Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir að vilja eiga orðastað við mig og þingheim um þetta málefni sem ég óskaði eftir, um fjármögnun heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Heilsugæslan er mjög mikilvægur hlekkur sem fyrsti viðkomustaður heilbrigðisþjónustu og þarf að hlúa að sem slíkum. Á heilsugæslu er þjónusta veitt í nærumhverfi og er hún ætluð sem fyrsti viðkomustaður flestra sjúklinga og tappa þá af álagi á öðrum og jafnvel dýrari stöðum í heilbrigðiskerfinu. Í byrjun árs 2017 var tekið í gagnið nýtt fjármögnunarkerfi fyrir heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu og það var þáverandi heilbrigðisráðherra Sjálfstæðisflokksins, Kristján Þór Júlíusson, sem ýtti því úr vör. Með breytingum á fjármögnun heilsugæslunnar var ætlunin að fjármagn til reksturs endurspeglaði þann sjúklingahóp sem viðkomandi heilsugæslustöð þjónaði. Markmiðið var að færa inn í rekstur heilsugæslunnar faglega og fjárhagslega hvata til að stuðla að betri þjónustu, hagkvæmari rekstri og gera heilsugæslunni kleift að vera fyrsti viðkomustaður fólks í heilbrigðiskerfinu. Grundvallarforsendur endurbótanna fólust í gjörbreyttu fyrirkomulagi við fjármögnun þjónustunnar þar sem markmiðið var að umbuna fyrir skilvirka og góða þjónustu í samræmi við þarfir notenda. Fjármögnunin byggir á því að fjármagn til rekstrar hverrar stöðvar endurspegli þann sjúklingahóp sem heilsugæslan þjónar. Þá fylgir fjármagnið sjúklingnum - ef hann færir sig á aðra heilsugæslustöð fylgir fjármagnið með. Markmið breytinganna var að auka gæði og skilvirkni þannig að grunnheilbrigðisþjónusta væri veitt í meira mæli á heilsugæslustöðvum og það hefur þegar skilað árangri þar sem hlutdeild veittrar þjónustu á heilsugæslustöð jókst í heildargrunnheilbrigðisþjónustu og þá fjölgaði skráðum einstaklingum heilsugæslustöðva og þúsundir fluttu sig yfir á aðra heilsugæslustöð sem hentaði þeim betur. Þá hefur líkanið gert fjármögnun heilsugæslunnar gagnsærri og raunsærri. Þó að fjármögnunarkerfið sé kannski ekki fullkomið er greinilegt að það er skref í rétta átt frá því sem áður var, en sníða verður agnúa af kerfinu þannig að veitendur þjónustu og þeir sem nýta hana lúti sömu leikreglum og fjármögnun allra heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu byggi á sömu forsendum óháð rekstrarformi þannig að allir sitji við sama borð, hvort sem reksturinn er opinber eða á hendi einkaaðila. Þó að stefnt hafi verið að því þá hefur það sýnt sig að það lúta ekki alveg allir sömu leikreglum sem myndar að mínu viti ósanngjarna skekkju á milli þessara aðila. Sem dæmi má nefna að Landspítali tekur að sér að framkvæma ýmsar rannsóknir fyrir hönd heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu, t.d. blóðrannsóknir, en Landspítalinn verðleggur þessar rannsóknir ekki jafnt fyrir allar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu. Opinberar stofnanir þurfa ekki að kaupa tryggingar heldur eru bætur vegna tjóna í starfsemi þeirra greiddar úr ríkissjóði. Aðrir sem sinna opinberri þjónustu eins og einkareknu heilsugæslustöðvarnar þurfa að kaupa tryggingu fyrir sinn rekstur og greiða eigin ábyrgð á tjónum af rekstrarfé. Ríkisreknar heilbrigðisstofnanir geta fengið endurgreiðslu á virðisaukaskatti af þjónustu sem aðrar heilsugæslustöðvar njóta ekki. Opinberar heilsugæslustöðvar þurfa að fylgja lögum um opinbera starfsmenn en ekki er tekið tillit til kostnaðar vegna lífeyrisskuldbindinga opinberra starfsmanna í fjármögnunarlíkaninu. Kostnaður vegna sérstakra verðlags- og launabóta, kostnaður vegna launahækkana ljósmæðra og hjúkrunarfræðinga í kjölfar gerðardóms og viðbótarkostnaður vegna heimsfaraldurs Covid-19, svo dæmi séu tekin, hefur verið greiddur fram hjá fjármögnunarlíkaninu. Forseti. Þetta eru aðeins nokkur dæmi af mörgum sem valda því að notendur standa ekki jöfnum fótum þegar kemur að vali milli heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu og það safnast þegar saman kemur. Til að gæta að því jafnræði sem stefnt var að, gæta að því að jafnræði sé örugglega fyrir hendi, er mikilvægt að rýna fjármögnunarlíkanið með þessi atriði í huga svo tryggja megi sem jöfnust tækifæri notenda, starfsfólks og heilsugæslustöðva til að nálgast og bjóða upp á sem besta grunnheilbrigðisþjónustu. Forseti. Þótt það kannski taki ekki allir undir þá skoðun mína að hagkvæmni í rekstri skipti miklu mál, og ég tala nú ekki um að hið opinbera eigi helst ekkert að vasast í öðru en því sem er algerlega nauðsynlegt en eftirláti öðrum að taka við þeim byrðum sem þeir geta og valda vel, þá erum við væntanlega öll sammála um að það hvernig tekst til að veita þjónustuna skiptir máli. Í því ljósi er rétt að hér komi fram að í ánægjumælingum með þjónustu heilsugæslunnar raða þær einkareknu sér efst á blað. Þær eru nauðsynlegur hluti af heilbrigðisþjónustu höfuðborgarbúa og verður að passa upp á þær sem slíkar. Ég hlakka til að hlusta á umræðuna hér.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir að hefja þessa umræðu um fjármögnun heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu. Hv. þingmaður spyr hér hvort fjármögnunarumhverfi heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu sé eins og hvort það sé óháð rekstrarformi þeirra. Stutta svarið er já og nei. Já, við erum að stefna að því með fjármögnunarumhverfinu en þegar kemur að fjármögnun og fjármunum, samsetningu í efnahag og hvernig það hefur áhrif á rekstur þá verður það alltaf aðeins ólíkt og tengist m.a. þeim álitamálum eða þeim greinarmun sem hv. þingmaður fór hér yfir, m.a. varðandi skatta og skyldur, lög um opinbera starfsmenn o.s.frv. Hvaða áhrif myndi það hafa ef ein eða fleiri heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu myndu loka, er einnig spurt, og hvort ráðherra hafi í hyggju að breyta fjármögnunarlíkaninu. Það yrði auðvitað óhugsandi ef einhver lokaði. Á okkur hvílir hins vegar sú skylda að tryggja grunnþjónustu. Það yrði mjög bagalegt ef það myndi henda og við látum það ekki gerast. Varðandi það hvort ráðherra hafi í hyggju að breyta fjármögnunarlíkani heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu þá er ráðherra búinn að því nú þegar, vegna þess að það er einmitt þetta líkan sem á að tryggja sem mest jafnræði í þessu fjármögnunarumhverfi. Það er lykillinn og þess vegna er þessi umræða svo mikilvæg. Það er rétt að sem fyrsti viðkomustaður, í takti við okkar heilbrigðisstefnu, eru allar heilsugæslustöðvar mjög mikilvægar og jafn mikilvægar í veitingu heilbrigðisþjónustu. Það myndi alltaf hafa slæm áhrif á heilbrigðiskerfið ef heilsugæslustöð, opinber eða einkarekin, myndi einhverra hluta vegna þurfa að loka. Aftur á móti hvílir á okkur þessi skylda, eins og ég sagði, um þjónustuna. Í heilbrigðisumdæmi höfuðborgarsvæðisins eru 19 heilsugæslustöðvar og af þeim heyra 15 undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins en það eru fjórar einkareknar sem hafa samning við Sjúkratryggingar Íslands. Allar þessar heilsugæslustöðvar fá fjárveitingu til rekstrar stöðvanna samkvæmt reikniverki sama fjármögnunarlíkans og þá óháð rekstrarformi. Fjármögnunarlíkanið hefur í grunninn reynst vel. Það var hannað á John Hopkins háskólasjúkrahúsinu í Bandaríkjunum, fyrir lén í Svíþjóð, hvaðan við sækjum fyrirmyndina. Þetta líkan hefur verið aðlagað íslenskum aðstæðum og, eins og kom réttilega fram, var innleitt hér árið 2017 á höfuðborgarsvæðinu og árið 2021 á allri landsbyggðinni. Aðferðafræðin byggir á því að fjármagn til rekstrar hverrar stöðvar endurspegli þann sjúklingahóp sem viðkomandi stöð þjónar, fylgi sjúklingum á milli stöðva og sé þannig óháð rekstrarforminu. Þessi samræmda fjármögnun gerir okkur kleift að gera skýrar og samræmdar kröfur til þjónustuveitendanna og þannig er hægt að ná betri yfirsýn yfir þjónustuna, auðvelda kostnaðar- og þarfagreiningu, bæta gæði og fjármögnun á markvissan hátt. Slíkt kerfi á því að gæta bæði jafnræðis milli rekstraraðila og á milli notenda, það er líka mikilvægt í þessu. Fjármögnunarlíkanið þarf að vera í stöðugri þróun til þess að geta komið til móts við síbreytilega þjónustuþörf og þróun í þjónustuveitingu. Því var settur saman starfshópur með öllum hagaðilum og fulltrúum frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og einkareknu stöðvunum til að vinna að umbótatillögum og líkanið hefur nú verið uppfært út frá öllum samþykktum tillögum hópsins. Einnig hefur verið ákveðið að halda áfram með sambærilegan starfshóp sem hefur það hlutverk að bregðast við þróun og þörf á því að breyta líkaninu og forma tillögur til umbóta eftir því sem við á. Það er skoðun þess sem hér stendur að þetta þarf að vera lifandi hópur sem vinnur bara samhliða þeim samningi sem er í gildi hverju sinni til að ræða það ef upp koma álitamál og hvernig líkanið þarf að þróast. Líkanið skiptist að mestu leyti í fast fjármagn, sem er 90% af heildarfjármagni, og þar eru þrjár vísitölur sem stýra fjármagninu og endurspegla fyrst og fremst sjúklingahópinn sem við erum að þjóna. Það er kostnaðarvísitala, þarfavísitala og félagsþarfavísitala og svo fá stöðvarnar greitt fyrir geðheilbrigðisþjónustu, sjúkraþjálfun, skólahjúkrun og túlkaþjónustu. Ég verð að fá að halda áfram, virðulegur forseti, í seinna umferð en hlakka til að hlusta á það sem kemur fram hér í umræðunni.

Frú forseti. Það er grundvallaratriði fyrir velferðarsamfélag sem vill standa undir nafni að lögbundin grunnþjónusta sé í senn áreiðanleg og aðgengileg almenningi. Heilsugæslan er ein mikilvægasta grunnþjónusta landsins en hún hefur verið fjársvelt mörg undanfarin ár. Stundum hafa stjórnvöld sagt að heilsugæslunni skulum við raða fremst þegar fjármunum er skipt til heilbrigðisþjónustunnar en eftir áralangt fjársvelti þarf meira til en gert hefur verið og það eru engin merki um slíkt í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár. Fólkið kallar eðlilega eftir aðgengilegri og áreiðanlegri þjónustu en pólitískir draumar ríkisstjórnarflokkanna um aukinn einkarekstur eru í forgrunni þegar þrýst er á um að ófullnægjandi þjónusta sé bætt þó að fjárskortur blasi við. Suðurnes eru nýlegt dæmi um slíkt. Þegar rekstur heilsugæslustöðvarinnar var boðinn út árið 2016 var umræða um þá ráðstöfun ekki tekin á Alþingi. Umræða var ekki heldur tekin á Alþingi þegar ákveðið var að bjóða rekstur heilsugæslu á Suðurnesjum út á þessu ári. Í umræðum um slíka stefnubreytingu hefði átt að ræða helstu forsendur samninga við rekstraraðila og umboð ráðherra frá Alþingi til að gera samninga við einkaaðila um rekstur mikilvægra grunnstoða heilbrigðiskerfisins. Þingmenn þurfa að vera vel upplýstir um kosti og galla ólíkra rekstrarforma og áhrif þeirra á aðgengi og gæði heilbrigðisþjónustunnar, um eftirlit og meðferð á skattfé áður en samningar eru gerðir og svara spurningum fyrir fram líkt og þeirri sem hv. málshefjandi þessarar umræðu leggur fram, um hvaða áhrif það muni hafa ef einkareknar heilsugæslur loka. Hvað gerist ef einkaaðilinn ákveður að hætta? Það er óheillaþróun að pólitískar áherslur ráðherra og ríkisstjórnar um einkarekstur í heilbrigðiskerfinu ráði för án aðkomu kjörinna fulltrúa 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir þessa umræðu og heilbrigðisráðherra. Ég held að almennt þegar einstaklingur ætlar að fara á heilsugæslu þá sé það honum ekki efst í huga hver eigi að fjármagna hvað heldur hvenær hann fái þjónustuna og hvernig. Á síðasta ári held ég að ég hafi tvisvar reynt að panta tíma á heilsugæslu og í annað skiptið þurfti ég að bíða í mánuð og í hitt í einn og hálfan mánuð. Sem betur fer þá gat ég reddað því með því að sleppa að mæta á þessum tíma og fór inn á Heilsuveru og reddaði málunum þar. En það geta það ekki allir. Þess vegna verðum við að sjá til þess að fjármögnunin sé ekki eitthvað sem hindrar, ef einhver getur haldið úti heilsugæslu, einkarekinni, fyrir sama fjármagn og opinber, þá er það bara hið besta mál. Við eigum ekki að vera að setja okkur í þær skotgrafir. Ef heilsugæslu væri lokað í dag þá segi ég bara guð hjálpi okkur, miðað við tímann sem það tekur að komast til læknis á heilsugæslu í dag þá yrði það algjörlega óásættanlegt. Ef við horfum aftur í tímann, nokkra áratugi, þá fékk maður tíma á heilsugæslustöð bara einn, tveir og þrír, tíma hjá lækni samdægurs. Maður var eiginlega hissa ef maður þurfti að bíða einn dag. Í dag verður maður hissa ef maður fær tíma innan mánaðar. Og hvernig er staðan annars staðar í heilbrigðiskerfinu, biðlistar, lyfin? Allt farið. Einhvern veginn er ástand í gangi sem enginn virðist bera ábyrgð á og enginn virðist ætla að bretta upp ermarnar og koma þessum hlutum í lag. Það er það sem við erum að biðja um, að heilbrigðisþjónustan sé í lagi og við getum treyst á hana.

Forseti. Mig langar til að lesa upp úr pistli Sigurveigar Margrétar Stefánsdóttur sem hún setti á fésbókarsíðu sína en þar segir hún m.a.: „Að ætla að verða læknir er ákvörðun sem tekin er með einlægt markmið að bæta heilsu fólks. Síðan verður maður t.d. heimilislæknir og þá skyndilega að ótrúlega miklu leyti umsjónarmaður vottorða, niðurgreiðslna, fjárhagsstuðnings og tilvísana.“ Ég þarf að afla mér læknisvottorðs vegna máls sem ég er að stússast í og ég fæ ekki tíma fyrr en í fyrsta lagi eftir tvær vikur, vegna einhvers sem ætti að vera hægt að biðja um með því að ýta á takka á Ísland.is sem veitir aðgang að þeim upplýsingum sem maður þarf að fá úr sjúkraskrá. En það er ekki hægt. Við ætluðum að reyna að redda þessu hratt og fórum á Læknavaktina. Það var ekki hægt heldur. Þau hafa ekki þann aðgang að fletta upp í sjúkraskrá. Okkur var vísað út aftur, fengum sem betur fer endurgreitt. Það er gjörsamlega fáránlegt hvernig læknar eru settir í þá stöðu að vera ekki að lækna heldur að vera umsjónarmenn þess og passa upp á fjárhag fólks, vera í einhvers konar hliðvörslu fyrir fjárhag fólks sem getur ekki unnið. Þetta þarf að breytast miklu fyrr en við ákváðum það að heilsugæslan sé einkavædd eða opinber. Við þurfum að passa upp á það að læknar séu að lækna fólk en séu ekki í skriffinnsku alla daga fram og til baka sem gerir það að verkum að við þurfum að bíða í mánuð eftir að fá tíma til að fá þá lækningu sem við þurfum. En kerfið er stíflað af því að læknar eru að skrifa upp á pappír daginn út og inn, sannfæra Tryggingastofnun um að fólk með hálsáverka verði með þá næstu tvö árin, sannfæra hana um að varanleg örorka sé enn þá varanleg þremur árum seinna. Það er svo margt í þessu kerfi sem er gjörsamlega galið 

Frú forseti. Heilsugæslan er eitt af því mikilvægasta, tel ég, sem við höfum í okkar góða heilbrigðiskerfi sem þessi fyrsta stoppistöð, sem flestir sem kenna sér einhvers meins koma á. Ég tel lykilatriði, þegar kemur að heilbrigðisþjónustu og því hvernig við hugsum hana, að heilbrigði eða sjúkdómar fólks eigi ekki að vera gróðaafl fyrir einhverja aðila. Það er sjálfsögð og eðlileg og góð þjónusta í velferðarsamfélagi að fólk geti fengið góða heilbrigðisþjónustu í sínu nærumhverfi og svo verið vísað áfram innan kerfisins ef þörf er á frekari inngripum. Mér finnst skipta máli að halda þessu grundvallarprinsippi til haga. Svo við vitum við líka að það er skortur á læknum og hjúkrunarstarfsfólki, alls konar starfsfólki í heilbrigðisgeiranum, og því fjölgar ekki þó svo að einkarekna kerfið verði aukið. Við höfum ekki meiri mannafla. Hins vegar gæti verið að þekkingin smyrjist þynnra. Ég tel mikilvægt að við höldum áfram að efla Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Það er verið að taka fleiri þætti þar inn eins og til að mynda sálfræðiþjónustu 

Virðulegi forseti. Það var mikil framför þegar rekstur einkarekinna heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu var heimilaður. Með breyttu fjármögnunarlíkani nutu íbúar góðs af þeirri breytingu. Samkvæmt ánægjukönnun standa einkareknar heilsugæslustöðvar sig mjög vel og standa hinum opinberu síst á sporði nema síður væri. Það liggur fyrir að þau sem þiggja þjónustu hjá einkareknum heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu eru mjög ánægð með þá þjónustu sem þeim er veitt. Opinber heilsugæsla og einkarekin virðast því geta þrifist ágætlega hlið við hlið og um það gilda sömu lögmál hér og á öðrum Norðurlöndum. Staða einkaaðila og hins opinbera er hins vegar ójöfn þó að breytingar hafi verið gerðar á sumum þáttum til batnaðar og má þakka núverandi heilbrigðisráðherra fyrir sinn þátt í þeim breytingum. Það dugar hins vegar engan veginn til að jafna þennan mismun. Þau atriði sem gert hafa stöðuna verri eru t.d. greiðslur fyrir tækjabúnað til opinberra heilsugæslustöðva. Skipt hefur verið um greiðsluforsendur, geðþjónusta greidd fram hjá líkani og skólaheilsugæslu menntaskóla var skipað að fara til opinberrar heilsugæslu. Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins óskaði eftir því að taka yfir þjónustu sem boðin var út árið 2016 og fékk það. Vegvísir um heilbrigðiskerfi var fluttur frá hlutlausum aðila til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Aðeins opinberar heilsugæslur fá greiddar stöður sérnámslækna í heimilislækningum og fyrir hjúkrunarfræðinga í heilsugæsluhjúkrunarnámi. Covid-greiðslur voru aðeins greiddar til opinberrar heilsugæslu, svo eitthvað sé nefnt. Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins er með ríka tengingu við Landspítalann sem felur m.a. í sér að Landspítalinn greiðir niður rannsóknir  Virðulegi forseti. Ef við ætlum að tryggja 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu sem fram fer hér í dag. Mikið hefur verið rætt um stöðu heilsugæslunnar á síðustu vikum og það er áhyggjuefni hvernig starfsemi hennar er að þróast og heilbrigðiskerfisins alls í heild. Í könnun sem Sjúkratryggingar Íslands stóðu fyrir kom fram að 72,3% einstaklinga bera mikið traust til heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Það má leiða líkur að því að niðurstöður sem þar birtust líka bendi til þess að einkareknar heilsugæslustöðvar njóti mests trausts hjá notendum. Nú er svo komið að einkareknar heilsugæslustöðvar geta ekki staðið undir rekstrinum lengur. Gunnlaugur Sigurjónsson, stjórnarformaður Heilsugæslunnar Höfða, var gestur í Dagmálum fyrir stuttu og sagði að lífsnauðsynlegt væri að veitt yrði aukið fjármagn til reksturs stöðvanna. Ef ekkert yrði gert færu þær í þrot. Gunnlaugur sagði einnig að ef ríkið brygðist ekki við myndu stöðvarnar neyðast til að senda helming lækna sinna í ólaunað leyfi fram að áramótum eða fram að næsta fjárlagaári. Ég leyfi mér að efast stórlega um að ríkið geti tekið að sér alla þá íbúa sem nýta sér þjónustu einkarekinna heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu. Hæstv. ráðherra. Málið er alvarlegt. Fjöldi fólks hefur á síðustu misserum yfirgefið opinbera heilbrigðiskerfið og fært sig yfir í það einkarekna og það segir ýmislegt.

