Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Sá eldhúsdagur, sem nú er að hefjast hér á Alþ., mun verða hinn síðasti sinnar tegundar í bráð og lengd, ef að líkum lætur. Það er sem sagt komið frv. til l. um breytingu á þingsköpum, þar sem gert er ráð fyrir, að eldhúsið eða eldhúsdagurinn í sínu forna formi hverfi úr sögunni. Að því frv. standa aðilar úr öllum þingflokkum, svo líklegt er, að það verði lögtekið áður en kemur að eldhúsdegi öðru sinni. Breyttum tímum hæfa breyttir siðir, og er ekki um slíkt að fást, en þegar hugleiddur er tilgangur þessarar gömlu hefðar, þar sem stjórnarandstöðunni er ætlað að róta dálítið til í þeim skarnhaugum, sem saman kunna að hafa safnazt kringum stjórnarvöld landsins, en stjórninni að skýra sitt mál og gefa þjóðinni þannig kost á því, eitt sinn á hverju þ., að meta, hvort hún eigi hreinláta og hirðusama stjórn eða ekki, hvort möguleikar þjóðarinnar til framfara og aukinnar hagsældar hafi verið vel eða illa nýttir, hvort þjóðin hafi verið skattlögð í hófi eða óhófi, og hvort ráðdeild eða bruðlunarsemi hafi ríkt í meðferð opinbers fjár, svo eitthvað sé tilnefnt af hinum algengustu verkefnum eldhúsdagsins, finnst mér raunar, að þetta sé sízt óþarfara viðfangsefni en margt annað, sem fyrir þ. er lagt, en á hinum hinzta eldhúsdegi, vildi ég þá mega gera þessar athugasemdir við stjórnarfarið í landinu. Ríkisstjórnin okkar er gömul stjórn, og hefur setið lengur en nokkur önnur stjórn lýðveldisins og hið sama mætti segja, þó leitað væri lengra aftur í söguna. Hún hefur því ekki þá afsökun fyrir því, sem sleifarlag er á hjá henni, að það sé einhverjum öðrum stjórnum að kenna. Hún hefur haft ærinn tíma til að umbreyta allri þeirri löggjöf og framkvæmdaháttum, sem hún vildi hafa á annan veg. Samt sem áður bregður hún því fyrir sig öðru hverju enn þá, að kenna fyrri stjórnum, einkum vinstri stjórninni, um bæði eitt og annað, sem hún þá í svipinn hefur ekki aðra afsökun tiltæka fyrir. Og það er raunar sérstakrar athygli vert, að Alþfl.-menn eru ekki síður en sjálfstæðismenn iðnir við að kenna þeirri stjórn um margs konar yfirsjónir, og hafa sjáanlega gleymt því, að sjálfir áttu þeir sæti í henni, og bera því að sjálfsögðu sinn hluta þeirrar ábyrgðar, sem á þeirri stjórn hvílir, og þá væri nú raunar vel, ef ekki hefðu þeir aðrar þyngri byrðar að bera. Það er í sjálfu sér heldur ekki svo skrýtið, þótt þeim Alþfl.-mönnum sé nú farið að daprast minni frá þeim tíma, það fyrnist svo margt á heilum áratug, hitt var miklum mun einkennilegra, að oftsinnis, meðan sú stjórn starfaði, mundu þeir kratar ekki, hvaða málaflokkum þeir stjórnuðu, og hrakyrtu samstarfsmenn sína fyrir vanrækslu í framkvæmdum varðandi þá málaflokka, sem þeir sjálfir áttu að stýra. En víkjum að núverandi stjórn. Við upphaf sitt gaf hún út heilmikla stefnuskrá. Stefnuskrána kallaði hún ýmist viðreisn eða frelsi, falleg og ágæt nöfn, sem reyndust henni allgóður atkvæðasegull í þrennum kosningum, en eftir lífsreynslu hinna síðustu mánaða eru þau orð reyndar svo hart leikin, að það verður varla brosað að þeim lengur, heldur verka þau nú nánast eins og minnismerki drukknaðra og hrapaðra. Viðreisnin átti sem sagt að jafna við jörðu allar uppbætur, niðurgreiðslur og styrki úr ríkissjóði, en á hinum næstsíðustu fjárl. voru einmitt þær greiðslur búnar að drekkja stjórninni svo rækilega, að þær voru u.þ.b. 50% hærri en heildarupphæð fjárl. til allra þarfa ríkissjóðs næst áður en stjórnin settist á valdastóla. Hér verð ég að skjóta inn afsökunarbeiðni til hlustenda og þingheims fyrir það, að ég skuli ekki vitna í nýjustu fjárl., heldur þau næstsíðustu, en þannig stendur á, að núgildandi fjárl. eða þau fjárl., sem nú ættu að gilda og stíluð eru upp á yfirstandandi ár, eru nú fjögurra mánaða gömul, og að meðaltali hefur stjórnin rist þau upp að endilöngu og þvert yfir einu sinni í mánuði, svo að nú verður vart sagt, að þar standi lengur steinn yfir steini. Fyrsta uppristan var vegna breytinga á tollskrá, sem talið var, að ætti að spara þjóðinni 160 millj. kr. í tollgreiðslu, en fjárl. voru reyndar upphaflega samþykkt á þeirri forsendu, að lækka mætti tollana um 270 millj., án þess að ríkissjóður skaðaðist, þar eð gengisfellingin á síðasta hluta s. l. árs hækkaði verð hinnar innfluttu vöru svo mikið, að tollafsláttur í hundraðshlutum gæti lækkað, er næmi þeirri tölu, ríkissjóði að skaðlausu. Önnur uppristan var vegna samninga ríkisstj. um 320 millj. kr. bætur til hraðfrystihúsanna og annarra útgerðaraðila. Hin þriðja var svo sparnaður á gjaldabálki fjárl. vegna þessara greiðslna. En sparnaðarupphæðina verð ég að leiða hjá mér að nefna, enda kemur mönnum illa saman um, hver hún muni vera, og allra sízt vita menn, hver hún muni verða á þessu yfirstandandi ári. Fjórða stórristan snertir svo meira dótturfyrirtæki ríkissjóðs, sem Vegasjóður nefnist, heldur en ríkissjóð sjálfan, það er ný skattheimta af benzíni, hjólbörðum og þungagjaldi af bílum, samtals áætlað upp á 160 millj. kr. á einu ári. En þó þetta sé nú allt lögtekið, þá er sagan ekki öll þar með sögð. T. d. er væntanlegur, áður en þessi vika er liðin á enda, nýr eða hækkaður útflutningstollur á fiskafurðum upp á 42 millj. kr., og er það margra uggur, að sá tollur eigi fljótlega eftir að birtast á reikningi til ríkissjóðs. En þótt dálítið togni á skýringarinnskotinu mínu um það, hvers vegna fjárl. ársins 1968 eru ekki lengur takandi alvarlega, þá skal hinu djásni stjórnarinnar, frelsinu, ekki gleymt. Frelsið var aðallega ætlað kaupmönnum. Nánar tiltekið vöruinnflytjendum. Áður hafði verið reynt að láta innflutningsverzlunina stuðla að sem hagkvæmustum mörkuðum fyrir útflutning okkar, en doktorarnir í stjórninni og til hliðar við hana fundu það út, að slíkt væri hið mesta glapræði. Nú skyldi hver sem var fá að kaupa hvað sem var, hvar sem hann vildi. Og á því verði, sem honum sýndist, og án alls tillits til þess, hver áhrif þetta hefði á atvinnumál á Íslandi eða markaði fyrir íslenzka framleiðsluvöru. Síðan skyldi frjálst að verðleggja varninginn og selja hér landsmönnum, svo sem hver og einn vildi og gat. Allt þetta er í sjálfu sér bæði göfugt og gott, en því miður hefur það reynzt draga á eftir sér ýmsa fylgikvilla, svo að stjórnin er farin að gefa út blá bönn við sínu eigin frelsi og úfar hafa risið vegna annarra frelsiskvilla, sem enn hafa þó ekki fengið neina sérstaka aðgerð. Þannig vita menn það nú, að samkvæmt frelsinu galt stjórnin á sínum tíma samþykki sitt við því, að reist yrði ný og vegleg umbúðaverksmiðja, til að frystum fiski verði vel og rækilega innpakkað, áður en hann leggur á úthöfin á leið til neytenda sinna, og auðvitað var ekkert frelsi í því að setja það fyrir sig, þótt áður hefði verið byggð sams konar kassagerð í landinu, sem annað gat þessum verkefnum léttilega. Nei, tvær skyldu verksmiðjurnar vera fyrst einhverjir óskuðu eftir því, og ekki var í það að horfa, þótt þær kostuðu hvor um sig allmarga milljónatugi í erlendum gjaldeyri, við áttum gjaldeyrisvarasjóð. Svo liðu fram tímar, og báðar umbúðaverksmiðjurnar störfuðu, þótt verkefni þeirra beggja væru raunar heldur smá miðað við afkastagetuna, en samkvæmt frelsinu hafa þeir, sem byggt hafa verksmiðju, enga skyldu til þess að reka verksmiðjuna sína fremur en þeir vilja. Hví skyldu þeir ekki eins bregða sér í innflutningsverzlun? Það var einmitt það, sem nýja verksmiðjan gerði. Það varð að vísu dálítill hópur af því fólki, sem áður hafði unnið við umbúðaverksmiðjuna, atvinnulaus. Og hvers vegna skyldu menn líka ekki hafa rétt til þess að vera atvinnulausir, þegar frelsið er óskorað? En það er nú einmitt einn af fylgikvillum þessa frelsis, að atvinnulausir menn eru stundum talsvert verri gjaldþegnar en hinir, sem atvinnu hafa, og þess vegna æsti ríkisstj. sig upp í það, einn daginn nú fyrir skömmu, að afnema innflutningsfrelsi á pappírsumbúðum, svo nú verður að sækja um leyfi stjórnvaldanna fyrir þeim varningi, ef menn vilja kaupa hann frá útlöndum. Innflutningsleyfi samkvæmt umsókn. Þetta er alveg eins og í gamla daga, en þá voru svona ráðstafanir kallaðar innflutningshöft. Og þannig hefur stjórnin okkar hrapað frá frelsinu niður í höftin, því miður. En hér syrtir ekki aðeins í álinn vegna innflutningshafta á pappírsumbúðum. Það er engu líkara en frekari frelsisskerðingar geti orðið þá og þegar. Á snærum ríkissjóðs eru um þessar mundir, auk annars, á döfinni tvær stórbyggingar, önnur fyrir símann, en hin fyrir tollinn, báðar í Reykjavík. Í stjórnarblöðunum má nú upp á hvern dag sjá skútyrði og karp vegna þess, að fjmrh. og landbrh. hæstv., en þeir eru æðstu ráðamenn, hvor fyrir sinni byggingunni, reynast hafa kosið að taka tilboðum erlendra fyrirtækja í verk þessi eða verkhluta, þótt innlend tilboð væru hagkvæmari og slangur íslenzkra manna atvinnulaus. Þannig virðist það orka tvímælis, í sjálfum stjórnarherbúðunum, að vert sé að nota frelsið að nokkru ráði umfram það, sem gert hefur verið. Eitt dæmið enn úr sögu frelsisins. Lengi höfum við selt Pólverjum og Tékkum frysta síld, einkum Suðurlandssíld, á vöruskiptagrundvelli. Eftir kröfu hinna æðstu manna í viðskiptalífinu hér heima var þess óskað af þessum kaupendum, að þeir greiddu síldina í hörðum gjaldeyri, og léðu þeir nokkurs fangs á því. Þessi viðskipti voru komin upp í 7–8 þús. tonn á ári og þótti verðið með því hagstæðasta, sem við áttum völ á nokkurs staðar fyrir okkar sjávarafurðir. En við það, að vöruskiptaverzluninni var í raun réttri hafnað, svo að innflytjendur gætu valið sér annað innkaupasvæði en vöruskiptaverzlunin gaf tilefni til, datt sala okkar á þessari vöru niður í 1 þús. tonn á ári, og í verstöðvum sunnanlands var nú slegið slagbrandi fyrir þær dyr, þar sem þessi síld var áður fryst inni fyrir. En Norðmenn sitja nú að þeim markaði, sem við áttum þarna áður. Ég veit ekki, hvað stór hluti af þeim 320 millj., sem ég áðan nefndi og ríkisstj. hefur samið við frystihúsin um að greiða þeim í auknar uppbætur, er til kominn vegna þessarar breytingar á okkar viðskiptaháttum, en sá hluti er ábyggilega töluverður. Festuna og ráðdeildina í stjórnarfarinu má bezt marka á því, að á síðasta hausti, í nóvembermánuði, var öllum gjaldeyrisbönkum lokað um langt skeið, vegna þess að svo nákvæmlega þurfti að reikna út, af þar til settum sérfræðingum ríkisstj., hve mikið þyrfti að verðfella krónuna okkar gagnvart erlendri mynt, til þess að viðhalda og efla blóma atvinnulífsins, sem stjórnin predikaði allt fram á hið síðasta misseri, að væri þar ríkjandi, svo væri snilld stjórnarstefnunnar fyrir að þakka. Þegar ákvörðunin um gengisfellinguna svo loks kom, reiknuð og rökstudd af doktorum innan og utan stjórnarinnar, því aldrei vantar það í stjórnarathafnirnar, að allt kuklið og fálmið er framreitt undir vísindalegu yfirskini, þá var blómi útvegsins t.d. metinn slíkur, að sá atvinnuvegur einn var talinn aflögufær um 400 millj. kr. Þess vegna var hinn svonefndi gengishagnaður sem þeirri upphæð nam, en það er mismunurinn á þeirri smákrónutölu, sem fyrir birgðir og framleiðslu hinna síðustu mánaða ársins '67 var talinn mundu fást, miðað við, að þessar vörur hefðu verið seldar fyrir færri en verðmeiri krónur, sem áður giltu. Þessi gengishagnaður var upptækur ger og honum ráðstafað til að leysa út ýmsar skuldbindingar, sem ríkissjóður hafði á sig tekið, en dregið greiðslur á. Einhver gerðarlegasti bitinn í því sukki öllu voru ógreidd iðgjöld af tryggingum fiskiskipa, en til þeirra áttu að renna eitthvað 60–70 millj. kr. Fyrir þá, sem ekki eru gjörkunnugir hinum hagspekilegu völundarhúsum stjórnarinnar, er vert að geta þess, að stjórnin hefur tekið að sér að greiða öll tryggingariðgjöld bátaflotans, en virðist engar ráðstafanir gera til þess að samræma, til hvers tryggingarnar ná, eða takmarka þær á nokkurn hátt. Þannig er bæði bátur og vél tryggt í sumum tilvikum, en aðeins bátsskrokkurinn í öðru. Iðgjöld beggja eru hins vegar greidd úr opinberum sjóði, og til þess að standa straum af þeim greiðslum er lagt svonefnt útflutningsgjald á fiskafurðir. Jafnt á framleiðsluvörur hinna fulltryggðu sem hinna hálftryggðu. Þetta útflutningsgjald er svo auðvitað tekið með í dæmið, þegar reiknað er út og ákveðið fiskverð til sjómanna og útgerðar, en það þýðir aftur það, að hlutarráðnir sjómenn gjalda að sínu leyti vátryggingar bátanna. Við þetta bætist svo enn, að hið opinbera virðist harla litla hönd hafa í bagga um það, hvað vátryggingarsjóðirnir bæta. Þeir munu hins vegar öðru hverju sýna stjórnarvöldunum hinar ferlegustu skrár yfir meiri og ægilegri tjónabætur en þekktar eru annars staðar frá af jarðarkúlunni auðvitað sem sönnunargögn fyrir því, að iðgjöldin þurfi að hækka. Og svo eru iðgjöldin einfaldlega hækkuð og munu nú vera meira en tvöföld við það, sem hæst er vitað um í öðrum löndum. En þá mætti spyrja: Eru sjótjón og skaðar raunverulega svona miklum mun meiri hér en annars staðar? Nei, því heldur víst enginn fram. Hitt er aftur á móti vitað, að verulegur hluti af almennum viðhalds- og endurbótakostnaði er hér greiddur sem tjónabætur, og eru hlutarráðnir sjómenn þannig látnir borga bróðurpartinn af þessum kostnaðarliðum einnig. En auk þess liggur það í hlutarins eðli, að árvekni til að forða tjónum fer stöðugt dvínandi, þar sem útgerð hvers einstaks skips er það óviðkomandi að mestu, hvort einhver skakkaföll kunna að verða á skipinu, og stundum getur það meira að segja verið til hagræðis, ef skipið hefur takmörkuð verkefni um stundarsakir, en eitthvað þarf að lagfæra, að tjón eigi sér einmitt stað. En þrátt fyrir hæstu útflutningsgjöld, sem þekkt eru á byggðu bóli og sem enn fara hækkandi, svo að síldarútvegsn. hefur t.d. reiknað út, að eftir það sem nú er í uppsiglingu muni útflutningsgjaldið nema 140 kr. af hverri síldartunnu, svo dæmi sé tekið þar, liggur það fyrir sem staðreynd, að hið opinbera hefur tapað 100 millj. kr. um það bil, hvort hinna tveggja síðustu ára, á því að innheimta þessi margumtöluðu útflutningsgjöld og greiða vátryggingariðgjöldin, og enn sér þess engin merki, að þessi óreiða muni ekki halda áfram að leggjast á bök skattborgaranna sem árlegur 100 millj. kr. baggi ofan á allt annað, sem þar er fyrir. Svo má heita, að ríkisstj. sé búin að venja flesta þá, sem utan hennar raða standa, af því að ráðleggja henni eitt eða neitt eða a.m.k. væri full ástæða til þess að svo væri, því að hún hefur til þessa ekki talið sér ráðafátt í neinu. En af barnaskap mínum dettur mér í hug að spyrja: Væri það óeðlilegt, að sá aðilinn, sem borgar öll iðgjöldin af tryggingum bátaflotans, annaðist líka bótagreiðslurnar og samræmdi reglurnar um þær? Kæmi ekki til mála, að við þær aðstæður, sem hér hefur verið lýst, komi ríkið upp sínu eigin tryggingafyrirtæki? Það er alkunnug staðreynd, að flest þau tryggingafélög, sem einhverjar teljandi tryggingar hafa haft hér á landi á undanförnum árum, hafa borið nokkuð úr býtum fyrir sinn snúð, og sum þeirra hafa hreinlega orðið það fjársterk, að þau hafa tekið að reka útlánastarfsemi í auknum mæli, eftir því sem um þrengdist á því sviði hjá bönkunum. Fyrir skömmu var hér starfandi heldur blómleg stofnun, sem heitir Húsnæðismálastofnun ríkisins. Hún lánaði almennum húsbyggjendum fé til íbúðabygginga úr Byggingarsjóði ríkisins, nokkurn veginn jafnóðum og þeir uppfylltu þau skilyrði, sem af stofnuninni voru sett fyrir lánveitingunum. Gagnvart almennum húsbyggjanda hefur því miður hlaupið alvarleg snurða á þráðinn, að því er varðar þjónustu þessarar stofnunar, einkum og sér í lagi bitnar fjárskortur hennar á byggðarlögunum utan höfuðborgarsvæðisins. Nú afgreiðir húsnæðismálastjórn ekki lengur lánsumsóknir jafnóðum, til þess skortir hana fé. Ástæðan fyrir því, að svona er komið, er ekki fyrst og fremst sú, að tekjustofnar Byggingarsjóðs hafi brugðizt, heldur hitt, að til lausnar á verkfalli hét ríkisstj. sérstakri fyrirgreiðslu um húsbyggingar í Reykjavík. Þetta efndi hún svo með þeim hætti, að hún lét húsnæðismálastjórnina borga til húsanna í Breiðholtshverfinu í Reykjavík meira fé og örar en reglur húsnæðismálastjórnar ákváðu eða þoldu, og því er það kerfi nú lamað gagnvart landsbyggðinni og einnig gagnvart þeim Reykjavíkurbúum, sem ekki eiga hlut að byggingunum í Breiðholtshverfi. Þótt allt sé gott um það að segja, að reynt sé að koma upp myndarlegu íbúðarhverfi með nýjungum í byggingartækni, var hér af stjórnarinnar hálfu í fjármálum farið að með sviksamlegum hætti gagnvart öllu því fólki, sem var að byggja og undirbúa byggingar sínar í trausti þess, að það yrði látið njóta lánveitingaákvæðanna í l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins, en er nú strand með framkvæmdir, vegna þess að ríkisstj. hefur skrifað öðrum aðilum forgangsávísanir á þennan almenna sjóð og brotið þannig lög hans og reglur um útlán. En þótt stjórnin hafi hér haft í frammi furðulega rangsleitni, a. m. k. gagnvart öllum byggðum utan Reykjavíkursvæðisins og hið þokukennda málæði, sem af hennar hálfu er nú stundum haft uppi um það, að í athugun sé, hvort ekki muni hægt einhvern tíma í blámóðu framtíðarinnar að koma á hliðstæðum byggingaráætlunum víða um land, réttlætir það ekki það brot, sem hér hefur verið framið. En það eru þó fleiri en stjórnin ein, sem hér bera ábyrgð. Í gær tók allt stjórnarliðið í Ed. Alþ. á sig sök með stjórninni sinni með því að fella þær till. mínar, sem koma áttu í veg fyrir, að þau bolabrögð stjórnarinnar gætu endurtekið sig að ávísa byggingarfjármagninu, sem ætlað var þegnum landsins án tillits til þess, hvar þeir búa, til framkvæmda í Reykjavík með forgangi og aukafríðindum, þannig að húsbyggjendur í öðrum byggðarlögum sitji á hakanum. Umrædd till. er þannig, og átti að fellast inn í útlánareglur húsnæðismálastjórnar: „Nú hlutast ríkisstj. til um, að hærri lán séu veitt til einhverra bygginga en almennar reglur Húsnæðismálastofnunarinnar mæla fyrir um eða greiðslur verði örari en almennt tíðkast hjá stofnuninni, og skal þá óheimilt að láta hin auknu útlán, er þannig skapast, bitna á almennu útlánastarfseminni, heldur skal ríkisstj. þá skylt að útvega Byggingarsjóði aukið fjármagn, sem útlánsaukningunni nemur.“ Till. var sem sagt felld af öllum stjórnarliðum og skildi þar ekkert á milli þeirra stjórnarliða, sem vera eiga fulltrúar fyrir landsbyggðina, og hinna, sem til þess eru kjörnir að þjóna málefnum höfuðborgarinnar. Hér er þó ekki einungis mismunað um fyrirgreiðslu af ríkisins hálfu til húsbyggjenda, heldur er þá sögu einnig og ekki síður að segja um margháttaðar framkvæmdir aðrar. Tökum t. d. með hverjum hætti ríkið styður tvær tilteknar framleiðslustöðvar. Annars vegar er sá gamli fiskframleiðslubær, Vestmannaeyjar, sem oft hefur lagt þjóðarbúinu til um 1/10 hluta af útflutningsframleiðslunni, þótt íbúarnir séu þar aðeins 2½% landsmanna. Þessi bær stendur nú frammi fyrir því vandamáli að verða óhjákvæmilega að koma sér upp vatnsveitu ofan af landi, ef byggðin og framleiðslan á ekki að þola hnekk. Vatnsveitan er talin munu kosta um 130 millj. kr. Á þessu ári ráðgerir ríkisstj. samkv. framkvæmdaáætlun sinni að styðja þessa framkvæmd með 2.7 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði. En hér er líka bara um gamlan innlendan atvinnuveg að ræða, sem margsinnis er yfirlýst af stjórninni, að ekki geti dugað til þess að sjá þjóðinni fyrir nauðþurftum sínum. Hins vegar er uppbygging nýs atvinnureksturs við Mývatn, Kísilgúrverksmiðjan trúi ég, að það fyrirtæki kallist. Þar kveður við annan tón um fyrirgreiðslu af ríkisstj. hálfu. Lögum landsins hefur verið umturnað til hægðarauka fyrir þennan atvinnurekanda, og honum standa allar dyr opnar af stjórnarvaldanna hálfu til hagræðis eftir þörfum. Síðast setti stjórnin Íslandsmet í þjónustulipurð sinni við Mansvilleauðhringinn með því að leggja á ríkisins reikning nýjan hlemmiveg frá fyrirtækinu niður til strandar, svo til við hliðina á gamla veginum, sem alltaf þótti fullgóður fyrir Íslendinga og þeir eiga raunar að nota enn. Kísilgúrvegurinn kostaði 50 millj. takk, og ríkissjóður borgaði á stundinni. Og hin eina ríkishitaveita á Íslandi var umsvifalaust lögð inn í starfsmannahúsin þar, og milljónirnar, sem til þess fóru, voru hvergi eftir taldar, þótt fiskikörlunum í Vestmannaeyjum væri á sama tíma synjað um nothæft neyzluvatn. En þótt ríkisstj. meti þá aðila, sem þarna eiga í hlut, með svona ólíkum hætti, er enn með öllu óséð, að framleiðsla kísilgúrverksmiðjunnar muni duga þjóðinni betur til hagsældar og bjargálna en fiskurinn, sem dreginn er á land í Eyjum. Hér verður að láta staðar numið um einstök dæmi, enda hygg ég, að þau, sem talin hafa verið, séu ærin nóg til þess að sýna fram á, að betra, öruggara og réttlátara mætti stjórnarfarið vera, að ekki sé meira sagt. Stjórnin hefur gefizt upp við öll sín upphaflegu stefnumál. Henni hefur ekki tekizt að gera þjóðarbúskapinn óháðari gömlu, íslenzku atvinnuvegunum en hann áður var, og öll viðleitni hennar til þess að láta erlenda auðhringa leysa þá af hólmi er meira en vafasöm. Um þessar mundir hrekst stjórnin undan öllum vandamálum með algerðum kákráðstöfunum, sem allir vita, bæði hún og aðrir, að eru einskis nýtar til frambúðar. Og hún er orðin ber að því að gera sér alveg rangar hugmyndir um atvinnuástandið í landinu. Sérfræðingar hennar um atvinnu- og efnahagsmál hafa reynzt öðrum mönnum meiri glópar á sínu sviði. Og stjórnin hefur það eitt að stefnu sinni nú að sitja meðan sætt er. En stjórn, sem þóttist kunna tök á öllu, á ekki að sitja, eftir að veruleikinn hefur leitt í ljós, að ráð hennar dugðu ekki. Stjórn, sem taldi uppbætur niðurgreiðslur og styrki vera það, sem þyrfti að fjarlægja, á ekki að sitja, eftir að meginþátturinn í stjórnarathöfnum hennar er orðinn sífelld styrkjaaukning. Stjórn, sem taldi viðskiptafrelsi fyrir öllu, en fallin er ofan í það að sitja við að semja viðskiptahöft, hefur tapað öllu og á að segja af sér, og þegar hún gerir það, hæfir henni vel sú grafskrift, sem skráð er í niðurlagi eins vers í gömlu erfiljóði, þar sem viðskiptafróður höfundur segir hrærður í tilefni sorglegs atburðar: „Hér er orðið heldur stjörnuhrap, 100%, það er mikið tap.“



