Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Að undanförnu hefur verið mikil umræða um afkomu sveitarfélaganna og skiptingu á tekjum ríkis og sveitarfélaga. Ýmis ummæli ráðherra í þessu sambandi hafa orðið fræg, svo ekki sé nú sagt fræg að endemum. En það er önnur saga. Í orðaskiptum milli mín og hæstv. félmrh. á dögunum kom fram að hæstv. félmrh. hygðist skipa nefnd til að endurskoða m.a. lög um tekjustofna sveitarfélaga og, ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt, fara yfir fjármálaleg samskipti ríkisins og sveitarfélaganna um þessar mundir, m.a. í tengslum við svonefndan verkefnatilflutning á milli þessara aðila. Ég hvatti hæstv. ráðherra eindregið til að skipa þverpólitískt í þessa nefnd og hafa þar með fulltrúa stjórnarandstöðunnar. En svör hæstv. ráðherra voru óljós, a.m.k. á því stigi málsins. Mér er kunnugt um að hæstv. ráðherra hefur hafið undirbúning að þessari nefndarskipan og óskað eftir tilnefningum fulltrúa frá hagsmunaaðilum eins og sveitarfélögunum, sem eðlilegt er. Ég hef hins vegar ekki orðið var við að sambærileg tilmæli bærust til þingflokka eða stjórnmálaflokka í stjórnarandstöðu. Ég vil því nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra, nú þegar hæstv. ráðherra hefur haft tíma til að hugsa málið: Mun hæstv. ráðherra leita eftir tilnefningum frá þingflokkum stjórnarandstöðunnar í þessa mikilvægu nefnd? Ég tel að hér sé um afar mikilsvert mál að ræða, að fara yfir þessi samskipti og endurskoða þau. Í ljósi aðstæðna væri óskynsamlegt annað en að þarna yrði um þverpólitískt starf að ræða. Stefnumótandi atriði sem lúta að samskiptum þessara aðila á tekjusviðinu þurfa á komandi árum að taka mið af þessari vinnu. Á þessu stigi málsins veit enginn hverjir koma til með annast framkvæmd þeirra hluta að afloknum kosningum. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra og vonast til að fá skýr svör.

Herra forseti. Seinast þegar lög um tekjustofna sveitarfélaga voru endurskoðuð, líklega skömmu fyrir 1990, voru hinir pólitísku fulltrúar eingöngu frá stjórnarflokkunum. Svo langt gekk það að meðan nefndin var að störfum voru stjórnarskipti og hv. þm. Halldór Blöndal, sem sæti átti í nefndinni af hálfu Sjálfstfl., líklega frá 1987 til haustsins 1988, hvarf úr nefndinni og í nefndina kom fulltrúi frá stjórnarflokki. Hugmynd mín er að fara aðra leið og hafa einn fulltrúa frá stjórnarandstöðunni í þessari nefnd. Ég get svarað því að ég mun óska eftir því að þarna verði einn stjórnarandstæðingur. Út af fyrir sig hefði verið gaman að hafa fulltrúa frá öllum stjórnarandstöðuflokkum. Hitt er svo annað mál að það hefur verið mikið los á stjórnarandstöðunni um þessar mundir og maður veit nú ekki vel hverjir verða með hverjum. Hv. þm. getur verið rólegur yfir því að rödd stjórnarandstöðunnar á þessu kjörtímabili mun heyrast í þessari nefnd.

Herra forseti. Það eru náttúrlega ekki nein rök að vísa í hvernig þessir hlutir hafi áður verið, sérstaklega ekki þegar óskynsamlega hefur verið að þeim staðið, eins og greinilega hefur verið gert á árunum fyrir 1990. Ég fagna þrátt fyrir allt að hæstv. ráðherra skuli upplýsa að hann muni leita eftir fulltrúa frá stjórnarandstöðunni. Ég hefði kosið að um fleiri fulltrúa væri að ræða, að fleiri gætu átt aðild að starfinu úr því að ráðherra fer inn á þetta spor á annað borð. Eðlilegast væri að fulltrúar þingflokka kæmu við sögu á jafnræðisgrundvelli eins og gjarnan var gert á árum áður. Stundum var meira að segja gengið svo langt að Sjálfstfl. átti tvo menn í slíkum nefndum þegar hann var í stjórnarandstöðu, stærðar sinnar vegna. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra í leiðinni hvernig hann hafi hugsað sér að standa að valinu á þessum eina stjórnarandstæðingi, þ.e. verður stjórnarandstaðan beðin um að koma sér saman um einn fulltrúa? Hver er hugmynd hæstv. ráðherra í þessu sambandi?

Herra forseti. Hugmynd mín er ekki fullmótuð í þessu sambandi. Mér fyndist mjög freistandi að biðja stjórnarandstöðuna, eins og hún er nú saman sett, að koma sér saman um einn fulltrúa. Mér fyndist það virkilega freistandi í upphafi kosningabaráttunnar. Ég er hins vegar ekki búinn að taka endanlega ákvörðun um það. Ég tók það fram að ég ætlaði ekki að hafa sömu vinnubrögð og viðhöfð voru seinast þegar lögin um tekjustofna sveitarfélaga voru endurskoðuð. Að því starfi komu eingöngu stjórnarsinnar af þingsins hálfu. Ég ætla ekki að gera það heldur hafa einnig stjórnarandstæðing í nefndinni. Ég mun reyna að hlutast til um að það verði þingmaður sem hefur frambúðarsetu á þinginu eða hér um bil örugga frambúðarsetu en það dansa nú ekki allir á kirkjugarðsballinu í haust sem ætluðu þangað í vor, eins og þar segir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér finnst ekkert að því þó hæstv. ráðherra vilji velta aðeins betur fyrir sér hvernig hann muni ganga í verkið. Við úr stjórnarandstöðunni þökkum gott boð og munum örugglega leysa það farsællega að koma okkur saman um fulltrúa. En að sjálfsögðu hefði það skapað meira svigrúm ef þeir hefðu mátt vera t.d. tveir eða þrír. Ég bendi hæstv. ráðherra einnig á þann möguleika að hrinda verkefninu af stað og setja nefnd til starfa nú í vetur, sem ég held að sé mjög mikilvægt, en gera ráð fyrir þeim möguleika að bæta í nefndina fulltrúum þeirra þingflokka sem hér verða á þingi eftir kosningar, ef þeir eiga þá ekki aðild að henni fyrir.

Herra forseti. Ég væri nú hræddari við að sumir þeir sem ég mundi skipa í nefndina núna ættu ekki afturkvæmt á þingið eftir kosningar. Ég er hræddari um það en nýju þingflokkana. Ég er ekki svo hræddur um að þeir komi til með að eiga mikla viðdvöl á næsta kjörtímabili. Á það er einnig að líta að þessi nefnd verður með fulltrúa frá sveitarfélögunum. Ég geri ráð fyrir því að þar verði breidd í pólitísku sjónarmiðum. Sveitarstjórnarmennirnir eru líka stjórnmálamenn þó þeir séu ekki á Alþingi. Ég teldi hins vegar óheppilegt að hafa þessa nefnd mjög fjölmenna.

Herra forseti. Eins og kunnugt er af fréttum eiga eigendur kvótalítilla og kvótalausra skipa nú í miklum erfiðleikum, m.a. vegna þess að verð á kvótamörkuðum hefur hækkað upp úr öllu valdi. Það kom nokkuð á óvart en þó gleðilega á óvart að formaður sjútvn. lýsti því nýlega yfir í sjónvarpsfréttum að hann væri fyrir sitt leyti reiðubúinn til að opna á ný lögin um stjórn fiskveiða og taka tillit til þeirra sjónarmiða sem fram hafa komið frá þessum útgerðum. Hann hvatti útgerðarmenn þessara skipa til að skila til sín og nefndarinnar tillögum um breytingar til að tryggja kvótalitlum eða kvótalausum skipum viðbótarkvóta svo að þeir geti stundað veiðar. Þetta hlýtur að sjálfsögðu að hafa verið rætt við hæstv. sjútvrh. Ég ætla að spyrja hvort hann sé ekki reiðubúinn að staðfesta það að af hálfu ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna sé opinn möguleiki til að taka fiskveiðistjórnarlögin til endurskoðunar og taka þá tillit til sjónarmiða þeirra manna, sem hefur svo vel verið tekið af hv. formanni sjútvn.

Herra forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar er rétt að taka fram að ríkisstjórnin hefur ekki rætt um að flytja aflaheimildir frá einum hópi fiskiskipa yfir til annarra. Sá hópur fiskibáta, sem hér var sérstaklega vitnað til og hefur litlar aflaheimildir, hefur möguleika á að kaupa aflaheimildir ef þær fást við eðlilegu verði. Þar verða lögmál markaðarins einfaldlega að ráða. Ég vara við hugmyndum um að handstýra þróun sjávarútvegsins með geðþóttaákvörðunum. Þeir sem keypt hafa báta með litlar aflaheimildir og hinir sem hafa selt frá sér aflaheimildir verða sjálfir að bera ábyrgð á þeim fjárfestingum sínum og ráðstöfunum sínum á aflaheimildum. Þar getur ríkisvaldið ekki komið eftir á og bætt úr, hafi menn sjálfir tekið ákvarðanir sem síðan leiða þá í erfiðleika og ógöngur. Ég held að þessi sjónarmið séu afskaplega skýr. Ég tel ljóst að af hálfu ríkisstjórnarinnar hafi ekki verið uppi áform um að færa aflaheimildir þannig á milli aðila, að refsa þeim sem hafa staðið sig vel og tekið skynsamlegar ákvarðanir í fjárfestingum til að hjálpa hinum sem hafa tekið óskynsamlegar ákvarðanir.

Herra forseti. Þessi sjónarmið hæstv. sjútvrh. koma mér ekki á óvart, ég hef heyrt þau áður. En ég hélt satt að segja að búast mætti við að einhverjar breytingar væru í farvatninu. Það liggur fyrir í fyrsta lagi að verð á kvóta sem hægt er að fá núna á kvótamarkaði er svo hátt að það ræður enginn útgerðarmaður lengur við að afla sér heimilda með þeim hætti. Í öðru lagi hefur komið fram í fréttum, í viðtali við formann sjútvn., að hann óskaði eftir því að þessir útgerðaraðilar kæmu til sín sem formanns nefndarinnar hugmyndum um breytingar og óskir og að nefndin mundi opna málið fyrir þinglok á ný. Ég átti því satt að segja von á að fá önnur svör frá hæstv. sjútvrh. en að ekkert hafi verið rætt við hann um málið. Ég spyr hann því hvort hann muni ekki gera ráðstafanir til þess að ræða málið við formann sjútvn. svo að oddvitar ríkisstjórnarinnar í þessu máli, formaður nefndarinnar og hæstv. sjútvrh., séu ekki að tala annar í vestur og hinn í austur, annar að gefa vonir og væntingar sem hinn segir að séu falskar.

Herra forseti. Ég hef þegar gert grein fyrir þeirri afstöðu sem liggur fyrir af hálfu sjútvrn. og er í sjálfu sér ekki meira um það að segja. Einstakir þingmenn hafa auðvitað málfrelsi til að segja sínar skoðanir og það frelsi verður ekki af neinum tekið. Það lá alveg ljóst fyrir að þær breytingar á löggjöf sem ákveðnar voru á síðasta þingi til að leysa deilur sjómanna og útvegsmanna mundu hafa afleiðingar í för með sér fyrir þau skip sem hafa haft litlar aflaheimildir og voru að leigja til sín. Löggjöfin miðaði að því að þrengja kosti þeirra og stöðu, þannig að það á ekki að þurfa að koma neinum á óvart að þessi staða sé uppi og að þær ráðstafanir sem þá voru gerðar til þess að koma til móts við sjónarmið sjómanna mundu hafa í för með sér hækkun á leiguverði á aflaheimildum.

Herra forseti. Formaður sjútvn. Alþingis er ekki bara einhver þingmaður. Hann er málsvari stjórnarflokkanna á Alþingi í sjávarútvegsmálum. Og nú hefur hæstv. sjútvrh. upplýst að hann er að fara með fals. Hann er að gefa sjómönnum og útgerðarmönnum kvótalítilla skipa falskar vonir og væntingar um fyrirgreiðslu og aðstoð hér á Alþingi, sem ekkert stendur á bak við. Það finnst mér mjög ámælisverð tíðindi frá forustumanni stjórnarflokkanna í sjávarútvegsmálum á Alþingi nú rétt fyrir þinglok.

Herra forseti. Ég beini fsp. minni til hæstv. samgrh. Fjarvinnsla og tölvunotkun fer vaxandi um allt land. Tölvan telst nú til sjálfsagðra heimilistækja. Símalínur og flutningsleiðir fyrir tölvur og símtæki eru víða í ólestri í dreifbýli og anna ekki þeirri umferð sem um þær fer. Líkja má flutningaleiðum þessum við moldarvegi eða troðninga væri um nútímabifreiðaumferð að ræða. Tölvueign landsmanna er mjög mikil. Á ferðamannastöðum, t.d. á Leirubakka í Landsveit, er oft erfiðleikum háð að nota myndsendi, jafnsjálfsagt tæki og það er, hvað þá internetið. Sömu sögu segir mér sveitarstjóri Holta- og Landsveitar, sem notar mjög mikið tölvu við vinnu sína, en oft á tíðum er afar erfitt að nýta internetið í þessu sambandi vegna þess að flutningaleiðin, flutningaæðin er svo gamaldags. Fjarvinnsla er mjög vaxandi atvinnugrein og með því flutningakerfi sem nú er er það erfiðleikum háð að vinna með tölvu í dreifbýli, t.d. á Suðurlandi. Þetta skapar mikinn ójöfnuð í samkeppni milli dreifbýlis og þéttbýlis. Spurning mín til hæstv. samgrh. er eftirfarandi: Hver er stefna samgrh. og samgrn. í þessum efnum? Stendur til að Landssíminn endurnýi þessar flutningsæðar á næstunni þannig að þær megi verða nútímalegar og dreifbýlisbúar geti notið tækni tölvunnar eins og fólk í þéttbýli?

Herra forseti. Það hefur verið mér mikið áhugamál að reyna að finna leiðir til þess að víkka net breiðbandsins sem mest út, og ég geri mér vonir um að á síðari hluta þessa árs og raunar á þessu ári takist að ná fram mikilsverðum árangri. Um þau sérstöku vandamál sem hv. þm. drap á og tengjast dreifbýlinu og strjálbýlinu er það að segja að það er laukrétt hjá hv. þm. að þarna er um tæknilega erfiðleika að ræða sem mjög dýrt og erfitt er að bregðast við. Á hinn bóginn er stöðugt verið að reyna að leita nýrra tæknilausna til þess að gefa þeim símnotendum sem hér um ræðir greiða leið að samnetinu. Það er stöðugt verið að vinna að þessu. Það á að fara að reyna nýjan tæknibúnað núna og það er auðvitað stefna mín og ég hygg ég megi segja Landssímans einnig að reyna að finna lausn á því sérstaka vandamáli sem hér var bryddað á.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir þessar undirtektir. Á dögunum var ég á ferðalagi í Skaftafellssýslu og kom m.a. í 10. bekk í grunnskólanum í Kirkjubæjarskóla og spurði unga fólkið þar: Hvað gerið þið í frístundum ykkar? Svarið var: Við erum á irkinu. Við erum einmitt að vinna í tölvunni okkar á internetinu. Og 80% nemenda í 10. bekk þessa skóla höfðu aðgang að internetinu. Þess vegna er mjög brýnt, og ég hvet hæstv. samgrh. að skikka hreinlega Landssímann til að endurnýja þessar boðleiðir því að þetta er mjög brýnt mál fyrir dreifbýlið. Landssími Íslands er forríkt fyrirtæki og það er sjálfsagt mál að þeir verji ákveðnum peningum til að endurnýja þessar samgönguleiðir. Og ég treysti samgrh. til þess að svo megi verða.

Herra forseti. Til allrar hamingju er Landssíminn vel stæður, honum er vel stjórnað.  Því miður verður að svara því svo að sumt sem þar er sagt er ekki uppörvandi og hvetur ekki til nýrrar fjárfestingar hjá Landssímanum.

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. dómsmrh. og spyr um málefni sem að margra mati er að þróast óheillavænlega á Íslandi. Í fyrsta lagi. Eru af hálfu dómsmrn. einhverjar aðgerðir fyrirhugaðar gegn klámiðnaði á Íslandi? Í öðru lagi. Hafa grunsemdir um vændi verið rannsakaðar? Herra forseti. Ég bendi á að frá því hefur verið greint í fjölmiðlum að 60--90 erlendar nektardansmeyjar séu starfandi á veitingahúsum hérlendis. Einnig má nefna þann fjölda auglýsinga sem birtast daglega í DV um alls kyns þjónustu á þessu sviði. Ég vil, herra forseti, fá leyfi til að láta þessa síðu liggja hér í ræðustólnum til upplýsingar fyrir hæstv. dómsmrh., ef hann hefur ekki horft á eða fylgst með því sem er að gerast í þessum málum. Ég vona að tími gefist fyrir hæstv. dómsmrh. til að gefa svör í þessu máli, sem er mjög alvarlegt og tengist eiturlyfjaneyslu sem er vaxandi og mikið vandamál í höfuðborginni og víðar á landinu.

Herra forseti. Ef grunur er fyrir hendi um refsiverða háttsemi ber lögregluyfirvöldum að rannsaka þau mál og hugsanlega eftir atvikum jafnvel ríkissaksóknara að kveða á um rannsókn eða ákæru í einstökum tilvikum. Lögum samkvæmt er það hlutverk lögregluyfirvalda og ákæruvalds að annast rannsókn og eftir atvikum ákæru þegar slík mál koma upp en ekki dómsmrn.

Herra forseti. Ég ræð af svörum hæstv. dómsmrh. að honum sé ókunnugt um að grunsemdir séu um vændi á Íslandi. Ég ræð það af svörum hans líka að hann telji að ekki sé vaxandi klámiðnaður á Íslandi. Ég spyr því: Mun hæstv. dómsmrh. í framhaldi af þessari fsp. beita sér fyrir því við lögregluyfirvöld að þau kanni hvernig staðan er í þessum málum úr því að hæstv. dómsmrh. virðist ekki vera kunnugt um að þetta er vaxandi vandamál? Það eru a.m.k. komnir sex staðir í Reykjavík þar sem erlendar nektardansmeyjar eru að störfum. Og ég spyr enn þá: Er ekki ástæða til að kanna hvort þarna sé eðlilega staðið að málum?

Herra forseti. Ég hef ekki lagt neitt mat á það hvort refsiverð háttsemi á sér stað varðandi þau atriði sem hv. þm. hefur gert hér að umtalsefni og vil síst af öllu gera lítið úr alvarleika þeirra mála. En ég ítreka að það er hlutverk lögregluyfirvalda og ákæruvalds að taka á þeim málum ef grunsemdir eru fyrir hendi. Og ég treysti yfirmönnum lögreglunnar til þess að gera það ef aðstæður eru með þeim hætti að það þyki rétt og eðlilegt.

Virðulegur forseti. Á undaförnum áratugum hafa menn víða í sjávarplássum á landinu róið lífróður til að halda uppi atvinnu og tryggja hráefni til vinnslu. Það byggðarlag sem mæðir hvað mest á í þessum efnum nú er í mínu kjördæmi, þ.e. Breiðdalsvík, þar sem atvinnuástand er vægast sagt afar ótryggt og byggðarlagið hefur ekki yfir neinu hráefni að ráða. Það fyrirtæki sem nýlega hefur verið stofnað þar, Útgerðarfélag Breiðdælinga, hefur ekki getað tryggt sér kvóta en unnið er að því hörðum höndum að reyna að viðhalda atvinnu í plássinu. Fyrir liggur úttekt frá Byggðastofnun frá 12. jan. 1998 þar sem staðan er dregin upp í þessum efnum. Í þéttbýlinu á Breiðdalsvík eru um 200 manns en ef fiskvinnsla leggst þar af þá er talið að um 60 störf leggist af í plássinu. Ég held að öllum sé ljóst að lykill að því að tryggja þarna áframhaldandi byggð felst í því að komið verði fótum undir fiskvinnslu og að heimamenn hafi yfir hráefni að ráða. Í nýlega samþykktum breytingum á lögum um stjórn fiskveiða er lögfest að 1.500 þorskígildislestir verði til ráðstöfunar á næsta fiskveiðiári og árunum þar á eftir til að styðja byggðarlög sem lent hafa í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvað líður undirbúningi að reglum um úthlutun á þessum veiðiheimildum? Er þess að vænta að ríkisstjórnin gefi svör innan tíðar hvers menn, við aðstæður eins og á Breiðdalsvík, megi vænta í sambandi við þetta mál?

Herra forseti. Það er rétt að taka það fram að vegna þeirra nýju lagaákvæða sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði hér til þá mun Byggðastofnun fá það verkefni að gera tillögur um hvernig þessum aflaheimildum verður úthlutað og henni verður falið það verkefni að taka ákvarðanir þar um. Þau mál eru á frumstigi. Mér er ekki kunnugt um hvenær Byggðastofnun hyggst kynna þær reglur sem eiga að gilda þar um. En aðalatriðið er, að ég hygg, að það sé eðlilegt og í samræmi við tilgang þessa ákvæðis að Byggðastofnunin meti þær aðstæður sem eru fyrir hendi og setji leikreglurnar í ljósi þess hlutverks sem hún hefur með höndum.

Virðulegur forseti. Ég hefði beint máli mín til hæstv. forsrh. hefði hann verið viðlátinn en fannst nærtækt að spyrja hæstv. sjútvrh. um þetta efni. Ég vil því bæta við fyrispurn um það hvort ríkisstjórnin hafi ekki rætt við sitt borð um þau gífurlegu vandamál sem fólk í þessu byggðarlagi á við að glíma. Sveitarstjórnin hefur beitt sér fyrir endurreisn útgerðarfyrirtækis en mikið vantar á að traustur grundvöllur sé fundinn. Og það er ekki sjáanlegt, eða ég fæ a.m.k. ekki séð, að heima fyrir nái menn saman því fjármagni sem nauðsynlegt er til að tryggja hráefni á næstu árum til þess að öruggt sé að þarna verði haldið uppi fiskvinnslu. Því vil ég hvetja hæstv. sjútvrh. og ríkisstjórnina alla til að taka á þessu máli fyrr en síðar, því að ekki þarf að eyða mörgum orðum að því hvað það þýðir fyrir aðstæður í svona byggðarlagi ef ekki er fyrirsjáanlegt að hægt verði að halda uppi sæmilega traustri atvinnu.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. að mjög mikilvægt er að það takist að skjóta traustum stoðum undir atvinnustarfsemi í því byggðarlagi sem hann hefur nefnt í þessari umræðu. Málefni einstakra fyrirtækja hafa ekki verið til umfjöllunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar en það er auðvitað rétt að hafa það hér í huga að ýmsar aðstæður í sjávarútvegi hafa verið slíkar að við getum með skýrum rökum sýnt fram á að fjárhagsleg staða fyrirtækja í atvinnugreininni hefur almennt verið að styrkjast. Ýmislegt bendir til þess að staða landvinnslu sé í flestum efnum að styrkjast. Markaðsaðstæður hafa breyst til hagsbóta um leið og það verður ódýrara að sækja fisk, eins og raunin hefur orðið. Vegna nýtingarstefnu þeirrar sem fylgt hefur verið á undanförnum árum þá verður líka hagkvæmara að sækja fisk á bátum og auðveldara fyrir fiskvinnslu að ná í hráefnið. Þessar aðstæður hafa allar verið að snúast til betri vegar, fyrst og fremst vegna þeirrar stefnu sem fylgt hefur verið í þessum, þó að því miður megi finna vandamál eins og hv. þm. gat hér um.

Virðulegur forseti. Hér erum við auðvitað að fjalla um mál sem er skýrt afkvæmi þeirrar stefnu sem uppi hefur verið í sambandi við stjórn fiskveiða þar sem það gerist að lífsbjörgin er tekin frá heilu byggðarlagi með því að aflaheimildir eru fluttar burt og menn standa uppi við þær aðstæður sem við höfum á Breiðdalsvík, og eru auðvitað ekkert einsdæmi, því miður.