Forseti. Innleiðing fjármögnunarlíkans heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu 2017 og loks á landsbyggðinni 2021 var fyrsta skrefið í eflingu heilsugæslu um allt land. Þó að líkanið sé ekki fullkomið tókst loksins að tryggja að fjármagn fylgi notendum heilsugæslunnar óháð rekstrarforminu. Þannig búa notendur og veitendur heilbrigðisþjónustu við sambærilegar leikreglur sem er frumforsenda þess að hægt sé að færa þjónustuna nær íbúunum. Þá er jákvætt að heyra í ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra að fjármögnunarlíkanið sé í stöðugri þróun. En í máli rekstraraðila einkarekinna heilsugæslustöðva ber hæst ójafnan kostnað sem ekki hefur verið nægilega vel útfærður í líkaninu og nægir þar að vísa til ræðu málshefjanda, hv. þm. Hildar Sverrisdóttur, sem fór vel yfir þessa þætti. Mig langar aðeins að staldra við kosti fjölbreyttra rekstrarforma í veitingu heilbrigðisþjónustu en á höfuðborgarsvæðinu starfa 19 heilsugæslustöðvar. Fjórar af þeim eru einkareknar með samningi við Sjúkratryggingar Íslands. Þjónustukannanir hafa ítrekað mælt heilsugæsluþjónustu á höfuðborgarsvæðinu og njóta þær einkareknu meira trausts og ánægju en aðrar heilsugæslustöðvar. Þá hefur traust og ánægja með þjónustu heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu almennt batnað sem gefur til kynna að valfrelsi notendanna hafi ýtt undir bætta þjónustu á öllum stöðvum, ekki aðeins þeim einkareknu. Á landsbyggðinni eru verkefni heilsugæslunnar ærin og halli er á rekstri þeirra. Mönnun er svo annað og stærra mál. Það verður að skoða aðrar útfærslur á veitingu þjónustunnar eins og að færa hluta heilsugæsluþjónustunnar heim í hérað með því að gera sveitarfélögum, í samstarfi við heilbrigðisstarfsmenn eða heilbrigðisfyrirtæki, kleift að semja við Sjúkratryggingar Íslands um veitingu þjónustunnar, t.d. hluta úr viku í héraði og eftirfylgni með fjarheilbrigðisþjónustu. Forseti. Ég verð einfaldlega að nýta tækifærið til að hvetja heilbrigðisráðherra til að efla valfrelsi notenda og heilbrigðisstarfsfólks með því að nýta fjölbreytt rekstrarform heilsugæsluþjónustu einnig utan höfuðborgarsvæðisins.

Virðulegi forseti. Heilsugæsla á Íslandi hefur ávallt átt stóran þátt í því hvernig við horfum á heilbrigðiskerfið í heild sinni. Hún er iðulega fyrsti viðkomustaður þegar fólk leitar heilbrigðisþjónustu og mikilvægt að við hana sé stutt. Líkt og víða annars staðar í kerfinu hefur heilsugæslan glímt við læknaskort. Reynt hefur verið að bregðast við þeim mönnunarvanda og er það nú að bera árangur. Það var virkilega ánægjulegt þegar fréttir bárust af því að aldrei hefðu fleiri stundað sérnám í heimilislækningum en nú. Í dag eru 95 læknar skráðir í nám í heimilislækningum en til samanburðar voru þeir 38 árið 2017. Frá þeim tíma hafa að jafnaði 7–8 læknar útskrifast úr heimilislækningum ár hvert og því afar gleðilegt að geta sagt frá því að við sjáum fram á umtalsverða fjölgun og við bestu aðstæður munu 57 læknar ljúka sérnámi í heimilislækningum á næstu þremur árum. Vissulega eru margir heimilislæknar að hætta sökum aldurs en þetta er svo sannarlega skref í rétta átt. Þá hefur síðastliðin ár verið lagt í markvissa vinnu við að reyna að efla heilsugæsluna með áherslu á hlutverk hennar sem fyrsta viðkomustaðar fólks í heilbrigðiskerfinu. Liður í því hefur verið að fjölga sérnámsstöðum í heimilislækningum og styrkja umgjörð námsins en sérnám í heimilislækningum tekur um fimm ár. Sérnámslæknar eru ráðnir til heilsugæslunnar og eru nú um 60% þeirra starfandi á heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu en 40% þeirra hjá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Ég vísa til orða ráðherra í ræðu sinni hér áðan og tek undir að það hefði slæm áhrif á heilbrigðiskerfið í heild sinni ef heilsugæslustöðvum yrði lokað. Ég hef líka fulla trú á því, þegar ráðherra segir að aftur á móti yrði þjónusta við einstaklingana alltaf tryggð, að þá standi þau orð og efndir fylgi. Við þurfum líka að vera óhrædd við að ræða og skoða alvarlega möguleika einkarekinnar heilsugæslu sem hefur reynst vel og engin ástæða til að halda að það muni ekki halda áfram að ganga vel að útvíkka netið og tryggja þessa grundvallarþjónustu sem er landsmönnum svo mikilvæg.  
             Að lokum langar mig að nefna að þessi mál eiga jafnframt við á landsbyggðinni.

Frú forseti. Við samþykktum hér á Alþingi heilbrigðisstefnu til ársins 2030 og þar segir, með leyfi forseta: „Heilsugæslunni er ætlað stórt hlutverk í heilbrigðisþjónustu við landsmenn samkvæmt lögum. Hún á að vera fyrsti viðkomustaður fólks í heilbrigðiskerfinu þar sem notendur eiga kost á almennum lækningum, hjúkrun, endurhæfingu, heilsuvernd og forvörnum. Þar skal einnig vera bráða- og slysamóttaka …“ Frú forseti. Það er dýrt, óákjósanlegt og skaðlegt að sjúska með þetta. Þannig hefur þjónustunni verið beint á fyrsta stigið án þess að auka aðgengi, að því er virðist. Raunveruleikinn er nefnilega sá að fjölmargir hafa ekki greitt aðgengi að heilbrigðisþjónustu á heilsugæslunni. Hvað varðar mig sjálfa er enginn laus tími hjá mínum heimilislækni, enginn. Það er ekki í náinni framtíð, ekki þessum mánuði, ekki á þessu ári, það er bara enginn. Ég get ekki pantað tíma hjá heimilislækninum mínum. Næsti lausi tími á heilsugæslu minni er í lok nóvember. Það er mikið talað um skort á þjónustu heilsugæslulækna á landsbyggðinni. Ég bý í höfuðborginni og þetta er staðan hér. Það var mjög gott þegar sjúklingum var beint á heilsugæsluna til þess að reyna að létta álagið á annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu, en það verður þá að fylgja fjármagn og verður að tryggja að hægt sé að veita þjónustuna. Þá var einnig tekin sú ákvörðun að færa leghálsskimanir inn á heilsugæsluna en fyrsti mögulegi tími í leghálsskimun er í lok nóvember. Engin leið er að bóka tíma hjá geðheilsuteymi, en geðheilsuteymin áttu að vera lausnin. Geðheilsuteymin voru líka skrifuð inn í geðheilbrigðisáætlun til ársins 2030. Þetta er raunveruleikinn á Íslandi 

Virðulegi forseti. Ég kannast við sumt af því sem hér hefur verið nefnt, annað ekki. Ég er eindreginn stuðningsmaður blandaðs kerfis. Ég hef áhyggjur af því sem hér er nefnt og hef heyrt að einkareknu stöðvarnar séu í krísu. Ég ber fullt traust til þess að okkar hæstv. heilbrigðisráðherra muni taka á því máli af skynsemi. Við þurfum að hafa blandað kerfi. Ég hef sagt frá því áður hérna og ætla ekkert að orðlengja það, en það var mér til lífsbjargar að eiga sterka einkarekna heilsuþjónustu í að venda, Domus Medica, á sínum tíma þegar ég var búinn að fara á bráðadeild og fá kolranga greiningu og átti að senda mig út í opinn dauðann til útlanda. Sem betur fer var ég með góðan heimilislækni og það er kannski það sem ég sakna mest úr heilbrigðiskerfinu, að vera með gamla góða heimilislækninn sem þekkir mann og hefur byggt upp eðlisávísun varðandi heilsufar kúnnans í gegnum tíðina. Það er ekki jafn greiðlega í boði og var og þetta er allt komið í einhver öpp og rafræn samskipti eins og á flestum sviðum án þess að það sé endilega til beins batnaðar. Ég hef litlar áhyggjur af sjálfum mér hér í höfuðborginni og mínu fólki en ég hef meiri áhyggjur af fólkinu sem ég var að vísitera í síðustu viku í norðaustrinu og sérstaklega þeim sem eiga kannski von á barni eða eru með einhvers konar óvænta heilsubresti. Þar þurfum við heldur betur að bæta í og þétta raðirnar. Hvort sem það er einkarekin eða ríkisrekin heilsuþjónusta þá þarf að jafna kjörin, sjá til þess að kostnaðurinn sé greiddur samkvæmt mati, hvaðan sem gott kemur. Ég ber fyllsta traust til þess að úr þessu verði bætt í bráð og lengd.

Forseti. Aðeins meira úr pistli Sigurveigar Margrétar Stefánsdóttur, með leyfi forseta: „Fólk með sýnileg sprautuför í handleggjum sem hvergi á heima í samtryggingarkerfinu er á framfærslu félagsþjónustunnar - en bara ef heimilislæknirinn ritar að það sé ekki á leiðinni í vinnu næstu 3 mánuði …“ - Eins og félagsráðgjafar væru ekki miklu betri aðilar til að vega og meta það. „Talþjálfun, sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun, allt er þetta ekki niðurgreitt nema með hjálp læknis, því auðvitað myndi annars fullfrískt fólk sitja hjá sjúkraþjálfurum heilu og hálfu árin og alheilbrigð börn vera send í talþjálfun að óþörfu …“ Þetta er vandinn sem við erum að glíma við. Við erum að búa til biðlista með því að búa til skriffinnsku fyrir lækna. Svo er talað hérna um að verið sé að hóta því að senda lækna í launalaust leyfi. Það er innantómasta hótun sem ég hef nokkurn tímann heyrt. Við erum með ákveðið marga lækna hérna, við erum með ákveðna eftirspurn eftir þjónustu. Ef þessir læknar fara í launalaust leyfi á einhverri einkarekinni heilsugæslustöð þá fara þeir annað að vinna. Þeir fara ekki að sitja heima launalausir, ekki séns, við skulum bara hafa það alveg á hreinu. Þannig vinna læknar ekki, ég hef aldrei séð þá vinna þannig, þeir vinna, eins og þeir segja, til þess að lækna fólk. Það er þeirra hvati, hvort sem þeir gera það á einkarekinni stofu eða opinberri stofnun. Það sem við þurfum að huga miklu frekar að er að þessi heilbrigðisþjónusta sé veitt á sem hagkvæmastan og skilvirkastan hátt fyrir alla einstaklinga og samfélagið. Við hérna þurfum að spyrja okkur að því hvernig við gerum það. Hér beitum við því sem kallast eintryggingakerfi, ekki margtryggingakerfi eins og er í Bandaríkjunum, sem er rándýrt og kostnaðurinn þar margfaldast, en allar þjóðir sem eru með eintryggingakerfi gera þetta á hagkvæman og skilvirkan hátt. En við þurfum að gera það í alvörunni skilvirkt með því að búa ekki til biðlista með skriffinnsku.

Frú forseti. Ég held ég hafi endað hér áðan á að tala um hvernig þjónusta hefur verið að aukast á Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og raunar á heilsugæslum. Ég tel það virkilega mikið af hinu góða en auðvitað þarf að fylgja fjármagn með því. Ég held að það eigi að halda áfram í þessa átt, að sjá hvað eigi heima inni á heilsugæslunni, almenningi til hagsbóta. Eitt af því sem hér er mikið rætt, eðlilega kannski, er fjármögnunarlíkan þegar kemur að heilsugæslunni. Eitt af því sem ég myndi halda að gæti verið gagnlegt inn í þá umræðu væri að fá almennilega greiningu á því hvað það er sem einkarekna heilsugæslan er að gera versus opinbera heilsugæslan, til að mynda varðandi þjónustu en líka það að til að mynda er Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins að sinna rannsóknum, tekur virkan þátt í kennslu og starfsþjálfun og það kallar auðvitað á aukin umsvif þegar verið er að þjálfa fólk eða rannsaka. Mér finnst mikilvægt að allt sé tekið með þegar verið er að bera saman hluti. Ég vil að lokum ítreka að mér finnst gríðarlega mikilvægt að til þess að hægt sé að veita sem besta þjónustu megi heilbrigði fólks aldrei verða gróðaþúfa annarra. 

Frú forseti. Þetta hefur verið fín umræða hér um heilsugæsluna okkar og ljóst að hún á sér stað í hjarta okkar allra, allt frá því eiginlega að við komumst til vits og ára. En málshefjandi, hv. þm. Hildur Sverrisdóttir, vildi ræða um fjármögnun Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Þetta er tilraun sem var sett á laggirnar fyrir nokkrum árum í tíð ráðherra Sjálfstæðisflokksins, tilraun til að auka gegnsæi og auka jafnræði í þjónustu, til að fá fram betri nýtingu fjármuna, eins og gjarnan leiðir af gegnsæi og jafnræði í meðförum fjármuna ríkisins. Eitt það fyrsta sem ríkisstjórn sú sem nú starfar og hefur starfað saman í fimm ár gerði var að fikta í þessu kerfi. Pólitísk rörsýn kikkaði inn og gegnsæið fór út og þar með jafnræði í þjónustu og skynsamleg nýting fjármuna. Fyrir þetta liðu 70.000 íbúar höfuðborgarsvæðisins sem eru skjólstæðingar þeirra einkareknu heilsugæslustöðva sem kerfið virkaði ekki lengur fyrir eins og það átti að virka. Ég held að það sé mjög mikilvægt, ef við ætlum að gera betur, að hafa það á hreinu að þetta var hvorki óvart né dulið. Það var kvartað í riti og ræðum yfir þessu hér innan salar og í fjölmiðlum og í stjórnsýslunni. Hæstv. ráðherra talaði um hér áðan að kerfið þyrfti að vera í sífelldri þróun og ég trúi orðum ráðherrans um að hann vilji laga þetta. Ég saknaði þess hins vegar að heyra hann nefna þetta, að kerfið hefði sem slíkt verið í lagi, en ég er sammála því að það þurfi að þróa það. Gallinn var að greitt var fram hjá því. Tekin var pólitísk ákvörðun um að ríkisreknu stöðvarnar fengju greitt fram hjá kerfinu og það er það sem þarf að nást sátt um, ef það á að laga þetta, 

