Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Aðdragandi að gerð og flutningi þessa frv. um embættisgengi kennara og skólastjóra er vissulega orðinn nokkuð langur. Hann er rakinn ítarlega í aths. við þetta lagafrv., sem er til 1. umr., og ég skal nú ekki endurtaka þá sögu hér, en ég vil þó geta um eftirfarandi: Hinn 9. des. 1970 skipaði þáv. menntmrh. nefnd til þess að semja, eins og þar stendur, „till. í frv.-formi um ákvæði varðandi skilyrði, sem fullnægja þarf til þess að vera settur eða skipaður kennari við skyldunámsskóla og framhaldsskóla, þ. á m. menntaskóla og sérskóla“. Þessi nefnd var allfjölmenn og áttu samtök kennara og svo Kennaraháskólinn og Háskóli Íslands fulltrúa í nefndinni, einnig menntmrn., en Hörður Lárusson, þá sérfræðingur í Skólarannsóknadeild, var formaður þessarar nefndar. Um þessar mundir voru í smiðum frv. til l. um Kennaraháskóla Íslands, um skólakerfi og um grunnskóla. Frv. um Kennaraháskólann varð að lögum á þinginu 19701971. en hin frv. hlutu ekki afgreiðslu á Alþ. fyrr en í maí 1974, svo sem menn muna. Nefndin skilaði endanlegum till. 1972, en þar sem frv. um skólakerfi og grunnskóla höfðu ekki náð fram að ganga var ekki orðið tímabært að leggja fram frv. um embættisgengi kennara að svo stöddu og málið var þá lagt til hliðar um sinn. Í lok ársins 1974 var aftur tekið til við málið. Þá var leitað til sömu aðila og upphaflega höfðu átt sæti í nefndinni og farið yfir frv. með þeim og jafnframt leitað umsagnar hjá háskólunum báðum. Þá fjallaði einnig samstarfsnefnd menntaskólastigsins, þ. e. skólameistarar og rektorar og ráðneytismenn um frv. Endurskoðun þessi fæddi af sér nokkrar brtt., og eftir að frv. hafði verið breytt í einstökum atriðum, án þess þó að breyta meginstefnu þess, var það sent ýmsum samtökum skólafólks og raunar fleirum til umsagnar. Bárust enn nokkrar umsagnir og aths. og þetta var allt yfirfarið svo vandlega sem tök voru á og leitast við að samræma fram komin sjónarmið, sum nokkuð mismunandi. Jafnframt voru þá höfð í huga ýmis raunhæf og aðkallandi vandamál, sem komið geta upp við ráðningu skólastjóra og kennara. Ég held að það sé ljóst af því, sem ég hef nú greint í stuttu máli, að þetta mál hefur fengið mjög ítarlegan undirbúning, enda er frv., eins og það er nú flutt, töluvert breytt frá upphaflegri gerð þess, enda þótt meginstofninn sé hinn sami, eins og ég drap á áðan. Frv. er skipt í þrjá kafla og eru í hinum I. almenn ákvæði ýmisleg. Í 1. gr. er fjallað um nám kennara almennt og svo fyrir mælt, að það skuli metið í námseiningum. Mat samkv. slíku einingakerfi skal staðfest af matsnefnd, sem menntmrn. skipar þannig að fulltrúar komi frá Háskóla Íslands og Kennaraháskólanum og svo þriðji nm. frá rn. skipaður án tilnefningar. Kennarasamtökin hafa lagt á það áherslu að eiga fulltrúa í nefndinni, en eðlilegt þótti, að þau væru fyrst og fremst samráðsaðilar, en ættu ekki sæti í nefndinni. Í aths. með frv. er þess getið, að tilgangur gr. sé að stuðla að því að allt kennaranám, hvort sem það fer fram á námskeiðum eða í reglulegum skólum, verði metið á sama veg. Í þessum I. kafla er einnig ákvæði um það, að allir kennarar skuli ljúka lágmarksnámi í uppeldis- og kennslufræðum, óháð því skólastigi sem þeir ætla að kenna á. Hér er bæði átt við fræðilegt nám í nefndum greinum og svo hagnýt atriði er snerta kennsluaðferðir og kennslutækni. Þá eru í I. kafla, 3. gr., ákvæði sem ætlað er að hvetja kennara til að afla sér aukinnar menntunar, m. a. að því er varðar nýjungar í námsefni og kennsluaðferðum, en í þessari grein segir, að kennarar, sem auka við menntun sína á einhvern hátt, fái viðbótarmenntun viðurkennda ef fullnægt er tilteknum skilyrðum. Í frv. er svo fyrir mælt, að menntmrn. eða ráðh. setji eða skipi yfirkennara og skólastjóra við grunnskóla og framhaldsskóla alla. En í gildandi lögum eru þess dæmi, þó ekki sé það almenn regla, að forseti Íslands skipi skólastjóra við framhaldsskóla. Ég vil geta þess, að Félag menntaskólakennara hefur gert aths. við þessa breytingu. Það virðist þó eðlilegt að dómi rn. að samræma þessi ákvæði og að sama regla gildi um alla skóla í þessu efni, alla skóla á framhaldsstigi. Í þessum I. kafla frv. er að finna ákvæði, þar sem bent er á nokkur þau atriði, sem miða skal við þegar gert er upp á milli umsækjenda, og mælt fyrir um það, að allir umsækjendur um stöðu, sem fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru, komi til álita við veitingu. Haldið er þeim ákvæðum núgildandi laga, að starf, sem skipað er kennara án fyllstu réttinda, skuli auglýsa árlega. II. kafli laganna fjallar um grunnskólastigið, og er þar kveðið á um hvað þurfi sérstaklega til að vera skipaður kennari við grunnskóla. Almenna skilyrðið er að sjálfsögðu það að hafa lokið námi við Kennaraháskóla Íslands og svo fullgildum prófum þar og eins kennaranámi á háskólastigi ásamt fullgildum prófum sem miðast við kennslu í grunnskóla. En auk þessa eru svo ýmis önnur skilyrði þegar um er að ræða kennslu við sérstakar stofnanir, t. d. stofnanir vegna afbrigðilegra barna og til þess að kenna tilteknar greinar: handmennt, tónmennt, íþróttir o. fl. Skulu þau ákvæði ekki rakin nánar hér. Þó vil ég geta þess, að sérstaklega er tekið fram, að heimilt sé að ráða að forskóla fóstru eða aðra starfsmenn með menntun sem menntmrn. viðurkennir. Ákvæðið um fóstrur er samhljóða ákvæði í grunnskólalögum um sama efni. Samband ísl. barnakennara hefur sett fram þá kröfu, að fóstrur skyldu aðeins starfa undir eftirliti kennara. En það virðist hæpið að binda slíkt í lög. Í III. kafla frv. er svo loks fjallað um framhaldsskólastigið, en til þess að verða skipaður kennari í bóklegum greinum við framhaldsskólastigið verður umsækjandi að hafa lokið námi á háskólastigi, er jafngildi tilteknum námseiningafjölda, ásamt fullgildum prófum. Þar af skal tiltekinn fjöldi eininga vera nám í uppeldis- og kennslufræði eða þá í sérgrein, ef um það er að ræða. Í umsögnum frá Háskóla Íslands og Félagi menntaskólakennara var talið hæfilegt að miða við 150–180 einingar, þ. e. 5–6 ára nám í háskóla, í stað 120. Ef farið er að till. þessara aðila, er líklegt að það stuðli að stéttarlegu misræmi innan skóla, t. d. innan fjölbrautaskóla, og er þá haft í huga hvaða menntun aðrir kennarar en háskólakennarar eiga völ á. Síðan er í þessum kafla fjallað nánar um nauðsynleg skilyrði til þess að öðlast stöðu við ýmsa sérskóla á framhaldsskólastigi eins og t. d. Íþróttakennaraskóla Íslands, verkmennta- og listaskóla, iðnskóla og skóla fyrir afbrigðilega eða þroskahefta nemendur á framhaldsskólastigi o. s. frv. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi. Við gerð tillagna fyrir sérskóla hafði nefndin, sem samdi frv., upphaflega þann hátt á, að teknar voru upp viðræður við skólastjóra eða skólastjórn hlutaðeigandi skóla og hlutaðeigandi fagkennarafélög, þar sem um þau var að ræða. Þessum aðilum voru kynntar till. nefndarinnar um menntun og réttindi kennara í bóklegum greinum við grunnskóla, framhaldsdeildir gagnfræðaskóla, en þær voru síðar felldar brott úr till. sem sérstakt skólastig, og svo við menntaskóla og þess farið á leit, að þeir gerðu hliðstæðar till. um kennara við sérskólana. Ákvæði frv. um þessa skóla eru m. a. byggð á upplýsingum sem fengnar voru á þennan hátt. Nefndin skilaði ekki till. um menntun kennara við nokkra skóla, þessa: Fósturskólann, hjúkrunarskólana, húsmæðraskóla, Húsmæðrakennaraskóla. Hún taldi sig ekki hafa forsendur til þess. Kennarar við þessa skóla hafa sótt menntun sína til annarra landa og er þar af leiðandi nokkur mismunur á menntun einstakra kennara, en ákvæði gildandi laga nokkuð óljós í þessu efni. Þegar gengið var frá frv. í rn. þótti óeðlilegt að geta þessara skóla eða námsbrauta að engu, en jafnillt að setja inn einhver ákvæði sem væru óraunhæf. Varð því að ráði að kveða svo á, að hlutaðeigandi kennarar þyrftu að hafa lokið kennaraprófi sem menntmrn. viðurkennir, sbr. 15. gr. f- og g-liðina og svo 16. gr. e-lið. Í raun er hér ekki um að ræða neina breytingu á þeim venjum og reglum sem miðað hefur verið við þegar kennarar hafa verið ráðnir að þessum skólum. Af þessum sökum þótti ekki brýn ástæða til að hafa samráð við hlutaðeigandi skóla. Má vera að síðar verði ástæða til þess að breyta þessum ákvæðum og kveða skýrar á um réttindi og menntun þessara kennara, t. d. þegar aðstæður verða til að mennta þá hérlendis. - Það þótti rétt að fara nokkrum orðum um þetta atriði sérstaklega hér, þegar ég talaði fyrir málinu, en allt er þetta raunar ítarlega rakið í frv. og þar fylgja allnákvæmar útskýringar við hverja einstaka grein þess. Ég mun ekki rekja einstaka þætti nánar, en vísa til frv. og aths. sem því fylgja. Það gefur nokkra bendingu um þörfina fyrir löggjöf um þá þætti, sem þetta frv. fjallar um, að með því, ef að lögum verður, verða felld úr gildi eigi færri en 16 tilgreind lög eða einstakar greinar úr lögum um einstakar skólastofnanir. Það verður því stórum hagfelldara að vinna að ráðningu kennara og skólastjóra eftir en áður. Í ákvæði til bráðabirgða segir svo í 19. gr. orðrétt: „Þeir, sem við gildistöku þessara laga hafa starfað sem settir kennarar við skyldunámsskóla 6 ár eða lengur, en fullnægja ekki skilyrðum laganna til að hljóta skipun í stöðu, skulu eiga kost á að ljúka námi á vegum Kennaraháskóla Íslands til að öðlast slík réttindi. Um tilhögun námsins og mat á fyrri menntun og starfsreynslu skal setja ákvæði í reglugerð.“ Þetta ákvæði varðar, eins og hv. þdm. heyra, hina margumtöluðu réttindalausu kennara. Samhljóða ákvæði er í frv. til laga um Kennaraháskóla Íslands. Þessari gr., 19. gr., fylgja svo hljóðandi aths., sem ég vil einnig rifja upp hér, vegna þess að svo mjög hefur verið og er um þetta atriði rætt, en þar segir: „Á undanförnum árum hefur orðið að setja til kennarastarfa allmargt manna sem ekki hafa full kennsluréttindi samkv. gildandi lögum og geta því ekki hlotið skipun í kennarastöðu. Í umr. um þessi mál hefur verið bent á að æskilegasta lausnin á vanda þessara kennara sé að greiða þeim leið til að afla sér fullra réttinda með viðbótarnámi. Í þessari grein er gert ráð fyrir sérstöku átaki við gildistöku laga um embættisgengi kennara á þann veg, að þeim, sem þá hafa starfað sem settir kennarar við skyldunámsskóla 6 ár eða lengur, skuli gefinn kostur á að ljúka á vegum Kennaraháskólans réttindanámi er verði sérstaklega skipulagt í því skyni. Er þá haft í í huga að m. a. gæti orðið um að ræða sumarnámskeið og bréfaskóla.“ Ég vil benda á það sérstaklega í framhaldi af því sem ég nú las, að hér mun í framkvæmd verða tekið fullt tillit til þess náms sem þessir kennarar hafa stundað, hvort heldur er við sókn í fasta skóla ellegar á námskeiðum. Einnig verður tekið mikið tillit til starfsreynslu viðkomandi kennara, sem margir hverjir hafa kennt um langa hríð. Þetta er nýmæli. Tilsvarandi ákvæði hefur ekki verið að finna í íslenskri löggjöf, að því er ég best veit. Það hefur mikið verið rætt og ritað um aðstöðu hinna svonefndu réttindalausu kennara, og það er að vonum. Í allmörgum tilvikum er um að ræða menn sem hafa starfað árum saman við ágætan orðstír og beinlínis bjargað við barna- og unglingafræðslunni í sínum byggðarlögum. Um skeið var nokkuð rætt um að hafa ákvæði í frv. um heimild til að skipa til starfa slíka menn, eftir að þeir hafi kennt í tiltekinn árafjölda. En horfið var frá því, enda er mér óhætt að segja, að það er almennur vilji þessara kennara að auka við menntun sína og engin tregða á því hjá hinum réttindalausu, nema síður sé, að gera það. En ég árétta aftur þetta, að nám þeirra styttist verulega við langan starfstíma og starfsreynslu. Ég sé ástæðu til að vekja sérstaka athygli á töflu yfir menntun starfandi kennara á yfirstandandi skólaári. Hún er prentuð í athugasemdum með þessu frv. Í þessari skýrslu kemur glöggt fram, að starfandi eru margir kennarar án þess að hafa full réttindi til þeirra starfa. Eins og alvitað er og ég hef áður haldið fram, eru orsakir kennaraskortsins m. a. óánægja með launakjör, að kennaramenntun nýtist mjög vel til miklu fleiri starfa en til kennslu og almenn tregða fólks í sumum starfsgreinum að fara út á land og svo er einnig í þessari grein. Kennarastöður eru einmitt mjög margar og mjög dreifðar um landið, stéttin er fjölmenn. Auk þess eru skólar úti á landi stundum styttri og laun þá lægri af þeim sökum, og það hefur aukið tregðu manna til að taka störf að sér undir þeim kringumstæðum. Þarna hefur nokkur leiðrétting orðið á í síðustu kjarasamningum. Enn tel ég að ónógir möguleikar fyrir eldri kennara réttindalausa að afla sér viðbótarmenntunar og fullra réttinda valdi hér nokkru um og svo tímabundin fækkun brautskráninga úr Kennaraháskóla Íslands. Það hefur verið talið, að um þessar mundir séu aðeins liðlega 50%–55.5% þegar könnun var gerð starfandi af þeim kennurum sem útskrifast hafa síðustu 10 árin úr Kennaraskólanum, svo að nægilega margt kennaramenntað fólk er raunar til í landinu. Hins vegar er skylt að geta þess jafnframt, að miklu hærra hlutfall er í kennslu af síðustu árgöngunum úr Kennaraháskólanum, svo að liggur við að megi segja að hver maður hafi farið til kennslustarf sem þar hefur útskrifast á allra síðustu árunum tveim til þremur. Einnig finnst mér rétt í þessu sambandi að minna á það, að aðsóknin að Kennaraháskólanum hefur nú vaxið gífurlega síðustu árin og eru horfur á mikilli aðsókn enn. Ég vil enn nota þetta tækifæri, af því að ég hef rætt örlítið um þetta sérstaka mál, að benda á varðandi hæfni kennara án fullra réttinda, að liðlega 9% af öllum kennurum eru sérmenntaðir í kennslugrein sinni, án þess þó að hafa próf í uppeldis- og kennslufræði. Sem dæmi um slíka sérmenntun má nefna háskólapróf í tungumálum og fleiri greinum raunar, próf frá tækniskólum og iðnskólum, listaskólum, verslunarskólum o. fl. Verður að ætla að þetta fólk sé allvel í stakk búið til þess að kenna sín sérstöku fög. Og þess ber einnig að geta, að fullur helmingur þeirra 90 kennara, sem aðeins hafa lokið landsprófi eða gagnfræðaprófi, hefur kennt í 5 ár eða lengur og þar af 25 í meira en 10 ár. Reynsla þessara manna ásamt viðbótarfræðslu á námskeiðum, sem flestir þeirra hafa aflað sér, hjálpar auðvitað mikið til að gera þá hæfa til kennslustarfa. Mér fannst ástæða til að rifja þetta upp, því að þetta er mikilsvert þegar rætt er um hæfni hinna réttindalausu. Það breytir þó engu um það, að vitanlega er markmiðið að allir kennarar hafi hlotið tilskilda menntun og hafi full starfsréttindi.  Það er að vísu nokkuð liðið á þingtímann þegar þetta frv. er nú lagt fram, en ég vil þó biðja hv. menntmn.- menn og aðra þdm. að hefjast handa um efnislega meðferð þessa máls og að gaumgæfa sérstaklega hvort það er mögulegt að ljúka því á þessu þingi og afgreiða frv. sem lög áður en þingi lýkur. Mér dettur auðvitað ekki í hug að gefa þdm. nein fyrirmæli um vinnubrögð, en ég vil leyfa mér að fara þess á leit, að það verði nú athugaðir allir möguleikar á þessu. Málið er kannske ekki svo mjög flókið í sjálfu sér. Ég hef þá þessi orð ekki fleiri og legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til menntmn.