Hæstv. forseti. Ég ætla að minnast á það stóra mál við hæstv. menntmrh. sem ríkisstjórnin hæstv. hefur ákveðið, en það gerðist eftir áramótin að ríkisstjórnin og borgarráð Reykjavíkur gerðu með sér samkomulag þar sem ákveðið er að ráðast í byggingu tónlistarhúss og ráðstefnumiðstöðvar hér í höfuðborginni sem mun kosta 3--4 milljarða og er mikið verk. Ég ætla ekkert að draga úr mikilvægi þess. En til viðbótar því stendur til að reisa 300 herbergja gæðahótel við hliðina á þessari tónlistarhöll. Ég ætla að spyrja hæstv. menntmrh. hvort rætt hafi verið hvaða áhrif slík bygging hefði t.d. á önnur hótel sem hér eru rekin á markaðnum. Einnig um áhrif á hótelmarkaðinn á landsbyggðinni, bændagistinguna o.s.frv., hvort það geti ekki skapast alvarlegt ástand miðað við þessa miklu fjárfestingu. Hvort það hafi verið rætt hvernig samkeppnisaðilar kunna að fara út úr þessu máli. Svo ætla ég að minnast á hitt málið. Ríkisstjórnin ákvað að reisa menningarhús á landsbyggðinni á nokkrum stöðum. Þar er sjálfsagt hið besta mál. Þar þótti mér vanta upp á, til þess að alls samræmis væri gætt, að nokkrir staðir eins og Selfoss, Borgarnes og Suðurnesin væru þar með ekkert síður en Ísafjörður, Sauðárkrókur, Akureyri og Egilsstaðir. Vestmannaeyjar eru þar af öðrum toga. Þar er mikið mannlíf og sérstakt en það þjónar þó ekki stærri stað en þar er. Síðan er það nú svo, hæstv. menntmrh., að landsbyggðin á mikið af félagsheimilum og menningarhúsum og stundar mikla menningu. Kannski eru það ekki hús sem hana vantar. Auðvitað vantar hana peninga 

Herra forseti. Þetta eru mjög yfirgripsmiklar spurningar sem fyrir mig eru lagðar og ég hef skamman tíma til að svara. Varðandi hótelbygginguna þá var það mat þeirra aðila sem á þetta mál litu að hér væri þörf fyrir ráðstefnumiðstöð og einnig fyrir hótel sem gæti skapað betri aðstöðu fyrir þá sem sækja slíkar ráðstefnur því það er mat manna að hér skorti aðstöðu til þess að við séum samkeppnisfær á þessu sviði. Ef við komum hér upp betra hóteli þá munum við frekar skapa okkur nýjan markað og taka viðskipti væntanlega frá öðrum löndum heldur en að við séum að keppa við þá sem hér eru á markaðnum. Þetta er matið sem liggur á bak við hugmyndina um að reisa hér hágæðahótel, ef svo má að orði komast, án þess að í þeim orðum sé dregið úr gæðum þeirra hótela sem fyrir eru í landinu. Að því er menningarhúsin varðar þá kynnti ríkisstjórnin þann 7. janúar sl. tillögu um að endurskoða þurfi lögin um félagsheimili. Eins og kunnugt er lét ríkið af öllum stuðningi sínum við félagsheimilin árið 1989 þegar samið var um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Og þarna er sú hugmynd sett fram að ríkið komi að nýju að uppbyggingu aðstöðu fyrir menningarstarf á landsbyggðinni með menningarhúsum. Nefndir eru fimm staðir en talið að það komi til álita að reisa slíka aðstöðu eða koma slíkri aðstöðu upp á fimm til sex stöðum. Það er alveg ljóst eftir að þessi hugmynd var kynnt að mörg sjónarmið eru uppi um það hvernig best sé að útfæra hana. Það stendur til að skipa nefnd til þess að vinna málið frekar. Mér hafa sem menntmrh. borist fjölmörg erindi sem varða þetta mál og margar hugmyndir sem allar verða að sjálfsögðu teknar til athugunar og skoðunar og einnig hitt hvort skynsamlegra sé fyrir ríkisvaldið að koma að stuðningi við menningu um landsbyggðina á annan hátt en þennan í ljósi þeirra viðbragða sem fengist hafa. Þetta er mál sem menn hljóta að skoða og velta fyrir sér og sú nefnd sem ætlunin er að skipa mun skoða. En margar hugmyndir hafa komið fram eftir að ríkisstjórnin tilkynnti ákvörðun sína 7. janúar sl.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. svör hans. Auðvitað hefði þurft að fara fram athugun á því hvaða áhrif slíkt stórt gistihótel hefði hér á markaðinn og leita samstarfs um það. Auðvitað getur það átt sér stað enn þá og ég held að það sé mjög mikilvægt. Hvað landsbyggðina varðar þá fagna ég því að lög um félagsheimili verði endurskoðuð. Ég held að það sé mjög mikilvægt og eins hvernig ríkisvaldið getur komið að því styrkja menningarlíf í fámenninu þannig að það geti þrifist. Þess vegna fagna ég því. Hvað staðina varðar þá vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Þar sem menn hafa verið að byggja upp eins konar höfuðstöðvar þar sem þróast hefur mjög sterkt þéttbýli, getur þá ekki hæstv. menntmrh. tekið undir það að rangt sé að setja út af blaðinu í upphafi, áður en umræður hafa farið fram, staði eins og ég nefndi hér áðan? Því að þetta er ekki bara spurning um að fólk sæki menningarhús heldur að það geti líka verið þátttakendur, hvort heldur er í leiklist, tónlist eða hvað það er, á ákveðnum svæðum á landsbyggðinni. Ég vil ítreka þessa spurningu mína.

Herra forseti. Varðandi fyrri liðinn um hótelið þá vil ég get þess að í þeim hópi sem gerði tillögurnar um uppbygginguna var m.a. fulltrúi frá einu hóteli hér og það voru kallaðir til erlendir sérfræðingar þannig að málið hefur þegar verið grandskoðað. En að sjálfsögðu þarf að skoða það betur og leita eftir samkomulagi við einkaaðila sem munu reisa þetta hótel því að ekki verður staðið að því af opinberri hálfu að reisa hótel hér í Reykjavíkurborg. Varðandi síðari liðinn þá ætla ég ekki að segja annað en það sem ég sagði áðan, þ.e. að hugmyndin var sett fram, ríkisstjórnin ákvað að nefna fimm staði og sú tillaga stendur óbreytt frá ríkisstjórninni. En ætlunin er að nefnd verði sett í málið til þess að skoða það. En frá mínum bæjardyrum séð og menntmrn. þá er þarna um endurskoðun á lögunum um félagsheimili að ræða og spurningunni um það hvernig ríkisvaldið eigi að stuðla betur að menningarstarfsemi víðs vegar um landið.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þá skoðun mína að samræmi er í því að nefna Ísafjörð, Sauðárkrók, Akureyri og Egilsstaði sem mikilvæga þjónustukjarna á landsbyggð og nefna þá til viðbótar Árborgarsvæði, Borgarnes/Akranes og Suðurnesin, Keflavík/Njarðvík. Ég held því að það hljóti nú að vera, þó að hæstv. menntmrh. negli sig furðufastan í það að þetta séu bara fimm staðir, að menn opni þessar dyr til samræmis og sátta við sterk byggðarsvæði sem eru að þróast og keppa um mannafla.

Herra forseti. Ég vil árétta af þessu tilefni að ég er ekki að negla mig við annað en það sem ríkisstjórnin ákvað á fundi sínum og fram kemur í tilkynningu hennar frá 7. janúar sl. Það er að sjálfsögðu ekki á mínu færi að breyta þeirri ákvörðun eða tilkynningu sem gefin var að viðstöddum forsrh., utanrrh., félmrh. og mér. Þar var þessu lýst yfir og ríkisstjórnin ákvað að leggja málið fram með þessum hætti og það er ekki við því að búast að ég lýsi því yfir að ríkisstjórnin hafi horfið frá þeirri ákvörðun sem kom fram í þeirri ályktun sem birt var 7. janúar sl.

Áður en atkvæðagreiðslur hefjast vill forseti nefna nokkur atriði sem varða þinghaldið í dag og á morgun. Fyrir þinginu liggja nú um 80 þingmannamál sem ekki hafa komist til 1. umr. Sum þeirra voru lögð fram snemma á þinginu en hafa ekki komist á dagskrá, sumpart vegna ýmissa aðstæðna þingmanna, sumpart vegna tímaskorts í þinghaldinu. Forseti, og forsætisnefndin öll raunar, hefur haft nokkrar áhyggjur af þessu. Það var tillaga forseta á fundi með formönnum þingflokka í síðustu viku að gera góða atlögu að þingmannamálum í þessari viku, eitthvað í líkingu við það sem gert var á síðasta þingi, þ.e. að taka á tveimur dögum sem mest af fyrirliggjandi þingmálum, annars vegar stjórnarþingmanna og hins vegar þingmanna stjórnarandstöðuflokka. Formenn þingflokka tóku vel í þessa tillögu þótt auðvitað kæmu fram efasemdir um að þessi málsmeðferð væri réttmæt í öllum tilfellum því vitaskuld eru þessi mál misjöfn að efni en eins og háttað er þinghaldinu nú væri þetta þó besta leiðin, enda færu mál þá til nefnda og gætu fengið einhverja afgreiðslu þótt lítill tími sé til stefnu fram til þingfrestunar. Á dagskrá í dag eru 33 þingmannamál og á dagskránni á morgun verður álíka fjöldi þingmála til 1. eða fyrri umr. Góð samvinna hefur verið við starfsmenn þingflokka um uppröðun dagskrárinnar en það er ljóst að þetta tekst ekki nema framsögumenn og aðrir sem taka þátt í umræðunum takmarki mjög ræðutíma sinn, helst við um það bil fimm mínútur, til þess að allir komist að með mál sín. Jafnframt verður forseti að fresta þar til síðar á fundinum þeim málum þar sem umræður fara mikið fram úr 20 mínútum. Forseti gerir ráð fyrir að þingfundur standi eitthvað fram á kvöldið. Það sem hér hefur verið sagt um dagskrána í dag gildir einnig um fyrirkomulag umræðnanna á morgun. Þá vill forseti geta þess að á morgun verður atkvæðagreiðsla um hið svokallaða kjördæmamál. Atkvæðagreiðslan verður um kl. tvö á morgun, að lokinni umræðu utan dagskrár um vanda rækjuvinnslunnar. Loks vill forseti að gefnu tilefni ítreka það við hv. alþingismenn, sem raunar hefur verið gert skriflega nokkrum sinnum, að þeir hafi ekki kveikt á farsímum sem þeir kunna að hafa meðferðis meðan þeir eru í þingsalnum. Mikið ónæði hlýst af hringingum í þessa síma en það sem er meira um vert er að sé ekki slökkt á þeim í salnum geta þeir valdið truflunum á rafbúnaði sem hér er, bæði við upptökur og atkvæðagreiðslur. Þetta biður forseti í allri vinsemd hv. þingmenn að virða í þingsalnum.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 188 um stofnun endurhæfingarmiðstöðvar. Flm. að þessari þáltill. eru sú er hér stendur og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Magnús Stefánsson og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir. Tillagan felur það í sér að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að setja á stofn endurhæfingarmiðstöð sem verði sjálfstæð opinber stofnun með þjónustusamning við heilbrigðisráðuneyti. Markmið stofnunarinnar yrði að bæta þjónustu við þá sem þarfnast endurhæfingar til lengri tíma, stuðla að því að þeir verði virkir þjóðfélagsþegnar á ný og bæta um leið nýtingu spítalanna. Virðulegur forseti. Aðalatriðið í þessari þáltill. er það að reyna að bæta langtímaendurhæfingu þannig að maður geti komið fólki fyrr út í atvinnulífið og komið því út í atvinnulífið yfirleitt. En samkvæmt upplýsingum frá forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins getur hver einstaklingur kostað allt að 40--50 millj. í bætur en hægt yrði að spara með því að bæta endurhæfinguna. Það er því til mikils að vinna að koma hverjum einasta manni sem hægt er út í atvinnulífið á ný. Endurhæfingu sjúklinga til lengri tíma, eftir að bráðaendurhæfingu á spítölunum lýkur, þarf að bæta. Undanfarin ár hefur gengið erfiðlega að koma þessum sjúklingum, sem hafa orðið illa úti af sjúkdómum og slysum, í viðeigandi meðferð. Endurhæfingu á bráðastigi hefur verið nokkuð vel sinnt en almennt er viðurkennt að fjárskortur hefur háð endurhæfingu að því loknu. Tilhneiging hefur verið að sjúkrahús leggi áherslu á bráðaþjónustu á kostnað langtímaendurhæfingar. --- Og það er ósköp eðlilegt að þegar menn þurfa að forgangsraða þá sé bráðaþjónustan valin í fyrsta sæti. --- Þá hefur einnig staðið endurhæfingu fyrir þrifum, bæði á Ríkisspítölunum og Sjúkrahúsi Reykjavíkur, að heyra undir lyflæknissvið í stað þess að vera sjálfstætt svið með eigin stjórnun, fjárveitingu og rekstur. Til að ráða bót á þessu hafa komið fram hugmyndir um að sameina krafta og þekkingu á endurhæfingardeildum þessara stofnana í eina endurhæfingarmiðstöð. Til greina kæmi einnig að aðrar stofnanir sem sinna endurhæfingu, svo sem Reykjalundur og Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði, gætu tengst miðstöðinni svo að sem best samvinna væri um hvert sjúklingar færu til meðferðar. Ég vil einnig minnast á að nýlega var ráðinn einn forstjóri yfir sjúkrahúsunum í Reykjavík, þ.e. Sjúkrahúsi Reykjavíkur og Ríkisspítala, Magnús Pétursson, sem ég tel einmitt vera mjög jákvætt, og helst hefði ég viljað sjá þessi sjúkrahús sameinuð. En þessi þáltill. gengur út á það að sameina endurhæfingu þessara tveggja sjúkrahúsa. Varðandi staðsetningu stöðvarinnar tel ég eðlilegt að kannaður verði sá möguleiki að samnýta aðstöðu á Grensásdeild og í Kópavogi en á Kópavogshælinu er ágæt aðstaða og húsakostur. Í þessari þáltill. er rætt um stjórn miðstöðvarinnar. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að telja það upp vegna tímaskorts, en eins og stjórnin er skipuð kæmi þar m.a. aðili frá Vinnuveitendasambandinu og Neytendasamtökunum og þetta er til að undirstrika það að meiningin er að þarna yrði talsverð starfsþjálfun. Í Reykjavík og nágrenni eru samtals um 240--250 rúm skilgreind til notkunar fyrir endurhæfingu en þar af eru aðeins 30--35 fyrir þunga endurhæfingu. Hluti rúmanna er að auki stöðugt tepptur vegna of fárra vistunarúrræða. Í þáltill. er gert er ráð fyrir að í nýju miðstöðinni rúmist starfsemi sem nú fer fram á Grensásdeild Sjúkrahúss Reykjavíkur auk endurhæfingarþjónustu þeirrar sem ráðgerð er á nýrri deild á Kópavogshæli þegar hún verður opnuð. Þannig mundi bráðarúm nýtast mun betur á sjúkrahúsunum. Að lokum langar mig, virðulegur forseti, að upplýsa að mér er ljóst að Tryggingastofnun ríkisins er að skoða þann möguleika --- við reyndar fengum slíkt mál til vinnslu rétt fyrir jól en því var frestað --- að nýtt örorkumat verði gert og staðið verði að því með öðrum hætti, þ.e. að fólk verði látið fara í gegnum svokallað endurhæfingarteymi og í framhaldinu yrði gerður þjónustusamningur við endurhæfingarstofnanir um endurhæfingu þannig að fólk sem lendir í örorku fái mun sterkara prógramm en í dag, meiri endurhæfingu. Mér er einnig ljóst að samvinnunefnd sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu hefur tillögur til skoðunar sem byggjast að verulegu leyti á sömu hugmyndafræði og þessi þáltill. gerir, þ.e. að sameina endurhæfingu Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítalanna í eina endurhæfingu og gera hana sjálfstæðari en hún er í dag. Það er eini möguleikinn sem ég sé í stöðunni þannig að langtímaendurhæfingu sé gert hærra undir höfði og njóti meiri virðingar en hún gerir í dag. Hún drukknar í dag í bráðaþjónustu sjúkrahúsanna.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir flutning þessarar tillögu og þá fyrst og fremst að vekja athygli á málefnum sem tengjast endurhæfingu. Ég ætla ekki við 1. umr. að fullyrða um hvort sú leið sem hér er lögð til, að setja á stofn endurhæfingarmiðstöð, sé hin eina rétta, enda er vikið að því í greinargerð að þetta sé fyrst og fremst til að setja málin í þann umræðufarveg sem nauðsynlegur er og nafngreindar sérstaklega stofnanir sem koma þá að þeirri vinnu eins og t.d. Reykjalundur og Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði en fyrst og fremst er lagt upp með þá starfsemi sem núna fer fram á Grensásdeildinni. Það sem ég vildi hins vegar draga fram í þessari umræðu er að ég fagna því að málefni endurhæfingar koma til faglegrar umræðu en ég held þó að lítill gaumur hafi verið gefinn að einum þætti varðandi þetta mál og það eru hin hagrænu áhrif endurhæfingarinnar. Ekki hefur verið skoðað nægjanlega hér á landi hvað endurhæfing er í reynd góð fjárfesting eða hvað fjármagni er vel varið sem sett er í endurhæfingu. Ég hef verið að kynna mér svolítið þessi mál varðandi endurhæfingu og hinn hagræna þátt þess máls og satt best að segja er nær ekkert til af úttektum eða samantektum hér á landi um þetta efni. Þetta er þróuð vísindagrein erlendis eða hluti af vísindagrein innan heilbrigðishagfræði sem er ein af sérgreinum rekstrarhagfræðinnar og fjallað er þar sérstaklega um endurhæfingu og mat á hagrænum þáttum þess. Ég tek fram að þar er ekki einungis verið að leggja mat í krónum og aurum heldur er einnig verið að leggja mat á mjög erfiða þætti í endurhæfingu eins og þjáningar, lífslíkur og annað slíkt. Það er því til aðferðafræði við að leggja vísindalegt mat á endurhæfingu, aðferðir sem því miður hefur ekki verið beitt hér á landi. E.t.v. verður þessi tillaga til þess að menn fara að skoða þessi mál betur og það væri gott. Sjálfur hafði ég einmitt hug á því að reyna að flytja hér tillögu um sérstakar úttektir á hagkvæmni endurhæfingar út frá þessum nýju aðferðum sem til eru og við höfum ekki nýtt okkur sem skyldi. En það væri hins vegar ánægjuefni ef þessi tillaga gæti orðið til þess að málin fengju nánari skoðun. Það er svo, herra forseti, að endurhæfing er ekki einungis bráðnauðsynleg gagnvart þeim sjúklingum sem þurfa á henni að halda til að komast aftur í samfélagið heldur er fólginn í henni mikill efnahagslegur ávinningur fyrir samfélagið. Ég held að einmitt þessi efnahagslegi ávinningur sé miklu meiri en menn hafa gert sér í hugarlund, þannig að aukið fjármagn --- það er að vísu ekki talað beinlínis um það hér --- innan heilbrigðisþjónustunnar sem varið yrði til endurhæfingar er að mínu mati rétt stefnumótun og það fjármagn skilar sér mjög fljótt aftur til baka.

Herra forseti. Þetta er hið athyglisverðasta mál. Hitt er annað að þingmönnum hættir nokkuð til að fara ótroðnar slóðir. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður kom inn á í sambandi við Reykjalund og Náttúrulækningafélag Íslands í Hveragerði. Ekki er langt síðan mikil landssöfnun fór fram um byggingu sundlaugar við Reykjalund. Sú starfsemi hefur varað alllengi og þar hefur verið unnið mikið og gott starf. Ég tel að það sé eðlilegt að horfa t.d. til þessara tveggja fyrirtækja og reyna að nýta betur þau mannvirki sem eru til staðar. Okkur hættir til að flytja þáltill. eða jafnvel breytingar á lögum án þess að líta fyrst til allra átta, til þeirra fyrirtækja eða þeirrar starfsemi sem e.t.v. er þegar í gangi, heldur förum við nýjar leiðir sem kosta mikla peninga í stað þess að nýta það sem fyrir er, svo sem þekkingu, reynslu og mannvirki. Þáltill. er góð, en eins og síðasti ræðumaður kom inn á kostar það þjóðfélagið mikla peninga að koma ekki fólki sem hefur orðið fyrir slysum eða veikindum, sem hefur leitt til örorku um stundarsakir, hið allra fyrsta út í atvinnulífið aftur. Það eigum við vissulega að leggja mikla áherslu á. En eins og ég hef sagt áður eigum við að líta í kringum okkur eins og málin standa nú, við eigum að líta til fyrirtækja eins og Reykjalundar og Náttúrulækningafélagsins og nýta þau mannvirki, þekkingu og reynslu sem þar eru fyrir hendi. Þá getum við ábyggilega byggt þar enn betur upp og unnið þar enn betra verk en þar er unnið.

Herra forseti. Norrænt samstarf hefur um árabil verið hornsteinn íslenskrar utanríkisstefnu. Allt frá lýðveldisstofnun hafa bönd landsins við Norðurlöndin verið sterk. Okkur er tamt að tala um íbúa Skandinavíu sem frændur okkar enda samskipti landanna ávallt verið mikil og fara vaxandi. Á síðustu árum hefur samstarf Íslands við Færeyinga og Grænlendinga einnig aukist verulega, bæði efnahagslega, menningarlega og pólitískt. Það er bæði kærkomin og eðlileg viðbót við hið hefðbundna samstarf Norðurlandanna, enda standa þjóðir þessara landa okkur nær í mörgu tilliti. Lega landanna, stærð þjóðanna og menningarsérkenni valda því að Ísland, Færeyjar og Grænland standa að mörgu leyti frammi fyrir sömu vandamálum og eiga sömu sóknarfæri í hinu alþjóðlega samfélagi. Því má segja að á sama hátt og við ræðum um frændur okkar, Norðurlandabúa, þá séu íbúar Vestur-Norðurlanda náfrændur okkar og samskipti í þeim frændgarði ber að efla. Vestnorræna ráðið, sem er samskiptavettvangur þjóð- og landsþinga Íslands, Færeyja og Grænlands, hefur að markmiði sínu að auka samskipti og samvinnu íbúa í löndunum þremur. Á ársfundi ráðsins, sem haldinn var í Ilulissat í Grænlandi í sumar samþykktu þingmenn ráðsins þrjár ályktanir sem nú eru lagðar fyrir Alþingi í formi þáltill. Þessar tillögur miða að því að auka samstarf landanna í internetmálum skóla, í íþróttamálum og menningarmálum, og mun ég gera grein fyrir þeim í þessari röð. Fyrst vil ég nefna 195. mál á þskj. 212 sem er þáltill. um eflingu internetsamvinnu skóla á Vestur-Norðurlöndum. Samkvæmt henni ályktar Alþingi að fela menntamálaráðherra Íslands í samvinnu við menntamálaráðherra Færeyja og Grænlands að hvetja til og beita sér fyrir aukinni samvinnu skóla í löndunum þremur er varða samskipti og samvinnu á internetinu. Í grg. með tillögunni segir m.a.: Miklar vegalengdir hafa hingað til sett samvinnu Vestur-Norðurlandanna þröngar skorður. Samgöngur á milli Íslands, Færeyja og Grænlands hafa bæði verið stopular og kostnaðarsamar, sem háð hefur efnahagslegu og menningarlegu samstarfi þjóðanna. Þetta kann að vera að breytast. Samskiptatækni hefur beinlínis fleygt fram síðustu ár og gert að engu vegalengdir á láði og legi sem áður torvelduðu samskipti. Þetta gildir sérstaklega um Vestur-Norðurlönd, sem hafa í miklum mæli tileinkað sér þessa nýju tækni. Ný samskiptatækni felur því í sér möguleika á að styrkja samstarf landanna og vestnorræna vitund, m.a. með því að efla samstarf skóla á Vestur-Norðurlöndum. Ljóst er að internetið er samskipta- og fjölmiðill sem mun hafa varanleg áhrif á komandi árum og ber vestnorræni samvinnu að færa sér það í nyt. Rökin fyrir því að efla internetsamvinnu skóla á Vestur-Norðurlöndum eru fjölmörg. Með því að vinna sjálfstætt á internetinu læra nememdur að umgangast þessa nýju tækni og beita henni í leik og starfi. Á þann hátt vinnur skólinn gegn tölvufælni nemenda og ótta við tækninýjungar, og eykur færni þeirra í framtíðinni. Hér er lagt til að vestnorræn skólasamvinna sé efld þannig að komið verði á sambandi þeirra skóla í löndunum sem óska eftir því að standa að samvinnuverkefni á internetinu um efni að eigin vali. Þannig mundi verkefnið geta aukið skilning og þekkingu nemenda á lífi og viðhorfum hvers annars, stuðlað að betri þekkingu á norrænum tungumálum og síðast en ekki síst leitt til þess að ungt fólk í löndunum hefði tækifæri til þess að kynnast og efla samskipti og vináttu sín á milli. Því er lagt til að menntamálaráðherrar Íslands, Færeyja og Grænlands hvetji til og beiti sér fyrir aukinni internetsamvinnu skóla í löndunum þremur.