Hæstv. forseti. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins lagði fyrir stuttu fram tillögu til þingsályktunar um útboð á rekstri heilsugæslustöðvar á Akureyri. Þetta er ágætisþingsályktunartillaga en það er ljóst að einkarekin heilsugæsla á Akureyri mun aldrei ganga upp ef ríkisstjórnin ætlar ekki að styðja við það sem nú þegar er til staðar. Það segir sig sjálft að ríkið verður að koma til móts við einkarekna heilsugæslu. Við höfum séð það í gegnum tíðina hvernig einkareknar heilbrigðisstofnanir hafa verið að leysa ríkið undan biðlistum, t.d. Klíníkin. Klíníkin hefur gert það í gegnum tíðina þar sem fólk er í auknum mæli að nýta sér þjónustu hennar í stað þess að bíða á biðlistum eftir að komast á biðlista fyrir nauðsynlegar aðgerðir. Í gegnum tíðina hefur ítrekað verið rætt um mikilvægi þess að efla heilsugæslu og gera heilsugæsluna að fyrsta viðkomustað. Á sama tíma er ítrekað verið að skerða þjónustu og ekki bara hér í Reykjavík heldur líka á landsbyggðinni. Landsbyggðin getur ekki reitt sig almennilega á heilsugæsluna þar sem skortur er á læknum, opnunartímar eru takmarkaðir, samgöngur eru óstöðugar og ég gæti haldið áfram upptalningunni. Hæstv. ráðherra. Það er verulegt áhyggjuefni hvernig starfsemi heilsugæslunnar er orðin. Það verður að bregðast við og það verður að bregðast strax við.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum öllum kærlega fyrir mjög fína umræðu. Eins og gengur með málefni sem snerta okkur öll og við erum öll persónulega sammála um að skipti ofboðslega miklu máli, sem er heilbrigðiskerfið okkar, þá er skiljanlega farið um víðan völl og var hér tæpt á mörgu. Í því ljósi verð ég að fá að nota tækifærið og segja einu sinni enn: Ég held að ruglingur á einkavæðingu og einkarekstri hafi verið umræðu um heilbrigðiskerfið okkar ofboðslega mikið til trafala Þótt hann sé skiljanlegur þá hefur hann gert mjög sjálfsagða og skynsamlega umræðu miklu erfiðari og miklu tilfinningaþrungnari vegna misskilnings. Það er synd því að einkarekstur er í grunninn, bara svo ég noti tækifærið og segi það hér beint út, kerfi þar sem sjúklingurinn hefur í rauninni ekki hugmynd um hvar hann er staddur í kerfinu, hið opinbera er alltaf að hlúa að honum og passa upp á hann. Það er hins vegar mögulega annar aðili en hið opinbera sem er betur til þess fallinn að halda utan um rekstur og viðkomandi þjónustu þótt sjúklingurinn, sama hvar hann býr, sama hversu marga peninga hann á, sé að njóta þjónustunnar. Ég vildi bara nefna þetta einu sinni enn. Ég fagna því sem ráðherra sagði og þakka honum aftur fyrir. Það er fagnaðarefni að heyra að líkanið sé í þessari skoðun og komið svona langt með þessum hópi haghafa. Ég myndi halda að til framtíðar skipti kannski einna mestu máli að reyna að hugsa að þessi grunnhugsun í kerfinu var bara nokkuð góð, þetta upphaflega fjármögnunarlíkan var vel hugsað. Þessi freistnivandi að fara fram hjá kerfinu veldur því að þá þarf alltaf eitthvert sáttarsamtal og einhvern bútasaum sem gerir kerfið allt miklu erfiðara, 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir mjög gagnlega umræðu. Ég ætla að taka upp þráðinn frá síðasta ræðumanni og málshefjanda, hv. þm. Hildi Sverrisdóttur, og taka undir með henni varðandi einkarekstur og einkavæðingu. Þetta er sitthvor hluturinn. Lykilatriðið er að sjúklingurinn á ekki að finna fyrir því hvar hann er staddur, í opinberu eða einkareknu, og við þurfum að kaupa á fjölmörgum öðrum sviðum þjónustu af þeim sem eru með annað rekstrarform en sem opinber aðili. Þá er ég kominn eiginlega í upphaf umræðunnar, en það er fjölmargt hérna í umræðunni sem ég vildi taka utan um. En eitt er það sem fellur utan líkans og það eru í grunninn þrír þættir. Allar þessar 19 heilsugæslustöðvar eru að gera sama hlutinn, það er að lækna fólk og þjónusta fólk, en það eru þrír þættir sem Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hefur sinnt og eru utan líkans. Það er Þróunarmiðstöðin, skimunarmiðstöðin og geðheilsuteymin. Heimahjúkrun fellur einnig utan líkans en er sinnt af Reykjavíkurborg, annars vegar með samningi við Sjúkratryggingar og hins vegar Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Læknavaktin sinnir þjónustu um kvöld og helgar og það er innan líkans. En það hafa verið nefndir þættir hérna sem hafa valdið ágreiningi og ég fullyrði það hér að ég er búinn að reyna að ná utan um alla þessa þætti í samráði við alla aðila. Það hefur gengið ágætlega. Það er kannski hluti af því sem skiptir öllu máli miðað við álagið eins og það er á heilsugæslunni, það væri algjört óráð að snúa frá þessu fyrirkomulagi heldur þurfum við bara stöðugt að bæta það. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á húsaleigulögum. Frumvarpið er endurflutt og er nær óbreytt frá því að það var lagt fram á síðasta löggjafarþingi. Þó hafa minni háttar breytingar verið gerðar til samræmis við þær ábendingar sem fram komu í umsögnum til velferðarnefndar Alþingis um málið síðastliðið vor. Þá var frumvarpið einnig lagt fram á 151. löggjafarþingi. Með frumvarpinu er lagt til að komið verði á skráningarskyldu leigusamninga í opinberan gagnagrunn í samræmi við tillögu 13 í skýrslu átakshóps stjórnvalda um húsnæðismál frá árinu 2019. Með slíkri skráningarskyldu munu fást tölfræðiupplýsingar um leigumarkaðinn þannig að hægt verði að byggja stefnumótun í málaflokknum á áreiðanlegum raungögnum. Þannig munu fást betri upplýsingar um leigumarkaðinn hér á landi, ekki síst um markaðsleigu og þróun leiguverðs, lengd leigusamninga og tegundir, þ.e. hvort samningar séu tímabundnir eða ótímabundnir. Þessar upplýsingar munu ekki síður nýtast almenningi við ákvörðun leiguverðs enda er markaðsleiga meginviðmið sanngjarns og eðlilegs leiguverðs samkvæmt húsaleigulögum. Frumvarpið er einnig liður í að bæta brunavarnir í leiguhúsnæði og draga þannig lærdóm af þeim skelfilega eldsvoða sem varð við Bræðraborgarstíg 1 þann 25. júní árið 2020 og kostaði þrjá einstaklinga lífið. Frumvarpinu er þannig ætlað að koma til framkvæmda tillögum 4 og 5 í skýrslu samráðsvettvangs um brunavarnir í íbúðarhúsnæði frá því í mars á síðasta ári með því að tryggja að leigusali geri grein fyrir brunavörnum í leigusamningnum við upphaf leigusambands samkvæmt niðurstöðu ástandsskoðunar. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Sem fyrr greinir er lagt til að komið verði á skráningarskyldu vegna leigusamninga í opinberan gagnagrunn, svokallaðan húsnæðisgrunn sem komið hefur verið á laggirnar hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Einnig er gert ráð fyrir að skylt verði að skrá þar breytingar á leigufjárhæð og samningstíma til að tryggja sem réttastar upplýsingar um þróun leiguverðs hverju sinni sem og til að afskrá samning að leigutíma loknum. Í þessu sambandi er gert ráð fyrir að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun birti upplýsingar úr leigusamningnum, m.a. um markaðsleigu og þróun leiguverðs almennt, sem og lengd leigusamninga og skiptingu í tímabundna og ótímabundna samninga. Slíkar upplýsingar munu nýtast stjórnvöldum við stefnumótun og ákvarðanatöku í málaflokknum og þannig undirbyggja þær lagabreytingar sem áformaðar eru samkvæmt ríkisstjórnarsáttmálanum á kjörtímabilinu til að bæta réttarstöðu leigjenda. Einnig munu þær nýtast bæði hinu opinbera sem og almenningi í tengslum við skattlagningu leigutekna. Þá mun skráningarskyldan ekki síst nýtast almenningi með beinum hætti með því að gera leigumarkaðinn gegnsærri en nú er. Við skráningu leigusamninga í opinberan gagnagrunn verður hægt að nálgast upplýsingar um markaðsleigu húsnæðis eftir staðsetningu, tegund og fleiri þáttum byggðar á raungögnum úr leigusamningum. Þessar upplýsingar munu framvegis nýtast við mat á því hvort leigufjárhæð eða síðari hækkun hennar sé sanngjörn og eðlileg í garð beggja samningsaðila í samræmi við áskilnað 37. gr. húsaleigulaga. Samkvæmt gildandi rétti er markaðsleiga sambærilegs húsnæðis það meginviðmið sem líta ber til við mat á því hvort leigufjárhæð sé sanngjörn og eðlileg en skort hefur á að aðilar leigusamnings geti nálgast áreiðanlegar upplýsingar um markaðsleigu hverju sinni. Ekki er þó gert ráð fyrir að um einhvers konar opinbert leiguviðmið verði að ræða, enda ber samkvæmt húsaleigulögum einnig að líta til annarra þátta en markaðsleigu við ákvörðun leigufjárhæðar, einkum til almenns húsnæðiskostnaðar, þar á meðal vaxtakostnaðar, skatta, gjalda, staðsetningar, gerðar og ástands húsnæðis auk fleiri þátta. Þær upplýsingar sem við höfum á að byggja í dag um þróun leiguverðs, meðallengd leigutíma og fjölda tímabundinna og ótímabundinna leigusamninga eru ófullkomnar að því leyti að þær byggjast á upplýsingum úr þinglýstum leigusamningum. Ekki er skylda hér á landi að þinglýsa slíkum samningum og því endurspegla upplýsingar úr þinglýstum leigusamningum engan veginn alla þá samninga sem í gildi eru hverju sinni. Auk þess nær kerfið ekki utan um hvernig leigufjárhæð hvers samnings kemur til með að breytast á leigutímanum. Upplýsingar um leigufjárhæð endurspegla þannig eingöngu upphaflega fjárhæð við gerð leigusamnings en taka ekki mið af umsömdum breytingum á samningstíma, svo sem þegar leigufjárhæð er verðtryggð með vísitölu neysluverðs, líkt og algengt er. Er því afar brýnt að búið verði svo um hnúta að stjórnvöld hafi aðgang að betri upplýsingum um leigumarkaðinn til að byggja ákvarðanir sínar á, ekki síst um þessar mundir þegar mikið ákall er um aðgerðir stjórnvalda til að bæta húsnæðismarkaðinn. Hvað leigumarkaðinn varðar hefur lengi verið bent á að leigjendur búi við skert húsnæðisöryggi og séu sá hópur sem standa höllustum fæti á húsnæðismarkaði. Helstu ástæður þess að leigjendur telja sig ekki búa við húsnæðisöryggi eru tímabundnir leigusamningar, of hátt leiguverð og lítið framboð af íbúðarhúsnæði. Því er nauðsynlegt að stjórnvöld geti nálgast áreiðanlegar upplýsingar byggðar á raungögnum um þróun leiguverðs, lengd og tegundir leigusamninga til að unnt sé að stíga markviss skref til að bæta húsnæðisöryggi og réttarstöðu þessa hóps á komandi misserum. Í því sambandi mun aukið framboð á íbúðarhúsnæði á næstu tíu árum, á grundvelli rammasamnings ríkis og sveitarfélaga um húsnæðisuppbyggingu, vera lykilþáttur í því að auka húsnæðisöryggi leigjenda, enda rík tengsl á milli skorts á leiguíbúðum og húsnæðisöryggis leigjenda. Þar munu húsnæðisáætlanir sveitarfélaga ásamt mannvirkjaskrá Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar leika grundvallarhlutverk við að gera samfélaginu kleift að meta íbúðaþörf og greina það byggingarmagn sem í vændum er inn á markaðinn hverju sinni. Með þessum verkfærum verður byggingaraðilum þannig mögulegt að miða byggingaráætlanir sínar við uppbyggingarþörf hverju sinni þannig að minni sveiflur verði á húsnæðismarkaðnum með tilheyrandi áhrifum á húsnæðisöryggi. Hvað skráningarskylduna varðar er lagt til að hún hvíli á leigusala og hann hafi 30 daga til að skrá leigusamning sem og breytingar á húsaleigu og samningstíma sem ekki leiða af upphaflegum ákvæðum samningsins. Sömu tímamörk gildi einnig um skyldu hans til afskráningar samnings að leigutíma loknum. Í þessu sambandi er gert ráð fyrir að sambærileg sektarheimild verði fyrir hendi og nú gildir um brot gegn skráningarskyldu vegna heimagistingar samkvæmt lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald sem reynst hefur áhrifarík til að stuðla að bættri skráningu á því sviði. Þannig gætu stjórnvaldssektir vegna brota á skráningarskyldunni numið frá 10.000 kr. til einnar milljónar fyrir hvert brot eftir eðli þess og alvarleika hverju sinni. Jafnframt er lögð til sú þýðingarmikla breyting á húsaleigulögum að skráning á hækkun leigufjárhæðar í gagnagrunninn verði forsenda þess að hækkunin taki gildi gagnvart leigjanda. Einnig er gert ráð fyrir að núverandi skattaívilnun vegna tekna af útleigu íbúðarhúsnæðis vegna atvinnurekstrar verði framvegis bundin því skilyrði að leigusamningur hafi verið skráður í húsnæðisgrunn og er það jafnframt í samræmi við fyrrnefnda tillögu 13 í skýrslu átakshóps stjórnvalda um húsnæðismál. Sömuleiðis er lagt til að skráning samnings í gagnagrunninn verði skilyrði réttar leigjanda til húsnæðisbóta í stað núgildandi skilyrðis um að samningnum hafi verið þinglýst. Þó er gert ráð fyrir að aðilar leigusamnings geti óskað eftir því að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun miðli samningnum einnig til sýslumanns til þinglýsingar. Jafnframt hefur verið bætt við frumvarpið heimild stofnunarinnar til að miðla beiðni um aflýsingu þinglýsts leigusamnings til sýslumanns og er það í samræmi við ábendingar sem komu fram í umsögn sýslumannaráðs til velferðarnefndar Alþingis síðastliðið vor. Lagt er til að skráningarskylda taki gildi 1. janúar næstkomandi en sektarheimild vegna brota á henni taki gildi ári síðar eða 1. janúar 2024. Í því sambandi er gert ráð fyrir að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fari í umfangsmikið fræðsluátak til að tryggja að leigusalar séu upplýstir tímanlega um skráningarskyldu. Virðulegi forseti. Hvað varðar umbætur til að stuðla að betri brunavörnum í leiguhúsnæði í samræmi við tillögur samráðsvettvangs um brunavarnir í íbúðarhúsnæði er gert ráð fyrir að úttekt á ástandi hins leigða skuli fara fram við gerð leigusamnings og niðurstaða hennar skráð í sérstakan úttektarkafla samningsins. Þar er m.a. gert ráð fyrir að gerð verði sérstaklega grein fyrir brunavörnum en skv. 14. gr. húsaleigulaga skal leiguhúsnæði við afhendingu þess fullnægja kröfum laga og reglugerðar um brunavarnir. Ljóst er að svo er því miður ekki alltaf raunin og mikilvægt að vekja báða aðila til vitundar um hvað felist í slíkum áskilnaði og hvernig þeir geti tryggt að svo sé. Þannig er m.a. gert ráð fyrir að við úttekt húsnæðis og gerð leigusamnings verði gerð grein fyrir því hvort slökkvitæki sé í íbúðinni, hvort það hafi verið yfirfarið af þar til bærum aðila fyrir gerð leigusamnings, hvort reykskynjarar séu í öllum helstu rýmum, þar með töldum öllum svefnherbergjum og þeir hafa verið prófaðir við úttektina, hvort eldvarnarteppi sé fyrir hendi í eldhúsi, hvort flóttaleiðir úr húsnæðinu séu fullnægjandi, þ.e. einfaldar, auðrataðar, greiðfærar og merktar í samræmi við gildandi kröfur. Með þessu er stuðlað að bættri vitund bæði leigusala og leigjenda um ástand brunavarna og nauðsynlegt viðhald þeirra. Rétt er að taka fram að úttekt á leiguhúsnæði þarf ekki að hafa kostnað í för með sér, enda er gert ráð fyrir að samningsaðilar geti sjálfir framkvæmt hana með stöðluðu úttektareyðublaði stjórnvalda. Horft er til þess að unnt verði að fylla út rafrænan leigusamning á stöðluðu samningsformi inn á vefsvæði Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, undirrita hann með rafrænum skilríkjum og ganga í kjölfarið frá skráningu samningsins og jafnvel umsókn um húsnæðisbætur til leigjanda hjá stofnuninni. Jafnframt verði unnt að vista myndir á vögnum á ástandi húsnæðisins við framkvæmd úttektarinnar. Þannig má draga úr líkum á að upp komi ágreiningur síðar meir á milli aðila leigusamningsins um tjón á húsnæðinu og rétt til tryggingarfjár. Virðulegi forseti. Samkvæmt mati á kostnaðaráhrifum frumvarpsins er talið að skráning leigusamninga og birting upplýsinga úr húsnæðisgrunni um leigusamninga, m.a. um markaðsleigu, muni hafa óverulegan kostnað í för með sér, enda var þegar gert ráð fyrir stofnun og rekstri húsnæðisgrunns við setningu laga nr. 137/2019, um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Kostnaður við grunninn er því hluti af rekstraráætlun stofnunarinnar nú þegar, þar með talið fjármögnun. Þess má að lokum geta að samkvæmt mati á jafnréttisáhrifum frumvarpsins er það talið líklegt til að hafa enn jákvæðari áhrif á konur en karla, ekki síst einstæðar mæður að því leyti sem betri upplýsingar um leigumarkaðinn, þar á meðal um leigufjárhæð, eru til þess fallnar að bæta stefnumótun stjórnvalda í málaflokknum og beitingu stuðningsúrræða, svo sem húsnæðisbóta, og stuðla að því að leiguverð sé sanngjarnt og eðlilegt í garð beggja samningsaðila. Nánar er gerð grein fyrir jafnréttismatinu í greinargerð frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég tel að þær lagabreytingar sem hér hafa verið kynntar feli í sér mikilvæga réttarbót fyrir alla hlutaðeigandi. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Það eru þrjú og hálft ár síðan ríkisstjórn Íslands skuldbatt sig, með yfirlýsingu við gerð lífskjarasamninga, til að hafa forgöngu um lagabreytingar til að styrkja réttarstöðu leigjenda og tryggja vernd þeirra þegar kemur að hækkun leigufjárhæðar, eins og það er orðað. Nú eru lífskjarasamningar að renna út, þeir falla formlega úr gildi 1. nóvember, og við ræðum í þriðja sinn hér á Alþingi þingmál sem snýst ekki einu sinni um einhverjar raunverulegar varnir fyrir leigjendur gegn hækkun leigufjárhæðar heldur um skráningarskyldu leigusamninga í opinberan gagnagrunn, nokkuð sem hæstv. innviðaráðherra hefur talað um að geti orðið forsenda þess að verja leigjendur betur með frekari breytingum síðar. Gott og vel. En meira að segja þessi hænuskref í átt að betri upplýsingasöfnun og heilbrigðari leigumarkaði þurrkast alltaf út hér á Alþingi. Síðast drapst málið eftir að hv. þm. Óli Björn Kárason, þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, hafði hjólað í það úr þessum ræðustól. Ég vil bara spyrja hæstv. ráðherra: Er einhver alvara á bak við þetta? Er eining um málið í stjórnarliðinu og bindur ráðherra vonir við að það verði að lögum á þessu þingi? Og er ekki hægt að gera það hér fyrir jól? Það er ekki hægt að segja að þetta mál sé vanreifað, það hefur fengið heilmikla umfjöllun, bæði hér í þingsal og í velferðarnefnd. Ætlum við að gera þetta?

Virðulegur forseti. Mér finnst spurningu þingmannsins auðsvarað. Það er bara: Já, og sem hraðast. Þetta er mikilvægt mál, mikilvægara en hv. þingmaður vildi láta í skína varðandi þann ramma sem það myndi setja í kringum varnarlínu leigjenda. Þegar slíkar upplýsingar liggja fyrir um leiguverð, og sú krafa er fyrir hendi að það skuli skrá ellegar taki hækkunin ekki gildi, þá er vissulega hjálp í því. En eins og hv. þingmaður nefndi er þetta forsenda fyrir því að við getum stigið markvissari skref. Ef við erum að fara með einhverjar hugmyndir inn á markað sem við vitum eiginlega ekkert um getur það haft ófyrirséðar afleiðingar. Þess vegna skiptir þessi löggjöf gríðarlega miklu máli. Ég heyri á þingmanninum að hann styður þetta mál og ég vonast til að það geri meiri hluti þingsins einnig. Mér er kunnugt um fyrirvara einstakra þingmanna úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins en engu að síður er þetta ríkisstjórnarmál komið í gegnum stjórnarflokkana og hér til þings. Ég vonast til að það fái hraða afgreiðslu hér enda er það vel reifað, ég tek undir það með þingmanninum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, þetta er mikilvægt mál. En mér finnst skjóta skökku við. Við erum stödd hér í október 2022 að ræða þetta mál í ljósi þeirra fyrirheita sem voru gefin fyrir þremur og hálfu ári við gerð lífskjarasamninga. Hv. þm. Óli Björn Kárason, þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, hefur talað um að með frumvarpinu sé verið að búa til bákn og lögfesta óeðlileg afskipti af frjálsum einstaklingum. Það er verið að setja stóra bróður á enn eina vaktina í íslensku samfélagi, sagði hann síðast þegar þetta mál kom til umræðu. Ég sé að hann er á mælendaskrá og verður fróðlegt að heyra hvað hann hefur um þetta mál að segja á eftir. Ég velti fyrir mér: Fyrst þetta eru sjónarmiðin sem berast frá stærsta flokknum í þessari ríkisstjórn, frá þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins, ætti kannski engan að undra hvað það hefur dregist ofboðslega hjá ríkisstjórninni að efna loforðin sem leigjendum voru gefin til þess að liðka fyrir kjarasamningsgerðinni 2019. Þá spyr maður sig: Hvað þýðir þetta fyrir trúverðugleika ríkisstjórnarinnar ef til þess kemur að hún þurfi að liðka fyrir komandi kjaraviðræðum með einhverjum hætti? Hvernig eiga aðilar vinnumarkaðarins að geta treyst ríkisstjórn sem stendur ekki við gefin loforð og þar sem lykilfólk í þingflokki stærsta stjórnarflokksins stillir sér upp gegn aðgerðum sem voru forsenda þeirra samninga sem náðust á sínum tíma? Hver er trúverðugleiki ríkisstjórnarinnar þegar kemur að því, eins og svo oft, að liðka fyrir kjaraviðræðum?

Virðulegur forseti. Ég held að trúverðugleikinn sé gríðarlega mikill, enda höfum við nánast alltaf staðið með yfirlýsingum sem voru gerðar í tengslum við lífskjarasamninginn, þar á meðal að koma með þetta mál hingað til þingsins. Það hefur því miður ekki hlotið afgreiðslu í þessari einföldu mynd, sem snýst fyrst og fremst um skráningarskylduna og síðan þau tvö atriði sem ég nefndi varðandi bættar brunavarnir sem við tókum með okkur í reynslubankann eftir hinn hræðilega eldsvoða á Bræðraborgarstíg, að breyta lögum þar að lútandi. Ég treysti því og vona að þingið taki þetta vel og hratt til skoðunar. Það er alveg rétt að stærsti þátturinn í því að bæta þennan markað er að fjölga búsetuúrræðum á leigumarkaði. Það er eitt af þeim áhersluatriðum sem við erum með en hin atriðin eru líka mikilvæg. Ef við ætlum að fara að breyta einhverju fleiru í húsaleigulögunum þá er það forsenda að við vitum meira um þann markað. Þessi löggjöf myndar grunninn að því að fá þær upplýsingar.

Forseti. Ég tek undir það sem hefur komið fram hér áður. Þetta eru bara fín og góð skref en þau eru mjög lítil. Mér þótti sérstaklega áhugavert að lesa umsögn Samtaka leigjenda á Íslandi, sem er umsögn sem kom inn síðast þegar málið var lagt fram, í maí nota bene. Þetta mál var lagt fram í maí þannig að það er kannski ekki skrýtið að það hafi ekki verið klárað. Og það er mjög sérstakt að það hafi komið fram svo seint miðað við að málið var augljóslega tilbúið af því að það hafði verið lagt fram áður. Það sem kemur fram í þessari umsögn Samtaka leigjenda á Íslandi, þar sem þau fara yfir efndir ríkisstjórnarinnar gagnvart leigjendum sem ekki hefur verið staðið við, er langur listi svikinna loforða sem ég ætla ekki að fara yfir hér, en m.a. kemur fram að það frumvarp sem við fjöllum um núna tekur ekki á stofnframlögum. Ég ætla að lesa úr umsögninni, með leyfi forseta: „…tekur ekki á stofnframlögum, ekki á heimildum til sveitarfélaga til að setja kvaðir um hlutfall leiguíbúða í skipulagi og ekkert um stuðning við Samtök leigjenda á Íslandi. Frumvarpið er því staðfesting á þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að svíkja þessi loforð til leigjenda.“ Svo segja þau líka, með leyfi forseta: „Þetta frumvarp er mjög veikt inngrip inn í leigumarkað sem er í dag stjórnað af bröskurum og okurleigufélögum, þar sem leigjendur njóta lítils réttar og hafa þurft að þola hækkanir húsaleigu sem eru langt umfram það sem réttlæta má með auknum kostnaði leigusala. Þetta ástand er afleiðing húsnæðisstefnu stjórnvalda og þetta frumvarp er því yfirlýsing þeirra um að þau séu sátt við þessa stöðu og ætli ekki að bregðast við með neinum hætti …“ Forseti. Ég hef verið á leigumarkaði nánast alla ævi, eða frá því að ég var 17 ára gömul. Í 25 ár hef ég verið á leigumarkaði. Ég er bara nýbúin að kaupa húsnæði. Það sem ég sé að vantar er ekki bara að auka húsnæði heldur líka að bæta réttindi og vernd leigjenda. Það þarf að gera með opin augu gagnvart því valdaójafnvægi  Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra fyrst og fremst um að bregðast við þessu: Hvað ætlar ráðherra 

Forseti minnir á ræðutíma og væntir þess að hæstv. ráðherra og hv. þingmenn virði hann.

Virðulegur forseti. Þau atriði er hv. þingmaður las upp úr umsögn Samtaka leigjenda er held ég hv. þingmaður meðvitaður um, sem fulltrúi í velferðarnefnd, að eru á málaskrá ráðherrans í vetur, þar á meðal heimild til sveitarfélaganna um að gera kröfur um blandaða byggð og alls konar ólíkar tegundir íbúðabyggða, svokallað Carlsberg-ákvæði. Þannig að það er enginn bilbugur á ríkisstjórninni eða ráðherranum sem hér stendur hvað það varðar að koma með þau mál og verið að undirbyggja það. Slíkt mál kemur inn til þingsins í vetur. Ég held nú reyndar að þetta mál hafi komið til þingsins 1. apríl sl. Ráðherrann fékk ekki tækifæri til að mæla fyrir því fyrr en í maí af ýmsum öðrum orsökum en ráðherrann hefði gjarnan viljað mæla fyrir því fyrr. 1. apríl var vissulega fullseint, ég tek undir það. Það er engin spurning um vilja okkar til að gera vel á þessu sviði. Þetta mál er orðið eins einfalt og hægt er því að það er svo mikilvægt að fá það fram áður en við förum að leggja fram einhverjar tillögur sem eru að því leytinu vanhugsaðar, vanreifaðar að við höfum ekki nægileg gögn á bak við þær breytingar. Það er rétt, breytingar inn á markað sem stjórnast af markaðsaðilum geta orðið mjög alvarlegar og neikvæðar fyrir einmitt leigjendur, fyrir leigjendamarkaðinn. Við verðum að vanda okkur. Við erum með starfshóp að störfum sem er að skoða ólíkar leiðir í ólíkum löndum en er auðvitað fyrst og fremst að bíða eftir því að fá upplýsingar úr þessum gagnagrunni sem þessi löggjöf myndi veita okkur.

