Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pétur Ottesen Það, sem fyrst blasir við þm., er þeir setjast hér í sæti sín að þessu sinni, eru þessir bunkar af skattafrv. stj., sem ýmist lúta að framlenging eldri skattalaga eða um lögfesting nýrra álaga, og er frv. Það, sem hér liggur fyrir og hæstv. fjmrh. hefir nú reifað allýtarlega, eitt af þeim. Ég ætla, að upphæð þeirra skatta, sem landsstj. leitar nú framlengingar á, hafi árið 1930 numið kringum 3 miljj. kr. Ég sé á LR. 1930, að það ár hefir verðtollurinn numið um 2 millj. 300 þús. kr. Hitt er ekki gott að sjá, hve gengisviðaukinn út af fyrir sig hefir numið miklu, því að hann kemur fram í mörgum og óskyldum vörutegundum. Þetta frv., sem hér er til umr., fer fram á mjög mikla hækkun á bifreiðaskattinum. Ég sakna þess mjög, að í aths. þess er engu orði vikið að því, hversu hár þessi nýi skattur muni verða. mér er sagt af mönnum, sem nokkra athugun hafa gert á því, hvað skatturinn samkv. þessu frv. mundi nema, að líkindi séu til, að hann mundi nema upp undir 1/2 millj. kr., og mun það sízt of hátt áætlað. Nú ber þess að vísu að geta, að þessi skattur er ekki að öllu leyti nýr, því að bifreiðaskattur er fyrir, en hann er ekki nema lítið brot af þeim skatti, sem hér er í uppsiglingu. Það, sem verður næst fyrir manni í þessum skattamálabunka stj., er frv. um samþykkt á fjáraukalögum fyrir árið 1930. Það nemur rúmlega 5 milljónum króna, eða nánar tiltekið 5 millj. 125 þús. kr. hér við er það þó að athuga, að í þessum fjáraukalögum er ekki tilfærður nema nokkur hluti af upphæð þeirri, sem greidd var umfram fjárlög þetta ár, því að LR. 1930 sýnir, að öll útgjöld það ár námu fullum 25 millj. 700 þús. kr., en áætlun þingsins í fjárlagafrv. fyrir það ár nam ekki nema 11 millj. 700 þús. kr. Í þriðja lagi liggur hér fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1933. Við lestur þess kemur það ljóslega fram, hvernig hag ríkissjóðsins er komið í höndum núv. stj. Í frv. þessu eru að miklu leyti skorin niður fjárframlög til verklegra framkvæmda í landinu, til vega-, brúa- og vitabygginga og símalagninga. En þrátt fyrir þennan niðurskurð í fjárframlögum til verklegra framkvæmda, því er útgjaldaáætlun fjárlagafrv. hærri nú en nokkru sinni fyrr, og liggur það að langsamlega mestu leyti í því, hvað miklu af lögbundnum útgjöldum er búið að hlaða á ríkissjóðinn síðustu árin, og svo þeirri gífurlegu hækkun á vöxtum og afborgun af hinum stórfelldu lántökum stj. Að öðru leyti gætir þess lítið í þessu fjárlagafrv., að sparnaðar sé gætt á öðrum liðum, þó að sumstaðar megi sjá þeirrar viðleitni nokkurn vott. En það er ekki nóg, að fjárlagatölunum sé breytt í þessa átt, heldur þarf líka að gera aðrar nauðsynlegar lagabreytingar til þess að geta nokkru áorkað í þessum efnum. En slíks hefi ég ekki orðið var í þessum bunka af frv., sem stj. hefir að þessu sinni lagt fyrir þingið. En úr því að ástandið er orðið þannig, að krefjast verði slíkra ráðstafana, þá er viðleitnin ein eigi nóg, heldur verða framkvæmdir og að fylgja. Það er því ekki einhlítt að bæta á nýjum skattaalögum, eins og helzt virðist vaka fyrir hæstv. landsstj., heldur verður miklu fremur að gera raðstafanir til þess að draga úr eyðslunni. Hinsvegar er vitaskuld mjög létt fyrir hæstv. fjmrh. að sýna fram á, að ríkið þurfi aukinna tekna, ef ekkert er gert til þess að draga úr útgjöldum. Hæstv. fjmrh. hefir nú reifað nokkuð þetta nýja frv. um bifreiðaskatt. Það er með tvennum hætti nokkuð öðruvísi en aður, er það hefir verið til meðferðar í þinginu, þó að breytingarnar séu í rauninn ekki veigamiklar. Fyrst og fremst er skatturinn lækkaður úr 6 au. á kg. niður í 4 a. á lítra. Hinsvegar er skattur á einkabifreiðum hækkaður um helming frá því, sem var í frv. því, er hér lá síðast fyrir þinginu. Ennfremur er skatturinn hækkaður að því leyti, að nú er hann látinn ná til fyrirliggjandi birgða af bílagúmmi í landinu. Að þessu athuguðu hygg ég, að skatturinn samkv. þessu frv. verði meiri og þyngri en eftir þeim frv., sem áður hafa legið fyrir þinginu um þetta efni. Á sumarþinginu síðast báru þeir hv. 3. landsk. og hv. 2. þm. Eyf. fram frv. um þetta efni í hv.Ed., ég ætla að tilhlutun stjórnarinnar. Það frv. var að einu leyti frábrugðið þessu frv. og þeim frv., sem áður hafa verið flutt um þetta efni. Í því frv. var svo ákveðið um skiptingu gjaldsins milli þjóðvega og sýsluvega, að 30% skyldi ganga til viðhalds sýsluvega, og mun það hlutfall hafa verið ákveðið með hliðsjón af lauslegu yfirliti um raunverulegan viðhaldskostnað þessara vegaflokka. Nú er þessu breytt þannig, að ekki nema 10% að renna til sýsluvegaviðhaldsins. Þessi breyting er efalaust mikið til hins lakara. Þessi skipting stríðir á móti þeim sjálfsögðu sanngirniskröfum, sem hin einstöku héruð eiga til hins opinbera um þátttöku í viðhaldskostnaði sýslusveganna. Í sumum sýslum er það svo, að menn hafa lítil not annara vega en sýsluveganna. Þessir menn eiga nú eftir þessu frv. að greiða bifreiðaskatt, sem á svo ekki að verja nema að mjög litlu leyti þeim til góðs, þar sem svo lítill hluti bifreiðaskattsins á að ganga til viðhalds sýsluvega. Ég vil því mjög eindregið mælast til þess, að ef það verður ofan á á Alþingi að hækka bifreiðaskattinn, að þá verði skipting skattsins milli sýslu- og þjóðvega færð í það horf, sem hv. 3. landsk. og hv. 2. þm. Eyf. lögðu til í frv. sínu á síðasta þingi. Ég sé ennfremur, að upp í þetta frv. er tekið það ákvæði, að verja skuli 20% af hvers árs tekjum til að greiða aukakostnað, er af því stafar að malbika þjóðvegarkafla. Ég veit ekki betur en að í núgildandi lögum sé svo ákveðið, að bifreiðaskattinum eigi beinlínis að verja til slíks slitlags, sem sé að malbika og púkka vegi. Hinsvegar er mér ekki kunnugt um, að unnið hafi verið að neinum slíkum sérstökum umbótum, heldur hafi þetta verið notað til algengs vegaviðhalds. Ég held því, að þetta ákvæði segi ekki mikið í sjálfu sér. En ég vil ekki undir nokkrum kringumstæðum sætta mig við annað en að hæfilegur hluti skattsins renni til viðhalds sýsluveganna, ef bifreiðaskatturinn verður hækkaður á annað borð.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég get þakkað hv.