, til Evrópusambandsins. Þar eru þessar heimildir til staðar fyrir handverksbrugghús, þ.e. heimild til smásölu á framleiðslustað og einnig afsláttur af áfengisgjaldi. Þetta hefur verið þar við lýði í töluverðan tíma og tekist bara nokkuð vel til. Í Noregi eru ákveðnar reglur um þessa hluti en lykilatriðið er að handverksbrugghúsin séu ekki hluti af einhverri stærri samstæðu. Þar verða menn að draga línuna. Varðandi lýðheilsusjónarmiðin undirstrika ég að ég tel að með þessu frumvarpi, og það hefur svo sem líka komið fram hjá hæstv. dómsmálaráðherra þegar hún fylgdi sínu frumvarpi úr hlaði, að ekki séu teljanleg merki þess að það eigi að hafa einhver áhrif á lýðheilsu, en ég ítreka líka að það gildir alltaf um þessa vöru eins og aðra að menn þurfa að bera virðingu fyrir henni og ganga skynsamlega um hana. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég legg þetta frumvarp hér fram og það fer til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, vænti ég, til umfjöllunar þar sem hið góða frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra er nú þegar. Ég ítreka líka að í frumvarpinu eru þættir sem ég mér finnst mjög vert að skoða, sem snúa að lækkun á áfengisgjaldi, og að menn horfi til milljón lítra hámarksins, þannig að öll þessi minni handverksbrugghús geti rúmast innan þess ramma sem verið er að fjalla um hérna. Ég minni enn og aftur á það að Samtök íslenskra handverksbrugghúsa draga ákveðna línu og þar miða menn við milljón lítra hámarkið. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir ræðu hans enda finnst mér hv. þingmaður einhver sá albesti þingmaður sem við eigum. Ég verð samt að segja að mér finnst þetta frumvarp, alveg eins og frumvarp ráðherra, hálfkák. Þetta er bara hálfkák. Við erum alltaf í hálfkáki þegar kemur að sölu á þessari vöru. Segja má að raunverulega sé ekkert vestrænt lýðræðisríki, frjálst ríki, með áfengislöggjöf eins og við erum með, ekki einu sinni Norðurlönd. Og við erum einhvern veginn föst í þessu í staðinn fyrir að taka einfaldlega ákvörðun um að afnema einkarétt ríkisins á sölu áfengis. Það er auðvitað eina vitið, enda er algjörlega fráleitt í mínum huga að ríkið eitt sjái um sölu á áfengi. Þetta frumvarp er út af fyrir sig ágætt svo langt sem það nær en hér er bara verið að tala inn í ákveðinn hóp. Hvers eiga þeir að gjalda sem framleiða meira en milljón lítra? Hvers á Ölgerðin að gjalda? Það segir manni bara að þetta er hálfkák. Við erum föst í einhverri fortíð og ég af öllum á að vera steintröllið. Við erum gjörsamlega föst í einhverri fortíð. Það er bara þessi ríkjandi tilhneiging hjá íslenskum stjórnmálamönnum að takmarka eða jafnvel banna allt sem einhver kann að geta misnotað eða ekki kunnað fótum sínum forráð í kringum. Hvar endar þetta? Komin er krafa um að skattleggja sykur meira en annað. Á endanum verður umræðan kannski sú að sykur og sælgæti sé bara selt í ákveðnum búðum á vegum ríkisins. Nú er sterk umræða í samfélaginu um það að banna spilakassa af því að einhverjir spila rassinn úr buxunum. Tilhneigingin er alltaf í þá átt. Þeir sem nota þetta sem skemmtun mega það ekki lengur af því að einhver ræður ekki við sjálfan sig. Við verðum að hætta þessu. Þetta mál er auðvitað bara einn lítill angi og þess vegna kalla ég þetta hálfkák. Látum fólk bera ábyrgð á sjálfu sér. Það er langfarsælast, líka út frá lýðheilsusjónarmiðum til lengri tíma. Sjálfsblekking okkar er algjör í þessu máli og í þessum málaflokkum. Við bönnum auglýsingar. Hv. þingmaður talaði um að fyrirtækin gætu ekki kynnt vörur nema með því að fá að selja á framleiðslustigi. Af hverju göngum við ekki alla leið, hv. þingmaður? Af hverju segjum við ekki: Auðvitað mega þau bara selja framleiðsluna. Það er alls staðar þannig, alls staðar í heiminum. Fyrirtækin eru með kynningu og selja. Auðvitað er það eina vitið. Nei, við leyfum ekki auglýsingar. Við veikjum samkeppnisstöðu íslenskra fjölmiðla af því að fjölmiðlar sem flæða um heiminn sjá bara um auglýsingarnar, sjónvarpsefnið sem við horfum á sér um auglýsingar. Í nafni lýðheilsu bönnum við auglýsingar eins og það hafi eitthvað að segja annað en að íslensk fyrirtæki tapi samkeppni um auglýsingar. Við erum ekki í fornöld, við erum gjörsamlega á steinöld þegar kemur að þessum málum. Við verðum bara að viðurkenna það og sætta okkur við að áfengi getur, eins og margar aðrar vörur, farið illa með fólk sem misnotar það. Það er ekkert flóknara en það. Þetta er svolítið eins og með Lyfjaverslun ríkisins. Ég man þá tíð að enginn flutti inn lyf nema Lyfjaverslun ríkisins. Nú er talað um að fá að selja verkjalyf í almennum búðum, almenn verkjalyf. Það er ekkert að því. Það er bara alveg sjálfsagt, við notum öll verkjalyf. Ég held að á hverju einasta heimili séu verkjalyf af því að við finnum alltaf reglulega til. En það er auðvitað alveg hægt að misnota verkjalyf og það er hægt að misnota áfengi. Við erum algerlega föst í þessu, menn bara veifa einhverju og segja: Þetta er lýðheilsusjónarmið og rannsóknir sýna eitthvað. Svo þegar maður spyr eru það alltaf bara einhverjir sérfræðingar sem hafa rannsakað þetta. Þeir eru að vísu allir á móti því að auka aðgengi að áfengi. Við höfum aukið aðgengi stórkostlega, höfum miklu meira aðgengi en áður var þó að þetta sé allt ríkisrekið. Niðurstaðan er sú að neysla ungs fólks á áfengi hefur bara dregist saman og það var aðalvandamálið, mikil áfengisneysla ungs fólks. Nei, menn sletta þessu endalaust framan í okkur. Hættum því. Hættum að vera svona svakalega eftir á. Tökum okkur bara saman, hv. þingmaður. Við getum búið til einfalt frumvarp. Það hefur auðvitað verið reynt en lendir alltaf á sama veggnum. Hv. þingmaður getur byrjað á einföldu frumvarpi um afnám einkasölu ríkisins á áfengi, að allir fái að selja áfengi en auðvitað gildi sömu reglur, það megi ekki selja yngri en tvítugum o.s.frv. Byrjum bara á því að allir megi selja áfengi og auðvitað megi auglýsa þessa vöru eins og allar aðrar vörur. Þegar við höfum gert það get ég alveg fullvissað hv. þingmann um að eftir einhverja mánuði myndi enginn vilja fara til baka. Alveg eins og með bjórinn, í dag dettur engum í hug: Nei, nú þurfum við að hætta með bjórsöluna, samfélagið er að fara til fjandans út af þessari bjórsölu. En við náum aldrei að taka þetta skref sem er svo eðlilegt og sjálfsagt. Við erum algjörlega föst í einhverju fornaldarhugarfari og allt miðast við að einhverjir misnoti vöruna. Og þó að við bönnuðum áfengi myndi ekkert draga úr því, alltaf eru jafn margir sem misnota vöruna. Þeir finna bara aðrar leiðir eða misnota önnur vímuefni. Ástæðan fyrir því að við misnotum eitthvað svona er að eitthvað annað er að, ekki að hægt sé að auglýsa vöruna eða að aðrir en ríkisstarfsmenn selji hana. Þetta er svo galið. Það er eiginlega þyngra en tárum taki að ræða þetta. Þetta er svo vitlaust. Við skulum alltaf vera barin af einhverjum gömlum rannsóknum um að mikilvægt sé að takmarka aðgengi. Ég veit ekki til þess að við séum minni fyllibyttur en aðrar þjóðir af því að við erum með svo stranga löggjöf. Enginn þarf að segja mér það, ég hef farið um allan heim. Við erum föst í þessu rugli og það er svo sem ekki eina ruglið sem við erum föst í. En þetta er orðin svo erfið og raunverulega árleg umræða hér í þinginu. Alveg frá því að ég byrjaði á þingi 2013 hafa menn reynt að losa aðeins um þessa vitleysu. Allt verður vitlaust, þetta verður alltaf stærsta málið, alltaf. Ég get alveg verið viss um að einhvers staðar mun verða heilmikil andstaða við þetta litla mál, sem ég kalla hálfkák. Menn geta ekki hugsað sér að einhver selji áfengi annar en starfsmenn ÁTVR. Ef einhverjir aðrir gerðu það færi þjóðin á allsherjarfyllirí. Þessar röksemdir ganga bara ekki upp. Þetta er svo hræðilega vitlaust og órökrétt að það hálfa væri nóg. Ég legg til að fólk sem er sæmilega borgaralega sinnað taki sig saman og stígi það skref að afnema einkarétt ríkisins á sölu áfengis. Ríkið getur áfram haft sínar verslanir ef það vill, ef það telur það einhvers virði. Ríkisvaldið má mín vegna gera það en að vera bundin með einkarétti í þessu er alveg það sama og einkaréttur. Hverjum datt í hug að hafa einkarétt ríkisins á ljósvakamiðlum á sínum tíma? Menn börðust gegn því að afnema hann. Hvernig datt mönnum það í hug? Jú, menn höfðu einhverjar áhyggjur af því að það gæti skaðað ef einkaaðilar myndu gera hvað sem er í ljósvakamiðlum. Það er bara það sama hér. Við þurfum engar áhyggjur að hafa af þessu. Ég mun kannski ekki setja mig upp á móti frumvarpinu en það er alveg ferlegt hálfkák, hv. þingmaður, svolítið framsóknarlegt. En gott og vel, það er nú gott ef maður nær Framsóknarmönnum eitthvað aðeins áfram. Þegar maður talar svo við fólkið sem kallar sig frjálslyndu umbótaöflin getur það samt ekki einu sinni, margt af því, að vísu ekki allt, hugsað sér að hafa eðlilegt viðskiptaumhverfi í kringum áfengi. Meira að segja þeir sem kalla sig frjálslynd umbótaöfl. Maður veit stundum ekki í hvaða veröld maður er staddur. Mér finnst þá miklu frekar að menn eigi að segja það beint í staðinn fyrir að vera með allar þessar takmarkanir, segja bara: Heyrðu, við bara hættum að selja áfengi. Varan getur verið skaðleg. Hættum bara. Mér finnst það miklu heilbrigðara sjónarmið en að búa til einhvers konar takmarkanir kringum þetta sem hafa auðvitað ekkert að segja. Ég gæti miklu betur skilið að menn segðu: Förum bara aftur í bannárin. Miklu heilbrigðara. Við bara bönnum þetta nema þá að menn fái áfengi gegn lyfseðli og við búum síðan til einhver svæði, hvað heitir þetta með eiturlyfin, neyslusvæði, sem er nú eitt ruglið enn. En allt í lagi, það er kannski leiðin að banna þetta bara og gera áfengi ólöglegt en svo geti menn fengið neysluskammta í neyslurýmum. Ég legg það kannski til.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni sem er einn af þeim þingmönnum sem ég held allra mest upp á hér á þessu góða og háa Alþingi. Í sveitinni, þar sem er nú minn heimavöllur, enda er ég bóndi og Framsóknarmaður, er oft sagt að sígandi lukka sé best og vissulega taka sumir minni skref og færri á leið til bjartari tíma. Alla vega er þetta ákveðið skref í þá átt sem hv. þm. Brynjar Níelsson talaði um áðan. Ég vonast til þess að hann geti verið sammála mér um að þetta sé fyrsta skrefið. Ég get tekið undir mjög margt af því sem hann sagði áðan varðandi ákveðna vöru, hvort sem það er áfengi, sykur eða eitthvað annað. Þetta snýst allt um að menn beri ákveðna virðingu fyrir þeirri vöru sem þeir höndla með í hvert skipti. Það er alltaf þannig. Og varðandi lýðheilsusjónarmið er fræðsla númer eitt, tvö og þrjú í því að menn gangi vel um þessar vörur og nýti þær með skynsamlegum hætti. Það er númer eitt, tvö og þrjú. Hv. þingmaður fór yfir margt í ræðu sinni en svo að ég fari nú að ljúka þessu langar mig bara að spyrja hvort við getum ekki verið sammála því að þetta sé alla vega fyrsta skrefið. Ef menn vilja ganga lengra er a.m.k. búið að opna töluvert á ýmiss konar umræðu um þá hluti. Framsóknarþingmenn hafa meira að segja lagt fram frumvarp sem gengur örlítið lengra en frumvarp dómsmálaráðherra.

Hæstv. forseti. Við getum kallað þetta hænuskref. Já, við getum notað frasa eins og sígandi lukka er best, það er allt saman hárrétt. Hænuskrefið mitt er auðvitað bara að afnema einkaréttinn. Það er lítið skref og ofboðslega einfalt. Ég er ekkert að tala um að þetta þurfi endilega að vera í öllum matvörubúðum. Við getum kallað það skref að afnema þetta og þess vegna sagði ég að ég ætlaði ekki að setja mig upp á móti frumvarpinu, alveg fjarri lagi. En það þreytir mig svolítið að vera í þessu hálfkáki sem mismunar líka mönnum eftir því hve fyrirtækin eru stór, hvað þau framleiða mikið. Af hverju gildir það þá ekki um alla framleiðslustaði? Það er það sem ég finn helst að þessu. Ég verð að segja að oft eru notuð þau rök að þetta sé ekki venjuleg vara. Þetta er matvara. Það líta allir í hinum stóra heimi á bjór, rauðvín og hvítvín sem venjulega matvöru, bara hluta af matnum. En maður getur fundið fyrir áfengisáhrifum ef maður drekkur mjög mikið af því. Þá byrjar allt þetta einhvern veginn að tikka, að við getum ekki leyft þetta, að það verði að banna það. Hættum því. Ég hef líka alltaf sagt, þegar menn tala um lýðheilsusjónarmið, að lýðheilsuvandamálið sé annað en varan sjálf. Það er eitthvað sem er að baki því að við misnotum þessar vörur.

Virðulegi forseti. Af hverju á þetta ekki við um alla? Það hljómar eins og ég sé kominn í andsvar við sjálfan mig. Þetta er orðið öfugt, þú verður að fyrirgefa það, virðulegur forseti. En á þá vegu: Af hverju á þetta ekki við um alla? Varðandi áfengisgjaldið getum við horft til þess - og ég held að við getum gert það, hv. þingmaður - að í handverksbrugghúsum er hver eining eðlilega dýrari en hjá stóru fabrikkunni. Það segir sig alltaf sjálft. Þar af leiðandi er líka mjög mikilvægt að einhverjar ívilnanir séu til minni brugghúsa varðandi þann þátt sem snýr að áfengisgjaldinu. Hitt er síðan önnur umræða að afnema einokun ríkisins á sölu á áfengi. Ef við förum í þennan þátt líka langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki fylgjandi þeirri leið varðandi minni framleiðslu og alla frumframleiðslu þar sem við erum með ákveðið hámark og ákveðið handverk. Við getum t.d. líka fært þetta yfir á Beint frá býli þar sem menn höndla með kjötvörur, grænmeti eða hvað sem það er. Þá þurfa menn ákveðnar ívilnanir, t.d. skattalega hvata, til að geta haft kaup fyrir það sem þeir eru að gera. Mig langar að bera það undir hv. þingmann hvort hann geti ekki verið sammála mér í því.

Hæstv. forseti. Jú, ég vil gera allt fyrir þá sem eru að framleiða eitthvað, skaffa fólki vinnu, vegna þess að ég sé samfélagslega hagsmuni í því og þó að þeir séu að framleiða áfengi. Ég vil bara ýta almennt undir frumkvæði fólks, fólks sem er að framleiða eitthvað, er með einhverjar nýjungar. En þá verður vera eðlilegt umhverfi fyrir slíka framleiðslu; að geta komist á markað, kynnt vöru sína o.s.frv. Ég er til í allar ívilnanir vegna þess að ég tel að ríkissjóður fái það allt til baka. Þannig á ríkið að nálgast atvinnulífið, leyfa því að hafa frumkvæði, leyfa því að blómstra. Þetta er kannski sérstaklega mikilvægt fyrir veikari byggðir landsins. Nú er auðvitað auðveldara að mörgu leyti, þegar ljósleiðaravæðingin, fjarskiptin og orkan er allt til staðar, fyrir atvinnulífið að blómstra meira úti á landsbyggðinni. Þessi bruggframleiðsla er eitt tækifærið. Mér finnst það alveg stórkostleg hugmynd og bara stórkostlegt fyrirbæri. Ég vil gera allt til að auka möguleika þessara fyrirtækja. Þess vegna finnst mér þetta allt saman ágætt, hv. þingmaður. Ég er tilbúinn í stærri aðgerð en þarna er til að slíkur atvinnurekstur eigi meiri möguleika á að fá að blómstra í fallegum byggðum landsins í staðinn fyrir að það sogist einhvern veginn allt hingað inn á Stór-Reykjavíkursvæðið. Þarna eru möguleikar. Ég tek undir það allt saman.

