Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Frv. þetta hefir breyst lítið eitt hjá Ed. að formi, en ekki að efni, en þar sem það hefir að minni hyggju breyst til bóta, vona jeg, að hv. deild samþykki það með áorðinni breytingu.

Jón Baldvinsson Eins og jeg gerði ráð fyrir við 2. umr., hefi jeg nú flutt brtt. við þetta frv. á þskj. 429. Jeg hefi litið svo á, að rjett væri að gera greinarmun á brotunum, eftir því, hve mikið tjón yrði að þeim, en hafa ekki alstaðar sömu refsiákvæðin. Jeg hefi því komið fram með þessa brtt., þar sem farið er fram á það, að þessar hörðu refsingar nái aðeins til þeirra, sem fiska í landhelgi á svæðinu frá Reykjanesi að Horni. Á þessu svæði munu róðrarbáta- og mótorbátaveiðar vera meiri en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Einkum eru þar miklar veiðar á opnum bátum. Hefir mjög verið kvartað undan því, að botnvörpungar spiltu þar veiði og veiðarfærum. Hinsvegar játa jeg það, að þörfin á góðum vörnum er brýn annarsstaðar, en mjer hefir sjerstaklega fundist, að þarna krepti skórinn mest að. Seinni part sumars og að haustinu er ágangur togara með öllu óþolandi fyrir Vestfjörðum. Virðist svo sem þar sjeu sjaldan tekin botnvörpuskip, enda gæslan þar, í öllum þeim fjörðum og vikum, erfiðari en þar, sem er aðeins mílnalöng strandlengja, eins og fyrir söndunum hjer við Suðurland. Við suðurströndina eru og að vetrinum fleiri eða færri skip, þar sem bæði er danska varðskipið og svo „Þór“. Auk þess er hjer á suðurströndinni ekki eins alment róið, og síst á opnum bátum. Aftur á móti játa jeg það fyllilega, að togararnir gera hjer fyrir Suðurlandinu verstu spell, bæði með því að raska sjávargróðrinum og með hinu, að drepa ungviðið. Eg held, að þessi till. sje ekki svo flókin, að jeg þurfi að tala meira um hana. Þetta, sem hún fer fram á, er algert annarsstaðar, og vænti jeg þess, að hv.þm. geti á hana fallist.

Þorleifur Jónsson Jeg hefi nú ekki undanfarið lagt neitt til þessa máls. En þar sem mjer finst brtt.hv. 2. þm. Reykv. mjög svo athugaverð, ætla jeg að leyfa mjer að fara um hana nokkrum orðum. Jeg tel það mjög svo athugavert og varasamt að ganga inn á þá braut að gera mun á samkynja lögbrotum, hvort heldur er á sjó eða landi, eftir því, hvar þau eru framin. Jeg tel það blátt áfram geta verið háskalega braut. Það er þá heldur ekki ýkjastór blettur af landhelginni, sem háttv.þm. (J Bald) ætlast til að verði það allrahelgasta, þar sem það er aðeins svæðið frá Reykjanesi að Horni. Alt hitt á að vera ófriðað að nokkru leyti. Gæti jeg trúað, að hv.flm. (JBald) hefði ekki athugað þetta sem skyldi, því að jeg sje ekki annað en þarna sje lögbrjótunum gefinn byr undir báða vængi með að brjóta á þeim svæðum, sem ekki ná til þau ákvæði, sem gert er ráð fyrir í brtt. hans. Mjer heyrðist á ræðu hv.þm. (JBald), að hann teldi það skaðlítið, þó ekki væri sem best friðað fyrir söndunum. Þetta held jeg að sje skakt. Frá því að fornu og alt fram á þennan dag hafa smábátaveiðar verið stundaðar á þessu svæði. Í gamla daga voru útræði bæði í Árnes-, Rangárvalla- og Skaftafellssýslum, jafnvel í hverri sveit í Austur-Skafta- fellssýslu. - Síðan botnvörpuveiðarnar hófust, hefir fiskur mjög þorrið á þessu svæði, einkum á grunnmiðum. En jeg vil láta þess getið, að ennþá eru víðast hvar í hinum gömlu verstöðum á suðurströndinni nokkuð stundaðar fiskiveiðar, þótt misjafnt gangi. Úr Hornafirði stunda veiðar á vetri hverjum nú orðið milli 20 og 30 vjelbátar. Er hart að gera fiskimið þeirra ófriðhelgari en Faxaflóa og Vestfirði. Hitt játa jeg, að satt kunni að vera, að varnir sjeu af skornum skamti fyrir Vesturlandi. En þær þykja ekki heldur neitt sjerstakt afbragð austur með söndunum. Hafi á vertíðinni frjest til Reykjavíkur, að góður afli væri í Hornafirði, hefir alt fylst þar af togurum. Í fyrra vetur kom slík fyrirspurn austur, og af ógætni var því svarað, að afbrigðaafli væri kringum Hornafjörð. Daginn eftir var orðið þar fult af togurum innan landhelgi, og gerðu þeir mikið tjón á veiðarfærum bátanna. Í vetur fjekk jeg skeyti um það að austan, að um 50 togarar væru að veiðum í landhelgi, út af Ingólfshöfða og austur með ströndinni. Heftu þeir göngu fiskjarins, og væri nauðsyn að varðskipið kæmi austur. Jeg sneri mjer til stjórnarinnar og fór þess á leit við hana, að hún sæi um, að „Fylla“ færi austur. Hafði forsrh. um þetta bestu orð, en ekki veit jeg, hvaða árangur hefir af því orðið. En þess skal jeg geta, að það er mjög óvanalegt að sjá varðskipið þar eystra. Annars held jeg, að við ættum einmitt að gera okkar ítrasta til að suðurströndin yrði sem best varin fyrir ágangi togara. Jeg er enginn fræðimaður um fiskigöngur eða háttsemi þeirra, en jeg man ekki betur en fiskifræðingurinn okkar, Bjarni Sæmundsson, hafi sagt, að við sandana væru einhver allra bestu hrygningarsvæði hjer á landi. Sje jeg því ekki annað en brýn þörf sje einmitt á að auka gæsluna þar. Hygg jeg, að ekki þurfi að verða neinn ágreiningur um það efni, og ætla jeg ekki að orðlengja meira um þetta. En till.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) tel jeg sjálfsagt að fella.

Jón Baldvinsson Jeg held, að mótmæli hv.þm. A.-Sk. gegn till. minni sjeu bygð á róttækum misskilningi, þar sem hann virtist halda, að í till. fælist, að öll önnur svæði kringum landið en það, sem ákvæði till. nái til, skuli standa opin fyrir botnvörpuveiðum. En jeg vil benda honum á, að landhelgislögin eru í fullu gildi eftir sem áður, þó að þessi till. verði samþ., og nú hefir meira að segja verið hert á ákvæðunum um sektir, þar sem eru lögin um, að þær skuli greiðast í gullkrónum. Í minni till. er aðeins farið fram á, að þyngri refsingarákvæðin nái einungis til brota á svæðinu frá Reykjanesi til Horns. Auðvitað eru víða fiskimið utan landhelgi. En um þau mið þýðir ekki að tala. Þau eru í hershöndum. Er meira að segja vafasamt, að við getum komið því til leiðar, að Faxaflói verði með öllu friðaður. Það má vel vera, að svæðið umhverfis Hornafjörð, og ef til vill fleiri, hafi jafnan rjett á sjer og Vesturland, en mjer er óhætt að fullyrða það, að á Vestfjörðum eru mótorbátaveiðarnar langalmennastar, og þar gera togararnir tilfinnanlegast tjón. Samanburður á lögbrotum á sjó og landi nær ekki neinni átt, og þarf jeg ekki að fara frekar út í það atriði.

Jón Auðunn Jónsson Mjer finst till.hv. 2. þm. Reykv. ganga í rjetta átt, því að í fjörðum og flóum er ágangur botnvörpunganna tilfinnanlegastur og tjónið, sem þeir gera, mest, þar sem þeir tíðum eyðileggja þar með öllu veiðarfæri bátaútgerðarmanna og skrapa svo botninn, að oft er fisklaust eftir um langan tíma. Enda er fiskmergðin þar minni heldur en úti fyrir ströndunum. Gæti jeg því fallist á þessa till. að efni til. Annars tel jeg, að rjettara sje að athuga, hvort ekki væri sanngjarnt, að þessi ákvæði næðu yfir fleiri svæði en suðvestur- og vesturströndina. Gæti jeg hugsað, að svipað stæði á sumstaðar á Austfjörðum. Þetta og fleira er ekki athugað sem skyldi, ef fara ætti þá leið, sem hv. 2. þm. Reykv. bendir á með brtt. sinni. Jeg get ekki fallist á það, að rjettur skipstjóra sje af þeim tekinn, hve litlar sakir sem eru fyrir hendi. Sjerstaklega finst mjer það ósanngjarnt og vanhugsað, að þeir fái ekki, þó að þeir verði sekir um landhelgisbrot, að vera skipstjórar á öðrum skipum en togurum, svo sem lóðaveiða-, haldfæra- eða milliferðaskipum. Hugsa jeg, að allskonar undanbrögð yrðu höfð í frammi, til að afsanna landhelgisbrot og hylma yfir þau, ef þetta frv. verður samþ., eins og hv.þm. Ak. benti á við 2. umr. Jeg tel ekki landhelgiseftirlitinu betur borgið, þó frv. verði samþ., nema síður sje. Auðvitað er sjálfsagt að auka sem mest og best landhelgisvarnir, en við megum ekki setja lög um þau efni, fremur en önnur, sem líklegt er, að ekki komi að haldi, en verði aftur á móti einstaklingum til óheilla og atvinnuspjalla. Það hefir ærið oft komið fyrir, að togarar hafa verið innan landhelginnar, án þess að hafa minstu hugmynd um það. Við suðurströndina mun oft vera ærið erfitt að skera úr slíku, þar sem dimmviðri, þoka og sandfok úr landi byrgja oft og tíðum sýn. Yfirmenn á varðskipinu hafa þráfaldlega ekki getað ákveðið, hvort togarar væru að veiðum í landhelgi eða utan hennar, hjer austur við sandana, einkum í Meðallandsbugtinni. En það er annað, sem athuga þarf, og það er, hvort ekki væri ástæða til að friða stærstu flóa og firði fyrir togaraveiðum innlendra manna. Jeg legg því til, að frv. sje vísað til stjórnarinnar, til frekari athugunar.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg þarf ekki mörg orð um frv. nú. Við 2. umr. var það rætt svo ítarlega, að það ætti að vera orðið ljóst hv.þm. Ætla jeg ekki að endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt, en þakka hv.þm. A.-Sk. fyrir það, sem hann hefir bætt við af rökum fyrir því, hve mikil nauðsyn er á, að landhelginnar sje sem vandlegast gætt, og að einskis sje látið ófreistað, sem stuðlar að því að friða hana. Jeg skal ekki vekja deilur, en þykir þó bera nauðsyn til að mótmæla till.hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) um að vísa þessu máli til stjórnarinnar, sem vitanlega, eins og hjer stendur á, getur ekki verið í öðrum tilgangi gert en að koma málinu fyrir kattarnef. Vildi jeg ekki, að það yrði örlög frv., að því yrði kastað í þann drekkingarhyl. Þó það geti í ýmsum tilfellum verið heppilegt og rjettmætt að vísa málum til stjórnarinnar, þá á það ekki við um þetta mál. Stjórnin hefir heldur enga yfirlýsingu gefið um það, að hún ætli að sinna málinu, og að vísa því til hennar er aðeins tilraun til að koma því fyrir. Málið er fullundirbúið og upplýst að öllu leyti og þarf þessvegna ekki að fara til stjórnarinnar, sökum þess, að neitt skorti á um undirbúninginn. Nauðsynin á að auka öryggi bátaveiðanna er mönnum fullljós, og eins hitt, að ákvæði frv. styðja drjúgum að, að svo verði. Vænti jeg þess, að þeir, sem stóðu með frv. við 2. umr. og voru meðmæltir því, að því yrði vísað til 3., standi eins með því nú og samþykki það við atkvgr. hjer í deildinni.

Jón Auðunn Jónsson Út af ummælum hv.flm. (PO) tek jeg till. mína aftur.

Jakob Möller Jeg trúi ekki á umhyggju þeirra manna fyrir landhelginni, sem vilja koma fram þessu frv. Jeg hygg, að það sje ekki slík umhyggja, sem vakir fyrir þeim, heldur hrein og bein hefnigirni. Vilji þeir vernda landhelgina, liggur annað ráð miklu nær en þetta. Það er að hækka sektirnar svo mikið, að það borgi sig ekki að fara í landhelgi. Hitt gerir ekkert gagn, að lögfesta hegningarákvæði, sem koma eingöngu niður á íslenskum skipstjórum. Útlendingar fara í landhelgi eftir sem áður, og landhelgin liggur jafnflöt fyrir ágangi þeirra. Er það og hróplegasta órjettlæti að setja lög, sem eingöngu koma niður á innlendum mönnum og erlendir menn, er fremja samskonar lögbrot, sleppa alveg við. Hækkun sekta kæmi aftur á móti jafnt niður á öllum. Jeg vil því alvarlega skora á hv. deild að fella frv., þó ekki væri nema sóma síns vegna.

Pjetur Ottesen Þýtur í sama skjá og áður, og gerist hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem fyr, ærið harðsnúinn forsvarsmaður trollaraskipstjóranna, þessara illræmdu landhelgisbrjóta hjer í Reykjavík. Segir hann, að þessi ákvæði muni ekki koma að gagni, landhelgin verði jafnflöt fyrir útlensku botnvörpungunum og áður. En þetta er alls ekki rjett. Mjer er mjög vel kunugt um það, að íslensku botnvörpungarnir ganga á undan hinum í að fara í landhelgi til veiða og teygja hina blátt áfram inn fyrir á eftir sjer. Þegar þeir erlendu sjá íslensku botnvörpungana innan við línuna, hugsa þeir, að sjer sje líka óhætt að fiska þar. Íslendingarnir vita, hvað varðskipinu líður. Því þeir, sem loftskeyti hafa, fá stöðugt vitneskju um það frá útgerðarmönnum. Þetta vita útlendingarnir. þannig eru íslensku skipstjórarnir potturinn og pannan í landhelgisbrotunum, og mikið af yfirgangi og lögbrotum útlendinga á rót sína að rekja til íslensku skipstjórana. Gæti þetta ákvæði orðið til þess, að Íslendingar hættu að veiða í landhelgi, mundu erlendir botnvörpungar verða þar minna að veiðum en áður, og væri þá strax mikið unnið við samþ. frv. og landhelginni betur borgið. Má vel vera, að enn hærri sektir væru heppilegt úrræði, en nú liggur engin till. fyrir um slíka breytingu, og er því þá ekki til að dreifa. Það hefir verið sagt, við umr. um þetta frv., að það mundi verða til þess að flæma skipstjórana úr landi. En þetta ber ekki með sjer mikið traust á mönnunum. Jeg hygg, að þetta mundi þvert á móti gera þá að betri og löghlýðnari borgurum.

Jakob Möller Jeg get fullvissað hv.þm. Borgf. um það, að refsiákvæði, sem eru ranglát að almenningsdómi, geta aldrei verið sem uppeldisskóli á heiðarlega menn. Þau vinna ávalt á móti tilgangi sínum. Þau gera ekki annað en ala upp í mönnum virðingarleysi fyrir öllum lögum. Og öll refsiákvæði, sem ná einungis til sumra, en ekki allra, verða altaf talin ranglát og geta ekki verið sem skóli í löghlýðni, heldur í ólöghlýðni. Fari löggjöfin inn á þá braut að leggja þyngri refsingar við brotum innlendra manna, verður það óefað skoðað sem fylsta ranglæti af þeim mönnum, sem fyrir því verða. Það liggur í hlutarins eðli, að ekki verður gert ráð fyrir öðru en að þeir skipstjórar leiti sjer atvinnu erlendis, sem brotlegir hafa orðið. Hvað eiga mennirnir að gera, þegar þeir eru sviftir atvinnunni?

Þeir eiga að sjá að sjer í tíma

. Það gæti komið fyrir þá alveg óvart að veiða fyrir innan landhelgi. Landhelgislínan er ákaflega mjó, eins og kunnugt er, og þarf ekki að muna miklu til þess að vera fyrir innan hana. Hv. þm. Borgf. segir, að jeg sje talsmaður innlendra útgerðarmanna. En hann hefir þá gert sig að talsmanni fyrir hina útlendu. Jeg segi fyrir mig, að jeg kýs fremur að vera málssvari þeirra innlendu. Jeg hefi bent á aðra leið, sem nær jafnt til útlendinga og innlendra manna. Hv. þm. Borgf. vill ekki fara þá leiðina, heldur einungis refsa innlendum mönnum. Annan eins barnaskap hefi jeg aldrei heyrt sem þann að láta sjer til hugar koma, að þegar innlendum skipum sje algerlega bægt frá landhelginni, þá hætti útlendu skipin að veiða þar. Hver lifandi maður getur lagt trúnað á slíka fjarstæðu? Það er þó kunnugt, að erlendir togarar veiddu mikið í landhelgi löngu áður en nokkur íslenskur botnvörpungur var til. Ekki hafa þeir verið þá til að teyma útlendingana inn í landhelgina. Mig furðar á því, að nokkur maður skuli láta sjer aðra eins fjarstæðu um munn fara. Hv. þm. Borgf. kvað þann galla vera á hækkun sektanna, að það kæmi ekki niður á skipstjórunum. En í öðru orðinu segir hann, að útgerðarmenn hvetji skipstjórana til þess að veiða í landhelgi. En verði sektirnar svo geysiháar, að það borgi sig alls ekki að eiga á hættu að verða tekinn í landhelgi, þá mundu útgerðarmenn hætta að hvetja skipstjóra sína til þessara lögbrota, og láta þá fara, ef þeir gerðu það. Með því að uppræta algerlega alla hagnaðarvon, má koma í veg fyrir landhelgisbrot. En það verður ekki gert með því að refsa skipstjórunum, því að lengi má komast í kring um þau ákvæði. Jeg vil því undirstrika það, að þessi leið til að vernda landhelgina er ekkert annað en gönuhlaup.

Pjetur Ottesen Jeg verð að segja það, að þótt hjer væri um það að ræða að setja refsiákvæði fyrir innlenda menn, sem er ekki unt að beita gagnvart útlendingum, þá væri það ekki rangt. Það verður að ætla, að innlendir skipstjórar beri betra skyn á það tjón en útlendingar, sem þeir eru að vinna með landhelgisbrotum, og er því ekki óeðlilegt, að þeir verði fyrir þyngri refsingu. Það er ekki eðlilegt, að hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem aldrei hefir neitt við sjómensku fengist og leggur ekki hlustirnar við neitt nema það, sem skjólstæðingar hans, trollaraskipstjórarnir, hvísla að honum, viti það, sem sjómenn vita, að íslenskir skipstjórar ganga á undan útlendingum í landhelgisbrotum. Hv. þm. kvað þessi lög hafa verið brotin áður en íslenskir togarar komu til sögunnar. En allir sjómenn vita, að alveg hefir keyrt um þvert bak síðan íslenska togaraútgerðin hófst. Þetta er því sanngjörn leið, og er jeg sannfærður um, að reynslan mun sýna, ef frv. verður að lögum, að hjer er stigið spor í rjetta átt og að landhelgisbrotunum fækki ekki aðeins af hálfu íslenskra togara, heldur einnig útlendra. Háttv. þm. (JakM) telur, að í þessu lýsi sjer hefndarhugur til skipstjóranna og að refsiákvæði, sem sjeu ranglát að almannadómi, geti aldrei verið uppeldisskóli á heiðarlega menn. Þau ákvæði, sem hjer um ræðir, eru rjettlát að almannadómi, og breytir það vitanlega alveg niðurstöðunni fyrir hv.þm., og þess, má því sannarlega vænta, að þessi ákvæði, sem hafa almenningsálitið með sjer, geti orðið góður og siðbætandi uppeldisskóli fyrir þá menn, sem leggja í vana sinn þann óheiðarleik að brjóta landslög og spilla veiði og veiðarfærum manna uppi í landsteinum. Hv. þm. (JakM) talar nú mikið um að hækka sektirnar gífurlega. Nýlega lá fyrir frv. um allmikla hækkun á sektunum, sem er þó engan veginn svo mikil, að búast megi við, að hún hafi mikil áhrif á íslenska skipstjóra, og man jeg ekki til þess, að hv.þm. gerði neinar tillögur um hækkun frá því. Ef ætti að ganga þannig að verki, að sektirnar yrðu svo háar sem hv.þm. talar nú um, hygg jeg, að kveða mundi við annan tón hjá þessum sama hv.þm.