þm. Borgf. fyrir undirtektir hans undir þetta frv. Aðalatriðið í þessu máli er það, að hækka bíla- og benzínskattinn, til þess að vega upp á móti hinum mikla viðhaldskostnaði. Hitt er aukaatriði, hvort haldið er óbreyttri skiptingunni á skattinum eða gengið lengra í áttina til brtt. þeirra hv. 3. landsk. og hv. 2. þm. Eyf. í Ed. á síðasta þingi. Ég mun ekki ræða það nánara hér, en eiga tal við þá hv.þm., sem hafa haft afskipti af málinu á fyrri þingum, og einnig við þá n., sem fær frv. til meðferðar. Ég get játað, að sýsluvegasjóðir ættu að fá meira tillag en hér er lagt til. En það er rétt, sem hv.þm. sagði, að bílaskatti þeim, er innheimtur hefir verið til þessa, hefir ekki verið haldið ser, og ég vil benda á, að í fjárlagafrv. hefi ég látið renna saman vegaviðhald og bifreiðaskattinn, sem áður var haldið aðgreindu. Í framkvæmdinni hefir þetta tvennt runnið saman, og því ekki ástæða til þess, að það væri aðgreint í fjárl. Um einstök atriði frv. mun ég láta nægja að tala við n. og ræða síðan, er n. hefir athugað frv. Hv. þm. minntist á nokkur atriði, sem koma ekki beint þessu máli við. Ég tel skylt að vekja athygli hans á því, að fjárveitingar til síma og vita eru ekki þar, sem hann mun hafa leitað þeirra, heldur í eignahreyfingum. Þar eru 100 þús. kr. til nýrra símalína og 65 þús. til vita. Þetta eru eignahreyfingar ríkissjóðs og ekki bein útgjöld. Það er alveg rétt, að í fjárlagafrv. er dregið úr verklegum framkvæmdum, en ég veit ekki, hvenær kreppa leiðir það ekki af sér, að úr verklegum framkvæmdum sé dregið, og sérstaklega er það eðlilegt nú, þar sem verklegar framkvæmdir hafa verið óvenjulega miklar undanfarið. Það er einnig alveg rétt, sem hv.þm. sagði, að þingheimur fær að sjái framan í framlengingu á tveimur tollum, en ég veit með vissu, að enginn hefir í einlægni gert ráð fyrir, að hægt væri að fella niður þá tolla. Á síðasta þingi voru þeir framlengdir með miklum atkvæðamun. Þá var talið sjálfsagt að framlengja þá vegna nauðsynjar ríkissjóðs. Og hafi verið ástæða til þess á sumarþinginu, þá er ástæðan nú miklu ríkari. Hv. þm. gat þess, að árið 1930 hefði gengisviðaukinn og verðtollurinn verið um 3 millj. Ég get bætt því við upplýsingar hans, að árið 1931 voru þeir samtals alls ekki meira en 1800 þús., og ég verð að bæta við, því miður, að á þessu ári munu þessir tollar verða miklum mun lægri. Slík tollalækkun er eðlileg afleiðing ástandsins. Verðtollurinn fer t. d. eftir verði og magni vörunnar, og þarna er yfirvofandi lækkun ennþá, þar sem bæði hefir dregið úr verði og innflutningi verðtollsvara. Það er sýnt, að ekki er einhlitt að treysta á niðurskurð. Við verðum einnig að horfa fram á nokkra skattahækkun. Um þetta mun ég ræða við fjhn., áður en ég legg fram þau frv., sem undirbúin hafa verið, auk þeirra frv., sem nú liggja fyrir. Ég veit ekki til, að nokkur þjóð hafi von um að komast yfir þá erfiðu tíma, sem nú standa yfir, án þess að viðhafa bæði sparnað og líka hækkun skatta, en þar verður að vera aðgætni, eins og hv.þm. sagði. Um nýja tolla verður að sjá svo til, að það séu framtíðartollar, eins og þessi tollur, sem við höfum lengi vanrækt að leggja á, eða þá að það verða að vera skattar, sem íþyngja ekki atvinnuvegum okkar, sem eru nú nægilega aðþrengdir. Þetta fáum við að ræða nánar á þessu þingi. Þessir tveir tollar, verðtollurinn og vörutollurinn, eru nú 8 ára gamlir og vöru upphaflega leiddir í lög í harðri kreppu, þó ekki nándarnærri því eins svæsinni og þessari. Þessir tollar voru báðir teknir í lög á fyrsta þinginu, sem ég sat á, þegar stj. þáv. íhaldsflokks var við völd og samþ. af stjórnarandstæðingum. Nú er auðsætt, að það verður að framlengja þessa tolla, og þeir, sem framlengdu þá á síðasta þingi munu sjá, að ekki er minni þörf að framlengja þá nú.

Pétur Ottesen Það er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh., að það er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt, að kreppa, og ekki sízt slík kreppa, sem nú er, verði þess valdandi, að draga verði úr verklegum framkvæmdum. En þó er því ekki að leyna, að hefði verið hér gætileg fjármalastjórn á undanförnum árum, þá hefði ríkið ekki þurft að draga að sér hendina um fjárframlög til verklegra framkvæmda, þrátt fyrir yfirstandandi kreppu. En ég verð nú að segja það, að í fjárlagafrv. eru margir og stórir liðir, sem eru þannig, að það liggur miklu nær að byrja að athuga, hve mikið mætti spara með því sumpart að lækka þá og sumpart að fella þá niður. En að því leyti, sem sá niðurskurður nægir ekki, þá er eðlilegt, að það verði að koma niður á verklegum framkvæmdum. Hæstv. fjmrh. upplýsti nú, að tekjur af verðtollinum og gengisviðaukanum hafi orðið miklu minni árið sem leið en árið áður, og mundu verða ennþá minni á þessu ári. En um síðasta ár er það að segja, að á sumarþinginu var það upplýst, að á fyrri hluta ársins hefðu þær tekjur orðið líkar og aður. Þessi lækkun hefir þá orðið á síðari hluta ársins, og skal ég ekkert rengja það. En það verður að gæta þess, að tekjurýrnun ríkissjóðs verður að mæla með því einu að draga úr útgjöldunum, það er allsendis ófær leið að ætla sér að demba nú á nýjum skattaalögum, því fjárhagsafkomu landstnanna er nú svo komið, að þeim veitist áreiðanlega nógu örðugt að standa straum af þeim skattgreiðslum, sem fyrir eru, þó þar sé ekki aukið á. Allri viðbót í því efni er áreiðanlega ofaukið. Það er náttúrlega mikið til í því, að þingmönnum mun hafa verið það nokkurn veginn ljóst, er þeir settust að þingstörfum nú, að þess mundi enginn kostur að draga úr skattaálögum landsmanna. En hinsvegar verður líka að játa það, að það er einungis vegna fjármálasynda undanfarandi ára, að það er ekki hægt. Það er vegna þess, hve illa hefir verið haldið á afrakstri þeim, sem fallið hefir í skaut þess opinbera af atvinnuvegum landsmanna. Það er sagt, og það með réttu, að það þýði ekki að sakast um orðinn hlut. En slíkir viðburðir sem þessir eiga þó að vera okkur reynsluskóli, sem kennir okkur, hvernig við eigum að haga framkvæmdum okkar í framtíðinni. Að þessu leyti getum við skorið upp ávöxt af þessum viðburðum. Þeir eiga að verða til þess að opna augu manna fyrir því, að það verður eftirleiðis að reka búskap ríkisins með miklu meiri gætni og fyrirhyggju heldur en gert hefir verið í tíð framsóknarstj.

