Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Landbn. d. hefur orðið sammála um 2 brtt., sem hér liggja fyrir, brtt. á þskj. 184 og 197, en ég vil þó segja það um þá till., sem hér er á þskj. 184, að ég lít svo á, að hún sé ekki nauðsynleg. Ég held, að fyrir þessu verði talinn dómpraksis, að þótt uppboð væri, gilti það sama um forkaupsrétt og um aðra sölu, en n. var sammála um, úr því að gefinn væri út lagabálkur um þetta efni, að hafa svo augljós lagafyrirmæli, að ekki gæti verið vafi á, að forkaupsréttur gilti, þótt jörð væri seld á uppboði. Um till. á þskj. 197 er einnig vafi á, hvernig dómstólarnir tækju upp þá reglu, þar sem makaskipti væru, en ekki peningasala, þegar fasteign væri seld, en skýr ákvæði eru ekki til um þetta og ekki dómvenja, svo að ég viti til. Því þótti n. rétt einnig að fara í því atriði eins langt og hún taldi fært, en því miður er eftir að komast fyrir það, þegar makaskipti eru, hvort verðið er rétt, og er oft farið kringum lagafyrirmæli í því efni. Eftir þessu lagafyrirmæli tilgreinir seljandi, hversu hátt hann metur hina fram boðnu jörð til peningaverðs, og hafa þá kaupréttareigendur heimild til þess að kaupa hana því verði. En náttúrlega er það, að þegar bæði er skipt jörð og húsum og það metið hærra en eðlilegt er, þá er erfitt að finna ráð til þess að tryggja það, að réttur forkaupsréttarhafa verði ekki fyrir borð borinn. Þetta er þó í áttina að reyna að tryggja rétt hans, og geri ég ekki ráð fyrir andstöðu gegn þessari brtt. Í n. var einnig rætt um að gera fleiri brtt., en n. gat ekki orðið sammála um að fella sig við fleiri en þessar. Hér liggur fyrir brtt. frá þremur nm., en við tveir, ég og hv. 2. þm. Árn. (EE) gátum ekki fellt okkur við þá aðferð, sem þar er gert ráð fyrir. Við töldum, að það væri orðin gömul erfðavenja, að menn fengju að hafa nokkurn veginn rétt yfir þeim arfi, sem til félli. Við töldum fyrst og fremst rétt, að ætti að fara að breyta þessu atriði, þá yrði það gert með breyt. á erfðal. og að með slíkri breyt. yrði takmarkaður réttur útarfa, yfirleitt að erfðarétturinn næði ekki til eins fjarskyldra og nú er. Þá þyrfti ekki að hafa þetta ákvæði. Hitt töldum við erfitt fyrir menn, að geta ekki boðið forkaupsrétt, en að verða að hlíta því, sem jörðin er boðin þeim til arfs, og vera neyddir til að selja fyrir það verð. Ég held, að þetta sé ekki til bóta, en heldur til erfiðleika og óþæginda fyrir þjóðfélagið, og væri rétt að byrja á þeirri reglu að takmarka rétt útarfa og láta þá hverfa. Auk þess vona ég, að flm. ráði bót á því, að þetta á aðeins við hreppsn., en ég hygg, að þeir hafi gert það, og sé ekki ástæðu til að tala um það. Ég álit samt, að þessi brtt. sé ekki til bóta, þvert á móti, enda klofnaði n. um hana.