Jakob Möller Hv. þm. Borgf. segir, að jeg hafi aldrei farið á flot, en þetta er misskilningur. Jeg hefi ef til vill ekki gert eins mikið að því og hann, en þó hefi jeg borið það við, og skiftir þetta þó í rauninni engu máli. Hv. þm. kom aftur með þann barnaskap, að íslensku togararnir leiddu útlendinga inn í landhelgina. Þó að hann endurtaki þetta, þá er það sami barnaskapurinn, sem í fyrra skiftið.

Það er staðreynd.

Kvað hv.þm. alveg hafa keyrt um þverbak um landhelgisbrotin síðan íslensku togararnir komu til sögunnar. Jeg vil minna á, að það er ekki langt síðan útlendir togarar hurfu um stund af fiskimiðum vorum, og var þá alment viðurkent, að hin mikla fiskiganga um allar strendur landsins stafaði auðvitað af því, að togaraveiðarnar voru miklu minni en áður. Staðreynd hv.þm. Borgf. sannar því hið gagnstæða við það, sem hann vildi halda fram. Það sanna er, að það er erlenda togaraveiðin, sem er hættuleg fyrir smábátaveiðarnar, þótt ekki væri vegna annars en þess, hve mergðin er margfalt miklu meiri en tala hinna fáu íslensku togara. Það er því þýðingarlítið atriði að koma algerlega í veg fyrir lögbrot íslensku togaranna, en hitt er aðalatriðið að koma í veg fyrir landhelgisveiðar útlendinga, og reynslan hefir sýnt, að það er lífsspursmál. Þetta frv. miðar að því að verja landhelgina fyrir íslensku togurunum, sem eru aðeins örlítill hluti af öllum skipafjöldanum hjer við land. Hv. þm. Borgf. kvað sig ekki reka minni til þess, að jeg flytti brtt. við frv. um að reikna sektir fyrir landhelgisbrot í gullkrónum. Þetta er alveg rjett. Frv. var flutt af hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sem lætur sjer mjög umhugað um að koma í veg fyrir landhelgisbrot, og fór hann ekki lengra en þetta. Jeg leit svo á, að þessi hækkun á sektunum, um meira en helming, mundi hafa allmikil áhrif. En þó að hv.þm. V.-Ísf. hafi ekki síðan gengið á móti þessu frv., var það rjettilega tekið upp af honum að fara þá leið að hækka sektirnar. Ef hv.þm. Borgf. hefði viljað beita þeirri aðferð, mundi hann hafa flutt brtt. við það frv. En hann kærir sig ekkert um að koma í veg fyrir, að útlendingar veiði í landhelgi; það eru aðeins íslensku skipin, sem mega það ekki. En eins og jeg hefi tekið fram áður, vakir ekki fyrir mjer, að íslenskum togurum sje ekki varnað að veiða í landhelgi, og hittir það því mig ekki, að íslenskum skipstjórum ætti að vera það ljósara en öðrum, hvaða verk þeir væru að vinna með því. Fyrir mjer vakir, að ekki sje rjett að hafa önnur refsiákvæði um innlenda menn en útlenda. Lögin eiga að vera hin sömu, hvort sem innlendir menn eða útlendir eiga í hlut. Annað er ósæmilegt, og þekki jeg ekki, að það sje í lögum hjá nokkurri siðaðri þjóð, þó að leitað sje um allan heim, nema þá ef vera skyldi á þann veginn, að refsingin sje þyngri á útlendingunum. Hitt getur ekki komið til mála. Að endingu þetta: Það er alveg skotið yfir markið með þessu, þar sem refsingin á ekki aðeins að ná til þess að svifta menn þeirri atvinnu, sem þeir hafa haft áður, heldur einnig að varna þeim að geta notað sjerþekkingu sína til þess að afla sjer atvinnu. Jeg þykist vita, að það hafi ekki verið tilætlun hv.flm. (PO), en það hefir tekist svona til fyrir honum, þegar hann samdi frv. og hann hefir ekki gert neina brtt., þó að á þetta hafi verið bent.

Frsm. meirihl. (Ágúst Flygenring) Út af till.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) get jeg fallist á það, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) sögðu, að það er víðar en á þessu svæði, sem verður að taka tillit til hrygningarstaða; þeir eru vitanlega víðar en fyrir Vesturlandi. Það, sem háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði um eyðileggingu á botngróðri og ungviði, geta allir tekið undir. En jeg vil benda á, að mesta mergðin af ungviðinu, sem botnvörpungarnir eyðileggja, og mesti botngróðurinn er einmitt víða fyrir utan landhelgi. Jeg get bent á staði, þar sem sjerstaklega leiðinlegt er að geta ekki komið í veg fyrir slíkar skemdir. Það er ekki í Faxaflóa eingöngu; þó að það sje mikið þar, þá er það þó ekki mest. En fyrir Austurlandi eru mörg slík svæði fyrir utan landhelgi. Jeg er mótfallinn þessari brtt., eins og frv. í heild, og tel hana ekki til nokkurra bóta. Jeg hefi fært rök að því, að þetta frv. er ekki til annars en að skapa misrjetti. Jeg hefi sýnt fram á það, hve mikil freisting það er fyrir íslenska skipstjóra að fara inn í landhelgina, þegar þeir sjá stóra hópa af útlendum skipum vera þar að veiðum, þegar þeir vita, að húsbændur þeirra þakka þeim, þegar þeir koma með mikinn feng, en vanþakka, þegar aflinn er lítill, þó að jeg segi ekki með þessu, að altaf sje minni afli fyrir utan landhelgi. Hv. þm. Borgf. (PO) má ekki skilja þetta svo, að útgerðarmenn telji það kost á skipstjórum sínum, ef þeir veiða í landhelgi. En það liggur í hlutarins eðli, að þeir menn, sem fiska altaf fyrir utan landhelgi og afla ef til vill minna af þeim sökum, eiga það frekar í vafa, hvort þeir fái að halda góðum skipum. Það er ekki alment, að íslenskir skipstjórar brjóti landhelgislögin, en það getur þó komið fyrir, þegar þeir eru að veiða í ís. Sá fiskur er að einhverju leyti tekinn í landhelgi af ýmsum togurum. En sem betur fer er það oftast gert á þann hátt, að bátaveiði er í engu spilt, en engu síður er það ólöglegt. Þetta á við um flesta þá, er brjóta landhelgislögin. En sumir íslenskir skipstjórar brjóta þau aldrei. Þegar seilst er eftir betri og dýrari afla með því að veiða í landhelgi, er það eingöngu í þágu útgerðarinnar, og er það alveg rjett, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði í þessu sambandi, að það eru því útgerðarmenn, en ekki skipstjórarnir, sem eiga að verða fyrir hegningunni - sektunum. En með þessu frv. kemur refsingin niður í blindni, eins og jeg hefi sýnt fram á áður. Jeg tel þetta mál útrætt fyrir löngu. Jeg vil ekki, að það gangi fram, af því að í því er fólginn of mikill hefndarhugur til botnvörpungaútgerðarinnar hjer á landi, sem bitnar á skipstjórunum. Mjer finst, að togaraútgerðin hljóti að eiga heimtingu á að mæta allri sanngirni. Nýlega hafa sektirnar verið hækkaðar um meira en helming, og ætti það að vera nóg í bili. En væri um tvent að velja, hækka sektirnar enn að miklum mun, eða hegna skipstjórunum á þann hátt, sem hjer ræðir um, þá er vitanlega rjettara að taka fyrri kostinn, en ekki refsa skipstjórunum, nema auðið sje að refsa þeim rjettlátlega. En því verður ekki komið svo fyrir að hegna þeim þyngst, sem mest hafa unnið til refsingar, en það eru auðvitað þeir skipstjórarnir, sem spilla veiðarfærum manna.

Jón Kjartansson Jeg hygg, að brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) fari ekki í rjetta átt, en á þá leið hefir ekki verið minst, sem jeg tel æskilegasta. Hún er sú, og jeg ætla, að það mætti takast nú, að fá Faxaflóa öllum komið inn fyrir landhelgislínuna. Jeg hefi sjeð, að það er á dagskrá hjá Bretum að reyna að fá Morayfjörð á Skotlandi inn fyrir landhelgislínu. Mjer vitanlega höfum vjer ekki samning um landhelgi vora við aðrar þjóðir en Englendinga. Ætti því að vera nægilegt að fá samkomulag við þá um að friða Faxaflóa, til þess að það gilti gagnvart öllum. Það væri því ekki úr vegi að vísa þessu máli til stjórnarinnar, ekki til þess að koma því fyrir í drekkingarhylnum, sem hv.þm. Borgf. talaði um, heldur til þess, að þessi leið verði rannsökuð. Ef Bretum hepnast að friða þennan flóa, sem breskum togurum er nú bannað að veiða í, þá ætti að veitast auðvelt að koma öllum Faxaflóa inn í landhelgi, eða þá einhverjum öðrum flóa, sem heppilegra þætti að friða. Hygg jeg þó, að rjettast væri að friða einmitt Faxaflóa, bæði vegna stærðar hans og hinna mörgu ágætu fiskimiða. Væri þá einnig auðveldara um eftirlit með landhelginni á þeim slóðum. Þá er önnur hlið, sem mjer virðist ekki hafa verið athuguð nógu gaumgæfilega. Síðastliðið sumar var reynt að framkvæma strandgæsluna af alefli og beita því, sem vjer höfðum tök á, en þá tel jeg óheppilegt að skilja þetta á þann veg, að landhelgisgæsla Dana ætti að rjena að sama skapi sem hún er aukin af vorri hálfu. Þó að norðurströnd landsins sje varin um síldveiðitímann, má ekki skilja það svo, að danska varðskipið eigi að hverfa frá því svæði.

Þetta kemur ekki þessu máli við

. Það kemur einmitt við þetta mál, því aðalatriðið er þó altaf það, hvernig landhelgin er varin. Og stjórnin gæti gert ákaflega mikið til gagns, ef hún vildi vel gera, einkum í því efni að ná einhverjum af bestu flóunum inn fyrir landhelgislínuna, ef Bretum tekst að fá sínu máli framgengt.

Frsm. minnihl. (Ásgeir Ásgeirsson) Þess hefir verið getið til, að hefndarhugur liggi bak við þetta frv. Jeg vil mótmæla því, að nokkuð annað liggi í þessu máli heldur en að þeir menn, er lögin brjóta, fái svo þunga hegningu, að hún dragi úr lögbrotum eða kæmi í veg fyrir, að þeir fremdu nokkurt brot. Það væri þó ekki að ástæðulausu, að hefndarhugur gripi fátækan bónda, sem sjer togarana uppi í landsteinum sópa í burtu veiðarfærum hans og afla. En það má ekki kalla hefndarhug, að reynt sje að vernda rjettindi þeirra manna, sem standa varnarlausir gagnvart þessum ránsmönnum eins og rjúpa gagnvart fálka. Það er ekki rjett, að mál þetta sje lítt undirbúið. Þráfalt hafa komið háværar kröfur um það, að refsingin við brotunum yrði aukin svo, að menn hættu að fremja þau. Fyrirmyndin er í útlöndum, þar sem samskonar hegningu er beitt. Ekki af ríkinu, heldur af vátryggingarfjelögum, sem eru þannig vaxin, að skömm er, að þau skuli vera til, fjelögum, sem vátryggja gegn tjóni, er kann að verða af lögbrotum, sem eru framin í öðru landi. Og er ekki von, að þeir, sem vernda vilja landhelgina, vilji nota þetta sama meðal til að sporna við ránskap. Þeir, sem talað hafa um útlendu vátryggingarfjelögin, hafa einmitt bent á, að þetta er það eina ráð, sem dugir. Það er nú búið að hækka sektirnar, svo að þýðingarlaust er að hækka þær meira. Það eina, sem dugir, er að klekkja á lögbrjótunum sjálfum. Að vísu stendur það ekki í okkar valdi að hegna erlendum skipstjórum á þennan hátt, en það er engu síður sjálfsagt að hegna okkar skipstjórum, enda mun almenningur dæma þá öllu harðara, sem og eðlilegt er. Þess ber líka að gæta, að innlend skip hafa hjer talsvert betri aðstöðu. Þau hafa flest loftskeytatæki og standa í sambandi við menn á landi og geta því ávalt vitað, hvað varðskipinu líður. Það er því rjettlátt, að þeir, sem betri aðstöðu hafa til að brjóta, sæti þyngri refsingu en hinir, sem ver standa að vígi. Það er og sjálfsagt, að aðalrefsingin bitni á skipstjóranum, þar sem það er hann, sem fremur brotið. Jeg get ekki heldur sjeð, að þetta sje of þung refsing. Að vísu skal jeg játa, að vera má, að ekki sje rjett að svifta brotlegan skipstjóra rjettindum til allrar skipstjórnar. Reyndar býst jeg við, að eins og nú er áskipað á flutningaskipunum, þá sjeu ekki miklar líkur til að slíkur skipstjóri gæti fengið stöðu á einhverju þeirra. En þó skal jeg ekki vera á móti brtt. þess efnis, ef hún kemur fram. Er það þó í rauninni ekki svo að skilja, að jeg vorkenni nokkuð manni, sem þrisvar hefir orðið uppvís að því að veiða í landhelgi, þó hann missi að fullu skipstjórnarrjett.

Hákon Kristófersson Það var bara út af ummælum hv.þm. V.-Sk. (JK) sem jeg vildi segja fáein orð. Háttv. þm. (JK) virtist ekki muna eftir því, að til væru aðrir veiðisælir firðir eða flóar en Faxaflói. Í því sambandi vil jeg minna á það, að til er þó annar stór og fiskisæll flói, sem kallaður er Breiðifjörður. Það var því mjög einkennilegt, að háttv.þm. V.-Sk. skyldi aðeins leggja áherslu á það, að ef um útfærslu landhelginnar gæti verið að tala, þá bæri sjerstaklega að muna eftir Faxaflóa. Jeg veit og ekki betur en að samþ. hafi verið áskorun til stjórnarinnar fyrir löngu síðan um það, að hún reyndi að fá landhelgislínuna færða út þannig, að hún væri fyrir utan alla firði og flóa, er liggja að landinu. En það mun vera hægra sagt en gert að koma slíku í framkvæmd, því við ramman er reip að draga, þar sem um það verður að eiga við stórar og voldugar þjóðir, sem hafa mikinn hag af fiskiveiðunum hjer við land. Að því er það snertir, að máli þessu skuli vísað til stjórnarinnar, þá tel jeg það hafa mjög litla þýðingu, þar sem stjórninni hefir verið áður falið að gera það, sem í hennar valdi stæði, með útfærslu landhelginnar. Því hefir verið haldið fram, að þessi refsing, sem hjer er um að ræða, sje ekki rjettlát, og að betra sje að herða heldur sektarákvæðin. Jeg verð nú að segja það, að jeg þekki þess mjög fá dæmi, að til þess hafi komið, að innlendir togarar hafi orðið fyrir sektum fyrir brot á landhelgislögunum, og mun það þó ekki vera þess vegna, að þeir hafi aldrei í landhelgina komið. Jeg hefi t. d. heyrt, að nýlega var íslenskur togari að veiða í landhelgi austur með söndum. Hann varð alt í einu var við það, að varðskipið var á ferðinni. Hvað mundi hann þá gera? Sleppir frá sjer vírum og trolli og duflaði yfir með planka. Þegar því varðskipið kom, var hann í mestu rólegheitum fyrir framan landhelgislínuna og hjelt sjer þar við, uns varðskipið var horfið. Þá tók hann aftur öll sín veiðarfæri með besta árangri.

Hann hefir verið að villast, auminginn!

Nei, þeim mun ekki vera svo mjög villigjarnt, íslensku togurunum. Þeir eru furðu ratvísir, þegar þeir eru að leita uppi bestu landhelgismiðin. Enda sjest best, hvers trausts þeir njóta hjá erlendum togurum í þessu efni, er heill floti þeirra fylgir þeim eftir og hefir þá að leiðarljósum. Það er og ekki villigjörnum hent að sigla ljóslaust um á niðdimmri skammdegisnótt, eins og þeir hafa stundum gert inn á þröngum fjörðum, eins og víða á sjer stað á Vestfjörðum.

Pjetur Ottesen Jeg vil út af orðum hv. 3. þm. Reykv. (JakM) benda á það, að á stríðsárunum var mjög fátt um bæði útlenda og innlenda togara á fiskimiðunum hjer, og höfðu botnvörpuveiðarnar því sama sem engin áhrif á fiskiveiðarnar yfirleitt, eins og raun bar vitni um, þar sem nálega hver fjörður fyltist af fiski á þeim árum. Þá höfðu þeir fáu íslensku botnvörpuskipstjórar nálega enga útlendinga til að elta sig inn fyrir landhelgislínuna. En það er nokkuð öðru máli að gegna nú. Þeir af íslensku togurunum, sem langhættulegastir eru með þetta, eru þeir, sem hafa haft loftskeytatækin og standa í sambandi við útgerðarmennina og fá bendingar frá þeim. Útlendingarnir vita vel um þetta og hafa það að leiðarvísi. Það eru því þessir íslensku togarar, sem mestu meininu valda. Það er líka auðsætt, að trollaraskipstjórarnir vita, hvað hjer er í húfi, því þeir ganga nú eins og grenjandi ljón um bæinn og meðal hv.þm. að reyna að hafa áhrif á það að koma þessu frv. fyrir kattarnef. Nú gefst á að líta, hvað áhrif þeirra eru sterk. Hv. þm. V.-Sk. (JK) vildi vísa þessu máli til stjórnarinnar, til þess að hún grenslist eftir því, meðal annars, hvort ekki sje hægt að fá landhelgislínuna færða út. Það sýnir ekki mikinn áhuga þessa hv.þm. á þessu máli, að hann skuli ekki einu sinni vita um, að fram er komin till. þess efnis, og er því með öllu óþarft að vísa þessu máli til stjórnarinnar í því skyni.

Sigurjón Jónsson Jeg vildi aðeins benda hv.þdm. á það, að það er ekki rjett, sem fram hefir komið nú hvað eftir annað, að togaraskipstjórarnir og togaraeigendur hjer í Reykjavík standi að baki í baráttunni gegn þessu frv. Jeg held að minsta kosti, að hv.þm. Borgf. ætti að vita, að slíku getur ekki verið til að dreifa um nefndina. Tel jeg með öllu ómaklegt að drótta þessu að okkur.

