Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var við 2. umr. samþ. samhljóða af hv. d., eftir að tvær brtt., önnur frá hv. menntmn. og hin frá hv. 1. þm. N-M., höfðu verið samþ. samhljóða. Við 2. umr. komu enn fremur fram tvær aðrar brtt. varðandi skipan stjórnar hinnu tveggja deilda vísindasjóðs, þ.e. raunvísindadeildar og hugvísindadeildar. Var önnur till. frá hv. þm. V-Sk. og hv. 2. þm. Árn. varðandi stjórn hugvísindadeildar, en hin frá hv. 1. þm. N-M. varðandi stjórn raunvísindadeildar. Það var á það bent í umr., að óeðlilegt væri, að stjórn hugvísindadeildar væri þannig skipuð, að heimspekideild Háskóla Íslands tilnefndi tvo menn, en laga- og hagfræðideild einn, með þessu móti væri deildunum gert mishátt undir höfði, og lagt til, að þetta yrði jafnað þannig, að laga- og hagfræðideild tilnefndu tvo eins og heimspekideildin, en tilnefning af hálfu Félags íslenzkra fræða félli hins vegar niður. Ég fyrir mitt leyti fellst á það sjónarmið, að óeðlilegt sé, að þær deildir háskólans, sem á annað borð eiga að tilnefna menn í stjórn hinna tveggja deilda vísindasjóðs, tilnefni ekki með sama hætti, hafi ekki sömu áhrif. Í stjórn raunvísindadeildar eiga tvær háskóladeildir að tilnefna sinn manninn hvor, læknadeildin einn mann og verkfræðideildin einn mann. Þess vegna væri eðlilegast, að þær tvær háskóladeildir, sem eiga að tilnefna menn í stjórn hugvísindadeildar, tilnefni einnig sinn manninn hvor. Þá er þeirri reglu fylgt, að þær 4 háskóladeildir, sem eiga að tilnefna menn í stjórn hinna tveggja d., eru allar jafnréttháar, tilnefna hver um sig einn mann í stjórn hinna tveggja deilda. Við þetta losnar eitt sæti í stjórn hugvísindadeildar, og virðist þá liggja mjög beint við að tilnefna í það sæti með hliðstæðum hætti og búið er að samþykkja að tilnefna skuli í fjórða sæti í raunvísindadeild, en í það sæti á að tilnefna af fundi fulltrúa frá vísindastofnunum, sem fást við rannsóknir á sviði raunvísinda. Væri með hliðstæðum hætti mjög eðlilegt, að í fjórða sæti í hugvísindadeild skuli skipa af fundi fulltrúa frá vísindastofnunum og félögum, sem fást við rannsóknir á sviði hugvísinda. Með þessum hætti væru d. skipaðar með alveg hliðstæðum hætti, tvær háskóladeildir tilnefna 2 menn í stjórn hvorrar deildar um sig, rannsóknaráð ríkisins tilnefnir einn mann í stjórn raunvísindadeildar og fulltrúar vísindastofnana á sviði raunvísinda tilnefna annan. Með hliðstæðum hætti ætti þá Félag íslenzkra fræða að tilnefna einn mann í stjórn hugvísindadeildar vegna hinnar sérstöku þýðingar íslenzkra fræða í því sambandi og einn yrði tilnefndur af fundi fulltrúa frá vísindastofnunum og félögum, sem fást við rannsóknir á sviði hugvísinda. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja fram skriflega brtt. við ákvæðin um stjórn hugvísindadeildar í þessa átt og tel, að með því móti sé skipan deildarstjórnanna með eins hliðstæðum hætti og við er að búast að geti orðið. Þetta mál var rætt á fundi í hv. menntmn. milli funda í þessari hv. d., og töldu þeir nefndarmenn, sem á fundi voru, - einn var að vísu fjarverandi, - að þessi breyting á skipun hugvísindadeildar væri til ótviræðra bóta og að með þessum hætti væri skipan deildanna hliðstæð. Varðandi þá till. hv. 1. þm. N-M., að í stað manns tilnefnds af rannsóknaráði ríkisins skuli koma maður tilnefndur af deildarstjórum atvinnudeildar háskólans og að í stað þess