Herra forseti. Eins og frsm. þessa máls tók fram, gátum við ekki orðið sammála. Við þrír erum með brtt. á þskj. 196, og skildum við bæði á honum og 2. þm. Árn. (EE), að þeir upphaflega væru með þessu, en þeir vildu ekki láta það koma í þessum l., heldur sem breyt. á tilskipun um erfðir. Breyt. á erfðal. liggur ekki fyrir hér, og þess vegna er ekki hægt að taka þetta upp nema að taka upp breyt. á þeim, en okkur fannst nauðsynlegt að breyta þessu nú þegar, og þess vegna lögðum við fram brtt. á þskj. 196. Það er rétt hjá hv. þm. (ÞÞ), að eins og þetta er orðað hér, getur það kostað erfiði fyrir bónda að ná sínum rétti, og þess vegna er ég með skrifl. brtt. hér, að í staðinn fyrir orðið hreppsn. komi: forkaupsréttarhafar. Ástæðurnar til þessa eru tvær. Brtt. byggir fyrst og fremst á því, þegar jörð fellur til skipta og þegar útarfar eiga að fá arfspart. Það er ákaflega nærtækt dæmi hér úr næstu sýslu, þar sem dó gamall, efnaður bóndi og erfingjar hans voru útarfar - ekki aðeins hér á landi, heldur og í Ameríku. Þessi jörð liggur þannig í sveit, að hreppnum er afar mikils virði að fá hana. Skiptaráðandi hefur látið meta hana sérstaklega, og er hún metin á 80 þús. kr. í arf, og vitað er, að hreppurinn mundi glaður kaupa hana því verði og jafnvel hærra. Nú eru mestar líkur til, að einn útarfinn nái samkomulagi um að kaupa af hinum til þess svo að selja jörðina hreppnum og græða á því. Við sjáum ekki ástæðu til, að þetta verði, og sjáum ekkert réttlæti í því, að jörðin falli til útarfa, til þess að þeir geti grætt á henni, þegar þetta eru svona fjarskyldir menn. Þetta dæmi er mjög ljóst og sýnir, hve óheppilegt það er að láta skipta svona til útarfa. Hin dæmin eru líka mörg, að jörð sé skipt í marga parta. Ég þekki jörð, sem er skipt í 24 parta og enginn ábúandi býr á, heldur er hún nýtt af mönnum, sem borga fyrir það leigu. Ég veit líka um jörð, sem skipt er í 15 parta. Enginn erfingi þeirrar jarðar var í sveitinni, þar sem hún lá, og helmingur þeirra er í Ameríku, en hinir á við og dreif um landið. Það orkar ekki tvímælis, að bóndinn, sem á jörðinni bjó, hafði fengið leyfi hjá skiptaráðanda til að kaupa hana. Nú eru liðin 3 ár, og hann hefur verið að leitast við að fá partana keypta, en enn þá er hann ekki búinn að ná í þá alla. Það er sjálfsagt fyrir löggjafann að koma hér á móti og reyna að fyrirbyggja, að slíkt komi fyrir, þegar bændur óska eftir að fá jarðirnar keyptar með sanngjörnu verði. Það er þá skiptaráðanda að láta meta jörðina og sjá til þess, að erfingjarnir fái það matsverð fyrir hana. Til þess að ráða bót á þessu er þessi tillaga, sem við flytjum hér, og þeir tveir, sem ekki fylgja henni, gera það af einhverri gamalli tryggð við erfðirnar, og þeir kunna ekki við að ganga á móti hinum gömlu venjum erfðatilskipunarinnar. Þetta er ekki nema lítið brot, sem við viljum takmarka og ekki frekar en það, að forkaupsréttur fáist eftir mati og að erfingjarnir fái peninga, sem hér er um að ræða og þeim ber eftir virðingu jarðarinnar. Hvað hafa menn í Ameríku að gera með jörð hér úti á Íslandi? Þetta er breytingin, sem við viljum fá og eigum að fá. Ég skal þá leyfa mér að leggja fram brtt., hvort sem hún verður skoðuð sem leiðrétting eða ekki. Ég læt hæstv. forseta ráða því.