Haraldur Guðmundsson Mér finnst lítil ástæða til þess fyrir hv.þm. Borgf. og hæstv. fjmrh. að karpa um frv. rétta, því að á ræðum þeirra beggja er það auðheyrt, að þeir eru báðir sammála um það, að sjálfsagt sé að samþ. bæði þetta frv. og einnig önnur, sem ganga í svipaða átt. En þeir um það. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þál., sem samþ. var í þessari d. á síðasta þingi, þskj. 446, um ráðstafanir gegn dýrtið og atvinnuleysi: „Neðri deild Alþingis ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka, á hvern hátt heppilegast sé að vinna gegn dýrtíð þeirri, sem nú ríkir í landinu, einkanlega í Reykjavík, svo og gegn yfirvofandi atvinnuleysi, og leggja tillögur þar að lútandi fyrir næsta Alþingi. Sérstaklega athugist: a. Möguleikar til lækkaðrar húsaleigu. b. Óeðlilega hár verzlunarkostnaður innlendrar og erlendrar vöru. c. Leiðir til að vinna gegn yfirvofandi atvinnuleysi“. Ég hygg, að ég muni það rétt, að það hafi verið samflokksmenn hæstv. fjmrh., sem í þinglokin sér til samvizkufróunar fluttu þessa þáltill. hún var samþ. og henni vel tekið af hæstv. stj. Nokkuð er tekið að bola á stjfrv. Hér er nú verið að ræða um að þrefalda skatt á öllum bílflutningum innanlands. Er það eitt ráðið til þess að draga úr dýrtíðinni? Árið 1930 var bifreiðaskatturinn 108 þús. kr. Hæstv. fjmrh. gerir ráð fyrir, að hann verði 300 þús. kr., ef þetta frv. verður samþ. hér liggur og fyrir frv. um að framlengja bráðabirgðaverðtollinn frá 1924 og gengisviðaukann frá sama ári. Mér leikur hugur á að vita, hvaða framkvæmdir hæstv. stj. hefir gert í sambandi við þáltill. þá, sem ég las upp. Ég gat ekki skilið annað á ræðu hæstv. fjmrh. en að þeir, hann og hv.þm. Borgf., séu innilega sammála um það, hvernig mæta skuli kreppunni, eins og hann orðar það. Það er að þeirra dómi bezt gert með því að viðhafa hinn „ýtrasta sparnað“ og með því að hækka tolla. Þessi ýtrasti sparnaður kemur fram í því, eins og hv.þm. Borgf. réttilega benti á, að verklegar framkvæmdir verða stórkostlega skornar niður, ef þeim ekki verður alveg hætt. Það getur og jafnvel verið, að ganga verði svo langt að skerða eitthvað tekjur hálaunaðra manna í nýstofnuðum embættum. En aðallega verður það þó niðurskurður á verklegum framkvæmdum og lækkun á launum láglaunamanna, sem gripið er til, eins og frv. stj. ber með sér. Er það þetta, sem stj. ætlar að gera til þess að bæta úr því yfirvofandi atvinnuleysi og draga úr dýrtíðinni, sem hún átti sérstaklega að ráða bót á? Hæstv. fjmrh. sagði, og hv.þm. Borgf. tók undir það, að þetta væru alvarlegir krepputímar. Þó að ekkert væri dregið úr framkvæmdum ríkisins, yrðu margir atvinnulausir. Hvað mun þá, ef stórkostlega er dregið úr framkvæmdunum? Og á að minnka dýrtíðina með því að framlengja tollana og bæta nýjum við? Ég vil nú þegar við 1. umr., fyrst annars var farið að ræða þetta frv., spyrjast fyrir um það hjá hæstv. fjmrh. eða þá atvmrh., hvaða ráðstafanir stj. hafi á prjónunum í sambandi við þá þál., sem ég minntist á, aðrar en þær, að draga úr framkvæmdum og auka með því atvinnuleysið og hækka tolla og auka þar með dýrtíðina.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. þm. Seyðf. lét sér tíðræxtt um þáltill., sem afgr. var undir þinglokin í sumar út af dýrtíðinni. Hann var að hnýsast eftir því, hvað gert hefði verið í þessu efni. Ég get upplýst það, að mikil vinna hefir verið lögð í að inna þetta verkefni af hendi, og þessa dagana er verið að fjölrita rækilega og merkilega skýrslu um eitt aðalatriðið í þessu máli. Er hún samin af skattstjóra og mun verða útbýtt nú á næstu dögum.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. þm. Seyðf. telur þess ekki þörf á slíkum tímum sem nú að spara eða leggja á nýja tolla. Það má til sanns vegar færast, að það hjálpaði meira almenningi, að aukin væri eyðsla og þar með atvinna og tollar lækkaðir. Ég kannast við jafnaðarmannstjórnir í þremur ríkjum, Englandi, Danmörku og Sviþjóð, sem setið hafa við völd á krepputímum, og ég veit ekki til, að nein þeirra hafi haft annað ráð en þetta, að draga úr útgjöldum og auka tolla. Um þetta er aldrei spurt, en svo kemur deilan um það, úr hvaða kostnaði eigi að draga og hvaða tolla eigi að hækka, og um það verður alltaf deilt. Hv. þm. Seyðf. sagði í sinni ræðu, að við vildum draga úr dýrtíðinni með því að þrefalda skatt á flutningum innanlands. Ég get vel tekið undir þetta. Ég tek undir það, að það er verið að draga úr erfiðleikum þeirra, sem eiga við vonda flutninga að bíla, þegar aflað er nýrra skatta, sem eingöngu er varið til vegagerða. Þar hjálpast allir að til þess að hægt sé að verja meiru fé til nýrra vega. Skatt, sem lagður er á flutninga flutninganna vegna, þarf ekki að gera tortryggilegan með því að hann sé eingöngu til að auka dýrtíð. Hv. þm. og hans flokksbræður ættu að tala um þetta við Stauning, sem nú er að koma benzínskattinum upp í 10 aura á hvern lítra.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: ég þarf ekki að standa upp til að láta í ljós skoðun mína á þessu frv., ég hefi látið hana í ljós um svipað frv. áður og hefi frá upphafi verið andvígur þessum skatti. Þessi skattur verður ekki borinn saman við það, sem hann er hjá öðrum þjóðum, því að aðrar þjóðir hafa önnur farartæki, sem annast að miklu leyti alla nauðsynlega flutninga, sem sé járnbrautir, en við höfum engin tæki til landflutninga nema bifreiðar. Aðrar þjóðir skattleggja ekki sín aðalflutningatæki, heldur leggja árlega stórfé til þeirra, svo að flutningur með þim verði sem ódýrastur. Þær líta dýpra en á aurana, sem koma í ríkissjóð, þær líta á þann hagnað, sem stafar af ódýrum samgöngum. Það má nærri geta, þar sem ég alltaf hefi verið mótfallinn því að skattleggja þessi farar- og flutningstæki, bifreiðarnar, að þá muni ég einnig vera mótfallinn hækkun á slíkum skatti. Hitt get ég fallizt á, að rétt sé að skipta skattinum milli hinna ýmsu vegaflokka eins og lagt er til í 8. gr. frv., ef hæstv. stjórn og deild vill fallast á, að þessi skattur verði ekki hækkaður í heild. Ég flutti einmitt eitt sinn, er frv. var á ferðinni um þetta efni, brtt. um að skipta skattinum