Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Á þskj. 116 hef ég leyft mér að flytja frv. til laga um greiðsluskilmála húsnæðislána. Það er nokkuð langt síðan þetta frv. var fram lagt, en ýmsar aðstæður hafa ráðið því að framsaga fyrir þessu máli hefur dregist eins lengi og orðið er og fer ég ekki nánar út í það. Frv. þessu er, eins og segir í grg., ætlað að taka afdráttarlaust af allan vafa um þann sjálfsagða rétt fólks í þessu landi að eignast íbúðarhúsnæði án þess að fórna til þess rétti sínum til heilbrigðs lífs. Frvgr. eru bara þrjár og hljóða þannig, með leyfi virðulegs forseta: "1. gr. Tilgangur þessara laga er að tryggja réttláta greiðslubyrði af öllum lánum einstaklinga sem tekin eru til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin afnota. 2. gr. Greiðslur af lánum, sem lánastofnanir veita eða hafa veitt einstaklingum vegna öflunar eigin húsnæðis, skulu miðast við að heildargreiðslubyrði hjá lántakanda verði ekki meiri en svo að hann geti framfleytt sér og sínum samtímis því að endurgreiða lánin á 40 árum. 3. gr. Lög þessi öðlist þegar gildi." Virðulegi forseti. Hvað 1. gr. viðvíkur, þ.e. tilgangi þessara laga að tryggja réttláta greiðslubyrði af öllum lánum einstaklinga sem tekin eru til öflunar íbúðarhúsnæðis, er skemmst frá því að segja að undanfarin tvö ár hefur Húsnæðisstofnun haft uppi tilraunir eða viðleitni til að jafna greiðslubyrði einstaklinga af þeim lánum sem Húsnæðisstofnun sjálf hefur veitt. Sú viðleitni hefur greinilega borið árangur. Það er að vissu leyti ekki síst vegna þess að greiðslubyrði þeirra lána sem fólk hefur tekið hjá Húsnæðisstofnun er þegar léttasta byrðin sem fólk ber af húsnæðislánum. Byrðin af lánum sem það hefur tekið í bankastofnunum eða öðrum stofnunum en hjá Húsnæðisstofnun er miklu þyngri og það er sú byrði sem er að sliga fólk nú. Á síðasta ári gerði Húsnæðisstofnun líka tilraun til að hjálpa fólki, sem átti í erfiðleikum við að standa skil á lánum sínum hjá öðrum lánastofnunum, með því að veita fólki viðbótarlán úr lánasjóði Húsnæðisstofnunar með nokkuð svipuðum kjörum og almennt tíðkast um lán þar, þ.e. um það bil 15 ára greiðslutíma. Þessi hjálp var náttúrlega vel þegin, en hún dugði því miður í flestum tilvikum afar skammt. Nú er komið að öðrum lánastofnunum en Húsnæðisstofnun að taka þátt í því að greiða fyrir fólki. Við erum ekki að tala um aukin útgjöld fyrir lánastofnanir. Þetta er útlátalaust fyrir þær. Hér er um það að ræða að breyta þeim lánum, sem fólk er með í bönkum og sjóðum sem lána til skamms tíma, í lengri lán og hér er líka um það að ræða að fólk, í samvinnu við þær lánastofnanir sem það skiptir við, skipuleggi skuldagreiðslur eða skuldabyrði sína þannig að það geti staðið undir henni með sæmilegum hætti eða eins og er sagt í 2. gr.: Hámark þeirrar kröfu sem hægt sé að gera í þessu tilviki er að heildargreiðslubyrði hjá lántakanda verði ekki meiri en svo að hann geti framfleytt sér og sínum samtímis því að endurgreiða lánin á 40 árum. Ég tel að hér sé verið að tala um sjálfsagt sameiginlegt hagsmunamál lántakanda og lánastofnana. Það er afskaplega lítill tilgangur í því fyrir lánastofnanir að lána fólki peninga algerlega án tillits til þess hvort fólkið getur endurgreitt þessi lán eða hvernig. Auðvitað hlýtur það að vera báðum aðilum sameiginlegt hagsmunamál að þessi viðskipti gangi þannig fyrir sig að hvorugur aðilinn skaðist af þeim en báðir haldi sínu. Þessi stuttu lán til fólks sem stendur í fjárfestingum, eins og hefur verið stundað hér, hafa bæði