Þegar ég kvaddi mér hljóðs, var ætlunin að tala til frsm., en hann þurfti að fara af fundi. Í rauninni hef ég fátt að segja annað en það, sem fram kom í ræðu hv. þm. Dal. Hann gaf í ræðu sinni skýringu á því, hvers vegna við tveir gátum ekki fylgt þeirri brtt., sem hinir þrír bera fram á þskj. 196. Nú hefur hv. þm. N-M. skýrt það málefni frá sinu sjónarmiði, og vildi ég því árétta skoðun okkar tveggja nm. með nokkrum orðum. Ég álit nú, að ef ætti að fara út í þá sálma, þá stæði þetta atriði nær erfðal. heldur en ábúðarl., og kemur það skýrast fram í því, sem segir í brtt. hinna þriggja þm. sjálfra, að það, sem þeir vilja, er. að forkaupsréttarhafi fái jörðina keypta á því verði, sem hún er lögð erfingjum til arfs. Nú vita það allir, að t.d. eftir gangverði og arfsverði skýtur nokkuð skökku við nú á tímum. Ég held, að þar sem um slíkt er að ræða til arfs, þá sé venjulega farið eftir fasteignamatsverði, en raun ber vitni um, að gangverð er allt annað verðlag heldur en fasteignamat, svo að þetta yrði af þessum ástæðum mjög mikil skerðing á eignarréttinum eins og hann liggur fyrir hverju sinni. En látum það vera. Hv. 1. þm. N-M. nefndi sem dæmi, að utanfarir hingað og þangað væru tíðar, t.d. til Ameríku. Það finnst mér ekkert afgerandi. Ef það hefur verið réttmætt á sínum tíma, að Íslendingar, sem höfðu verið hér heima, en voru búsettir í Ameríku og orðnir borgarar þar, mættu ekki eiga slíkan jarðarpart, þá er það einnig mál út af fyrir sig. Ég játa það, að það, sem hv. 1. þm. N-M. hefur fært hér fram, getur haft við nokkur rök að styðjast. Það getur undir vissum kringumstæðum verið óhentugt, að jarðir á þennan hátt, með útarfaskiptum, lendi sín í hverri áttinni, og getur óhagræði af því staðið fyrir ábúanda. Ég játa það, að þetta getur komið fyrir og orðið heldur til óhagræðis við eigendaskipti á jörðinni, að hún kemst í eign ýmissa erfingja. En ég álít, að það sé annað atriði, sem kemur hér til greina, sem frá mínu sjónarmiði veldur meira heldur en þetta hugsanlega óhagræði um ráðstöfun á jörðinni, og hv. 1. þm. N-M. gat alveg réttilega um það, að það væri eiginlega festan við gamlar erfðavenjur, sem héldi manni frá því að vilja fylgjast með svona lagaðri breyt., umfram þær ástæður, sem ég hef til greint, að þetta ætti heima í annarri lagasetningu heldur en kauprétti á jörðum. Það hefur lengi verið, að sá, sem í sveita síns andlitis hefur notað jörðina og bætt hana, að hún hefur orðið honum harla kær og hann hefur viljað vera þar til hins síðasta, og það er venjulega hans síðasti vilji, að þeir, sem honum eru næstir, skuli njóta þessara eignagæða sinna. Sú hugsun liggur þarna á bak við, sem er það geðþekk og kær, að ég játa það blátt áfram, að það veldur því, að ég vil ekki slá striki yfir það og segja: Þetta á engan rétt á sér, af því það veldur öryggisleysi um ábúðina og framtíðarfyrirkomulag um mat eignarinnar. - Það er nú líka svo um þessa útarfaparta, sem hér eru teknir til athugunar, að þótt það geti slegið á dreif eignarréttinum með þessu, þá eru þetta undir þessum kringumstæðum smáhlutir, sem hafa óðalsréttindi, og getur það því tæplega verið hættulegt þjóðfélaginu. Það er óðalseignin, sem liðast í sundur milli náinna skyldmenna, og ef þá langar til að eiga þetta áfram af tryggð við þennan part ættfeðra sinna, þá það, og ef þeir vilja selja það öðrum, þá er forkaupsrétturinn, sem áskilinn er með lagafrv., mjög hentugur. Það er gott, að það skuli vera séð við þeim leka í frv., sem fyrir var, það er einmitt til þess gert. Ég vil svo enda mál mitt með því að segja, að það er mjög hentugt að einskorða sölu-, umráða- og eignarréttinn við nauðsynina, eins og gert er í frv., og hafa sem traustast um búið að fyrirbyggja brask með þessar eignir, og láta þar rétthafa verða sveitarfélagið og ábúendur. Frv., eins og það liggur fyrir, með þeim breyt., sem hér liggja fyrir, finnst mér æskileg réttarbót og vona, að það verði samþ., en ég treysti mér ekki til að fylgja brtt. á þskj. 196.