manns, sem á að tilnefna á fundi fulltrúa vísindastofnana í raunvísindum, komi fulltrúi frá deildarstjórum náttúrugripasafns, er það að segja, að ég treysti mér ekki til að mæla með þessari brtt. Frá upphafi hefur verið gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð ríkisins væri aðill að tilnefningu í stjórn raunvísindadeildar. Það var ein af till. beggja n., sem undirbjuggu þetta mál á sínum tíma, og ég hygg, að það mundi sæta eindregnum andmælum af hálfu þeirra, ef þessi breyting yrði gerð. Ef deildarstjóri náttúrugripasafns yrði látinn koma í staðinn fyrir fulltrúa vísindastofnana á sviði raunvísinda, yrði aftur raskað því jafnvægi, sem er í skipun deildanna á þann hátt, að fundur tilnefni einn mann í stjórn beggja deildanna. Af þessum sökum treysti ég mér ekki til að mæla með samþykkt þeirrar till. Ég leyfi mér að vænta þess, að með þessu samkomulagi, sem ég tel að hafi orðið í menntmn., verði till. þeirra hv. þm. V-Sk. og hv. 2. þm. Árn. tekin aftur. Sú brtt., sem ég vil leyfa mér að leggja fram skriflega, herra forseti, hljóðar þannig, með leyfi forseta: Við 5. gr. B-liður orðist svo: Stjórn hugvísindadeildar er skipuð 5 mönnum. Skal einn tilnefndur af heimspekideild Háskóla Íslands, einn af laga- og hagfræðideild Háskóla Íslands, einn af Félagi íslenzkra fræða og einn af fundi fulltrúa frá vísindastofnunum og félögum, sem fást við rannsóknir á sviði hugvísinda. Menntmrh. boðar til fundarins, og skal ákveðið í reglugerð, hverja þangað skuli boða.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hv. d. og hæstv. ráðh. fyrir, að hann gerði ekki aðalatvinnuveg landsins algerlega hornreka fyrir því að geta nokkurn tíma fengið nokkuð til vísindarannsókna úr þessum sjóði. Það var að mínum dómi mikil framför frá því, sem frv. kom fyrir d. Hins vegar virðist ekki hafa náð fyrir augum ráðh. eða n. að lofa þeim að vera neitt „representeraðir“ í sjóðsstjórninni, það á að halda þeim alveg utan við. Það er vitnað í, að rannsóknaráð ríkisins sé þar, og það mun eiga að vera þar sem fulltrúi atvinnulífsins í landinu. Í lögum um náttúrurannsóknir frá 1940 eru þau ákvæði, sem til eru um rannsóknaráð ríkisins. Þar er sagt, að skipa skuli þriggja manna n. til þriggja ára í senn og hún skal skipuð eftir tilnefningu þriggja stærstu þingflokkanna. Alþingi á ekki að kjósa hana. Hún á að skipast á flokkslegum grundvelli. Það á hver þingflokkur af þeim þremur stærstu, hverjir sem þeir eru hverju sinni á Alþ., að ráða sínum manninum hver í n., og hún er skipuð til þriggja ára. Hvert er svo hennar verkefni? Hennar verkefni er það fyrst og fremst að vinna að eflingu á rannsóknum á náttúru landsins. Það er númer eitt. Það er náttúra landsins, sem hún á að vinna að. Annað: Að vera ríkisstj. til aðstoðar um yfirstjórn þeirrar rannsóknastarfsemi, sem ríkið heldur uppi, og aðstoða ríkisstj. á annan hátt, eftir því sem æskilegt þykir. Hún á að aðstoða ríkisstjórnina. Og það þriðja: Hún á að gæta hagsmuna íslenzkra náttúrufræðinga gagnvart útlendingum, sem vilja rannsaka landið. Og það fjórða: Henni er skylt að leyfa þeim útlendingum, sem hér vilja koma upp og gera einhverjar rannsóknir, að gera það, hafa eftirlit með, hvað þeir geri, og halda þeim niðurstöðum, sem þeir komast að, saman. Þetta er það, sem rannsóknaráðið á að gera. Og þessi þriggja manna n., sem kosin er til þriggja ára, á svo að kjósa í stjórn til