Forseti. Ég þakka þessi svör. Ég skil það alveg og ég vona að það sé rétt að vilji sé til að laga þennan málaflokk. En hér er t.d. verið að setja í lög að leigusali geri við upphaf leigusambands grein fyrir brunavörnum í leigusamningi og að gerð verði ástandsskoðun. Það kemur meira að segja fram að ef einn aðili biður um ástandsskoðun þá verði hún gerð af óháðum aðila. Það sem ég er aðeins að reyna að vekja athygli á er að oft setjum við - það er góð hugsun á bak við þetta en hvernig virkar þetta í raun þegar valdaójafnvægið er eins og það er núna gagnvart leigjanda? Er líklegt að leigjandi sem fer fram á svoleiðis ástandsskoðun af óháðum aðila fái kannski hreinlega ekki íbúðina ef hann er með þannig kröfur? Ég hef séð það áður að ef leigjandi er með verulegar kröfur þá hreinlega ákveður kannski leigusalinn að fá einhvern annan inn í íbúðina. Það er gríðarlegur skortur á leiguhúsnæði og ofboðslega margir sem sækjast eftir að leigja það húsnæði sem er í boði þannig að valdaójafnvægið er gríðarlegt og það hallar á leigjendur. Við sjáum þetta núna á markaðnum fyrir fólk sem er að kaupa íbúð. Eins og ástandið er búið að vera þá hefur eiginlega ekki verið hægt að biðja um ástandsskoðun af því að þeir einstaklingar sem kaupa með fyrirvara um ástandsskoðun fá bara ekki íbúðina af því að markaðurinn er þannig. Þetta er valdaójafnvægi sem við erum að sjá á leigumarkaðnum sérstaklega en það hefur líka orðið til á sölumarkaðnum, á fasteignamarkaðnum, af því að framboðið er ekki nægilega gott, að sjálfsögðu, en líka bara af því að það eru gríðarlega margir sem sækja um sömu íbúðir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig réttum við hlut leigjenda? Hvernig léttum við af þessu valdaójafnvægi til að tryggja að leigumarkaðurinn sé raunverulega aðgengilegur og góður fyrir þá sem vantar þak yfir höfuðið?

Virðulegur forseti. Fyrsta skrefið er að klára vinnuna við þetta frumvarp og koma því í gagnið frá 1. janúar og byrja þannig að safna raunverulegum upplýsingum. Þannig getum við klárað vinnuna sem við erum að vinna í öðrum starfshópum til að fylgjast með hvernig við getum hugsanlega stillt skrúfurnar. Síðan svaraði hv. þingmaður hinu aðalskrefinu en það er framboðið. Það vantar fleiri íbúðir, bæði á leigumarkaðinn en líka á húsnæðismarkaðinn. Það er kannski sú skakka mynd sem er í gangi í dag, að það eru miklu fleiri um að leigja íbúðir en að leigja þær út. Þess vegna skiptir máli, held ég, fyrst og fremst að koma því af stað. Þar bind ég miklar vonir við rammasamkomulag við sveitarfélögin, þessa framtíðarsýn, þessa húsnæðisstefnu, sem við erum að setja í fyrsta skiptið og munum fjalla um í vetur, og þann þunga sem ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir leggja á húsnæðismálin af því þau eru auðvitað svo stór þáttur í öryggi fólks. Þetta er þak yfir höfuðið. Þetta er staðurinn þar sem fjölskyldan á sér friðarstað en þetta er líka efnahagslegt mál. Það ójafnvægi sem við höfum horft upp á að hefur verið að grassera á síðustu árum og áratugum hefur ævinlega neikvæð áhrif á efnahag þjóðarinnar. Þetta er þess vegna gríðarlega mikilvægt. Þó að þetta mál virðist vera lítið þá er það gríðarlega mikilvægt og ég hlakka til góðs samstarfs við nefndina.

Frú forseti. Ég stóð hér í þessum ræðustól um miðjan maí sl. og fjallaði um það frumvarp sem nú er lagt fram að nýju. Það var ekki einfalt fyrir mig sem stjórnarþingmann að taka til máls í því máli. Það skal viðurkennt, frú forseti, að ég hafði í bjartsýni minni gert mér vonir um að þegar frumvarpið liti dagsins ljós að nýju yrði a.m.k. að einhverju leyti tekið tillit til þeirrar gagnrýni sem ég hafði sett fram og í raun efnislegra athugasemda sem þingflokkur Sjálfstæðisflokksins gerði grein fyrir skriflega til ráðherra. En hér erum við aftur og ég segi aftur það sem ég sagði hér í vor: Þetta frumvarp er lagt fram af góðum ásetningi en það breytir ekki því að athugasemdir mínar eru alvarlegar. Það kemur ekki ráðherra eða neinum öðrum á óvart að ég hafi þær athugasemdir sem ég verð að ítreka hér og bæta kannski örlitlu við frá því sem ég gat um í vor. Þær kvaðir sem er verið að leggja á leigusala með sektarheimildum til handa Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og með hvaða hætti hið aukna eftirlitshlutverk þeirrar stofnunar er samkvæmt frumvarpinu er í besta falli mjög umhugsunarvert. Ég vona að þingmenn velti því fyrir sér hvort það sé réttlætanlegt. Ég held og fullyrði að það sé mjög varhugavert. Því er haldið fram í greinargerð, og ég hef einnig heyrt aðra þingmenn hér halda því fram, að mikilvægt sé að hið opinbera komi með skýrum hætti að húsaleigumálum, jafnvel þótt um einkaréttarlega samninga sé að ræða. En auðvitað er lykilatriðið í þessu máli að við erum hér að ræða um einkaréttarlega samninga. Það er verið að leggja til að ríkisvaldið eða ríkisstofnun skuli fylgjast með og skrá niður alla einkaréttarlega samninga á leigumarkaði, að viðlögðum refsingum, sektum sem viðkomandi stjórnvald fær heimild til að beita verði þetta frumvarp að veruleika. Í mínum huga er enginn eðlismunur á því að leggja á lagalega skyldu um að skrá leigusamninga hjá hinu opinbera og að krefjast þess með lögum, að viðlagðri refsingu, að allir skriflegir ráðningarsamningar milli launamanns og atvinnurekanda skuli skráðir í opinberan gagnagrunn til að hægt sé að hafa einhvers konar yfirsýn yfir vinnumarkaðinn sem stjórnvöld telja að sé nauðsynlegt. Megintilgangur frumvarpsins er að ná betri yfirsýn - og skilningi þar með - á leigumarkaðinn og ég get tekið undir að okkur vantar alveg örugglega gleggri mynd af leigumarkaðinum. En menn verða að fara varlega í að ákveða hvaða verkfæri og hvaða lagalegu þvinganir menn ætla að leggja hér á einstaklinga til að ná því markmiði. Ég bið félaga mína hér í þingsal að velta því aðeins fyrir sér hvort við séum ekki hægt og bítandi með þessu að feta okkur inn í samfélag þar sem við teljum eðlilegt og nauðsynlegt að ríkið, opinber aðili, fylgist með og skrásetji alla samninga sem frjálsir einstaklingar gera með sér, hverju nafni sem þeir nefnast. Í þessu tilfelli eru það leigusamningar, næst verða það ráðningarsamningar og svo getum við haldið áfram og áfram, allt rökstutt með því að nauðsynlegt sé að fá betri upplýsingar og átta sig betur á stöðu á viðkomandi mörkuðum o.s.frv. Ég segi: Það getur aldrei verið réttlætanlegt að ríkið teygi sig inn í og hafi afskipti af og krefjist þess að einstaklingar geri grein fyrir og skrái allar sínar gjörðir eða allt sem fram fer milli tveggja frjálsra einstaklinga eða einkaaðila. Og aftur: Tilgangur frumvarpsins og markmiðið, sem hæstv. ráðherra er að reyna að ná, er göfugt og það er enginn illvilji að baki þessu frumvarpi. Mér dettur það ekki í hug. Hann er ekki þannig gerður, hæstv. ráðherra. Ég er að vara við því út á hvaða braut við erum að feta og að fordæmið sem verið er að gefa verði notað sem réttlæting þegar næsta skrefið verður stigið í því að ákveða að við skulum skrásetja einhverja aðra tegund af einkaréttarlegum samningum í opinbera gagnagrunna, að viðlögðum refsingum, sektarheimildum o.s.frv. Ég ætla að fullyrða að þetta frumvarp er ekki til þess fallið að bæta réttarstöðu leigjenda. Ég hygg aftur á móti að það þveröfuga gerist. Ég óttast að þegar svona kvaðir, að viðlögðum refsingum, eru lagðar á þá muni það hafa neikvæð áhrif á markaðinn, að það sé líklegt. Og ég færi rök fyrir því að það muni draga úr framboði á leiguhúsnæði vegna þess að fólk bara hreinlega telur það ekki þess virði að standa í þessu veseni, að þurfa að skrásetja allt sem það gerir, og tekur íbúðina sem það er að leigja út af markaðnum. Eða það sem líklegt er að gerist einnig, að hluti markaðarins færist undir borðið, að til verði svartamarkaður á leigumarkaði, hann muni eflast og þar með muni réttarstaða leigjenda versna til muna. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mikið lengri. Ég ítreka það sem ég sagði hér í vor, ég mun ekki geta staðið að því að samþykkja þetta frumvarp. Það á líka við um marga af mínum félögum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Ég bind þó vonir við að hægt verði að gera breytingar í meðförum þingsins þannig að frumvarpið nái tilgangi sínum án þess að gengið sé gegn samningsfrelsi einstaklinga sem er verið að afnema nema þeir skrái sína samninga í opinberan gagnagrunn. Ég trúi því ekki að við ætlum að fara þá leið. Ég trúi því ekki, frú forseti, að við ætlum að feta okkur inn á þessar brautir vegna þess að þá erum við komin inn á mjög hættulegar brautir sem ég hygg að standist hreinlega ekki ákvæði stjórnarskrár þegar kemur að atvinnufrelsi.

Virðulegur forseti. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna stuðnings við lífskjarasamninga segir orðrétt: „Ákvæði húsaleigulaga verði endurskoðuð til að bæta réttarstöðu leigjenda, meðal annars hvað varðar vernd leigjenda þegar kemur að hækkun leigufjárhæðar og bættri réttarstöðu leigjenda við lok leigusamnings.“ Mér leikur hugur á að vita, vegna þess að hv. þingmaður talar um að að hér sé verið að ganga á samningsfrelsi fólks: Er í hans huga hægt að uppfylla þessi loforð sem voru gefin án þess að raska að einhverju leyti samningsfrelsinu eða reisa ákveðnar skorður við því? Í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji unnt að ná þessum markmiðum, hvort hann sé í raun ósammála hæstv. innviðaráðherra um að það sé einhvers konar forsenda fyrir því að ná þessum markmiðum sem þarna er mælt fyrir um að lögfesta skráningarskyldu af einhverju tagi.

Herra forseti. Nú hygg ég að ég hafi rétt fyrir mér þegar ég segi að ein forsenda þess að fólk fái húsaleigubætur sé að það hafi þinglýst leigusamningum. Það er hægt að horfa til þess að gera öllum kleift að þinglýsa leigusamningum. Það getur hvort sem er leigusali eða leigjandi gert. Það eiga menn auðvitað að gera þegar um mikilvæga samninga er að ræða, að þinglýsa þeim. Þinglýsing er ein af stoðum undir eignarréttinum og það er mikilvægt að við höldum því til haga. Ég verð bara að segja hér: Ef menn ætla að samþykkja þetta frumvarp á grundvelli þess og í þeirri góðu trú að verið sé að bæta réttarstöðu leigjenda þá held ég því fram að það sé rangt. Ég hygg að það megi færa rök fyrir því að hún muni frekar verða verri en staðan er núna og ég rakti það hvaða afleiðingar þetta getur haft á markaðinn. Það kann vel að vera að það eigi að lögbinda réttindi leigjenda, t.d. varðandi það að þinglýsa samningum, rétt leigjenda til að skrásetja samning í opinberan gagnagrunn. Ég geri enga athugasemd við það að einstaklingur taki ákvörðun um að þinglýsa eða skrá samninga hjá Húsnæðisstofnun ef hann tekur sjálfur ákvörðun án þess að löggjafinn eða hið opinbera séu með einhverjum hætti að beita hann þvingunum til að gera það. Við getum rætt það og ég hygg að það hljóti að vera eitt af því sem hv. velferðarnefnd tekur fyrir og það vill svo til að ég sit þar. Ég mun auðvitað hafa mínar skoðanir þegar velferðarnefnd tekur málið til umfjöllunar, þ.e. í samræmi við þær skoðanir sem ég hef sett fram hér.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir skýr svör. Mig langar kannski að ræða hér aðeins á almennari nótum. Nú er þetta auðvitað bara eitt af mörgum atriðum sem ríkisstjórnin hefur gefið ákveðin fyrirheit um að ráðist verði í, m.a. í vinnuhópum með aðilum verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda. Þetta er ekki eina málið þar sem hið opinbera stígur mjög fast inn á einhverja tiltekna markaði, í þessu tilviki leigumarkað, húsnæði. Mig langar kannski að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns: Telur hv. þingmaður að ríkisstjórnin hafi, m.a. við gerð lífskjarasamninga, farið of geyst í að lofa aðilum vinnumarkaðarins, gefa aðilum vinnumarkaðarins fyrirheit um atriði sem kalla á lagasetningu hér á Alþingi án þess endilega að bera það undir heilu þingflokkana o.s.frv.?

Virðulegi forseti. Hér kemur hv. þingmaður inn á atriði sem er mjög stórt og mikilvægt og ég þakka honum kærlega fyrir að vekja athygli á því og velta upp þeirri spurningu hvort ríkisvaldið, í þessu tilfelli ríkisstjórn eða stjórnarflokkar, Alþingi, löggjafinn, gefi of mikil fyrirheit við gerð kjarasamninga o.s.frv. Ég hygg að við ættum að eiga þetta samtal hér, bæði í þingsal og í þingnefndum, og gefa okkur góðan tíma vegna þess að ég óttast að við séum komin þar á ákveðnar villibrautir. Það á ekki við um þessa ríkisstjórn sérstaklega heldur yfir höfuð og þetta er þróun sem hefur átt sér stað lengi. Ég hygg að þegar ríkisvaldið gefur með einhverjum hætti ákveðin fyrirheit - það geta verið skynsamleg rök fyrir því til að binda endahnútinn á að kjarasamningar náist, þ.e. skynsamlegir kjarasamningar - þá hef ég oft verið þeirrar skoðunar að menn hafi gengið of langt, hafi gefið vilyrði eða fyrirheit of snemma, haft afskipti af frjálsum kjarasamningum með þeim hætti að ábyrgðin hefur verið tekin frá atvinnurekendum og verkalýðshreyfingunni á því að komast að niðurstöðu, skynsamlegum kjarasamningum. Það breytir ekki hinu að aðstæður kunna að vera þannig að það sé skynsamlegt og rétt, líkt og var gert í lífskjarasamningunum, að á lokahnykk kjarasamninga geti ríkisvaldið með skynsamlegum hætti stigið inn til að tryggja að kjarasamningar náist, kjarasamningar sem byggja á raunverulegum efnahagslegum forsendum.

Virðulegi forseti. Hér hefur auðvitað hver nokkuð til síns máls. Hér var nefnt áðan að það væri mikið ójafnvægi á milli leigjenda og leigusala og það blasir auðvitað við að það er mikið ójafnvægi á milli þeirra sem eiga eignir, eru ríkir, og þeirra sem eru fátækir. Þetta er ein birtingarmynd þess. Sumir eiga íbúðir og geta leigt þær út og aðrir eru háðir vilja þeirra til að leigja og þar fram eftir götunum. Ég er ekki í prinsippinu fylgjandi mjög mikilli aukningu búrókrasíunnar en ég held að í tilfelli húsaleigumarkaðarins, sem er í óttalegri krísu, væri heilbrigt að til væri gagnagrunnur þannig að maður gæti fylgst með þróun markaðarins og hvernig hann er staddur frá einum tíma til annars. Ég er ekki fylgjandi sektarákvæðum eða refsingum til viðbótar við það sem við erum nú þegar með. Ég held að það sé út af fyrir sig heilbrigt að hafa einhvern grunn og skrá yfir hlutina en ekki að fara að gera það að einhverju lögbroti ef þú gerir það ekki. Við erum auðvitað með þinglýsingarferlið allt saman. Sú staða sem blasir við í dag er að það er hálfgert neyðarástand á leigumarkaði og þeim er vorkunn sem þurfa að reiða sig á þennan markað. Ég held að það tengist að stórum hluta þeirri staðreynd að ríkið batt með ákveðnum hætti enda á það félagslega húsnæðisuppbyggingarfyrirkomulag sem var. Það hefur því miður bitnað á þeim sem eru viðkvæmast settir í samfélaginu. Ég vil spyrja málshefjanda hvort hann sé ekki sammála mér um að þar þyrftum að gefa hreinlega í, því að fjöldi fólks hefur hvorki efni á markaði leigusala né húsnæðissala yfir höfuð. 

Frú forseti. Ég ætla að vara við því að menn máli myndina dekkri en nauðsynlegt er. Nú er það þannig að leiguverð, a.m.k. fram til ágúst, hafði hækkað minna en íbúðaverð. Að því leyti hefur þróunin á leigumarkaði hvað verð varðar verið hagstæðari en á eignamarkaðnum eða kaupendamarkaðnum. Menn verða líka að hafa í huga að það eru auðvitað til upplýsingar um íslenskan leigumarkað. Vísitala leiguverðs íbúðarhúsnæðis er gefin út reglulega, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er með mjög góðar upplýsingar,  Ég er einfaldlega að segja: Ef rökin fyrir því að menn ætli hér að skrásetja opinberlega einkaréttarlega samninga eru þau að þeir vilji bara fá meiri upplýsingar, hvar ætla menn þá að stoppa? Af hverju bara leigumarkaðurinn? Af hverju ekki vinnumarkaðurinn? Af hverju ekki bara almennt um hvað við erum að gera, einstaklingarnir í okkar frjálsa lífi? Við getum ekki fetað inn á þessa braut með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég vara við því vegna þess að þú veist hvar það ferðalag endar.

Virðulegi forseti. Kannski sem betur fer er það ekki svo að leiguverð hafi hækkað í réttu hlutfalli við hækkun söluverðs eða fasteignaverðs almennt. Það er samspilið á milli þessarar gríðarlegu ávöxtunarkröfu og kostnaðar við að byggja og svo fasteignagjaldanna sem er í einhverjum óstjórnanlegum spíral. Bara ef einhver maður kaupir dýrt hús einhvers staðar hækkar það hjá þér fasteignagjöldin ef þú býrð í sömu götu. Þetta er óheilbrigt samband. Leigumarkaðurinn og húsnæðismarkaðurinn er óheilbrigður og við ættum að reyna að sammælast um að koma honum í betra skikk. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að þessi skráningarskylda gæti leitt til svarts markaðar á húsnæðismarkaði og gert þar með leigjendum erfiðara fyrir. Heldur þingmaðurinn virkilega að það sé ekki svartur markaður á leigumarkaði á Íslandi?

Þetta mun efla hann.

