Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Ásgeirsson Ég hafði hugsað mér að sitja hljóður hjá, meðan þessi hjaðningavíg, sem háð eru um vexti bankanna, standa yfir hér í hv. deild. Ég hélt satt að segja, að Alþingi ætti nógu örðugt með að ráða við þau mál, sem það hlýtur að taka til meðferðar og sem eru þó þess eðlis, að það getur haft nokkur áhrif á, þótt það væri ekki að blanda sér inn í mál, sem algerlega standa utan við verksvið þess og það ræður á engan hátt við. Það væri að vísu mikilsvert, ef hægt væri að lækka bankavextina í landinu, sem eru nú svo háir, að segja má, að þeir fleyti rjómann ofan af framleiðslunni. En eins og upplýst hefir verið, og eigi móti mælt með rökum, þá þarf miklu meira til að leysa það vandamál heldur en eina litla þál., hversu vel sem mælt kann að vera fyrir henni. Ég held, að eins mætti flytja þál. um, að tíðarfar það, sem nú þjakar okkur, batnaði. Það er vitanlegt, að fjármál okkar eru algerlega í klóm alheims-auðvaldsins og að við fáum engu þokað um þau kjör, sem það skapar okkur. Um innlenda féð, seðla og sparifé, er það að segja, að Alþingi hefir afsalað sér valdi sínu um ákvörðun vaxta til bankaráðs, gegnum bankanefndina. Ættu hv.þm., sem flestir hafa verið með í því að skapa það fyrirkomulag, að skilja þetta  En að þessu slepptu er þó máske ein leið eftir enn. Ef þingflokkarnir væru sannfærðir um, að bankarnir gætu í raun og veru lækkað vextina, þá ættu þeir að geta haft áhrif á fulltrúa sína í bankaráðinu og fengið þá til að lækka vextina. - Það skaut einn hv.þm. því fram hér í gær, að Framsóknarflokkurinn hefði meirihluta í bankaráðinu, þegar sá sósíalisti, sem þar er, væri meðtalinn. En þetta er ekki rétt. Framsókn á tvo menn í bankaráðinu, en um ákvörðun vaxta greiða atkv. bæði bankaráðsmenn og bankastjórar í sameiningu. Framsókn þyrfti því að eiga ráð á 5 atkv. til þess að geta ráðið þessu. Hv. þm. Borgf. sagði, að hæstv.forsrh. hefði verið með till. í fyrra um að lækka vextina. Það er rétt, að hann vildi gjarnan gera sitt til, að vextirnir lækkuðu, og mun því hafa greitt atkv. með till. Nú telur hv.þm. Borgf., að engar efndir hefðu á þessu orðið. Það er að vísu rétt, að þrátt fyrir góðan vilja, gat hæstv. stj. engu um þokað með vextina. Er það af þeirri eðlilegu ástæðu, að stj. hefir ekkert vald til að hlutast til um það. Valdið, sem til þess þurfti, er lögbundið hjá öðrum aðila, eins og ég hefi áður skýrt frá. En hæstv.forsrh. sýndi þó hug sinn til þessa máls, er ákveðnir voru útlánsvextir Búnaðarbankans. Þar eru almennir útlansvextir (víxilvextir) ekki nema 7%. Af því sést, hvort honum var ekki alvörumál, að vextirnir lækkuðu. Í hinum bönkunum gat hann ekkert að gert vegna gildandi laga. Ég vildi aðeins taka þetta fram, af því að hæstv.forsrh. er fjarstaddur vegna lasleika. En það, sem aðallega kom mér til að standa upp, voru ummæli hv.þm. Dal. Sá hv.þm. hóf þann leik, sem ég hefi ekki heyrt leikinn fyrr hér á Alþingi í umr. um slíkt mál sem þetta, þar sem hann fór að draga einstakar lánveitingar bankanna inn í umr. Ég hélt nú satt að segja, að hv.þm., sem til skamms tíma hefir verið bankastjóri, mundi naumast fara að hætta sér út á svo hálan ís að fara að „diskutera“ einstakar lánveitingar. - Þá fyrst færi nú að verða skrítinn hráskinnsleikur leikinn hér á Alþingi, ef slíkt væri gert. Og ég held, að sá leikur mundi naumast verða leikinn hv.þm. Dal. til ánægju. - Ef það hefir verið meining hv.þm., að sýna það, að Búnaðarbankinn hafi farið út fyrir starfssvið sitt með því að lána S. Í. S., þá hefir árásin algerlega misheppnazt. Búnaðarbankinn á samkv. tilgangi sínum að vera bændabanki. En í S. Í. S. er langmestur hluti félagsmanna bændur og meginþorri bændanna á Íslandi mynda Sambandið. Lánið er því veitt bændum, eins og tilgangur bankans er. Ef hv.þm. Dal. hefir meint það, að lán þetta borgaðist ekki, væri ótryggt, þá held ég þó, að réttara hefði verið fyrir hann að bíða með ákærur sínar, þar til það hefði sýnt sig, að bankinn þyrfti að afskrifa þetta lán. Þegar það hefir sýnt sig, að þess þurfi, þá er líka hægt að taka þessar umr. upp á breiðari grundvelli og tala þá um hinar ýmsu, einstöku lánveitingar, sem bankarnir yfirleitt hafa í té látið. En á meðan Búnaðarbankinn hefir ekki þurft að hækka vextina vegna afskrifta af þessu eða öðrum lánum, þá ætti þessi hv.þm. að láta lánveitingar hans í friði.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það eru aðeins nokkur orð, því að hv.þm. Mýr. hefir tekið margt af því fram, sem ég hafði ætlað að segja. Hv. þm. Borgf. notaði sterk orð um það í gær, að þing og stj. gætu ráðið miklu um starfshætti og vaxtahæð Landsbankans. Hann sagði, að Landsbankastj. væri háð þinginu gegnum Landsbankanefndina. Úr því að hann heldur þessu fram, þá þarf ég ekkert við hann að ræða frekar um þetta mál, því að hann er sjálfur í nefndinni.

Nei, ekki aðalmaður

. A. m. k. varamaður, og hefir setið á fundi í nefndinni, að því er ég hygg.

Nei

. Hann getur því gert þær ráðstafanir þar, sem hann telur þurfa til þess að fá vextina lækkaða, og gæti sparað öll heilabrot og umstang í þessu máli á þessum vettvangi. Hv. þm. Dal. var mikið niðri fyrir, er hann tók til máls, enda þótt honum láðist að mestu að koma að vaxtamálinu sjálfu. Hann lét allvígalega og talaði um það, að hann hefði steinrotað Framsókn í Dölunum með því að lesa upp eina ræðu eftir sig. Það er gott fyrir hv.þm. að þurfa ekki annað en að lesa upp gamlar ræður eftir sig og spara sér með því að láta verkin tala, sem hingað til hafa þagað. En mér er ekki grunlaust um, að það sé að myndast einhver hnoðri af ótta í hjarta hv.þm. um það, að fylgi hans í Dölunum muni ef til vill vera á fallanda fæti, og það færi betur, ef hv.þm. ætti ekki eftir að sjá það og sannfærast betur um það í sumar við kosningarnar. Hv. þm. talaði um það af miklum móði, að það væri fjöldi manna, sem vantaði peninga og hefðu ágæt veð í höndum, en fengju ekki eyri hjá bönkunum. Það er einkennilegt að heyra hv.þm. Dal. tala með þvílíkum fjálgleik um góðu tryggingarnar. Hann er nú búinn að vera bankastjóri, í 6 ár og lét af því starfi fyrir ári: Eftir því, sem bezt verður séð, þá hefir þessi hv.þm. sem bankastjóri metið hin lélegu og ónýtu veð miklu meira en hin góðu veð. Vera má, að hann hafi viljað láta eftirmönnum sínum eftir hinar góðu tryggingar, en hann hefir þá gleymt að athuga það, að féð, sem átti að lánast út á þessar góðu tryggingar, var allt týnt hjá honum, þegar til þess átti að taka. Svo getur hv.þm. talað um mennina með góðu veðin, sem ekki fái lán hjá bönkunum. Það er leiðinlegt að sjá hv.þm. Dal. afhjúpa synduga fortíð sína frammi fyrir öllum þingheimi, eða gefa öðrum tilefni til þess, eins og hann hefir nú gert með þessu tali um góðu tryggingarnar, sem hann í sinni bankastjóratíð virðist ekki hafa komið auga á. Þá kom hv.þm. inn á það, um hvað væri eiginlega talað, og var hann svo háfleygur og talaði með þvílíkum fjálgleik, að allir, sem á hlýddu, máttu þar vel kenna þm. Dal. Ég tók þá fyrst eftir því, að þetta var maðurinn, sem var að hlusta á þjóðina, en þegar þessi þm. kemst í það ástand að „hlusta á þjóðina“, þá verður hann allur að eyrum, og honum finnst í hrifningunni, að öll þjóðin skríði inn í þessi óhemjustóru eyru. En þetta er hörmulegur misskilningur hjá honum, því að þótt einhverjir kunni að skríða inn í þessi stóru eyru hans, þá er það ekki nema sáralítill hluti þjóðarinnar, og einmitt sá hluti hennar, sem eftir atvikum þarf ekki að taka mikið tillit til, sérstaklega um þessa hluti. Þótt þeir berji sér á brjóst yfir ranglæti núv. stj. og beri sig aumlega, og enda þótt hv.þm. gangi erinda þessara manna hér á Alþingi, þá hygg ég, að það hafi lítil áhrif á endanleg úrslit þessa máls. Annars er það um mína afstöðu til þessa máls að segja, að ég hefi þegar oftsinnis lýst henni hér undir umr., og hefi í rauninni engu þar við að bæta. Ég held, að ég hafi tekið það fram áður, sem nokkru máli skiptir, og mun því sennilega ekki taka til máls oftar. Ég geri ráð fyrir því, að ef þessi till. verður samþ., þá muni ég senda hana þangað, sem hún á að ganga, og þar mun hún sjálfsagt verða tekin til athugunar, en um árangurinn get ég ekkert sagt að svo stöddu.