stuðlað að og stafað af - það er erfitt að gera grein fyrir því hvort er eggið og hvort er hænan í þessum leik - að veltuhraði þeirra peninga sem verið er að lána til einstaklinga er gífurlega mikill. Það virðist eins og það sé bönkunum ákveðið kappsmál eða hagsmunamál að halda þessum veltuhraða uppi og auka hann ef nokkuð er. Við vitum af hverju þetta stafar. Þetta stafar að nokkru leyti af því að það fé sem bankarnir hafa til umráða til að lána einstaklingum er takmarkað vegna þess að mjög stór hluti innistæðna í bönkunum er bundinn í annars konar lánum. Til þess, eins og bankarnir orða það, að geta sinnt sem flestum auka þeir veltuhraða þeirra takmörkuðu peningaupphæða eða "fjármuna", eins og kallað er, til að geta dreift "fyrirgreiðslu sinni", eins og bankarnir kalla það, til fleiri. - Í framhjáhlaupi verð ég að viðurkenna að mér finnst betur fara á að tala um peninga en fjármuni því að hér erum við að tala um peninga. Auk þess er afskaplega leiðinlegt orð sem notað er í viðskiptum banka við einstaklinga og fyrirtæki, en það er "fyrirgreiðsla". Auðvitað er ekki um fyrirgreiðslu að ræða þegar einstaklingur fær lán í banka. Það er einfaldlega um viðskipti að ræða, leigu á peningum. Þess vegna, virðulegi forseti, álít ég að hér hvíli ábyrgðin ekki bara á herðum þeirra einstaklinga sem leita eftir lánum til bankanna og bjóða fram persónulegar ábyrgðir eða veð. Ábyrgðin hvílir auðvitað líka á bönkunum. Þá á ég ekki bara við þeirra ábyrgð að því leyti að ávaxta það fé sem þeim hefur verið falið af sparifjáreigendum heldur líka þá ábyrgð að þau viðskipti sem þeir stofna til við lántakendur sína séu með það eðlilegum hætti að, eins og ég sagði í upphafi máls míns, hvorugur skaðist af en báðir haldi sínu. Hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. létu að því liggja í máli sínu fyrir áramót að þeir mundu mælast til þess við bankana að þeir tækju upp þau vinnubrögð sem er lýst í þessu frv. Ég verð að viðurkenna að ég taldi kannske þar af leiðandi minni ástæðu til að flytja þetta frv. úr því þessir háu herrar voru búnir að taka upp á sína arma það markmið sem þessu frv. er ætlað að fullnægja. En nú er reynslan sú að annaðhvort hafa bankarnir ekki hlustað mjög grannt á hæstv. forsrh. eða fjmrh. eða þá að þessir hæstv. ráðh. hafa ekki komið þessum tilmælum sínum til bankanna. Mig grunar, ég hef reyndar fyrir því orð bankamanna, að þessi tilmæli hafi alls ekki komið frá fjmrh. eða forsrh. til bankanna. Til þess að létta þessum háu herrum róðurinn væri auðvitað einfaldast að samþykkja stuttleg lög eins og þau sem hér er verið að leggja til. Nú geta menn sagt sem svo: Til hvers að vera að lögbinda atriði sem þessi sem raunverulega ættu að tilheyra því sem menn kalla frjálsa samninga og sjálfsagða hluti? Vandræðin eru þau að menn líta greinilega ekki á þetta sem sjálfsagða hluti. Vandræðin eru þau að fjöldi fólks á eignir sínar undir hamrinum, þ.e. á alls ekki lengur sínar eignir í raun og veru, vegna þess ástands sem skapast hefur af þeim orsökum að menn líta ekki á samningsgerð á borð við þessa sem sjálfsagðan hlut. Vegna þess að það eru mannréttindi að menn eigi þak yfir höfuðið verður stundum að grípa inn í viðskipti um jafnsjálfsagða hluti og þessa með lagagreinum sem fyrst og fremst er ætlað að tryggja einstaklingum þann rétt að koma þaki yfir höfuð sér ásamt því að geta framfleytt sér og sínum á u.þ.b. hálfri ævinni. Lengra er nú ekki gengið í þeim kröfum sem fram koma í þessu frv. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.