Forseti þarf ekkert að afsaka andsvarahlutann því að andsvör eru mjög rúm og ekki þarf að beina spurningu né neinu öðru að neinum. Einu takmarkanirnar eru að andsvörum má einungis beina að máli ræðumanns en ekki öðru andsvari. Annars þarf ekki að spyrja spurninga.

Herra forseti. Ef eitthvað er hafði ræða hv. þingmanns ákveðið skemmtanagildi. 

Hæstv. forseti. Við höfum ströngustu áfengislöggjöf í öllum hinum frjálsa vestræna heimi, þá ströngustu. Þetta snýst allt um aðgengi og það er alltaf sagt að rannsóknir sýni að aukið aðgengi að áfengi auki neyslu. Það má vel vera að það auki neyslu í hreinu vínandamagni. Ef þú getur aldrei náð í áfengi nema að hafa mikið fyrir því þá drekkur þú minna af því. En vandinn snýst ekkert um það, vandinn snýst um það þegar menn misnota áfengi. Skorpulifur hefur ekki aukist neitt hér og þegar talað er um að hreint vínandamagn hafi tvöfaldast frá 1989 verða menn að taka inn í þá tölu að hingað koma 2 milljónir ferðamanna sem er fjórföld þjóðin. Menn geta leikið sér að tölum í þessu. Ég er bara að segja að það blasir við manni alls staðar að misnotkun á áfengi er ekkert minni hér á Íslandi, þrátt fyrir stranga löggjöf, en í öðrum löndum þar sem allt er opið. Þú getur farið út í matvörubúð og keypt áfengi. Allt í einu er menn búnir að finna það út að aukið aðgengi auki neyslu. Það kann að vera rétt að hluta til en það snýr ekki að þeim vanda sem við erum að glíma við í kringum áfengisneyslu. Og svo er þetta breytilegt, áfengisneysla ungs fólks hefur dregist saman. Rannsóknir sýna það, talandi um rannsóknir, þannig að þetta er ekki rökrétt.

Forseti. Ég er ánægður með að hafa sett mig á mælendaskrá því að þá get ég rakið fleiri rangfærslur sem komu fram hjá hv. þingmanni. Ég hef mestar áhyggjur af misskilningnum. Að neyslan hafi aukist eitthvað - hún hefur tvöfaldast, það voru 3,7 lítrar af hreinum vínanda á mann 1989; 7 lítrar árið 2012, og það var löngu áður en 2 milljónir ferðamanna fóru að koma til landsins; 8,4 lítrar í dag. Ég hugsa að ferðamennirnir eigi lungann af 1,4 lítrum sem hafa bæst við síðan 2012. Það breytir því ekki að neysla landsmanna hefur aukist alveg rosalega. Hv. þingmaður segir að við búum við ströngustu áfengislöggjöf í heimi. Það er ekki alveg rétt. Við erum á pari við Noreg og við erum á pari við Svíþjóð og Finnland. Svíar, Norðmenn og Finnar eru ögn léttúðugri, þeir eru með léttasta áfengið, bjórinn, í matvöruverslunum. En að öðru leyti erum við með ríkiseinkasölu á áfengi sem er öfundarefni í augum margra Evrópuþjóða og kemur m.a. fram í skýrslum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Hvað eiga þessi lönd sameiginlegt sem eru svona ofboðslega frjálsleg? Jú, fólk lifir þar að jafnaði tveimur til fimm árum skemur en á Íslandi. Nú verð ég að viðurkenna, herra forseti, að mér þykir svo vænt um íslenska þjóð að ég vil að hún sé langlíf. Hv. þingmaður talaði mikið um þá sem misnota áfengi, og mér fannst hann eiginlega sneiða að þeim, og hvað á að gera við þá, herra forseti? Eigum við að loka þá inni svo að þeir komist ekki í áfengi og geti ekki skemmt fyrir okkur, þessum kúltiveruðu hófdrykkjumönnum sem megum ekki vamm okkar vita? Ég nefndi skorpulifur og hv. þingmaður neitaði því að skorpulifrartilfellum hefði fjölgað hérna. Ég ráðlegg hv. þingmanni að fara inn á síður landlæknisembættisins eða lyfta símanum og tala við landlækni og spyrja hann. Það hefur verið sýnt fram á að skorpulifur var ekki til á Íslandi fyrir nokkrum áratugum en er núna farin að láta á sér kræla. Hvers vegna? Út af dagdrykkju, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ef skorpulifur hefur aukist svona mikið kann það að vera vegna þess að við erum með svo vitlausa áfengislöggjöf? Af hverju eykst hún þegar við erum með ströngustu áfengislöggjöf í hinum frjálsa heimi 

Herra forseti. Ég er í fyrsta lagi glaður að hv. þm. Brynjar Níelsson er lögfræðingur en ekki læknir vegna þess að ég hefði miklar áhyggjur af heilsu manna ef hann væri læknir. Ég hefði líka miklar áhyggjur af því að maður eins og hann væri þeirrar gerðar að hann tæki ekki mark á opinberum skýrslum og opinberri umræðu. Það kann vel að vera að Bretar hlæi að okkur vegna strangrar áfengislöggjafar. En staðreyndin er sú að Bretar eru gjörsamlega að drukkna í áfengi. Þar eru áfengistengd vandamál stærri og meiri en víðast hvar annars staðar í álfunni og Bretar lifa að jafnaði fimm árum skemur en meðal Íslendingurinn. En ég ætlaði í sjálfu sér ekki að tala um þetta. Þetta knúði mig bara upp vegna þess að þegar svona málfundaæfingar eru tíðkaðar hér í ræðustóli Alþingis, sem er opinn öllum og allir geta sagt hvað sem þeir vilja, þá verður maður aðeins að spyrna við fótum þegar farið er beinlínis með rangt mál. Skorpulifur skiptir engu máli, segir hv. þm. Brynjar Níelsson. Ja, það kann vel að vera að skorpulifur skipti ekki máli. Hún drepur fólk fyrir aldur fram og það er kannski það sem skiptir máli í þessu sambandi. Frumvarp dómsmálaráðherra hefur verið til umræðu töluvert mikið í nefnd þar sem ég sit og það frumvarp er svona eins og farandsölumaður sem setur löppina í dyrnar og svo koma aðrir á eftir og gatið stækkar. Og það stóð ekki á því, Framsóknarflokkurinn kemur hér fram og yfirbýður dómsmálaráðherra, býður betur. Hann býður upp á milljón lítra framleiðslu í staðinn fyrir hálfa milljón og býður upp á það að menn geti keypt eitthvað meira magn á framleiðslustað en dómsmálaráðherra býður. Síðan kemur hv. þm. Brynjar Níelsson og vill bara galopna allt og selja öllum allt og það á engar afleiðingar að hafa. Hann svaraði ekki spurningu minni um það hvernig ætti að bregðast við heilsufarsvandamálum vegna aukinnar áfengisdrykkju, hvort það ætti að gera með hærri sköttum eða hvernig það ætti að gerast, af því að hvorki ég né hv. þm. Brynjar Níelsson erum hrifnir af háum sköttum. Það stóð einhvers staðar að það sé ekki til neitt sem heitir frír hádegisverður. Það er töluvert til í því og það er heldur ekki til neitt sem heitir frír sjúss vegna þess að sá sem drekkur verður fyrir áhrifum á marga lund. Ef sjússarnir eru mjög margir og ítrekaðir þá valda þeir heilsuskaða. Ég held að ef hv. þm. Brynjar Níelsson myndi tala við heilbrigðisstarfsmann, bara einhvern heilbrigðisstarfsmann, bara einn heilbrigðisstarfsmann, og myndi spyrja hann hvort áfengisneysla yfir höfuð, lítil eða miðlungs eða mikil, skaði heilsu, þá myndi hann fá svar um það að öll áfengisneysla skaði, lítil líka, hún skaðar bara minna. Það eru líklega 30 tegundir af krabbameini sem mikil áfengisneysla örvar. Það er líka vísindalega sannað, og ég vona að hv. þm. Brynjar Níelsson sé að hlusta á mig núna þótt hann sé ekki í salnum, að aukin drykkja undanfarin ár hefur verið vegna þess að drykkja kvenna eykst meira en drykkja karla. Hvernig skilar það sér, herra forseti? Það skilar sér í aukningu á brjóstakrabbameinum vegna þess að brjóstakrabbamein eru t.d. meðal þeirra krabbameina sem örvast af aukinni áfengisneyslu. Þau 30 krabbamein sem ég nefndi áðan eru alveg frá koki og niður í endaþarm, með nokkrum stoppistöðvum á leiðinni. Ef hv. þm. Brynjar Níelsson myndi láta svo lítið að lesa eins og eina skýrslu, eða bara það helsta úr skýrslu, frá t.d. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, þá myndi hann heyra og sjá það sjónarmið sem ég var með hér áðan úr fornöldinni, að ríkiseinkasala á áfengi, eins og er á Íslandi, sé öfundarefni annarra þjóða. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur meira að segja hvatt til þess að aðrar þjóðir taki upp slíka einkasölu. Það er ekki af því að ríkisstarfsmenn séu betur til þess fallnir að selja áfengi en einhverjir aðrir, heldur vegna þess sem hér kom fram áðan, að aukið aðgengi eykur drykkju sem eykur vandamál. Það er alveg sama hvort áfengi er bannað alfarið, við reyndum það á tímabili, menn drekka engu að síður. Menn brugguðu, menn smygluðu. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir að sá sem hefur mikinn þorsta fyrir áfengi nær í áfengi, hvernig sem hann fer að því, hvort sem hann pantar það í póstkröfu innan lands eða erlendis, hvort sem hann fer í ríkið eða fer á bar, þá nær hann sér í áfengi. Viss hluti af þýðinu, svona sirka 18%, ef ég man rétt, samkvæmt skýrslunni, á í vandræðum með áfengi og nær sér í það. Hv. þingmaður segir: Léttvín og bjór er bara eins og maturinn okkar og það sést nú á sumum að þeir kunna sér ekki hóf í mataræði heldur. Það blasir við hverjum manni að t.d. sá sem hér stendur í ræðustól gæti misst úr máltíð án þess að skaðast af því. En það hefur ekkert með það að gera. Þótt ég sé feitur vil ég ekki láta banna mat bara af því að ég borða of mikið.  En það er bara þannig, herra forseti, og þetta á fyrrverandi formaður Lögmannafélagsins að vita: Lög og reglur eru oft og tíðum settar til að hafa vit fyrir fólki. Fullt af lagasetningu sem við gusum hér í gegn er beinlínis til þess fallið að hafa vit fyrir fólki. Ég er ekki viss um og ekki sannfærður um að það sé alltaf í öllum tilfellum rétt en það er gert fyrir því. Þá segi ég aftur: Við að hlusta á ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar áðan hoppaði ég í 50 ár aftur í tímann á málfund hjá málfundafélaginu í Versló þar sem menn voru alveg örugglega enn á þeim tíma að tala um hvað hafi verið vitlaust að ekki væri hægt að fá bjór á Íslandi, þetta er sem sagt fyrir komu hans ef menn velkjast í vafa um það, og töluðu með og á móti. Það er alveg hárrétt, að ég tel, að allflest af þeim varnaðarorðum sem komu fram þegar við opnuðum fyrir bjórsölu á Íslandi hefur komið fram. Vil ég banna bjór? Nei. Vil ég banna allt áfengi? Nei. En við eigum samt að læra af reynslunni, það læra allir af reynslunni. Tilraunarottur læra af reynslunni. Þær brenna sig fjórum sinnum og svo finna þær ostinn. Af hverju eigum við að brenna okkur á sama soðinu aftur og aftur? Talandi um skatta, hv. þm. Brynjar Níelsson svaraði ekki spurningu minni áðan. Ég spurði hvernig hann vildi standa straum af auknum heilbrigðiskostnaði vegna áfengisneyslu í framtíðinni þegar við vitum að skref sem við stígum mun leiða til heilbrigðisvandamála síðar. Þá eigum við náttúrlega að gera grein og gera ráð fyrir því í kostnaðarútreikningum okkar. - Herra forseti. Ég bið menn að sýna mér þá virðingu að vera ekki með hávaða í salnum. Að öðru leyti vil ég segja aftur að það kann vel að vera forræðishyggja að vilja stýra neyslu áfengis með sölufyrirkomulagi. Fjölmargir mæla því bót, sérstaklega þeir sem eru menntaðir á sviði læknisfræði, sérstaklega þeir sem eru starfandi á sviði læknisfræði og lýðheilsufræði og ég segi aftur: Það myndi ekki drepa hv. þm. Brynjar Níelsson að lesa þó ekki væri nema fyrirsögn á einni skýrslu frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni til að sjá og sannfærast um það hvað aukin áfengisneysla gerir fyrir heilsufar. Ég er satt að segja orðinn alveg hundleiður á því - af því að nokkrar umræður hafa farið hér fram á síðustu árum á Alþingi Íslendinga um aukið frjálsræði í áfengisviðskiptum, og það stendur upp úr hverjum manninum á fætur öðrum: Ja, það er nú allt í lagi með mig, ég gríp bara eina rauðvínsflösku eða eitthvað slíkt með mér, en svo eru aftur á móti aðrir sem ráða ekki við þetta en það er allt í lagi með mig. Má ég vitna í Bjartmar Guðmundsson, herra forseti? „Ég er ekki einn af þeim sem sofna fullur/ég er ekki einn af þeim sem vakna skel.“ Það kom samt fram að sá ágæti maður sem þar er um rætt átti við talsverðan áfengisvanda að stríða, þótt viðlagið sé „ég er ekki alki fyrir fimm aura“ í kvæði Bjartmars blessaðs. En það breytir ekki því að við erum ekkert að hugsa um það hvort ég eða hv. þm. Brynjar Níelsson kunnum eða kunnum ekki að fara með áfengi. Við erum ekkert að velta því fyrir okkur. Við erum að velta því fyrir okkur hvort aukið aðgengi að áfengi hefur áhrif á heilsu þjóðarinnar sem heildar. Við erum heldur ekki einu sinni að hugsa um þau 18% sem er gefið að verða fyrir vandræðum heldur almennt. Eysteinn Jónsson talaði um almenna farsæld og við eigum að hugsa um almenna farsæld. Einhver jaðartilvik eins og ég og hv. þm. Brynjar Níelsson eru ekki það sem málið snýst um og það að annar sé með aðra löppina á steinöldinni og hinn sé kominn framar á veg skiptir ekki öllu máli. Við eigum að horfa á afleiðingar þess sem við samþykkjum á þinginu hverju sinni. Þetta kom reyndar aðeins fyrr en ég átti von á. Frumvarp dómsmálaráðherra er svona eins og sölumaður sem kemur löppinni í dyrnar. Ég átti ekki von á því að Framsóknarflokkurinn kæmi með klossa rétt á eftir til að komast inn um sömu dyr. En það gerðist. Auðvitað er öllum frjálst að yfirbjóða og það gera menn eftir því sem þeir geta. Síðan verð ég að minnast á eitt enn sem fram kom í ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar. Ég hef heyrt það sjónarmið áður, reyndar frá gesti í allsherjarnefnd þingsins, sem við vitnum ekki til, en það er að hleypa stóru brugghúsunum í þetta líka, að framleiða og opna lítil handverkshús. Herra forseti. Ég verð að segja: Þetta er bara eins og að koma fram með tillögu um að Mjólkursamsalan fái að opna útibú við hliðina á Örnu. Þetta er alveg nákvæmlega eins, vegna þess að ef eitthvað er þá eru tvö stóru brugghúsin á Íslandi með enn stærri markaðshlutdeild en Mjólkursamsalan á sínum sviðum. Menn segja: Heyrðu, eigum við ekki bara að leyfa Agli og Víking að vera með í litlu handverkshúsunum og stúta þessum litlu sprotum sem eru úti um allt? Samt eru þessir menn að segja: Heyrðu, jú, við viljum endilega að þessir litlu sprotar fái að dafna og eitthvað svoleiðis, en þeir tala þvert um hug sinn nema þeir séu bara tala í hring, nema þeir hafi ekki kynnt sér málið eða hafi hreinlega ekkert vit á því sem þeir eru að tala um. Það eru allt saman möguleikar. Síðan koma menn með algjöra rakaleysu og málfundaæfingar frá því fyrir 50 árum og segja: Þetta verður allt í fína, það verður bara allt í lagi. Og lýðheilsa, hvað er það? En það er bara það sem ég sagði áðan, mér er svo vel við Íslendinga og þykir svo vænt um þá að ég vil að þeir verði langlífir. Ég vil ekki stytta líf þeirra um tvö til fimm ár, svona að jafnaði. En það er akkúrat það sem er að gerast í nágrannalöndunum þar sem allt er frjálst og fínt. Menn hafa talað mikið um unglingadrykkju og jú, sem betur fer höfum við náð miklum árangri þar. Danir, Englendingar, Íslendingar og Svíar eru í vandræðum með annað, það er öldungadrykkja. Það heitir í Danmörku vota kynslóðin. Í áróðursbæklingum, því að Danir eru líka með áróðursbæklinga fyrir því að menn drekki minna, er slagorðið þetta: Ekki drekka eins og afi og amma. Það er slagorðið. Ekki drekka eins og afi og amma, vegna þess að öldungadrykkjan þar er á sama stað og hér. Þá segi ég aftur: Mér þykir vænt um Íslendinga, ég vil að þeir verði langlífir. Ég vil ekki að við séum að taka fyrir möguleika þeirra til að verða langlífir. Þess vegna skil ég ekki ræður eins og ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar áðan, nema fyrir skemmtigildið sem hún hafði.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ekki ræðan mín sem hefur fært hv. þingmann 50 ár aftur í tímann. Mig grunar að hann sé búinn að vera 50 ár aftur í tímann mjög lengi. Ég er heldur ekki viss um að það að lesa skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar myndi ekki drepa mig, ég held ég myndi drepast úr leiðindum við að lesa þá skýrslu. Menn eru algerlega fastir í sama farinu. Það er enginn skortur á aðgengi að áfengi á Íslandi. Ég var ekkert að ræða það, það er enginn skortur. Spurningin er bara: Verða það að vera ríkisstarfsmenn sem selja þetta? Ég er bara að tala um afnám einkasölunnar. Aðgengið er nóg og það er alveg rétt að í vínandamagni hefur neyslan aukist alveg frá því að bjórinn var leyfður og eðlilega. En samt lifum við lengur og lengur. Mér er alveg sama hvað Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir, menn eru algerlega fastir í sínum frösum. Allt miðast við það að misnotkun á áfengi er hættuleg heilsu og lífi fólks. Við vitum það. Þetta er alveg eins og með matinn af því hv. þingmaður minntist á að hann borðaði of mikið. Hvernig eigum við að bregðast við því? Ég segi bara við hv. þingmann: Þú berð sjálfur ábyrgð á mataræði þínu. Ég ætla ekki að ætlast til þess, af því að við glímum við offitu, að það verði bara ríkisstarfsmenn sem selja mat. Það dettur engum það í hug. Það dettur engum í hug, ekki einu sinni hv. þingmanni, að banna bjórinn aftur. Ég var að hlusta á sömu ræðu hjá hv. þingmanni og ég heyrði hér veturinn 1989 þegar menn voru að berjast gegn bjórnum, sama ræðan, sömu lýðheilsusjónarmiðin. Þetta er að fara 50 ár aftur í tímann, ekki ræðan mín. Það er bara þannig.

