Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Miklar umr. hafa spunnist um 3. gr. í frv. ríkisstjórnarinnar um ráðstafanir í efnahagsmálum, en þar er lagt til að frá og með 1, jan. 1979 skuli óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum. Fulltrúar launþegasamtaka hafa af ýmsum ástæðum lýst ákveðinni andstöðu sinni við þetta ákvæði. Skoðun og rök ríkisstj. fyrir þessari till. eru skýr og þarf ekki að endurtaka þau. Núv. vísitöluákvæði hafa óæskileg áhrif á stefnuna í skattamálum, auk þeirrar hættu á víxlhækkun kaupgjalds og verðlags sem þau fela í sér. Það er athyglisvert, að nær allir, sem til máls hafa tekið í umr. um þetta mál, telja vísitölukerfið meingallað. Ríkisstj, telur því rétt að taka verðbótaákvæði í kjarasamningum til allsherjarendurskoðunar og þar með vísitölugrundvöllinn og vill vinna að þessu máli í samráði við samtökin á vinnumarkaðinum, þannig að ný skipan geti komið til framkvæmda frá upphafi næsta árs. Í samráði við ríkisstj. hefur meiri hl. fjh.- og viðskn. lagt til, að 3. gr. frv. um ráðstafanir í efnahagsmálum verði felld burt, og vill ríkisstj. með því sýna að hún er reiðubúin til samráðs um framtíðarskipan þessa mikilvæga þáttar í ákvörðun launa.

Frsm. meiri hl, (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum til athugunar og meðferðar, en varð ekki sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. n. leggur til að frv, verði samþ., eins og fram kemur í nál., og því er við að bæta, að meiri hl. n. hefur lagt fram í samráði við ríkisstj. brtt. þess efnis að 3. gr. frv, falli niður. Vísa ég í því sambandi til yfirlýsingar hæstv. forsrh, hér áðan fyrir hönd ríkisstj. Minni hl. n., Ragnar Arnalds og Jón Árm. Héðinsson, skilar séráliti. Albert Guðmundsson var fjarverandi endanlega afgreiðslu málsins. Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkra grein fyrir þeim vanda, sem nú er fram undan, og hvernig á að taka á honum til þess að unnt sé að leysa hann. Ég tók fram, að það er ekki um góða kosti að ræða. Það eru einkum tvær leiðir, sem þar koma til greina. Önnur er hin svokallaða samdráttar- og niðurfærsluleið, eða leið 2 í nál. verðbólgunefndar. Slík leið felur í sér mjög mikla aukningu á skattheimtu og bætta stöðu ríkissjóðs. Hún felur í sér nokkra gengisfellingu, um 10%. Hins vegar er sú leið algjörlega óviðunandi varðandi afkomu atvinnuveganna og mundi ekki leysa þann vanda sem við er að glíma, þrátt fyrir það að gífurlegur niðurskurður yrði að eiga sér stað á ýmsum liðum fjárlaga. Menn hafa staðnæmst við þá meginhugmynd, sem kemur fram í áliti verðbólgunefndar, leið 5b. Þessi leið hefur það í för með sér, að menn vænta þess, að meðalhraði verðbólgunnar gæti orðið um 30% og þannig stefnt niður á við. Menn búast við því, að kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann verði svipaður 1978 og hann var 1977. Ef miðað er við kaupmátt ráðstöfunartekna á mann, þá hefur þróunin verið sú, ef miðað er við 100 á árinu 1974, að þá var vísitala kaupmáttar ráðstöfunartekna 91 1976 og 99 1977, og gert er ráð fyrir að hún verði einnig 99 á árinu 1978. Miðað við óbreytt ástand og engar aðgerðir hefði þessi kaupmáttur ráðstöfunartekna verið 106, eins og fram kemur í áliti verðbólgunefndar. Ef farin hefði verið hin svokallaða samdráttar- og niðurfærsluleið, þá hefði þessi kaupmáttur orðið 104. En eins og ég gat um áðan, þá hefði slíkt ekki leyst þann vanda sem við er að glíma. N, bárust tvö bréf við meðferð málsins, og mér þykir rétt að gera grein fyrir þeim, Í fyrsta lagi er bréf frá Alþýðusambandi Íslands sem stílað er til fjh.- og viðskn. Ed. og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðstefna formanna verkalýðsfélaganna innan Alþýðusambands Íslands, formanna landssambanda þess, svæðissambanda og miðstjórnar, haldin í Reykjavík 15. febr. 1978, ályktar eftirfarandi vegna þeirrar allsherjarriftingar kjarasamninga verkalýðssamtakann sem felst í frv, til 1. um ráðstafanir í efnahagsmálum og ríkisstj. beitir sér nú fyrir með atfylgi atvinnurekendasamtakanna : 1. Samþykkt frv. þessa fæli í sér grófa og stórfellda kjaraskerðingu allra launþega, þar sem þeir yrðu sviptir hálfum samningsbundnum verðbótum fyrir verðlagshækkanir sem ekki geta numið minna en 30–44% frá 1. nóv, 1977 til 1. nóv. 1978, en það er það tímabil sem verðlagsbætur yrðu skertar samkvæmt 1. gr. frv. 2. Með ákvæðum 3. gr, frv. er gert ráð fyrir að óbeinir skattar skuli ekki hafa áhrif á verðlagsbætur frá og með næstu áramótum. Auk þeirrar ómældu kjaraskerðingar, sem þetta ákvæði hefði í för með sér, er augljóst að með þessum nýja og gjörbreytta verðbótagrundvelli yrðu réttir aðilar vinnumarkaðarins sviptir lagarétti sínum til að semja sín í milli um eitt helsta og mikilvægasta atriði, sem launakjörin varðar, og ríkisvaldinu í rann fengið í hendur einræðisvald til að ákvarða launakjör í landinu. Þar með yrðu launþegasamtökin gerð ómerk í kjarabaráttu sinni að þeim hætti sem tíðkast í þjóðlöndum þar sem lýðréttindi eru í minnstum hávegum höfð. Þótt ekki kæmu til margvísleg fleiri atriði en að framan er greint frá, er augljóst að með ráðstöfunum þessum væri hafin slík aðför að verkalýðsstéttinni og samtökum hennar, að óhjákvæmilega nauðsyn bæri til að gegn henni verði snúist með öllu því afli, sem samtökin hafa yfir að ráða. Leggur ráðstefnan í því efni sérstaka áherslu á fulla samstöðu og samráð við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Farmanna og fiskimannasamband Íslands, sem bæði hafa þegar lýst eindregnum vilja sínum til samstarfs og baráttu við hlið Alþýðusambands Íslands. Ráðstefnan ítrekar fyrri áskoranir verkalýðssamtakanna til ríkisstj, um að stöðva framgang frv. Verði ekki orðið við þeim eindregnu tilmælum, samþykkir ráðstefnan að fela miðstjórn ásamt stjórnum eða fulltrúum BSRB og FFÍ að skipuleggja sameiginlegar baráttuaðgerðir, og skal miða við að þær hefjist 1. mars n. k., en þann dag á fyrsta kaupskerðingin að koma til framkvæmda. Allar skulu aðgerðir samtakanna stefna að því marki, að þeim ólögum, sem sett hafa verið hagsmunum og rétti launamanna til höfuðs, verði í reynd eytt, þannig að kjara- og réttindaskerðingin komi ekki til framkvæmda og verði ekki þoluð af neinu verkalýðsfélagi né einstökum félögum þeirra. Kjörorð baráttunnar verði: Kjarasamningana í gildi.“ Auk þess barst bréf frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja til fjh.- og viðskn. Ed. Það er ályktun formannaráðstefnu BSRB um frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum og fram kemur að ályktun þessi hafi verið samþykkt þar með 58:2 atkv. Sú ályktun, sem ég las upp, er frá Alþýðusambandi Íslands, en þar kemur fram að sú ályktun hafi verið samþ. einróma. Ályktun Bandalags starfsmanna ríkis og bæja er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Með kjarasamningum samtaka launafólks á s. l. ári var réttur hlutur launamanna eftir langvarandi stórfellda kjaraskerðingu, er leiddi af riftun kjarasamninga vorið 1974, þegar hætt var að greiða umsamdar vísitöluuppbætur á laun. Með frv. því, sem ríkisstj, hefur nú lagt fyrir Alþ. um ráðstafanir í efnahagsmálum, er enn á ný rift nýlega gerðum kjarasamningum. Á þennan hátt er komið í veg fyrir að launafólk geti í frjálsum samningum samið um launakjör sín eins og lög um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938 og lög um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja frá 1976 gera ráð fyrir. Formannaráðstefna BSRB 1978 ályktar, að ekki verði lengur við það unað, að fjárskuldbindingar þær, er felast í kjarasamningum, séu að engu hafðar af ríkisstjórn og Alþingi, Því ákveður formannaráðstefnan, að stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja leiti samstarfs við önnur samtök launafólks, sérstaklega Alþýðusamband Íslands, Farmanna og fiskimannasamband Íslands, Bandalag háskólamanna og Sambands ísl. bankamanna um aðgerðir til að hrinda þeirri árás á frjálsan samningsrétt, sem frv, felur í sér. Skorar formannaráðstefnan á Alþ. að hætta við að samþ. þau ákvæði frv., sem fela í sér riftun á samningum um kaup og kjör. Verði Alþ. ekki við þessari áskorun er launafólk knúið til aðgerða til verndar samningsréttinum nú og í framtíðinni. Ef nauðsyn krefur og samstaða næst við önnur launþegasamtök um aðgerðir, felur formannaráðstefnan stjórn BSRB að gangast fyrir víðtækri þátttöku félagsmanna Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í þeim, Komi til vinnustöðvunar er stjórn bandalagsins falið að taka þátt í stjórnun hennar af þess hálfu.“ Mér þótti rétt að gera grein fyrir þessum bréfum, sem n. bárust. Þar koma fram stór orð, en ég vil hins vegar taka fram, að ég fæ ekki séð að með þessu sé verið að svipta menn samningsrétti. Það, sem hér um ræðir, er það, að hér er verið að fresta gildistöku hluta af verðbótum, og það hefur oft verið gert áður. Hins vegar bið ég menn að íhuga það og hugleiða, hvaða aðrar raunhæfar leiðir eru færar í þeirri stöðu sem við nú erum í, áður en menn taka hér endanlegar ákvarðanir. Við erum staddir í vanda sem ekki verður komist hjá að taka á, og menn verða að virða fyrir sér staðreyndir þess máls. Hvort sem menn byrja á því að leysa þann vanda nú eða síðar, komast menn ekki hjá því að takast á við hann, og eftir því sem lengra líður, þeim mun erfiðara verður það, Og ég er þess fullviss, að það er ekki önnur mildilegri leið, sem hægt er að fara, ef menn líta á staðreyndir málsins. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. í gær, hversu fráleit er sú leið sem nefnd hefur verið verðlækkunarleið. Hún getur engan veginn staðist. Varðandi vísitöluna og endurskoðun á vísitölugrundvellinum hafa menn í sjálfu sér alltaf verið sammála um það, að slík endurskoðun þurfi að eiga sér stað, hvernig svo sem þeirri endurskoðun verður endanlega háttað. Og ég vil í því sambandi minna á nefndarálit, sem kom fram í skýrslu til fjmrh. þegar í nóv. 1973, þar sem áttu sæti í nefnd fulltrúar þáv. stjórnarflokka, skipaðir af flokkunum. Á bls. 139–140 í áliti verðbólgunefndar er vísað til þessa álits, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „ N. leggur áherslu á, að til þess að breytingar skatta komi að tilætluðu gagni, hvort sem þær eru gerðar með lagabreytingum eða samkvæmt svigrúmsheimild, sbr. það sem segir hér að framan, þurfi í almennum kjarasamningum eða lögum að kveða á um að slíkar skattbreytingar valdi ekki sjálfkrafa breytingum á verðtryggingarákvæðum í fjárskuldbindingum eða kaupgjaldssamningum.“ Undir þetta nál, rituðu allir fulltrúar í þessari n., og fulltrúar þáv. stjórnarflokka, og þess vegna er það alveg augljóst mál, að menn hafa ávallt verið um það sammála, að þetta kerfi þurfi að taka til endurskoðunar. Hins vegar má um það deila, hvort það skuli gert með þeim hætti sem er í 3. gr. þessa frv., en nú hefur verið lagt til að sú grein falli niður. Hitt er svo annað mál, að menn hljóta að þurfa að vinna áfram að þessu máli, eins og menn hafa verið sammála um að þurfi að gera, og það er tilgangslaust að reyna að færast undan því, Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fara fleiri orðum um þetta mál, Ég vildi aðeins taka fram í sambandi við 2. gr. frv., að þar er um að ræða lágmarkstryggingarákvæði fyrir verðbótum. Það ákvæði verður sjálfsagt í mörgum tilfellum erfitt í framkvæmd. En ég vil leggja á það áherslu, að það verði nú þegar að gefa út reglur um það, hvernig því skuli háttað. Hins vegar er ljóst að hér er um lágmarkstryggingarákvæði fyrir verðbótum að ræða til viðbótar þeim kauptöxtum sem í gildi eru á hverjum tíma. Ég vil að lokum aðeins endurtaka, að meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþ, með þeirri breyt., sem ég hef þegar gert grein fyrir, og vísa í því sambandi til yfirlýsingar hæstv. forsrh.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. d. hefur fjallað um þetta frv. á fundi sínum í morgun, en það er aðalefni frv. og það sem mestu máli skiptir, að verið er að rifta öllum kjarasamningum sem gerðir voru við launamenn á s. l. ári. Kjarasamningar verkalýðsfélaganna voru gerðir fyrir 7 mánuðum og aðeins 3 mánuðir eru liðnir síðan samningar voru gerðir við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Á fundi okkar í morgun leituðum við upplýsinga um það atriði, hvort eitthvað hefði upp á borið í viðskiptakjörum þjóðarinnar sem réttlætti það að samningarnir væru teknir til endurskoðunar vegna brostinna forsendna eða breyttra aðstæðna. Þær upplýsingar, sem á fundinum fengust frá forystumönnum Þjóðhagsstofnunar, staðfestu það, sem margoft hefur verið bent á í þessu sambandi, að viðskiptakjörin hafa farið jafnt og þétt batnandi, jafnvel eftir að þessir samningar voru gerðir. Þó að batinn hafi verulega hægt á sér í seinni tíð, þá hefur þó frekar, ef eitthvað er, hreyfst í þá áttina, en talið er að viðskiptakjörin hafi batnað á árinu 1977 um 9–10% frá því sem þau voru 1976. Það hefur líka komið áður fram, að þjóðarframleiðsla hefur orðið meiri en ráðgert var um það leyti sem samningarnir voru gerðir, og þannig er talið að þjóðartekjur hafi hækkað um 7–8% á liðnu ári í staðinn fyrir 5%, sem tekið var mið af þegar samningarnir voru gerðir. Það er því ekki út frá efnahagslegum sjónarmiðum hægt að finna nokkra réttlætingu fyrir þeirri ákvörðun ríkisstj. að rifta þessum samningum. Nú er stefnt að því, að verðlagsuppbætur á laun nemi aðeins hverju sinni helmingi af því sem um var samið í kjarasamningunum á s. l. ári. Vegna þeirrar miklu dýrtíðar sem í vændum er, spáð er að meðalverðhækkun milli áranna 1977 og 1978 verði 36–37%, mun þetta hafa í för með sér 10–12% lækkun á kaupmætti launa frá því sem hann hefur verið í upphafi þessa árs. Í grófum dráttum má segja, að kjarabæturnar, sem veittar voru á s. l. ári, séu þannig aftur teknar með valdboði. Aftur á móti er bersýnilegt, að þessar ráðstafanir ríkisstj. munu sáralitlu breyta um dýrtíðina. Verðbólga verður ekki miklu minni en áður var ætlað og samkv. spám Þjóðhagsstofnunar mun lækkunin aðeins nema 3–4 prósentustigum. Afleiðingin verður fyrst og fremst sú sem að er stefnt, að lífskjör vinnandi fólks munu verulega versna. Í 2. gr. frv. eru ákvæði, sem mikið hefur verið gert úr og eiga að fela í sér lágmarksverðbætur til þeirra lægst launuðu, eins og það er kallað. Það var t. d. auðheyrt á hæstv. utanrrh., sem talaði hér við 1. umr, málsins í gær, að hann lagði mikið upp úr þessu ákvæði og taldi að það væri stórlega þýðingarmikið fyrir láglaunastéttirnar. Ég fullyrti þá, að þar væri bersýnilega á ferðinni sýnd veiði, en ekki gefin, og ég sannfærðist um það við nánari skoðun þessa ákvæðis í morgun, að hér er um að ræða einhverja ómerkilegustu sýndarmennsku sem fram hefur verið borin af hálfu stjórnvalda í formi sérstakrar uppbótar á láglaun. Eins og ég benti á í gær er hér miðað ekki aðeins við dagvinnukaup, heldur einnig við hvers konar eftirvinnukaup, og þetta hefur það í för með sér, að það er ákaflega fámennur hópur í þjóðfélaginu, sennilega aðeins sárafáir einstaklingar sem raunverulega koma til með að falla undir þessa grein. Ég óskaði eftir því við forstöðumenn Þjóðhagsstofnunar, að þeir gæfu okkur dæmi um það, hvernig Dagsbrúnarverkamenn, sem hljóta laun eftir 5. taxta Dagsbrúnar, en það eru flestir þeir sem eru í byggingarvinnu, mjög algengur taxti, kæmu út úr útreikningi samkv, þessu ákvæði. Við fengum þær upplýsingar, að miðað við 5. taxta Dagsbrúnar og miðað við 10 eftirvinnustundir á viku, sem er mjög algengt í hvers konar byggingarvinnu, það langalgengasta á vinnumarkaðinum, þá væru mánaðarlaun slíkra manna 167 092 kr. Ef laun hækkuðu nú samkv. samningum um 10%, ætti hækkun til þessara manna að nema 16 709 kr. En útreikningurinn á launum þeirra 1. mars n. k. verður á þessa leið: Í fyrsta lagi fá þeir samkv. 1. gr. frv. 5% verðbætur eða 8355 kr. Það er það sem menn fá almennt, þeir fá aðeins helminginn af væntanlegri verðuppbót launanna. En til viðbótar fá svo þessir Dagsbrúnarverkamenn samkv. ákvæði 2. gr., sem hæstv. utanrrh. var mest að monta af í gær og taldi stórkostlega þýðingarmikið, 445 kr. til viðbótar. 445 kr., það eru nú öll ósköpin. Sem sagt, þeir fá samanlagt 8800 kr. Ef við reiknum út hvað verðbæturnar nema í prósentum miðað við gildandi kjarasamninga, þá fáum við samkv. einföldum prósentureikningi að þær nema 53% af því sem samið var um. Þó er þetta einn sá launaflokkurinn sem lægstur er í núverandi launakerfi, 5. taxti Dagsbrúnarverkamanna.  