Herra forseti. Önnur tillaga sem ég mæli fyrir er 196. mál á þskj. 213 sem er þáltill. um eflingu íþróttasamstarfs milli Vestur-Norðurlanda. Samkvæmt henni ályktar Alþingi að fela menntamálaráðherra Íslands að setja, í samvinnu við menntamálaráðherra Færeyja og Grænlands, á fót vinnuhóp til þess að móta tillögur til eflingar samstarfi landanna þriggja í íþróttamálum. Stór hluti íbúa á Vestur-Norðurlöndum tekur þátt í íþróttastarfi. Skráðir félagsmenn í íþróttafélögum eru rúmlega 100 þúsund talsins, eða um þriðjungur íbúa í löndunum þremur. Íþróttafélögin vinna gott starf, ekki síst gott æskulýðsstarf, en kannanir hafa sýnt að börn og unglingar sem stunda íþróttir eru líklegri til að ná árangri í skóla og atvinnulífi síðar á lífsleiðinni, og síður líkleg til að lenda í félagslegum erfiðleikum. Íslensk íþróttafélög hafa lengi átt ýmiss konar samstarf við íþróttafélög á Norðurlöndunum með góðum árangri. Hins vegar hefur samstarf við okkar helstu grannþjóðir, Færeyinga en þó einkum Grænlendinga, ekki verið öflugt að sama skapi og ber að bæta úr því. Ljóst má vera að aukið samstarf íþróttasambanda og ungmennafélaga á Vestur-Norðurlöndum sem standa fyrir íþróttum mun styrkja verulega stöðu þeirra og efla alla starfsemi. Aðalmarkmið íþróttasamstarfs Vestur-Norðurlandanna er þó að efla vestnorræna vitund og samkennd með því að íþróttamenn heimsæki hverjir aðra. Þannig komast þjóðir landanna þriggja í betra samband hver við aðra sem eflir samhug þeirra og samstarf. Slíkt samstarf mun einnig hafa jákvæð efnahagsleg áhrif í löndunum, m.a. með tilliti til ferðaþjónustu. Þá mun aukið íþróttasamstarf Vestur-Norðurlanda efla menningarleg tengsl þjóðanna, sem er í fullu samræmi við yfirlýsta stefnu ríkis- og landstjórna landanna. Tillögunni er beint til menntamálaráðherra, sem æðstu yfirmanna íþróttasambanda landanna, og eru þeir hvattir til að setja á fót vinnuhóp til að móta og leggja fram tillögur um hvernig efla má íþróttasamstarf landanna. Herra forseti. Loks vil ég víkja að annarri tillögu sem er 197. mál þingsins á þskj. 214, sem er þáltill. um að setja á stofn vestnorrænan menningarsjóð. Samkvæmt henni ályktar Alþingi að fela ríkisstjórninni að setja, í samvinnu við landstjórnir Færeyja og Grænlands, á stofn vestnorrænan menningarsjóð í því skyni að efla samstarf landanna þriggja í menningarmálum. Þessi tillaga á rætur í því að Vestur-Norðurlöndin, Ísland, Færeyjar og Grænland, eiga afar margt sameiginlegt. Saga og menning þessara landa er að mörgu leyti samofin og á þeim grunni byggist vestnorræn samvinna. Löndin þrjú hafa í tímans rás átt margvíslega menningarlega samvinnu sem hefur oft leitt til þess að þjóðirnar hafa nálgast hver aðra á öðrum sviðum og af því vaxið blómlegt samstarf í ólíkum geirum. Enn fremur hefur þessi sameiginlegi menningararfur aukið samkennd á milli landanna þriggja, sem er grunnurinn að samstarfi þjóðanna. Alþjóðavæðing og samruni þjóðríkja hefur aukið þörfina á fjölbreytilegu samstarfi í menningarmálum Vestur-Norðurlanda. Smærri menningarheimar eiga undir högg að sækja í hnattvæðingu stjórnmála-, efnahags- og menningarlífs. Ein forsenda þess að sameiginleg menning Vestur-Norðurlanda nái að styrkja stöðu sína og eflast í framtíðinni er að sköpuð verði betri skilyrði fyrir menningarlega samvinnu. Vestnorræna ráðið samþykkti á ársfundi sínum í júní sl. að stofnsetning sérstaks vestnorræns menningarsjóðs sé leið að því marki sem muni vafalítið efla og þróa menningarsamstarf landanna. Tekjur sjóðsins skulu vera árgjöld aðildarlandanna, og skulu þau ákveðin í fjárlögum í löndunum þremur. Einnig skal kannað hvort fyrirtæki á Vestur-Norðurlöndum séu reiðubúin að leggja sjóðnum til fé. Úthlutunarreglur sjóðsins skulu ákvarðaðar af menntamálaráðherrum landanna þriggja, í samráði við Vestnorræna ráðið. Sjóðurinn skal styrkja verkefni m.a. á sviði menntamála, rannsókna og skóla- og íþróttasamvinnu. Stjórn sjóðsins skulu skipa fulltrúar frá Vestnorræna ráðinu, landstjórn Færeyja, landstjórn Grænlands og ríkisstjórn Íslands. Herra forseti. Ég hef nú mælt fyrir þessum þremur tillögum sem voru samþykktar á fundi Vestnorræna ráðsins sem haldinn var, eins og komið hefur fram, í Ilulissat á Grænlandi og vona ég að þær nái fram að ganga hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni fyrir að hafa flutt þessi þrjú mál sem tengjast Vestnorræna ráðinu. Þetta eru merk mál fyrir samstarf vestnorrænu landanna. Það er rétt sem bent var á í framsögu að saga og menning þessara landa er mjög samofin. Þess er skemmst að minnast hve Færeyinga hafa oft staðið við bakið á okkur. Þó þeir séu fáir og hafi kannski ekki mjög mikla burði fjárhagslega þá hafa þeir sýnt hve vinskapur þeirra við okkur er mikill. Ég minni á hvernig þeir komu okkur til aðstoðar í kjölfar Vestmannaeyjagossins og einnig í kjölfar snjóflóðanna á Vestfjörðum. Þar sýndu þeir vinarhug sinn í verki. Okkur ber að gera allt sem við getum til að varðveita þennan menningararf og það er sérstaklega mikilvægt nú þegar Evrópuvæðing og hnattvæðing eykst, að maður taki sér tak til að passa upp á nágranna sína og standi þannig að málum að sameiginlegur menningararfur vestnorrænu landanna haldi áfram að blómstra. Ég vil nefna vinabæjasamstarf, sem er norrænt samstarf þar sem sveitarfélög á Norðurlöndunum starfa saman. Í mínu sveitarfélagi, Seltjarnarnesi, eigum við vinabæi á öllum Norðurlöndunum nema á Vestur-Norðurlöndum. Mér þykir það skaði þar sem vinabæjasamstarf er mjög skemmtilegt. Ég beini því til Vestnorræna ráðsins, af því að ég veit að hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason er formaður þar, hvort ekki væri hægt að athuga sérstaklega vinabæjasamstarfið gagnvart vestnorrænu löndunum. Ég veit að Norræna félagið hefur skrá yfir samstarfið. Það væri mjög gott ef hægt væri að efla vinabæjasamstarfið við vestnorrænu löndin og gefa kost á að sækja um styrki úr menningarsjóðinum, sem stendur til að stofna samkvæmt þáltill., í því skyni. Það er ljóst að það er dýrt að ferðast til vestnorrænu landanna. Það er dýrt að fara til Grænlands og dýrt að fara til Færeyja. Sumir halda, þegar þeir koma til Íslands sem ferðalangar, að lítið mál sé að skreppa til Grænlands, þetta sé nú bara næsti bær við og kosti varla mikið að skreppa þangað. En á menn renna tvær grímur þegar þeir sjá verðið. Ég bind vonir við þennan menningarsjóð, að hann geti eflt menningarsamstarf milli þjóðanna, t.d. leiklistarhópa, ýmsa listahópa og íþróttahópa. Hér er sérstaklega tekið á eflingu íþróttasamstarfs. En af því að ferðirnar eru dýrar, gistingin er yfirleitt dýr nema gist sé í skólum eða einhverju slíku, þá er mikilvægt að hægt sé að sækja í sjóð eins og hér er lagt til að settur verði á stofn. Einnig er ljóst að dönskukennsla, norskukennsla og sænskukennsla á undir högg að sækja. Börn og unglingar sækja að sjálfsögðu mikið í tölvur, inn á internetið og annað þar sem enskan ræður ríkjum. Ég vona því að þetta átak Vestnorræna ráðsins, sem felst í þessum þremur þáltill., verði til þess að halda uppi merkjum kennslu á norrænum tungum. Ég vil þakka hv. flm., Ísólfi Gylfa Pálmasyni, fyrir að hafa mælt fyrir þessum þremur málum í beit.

Hæstv. forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda fyrir að koma með þessi góðu mál í salarkynni Alþingis. Bent hefur verið á að samskipti okkar við þessar grannþjóðir okkar hafa verið ótrúlega lítil í gegnum tíðina. Á öldum áður var svona afleggjari af Íslandi á Grænlandi, eins konar nýlenda eða sjálfstæð byggð norrænna manna. Samskipti við þá byggð lögðust af í miklum hafís á 15. öld, ef ég man rétt, og byggðin var horfin þegar að var gáð eftir þennan mikla hafísstíma. Samskiptin hafa nánast ekki verið tekin upp við Grænland að nýju eftir þetta. Ég get t.d. tekið sjálfan mig sem dæmi, ég hef tekið mikinn þátt í Norðurlandasamstarfi undanfarin 12--15 ár, bæði innan hreyfingar jafnaðarmanna og á vegum norrænu félaganna. Ég var m.a. starfsmaður Nordjobb á Íslandi eitt sumar. Ég verð að segja að ef þátttaka mín er dæmigerð, en ég hef aldrei komið til Færeyja og einungis farið í dagsferð til Kúlusúkk, og það var ekkert í tengslum við Norðurlandastarf, þá mættu tengslin að ósekju vera miklu meiri. Þó grænlenska þjóðin og sú íslenska eigi ekki mjög skylda menningu þá er margt spennandi að gerast í menningu inúíta. Á fót er að komast sjálfsstjórnarhérað í Norður-Kanada, North West Territories svokallað. Ekki er ólíklegt að tengsl Grænlendinga við það sjálfsstjórnarhérað komi til með að verða töluverð þegar fram í sækir. Með því að efla tengslin við þessa granna okkar í vestri höfum við gullið tækifæri til þess að tengja okkur inn í þennan menningarheim, sem á eftir að láta að sér kveða í framtíðinni. Ég tel að við ættum að nýta okkur það tækifæri. Eins er með náfrændur okkar, það er rétt að nota það orð um þá, í Færeyjum. Það er rétt, sem fram kom í máli hv. 4. þm. Reykn. áðan, að dýrt hefur verið að fljúga til Færeyja og Grænlands. Á tímabili þurftu Íslendingar að fljúga til Kaupmannahafnar áður en þeir komust til Grænlands, sem var afar sérkennileg staða. Það er afskaplega mikilvægt að við eflum þessi tengsl og því fagna ég þessum tillögum sérstaklega. Ég tek heils hugar undir að sköpuð verði betri aðstaða til menningarsamstarfs. Menningarsamstarf á milli þessara landa mun til framtíðar gefa afrakstur.

Herra forseti. Ég vil þakka þessum ungu kraftmiklu þingmönnum, hv. þm. Siv Friðleifsdóttur og Magnúsi Árna Magnússyni, fyrir góðar undirtektir. Það sést að þau hafa áhuga á þessum mikilvægu málefnum. Samvinna þessara landa á vafalítið eftir að aukast mjög mikið í framtíðinni, sérstaklega ef þessi lönd ganga einhvern tíma í ESB. Þarna er því góður spennandi starfsvettvangur sem ber að efla á öllum sviðum.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. þar sem skorað er á hæstv. ríkisstjórn að skipa nefnd sem hafi það hlutverk með höndum að gera tillögur um nýja skipan stjórna allra rannsókna- og vísindastofnana á vegum hins opinbera með það fyrir augum að efla sjálfstæði þeirra til hvers konar rannsókna og vísindaiðkana. Eins og hæstv. forseti gat um var frumkvöðull að þessari þáltill. og 1. flm. hennar hv. þm. Ólafur Hannibalsson. Hann á þakkir skildar fyrir að hafa tekið þetta mál upp hér. Hann lagði málið fram á Alþingi meðan hann sat hér í fjarveru hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar en meðflutningsmenn hans voru ég og hv. þm. Pétur Blöndal sem var 2. meðflm. Herra forseti. Íslenska ríkið ræður yfir mörgum góðum vísindastofnunum sem margar hverjar hafa getið sér orð á alþjóðavettvangi, ekki síst þær sem tengjast rannsóknum á helstu atvinnuvegum landsmanna. Í röðum starfsmanna þeirra er að finna marga góða vísindamenn og suma raunar frábæra. Um langa hríð var meginverkefni þessara stofnana að beita sér fyrir rannsóknum sem miðuðu að því að auka og efla framleiðslu í þeim atvinnugreinum sem viðkomandi rannsóknastofnun sinnti, stundum að því er virtist án tillits til annarra hagsmuna en þeirra sem voru beinlínis njörvaðar við greinarnar sjálfar. Ég tel ekki hafa verið óeðlilegt að á þeim tímum væru stjórnarmenn rannsóknastofnana atvinnuveganna skipaðir úr röðum hagsmunasamtaka sem tengdust viðkomandi atvinnugreinum eða stóðu þeim mjög nærri. Ég segi að það hafi ekki virst óeðlilegt, þ.e. ekki ef horft er til þeirrar staðreyndar að markmið og tilgangur rannsóknastofnananna var á þeim tíma næstum því eingöngu að finna aðferðir til að ná hámarksafköstum í framleiðslu viðkomandi atvinnugreinar, hvort sem var í sjávarútvegi, landbúnaði eða iðnaðar- og orkugeiranum. Í árdaga horfðu menn ekki á þá staðreynd að auðlindir landsins þyrfti að nýta og umgangast með gætni og þá var hámarksframleiðsla boðorð dagsins. Í dag eru allt aðrar aðstæður. Umhverfið er að mörgu leyti gjörbreytt. Í stað þess að beita rannsóknum til að finna aðferðir til að fullnýta framleiðslugetu viðkomandi atvinnuvega er rannsóknastofnunum ekki síst beint að því að halda aftur af fullri nýtingu framleiðsluaflanna með því að taka tillit til þátta sem nú skipta okkur meira máli en áður, ýmissa umhverfisáhrifa, mati á arðsemisþáttum og sjálfbærri nýtingu. Dæmi um þetta er Hafrannsóknastofnun. Fram til ársins 1983 var meginverkefni hennar fyrst og fremst að auka afla úr tegundum við Ísland. Í dag liggur hins vegar fyrir að vísindalegt hlutverk stofnunarinnar er fremur fólgið í að benda á mörkin á afrakstursgetu nytjastofna og í að þróa aðferðir sem miða að því að leggja hömlur á veiðigetu íslenska flotans. Hið sama má segja um eðli ýmissa hliðstæðra vísindastofnana. Um aðferðir sem lagðar hafa verið fyrir af viðkomandi stofnunum, og hafa nánast orðið að trúarbrögðum stjórnvalda í sumum tilvikum, hafa hins vegar staðið miklar deilur eins og allir vita. Að sjálfsögðu skiptir miklu máli að ekki falli blettur á trúverðugleika rannsóknaniðurstaðna slíkra stofnana þegar um er að ræða hagsmuni allrar þjóðarinnar og ekki síst þegar miklar deilur standa um málið. Stjórnir stofnananna ráða eðli málsins samkvæmt miklu um áherslur í starfi þeirra. Þær ráða vitaskuld úrslitum um hvernig fjármagni þeirra er varið. Þær verða lögum samkvæmt að leggja samþykki sitt yfir fjárhagsáætlanir og starfsáætlanir stofnananna. Þar með er ljóst að meginábyrgðin á því að marka hinum vísindalegu rannsóknum stefnu er í höndum stjórnanna. Ég leyfi mér, herra forseti, að nefna Rannsóknastofnun landbúnaðarins sem dæmi. Hægt er að færa rök að því að Bændasamtökin hafi í raun alla fulltrúa í stjórn stofnunarinnar, þó að þau hafi þá ekki formlega samkvæmt laganna hljóðan. Þetta hefur t.d. leitt til þess að þeir sem sinna gróðurvernd innan stjórnsýslunnar hafa kvartað undan því að rannsóknir á því sviði, sem við vitum að eru afar mikilvægar, sitja á hakanum vegna hvers kyns ferfætlingarannsókna. Þegar hagsmunasamtök eiga mann í stjórn er auðvitað deginum ljósara að þau hafa áhrif á vísindalega stefnu viðkomandi stofnunar. Þegar þau eiga þrjá fulltrúa af fimm, eins og gerist í tilviki Hafrannsóknastofnunar eða fjóra fulltrúa af fimm, eins og í tilviki Iðntæknistofnunar, þá hljóta sjónarmið viðkomandi hagsmunasamtaka að fara nærri því að vera allsráðandi. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að þetta sé ekki heppilegt, hvorki fyrir viðkomandi stofnun né þá vísindamenn sem þar starfa. Hjá báðum þeim stofnunum sem ég nefndi, Hafrannsóknastofnun og Iðntæknistofnun, er svo formaðurinn skipaður sérstaklega af ráðherra. Varðandi Hafró má t.d. nefna að þar hafa útvegsmenn einn fulltrúa samkvæmt lögunum og formaðurinn, sem er skipaður af ráðherra án tilnefningar, er forstjóri eins stærsta útgerðarfyrirtækis landsins. Því mætti segja að LÍÚ eigi í raun 40% stjórnarmanna í Hafró. Svo sterk tök hagsmunaafla eru ekki til þess fallin að auka trúverðugleika viðkomandi stofnana þegar kemur að málum sem afar skiptar skoðanir eru um og varða hagsmuni allrar þjóðarinnar. Við vitum að alltaf er sú hætta fyrir hendi að stjórnvöld með pólitíska hagsmuni að leiðarljósi eða ofursterk leiðandi fyrirtæki, svo ekki sé minnst á þungvæg hagsmunasamtök, knýi vísindamenn til að taka ákvarðanir á þekkingargrunni sem er ekki nægilega fullkominn. Af þessum sökum hefur farið fram vaxandi umræða innan vísindasamfélagsins um nauðsyn þess að aðskilja rannsóknastofnanir hins opinbera frá hagsmunasamtökum og ríkisvaldi. Um það fjallar þessi þáltill. okkar þremenninganna. Yfirmaður einnar af rannsóknastofnunum ríkisins, Magnús Jónsson veðurstofustjóri, ritar um þetta efni í Morgunblaðinu fyrr á þessum vetri. Greinina nefndi hann ,,Rannsóknir í herkví hagsmuna?`` Ég leyfi mér að geta þess, herra forseti, að grein veðurstofustjóra er prentuð sem fylgiskjal með þáltill. Þar fjallaði veðurstofustjóri um gagnrýni vísindamanna og almennings á rannsóknaraðferðir og ráðgjöf varðandi fiskveiðar beggja vegna Atlantshafsins. Hann hélt því m.a. fram að umhverfisþættir réðu mun meiru um afkomu fiskstofna þó það sem hann kallaði ,,ríkisstyrkt ógnarsókn`` gæti að sjálfsögðu líka leitt til ofveiði. Hann heldur því fram að 25% nýtingarreglan, sem við þekkjum öll og var sett samkvæmt ráðgjöf frá Hafró fyrir nokkrum árum, væri ekki fiskifræðilegs heldur hagfræðilegs eðlis og að mestu ákveðin af hagfræðingum og hagsmunaaðilum kvótakerfis. Hann klykkir út með eftirfarandi orðum, með leyfi forseta: ,,Öll þessi umræða nær hins vegar lítt út í samfélagið vegna þess að hagsmunagæslumenn hafa komið flestum vísindamönnum inn í skel og barið niður umfjöllun í fjölmiðlum og meðal almennings.`` Hins vegar, herra forseti, er eðli sannra vísinda að rannsóknir leiði jafnan til niðurstöðu sem er og á að vera óháð hagsmunum, vilja vísindamannsins eða annarra aðila. Þess vegna er mjög brýnt fyrir viðkomandi stofnanir að vera óháðar í vísindastarfsemi sinni, bæði stofnunum ríkisvaldsins og hvers konar hagsmunasamtökum. Þess vegna, herra forseti, hef ég leyft mér að mæla fyrir þessari tillögu okkar þremenninga, þar sem skorað er á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að gera tillögu um nýja skipan stjórna allra rannsókna- og vísindastofnana á vegum hins opinbera með það fyrir augum að efla sjálfstæði þeirra. Það er ekki aðeins gott fyrir viðkomandi stofnanir og þróun þeirra heldur líka fyrir vísindamennina sem innan þeirra starfa. Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla með því að að lokinni þessari umræðu verði þessari þáltill. vísað til allshn. og síðari umræðu.

Herra forseti. Þessi tillaga er afar nauðsynleg þar sem vísindin eru í eðli sínu óháð og sjálfsgagnrýnin. Vísindamaðurinn verður ætíð að setja spurningarmerki við niðurstöður sínar. Spurningin er: Hver er staða vísindamanns sem hefur ráðlagt þjóð sinni ákveðna lausn, jafnvel í áratugi, og með því valdið að hún hefur ekki aflað eins mikils og hún hefði getað og þannig haft áhrif á lífskjör þjóðar sinnar, ef hann kemst að því seinna meir að hann kunni að hafa haft rangt fyrir sér? Getur hann nokkurn tíma bakkað út úr fyrri fullyrðingum sínum? Ég tel að með því fyrirkomulagi sem verið hefur hér á landi sé þessi einstaklingur settur í ómögulega stöðu. Ég tel mjög brýnt að aðskilja rannsóknastofnanir og vísindin frá ríkisvaldinu. Vísindi er ekki hægt að stunda undir forsjá ríkisvalds eða annarra sem hagsmuna eiga að gæta, vegna þess að vísindamaðurinn verður ætíð að vera óháður og sjálfsgagnrýninn. Hann verður ætíð að vera tilbúinn til að setja spurningarmerki við niðurstöður sínar. Ég styð því eindregið að þessi tillaga verði samþykkt.