Herra forseti. Góðir hlustendur. Flestum Íslendingum mun þykja ríkisstj. og Alþ. ærinn vandi á höndum að stýra svo að vel fari okkar eigin málum, þótt við ekki ætlum okkur umfram nauðsyn þá dul að leysa fram úr hinum flóknustu viðfangsefnum fjarlægra þjóða. Annað mál er, að við tökum þátt í ýmsu alþjóðasamstarfi og komumst ekki hjá einkum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, að taka afstöðu í margháttuðum málum. Að sjálfsögðu megum við ekki blanda okkur í annarra mál, nema hafa áður aflað okkur beztu fáanlegra upplýsinga. En við höfum óvíða eigin sendimenn, og mannfæð í utanríkisþjónustu gerir okkur torveldara að fylgjast með en hinum stærri þjóðum. Þrátt fyrir formlegt jafnrétti í atkvgr., hafa og þau ríki óhjákvæmilega mest áhrif, sem raunverulega hafa vilja, vald og getu til að ráða úrslitum friðar og ófriðar í heiminum. Þeim mun minni, sem bæði geta og vilji er til eigin framlags í þeim efnum, því fremur hæfir varúð í ályktunargerð, þar sem um líf og dauða er að tefla. Ekki þarf að efast um það, að allir Íslendingar vilji leggja sitt lóð á þá vogarskál, að vaxandi líkur verði fyrir varanlegum allsherjarfriði. Jafnvíst er hitt, að okkur greinir og hefur greint á um, hvernig það verði helzt gert og bezt studdur málstaður þeirra, sem fyrir ofbeldi verða. Má þá minnast þess, þegar Einar Olgeirsson, þáv. forseti Nd. Alþ., varnaði Ólafi Thors máls hér í þessum sal um frelsisbaráttu Ungverja, einmitt þegar allur þorri Íslendinga fann sárast til með þeirri þrautpíndu þjóð. Að undanförnu hafa menn víðs vegar deilt hart um Víetnam-stríðið, en þótt þeir væru ósammála um uppruna þess og eðli, þá hafa allir óttazt afleiðingar þess, ef ekki tækist að draga þar úr viðsjám og stilla sem fyrst til friðar. Stríðsaðilar sjálfir hafa hins vegar verið tregir til að láta málið koma undir úrskurð Sameinuðu þjóðanna og jafnvel til opinberrar umr. á vettvangi þeirra. Á bak við tjöldin hefur þó einnig þar verið unnið að friðarumleitunum, og hefur ekki staðið á Íslendingum að leggja þar til góð orð, ef að haldi mætti koma. Nokkrir þm. Framsóknar og Alþb. fluttu í vetur þáltill. um Víetnam-málið, samhljóða í báðum deildum. Í grg. var sagt, að till. væru í meginatriðum sniðnar eftir ályktun hollenzka þingsins frá því í ágúst 1967. En við samanburð á henni og till. hér sást þegar í stað, að þær voru einmitt ólíkar í meginatriðum. Hollenzka ályktunin lýsti berum orðum ugg vegna baráttuaðferða beggja stríðsaðila í Víetnam, og fór þess á leit, að Norður-Víetnammenn sýndu samningsvilja jafnframt því, sem Bandaríkin hættu loftárásum á þá alveg gagnstætt því, sem í till. hér var gert ráð fyrir, þar sem ætlazt var til, að Bandaríkin tækju einhliða ákvörðun um stöðvun loftárása þegar í stað og hinir sýndu samningsvilja ekki fyrr en loftárásum linnti. Loks var í till. hér ekki minnzt á Genfarsamkomulagið frá árinu 1954, sem hollenzka ályktunin sagði, að verða ætti samningsgrundvöllur. Nú getur menn greint á um, hver háttur skuli á þessu vera. En úr því að í ályktun Hollendinga var vitnað, var lágmarkskrafan sú, að rétt væri með farið. Síðar buðust flm. til þess að breyta till. sínum til samræmis við það, sem hollenzka þingið hafði raunverulega samþ. Með þessu tilboði gerðu þeir mikla yfirbót, og virtist þar með grundvöllur skapaður fyrir samþykkt til leiðbeiningar umboðsmönnum Íslands á alþjóðavettvangi, enda hefði með slíkri ályktun ekki verið gert upp á milli stríðsaðila, heldur farið bil beggja og ályktunin með öllu verið andstæð einhliða málflutningi kommúnista hér og annars staðar svo sem lýsti sér í því, að kommúnistar og vinstri menn yfirleitt greiddu atkv. á móti hinni hollenzku till. þar í landi ófalsaðri. Áður en tími ynnist til afgreiðslu málsins á þessum grundvelli gerbreyttist aðstaða. Í hinni hollenzku ályktun var gert ráð fyrir því, að hernaðaraðgerðir í Víetnam væru enn að breiðast út, og var ályktun einmitt samþykkt af því tilefni. Eftir ræðu Johnsons Bandaríkjaforseta, hinn 31. marz, hafa hernaðaraðgerðir hins vegar dregizt saman og samningaundirbúningur hafizt. Nú væri fjarstæða að miða ályktun við annað en þessa breyttu stöðu, eins og ég jafnskjótt tjáði hv. þm. Lúðvík Jósefssyni. Á þetta vildi hann þá þegar lítt hlusta, og hann og félagar hans hafa síðan gert þessa ábendingu að árásarefni á mig. Mér er þó sagt í dag, að þeir vilji nú breyta til og gjörbreyta sinni fyrri till. miðað við nýjar aðstæður, og er það í sjálfu sér ekki þakkarvert. En því rek ég þetta mál svo rækilega, að það er gott dæmi um þann skort á virðingu fyrir staðreyndum og hinn óvandaða málflutning, sem flestu öðru fremur hrjáir nú íslenzkt þjóðfélag, og var ræða hv. þm. Karls Guðjónssonar gott dæmi um þær aðfarir. Svo að ég drepi einungis á víð og dreif á nokkur atriði í því, sem hann fór ranglega með, þá er það alveg fjarstætt, að tekið hafi verið hinum óhagstæðari tilboðum í byggingar, sem hér er nú verið að reisa. Það eru einmitt mun hagstæðari tilboð, sem valin voru, og hinum óhagstæðari synjað. Þá er alveg snúið við sannleika, þegar fullyrt var af þessum þm., sem sumir aðrir hafa raunar áður sagt, að íslenzka stjórnin hafi átt upphaf að eða ráðið breytingu á viðskiptasamningum við Tékka og Pólverja. Það eru einmitt þessar ríkisstj., hinar erlendu, sem hafa breytt um stefnu og vilja nú ekki lengur hafa viðskiptin á sama vöruskiptagrundvelli og áður. Enn er það algerlega rangt hjá þessum hv. þm., að það hafi átt sér stað brigðmælgi um að útvega lán til byggingarframkvæmda utan Reykjavíkur og jafnvel hér. Af ríkisvaldsins hálfu hefur verið staðið í einu og öllu - og betur en það - við öll loforð, sem í þessum efnum hafa verið gefin. Hitt er annað mál, að sumir hafa þurft að bíða eftir lánum. Það er annað mál, sem þarfnast úrlausnar, en það kemur ekki af því, að ríkisstj. hafi brugðizt þeim loforðum, sem hún gaf. Allra harkalegast er þó, þegar þessi hv. þm. tekur þetta sem árásarefni á ríkisstj., þetta atriði, sem, ef rétt væri, byggðist þá á því, að ríkisstj. hefur staðið við samninga, sem gerðir voru við verkalýðshreyfinguna á árinu 1965 eftir eindreginni ósk hennar sjálfrar. Það eru því miður ótal fleiri dæmi slíks málflutnings, þar á meðal sífelldar rakalausar ásakanir um, að ríkisstj. og stuðningsmenn hennar hafi fyrir kosningarnar í fyrra leitazt við að dylja fyrir landsmönnum, að alvarlega horfði í atvinnu- og efnahagsmálum. Þessum ásökunum hefur raunar áður verið rækilega svarað, bæði af mér og öðrum, en á meðan ekki er lát á ósönnum ásökunum verður að rifja sannleikann upp. Að þessu sinni minni ég á, að strax fyrir árslok 1966 varð ég fyrir margendurteknum brigzlyrðum vegna þess, að í umr. um verðstöðvunarlagafrv. talaði ég um neyðarástand, sem þá hefði skapazt. Og því fór svo fjarri, að ég léti brigzl andstæðinganna verða til þess, að ég drægi úr aðvörunum mínum um, hver hætta stafaði af aflaleysi og verðfalli, að í ræðu, er ég hélt fyrir tæpu ári, hinn 20. apríl 1967, á landsfundi sjálfstæðismanna og m. a. birtist þá þegar í víðlesnasta blaði landsins og var einnig dreift út með öðrum hætti á meðal landsmanna, þá talaði ég um, að „stórvandræði“ „blöstu við í hraðfrystiiðnaðinum“ af þessum sökum. Og ég áréttaði fyrri ummæli með því að segja, að „þegar jafn stórfellt verðfall og raun ber vitni verður á fullum 2/3 útflutnings, þá er óneitanlega um neyðarástand að ræða, sem víða mundi talið horfa til öngþveitis“. Því fór og fjarri, að ég gerði lítið úr skaðsamlegum áhrifum verðbólgunnar, þó að hún mætti ekki skyggja á þau nýju viðbótarvandamál, sem verðfall og aflabrestur sköpuðu. Um verðbólguna sagði ég m. a.: „Vitanlega hefur verðbólgan skapað ýmiss konar vanda og skapar enn og hún getur orðið okkur enn skeinuhættari áður en lýkur.“ Þrátt fyrir þessi gögn og ótal mörg önnur um aðvaranir okkar fyrir kosningarnar í júní 1967, verður vafalaust haldið áfram að bregða okkur um blekkingar einmitt af hálfu sömu manna og nú standa sumir í ströngu við að gera grein fyrir, hvernig aflað var fjár til að halda áfram að greiða miklu hærra verð fyrir fisk seldan í Bandaríkjunum en raunverulega fékkst fyrir hann einmitt fram yfir kosningarnar 1967. Þeir, sem í slíku glerhúsi búa, ættu ekki að halda áfram grjótkasti á þá, sem þveröfugt hafa farið að. Sannleikurinn er sá, að allir vonuðum við, að verðfallið í Bandaríkjunum mundi vara einungis skamma stund og verðlag og aflabrögð á árinu 1967 mundu áður en lyki verða svipað og undanfarin ár. Verðstöðvunarlögin frá 1967 voru tímabundin og öllum var ljóst, að ef ekki rættist úr, mundi þurfa að grípa til annarra róttækari ráða. Annað mál er svo, að ríkisstj. og stuðningsmenn hennar lögðu með réttu áherzlu á, hvílík gerbreyting til bóta hefði orðið á hag bæði alls almennings og atvinnurekenda, frá því að viðreisnarstjórnin tók við völdum. Hér hefur sem sé orðið öll önnur þróun en í fyrirmyndarlandi kommúnista, Tékkóslóvakíu, þar sem hinir nýju forsprakkar segja nú, að kyrrstaða hafi verið í efnahag og afkomu almennings síðustu 15 ár. Allt, sem við sögðum í fyrra um framfarirnar á Íslandi, var satt, þó að mönnum hafi jafnt nú og stundum áður haldizt misjafnlega á fé sínu og ýmsir reist sér hurðarás um öxl í þeirri von, að hér héldust stöðugir uppgangstímar. Engir vöruðu þó eindregnar við þeirri trú en við, sem vorið 1966 á meðan allt var enn í fullum blóma, bentum á, að Búrfellsvirkjun og bygging álbræðslu mætti ekki dragast, því að of seint væri að hefja undirbúning slíkra framkvæmda, eftir að atvinnuleysi væri skollið á. Raunin varð sú, að þótt neyðarástand blasti við vegna undanfarandi verðfalls og gæftaleysis vorið 1967, varð veruleikinn mun verri, þegar fram á árið kom. Um það tjáir ekki lengur að deila, að sökum aflabrests og verðfalls minnkuðu útflutningstekjurnar á árinu 1967 um 30% frá árinu áður. Afrakstur varð samt enn lakari vegna söluvandræða á skreiðarbirgðum í landinu og stóraukins kostnaðar við að ná þeim afla, sem þó fékkst, sökum óveðra, og hve langt þurfti að sækja, að ógleymdum erfiðleikum sökum hækkaðs kaupgjalds og verðbólguvaxtar á árinu 1967, sem raunar varð minni en áður, vegna verðstöðvunarlaganna. Allir getum við verið vitrir eftir á. Enginn vandi er nú að segja, að árin 1965 og 1966 hefði átt að taka síldargróðann og leggja hann fyrir. En hverjir eftiráspekinganna studdu þær tilraunir, sem 1965 voru gerðar til að jafna lítillega á milli? Og hvaða stjórnarandstæðingar töldu of skammt gengið þegar ríkisstj. á sínum tíma beitti sér í andstöðu við þá fyrir, að atvinnurekendur mættu auka varasjóðsfrádrátt sinn? Gallinn er sá, að ekkert af því, sem gagnrýnendur nú telja upp, bentu þeir á eða studdu á meðan tími var til. Fyrir okkur, sem áttum í hörðu höggi við hv. stjórnarandstæðinga út af Búrfellsvirkjun og álbræðslu, er nánast skoplegt að heyra þá tala nú eins og þeir hafi verið stuðningsmenn virkjunarframkvæmdanna. Sumir þeirra reyndu árum saman að gera þær með öllu móti tortryggilegar. Þeir fjölyrtu um, að óhæfileg áhætta leiddi af ísmyndun og tíndu sitthvað annað til. Úrslitum réði, að langflestir þeirra hömuðust á móti samningunum um álbræðslu, og vissu þó allir, að einmitt þeir samningar voru alger forsenda þess, að í Búrfellsvirkjun væri hægt að ráðast. Þeim, sem næga hreinskilni hafa til að minnast þessarar afstöðu sinnar, hlýtur að hafa verið einkennilega innanbrjósts, þegar þeir voru austur við Búrfell á dögunum. Glöggur þm., sem var í þeirri ferð, sagði, að sér fyndist landið stækka og batna við þá framkvæmd. Fyrir andstæðingana er gott að geta gleymt framkomu sinni gegn þeim landbótum. Víst er þeim það ekki of gott, einungis ef þeir bæta nú ráð sitt og taka með okkur hinum heilshugar þátt í hinu nýja landnámi, sem þjóðinni ríður á, að linnulaust verði haldið áfram. En það var síður en svo að heyra á hv. þm., Karli Guðjónssyni, að hann væri á þeim buxunum. Áður en til hins verra brá um árferði, afla og verðlag, hafði ríkisstj. hafið þetta landnám með stórvirkjunum og þar með vísað veginn fram á við. En þessi síðustu misseri hefur stjórnin orðið að miða framkvæmdir sínar fyrst og fremst við að firra vandræðum. Er og erfitt að sjá, hvernig öðru vísi hefði átt að fara að, meðan hvert áfallið rekur annað. Nú síðast svo, að jafnvel hv. þm., reiknimeistari Sigurvin Einarsson, sem í vetur reiknaði út eins og alræmt er orðið, að við nytum nú meðalárferðis ef ekki góðæris, hefur nýlega flutt till. þar sem talað er um, að tímabært sé í því árferði, sem nú er, að fara varlega í álögum að svo stöddu. Auðvitað komast menn til lengdar ekki hjá því að finna til afleiðinga áfallanna. Viðleitni ríkisstj. hefur beinzt að því, að þær þyrftu ekki að koma ósanngjarnlega misjafnt niður eða leiða til glundroða og þar með atvinnuleysis. Á undanförnum mánuðum hefur baráttan að verulegu leyti fjallað um vísitölugreiðslu á laun. Sumir hafa talið, að full vísitölugreiðsla eða verðtrygging séu mannréttindi, sem aldrei megi hagga. En aðrir telja, að þótt verðtrygging launa eigi stundum við, sé ekki ætíð svo, og allra sízt, þegar ytri aðstæður gerðu óhjákvæmilegt að skerða lífskjör og sköpuðu fyrirsjáanlega hættu á örum verðbólguvexti, ef víxláhrif verðlags og kaupgjalds eru óheft. Þessi deila um óhagganlega vísitöluuppbót er því furðulegri, sem lagaákvæði um hana hafa verið síbreytileg hér á landi, allt frá því að vísitöluákvæði voru lögfest á árinu 1939. Fróðum mönnum telst svo til, að á þessu tímabili hafi verið sett 19 breytileg lagaboð um vísitöluna. Í einn stað kemur, hvaða flokkasamsteypur hafa verið við stjórn, ætíð hafa þær orðið að laga vísitöluákvæðin eftir aðstæðum. Hér er því síður en svo um nokkur heilög óhagganleg mannréttindi að ræða. Lítum og á fordæmi annarra þjóða. Í vetur urðu Finnar, Bretar og Danir að fella gengi gjaldmiðils síns, og höfðu þær þjóðir þó ekki orðið fyrir neitt námunda miklum áföllum í efnahagslífi sínu og við. Hjá öllum þessum þjóðum hefur síðan verið keppt að því að draga úr víxláhrifum kaupgjalds og verðlags. Engar höfðu þær samt viðlíka víðtæk verðtryggingarákvæði um kaupgjald og við. Jafnaðarmannastjórnin danska féll raunar á tilraun sinni til að takmarka vísitöluuppbætur, en nýja stjórnin stefnir í sömu átt, þótt með öðrum aðferðum sé. En sumir segja e.t.v., að á slíkri hægri afturhaldsstjórn, verkalýðnum andvígri, sé lítt mark takandi. Lítum þá til Bretlands. Þar situr enn stjórn Verkamannaflokksins. Hið nýja fjárlagafrv. hennar, - en þar í landi er efnahagsstefnan yfirleitt mörkuð með fjárl. - þetta nýja frv. er mun harkalegra í garð launþega en nokkrar fyrri ráðstafanir Wilsons, og hefur stjórn hans þó þótt ærið harðhent í þessum efnum hingað til. Enda er sagt, að stjórnarbreytingin nú fyrir skemmstu miði m.a. að því að fá launamálaráðh., sem enn betur takist að halda launahækkunum í skefjum en fram að þessu hefur reynzt fært. En Wilson og stjórn hans er einmitt að stórtapa fylgi, kynni þá einhver að segja. Til hverra? Íhaldsmanna, sem enginn býst við, að vilji leggja meiri byrðar á atvinnurekendur en Verkamannaflokksstjórnin. En hvað um það, þá er í Finnlandi hvorki hægri stjórn né af sér gengin verkamannaflokksstjórn. Þar tók fyrir tæpum mánuði við völdum ný vinstri stjórn, að vísu undir forystu sósíaldemókrata, en að öðru leyti að mestu skipuð sambærilegum flokkum við Framsókn og Alþb. hér. Í stefnuyfirlýsingu hinnar nýju finnsku vinstri stjórnar segir m.a. orðrétt svo, samkv. heimild í Huvudstadsbladet hinn 22. marz s. l.: „Útrýming atvinnuleysis er mikilvægasta verkefni ríkisstj. í efnahagsmálum. Til þess að þetta takist, þarf að örva hagvöxt og halda aftur af hækkun framleiðslukostnaðar. Auk þess sem langtíma hagvaxtarmarkmið séu samræmd stefnunni í tekju- og verðlagsmálum. Ríkisstj. beitir sér fyrir því, að samkomulag um tekjustefnuna á næsta ári verði gert þegar á þessu vori, og þannig að meðaltekjuhækkunin verði innan þeirra marka, sem meðalframleiðniaukningin setur, jafnframt því, sem munur hálauna og láglauna verði minnkaður. Til þess að tryggja grundvöll tekjustefnu á þessa leið, mun ríkisstj. í samráði við aðila vinnumarkaðarins og aðra hagsmunahópa þegar í stað gera ráðstafanir til þess að stöðva hækkun verðlags og framleiðslukostnaðar og afnema vísitölubindingu. Ef þörf krefur, mun ríkisstj. leita eftir sérstökum heimildum hjá þinginu. Markmið virkrar atvinnu- og hagvaxtarstefnu er að efla bæði einkaframtak og framtak opinberra aðila. Stofnun nýrra undirstöðuatvinnugreina er fyrst og fremst verkefni þjóðfélagsins í heild. Aðgerða ríkisvaldsins er sérstaklega þörf til þess að tryggja tilkomu iðnaðarfyrirtækja, sem hafa víðtæk áhrif á þjóðarhag. Sú starfsemi einkaaðila, sem stuðlar að velferð þjóðarheildarinnar, verður studd með ráðum og dáð. Hagur atvinnuástandsins er háður þróun þessarar viðleitni.“ Þetta er orðrétt tekið upp úr frásögn Huvudstadsbladet. Finnska vinstri stjórnin telur efnahagsörðugleika landsins einkum leiða af því, að Finnar séu allt of háðir einni undirstöðuatvinnugrein, skógarvinnslu eða trjáiðnaði. Þess vegna er í stefnuyfirlýsingu hinnar nýju stjórnar lögð áherzla á stofnun nýrra undirstöðuatvinnugreina og tilkomu iðnaðarfyrirtækja, sem hafa víðtæk áhrif á þjóðarhag. Skógarvinnslan stendur þó ekki undir nema 2/3 af útflutningstekjum Finnlands, þar sem við erum háðir fiskveiðum um 90–95%, og fiskveiðarnar eru ólíkt óvissari en skógarvinnslan. Þrátt fyrir þessar Finnum ólíkt hagkvæmari aðstæður, gera finnsku framsóknar- og Alþb.-mennirnir það að höfuðstefnumáli sínu að gera þegar í stað ráðstafanir til þess að stöðva hækkun verðlags og framleiðslukostnaðar með afnámi vísitölubindingar. Ef þörf krefur, sagðist ríkisstj. og mundu leita eftir sérstökum heimildum hjá þinginu. Þessara heimilda hefur finnska stjórnin nú þegar aflað sér og naut til þess atbeina stjórnarandstæðinga í hægri flokkunum, sem höfðu möguleika til að synja um heimildarlögin, af því að til þeirra þarf aukinn meiri hl. Stundum höfum við á Alþ. að vísu mátt heyra, að almenn efnahagslögmál giltu ekki á Íslandi, en hver er það, sem í raun og veru trúir því, að samhengi kaupgjalds og verðlags sé annað í Finnlandi en á Íslandi eða íslenzkir stjórnmálamenn séu þeim mun óvitrari en finnskir, að þeir átti sig ekki á þessu samhengi. Auðvitað er sannleikurinn sá, að forystumenn hv. stjórnarandstæðinga hér hafa látið baráttuhitann hlaupa með sig í gönur. Þetta offors hefur ekki einungis brotizt fram gegn ríkisstj. og hennar tillögugerð, heldur og gegn verkalýðsforingjunum í þeirra eigin liði. Ofstækið varð aldrei augljósara en þegar þeir heimtuðu vísitölutill. sína tekna til útvarpsumr. hér á Alþ. einmitt í sama mund og skilyrði voru að skapast fyrir sáttum í verkfallinu mikla nú á dögunum. Þessar umr. heimtuðu þeir þrátt fyrir það, þótt aðaltalsmenn bæði verkalýðshreyfingarinnar, þ. á m. sjálfur forseti A. S.