Frú forseti. Alveg með sama hætti og ég hvet menn til að mála ástandið ekki dekkra en nauðsynlegt er ætla ég heldur ekkert að reyna að halda því fram að hér sé allt í lukkunnar standi, nema síður sé. Það eru þó ein ánægjuleg tíðindi t.d., að ég hygg, að hlutfall þeirra sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð hafi aldrei verið hærra en undir forystu núverandi hæstv. ráðherra. Það nú alveg stórkostlegt afrek. Þannig að það eru ýmsar bjartar hliðar á húsnæðismarkaðnum. Vandinn er auðvitað að okkur hefur ekki tekist að byggja nægjanlega eða tryggja framboð af húsnæði, hvort heldur það er leiguhúsnæði eða húsnæði sem stendur fólki til boða að kaupa.  Á ákveðnu æviskeiði erum við líklegast öll leigjendur, sumir vegna þess að þeir vilja það og velja að vera leigjendur og þeir eiga að hafa það valfrelsi. Þess vegna á það að vera hlutverk okkar að tryggja að hér sé líflegur og eðlilegur markaður af leiguhúsnæði. En hann verður ekki til með lögþvinguðum aðgerðum sem verið er að leggja til hér. Það verður ekki eðlilegur leigumarkaður. Hann verður ekki til í excel-skjali í einhverri ríkisstofnun, hann verður til ef menn tryggja að hér sé nægjanlegt framboð sem mætir þeirri eftirspurn sem er eftir leiguhúsnæði. Það er besta trygging fyrir réttindum leigjenda.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, nr. 28/2017. Frumvarpinu er annars vegar ætlað að veita lagastoð til innleiðingar reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1055/2020 og hins vegar ætlað að einfalda fyrirkomulag leyfisveitinga samkvæmt núgildandi lögum. Frumvarpið skiptist í fimm greinar, auk gildistökuákvæðis og ákvæðis til bráðabirgða. Lagðar eru til breytingar á gildissviðsákvæði laganna svo að lagastoð til innleiðingar framangreindrar Evrópureglugerðar sé tryggð. Gildissvið áðurnefndra laga, nr. 28/2017, er í dag bundið við flutninga á landi í atvinnuskyni með vélknúnum ökutækjum eða samtengdum ökutækjum þar sem leyfð heildarþyngd fer yfir 3,5 tonn og leyfilegur hámarkshraði ökutækja nær 45 km á klst. eða meira að því er varðar farmflutninga. Með áðurnefndri reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1055/2020 var gildissvið reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1071/2009 og 1072/2009, sem innleiddar eru með lögum nr. 28/2017, útvíkkað svo þær taka nú til farmflutninga á milli ríkja með ökutækjum þar sem leyfð heildarþyngd fer yfir tvö og hálft tonn. Lagðar eru til breytingar á ákvæðum laganna er snúa að leyfisveitingum. Í dag gera lögin ráð fyrir þrenns konar leyfum til farþegaflutninga. Þannig voru gefin út almenn rekstrarleyfi til farþegaflutninga í atvinnuskyni með bifreiðum sem skráðar eru fyrir níu farþega eða fleiri, leyfi til farþegaflutninga með sérútbúnum bifreiðum sem rúma færri farþega en níu og loks ferðaþjónustuleyfi til farþegaflutninga með bifreiðum sem rúma færri farþega en níu. Handhafar leyfis til farþegaflutninga með sérútbúnum bifreiðum skulu einnig hafa almennt rekstrarleyfi. Handhafar ferðaþjónustuleyfa skulu einnig hafa almennt rekstrarleyfi, auk rekstrarleyfis frá Ferðamálastofu sem annaðhvort ferðaskipuleggjandi eða ferðaskrifstofa. Með frumvarpi þessu er lagt til að Samgöngustofa gefi aðeins út eitt og sama leyfið til farþegaflutninga eða farmflutninga en leyfið verði skilyrt og bundið tilteknum flutningum. Þannig verði stjórnsýsla í málaflokknum einfölduð. Ekki er lagt til að gerðar verði breytingar á skilyrðum til útgáfu leyfa. Loks er lagt til að bætt verði við lögin sérstöku innleiðingarákvæði þar sem fram komi hvaða Evrópugerðir eru innleiddar með lögum nr. 28/2017, en slíkt ákvæði er ekki að finna í lögunum í dag. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um uppbyggingu geðdeilda. Tillagan er borin uppi af þingflokki Samfylkingarinnar. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við að tryggja bætta aðstöðu fyrir geðsvið Landspítala og geðdeild Sjúkrahússins á Akureyri. Skipaður verði starfshópur fagfólks og hagsmunaaðila, þ.m.t. notenda og aðstandenda þeirra, sem annist frumathugun, þarfagreiningu og húsrýmisáætlun vegna verksins, beri saman ólíka kosti og leggi fram tillögur að staðsetningu og stærð. Tryggt verði að nýr húsakostur mæti kröfum nútímans um mannúðlega, framsækna og fjölbreytta geðheilbrigðisþjónustu, þ.m.t. lyfjalausa geðdeild.“ Þá er einnig lagt til að starfshópurinn leggi greinargerð sína og tillögur fyrir ráðherra eigi síðar en 1. júlí 2023. Frú forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi tillaga er lögð hér fram. Hún var einnig lögð fram á 152. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Þá svipar þessari tillögu til þeirrar sem lögð var fram á 151. löggjafarþingi en hefur þó verið útvíkkuð og snertir einnig starfsemi geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri og mun ég gera nánari grein fyrir því hér á eftir. Með tillögunni er lagt til að ráðist verði í markvissan undirbúning að uppbyggingu húsnæðis fyrir geðheilbrigðisþjónustu Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri, en húsakostur beggja sviða er ófullnægjandi. Brýnt er að samhliða uppbyggingu nýs Landspítala við Hringbraut verði geðsviði spítalans fundinn fullnægjandi húsakostur sem tekur mið af þörfum fólks sem glímir við geðrænar áskoranir sem og að geðdeild Sjúkrahússins á Akureyri, sem er eina sérhæfða geðdeildin utan höfuðborgarsvæðisins, fái fullnægjandi og nútímalegan húsakost. Frú forseti. Starfsemi geðsviðs Landspítala fer einkum fram í gömlu byggingunni við Hringbraut og gömlu byggingunni á Kleppi við Elliðaárvog. Húsnæðið á Hringbraut er byggt á áttunda áratugnum eftir byggingarreglugerðum þess tíma en starfsemin á Kleppsspítala hófst hins vegar árið 1907. Landssamtökin Geðhjálp hafa bent á að húsnæðið við Hringbraut sé um margt óhentugt fyrir starfsemina, þannig sé til að mynda ekki gert ráð fyrir útisvæðum fyrir þá sem eru í vistun á lokuðum deildum og í gæslu vegna veikinda sinna. Húsnæði Klepps er úr sér gengið og hugmyndafræðin að baki aðstöðunni gamaldags og á skjön við nútímakröfur um mannúðlega meðferð sjúklinga sem glíma við geðrænar áskoranir. Í úttekt landlæknis á geðsviði Landspítala frá 2013, nærri tíu ára gamalli úttekt, kemur fram að ástand húsnæðis sé víða ábótavant og það standist ekki kröfur nútímans. Húsbúnaður sé úr sér genginn, skortur sé á viðtalsherbergjum og óæskilegt fyrir þennan viðkvæma sjúklingahóp hve mörg legurýmanna séu í tvíbýli - í tvíbýli árið 2022. Þá telji starfsmenn niðurlægjandi fyrir sig og sjúklingana að vinna og dvelja í niðurníddu umhverfi. Landlæknir kemst að þeirri niðurstöðu í úttektinni að gera þurfi nauðsynlegar úrbætur á húsnæði og húsbúnaði geðsviðs sem fyrst. Síðan hefur lítið breyst í þessum efnum og sat húsakostur geðsviða eftir í þeirri húsnæðisuppbyggingu sem stendur yfir á Landspítala. Geðdeildin á enn þá að vera í gömlu húsnæði sem svo sannarlega er barn síns tíma. Nefnd Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum, svokölluð CPT-nefnd, hefur sett tiltekin viðmið um hvað þurfi að hafa í huga þegar veitt er meðferð á lokuðum geðdeildum. Þar er lögð áhersla á að öruggt en jafn framt hlýlegt umhverfi sé einn nauðsynlegra þátta til að mæta grunnþörfum við umönnun sjúklinga. Umhverfi sem er bjart, rúmgott og hreinlegt hefur almennt jákvæð áhrif á líðan og hegðun sjúklinga. Þetta er ekki aðeins mikilvægt fyrir sjúklingana heldur einnig fyrir starfsfólkið. Að sama skapi er mikilvægt að einstaklingar sem dveljast á lokuðum deildum geðheilbrigðisstofnana hafi tök á að njóta útiveru með einhverjum hætti, a.m.k. í eina klukkustund á dag ef ástand þeirra leyfir. Hafa verður í huga að þegar einstaklingar hafa verið sviptir frelsi sínu fyrir tilstilli hins opinbera og hafa ekki sjálfir tök eða forræði á að taka ákvarðanir um þessi atriði er varða nærumhverfi þeirra og grunnþarfir, er afar mikilvægt að gætt sé að þessum atriðum, að þessir einstaklingar eigi kost á útiveru, að draga að sér ferskt loft. Hvað varðar húsnæði geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri er rétt að vísa til úttektar embættis landlæknis frá því í desember 2012, þ.e. tíu ára gamla úttekt, þar sem m.a. segir að aðstaðan á legudeild geðdeildar sé óviðunandi og óforsvaranleg til lengri tíma litið. Í ársskýrslu Sjúkrahússins fyrir árið 2020 segir að legudeild geðdeildar sé enn í því húsnæði sem tekið var í notkun 1986 og að þrátt fyrir vissar endurbætur sem gerðar hafi verið á húsnæðinu hin síðari ár standist húsnæði legudeildar ekki nútímakröfur. Ljóst má því vera að aðgerða er þörf. Líkt og fram hefur komið var tillaga þessi lögð fram á 152. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Velferðarnefnd Alþingis óskaði þá eftir umsögnum um tillöguna og bárust þrjár umsagnir, frá embætti landlæknis, Geðhjálp og Sjúkrahúsinu á Akureyri. Í umsögn embættis landlæknis kom fram að landlæknir styddi tillöguna og teldi hana mikilvægt umbótaskref í geðheilbrigðismálum. Um áratugur væri liðinn síðan embættið gerði úttekt á geðsviði Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri þar sem fram kom m.a. að aðstöðu til geðheilbrigðisþjónustu innan þessara stofnana væri ábótavant og hún stæðist ekki kröfur sem gerðar eru til starfsemi af þessu tagi. Löngu tímabært væri að ráðast í þá vinnu sem lögð væri til í þingsályktunartillögunni. Og ítrekað er: Embætti landlæknis styður eindregið þessa tillögu. Í umsögn Geðhjálpar kom einnig fram stuðningur við tillöguna og þar kom fram að ein helsta hindrun innan heilbrigðiskerfisins þegar kæmi að geðheilsu væri að húsnæði geðdeilda væri komið til ára sinna, það stæðist ekki kröfur nútímans og væri beinlínis bataletjandi. Sjúkrahúsið á Akureyri skilaði einnig umsögn þar sem fram kom stuðningur við tillöguna. Frú forseti. Víða á Norðurlöndum hafa verið stigin mikilvæg skref á undanförnum árum í átt að mannúðlegra og heilnæmara umhverfi fyrir sjúklinga sem glíma við geðrænar áskoranir. Í því samhengi má nefna geðsjúkrahúsið í Vejle á Jótlandi sem var opnað árið 2017 í nýrri byggingu þar sem öll innanhússhönnun tekur mið af viðurkenndum áhrifum umhverfis og húsakosts á geðheilsu. Einnig er vert að skoða þá uppbyggingu sem nú á sér stað við Bispebjerg-spítalann í Kaupmannahöfn og réttargeðdeildina á Sct. Hans í Hróarskeldu. Löngu er orðið tímabært að stigin verði sams konar skref á Íslandi og starfsemi geðsviðs Landspítala og geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri fundinn húsakostur þar sem er bjart, vítt til veggja og hátt til lofts og í umhverfi sem býður upp á útiveru og hreyfingu fyrir þá sem þess geta notið. Lagt er til að heilbrigðisráðherra skipi starfshóp fagfólks og hagsmunaaðila, þ.m.t. notenda og aðstandenda þeirra, sem er gríðarlega mikilvægt og má ekki gleyma að leita til þeirra, og að þessi hópur vinni frumathugun, þarfagreiningu og húsrýmisáætlun vegna verksins og skili af sér greinargerð um mitt næsta ár. Frú forseti. Ég hef nú mælt fyrir þessari þingsályktunartillögu og að þessu sinni, í þriðja sinn, geri ég það í minningu Hrafns Jökulssonar, einarðs baráttumanns fyrir þessu máli. Hann hefur hvatt mig áfram síðustu ár að hætta ekki að berjast en Hrafn lést í síðasta mánuði langt fyrir aldur fram. Ég vil nota tækifærið hér í dag til að þakka Hrafni af öllu hjarta fyrir baráttu hans fyrir bættri þjónustu og bættum aðbúnaði fyrir fólk sem glímir við geðrænar áskoranir. Megi þessi löngu tímabæra breyting loksins ná framgangi með stuðningi meiri hluta hér á þingi svo að við getum horft til framtíðar í þjónustu við fólk með geðrænar áskoranir án þess að fyllast skömm. Ég votta aðstandendum Hrafns Jökulssonar mína dýpstu samúð vegna ótímabærs fráfalls hans. Ég legg til að málinu verði vísað til hæstv. velferðarnefndar og til síðari umræðu að meðferð lokinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða mál sem hér er lagt fram í dag. Það er kannski viðeigandi að það sé gert í minningu Hrafns Jökulssonar, sameiginlegs vinar okkar. Ég tek heils hugar undir það sem hér hefur verið sagt og í frumvarpinu felst. Það er í raun dapurlegt að það eru örfá misseri síðan hér fóru að stíga fram þjóðþekktir einstaklingar og viðurkenndu sjúkdóma sína af geðrænum toga, þunglyndi og fleira. Þessi málaflokkur hefur verið umlukinn einhvers konar blöndu af skömm og feimni og það speglast í ástandi kerfisins og húsnæðisins sem í boði hefur verið. Ég held að það sé mjög tímabært að taka höndum saman um að bæta hér úr. Ég ætla ekki að orðlengja um það að ég styð þetta heils hugar og treysti því að það geri mjög margir aðrir í þinginu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og stuðninginn við málið. Það er mikilvægt að við tökum saman höndum og náum þessari þingsályktunartillögu í gegn hér á þingi. Hún er gríðarlega mikilvæg en þarf ekki að vera svo flókin eða kostnaðarsöm að það verði farið í að greina þetta, farið í að skipuleggja framtíðina, af því að þetta er nauðsynlegt. Það er gríðarlega kostnaðarsamt að gera hlutina ekki eða illa. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir um skömmina og þá slæðu skammar sem fylgir þessum málaflokki og hvernig hann er enn í dag algert olnbogabarn í íslensku heilbrigðiskerfi. Nú á sér stað vitundarvakning sem Landssamtökin Geðhjálp leiða, einu sinni sem oftar, þar sem er verið að benda á hlutdeild geðheilbrigðis í heilbrigðiskerfinu. Talið er að geðheilbrigðisþjónusta sé um 25% af heildarþjónustu í heilbrigðiskerfinu en málaflokkurinn fær einungis 5% af veittu fjármagni í heilbrigðiskerfið. Ég tel að þau mistök sem voru gerð þegar ekki var gert ráð fyrir nýju húsnæði fyrir geðdeild opni í raun augu okkar fyrir því hvað geðheilbrigðismálin mæta alltaf miklum afgangi. Þegar einhvers staðar á að skera niður þá er það þar. Því miður er eins og við lítum svo á að þetta muni einhvern veginn reddast. En svo er auðvitað ekki.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa tillögu sem mér finnst afar góð og er markmið tillögunnar jákvætt. Áður en ég kem inn á það sem ég ætlaði að spyrja út í vil ég segja að það er sorglegt, eins og komið hefur fram hjá hv. þingmönnum, að heyra um þá skömm eða tabú sem hefur um árabil ríkt í kringum þá sem glíma við þessa sjúkdóma. Maður veltir fyrir sér hvers vegna. Aldrei myndum við segja einhverjum sem væri með öndunarfærasjúkdóm: Harkaðu bara af þér, hlauptu hraðar. Það sama á að gilda um þá sem glíma við andlega eða geðræna erfiðleika eða sjúkdóma af einhverju tagi. Ég hef alla tíð haft mikinn áhuga á heilbrigðismálum og kem þess vegna upp í þetta málefni. Mér finnst þetta ríma og þykir tillagan eiga vel heima við hliðina á þeirri aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum sem unnið er að, að taka þetta samhliða því sem ráðherra mun leggja hér fram, að mér skilst, innan einhvers tíma. En af því að ég kem ekki frá höfuðborginni, þótt Akraneskaupstaður sé í mjög lítilli fjarlægð, þá langaði mig aðeins að nefna vegna þess að hv. þingmaður ræðir mikilvægi húsnæðis og aðstöðu, að innan heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni eru starfrækt svokölluð geðheilbrigðisteymi sem eiga sem taka við þeim sem eru ekki orðnir svo veikir að þeir þurfi á innlögn að halda. Verður eitthvað skoðað hvernig tryggja megi betur starfsemi þeirra innan heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Hvað varðar geðheilsuteymin þá minntist ég aðeins á þau í umræðu fyrr í dag varðandi heilsugæsluna. Geðheilsuteymin eru góð í sjálfu sér og væru frábær viðbót ef um viðbót væri að ræða. Vandinn við geðheilsuteymin er hins vegar að okkur skortir starfsfólk. Það sem gerðist við það að geðheilsuteymunum var komið á hringinn í kringum landið var að þau í rauninni sópuðu að sér fagfólki sem áður hafði starfað á Landspítalanum. Af hverju gerist það? Jú, vegna þess að geðheilsuteymin starfa bara á hefðbundnum skrifstofutíma en ekki á vöktum og þannig er vinnutíminn í rauninni mun fjölskylduvænni og heilsusamlegri, en þeir sem eru í bráðri neyð geta þá ekki nýtt sér það. Það sama má segja um bráðadeild geðsviðs, og tek ég undir það sem hv. þingmaður sagði varðandi viðhorf til þessa málaflokks: Harkaðu af þér. Ef þú færð skurð, snýrð ökklann eða fótbrotnar, þá ferðu á bráðadeild sjúkrahúsanna, þar sem þær er að finna, en sértu í bráðri neyð vegna geðrænna áskorana er bráðadeildin bara opin á hefðbundnum skrifstofutíma og það má alveg spyrja sig hvort það sé eðlilegt. Við erum ekki með slíkan opnunartíma á bráðadeildum almennt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en mér fannst mikilvægt að koma einmitt inn á þessi teymi sem starfa innan heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og þingmaður kemur auðvitað inn á samspilið sem verður þarna á milli, að fólk er auðvitað alltaf að leita að meira jafnvægi í okkar hraða samfélagi, meira jafnvægi á milli atvinnu og einkalífs. Það er annað mál sem stendur mér svolítið nærri en það er Barna- og unglingageðdeild. Verður samkvæmt tillögunni horft til BUGL? Maður hefur heyrt og veit af málum þar sem foreldrar og fagfólk í skólasamfélaginu hafa leitað þangað með barn sem þau telja vera í bráðri hættu, en komast ekki að og ganga á ákveðna veggi. Þó að maður sé með barnið í þeim sporum að það vanti algerlega faglega þekkingu og aðstoð þá standa fagfólkið og foreldrarnir frammi fyrir þeirri erfiðu stöðu að samkvæmt einhverju skilgreindu er áhættan ekki nógu mikil til að komast inn. Verða þessi mál skoðuð eitthvað samhliða?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og biðst afsökunar. Ég svaraði mjög ráðherralega í fyrra andsvari og svaraði ekki spurningu þingmannsins heldur fór bara á flug með mínar hugleiðingar. Af því að hv. þingmaður spurði út í geðheilsuteymin og hvernig þau væru inni í heilbrigðisstofnununum þá lýtur þetta þingmál í raun að því að hafin verði uppbygging á húsakosti þeirra geðdeilda sem eru starfandi á Íslandi, þ.e. Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri, ekki í rauninni annarra. Það eru einu geðdeildirnar sem eru fyrir inniliggjandi sjúklinga. Það sem er gríðarlega brýnt í þessu máli er að þeirri uppbyggingu og hugmyndavinnu, sem tillagan ber með sér að eigi að fara í, fylgi líka hugmyndafræðileg umpólun á þjónustu við fólk með geðrænar áskoranir. Ef við horfum á hvað er að gerast annars staðar í heiminum þá er þjónustan miklu nútímalegri. Og af því að hv. þingmaður talaði um þjónustu við börn og ungmenni sem glíma við geðrænar áskoranir þá get ég ekki annað en komið líka inn á þátt fjölskyldna, af því að þjónustan við fjölskyldur sjúklinga á Íslandi er svo ótrúlega ólík eftir því hvaða sjúkdóm um er að ræða. Ef náinn aðstandandi greinist með krabbamein er öll fjölskyldan tekin með; maki, börn, foreldri. Fjölskyldan er umvafin stuðningi. Því miður er því ekki fyrir að fara þegar um er að ræða geðrænar áskoranir, þvert á móti, og við höfum heyrt óteljandi frásagnir um að fólk, börn, foreldrar eða systkini séu skilin eftir. Við verðum að breyta því.