Sveinn Ólafsson Ég hafði ekki búizt við því, að þessi litla till. á þskj. 43 mundi reynast svo þung og erfið í vöfum sem þegar er komið í ljós. Hún hefir nú orðið þrídægruð, og verður ekki enn séð fyrir andann á orðaskaki því, sem hafið er í deildinni út af þessu máli. Hæstv. fjmrh. og hv.flm. hafa réttilega á það bent, að ákvörðunarrétturinn um vaxtahæð sé í höndum bankaráðsins, en ekki landstj. En eigi að síður virðist mér, sem vel mætti samþ. þessa till., því að það bæri að skoða sem tilraun til þess að leita hófanna hjá þeim, sem valdið hafa í þessum greinum. Ég hélt, að þetta hefði mátt gera strax fyrsta daginn. Ég ætla, að tveir hv.þm. hafi haldið því fram, að ákvörðunarrétturinn um vaxtahæð falli undir landsbankanefndina. heim hv.þm. vil ég benda á, að í 41. gr. landsbankalaganna er verksvið hennar einskorðað, og nefndin hefir aðeins tillögurett um þessi efni. En slíkan tillögurétt hafa reyndar allir þm., og að því leyti hafa nefndarmennirnir enga sérstöðu í þessum efnum fram yfir aðra þm.  Um brtt.hv. 2. þm. Rang. þarf ég ekki að tala, því að mér finnst henni stefnt í þá átt, að óþarft sé að taka hana til greina. Í brtt. þessari er t. d. fellt burtu atviksorðið „alvarlega“, og datt mér þá í hug, að till. hans væri ekki flutt í alvöru, heldur til gamans.

Ég tek þingið alvarlega

. Ég held, að það sé tæplega ástæða til þess að taka till. þessa til greina. Ef um vaxtalækkun er að ræða, verður að stefna óskum um það til þjóðbankans, og ef það ber árangur, þá munu aðrar lánsstofnanir landsins laga sig eftir því.

Pétur Ottesen Ég gerði fyrirspurn til hæstv. stj. um það, hvað hún hefði aðhafzt í þessu máli frá því í fyrra, og vitnaði ég í ummæli hæstv.forsrh. frá í fyrra um það, að vextirnir væru óþarflega og ranglátlega háir. Hv. þm. Mýr. reyndi í síðustu ræðu sinni að þvo hendur stj. í þessu máli. En ég vil þá segja þeim hv.þm. það, að ég hefi nú í ræðu hæstv. fjmrh. fengið yfirlýsingu um það, að stj. hefir ekkert gert í þessu máli frá því í fyrra. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði engu lofað um þá hluti, og lét helzt á sér skilja, að loforð hinna ráðherranna um þetta væru ómerk. Mér var ekki grunlaust um, að þessu væri í rauninni svo varið, og nú hefi ég fengið staðfesting á því frá hlutaðeigandi ráðh. Eru þessar upplýsingar nokkurs virði að því leyti, að þær gefa bendingu um, hvers megi af vænta, ef þessi till. verður samþ. nú. Þá var hv.þm. Mýr. að minnast á það, að vextir væru miklu lægri í Búnaðarbankanum en í Landsbankanum. Þetta er að vísu alveg rétt, en þess ber vel að gæta, að allar ráðstafanir hins opinbera, er snerta Búnaðarbankann, hafa hnigið að því að búa hann svo úr garði, að hann gæti boðið betri kjör en aðrir bankar. Það er líka viðurkennt, að landbúnaðurinn þarf sérstaka aðstöðu í lánamálum, og vextir hans verða að vera að sama skapi minni sem áhættan er minni en annara atvinnugreina. Þó er það nú svo, að vextir Búnaðarbankans eru mun hærri heldur en hæstv.forsrh. var búinn að ákveða í nýútgefinni reglugerð. Til þess liggja sjálfsagt eðlilegar ástæður, og þýðir ekki um það að sakast að svo stöddu. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fara lengra út í þetta mál. Hæstv. fjmrh. gaf mönnum einskonar ávísun á landsbankanefndina, eða jafnvel mig, til upplýsinga og aðgerða í þessu máli. Hæstv. ráðh. skýtur alveg fram hjá markinu, að gefa ávísun á mig viðvíkjandi þessu máli, þar sem ég er ekki í nefndinni. Auk þess sagði ég ekki annað um þá nefnd en það, að landsbankalögin frá 1928 hefðu ekki dregið valdið algerlega úr höndum þingsins. Þetta er þess vegna rangfærsla hjá hæstv. ráðh. Annars er aðstaða okkar svo ólík í þessum efnum, að varla er viðeigandi af honum að vísa til mín í þessu máli, þar sem ég er ekki einu sinni í þessari landsbankanefnd, sem ég hygg þó, að ekki sé litið stórum augum á, en hann er æðsti yfirmaður þessarar stofnunar, og þess vegna er eðlilegt, að menn beini orðum sínum frekar til hans en annara manna, valdalausra um þessa hluti. Það er rétt, að þegar þeir hv.þm. Str. og hv. 2. þm. Árn. fluttu á þinginu 1927 þáltill. um að skora á þáv. stj. að hlutast til um lækkun vaxta, þá voru núgildandi landsbankalög ekki orðin til. En frv. til þeirra lá þá samtímis fyrir þinginu, og flm. sem öðrum var það vel ljóst, að þau yrðu komin í gildi í þann mund, sem till. kæmi til framkvæmda. Flm. litu þá svo á, að enda þótt það frv. yrði að lögum, og þrátt fyrir þar af leiðandi breyt. á bankanum, þá væri það fullkomlega á valdi stj. eftir sem áður, að hafa áhrif á vexti bankanna. Þeir hljóta því að líta svo á nú.

Lögin voru ekki komin í gildi þá

. Það er þýðingarlaust fyrir hv.þm. Mýr. að ætla að smjúga út um þessa smugu, hvað þá heldur þá, sem boldigrari eru en hann.

Sigurður Eggerz Ég vil spyrja hæstv. forseta, hve langur tími mér er útmældur.  Ég vil undirstrika það, að Landsbankinn einn hefir vald til þess að ráða vöxtum hjá sér, og landstj. hefir aldrei haft það vald. Þau mál eru svo margbrotin, að það væri óeðlilegt og enda óhugsandi, að Alþingi gæti ráðið um slíkt beinlínis, en hitt er eðlilegt og sjálfsagt, að þm. geti látið í ljósi óskir sínar, skoðanir og till. í þessu máli. Í þessu sambandi skal þess getið, að fjármálaraðherra Dana hélt nýlega fund með banka- og sparisjóðsstjórnum þar í landi, til þess að leita hófanna um lækkun vaxta. Um árangur er mér ókunnugt. Hv. þm. Mýr. átaldi mig fyrir að hafa gert að umtalsefni eina sérstaka fjárveitingu eins bankans, nefnilega þessa 1½ millj. kr., sem Búnaðarbankinn lánaði S. Í. S. Ég sagði ekki, að bankinn hefði ekki heimild til þess að lána Sambandinu þetta fé, hefi ekki rannsakað það; hitt sagði ég ekki heldur, að Sambandið væri ekki nægilega tryggur skuldunautur. En ég átaldi það með réttu, að stærsta viðskiptafirma Landsbankans ætti formenn bankaráða beggja bankanna, Landsbankans og Útvegsbankans, og auk þess hefði sama firma fengið nær helmingi þess fjár, sem Búnaðarbankinn hefði yfir að ráða, þrátt fyrir það, þó Landsbankinn væri aðalviðskiptabanki Sambandsins. Ég tel, að gjalda þurfi varhuga við slíku, enda mun það nálega einsdæmi í öllum heimi, að stærsta viðskiptafirma bankanna sé látið hafa svo mikil umráð yfir þeim. Og það er áreiðanlega gagnstætt öllum meginreglum viðskiptalífsins, enda ósamræmanlegt heilbrigðri skynsemi. Ætla ég, að hv.þm. Mýr. hafi ekki tekizt að hnekkja þessum rökum. Þá eru það að lokum nokkur orð til hæstv. fjmrh. Hann var að tala um það, að ég hefði ekki viljað líta við góðum tryggingum. Ég hefi ekki tíma til þess að fara út í sögu bankanna að þessu sinni, en það er einkennilegt, þegar báðir bankarnir hafa orðið fyrir miklum töpum samtímis, að taka annan bankann fyrir og ráðast á hann með offorsi og svívirðingum út af skuldatöpum hans, en hefja samtímis hinn bankann til skýjanna, eins og skuldatöp hans væru einhver helgur dómur. Þetta kalla ég, vægast sagt, litla sanngirni, en mun ekki tímans vegna fara frekar út í þá sálma að sinni. En það er nú svo með þessa stj., að þegar henni finnst hún þurfa að sverta andstæðing sinn, þá er ekkert lengur til, sem heitir réttlæti né sanngirni, enginn drengskapur né mannlund, þá er einskis svifizt og jafnvel gripið til hinna fáheyrðustu meðala til þess að geta þjónað lund sinni sem bezt. Þá sagði hæstv. ráðh., að verkin töluðu. Jú, sjálfsagt, en ætli tölurnar fari ekki bráðum að tala? Þegar Íslandsbanki var stöðvaður, skuldaði hann Landsbankanum ca. 3,8 millj. kr., en nú kvað skuldin vera farin að nálgast níundu milljónina. Um þetta þýðir sjálfsagt ekki að sakast, en stj. á að skilja þetta, hvort sem andstæðingar eða fylgifiskar eiga í hlut, því að það tjáir ekki að lofa einn og lasta annan fyrir sama verknað. Annars ætti hæstv. ráðh. að tala sem minnst um skuldir, hann, sem hefir stýrt fjármálum þjóðarinnar undanfarin ár, sem hafa verið eindæma góð og uppgripatekjuár fyrir ríkissjóðinn, svo að tekjur hafa farið margar millj. króna fram úr áætlun árlega, en samt er útkoman ekki betri en svo, að ríkiskuldirnar eru nú orðnar 42 - fjörutíu og tvær - millj. króna. - Nei, ég held nú, að það færi bezt á því fyrir hæstv. fjmrh. að spara sér allan rosta út af þessum hlutum og minnast spakmælisins gamla, að þeir skyldu ekki kasta grjóti, sem búa í glerhúsi. Þetta vildi ég leggja hæstv. ráðh. ríkt á hjarta. Þá var hæstv. ráðh. að tala um eyru þjóðarinnar. Það er ósköp eðlilegt, að hæstv. ráðh. sé hræddur við það, að þjóðin hlusti, því að hann veit það, að ef nokkuð berst til eyrna þjóðarinnar annað en lofsöngurinn og skjallið í stjórnarblöðunum, þá er stj. bráður bani búinn. Þess vegna mundi stj. helzt kjósa, að hún gæti skorið eyrun af þjóðinni, til þess að hún gæti ekki hlustað á mál sjálfstæðismanna í landinu. En það skal ekki takast, og þjóðin skal hlusta eftir því, sem sjálfstæðismenn leggja til málanna; á þá er og verður hlustað um endilangt Ísland. Loks talaði hæstv. ráðh. um það, að ég væri farinn að verða hræddur um mig í Dölunum. En ég er nú ekki hræddur ennþá, enda þótt stj. hafi þar mann á launum til þess að ganga fyrir hvers manns dyr með loforðum og fagurgala annarsvegar og róg og illmælgi um mig og minn flokk hinsvegar. Og ég skal segja hæstv. fjmrh. það, að mínir kjósendur vita vel, hvað er að gerast í stjórnmálunum, og hæstv. stj. mun aldrei geta skorið eyrun af þeim.

