Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Fjárlaganefnd þessarar deildar hefir nú haft frumvarpið til meðferðar. Hún hefir lagt til að á því verði gerðar nokkrar breytingar, eins og sjá má á áliti hennar á þingskjali 465. Aðalefni þessara breytinga er niðurfærsla. Nefndin fer fram á, að útgjöld þau, sem ákveðin eru í frumvarpinu, lækki úr kr. 142,621,25 ofan í kr. 99,121,25. Alls nemur niðurfærslan þannig 43 þúsund og 500 kr. Nefndin leggur til, að margir útgjaldaliðir séu lækkaðir, en að eins fáir hækkaðir. Í fjáraukalögunum 5. gr. B I-III er klausa um að háskóli Íslands skuli settur 17. Júní, en laun háskólakennaranna séu talin frá 1. okt. þetta ár. Nefndin leggur til, að þau útgjöld, sem af þessu leiða. séu tilfærð í frumvarpinu. Þau eru hvort sem er óhjákvæmileg. Þessi útgjöld nema 3450 kr. Í raun réttri eru útgjöldin eftir frumv. neðri deildar kr. 146,071,25. Lækkunin er þá kr. 46,950. Eg sný mér þá að einstökum breytingartillögum, er komið hafa frá nefndinni. Fyrsta brtill. er við 4. gr. B XIII, að fjárveitingin til brúar yfir Hölkná verði færð niður, úr 4500 kr. í 3500 kr. og greiði héraðið það sem á vantar byggingarkostnaðinn. Nefndin lítur svo á, að ekki sé rétt, að landssjóður leggi fram allan byggingarkostnaðinn, heldur, að héruðin leggi nokkuð af mörkum, er um slík fyrirtæki er að ræða, og að þau sýni með því, að þeim þyki eitthvað varið í, að þau komist á. Auk þess telur nefndin réttast, að brúin sé úr járni, en ekki úr tré. Nefndin álítur, að það ætti að vera regla um brýr, sem ekki liggja á þjóðvegum, að héruðin kostuðu þær að nokkru leyti. Eg vil þó benda á, að hér stendur nokkuð sérstaklega á. Vegurinn, sem brúin liggur á, er að vísu sýsluvegur en um hann er mikil umferð og hann er aðalvegur um mikinn part Þingeyjarsýslu og Norður- Múlasýslu. Þessar 1000 kr., sem sparaðar eru við Hölknárbrúna, leggur nefndin til, að veittar verði til brúar yfir Víðidalsá í Steingrímsfirði, sem eins er ill yfirferðar og nauðsyn á brú. Telur nefndin styrk þeim, sem veittur er til þessa fyrirtækis, vel varið. Skilyrði fyrir að hann sé veittur er það, að brúin sé úr járni. Brúin verður að vísu dýrari en 1000 kr. (um 2000 kr.), en það er ætlast til, að héraðið leggi hitt fram. Þá leggur nefndin til, að feld sé burt fjárveitingin til loftskeyta milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Hæstv. forseti hefir bent mér á, að nokkur ónákvæmni væri í, hvernig breytitill. nefndarinnar er orðuð. Þar stendur nefnil. að liðurinn D II falli burt, svo að það mætti ef til vill skilja þetta þannig, að átt væri við alt, sem talið er í liðnum. En af því að „D. II“ stóð beint fram undan línunni, álitum við þetta nægja, en til vonar og vara hefi ég lagt svo fyrir við skrifstofu þingsins, að það komi breytingartillaga um þetta nú, meðan á umræðum stendur, þar sem þetta sé nákvæmara orðað. Aðal ástæða nefndarinnar til að fella fjárveiting þessa burt er sú, að meiri hluti hennar lítur svo á, sem loftskeytasamband verði að minna gagni en símasamband. Loftskeytasamband er að eins samband við Reykjavík, en símasamband er samband við allar símastöðvar á landinu, eitthvað um 60 - og þar að auki er það talsamband. Þótt Vestmannaeyingar gætu ef til vill ekki átt tal við allra fjarlægustu stöðvarnar, þá gætu þeir að minsta kosti átt tal við mjög margar þeirra. En fyrsta og veigamesta ástæðan gegn loftskeytum er samt sú, að með þannig löguðu sambandi væri brotið það kerfi, sem nú er komið á hér á landi í þessu efni, nefnilega símasambandið - slíkt er í ósamræmi við það. En auk þess verða loftskeytin landssjóði miklu dýrari. Eftir áætlun landssímastjórans verður reksturskostnaður við símalínu ekki nema 500 kr. Eftir það að hann hefir gert nákvæmar áætlanir um þetta efni, hefir hann komist að þeirri niðurstöðu, að nettótekjur af honum mundu verða yfir 3000 kr. Stofnkostnaður verður eftir áætlun hans ekki meiri en um 30 þús. kr., svo að það verða yfir 10% vextir af þessari upphæð. En eftir áætlun stjórnarinnar nemur reksturskostnaður við loftskeyti um 6000 kr. Landssímastjórinn álítur, að hann mundi verða 5500 kr. Hvað viðhald loftskeytastöðva kostar, skal ég ekki segja neitt um, en agent Marconifélagsins hér, sem nefndin hefir átt tal við, heldur því fram, að hann sé mjög lítill. Þó að tekjur af loftskeytum yrðu nokkru meiri en af símaskeytum, yrði samt „undirballance“. Þær áætlanir, sem nefndin hefir fengið um þetta efni, eru ekki nákvæmar. En það er víst, að munurinn á dýrleika er geysimikill. Í öðru tilfellinu fáum vér háa vexti, í hinu fer því svo fjarri, að vér fáum nokkra vexti greidda af því fé, er vér leggjum fram, að það vantar mikið á, að inn komi svo mikið fé, að það samsvari reksturskostnaði. Stofnkostnaður við loftskeytasamband er ca. 40 þús. kr. Stofnkostnaður við símasamband er ekki nema 30 þús. kr., því það er ætlast til, að Vestmannaeyjar leggi til 4. þús. kr. Eftir því sem nefndinni hefir verið skýrt frá, þá hafa Vestmannaeyingar látið í ljós, að þeir vildu ekki loftskeytasamband, og er það ein af ástæðunum til þess, að nefndin leggur til, að þessar 40 þús. krónur verði feldar burt. Eg skal geta þess, að nefndin hefir hinsvegar ekki komið fram með breytingartillögu um, að veitt skyldi fé til símasambands. En ef slík tillaga kemur fram og ef sæmilega rætist fram úr fjárhagnum, þá mundi eg telja mig skuldbundinn til að greiða henni atkvæði mitt. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að það að vera mótfallinn loftskeytasambandi milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, er ekki sama sem að vera móti því, að loftskeytastöð sé sett á stofn hér á landi. Eg segi það fyrir mína hönd og sama hygst ég geta sagt fyrir meðnefndarmenn mína. Það er sitthvað að hafa loftskeytasamband milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja - og að hafa eina loftskeytastöð hér í Reykjavík, sem hafi samband við skip úti í hafi. (Gunnar Ólafsson: Yrði það ódýrara?) Eg er ekki viðbúinn að svara því. En ef loftskeytastöð yrði reist hér í Reykjavík, þá yrði hún rekin í sambandi við símann, svo að reksturskostnaður yrði ekki mjög mikill. Ef loftskeytastöð yrði sett hér á stofn, þá ætti hún að vera svo sterk, að skeyti frá henni næðu yfir hafið, og senda mætti þau til Noregs, Írlands og Grænlands. Slíkar stöðvar eru ekki svo dýrar, að það væri óvit í því fyrir oss að koma þeim á stofn, og slík stöð gæti ef til vill gefið af sér miklar tekjur. Mér eða nefndinni dettur samt ekki í hug að fara fram á breytingar í þá átt. 4. breytingartill. nefndarinnar er við vitann á Siglunesi. Nefndin lítur svo á, að nauðsynlegt sé að byggja hús handa vitaverðinum á Siglunesi. Í frumvarpinu eru veittar til húsbyggingarinnar 3 þúsund kr. En nefndin álítur, að 2 þúsund kr. séu nægilegar til þess. Þá er líka br.till. frá nefndinni um laun vitavarðarins sama staðar. Neðri deild og stjórnin hefir sett þau 12 hundruð kr. Þetta þykir nefndinni óþarflega mikið. Hann hefir nú 600 kr. laun. Hún telur 300 kr. nægilega launahækkun þannig, að hann hafi 900 í laun. Hann hefir eftir því 100 kr. um mánuðinn, þar sem hann vinnur ekki við vitann lengur en þá 9 mánuði, sem kveikt er á vitanum. 3 mánuði ársins, einmitt þegar einna bezt er atvinna á Siglufirði, getur hann leitað sér annarar atvinnu. Auk þess verður að gæta þess, að hann hefir leigulausan bústað. Næsta breytingartillagan er við 5. gr. B. I-III. Hún er um háskólann. Það er svo gert ráð fyrir, að hann skuli settur 17. júní og að hann taki til starfa 1. okt. og að laun kennaranna séu reiknuð frá þeim tíma. En af þessu leiðir að færa verður í útgjaldadálkinn 3450 kr. sem eru laun til kennara háskólans fyrir síðasta fjórðung þ. á., annaðhvort hækkun á launum þeirra kennara, sem nú eru við æðri skólana hér, eða laun til þeirra kennara, sem við verður bætt. Þetta er í raun og veru engin breyting, að eins formbreyting. Þá er næsta brtill. nefndarinnar við 5. gr. B VII, að byggingarstyrkur til kvennaskólans á Blönduósi falli niður. Úr því að hús kvennaskólans er nú brunnið, lítur nefndin svo á, að rétt sé að rasa ekki fyrir ráð fram að því að reisa það aftur, fyrr en það sé rannsakað, hvort heppilegt sé að hafa skólann þar eða ekki. Það geta verið og eru skiftar skoðanir um kvennaskólamál landsins. Sumir álíta, að vér eigum að eins að hafa einn almennan skóla, en aðrir eru þeirrar skoðunar að þeir eigi að vera fleiri. Ef þeir eiga að vera fleiri en einn, heldur ágreiningur áfram og hann snýst þá um, hvar skólarnir eigi að vera. Eg hygg, að allur þorri Norðlinga sætti sig ekki við að hafa skólann á Blönduósi. Alt þetta þarf að athuga, áður en skólahúsið er reist af nýju. Þetta skólahús var bygt í trássi við stjórn og þing og án samkomulags eða málaumleitana við aðra Norðlendinga. En ég held, flestir Norðlendingar kysu að hafa kvennaskóla fyrir alt Norðurland á Akureyri. Og ég held líka að flestir séu á því, að rétt sé að hrapa ekki að endurbygging skólahússins fyrr en alt þetta er athugað og rannsakað, eins og ég sagði. Þá leggur nefndin til, að ekkjufrú Björg Einarsdóttir fái 200 kr. í eftirlaun. Hún er ekkja eftir einn af merkustu prestum landsins, sem andaðist síðastliðið haust í hárri elli. Nefndinni þótti eðlilegt, að hún fengi þennan styrk, þar sem hún vitanlega er styrkþurfi. Nefndin getur þess í áliti sínu, að hún telji meðferð fyrverandi stjórnar á fé því, er veitt var síldarmatsmanninum á Akureyri til ferðakostnaðar, nokkuð athugaverða. Eg skal geta þess, að ummælum nefndarinnar er ekki beint á móti manninum, sem fékk þennan styrk, og í þeim felst heldur ekki aðdróttun til hans um, að hann hafi farið illa með styrkinn. Nefndinni þótti að eins gengið of langt í þessu efni fram yfir það, sem seinasta þing hafði ætlast til. Þá eru komnar fram nokkrar breytingartillögur frá háttv. þingdeildarmönnum. Þar verður fyrst fyrir tillaga frá háttv.þm. V.Ísf. (Kr. D.) Þar er farið fram á, að veitt verði fé til að reisa Jóni Sigurðssyni minnisvarða á fæðingarstað hans, Rafnseyri, 1500 kr., gegn jafnmiklu framlagi frá héraðsbúum. Af skjölum þeim, er fylgdu þessari málaleitun, sást, að það var í raun og veru ekki meiningin, að fé þessu væri varið til minnisvarða, heldur til hátíðahalds. Það er búist við, að minnisvarðinn sjálfur kosti ekki nema 800 kr. En til hans hefir nú safnast um 700 kr. En það er gizkað á, að hátíðarhald og reising minnisvarða í sameiningu kosti 3 þús. kr. Nefndin áleit rétt að veita fé til minnisvarðans, en aftur þótti henni varhugavert að veita fé til hátíðahalda. Hátíðahöld til minningar um aldarafmæli Jóns Sigurðssonar eiga héruðin að kosta sjálf. Þá er hér önnur brtill. frá háttv. sama þingmanni, þm. V.-Ísafj., um að leggja talsíma frá Ísafirði til Suðureyrar í Súgandafirði fyrir alt að 6200 kr. Í skýrslum landsímastjórans er farið fram á að sími verði lagður þarna á næsta fjárhagstímabili. Nefndin sér ekki þörf á því að gera þetta í sumar, henni finst ekki rétt að breyta frá þeirri áætlun, nema brýn nauðsyn sé til, sérstaklega af því nú liggur fyrir háttv. neðri deild frumvarp um símalagningu. Nefndin vill því fresta þessari fjárveitingu til fjárlaganna. Þá er hér önnur tillaga á þingskj. 489 frá hæstv. ráðherra, þar sem sótt er um viðbót við skrifstofukostnað landsverkfræðingsins. Það var farið fram á það á þinginu 1909 að honum yrði veittar 700 kr. í skrifstofufé. Þessi upphæð var þá færð niðnr í 500 kr. Landsverkfræðingurinn hefir nú sent reikning yfir skrifstofukostnað sinn, þar með talin ræsting, sími o. fl. o. fl. og hefir kostnaðurinn orðið kr. 629,98, eða kr, 129,98 meira en veitt var á fjárlögunum. Nefndin lítur svo á, að ekki beri að draga þessa upphæð frá launum landsverkfræðingsins, og leggur hún því til að hún sé veitt. Þá er hér enn ein brtill. á þingskj. 490 frá háttv. 2. þm. Skagf. um að reisa leikfimishús á Hólum. Um þessa tillögu þarf eg ekki að fjölyrða. Hann mun ætla að taka hana aftur. (J. B.: Með skilyrði)  . Nefndin lítur svo á, að rétt sé að reisa leikfimishús á Hólum eins og á Hvanneyri, en hún sér ekki ástæðu til þess að gera það í sumar, hún óskar því að það sé dregið þangað til á fjárlögunum. Það mun vera nægilegt að veita fé til þess á fyrra ári fjárhagstímabilsins. Fleira hefi eg ekki að segja að þessu sinni sem framsögumaður.