Flm. (Sighvatur Björgvinsson) : Virðulegi forseti. Frv. það til l. um breyt. á lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl., sem við hv. þm. Benedikt Gröndal flytjum á þskj. 117, er þess efnis, að gerð verði breyting á því fyrirkomulagi sem ríkir varðandi verðábyrgð ríkissjóðs á útfluttum landbúnaðarafurðum. Það er nokkuð síðan þetta frv. var lagt fram hér í hv. d., og ég hef ítrekað óskað eftir því við virðulegan forseta, að frv. yrði ekki tekið til umr. Ástæðan var sú, að ég hafði óskað eftir ákveðnum tölulegum upplýsingum í sambandi við útflutning á landbúnaðarafurðum sem ég vildi gjarnan geta gert grein fyrir við umr. um þetta mál hér. Vegna þess, hve mikið hefur verið að gera í stjórnarstofnunum nú að undanförnu, af ástæðum sem alþm. og þjóðinni eru vel kunnar, þá dróst það hins vegar að ég gæti fengið þessar upplýsingar og hef því miður ekki getað fengið þær enn. Ég tel þó ástæðulaust að fresta þessu máli öllu lengur, þar sem ég tel mjög eðlilegt að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, afli sér viðkomandi upplýsinga. Það, sem ég spurðist fyrir um einkum og sér í lagi, var tvennt: Í fyrsta lagi, hver væri gjaldeyrisjöfnuðurinn hjá landbúnaðinum, hversu mikið af gjaldeyri landbúnaðurinn notaði til framleiðslu sinnar og hversu mikið af gjaldeyri skilaðist aftur vegna útfluttra landbúnaðarafurða. Ég bað sérstaklega um að athugað yrði, hvað útflutningurinn á landbúnaðarafurðunum þyrfti mikinn gjaldeyrisinnflutning á móti. Mér var tjáð að þetta verkefni væri talsvert erfitt að vinna. Það var unnið fyrir nokkrum árum, þegar meginhlutinn af landbúnaðarútflutningi frá Íslandi var mjólkurafurðir, smjör, ostar o. s. frv. Þá var gerður samanburður á því, hversu mikill gjaldeyrir væri notaður til þeirrar umframframleiðslu, sem flutt var út, og hversu mikill gjaldeyrir skilaðist inn í staðinn. Kom í ljós við þá athugun, að þessi samanburður, þessi gjaldeyrisjöfnuður var landbúnaðarframleiðslunni óhagstæður, landbúnaðurinn notaði meiri gjaldeyri til þess að framleiða þessa umframframleiðslu en fékkst fyrir útflutninginn. Nú hefur hins vegar orðið nokkur breyting á þessu, þar eð megnið af útfluttri landbúnaðarframleiðslu á síðustu árum hefur verið dilkakjöt, en ekki mjólkurafurðir, smjör og ostar. Þá er þessi samanburður mun erfiðari vegna þess, að þá koma inn í gjaldeyrisnotkun sauðfjárframleiðslunnar miklu hæpnari tölur, sem verða að byggjast á áætlunum sem að fróðra manna sögn er ekki auðvelt að gera. Ég fékk af þessari ástæðu og öðrum ekki svar við þessari spurningu. Hins vegar hlýtur að sjálfsögðu að liggja fyrir, hversu mikinn gjaldeyri landbúnaðurinn notar til sinna þarfa og hversu miklum gjaldeyri hann skilar til þjóðarbúsins fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir. Tilgangurinn með þessum samanburði, sem ég óskaði eftir að fá, var að sjálfsögðu að komast að raun um hvort það gæti með einhverju móti talist hagkvæmt að stefna landbúnaðarframleiðslu svo hátt að þyrfti að flytja mjög verulega út. Ef gjaldeyrisjöfnuðurinn í þessum samanburði er mjög óhagstæður, þá segir það sig sjálft, að það borgar sig alls ekki að stefna landbúnaðarframleiðslunni mjög hátt. Ef hins vegar gjaldeyrisjöfnuðurinn er hagstæður eða ekki mjög óhagstæður, skiptir kannske ekki mjög miklu máli þó umframframleiðsla sé allverulega mikil. Hitt atriðið, sem ég óskaði eftir upplýsingum um, var talsvert annars eðlis. Ég óskaði eftir að fá að vita, hversu mikill hluti af þeim framlögum, sem látin eru af hendi rakna í fjárl. hverju sinni til landbúnaðarins, eru beinlínis til þess fallin að ýta undir aukna framleiðslu landbúnaðarafurða og hve stóran hluta af því fé, sem veitt er til landbúnaðarins á fjárl., má skoða sem fjárveitingu til þess að auka hagræðingu og koma við sparnaði. Mér var tjáð þegar ég spurðist fyrir um þetta, að það væri tiltölulega auðvelt að fá upplýsingar þar að lútandi, en því miður hef ég ekki fengið þær enn. Það, sem ég var að spyrjast fyrir um í þessu efni, var einfaldlega það, hvort aðstoð ríkisvaldsins, aðstoð sem veitt er með fjárlagaafgreiðslu hverju sinni við landbúnaðinn, sé fyrst og fremst þann veg gerð að hún ýti undir aukna framleiðslu fremur en aukna hagkvæmni. Þessum upplýsingum tel ég að sjálfsögðu nauðsynlegt að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, kalli eflir. Ég fæ ekki séð annað en hún hljóti að taka talsvert mið af þeim upplýsingum við umfjöllun um mál eins og þetta. Tilgangurinn með flutningi þessa frv. er að benda á leið út úr þeim ógöngum sem þjóðarbúið er komið í vegna greiðslu verðábyrgðar úr ríkissjóði á útfluttar landbúnaðarafurðir. Í þeim efnum hefur stöðugt sigið á ógæfuhliðina að undanförnu uns í algjört óefni er nú komið þegar flytja getur þurft út yfir 40%, að því er síðast fregnir fara af, af framleiðsluafurðum einnar búgreinar og greiða úr ríkissjóði í verðbætur af þeim sökum upphæðir, sem taldar eru í þúsundum millj. kr. Í frv. til fjárl. fyrir árið 1978 er þannig talið að verja þurfi 2963 millj. kr. í þessu skyni. Hér er um að ræða mjög háa upphæð, sem best sést af því, að þetta mun vera nálægt því sama tala og áætlað heildarútflutningsverðmæti alls loðnuaflans sem komið hefur á land á árinu. Sem sé, heildarútflutningsverðmæti allrar loðnuframleiðslunnar, sem tugir og hundruð Íslendinga hafa unnið við í allan vetur, framleiðslu sem talin er geta ráðið mjög miklu um afkomu þjóðarbúsins, - heildarútflutningsverðmæti þessarar framleiðslu er því næst sama upphæð og ríkissjóður ver til útflutningsuppbóta á landbúnaðarafurðir. Þegar menn horfa á dæmið út frá þessum sjónarhóli þá sést að sjálfsögðu hvílíkt vandamál hér er á ferðinni; þegar samanlagt verðmæti alls loðnuafla á einu ári fer beinlínis til þess að greiða með útfluttum landbúnaðarafurðum, sem er umfram neyslu á þessum afurðum hérlendis. Það sést auðvitað að við svo búið má ekki standa, hvað þá þegar það liggur fyrir að þetta fé dugar ekki til. Og þegar lítið er til þess, hversu mikil aukning hefur orðið á greiðslu útflutningsuppbóta á allra síðustu árum, og ekki aðeins í krónum, heldur líka í raunverðmætum, þá er auðséð að við svo búið má ekki standa. Í grg. með frv. þessu á þskj. 117 fylgja nokkrar töflur sem varpa mjög skýru ljósi á þróunina í þessum málum að undanförnu. Töflur þessar hafa verið unnar samkv. upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Þar kemur t. d. fram í töflu I. að hámarksverðábyrgð útflutningsbóta, 10% af samanlagðri heildarframleiðslu landbúnaðarins, verður hvorki meira né minna en í átta skipti á árunum frá 1963–1977. Hámarksverðábyrgð er náð verðlagsárið 1963–1964, verðlagsárið 1965–1966, verðlagsárið 1966–1967, verðlagsárið 1967–1968, verðlagsárið 1968–1969, verðlagsárið 1969–1970, verðlagsárið 1973–1974 og verðlagsárið 1976–1977. Ég vil vekja athygli á því, að í blaðaskrifum hefur því verið haldið fram, að þessari 10% verðábyrgð hafi aðeins verið náð fimm eða sex sinnum. Þetta er rangt. Eins og þessi tafla sýnir, sem unnin er af Hagstofu Íslands hefur verðlagsábyrgðin á þessu árabili, 1964–1976, náð hámarki alls átta sinnum, þannig að á þessu tímabili eru þau fleiri árin, sem ábyrgðin hefur náð hámarki, heldur en hin. Þá sagði ég einnig áðan í ræðu minni, að það væri ekki aðeins að hækkanir hafi orðið í krónutölum, heldur einnig í raunverðmætum, eins og sést í töflu II á bls. 7. Þar eru í töflunni útflutningsuppbætur úr ríkissjóði í millj. kr. á hverju ári verðlagsárin 1963–1976. Í krónum hafa útflutningsuppbæturnar á þessu árabili hækkað úr 160 millj. kr. í 2301 millj. kr. Til samanburðar er síðan sett framfærsluvísitala 1. febr. ár hvert. 