Forseti. Mig langar bara að byrja á því að þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir þessa þingsályktunartillögu. Hún er mjög mikilvæg og ég hef komið hingað upp áður og talað um aðbúnað og þess vegna styð ég þetta heils hugar og segi bara: Þótt fyrr hefði verið. Vonandi fer þetta alla leið og verður tekið alvarlega, eins alvarlega og á að taka það, en það er bara þannig að geðdeildir á spítölum mæta afgangi. Það er eiginlega undantekningarlaust það sem virðist skipta minnstu máli. Eða, upplifunin er alla vega þannig og þess vegna veltir maður fyrir sér: Bíddu, hvers vegna er það? Hvers vegna er skilningurinn á því að fólk sé að látast hérna vegna geðsjúkdóma, mjög margir á ári - hvers vegna er þetta ekki tekið alvarlega? Af hverju erum við ekki að reyna allt sem í okkar valdi stendur til að gera þetta alla vega þannig að fólk vilji leita á geðdeild? Það er nú bara þannig, alla vega hefur maður heyrt sögur af því að fólk veigri sér við því að fara vegna þess að umhverfið er bara ekkert sérstaklega skemmtilegt. Umhverfið er ekki þannig að fólk langi til að koma og upplifi að þetta sé góð reynsla og umhverfið, hvað á maður segja, umvefjandi og bara umhverfi þar sem maður sér að fólk myndi blómstra. Þarna erum við svo eftir á. Við erum ekki í takti við tímann og við erum ekki að fara inn í nútímann einu sinni, hvað þá framtíðina. Þetta er að gerast annars staðar. Það eru rosalega flottar geðdeildir og geðspítalar úti um allan heim þar sem hugsunin er: Hvernig ætlum við að láta fólki líða betur? Í fyrsta lagi þurfum við alla vega að hafa umhverfið þannig að okkur myndi líða vel í því, okkur, fólki sem getur kannski mætt í vinnuna alla daga og vinnur á geðdeildinni, við ætlum fyrst að gera það þannig að okkur líði vel í þessu umhverfi. Það þarf ekki annað en að koma inn á bráðamóttöku geðdeildar eða niður á geðdeild Landspítala og líka inn á Kleppsspítala, sérstaklega geðdeild Landspítala, þar sem það tekur á móti manni svona - maður upplifir ekki að maður sé velkominn, og þetta er allt svolítið gamalt og maður finnur að það er ekki nein ást og umhyggja sett í umhverfið. Það er talað um myglu, það er ýmislegt sem er þarna, þetta eru þröngir gangar, þeir eru dimmir, herbergin eru dimm og þröng og þetta er bara ekki í lagi. Það er svo undarlegt að það er eins og þessi skilaboð komist ekki alveg til skila eða þá að það eru aðrir hlutir sem skipta meira máli. Af hverju er ekki verið að fylgja öðrum þjóðum, fylgja því sem við vitum um geðheilsu, að ef ég er í umhverfi sem er umvefjandi, hlýlegt - og t.d. með útiveruna, það er náttúrlega líka bara annað, að fá kannski ekki að fara út að reykja eða fá ekki að fara út í göngutúr eða fá ekki nema eitthvað x mörgum sinnum á dag, allt svona, að vera í góðu umhverfi, með næga útiveru, í fallegu umhverfi. Þetta skiptir máli. Það skiptir máli fyrir fólk sem er með geðrænar áskoranir og það skiptir máli fyrir almenning allan. Það er okkur öllum til bóta ef við tökum það alvarlega, ef við bara hugsum: Já, ókei, þetta er eitthvað sem hefur sýnt sig annars staðar að sé að virka. Þetta er eitthvað sem aðrir tala um að það sé mikilvægt og sérstaklega notendur. Þegar notendurnir eru farnir að segja: Já, mér líður illa og ég myndi fara upp á geðdeild en mig langar ekki að fara þangað. Mér líður ekki vel þar. Ókei, hvað gerum við þá? Við segjum ekki bara: Já, ókei, þá er það bara þannig. Nei, við þurfum að bregðast við. Við bjóðum ekki fólki upp á svona aðstöðu eins og er núna á geðdeildum á Íslandi. Það er ekki hægt. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé tekið alvarlega, að við fylgjum því sem við sjáum að virkar annars staðar og við áttum okkur líka á því að allir vilja vera í góðu umhverfi og það eru meiri líkur á að okkur gangi vel og líði betur ef umhverfið er þannig. Þannig er það bara ekki í dag, því miður. Það er bara svo langt frá því að vera þannig. Hér var líka verið að tala um BUGL og ýmislegt. Þess vegna langar mig aðeins að koma inn á það, það eru náttúrlega mjög miklir biðlistar og húsnæði geðdeilda þarf líka að stækka. Það þarf að stækka barna- og unglingageðdeildir og það þarf líka að stækka geðdeildir fyrir fullorðna. Það þarf að vera meira pláss fyrir fólk til að koma. Það er ekki í lagi að það sé bara opið á vinnutíma á bráðamóttöku geðdeildar. Þá mætir fólk oft niður í Fossvog, mikið veikt, og þarf bara þjónustu af allt öðrum toga en annað fólk sem er kannski þarna á bráðamóttökunni í Fossvogi. Ef við ætlum í alvörunni að takast á við vandann sem fylgir því að okkur líður verr, og við þurfum að reyna að finna leiðir til þess að hjálpa fólki að líða betur og mæta fólki þar sem það er, þá er það ekki skerðing á þjónustu. Þá er það frekar að auka í og vera með fleiri tækifæri fyrir fólk til að fá ólíka aðstoð. Það þurfa ekki endilega allir að leggjast inn en þeir þurfa að geta komið og mögulega verið í herbergi með einhverjum sem er fagaðili í geðrænum áskorunum og bara tekið sinn tíma til þess að fá aðstoð. Kannski er það klukkutími, kannski eru það tveir, þrír, fjórir klukkutímar. Kannski er það ein nótt, kannski eru það tólf. Við þurfum bara að hjálpa fólki þar sem það er. Við getum ekki sagt bara: Nei, ókei, þú ert ekki nógu veikur, þú getur ekki lagst hér inn á geðdeild, af því að við höfum í fyrsta lagi ekki pláss og í öðru lagi er bara lokað og þú þarft að fara niður í Fossvog, á bráðamóttökuna þar. Síðan eru hinir bara í innlögn. Þetta er ekki svona klippt og skorið. Við þurfum að mæta fólki sem er í alls konar mismunandi stöðu með sínar geðrænu áskoranir, hvort sem það er þá að ég þarf smá aðstoð, þarf að tala við einhvern í hálftíma eða ég þarf að leggjast þarna inn yfir eina nótt. Ég þarf bara aðstoð og það er það sem ég er að kalla á og við hér og ríkisstjórnin eigum bara að mæta þeim. Við eigum ekki að reyna að segja: Nei, þú ert ekki í þessum kassa og ekki hinum kassanum og þá getum við ekki hjálpað þér ef þú ert einhvers staðar þarna á milli. Við þurfum bara að hugsa þetta upp á nýtt. Við erum að þjónusta, við erum að mæta fólki og það gengur ekki að gera það út frá einhverjum kössum eða opnunartímum eða öðru. Það þarf að stækka geðdeildirnar, þarf að gera þær miklu meira, hvað á maður segja, kósí. Það þarf að gera þær þannig að fólk langi til að koma, að því líði vel. Það er til hús sem hefur verið kallað Laugarásvegur, þetta er einbýlishús sem var tekið í notkun og er fyrir ungt fólk með byrjandi geðrofsvanda og unga fólkið leitar oft þangað seinna í lífi sínu vegna þess að umhverfið var þannig að því leið vel, það var velkomið hvenær sem er. Við þurfum einhvern veginn að hugsa þetta upp á nýtt, stækka geðdeildir, taka á móti öllum, ekki vera með bara opið þegar bankarnir eru opnir og takast á við þetta ef við ætlum að koma út sem heilbrigðara samfélag.

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.

Frú forseti. Hér er á ferðinni þingmál undir forystu hv. þk. Helgu Völu Helgadóttur. Við í þingflokki Samfylkingarinnar flytjum það saman vegna þess að málið er mikilvægt, löngu tímabært og þarfnast afgreiðslu. Við erum að mörgu leyti 30 árum á eftir í heilbrigðisþjónustu á Íslandi og eiginlega að öllu leyti þegar kemur að geðheilbrigðisþjónustu. Við verðum að fara að horfast í augu við það að lausnirnar sem boðið er upp á núna í heilbrigðiskerfinu eru ófullnægjandi og þær eru ekki að skila þeim árangri sem við þurfum að ná í þessari heilbrigðisþjónustu eins og annarri. Tölur um veikindi, áskoranir og sjálfsvíg bera þess merki að íslensk geðheilbrigðisþjónusta er ófullnægjandi. Það segir ekkert um það góða fólk sem starfar í kerfinu, fagfólk og alla aðra sem starfa innan heilbrigðiskerfisins. Það segir hins vegar allt um það hvernig fé er ráðstafað til heilbrigðismála hér á landi og hvernig fé er ráðstafað innan heilbrigðiskerfisins til geðheilbrigðisþjónustunnar. Við höfum leyft þessum málaflokki að mæta afgangi árum og áratugum saman og sitjum nú uppi með þá stöðu, eins og hér hefur verið lýst, að geðdeildir Landspítalans eru í 50 ára gömlu húsnæði og Kleppur er 100 ára eins og allir vita. Þetta er óboðlegt og sæmir ekki þjóðfélagi sem telst til ríkustu landa í heimi. Þetta afhjúpar ótrúlegt viðhorf til þess fólks sem glímir við geðsjúkdóma. Ég vona að þessi tillaga, sem lætur kannski ekki mikið yfir sér en er algjörlega bráðnauðsynleg, fái snögga umfjöllun og afgreiðslu í þingnefndinni og gangi þar beint til hæstv. heilbrigðisráðherra. Eins og allir vita er verið að byggja upp nýjan Landspítala við Hringbraut, verið er að byggja nýtt sjúkrahús, svokallaðan meðferðarkjarna, og eru þetta miklar framkvæmdir sem sannarlega er og var þörf á. Eins og hér hefur verið bent á þá var einhvern tíma í þessu ferli, margir hafa tekið þátt í því, tekin sú ákvörðun að ekki þyrfti að byggja upp geðdeildir á sama tíma. Það þýðir ekki bara að við verðum að hefja þessa vinnu núna heldur verðum við að flýta okkur hratt. Við verðum að setja niður áætlun um hvernig við byggjum nýjar geðdeildir, hvenær þær rísa, hvar þær eiga að vera og hvernig þær eiga að vera. Þetta kallar auðvitað á samráð og samvinnu við sjúklinga, fagstéttir og aðstandendur, eins og hér hefur komið fram, og ég ætla að leyfa mér að lýsa þeirri persónulegu skoðun minni að ég er ekki viss um að umhverfi Hringbrautarinnar í Reykjavík sé besta umhverfið fyrir slíka starfsemi. Þá vil ég bara vísa til þess sem hér hefur verið nefnt um miklar framfarir í uppbyggingu geðdeilda í nágrannalöndum okkar og það hvernig sýnt hefur verið fram á að gott umhverfi, falleg náttúra, gróður, dýralíf og útivist stuðlar beint að betri heilsu. Fólk nær betur heilsu, líður betur og það vill bara þannig til að fólki líður betur í náttúrunni en í manngerðu umhverfi. Það á bæði við um okkur sem eigum að kallast hraust og líka þau sem glíma við margs konar sjúkleika. Þess vegna þarf að hugsa hratt, vinna hratt og afgreiða þessa tillögu. Við verðum að taka höndum saman um það hér í öllum þingflokkum að við sjáum til þess að bæði verði veitt fé á fjárlögum og sett í forgang að reisa nýjar geðdeildir. Sú vinna verður að hefjast meðfram byggingu nýs Landspítala. Við verðum að vera tilbúin miklu fyrr með nýjar geðdeildir en hér hefur verið talað um beint og óbeint árum saman. Það er fyrir löngu kominn tími til að geðheilbrigðisþjónusta á Íslandi verði uppfærð og komist inn í samtímann, komist inn í nútímann og verði sú besta sem völ er á.

Virðulegur forseti. Það að geta lesið sér til gagns er grunnfærni í lífinu, lykill að námi, þekkingarleit og þekkingarþróun hvers einstaklings. Tillagan sem ég legg hér fram, um breytingar á aðalnámskrá grunnskóla, var áður lögð fram á 152. löggjafarþingi, 562. mál, en náði ekki fram að ganga. Hún er því lögð fram að nýju óbreytt. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela mennta- og barnamálaráðherra að innleiða hugmyndafræði verkefnisins Kveikjum neistann og gera eftirtaldar breytingar á aðalnámskrá grunnskóla: a. Að leggja áherslu á bókstafa-hljóðaaðferð við lestrarkennslu. b. Að innleiða í stað leshraðamælinga stöðumatspróf með bókstafa-hljóðaaðferð, lesskilningspróf og mat á skriflegum texta. c. Að leggja áherslu á að hver nemandi fái áskoranir miðað við færni. Við innleiðingu framangreindra breytinga verði haft samráð við Rannsóknarsetur um menntun og hugarfar og samtök kennara.“ Mennt er máttur. Góð menntun er það besta sem við getum gefið börnum okkar til að undirbúa þau fyrir lífsins þrautir. Hver er staðan í lestrarkunnáttu barna og ungmenna á Íslandi? Rannsóknir sýna að 39% barna, eftir 2. bekk grunnskóla í Reykjavík árið 2019, séu ekki að lesa sér til gagns. Við höfum því miður ekki upplýsingar úr öðrum sveitarfélögum en þetta eru 39%, eftir 2. bekk grunnskóla í Reykjavík, sem eru ekki að lesa sér til gagns. Rannsóknir sýna einnig að 38% 15 ára unglinga ná ekki grunnfærni í lesskilningi og stærðfræði. Þetta er könnun UNESCO 2020. Rannsóknir sýna einnig að 34% drengja og 19% stúlkna lesi sér ekki til gagns eftir tíu ára grunnskólanám, samkvæmt PISA 2018. Rannsóknir sýna einnig að 15 ára börn norskra og danskra innflytjenda, samkvæmt PISA 2018, skora hærra í lesskilningi en íslenskir drengir á sama aldri og unglingar á Suðurnesjum, Vesturlandi og á Norðurlandi eystra. Rannsóknir sýna einnig að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi hvað varðar íslenskukunnáttu, kunna sem sagt ekki íslensku. Þetta er samkvæmt skýrslu innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar árið 2019. Rannsóknir sýna einnig að 10,8% af 19 ára ungmennum, 500 einstaklingar, voru hvorki í námi né starfi árið 2020, samkvæmt skýrslu ASÍ. Þessar tölur tala sínu máli um lestrarkunnáttu barna og ungmenna hjá sjálfri bókaþjóðinni, hjá þjóð sem stærir sig af því að vera ein helsta bókmenntaþjóð heims. Það byggir á arfleifð frá miðöldum. Við erum með gríðarlegan arf frá höfundum eins og Snorra Sturlusyni og Sturlu Þórðarsyni o.fl. og það er okkar framlag til heimsmenningarinnar. En staðreyndirnar tala öðru máli í dag hvað varðar stöðu bókaþjóðarinnar þegar kemur að lestrarkunnáttu og lesskilningi barna og ungmenna. Ástandið er hrikalegt svo að ekki sé meira sagt. En hvað er verið að gera í málinu? Það er sáralítið. Ég spurði hv. barna- og menntamálaráðherra að því, undir fjárlagaumræðunni fyrir nokkrum vikum, hvað hann ætlaði að gera til að bæta ástandið til framtíðar. Það var ansi fátt um svör, hefðbundið ráðherrasvar eins og við þekkjum það hér í þingsölum. Samfélagsumræða um þetta gríðarlega brýna mál er mjög mikilvæg og það verður að fara að opna umræðuna um það ástand sem er í grunnskólum landsins. Við erum að bregðast börnum og ungmennum á Íslandi, svo einfalt er það. Hver ber ábyrgð á þessu ástandi á endanum? Hver ber ábyrgð á ástandinu í þingræðisríki? Hver er það? Hvaða stofnun er það? Jú, það er Alþingi Íslendinga sem ber ábyrgð á þessu ástandi á endanum. Það getur vel verið að einhverjir aðrir séu við völdin í litla íslenska klíkusamfélaginu sem eru að stjórna þessu en á endanum er það Alþingi Íslendinga sem verður að taka af skarið og leysa málið. Það hafa aðrar þjóðir gert eins og ég mun víkja að síðar. Svo að ég víki að framkvæmdarvaldinu eru fræðslumál barna og ungmenna á ábyrgð barna- og menntamálaráðherra innan Stjórnarráðs Íslands samkvæmt forsetaúrskurði, þar á meðal á námskrá og námsgögnum og ábyrgð á læsi og lestrarkennsluaðferðum í landinu. Æðsti yfirmaður menntamála í landinu, í skjóli Alþingis, er hæstv. barna- og menntamálaráðherra. Það er hann sem ber ábyrgð á því fyrir hönd framkvæmdarvaldsins hver lestrarkunnátta barna og ungmenna er. Það er hann sem ber ábyrgð á því ástandi sem lýst er í þeim könnunum sem ég vitnaði í áðan. Þessi slaki árangur Íslands í PISA-könnunum undanfarna áratugi hefur vakið athygli fræðimanna og margir hafa kallað eftir breytingum í lestrarkennslu. Þar ber helst að nefna Hermund Sigmundsson, prófessor í lífeðlisfræðilegri sálfræði við háskólann í Þrándheimi. Hermundur hefur lagt mikla áherslu á að íslenskt menntakerfi taki mið af fremstu vísindum til að þróa bætta aðferðafræði við lestrarkennslu. Í júní 2021 undirrituðu Samtök atvinnulífsins og Háskóli Íslands samning um stofnun rannsóknarseturs um menntun og hugarfar og var Hermundur skipaður í stjórn setursins. Setrið stendur fyrir rannsóknum á sviði menntunar með áherslu á menntun, færni og hugarfar í þeim tilgangi að skapa nýja þekkingu íslensku samfélagi til hagsbóta. Á vegum rannsóknarsetursins er nú unnið að rannsóknar- og þróunarverkefninu Kveikjum neistann. Verkefnið er langtímaþróunar- og rannsóknarverkefni í grunnskóla Vestmannaeyja. Með því er innleidd ný nálgun í lestrarkennslu og nú er farið eftir þeirri nálgun í 1. bekk grunnskóla Vestmannaeyja. Áhersla er lögð á að einfalda lestrarlíkanið en samkvæmt því skiptir öllu að lestur byggist á umskráningu og málskilningi, ekki hraða. Markmið verkefnisins er að 80–90% barna séu fulllæs eftir 2. bekk. Fyrstu tölur gefa til kynna góðan árangur en samkvæmt þeim höfðu 93,6% barna í 1. bekk brotið lestrarkóðann strax í janúar, 78% barna gátu lesið setningar með stórum bókstöfum. Það er augljóst mál, það segja þessar niðurstöður og kannanir sem ég las upp hér áðan á lestrarþekkingu barna og ungmenna, að ríkjandi lestrarkennsluaðferðir í grunnskólum eru ekki að skila nógu góðum árangri. Það er algjörlega deginum ljósara. Niðurstöðurnar sanna það. Það getur vel verið að einhver stingi hausnum í sandinn og telji að þetta sé bara allt í besta lagi en svo er einfaldlega ekki. Þörf er á aðgerðum til að kalla fram betri árangur. Í aðalnámskrá grunnskóla er kveðið á um meginmarkmið náms og kennslu, uppbyggingu og skipan náms, svo og hlutfallslega skiptingu tíma milli námssviða og námsgreina, auk fleiri atriða. Með því að gera viðeigandi breytingar á aðalnámskrá og skipuleggja lestrarkennslu til samræmis við nýjustu þekkingu og vísindi má stuðla að bættri lestrarkennslu. Þetta er nákvæmlega það sama og aðrar þjóðir hafa gert, þ.e. að nota þá aðferð sem hér er lögð til, sem er bókstafa-hljóðaaðferðin við lestrarkennslu. Bretar hafa innleitt þetta í lög. Hvenær gerðu þeir það? Jú, þeir gerðu það eftir að rannsóknir sýndu, það kom fram í ákveðinni skýrslu, fram á að lestrarþekking barna og ungmenna var algjörlega ófullnægjandi. Þá innleiddu þeir það í lög hvaða lestrarkennsluaðferð skyldi beitt á Bretlandi. Frakkar hafa gert það sama. Þetta eru helstu menningarþjóðir Evrópu. Ef einhverjum hefur dottið í hug að Íslendingar gætu fundið upp hjólið hvað þetta varðar, hvernig eigi að kenna börnum að lesa, þá er það einfaldlega rangt. Ég veit að við erum lítil smáþjóð og viljum vera fremst í heimi á öllum sviðum en það er deginum ljósara að þegar kemur að lestrarkennslu verðum við að beita alþjóðlega viðurkenndum aðferðum sem fræðimenn úti í heimi hafa skrifað um hundruð fræðigreina. Það þýðir ekki að við séum að búa til okkar eigin lestrarkennsluaðferð og rúlla því út í tugi skóla. Árangurinn talar sínu máli. Það verður að fara að gera eitthvað í þessum málum. Það bara verður að fara að gerast. Við getum ekki horft upp á það að 39% barna, eftir 2. bekk grunnskóla í Reykjavík, séu ekki að lesa sér til gagns. Við getum ekki heldur horft upp á það að 38% 15 ára unglinga nái ekki grunnfærni í lesskilningi. Við getum það einfaldlega ekki. Við getum ekki heldur horft upp á það að 34% drengja og 19% stúlkna lesi sér ekki til gagns eftir tíu ár í grunnskóla. Við eigum ekki að gera ekki neitt. Allir sem læra að lesa á Íslandi læra að lesa heima hjá sér, hjá foreldrum sínum. Það er þaðan sem aðhaldið kemur. En svo eru ákveðin börn sem hafa ekki þetta aðhald og geta ekki lært að lesa heima hjá sér, hjá foreldrunum eða afa og ömmu, og þá þarf skólakerfið að taka við. Árangur skólakerfisins talar sínu máli, svo einfalt er það. Það að 15 ára börn norskra og danskra innflytjenda, samkvæmt PISA-könnun 2018, séu að skora hærra í lesskilningi en íslenskir drengir á sama aldri og einnig unglingar á Suðurnesjum, Vesturlandi og Norðurlandi eystra hlýtur að kalla á einhverjar umræður. Það verður einhver að vekja athygli á þessu og segja að ástandið sé algerlega ófullnægjandi. Og það er með ólíkindum að halda því fram að það að 92,5% innflytjenda séu á rauðu og gulu ljósi hvað varðar íslenskukunnáttu, kunni sem sagt ekki íslensku, sé bara allt í lagi og við eigum ekki að gera neitt. Það sama á við um það að 10,8% 19 ára ungmenna séu hvorki í námi né starfi árið 2020. Það er algerlega ófullnægjandi. Menntakerfið er bara einfaldlega ekki að standa sig. Svo einfalt er það. Það er kominn tími til þess að hæstv. barna- og menntamálaráðherra fari að taka af skarið og koma með einhverja áætlun um það hvað hann ætlar að gera í framtíðinni varðandi lestrarkennslu og lestrarþekkingu í landinu. Hér er um mjög einfalt mál að ræða. Það er einfaldlega verið að leggja það til að innleiða hugmyndafræði verkefnisins Kveikjum neistann í aðalnámskrá grunnskóla. Það er ráðherra sem setur aðalnámskrá grunnskóla, enginn annar. Það að leggja áherslu á bókstafa-hljóðaaðferð við lestrarkennslu er hin alþjóðlega viðurkennda aðferð. Núverandi lestrarkennsluaðferðir eru ekki að skila nægilegum árangri, svo það sé sagt skýrt út. Umræðuleysið um þessi mál er með hreinum ólíkindum. Ég hef kannski búið of lengi erlendis, en ég get lofað ykkur því að í 5 milljóna samfélagi eins og Noregi yrði allt brjálað ef slíkar niðurstöður kæmu fram, allt vitlaust. Samfélagið myndi líta þannig á að við værum að verða útundan, værum að verða eftirbátar annarra þjóða. Þetta virðist bara vera eins og Halldór Laxness sagði: Þetta fer allt einhvern veginn á Íslandi, það bara gerir það. Sólin kemur upp á morgun, þetta reddast; og svo er bara fengið sér kaffi. Þessi aðferð er alþjóðlega viðurkennd og það er algjört grundvallaratriði að hún verði innleidd sem allra fyrst. Við megum engan tíma missa í þessu máli. Alþingi Íslendinga er að bregðast börnum og ungmennum svo að það sé algerlega skýrt og ráðherrar líka. Það erum við sem erum að bregðast, enginn annar. Það erum við sem berum ábyrgð, þessi stofnun í þingræðisríki, það er Alþingi Íslendinga sem ber ábyrgð á gangi mála, enginn annar. Það er ekki eitthvert fólk úti í bæ sem er búið að taka völd og er að innleiða einhverjar allt aðrar aðferð sem hafa ekki sýnt sig að standist. Það er bara ekki þannig. Það er þessi stofnun hér sem þarf að taka af skarið um það hvernig á að kenna börnum að lesa. Enginn annar. Það er ráðherra og enginn annar sem ber að setja þetta í aðalnámskrá. Þetta er alþjóðlega viðurkennd aðferð. Tvær helstu menningarþjóðir Evrópu eru með lög um að nota þá lestrarkennsluaðferð sem hér er talað um, bókstafa- og hljóðaaðferðina, og eru með lög um að svona skuli kenna börnum að lesa og ekki með öðrum hætti. Við eigum að gera það sama.