Ef við tökum annað dæmi um þann fjölmenna hóp launafólks sem vinnur í frystihúsum, þá mun láta nærri að þetta fólk hafi um 120 þús. kr. fyrir 8 stunda vinnudag, og miðað við að mjög viða má reikna með 50% viðbót vegna ákvæðisvinnufyrirkomulags, þá verður niðurstaðan sú hjá því fólki, sem nær 50% viðbót vegna ákvæðisvinnu, að það hagnast ekki vitundarögn á þessu ákvæði. Annað það, sem máli skiptir í þessu sambandi, er að hér er um að ræða fasta krónutölu, og vegna þess að fólk kemur þó til með að fá 5% hækkun við næstu launabreytingar 1. mars og síðan þá væntanlega aftur ekki minni hækkun 1. júní, þá er það auðvelt reikningsdæmi, að þeim mun fara sífækkandi á árinu sem geta fallið undir þetta ákvæði, vegna þess að um er að ræða fasta krónutölu. Það þarf engan að undra það, þótt frv. þessu hafi verið mætt af fullri hörku af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, þegar ljóst er að ekki aðeins hátekjufólk og meðaltekjufólk kemur til með að verða fyrir um það bil 50% skerðingu verðuppbóta á laun hvert sinn sem verðuppbætur verða greiddar á þessu ári, heldur mun það sama gilda um láglaunafólk almennt, eins og ég hef nú þegar sýnt fram á. Formannaráðstefna Bandalags starfsmanna ríkis og bæjar, sem haldin var núna í vikunni, sýndi það svo að ekki verður um villst, að BSRB er harðákveðið í því að mæta þessu frv. af fullri hörku, og það er eftirtektarvert, að þar sameinast fólk úr öllum hinum pólitísku flokkum til eindreginnar andstöðu við þær aðgerðir sem hér eru hafðar í frammi. Í samþykkt formannaráðstefnunnar segir: „Verði Alþ. ekki við þessari áskorun er launafólk knúið til aðgerða til verndar samningsréttinum nú og í framtíðinni. Ef nauðsyn krefur og samstaða næst við önnur launþegasamtök um aðgerðir, felur formannaráðstefnan stjórn BSRB að gangast fyrir viðtækri þátttöku félagsmanna Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í þeim. Komi til vinnustöðvunar er stjórn Bandalagsins falið að taka þátt í stjórnun hennar af þess hálfu.“ Hér eru engin smátíðindi boðuð. Hér eru greinilega atburðir í vændum sem ekkert fordæmi er fyrir hér á landi, og það að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja tekur svo djúpt í árinni sýnir að fólk úr öllum hinum pólitísku stjórnmálaflokkum er einhuga í þeirri afstöðu sinni að una ekki þessum svívirðilegu aðgerðum ríkisstj. Hið sama gildir um verkalýðsfélögin innan Alþýðusambands Íslands. Munurinn á þeim og aðildarfélögum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja er að vísu sá, að Alþýðusambandsfélögin hafa möguleika samkv. sínum kjarasamningum til að segja samningunum upp og hafa þegar hafist handa um uppsögn þeirra samninga. En það er þegar ljóst, að aðildarsamtök Alþýðusambandsins hyggjast ganga lengra. Í ályktun formannaráðstefnunnar, sem lauk í gær, þar sem saman voru komnir formenn verkalýðsfélaga innan Alþýðusambandsins, formenn allra landssambanda þess og miðstjórnarmenn, var einróma, og ég endurtek: var einróma gerð sú samþykkt að skora á miðstjórn að skipuleggja sameiginlegar baráttuaðgerðir með Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, - aðgerðir sem eiga að hefjast að hálfum mánuði liðnum, hinn 1. mars n. k., því að þann dag kemur kaupskerðingin til framkvæmda. Eins og segir í þessari ályktun formannaráðstefnunnar: „Allar skulu aðgerðir samtakanna stefna að því marki, að þeim ólögum, sem sett hafa verið hagsmunum og rétti launamanna til höfuðs, verði í reynd eytt, þannig að kjara- og réttindaskerðingin komi ekki til framkvæmda og verði ekki þoluð af neinu verkalýðsfélagi né einstökum félögum þeirra. Kjörorð baráttunnar verði: Kjarasamningana í gildi.“ Þetta eru stór orð, sem hér eru höfð, og hér eru mjög alvarlegar aðvaranir fram settar. Menn hyggjast ekki biða eftir því að heimilt verði að segja gildandi kjarasamningum upp samkv. ákvæðum þeirra, heldur hyggjast láta til skarar skriða þegar um næstu mánaðamót. Hvers vegna leyfa menn sér að ganga svona langt? Jú, einfaldlega vegna þess að það er ríkisstj. sem hefur gefið fordæmi, það er ríkisstj. sem hefur sjálf rifið í tætlur gildandi kjarasamninga með þeim lögum, sem nú er verið að reyna að þrýsta fram. Og þá segja verkalýðssamtökin, bæði Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusambandið, og það einróma fólk úr öllum stjórnmálaflokkum: Við lítum þá svo á að ríkisstj. sjálf sé búin að rífa þessa samninga í tætlur, þ. á m. þau ákvæði þeirra sem fjalla um tímalengdir uppsagnarfresta, og við látum því til skarar skríða nú þegar eða nánar til tekið frá næstu mánaðamótum, þegar fyrstu svik þessara samninga eiga að koma fram. - Í ljósi þessa ætti ríkisstj. að sjálfsögðu, ef hún hefði einhverja glóru í kollinum og gerði sér einhverja grein fyrir því, að hverju dregur, þá ætti hún að sjálfsögðu að draga þetta frv. til baka eða a. m. k. að fresta afgreiðslu þess þar til samningaviðræður við verkalýðshreyfinguna hefðu farið fram og einhver niðurstaða fengist sem afstýrt gæti þeim ófriði á vinnumarkaðinum sem ríkisstj. efnir nú til. En því er ekki að heilsa, að nokkrar aðvaranir dugi til að koma vitinu fyrir núv. ríkisstj. Það má að vísu viðurkenna, að einhver ofurlítilli glóruvottur felst í þeirri ákvörðun ríkisstj. að hætta við að knýja fram 3. gr. frv. og draga hana til baka á seinustu stundu. Þessi ákvörðun kemur að vísu mjög á óvart, því að við, sem sátum fund fjh.- og viðskn. í morgun, heyrðum ekki þar a ð uppi væru nein áform um að breyta frv. á einn eða neinn hátt. Þar kom ekki fram nein till. frá meiri hl. fjh.- og viðskn. um að fella '3. gr. niður. Það kemur því meira en lítið kynduglega fyrir sjónir, að það skuli vera þessi sami meiri hl. fjh.- og viðskn. sem hér flytur till. um að greinin skuli felld niður. Ég minnist þess ekki, að meiri hl, í ákveðinni n. hafi flutt hér till. um breytingu á frv, án þess að hafa látið þess á nokkurn hátt getið við nefndarstörf ellegar það væri bókað innan n. Á það er ekki heldur minnst einu einasta orði í nál. Það virðist sem sagt vera, að n. hafi fengið fyrirskipun einhvers staðar að ofan um að flytja till. af þessu tagi, og hefði þá verið miklu eðlilegra, að forsrh. hefði flutt þessa till. sjálfur, frekar en láta meiri hl. fjh.- og viðskn. halda uppi sýndarmennsku af þessu tagi, eins og þessi till. sé frá meiri hl. komin. En þetta er atriði sem skiptir ekki í sjálfu sér neinu máli, þótt vinnubrögðin séu ekki beinlínis til fyrirmyndar. Hitt hefur alltaf verið ljóst, að þessi tillögugerð ríkisstj., sem er satt að segja svo heimskuleg að ég hef ekki talið það ómaksins vert að vera mikið að fjölyrða um hana hér og hef ekki einu sinni minnst á hana einu einasta orði í því nál. sem við undirbjuggum í morgun - þessi tillögugerð hefur frá öndverðu verið óskiljanlegt fálm, sem átti auðvitað ekkert erindi inn í þetta frv. Hér er um að ræða ákvæði sem ekki á að taka gildi fyrr en eftir að næstu kjarasamningar hafa verið gerðir og löngu eftir að þing kemur saman eftir næstu kosningar og mynduð hefur verið ný ríkisstj, og því ekki nokkur ástæða til þess að fara að afgreiða þetta ákvæði nú, heldur miklu eðlilegra að bíða með það til næsta hausts að taka ákvörðun um hvernig á þessum málum skuli haldið, eftir að eðlilegar viðræður hefðu farið fram við fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar um hugsanlega endurskoðun vísitölugrundvallarins. Þetta gerðu ýmsir stjórnarþm. sér ljóst, þ. á. m. hæstv. utanrrh., og verður það að segjast honum til hróss, að hann sá þó lengra en forsrh. í þessum efnum, því að hann mælti hér í gær eindregið gegn því, að þetta ákvæði næði fram að ganga. Auðvitað er það svo augljóst sem verða má, að miklu fleiri atriði en þetta þarf að athuga í sambandi við vísitölugrundvöllinn, ef hann er á annað borð tekinn til endurskoðunar. Og auðvitað er það algerlega óviðunandi frá sjónarmiði verkalýðshreyfingarinnar, að óbeinir skattar séu teknir út úr vísitölu, en niðurgreiðslur séu þar skildar eftir. Þessu hafa menn almennt fyrir löngu gert sér grein fyrir, enda þótt ríkisstj. væri dálítið tornæm á þetta atriði og það tæki hana æðimarga daga að skilja að þetta ætti ekki heima í þessum lögum. Nú hafa skarpari menn komið henni í skilning um að þessu þurfi að breyta og verður það auðvitað að segjast, að ævinlega ber að fagna því sem horfir til bóta. En ekki verður skilist við þessa hlið málsins án þess að minna á að öll voru vinnubrögðin í sambandi við þessa grein frv. fordæmanleg og hin verstu, og verður að vona að slík vinnubrögð verði aldrei framar endurtekin. Ef ríkisstj. hefur lært það af reynslunni í sambandi við þessa frv-gr., að þannig skuli ekki á málum halda gagnvart verkalýðshreyfingunni, að koma óvænt með ákvæði af þessu tagi inn í frv. án nokkurs samráðs við verkalýðshreyfinguna, þá var kannske þessi frvgr. ekki til einskis flutt. Aðrar hliðarráðstafanir, sem frv. fjallar um, eru það lítilfjörlegar, að ekki er ástæða til að fara um þær mörgum orðum. Hvað er t. d. hægt að segja um ákvæði eins og það að lækka vörugjald úr 18% í 16%, - vörugjald sem var lagt á fyrir 2–3 árum sem bráðabirgðagjald í nokkra mánuði og hefur margoft verið gerð till. um af ríkisstj. hálfu að leggja algerlega niður, en alltaf verið horfið frá hví á seinustu stundu. Svo kemur ríkisstj. núna og leggur til að vörugjaldið verði lækkað úr 18% í 16%. Hvað er þetta annað en skrípaleikur? Hvað munar um það að lækka vörugjald úr 18% í 16%? Nákvæmlega ekkert. Þessi örlitla lækkun kemur auðvitað til með að felast og hverfa á bak við þær hækkanir sem gengislækkunin hefur í för með sér, og það eina, sem þessi lækkun veldur, er tímasóun fyrir þá aðila sem að þessari breytingu þurfa að standa. Hér er auðvitað um slíkt kák að ræða, að það nálgast skrípaleik, og þannig er það um þessar ráðstafanir almennt, þó að ákvæðið um vörugjaldið skeri sig þar úr. Þetta er kák. Við vitum allir að hjól verðbólgunnar heldur áfram að snúast, það er enginn vandi leystur með þessum ráðstöfunum, en jafnframt er verið að kalla yfir efnahagslífið nýjan og meiri vanda en þann sem menn þykjast vera að leysa. Það þarf auðvitað heldur engan að undra, þótt liðsmenn núv. stjórnar séu harla óhressir yfir þessum aðgerðum, sem best lýsir sér í því, að merkisberi stærsta stjórnarflokksins í stærsta kjördæminu, hv. þm. Albert Guðmundsson, sá sem verður efstur á lista Sjálfstfl. hér í Reykjavík og er því helst í fyrirsvari fyrir þann flokk í stærsta kjördæmi landsins, hann treystir sér ekki til þess að skrifa undir nál. um þessar kákráðstafanir, ekki frekar nú en oft áður. Við stjórnarandstæðingar höfum bent á aðrar leiðir sem beri að fara við ríkjandi aðstæður, leiðir sem ber að fara reyndar hvort heldur sem ráðstafanir ríkisstj. verða gerðar eða ekki. Það er alveg jafnrík þörf á þeim ráðstöfunum, sem við gerum till. um, hvort sem ríkisstj. framkvæmir áform sín, sem nú eru á döfinni, eða ekki, og jafnvel enn meiri þörf á að grípa til þeirra ráðstafana ef þessar ráðstafanir verða að veruleika. Ráðstafanir þær, sem við höfum gert till. um, eru, eins og kunnugt er, í grófum dráttum í því fólgnar að lækka vöruverð um 16 þús. millj. kr., annars vegar með afnámi vörugjaldsins og hins vegar með markvissum niðurgreiðslum, og í öðru lagi að lækka verslunarálagningu um 1.5%. en samanlagt mundu þessar ráðstafanir miða að 7% lækkun vöruverðs. Þær mundu þannig valda því, að launaskrúfan mundi minna hreyfast um næstu mánaðamót en hún gerir samkv. till. ríkisstj. Því hefur verið haldið fram, að þessar ráðstafanir, sem við stjórnarandstæðingar stöndum að, séu ekki fullnægjandi, við höfum t. d. ekki komið með neinar till. sem jafnist á við áhrif gengisfellingarinnar, við höfum skilið það vandamál eftir, þ. e. a. s. þann vanda sem atvinnureksturinn er þegar kominn í, og till. okkar miði að því eingöngu að koma í veg fyrir frekari víxlhækkanir verðlags og launa. Þetta er ekki rétt. Við viðurkennum fúslega, að þær leiðir, sem nefndar eru. og bær ráðstafanir, sem nefndar eru í till. stjórnarandstæðinga og verkalýðshreyfingarinnar og kenndar eru við verðlækkunarleið, miðast fyrst og fremst við það að koma í veg fyrir frekari víxlhækkun verðlags og launa. En auðvitað mundi þurfa að gera margháttaðar aðrar ráðstafanir í efnahagsmálum. Ég rakti það í alllöngu máli hér í gær, hverjar þær ráðstafanir, þyrftu að vera, og ég vil taka það skýrt fram, að í till., sem við Alþb.-menn höfum gert grein fyrir í blaði okkar Þjóðviljanum nú á seinustu vikum, er gengið miklu lengra og farið út í miklu fleiri atriði en þau sem felast í sameiginlegum till. stjórnarandstæðinga. Við gerum t. d. ráð fyrir því í till. okkar, við Alþb. menn, að um verði að ræða talsverðan niðurskurð á framkvæmdum, svo að ég nefni dæmi. Við gerum ráð fyrir því, að frestað verði byggingu Hrauneyjafossvirkjunar. Við gerum ráð fyrir því, að stöðvaðar verði stóriðjuframkvæmdir í Hvalfirði. Þessar aðgerðir eru ekki nefndar í sameiginlegum till. stjórnarandstæðinga, vegna þess að þar var aðeins fjallað um afmarkaðan hluta vandamálsins. En það segir sig sjálft, að ef við ættum að standa að heildaraðgerðum og taka stjórnina algerlega í okkar hendur, þá yrði auðvitað um að ræða margháttaðar aðrar ráðstafanir heldur en fólgnar eru í þessum till. sem komu fram í verðbólgunefndinni, eins og till okkar Alþb.- manna, sem gerð hefur verið grein fyrir í Þjóðviljanum, bera skýran vott um. Annað dæmi um aðgerðir, sem við stjórnarandstæðingar teljum nauðsynlegar, er vaxtalækkun. Við teljum óhjákvæmilegt að vextir af rekstrarlánum til atvinnuveganna verði talsvert lækkaðir. Þetta er ein af mörgum till. sem við Alþb.-menn höfum sett fram í þeim till. sem við gerðum grein fyrir í Þjóðviljanum að loknum miðstjórnarfundi. Við teljum og erum sannfærðir um að þessi aðgerð ein sér mundi koma atvinnuvegunum að miklu meira gagni heldur en þessi gengisfelling, sem allir sjá að kemur atvinnuvegunum í koll að skömmum tíma liðnum. En það er nú eitthvað annað en ríkisstj. sé sammála okkur um þetta atriði, því að nú mun hafa verið ákveðið að hækka vextina enn einu sinni um 3%, þannig að víxilvextir verði 23.5% og vaxtaaukalánin fari upp í 33%. Eins og menn vita, ákvað stjórn Seðlabankans í haust, að vextir skyldu fylgja vísitöluskrúfunni eftir ákveðinni formúlu sem sett var upp, og síðan hefur þetta verið framkvæmt hvað eftir annað. Þeir sáu að vísu í þetta sinn, að það væri hreint brjálæði að ætla að fara að fylgja formúlunni út í ystu æsar, því að ef formúlunni hefði verið fylgt í þetta sinn, þá hefðu vextir þurft að hækka líklega um 13–14% til þess að jafnast á við þá verðbólgu sem sannarlega er á ferðinni nú um þessar mundir. Þeir sáu að formúlan, sem sett var upp í haust, væri bersýnilega brjálæðisleg miðað við allt ástand mála. En þeir eru enn á þeim buxunum, að það sé gagn að því að hækka vextina enn og aftur, og ekki annað að sjá en þeir stefni í 40% vexti eða þar um bil áður en þessu ári lýkur. Við Alþb.-menn erum allt annarrar skoðunar. Við viðurkennum að eðlilegt er að lán til fjárfestingar séu að einhverju leyti miðuð við verðbólguna í bjóðfélaginu, þannig að menn hljóti ekki óverðskuldaðan verðbólgugróða í stórum stíl. En auðvitað er það augljóst mál, að rekstrarlánin til atvinnuveganna gegna nokkuð öðru máli. Menn hljóta ekki verðbólgugróða við það að taka rekstrarlán sem eingöngu er tekið til þess að geta staðið undir kostnaði vegna hráefniskaupa eða birgðasöfnunar. Það er því ljóst, að þessar gífurlegu vaxtahækkanir eru fyrst og fremst til þess fallnar ásamt öðrum vitleysislegum ráðstöfunum að keyra upp verðbólguna í þjóðfélaginu. Menn kvarta sáran yfir því, að um sé að ræða víxlhækkanir milli verðlags og launa, og gera sér ekki grein fyrir því, að launamenn í landinu eru nauðbeygðir til þess að halda eins fast um verðtryggingu launa og þeir mögulega geta, ef þeir eiga að geta lifað við mannsæmandi kjör. Þess vegna verður að ætlast til þess, að ríkisvaldið beiti þess háttar efnahagsstefnu sem heldur verðbólgu í skefjum, þannig að víxlhækkanir verðlags og launa eigi sér ekki stað. En þegar menn setja upp kerfi eins og þetta vaxtakerfi er, sem nú er búið að setja á laggirnar, þar sem vextirnir hækka í takt við verðbólguna og síðan hækkar verðbólgan að nokkru í takt við vextina, þá eru menn svo sannarlega að grafa sína eigin gröf og stuðla að því að verðbólgan æði upp úr öllu valdi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja um þetta frv., enda tel ég mig hafa gert allítarlega grein fyrir stefnu okkar Alþb.- manna í efnahagsmálum í ræðu minni í gær við 1. umr. Ég ítreka aðeins að við erum andvígir þessu frv. Við höfum ásamt fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar og öðrum fulltrúum stjórnarandstöðunnar bent á aðrar og skynsamlegri leiðir, - leiðir sem m. a. koma fram í því nál. sem við höfum sent frá okkur, og við leggjum sem sagt til að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., hefur nú þegar verið svo mjög rætt á hv. Alþ., þ. á m. í útvarpsumr., og stefna stjórnmálaflokkanna komið svo skýrt fram, að ég ætla ekki að ræða þetta mál mjög náið, en nokkur orð vil ég þó um það hafa. Það merkasta við atburðina í efnahagsmálum að undanförnu, gengislækkunina og það frv, sem hér er til umr. og felur í sér kjaraskerðingu hjá launafólki og samningsrof, er að allt þetta skuli koma til við þær ytri aðstæður sem hér ríkja og hafa ríkt um alllangt skeið. Um þau hagstæðu ytri skilyrði þarf ekki að deila. En til staðfestingar skal ég einungis tilgreina örstuttan kafla um almenna þróun efnahagsmála úr blaði Seðlabanka Íslands, Hagtölum mánaðarins, febrúarhefti 1978, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ytri skilyrði þjóðarbúsins héldu áfram að batna fram eftir árinu 1977, og raunar voru aðstæður allar mjög hagstæðar á fyrri hluta ársins. Aflabrögð voru góð og útflutningsverð hækkaði mun örar en innflutningsverð. Á árinu í heild er áætlað að viðskiptakjörin hafi batnað um 9–10% frá 1976. Áætluð aukning vergrar þjóðarframleiðslu er um 4% að raungildi samanborið við 2.4% 1976 og ÷2.1% 1975, Aukning þjóðartekna varð nokkru meiri vegna bættra viðskiptakjara, eða um 8% samanborið við 5.9% 1976 og ÷6% 1975.