Ráðherra (Kr. J).; Eg stend upp vegna brtill. þeirrar sem eg er flytjandi að fyrir hönd stjórnarinnar. Eg þarf lítið um hana að segja vegna þess að háttv. framsögumaður hefir þegar getið hennar og skýrt, hvernig á henni stendur. Að loknu síðastliðnu ári fékk stjórnarráðið skýrslu yfir skrifstofukostnað vegagerðarverkfræðingsins. Þennan reikning hefi eg skoðað, hann er sundurliðaður og mjög nákvæmur og sýnir að verkfræðingurinn hefir eytt kr. 129,98 meira en þeim 500 kr. sem veittar voru til þess á fjárlögunum. Kostnaðurinn verður þá alls um 630 kr. fyrir árið sem leið. Eg hefi litið yfir reikninginn og eg get ekki betur séð en að alt, sem þar er tilfært, heyri til þeim skrifstofukostnaði, sem hér er um að ræða. Eg get því ekki séð að komist verði hjá að veita þessa upphæð. Það hefir verið minst á það áður, að farið var fram á það á síðasta þingi að veita landsverkfræðingnum 700 kr. í skrifstofufé, en að þingið færði það niður í 500 kr. Ef verkfræðingurinn á að geta notið sín og komið að því gagni, sem til er ætlast, þá verður hann að hafa skrifstofu og kostnaðinn til skrifstofuhalds verður að greiða úr landssjóði, en eigi af launum verkfræðingsins. Eg óska að háttv. deild samþykki þessa tillögu mína.

Gunnar Ólafsson Það er aðallega eitt atriði í tillögum nefndarinnar við fjáraukalögin, sem eg get ekki felt mig við. Eg á þar við tillöguna um að fella niður 40 þús. kr. til loftskeytasambands milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja. Eins og háttv. framsögumaður skýrði frá þeirri tillögu, þá fanst mér hann líta of mikið á þetta mál eins og litið var á ritsímamálið 1905, sama ofstækið gegn loftskeytum. Hann lýsti því yfir, að hann hefði sömu skoðun óbreytta, og það er eins og þar eigi ekkert á milli að komast, engin skynsamleg rök geta komist þar að. Ein mótbára hans móti loftskeytunum var sú, að það raskaði símakerfinu. Hvaða símakerfi er það? Eg veit nú ekki til að hér sé lögleitt neitt órjúfanlegt símakerfi, sem ekki geti slitnað, sé órjúfanlegt. Mér þykir þetta lítilfjörleg röksemdaleiðsla, því þótt síminn sé víða hentugur og komi sér vel, þá er þó ekki svo alstaðar. Hann tók það fram, að loftskeyti væru sérstaklega óhentug fyrir Vestmannaeyjar. Það er vitaskuld, að eg hefi ekki neina sérþekkingu í þessu efni og eg býst við að fjárlaganefndin hafi því miður líka heldur litla þekkingu á loftskeytum, en samt held eg þó, að eftir því sem til hagar við Eyjarnar og kunnugir menn segja og heilbrigð skynsemi býður mönnum að sjá, að sími geti hæglega slitnað milli Vestmannaeyja og lands. Ef það á sér stað, þá getur það verið óþægilegt og komið sér illa að geta ekki verið viss um að koma skeytum sínum áfram á hvaða tíma árs sem er. Það hefir verið nefnt til samanburðar að sæsími sá sem liggur yfir firðina á Vesturlandi hafi aldrei slitnað og það hefir verið talið, að sæsíminn milli eyja og lands mundi verða eins öruggur og hann. En eg held enginn geti ímyndað sér að þetta sé rétt, eða að sundið millum lands og eyja líkist þeim fjörðum á Vesturlandi, sem sími hefir verið lagður yfir, og eru sífelt skipgengir og straumlausir með sléttum botni. Setjum svo að síminn slitnaði fyrri part vetrar, þá væri skip ekki við hendina til viðgerðar á símslitinu, því ekki trúi eg að hægt sé að gera það á mótorbátum, þegar oft er ekki fær sjór vikum saman milli eyja og lands. Þegar svona er ástatt, getur kunnugur maður vel gert sér í hugarlund, að dregist geti mánuðum saman að gera við hann; og finst mér þá fara að verða allvafasamt, hvort rétt sé að halda svona fast í hann, þegar svo þar við bætist, að síminn verður dýrari en hitt fyrirkomulagið. Það var skakt, sem háttv. framsögumaður sagði, auðvitað óviljandi, þar sem hann sagði að landssjóði yrði dýrara loftskeytasambandið með 40 þús. kr. en símalagningin. Eftir áætlun, sem lá fyrir þinginu 1909, voru ætlaðar 42 þús. kr. til símasambands. Eg skal ekkert dæma um það, hvort efnið hefir lækkað í verði síðan, en mér þykir það ólíklegt og sést þá á því að símasambandið er dýrara. En þar sem háttv. framsögum. sagði að Eyjamenn hefðu boðið fram 8 þús. kr. frá sér til þess að síminn yrði lagður, þá er mér vitanlega engin átylla til að halda slíku fram. Eyjamenn hafa aldrei boðið nokkurt fjárframlag. Það var þingið 1909, sem setti þetta skilyrði og ætlaði með því að knýja þá til að leggja það fram. Eg efast nú um, að Eyjamenn hefðu nokkurn tíma þegið þetta, og eg er viss um að þeir leggja ekkert fram nú. Þeim stendur annað nær. Ein ástæða háttv. framsögumanns var, að Eyjamenn vildu þau eigi, loftskeytin. Að þeir vildu heldur símasamband vegna þess að það væri svo þægilegt að geta talað til lands. En það er því að eins þægilegt og gott til frambúðar, að sambandið sé trygt. Og eg fyrir mitt leyti álít það skifta meiru máli að geta komið áríðandi skeytum, þegar þarf, og þetta er einmitt ástæðan til þess að eg álít að við eigum að taka loftskeyti en ekki símasamband, að þau eru miklu öruggari eftir því sem þarna er ástatt - þegar svo þar að auki er ekki dýrara að koma á loftskeytasambandi milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja. Þess ber enn að gæta, að um leið og Vestmannaeyjar komast í samband við Reykjavík, þá liggur opið fyrir og er sjálfsagt að koma Eyjafjöllunum, Vík og Hornafirði líka í sambandið. Þessi héruð, sem þing og stjórn hingað til hefir hlífst við að leggja síma til, ættu þá samtímis að fá hvert sína stöð. Eftir því sem mér er sagt, mundu þær ekki kosta nema 20 þús. kr. eða minna. Þetta, að þessi bygðarlög geta samtímis komist í samband við heiminn, finst mér sérstaklega mæla með því að nú sé hér notað tækifærið og settar á stofn loftskeytastöðvar í Vestmannaeyjum og Reykjavík, með það fyrir augum að setja upp litlar stöðvar á þeim svæðum, sem ógerningur hefir verið að leggja síma til. Eins og eg sagði áðan, þá var það ein ástæða háttv. framsögumanns á móti loftskeytunum, að Eyjabúar sjálfir væru þeim mótfallnir. Það mun mega heita svo, að það sé rétt. Það var samþykt á kjósendafundi í vetur af um 20-30 manns, þegar langt var liðið á fund og margir farnir, sem ekki gátu beðið lengur vegna róðra. En eins og við er að búast, þá höfðu menn ekki gjört sér grein fyrir því, hver munur væri á loftskeytasambandi og símasambandi, hvort væri hentugra þar. Þeir munu aðallega hafa litið til þessa þægilega sambands, að geta talað til lands. Að loftskeytasamband gefi minni tekjur er sagt alveg útí loftið. Eg vil að eins benda á það, að það gæti aukið tekjur alls símans ef skip, sem loftskeytatæki hafa, senda skeyti til Vestmannaeyjastöðvanna, sem svo berast með símanum út um landið eða út úr því, auk þess sem slík símskeyti mundu oft geta varnað tjóni og bjargað mönnum úr hættu. Eg verð því að álíta að það sé misráðið af meiri hluta nefndarinnar að halda svo dauðahaldi í símann, að þeir vilji ekki gá að því, hvað heppilegast sé fyrir landið í heild sinni.

Sigurður Hjörleifsson Það eru nokkur atriði í fjáraukalögunum, sem eg vildi fara nokkrum orðum um. Fyrst er þá tillaga meiri hluta nefndarinnar, að fella burt 40 þús. kr. fjárveitingu til loftskeytasambands milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja. Þetta mál hefir þegar verið mikið rætt á þinginu, svo að eg býst við að margir háttv. deildarmenn hafi nú myndað sér fasta skoðun í því. Eg lít því svo á, að það sé ekki til annars en að tefja tímann að vera að taka upp þær ástæður, sem fram hafa komið á báða bóga, eða að fjölyrða um það. Vér erum ekki fagmenn í þessu efni, heldur höfum vér myndað oss skoðun um málið hver um sig á sinn hátt. Eg vil taka það strax fram, að eg mun greiða atkvæði á móti tillögu meiri hluta nefndarinnar. Eg vil að loftskeytasambandið fáist og að fjárveitingin haldist. Um þetta mál hefir verið margt sagt, en fyrir mér vaka tvær aðalástæður til að vera með loftskeytasambandi. Sú fyrst, að með þessu móti væru slegnar 2 flugur í einu höggi: Sæmilegt loftskeytasamband milli Íslands og skipa í hafi, og samband milli Vestmannaeyja og lands. Og þetta tvent fyrir ekki meira fé en þyrfti til hins sambandsins. Það hefir reyndar verið færður niður hinn áætlaði kostnaður við lagningu símans um 5000 kr. Sá kostnaður var áætlaður af símastjóranum upphaflega 42 þús. kr., en nú er það fært niður í 37 þús. kr. En það getur ekki verið gjört með öðru móti en að verkið verði ófullkomnara, færri staurar, eða eitthvað annað, sem veldur því að koma má því upp í bráð, en gjöra þarf við fljótlega. Eins og menn vita, er hægt að leggja símann mjög misjafnlega, enda er þá endingin eftir því. Þetta var önnur aðalástæðan. Hin er sú, að með þessu er opnaður vegur til að fá ódýrt samband austur á bóginn. Með því að reisa loftskeytastöð í Vestmannaeyjum er mögulegt að hafa litlar stöðvar í Skaftafellssýslunum, sem annars mundi kosta offjár að koma í símasamband við aðalsímakerfið. Til Hornafjarðar yrði að leggja símann frá Djúpavog, og til Víkur frá Ægissíðu. Af þessum ástæðum greiði eg atkvæði þannig að þessi liður standi eins og hann er í fjáraukalagafrumvarpinu. Mér finst ekki lítilsvirði sú hætta að símasambandið geti slitnað, eða að það sé dýrt og örðugt að bæta það. Annað atriði, sem eg vildi minnast á, er háskólamálið. Það er fjárveiting, sem hér er verið að smeygja inn í fjáraukalögin. Þessi fjárveiting, sem hér er farið fram á, er ekki nema lítilræði, svo að ef ekki væri um annað meira að tefla, skyldi eg ekki deila um hana. En hér er verið að stofna til þýðingarmikils verks, og að sjálfsögðu stendur ekki á sama, hvernig til þess er stofnað í fyrstu. Eins og málið horfir nú við, þá er hér verið að hækka laun einstakra manna. Og auk þess að bæta við kenslu í sérfræðigrein, sem eg annars er hlyntur að komist á. En eins og hér er af stað farið, get eg ekki verið með þessu. Mér finst eitthvað svo leiöinlegt að vera að stofna háskóla svo að ekki verði eftir því tekið. Mér finst ekki hægt að stofna hann fyr en við höfum fengið sæmilegt hús fyrir hann og hægt er að gjöra hann sæmilega úr garði. Því hefir verið haldið fram, að það mætti hafa háskólann hér í Alþingishúsinu. Eg skal ekki mikið um það segja annað en það, að eg hefi enga trú á, að slíkt húsnæði gæti orðið til frambúðar. Eg held það yrði að eins rétt í svipinn. Það hefir verið sagt, að það mætti selja prestaskólahúsið og fá þannig inn nokkuð af kostnaðinum. En það má gera það alveg eins fyrir því, þó að enginn háskóli sé stofnaður. Það má flytja þessar deildir, sem nú eru til, saman í alþingishúsið og sjá hvort hægt er að komast af með það húsrúm, sem hér er. Ef það er tiltækilegt á annað borð húsrúmsins vegna, þá er vert að gera þessa tilraun að flytja deildirnar saman. Og það gæti líka vel komið til tals, að veita fé til að stofna nýja deild og kenna þar íslenzka málfræði og sögu, eins og gert er ráð fyrir í háskólalögunum. Þetta má alt gera án þess að stofna háskóla að svo stöddu. Mér finst einnig að stofnun háskóla sé svo merkilegur viðburður í sögu þjóðarinnar, að það væri vel við eigandi að bjóða nokkrum útlendingum að vera viðstaddir þá athöfn. En eigi að stofna háskólann á komandi sumri og á þennan hátt, sem gert er ráð fyrir, þá virðist mér það gert af svo miklum vanefnum, að ekki sé gerandi að bjóða útlendum gestum til slíks. Svo er enn eitt. Mér er sagt að 17 nemendur muni útskrifast úr lærða skólanum í vor og að þeir muni nálega allir ætla að sigla, þrátt fyrir það að nú er verið að ráðgera að stofna hér háskóla. Hvers vegna? Auðvitað af því að þeir eru miklu betur styrktir til námsins við Kaupmannahafnarháskóla en hér. Það er svo nauðalítið lagt til þeirra mentastofnana, sem þegar eru hér, og þarf að bæta úr því til muna, bæta kjör nemendanna til þess að þeir kjósi ekki fremur að stunda nám sitt annars staðar. En að fara nú í þess stað að tildra upp háskóla, það er að byrja að byggja ofan að í staðinn fyrir að neðan. Hvernig ætti sá háskóli að geta kept við Hafnarháskóla, þar sem til eru stórir sjóðir til styrktar nemendunum? Það er eðlilegt að nemendur, sem flestir eru fátækir, dragist fremur þangað sem hjálp er að fá, en að þeir fari að stunda nám hér, þar sem þeim er synjað um hjálp. Þess vegna finst mér að þeir sem álíta, að vér séum nú sem stendur illa staddir fjárhagslega, ættu heldur að vilja bæta nokkuð við þann styrk, sem nemendum er veittur við skólana hér, heldur en að fara að stofna til kostnaðar við háskóladeild, sem enginn veit hve mikill kann að verða. Af þessum ástæðum telur minni hluti nefndarinnar rangt að stofna háskóla að svo stöddu. Þriðja atriðið, sem eg vildi minnast á, er ferðakostnaður síldarmatsmanns til að kynnast síldarverkun og síldarmarkaði í útlöndum. Eg hefði reyndar getað slept að minnast á þetta atriði eftir þeim kurteislegu orðum, sem háttv. framsögum. viðhafði um þetta mál í ræðu sinni. En af því að ummælin um þetta í nefndarálitinu eru ekki eins kurteis, get eg ekki gengið alveg fram hjá því. Þar er sagt, að þessi ráðstöfun stjórnarinnar, sem hér er um að ræða, sé „vítaverð“. Slíkum ummælum verð eg að mótmæla. Það komu fram í nefndinni miklar ákúrur til fráfarandi ráðherra út af þessu. og því var auðvitað ekki gleymt, að maðurinn, sem í hlut átti, er systursonur hans. Hinc illae lacrymae. Þetta, að hann er systursonur Björns Jónssonar, er sjálfsagt ástæðan til þess, að svona mikill gauragangur hefir verið gerður út af nokkur hundr. kr. fjárveitingu til þess að reyna að efla einn af aðalatvinnuvegum landsins. Eg vil fastlega mótmæla því að þessi ráðstöfun fyrv. ráðherra sé á nokkurn hátt vítaverð. Ennfremur segir í nefndarálitinu, að engin skýrsla hafi komið frá þessum manni um ferðina. En skýrslan var send stjórnarráðinu í síðastl. september og er hér nú til sýnis. Hún hafði verið lánuð útgefanda Andvara, sem var að hugsa um að gefa hana út, og því hefir hún ekki verið lögð fram fyrri. - Í annan stað skal eg geta þess, að mér hefir nýlega borist hraðskeyti frá helztu síldarútgerðarmönnum á Akureyri, á þessa leið: „Að sumarið 1909 hafi undirritaðir útgerðarmenn álitið nauðsynlegt að síldarmatsmaðurinn á Akureyri ferðaðist til Bandaríkja Norður-Ameríku og víðar til að kynnast markaðshorfum m. m. fyrir íslenzka síld, vottast hér með. Ennfremur teljum vér fjárveitingu til þeirrar ferðar nauðsynlega og sjálfsagða. Akureyri 4. apríl 1911. Asgeir Pétursson, Otto Tulinius, Snorri Jónsson, Ragnar Ólafsson.“ Það eina, sem fundið var að reikningi þessa manns yfir ferðakostnaðinn, var það að kostnaðurinn við dvöl hans í New York þótti nokkuð hár. En um það get eg gefið þá bendingu, að á meðan hann dvaldi þar, varð hann að kaupa sér túlk fyrir 10 dollara á dag. Sá flokkur, sem eg telst til, hefir oft samþykt margvíslegar fjárveitingar Hafsteinsstjórnarinnar, er gerðar voru umfram alla heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum, og voru sumar þeirra þó þess eðlis, að vel mátti gera deilu úr þeim. Því þykir mér það illa viðeigandi að kalla sams kona .ráðstafanir af hendi Sjálfstæðisflokksstjórnarinnar „vítaverðar“, og það eins þarfa ráðstöfun og þá sem hér er um að ræða.