Hv. þm. þarf þá ekki að taka það til sín, ef hann þykist ekki eiga það

. Jeg vil svo benda á það, að það er hið mesta ósamræmi í því að beita þessari refsingu við okkar skipstjóra, að svifta þá skipstjórarjettinum, en að útlendir. skipstjórar verði ekki harðara úti en það, að ef til vill fá þeir ekki að fara með skip frá sama fjelaginu. En eftir þessu frv. eiga skipstjórar okkar ekki einu sinni að fá að fara með flutningsbáta, ef þeir verða brotlegir.

Þá er að koma með brtt. þess efnis!

Það er þeirra manna að laga þetta, sem hafa borið fram frv. eða fylgja því. Jeg vil annars taka undir það með hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að það mun vera hreinn hefndarhugur, sem hjer er að verki. Er jeg viss um, að hv.þm. gera sjer ekki fyllilega ljóst, hve ómannúðleg þessi refsiaðferð væri. Myndi hún og sjálfsagt mælast illa fyrir, og mundi því ekki njóta hinnar nauðsynlegu verndar almenningsálitsins. Myndi þetta ugglaust verða til þess, að skipin yrðu síður klöguð, og er þá mjög svo vandsjeð, hvað á ynnist við breytinguna. Jeg mun af þessum sökum greiða atkv. með brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JBald), til þess að stuðla til þess að hún kæmist á, ef svo færi, að frv. yrði samþ. En svo mun jeg greiða atkv. á móti því, að frv. verði afgreitt út úr deildinni.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg hefi fulla ástæðu til að ætla, að þessi till. muni ekki sæta mikilli andspyrnu, og skal því ekki vera langorður. Eins og kunnugt er, er heildsalan á steinolíu, tóbaki og víni nú í höndum ríkisins. Smásalan á steinolíu og tóbaki er aftur í höndum einstakra manna, svo er og um vínið, að frátaldri smásölunni í Reykjavík einni. Það virðist sjálfsagt að koma á fastri reglu um þetta. Með öðrum þjóðum, sem hafa einkasölu á einstökum vörutegundum, er það föst regla, að heildsalan ein er í höndum ríkisins, en með smásöluna fara einstakir menn. Í till. minni er þó ekki fólgið neitt í þá átt, að óheppilegt sje að hafa smásöluna í höndum ríkisins á meðan vín eru hjer seld á annað borð. En það er víst, að talsvert má spara með því að hafa smásöluna í höndum einstakra manna, og þá virðist sjálfsagt að haga því svo. Jeg skal ekki segja, að hjer hefði verið um nokkurn sparnað að ræða, ef vínsalan hefði upphaflega verið falin landsversluninni, en eins og nú er komið, er það alt að helmings sparnaður. Að því er snertir laun þess manns, sem útsöluna hefir á hendi, þá getur þar verið um tvent að ræða: annaðhvort að hann fái víst hundraðsgjald af því, sem hann selur, eða þá að hann fái fasta þóknun fyrir starfa sinn. Hjer er farin síðari leiðin. Hefi jeg álitið hana betri frá því sjónarmiði, að með því er ekki sköpuð nein hvöt hjá þeim manni til að auka söluna. Er lögð áhersla á það, að ekki sjeu viðhöfð nein auglýsingabrögð, eins og annars tíðkast um sölu á ýmsum óþarfa. Eins og kunnugt er, þá er verslunin hjer mjög dauf um þessar mundir, og myndi því vera hægt að komast að ágætum kjörum með útsölu hjá einhverjum smásala, sem nóg hefir húsrúm og fólk, en lítið fyrir það að gera. Munu slíkir menn sjálfsagt ekki gera miklar kröfur til gróða, en láta sjer nægja að fá nóg starf fyrir fólk sitt. Nú mun kostnaðurinn við útsölu vínsins vera um 40 þús. kr. Jeg geri ráð fyrir, að fá megi tilboð um að leysa þetta sama verk af hendi fyrir 20 þús. krónur. Auðvitað er sjálfsagt, að starfið sje boðið út og að þeim sje veitt það, sem lægst býður, - þó því aðeins, að hann sje viðurkendur sómamaður, því í því liggur tryggingin fyrir því, að hagsmunir þjóðarinnar sjeu ekki bornir þar fyrir borð. Á því er mikil áhersla í till., að útsölustöðum skuli ekki fjölgað, og yfirleitt ekkert gert til að auka sölu á vínum. Því þrátt fyrir háan toll og verslunarágóða, er þjóðfjelagið betur komið með því, að sem minst sje selt af þeirri vöru. Við megum og ekki gleyma, að nú er ekki að ræða um nein bjargráð fyrir ríkissjóðinn, þar sem vínverslunin er, heldur vorum við kúgaðir til þessa af erlendri þjóð. En þótt þessu sje svo varið, þá er samt afleitt, að mikið fje fari í súginn við afhendinguna á óþarfanum. Er þvert á móti sjálfsagt, að afhendingin verði ríkinu sem kostnaðarminst. Það er einungis það, sem þessi till. fer fram á, og vona jeg því, að hv. deild verði ljúft að samþ. hana.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vildi aðeins taka það fram, að stjórnin hefir þegar ákveðið að fara þessa leið, sem till. fer fram á.

Jón Baldvinsson Það munu ýmsir vera þeirrar skoðunar, að ástæðulaust sje að setja upp þessa smásölu hjer, sökum þess, að vel megi komast af með heildsöluna, án þess að hafa útsöluna. Man jeg, að það þótti yfirleitt gert á móti vilja bæjarbúa, þegar þessi vínverslun var sett hjer upp. Áður en bannlögin komust á, var það í lögum, að hvert hjerað skyldi með almennri atkvæðagreiðslu ráða því, hvort sölustaður með áfeng vín yrði settur í því hjeraði. Var farið fram á það í fyrra, að þessu væri aftur komið á, en þingið þorði það þá ekki, af hræðslu við Spánverja. Og hjer er nú komin fram till. um að fela útsöluna einstökum manni, og býst jeg við, eftir því sem hv.flm. (ÁÁ) fórust orð, að hún verði samþ., og það því fremur sem hæstv.forsrh. (JM) hefir nú lýst yfir því, að stjórnin hafi einmitt hugsað sjer að fara þessa leið. Það hefir stundum verið talað um að slá þessari vínverslun saman við landsverslunina, og hefir það verið fært fram sem ástæða, að spara mætti með því móti. Jeg hefi hjer til ekki skift mjer neitt af þessum umræðum, ekki af því, að mjer sje neitt óljúfur sparnaðurinn, heldur af hinu, að mjer stendur hálfgerður stuggur af þessu máli. Mjer finst eins og eitthvað óhreint hljóti jafnan að vera kringum þessa áfengisverslun, enda er það sjeð, að ekki fylgir þar nein gæfa fyrir þá, sem við hana eru riðnir. Nú er tvennskonar landsverslun í landinu: önnur með nauðsynjavöru, en hin með óþarfa vöru, áfengi. Þetta tvent er svo ólíkt, að það er svipað og dalirnir inni á öræfum, sem sagt er frá í þjóðsögunum, að hafi verið skrúðgrænir öðrumegin og þar ávalt sól og sumar, en hinumegin alt snævi þakið og þoka og drungi í lofti. Það er nokkuð áþekt með þessar verslanir ríkisins. Yfir annari hvílir velvilji þjóðarinnar, en að hinni standa hinar verri hvatir. Þar sem talað er um að setja útsöluna í hendur einstaks manns, þá vantar algerlega upplýsingar um það, hvernig því skuli hagað. Hv. flm. (ÁÁ) bjóst við, að vínsalan yrði boðin út og fengin þeim í hendur, sem best byði og væri viðurkendur sómamaður. Það er nú alls ekki víst, að sá, sem best býður, sje viðurkendur sómamaður; hann gæti eins vel verið það gagnstæða. Svo að jeg víki aftur að þeirri óheill, sem mjer virðist fylgja þessari verslun, þá finst mjer ekki rjett, að ríkið efni til nýrrar ógæfu fyrir einhverja einstaklinga þessa lands, með því að fá þeim þessa verslun í hendur. Þykir mjer maklegast, að ríkið beri sjálft fjanda sinn, þar til það verður fært um að senda þessa illu sendingu aftur til Spánverja.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það var við því að búast, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald), vildi láta ríkið hafa vínverslunina með höndum, eins og alla aðra verslun. En á hinu furðar mig, hvernig hann rökstuddi þá skoðun sína. Úr því að hann er þess fullvís, að ógæfan fylgi þessari verslun, þá er það kynlegt um jafnmikinn ættjarðarvin, að hann skuli heldur kjósa, að hún leiði glötun yfir alt landið en einhvern einstakling þess. Að því er mig annars snertir, þá er jeg ekkert hjátrúaður í þessum efnum, enda stendur hjer alveg sjerstaklega á. Það er ekki tilgangurinn að ota fram vörunni, eins og á sjer stað annarsstaðar. Hjer er aðeins um einfalda afhendingu að ræða. Það er rjett athugað hjá hv.þm. (JBald), að ekki er víst, að það verði viðurkendur sómamaður, sem lægst býður. En jeg gaf hv.þm. (JBald) ekkert tilefni til að óttast þá hættu, því að í mínum orðum fólst það eitt, að selja ætti verslunina í hendur þeim viðurkenda sómamanni, sem lægst byði. Þann dóm á umsækjendunum verður auðvitað að leggja undir ríkisstjórnina. Jeg skal svo að lokum þakka hæstv. stjórn, hvernig hún hefir tekið í málið.

Jón Baldvinsson Það er ekki rjett tilgetið, að jeg vilji halda fast í hverskonar ríkisrekstur sem er. Jeg myndi t. d. vera fús til að leggja niður áfengisverslun ríkisins þegar í kvöld, ef við losnuðum þar með við vínið. Að því er snertir það, að hjer sje ekki um venjulega vínverslun að ræða, þá er það hlutur, sem ekki er hægt að segja fyrir. Það getur nokkuð farið eftir þeim kjörum, sem sett eru um útsöluna. Má eins vel búast við því, að þar verði um eitthvert hundraðsgjald að ræða, og þá er um leið vakin hvöt hjá sölumanninum til að selja sem mest af víninu. Jeg vil ekki neita því, að talsvert kunni að sparast með þessu móti, en þá verður ekki heldur framfylgt þeim reglum um söluna, sem gert hefir verið hjá ríkinu. Það hefir meðal annars verið talað mikið um að leggja niður spjaldskrárhaldið, og býst jeg við, að það myndi sjálfsagt verða niður lagt, ef svo yrði breytt til sem till. Þessi fer fram á. En að því óbreyttu sýnist mjer óvíst, hver spámaður yrði að þessu. Hjer er ekki um það að ræða, að ríkið losi sig alveg við vínverslunina, heldur aðeins smásöluna. Kostnaðurinn við hana hjer í Reykjavík mun vera nálægt 40 þús. kr., og getur vaxið; getur verið, að á þessu megi eitthvað spara, en ekki ýkjamikið. Og ástæðan til þess, að jeg felst ekki á till., er ekki sú, að jeg vilji halda þessari verslun hjá ríkinu. En jeg vil ekki varpa henni yfir á aðra, sem alveg eins má búast við, að þeim yrði til ills.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) heldur enn fast við það, að vínsalan muni aukast, ef fyrirkomulaginu við söluna verður breytt svo sem till. mín fer fram á. En mjer virðist, að hv.þm. hafi ekki lesið till. vel, þar sem hann er að tala um hundraðsgjald, sem útsölumaður eigi að fá. Í tillögunni stendur, að greiða skuli ákveðna þóknun fyrir afhendingu vínanna, enda sje ekkert gert til þess að auka söluna. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) siglir því hjá þessu skeri, ef hann samþykkir till. Annars seildist þessi hv.þm. (JBald) nokkuð langt til röksemdanna, er hann var að tala um spjaldskrána, sem allir eru víst sammála um, að eigi hið bráðasta að detta úr sögunni. Því mun enginn hafa búist við, að spjaldskráin yrði á þennan hátt hafin til himna á dauðastundinni. Jeg skýt því til hæstv. stjórnar, hvort hún sjái ekki tök á því að leigja húsnæði verslunarinnar fyrir skrifstofur, ef útsalan verður falin manni, sem nægan húsakost hefir, meðan ríkið er bundið leigusamningi um það húsnæði, sem nú er notað.

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal geta þess, að jeg hefi enn ekki rannsakað það, hve lengi ríkið er bundið með leigusamningi við húsnæði það, sem verslunin hefir nú. Jeg vil líka taka það fram, að það hefir enn ekki verið ákveðið, hvort verslunin verður afhent gegn hundraðsgjaldi eða öðruvísi ákveðnu gjaldi. En ef ríkið á að hagnast á þessu, sem áreiðanlega er tilgangurinn með þessari breytingu, sem hjer ræðir um, þá verður gjaldið að minsta kosti að miðast við þá sölu, sem líklegt þykir að verða muni.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil aðeins benda á, að í till. er skorað á stjórnina að greiða ákveðna þóknun fyrir smásöluna, en ekki hundraðsgjald af umsetningu, en sú þóknun verður vitanlega miðuð við umsetningu síðasta árs. Þetta ákvæði er eitt af því, sem hjer verður greitt atkv. um.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg var hjer ekki við fyrri umr. málsins, og gat því ekki látið uppi álit mitt þá. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi ekkert á móti skipun þessarar nefndar. Hitt tel jeg sjáanlegt, að það er ekki tilætlunin, að stjórnin flytji þetta fyrirhugaða frv. á næsta þingi, heldur að hún verði ekki annað við málið riðin en að skipa þessa nefnd. Jeg er að vísu fús til þessa, en skal þó taka það fram strax, að verði ekki hægt að fá þessa góðu menn til að taka að sjer þennan starfa fyrir þá borgun, sem til er tekin í till., þá getur stjórnin ekki gert meira.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg býst við, að væntanleg nefnd sendi frumvarpsuppkast sitt til stjórnarinnar, og geri jeg ráð fyrir, að stjórnin sjái sjer fært að flytja það. Auðvitað er hún sjálfráð um, hvort hún gerir það eða ekki. Verði það ekki, þá mun sjálfsagt einhver þm. fást til að taka að sjer flutning málsins á næsta þingi. Jeg geri annars ráð fyrir, að ekki verði nein vandkvæði á því að fá menn til þess að taka þetta starf að sjer. Að minsta kosti veit jeg, að ekkert er þar til fyrirstöðu að því er snertir þann aðiljann, sem mjer er kunnastur. Vona jeg, að svo verði einnig um hina. Að því er snertir þann manninn, sem stjórnin skipar, þá býst jeg við, að hann verði valinn úr stjórnarráðinu. Þetta er að vísu ekki mikil borgun, sem hjer er ætlast til að greidd verði, en þó dálítil þóknun fyrir þá, sem að þessu kunna að vinna.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vildi aðeins taka fram, að litlar líkur eru til, að stjórnin flytji frv., enda er till. þannig orðuð, að það getur varla hafa verið meining flm. hennar. Skiladagur frv. er sem sje ákveðinn sá sami, sem þingið kemur saman, en eftir það er of seint að koma fram með stjórnarfrv. Til þess að það væri mögulegt, yrði frv. að koma frá nefndinni t. d. um áramót næstu. Þetta gerir auðvitað ekki svo mikið til, því hv.flm. (JBald) getur vel flutt það sjálfur.