á líkan hátt og hér ræðir um. En það er líka annað atriði, sem ég get ekki stillt mig um að vekja máls á hér, þó að ég hinsvegar geti sparað umr. að þessu sinni, þar sem ég á sæti í þeirri n., er fá mun þetta mál til meðferðar. Eftir því sem ég veit bezt til, þá er því þannig háttað í öðrum löndum, að skatti þessum er varið til þess að bæta vegina einmitt fyrir þau farartæki, sem hann er tekinn af, en honum eigi hent saman við annað það fé, sem ætlað er til almennra vegagerða, eins og hér hefir gert verið. Ef hér væri breytt um, þá yrði fyrst nokkurt vit í þessum skatti, þá fyrst kæmi hann einmitt þeim til hags, sem greiða hann, og þá gerði hann flutningana ódýrari en ella. En hér er ekki því að heilsa. Þessu fé hefir verið varið til þess að ryðja nýjar slóðir, sumarvegi upp um fjöll og firnindi, og er þá farið eins fjarri tilganginum og hægt er. Það er líklega óþarft að spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvort hann viti til, að samskonar fé sé varið á líkan hátt í öðrum löndum. Mér þótti það hart að heyra hæstv. fjmrh. tilkynna það, að því er virtist með köldu blóði, að í framkvæmdinni hefði þessi skattur undanfarið farið saman við annað viðhaldsfé, þó að með sérstökum lagaákvæðum sé tiltekið, á hvern hátt nota beri þetta fé, m. a. til þess að gera varanlegt slitlag á þjóðvegi, þar sem umferðin er almest. Er það meining stj., að hér sé hún ekkert bundin við að fara eftir lögunum? Já, það má að vísu segja hið sama um störf stj. á fleiri sviðum en þessu, en hún er skyldug til þess að fara eftir lögunum, og ef hún telur þau óheppileg í framkvæmd, þá á hún að reyna að fá þeim breytt. Ég veit ekki, hvort ég á að þessu sinni að fara langt út í almennar umr. um fjármál, en þó er það hreint ekki óviðeigandi í sambandi við fyrsta skattafrv. á þessu þingi. Mér kom það raunar dálítið á óvart, er hæstv. fjmrh. upplýsti, að þessi bifreiðaskattur yrði um 25% lægri fyrra helming síðastl. árs heldur en var árið á undan. Það er og vitað mál, að tekjur af gengisviðauka og verðtolli eru og til muna minni. Kemur þessi niðurstaða dálítið illa heim við þær upplýsingar, er stj. gaf á þinginu í sumar, að þessir tekjuliðir mundu haldast óbreyttir síðastliðið ár. Það liggur ekkert fyrir, sem sýnir það, að vöruflutningar til landsins hafi breykzt svo síðari hluta ársins, en það virðist ólíklegt þess vegna, að þessi lækkun hafi verið stj. alveg dulin á síðasta þingi. Hæstv. fjmrh. sagðist gjarnan vilja sjá það ár koma, sem hægt væri að maeta kreppu með því að komast hjá að hækka skatta; en það ár ætti að koma. Það ætti að vera augljóst, að kreppu fylgja jafnan auknir örðugleikar atvinnuveganna á því að borga skatta, og þá ætti það að vera markmið hverrar stj. að geta lækkað þá. Að vitna í erlenda reynslu sannar ekkert í þessu máli annað en það, að þar hefir máske verið farið eins óviturlega að og hér. Og þó að ráðh. hafi ekki von um, að slíkt ár megi upp renna hér á landi, þá er það samt ekkert annað en það, sem komið hefir fyrir. Við höfum fyrir skömmu lifað það kreppuár, þegar skattar lækkuðu, en verklegar framkvæmdir héldust í sama horfi. Þá fannst mér ekki alveg hugsunarrétt svar hæstv. fjmrh. til hv.þm. Seyðf., á þá leið, að ekki væri hægt á krepputímum samtímis að lækka opinbera skatta og að auka framkvæmdir. Það var eins og hann virtist ekki sjá þann möguleika að eiga eitthvað til, þegar kreppa skellur á, - safna á góðu árunum og geyma til harðæranna til þess að minnka þá atvinnuleysið með auknum framkvæmdum ríkisins án þess að auka um leið skattaálögur. Yfir þetta land hafa nú um skeið komið eindæma góðæri, sem hafa skapað ríkissjóði um 15 millj. kr. tekjur fram yfir áætlun. Væri það svo ólíklegt, að eitthvað af þessu fé hefði mátt geyma til erfiðu áranna? Það er hinsvegar alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að eins og nú standa sakir, verður ekki hægt að mæta þessari kreppu öðruvísi en með miklum niðurskurði verklegra framkvæmda eða auknum álögum, eða hvorutveggja. En ég vil ekki heyra það, að þetta sé einhver alveg sjálfsögð og ófrávíkjanleg regla, sem hljóti jafnan að gilda í framtíðinni; ég vil ekki heyra slíkt úr sæti fjmrh. Þá þótti mér það heldur ekki nógu viturleg kenning, er hann virtist halda fram og er samhljóða því, er oft hefir heyrzt í aðalmálgagni stj. nú í seinni tið, að vegna hinna miklu framkvæmda síðustu ára sé ekki rétt að ætlast til, að nú sé hægt að halda í horfið í því efni. En ég vil þá segja, að einmitt þessar geysiframkvæmdir síðustu ár séu ein af meginorsökum kreppunnar hér í landi, ein meginkvísl kreppunnar sé einmitt komin frá stj. sjálfri. Ég skal að sjálfsögðu viðurkenna það, að hér sem alstaðar annarsstaðar úti um heim er kreppan runnin af almennum ástæðum að nokkru leyti, en meginástæðan er hinar miklu framkvæmdir stj. Hin sama reynsla er að fast í öðrum löndum; þar, sem framkvæmdastjórnir hafa setið að völdum, kemur kreppan harðast niður, en þar, sem gætin fjármálastjórn hefir átt sér stað, er allt rólegt að mestu.

Hvar er það, sem allt er nú rólegt?

. Það má nefna lönd eins og Frakkland. Þeir skylmast þar að vísu á stjórnmálasviðinu, fella stjórnir og því líkt, en slagurinn stendur þar ekki um kreppuna eða fjármál. þegar litið er á þá miklu keppni í framkvæmdalífi undanfarinna ára, og að einmitt stjórnin átti drjúgan þátt í að auka hana með því að keppa við atvinnuvegina, er það ljóst, að hún hefir einmitt farið öfugt að, því að í góðærunum hyggin stj. einmitt að beita sínum áhrifum með því blátt áfram að draga fé út úr veltunni, lækka öldutoppinn, til þess að geta á sínum tíma hækkað dalina. En hvernig hefir stj. hagað sér í þessu efni í undanförnum góðærum? Hún hefir árlega borgað úr ríkissjóðnum margar millj. kr. fram yfir áætlun, - hún hefir sem sé farið þveröfugt að við það, sem átt hefði að vera. Ég get að vísu tekið undir það með hv.þm. Borgf., að það þýði ekki að sakast um þetta nú, því að það er komið sem komið er, en ég sá ástæðu til þess að benda á þetta, úr því að hæstv. fjmrh. virtist boða það sem sjálfsagða reglu á krepputímum, að auka jafnan skattaálögur, en að draga úr framkvæmdum.