Kristinn Daníelsson Ég stend upp vegna þess að ég á breytingartillögur á tveimur þingskjölum, sem ég vildi fara nokkrum orðum um. Þá skal ég fyrst minnast á breytt. á þskj. 479. Þar stendur nafn Jóns Sigurðssonar og er öllum kunnugt, hvert óskabarn þessarar þjóðar hann er, ekki sízt nú, er sá dagur nálgast, er 100 ár eru liðin frá fæðingu þessa manns. Og það kemur víst engum á óvart, þó að hann sé sérstaklega óskabarn þess héraðs, þar sem hann er fæddur og þar sem menn enn í dag minnast þess með lotningu, að það var þeirra hérað, sem ól þennan mann. Nefndin hefir ekki tekið sem bezt í þessa tillögu mína og háttv. framsm. færði nokkuð afvega. hver tilgangurinn er. Það er beðið um 1500 kr. styrk til þess að reisa Jóni Sigurðssyni minnisvarða á Rafnseyri í sambandi við hátíðarhald þar í 100 ára minningu hans 17. júní. Þessu vil ég mæla með sem bezt og vildi óska, að ég hefði málið betur á valdi mínu og betri orða val en ég hefi, til þess að tala fyrir þessu máli. Háttv. framsm. vildi snúa þessu á þá leið, að hér væri aðallega verið að fara fram á fé til að drekka það út, eða eitthvað á þá leið féllu orð hans. Það kann að líta nokkuð þannig út, þar sem minnisvarðinn sjálfur á ekki að kosta nærri svona mikið fé eins og gert er ráð fyrir til minnisvarðans og hátíðahaldsins í sameiningu. En ég vil benda á. að hátíðarhaldið stendur í svo nánu sambandi við minnisvarðann, að annað kemur ekki að gagni nema hitt fylgi með. Minning Jóns Sigurðssonar á að vera fólgin í hvorutveggju í sameiningu. Það er viðurkent, hve mikla þýðingu það hefir að draga fram minningu afbragðsmanna hverrar þjóðar, öðrum til hvatningar til alls góðs. Og það eru einmitt hátíðahöldin, sem hafa mesta þýðingu að þessu leyti. Eg hygg, að okkur, sem munum þjóðhátíðirnar 1874, finnist alla æfi að þeir viðburðir standi sem nokkurs konar minnisvarði á lífsvegi okkar. Líka þýðingu mundi þetta hátíðarhald hafa fyrir fólkið í því héraði, sem hér er um að ræða. En það er ómögulegt að reisa minnisvarða og halda hátíð á þessum stað, nema með töluvert miklum undirbúningi og tilkostnaði. Staðurinn er afskektur og þarf að kosta miklu til aðflutninga, ef hátíðarhaldið á að geta farið sæmilega fram og orðið samboðið því fyrirtæki, sem um er að ræða. - Eg vona að ég hafi gert það ljóst, að þó að sjálfur minnisvarðinn kosti ekki alla þessa upphæð, þá verði ekki komist af með verð hans eitt, heldur þurfi töluvert fé til viðbótar, ef minningarathöfnin í heild sinni á að fara sómasamlega úr hendi. Og ég vona að háttv. deild líti á þetta með velvildaraugum. Eg tek það fram að héraðsbúar eru sjálfir búnir að leggja mikið á sig. Þeir hafa safnað samskotum og ætla þar að auki að leggja nokkurt fé til hátíðahaldsins úr sveitasjóðum og sýslusjóði, og eru þó miklir örðugleikar á því vegna þess að það, er afarþröngt í búi í þessum sjóðum aðallega fyrir mjög mikinn tilkostnað til símalagninga. Eg vil ennfremur benda á það að þó að þingið verði við þessari fjárbeiðni, þá er það ekki hættulegt í þá átt að slíkar fjárbeiðnir kynnu að fara að tíðkast, ef fordæmið er gefið. Því getur ekki verið til að dreifa. Þessi maður er svo sérstæður í sögu landsins og þessi 100 ára minning svo sérstæð, að það er varla hægt að búast við að slíkt komi fyrir aftur, jafnvel ekki að öðrum 100 árum liðnum, því að minningarnar fyrnast. - Eg vona að háttv. deild samþykki þessa tillögu og skal ekki fara fleiri orðum um hana. Þá skal eg stuttlega víkja að breytt. minni á þskj. 481, að sumarið 1911 verði lagður talsími frá Ísafirði til Suðureyrar í Súgandafirði. Eg skal benda á að þetta pláss hefir átt von á að fá síma jafnvel fyr en þetta. Háttv. framsögum. sagði að héraðsbúar hefðu að eins farið fram á að fá símann á fjárhagstímabilinu 1912-13. Eg skal játa að það er mikil bót að eiga hann vísan þá, ef hann fæst ekki í sumar. En eg hygg að þetta sé sprottið af misskilningi. Meining héraðsbúa mun hafa verið að fara fram á að fá símann nú í sumar, en þeir hafa ekki athugað að til þess þurfti fjárveitingu á aukafjárlögum og hafa álitið nægilegt að biðja um fjárveitingu til símans á næstu fjárlögum. Þetta er lítið hérað en í afarmiklum uppgangi. Þar er mikill atvinnurekstur, fiskveiðar, verzlun og ýms blómleg fyrirtæki, sem fiskiveiðar ávalt eru grundvöllurinn undir. Þetta pláss hefir því mikla þörf fyrir síma og fremur mörgum öðrum, sem hafa verið á undan. Enn fremur hefir þessi sími mikla þýðingu vegna þess, að það er oft hægt að fá beitu í Súgandafirði, þegar beituskortur er annarstaðar. Eg hefi hér bréf í höndum, þar sem er sagt frá því, að skip hafi lagt út beitulaus, en hefðu getað fengið nóga síld á Súgandafirði, ef hægt hefði verið að gera viðvart í síma. Eg skal benda á það, að þó alþingi samþykki þessa fjárveitingu, þá er ærið hæpið að héraðsbúar hafi gagn af henni. Það er gert ráð fyrir að síminn kosti 9300 krónur og héraðsbúar sjálfir leggi til 3100 af þeirri upphæð. En svo stendur á, að ef héraðið á að leggja til þessa fjárhæð, þá verður þessi litli hreppur að gera það einn, því að eins og eg tók fram áðan, er orðið svo þröngt í búi í sýslusjóði, að við það er ekki bætandi. Ef þessi eini litli hreppur vill vinna til að leggja til svona mikla upphæð, þriðjunginn af öllum kostnaðinum, þá sýnir það bezt, hve mikla nauðsyn þeir telja á að fá símann. Eins og eg gat um áðan, gat þetta pláss þegar fyrir löngu gert sér von um að fá þennan síma. Því til sönnunar skal eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp part úr bréfi frá hreppsnefndaroddvitanum í þessum hreppi: „Samkvæmt bréfi frá stjórnarráðinu ds. 30. nóv. 1906, sem sýslumaður á Ísafirði skrifaði hreppsnefndinni hér, var svo að sjá, sem þessi fjörður ætti að fylgjast með, er símalagningin færi fram á Vestfjörðum. En úrslitin urðu þau, að engan fengum við símann. Hitt fengum við, að taka hlutfallslegan þátt í símakostnaðinum við hina hreppa sýslunnar . . . .“ Þeir hafa þannig ár eftir ár verið að vona að síminn yrði ný lagður þetta árið og þetta árið, en jafnan brugðist. Nú vil eg skjóta því til háttv. deildar, hvort henni þykir ekki rétt og sanngjarnt að verða við óskum héraðsbúa í þessu efni.

Augúst Flygenring Það voru nokkrar athugasemdir, sem eg vildi gera við tvær breytingartillögur háttvirtrar fjárlaganefndar. Það var við 4. grein 4. og 5. lið E. V. Hin fyrri þessara greina er um byggingu á íbúðarhúsi handa vitaverðinum á Siglunesi, þar sem farið er fram á að lækka tillagið til þeirrar byggingar um þúsund krónur. Frumvarpið fer fram á að til þessa séu veittar 3000 krónur, og er sú upphæð sett samkvæmt tillögum þess manns, sem hefir kynt sér málið vandlega. Þetta hús er áætlað 11 álna langt og 9 álna breitt með kjallara, einlyft og með lágu risi. Áætlun um hús þetta hefir verið gerð með ráði byggingarfróðra manna og þeim telst svo til, að húsinu verði ekki komið upp fyrir minna en 3000 krónur, og verð eg að fallast á, að þetta sé ekki of hátt eftir þeirri reynslu, sem eg sjálfur hefi í húsabyggingum. Þess er að gæta, að húsið stendur hátt, þar sem mjög er veðrasamt og verður því að vera sterklega bygt. Ennfremur má geta þess, að þangað sem húsið á að standa eru erviðir aðflutningar og er þá yfir höfuð ekki hægt að búast við að húsið verði bygt fyrir minna verð. Það má ekki hafa húsið of lítið eða svo veikt og illa bygt að skömm sé að því sem opinberri byggingu. Mæli eg því eindregið móti því, að þessi breytingartillaga hinnar háttvirtu nefndar nái fram að ganga. Nefndin hefir líklega hugsað sér, að þetta hús yrði bygt úr steini, en jarðvegi er svo háttað þar að efni er ekki fyrir hendi til þess og verður því að byggja húsið úr timbri. Hin breytingartillagan, sem eg vildi fara nokkrum orðum um, er um laun vitavarðarins. Frumvarpið gerir ráð fyrir 300 króna launaviðbót á þessu ári og að launin verði úr því 1200 krónur á ári, en það eru nákvæmlega sömu launin og vitavörðurinn á Reykjanesi hefir haft frá öndverðu, og er þetta að nokkru leyti bygt á því, að hér eru sömu ljóstækin og voru á Reykjanesi; þau hafa sem sé verið flutt þaðan norður. Get eg því ekki séð, að laun þessi séu of hátt sett, sérstaklega þegar þess er gætt, að maðurinn hefir ekki við neitt annað að styðjast. Landsjóður á þarna sár litla lóð og er því ekki tök á að koma þarna upp túni og yfir höfuð engin jarðrækt möguleg, sem gæti verið vitaverðinum til styrktar. Staðurinn liggur afskektur og er hér mjög eyðilegt. Ennfremur er þess að gæta, að hér þarf lengur að tendra vitann en á Reykjanesi, eða að minsta kosti frá 20. sept. til 20. mars, meðan sólin hefir suður deklination. Það er ákveðið með lögum, hve lengi ljós á að kveikja og í skammdeginu er það nálega allur dagurinn þarna norður frá, en af því leiðir, að hann verður að hafa sér aðstoðarmann. Sé fjölskyldumaður í þessari stöðu, verður hann ekki of haldinn af að fá 1200 krónur á ári eða 100 kr. á mánuði. Þó það sé ekki sagt beinum orðum í nefndarálitinu, þá má þó skilja það svo, að nefndin ætlist til að vitavörðurinn stundi síldarveiðar á Siglufirði þessa þrjá mánuði, sem ekki er kveikt á vitanum. En hér er á það að líta, að það er ekki víst að vitavörðurinn sé fær um það starf. Til vitavörzlu eru oft fengnir uppgjafa skipstjórar, sem ekki eru færir um erviða vinnu. Það þarf líka að hafa gæzlu á vitanum, þótt ekki sé kveikt, og það getur verið vankvæðum bundið að vera lengi burtu frá fjölskyldu sinni, sem er á þessum útkjálkastað. Flestum vitavörðum er gert það að skyldu í nálega öllum stærri annesjavitum að halda dagbók; á þar í að skrá ekki einungis veðurlag hvern dag, heldur og allar þær siglingar, sem bera fyrir augað. Eigi vitavörður þessi að uppfylla þessa skyldu, hvernig má hann þá vera að heiman fleiri mánuði? Eg vil að síðustu mælast til þess að háttvirt deild taki til athugunar þessar bendingar, sem eg hefi gefið um áminst atriði, og vænti eg þá að atkvæðagreiðslan sýni það, að menn skilji mig, því að eg þykist hér byggja skoðanir mínar á góðum rökum.