“ Ríkisstjórnir hafa oft lent í vanda og þurft að gripa til erfiðra ráðstafana vegna ytri áfalla, stórhækkaðs verðlags á innfluttum vörum, lækkunar afurðaverðs, sölutregðu afurða, aflabrests eða af öðrum slíkum orsökum. Engu þessu er til að dreifa nú, öðru nær. Ytri aðstæður hafa naumast nokkru sinni verið hagstæðari, hvort heldur um er að ræða heildarafla, afurðaverð eða viðskiptakjör, og ekki hefur á skort að öflugur þingmeirihl, hafi staðið að baki þeirri ríkisstj. sem átt hefur að stjórna á þessu skeiði. En samt er niðurstaðan þessi og er naumast undravert, að almenningur í landinu er mjög svo sammála um að aldrei hafi nokkurri ríkisstj. verið svo mislagðar hendur sem þeirri er nú situr. Eitt sinn birtist í aðalmálgagni stjórnarflokks frásögn af efnahagsaðgerðum sem ríkisstj, var að framkvæma með lagasetningu á Alþ. Þessi frásögn birtist í leiðara undir fyrirsögninni „Endurreisn efnahagsmála.“ Það liggur beint við að álykta að þessi skilgreining hafi verið valin af því tilefni, að viðkomandi flokkur hafi verið að taka við stjórnartaumunum af andstæðingum sínum, sem hefðu skilið svo illa við að nú yrði þessi flokkur að ráðast að vandanum með ný úrræði og hæfi stjórnartímabil sitt með endurreisn efnahagsmála. En ónei. Þessi fyrirsögu birtist í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum, þegar verið var að greina þjóðinni frá þeim atburðum, að hæstv. ríkisstj. hygðist nú í lok síns eigin nær fjögurra ára stjórnartímabils endurreisa efnahagsmálin sem hún hefur sjálf verið að leggja í rúst. Í einhverju mesta góðæri, sem þjóðin hefur lifað, þegar ytri aðstæður eru betri en áður hefur þekkst, verðmætasköpun meiri og afurðaverð hærra en nokkru sinni fyrr, telja stjórnarflokkarnir sjálfir, sem styðjast við atfylgi 70% þm., að þeir hafi komið efnahagsmálum þjóðarinnar í slíkt öngþveiti að þau þurfi endurreisnar við. Sú endurreisn á að felast í ákvæðum þess frv., sem hér er til umr., og þeirri gengislækkun, sem nýlega hefur verið framkvæmd. Fyrir þá gengislækkun hafði stjórnarflokkunum tekist að hækka söluverð Bandaríkjadollars um 124% á þremur og hálfu árs, og endurreisn efnahagsmálanna á m. a. að felast í því að skrá þá hækkun sem þeir voru nú enn búnir að valda, svo að heildarhækkunin nemi 158% á stjórnartímabili hæstv. ríkisstj. Þar með telur hæstv. ríkisstj. sig loks hafa leyst vandamálin endanlega. Sífellt gengissig samhliða hækkuðu afurðaverði hefur ekki komið að notum, og hæstv. forsrh. tilkynnti því þingheimi og þjóðinni allri á hv. Alþ. hinn 8. febr, s. l. þennan boðskap, með leyfi hæstv. forseta: „Hefur því nú verið horfið að því ráði að leiðrétta þá skekkju, sem auðsjáanlega er orðin á gengisskráningunni, með því að leiðrétta gengið í einu skrefi“ Verð Bandaríkjadollars hafði nefnilega ekki hækkað nema um 124%, en með þessu eina myndarlega viðbótarskrefi er vandinn nú endanlega leystur að dómi hæstv. ráðh. Nú á að endurreisa efnahagskerfið varanlega á rústum þriggja og hálfsárs efnahagsstefnu ríkisstj., því að hæstv, forsrh. bætti við í þessari ræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt er það ætlun ríkisstj, að stöðva frekara gengissig, þar sem hún telur að stöðugt gengi geti við núverandi aðstæður og í samhengi við aðrar ráðstafanir orðið til þess að draga verulega úr þeirri verðbólguþróun sem nú hefur náð, tökum í hagkerfinu.“ Í þessu felst viðurkenning á því, að fyrra gengissig og heildarhækkun Bandaríkjadollars um 124% hafi átt einhvern þátt í verðbólguþróuninni. En ráðið til að draga úr þeim áhrifum var að hækka dollar um 15% nú. Þegar ég hlustaði á þessi orð um stöðvun frekara gengissigs, þá var eins og mér fyndist ég hefði heyrt þessa sömu rödd segja eitthvað ámóta áður, jafnvel þegar dollarinn kostaði æðimiklu minna. Ég fletti því upp ræðu hæstv. forsrh, frá 30. ágúst 1974. Hún var flutt tveimur dögum eftir að núv. ríkisstj. tók við völdum og hafði fellt gengið um 17% í einu skrefi, svo að notað sé orðalag hæstv. forsrh., svo að Bandaríkjadollarinn kostaði eftir þá ráðstöfun 118.70 kr. Þá sagði hæstv. forsrh., með leyfi hæstv. forseta: „Gildi gengislækkunarinnar liggur ekki síst í því, að með henni er eytt með ákveðnum hætti óvissu um framtíðargildi íslenskrar krónu.“ Og nokkru síðar í sömu ræðu sagði hæstv, forsrh., með leyfi hæstv. forseta: „En stöðugleiki gengis íslensku krónunnar hlýtur að vera eitt meginmarkmið efnahagsstefnunnar: Þegar hæstv. forsrh. viðhafði þessi fyrirheit var verið að hækka verð hvers Bandaríkjadollars í 118.70 kr. Þegar hæstv. forsrh, hélt nú fyrir fáum dögum sömu ræðuna um framtíðarstöðugleika gjaldmiðilsins var hann að tilkynna sölugengi dollars 254.10 kr., eða meira en tvöfalt hærra en eftir fyrstu gengislækkun hæstv. ríkisstj., þegar dollarinn var hækkaður í 118.70 kr. Og enn er látið í veðri vaka að stöðvað verði frekara gengissig, þar sem stöðugt gengi geti í samhengi við aðrar efnahagsráðstafanir dregið verulega úr verðbólguþróuninni. Ef svo er, skyldi þá ekki skipulögð gengissigs- og gengislækkunarstefna hæstv. ríkisstj, eiga ærinn þátt í þeirri verðbólguþróun sem hæstv. forsrh. segir með réttu, að hafi náð tökum á hagkerfinu? Það er alveg rétt, sem hv. 5. þm. Austurl. sagði hér í gær, að gengisskráning ætti að vera afleiðing undangenginnar þróunar verðlagsmála og er það stundum. En á því er enginn vafi, að í stjórnartíð núv. hæstv, ríkisstj. hefur þessu oft og tíðum og oftast nær verið snúið við og ákvarðanir um gengissig og gengislækkun ráðið gangi verðlagsmála í ríkum mæli. Þetta er einn og ærinn þáttur í ófarnaðinum í efnahagsmálum sem sífellt hefur magnast, m. a, vegna víxláhrifa af þessum ráðstöfunum. Þegar stjórnarflokkarnir líta nú yfir rústir efnahagskerfis síns eftir nær fjögurra ára stjórnartímabil, þá setja þeir árangurinn ekki í neitt samhengi við eigin ákvarðanir í gengismálum, skattamálum, verðlagsmálum, meðferð ríkisfjármála eða neinar aðrar aðgerðir sínar eða aðgerðaleysi, heldur er orsökin sú ein sem nú á að ráðast gegn með hví frv. sem hér er til afgreiðslu, þ. e. a. s. launafólk. Það fólk, sem skapar verðmætin í þjóðfélaginu, ber of mikið úr býtum. Stjórnarflokkarnir hafa krufið vandamálið til mergjar og komist að niðurstöðu. Þjóðfélagið þolir ekki þá kaupmáttaraukningu, sem varð s. l. ár, og þær launabætur, sem samið var um að kæmu til framkvæmda á þessu ári. 32% verðbólga, þegar innflutningsverð hækkar einungis um 6–7% á s. l. ári, stafar að þeirra dómi af því, að kaupmáttur launa jókst um 7.5%, Hverju reiddust goðin? var einu sinni spurt. 0g spyrja má: Hvað olli 32% verðbólgu á árinu 1976, þegar kaupmáttur kauptaxta rýrnaði um 4.5%? Hvað olli 49% verðbólgu 1975, þegar kaupmáttur launa rýrnaði um 14.7%? Skyldi gengislækkunarstefna ríkisstj. á tímum hækkaðs afurðaverðs hafa átt nokkurn þátt í ófarnaðinum í verðlagsmálum eða meðferð ríkisfjármálanna, stórfelldur halli á ríkissjóði, t. d, svo að nam á núgildandi verðlagi um 13 milljörðum kr. árið 1975? Skyldi stórhækkun þjónustugjalda opinberra stofnana, langt umfram almenna verðlagsþróun, eiga nokkurn þátt í óðaverðbólgunni? Skyldi sú markvissa stefna að stórauka neysluskatta til að standa undir útþenslu í rekstrarkostnaði ríkissjóðs hafa valdið nokkru um? Skyldi algerlega óheft fjárfesting einkaaðila í gróðaskyni eiga nokkurn þátt í óðaverðbólgunni? Það þarf ekki að hafa mörg orð um verðbólguræktun hæstv. ríkisstj. Sá ferill hefur margsinnis verið rakinn hér á hv. Alþ., og árangur stjórnarstefnunnar blasir nú við. Um hann þarf ekki að deila, þegar jafnvel sjálft aðalmálgagn þess stjórnarflokksins, sem mestu hefur ráðið, boðar nú nauðsyn endurreisnar efnahagsmála á rústum stjórnarstefnunnar í lok kjörtímabilsins. En þegar á að snúa sér að vandanum og hefja verkið, þá sjá stjórnarflokkarnir ekki nema eina orsök. Kaupmáttur almennra launataxta er of mikill, og er það þó staðreynd að kaupmátturinn er lægri nú en bæði árin 1972 og 1973, að ekki sé talað um árið 1974, enda þótt þjóðartekjur á mann hafi aukist á sama tíma og séu nú hærri en á hverju þessara ára fyrir sig. Þessi stefna um niðurskurð kaupmáttar launa er m. a. orðuð svo í grg. frv. um ráðstafanir í efnahagsmálum sem hér er til umr., með leyfi hæstv. forseta: „Ef stefna á að því að ná tökum á verðbólguvextinum þegar á þessu ári er sýnt, að ekki er um annað að ræða en að draga úr víxlgangi verðlags og launa með því að takmarka nokkuð þær kauphækkanir sem ráðgerðar eru með kjarasamningum.“ Það á þannig að draga úr víxlgangi verðlags og launa, ekki með því að lækka verðlag, heldur með því að hækka verðlag, rjúfa gerða kjarasamninga og halda með lagasetningu niðri umsömdum verðlagsbótum á laun. Að sjálfsögðu sjá stjórnarflokkarnir ekki frekar en fyrr neina aðra leið, enda er það svo, að til viðbótar almennum verðlagshækkunum vegna gengislækkunarinnar og ofan í skerðingu vísitölubóta eru nú sem óðast boðaðar stórfelldar hækkanir þjónustugjalda opinberra aðila, Pósts og síma, sjónvarps, útvarps, strætisvagna. Algengustu hækkanirnar eru um 25–30% í einu lagi og hjá strætisvögnunum 50% þegar börn eiga í hlut. Það er líklega gert til þess að hirða fyrir fram þá rausnarlegu 5% hækkun barnabóta í skatti sem gert er ráð fyrir í frv. Það er svo mál út af fyrir sig, sú dæmalausa ósvífni sem fram kemur í málgögnum stjórnarflokkanna og ræðum hér á hv, Alþ., að í frv. sé miðað við óbreyttan kaupmátt launa. Ég held að hæstv, forsrh. hafi orðað þessa kenningu svo í gær við 1. umr. þessa máls, að í frv, væri ekki gert ráð fyrir kjaraskerðingu. Það tekur því ekki að hafa mörg orð um slíkan málflutning. Hann dæmir sig sjálfur og hann mun ekki bæta andrúmsloftið meðal þeirra sem ákvæði þessara væntanlegu laga bitnar á. Í grg. frv. eru þó tölur, sem lesa má út úr hvað raunverulega er gert með lagasetningunni um riftun kjarasamninga. Þar má sjá að án lagasetningar er spáð 36% hækkun verðlags frá upphafi til loka þessa árs, en með lagasetningunni yrði verðlagshækkunin 30%, draga mundi úr verðlagshækkunum um nálægt sex prósentustig. Í grg. kemur einnig fram, að spáð er hækkun kauptaxta frá upphafi til loka þessa árs að óbreyttum ákvæðum kjarasamninga um 43%, en eftir riftun þeirra samkv. frv. yrði hækkunin 20% eða kauphækkunin yrði lægri sem nemur 23 prósentustigum, þegar hækkun verðlags yrði einungis um 6 prósentustigum lægri. Ef miðað er við meðalhækkun verðlags yrði verðlagshækkunin samkv. frv. 3–4% prósentustigum lægri en ella, en hækkun kauptaxta 13 stigum lægri en samkv. samningum. Það sést ljóslega af þessum tölum, hversu fer um gildandi kaupmátt þegar spáð er að miðað við samþykkt þessa frv. verði hækkun verðlags frá upphafi til loka árs um 30%, en hækkun kauptaxta um 20%. Og svo er því logið að almenningi, að frv. feli enga kjaraskerðingu í sér, um leið og launafólk er beðið að taka þessu öllu með umburðarlyndi og skilningi. Sá málflutningur, sem talsmenn stjórnarflokkanna viðhafa, og öll vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu þessa máls eru án efa ekki líkleg til að stuðla að því hugarfari sem sóst er eftir. Þessari fyrirhuguðu stórfelldu kjaraskerðingu er komið fram með lagaboði um riftun gildandi kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins, þ. á m. samninga ríkisins sjálfs við starfsmenn sína. Þeim samningum er rift áður en lokið er gerð sérsamninga. Og það er athyglisvert, að í ræðu eins hv. þm. Framsfl. í gær kom fram sú afdráttarlausa skoðun, að hæstv. fjmrh. hefði mátt vera ljóst þegar hann undirritaði samningana, að við þá yrði ekki staðið, eins og nú er komið á daginn. Þegar þessi vinnubrögð og frammistaða ríkisvaldsins gagnvart viðsemjendum sínum er höfð í huga verkar á mann eins og skrýtla skýring í grg. með þáltill., sem einu varaþm. Framsfl. hefur lagt fram þessa dagana um að ríkið verði virkur aðili að kjarasamningum vinnumarkaðarins, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Sú þáltill., sem hér er flutt, felur í sér að ríkisvaldið gerist beinn þátttakandi í gerð kjarasamninga og taki þannig fulla ábyrgð á framkvæmd þeirra á svipaðan hátt og um eigin starfsmenn væri að ræða.“ Hún sést best þessa dagana, ábyrgðin sem ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl, tekur á kjarasamningum sem hún gerir við eigin starfsmenn. Það er er engu líkara en hv, þm. vilji nota tækifærið, þennan tíma sem hann situr á hv. Alþ., til að hæðast að og storka hæstv. ríkisstj. og sérstaklega hæstv. fjmrh., þegar hann beitir sér fyrir því þessa dagana að rifta eigin samningum og firra ríkið allri ábyrgð á þeim. Það ætti líka að vera óþarft að yfirfæra þess konar ábyrgð ríkisins á kjarasamninga annarra aðila vinnumarkaðarins. Sú afgreiðsla, sem hér fer nú fram, sýnir að það þarf ekki að samþykkja sérstaka þáltill. til að ríkið meðhöndli þá samninga sem sína eigin. Sú kjaraskerðing, sem hér er verið að framkvæma, kemur í kjölfar stórfelldrar nýrrar skattheimtu á almenning við afgreiðslu fjárl., - skattheimtu sem var þannig háttað, að hún mælist ekki til verðbóta á laun. Til þess að gera kleift að krækja saman fjárl. á pappírnum var sjúkratryggingagjald tvöfaldað, en sú skattheimta nær til mjög stórs hóps gjaldenda sem hafa lægri tekjur en svo að þeir greiði tekjuskatt. Enn fremur var skattvísitala ákveðin með þeim hætti, að í ákvörðun um hana fólst 2000 millj. kr. hækkun tekjuskatts. Samtals nam þessi nýja skattheimta um 4000 millj, kr. En þrátt fyrir hana og þrátt fyrir að fjárlög væru að nafninu til afgreidd með tekjuafgangi hefur nú komið í ljós, að ekkert var að marka fjárlagaafgreiðsluna frekar en fyrri daginn hjá hæstv. ríkisstj. Í grg. með því frv., sem hér er til umr., kemur fram að staða ríkissjóðs er nú metin 2100 millj. kr. lakari en afgreiðsla fjárl, var miðuð við, þrátt fyrir þann stórhagnað sem ríkissjóður hefur af þeirri gengislækkun sem nýlega hefur verið framkvæmd. Í þessari skekkju munar mest um, eins og ég spáði í fjvn. fyrir afgreiðslu fjárl., að útgjöld sjúkratrygginga voru vanmetin svo að nemur líklega nær 1 milljarði kr. Enn fremur verður að velta greiðslum til Seðlabankans, sem inna átti af hendi á árinu 1977, yfir á árið 1978, því að ekkert var fremur en áður að marka yfirlýsingar hæstv. fjmrh. á Alþ. við 3. umr. um fjárlög um afkomu ársins 1977. Afgreiðsla fjárl. var blekkingarleikur. Nú er sá sannleikur kominn í ljós. Þegar 4000 millj. kr. skatti var bótalaust velt yfir launafólk við afgreiðslu fjárl. var fyrirtækjum með öllu hlíft. Jafnvel mestu gróðafyrirtækin tóku ekki á sig eina krónu í auknum álögum. Við þær framhaldsaðgerðir, sem nú er verið að framkvæma, er hið sama uppi á teningnum. Launafólk er að verulegu leyti svipt samningsbundnum vísitölubótum á laun þegar verðhækkanir af völdum gengislækkunar og hækkunar þjónustugjalda dynja yfir. Framlag fyrirtækja er á hinn bóginn einungis það að lána ríkissjóði 10% af hreinum gróða með vísitölutryggingu. Þau njóta á hinn bóginn aðstoðar ríkisvaldsins til þess að lækka launakostnað frá þeim kjarasamningum sem þau eru aðilar að. Stjórnarflokkarnir standa nú að riftun þeirra kjarasamninga sem ríkisstj. lagði blessun sína yfir s. l. sumar, þegar þó var spáð minni aukningu þjóðartekna en raun hefur orðið á, og þeir leggja enn fremur til, að rift verði nýgerðum kjarasamningum við starfsmenn ríkisins. En þeir hafa ekki við framlagningu þessa frv. látið þar við sitja, heldur ögruðu þeir samtökum launafólks enn frekar með því að knýja fram við afgreiðslu í Nd. samþykkt lagaákvæðis um að við næstu áramót verði afnumin áhrif óbeinna skatta á vísitölubætur á laun. Viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar og stjórnarandstöðunnar við þessari árás á samningafrelsið hafa nú orðið til þess, að stjórnarflokkarnir hafa heykst á að knýja fram lögfestingu á þessu ákvæði að þessu sinni. En það var athyglisvert í sambandi við þessa till. stjórnarflokkanna í frv., að þeir töldu og telja augsýnilega óhugsandi að þeir muni nokkru sinni lækka óbeina skatta, en það mundi að sjálfsögðu mælast til lækkunar kaupgjalds. Til þess að ná því markmiði að stjórnvöld gætu valið milli beinna skatta og óbeinna, án þess að því fylgdu mismunandi áhrif á verðbótavísitölu, þá hefði þeim dugað að leggja til að óbeinir skattar mældust ekki til hækkunar verðbótavísitölu ef jafngildi þeirrar hækkunar kæmi fram í lækkun beinna skatta. Með þeim hætti stæði launafólk sem heild jafnrétt, en stjórnvöld gætu valið um skattstefnu, ef það hefði einungis verið það markmið sem að var stefnt. En að sjálfsögðu stefndu stjórnarflokkarnir og stefna enn að öðru og meira en því. Það hefur verið reynt að gera vísitölukerfið tortryggilegt með því að vitna til þess, að ekki geti talist eðlilegt að hækka laun t. d. vegna verðhækkana á olíu á erlendum markaði, og mun ýmsum sennilega þykja að það megi til sanns vegar færa, enda var eitt sinn um það talað, að mjög stórfelld hækkun ú þessari vöru hafi haft nokkur áhrif á ákvæði kjarasamninga, fulltrúum launþega hafi í því tilviki þótt rétt að taka nokkurt tillit til stórfelldra hækkana á verð innfluttra vara til landsins umfram breytingar á verði útflutningsvöru. En hver voru þá viðbrögð þeirra, sem nú krefjast riftunar kjarasamninga og kjaraskerðingar við stórbatnandi ytri aðstæður í þjóðfélaginu? Það skyldi þó ekki vera að þeir, sem ný hyggjast knýja þetta fram, hafi í málgögnum