1. febr. 1964 er hún sett 100. Framfærsluvísitalan á þessum árum hefur hækkað úr 100 í 965 stig. Í þriðju töluröð eru síðan útflutningsbæturnar eins og þær voru í upphafi þessa tímabils, 1963–1964, umreiknaðar með tilliti til framfærsluvísitölunnar á hverju ári, og sú upphæð, sem skráð er fyrir hvert ár, er sú upphæð sem útflutningsuppbæturnar á árinu 1963–1964 mundu hafa numið með fullri verðtryggingu, þannig að töluröðin sýnir á hverju ári um sig, hvaða útflutningsuppbætur hefðu verið greiddar úr ríkissjóði ef útflutningsuppbæturnar 1963–1961 hefðu notið fullrar verðtryggingar. Það kemur í ljós, að öll árin frá 1964 til ársins 1976 hafa útflutningsuppbæturnar, sem greiddar hafa verið, verið hærri en nemur þessari verðtryggingu, þó að þær hafi ekki náð hámarki á öllum árunum. Þær hafa farið allt upp í 68.9% fram yfir verðtrygginguna verðlagsárið 1973–1974, og verðlagsárið 1976–1977 voru útflutningsuppbæturnar í raunverðmætum 49% meiri en þær voru verðlagsárið 1963–1964 þegar útflutningsuppbæturnar námu þó fullri verðábyrgð. Þetta sýnir hver þróunin hefur verið með þessu kerfi, þ. e. a. s. að útflutningsbæturnar hafa ekki aðeins vaxið í krónutölu, heldur líka vaxið mjög stórkostlega í raunverðmætum og dugar þó ekki til. Þegar litið er til þeirra staðreynda, hver útflutningurinn var á landbúnaðarafurðum fyrir gildistöku þeirrar verðábyrgðar, sem er fólgin í ákvæðum laga um framleiðsluráð landbúnaðarins, þá verður dæmið enn þá ljótara, því þá hafði það aldrei komið fyrir, að verðmæti útfluttra landbúnaðarafurða næði meiru en innan við 6% af heildarframleiðsluverðmæti landbúnaðarafurða á Íslandi. Á því tímabili, sem liðið hefur frá því þessi verðábyrgð ríkissjóðs tók gildi, hefur sem sé breytingin orðið sú að áður en lögin um verðábyrgðina voru sett hafði samanlagt verðmæti allra útfluttra landbúnaðarafurða aldrei numið yfir 6% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar í landinu. En eftir að lögin voru sett, og liðu reyndar ekki nema örfá ár þangað til, þá nægðu ekki einu sinni 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar til þess að greiða mismuninn á verðinu sem þurfti að fást fyrir þessar afurðir hérlendis, og því verði sem fékkst fyrir þær afurðir sem út voru fluttar. Þetta skipulag, sem hér hefur verið, hefur þannig beinlínis orðið þess valdandi að hvetja bændur til mjög mikillar framleiðsluaukningar, miklu meiri framleiðsluaukningu en þjóðarbúið raunar gat borið, eins og sést af því, að talið er að nú í ár þurfi að flytja út 35–40% af allri dilkakjötsframleiðslunni. Þetta eru auðvitað hryllilegar staðreyndir, en staðreyndir sem engu að síður verða ekki umflúnar. Okkur sem flytjum þetta frv., er ljóst, að þótt brýna nauðsyn beri til að breyta hér til og það verðábyrgðarkerfi vegna útflutnings á landbúnaðarafurðum, sem í gildi hefur verið s. l. 18 ár, hafi gersamlega gengið sér til húðar, þá fylgir því mikill vandi að breyta til. A því er ekki nokkur vafi, eins og ég lýsti hér áðan, að verðábyrgðarkerfið hefur beinlínis ásamt með öðru stuðlað að mjög óæskilegum framleiðsluháttum í íslenskum landbúnaði, þannig að framleiðsla fyrir innanlandsmarkað með eðlilegum og óhjákvæmilegum sveiflum milli ára sökum árferðis og markaðsaðstæðna hefur ekki reynst markmið framleiðslunnar. Þess í stað hefur verið stofnað til mikillar offramleiðslu á ákveðnu sviði landbúnaðarframleiðslunnar í skjóli þess að ríkissjóður tryggi framleiðendum lágmarksverð fyrir framleiðsluna þótt mjög verulegan hluta hennar verði að flytja úr landi fyrir miklum mun lægra verð en íslenskum neytendum er ætlað að greiða. Þannig hefur í raun réttri verið horfið frá því markmiði landbúnaðarframleiðslunnar, sem var fyrir gildistöku ákvæðanna um verðábyrgð ríkissjóðs frá 1959, að taka mið af þörfum innanlandsmarkaðarins, og ég er sannfærður um að einmitt framkvæmd verðábyrgðarinnar á stóran hlut að því máli. Enda þótt nú sé fyrir allnokkru orðið ljóst að við svo búið verður ekki staðið, þá er okkur engu að siður ljóst, að ýmsum erfiðleikum er bundið að hverfa frá þeirri stefnu í útflutnings bótamálunum sem svo rík áhrif hefur haft á framleiðslustefnu í landbúnaði á s. l. 18 árum. T. d. er ljóst að ef snúið verður við blaðinu í einu vetfangi og breytt um kerfi verðábyrgðar ríkissjóðs vegna útflutnings landbúnaðarafurða, þannig að útflutningsbætur lækki mjög í einni svipan, þá mun slíkt hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir bændur. Viðbrigðin yrðu svo snögg að jafnvel enn alvarlegri vandi mundi skapast í landbúnaðarmálum - sá vandi, að ekki yrði með nokkru móti unnt að losna við verulegan hluta af framleiðslu búvara, einkum sauðfjárafurða, sem yrði að sjálfsögðu óskaplegt áfall fyrir íslenska bændastétt. Einmitt vegna þess, hversu lengi menn hafa látið viðvaranir Alþfl. um hvert stefndi í landbúnaðarmálum með óbreyttu útflutningsbótakerfi sem vind um eyru þjóta, er nú komið út í þær ógöngur sem raun ber vitni og ekki verður snúið á rétta braut nema með mikilli varúð og á talsverðum tíma. Með frv. þessu er bent á færa leið með breytingu á núverandi kerfi verðábyrgðar sem er í senn varfærnisleg og tekin í áföngum á talsvert löngum tíma. Ég býst við að þm. sé öllum kunnugt um það, að núverandi skipan verðábyrgðar vegna útflutnings landbúnaðarafurða var tekin upp með brbl. frá 15. des. 1959, en þau voru í formi viðauka við lög nr. 94 frá 5. júní 1947, um framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl. Brbl. voru staðfest á Alþ. efnislega óbreytt síðar um veturinn. Tildrög þessarar lagasetningar voru þau. að fulltrúar neytenda og framleiðenda höfðu ekki komið sér saman um nýjan verðlagsgrundvöll landbúnaðarafurða þá um haustið, m. a. vegna þess að í þágildandi lögum voru ákvæð:. um að heimilt væri að hækka útsöluverð á landbúnaðarafurðum innanlands til þess að bæta upp halla á útfluttum vörum. Fulltrúar bænda höfðu krafist þess, að þessi heimild yrði notuð við verðákvörðunina haustið 1959, en það hafði þá aðeins örsjaldan verið gert, þar eð það sætti af eðlilegum ástæðum mikilli andstöðu að halli vegna útfluttra landbúnaðarafurða sökum meiri framleiðslu en samsvaraði innanlandsneyslu væri borinn af neytendum í formi hækkaðs útsöluverðs á búvörum innanlands. Þessari kröfu bænda svo og öðrum kröfum þeirra um hækkanir mótmæltu fulltrúar neytenda í verðlagsnefnd og hurfu úr nefndinni, svo að ekki reyndist unnt að verðleggja landbúnaðarvörur eins og lög stóðu til. Var þá ákveðið með brbl. að verð þeirra skyldi standa óbreytt. Fyrir tilhlutan þáv. ríkisstj. tóku fulltrúar bænda og neytenda, þ. e. a. s. verkalýðshreyfingarinnar, upp viðræður sín á milli um endurskoðun á lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins með það að markmiði að koma sér niður á skipan verðlagsmála sem báðir aðilar gætu við unað. Slíkt samkomulag tókst. Samdar voru breytingar á framleiðsluráðslögunum sem ríkisstj. setti síðan með umræddum brbl. frá 15. des. 1959. Eitt