Davíð Aðalsteinsson Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Ég mun ekki gera að umræðuefni húsnæðismálin almennt í minni örstuttu tölu um þetta frv. Það sem fyrst vekur athygli mína varðandi þetta frv. er hversu magurt það er, hversu ógreinilegt það er í framsetningu. Ég get að sjálfsögðu tekið undir efni þessarar sem ég vil kalla viljayfirlýsingar. Frv. er raunar ekkert annað en viljayfirlýsing. Ég held fyrir mitt leyti að það sé afskaplega örðugt að framkvæma það sem fram er sett í frv. á grundvelli frv. 1. gr. frv. hljóðar þannig, með leyfi forseta: "Tilgangur laga þessara er að tryggja réttláta greiðslubyrði af öllum lánum einstaklinga sem tekin eru til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin afnota." 1. gr. lokið. Síðan skyldi maður ætla að það kæmi sæmileg skilgreining á því með hvaða hætti ætti að ná umræddu markmiði: "2. gr. Greiðslur af lánum sem lánastofnanir veita eða hafa veitt einstaklingum vegna öflunar eigin íbúðarhúsnæðis skulu miðast við að heildargreiðslubyrði hjá lántakanda verði ekki meiri en svo að hann geti framfleytt sér og sínum samtímis því að endurgreiða lánin á 40 árum." Að framfleyta sér og sínum. Þá spyr ég: Við hvað er átt? Er þar átt við einstaklinginn sjálfan sem kaupir íbúðina, hans nánustu og jafnframt þá sem næst koma að fjölskylduböndum? Nú er ég ekki að hártoga. Nú er ég með það í huga að þegar þarf að framkvæma lög verða menn að lesa það út úr þeim sem framkvæma skal og hvernig á að vinna verkið. Í frv., hvað sem líður útskýringum hv. flm., er ekki skilgreint um hvaða lánastofnanir er að ræða, hvort það eru allir viðskiptabankarnir, sparisjóðirnir, Húsnæðisstofnun, lífeyrissjóðirnir o.s.frv. Það er ekkert skilgreint hvort hér er um að ræða allar þær stofnanir sem lána með einum eða öðrum hætti til húsbyggjenda í landinu. Vegna frv. mætti einnig vekja athygli á að hv. flm. getur hvergi, hvorki í lagagreinunum né í grg. né heldur í framsögu sinni, um einhver stærðarmörk í þessu efni. Og ég spyr: Ætlast flm. til að skuldir verði eftir gefnar ef það skyldi verða niðurstaðan að kaupandi húsnæðis geti ekki framfleytt sér og sínum, hvað sem það nú táknar, samtímis því að greiða lánin niður á 40 árum? Það má vel vera að í fjölmörgum tilvikum standi húsbyggjandi frammi fyrir því eftir atvikum hvaða framfærslustig er lagt til grundvallar. Það hef ég einfaldlega ekki hugmynd um og það hefur ekki komið fram í máli hv. flm. Ég sagði í upphafi míns máls að ég gæti fellt mig við þetta sem viljayfirlýsingu, en lagafrv. er þetta ekki. Að mínum dómi er það allsendis óframkvæmanlegt eins og það er sett hérna fram. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frv.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa um þetta langt mál. Flm. hefur nú fengið æðimargar spurningar frá hv. 5. þm. Vesturl. um það hversu hann hyggist framkvæma það frv. sem hér liggur fyrir. Vissulega er gott að fræðast og fá upplýsingar um það og það fáum við örugglega á eftir hjá hv. flm. Mér er miklu meiri forvitni á að vita um hvað þeir sem mestu ráða um þessi mál, flokksbræður hv. 5. þm. Vesturl., eru að hugsa í þessum málum og hvernig þeir ætla sér að framkvæma það sem þeir gáfu sem fegurst loforð um fyrir síðustu kosningar og skulu ekki rifjuð upp hér, en eitthvað minnir mig 80% lán til allra vera þar efst á baugi, 80% lán til langs tíma með góðum kjörum. Eitthvað hljómaði þetta kunnuglega á framboðsfundunum.

Það var ekki í lögum.

Það var ekki í lögum, nei, enda hafa sumir þessir menn ekki einu sinni framfylgt lögum þó þau væru til í þessu landi yfir ýmislegt, hvað þá loforðum. Ég tek undir það með hv. 5. þm. Vesturl. að það er svo sem ekki við því að búast. Ég skal ekki fara í neina efnislega umræðu um húsnæðismálin almennt þó á því væri vissulega full þörf. Við vitum það og erum sjálfsagt öll sammála um það, sem hér erum inni, að hér er hreyft því máli, hvort sem við deilum um form þess eða hvernig það skuli framkvæmast, sem heitast brennur á flestum. Ég skal játa að ýmislegt hefur verið gert af hálfu Húsnæðisstofnunar ríkisins undir forustu hæstv. félmrh. til að létta greiðslubyrði af lánum Húsnæðisstofnunar og hlaupa undir bagga, síðast með hinum svokölluðu greiðsluerfiðleikalánum