Flm. (Jón Baldvinsson) Að því er snertir flutning málsins, þá var það tilætlunin, að stjórnin flytti það. Þótt of seint yrði að senda það út, þá gæti stjórnin samt lagt það fyrir þingið með sínu áliti um málið. Mun sjálfsagt ekki verða neinn vandi fyrir hana að fá þm. til að bera það fram, ef það yrði of seint fyrir til að geta komið fram sem stjórnarfrv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þessi till. er nokkuð öðruvísi orðuð en hún ætti að vera. Þar er meðal annars komist svo að orði, að nefndarmenn skuli fá hver um sig 100 króna þóknun fyrir starfa sinn, er greiðist úr ríkissjóði að loknu starfi. Það er ekki unt að ákveða þannig borgunina í slíkri till. Hitt er leyfilegt, að skora á ríkisstjórnina að greiða úr ríkissjóði þann kostnað, sem af þessu leiðir; hún gerir það þá annaðhvort af því fje, sem hún hefir til umráða, eða þá upp á væntanlega fjárveitingu eftir á. Það er auðvitað ekki svo mikið fje, að það geti orðið til neinnar fyrirstöðu, en hitt er ekki rjett að ákveða þannig laun í þál.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það er hjer að ræða um áskorun til stjórnarinnar, sem jeg býst við, að henni sje ljúft að taka til greina. Till. er einmitt þessháttar áskorun til stjórnarinnar, sem hæstv. fjrh. (JÞ) talaði um. Annars veit jeg ekki betur en að algengt sje að orða þál. á þessa leið, og algengt að veita fje með þál. tillögum, sem hafðar eru um 2 umr. í hvorri deild, og þá er það auðvitað útgjaldaskipun.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg ætla ekki að mæla fram með þessari till. með langri ræðu að sinni. Í greinargerð fyrir till. er flest fram tekið, sem við kemur þörfinni fyrir slíka verksmiðju. Það, sem veldur því, að till. er fram komin, er það, að á þingi 1921 var samþ.þál. um að skipa nefnd til þess að athuga þetta mál, og sú nefnd hefir nú lagt fram skýrslu um störf sín og niðurstöður, eins og öllum er kunnugt. Nú er það vilji okkar flm. þessarar till., að þessu starfi nefndarinnar sje haldið áfram. Við segjum með till okkar ekkert um það, hvort staður sá, sem nefndin hefir aðallega bent á fyrir tóverksmiðjuna, sje heppilegur eða heppilegastur. En hinu erum við samdóma, að rjett sje að hafa eina eða tvær verksmiðjur mest, fyrir landið, og erum því till. nefndarinnar í þessu atriði samþykkir. Úti um land hafa menn óskað eftir að fá lopa- og kembivjelar sem víðast, og talið það sjálfsagða lausn málsins. En það kapp er þó ekki sprottið af því, að menn hafi í raun og veru gert sjer það fullkomlega ljóst, að það sje heppilegast og ódýrast fyrir þjóðfjelagið, heldur er það sprottið af hinum vaknaða áhuga fyrir heimilisiðnaðinum og hinni miklu þörf til þess að draga úr kaupum á innfluttri vefnaðarvöru. Því mönnum hefir það það fje, sem á þann hátt gengur út úr landinu. Nefndin hefir sýnt fram á, að þetta muni vera óheppilegt, og eru nú ýmsir að komast á þá skoðun, sem áður hölluðust að hinu. Við flm. þessarar till. álítum, að í þessu efni eigi að gæta þess fyrst og fremst, hvað þjóðinni sje fyrir bestu, og allur metingur um það, hvar verksmiðjan eigi að standa, eða hvort þær skuli vera fleiri en ein, eigi að hverfa fyrir þessu. Okkur er alveg sama, hvar verksmiðjan er, bara að hún sje á hentugasta stað. En okkur er ekki sama, að til slíks sje stofnað með feiknakostnaði hingað og þangað um landið. En til þess að losna við þann mikla undirbúningskostnað á hverjum stað víða um land, á að stofna eina eða tvær fullkomnar klæðaverksmiðjur fyrir landið. Þetta er álit fagmanna, að sje hin eina rjetta og færa leið. Og það er þetta stóra atriði, sem við flm.till. viljum láta halda áfram að rannsaka og undirbúa. Tillaga okkar fer aðeins fram á þetta. Hjer hefir komið fram önnur till, brtt. við till., nokkru nákvæmari að orðalagi, með því að hún tekur ýmislegt fram, sem við höfðum talið nægilegt að taka fram í framsögu málsins, því við töldum sama fyrir stjórnina, hvort gert væri. Við getum því fallist á þessa till. Jeg vil svo með örfáum orðum minnast á höfuðliði till., því þar er það tekið fram, sem ætlast er til, að unnið verði fyrst og fremst í þessu máli. Í fyrsta lagi á að ákveða stærð og gerð verksmiðjunnar og hvar hún eigi að standa. Þetta verður hlutverk þeirra manna, sem skipa þá nefnd, sem till. okkar kveður á um. Það er líklegt, að í nefnd þessa verði valdir þeir menn sem í fyrsta lagi bera gott skyn á þetta mál og sem jafnframt eru kunnugir störfum fyrri nefndarinnar og till. hennar í þessu atriði. Má þá ganga út frá, að þeir leggi til, að stofnuð verði ein verksmiðja, og þá helst hjer á Suðurlandi. En verksmiðjan Gefjun á Norðurlandi verði bætt og fullkomnuð. Þó er ekki ástæðulaust að ætla, að nefndin kynni að rannsaka aðrar kröfur, t. d. á Austurlandi. Og kæmi þá í ljós, að þar væri ef til vill hentugasti staðurinn fyrir slíka klæðaverksmiðju, þá er sjálfsagt, að hún sje sett þar. Stærð verksmiðjunnar verður að sjálfsögðu að fara eftir klæðaþörf okkar, með tilliti til þess, hve mikið yrði sent út, ef reynt yrði að selja eitthvað af framleiðslunni erlendis. Á því byggist líka rekstrarkostnaðurinn, hve stór verksmiðjan er. Eftir áætlun nefndarinnar frá 1921 mundi slík fullkomin verksmiðja kosta 1½ miljón. Enskur fagmaður, sem hjer var á ferð í fyrrasumar, áleit, að þetta mundi vera nærri lagi. Þessi maður taldi, að auðelt mundi að fá 1/3 stofnfjárins í hlutum frá Englandi. Okkur dettur í hug, að líklegt sje, að l/3 fáist hjá landsmönnum sjálfum, og ríkið leggi svo fram 1/3 eða ca. ½ miljón kr., þegar litið er á þann áhuga fyrir þessu máli, sem fram hefir komið, t. d. á Austurlandi, þar sem ekki stærra svæði en Múlasýslur ætla að leggja fram til slíks fyrirtækis ca. 300 þús. kr., auk lánsfjár, sem ríkis ábyrgðist, um 200 þús. kr. Það er auðvitað, að ef slíkur áhugi væri almennur, þá mundi auðvelt að safna ½ miljón kr. á öllu landinu. En nú er, eins og menn vita, svo háttað högum, að þetta fje yrði þó ekki fengið á svipstundu, heldur mundi það dragast nokkuð. En leiðina þarf að athuga, og vil jeg þá sjerstaklega benda á þann veg, sem vikið er að í greinargerðinni og að þessu lýtur. Ef hugsað er til þess, að ríkið leggi fram 1/3 eða 500 þús. kr., til fyrirtækisins, þá verður ef til vill erfiðast að fást við það. En jeg vil í því sambandi benda á það, að gamla Iðunnarfjelagið hjer á talsverðar eignir, sem ekki er óhugsandi, að það vilji leggja í þetta fyrirtæki. Þessar eignir eru virtar á 240 þús. kr., og leigir fjelagið þær öðrum. En það er hreint ekki óhugsandi, að það vilji „realisera þær og leggja í þetta fyrirtæki með ríkissjóði, og kæmist það í kring, þá verður það ekki neitt afarfje, sem ríkið þyrfti að leggja af mörkum til þess að koma fyrirtækinu á stofn. En þótt jeg geri ráð fyrir því, að þetta taki allmikinn tíma, þá tel jeg ekki rjett að fresta því lengur að undirbúa málið rækilega, svo að við getum sem fyrst losnað við það að kaupa þessi ósköp af erlendum dúkum, sem nú kaupum við. Það er satt, að ekki er mikil reynsla fengin fyrir því, hvort heppilegra sje að hafa eina verksmiðju eða fleiri. Þó hefir það komið í ljós, að lopavjelar einar hafa ekki getað kept við dúkaverksmiðjur um kembingu. Þannig lögðust Reykjafossvjelarnar niður, þegar dúkaverksmiðja kom að Álafossi. Eins varð reyndin í Eyjafirði. Um lopavjelarnar á Halldórsstöðum í Þingeyjarsýslu er það að segja, að þær voru bæði minni og ódýrari en nú er hægt að fá. En þær vjelar, sem nú fást og yrðu notaðar, eru of dýrar, þegar ekki er hægt að vinna í þeim nema hluta úr árinu. Slíkar vjelar geta því aldrei kept við stærri og fullkomnari vjelar, sem vinna alt árið, og alt bendir á það, að þær eigi að hverfa úr sögunni, enda var það álit nefndarinnar frá 1921. Jeg vona, að hv. deild líti á þetta mál líkum augum og við flm.till. og lofi því að ganga í gegn. Með því er engu ráðið til fulls um málið, en framgangur þess er greiddur síðar meir. Ætlast er til þess, að nefndin starfi kauplaust að öðru en því, að hún fái borgaðan útlagðan kostnað, en sá kostnaður verði síðar endurgreiddur ríkissjóði og talinn til stofnkostnaðar. Að lokum vil jeg benda á það, að þetta tilboð frá Englandi, sem jeg drap aðeins á, hefir sýnilega mikla þýðingu fyrir framgang þessa máls. Hjer er það viðurkendur sjerfræðingur, sem álítur fyrirtækið svo arðvænlegt, að Englendingar muni vilja leggja fje í það. Og ef maður verður fenginn frá Englandi til þess að stjórna fyrirtækinu fyrst í stað, a. m. k. þangað til við fáum þann sjerfræðing, er við eigum þar við nám og bráðum er fullnuma, Þorvald Árnason, þá er það mikil trygging fyrir því, að það sje vel stofnað og vel rekið, þar sem Englendingar teljast standa fremstir í þessari iðngrein. Það er því margt, sem bendir á, að rjett sje að halda áfram þessu máli, en óforsvaranlegt að láta það niður falla að svo komnu.