atriðið í þeirri lagasetningu, sem samkomulag náðist um milli neytenda og bænda, var ný skipan á verðábyrgð vegna halla á útfluttum landbúnaðarafurðum, og hefur sú skipan staðið óbreytt síðan. Hana er að finna í 12. gr. laga um framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl., sem nú eru nr. 101 frá 1966. Í 1. mgr. þessarar 12. gr. segir, að óheimilt sé að bæta upp söluverð landbúnaðarafurða á erlendum markaði með því að hækka söluverð þeirra innanlands, Þar er sem sé lagt bann við því fyrirkomulagi, sem í lögum var fram til ársins 1959 og olli því ósamkomulagi sem áður var um getið. Í 2. og 3. mgr. 12. gr. eru svo ákvæði um það, sem koma á í staðinn - verðábyrgð ríkissjóðs - og hljóða þau svo, með leyfi forseta: „Tryggja skal greiðslu á þeim halla, sem bændur kunna að verða fyrir af útflutningi landbúnaðarvara, en þó skal greiðslan vegna þessarar tryggingar ekki vera hærri en svarar 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar viðkomandi verðlagsár, miðað við það verð, sem framleiðendur fá greitt fyrir afurðir sínar. Hagstofa Íslands reiknar fjárupphæð þá, er ber að greiða framleiðendum vegna ákvæðis 2. mgr. þessarar greinar.“ Þegar hér er komið ber að hafa í huga. að fram til ársins 1959 þegar þessi ákvæði um verðbætur voru í lög leidd, hafði landbúnaðarframleiðslan ávallt tekið mið af markaðsþörfinni innanlands. Fram til þess tíma hafði útflutningurinn, þegar hann var allra mestur, aðeins numið 5.45% af heildarverðmæti framleiðslunnar. Það er því ekki undarlegt þótt engum hafi til hugar komið, þegar þessi lög voru sett, að það gæti gerst, að framleiðsla landbúnaðarafurða tæki slíkt stökk umfram innanlandsþarfir, að hámark verðábyrgðar yrði notað. Þegar um það mál var rætt á Alþ. í febrúarmánuði árið 1960, þótti þm. algjörlega fráleitt, að til slíks gæti komið og því þarflaust að samþ. brtt. sem fram kom frá einum af þm. Alþfl., Jóni Þorsteinssyni, þess efnis að verðábyrgðinni yrði skipað með öðrum hætti - sem sé þeim, að hún næði til mismunarins á því verði, sem fengist á erlendum markaði fyrir allt að 10% framleiðslunnar, sem út yrði flutt, og því verði, sem fengist innanlands fyrir sama magn. Það er mjög lærdómsríkt að lesa umr. um þessa verðábyrgð frá vetrinum 1960, því þar kemur ljóslega fram hversu fráleitt menn töldu það, að til þess gæti komið að þessi verðábyrgð yrði nokkurn tíma nýtt að hámarki. T. d. lét þáv. landbrh. Ingólfur Jónsson svo um mælt í ræðu í Bd. Alþ. 11. mars árið 1960: „Og nú er öllum sú staðreynd ljós, að landbúnaðarframleiðslan vex ekkert í hlutfalli við aukna notkun innanlands, ekkert í samræmi við fjölgun fólksins í landinu, og þess vegna er það rétt ... að það eru litlar líkur til þess, að útflutningsbæturnar verði þungur baggi á ríkissjóði ...“ Sem sé kemur það fram í umr., sem voru á Alþ. við setningu þessara laga, að engum alþm., ekki ráðh. og engum þm., sem þátt tók í umr. kom það til hugar þá, að útflutningurinn á íslenskum landbúnaðarafurðum gæti nokkurn tíma orðið svo mikill, að hámarki verðábyrgðar, 10% af samanlögðu heildarframleiðsluverðmæti landbúnaðarins, þurfti að beita. Þeim fannst þetta fjarstætt, enda var eðlilegt að mönnum fyndist það, þegar tillit er tekið til þess, að fram til þess tíma þegar lögin voru sett nam heildarútflutningur á landbúnaðarafurðum á Íslandi aldrei hærra en 5.45% af heildarverðmæti allrar framleiðslunnar. En þannig voru spádómarnir þegar sett voru lögin um útflutningsuppbætur sem nú er verið að víkja að hugmyndum um breyt. á m. a. með flutningi þessa frv. þó liðu ekki nema rösk tvö ár frá því að þessi lög voru sett - eða fram til verðlagsársins 1963–1964 - þar til greiðsla verðábyrgðar úr ríkissjóði vegna útflutnings á landbúnaðarafurðum var komin í leyfilegt hámark, 10% af heildarverðmæti framleiðslunnar. Á svo stuttum tíma eftir setningu laganna tók landbúnaðarframleiðslan á Íslandi slíkt stökk. Og þessu hámarki hefur verðábyrgðin náð í sjö önnur skipti, eða í alls 8 ár af 14 frá árinu 1963–1964 til yfirstandandi árs, eins og sjá má í töflu I. Og í raungildi hafa útflutningsuppbæturnar einnig vaxið ár frá ári og orðið allt að 69% hærri í raunverulegum verðmætum en þær voru árið 1963–1961 þegar þær náðu þó 100% verðábyrgðarhámarki, þegar þær náðu 10% af samanlögðu heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar. Slík áhrif hefur sú leið, sem valin var í sambandi við verðtryggingu ríkissjóðs á útfluttri landbúnaðarvöru, haft á framleiðslustefnuna í landbúnaði. Og ég er ekki í nokkrum vafa um að einmitt það, hvernig þessari verðábyrgð er hagað í lögunum, er orsök þess, ein af fleirum, að þeirri framleiðslustefnu hefur verið fylgt, sem nú hefur leitt okkur út í það að þurfa að losa okkur við 35–40% af framleiðslu einnar stærstu búgreinarinnar í landbúnaði út úr landinu með ærnum tilkostnaði, vegna þess að ekki er til markaður fyrir framleiðsluna hér á landi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að engum þm., hvorki þáv. hæstv. landbrh. Ingólfi Jónssyni né nokkrum öðrum þm., sem greiddi þessari lagasetningu atkv. á þinginu 1960, hafi þá til hugar komið að niðurstaðan yrði þessi. Ég er ansi hræddur um, að með þessari afgreiðslu á þinginu 1960 og með því að daufheyrast sífellt við öllum varnaðarorðum um hvert þessi stefna mundi leiða hafa þeir sem ábyrgðina báru á slíku, leitt yfir bændur meiri erfiðleika en menn gera sér grein fyrir, erfiðleika sem ég er hræddur um að taki íslenska bændastétt mörg ár að losa sig frá. En ýmislegt annað kemur einnig hér til. Sumir - jafnvel þeir sem áttu hlut að því samkomulagi bænda og neytenda sem gert var haustið 1959, og þeir, sem beittu sér fyrir lagasetningu í framhaldi af því - stóðu í þeirri trú þegar lögin voru sett, að með því væri aðeins verið að tryggja, að útflutningsuppbætur úr ríkissjóði gætu á ári hverju ávallt numið sem svaraði 10% af verðmæti hverrar útfluttrar afurðar fyrir sig - t. d. 10% af verðmæti útfluttra osta, 10% af verðmæti kindakjötsframleiðslunnar o. s. frv. En eins og bókstafur laganna hljóðar er ekki um slíkt að ræða. Framkvæmdin er sú, að fyrst er áætlað heildarframleiðsluverðmæti allrar landbúnaðarframleiðslu, hliðarbúgreinar þar með taldar og hlunnindi, það síðan lagt saman og reiknuð 10% af þeirri upphæð, sem samkv. bókstaf laganna er sú fjárhæð sem verðábyrgð ríkissjóðs á að nema. Eins og sjá má af töflu I á bls. 6, eru þannig ekki aðeins inni í heildarframleiðsluverðmætistölunni allar afurðir af nautgripum og sauðfé, heldur jafnframt framleiðsluverðmæti annarra afurða, svo sem afurða af hrossum, afurða af geitum afurða af svínum, afurða af loðdýrum, afurða af alifuglum, afurða af garð- og gróðurhúsarækt og tekjur af hlunnindum, svo sem af laxveiðum, svo sem af sölu veiðileyfa svo sem af silungsveiðum, svo sem af hrognkelsaveiðum, svo sem af selveiðum, svo sem af æðardúni. svo sem af eggjatöku, svo sem af fuglaveiðum og svo sem vegna rekatöku. Ef vel árar hjá dúnbændum, þá hækkar sem sagt verðábyrgð ríkissjóðs á útflutt lambakjöt. Ef vel gengur með rekatöku, þá hækkar verðábyrgð ríkissjóðs á útflutt lambakjöt. Ef vel gengur með geitarækt, svínarækt, loðdýrarækt, alifuglarækt, garð- og gróðurhúsaafurðir o. s. frv., o. s. frv., þá hækkar verðábyrgð ríkissjóðs á útfluttu dilkakjöti. Framleiðsluverðmæti