eða hvað þau heita nú, einhverju óþjálu nafni sem ég man ekki nákvæmlega hvað er. Vissulega er þetta allt til hjálpar og aðstoðar, en í mörgum tilfellum dugir það engan veginn til, eins og hv. flm. kom inn á, og ýmis átök í þessu efni hafa verið fálmkennd og ekki verið fylgt nógu vel eftir heldur þannig að menn hafa eftir þessa aðstoð að miklu leyti setið eftir í sömu vonlausu skuldasúpunni að undanteknum kannske 100 eða 150 þús. kr. sem hefur verð skuldbreytt til lengri tíma. Það segir lítið miðað við hvernig lánamálum þessa fólks er komið í dag. Það er svo rétt að taka fram þegar við ræðum húsnæðismál almennt, þó það verði ekki gert hér nú að neinu marki, að vissulega hafa menn reist sér þar hurðarás um öxl í mörgum tilfellum. Við Íslendingar byggjum býsna stórt. Þó ég sé ekki að segja að menn eigi ekki að vera djarfir og stórhuga hefur mér þótt sem sú kynslóð sem nú er að byggja og hefur verið að byggja á undanförnum árum og jafnvel áratugum hafi byggt býsna vel yfir sig hvað stærð og rými snertir. Þetta segi ég vegna þess að mér þykir stökkið svo gífurlegt frá þeim ótrúlega þröngu húsakynnum sem menn bjuggu við áður, og mátti kannske miðla mun, eða það að fara út í þau félagsheimili, sem ég kalla svo, sem margir byggja í dag. En kannske er það ekki það fólk, sem félagsheimilin byggir, sem við erum að tala um nú. Ég hygg að flest af því fólki sem byggir stærst og veglegast hafi nokkurn veginn allt sitt á hreinu og sigli sléttan sjó. En hv. flm. kom alveg sérstaklega inn á lánastofnanirnar, bankana þá alveg sér í lagi. Ég veit að það hafa komið fram yfirlýsingar frá stjórnvöldum um að þess yrði leitað við bankana að lán þar yrðu lengd. Ég fullyrði hins vegar hér að því hefur ekki verið fylgt eftir, alls ekki á þann máta sem nauðsynlegt var, og tregða í bankakerfinu hefur óneitanlega verið allt of mikil til þess annars vegar að veita mönnum fullnægjandi aðstoð, aðstoð sem dygði. Niðurskurðarstefnan þar hefur verið svo gífurlega mikið allsráðandi að ef maður hefur beðið um t.d. 200 þús. og þurft 200 þús. og getað bjargast með það með skikkanlegum samningum hefur hann fengið 100 þús. sem hefur þá engan veginn nægt og maðurinn hefur kannske staðið verr eftir en áður. Þetta þekkjum við mýmörg dæmi um og svo hins vegar það að lánin séu til allt of skamms tíma. Vitanlega er það rétt hjá hv. flm. að engin lánastofnun er bættari með því að gera fólk vísvitandi, ég segi vísvitandi, með þessum hætti að vanskilafólki þar sem það lendir í meiri og minni erfiðleikum með þá örðugu greiðslubyrði og þær hröðu greiðslur sem af þessum lánum eru. Ég geri mér hins vegar vonir um það nú að í framhaldi af þeim samningum sem nú standa yfir á vinnumarkaðnum og ríkisstj. er að vissu leyti aðili að, en er auðvitað fyrst og fremst milli vinnuveitenda og verkalýðsfélaganna og launþegasamtakanna, kunni að koma verulegar úrbætur. Ég fagna því að í þeim samningum er nú lögð mikil áhersla á verulegt átak í húsnæðismálum sem er vitanlega komin til af mikilli þörf og mikilli neyð fjölmargra þeirra sem í þessum launþegasamtökum eru. Þar af leiðandi er það eðlilegt og sjálfsagt og ekki þakkarvert að launþegasamtökin skuli reisa þetta merki jafnrækilega og þau gera núna og bera vonandi gæfu til að gera meira en reisa það, fylgja því eftir þannig að úrbætur verði að veruleika. Það má vissulega vænta margra góðra hluta úr þeim viðræðum sem nú fara fram og ég geri mér vonir um að menn nái þar landi á þann hátt að launafólk megi í einhverju rétta verulega sinn hlut. En mín lokaorð skulu þau að mikilvægast af þessu öllu er kannske það ef varanleg lausn, m.a. í gegnum lífeyrissjóðakerfið okkar, mætti finnast út úr samningum nú með aðstoð ríkisvaldsins á húsnæðismálum þess fólks sem í mestum vanda er í dag.



Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem þetta frv. hefur fengið. Það fer stundum þannig fyrir mönnum þegar lögð eru fram frumvörp sem ekki eru reglugerðir heldur nálgast kannske að verða eitthvað líkt því sem lög eiga að vera, að verða hálfklumsa eða það virtist mér á hv. 5. þm. Vesturl. Allt í einu hætta menn að skilja einföldustu orð og orðasambönd og sjá hættur á hverju horni. Ég held að ekki þurfi að útskýra fyrir neinum sem hér er inni hvað er lánastofnun. Það er stofnun sem lánar fólki peninga og það að hún lánar fólki peninga stafar yfirleitt af því að henni hefur verið falið að ávaxta sömu peninga í umboði einhverra annarra. Eina stofnunin sem gróflega sker sig úr í því tilviki er náttúrlega Húsnæðisstofnun þar sem þessi sama ávöxtunarkrafa liggur ekki fyrir. Hvað það er að afla eigin húsnæðis held ég að sé nokkuð auðskilið. Þar með ætti að vera öllum nokkuð ljóst að við erum að tala um lán sem lánastofnanir hafa veitt einstaklingum sem eru að koma sér þaki yfir höfuðið. Þá komum við að síðari hluta setningarinnar í 2. gr. frv. þar sem segir: "Þessi lán [þ.e. greiðslur af þeim] skulu miðast við að heildargreiðslubyrði lántakanda verði ekki meiri en svo að hann geti framfleytt sér og sínum samtímis því að endurgreiða lánin á 40 árum." Við skulum byrja á versta möguleika sem gæti gerst. Það er að það sitji maður fyrir framan þann sem lánveitingunum stýrir. Þessi maður hefur í raun og veru engar tekjur. Þá er ekki hægt að ætlast til þess að stofnun, sem á að ávaxta annarra manna fé, geti lánað þessum manni. Þar af leiðandi fær þessi maður ekkert lán og þar af leiðandi ber hann heldur enga greiðslubyrði. Allt frá því að skoða það dæmi verður lánastofnunin, og ég tel að það sé hennar ábyrgðarhlutur, að skoða hvaða tekjur þessi viðkomandi einstaklingur hefur eða fjölskylda hans, þ.e. hann og hans, og hvaða lán hann er þegar með, þ.e. hver er sú greiðslubyrði sem hann þegar þarf að standa undir, og síðan að meta hvaða lán hún geti veitt honum og hvaða greiðslubyrði hún geti boðið honum sem skerði ekki til muna möguleika hans á að framfleyta sér af þeim tekjum sem um ræðir. Einstaklingar sem ekki hafa nægar tekjur til að framfleyta sér og sínum verða náttúrlega að leita. ..  Við erum að tala um sjálfsagða hluti og eðlilega. Aftur á móti vitum við að lánastofnanir hér á landi stunda það ekki almennt að skoða greiðslubyrði manna í heild, þ.e. athuga hvaða lán menn eru með í öðrum lánastofnunum, hvaða greiðslubyrði menn eru með í öðrum lánastofnunum og hverju menn geta yfir höfuð áorkað. Auðvitað verður þetta að fara saman. Maður getur staðið með 4-5 lán sem hann þarf að borga af kannske ca. 10 þús. kr. á mánuði. Til þess að bjarga málunum býðst honum eitt lán til þriggja ára upp á 300 þús. Hann þarf að borga með afborgunum og vöxtum og verðbótum langt yfir 100 þús. á ári til viðbótar því sem hann hefur fyrir. Fólk sem hefur eitthvað á milli 20 og 30 þús. kr. í tekjur stendur ekki auðveldlega undir slíku. Auðvitað leggja viðskiptahættir sem þessir mjög aukna áherslu á að sú fyrirgreiðsla sem fólki býðst hjá því opinbera sé með þeim hætti að fólk þurfi ekki að leita til lánastofnana nema í litlum mæli. Við erum fyrst og fremst að leggja áherslu á að það að koma yfir sig þaki er 40 ára verkefni. Það er æviverkefni. Hér á Íslandi hefur það verið svo á undanförnum árum þegar verst lét, og ég segi verst lét vegna þess að þá var verðbólgan mikil, að menn borguðu húsnæði sitt upp, eins og kallað er, á 5-8 árum. Þetta er fyrirbæri sem þekkist hvergi annars staðar í veröldinni. Þetta var hægt með því að brenna upp sparifé. Nú er þetta ekki hægt þar sem búið er að girða fyrir að hægt sé að brenna sparifé með þeim hætti sem áður var og þess vegna verða menn að leita annarra leiða til að sinna því sjálfsagða mannréttindaverkefni sem það er að koma húsnæði yfir sig og sína.



Virðulegi forseti. Ég átti þess ekki kost að vera við upphaf þessara umræðna, en ég vil ekki að 1. umr. um málið ljúki svo að ég geti ekki komið því sjónarmiði mínu hér á framfæri að ég tel að í rauninni séum við að ræða þáltill. en ekki frv. Þetta er ekki lagafrv. eins og þetta er samið. Um það er engum blöðum að fletta. Ég held að vinnubrögð við gerð lagafrv. þurfi að vera miklu vandaðri og allt önnur en hér kemur fram. Í 1. gr. er tilgangur laganna, síðan er almenn stefnuyfirlýsing í 2. gr. og í 3. gr. segir auðvitað: "Lög þessi öðlast þegar gildi." Þessu fylgir svo grg. upp á sjö eða átta línur. Þetta eru vinnubrögð sem ekki eru sæmandi hér á hinu háa Alþingi og þetta frv. , þó að það sé frv. að formi til, er að efni til ekkert annað en þáltill. og ætti sem slíkt að ræðast í Sþ.