Í., og vinnuveitenda og sáttasemjari ríkisins lýstu þeirri skoðun sinni, að útvarpsumr. á því stigi væru lagaðar til að spilla fyrir sáttum eða a. m. k. til þess að draga þær á langinn. Af hálfu hv. framsóknarmanna var þessi leikur þeim mun grárri sem hann var upp tekinn alveg sömu dagana og bændur á Suðurlandsláglendi þurftu að hella niður mjólk að verðmæti millj. kr. á dag að sögn talsmanna þeirra. Hæpið er að færa þessum hv. þm. til afsökunar, að þeir hafi ekki vitað, hvað þeir voru að gera, því að gamalreyndur forystumaður í þeirra hópi hafði skömmu áður sagt, þegar tíðrætt var um síendurteknar komur forystumanna deiluaðila í útvarp og sjónvarp, að þetta væri eins og þeir ætluðu að semja um lausn verkfallsins gegnum hátalara á Lækjartorgi. En því miður er það eins og sumir þessara foringja vilji ekki lengur hlusta á rödd síns eigin betra manns. Jafngerhugull maður og hingað til hófsamur eins og hinn nýi formaður Framsfl., hv. þm. Ólafur Jóhannesson, gat ekki setið á sér að hreyta eftir á ónotum í verkalýðinn fyrir að hafa ekki haldið fast við kröfuna um fulla vísitöluuppbót og sagði „samkomulagið, sem gert var, var engum til sæmdar. Ég tel það engum til sæmdar“. Slík voru ummæli þessa áður orðvara manns, svo að ekki sé minnzt á hin barnalegu brigzl Tímans í garð ríkisstj. fyrir, að hún skyldi vilja taka upp samvinnu við samtök verkalýðs og vinnuveitenda um að halda uppi fullri atvinnu í landinu. Ætla mætti þó, að í huga þeirra, sem telja atvinnuleysi eitt hið mesta böl, skipti minnstu máli, hver eigi hugmynd að hverju einstöku atriði, sem eftir atvikum þarf að kanna eða vinna að framkvæmd á til að forðast þetta böl, einungis, ef það tekst. Engum sanngjörnum manni getur heldur dulizt, að aðalviðfangsefni ríkisstj. undanfarna mánuði hefur verið að koma í veg fyrir atvinnuleysi, ekki einungis með margháttuðum stuðningi við helztu atvinnugreinar landsmanna í heild og forystu um stórvirkjanir, heldur og með fyrirgreiðslu fyrir ótal einstakra atvinnufyrirtækja, bæði um rekstur og nýjungar, svo sem eflingu innlendra skipasmíða. Í þeirri viðleitni að forða frá atvinnuleysi, var samningurinn um lausn verkfallanna mikilsverður áfangi, ekki vegna þess að hann leysi allan vanda eða öruggt sé, að atvinnuvegirnir geti til frambúðar risið undir þeim byrðum, sem þeir þá tóku á sig. Það er komið undir framtíðarþróun, sem enginn getur séð fyrir, en því miður sýnist enn í dag vera okkur í óhag. Aðalatriðið er, að verkalýðshreyfingin sýndi skilning á, að eins og nú stendur yrði ekki komizt hjá almennri kjaraskerðingu, að kröfur yrði að laga eftir getu til að fullnægja þeim. Þá ber og að virða viðleitnina til að rétta hlut hinna verst stæðu miðað við aðra. Núv. ríkisstj. hefur ætíð óskað samstarfs við verkalýðshreyfinguna um þetta, undirtektir hennar hafa hins vegar verið misjafnar. Verulegur árangur náðist þó um vöxt kaupmáttar hjá hinum lægst launuðu með júní-samkomulaginu 1964. Kaupbreytingarnar 1966 miða í sömu átt og nú verða hinir lægst launuðu fyrir minni kjaraskerðingu en aðrir. Verulegur afsláttur verðlagsuppbóta á þessu ári byggist á þeim erfiðleikum, sem nú er við að etja. Í því felst viðurkenning á, að ekki sé unnt að komast hjá því að laga sig eftir aðstæðum. Þau sannindi eiga jafnt við nú og síðar, ef ekki rætist úr, og skulum við þó vissulega vona, að á betri veg snúist. Svo mikill vandi er okkur á höndum og fyrirsjáanlega fram undan, að vissulega væri æskilegast, að sem víðtækast samstarf gæti tekizt til lausnar honum. Þar má hvorki metingur né rígur manna á milli vera til fyrirstöðu. En frumskilyrði samstarfs er, að skoðanir séu ekki svo gerólíkar, að í þveröfuga átt sé stefnt. Undirstaðan er, að menn hafi þor til þess að gera sér grein fyrir staðreyndunum eins og þær eru. Auðvitað eru orsakir erfiðleika okkar nú margþættar. Jafnfráleitt er að neita því, að þar eiga okkur óviðráðanlegar orsakir mesta sökina, eins og að verðbólgan á sinn skerf. En við verðbólguna er ekki unnt að ráða nema menn hafi hreinskilni til að játa, hvílíka úrslitaþýðingu kaupgjald hefur um vöxt hennar. Og hvað sem verðbólgu líður, verðum við öll að laga lífshætti okkar eftir tekjum þjóðarheildarinnar. Eins og allir vilja sinn hlut af velgengni, kemst enginn undan áföllum, þegar þau skella á. Verðmæti til skipta aukast ekki við útgáfu verðlausra pappírspeninga. Þvílíkar tiltektir eru engin úrræði, heldur bein fjörráð. Við skulum ekki heldur mikla fyrir okkur erfiðleikana. Erfitt er að breyta til frá örum lífskjarabata til nokkurs afturhvarfs, en á meðan afturhvarfið þarf ekki að vera meira en að una við sams konar kjör og við höfðum fyrir tveimur til þremur árum og voru miklu betri heldur en þjóðin hafði nokkurn tíma búið við, er sízt ástæða til að örvænta. En við skulum líka læra af örðugleikunum. Einn af þeim lærdómum, sem við þurfum að festa okkur í minni, er, að þótt því fari fjarri, að við séum þess umkomnir að gerast forsvarsmenn heimsbyggðarinnar, þá megum við ekki lengur standa með öllu utan við þau samtök, sem úrslitaráð geta haft um afkomu okkar. Við eigum, eftir því sem við á, að fá aðild að hinum miklu markaðsbandalögum til að njóta hlunninda þeirra og láta að okkur kveða um þær ákvarðanir, sem ráða okkar eigin afkomu. Við verðum einnig að herða sóknina fyrir fullnýtingu allra gæða landsins. Með því móti einu getum við til frambúðar skapað sæmilegt öryggi í atvinnuháttum og forðazt þær sveiflur, sem skapa okkur mesta erfiðleika nú. Eins og ég sagði í eldhúsdagsræðu í fyrra: Á meðan við erum svo háðir sveiflum vegna afla og verðlags sem raun ber vitni, þá er ógerlegt að segja fyrir um það, hvaða úrræðum á að beita á hverri stundu. En einmitt þegar vandinn er mestur, ríður mest á því, að réttri meginstefnu sé fylgt. Stundum kunna menn raunar vegna ytri aðstæðna ekki að eiga neitt val, en ætíð, þegar fleiri kosta er völ og vafi leikur á, hvort velja beri leið frelsis eða ófrelsis, þá ber að hafa frelsið að leiðarstjörnu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þetta þing hefur einkennzt öðru fremur af þeim erfiðleikum, sem við er að glíma í þjóðarbúskapnum. Það er staðreynd, að þjóðfélagið hefur orðið fyrir þungu áfalli af völdum verðfalls á útflutningsafurðum, minnkandi aflabragða og erfiðs árferðis. Um það er ekki deilt. Um hitt er deilt, hvernig á því standi, að atvinnuvegirnir skuli eftir eitt samfelldasta góðæristímabil ekki vera betur undir það búnir að mæta erfiðleikum en raun ber vitni um. Ég held því fram, að það megi að verulegu leyti rekja til rangrar stjórnarstefnu og stjórnleysis á meðan góðærið stóð. Ef skynsamlega hefði verið stjórnað á góðu árunum, atvinnuvegunum komið á traustan grundvöll, verðbólgunni haldið í skefjum og réttri stefnu fylgt í innflutningsmálum, fjárfestingar- og peningapólitík, hefðu hin utanaðkomandi áföll ekki orðið íslenzkum atvinnuvegum sá fjötur um fót sem raun ber vitni. En það var ekki haldið skynsamlega á málum á góðu árunum. Það er sorgarsaga, en henni verður ekki breytt héðan af, og hana ætla ég ekki frekar að ræða, en vitaskuld má hún ekki gleymast, heldur á hún að verða komandi kynslóðum og seinni stjórnendum víti til varnaðar. Erfiðleikar þjóðarbúsins um þingslitin í haust voru miklir. Þeir lágu reyndar þegar fyrir í kosningunum s. l. vor. Þá hafði verðfallið átt sér stað, og það gátu engir raunsæir menn búizt við verðhækkunum á næstunni. Það var vitað um lélega vetrarvertíð, það lágu fyrir frá árinu 1966 álit stjórnskipaðra nefnda, sem stjórnarmenn áttu meiri hluta í, um afkomu vélbáta- og togaraflota. Það var samdóma álit þessara nefnda, að báðar þessar atvinnugreinar þyrftu á stóraukinni aðstoð í einni eða annarri mynd að halda. Það má hins vegar segja, að síldveiðarnar sumarið 1967 hafi reynzt erfiðari en búast mátti við. Annars var alveg ljóst, hvert stefndi. Samt sögðu stjórnarflokkarnir í kosningabaráttunni, að allt væri í lagi í efnahagsmálum, að þjóðarbúskapurinn stæði á traustum grunni, að með verðstöðvun og gjaldeyrisvarasjóði væri tryggt, að tímabundnir erfiðleikar af völdum verðfalls og minnkandi afla hefðu ekki í för með sér nein veruleg efnahagsvandræði. Allur landslýður veit, að þetta var sagt í kosningabaráttunni. Því til afsönnunar þýðir ekki fyrir hæstv. forsrh. að vitna til landsfundarræðu sinnar né annarra ræðuhalda í einkasamkvæmum sjálfstæðismanna. Allar áðurnefndar staðhæfingar stjórnarliða reyndust auðvitað herfilegar blekkingar, eins og nú er komið á daginn. En látum allt kosningaskraf kyrrt liggja. Aðalspurningin nú er sú, hvort eða hvernig stjórninni hafi tekizt að hafa forustu um lausn þeirra erfiðleika, sem óneitanlega hafa steðjað að þjóðarbúskapnum, þó að menn megi ekki mikla þá fyrir sér um of, eins og stjórnin hefur tilhneigingu til. Mitt svar er það, að getuleysi stjórnarinnar hafi aldrei orðið ljósara en einmitt nú, eftir að harðnaði í ári. Stjórnin hefur enn sem fyrr fylgt happa- og glappaaðferð, og útkoman hefur orðið eftir því. Hvað kemur helzt í hugann, þegar litið er yfir feril þingsins og framvindu mála á þessum vetri? Nýjar álögur í ótal myndum, gengislækkun, nýjar dulbúnar uppbætur, samdráttur í atvinnulífi, atvinnuleysi, rekstrarstöðvanir og verkföll. Á s. l. ári var stórkostlegur viðskiptahalli. Eftir uppgjöri Hagstofunnar var greiðslujöfnuðurinn við útlönd óhagstæður um 2820 millj. kr., en samkvæmt uppgjöri Seðlabankans um 2200 millj. kr. Gjaldeyrisvarasjóður lækkaði um nær helming, skuldir við útlönd hækkuðu og vanskil á öllum sviðum fóru vaxandi. Á þessu ári stefnir allt í sömu átt og ekki betri. Já, allt eru þetta vörður við veg stjórnarinnar. Í dag er svo komið, að nær enginn atvinnurekstur í landinu getur staðið á eigin fótum. Þetta eru ekki stóryrði, heldur staðreyndatal, því miður. Ég ætla aðeins að víkja að fáeinum fyrirbærum þessarar ömurlegu sögu, aðrir munu rekja einstaka þáttu hennar nánar. Þegar Alþ. kom saman s. l. haust, var ljóst, að undirstöðuatvinnuvegirnir voru að sligast. Stöðvun útgerðar og fiskvinnslustöðva blasti við um áramót og jafnvel fyrr, ef ekkert var að gert. Margar mikilvægar greinar iðnaðar voru að þrotum komnar. Bændur horfðu fram á vaxandi erfiðleika og versnandi afkomu. Þá var kosninganiðurgreiðslunum hætt, verðstöðvunin var gefin upp á bátinn, enda var hún þá búin að þjóna þeim tilgangi sínum að leyna verðbólguvextinum fram yfir kosningar. Samt taldi stjórnin þá ekki tímabært að taka málefni atvinnuveganna til athugunar, heldur sneri hún sér að greiðslu kosningavíxilsins með því að ætla að skella um 750 millj. kr. kjaraskerðingu á almenning og koma með þeim hætti í veg fyrir væntanlegan greiðsluhalla ríkissjóðs. En áður en kjaraskerðingarfrv. ríkisstj. - kjaraskerðingarfrv. þetta - var til lykta leitt, kom óvæntur hvalreki á fjörur stjórnarinnar. Pundið var fellt. Allt til þess dags höfðu íslenzkir ráðh. keppzt við að lýsa því yfir, að gengislækkun kæmi hér ekki til mála. En nú var allt í einu snúið við blaðinu, gengi krónunnar fellt í skyndi, ekki aðeins til jafns við lækkun pundsins, heldur miklu meir, eða um nær 25%. Þá var allt í einu ljóst, að gengi krónunnar þurfti að fella vegna útflutningsatvinnuveganna. Þá var ekki lengur vandi að segja til um þörf þeirra, allt nákvæmlega útreiknað á þremur eða fjórum dögum, byggt á betri og traustari gögnum en nokkru sinni fyrr, útkoman sögð óyggjandi, næstum því eins og úr rafreikni. Gengislækkunin færði auðvitað ríkissjóði stórauknar tolltekjur. Þrátt fyrir það þótti nauðsynlegt að halda fast við sumar hinar nýju álögur efnahagsmálafrv. Lögin um verðtryggingu launa voru felld úr gildi, þrátt fyrir allar aðvaranir verkalýðsforingja og launþegasamtaka. Nú átti allt að vera í lagi samkvæmt útreikningum rafmagnsheilanna, vandi atvinnuveganna leystur, hallalaus ríkisbúskapur tryggður og fjárlög afgreidd. Ráðherrar önduðu léttara og gátu áhyggjulausir haldið heilög jól. Þessa gengislækkunarsögu, með öllum sínum tilbrigðum, mótsögnum og hliðarsporum, rek ég ekki hér frekar, hún er öllum í svo fersku minni. En Adam var ekki lengi í Paradís. Eftir áramótin fór allt í hnút. Vandi útgerðar og fiskvinnslustöðva var ekki leystur með gengislækkuninni. Það hafði þrátt fyrir allt verið reiknað skakkt og það svo að hundruðum milljóna skipti. Útgerðarmenn vildu ekki róa nema þeir fengju hærra verð. Fiskvinnslustöðvar vildu ekki taka til starfa, nema þær fengju hráefnið á lægra verði. Hér voru góð ráð dýr, en enn var setzt við að reikna. Lausnin fannst með því, að ríkisstj. hét að veita atvinnugreinum þessum aðstoð upp á 300–400 millj. kr. Ekki þótti taka því að kalla Alþ. saman, áður en slíkt fyrirheit var gefið. Slíkar ráðstafanir, svo skömmu eftir gengislækkun gerðar til bjargar atvinnuvegunum, munu algert einsdæmi. Er furða, þó að menn spyrji, hve langt muni verða í næstu gengisfellingu með sama áframhaldi? Sá þáttur í störfum Alþ., sem mest hefur borið á eftir áramótin, er setning eins konar aukafjárlaga eða viðbótarfjárlaga og álagning nýrra opinberra gjalda. Með þeim starfsháttum er afgreiðsla fjárl. fyrir áramót í raun og veru aðeins orðin sýndarmennska. Það getur enginn verið öruggur um, að það standi, sem í fjárl. er samþykkt. Fjárveitingar, sem þar eru samþykktar, eru teknar aftur. Nýjar álögur eru samþykktar, sem ráðstafað er utan fjárl. Þannig verða í reyndinni tvenn eða þrenn eða jafnvel fleiri fjárlög í gildi. Í sambandi við afgreiðslu fjárl. hét ríkisstj. því, að hún skyldi skila aftur um 250 millj. kr. af tollauka ríkissjóðs, til þess að draga nokkuð úr kjaraskerðingaráhrifum gengisfellingarinnar. Þegar bezt lá á henni, lét hún jafnvel hafa það eftir sér, að tollar skyldu lækkaðir um 270 millj. Þegar til kastanna kom, treystist þó ríkisstj. ekki til að standa við þetta fyrirheit sitt og lækkaði tollana mun minna eða samkvæmt eigin áætlunum um aðeins 159 millj. kr. Þar var um enn eina reikningsskekkjuna að ræða. Það kom þó fljótlega í ljós, að þannig hafði verið á málum haldið, að ríkissjóður virtist ekki einu sinni hafa efni á þeirri eftirgjöf. Því var komið fram með frv. um breyt. á fjárl., sem kallað var sparnaðarfrv., en það var að verulegu leyti í því fólgið að fella niður fjárveitingar til framkvæmda, en framkvæma þær þess í stað fyrir lánsfé. Átti þannig að taka að láni 81 millj. kr. til framkvæmda og velta yfir á framtíðina. Næst var farið að glíma við fjármál vegasjóðs. Það kom í ljós, sem fáum kom reyndar á óvart, að hann var kominn gersamlega í þrot. Álögur þær, sem lagðar hafa verið á umferðina að undanförnu, hafa ekki runnið til hans nema að litlu leyti, heldur farið beint í ríkissjóðinn og orðið þar almennur eyðslueyrir. Skuldir vegna vegaframkvæmda eru nú orðnar 300–400 millj. kr. Undir vöxtum þeirra og afborgunum verður vegasjóður að standa, og var þá heldur lítið eftir til nýbygginga og vegaviðhalds. Vita þó allir, í hverju ófremdarástandi þau mál eru. Eins og kunnugt er, greip stjórnarliðið til þess ráðs að leggja nýjar stórkostlegar álögur á umferðina, þ. e. að hækka benzínskatt og fleira. Þessar nýju álögur, sem á þessu ári eiga að gera 109 millj., en á heilu ári um 160 millj., eru fullkomið örþrifaráð og raunar óverjandi, eins og á stendur. Þær fara óðar út í verðlagið og valda nýrri dýrtíðaröldu. Þá má nefna frv. um lántökuheimildir vegna framkvæmdaáætlunar. Þar eru heimilaðar lántökur innanlands og erlendis og ráðstöfun þess fjár. Þar er um enn ein viðbótarfjárl. að ræða upp á nær 600 millj. kr. Ræði ég það mál ekki frekar hér. Rétt fyrir páskana kom enn einn vanskilahallinn upp úr kafinu. Það er halli á vátryggingasjóði fiskiskipa, en í hann hefur runnið verulegur hluti af útflutningsgjaldi af sjávarafurðum. Hallinn á honum s. l. ár varð um 95 millj. kr. Að óbreyttu gjaldinu er hann á þessu ári áætlaður 103 millj. Á þetta hefur ekki verið fyrr minnzt. Það hefði þó verið ástæða til, þegar fjallað var um málefni sjávarútvegsins. Nú leggur stjórnin til, að útflutningsgjaldið sé hækkað, aðallega á saltsíld, og ætlar með þeim hætti að ná inn um 42 millj. Gert er ráð fyrir, að 50–60 millj. komi úr gengishagnaðarsjóði. Hinu á með einhverjum hætti að ýta á undan sér. Þetta er táknrænt um vinnubrögð stjórnarinnar. Það er í lengstu lög forðazt að horfast í augu við staðreyndir. Það á að leggja nýjar álögur á sjávarútveginn, enda þótt augljóst sé, að hann getur ekki undir þeim staðið og að það mundi kalla á nýja aðstoð honum til handa. Það er sem sé ekki tekizt á við allan vandann. Mestum hluta hans á að ýta á undan sér. Öll eru þessi tryggingamál í hinum mesta ólestri. Eitt er það mál, sem ekki má gleymast. Það er þáttur ríkisstj. í verkföllum vetrarins. Að því ætla ég nokkuð að víkja, og ekki sízt vegna þess, að með bolabrögðum var hindrað, að þáltill. stjórnarandstöðunnar um lausn verkfallanna væri rædd í alþjóðar áheyrn. Þegar verkföllin höfðu staðið í viku, sáttatilraunir sáttasemjara reynzt árangurslausar og hann ekki lagt fram neina miðlunartill., lögðu stjórnarandstæðingar fram svo hljóðandi þáltill.: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj., að beita sér þegar í stað fyrir lausn verkfallanna með lagasetningu um verðtryggingu launa í samræmi við það, sem verkalýðshreyfingin hefur sett fram.“ Ég er að vísu þeirrar skoðunar, að ríkisvaldið eigi ekki með lagaboði að grípa inn í kjaradeilu vinnuveitenda og launþega nema í fágætum undantekningartilfellum. Slíkt undantekningartilvik var fyrir hendi að mínum dómi í verkföllunum í vetur. Þau verkföll voru fyrst og fremst komin til vegna ráðstöfunar ríkisvaldsins vegna tiltekinnar lagasetningar. Það var yfirleitt ekki farið fram á grunnkaupshækkanir, heldur aðeins, að verðlagsuppbót skyldi greidd á kaup. Með l. frá 29. nóv. s. l. voru felld úr gildi lög frá 1964 um verðtryggingu launa. Ef þau lög hefðu ekki verið felld úr gildi og verðlagsuppbót greidd áfram, hefði ekki komið til kjaradeilu eða verkfalla. Það var kjarni málsins. Nóvemberlögin um fortakslaust afnám vísitölubindingar á laun, jafnt hin lægri sem hin hærri, voru mistök. Í umræðum um þá lagasetningu voru stjórnarflokkarnir varaðir við, en þeir sinntu því miður ekki þeim varnaðarorðum og lögfestu frv: sitt óbreytt. Því fór sem fór. Úr því sem komið var var sá kostur beztur að viðurkenna mistökin og reyna að bæta úr þeim, eftir því sem hægt var. Hér átti því löggjafinn að skerast í leikinn, nema á brott ástæðu kjaradeilunnar og lögbjóða á ný verðtryggingu launa að því marki og á þann hátt, sem nauðsynlegt var, til þess að verkalýðsfélögin gætu aflétt verkföllunum. Þegar hér var komið, var vitað, að verkalýðsfélögin vildu sætta sig við takmarkaða vísitöluuppbót, þ. e. binda fulla verðlagsuppbót við 10 eða 11 þús. kr. mánaðarlaun. Þau vildu einnig fallast á, að greiðsla verðlagsuppbótarinnar kæmi á þessu ári í áföngum, þannig að full vísitöluuppbót á kaup það, sem um var að ræða, 10 eða 11 þús. kr. mánaðarlaun, kæmi ekki til fyrr en 1. des. á þessu ári. Með þeim hætti fengu atvinnuvegirnir nokkurt svigrúm og umþóttunartíma. Þetta voru sanngjarnar og hófsamar kröfur. Hvernig er hægt að komast af með 10 eða 11 þús. kr. laun á mánuði? Það er mér ráðgáta. Hvernig er hægt að fara fram á það við menn, sem hafa um það bil 130 þús. kr. árstekjur, að þeir lækki laun sín? En það var í reyndinni gert. Óbreytt laun og án uppbótar frá því fyrir gengislækkun jafngilti því, að launalækkun hefði átt sér stað. Gengisfellingin hefur í för með sér kjararýrnun fyrir launamenn. Það er raunverulega kauplækkun, þó að krónutalan sé sú sama. Hér var í raun og veru ekki farið fram á annað en að þessir menn héldu óbreyttu kaupi frá því fyrir gengislækkun, þó með tilslökunum. Það var ekki fram á mikið farið. Það var fjarstæða að láta sér nokkurn tíma detta í hug, að þessir launalægstu menn gætu tekið á sig kjaraskerðingar af völdum gengisfellingarinnar. Það, sem í raun og veru var farið fram á, var, að efnisreglur verðtryggingal. frá 1964 giltu áfram að því er varðaði lægstu laun, og þó með tilslökunum á þessu ári. Hér var því gullið tækifæri fyrir löggjafann til að binda endi á verkföllin. Það vildi hann ekki nota. Stjórnin fékkst ekki einu sinni í útvarpsumræður um málið. Hún kærði sig ekki um kastljós á frammistöðu sína í þessu máli. En eftir að þessi þáltill. kom fram, komst meiri og betri skriður á lausn deilunnar en áður. Fyrir atbeina sáttasemjara tókst svo að leysa hana með þeim hætti, sem allir þekkja og að mestu leyti er í samræmi við það, sem verkalýðshreyfingin hafði sett fram og áður er lýst, og þó með nokkurri tilslökun. Ég stend alveg við það, að það sé engum til sæmdar, ef svo er nú komið í íslenzku þjóðfélagi, að ekki sé hægt að greiða fulla vísitöluuppbót á 10 þús. kr. mánaðarlaun. En þegar verkföllin leystust, þá höfðu þau staðið í hálfan mánuð. Hvað skyldu þau hafa kostað atvinnuvegina og þjóðina í heild? Ætli það hefði ekki verið skynsamlegra af stjórninni að sýna minni stífni í máli þessu og greiða strax fyrir lausn kjaradeilunnar með lögfestingu verðlagsuppbótar á lægstu laun? Það má segja, að þetta mál heyri nú sögunni til og umræður um það nú breyti ekki neinu úr því sem komið er, hvorki til né frá. En ég taldi samt rétt að minnast aðeins á það, bæði til að minna á þátt stjórnarinnar, sem vissulega má ekki gleymast, svo og til þess að skýra, hvers vegna ég taldi rétt, eins og á stóð, að Alþ. skærist í leikinn. Eitt er það fyrirbæri í íslenzkum þjóðmálum um þessar mundir, sem mér þykir einna ískyggilegast. Það er hinn sívaxandi skuldahali, sem hið opinbera dregur á eftir sér á fjölmörgum sviðum, svo sem vegna sjúkrahúsbygginga skólabygginga, hafnarmála, vegamála og félagsheimila, svo að eitthvað sé nefnt. Þessar skuldir skipta nú orðið mörg hundruð milljónum. Á þessu ári á enn að bæta við mörgum milljónatugum. Afborganir og vextir af þessum skuldum éta upp árlegar fjárveitingar. Öllum þessum skuldaböggum er svo velt yfir á framtíðina. Þessi stjórn leggur ekki gull í lófa framtíðarinnar. Hún bindur framtíðina á skuldaklafa. Það verður óskemmtilegt fyrir þá menn, sem eiga við að taka skuldasúpunni og greiða eiga víxilinn. Einhvern tíma kemur að skuldadögunum. Vitaskuld hefur í flestum tilfellum verið um nauðsynlegar framkvæmdir að ræða. Það verður að sníða sér stakk eftir vexti og vinna að málum skipulega. Annars endar allt í óreiðu. Það er óforsvaranlegt ábyrgðarleysi af ríkisvaldinu að hafa horft upp á hinn geigvænlega viðskiptahalla, án þess að gera í tæka tíð viðeigandi ráðstafanir til varnar. Það er ekki búið að bíta úr nálinni með það. Framkoma stjórnarinnar gagnvart Alþ. væri efni í langan lestur. Helztu mál eru algerlega kokkuð utan þings af embættismönnum stjórnarinnar, áður en þau eru lögð fyrir Alþ. Þingið verður oft aðgerðalítið að bíða eftir því vikum eða jafnvel mánuðum saman. Þegar þau loks eru lögð fyrir þingið, er þeim rennt þar í gegn á færibandi, án þess að við nokkru megi hreyfa, hvað vitlaust sem það er. Það er ekki að furða, þó að jafnvel sjálfstæðismenn séu farnir að tala um Alþ. sem afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj. Þessum starfsháttum þarf að breyta. Ég hef nú deilt allharkalega á stjórnina og þingmeirihlutann, og er þó margt ótalið, sem ég tel aðfinnsluvert. Ég hef gagnrýnt stjórnarliðið fyrir stefnuleysi, handahófsaðgerðir og ábyrgðarleysi. Ég ætla ekki í þetta skipti að fara lengra út í þá sálma. Ég viðurkenni, að vandamálin hafa á margan hátt verið erfið úrlausnar, og ég verð að játa, að mér finnst útlitið allt annað en bjart á næstunni. En nú kunna menn að spyrja: Hvernig hefði Framsfl. brugðizt við vandamálunum, ef hann hefði átt sæti í ríkisstj.? Hvað vill Framsfl.? Það er eðlileg spurning. Ég ætla hér á eftir að víkja nokkuð að henni og að stefnu Framsfl. Vitaskuld verður aðeins hægt að drepa á fáein atriði. Ég vil fyrst geta þess, að við framsóknarmenn státum ekki af því að eiga í okkar fórum neinn töfrasprota, sem geti í einum svip breytt öllu til betri vegar. Það er aðeins með skipulegri þróun í rétta átt, sem málum verður smám saman komið í viðunandi horf. En það þarf í upphafi að átta sig á, hvert á að stefna, og stíga skrefin í þá átt. Framsfl. vill í þjóðarbúskapnum fylgja markvissri stefnu í stað happa- og glappaaðferðar. Framsfl. vill skipulag í stað þess stjórnleysis, sem ríkt hefur á allt of mörgum sviðum. Framsfl. telur, að eins og sakir standa hljóti aðalviðfangsefnið að vera endurreisn atvinnuveganna og bættur þjóðarhagur. Það þarf að breyta um stefnu gagnvart undirstöðuatvinnuvegunum. Það þarf að koma þeim í það horf, að þeir geti starfað og byggt sig upp með eðlilegum hætti. Það þarf að draga úr fjármagnskostnaði þeirra, einkanlega með því að stórlækka vexti af stofnlánum þeirra og rekstrarlánum. Það þarf einnig að létta af þeim ýmsum opinberum gjöldum, sem á þá hefur verið hlaðið að undanförnu og þeir fá ekki undir risið. Það þarf að fullnægja lánsfjárþörf þeirra með eðlilegri hætti en átt hefur sér stað á allra síðustu árum. Einkanlega þarf að gefa þeim kost á sérstökum lánum til hagræðingar og framleiðniaukningar, en á því