Haraldur Guðmundsson Ég get ekki að því gert, að mig furðaði dálítið á svörum hæstv. fjmrh. áðan við ræðu minni. Ég sagði það eitt, að einu bjargráðin, sem hann virtist sjá, væru þau, að hækka tolla og að spara. Ég get verið honum sammála um það, að til þess að halda við eða auka verklegar framkvæmdir, miðað við síðustu 3 ár, verði ekki hjá því komizt að hækka einhverja skatta, en það er ekki sama, hvaða skatta á að hækka og hverja ekki að hækka. Sumir þeirra, nauðsynjatollarnir, verða að lækka. Í fjárlfrv.hv. ráðh. sjálfs fyrir árið 1933 er tekju- og eignarskattur samtals áætlaður 850 þús. kr., sem mun vera mjög varlega áætlað. Á síðasta þingi bárum við alþýðuflokksþm. fram frv. um heimild fyrir stj. til þess að hækka þennan skatt meira en um helming, nefnilega tekjuskatt af tekjum yfir vissu hámarki um 100% og eignarskatt um 200%, ef tekjur og eignir væru yfir vissu lágmarki. En það frv. náði ekki samþykki. Ef nú slík ráðstöfun yrði gerð, mundi það auka tekjur ríkissjóðs um 850 þús. upp í 1 millj. kr. samkv. frv. ráðh. sjálfs, en sennilega þó talsvert meira. Það liggur ljóst fyrir, að óhjákvæmilegt er að sjá ríkissjóði fyrir tekjum, en um það er ágreiningurinn, hvort afla skuli þessara tekna á þennan hátt eða hinn. Hæstv. fjmrh. hefir nú í dag lagt fram hér í d. 3 frv., sem öll fara í þá átt að auka og viðhalda gildandi tollum, sem hvíla á almenningi, og hann hefir boðað komu fleiri frv., sem fara í líka átt. Frv. Það, sem hér er til umr., fer fram á að þrefalda bifreiðaskattinn frá því, sem verið hefir. Maður kemst ekki hjá því í þessu máli að athuga það, hvort hækkun þessa skatts muni sneiða hjá þeim, er harðast verða úti í kreppunni, þeim mönnum, sem minnstar eignir eiga og minnstar tekjur hafa, og það verður fljótt ljóst, að þar sem einmitt þessi skattur miðar að því að hækka verð á flutningum öllum og þar með nauðsynjum, þá muni ekki svo vera. Þetta veit ég, að ráðh. sér, ef hann vill, að vandræði fátækustu mannanna eru einmitt aukin með þessu frv. Ég veit það vel, að mörgum hér í deildinni finnst það fjarstæða á þessum tímum að hækka tekju- og eignarskatt. En ég vil spyrja þessa menn, hvort réttara sé að taka um 300 kr. af fátæku heimili hér í Reykjavík með tollum á nauðsynjum, eða að hækka um helming tekju- og eignarskattinn hjá hátekjumönnum. Hvort er réttara að hækka skatt af 10 þús. kr. skattskyldum tekjum úr 462 kr. upp í 924 kr., eða að halda við og auka 300 kr. nauðsynjatollinn á bláfátækum atvinnulausum fjölskyldumanni? Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um, að réttara væri að hækka skattinn, eins og við alþýðuflokksmenn lögðum til á síðasta þingi. Þá gerði hæstv. fjmrh. sér tíðrætt um flokksbróður minn Stauning og þær ráðstafanir, er hann hefði komið á á þessu sviði í sínu landi. Ég þori ekki að véfengja þær upplýsingar, sem hann gaf um benzínskattinn þar, en það veit ég, að þær ráðstafanir, sem í Danmörku hafa verið gerðar út af kreppunni, eru harla ólíkar eða hér. Kreppan kom þar 11/2 ári fyrr en hér, en það ber öllum saman um, að hún komi yfirleitt hvergi eins vægt niður á alþýðunni og einmitt í Danmörku, og stafar það m. a. mikið af því, að þegar í byrjun var tekin su leið að hækka skatta af hátekjum og verja því fé til þess að veita beinan og óbeinan styrk atvinnuleysingjum. Er t. d. miklu fé varið árlega til húsabygginga í því skyni, til þess að skapa atvinnu og auka kaupgetu manna og á þann hátt draga úr kreppunni. Og jafnvel nú, þegar mest harðnar um, er einmitt ráðizt í stórkostlegar framkvæmdir, eins og þá, að byggja brú yfir Litlabelti, sem áætlað er að muni kosta um 50 millj. kr. Eftir því sem mig minnir, þá er einmitt hæstv. fjmrh. nú nýkominn frá Danmörku og veit þetta allt að sjálfsögðu og getur því tekið Stauning sér til fyrirmyndar, ef hann aðeins hefir vilja og innræti þar til.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vildi af ýmsum ástæðum frekar draga úr umr. að þessu sinni, en sé þó ekki fært annað en svara að nokkru hv. síðustu ræðumönnum. Ég verð að segja, að mér þóttu allnýstárlegar fréttir, sem hv.þm. Seyðf. sagði frá Danmörku um það, að kreppan hefði hvergi komið eins létt við þjóðina eins og þar. Eftir minni kynningu í síðustu utanför og áður kemst ég að allt annari niðurstöðu. Ég vil ekki hér í þingsalnum hafa eftir ummæli Bramsnæs fjmrh. um ástandið í Danmörku, en það má a. m. k. tvímælalaust marka af áliti hans, að ástandið þar er sízt betra en hér. Þetta er að vísu engin huggun, en það getur verið gott svar við skoðun hv. 4. þm. Reykv., að kreppan eigi rót sína að rekja til framsóknarstj. Ég verð að nota hans eigin orð um þá fullyrðing, að hún sé „tæpast nógu viturleg“, eða ef ég vildi orða það frá eigin brjósti, að þá væri hún svona með því aumasta, sem sézt hefir um orsakir kreppunnar. Hv. þm. Seyðf. taldi, að Danir hefðu bjargað öllu með því að hækka tekjuskatt og varið hækkuninni til bygginga. Hann lýsti sig fylgjandi samskonar ráðstöfunum hér. Og ég mundi geta fallizt á, að tekjuskattur yrði eitthvað hækkaður, en ef hann ætlar að fallast á sömu ráðstafanir út af kreppunni hér og flokksbróðir hans í Danmörku gerði, þá mun hann að sjálfsögðu fallast á það frv., sem hér er til umr., því að í Danmörku gildir einmitt samskonar skattur, eins og áður er sagt, og var hækkaður í sumar sem leið í tilefni kreppunnar. Ræða hv.þm. gerir ekki annað en að sanna þá gömlu sögu, að það er annað og léttara að finna að því, sem gert er, svo að láti vel í eyrum, en að bera ábyrgð og verða að finna úrlausnir á vandasömum tímum. Ég skal ekki eyða mörgum orðum að þessu sinni um tekjuskatt og slíka hluti; til þess mun verða tækifæri síðar á þessu þingi. Hv. 4. þm. Reykv. þóttist hryggur yfir vonbrigðum, sem hann kvaðst hafa orðið fyrir um mig persónulega. Hefði hann verið eins hryggur og hann lét, held ég, að hann hefiði ekki haldið þessa ræðu. Hann hefði þá getað sleppt því að hryggja mig með ýmsu af því, er hann sagði. Hv. þm. gaf Frökkum vottorð um góða fjármálastjórn. Þó hefir komið fram tekjuhalli á ríkisbúskapnum þar, og honum hefir orðið að mæta með niðurskurði á framkvæmdum og auknum álögum, eins og annarsstaðar. Í því efni eru Frakkar engin undantekning. Í sumu öðru hafa þeir nokkra sérstöðu, svo sem að því er snertir bankamál og þjóðarauð, en út í það ætla ég ekki að fara frekar. Ég sagði, að í fjárhagskreppu, eins og þeirri, er nú þjakar heiminn, væri óhjákvæmilegt fyrir ríkin að draga úr framkvæmdum og afla aukinna tekna, ég talaði um það hvorttveggja. Á meðan öldugangur er í lífi og fjármálum þjóðanna, kemur hann einnig fram í starfsemi ríkjanna. Ríkisvaldið á að draga úr honum eftir mætti, en það getur ekki snúið honum við, eins og hv.