deildarinnar til að „representera“ atvinnulífið í landinu. Það er dálagleg „representasjón“, sem á að koma þar inn. Þess vegna hef ég lagt til, að í staðinn fyrir þetta kæmi atvinnudeild. Það eru þá þrjár sjálfstæðar deildir, ein, sem á að sjá um allí, sem viðkemur landbúnaðinum, önnur fiskiðnaðinum og þriðja iðnaðinum, hver með sínum forstjóra. Þær eru að vinna að þeim málum, sem koma við þessum atvinnuvegum, og þeir eru náttúrlega ekki heldur lýðræðislega kosnir til þess, þeir eru skipaðir til þess af viðkomandi ráðherra. Það eru embættismenn ríkisins. Það eru þó fastir menn, sem hafa ákveðin tengsli við atvinnulífið, en ekki hlaupamenn, sem koma sitt árið hver, eins og er í rannsóknaráðinu. Þess vegna sér hver heilvita maður, þó að þeir fáist ekki til að breyta þessu kannske núna af einhverri hræðslu við einhverja menn einhvers staðar úti í bæ, sem hafa unnið að samningu nál., að það er engin „representasjón“ fyrir atvinnulífið í landinu, þó að rannsóknaráðið sé þarna. Þar að auki er það svo, að síðan rannsóknaráðið, - nei, það er of mikið sagt, það væri rétt að segja, að síðan Emil Jónsson fór úr rannsóknaráðinn, hafi það ekki reynt að hafa áhrif á nokkurn skapaðan hlut annað en útlendingana, sem koma hingað til náttúrurannsókna. Það hefur haft samband við þá. Það hefur leyft þeim, hvað þeir mættu gera, og það var reynt að fá upp þær niðurstöður, sem þeir hafa komizt að, og halda þeim saman. Það hefur gert það, annað ekki. En mér þætti gaman, ef ráðh. vildi nefna eitt, bara eitt dæmi um það, að þeir hafi að einhverju leyti einhvern tíma skipt sér af atvinnulífinu í landinu, síðan Emil Jónsson fór úr því, að þeir hafi t.d. óskað eftir því, að það væri tekin upp einhver ákveðin rannsókn um eitthvert ákveðið viðfangsefni, sem atvinnulífið kallar á, að þeir hafi t.d. lagt grundvöllinn að því, að það væri farið í síldarleit, farið að rannsaka fiskimið, rannsaka átuna í kringum landið eða að þeir hafi átt frumkvæðið að því, að rannsakað væri gagnvart mæðiveikinni, hvernig hún breiddist út og hvernig hún ætti að heftast og hvernig væri hægt að lækna hana. Ef hann getur bent á eitt atriði, sem rannsóknaráðið hefur gert og sýnir, að það sé í tengslum við hið lifandi þjóðlíf í landinu og atvinnugreinarnar, þá skal ég undireins slaka til meira eða minna af minni till. En ég skal ábyrgjast, að hann mun ekki finna eitt einasta dæmi, ekki eitt einasta. Ég er því það kunnugur. Þess vegna er það alveg út í loftið og sýnir ekkert annað en fyrirlitningu á atvinnulífinu og lítilsvirðingu, að þeir vilja láta koma inn í deildina, inn í „representasjónina“ á þessari deild, mann frá rannsóknaráði, sem hefur engin tengsl við það lifandi líf, atvinnuvegina. Það er ekkert annað. Ég geri ráð fyrir, að þessi till. mín verði felld. Ég fell ekki frá henni og óska, að hún komi undir atkv. Þá skal ég benda á annað atriði, úr því að ég stend upp og er farinn að tala um frv. almennt. - í 6. gr. frv. stendur: „Stjórn deildar getur þó boðið vísindamanni eða forráðamanni rannsóknarstofnunar fjárstyrk til ákveðinna rannsókna.“ Er það meiningin, að forráðamenn vísindastofnana eigi ekki að vera vísindamenn? Það getur boðið vísindamönnum það eða þá forráðamönnunum. Þeir eru ekki vísindamenu, þeir eru bara forráðamenn stofnananna. Ég hélt, að þeir ættu að vera vísindamenn líka og að það væri bara hortittur þarna í lögunum og ekkert annað.