Hæstv. forseti. Mig langar að taka heils hugar undir þetta mál sem hér liggur fyrir um nýja skipan stjórna allra rannsókna- og vísindastofnana á vegum hins opinbera með það fyrir augum að efla sjálfstæði þeirra til hvers konar rannsókna og vísindaiðkana. Óhæði vísindmanna er grundvallarskilyrði til þess að hægt sé að taka mark á þeim. Því miður virðast hins vegar vísindamenn horfa á viðfangsefnin í gegnum gleraugu þeirra sem afhenda þeim bjargræðið. Við þekkjum fjölmörg dæmi um slíkt og væri kannski fulllangt mál að fara rekja einhver þeirra hér. Í öllum pólitískum hitamálum má nánast alltaf finna vísindamenn sem styðja gagnstæð sjónarmið vísindalegum rökum. Það að hagsmunasamtök hafi tök á rannsóknastofnunum hins opinbera gerir álit þeirra á vissan hátt tortyggilegt. Þeir góðu vísindamenn sem þar starfa eiga betra skilið en að skipan stjórna stofnananna sem þeir starfa á sé jafntortryggileg og raun ber vitni. Ég vil því lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um stuðning ríkisvaldsins við kræklingarækt og annan fjörubúskap. 1. flm. þessarar tillögu er hv. þm. Ólafur Hannibalsson, sem ekki á sæti á þingi í dag og því mæli ég fyrir þessari tillögu sem meðflutningsmaður. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa lagalega umgjörð fyrir kræklingaeldi og hvers konar annan fjörubúskap sem ætla má að verði á næstu árum tekinn upp á lögbýlum sem aðgang eiga að sjó og að sjá til þess að á viðeigandi rannsóknastofnunum verði sú sérfræðiþekking fyrir hendi sem að haldi má koma og þarf til þess að leiðbeina væntanlegum ræktendum skelfisks og hafa fullnægjandi eftirlit með framleiðslu þeirra í samræmi við kröfur einstakra markaða.`` Nokkuð langt er síðan athygli manna beindist að eldi á skelfiski. Skömmu fyrir stríð fékk sænskt fyrirtæki einkaleyfi hér til ostruræktar sem það hugðist koma á fót í Hvalfirði og reyndar setti Alþingi lög um ostrurækt árið 1939. Á síðustu árum hafa ýmsir beint sjónum að eldi á kræklingi. Verður þá að hafa í huga að starfsemi þessi fer fram í netlögum sjávarjarða og mun strandlengjan mestöll tilheyra lögbýlum. Því heyrir mál þetta undir landbúnaðarráðuneytið, félagakerfi landbúnaðarins og sjóði á þess vegum. Flutningsmenn sjá enga ástæðu til að breyta því. Hins vegar er nauðsynlegt að skapa þessari nýju atvinnugrein lagaumhverfi við hæfi. Töluverð sérþekking er til á Hafrannsóknastofnunni varðandi lífshætti kræklings hér við land. Dr. Guðrún Þórarinsdóttir stóð fyrir eldistilraunum á kræklingi í Hvalfirði fyrir áratug og kom í ljós að hann hafði þolanlegan vaxtarhraða, náði markaðsstærð, 75--100 mm á tveimur árum. Besti árangur erlendis er eitt og hálft ár og munar þar náttúrlega talsverðu í afkastagetu og fjárhagslegum ávinningi. Sjálfsagt væri að kanna hvort ávinningur væri í því að flytja inn annan stofn með meiri vaxtarhraða undir ströngu vísindalegu eftirliti og með tilheyrandi sóttvarnarráðstöfunum. Fordæmi er fyrir slíku þegar kræklingur var fluttur með góðum árangri frá Atlantshafsströnd Kanada til Bresku-Kólumbíu við Kyrrahaf og þess vandlega gætt að engir sjúkdómar eða sníkjudýr fylgdu með. Helsti kostur skeldýraeldis af þessu tagi er sá að til eldisins þarf ekkert fóður. Skelfiskurinn vinnur sjálfur fæðu sína úr sjó. Þótt eldið sé einfalt og ódýrt þarf þó nokkra stofnfjárfestingu í reipum, akkerum, flotholtum, netpokum o.fl. Hafa ber í huga að tvö ár líða frá upphafi rekstrar þar til fyrsta uppskera næst. Því þurfa brautryðjendur í greininni að hafa góðan aðgang að stofnlánum til þessara hluta. Lánakerfi landbúnaðarins er vel í stakk búið til að sinna þessari þörf og sama má segja um ráðunautaþjónustuna, sem byggir á gömlum merg. Hitt ættu menn að varast frá upphafi að blanda byggðasjónarmiðum eða öðrum félagslegum viðhorfum í þetta mál, eins og gjarnan hefur tíðkast með nýjungar í atvinnugreinum á sviði landbúnaðarins. Þessi atvinnugrein hefur alla burði til að standa undir sér og á ekki að byggjast á öðru en hreinum viðskiptasjónarmiðum. Afskipti ríkisins ættu frá upphafi að vera þau ein að skapa greininni hagstætt lagaumhverfi og sjá henni fyrir eðlilegri þjónustu stofnana eins og Hafrannsóknastofnunarinnar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, fjármálastofnana og stofnana landbúnaðarins. Þá þarf atvinnugreinin strangt aðhald eftirlitsstofnana, þar sem á mörkuðunum eru gerðar strangar kröfur um gæði skelfisks og fylgjast þarf vel með skelfiskeitrun og mengun, gera strangar umhverfiskröfur og sjá til þess að framleiðslan fái öll hugsanleg vottorð þar að lútandi frá aðilum sem teknir eru gildir á alþjóðavettvangi. Markaðshorfur á þessu sviði eru mjög góðar. Framleiðendur hafa hingað til engan veginn getað svarað eftirspurn. Vinnslan er vel vélvædd og að mestu í því fólgin að láta kræklinginn sjálfan hreinsa úr sér sand og óhreinindi en að því loknu er skelin snyrt og flokkuð eftir stærð. Kræklingur er að mestu seldur í skelinni og þannig fæst best verð fyrir hann en komi tímabil þar sem framboð fersks kræklings er umfram eftirspurn má auðvitað frysta hann eða sjóða niður, þótt það skili lægra verði. Helstu framleiðendur nú eru á Nýja Sjálandi og Írlandi, í Skotlandi, Svíþjóð, Bandaríkjunum og Kanada auk rótgróinna framleiðenda í Hollandi, Frakklandi og á Spáni. Á Prince Edwards eyju er þetta orðinn talsvert sérhæfður iðnaður sem byggður hefur verið upp skipulega á 10--15 árum, en Prince Edwards eyja er minnsta sjálfsstjórnarhérað Kanada. Sérstakar klakstöðvar sjá um að koma lirfunum af stað og ala upp í skelstærð. Þær fara síðan í eldisstöð og eru aldar þar áfram í hæfilega stærð til flutnings í sjó. Sér þá hver um þann þátt sem hentastur er á hverjum stað og aðrir geta snúið sér að því sem þeim fer best úr hendi. Má þá búast við betri árangri og öruggari afkomu. Á Prince Edwards eyju eru nú framleidd um 9.000 tonn af kræklingi á ári að útflutningsverðmæti um 1 milljarður kr. og starfsmenn eru um 650. Landþrengsli eru farin að há vexti greinarinnar og því hafa fyrirtæki í kræklingaeldi, ásamt framleiðendum á búnaði, markaðsfyrirtækjum og fleiri aðilum, verið að færa út kvíarnar til annarra landa og hafa stofnað til samstarfs um framleiðslu og markaðssetningu. Framleiðsluvara þeirra er markaðssett undir nafninu Island Blue og er orðin heimsþekkt gæðavara á veitingastöðum um allan heim. Áhugi þeirra beinist að því að þjóna Evrópumarkaði frá Íslandi og nýta sér þar með víðtækt flutningakerfi Flugleiða á Evrópuleiðum, tíðar og tiltölulega stuttar siglingar frá Íslandi til annarra Evrópulanda og aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu til að njóta tollfríðinda. Hópar sjávarbænda á Vesturlandi, við Breiðafjörð og á Vestfjörðum hafa verið að skoða þessi mál og afla sér þekkingar á þeim og eru komnir í samband við kunnáttumenn úr greininni frá Prince Edwards eyju fyrir milligöngu vel þekkts íslensks fyrirtækis. Því má vænta þess að fljótlega komi skriður á málið og þarf löggjafinn því að vera við því búinn að skapa greininni lagalegt og fjárhagslegt umhverfi við hæfi. Þessir erlendu aðilar voru hér á ferð í haust og leist afskaplega vel á aðstæður á nokkrum stöðum á Vesturlandi. Á næstunni eru fyrirhugaðar frekari viðræður við þá. Við flutningsmenn þessarar tillögu erum þeirrar skoðunar að ræman milli ytri netlagamarka og fjörukambs sé eitthvert auðugasta landsvæði á Íslandi. Hingað til höfum við umgengist það af vægast sagt takmarkaði virðingu og er hirðuleysið raunar öllum sýnilegt sem gaman hafa af fjöruferðum. Sú tillaga sem hér liggur fyrir markar upphaf skipulegs landnáms á þessu svæði. Sé skipulega að verki staðið mun það gefa ríkulega uppskeru og, ef marka má reynslu annarra þjóða, standa undir meiri háttar atvinnurekstri í fyllingu tímans. Ég legg til að að lokinni fyrri umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. sjútvn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á lögum nr. 21 frá 1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Magnús Stefánsson og Guðni Ágústsson. Frv. þetta er í rauninni ekki nema þrjár málsgreinar þar með talið gildisákvæði. Efnislega koma meginatriðin fram í 2. gr. frv. en hún hljóðar svo, með leyfi herra forseta: ,,Við 8. gr. laganna bætist ný málsgrein er verður 8. mgr., svohljóðandi: Stjórn sjóðsins er heimilt að gefa lánþegum frá ákveðnum byggðarlögum, sem skilgreind eru í reglum er stjórnin setur, kost á lægra endurgreiðsluhlutfalli námslána en almennt tíðkast eða fella greiðslur niður að öllu leyti. Þá er stjórn sjóðsins heimilt, samkvæmt nánari reglum sem hún setur, að veita læknum (og öðrum háskólamenntuðum heilbrigðisstarfsmönnum) og kennurum sambærilega heimild ef þeir að námi loknu setjast í tiltekinn tíma að á stöðum þar sem skortur er á fólki með slíka menntun.`` Þetta var 2. gr. frv., herra forseti. Nú er það svo að grundvallaratriði í lífi fólks snúast um annars vegar heilsufar og hins vegar um menntun. Segja má að lágmarkskröfur nútímafólks byggi á að hafa gott aðgengi að heilsugæslu og gott aðgengi að skólum. Segja má að slíkt sé í rauninni grundvöllur fyrir tilveru byggðarlaga á Íslandi í dag. Herra forseti. Á síðustu árum hefur komið fram að ýmsir staðir úti á landsbyggðinni hafa átt í miklum erfiðleikum með að fá menntað fólk til starfa í þeim tveim starfsgreinum eða þeim stéttum sem hér voru nefndar, þ.e. á heilbrigðissviði og kennslu. Með sanni má segja að skortur á slíku fólki hefur átt sinn þátt í að koma róti á íbúa landsbyggðarinnar þar sem þeir telja sig ekki hafa traust aðgengi að vel menntuðu starfsfólki heilbrigðisstofnana né heldur að vel menntuðum kennurum í skólum sínum. Það skapar ákveðna vantrú á framtíðina, vantrú á byggðarlagið og leiðir til rótleysis. Herra forseti. Á síðustu árum og áratugum hefur ýmislegt verið reynt með nokkuð sérhæfðum aðgerðum til að treysta byggð í sessi víða um landið með misjöfnum árangri. Alltént er það svo að núna búa u.þ.b. 60% þjóðarinnar á höfuðborgarsvæðinu og er það hæsta hlutfall milli svonefnds þéttbýlis eða höfuðborgarsvæðis annars vegar og landsbyggðar hins vegar sem þekkist í Evrópu. Á þingi Evrópuráðsins hefur umræða um þessi mál ítrekað farið fram og telja menn þar blikur á lofti þegar þetta hlutfall er á bilinu 25--35%. Hugsunin með þessu er í rauninni sú að koma til móts við þessar grundvallarþarfir hjá íbúum landsbyggðarinnar þannig að það verði eftirsóknarverðara en verið hefur fyrir vel menntaða kennara og heilbrigðisstarfsfólk að setjast að á þessum stöðum að námi sínu loknu. Til viðbótar má nefna það, herra forseti, að fram hefur komið í úttekt sem gerð hefur verið að fólk sem býr fjarri háskólum þarf að leggja meira fé og kosta meiru til til þess að afla sér menntunar og má með sanni segja að þar sé í rauninni verið að brjóta grundvallaratriði sem ég hygg að þjóðin hafi almennt verið sammála um, að þegnar landsins skuli hafa jafnan aðgang að menntun óháð búsetu og efnahag. Nú er skattkerfið notað til þess að jafna aðstöðumun og til þess að ná fram auknum jöfnuði í samfélaginu og þess vegna er ekki óeðlilegt að líta til lánasjóðsins, sem er í rauninni ekkert annað en niðurgreidd lán til námsfólks, niðurgreidd frá hinu opinbera úr ríkissjóði. Til þess að ná þessum markmiðum leggjum við þetta frv. fram til að jafna aðstöðu fólks af landsbyggðinni til þess að stunda nám, sem og hitt meginmarkmiðið, að efla og hvetja vel menntað fólk úr heilsugæslu og kennslu til þess að fara út á land og nota menntun sína þar og styrkja þar með byggðir landsins. Þessi leið hefur verið farin á nokkrum stöðum, m.a. í Noregi, og er mér tjáð að í Norður-Noregi hafi mönnum tekist ágætlega að snúa við byggðaþróun með aðgerðum af þessum toga. Frv. felur sem sagt í sér að stjórn lánasjóðsins sé heimilt að lækka endurgreiðsluhlutfall annars vegar námsfólks sem kemur frá slíkum stöðum ellegar fólks sem kemur úr námi og kýs að setjast að á þessum stöðum. Við fórum ekki þá leið í þessu frv. að tilgreina hverjir þessir staðir eru enda hlýtur það ávallt að verða breytilegt og við ætlum stjórn lánasjóðsins að meta það hverju sinni og beita þessu heimildarákvæði. Ég held ég þurfi ekki, herra forseti, að hafa um þetta fleiri orð og vísa að öðru leyti til greinargerðar en leyfi mér að óska eftir því að málinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Ég skil vel hugsunina að baki þessari tillögu og er hún svo sem góðra gjalda verð. Tillagan tekur hins vegar alls ekki á vandanum. Það að ætla að bjóða fólki sem þarf að flytja búferlum vegna náms lægra endurgreiðsluhlutfall gerir ekkert til að létta undir sókn þess í námið. Endurgreiðslur námslána byrja tveimur árum eftir að fólk hefur lokið námi. Þá geta efnahagslegar aðstæður námsmannsins fyrrverandi verið allt aðrar og vonandi betri en þær voru þegar hann tók ákvörðun um að flytjast búferlum og sækja sér menntun. Miklu nær væri að styrkja þá sem þurfa að flytja búferlum vegna náms beint þegar á námstímanum. Það er nú gert að nokkru með mismunandi lánsupphæðum sem miðast við hvort einstaklingur er í leiguhúsnæði eða foreldrahúsum eða erlendis í námi, en það er hárrétt sem segir í greinargerð með tillögunni, með leyfi forseta: ,,Þó að reglur lánasjóðsins taki að nokkru tillit til þess þá standa lánin engan veginn undir öllum útgjöldum þessara nemenda. Þess vegna má segja að námsmenn þjóðarinnar standi ekki jafnfætis hvað varðar aðgengi að námi.`` Vandamálið verður hins vegar ekki leyst með þeim hugmyndum sem eru í þessari tillögu og vona ég að frekari vinnsla hennar taki á þeim þætti. Fólk, sem er að sækja sér nám, þarf á peningum að halda á meðan á námi stendur. Einhver óskilgreind eftirgjöf á endurgreiðslum, sem kemur ekki til framkvæmda fyrr en tveimur árum eftir að námi lýkur, mun ekki hjálpa því neitt til að sækja nám sitt. Því er þessi hluti tillögunnar í besta falli yfirklór og ættu flutningsmenn hennar frekar að beita kröftum sínum og aðild að meiri hluta á Alþingi til þess að berjast fyrir verulegri hækkun námslána, aukningu námsstyrkja og léttari endurgreiðslubyrði almennt. Hv. 7. þm. Reykn. og 1. flm. þessarar tillögu hefur löngum verið talsmaður slíkra hugmynda og veit ég að hann er að vinna í þeim málum og það ber að þakka. Síðari hluti tillögunnar fjallar um að veita læknum, heilbrigðisstéttum og kennurum eftirgjöf á námslánaskuldum. Ég spyr: Hvers eiga aðrir sem þurftu að taka námslán og kjósa að setjast að á landsbyggðinni að gjalda? Ég spyr einnig: Á þessi eftirgjöf, ef fallist verður á að hún nái til allra háskólaborgara á reglugerðarskilgreindri landsbyggð, aðeins að ná til þeirra sem eru í vinnu hjá hinu opinbera? Hvað með þá sem eru að fara út á land og byggja þar upp öflug fyrirtæki og skapa fólki atvinnu? Eru þeir ekki mikilvægir líka? Svo mikilvægir að þeir ættu að eiga kost á eftirgjöf á námslánum? Herra forseti. Hér verður ekki betur séð en verið sé að stinga upp á því að eftirgjöf á námslánum verði laumað inn í launakjör opinberra starfsmanna. Þá er verið að festa í sessi misrétti á milli borgaranna með tilliti til efnahags þar sem það vill stundum gleymast að ekki þurfa allir að taka námslán. Hvað á að bjóða lækninum sem fór í gegnum nám sitt án þess að taka námslán? Auðvitað hærri laun en þeim sem þurfti að taka námslán þar sem ekki er hægt að bjóða honum upp á eftirgjöfina. Þannig er verið að innleiða mismunun á milli þeirra háskólaborgara sem eru af ríku foreldri og hinna sem eru það ekki og þurftu að framfleyta sér og sínum á námslánum á meðan á námi stóð. Ég vona að þingheimur geri sér grein fyrir þessu. Herra forseti. Tillagan er án minnsta vafa vel meint en því miður fremur vond og miðar annars vegar að engri lausn og hins vegar að því að auka misréttið í þjóðfélaginu. 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Magnúsi Árna Magnússyni fyrir undirtektirnar. En mér fannst að vísu gæta dálítillar mótsagnar. Ég get hins vegar tekið undir með hv. þm. að þetta frv. er ekki hugsað sem nein patentlausn, ekki á nokkurn hátt. Enda hygg ég að hún verði seint fundin í þeim viðkvæma málaflokki sem er fjármögnun náms fyrir ungt fólk. Hins vegar, og þess er getið í greinargerð og reyndi ég að koma því fram í framsöguræðu minni, er verið að ræða um ákveðin grundvallaratriði í lífi fólks hvar sem er, hvort heldur er á höfuðborgarsvæði eða á landsbyggð, þ.e. að hafa aðgengi að vel menntuðu fólki í heilbrigðisgeiranum og í menntamálum. Það eru grundvallaratriði fyrir líf fólks á þessum stöðum og það er hugsunin á bak við málflutninginn. Ég get hins vegar tekið undir með hv. þm. að þar skiptir líka verulegu máli að frumkvöðlar og aðrir slíkir í atvinnulífinu, komi til þessara staða. En ég hygg að það sé hægt að gera með öðrum leiðum, m.a. í gegnum skattkerfið, og höfum við tveir flutningsmanna þessa frv. einmitt bent á þá leið, varpað henni fram til umræðu, hvað varðar skattkerfið fyrir m.a. frumkvöðla í atvinnulífinu, að það megi koma til móts við þá í gegnum skattkerfið þannig að það verði hvati fyrir þá að setjast að úti á landsbyggðinni. Ég vek athygli á því af því að hv. þm. hvatti okkur til þess að beita okkur fyrir hækkun námslána og námsstyrkjum, að í upphafi þessa kjörtímabils var það gert. Þá var tekið á námslánunum, m.a. vegna þess að hv. alþýðuflokksmenn skildu þann sjóð eftir í heldur dapurri stöðu á síðasta kjörtímabili. Á því var tekið á þessu kjörtímabili og því var breytt. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að síðar í dag mun ég mæla fyrir frv. til laga um styrktarsjóð námsmanna. Ég hygg hins vegar að ekki sé mikill efnislegur ágreiningur á milli okkar um þetta, ekki stórbrotinn. En að gefnu tilefni vil ég þó taka fram að ég hygg að á því kunni að vera mikill munur fyrir námsfólk sem er t.d. að ljúka háskólanámi og er með þungar námsskuldir á bakinu, hvort það er að borga 7% af brúttólaunum í endurgreiðslu eða 4,75% eins og nú er í stað þeirra 7% sem áður voru í lögum um lánasjóðinn eða 0%. Það er einmitt sá sveigjanleiki sem verið er að velta upp með þessu frv. Og 4,75% af brúttólaunum fyrir fólk með námsskuldir á bakinu, eins og hv. þm. ugglaust veit, enda nýkominn úr námi, þá munar það töluvert miklu fyrir fólk, einmitt þegar það kemur úr námi, er að stofna fjölskyldu, eignast þak yfir höfuðið o.s.frv.

Herra forseti. Jú, hárrétt er það og auðvitað er góðra gjalda vert að lækka endurgreiðslubyrðina á námslánunum og vil ég hvetja þingmanninn aftur til dáða í þeim efnum og þakka fyrir það sem vel hefur verið gert. En ég bendi líka á það sem vill stundum gleymast í umræðunni, að það vill svo til að við erum í rauninni í samkeppni við umheiminn um menntað vinnuafl eins og staðan er í dag. Í stað þess að skipta landinu upp í einhverja búta þar sem mismunandi endurgreiðsluhlutfall er á námslánum, ef menn vilja beita slíkum aðgerðum, sem ég er ekkert endilega viss um að sé sniðugt, hallast ég frekar að því að hafa eigi lága endurgreiðslubyrði fyrir alla námsmenn en að beita því þá frekar í þeim tilfellum þegar menn kjósa að flytjast aftur til Íslands að loknu námi erlendis eða láta þá sem kjósa að láta erlend ríki njóta starfskrafta sinna frekar greiða hærra hlutfall en þá sem flytja heim. Ég minni á að ég er ekki að segja að þetta eigi að gera og ég vil minna á að ég er ekki að mæla því bót að það sé mismunandi endurgreiðslustig. Ég vil hafa lágt endurgreiðslustig fyrir alla námsmenn og að menn séu styrktir myndarlega til náms því að við skulum ekki gleyma því að menntun er sams konar sparnaður og fjárhagslegur sparnaður. Það er sparnaður í mannauði sem skilar sér margfaldur til baka þegar hann kemur aftur út á vinnumarkaðinn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um landslið hestamanna. Þeir sem flytja þessa þál. ásamt mér eru þingmennirnir Hjálmar Árnason og Jónas Hallgrímsson. Ályktunin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela landbúnaðarráðherra að koma á fót landsliði hestamanna, allt að tíu manna, af báðum kynjum og á öllum aldri, sem falið verði að kynna íslenska hestinn, t.d. með því að koma fram fyrir Íslands hönd við hátíðleg tækifæri og opinberar móttökur erlendra þjóðhöfðingja. Skipaður verði starfshópur sem móti nánari tillögur um hvernig kostnaði verður mætt og um hlutverk liðsins.`` Í grg. segir: ,,Íslenski hesturinn hefur vakið verðskuldaða athygli um víða veröld. Hann á vart sinn líka hvað fjölhæfni varðar í gangi og geðslagi og er einn dýrmætasti þjóðararfur sem Íslendingar eiga. Hann er eftirsóttur fjölskylduhestur í fjölmörgum löndum, dýrmæt aukabúgrein bænda en þeim fjölgar ört sem sinna eingöngu tamningu og ræktun hestsins hér á landi. Íslenskir hestamenn eiga góð viðskiptasambönd í mörgum löndum og talið er að árlega komi þúsundir ferðamanna hingað eingöngu vegna þess að þeir hafa bundist íslenskum hestum og hestamönnum tryggðaböndum. Flutningsmenn telja að það sé þess virði að gera hlut hestsins meira áberandi við móttöku erlendra gesta, ekki síst þjóðhöfðingja. Þá standi landsliðið heiðursvörð, fólk á öllum aldri, karlar og konur, og sýni úrval íslenskra gæðinga í allri sinni litadýrð. Þessi heiðursvörður væri mikil andstaða við hermanninn með byssustinginn. Enn fremur leggja flutningsmenn til að um helgar á sumrin fari skrautreið hestamanna niður Almannagjá á Þingvöllum. Þetta væri gert til að leggja áherslu á helgi Þingvalla og hversu hesturinn er samofinn sögu þjóðarinnar og stór hluti af henni. Þingvellir eiga vart sinn líka og slík reið mundi auglýsa land og þjóð.`` Ég bæti því hér við að það er áberandi þegar íslenskir hestamenn ferðast um landið á þessum glæsigæðingum sem við eigum og þessum sérstæða stofni að mjög algengt er að erlendir ferðamenn stöðva bifreiðar sínar, fara út með vídeó\-vélar og myndavélar til að taka myndir. Ég er sannfærður um að þessi athöfn á Þingvöllum, reið niður Almannagjá, yrði jafnsterkur punktur í íslenskri ferðamannaþjónustu og heiðursvörðurinn í Tívólíinu í Kaupmannahöfn. Hver einasti maður yrði að sjá þessa glæsilegu reið og verða vitni að þessum atburði. Þannig mundi hann hafa mikil áhrif til að auglýsa land og þjóð á þessum sérstæða og fallegasta stað og söguríkasta hér á landi. Það er skoðun flutningsmanna að landslið hestamanna mundi í senn auglýsa íslenska hestinn sem fjölskylduhest, skapa þjóðinni sérstöðu og efla ferðaþjónustu sem atvinnugrein. Ég vil að lokum segja, hæstv. forseti, það kom fram í könnun fyrir stuttu, að allt að þriðji hver erlendur ferðamaður sem hingað kemur segir það eftirminnilegast úr Íslandsferðinni að sjá og kynnast íslenska hestinum. Hingað koma yfir 20 þúsund erlendir ferðamenn eingöngu til þess að fara í lengri og styttri hestaferðir um Ísland, annaðhvort byggðir eða öræfi þess. Hingað koma 4 til 5 þúsund erlendir ferðamenn eingöngu til þess að sækja landsmótin sem hér eru haldin við hátíðlega athöfn annað hvert ár. Ég held því að hér sé hreyft máli sem mun hafa mikil áhrif á ferðaþjónustu í landinu. Ég hef orðið vitni að sýningum, t.d. á Vindheimamelum og víðar, þar sem menn eru að sýna útlendingum íslenska hestinn þar sem hann með fimu fóttaki sínu fer áfram og músik er spiluð undir. Þetta eru stórkostlegar athafnir. Ég hef engar áhyggjur af því hvernig landsliðið verði skipað. Þar munu menn ná samvinnu við Landssamband hestamanna og Félag tamningamanna og fleiri. En ég er sannfærður um að þetta mál, ef það nær framgangi á þessu þingi og yrði að veruleika, muni hafa mikil áhrif á sérstöðu þessarar þjóðar, og að við höfum tekið upp eitt besta tákn sem hægt er að hafa, hestinn, til þess að koma fram við hátíðlegar athafnir. Hæstv. forseti. Læt ég þá máli mínu lokið og legg til að málinu verði vísað til síðari umræðu og landbn.