þm. virtist ætlast til. Ég ætla ekki að mótmæla kenningu hv.þm. um, að það eigi að vera til í sjóði afgangur frá góðu árunum, þegar kreppur og erfiðleikar bera að höndum. Hv. þm. er fulltrúi fyrir stórt og virðulegt kjördæmi, höfuðstað landsins. Þar ræður hans flokkur öllu. Þar er því væntanlega stjórnað svo rækilega eftir hinni gullvægu reglu hv.þm., að ástandið hjá Reykjavíkurbæ hlýtur að vera gerólíkt ástandinu hjá ríkinu. Þar halda náttúrlega allar framkvæmdir áfram eða aukast hratt fyrir kreppuna, og útsvörin standa í stað eða jafnvel lækka. Ef svo undarlega skyldi vilja til, að þetta sé á hinn veginn, og ef samræmi skyldi nú finnast í því, hvernig ríkið og höfuðstaðurinn mætir kreppunni, þá virðast flokksbræður hv.þm. ekki hafa kunnað að meta kenningar hans. Ég skal nú sleppa almennum umr. og hverfa aftur að þeim skatti, sem hér er um að ræða. Hv. þm. var mjög hissa á því, að ég sagði, að bifreiðaskatturinn og viðhaldsfé veganna hefði í framkvæmdinni runnið saman. Taldi hann þetta einn vott um ranglæti stj. En þessi skattur var lagður á 1921, og eftir því sem vegamálastjóri hefir sagt mér, hefir alltaf verið fylgt sömu venju urn þetta. Skatturinn hefir ásamt viðhaldsfénu gengið til að gera einhverskonar slitlag á vegina. Mér skildist hv.þm. geta mælt með þessum skatti, ef hann væri notaður til þess að gera vegina betri. Ég sé ekki betur en að allt viðhald vega miði að því að gera þá betri. Það sæist bezt, ef viðhaldinu væri sleppt. Hv. þm. hefir ef til vill átt við, að hann vildi láta verja þessu fé til að leggja vegi úr steinsteypu eða öðru mjög dýru efni. Ef svo er, þá stöndum við mjög á öndverðum meið í þessu efni. Ég er sannfærður um, að við megum ekki eyða tugum þúsunda í örstuttan vegspotta, meðan hægt er að gera tugi km. bílfæra fyrir sama fé annarsstaðar. Við verðum að skilja, að viðhorfið er annað hér heldur en í útlöndum, þar sem í samgöngumálunum er komið margfalt lengra áleiðis en hér og þess vegna hægt að verja miklu af vegafénu til varanlegra vega. Um það verður ekki deilt, að bifreiðaskatturinn eykur þróun vegakerfisins í landinu, og enginn dregur í efa þörfina á því. Hv. þm. á sæti í þeiri n., sem væntanlega fær mál þetta til meðferðar, og get ég því látið frekari umr. um það við hann bíða þangað til þar.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki heldur gefa tilefni til langrar umr. Hæstv. fjmrh. vildi halda fram, að allar stjórnir hefðu brotið lögin um bifreiðaskatt með því að rugla honum saman við viðhaldsféð. Mér hefir verið sagt, að í tíð fyrrv. stj. hafi bifreiðaskattinum verið varið til sterkra vega, eins og lögin mæla fyrir, á Hellisheiði og víðar. Hinsvegar held ég, að hæstv. ráðh. hljóti að vera mér sammála um það, að stj. eigi alltaf að fylgja lögunum. Ef henni finnst þau ranglát, þá á hún að fá þeim breytt. Það er engin afsökun, þó að hægt væri að benda á, að aðrir hafi brotið lögin áður. Það dugir ekki að taka allt það versta hjá öðrum sér til fyrirmyndar. Hæstv. ráðh. talaði um tugi km. úti um land, sem hægt væri að gera bílfæra fyrir mjög lítið fé. Ég er nú ekki eins viss um þetta, eða hvort sjálfsagt væri að gera það, ef það er hægt. Þó hægt sé að leggja lélega vegi, er alls ekki þar með sagt, að sjálfsagt sé að gera það. Það er svo með hvern hlut, að menn verða að gera sér grein fyrir, hvort menn hafa ráð á því að eiga þá. Það getur verið álitamál, hvort við höfum ráð á að þenja illa gerða vegi út um allt, sem ef til vill er svo ekki hægt að nota nema stuttan tíma úr árinu. Hæstv. ráðh. taldi skýringar mínar á kreppunni í þynnsta lagi. Það væri þó víst ekki hægt að segja um hans skýringar! ! Hann var að tala um, að það væru vandræði í Danmörku ekki síður en hér. Það er léleg röksemd fyrir málstað hæstv. ráðh. Þar stendur einmitt líkt á og hér að því leyti, að með völdin hefir farið undanfarandi sá flokkur, sem yfileitt er talinn heldur óprúttinn. Hann hefir steypt þjóðinni í sama fenið og flokkur hæstv. ráðh. hefir steypt íslenzku þjóðinni. Þó býzt ég við, að ástandið sé skárra þar, vegna þess að kreppan kom þar fyrr. Stj. hér hefir gert kreppuna enn verri með því að fresta henni um nálega ár. Vegna lántöku hennar komu erfiðleikar bankanna ekki eins fljótt í ljós, og hélt hún þannig öllu í sama horfinu árinu lengur. Annars virtust skýringar hæstv. ráðh. á kreppunni allar stefna að því að sýna mönnum fram á, að hún væri þjóðinni alveg osjálfratt fyrirbrigði, sem ekkert væri hægt að ráða við. Þessar skýringar leiða út í það, að engu sé hægt að bjarga, að það sé alveg sama, hvernig farið er að. Sennilega á þetta þá líka við um einstaklingana. Eru efnaðir menn jafnberskjaldaðir fyrir kreppunni eins og þeir fátækari? Er t. d. engin hjálp að því lengur fyrir bóndann að eiga hey í harðindum? Ef yfirleitt einstaklingar og þjóðir geta ekkert gert til þess að koma í veg fyrir erfiðleika, þá eru vitanlega allir saklausir. Hæstv. ráðh. bað mig að benda á ríki, sem komizt hefði hjá örðugleikum kreppunnar. Nefndi ég þá Frakkland. Hæstv. ráðh. kannaðist við, að Frakkar væru efnaðir, en sagði, að þó hefði orðið tekjuhalli hjá þeim mi. Þetta gæti e. t. v. villt þá, sem ekkert vita um þessi efni. Það er nefnilega venja í Frakklandi, að það er alltaf tekjuhalli á fjárlögum. Að því leyti mætti segja, að óreiða væri á fjármalastj. þar, og hefir oft verið á það bent. En af hverju stafar þetta? Af því, að franska þjóðin vakir yfir þingmönnum sínum að því er skattaálögur snertir. Þm. þar þora blátt áfram ekki að vera með því að hækka skatta. Frakkar eru sparsamir og borgararnir vilja ekki eyða öllu, sem þeir afla. Þess vegna eru þeir mjög ófúsir að greiða skatta. Þetta kemur aftur fram í því, að þjóðin er efnuð, og er því hægt að ná inn sköttum, þó að harðni í ári. Frakkar standast þess vegna vel kreppuna og þar ber mjög lítið á afleiðingum hennar. Aftur á móti eru Englendingar eyðslusöm