Herra forseti. Mér þótti hv. 1. þm. N-M. (PZ) óþarflega stórorður í sambandi við jafneinfalt mál og hér er um að ræða og mál, sem er þess eðlis, að ástæðulaust er að deila um það af miklum skaphita. Hann sagði, að sér fyndist það nálgast fyrirlitningu á atvinnuvegum landsins að ætla rannsóknaráði ríkisins að tilnefna einn mann í stjórn raunvísindadeildar, en ekki deildarstjórum atvinnudeildar, og hann bað um, að nefnt yrði eitt dæmi þess, að rannsóknaráðið hefði haft frumkvæði að rannsóknum í þágu atvinnuveganna. Þessu til svars vil ég aðeins leyfa mér að benda honum og hv. dm. á, hvernig skipulagi þessara mála er varið. Rannsóknaráð er stjórn atvinnudeildar háskólans. Stjórn atvinnudeildar háskólans er í höndum atvmrh. og rannsóknaráðs ríkisins, sbr. ákvæði 13. gr. laga um náttúrurannsóknir, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnumálaráðherra hefur yfirstjórn atvinnudeildar með aðstoð rannsóknaráðs ríkisins.“ M.ö.o.: ráðh. hefur æðsta valdið, en hin raunverulega stjórn atvinnudeildarinnar er í höndum rannsóknaráðs ríkisins. Síðan skiptist atvinnudeildin, eins og menn vita, í deildir: fiskideild, búnaðardeild og iðnaðardeild, - í þrjár deildir, sem hver um sig hefur sinn deildarstjóra. Það, sem hv. þm. leggur til, er, að deildarstjórarnir tilnefni menn í stjórn raunvísindadeildar, þ.e. að undirmennirnir tilnefni, en yfirmennirnir fái þar hvergi að koma nærri. Það sjá allir, að hér væri um hina furðulegustu skipun að ræða. Þeir, sem stjórna fyrirtækinu í heild, eiga ekki að koma fram fyrir það út á við, heldur eiga undirmenu að koma fram út á við fyrir hönd fyrirtækisins. Þetta væri álíka og ef ákveðið væri með ákvæði í lögum, að aðalbókari og aðalféhirðir Landsbankans t.d., svo að ég nefni eitthvert dæmi, - það var verið að ræða bankamálin hinum megin við vegginn, því dettur mér það í hug, - þeir skuli koma fram fyrir hönd bankans út á við, en ekki bankastjórarnir, hin eiginlega stjórn hans. Þegar hv. þm. spyr um, hvaða rannsóknarverkefni rannsóknaráðið hafi annazt, þarf ég ekki að nefna nema eitt dæmi um það. Öll rannsóknarverkefni atvinnudeildar háskólans eru gerð undir yfirstjórn og að meira eða minna leyti fyrir frumkvæði rannsóknaráðsins, á þess ábyrgð sem yfirmanna stofnunarinnar. Það skiptir svo náttúrlega ekki máli, að deildarstjórarnir eru auðvitað meira eða minna sjálfstæðir í sínum störfum og hafa frumkvæðið í ýmsum ágætum hlutum. En störf þeirra eru á ábyrgð yfirmanna þeirra, sem ég efast ekki um að hafi fylgzt vel með, gegnt embættisskyldu sinni og fylgzt með því, hvað er að gerast í þeim stofnunum, sem þeir eiga að stjórna, og ekki aðeins vita, hvað er að gerast, heldur einnig stundum átt frumkvæði. Rannsóknaráðið hefur verið skipað eftirtöldum mönnum: Ásgeiri Þorsteinssyni verkfræðingi, dr. Birni Sigurðssyni lækni og Pálma Hannessyni rektor, meðan hans naut við, en maður hefur ekki verið skipaður í hans stað. Allt eru þetta valinkunnir hæfileika- og sæmdarmenn, sem aldrei hvarflar að mér eitt andartak, að hafi ekki gegnt embættisskyldu sinni samkvæmt lagaákvæðum með hinum allra bezta og æskilegasta hætti.