sviði er umbóta þörf í ýmsum atvinnugreinum. Þá þarf og að taka ýmsa þjónustustarfsemi við undirstöðuatvinnuvegina til gagngerðrar endurskoðunar. Þar er áreiðanlega hægt að koma við margvíslegri hagræðingu. Það er enginn vafi, að með þeim hætti má spara undirstöðuatvinnuvegunum verulegar fjárhæðir. Ég nefni t. d. bankakerfið; olíudreifinguna og tryggingarnar. Hvaða vit er í öllum bankabyggingunum og bankaútibúunum? Halda menn, að þetta kosti ekki neitt? Og ætli það væri ekki hægt að spara eitthvað í mannahaldi, ef bankar væru sameinaðir? Ætli það væri ekki hægt að koma við hagræðingu í olíudreifingunni? Mörgum sýnist það. Tryggingar eru sagðar hér miklu dýrari en annars staðar. Sjálfsagt liggja til þessa eðlilegar orsakir. En það er samt vissulega ástæða til þess að athuga þau mál. Sjálfsagt má hér einnig nefna ýmsa viðgerðaþjónustu. Líklegt er, að þar mætti koma við ýmissi hagræðingu. Með þeim ráðstöfunum, sem hér hafa verið nefndar, má eflaust stórbæta aðstöðu atvinnuveganna. En lækkun framleiðslukostnaðar er ekki nema önnur hliðin. Hins þarf einnig að gæta, að gera útflutningsafurðirnar sem verðmætastar. Þess vegna þarf m. a. að leggja ríka og vaxandi áherzlu á vöruvöndun og gæðaeftirlit. Einnig þarf að sinna markaðsleit og markaðskönnun með allt öðrum hætti en hingað til. Það þarf að taka upp sparnað í ríkisbúskapnum, ekki neinn sýndarsparnað heldur raunverulegan sparnað. Yfirbygging okkar fámenna þjóðfélags er orðin allt of dýr og úr kostnaði við hana verður að draga. Það er undirstöðuatvinnuvegunum ofviða að standa undir henni, við verðum í þeim efnum að læra að sníða okkur stakk eftir vexti. Við getum ekki lagað okkur að hætti stórþjóða. Vafalaust má t. d. eitthvað spara í æðstu stofnunum og utanríkisþjónustu, en ekki vil ég hér fara út í það að nefna einstök dæmi. Framsfl. telur, að taka þurfi upp stjórn í fjárfestingarmálum. Það skipulagsleysi, sem þar hefur ríkt að undanförnu, fær ekki staðizt, það er þjóðarheildinni of dýrt. Hitt er annað mál, að þar má ekki fara út í neina ofstjórn, svo sem átti sér stað á dögum fjárhagsráðs, er menn voru sektaðir fyrir að nota sementsslatta til að steypa garð við hús sín, en þá fóru aðrir með stjórn þeirra mála en framsóknarmenn. Það þarf einnig að gæta meira hófs í innflutningi en að undanförnu. Þjóðin hefur ekki efni á því, eins og nú er ástatt, að dýrmætum gjaldeyri sé sóað í hreinan óþarfa. Það verður að sporna við viðskiptahallanum, áður en við erum komnir alveg á kaf. Allir eru sammála um, að landbúnaður verði að njóta verndar og að ekki eigi að leyfa innflutning landbúnaðarvara. Íslenzkur landbúnaður stæðist ekki slíka samkeppni. Ég held, að hið sama eigi við um ýmsan innlendan iðnað. Hann getur ekki þrifizt, nema hann njóti verndar. Ég held, að við höfum ekki efni á að leggja allan þann iðnað niður, sem ekki þolir samkeppni við innfluttan iðnaðarvarning. Þetta er sá sannleikur, sem við þurfum og eigum að horfast í augu við. Framsfl. telur, að taka eigi upp áætlunarbúskap undir forustu ríkisvaldsins og í samstarfi við fulltrúa atvinnulífsins. Gera verður raunhæfar framkvæmdaáætlanir, ekki sízt fyrir einstaka landshluta, þar sem þörf er á sérstakri atvinnuuppbyggingu. Peningapólitíkina verður að miða við það, að framleiðslugeta atvinnuveganna sé fullnýtt og að ekki komi til atvinnuleysis. Atvinnuleysi er ein átakanlegasta sóun í mannlegu samfélagi. Framsfl. telur því, að einskis megi láta ófreistað til að afstýra atvinnuleysi. Það þarf því að gera alveg sérstakar ráðstafanir til atvinnuuppbyggingar á þeim stöðum, þar sem atvinna hefur verið ónóg. Er í því sambandi athugandi, hvort ekki sé rétt eða hvort ekki ætti að verja stærri hluta atvinnuleysistryggingasjóðs en nú er gert til framkvæmda, er treysti atvinnuöryggi. Jafnframt því, sem snúast verður sérstaklega við vandamálum atvinnuveganna í dag, þarf að vinna með ákveðnari og markvissari hætti að framtíðaruppbyggingu atvinnulífsins í landinu. Þar þarf einnig að hagnýta í auknum mæli hinar stórstígu framfarir á sviði þekkingar og tækni og vinna skipulega að því að renna fleiri stoðum undir þjóðarbúskapinn. Í því sambandi ber að leggja megináherzlu á að hagnýta sem bezt innlend hráefni og náttúruauðlindir, auka fjölbreytni og framleiðni í vinnslu landbúnaðar- og sjávarafurða, stofnsetja og efla iðnfyrirtæki sem víðast og kanna nýjar leiðir til aukinnar hagnýtingar orkulinda. Andstæðingar Framsfl. hafa reynt að dreifa því út, að flokkurinn væri andvígur stóriðju. Þetta er alrangt. Framsfl. er fylgjandi því, að stóriðju sé komið á fót, eftir því sem skilyrði eru fyrir hendi. En hann vill ekki fyrir þá sök vanmeta og vanrækja rótgróna undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Hann vill ekki heldur kaupa stóriðju því verði að veita útlendingum hér forréttindaaðstöðu eða undanskilja slík fyrirtæki íslenzkum lögum. Flestir framsóknarmenn voru andvígir álsamningnum, af því að þeir töldu ákvæði hans óhagstæð eða óaðgengileg með öllu, en ekki af því, að þeir væru að stefnu til andvígir stóriðju, sem Íslendingar ættu hlut að. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherzlu, af því að afstaða framsóknarmanna til þessa máls hefur verið rangtúlkuð. Framsóknarmenn vilja beita sér fyrir raunhæfum aðgerðum til eflingar jafnvægi í byggð landsins. Þeir leggja áherzlu á, að ráðstöfun ríkisfjármuna og erlendra lána sé við það miðuð. Þetta markmið á að hafa í huga við staðsetningu framkvæmda atvinnurekstrar- og þjónustustofnana. Framsóknarmenn leggja áherzlu á auknar framfarir í skólamálum, heilbrigðismálum og samgöngumálum. Jafnframt er nauðsynlegt, að skipulag byggingaframkvæmda á þeim sviðum sé endurskoðað með aukna hagkvæmni fyrir augum. Stefna Framsfl. birtist auðvitað annars í þeim málum, sem þeir hafa flutt á þingi bæði nú í vetur og áður. En þau hafa oftast hlotið sömu meðferð að heita má, þ. e. að þau eru tekin til 1. umr., vísað til n. og þar eru þau svæfð. Það er ástæða til að benda mönnum á að kynna sér þau mál sem bezt, t. d. landbúnaðarmálin, sem framsóknarmenn hafa flutt. Framsfl. vill styðja réttmætar kröfur launþega. Hann viðurkennir þá miklu þýðingu, sem starfsemi verkalýðsfélaganna hefur haft fyrir fólkið í landinu, bæði með því að stuðla að bættum lífskjörum þess og með því að ýta undir almennar framfarir í landinu. Hann vill viðurkenna fullan samningsrétt launafólks sem sjálfsögð mannréttindi og veita honum vernd. Hann vill tryggja kaupmátt launa og telur, að með þeirri skipan sé vinnufriði bezt borgið. Hlutdeild launþega í vaxandi þjóðartekjum á hverjum tíma ber að tryggja. Stefna ber að aðild verkamanna að stjórn stærri atvinnufyrirtækja. Þá staðreynd ber jafnan að hafa í huga, að blómlegt atvinnulíf er hagur launþega ekki síður en atvinnurekenda. Að endingu ætla ég að víkja nokkuð að stefnu Framsfl. í utanríkismálum. Framsfl. vill, að stefna Íslands í utanríkismálum sé að jafnaði við það miðuð að tryggja sjálfstæði og öryggi landsins. Leitazt sé við að skapa sem víðtækasta samstöðu landsmanna um utanríkismál. Er því nauðsynlegt, að ríkisstj. hafi fullt samráð við utanrmn. um öll meiri háttar utanríkismál og mótun utanríkismálastefnu. Jafnframt er æskilegt, að Alþ. séu gefnar skýrslur um utanríkismál og þar fari fram almennar umræður um þau. Það er skylt að viðurkenna, að núv. utanrrh. hefur sýnt meiri skilning í þessu efni en fyrirrennari hans og hefur tekið upp meiri samvinnu við utanrmn. en áður átti sér stað. Er það von mín, að það sé upphaf betri starfshátta í þessum málum. Framsfl. telur, að Íslendingum beri að kappkosta góða samvinnu við allar þær þjóðir, er þeir eiga skipti við, en leggur áherzlu á, að sem nánast samstarf sé haft við Norðurlandaþjóðirnar. Sérstaklega ber að leggja áherzlu á, að Íslendingar taki af alhug þátt í samstarfi Sameinuðu þjóðanna, Norðurlandaráðs, Evrópuráðs og öðrum slíkum samtökum, sem hafa það markmið að stuðla að friði og bættri afkomu og aukinni menningu þjóða. Framsfl. telur rétt að óbreyttum aðstæðum, að Íslendingar séu aðilar að varnarsamtökum vestrænna þjóða, og telur eðlilegt, að fylgzt sé rækilega með öllum breytingum, sem verða kunna á Atlantshafsbandalaginu og þróun alþjóðamála, og tekið sé til athugunar í sambandi við uppsagnarákvæði sáttmálans, þegar þar að kemur, hvort Íslendingar verði að vera áfram í bandalaginu. Að því er dvöl varnarliðs hér á landi varðar, vil ég minna á þann fyrirvara, sem gerður var af hálfu Íslendinga, er þeir gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu, en meginefni hans var á þá lund, að á Íslandi yrði ekki herlið á friðartímum, að það væri algerlega á valdi Íslendinga sjálfra, hvenær hér væri erlent herlið, og Íslendingar hefðu ekki eigin her og ætluðu ekki að setja hann á fót. Samkvæmt þessum fyrirvara og að óbreyttum aðstæðum vill Framsfl. vinna að því, að varnarliðið hverfi úr landi í áföngum á þann hátt, sem gerð var samþykkt um á síðasta flokksþingi framsóknarmanna og á miðstjórnaraðalfundi. Ég treysti því, að Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið skilji þá afstöðu. Ég vona, að nægilegt þingfylgi fáist sem fyrst við þessa stefnu. Að því er varðar afstöðu til EFTA og Efnahagsbandalagsins vil ég aðeins segja þetta: Ég tel sjálfsagt vegna hagsmuna íslenzkra atvinnuvega að fylgjast sem bezt með því, hver framvindan verður í málefnum EFTA. Það er rétt að kynna sér, hvern ávinning Ísland kynni að hafa af samningi við þau samtök, svo og hvaða kvaðir fylgja. En ég vil eindregið vara við fljótfærnislegum ákvörðunum varðandi hugsanlega aðild Íslands að EFTA, áður en nauðsynleg athugun málsins hefur farið fram. Ég tel alveg útilokað, að Ísland geti gerzt aðili að Efnahagsbandalaginu eins og það nú er byggt upp. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Undanfarin ár allmörg og fram á árið 1966 hafa verið góð ár fyrir íslenzka atvinnuvegi og fyrir þjóðarbúið í heild. Aflamagn fór vaxandi og náði hámarki það ár, eða 1 millj. 200 þús. tonnum, og hefur aldrei fyrr eða síðar orðið jafnmikið eða hærra. Verðlag á útflutningsvörum okkar fór stöðugt hækkandi, þannig að hægt var að mæta auknum tilkostnaði heima fyrir. En um þetta leyti varð hér mikil breyting á. Hvort tveggja fór saman, aflabrögðin minnkuðu og verðlagið tók að falla og svo mjög, að útflutningsverðmætið minnkaði um nálega þriðjung, lækkaði úr um það bil 6 þús. millj. kr. niður í nærri 4 þús. millj. á árinu 1967 minnkaði rétt um 1700 millj. kr. á þessu ári. Allt eru þetta þekktar staðreyndir, sem hafa verið margsagðar. En þessar staðreyndir þurfa að segjast oft, til þess að fólkið átti sig virkilega á því, sem gerzt hefur. Á góðu árunum, sem ég vil nefna svo, hafði þó tekizt að safna gjaldeyrisvarasjóði, sem nú var hægt að grípa til og firra algerum vandræðum. Um myndun þessa varasjóðs hafði staðið mikill styrr. Nauðsynleg forsenda fyrir myndun hans var að binda nokkurn hluta sparifjár landsmanna til að standa á bak við hann. Stjórnarandstaðan og alveg sérstaklega Framsfl. hefur alla tíð beitt sér harkalega gegn þessum ráðstöfunum, og það sem meira var, þeir hafa flutt um það till. á Alþ. að eyða honum í meira eða minna vafasaman innflutning. Ef þessi ráðagerð hefði tekizt, er augljóst, hvað skeð hefði, þegar gjaldeyristekjurnar minnkuðu svona gífurlega. Innflutningshöft og gjaldeyrisskömmtun hefði orðið einasta úrræðið, og það er ekki ólíklegt, að að þessu hafi verið stefnt markvisst með þessum aðförum að gjaldeyrisvarasjóðnum. En sem betur fer heppnaðist aðförin ekki, og með greiðslum úr sjóðnum var hægt að jafna hallann án þess að til skömmtunar þyrfti að koma og hafta á innflutningnum. Þeir, sem muna ástandið í gjaldeyrismálum okkar áður fyrri, t.d. á árunum 1959 og 1960, þó ekki sé lengra farið aftur í tímann, þeir geta gert sér í hugarlund, hversu nauðsynlegt það er að hafa varasjóð af þessu tagi upp á að hlaupa. Halli s. l. árs hefur nú verið jafnaður með greiðslum ár sjóðnum, og hefur þannig rætzt úr vandræðum augnabliksins og tóm gefizt til athugunar á varanlegum úrbótum. Að vísu vona menn í lengstu lög, að úr rætist vandræðunum, aflinn vaxi aftur og verðið hækki, en varlegast er þó að fara með gát. Það er staðreynd, sem ekki verður á móti mælt, að þorskveiðin fer minnkandi hér á norðurhöfum miðað við veiðieiningu og síldinni hefur af sérfræðingum verið spáð á næstu vertíð svipaðri staðsetningu og s. l. sumar. Þannig er bezt að vera við öllu búinn. Stjórnarandstaðan, og þá sérstaklega Alþb.-fólkið, hefur verið að reyna að halda því fram, að hugleiðingar svipaðar þessum væru tilhæfulaus svartsýni og ættu sér enga stoð í veruleikanum, og þannig væri verið að gera of lítið úr þýðingu fiskveiðanna fyrir íslenzka þjóðarbúið. Stjórnarflokkarnir vildu draga saman fiskveiðarnar og snúa sér meira að öðrum atvinnugreinum. Þetta vildi ég segja, að væri tilhæfulaust með öllu. Ríkisstj. er ljóst, að fiskveiðarnar hljóta að verða aðaluppistaðan í útflutningi okkar í framtíðinni eins og hingað til, enda hefur ríkisstj. stutt að endurnýjun, aukningu og stækkun veiðiskipanna og fjölgun og stækkun vinnslustöðvanna í landi meira og betur en nokkurn tíma hefur verið gert áður. Hitt er svo annað mál, að ef samdráttur verður í sjávarútvegi af ástæðum, sem okkur eru óviðráðanlegar, verður að gera ráðstafanir til þess, að eitthvað það komi í staðinn, sem gæti bætt það upp. Í sambandi við lausn kjaradeilunnar fyrir um það bil mánuði síðan, gaf ríkisstj. út yfirlýsingu um fyrirætlanir í þessa átt, sem fyrst og fremst höfðu það markmið að koma í veg fyrir atvinnuleysi, enda hefur það ávallt verið markmið ríkisstj., að full atvinna gæti verið fyrir hendi fyrir alla landsmenn, og hefur hún vissulega verið fyrir hendi fram að þessu. Þær ráðstafanir, sem ríkisstj. hyggst gera, eru fyrst og fremst á sviði sjávarútvegsins, en einnig að verulegu leyti á sviði iðnaðarins. Er enginn vafi á því, að einmitt á sviði iðnaðarins eru miklir möguleikar á að gera atvinnulíf okkar fjölbreyttara vegna hinna miklu möguleika til orkuvinnslu, sem hér eru fyrir hendi. Sú byrjun, sem þegar hefur verið hafin, lofar góðu. Kísilvinnslan við Mývatn og alúminíumbræðslan við Straumsvík eru komnar vel á veg og hafa þegar við byggingarframkvæmdirnar veitt 900–1000 manns atvinnu, þegar Búrfellsvirkjun er talin með, en hún hefði ekki komið til framkvæmda strax, ef ekki hefði komið til orkusala til alúminíumverksmiðjunnar. Stjórnarandstaðan barðist harkalega á móti alúminíumverksmiðjunni með þeim rökum einum, að ekki mætti veita útlendingum leyfi til að byggja hana og reka. Lá þó ljóst fyrir, að ef þeir byggðu ekki verksmiðjuna, mundi hún ekki hafa verið byggð, þar sem útilokað var, að Íslendingar gætu með nokkrum hætti byggt verksmiðjuna samtímis með Búrfellsvirkjun, og margar fleiri ástæður komu þar líka til. Þó að ekki þurfi jafnmarga menn til reksturs eins og til byggingarframkvæmda, er þó víst, að þessi starfsemi muni verða snar þáttur í okkar atvinnulífi, og hefur þegar sýnt í raun, hversu miklu þetta munar. Margir möguleikar aðrir eru nú þegar til athugunar og geta orðið að veruleika fyrr en varir. Ég tel engan vafa á, að íslenzkt atvinnulíf muni í náinni framtíð mótast af framkvæmdum í stóriðnaði, hvort sem stjórnarandstöðunni líkar það betur eða verr. Um þátttöku erlendra aðila í þessari starfsemi vil ég aðeins segja það, að Alþfl. hefur mótað sér þá stefnu að taka hvert tilfelli fyrir sig til athugunar, útiloka ekkert fyrirfram, en gera heldur enga samþykkt fyrirfram um erlenda þátttöku í þessari starfsemi. Verði sá háttur frekar hafður á að rannsaka hvert tilfelli fyrir sig og gera sér grein fyrir, hvort heppilegra mundi, að Íslendingar sjálfir gætu gert þetta eða ekki eða að útlendingum verði veitt leyfi, ef það væri talið heppilegra. Báðir stjórnarandstöðuflokkarnir halda því fram, að stjórnarstefnan sé röng, henni sé um að kenna, að atvinnureksturinn í landinu berjist í bökkum, en honum mundi örugglega vegna betur, ef farin væri „hin leiðin“ svokallaða, eins og það hefur verið orðað með nokkuð óákveðnu orðalagi. En hver er þá stefna ríkisstj.? Ég hef áður minnzt á gjaldeyrisvarasjóðinn og sparifjárbindinguna í sambandi við hann. Ég leyfi mér að fullyrða, að einmitt með gjaldeyrisvarasjóðnum hafi tekizt að verjast áföllum nú í sambandi við minnkandi gjaldeyristekjur. Hefði sá sjóður ekki verið til nú, hefðum við ekki komizt hjá innflutningshömlum og gjaldeyrisskömmtun. „Hin leiðin“ í því máli hefði dugað okkur illa til þess að mæta erfiðleikunum. Það hefur líka verið stefna ríkisstj., að verzlunin yrði sem mest gefin frjáls, og það hefur tekizt nálega alveg. Að nokkru leyti hefur þetta verið hægt vegna gjaldeyrisvarasjóðsins og það, sem enn skortir á í þessum efnum, er vegna jafnkeypissamninga við nokkur viðskiptalönd okkar. Þessi lönd eru þó nú hvert á fætur öðru að hverfa frá jafnkeypisfyrirkomulaginu og taka nú upp sams konar viðskiptahætti og Vestur-Evrópuríkin hafa haft, flest a. m. k. Innflutningshöft og skömmtun hafa verið tekin hér upp áður fyrr af illri nauðsyn vegna gjaldeyrisskorts, og langar víst fáa, sem við það fyrirkomulag hafa búið, að verði tekin upp að nýju. „Hin leiðin,“ í þessu falli innflutningshöft og skömmtun, er áreiðanlega ekki eftirsótt af neinum. Svipað má segja um fjárfestinguna. Ríkisstj. hefur gefið hana frjálsa, en áður gátu menn ekki hreyft sig í þeim efnum, nema með leyfi í bak og fyrir. Stjórnarandstaðan hefur gagnrýnt þetta frjálsræði og hefur talið, að það hafi leitt til misnotkunar og ýmsar framkvæmdir verið hafnar, sem hreinn óþarfi hafi verið að ráðast í. „Hin leiðin“ hafi verið betri og gagnlegri að hafa allt í gamla farinu. En vitaskuld er aldrei hægt að fyrirbyggja, að einhver mistök verði, þar sem fullt frelsi ríkir, en í samanburði við ástandið eins og það var, þegar enginn mátti gera neitt nema að fengnum tilbærilegum leyfum, hygg ég, að flestir hafi viljað hafa þetta svo frekar heldur en fara „hina leiðina“. Þess er líka skylt að geta, að ríkisstj. og alveg sérstaklega bankarnir hafa hér í hendi sér að gera áætlanir um ýmsa hluti og fylgja þeim eftir. Hafa áætlanir verið gerðar um ýmsar framkvæmdir á vegum ríkissjóðs, svo sem í vegamálum, hafnarmálum, flugmálum o. fl., og hafa framkvæmdaáætlanir í þessum efnum og fleirum rúmazt vel innan hins frjálsa kerfis. Sama má segja um íbúðarhúsabyggingar, sjúkrahúsabyggingar o.fl. Eitt er það, sem stjórnarandstaðan hefur fundið ríkisstj. til foráttu, og það er það, að atvinnuvegunum hafi ekki verið útvegað nægilegt rekstrarfé og með of háum vöxtum það litla, sem útvegað hefur verið, og hefur þá sparifjárbindingunni oftast verið um kennt. Í skýrslu Seðlabankans, sem flutt var nú fyrir nokkrum dögum, kemur þó í ljós, að bundnar innistæður sparifjár námu í árslok 1967 1908 millj. kr., en útlán Seðlabanka til banka og fjárfestingarlánastofnana og annarra aðila námu á sama tíma 2457 millj. kr. eða 549 millj. meira en hið bundna fé er samtals. Sparifjárbindingin í Seðlabanka er einnig nauðsynleg forsenda fyrir útlánum bankans til viðskiptamanna og fjárfestingarlánasjóða, eins og hún er það einnig fyrir gjaldeyrisvarasjóðinn. Það hefur nokkuð örlað á þeirri skoðun hjá stjórnarandstöðunni og alveg sérstaklega hjá Framsfl., og kom meira að segja fram hjá síðasta hv. ræðumanni, að útlánamöguleikar Seðlabankans væru á engan hátt bundnir því raunverulega fé, sem bankinn hefur til umráða. Ég vildi segja um það atriði, að af öllu hættulegu, sem felst í „hinni leiðinni“, að svo miklu leyti, sem maður getur gert sér grein fyrir, mundi þetta vera eitthvað það hættulegasta að velta út falskri kaupgetu til almennings, sem engin raunveruleg verðmæti standa á bak við. Slíkt getur ekki leitt til annars en algers hruns. Gengisbreytingar íslenzkrar krónu hafa af óviðráðanlegum orsökum verið hér allt of tíðar, þó að þetta kæmi ekki til líka. Þá hefur stjórnarandstaðan gagnrýnt vaxtafótinn; hann væri mikils til of hár fyrir atvinnuvegina. En því er til að svara, að þar eð gengi krónunnar hefur á mörgum undanförnum árum verið ótryggt, og gildir þá einu, hvaða stjórn hefur verið við völd, þá hefur spariféð verið í hættu og vextir á innlánsfé þurft að vera háir til þess að mæta þeirri áhættu, sem spariféð hefur verið í, en sparifjársöfnunin er grundvöllurinn fyrir heilbrigða efnahagsþróun. Eins og ég hef áður minnzt á, er það eitt af meginstefnuskráratriðum ríkisstj. að viðhalda fullri atvinnu í landinu og koma í veg fyrir atvinnuleysi, sem er eitt mesta böl hverrar þjóðar, þar sem það verður ekki umflúið. En hér er við ramman reip að draga, og það er verðbólgan. Það er sjálfsagt að játa það hér eins og er, að ríkisstj. hefur ekki tekizt að koma í veg fyrir verðbólguvöxtinn. Það hefur raunar engri ríkisstj. tekizt til fulls. En inn á milli hækkananna hafa komið tímabil, sem hægt hefur verið að halda þessum verðbólguvexti nokkurn veginn í skefjum. Svo var t.d. í upphafi núverandi stjórnarsamstarfs 1959–1961, þegar vísitala framfærslukostnaðar stóð nokkurn veginn í stað. Og það sama gerðist raunar frá miðju ári 1966 í rúmt eitt ár. En í þessi 9 ár, sem liðin eru, frá því að ný vísitala var tekin upp 1959, hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað samtals um 109 stig eða að meðaltali um 12 stig á ári. Það er vitaskuld ekki óeðlilegt, að launafólk þurfi að fá bætur á laun sín með hækkandi verðlagi, en vitaskuld fer sú hækkun fyrr eða síðar út í verðlagið og atvinnureksturinn fær á sig hækkandi tilkostnað. Þessum aukna tilkostnaði hefur verið mætt með tvennu móti. Í fyrsta lagi hefur verðlagsþróunin á okkar útflutningsvörum verið okkur hagstæð og í öðru lagi hefur ríkissjóður hlaupið undir bagga, bæði sjávarútvegi og landbúnaði veittir verulegir styrkir, svo að hundruðum millj. kr. skiptir á ári. En nú, þegar verðlagsþróunin hefur snúizt við og orðið okkur óhagstæð, skapast ný viðhorf. Hækkun tilkostnaðar verður ekki lengur mætt með hækkandi verðlagi útflutningsvörunnar. Og vissulega eru takmörk fyrir því, hversu mikið ríkissjóður getur lagt fram til styrktar, enda er þess fjár, sem styrkveitingarnar nema, frá almenningi aflað í einu formi eða öðru. Er þá raunar ekki nema tvennt til, það fyrra að draga úr tilkostnaði og það síðara að hætta starfseminni. Ef verðlagið á útflutningsframleiðslunni breytist ekki til hins betra eins og vonazt er eftir, er engin þriðja leið til. Það verður nú verkefni, og ég mundi segja eitt aðalverkefni ríkisstj. að sjá til þess, að ekki þurfi til þess að koma, að rekstur atvinnufyrirtækja stöðvist. En eitt er alveg víst, að ef ekki bregður til hins betra með verðlagið á útflutningsvörunni, fer ekki hjá því, að öll þjóðin í einhverju formi verður að taka á sig byrðarnar. Það, sem undir engum kringumstæðum má ske, er, að reksturinn stöðvist og atvinnuleysið haldi innreið sína, hvernig sem að því verður farið. Þetta þykir nú kannske nokkuð mikil svartsýni, en það er skylt að vera við öllu búinn. Erfiðleikarnir í sambandi við efnahagsmál eru ekki sérstakt fyrirbæri fyrir okkur Íslendinga. Sama er uppi á teningnum hjá nágrannaþjóðum okkar, og viðbrögð þeirra við þessum vanda eru mjög hörð og mjög raunsæ. Og þeir virðast fastráðnir í því að takast á við erfiðleikana. Sama verðum við að sjálfsögðu einnig að gera og það því fremur, sem við erum fátækari og fámennari og eigum færri úrkosta völ. Samstarf núv. stjórnarflokka um þessi atriði og önnur hefur nú staðið í 9–10 ár og er það mjög óvenjulegt hér á landi, að stjórnarsamstarf standi svo lengi. Ég hef átt samstarf við alla flokka, einnig þá, sem nú eru í stjórnarandstöðu. Og ég verð að segja það, að mér hefur ekki líkað við aðra samstarfsflokka betur en núv. samstarfsflokk okkar. Vitaskuld ber okkur á milli í grundvallaratriðum, en þau ágreiningsmál látum við liggja og sannfærum þar væntanlega hvorugur annan. En um lausn vandamála dagsins, sem ráða þarf til lykta af raunsæi, höfum við í flestum tilfellum getað komið okkur saman, þó að hitt sé raunar líka til, að samkomulag sé ekki einnig um þau mál, en þau eru ekki mjög mörg. Ég vænti því þess fastlega, að samkomulag takist á milli flokka okkar, stjórnarflokkanna, um lausn þeirra mála, sem nú kalla mest að, ekki með áróður fyrir augum eða sýndarmennsku, heldur um að takast raunverulega á við vandamálin, sem verður að gera, ef góð lausn á að fást.