Sveinn Ólafsson Þetta mál sem hjer er um að ræða er óneitanlega stórt og víðtækt, og má sannarlega ekki kasta höndunum að því að afgreiða það. Jeg tók eftir því hjá hv.flm. (ÞórJ), þótt jeg heyrði annars illa til hans, að hann lýsti samhygð sinni með brtt. á þskj. 377. En það var einmitt sú brtt., sem kom mjer til þess að flytja brtt. á þskj. 421. Mjer þykir tekið nokkuð djúpt í árinni með till. 377, þar sem gert er ráð fyrir því, að væntanleg nefnd ráði stað og starfstilhögun hinnar fyrirhuguðu verksmiðju. Mjer finst hjer of mikið átt undir vali, sem annars er ekki kunnugt um, hvernig falla muni. Jeg hefi því leyft mjer að leggja það til, að í stað orðsins „ákveði“ í 1. og 2. lið brtt. á þskj. 377 komi „áætla“. Þessi nefnd verður vitanlega að miða útreikninga sína við einhvern vissan stað og staðhætti, og það getur hún gert, þótt sá staður sje ekki þar með sjálfsagður að nota. En mjer finst of mikið að fá nefndinni það vald í hendur, sem Alþingi ætti sjálft að hafa, ef til kemur. Um till. sjálfa verð jeg að öðru leyti að segja það, að mjer virðist hún fremur bera vott um fljótræði og kapp, heldur en hyggindi, sem í hag koma fyrir þjóðfjelagið. Á þetta bendir greinargerðin ótvírætt. Óneitanlega er aukinn ullariðnaður einna sjálfsagðasta leiðin til þess að rjetta við erfiðan efnahag þjóðarinnar, og þá fyrst og fremst heimilisiðnaður, bæði við sjó og í sveitum. Stóriðjurekstur á þessu sviði er ekki aðeins óreyndur og áhættusamur, heldur getur auk þess haft lamandi áhrif á heimilisiðnaðinn. Fyrsta sporið í ullariðjunni hjer á landi á ekki að vera dúkagerð til útflutnings, heldur til þess að fullnægja dúkaþörf landsbúa. Og það er með öllu ósannað mál, að ein stór dúkaverksmiðja hjer í Reykjavík fullnægi eins vel þeirri þörf og fyrirvinnu heimilisiðnaðarins eins og fleiri og minni verksmiðjur og kembivjelar. Auk þess er hjer á margt að líta, sem er næsta afdrifaríkt og ákvarðandi fyrir slíkt fyrirtæki sem þetta. Og þar er staðarákvörðunin efst á blaði. Vafalaust hafa aðalforkólfar þessarar verksmiðjuhugmyndar hugsað sjer, að hún skyldi standa í Reykjavík, eða þar sem hún gæti orðið bæjarfjelaginu stuðningur og atvinnubót. Og þetta er mjög eðlilegt, þegar á málið er litið frá sjónarmiði bæjarbúa og þeirra, sem vænta sjer einhvers frama eða álitlegrar stöðu af fyrirtækinu. En sennilega líta aðrir landsbúar nokkuð annan veg á þetta. Alþjóðarfyrirtækin eiga undir högg að sækja hjer í höfuðstaðnum. Þau eru gerð að mjólkurkúm fyrir bæinn, þegar mögulegt er. Ljós vottur þessa er Samband íslenskra samvinnufjelaga, Eimskipafjelag Íslands og landsverslunin. Alþingi hefir átt í baráttu og á í baráttu um að verja þessar stofnanir fyrir ásælni bæjarins, og það er augljóst, að það getur ekki varið þær nema að nokkru leyti. Bærinn liggur á þeim eins og mara, þótt Alþingi geti takmarkað að nokkru álagningu aukaútsvara á þær. Hafnargjöld, afgreiðslugjöld, húsaleiga og vinna er hjer í afarverði, og þetta bitnar á stofnunum þessum og þeim, sem við þær skifta. Dýrtíð er hjer í algleymingi, þvínær á öllum sviðum. Hásetakaup hjer er um 300 kr. á mánuði, og meira auk heldur, en annarsstaðar er það 150–200 kr.; tímakaup kr. 1,25–2,50, móts við kr. 0,75–1,00 annarsstaðar, o. s. frv. Og alt er þetta í raun og veru ávöxtur af ástandi bæjarins, skuldaþunga hans, taumlausu fjesýslubraski útlendra og innlendra brallkónga og mangara, en eyðslu og iðju leysi þess lausingjalýðs, er í stefnulausri ljettúð veltur um götur þessa bæjar. Að binda allsherjar dúkaverksmiðju við Reykjavík er því vissasta leiðin til að firra landsmenn afnotum af henni, og að skattskylda þá við Reykjavík, er skifta við hana. En hjer er reyndar meira í húfi, því að þetta gæti leitt til viðskiftaþverrunar, er sligaði síðan fyrirtækið í samkepni við útlendar verksmiðjur, og það má jafnvel telja víst, að hluttaka annara landsmanna í stofnun slíks fyrirtækis hjer í Reykjavík verði torfengin. Reynsla síðustu ára, og þá ekki síst stríðsáranna, hefir skapað þá skoðun víða, að Reykjavík sje alt annað en heppileg viðskiftamiðstöð landsmönnum. Í máli sem þessu er að sjálfsögðu mikil áhersla lögð á kostnaðarhliðina. Tillögumenn halda mjög á lofti áætlunum ullariðnaðarnefndarinnar frá 1922, og Englendingsins, Mr. Brook's, er áætlaði, að fyrirtækið myndi kosta 50 þús. sterlingspund, eða 16–18 hundruð þúsundir króna. Þetta er nú reyndar fullstór upphæð, ef alt eða mest alt þarf að taka að láni og ríkið að bera bróðurhlutann. En leyfilegt mun að setja spurningarmerki við áætlunina, einkum ef fyrirtækið verður bundið við Reykjavík. Mig minnir, að hús Eimskipafjelagsins - þriðjungi stærra en nú er - væri áætlað 5–600 þús. krónur, þegar stjórn fjelagsins var að berja fram samþykt til byggingarinnar. Húsið varð tveir þriðjuhlutar þess, sem áætlað var og kostaði, ef mig minnir rjett, um eina miljón, og þar fóru feitu kýrnar, sem áttu að bjarga fjelaginu í harðærunum. Mig minnir líka, að rafveita bæjarins væri fyrst áætluð neðan við 2 miljónir og síðan röskar 2 miljónir, en jeg hefi fyrir satt, að hún muni nú vera komin á fimtu miljón, auk allra innlagninga. Að þeirri áætlun stóðu þó bæði útlendir og innlendir sjerfræðingar, eins og reyndar að þessari ullarverksmiðjuáætlun. Svipað má segja um hafnarbygginguna og ýms önnur mannvirki hjer. Regla má heita, að þau fari langt fram úr áætlun. Jeg mundi því fyrir varúðarsakir vilja gera ráð fyrir svo sem 3 milj. kr. stofnkostnaði fyrir verksmiðju þessa, ef hjer ætti að vera, og ríflegum rekstrarkostnaði, með hliðsjón af dýrtíðarvinnulaunum í Reykjavík og rekstrarafli frá rafveitunni, sem varla yrði mjög ódýrt, þar sem auka þyrfti rafveituna. Auk þess væri líklegt, að gera mætti ráð fyrir ofurlitlu skattgjaldi eða aukaútsvari, sem hæfa þætti miljónafyrirtæki. þá segja flm., að von muni á 1/3 stofnkostnaðar frá Englandi eða £ 17.000. En hvað segir Jón Boli um það, ef stofnkostnaður fer svo sem um 1/3 eða ½ fram úr áætlun? Veit jeg vel, að hann gæti lánað og mun líklega fáanlegur til að lána gegn ríkisábyrgð, en í guðsþakkaskyni býst jeg ekki við að hann styðji þetta fyrirtæki, og ríkið, sem ábyrgðarþunginn hvílir á og ærið hefir fyrir af því tæi, hefir öllu lakari aðstöðu til að tryggja hagsmuni sína í slíku fyrirtæki en einstaklingur. En það er skoðun mín, að hjer lendi mest fjárframlögin á ríkinu, að minsta kosti fyrst í stað. Í sjálfu sjer hefi jeg enga ótrú á ríkisrekstri, ef vel er um búið og hann er ríkinu ekki ofraun, en jeg hefi litla trú á samvinnufjelagsskap ríkisins við síngjarna einstaklinga, og held, að hlutur þess verði þar miður fram dreginn en sameiganda. Yfirleitt álít jeg ullariðnaðarmálinu best borgið með því að áhugi og framtakssemi landsmanna sje notað á hverjum stað, eftir því sem hann kemur í ljós, en ríkið veiti honum sjerfróða aðstoð og leiðbeiningar og ábyrgist, ekki of mikinn, en þó nokkurn hluta af lánum til framkvæmda. Það er fyrirsláttur einn, að minni verksmiðjurnar, t. d. fjórðungaverksmiðjurnar á borð við Gefjuni, sem eftir áætlun ullariðnaðarnefndar frá 1922 eiga að kosta alt að 600 þús. kr., geti ekki unnið útgengilega dúka, þegar efnið er til þess hæft. Það hefir Gefjun sýnt þessi síðustu ár. Það er alkunna, að tilraunir hennar með að vinna dúka úr erlendu, smágjörvu hráefni og völdu innlendu efni, hafa tekist vel, en allir hljóta að sjá, að stór verksmiðja getur engin áhrif haft fremur en lítil á tæsluhæfileika íslensku ullarinnar. Um þetta, og þá teknisku hlið málsins, þýðir annars lítið að þrátta. En jeg fullyrði, að margt er miður athugað en skyldi í þessu sambandi, og hv.flm. hafa tekið ýmislegt eins og óvefengjanlegan sannleika í áliti ullariðnaðarnefndar, t. d. það, að ein stór verksmiðja geri heimilisiðnaðinum sama gagn og fyrirvinna á mörgum stöðum í landinu, af því að farmgjald skipanna með ströndum fram sje jafnhátt, hvort sem sent er langt eða skamt. En þetta er einstök fjarstæða. Með þessu er sem sje gert ráð fyrir því, að engu skifti, hvort eigandi þarf að bíða fáa daga eða margar vikur eftir lopa eða ullarsendingu og sæta stopulum skipsferðum. Ennfremur segja hv.flm., að kembingar- og lopavjelar borgi sig ekki, reknar út af fyrir sig. Þessi staðhæfing er með öllu órökstudd, enda er ekki hægt að staðhæfa slíkt án samanburðar við eitthvert þekt fordæmi. þessi fullyrðing hv.flm. kemur heldur ekki vel heim við reynslu Þingeyinga, sem lengi hafa haft kembivjelar, er nýlega hafa verið reistar úr rústum með ærnum kostnaði eftir bruna, líklega þó með það fyrir augum, að fyrirtækið borgaði sig, eins og reyslan hafði sýnt, og þó eiga Þingeyingar tiltölulega ljetta sókn til Gefjunar. Annað mál er það, að fyrirvinna ætti að geta orðið ódýrari í fullkominn klæðaverksmiðju, þar sem mikið er unnið, fyrir þá, sem auðveldlega ná til hennar. Flm. taka það fram, eins og sjerstök meðmæli með fyrirtækinu, að Englendingurinn Mr. Brook álíti, að það geti orðið arðvænlegt. Hann lítur vitanlega á þetta sem fjárgróðafyrirtæki og miðar arðsvonina fyrir ensku þriðjungseigendurna við öryggið, sem ríkiseignin veitir. Hann lítur á þetta frá sjónarhóli hins hagsýna Breta, en líklega ekki þjóðfjelagsins, enda skortir hann vissulega staðlega þekkingu til að dæma um þetta. Hv. flm. vilja tengja fyrirtækið við aðstandendur Iðunnarfjelagsins gamla, sem ennþá á leifar af gömlu verksmiðjunni. Þeir ætlast til, að þessir Iðunnareigendur beini fyrirtækinu inn á rjettar brautir. Það liggur því nærri að ætla, að sú nýja allsherjarverksmiðja eigi þá að eignast átuna af Iðunni. Á síðasta þingi og í nál. ullariðnaðarnefndar skaut líka upp þeirri hugmynd, að Álafosseignin gæti fallið inn í stóru verksmiðjuna. Það er þá ekki heldur ósennilegt, að þessi allsherjarverksmiðja geti á þægilegan hátt breytt í peninga slátrinu af þessum gömlu, úreltu verksmiðjum, þótt hún hafi líklega lítil not af því. Engum mundi koma það á óvart, þegar aðstandendur þessara aflóa fyrirtækja ættu að ráða, að þeir reyndu að gera sjer mat úr reitunum og ríkisábyrgðinni á þeirri stóru verksmiðju. Hv. flm. hafa varað við því, að gera mál þetta að flokkspólitísku máli. Þetta er nú sjálfsagt í einlægni sagt. En jeg held, því miður, að þetta mál sje fyrir löngu orðið að flokkspólitísku máli, og auk þess komin inn í það hreppapólitík stærsta hreppsfjelagsins á landinu. Jeg þóttist verða þess var fyrir ári liðnu, og hefi jeg því síðan verið á þeirri skoðun, að frá því þetta ullariðnaðarmál kom fram, hafi það verið flutt með það eitt fyrir augum, að það gæti orðið stoð og stytta fyrir þennan bæ og einstaka borgara hans, og ekki horfir vænlegar, að mínu viti, ef gömlu ullariðnaðarfjelögin, Iðunn sáluga og Álafossverksmiðjan, eiga að sameinast þeirri „stóru“. Jeg geri því ráð fyrir, að það geti orðið erfitt að losa þetta mál við alla flokkspólitík. Það er auðvitað af umhyggjusemi fyrir góðu og þörfu máli, þótt jeg efist um, að það takist að fá því framgengt, sem hv.flm. (ÞórJ) gerir ráð fyrir, að væntanleg nefnd vinni kauplaust. En mjer finst þó, þegar um jafnvandasöm störf er að ræða sem þau, er nefndin á að fá í hendur að vinna, að það sje til of mikils mælst af nefndarmönnunum, að þeir vinni fyrir alls ekkert kaup. Jeg sje aðeins örfáa menn, sem gætu staðið sig við það, sem sje aðstandendur Iðunnar og Álafoss. Þeir gætu þá, í von um hagkvæma sölu gömlu vjelanna, lagt á sig slíka vinnu. En það leiddi þá til þess, að nefndin yrði skipuð mönnum úr Reykjavík. Hv. flm. (ÞórJ) gerir mikið úr því hagræði, sem leiða mundi af sjerfræðilegri aðstoð Englendinga við þetta fyrirtæki, ef þeir fengjust til að taka þátt í stofnun þess. En jeg get ekki gert svo mikið úr þessu. Jeg get ekki talið það neitt aðalatriði í þessu máli, að sótt verði eftir reynslu og þekkingu Englendinga um þessa hluti. Jeg held meira að segja, að það verði alls ekkert heppilegt að tengja þetta fyrirtæki við enskt fjármagn og forystu. Jeg veit ekki betur en að ullariðnaður sje kominn á alveg eins hátt stig á Norðurlöndum, t. d. í Danmörku og Noregi, að því er kemur til nýtingar á norrænni ull, og við gætum alveg eins sótt okkar þekkingu og fyrirmyndir þangað. Ýmsir telja náin mök við Dani og Norðmenn í samstarfi og atvinnuháttum okkur hættuleg, af því að þeir sjeu okkur ofjarlar í öllu. En jeg hefi ekki síður ótrú á samvinnu við Englendinga, og hygg það súrdeigið ekki hollara. Það er auðvitað mál, að ullariðjumálinu verður að sinna, eins og hv.flm. (ÞórJ) sagði, og jeg mun ekki láta á mjer standa að styðja það mál, þegar jeg er orðinn sannfærður um, að því sje stefnt á rjetta leið. Jeg veit fyrir víst, að allur almenningur mun fúslega leggja á sig talsverðar byrðar til þess að ná því takmarki, að hjer komi upp innlend dúkagerð, ef fyrirtækin eru við hans hæfi og ekki háð annmörkum þessarar reykvísku braskarahugmyndar. Það getur vel verið, að hjer á þingi sjeu fáir eða engir, sem líta á þetta mál eins og jeg, en það skiftir engu fyrir mig. Mjer er þetta sannfæringarmál, og læt ekki á mig fá, hvort fleiri eða færri verða mjer samferða. Ef svo fer, sem nú virðist einna líklegast, að Alþingi fallist á þessa allsherjarhugmynd, og falið verði nefnd manna hjer úr Reykjavík það vandaverk að undirbúa tóvinnumálið, þá vænti jeg þó þess, að Alþingi geymi sjer að minsta kosti til næsta þings að ákveða nánar stað og fyrirkomulag þessarar verksmiðju, og að brtt. mín á þskj. 421 verði samþykt. Læt jeg hjer svo staðar numið að sinni, en vil aðeins geta þess að lokum, að þótt þessar brtt. mínar verði samþyktar, sje jeg mjer þó ekki fært að fylgja þessu máli út úr deildinni í þeim búningi, sem það nú hefir, en frá mínu sjónarmiði getur það verið tiltækilegt að láta þetta mál fara til síðari umr., til þess að málið upplýsist betur, og mætti það verða því ávinningur að verða rætt hjer tvisvar, þótt ekki verði það afgreitt að þessu sinni.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get verið stuttorður að þessu sinni, einkum þar sem hv.flm. (ÞórJ) hefir lýst því yfir, að hann, ásamt meðflm., hv.þm. Borgf. (PO) fjellist á brtt. mína og hv.þm. Str. (TrÞ), sem er að finna á þskj. 377, og sem við erum þeim þakklátir fyrir. Þetta mál er allþýðingarmikið mál, en það er þegar búið að ræða það allmikið á undanförnum þingum og orðið talsvert mikið undirbúið, og auk þess, þegar gert er ráð fyrir, að sá undirbúningur haldi áfram, sje jeg ekki ástæðu til, að verið sje að fjölyrða mikið um þetta mál nú. Jeg vil aðeins geta þess, að við flm.brtt. 377 getum vel fallist á brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Við teljum sjálfsagt, að Alþingi á sínum tíma ákveði, hvar verksmiðjan á að standa og fyrirkomulag og stærð þessarar fyrirhuguðu verksmiðju. Verði því aðeins gerðar áætlanir og tillögur um þetta af væntanlegri nefnd, en engin fullnaðarákvörðun tekin um það. Mun jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta, en vænti þess, að hv. deild taki þessu máli vel.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir gefið sjer góðan tíma til þess að „krítísera“ greinargerð þessarar till., eins og. till. sjálfa, og kom mjer það alls ekki á óvart. En mjer kom niðurstaða þessa hv.þm. (SvÓ) samt nokkuð á óvart. Hann hefir jafnan tekið þeim höndum á þessu máli, að hann hefir aldrei mátt heyra annan stað nefndan fyrir verksmiðjuna en Suður- Múlasýslu, annarsstaðar hefir hvergi mátt nærri koma. En þegar hann kom fram með brtt. sínar, bjóst jeg samt við því hálft í hvoru, að hann mundi verða þessu máli fylgjandi, ef þær hefðu orðið samþyktar. En svo er þó alls ekki. Í rauninni virtist mjer hann ætla að verða með till. okkar flm., eins og hún kom fram í fyrstu, því að allar aðfinslur hans stefndu að brtt.hv. 2. þm. Árn. (JörB) og þm. Str. (TrÞ), enda væri það undarlegt, ef hann vildi ekki, að undirbúningur þessa máls hjeldi áfram, nema hann vilji slá því föstu, að hann álíti engan undirbúning í þessu máli rjettan annarsstaðar en í Suður-Múlasýslu, því að það er vitanlegt, að enginn maður, sem nokkurt skyn hefir borið á þetta mál, hefir þar nærri komið. En ef þetta er ekki skoðun þessa hv.þm. (SvÓ), hlýtur hann að fylgja till. okkar hv.þm. Borgf. Þá skal jeg minnast á örfá atriði úr ræðu hans, hin helstu. Það er þá fyrst, að hann taldi, að heimilisiðnaðinum gæti staðið hætta af þessari stóriðju; en það er síður en svo, að þetta geti orðið heimilisiðnaðinum hættulegt. Jeg álít þvert á móti, að þetta verði hin mesta lyftistöng fyrir heimilisiðnaðinn, þar sem alveg er tvímælalaust og full reynsla fyrir hjá öllum þjóðum, að mikið ódýrari verður kembing og lypping í fullkominni verksmiðju, eins og rökstutt er í greinargerð tillögunnar. Þá áleit þm. (SvÓ), að það yrði of seinlegt að senda ullina til einnar verksmiðju, t. d. í Reykjavík. En hann hefir þá ekki athugað það jafnframt, að samgöngur innan hjeraða eru óvíða eins tíðar eða tíðari en skipaferðir til Reykjavíkur, eða jafnvel Eskifjarðar. Það er mjög óvíða, sem stöðugar bátaferðir eru innan hjeraða, nema máske á einstaka stað innan fjarða. Þá er og enn óathuguð sú ástæðan, að það er aðeins á vissum tíma árs, sem þess þarf með að senda ullina, og ef hann álítur eina stóra verksmiðju, sem gæti unnið fyrir alt landið, mundu verða dýrari en margar smáverksmiðjur sína í hverju hjeraði, þá er það annaðhvort alls ekkert hugsað hjá hv.þm. (SvÓ), eða þá að það er mjög illa hugsað. Svo áætlaði hann t. d., að þessi eina stóra verksmiðja yrði helmingi dýrari en ráð hefir verið gert fyrir, þ. e. um 3 milj. kr., en taldi aftur á móti, að smærri verksmiðjur, eins og t. d. Gefjun á Akureyri, mundu reynast miklu ódýrari. Nefndin hafði áætlað þær um 600 þús. kr., og vildi hann ekki hækka þá áætlun nema lítið eitt. Af hverju? Af því það fjell betur saman við hans eigin skoðanir. Jeg skal nú viðhafa hans eigin reikningsaðferð, og mundu þá þessar verksmiðjur, á stærð við Gefjuni, kosta um 1 miljón og 200 þús. kr. Ef við nú gerum ráð fyrir, að reistar yrðu 10 verksmiðjur, sín í hverju hjeraði, eða hjer og þar um landið, yrði allur kostnaðurinn samanlagður um 12 milj. kr., en þessi eina stóra verksmiðja, sem duga mundi fyrir alt landið, kostaði þó ekki nema 3 milj. með þessari hækkuðu áætlun hans. Hver er nú munurinn? Nei, það er ekki hægt að velta þessu svo, að ekki verði sama niðurstaðan, að 1 eða 2 stórar verksmiðjur verða tvímælalaust miklu ódýrari en margar smáar. Flutningskostnaðurinn með skipum verður og svipaður, hvort sent er lengri eða skemri leið. En þetta hefir hv.þm. (SvÓ) aldrei getað hugsað sjer, vegna þess, að inn í hans höfuð hefir aldrei komist nema eitthvert smákríli af verksmiðju, sem standa ætti á Eskifirði. Jú, hv.þm. (SvÓ) gat þess, að Þingeyingar hefðu keypt sjer aftur kembivjelar, en hann hefir ekki sannað, að þær borgi sig betur heldur en ef sótt hefði verið til Gefjunar-verksmiðjunnar á Akureyri. Gömlu vjelarnar þingeysku voru litlar og ódýrar, en nú er hvergi hægt að fá svo litlar vjelar. Nú er aðeins hægt að fá stórar vjelar, sem vinna miklu meira en sem svarar vinnuþörf lítils sveitahjeraðs. Hann hefir heldur engin rök fært fram fyrir því, að minni vjelarnar verði ódýrari, en segir það aðeins ósannað mál, að stórar verksmiðjur verði ódýrari; en reynsla okkar og allra annara hefir þó einmitt sannað það. Hann dvaldi einna mest í ræðu sinni við hagsmuni Reykjavíkur í sambandi við þetta fyrirtæki. Jeg veit ekki, hvað hann hefir meint með því, en því var hvíslað að mjer áðan, að hann mundi halda, að við flm. þessarar till. mundum hafa verið keyptir til þess af einhverjum, sem væntu þess að fá störf við verksmiðjuna, ef hún yrði sett í Rvík. Þetta held jeg að við förum ekki að setja fyrir okkur. En mjer finst það hálfskrítið af hv.þm. (SvÓ) að ætla að fara að mála grýlur á vegginn um það, hverjir muni fá atvinnu við þetta fyrirtæki. Á þessu stigi málsins er það of snemt að hugsa um þá hluti; en það er óheiðarlegt að gera ráð fyrir því, að þetta mál verði misnotað í þágu einstakra manna. Það er rjett hjá hv.þm. (SvÓ), að kaupgjald er hærra í Reykjavík en víðast hvar annarsstaðar, og dýrtíð þar einna mest á landinu, en það hefir heldur aldrei verið gengið beint út frá því, að verksmiðjan yrði reist hjer í Reykjavík. Jeg hafði hugsað mjer t. d., að Álafoss væri líklegri staður fyrir verksmiðjuna, að minsta kosti verður það atriði tekið til athugunar. En heldur t. d. hv.þm. (SvÓ), að verkamenn vildu fara hjeðan til Eskifjarðar, ef verksmiðjan væri þar, og vinna þar fyrir lægra kaup en hjer tíðkast? Það hefir heyrst nú nýlega, og er engin stóriðja komin á fót hjer ennþá, að verkamenn úti um land sjeu að reyna að færa sjer í nyt þá kauphækkun, sem hjer hefir orðið, til þess að fá kaup sitt hækkað líka. Kaupgjald í svona verksmiðju yrði líklega ætíð að vera hærra en venjulegt kaup algengra verkamanna, enda þótt líklegt sje, að mætti halda því eitthvað lægra en hægt er í Reykjavík. En það er skylda nefndarinnar að taka þetta alt með í reikningum sínum, ella gæti hún ekki sagt hið sanna um það, hvaða staður yrði heppilegastur og ódýrastur; en þar á verksmiðjan að vera. Það er síður en svo, að þetta eigi ekki að takast til greina. En hv.þm. (SvÓ) taldi Rvík óheppilegan stað, aðallega af þessum ástæðum; en þótt kaupið þyrfti ef til vill að vera eitthvað hærra hjer en annarsstaðar, gæti það þó unnist upp af ýmsum öðrum hlutum. Reykjavík er t. d. ekki óheppilegasti staðurinn að því er samgöngur snertir. Það gæti jafnvel hugsast, að Reykjavík reyndist ódýrasti staðurinn, þegar öllu væri á botninn hvolft, þrátt fyrir alt það svartasta, sem þm. (SvÓ) hefir talið upp. Það er ýmislegt, sem athuga verður í þessu sambandi. Hjer í Reykjavík mundi ekki þurfa að byggja sjerstök verkamannaskýli; þess mundi þurfa víðast hvar annarsstaðar, t. d. á Álafossi. En hvernig þessu hagar til á Eskifirði, er mjer alveg ókunnugt. Þetta er eitt með mörgu fleira, sem þarf að taka til ítarlegrar athugunar. Hann (SvÓ) talaði um það, eins og jeg mintist á áðan, að það þyrfti að hækka þá áætlun, sem þegar hefir verið gerð, en það skiftir litlu máli. Það þarf jafnan að hækka allar áætlanir; en hitt má vel vera, að þetta verði nokkru dýrara en ætlað hefir verið, vegna þess, að eftir því sem málið verður betur rannsakað, komast menn nær því rjetta. Þetta er algengt með allar áætlanir. Ennfremur taldi hv.þm. (SvÓ), að þetta mundi aldrei verða fært, nema ríkið tæki alt stofnfjeð að láni. Hann gekk sem sje út frá því, að þetta yrði ríkisrekstur. Þetta hefir aldrei verið tilgangur okkar flm. Við höfum ætlast til, að þetta yrði hlutafjelag. Landsmenn mundu t. d. leggja fram minst 1 /3 hluta fjárins. en ríkissjóður ]/3 hluta. Ef landsmenn gætu þetta ekki af eigin ramleik, mætti og taka lán til þess, og væri það þá ekki óhugsandi, að ríkissjóður tæki ábyrgð á því, og er það engin nýjung, þótt það kæmi fyrir. En hitt hefir mjer aldrei komið til hugar, að ríkissjóður tæki lán til þess að koma þessu á fót. Hv. þm. (SvÓ) sagði, að Englendingar gætu ekki gert áætlanir um þetta, og að þeir mundu ekki vilja leggja fram fje í þetta fyrirtæki.

Þetta er útúrsnúningur

. Nei, hv.þm. sagði, að þeir mundu kippa að sjer hendinni vegna þess, að þetta færi fram úr áætlun, og veit jeg ekki, hvað hann hefir fyrir sjer í þessu, því að önnur áætlunin var eftir Englendinginn, sem hjer var síðatsliðið sumar. Þá fór hann út í það, sem hann hefði sjálfs sín vegna átt að láta ógert, þar sem hann slær því föstu, að við flm. ætlumst til þess, að gömlu vjelarnar úr Iðunni ættu að renna til þessarar verksmiðju og verða þar notaðar. Þessar vjelar, sem hann talar um, eru ýmist seldar eða urðu með öllu ónýtar í brunanum. En það eru alt aðrar eignir en vjelar, sem þetta fjelag á. Það á hús og lóðir stórar, sem það hefir leigt út fyrir fiskverkunarreiti. Þessar eignir eru ávalt í miklu verði. Jeg skal láta það alveg ósagt, hvort fjelagið vill leggja þessar eignir sínar í þetta fyrirtæki, en ef það vildi gera það, gæti það orðið þessu máli feikimikill stuðningur. Þarna mundu fást sem svarar yfir 200 þús. kr., auk skulda, sem á þessu hvíla. Það er enginn vafi á því, að fjelagið getur gert sjer þetta fje úr þessum eignum sínum. Enn taldi þm. (SvÓ), að Englendingar mundu ekki geta gert sjer von um arð af þessu, og mundu því alls ekki leggja í þetta fyrirtæki. Þessar fullyrðingar eru þvert ofan í yfirlýsingu þessa þaulæfða enska fagmanns, sem hjer var, og eru því ekki sæmandi hv.þm. (SvÓ), ef hann vill láta nokkurn hugsandimann trúa sjer. Og þegar við berum kostnaðinn við að koma upp verksmiðjunni saman við það fje, sem fer út úr landinu fyrir ullarvörur, þá sjáum við brátt, að kostnaðurinn yrði borgaður á fáum árum. Þá talaði hv.þm. (SvÓ) enn um stopular ferðir. Það er ekki heldur nein ástæða, eins og jeg hefi áður sýnt fram á. Það mun nú varla vera nokkur staður á landinu, sem ekki sjeu nægilega fljótar ferðir til, þessa vegna. Hv. þm. (SvÓ) lagði í fyrstu áherslu á það, að þetta mál ætti ekkert að vera við riðið flokkapólitík. Hann hefir og síðan breytt samkvæmt því. Alt, sem hann hefir til þessa haldið fram í málinu, hefir ekki verið blandað flokkapólitík, heldur hreppapólitík. En mín skoðun er nú sú, að hún eigi ekki heldur hjer við. Hv. þm. hefir, að því er virðist, ekki ennþá getað komið auga á neinn verulega heppilegan stað, nema þarna fyrir austan. Það er ekki svo að skilja, að jeg hafi neitt sjerstakt á móti honum; þvert á móti. Jeg vil láta rannsaka hann sem aðra líklega staði, og taka hann, ef hann virðist ákjósanlegur. Hann kvað ekkert happ mundu vera að fá Englendinga til að koma verksmiðjunni á stofn. Vildi hann fult eins vel taka Dani eða Norðmenn til þessa. Það má vera, að verða kunni skiftar skoðanir um þetta, en jeg þykist þess fullviss, að Englendingar standi einna fremst í þessum efnum. Sá maður hjer að heiman, sem er að stunda þessa námsgrein, gerir það í Englandi. Er það mjög efnilegur maður, og verður hann fullnuma bráðlega. Mun það því aldrei skifta mörgum árum, sem við þurfum að búa við forstöðu erlends manns. Það er annars þýðingarlaust að vera að þrátta um þetta mál, og allra helst við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Hann hefir nú einu sinni bitið sig fastan í þessa skoðun sína, og hún verður ekki frá honum tekin, hversu rangt sem hann hefir fyrir sjer; að því er hann alþektur. En það fyndist mjer, að hv.þm. ætti þó að ganga inn á, að ekki sje rjett að fella nú niður áframhaldandi undirbúning í þessu máli. Einkum kom mjer á óvart, er hv.þm. lýsti yfir því í lok ræðu sinnar, að hann mundi greiða atkv. á móti málinu, eftir að hann hafði bent á sjerstakan stað, sem heppilegur myndi vera til þessa, og sem hann kvað ekkert á móti, að væri rannsakaður. Sú rannsókn fer þá aldrei fram, ef málið er nú látið niður falla. Hlýtur hv.þm. því að hafa verið að gera að gamni sínu í annaðhvort skiftið.