Herra forseti. Það kann vel að vera að ég sé 50 árum á eftir tímanum. Ef ég væri það væri áfengisdrykkja á mann á Íslandi af hreinum vínanda 3,5 lítrar en hún er 8,5 lítrar. Af hverju er það? Það er vegna þess að aðgengið hefur aukist. Verða það að vera ríkisstarfsmenn sem selja þessa vöru? Ekkert endilega en þetta virkar mjög vel. Ameríkanar hafa góðan málshátt sem segir: Ef það er í lagi, ekki breyta því. Og af því að ég veit að hv. þingmaður er áhugamaður um lága skatta og lágan tilkostnað hjá ríkinu ætla ég bara að benda á eitt atriði. Það kemur fram í frumvarpinu núna, eða alla vega í frumvarpi dómsmálaráðherra, að áfengisgjöld sem ÁTVR skilar á tíu daga fresti í ríkissjóð - það var eitt af því fyrsta sem kom fram þegar menn ætluðu að setja áfengi í verslanir, t.d. hjá Viðskiptaráði o.fl., að menn ætluðu ekkert að skila áfengisgjaldi á tíu daga fresti. Nei, þeir ætluðu að gera þetta eins og með vaskinn, á 60 daga fresti. Það hefði bara, herra forseti, haft þó nokkur áhrif á lausafjárstöðu ríkissjóðs á hverjum tíma, fyrir utan það að öll umhirða og allt eftirlit verður miklu dýrara. Það kemur t.d. fram í frumvarpinu sem nú er til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd að með því að opna á brugghús, hvort sem það eru 500.000 eða 1.000.000 lítrar sem þau framleiða og selja, krefst það miklu meira eftirlits en er í dag, kostar miklu meiri peninga fyrir ríkissjóð. Ég veit að hv. þingmaður er ekki hrifinn af því. En kannski eigum við bara að hafa þetta eftirlitslaust. Það er náttúrlega ein hugmynd en ég held að hún sé ekki skynsamleg. Þótt hv. þingmaður blási á skoðanir sérfræðinga, ég vona að hann geri það ekki í öllum öðrum málum, þá er það samt þannig að málsmetandi sérfræðingar í mjög mörgum löndum hafa bent á það hve íslenska módelið og norræna módelið í sölu áfengis hefur góð áhrif lýðheilsulega.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður minntist á það að vínandamagn fyrir 50 árum hefði verið 3,5 lítrar en sé núna 8,5 lítrar. Hvað var þjóðin langlíf fyrir 50 árum? Ég er bara farinn að hallast að því að því meiri drykkja sem sé á þjóðinni því lengur lifi hún. Gæti það verið? Það má örugglega finna einhverja rannsókn þess efnis að við drekkum meira en við drukkum fyrir 50 árum á hvern mann og við lifum lengur núna en fyrir 50 árum. Auðvitað væri það ekki vísindaleg niðurstaða. Það eru margir aðrir áhrifaþættir. En í þessum lýðheilsurannsóknum, þar sem menn eru alltaf á móti þessu, reikna menn nákvæmlega svona, finna bara einhvern stað þar sem drykkja er minni eða meiri og draga ályktanir af því. Ég er bara að segja að misnotkun á áfengi er alltaf sú sama í grunninn. Það er ákveðinn hópur sem misnotar áfengi og ég hef alltaf haldið því fram að það séu aðrar ástæður fyrir því að fólk misnotar áfengi eða vímuefni yfir höfuð; að öll þessi sala, fyrir bara venjulegt fólk, og þetta aðgengi sé ekki heilsufarsvandamál í sjálfu sér. Ég stend alveg við þá skoðun og hún er alls ekki 50 ára gömul. Ég er ekki kominn 50 ár aftur í tímann. Ég er bara að segja að við verðum að viðurkenna ákveðinn veruleika. Veruleikinn er sá að við neytum þessarar vöru. Hún er hluti af matarmenningu okkar. Hún er hluti af okkur. Einhverjir misnota hana. Aðgengi er algerlega nóg. En ég vil bara að við stöndum jafnfætis öðrum í þessu, að þetta séu eðlileg viðskipti, eðlileg kynning á vörunni o.s.frv. Það eru eðlileg viðskipti.

Hæstv. forseti. Skoðun hv. þingmanns er vissulega ekki 50 ára gömul en hún er jafn röng og hún var fyrir 50 árum. Það er reyndar svo, og nú er ég bara að tala um nokkur síðustu ár, að lífslíkur íslenskra karla hafa skerst um nokkur ár. Ég ætla ekki að setja það í samhengi við áfengisneyslu en það gæti alveg eins verið að svo væri. Það er líka svo varðandi lífslíkur Íslendinga, sem voru hér áður og fyrr með því hæsta sem gerist í Evrópu, að við erum ekki lengur á toppnum í Evrópu. Við höfum látið það af hendi. Af hverju er það? Það er ekki einhlít skýring á því. Ég segi aftur: Það sem hv. þingmaður hefur fært fram í þessari umræðu eru rökleysur sem byggja ekki á neinu. Hann afneitar vísindalegum rannsóknum, hann afneitar lýðheilsurannsóknum og lýsir bara frati á þær, ef ég get orðað það þannig, herra forseti. Það kann ekki góðri lukku að stýra. Ég segi aftur: Ég vona sannarlega að hv. þingmaður nálgist ekki önnur mál með því að kasta rýrð á það sem sérfræðingar hafa til málanna að leggja, að kasta rýrð á rannsóknir sem gerðar hafa verið þó að hann sé ekki sammála þeim. Við tökum öll þátt í því hér í þessum þingsal að reiða okkur á sérfræðiálit í hinu og þessu, skárra væri það nú ef við gerðum það ekki. Yfirleitt þegar við gerum það ekki þá verða vandamál og við þekkjum þau af ákvörðunum Alþingis í gegnum tíðina sem sumar hafa verið slakar. Slakastar hafa þær verið þegar Alþingi tekur ekki mark á sérfræðiráðgjöf sem því er veitt og slakastar eru ákvarðanirnar þegar alþingismenn taka ekki mark á þeim sérfræðingum sem mæta fyrir nefndir og hafa uppi varnaðarorð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans löngu og yfirgripsmiklu ræðu sem snertir, held ég, skalann frá A til Ö varðandi neyslu á áfengum drykkjum og lýðheilsusjónarmið. Varðandi lýðheilsusjónarmiðin langar mig að beina því til hv. þingmanns að aukningin í dag á lífsstílstengdum sjúkdómum, offitu, skorpulifur og alls konar heilsuleysi, er náttúrulega fyrst og fremst vegna þess að fólk hreyfir sig miklu minna núna en það gerði fyrir 50 árum. Ég held að flestir geti verið sammála um það. Menn neyta of mikils rusls, hvort sem er í mat eða drykk. Menn borða ekki nógu hollan mat og hreyfa sig of lítið. Það er stærsti þátturinn í því að lífsstílssjúkdómar hafa aukist. Alla vega skil ég sérfræðingana þannig. Ég ætla alls ekki að gera lítið úr því að áfengi geti verið skaðlegt ef þess er neytt í óhóflegu magni eða dagdrykkju. Vel má vera að dagdrykkja hafi aukist bara vegna þess að bjór kom á markaðinn. En ég vil líka benda á eitt, af því að hv. þingmaður hefur farið töluvert yfir neyslu á vínanda, að nú er ég töluvert yngri en hv. þingmaður en man þá daga vel þegar landi var bruggaður úti um allt, ég er alinn upp í sveit. Eftir að bjórinn kom þá hvarf landinn. Ætli landinn hafi nokkuð verið inni í þeim vínandatölum sem hv. þingmaður vitnar reglulega til?

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur lifibrauð sitt af því að framleiða holla náttúruafurð sem er öllum til góða sem hennar neyta. Sem áhugamaður um næringu ætti hann að vita að eitt það fyrsta sem sagt er við fólk ef það vill megra sig er að taka út áfenga drykki af því að hitaeiningar í t.d. venjulegum bjór eru gríðarlega margar, gríðarlega. Hægt er að borða mörg kíló af lambakjöti án þess að verða fyrir sömu þyngdaraukningu og af því að drekka áfengt öl. Þeir lífsstílstengdu sjúkdómar sem hv. þingmaður minnist á, offita o.s.frv., eru nefnilega líka að hluta til áfengi að kenna, líka aukning á hjarta- og æðasjúkdómum. Ég tók bara krabbameinið fyrir hér áðan en það var auðvitað upptaktur. Menn myndu gera vel í því - og nú ætla ég ekki að fara að tala eins og bindindispostuli, sem ég er ekki, ég ætla ekki að tala eins og svarinn andstæðingur áfengis, sem ég er ekki. Það eina sem ég er að tala um er að þegar við tökum slíkar ákvarðanir eigum við að læra af ákvörðunum fyrri tíma. Við eigum ekki endilega að ganga með opin augun úti í sama forað og við höfum gert áður. Við eigum að læra af reynslunni. Reynslan kennir okkur að aukið framboð á áfengi eykur neyslu sem eykur hættu á sjúkdómum. Þetta vitum við. Síðan er það náttúrlega ákvörðun okkar, hvers og eins, í þessum sal hvort við tökum áhættuna af því sem við leggjum til. Það er náttúrlega hverjum manni frjálst en ég bendi á að við eigum þá alla vega að gera það vitandi vits.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Bjór er í sjálfu sér ekkert annað en fljótandi brauð. Talandi um ofneyslu og annað vil ég ítreka það sem hefur komið fram, hvort sem það var hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni eða þeim sem hér stendur, að þegar kemur að lýðheilsusjónarmiðum er fræðsla alltaf besta vörnin, að uppfræða fólk. Síðan verðum við að treysta fólki til að komast yfir þessa hluti, ná utan um þá og reyna að stjórna lífi sínu á skynsamlegan hátt. En vissulega geta alltaf einhverjir fallið fram af brúninni og þess háttar. Fyrir það fyrsta verðum við að horfa til þess í þessu samhengi að fræða fólk um hvernig það getur lifað heilsusamlegu lífi. Við fjöllum hér um frumvarp sem snýr að litlu brugghúsunum en ekki um hugleiðingar hv. þm. Brynjars Níelssonar. Í því samhengi erum við að tala um að leyfa mönnum að selja vöru sína á framleiðslustað, hafa smásölu á framleiðslustað. Í frumvarpinu er ekki verið að tala um að fara alla leið og opna bara allar gáttir. Þannig að ég vonast til þess og langar að spyrja hv. þingmann hvort við getum ekki verið sammála um að ef við stundum bara nógu mikla fræðslu geti það hjálpað til við lýðheilsusjónarmiðin.

Herra forseti. Orð hv. þingmanna, t.d. í þessari umræðu og í umræðu um áfengismál hér áður, benda til þess að fræðslan hafi ekki náð í gegn þótt hún sé af hinu góða, því miður. Fræðsla verður náttúrlega ekki til góðs ef menn nýta sér hana ekki, bera sig ekki eftir þeim upplýsingum sem eru til og afneita þeim upplýsingum sem eru til á grundvelli þess að það séu bara fordómar, eða ég veit ekki hvað það er. Það kann ekki góðri lukku að stýra, því miður. Ég segi aftur: Ítrekað var reynt fyrir nokkrum árum að koma í gegnum Alþingi sölu á áfengi í öllum matvörubúðum. Menn gáfust upp við að reyna að henda þeirri skjóðu í gegnum gullna hliðið en núna fáum við þetta í teskeiðum. Nú verða hér brugghús sem framleiða allt að hálfri milljón lítra. Þá kemur annar og býður betur og segir: Brugghús sem framleiðir allt að milljón lítra. Þá kemur sá þriðji og segir: Leyfum stærstu brugghúsunum líka að taka þátt í leiknum. Svona er þessi snjóbolti. Kannski er það einhver jafningjaþrýstingur sem verður til þess að menn vilja ganga þennan veg. Í sjálfu sér er ég ekki að halda því fram að lítil, pen brugghús í dreifðum byggðum drepi allan mannskap. Síður en svo, það dettur mér ekki í hug að halda. Mér dettur ekki í hug að halda að 2,3% aukning á framleiddu áfengi á Íslandi komi til með að drepa marga. Málið er að það sem ég óttast, og þess vegna legg ég þetta fram, er að þetta sé fyrsta skrefið á lengri vegferð og vegferðin endi með því að hér verði allt gefið frjálst, þvert á það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin ráðleggur og fleiri, 