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 1. landsk. flutt þetta frv. um þurrkví við Elliðaárvog. Frv. fer fram á, að ríkisstj. byggi þurrkví við Elliðaárvog og að til greiðslu kostnaðar við þetta verði ríkisstj. heimilað að taka allt að 15 millj. kr. lán eftir því sem verkinu miðar áfram. Þá er ákveðið, að 3/5 af þessu láni skuli endurgreiða af tekjum þurrkvíarinnar, en 2/5 úr ríkissjóði sem styrk til fyrirtækisins. Í 3. gr. eru fyrirmæli um það, að leita skuli samkomulags við hafnarstjórn Rvíkur um afhendingu á nægilega stóru landi undir þurrkvína og þau mannvirki, sem ætla má, að komið verði upp í sambandi við hana, og heimild fyrir ráðh. að fresta byggingu kvíarinnar að nokkru eða öllu leyti, þar til samningar hafa tekizt um afhendingu á landi. Þá eru einnig í frv. ákvæði um það. hvernig skipa skuli stjórn þurrkvíarinnar, og að síðustu ákvæði um afhendingu mannvirkisins til hafnarsjóðs Rvíkur. Mér þykir rétt að gera nokkru nánari grein fyrir þessu máli. Árið 1943 var borin fram hér á Alþ. þáltill. um skipun mþn. til að rannsaka skilyrði fyrir byggingu og starfrækslu fullkominnar skipasmíðastöðvar í Rvík. Þessi þáltill. var samþ. 12. apríl 1943, og 28. júní sama. ár skipaði ráðh. n. þessa, með einum fulltrúa frá hverjum þingflokki. Í nóv. 1943 skilaði n. áliti - þetta nál. er í Alþt. 1943. þskj. 400 - og gerði þar ýtarlega grein fyrir málinu. N. var sammála um nauðsyn þess, að hafizt yrði handa í þessum efnum, og lagði til, að fyrst yrðu byggðar tvær þurrkvíar fyrir 400 og 6000 smálesta skip. Það var talið grundvallaratriði. N. lét í samráði við hafnarstjórn og hafnarstjóra velja land, og var það sameiginlegt álit að velja það við Elliðaárvog við ströndina fram undan Kleppi og nokkuð inn með voginum. Fyrst var athugað, hvort hægt væri að hafa þetta inni í sjálfri höfninni, en það sýndi sig að vera ómögulegt, og var þá bara um Elliðaárvog að ræða. Nú er einn ágalli á þessu, og hann er sá, að sjúkrahúsið Kleppur er svo nærri þessum stað. Rætt var við viðkomandi aðila um það, að sjúkrahúsið þyrfti að hverfa, ef stöðin yrði sett þarna upp, en það var álitið að þess yrði þörf hvort sem væri, enda er nú komið á daginn, að þarna er risið upp heilt þorp með 5–6 þús. íbúum. Það segir sig sjálft, að ekki er hægt að hafa geðveikrahæli inni í miðri borg. Málið var borið fram á Alþ. 1943 og afgr. sem breyt. á hafnarl. Var ákveðið, að ríkissjóður greiddi 2/5 af kostnaðinum við að koma mannvirkinu upp, en tryggði lán til þessara framkvæmda, sem næmi 3/5 af kostnaðarverðinu. Síðan var rætt við hafnarstjórn Rvíkur, en hún treysti sér ekki til að ráðast í þessi mannvirki vegna aðkallandi framkvæmda inni í höfninni sjálfri, en kostnaður við þær er áætlaður um 8 millj. kr. Hér er um að ræða bátabryggjur, verbúðir og hafnarmannvirki fyrir hinn nýja togaraflota. Hafnarstjórnin taldi þetta svo aðkallandi, að ekki væri hægt að fresta því. Það er vegna þess, að hafnarstjórnin hefur ekki treyst sér til þess að ráðast sjálf í framkvæmdirnar við Elliðaárvog á næsta ári, að ég hef borið þetta mál fram. En það er vitað, að Alþ. veitir engan styrk til þess að bæta höfnina. Mörgum þykir það kannske mikið að ætla 15 millj. kr. í þurrkví, en ég vil benda á, að þetta mannvirki er áraverk, sem verður að hefja því fyrr því betur. Það er því ekki vert að láta sér bregða, þótt tölurnar séu háar. N. taldi skyldu sína að benda á hvað þetta yrði dýrt og hve mikið land þyrfti og hún miðaði ekki áætlanir sínar við daginn, heldur til frambúðar. Ef til vill hefur þessi stórhugur n. tafið framkvæmdir. En það var eðlilegt að segja sem var um kostnaðinn. Því