Steingrímur Jónsson Háttvirtur þingmaður Skaftafellssýslu mintist í ræðu sinni á loftskeytasambandið og hélt hann því fram í byrjun ræðu sinnar, að nefndin hefði litið nokkuð einhliða á það mál, er hún vildi fella tölulið þann burt og ætlaði hann, að í henni væri enn glímuskjálfti frá því, er fyrst var ákveðið hér á þingi um símalagningu milli landa. Eg held, að það sé hreinn óþarfi að óttast glímuskjálfta frá þeim tímum, enda virtist mér málið vera athugað mjög rólega í nefndinni og eg ætla að mín framsaga hafi einnig verið mjög róleg. Það var rétt hjá háttvirtum þingmanni að hvorki eg eða meðnefndarmenn mínir höfðum þekkingu í þessu máli og því leituðum við einnig þangað sem þekkingin er. (Gunnar Ólafsson: Þar sem hún er ekki til)  . 
             . Einmitt til þess eina manns, sem við verðum að ætla að hafi þekkingu í þessu máli, sem er símastjóri vor. Hann hefir sýnt það með starfi sínu hér, að hann hefir ágætt vit á öllu, sem síma við kemur. (Gunnar Ólafsson: Er ekki sími annað en loftskeyti?) Hann hefir sýnt og sannað nefndinni að símasamband við Vestmannaeyjar er ekki einungis mjög vel framkvæmanlegt, heldur gefur það og góða vexti. Hitt má vera, að hann hafi ekki vit á loftskeytum, en við létum okkur ekki heldur nægja það sem hann bar fram, heldur snerum við okkur einnig til umboðsmanns Marconifélagsins hér og fengum hjá honum upplýsingar, er að loftskeytasambandinu lutu. Þá talaði háttvirtur þingmaður um símaslit, sem mundu verða mikil. Símastjórinn hefir látið það álit sitt í ljósi, að hér sé ekki um neina verulega hættu að ræða; raunar sé hættan meiri en á Arnarfirði, en ekki berandi saman við Færeyjar. Færeyingar notuðu líka verra efni og straumar þar eru miklu meiri en hér getur verið um að ræða. En þó gert sé ráð fyrir nokkrum símaslitum, þá er það samt áreiðanlegt, að símastjórinn getur gert við þau með þeim tækjum, sem hér eru til. Hefir hann sjálfur sagt, að hann hann hafi gert við erviðari símaslit. Það er annars mjög óheppileg aðferð, sem farið er að brydda á hér í þinginu, að ráðist er á æðstu starfsmenn þjóðarinnar og þeim brugðið sumpart um flokksofstæki og sumpart um þekkingarskort. Þetta hefir komið nokkrum sinnum fyrir í þinginu í vetur og er það bæði ómaklegt og órétt. Þá sagði háttv. þingm. að stofnkostnaðurinn væri rangt tilfærður í nefndarálitinu, hann væri hærri fyrir síma en loftskeyti, og gat þess jafnframt, að áætlunum símastjórans bæri ekki saman. Þessu er svo varið, að símalagningin varð ódýrari austur en áætlað hafði verið, og er síðari áætlun símastjórans um símasamband við Vestmannaeyjar leiðrétt samkvæmt því. Sæsímalagningin er reiknuð nákvæmlega jafn hátt í báðum áætlununum. En þetta er ekki aðalatriðið, hve dýrt sé að koma sambandinu á, heldur reksturskostnaðurinn.

Lárus H. Bjarnason Háttv. þm. Ak. fór að segja sögur. Hann tók upp þann nýtízku hátt hér á þingi, að segja sögur úr nefnd. Menn verða að virða honum þetta til vorkunnar, því að hann er nýr þingmaður. En vilji hann segja sögur, þá á hann að segja þær réttar. Eg vænti að hann leggi það á minnið framvegis. Hann sagði sögur um það, að maður, sem hann er mjög viðkvæmur fyrir, hafi fengið ákúrur í fjárlaganefndinni útaf fjárveitingunni til síldarmatsmannsins. Eg minnist þess ekki, að þetta sé rétt hjá honum, en hinsvegar má benda á það að fjárveitingin var um alla heimild fram, ef ekki ofaní alla heimild. Á þessu var vakin athygli nefndarinnar, og er sízt láandi þó menn reki augun í annað eins. Á fjárlögunum fyrir 1910-11 voru veittar tvennar upphæðir til tveggja síldarmatsmanna, 1200 kr. til launa og 800 kr. til ferðakostnaðar. Maður skyldi nú ætla, að þessum upphæðum hefði átt að skifta jafnt milli beggja, enda var launaupphæðinni 1200 kr skift jafnt En svo misjafnt var ferðakostnaðarupphæðinni skift, að annar þeirra fékk að eins 200 kr. en hinn fékk kr. 1536,25 til ferðakostnaðar. Af þessu var heimild fyrir kr. 600 veitingu. En nærri 1000 kr. eða 936 kr. 25 aur. umfram alla heimild. Þetta hlaut að vekja eftirtekt nefndarinnar, ekki sízt þar sem sá er meira fékk var náskyldur fráförnum ráðherra. Og eigi síður er þetta eftirtektarvert fyrir það, hvernig reikningur þessa manns er úr garði gerður. Þegar eg var sýslumaður, þá lét eg ávalt fylgiskjöl fylgja hverjum ferðakostnaðarreikningi mínum, enda gekk þáverandi amtmaður, hv. 1. kgk., ríkt eftir því að ekki væri fleygt í hann fylgiskjalalausum reikningum. Með reikningi þessa síldarmatsmanns, sem eg hefi hér í höndum, fylgir aftur á móti ekkert einasta fylgiskjal. Hér er skráð svo og svo mikið fyrir fæði og húsnæði og fleira, án þess að nokkur skilríki fylgi, er sýni að upphæðirnar séu réttar eða jafnvel nokkur grein sé gjörð fyrir, hvað þetta „og fl.“ er. Þetta mundi sæmilegur maður ekki láta sér nægja. Hann mundi ekki líða systursyni sínum slíkt, ekki bróður sínum, ekki einu sinni syni sínum. Hann. mundi ekki gera það, sjálfs síns vegna. Það er því undarlegra að hv.þm. Ak. skuli finna meðnefndarmanni sínum það til foráttu, að hann upplýsti þetta, þar sem hann sjálfur skýrði frá því, að þessi maður skildi ekki einusinni málið, þar sem hann ferðaðist, heldur þurfti að fá sér túlk meðan hann stóð við í New York. Því mátti ekki eins senda hinn síldarmatsmanninn þangað ? hann hefði ef til vill ekki þurft á túlk að halda. En annars vil eg benda á það, að viðskiftaráðunauturinn okkar, þingmaður Dalamanna, álítur ekki þörf á að seilast svo langt eftir markaði fyrir síldina okkar. Hann segir, að nógur markaður sé fyrir hana í Svíþjóð, en ræður aðeins til að selja hana beint til Svíþjóðar, til að fækka dönskum milliliðum. Það er enn því undarlegra, að hv.þm. Ak. skyldi finna að þessu, sem hann hefir sjálfur með undirskrift sinni undir nefndarálitið viðurkent, að þetta athæfi fráfarins ráðherra sé vítavert. Í nefndarálitinu er ekki getið um að neinn ágreiningur hafi verið um þetta atriði, enda var það ekki. Hinsvegar er getið um það í nefndarálitinu, að nefndin hafi klofnað í meiri og minni hluta í loftskeytamálinu og háskólamálinu, því um þau mál var ágreiningur. Vörn hv.þm. Ak. er því ekki sem heppilegust. Trygðin er auðvitað altaf lofsverð, jafnvel við framliðna menn, en augnalaus trygð fer öðrum skepnum betur en mannskepnum. Annars ætlaði eg ekki að tala um þetta atriði. Eg tók í skottið á ræðu hv.þm. Ak., því það varð fyrst fyrir mér. Eg stóð aðallega upp til þess að minnast á annað mál, sem stendur miklu nær huga mínum; eg á við háskólamálið. Mér fanst kenna kuldagusts, sem oft áður, þarna úr norð-austrinu, og er það því undarlegra sem hv.þm. Ak. var einn af fylgismönnum þessa máls á síðasta þingi. Hann sagði að hér væri verið að reyna að smeygja inn í fjáraukalögin fjárveitingu til háskólans. Þetta er ekki rétt. Í frv. eins og það kom frá nd. er því lýst yfir, að háskólinn skuli stofnaður þ. 17. júní þ. á., á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar, og taka til starfa fyrir alvöru þ. 1. okt. næstk. Það sem við höfum gert er ekki annað en sjálfsögð lagfæring; við höfum fært út upphæðina á því sem háskólahaldið kostar til hausts. Hv. þm. sagði, að þó að hér væri að vísu aðeins um lítilræði að ræða, þá mundi fjárupphæðin aukast, er fram í sækti. Þetta er auðvitað alveg rétt. Ef veittar verða til háskólans 3450 krónur frá 1. okt. til 31. des. þ. á., þá leiðir eðlilega af því að veita verður árlega lögmælt fé til hans áfram, en hafi hann ekki átt við annað en þetta, þá var algjör óþarfi að geta þess. Hann sagði, að tilgangur okkar með þessari tillögu væri að hækka laun núverandi kennara og fjölga launamönnum. Hér hefir hann óvart haft hausavíxl á hlutunum. Tilgangurinn með því að flytja háskólann af pappírnum út í lífið er ekki sá að hækka laun eða fjölga embættismönnum, heldur sá að reyna að lyfta þjóðinni upp og áfram, en til þess að búa til slíka lyftistöng þarf auðvitað fé-afl þeirra hluta, sem gera skal. Það sem hann færði sem ástæður á móti stofnun háskólans nú, var aðallega þrent. Hann sagði að leiðinlegt væri að stofna háskólann áður en við gætum bygt honum sæmilegt hús. Ef við gætum ekki haft hér háskóla án þess að byggja undir hann reisulegt hús, þá næði þessi röksemd nokkurri átt. En til hvers eigum við að bíða þangað til við höfun efni á að byggja stórhýsi undir háskóla þegar þess gerist engin þörf? Vér höfum þetta hús, sem vér stöndum hér í, og getum hæglega notað það. Það stendur autt c. 22 mánuði af 24. Fjárlaganefndin hefir gengið um alt húsið og er sammála um, að nota mætti það jafnvel meðan þing stæði yfir, því rúmið er nóg. Að vísu hefir fjárlaganefnd nd. eitt herbergi niðri, en hún gæti flutt sig upp á háa loft. Háskólinn þarf ekki nema 5 kenslustofur, eina fyrir hverja deild, nema tvær fyrir læknadeildina. Auk þess þarf læknadeildin 2 smástofur fyrir söfn. Hér í alþingishúsinu niðri eru 6 stórar stofur og mörg smá herbergi, minst 4-5. Húsrúmið er því ærið nóg. Þá sagði hv.þm. Ak. að leiðinlegt væri að stofna háskólann fyrri en hann gæti orðið fær um að keppa við aðra háskóla, einkum Hafnarháskólann. En þetta nær engri átt, því að þá kæmi hér aldrei háskóli. Ef við eigum nokkurn tíma að verða færir um að keppa við önnur lönd, þá mundi háskólinn verða ekki sízta meðalið til þess. Hann er eitt af aðalskilyrðunum fyrir því að við gætum gert okkur von um að geta kept hlutfallslega við aðrar þjóðir. Í þriðja lagi sagði hv.þm. Ak. að leiðinlegt væri að stofna háskóla nú, af því við gætum ekki boðið útlendum mönnum að vera viðstaddir. Veit hv.þm. ekki að það er ekki lengur tízka að halda burðargildi, „Barsels gilde“. Þetta er því einu sinni engin átylla, ekkert annað en uppskafnings tildur. Hafi hv.þm. ekki annað fram að bera, þá eru ástæður hans heldur fúakendar og sízt nægilega sterkar stoðir undir atkvæði móti háskólanum. En eg vona líka að hann vilji ekki í alvöru leggjast á móti háskólamálinu. Eg byggi það á því fylgi, sem hann veitti málinu á síðasta þingi. Enda sagði hann, að við gætum flutt deildirnar þrjár saman í þetta hús og veitt fé til kenslu í hinni nýju sérfræðigrein. Með þessu segir hann óbeinlínis að koma eigi eða megi háskólanum í framkvæmd. Það er einmitt þetta, sem við förum fram á og ekki annað. Í rauninni er hann því með okkur, og eg vona líka að allir aðrir hv. deildarmenn verði með. Á síðasta þingi sögðu allir já við háskólamálinu en enginn nei. Einn greiddi ekki atkvæði og hefði að réttu lagi átt að teljast til meirihlutans, þó svo væri ekki gert. Ástæðan til að fresta framkvæmd þessa máls er engin; það er sannarlega miklu fremur ástæða til að flýta því sem mest. Það er svo langt frá því, að við höfum ekki efni á að stofna háskóla, eins og hv.þm. sagði, að við höfum þvert á móti ekki efni á að vera lengur háskólalausir. Auk þess sem það er oss eigi vansalaust. Hvaða meining er í því að sækja til annara landa lakari kenslu en við getum fengið hér heima, einkum í alíslenzkum greinum, svo sem í lögfræði og ísl. málfræði og sögu? Að berja kostnaðinum við er ekki frambærileg ástæða, því hann er svo hverfandi lítill. Munurinn á launakostnaðinum er brúttó 13,800 kr. En móts við eða uppí það mætti telja aðrar upphæðir, er mundu sparast. Það mætti gera sér mat úr prestaskólanum, því að lóðin er góð, þó að húsið sé gamalt. Ennfremur mundi sparast húsaleiga sú er lækna- og lagaskólinn borga. Kostnaðaraukinn verður því varla meira en 10,000 kr. í hæsta lagi, nfl. það er um 12 aurar á hvert nef á landinu eða 84 aurar á hvert heimili. Og þessu fé, sem borgað yrði í kennaralaun m. m., væri ekki fleygt á glæ. Það hefði í rauninni aðeins vasaskifti, því það rynni aftur úr þeirra vösum í aðra íslenzka vasa, eins og blóðið rennur frá hjartanu og til þess aftur. Stofnun háskólans yrði ekki einungis andlegur heldur og jafnvel fjárhagslegur gróði fyrir okkur, því að öllu því fé, sem nú er eytt til fræðslu í útlöndum, yrði þá eytt hér. Að segja að við höfum ekki efni á að stofna háskólann er því ekki rétt. Ef við gerum það ekki, þá kemur það til af því, að við tímum því ekki eða sjáum ekki sóma okkar. Ef við viljum heita sjálfstæð þjóð, eða jafnvel bara þjóð, þá verðum við að tíma því að borga þau tæki sem nauðsynleg eru til þess. Eg skal því ekki trúa öðru en að þetta mál fái lík afdrif hér í deildinni nú sem það fékk hér á síðasta þingi og núna í neðri deild, þar sem það, að viðhöfðu nafnakalli, var samþykt með 19 atkv. Eg trúi því að minsta kosti ekki, að það sé orðið flokksmál „Sjálfstæðisflokksins“ að vera á móti því að háskólinn komist af pappírnum út í lífið.