Það fór eins og mig varði. Hæstv. ráðh. gat ekki komið með eitt dæmi um eitt einasta mál, sem rannsóknaráð ríkisins hefði átt frumkvæðið að og hefði verið tekið fyrir fyrir atvinnuvegina, - ekki eitt. Hann vitnaði í lögin og vitnaði í það, að þeir hefðu yfirumsjón með atvinnudeildinni. Nú skulum við líta svolítið nánar á þetta að gefnu tilefni. Við skulum fara t.d. til annarra landa, við skulum skreppa til Danmerkur. Þar er tilsvarandi rannsóknaráði ríkisins ráð, sem kosið er og skipað af ríkisstj. og á að hafa eftirlit með öllum tilraunum við búfjárrækt. Það ræður, hvað er tekið fyrir, og í hvert skipti sem fram kemur eitthvað, sem hefur verið tekið fyrir að þess tillagi af stofnunum eins og atvinnudeildunum, þá er gefinn út um það ritlingur, og þá byrjar hann ævinlega á formála frá þeim, hvernig standi á, að málið hafi veríð tekið fyrir, og hvernig hafi verið unnið að því, og svo, þegar þeir eru búnir með sinn formála, kemur sjálf greinargerðin og niðurstaða rannsóknanna, sem um er að ræða. Við skulum líta á, hvernig þetta hefur verið hérna. Af tilviljun lagði einhver á borðið hjá mér um daginn rit landbúnaðardeildar, A-flokk, nr. 5. Haldið þið, að rannsóknaráðið komi þar nokkurn tíma við? Það var öðru nær, það vissi ekki, hvað var að gerast, fyrr en búið var að prenta pésann. Það er forstöðumaður deildarinnar, sem prentar hann. Það er ekki neitt frá rannsóknaráðinu um, að það hafi skipulagt tilraunirnar og ákveðið, að þær skyldu gerðar, eða samþykkt, að þær yrðu gerðar. Nei, það hefur aldrei verið minnzt á það að taka tilraunina upp. Rannsóknaráðið skipti sér ekki af því. Ef við förum til Noregs, þá er alveg sama að segja. Ef við förum til Danmerkur í aðrar tilraunir, þá er hið sama að segja þar. Þar er líka fimm manna nefnd, skipuð af ríkisstj. og kosin af félagasamtökum, sem ræður, hvaða tilraunir eru gerðar, og í hvert skipti sem kemur tilkynning um, að einhver tilraun hafi verið gerð, og niðurstöður hennar, þá er það náttúrlega yfirmaðurinn, sem byrjar á því að skrifa formála og skýra frá tildrögum til þess, að tilraunin hafi verið gerð, o.s.frv. Svo kemur skýrslan frá forstöðumanninum. Við skulum segja, að það sé lögum samkvæmt, að þeir eiga að gera þetta hér, hafa forgöngu um þetta, en það hafa þeir bara ekki gert. Og ráðh. gat ekki nefnt eitt einasta dæmi. Hann bara vitnar í lögin. Það er alveg sama, í hvaða land við förum, þar sem yfirstjórn er yfir einhverjum hlutum, þar er það hún, sem gefur út skýrslu og ákveður, hvað gert er. En hér hefur aldrei verið meiningin, að það væri svo. Rannsóknaráð var sett upprunalega til þess að hafa eftirlit með náttúrurannsóknum hér á landi, sérstaklega útlendinga, og til þess að reyna að safna í eina heild þeim niðurstöðum, sem yrðu í náttúrurannsóknum. Það hefur það gert. Það hefur gert það og rækt það starf vel, og það er allt í lagi með það. En hitt hefur það bara aldrei gert. Þess vegna er það, að það er ekki í nokkrum lifandi tengslum við sjálft atvinnulífið í landinu, og það mætti segja mér, að við gætum farið til mannanna, sem núna eru í rannsóknaráði, þessara tveggja, og sagt við þá: Heyrið þið, hvað var nú í skýrslunni, sem fiskideild gaf út um átu í sjónum, eða í skýrslunni, sem landbúnaðardeildin gaf út um fitun lamba á ræktuðu landi? Þeir hefðu ekki hugmynd um það. Ég hugsa, að við gætum spurt þá um hverja einustu skýrslu, sem út hefur verið gefin og þeir hafa átt að hafa yfirstjórn með að væri gerð, án þess að þeir vissu, hvað í þeim stæði. Þess vegna er það, að það er