sínum birt sífelldar ögranir og hrópyrði að þeim fulltrúum launafólks sem vildu taka nokkurt tillit til þessara sérstæðu og óhagstæðu ytri aðstæðna. Allar eru þó þessar aths. um ágalla vísitölukerfisins, ef um verðhækkanir erlendis væri að ræða, settar fram nú til þess að beina athyglinni frá því að nú eru aðstæður þveröfugar. Á s. l. ári bötnuðu viðskiptakjör um hvorki meira né minna en 10%. Það er því ekki til neins að tala um hvað ætti að gera við gagnólíkar aðstæður þeim sem hér hafa ríkt að undanförnu. Það, sem skiptir máli nú, er hvort ytri aðstæður, ytri skilyrði í þjóðarbúskapnum gefi tilefni til að stórskerða kjör launafólks. Það er öðru nær. Hér er verið að kljást við óstjórn og ráðleysi ríkisstj., sem hefur reynst risi á brauðfótum og hefur farið með eindæmum hörmulega með gullið tækifæri þjóðarinnar til að bæta sinn hag og efnahagskerfi sitt. Nú er lagt til að í einu mesta góðæri, sem þjóðin hefur lifað, verði til viðbótar skerðingu kaupmáttar almennra launa skornar niður samfélagslegar framkvæmdir, þær framkvæmdir í landinu sem koma öllum landsbúum að gagni og jafna aðstöðu og lífskjör landsmanna, hvar sem þeir búa í landinu. Slíkar framkvæmdir á að skera niður. En ekkert er gert til að sporna við stjórnlausum gróðafjárfestingum einkaaðila. Hinir og aðrir spekúlantar fá fé úr bönkum og opinberum sjóðum til fjárfestingar sem eingöngu er hugsuð til þess að græða á þeirri verðbólgu sem ríkisstj. hefur dyggilega ræktað undanfarin ár. Hvað skyldu þau t. d. vera mörg húsin sem ríkissjóður hefur greitt fyrir einkaeigendur með leigu fyrir ríkisstofnanir, þegar nauðsynlegustu byggingarframkvæmdir ríkisins eru markvisst skornar niður? Hæstv. utanrrh. taldi í ræðu sinni í þessari hv. d. í gær, að ekki væri ástæða til eða heppilegt að hafa í þessu frv. ákvæði um afnám áhrifa óbeinna skatta á verðbótavísitölu. Þetta væri óþarfa bráðlæti af stjórnarflokkunum. Hann taldi að það þing, sem kæmi saman eftir kosningar, ætti að taka um þetta ákvörðun. Hæstv. ráðh. sagði jafnframt, að þetta ákvæði væri stefnuyfirlýsing þeirra manna, sem standa að þessu stjfrv. Og nú hafa stjórnarflokkarnir fallist á þetta sjónarmið hæstv. utanrrh., að geyma lögfestingu þessa ákvæðis þar til eftir kosningar, ef þeir hafa þá aðstöðu til að koma því fram. Það er rétt, þetta ákvæði, sem átti samkv. frv. að koma til framkvæmda um næstu áramót, er stefnumark þeirrar ríkisstj., sem ætlaði sér í upphafi að knýja fram samþykkt allra greina þessa frv. og hefur það að sameiginlegu markmiði í alþingiskosningunum að tryggja framkvæmd 3. gr. þess í fyllingu tímans. Þetta ákvæði, sem samþ. var í Nd. og formannaráðstefna verkalýðsfélaganna telur jafngilda því, að lögbundinn samningsréttur verkalýðsfélaga og vinnuveitenda sé af þeim tekinn og falinn ríkisvaldinu, fellur vel að stefnu Sjálfstfl. og Framsfl. Það er býsna skammt á milli þeirra í mikilsverðustu málum. Ég vitna í því sambandi í leiðara Morgunblaðsins frá 24. ágúst 1974, þegar viðræður Sjálfstfl. og Framsfl. voru á lokastigi. Þar var rakið hversu mjög áhugamál þessara flokka falla saman og þar sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Þá ber að hafa í huga, að í raun réttri er ekki stórvægilegur munur á stefnu flokkanna í grundvallarefnum.“ Þetta sagði Morgunblaðið í leiðara 24. ágúst 1974, og þau þrjú og hálft ár, sem síðan eru liðin, hafa staðfest þau orð fullkomlega. Afgreiðsla þessa frv. og ekki síst ákvæði 3. gr. þess eru enn einn votturinn um sannleiksgildi þeirra. Segja má að á þessu kjörtímabili hafi Sjálfstfl. og Framsfl. verið í eins konar trúlofunarstandi. Með ákvæði 3. gr. frv., sem samþykkt var í Nd. og nú hefur verið frestað í bili og felur í sér sameiginlega stefnumörkun þeirra fyrir næsta kjörtímabil, er opinberlega lýst með þeim hjúum. En þess er að vænta, að í alþingiskosningunum í sumar lýsi nógu margir kjósendur þeim meinbugum á náinni og áframhaldandi sambúð þessara flokka, að þjóðin verði firrt frekari samstjórn þeirra. Það er nú ljóst, að verkalýðshreyfingin mun bregðast hart við samþykkt þessa frv. og þeim vinnubrögðum sem hæstv. ríkisstj. hefur viðhaft. Reynslan í baráttu verkalýðshreyfingarinnar gegn einstökum efnahagsráðstöfunum í þessu þjóðfélagi sýnir ljóslega, að á meðan ekki verða grundvallarbreytingar á sjálfu þjóðfélagskerfinu stendur launafólk í sömu sporum innan skamms tíma frá því að áfangasigrar hafa náðst í einhverjum efnum. Grundvallarástæðan til þess, að þróun efnahagsmála hefur verið með þeim hætti sem raun ber vitni um í okkar þjóðfélagi, er að sjálfsögðu sjálf þjóðfélagsskipunin. Þar eru annars vegar þeir, sem skapa verðmætin með vinnu sinni, launafólk í sífelldri varnarbaráttu fyrir kjörum sínum, og hins vegar svokallaðir eigendur framleiðslutækjanna, þeirra tækja sem beita þarf við öflun verðmætanna. Þessir svokölluðu eigendur eru í flestum tilvikum einungis yfirráðamenn atvinnutækjanna, fjármagnið er fengið úr opinberum sjóðum og lánastofnunum. Aðgerðum ríkisvaldsins er svo beitt, hvenær sem á þarf að halda, til að lyfta hverjum og einum þessara yfirráðamanna fyrirtækjanna yfir alla þröskulda í rekstrinum, hversu illa sem að honum er staðið og hversu mikið sem dregið er út úr honum til einkaneyslu. Í þessu þjóðfélagi er allt skipulagt sem hægt er að skipuleggja, nema það grundvallaratriði sem atvinnulífið, framleiðslan og fjárfestingin er. Á hverju hausti er t. d. ákveðið og skipulagt, jafnvel með tölvum, í hvaða kennslustofu hver og einn einasti nemandi og kennari í öllu skólakerfinu skuli halda sig á hverjum klukkutíma allt skólaárið og við hvað skuli þar fengist. Vegna þess að einkagróðasjónarmiðið er leiðarljósið í þjóðfélaginu er rekstur atvinnuveganna, innflutningur og fjárfesting, á sama tíma stjórnlaust. Við slíka þjóðfélagsskipan er sólundað fjármagni í 100 fiskvinnslustöðvar þar sem 10–20 væru hæfilegur fjöldi. Þar ætlar hver og einn að kroppa augun úr hinum, en launafólkið borgar að sjálfsögðu reikninginn með einum eða öðrum hætti, og aftur og aftur borgar launafólkið brúsann. Opinberir sjóðir og launahlutur almennings eru sá bakhjarl sem slíkur einkagróðarekstur byggir á. Þaðan er dælt hressingunni til þessara aðila, þegar þeir eru farnir að hengja hausinn, vegna þess að enginn svokallaður rekstrargrundvöllur er til fyrir slíka stjórnlausa fjárfestingu og rekstur. Launaþátturinn og opinberir sjóðir eru bakhjarlinn. Þangað eru sóttar greiðslurnar fyrir sóunina, en hver aðili í atvinnurekendahópnum, sem græðir, dregur sitt á þurrt. Gróðinn er friðhelgur og ekkert af honum tekið til að bjarga þeim yfirráðamönnum atvinnutækjanna, sem vesælastir eru hverju sinni. Eins og ég áðan greindi, voru við afgreiðslu fjárl. fyrir síðustu jól lagðar 4000 millj. kr. skattaálögur á launafólk, annars vegar með breyttum ákvörðunum um skattvísitölu og hins vegar með tvöföldun sjúkratryggingagjalds, en allur atvinnurekstur, líka sá best setti, er friðhelgur. Hið sama gerist nú við afgreiðslu þessa frv. sem hér er til umr. Fer þó ekki á milli mála að verslunarrekstur t. d. hefur skilað verulegum hagnaði á s. l. ári. Sá hagnaður í heild jókst um 76% á s. l. ári og t. d. hagnaður bifreiðaverslunar fjórfaldaðist. Við stórfellda nýja skattlagningu á almenning við afgreiðslu fjárl. var þessi gróði verslunarinnar friðhelgur, og hann er enn friðhelgur við afgreiðslu þessa frv. að öðru leyti en því, að 10% af hagnaði skal lána ríkissjóði með vísitölutryggingu. Vísitölubætur á laun eru hins vegar skornar niður og launakostnaður verslunarinnar og annarra atvinnugreina beinlínis lækkaður frá því sem ella hefði verið. Laun og launatengd gjöld í verslunarrekstri gætu á þessu ári numið um 30 milljörðum kr. Væri reiknað með 10% lækkun raungildis þessara launa vegna ákvæða þessa frv., vegna skerðingar vísitölubóta, færði það versluninni 3 milljarða kr. lækkun launakostnaðar á einu ári. Þeir, sem græða í atvinnurekstrinum, hirða sitt á þurru og fá sérstaka ábót með samþykkt þessa frv., enda er líf í tuskunum í þessari grein. Morgunblaðið greindi frá því s. l. þriðjudag, að um 60–70 aðilar sækist eftir verslunaraðstöðu við Hlemmtorg í Reykjavík. En staða einstakra greina atvinnurekstrarins sannar að sem jafnan fyrr, þegar Sjálfstfl. ræður mestu í ríkisstj., þá fleytir innflutningsverslunin rjómann í þjóðarbúskapnum. Framleiðsluatvinnuvegunum er svo haldið gangandi með því að sækja fjármunina til launafólks með því að rifta kjarasamningum í kjölfar gengislækkunar, og verslunin nýtur góðs af. Verkalýðsstéttin mun að sjálfsögðu snúast gegn samningsrofi og kjaraskerðingu með ekki minni hörku en fyrr. Verkalýðssamtökin heyja þrotlausa varnarbaráttu í þessu þjóðfélagi. Kaupmáttur launataxta er lægri en hann var 1972 þrátt fyrir verulega aukningu þjóðartekna á mann. Á meðan innflutningur og fjárfesting, uppbygging og rekstur atvinnustarfseminnar er óskipulagðari og stjórnlausari en allt annað í þjóðfélaginu verður niðurstaðan í líkingu við það sem verið hefur hingað til og efnahagsöngþveitið í góðærinu nú ber ljósast vitni um. Innflutningsverslunin og aðrir milliliðir græða, en endalausar bráðabirgðaráðstafanir vegna framleiðsluatvinnuveganna lenda á herðum verkalýðsstéttarinnar. Þetta er ekkert nýtt og þetta mun í sífellu gerast þar til sjálfum grundvellinum hefur verið breytt og þeir, sem verðmætin skapa, eiga sjálfir og stjórna aðalframleiðslutækjunum. Á meðan uppbygging og rekstur veigamestu atvinnufyrirtækja í landinu þjónar fyrst og fremst tilraunum einstaklinga til að nota almannafé í því skyni að skófla til sín einkagróða verður ekkert lát á slíkum hjaðningavígum í þjóðfélaginu. Baráttan gegn einstökum kjaraskerðingarákvæðum þessa frv. og þeim samningsrofum, sem hér er verið að fremja, er óhjákvæmileg og hún hlýtur að verða háð af hörku undir forustu heildarsamtaka launafólks. En sú barátta kemur fyrir ekki og getur ekki tryggt til frambúðar lífskjör og réttindi launafólks, ef hún beinist ekki að því að stuðla að þeim grundvallarbreytingum á sjálfu efnahags- og þjóðfélagskerfinu, að þeim, sem standa undir verðmætasköpuninni, verði fenginn rétturinn til að stjórna framleiðslunni í þágu heildarinnar.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð við 2. umr. Mér þykir rétt að byrja á því að fjalla lítils háttar um 3. gr., vegna þess að nú er komin fram brtt. sem felur í sér að hún skuli falla niður. Ég hafði allmörg orð um 3. gr. og taldi mjög hæpið að hún yrði í frv. áfram og yrði gerð að lögum, bar sem gildistími 3. gr, átti að vera frá 1. jan. 1979, en þar sagði, að óbeinir skattar skyldu ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu. Hæstv. forsrh. kallaði þetta stefnumörkun. Ég taldi að með því að hefja viðræður við forsvarsmenn launþegasamtakanna eða jafnvel að fella þetta niður eða láta breytinguna, sem boðuð væri, taka gildi í áföngum, þá mundi nást mikill árangur og jákvæðari afstaða varðandi efni frv. Þess vegna vil ég þakka fyrir að þetta er gert. Ég taldi að hæstv. forsrh. væri að gefa í skyn, að þessir ríkisstjórnarflokkar mundu ætla að starfa áfram í gegnum þykkt og þunnt, hér væru þeir að boða það sem koma skyldi og fólk ætti að vita það í tæka tíð. Það getur vel verið að svo verði. En svarið mun þá koma í kosningunum, bæði gagnvart þessu atriði og 1. gr. frv., sem auðvitað er aðalatriði frv., þ. e. að hefta verðbótavísitölu á launin. Það er auðvitað aðalatriði frv. og fram hjá því verður aldrei gengið. Annars væri frv. ekki flutt. Engu að síður tel ég mikilvægt að á þetta hefur verið hlustað. Ég tók einnig eftir því, að hæstv. utanrrh. sagði í ræðu sinni í gær, að þetta ákvæði væri honum ekki mikið í mun að hafa, og jafnvel skildi ég hann svo, að best væri að það hyrfi. Sem sagt, hæstv. ríkisstj. hefur tekið þá ákvörðun að fella 3. gr. út úr frv., og meiri hl. fjh.- og viðskn. hefur flutt þessa brtt., þó að um það væri aldrei rætt á fundi n. í morgun og honum lauk um kl. hálfellefu án þess að á þetta væri nokkuð minnst. En hæstv. ríkisstj. mun hafa fjallað um málið á fundi sínum fyrir hádegi í dag og komist að þessari niðurstöðu. Þetta tel ég jákvætt. En eftir stendur meginatriði frv., þ. e. að hefta verðbætur á launin samkv. kjarasamningi. Á laun, sem nema yfir 176 þús. kr. á mánuði, hvernig sem þeirra er aflað, koma ekki fullar verðbætur. Þær koma aðeins á lægri laun. Hæstv. utanrrh. sagði í gær, að menn hefðu kveðið mjög sterkt að orði, að hér væri um árás á launþegasamtökin að ræða. Launþegasamtökin hafa sjálf ályktað um þetta mál, og virðist nú sem nokkur órói sé í þeim og þau búist til átaka. Ég segi það hreinskilnislega, að það er alltaf neyðarúrræði að hafa slíkt uppi, að til átaka komi, og þar sem stutt er í kosningar, þá tel ég langhyggilegast af þessum mönnum að mótmæla kröftuglega og kynna sjónarmið sín vítt um landið og láta dóminn falla í næstu kosningum svo eftirminnilega að slíkt háttalag sem þetta frv. boðar verði ekki aftur haft í frammi. Það er sá eini dómur sem mun gilda og hafa sín einu og sönnu áhrif í framtíðinni. Þó að til verkfallsátaka komi nú á miðri vertíðinni, þá mun það ekki nægja. Það eina, sem dugir, er að launþegasamtökin og verkalýðshreyfingin tryggi sér það mikið afl hér á Alþ. að ekki verði framar ráðist í löggjöf beint gegn hagsmunum þeirra og gerðum kjarasamningum. Það er hið eina rétta svar sem launþegasamtökin eiga í dag. Hæstv. utanrrh. taldi þessar ráðstafanir þær mildustu sem hægt væri að fara i. Menn eru auðvitað frjálsir að því að meta hvað er mildilegt og hvað ekki. En ég er ekki ánægður þegar ég sé að frv. gerir ráð fyrir - og það kom fram á nefndarfundi í morgun frá talsmönnum Þjóðhagsstofnunarinnar, - að enn yrði verðbólga 36–37% á ári. Meðan svo er, þá er þar um mjög alvarlegt mál að ræða. Þetta frv. er til þess að bjarga í takmarkaðan tíma frá mjög slæmu ástandi, það viðurkenni ég, og við erum flestir eða allir sammála um að það þurfi að bjarga a. m. k. mörgum frá vandræðum. En þetta er heildaraðgerð. Ég lagði á það nokkra áherslu og mér fannst hæstv. utanrrh. taka nokkuð undir það sjónarmið, að það þyrfti að líta á hvert einstakt tilfelli meira en gert hefur verið og haga sér samkvæmt því. Það er kannske sama sagan, að ekki er svigrúm til að gera slíkt og þess vegna þurfi að gera þetta á breiðum grundvelli og í einu skrefi, eins og það hefur verið orðað. En við verðum að gá að okkur. Það hafa margir verið hér óábyrgir, eins og síðasti ræðumaður kom inn á, og fjárfest mikið og hagað sér ógætilega og hljóta því enn stærri hluta úr kökunni en ella, vegna þess að þessar aðgerðir færa gífurlega fjármuni á milli í þjóðfélaginu. Þeir, sem óvarkárast fara, þ. e. a. s. fjárfesta mest, eru verðlaunaðir. Ég fullyrði enn einu sinni að sum fyrirtæki eru í miklum vanda vegna of mikillar og rangrar fjárfestingar. Ég segi einnig að almenningur í landinu hefur eytt um of vegna vantrúar á það, að gengi íslensku krónunnar sé nokkuð tryggt. Það er okkar stóri vandi, bæði nú og oft áður. Og á meðan fólkið trúir því ekki, að einhvers virði sé að spara, þá náum við aldrei þessu margumrædda og eftirsótta jafnvægi í okkar efnahagsbúskap. Ég er sammála því, sem kom fram hjá hæstv. utanrrh., að fólk vill auðvitað vinna, hafi það vinnu, heldur en að sækja bætur. Um það var ekki deilt. En ég lét í ljós þá skoðun, að við mættum gjarnan flýta okkur hægar í sambandi við ýmsar framkvæmdir en gert hefur verið. Manni finnst það hálfundarlegt, þegar við sjáum framkvæmdir á vegum ríkisins sem boðnar hafa verið út, að þá skuli vera unnið langt fram á kvöld á laugardögum og sunnudögum, þegar fjármál ríkisins eru í miklum þrengingum. Þetta gagnrýni ég, hvort sem um er að ræða vegagerð, viðgerð á skipi í þágu eða eigu ríkisins eða skólabyggingu. Hér er rangt staðið að verki að mínu mati, og þetta ásamt mörgu, mörgu öðru skapar aukna þenslu, meiri þarfir fyrir fjármagn í ríkiskassann, aukna skattþenslu og verðbólgu. Ég vil sporna við þessu. Ég vil leggja það, sem var grundvallaratriði í baráttu Dagsbrúnar í áratugi, að viðurkenna 40 stunda vinnuviku, sem grundvöll undir eðlilegu og heilbrigðu lífi hér á Íslandi. Ef framleiðslan þarf á tveimur stundum í eftirvinnu að halda á dag, þá má bæta við 8 eða 10 tímum á viku í eftirvinnu. Vinnu fram yfir það tel ég óheppilega. Mér er kunnugt um það, að á Norðurlöndum var þegar árið 1958 eða 1959, í flestum eða öllum Norðurlandanna, sett bann við yfirvinnu frá 1. maí til 15. sept. Vildu menn fá yfirvinnu unna á þessum tíma varð að sækja um það í félmrn. í hverju einstöku tilfelli. Eðlilegt er að við tökum þetta upp. Hæstv. utanrrh. talaði um að það þyrfti oft að bjarga verðmætum og átti við sjávarsíðu. Það er rétt út af fyrir sig. Það þótti mikið átak í sveitinni þegar menn hættu að heyja á sunnudögum. Ég held að flestir bændur séu hættir að heyja á sunnudögum, a. m. k. meiri hl. E. t. v. gerir tæknin það mögulegt nú. En þetta fólk verður að eiga möguleika á að eiga frídaga eins og allir aðrir. Ég má til að segja frá dæmi sem kom fyrir mig í sumar vestur á Vestfjörðum. Ég var þar í frystihúsi á laugardegi, og frá fimmtudegi til hádegis á laugardegi dundu yfir tilkynningar um dansleiki alls staðar og útisamkomur og þetta heyrðist í vinnusalina. Ég var að tala við verkstjóra og forstjóra fyrirtækisins, og hann sagði að þetta væri einhver mesta