Virðulegi forseti. Við höldum hér áfram að ræða ýmis þingmál. Hér er þingmannamál frá Framsóknarflokknum um breytingu á ýmsum lögum vegna stuðnings við smærri innlenda áfengisframleiðendur. Það tengist áfengisgjaldi en fyrst og síðast sölu áfengis á framleiðslustað. Þetta mál er áhugavert fyrir margra hluta sakir. Sama dag og hæstv. dómsmálaráðherra fer í gegnum ríkisstjórn með mál sitt sem snertir nákvæmlega sama mál nema í minna magni, mjög svipað, mjög feimið frelsismál, kemur Framsóknarflokkurinn með þetta. Það er eins og stjórnarflokkarnir tali ekki alveg saman þarna. Ég skynja líka að það er ekki ríkur vilji á endanum til þess að taka eindregin frelsisskref. En ég vil þó taka undir þau orð sem hv. þm. Brynjar Níelsson hefur látið falla hér, af því að hann er hér í salnum, og þá nálgun sem hann hefur í þessum málum og ég deili þeim skoðunum. En gott og vel, ég ætla ekki að fara í innansveitarkróniku ríkisstjórnarinnar. Ég segi: Þetta er fínt. En þetta er lítið, feimið frelsisskref. Ég virði það að styðja eigi við byggðasjónarmið, eins og stendur þarna, enda eru flest af þessum handverksbrugghúsum úti á landsbyggðinni. Þetta er nokkuð sem mér finnst að ætti að vera sjálfsagt og við ættum ekki að deila mikið um. Ég vil bara segja það strax að við í Viðreisn munum koma með breytingartillögu, bæði í tengslum við þetta mál en líka í tengslum við mál frá hæstv. dómsmálaráðherra, sem felur í sér annaðhvort afnám einokunarsölu eða einkaleyfis Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu á víni, og hins vegar heimila netverslun. Það eru alvöruskref. Það eru skref sem við þurfum að stíga í ljósi þróunar, hegðunar og bara almennra frelsissjónarmiða. Ef við skoðum bara heitið Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, sem er núna komið í þennan fallega búning sem hefur meira aðdráttarafl, í boði ríkisins: Vínbúðirnar, er samt heitið á þessu ríkisfyrirtæki ÁTVR. Það segir okkur að á sínum tíma var einokun og einkaleyfi og ekki bara á áfengi heldur líka á tóbaki. Blessunarlega leyfðum við smásölunum, einkaaðilum á markaði að hefja sölu á tóbaki og við treystum þeim til að selja tóbak. Vorum við með því að segja: Við ætlum að opna á allt, við ætlum ekki að viðurkenna þau heilsufarsvandamál sem fylgt geta reykingum? - Og nú fá menn sér í vörina, það er líka föstudagur, það er allt leyfilegt. Ég segi: Guð forði okkur frá þessari forræðishyggju, í fyrsta lagi. Í öðru lagi tek ég fram, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson áðan, að það er enginn að draga fjöður yfir að það eru vandamál, stundum stórkostleg, sem fylgja neyslu áfengis og vímuefna. En það er ekki háð því og það verður ekki minna af því að ríkið sjái um einokunarverslun á víni, bara alls ekki. Frá því að þessari sameinuðu verslun áfengis og tóbaks var komið á árið 1961 hefur viðskiptaumhverfið gjörbreyst og samfélagið er náttúrlega allt orðið miklu opnara. Við sjáum að vínveitingaleyfum um land allt hefur fjölgað og stöðum hefur fjölgað sem selja vín og bjór o.fl. Opnunartími áfengisverslana ríkisins, í boði ríkisins, hefur blessunarlega lengst. Það er orðið greiðara aðgengi að því leyti til fyrir það fólk sem kýs að kaupa áfengi og það er um land allt. Hægt er að draga fram þau gamalkunnu sannindi að verið er að selja vín á sumum stöðum á landsbyggðinni samhliða sölu á barnafötum, eða hvað það er. Það er ekkert að því. En þetta dregur samt fram þann skrýtna veruleika sem við höfum skapað, að þetta þarf að vera gert undir hatti ríkisins. Það er það sem við í Viðreisn bendum á og teljum vera ákveðna tímaskekkju. Með því að afnema einokun ríkisins á vínsölu eða smásölu þegar kemur að víni er ekki verið að gera aðgengið greiðara, það er einfaldlega verið að færa þá sölu yfir á markaðinn. Það er rétt að geta þess að síðan bjórinn var leyfður - og vel að merkja, það er ekki lengra en svo að enn er þingmaður hér á þingi sem var á móti því að leyfa bjórinn, það er ekki lengra síðan. Það getur verið að það sé langt síðan en það er samt þannig að hér er þingmaður sem var á sínum tíma mótfallin bjórnum. Gott og vel. Ég er þeirrar skoðunar að einokunarfyrirkomulag ríkisins með þessa löglegu neysluvöru - við erum ekki að banna vín, það er ekki það sem við erum að gera, þá gæti ég skilið þá rökræðu sem átt hefur sér stað, þetta er lögleg neysluvara - hamli eðlilegri samkeppni að vissu leyti og skerði atvinnufrelsi fólks. Þess vegna styð ég þetta mál. Þetta er lítið og sætt mál, þetta er gott skref. En þetta er ekki það stóra skref sem ég hafði vonast til að sjá því að aukið frelsi í þessu máli myndi enn frekar styðja við mikilvæg byggðasjónarmið sem koma fram í þessu frumvarpi frá Framsóknarflokknum og ég veit að það gerir það líka í máli hæstv. dómsmálaráðherra. Bent hefur verið á það í dag, m.a. af hálfu þingmanna Miðflokksins, að stór hætta væri fólgin í því að opna eitthvað frekar. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það að afnema einkaleyfi ríkisins á smásölu áfengis og leyfa einkaaðilum að selja slíkt gegn ákveðnum skilyrðum myndi sjálfkrafa auka vínsölu. Nei, ég held miklu frekar að við fengjum að sjá ákveðna þróun. Það myndi jafnvel ýta undir enn frekari nýsköpun á markaði. Við sjáum það bara frá því að bjórinn var leyfður 1. mars 1989 að við erum einmitt að upplifa þessi handverksbrugghús á landsbyggðinni af því að frelsið var aukið. Svigrúm var gefið og þá sjáum við þessa litlu sprota. Þess vegna finnst mér dæmið um bjórinn, það skref sem þá var stigið, dæmi um að þetta geti ýtt undir alls konar hugmyndir, sprota og nýsköpun víða um land sem við hefðum ekkert endilega verið að pæla í. Sá þingmaður sem var á móti bjórnum hér 1989 hafði ekki hugmynd um að það væri mál sem myndi síðan styðja við ákveðna grósku á landsbyggðinni. Ég er á því að samhliða auknu frelsi, aukinni opnun, aukinni samkeppni, opnum við fyrir hugmyndir, farvegi fyrir nýsköpun sem við, með fullri virðingu fyrir okkur öllum sem erum hér í þessum sal, áttum okkur ekkert endilega á að séu mögulegar í rauntíma. Það er sýn mín og trú að slík mál séu til farsældar. En hvað þýðir það? Við verðum vissulega að taka lýðheilsusjónarmiðin alvarlega. Ég vil vekja athygli á því, eins og fleiri hafa gert, að frá árinu 1991 hafa Rannsóknir og greining, það mikilvæga rannsóknafyrirtæki, haft reglubundnar mælingar, fylgst mjög vel með og skoðað áfengis- og vímuefnaneyslu íslenskra ungmenna. Ég vil hrósa þáverandi menntamálayfirvöldum fyrir að hafa gert þennan samning við Rannsóknir og greiningu sem veitir okkur verðmætar upplýsingar og þekkingu á hegðun ungs fólks í ákveðnu umhverfi. Þessar samfelldu og markvissu mælingar Rannsóknar og greiningar hafa sýnt að áfengis- og vímuefnaneysla íslenskra ungmenna, sem var með því mesta innan OECD árið 1991, hefur á þessum 30 árum farið niður og mælist hvað minnst hér, ekki síst þegar kemur að áfengi. Við sjáum aðeins breytingar á vímuefnum, en af því að við erum að tala um áfengi ætla ég að horfa á það. Allir flokkar, þvert yfir hina pólitísku línu, eiga heiðurinn af því að hafa komið að því að byggja upp markvissa sýn og stefnu og framkvæmd í lýðheilsumálum og í forvarnamálum akkúrat fyrir þennan viðkvæma hóp, nemendur sem eru að fara úr grunnskóla yfir í framhaldsskóla, þannig að við höfum náð að lækka þetta svona. Það er afrek út af fyrir sig að við skulum hafa farið úr hvað mestri neyslu yfir í hvað minnsta neyslu í skólakerfinu innan OECD. Það segir okkur að lýðheilsusjónarmiðin skipta máli. Við í Viðreisn lögðum á sínum tíma fram, í máli frá árinu 2017 frekar en 2018, mál um afnám einokunar á ÁTVR á smásölu á áfengi, og jafnframt að 1% áfengisgjald færi upp í 5% og færi beint í lýðheilsusjóð til þess að viðhalda og efla enn frekar forvarnir. Þannig finnst mér að við eigum að nálgast þetta frekar en að vera með einhverjar ríkisstyrktar girðingar sem, þegar upp er staðið, skila engu öðru en einhverri hugmyndafræðilegri nálgun þeirra sem vilja alltaf að ríkið sjái um allt. Við sjáum ákveðna birtingarmynd af því í heilbrigðismálunum þar sem ríkið á að sjá um alla þjónustu. Við sjáum afleiðingarnar af því, og það er reyndar annað mál, sem eru lengri biðlistar, en ég ræði það á öðrum vettvangi. Ég hef ekki þá trú að aukið frelsi í áfengismálum muni stuðla að aukinni neyslu, þvert á móti. Ég held að við eigum einfaldlega að viðurkenna að ríkisvaldið sjálft þarf ekki að sjá um smásölu á áfengi. Þetta er lögleg neysluvara. Við erum búin að segja: Við ætlum að leyfa hana. Þá er ekki þar með sagt að ríkisvaldið þurfi að sinna því. Það er hlutur sem við viljum leggja áherslu á og ég undirstrika að við munum koma með breytingartillögur við þetta mál, sem og mál dómsmálaráðherra, í ákveðna frelsisátt. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins  Um leið og ég fagna þessu máli undirstrika ég að ég hefði viljað sjá miklu stærri skref. En lítil skref eru skref. Þau munum við styðja í þessum málum og ýta eftir því að þessi mál komist sem fyrst út úr nefnd og að þingmenn, bæði í meiri hluta og minni hluta, fái tækifæri til að greiða atkvæði með stærri skrefum í frelsisátt á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að halda ræðu um þetta mál en hv. 5. þm. Reykv. s., Brynjar Níelsson, særði mig hingað upp í pontu með ræðu sinni áðan.  Þegar við tölum um áfengi tel ég að við gleymum oft ákveðnum andlegum þætti við þetta allt saman, andlegum þætti sem ég tel eiga skyldleika við trúarbrögð, en það er að áfengisneysla er vímuefnaneysla og víma og sóknin í vímu er að hluta til persónulegs eðlis. Þegar við tökum fyrir afskaplega persónuleg mál á Alþingi, eða í stjórnmálalegu tilliti, fer umræðan almennt pínulítið í hnút. Þetta á við um trúarbragðaumræðu, vímuefnaumræðu og meira eða minna allt sem kemur börnum við eða barnauppeldi eða hagsmunum barna. Eðlilega tekur fólk því mjög persónulega og hefur þar af leiðandi mjög sterkar tilfinningar til allra mála sem varða þá hagsmuni. Það á einnig við um hluti eins og kynhegðun, kynlíf, kyneinkenni og þess háttar. Það er ekkert skrýtið að í umræðu um slík málefni brjótist fram ákveðin fagleg sjónarmið, pólitísk sjónarmið og persónuleg sjónarmið og blandan af því öllu er ekkert endilega mjög gegnsær kokteill, ef svo mætti að orði komast. Þegar við tölum um frelsið, eins og ég ætla að ræða hér aðeins, hættir okkur frelsissinnum - sem ég veit að ég er og hv. þm. Brynjar Níelsson og fleiri eru - til að gefa okkur að frelsið sem við þráum svo heitt sé skaðlaust. Við höfum tilhneigingu til að gefa okkur það vegna þess að það er rosalega auðvelt fyrir okkur ef það er skaðlaust. Ef við getum aukið frelsið án þess að taka áhættu, án þess að fórna neinu fyrir það, er auðvelt að styðja það og mögulega auðvelt að sannfæra annað fólk um hið sama. Málið er bara að frelsið er ekki ókeypis. Það kostar. Það kostar fórnir. Ef við höfum tjáningarfrelsi, sem ég styð mest af öllum hér inni á þingi eftir því sem ég fæ best séð, kostar það að fólk getur sagt eitthvað sem okkur er illa við. Við þurfum bara að búa við það en það þýðir ekki að við þurfum að sætta okkur við það. Við gætum viljað svara í sömu mynt og segja ljóta hluti, við gætum viljað gagnrýna það mjög harðlega, við gætum jafnvel viljað úthýsa ummælunum af okkar eigin vef eða okkar eigin vettvangi á einhvern hátt því að tjáningarfrelsið felur jú líka í sér að hver vettvangur getur sett sér sínar eigin reglur. Það er hluti af því. Ef við búum við frelsi til að neyta áfengis þýðir það að við þurfum að axla einhvers konar ábyrgð á því. Við þurfum að tryggja að hegðun okkar undir áhrifum áfengis brjóti ekki á réttindum annarra. Við gætum þurft að bregðast við þeirri skaðlegu hegðun sem áfengi getur ýtt undir, t.d. með forvörnum eða jafnvel einhvers konar takmörkunum. En höfum alveg á hreinu að þegar við aukum frelsið gerum við það stundum á kostnað sjónarmiða eins og lýðheilsu. Við frelsisunnendur á þingi þurfum að geta sagt það berum orðum og með opin augun að við séum til í það. Ég vil nefna tiltekin dæmi. Áðan var sagt, ranglega samkvæmt mínum heimildum, að sjúkdómur eins og skorpulifur hefði ekki aukist á Íslandi frá því að bjórinn var heimilaður. Það er rétt að núna heyrist enginn vilja banna bjórinn aftur, meira um það síðar ef ég hef tíma, en hins vegar er rangt að skorpulifur hafi ekki aukist. Hún hefur aukist, virðulegi forseti. Og við þurfum, upplýst og með opin augun, að segja að við séum til í það vegna þess að við metum frelsið það mikið að við séum reiðubúin að fórna einhverju fyrir það. Ég skal standa hér og segja það. Fyrir mér er frelsið eitthvað sem krefst í sjálfu sér ekki réttlætingar, ekki frekar en að vilja líf eða hamingju. Ég set þessi þrjú atriði reyndar svolítið mikið í sama flokk; líf, hamingju og frelsi. Ef ég þyrfti að velja á milli væri ég ekki alltaf viss. Það færi svolítið eftir aðstæðum, hugsa ég. Frelsið er í því mengi í mínum huga. Frelsið er gott í eðli sínu. Ég vil frelsið af því bara, alveg eins og ég vil hamingjuna af því bara og ég vil lifa af því bara. Ég færi engin rök fyrir því önnur en þau að þannig ætla ég að hafa það, og bjóði heimurinn mér hvað sem hann vill til að reyna að stöðva mig. Sömuleiðis hrjáir stundum sá misskilningur okkur frelsisunnendur að ef við viljum auka frelsi skipti kannski engu máli hvernig það sé gert. Auðvitað skiptir máli hvernig það er gert. Við getum ekki einfaldlega aukið frelsið og ekki búist við neinum neikvæðum afleiðingum af því. Það er ekki svo einfalt að einfaldlega sé ákveðinn hópur í samfélaginu sem misnotar áfengi en meiri hlutinn geri það ekki. Það er ekki svo einfalt. Ég skil alveg að það geti litið þannig út en þetta er flóknara en það. Ég ætla að nefna tiltekna flækju þegar kemur að öðrum vímuefnum sem eru morfínskyld efni og amfetamínskyld efni. Ég veit svo sem ekki hvort þetta séu læknisfræðilega hárnákvæm hugtök hjá mér en þetta eru alla vega efni sem eru náskyld eða þau sömu og eru misnotuð af fólki í samfélaginu með einhverjum hætti. Þau eru keypt á hinum svokallaða svarta markaði, þ.e. óskráðum markaði, og neytendur misnota þau. Tiltölulega nýlega var tekin upp samræmd skráning hjá læknum sem gefa út lyfseðla fyrir þessum lyfjum þannig að ekki var lengur hægt að fara á milli lækna með sama vandamálið og fá margsinnis skammtinn sem raunveruleg þörf var á. Sjálfsagt dró það úr neyslu, ég hef reyndar ekki flett því upp nýlega verð ég að viðurkenna, og sjálfsagt hafði það einhver jákvæð áhrif á nýliðun í þeim hópi sem myndi annars nota þessi efni. En staða hópsins sem misnotar þau áfram, sem er langt leiddur, versnar til muna. Jafnvel þótt við tökum skref sem geta þótt jákvæð í heildina geta þau á einhvern annan hátt verið neikvæð og skref sem geta aðstoðað okkur við að ráða bug á einum hluta vandans geta haft þveröfug áhrif á annan hluta hans. Þannig eru vímuefnamál, virðulegi forseti, og þannig er mannlegt samfélag almennt. Það er flókið. Það er skrýtið. Það er ekki svona einfalt og augljóst hvaða leið er best, sama hversu heitt við elskum frelsið og hversu réttilega. Áðan var nefnt að enginn vildi fara aftur til þess að banna bjórinn og ég er sammála því. Ég sé engan heimta það. Samt sem áður verðum við að átta okkur á því að þótt verstu spárnar hafi ekki ræst - eins og þær að menn myndu setja bjór út á seríós eða eitthvað því um líkt, sem var fráleit hugmynd þá og er reyndar að mínu mati fráleit hugmynd í dag - og það er rétt að þær spár hafa sem betur fer ekki ræst, hefur neysla aukist mjög mikið eins og spáð var. Það er alveg rétt. Vandamál eins og skorpulifur hefur aukist. Það er alveg rétt. Samt viljum við ekki fara til baka. Hvers vegna er það, virðulegi forseti? Vegna þess að þegar við, hið meinta klára fólk á Alþingi, ætlum að setjast niður og taka ákvarðanir fyrir alla aðra í samfélaginu kemur í ljós að við eigum við einhvers konar kerfi. Við eigum við samfélagið sem einhvers konar kerfi, jafnvel einhvers konar borðspil eða tölvuleik. Við ætlum að haga gildunum í því borðspili eða þeim tölvuleik þannig að samfélagið komi út á þann hátt sem við teljum skynsamlegt. Vandinn við þá nálgun er - og þetta er vandi stjórnmálanna í eðli sínu og m.a. ástæðan fyrir því að miðstýring er svo slæm og oft heimskuleg - að samfélagið er flóknara en það. Samfélagið er samansafn af einstaklingum og einstaklingar í samfélaginu eru bara mjög oft til í að taka áhættu með heilsu sína og fé sitt til að upplifa tímabundna skemmtun. Fólk gerir það reyndar í hvert einasta sinn sem það ákveður að fá sér áfengi. Kannski er tímabundin skemmtun í því en fólk veit að það kostar peninga sem það gæti notað í eitthvað skynsamlegra ef það hugsaði hlutina til enda. Það veit að áfengi hefur neikvæð áhrif á heilsuna en gerir það samt. Þannig er mannskepnan, virðulegi forseti. Hún er ekki leikmaður í borðspili okkar stjórnmálamannanna. Einstaklingurinn er með sjálfstæðan vilja sem er einfaldlega ekki sammála okkur hér sem ætlum að hanna hin mikla leik samfélagsins. Sem frelsisunnanda finnst mér það persónulega fallegt að almenningur geti hagað sér öðruvísi en okkur hér gæti þótt skynsamlegast. Ég er engan veginn á þeirri skoðun að það sé hlutverk okkar að hanna þann ramma utan um samfélagið að allt sé í skínandi grænum og fallegu litum sem við teljum samræmast einhverjum heildarmarkmiðum borðspilsins samfélagið. Að því leyti er ég sammála frelsisunnendum sem annars fara með rökvillurnar fyrir frelsismálstaðinn. Þá vil ég á nokkrum lokamínútum fara aðeins út í handverksbrugghúsin því að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefndi þau áðan. Handverksbrugghúsin eru m.a. til komin vegna þess að við lögleiddum bjór eða heimiluðum hann á sínum tíma. Og það er gott. En ég vil líka minna á að handverksbrugghúsin eru til komin vegna þess að einstaklingar úti í samfélaginu hafa, þvert á gildandi lög, hafið heimabruggun og gert tilraunir með hina og þessa bjóra. Ekki þarf að leita langt til að sjá iðnaðinn sem hefur sprottið upp í kringum heimabruggun, sérstaklega síðustu ár. Ég nefni það vegna þess að þegar kemur að áfengismálefnum finnst mér áhugavert hvað áhersla flokkanna er ólík. Ég myndi styðja mál sem setti áfengi í smásölu til einkaaðila en, aftur, ég hef ekki nógu mikinn áhuga á því. Ég hef ekki nógu mikla ástríðu fyrir þeim tiltekna anga til að vinna að slíku frumvarpi vegna þess að það er bara eitt atriði. Fyrir mér er aðalatriðið frelsi einstaklingsins, frelsi einstaklingsins til að vera í friði fyrir yfirvöldum sem sífellt segja honum hvernig hann eigi að haga sínu eigin lífi, í sínu eigin húsi. Þess vegna nálgast ég áfengislöggjöfina á aðeins annan hátt, alla vega hvað varðar forgangsröðun, þann að ég vil afnema bann við heimabruggun þar sem fólk bruggar áfengi heima hjá sér til eigin nota, ekki til dreifingar, ekki til sölu, ekki til að gefa börnum eða neinum öðrum, heldur sjálfu sér. Mér finnst að það ætti að vera fyrsta skrefið í frelsisvæðingu í áfengismálum sem og öðrum; einstaklingurinn. Ég skil alveg að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins séu með smásölulög á heilanum. Kannski er það vegna þess að skjólstæðingarnir eru aðrir, ég veit það svo sem ekki. Sömuleiðis finnst mér áhugavert að þingmenn Framsóknarflokksins komi með þetta ágæta mál sem snýr auðvitað að hagsmunaaðilum, mikið til á landsbyggðinni, sem lenda í vandræðum með gildandi fyrirkomulag í sambandi við handverksbrugghúsin. Það eru allt lögmæt sjónarmið. Það er allt saman ágætt mál að mínu mati. En mér finnst áhugavert að skoða forgangsröðunina. Síðast en ekki síst verð ég að nefna vímuefnamál almennt því að áfengi er vímuefni og alveg jafn mikið dóp og önnur vímuefni á Íslandi. Mér finnst ótrúlega skrýtið og stundum fyndið hvernig áfengi er einhvern veginn sér á báti og ekki talið með ólöglegum vímuefnum, eins og áfengi sé eitthvað annað en enn eitt vímuefnið. Það er ekkert annað en enn eitt vímuefnið, nema það er óvenju skaðlegt, virðulegi forseti. Það er helsta séreinkenni áfengis. Mér finnst tómt mál að tala um frelsi í sambandi við áfengis- eða vímuefnamál fyrr en við erum hætt að refsa vímuefnaneytendum. Þökk sé málflutningi Pírata árið 2013, þegar það þótti róttækt að stinga upp á því, að núna virðist vera meiri hluti á Alþingi fyrir því að afnema refsingar við neyslu vímuefna. Það er gott. Ég hlakka til að greiða atkvæði með því máli þegar það kemur fram. En, virðulegi forseti, mér finnst ótrúlega skrýtið að standa hér sem þingmaður Íslendinga og hlusta á ræður um frelsi þegar annað eins grundvallaratriði er ekki einu sinni komið á hreint. Mér finnst það fáránlegt, virðulegi forseti, ég verð bara að segja eins og er. Að því sögðu styð ég málið. Ég styð frelsið, líka þegar það kostar. En það skiptir máli hvernig við breytum hlutunum og það skiptir máli að við höfum augun opin þegar við veljum á milli frelsis og lýðheilsu.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson er alltaf með mjög djúpar ræður. Hann er ekki mikið fyrir einfaldleikann. Auðvitað er frelsi ekki skaðlaust og hefur aldrei verið. Frelsinu fylgir auðvitað ábyrgð. Maður ber ábyrgð á eigin lífi. Það er lykilatriði. Við leyfum alls konar áhættuhegðun. Það er frelsi. Við myndum ekki leyfa fólki að fara bara út að keyra og við myndum ekki leyfa fólki að fara á hættuleg fjöll. Frelsi verður aldrei án þess að einhver skaði geti fylgt. Ég skynja það að hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni finnist lítið til þessa frelsis koma. Ég upplifði það á ræðunni. Það frelsi varðar nefnilega líka einstaklinginn, frelsi einstaklingsins til athafna. Það er bara mjög dýrmætt frelsi. Það er grundvallarfrelsi einstaklings og ekki bara það að vera í friði fyrir stjórnvöldum. Ætli einstaklingur að nýta sér það að brugga bjór og selja hefur hann engan frið fyrir stjórnvöldum. Þau banna honum það. Bara aðeins í lokin varðandi skorpulifrina verða menn að athuga það þegar þeir reikna út aukningu á skorpulifur að það eru í fyrsta lagi náttúrlega miklu fleiri í þessu landi, okkur fjölgar mjög hratt, auk þess sem við eldumst. Það er mikil aukning á flestum sjúkdómum, t.d. alzheimer. Það er einföld skýring á því: Við erum með verða miklu eldri.