allra þessara greina er sem sé reiknað út, lagt saman og síðan tekin 10% af heildartölunni og það er verðábyrgð ríkissjóðs. Sú tala, sem þá kemur út, er sem sé sú fjárhæð sem lögum samkv. verður það árið að koma úr ríkissjóði vegna verðábyrgðar á útfluttar landbúnaðarafurðir, sem fyrst og fremst eru kindakjöt og mjólkurvörur að einhverju leyti. Þannig verða tekjur, sem hljótast af starfsemi eins og alifuglarækt, tómata- og gúrkuframleiðslu, lax- og silungsveiðum, hrognkelsaveiðum, töku æðardúns, eggjatínslu og hirðingu rekaviðar, til þess að hækka greiðslur bóta úr ríkissjóði vegna útflutnings á lambakjöti, með þeim afleiðingum, að verðtryggð offramleiðsla á þessari einu afurð getur numið um eða yfir 30% af heildarframleiðslunni. Auðvitað felur þetta ekki í sér eðlilega framleiðslustefnu með þarfir innanlandsmarkaðar og fjárhagsgetu þjóðarinnar fyrir augum. Vandinn er hins vegar sá, að við þetta kerfi höfum við Íslendingar búið. Sú staðreynd verður ekki umflúin og hún getur haft þau áhrif, að ekki verði til baka snúið nema með varúð og gætni, svo að stórkostlegt tjón hljótist ekki af fyrir landbúnaðinn og þjóðarbúið í heild. Eins og áður er sagt byggist frv. það, sem hér er flutt, á því meginviðhorfi, að beygt verði frá hinni röngu stefnu og haldið til réttrar áttar, en þó með aðgát og varfærni sem nauðsynlegt er að beita eins og málum er nú komið. Ef fyrr hefði verið gripið á vandanum og ráðamenn hefðu ekki daufheyrst við varnaðarorðum Alþfl.manna hefði sjálfsagt verið hægt að gripa til fljótvirkari og útgjaldaminni ráða en felast í þessu frv. En staðreyndin er sú, að í hreinar ógöngur er komið þar sem fara verður að með gát, og í augu við þær staðreyndir verða menn að horfast. Frv., eins og það er úr garði gert gerir ráð fyrir því, að þær breytingar verði gerðar á 12. gr. laganna um framleiðsluráð - þeirri grein sem fjallar um verðábyrgð ríkissjóðs vegna útfluttra landbúnaðarafurða - að miða ekki verðábyrgðina við samanlagt heildarverðmæti allrar landbúnaðarframleiðslunnar að hlunnindum meðtöldum, heldur aðeins við framleiðsluverðmæti þeirra aðalbúgreina tveggja - nautgriparæktar og sauðfjárræktar - sem útflutningsbætur eru einskorðaðar við. Þannig er lagt til, að verðábyrgð ríkissjóðs nái til útflutnings á afurðum hvorrar þessarar búgreinar um sig, þannig að hún megi mest verða sem samsvarar 10% af heildarverðmæti nautgripaafurða gagnvart útflutningi á afurðum þeirrar búgreinar og 12% af heildarverðmæti sauðfjárafurða vegna útflutnings á afurðum þeirrar búgreinar. Þannig yrðu útflutningsbæturnar gerðar upp fyrir hvora búgrein um sig og ekki leyfður flutningur verðábyrgðar milli búgreina, t. d. ef verðábyrgð yrði ekki að fullu notuð gagnvart útflutningi afurða annarrar búgreinarinnar, en útflutningur á afurðum hinnar yrði meiri en næmi verðábyrgð hennar. Þá er eigi heldur hægt samkv. frv. að flytja verðábyrgðargreiðslur milli ára frekar en nú á sér stað, þannig að verðábyrgð sem ekki nýtist eitt árið, fellur þá niður. Okkur flm. þessa frv. er ljóst, að hér er um að ræða talsvert stórt skref í átt til eðlilegrar skipunar á þessum málum, sem m. a. mundi hafa það í för með sér að greiðslur vegna verðábyrgðar verðlagsárið 1976–1977 mundu lækka um 1 milljarð kr. frá því sem nú er, ef þessi breyting hefði tekið til þess verðlagsárs. Ef slík breyting yrði gerð í einu vetfangi - útflutningsuppbætur yrðu lækkaðar um 1 milljarð kr. - mundi sú ráðstöfun að sjálfsögðu koma mjög harkalega við bændastéttina, jafnvel lama að verulegu leyti sauðfjárbúskap í landinu. Einmitt þess vegna er lagt til í 2. gr. frv., að sett verði bráðabirgðaákvæði í lög um framleiðsluráð, þannig að markmiði 12. gr. eins og hún yrði ef frv. yrði samþykkt, væri náð í áföngum gagnvart þeirri búgrein - sauðfjárrækt - sem erfiðast ætti með að una þessum breytingum. Á verðlagsárinu 1977–1978 mætti verðábyrgð ríkissjóðs samkv. því, sem frv. leggur til, vegna útfluttra sauðfjárafurða nema allt að 20% af leiðsluverðmæti búgreinarinnar á þar næsta verðlagsári lækkaði hámark ábyrgðarinnar niður í 18% og svo áfram koll af kolli uns hún yrði komin niður í 12% á fjórum árum. Með þessu móti væri markinu náð í áföngum og breytingin ekki tilfinnanleg. Að sjálfsögðu erum við flm. reiðubúnir til að fylgja endurskoðun á áfangaskiptingunni og hlutfallstölum verðábyrgðarinnar, ef samstaða tækist um það hér í þinginu, enda skiptir slíkt engum sköpum, heldur hitt, sem er aðalatriði, að horfið verði til verðábyrgðarkerfis, sem hefur ekki þau óæskilegu og óeðlilegu áhrif á framleiðslustefnuna í landbúnaði, sem það kerfi hefur haft, er í gildi hefur verið s. l. 18 ár. Með sama hætti viljum við flm. þessa frv. benda á, að í frv. felst ekki hin endanlega lausn þessara mála, heldur aðeins lausn í takmarkaðan tíma, til þess fallin að snúa af rangri braut yfir til réttrar áttar. Sem framtíðarstefnu í þessum málum má t. d. benda á verðábyrgðarkerfi, sem yrði þannig hugsað, að áætlað yrði hverjar sveiflur í framleiðslumagni landbúnaðarafurða telja mætti eðlilegar með hliðsjón af árferðissveiflum og þörfum innanlandsmarkaðar og ríkissjóður ábyrgist síðan þann mismun, sem kynni að skapast vegna útflutnings, innan eðlilegra umframframleiðslumarka, á því verði sem fengist fyrir útflutninginn annars vegar, og innanlandsverðinu hins vegar. Takmarkið er auðvitað það, að landbúnaðarframleiðslan sé ávallt fyrst og fremst í samræmi við innanlandsmarkaðsþarfir hvað varðar magn, gæði og fjölbreytni og ráðstafanir hins opinbera til stuðnings landbúnaði taki mið af óskum neytenda og þörfum atvinnuveganna fyrir aukna hagræðingu, bætta hagkvæmni og aukna framleiðni ásamt með eðlilegum launakjörum bænda miðað við aðrar stéttir þjóðfélagsins fyrir þá miklu vinnu og ábyrgð sem á þeim hvílir. Núverandi stefna í landbúnaðarmálum hefur ekkert af þessu getað tryggt, heldur þvert á móti. Það er því kominn tími til að gera þar á breytingu, ekki aðeins hvað varðar verðábyrgð á útfluttar landbúnaðarafurðir heldur einnig hvað varðar það fjármagn, sem ríkissjóður veitir með einum eða öðrum hætti til stuðnings við atvinnuveginn og til stuðnings við þá, sem þann atvinnuveg stunda, þannig að tryggt sé hvort tveggja í senn, að neytendur fái þá vöru, sem þeir óska eftir, á viðráðanlegu verði og bændur beri úr býtum eðlileg laun fyrir sín störf og sína miklu ábyrgð. Á bls. 8 er tafla II, þar sem gerður er samanburður á greiddum útflutningsbótum úr ríkissjóði samkv. núverandi kerfi og bótagreiðslum eins og þær hefðu verið, ef ákvæði frv. um verðábyrgð hefðu verið í gildi í stað þeirra ákvæða sem gilt hafa undanfarin ár. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þá töflu. Hún skýrir sig sjálf og sýnir, eins og ég sagði áðan, annars vegar verðábyrgð, sem eingöngu er bundin við nautgripa- og sauðfjárafurðir, og hvenær slík verðábyrgð nær hámarki fyrir hverja búgrein um sig hvert ár um sig frá 1963–1977. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. þetta að þessu sinni. Mér er ljóst að það getur verið umdeilanlegt, hvort gera á till. um að frv. fari til hv. landbn. eða hv. fjh.- og viðskn. Mér finnst á margan hátt eðlilegt að frv„ sem varðar svo miklar fjárhæðir og breytingu á lögum sem skuldbinda ríkissjóð fjárhagslega, fari til fjh.- og viðskn., og geri því um það tillögu.