erting fyrir þetta unga fólk sem hér ynni, sem það gæti búið við. Þá var mikill afli og fólkið vildi vinna eða þurfti að vinna réttara sagt á laugardegi og jafnvel sunnudegi, en alls staðar dundu við auglýsingar um samkomur og gert ráð fyrir að fólkið hefði frí. Ég gagnrýndi það við forstjórann, að afli væri ekki fluttur á milli staða, sem var ekki ýkjalöng leið. En samkomulagið var nú ekki betra á milli staðanna en það, að það var ekki gert. Sama gæti ég sagt frá Norðurlandi. Við höfum horft á það, að það vantar fisk ekki ýkjalangt frá Akureyri og Akureyringar hafa unnið hvern einasta laugardag mánuðum saman þegar aðrir staðir í lítilli fjarlægð hafa verið fisklausir. Ég er á móti svona skipulagi og ég er á móti því, að það þurfi að fella gengi og taka af verkafólki réttmæt laun til þess að bjarga fyrirtækjum, sem haga sér rangt. En út á það ganga að mínu mati óumdeilanlega þessar ráðstafanir að hluta. Það má deila um hvað á að gera. Það hefur oft verið gert áður og verður áreiðanlega gert í framtíðinni hér á hv. Alþ. Menn hafa alltaf gefist upp við að fara svokallaða verðlækkunarleið, verðhjöðnunarleið, sagt að hún bjargi engu. Ég trúi því ekki, að það megi ekki skipta eftir þessari leið. Ég trúi því ekki, að það megi ekki taka af hæstu launum í landinu, eins og þau eru í dag, launum sem eru yfir 300 þús. kr. á mánuði, eins og er hjá alþm. og mörgum fleirum, og skerða þau beint, ef það er rétt, eins og sagt er, að það þurfi að spara mikið fjármagn í ríkisrekstrinum og í mörgum atvinnugreinum, en leyfa hinum óbreytta verkamanni, sem er við fiskvinnsluna og höfnina, að halda sínu. Ég trúi ekki að það megi ekki reyna þessa leið eða hafa blöndu úr þessum leiðum. Það er rétt, sem kom fram hjá frsm, meiri hl., að hér er ekki valin ein ákveðin leið, eins og kemur fram í áliti verðbólgunefndarinnar, heldur er hér um nokkra blöndu að ræða. En ekki er gert ráð fyrir neinni beinni verðhjöðnunarleið, ef frá er talið það stóra afrek að lækka prósentu vörugjalds úr 18% í 16%. Alveg óskiljanlegt er að ekki skuli vera gert meira, þar sem allir vita að þetta vörugjald hefur valdið aukinni verðbólgu í þjóðfélaginn. Þó að ríkissjóður nái til sín skattpeningum í fyrstu lotu, þá dregur þetta vörugjald stórfé til baka frá hæstv. fjmrh. vegna áhrifa þess í verðmyndun í þjóðfélaginu. Ég harma það, að menn skuli alltaf gefast upp við að hamla á móti dýrtíðinni, eins og raun ber vitni, og fara hina einfaldari og þægilegri leið. Það er gert nú enn einu sinni. Ég sagði hér við 1. umr., að allir flokkar hafi staðið að þessari leið og einnig minn flokkur. Ég tel að við verðum einhvern tíma að reyna aðra leið en þessa. Frsm. meiri hl. fullyrti að við kæmumst ekki hjá því að gera eitthvað, við værum staddir í vanda og það yrði ekki hægt að aka sér undan því að takast á við þennan vanda. Það er alveg rétt. En það er bara svona, að menn sjá alltaf það sem er þægilegast og einfaldast og fara þá leið. Fyrir bragðið líður ákveðinn tími og við erum komnir í sama farið aftur. Ég fullyrði enn einu sinni, að innan tiltölulega skamms tíma lendum við í sama farinu, og þá er verr af stað farið en ekki að mínu mati. Þá erum við einu þrepi neðar og virðingarleysi gagnvart íslenskri krónu minna en áður og er þó ekki á bætandi. Það er tilgangslaust, sagði frsm., að færast undan vandanum. Þetta er alveg rétt. En þetta frv. tryggir ekki neina lausn til frambúðar. Sem betur fer búum við við mjög hagkvæm ytri skilyrði nú og ætti þess vegna ekki að þurfa að ráðast beint að kjörum hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu, heldur að vinda ofan af þeim sem eru hærra settir. Það á að setja hér á skyldusparnað fyrirtækja. Það mætti hafa um það mjög langt mál, vegna þess að skyldusparnaðurinn á að koma fram, eins og segir í 6. gr., af skattgjaldstekjum fyrirtækja miðað við árið 1977. Ef þetta hefði verið minni prósenta og beint á veltu - hér er reiknað með 10% af skattgjaldstekjum, þá hefðum við fengið eitthvert fjármagn inn. En hvað eru nettóskattgjaldstekjur? Þær eru hjá æðimörgum fyrirtækjum engar, jafnvel mörgum hundruðum fyrirtækja. Hér er því nú sýnd veiði, en ekki gefin. Hins vegar er þar gengið beint framan að manni, sem hefur 130–150 þús, kr. í laun og hann skal sviptur allverulegri upphæð. Ég tala nú ekki um framkvæmdina í 2. gr., eins og hún verður við alla þessa útreikninga. Eins og frsm. drap á, þarf að setja reglugerð og hana þarf að setja strax, hvernig á að framkvæma þessa útreikninga, og það kann að vera erfitt mál. Tökum bara einfalt dæmi eins og gildir nú víða um land, að það er ekki um samfellda vinnu að ræða og sami maður verður að vinna jafnvel á tveimur stöðum, segjum kona í frystihúsi og jafnvel einhverja aðra vinnu. Ef þessir aðilar fara að skipta því á milli sín, hvað hún hefur í tekjur, og reikna uppbætur samkv. því, þá má vera þar góð samvinna. Og það má vera mikið lipurmenni, sá maður sem her ábyrgð á launaútreikningunum, ef þessi viðkomandi persóna á að fá það sem henni ber. Það má ganga ákaflega vel. Því miður er framkvæmd 2. gr. ákaflega óviss og felur örugglega í sér árekstra, leynilega árekstra milli launþega og vinnuveitenda og kann að skapa mikla óvissu í útborgun. Það kom greinilega fram í morgun á fundi okkar, að þetta vandamál er hvergi nærri leyst meðan við höfum ekki reglugerðina fyrir augum, sem auðvitað er ekki hægt á þessu stigi. Það liggur fyrir að hér er mikið vandamál í framkvæmd. 6. gr. um skyldusparnað félaga og stofnana á að gera eitthvað til þess að lagfæra þetta ástand og draga úr fjárfestingarkapphlaupi, En þegar viðmiðunargrunnurinn er þessi skattgjaldsstofn, þá tel ég að fjöldamörg fyrirtæki sleppi og þetta verði ekki sá hemill á fjárfestingu sem jafnvel hæstv. ríkisstj. hafði hugsað sér, og því hefði ég talið að það ætti að hafa aðra viðmiðun, miklu lægra gjald, en hafa hluta af veltu sem kvöð að leggja til hliðar. Nú munu margir segja, að nú þegar skorti menn svo mikið rekstrarfé að enginn minnsti möguleiki sé að leggja neitt til hliðar og menn þyrftu jafnvel miklu meira fjármagn. Hjá sumum er þetta rétt, hjá öðrum ekki. Það er staðreynd, að ásókn hjá fjárfestingarsjóðum er nú með allra mesta móti og svo mikil, að ekki er með nokkru móti mögulegt að sinna þeim óskum. Þetta bendir til þess, að enn sé sama sagan, að allir vilji flýta sér að fjárfesta áður en verðbólgan verður meiri og telji sig hafa svo mikinn hag af því, að það er næstum allt réttlætanlegt í því efni. Ég hefði viljað, - það er ekki hægt núna og það var ekki heldur rætt til hlítar í morgun, - hafa þetta ákvæði í 6. gr. með öðrum hætti til þess að tryggja að við næðum nokkrum skyldusparnaði frá félögunum ekkert síður en frá einstaklingunum. En ekki hefur gefist svigrúm til að móta það og þess vegna er þessi grein að mínu mati lítilsigld og meira til að sýnast, en ekki eins raunhæf. Herra forseti. Ég vil svo að lokum aðeins endurtaka það, að ég met það mikils að 3. gr. skuli vera felld burt. Engu að síður er efni 1. gr. það sem launþegasamtökin munu vera óánægð með og mótmæla kröftuglega. En ég tel að upphlaup í þessu þjóðfélagi sé óæskilegt. Eina rétta svarið er krossinn á réttum stað þegar að kosningum kemur nú í sumar.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. síðasta ræðumanni, 1. landsk. þm., fyrir þann áróður sem hann hafði hér uppi í loksins máls fyrir Sjálfstfl. Hann talaði um að beina því til fólksins að setja krossinn á réttan stað við næstu kosningar. Ég skil hann þannig, að hann sé með áróður fyrir Sjálfstfl., og fagna ég því, þó að áróður sé óviðeigandi úr þessum ræðustól. En ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er sú, að hv. 5. þm. Norðurl. v. gat þess í ræðu sinni, að ég sem efsti maður á lista Sjálfstfl. í Reykjavík treysti mér ekki til að skrifa undir nál. meiri hl, fjh.- og viðskn. um það frv. til l. sem ríkisstj. hefur nú lagt fram um ráðstafanir í efnahagsmálum. Hann ruglar saman kjörtímabilum. Það er fyrir næsta kjörtímabil sem ég er efsti maður á lista Sjálfstfl., en ekki á þessu kjörtímabili. En það skiptir nú ekki máli, það er svo margt ruglað og mikill ruglingur sem kemur úr þeim herbúðum, að það fyrirgefa allir honum þann misskilning. Ég get í stuttu máli gert honum og öðrum hv. þm. grein fyrir því, hver ástæða er fyrir því, að ég get ekki fylgt frv, þessu, en hún er einfaldlega sú, að allt frá upphafi þessa kjörtímabils hef ég talið þá efnahagsstefnu, sem ríkisstj. valdi og hefur fylgt, svo líka þeirri efnahagsstefnu, sem ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, vinstri stjórnin, rak á síðasta kjörtímabili, og langt frá boðaðri stefnu Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar, að ég gat ekki sætt mig við hana og geri það ekki enn. Og þetta er engum dulið, ég hef sagt þetta áður, bæði úr þessum ræðustól og annars staðar. Málefnasamningurinn var þar af leiðandi ekki að mínu skapi. En það er ekki þar með sagt, að ég telji rangt að ríkisstj, reyni að gera þær ráðstafanir sem með þarf til þess að draga úr hinum slæmu áhrifum vinstristjórnarstefnunnar og koma í veg fyrir stöðvun atvinnuveganna eða stöðvun undirstöðuatvinnuveganna, skulum við segja. Ég er ekki ósammála því, sem kemur fram í nál. hv. minni hl. fjh.- og viðskn., þar sem segir, með leyfi forseta: „Það er vissulega alvarlegt mál, að ríkisstj. sem sjálf gerir bindandi launasamninga og lætur fjmrh. sinn skrifa hátíðlega undir launa- og kjarasamninga, skuli eftir aðeins þrjá mánuði leyfa sér að svíkja slíka samninga. Þannig hefur núv. ríkisstj. staðið að samningsgerð við BSRB og þannig ætlar hún að hlaupa frá samningum.“ Ég er ósammála þessu að því leyti til, að ég tel ekki að ríkisstj. sé að svíkja gerða samninga. Ég skal ekki taka undir það. En að sjálfsögðu harma ég að ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar skuli vera þannig, að ríkisstj. telji nauðsynlegt að gera þær ráðstafanir sem hér eru til umr. En það er ekki vegna þess að ríkisstj. sé að gera fólkinu í landinu einhverja bölvun. Það má skilja af málflutningi hv. stjórnarandstöðuþm., að það sé ein aðalástæðan, að ríkisstj. sé vísvitandi að gera fólkinu einhverja bölvun með þessum bráðabirgða- eða neyðarráðstöfunum. Ríkisstj. leggur þessar ráðstafanir í efnahagsmálum fram í framhaldi af öðrum ráðstöfunum, gengislækkuninni, til þess að tryggja rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuveganna og til þess að tryggja að fyrirvinna heimilanna hafi tekjur reglulega. Ég held að það hljóti að vera aðalatriðið fyrir alla, hvort sem þeir eru þm. eða ekki þm., meirihluta- eða minnihlutamenn, að það atvinnuástand ríki, að heimilisfeður og fyrirvinnur hafi tekjur og það reglulega. Ég vil bæta við og segja það, að ríkisstj. ber skylda til þess að gripa til ráðstafana þegar hætta steðjar að' í þjóðfélaginu. Ríkisstj. mundi ekki gripa til sérstakra ráðstafana nú nema hún telji að það ástand sé í þjóðfélaginu, að það þurfi að grípa til sérstakra ráðstafana.  Þjóðin vill ekki að launþegasamtökin stjórni landinu né heldur samtök atvinnurekenda og því siður Alþingi götunnar. Þetta skilur þjóðin, þótt „verkalýðsrekendurnir“, sem ég hef nefnt svo hér á Alþ., eða sjálfskipaðir talsmenn fólksins á Alþ. hafi hátt og jafnvel hafi leyft sér að hóta í nafni verkalýðssamtakanna að virða ekki lög frá Alþingi. Hvað þýðir það? Af hverju koma þessir menn ekki hreint fram og segja að þeir séu að boða byltingu? Við skulum átta okkur á því, hvað þetta þýðir. Þeir boða það, að fólkið fari ekki að lögum frá Alþ. Það er alþekkt og ekkert nýtt, að aðalmarkmið Alþb.-manna er að grafa undan stjórnarsamstarfinu. Og nú halda þeir að þeir hafi fengið beittasta vopnið í hendurnar og geti æst til verkfalla og æst verkafólk eða notað verkafólk í þeirri iðju sinni. Nei, ég vil að það komi alveg hreint fram, ég fullvissa hv. þm. um það vegna fsp. frá hv. 5. þm. Norðurl. e., að ég styð ríkisstj. í öllum þeim aðgerðum sem að mínu mati stefna að því að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Og ég dreg ekki í efa að þjóðin öll styður ríkisstj. í þeirri viðleitni. En það er ýmislegt annað í þessu frv., sem ég get ekki sætt mig við. Það er t. d. IV. kafli, 6. gr., um skyldusparnað félaga og stofnana. Mér finnst vera ráðist þar á þau á sama hátt og var ráðist á einstaklingana þegar skyldusparnaður einstaklinga var hér settur á, félög og stofnanir svipt ákvörðunarrétti til að ráðstafa eignum sínum. Það er gert á sama tíma sem vitað er að fyrirtæki og stofnanir eru fjárvana. Og hvernig er ástandið á peningamarkaðinum þegar þessar ráðstafanir eru gerðar? Bankarnir hafa í langan tíma lokað síðustu mánuði ársins fyrir alla fyrirgreiðslu til þess eins að geta sýnt góða lausafjárstöðu um áramótin. Það dregur að sjálfsögðu mikið úr bæði félögum, stofnunum og fyrirtækjum almennt. Síðan er búið að setja útlánaþak, það er búið að takmarka hvað má setja mikið af þessari blóðgjöf inn í lífæð þjóðarinnar, af þeirri sparifjármyndun sem er á hverjum tíma. Sem sagt, féð er ekki notað sem skyldi. Það er notaður hluti af því. Og nú er búið að bæta við vaxtabreytingum fjórum sinnum á ári, sem þýðir að nú á að fara fram vaxtabreyting eftir viku eða 10 daga, viku held ég, og bankarnir kaupa ekki viðskiptavíxla nema fram að þeim tíma, sem er innan við viku. Ef mikið liggur við fá þeir þá fyrirgreiðslu í yfirdráttarformi, sem kostar þá tvöfalt á við það sem það þyrfti að kosta, ef víxlarnir væru keyptir strax, sem sagt, yfirdráttarkostnaðurinn og síðan, þegar víxlarnir eru keyptir, víxlakostnaðurinn. Þar að auki eru strangar verðlagshömlur og til viðbótar við þetta er það orðin algild innanhúsregla - það eru ekki lög - bankakerfisins að halda eftir 5% af keyptum víxlaupphæðum og leggja í sérstaka sparisjóðsbók á nafni fyrirtækjanna, sem er nokkurs konar trygging. Til viðbótar þessu stendur hér í 6. gr., í IV. kafla, með leyfi forseta: „Skyldusparnaður telst að fullu greiddur þegar fullnaðarskil hafa verið gerð á öllum þinggjöldum gjaldanda til ríkissjóðs samkv. þinggjaldabók ásamt þar greindum skyldusparnaði.“ Í Reykjavík er innheimtudeild, Gjaldheimtan í Reykjavík. Öllum gjöldum, sem greidd eru, er skipt á milli útsvara og ríkistekna, þannig að það verður að greiða að öllu opinber gjöld áður en hægt er að greiða inn á þennan skyldusparnað. Síðan segir, með leyfi forseta, í 7. gr., að „sé skyldusparnaðurinn ekki greiddur að fullu fyrir 1. febr. 1979 reiknast verðbætur þó aðeins frá 1. jan. næsta ár á eftir fullnaðarskilum“. Sem sagt, það fé, sem er greitt við skulum segja eftir 1, febr. 1975, greitt t. d. 2. febr., er verðbótalaust allt árið. Það er höggvið af atvinnurekendum og atvinnurekstrinum hér um bil í hverri línu. Síðan kemur, með leyfi forseta, í VII. kaflanum svo hljóðandi: „Lög þessi öðlast þegar gildi og koma III. og IV. kafli til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda til ríkissjóðs fyrir skattárið 1977.“ Maður skyldi ætla að ef fyrirtækin hefðu einhvern varasjóð eða eitthvað eftir til þess að leggja í þennan skyldusparnaðarsjóð, þá væri þó búið að ráðstafa honum þegar komið er fram á árið 1978. En þetta á að verka aftur fyrir sig. Hvað skyldi svo eiga að gera við þennan skyldusparnað? Við skyldum ætla að það væri nóg, að fyrirtækjum væri gert að leggja þennan skyldusparnað inn í bankabók, þannig að hann væri þar fastur einhvern ákveðinn tíma á þeim kjörum sem bankakerfið segir til um. Það er hægt að leggja inn í vaxtaaukalán, það er hægt að gera ýmislegt og hafa bæði vexti og verðbætur. En í skýringu á bls. 8 með IV. kaflanum segir í 2. mgr., með leyfi forseta: „Má ætla, að skyldusparnaður þessi auki ráðstöfunarfé ríkissjóðs á árinu 1978 um 800 millj. kr.“ Hver er að spara, ef þessu, sem tekið er í skyldusparnaðarfé af félögum og stofnunum, er bætt við ráðstöfunarfé ríkissjóðs? Úr hverju er verið að draga? Það er verið að færa til framkvæmdamöguleika, taka þá frá félögum og einstaklingum og afhenda ríkissjóði. Ég hef fengið þá skýringu, að þessar 800 millj. kr, eigi að fara í ríkissjóð að vísu til þess að greiða upp erlendar skuldir. Er það ekki alveg sama. Ríkissjóður hefur þá aðrar 800 millj, til þess að eyða. Það eru svona atriði í þessu frv. sem ég get ekki sætt mig við, og þar af leiðandi hef ég ekki skrifað undir þetta nál. Ég vona að ég hafi svarað hv. 5. þm. Norðurl. v. nægilega til þess að fullnægja forvitni hans. Á sama tíma sem lögin eiga að skylda einstaklinga og fyrirtæki til þess að spara þarna um 10%, þá segir, með leyfi forseta, í VI. kafla, um ríkisframkvæmdir og lántökur, 12. gr., svo hljóðandi: „Þrátt fyrir ákvæði fjárl. fyrir árið 1978 er heimilt að lækka fjárveitingar“ o. s. frv. Af hverju á ríkissjóður ekki að hlíta sömu reglum og allir aðrir? Af hverju er hann ekki skyldaður í þessari grein til að spara um 1000 millj., eins og tekið er fram þarna, á framkvæmda- og rekstrarliðum? Ég sem sagt treysti mér ekki til þess að skrifa undir nál., vegna þess að í þessu frv. eru ýmis atriði sem ég treysti mér ekki til að standa að. En það er ekki vegna þess að ég styðji ekki ríkisstj. í viðleitni til að halda uppi fullri atvinnu og tryggja að í framtíðinni eins og hingað til verði fyrirvinnum heimilanna tryggt að þær hafi tekjur eins og með þarf, þó að ég sé sammála um að þær mættu vera hærri.