Forseti. Hér voru ansi mörg stór orð látin falla sem er ekki alveg fótur fyrir, því miður. Það er þannig að vissulega er PISA stórt og fyrirferðarmikið rannsóknarverkefni en það er ekki alveg sérhæft fyrir íslensku. Eiríkur Rögnvaldsson talar t.d. um þetta í pistli hjá sér, með leyfi forseta: „En hvernig er staðan hjá okkur? Engar upplýsingar um orðaforða mismunandi aldurshópa eru til fyrir íslensku. Við höfum með öðrum orðum ekki hugmynd um það hvaða orð er eðlilegt að 15 ára unglingar hafi á valdi sínu. Er t.d. eðlilegt að ætlast til að þeir þekki orðið skeið í merkingunni 'tímabil', svo að tekið sé dæmi úr PISA 2018?“ Ef við erum ekki með þetta þá getum við ekki gert próf sem mæla það í raun og veru hvernig samanburður þeirra er við jafnaldra í öðrum löndum. Önnur gögn sem færa rök fyrir því að málið sé ekki svona slæmt eins og látið er hljóma hérna og niðurstöður PISA gefa til kynna er að alveg frá árinu 1990 og fram til ársins í dag hefur fólki fjölgað, bæði körlum og konum, í háskólanámi, brautskráðum úr háskólanámi, umfram fólksfjölgun, strákum líka. Þrátt fyrir þetta gríðarlega vandamál þá fjölgar þeim samt brautskráðum úr háskólanámi. Það eru aðrar skýringar mögulegar á þessum tölum heldur en að þetta sé lausnin, langt frá því. Ég hef farið aðeins yfir þessa grein, með leyfi forseta, Breaking the code, að brjóta lestrarkóðann. Það er áhugaverð grein svo sem út af fyrir sig en hún er enginn heilagur sannleikur í þessu. Konan mín gerir t.d. lesblindurannsóknir. Þar hefur verið gríðarlega erfitt að koma í gegn í þeim skilningi að það snýst ekki bara um hljóðfræði ef fólk er með lesblindu, það eru miklu flóknari gallar eða erfiðleikar þar á bak við, þannig að við skulum bara fara rosalega varlega, þegar við vitum að mælikvarðinn er gallaður, við að koma með yfirlýsingar um að allt sé ómögulegt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ræða hans minnti mig á að ég var einu sinni, árið 2006, að vinna í Fjármálaeftirlitinu og tók þátt í eftirliti Financial action task force um peningaþvætti á Íslandi, aðgerðum gegn íslensku peningaþvætti. Ég var svo í því að kynna aðgerðirnar og tók þátt í mati og viti menn, þá fékk ég að heyra að þetta væri nú ekki svona á Íslandi, þetta væri öðruvísi á Íslandi en úti í heimi. Þetta er nákvæmlega sama umræðan núna. Það sem vantar í dag er þetta: Það vantar stöðumat. Hraðlestrarmælingarnar eru ekki að skila neinum árangri. Þær valda kvíða og angist hjá börnum sem taka þátt í hraðlestrarmælingum, enda þarf að kenna fólki að ganga áður en það fer að hlaupa en ekki mæla hlaupin. Það er það sem verið að gera með hraðlestrarmælingum. Það er það sem við erum að leggja til að verði tekið út í b-liðnum. Annað sem er líka er þessi blessaða hugsmíðahyggja sem byggist ekki á fremstu vísindum og greinum. Hún bara gerir það ekki. Hugsmíðahyggjan er góð með öðrum aðferðum þegar fólk er komið af stað. Börnin eiga ekki sjálf að finna út hvernig þau eiga að læra að lesa, það þarf að leiðbeina þeim um hvernig á að lesa, þau þurfa að brjóta lestrarkóðann. Hhljóðbókstafaaðferðin gengur út á það. Það er það sem er málið. Þetta heimatilbúna kukl sem er hérna í gangi, og ég hef sagt þetta áður í ræðu svo við höfum það alveg á hreinu, það að byggja þetta á hugsmíðahyggjunni, að kenna fólki grunnlestrarfærni, þarf að gera með alþjóðlega viðurkenndri aðferð. Svo einfalt er það. Staðreyndirnar tala sínu máli. Og af hverju fara þá ekki íslensk stjórnvöld bara út í heim og segja við OECD sem rekur PISA-kannanirnar að PISA-kannanirnar séu ekki nógu góðar fyrir Ísland? 

Forseti. Ég sagði ekki að það stæðist ekki. Ég er að segja að staðfæringin á PISA-prófunum er ekki alveg fullkomin af því að við erum ekki með upplýsingar um orðtíðni og þess háttar sem er grundvöllurinn fyrir því að geta valið hvaða texta á að nota til þess að hann sé samanburðarhæfur  Varðandi hraðlestrardótið: Það er ekki verið að mæla í alvörunni í raun hversu hratt börn lesa, það er verið að mæla það að ef börn kunna að lesa þá lesa þau hratt; tvennt mjög ólíkt. Það er mjög gott að nota hraðlestrarpróf til þess að mæla nákvæmlega hvort börn séu að skanna meira af texta en bara bókstafi. Þetta er bara aðferðafræði sem fólk tengir oft - eins og t.d. samræmdu prófin. Okkar kynslóð tengir þau rosalega mikið við það að háar einkunnir þar hjálpi okkur inn í framhaldsskóla og séu alveg lykilatriði en það er búið, það er farið. Við erum í allt öðru umhverfi núna. Við erum ekki að gera hlutina eins og við gerðum. Aðalnámskráin á að byggja undir faglegt mat á kennsluaðferðum. Við eigum ekki sem þing að segja: Þið verðið að nota þetta hér til að kenna krökkunum, heldur eigið þið aðalnámskrá sem er í gildi núna og segir þá nákvæmlega að það eigi að velja þær aðferðir sem eru með vísindalegan grunn á bak við sig, ekki t.d. aðferðina sem var hönnuð á Akureyri. Hún reyndist vera algjört drasl miðað við þær sem voru þá í notkun. Aðalnámskrá, eins og er, býður upp á þetta, 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Ég vil byrja á því sem ég er algerlega sammála honum um, sem hann sagði hérna áðan: Þær aðferðir sem voru þróaðar í Háskólanum á Akureyri eru algert drasl, það er nákvæmlega það sem þær eru. Ég er algerlega sammála því. Ef þær eru algert drasl þá á ekki að hafa þær aðferðir til kennslu í lestri í íslenskum skólum heldur taka þær burtu en það er verið að nota þessar aðferðir við lestrarkennslu í íslenskum skólum, þetta sem hv. þingmaður kallaði algjört drasl. Það er ein af ástæðunum fyrir þessari tillögu, að losna við draslið úr skólunum, þessa kennsluaðferð sem er algert drasl og taka upp og leggja áherslu á hljóðbókstafaaðferðina. Varðandi leshraðamælingar: Nú les ég hægt, ég sé mjög illa, les mjög mikið og hef kannski lesið allt of mikið á ævinni,  Varðandi þessa staðfæringu þá þarf að sjálfsögðu að staðfæra prófið yfir á Ísland. Það er það sem þarf að gera. Þú ert ekki með sama PISA-prófið í Finnlandi og á Íslandi. Finnarnir skora rosalega hátt og eru að gera góða hluti enda er virðing kennurum þar miklu meiri. Ég tel að það þurfi að auka virðingu kennara í íslensku samfélagi miklu meira. Það er líka það að þeir eru með réttar kennsluaðferðir. Börn í Finnlandi kunna að lesa, börn í Bretlandi læra að lesa, börn í Noregi, og ég þekki það eftir dvöl mína erlendis að foreldrar barna kvíða því að koma heim í íslenskt sskólakerfi með börn sín, kvíða því hreinlega.

Það er ekki aðalnámskrá að kenna.

Jú. Það sem þarf að gera er að leggja áherslu á hljóðbókstafaaðferðina við lestrarkennslu í aðalnámskrá, 

Forseti minnir þingmenn á að ræða saman úr ræðustól en ekki hver við annan í sal.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja hér að ég er töluvert hugsi yfir þessari tillögu. Ég starfa sjálf, þegar ég er ekki varaþingmaður, sem aðstoðarskólastjóri grunnskóla og hef fyrir utan þingferil starfað sem grunnskólakennari frá árinu 2001. Mér finnst mjög stór orð hafa verið látin falla hér í ræðustól um störf fagfólks í skólakerfinu. Ef ég heyrði rétt það sem hv. þingmaður sagði áðan, að eini staðurinn þar sem börn læri að lesa sé heima hjá foreldrum eða heima hjá ömmum og öfum - nei? Þá hef ég verið að misskilja.  Með þessu er ég ekki að segja að ég hafi ekki áhyggjur af niðurstöðum. Ég veit að fagfólk í skólakerfinu er að gera sitt allra besta til að kenna börnunum okkar. Og ef einhver annar ætlar að halda slíku fram þá hvet ég bara viðkomandi til að sækja sér kennaramenntun og stíga inn í það hlutverk. Í aðalnámskrá grunnskólanna segir, með leyfi forseta: „Á hverju skólastigi er stefnt að fjölbreyttum viðfangsefnum og starfsháttum til að koma til móts við mismunandi námsþarfir ólíkra einstaklinga og stuðla að alhliða þroska, velferð og menntun hvers og eins.“ Mér finnst þessi punktur, mismunandi námsþarfir ólíkra einstaklinga, einmitt vera lykilatriðið. Ég velti því fyrir mér - af því að nú er skammur tími frá því að þetta þróunarverkefni fór af stað og fyrstu tölur segja kannski ekki allt um heildarverkefnið en ég vona það - hvernig ein ríkisaðferð, sem hér er lögð fram, á að koma til móts við ólíkar þarfir, 

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvar hv. varaþingmaður stendur í þessu máli. Ef hún er á móti því að leggja áherslu á hljóðaðferð við lestrarkennslu þá er bara einfaldlega að segja það. Það er mjög einfalt mál. Þetta er alþjóðlega viðurkennd aðferð sem er notuð út um allan heim. Við notum ekki alþjóðlega viðurkennda aðferð á Íslandi. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson tók svo skýrt til orða, að kennsluaðferðin sem var þróuð í Háskólanum á Akureyri væri algert drasl. Ég er algerlega sammála því. Ég tilbúinn að fara hvert á land sem er og út í heim til verja þá skoðun mína að við eigum að taka upp alþjóðlega viðurkennda aðferð við kennslu. Það er mjög einfalt mál. Það er einmitt það sem við förum fram á. Ég les hér upp úr c-lið tillögunnar: „Að leggja áherslu á að hver nemandi fái áskoranir miðað við færni. Við innleiðingu framangreindra breytinga verði haft samráð við Rannsóknarsetur um menntun og hugarfar og samtök kennara.“ Að leggja áherslu á að hver nemandi fái áskoranir miðað við færni - það er væntanlega einstaklingsmiðað. Það breytir því ekki að breyta þarf aðferðinni við kennsluna. Að sjálfsögðu þarf þetta að miðast við þann einstakling sem er að læra og taka stöðumat. Það er það sem við leggjum áherslu á. Ég get því ekki séð að við séum að tala um að það eigi að koma skipun að ofan og það eigi bara að setja alla í sama boxið. Við erum að tala um að taka upp alþjóðlega viðurkennda kennsluaðferð í lestri. Tölurnar tala sínu mál, ég get farið aftur yfir þær ef þörf er á, varðandi árangur af núverandi lestrarkennsluaðferð í íslenskum skólum. Og að ég sé að ráðast á kennara- ég bara skora á kennara að taka þátt í þessari umræðu. Ef þeir gagnrýna þá kennsluaðferð sem er notuð í Vestmannaeyjum, Kveikjum neistann, þá bara gera þeir það. Endilega. Það sem er raunverulega verið að gera í Vestmannaeyjum er að verið er að taka upp alþjóðlega viðurkennda lestrarkennsluaðferð í Grunnskólanum í Vestmannaeyjum. Það er það sem verið er að gera. Og árangurinn er augljós. Þetta er svipað og hingað myndi koma einstaklingur með rannsókn 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hef ekkert á móti þeirri aðferð sem hér er lögð fram. Það sem ég hef á móti er ef við ætlum að hafa eina kennsluaðferð eða eina hugmyndafræði hér að baki. Hvað á að gera við allar hinar aðferðirnar? Eigum við bara að henda þeim út um gluggann sem hafa reynst ákveðnum hópum nemenda vel? Á þá bara að byrja á núlli og byrja frá grunni? Hvað á að gera við PALS? Hvað á að gera við Lubbi finnur málbein? Hvað á að gera við ýmsar aðrar aðferðir? Eigum við að hætta að nota lesskilningsprófið Orðarún? Við erum auðvitað með hraðlestrarpróf en það eru líka lesskilningspróf sem eru stöðluð. Við mælum ekki bara lestrarhraða í grunnskólum í dag. Punktur sem ég geng út frá hér og ég velti bara fyrir mér, hv. þingmaður, er að það að ætla að binda í aðalnámskrá grunnskóla hvað við eigum að nota og hvað við eigum ekki að nota finnst mér varhugavert. Mér finnst að við eigum að treysta því fólki sem hefur menntun og færni til að ákveða hvaða kennsluaðferðum það beitir, hvaða hugmyndafræði það styðst við og hvað stefnu skólayfirvöld í hverju samfélagi og í hverjum grunnskóla ákveða. Mér finnst ekki að Alþingi eigi að ákveða hvað ákveðinn grunnskóli leggur stund á og hans stefnumótun. Mér finnst það vera í höndum annarra þó að Alþingi geti vissulega beitt sér fyrir því og haft áhyggjur af stöðunni - sem fagfólk hefur líka en það er að vinna vinnuna sína og gera sitt besta í því að koma til móts við ólíkar þarfir nemenda og ólíka hópa.

Virðulegur forseti. Ég finn mig knúinn til þess að fara yfir stjórnskipun menntamála í landinu. Fræðslumál barna og ungmenna eru á ábyrgð mennta- og barnamálaráðherra innan Stjórnarráðs Íslands samkvæmt forsetaúrskurði, þar á meðal námskrá, námsgögn, ábyrgð á læsi og hvaða lestrarkennsluaðferðir eru notaðar í landinu. Það er verið að tala um fagfólk. Þetta fagfólk þarf þá bara að bjóða sig fram til Alþingis og sækjast eftir því að verða mennta- og barnamálaráðherra. Það hljómar eins og hv. varaþingmaður, sem er varaþingmaður fyrir Framsóknarflokkinn, sé bara einfaldlega á móti því að það sé mennta- og barnamálaráðherra í landinu. Það eru stjórnvöld sem bera ábyrgð á þessu. Aðalnámskrá í landinu er sett af ráðherra. Það er nú bara þannig. Hann setur þetta, ráðherrann. Það er ráðherra sem tekur ábyrgð á þessu. Það að einhver úti í heimi, í samfélaginu, eitthvert fagfólk - það er ekki þannig. Það er stjórnkerfi menntamála í landinu og það er menntamálaráðherra sem ber ábyrgð á aðalnámskránni. Við erum að leggja áherslu á - ég tel mig knúinn til að lesa þetta aftur: „Alþingi ályktar að fela mennta- og barnamálaráðherra að innleiða hugmyndafræði verkefnisins Kveikjum neistann og gera eftirtaldar breytingar á aðalnámskrá grunnskóla: a. Að leggja áherslu á bókstafa–hljóðaaðferð við lestrarkennslu.“ Leggja áherslu á hana. Svo einfalt er það. Svo er annað varðandi stöðumatið og lesskilningsprófin: „ b. Að innleiða í stað leshraðamælinga stöðumatspróf með bókstafa–hljóðaaðferð.“ Við erum að leggja til að við tengjum stöðumatspróf við þessa aðferð. Við leggjum líka áherslu á það í b-liðnum að lesskilningspróf verði tekin upp og mat á skriflegum texta. C-liðurinn: „Að leggja áherslu á að hver nemandi fái áskoranir miðað við færni. “ Þetta er nú ekki stærra en það. Svo er verið að tala um að eitthvert fólk úti í samfélaginu, eitthvert fagfólk, að það eigi að stjórna þessu - af hverju skrifar þá ekki þetta fagfólk aðalnámskrá? Það hlýtur að vera þannig að það eigi þá bara að skrifa aðalnámskrána. Við erum einfaldlega að segja það hérna að það eigi að setja þessar breytingar inn í aðalnámskrá 

Forseti. Þetta er kannski pínulítið til að bera á mig sakir en ekki af mér. Ég vildi bara að biðjast afsökunar á því að hafa kallað lestrarkennsluaðferðina sem var sþróuð á Akureyri drasl. Þetta er mitt tungutak. Ég nota orðið drasl mjög auðveldlega. Að sjálfsögðu er þetta bara hluti af vísindalegu ferli þar sem er komið með tilgátu um það hvernig væri hægt að gera hlutina betur. Það eru gerðar rannsóknir og niðurstöður rannsóknanna voru að það var ekki mikill ávinningur í rauninni af þeirri aðferð. Ég sagði að niðurstaðan hefði verið drasl en í rauninni var þetta bara eðlilegur hluti af vísindalegu ferli þannig að það er ekki alvarlegri skilningur á bak við orðið drasl heldur en það þannig að ég biðst velvirðingar á því ef einhver skilur það sem stærra orð heldur en ég meinti.

Virðulegur forseti. Ég heyrði ræðu hv. þm. Björns sLevís Gunnarssonar. Ég heyrði efnislega bara mjög vel hvað hann sagði. Það bara stendur en ef hann vill taka orð sín til baka þá er það alveg sjálfsagt mál. Ég er algerlega sammála honum hvað þetta varðar. Svo einfalt er það.