Virðulegi forseti. Bara svo að það sé áréttað er ég líka hlynntur viðskiptafrelsi og því að einkaaðilar geti selt áfengi. Til lengri tíma litið, með fyrirvara um þá forgangsröðun sem ég lýsti í seinni hluta ræðu minnar, tel ég að einn daginn í framtíðinni eigi að vera heimilt að selja þau vímuefni sem eru ólögleg í dag. Ég er ekki viss um að skynsamlegt sé að opna heróínbúðir á morgun, ég hygg að huga þurfi að ansi mörgu áður en við komumst á þann stað, en fyrsta skrefið er að hætta að refsa neytendum. Það er fyrsta skrefið. Það skiptir máli hvernig hlutirnir eru gerðir og í hvaða röð. Mér finnst svo áhugavert að heyra málflutning hv. þingmanns vegna þess að hann þarf ekki að predika yfir neinum um að viðskiptafrelsið skipti máli. Það hefur næstum því ekkert annað frelsi komist að í pólitískri umræðu síðustu áratugina hjá Sjálfstæðisflokknum sem hamrar sífellt á frelsi. Það er ágætt. Ég elska frelsið. Ég vil frelsið, ég heimta það og ætti að fá það. Og aftur: Stöðvi heimurinn mig ef hann getur. En það er munur á því að hafa enga athygli á einhverju, hafa alla athygli á því eða hafa einhverja athygli á því. Ég er ekkert á móti viðskiptafrelsinu. Mér finnst bara ekki að það eigi alltaf að vera það eina sem er í forgangi. Mér finnst einstaklingsfrelsið eiga að vera í fyrsta forgangi og vissulega er frelsi til athafna og frelsi til viðskipta hluti af því. Viðskipti eru athafnir, ég átta mig á því, virðulegi forseti. En þegar kemur að Sjálfstæðisflokknum er eins og frelsi einstaklingsins sé alltaf aukaatriði. Það er alltaf aukaatriði og kemst aldrei alveg í forgrunninn. Þess vegna er heimabruggun enn þá bönnuð og þess vegna erum við enn þá að refsa vímuefnaneytendum. Ef Sjálfstæðisflokkurinn léti efndir fylgja orðum værum við frjálsari í dag en við erum. En þökk sé kjósendum höfum við aðra flokka hér til að sjá um það.

Hæstv. forseti. Þetta snýst allt um frelsi einstaklingsins. Sjálfstæðisflokkurinn hefur barist fyrir frelsi einstaklingsins alla tíð og var lengst af eini flokkurinn sem eitthvað gerði í því. Það er alveg rétt að þetta snýst ekki bara um eitthvert viðskiptafrelsi. Einstaklingurinn er alltaf að hugsa um að bæta sinn hag með einum eða öðrum hætti og það þarf ekki bara að vera fjárhagslegur hagur. Einstaklingurinn vill frelsi. Við vitum að hann fer ekki alltaf vel með frelsið sitt. Við erum aldrei fullkomlega skynsöm. En ég segi alltaf: Það er miklu mikilvægara að hafa þetta frelsi, að lifa í slíku samfélagi, heldur en að menn komi alltaf með einhverja útreikninga um að þetta geti nú verið skaðlegt, að við þurfum þá einhvern veginn að hindra eða takmarka eða banna. Hættum því . Ég er í sjálfu sér ekki að hugsa mjög mikið akkúrat um einstaklinginn í sjálfu sér. Ég er bara að tala um umhverfið. Einstaklingurinn hefur í dag gott aðgengi að áfengi. Ástæðan fyrir því að ég tók til máls yfir höfuð var til að segja að við verðum að koma okkur út úr því að ríkið hafi einkaleyfi á sölu áfengis. Það er bara stórt atriði fyrir landsbyggðina, fyrir smærri samfélög, að geta bruggað, geta selt áfengi á staðnum. Þetta er bara hagsmunamál, ekki bara fyrir einstaklinginn heldur fyrir samfélagið í heild. Við erum alltaf að búa til takmarkanir og við veifum alltaf einhverjum sjónarmiðum um lýðheilsu. Við verðum að komast út úr því. Þrátt fyrir allt þetta lifum við sífellt lengur og erum raunverulega sífellt heilbrigðari. 

Virðulegi forseti. Það eru náttúrlega flóknar ástæður fyrir því að við lifum lengur og erum heilbrigðari þótt vissulega sé rétt hjá hv. þingmanni að hluti af því séu takmarkanir á sölu eiturefna, t.d. í málningu eða eiturefna sem eru notuð í ísskápa eða hvaðeina. Alls konar ástæður eru fyrir því, auðvitað einnig aukin meðvitund um hollt líferni, mataræði og þess háttar. Eins og ég segi er það mjög flókið og mjög margar ástæður fyrir því. Ef hv. þingmaður vill koma til mín þeim skilaboðum að lýðheilsa eigi ekki að trompa frelsið hefur hann bandamann í þessari pontu hér og nú. Mér hefur stundum þótt furðulegt hvernig lýðheilsa er notuð sem einhvers konar trompspil gegn frelsissjónarmiðum vegna þess að þegar við tölum um heilsu einstaklinga er enginn vafi á því að við erum að tala um einhver persónulegustu mál einstaklingsins. Það eru fá gögn, t.d. hjá læknisembættum eða í samfélaginu almennt, sem við verjum betur og af meiri eldmóði en heilsufarsskrár. Þau eru það persónuleg. Þetta skiljum við öll þegar við horfum á einstaklinginn og heilsufarsupplýsingar um hann. En þegar við tökum heilsufarsupplýsingar allrar þjóðarinnar og troðum þeim í graf og notum fallega liti er það allt í einu farið að skipta alla einstaklinga í samfélaginu máli. Það þykir mér pínulítið skekkt mynd af því hvernig við eigum að líta á lýðheilsu. Ég er ekki á móti því að við lítum til hennar en mér finnst mikilvægt að við áttum okkur á því hvert markmiðið er. Markmiðið hlýtur alltaf að vera það að við aukum möguleika einstaklingsins á því að bæta heilsu sína og mælum lýðheilsu til að ná því markmiði frekar en að setja bönn, bara til að gera borðspilið okkar fallega eða betra, eins og ég fór yfir í ræðu minni. Ég hygg því að við hv. þingmaður séum nokkurn veginn sammála um þetta. Að því sögðu finnst mér líka mikilvægt, eins og ég sagði í ræðu minni, að við höfum augun opin fyrir því að þegar við köllum eftir meira frelsi getum við að einhverju leyti verið að kalla eftir auknum fórnum. 

Forseti. Ég vildi bara hafa örræðu í lokin vegna þess að ég held að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hafi komið inn á mjög mikilvægan punkt í þessu öllu saman: Alltaf þegar við reynum að fara í einhvers konar frelsisátt, gera okkur samkeppnishæfari, þá erum við barin í hausinn með rannsóknum um lýðheilsusjónarmið. Við gætum gert þetta með hvað sem er þá. Við gætum haft verulegar takmarkanir á því hvað fólk borðaði, léti ofan í sig. Við gætum haft verulegar takmarkanir á því hvernig fólk eyddi frítíma sínum, í áhugamál o.s.frv. Þetta er svo mikilvægur punktur. Við komumst ekkert áfram í þessari umræðu vegna þess að menn berja okkur í hausinn með lýðheilsusjónarmiðum. Ég segi bara: Við þurfum að komast út úr þessu. Ég tel það mikilvægt fyrir samfélagið að við lærum betur að taka ábyrgð á okkur sjálfum, taka eigin áhættu ef okkur sýnist svo, berum ábyrgð á því sem við gerum og látum ofan í okkur. Vissulega getur það í einstökum tilvikum haft skaðleg áhrif hjá þeim sem ekki eru skynsamir í þeim málefnum. En ég met frelsið svo mikils að ég tel að stóru hagsmunirnir séu frelsið frekar en að einhver gæti farið sér að voða ef við leyfum þetta eða fleiri gætu farið sér að voða. Þetta er alveg sama umræðan og ég verð var við núna um spilakassa. Ég hef engan áhuga á spilakössum, mér finnst það eitt það fáránlegasta sem ég sé. En við vitum að margir, kannski ekki margir en einhverjir á hverjum tíma, eyða öllum sínum peningum í þá. Fíknin er svo gífurleg. Fíknin hverfur auðvitað ekkert þótt spilakassarnir hverfi. Hún brýst út með einhverjum öðrum hætti. En mönnum finnst alveg réttlátt að banna fólki, öllu fólki, að spila í spilakassa í staðinn fyrir að þeir sem glíma við vandann taki ábyrgð á honum sjálfir, leiti sér aðstoðar, geri það sem gera þarf. Nei, þá er viðkvæðið þetta: Við bara bönnum þetta. Menn segja: Það er meiri hluti fyrir því. Auðvitað er meiri hluti fyrir því, meiri hlutinn spilar ekki í þessum kössum. En það er líka meiri hluti þjóðarinnar sem spilar ekki fótbolta eða spilar ekki einhverja íþrótt eða gerir ekki eitthvað annað.  Mig hefur alltaf undrað þetta með áfengið, að jafnvel menn sem staupa sig reglulega séu enn fastir í því að það eigi bara einhverjir ríkisstarfsmenn að afgreiða þá með áfengi. Fólk er að vísu mjög fegið að aðgengi er miklu betri en það var áður en menn eru samt einhvern veginn: Ef við leyfum einkaaðilum að selja áfengi fer þjóðin á annan endann. Hún gerir það auðvitað ekkert. Þjóðin er bara eins og hún er og það eru alltaf einhverjir sem misstíga sig. Það eru alltaf einhverjir fíklar í hverju sem er. Það sem við eigum að hugsa um er að geta gripið undir það og aðstoðað fólk, verið með virkar forvarnir, verið með áróður, allt mikilvægt. Gerum það en leyfum fólki að taka ábyrgð á eigin lífi, leyfum því að vera frjálsu. Þá held ég að samfélagið verði þrátt fyrir allt miklu betra, þótt við getum einhvers staðar veifað því að einhver hafi skaðað sig. Frelsið er svo mikilvægt en við vanmetum það. Það er eins og við höfum gleymt að tala um það og þá fjarar það út og við gleymum okkur.

Forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, þ.e. fjölgun jöfnunarsæta. Þingflokkur Pírata stendur að þessu máli en það hljóðar svo: Þingsæti eru 63 og skiptast þannig milli kjördæma: Norðvesturkjördæmi, Norðausturkjördæmi, Suðurkjördæmi, Suðvesturkjördæmi, Reykjavíkurkjördæmi suður og Reykjavíkurkjördæmi norður með sex þingsæti hvert. Í Norðvesturkjördæmi skulu vera tvö jöfnunarsæti, í Norðausturkjördæmi og Suðurkjördæmi fjögur jöfnunarsæti í hvoru kjördæmi, í Suðvesturkjördæmi skulu vera sjö jöfnunarsæti og í Reykjavíkurkjördæmi norður og Reykjavíkurkjördæmi suður skulu vera fimm jöfnunarsæti í hvoru kjördæmi. Markmið þessa frumvarps er að ná sem mestu samræmi við hlutfallslega skiptingu atkvæða á milli stjórnmálasamtaka í kosningum til Alþingis og hlutfallslega skiptingu þingsæta. Þar eru aðallega tvö atriði sem hafa áhrif. Mestu áhrifin eru vegna ákvæðis 4. mgr. 31. gr. stjórnarskrárinnar um að stjórnmálasamtök geti einungis fengið jöfnunarsæti ef þau hafa hlotið minnst fimm af hundraði af gildum atkvæðum á landinu öllu, sem ekki er verið að breyta hér enda er þetta ekki breyting á stjórnarskránni. Heildarfjöldi jöfnunarsæta hefur einnig áhrif. Í undanförnum kosningum hefur munað talsverðu á milli hlutfallslegs fjölda atkvæða og skiptingar þingsæta á milli þingflokka. Ef ekki væri gert ráð fyrir 5% þröskuldinum í stjórnarskrá hefðu t.d. fimm framboð í kosningum til Alþingis árið 2013 fengið eitt til tvö þingsæti hvert. Áhrifin af því leiða svo til þess að þau þingsæti dreifast yfir á aðra flokka umfram hlutfallslegt atkvæðavægi. Þá fékk Sjálfstæðisflokkurinn tvö aukaþingsæti, Framsóknarflokkurinn fjögur umfram hlutfallslegan atkvæðafjölda, Samfylkingin eitt og Björt framtíð eitt. Ef tekið er tillit til 5% reglu stjórnarskrárinnar þá fékk Framsóknarflokkurinn tvö aukaþingsæti á kostnað Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og Pírata, hvor flokkur hefði þá átt að fá eitt aukajöfnunarsæti. Í kosningunum 2016, ef ekki er tekið tillit til 5% þröskuldsins, fékk Sjálfstæðisflokkurinn fimm aukaþingsæti, Vinstrihreyfingin – grænt framboð tvö aukaþingsæti, Píratar tvö og Viðreisn eitt. Samfylkinguna vantaði eitt þingsæti, Bjarta framtíð tvö, Dögun tvö, Flokk fólksins þrjú og Alþýðufylkinguna eitt. Ef hins vegar er tekið tillit til 5% þröskuldsins fékk Sjálfstæðisflokkurinn fjögur aukaþingsæti, eitt á kostnað Framsóknarflokksins, eitt á kostnað Samfylkingarinnar og tvö á kostnað Bjartrar framtíðar. Úthlutun þingsæta í kosningunum 2017 var nær því að vera rétt miðað við atkvæðahlutfall stjórnmálasamtaka. Ef ekki er tekið tillit til 5% þröskuldsins munaði einungis einu sæti sem Framsóknarflokkurinn fékk á kostnað Bjartrar framtíðar. Ef tekið er tillit til þröskuldsins í stjórnarskrá fékk Framsóknarflokkurinn einnig eitt aukaþingsæti en þá á kostnað Samfylkingarinnar. Það er út af því hvað jöfnunarsætin eru ójöfn. Skekkjan af því að hafa fá jöfnunarsæti í undanförnum þrennum kosningum er þó nokkur. Í kosningunum 2013 munaði tveimur þingsætum. Það hefði þýtt ríkisstjórn með 34 þingsæta meiri hluta en ekki 36. Það hefði ekki verið hægt að mynda meirihlutaríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar af því að þeir flokkar hefðu bara haft 30 þingmenn samtals og núverandi ríkisstjórn sem var mynduð 2017 væri nú einungis með 32 þingsæti eftir að grisjast hefur úr þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Þriðja atriðið sem hefur áhrif á hlutfallslegan fjölda þingsæta er mismunandi vægi atkvæða á milli kjördæma. Í þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir því að jafna þann mun en ef það væri gert þyrfti að gera breytingu á 2. mgr. 1. gr. þessa frumvarps á eftirfarandi hátt: Í Norðvesturkjördæmi er ekkert jöfnunarsæti, í Norðausturkjördæmi er eitt jöfnunarsæti, í Suðurkjördæmi eru fjögur jöfnunarsæti, í Suðvesturkjördæmi skulu vera tólf jöfnunarsæti, í Reykjavíkurkjördæmi norður skulu vera sex jöfnunarsæti og í Reykjavíkurkjördæmi suður skulu vera fimm jöfnunarsæti. Í raun og veru ættu einnig að vera sex jöfnunarsæti í Reykjavíkurkjördæmi suður en stjórnarskráin takmarkar lágmarksþingsætafjölda við sex en hann þyrfti þá að vera fimm í Norðvesturkjördæmi til að ná jafnari dreifingu á atkvæðavæginu. Þetta er í rauninni mjög einföld breyting. Ekki þarf nauðsynlega að hafa öll sæti umfram sex jöfnunarþingsæti en það er bara skýrara og einfaldara þegar allt kemur til alls. Eins og dæmin hafa sýnt nær munurinn ekki alveg það djúpt niður í jöfnunarsætin. En það er hreinlegra að hafa skiptinguna á þann hátt að öll kjördæmin séu með jafn mörg föst þingsæti og að afgangurinn sé jöfnunarsæti. Það myndi þýða jöfnustu dreifingu þingsæta miðað við hlutfallslegan atkvæðastyrk framboða án stjórnarskrárbreytinga ef frá eru talin vandamál sem varða 5% þröskuldinn og að atkvæðavægi er ekki jafnt á milli kjördæma.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um þjóðsöng Íslendinga þannig að 1. gr. verði svohljóðandi: Þjóðsöngur Íslendinga er „Til hamingju Ísland“ eftir Silvíu Nótt með - nei, fyrirgefið, virðulegur forseti, þetta er rangt skjal, þetta er fyrir næsta kjörtímabil. Afsakið þetta. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir fjallar um að afnema 3.–6. gr. laganna, sem fjalla ekki um það hver þjóðsöngurinn sé eða hver eigi hann heldur það hvernig skuli flytja hann, við hvaða tilefni megi flytja hann, hver úrskurði um ágreining um það hvernig hann sé fluttur og síðast en ekki síst hverjar refsingarnar séu við því að brjóta þessi lög. Þannig er nefnilega mál með vexti að 1. gr. laga um þjóðsöng Íslendinga er þannig að þjóðsöngur Íslendinga sé „Ó, guð vors lands“, ljóð Matthíasar Jochumssonar og lag Sveinbjörns Sveinbjörnssonar. Við því er ekki hróflað með þessu frumvarpi, virðulegi forseti. Í 2. gr. laganna er fjallað um að þjóðsöngurinn sé eign íslensku þjóðarinnar og að ráðuneytið fari með umráð yfir útgáfurétti á honum. Við því er ekki heldur hróflað, virðulegi forseti. En í 3. gr. kemur fram þessi skemmtilega setning, með leyfi forseta: „Þjóðsönginn skal ekki flytja eða birta í annarri mynd en hinni upprunalegu gerð. Ekki er heimilt að nota þjóðsönginn á nokkurn hátt í viðskipta- eða auglýsingaskyni.“ Ef hlustendum þykir þetta ákvæði fáránlegt þá hefur það sjónarmið talsmann hér í pontu. Forsaga þessara laga er frekar áhugaverð. Kvikmyndagerðarmaðurinn Hrafn Gunnlaugsson bjó til kvikmynd snemma á 9. áratug síðustu aldar, sem er svo sem ekki í frásögur færandi, nema það að sú kvikmynd fór í taugarnar á forsætisráðherra. Í kjölfarið ákvað forsætisráðherrann að banna það sem fór í taugarnar á honum og setti þessi lög. Það er nefnilega þannig að í kvikmyndinni var þjóðsöngurinn fluttur en ekki í upprunalegri mynd. Hann var fluttur í einhvers konar djassútgáfu. Ég hef ekki enn þá komist í það að sjá umrædda mynd, verð ég að viðurkenna, en mér skilst að flutningurinn hafi ekki fallið alveg í kramið hjá öllum og sumum fundist hann ekki flottur, ekki vel farið með þjóðsönginn. Þegar Íslendingum líkar illa við eitthvað sem sagt er eða birt eða jafnvel sungið er þeim tamt að banna það, og það er það sem var gert á 9. áratug síðustu aldar, af þáverandi hæstv. forsætisráðherra. Vonandi er þessi saga orðin að einhvers konar brandara, en það þarf samt sem áður að laga þessi lög, virðulegi forseti, ekki síst með hliðsjón af 6. gr. laganna, sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Brot gegn ákvæðum laga þessara varða sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“ Það er sem sé fangelsisrefsing við því í gildandi lögum á Íslandi að syngja þjóðsönginn öðruvísi en í upprunalegri mynd. Sem betur fer er tjáningarfrelsisákvæði íslensku stjórnarskrárinnar ekki frá níunda áratug síðustu aldar heldur frá útlöndum og var sett inn í stjórnarskrána okkar á 10. áratug síðustu aldar. Gera má ráð fyrir því að þessi lög stæðust ekki þær kröfur ef málið endaði fyrir Hæstarétti í dag. Ég vona og hygg að þessi lög þyki þó það fáránleg að mál myndu aldrei enda þar. Þó þykir mér mikilvægt að hreinsa almennt úr landslögum ákvæði sem standast í fyrsta lagi líklega ekki stjórnarskrá og eru í öðru lagi einfaldlega fáránleg. Um það fjallar þetta tiltekna frumvarp. Ég vil nefna það vegna þess að í hvert einasta sinn sem ég legg þetta mál fram, eða öllu heldur í hvert einasta sinn sem fjölmiðlar fjalla um þetta mál, fæ ég, og kannski fleiri Píratar, ákúrur um að setja þetta í fyrsta sæti. Ég vil bara taka fram að ég skrifaði þetta frumvarp einhvern tímann á laugardagskvöldi heima hjá mér vegna þess að ég heyrði frétt um að mögulega hefði Katrín Jakobsdóttir, hæstv. forsætisráðherra, gerst brotleg við lögin og einhverja umræðu um þetta, þannig að meiri var ekki áfergjan í að breyta þessum lögum. Þetta er ekki málið sem ég myndi leggja fram, ef ég fengi að velja eitt mál til að leggja fram. Mér finnst þetta einfalt, mér finnst þetta sjálfsagt, mér finnst alveg þess virði að eyða tveimur klukkutímum á laugardagskvöldi í að afnema þessa vitleysu. Persónulega finnst mér að ekki ætti að þurfa neitt meira en það og finnst að þetta ætti að fljúga í gegn. Persónulega finnst mér reyndar líka að það ætti að vera stjórnlagadómstóll á Íslandi sem myndi afnema þessi lög sjálfkrafa við það að á þau yrði reynt. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Mér finnst þetta frumvarp tala fyrir sig sjálft. Mér finnst ótrúlega skrýtið að þurfa að standa hér í pontu árið 2021 og þurfa að færa einhver sérstök rök fyrir jafn sjálfsagðri breytingu. Ég læt það liggja milli hluta en legg til að frumvarpið gangi til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar og legg að lokum til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Forseti. Hér er einfalt frumvarp í 28 greinum þar sem í hverri grein falla niður einhver lög, t.d. frá 1736, 1744, 1746, 1759, 1764 o.s.frv. Þetta frumvarp fjallar um sjálfstæði kirkjunnar og í rauninni lífsskoðunarfélaga, þó aðallega kirkjunnar. Núna er í gildi fullt, fullt af lögum um þetta. Tilskipun um húsvitjanir er í uppáhaldi hjá mér. Hún segir að prestar þurfi að koma heim til fólks tvisvar á ári, ellegar hljóta peningasekt. Fyrst er reyndar viðvörun og svo sekt. Sektarféð á að renna til menntunar fátækra barna, nokkuð sem ég held að við séum búin að afgreiða á allt annan hátt. Við krefjumst þess ekki að prestar mæti heim til fólks tvisvar á ári, en samt er til tilskipunin um það síðan 1746, sautján hundruð og súrkál, við erum með svoleiðis lög í gildi, „sautján hundruð og súrkál“-lög. Þetta frumvarp hefur verið flutt áður, á 149. löggjafarþingi, en ekki var mikill hljómgrunnur fyrir því, sem ég skil ekki, og er það nú endurflutt óbreytt að öðru leyti en að felld voru brott ákvæði sem ekki er lengur þörf á að breyta í kjölfar þess að lög um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins (viðbótarsamningur íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar), nr. 153/2019, samþykkt voru á síðasta löggjafarþingi. Lagt er til að ýmis lög með ákvæðum um presta, trúfélög eða lífsskoðunarfélög falli brott eða taki breytingum. Lögin sem falla brott eða breytast, bæði gömul og ný, eru lagaleg afskipti af því hvernig prestar, trúfélög eða lífsskoðunarfélög haga starfsemi sinni. Ekki er vitað til þess að önnur trúfélög, eða önnur félagasamtök, séu með starfsreglur sínar skráðar í landslög, umfram almenn lög um slík félög. Lagafrumvarpið jafnar því stöðu Biskupsstofu og sókna landsins á við önnur trúfélög. Með þessu getur þjóðkirkjan einnig einfaldlega breytt reglum sínum á eigin forsendum og án afskipta Alþingis. Ljóst er líka að margir þeirra lagabálka sem taldir eru upp í frumvarpinu eru löngu úr sér gengnir og eiga ekki lengur við. Meðal þess sem þarna má finna er áðurnefnd skylda presta til að heimsækja öll sóknarbörn sín tvisvar á ári og heimild sem nær eingöngu til biskupa um að undanskilja sóknarbörn frá fermingu. Má því kalla þetta frumvarp lið í tiltekt í lagasafni landsins og einföldun regluverks. Stærsta breyting þessa frumvarps er niðurfelling laga um sóknargjöld. Í stað þess að innheimta þau með hlutfalli af skatttekjum munu trúfélög landsins þurfa að sjá sjálf um innheimtu sóknargjalda. Munu þau því sjálf geta ákvarðað hversu há sóknargjöldin skulu vera og hvernig innheimta þeirra fer fram. Einnig er trú- og lífsskoðunarfélögum í sjálfsvald sett hvort þau innheimti yfirleitt félags- og sóknargjöld. Í frumvarpi dómsmálaráðherra sem fjallar um heildarendurskoðun laga um þjóðkirkjuna eru einmitt felld niður velflest af þeim atriðum sem hér um ræðir, ekki reyndar um sóknargjöldin. Þjóðkirkjunni eru einmitt settar reglur og skyldur samkvæmt þeim lögum eins og kveða ber á um samkvæmt stjórnarskrá, að á Íslandi sé þjóðkirkja. Þó að þetta frumvarp kveði á um sjálfstæði kirkjunnar og að ekki séu lagðar neinar starfsskyldur á herðar kirkjunnar í þessu frumvarpi hróflar það samt ekki við ákvæði stjórnarskrárinnar um þjóðkirkju á Íslandi, enda er hægt að uppfylla það ákvæði stjórnarskrárinnar í fjárlögum með t.d. því að ríkið borgi fyrir rekstur biskupsstofu eða eitthvað álíka. Það er hægt að gera á mjög fjölbreyttan hátt öðruvísi en er núna gert með margra milljarða króna samningi sem er í rauninni ekki með neinar sérstakar skilgreiningar á markmiðum þeirrar þjónustu. Ég tel það vera miklu vænlegri leið til að ná markmiðum trúar- og lífsskoðunarfélaga að þau geti einfaldlega ákveðið sjálf hvernig þau haga sínum reglum og hvort þau ákveði að innheimta félagsgjöld eða ekki. Ég mæli með því að þetta mál gangi til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar og vonast eftir góðri afgreiðslu, þá kannski samhliða hinu frumvarpinu um heildarendurskoðun á þjóðkirkju Íslands. Þá getur fólk fengið að velja annaðhvort þetta eða hitt.