þjóð, og þar hefir setið að völdum ógætin stjórn í fjármálum. Afleiðingarnar af því hafa líka sýnt sig, pundið hefir fallið og við mikla erfiðleika er að stríða. Hæstv. fjmrh. hélt fram, að öldugangur í atvinnulífi og fjármálum þjóðanna væri óhjakvæmilegur, og öldugangurinn í framkvæmdum ríkjanna hlyti að fylgjast að við hann. Þarna greinir okkur á. Ég segi, að öldugangurinn eigi að jafnast fyrir atbeina ríkisvaldsins, aðgerðir þess eigi að vera olía á hinn æsta sjó. Ég get þakkað hæstv. ráðh. síðustu orðin um þetta efni, því þar tók hann eiginlega aftur það, sem hann sagði áður, viðurkenndi, að ríkisvaldið ætti að draga úr ölduganginum. En það hefir stj. hér ekki gert. Hún hefir tekið þátt í ölduganginum og æst hann. Hún hefir tekið fé umfram heimildir og kastað í öldutopp framkvæmdalífsins. Mér þóttu hæpnar röksemdir hæstv. ráðh., er hann vildi gefa í skyn, að ef ástandið hjá Reykjavíkurbæ væri eitthvað svipað og hjá ríkinu nú, þá væru orð mín um kreppuna og orsakir hennar tóm vitleysa. Ég veit ekki, hvaða ógnar ábyrgð ég ber á stjórn Reykjavíkurbæjar, einn vesall kjósandi hér. Ég veit ekki, hvort það eru svo miklir sauðir í herbúðum hæstv. ráðh., að allir líti nákvæmlega sömu augum á hlutina. Þar er e. t. v. aðeins einn hirðir og ein hjörð. Ég skal játa, að mér hefir fundizt bæjarstjórnin óþarflega hörð í skattanlögum. Ég persónulega álít, að betra hefði verið að fara hægar og gætilegar í stj. bæjarmálanna. Þó er aðstaða bæjarins og landsins ekki sambærileg. Bærinn má heita skuldlaus. Féð, sem hann skuldar, stendur í arðberandi fyrirtækjum, sem sjálf standa straum af því. Það stendur í rafveitunni, vatnsveitunni o. s. frv. Ekki hefði verið ódýrara fyrir bæjarbúa að afla sér ljósa og vatns á annan hátt. þetta er hinn róttæki munur á hag bæjarins og landsins.

Einar Arnórsson Hæstv. fjmrh. vildi gera samanburð á Rvíkurbæ og ríkinu. Mér skildist það vera hans skoðun, að úr því Rvík hefði ekki lagt fé til hliðar á góðu árunum, þá væri ekki við því að búast, að ríkisstj. hefði heldur gert það. En ég er viss um, að þegar hann athugar þetta nánar, þá skilur hann, að hér er ólíku saman að jafna. Tekjum Reykjavíkur er þannig háttað, að þær eru að mestu fastskorðaðar frá ári til árs, meðan sömu gjaldaákvæði gilda. Útsvörin geta alls ekki orðið hærri en áætlað er, en aftur á móti geta orðið veruleg vanhöld á þeim. Þetta er langstærsti tekjuliðurinn, og um hina er sviþað að segja. Þeir geta varla farið fram úr áætlun; það er hægt að reikna þá svo að segja alveg út fyrirfram. Þannig er um fasteignagjaldið; það er fyrirfram vitanlegt, hvað gelzt af húseignum og lóðum, aðeins þarf að áæætla tekjur af húseignum, sem bætast við á árinu. Svipað er að segja um tekjur af gasstöð og rafstöð. Það getur ekki munað verulega á þeim frá næsta ári á undan, nema hvað áætla þarf tekjur frá nýjum notendum. Munurinn á áætluðum tekjum bæjarins og raunverulegum tekjum hans getur því aldrei orðið mikill. Helzt getur einhverju munað á tekjum af höfninni. En höfnin á líka afgang frá fyrri árum. Ég veit ekki betur en veita eigi 75 þús. kr. á þessu ári af fé, sem afgangs var frá fyrra ári, til endurbóta á hafnarmannvirkjunum.

Á ekki einnig að lækka hafnargjöldin?

. Jú, það verður líka gert að því er fiskiskip varðar. Aftur á móti er það svo hjá ríkinu, að á síðustu árum hafa raunverulegar tekjur farið margar (ca. 4–6) millj. fram úr áætlun. Það er að vísu rétt, að þar á móti koma útgjöld á fjáraukalögum, vegna þáltill., og ýms ófyrirsjáanleg útgjöld. En þau nema ekki svo miklu, að þrátt fyrir þau hefði átt að vera mikill afgangur af ríkistekjunum, ef ekki hefði verið farið út fyrir heimildir fjárlaganna og út fyrir aðrar heimildir. Það hefði getað verið til allverulegur afgangur eftir undanfarandi þrjú ár, ef stjórnin hefði haldið sér eins og hægt var við fjárlogin. Samanburður á aðstöðu ríkisins og Rvíkurbæjar hvað þetta snertir er því ekki réttur. Tekjur ríkisins eru miklu hreyfanlegri en bæjarins. Þegar góðæri eru, getur ríkið haft afgang, en tekjur bæjarins geta yfirleitt mjög lítið farið fram úr áætlun.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég ætla að efna það, að lengja umr. ekki mikið. Ég get ekki fallizt á, að umræddur samanburður á Rvík og ríkinu sé tilefnislaus. Þegar heimtað er af ríkisvaldinu, að það lækki skatta og auki framkvæmdir í kreppunni, þá finnst mér ekki nema réttmætt að spyrja Rvík, hvað hún sé tilbúin að gera í þessu efni. Það er að vísu rétt, að tekjur bæjarins eru áætlanlegri en tekjur ríkisins og fara því síður mikið fram úr áætlun. En ef bæjarstj. getur ekki látið safnast sjóði hjá bænum, ætti hún að geta lagt lítið á bæjarbúa af gjöldum í góðærinu, svo að fé safnist saman hjá einstaklingunum, samkv. kenningum hv. 4. þm. Reykv., og þeir hafi meiri gjaldgetu þegar erfiðlega gengur. En ég hygg, að yfirleitt sé hvergi mikið fé fyrirliggjandi nú til þess að mæa með kreppunni. Við getum náttúrlega staðið hér og skellt skuldinni hver á annan, en slíkt verður alltaf meira eða minna rangt, og enda til þess gert að tortryggja hver annan. Alheimskreppan á fyrst og fremst sökina á því ástandi, sem hér ríkir nú. Það er staðreynd, sem ekki verður komizt hjá að viðurkenna. Það kann að vísu að vera hægt að vefja einhverjar „frómar sálir“ í vafa í þessu efni, en ég hygg, að flestum muni nú ljóst orðið, að eitthvað sameiginlegt stendur á bak við þessi almennu vandræði allra, hvar sem er í veröldinni. Hvort sem um er að ræða kaupstaði, sem stjórnað er af sjálfstæðismönnum eða jafnaðarmönnum, eða ríkið undir stjórn framsóknarmanna, ber allt að sama brunni, og hlýtur því einhver sameiginleg orsök að vera fyrir þessu ástandi. Þó að ég segði, að framkvæmd bifreiðaskattsl. hefði verið eins frá upphafi, að því leyti að skattinum hefði ekki verið safnað í neinn sérstakan sjóð, þá er hér alls ekki um neitt lagabrot að ræða, eins og hv. 4. þm. Reykv. vildi vera láta, því að skatturinn hefir alltaf gengið upp á hverju ári, vegna hinna miklu þarfa á viðhaldi og viðgerðum veganna. Af þeirri einföldu ástæðu hefir aldrei til sjóðmyndunar komið.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Jafnframt því, sem ég legg þetta frv. um framlenging á gildi 1. um verðtoll fyrir d., vil ég óska þess, að því verði vísað til fjhn. og 2. umr.