Virðulegi forseti. Mér finnst leiðinlegt að þurfa að tvítaka það sem þegar er búið að koma fram í umræðunum, en út af athugasemd hv. 5. landsk. þm., sem þóttist hafa fundið hér þáltill. í stað lagafrv., vil ég eingöngu benda á það sem ég sagði þegar í upphafi. Við erum ekki að setja reglugerð. Við erum að fjalla um mjög einföld lög um mjög sjálfsögð mannréttindi, mjög sjálfsögð mannréttindi, hv. 5. landsk. þm., sem ekki eru virt í þessu landi. Bankastofnanir komast upp með að hundsa þarfir fólks í viðskiptum sínum við það. Þessum lögum er eingöngu ætlað að gera bönkunum skylt að horfa á aðstæður viðskiptavina sinna og taka tillit til heildarstöðu þeirra í fjárfestingum þeirra og með þeim fyrirvörum sem fram koma í 2. gr. Ég býst við að það sé óþarfi að tilgreina að þetta frv. er ekki sprottið beint undan mínum penna. Að þessu frv. stóð fjöldi manns. En vegna þess að hér er um að ræða, eins og ég sagði, mjög einföld og sjálfsögð mannréttindi þótti engum sem að þessu stóð ástæða til að fara að mæla og meta það, sem menn eiga að geta samið um, þ.e. að gera úr þessu reglugerð, og þess vegna endaði það í þessu tiltölulega mjög einfalda formi. Ég ætla að minna menn á að við höfum fjölda laga, mjög vel unnin eins og það er kallað hér í þingsölum. Þessi lög eru þannig orðin að það er nánast orðin regla að menn verða að brjóta þau til að geta framkvæmt það sem þessum lögum var upphaflega ætlað. Ég er t.d. að höfða til þeirra greina í lögum um Húsnæðisstofnun sem fjalla um endurkaup á íbúðum verkamannabústaða þar sem í gildi eru orðnir svo margvíslegir skilmálar á kjörum við upphafleg kaup og á kjörum við endurgreiðslu á mismunandi byggingarflokkum á mismunandi tímum að þeir menn sem eiga að framkvæma mat á þessum eignum og endurgjaldi til þeirra sem eru að láta af hendi eignir innan verkamannabústaðakerfisins eða innan kerfis félagsbyggingar verkamanna, þeir aðilar sem bera ábyrgð á því verða yfirleitt á endanum að þverbrjóta lögin til að geta veitt því fólki úrlausn sem um er að ræða hverju sinni. Þessi lög eru m.a. búin að flækja svo aðstöðu fólks innan þessa kerfis að misréttið, sem allir þekkja, innan verkamannabústaðakerfisins verður líklega aldrei leiðrétt nema til komi einhver maður eða einhverjir einstaklingar sem höggva á þann hnút með ákvörðun sem reyndar verður þá sjálfsagt endanlega skoðuð sem brot á gildandi lögum. En vegna þess hverjum vandræðum þessi lög hafa valdið gegnum tíðina verður að leysa þetta þannig. Það er ekki dyggð að semja né samþykkja flókin lög.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar á þskj. 464. Í 1. gr. frv. eru talin upp nöfn 19 manna sem sótt hafa um íslenskan ríkisborgararétt og að mati dómsmrn. uppfylla þau skilyrði sem Alþingi hefur sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar á undanförnum árum. Í 2. gr. eru sömu ákvæði um nafnbreytingar og gilt hafa síðustu árin. Við afgreiðslu laga um veitingu ríkisborgararéttar á s.l. vori var samþykkt ákvæði þess efnis að þeir, sem fengið höfðu ríkisborgararétt með lögum áður en Alþingi hvarf frá þeirri skilyrðislausu kröfu að taka upp íslenskt nafn, gætu fengið nafni sínu breytt þannig að það samræmdist þeim reglum sem settar voru um þá sem ríkisborgararétt fengu með lögunum á s.l. ári. Heimild þessi gilti til loka síðasta árs. Allmargir kusu að nota heimildina eða um 85-90 manns. Ekki er þó lokið afgreiðslu allra umsókna sem bárust. Við afgreiðslu umsókna samkvæmt þessari heimild kom fram nokkur óánægja hjá þeim sem þannig er ástatt fyrir að sum systkina eru fædd fyrir töku ríkisfangs föður en önnur síðar. Verða þau síðarnefndu að kenna sig til íslenska nafnsins, sem tekið var upp við ríkisfangstökuna, þegar eldri systkin mega nota ættarnafn föðurins. Þykir þessum einstaklingum óeðlileg þessi mismunun milli systkina. Mun ég láta nefnd þeirri sem málið fær til meðferðar í té erindi þessara einstaklinga til athugunar. Enn fremur mun nefndin að venju fá margar umsóknir sem ráðuneytinu hafa borist en ekki uppfylla öll þau skilyrði sem sett hafa verið fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegi forseti. Á þskj. 186 flyt ég frv. til l. um breytingu á lögum nr. 86 frá árinu 1985, um viðskiptabanka. Þetta frv., sem ég flyt hér, var flutt sem brtt. við frv. um viðskiptabanka þegar það var til umfjöllunar og afgreiðslu