Pálmi Jónsson Hæstv. forseti. Frv. þetta um breytingu á lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins hefur einn tilgang, eins og fram kom í máli hv. frsm. og fyrra flm., sem sé þann að skerða útflutningsbætur sem veittar eru á útfluttar landbúnaðarafurðir. Jafnframt væri þá skert það fjármagn sem fer til þess að tryggja tekjur bænda samkv. gildandi lögum. Eins og hv. flm. gat um, ef þetta frv. hefði tekið gildi fyrir nokkrum árum, mundi þessi skerðing á útflutningsbótafé nema nálega 1 milljarði kr., ef marka má töflu III á bls. 8 er fylgir þessu frv. Hér er því um mjög mikið fjármagn að ræða eða sem næst því, að á þessu ári mundi það fé, sem fer til tryggingar á tekjum bændastéttarinnar, lækka um þriðjung. Þetta frv. þarf kannske engum að koma á óvart sem fylgst hefur með málflutningi og till. hv. þm. Alþfl. á undanförnum árum, sem glöggt virðast hafa séð ofsjónum yfir því fjármagni sem fer til þess að tryggja og viðhalda landbúnaðarframleiðslu í landinu. Útflutningsbótaféð, eins og ég hef þegar tekið fram, fer til þess að tryggja að vissu marki tekjur bændastéttarinnar, og það er óhætt að fullyrða það hér, enda þótt ég hafi ekki verið við því búinn að hafa með sér slík gögn, að í flestum nálægum löndum er varið miklu meira fjármagni til þess að tryggja tekjur og hagsmuni bændastéttarinnar heldur en hér er gert. Þetta er eðlileg og sanngjörn stefna, vegna þess hversu mikilvægt það er hverju þjóðfélagi að framleiðsluatvinnuvegir gangi og hagur þeirra sé sem best tryggður. Ef horfið væri frá þessari stefnu mundi að sjálfsögðu því fólki fækka, sem fæst við framleiðslu á landbúnaðarvörum, og þá væntanlega um leið fjölga því fólki, sem fæst við þjónustustörf. Það mundi verða meiri ásókn að komast á jötu ríkisbáknsins, í bankakerfi o. s. frv. Það þyrfti þá meiri hluti þjóðarinnar að sinna þjónustustörfum - eða eins og sumir kalla: að lifa hver á öðrum heldur en vinnur að því að framleiða verðmæti sem standa undir þjóðarbúskapnum. Ég tel að það sé mikið öfugmæli, þegar sagt er, eins og hv. flm. sagði hér, að framleiðsluaukning í landbúnaði væri orðin meiri en þjóðarbúið getur borið. Ég álít að það séu aðrir hlutir, sem vega að efnahagslegu öryggi þjóðarbúsins, en framleiðsluatvinnuvegirnir, því að án þeirra væri óhætt að fullyrða, að hér mundi ekki þrífast neitt þjóðfélag. Og þó að við verjum, eins og áætlað er á þessu ári, 3 milljörðum kr. til þess að tryggja að nokkru tekjur þess fólks sem fæst við landbúnaðarframleiðslu, þá fer því fjarri, að þar sé um fjármuni að tefla sem muni kollsigla okkar þjóðfélagi. Þvert á móti vinna þeir fjármunir að því að tryggja hagsmuni og tilveru þessa þjóðfélags. Slík öfugmæli lét hv. flm. sér um munn fara og þeim öfugmælum vil ég ekki láta ómótmælt. Ég tel rétt að benda á það, að stjórnskipuð nefnd starfar nú að endurskoðun framleiðsluráðslaga. Enginn getur um það sagt, hvað út úr þeirri endurskoðun kemur. Hitt er víst, að niðurstaða þeirrar endurskoðunar mun ekki eiga greiðan gang í gegnum Alþ. ef svo skyldi til takast að tryggingarákvæði, sem felast í núv. ákvæðum um útflutningsuppbætur, verða rýrð eða skert svo sem hér er lagt til eða þaðan af meira. Ef horfið væri að slíku þyrfti eitthvað annað að koma til, sem a. m. k. að hluta, eins og nú er gert, tryggi hagsmuni þeirra sem vinna að framleiðslu búvara. Hv. þm. vitnaði í töflur sem hann birtir með þessu frv. og hefur reiknað eftir gögnum frá Hagstofu Íslands. Sjálfsagt hefur hv. flm. valið þær útreikningsreglur sem þar er farið eftir, en það má reikna þessi mál út frá fleiri sjónarhólum en þeim sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson er tíðast staddur á. Það hefði t. d. verið þess virði fyrir hv. þm. að birta einn dálk enn í einhverjum af sínum þremur töflum, þar sem kæmi í ljós, hver hefur orðið raunin á hlutfalli útflutningsbóta og ríkisútgjalda í gegnum árin. Þá hefði væntanlega komið í ljós, að útflutningsbætur hafa ekki hækkað hlutfallslega miðað við útgjöld ríkissjóðs. Og ég hygg að það sé svo, að í gegnum árin hafi stuðningur hins opinbera við atvinnuvegi þjóðarinnar farið hlutfallslega lækkandi, og ég tel að ef eitthvað er um það að segja, þá hafi þar fremur verið stefnt í öfuga átt en hið gagnstæða, því að eins og ég raunar þegar hef sagt, þá hvílir þetta þjóðfélag á þeim undirstöðum sem framleiðsluatvinnuvegirnir veita og síðan úrvinnslugreinar framleiðslunnar. Sé því ekki sinnt að halda þessum stoðum sem styrkustum, þá mun þjóðfélagið riða til falls. Það leiðir af því, sem ég hef hér þegar sagt, að ég er þessu frv. andvigur. Ég mun ekki samþykkja eitt frv. eða annað sem miðar að því að skerða útflutningsbætur, nema þá eitthvað annað, sem ég met jafngilt, komi í staðinn. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði, að með þessu frv. væri ekki fundin nein frambúðarlausn. Hann fer að vísu mjúkum orðum um sína frambúðarlausn, sem var í því fólgin að meta hverjar væru eðlilega árferðissveiflur á framleiðslu búvara hér á landi. Það kom ekki fram, hvert hans mat er í þessu efni. Það var mat þeirra manna, sem stóðu að samþykkt framleiðsluráðslaga á sínum tíma, 1960, og færðu þar í lög ákvæði um verðtryggingu og útflutningsuppbætur, allt að 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar, að sveiflur í framleiðslu búvara hér á landi gætu orðið það miklar, að eðlilegt væri að tryggja allt að 10% framleiðslunnar. Sjálfsagt er mat hv. þm. Sighvats Björgvinssonar allt annað og þarf það ekki að koma á óvart. En grunur minn er þó sá, að slíkt mat hafi einungis verið yfirvarp af hans hálfu, heldur muni það vera honum skapi næst að fella allar útflutningsbætur niður og væri réttast fyrir hann að segja það hreint út. Erfitt er að segja fyrir um það, hver framvinda verður í framleiðslu búvara hér á landi annars vegar og neyslu þeirra innanlands hins vegar. Á síðustu árum hefur dregið nokkuð hlutfallslega úr neyslu búvara hér á landi, a. m. k. sumra tegunda þeirra. Á sama tíma hefur það einnig gerst, ekki síst vegna verðbólguþróunar innanlands og mikillar niðurgreiðslu á framleiðslu búvara í helstu markaðslöndum okkar, að markaðsverð landbúnaðarvara erlendis hefur orðið óhagstæðara með hverju ári. Nú hafa verið gerðar nokkrar ráðstafanir á innlendum vettvangi í því skyni að stuðla að aukningu á neyslu hér innanlands á búvörum með því að auka fé til niðurgreiðslna. Niðurgreiðslur hafa á undanförnum árum farið minnkandi, og það hefur væntanlega átt sinn þátt í því, að neyslan á sumum vörutegundum landbúnaðarins hefur dregist nokkuð saman. Ekki er unnt að spá um það, hvort þær ráðstafanir, sem nú hafa verið gerðar af stjórnvöldum, duga til þess að veruleg aukning verði á neyslu búvara hér innanlands, en það hafa þó verið gerðar tilraunir í þá átt og vonandi að þær beri verulegan árangur. Hitt er einnig jafnljóst, að miklum mun betur þarf að vinna að því en gert hefur verið nú undanfarið að leita hagstæðra markaða fyrir framleiðslu okkar erlendis, og má ekki um of horfa í eyrinn til þess að sinna því mikilvæga hlutverki. Margar af framleiðsluvörum íslensks landbúnaðar eru erlendis sem hérlendis talin sérstök úrvalsvara, og það þarf að vinna að því að ná mörkuðum og verði fyrir þessa úrvalsvöru okkar í samræmi við það sem henni ber. Á þessu ári verður starfað í þessa átt meira en gert hefur verið að undanförnu, og er það aðeins skref á þeirri braut sem þarf að ganga í því að afla okkur sæmilegra markaða. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta frv. Sú aðferð, sem fundin er upp til þess að skerða útflutningsbótaféð og grafa undan grundvelli útflutningsbótanna í þessu frv., er í sjálfu sér athugandi, ef hún hefði ekki þann tilgang sem frv. greinir. Ef skipta ætti sundur grundvelli útflutningsbótaréttarins eftir framleiðslugreinum og eðlilegar hlutfallstölur væru notaðar, þá kemur að mínum dómi sú aðferð til athugunar. Ég mun þó hvergi ljá máls á slíku fyrr en ég sannfærist um það, að þessar höfuðframleiðslugreinar íslensks landbúnaðar stæðu a. m. k. jafnréttar eftir sem áður. En þeirri leið, sem hér er mótuð, sem hefur þann tilgang beint að skerða og eyða útflutningsbótaréttinum, er ég gersamlega andvigur og frv. í heild.