Herra forseti. Þetta er athyglisverð tillaga sem hv. þm. Guðni Ágústsson var að tala fyrir. Fyrst þegar ég heyrði af þessari tillögu og sá hana þá fór mér eins og öðrum þingmönnum að ég fór að hlæja og tók þennan tillöguflutning sem ákveðna gamansemi. En þegar ég fór að skoða tillöguna aðeins betur sá ég að hér er á ferðinni býsna snjöll hugmynd, þ.e. að nýta hestinn, sem er eitt fallegasta tákn landsins --- ég held við getum verið sammála um það --- á tiltekinn hátt, þ.e. sem heiðursvörð við erlendar móttökuathafnir og sem fulltrúa okkar þegar kemur að því að sýna framkomu þjóðarinnar við hátíðleg tækifæri. Ég held að þetta sé mjög af hinu góða. Vitaskuld þarf aðeins að flysja greinargerð og annað slíkt, hátíðleikinn vill stundum verða yfirdrifinn hjá hv. þm. Ég er ekki viss um að það sé hlutverk Alþingis að álykta um hvort það fari fram reið um Þingvelli eða ekki, þó að ég skilji það sem röksemd en ég vil fyrst og fremst halda mig við þá hugmynd sem kemur fram í þessu að það verði hesturinn og hestamenn sem myndi heiðursvörð við opinberar athafnir. Ég sé það mikilvægt á tvíþættan hátt. Það er annars vegar að hér er um að ræða efnahagslega mjög mikilvæga atvinnugrein, sem hestabúskapurinn er. Það eru nokkrir milljarðar sem hestar skila inn í þjóðarbúið, og af því að landsmót hestamanna var nefnt áðan, að það verða yfir 10 þúsund útlendingar sem koma gagngert til landsins árið 2000 til að taka þátt í landsmóti hestamanna í Reykjavík. Ég er sjálfur ekki hestamaður, var það nú bara þegar ég var í sveit í gamla daga, en ég kann að lesa a.m.k. þessar tölur og skynja stundum þegar góðar hugmyndir eru á ferðinni. Annað sem ég tel mæla með þessu er að hér er verið að brjóta upp alþjóðlega hefð við móttökuathafnir, sem eru fólgnar í því að vopnaðir menn eru látnir standa og sprella þar með byssur sínar, og við þekkjum fjölmörg dæmi um það. Við höfum ekki farið þá leið en látið einkennisklædda lögregluþjóna vera að líkja eftir þessum stríðsmönnum, að vísu óvopnaða. Þetta framlag okkar til alþjóðlegs prótókolls, að láta myndarlega og fallega hesta ásamt glæsilegum knöpum mynda heiðursvörð gagnvart erlendum þjóðhöfðingjum, er táknrænt. Það er skilaboð okkar gagnvart umheiminum. Þessa hugmynd á að taka alvarlega, það á að þróa þessa tillögu þannig að hún geti vonandi verið samþykkt á hinu háa Alþingi og þá fyrst og fremst, að mínu mati, e.t.v. út frá þessum þremur meginþáttum: Hesturinn er eitt fallegasta tákn landsins og við eigum að sýna slíkt tákn við hvert tækifæri, efnahagslegt mikilvægi hestamennsku og hestabúskapar á að undirstrika með þessu og í þriðja lagi eru skilaboðin gagnvart stríðshrjáðum heimi með vopnlausri sýningu glæsilegra hesta og hestamanna mjög af hinu góða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um kaup á kvikmyndum Óskars Gíslasonar. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Ísólfur Gylfi Pálmason, Árni Johnsen og Guðni Ágústsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi herra forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að semja um kaup á kvikmyndum Óskars Gíslasonar með öllum rétti.`` Nú er það svo, herra forseti að ekki leikur nokkur vafi á því að Óskar Gíslason var einn helsti brautryðjandi íslenskrar kvikmyndagerðar. Eftir hann liggur fjöldi kvikmynda sem varðveita ómetanlegar heimildir fyrir íslenska menningu. Mikil eftirspurn er eftir efni úr myndum Óskars til notkunar í heimildarmyndir. Frá því að Óskar féll frá hefur Kvikmyndasafn Íslands haft kvikmyndir hans til varðveislu. Hins vegar hefur ekki verið gengið frá samningum við erfingja hans um að Kvikmyndasafn Íslands eignist kvikmyndirnar með öllum rétti og hefur það valdið ýmsum óþægindum, m.a. fyrir Kvikmyndasafnið og þá skiptir ekki síst máli að ekki hefur verið hægt að endurgera myndirnar og koma þeim þannig til varanlegrar geymslu. Það fer ekkert á milli mála að Óskar Gíslason er einn af frumkvöðlum íslenskrar kvikmyndagerðar og á tímabilinu frá 1944 til 1960 skapaði og framleiddi Óskar mikinn fjölda ómetanlegra kvikmynda. Það eru þekktar myndir hans, svo sem frá björgunarafrekinu við Látrabjarg, frá stofnun lýðveldisins árið 1944, kvikmynd eins og Síðasti bærinn í dalnum, kvikmyndin um Bakkabræður, Reykjavíkurævintýri og þannig má áfram telja. Af þessari upptalningu má ljóst vera að kvikmyndir Óskars eru snar þáttur í menningarsögu íslensku þjóðarinnar. Þær hafa ekki einungis listrænt gildi og skemmtigildi heldur gífurlega mikilvægt heimildagildi. Þetta hefur verið staðfest m.a. af starfsmönnum Kvikmyndasafns Íslands og í rauninni öllum þeim sem fylgst hafa með kvikmyndum og gildi þeirra fyrir íslenska menningu, ekki síst núna á 20. og þá væntanlega á 21. öldinni. Nú er það svo að ekki mun hafa náðst samkomulag á milli menntmrn. og erfingja Óskars Gíslasonar um kaup ráðuneytisins á þessu safni. Safnið er í vörslu Kvikmyndasafns Íslands en það er mjög alvarlegt að í rauninni ríkir mikil óvissa um varðveislu og geymslu á þessum ómetanlegu menningarverðmætum. Þessari óvissu um afdrif kvikmynda Óskars Gíslasonar þarf að eyða og það er í rauninni tilgangurinn með þessari þáltill. að fá fram viljayfirlýsingu Alþingis til þess að ganga til samninga við erfingja Óskars Gíslasonar þess efnis að ríkisvaldið eignist þessar menningarperlur frá Óskari Gíslasyni. Ég vísa að öðru leyti til grg. með frv. en leyfi mér að loknum umræðum, herra forseti, að mælast til þess að málinu verði vísað til hv. menntmn. þingsins.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnumótun stofnana í eigu ríkisins varðandi vistvæn ökutæki. Meðflutningsmaður minn er hv. þm. Magnús Stefánsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að mótuð verði sú stefna hjá stofnunum í eigu ríkisins að innan fimm ára skuli þriðjungur þjónustubifreiða í eigu ríkisstofnana vera knúinn vistvænum orkugjöfum.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Það er alveg ljóst að einn af stærstu mengunarvöldum meðal okkar Íslendinga er útlosun á koltvíoxíði og öðrum eiturefnum. Mest er um slíkt á höfuðborgarsvæðinu enda um 60% þjóðarinnar búsett hér. Við þekkjum það, herra forseti, og höfum mátt sjá nú á síðustu dögum í vetrarstillum þegar mikið mengunarský leggst yfir borgina og samkvæmt mínum heimildum og úttektum sem á því hafa verið gerðar þá má rekja þetta ský til útblásturs frá bifreiðum á höfuðborgarsvæðinu. Þetta má segja að sé einn mesti umhverfisvandinn á höfuðborgarsvæðinu og það snertir auðvitað metnað okkar sem þjóðar að vilja draga úr útblæstri og draga úr mengun á öllum sviðum. Þar eru sóknarfærin helst hvað varðar bíla þar sem um þriðjungur koltvíoxíðsmengunar okkar á upptök sín, og síðan er bent á fiskiskipaflotann þar sem annar þriðjungur á upptök sín. Herra forseti. Á síðustu tveimur árum hafa orðið sérstaklega miklar breytingar í nýrri nýja tækni, tækni sem tengist efnarafölum, vetni og metanóli. Fleiri þætti mætti nefna svo sem rafmagnsbíla og ekki síður metangas sem orkubera eða orkugjafa fyrir bíla. Það sem hefur gerst er að stjórnendur stærstu bílaframleiðenda veraldar hafa lýst því yfir að vetni og efnarafalar muni verða meginorkugjafar og orkuberar 21. aldarinnar og það hefur leitt til þess að nú á sér stað mjög hörð og grimm samkeppni milli þessara bílaframleiðenda um að verða fyrstir á markað með vistvænni ökutæki. Nokkrir þeirra, m.a. Daimler-Chrysler, hafa boðað fjöldaframleiðslu á slíkum bílum þegar árið 2005. Hið sama má í rauninni segja um orkudreifingarfyrirtæki nokkuð stór í veröldinni sem hafa tekið mið af yfirlýsingu bílaframleiðenda og vilja búa sig undir samkeppni sem byggir á nýrri tækni. Þetta þýðir með öðrum orðum að tækninni hefur fleygt fram og er í rauninni rétt tímaspursmál hvenær hún mun ryðja sér til rúms um allan heim. Við höfum þegar séð dæmi þess hérlendis. Ég minni á að í nóvember sl. var haldin hér á vegum m.a. Iðntæknistofnunar, iðnrn. og umhvrn., ráðstefna í Ráðhúsi Reykjavíkur um vistvæn ökutæki. Þetta var mjög vel heppnuð ráðstefna og í tengslum við hana mátti sjá í og fyrir utan ráðhúsið nokkrar gerðir rafmagnsbíla, metangasbíl og jafnfram hugmyndir um framleiðslu vetnisbíla. Hér hafa með öðrum orðum fyrstu skref verið stigin í þessa átt. Og nú þegar eru komnir sex rafknúnir bílar í almenna notkun hér á suðvesturhorninu og reyndar einn norður á Akureyri og mér er kunnugt um að nokkrir fleiri slíkir eru á leiðinni. Hér er um að ræða mikil sóknarfæri fyrir okkur Íslendinga. Við eigum að geta verið leiðandi á þessu sviði. Við höfum reynslu af því að skipta um orkugjafa, eins og þegar við fórum úr kolum og olíu yfir í hitaveitu. Það hefur vakið verðskuldaða athygli um allan heim. Og sú reynsla sem við sköpuðum okkur þar er orðin bein útflutningsvara okkar Íslendinga. Þetta er umhverfismál, þetta er efnahagsmál, tæknimál og menntamál, enda er það svo að hv. Alþingi og hæstv. ríkisstjórn hafa mótað stefnu hvað þetta varðar í verki með því að á þessu kjörtímabili voru felld niður tímbundin vörugjöld af vistvænum ökutækjum sem og þungaskattur. Afleiðing þess er m.a. sú að fyrstu ökutæki af þessum toga eru þegar komin í notkun. Þá hefur það komið fram að Reykjavíkurborg hefur fyrir tilstuðlan nefndar á vegum Orkuveitu Reykjavíkur mótað þá stefnu að innan þriggja ára skuli um þriðjungur bifreiða á vegum borgarinnar vera knúinn vistvænum ökutækjum. Herra forseti. Í ljósi þessa finnst mér ekki óeðlilegt að ríkisvaldið í ljósi stefnumörkunar sinnar stígi jafnákveðin skref og hér hefur verið lýst og setji sér það markmið að innan fimm ára verði þjónustubílar í eigu ríkisins knúnir vistvænum orkugjöfum. Fyrir því eru þau rök sem hér hafa verið nefnd og jafnframt er getið um í greinargerð með þáltill. Herra forseti. Ég læt þessi orð duga um þáltill. og mælist til þess að að lokinni umræðu verði henni vísað til hv. umhvn. þingsins.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um almannavarnir, nr. 94/1962, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Ólafur Örn Haraldsson og Kristinn H. Gunnarsson. Herra forseti. Líklega er mannskepnan aldrei jafnlítil í sér eins og þegar náttúruhamfarir bresta á. Það þekkjum við þegar óveður geisa, þegar jarðskjálftar verða og þar fram eftir götunum hversu lítil við verðum og ósjálfbjarga og finnum til smæðar okkar. Það er á slíkum stundum, herra forseti, sem þjóðin öll skynjar mikilvægi og gildi björgunarsamtaka á borð við Slysavarnafélag Íslands, Landsbjörg og Rauða krossinn. Við gætum líka snúið þessu við og spurt okkur sjálf: Hvar værum við stödd á örlagaríkum stundum ef slíkra samtaka nyti ekki við? Þau eru ómetanlegur og algjörlega ómissandi þáttur í þjóðlífi okkar og við finnum fyrir því á örlagastundu. Það hafa þessi samtök sýnt í gegnum árin og þjóðin er þeim mjög þakklát. Það er líka vert að vekja athygli á því að þessi samtök eru nánast algjörlega rekin í hugsjónastarfi, sjálfboðaliðastarfi og þurfa að leggja töluvert á sig til þess að fjármagna starfsemi sína. Nú er það svo, herra forseti, að þessi samtök hafa ekki átt fulla aðild að almannavarnaráði ríkisins og má segja að það sé í alla staði mjög óeðlilegt. Mér skilst að þau eigi þar áheyrnaraðild. En á fjórða landsþingi Landsbjargar var samþykkt eftirfarandi ályktun, með leyfi herra forseta: ,,Landsþingið fer þess á leit við Alþingi Íslendinga að lögum um Almannavarnir ríkisins verði breytt á þann veg að fulltrúar frá Landsbjörg, Slysavarnafélagi Íslands og Rauða krossi Íslands fái fulla aðild að almannavarnaráði.`` Í rauninni má segja að frv. sem hér liggur fyrir taki mið af þessari tillögu ásamt því að þar er gert ráð fyrir því að fulltrúi menntmrn. eigi fullan seturétt í almannavarnaráði. Ástæðan fyrir því er sú að reynslan hefur sýnt við hörmungar sem orðið hafa, eins og á Flateyri og í Súðavík, hörmungar sem þjóðin öll þekkir, að eitt það mikilvægasta til þess að koma mannlífi aftur í eðlilegt horf er að koma skólunum af stað þannig að börnin geti sótt skóla, hitt félaga sína og komið festu á líf sitt aftur. Það telja menn að sé eitt af því mikilvægara til þess að koma lífi, ekki síst barnanna og þá um leið mannslífsins alls, í rétt horf aftur. Nú geta skapast þær aðstæður að kennarar á stöðunum séu ekki til staðar vegna náttúruhamfara og þess vegna er afskaplega mikilvægt að menntmrn. eigi jafnan seturétt í almannavarnaráði. Þetta eru rökin fyrir því að þetta frv. er lagt fram og þarf ég ekki að hafa í rauninni fleiri orð um það en vísa að öðru leyti til greinargerðar. Ég vil þó taka það fram í lokin, herra forseti, að sambærilegt frv. mun hafa verið komið fram á hv. Alþingi, sem mér var þó ókunnugt um, flutt af hv. þm. Ágústi Einarssyni. Það er að miklu leyti samhljóða þessu frv. Mér þykir leitt að hafa ekki vitað af því frv. Ég hef rætt það við hv. þm. og á milli okkar er ekki efnislegur ágreiningur um þetta, en ég vil, til þess að gæta allrar sanngirni, taka það fram að frv. hv. þm. Ágústs Einarssonar var komið fram á undan þessu. Að lokinni umræðu, herra forseti, vonast ég til þess að þetta frv. megi ganga til hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um skipan nefndar til að auka aga í skólum landsins. Meðflutningsmenn mínir eru þeir hv. þm. Guðni Ágústsson og Ólafur Örn Haraldsson. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi herra forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd til að leggja fram tillögur um aukinn aga í skólum landsins. Í nefndinni sitji fulltrúar menntamálaráðherra, Kennaraháskóla Íslands, Háskóla Íslands, Landssamtakanna Heimili og skóli, Íþróttasambands Íslands, Ungmennafélags Íslands, samtaka framhaldsskólanema, Kennarasambands Íslands, Hins íslenska kennarafélags, Skólastjórafélags Íslands, Skólameistarafélags Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Æskulýðssambands Íslands.`` Svo mörg voru þau orð í sjálfri þáltill. Nú hefur umræða um aga verið töluverð bæði í sölum hv. Alþingis og ekki síður í fjölmiðlum núna á síðustu mánuðum og missirum, aga eða agaleysi. Það hefur reyndar verið nokkuð á reiki hvernig fólk skilgreinir þessi hugtök. Sumir tengja písk og ofbeldi orðinu ,,aga`` en aðrir sjá fyrir sér aukna reglu eða reglufestu. Við þekkjum umræðuna frá Hagaskóla sem varð fyrir ekki mörgum vikum þegar þar var beitt ofbeldi, skulum við segja. Það urðu afskaplega miklar umræður, ekki bara innan Hagaskóla heldur í umhverfi hans öllu og ég vil segja í nánast flestum skólum landsins. Við þekkjum umræðu úr fréttum af fíkniefnanotkun, vaxandi ofbeldi og þannig má áfram telja. Við þekkjum líka úr fréttum að ekki alls fyrir löngu lagðist af körfuknattleiksdeild fyrir börn og unglinga eins íþróttafélags hér í borg, þ.e. æfingar hjá börnum og unglingum lögðust af vegna þess að foreldrar og aðstandendur barnanna og unglinganna hirtu ekki um að mæta á þá fundi sem nauðsynlegir voru í tilefni af rekstri deildarinnar né hirtu um að greiða gjöldin. Við þekkjum það líka, herra forseti, úr skýrslu frá Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála þar sem fram kemur að allt að 50% unglinga á aldrinum 14--16 ára upplifa helgarnar þannig að þeir telji sig lítil eða engin samskipti hafa við foreldra sína. Gegn þessu má svo vísa í mjög nýlega breska könnun þar sem gerð var athugun á 1.500 unglingsdrengjum og samskipti drengjanna við feður sína sérstaklega skoðuð. Í ljós kom það sem virðist svo sem liggja í augum uppi að því meiri samskipti sem drengirnir áttu við feður sína þeim mun meiri líkur væru á að þeir kæmust klakklaust í gegnum unglingsárin og kæmust til manns. Það sem vekur athygli í þeirri könnun er að þessi samskipti þurftu ekki að vera nema allt niður í fimm mínútur á dag og þannig má áfram telja. Þetta snýst með öðrum orðum um samskipti kynslóðanna. Það er í rauninni grunnurinn að þessari þáltill. um að auka aga í skólum landsins. Ég vil halda því fram, herra forseti, að á síðustu árum og kannski áratugum hafi það gerst að foreldrar hafi í vaxandi mæli varpað uppeldisskyldu sinni yfir á skóla, íþróttafélög og ýmis frjáls félög og jafnvel yfir til fjölmiðla í nýrri fjölmiðla- og tölvutækni. Það gerist m.a. vegna þess að það virðist vera meginregla að báðir foreldrar vinni úti og hafi þá ætlað skólum, stofnunum og félögum að taka við uppeldisskyldum sínum og uppeldishlutverki án þess að skólar eða þau félög sem ég gat um væru í stakk búin til að taka við því hlutverki eða axla þá ábyrgð. Og það sem verra er, samband á milli þessara aðila, heimila, skóla, íþróttafélaga og annarra félagasamtaka er afskaplega ómarkvisst og lítið að því er virðist. Hins vegar höfum við gegn þessu vaxandi fjölmiðlatækni þar sem unglingar og börn flest hver hafa mjög greiðan aðgang að góðum hljómflutningstækjum, góðum sjónvörpum, myndbandstækjum, tölvum og tölvuleikjum. Það eru þau sem hafa haldið innreið sína og að mörgu leyti tekið við uppeldishlutverki foreldranna þar sem foreldrarnir gjarnan eru uppteknir af framavonum sínum, launastriti og ýmsum ,,ambisjónum`` utan heimilis. Þetta snýst með öðrum orðum um dálitla forgangsröðun hlutanna á heimilum en ekki einungis um launin sjálf. Nú munu einhverjir segja að ástæður þess að báðir foreldrar vinni úti séu lág laun. Í sumum tilvikum á það örugglega við en í færri tilvikum og jafnvel þeim fæstu. Þetta snýst um það sem má segja að hafi hafið innreið sína hjá okkur, þ.e. veraldlegt gildismat og forgangsröðun hluta og í þeirri forgangsröðun hafa börn okkar og unglingar orðið svolítið neðarlega á kostnað ýmiss annars. Það er þetta, herra forseti, sem við flutningsmenn viljum kalla óagað umhverfi fyrir börnin að alast upp í. Það má segja í rauninni að þau fái ólík skilaboð frá ýmsum aðilum eftir því hvort það er skóli, foreldrar og jafnvel ólík skilaboð innbyrðis milli foreldra og áfram má telja að þau viti varla til hvers er ætlast af þeim, viti ekki sitt rjúkandi ráð. Það má með öðrum orðum segja að vegna sambandsleysis þeirra sem eiga að annast uppeldi barnanna séu mörg grá svæði sem börnin feta sig inn á með á stundum skelfilegum afleiðingum. Samstarf milli foreldra annars vegar og hins vegar milli foreldra, skóla og íþróttafélaga, er hverfandi. Kannski er grundvallarspurningin sú: Hvernig er sá tími notaður sem börnin eru með foreldrum sínum og hverjar eru þær leikreglur sem uppalendur setja? Þá getum við líka spurt okkur hvaða lífsgildi spretta upp þegar börnin alast upp við slík skilyrði. Meginhugsunin með þessari þáltill. er að leiða saman fulltrúa þeirra ólíku aðila sem koma að uppeldi barna okkar, skóla, íþróttafélaga, sveitarfélaga og nemendanna sjálfra og fá þá til að setjast niður til reyna að skapa börnunum það umhverfi --- og komast að þeirri niðurstöðu að börnin viti til hvers er ætlast af þeim, að foreldrar skynji þá væntanlega ábyrgð sína og skyldur að uppeldisaðilar allir ræði betur saman þannig að nemendur, börn okkar og unglingar viti til hvers er ætlast af þeim og viti líka hver ramminn er og ef þau fari út fyrir þann ramma, þá verð því fylgt eftir. Þetta þýðir auðvitað að við þurfum að aga okkur á öllum sviðum og mega kannski þeir fullorðnu byrja á að taka til í eigin ranni. Ég læt þetta, herra forseti, nægja og vísa að öðru leyti til greinargerðar og vonast til þess að að lokinni umræðu megi þáltill. ganga til hv. menntmn. þingsins.

Forseti vill árétta tilmæli til hv. þm. í upphafi fundar um að framsöguræður, þrátt fyrir gildandi þingsköp, fari ekki mikið fram úr fimm mínútum til þess að sem flest mál geti komist að í dag.

Hæstv. forseti. Ég vona að hv. flm. tillögunnar afsaki þó að ég komi hérna upp í þeim málum sem hann er að flytja. Ég veit að hann er tímabundinn, er að missa af flugvél og skal ég því reyna að hafa mál mitt stutt en þetta eru bara svo spennandi mál sem hann er með að ég get ekki orða bundist. Ég vil taka undir þennan tillöguflutning. Ég þekki þennan skort á aga, bæði frá því að ég var sjálfur í skóla eða frá eigin æsku og því umhverfi sem ég ólst upp í. Þá er ég ekki að tala um heimili mitt heldur hið víðara samfélag, umhverfi og það sem ég hef kynnst í tengslum við þau störf sem ég hef gegnt undanfarin sumur í vinnuskóla í sveitarfélagi hér í nágrenninu, bæði sem flokksstjóri og yfirflokksstjóri. Ég veit að ungmenni kunna vel að meta að þeim séu settar skýrar vinnureglur og kunna vel að meta það sem við getum kallað aga. Agi er afskaplega mikilvægur fyrir fólk sem er á mótunarskeiði og sérstaklega mikilvægur fyrir þjóðfélagið allt og þróun þess og velmegun í framtíðinni. Ungt fólk þarf á aga að halda. Vandamálið er hins vegar nákvæmlega það sem hv. flm. kom inn á áðan að foreldrar hafa því miður í auknum mæli varpað uppeldisskyldum sínum á opinbera aðila, á skóla og jafnvel íþróttafélög eða aðra í umhverfi sínu og ekki er víst að þessir aðilar hafi verið alls kostar í stakk búnir til þess að takast þær skyldur á herðar. Ég vil t.d. benda á það skelfilega ástand sem komið er upp þegar foreldrar bregðast þannig við agaúrræðum opinberra aðila eða skólastofnana að senda lögfræðinga sína á þá. Þá erum við komin inn á hættulegar brautir. Þegar skólayfirvöld eru að reyna að beita þeim úrræðum sem þau hafa til þess að halda friðinn og vernda aðra nemendur fyrir ofbeldi af hálfu ungmenna í skólunum. Þess vegna fagna ég þessari tillögu og vona að hún leggi drög að úrræðum við þessum vanda.

Herra forseti. Ég vil í upphafi biðjast afsökunar á að hafa farið yfir tímamörk og sýnt skort á aga í umræðu um aukinn aga. Ég mæli, herra forseti, fyrir frv. til laga um styrktarsjóð námsmanna. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Guðni Ágústsson, Ísólfur Gylfi Pálmason, Magnús Stefánsson og Lúðvík Bergvinsson. Til þess að jafna upp þann tíma sem ég syndgaði upp á áðan skal ég stytta mál mitt mjög og vísa til greinargerðar. Við þurfum ekki að hafa mörg orð til viðbótar um gildi menntunar sem fjárfestingar í framförum á öllum sviðum fyrir þjóðlífið. Nú er það svo að stærsti hluti fjármuna til menntunar kemur frá ríki eða sveitarfélögum en mun minna frá atvinnulífi og einstaklingum. Hins vegar þykist ég vita það frá mínu fyrra starfi sem skólameistari að eigendur fyrirtækja og margir einstaklingar eru mjög áhugasamir um að styrkja tiltekna þætti í skólakerfinu og í menntakerfinu, m.a. með því að leggja fjármuni til kaupa á kennslubúnaði og með því að styrkja námsfólk. Reynsla mín er jafnframt sú að formlegan vettvang til þessara hluta hefur vantað og það er í rauninni hugsunin á bak við þetta frv. að koma upp styrktarsjóði fyrir efnilegt námsfólk, styrktarsjóði í eigu ýmissa aðila vinnumarkaðarins svonefnda, ríkis og sveitarfélaga. Við gerum ráð fyrir því að fjármögnun verði með ákvörðun Alþingis úr ríkissjóði en ekki síst úr atvinnulífi og frá einstaklingum. Ég hef rætt þetta við ýmsa aðila, m.a. námsmannahreyfinguna sem hefur tekið mjög vel í þessar hugmyndir og viðrað skoðanir sínar að efna til átaks til þess að efla slíkan sjóð þannig að efnilegir námsmenn geti sótt um, ekki lán heldur um beina styrki til þess að komast í nám. Ég geri ráð fyrir því að fyrirtæki eða einstaklingar geti eyrnamerkt styrki sína og skilyrt þá þannig að þeir verði bundnir við nám af tiltekinni tegund eða gerð. Þannig getur fyrirtæki t.d. lagt fé í slíkan styrktarsjóð og gert að skilyrði að styrkþegi sæki þá nám í þeirri grein sem kæmi slíku fyrirtæki vel. Þetta er hugsað sem leið til að auka framlög hins opinbera og atvinnulífsins til menntakerfisins og örva efnilegt námsfólk til dáða og þar með stuðla að framförum í okkar ágæta samfélagi. Ég læt þessi orð nægja en vísa að öðru leyti til frv. sjálfs og greinargerðar og legg til að að lokinni umræðu verði því vísað til hv. menntmn. þingsins.

Hæstv. forseti. Þetta er einmitt það sem ég var að tala um áðan, að hv. 7. þm. Reykn. léti sér málefni námsmanna mikils varða og hefði áhuga á því að þeirra vegur væri sem mestur. Þetta er afskaplega gott frv. til laga sem hér liggur fyrir. Það er mjög mikilvægt að koma á fót einhvers konar styrkjakerfi til náms hér á landi, öflugra styrkjakerfi en nú þegar er við lýði og til hliðar og til viðbótar við námslánakerfið. En mig langar til að spyrja út af orðalagi í frv. þar sem segir: ,,Hlutverk styrktarsjóðs námsmanna er að styrkja efnilega nemendur til náms við framhaldsskóla eftir nánari reglum sem stjórn sjóðsins setur.`` Hvað er átt við með framhaldsskóla? Ætlar flutningsmaður sér að láta stjórn sjóðsins skilgreina það orð nákvæmlega? Ég veit að ákveðnir aðilar hér á landi, ákveðnir námsmenn eiga í erfiðleikum með að sækja einmitt framhaldsskólana, þá er ég ekki að tala um háskólana heldur framhaldsskólastigið í landinu, því þeir fá ekki til þess neinn stuðning, þ.e. frá lánasjóði eða öðru slíku ef um er að ræða nám í ákveðnum greinum t.d. í bóknámi, þó er einhver stuðningur við nemendur í iðnnámi. Ég vil spyrja hv. 7. þm. Reykn. hvort hann telji að styðja eigi betur við bakið á þeim sem sækja nám í framhaldsskóla og hvort þá mætti t.d. miða við sjálfræðisaldur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 15. þm. Reykv., Magnúsi Árna Magnússyni, fyrir umræðuna og skal freista þess að svara þeirri spurningu sem hann beindi til mín. Hann spyr hvort hér sé átt við framhaldsskóla eða háskóla eða hvort stjórn sé ætlað að skilgreina það. Orðalagið er vísvitandi hugsað þannig til þess einmitt að koma í veg fyrir að eingöngu verði átt við háskólastig því að með vaxandi starfsmenntun í framhaldsskóla er mjög mikilvægt að nemendur framhaldsskóla, hvort heldur er í starfsnámi eða öðru, geti sótt í slíkan styrktarsjóð. En við flutningsmenn teljum eðlilegt að stjórnin og ekki síður þeir sem leggja fram vonandi í slíkan styrktarsjóð hafi svigrúmið til að skilgreina hverjir geti fengið styrki.