á vori sem leið. Það hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: "1. gr. Við ákvæði til bráðabirgða bætist nýr liður er orðist svo: Alþingi kýs fimm manna nefnd til þess að annast um að breyta ríkisviðskiptabönkunum í hlutafélagsbanka. Skal nefndin ganga frá samþykktum og ákveða hlutafé hvers banka miðað við eignir hans og viðskiptastöðu í samráði við bankaráð, bankaeftirlit og endurskoðendur hvers banka. Breyting ríkisviðskiptabanka í hlutafélagsbanka skal eiga sér stað eigi síðar en 1. jan. 1987 og falla þá úr gildi sérákvæði laga um ríkisviðskiptabanka, eftir því sem við á. Nefndin skal bjóða hlutabréf bankanna til sölu á frjálsum markaði þegar að loknum stofnfundum þeirra. Enginn einn hluthafi má kaupa meira en 5% hlutafjár. Umboð nefndarinnar til sölu hlutabréfa fellur niður 31. des. 1987. Óseld hlutabréf skulu þá falin í vörslu viðkomandi banka og skulu bankaráð annast sölu þeirra. Viðskrh. fer með atkvæði óseldra hlutabréfa á aðalfundi. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi." Grg. með þessu frv. er stutt, virðulegi forseti, þar sem ég talaði fyrir þessu máli í vor sem leið eins og áður sagði, en þar kemur fram sú skoðun mín, sem flestum ætti að vera kunnug í þessari deild, að það rekstrarfyrirkomulag bankastarfsemi sem sparifjáreigendum hefur staðið til boða s.l. 50 ár hefur sýnt og sannað að ekki er siðferðilega verjandi að standa lengur að því af löggjafans hálfu að sparifé landsmanna eða skattfé sé misnotað með þeim hætti sem ríkisvaldið hefur gert og gerir enn í gegnum ríkisbankana. Við komum aðeins inn á þetta áðan og hv. 2. þm. Austurl. lýsti stuttlega t.d. þeim viðskiptavenjum sem eru því miður allt of algengar í viðskiptum ríkisbankanna og viðskiptabanka almennt við viðskiptavini sína, þ.e. yfirleitt allt of lítil viðskipti, miklu minni en þau sem menn æskja og þá ekki stunduð í ljósi þess að viðskiptin eigi að gera báðum aðilum jafnmikið gagn heldur að viðskiptin séu nokkurs konar "fyrirgreiðsla", eins og það er kallað, eða ölmusa af hálfu lánastofnunar til þess sem lánið fær og hann megi þykjast góður með það sem hann fær. Bankastofnanir eru ekki og eiga ekki að vera fyrirgreiðslustofnanir heldur viðskiptastofnanir og það á að vera þeirra markmið að leita viðskiptavina, ekki bara sparifjáreigenda heldur líka lántakenda. Ég tel að hluti af þeim óeðlilegu viðskiptaháttum sem hér hafa skapast stafi af því að bankar hafa verið að stærstum hluta ríkiseign og því hugarfari sem þá hefur búið að baki rekstri þeirra svipað því og almennt gerist um þá þætti eða þá starfsemi sem ríkið annast, að menn líta ekki á þetta sem einfalda og sjálfsagða þjónustu við viðskiptavini sína heldur pólitíska fyrirgreiðslu, og að þessu verði ekki breytt nema með því að bankarnir verði látnir í hendur almenningshlutafélögum. Ég hef áður, virðulegi forseti, bent á þær einföldu staðreyndir að þetta fyrirkomulag í bankarekstri er með öllu óþekkt annars staðar á Vesturlöndum, þ.e. að ríkið eigi alla helstu og stærstu bankana. Það eitt ætti kannske að verða mönnum að umhugsunarefni. Það sem við höfum horft upp á núna á síðustu mánuðum og síðasta ári í starfsemi bankanna, og þá á ég við t.d. Útvegsbankann, ætti líka að færa mönnum heim sanninn um að það er ekki hollt að ríkisvaldið, hið pólitíska vald, beri ábyrgð á rekstri þessara stofnana. Í því felast bæði óeðlileg völd og óeðlileg ábyrgð sem hið pólitíska vald getur skotið sér undan með því að dreifa henni á herðar sinna umbjóðenda að geðþótta þegar með þarf. Þess vegna, virðulegur forseti, hef ég lagt þetta frv. til breytinga á lögum nr. 86 frá 1985 fram enn einu sinni. Ég lagði það fram sem brtt. við viðskiptabankafrv. þegar það var hér til umfjöllunar. Það hlaut ekki samþykki þá. En ég legg það fram enn einu sinni til að kanna hvort viðhorf manna í þessum efnum hefur ekki hugsanlega, ekki hvað síst í ljósi reynslu síðustu mánaða, eitthvað breyst. Auk þess legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og til fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Frv. það sem ég mæli fyrir á þskj. 468 um breytingu á lögum nr. 11 frá 6. apríl 1973 um framkvæmd eignarnáms, er engan veginn nýtt af nálinni. Það hefur verið flutt oft áður, alloft áður a.m.k., í þessari hv. deild, en eigi hefur það enn náð fram að ganga. Enda þótt undirtektir við efni þess