Forseti. Þetta er einfalt mál til þingsályktunar um niðurfellingu námslána eða réttara sagt heimild til niðurfellingar námslána, það er lengri titillinn, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að leggja til breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna [...] til þess að heimila niðurfellingu námslána, að hluta eða að öllu leyti, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sem geta verið almenn, eins og að umbreyta hluta af eldri lánum í námsstyrk, vegna efnahagsástands, eða sértæk eins og vegna alvarlegra og varanlegra veikinda lántaka.“ Ég geri ráð fyrir stuttum fresti ráðherra til að leggja þetta fram því þetta ætti ekki að vera of flókið. En ástæðan fyrir því að ég legg þetta fram sem þingsályktunartillögu en ekki beint sem lagafrumvarp er vegna þessara matskenndu skilyrða sem ættu að liggja á bak við það hvort tilefni sé til að beita niðurfellingu á námslán að hluta til eða öllu leyti, þá annaðhvort á almennan hátt eða sértækan. Til dæmis gekk leiðréttingin árið 2016, sem sagt leiðréttingin vegna hrunsins, út á að leiðrétta verðbólguskotin húsnæðislán. Ég skil ekki af hverju námslán voru ekki leiðrétt, t.d. af því að það er einfaldlega ekki heimild til þess, kannski hefur verið heimild til að greiða sérstaklega inn á höfuðstólinn en ekki til að fella niður lán. Það einfaldlega vantar þá heimild. Þetta er þingmál sem kom upp úr umræðum hjá hópi námslánataka á fésbókinni þar sem sögð var saga af ákveðnu ferli, lærdómsferli og veikindaferli líka, þar sem Menntasjóður námsmanna var beðinn um að taka tillit til ákveðinna aðstæðna varðandi afborganir og þess háttar, en svörin voru einfaldlega bara tilvísun í lög: Við höfum ekki heimild til þess að fella niður lánin að hluta eða öllu leyti. Þess vegna ættu viðbrögð okkar hérna á þingi að vera þau að gefa heimild, að heimild sé til að fella niður lán að hluta eða öllu leyti ef aðstæður eru til staðar. Námslán og námsstyrkur eru í rauninni fjárfesting hins opinbera í menntun landsmanna. Sú fjárfesting er ekki óskyld styrkjum til nýsköpunar. Það er ekki óalgengt að nýsköpunarverkefni heppnist ekki sem skyldi, en það kemur þó ekki í veg fyrir áframhaldandi styrki til nýsköpunar því á heildina litið er sú fjárfesting arðbær. Það sama á að gilda um námsstyrki. Með nýjum lögum um Menntasjóð námsmanna bættist við heimild til að umbreyta hluta af námsláni í námsstyrk að uppfylltum ákveðnum skilyrðum að námi loknu. Tillaga þessi snýr að því að allir lántakar, óháð því hvenær þeir tóku námslán, fái möguleika á sambærilegri niðurfellingu námsláns vegna almennra eða sértækra ástæðna. Stundum gerast óvæntir atburðir sem leiða til erfiðleika við að standa skil á greiðslu námslána eða breyta forsendum þess að hægt sé að hagnýta námið á einn eða annan hátt. Það væri eðlilegt í slíkum kringumstæðum að til væri lagaheimild til að fella niður lán að hluta eða öllu leyti. Flutningsmenn eru ég og hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Halldóra Mogensen og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég mæli með að nefndin renni þessu máli í gegn. Þetta ættu að vera auðveld skilaboð til ráðherra að afgreiða þannig að ég vonast til að þetta klárist hratt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa tillögu. Ég ætla að játa það hér og nú að ég hef ekki lúslesið hana en hlustaði á framsöguræðuna og kem hérna upp af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi finnst mér allt of lítil umræða fara fram í þessum sal um menntamál, háskólamenntun og ekki síst um námslánaumgjörðina af því að þetta er svo mikill lykill að því að laða fólk til náms og getur líka verið mjög markvisst verkfæri í því að laða fólk til ákveðinna starfa eða halda fólki í ákveðnum störfum að loknu námi í ákveðnum greinum. Ég er með heilbrigðisstéttirnar í huga í því sambandi og hef tekið eftir því að í lögum um Menntasjóð, 27. gr. nánar tiltekið, er heimild. Þetta er sértæk heimild af öðrum toga en sú sem hv. þingmaður er að mæla fyrir hér. Þetta er sérstök ívilnun þar sem segir að ráðherra sé heimilt með auglýsingu að ákveða sérstaka tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána vegna tiltekinna greina. Þetta væri mikilvægt verkfæri í t.d. í þeirri stöðu sem nú er uppi hjá hjúkrunarfræðingum, þar sem við vitum að stórt hlutfall fólks er farið úr stéttinni fimm árum eftir að það hefur störf. Hérna er kominn fram hvati en eins og svo oft eru stjórnvöld ekki að beita þessari heimild. Það er ekki verið að auglýsa og ekkert fjármagn er sett í að virkja þessa lagagrein. Þannig að mig langaði til að koma upp til að vekja athygli á þessari lagagrein og ég er ekki að segja að þær kallist eða rekist á heldur einfaldlega að flagga því að stjórnvöld eiga líka að muna að beita þeim verkfærum sem þau hafa.

Forseti. Þingsályktunartillagan er einmitt viðbrögð við þessu svari Menntasjóðs í sögunni sem ég greindi stuttlega frá hérna áðan. Svar Menntasjóðs við þeirri beiðni var: Við höfum ekki heimild til þess. Þessu er ætlað að svara því gati. Ef stjórnvöld geta síðan aftur á móti gripið inn í, ekki bara Menntasjóðurinn, og eru með heimild til þess þá er það bara í fínu lagi til viðbótar. En þá ætti kannski að beina þeirri sögu til stjórnvalda að virkja þessa grein og það gæti t.d. átt við hvað staðsetningu varðar. Við eigum í vandamálum með heilbrigðisþjónustu úti á landi og ef fólk ákveður að starfa við heilbrigðisþjónustu þar mætti mögulega segja að staðsetningarlega séð væri hægt að heimila niðurfellingu námslána á meðan viðkomandi starfar á stað sem er talinn vera brothætt byggð eða því um líkt. Vegna t.d. starfsstétta, eins og við erum að hálfu leyti komin með í alls konar námsstyrkjum til kennara og við heyrum hérna af ansi mörgum starfsstéttum sem er einmitt skortur á, þá væri alveg eðlilegt í stefnumótun stjórnvalda að geta lagt áherslu á eitt eða annað og lofa t.d. niðurfellingu námslána ef viðkomandi starfar við ákveðið starf, jafnvel á ákveðnum stað í einhvern tiltekinn tíma. Þetta varðar líka nemendur sem fara utan til náms til að reyna að fá þá til að koma aftur. Ef þú kemur aftur til Íslands og starfar í þeirri starfsstétt sem þú hefur menntað þig í þá gætu námslán fallið niður að einhverju eða öllu leyti. Við þurfum því miður svona hvata af því að við höfum orðið vör við vandamálin.

Forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að við þurfum þessa hvata, bæði hvata í þá veruna sem þingmaðurinn er að mæla fyrir og að það sé til staðar einhver svona almenn heimild. En mér hefur fundist áhugavert, því mér finnst þetta svo borðleggjandi tækifæri fyrir heilbrigðisráðherra, t.d. núna í aðdraganda kjarasamninga, að ríkisstjórnin eða stjórnvöld beiti sér fyrir einhverjum svona hvötum sem ættu ekki að þurfa að hafa bein áhrif inn í kjarasamningsgerðina t.d. með því að lýsa því yfir að einn hluti af því að bæta kjör kvennastétta gæti verið eitthvað í þessa átt. Lagaheimildin er til staðar. Það liggur fyrir í lögum um Menntasjóð, 27. gr., og gæti ekki verið skýrara. Það gæti ekki verið skýrara að skortur er á hjúkrunarfræðingum og að vinnuumhverfið hrekur fólk úr starfi sem það hefur ástríðu fyrir að sinna. Það sem vantar er kannski bara pólitísk yfirlýsing frá heilbrigðisráðherra eða ráðherra menntamála, jafnvel fjármálaráðherra, og síðan þetta sem vill að vísu gleymast: Að gera ráð fyrir þessu í fjárlögum.

Forseti. Eins og ég skil þessa heimild sem er þegar til staðar þá er hún einmitt háð því að stjórnvöld geri eitthvað en ekki í rauninni Menntasjóðurinn. Hérna er verið að biðja um að heimildin sé fyrirsjáanleg hjá Menntasjóði þannig að það þurfi ekki að fara alla leið til stjórnvalda og jafnvel inn á þing með fjárheimildir o.s.frv. Það er mjög þunglamalegt. Hérna er verið að biðja um heimildir sem eru fyrirsjáanlegar; ef þú tekur námslán og ef þú lendir í einhverju ákveðnu þá færðu niðurfellingu námsláns. Það er ákveðinn forsendubrestur sem fólk verður fyrir að það sé bara búið að skrifa á blað hvernig það á við. Svo ég bæti við þá var kvartað aðeins yfir þessu á internetinu. Hver væri sanngirnin fyrir eldri lántakendur sem væru búnir að greiða niður lánin? Það getur t.d. átt við í þessu tilfelli þar sem verið væri að hvetja fólk til að starfa í ákveðinni starfsstétt, ef það er þá styrkur sem slíkur, óháð því hvort það sé búið að klára lánið eða ekki, að styrkurinn sé þá annaðhvort inngreiðsla á höfuðstól lánsins eða bara greiðsla til viðkomandi starfsaðila í stéttinni til að hann haldist þar. Þá erum við kannski að ná jafnræði, en þetta fer aðeins umfram þessa þingsályktun. Hugmyndin er alla vega fyrirsjáanleiki og öryggi þeirra sem ákveða að taka námslán, því þau eru ekkert lítill hluti af því að byrja lífið. Þegar þú kemur út í lífið og byrjar starfsferilinn þá byrjar þú með ákveðinn bagga á bakinu með námslán sem þú þarft að reyna að losna við á sama tíma og þú ert að reyna að byggja allt annað upp. Við ættum að horfa miklu meira til námsstyrkja, alveg nákvæmlega eins og nýsköpunarstyrkja.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að tjá mig um hversu mikilvægt það er að við í sláum þá afsökun í burtu að það sé ekki heimild til að fella niður námslán. Við vitum að eftir hrun hækkuðu námslán margra alveg gríðarlega mikið í verðbólgunni og þetta er fólk sem hefur í langan tíma verið að sligast undir álaginu og þeim bagga sem þessi gríðarlega háu námslán eru. Margir hrökkluðust líka úr námi út af þessu, sem er mjög kostnaðarsamt fyrir samfélagið. Það er ekki samfélaginu til bóta að fólk hrökklist úr námi vegna of hárra námslána. Nú erum við aftur að lenda í efnahagsástandi þar sem verðbólga er að hækka og það hefur áhrif á námslán og jafnvel námslán þeirra sem urðu fyrir gríðarlegum áhrifum af hruninu. Óréttlætið er svo mikið, forseti, að þetta verður að leiðrétta. En þetta snýst ekki bara um óréttlæti, þetta er líka efnahagsmál því að það er gríðarlega kostnaðarsamt fyrir samfélagið allt að fólk sé bugast undan álagi. Þetta hefur áhrif á getu fólks til að taka þátt í samfélaginu, þetta hefur áhrif á frelsi fólks til þess að vinna við það sem það brennur fyrir. Það hversu mikil námslán fólk er með á bakinu þegar það kemur úr náminu hefur áhrif á ákvarðanatöku þess þegar kemur að vinnumarkaðnum og öðru. Við erum mögulega að missa ótrúlega mikið af hæfu fólki úr samfélagslegum störfum og yfir í önnur störf sem fólk kýs sér einungis vegna launa af því að það neyðist til þess, vegna þess að það er með svo há námslán sem það þarf að greiða til baka. Það leiðir mig inn í annan hluta umræðunnar sem er kannski ekki beintengdur þessu þingmáli sem við ræðum en er lánakerfið í heild sinni. Ef okkur er alvara með að skapa hvata t.d. fyrir fólk til að stofna fjölskyldur, eignast börn, að vinna við það sem það hefur ástríðu fyrir, að fólk sé raunverulega frjálst til að taka ákvarðanir sem styðja við ástríðu þess og fjölskyldna þess og framtíðarsýn, þá verðum við að fjárfesta í fólkinu í samfélaginu og við gerum það ekki með því að festa fólk í skuldafangelsi vegna námslána. Það segir sig sjálft að það er ekki samfélaginu til bóta. Það er því ofboðslega mikilvægt að við byrjum að horfa á þennan málaflokk, eins og svo marga aðra málaflokka, sem tækifæri til að fjárfesta í fólki. Nám er fjárfesting og við viljum fjárfesta í fólki svo það komi úr náminu og sé frjálst til að taka að sér vinnu sem það raunverulega brennur fyrir án þess að vera algerlega bugað af þeim þungu byrðum sem eru afborganir af námslánum og hvað þá þegar verðbólgan keyrir þær upp í einhvern ómöguleika í huga fólks, þannig að það nær aldrei að greiða lánið niður. Það er ótrúlega mikilvægt skref að taka á þeim uppsafnaða vanda hversu há námslán margir í samfélaginu eru með út af gríðarlegri verðbólgu. Þau eigum við að sjálfsögðu að fella niður. Við verðum að leiðrétta hag þessa fólks og svo líta til framtíðar og færa þetta lánakerfi meira inn í fjárfestingu og styrkjakerfi og horfa á þetta sem fjárfestingu til framtíðar.

Forseti. Fyrr í dag áminnti virðulegur forseti mig fyrir að nota ekki íslenskt mál í ræðustól. Því langar mig að benda forseta á að í íslenskri nútímamálsorðabók Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum segir að orðið kósí sé íslenskt lýsingarorð sem þýði notalegur eða hlýlegur.  
            

Virðulegur forseti. Í dag mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ættleiðingar. Um er að ræða mál sem er að efninu til nokkuð einfalt en skiptir verulegu máli fyrir hagsmuni fjölskyldna sem ættleiða og þeirra sem eru ættleiddir. Með mér á málinu eru þau Brynja Dan Gunnarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Ágúst Bjarni Garðarsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Helga Vala Helgadóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frumvarpið var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi og er nú endurflutt með breytingum sem eru í samræmi við þær athugasemdir sem bárust um frumvarpið í þeim flutningi málsins. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 2. og 25. gr. laga um ættleiðingar, nr. 130/1999, en í því felst að einstaklingur sem hefur verið í sambúð eða hjúskap við annað foreldrið en síðar slitið samvistum við það geti óskað eftir að ættleiða barnið án þess að lagatengsl rofni við hitt foreldrið. Einnig er lögð til heimild til að ættleiða barn eða kjörbarn einstaklings sem hefur fallið frá. Hér er um að ræða að sá sem ættleiðir kemur í stað annars foreldris, þ.e. að barn hafi eftir ættleiðingu lagatengsl við tvo aðila. Það er fólgið í markmiði frumvarpsins að tryggja að umsækjandi sem alið hefur upp barn geti fengið ættleiðingarleyfi þrátt fyrir að hafa slitið sambúð eða hjónabandi við foreldri þess. Eins og staðan er í dag getur einstaklingur sem alið hefur upp barn í fjölda ára ekki sótt um að ættleiða það barn þegar viðkomandi hefur slitið sambúð eða hjónabandi við hitt foreldrið nema þá með þeim hætti að lagatengsl rofni við það foreldri. Að mínu mati er hér um að ræða réttindamál fyrir fjölskyldur því mögulega eiga þessir einstaklingar jafnvel önnur börn saman og sá sem óskar eftir ættleiðingunni vill tryggja að barn sem hefur alist upp hjá viðkomandi hafi sömu réttindi og önnur börn hans og njóti þar með sama erfðaréttar og önnur kjörbörn þess foreldris sem sækist eftir að ættleiða. Því miður er raunin sú í dag að samkvæmt núgildandi lögum getur einstaklingur sem óskar eftir að ættleiða barn sem alist hefur upp hjá umsækjanda sótt um ættleiðingu sem einstaklingur, sbr. 4. mgr. 2. gr. laganna, en það hefur þó þau réttaráhrif að lagatengsl barns við báða blóðforeldra rofnar. Það kann að vera að það sé svolítið flókið að skilja það sem ég er að tala um. Til að reyna að útskýra mál mitt aðeins betur ætla ég að segja litla dæmisögu. Kona á barn og faðir barnsins er fallinn frá. Konan eignast annan mann sem gengur umræddu barni í föður stað, segjum t.d. í 14 ár. Konan og maðurinn ákveða síðan að slíta samvistum. Maðurinn hugsar með sér að hann hafi alið barnið upp til jafns við önnur börn þeirra og vilji því tryggja því sama erfðarétt. Þar sem þau eru ekki í sambúð lengur er eini möguleiki hans að ættleiða barnið sem einstaklingur og þá rofna tengsl við móðurina. Í þessu frumvarpi er lagt til að umræddur maður eða kona geti ættleitt barnið þannig að það haldi tengslum við móðurina. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mál sem leiðréttir stöðu þeirra fjölskyldna sem ættleiða og þeirra sem eru ættleiddir. Þetta mál tryggir réttarstöðu gagnvart erfðarétti en umfram allt verðum við að horfast í augu við það að í íslensku samfélagi í dag er fjölskyldusamsetningin alls konar, hún er fjölbreytt. Þátttaka beggja foreldra er misjöfn í mörgum tilvikum og því algerlega fráleitt að ætla að skilyrða það að þó svo ekki séu til staðar blóðtengsl við þann sem kýs að ættleiða barn eftir að hafa alið það upp til margra ára, og hefur skapað sér sess í lífi þess, geti hann með engu móti ættleitt og gengið þannig barninu í föður eða móður stað eftir að sambúð eða hjónabandi lýkur við blóðforeldri. Við þurfum að laga þetta. Ég bind væntingar við, þar sem þetta mál er komið snemma inn á þing á þessum vetri, að við náum að afgreiða það. Þetta er ekki pólitískt mál. Þetta er réttindamál sem ég held að flestir ættu að geta sammælst um. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um orlofshúsnæði örorkulífeyrisþega. Með þessu máli er Alþingi að álykta að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að gera úttekt á kostnaði við að koma upp orlofshúsum fyrir örorkulífeyrisþega á völdum stöðum á Íslandi. Horft verði sérstaklega til orlofshúsa verkalýðshreyfingarinnar sem fyrirmyndar. Úttektin verði unnin í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins. Lagt verði mat á þörf, umfang, kostnað og mögulegar fjármögnunarleiðir. Svo er lagt til að ráðherra kynni Alþingi niðurstöður úttektarinnar eigi síðar en í janúar 2023. Það gefur hæstv. ráðherra góðan tíma í að fara í þetta verkefni. Meðflutningsmenn mínir á þessu frumvarpi eru allnokkrir. Það eru hv. þingmenn Orri Páll Jóhannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Inga Sæland, Jóhann Friðrik Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Halldóra Mogensen, Þórarinn Ingi Pétursson, Jóhann Páll Jóhannsson, Oddný G. Harðardóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon, Tómas A. Tómasson, og Jódís Skúladóttir. Þessi þingsályktunartillaga hefur verið lögð fram nokkrum sinnum áður og er nú lögð fram aftur án breytinga. Ég ætla ekki að lesa greinargerðina frá orði til orðs en mig langar að stikla á stóru í nokkrum atriðum sem skipta máli og ég tel að séu til rökstuðnings fyrir því af hverju eigi að ráðast í úttekt til þess að við vitum hvað þarf til til þess að koma upp orlofshúsnæði fyrir örorkulífeyrisþega. Ég held að við þekkjum það öll og vitum hversu nauðsynlegt það er að brjóta upp hversdaginn og komast í frí. Það þekkja líklega mjög margir að fara í frí í orlofshús eða sumarbústað og mörg hafa inngrip í gegnum sín verkalýðsfélög sem hafa gert mikið átak í því að koma upp orlofshúsnæði fyrir félagsmenn sína. Það var meira að segja þannig í tíð stjórnar Hermanns Jónassonar á ofanverðum sjötta áratugnum að stjórnvöld stigu með ákveðnum hætti inn í orlofshúsamál verkalýðshreyfinganna með beinum framlögum í orlofsheimilasjóð verkalýðshreyfingarinnar og með loforðum um land til uppbyggingar. Niðurstaðan úr því varð myndarleg sumarhúsabyggð í Ölfusi sem var tekin í notkun á árinu 1964. Það er hins vegar þannig að það eru ekki öll í verkalýðsfélagi. Það er sérlega algengt hjá örorkulífeyrisþegum sem margir hverjir eru ekki á vinnumarkaði og eru þar af leiðandi ekki í verkalýðsfélagi og geta því ekki notað þá leið til þess að leigja sér orlofshúsnæði. En öryrkjar þurfa auðvitað eins og allir aðrir að komast í frí og að breyta til. Þá er það jafnframt þannig að sér í lagi eldri hús, en líka oft bara nýleg hús, eru ekki nægjanlega aðgengileg þannig að það er atriði sem þarf að horfa sérstaklega til í þessari úttekt, þ.e. er að það sé ekki bara byggt heldur að að auki séu byggðir aðgengilegir sumarbústaðir og að þar sé horft til algildrar hönnunar þannig að sú tegund af skerðingu sem örorkulífeyrisþegi kann að hafa eigi ekki að skipta máli, aðgengið eigi alltaf að vera tryggt. Þá skiptir jafnframt máli að þessi orlofshús séu á góðum kjörum vegna þess að örorkulífeyrisþegar eru margir hverjir ekki með háar tekjur og tilheyra margir hverjir raunar tekjulægri hópum samfélagsins og eiga þar af leiðandi enn erfiðara en almennt gengur og gerist með að leigja sér orlofshús á hinum frjálsa markaði. Nú er það aftur að gerast með vaxandi ferðamannastraumi til Íslands að það er erfiðara að leigja hús á frjálsum markaði og í samhengi við lögmálið um framboð og eftirspurn má vera líklegt að leigan þar hækki. Ég tel að þetta sé gríðarlega hógvær tillaga sem ég og meðflutningsmenn mínir erum að leggja hérna fram en engu að síður mikilvæg og yrði mjög til bóta því við vitum það öll hversu endurnærandi og gefandi það getur verið að komast í umhverfi þar sem maður getur kúplað sig aðeins í burtu frá hversdeginum og notið þess að vera á nýjum stað, jafnvel nær náttúrunni, auk þess sem þetta getur verið gríðarlega mikilvæg og nauðsynleg samvera fyrir fjölskyldur og á því þurfum við svo sannarlega að halda í okkar hraða þjóðfélagi sem við búum í. Frú forseti. Líkt og ég sagði hef ég lagt þetta mál nokkrum sinnum áður fram. Með mér núna eru allmargir meðflutningsmenn og þeir eru úr flestum flokkum hér á Alþingi þannig að ég treysti því að þetta mál njóti nokkuð víðtæks stuðnings á Alþingi. Ég vona að málið fái snaggaralega en jafnframt góða umfjöllun í hv. velferðarnefnd og að við fáum það síðar á þessum þingvetri aftur inn í þennan sal til samþykktar.