Herra forseti. Stórt skref var stigið í þessum sal þegar Alþingi samþykkti lög um kynrænt sjálfræði, stórt skref í áttina að því að viðurkenna rétt einstaklinga til að skilgreina kyn sitt sjálfir. Um áramótin var opnað fyrir það að fólk gæti valið þriðja valkostinn í skráningu í þjóðskrá. Til viðbótar við karl og konu var kominn þriðji valkosturinn í fellivalmyndinni, merktur: „Kynsegin/annað“. Í framhaldi af því hafa 34 beiðnir um leiðréttingu á skráningu á kyni verið afgreiddar. Það er ágætt að staldra við og óska þessum 34 einstaklingum öllum til hamingju með að mega loksins skrá sig eins og þau vilja. Hins vegar kom dálítið í ljós, á sama tíma og opnað var fyrir þennan skráningarmöguleika, sem ég vil meina að hafi verið mistök hér á Alþingi. Það sem kom í ljós var að fólk sem leiðréttir skráningu kyns og nafns í þjóðskrá þarf að greiða fyrir það 9.000 kr. Mistök, segi ég, vegna þess að ég held að við höfum bara ekki áttað okkur á þessu. Ég held að það geti ekki hafa verið vilji okkar sem samþykktum tímamótalög um kynrænt sjálfræði að nýta tækifærið til að búa til tekjuöflunarmöguleika fyrir ríkissjóð í leiðinni. Frumvarpið sem ég legg hér fram ásamt ellefu öðrum þingmönnum snýst um að fella brott það ákvæði laga um aukatekjur ríkissjóðs þar sem kveðið er á um 9.000 kr. gjaldtöku Þjóðskrár Íslands vegna leiðréttingar á nafni og skráningu kyns. Það væri alveg hægt að tína til ýmis rök fyrir því að gera þessa skráningu í þjóðskrá gjaldfrjálsa. Mig langar að nefna helstu rökin sem mér hafa dottið í hug. Í fyrsta lagi snýst þetta um jafnræði. Þetta snýst um það að nafn og kyn eru einu breytingarnar í þjóðskrá sem er tekið gjald fyrir. Ef fólk flytur og breytir skráningu lögheimilis til samræmis við það kostar það ekki krónu. Ef fólk vill breyta því hvert sóknargjöld þess renna þá kostar það ekki neitt, trúfélagaskráning er ókeypis. Ef fólk skráir sig í sambúð í þjóðskrá þá er það líka ókeypis og ef fólk giftist eða skilur, ef hjúskaparstaða þess breytist, þá kostar löggerningurinn hjá sýslumanni mögulega eitthvað en það að breyta skráningunni í þjóðskrá er ókeypis. Það er gjaldfrjálst, að sjálfsögðu. Hvernig getum við þá réttlætt það að af þeim 17 atriðum sem skráð eru í þjóðskrá séu kyn og nafn þau einu sem tekið er gjald fyrir að breyta? Út frá jafnræðissjónarmiðum, forseti, heldur það ekki vatni. Í öðru lagi skiptir máli, út frá hagsmunum hins opinbera, út frá almannahag, að þjóðskrá sé rétt. Þetta er ein mikilvægasta grunnskrá hins opinbera með grundvallarupplýsingum um alla einstaklinga í landinu. Það eru beinlínis markmið laga um skráningu einstaklinga að skráin sé áreiðanleg og að skráning upplýsinga í þjóðskrá byggist á bestu fáanlegu gögnum á hverjum tíma. Og eins og ég taldi upp áðan er þess gætt þegar fjárhagslegir hagsmunir lögaðila eru annars vegar. Það er gjaldfrjálst að breyta lögheimili enda skiptir það máli upp á tekjuöflun sveitarfélaga, svo nefnt sé dæmi. Það er gjaldfrjálst að breyta skráningu í trúfélag enda byggist tekjuöflun þeirra í gegnum sóknargjöld á þessari skráningu og ýmislegt sem snertir grundvallarréttindi fólks er gjaldfrjálst. En með því að setja gjaldtöku á þessa tvo þætti er búinn til hemill, settur þröskuldur fyrir því að fólk breyti þessari skráningu þannig að hún endurspegli raunveruleikann. Þetta er alger óþarfi þótt ekki væri nema bara vegna þess að bæði í lögum um mannanöfn og í lögum um kynrænt sjálfræði er hemill til staðar. Í báðum lögunum stendur að helst eigi fólki ekki að breyta skráningu kyns eða nafns nema einu sinni þannig að það þarf engan þröskuld, enga kostnaðarvitund hjá notendum, eða hvað fólk vill kalla þetta, til að koma í veg fyrir að fólk breyti um nafn hægri vinstri. Það stendur í lögunum að það megi ekki. Gjaldtakan þjónar því engum tilgangi öðrum en að koma í veg fyrir að fólk sé rétt skráð. Það þjónar ekki almannahag. Það þjónar ekki markmiðum laganna. Þriðju rökin sem mig langar að nefna, sem eru eiginlega þau sem mér þykir skipta mestu máli, snúast um sanngirni, snúast um að þær 9.000 kr. sem 34 einstaklingar hafa þurft að borga það sem af er ári eru upphæð sem ríkissjóð munar ekkert um, ekki neitt. En þessa einstaklinga getur vel munað um 9.000 kr. Þar langar mig að vísa til ákalls frá Trans Íslandi sem benti á að vegna þeirrar jaðarsettu stöðu sem trans fólk býr við hér á landi, eins og í öðrum löndum, er ekki sjálfsagt mál að það hafi efni á því að borga slíkt gjald af mörgum ástæðum. Trans fólk er t.d. líklegra til að eiga erfitt með að fá vinnu, erfiðara með að fá húsnæði og ganga í skóla sökum mismununar og fordóma þannig að það hefur kannski ekki úr miklu að spila. Svo er ekki hægt að horfa fram hjá því að trans fólk er oft í dýru ferli. Það þarf að greiða lyfjakostnað og greiða fyrir meðferðir eða aðgerðir tengdar ferlinu sem oft falla að allt of litlu leyti undir þak sjúkratrygginga. Til að bregðast við þeirri stöðu, á meðan Alþingi hefur ekki leiðrétt þessi mistök sín í lögunum, hefur Trans Ísland tekið það að sér að stofna styrktarsjóð fyrir fólk sem vill leiðrétta kynskráningu hjá þjóðskrá, styrktarsjóðinn Blæ, sem hefur fjármagnað fyrir suma af þessum 34 einstaklingum að leiðrétta skráningu kyns í þjóðskrá. Þannig á það ekki að þurfa að vera. Það á einfaldlega að vera þannig að þessi skrá sé ókeypis. Varðandi sanngirnina má ekki heldur horfa fram hjá því að þegar búið er að leiðrétta skráningu kyns og nafns í þjóðskrá er ýmis annar kostnaður sem hið opinbera mun fá greiddan frá því fólki. Fólk þarf að kaupa sér nýtt vegabréf fyrir 13.000 kr. og ökuskírteini fyrir 8.000 kr. þannig að þessi tilgangslausi 9.000 kr. upphafskostnaður hrúgast ofan á mjög mikinn kostnað sem ekki er sanngjarnt að ríkið auki á. Virðulegur forseti. Þetta er einfalt frumvarp sem ég vona að nái hratt og vel fram að ganga. Við þurfum að horfast í augu við það að þingið gerði mistök þegar ákveðið var að fólk þyrfti að borga 9.000 kr. til að leiðrétta skráningu kyns. Þetta frumvarp snýst bara um það að leiðrétta mistök og afnema trans skattinn. Trans skatturinn er óréttlátur að því leyti að þetta er eina breytingin á skráningu í þjóðskrá sem gjald er tekið fyrir. Hann er til óþurftar vegna þess að hann leiðir til þess að þjóðskráin verður verri, verður lélegri grunnskrá en ella, og hann er ósanngjarn af því að hann gerir hóp að féþúfu sem við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að styðja við.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um menningarminjar, nr. 80/2012. Frumvarpið fjallar um friðlýsingu trjálunda, stakra trjáa og garðagróðurs. Frumvarpið liggur fyrir á þskj. 886 og er mál nr. 527. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Karl Gauti Hjaltason, Vilhjálmur Árnason, Hanna Katrín Friðriksson og Sara Elísa Þórðardóttir. Frumvarpið er í þremur greinum og með því eru lagðar til viðbætur við lög um menningarminjar. Lagt er til að ráðherra verði heimilt, að fenginni tillögu Minjastofnunar, að friðlýsa trjálundi, stök tré og garðagróður og enn fremur að friðlýsa megi trjálundi, stök tré og garðagróður sem hefur menningarsögulegt, ræktunarsögulegt eða fræðilegt gildi og að friðlýsing samkvæmt frumvarpinu, verði það að lögum, verði háð samþykki eigenda viðkomandi trjálunda, trjáa og garðagróðurs og viðkomandi sveitarfélags. Þá er lagt til að lögin öðlist gildi þegar að loknu samþykki. Þá má kannski byrja á því að fara í ákveðna forsögu frumvarpsins. Flutningsmenn vekja athygli á því að efni frumvarpsins kom til umræðu hjá umhverfis- og samgöngunefnd við meðferð frumvarps um skóga og skógrækt sem varð að lögum nr. 33/2019. Þar var sérstaklega bent á að mikilvægt væri að til væri lagastoð fyrir friðlýsingu trjáa og garðagróðurs í ákveðnum tilfellum. Við þá umfjöllun kom líka fram að ýmsir hefðu velt fyrir sér hvar slík lagaheimild ætti helst heima, þ.e. í hvaða lögum. Niðurstaða umhverfis- og samgöngunefndar þá var að þessi heimild ætti ekki sérstaklega heima í lögum um skóga og skógrækt heldur frekar í lögum um menningarminjar. Í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarpið sem varð að lögum um skóga og skógrækt beindi nefndin því til umhverfis- og auðlindaráðuneytis að slíkri vernd yrði fundinn staður í lögum. Eftir að nefndin hafði lokið umfjöllun um málið kom út greinargerð garðsöguhóps Félags íslenskra landslagsarkitekta, undir heitinu Garðar – lifandi minjar. Aðferðir við verndarmat og skráningu gamalla garða. Í ljósi greinargerðarinnar telja flutningsmenn rétt að bregðast við og leggja málið fyrir Alþingi til frekari umfjöllunar, eins og hér er gert. Í ljósi greinargerðar varð niðurstaðan líka að leggja til að breyting yrði á lögum um menningarminjar. Þetta frumvarp var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt. Það gekk ekki til nefndar en flutningsmenn fengu þó í tölvupósti umsagnir frá ýmsum aðilum sem málið varðar sem töldu mikilvægt að halda áfram með málið. Eins og áður kom fram eru með frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um menningarminjar með það að markmiði að heimilt verði að friðlýsa trjálundi, stök tré og garðagróður. Eflaust spyrja margir: Til hvers? Markmið friðunar geta verið nokkur. Eitt markmið er að vernda stök tré sem setja svip á umhverfið og mörgum finnst falleg. Dæmi um það er hlynurinn á horni Suðurgötu og Vonarstrætis. Lagðar eru til breytingar á lögum um menningarminjar með það að markmiði að heimilt verði að friðlýsa trjálundi, stök tré og garðagróður. Það er mikilvægt að tryggja að lifandi minjar njóti tilhlýðilegrar verndar og umhirðu. Víða um land er að finna stök tré sem setja svip á umhverfið og hafa jafnvel staðið í tugi ára. Má þar t.d. nefna áðurnefndan hlyn á horni Vonarstrætis og Suðurgötu í Reykjavík sem var plantað árið 1918. Þessi tré vekja jafnan aðdáun ungra sem aldinna og hefur Skógræktarfélag Íslands í lengri tíma vakið athygli á gömlum og merkilegum trjám með vali á tré ársins. Þá eru í landinu garðar, trjásöfn og tilraunareitir sem varðveita bæði ræktunarsögu og mismunandi fræðilegar upplýsingar, svo sem erfðaupplýsingar um innlend og innflutt tré eða upplýsingar um afdrif innfluttra og innlendra tegunda og afbrigða nytjaplantna og trjátegunda við mismunandi aðstæður. Það eru ekki síst þessi þáttur málsins sem þeirri sem hér stendur finnst mikilvægur. Ég fer kannski á eftir betur yfir þekkinguna og tækifærin til þekkingaröflunar sem geta legið í trjásöfnum og tilraunareitum. Í greinargerð garðsöguhóps Félags íslenskra landslagsarkitekta, Garðar – lifandi minjar, sem áður var getið, segir að stakstætt tré geti verið menningarsögulegur vitnisburður um horfinn garð og brotin mannvirki undir gróðurhulu. Þannig geti það staðið sem fulltrúi hugsjóna og gilda ákveðins tímabils í menningar- og ræktunarsögu landsins. Dæmi um slík tré finnst mér alltaf vera trén á Sandfelli í Öræfum sem eru í rauninni helstu minjarnar um fyrri búsetusögu þar. Auk þess getur verið mikilvægt að standa vörð um tré, trjálundi og garðagróður út frá fræðilegum sjónarmiðum, svo sem vegna þekkingaröflunar og varðveislu erfðaauðlinda. Í Landsáætlun um verndun erfðaauðlinda í íslenskri náttúru og landbúnaði 2019–2023 kemur fram að miklu máli skipti fyrir erfðaauðlindir innlendra trjátegunda að auka útbreiðslu þeirra, m.a. til að stuðla að virkni þróunarfræðilegra ferla í tengslum við sjálfsáningu og endurnýjun skóganna. Þá sé nauðsynlegt að rannsaka stofngerð innan tegunda og kanna mögulega aðlögun stofna að mismunandi umhverfi en slík vitneskja gæti gagnast vernd erfðafjölbreytni og skógrækt almennt. Þessa þekkingu má í einhverjum mæli sækja í garða, tilraunareiti og trjásöfn, auk náttúrulegra skóga. Í skýrslunni eru tilgreindar nokkrar nauðsynlegar aðgerðir, m.a. að tryggja varðveislu þeirra svæða sem ekki eru í þjóðskógunum, skráningu á uppruna, útbreiðslu og notkun á íslenskum efnivið garð- og landslagsplanta og skráningu staðsetningar plantna með menningarsögulegt gildi. Þannig getur markviss vernd verið liður í að tryggja aðgengi almennings og fagaðila að upplýsingum um garð- og landslagsplöntur sem eru vel aðlagaðar að íslenskum aðstæðum. Auðvitað má líka benda á það í þessu sambandi að þekking af þessu tagi getur nýst við aðlögun að loftslagsbreytingum og í ýmsum öðrum tilgangi. Heimild til friðlýsingar stakra trjáa, trjálunda og garðagróðurs skortir í gildandi rétt en sveitarfélög hafa sum sett reglur um vernd slíks gróðurs innan sveitarfélagsins, t.d. hverfisvernd trjálunda eða stakra trjáa í skipulagi. Að mati flutningsmanna er mikilvægt að heimild til friðlýsingar framangreinds gróðurs sé tryggð með lögum enda ljóst að tré, trjálundir og garðagróður geta haft sams konar verndargildi og hús og aðrar menningarminjar og auk þess gildi vegna þekkingaröflunar og varðveislu erfðaauðlinda. Þá tryggir slík lagasetning samræmi milli sveitarfélaga við verndun og skráningu. Með frumvarpinu er lagt til að við 5. gr. laganna bætist ný málsgrein þess efnis að ráðherra sé heimilt, að fenginni tillögu Minjastofnunar, að friðlýsa trjálundi, tré og garðagróður. Með garðagróðri er átt við annan fjölæran garðagróður en tré og runna. Þá er lögð til ný grein, 18. gr. a, um friðlýsingu trjálunda, trjáa og garðagróðurs. Og eins og áður sagði kemur fram að friðlýsing sé m.a. háð samþykki eigenda viðkomandi trjálunda, trjáa og garðagróðurs, sem og viðkomandi sveitarfélags. Framkvæmd friðlýsingar samkvæmt greininni fer eftir 19. gr. laganna um framkvæmd friðlýsingar, þar á meðal hvað varðar undirbúning, þinglýsingu friðlýsingar, auglýsingu og skráningu á rafrænum kortagrunni. Nánar verði mælt fyrir um framkvæmd friðlýsingar trjálunda, trjáa og garðagróðurs í reglugerð eins og lögin gera nú ráð fyrir. Þar komi m.a. fram hvert Minjastofnun sæki ráðgjöf við undirbúning friðlýsingarskilmála, málsmeðferð, mögulegar aðgerðir til að tryggja vernd og skyldur umsjónaraðila, hvernig mörk friðlýsts minjastaðar skuli skilgreind á rafrænum kortagrunni, hvernig Minjastofnun haldi utan um og miðli upplýsingum um friðlýsta trjálundi, tré og garðagróður og hvernig gengið skuli frá friðlýsingu sem kvöð á landi eða lóð þar sem viðkomandi gróður er. Eins mætti kannski benda á að líklega þarf að kveða á um hvernig fer með afléttingu friðlýsingar. Það er nú þannig með tré og annan gróður að þetta eru lifandi lífverur sem ekki eru eilífar. Verndin nær t.d. aðeins yfir líftíma einstakra trjáa. Þá hef ég gert grein fyrir málinu og tel mikilvægt að það hljóti umfjöllun í nefnd og legg til að því verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um gerð skoðanakönnunar um afstöðu til dánaraðstoðar meðal heilbrigðisstarfsfólks. Meðflutningsmenn mínir á þingsályktunartillögunni eru hv. þingmenn Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Björn Leví Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson og Páll Magnússon. Ég þykist þess fullviss, virðulegur forseti, að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir væri jafnframt flutningsmaður með okkur ef hún hefði setið á þingi þegar þetta var lagt fram. Hún var með okkur á fyrri málum þessu tengdum. Þingsályktunin hljómar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að láta gera skoðanakönnun meðal heilbrigðisstarfsfólks um afstöðu þess til dánaraðstoðar. Markmiðið með gerð skoðanakönnunarinnar verði að fá sem gleggsta mynd af afstöðu heilbrigðisstarfsfólks til álitaefnisins, sem hefur fengið meiri opinbera umræðu en áður eftir að skýrsla heilbrigðisráðherra um dánaraðstoð kom út, og kanna á hlutlausan og vandaðan hátt hvort og hvernig afstaða heilbrigðisstarfsfólks hefur breyst svo unnt sé að vinna málið áfram. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður skoðanakönnunarinnar á haustþingi 2021.“ Ég held að ástæða sé til að geta þess að frá því að ég kom á þing hef ég flutt mál tengd dánaraðstoð. Ég var fyrst með þingsályktunartillögu sem gekk út á að hæstv. ráðherra tæki saman upplýsingar um dánaraðstoð í nágrannalöndum okkar, bæði þar sem settur hefur verið í kringum hana ákveðinn lagarammi og eins þróunina í þeim nágrannalöndum okkar þar sem slík leið hefur ekki verið farin. Jafnframt að könnuð yrði afstaða heilbrigðisstarfsfólks til dánaraðstoðar. Slík þingsályktunartillaga var lögð fram á 146. þingi, 148. þingi og á 149. þingi. Virðulegur forseti. Sú sem hér stendur gafst upp á því á sínum tíma að vera í þrígang búin að leggja málið fram og fá það ekki afgreitt frá þinginu. Því var brugðið á það ráð seint á 149. þingi að koma með skýrslubeiðni um sama mál. Hún var fyrst samþykkt 13. júní 2019 en ekki náðist að afgreiða hana. Hæstv. ráðherra náði sem sagt ekki að skila skýrslu á yfirstandandi þingi. Af þessum þingtæknilegu ástæðum lögðum við slíka beiðni aftur fram á 150. þingi. Hún var samþykkt 16. desember og skýrslan kom 27. ágúst árið 2020. Í skýrslunni, sem ég hygg að sé fyrsta þingskjalið þar sem með einhverjum hætti er fjallað um dánaraðstoð, er mjög góð samantekt um dánaraðstoð og þróun í nágrannalöndum okkar, sérstaklega þeim löndum sem hafa leyft dánaraðstoð og hafa gert það með aðeins mismunandi útfærslum. Það sem er reyndar líka mjög áhugavert í þeirri skýrslu er skilgreiningin á dánaraðstoð. Í skýrslunni segir að dánaraðstoð sé yfirhugtak ýmissa athafna eða athafnaleysis sem hægt sé að beina að sjúklingi í þeim tilgangi að binda enda á líf hans. Dánaraðstoð geti verið veitt með margvíslegum hætti sem skipta megi í fjögur megin-undirhugtök. Þau eru eftirfarandi, raðað eftir því hversu mikið inngrip þau teljast vera í líf sjúklings, það vægasta fyrst: Líknarmeðferð, óbein dánaraðstoð, læknisaðstoð við sjálfsvíg og loks bein dánaraðstoð. Virðulegur forseti. Ég nefni þetta hér því að mörgum var svolítið brugðið við að líknarmeðferð væri felld undir dánaraðstoð. Eins og öllum ætti að vera kunnugt er líknarmeðferð veitt hér á landi. Sú meðferð hefur sem betur fer þróast mikið á síðustu árum og ég vil meina að íslenskir læknar séu almennt mjög færir í að veita þá meðferð. Aðrir hlutar dánaraðstoðar hafa ekki verið heimilaðir samkvæmt íslenskum lögum. Það sem við förum fram á er að fá fram afstöðu heilbrigðisstarfsfólks til dánaraðstoðar og mismunandi þátta hennar. Í því samhengi er ágætt að benda á nýlega skoðanakönnun sem bresku læknasamtökin létu framkvæma. Hún er frá því í febrúar 2020 og þar kemur fram að meiri hluti breskra lækna vilji að bresku læknasamtökin láti af andstöðu sinni við dánaraðstoð. Niðurstöður þeirrar könnunar voru mismunandi eftir eðli spurninganna og eftir því hversu mikilli þátttöku heilbrigðisstarfsfólks væri gert ráð fyrir í ferlinu. Athygli vekur að læknanemar voru jákvæðari í afstöðu sinni til dánaraðstoðar en læknar sem höfðu starfað lengi. Það kann að vera ákveðin vísbending um kynslóðabil í afstöðu til þessa álitaefnis en ágætlega er farið yfir það í greinargerðinni hvernig afstaðan skiptist. Við hv. þingmenn sem flytjum þessa þingsályktunartillögu höfum mörg, ég hygg öll og vonandi fleiri, fylgst með þeirri umræðu sem verið hefur hér á landi. Umræðan hefur verið, að ég tel, meiri og kannski dýpri og yfirvegaðri en oft áður. Það er kannski ekki síst hægt að þakka samtökunum Lífsvirðingu, sem er félag um dánaraðstoð. Þau vilja að dánaraðstoð verði leyfð í samfélaginu og hafa verið mjög dugleg að miðla fræðsluefni um dánaraðstoð, m.a. á samfélagsmiðlum, segja reynslusögur almennings og hafa boðið upp á fræðslu og málefnafundi. Ég vil nota tækifærið og þakka samtökunum kærlega fyrir þá mikilvægu vinnu því að dánaraðstoð er í mínum huga ofboðslega viðkvæmt siðferðilegt álitaefni. Þess vegna er svo mikilvægt að þegar við ræðum um dánaraðstoð gerum við það af virðingu og yfirvegun. Í greinargerð, bæði með þingsályktunartillögu sem ég lagði fram svo og skýrslubeiðni á sínum tíma, vitnaði ég í tölur sem ég hafði komist yfir um afstöðu til dánaraðstoðar. Í könnun sem birtist í Læknablaðinu árið 1997 þar sem ein af spurningunum var um dánaraðstoð var það orð ekki notað yfir þetta heldur var orðið líknardráp notað. Ég vona að ef við höfum náð einhverju fram í umfjöllun hér á þingi sé það einmitt að breyta þeirri orðanotkun og nota frekar orðið dánaraðstoð. Í skoðanakönnuninni sem var birt 1997 töldu aðeins 5% lækna og 9% hjúkrunarfræðinga líknardráp, sem við myndum kalla dánaraðstoð, réttlætanlegt undir einhverjum kringumstæðum en einungis 2% svarenda gátu hugsað sér að verða við slíkri ósk. Ég komst jafnframt yfir sambærilega könnun sem gerð var árið 2010, 13 árum síðar. Þá hafði niðurstaðan aðeins breyst. Þá þótti 18% lækna það geta verið réttlætanlegt í einhverjum tilfellum og 20% hjúkrunarfræðinga en aðeins 3% vildu verða við slíkri ósk. Niðurstöðurnar sýna auðvitað mjög mikla breytingu á þessu árabili. Við getum horft til annarra Norðurlanda og séð að mikið virðist vera að breytast líka í afstöðu þar. Til að mynda voru 30% norskra lækna hlynnt dánaraðstoð árið 2019 en aðeins 15% árið 2009. Í Finnlandi voru 46% lækna hlynnt dánaraðstoð en stuðningur við slíka aðstoð var 29% í þeirra hópi árið 2002. Árið 2013 voru 33% sænskra lækna hlynnt dánaraðstoð. Í Noregi voru 40% hjúkrunarfræðinga hlynnt dánaraðstoð árið 2019 en 25% tíu árum áður. Ég kem víðar við í greinargerðinni þar sem við höfum aflað upplýsinga um stöðu þessara mála í nágrannalöndum okkar. Ágætt er að geta þess fyrir þá sem ekki þekkja að dánaraðstoð er ekki leyfð á Norðurlöndunum. Benelúxlöndin svokölluðu voru fyrst til að leyfa hana, þ.e. Holland, Belgía og Lúxemborg, Sviss hefur einnig gert það og svo ákveðin ríki í Bandaríkjunum og fylki í Kanada jafnframt. Það kann að vera að ég sé að gleyma einhverju því að þetta hefur breyst svolítið á allrasíðustu misserum. Í skýrslubeiðni til hæstv. heilbrigðisráðherra, en við fengum skýrslu 27. ágúst síðastliðinn, var farið fram á að slík könnun yrði gerð. Ráðuneytið gerði það ekki en svaraði því til í skýrslunni sjálfri að það legðist ekki gegn slíkri könnun. Virðulegur forseti. Í ljósi þess að stundum hefur verið kastað ákveðinni rýrð á þær skoðanakannanir sem þó hafa birst um þetta viðkvæma málefni finnst mér og okkur hv. þingmönnum sem flytjum málið eðlilegt að ráðuneytið sjálft beiti sér fyrir því, í samstarfi við Læknafélagið, að gera slíka rannsókn, þ.e. skoðanakönnun á afstöðu heilbrigðisstarfsmanna. Ég nefndi Læknafélagið en að sjálfsögðu væri ástæða til að tala líka við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga og jafnvel félög fleiri heilbrigðisstarfsmanna. Ég held að í þessu ljósi sé líka mikilvægt að þær kannanir sem til eru um þetta mál - alla vega hefur Maskína framkvæmt eitthvað af þeim. Hægt var að lesa milli línanna í skýrslu heilbrigðisráðuneytisins að með einhverjum hætti væri hægt að draga þær í efa. Alla vega væri mikilvægt að óháðar kannanir væru gerðar. Það var sem sagt aðeins látið í það skína að kannanir Maskínu væru háðar þeim sem hefðu óskað eftir þeim, sem ég tel reyndar ekki vera. Ef uppi eru einhverjar áhyggjur um það færi vel á því að önnur könnun væri gerð af einhverjum aðilum sem ráðuneytið telur óháða í þeim efnum. Árið 2015 lét Siðmennt Maskínu gera fyrir sig slíka könnun sem leiddi í ljós að þrír af hverjum fjórum væru hlynntir því að einstaklingur gæti fengið aðstoð við að binda enda á líf sitt ef hann væri haldinn ólæknandi sjúkdómi. Árið 2019 var sambærileg könnun gerð og þá var afstaða svarenda gagnvart álitaefninu mjög jákvæð. Þá sögðust 78% styðja dánaraðstoð. Virðulegur forseti. Ég tel einsýnt að almenningur sé hlynntur dánaraðstoð en ég hef líka fullan skilning á því að við erum að ræða um viðkvæmt málefni og kannski leggja ekki allir sama skilning í orðið dánaraðstoð. Ég tel þar af leiðandi mjög mikilvægt að við köllum eftir afstöðu heilbrigðisstarfsfólks til dánaraðstoðar og vænti þess að slík niðurstaða geti hjálpað okkur við að leiða málið áfram. Ég hef sjálf sagt það í þessum ræðustól að ég er hlynnt dánaraðstoð og hef þá vísað til hollensku leiðarinnar, eins og hún hefur stundum verið kölluð, þar sem er skýr lagarammi í kringum slíka aðstoð, þar sem tveir læknar þurfa að skrifa upp á slíka beiðni fyrir einstaklinga sem eru dauðvona, með ólæknandi sjúkdóma, og læknar telja sig ekki geta linað þjáningar viðkomandi. Það þarf að vera algerlega ljóst að óskin sé einstaklingsins sjálfs og að læknir aðstoði við framkvæmdina. Í ljósi þess að sú leið, og í rauninni allt sem kemur að þessu, er auðvitað algerlega háð læknum eða öðru heilbrigðisstarfsfólki þá er mikilvægt að við þekkjum afstöðu heilbrigðisstarfsfólks sjálfs til dánaraðstoðar. Þess vegna legg ég fram þessa þingsályktunartillögu með þá einlægu von í brjósti að hægt verði að afgreiða málið nokkuð hratt og örugglega út úr nefnd. Þó að málið sé vissulega flókið og kalli á ótal spurningar er það sem verið er að biðja um hér einfaldlega það að láta hæstv. heilbrigðisráðherra hlutast til um að gera skoðanakönnun meðal heilbrigðisstarfsmanna, ekkert annað. Það eitt og sér ætti að vera tiltölulega auðvelt að afgreiða frá okkur. Margir töldu reyndar að við hefðum óskað eftir því og hefðum falið hæstv. heilbrigðisráðherra að gera það með samþykkt skýrslubeiðninnar, bæði á 149. og á 150. þingi. En í ljósi þess að það gerðist ekki leggjum við málið fram að nýju með þessari skýru beiðni til hæstv. heilbrigðisráðherra.