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Að venju undanfarinna ára eru hinar almennu stjórnmálaumr., eldhúsdagsumr., nú hafðar í þinglokin. Við þetta tækifæri mun ég sérstaklega gera að umræðuefni athafnir og stefnu ríkisstj. gagnvart launþegum og verkalýðshreyfingunni. Haustið 1966 greip ríkisstj. til hinnar svonefndu verðstöðvunarstefnu til styrktar „viðreisninni“, sem þá var alvarlega farin að láta á sjá. Verðstöðvunarstefnan fól það í sér, að verðhækkunum var haldið niðri með stórauknum niðurgreiðslum úr ríkissjóði, og var þetta kallað viðnám gegn verðbólgunni. Þegar þetta gerðist, var ½ ár til alþingiskosninga og ríkisstj. var að sjálfsögðu mikið í mun að halda hylli kjósenda fram yfir kosningar. Fyrir kosningarnar í fyrravor sögðum við Alþb.-menn, að verðstöðvunin leysti engin vandamál, hún þýddi aðeins að fresta vandanum fram yfir kosningar, og við töldum stjórnarflokkana vera að blekkja kjósendur, reyna að veiða atkvæði þeirra á röngum forsendum, því að eftir kosningarnar hlyti að koma að skuldadögum, kosningavíxlarnir að falla. Stjórnarflokkarnir sögðu hins vegar í málflutningi sínum fyrir kosningar, að kosið væri um framhald verðstöðvunar, og þótt á bjátaði í búskapnum, kæmi það ekki að sök, því að varasjóðir væru gildir. En eftir kosningar kom annað hljóð í strokkinn. Á s. l. hausti taldi ríkisstj. nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að bæta hag ríkissjóðs og flutti frv. hér á Alþ., sem fólu í sér 750–800 millj. kr. nýjar álögur á ári. Stærsti hluti þessara ráðstafana var að lækka niðurgreiðslu ríkissjóðs á vöruverði um röskar 400 millj. kr. Þar lauk verðstöðvuninni, og nýju dýrtíðarflóði var boðið heim. Sérfræðingar ríkisstj. reiknuðu út, að afleiðingar þeirra verðhækkana, sem fylgdu í kjölfar þessara ráðstafana, hækkuðu vísitöluna um 7½%, en það var ekki ætlunin, að kaup hækkaði sem því næmi, eins og landslög sögðu þó fyrir um. Nú átti að slíta tengslin milli verðlags og launa, og vísitöluuppbótin, sem koma átti samkv. l. 1. desember, skyldi falla niður, og launafólk taka á sig bótalaust verðhækkanir á brýnustu lífsnauðsynjar. Verkalýðshreyfingin mótmælti þessum ráðstöfunum mjög eindregið og einróma. Hún taldi það algert samningsrof við sig, því að með þeim væri júní-samkomulagið frá 1964 um verðtryggingu launa, sem ríkisstj. var beinn aðili að, úr gildi numið með einhliða ráðstöfunum hennar. Verkalýðsfélögin létu ekki sitja við mótmælin ein. Þau kröfðust fullrar vísitölu 1. desember, og boðuðu að segja má allsherjarverkfall til að framfylgja þeirri kröfu sinni. En áður en til þessa víðtæka verkfalls kæmi, höfðu málin tekið nýja stefnu. Á fjörur ríkisstj. hafði rekið gengisfellingu Wilsons hins brezka á sterlingspundinu, og það tækifæri notaði ríkisstj. til að lækka gengi ísl. krónunnar um nærri 25%, og var það þriðja gengisfelling stjórnarflokkanna á 8 árum. Ekki var hægt að skrifa nema lítinn hluta þessarar gengisfellingar á reikning þeirrar brezku. Hún var að mestum hluta úttekt íslenzku ríkisstj. sjálfrar á viðreisnarbúinu. Þegar hér var komið, breytti ríkisstj. um stefnu varðandi greiðslu vísitölu á kaupið 1. desember, en því hafði hún staðfastlega neitað í löngum viðræðum við fulltrúa verkalýðsfélaganna. Nú lét hún þinglið samþykkja, að greiða skyldi verðlagsuppbót á kaupið 1. desember og forða með því hinum boðuðu verkföllum. En jafnframt skyldu ákvæðin um verðtryggingu launa endanlega numin úr lögum eftir þann tíma, og júní-samkomulagið þar með svikið og vinnufriðurinn rofinn. Talið var, að vísitalan mundi hækka um a. m. k. 10% vegna þeirra verðhækkana, sem kæmu í kjölfar gengisfellingarinnar. Þetta var álit sérfræðinga ríkisstj., en ýmsir töldu hækkunina verða mun meiri. Allar þessar verðhækkanir átti launafólkið að taka á sínar herðar bótalaust. Allt kaupgjald, einnig hinna lægst launuðu, átti að lækka í kaupmætti um a. m. k. 10%. Það mátti öllum ljóst vera, að verkalýðshreyfingin mundi ekki sætta sig við slíka kjaraskerðingu. Ráðstafanir ríkisstj. stefndu því beint að nýjum ófriði á vinnumarkaðinum. Verkalýðshreyfingin hafði sýnt það í verki með verkfallsboðuninni 1. desember, að hún stóð sameinuð að kröfunni um verðtryggingu launanna, og þegar þeim verkföllum var aflýst var jafnframt lýst yfir, að það væri markmið samtakanna að endurheimta verðtryggingakerfið. Það er nú öllum ljóst að loknu verkfalli, að full ástæða var til að taka aðvaranir verkalýðshreyfingarinnar alvarlega, en það gerði ríkisstj. ekki. Í endaðan janúarmánuð komu saman þing Alþýðusambandsins og Verkamannasambandsins. Báðar þessar samkomur skoruðu einróma á verkalýðsfélögin að vera við því búin að endurheimta fulla vísitölu á kaup með verkfallsbaráttu miðað við 1. marz, ef ekki dygði annað til. Allir vita nú, hverjar voru undirtektir verkalýðsfélaganna. Sú skammsýna stefna ríkisstj. að afnema með öllu vísitölutryggingu á kaupið, einnig hjá þeim, sem hafa svo lágt kaup, að skerðing á því er óhugsandi, sé mönnum ætlað að lifa af því, þessi skerðingarstefna leiddi í síðastliðnum mánuði til víðtækustu verkfalla, sem gerð hafa verið hér á landi. Um það er lauk má segja, að það hafi nálgazt allsherjarverkfall, enda voru þá komin um 60 verkalýðsfélög í verkfall með yfir 20 þús. félagsmenn. Það var álit alls almennings, að verkalýðshreyfingin væri í nauðvörn og berðist fyrir réttlátum kröfum. Ekki var krafizt kauphækkana heldur aðeins, að launin héldu óbreyttum kaupmætti miðað við vöruverð. En þrátt fyrir allt þetta stóð verkfallið í 15 daga, og má segja, að það hafi lamað nær allt atvinnulífið. Alþ. sat á fundum allan tímann, en ekki er vitað, að ríkisstj. eða stjórnarflokkarnir aðhefðust þar neitt til að firra þjóðina hinum mikla vanda, en þeir hindruðu hins vegar útvarpsumr. um þáltill. stjórnarandstöðunnar til stuðnings málstað verkfallsmanna. Slíkar útvarpsumr. voru að mínum dómi sjálfsagðar og verkfallsmönnum gagnlegar á þeim tíma, sem till. kom fram. Mér er ekki kunnugt um þær yfirlýsingar, sem forsrh. Bjarni Benediktsson gat hér um áðan, að samningamenn í verkfallinu hefðu gefið í gagnstæða átt. Það kom í það minnsta ekki fram í samninganefndinni. En það hefur sjálfsagt verið ríkisstj. nægt tilefni til að hindra umr., að þær gætu orðið verkfallsmönnum gagnlegar. Í samningum þeim, sem gerðir voru í lok verkfallsins, gekk verkalýðshreyfingin með sigur af hólmi. Verðtrygging á kaupið er að nýju tekin upp, en þó með miklum skerðingum frá eldra vísitölukerfinu. Þessi skerðing hefur í för með sér, að kaupmáttur launanna minnkar verulega, og því er nauðsynlegt, að verkalýðshreyfingin undirbúi í tíma næsta þátt þessara mála. Höfuðröksemdir ríkisstj. fyrir þessari kjaraskerðingarstefnu hafa verið þær, að atvinnuvegirnir og þjóðarbúið í heild hafi orðið fyrir svo miklum áföllum vegna verðfalls og aflabrests, að ekki sé unnt að halda uppi óbreyttum lífskjörum, og því verði allir að fórna og taka á sig hluta byrðanna. Vera má, að við eigum nú í erfiðleikum með að halda alveg óbreyttum lífskjörum almennt séð. En það verður að segjast, að sú stjórnarstefna á engan rétt á sér og er dauðadæmd, sem við fyrstu erfiðleika, sem á vegi hennar verða eftir samfelld góðæri, sér engin önnur úrræði en þau að taka af þeim, sem minnst bera úr býtum fyrir vinnu sína í þjóðfélaginu. En verkafólk hafði sannarlega tekið á sig sinn hluta byrðanna. Allt s. l. ár var ríkjandi mikill samdráttur í atvinnulífinu og hafði hann í för með sér stórminnkaðar tekjur margra starfsstétta. Þetta hefur komið fram í minni yfirvinnu og að yfirborganir hafa lækkað eða verið afnumdar hjá þeim, sem annars máttu heita í fullri vinnu. Það er erfitt að gera sér grein fyrir, hvaða áhrif þetta ástand hefur haft tölulega á kaupgetu verkafólks. Kaupmáttur meðallauna hafnarverkamanna í Reykjavík var talinn vera um 10% lægri á síðasta ársfjórðungi 1967 en á sama ársfjórðungi árið áður. Umsamið tímakaup hafði þó heldur hækkað á tímabilinu og koma því hér fram augljós áhrif samdráttarins. Og þess var getið, að allir voru þessir menn í stöðugri vinnu. Hjá öðrum starfsstéttum er lækkunin talin nema allt að 25–30%. Við þetta bætist svo, að nú hefur atvinnuleysið gert alvarlega vart við sig um allt land, í fyrsta sinn í meira en hálfan annan áratug. Í fyrravetur jaðraði við atvinnuleysi hér á höfuðborgarsvæðinu, og skólafólki gekk mjög erfiðlega að fá vinnu fram eftir sumrinu. Á síðustu mánuðum ársins má segja, að atvinnuleysi væri orðið alvarlegt. Um miðjan febrúarmánuð voru skráðir hér í Reykjavík 600 manns atvinnulausir samtímis. Gera má ráð fyrir, að nokkru fleiri hafi verið atvinnulausir en létu skrá sig, og tala hinna skráðu gefur heldur ekki rétta mynd, því ekki voru allir atvinnulausir samtímis. Ríkisstj. og sérfræðingar hennar hafa áreiðanlega svör á reiðum höndum um orsakir þessa atvinnuleysis. Þar sé um að kenna erfiðleikum útflutningsatvinnuveganna og tíðarfarinu. Þessi skýring nægir þó engan veginn, þótt þessir þættir hafi vissulega sín áhrif. Þar kemur fleira til og þá ekki sízt sú stjórnarstefna, sem leyft hefur hömlulausan innflutning á vörum, sem landsmenn áður framleiddu með góðum árangri. Þessi stefna hefur lagt í auðn fjölda nytsamra fyrirtækja og gert margt verkafólk atvinnulaust. Jafnframt virðist það svo vera orðin meginstefna að fela útlendingum sem allra mest af framkvæmdum hér innanlands, þótt innlend fyrirtæki og íslenzkar hendur geti vel afkastað þeim verkum, svo að ekki sé nú minnzt á þá forréttindaaðstöðu, sem erlendum auðhringum hefur verið fengin hér á landi. Svo langt gengur þetta dekur við allt, sem útlent er, að opinber útboð eru höfð á erlendum málum, þótt boðið sé út hér innanlands. Þessi stefna er hættuleg íslenzku atvinnulífi og getur bókstaflega tafið fyrir verkmenningu íslenzkra manna og fyrirtækja. Atvinnumálin eru nú þau mál, sem hvað mest kalla á úrlausnir. Þau verða eitt helzta viðfangsefni verkalýðshreyfingarinnar, enda á verkafólkið þar mikið í húfi. En þessi mál snerta ekki síður unga fólkið. Vegna samdráttarins í atvinnulífinu verður nú stöðugt erfiðara fyrir ungt fólk að komast í vinnu og mennta sig. Færri ungir menn komast nú í iðnnám, og horfur eru á, verði ekkert að gert, að hópar ungs fólks frá efnaminni heimilum verði að hætta skólanámi, ef ekki rætist úr fyrir því með atvinnu. Þessi viðhorf ættu félagssamtök ungs fólks að láta meira til sín taka en þau hafa hingað til gert. Verkalýðshreyfingin hefur ávallt gert kröfu til fullrar atvinnu fyrir allar vinnufærar hendur, og öll stjórnarvöld þessa lands verða að gera sér ljóst, að böl atvinnuleysisins mun hún ekki líða. Ef stjórnarstefna stendur í vegi fyrir því, að réttar ráðstafanir í þessum efnum séu gerðar á réttum tíma, verður stjórnarstefnan að víkja.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. forsrh. hóf mál sitt í umr. hér fyrr í kvöld á því að reyna að afsaka framkomu sína í sambandi við till. þær, sem fluttar voru á þessu þingi af nokkrum Alþb.-mönnum og framsóknarmönnum, um styrjöldina í Víetnam. Till. um Víetnam-styrjöldina áttu augljóslega miklu fylgi að fagna á Alþ., þar sem stjórnarandstöðuflokkarnir stóðu að þeim, og þar sem utanrrh. og Alþfl.-menn voru þeim einnig fylgjandi, eins og fram kom í umr. hér á þingi. En samt hafa þessar till. ekki fengizt samþykktar vegna andstöðu forsrh. og flokksmanna hans. Forsrh. var þó eftir nokkur fundahöld neyddur til þess að gera samkomulag um afgreiðslu þessara till., en aðeins fáum dögum eftir að hann hafði gert samkomulagið við aðra flokka þingsins um afgreiðslu þessara till. hljóp hann frá því með yfirborðsafsökunum. Enn hefur verið gert nýtt samkomulag á Alþ. um afgreiðslu Víetnam-till., en augljóst er á fjasi ráðh. nú, að enn hugsar hann sér að þvælast fyrir afgreiðslu málsins af fylgispekt sinni við erlenda aðila. Það er grátlegt, að forsrh. Íslands skuli vera svo ósjálfstæður að þora ekki að hafa sína eigin skoðun á þörf þess að stuðla að réttlátum friði í Víetnam. Fátt hygg ég lýsa betur ráðleysi ríkisstj. og algeru getuleysi hennar að fást við þau verkefni, sem við er að glíma í málefnum þjóðarinnar, en þau furðulegu vinnubrögð, sem upp hafa verið tekin á Alþ. þessa síðustu daga af hálfu ríkisstj. Hverju stórmálinu af öðru er kastað fyrir þingið um leið og stjórnin tilkynnir, að þingstörfum verði að vera lokið ekki síðar en n. k. laugardag. Flest eru þessi mál illa undirbúin, sýnilega flutt í flaustri og oftast án lágmarksskýringa eða grg. Öll eiga þessi mál að fá afgreiðslu, þó að augljóst sé, að enginn möguleiki sé á því, að n. geti athugað þau eins og til er ætlazt samkv. þingsköpum. Hvað er það, sem veldur þessum einkennilega hamagangi og þeirri ófrávíkjanlegu kröfu, að þinginu verði að vera lokið nú á laugardaginn kemur? Jú, skýringin er sú, að ráðh. mega ekki vera að þessu þinghaldi lengur. Þeir þurfa að fara að ferðast til útlanda. Einn er þegar farinn fyrir nokkru og dvelst enn erlendis, annar hefur ákveðið að fljúga austur um haf á sunnudaginn, og verður því að vera laus við þingið á laugardag, og sá þriðji, höfuðpaurinn sjálfur, ætlar að fljúga vestur um haf einnig á sunnudaginn, og því þarf hann að losna við þingið. Kannske eru hinir ráðh. líka farnir að tygja sig til einhverra ferðalaga. Af þessum ástæðum verður að ljúka þingi fyrir næstu helgi, hvað sem það kostar og hvernig sem ástatt er um afgreiðslu stórmála. Eitt af þeim málum, sem lagt var fyrir þingið á síðustu starfsdögum þess, var frv. um heimild handa ríkisstj. til þess að taka á þessu ári innlend og erlend lán nokkuð yfir 500 millj. kr. Í frv. er gerð lausleg grein fyrir því, til hvers þessu lánsfé skuli varið, en engar upplýsingar eru um væntanleg lánskjör á erlendu lánunum. Samkv. grg. frv. nema erlendu lánin nokkuð á 4. hundrað millj. kr., og þeim á að verja til ýmiss konar almennra framkvæmda, sem hingað til hafa verið kostaðar af ríkissjóði. Þannig á t. d. að verja 7 millj. kr. til þess að þoka áfram byggingu lögreglustöðvarinnar í Reykjavík og 7.2 millj. til þess að láta gera á kostnað ríkissjóðs hitaveitu fyrir kísiliðjuna við Mývatn. Þá á að verja nokkru af þessu erlenda fé til þess, að hægt verði að halda áfram við ýmsar vegagerðir, og nokkru á að verja til framkvæmda við þrjár landshafnir. Nokkru til venjulegra, árlegra framkvæmda á vegum Rafveitna ríkisins, og nokkuð af lánsfénu á að renna til þess að greiða afborganir af eldri lánum. Eins og þessi upptalning ber með sér, er hér um það að ræða að taka erlend lán til venjulegra árlegra minni háttar framkvæmda á vegum ríkisins. Ástæðan til þess, að nú er ætlað að taka erlend lán í þessu skyni, er sú, að talið er útilokað, að hægt sé að fá innlend lán til þessara framkvæmda, og einnig er talið útilokað, að ríkissjóður geti ráðið við þessi útgjöld af sínum tekjum. Þegar „viðreisnin“ hóf göngu sína fyrir 8 árum, var mjög á því hamrað, að þjóðin hefði þá tekið of mikið af erlendum lánum. Og þó voru lánin þá aðallega tekin vegna kaupa á nýjum framleiðslutækjum, sem stuðla áttu að aukinni gjaldeyrisöflun og vissulega gerðu það. Nú er hins vegar önnur hagfræði komin til sögunnar. Nú virðist allt vera í lagi, þó að erlend lán séu tekin til þess að byggja lögreglustöð og til þess að þoka áfram vegaspottum hér og þar á landinu. Ég nefni hér annað mál, sem ríkisstj. hefur nýlega lagt fram á Alþ. og glögglega ber vitni um ráðleysi hennar og ringulreið. Hér er um að ræða frv. um hækkun á útflutningsgjöldum af sjávarafurðum til tekjuöflunar fyrir Vátryggingarsjóð fiskiskipa. Vátryggingarsjóður þessi er einstakur í sinni röð og hefur leitt til öngþveitisástands í vátryggingarmálum fiskiskipaflotans. Vátryggingariðgjöld íslenzkra fiskiskipa eru nú orðin meira en helmingi hærri en í nokkru öðru sambærilegu landi. Öll grundvallaratriði vátryggingarmála eru þverbrotin með þessu vátryggingarfyrirkomulagi. Þetta hefur ríkisstj. verið bent á æ ofan í æ á undanförnum árum, en hún virðist hvorki hafa heyrt né skilið þær aðvaranir. Þegar svo allt er komið í strand og vátryggingarsjóðurinn kominn raunverulega á hausinn, er það helzta úrræði ríkisstj. að hækka enn útflutningsgjöldin á sjávarafurðum, og draga þannig enn úr samkeppnismöguleikum okkar framleiðslu við þá erlendu á hinum erlendu mörkuðum. Samkv. þessu frv. verða öll útflutningsgjöld á saltsíld, ef frv. verður samþ., um það bil 14%, en á bræðslusíldarafurðum eru þau þegar orðin um 9.7%. Með þessu frv. er enn lagt til að ganga á umsaminn aflahlut sjómanna með því að taka þessi gjöld af óskiptu. Hér er því verið að lækka kaup sjómanna, skapa aðstæður, sem leiða til lækkunar á síldarverði og fiskverði. Afstaða ríkisstj. til undirstöðuatvinnuveganna og skilningsleysi hennar á þeim vandamálum atvinnulífsins, sem við er að fást, endurspeglast í þessu frv. Þegar vátryggingarmálefni fiskiskipanna eru komin í óefni, m.a. vegna rangrar stefnu, sem ríkisstj. ber sjálf ábyrgð á, þá kann hún engin ráð til úrbóta önnur en þau að leggja ný gjöld á sjávarútveginn sjálfan. Afleiðingarnar af slíkum nýjum álögum verða svo þær eins og venjulega, að sá, sem verið var að hjálpa, kemst í þrot, og honum þarf síðan að hjálpa á nýjan leik. Eins og málum er nú háttað, er allt í óvissu með síldveiðar á komandi sumri. Engir samningar hafa enn verið gerðir um rekstrargrundvöll fyrir síldveiðiflotann. En samt kemur ríkisstj. fram með till. um að minnka enn launahlut síldveiðisjómanna, og gera enn erfiðara fyrir með það að sækja síld langt norður í höf og koma henni í salt eða verðmeiri verkun. Ríkisstj. getur hugsað sér að taka erlend lán til þess að byggja lögreglustöð og til þess að leggja kísilveg, en hún sér engin ráð til þess að skipa málum undirstöðuatvinnuveganna þannig, að þeir geti yfirleitt gengið. Stefna ríkisstj. í málefnum atvinnuveganna veldur þeim miklu meiri vanda en misjöfn aflabrögð og sveiflur á erlendum mörkuðum. Lækkandi verðlag á þýðingarmiklum útflutningsafurðum er vissulega þungbært. En afleiðingar þess verða óviðráðanlegar, þegar jafnframt fylgja okurháir vextir af öllum lánum, stuttur lánstími og óhagstæð lánskjör. Ónóg rekstrarlán og þar af leiðandi sífelldir greiðsluörðugleikar, síhækkandi innanlandsverðlag, drepþung útflutningsgjöld og óheyrileg ríkisyfirbygging með óteljandi skattlagningarformum. Sú stefna núv. stjórnarvalda að láta blind gróðasjónarmið ráða allri fjárfestingu í landinu, hefur vissulega kostað mikið fé. Einhver undirstöðuframleiðsla verður að borga allar bankabyggingarnar og allar nýju verzlunarhallirnar. Og einhver undirstöðuframleiðsla verður að greiða öllu því fólki, sem dregizt hefur í þjónustustörfin á undanförnum árum. Einhver undirstöðuframleiðsla verður að standa undir allri yfirbyggingu ríkiskerfisins. Og hver er svo þessi undirstöðuframleiðsla? Veit ríkisstj. það? Það er hvorki að sjá af till. hennar né heldur hægt að ráða af stefnu hennar í efnahagsmálum. Sú stefna, sem leitt hefur af sér á nokkrum árum margföldun bankakerfisins, 7 banka með mörgum tugum útibúa, sú stefna, sem leitt hefur til margföldunar á öllum kostnaði við verzlun, sú stefna, sem leitt hefur til þess, að vaxandi hluti af fjármagni þjóðarinnar hefur runnið til milliliðastarfsemi, sú stefna, sem leitt hefur til þess, að ríkisútgjöldin hafa meira en þrefaldazt á 5 árum, hún hefur kostað undirstöðuatvinnuvegina meiri og þyngri byrðar en þeir fá undir risið. Það er afleiðing þessarar stefnu, sem nú kemur fram í þeirri kaldhæðnislegu fjarstæðu, að undirstöðuatvinnuvegurinn, sjávarútvegurinn, er orðinn styrktar þurfi af þeim, sem áður hafa mergsogið hann. Það er stefna ríkisstj., sem leitt hefur af sér óheyrilega eyðslu í rekstri ríkisins á mörgum sviðum. Hún hefur leitt til þess, að nú kostar utanríkisþjónustan um 90 millj. á ári og lögreglukostnaðurinn í landinu fyrir utan allan kostnað af almennri löggæzlu, almennum löggæzlumálum, nemur nú orðið 135 millj. Það er þessi eyðslustefna, sem leitt hefur af sér hvers konar óreiðu og spillingu, eins og t.d. þá, að ríkissjóður skuli greiða í beina bílastyrki til ýmissa starfsmanna sinna um 13 millj. á ári, og auk þess þó að reka að fullu einkabíla fyrir 80 forstöðumenn ríkisstofnana. Það er þessi eyðslustefna, sem komið hefur löggæzlukostnaði ríkisins á Keflavíkurflugvelli, aðeins innan girðingarinnar þar syðra, upp í 19 millj. kr. á ári. Það er þessi eyðslustefna, sem gert hefur það að hversdagslegum fyrirbærum, að uppvíst verði um ótrúlegustu fjársóun, eins og t.d. það, að veitt hafi verið 18 millj. kr. til einskis nýtra almannavarna á nokkrum árum eða til þess, að búið sé að eyða 2½ millj. kr. í teikningar af væntanlegu stjórnarráðshúsi, sem þó er óráðið, hvort eða hvenær byggt verður. Stefna ríkisstj. í málefnum atvinnuveganna hefur mótazt af skilningsleysi og vantrú. Af þeim ástæðum hefur togaraútgerðin verið að grotna niður. Af þeim ástæðum hefur minni fiskibátunum, sem veiðar stunda fyrir fiskiðnaðinn, fækkað og rekstur þeirra dregizt saman. Af þeim ástæðum hefur ekkert miðað í þá átt að byggja hér upp nýjar greinar sjávarvinnslu, eins og niðursuðu og niðurlagningu. Og vegna þessa trúleysis stjórnarvaldanna á íslenzkum atvinnuvegum ríkir nú algert skipulagsleysi í framleiðslu landbúnaðarins með tilheyrandi stórfelldum erfiðleikum fyrir bændur, og það sama er að segja um stöðu iðnaðarins, en í málefnum hans hefur ríkisstj. heldur enga frambærilega stefnu. Stefna ríkisstj. í atvinnumálum og í verzlunar- og viðskiptamálum leiðir síðan óhjákvæmilega til sífelldra árekstra við vinnandi fólk í landinu. Ráð ríkisstj. út úr þeim vanda, sem stefna hennar óhjákvæmilega leiðir til, er svo jafnan aðeins eitt og hið sama: Aðeins að lækka kaupið annaðhvort með hækkunum verðlags án verðlagsuppbóta eða með beinni og umbúðalausri launalækkun, eins og nú á þessum vetri. Við þessa alröngu stjórnarstefnu verður þjóðin að losa sig hið allra fyrsta, ef ekki á illa að fara. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þessu ári verða 10 ár liðin síðan núverandi stjórnarflokkar bundust samtökum um það að freista þess að endurreisa efnahagslíf þjóðarinnar úr því öngþveiti, sem vinstri stjórnar ævintýrið hafði komið því í. Það er því ekki úr vegi að horfa um öxl og gera sér grein fyrir því, sem áunnizt hefur á þessum áratug. Að mínu áliti eru lífskjör þjóðarinnar og þær breytingar, sem á þeim hafa orðið, bezti mælikvarðinn á það, hvort þokað hefur í framfaraátt eða hið gagnstæða. Og hvað sem öllu öðru líður, er enginn vafi á því, að lífskjör þjóðarinnar hafa batnað mjög á þessum tíma, þannig að varla er ofsagt, að um byltingu hafi verið að ræða. Það er að vísu ógerningur að gefa það til kynna með neinni einni tölu, hvað mikið lífskjör almennings hér á landi hafa batnað síðan í árslok 1958. Að mínu áliti gefur það þó mikilvæga vísbendingu í því efni, að bera saman niðurstöður neyzlurannsókna þeirra, sem vísitölugrundvöllur sá, sem gekk í gildi um s. l. áramót, byggist á, og þeirra neyzlurannsókna, er hinn eldri grundvöllur, sem einmitt var lögfestur í ársbyrjun 1959, var byggður á. Fyrri neyzlurannsóknin var að vísu gerð á árunum 1953–1954. En þar sem engar verulegar breytingar munu hafa orðið á lífskjörum almennings frá þeim tíma þar til vísitölugrundvöllurinn var lögfestur, ætti hann að gefa nokkuð rétta mynd af lífskjörum launafólks, eins og þau voru í upphafi umrædds tímabils. Síðari neyzlurannsóknin var framkvæmd á árunum 1964–1965, en sé látin mætast sú hækkun raunverulegra tekna launþega, sem varð frá þeim tíma til ársins 1967, og sú kjaraskerðing, sem orðið hefur síðan á s. l. hausti, sem ekki ætti að vera fjarri lagi, ætti nýi vísitölugrundvöllurinn að gefa nokkurn veginn rétta mynd af lífskjörum launafólks eins og þau eru í dag. Báðar rannsóknirnar byggjast á upplýsingum um neyzluútgjöld 80–100 launþegafjölskyldna, en það úrtak hefur að dómi kauplagsnefndar og Hagstofunnar verið talið nægilega stórt til þess að gefa viðunandi rétta mynd af neyzluvenjum launafólks, eins og þær höfðu verið á hverjum tíma. Ef niðurstöður þessara tveggja neyzlurannsókna eru bornar saman, kemur í ljós, að ársútgjöld meðalfjölskyldu samkv. eldri grundvellinum námu að frádregnum fjölskyldubótum 143 þús. kr. með því verðlagi, sem var um s. l. áramót, það voru þær árstekjur, sem þurfti til þess að geta veitt sér þau lífskjör, sem meðalfjölskylda veitti sér samkv. eldri neyzlurannsókninni. En samkv. nýju neyzlurannsókninni námu útgjöld meðalfjölskyldu um s. l. áramót reiknuð á sama hátt 265 þús. kr. eða 122 þús. kr. meiru en það, sem þurfti til þess að veita sér það sama og meðalfjölskyldan veitti sér samkv. eldri grundvelli. Samkv. þessu ættu rauntekjur meðallaunþegafjölskyldu að hafa aukizt um nálægt 85% á þessu tímabili. Auðvitað er hér um mjög grófan mælikvarða að ræða, og sennilega nokkurt ofmat á þeirri aukningu rauntekna, sem átt hefur sér stað, þar sem fleiri útgjaldaliðum var sleppt úr eldri vísitölugrundvellinum en þeim nýja, auk þess sem raunverulegur vinnutími kann að hafa lengzt á tímabilinu, þó að það vegi hins vegar á móti þessu tvennu, að meðalstærð vísitölufjölskyldunnar hefur minnkað og tekjur, skattar og útsvör voru tekin með í eldri grundvellinum en ekki þeim nýja. Samt gefur þessi samanburður alveg ótvírætt til kynna, að launafólk hefur öðlazt stórkostlegar kjarabætur á þessu tímabili, varla undir neinum kringumstæðum minni en 50–60%. Samanburður á skiptingu heimilisútgjalda á einstaka liði gefur einnig glöggt til kynna þær miklu kjarabætur, sem hafa átt sér stað. Samkv. eldri grundvellinum námu útgjöld til kaupa á matvöru og óáfengri drykkjarvöru 45% heildarútgjalda, en aðeins 28½% samkv. þeim nýja. En margir telja það einhvern bezta mælikvarðann á lífskjör þjóða, hver hlutdeild matvörukaupa er í heildarútgjöldum, þannig að þeim mun lægri, sem sú hlutdeild er, þeim mun betri séu lífskjörin. Á sama tíma uxu útgjöld vegna hljóðvarps, sjónvarps, skemmtana og þess háttar úr 2.5% í 8.2% og útgjöld vegna einkabifreiðar, fargjalda og þess háttar úr 2.7% í 10.3%. Í því sambandi ber þess þó að gæta, að útgjöldum vegna eigin bifreiðar var sleppt úr eldri grundvellinum, en þá áttu aðeins 19% þátttakenda í neyzlurannsókninni eigin bíl, en 55% samkv. þeim nýja. Nú munu hv. stjórnarandstæðingar segja sem svo, að vitanlega hafi lífskjörin batnað verulega á þessum tíma, en það sé hvorki stefnu ríkisstj. né aðgerðum hennar í efnahagsmálum að þakka, heldur sé það eingöngu vegna hagstæðs verzlunarárferðis, meiri síldarafla og annarra utanaðkomandi áhrifa. Auðvitað ber ekki að vanmeta þann þátt, sem þessar ytri orsakir hafa átt í þeirri aukningu þjóðartekna og þjóðarframleiðslu, sem auðvitað hefur verið undirstaða aukinnar velmegunar. En á hinu má ekki missa sjónar, að skynsamleg stefna í efnahagsmálum kemur þar einnig mjög við sögu, og því til stuðnings vil ég leyfa mér að benda á eftirfarandi þrjú atriði. Það er í fyrsta lagi a. m. k. ósannað mál, að hinn stóraukni síldarafli undanfarin ár sé vegna aukinnar fiskigengdar í sjónum. Það, sem þar hefur haft úrslitaþýðingu, eru framfarir í veiðitækni, betri skip og fullkomnari veiðarfæri. Hagnýting þeirrar tækni hefur vitanlega haft mikinn kostnað í för með sér, en ég leyfi mér að fullyrða, að í þann kostnað hefði aldrei verið lagt, ef gamla uppbótakerfinu, sem hélzt fram til 1960, hefði verið haldið áfram, eins og hv. stjórnarandstæðingar vildu þá. Þessar uppbætur voru mjög mismunandi eftir því, sem einstakar greinar útflutningsframleiðslunnar voru taldar þurfa. Þannig voru t.d. jafnvel eftir þá lagfæringu, sem þó var gerð á uppbótakerfinu, með bjargráðunum sælu vorið 1958, greiddar aðeins 55% bætur á Norður- og Austurlandssíld, en á aðrar afurðir allt að 150% eða meira. Hinar svokölluðu sérbætur á sumarveiddan smáfisk eða „framsóknarýsuna“, sem gárungarnir nefndu svo, voru fræg dæmi um það. Þessar háu bætur á afurðir, sem skiluðu þjóðarbúinu litlum arði, gátu gert það að verkum, að frá sjónarmiði einstaklinga var hagkvæmara að stunda slíka framleiðslu en t.d. síldveiðar, sem voru stórkostlega skattlagðar með því að skipa þeim í lægsta bótaflokk. Það eru því engar líkur á, að útvegsmenn hefðu séð sér fært að leggja í hinn mikla tilkostnað við að taka upp nýja síldveiðitækni að óbreyttu uppbótakerfinu. Frá þeirra sjónarmiði hefði það verið miklu öruggara fjárhagslega að halda áfram að veiða smáýsuna. Í öðru lagi má á það benda, að þótt engan veginn beri að vanmeta hagstæða þróun verðs útflutningsafurða okkar á heimsmarkaðinum fram á mitt ár 1966, hefur viðskiptafrelsið tvímælalaust átt sinn þátt í bættum viðskiptakjörum okkar gagnvart útlöndum, sem hafa verið svo mikilvægur þáttur í auknum þjóðartekjum okkar. Meðan vöruskiptaverzlunin var ríkjandi, urðum við að kaupa sem mest af þeim varningi, sem við þurftum að flytja inn, í þeim löndum, þar sem markaður var fyrir útflutningsafurðir okkar, þótt við gætum fengið þessar vörur á hagstæðara verði annars staðar. Með því að gefa innflutningsverzlunina að mestu frjálsa, hafa áðurnefnd tengsl verið rofin, þannig að nú er hægt að flytja inn vöruna frá þeim löndum, sem bjóða hana ódýrast og óháð því, hvort við seljum nokkuð til þeirra landa eða ekki. Ég tel víst, að þetta hafi ekki átt lítinn þátt í þeim bættu viðskiptakjörum, sem við höfum lengst af notið á þessu tímabili. Þá er ótalið þriðja atriðið, það, sem að neytendunum snýr og ekki hefur að mínu áliti átt hvað minnstan þátt í bættum kjörum þeirra. En með því á ég við hið frjálsa neyzluval, sem komið hefur verið á með afnámi innflutningshaftanna. Áður voru það opinberar nefndir, sem réðu því, hvað fékkst flutt inn og hverjir máttu flytja inn. Nú er það hins vegar fólkið sjálft og val þess, eins og það kemur fram á markaðinum, sem ákveður þetta. Af hálfu stjórnarandstæðinga hefur því að vísu verið haldið fram, að verzlunarfrelsið væri aðeins heildsölunum í hag, en almenningi nánast til óþurftar, og virðist það vera mat þeirra, að slíkur hugsunarháttur eigi sér talsverðan hljómgrunn meðal verkalýðsins. Ég skal ekki fullyrða um það, hvort svo sé eða ekki, en minna má á það, að um s. l. aldamót, þegar fyrst fór að myndast vísir að verkalýðshreyfingu hér á landi, var öðru vísi á þetta litið af forystumönnum verkalýðsins á þeim tíma. Þá var það fyrirkomulag ríkjandi í launagreiðslum, að fólkið fékk kaup sitt greitt ekki í peningum, heldur úttekt hjá atvinnurekanda sínum, sem gjarnan rak verzlun ásamt útgerð eða öðrum atvinnurekstri. Þá var það aðalbaráttumál verkalýðsins að fá kaup sitt greitt ekki í úttekt, heldur í peningum, sem væru til frjálsrar ráðstöfunar til kaupa á varningi samkv. eigin vali og í þeirri verzlun, sem bauð bezt kjör. Það kostaði harða baráttu að fá þessu framgengt, því að atvinnurekendur þeirra tíma hafa vafalaust sagt við verkamenn sína og sjómenn, að það yrði þeim sjálfum fyrir verstu að fá kaup sitt til frjálsrar ráðstöfunar, því að þá mundu þeir freistast til þess að eyða því í gráfíkjur og döðlur, sem mér skilst samkv. frásögnum eldra fólks, að hafi verið tertubotnar þeirra tíma, eða í annan óþarfa, sem keppinautar þeirra hefðu á boðstólum. En það er í rauninni þessi hugsunarháttur selstöðukaupmannanna, sem fram kemur hjá hv. stjórnarandstæðingum, ef þeir gagnrýna viðskiptafrelsið, þótt hann komi fram í nokkuð dulbúinni mynd vegna breyttra aðstæðna frá því, sem var um s. l. aldamót. En þeir segja alveg eins og selstöðukaupmennirnir, að þegar fólkið fái að ráðstafa fjármunum sínum eftir eigin vild, kaupi það útlenda tertubotna og kex og annan óþarfa og geti þannig komið þjóðarbúinu á vonarvöl. Það þurfi því að takmarka þetta frelsi með því að setja að nýju á fót gjaldeyrisúthlutunarnefndir, sem ákveði, hvaða erlendur varningur megi vera á boðstólum fyrir landslýðinn, og hverjir megi verzla með hann. En erum við nú ekki flest í rauninni þannig gerð, að við mundum frekar kjósa nokkru lægri tekjur, sem við hefðum til frjálsrar ráðstöfunar, en hærri tekjur, sem við aðeins mættum ráðstafa eftir fyrirmælum einhverrar opinberrar n., jafnvel þótt hinir ágætustu menn skipuðu hana. Það er því skoðun mín, þegar þjóðarbúið verður fyrir áföllum svipuðum þeim, sem nú hafa átt sér stað, þannig að kjaraskerðing er óhjákvæmileg, að betra sé fyrir launafólk að taka hana á sig í mynd skertrar vísitöluuppbótar, en njóta áfram hins frjálsa neyzluvals heldur en láta úthlutunarnefndir ákveða það, hvað fólk megi veita sér og hvað ekki. En þó að mikið hafi áunnizt í bættum lífskjörum þjóðinni til handa á þeim 10 árum, sem liðin eru síðan samstarf núverandi stjórnarflokka hófst, og því megi ekki gleyma, mun þó flestum ofar í huga sá mikli vandi, sem nú er við að etja í atvinnulífi okkar, en hann á rót sína að rekja til óviðráðanlegra ytri orsaka, þar sem er verðfall útflutningsafurða og lakari aflabrögð á s. l. ári en verið hafa undanfarin ár. Þjóðin hefur því minni verðmæti til ráðstöfunar en áður og verður því bæði að skerða neyzlu sína eða lífskjör og draga nokkuð úr framkvæmdum. Þessu getur enginn neitað, heldur ekki stjórnarandstaðan. En stjórnarandstæðingar segja, að allur þessi vandi mundi verða miklu léttbærari, ef þeirra ráðum væri fylgt og skipt um stefnu, eins og þeir orða það. En takið eftir því, hlustendur góðir, að þótt stjórnarandstæðingar muni í þessum umr. verða margorðir um það, að eitt og annað fari aflaga, og muni brýna raust sína á fullyrðingum um það, að öllu megi kippa í lag með því að breyta um stefnu, þá munu þeir ekki fara mikið út í það að gera ykkur grein fyrir því, í hverju þessi nýja stefna eigi að vera fólgin. Form. Framsfl., sem hér talaði áðan, vék að vísu að því með nokkrum orðum, hver væri stefna Framsfl. En allt, sem hann sagði um það, var svo almenns eðlis, að ég held ekki, að neinn hafi orðið nokkru nær um það, hverjum tökum flokkurinn vill taka efnahags- og atvinnumálin a. m. k., og kæmi mér mjög á óvart, ef aðrir, sem á eftir honum tala, bættu þar um. Það vantar sem sagt botninn í þá vísu, sem stjórnarandstæðingar söngla einum rómi. En að því leyti, sem þeir ympra á ákveðnum ráðstöfunum til lausnar þeim vanda, sem atvinnuvegirnir eiga við að stríða, þá virðast þær helzt eiga að vera í því fólgnar að sjá atvinnuvegunum fyrir auknu fjármagni til reksturs og fjárfestingar með auknum útlánum Seðlabankans. Vissulega er fjármagnsskorturinn alvarlegt vandamál. En sá vandi verður ekki leystur á þann einfalda hátt að auka útlán Seðlabankans. Það myndast ekkert fjármagn í Seðlabankanum, heldur aðeins með sparnaði einstaklinga, fyrirtækja eða opinberra aðila. Seðlabankinn getur áð vísu gefið ávísanir á þau verðmæti, sem skapast í framleiðslunni, og verði þær ávísanir of margar, leiðir það til verðþenslu og öngþveitis í gjaldeyrismálum, án þess að nokkur vandi sé að öðru leyti leystur. Þessi sannindi voru hv. þm. Eysteini Jónssyni ljós, er hann flutti fjárlagaræðu sína haustið 1955. En þá komst hann m. a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Frelsi í viðskiptum og framkvæmdum verður t.d. ekki til lengdar viðhaldið nema tekið sé öruggum tökum á peningamálunum og þau tök notuð til þess að styðja þetta frelsi. Jafnvel þó að gera þurfi ýmsar ráðstafanir í því skyni, sem verða hlyti til þess, að allir fengju ekki öllu fram komið, sem þeir vildu helzt.“ Tími minn leyfir ekki, að ég fari með fleiri tilvitnanir úr þessari ágætu ræðu, en hún er á sínum stað í alþingistíðindum, og þó að margt hafi breytzt síðan hún var flutt, fyrir rúmum 12 árum, er hún enn þann dag í dag hollur lestur öllum þeim, sem kunna að hafa trúað boðskap þeim, sem hv. framsóknarmenn fluttu fyrirsíðustu kosningar. En hann fólst í því, að hægt væri að losna við þær aðgerðir í peningamálum og fjármálum, sem vissulega valda sínum óþægindum, en eru óhjákvæmileg skilyrði viðskiptafrelsisins, án þess þó að þurfa að grípa til hafta að nýju. Þetta var það, sem framsóknarmenn nefndu „þriðju leiðina“. Vafalaust er þetta líka sá kosturinn, sem flestir mundu helzt velja, ef hann væri til. En eins og Eysteinn Jónsson sýndi einmitt með glöggum rökum fram á í áðurnefndri ræðu, er sá galli á „þriðju leiðinni“, að hún er ekki til, og þau rök standa óhögguð enn. Það er vissulega við mikinn vanda að etja í atvinnumálum okkar Íslendinga í dag, og engum dettur í hug að neita því, að þær ýmsu ráðstafanir, sem ríkisstj. hefur gert á s. l. vetri, hafa haft í för með sér margvíslega kjaraskerðingu og óþægindi. Við, sem þær ráðstafanir höfum stutt, teljum þó, að þær hafi verið nauðsynlegar til þess að forða öðru verra, nefnilega stórfelldu atvinnuleysi og samdrætti. Eðlilegt er þó, að allar slíkar ráðstafanir verði umdeildar, og sérhver ábending um einhver önnur hugsanleg úrræði verðskuldar athugun, frá hverjum, sem hún kemur. En neikvætt nöldur eins og stjórnarandstaðan hefur tamið sér ásamt almennri fullyrðingu um það, að það þurfi stefnubreytingu án þess að gefa nokkuð í skyn um það, í hverju sú stefnubreyting eigi að vera fólgin, er ekki framlag til þess að þoka málefnum þjóðarinnar fram á við. En ég er samkvæmt áðursögðu ekki bjartsýnn á það, að hv. stjórnarandstæðingar muni í þessum umr. bæta ráð sitt í þessu efni og botna vísu sína. En ef slíkir óvæntir hlutir skyldu ske, væri það vissulega fagnaðarefni. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Allt frá því að land okkar byggðist og í aldaraðir, var landbúnaður höfuðatvinnuvegur ísl. þjóðarinnar. Undir sól og regni, eins og Stephan G. orðaði það í alkunnri vísu, átti þjóðin afkomu sína, og samskipti þjóðarinnar við mold og gróanda var kjölfestan í lífi hennar, bæði í efnalegu og menningarlegu tilliti. Síðustu ár og áratugi hefur orðið mikil og gagngerð breyting á ísl. þjóðlífi. Þjóðfélagið er ekki lengur bændaþjóðfélag sem það áður var. Þeim fer stöðugt fækkandi, sem að landbúnaði vinna, og iðnþróaðir atvinnuvegir og borgar- og bæjarlíf setur æ meiri svip á þjóðlíf okkar. En íslenzkur landbúnaður heldur samt gildi sínu. Án hans yrði þjóðlíf okkar allt annað en það er, og ef við afrækjum þennan atvinnuveg, sem tengir þjóðina öðrum atvinnuvegum fremur við land sitt og sögu, þá mundi það horfa til ófarnaðar. Á undanförnum árum hefur átt sér stað alhliða framþróun og uppbygging í atvinnulífi okkar. Það er okkur, sem trúum á framtíð landbúnaðarins og nytsemi hans fyrir þjóðarheildina, mikið fagnaðarefni, að í þessum efnum hefur landbúnaður síður en svo dregizt aftur úr, og framleiðir nú meira en áður þrátt fyrir fækkandi hendur, sem að honum vinna. Að þessu hefur stutt stórhugur og framkvæmdavilji bændastéttarinnar og mikilsverður stuðningur hins opinbera við þennan atvinnuveg. Framsóknarmenn telja sig öðrum fremur vini og forsvarsmenn bændastéttarinnar. Ekki skal ég draga það í efa, að þeir vilji þessum atvinnuvegi vel, en þegar þeir halda því fram, að við sjálfstæðismenn vanmetum þennan atvinnuveg og viljum ekki gera hlut hans góðan og styðja að uppbyggingu hans, þá eru það öfugmæli, sem enginn réttsýnn maður leggur trúnað á. Í þeim efnum talar reynslan sínu máli, eða bendir það til vanmats og áhugaleysis á þessum atvinnuvegi, að fjölmargt þeirrar löggjafar, sem landbúnaði er mikilvægust, hefur verið sett, þegar Sjálfstfl. hefur haft með höndum yfirstjórn þessara mála. Sumt af þessari löggjöf hefur valdið straumhvörfum og tímamótum í ísl. búnaðarsögu t. d. lög um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum, sem sett voru 1945, í tíð Péturs Magnússonar þáv. landbrh. Sjálfstfl. Svipað má segja um löggjöfina um stofnlánad. landbúnaðarins, sem sett var í tíð núverandi ríkisstj. og ég tel eina þá merkustu löggjöf, sem sett hefur verið landbúnaðinum til hagsbóta. Lán úr stofnlánad. hafa farið vaxandi ár frá ári, og í árslok 1967 hafði nærri allt að einum milljarði króna verið lánað úr stofnlánadeildinni til bygginga, jarðræktar og vélakaupa í sveitum. Löggjöf þessi mætti harðsnúinni andstöðu Framsfl., einkum það ákvæði hennar, er varðar framlag bænda til þessarar mikilsverðu stofnunar. Hins vegar höfðu þeir ekkert við það að athuga, að neytendur eru látnir borga lítið eitt lægri upphæð en bændur til stofnlánad. Fróðlegt væri að fá að heyra það frá framsóknarmönnum, hvort þeir mundu afnema þessi framlög, ef þeir fengju til þess aðstöðu. Telja má víst, að það mundu þeir ekki gera. Andróðurinn gegn stofnlánadeildarframlaginu er aðeins einn þáttur, eitt dæmi, í þeirri stjórnarandstöðu, sem þessi flokkur hefur rekið á undanförnum árum, og verður honum seint talin til sóma. Ég sagði, að hið opinbera hafi veitt landbúnaðinum mikilsverðan stuðning. Ef það væri rétt, að við sjálfstæðismenn afræktum þennan atvinnuveg, og ef það væri rétt, sem einn öfgamaður úr þingliði Framsfl. lét sér um munn fara í þingræðu hér í vetur, að núv. hæstv. landbrh. hefði aldrei haft skilning á málefnum landbúnaðarins, þá væri reynslan að sjálfsögðu sú, að heildarfjárframlög til helztu landbúnaðarmála hefðu ekki farið svo vaxandi ár frá ári sem raun ber vitni um. Árið 1958 voru réttar úr hinni mildu hendi Framsfl. 