Sigurður Hjörleifsson Það er svo sem eftir sumu öðru að fjárveitingin til síldarmatsmannanna sé orðin að stórmáli í þessari deild og gat eg áðan um, hvernig á því stæði. Eg skal svara lítið eitt orðum hv. framsögumanns um það mál, en skal þó ekki fara að deila við hann, minn gamla vin, um það að öðru leyti. Hann sagði, að gengið hefði verið fram hjá tilgangi þingsins að því er þessa fjárveitingu snerti. Eg skal rifja upp lítið eitt sögu þessa máls. Árið 1909 var farið fram á það af síldarmatsnefndinni, að veittar væru 1000 kr, til hvors síldarmatsmannsins. Það verða að teljast sæmileg laun og ekki of há. En þegar kom til fjárlaganefndarinnar og deildarinnar, þá varð sparnaðurinn ofan á og fjárveitingin var færð niður í 600 kr. til hvors. Með þessu var loku skotið fyrir það að síldarmatsmennirnir gætu lagt nokkuð af launum sínum til utanfararkostnaðar. Mér var það þegar ljóst, að meira fé þyrfti, ef gagn ætti að vera af. Því reyndi eg að fá því framgengt að fjárveitingin væri hækkuð, en það var árangurslaust. Sú varð einnig reyndin á, að þessir menn gátu ekki komið fram þeirri rannsókn á síldarmarkaðinum, sem þeim var falin, nema meira fé yrði veitt. Því réðist stjórnin í það að veita þetta fé framyfir það sem þingið ætlaðist til Það getur ekki talist að ríða í bága við tilgang þingsins, þó að stjórnin veiti fé umfram veitingu þingsins, ef það verk, sem þingið ætlaðist til að unnið yrði fyrir þetta fé, verður ekki að öðrum kosti unnið á viðunanlegan hátt. Hv. þm. gerði mikið úr því að sá síldarmatsmaðurinn, sem þetta fé var veitt, hafi verið systursonur fráfarins ráðherra. Mér er fullkunnugt um það, að hinn síldarmatsmaðurinn samþykti það fullkomlega, að þannig væri skift milli þeirra ferðakostnaðinum, að Jóni Bergsteinsson fengi meira. Þá þótti hinum hv. 5. kgk. að ekki væru næg fylgiskjöl með reikningnum, en eg vil benda á, að þó að háttv. 5. kgk. kunni að hafa getað látið fylgiskjöl fylgja reikningum sínum, forðum daga, er hann ferðaðist um sitt mikla ríki, þá er það engin sönnun fyrir því að auðgert hafi verið að láta fylgiskjöl fylgja yfir hvert kostnaðaratriði á þessari ferð, enda fer því fjarri að stjórnin hafi ætíð áður verið mjög kröfuhörð við starfsmenn sína, og það þó auðvelt virtist að gera sér grein fyrir kostnaðinum. Slík nákvæmni var víst ekki venjan í tíð Hafsteinsstjórnarinnar, að minsta kosti ekki stundum, og kunnugt er mér um mann einn, sem sent hafði stjórnarráðinu á þeim tímum nokkuð háan reikning, án fylgiskjala sem það reyndar vildi ekki borga fyrst í stað; en greiddi þó, þrátt fyrir það að hann var firna ósennilegur; maður þessi var lögreglustjóri nyrðra, og held eg mér sé óhætt að segja, að æði margt hafi verið skrítið við reikninginn þann, t. d. fékk hann 80 krónur í ferðakostnað frá Akureyri til Siglufjarðar, og margt var eftir þessu. Maðurinn sendi aldrei stjórnarráðinu fylgiskjölin, en fékk reikninginn borgaðan samt; og þess má geta, að þetta gerðist, er sú stjórn sat að völdum, er háttv. 5. kgk. fylgdi. En þar sem háttv. 5. kgk. var að tala um að þessi síldarmatsm. hefði ekki kunnað málið og hefði þurft að nota túlk, þá verð eg að segja, að eg fyrir mitt leyti finn ekki athugavert við það, þótt hann, t. d. í annari eins stórborg og New-York, hefði fengið sér leiðsögumann í 2-3 daga; eg gæti vel trúað, að hv. 5. kgk. hefði líka þurft á túlk að halda, og mundi eg enga minkun hafa talið honum í því. Annars vil eg geta þess, að þessi síldarmatsm. kann dável ensku, þótt hann hafi að mestu numið hana af sjálfum sér, og fyrir það á hann fulla virðingu skilda. Þá vil eg algerlega mótmæla því, að engin þörf hafi verið að senda manninn til Ameríku; því að nú er fullsannað, að markaðurinn fyrir síldina, sem við getum aflað hér, er að verða okkur ófullnægjandi á Norðurlöndum, og þá er auðsætt að vér hljótum að leita annað. Enn fremur vildi háttv. 5. kgk. halda því fram, að afstaða mín til þessa máls væri eingöngu sprottin af trygð við fyrv. ráðh. Björn Jónsson. Þetta er algerður miskilningur; en eg skal kannast við það, að eg vil á engan hátt að verk þau sem hann hefir unnið í þarfir þjóðarinnar sæti ranglátum dómum. Eg hefi einskis notið af hr. Birni Jónssyni persónulega; en það vil eg taka fram, að eg er ekki eins og tóan, sem aldrei verður trygð, þótt sumum mönnum sé ef til vill þannig farið. Þá er að minnast á háskólann. Það er rétt að eg var með því, að lögin væru afgreidd á síðasta þingi; en þar með er engan veginn sagt, að eg álíti þegar í stað fært að veita til háskólans fé. Háttv. sami þm. tók þá fram berum orðum, að við værum engan veginn skyldir til þess að stofna skólann strax, þótt lögin væri samin. En það verð eg að segja, að mér finst nú á þessum tímum hálfundarlegt, að menn skuli vilja rjúka til að stofna háskóla, þar sem fjárhagurinn er ekki sem beztur - sumir segja afarþröngur. Þessar 13-14 þúsundir árlega hljóta að verða alls ónógar; þyrfti víst hækkun strax í fjáraukalögunum 1912-13; og mér finst full ástæða að þannig löguðum fjárveitingum sé ekki laumað inn í þingið athugunarlaust. Þá var þingmaðurinn oftar en einu sinni að tala um, að eg hefði haft hausavíxl á hlutunum; mér er alveg óskiljanlegt, hvernig hann fór að koma því orði að; það sem eg tók skýrt fram, var það, að hvað sem öðru liði, þá værum við skyldir til að leggja rækt við þær mentastofnanir, sem fyrir eru í landinu. Annars fanst mér hv. 5. kgkj. leggja aðaláherzluna á laun og titla. Það er líka talsverðar munur á því, að verða t. d. Prófessor eða Rektor Magnificus, eða vera einungis einfaldur „stjóri“. Þá vil eg og í þessu sambandi benda á. hvað biskup landsins sagði í Kirkjublaðinu fyrir 2-3 árum, er hann taldi þar upp nemenda fjölda á embættisskólum vorum hér heima og reyndust þeir þá næsta fáir - hann sagði að á aðsókninni að skólum þessum væri ekki mikill háskólabragur, og að fyrsta sporið, sem við þyrftum að stíga, væri það, að hæna námsmenn að okkar eigin skólum; og er það dagsanna. Eg benti áður á það, að hægt væri að flytja saman þessar þrjár embættisstofnanir, sem nú höfum við, í þetta hús - alþingishúsið - til þess að sýna hversu til tækist í framtíðinni; þetta er enn hægt, án þess að háskóli sé stofnaður, og eg fyrir mitt leyti gef ekki mikið fyrir nafnið tómt. Háttv. 5. konungkj. endaði ræðu sína á þeim orðum, að þessi fjárveiting til háskóla væri að eins vasaskifti eða eins og blóðið, sem rynni frá hjarta til hjarta. En það er ekki sama, hvernig þetta blóð rennur. Eg minnist þess út af síðustu orðum hv. 5. kgkj., að heyrt hefi eg hann nefndan þingsins herra, en aldrei þingsins hjarta.

Framsögum. (Steingrímur Jónsson) Út af þeim orðum hv.þm. Akureyrar, er hann beindi til mín í upphafi ræðu sinnar, að eg hefði viljað gera þessa síldarmatspeninga að stórmáli, þá vil eg lýsa yfir því, að þetta er ekki rétt. Eg held, að allir hljóti að sjá, að nefndin gat ekki farið varlegar í þessu máli en hún hefir gert, og eg var einmitt fremstur í þeim flokki, sem ekki vildu leiða „asnann inn í herbúðirnar“ út af þessari aukafjárveitingu. Eg gleymdi áðan í ræðu minni símalínunni frá Ísafirði til Suðureyrar, og vil nú taka það fram, að eg álít ekki geta komið til nokkurra mála, að við förum að leiðrétta þann misskilning, sem fram hefir komið hjá Vestfirðingum, um að fá síma nú á aukafjárlögunum, þar sem þeir sjálfir fara fram á að fá hann á fjárlögunum; auk þess þarf umsögn símastjórans um málið. Um leið og eg sezt niður, skal eg geta þess, að einn meðnefndarmaður minn skaut því að mér núna í augnablikinu, að hann hafi fengið þá upplýsingu frá merkum manni norðanlands, að Húnvetningar muni alls ekki kæra sig um að kvennaskólahúsið á Blönduósi verði bygt af nýju þar á staðnum.