Bjarni Ásgeirsson Hv. þm. Borgf. var að finna að því, að stj. hefði ekkert gert í þessu máli. Það kemur ekki af öðru en hví, að hún gat ekkert gert, hafði ekkert vald til þess.

Reyndi ekkert til þess

. Það kemur mér ekkert á óvart, því að ég man, að ég sagði hæstv.forsrh. það í fyrra, þegar hann var að berjast fyrir þessari till., að það þýddi ekkert að vera að búa til áskorun á sjálfan sig, sem maður ekki gæti orðið við. Þegar ég talaði um Búnaðarbankann, átti ég ekki við þær deildir, þar sem ríkið hefir gert sérstakar ráðstafanir til þess að hafa vextina lága. Ég talaði um sparifjárdeildina, sem stendur eins að vígi þar og í öðrum bönkum. En hæstv.atvmrh. hefir komið því til leiðar, að vextir þar væru ½% lægri en í Landsbankanum. Þetta dró ég fram til að sýna, hvort hugur hefði fylgt máli hjá honum. Hv. þm. Borgf. sagði, að vextir hefðu hækkað í veðdeild Búnaðarbankans. Fyrst var í bráðabirgðareglugerð gert ráð fyrir 5% vöxtum, en búizt við, að afföll yrðu þeim mun meiri af lánunum. eins og t. d. hjá Veðdeild Landsbankans. En bankastjórnin áleit, að það yrði þægilegra fyrir lántakendur að láta bréfin halda nafnverði, og þá var ákveðið að sleppa afföllum, en færa útlánsvexti upp í 6%. Það er því ekki hægt að segja, að lánin hafi orðið dýrari eða raunverulegir vextir orðið hærri, þó að þessu vaxtaákvæði reglugerðarinnar væri breytt. Hv. þm. Borgf. sagði enn, að sama aðstaða hefði verið, þegar þál. var borin fram 1927, og nú. Ég þarf þá að benda honum á, að einn til tveir mánuðir voru þá eftir, þangað til hin nýju bankalög áttu að ganga í gildi. Á þessum mánuði mátti þó alltaf eitthvað gera, ef með áhuga hefði verið fylgt. Mánuðurinn sá er nægilega stór gloppa fyrir hv.þm. Borgf. að detta gegnum, þótt hann sé stundum nokkuð fyrirferðarmikill.

Nei, nei, nei. Enginn gerði ráð fyrir að nota þann mánuð

.

Hákon Kristófersson Það voru sérstök ummæli, sem komu fram frá merkum þm. í gær, sem ég ætla að minnast á. Þau voru á þá leið, að við flm. þessarar till., mundum hafa borið hana fram til þess að sýnast fyrir kjósendum fyrir kosningarnar. Ég vil segja fyrir mig, að þessi tilgáta er bæði ósanngjörn og óviturleg, og ég býst ekki við, að menn hafi séð hv. meðflm. mína vera að dingla skottinu frammi fyrir kjósendum sínum. Ég leit svo á fyrr, að þessi till. væri meinlaus, ef ekki gagnslaus. En svo fæ ég þær upplýsingar frá einum meðflm. þessarar till., að nú væru sérstakar líkur til þess, að till. fengi góðar viðtökur hjá bankastjórninni, sem mest hefir um málið að segja. En um hug núv. hæstv. stj. efaðist enginn. Hún hafði lengi kennt áhugaleysi fyrrv. stj. um það, að vextirnir lækkuðu ekki, því að hún hefði haft málið alveg í höndum sér. Þá taldi ég, að þessir heiðursmenn sýndu mér mikinn sóma með því að lofa mér að vera með að flytja till., og hélt, að hún ætti fyrir sér á næstu dögum að sigla í fagra höfn. En svo kemur það á daginn, að stj. eigi engin ítök í bankanum. Þessu hefði ég trúað, ef ég hefði ekki verið búinn að fá þessar upplýsingar, sem ég gat um. Þegar bankastjórar eins og hv.þm. Mýr. reyna að telja okkur trú um, að stj. hafi engin ráð á þessu, þá ætti maður að trúa svo vitrum mönnum og fróðum um slíka hluti. En ég bið velvirðingar, ef orð mín skyldu verða tekin sem lítilsvirðing; ég er ekki svo auðtrúa. Hið gagnstæða sanna einmitt ummæli jafnmerks þm. og hv. 2. þm. Árn., bæði hér í deildinni og eins á fjölmennum stjórnmálafundi við Ölfusárbrú, eins og hv. 2. þm. G.-K. tók fram í gær. Og vitanlega hefir Framsóknarflokkurinn ekki farið að trúa neinni liðleskju til að fara með fjármálastjórnina; því trúir enginn maður. En þessu gæti verið þannig háttað, að þegar reynslan fór að tala, hafi stj. séð, að þetta lá ekki eins laust fyrir og haldið var. Og einmitt þau gætilegu orð, sem hæstv. fjmrh. lét falla hér í deildinni í gær, gefa mér fullvissu um þetta. En þá finnst mér skorin færast upp í bekkinn, þegar bankastjórinn, hv.þm. Mýr., fer að segja, að þingið hafi engin ráð. Þessi „húmbúgs“-nefnd, sem það kýs, hafi ekkert vald. Þá hefir hv. 1. þm. S.-M. skýrt rétt frá henni. Hv. þm. Mýr. þykir þessi till. álíka vanhugsuð eins og ef þm. hefðu komið fram með till. um að breyta tíðarfarinu. Hvað á maður nú að segja, þegar þessi ummæli koma frá bankastjóranum, sem sæti á hér í deildinni? Þá sér maður nú erfiðleikana, sem við þarf að stríða. Það er ekki vantraust á stj., þó að ég segi, að það sé ekki til neins að skora á hana að bæta tíðarfarið, og ég vona, að ekki sé að rísa að hennar tilhlutun neinn urðarmáni vestur í Barðastrandarsýslu, mér til höfuðs. Ég hefi aldrei verið lífhræddur, og þeir lifa lengst, sem með orðum er vegnir. Ég skal svo láta máli mínu lokið viðvíkjandi þessari till.Hv. 1. þm. S.-M., sem er þessum hnútum kunnugur, bæði bankanum og landstj., vill samþykkja till., þó að hann haldi, að hún sé alveg gagnslaus. Þó að ég vilji ekki átelja minn ágæta sessunaut og mér eldri mann, verð ég að ráða honum til að leika sér ekki með atkv. sitt.

Ég sagði ekki, að hún væri gagnslaus

. Ég ætla ekki að erta þennan góða vin minn með hans eigin orðum.