Haraldur Guðmundsson Ég kveð mér hljóðs m. a. vegna einnar setningar í grg. þessa frv., en þar segir svo: „Lögin um verðtoll falla úr gildi um næstkomandi áramót, en þar sem enn eigi hefir verið samin heildarlöggjöf um tolla- og skattamál, og ríkissjóður má fyrirsjáanlega einskis missa í tekjum, mun óhjákvæmilegt að framlengja lög þessi“. Vil ég minna hæstv. fjmrh. á það, að 1928 var hér sett sérstök mþn. í skattamálunum, og fyrir hana lagt í þáltill., hvað hún ætti að vinna og hvernig hún ætti að haga störfum sínum. Veit ég ekki betur en að n. hafi skilað af sér störfum, bæði minni og meiri hl. hennar. Ég veit og heldur ekki betur en að till. meiri hl. n. hafi verið teknar upp af stj. og fluttar af stj. hér á tveim síðustu þingum, og væri því æskilegt, að hæstv. fjmrh. vildi skýra frá því, hvort svo beri að skilja grg., að stj. sé nú fallin frá þessum till., og hvort hún þá ef til vill muni nú hallast að till. minni hl. í skattamálunum. Ég mun greiða atkv. gegn frv. þessu nú þegar við 1. umr. og jafnan síðan.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég gef hér enga yfirlýsingu um það, hvort stj. muni fremur hallast að till. meiri eða minni hl. skattamálan., né heldur um það, hver frv. stj. muni hera fram í þessum efnum. Geymi ég mér það, þar til ég tala frekar við fjhn. en nú er orðið. Ég vil þó vara hv.þm. Seyðf. við að gera sér of glæstar vonir um, að stj. hafi nú fallizt á hans mál í þessum efnum, eða að frv. hans, sem áður áttu litlu fylgi að fagna, verði nú gleypt í heilu lagi.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Jafnframt því, sem ég legg þetta frv. fyrir d., vil ég óska þess, að því verði vísað til fjhn. að umr. lokinni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta frv. var lagt fyrir þessa hv. deild í fyrra og afgr. hér þá, en dagaði upp í Nd. Vegamálastjóri hefir haft það til yfirsjónar á ný og gert við það nokkrar aths., og á þeim grundvelli er það borið fram nú. Ég hygg, að frv. Þetta hafi legið fyrir hv. samgmn. í fyrra, og geri því að till. minni, að því, að umr. lokinni, verði vísað til hennar á ný.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta frv. var á ferðinni á þinginu 19:30 og 1931. Hygg ég, að stafað hafi af tímaleysi en ekki andstöðu, að það náði á hvorugu þinginu samþykki. Á frv. hafa nú verið gerðar smábreyt. í samráði við stjórn sjóðsins. Vona ég, að eigi verði um þær ágreiningur og að málið nái afgreiðslu á þessu þingi. Leyfi ég mér að leggja til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til fjhn.

Jón Þorláksson Ég heyrði það, er hæstv. forseti las upp nöfn þeirra, er ráðnir hafa verið starfsmenn þingsins, að meðal þeirra er einn raðinn við þingskriftir, sem hefir látið leigja sig til þess að setja saman hlutdrægnisfull skrif í garð Sjálfstæðisflokksins, með persónulegum svívirðingum um ýmsa þingmenn flokksins. Vona ég, að hæstv. forseti verði við þeim tilmælum mínum, að þinginu verði hlíft við því að notast við slíkan starfsmann. A. m. k. verði mér hlíft við því að nota hann í þeirri deild, sem ég á sæti í. Frá nafni mannsins mun ég skýra hæstv. forseta utan fundar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég tel heppilegast, að hv. 1. landsk. skýri frá nafni þessa manns, því að óviðkunnanlegt er, að þm. skuli fara með almennar dylgjur.

Jón Þorláksson Ég hefi lýst því yfir við hæstv. forseta, að ég muni skýra málið fyrir honum utan fundar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. l.landsk. neitar að nefna nafn þess manns, sem hann á við. Er því ekki hægt að rökræða málið. En ekki er það þinginu til sóma, og sízt hv.l.landsk., að kasta slíkum órökstuddum og staðlausum dylgjum fram á opinberum þingfundi og treysta sér þó ekki að standa við árás sína. Er hér um algerlega ósæmilegt framferði að ræða af hálfu þess þm., sem valdur er að þessu frumhlaupi.

Jón Baldvinsson Ég veit ekki, hvað hv. 1. landsk. á við með þessari áskorun sinni til hæstv. forseta. Það hefði þó verið gott að fá nánari skýringu á því, svo hægt hefði verið að átta sig á málinu. Hinsvegar tel ég það rangt, að fullveðja menn, enda þótt starfsmenn séu í þinginu, megi ekki láta skoðanir sínar í ljós opinberlega. Þó mætti vera, að það, sem hv. 1. landsk. á við, sé svo fyrir neðan allar hellur hvað velsæmi snertir, að það gæti réttlætt kröfu hans. En um þetta ætti hv.þm. að gefa nánari upplýsingar. Ég get þó skilið það, að ef þetta snertir einstakan mann, þá vilji hv.þm. síður ræða það á opinberum fundi. Væri því æskilegt, að hæstv. forseti hlutaðist til um, að um þetta yrði haldinn aukafundur.

Magnús Torfason Ég er sem aðrir ókunnugur þessu máli. Get því ekki framar öðrum um það dæmt, sízt þar sem ég veit ekki, hver maðurinn er; sem hv. 1. landsk. stefnir ákæru sinni að. Þykir mér því sem rétt muni vera að hlífa hv. d. við frekari umr. um mál þetta að svo stöddu. Það er öllum vitanlegt, að hæstv. forsetar ráða í sameiningu alla starfsmenn þingsins. Þetta er því mál, sem á að afgerast milli hv.þm. og þeirra. Ég fæ ekki séð, að þessi hv. d. geti neitt í þessu máli gert, þegar það er lagt svo illa undirbúið fyrir hana, að ekki er vitað, hver maðurinn er eða hver sökin sé, þar sem hv. 1. landsk. hefir ekki óskað eftir að nefna nafn mannsins eða skýra málið nánar. Málið er því naumast borið fram á réttum vettvangi. Bezt hefði verið, að hv. 1. landsk. hefði snúið sér til forseta utan deildarinnar, áður en hann bar málið fram á þingi.

Forseti (GÓ): Um þetta mál verður engin ákvörðun tekin að sinni. En ef ástæða þykir til, mun það verða athugað utan fundar. X. Starfslok deilda. a. Í efri deild: Á 98. fundi í Ed., 6. júní, að lokinni dagskra, mælti