Gunnar Ólafsson Það er aðallega og eingöngu út af ræðu hv.frsm. fjárlaganefndarinnar, að eg verð að segja nokkur orð. Eg sagði í fyrri ræðu minni að landsímastjórinn hefði af eðlilegum ástæðum ekki nægilega þekkingu til að bera á loftskeytum. En háttv. framsögum. misskildi orð mín svo herfilega, að hann sagði, að eg hefði sagt, að landsímastjórinn hefði ekkert vit á símum eða símalagningum. Fyr má nú rota en dauðrota. Þá geysaði sami háttv.þm. svo feykilega yfir því að svona væri hvað eftir annað ráðist á háttstandandi embættismenn landsins. Og eg verð nú að játa, að þegar þingmaðurinn stendur svona skjálfandi á verði um embætismannastéttina, að þá sé honum það talsvert vorkunnarmál, þótt hann misskildi og afbakaði orð mín. Ein af höfuðástæðunum, sem hv.þm. bar fram fyrir því, að ekki væri hætt við símslitum á milli Vestmannaeyja og lands, var sú, að í þeim væntanlega síma yrði svo gott efni, en í Færeyjasímanum margumrædda hefði efnið verið harla lélegt. Hvaðan kemur þingmanninum þessi vizka? Eg fæ ekki betur séð en þetta sé bara slegið út í bláinn - eitt stórt vindhögg - sem líklega er bezt að minnast ekki á. Þó viðurkendi hv.þm. að símaslit gætu átt sér stað og það verð eg að telja allrar virðingar vert. En það sem eg fyr taldi og tel enn hættulegasta gallann við símann, er það að hann getur slitnað - kannske oft, og þá þarf að fá dýrt skip og áhöld frá útlöndum til þess að gera við, og með því getur reksturskostnaðurinn orðið æði mikill - jafnvel miklu meiri en starfræksla loftskeytanna kostar; og auk þess þar af leiðandi alt af líka sú hætta, að geta máske ekki komið áríðandi skeytum, um svo eða svo langan tíma. Fyrir alla slíka hættu er girt, ef loftskeytin eru valin. Auk þess vil eg geta þess, að fróðir menn segja, að loftskeytin séu nú þegar komin í það horf, að um stuttar vegalengdir megi tala saman; þá getur líka svo farið, að ekki verði langt að bíða þess, að þau verði alveg eins nothæf til samtals eins og símarnir. Þá dróttaði háttv.frsm. því að mér, að eg hefði sagt að landsímastjórinn hefði gert skakka áætlun um kostnaðinn við símalagninguna; þessu vísa eg frá mér sem hreinum og beinum ósannindum. Það sem eg sagði þessu viðvíkjandi var það, að áætlunin, sem hann gerði nú, bar ekki saman við hina eldri áætlun. - Annars verð eg að segja, að mér var ræða háttv.frsm. næsta torskilin. Eftir kenningum hans ætti t. d. að fást reynsla fyrir sæsíma til Vestm.eyja með símalagningu frá Reykjavík austur að Garðsauka - skilji þá hver sem getur hugsunarferil háttv. framsögumanns í þessu máli! En þegar talað er um óskeikulleik landsímastjórans og að alt skuli standa óhaggað, er hann ákveður, og að það sé skylt, að trúa honum í öllu, virðist mér ekki úr vegi að geta þess, að eftir áætlun hans 1909 var vegalengdin milli lands og Eyja 13 þús. metrar og þá talin sú allra styzta leið en nú er þessi allra styzta leið ekki talin nema 12 þús. metrar. Þetta skiftir nú ekki miklu, en bendir þó á það, að skakt er mælt í annaðhvort skiftið. Sömuleiðis má benda á það í þessu sambandi, að hann hefir gjört tvær áætlanir um þennan síma, sem ekki standa heima hvor við aðra, enda er þess getið, að sú síðari sé gjörð vegna þess að farið er að hugsa um loftskeytasamband og er síðari áætlunin miklu lægri, eða um 5200 kr. Já svona er samkepnin, þetta lækkar síminn í verði, þegar loftskeytastöðvar eru taldar í nánd, hvernig svo sem á því stendur. Þá tók háttv. framsögum. það ennfremur fram, að þegar símasamband væri komið á til Vestmannaeyja, væru eyjarnar um leið komnar í samband við alt landið. Eg efast mjög um, eftir þeirri reynslu, sem hefir átt sér stað í þessu efni, að þetta sé satt. Og ef það er ekki satt og eyjarnar komast aðeins í samband við nærliggjandi hluta landsins, þá fæ eg ekki annað séð, en að þær séu litlu nær og þeim litlu betur borgið heldur en þó að þær hefðu loftskeytasamband. Það var ekki neitt sérstakt annað, að minsta kosti ekki neitt, sem þýðingu hefir, sem eg man eftir að þyrfti að mótmæla í ræðu hins háttv. framsögum. En eg verð að taka það fram, að honum hefir ekki tekist að færa neinar líkur, hvað þá heldur réttar og gildar ástæður að því, að réttara sé, eins og nú á stendur, að taka símasamband heldur en loftskeytasamband, „einkum og sér í lagi“, eins og þar stendur, þegar hann í raun og veru er hlyntur því að loftskeytastöð sé komið á fót í Reykjavík. Sú stöð mundi kosta 28 þús. kr. og er ? kostnaðarins á við það, sem hver hinna mundi kosta, ef sú leið væri farin. - Það var örlítil athugasemd, sem eg vildi gera út af orðum hins háttv. 3. kgk. þm. (Aug. Fl.) um Siglunesvitann. Hann talaði um það, að þessar 3 þúsund krónur, sem ætlaðar væru til húsabyggingar á Siglunesi, væri alls ekki of mikið. Hann færði til þess ýmsar ástæður, sem eg vil ekki beinlínis rengja. Mér þykir samt hlýða að geta þess, að það er ekki langt síðan að bygt var hús handa vitaverði í Vestmannaeyjum. Það hús kostaði 2000 kr. eða það voru veittar til þess 2000 kr. í fjárlögunum 1909.

(Augúst Flygenring; Það kostaði 2500 kr.)

Ráðherrann (Kristján Jónsson) Eg kann ekki við að láta ganga hér til atkvæða án þess að lýsa afstöðu minni í einu af þeim málum, sem hér á að ganga til atkvæða um. Það er málið um loftskeytasambandið milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, sem eg á við. Fyrir nokkrum árum var það uppi á baugi hér og þá mikið um það rætt, hvort vér ættum heldur að hafa loftskeytasamband eða símasamband við önnur lönd. Eg kannast við það, að eg var því þá fylgjandi, að vér fengjum loftskeytasamband við önnur lönd. Þetta varð nú ekki ofaná, eins og kunnugt er. Sími var lagður til landsins og því máli þar með ráðið til lykta. Mig minnir að það væri einn háttvirtur þingmaður, sem enn situr hér á þingi, ekki hér í deildinni, en í hinni, háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), sem kom fyrstur fram með þá tillögu, að vér skyldum hafa firðritunarsamband við útlönd, en símasamband innanlands. Sú tillaga þótti mér aðgengileg. Það er fyrst nú, að tillaga um firðritunarsamband innan lands í stað síma kemur fram fyrir alvöru. Þegar nú á að ráða þessu máli til lykta, verður að gæta þess, hve langt vér erum komnir á leið í þessum efnum. Það er búið að skapa hér símakerfi, sem nær yfir mikinn hluta landsins. Það liggur því beinast við, að þegar einhverju er bætt við þetta símakerfi, verði það sameinað við það, en slíkt er ekki hægt með öðru móti en með þræði. Þessi nýja viðbót verður að vera gerð með sömu grundvallarreglu og það, sem á undan er komið og fyrir er af kerfinu, hefir verið gert. Í þessu efni verð eg að leyfa mér að skírskota til þess manns, er mesta sérþekking hefir af mönnum hér, í þessu efni, eg á við símastjórann. Því hefir verið kastað fram hér í deildinni, að þessi maður hafi ekki vit á þessu máli. Þessu verð eg að mótmæla. Þótt hann hafi ekki sérstaklega lagt stund á loftskeytafræði, þá leiðir það af stöðu hans, að hann hlýtur að vera kunnugur þeim efnum, er hér að lúta, auk þess sem hann er allra manna kunnugastur hér á landi og ber bezt skyn á, hvað oss hentar í þessu efni. Eg verð, sem sagt, að mótmæla þeim ummælum í garð jafn-heiðarlegs embættismanns og símastjórans, sem háttv.þm. V.-Sk. lét sér um munn fara. Eg álít að landsstjórnin verði að fara eftir tillögum hans í þessu efni og hið sama verður þingið að gera. Það eru einkum tvö atriði, er líta verður á í þessu máli. Annað atriðið er óskir þeirra, sem verið er að vinna fyrir. Nú er það fullkunnugt, að allur þorri Vestmannaeyinga krefst einmitt símasambands, þótt þeir kunni að vilja loftskeyti heldur en ekki neitt. Það er undarlega mikið kapp, sem hinn hv.þm. V.-Sk. leggur á þetta mál. Er honum ekki kunnugt, hvernig sveitungar hans líta á þetta mál? Þá er hitt atriðið, og það er, að þótt ekki sé hægt að segja það nema með því að spá, þá er eg samt fullkomlega sannfærður um, að þótt loftskeyti komist á stofn og þótt alt gangi vel, líða ekki nema 3-4 ár þangað til Vestmannaeyingar, að kalla, neyða þingið til að koma á símasambandi milli lands og eyja. Reynslan sýnir, að ekkert annað samband en talsímasamband fullnægir þörfum og kröfum almennings. Hann gefur ekki nokkurn skapaðan hlut fyrir ritsímasamband - það er aðeins talsíminn, sem honum þykir nokkurs virði. Eg vil ekki setja þetta loftskeytasamband á stofn og eiga það svo á hættu, að á eftir verði komið til þingsins og heimtað talsímasamband. Hitt er aftur álit mitt, að vér ættum sem allra fyrst að kostur er á að koma hér í Reykjavík á stofn loftskeytastöð til gagns fyrir skip og siglingar. En þá ætti sú stöð að vera svo sterk, að hún gæti náð sambandi við Noreg, Írland og Grænland. En þessi stöð, sem nú er ráðgjörð, verður eigi styrkari en svo, að hún nær ekki sambandi nema ef til vill við Færeyjar. Eg vildi ekki leiða hjá mér að láta í ljós álit mitt á þessu atriði, áður en gengið verður til atkvæða. Enn ætla eg að bæta einu atriði við, Þegar síminn var lagður hér til lands og um landið fyrir nokkrum árum, óttuðust margir, að símaslit mundu verða tíð. En reynslan hefir sýnt, að þessi ótti var ekki á rökum bygður. Það hefir aðeins eitt verulegt slit átt sér stað og það var á millilandasímanum. Önnur slit eru varla teljandi og viðgerð á þeim hefir kostað mjög lítið. Ef þráðurinn milli Vestmannaeyja og lands verður eins traustur og millilandaþráðurinn, er ekkert að óttast í þessu efni. Eg hefi spurt símastjórann um þetta og hefi það eftir honum, og eg byggi mikið á orðum hans. Um háskólann vil eg geta þess, að eg bjóst við í hitteðfyrra, þegar alþingi réðst í að samþykkja lög um stofnun háskóla á Íslandi, að það mundi ekki líða mörg ár áður en lögin kæmu til framkvæmda. Hér er heldur ekki svo hart af stað farið, að ekki megi undir rísa. Vitaskuld verður kostnaðarauki að honum, en það má ætla að alþingi hafi gert sér það ljóst, er það samþykti lögin um háskólann fyrir 2 árum síðan. - Eg álít, að lögin ættu að koma til framkvæmda í haust, eg sé enga ástæðu til að fresta framkvæmd þeirra lengur.

Lárus H. Bjarnason Eg þarf ekki að eyða mörgum orðum til að svara háttv. þingdeildarmönnum, því að hv. framsögum. hefir gert góða grein fyrir flestu af því, er eg vildi sagt hafa. En eg get ekki komist hjá því að víkja nokkrum orðum að þeim háttv. þingmanni (S. Hj.), er stendur þarna andspænis mér, ekki ofboð óánægður með sjálfan sig, fremur en hann á vanda til. Eg rak áðan ofaní hann ýms öfugmæli hans um síldarmatsmanninn, enda þorði hann ekki að segja að eg hefði farið þar með rangt mál. (Sigurður Hjörleifsson: Ósatt.) Eg færði ástæður fyrir því, að fyrverandi ráðgjafa hefði verið mislagðar hendur, er hann lét systurson sinn ferðast um Vesturheim, mállausan, eins og háttv.þm. Ak. upplýsti að hann hefði verið, með því að segja að hann hefði orðið að kaupa sér túlk í New York fyrir 20 kr. á dag. Jafnframt skaut þm. því að mér, að mér mundi hafa farið á líka leið, og skal eg ekkert um tungumálakunnáttu mína segja, en fyrir því geri eg ráð, að háttv.þm Ak. mundi sjálfur þurfa túlk í útlendum málum, jafn-ósýnt og honum er um að tala íslenzku, enda var maðurinn aldrei lærdómsmaður, gjörði sem sé það þrekvirki, að taka lakara háskólapróf á lengri tíma en nokkur annar Íslendingur. Eg hafði getið ónefndrar skepnu í sambandi við trygð þm. til fyrv. ráðherra. Hann bendlaði mig aftur á móti klaufalega við tóu. og átti það víst að þýða, að eg hefði launað H. H. illa veitinguna á forstöðumannsembættinu við lagaskólann. Eg skal nú ekkert úti það fara, hvor okkar H. H. hefir stutt hinn betur, enda mun hvorugur hafa kvartað fyrir þm. Það er satt, að H. H veitti mér nefnt embætti, en um það eða réttara sagt styrkinn til undirbúnings því, sótti ekki nema einn kandídat, og hann var bæði yngri en eg og hafði lægri einkunn. Svo að það getur naumast talist óbætandi góðverk, er ekki verði launað nema með rakkatrygð. Aftur á móti er sagt, að hrokkið hafi ofaní þm. Ak. alveg óverðskuldað sá eini biti, sem losnað kvað hafa þar nyrðra í valdatíð fyrv. ráðherra, óverðskuldað að öðru leyti en því að þm. hafði rúið þann mann af gærunni, er bitinn var tekinn af. Annars hefði eg líklega, úr því eg fór á annað borð að lýsa þm., helzt átt að líkja honum við Sancho heitinn Panza, því að eins og fyrv. ráðh. var líkastur Don Quixote sáluga, eins var og er þm. líkari S. P. en skepnunni, sem eg átti við, því að S P. fylgdi húsbónda sínum engan veginn af trygð, heldur af von um trúrra þjóna verðlaun. Það var líka rangt, sem hinn háttv.þm. sagði, að eg hefði verið höfundur tillögunnar að því að stofnun háskólans skyldi ekki fara fram fyr en fé væri veitt til þess. Það var einmitt háttv.þm. Ak., sem þá tillögu átti. En það er aftur rétt haft eftir mér, að þingið væri ekki skuldbundið til að koma honum þegar í stað á stofn, þótt það samþykti lög um hann Það er rétt, að þingið er að forminu til óbundið, enda einmitt þessvegna nú farið fram á fé í því skyni. Þá sagði hv.þm. Ak., að þessar 3500 kr. mundu ekki hrökkva til fyrir laununum. Slái hann upp í lögunum, og þá mun hann sannfærast um að þau nema ekki meiru í bráðina. Um annan kostnað er tæplega að tala svo nokkru nemi. Húsið fáum við fyrir ekkert og skólaáhöld, borð og bekki m. m. eiga skólarnir viðunanleg. Háttv. þm. bar mér á brýn, að eg mundi leggja mesta áherzluna á titilinn og launin, sækja málið svo hart þessvegna. En það vill nú svo til, að eg hefi í bráðina engan fjárhagnað af breytingunni, verð kominn hátt að sextugu, þegar eg næ hámarki launanna. Það er og miskilningur, að vegur minn vaxi, þótt eg verði svokallaður prófessor. Eg hefi nú sömu „lögtign“ og prófessorar. Hinn háttv.þm. Ak. (S. Hj.) hefir hér óvart tekið hendina úr vestisbolungi sínum og stungið henni í sinn eigin barm. Hv. þm. sagði ennfremur, að við ættum ekki að stofna háskólann fyr en við gætum hænt nemendur að honum. Sér hann ekki frv., sem liggur hér fyrir framan okkur á borðinu? Við erum með því einmitt að hæna nemendur að háskólanum, með því að gera það að skilyrði fyrir embættisgengi hér á landi, að hafa numið við háskólann. Eða er þetta alt leikur, alt loddaraskapur? Nei! Því trúi eg ekki fyr en í fulla hnefana. Út af því að eg hafi einhverntíma verið kallaður þingsins herra, en aldrei „þingsins hjarta“, leyfi eg mér aðeins að spá því, að verði þm. nokkurntíma einkendur með nafni, er bendi í einu til þingsins og mannslíkama, þá verður hann aldrei kallaður þingsins hjarta, og því síður þingsins höfuð, af skiljanlegum ástæðum, hann mundi því einna helzt verða kallaður: þingsins endi.