Jón Auðunn Jónsson Það munu margir mæla, að hér séu orðnar lengri umr. en þessi till. ætti skilið. Því að fjarri fer því, að menn hafi reynt að rekja orsakir þeirra vaxta, þeirra ódæmaháu vaxta, sem hér eru og eru svo langsamlega hærri en í öllum nálægum löndum með svipuðum atvinnurekstri. Menn hefðu átt að byrja á byrjuninni og rekja orsakirnar, síðan finna ráð. Þetta kemur kannske af því, að hv.þdm. eru þær of kunnar. Því að það er öllum vitanlegt, að fjármálaaðferð hæstv. stj. á sökina.  Það er öllum vitanlegt, að þau neyðarkjör, sem við urðum að sæta á síðasta hausti, eru af tveimur orsökum aðallega. Önnur er meðferð stj. á Íslandsbanka. Sjálfsagt hefir það verkað talsvert í bráð til óhagnaðar lánstrausti Íslendinga. En hitt vó miklu þyngra til að skapa okkur þessi ókjör, meðferð stj. á landsfé á undanförnum árum. Ég hefi séð skrá yfir landsreikninga og fjárhagsáætlanir nærfellt allra þjóða í Evrópu síðan 1923. Það er áreiðanlegt, að enginn af þeim mönnum, sem fara með stjórn fjármálanna hjá öðrum þjóðum, lítur svo a, að heimilt sé, jafnvel fyrir þjóð, sem er rík, að eyða öllu handbæru fé veltiáranna og brúka 25%–40% fram yfir áætlun fjárlaganna. Þarna liggur meinið, og við fáum að súpa seyðið af því um mörg ókomin ár, því miður. Þetta er það, sem allir hv. stjórnarliðar vita, og þess vegna er það einmitt, að þeir vilja dylja orsakirnar fyrir alþjóð. Allir menn, sem nokkurs eru ráðandi, verða að gera sér þetta ljóst, allir þeir, sem komnir eru til ábyrgðar og geta hugsað um stjórnmál sem mál þjóðarinnar, en ekki sem flokksmál, verða að gera sér þetta ljóst. Hvað er það sem gert er til að kippa þessu í lag? Sjáum við ekki daglega, að það er verið að breiða yfir misfellurnar? Það er verið að draga úr ábyrgðinni, sem stj. hefir, það er verið að draga úr valdi þingsins og stj. er gefið meira og meira undir fótinn með einræði um að fara bæði í kringum fjárlögin og önnur lög. Það er meira en lítill skopleikur, að tala um að skora á ríkisstj. að gera allt, sem í hennar valdi stendur til að lækka vextina. Því að einnig hér er búið að dreifa ábyrgðinni. Með lögunum um Landsbankann 1928 var ábyrgðin tekin af þeim mönnum, sem höfðu eiginlega ráðin í bankanum, og ábyrgðinni skellt á 15 manna nefnd, landsbankanefndina, sem hvorki hefir neina aðstöðu til að ráða um málefni bankans né heldur þekkingu til þess. Það er alltaf verið að þurrka út ábyrgðina og færa hana út á svið, þar sem ekki er hægt að beita henni. Meðan svo er, held ég sannast að segja, að við ættum að láta þetta mál niður falla. Fyrst þegar þingmeirihlutinn vill ganga inn á aðra braut að gera ábyrgðina gildandi þar, sem hún á að vera, og hættir að breiða yfir misfellurnar, sem hvort heldur stjórn eða stjórnarflokkurinn veldur, má vænta nokkurs árangurs af því, að þingið skori á stj. að gera allt, sem í hennar valdi stendur, hvort heldur til að lækka vextina eða gera eitthvað annað.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm.N.- Ísf. kom hér fram í umr. alveg eins og flokksmaður hans, hv.þm. Borgf., lýsti honum hér einu sinni. Hann sagði, að hann hefði slíkt álit á sjálfum sér, að hann þættist einn vita allt, en vizkan væri þannig, að þegar til hennar ætti að grípa, væri hún runnin út í sand. Þetta hefir komið nokkuð berlega fram, þegar hv.þm. ætlaði að skýra það vandamál, af hverju háu vextirnir stöfuðu. Hann þóttist ekki vera í vafa. En ég held, að ástæðurnar séu allt aðrar en hann nefndi. Ég held, að þær liggi nokkuð í starfi hans sjálfs og þeirra manna, sem stjórnað hafa bönkum landsins. Hann mætti því bezt vita sjálfur, hversvegna vextirnir þurfa að vera svo háir. En honum kemur það betur að geta velt sökinni af sér á aðra. Ég hefi alltaf verið þeirrar skoðunar, að bankarnir þyrftu á vaxtamismuninum að halda, til þess að vinna það upp, sem þeir hafa tapað við að lána út fé. Kemur mér það einkennilega fyrir sjónir, þegar menn, sem ættu að hafa einhverja nasasjón af þessum málum, eru að belgja sig út með þekkingarrembingi, en fara þó vísvitandi með rangt mál, til þess að reyna að fela sínar eigin vammir á þessu sviði. Ég kippi mér ekkert upp við það, þó að hv.þm.N.-Ísf. titli mig sem „litla fjmrh.“, enda vænti ég þess, að þessi hv.þm. styðji mig til þess að verða „stóri fjmrh.“ á sínum tíma, en það vil ég þó segja hv.þm.N.-Ísf., að hann má breyta mikið innræti sínu, til þess að ég vildi þiggja stuðning hans til eins eða annars. 

Jón Auðunn Jónsson Það er erfitt að eiga orðastað við hinn litla þm. V.-Húnv. á þinglegan hátt. Hann virðist hafa tekið það hlutverk að sér að fara með slúðursögur hér í þinginu, og spinnur svo út af þeim heilmikinn fjármálalopa, til þess að halda uppi blekkingum í þessu máli. Hv. þm. vill ekki viðurkenna það, að það hefði haft nein áhrif á vextina, þó að við hefðum notið sömu vaxtakjara sem aðrir þjóðir, t. d. 5%. Það skilja þó allir, bæði þm. og almenningur, að undanteknum hv.þm. V.-Húnv., að dýr lán hafa áhrif á vextina: Af þessum ástæðum er hann líka kallaður „litli fjmrh.“ Menn hafa fundið, að hv.þm. ristir ekki djúpt í þessum málum og ekki getað stillt sig um að gefa honum viðurnefnið. Hv. þm. var að gefa það í skyn, að ég ætti, meðal annara, sök á því, hve vextir eru nú háir. Get ég ekki verið að svara þessu mörgu, enda hefi ég svarað svipuðum aðdróttunum áður hér í þinginu, en þó vildi ég benda hv.þm. V.-Húnv. á það, að útibú Landsbankans á Ísafirði tapaði minnu undir minni stjórn en bankinn tapaði á einu fyrirtæki á Ísafirði, sem hann „finanseraði“ beint. Hv. þm. V.-Húnv. er alveg óhætt að trúa því, að hinir háu vextir, sem við eigum nú við að búa, stafa fyrst og fremst af hinni vondu fjármálastjórn og fjársukki núverandi stj. Skal ég gefa hv.þm. heimilisfang eins hins mesta fjármálamanns í Englandi, svo hv.þm. geti spurzt fyrir um skoðun hans á fjármálum okkar Íslendinga, eins og nú stendur, ef hann vill ekki trúa mér um þetta atriði. Að ætla sér að skella skuldinni á bankana, að þeir hafi tapað svo miklu á sjávarútveginum, að af þeim orsökum séu vextirnir svona óhæfilega háir, er hin mesta fásinna. Ríkið hefir haft tvítugfaldar tekjur af sjávarútveginum á móts við það, sem bankarnir hafa tapað, og er þá ótalið allt það fé, sem útvegurinn á annan hatt hefir veitt inn í landið. Nei, þeir menn, sem líta á þetta mál frá bæjardyrum smásálarinnar og flokkshagsmunanna, eru ekki líklegir til að greiða úr því. Það er vitanlegt, að meðan verðbreytingarnar voru að færast yfir, tóku bankarnir millj. kr. árlega af viðskiptamönnum sínum í hreinan ágóða, enda hygg ég, að það muni koma á daginn, þegar gengisreikningarnir verða gerðir upp, að þessi ágóði bankanna nemi mörgum millj. Eyði ég svo ekki fleiri orðum við hv.þm. V.-Húnv. Hann hefir þegar sýnt, að frá honum er ekki að vænta neinnar skynsamlegrar úrlausnar á þessu máli.

Sigurður Eggerz Þetta er í fjórða skiptið, sem ég fæ leyfi hæstv. forseta til að bera af mér sakir. Stend ég nú upp til þess að mótmæla þeim aðdróttunum hv.þm. V.-Húnv., að sýnd hafi verið hlutdrægni um lán í Dalasýslu, meðan ég var bankastjóri við Íslandsbanka. Sannleikurinn er sá, að Íslandsbanki lánaði lítið sem ekkert fé til manna í Dalasýslu, og þær skuldir, sem bankinn átti þar, eru svo tryggðar, að ég hygg, að það verði ekki gagnrýnt. Hinsvegar skal ég geta þess, að flestir þeir menn í Dalasýslu, sem ég hefi útvegað lán, hafa fengið þau í Landsbankanum.

0490Hannes Jónsson í [óyfirl.]: Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að þeir menn, sem litu á þetta mál frá flokkshagsmunasjónarmiði, væru ekki líklegir til að gefa bendingar, sem að gagni mættu koma. Þetta er alveg rétt hjá hv.þm. Og af þessum ástæðum m. a. eru bollaleggingar þessa hv.þm. um orsakir fyrir ástandinu eins og það er hér nú einskis virði. Hv. þm. staðhæfir það enn, að núv. stj. eigi sök á hinum háu vöxtum. Veit ég ekki, hvað er frá flokkshagsmunasjónarmiði séð, ef ekki þetta. Og hvernig getur slíkt verið núv. stj. að kenna; þar sem t. d. öll töp Íslandsbanka höfðu myndazt löngu áður en núv. stj. tók við völdum og þeir örðugleikar bankans komu í ljós, sem leiddu til þess, að honum varð að loka? Það er auðvitað ekki þýðingarlítið atriði, þegar um vexti er að ræða, hve bankarnir starfa með dýru fé, eins og hv.þm.N.-Ísf. vildi gera mér upp að halda, en öruggasta leiðin til þess, að bankarnir geti starfað með lágum vöxtum, er að útlán þeirra séu svo vel tryggð, að þeir þurfi ekki á meiri vaxtamismun að halda en sem svarar rekstrarkostnaðinum. Þegar fyrirsjáanlegt er, að bankarnir tapa á útlánum sínum, verða þeir að taka hærri vexti til að tryggja sig. Vil ég í þessu sambandi minna á það, að ýmsar einstakar stofnanir starfa með lægri vöxtum en bankarnir. Sýnir þetta, að ef útlán bankanna hefðu verið eins vel tryggð eins og útlán sparisjóðanna, mundu þeir ekki þurfa að hafa svo háa vexti og nú eru. Ég skal ekkert um það segja, hvort bankarnir geta lækkað vextina. Býst ég frekar við, að þeir geti það ekki, en þó mun ég greiða þessari till.atkv. mitt, í þeirri von, að hún leiði þó a. m. k. til þess, að þetta mál verði tekið til rækilegrar íhugunar af þeim aðiljum, sem hér eiga hlut að máli. Hv. þm.N.-Ísf. var að reyna að gera mig sem minnstan. Slíkt er honum heimilt, en það má hann vita, að hann vex ekki sjálfur að heldur. Ekki er ég heldur svo trúgjarn, að ég trúi því, sem hann var að segja um sjálfs sín afrek á fjármálasviðinu. En hvort sem það er nú bankastjórum bankanna að kenna eða ekki, verður ekki komizt framhjá þeirri staðreynd, að bankarnir hafa tapað og verða að reyna að vinna upp töp sín, og það geta þeir ekki með öðru en vaxtamismuninum.