er ekki að leyna, að það verður dýrt, en það er svo mikil nauðsyn fyrir framtíð Rvíkur og landsins að það má ekki dragast miklu lengur. Nýlega samþ. Alþ. að heimila ríkisstj. að ábyrgjast 2,7 millj. kr. lán til þess að fullgera byggingu dráttarbrauta hér í Rvík, sem taka allt að 1500 smálesta þunga. Ég held að enginn þm. hafi mælt gegn því, að þessi ábyrgð væri veitt, enda var þetta aðkallandi, svo að hægt væri að draga hér á land hinn nýja fiskiflota og hin minni flutningaskip svo að ekki þyrfti að flytja viðgerðirnar út úr landinu. En ef þetta var nauðsyn, þá er sama nauðsyn fyrir hendi hvað stærri skip snertir, hinn nýja verzlunarflota, skip Eimskipafélagsins, er ekki komast í nýju dráttarbrautirnar, hvað sem að höndum ber. Ef það var óverjandi að hindra lausn þessara mála hvað snerti 1500 tonna skip og minni og stöðva þannig rekstur þeirra, þá er það ekki síður óverjandi að stöðva rekstur hinna stærri skipa. Þá vil ég benda á það, að bygging þurrkvíar er frumskilyrði fyrir því, að unnt sé að koma hér upp skipasmíðastöð. Án þess verður þessum iðnaði ekki komið upp og iðnaðarmönnum tryggð sú mikla vinna, sem honum er samfara. Án þess er það ekki heldur tryggt, að útgerðarmenn þurfi ekki að senda skipin til annarra landa til þess að láta gera við þau. Alþ. hefur viðurkennt þessa nauðsyn með því að styrkja Reykjavíkurhöfn til þessara framkvæmda. Hér er ekki farið fram á aukastyrk. Í frv. er framlag ríkissjóðs bundið við 2/5 af kostnaði þurrkvíarinnar, eins og ákveðið er í gildandi 1. Því hlutfalli er ekki raskað í frv. Það er skýlaust rétt, að Reykjavíkurhöfn eigi að fá ábyrgð ríkissjóðs fyrir því láni, sem Reykjavíkurbær kynni að vilja taka allt að 3/5 kostnaðar. Þessi hlutföll hef ég ekki rakið í frv., svo að það ætti ekki að verða til trafala. Ég fer þess í stað fram á það, að Reykjavíkurbær hafi forgöngu, láti undirbúa málið og snúi sér síðan til ríkissjóðsins. Einkum er aðkallandi að afmarka það land, sem þarf að tryggja, til þess að þetta mannvirki komist upp. Það svæði sé ekki tekið til annarrar starfsemi og stöðvuð sé stækkun sjúkrahússins á Kleppi. Ef byrjað hefði verið á þessum mannvirkjum árið 1943. eins og ætlazt var til hefði aldrei verið horfið að því að láta mörg hundruð þúsund krónur í að byggja Kleppsspítalann. Þá hefði fyrir löngu verið búið að stöðva verkið í stað þess að halda áfram byggingu þeirra bústaða, sem þar eru nú. Það mun líka sannast, að fyrr eða síðar verður að flytja sjúkrahúsið í burtu, þótt ekki komi þarna upp þurrkví. Við þetta bætist, að komið hefur til mála, að stórútgerðin í Rvík fái stórt svæði við Laugarnes, og menn eru meira og meira að komast á þá skoðun, sem n. lagði fram 1943, að flytja yrði afgreiðslu útgerðarflotans frá Reykjavíkurhöfn og inn í Elliðaárvog. Ég hef gert ráð fyrir að 15 millj. kr. þurfi til þess að koma upp þessu mannvirki. Þó skal ég geta þess, að ekki er gert ráð fyrir, að sjálf þurrkvíin kosti nema 8 millj., svo eru það tvær dráttarbrautir sem áætlað er að kosti um 5 millj., en það er ekki nauðsynlegt, að þær komi strax. Þá er stífla sem áætlað er að kosti eina millj. Enn fremur má gera ráð fyrir, að byggja þurfi varnargarð, en ég er ekki viss um, að hann þurfi að vera eins voldugur og hér er gert ráð fyrir, en það er áætlað að hann kosti 4 millj. kr., og svo þarf að byggja bryggjur. Ein upphæðin er jöfnun á lóð og vegir. Þetta er ekki gert ráð fyrir að þurfi að gera strax. Það er meira en 14.810.000 kr. Svo þótti okkur rétt að áætla 1½ millj. vegna hækkunar á vísitölunni, en með þeim ráðstöfunum, sem nú er verið að gera ætti þess ekki að þurfa. Ég sé ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins að ræða málið frekar en ég óska, að því verði vísað til sjútvn. að lokinni þessari umr. og vænti, að það fái afgreiðslu frá þessu þingi.