Herra forseti. „Þessu var aldrei um Álftanes spáð, að ættjörðin frelsaðist þar,“ sagði skáldið. Ég á raunar ekki von á því, að hv. þm., flm. þessa frv., Sighvatur Björgvinsson eða Benedikt Gröndal, né heldur forveri þeirra, hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, leysi farsællega vanda landbúnaðarins þegar hann steðjar að. Ég er ekki með því að halda því fram, að stefna okkar í landbúnaðarmálum sé alfullkomin og það megi engu breyta eða ekkert megi breytast. Ég er þvert á móti á því, að þar þurfi ýmsu að breyta. En ég er ekki sammála anda þessa frv. og held ekki að það væri spor í rétta átt að samþykkja það. Ég er sammála flm., frsm., hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, að landbúnaðarframleiðslan væri minni á Íslandi og bændur færri ef farið hefði verið að ráðum Alþfl. í gegnum árin. Þá væru bændur þó ekki enn þá helmingi fleiri en bankamenn - en það dregur nú óðum saman með þessum tveimur stéttum. Það er hins vegar nokkru dýrara fyrir þjóðfélagið að halda úti bankamönnum, því að þeir hafa að vísu ekki helmingi hærra kaup en bændur, en þeir hafa talsvert miklu hærra kaup en bændur. Í Hagtíðindum, októberhefti 1977, birtist tafla, sem er gott að komi í þennan tilvitnanabunka sem hv. þm. gerði glögglega grein fyrir áðan. Þar, á bls. 185, er tafla 3, um tölu kvæntra framteljenda eftir byggðastigi og meðalbrúttótekjur þeirra á árinu 1976 eftir samandregnum starfsstéttum. Þar kemur í ljós, að starfslið banka og sparisjóða hafði 2 millj. 678 þús. í meðalbrúttótekjur. Hins vegar höfðu bændur ekki nema 1558 þús. Þetta var árið 1976. En þetta kerfi, sem við búum nú við og hv. þm. var að gagnrýna hér hörðum orðum, var ekki sett í neinu ógáti. Þetta var sett í stjórnartíð Alþfl. af sjálfri viðreisnarstjórninni, og það sem meira var: þetta var sjálfsögð og skynsamleg ráðstöfun. Að vísu munu Alþfl.- menn ekki eiga meginheiðurinn af þessu, heldur fyrrv. hæstv. landbrh. Ingólfur Jónsson, en sú breyting, sem gerð var þá, var alveg tvímælalaust spor í rétta átt, - alveg tvímælalaust, því að það náði auðvitað engri átt að jafna þeim halla, sem af og til kom af sölu útfluttra landbúnaðarafurða, niður á neyslu innanlands. Það fyrirkomulag hafði gilt áður og það hafði meira að segja staðist fyrir dómi. Neytendafulltrúar höfðu farið í mál út af þessu og það hafði gengið dómur um að þetta væri heimilt. Viðreisnarstjórnin og þá sérstaklega þáv. hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, á þakkir skildar fyrir að kippa þessu til betri vegar. Það er eðlilegt, að eitthvað sé flutt út af landbúnaðarvörum á hverjum tíma, því að markmið landbúnaðarins hlýtur að sjálfsögðu að vera það í fyrsta lagi að fullnægja þörfum þjóðarinnar fyrir þær búvörur, sem unnt er að framleiða í landinu, framleiða í öðru lagi hráefni í iðnaðarvörur til sölu innanlands og til útflutnings og framleiða svo búvörur til útflutnings og til gjaldeyrisöflunar, þegar henta þykir og þegar hinum tveimur þáttunum er fullnægt, - þ. e. a. s. að fullnægja þörfum þjóðarinnar fyrir búvörur og fullnægja þörfum iðnaðarins fyrir landbúnaðarafurðir. Það náttúrlega gefur auga leið, og það veit ég að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson veit og sér við rólega yfirvegun, að ekki er hægt að framleiða gærur nema kjöt fylgi. Og þó að sagan segi að einum ræðugarpi hafi dottið í hug í þessum ræðustól, að það væri unnt, þá veit ég að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson er ekki á sama máli. Hann hafði uppi, hv. 1. flm., hroðalegar spár um magn af óseldu dilkakjöti, sem væri til hér í landinu. Mér er kunnugt um að það er til nokkuð mikið af dilkakjöti í landinu þessa dagana. En þá þarf að snúa sér að því að koma þessu kjöti í lóg, ekki að fárast yfir því að þarna sé upprisið eitthvert voðalegt vandamál sem kalli á örþrifaráð. Það, sem fyrst þarf að gera, er einkum að hnekkja þeim rógi sem gengið hefur um óhollustu landbúnaðarafurða og m. a. er beint runnin undan rifjum framleiðenda gervifæðu. Það þarf að gera landbúnaðarvörur aðgengilegri fyrir kaupendur, m. a. með því að greiða þær niður. Síðan þurfa bændur að gæta hagsýni og sparnaðar í búrekstrinum. Það er þó nokkuð af búum á Íslandi, sem eru orðin of stór, þau eru orðin óhagkvæmar rekstrareiningar, menn hafa farið út í verksmiðjubúskap, sem við höfum ekkert við að gera, og alla vega bæði félagslega og fjárhagslega mjög óhentugar og óskynsamlegar rekstrareiningar. Þar á reyndar stjórnunarþátturinn, lánakerfi og leiðbeiningaþjónusta ofurlitla sök að hafa ekki gripið fyrr í taumana til að stöðva þá þróun, því að hún var orðin augljós nokkru áður en gripið var til stöðvunaraðgerða eða reynt að bremsa. En þetta hafðist upp úr skinnvæðingarfjasinu sem reið hér húsum í landbúnaðarumr. fyrir svona 10 árum. Síðan þarf að kippa tollamálum landbúnaðarins í lag. Það er að sjálfsögðu óviðunandi, að landbúnaðurinn sitji ekki við sama borð í tollamálum og hvað varðar söluskatt og vörugjald af vélum og tækjum sem flytja þarf inn til landbúnaðarframleiðslu. Það þarf að lækka byggingar- og ræktunarkostnað í sveitum með stöðlun bygginga og félagslegum framkvæmdum á því sviði, og það þarf að endurgreiða eða fella niður tolla og söluskatt af efni til þessara framkvæmda á sama hátt og t. d. er gert vegna skipakaupa. Það eru hliðstæð framleiðslutæki sem þarna er verið að setja upp. Ég er ekkert viss um að það útflutningsbótakerfi og sá háttur, sem hafður hefur verið á útflutningsbótum og niðurgreiðslum og framlögum til landbúnaðarframkvæmda, sé sá heppilegasti. Hv. frsm. gerði allmikið veður út af því í upphafi ræðu sinnar, að hann vantaði upplýsingar bæði um „ballansinn“ á gjaldeyri í gjaldeyrismálunum og hvernig væri notað það fjármagn, sem til landbúnaðar færi, hvort það væri beinlínis til þess að skapa umframframleiðslu. Það er tiltölulega lítið, held ég, af því fjármagni, sem fer til landbúnaðarins, sem verður þess beinlínis valdandi, að birgðasöfnun verði mjög mikil. Mér finnst það þó orka tvímælis, hvort rétt er, t. d. þegar ekki er um kal að ræða, að greiða styrk á ræktun fóðurkáls. En sú upphæð er sáralítill hluti af heildarframlögum til landbúnaðarmála. En ég gæti vel ímyndað mér, að heppilegra væri að sameina þessi framlög að meira eða minna leyti í einhvers konar stjórnunarsjóð landbúnaðarins, sem síðan yrði fenginn t. d. framleiðsluráði í hendur og notaði þessa fjármuni til þess að hafa stjórn á sölunni innanlands og þá útflutningi búvöru eftir efnum og ástæðum hverju sinni. Það er auðvitað sjálfsagt og þarf ekki að taka það fram og um það eigum við allir að vera sammála, að það er rétt að nota hverja krónu, sem til þessara mála fer, á sem allra hagkvæmastan hátt. Og ég hygg að þetta væri leið sem væri vænlegri, að sameina þetta á eina hendi og undir hatti bænda sjálfra, heldur en með þeim hætti, sem nú er, að hafa þetta greint sundur í útflutningsbætur og í niðurgreiðslur. Þá þarf að skapa svigrúm til þess að hagræða framleiðslu landbúnaðarafurða í landinu, þannig að ef þarf að flytja út, þá sé hægt að flytja út þær vörur sem skynsamlegt er að flytja út og gefa skásta verðið. En þess hefur ekki verið gætt. Sum af okkar framleiðslufyrirtækjum og vinnslufyrirtækjum hafa ekki haft fjárhagskringumstæður til þess að einbeita sér að þeirri framleiðslu, sem besta verið hefur gefið á erlendum mörkuðum. Það er rétt, að núna er vandinn nokkur hvað varðar framleiðslu dilkakjöts og það eru nokkrar birgðir dilkakjöts í landinu, sem hafa safnast upp á undanförnum árum. En ég vil taka það sérstaklega fram, að ekki er hægt að kenna sauðfjárbændum eða framleiðslu sauðfjárafurða sérstaklega um það, því að sauðfjárframleiðslan hefur í sjálfu sér vaxið mjög lítið undanfarin ár. Það er neyslan, sem hefur dregist saman, og hæstv. ríkisstj. hóf að greiða niður nautgripakjöt. Það varð framleiðslubreyting: Menn fóru að setja á kálfa og framleiddu mikið nautgripakjöt á fáum árum og voru svo í vandræðum með að selja það. Síðan var farið að greiða nautakjötið niður og þá þrengdist náttúrlega markaðurinn að sama skapi fyrir dilkakjöt. Ég vitnaði í upphafi máls míns í Þorstein Erlingsson, ljóðlinur hans eða efasemdir hans um að ættjörðin frelsaðist á Álftanesinu. Ég er ekkert að fullyrða það á þessu stigi málsins, að hv. þm. Alþfl. kunni ekki að koma til með að leysa einhvern tíma í framtíðinni vanda landbúnaðar á Íslandi, en ég held að þeir geri það ekki í þetta skiptið.