Það eru til fleiri möguleikar

. Já, það er t. d. hægt að láta ríkissjóð leggja bönkunum fé án þess að taka vexti af, eins og gert var þegar verið var að bjarga þrotabúi Íslandsbanka á þinginu í fyrra. Ég hefi nú samt ekki orðið var við það, að bankinn hafi lækkað vextina, þrátt fyrir þann mikla styrk, sem honum var veittur úr ríkissjóði. Vextir hans eru þvert á móti ½% hærri en vextir Landsbankans. Það getur verið, að ríkið fái einhverja vexti af þeim 4½ millj. kr., sem það lagði Útvegsbankanum í fyrra, en ég býst ekki við, að þeir verði miklir. Bankinn virðist ekki geta lækkað vexti sína, þrátt fyrir hjálp ríkissjóðs, og vekur slíkt ekki hjá manni trú á árangri af þessari þáltill. Að bankarnir fari að lækka vexti sína án þess að geta það, er til lítilla bóta, því að það leiðir aðeins til þess, að ríkissjóður verður að hlaupa undir bagga með þeim með fjárframlögu um.

Ólafur Thors Ég hefi ekki haft þá ánægju að hlusta á umr. um þetta mál hér í dag, og vil því nota þær mínútur, sem hæstv. forseti veitir mér til stuttrar aths., til þess að athuga nokkur atriði í ræðu hv.flm. um málið í gær. Hv. flm. sagði, að ég hefði viljað draga úr heim ummælum mínum, að bankarnir væru svo illa staddir að þeir mættu illa við að taka á sig nýjar klyfjar. Var þetta hreinn óþarfi hjá hv.flm. Ég vék að vísu engu orði að þessari hlið málsins í síðari ræðu minni. En af þessu má hv.flm. ekki álykta, að ég renni frá þessum ummælum mínum. Hér á Alþingi ætti að vera óþarft að endurtaka sömu staðreyndirnar ræðu eftir ræðu. Þegar Landsbankinn var rannsakaður nú fyrir nokkrum árum, kom það í ljós, að hagur hans var allt annað en góður. Og í fyrra sýndi það sig, að hagur Íslandsbanka var ekki heldur neitt glæsilegur. Sneiði ég í engu að þeim mönnum, sem bönkunum hafa stjórnað, með því að segja þetta. Orsökin liggur í eðli íslenzks atvinnulífs. Afkoman er léleg þegar illa árar, því að þá eiga atvinnurekendur erfitt með að standa í skilum við bankana. Bankarnir verða að vera reiðubúnir til að taka á móti töpum, og verður sú ábyrgð ekki af þeim tekin á meðan atvinnuvegir okkar eru ekki betur staddir en nú eru þeir. Hv. flm. var að tala um það, að hinir þau vextir stöfuðu af því, að Alþingi hefði ekki skipt sér af rekstri bankanna. Ég verð nú að segja það, að afskipti Alþingis af bönkunum hafa verið svo mikil til þessa, að ekki er eðlilegt, að við þau sé aukið. Þó að Alþingi kunni að taka þá ákvörðun, að rétta bönkunum hjálparhönd, veita slíkar ráðstafanir Alþingi ekki heimild til að grípa inn í einstakar ráðstafanir bankanna, er snerta daglegan rekstur þeirra. Og þessi hjálparhönd, sem Alþingi réttir bönkunum á krepputímum, er rétt atvinnuvegum landsins. Það er að vísu ekki nýtt, að Alþingi skipti sér af rekstri bankanna, en slíkt er alls ekki rétt, því að af þessu getur stafað voði fyrir afkomu þessara stofnana, sem ríkið er að leitast við að styrkja. Ég renn ekki aftur með það, að þeir, sem fara daglega með stjórn þessara mála, eiga að vera hæfari um þau að dæma en ósérfróðir þm. Hv. flm. sagði ennfremur það, að ég teldi háa, vexti allra meina bót. Þetta er með öllu rangt. Ég sagði þvert á móti, að ég fyrir mitt leyti óskaði eftir sem lægstum vöxtum, þó að ég hinsvegar játaði, að í þessum efnum þýðir ekki að berja höfðinu við steininn. Slíku verður ekki breytt, þó að ódómbærir alþm. geri samþykktir í þessa átt. Ég álít hina háu vexti mikið böl, sem við þó verðum að búa við, og sætti mig við þá af þeim ástæðum. Mér þykir hv.flm. næsta ófeiminn um framkomu á Alþingi, þar sem hann lætur sér sæma að flytja aðra eins grg. fyrir till. sinni og hann gerir, því að af grg. er bert, að hv.flm. hefir ekki gert sér hina minnstu grein fyrir þessum málum. Þó að það komi að vísu ekki málinu við, þá fannst mér það undarleg speki, þegar þessi hv.flm. ætlar að slá sig til riddara á manni, sem er miklu reyndari í þessum sökum, sem er hv. 3. þm. Rvík. Honum þótti það goðgá, þegar hv. 3. þm. Rvík gat um, að á slíkum krepputímum væru bankarnir neyddir til þess að taka á sig fleiri áhættulán en í góðærum. Eftir erfitt árferði standa atvinnuvegirnir oft höllum fæti. Þá dugir ekki að skera allt niður, og bankarnir verða því að tefla á tæpara vað. Þetta eru nú þau hversdagsrök, sem eru mjög svo auðskilin, fyrir staðhæfingu hv. 3. þm. Rvík., sem hv. 2. þm. Árn. vildi telja allt að því goðgá. Ég skal að endingu aðeins geta um það, að það er mikill misskilningur, þegar hv.flm. þessarar till. vildi byggja vonir sínar í fjármálum á mér, vegna þess að ég hafi staðhæft í fyrra, að ég gæti útvegað 5 millj. kr. lán með 5% vöxtum. Ég hefði nú talið réttara fyrir hv.flm. að kynna sér þetta dálítið nánara. Ég man að vísu ekki orðrétt, hvað ég sagði þá, en ég þykist muna, að ég hafi skýrt frá því, að einstaklingsfyrirtæki hér á landi hefðu leitað hófanna um lántöku í London og getað fengið betri lánskjör en ríkisstj, sætti sig við. En annars vil ég segja hv.flm. það að jafnvel þótt ég hefði verið maður til þess að útvega ríkinu lán með vægum vaxtakjörum í fyrra, þá verður ekki hins sama krafizt í dag, því að það er öllum ljóst, að síðan haustið 1929 hafa gerzt þau tíðindi í íslenzkum fjármálum, að við munum lengi súpa seyðið af. Lokun Íslandsbanka með þeim ummælum ríkisstj., sem þar féllu, voru ekki til þess fallin að vekja traust á íslenzku fjármálalífi. Þegar banki, sem hefir forsrh. að yfirmanni og meiri hluta bankaráðs skipaðan af ríkisvaldinu, lendir í öngþveiti, viðhafa æðstu menn bankans þau ummæli, að bezt sé að velta öllu af sér. Við þurfum ekki að hugsa til þess, þótt við séum fáir og smáir, að við getum dulið nekt okkar svo, að við súpum ekki seyðið af slíku atferli. Hver hugsandi maður hlýtur því að gera sér ljóst, að það er allt annað að útvega lán nú en í fyrra. Og varla býst ég við, að sú staðreynd bæti hér nokkuð um, að á 18. millj. kr. hafi verið eytt af ríkisfé á síðasta ári eftir skýrslu hæstv. fjmrh., og mun það þó nær 23 millj., þegar öll kurl koma til grafar.