Halldór Stefánsson Það veltur á tvennu, hverja þjóðfjelagslega þýðingu það hefir, að stofnað sje til aukins ullariðnaðar hjer á landi. Fyrst. hvernig slíkur iðnaður kemur til að verka á heimilisiðnaðinn í landinu, og í öðru lagi, hver fjárhagsstuðningur það verður fyrir ullarframleiðsluna. Að því er snertir fyrra atriðið, þá hygg jeg, að það muni heldur verða til að draga úr heimilisiðnaðinum, ef stofnuð yrði aðeins ein verksmiðja. Að minsta kosti hefir reyndin til þessa orðið sú, að fullkomnar ullarverksmiðjur hafi jafnan haft þær verkanir. Það er stærð þeirra og einkum fjarlægð þeirra og óbein viðskifti við ullarframleiðendur, sem gerir þetta að verkum. Aftur á móti er því svo varið, að því nánara sem sambandið er milli verksmiðjunnar og ullarframleiðenda, þeim mun betur er hún fallin til að styðja og efla heimilisiðnaðinn. Þá getur hver og einn fengið ullarvinnuna á því stigi og á þeim tíma, sem honum hentar best. Af þessum sökum myndi t. d. verksmiðja hjer í Reykjavík alls ekki hafa meiri þýðingu fyrir heimilisiðnaðinn úti á landi, síst á Austurlandi, en norskar verksmiðjur. Það er því engum efa bundið, að það verður miklu hagfeldara í þessu tilliti að hafa verksmiðjurnar fleiri, en smærri. Að því er snertir hitt atriðið, fjárhagsstuðninginn við ullarframleiðendur, þá veltur það aðallega á forminu, hvort fyrirtækið verður í hlutafjelags- eða í samvinnufjelagsformi. Það er undir því komið, hvort það verður til sem gróðafyrirtæki fyrir stofnfjeð, eða til verðhækkunar fyrir innlenda framleiðslu. Verði það stofnað sem hlutafjelag, þá getur það ekki haft nema litla þjóðhagslega þýðingu, því almenningur kemur þá ekki til að hafa nema tiltölulega lítið gagn og lítinn áhuga fyrir því. Verði það aftur á móti í samvinnuformi, þá getur þýðing þess orðið mikil, því það verður þá samgróið hag og áhuga almennings. Þessi till., sem hjer er um að ræða, gerir ráð fyrir hlutafjelagsforminu, og eftir öllum líkum að dæma er verksmiðjunni ætlað að vera í Reykjavík. Ef svo færi, þá ætti Reykjavík mjög hægt með, með útsvörum o. fl., að draga til sín allan hagnaðinn úr höndum fyrirtækisins og ullarframleiðenda. Í öðru lagi gerir till. ráð fyrir aðeins einni verksmiðju, og er það ólíklegt til þess að efla eða auka heimilisiðnaðinn í landinu. En til þess ætti þó kvörninni einmitt að vera snúið. Í þessu sambandi skal jeg taka það fram, að ef svo færi, að reist yrði aðeins ein verksmiðja, þá ætti hún að vera á Austurlandi, vegna þess, að Austfirðingar eiga ógreiðastan aðgang að verksmiðjum og minstan kost á stuðningi til aukins heimilisiðnaðar, og aðstaða þar að engu leyti verri en nokkursstaðar annarsstaðar. Jeg vildi aðeins taka þetta fram til athugunar fyrir þá, sem fara kunna með málið í framtíðinni, og til að skýra afstöðu mína til þessa máls síðar, eftir því, hver leið verður farin og hvert formið verður. Að lokum skal jeg svo geta þess, að jeg mun á þessu stigi málsins greiða atkv. með brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og með brtt. á þskj. 377. Þó þykir mjer ekki ólíklegt, að jeg við síðari umr. málsins beri fram brtt.

Sveinn Ólafsson Jeg heyrði fremur lítið af síðari ræðu hv.flm. (ÞórJ), en það lítið sem það var, þá gat jeg ekki betur sjeð en að það væru tómar afbakanir á orðum mínum áðan. Hv. þm. (ÞórJ) bjó sjálfur til setningar til að „krítísera“, og eignaði mjer, en var sjálfur höfundur að. En þar sem hann vildi eigna mjer þessi öfugyrði, sem hann þóttist fá svo góðan fangstað á, þá verður naumast hjá því komist að líta svo á, að þetta sje vottur um röksemdaþrot hjá honum. Á jeg satt að segja dálítið bágt með að gera mjer ljóst, hver tilgangurinn hefir verið hjá hv.þm. (ÞórJ) með öllu þessu. Hv. þm. (ÞórJ) kvað mig hafa sagt, að verksmiðjustofnunin yrði heimilisiðnaðinum hættuleg. Það voru ekki mín orð. Jeg sagði í almennum orðum, að stóriðja hefði oft reynst hættuleg heimilisiðnaðinum, enda munu flestir játa, að svo sje. Það er t. d. alvitað, að heimilisiðnaður okkar fór í rústir, þegar verksmiðjur nágrannalandanna komust á legg, og vegna samkepni þeirra. Þá kvað hv.þm. (ÞórJ) mig hafa sagt, að Englendingar myndu þegar kippa að sjer hendinni, ef kostnaðurinn færi fram úr áætlun. Jeg sagði það ekki heldur. Jeg kastaði aðeins fram þeirri spurningu, hvað Jón Boli myndi gera. ef svo færi, að stofnkostnaður yrði 1/3 eða ½ meiri en áætlun miðar við. Þá kvað hann mig ekki geta hugsað mjer slíka ullarverksmiðju, sem hjer um ræðir, nema í Suður-Múlasýslu eða á Austurlandi. Jeg mintist ekki með einu orði á Austurland eða Suður- Múlasýslu í ræðu minni, en hitt gaf jeg glögglega í skyn, að jeg yfirleitt væri mótfallinn slíkri allsherjarverksmiðju, hvar sem hún væri á landinu. Jeg ætla annars ekki að elta frekar þessa útúrsnúninga hv.flm. (ÞórJ), en snúa mjer að því, sem hann tók eins og jeg talaði það. Hv. flm. (ÞórJ) gerði alvarlega tilraun til að sanna það, að ekki yrði dýrara að hafa verksmiðjuna hjer en annarsstaðar á landinu. Kvað hann meðal annars þann kostinn, að ekki þyrfti að byggja hús yfir verksmiðjufólkið, ef hún væri hjer. En mjer er spurn: Mundi þetta fólk ekki þurfa að greiða húsaleigu og hafa þess vegna hærra kaup? Og hv.flm. veit ef til vill, hvað hún er hjer sanngjarnlega metin, að hún hefir nálgast stundum 100% af verði húsanna um árið. Geri jeg ráð fyrir, að hún mundi fyllilega vega upp kostnaðinn, sem bygging íbúðarhúsa fyrir verkafólkið myndi leiða af sjer annarsstaðar. Þá kvað hv.flm. (ÞórJ) vinnuna mundu verða ódýrari, ef ein stór verksmiðja ætti hlut að máli en ef þær væru fleiri og smærri. Það má vera, að eitthvað sje í þessu, en það verður þó komið undir ýmsum staðlegum ástæðum, og aðalatriðið er ekki það, hvort vinsla á 1 kg. ullar verður lítið eitt ódýrari eða dýrari, heldur hitt, hvort landsmenn alment verða aðnjótandi hallkvæmra viðskifta, en það er miður trygt með einni stórri verksmiðju en fleiri smáum. Jeg hygg, að ávinningurinn af stóriðjunni - ef nokkur yrði - mundi margfaldlega jetast upp við stirðleg viðskifti og tafsöm og af auknum undirbúningskostnaði. Þá kom hv.þm. (ÞórJ) að kembivjelunum. Hann kvað þær fráleitt geta borgað sig og nefndi í því sambandi kembivjelarnar í Þingeyjarsýslu. Sagði hann þær nú hafa verið settar upp stærri á Húsavík, af því að minni vjelar, eins og þær, sem brunnu, væru ekki fáanlegar. Ekki veit jeg, hvaðan hv.þm. hefir þetta, eða hvernig með því verður sannað, að kembivjelar borgi sig ekki. Auðvitað verður einhver samanburður að vera, til þess að sagt verði með vissu, að ákveðið fyrirtæki borgi sig ekki. Þá benti hv.flm. (ÞórJ) á það, hve samgöngurnar við Reykjavík væru góðar, og hve mikla þýðingu það hefði fyrir viðskifti við ullarverksmiðju hjer. Kostur er það að vísu, og væri talsvert þungur á metunum, ef ekki væri þar á móti þeir ókostir, sem loða við þennan stað. En það eru líka ýmsir aðrir staðir, sem eins auðvelt er að hafa samgöngur við og Reykjavík, staðir, sem færri annmarka hafa en Reykjavík, og þar sem t. d. öll afgreiðslugjöld eru miklu lægri en í Reykjavík. Hv. flm. (ÞórJ) gerði ráð fyrir, að þetta yrði hlutafjelag. Jeg þóttist líka vita það. Hann gerir ráð fyrir því, eins og ullariðjunefndin, að ríkið leggi til 1/3 stofnkostnaðar. Hitt eiga landsmenn að kaupa, að því leyti sem það verður ekki ensk eign. En líkurnar eru heldur litlar, eins og jeg hefi áður tekið fram, fyrir þeim hlutakaupum, og jafnvel ekki vissar úr nærsveitum Reykjavíkur, ef verksmiðjan væri hjer. Þessvegna er líklegast, að ríkið þyrfti, er á ætti að herða, að kaupa talsvert meira en gert er ráð fyrir, þyrfti að stofna og reka fyrirtækið að mestu leyti. Hv. flm. (ÞórJ) taldi líklegt, að Iðunnarfjelagið gamla mundi selja húseignir sínar og fiskireiti og leggja í fyrirtækið. Getur verið, og er ekki ólíklegt, ef fyrirtækið á að reisa á rústum Iðunnar. En annars sje jeg ekkert samband milli Iðunnar og þessa fyrirtækis eða meiri líkur fyrir, að það fjelag fari að selja eignir sínar og leggja í þetta en að við tækjum að selja jarðir okkar og leggja andvirðið í fyrirtækið. Það, sem aðallega ber á milli hv.flm. og mín, er þetta, að jeg er yfirleitt ósamþykkur hugmyndinni um allsherjar-verksmiðju hjer á landi. Jeg vil ekki stofna fje ríkisins í neina hættu með því að stofna eða reka slíkt fyrirtæki. Slíkum rekstri verður aldrei eins vel borgið hjá ríkinu í þessari hugsuðu sameign eins og hjá einstaklingum og því vil jeg ekki draga fjárhættuna yfir ríkissjóðinn. Jeg veit, að samkepni nágrannaþjóðanna verður hjerlendri verksmiðju skæð og hættuleg, og þeim mun þyngri yrði kappróðurinn sem hún hefði bæjarfjelagið hjer á baki sjer með dýrtíð þess og þungum álögum. Höfuðerfiðleikarnir við að keppa við erlendar verksmiðjur eru þeir, að viðskiftin við þær eru gróin og á gömlum merg, samgöngur t. d. við Noreg fult eins greiðar frá sumum landshlutum eins og við Reykjavík, og allar líkur fyrir ódýrara verki í Noregi en hjer, en alteins vönduðu. Jeg get því ekki fylgt þessari hugmynd um allsherjarverksmiðju, jafnvel hvar sem væri á landinu, þegar um ríkiseign er að ræða og rekstur, og það því síður sem jeg sje engin efni á að koma henni upp fyrir ríkisfje á þessum tíma. En ef svo ólíklega fer, að ákveðið verður að reisa allsherjar-dúkaverksmiðju, og að miklu leyti fyrir almannafje, þá legg jeg aðaláhersluna á það, að hún verði ekki reist í Reykjavík eða þar, sem bærinn getur þjakað henni með álögum eða aukið kostnað af viðskiftum við hana. Jeg gæti til dæmis mun betur felt mig við hugmyndina, ef verksmiðjunni væri ætlað að vera norður á Akureyri, austanfjalls eða uppi í Borgarfirði. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, þar sem nú er mjög áliðið fundartíma og ýms mál eru á dagskrá, sem bíða afgreiðslu.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg vildi aðeins beina einni athugasemd til hv. 1. þm.N.-M. (HStef). Hann tók það fram, að væri verksmiðjan rekin sem hlutafjelag, hefðu framleiðendurnir engan íhlutunarrjett. Jeg veit ekki, hvort hann hefir athugað þetta nógu rækilega. Það er gert ráð fyrir því, að ríkið eigi 1/3 og framleiðendur líka 1/3, og virðist því sem þeir gætu haft fylsta íhlutunarrjett, þótt útlendingar ættu 1/3 í verksmiðjunni. Hann og 1. þm. S.-M. (SvÓ) tóku það fram, að væri verksmiðjan ein á öllu landinu, ætti hún að vera á Austurlandi. Jeg hefi nú aldrei gengið út frá einni verksmiðju, heldur væri og haldið áfram þeirri, sem er á Norðurlandi, og hún aukin. Annars er þessi eltingaleikur út af verksmiðjunni á Austurlandi ósköp einkennilegur; jeg hefi aldrei haft á móti henni. Það er að heyra á hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) eins og jeg vildi hvergi hafa verksmiðjuna nema hjer í Reykjavík. Jeg hefi margsinnis tekið það fram, að við flm. viljum aðeins hafa verksmiðjuna þar, sem hentast verður talið að hún sje. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fór að meta hús og fleira hjer í Reykjavík. Jeg veit ekki, hversu rjett það var gert. Jeg aðeins benti á þetta með verkamannabústaðina, og má vel vera, að þrátt fyrir það yrði hentugra að hafa verksmiðjuna á Álafossi, þar er vatnsafl til rektsrar og hús, sem yrði að auka, en yrði samt sjálfsagt ódýrara en að nýtt væri bygt hjer. En við höfum sem sagt aldrei haldið neinu fram um staðinn, heldur að málið yrði rannsakað enn meir og undirbúningnum haldið áfram. Hv. þm. (SvÓ) var að tala um, að samgöngurnar við Reykjavík væru ekki betri en við aðra staði. Jeg sagði aðeins, að þeir erfiðleikar, sem að samgöngunum lúta, yrðu ekkert meiri, þótt verksmiðjurnar væru 1 eða 2, enda veit jeg ekki til, að menn hafi neitt kvartað yfir slíku hvað viðvíkur þeim verksmiðjum, sem fyrir eru. Það má líka geta þess, að ef koma ætti upp smærri tóvinnuvjelum, þá er ekki líklegt, að þær yrðu í kauptúnunum, heldur í sveitunum, og eins og vegirnir eru, þá er ekki fyrir það bygt, að flutningskostnaðurinn til þeirra yrði ekki eins mikill og þótt aðeins væri ein verksmiðja. Annars hefi jeg þegar bent á dæmi um það, hvernig tóvinnuvjelunum gengur, þegar verksmiðjurnar koma upp, t. d. við Reykjafoss, þegar Álafossverksmiðjan var stofnuð. Jeg get minst á fleiri. Vjelarnar á Rauðamýri urðu að hætta, og hluthafarnir töpuðu öllu; alveg eins fór í Ólafsdal. Og það mætti benda á fleira, til að sýna, hve óheppilegar þessar smærri vjelar eru. Um Halldórsstaði er það að segja, að fyrri vjelarnar voru svo smáar og samsvöruðu miklu betur því, sem vinna varð úr, heldur en nú er völ á. Og þær vjelar, sem nú eru, veit enginn hvernig gefast. Þær voru keyptar gamlar og engin reynsla fengin á þeim. Þá mintist hv.þm. (SvÓ) á eignir Iðunnarfjelagsins. Jeg hefi aldrei slegið neinu föstu um þær, aðeins sagt, að æskilegt væri, ef auðnast mætti að koma þeim fyrir sem hlutum í verksmiðjunni. Það má vel vera, að það sje ekki hægt. Þá talaði hv.þm. (SvÓ) um, að ríkið þyrfti sjálfsagt að leggja meira en 1/3 af mörkum. Þetta var aðeins fullyrðing og á engan hátt rökstudd. Það getur vel verið, að við nánari rannsókn finnist fleiri leiðir og betri til að safna fje en við höfum bent á. Hv. þm. (SvÓ) sagði síðast, að betra væri að hafa 2–3 verksmiðjur en eina. Virðist hann þá horfinn frá smávjelunum. Og jeg hefi ekkert á móti því; jeg hefi þvert á móti haldið fram, að fullkomna ætti verksmiðjuna á Akureyri. En jeg tek það enn fram, að við flm. höfum ekkert lagt til um þetta eða annað, heldur það eitt, að haldið væri áfram að undirbúa að koma á fót fullkominni verksmiðju, sem stæði á þeim stað, sem hentast væri fyrir þjóðina. Það, sem hv.þm. (SvÓ) sagði um að jeg hefði snúið út úr orðum sínum, var alt rangt. Jeg skrifaði þau niður og snjeri ekki út úr neinu, en hann tók þetta í munn sjer til þess að fá tækifæri til að snúa út úr mínum orðum. Jeg ætla ekki að tala meira um málið, enda er jeg nú dauður og mun ekki hugsa til athugasemdar, hvað þá meira.

Fyrirspyrjandi (Björn Líndal) Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá er langt síðan þessi fyrirspurn kom fram, og var henni þá beint til þáverandi stjórnar. Nú hafa orðið stjórnarskifti. Ástæðan til þess, að fyrirspurnin kom fram, var sú, að talsvert orð fór af því, að nokkuð af óþörfu fólki væri við þessar verslanir, að ekki hefði mannavalið tekist sem æskilegast, og í þriðja lagi var umtal um það, að óvöldum mönnum - svo að ekki sje ofmælt - væru goldin þar miklu hærri laun en tíðkuðust annarsstaðar. Við fyrirspyrjendur vildum gera það sem í okkar valdi stóð, til að fá ábyggilegar upplýsingar um, hvort þessi orðrómur væri á rökum bygður eða ekki. Jeg legg engan dóm á það fyrirfram, hve mikið eða lítið kann að vera satt í þessum orðrómi, en úr því almenningsálitið er á þennan hátt, er gott að fá málið skýrt og upplýst. Talsvert hefir þegar verið talað um þetta mál í sambandi við önnur mál, og jeg sje því ekki ástæðu til að fara um það frekari orðum að sinni.