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þau svör sem komu fram og þykir mikið til þess koma að þar sé kominn bandamaður í baráttunni fyrir því að námsmenn hér á landi séu styrktir til náms jafnt í framhaldsskólum sem í háskólum og þá væntanlega einnig með tilliti til Lánasjóðs ísl. námsmanna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 10/1990, um laun forseta Íslands. Flutningsmenn eru hv. 1. flm. Ólafur Hannibalsson, sem á ekki sæti núna á Alþingi, og sá er hér mælir. Frv. gengur út á það að afnema skattfrelsi forseta Íslands á öllum sviðum. Núna eru forsetinn og maki hans skattfrjáls að öllu leyti. Þau greiða ekki tekjuskatt, ekki fjármagnstekjuskatt, ekki eignarskatt, ekki virðisaukaskatt og ekki vörugjöld og tolla svo dæmi séu nefnd. Þó greiða þau skatta af eigin atvinnurekstri. Þessi ákvæði, sérstaklega varðandi makann, eru löngu úrelt og eiga sér enga stoð, sérstaklega þar sem makinn er í síauknum mæli farinn að vinna sjálfur, ef um konur er að ræða, fyrir eigin tekjum og afla sér eigin réttinda þannig að þetta er dálítið ankannalegt ákvæði. Ákaflega erfitt er að meta þessi hlunnindi til fjár vegna þess að skattfrelsið breytir neysluvenjum þess einstaklings sem gegnir embætti forseta Íslands. Herra forseti. Tilgangur frv. er að allir þegnar landsins séu jafnir fyrir lögum og í öðru lagi að gera laun gegnsæ. Því er haldið fram að laun hér á landi séu ákaflega ógegnsæ og það jafnvel svo að venjulegir launamenn vita ekki nákvæmlega hvaða laun þeir hafa. Þeir fá alls konar hlunnindi og það er meining flutningsmanna að mjög brýnt sé að vinda ofan af þessu þannig að launakerfi landsmanna verði gegnsærra og þá alveg sérstaklega opinberra starfsmanna. Ekki er ætlan flutningsmanna að lækka laun forseta Íslands eða skerða kjör hans á nokkurn hátt enda óheimilt skv. 2. mgr. 9. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna er lagt til í bráðabirgðaákvæði að kjör hans og laun verði hækkuð sem nemur því sem hann verður að greiða af sköttum. Sambærilegt við þetta er sjómannaafslátturinn sem nokkrir þingmenn hafa einnig lagt til að verði felldur niður vegna þess að hann er líka dæmi um það að ekki séu allir borgarar jafnir fyrir lögum. Herra forseti. Í eina tíð greiddi aðallinn ekki skatta og ekki kóngurinn og það þótti allt í lagi. Nú hefur þetta breyst og það er ákveðin söguleg þróun, bæði í heimspeki og í viðhorfum manna sem felur í sér að virðing manneskjunnar og gildi einstaklingsins er sífellt meira metin og að allir séu jafnir. Þess vegna er skattfrelsi forseta Íslands og maka hans alger tímaskekkja nú á dögum. Herra forseti. Samkvæmt launamati Verslunarmannafélags Reykjavíkur sem birtist nýlega í fréttabréfi þess stéttarfélags kom fram að það er mat hagfræðings Verslunarfélags Reykjavíkur að laun forseta Íslands séu að ígildi 1.240 þús. á mánuði þó að þau séu sögð 470 þús. og er það vegna skattfrelsis að hluta til en einnig vegna lífeyrisskuldbindinga þar sem ekki er greitt nægilegt iðgjald til að standa undir þeim skuldbindingum. Sambærilegar tölur komu fram um forsrh., að hann væri með 940 þús. á mánuði í stað 460 þús. og einnig komu upplýsingar um ráðherra og alþingismenn. Megininntakið var það að þar sem lífeyrisskuldbindingar væru í engu samræmi við það 10% iðgjald sem greitt er af þessum launum væri um duldar tekjur að ræða. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, og tek undir þessa frétt frá Verslunarfélagi Reykjavíkur, að laun eigi að vera gegnsæ. Það á að sýna laun og það á að borga iðgjald í lífeyrissjóð sem nemur þeim réttindum sem menn eru að fá þannig að þetta mál sem hér er flutt er einmitt dæmi um það hvernig unnið er að því að bæta gagnsæi launa. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Hv. 10. þm. Reykv. kom inn á að allir skuli vera jafnir fyrir skattalögum og er það ekki fyrsta ræða hans í þá veru, með ívafi og tilvitnun í sjómannaafslátt, svo og laun forseta Íslands. Ég hef sagt það áður og þykir rétt að endurtaka það að það er alltaf einn hópur sem hv. þm. gleymir þegar hann er að tala um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Það er hann sjálfur og allir þeir sem vinna hjá hinu opinbera. Skattaívilnun þeirra felst í nokkuð sérstöku máli sem byggist á því að ríkið rekur líklega 200 eða 300 mötuneyti og þar gerast kaupin á eyrinni þannig að opinberir starfsmenn og við hv. alþm. erum að kaupa fæði sem kostar 300 kr. sem við borgum fyrir það en líklega er verðgildi þess 700--800 kr. Hvers vegna skyldi nú ekki þessi hv. þm. koma með tillögu um að opinberir starfsmenn greiddu skatta af þessum hlunnindum, þ.e. mismuninum á milli greidds verðs og raunverulegs verðs?

Herra forseti. Hv. þm. gleymdi nokkrum atriðum í viðbót, t.d. dagpeningum. Á þessu kjörtímabili hef ég haft um 550 þús. kr. í dagpeninga umfram útgjöld vegna ferðalaga á vegum Alþingis til útlanda og það eru líka tekjur. Ég hef reyndar ráðstafað þeim á sérstakan hátt. Varðandi lífeyrisréttindi þingmanna flutti ég frv. á fyrsta þingi sem ég sat um breytingu á þeim. Ég lagði til að laun þingmanna yrðu hækkuð sem næmi lífeyrisréttindunum þannig að ég hef gert ýmislegt í þessu. Ég hef ekki komið inn á mötuneytin og það er rétt hjá hv. þm. að það eru hlunnindi en þau eru skattskyld samkvæmt skattalögum. Það á að telja þetta fram.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fjarvinnslustörf á landsbyggðinni. Þáltill. er svo hljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta semja og hrinda í framkvæmd áætlun um það hvernig fólki sem býr á landsbyggðinni verði gefinn kostur á að sinna störfum á vegum ríkisins með fjarvinnslu.`` Herra forseti. Störfum í opinbera geiranum hefur fjölgað hratt og staðreyndin hefur orðið sú að þeim hefur einkum fjölgað á höfuðborgarsvæðinu. Liggja að sjálfsögðu til þess mjög margar ástæður. Stjórnvöld hafa áttað sig á því hve mikil áhrif þessi þróun hefur haft á atvinnumarkaðinn í heild og því ákveðið að reyna að sporna við þessari þróun og efla starfsemi ríkisins á landsbyggðinni. Meðal þeirra ráðstafana sem gripið hefur verið til er að reyna að flytja ríkisstofnanir út á land, staðsetja nýjar stofnanir á landsbyggðinni og hefur verið lögð fram sérstök þáltill. til að móta slíka stefnu. Kom sú þáltill. fram 1994 en þar var tekið sérstaklega á þessu máli þar sem ályktað var að auka opinbera þjónustu og starfsemi opinberra stofnana á landsbyggðinni en að sama skapi yrði þessi þjónusta dregin saman á höfuðborgarsvæðinu. Nú hefur verið athugað hvernig framkvæmd þessarar stefnumörkunar hafi gengið og er niðurstaðan raunar sú að hið gagnstæða hafi gerst. Opinberum störfum hefur fjölgað á höfuðborgarsvæðinu en það er nánast um óbreytta stöðu að ræða í fjölmörgum landsbyggðarkjördæmum og í sumum kjördæmunum hefur opinberum störfum fækkað. Þannig má segja að árangur af þessari stefnumörkun hafi verið mjög slakur og er nauðsynlegt að horfast í augu við það. Einnig má segja að flutningur ríkisstofnana út á land hafi mætt óvenjumikilli andspyrnu á höfuðborgarsvæðinu þrátt fyrir þá staðreynd að störfum hins opinbera í Reykjavík hafi fjölgað mun meira en á landsbyggðinni og staðsetning nýrra ríkisstofnana á landsbyggðinni hefur ekki gengið fram sem skyldi. Þótt 1. flm. þessarar þáltill. sé þeirrar skoðunar að flytja beri ríkisstofnanir út á land og stuðla að því að nýjar ríkisstofnanir verði staðsettar á landsbyggðinni telur hann jafnframt að hægt sé að taka á þessum vanda með fjölbreytilegri hætti en gert hefur verið ráð fyrir. Svo vill svo til að með stórbættri fjarskiptatækni og þjónustu á sviði upplýsingamála hafa skapast möguleikar til að sinna í raun bæði föstum störfum en einnig tímabundnum verkefnum fjarri höfuðborgarsvæðinu jafnvel þótt verkefnin tengist beinlínis stofnunum í Reykjavík. Það er t.d. nokkuð um að verkefnum sem unnin eru á vegum ríkisins sé sinnt af Íslendingum sem starfa tímabundið erlendis. Sjálfur hefur sá sem hér stendur unnið að verkefnum sem tengjast Evrópuráðinu og stefnumörkun í ýmsum málaflokkum þar. Þar hafa verið kvaddir til sérfræðingar sem hafa ýmist starfað í Frakklandi, Þýskalandi eða Rússlandi og hafa engir samskiptaerfiðleikar komið fram þótt miklar vegalengdir séu og hefur reynst afar auðvelt að nýta þessa fjarskiptatækni og upplýsingabyltinguna til þess að vinna að slíkum málefnum héðan frá Íslandi með sama árangri og annars staðar frá í heiminum. Þess ber að geta að þessir möguleikar hafa enn haft til þess að gera mjög lítil áhrif á atvinnulíf landsbyggðarinnar. Upplýsingatækni og fjarskipti hafa t.d. svo eitt dæmi sé nefnt ekki dregið úr þeim erfiðleikum sem koma í ljós þegar sérhæft fólk sem á þess kost að starfa úti á landi leitar eftir starfi við hæfi maka. Það er afar brýnt að auka fjölbreytni á vinnumarkaði á landsbyggðinni og það er einsýnt að hægt er að nýta möguleika fjarvinnslu til þess að treysta þennan vinnumarkað. Það kallar hins vegar á mjög markviss vinnubrögð af hálfu hins opinbera. Nauðsynlegt er að opinberir aðilar hafi forgöngu um þetta, ekki síst í ljósi þess hve umsvif ríkisins hafi verið mikil og áhrif ríkisins á vinnumarkaðinn hafa verið þung á vogarskálunum í byggðamálum. Til þess að ýta undir þróunina þarf að fara fram athugun á því hvaða störf á vegum ríkisins eru vel til þess fallin að sinna með fjarvinnslu. Í till. til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001 er fjallað ítarlega um þörf á að auka fjölbreytni í atvinnulífi landsbyggðarinnar svo efla megi samkeppnishæfni atvinnulífsins þar. Lögð er áhersla á að opinberum störfum fjölgi eigi minna hlutfallslega á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Því markmiði á m.a. að ná með því að leitast við að ný starfsemi hins opinbera verði utan höfuðborgarsvæðisins. Síðan segir í þáltill., með leyfi hæstv. forseta: ,,Skilgreind verði eftir föngum þau verkefni einstakra ráðuneyta, stofnana og opinberra fyrirtækja sem unnt er að sinna á landsbyggðinni. Hvert ráðuneyti fyrir sig leggi fram tillögur þar að lútandi sem meðal annars geri ráð fyrir að möguleikar upplýsingatækninnar verði nýttir til hins ýtrasta.`` Tillagan sem hér er flutt fellur að markmiðum og anda þáltill. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001 en tekur sérstaklega á möguleikum sem tengjast fjarvinnslunni. Gert er ráð fyrir því í tillögunni að innan opinberra stofnana og fyrirtækja verði litið á það sem sérstakt viðfangsefni að ýta undir fjarvinnslu. Verði það jafnvel athugað í hverju tilfelli hvort hægt er að sinna verkefnum eða störfum með fjarvinnslu og þess getið þegar störf eru auglýst. Ég hygg að í viðleitni stjórnvalda til þess að efla opinbera þjónustu úti á landi og gera vinnumarkaðinn úti á landi fjölbreytilegri bjóði þessi kostur upp á ýmsa möguleika og meiri sveigjanleika en hingað til hefur gætt í umræðunni um eflingu opinberra starfa úti á landsbyggðinni og að þessir möguleikar eigi ekki eingöngu við stærri sveitarfélög úti á landi heldur einnig hin minni. Ég tel því að full ástæða sé til þess að skoða rækilega þennan möguleika og það gæti orðið til þess að ná meiri árangri í þeirri viðleitni sem stjórnvöld hafa sett sér markmið um, að efla opinbera þjónustu á landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Ég kem upp í hverju þingmannamáli stjórnarliða á fætur öðru og mæli með þeim. Hv. 5. þm. Norðurl. v. flytur hér afar gott mál um að skoða möguleika á fjarvinnslustörfum á landsbyggðinni. Ef eitthvað mun gera skipulagða byggðastefnu óþarfa þá er það sú tækni, sem við sjáum þróast á ótrúlegum hraða á hverju ári með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Ég get nefnt dæmi af sjálfum mér. Ég hef búið í San Francisco undanfarin ár og jafnframt átt kost á að skrifa í íslensk blöð eins og ég væri staddur hér heima, sinna dálitlu aukastarfi með skrifum í tímarit sem hér er starfrækt. Þar hefur engu máli skipt þó hálfur hnötturinn væri á milli. Þessi tækni mun gefa fólki kost á að vega og meta kosti búsetu og njóta kosta þess að búa úti á landi, sem eru ótvíræðir. Það eru ótvíræðir kostir við að búa í nánum tengslum við náttúruna í smáu samfélagi, jafnvel í faðmi fjölskyldu og vina sem þar hafa búið um langan aldur í stað þess að þurfa að flytjast búferlum til að geta sinnt starfi við sitt hæfi. Þetta er þegar farið að hafa þau áhrif í Bandaríkjunum að fólk er farið að flytjast í auknum mæli aftur til miðríkjanna sem voru nánast yfirgefin um miðbik þessarar aldar. Menn streymdu til borganna við ströndina, borga eins og San Francisco og sprengdu þar húsaleigu upp úr öllu valdi. Nú er hámenntaða fólkið sem vinnur í hátækniiðnaði farið að flytja aftur inn í hin frisælu miðríki og sinnir þar störfum sínum eins og það væri í vinnunni sinni í San Francisco. Á Ísafirði gæti fólk þannig svarað í síma eða hvað annað sem gert er í ríkisstofnunum og gefið samband til Egilsstaða eins og það væri að gefa manni í næsta herbergi línuna. Þetta er afskaplega ódýr og góð lausn á vanda hinna dreifðu byggða þar sem frelsi fólks til búsetu er aukið. Þess vegna styð ég þetta mál heils hugar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 15. þm. Reykv. fyrir framlag hans til umræðunnar. Framlag hans vekur athygli mína, ekki víst vegna þess að hann hefur eins og sá sem hér stendur haft reynslu af þessari tækni. Hann hefur kynnst henni í því þjóðfélagi sem lengst hefur komist í þessari nýtingu. Bandaríkjamenn hafa ótvíræða forustu í að nýta upplýsingatækni í heiminum. Þar er t.d. netþjónusta einna lengst komin og hefur haft mikil áhrif á atvinnulífið, einmitt þau sem hv. 15. þm. Reykv. rakti í sínu ágæta máli. Það hefur orðið til þess að vekja menn til umhugsunar um byggðamynstur og skapa nýja valkosti í þessum efnum. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hv. þm. um þetta en það var hárrétt. Þessi tækni mun ýta undir það að menn vegi og meti aðra kosti byggðarlaga úti á landi en atvinnumarkaðinn, að menn vegi og meti t.d. þá kosti sem eru fólgnir í umhverfinu, í því að eiga stutt til útivistar, í þýðingu þess að ala upp börn sín við fullkomið öryggi og að menn vegi og meti kosti þess að vera fjarri hinum dekkri hliðum á mannlífinu, eiturlyfjaneyslu og áfengisvandamálum. Ég hygg að ef okkur tekst að nýta þessa kosti til að gera atvinnulíf landsbyggðarinnar fjölbreytilegra þá muni það varpa ljósi á ýmsa af þeim kostum sem fylgja búsetu í dreifbýlinu, sem hingað til hafa verið minna metnir en atvinnumöguleikarnir og kannski stórlega vanmetnir. Ég tek því heils hugar undir þau rök sem hv. 15. þm. Reykv. setti fram. Mér finnst hann koma fram í þessu máli eins og fulltrúi sinnar kynslóðar. Ungt fólk hefur meiri skilning á þessu en margir af eldri kynslóðinni. Það er alið upp nánast við þessa nýju möguleika. Þeir virka ekki fráhrindandi á ungt fólk heldur þvert á móti sem hluti af nútímanum. Því miður virka þessir upplýsinga- og fjarskiptamöguleikar fráhrindandi á hluta af eldri kynslóðinni þótt flestir hafi jákvætt viðhorf til þeirra. Komið hefur í ljós á Íslandi að eldri borgarar eru farnir að nýta sér þessa fjarskiptatækni til þess að rjúfa einangrun sína og fjölga menntunarmöguleikum sínum. Það er mjög góð vísbending um hversu jákvæð viðhorf Íslendinga eru til þessarar tækni, að eldri borgarar hafi nýtt sér þetta með mjög góðum árangri. Ég held að þetta muni höfða til allra kynslóða, allra aldursflokka og muni jafnvel leiða til þess að bilið á milli kynslóðanna verði betur brúað en verið hefur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um fjáröflun til vegagerðar, nr. 3/1987, með síðari breytingum. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Árni Ragnar Árnason, Guðjón Guðmundsson, Sigríður Anna Þórðardóttir, Guðni Ágústsson og Ólafur Örn Haraldsson. Í 1. gr. frv. segir svo: ,,Við B-lið 4. gr. laganna bætist ný málsgrein, 4. mgr., svohljóðandi: Fella skal niður þungaskatt innheimtan samkvæmt ökumæli (kílómetragjaldi) sem fellur á akstur sérútbúinnar bifreiðar í eigu fatlaðra einstaklinga, sem fá örorkulífeyri eða ökustyrk. Sama gildir um sérútbúnar bifreiðar foreldra eða framfærenda barna sem fá umönnunargreiðslur.`` Í 2. gr. segir: ,,Við 3. mgr. A-liðar 7. gr. laganna bætast tveir nýir málsliðir sem orðast svo: Fella skal niður eða endurgreiða þungaskatt af sérútbúnum bifreiðum í eigu fatlaðra einstaklinga sem fá örorkulífeyri eða örorkustyrk. Sama gildir um sérútbúnar bifreiðar foreldra eða framfærenda barna sem fá umönnunargreiðslur.`` Í greinargerð segir m.a., með leyfi forseta: ,,Á vegum Reykjavíkurborgar er rekin ferðaþjónusta fyrir fatlaða samhliða rekstri Strætisvagna Reykjavíkur. Þessi þjónusta hefur mælst vel fyrir en hefur þó þá annmarka að panta þarf far með dags fyrirvara auk þess sem þjónustan er lokuð frá kl. 23.00 til kl. 9.00 á morgnana. Enn fremur reka sameiginlega þessa þjónustu Hafnarfjörður, Bessastaðahreppur og Mosfellsbær annars vegar og hins vegar Kópavogur og Garðabær. Nokkrir fatlaðir einstaklingar, sem áður hafa notið þessarar þjónustu, hafa með ýtrasta sparnaði og ráðdeildarsemi fest kaup á eigin bifreið og þannig létt ákveðnu álagi af ferðaþjónustunni. Í nokkrum tilfellum, þegar um mikið fatlaða einstaklinga er að ræða, hafa þeir þurft að kaupa sér sendiferðabifreið sérinnréttaða með lyftu fyrir hjólastól. Það er ljóst að fatlaðir einstaklingar og foreldrar eða framfærendur barna, sem fá umönnunargreiðslur, geta af illri nauðsyn þurft á stærri bifreiðum að halda og velja því í sumum tilfellum dísilbifreiðar í sparnaðarskyni, þrátt fyrir að þær séu oftast dýrari í innkaupum. Sparnaður sem næst með notkun dísilbifreiðar yrði að engu ef þeir sem hér um ræðir þyrftu að greiða þennan skatt. En sem kunnugt er þarf mikinn akstur til að ná sparnaði með rekstri dísilbifreiðar þegar nefndur skattur er greiddur. Þessir einstaklingar þurfa að greiða geysiháan þungaskatt af bifreiðum sínum þar sem fjárhæð skattsins miðast við þyngd hvort sem greitt er kílómetragjald samkvæmt ökumæli eða árlegt fastagjald, sbr. lög um fjáröflun til vegagerðar. Hér er lagt til að fella niður fyrrnefndan skatt af bifreiðum í eigu þessara einstaklinga.`` Herra forseti. Ég vil vitna til bréfs sem ég fékk sent. Það skýrir kannski allt sem skýra þarf í þessu máli. Þar segir svo: ,,Ég er bundinn rafknúnum hjólastól eftir bílslys 1980. Frá þeim tíma hef ég þurft að eiga bensínfrekan sendibíl með hjólastólalyftu vegna þess að ég kemst ekki inn í hefðbundna fólksbifreið. Bifreiðar þessar hafa verið mjög dýrar í rekstri. Ég hef reynt að spara hann nema rétt úr og í vinnu vegna þess að efnahagur leyfir ekki mikla notkun á honum. Ef þetta gengur í gegn er það mikil bót fyrir mig og marga aðra í minni aðstöðu og hagur allra að fatlaðir séu virkir í þjóðfélaginu og komist um án mikils kostnaðar.`` Hér mun vera um innan við tíu aðila að ræða. Herra forseti. Þetta mál er mikilvægt og ég vænti þess, þótt nokkuð sé liðið á þingtímann, að það fái skjóta meðferð. Ég vil að lokinni 2. umr. vísa málinu til efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um skipan nefndar til að móta tillögur um sveigjanleg starfslok. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðjón Guðmundson, Vilhjálmur Egilsson, Sólveig Pétursdóttir, Egill Jónsson og Árni M. Mathiesen. Tillagan er hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að móta tillögur um sveigjanleg starfslok.`` Í greinargerð segir m.a.: ,,Ályktun sama efnis var samþykkt á Alþingi 13. apríl 1989. Þáverandi forsætisráðherra skipaði nefnd 22. apríl 1989 til framgangs málinu. Hún kom saman til fundar 13. júní 1991 og lagði á ráðin um gagnaöflun fyrir nefndarstarfið. Nokkrum gögnum var safnað saman en fundir nefndarinnar urðu ekki fleiri og engu áliti var skilað. Flutningsmenn telja mikilvægi málsins ekki síðra nú en þá.`` Hér er á ferðinni mál sem skiptir verulegu máli og hefur mikið hefur verið í umræðunni, tengt málefnum aldraða er kemur að starfslokum. Menn eru mismunandi vel undir það búnir að takast á við störf áfram eða láta af störfum og ég tel málið þess eðlis að það þurfi frekari athugunar við og eðlilegt að móta tillögur um sveigjanleg starfslok. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um rannsóknir á vetrarafföllum rjúpu. Ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þm. meðflutningsmenn Össur Skarphéðinsson, Svavar Gestsson, Steingrímur J. Sigfússon og Kristín Halldórsdóttir. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta gera ítarlegar rannsóknir á vetrarafföllum rjúpu með það að markmiði að stuðla að skynsamlegri nýtingu rjúpnastofnsins. Tilgangur rannsóknanna verði að kanna umfang og áhrif skotveiða á stofninn, viðkomu hans eftir svæðum, samhengi veiða og náttúrulegra affalla og að gera samanburð á rjúpnastofninum undir mismiklu veiðiálagi.`` Það er mikið kappsmál að íslenski rjúpnastofninn sé sem allra sterkastur. Það er kappsmál umhverfisverndarfólks og dýraverndunarmanna. Það er líka kappsmál skotveiðimanna og raunar er það kappsmál náttúrunnar allrar því að rjúpan er lykildýrategund í íslensku vistkerfi. Rjúpan er, eins og kunnugt er, ein aðalfæða fálkans og forsenda að vexti og viðgangi fálkastofnsins en hún er jafnframt mikilvæg fæðutegund fyrir ref. Skotveiðar hafa vaxið mjög hér á landi. Rjúpur og rjúpnasteik eru að verða föst jólahefð hjá landsmönnum og þetta ásamt því sem áður er rakið hlýtur að hvetja okkur til þess að gæta vel að þessum stofni. Skotveiðimenn, sem jafnframt eru yfirleitt miklir umhverfisverndarmenn, hafa lagt fram drjúgan skerf til rannsókna á rjúpnastofninum, annars vegar með veiðiskýrslum og hins vegar með veiðigjaldi. Rannsóknir þessar eru hins vegar ekki nægjanlegar og það fé sem til þeirra rennur dugir hvergi nærri til nægjanlegra rannsókna. Margt bendir til þess að veiðiálagið í nágrenni höfuðborgarsvæðisins sérstaklega og raunar víða á Suðurlandi og Vesturlandi sé það mikið að ekki megi svo lengur standa og að nauðsynlegt sé að fara út í einhvers konar takmarkanir um tíma. Ef slíkt verður gert er tvennt nauðsynlegt. Annars vegar að komast að samkomulagi við landeigendur og skotveiðimenn og hins vegar að leggja til aukið fé til rannsóknanna. Þessar rannsóknir eru grundvallaratriði og það er grundvallaratriði að þær séu gerðar við núverandi veiðiálag. Það er ekki til neins að fara út í friðunaraðgerðir eða breytingu á veiðiálagi ef menn þekkja ekki stofnstærð rjúpunnar þegar gripið er inn í veiðiálagið og þar með útgangspunkt rannsóknanna. Með veiðitakmörkunum af einhverju tagi er síðan hægt að fylgjast með auknum rannsóknum þannig að árangur slíkra aðgerða sjáist og sé mælanlegur því að annars er til lítils barist.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um undirbúning jarðganga milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Meðflutningsmaður minn er hv. þm. Egill Jónsson. Tillagan er á þskj. 488 og er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að hefja nú þegar undirbúning að gerð jarðganga milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar. Miðað verði við að framkvæmdir hefjist árið 2003.`` Hæstv. forseti. Tillagan miðar sem sagt að því að hefja strax undirbúning að gerð jarðganganna. Töluverðan tíma tekur jafnan að undirbúa slíka stórframkvæmd. Nauðsynlegt er að sá undirbúningur hefjist nú þegar, ekki síst með tilliti til þess að af sjálfu leiðir að aðrar fyrirhugaðar framkvæmdir hljóta að frestast ef af jarðgangagerð verður á milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Gera má ráð fyrir að undirbúningur slíkrar framkvæmdar taki a.m.k. tvö til þrjú ár. Nú þegar hefur verið áætlað fyrir rannsóknarfé til Austfjarðaganga og er tiltækt fé nú um 27 millj. kr. Af þeim sökum er ekkert því til fyrirstöðu að hefja undirbúning og rannsóknir strax. Ég vil að mestu vísa til greinargerðarinnar með tillögunni en lykiltillögur varðandi þessi göng eru að þau eru 5,3 km að lengd og kosta um 2,2 milljarða. Að frádregnum þeim framkvæmdum sem má fresta eða hætta við má segja að nettókostnaðurinn sé um 1,3 milljarðar. Umræða um jarðgangagerð á Austfjörðum á sér langa sögu sem verður ekki rakin hér að öðru leyti en því að í skýrslu nefndar um jarðgangaáætlanir frá 1987 var lagt til að forgangsraða jarðgöngum með þeim hætti að fyrst kæmi Ólafsfjarðarmúli, því næst Vestfjarðagöng og að því loknu göng til að rjúfa vetrareinangrun Seyðisfjarðar og Norðfjarðar. Fyrri tvær framkvæmdirnar hafa gengið eftir eins og menn þekkja. Gert hafði verið ráð fyrir að framkvæmdir við Austfjarðagöng mundu hefjast árið 1998. Í nefnd samgrh. um undirbúning jarðgangagerðar á Austurlandi, sem skilaði nál. 1993, var enn gert ráð fyrir þeirri framkvæmdaröð sem fyrr er nefnd. Niðurstaða þeirrar nefndar var sú að fyrst skyldi rofin vetrareinangrun Seyðisfjarðar og Norðfjarðar og í seinni áföngum skyldi farið í að stytta vegalengdir. Nefndin skoðaði fleiri jarðgangakosti og m.a. göng á milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar til styttingar vegalengdum. Byggist tillaga þessi og greinargerð á efni skýrslu nefndarinnar. Mikil þróun hefur orðið í vegagerð og í tækni við snjómokstur. Það leiðir til þess að nauðsyn jarðganga til að rjúfa vetrareinangrun hefur minnkað. Þess í stað sýnir sig í byggðaþróun á Austurlandi að nauðsynlegt er að stytta vegalengdir til að skapa betri atvinnu- og þjónustusvæði. Mikil fólksfækkun hefur orðið á suðurfjörðum Austfjarða og er því nauðsynlegt að tengja suðurfirði við Fjarðabyggð og yrði þá til öflugt atvinnusvæði. Þess er að geta að aðstæður og viðhorf eru gerbreytt frá því að jarðganganefndin gerði tillögur sínar. Vetrarþjónusta hefur verið stóraukin á Oddsskarði og Fjarðarheiði en þar hefur mokstur verið aukinn úr þremur dögum í sjö og daglegur þjónustutími lengdur og þannig dregið verulega úr vetrareinangrun. Meira er nú horft til þess að stytta leiðir og þétta byggð. Annað sem nefna má og er veigamikið atriði í þessu tilliti er að jarðgöngin mundu stytta leiðina með fjörðum um 35 km þannig að ekki verður nema 10 km lengra frá Egilsstöðum fjarðarleiðina suður en ef farin er Breiðdalsheiði. Fjarðarleiðin er öll á láglendi en Breiðdalsheiði er 470 m hár fjallvegur. Göngin gjörbreyta öllum aðstæðum á svæðinu og losa um einangrun suðurfjarða. Miðausturland styrkist því verulega sem samfellt þjónustusvæði og sem eitt mikilvægasta vaxtarsvæði á landsbyggðinni. Fyrir arðsemisreikninga var gerð lausleg umferðarspá. Þegar jarðgangaframkvæmdir voru bornar saman við kostnað við að endurbyggja núverandi veg og leggja á hann bundið slitlag reiknaðist arðsemin verða allt upp í rúm 8% fyrir háspá. Arðsemi er væntanlega mun meiri en fram kemur í greinargerðinni þar sem auk þess að hætta við framkvæmdir á milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar má fresta framkvæmdum á stórum hluta á leiðinni um Breiðdalsheiði. Í öðru lagi komast hjá dýrum öryggisaðgerðum í Vattarnesskriðum, sem vafalaust verður gerð krafa um. Þar hafa nú þegar orðið tvö dauðaslys á undanförnum árum og legið við því þriðja. Í þriðja lagi leggja af vetrarþjónustu á Breiðdalsheiði, sem annars mun líklegast aukast á næstu árum. Og í fjórða lagi einfalda vegakerfið með einni meginleið suður í stað tveggja sem býður upp á mikla hagræðingu fyrir Vegagerðina og bætta þjónustu fyrir vegfarendur. Í langtímaáætlun segir að til byggingar jarðganga geti komið með sérstakri ákvörðun stjórnvalda. Jarðgöng milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar leiða til mikillar hagræðingar í samgöngulegu og byggðalegu tilliti. Æskilegt er að ráðast strax í frekari skoðun og rannsókn á aðstæðum svo styrkja megi grundvöll ákvarðanatöku varðandi hugsanlega gangagerð. Hæstv. forseti. Ég legg til að tillögunni verði vísað til hv. samgn. að lokinni umræðunni.