Jóhann Jósefsson Þessar umr. eru að vísu orðnar nokkuð langar, og mætti segja, að ekki væri þörf á að lengja þær mikið, enda skal ég ekki verða til þess. Hv. 1. flm. þessarar till. kvað hafa viðhaft þau ummæli á opinberum landsmálafundi fyrir síðustu kosningar, þar sem hann var að predika fyrir þjóðinni fyrir austan fjall, að Framsóknarflokknum riði á því að ná yfirráðum yfir Landsbankanum, til þess að geta lækkað vextina. Ég veit ekki, hvort nokkur ástæða er til þess að væna þennan hv.flm. um það, að hann hafi talað þetta í fullri alvöru. Því hann hefir nú í annað sinn gerzt flm. að till., sem miðar að því að lækkaðir yrðu útlánsvextir bankanna. Að vísu er hér ekki um stórt atriði að ræða, en þó verður því ekki neitað, að nokkur léttir yrði það atvinnurekstri landsins, ef lækkun fengist. En ég held, að hv.flm. hljóti að komast að þeirri niðurstöðu eftir það, hvernig flokksbræður hans hafa tekið till., að skoðun hans um vilja flokksins hefir ekki verið sem bezt grundvölluð, þegar hann lýsti yfir ástæðum flokks síns til að ná yfirráðum yfir Landsbankanum. Af ummælum hæstv. fjmrh. verður ekkert það dregið, sem maður geti skilið á þann veg, að hann ætli sér að gera nokkuð í þessu efnum, þótt till. verði samþ. Hann ætlar aðeins að koma till. á framfæri; en þó að sú greiðvikni hæstv. fjmrh. að senda till. niður í Landsbanka, geti sparað þinginu sendisvein, þá eru það ekki tilþrifamikil átök til að lækka vextina. Annar flokksbróðir hv.flm., hv. 1. þm. S.-M., hefir viðhaft þau orð um þessa till., að hún væri meinlaus og gagnslaus, og þegar hér við bætist, að hæstv. fjmrh. líkti henni og þessu tiltæki við boltaleik, þar sem hann sagði, að verið væri að hafa bankann fyrir bolta í þinginu, þá verður varla sagt, að af hálfu flokksbræðra hv.flm. sé hægt að gera öllu minna úr till. en gert hefir verið. Þótt hér hefðu átt í hlut andstæðingar hv.flm. og þeir lagt sig í líma til að sýna honum og till. hæfilega lítilsvirðingu, hefði þeim varla tekizt það betur en hæstv. stj. og einum virðulegum flokksbróður hv.flm. hefir tekizt. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu til fulls, benda hv.þm. V.-Húnv. á það, að samanburður hans á lánsstofnunum í landinu var ekki réttur, þar sem hann vildi gera samanburð á sparisjóðum og lánum þeirra og aðalbönkunum og lánum þeirra. Sparisjóðir vinna eingöngu með innlánsfé landsmanna, og af því eru ekki goldnir háir vextir. En bankastarfsemin er rekin bæði með sparifé og oft og tíðum með mjög dýru útlendu fé. Þess vegna er það ekkert kraftaverk, þótt sparisjóðir geti lánað með lægri vöxtum sitt fé. En hér kemur líka að því atriði, sem hv.þm.N.-Ísf. minntist réttilega a, að hér ræður miklu um, en það er, með hvaða kjörum hið útlenda lánsfé er fengið. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að það væri fjármálastefna landsstj. og afskipti hennar, sem réði hér um miklu, ef ekki mestu. Það þoldi hv.þm. V.-Húnv. ekki að heyra og vildi gera ummæli hv.þm.N.-Ísf. að engu, vegna þess að hér væri á ferð andstæðingur stj. En ég vil leyfa mér að varpa fram þeirri spurningu: Hvers vegna hrekkur hann svo í kút, ef andað er á stj.? Er það af því, að hann er flokksmaður hennar, eða kominn að bitlingajötunni og vill vinna fyrir laununum? Hinsvegar skal ég kannast við það, sem hv.þm. V.-Húnv. hélt fram, að töp bankanna réðu hér miklu. En hv.þm. minntist eingöngu á þessar orsakir, en lokaði algerlega augunum fyrir stærri orsökum, sem er atferli og ráðsmennska þeirra, sem ráða þjóðarbúinu. Það er ástæða til að benda á nokkrar staðreyndir, þótt flokksmenn stj. þoli ekki, eins og raun ber vitni um, að verk stj. séu gagnrýnd. Ein staðreyndin er sú, að í tíð fyrrv. stj. var tekið lán handa veðdeildinni með alveg hliðstæðum kjörum og lán voru veitt til hliðstæðra starfa í Danmörku. Þá vorum við settir á sama bekk í þessum efnum og Danir, sem eru okkur fjölmennari og ríkari, enda reis veðdeildin þá úr rústum. En nú hefir veðdeildin ekki nokkurn eyri til að lána, aðeins bréf, sem ekki er hægt að selja. Hingað til hefir það verið hlutverk ríkisstj. að útvega veðdeildinni fé. En ástæðan til þess, að núv. stj. sér sér það ekki fært, hlýtur að vera annaðhvort sú, að ekkert lán sé fáanlegt, eða þá sú, að það fáist ekki nema með svo slæmum kjörum, að ekki sé við því lítandi. Þetta eina atriði er nægilegt til að sýna hv.þdm. fram á, að undirstaðan, sem hv.þm.N.-Ísf. benti á, er enganveginn tilbúningur pólitísks andstæðings til þess að hallmæla stj., heldur raunverulegir þættir í fjármálalífi þjóðarinnar, sem ekki verður komizt hjá að hafa hliðsjón af, þegar verið er að tala um, af hvaða ástæðum vextirnir séu háir. Menn kveða upp áfellisdóma yfir töpum bankanna og lánum til áhættusamra fyrirtækja. Það er yfrið hægt fyrir okkur að standa hér og dæma um lán til fyrirtækja á undanförnum árum, fyrirtækja, sem hefir ef til vill litið blómlega út fyrir í fyrstu, en sem hafa af ófyrirsjáanlegum atvikum orðið fyrir töpum, sem lent hafa á lánsstofnunum. En kemur þetta ekki fyrir í öllum löndum? Og ef áhætta fylgir atvinnurekstri í nokkru landi Norðurálfunnar, þá er það á Íslandi. Þetta veit hv.þm. V.-Húnv. vel. Því að þótt margir beri brigður á, að hann beri fjármálavitið bæði bak og fyrir, þá er hann samt svo kunnugur atvinnulífinu, að hann veit þetta. - Sú atvinnugrein, sem bankastarfsemin hefir hingað til lifað á, er sjávarútvegurinn, sem jafnframt er áhættusamasti atvinnuvegur landsmanna. Með rekstri hans kemur það auðvitað fyrir, að sumir hníga í valinn og verða ekki menn til þess að standa straum af því, sem þeir hafa tekið til láns. Auðvitað er hægt að sparka í þessa menn og þá, sem hafa lánað þeim. En par með er ekkert sannað í því, að einmitt þeir menn, sem tönnlast á slíkum ásökunum í ræðu og riti, hefðu reynzt nokkru þrekmeiri heldur en hinir. Mér finnst ástæða til þess að taka þetta fram, vegna þess að hv.þm. V.-Húnv. dró hér algerlega einhliða fram þá orsök fyrir háum vöxtum bankana, að lánað væri til áhættusamra fyrirtækja. Og það er því fremur ástæða til að minnast á þetta, sem viðhorfið er enn óbreytt; og vilji hv.þm. V.-Húnv. og þeir, sem honum fylgja, breyta til og láta bankana aðeins lána til þess, sem er algerlega hættulaust, stendur fyrir dyrum meiri kyrkingur í atvinnulífinu en í snöggu bili er hægt að sjá út yfir. Það er ekki hægt að komast hjá því við atvinnurekstur hér á landi að taka á sig mikla áhættu. En öðru máli er að gegna um meðferð á almannafé. Það er alveg áhættulaust fyrir ríkissj. að hafa samþykktir og vilja þingsins þar fyrir leiðarstjörnu. Stj. verður aldrei átalin fyrir það, þótt hún fari sem nákvæmast eftir því, sem ákveðið er með landslögum og stjórnarskrá. En þegar slíkur harmleikur, eða öllu heldur samband af harmleik og skopleik, er leikinn hér ár eftir ár, að hér sitja 42 menn á ráðstefnu í 3 mánuði á landsins kostnað, og sérstök nefnd þeirra manna situr 6–7 vikur við að hnitmiða niður kostnaðinn við hvern vegarspotta og símalínu, - og þegar þar við bætist, að Alþingi eyðir miklum tíma til að ræða hvern útgjaldalið, og svo þegar loks er búið að fá jafnvægi á fjárlögin og menn skilja sigri hrósandi, eftir að hafa t. d. áætlað gjöldin 12 millj. og tekjurnar 12,1 millj., kemur landsstj. til skjalanna og notar í heimildarleysi margar millj. umfram fjárlög í algerðu heimildarleysi - þá er ekki undarlegt þótt vaxtakjörin, sem við eigum við að búa, séu ekki sem bezt. Þetta ætti hv.þm. V.-Húnv. og aðrir, sem vilja bera blak af núv. stj. eftir mátti, að athuga, því að ómögulegt er að komast hjá að nefna þetta ástand, þegar farið er að ræða um vaxtakjörin. Þetta mál hefir nefnilega miklu breiðari grundvöll en þann, sem hæstv. fjmrh. lætur í veðri vaka, þegar hann býðst til að vera sendisveinn þingsins með till. þá, sem hér liggur fyrir, niður í Landsbanka. Á þessum breiðari grundvelli ætla ég að greiða atkv. með till. Hér er um atriði að ræða, sem stj. getur haft áhrif á, ef hana brestur ekki vilja og manndóm til þess.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég tók það fram áðan, að auðvitað væri það þýðingarmikið atriði í þessu sambandi, ef hægt væri að útvega bönkunum vaxtalagt rekstrarfé. Hv. þm. Vestm. segir, að stj. útvegi bönkunum svo dýrt rekstrarfé, að þeir geti ekki lækkað vextina. En nú vil ég spyrja hann: Hver eru þessi dýru lán, sem stj. hefir útvegað bönkunum? Ekki er hægt að kenna núv. stj. um enska lánið, sem Íslandsbanki fékk 5,6 millj. af og Landsb. 1,7 millj. Ekki hefir núv. stj. heldur útvegað bönkunum dýr lán annarsstaðar frá, því þau lán, er bankarnir hafa fengið síðan, hafa ekki verið svo tiltakanlega dýr. Það er því enska lánið, sem fyrst og fremst veldur hinum háu vöxtum, ef þeir stafa af of dýru rekstrarfé. Því vil ég spyrja aftur: Hvaða lán hefir núv. stj. útvegað bönkunum, er valdið geti hinum háu vöxtum?

Stj. hefir lokað dyrunum fyrir lágum vaxtakjörum erlendis

. Já, einmitt það. Við skulum segja, að svo sé. En hvernig stendur á því, að bankarnir notuðu sér ekki það ódýra lánsfé, sem hv. 2. þm. G.-K. segir, að hafi fengizt 1929, til að lækka vextina? Ég veit, að það er gamla sagan um framkomu stj. í Íslandsbankamálinu, sem fyrir hv. 2. þm. G.-K. vakir. En hún var ekki komin til fyrr en 1930. Nei, ég held, að það sé ekki hægt að kenna núv. stj. um það, að hún hafi hækkað vextina með því að láta bankana hafa dýrt rekstrarfé. Ég veit ekki betur en að Útvegsbankinn hafi fengið vaxtalaust rekstrarfé hjá ríkinu, og af fé því, er Landsbankinn fékk hjá þinginu 1928, hafa verið greidd 6%, og það geta varla talizt drápsklyfjar.