Forsætisráðherra (JM): Það hefir verið spurt um, hve margir starfsmenn væru við landsverslunina og áfengisverslunina, og hver laun hvers um sig væru. Jeg mun eiga að svara fyrirspurninni, að því leyti sem hún snertir áfengisverslunina, og skal nú gera það. Það er þá fyrst, að forstöðumaðurinn var ráðinn í ársbyrjun 1922, og var hann þá ráðinn til 6 mánaða með 15 þús. kr. árslaunum. Hann var aðeins ráðinn til þessa tíma, sökum þess, að ekki þótti sjeð fyrir, hvort ekki yrði einhver breyting gerð á áfengis- og lyfjaversluninni, þegar þingið kæmi saman 1922. Síðan varð föst ráðning á þessum manni, og hygg jeg, að hann hafi þá verið ráðinn til þriggja ára, að meðtöldum þessum 6 mánuðum, sem hann var ráðinn til bráðabirgða. Og jeg hygg, að honum hafi þá um leið verið gert að skyldu að afsala sjer eða selja lyfjabúð sína á Seyðisfirði. Af því að ráðningin var til svona stutts tíma, en skilyrði gert, að maðurinn ljeti af hendi arðsamt fyrirtæki, þá var bætt við laun hans, svo að þau eru síðan 18 þús. kr. En jeg ætla, að ráðningartíminn sje úti um eða rjett eftir næstu áramót. Eftir lögunum átti að skipa 2 endurskoðendur, en það hefir aldrei verið skipaður nema einn, og þóknun hans er 2400 kr. Þá vinna á áfengisskrifstofunni 4 menn. Sá fyrsti hefir kr. 7371,96 í árslaun. Jeg játa, að jeg veit ekki almennilega, hvernig á því stendur, að talan er þessi. Þessi maður er aðalbókhaldari og hefir auk þess umsjón með hinni daglegu vinnu á skrifstofunni. Og þegar forstöðumaðurinn er fjarverandi, hefir hann á hendi forstöðu verslunarinnar. Þá er gjaldkerinn. Hann hefir 6000 kr. í árslaun, eða 500 kr. á mánuði. Hann sjer auk þess um afgreiðslu á pöntunum frá lyfjabúðum, læknum, útsölunum og öðrum viðskiftavinum verslunarinnar, heldur bók yfir afgreiðslur til útsalanna og yfir endursent tómagóss frá þeim. Þá er enn skrifstofumaður, sem hefir 4800 kr. í árslaun. Þessi maður hefir á höndum brjefaskriftir verslunarinnar, reiknar ásamt forstöðumanninum út verð á vörum hennar, heldur birgðabók yfir bæði innfluttar og útsendar vörur, og heldur bók yfir, hve mikið læknum og lyfsölum hefir verið afhent af spíritus, koníaki og vínum, og sjer um, að ekki sje látið af hendi við þá meira en skamtur sá, er hver má fá á ári, o. fl. Fjórði skrifstofumaðurinn hefir 7200 kr. árslaun. Hann athugar hinar mánaðarlegu skýrslur frá útsölunum, afrit af sölubókunum, yfirlýsingar o. s. frv., til þess að fá vitneskju um: 1. Hvort nokkrum manni hafi verið selt meira vín en leyfilegt er, þ. e. 10 lítrar á mánuði. 2. Hvort innborgunin komi heim við söluna, sem innfærð er í sölubækurnar. - Auk þess skrifar hann reikninga og hálfsársuppgjör, og tekur þátt í vinnu þeirri, sem fyrir fellur á skrifstofunni. Þá eru við afgreiðslu birgðanna í vörugeymsluhúsinu 5 menn fastráðnir. 3 þeirra hafa hver um sig 5400 kr. árslaun, en 2 þeirra 4800 kr. árslaun hvor. Auk þessara manna starfa við verslunina nokkum hluta ársins 2 karlmenn með kr. 1,50 kaupi á klst. og 2 kvenmenn með kr. 0,80 kaupi á klst. Sá fyrsti þessara manna, sem fastráðnir eru og hefir hærra kaupið, er forstöðumaður og hefir umsjón með birgðum verslunarinnar, afgreiðslunni og vinnunni. Hann tekur á móti öllum innfluttum vörum og færir þær inn í birgðabók sína með dagsetningu, nafni sendanda og vörutegundarinnar, brúttóþunga vörunnar eða flöskutölu. Hann tekur á móti pantanaseðlum frá skrifstofunni og sjer um afgreiðslu þeirra, innfærir vörur þær, sem sendar eru, ásamt dags., nafni vörutegundar, lítra- eða flöskutölu, nafni viðtakanda og heimilisfangi hans. Hann sjer um, að vörurnar sjeu afgreiddar til skips, og auk þess tekur hann á móti og lætur telja upp allan endursendan varning frá viðskiftavinunum og sendir skrifstofunni skrá yfir hann. Hann ber ábyrgð á spíritus- og koníaks-birgðunum, o. s. frv. Á hverjum mánuði telur hann, ásamt manni af skrifstofunni, upp spíritusbirgðir verslunarinnar. Auk þess heldur hann bók yfir flöskur, sem keyptar eru hjer á staðnum. Þetta er forstöðumaðurinn. Þá er annar, sem hefir líka 5400 kr. í árslaun, og er það, sem venjulega er nefnt „pakkhúsmaður“. Hann sjer um og ber ábyrgð á hreinsun, síun og aftöppun vínanna. Hann hefir umsjón með flöskuskoluninni og sjer um, að vel og vandlega sje frá henni gengið. Þetta verk er mikið og vandasamt, og hefir valið á manninum tekist vel, svo að ekki hefir nema einu sinni verið um kvartað lítilsháttar. Auk þessa aðstoðar hann við að vega vín og spíritus, sem kemur á fötum. Þótti nauðsynlegt að hafa mann þar við, ekki einungis til að bera vitni um, að rjett væri vegið, heldur líka til að sjá um, að ekkert hyrfi af birgðunum. Auk þess heldur hann sjerstaka bók yfir vín þau, sem koma á tunnum, viðtökudag, tunnunúmerið, lítratölu tunnunnar, aftöppunardag og útkomuna í flöskum o. s. frv. Þriðji maðurinn, sem hefir hærri árslaunin, tekur á móti hinum aftöppuðu vínum og stjórnar vinnunni við að setja hylki og miða á flöskurnar, setja þær í kassa og raða þeim niður í birgðageymslumar. Hann sjer um, að rjettur verðmiði sje settur á hverja flösku, og skýrir frá, þegar panta verður nýja sendingu. Svo eru tveir menn, sem hafa lægri árslaunin. Þeir vinna, eins og tímavinnumennirnir, að allri vinnu, sem fyrir kemur við birgðirnar og afgreiðsluna, og hafa og sjerstök verk að inna af hendi. Konurnar vinna aðallega að flöskuskolun, og við og við að því að líma miða á flöskurnar. Þannig gerir forstöðumaður áfengisverslunarinnar grein fyrir kaupinu, og fyrir hvað borgað sje. Svo hafa verið 4 menn við útsöluna hjer í bænum 2 þeirra eru þar ekki lengur, og höfðu þeir nokkuð há laun. Annar 10 þús. kr., aðalforstöðumaðurinn, hinn 6 þús. kr. Þar að auki eru tveir afgreiðslumenn, sem enn vinna við verslunina, og hafa hvor 350 kr. á mánuði. - það hefir ekki verið bætt neinum manni við, þótt þessir tveir hafi farið, heldur heldur verslunin áfram með því, að einn maður hefir verið tekinn af skrifstofunni og settur þangað. Jeg skal láta þess getið, að jeg hefi nokkuð grenslast eftir því, hvað mönnum við svipuð störf er borgað við verslanir hjer í bænum. Það er býsna misjafnt. En afgreiðslumönnum, sem eru um tvítugt, en taldir eru fullkomnir menn, og þeim, sem eldri eru, mun borgað frá 3–450 kr. á mánuði, þótt þeir standi ekki fyrir. Og sjeu verslanirnar stórar, hygg jeg, að meðaltalið sje um 400 kr. En þetta er nokkuð misjafnt. Hitt er einnig mjög mismunandi, hvað þeim mönnum er borgað, sem hafa aðalbókhald á hendi, en tæplega hygg jeg, að það sje minna en 5–600 kr. á mánuði. Held jeg, að svipað þessu sje borgað mjög svo víða, sumstaðar máske eitthvað hærra, annarsstaðar ef til vill lægra. Þeir, sem standa fyrir vörugeymslu, munu yfirleitt hafa um 400 kr., ef starfið er nokkuð umfangsmikið. Annars mun taxti verkstjóra vera 500 kr. á mánuði. Jeg hygg því, að kaup áfengisverslunarinnar muni miðast við það, sem gerist hjá verslunum hjer, eða ef til vill eitthvað hærra. Þegar jeg fór að grenslast eftir kaupinu við áfengisverslunina, gat jeg þess, að launin mundu verða færð niður, eða að minsta kosti endurskoðuð launakjörin. Ef þau eru borin saman við laun annara starfsmanna ríkisins, þá er það þegar auðsjeð, að þeir, sem vinna við áfengisverslunina, hafa hærra kaup. En þess ber að gæta, að staða þeirra er óviss og henni má segja upp, hvenær sem er. Fastir starfsmenn ríkisins hafa æfistarf og ýms hlunnindi, sem hinir hafa ekki. Annars held jeg, að jeg þurfi ekki að fara um þetta fleiri orðum, og sje jeg ekki ástæðu til að gefa frekari skýrslu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg get verið stuttorður, ætla aðeins að gefa skýrslu um laun starfsmanna við landsverslunina. Forstjóri hennar hefir á mán. 1000 kr. skrifstofustjóri 850 - aðalbókhaldari 700 - gjaldkeri 600 - afgreiðslustj.tóbaksdeildar..600 - aðstoðarm. við bókhald o. fl.... 600 - -umsjónarm. olíugeymslu .... 550 - afgreiðslumaður 525 - annar afgreiðslumaður ........... 420 - brjefritari og þýðandi.............. 375 - þriðji afgreiðslumaður ................... 300 - aðstoðarstúlka við bókhald ............. 275 - sendisveinn o. fl 200 - þá hafa endurskoðendur, sem báðir eru ráðnir af stjórnarráðinu, 2400 kr. árlega, hvor um sig. Auk þessa vinna jafnaðarlega við verslunina 6 verkamenn og bílstjórar við afgreiðslu vara og flutning um bæinn. Sex starfsmennirnir, sem jeg nefndi fyrst, vinna 10 tíma á dag, en hitt starfsfólkið 7 tíma, og vinnur það þó lengur, þegar á þarf að halda. Jeg hefi þá ekki hugsað mjer að segja meira, fyr en jeg heyri athugasemdir fyrirspyrjanda.

Fyrirspyrjandi (Björn Líndal) Jeg þakka stjórninni svörin, og efast jeg ekki um, að skýrslan sje frá þeirra hendi í alla staði rjett, eftir þeim upplýsingum, sem þeir hafa fengið. En hitt leyfi jeg mjer að efast um, að þær upplýsingar sjeu fyllilega rjettar. Að minsta kosti hefir maður heyrt alt annað um þessi efni, og er það ekki ótrúlegra en skýrsla þeirra manna, sem hjer eiga hlut að máli og gefa vottorð um sína eigin ráðsmensku. Og óhætt er að fullyrða það, að launin við landsverslunina eru alt of há, saman borið við samskonar laun við aðrar verslanir. En ef samanburður er gerður við aðra starfsmenn ríkisins, verður mismunurinn ennþá átakanlegri, ef nokkurrar sanngirni er gætt. Póst- og símamenn hafa margir hverjir ekki meira en hálf laun á við þetta landsverslunarfólk, og það jafnvel menn, sem hafa orðið að kosta bæði tíma og fje til þess að búa sig undir starf sitt, og hafa unnið mörgum árum saman að miklu vandasamari störfum en landsverslunarstörfin eru. Annars hefi jeg aflað mjer upplýsinga um það, hvað er algengast í þessu efni hjer í bænum á verslunarskrifstofum. Fyrsti maður á stærri skrifstofum mun hafa hæst um 7 þús. kr. Ágætir menn, sem unnið hafa árum saman að starfi sínu, hafa 6 þúsund allra hæst, og margir 5000 og 4000 kr. árskaup, þótt bráðduglegir sjeu. Þá er fjöldi góðra manna og kvenna, sem vinna að skrifstofustörfum fyrir jafnvel 3 þús. kr. árskaup. Sjá allir, að á þessum launum og launum þeim, sem landsverslun borgar, er afarmikill munur. En jeg sje alls enga ástæðu til þess, að ríkið borgi hærra en aðrir, eða hærra en það þarf. Og jeg er sannfærður um, að hægt er fá miklu betra fólk yfirleitt í þjónustu landsverslunarinnar, heldur en þar er nú, fyrir miklu hóflegra kaup en þar er nú borgað. - Hjer tel jeg áfengisverslunina einnig landsverslun, enda er hún það auðvitað. Þá er óhætt að fullyrða, að valið á mönnunum er alls ekki betra en gerist. Við einkastofnanir er venjulegast valið eftir þekkingu manna á störfunum og leikni þeirra í þeim, en við þessar stofnanir eru menn, sem alls ekki hafa minstu þekkingu á þeim störfum, sem þeir eiga að gegna. Jeg ætla ekki að nefna nöfn, nema þess verði krafist. En mjer finst engin ástæða til að launa við ríkisstofnun illa starfhæft fólk betur en vel starfhæft við stofnanir einstakra manna. Það liggur líka í augum uppi, að svona hátt kaup hjá fólki, sem alls engu hefir kostað til þess að búa sig undir starf sitt, verður til þess að vekja óánægju hjá þeim starfsmönnum ríkisins, sem hafa lægra kaup og árum saman hafa búið sig undir störf sín. Getur slíkt misrjetti jafnvel leitt af sjer verkföll og önnur slík örþrifaráð. Fyrir skömmu lá við verkfalli hjá símafólki hjer í Reykjavík, og miðuðu þeir kröfur sínar við laun landsverslunarfólksins, en ætluðu þó ekki að krefjast nándar nærri jafnhárra launa. Slíkar kröfur eru auðvitað eðlilegar og á fullri sanngirni bygðar. Þar sem sú ástæða er færð fyrir þessum háu launum, að atvinna þessara manna sje ótryggari en annara starfsmanna ríkisins, verð jeg að svara því, að störf þessara manna ber alls ekki að miða við starf fastra embættismanna, heldur við starf samskonar manna við einkastofnanir. Starf slíkra manna þar er jafnóvíst og stopult og þarna, og þessi ástæða fyrir hærri launum því einskisverð. Jeg hefi ekki ætlað mjer að koma fram með neina tillögu í sambandi við þessa fyrirspurn, enda mun það ekki heimilt, samkvæmt þingsköpum. Lýk jeg svo máli mínu með að þakka hæstv. stjórn fyrir svör hennar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg þarf ekki að vera langorður út af því, sem hv. fyrirspyrjandi (BL) sagði. Hann hjelt, að upplýsingarnar væru ekki ábyggilegar, en jeg get fullvissað hann um, að svo er þó. Vinnutími í landsverslun er fullar 7 stundir á degi hverjum, og venjulega 3 í viðbót hjá þeim 6 starfsmönnunum, sem hæst hafa launin. Þá þótti hv. fyrirspyrjanda launin vera fullhá. Og það er satt, að þau eru hærri en laun embættismanna eru ákveðin, samkvæmt launalögunum. En ef þau eru borin saman við launin hjá Landsbankanum og Eimskipafjelaginu, þá verður annað uppi á teningnum. Vil jeg benda á, að aðalbókari Landsbankans hefir 975 kr. á mánuði og fjehirðir 900 kr. Aðstoðarbókarinn hefir 650 kr. þetta eru laun, sem Alþingi hefir ákveðið. Skrifstofustjóri hjá Eimskipafjelaginu hefir 900 kr., og aðalbókarinn 800. Þetta eru þeir starfsmenn, sem fólki í landsversluninni finst að helst sje sambærilegt við sig. Og þess ber að gæta, að það hefir ekki sömu rjettindi og fastir embættismenn. Jeg skal loks láta þess getið, að reynt mun eins og mögulegt er að koma jöfnuði á í þessu efni, og um það mun verða sjeð, að ekki verði hafðir fleiri starfsmenn en minst er hægt að komast af með.

Fyrirspyrjandi (Björn Líndal) Jeg efast alls ekki um það, að í orði kveðnu sje unnið 7 tíma. En hitt efast jeg um, að fólkið sje alt af við vinnu sína. Að minsta kosti hefi jeg sjeð starfsmenn þessara stofnana úti á götu um miðja daga, og stundum við störf sem eru miður þörf.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil taka það fram, að í landsversluninni er sjerstakt verkfæri, nokkurskonar úr eða klukka, sem starfsmenn verða að merkja við á, þegar þeir koma og fara, svo að þar má sjá upp á hár, hvað hver hefir unnið lengi.

Fyrirspyrjandi (Björn Líndal) Jeg skal geta þess, að þeir starfsmenn, sem jeg hefi sjeð úti á götu í vinnutíma, eru einkum úr áfengisversluninni, enda þekki jeg fátt af hinum.

Magnús Jónsson Það var mjög gott að fá skýrslu yfir laun við þessar ríkisstofnanir, því að margar sögur hafa gengið af launakjörunum þar. Má segja, að mörg sje búmannsraunin, og sýnir það best alt það amstur, sem ríkið hefir af þessum stofnunum. Sjest það best, þegar litið er á launalistann, hve samræmislaus launakjörin á landi hjer geta verið. Símamenn og póstmenn, sem starfað hafa langan tíma í þjónustu ríkisins, þýðir ekki að nefna í þessu sambandi, og ættu þó laun þeirra helst að vera sambærileg við starfsmenn verslananna. Nei. Til þess að fá nokkuð sambærilegt, verður að nefna prófessora við háskólann, skrifstofustjóra í stjórnarráðinu og dómara í hæstarjetti. En þetta dugir ekkert, þegar um er að ræða þá, sem best eru launaðir við landsverslun og áfengisverslun. Forstöðumaður áfengisverslunarinnar hefir hátt upp í tveggja ráðherra laun og meira en laun tveggja prófessora við háskólann. Forstöðumaður búðarholunnar, þar sem vínin eru seld, hefir eins há laun og hæstarjettardómari, og skrifstofustjóri landsverslunar meira en hæstarjettardómari og ráðherra. Aðstoðarbókhaldari hefir meira en prófessorar við háskólann og skrifstofustjórar í stjórnarráðinu. Má vel vera, að þessi laun sjeu nauðsynleg til þess að stofnanirnar geti fengið nýta starfsmenn. En þetta sýnir þá um leið, hve afskaplega mikil vandkvæði eru á því fyrir ríkið að reka svona stofnanir. Býst jeg við að fáum muni finnast það sanngjarnt, að menn, sem hafa 12–14 ár verið að búa sig undir starf sitt, og síðan þurft 10–20 ár til þess að komast í sambærileg embætti að launakjörum við þessa menn í lands- og áfengisverslun, sætti sig við annað eins ósamræmi og þetta. Jafnvel æðstu dómarar landsins hafa ekki eins há laun og einfaldir bókarar. Slíkt er fjarstæða. Annars býst jeg ekki við, að ríkið gæti, þótt það vildi, losnað við áfengisverslunina. En jeg held, að hægt væri að halda betur á fjenu en gert er. Raunar munu nú starfa færri menn en áður við áfengisverslunina, en það finst mjer fjarstæða, að menn með 5400 og 4000 kr. launum þurfi til þess að líma miða á flöskur. Skil jeg ekki annað en að það gætu handfljótar stúlkur gert jafnvel, eins og venja er til í brugghúsum. Þá virðist fullmikið að borga þeim manni 7200 kr., sem hefir það starf á hendi að færa skrá yfir það, sem hver tekur út, til þess að sjá um, að enginn fái meira en hann má. Virðist það frekar vandalítið starf, einkum ef þess er gætt að starfið er gagnslaust, hvort sem það er vel eða illa unnið. Ber jeg það traust til stjórnarinnar, að hún geri það, sem hægt er, í því að fækka mönnum. Í skýrslu hæstv.forsrh. (JM) kom það fram, að tveir menn hafa nýlega orðið að hætta þarna störfum sínum, og engir verið teknir í þeirra stað. Hefir þó ekki heyrst neitt um, að vandræði sjeu á að fá sig afgreiddan. Eitt vildi jeg spyrja hæstv.forsrh. (JM) um, og er það viðvíkjandi því, sem jeg hefi heyrt, að forstöðumaður birgðanna hafi annað starf á hendi fyrir það opinbera, og taki laun fyrir. Vildi jeg spyrja, hvort þetta væri satt. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta, en vænti þess, að hæstv. stjórn geri sitt til að bæta úr misfellunum.