Virðulegur forseti. Sú tillaga sem við ræðum hér og mælt hefur verið fyrir af hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur um undirbúning jarðganga milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar er allrar athygli verð en flutningur málsins kemur hins vegar að mörgu leyti nokkuð á óvart. Varðandi jarðgangahugmynd þá sem hér um ræðir vil ég segja það að hún er einn af þeim kostum sem hafa verið til athugunar og umræðu í hópi þingmanna Austurlands og á vegum sveitarfélaga á Austurlandi eða samtaka þeirra en þau hafa ítrekað ályktað um þessi efni og síðast líklega fyrir einum þremur árum. Málið er frá þeim tíma að mati sveitarfélaganna eða sambands þeirra á Austurlandi í höndum þingmanna kjördæmisins og á þeim vettvangi hefur sá sem hér talar ítrekað ýtt á eftir því að mál þessi væru rædd í hópi þingmanna með það fyrir augum að skapa sem besta samstöðu í hópnum. Það gerði ég fyrir einu og hálfu ári eða svo en viðbrögðin hafa ekki verið eins og ég hafði vænst. Þó var haldinn fundur, ef ég man rétt, fyrir rösku ári þar sem farið var enn og aftur yfir stöðu þessara mála með Vegagerð ríkisins að viðstöddum þingmönnum kjördæmisins. Jarðgangamálin hafa verið í umræðu á Austurlandi í meira en áratug en eins og menn þekkja hefur ekki verið mikið um framkvæmdir á þessu sviði ef frá eru talin jarðgöng gegnum Ólafsfjarðarmúla og síðan jarðgöngin miklu á Vestfjörðum sem þáv. samgrh. Steingrímur J. Sigfússon hafði frumkvæði að á tímum ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar 1988--1991. Segja má að með þeirri ákvörðun sem þá var tekin að frumkvæði Alþb. og ráðherra þess með stuðningi ríkisstjórnar hafi komist skriður á jarðgangaumræðuna fyrir utan það sem ákveðið hafði verið og var þá unnið að sem voru jarðgöng um Ólafsfjarðarmúla. Þegar ákvörðunin var tekin um Vestfjarðagöng lá það fyrir sem vilji Alþingis, eins og ég mat a.m.k. málið á þeim tíma, að að loknum framkvæmdum við jarðgöng á Vestfjörðum yrði ráðist í jarðgöng á Austurlandi ekki síðar en á árinu 1998. Sú framkvæmd ætti því samkvæmt því sem bókað var í langtímaáætlun 1991 að vera komin af stað, átti að hefjast 1998. En við þetta var ekki staðið. Af minni hálfu og samþingmanns míns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, hefur ítrekað verið ýtt á eftir loforðunum um jarðgangagerð á Austurlandi. Til þess að hreyfa við þessum málum og í samhengi við lagningu uppbyggðs vegar milli Austurlands og Norðurlands fluttum við á árunum eftir 1990, ég held að það hafi verið 1993, ítrekað tillögu um athugun á vegasambandi með ströndinni um Norðausturland og með jarðgöng undir Hlíðarfjöll til Vopnafjarðar sem lið í þeirri framkvæmd að byggja upp vetrarsamgöngur með byggðum milli Akureyrar og Austurlands og að Vopnafjörður yrði tekinn inn í samgöngukerfi landsins með myndarlegum jarðgöngum undir Hlíðarfjöll. Við þessu var ekki orðið en þáv. og reyndar núv. hæstv. samgrh. knúði fram þá stefnu að byggja upp veginn yfir Fjöllin, eins og nú er unnið að, og ekki var litið á þann kost að koma ársvegi með ströndinni með byggðum um Norðausturland, sem hefði að mínu mati hefði verið mjög farsæl framkvæmd að meðtöldum jarðgöngum. En á þetta var ekki hlustað. Síðan gerist það í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar á þessu kjörtímabili, og það er undir sömu forustu Sjálfstfl. sem sú ríkisstjórn starfar, sömu forustu og komst til valda 1991, að allar hugmyndir um jarðgangagerð hafa verið kveðnar svo rækilega niður að í langtímaáætlun, sem samþykkt var á síðasta þingi, að hvergi sést kræla á hugmyndum um framkvæmdir við jarðgöng og aðeins var að finna samtals, ef ég man rétt, 120 millj. kr. til rannsókna fram til ársins 2010. Það er stefnan sem núv. ríkisstjórn hefur markað í þessum málum. Við umræður um vegáætlunina voru þessi mál mikið rædd. Því má segja að það sæti nokkrum tíðindum að tveir hv. þm. úr stjórnarliði og samflokksþingmenn núv. hæstv. samgrh. taka sig fram um það að flytja tillögu um undirbúning að gerð jarðganga milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar og miða við að framkvæmdir hefjist árið 2003. Ég tek eftir því, virðulegur forseti, að hæstv. samgrh. er hvergi viðstaddur umræðuna. Sá hinn sami hefur vissulega marglýst því yfir úr þessum ræðustól að hann hafi engan áhuga á jarðgangagerð á tíma núverandi langtímaáætlunar til ársins 2010. Það er því erfitt að taka þann tillöguflutning sem hér er alvarlega að því leyti að það séu horfur á því að þessi hugmynd njóti stuðnings í liði ríkisstjórnarinnar og stuðnings hæstv. samgrh. Þegar jarðgöng hefur borið á góma, og það er m.a. í tengslum við tengingu Siglufjarðar við Eyjafjarðarsvæðið, hefur hæstv. samgrh. þvert á móti frekar ýtt undir þá hugsun, en allt er þetta eins og hljóð í tómri tunnu því að enga peninga er að hafa á þeim áætlunum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. Þetta hef ég ítrekað gagnrýnt. En ég hef ætíð sagt það í hópi þingmanna Austurlands að ég væri reiðubúinn til þess að leita samstöðu í þann hóp um framkvæmdir og framkvæmdakosti við jarðgangagerð á Austurlandi. Ég er reiðubúinn til slíks, ef það mætti verða til þess að ná ákvörðun í því, og alveg reiðubúinn að láta af prívatskoðunum ef það gæti orðið til þess að mynda samstöðu í hóp þingmanna kjördæmisins. Það eru hvorki meira né minna en fjórir af fimm sem eru í stjórnarliðinu af þeim vaska hópi sem þar um ræðir. Það ætti að vera hægurinn hjá ef raunverulegur áhugi er á því í stjórnarliðinu að ná einhverju landi í máli sem þessu.

Hæstv. forseti. Það er hárrétt sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson rakti um sögu jarðgangaumræðu á Austurlandi. Ekki ætla ég samt að taka undir þær pólitísku áherslur sem hann hafði um gangaröð en að öðru leyti er þetta allt saman rétt með farið að því sem ég þekki til. Einnig er hárrétt að ekki er gert ráð fyrir jarðgangaframkvæmdum í langtímavegáætlun en um það hafði verið rætt að í hópi þingmanna yrði komist að einhverri niðurstöðu um jarðgangaröð. Hins vegar hefur það ekki verið gert. Það var trú okkar flm. að það mundi jafnvel flýta fyrir málinu að menn færu að ræða þessi mál af fullri alvöru ef fram kæmi tillaga þar sem væri kallað eftir umsögnum frá m.a. sveitarstjórnum því að það orð hefur vissulegið legið á að Austfirðingar gætu ekki komið sér saman um hvaða röð skyldi vera á jarðgangaframkvæmdum. Það var tilgangurinn með þessu og það er von mín að þetta megi verða til þess að þingmenn fari að ræða þessar framkvæmdir af alvöru en það eru auðvitað áherslur okkar sem koma þarna fram um að það beri að byrja á jarðgöngum á milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar, ekki síst vegna þess að þetta er arðsöm framkvæmd í vegagerðarlegu tilliti og þessi jarðgöng koma til með að styrkja byggð á miðfjörðum og suðurfjörðum Austfjarða.

Virðulegur forseti. Umræða er auðvitað góðra gjalda verð og það hefði verið betur að umræða færi fram í hópi þingmanna kjördæmisins, í rauninni frekar en að menn væru að syngja hver með sínu nefi á Alþingi. En ég hef ekkert á móti þessum tillöguflutningi í þeim kyrrstöðupolli sem ríkir hjá núv. hæstv. ríkisstjórn í sambandi við jarðgangaframkvæmdir, það tek ég alveg skýrt fram. Auðvitað er alveg ljóst að fulltrúar Sjálfstfl. á Austurlandi, hv. þm. Egill Jónsson og Arnbjörg Sveindóttir, eru fyrst og fremst að beina spjótum sínum að Framsfl., sem hefur forustu í kjördæminu, með þessum tillöguflutningi. Það blasir auðvitað við að að þeirra mati hefur Framsfl., sem skipar fyrsta þingmann í kjördæminu og hefur tvo þingmenn og mest fylgi að baki sér miðað við síðustu kosningar á Austurlandi, ekki sýnt þessum jarðgangamálum mikinn áhuga á kjörtímabilinu, það verður að segja það eins og er. Hitt er jafnskondið, virðulegur forseti, að úr hinni tómu tunnu hæstv. samgrh. skuli skjótast --- eða úr þingflokki hæstv. samgrh. skuli skjótast þessir tveir hv. þm. með tillöguflutning. Þeir sem lesa tillöguna og hafa kannski ekki yfirsýn yfir annað, gætu haldið að hér væri einhver alvara á ferðinni og það mætti vænta stuðnings núv. hæstv. ríkisstjórnar við þær hugmyndir sem hér eru settar á blað. Ég segi: Guð láti á gott vita. En þá þarf nú Eyjólfur heldur betur að hressast frá því sem verið hefur. Það er þá kannski fyrsta verkefnið að skipta um yfirstjórn í samgrn. því að auðvitað er þetta um leið vantraust viðkomandi þingmanna á hæstv. samgrh. Ég er ekkert hissa á því að það skuli út af fyrir sig koma fram frá samþingmönnum hans með þeim hætti sem hér er að því er jarðgangamál varðar.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að við flm. þessarar tillögu vorum ekki sérstaklega að beina spjótum okkar að framsóknarþingmönnum. Ef það er niðurstaða hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar er það mikill misskilningur. Þetta er hins vegar mál sem skiptir okkur Austfirðinga mjög miklu og er mjög nauðsynlegt að komist skriður á umræðu um þessi mál. Ég er þess fullviss að þegar þessi ákveðni jarðgangakostur verður skoðaður sem þáttur í vegaframkvæmdum á Austurlandi muni menn líta það mjög alvarlegum augum að taka þessa framkvæmd inn í framkvæmdaröð í vegagerðarmálum á Austurlandi. Að öðru leyti vil ég ítreka að hér er um mjög arðsama framkvæmd að ræða og hún kemur til með að styrkja byggð á þessu svæði og undirbyggja jafnvel að komi til stóriðjuframkvæmda á Reyðarfirði, eins og áætlanir eru uppi um, þá er þetta mjög til þess að styrkja þá ákvarðanatöku. Allt ber þetta að sama brunni að við erum að ræða um mjög góða og heppilega framkvæmd sem kemur til með að styrkja Austfirðinga og austfirska byggð.

Virðulegur forseti. Það var stefna Austfirðinga og ég hef út af fyrir sig ekki heyrt endurskoðun á henni eins og hún endurómar frá sveitarstjórnum þó að þar kunni vel að vera að hafi orðið einhver breyting á. Sú var stefnan að jarðgöng skyldi fyrst og fremst ráðast í til þess að rjúfa vetrareinangrun byggðarlaga. Auðvitað þekki ég þau sjónarmið mætavel. Ég hef heyrt þau ítrekuð, síðast mjög eindregið í því sveitarfélagi sem nú heitir Fjarðabyggð í aðdraganda síðustu sveitarstjórnarkosninganna. Það kann vel að vera að heimamenn hafi endurmetið þessi mál og nauðsynlegt er að það komi fram ef svo er. Hitt er jafnljóst að það sér ekki í neitt land í þessum efnum að óbreyttri stefnu. Þá er þetta bara eins og hvert annað hugarfóstur viðkomandi hv. þm., sem ég hef engar athugasemdir við að hér komi fram í þingmáli. En það verður að skipta um forrit í samgrn. og í ríkisstjórninni ef þessu á eitthvað að þoka fram. Svo var nú hv. þm. að byggja hér upp nýja hindrun í málinu, sem var tilvísun í stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi. Það mætti nú sjálfsagt bíða talsvert fram eftir næstu öld ef það ætti að vera forsenda þess arna. Ég veit að hv. þm. hefur heyrt það eins og aðrir í landinu og áttar sig á því að þar er ekkert á döfinni, eins og fram hefur komið, og stjórnvöld tala aðeins úr tómum poka í þeim efnum. Ég vil að endingu taka fram, virðulegur forseti, að ég er reiðubúinn til að skoða öll þau mál sem varða jarðgangamál á Austurlandi, einnig þessa tillögu, og legg á það ríka áherslu að þingmenn kjördæmisins ættu að bindast samtökum um það að ýta svo rækilega við stjórnvöldum að þar verði einhverju um þokað.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum. Fyrsta grein frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við 3. mgr. 2. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Skipulagðar útihátíðir. Útihátíð merkir í lögum þessum skipulagða skemmtun sem haldin er utan dyra á afmörkuðu svæði, stendur eigi skemur en einn sólarhring og aðgangur er seldur að.`` Með frv. þessu er lögð til sú breyting á lögum um virðisaukaskatt að skipulagðar útihátíðir verði undanþegnar virðisaukaskatti. Nokkrar skipulagðar útihátíðir eru haldnar hér ár hvert, í flestum tilvikum um verslunarmannahelgina í byrjun ágúst en einnig á öðrum tímum sumarsins. Hefð er komin fyrir slíku mótshaldi víðs vegar um land og eru menn þar að vinna vinnu við erfið skilyrði og ótrygg því að þessar hátíðir eru háðar veðurfari eins og gefur að skilja og mörg dæmi eru um það að íþróttafélög og önnur félög sem staðið hafa fyrir slíkum hátíðum hafi lent í miklum fjárhagslegum vandræðum vegna einmitt ótryggs veðurs. Gott dæmi er Ungmennafélag Íslands á Austurlandi sem margoft hefur reynt að halda uppi útihátíðum eystra til þess að sýna þar ákveðna þjónustu við heimafólk og farið mjög illa út úr því fjárhagslega, en einmitt í mörgum þeim tilvikum hefði niðurfelling á virðisaukaskatti getað ráðið úrslitum um að hlutir hefðu getað gengið fram. Þessi breyting á lögum um virðisaukaskatt er þess vegna fyrst og fremst réttlætismál til þess að jafna stöðu landsbyggðarinnar gagnvart þéttbýlisstöðum landsins sem oft og tíðum eru með útihátíðir sem ekki er einu sinni seldur aðgangur að vegna fjölmennis sem sækir þær og ríkidæmis þeirra sem standa að þeim, svo sem eins og höfuðborgarinnar og annarra stærri sveitarfélaga landsins. Þarna er því um mikla mismunun að ræða. Í rauninni ætti frekar að verðlauna þá sem standa fyrir útihátíðum á Íslandi en að refsa þeim eins og gert er til að mynda með innheimtu virðisaukaskatts af þessum hátíðum. Yfirleitt eru þessar hátíðir líka margþættar, dagskráin er margslungin og menn hafa með þessu móti verið að skattleggja til að mynda guðsþjónustur, íþróttir barna og annað. Ég legg til að að lokinni umræðu þá verði frv. vísað til efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég flyt till. til þál. um lækkun orkuverðs til íslenskrar garðyrkju. Meðflutningsmaður minn er hv. þm. Sturla Böðvarsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að ríkisstjórnin beiti sér fyrir lækkun orkuverðs til íslenskrar garðyrkju. Garðyrkja, sérstaklega ræktun í gróðurhúsum, er vaxandi atvinnugrein á Íslandi og mikill vaxtarbroddur er í faginu sem kalla má græna stóriðju. Það stendur þó í vegi fyrir frekari vexti greinarinnar að orkuverð til garðyrkjunnar er of hátt. Með lækkun orkuverðs til garðyrkju má gera ráð fyrir að notkun aukist og þá opnast fjölmargir möguleikar. Til dæmis verður markaðssetning erlendis á íslensku grænmeti raunhæf með lækkuðu orkuverði, en eiturefnanotkun í garðyrkju á Íslandi er sú minnsta í allri Evrópu. Garðyrkjubændur eru nú stórkaupendur raforku og þegar orkunotkun þeirra er borin saman við orkunotkun stóriðju verður að hafa hliðsjón af því að íslensk garðyrkja er mjög umhverfisvæn og hefur jákvæð áhrif á loftslagsbreytingar og dregur úr neikvæðum áhrifum. Þá er garðyrkjan vaxtarbroddur í dreifðari byggðum landsins og stuðlar þannig að byggðajafnvægi.`` Garðyrkjubú á Íslandi eru nú um 135 talsins og eru ársverk í garðyrkju talin vera um 500, eða tæplega 9% af ársverkum í landbúnaði. Af þessum 500 störfum eru 120 störf komin til vegna notkunar raflýsingar við ræktun í gróðurhúsum. Störf í þjónustu tengdri blóma- og grænmetisframleiðslu eru áætluð vera um 1.000. Þannig starfa alls 1.500 manns beint og óbeint við garðyrkju og er markaðsverðmæti greinarinnar nálægt 3 milljörðum króna. Því má segja að garðyrkjan sé stóriðja á íslenskan mælikvarða, græn stóriðja. Hér er því um mikið og mikilvægt hagsmunamál að ræða. Kostnaðurinn sem liggur að baki hverri garðyrkjuafurð byggist að 85--88% á íslenskum aðföngum, t.d. raforku, heitu vatni og vinnuafli. Garðyrkjan í landinu notar rúmlega tvöfalt meira rafmagn til lýsingar en notað er í Hveragerði með 1.700 íbúa, fyrir utan rafmagn til garðyrkjunnar þar. Það er mikilvægt að taka á þessum málum og ríma við þá möguleika sem atvinnugreinin býður. Hún er vistvæn, hún er þjóðhagslega hagkvæm og hún hefur sérstöðu og það ræður úrslitum um möguleika hennar að tekið sé tillit til raforkuverðs á stóriðjugrundvelli. Ég legg til að að lokinni umræðu um þessa þáltill. verði málinu verði vísað til iðnn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um úttekt á nýtingu lítilla orkuvera. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera úttekt á nýtingu og þróunarmöguleikum lítilla orkuvera þar sem kannað verði hvort hagkvæm uppbygging lítilla sjálfstæðra orkuvera gæti samanlagt jafnast á við stóra virkjun. Niðurstaða úttektarinnar verði lögð fyrir Alþingi.`` Á Íslandi eru nú um 300 lítil orkuver, flest við býli í sveitum, eða eins og menn segja, við bæjarlækinn heima. Hefur þeim fækkað nokkuð á undanförnum árum, en þau voru um 1.000 fyrir 30 árum. Þó er ekki að finna í opinberum gögnum heildstæðar upplýsingar um það. Framleiðslugeta litlu orkuveranna er umtalsverð, eða yfir 4 megavött, og yfirleitt meiri en einstök býli geta nýtt. Hefur nýting orku frá þeim því ekki verið sem skyldi. Menn sjá sér þó hag í að setja upp slík orkuver og eru túrbínusmiðir hlaðnir verkefnum fram yfir aldamót. Virkjanir og orkumál eru nú mikið til umræðu og þykir flutningsmanni tillögunnar rétt að áður en ráðist er í framkvæmdir við stóra virkjun á hálendinu verði kannað hvort ekki sé hagkvæmara að styrkja lítil orkuver vítt um landið og nýta betur það rafmagn sem þau framleiða og geta framleitt. Líklegt er að með tiltölulega litlum tilkostnaði væri hægt að framleiða 30--60 megavött í litlum orkuveitum við bæjarlækinn heima, eða á við það sem Nesjavallavirkjun eða Hitaveita Suðurnesja framleiða. Það er mikilvægt hagsmunamál fyrir umgengni við landið allt, verndun íslenskrar náttúru og náttúruperlna að menn hugi vel að öllum valkostum sem eru í þessum efnum. Virkjun á bæjarlæknum heima á kannski 1.000--1.500 stöðum á landi gæti verið mikið hagsmunamál, bæði fyrir þjóðina í heild og ekki síst fyrir bændur og búalið í sveitum landsins, því að slíkar virkjanir þar sem bændur gætu selt umframorku sína inn á dreifikerfi landsins á eðlilegan hátt, sem ekki hefur verið hægt um áratugaskeið, mundu styrkja mjög byggð landsins, skapa þar sjálfstæðari stöðu og stefnu og væri þjóðhagslega hagkvæmt. Við höfum á margan hátt verið með of mikinn gleypugang í þessum efnum og ekki hugað að hinu smáa sem skiptir líka máli og er verulega hagkvæmt eins og mörg dæmi sanna og sérstaklega hefur verið lagt upp á á undanförnum árum. Ég legg til að að lokinni umræðu um þessa þáltill. verði málinu vísað til iðnn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um rannsóknir á gerð vöruhafnar í Þorlákshöfn. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að hlutast til um að Siglingastofnun Íslands hefji sem fyrst rannsóknir á gerð vöruhafnar í Þorlákshöfn.`` Í greinargerð tillögunnar sem ég mæli fyrir segir að við suðurströnd Íslands er algjör hafnleysa. Eina skjólið fyrir suðvestanöldunni er í Skötubótinni í Þorlákshöfn. Þessar aðstæður nýttu menn sér upp úr 1960 þegar hafist var handa við byggingu fiskiskipahafnar í Þorlákshöfn. Höfnin var hönnuð fyrir algenga gerð vertíðarbáta á þeim tíma. Í Vestmannaeyjagosinu 1973 varð ljóst að stækka þyrfti höfnina og var fengið lán hjá Alþjóðabankanum til að standa undir gerð fiski- og ferjuhafnar í Þorlákshöfn. Alþjóðabankinn gerði m.a. þá kröfu fyrir lánveitingu til Þorlákshafnar að höfnin þjónaði fiskiskipum og flutningaskipum sem væru allt að 100 m löng. Lokið var við stækkun hafnarinnar árið 1976. Síðan hefur verið unnið að gerð löndunar- og viðlegumannvirkja innan hafnar. Þannig var aðstaða fyrir Herjólf gerð á árunum 1991--1992 og nýr vörukantur tekinn í notkun á árinu 1997. Núverandi hafnarsvæði er nær fullnýtt og annar höfnin að öllu leyti núverandi fiskiskipaflota Þorlákshafnar og flutningaskipum sem eru allt að 3.000 tonn að stærð. Dýpi er þó takmarkað fyrir djúprist fiskiskip, t.d. loðnuskip. Siglingastofnun hefur að ósk hafnarstjórnar Þorlákshafnar unnið að gerð frumdraga að stækkun hafnarinnar miðað við annars vegar 10.000 tonna skip og hins vegar allt að 20.000 tonna vöruflutningaskip. Vegna þess hve hafnarsvæðið er grunnt og takmörkuð stöðvunarvegalengd innan er hafnar er ekki talið mögulegt að gera ráð fyrir stærri skipum en 20.000 tonn í reglulegum siglingum. Það væri að mörgu leyti mjög spennandi valkostur að stækka höfnina í Þorlákshöfn með þessu móti. Suðurland er aðgengilegasti hluti Íslands til uppbyggingar og þróunar í öllum þáttum sem við getum horft fram til í íslensku þjóðlífi. Þar er mikið rými. Þar er eins og sagt er um góð hús, þar er bjart, hlýtt og rúmgott. Þorlákshöfn er besti valkosturinn á þessari hafnlausu strönd til þess að taka til hendinni og styrkja möguleika í siglingum til landsins og þjónustu allri á þessu svæði. Ég legg til að lokinni umræðu um þessa þáltill. að málinu verði vísað til hv. samgn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 80 frá 16. október 1987, með síðari breytingum, á þskj. 768. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og Hjálmar Jónsson. Í frv. er fyrst og fremst verið að leggja til breytingu á kosningalögum til að rýmka aðgengi fólks að því að nýta sér hinn helga rétt lýðræðisins, kosningarrétt sinn. Eins og menn þekkja er samkvæmt gildandi kosningalögum gert ráð fyrir að ef fólk geti ekki komist á kjörstað vegna sjúkdóms, fötlunar eða barnsburðar eða þess háttar þá geti það sótt um að greiða atkvæði í heimahúsi. Samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 63. gr. laganna ber kjósanda að bera slíka ósk fram við kjörstjóra skriflega og studda læknisvottorði eigi síðar en þegar ein vika er til kjördags. Þetta gerir það að verkum að ýmsir sem ella mundu nýta sér réttinn til að kjósa komast ekki. Ýmsar aðstæður geta hamlað því. Veikindi geta komið upp eftir að umsóknarfresturinn er liðinn og margt gert það að verkum að fólk eigi ekki kost á að kjósa. Þar með er þrengdur möguleiki fólks til að nýta sér kosningarréttinn sem við viljum öll í heiðri hafa. Við viljum auðvitað hafa þann möguleika sem rúmastan svo fólk geti nýtt sér þann mikilvæga rétt. Þetta mál kom til umræðu á sl. vori við sveitarstjórnarkosningarnar í Vesturbyggð á Patreksfirði. Þar kom upp að tilteknir kjósendur höfðu vegna veikinda fengið leyfi til að kjósa í heimahúsum þó að innan við vika væri til kjördags. Kjörstjóri kaus að verða við þessum óskum kjósenda og heimilaði þær kosningar. Málið var kært til félmrn. sem felldi þann úrskurð að samkvæmt þeim gögnum sem fyrir lægju virtist ekki hafa verið farið að öllu leyti að ákvæðum umræddra laga. Félmrn. vekur hins vegar athygli á að tilgangur laganna geti vart hafa verið sá að takmarka kosningarrétt einstakra manna, heldur fremur að tryggja hagsmuni kjörstjóranna svo þeir vissu með nokkrum fyrirvara fjölda þeirra sem hugsanlega þyrftu að nýta sér þjónustuna að neyta kosningarréttar síns. Þess vegna taldi félmrn. réttlætanlegt að kjörstjóri stæði þannig að málum. Vegna úrskurðar ráðuneytisins má segja að nokkur óvissa hafi skapast, óvissa sem við flm. þessa frv. teljum nauðsynlegt að eyða. Við teljum æskilegast og eðlilegast að gera það með því að rýmka til, auðvelda þeim að kjósa sem annars gætu ekki kosið vegna veikinda. Það yrði með sama hætti og gert er við aðrar utankjörstaðaatkvæðagreiðslur þannig að fólk sé jafnsett hvort sem það er heilt eða sjúkt. Kosningarrétturinn er grundvallarréttur, varinn í stjórnarskránni og þó að eðlilegt sé að kjörstjóri hafi ráðrúm til að skipuleggja atkvæðagreiðslu í heimahúsi, þá verður kosningarrétturinn auðvitað að teljast ríkari hagsmunir. Menn verða þá einfaldlega að koma sér upp þeim viðbúnaði sem til þarf, hvort sem það er á smærri stöðum eða hinum stærri. Hér er einfaldlega lagt til að í stað þess að hafa vikufrest, eins og nú er gert ráð fyrir í lögunum, sé þessi ósk eins og áður skrifleg, studd læknisvottorði en skuli hafa borist hlutaðeigandi kjörstjóra eigi síðar en kl. 12 á hádegi á kjördag. Með öðrum orðum er þeim sem þurfa að kjósa í heimahúsum vegna veikinda sinna, auðvelduð leiðin. Virðulegi forseti. Í sjálfu sér ekki þörf á að fara frekar yfir þetta mál. Hér er um að ræða sjálfsagt réttlætismál sem ætlað er að auka lýðræðislegan rétt fólksins og sjálfsagt mál að leiða það í lög. Að lokinni 1. umr. málsins leggjum við til að málið fari til viðeigandi nefndar, hv. allshn. og 2. umr.