Það voru engir vextir greiddir 1929

. Allir heilvita menn sjá og vita, að það eru skuldatöp bankanna, sem valda hinum háu vöxtum, hvort sem þau hafa orðið af eðlilegum eða óeðlilegum ástæðum.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil minna hv.þm. V.-Húnv. á það, að hér hefir nýlega verið tekið 12 millj. kr. lán með okurvöxtum, og hvort sem það er lagt inn í Landsbankann eða ekki, hlýtur það að hafa sín áhrif á vextina í landinu. Það getur varla stafað af öðru en heimsku, þegar hv.þm. er að ásaka bankana fyrir að hafa ekki tekið lán 1929 til að lækka vextina. Bankarnir vissu það, þótt hv.þm. V.-Húnv. vissi það ekki, að í aðsigi var stórfelld vaxtalækkun, og vildu því eðlilega bíða, unz sú lækkun hafði orðið. En sú vaxtalækkun kom okkur ekki að gagni, vegna aðgerða stjórnarinnar og þingmeirihlutans á fjármálum ríkissjóðs.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Þó að ég vænti þess, að hv. d. vilji sýna þessari till. þá vinsemd að leyfa henni að fara til síðari umr. og sennilega til nefndar, þá vil ég samt láta nokkur orð fylgja henni nú um leið og hún er lögð fyrir hv. deild. Að sönnu er tekið fram í grg. þeirri sem till. fylgir, nokkuð af því, sem taka þarf fram í sambandi við þetta mál, og sýnir það að nokkru leyti þá nauðsyn, sem telja má að sé til þess, að ríkið styðji viðskipti við Rússland með því að ganga í ábyrgð fyrir viðskiptunum að nokkru leyti. Eins og kunnugt er, eru viðskipti við Rússa að ýmsu leyti öðruvísi en við aðrar þjóðir. Munurinn liggur aðallega í því, að þeir, sem verzla við Rússa, hverjir sem þeir eru, verða að gefa þeim alllangan gjaldfrest, talsvert lengri en heimtaður er í viðskiptum við aðrar þjóðir. Vegna þess sterka skipulags, sem er á ríkisverzlun Rússa, njóta þeir meira lánstrausts og lengri gjaldfrests en aðrar þjóðir, með þeim dreifðu kröftum, sem þar eru í verzluninni. Framboð þeirra þjóða, sem við Rússa skipta, veldur því einnig, að þeir geta sett langan gjaldfrest sem skilyrði fyrir því, að þeir verzli við þær. Þau viðskipti Rússa við aðrar þjóðir, sem við þekkjum bezt, eru við Norðmenn. Þeir hafa haft verzlunarviðskipti við Rússa undanfarin ár, og einna mest nú síðastliðið ár. Viðskipti þeirra á síðasta ári í þeirri verzlunargrein, sem hér ræðir um, nefnilega sölu á síld, hefir verið tæplega 600 þús. tunnur af saltsíld, 341141 tunnur af vorsíld og 251789 tunnur af stórsíld. Verðmæti þessarar síldar var rúmlega 9½ millj. kr. Af þessu má sjá, að það skiptir ekki litlu máli fyrir okkur Íslendinga, hvort okkur opnast á Rússlandi sá markaður, sem Norðmenn hafa þar fyrir síld sína nú, þar sem síldarmarkaður sá, sem við höfum nú, er þröngur og getur minnkað. En það eru sterkar líkur fyrir því, að við gætum komizt með okkar síld inn á rússneska markaðinn, ef þessi þröngu og erfiðu skilyrði, sem sé hinn langi gjaldfrestur, sem Rússar heimta, væri ekki til fyrirstöðu. Þörfin á því, að við getum komið síld okkar á rússneska markaðinn, virðist vera meiri nú en nokkru sinni áður, vegna þess að útlit er fyrir, að bræðslusíldin verði lægri þetta ár en hún hefir verið nú um langan tíma. Svo lagt lítur út fyrir, að verðið verði, að vafasamt er, hvort útgerðarmenn treysta sér til að gera út skip sín, ef þeir fá ekki meira fyrir síldina en þeir fá, þegar hún er seld til bræðslu, þar sem útgerðin er líka svo mikil, að það er aðeins lítill hluti aflans, sem má salta, en mestur hlutinn verður að fara í bræðslu. Þá er annað atriði, sem minna má á í sambandi við þetta. Það eru sterkar líkur fyrir því, að tvær síldarbræðslustöðvar norðanlands verði ekki starfræktar næsta ár, Krossanesverksmiðjan og Goos-verksmiðjan á Siglufirði. Þó hefir þörfin fyrir bræðsluverksmiðjur verið svo mikil, að jafnvel þó að ríkisverksmiðjan tæki á móti miklu, þá þurftu ýms skip að bíða talsvert lengi eftir afgreiðslu; og sum jafnvel um vikutíma. Framboðið til verksmiðjanna er þannig miklu meira en þær gátu tekið á móti. Það liggur því í augum uppi, að ef sæmilega veiðist næsta sumar, þá hlýtur framboðið á síldinni að verða svo mikið, að það mun draga mikið úr veiðinni, hve erfiðlega bræðslustöðvunum gengur að taka á móti síldinni. Það er rétt að geta þess í sambandi við þetta mál, að þótt Norðmenn hafi notið markaðs á Rússlandi fyrir síld sína, þá nota þeir hann fyrir fleiri voru en síld. Þetta síðasta ár seldu Norðmenn vörur til Rússlands fyrir rúmlega 20 millj. kr. Eins og farið er fram á í þáltill., að ríkið ábyrgist allt að 75% af viðskiptunum við Rússland, þá er það eftir reglunni, sem Norðmenn hafa sett í sínum viðskiptum við Rússa, að ríkið þar ábyrgist allt að 75%. Eins og kunnugt er, hafa Íslendingar haft lítilsháttar viðskipti við Rússa með síld. Það var árið 1927. Þá var síldarframleiðslan afarmikil. Þá voru verkaðar 240 þús. tunnur af saltsíld og sérverkaðri síld. Þessi gríðarmikla offramleiðsla varð til þess, að sumt varð að láta í bræðslu sumarið eftir, 1928, sumt af síldinni lá úti og varð mjög lítils virði eða alveg ónýtt. Þeir, sem seldu síldina til Rússlands 1927, fengu hana greidda með 9 mánaða víxlum og fengu því verðið áður en þeir þurftu að leggja fé í útgerðina 1928. Nú á síðasta ári voru seldar til Rússlands 30 þús. tunnur af síld, og nam verð þeirra nálægt 600 þús. kr. Síldin var seld með 12 mánaða gjaldfresti, og fæst verðið því ekki fyrr en næsta haust, eftir að þeir, sem gera út á síldveiðar, hafa lokið síldveiðum það ár, því að þær veiðar eru úti í september eða jafnvel í ágúst. Það er því mjög erfitt að verða að bíða eftir síldarverðinu frá Rússum svo lengi, að það fáist ekki áður en farið er að gera út næsta ár, og því meiri nauðsyn er til þess, að ríkið hlaupi hér undir bagga og gangi í ábyrgð til þess að hægt verði að fá féð fyrr, því að áreiðanlega mundi vera hægt að selja víxlana, ef ríkið tæki ábyrgðina á sig. Ef það ráð yrði tekið, sem hér er farið fram á, að selja til Rússlands á næsta ári 200 þús. tunnur af síld, þá yrði að eiga það fé fast í síldinni í 12 mánuði, en slíkt væri algerlega ófært. Það er því útilokað, að hægt verði að halda áfram viðskiptum við Rússa að verulegu gagni, nema hægt sé að selja þá víxla, sem rússneska stjórnin lætur gegn síldinni og yfir höfuð gegn því, sem henni er selt. En reynslan hefir sýnt, bæði hjá okkur og öðrum þjóðum, að það er ómögulegt, nema ríkið gangi í ábyrgð fyrir víxlunum. Það fé, sem nú stendur fast í síldinni, sem seld var til Rússlands síðastliðið ár, er nálega 30% af öllu hrásíldarverði frá síðasta ári. Sést bezt á því, hve örðugleikar þeirra sjómanna og útgerðarmanna eru miklir, sem eiga þarna fé sitt fast og geta ekki fengið það laust. Einhver kynni ef til vill að segja, að óþarfi hafi verið að selja síldina til Rússlands síðastliðið ár, því að hægt hafi verið að selja hana til Svíþjóðar á okkar venjulega markað. Slíku hefir verið haldið fram í sumum blöðum landsins, en það er byggt á ókunnleika blaðanna. Ef einhver kynni enn að hugsa svo, þá er óhætt að fullyrða, að þess var ekki kostur. Það hefði ekki verið hægt að selja 30 þús. tunnur til Svíþjóðar í viðbót við það, sem þangað var selt, nema verðið hefði lækkað afarmikið frá því, sem það þá var á sænska markaðinum. Ég hefi reynt að gera mér grein fyrir því, hve mikils hagnaðar mætti vænta ef hægt væri að selja til Rússlands 200 þús. tunnur síldar næsta sumar. Niðurstaðan af þeirri athugun var sú, að miðað við það bræðslusíldarverð, sem gera má ráð fyrir að verði næsta sumar, muni hagnaðurinn verða hátt á aðra milljón kr., sennilega 1700 þús. kr. Af því myndi ríkið fá miklu meira útflutningsgjald af síldinni en þegar hún er látin í bræðslu. Sennilega mundi sá munur nema nokkuð á 4. hundrað þús. kr. Það er því hagur bæði fyrir síldarframleiðendur og ríkið, ef þessi viðskipti takast, og það allmikil hagur, og er það því sjálfsagt, að þingið taki þessari málaleitun vel, því að í því árferði, sem nú er, getur það ekki talizt rétt, að sleppa þeim möguleikum, sem eru til þess að hafa svo mikið upp úr íslenzkum afurðum sem unnt er. Í sambandi við þetta mætti minna á Austfjarðasíldina og þá aðstöðu, sem nú er til að koma henni á markaðinn. Það hefir, eins og kunnugt er, verið örðugt að fá markað fyrir hana, en hún virðist passa mjög vel fyrir rússneska markaðinn. Það hafa komið fram raddir um það, að byggja þar á Austfjörðum bræðslustöð fyrir þá síld, sem ekki er unnt að salta, en bæði mér og fleirum er það ljóst, að sú bræðslustöð mundi alls ekki bera sig fjárhagslega. Austfirzka útgerðin hefir ekki svo mikið síldarmagn sem stöðin þyrfti að fá til þess að hún bæri sig. Eins og eðlilegt er, hafa menn áhyggjur út af þeim fiski, sem nú er til óseldur í landinu og er meiri en nokkurn tíma hefir verið til áður hér á landi á sama tíma. Um síðustu áramót voru hér til 126819 skippund af fiski, þ. e. a. s. miðað við fullverkaðan fisk. Nú getum við aftur vitnað til Norðmanna hvað það snertir, að þeir selja til Rússlands nokkuð af fiski, þótt það sé tiltölulega minna en af síld. Eftir því sem blöðin hafa skýrt frá, mun maður nú vera sendur af kaupsýslumönnum og bönkum hér, til þess að athuga möguleika til að selja fisk á rússneskum markaði. Og ef það tekst, er vissa fyrir því, að sömu skilyrði eru sett fyrir þeim viðskiptum og öðrum, að rússneska stj. vill ekki kaupa nema með 12 man. gjaldfresti. Þess vegna er hér í grg. gert ráð fyrir, að ábyrgðin nái einnig til þess, ef seldur yrði fiskur til Rússlands. Ég vil í sambandi við þetta mál minna á það, að á síðasta þingi var talið nauðsynlegt, að ríkisstj. gengi í ábyrgð fyrir 1 millj. kr. í rekstrarlánum, sem veitt yrðu af Landsbankanum útgerðarmönnum sunnanlands. Það er því fordæmi fyrir því, að stj. hlaupi undir bagga með útgerðinni, þegar hún er í kröggum, og ríkið ætti ekki siður að hjálpa til, þegar um er að ræða að opna nýjan markað fyrir ísl. afurðir, því að það er sýnilegt, að sá markaður, sem við höfum, er allt of þröngur. Ég vil endurtaka þau orð, sem ég sagði í upphafi máls míns, að ég vona, að hv. d. leyfi málinu að ganga til 2. umr. Það er og eðlilegt, að nefnd fái að fjalla um það, og legg ég því til, að till. verði vísað til hv.fjhn.