Stgr. Jónsson Eg verð að svara hv.þm. V.-Skaft. nokkrum orðum. En auðvitað get eg ekki svarað spurningum hans með öðru en svörum símastjóra, því að eg er ekki sjálfur sérfræðingur í þessu efni. Hann heldur því enn fram, sem ómótmæltu af mér, að útvega þurfi „kabel“- skip, ef símaslit skyldu koma fyrir í sundinu milli Vestmannaeyja og lands. Eg tók það fram þegar í framsögu ræðu minnar, að þetta er ekki rétt. Símastjórinn hefir lýst því yfir, að hann hefði öll tæki til þess að gera við símaslit hér heima. Til þess má nota hvort sem vill heldur mótorbát eða botnvörpuskip, eftir því hvort auðveldara er að ná í. Eg tek þetta fram af því það getur skift máli í áliti almennings og vitanlega væri það galli og gerði símasamband miklu óaðgengilegra, ef útvega þyrfti sérstakt „kabel“- skip, ef síminn slitnaði. Sömuleiðis vil eg benda á það, að hv.þm. V.-Skaft. mintist aldrei neitt á reksturskostnað við loftskeytasamband, þegar hann andmælti því að taka símasamband fram yfir það. En eg gat um það þegar í fyrstu ræðu minni, að þetta er aðalatriðið fyrir okkur, sem kjósum fremur síma, hversu rekstur símasambands er miklu ódýrari en rekstur loftskeytasambands. Eg sýndi glögglega fram á þetta.

Kristinn Daníelsson Það er að eins lítið, sem eg hefi að segja út af breytingartillögum mínum. Hv. framsögumaður skaut því til mín í dag, að eg skyldi gefa frekari upplýsingar um þá fjárveitingu, sem eg hefi farið fram á til minnisvarða Jóns Sigurðssonar fyrir vestan. Eg verð að taka það fram, að hvorttveggja, minnisvarðinn og athöfnin, sem á að fara fram um leið og hann verður afhjúpaður, skoða Vestur-Ísfirðingar sem eitt málefni, eina athöfn. Þeir skoða það sem skyldu sína að halda uppi virðingu og heiðri Jóns Sigurðssonar á fæðingarstað hans. Eg er viss um, að allir þm. meta þetta vel við héraðsbúa og vilja á einhvern hátt styðja það, að þeir geti gert það sómasamlega. Það var tekið fram, að safnast hefði með frjálsum samskotum hátt upp í það, er minnisvarðinn kostar, og sagt, að mér skildist, að ekki væri rétt að veita meira en það sem á vantaði. En eg get upplýst það, að fé það sem skotið hefið verið saman hefir ekki fremur verið gefið til myndarinnar, en til hinnar umtöluðu athafnar: hátíðahaldsins. En þrátt fyrir þetta hefi eg heyrt, að hv.þm. þyki munnurinn tekinn nokkuð fullur, beðið um helzt til mikið, en væru fúsir á að styrkja þessa athöfn nokkuð. Eg hefi því afráðið að taka tillöguna aftur, en koma með hana aftur við 3. umræðu í breyttri og að eg vona í aðgengilegri mynd. - Þá vil eg minnast lítið eitt á hina brtill. Eg var ekki inni, þegar háttv. framsögumaður mintist á hana, en hann skaut því að mér, að hann hefði sagt, að til þess að þessi beiðni Súgfirðinga yrði tekin til greina, þá yrði að fylgja henni meðmæli símastjóra. Eg tek það fram, að eg vil ekki með nokkru móti kasta mér yfir sérfræðinga í þessari eða öðrum greinum eða gera lítið úr þeim. Eg hefi þvert á móti oft átt í baráttu við alþýðumenn, þegar þeir hafa verið að gera lítið úr sérfræðingum, t. d. læknum og leitað til homopata. En þrátt fyrir þetta þá vil eg taka það fram, að tillitið til þeirra verður að vera innan hæfilegra takmarka. Það liggja freistingar á vegi þeirra, þeim hættir við að verða nokkuð einhliða og draga taum síns máls um of. Þeir þurfa því að hafa sína yfirmenn, sem við og við grípa í taumana, því það ber oft við, að sérfræðingar verða einstrengingslegir í vissar áttir. Þetta getur einnig átt við símastjórann, t. d. að honum hafi í deilunni milli loftskeyta og síma hætt við að halda fast við sína grein, en þó segi eg ekki að hann hafi gert þetta um skör fram. Eg vil hafa þetta mál undan þegið því, að símastjóri þurfi að leggja með því, án þess eg þó viti, hverjar tillögur hans mundu verða. Samt hefi eg frekari ástæðu til að búast við að hann mundi leggja á móti þessu máli, eg veit jafnvel hvers vegna. Eg hefi átt tal við hann um þetta og sagði hann mér þá, að hann hefði lagt fast „skema“ yfir talsíma, sem ætti að leggja hér á landi, og sagði að sér væri hugþekkast að brjóta ekki út af því. En samkvæmt því „skema“ getur Súgandafjörður ekki fengið síma fyrst um sinn. Það er þetta sem sérfræðingunum hættir við, að verða of einstrengingslegir og fara eftir vissum reglum, sem þeir vilja ekki víkja frá, en sem koma ekki alt af heim við það sem hentugast er og hagfeldast. Það er oft full ástæða til að fara út fyrir kerfið. Hér á þetta sér einmitt stað; það er full ástæða til þess að leggja þennan símaspotta til Súgandafjarðar á undan öðrum símum og það því fremur sem þetta litla hérað vill leggja svo mikið á sig til að fá símann, að borga einn þriðja part af kostnaðinum. Auðvitað hefi eg ekki á móti því að leitað sé álits símastjórans um þetta mál, en eg sé ekki ástæðu til þess og eg mælist til að hv. deild láti hann ekki einráðan í þessu efni, að honum algerlega ólöstuðum.

Stgr. Jónsson Þegar eg mintist á þetta atriði áðan, talaði eg fyrir nefndarinnar hönd, en þó ekki skuldbindandi fyrir hana. Eg lýsti því yfir, að það væri skoðun mín, að rétt væri að álit símastjóra fylgdi þessari fjárbeiðni, ef nefndin ætti að taka hana til nýrrar yfirvegunar. Sömuleiðis sagði eg, að nefndin gæti ekki tekið beiðnina til yfirvegunar, meðal annars af því, að sýslubúar hefðu ekki æskt að fá símann á þessu ári. Hv. flutningsmaður upplýsti það, að símastjóri væri á móti þessu máli, og að ástæðan væri sú, að þessi símalagning mundi raska því „skema“, sem hann hefði lagt um talsímalagningar hér á landi. En þessu „skema“ má einmitt ekki raska. Símastjóri getur kastað ábyrgð á þingið, ef það brýtur í bága við það „skema“, sem hann hefir lagt. Auk þess er óheppilegt að fara fram á þessa fjárveitingu í fjáraukalögum. - Í sambandi við þetta vil eg geta þess, að mér leiðist að svo mætur maður, sem hv.þm. V.-Ísafj., skuli fylla flokk þeirra manna, sem saka símastjóra um það, að hann hljóti að líta einstrengingslega og ekki óhlutdrægt á málið. Hvaða ástæða er til að núa honum því um nasir, að hann sé af einhverjum ósæmilegum hvötum á móti loftskeytum. Mætti ekki með sama rétti drótta þessu að hinum, sem með loftskeytunum eru?

Jósef Björnsson Eg ætla að segja örfá orð um þá br.till., er eg hefi borið fram, þrátt fyrir að eg hefi afráðið að taka hana aftur. En það gjörði eg af þeirri ástæðu, að framsögumaður sagði fyrir hönd nefndarinnar, að hún mundi fús á að taka þá fjárveitingu, sem br.till. fer fram á, upp á fjárlögin fyrra árið. Í lögunum um bændaskóla, sem samþykt voru árið 1905, er það tekið fram að kenna skuli leikfimi við bændaskólana. Það sama er tekið fram í reglugjörð fyrir bændaskólana frá 1908. Það er því auðsætt, að hér hefir orðið dráttur á framkvæmd á lögskipuðu atriði. Og þegar Nd. setti inn á fjáraukalögin fjárveitingu til leikfimishúss á Hvanneyri, þá virtist það sjálfsagt, að veita samtímis fé til leikfimishússbyggingar á Hólum, enda tekur fjárlaganefnd neðri deildar á einum stað í nefndaráliti sínu um fjárlögin fram, að sjálfsagt sé að gera skólana jafna. En það er þar sem hún er að rökstyðja tillögu um að færa niður styrk til verklegs náms við Hólaskóla. En vegna þess að fjárlaganefndin hér í deildinni lét í ljósi við mig, að hún vildi beiðast undan að farið væri fram á þessa fjárveitingu á fjáraukalögunum vegna þess hve fjárhagurinn væri þröngur í bráð, þá vil eg verða við þessari beiðni og tek tillöguna aftur, að svo stöddu, og geri mig ánægðan með þá yfirlýsingu nefndarinnar, að hún muni styðja það að þessi fjárveiting verði samþykt á fjárlögunum. Eg er nefndinni samdóma um það að fjárhagurinn sé svo óglæsilegur, að ástæða sé til að draga úr nauðsynlegum fjárveitingum. - Um leið ætla eg að minnast örlítið á annað atriði í fjáraukalögunum og gera grein fyrir atkvæði mínu um það, eg á við háskólann. Þótt eg af þjóðlegum ástæðum vildi feginn óska, að hann kæmist strax á fót, þá býst eg samt ekki við að eg geti greitt atkvæði með fjárframlagi til háskólans að þessu sinni, og er það af þeirri ástæðu, sem eg nefndi áðan, nefnilega að eg kannast fullkomlega við það, að við verðum að fara sem allra sparlegast með fé landsins, af því féþröngt sé í bráðina.

Ari Jónsson Eg ætla að eins með örfáum orðum að færa ástæður fyrir atkvæði mínu um einn lið í fjáraukalögunum, nefnilega fjárveitinguna til háskólans. Eg hefi frá byrjun verið hlyntur því að háskólinn kæmist á hér og er sömu skoðunar, því að eg álít þetta eitt hið ákjósanlegasta framfaraspor, sem við getum stigið. En þegar um fjárveitingu til hans er að ræða, þá kemur ekki einungis til greina reksturskostnaðurinn, það er kostnaður við áhöld, húsnæði og fleira, heldur eru hér einnig 2 flokkar manna, sem taka verður tillit til kennarar og nemendur. Nú er farið fram á launaviðbót fyrir núverandi kennara og er þar með hugsað fyrir þeim útgjaldaauka, sem launahækkun kennaranna hefir í för með sér fyrir landið. En á hinn bóginn hefir ekkert verið hugsað um hinn flokkinn, nemendurna, og eg vil geta þess, að eg greiði atkvæði með fjárveitingu til háskólans að eins með því skilyrði, að nú á þessu þingi verði hækkuð að mun fjárveitingin til þeirra. Sá styrkur, sem nú er í fjárlögunum, eins og þau komu frá nd., ætlaður presta-, lækna- og lagaskólastúdentunum, er svo lágur, að það er að mínu áliti ógerningur að samþykkja fjárveitingu til háskólans, ef þessi styrkur er ekki hækkaður. Það þarf ekki síður að hugsa fyrir styrkhækkun til nemenda en launahækkun fyrir kennara. Eg greiði því að eins atkvæði með fjárveitingu til háskólans vegna þess að eg geri fastlega ráð fyrir að brtill. um hitt atriðið komi fram, þegar fjárlögin verða til umræðu hér í deildinni.

Málinu vísað til 3. umr. með 10:2 atkv. 1.-7. gr.sþ. með 10 shl. atkv. Br.till. nefndarinnar við 8. gr.sþ. með 10 shl. atkv. 8. gr. með br. sþ. með 10 shl. atkv. 9. gr. með br. sþ. með 10 shl. atkv. Fyrirsögn skoðuð sþ. án atkv.greiðslu.

Framsögum. (Hálfdan Guðjónsson) Þegar þetta frv. var síðast til umræðu í deildinni, benti eg á nokkur atriði, sem valdið gætu misskilningi eða orkað tvímælis. Ennfremur benti eg á það, að frumvarpið færi fram á aukin útgjöld fyrir landssjóð, þar sem af því mundi leiða fjölgun nýrra læknishéraða. Nefndin hefir nú leitast við að draga úr gjöldum frumv., án þess þó að ónýta það. Hefir nefndin borið þær breytingar, sem hún leggur til að gera undir álit landlæknis. Miða þessar brtill. nefndarinnar að því, að þrengja það svæði, sem frv. nái yfir, er það verður að lögum, svo að það séu aðeins kauptún sem eru læknissetur, þar til talin jafnt kaupstaðarumdæmi sem aðrir verzlunarstaðir. Það, sem vinst við þetta, er bæði það að spara mönnum að ómaka sig langar leiðir frá heimilum sínum út af dauðsföllum, en einkanlega sparast við það útgjöld landssjóðs. Mér virðist ef þessar till. verða samþyktar, geti ekki af frumv. leitt verulegan kostnað fyrir landssjóð. Eg skal geta þess, að á einum stað hefir láðst að breyta sókn í kauptún, en það er að eins orðabreyting og nægilegt að skrifstofan leiðrétti, því að sú breyting er í samræmi við aðrar brtill. nefndarinnar. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um frv. Vona eg að háttv.þd. taki brtill. til greina og samþykki frv. með þeim.