Herra forseti. Það virðist svo sem þau fáu orð, sem ég sagði hér í gær, hafi kallað á æðimörg andsvör frá hv. stjórnarandstæðingum, og ég mun ekki skorast undan því að ræða þetta mál nokkru frekar við þá, þó að ég hafi ekki löngun til að tefja umr. úr hófi. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, talaði hér strítt um þær ráðstafanir, sem frv. fjallar um, og taldi þær, að mér skildist, fyrst og fremst og nánast eingöngu bera vott um illvilja ríkisstj. í garð vinnandi fólks. Ég held að þetta sé mikill misskilningur. Ég held að engin ríkisstj. og a. m. k. ekki sú, sem nú situr, hafi það að markmiði að búa illa að þegnum þjóðfélagsins. Ég leyfði mér að halda því fram hér í gær, að þessar ráðstafanir væru gerðar fyrst og fremst til þess að tryggja áframhaldandi rekstur atvinnufyrirtækjanna og þar með fólkinu atvinnu, og ég fór um það nokkrum orðum hér í gær, hversu það á miklu betur við a. m. k. Íslendinga og að ég hygg flesta aðra menn að vinna fyrir launum sínum en að sækja atvinnuleysisstyrki, jafnvel þó að þeir séu í boði, með reglulegu millibili. Ég held að það þurfi ekki að fara mörgum orðum um það. Hér hafa verið boðaðar, bæði á hv. Alþ. og í ályktunum stéttarsamtaka, harðar gagnráðstafanir, eins og þær eru kallaðar, til að standa vörð um réttindi fólksins. Og bréf hefur borist frá Alþýðusambandi Íslands, frá svokallaðri formannaráðstefnu verkalýðsfélaganna innan þeirra samtaka sem haldin var í gær.  Nú leikur mér nokkur forvitni á að vita hvaða margvíslegu fleiri atriði það eru en þarna eru greind sem þessu valda. Eru það ákvæði frv. um að lækka vörugjaldið úr 18% í 16%? Ég geri ekki ráð fyrir því, því að enda þótt lækkun vörugjaldsins hafi hér af hv. 5. þm. Norðurl. v. verið kölluð skrípaleikur, þá er það þó engu að síður „skrípaleikur“ sem færir niður vöruverð um 700 millj. kr. og minnkar tekjur ríkissjóðs að því skapi, svo það getur varla verið þetta. Eru það þá ákvæði frv. um auknar niðurgreiðslur sem kalla á harðar aðgerðir verkalýðssamtakanna? Ég á ekki von á því, að 1300 millj. kr. aukning á niðurgreiðslum, sem kemur fram í lækkuðu vöruverði og auknum kaupmætti launa, kalli á harðar gagnráðstafanir frá verkalýðssamtökunum, svo að varla er þá um þessa ástæðu að tefla. Ætli það sé þá e. t. v. ákvæði frv. um barnabætur í skatti sem eiga að hækka um 5000 kr.? Ég geri ekki ráð fyrir því og tel mig ekki þurfa að færa að því rök. Ég geri ekki heldur ráð fyrir því, að hér sé átt við skyldusparnað félaga. Hann á litlum vinsældum að fagna hjá sumum. Við höfum heyrt þess merki og séð í þessum umr., en ég efa að Alþýðusambandið og ráðstefna formanna verkalýðsfélaga innan þess sé að mótmæla þessu og safna liði til að mótmæla því, að félögin axli nokkurn hluta af sameiginlegum byrðum. Þá er eftir heimild til þess að draga úr ríkisframkvæmdum og lántökum. Ég býst ekki við að það séu þessi ákvæði sem verið er að mótmæla. Ef það er, þá er gott að fá það fram. Það væri mjög æskilegt, við síðara tækifæri, skulum við segja, því að hér er víst enginn sem hefur átt sæti á formannaráðstefnu verkalýðsfélaganna, að gerð yrði grein fyrir því, hvaða margvíslegu fleiri atriði það eru sem höfð eru í huga, þegar skorin er upp herör gegn þessu frv. En 1. gr. skerðir kaupmátt manna óumdeilanlega. Hún skerðir launin um helming af verðbótavísitölu, eins og hún verður reiknuð út hvern þessara þriggja daga: 1. mars, 1. júní og 1. sept., um helming hið mesta. Hér hefur verið sagt, að af ríkisstj. hálfu, og það sagði hv. 11. landsk. þm., sem ég hef aldrei reynt að því að fara rangt með, gagnstætt ýmsum öðrum sem ég nafngreini nú ekki, - hann sagði að hér hefði því verið haldið fram, að um enga kaupmáttarskerðingu yrði að tefla. Þetta hef ég ekki heyrt. Ég hef fyrir framan mig þau plögg sem hér hafa verið lögð fram, og þar kemur glöggt í ljós að kaupmáttur ársins 1978 verður nokkru meiri en hann var að meðaltali á árinu 1977. Hinu hefur, held ég, enginn haldið fram, að kaupmátturinn verði ekki nokkru minni en hann annars hefði orðið. Það liggur auðvitað í augum uppi, og ég hygg að ekki nokkur einasti stjórnarstuðningsmaður hafi borið annað á borð. Það segir hér í plaggi frá Þjóðhagsstofnun, með leyfi hæstv. forseta: „Á árinu 1977 jókst kaupmáttur kauptaxta launþega um nálægt 9% að meðaltali frá árinu áður. Aukning kaupmáttar ráðstöfunartekna á mann var svipuð. Um áramótin 1977–1978 var kaupmáttur kauptaxta 6–7% meiri en að meðaltali 1977. Miðað við helmingun verðbóta og hliðarráðstafanir frv. til l. um efnahagsráðstafanir verður kaupmáttur kauptaxta sennilega 3–4% minni á síðasta ársfjórðungi í ár en hann var um áramótin, og er þá miðað við að hálfar verðbætur verði greiddar 1. des. Þarna ber að hafa í huga, að grunnkaupshækkanir launa 1. júní og 1. sept. vega að nokkru upp kaupmáttarrýrnun vegna helmingunar verðbóta. Að meðaltali á árinu 1978 verður kaupmáttur kauptaxta eftir sem áður nokkru meiri en að meðaltali á árinu 1977. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann verður svipaður í ár og í fyrra, þar sem beinir skattar hækka umfram hækkun tekna, og því verður kaupmáttur ráðstöfunartekna óbreyttur, þótt kaupmáttur kauptaxta aukist nokkuð.“ Þetta er það sem Þjóðhagsstofnun segir okkur, og þetta er það sem a. m. k. ég vil leggja til grundvallar í þeim málflutningi, sem hér er uppi hafður um þetta frv., og hvorki betra né verra. Þetta er það, sem kemur út úr dæminu eftir útreikningi þessara sérfræðinga. Ef menn geta reiknað þetta á annan veg og sannað að það sé rangt reiknað, þá gera þeir það að sjálfsögðu. En ég hef ekki orðið þess var, og ég vænti þess ekki að sú verði niðurstaðan. Ég mun hafa sagt það í gær, að verkalýðssamtök og launþegar hafi ærið oft þolað aðrar eins skerðingar eða við skulum kalla það árásir á kjörin og stundum miklu meiri. Ég vil minna á það, að í 4 ár, árin 1960–1963 að báðum árunum meðtöldum, voru engar vísitölubætur á laun í gildi, - engar, ekki hálfar, þaðan af síður heilar. Þær voru engar. Engu að síður minnir mig, og nú treysti ég á minnið, að þá hafi kaup hækkað verulega. Þá var kaupið hækkað í samningum. Þá var kaupið ekki bundið vísitölu. En ég veit ekki hvort verkalýðsfélögin og launþegar voru miklu verr settir, og ég hef ekki hugsað mér að breytingar á vísitölu, t. d. á þann veg að áhrif óbeinna skatta væru tekin þar út úr, ættu endilega að rýra kjör launþega. Það er ekki meining mín a. m. k. Ég held að það sé hægt að hugsa sér og ég held að margir telji nauðsynlegt að breyta vísitöluákvæðunum og grundvellinum til þess að færa hann í réttara horf, til þess að taka af honum ýmsa þá annmarka sem allir viðurkenna að á honum eru. Og ég segi það enn og aftur, að ég fagna því að 3. gr. þessa frv. hefur verið dregin til baka. Og ég vísa um það til þess, sem ég sagði hér í umr. í gær, og ætla ekki að endurtaka það. Hitt er rangfærsla hjá hv. 11. landsk. þm. - rangfærsla sem ég átti ekki von á frá honum, að hann segir að ég hafi þar með verið að segja að við mundum lögfesta þetta síðar. Ég sagði í gær og ég skal endurtaka það, að ég tel og hef alltaf talið að breytingar á þeim vísitölugrundvelli, sem hér hefur verið um að ræða, ættu að fara fram í samráði við aðila vinuumarkaðar, og ég held að með því eina móti verði hægt að skapa um það frið og komast að heppilegri niðurstöðu um nýjan verðbótamæli á launin. Þess vegna á ég ekki von á því, að farið verði út á þá braut að lögfesta einhliða breytingar á þessum vísitölugrundvelli. Ég á ekki von á því. Ég tel og hef alltaf talið, að það lægi ekki svo mikið á að setja ákvæði sem eiga að gilda eftir 10 mánuði, að það bæri nauðsyn til þess að lögfesta þau í sambandi við þær neyðarráðstafanir sem hér er verið að gera. Hitt vil ég undirstrika, að ég tel jafnmikla nauðsyn nú og áður og jafnvel meiri en nokkru sinni fyrr, að menn gefi þessu atriði gaum, að menn komi saman og ræði um vísitölugrundvöllinn og ekki bara ræði hann, heldur reyni að koma sér niður á heppilegri skipan þessara mála en við höfum búið við. Viðreisnarstjórnin svokallaða reyndi það á þeim árum sem ég áðan nefndi, 1960–1963, að skipa þessum málum með þeim hætti, að ekki væri samband milli launa og verðlags. Sú tilraun gafst ekki vel. Henni var hætt og aftur horfið að gamla fyrirkomulaginu. Þess vegna sýnist það ekki vera lausnin. En réttlátari, sanngjarnari viðmiðunarmáti en sá, sem nú er búið við, verður að vera til, því að öllum er ljóst og allir viðurkenna að sú tilhögun, sem nú er höfð á þessum málum, er ekki réttlát, hún er ekki heppileg og hún gefur ekki rétta mynd. Það hafa verið nefnd í þessum umr. svo mörg dæmi um annmarkana á þessu fyrirkomulagi, að ég ætla ekki að fara að endurtaka neitt af þeim. Það er okkur öllum ljóst. Þess vegna vil ég segja það, að enda þótt ég fagni því, að 3. gr. hefur verið tekin út úr frv. og þetta mál afgreitt óháð því sem ég nú var að segja, þá er það í sjálfu sér engin lausn. Það, sem þarf að gera, er að setjast á rökstóla með þeim aðilum, sem beinna hagsmuna eiga að gæta, og finna réttláta mælistiku á þessi mál. Hv. 5. þm. Norðurl. v. er nú kominn í salinn og þá get ég aðeins snúið mér að þeim kafla ræðu hans, sem hann tileinkaði mér sérstaklega og 2. gr. þess frv. sem hér um teflir. Hann taldi þessa grein mjög lítils virði, sagði að ég hefði lagt mikið upp úr henni, og það er rétt, ég gerði það. Ég viðurkenndi í gær og viðurkenni enn, að framkvæmdin er nokkuð erfið, og það má vel vera, eins og hv. 1. landsk. þm. benti á, að í vissum tilvikum sé hér um erfiðleikamál að ræða og jafnvel árekstramál, þar sem menn vinna hjá mörgum atvinnuveitendum á sama tímabili, og það þarf að reikna út eftir nákvæmum reglum, hvort menn eiga rétt á bótum samkv. 2. gr. og þá hve miklum og þá hverjir eiga að greiða þær. Það er vissulega alveg rétt. Mér dettur ekki í hug að neita því, að það geti verið erfitt að setja þá reglugerð sem til á að koma og frv. gerir ráð fyrir. En ég neita að fallast á það sjónarmið, að það sé ekki hægt að halda uppi launajöfnunarstefnu. Ég neita því. Ég hlýt að verða að gera þá kröfu til þjóðfélagsins og til þeirra, sem eiga að fara með þessi mál, að það sé hægt að sjá til þess, að þeir sem búa við verstu launin, þurfi ekki að þola jafnmikla skerðingu og við hinir. Ein leið er auðvitað til í þessu. Hún er sú að hafa engin slík láglaun. Það er kannske auðveldasta lausnin. En um það hefur ekki verið samið, og ætti það yrði ekki talin íhlutun í hið frjálsa samningsform, ef Alþ. færi að lögákveða að enginn skyldi hafa lægri laun en tiltekna fjárhæð. Ég geri fremur ráð fyrir því. Samningar þeir, sem nú er verið að tala um og öllum eru heilagir, gera ekki ráð fyrir því, að vissir þjóðfélagshópar hafi þau lágmarkslaun sem þola slíka skerðingu. Þeir hafa það ekki. Þess vegna hef ég fyrir mitt leyti lagt á það ríka áherslu, að í þessum ráðstöfunum væri gert ráð fyrir að uppbætur til þeirra, sem verr eru settir, væru meiri en til hinna. Og ég vænti þess og vonast fastlega til þess, að viðfangsefnið sé ekki svo tröllaukið og ekki svo erfitt, að ég ekki segi óyfirstíganlegt, að það megi ekki finna einhverja leið, jafnvel þótt það kosti nokkra fyrirhöfn og kannske í undantekningartilfellum einhver leiðindi. Það er auðvitað alveg hárrétt hjá hv. 5. þm. Norðurl. v., að þessar láglaunabætur verða í takmarkatilvikum hlægilegar. Það er auðvitað alveg rétt. Hann kaus að velja sér mann, sem var með laun svona alveg rétt undir því að fá engar bætur, og sannaði það með óyggjandi rökum og tilvitnunum í frv., að það væri heldur lítið sem þessi maður bæri úr býtum. Það er alveg rétt auðvitað. Það munar hársbreidd að þessi maður fái engar bætur. Ef hv. þm. hefði tekið dæmi af manni sem hefur örlítið betri laun, þá fékk hann ekki neitt og gat sannað að uppbæturnar væru núll, og þá hefðu ákvæðin vafalaust verið enn þá hlægilegri. Ef hann hefði t. d. tekið alþm., þá var útkoman ekki glæsileg fyrir þá. Þá dugði greinin ekki mjög mikið til þess að rétta þeirra hlut, enda er hún ekki ætluð til þess. En það er hægt að hugsa sér önnur dæmi um miklu lægri laun en hv. þm. tók til viðmiðunar, 167 þús. kr. miðaði hann við. Það eru ekki allir sem hafa 167 þús. kr. í laun. Og hvernig kemur dæmið út þegar reiknuð eru laun þeirra sem hafa 120–130 þús. kr. í mánaðarlaun? Ég er ekki svo reikningsglöggur að ég treysti mér til þess að fara með slíkar tölur. Ég á heldur enga tölvu til þess að sanna þetta með. En ég er viss um að það kemur allt annað út úr því dæmi heldur en það sem hv. 5. þm. Norðurl. v. var að reikna fyrir okkur með miklum glæsibrag áðan. Ég skil ekki hvers vegna þessi málsvari láglaunafólks og launþega leyfir sér að gera lítið úr því, þegar í þessu frv. er þó gerð tilraun til þess að rétta hlut þessa fólks. Mér finnst það koma úr hörðustu átt, miðað við annan málflutning sem úr þeim herbúðum kemur. Auðvitað er erfitt að hafa undantekningarákvæði. Það er alltaf auðveldast að hafa lög klár og kvitt, eitt gildi fyrir alla. En staðreyndin er bara sú, að þjóðfélagsaðstæður fólks eru svo misjafnar að það, sem einn getur auðveldlega þolað, getur annar ekki búið við, og það er undir þennan leka sem reynt er að setja með ákvæðum 2. gr. Nú vil ég taka það alveg skýrt fram, að frá minni hálfu er ekkert heilagt við aðferðina í 2. gr., ekki einn einasti stafur. Það má breyta því öllu saman, ef hv. stjórnarandstæðingar og þeir, sem gagnrýna greinina, geta komið með aðra aðferð sem betur þjónar þeim tilgangi sem greininni er ætlað að þjóna. Og fyrstur manna skal ég verða til þess að ljá atkv. hér á hv. Alþ. þeirri leið sem er auðveldari í framkvæmd, en nær sama tilgangi. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir því í gær, að hv. 5. þm. Norðurl. v. - ég má til að segja eina setningu við hann enn þá - hafi sagt að ríkisstj. kæmi í veg fyrir launajöfnuð í landinu. Mér kemur ákaflega spánskt fyrir að heyra þetta. Ég veit ekki betur en launakjör séu yfirleitt háð samningum vinnuveitenda og launþega, og ég veit ekki betur en í samningum þeim, sem Alþýðusamband Íslands gerði á s. l. sumri, eins og það samband hefur gert við mörg svipuð tækifæri á undanförnum árum, hafi verið ákaflega mikill launamismunur, alveg gífurlega mikill. Innan þess vébanda eru, að því er mér skilst, hinir allra lægst launuðu í þjóðfélaginu og hinir allra hæstu, eins og t. d. flugstjórar. Alþýðusamband Íslands semur frjálst fyrir þessa menn við þeirra vinnuveitendur, og hefur verið komist að þeirri niðurstöðu, að flugstjórum beri þessi laun. Það er ekki ríkisvaldið, sem hefur ákveðið þessi laun, það eru frjálsir samningar, þar sem samið er annars vegar um 130 þús. kr. mánaðarlaun og hins vegar um - ja, guð má vita hvað, ég veit það ekki.  Hér hefur verið nokkuð minnst á leiðir stjórnarandstöðunnar eins og þær eru settar fram m. a. í nál. hv. minni hl. fjh.- og viðskn. Hv. 5. þm. Austurl. gerði þessar leiðir rækilega að umtalsefni hér í gær, og ég heyrði ekki mótmælt hér í dag og ekki heldur í gær í málflutningi hans um haldleysi þessara leiða - svokölluðu leiða, og nú ætla ég að nota orðið svokallaða í annarri merkingu en áðan. Það, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. hafði við þær að bæta, af því að hann fann auðvitað að þær dugðu ekki einar sér, var að Alþb.-menn hefðu haft ýmislegt fleira fram að færa. Var sumt af því býsna nytsamlegt og ágætt. Hann talaði t. a. m. um niður skurð framkvæmda. Ég býst við því, að ég gæti orðið honum sammála um ýmsan niðurskurð framkvæmda. Hann nefndi tvö tilvik. Hann nefndi það að fresta Hrauneyjafossvirkjun. Ég er ekki sammála honum um það. Ég vil nú í allri vinsemd segja það við hann, að þó að hann hafi ekki sem besta reynslu af Kröflu, þá geri ég alveg ráð fyrir því og veit það raunar, að Hrauneyjafossvirkjun mun skila sínu afli undireins og í hana er ráðist. Hún er nefnilega vel undirbúin. Það hefur verið unnið að undirbúningi þessarar virkjunar í mörg ár og það af mönnum sem áður hafa virkjað og virkjað á þann hátt, að það hefur skilað rafmagni undireins og vélarnar voru settar í samband. Ég held einmitt að þar sem Kröflufyrirtækið verkar ekki sem skyldi, ekki enn þá a. m. k., þá sé aukin ástæða til þess að ráðast í Hrauneyjafossvirkjun, vegna þess að það vantar m. a. það rafmagn sem Kröfluvirkjun átti að skila. Og rafmagn geri ég ráð fyrir að við viljum hafa. Rafvirkjanirnar hafa skilað árangri og arði, hitaveiturnar hafa skilað arði, og það eru rangir búskaparhættir að leggja ekki í arðbærar og nauðsynlegar framkvæmdir. Það eru aðrar framkvæmdir, sem mín vegna má gjarnan fresta og hætta við, ef hægt er. Ég hef ekki verið mestur talsmaður kísiljárnsverksmiðju, hvorki í vinstri stjórn né í þeirri stjórn sem nú situr.  Hv. þm. Ragnar Arnalds nefndi líka vaxtalækkun, og ég get verið honum sammála um það, að vafasamt sé að hækka vexti eins og nú standa sakir, og hann talaði um að við í ríkisstj. værum enn á þeim buxunum að hækka nú vextina. En hefur hv. þm. kynnt sér það, í hvaða buxum fulltrúi Alþb. í stjórn Seðlabankans er í dag? Ég hefði gaman af að vita það, hvort hann er ekki á móti vaxtahækkun eins og hinir Alþb.- mennirnir - eða er hann með henni? Hann hefur nefnilega verið með henni hingað til. Fulltrúi Alþb.- manna í stjórn Seðlabankans hefur ævinlega verið með vaxtahækkun. Kannske hefur hann haft buxnaskipti í dag? Ég veit það ekki. Það kemur í ljós nú alveg næstu daga. Og ég get sagt það, að ég mundi að vissu leyti fagna því, ef menn hefðu fataskipti í þessu efni. En eins og ég sagði hér í gær, þá er bara gallinn á þessum vaxtamálum sá, að á þeim eru tvær liðar og um leið og vextirnir fylgja ekki nokkurn veginn verðbólgu, þá tapa sparifjáreigendur, og það er líka slæmt. Nei, ég held, því miður, að þessar leiðir sem verið er að benda á þarna, nái ekki tilgangi sínum. Ég segi því miður, því að auðvitað væri miklu betra, ef málið væri ekki margbrotnara en þetta, að þessi 4–5 atriði, sem hér eru talin upp í nál., eða 7, hvað það nú er, mundu leysa allan okkar vanda. En það held ég að sé afar langt frá, að svo geti talist. Það er líka talað um það í þessu sambandi, að fyrirtæki og stofnanir, sem þjóna almenningi í landinu og eru ríkisrekin, hækki mikið sín þjónustugjöld og stundum jafnvel meira en sjálf verðbólgan vex. Þetta er vafalaust í sumum tilvikum alveg rétt. En ástæðan er ekki, held ég, slæmur rekstur þessara fyrirtækja. Ég held að ástæðan sé fyrst og fremst sú, að það vilja allir fá þessa þjónustu og þeir vilja fá hana strax, og sú leið hefur verið farin að verulegu leyti að láta þjónustugjöldin standa undir framkvæmdum og útþenslu þessara fyrirtækja. Með útþenslu á ég við dreifingu, að fleiri geti notið þjónustunnar heldur en hingað til hafa hana. Þetta er geysilega dýrt og hefur orsakað það, að þessi þjónustugjöld eru mjög há og fara hækkandi, m. a. vegna þess aukna tilkostnaðar sem við búum hér við, þessi þjónustufyrirtæki í landinu eins og allir aðrir. Það er náttúrlega hægt að draga úr þessum kostnaði með því að stöðva dreifingu þessara fyrirtækja. En vilja menn það? Ég held ekki. Og mér sýnist á þáltill.-flutningi, á umr. um þáltill., á fsp.-flutningi og umr. um þær, að þm. séu ákaflega viðkvæmir fyrir því, að þessi dreifing verði ekki stöðvuð, að henni verði flýtt. Þeir vilja það og það er ósköp skiljanlegt. Það er vegna óska frá því fólki, sem þeir eru umbjóðendur fyrir. En það kostar býsna mikið að búa 220 þús. manns í 100 þús. km2 landi. Öll dreifing á slíkri þjónustu er dýr hér og tiltölulega miklu dýrari en mjög víða annars staðar, þó að undantekningar séu til. Þess vegna verða menn, held ég, að átta sig á því, að annaðhvort er að gera: að bíta á jaxlinn og borga þessi gjöld, til þess að aðrir geti notið þjónustunnar, eða að stöðva aukninguna. Að hluta til hefur verið reynt að brúa þetta bil með erlendum lántökum. Þær eru náttúrlega gífurlega miklar, og ríkisstj. hefur sett sér það mark á þessu ári, að þær aukist ekki frá því sem þær voru við árslok, og ég held að út af fyrir sig hafi enginn gagnrýnt þá ráðstöfun. Sumum finnst kannske tæpast nóg að gert. En þetta þýðir þá það, að þessi leið er þar með að verulegu leyti lokuð. Nú held ég að menn þurfi ekki að hafa ýkjamiklar áhyggjur af þessum erlendu lántökum, þ. e. a. s. ef hér tekst að halda uppi fullri atvinnu og ef fiskistofnarnir bregðast ekki þeim mun meira, því að staðreyndin er sú, að á s. l. ári, þrátt fyrir þessar skuldir, var greiðslubyrðin ekki nema 14% af útflutningsverðmætinu og hefur oft verið hærri. Að vísu er spáð, að hún muni geta farið eitthvað upp. Allt fer það þó eftir ástandi efnahagsmálanna almennt, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds sagði raunar réttilega hér í gær. Ég held að ég verði að fara að slá botn í þessa ræðu, sem átti að verða stutt og skal verða það. En ég vil aðeins segja það við hv. 12. þm. Reykv., áður en ég fer úr þessum ræðustól, að ég sé ekkert athugavert við það, ekki nokkurn skapaðan hlut athugavert við það, að félög og stofnanir séu skylduð til að leggja til hliðar í þjóðfélagspúkkið eins og allir aðrir. Unglingar hafa í mörg ár, allt að því börn, verið skyldaðir til að leggja til hliðar af sínu takmarkaða sumarkaupi töluverðar fjárhæðir til sameiginlegra þarfa, til húsbyggingarsjóðs held ég að það fari. Það segir enginn neitt við því, sumum þykir þetta ágætt. Fyrir nokkrum árum var ýmsum einstaklingum í þjóðfélaginu gert að leggja til hliðar, að vísu þeim sem höfðu háar tekjur og gátu staðið undir því, tilteknar fjárhæðir í sama skyni. Ég held að það sé ekkert athugavert við það, ekki nokkur skapaður hlutur. Alveg á sama hátt sé ég ekkert athugavert við það, að öllum félögum og öllum stofnunum í landinu sé samanlagt gert að leggja til hliðar 800 millj. kr. með fullum vísitölubótum í tiltölulega skamman tíma. Mér finnst það sanngjarnt og mér finnst að það hefði átt að lögleiða þetta fyrir lifandi löngu. Ég ætla svo að ljúka þessum fáu orðum með því að endurtaka það, að ég sé ekki að með þessu frv., eins og það er nú orðið, séu lagðar þær kvaðir á launþegasamtökin í landinu, að þau geti ekki við unað í takmarkaðan tíma. Valið stendur á milli þess að hægja ferðina eða búa við atvinnuleysi. Hvort vilja menn? Ég vil fulla atvinnu.