Forsætisráðherra (JM): Mjer finst, að laun starfsmanna þessara stofnana verði að berast saman við laun manna, er vinna við verslunarstörf hjer í bæ. Og við þann samanburð kemur það fram, að þau eru ekki hærri en gerist yfirleitt. Við laun embættismanna ríkisins eru þau ekki sambærileg. Nægir að benda á það, að aðstoðarmaður í stjórnarráðinu, sem hefir varið 14–15 árum til þess að búa sig undir starf sitt og unnið að því í 9 ár, hefir 250 kr. á mánuði, eða eins og sendisveinn í landsversluninni. Það er því ómögulegur samanburður á launum þessara manna og embættismanna ríkisins. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) spurði um það, hvort einn af mönnunum við áfengverslunina hefði annað opinbert starf á hendi. Þetta er rjett, en jeg skal taka það fram, að hann mun láta aðra algerlega gegna hinu starfinu. Jeg gleymdi að geta þess, að í versluninni er unnið frá 10–6 daglega, að einum tíma frádregnum til matar, og oft er þar unnið framyfir.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil leyfa mjer að skjóta fram örlítilli athugasemd út af orðum hv. 4. þm. Reykv. (MJ), sem er annar í röðinni af fyrirspyrjendum. Mjer skildist það á 1. fyrirspyrjanda, hv.þm. Ak. (BL), að tilgangur hans væri sá, að fá upplýsingar um starfsmannahald og reyna á þeim grundvelli að skapa aðhald, svo að mönnum væri fækkað og laun lækkuð, ef unt væri. þennan tilgang get jeg virt. En svo kemur hv. 2. fyrirspyrjandi (MJ) og talar um launakjörin. Kemst hann að þeirri niðurstöðu, að þau sjeu miklu betri en annara starfsmanna ríkisins, en launin þó enganveginn of há. Fanst mjer hann nota þetta til þess að sanna, að allir aðrir starfsmenn landsins væru of illa launaðir. Mjer þykir illa farið, ef aðalblærinn á þessum umræðum á að vera sá, að þetta verið notað til þess að skrúfa upp laun allra starfsmanna ríkisins, þar sem jeg efast ekki um, að tilgangur hv. aðalfyrirspyrjanda (BL) hafi verið sá, að þessi fyrirspurn leiddi til sparnaðar. Jeg get ekki setið svo hjá, að sá verði aðalblærinn yfir þessum umræðum, sem lýsti sjer í ræðu hv. 2. fyrirspyrjanda (MJ). Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að ýmsir embættismenn, sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ) nefndi, hafa aðrar matarholur heldur en þær, sem koma fram í launum aðalembættis þeirra. Oss fjárveitinganefndarmönnum er ekki ókunnugt um, að sumir hafa 2–3 önnur störf, sem eru launuð af ríkisfje, og er því ekki rjett að taka til samanburðar laun þeirra fyrir aðeins eitt starfið. Jeg verð að segja það um skýrslur hæstv. ráðh., að mjög er erfitt að átta sig á þeim og fá heildaryfirlit við að heyra þær lesnar upp aðeins einu sinni. Þó dylst mjer ekki, að við aðra stofnunina, áfengisverslunina, hefir verið farið óhæfilega með fje landsins. Bæði starfsmannafjöldinn, launakjör og alt fyrirkomulag er algerlega óverjandi. Og búðarfarganið með öllu starfsmannahaldinu er mestu vandræði. Vil jeg í þessu sambandi árjetta það, sem jeg sagði í umræðum um annað mál, að þetta hálaunaða embætti til þess að halda skrá um, hvort enginn drekki meira en 10 flöskur á mánuði, og alt seðlafarganið, er ekki annað en „humbug“. Jeg vil beina því til hæstv.forsrh. (JM), að hann felli það starf niður hið allra fyrsta. það má vera, að einstaka menn, sem hafa beitt sjer fyrir bindindisstarfsemi hjer á landi, telji gagn af þessu, en allur fjöldi þeirra manna er því algerlega mótfallinn. Annars vil jeg taka það fram, að jeg geymi mjer rjett til þess að draga ályktanir af ýmsu í þessum skýrslum hæstv. ráðherra, þangað til jeg hefi þær skrifaðar fyrir framan mig.

Jakob Möller Jeg veit ekki, hvort það var rjettur skilningur, sem hv.þm. Str. (TrÞ) vildi leggja í ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að hann vildi nota þessi háu laun starfsmannanna við verslanir ríkisins sem skrúfu á laun annara starfsmanna.

Alls ekki!

En þá vil jeg minna hv.þm. (TrÞ) á það, að ekkert liggur nær en að þetta verði notað af öðrum starfsmönnum ríkisins til þess að skrúfa upp laun sín. það er líka sjálfsagt. Hvaða sanngirni er í því, að menn, sem eru í þjónustu ríkisins og hafa miklu ábyrgðarminni stöður en ýmsir embættismenn þess, fái mun hærri laun en þeir? það hlýtur að fara svo, að verði ekki lækkað hjá starfsmönnum verslananna, verður að hækka laun hinna. Mjer er ekki ljóst, hvernig hv.þm. Str. (TrÞ) lítur á þetta mál. Hann virtist þeirrar skoðunar, að launin við verslanirnar sjeu of há sem embættismannalaun, en það kom ekki fram, að hann teldi þau of há sem laun þeirra manna, er þar um ræðir. Er það skoðun hans, að forstjórar og skrifstofumenn við verslanirnar eigi heimtingu á svo háum launum í þeim stöðum, sem þeir eru í nú, en geti ekki krafist nema miklu lægri launa í öllum öðrum stöðum, ef þeir væru færir um að gegna þeim? Skrifstofustjóra landsverslunar var upphaflega veitt aðstoðarmannsstaða við hagstofuna, og veit jeg ekki betur en að hann hafi veitingu fyrir þeirri stöðu ennþá. Hann er því í raun og veru embættismaður ríkisins. Jeg hefi ekki athugað muninn á launum þessara tveggja starfa, en hann er áreiðanlega allmikill. Hjer er um sama manninn að ræða. Í öðru tilfellinu, sem verslunarmaður, fær hann 10200 kr. í laun, en ef hann væri í embætti sínu við hagstofuna, mundi hann hafa 6000 kr. í mesta lagi. Þetta er sami maðurinn, með sömu hæfileika, þekkingu og getu. Hvaða sanngirni er í því, að hann hafi hærri laun í versluninni en í hagstofunni? Annaðhvort eru laun hans við landsverslunina óhæfilega há, eða launin við hagstofuna óhæfilega lág. Jeg hefi áður bent á það, að verði verslunarrekstri ríkisins haldið áfram, hlýtur það að hafa þau áhrif, að laun embættismanna hækki. Hafi hv.þm. Str. (TrÞ) skilið ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ) rjett, þá hefði hann ekki sagt annað en búast mátti við. Jeg skal ekkert um það segja, en vera mætti, að það gæti tekist að fá hæfa menn við verslanirnar fyrir lægri laun en nú eru greidd, en jeg er sannfærður um, að erfitt mun veitast að fá menn fyrir jafnlág laun sem embættismenn verða alment að sætta sig við. Það er merkilegt í öllu þessu sparnaðarírafári, sem hjer hefir verið á ferðinni, að sjerstaklega stjórnarflokkurinn skuli ekki hafa kveðið ríkara að orði um sparnað á þessu sviði. Það vill svo til, að um það verður væntanlega rætt eitthvað frekara í sambandi við annað mál, sem nú er í nefnd, en það er frv. um sameiningu ríkisverslananna. En þó að furðulegt megi virðast, skilst mjer það frv. eiga erfitt uppdráttar, þó að bersýnilegt sje, að mikið hlýtur að mega spara á þann hátt, og frekar en með öðrum sameiningum, sem samþyktar hafa verið. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta að sinni. Svo sem kunnugt er, má ekki gera neina ályktun í sambandi við fyrirspurnir, en hv. fyrirspyrjendur hafa lýst yfir miklu trausti á stjórninni til þess að kippa hjer í lag og spara fje landsins í þessu starfsmannahaldi. Jeg verð að segja, að jeg ber lítið traust til hæstv. stjórnar í því efni, og að vísu yfirleitt í öðrum efnum, og það því fremur sem lítil von er um, að mikið geti sparast í þessu efni, og hæstv. stjórn hefir gefið mjög óákveðin loforð um það. Hefir hún sagt, að hún vilji koma launum þessara manna í samræmi við laun embættismanna ríkisins? Ekki hefi jeg heyrt neitt í þá átt. Jeg hygg það oftraust, ef hv. fyrirspyrjendur vænta nokkurs af hæstv. stjórn í þessa átt.

Sigurjón Jónsson Tilgangur vor fyrirspyrjenda var auðvitað enginn annar en sá, að þetta gæti að líkindum leitt til einhvers sparnaðar á starfsmannahaldi verslananna. Að fyrirspurnin hefir ekki verið borin fram að ástæðulausu, sýna þeir atburðir, sem þegar hafa orðið, síðan hún kom fram. Um leið og jeg þakka hæstv. stjórn svör hennar, vil jeg einnig þakka henni fyrir það, sem hún þegar hefir gert við verslunina, síðan hún settist að völdum. Hún hefir fækkað um tvo dýra menn við eina deild áfengisverslunarinnar, er höfðu samtals 16000 kr. í árslaun. „Money saved is money got“, þetta eru græddir peningar fyrir ríkissjóð. Jafnframt vil jeg skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort ekki muni vera auðið að spara hlutfallslega við aðrar deildir verslunarinnar, þegar hún hefir nú þegar sparað 16000 kr. við eina deildina. Landsverslunin með 13 starfsmenn, að meðtöldum sendisveini, greiðir 84000 kr. í kaup á ári, og tel jeg alveg vafalaust, að þarna megi spara töluvert. Jeg vil benda á, að auk framkvæmdastjóra er skrifstofustjóri, aðalbókhaldari, aðstoðarmaður hans, gjaldkeri o. s. frv. Ætli það væri ekki hugsanlegt, að aðalbókhaldari gæti um leið verið skrifstofustjóri? Það er ekki aðeins hægt, heldur alveg sjálfsagt. Það, sem kom mjer til að standa upp, voru orð hv.þm. Str. (TrÞ), er hann efaðist um, að tilgangur fyrirspyrjenda væri að spara. Það var tilgangurinn, og það vildi jeg árjetta.

Magnús Jónsson Hv. þm. Str. (TrÞ) þóttist verða fyrir vonbrigðum við ræðu mína. Honum virtist sem tilgangur hv. aðalfyrirspyrjanda (BL) væri sá, að spara, en annað hafi verið uppi á teningnum, þegar jeg tók til máls. En það var þvert á móti. Jeg vildi láta fyrirspurnina verða til hins mesta sparnaðar, sem hugsanlegt væri, þó að segja megi, að það væri ekki hyggilegt af mjer sem embættismanni, að slá þetta vopn úr höndum okkar. Jeg vildi sýna það til varnaðar, hve hættulegt það gæti verið að hafa þessa háttlaunuðu verslunarmenn ríkisins jafnhliða embættismönnum, sem hafa svo miklu lægri laun. Því fór fjarri, að jeg vildi nota þetta ágæta vopn, sem embættismönnum er hjer fengið í hendur, þar sem jeg sje, hve dýrt það mundi vera fyrir ríkissjóð, ef hækka ætti laun þeirra svo, að nokkur jöfnuður væri á við þessa starfsmenn. Það er vafalaust, þegar litið er á, hve miklu embættismenn hafa kostað til undirbúnings síns og hve mikil ábyrgð fylgir sumum embættum, að þar er um mjög ódýra starfskrafta að ræða, og ættu menn ekki að gera gyllingar til þess, að þeir krefðust ríflegrar launahækkunar. En eigi að hafa eins færa menn við þessar stofnanir ríkisins eins og við fyrirtæki einstakra manna, þarf auðvitað að launa þeim eins. Ef ríkið færi að gera út togara, væri ekki til nokkurs hlutar að bjóða skipstjóranum embættismannslaun. Hann verður að fá sama kaup sem togaraskipstjórar alment, en ekki eins og t. d. háskólakennarar. Það verður að keppa á þeim grundvelli, sem verið er að berjast á. Mjer virðist því ekki auðið að spara að marki við þessar verslanir, nema hægt verði að fækka og losa sig við sem allra mest af starfsmönnunum. En eina óbrigðula lækningin er sú, að landið hætti þessu verslunarkáki sínu. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að margir starfsmenn ríkisins hefðu ýmis aukastörf með höndum. Mönnum er nú svo farið, að þeir vilja klóra í bakkann í lengstu lög. Það er ekki af því, að þessa menn langi til að hafa óhæfilega miklar tekjur, heldur langar þá til þess að verða ekki óreiðumenn, og reyna þeir því að fá sjer ýmis störf, sem eru óskyld aðalstörfum þeirra og þeim er þvert um geð að vinna. En þeir eru neyddir til þess, svo að þeir geti komist af. Jeg er ekki kunnugur starfsmönnum verslananna og veit því ekki, hvort þeir hafa önnur störf. En frá því hefir nú verið skýrt, að einn þeirra hafi aðra stöðu hjá ríkinu, og annar hefir opna stöðu handa sjer, en ekki veit jeg, hvort hann hefir nokkrar tekjur af henni nú sem stendur. En sumum embættismönnum, svo sem hæstarjettardómurum, er bannað að vinna neitt utan hjá, af því að laun þeirra eru svo afskaplega há, sem kallað er. Þau slaga töluvert upp í laun skrifstofustjóra landsverslunar, og því er mönnunum bannað að vinna önnur störf. Sumir háskólakennarar hafa nokkur aukastörf, en aðrir ekki. Því er misskift, eftir aðstöðu manna, dugnaði og hepni. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að farið hafi verið óhæfilega með fje landsins við aðra þessa stofnun. Það hefði hann átt að sjá fyr, meðan hann átti meiri aðgang að þeim, sem því rjeðu, en það var hæstv. fyrv. stjórn. Og hafi hann vitað það fyr, var það áreiðanlega hans verk að víta það stranglega.

Það hefi jeg gert.

Um seðla-„humbugið“ er jeg honum alveg sammála. Það er algerlega ófært að halda dýrum manni við það. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) þótti hart, að Íhaldsflokkurinn með alt sparnaðarhjalið hefði ekki tekið þessar verslanir alvarlegar til bæna en raun hefir á orðið. Þetta segja menn úti um allan bæ. Það er spurt, hvernig á því standi, að verið sje að spara á háskólanum og hæstarjetti, en ekki hjer. Í fyrsta lagi er þetta ekki nærri því eins greitt aðgöngu, Alþingi nær ekki eins til þess. Þetta er miklu fremur eins og ríki í ríkinu, sjálfstæðar stofnanir, sem ekki er auðvelt að ná til. Hv. þm. (TrÞ) hneykslaðist á því, að við skyldum treysta stjórninni til að kippa þessu í lag. En það er eina ráðið að fara fram á það við stjórnina, að hún geri þetta, og treysti jeg henni til þess. Alþingi kemst ekki eins vel hjer að eins og stjórnin getur. Eins og hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) gat um, er hæstv. stjórn í raun og veru byrjuð á þessu Fyrir sjerstakt atvik hafa 2 menn farið frá, og ef engin viðleitni væri að draga saman, hefðu auðvitað 2 aðrir verið ráðnir með 10000 og 6000 kr. launum. þessir menn hafa þó unnið eitthvað, og þeir, sem töldu þá nauðsynlega og rjeðu þá, hefðu auðvitað sett aðra í þeirra stað. Jeg vænti þess, að hæstv. stjórn haldi áfram þessari viðleitni, bíði ekki eftir samskonar hörmungatilfelli, heldur geri það strax. Eins og hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) sagði, er jeg forviða á öllum þessum aðstoðarmönnum, aðstoðarmanni bókara, gjaldkera o. s. frv. Það má vera, að þeir sjeu nauðsynlegir. En það er eins og reynt sje að koma sem hæstu embættisnafni á þá, til þess að þeir fái því hærri laun. Ef maður hefir bókaranafnbót, verður eitthvað auðvitað að fylgja henni. Það er komið niður úr öllum þessum, þegar komið er til móts t. d. við kennara mentaskólans. Þá er komið niður úr öllum aðal- og aðstoðarbókurum og gjaldkerum og niður í óbreytta hermenn. Það er áreiðanlegt, að hjer má spara, og hygg jeg, að Íhaldsflokkurinn fylgist alveg jafnvel að í sparnaði á þessu sviði sem öðrum, þó að hann komi ekki eins ljóslega fram, því að ástæðurnar eru nokkuð aðrar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg get verið ánægður með, að blærinn er kominn af annari átt hjá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að það er ekki lengur tilgangur hans að eggja stjórnina til eyðslu, heldur til sparnaðar. Jeg þarf í rauninni lítið annað að segja nú en að láta í ljós ánægju mína yfir þessu. Aðeins vil jeg taka það fram, að samkvæmt kenningu þess hv.þm. (MJ) og hv. 3. þm. Reykv. (JakM), bæri þá einnig að leggja fleiri ríkisstefnanir niður, svo sem t. d. Landsbankann. Það eru víst síst lægri launin þar en við þessar stofnanir. Annars býst jeg við, að það rætist, sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði áðan, að Íhaldsflokkurinn fylgist eins vel að hjer eins og t. d. í því að fækka þingum og ýmsu öðru.

Forsætisráðherra (JM): Hv. þm. Str. (TrÞ) mintist á það áðan, að rjett væri að hætta seðlafarganinu, sem hann kallaði svo. Það mun vera rjett hjá hv.þm. (TrÞ), að meirihluti bannmanna muni nú vilja, að því sje hætt. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að vel megi komast af án þessa. Að því er snertir samanburð á launum embættismanna og þeirra, sem við þessar stofnanir vinna, þá lít jeg svo á, að sá samanburður sýni aðeins, að laun embættismanna eru of lág, en ekki, að laun hinna sjeu of há. Og jeg er alveg samdóma hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um það, að erfitt yrði að fá hæfa menn í þessar stöður, ef þeim væri miklu ver launað en nú er.

Jakob Möller Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði um Landsbankann. Hv. þm. hefir víst ekki athugað, að dæmið með Landsbankann sannar einmitt þetta, að ef ríkið fer í þessum efnum inn á starfssvið einstaklinganna, þá verður það að fylgjast með þeim, að því er launakjör snertir. Að því er snertir Landsbankann, þá var ekki hægt annað en að fylgjast með Íslandsbanka, bæði að því er snerti laun bankastjóranna og annara starfsmanna. Ella hefði ríkisbankinn útilokað sig frá því að eiga kost á jafnhæfum starfsmönnum sem hinn. Jeg lít annars svo á, að það sje alls ekkert fjarri sanni að leggja Landsbankann niður sem ríkisbanka og gera hann að hluthafabanka. Hefir og legið fyrir þinginu frv. frá fyrv. stjórn þess efnis. Hann yrði þá ekki lengur sá ásteytingarsteinn, sem hann hefir verið til þessa, að því er laun starfsmannanna snertir. Tel jeg það í rauninni það eðlilegasta, að hann kæmist undir sjerstaka stjórn, sem ekki væri eins háð þinginu og nú er.