Virðulegi forseti. Á þskj. 755 er till. til þál. um stofnun nýbúamiðstöðvar á Vestfjörðum. Flm. auk mín eru hv. þm. Gunnlaugur M. Sigmundsson, Einar Oddur Kristjánsson, Sighvatur Björgvinsson og Kristinn H. Gunnarsson. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að undirbúa stofnun miðstöðvar nýbúa á Vestfjörðum í samvinnu við sveitarstjórnir, Rauða kross Íslands og Svæðisvinnumiðlun Vestfjarða. Hlutverk miðstöðvarinnar verði að greiða fyrir samskiptum Íslendinga og erlendra ríkisborgara, fyrirbyggja vandamál í samskiptum fólks af margvíslegum menningarsvæðum og auðvelda aðlögun erlends fólks að íslensku þjóðfélagi.`` Á þjóðfélagi okkar hefur sú breyting orðið að meira er um að fólk flytji til og frá landinu. Hér á landi búa allmargir nýbúar, sem svo eru kallaðir, fólk af erlendu bergi brotið sem kosið hefur að hasla sér völl í samfélagi okkar. Það er vissulega ánægjuefni. Hverju þjóðfélagi er mikilvægt að hafa til að bera tiltekna menningarlega fjölbreytni. Ég er ekki í nokkrum vafa um að almennt sé þessi þróun þjóðfélagi okkar til góðs. Þetta hefur hefur aukið á fjölbreytnina, skapað ný tækifæri og leitt til okkar nýja menningarstrauma sem blandast hafa okkar. Í þeirri deiglu er kraftur og úr henni hafa nýjar hugmyndir komið og hafa vissulega verið okkur til góðs. Eins og við vitum ganga þessir hlutir ekki alltaf snurðulaust fyrir sig. Því miður verðum við stundum vör við að vandamál komi upp í þessum efnum. Mikilvægt er fyrir siðmenntaða þjóð eins og Íslendinga að takast á við slík vandamál. Kannski verða málin meira áberandi í litlum samfélögum, t.d. á Vestfjörðum, þar sem mikill fjöldi útlendinga hefur komið til starfa og býr í ýmsum minni sveitarfélögum. Þar er um að ræða umtalsverðan hluta heildaríbúatölunnar. Samkvæmt upplýsingum sem fram koma í fskj. þá eru t.d. um 5% íbúanna á Vestfjörðum með erlent ríkisfang. Hér er ekki um smátölu að ræða. Það mundi svara til þess að í Reykjavík væru um 5 þúsund manns með erlent ríkisfang. Við sjáum að við þær aðstæður verða til ný viðhorf. Mér er mjög illa við að tala um það sem eitthvert vandamál en verkefni okkar er fyrst og fremst að mæta þeim viðhorfum. Einnig er athyglisvert að á þessu fámenna svæði, Vestfjörðum þar sem innan við 9 þúsund manns búa, býr fólk frá 38 þjóðum. Þarna er því um mjög mikla fjölbreytni að ræða. Tilgangurinn með þessari tillögu er eins og fram kemur, að auðvelda þá miklu breytingu sem við stöndum frammi fyrir og aðlaga þannig að hún gangi sem best fyrir sig. Á Vestfjörðum er mikil reynsla komin á samskipti íbúa og fólks af erlendu bergi brotið. Það hefur almennt gengið vel fyrir sig. Þetta fólk hefur komið til starfa og unnið þýðingarmikla vinnu sem verið hefur þjóðinni til heilla. Sem betur fer hefur þetta almennt gengið afar vel. Við sem búum á Vestfjörðum teljum hins vegar að mikilvægt sé fyrir okkur að setja málin í fastar skorður og í þeim anda er þessi tillaga flutt. Ég vil vekja athygli á því að bæjarráð Vesturbyggðar hefur fjallað um þessi mál og vakti athygli á að á þingi Fjórðungssambands Vestfirðinga hafi málið verið skoðað. Niðurstaða þeirra hjá Fjórðungssambandinu var að þessi mál þyrftu meiri íhugunar við og ekki væri eðlilegt að slá því föstu að þessi aðlögunarvinna færi fram í einni skrifstofu, nýbúaskrifstofu en hins vegar væri athugandi að fella þetta inn í félagsþjónustu sveitarfélaganna. Ég vil taka skýrt fram að ég tel þessi sjónarmið geta fallið ágætlega saman. Ég tel eðlilegt, eins og bent er á af hálfu bæjarráðs Vesturbyggðar, að þessi mál séu sett inn í félagskerfi sem sveitarfélögin sjálf hafa byggt upp, t.d. í skólakerfið. Sveitarfélögin hafa nú grunnskólastigið á sinni könnu en það breytir ekki því að mikilvægt væri að hafa einn samræmingaraðila í kjördæmi þar sem um svo marga nýbúa, fólk af erlendu bergi brotið, er að ræða. Að mati okkar sem flytjum þessa tillögu er því nauðsynlegt að þrátt fyrir að við reynum að fella þessa aðlögunarvinnu að félagskerfinu hjá sveitarfélögunum, þá þurfi jafnframt skrifstofu til að sjá um samræmingu. Bæjarráð Vesturbyggðar lýsti vilja sínum til að hýsa slíka þjónustu í Vesturbyggð. Það er reiðubúið til að veita alla þá aðstoð sem til þarf. Ég vil beina því til þingnefndarinnar sem fær þetta mál til meðhöndlunar að kanna þessa ábendingu bæjarráðs Vesturbyggðar sérstaklega. Með ósk sinni lýsir það velvilja og jákvæðri afstöðu og á því þurfum við að halda í máli af þessu tagi, sem getur verið vandmeðfarið. Við viljum umgangast þá útlendinga sem þarna starfa af virðingu. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, til marks um það hvernig staðan er á Vestfjörðum, að Alþýðusamband Vestfjarða gaf ekki fyrir löngu út nýja kjarasamninga. Þeir voru bæði gefnir út á íslensku og pólsku til að auðvelda starfsfólki að kynna sér rétt sinn. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja þetta mál. Þetta mál hefur fengið nokkra almenna umræðu. Ég fagna þeirri umræðu sem lýsir að mínu mati velvilja í garð þessa viðfangsefnis. Ég vænti þess að yfirvöld félagsmála taki málinu vel. Að lokinni fyrri umr. legg ég til að málinu verði vísað til viðeigandi nefndar, væntanlega er félmn.

Virðulegi forseti. Hér er nú komið að einu mesta hitamáli frá lokadögum þingsins í fyrra. Það er hin merka þáltill. um tilraunaveiðar á ref og mink í friðlandinu á Hornströndum sem við þingmenn Vestfjarða fluttum. Þetta mál var flutt snemma á síðasta þingi og vísað til umhvn. sem lagði í það mikla vinnu, kallaði eftir fjölmörgum athugasemdum frá hlutaðeigandi, bæði heimamönnum, vísindamönnum og hverjum þeim sem lét sig þetta mál varða. Síðan tók nefndin málið til efnislegrar meðhöndlunar undir styrkri stjórn formanns nefndarinnar, hv. 11. þm. Reykv., skilaði nefndaráliti og brtt. sem naut býsna almenns stuðnings í nefndinni. Minni hluti nefndarinnar ákvað að þverskallast í þessu máli og beitti sér gegn álitinu en engu að síður var málið afgreitt úr nefnd. Það fékk því miður ekki afgreiðslu. Á síðustu mínútum, á lokametrunum í þessum bardaga fyrir því að koma málinu áfram, ákváðu vissir hv. þm. að flytja gríðarlega langar ræður í mikilli tímaþröng þingsins sem gerði það að verkum að málið strandaði. Þetta var auðvitað afar slæmt framferði vil ég segja, vegna þess að þetta mál hefði verðskuldað að fá eðlilega meðhöndlun. En eins og málin voru komin reyndist það því miður ekki unnt. Nú var þetta mál lagt fram fyrir allnokkru síðan, hefur beðið hér umræðu en er komið á dagskrá að nýju. Við flm. kusum að reyna að fara leið sátta og samlyndis til þess að greiða fyrir málinu og breyttum tillgr. í samræmi við það sem sátt hafði orðið um hjá miklum meiri hluta hv. umhvn. Ég vænti þess að það verði til þess að auðvelda meðferð málsins. Í sjálfu sér er ekki mikil þörf á að kalla eftir upplýsingum um það. Þær liggja fyrir. Umsagnir hagsmunaaðila og allra þeirra sem þetta mál varðar liggja fyrir og engin ástæða til að leggja í slíka vinnu aftur. Þetta mál getur því að mínu mati farið afar hratt í gegnum þingið. Þinginu ætti þess vegna ekki að vera neitt að vanbúnaði að taka efnislega afstöðu til þess. Um þessi mál stóðu nokkrar deilur á síðasta ári, sérstaklega eftir að þessi tillaga kom fram. Menn greindi á um fullyrðingu í þáltill. um að áhrifa af fjölgun refs og minks í friðlandinu á Hornströndum gætti utan þess. Í haust birtust frásagnir fjölmiðla af því að yrðlingur, sem merktur var í Kjaransvík á Hornströndum, hefði veiðst í landi Rauðamýrar í hinum gamla Nauteyrarhreppi við innanvert Ísafjarðardjúp. Þetta þóttu mikil tíðindi í ljósi þess að ýmsir höfðu dregið þá kenningu í efa að refir ferðuðust svo langa leið. Þetta undirstrikar það sem gild rök eru færð fyrir í þessari þáltill., að eðlilegt sé og sjálfsagt að hefja þessar veiðar í friðlandinu. Refurinn og minkurinn eru að spilla lífríkinu í friðlandinu. Vakin er athygli á því í þáltill., sem frægt er orðið, að söngur mófuglanna á Hornströndum hefði þagnað. Eins hefur verið vakin athygli á því að: ,,Hjarðir minka og refa streyma suður Strandir og inn í Djúp, leggjast á búfénað, granda fuglum og eyðileggja veiðiár.`` Þessi ljóðræni texti greinargerðarinnar hefur dálítið farið fyrir brjóstið á sumum hinum hámenntuðu og raungreinasinnuðu sem farið hafa höndum um málið, m.a. í þinginu. Engu að síður er þetta allt saman rétt og satt eins og sannast hefur bæði á þessu sumri og fyrr. Þetta er, virðulegi forseti, mitt framlag í umræðunni núna. Þessar umræður voru afar góðar á síðasta vori, hörkuumræður, málefnalegar umræður. Því miður tókst hins vegar þeim sem vildu granda þessari tillögu ætlunarverk sitt, að koma í veg fyrir að hún fengi efnislega meðhöndlun á þinginu. Allar forsendur voru til að þetta mál flygi í gegn í þingsölum. Svo góðar voru viðtökurnar í ljósi þess að mikill meiri hluti umhvn. studdi þetta mál, ekki síst vegna þess að allir þeir sem höfðu af þessu máli beina hagsmuni eða bjuggu næst þessu svæði voru mjög áhugasamir um að það yrði samþykkt. Að lokinni fyrri umr. legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. umhvn., þar sem er til staðar mikil þekking á þessu máli í ljósi góðrar efnislegrar umfjöllunar á síðasta ári, og síðan til síðari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um úttekt á framtíðarstöðu og þýðingu almannatryggingakerfisins, á þskj. 807. Flutningsmenn með mér eru hv. þm. Árni M. Mathiesen, Sólveig Pétursdóttir, Katrín Fjeldsted, Guðmundur Hallvarðsson, Guðjón Guðmundsson og Pétur H. Blöndal. Þáltill. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að láta gera ítarlega úttekt á framtíðarstöðu og þýðingu almannatryggingakerfisins, m.a. með tilliti til setningar laga um lífeyrissjóði á síðasta ári.`` Ítarleg greinargerð fylgir tillögunni en ég vil í upphafi máls míns gera leiðréttingu á einu orði í greinargerðinni sem hefur misritast. Það er í síðustu setningunni í næstsíðustu línunni þar sem segir ,,með greiðslum úr atvinnuleysistryggingasjóði``, þar á að sjálfsögðu að standa með greiðslum úr almannatryggingakerfinu. Þessi mistök eru sennilega mér að kenna. Ég hygg að þetta hafi því miður misritast í handriti sem ég lagði fyrir þegar ég afhenti Alþingi tillögur mínar. Herra forseti. Á undanförnum árum hefur verið vaxandi umræða í þjóðfélaginu um lífeyris- og tryggingamál. Mikil og almenn umræða varð um málefni lífeyrissjóðanna hér á landi í tengslum við setningu laga um lífeyrissjóði síðasta ári. Sú löggjöf var mjög af hinu góða. En lífeyrissjóðirnir, hvort heldur er Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna eða lífeyrissjóðir á almenna vinnumarkaðinum, eru ekki nema hluti af eftirlaunakerfinu sem við búum við. Þar koma líka til almannatryggingar sem allir skattborgarar greiða til. Í staðtölum sem Tryggingastofnun ríkisins hefur gefið út er bent á að lífeyriskerfi okkar sé margslungið og reglur verði sífellt flóknari. Stöðugt sé stagað og stoppað í gildandi lög og reglugerðir og svo sé komið að fáir skilji eða þekki þær reglur sem í gildi eru á hverjum tíma. Menn eigi því í erfiðleikum með að standa vörð um réttindi sín. Enginn efast um að slíkt er í andstöðu við réttarvitund almennings. Meðal annars þess vegna er knýjandi að endurskoða almannatryggingakerfið. En fleira sem kemur til og knýr á um endurskoðun og úttekt á almannatryggingakerfinu. Hér á landi eins og annars staðar í heiminum hafa lífslíkur fólks aukist mjög mikið með bættum efnahag og framförum á heilbrigðissviðinu. Eins og fram kemur í greinargerðinni með tillögunni hafa lífslíkur fólks í heiminum aukist meira á síðustu 50 árum en á næstu 5000 árum þar á undan. Fram undir iðnbyltinguna miklu í Evrópu og Norður-Ameríku á síðari hluta 19. aldar var fólk 65 ára og eldra 2--3% af öllum íbúum jarðarinnar, eftir því sem næst verður komist. Samkvæmt skýrslu sem hæstv. forsrh. lagði fyrir Alþingi á síðasta ári um stöðu eldri borgara hérlendis og erlendis, var meðaltalshlutfall 65 ára og eldri í OECD-ríkjunum 14% árið 1996. Spáð er að árið 2030 verði þetta hlutfall orðið 22,5%. Ísland er nokkuð fyrir neðan meðaltalið og er gert ráð fyrir að á þessum tíma muni hlutfall aldraðra hér á landi hækka úr 11,5% í 18,8% eða um rúmlega 60% á næstu 30 árum. Hér er um gríðarlega mikla breytingu að ræða. Þetta þýðir að árið 2030 verða 3,3 á vinnualdri á hvern lífeyrisþega, samanborið við 6,6 nú. Því er nauðsynlegt að bregðast við þessari þróun í tíma til að tryggja með sem öruggustum hætti að lífeyrisþegar geti búið við sómasamleg kjör þegar þeir hverfa af vinnumarkaðinum. Tryggingar, eftirlaun og aðrar tryggingagreiðslur til aldraðra, eru mjög mikilvægur þáttur í velferðarþjóðfélagi. Í hinum háþróuðu ríkjum innan OECD hafa forráðamenn þegar gert sér grein fyrir þýðingu þess að tryggingakerfi viðkomandi ríkja verði eflt. Horfa menn þá helst til svonefnds tveggja stoða kerfis, þ.e. almannatrygginga á vegum hins opinbera og sjálfstæðra lífeyrissjóða, einkum samtryggingarsjóða. Mikið vantar á að endanleg sátt hafi náðst hér á landi um hvernig þessi tvö tryggingakerfi starfi hlið við hlið. Það hefur skapað óvissu og öryggisleysi og ekki síst gremju meðal meginþorra fólks sem þegar er orðið 65 ára og eldra og einnig fyrir hina fjölmennu árganga sem á næstu árum munu koma með auknum þunga inn í kerfi eftirlaunatrygginga. Þó að Íslendingar eigi því láni að fagna að aðilar vinnumarkaðarins hafa af fyrirhyggju stofnað lífeyrissjóði á grundvelli samtryggingar á síðustu áratugum, sem margar aðrar þjóðir telja með því besta eftirlaunakerfi sem þekkist í heiminum, er fjarri því að þessir sjóðir geti enn staðið undir þeirri skyldu að veita almennum launþegum fullnægjandi lífeyri að lokinni starfsævi. Hafa verður í huga að flestir lífeyrissjóðirnir á almenna markaðinum eru aðeins 30--40 ára gamlir og því hvergi nærri fullþroskaðir ef þannig má að orði komast. Auk þess hefur hópur fólks þrátt fyrir greiðsluskyldu í lífeyrissjóði, skv. lögum nr. 55/1980, ekki greitt í lífeyrissjóð fyrr en nú á þessu ári samkvæmt nýjum lögum um lífeyrisjóði sem sett voru á síðasta ári. Íslendingar sem náð hafa 67 ára aldri eða meira eru um 27 þúsund talsins. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins nutu rúmlega 20 þúsund manns eða um 75% af 67 ára og eldri tekjutryggingar á síðasta ári sem þýðir að þetta fólk hafði litlar og takmarkaðar tekjur frá lífeyrissjóðum. Af þessu sést að almannatryggingar verða nú og munu um langan tíma þurfa að brúa bilið á milli greiðslugetu lífeyrissjóðanna og þess sem aldraðir þurfa til að geta lifað mannsæmandi lífi. Í vaxandi mæli hefur orðið vart mikillar óánægju lífeyrisþega vegna skerðingarákvæða Tryggingastofnunar ríkisins. Þeim fjölgar stöðugt sem komnir eru á eftirlaunaaldur og eru að byrja að fá greiðslur úr almenna lífeyrissjóðakerfinu. Aldraðir hafa vaknað við þann vonda draum að þegar þeir hafa ætlað að fara að njóta ávaxtanna af því að hafa lagt hluta af launum sínum í lífeyrissjóð jafnframt því að hafa greitt iðgjald sitt til almannatryggingakerfisins, oft af lágum launum, eru greiðslur frá Tryggingastofnuninni stórlega skertar. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnuninni miðað við desember sl. byrjar tekjutrygging almannatrygginga að skerðast við 45% þegar tekjur úr lífeyrissjóði eru umfram 29.217 kr. á mánuði og hún fellur alfarið niður ásamt heimilisuppbót þegar tekjur úr lífeyrissjóði ná 91.048 kr. Skerðingin vegna almennra launatekna er enn meiri og leiðir til þess að hópur fólks nýtur engra eftirlauna frá Tryggingastofnun ríkisins. Hluti af þessu fólki hefur lengst af starfsævi sinni búið við lægstu launin og lagt hluta af laununum í lífeyrissjóð auk þess að greiða skatta sína til samfélagsins, þar með talið til almannatrygginga. Á sama tíma og þessum skerðingarákvæðum er beitt gagnvart greiðendum í lífeyrissjóði er hópur manna sem ekkert hefur greitt til lífeyrissjóða en fær hins vegar fullar bætur hjá Tryggingastofnun ríkisins. Hér er verið að hegna þeim sem hafa sýnt fyrirhyggju og látið hluta af launum sínum, oft af litlum efnum, renna til lífeyrissjóða. Ranglætið í þessu kerfi kemur ekki hvað síst fram í því að þegar lífeyrissjóður hefur hækkað ellilífeyri þá hefur Tryggingastofnunin lækkað bæturnar á móti. Hækkun lífeyrisgreiðslna frá lífeyrissjóðunum hefur þannig ekki skilað sér nema að hluta til sjóðfélaganna. Það er alveg ljóst að tryggingafélagi á hinum frjálsa markaði mundi ekki líðast að haga sér með þessum hætti. Eða sjá menn það fyrir sér að ef tveir menn keyptu sams konar tryggingu hjá tryggingafélagi, gæti tryggingafélagið skert tryggingabætur annars mannsins af því að hann hefði látið hluta af launum sínum renna í lífeyrissjóð ef tekjur hans færu yfir ákveðið mark? Ég hygg að almennur skilningur sé á því að það er mjög brýnt að taka allt þetta kerfi til gagngerðrar endurskoðunar. Tillagan sem ég mæli fyrir gerir ráð fyrir slíkri endurskoðun og á grundvelli hennar verði gerðar áætlanir um greiðslur úr hinu tvíþætta tryggingakerfi, þ.e. almannatryggingakerfinu og lífeyrissjóðum, með það að meginmarkmiði að fólki sé ekki mismunað með greiðslum úr almannatryggingakerfinu eins og nú er og að eftirlaun nægi á hverjum tíma til að mæta þörfum fólks til að lifa sómasamlegu lífi. Í þessu sambandi þarf m.a. að skoða vel skattlagningu á lífeyrisgreiðslur með tilliti til þess að stærri hluti þeirra eru til orðinn vegna vaxtatekna lífeyrissjóðanna og væri því eðlilegt að sá hluti væri skattlagður með sama hætti og aðrar fjármagnstekjur. Herra forseti. Árið 1999 er ár aldraðra samkvæmt samþykkt Sameinuðu þjóðanna. Við búum við almenna velmegun þó vissulega séu aðilar sem þyrftu að búa við betri kjör. Hverjir hafa skilað lengstu dagsverki til að byggja upp þetta velferðarþjóðfélag? Það eru aldraðir sem þetta ár er tileinkað. Það eru aldraðir sem hafa alla starfsævi sína greitt skatta sína til almannatryggingakerfisins og með því rekið styrkar stoðir undir velferðarkerfið sem við viljum vera stolt af. Það sæmir okkur því ekki að gera aldraða að afgangsstærð þegar við skiptum því sem þetta fólk hefur lagt mest til. Herra forseti. Ég legg til að við lok umræðunnar verði þáltill. vísað til síðari umr. og hv. efh.- og viðskn. og vona ég hún fái fljóta afgreiðslu á hinu háa Alþingi.