Herra forseti. Ég var því miður forfallaður í gær sökum veikinda frá því að heyra ræðu svokallaðs utanrrh. Íslands, ef mér leyfist að heiðra hann með sams konar nafngift með sömu rökum og hann heiðraði fund formanna Alþýðusambands Íslands áðan í ræðu sinni. Ég hygg að hæstv. utanrrh. hafi nú þarna gerst sekur um það sem honum er annars ekki gjarnt, þ. e. að óvirða einstaklinga eða samtök viljandi í ræðum sínum. Sannleikurinn er sá, að hefði hæstv. utanrrh. mælt af alhug þegar hann sagðist vera þess fýsandi að sest yrði á rökstóla til þess að ræða við launþegasamtökin í landinu um raunhæfar aðgerðir í efnahagsmálunum, einmitt til þess að ræða um aðrar leiðir en þá sem boðuð er í frv. ríkisstj., þá hefði hann ekki þurft að grípa til þess ráðs að viðhafa þess háttar nafngiftir um æðsta ákvörðunaraðila Alþýðusambands Íslands, eins og nú standa sakir. Sannleikurinn í málinu er sá, að Alþýðusamband Íslands ásamt Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja í nánu samstarfi við stjórnarandstöðuflokkana hér á hinu hv. Alþ. hefur boðið aðra leið í efnahagsmálunum, aðrar lausnir nú til bráðabirgða, sem hefðu nægt til þess að ríkisstj. hefði ekki orðið að ógilda gerða kjarasamninga og rifta samningum sem hún sjálf hefur gert fyrir skemmstu við opinbera starfsmenn. Við heyrum hérna fullyrðingu eftir fullyrðingu um það, að þau ráð, sem launþegasamtökin benda á ásamt fulltrúum stjórnarandstöðunnar á Alþ., séu óraunhæf. Aftur á móti séu ráð ríkisstj. rökstudd af þeim hinum sömu Jónum Sigurðssonum vorra tíma sem lagt hafa á hin fyrri ráðin, sem íhaldsríkisstjórnir þessa lands hafa fylgt frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar, þessir sömu Jónar Sigurðssynir og Jóhannesar vorra tíma sem lögðu á ráðin, svo við víkjum að þeim hlutanum í ræðu hæstv. utanrrh., sem laut að fjárfestingum í orkuverum og iðjuverum, - sem lögðu á ráðin um álverksmiðjuna í Straumsvík, sem lögðu á ráðin um málmblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, sem leggja á ráðin um Hrauneyjafossvirkjun og leggja á ráðin um það, að nú, þegar búið er að koma upp Kröfluvirkjun, þar sem hún stendur fullsköpuð og vantar aðeins gufuna sem við vitum að gnótt er af allt í kringum hana, - sem leggja á ráðin um það, að nú skuli hætta framkvæmdum, það skuli hætt við að sækja gufuna sem þarf til þess að knýja vélarnar í þessari nytsömu virkjun. Ef við athugum lítillega snilldina, sem felst í þeim ráðstöfunum sem ríkisstj. ætlar nú að knýja fram hér á Alþ. þrátt fyrir eindregin mótmæli launþegasamtakanna, ef við hugleiðum snilldina sem í þessum ráðstöfunum felst, með sérstöku tilliti til hins sérfræðilega álits, sem þeir Jónar Sigurðssynir vorra tíma og Jóhannesarnir hafa fært hér fram, þá liggur hér fyrir ein spurning, sem ég vildi gjarnan að hæstv. ráðh. og aðrir meðmælendur þessa frv. svöruðu. Meginástæðan, sem tilgreind er fyrir nauðsyn þessara ráðstafana, er sú, að launastéttirnar hafi fengið þess háttar kjarabætur s. l. sumar og í haust að þjóðarbúið rísi ekki undir þeim. Og þá er spurningin: Hver fékk mismuninn á þeim kauphækkunum, sem þessir kjarasamningar leiddu til, og þeirrar kaupmáttaraukningar, sem launamenn fengu? Launamenn fengu 8% kaupmáttaraukningu, atvinnuveitendur og aðrir launagreiðendur greiddu 60% og upp í 80% umfram þau laun sem áður voru greidd. Þá vildi ég spyrja hæstv. utanrrh.: Hver fær þá mismuninn, þessi 52–72%? Launamenn fá aðeins 8%, atvinnuveitendur og launagreiðendur borga frá 60–80%, hver er það sem fær þessi 52–72%? Einhver hlýtur að fá mismuninn. Og nú vildi ég gjarnan að hæstv. utanrrh. svaraði þessu. E. t. v. ern þeir Jónar Sigurðssynir vorra tíma, sem ég gat um áðan, og Jóhannesar ekki tilbúnir til þess að nafngreina þessa aðila. En mér finnst að sú skylda hvíli eigi að síður á ríkisstj. við þessar aðstæður að segja hv. Alþ. frá því, hver fær þessi 52–72%, fyrst launamenn fá ekki nema 8%. Raunar væri kannske tímabært á þessari stundu, þegar svo er komið að rætt er um æðstu stjórn ríkisins og þetta nafn ber á góma, að menn spyrji: Hvaða Jón Sigurðsson? - þegar vitnað er í hin æðstu „átoritet“ með þessu nafni, og kannske við hæfi að beina því til hæstv. ríkisstj., hvort ekki sé hægt að fela Rannsóknaráði ríkisins að komast að því með einföldum mælingum, hvort einn ákveðinn Jón Sigurðsson fyrri tíma snýr enn þá eins í gröf sinni. Því miður, liggur mér við að segja, þá er nú þrátt fyrir allt hæstv. sjútvrh. fjarverandi þessar umr. sem hér fara fram. Á það var drepið hér í deildinni, þegar rætt var um frv. um gengisfellinguna, með hve sáralitlum hætti sú ráðstöfun kom sjávarútvegi að gagni við lausn aðkallandi vandamála, eins og þau nú eru á landi hér. Sjútvrh. hæstv. er farinn til Sovétríkjanna, efalítið að ræða sameiginleg vandamál hins íslenska og hins rússneska sjávarútvegs á þeirri stundu þegar verið er að fjalla um úrslitaatriði í íslenskum efnahagsmálum. Enn ítreka ég það sem fyrr, og vitna þá raunar til ræðu hv. þm. Odds Ólafssonar, með hvaða hætti er séð fyrir raunverulegum mjög svo aðkallandi vanda útvegsins og fiskiðnaðarins á Suðurnesjum með þeim ráðstöfunum sem hér er verið að gera. Verða fiskiðjuverin þar opnuð, þau sem lokuð eru þegar í næstu viku vegna þess bjargræðis sem sjávarútveginum þar syðra til handa er fólgið í þeim ráðstöfunum sem hér er verið að fjalla um? Munu þeir Dalvíkingar, sem eiga nú von á því að fulltrúar frá Kanada komi hingað til lands í næstu viku til þess að semja um leigu á Dalborginni, eina djúprækjutogara Íslendinga, til rækjuveiða við Kanada, - mega þeir eiga von á því strax eftir helgina að geta sent þeim skeyti og sagt: Við höfum ekki áhuga á því lengur að leigja Dalborgina eða gera hana út vestan hafs, vegna þess að nú er búið að leysa okkar efnahagsvanda hér heima með nýrri lagasetningu? Eða mun allt sitja við hið sama í rekstri þeirra fyrirtækja okkar, sem vinna að grundvallarvinnslu, eftir sem áður? Hæstv. utanrrh. sagðist svo sem ekki hafa verið hlynntur því að við stofnuðum til kísiljárnsverksmiðjunnar á Grundartanga í Hvalfirði, síður en svo, sagði hann, þó hann hefði greitt atkv. með því. Þessi hæstv. ráðh., sem að allra góðra manna dómi er þeirri dyggð prýddur a. m. k. til jafns við velflesta stjórnmálamenn, að honum er eiginlegt að segja satt þegar það hentar honum, hann gaf það í skyn áðan í ræðu sinni, sem hann veit þó fullvel að er ósatt, að ég hefði einhvern tíma verið fylgjandi hugmyndinni um málmblendiverksmiðju í Hvalfirði. Hæstv. ráðh. veit að þetta er ósatt. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni, að Stefán Jónsson, 5. þm. Norðurl. e., virtist vera kominn á þá skoðun nú samkv. upplýsingum annars staðar frá, að markaður væri hæpinn fyrir kísiljárn úti í heiminum. Hæstv. ráðh. er nefnilega fullkunnugt um það, að þm. Alþb. greiddu allir sem einn atkv. gegn samningnum við Union Carbide. Honum er það einnig kunnugt, að annar af ráðh. Alþb. í vinstri stjórninni bókaði mótmæli flokksins gegn þeim samningum. Honum er það fullkunnugt, að stofnanir Alþb. höfðu ekki fjallað um þetta mál fyrr en ákvörðunin var tekin um að standa gegn þessum samningum. Ef hæstv. ráðh. ætlar að afsaka brotalöm samvisku sinnar vegna þeirra atkv., sem hann hefur greitt gegn henni samkv. eigin yfirlýsingu í þessu máli, með því að Alþb. hafi staðið að þessari samningsgerð, þá bætir hann aðeins gráu ofan á svart. Hæstv. ráðh. er líka fullkunnugt um það, til hvers á að nota raforkuna frá Hrauneyjafossi þegar þar að kemur. Hann situr í ríkisstj. með ráðh. sem hefur þegar gert grein fyrir því, að ætlunin er að nota þessa orku til þess að stækka álverið í Straumsvík, til þess að bæta við málmblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Þetta er hæstv. ráðh. fullkunnugt. Hann veit líka fullvel, hæstv. ráðh., nöfnin á þeim sérfræðingum sem hann og meðráðh. hans og meðflokksmenn hafa treyst á í þessum málum. Honum er fullkunnugt um það, að það eru sömu ráðgjafarnir sem lagt hafa á ráðin um þær ráðstafanir sem þessi ríkisstj. er nú að gera í efnahagsmálunum. Þetta eru sömu mennirnir: Jónar Sigurðssynir vorra tíma og svo einn Jóhannes. Ég spurði áðan hvað orðið hefði af 52%–72% sem horfið hafa á leiðinni frá kaupgreiðendum til launþega síðan samningarnir voru gerðir í sumar sem leið og nú í haust. Mér leyfist nú, af því að ég nafngreindi ráðunautinn Jóhannes, að líkja til annars Jóhannesar og afdrifa hans. Þá mætti e. t. v. spyrja, hvort þessar prósentur hefðu e. t. v. lent hjá dóttur Heródesar, ef svo mætti nefna kaupsýslustéttina, í nokkurn veginn réttum tengslum við hæstv. forsrh. Ég las fyrir skemmstu, ef ég mætti, með leyfi forseta, rifja upp þá sögu, sögukorn eftir Anatole France, sem hét: „Týndu blöðin hans Jósefusar“, og átt er þar við sagnfræðing þeirra Gyðinga sem eyddi hálfri ævi sinni í að réttlæta svik sín við þjóð sína í Gyðingauppreisninni forðum, þar sem Anatole Franee segir frá því, hver orðið hafi hin raunverulegu örlög Jóhannesar skírara, og heldur því fram, að það hafi svo sannarlega ekki verið vegna þess að hann hafi neitað dóttur Heródesar um smágreiða, að svo fór nú sem fór fyrir honum, heldur vegna þess að hann hafi gert of mikið fyrir föður hennar. Hann var nefnilega settur í það að verða undir handleiðslu dótturinnar ráðgjafi hans í efnahagsmálum Ísraelsríkis og fann upp á því snjallræði að taka gula sandinn undan rótum Gólanhæða og blanda saman við silfrið í talentunum, því þar vantaði fé, eins og í ónefndu öðru smáríki alllöngu síðar, og endaði svo með því, að það var kominn svo mikill sandur í talenturnar, það má heita að þær hafi verið felldar það mikið í gengi, að þær voru orðnar stökkar og brotnuðu. Og svo veit Heródes ekki fyrr en honum er fært höfuð Jóhannesar á silfurfati og hann leit á það og sagði: „Ja hérna, Jóhannes: Lengri var nú sagan ekki. Hæstv. ráðh. er fullkunnugt um það, að þessir hinir sömu efnahagsráðgjafar, sem ráðið hafa vegferðinni, ekki bara hjá þessari ríkisstj., heldur fyrri ríkisstj., með þeim afleiðingum, að í íslenskum efnahag er nú komið sem komið er, - þessir sömu ráðgjafar hafa lagt ráðin á um efnahagsráðstafanirnar sem ríkisstj. stendur nú að. Og hæstv. ráðh. hefur enn ekki fært að því rök, að ráð þeirra hljóti að vera betri heldur en ráð þau sem launþegasamtökin í landinu hafa bent á. Hann trúir þeim bara betur. Og svo er enn eitt, að ráð þessara sérstöku ráðgjafa, þessara Jóna Sigurðssona vorra tíma og Jóhannesar, falla betur að efnahagsmálastefnu Heródesar heldur en ráð launþegasamtakanna, sem vilja breyta í grundvallaratriðum vinnubrögðum í sambandi við ákvarðanatöku sem lýtur að íslenskum efnahagsmálum og bjóða samstarf í staðinn fyrir stríð. Það voru ekki launþegasamtökin, það var ekki Alþýðusamband Íslands, sem blés í herlúðurinn, og ekki Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Þessir aðilar buðu viðræður um aðrar leiðir í efnahagsmálunum, ný ráð í efnahagsmálunum, þannig að komist yrði hjá átökum á vinnumarkaðinum. Það voru þessir aðilar sem buðu rökstólana sem hæstv. ráðh. ræddi um áðan, rökstólana sem hæstv. ráðh. neitaði að setjast á. Ég verð nú að segja alveg eins og er, að fegnastur hef ég þó orðið af því, sem fram hefur komið í þessum umr., þeirri ákvörðun ríkisstj. að fella niður 3. gr. í frv. Þá varð ég nú fegnastur, því af henni þóttist ég mega ráða að mikið illt mundi spretta. En við höfum ekki enn þá fengið skýringu á því, hvers vegna 3. gr. var látin vera í frv. í upphafi, því að í gagnrýni á þessari grein hefur ekkert komið fram, sem hæstv. ríkisstj. átti ekki að vera ljóst fyrir. Enn hefur okkur ekki verið sagt frá því, hvað fram hafi komið við umr. og umfjöllun sem til þess varð að greinin var tekin út. Tæpast trúi ég því, þó að svo beri upp á að það gerist samdægurs, að Sjálfstfl. birti framboðslista sinn við alþingiskosningar í Reykjavík og að fyrsti maður listans er hv. þm. Albert Guðmundsson, - tæpast trúi ég því, að hér sé það boðað að hæstv. forsrh. vilji ekki með þessum hætti binda hendur eftirmanns síns, því svo sem alþjóð veit hefur það ætið farið saman, að fyrsti maður á lista Sjálfstfl. í Reykjavík hefur verið forsætisráðherraefni flokksins. Tæpast trúi ég því, að þetta sé ástæðan. Hún hlýtur að vera einhver önnur. Er ástæðan sú, og nú er við hæfi að hæstv. utanrrh. svari þeirri spurningu, - er ástæðan sú, að þeir forustumenn stjórnarflokkanna, hæstv. dómsmrh. Ólafur Jóhannesson og hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson, hafi komið sér saman um það, að hræðilegt væri að láta koma fram með þessum hætti yfirlýsinguna um stjórnarstefnuna sem framfylgt verði að þessum kosningum loknum, ef flokkarnir fái atfylgi til myndunar annarrar stjórnar á næsta vori? Er þetta djúpt hugsuð aðferð til þess að lýsa yfir því, hvaða stefnu verði fylgt að kosningum loknum? Eða að öðrum kosti, er þetta bara asnaskapur og þá jafnt 3. gr. í sinni upprunalegu mynd sem ákvörðun um að taka hana út aftur? Við höfum fyrir skemmstu lesið yfirlýsingu frá samtökum atvinnuveitenda, þar sem þau samtök hrósa sér af framsýni í viðræðunum við launþegasamtökin í sumar sem leið. Þeir rifja það upp þar, atvinnurekendur, að þeir hafi spáð því, að samningar af því tagi, sem þeir undirrituðu að yfirlögðu ráði eða, eins og yfirlagt ráð er stundum kallað, með köldu blóði, við verkalýðsfélögin s. l. sumar, mundu leiða til þess. að verð á Bandaríkjadollar yrði orðið 259 kr. í febrúar, þ. e. a. s. þeim mánuði sem við nú höfum, og kalla þetta spásögn. Ýmsum er aftur á móti ljóst, að þeir fara nú með stjórn á landi hér, sem er það mjög svo innan handar að ráða gengi íslensku krónunnar, og þeir aðilar hljóta nú að kalla þessi orð fremur hótun en spásögn og það, sem nú hefur gerst, framkvæmd á hótun um að beita afli sínu innan ríkisstj. til að framkvæma þessa gengislækkun. Ég ítreka það nú, sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að það hryggir mig, að ég skyldi ekki heyra þá ræðu hæstv. utanrrh. í gær sem knúði hann til þess að halda svo vonda ræðu í dag. En ekki kemur alltaf dúfa úr dúfueggi, svo sem sögurnar herma, þó hitt gerist sjaldnar. En ég ætla að ljúka orðum mínum með því að ítreka þessa bón mína til hæstv. ráðh., að hann segi mér og okkur hér í d., hvað hefur orðið af mismuninum á 8%, sem launþegar hafa fengið, og þeim 60–80%, sem atvinnurekendur og aðrir launagreiðendur inna af höndum, ef vera skyldi, - ég er ekki að segja að það sé, - ef vera skyldi að það kæmi í ljós, að einmitt í þessum mismun fælist að verulegu leyti sá 76% hagnaðarauki sem viðurkennt er að versluninni, sem ég leyfði mér áðan að kalla dóttur Heródesar, hefði hlotnast á árinu.