Halldór Steinsson Ég get nú ekki neitað því, að mér virðist þetta vera allathugaverð braut, sem hér á að leggja út á, þar sem farið er fram á, að ríkissjóður ábyrgist allt að 5 millj. kr. til þessa áhættusama fyrirtækis, síldarútvegsins. Mer finnst það varhugavert, vegna þess að hér er farið að mestu inn á nýja braut. Að vísu gat hv.flm. þess, að á síðasta þingi var samþ., að ríkið ábyrgðist 1 millj. kr. fyrir útgerðarmenn, en þá horfði allt öðruvísi við; það var bráðabirgðaráðstöfun, til þess að útvegurinn færi ekki í kalda kol; svo að þetta er ekki sambærilegt. Hér er ný braut, sem verið er að ryðja, og verður ekki í bili séð fyrir endann á henni. Ef byrjað er á síldinni og tekin ábyrgð á rússneskum víxlum, má eins búast við, að á eftir komi fiskurinn, ullin o. fl. Það kann vel að vera, eins og nú er ástatt á Spáni, þar sem allt logar í uppreisnum og óeirðum, að Spánverjar telji sér hag að því að kaupa ísl. fisk með löngum greiðslufresti. Alþingi Íslendinga hefir verið fullríflegt á því að veita ábyrgðir ríkissjóðs, og oft er litið svo á, sem meinfangalaust sé að veita þær. En nú er svo komið, að á ríkissjóði hvíla tugir milljóna í ábyrgðum; en eftir því sem ábyrgðarsúpan vex, hlýtur lánstraust landsins að minnka út á við. Það er því ekki meinlaust að veita þessar ábyrgðir ríkissjóðs. Og hér er farið fram á hvorki meira né minna en 5 millj. kr. Ég skal ekki leggjast á móti því, að málið verði athugað vendilega í nefnd, því að þetta er alvörumál fyrir síldarútveginn, sem er í kreppu með sólu afurðanna. En málið verður að íhuga rækilega, áður en hv. d. lætur sér detta í hug að samþykkja það.

Jón Þorláksson Ég get tekið undir ummæli hv.þm. Snæf. um það, að nú á síðustu árum er komið æðilangt - og miklu lengra en nokkru sinni áður –út á þá braut að leggja ríkissjóð í ábyrgðir, og það er sjálfsagt á sumum sviðum komið of langt. En hér er alveg nýtt atriði á ferð. Ég veit ekki til þess, að ríkissjóður hafi yfirleitt verið látinn takast á hendur ábyrgð á öðru en fyrir innlendar stofnanir. En hér er farið fram á að taka ábyrgð á víxlum fyrir rússnesku stjórnina, eða ábyrgð á því, að rússneska stj. standi við sína greiðsluskyldu. Þetta er alveg nýtt atriði. Jafnvel þótt sjálfsagt megi segja, að léttúð hafi sýnt sig stundum áður í slíkum málum, þá er hér farið ú fyrir það, sem annars hefir gilt um ábyrgðir ríkissjóðs. Ég get fallizt á, að málinu sé vísað til n., og í n. verður hægt að gefa hv.þm. Ak. kost á að skýra, hvernig hann vill láta landið græða 8,50 kr. - 1700 þús. kr. á 200 þús. tunnum - á hverri tunnu, sem seld verður til Rússlands. Þá verða menn að fá meira fyrir innihaldið en 5,50 kr., sem sagt er að sé greitt nú.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Ég skal viðurkenna ú af ummælum hv.þm. Snæf., að ég tel það nauðsyn, en ekki góða nauðsyn, að þurfa að ganga í svona ábyrgð. Yfirleitt tel ég ábyrgðir illa nauðsyn. En nauðsyn getur, þótt ill sé, verið svo þörf, að ekki verði hjá henni komizt. En viðvíkjandi ummælum hv.þm., þar sem hann talaði um milljónir, sem lagðar yrðu í ábyrgð fyrir síldarútveginn, þá er ekki gert ráð fyrir, að upphæðin gangi öll til ábyrgðar fyrir hann, heldur og fiskinn. Enda liggur það opið fyrir, að ef ætti að selja 200 þús. tunnur til Rússlands á 20 kr. tunnuna og ábyrgðin er á 75%, þá yrði upphæðin um 3 millj., en ekki 5. Hv. 1. landsk. talaði um, að her væri á ferð ábyrgð í nýju formi, þar sem gert væri ráð fyrir, að ísl. ríkið ábyrgðist víxla, sem rússneska stj. ætti að greiða. í raun og veru er þetta nýtt á pappírnum, en það er samt sem áður gert fyrir þá, sem vöruna selja, því að við megum vera vissir um, að rússneska stj. er það ekki eins mikið keppikefli og það hlýtur að vera okkur, að fá þessi viðskipti. Það erum við, sem sækjumst eftir þessum viðskiptum. Þess vegna er ábyrgðin fyrir okkur, þótt hún sé í þessu formi. Ég get verið fljótur að bregða upp dæmi út af ummælum hv. 1. landsk. um gróðann af sölunni til Rússlands. Ég tel gróða að fá í vinnulaunum af hverri tunnu 4–5 kr., og eins tel ég það gróða, ef fyrir hverja síldartunnu fæst hærra verð á rússneskum markaði en með því að leggja síldina í bræðslu, og hygg ég ekki rangt, að sá munur yrði 3,50 kr. á tunnuna. Til þess að þetta dæmi væri í alla staði rétt, yrði það því að vera þannig: Ríkissjóður fengi 1,50 kr., verkafólkið 4,00 kr. og síldareigendur 3,00 kr. Þá er komin þessi upphæð, sem hv. 1. landsk. bjóst við, að ég mundi þurfa að gera grein fyrir, ef málið færi til nefndar. Af þeirri ástæðu þarf það því ekki að fara í n., því ég er þegar búinn að gera grein fyrir því, en ég vona samt, að hv. dm. sýni því þá velvild að leyfa því að ganga til nefndar, svo að nánari athugun fari þar fram.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það er eiginlega gerð nægileg grein fyrir þessu frv. í grg. þeirri, sem fylgir því á þskj. 69. Það hefir komið í ljós, að hlutabréf, sem hafa verið veðsett bönkum og sparisjóðum, hafa ekki þótt nægilega trygg veð, vegna þess að viðkomandi hlutafélög hafa vefengt, að þessar stofnanir, þótt þær hafi eignazt þau með nauðungarsölu, gætu selt þau aftur, nema forkaupsréttur sé veittur þeim, sem telja sig hafa hann samkv. samþykktum hlutafélagsins. Ýmis hlutafélög hafa það í lögum sínum, að stj. félagsins hafi forkaupsrétt að hlutabréfunum og þar næst einstakir hluthafar. Þennan rétt hafa félögin viljað teygja svo, að þeir, sem eignast bréfin á þennan hátt, geti ekki selt þau nema þeir bjóði þeim bréfin fyrst til kaups. Þetta skiptir ekki miklu máli fyrir banka og sparisjóði; það skiptir mestu fyrir þá, sem eiga þessi bréf. Þau geta verið þægileg, þegar um skyndilán er að ræða, ef hægt er að veðsetja þau, því að þá geta menn ef til vill sloppið við að útvega sér ábyrgðarmenn eða að setja fasteignaveð. Sennilegt er, að ef dómstólarnir úrskurða áðurnefnda kröfu hlutafélaganna um forkaupsréttinn réttmæta, þá verði hlutabréfin aldrei tekin gild sem handveð, hversu góð sem þau annars kunna að vera. Ef til vill væri oft hægt að fá samninga um þetta atriði við stjórn félaganna, en hitt væri næstum ómögulegt, að fá alla hluthafana til að afsala sér þeim forkaupsrétti, sem þeir eftir samþykktum félags síns kynnu að hafa. Það væri ógerningur að ná til þeirra allra, nema þá í afarfámennum félögum. Sérstaklega væri þetta ómögulegt ef stjórn félagsins væri á öðrum stað. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en legg til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til allshn.