ekki hægt að sýna atvinnuvegum landsins meiri fyrirlitningu en þá að vilja ekki á neinn hátt hafa í yfirstjórninni yfir raunvísindadeildinni menn, sem þekkja atvinnulífið og vita, hvað þar er um að ræða og hvar skórinn kreppir að. En þetta er kannske eðlilegt, þegar það er undirbúið af mönnum, sem ekki vita, hvað atvinnulífið í landinu er og hvar skórinn kreppir að og hvað þar þarf að gera, - sem gleyma að ætlast til þess, að unnt sé að gera vísindatilraunir fyrir landbúnað og fiskiðnað, - það á bara að gera það fyrir grasafræði, það á bara að telja, hvað margir litningar eru í fíflunum og sóleyjunum o.s.frv., og vera ágætt af því, og það er út af fyrir sig ágætt verk að gera það - allt slíkt, það er allt í lagi með það. Það er líka allt í lagi með að rannsaka nákvæmlega, hvenær Hekla gýs, hvernig þar hagar til o.s.frv., og þar átti rannsóknaráðið sinn stóra hlut í, ágætan hlut í viðkomandi náttúrurannsóknum landsins. En sjálft atvinnulífið hefur það staðið utan við og stendur utan við, og það á að vera það, sem ræður að nafninu til, hvað vísindasjóðurinn á að gera fyrir atvinnulífið. Móti því er ég, og ég tek mína till. ekki aftur. Það má vera, að hún verði felld. Ég geri ráð fyrir því, því að líklega er meiri bl. deildarinnar með ráðh. í því að ætlast til þess, að það eiginlega atvinnulíf komi helzt ekki til greina hér, það sé bara pjatt, þýðingarlítið „húmbúg“, sem eigi að gera þar, það séu ekki nein vísindi, - það átti að vera utan við að geta fengið nokkurn styrk úr þessum sjóði o.s.frv. Ég geri ráð fyrir því, að meiri hl. d. fylgi því. Það sýnir sig.



Herra forseti. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. og menntmn. hafa komizt að raun um við nánari athugun, að stjórn hugvísindadeildar, eins og ætlað var í frv., fær vart staðizt, og ég get fyrir mitt leyti fallizt á, að brtt. hæstv. ráðh. sé til bóta, og mun greiða henni atkv., og þar með tökum við till. á þskj. 612 aftur.



Herra forseti. Eins og þetta frv. ber með sér, hefur það fengið mjög rækilegan undirbúning. Það er samið af Búnaðarfélagi Íslands og endurskoðað af búnaðarþingi. Og eins og það ber með sér, er það fyrst og fremst samræming og leiðrétting á búfjárræktarlögunum. Það fylgir málinu mjög ýtarleg grg., en því hefur verið breytt í verulegum atriðum í hv. Nd., þó aðallega þannig, að það hefur verið dregið úr kostnaðinum við þær breytingar og samræmingar, sem gerðar eru á frv. Aðalatriðin í frv., eins og það liggur fyrir nú, auk nokkurra smærri breytinga, sem aðallega eru gerðar til samræmingar, eru þessi: Héraðsráðunautar í búfjárrækt fái sömu laun og héraðsráðunautar í jarðrækt. Á þessu hefur verið ósamræmi, sem af skiljanlegum ástæðum getur ekki beðið að leiðrétta. Enn fremur er nú í þessu frv., ef að lögum verður, heimilað að greiða félagssamtökum bænda í búfjárrækt fyrir að gera samanburð á einstökum stofnum. Slíkt hefur að sjálfsögðu nokkurn kostnað í för með sér, en talinn er mikill ávinningur, að það sé hægt að gera, og er veittur til þess lítils háttar styrkur. Þriðja meginbreytingin er sú, að það er hækkaður styrkur til sæðingarstöðva, hámarkið úr 15 þús. upp í 20 þús. Er gert ráð fyrir því, að eins og frv. nú liggur fyrir, hafi verið dregið þannig úr kostnaði, að hann nemi eitthvað á þriðja hundrað þús. kr., en var í verulegum atriðum hærri, eins og ég gat um í upphafi. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri að þessu sinni og óska eftir, að málinu verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni og til landbn.