Herra forseti. Ég þarf ekki langt mál um mína afstöðu í þessu máli, enda þegar þrautrætt hér á hv. Alþ. og í fjölmiðlum. En til þess að gera langa sögu stutta vil ég skýra frá því ljóst og ákveðið, að ég er þeirrar skoðunar, að þann efnahagsvanda, sem sannarlega er nú við að eiga, hefði átt að leysa samkvæmt tillögu formannaráðstefnu ASÍ, sem haldin var 15. febr. s. l. og upp hefur verið lesin í þessum umr. og óþarft að endurtaka hér. Ég kann því hins vegar ákaflega illa í þessum umr., sérstaklega hjá síðasta hv. ræðumanni hér á undan mér, hv. 5. þm. Norðurl. e., þegar verið er að nefna hér mannanöfn sem höfunda þeirra till. er ríkisstj. leggur til, manna sem eiga þess ekki nokkurn kost að verja sitt mál. Sannleikurinn er sá, að þessir menn, nú eins og oft áður fyrir aðrar ríkisstj. næst á undan, hafa unnið sitt starf samviskusamlega, eins og af þeim gögnum má ráða sem þm. hafa hér í höndum. Það er einnig ljóst, að þeir sinntu einungis sínum embættisskyldum, að raða upp þeim möguleikum, sem voru til lausnar þessum vanáa og rökstyðja einstakar leiðir. Það eru ekki þeir, sem ráða úrslitum um það, hvaða leið er endanlega valin. Þeir gera þá embættisskyldu sína að raða upp úrlausnarmöguleikum fyrir ríkisstj. og önnur hagsmunasamtök, sem hér eiga hlut að máli, - þeim valkostum sem fyrir hendi eru, en í þetta skipti var um fimm valkosti að ræða. Án þess að ég ætli hér að fara í neitt forsvar fyrir ríkisstj., þá tel ég rétt að skýra frá því, að einn af þeim valkostum, sem umræddir embættismenn lögðu fram, er sá sem verkalýðssamtökin og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja styðjast við í tillögum sínum. En lakasta valkostinn valdi ríkisstj. hins vegar fyrir hlutaðeigandi samtök. Það er það rétta í málinu.  Það er þó ekki aðaltilefni þess, að ég stóð hér upp, og er þó ærið tilefni vegna málflutnings hv. 5. þm. Norðurl. e. Það virðist vera til síðs í dag að ráðast að þingræði á Íslandi, m. a. segja það í ræðu og riti, innan þings og utan, að það sé ekki Alþ. sem ráði endanlegum ákvörðunum í efnahagsmálum eða öðrum málum og þar með löggjafarmálum. Það er fullyrt að hér séu samankomnir 60 misindismenn, sem eitt dagblaðanna orðaði svo um daginn að ættu í raun að vera undir lás og slá fyrir hvers konar lagabrot og sérgæðingshátt sem þeir hefðu hér í frammi og viðgengist hafi nálega hundrað ár. Það er slíkur málflutningur, sem þessir menn styðjast við, og það eru slíkar fullyrðingar, sem við eru hafðar um störf Alþ. Þannig er í raun og veru vegið að þingræðinu í landinu með slíkum málflutningi og tekið undir með lökustu tegund af málflutningi sem sést hefur um íslenskt þingræði. Sannarlega var hv. 5. þm. Norðurl. e. bergmál af því blaði, sem ég veit að hann þó annars vill ekki eiga samleið með, sem hafði þessi orð um Alþingi Íslendinga nú fyrir örfáum dögum. En það er eðlilegt, að maðurinn á götunni og hinn almenni blaðalesandi fari að hugsa sig um, þegar sjálfir þm. segja: Það erum ekki við og það er ekki ríkisstj. sem hefur endanlegt úrskurðarvald um þessi mál. Hér eru nefnd nöfn eins og „einhverjir Jónar og einhverjir Jóhannesar“ úti í bæ, sem eigi að ráða endanlega úrslitum um þessi mál. Ef þetta er ekki stuðningur við málflutning Dagblaðsins í þessum efnum, þá kann ég ekki á milli að skilja. Það alvarlega við afgreiðslu þessa máls nú er það, að til er meiri hl. á Alþingi Íslendinga, Alþingi Íslendinga sjálfra, sem velur lakasta kostinn fyrir launþegasamtökin í landinu, - lakasta kostinn af þeim fimm sem umræddir embættismenn höfðu unnið að og rökstuddu hvern fyrir sig. Og ef það á að verða almenn trú hér, sem hefur þó haft misjafnt gengi á hverjum tíma, að það sé þýðingarlaust að gera kjarasamninga á Íslandi, vegna þess að meiri hl. á Alþ. sé hinn raunverulegi viðsemjandi, og það sé líka þýðingarlaust, að ríkisstj. komi til skjalanna og leysi vandann, vegna þess að hún afnemi þessa samninga þegar henni þykir henta, þá er illa komið. Það er það alvarlega í þessu máli. Skal þó ekki dregið úr þeim málflutningi, þar sem rökstudd andstaða hefur komið fram við áform ríkisstj. Það er gjarnan sagt innan þings og utan, þegar við hliðstæðan vanda er að etja eins og nú: „ Ríkisstj. verður að skerast í leikinn, ríkisstj. verður að gera eitthvað,“ segja menn. Þegar ríkisstj., hver sem hún er, núv. ríkisstj. sem og aðrar sem á undan eru gengnar, þær gera það sem þær telja að sé vænlegast til lausnar, - því það vil ég álíta að ríkisstj. geri yfirleitt, - vænlegast til lausnar fyrir land og lýð í heild, þá er aftur venjulega flest að fundið og m. a. nú. Ráðgjafarnir, og er þá ekki minnst á alla sem þá koma sem sjálfboðaliðar til þeirra starfa, verða á stundum æðimargir, svo sem ráða mátti af ýmsu sem hv. þm. Stefán Jónsson sagði í sinni ræðu áðan, og sjálfsagt fleiri utan þings, og réttilega er fundið að þeirri aðför sem ríkisstj. hyggst nú gera að nýgerðum kjarasamningum. Ef tilkoma ríkisstj. á hverjum tíma á að brennast svo inn í vitund manna, að hún sé ávallt í þá átt að eyðileggja gerða kjarasamninga, þá er eðlilegt að menn fari að hugsa sig um, hvort frjáls samningsréttur og félagafrelsi sé yfirleitt í gildi í landinu. Ef afskipti ríkisstj. þýða þetta, þegar búið er að hrópa til hennar úr öllum áttum í þjóðfélagskerfinu, - ríkisstj. verði að koma til, - tilkoma hennar þýði ávallt eitt og hið sama, þ. e. neikvæða niðurstöðu, þá er það alvarlegasti hluturinn í þessu máli öllu, þegar á heildina er lítið, - ef það fer áfram ómengað inn í vitund almennings í launþegasamtökunum, að það eitt þurfi til að koma að ríkisstj. skipti sér af málinu, þá sé hægt að rifta gerðum kjarasamningum. Þess vegna tek ég undir með þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað á undan mér, að ég fagna þeirri yfirlýsingu frá hæstv. forsrh. hér í dag við upphaf þessarar umr. að 3. gr. frv. skuli felld niður. Ég óttast hins vegar sannarlega að sá frestur, sem með því gefst til að ræða slík stórmál, verði ekki nægjanlega nýttur. Kjaraskerðingin kemur eigi að síður til framkvæmda 1. mars n. k., svo sem boðað hefur verið. Ég óttast að sá tími, sem gefinn er til umr. um breytingar á sjálfum grundvelli vísitölunnar og þátttöku hinna ýmsu kostnaðarliða hennar, verði ekki nýttur svo sem þörf er á. Það er einkum tvennt sem ég óttast og tel mig hafa ástæðu til, þótt ég fagni þessari yfirlýsingu hæstv. forsrh., að endurskoðunin muni eiga sér stað. Við vitum ósköp vel hvaða tímar eru fram undan. Það eru tvennar kosningar, annars vegar til Alþingis og hins vegar til bæjar- og sveitarstjórna ásamt sumarleyfum. Í þetta hvort tveggja munu fara að venju 3–1 mánuðir, og það er komið fram á haustmánuði, þegar vitað er hverjir eiga að stjórna og hvar. Ég veit því að sá tími, sem fram undan er, er ekki vinnudrjúgur til að komast að endanlegri lausn svo mikils vanda. En í yfirlýsingu hæstv. forsrh. felst tvímælalaus viðurkenning á skoðun verkalýðssamtakanna, og á ég þar jafnt við Alþýðusamband Íslands sem BSRB, að þarna var í raun og sannleika vegið að kerfi sem hefur verið eina vörnin, en deila má um hvort er rétt uppbyggt í alla staði. Ég hygg að allir séu sammála um að svo sé ekki, en hins vegar greinir menn mjög á um hverju eigi þar að breyta. En ég ítreka það, að mig hryllir við þeirri þróun, ef það kemst almennt inn í vitund launþegasamtakanna, að afskipti ríkisstj. þýði eyðileggingu á nýgerðum samningum, hvenær sem ríkisstj. kemur nálægt þeim. Hingað til hefur tilkoma ríkisstj. og afskipti einstakra ráðh. vakið vonir og oft leyst deilur, og tilkoma ríkisstj., bein og óbein, í samningamál m. a. á s. l. sumri var vissulega tilraun til lausnar á vanda. En með tillögum hennar nú er beinlínis höggvið að rótum þess samkomulags sem hún sjálf átti hlut að að náðist á s. l. sumri. Það er þessi þróun sem ég tel, burt séð frá öllum talnalegum rökum sem beitt hefur verið gegn þessu máli, það alvarlegasta, til viðbótar þeim ofboðslega áróðri sem hafður er uppi gegn löggjafarsamkomu þjóðarinnar á opinberum vettvangi leynt og ljóst og hjálpar þeim aðilum sem ósanngjarnast tala um það, að Alþ. sé ekki sú stofnun, sem segi á hverjum tíma síðasta orðið um afgreiðslu mála. Það eru engir menn úti í bæ jafnvel ekki samtök, sem eiga að gera það, heldur Alþ. sjálft. Það eiga menn að vita, og til þess erum við hingað kjörnir og eigum að hafa þor til að gera á hverjum tíma það sem við teljum réttast. Enn bætist sú fullyrðing við, að meiri hl. sé alltaf fyrir hendi á Alþ. til þess að eyðileggja þann frumstæða, en helgasta rétt, sem launþegasamtökin eiga, og sé einungis til þess notaður að vega að þeim sjálfum. Þá mun álit almennings eðlilega skerðast á hinn verri veg fyrir framtíð íslenskrar löggjafarsamkomu. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi: Ég er einlægur stuðningsmaður tillagna verkalýðssamtakanna og hefði glaður greitt atkv. till. þeirra til lausnar vandanum, sem ég hef enga aðstöðu til að vefengja að sé í raun fyrir hendi. Ég vil trúa því, að þar hafi rétt og dyggilega verið að unnið. Í verðbólgunefnd hafa stjórnmálaflokkarnir átt möguleika á að kynna sér málin til hlítar. Þó að einstök atriði hafi á lokastigi málsins verið dulin fyrir þingheimi og þm. haft skamman tíma til að vega og meta einstök atriði, þá lít ég þó á það, sem ég hef hér á undan sagt um nauðsyn á trúnaðartrausti sem alvarlegasta hlutinn við afgreiðslu málsins. Er það lýðræðislega traust enn þá til? Ég læt í ljós þá einlægu von, þrátt fyrir að vitað er nú um þingmeirihl. fyrir þessari aðför að íslensku samningafrelsi, að tíminn. sem lofað er að nota samkv. yfirlýsingu hæstv. forsrh. hér í dag, verði í raun og sannleika notaður íslenskum launþegum til hags og heilla og þar unnið af fullum krafti og tíminn notaður til þess ítrasta alþjóð til framtíðarheilla.



Herra forseti. Ég leyfði mér áðan að kalla fram í fyrir hv. þm. Eggert G. Þorsteinssyni til þess að leiðrétta þann misskilning hans, að það sé 2. dæmið í áliti meiri hl. verðbólgunefndar, sem launþegasamtökin ásamt fulltrúum stjórnarandstöðunnar í verðbólgunefnd lögðu til að tekið yrði, að farin yrði sú leið. Því fer víðs fjarri. Ef hv. þm. vildi hafa fyrir því að lesa saman 2. dæmið í áliti meiri hl. verðbólgunefndar og till. launþegasamtakanna og fulltrúa stjórnarandstöðunnar, þá mundi hann komast að því, að hér er um sitt hvað að ræða. Ef hann hefði ekki látið við það sitja að hlýða á botnlanga þann sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason lét fylgja áliti sínu til skýringar á niðurstöðum minni hl. í n., þá hefði þetta blasað við honum. Það er víðs fjarri mér að vilja kasta nokkurs konar rýrð á hv. þm. persónulega. og ég bið bæði forseta og ritara þessarar hv. d. að veita því sérstaka athygli, vegna bókunar, að ég nefni ekki moðhaus í því sambandi. Leiðirnar, sem fulltrúar launþegasamtakanna og fulltrúar stjórnarandstöðunnar í verðbólgunefnd lögðu til að farnar yrðu og undirrituðu í sérstöku áliti sínu, eru þessar, svo að ég tryggi það, að hv. þm. heyri nú niðurstöðuna af störfum þessara aðila í verðbólgunefndinni, ef vera skyldi að hann nennti ekki heldur að lesa þær eftir á, þá eru þær þessar: Í fjáröflunarskyni var lagt til, að hækkaður yrði skattur félaga um 10% og auk þess lagður á félögin 5% skyldusparnaður, sem næmi 900 millj. kr. í fjáröflunarskyni, veltugjald á sama skattstofn og aðstöðugjöld, sem næmi 4300 milli. kr., lækkun rekstrargjalda ríkisins 1500 millj. kr., útflutningsuppbætur, sem færast á niðurgreiðslur og næmu 1000 millj. kr., áhrif aðgerðanna á ríkissjóð 2000 millj. kr., hækkun tekna ríkisins vegna betri innheimtu söluskatts og vegna breytinga á tekjuskatti 1000 millj. kr. og sala spariskírteina 2000 millj. kr. Síðan kemur að ráðstöfunum þessara peninga. Vörugjald fellur niður, 6800 millj. kr., niðurgreiðslur auknar um 3200 millj. kr., leiðréttingar á forsendum fjárl., en samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar er óhjákvæmilegt að afla þessara tekna þar sem fjárlagaforsendur hafa reynst rangar, 2100 millj. kr., eða 12100 millj. kr. samtals. Auk þessara fjárlagaaðgerða verði verslunarálagning lækkuð um 10%, þannig að áhrif verðlækkunaraðgerðanna í framfærsluvísitölu verði sem hér segir: Lækkun verslunarálagningar 1.5%, auknar niðurgreiðslur 3%, niðurfelling vörugjalds 2.5%, lækkunin alls 7%. Þetta voru till. fulltrúa launþegasamtakanna og fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna í sérstöku áliti sínu um störf í verðbólgunefnd og till. sínum um leiðir. Nú ráðlegg ég hv. þm. Eggert G. Þorsteinssyni endilega hreint að bera þessar till. saman við till. í leið 2 eða 2. dæminu í skýrslu verðbólgunefndar, svo að hann geti gengið úr skugga um það, að ekkert slíkt var þar lagt til. Aftur á móti var í því dæmi gert ráð fyrir því, að stórlega yrði dregið úr ríkisframkvæmdum og sparað með þeim hætti. Hv. þm. Eggert G. Þorsteinsson hefur átt mun lengri setu en ég hér á Alþ., hefur verið ráðh. í ríkisstj. sem stjórnað hafa að till. þeirra sérfræðinga og samkv. ráðum þeirra sérfræðinga sem ég nafngreindi í framsöguræðu minni áður, situr nú í stjórn fyrirtækis sem stofnað var að ráðum þessara sömu sérfræðinga, þar sem er málmblendiverksmiðjan í Hvalfirði. Ég staðhæfi, að ef hv. þm., einn sem allir, 60 að tölu, hefðu fyrir því að kynna sér öllu betur en þeir virðast gera forsendur fyrir útreikningum ýmissa sérfræðinga varðandi grundvallarframkvæmdir á landi hér, fjárfestingarmál sem annað, og tækju síðan afstöðu á grundvelli eigin athugana, þá væri vegur þessarar öldnu stofnunar í vitund almennings öllu meiri en bann nú er. Aftur á móti hygg ég að vegur Alþ. muni ekki vaxa af því, að mjög margir þeirra manna, sem lagt hafa sitt af mörkum lengst til slælegra vinnubragða á borð við þau sem framkomu í ræðu hv. þm. Eggerts G. Þorsteinssonar áðan, gangi hér upp í ræðustól og krefjist aukinnar virðingar til handa þessari stofnun með réttu eða röngu. Hitt var náttúrlega ljóst, þegar er nál. minni hl. í verðbólgunefnd var lagt fram, að sérstökum fulltrúa þingflokks Alþfl. í verðbólgunefnd var það mjög mikið í mun í raun og veru að tileinka sér ýmsar þær teknokratísku leiðir, sem á var bent til úrbóta af hálfu sérstakra efnahagsráðunauta þessarar ríkisstj., eins og af gömlum kæk að hlýða, sem verður ákaflega ríkur í eðlisfari þeirra manna sem virðast hafa frá upphafi misskilið með öllu hlutverk sitt innan löggjafarsamkundunnar.

Frsm. meiri hl. (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Ég hef að beiðni hæstv. fjmrh. flutt svohljóðandi brtt. við 10. gr., að í stað 15. febr. komi 19. febr. og í stað 16. febr. komi 20. febr., og við 11. gr., að í stað 16. febr. í 1., 2. og 3. mgr. komi 20. febr. Brtt. þessi þarfnast ekki skýringa, þar sem 15. febr. var í gær og þess vegna er nauðsynlegt að breyta þessum dagsetningum. Þetta varðar vörugjald og sýnt er að þetta frv. mun vart koma til framkvæmda fyrr en eftir helgina. Ég ætla ekki að lengja mál mitt og ræða um ýmislegt, sem hér hefur komið fram, þótt vissulega sé mikil ástæða til þess. Ég vil aðeins taka það fram, að það er alveg ljóst að sú leið, sem fulltrúar launþegasamtaka og fulltrúar stjórnarandstöðuflokka komu fram með, er engin af þeim fimm leiðum, ef hægt er að tala um fimm leiðir, - að vísu er ein leiðin þess efnis að ekkert verði gert, - sem fram komu í verðbólgunefndarálitinu. Það er önnur leið, sem þeir settu þar fram, sem ég eyddi allmiklum tíma í að lýsa hér í gær og sýna fram á að fengi ekki staðist. Hins vegar gerði hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason það að varatill. sinni, að leið 2 yrði farin, þar sem ég vænti þess, að honum hafi þótt vera fremur ólíklegt að sú leið, sem hann hafði áður lagt til, yrði fær. Hins vegar hefur leið 2, eins og ég benti á í gær, á sér margs konar vankanta og aðallega þann vankant, að hún leysir ekki þann vanda sem er við að glíma hjá atvinnuvegum þjóðarinnar.