69 millj. kr. til þessara mála, en á s. l. ári var sambærileg upphæð 225 millj. kr. Hafði hún hækkað um meira en 300%, og er sú hækkun miklu meiri en hækkun framkvæmdakostnaðar á sama tíma, og í fjárl. yfirstandandi árs eru veittar á liðnum, sem heitir framlög til landbúnaðar, 341 millj. kr., og er það að sjálfsögðu engan veginn öll sú fjárveiting, sem á fjárl. er veitt til málaflokka, sem landbúnaðinn varða. Ég hef ekki tíma til þess að rekja þá málaflokka alla. Ég get aðeins bent á eitt eða tvö atriði. Á fjárl. þessa árs er ætluð 15.1 millj. kr. fjárveiting til Búnaðarfélags Íslands. Síðasta árið, sem framsóknarmenn höfðu aðstöðu til að veita Búnaðarfélaginu starfsfé, var rausnin ekki meiri en það, að Búnaðarfélagið fékk, þessi aldna og virðulega stofnun, 2.6 millj. kr. Búnaðarsamtökin eru bændum mikilsverð samtök. Á það má benda, að búnaðarsamböndum hefur verið gert kleift að auka starfsemi sína með stórauknum fjárframlögum úr ríkissjóði. Á fjárl. þessa árs er ætlað að verja 4.2 millj. kr. í þessu skyni. Árið 1958 var þessi upphæð rúm hálf millj. kr. Stórfé hefur verið veitt til bygginga og endurbóta bændaskólanna, bæði á Hvanneyri og Hólum. Ný löggjöf hefur verið sett um bændaskólana, þar sem gert er ráð fyrir að auka mjög verklegt nám við skólana, og er það í samræmi við þá öld véla og tækni, sem við lifum nú á. Gleðilegt er til þess að vita, að aðsókn að bændaskólunum hefur verulega aukizt, og er þess að vænta, að þeir bændur verði stöðugt fleiri, sem notið hafa búfræðimenntunar. Í þessum atvinnuvegi sem öðrum er menntun máttur, sem ekki má án vera. Undirstaðan undir búskap okkar Íslendinga er að sjálfsögðu ræktunin. Í þeim efnum hafa íslenzkir bændur ekki heldur legið á liði sínu. Aldrei hefur aukning ræktunarinnar orðið meiri en á síðustu árum. Þar liggja fyrir tölur, sem tala sínu máli. Ég skal ekki þreyta ykkur með því að rekja þær, þess þarf ekki. Þeir, sem ferðast um landið, sjá með eigin augum, hvernig ræktunarlöndin þenjast út. Öflun nægra og góðra heyja er að mínum dómi eitt þýðingarmesta málefni íslenzks landbúnaðar. Sá bóndi, sem á haustnóttum á nægilegan heyforða fyrir búfénað sinn, getur kvíðalaust horft fram á veturinn, jafnvel þótt harður verði. Hann stendur föstum fótum, og hann þolir marga raun. Fjölmargt fleira mætti nefna, sem afsannar með öllu þær fullyrðingar, að við sjálfstæðismenn séum afskiptalausir um hag og velgengni landbúnaðarins. Að okkar frumkvæði var útflutningsuppbótunum komið á, sem lengst af hafa tryggt það, að bændur hafa fengið grundvallarverð fyrir framleiðslu sína. Í okkar stjórnartíð hefur með lögum verið stofnaður framleiðnisjóður landbúnaðarins með 50 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði. Hlutverk þessa sjóðs er að veita styrki og lán til framleiðniaukningar og hagræðingar í landbúnaði. Brýnt verkefni tel ég það bændum og samtökum þeirra að taka til rækilegrar athugunar, með hvaða hagfelldustum hætti búskapur verður rekinn í landi okkar, þannig að hann þjóni sem bezt hinu mikilsverða hlutverki sínu í þjóðlífinu og skapi þeim, sem að honum vinna, góð og eftirsóknaverð lífskjör. Því miður á íslenzkur landbúnaður í dag við margs konar erfiðleika að etja. Stórfellt verðfall hefur orðið á framleiðslu hans, svo sem ull og gærum, tíðarfar hefur verið honum óhagstætt síðustu misserin og grasbrestur og kalskemmdir hafa orðið í stórum landshlutum. Sem betur fer hefur tekizt að koma þeim til aðstoðar að nokkru, sem verst hafa orðið úti af þessum sökum. Ný l. hafa verið sett á þessu þingi um Bjargráðasjóð og fjárráð hans hafa verið aukin. Og Bjargráðasjóði hefur verið gert auðið að leggja fram til harðindasvæðanna rúmar 18 millj. kr., 16 millj. og 130 þús. kr. í vaxtalausum 5 ára lánum, og nær tveimur millj. kr. í óafturkræfu framlagi. Þessi stuðningur var veittur með góðu samkomulagi milli ríkisstj. og forsvarsmanna bændastéttarinnar, og efast ég um, að það hefði nokkuð verið betur gert í þessum efnum, þó framsóknarmenn hefðu farið með þessi mál nú, og svo mun reynast í fleirum efnum. En það verður ekki hjá því komizt, að það komi við bændur sem alla landsmenn aðra, þegar verðmæti aðalútflutningsframleiðslunnar lækkar á einu og sama árinu um þriðjung, eða nær tvo milljarða króna. Það munar um minni spón úr askinum. Byrðar, sem af slíkum áföllum stafa, verður þjóðin öll á sig að taka, og sem betur fer er þjóðin betur undir það búin nú en nokkru sinni áður að axla slíkar byrðar. Þar hjálpa til hinar stórfelldu framkvæmdir og tækjakaup og uppbygging, sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Stórfelldar kröfur á hendur ríkissjóði stoða því miður nú lítið. Þaðan er ekki annarra fjármura að vænta en þeirra, sem hann getur með einum eða öðrum hætti af þegnunum tekið. Stjórnarandstæðingar hafa haldið því fram, að þeir erfiðleikar, sem þjóðin á nú við, stöfuðu af rangri stjórnarstefnu. Þetta er víðs fjarri því rétta. Erfiðleikar okkar stafa af okkur óviðráðanlegum orsökum. Stórfelldri verðlækkun á útflutningsafurðum okkar, óblíðri veðráttu til lands og sjávar og minnkandi afla. Stefna ríkisstj. hefur verið og er sú, að viðhalda svo sem verða má þeirri velmegun, sem þjóðin hefur búið við á undanförnum árum. Umfram allt verðum við að halda áfram ótrauðir, eftir því sem geta okkar leyfir, að framkvæma þá stefnu, sem mörkuð hefur verið, að nýta auðlindir lands okkar og skapa með því fjölbreyttara og öruggara atvinnulíf og það í öllum landshlutum. Ekki finnst mér ótrúlegt, að þeir, sem harðast börðust gegn kísilgúrverksmiðjunni og álverksmiðjunni, séu nú farnir að sjá, að þeir voru úrtölumenn mikilsverðra framkvæmda, sem eiga eftir að verða styrkar stoðir undir atvinnu og efnahagslífi þjóðar okkar. En við skulum ekki mikla fyrir okkur erfiðleikana. Svartsýni gerir enga menn mikla, og við skulum fagna því, að við búum í landi mikilla verkefna og margra möguleika, þó það á stundum agi okkur strangt með sín ísköldu él. Okkur þarf að lærast að sníða okkur stakk eftir vexti hverju sinni og miða kröfur okkar við það, sem gæði lands okkar fá í té látið, og atvinnuvegir okkar fá undir risið. En framar öllu verðum við á erfiðleikatímum að sameina kraftana til lausnar þeim vandamálum, sem við er að etja. Það væri vel, ef sá skilningur færi vaxandi með þjóðinni. Það mundi gefa okkur glaðari vonir um betri framtíð og batnandi hag, þótt um sinn blási á móti og gefi á bátinn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það vill svo til, að þingmannsaldur minn er nákvæmlega jafnlangur valdatímabili ríkisstj. Ég hef stundum reynt að gera mér grein fyrir helztu breytingunum í fari stjórnarinnar og starfsaðferðum á þessum langa tíma, og þar sem mér finnst ekki ósennilegt, að fleiri hafi hugleitt það mál, langar mig til þess að víkja nokkuð að því til íhugunar. Efnahagslöggjöfin í ársbyrjun 1960 var um margt róttæk breyting frá þeirri stefnu, er fyrri ríkisstjórnir höfðu fylgt, sem m.a. hafði einkennzt af víðtæku uppbóta- og styrkjakerfi, vaxtalágum stofnlánum atvinnuveganna, nokkrum takmörkunum á gjaldeyrisnotkun og fjárfestingu og verðtryggingu launa. Um hina nýju stefnu sagði svo í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar: „Markmið hinnar nýju stefnu er að skapa framleiðslustörfum og viðskiptalífi landsmanna traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöll en atvinnuvegirnir hafa átt við að búa undanfarandi ár.“ Þetta átti að tryggja með stórfelldri gengisfellingu, afnámi verðtryggingar kaupgjalds, haftaminni verzlun og hækkun vaxta, er leiddi til jafnvægis í peningamálum. Mörgum þóttu till. þessar nokkuð djarfar og vafasamar. Samtíma varð mikil gengislækkun, og stórfelld vaxtahækkun var nýmæli í efnahagssögu okkar. En hvað um það, stefnan var mörkuð, og ríkisstj. tók að sér ótvírætt forystuhlutverk á þjóðarbúinu og leitaðist við að beina uppbyggingunni í ákveðinn farveg. Hún þorði að stjórna, var uppáhaldsslagorð stuðningsmanna hennar í öndverðu. Að sumu leyti var sæmilega af stað farið, og lánið hefur á ýmsan hátt leikið við stjórnina, mikil árgæzka til lands og sjávar og afburða hagstæð viðskiptakjör við útlönd meiri hluta stjórnartímans. En skyndilega er eins og grunnurinn bresti og erfiðleikarnir blasa hvarvetna við. Nálega allur atvinnurekstur berst í bökkum og daglaun tugþúsunda launþega hafa aldrei verið fjær því að nægja fyrir nauðþurftum en nú. Gjaldeyrissjóður minnkar um meira en helming á einu ári eða á annan milljarð króna, og aukning sparifjár á s. l. ári varð tæpur þriðjungur þess, er varð 1965. Hvað hefur skyndilega breytt hinni glæstu mynd, sem upp var dregin af ástandinu dagana fyrir kjördag á s. l. ári? Mikið verðfall á erlendum mörkuðum og minni afli segja stjórnarliðar. En nægir sú skýring? Er það ekki staðreynd, að meðalútflutningsverð s. l. árs er hærra en árið 1963, og í flestum tilfellum hærra en 1964, sem voru góð ár í þessu tilliti? Var líka aflamagn s. l. árs ekki það fjórða hæsta í Íslandssögunni? Hér vantar því frekari skýringar. Á sjálf stjórnarstefnan engan þátt í óförunum eða starfsaðferðir hennar? Lítum á það nánar. Markverðasta breytingin í fari ríkisstj. á löngum valdaferli er uppgjöfin á því forystuhlutverki, er hún tók að sér í ársbyrjun 1960. Hún virðist nú fórnarlamb þeirra kringumstæðna, sem til staðar eru hverju sinni, og er vanmáttug í viðureign við stærstu vandamál, lætur reka. Allflestir munu sammála um, að meginviðfangsefni allra ríkisstjórna sé að leggja þann grundvöll og mynda þá umgjörð, er efnahagsstarfsemi þróast bezt við. Mikill hagvöxtur og góð lífskjör eru markmiðin, um leiðir er deilt, en ekki sjálft takmarkið. Hátt á þriðja áratug hefur dýrtíðarvöxturinn verið bein orsök flestra okkar efnahagsvandræða. Stöðvun verðbólgu á því að vera meginskylda og takmark allra ríkisstjórna. Ríkisstj. hefur illa brugðizt í þeim efnum, og tjóar ekki nú að kenna öðrum um ófarirnar. Verðlagshækkanir hafa sum stjórnarár hennar verið tvöfalt og stundum þrefalt á við það, sem er í helztu viðskiptalöndum okkar. Framleiðslukostnaður útflutningsatvinnuveganna hefur vaxið að sama skapi, og þegar erlenda markaðsverðið dugir ekki til er gripið til gengisfellinga og uppbóta. Þrívegis hefur gengið verið fellt á valdatímabili stjórnarinnar, nú síðast 24. nóv. um 25%, og þó eru uppbætur miklu minni nú en þær voru fyrir gengisfellingardag. Ég er ekki í vafa um, að of mikil og mjög oft röng fjárfesting er meginorsök þessarar óheillaþróunar ásamt gegndarlausri eyðslu, bæði í ríkisrekstrinum og miklu víðar. Það er einmitt á þessum mikilvægu sviðum, sem viðreisnarstefnan hefur brugðizt hrapallegast. Verðlagsþróunin og rýrnandi gildi peninga hefur ýtt undir hvers kyns fjárfestingu, skipulagslausa og án skynsamlegrar yfirsýnar. Ríkisstj. horfir aðgerðalítil á og hefur allt til þessa reynzt ófáanleg til þess að koma heildarskipulagi á framkvæmdir, er miðist við getu þjóðarinnar og þarfir. Þess eru jafnvel dæmi, að hún hefur haft forystu um að stórauka á þensluna eins og gert var kosningaárið 1963, er 240 millj. kr. brezku láni var dembt á yfirspenntan framkvæmdamarkað, enda hefur verðbólgan aldrei í sögunni tekið svo stórt stökk upp á við sem það ár. Af þessu m. a. erum við nú að súpa seyðið. Nú er unnið að því fyrir forystu ríkisstjórnarinnar að fækka frystihúsum, þar sem þau eru talin of mörg. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri lýsti þeirri skoðun sinni fyrir nokkru að fækka bæri ríkisbönkunum með því að sameina Útvegsbankann og Búnaðarbankann og einnig fækka einkabönkunum. Þessir aðilar hafa þó fjárfest svo hundruðum millj. skiptir í dýrum húsum og útbúnaði. En gildir bara eitthvað sérstakt um hagræðingarþörf þessara aðila? Hvað finnst mönnum um rekstur ríkisins, olíufélaganna, tryggingafélaganna dg innflutningsverzlunarinnar, svo nokkur dæmi séu tekin? Þarf engrar hagræðingar þar við? Fleiri dæmi um forystuleysið vil ég nefna, sem landsfólkið geldur nú í lakari lífskjörum. Allir höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar, sjávarútvegur, iðnaður og landbúnaður, hafa byggzt upp undangengin veltiár, án þess hagræðis og þeirrar hagkvæmni, sem heildaráætlunargerð veitir. Í þeim öllum eru því í dag miklir skakkar, sem stórfé og fyrirhöfn kostar að lagfæra. Markaðsmálin eru afar þýðingarmikil. Þar er hlutur hins opinbera í algeru lágmarki og það, sem áunnizt hefur í þeim málum, annarra verk. Þó gæti ríkisvaldið veitt dýrmæta aðstoð án allt of mikils kostnaðar, m. a. með því að endurskipuleggja starfsemi utanríkisþjónustunnar og færa hana í hagnýtara form eins og allar menningarþjóðir hafa gert. Fyrir um tveim árum var samþ. þáltill. frá mér um markaðsmálefni. Viðskiptamálaráðuneytið tók að sér að vinna að málinu. Á síðasta þingi og eins þessu hef ég spurt viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslason, hvernig þessi mál standi, og hefur hann talið niðurstöðu vera á næsta leiti. Enn þá hefur engin lokaskýrsla verið lögð fram á Alþ. né till. En það er ekki nóg, að forystuna vanti. Stefnuleysi og hringlandaháttur í stærstu málum virðist hafa heltekið ríkisstj. Því til sönnunar nefni ég aðeins eitt dæmi. Árið 1960 fékk ríkisstj. lögfest bann við verðtryggingu launa. Í samningnum 1964, sem stjórnin átti aðild að, var upp tekin verðtrygging launa. Undir árslok 1967 voru verðtryggingarákvæði um kaupgjaldssamninga felld niður með lagaboði, en í marz s. l. tekin upp á ný í samningum, sem ríkisstj. átti aðild að. Tímans vegna læt ég þetta nægja. Fátt er þjóðum, sem skammt eru á veg komnar með atvinnuuppbygginguna, þarfara en einbeitt og víðsýn forysta. Íslendingar gengu flestum þjóðum síðar að þessu verkefni sökum ófrelsis, fátæktar og þess kunnáttuleysis, er einangrun fyrri tíma skapaði. Öll mistök eru dýr í uppbyggingarstarfinu og seinka því, að við stöndum svipað og aðrar iðnvæddar þjóðir, eftir því sem aðstæður frekast leyfa. Nýverið las ég eftirtektarverða grein í enska tímaritinu „The Economist“. Þar var því haldið fram og vel rökstutt, að yfirburðir Bandaríkjanna í framleiðsluafköstum stöfuðu ekki af því, að Bandaríkjamenn hefðu fleiri tæknimenntuðum sérfræðingum á að skipa hlutfallslega en Bretar og fleiri þjóðir, heldur af því, að þeir hefðu langtum fleiri betur þjálfuðum og menntuðum stjórnendum og starfsfólki á að skipa í atvinnulífinu en aðrir. Af þessu leiði, að þeir séu öðrum fljótari m.a. að hagnýta tækninýjungar í atvinnulífinu, þar sem ríkari skilningur sé á gildi þeirra hjá þeim. Tímaritið telur, að Sovétríkin hafi komizt að svipaðri niðurstöðu og undirbúið stórauknar ágóðagreiðslur til stjórnenda og starfsfólks þeirra fyrirtækja, sem bezt eru rekin. Væri ekki þörf á aðgerðum ríkisvaldsins í þessum efnum, m. a. með því að koma fræðslukerfinu í hagnýtara nútímaform? Lítið bólar á aðgerðum í þeim efnum. Ég minnist þess, að árið 1966 skilaði stjórnskipuð n., sem ég átti sæti í, frv. til sjútvmrh. um stofnun og starfrækslu fiskiðnskóla. Það frv. hefur ekki enn þá séð dagsins ljós á hv. Alþ. Er það ekki kaldranalegt dæmi um úrelta fræðslulöggjöf, að á sama tíma og krafizt er fjögurra ára sérnáms til þess að öðlast full réttindi við að klippa hár af höfði manns, þá eru nánast engar kröfur gerðar til sérmenntunar þeirra manna, sem stjórna vinnslu fiskafurða, en fiskvinnslan er einn veigamesti þátturinn í íslenzku atvinnulífi, og oft eru hundruð milljóna verðmæti í húfi? Hversu lengi má svo standa? Það verður að mínu viti aldrei um of undirstrikað, að þekking og aftur þekking ræður mestu um afkomu okkar, því almennari, sem hún er, þeim mun betra. Til þess að svo geti orðið, þurfa ráðamenn þjóðfélagsins að gefa sér tíma til þess að brjóta þessi mál til mergjar og skipa fræðslumálunum á heppilegan máta. Á það skortir ábyggilega mjög, þótt miklum fjármunum sé til þeirra varið. Herra forseti. Talið er, að þjóðin telji um 400 þús. manna um næstu aldamót. Það er fagnaðarefni og því fylgja auðsæir kostir fyrir þjóðarbúskapinn. Á okkur, sem komnir erum til manndómsára, hvílir sú skylda að búa í haginn fyrir þessa óbornu Íslendinga og æsku landsins. Vaxandi þjóð þarfnast sífelldrar uppbyggingar og nýrra tækifæra til menntunar. Þetta krefst átaks, ekki sízt markvissrar stefnu í atvinnumálum, af því að öll okkar afkoma byggist á gengi eigin atvinnuvega. Þessa skulum við vel minnast. - Góða nótt.



Herra forseti. Stefna Framsfl. var og er að gera framleiðslukostnað atvinnuveganna sem minnstan með því að hafa lága vexti af afurða- og stofnlánum, stilla ríkisútgjöldum í hóf og forðast óþarfa álögur á atvinnufyrirtæki. Flokkurinn álítur að skipuleggja þurfi fjárfrekar framkvæmdir, svo hófs sé gætt í meðferð gjaldeyris, og ekki sé í annað ráðizt en það, sem álitið er til hagsbóta fyrir þjóðarheildina. Að öðru leyti vill flokkurinn styðja frjáls og óháð viðskipti, eftir því sem unnt er. Viðreisnarstjórnin fór aðra leið. Vextir voru hækkaðir á stofnlánum úr 4½% í 6½% og dráttarvextir tvöfaldaðir. Víxlavextir voru hækkaðir um 2–4%. Afborgunartími stofnlána var styttur úr 20 í 15 ár, skattar hækkaðir stórlega, eftirlit með fjárfestingu fellt niður og notkun gjaldeyris að mestu gefin frjáls. Þeir, sem áttu og gátu útvegað sér peninga, máttu kaupa og ráðast í það, sem þeir vildu. En annað var gert. Vald til að ákveða vexti og skráningu gengis var tekið af Alþ. og fengið Seðlabankanum, en í framkvæmd ríkisstj. Bankar, sparisjóðir og innlánsdeildir voru þvingaðar með lögum til að binda verulegan hluta af sparifé fólksins í Seðlabankanum. Gegnum lánastarfsemina skyldi þjóðinni stjórnað. Gengi krónunnar var lækkað 25% meira en raunhæft var og vísitala afnumin. Lýst var yfir því, að atvinnuvegunum skyldi komið á traustan og heilbrigðan grundvöll og útflutningsuppbætur afnumdar. Öflugan gjaldeyrissjóð skyldi stofna, svo að þeir, sem peninga hefðu, gætu ferðazt og keypt það, sem þeir vildu, og þar sem þeir vildu. Skapa skyldi traust á íslenzkum gjaldmiðli, svo gengislækkun endurtæki sig ekki. Fara skyldi sparlega með fé ríkisins. Þessar ráðstafanir nefndi stjórnin viðreisnarstefnu og skýrði sjálfa sig viðreisnarstjórn. Við sögðum, að gengið væri lækkað of mikið, vextir hækkaðir um of. Fólkið mundi ekki sætta sig við jafnmikla kjaraskerðingu. En á það var ekki hlustað. 1961 fór fólkið fram á kjarabætur og fékk 10–13% kauphækkun. Ríkisstj. svaraði með því að lækka krónuna jafnmikið. Eitt af loforðunum var brotið. Atvinnurekendur og verzlanir þurftu 13% fleiri krónur, en þær var erfitt að fá. Rekstrarfjárskorturinn fór að banka á dyrnar af fullum þunga, en síldarleitartækin komu, afli óx, verð hækkaði, skip stækkuðu og nætur dýpkuðu. Fjárl. hækkuðu um ca. 500 millj. árlega. Síldarverksmiðjur voru reknar með geysigróða 1965. Þá ruku þeir til, sem gátu, og fóru að vinna að því að stækka eða byggja síldarverksmiðjur. Ég var meðal þeirra, sem benti á, að óvarlegt væri að setja allt sitt traust á síldina, aflamagnið gæti og mundi minnka og ekki héldi verðið alltaf áfram að hækka. Síldin hefur sömu áhrif á menn og pókerspil, þeir hætta meiru og meiru. Sjálfsagt var að kaupa hæfilega mörg og stór síldarskip, rétt var að byggja verksmiðjur, ef öllu var í hóf stillt. Að kostnaðarhliðinni var hvergi gætt. Stjórnin sagði, að viðreisnin hefði tekizt, og var sjálf til fyrirmyndar í eyðslu. Árið 1966 fór ský að sjást á lofti. Þrátt fyrir óvenjuhátt verðlag og metafla, þurfti að greiða verulegar fjárhæðir frá ríkinu til sjávarútvegsins. Allt benti til, að þriðja gengislækkunin væri í aðsigi. Kostnaðarhliðin hafði gleymzt. Útgjöld fólks til ríkisins höfðu tvöfaldazt, þó bæði sé tekið tillit til gengislækkunar og fólksfjölgunar. Til að greiða gjöldin þurfti fólkið meiri tekjur, og því mátti það ekki eyða fyrst stjórnin eyddi? Íslendingar eyddu í ferðalög til útlanda fjórum sinnum meira hver maður 1966 en Bandaríkjamenn, sem ferðast þó allra þjóða mest. Bifreiðar voru keyptar fyrir 448 millj. kr. 1966 og 337 millj. árið 1967. Haldið var áfram að reisa síldarverksmiðjur og kaupa 3–400 tonna síldarskip, þó að aflinn minnkaði, aflinn fjarlægðist, lýsið lækkaði, og þó að fiskifræðingar segðu minna síldarmagn í hafinu. Ráðizt var í margþættar byggingarframkvæmdir. Seðlabankinn safnaði gjaldeyrissjóði af sparifé almennings, en rekstrarfé vantaði. Viðreisnarstjórnin var ekki í vandræðum að bæta úr því, atvinnuvegirnir voru látnir greiða ákveðin gjöld til stofnlánasjóðanna, íbúðarhúsasjóða, atvinnuleysistryggingasjóða, o. s. frv. Ég taldi upp 25 útgjaldaliði á bátaútveginn í þingræðu í fyrra, auk venjulegra rekstrarliða, suma eðlilega, aðra útvegnum óviðkomandi. Atvinnuvegirnir hættu að bera sig, kosningar nálguðust. Ríkisstj. lét setja verðstöðvunarlög. Guð á að hafa sagt: „Verði ljós,“ stjórnin sagði: „Verðlag hækkar ekki meir.