hafi verið jákvæðar í hvívetna og enda þótt frv. hafi verið sent að ég hygg öllum oddvitum sveitarstjórna á landinu og hafi þar sömuleiðis fengið hinar jákvæðustu umsagnir hafa menn ekki treysts til að samþykkja þetta hér á hinu háa Alþingi enn sem komið er a.m.k. Þessu frv. er ætlað að breyta þeim reglum sem gilda við ákvörðun eignarnámsbóta í þá átt að afnema óréttlæti sem flm. telja að nú viðgangist og hafi viðgengist lengi, stuðla að eðlilegri þróun byggðar og gera það að meginreglu laga að ekki skuli taka tillit til verðbreytinga er rekja megi til tilgangs eignarnámstökunnar. Að þessu leytinu er í þessu frv. mörkuð ný stefna frá því sem verið hefur þar sem það miðar að því að tryggja einstaklingum sanngjarnt verð fyrir eignir og tryggja jafnframt mjög ríka hagsmuni samfélagsins. Við þm. Alþfl. höfum á allmörgum undanförnum þingum flutt frv. til laga um breytingar í þessar áttir, en svo sem ég áðan sagði hefur lagabreyting ekki náð fram að ganga þrátt fyrir jákvæðar undirtektir. Við höfum flutt þetta mál í nokkrum myndum. Í þessari mynd eins og frv. liggur hér fyrir er einkum stuðst við ákvæði norskra laga um framkvæmd eignarnáms og ákvörðun eignarnámsbóta, en þau ákvæði hafa þótt gefast allvel í Noregi. Það er megintilgangur frv. að tryggja framgang þeirrar stefnu að eignarnámsbætur skuli miða við þá notkun sem eign er í þegar eignarnemi tekur málið til umfjöllunar og tilkynning þar að lútandi er send eignarnámsþola og ekki séu metnar verðbreytingar sem rekja megi til tilgangs eignarnámstökunnar. Það er alkunna, og það er auðvitað nokkur kjarni þessa máls, hverjir eru þeir erfiðleikar sem þéttbýlissveitarfélög hafa átt við að etja þegar hefur þurft að taka land eignarnámi, land sem liggur að þessum sveitarfélögum, vegna eðlilegs vaxtar og þróunar viðkomandi sveitarfélags. Í grg. með frv. um þetta efni sem var flutt fyrir fáeinum árum var birt erindi eftir Jón G. Tómasson hæstaréttarlögmann þar sem hann fjallaði um ákvörðun eignarnámsbóta. Í erindi sínu sagði hann m.a.: "Samkvæmt þeim reglum sem taldar hafa verið í gildi hefur eignarnámsþoli vissulega átt möguleika á mikilli hagnaðarvon vegna verðhækkana sem stafa af fjárfestingu eða framkvæmdum hins opinbera. Þetta hefur skapað ójöfnuð og vandamál í þjóðfélagi nútímans sem nauðsynlegt er að leysa. Samhliða því að ríkið og sveitarfélög leggja mikið fjármagn í opinberar framkvæmdir hafa einstakir landeigendur gert háar kröfur um bætur fyrir verðmætisaukningu sem rekja má til þessara sömu framkvæmda. Skattgreiðandinn þarf því ekki aðeins að borga fyrir framkvæmdirnar heldur er einnig gerð krafa um að hann greiði fyrir þá verðhækkun á eigninni sem framkvæmdirnar af sjálfu sér leiða af sér." Þessi sjónarmið hafa vissulega reynst sveitarfélögum erfið. Þau hafa haft takmarkaða tekjumöguleika og vaxandi skyldum að gegna, m.a. við undirbúning á nýjum byggingarsvæðum og uppbyggingu á alhliða þjónustukerfi fyrir íbúana þar. Vandamál sem leitt hefur af háu landverði, hvort heldur það byggist á eignarnámsmati eða á samningsverði sem oftast hlýtur að taka mið af áætluðum eignarnámsbótum, hafa leitt til seinkunar á framkvæmdum eða til þess að hagstæðari kosturinn er ekki alltaf valinn. Spurningin sem leita þarf svars við er sú hvort hið opinbera skuli við eignarnám greiða bætur fyrir verðmæti sem það sjálft hefur skapað og leiðir af athöfnum þess, m.ö.o. hvort sækja eigi í vasa skattborgaranna greiðslu fyrir verðmæti sem þeir hafa þegar greitt fyrir og raunar sjálfir skapað. Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæðulaust í rauninni að hafa um þetta miklu fleiri orð, en að mati flm. er nauðsynlegt að í þessum lögum séu ákvæði til bráðabirgða er taki til þess þegar eignarnámsbætur skv. þessum lögum reynast lægri en fasteignamat á landinu, þ.e. lægra en það hefur verið næstliðin tíu ár á undan, en fasteignagjöld hafa þá verið greidd skv. fasteignamati. Í því tilviki er gert ráð fyrir að bæta sérstaklega þann mismun sem eignarnámsþoli hefur greitt í fasteignagjöldum á þessu tímabili umfram það sem verið hefði ef fasteignamat hefði verið jafnhátt bótaupphæðinni. Gert er ráð fyrir að þetta bráðabirgðaákvæði gildi í 15 ár frá gildistöku laganna. Ég sé ekki ástæðu til, virðulegi forseti, að hafa um þetta fleiri orð, en legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.