Herra forseti. Ég get ekki á mér setið og kem hér upp örstutt til að segja nokkur orð. Ásetningur minn er ekki að lengja þennan fund úr hömlu heldur aðeins um örfáar mínútur, aðallega til að þakka hv. flutningsmanni Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir einurð hennar að kveikja umræðu um þessi viðkvæmu málefni, eins og hún orðaði það, og með þeim hætti sem hún gerir það, með hófstilltum og málefnalegum hætti og með vandaðri umgjörð. Hv. þingmaður hefur ekki lagt áherslu á sínar persónulegu skoðanir um þetta annað en það að hún hefur lýst yfir því að hún sé hlynnt dánaraðstoð með góðum og gildum rökum. Það geri ég sömuleiðis, enda nýt ég þess heiðurs að vera flutningsmaður með hv. þingmanni og fleirum. Hér tillaga um að gerð verði skoðanakönnun um afstöðu til dánaraðstoðar meðal heilbrigðisstarfsfólks. Mín tilfinning er sú að þó að þetta sé jafn viðkvæmt mál meðal þessa starfshóps og margra annarra þá sé töluverð eftirspurn eftir þessu í þeim hópi því að það er auðvitað sá hópur sem glímir við krefjandi aðstæður við lífslok, við veikindi, við meiri háttar áföll sem erfitt er að lýsa og glímir við úrvinnslu erfiðrar lífsreynslu þessu tengt. Þess vegna er þetta mikilvægt. Hv. þingmaður kom inn á fyrri kannanir sem gerðar hafa verið og hvernig þróun afstöðunnar meðal heilbrigðisstarfsfólks og fagfólks hefur verið almennt og að þetta hafi verið opnast. Það er staðreynd að heilbrigðisstarfsfólk hefur staðið frammi fyrir þessu vali, þeirri ákvörðun að taka af skarið um meðferð eða ekki meðferð eða passífa lífslokameðferð. Þetta ágæta fagfólk okkar hefur staðið frammi fyrir þessu alla tíð. Þarna hafa verið í gildi óskráð lög og siðferðileg viðmið sem menn hafa kannski átt erfitt með að ræða og viðra almennt í samfélagsumræðunni. En við erum auðvitað að fjalla hér um margvísleg viðmið. Við erum að fást við sjálfar rætur lífsins, þ.e. hin siðferðilegu viðmið, lífsskoðun fólks, trúarleg atriði, og svo koma lögfræðilegu og heimspekilegu atriðin líka. Fagfólk í heilbrigðisþjónustu er auðvitað undir áhrifum alls þessa eins og allir aðrir. Herra forseti. Lífslokin, og ég tala nú ekki um dánaraðstoð, eru okkur ekki almennt tamt á tungu. Mannfólkið er einhvern veginn þannig forritað að því lætur betur að bægja frá sér þessum óhjákvæmilega viðburði hjá okkur öllum í lengstu lög. En svo gripið sé til fleygra orða er það svo að eigi má sköpum renna, eitt sinn skal hver deyja. Á lífsgöngunni kynnumst við flest, ef ekki öll, með einum eða öðrum hætti þessari stund, þessum einstöku skilum, dauðastundinni, þessum ótrúlega og örfína þræði sem skilur að lífið og dauðann, þegar þessi þráður slitnar. Það er í rauninni sama hvernig dauðann ber að, sömu djúpu tilfinningarnar gera vart við sig því að við erum að fást við ræturnar, eitthvað sem er svo ótrúlega nálægt okkur, upphaf og endi, kvikuna sjálfa. Það er ekki að undra að skiptar skoðanir kunni að vera um þetta efni og við getum öll sem eitt dregið upp margvíslegar sviðsmyndir, eins og oft er talað um í daglegu daglegri umræðu. Sviðsmyndir eða dæmi um aðstæður sem eru flóknar og krefjandi við lífslok eða veikindi, áföll og slys; von, vonleysi, óbærilegur sársauki, þögn, sorg og reiði, ásakanir, lausnir og öngstræti, bæði andleg og líkamleg. Herra forseti. Við búum yfir mikilli þekkingu. Við eigum frábært fagfólk, heilbrigðisstarfsfólk, lækna, hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða og annað fjölbreytilegt fólk sem annast okkur þegar við lendum í erfiðleikum. Það er þannig núorðið að t.d. verkjameðferð er þannig þróuð að enginn ætti að þurfa að búa við mikla, sára verki. Ef við erum við að fjalla um þetta frá þeirri hlið er hægt að auka gæðin í þeirri þjónustu og hafa fleiri valkosti hvað það varðar. Þeir sem vilja fara varlega gjalda varhug við því að verið sé að bjóða eitthvað sem er ótímabært, þ.e. að binda enda á lífið. Að þar með séum við að rjúfa, að við séum að brjóta öll okkar viðmið um manngildið og lífsvirðinguna. Við þurfum að velta því vandlega fyrir okkur sem einstaklingar og sem þjóð hvernig samfélag við viljum skapa alveg frá upphafi, hvernig menningu við viljum skapa varðandi börnin okkar, skólanám og menntir, atvinnu og líka hvernig lífslokamenningu við viljum skapa, dánarmenningu, og hvaða áhrif breyting hefur á þeim viðhorfum til dauðans og hvernig við ljúkum lífinu, hvort við eigum sjálf sem einstaklingar að fá að hafa eitthvað um það að segja hvenær og hvernig við fáum að deyja ef við svo viljum. Þetta eru ágengar spurningar sem ekki fæst svar við og þær eru persónulegar. Þetta kallast á við það að stjórnvöld gera allt sem í þeirra valdi stendur með opinberum aðgerðum til að gera einstaklingum það kleift að fá að lifa, að færri velji þann kost að taka sitt eigið líf. Það er áhyggjuefni hversu margir velja það og sérstaklega ungt fólk. Herra forseti. Það þarf að svara mörgum spurningum. Bjóðum við dánaraðstoð sem einhverja lausn? Og ef við gerum það, erum við þá ekki að segja í verki eitthvað um virðinguna fyrir lífinu? Manngildið? Lýkur því einhvern tíma í á lífsferlinum? Að gildi lífs hjá mannveru á einhverju stigi verði ekki lengur fyrir hendi. Eiga bara deyjandi eða dauðvona einstaklingar geta fengið aðstoð við að deyja? Og hvar setjum við mörkin um það hver er deyjandi? Þetta er áleitin spurning. Er líkamlegur sjúkdómur alvarlegri en andlegur sjúkdómur? Á að taka tillit til þess? Og hver þjáist nægilega mikið til að geta fengið dánaraðstoð? Hve miklar þjáningar eru nægar til að geta fallið undir það t.d. að vera óbærilegar þjáningar? Þetta eru áleitnar spurningar sem við þurfum að taka upplýsta umræðu um.