“ Ríkissjóður og ríkisaðilar áttu hjá Seðlabankanum í árslok 1966 343 millj., en skulduðu 86 millj. í júlí 1967. Verðstöðvunin kostaði fé, það var einnig hætt að tala um verðstöðvun. Tilkynnt var Vestfjarðaáætlun fyrir kosningar og lán tekin hennar vegna. Óundirskrifaðir tékkar voru gefnir út vegna Norðurlandsáætlunarinnar. Árið 1967 varð ríkisstj. fyrir því óláni að vinna kosningarnar. Svo breyttist þetta allt. Ríkisstj. vantaði peninga, ekkert mátti skera niður, atvinnuvegirnir báru sig ekki, það þurfti að leggja á marga nýja skatta. Enn breyttist þetta. Bretinn lækkaði gengið, þá voru okkar lærðu hagfræðingar fljótir að reikna, öllu var borgið, þeir lækkuðu bara gengið allt að því tvisvar sinnum meira en Bretinn, hirtu gengishagnaðinn af því, sem eftir var að nafninu til í gjaldeyrissjóði, og megnið af gengismismun af óseldum sjávarafurðum, innflutningsgjöld og söluskattur hlutu að hækka verulega að krónutölu við gengislækkunina, öllu var borgið. Minni hluti sjútvn. Nd. hélt því fram, að sjómenn, útgerðarmenn og fiskvinnslustöðvar ættu gengismismun af sjávarafurðum, og það ætti að nota meginhluta hans til að borga vexti og afborganir þessara aðila í Fiskveiðasjóði og opinber gjöld sjómanna, þá mundi sjávarútvegurinn ekki þurfa mikla aðstoð á árinu 1968. Á þann hátt væri von til, að gengislækkunin kæmi að einhverju gagni. Okkar till. voru felldar, afleiðingin var nýjar kröfur um aðstoð og fjárveitingar til sjávarútvegsins, allt að því eins miklar og árið 1967. Um leið og búið var að samþ. frv. um þessar ráðstafanir, var gengið því rangt skráð aftur. Ég hygg, að frv. hafi verið samið í Seðlabankanum. Við skulum gera okkur það ljóst í eitt skipti fyrir öll, að það verður aldrei hægt að bæta úr rekstrarfjárskorti eða koma fjármálum þjóðarinnar í heilbrigt horf, nema fólkið geti treyst á varanlegan kaupmátt íslenzks gjaldmiðils. Það hefur það ekki gert síðan 1961. Það tekst eigi að gera gengi íslenzku kr. öruggt, nema hægt sé að reka meginútflutningsatvinnuvegina án stórfelldra styrkja. Til þess að það takist, þurfa vextir að vera mjög lágir á stofnlánum og afurðavíxlum, afnema þarf allar óþarfa álögur, sem hægt er, á atvinnuvegina og það þarf að skipuleggja gjaldeyrisfrekar fjárfestingar af vel hæfum mönnum, annaðhvort gegnum lánakerfið eða á annan hátt. M. ö. o., það þarf að gera flest öfugt við það, sem viðreisnarstjórnin hefur gert, opinberum gjöldum þarf að stilla í hóf, svo að fólkið þurfi ekki að gera óeðlilegar launakröfur, vegna þess hve nauðsynjar þess kosta mikið. Það er rétt að viðurkenna, að núv. fjmrh. hefur sýnt viðleitni til að draga úr eyðslu, enda kennir neyðin naktri konu að spinna. Til þess að gera verulegt átak á því sviði þarf að gera margþættar og róttækar lagabreytingar, nota meiri hagsýni og betra skipulag. Það er auðveldara að auka eyðslu en draga úr henni. Fólkið er í eðli sínu gott og vill vel, en af þeim eiginleikum notast ekki, nema forráðamenn þjóðarinnar sýni gott fordæmi og fólkið skilji og trúi, að vel sé á málum haldið, því að enginn hermaður berst vel, nema hafa góðan herforingja. Stjórnarliðar og blöð þeirra minnast nú orðið aldrei á viðreisn eða gjaldeyrissjóð, enda er hann raunverulega enginn til, því að vörukaupalán og bankaábyrgðir nema hærri upphæð. Ráðgert er að taka stórlán erlendis til að bjarga gjaldeyrisskorti í ár. Útflutningur var meiri 1967 en 1964, þó að hann væri 30% minni en 1966, því jafnhár hefur hann aldrei orðið. Ráðherrarnir endurtaka það sí og æ, hvað útflutningur 1967 hafi orðið lítill, en hann hefur aðeins orðið meiri - 30% meiri - 1966, 20% meiri 1965, það er aðeins tvisvar sinnum, sem hann hefur orðið meiri. Góður búnaður á að þola 1–2 meðalár eftir margra ára góðæri, viðreisnarhúsið þurfti ekki að hrynja vegna þess, ef grunnurinn hefði verið traustur. Ástæðan fyrir slæmri útkomu þjóðarbúsins 1967 er því fyrst og fremst of mikil eyðsla á flestum sviðum. Trúleysi á eigin gjaldmiðil, skipulagslaus fjárfesting, eftirlitslaus og óhófleg gjaldeyriseyðsla ásamt klaufalegri bankastarfsemi valda því, að þjóðin stendur nú á rústum viðreisnarinnar, því að verðlag var hagstæðara 1967 en 1964 á öllum helztu sjávarafurðum nema lýsi og eins hagstætt eða hagstæðara en 1965 á öllu nema lýsi og mjöli. Kaupfélögin hafa orðið að lækka útborgunarverð á sauðfjárafurðum til bænda vegna fjárskorts, og geta ekki útvegað þeim áburð, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar. Útgerðarmenn og fiskvinnslustöðvar hafa gefizt upp við að borga vexti og afborganir. Tryggingarfélögin geta ekki greitt tjónabætur vegna ógreiddra iðgjalda og lánsfjárskorts. Hvergi er lán að fá. Þeir einir eru beinir í baki, sem varlega hafa farið og lítið fjárfest. Enginn þarf að efa, að stjórnin meinti það, sem hún sagði 1960. Vaxtavizkuna sóttu þeir til Parísar, héldu víst að aðstaða væri hér lík og hjá Frökkum. Gengisfræðsluna fengu þeir í heimabyggðum, hjá hagfræðingum og fleiri sérfróðum mönnum. Ráðh. eru greindir og góðir menn, en ég held að þeir átti sig ekki á því enn, að það, sem mistökunum veldur er heimatilbúinn iðnaður, sem varð til vegna þess að þeir fóru öfugt að öllu, líkt og klambrari, er setur handfang á hurð og lætur það snúa öfugt. Bankar tóku virkan þátt í fjárfestingarkapphlaupinu. Innbyrtu marga sparisjóði, og reistu hús með glæsilegum innréttingum, en lán fást þar nú tæplega. Af 8 þús. millj. kr. spariinnlánum banka og sparisjóða voru 19 hundruð millj. bundnar í Seðlabankanum af því, eins og Nordal orðaði það, að innlánsbindingin var til þess að gera Seðlabankanum kleift að veita lán til forgangsþarfa og rekstrar og hafa þannig áhrif á skiptingu lánsfjár milli atvinnuveganna. M. ö. o. ríkisstj. vildi ráða yfir þessu fé öllu. Þessi ráðstöfun var þó eigi nægileg, 10% af innlánsaukningu bankanna skyldu þeir afhenda vegna framkvæmdaáætlunar ríkisstj. Auk þess hefur ríkisstj. boðið út vísitölutryggð ríkisskuldabréf, yfirboðið þannig lánastofnanir, og dregið frá þeim fé. En þetta er ekki nóg. Allir bankar hafa sína viðskiptamenn, sem ekki eiga kost að fá lán annars staðar, þegar lítið er um peninga. Sé um meiri háttar rekstur að ræða, getur lokun viðskiptabanka fyrir viðskiptamanni þýtt, að fyrirtæki hans þurfi að hætta rekstri, þótt það eigi miklar eignir. Slíkt getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir viðskipti og framleiðslu þjóðarinnar. Bankar hafa í slíkum tilfellum fengið yfirdrátt í Seðlabankanum. Fyrir þá fyrirgreiðslu ætti bankamálarh. okkar skilið að hljóta heimsfrægð, vegna viðskiptasnilli sinnar. Hann neyðir nefnilega viðskiptabankana með lögum til að leggja 1900 millj. í Seðlabankann, greiðir í vexti ca. 9%, en lánar þeim svo aftur þeirra eigið fé fyrir 16%. Þetta er ekki svo vitlaus regla, og gæti margur af henni lært. Á þennan hátt hefur Seðlabankanum tekizt að þjarma rækilega að sumum viðskiptabönkunum. Þetta m. a. er ástæðan fyrir því, að Jóhannes Nordal leggur til í ræðu 9. apríl að sameina Búnaðarbankann og Útvegsbankann, þó að hann segi, að það sé til þess að nýta betur sérhæft vinnuafl og nýtízku véltækni í bókhaldi. Ég held að við, sem búskap rekum, ættum að snúa bökum saman, hvar í flokki sem við erum, til að verja sjálfstæði Búnaðarbankans. Hann hefur gert og mun gera okkur mikið gagn. Þar er valinn maður í hverju rúmi. Það hefur aldrei verið rúm fyrir okkur í öðrum bönkum. Ég held að flesta gruni, hvaðan alda þessi er runnin. En að óreyndu verður því ekki trúað, að Sjálfstfl. styðji óskiptur þessa hugmynd a. m. k. á meðan Pétur Benediktsson á þar sæti. Við ýmsu má þá búast. Fiskveiðasjóði var t. d. stjórnað af prýði af óvenju hæfum manni, sá sjóður var settur undir yfirstjórn þriggja banka, sennilega til að flýta fyrir bókhaldinu, þeir eru hugmyndaríkir hagfræðingarnir. Því sameina þeir eigi Útvegsbankann og Landsbankann, þeirra verkefni eru svipuð? Og verð ég þó að segja, að ekki er hlutskipti útvegsmanna of gott, þó að tveir séu bankarnir. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þegar Alþ. lýkur nú senn störfum að þessu sinni, þá er bæði rétt og skylt að ræða störf þess í ljósi staðreyndanna, því þar hlýtur að speglast ástand þjóðmálanna gleggst hverju sinni. Ef hliðsjón er höfð af þeim nú ört vaxandi erfiðleikum, sem við hefur verið að etja í efnahagsmálum þjóðarinnar, verður ekki með nokkrum sanni annað sagt en að störf Alþ. hafi gengið vonum framar, en um afgreiðslu einstakra mála munu að venju birtast fréttir frá skrifstofu Alþ. í sjálf þinglokin. Það er ekki óeðlilegt, að þeir, sem takmarkaða aðstöðu hafa atvinnu sinnar vegna eða af öðrum ástæðum til að fylgjast með gangi almennra þjóðmála, geri þá kröfu til þeirra, er þau ræða eða um þau rita, að þeir segi sannleikann undanbragðalaust. Á þessu hefur þó því miður viljað vera allmikill misbrestur. Hvaða tilgangi getur það t. d. þjónað að nota öll sín útbreiðslutæki til að sanna þjóðinni, að lítið verðfall hafi átt sér stað á útflutningsafurðum okkar? Og að versnandi aflabrögð séu varla umtalsverð? Þrátt fyrir þær ísköldu staðreyndir, sem hver einasti þjóðfélagsþegn hefur því miður fengið að þreifa á í ýmsu formi, svo sem samdrætti í atvinnu og beinu atvinnuleysi. Óhjákvæmileg afleiðing þessa eru svo mismunandi lækkaðar tekjur allra fjölskyldna og einstaklinga í landinu. Þrátt fyrir þessar staðreyndir reyna hv. stjórnarandstæðingar að halda því fram í pólitísku ofstæki einu saman, að nánast þurfi enginn að fórna neinu, m. ö. o. að við getum áfram haldið þeirri iðju okkar að skipta gróða, sem fyrirfinnst ekki, og enginn þurfi að taka á sig það tap, sem sannanlega er fyrir hendi. Ofan á þessar blekkingar mega menn svo hlusta á það, að engir séu sannari og betri Íslendingar en þessir sömu menn, og enginn standi betri vörð um allt, sem þjóðlegt er. Hvern er verið að svíkja, þegar slíkum ósannindum er fram haldið? Það skyldi þó ekki vera, að þeir, sem hæst hrópa um svik við þjóðfélagsheildina, séu sjálfir að framkvæma þau svik á milli hinna stóryrtu fullyrðinga um þjóðfélagssvik annarra í ræðu og riti. Hún endurtekur sig stundum sagan af manninum, sem hrópaði: „Grípið þjófinn!“ Á árunum 1963–1965 og allt fram til ársbyrjunar 1966 verður að telja, að mjög hagstæð þróun hafi verið í afurðasölumálum okkar, enda sagði það til sín samstundis í þjóðlífinu öllu. Þrátt fyrir byrjunaráföllin á árinu 1966 stóðu þó allvel rökstuddar vonir til, að um stundarerfiðleika væri að ræða, sem bráðlega mundi úr rætast. Því miður fór þetta á annan veg, sem sannast kemur fram í því, að á árinu 1967 hélt þessi þróun áfram, og reyndist árið erfiðara en nokkurn hafði órað fyrir. Kom þarna einkum þrennt til, sem stærstum búsifjum olli. Í fyrsta lagi miklar verðlækkanir erlendis, í öðru lagi stórlega breyttar fiskigöngur, þannig að framan af síldarvertíð voru það eingöngu stærstu skipin, sem gátu til aflans náð, og í þriðja lagi eindæma erfið veðrátta við sjávarsíðuna, nánast allt árið. Um allt þetta gátu Íslendingar eða íslenzk stjórnvöld engu ráðið. Stjórnarandstæðingar segja hins vegar, að ráðið gegn aðsteðjandi erfiðleikum sé breytt stjórnarstefna. Ætli afurðaverðið erlendis mundi ekki hækka við slíka aðgerð, síldin færast nær landinu og veðrið batna? Hafís mundi náttúrlega forðast landið, ef farið væri eftir ráðum hv. stjórnarandstæðinga? Það sjá allir í gegnum slíkan blekkingarvef. Verði haldið sig við verðlag ársins 1966, þá lækkaði verðmæti útflutningsframleiðslunnar um 30% á árinu 1967. Í þessari lækkun voru veigamestu liðirnir þeir, að síldarlýsi lækkaði um 20%, síldarmjöl um 15% og fryst fiskflök um 16%. Þessum áföllum til viðbótar kom svo lokun skreiðarmarkaðsins í Nígeríu, vegna þeirrar borgarastyrjaldar, er þar geisar og enn verður ekki séð fyrir endann á, með þeim afleiðingum, að nú eru um 6 þús. tonn af skreið liggjandi í landinu óseld, að verðmæti 300 millj. kr., ef miðað er við síðasta söluverð skreiðar til Afríku. Og ekki er öll sagan sögð með þessum staðreyndum. Sjávaraflinn minnkaði árið 1967, miðað við árið á undan, um 344 þús. lestir eða um 28%. Niðurstaðan varð því sú, að á árinu lækkaði útflutningsverðmæti okkar í krónutali um 1700 millj. kr. Þegar hliðsjón er af því höfð, að yfir 90% vöruútflutnings okkar Íslendinga eru sjávarafurðir, þarf ekki langskólagengið fólk til að sjá, að 30% lækkun á framleiðsluverðmæti þessara afurða hlýtur að segja til sín í efnahag landsmanna, hvað og gerzt hefur. Þær raddir heyrast oft, að hagur vinnslustöðva og veiðiflota hér á landi sé mun lakari en hjá öðrum þjóðum og er þá oftast vitnað til Norðmanna. Án þess að hafa þar um öll nauðsynleg gögn, þá má áreiðanlega telja, við fyrstu sýn a. m. k., að af almannafé sé í Noregi lagt hlutfallslega meira til fiskvinnslu og fiskveiða í ýmsu formi en gert er hér á landi, sem tvímælalaust bætir aðstöðu þessara aðila þar, miðað við hliðstæðan rekstur hér. En þegar menn gera slíkan samanburð og liggja íslenzkum stjórnendum á hálsi fyrir að vera of sparir á almannafé eða opinber framlög í þessu skyni, þá er nauðsynlegt að hafa það jafnframt í huga, að fiskafurðir í heildarútflutningi Norðmanna eru nú aðeins 15% og hafa lækkað á síðustu árum úr 20%. En sambærileg tala hjá okkur er árlega yfir 90% og hefur komizt upp í 95%. Norðmenn eiga því mun hægara með að velta þunganum af opinberum stuðningi sínum við hinn sveiflukennda fiskiðnað yfir á aðrar atvinnugreinar, svo sem timburframleiðslu sína og ýmsa allmjög fjölbreytta stóriðju, sem hér á landi er enn ekki til að dreifa. Þetta er ein meginforsenda þess, að íslenzk stjórnvöld eru nú að leggja grunninn að fjölbreyttara atvinnulífi með stórvirkjunum fallvatna, á meðan reynt er að nýta alla möguleika til að komast yfir ríkjandi erfiðleika í sjávarútvegi og efla hann eftir þeim leiðum, sem skynsamlegastar þykja í ljósi reynslunnar. Íslenzkum sjávarútvegi, eins og þjóðinni allri, er því brýnust nauðsyn á því nú, að allt verði gert, sem í mannlegu valdi stendur, til að auka fjölbreytni íslenzks atvinnulífs. Takist okkur þetta meginverkefni, þá ætti að vera lagður traustasti hornsteinninn að því að koma í veg fyrir, að slíkar stórsveiflur eins og á s. l. einu og hálfu ári á efnahag okkar eigi sér stað. Þegar ég tala um hér, að verið sé að treysta nauðsynlega fjölbreytni í atvinnuháttum okkar, þá á ég við stórvirkjun þá, sem nú er að unnið við Búrfell og álsamningarnir um Straumsvíkurframkvæmdirnar gerðu mögulega. En þá er einnig rétt að minnast þess, að hv. stjórnarandstæðingar voru þessum ákvörðunum andvígir. Svör þeirra nú eru þau, að þeir hafi samþykkt virkjunina við Búrfell, en verið á móti álsamningunum við Straumsvík. Þetta er sagt í algerri nauðvörn, þar sem öllum landsmönnum er nú ljóst, að hér var rétt að staðið af hálfu ríkisstj. og að álverksmiðjan gerði virkjunina við Búrfell mögulega. Þegar ákvörðunin um álsamningana og virkjunina við Búrfell var tekin á Alþ., sá að vísu enginn fyrir verðfallið á sjávarafurðum okkar og verðfall þess, m. a. samdráttinn í atvinnumálum. En nú geta menn auðveldlega séð, hvert viðbótaráfall það hefði verið, ef þeir, sem í Straumsvík og við Búrfell vinna, hefðu á s. l. hausti bætzt í hóp þeirra, er vinnu skorti. Á sama tíma og hv. stjórnarandstæðingar gerðu hvað harðasta hríð að ríkisstj. fyrir að veita ekki umbeðið almannafé til þeirra atvinnugreina, sem sannarlega áttu í erfiðleikum, eins og reyndar þjóðarbúið í heild, þá lýstu þeir með hástigs-lýsingarorðum andúð sinni á hvers konar tekjuöflun ríkisins við samþykkt fjárl. á s. l. hausti. Þegar deila verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda hófst svo í byrjun marz s. l., þá var af þeirra hálfu sagt að allt væri þetta sök ríkisstj., vegna þess að hún hafði m. a. ekki við samningu fjárlaga viljað samþykkja útgjaldahækkunartill. stjórnarandstöðunnar til tryggingar hinum ýmsu atvinnugreinum. Það sýndi sig í þessum málflutningi, eins og stundum áður á s. l. árum, að enn þá vantaði sjóðinn, sem allir geta tekið úr, en enginn þarf að láta nokkuð í. Og hvílíkur hvalreki fyrir þessa hv. herra! Stærsta og víðtækasta vinnustöðvun í sögunni hafði átt sér stað, og lausnin að þeirra dómi var enn hin sama. Breytt stjórnarstefna og ný ríkisstj. var lausnarorðið. Þeir kröfðust á Alþ. útvarpsumr. um þá till. sína að leggja auknar byrðar á þær atvinnugreinar, sem þeir sjálfir höfðu í umr. á Alþ. fullyrt að væru í fjárhagsþröng og gætu engum útgjöldum á sig bætt. Forystumenn sjálfra verkalýðssamtakanna voru hins vegar annarrar skoðunar, enda var enginn þeirra í hópi flm. till., en þeir eru þó nokkrir hér á Alþ., þótt enn þá séu þeir allt of fáir. Forystumenn verkalýðssamtakanna voru að löglegum hætti að framkvæma vilja sinna umbjóðenda og töldu sig ekki eiga samleið með neinni pólitískri ævintýramennsku á kostnað þess sama fólks, sem þeir voru kjörnir til að vinna fyrir. Þess vegna leystist þessi alvarlega vinnudeila á giftusamlegan hátt, að því er nú verður bezt séð. Það var því afneitun forystumanna sjálfra verkalýðssamtakanna á pólitískri handleiðslu foringja stjórnarandstöðunnar ásamt tilkomu yfirlýsingar ríkisstj. að þakka, að verkalýðssamtökin komu sem félagsleg heild og ósundruð út úr vinnudeilunni. Þar leysti sameinuð forystusveit verkalýðssamtakanna stærri vanda miðað við aðstæður en hægt er að meta til fullnustu nú, en sagan mun síðar sanna. Þetta heitir, að forystumenn verkalýðssamtakanna nú sem áður láti sig þjóðarhag nokkru skipta. Það sama verður vart með nokkrum sanni sagt um þá sem teygðu sig eftir höndum þeirra og vildu taka stjórnvölinn úr þeirra höndum, en tókst ekki. Það er mat mitt á niðurstöðu umræddrar vinnudeilu, að brýnust nauðsyn sé nú á því að sætta, a. m. k. um ákveðið tímabil, þau öfl, er að baki standa sjávarútvegi, bæði veiði og vinnslu hans annars vegar og verkalýðssamtakanna hins vegar, og á ég þá bæði við landverkafólk, er að fiskvinnslu vinnur, og sjómennina, er aflann flytja að landi. Í einstökum atriðum tel ég ekki unnt nú að skýra þessar hugmyndir, en sú nauðsyn, sem til þessa ber, ætti þó öllum að vera ljós. Svo mikið á alþjóð undir því, að á þessum vinnumarkaði verði tryggður sem mestur vinnufriður. Hver mundu örlög annarra starfsgreina, ef í sjávarútvegi yrði langvarandi stöðvun? Hefur ekki undangengið verðfall þessara afurða erlendis fært okkur heim sanninn um, hvað þá mundi gerast? Ég ætla mér ekki þá dul að meta, hverra störf séu mikilvægust í þjóðfélaginu, til þess er sú samstarfskeðja of margslungin. Hitt getur enga greint á um, að enn um langa framtíð mun efnahagsleg afkoma þjóðarinnar byggjast á veiði og vinnslu sjávarafurða, þótt unnið sé nú að því að lina nokkuð þá einhæfni, sem of lengi hefur varað í atvinnuháttum okkar. Þótt við höfum áður mætt og yfirstigið hliðstæða örðugleika og nú er við að etja, eins og á árunum eftir 1930, þá erum við í raun og sannleika þeim ávallt jafnóviðbúnir. Fyrstu skrefin í þá átt að ná meiri ró í þessari starfsgrein tel ég vera að eyða þeirri tortryggni, sem þar hefur of lengi ríkt, og þá m. a. um að afkoma veiðiflotans sé ekki miðuð við aflaminnstu skipin, og sömuleiðis að hráefnaminnstu vinnslustöðvarnar í landi séu ekki viðmiðun um afkomu þeirra allra. En þessi hugsun er enn í of margra huga, og því er þörf að eyða slíkum efasemdum. Með því ætti að opnast leið til frekari aðgerða um raunhæft samstarf aðila í stað baráttu, sem er ef til vill að of miklu leyti byggð á óþarfa tortryggni, baráttu, sem þjóðarheildin þolir efnahagslega verst af öllu, næst á eftir þeim erlendu verðsveiflum á þessum afurðum, en í þeim efnum munum við seint verða spurðir ráða. Okkar skyldur eru þær að gera það, sem í okkar valdi stendur til að leysa þann hluta vandans, sem á herðum okkar hvílir, og við höfum umráð yfir. Stöðug og hæfileg endurnýjun hinna ýmsu stærða veiðiflotans er okkur lífsnauðsyn. Smíði fiskiskipa hlýtur þó ávallt að stórum hluta að byggjast á eftirspurn útgerðarmanna og skipstjóra, ásamt hugsanlegum og nauðsynlegum rekstrargrundvelli skipa. Þessir aðilar verða þó ekki skyldaðir til að gera út skip, sem þeir vilja ekki, og telja að ekki geti borið sig. Útgerð á slíkum skipum getur því vart átt sér stað, nema ríki og bæjarfélög standi þar að viðbúin að mæta tímabundnum eða hugsanlegum taprekstri með framlögum af almannafé. Þrátt fyrir miklar hrakspár um bæjarútgerð á sínum tíma, hefur útgerð ýmissa bæjarfélaga, m. a. á togurum, haft ómetanlega þýðingu fyrir atvinnulíf þeirra staða, þótt sannanlegur taprekstur hafi orðið á skipunum sjálfum undanfarin ár og þrátt fyrir tilkomu allverulegrar opinberrar aðstoðar. Á sama hátt ber að meta að verðleikum þrautseigju þeirra einstaklinga, sem þrátt fyrir verulega skerta rekstrarmöguleika hafa haldið þessari nauðsynlegu útgerðargrein við. Þegar menn í dag telja eftir þá fjárhagsaðstoð, sem ríkið veitir íslenzkri togaraútgerð, þá skyldu menn minnast þess, að ekki er langur tími liðinn síðan togarar voru aðaluppistaða útgerðar hér á landi, og enn geta tímar breytzt. Togararnir voru einnig um áratugaskeið skólaskip íslenzkra sjómanna, og strax og nú herðir að á vinnumarkaðnum er á ný horft vonaraugum til togaranna. Á stöðuga og jafna endurnýjun í hinum ýmsu greinum veiðiflotans hefur nokkuð skort og þar viljað verða nokkrar sveiflur, sem svo á sínar skýringar í efnalegum möguleikum þjóðarinnar hverju sinni. Þannig höfum við tvímælalaust misst af ýmsum nýjungum, sem ávallt eru að koma fram með hinum ýmsu skipategundum og veiðiaðferðum. Togaranefndin, sem nú vinnur að tillögugerð um endurnýjun þeirrar greinar flotans, hefur þegar látið vinna úr mikilvægum atriðum til stuðnings tillögugerð sinni, og er þess að vænta, að ekki líði langur tími, þar til álit n. liggur fyrir og hægt er að bjóða smíði skipanna út. Sérstök n. vinnur að undirbúningi að till. um stöðlunarsmíði fiskibáta, en hefur skilað bráðabirgðaáliti og vinnur nú að fullnaðartill. sínum. Ég minntist hér að framan á þá yfirlýsingu, sem ríkisstj. gaf út við lok vinnudeilunnar í marz s. l. Í umræddri yfirlýsingu var, svo sem kunnugt er, lýst vilja til að vinna að úrbótum á ýmsum þáttum atvinnu- og félagsmála, sem brýnust eru talin. Um endanlega framkvæmd hinna einstöku liða yfirlýsingarinnar er allt of snemmt að spá nokkru um, þar sem n. sú, er verkefnin voru falin, hefur aðeins haldið sína fyrstu þrjá fundi, og er því rétt að hefja sín störf. Engum vafa er það þó undirorpið, að n. er mikill vandi á höndum, en jafnframt, að mikla nauðsyn ber til, að vel takist til með úrlausn þessa verkefnis. Með yfirlýsingunni og síðan skipun samstarfsnefndarinnar hafa skapazt þau tækifæri, sem nota verður til hins ýtrasta. Náið og heils hugar samstarf ríkisvalds og samtaka vinnumarkaðarins um úrlausnir á þeim vandamálum, þar sem spilin eru lögð á borðið, er æskilegasta leiðin til þess að koma í veg fyrir þau átök, sem á annað borð er með mannlegu valdi hægt að afstýra. Ríkisstj. hefur á undanförnum árum sýnt vilja sinn til að feta þessa leið, og vitna þar e. t. v. gleggst um ýmsar þær úrbætur, sem átt hafa sér stað í húsnæðismálum og aukinni fjáröflun til þeirra. Enn er þó fjár vant til þeirra hluta, og munu þau mál sérstaklega tekin fyrir í fyrrgreindri n. samkv. fyrrnefndri yfirlýsingu ríkisstj. Veigamestu verkefni atvinnumálanefndarinnar eru þó tvímælalaust sjálf atvinnumálin og nýting vinnuaflsins. Af hinum ýmsu ríkisstj., sem setið hafa við völd undanfarna áratugi, hefur með margvíslegum hætti verið reynt að ná því samstarfi, sem hér hefur verið rætt um. Margt hefur vel tekizt til um, annað miður, og e. t. v. getur sú reynsla kennt okkur nokkuð til verka. Alþfl. hefur ótrauður bent á þessa leið, að þessi leið samstarfs yrði til þrautar reynd, þrátt fyrir ýmis vonbrigði og mistök frá fyrri tímum. Flokkurinn er enn þeirrar sömu skoðunar og treystir því enn, að aðilar leggi sig alla fram um, að sem bezt megi til takast. Það á enginn einn aðili sérstakra hagsmuna hér að gæta. Öll þjóðin er þar í einum báti. Við ætlum okkur öll að lifa á Íslandi. Þess vegna verðum við að koma okkur saman um nýtingu þeirra auðæfa, er landið hefur að bjóða. - Góða nótt.