Sigurður Gunnarsson Eg hafði leyft mér snemma á þessu þingi að flytja þetta frumv. ásamt með 2. þm. Árn. (S. S.) og þm. A.-Sk. (Þ. J.). Eg hafði fullkomna ástæðu til að bera fram frumv. sakir umkvartana sjómanna undir Jökli yfir lögunum frá 1909 um vátrygging sjómanna. Þykja þeim lögin ósanngjörn, enda er málum oft flýtt á þingi án nægilegrar athugunar, og virðist mér það hafa komið tilfinnanlega fram á þessu frumv. Kjósendur mínir vilja heldur láta nema lögin úr gildi, ef þau verða ekki endurbætt því til sönnunar skal eg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp skjal, undirritað af fjölda sjómanna bæði í Ólafsvík og á Hellissandi. Þar segir: »Það sem vér finnum lögum þessum til foráttu, er, að iðgjaldið er að voru áliti helmingi of hátt, samanborið við það, sem sjóðurinn borgar, ef slys ber að höndum, og sá, sem vátrygður er, fær, ef hann deyr á landi, ekkert úr lífsábyrgðarsjóðnum« o. s. frv. Það kemur oft fyrir, þar sem brimasamt er, að sjómenn drukna í lendingum, aðrir komast að vísu lífs af, en deyja eftir einn sólarhring eða svo. Þessir menn, eða eftirkomendur þeirra fá ekkert. Þessu þarf að breyta. Sömuleiðis kemur oft fyrir, að bómu eða rá slær á menn, svo að þeir hljóta bana af. Þeirra eftirkomendur fá ekki heldur neitt. Skal eg í þessu sambandi leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp kafla úr skjali frá sjómönnum í veiðistöðunum Keflavík og Sandi. Þar segir: »Hér í veiðistöðunum, Sandi og Keflavík, munu það vera 20 menn, sem druknað hafa á síðastliðnum 20 árum, m. ö. o.: 1 maður á ári að meðaltali. Árleg iðgjöld mun óhætt að ætla 1000-1100 kr. héðan. Á 20 árum borgum við því 20-22 þús. kr. en fáum aftur 8000 kr. Ekki virðist ástæða til að ímynda sér að slysförum, fari fjölgandi með vaxandi menningu og varfærni í sjóferðum. Að þessu athuguðu hljóta allir að sjá, að iðgjaldið er mikið of hátt. Í öðru lagi er þetta umrædda iðgjald svo þungur skattur, ofan á alla hina mörgu skatta til almennings þarfa, að við teljum okkur ekki rísa undir honum. Reynslan sýnir oss, að sjósóknir hér eru afar stopular, og getum vér fullyrt, að ekki er komið á sjó hér oftar en einu sinni til tvisvar í viku á vetrinum að meðaltali. Fyrir það skal hver háseti greiða 18 aura um vikuna, hver bátseigandi ? hluta móti bátshöfninni. Nú er formaðurinn, sem venjulega telst eigandi bátsins, bláfátækur ómagamaður, jafnvel dæmi fyrir hendi, að hann þiggi sveitarstyrk. Hann skal greiða þetta gjald, hvernig sem ástæðurnar eru, og þótt vertíðin gefi lítið meira af sér en gjaldið sjálft, t. d. síðastliðinn vetur var róðið hér 6 róðrar frá 1. febrúar til 1. apríl, og fiskiríið mjög lítið«. Þeir enda orð sín með því, eins og eg tók fram áðan, að betra sé að nema lögin alveg úr gildi, heldur en að breyta þeim ekki á þann veg, sem þeir greina og frumv. gerir ráð fyrir. Ennfremur er fundið að því, að orðatiltæki séu ónákvæm, t. d. má deila um það, hvað orðið vertíð þýði, en í frumv. okkar er því slegið föstu, að það skuli þýða sá tími, sem hver sjómaður er lögskráður til í hvert sinn. Frumv. gerir ráð fyrir að færa iðgjaldið niður, og hygg eg, að það sé óhætt, hvað sem stjórn vátryggingarfélagsins segir, hún getur ekki staðhæft að sjóðurinn, með hjálp landssjóðs, þoli ekki niðurfærslu iðgjaldsins, en iðgjaldið eins og það er, er afarþungur skattur á fjölda fátækra manna, er flestir njóta aldrei neins úr sjóðnum, né þeirra niðjar. Að öllu þessu athuguðu, vona eg að þingd. flani ekki að því að fella frumv.

Skúli Thoroddsen Eg tek undir það með háttv.þm. Snæf. (S. G.), að það væri illa farið, ef frv. væri felt frá 2. umr. Mér er kunnugt, að lögin þykja ósanngjörn og hafði eg hugsað mér að koma með brtill. við frv. til 2. umr., en hefi ekki haft tíma til að athuga málið til hlítar. Á fundi í Norður-Ísafjarðarsýslu óskuðu menn breytinga á lögunum og svo mun víðar vera. Eg mæli því með því, að frv. gangi til 2. umr.

Framsögum. (Björn Sigfússon) Það, sem hinn hv.þm. Dal. (B. J.) sagði, var ekki annað en endurtekning á því, sem hann sagði við 1. umr. Hann sagði, að stimplað kjöt hefði hækkað um 7-8 kr., án þess þó að annað kjöt hefði lækkað. En honum er ekki hægt að fullyrða neitt um það, allra sízt hvernig verður í framtíðinni. Eins og bent var á við 1. umr. eru að eins 2 sláturfélög, sem not geta haft af dýralæknum, í Reykjavík og Akureyri, og getur vel verið, að það verði til þess, að lækka kjötið hjá öðrum félögum, en það væri enginn smáræðisskaði, ef svo yrði, og máske meiri en svo, að hagnaður þessara tveggja vegi upp á móti þeim skaða. Hinn hv.þm. (B. J.) kallaði þessa menn skottudýralækna, og vildi með því fyrirfram reyna að gera þá auðvirðilega. Oss nefndarmönnum kom ekki til hugar að kalla þá dýralækna, hvorki með skotti eða án þess. En þrátt fyrir það vildi nefndin tryggja, að þeir hefðu fulla þekking á þessu verki, sem þeim er ætlað að vinna. Það er ekkert hætt við, að dýralæknarnir gæfu þeim prófsvottorð, nema þeir stæðust prófið, né heldur hitt, að þeir yrðu löggiltir af stjórninni þekkingarlausir. Háttv. þm. veit alls ekkert um það, hvort stimplun þessara manna yrði síður tekin gild en dýralæknanna. Það eru bara fullyrðingar hans, ef til vill eftir innblæstri frá þeim, sem er illa við að gengið sé inn á sérmálasvið dýralæknanna. Sami háttv.þm. sagði, að eina ráðið til þess að bæta úr þessu, væri að fjölga dýralæknum. Nefndin hefði helzt kosið, að dýralæknum væri fjölgað, en það er ekki hægt nema á nokkuð löngum tíma. Það eru nú liðin eitthvað 20 ár, síðan þingið fór að hvetja menn til þess að nema dýralækningar, með því að veita styrk til þess á fjárlögunum. Á þessum tíma hafa 2 lokið prófi, en margir fleiri hafa þó fengið styrkinn. Svipað mundi verða eftirleiðis, þótt þingið veiti styrkinn. Það yrði í fyrsta lagi eftir 6 ár, að við getum búist við að fá dýralækni, þó við veitum fé til dýralæknisnáms nú. Þetta á að vera bráðabirgðaákvæði, þangað til við fáum dýralækna.

Björn Kristjánsson Eg skrifaði undir breyt.till. við þetta frumv. með fyrirvara, og verð að gera stutta grein fyrir skoðun minni á málinu. Þetta mál var svo mikið deiluefni á seinasta þingi, að það komst í sameinað þing. Eg skrifaði undir með fyrirvara meðal annars af því, að nefndin vildi ekki fallast á till.hv.þm. S.-Þing. (P. J.), sem eg vil styðja. Eg álít, að reikningar samstundis séu, þegar um smáupphæðir er að ræða, alveg þýðingarlausir. Reynslan hefir sýnt, að þeir hafa ekkert annað í för með sér en aukin störf. Þeir tvöfalda störfin, því að fyrst verður að skrifa þá og síðan að innfæra þá í frumbók, en gera aftur á móti ekkert gagn, því að slík reikningsafrit eru sjaldnast birt, þeim er vanalega kastað burtu, og veita heldur enga sönnun fyrir, hvort maðurinn hefir fengið vöruna eða ekki. Kostnaðurinn verður líka stórmikill fyrir hverja verzlun og hann kemur niður á þjóðinni. Menn taka sjaldnast út í stórslumpum, því að menn eru oft á ferð, og erfitt mun að hafa þessar frumbækur fyrir kladda, þó til þess sé ætlast. Að minsta kosti veit eg það, að í verzlun þeirri, sem eg rak, voru frumbækur þessar aldrei notaðar sem slíkar, heldur úr þeim fært inn í hreinskrifaða frumbók. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að bækur þessar væru notaðar um allan heim. Það er alveg rétt, en þar stendur nokkuð öðru vísi á. Þar ganga viðskiftin mikið jafnara, svo að hægra er að koma þessu við. Hér í Reykjavík er heldur ekki erfitt að hafa þessa aðferð, en úti um land er það ógerningur. Eg verð því að mæla með, að breyt.till. hv.þm. S.-Þing. (P. J.) verði samþykt.

Einar Jónsson Enda þótt þetta sé eitt hið stysta af þeim frumvörpum, sem lögð hafa verið fyrir þingið, er það ekki hið þýðingarminsta. Það gengur út á, að brúa vatnsfall, sem margir þekkja og hafa heyrt getið sem eins hins hættulegasta og versta yfirferðar á öllu landinu. Eg hefi sjálfur oft farið yfir það, og get því borið um, hvílík torfæra það er. Það er alls engin smáspræna, þótt það sé stutt. Eg vil því óska, að deildin taki vel í þetta mál, einkum þar sem ekki er ætlast til, að féð sé veitt strax, heldur svo fljótt sem auðið er á næstu þingum. Til þess að sýna, hve knýjandi nauðsyn er til þess, að brúa fljót þetta, skal eg með örfáum orðum skýra frá því, hve miklu tjóni áin hefir valdið á síðustu tímum. Grein kom um það í blöðunum nýlega, en ekki er víst, að háttvirtir þingdeildarmenn hafi veitt henni eftirtekt. Samkvæmt þeirri grein hafa á síðastliðnum 200 árum farist í ánni 40 manns og marg oft hafa takmörk milli lífs og dauða eigi verið auðsæ hjá umfarendum, þó sloppið hafi lífs. Og þess er að gæta, að umferðin er mjög mikil og fer ætíð í vöxt, vegna þess að verzlun í Vík er stór og skemst að sækja þangað vörur frá fjölda manna, er yfir ána verða að fara. Beggja vegna við ána eru sléttir og góðir vegir og mætti nota vagna á þeim stöðum, ef brú væri á ánni, en ógerningur ella. Í öðru lagi verða Eyfellingar að vitja læknis yfir ána, en það er oft ókleyft dögum saman. Getur það staðið á æði miklu og ekki unt að segja, hve mörg mannslíf það kostar. Eg skal láta mér nægja að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að ef nokkurstaðar er þörf á brú, þá er það hér. Vona eg að háttv. þingdeild taki málinu vel, eins og Ed. hefir gert.

Framsm. (Jón Magnússon) Eg hefi ekki miklu við það að bæta, sem stendur í nefndarálitinu. Nefndin hefir fallist á frumv. með þeirri breytingu, sem tekin er fram í nefndarálitinu, að dvalarsveit sjúklings borgi spítalavist hans í 2 mánuði. Þetta ákvæði er sett til þess að varna því, að dvalarsveitin verði of ör á að leggja menn inn á spítala. 2. gr. frv., sem nefndin vill samþykkja, getur verið að sé óþörf. Eg held, að ákvæði þeirrar greinar séu gildandi eftir fátækralögunum, en ýmsar sveitarstjórnir munu hafa neitað að framfylgja því, eins og hér er fyrirskipað, og mér er kunnugt um það, að Reykjavík hefir neitað að leggja sjúklinga annarsstaðar frá á berklahælið. En þótt þetta ákvæði finnist kannske í fátækralögunum, þá er ekkert á móti að samþykkja það nú, til þess að taka af allan efa, og má þá skoða samþykt þess sem lögskýring sjálfs löggjafans. Eg vona að háttv. deild sýnist nefndin hafa farið varlega í sakirnar og ekki sé ástæða til að breyta meiru að sinni. Eg skal minnast á brtill. á þgskj. 298. Nefndin hefir sérstaklega rætt fyrri part till. og vorum við tilhneigðir að fallast á hana alla, en eg held það sé talsvert varhugavert, að ráðast í miklar breytingar að lítt hugsuðu máli, sérstaklega við lög eins og fátækralögin, sem bygð eru á föstum grundvelli og fylgja sérstökum reglum. Einkum kom það til athugunar, hvort lækningastyrk skyldi í vissum tilfellum álíta fátækrastyrk, þannig að hann orsakaði réttarmissi. Nefndinni fanst, að annaðhvort yrði slík hjálp aldrei að orsaka réttarmissi, eða menn yrðu að fylgja föstum reglum fátækralaganna. Og ef framfærslusveitin álítur, að einstaka menn séu þess verðir, að fá læknishjálp án þess að það yrði álitinn fátækrastyrkur, þá ættu ýms önnur meðul að vera til þess að koma því í framkvæmd. Þess ber líka að gæta, að verði brtill. samþykt, þá verður nokkuð misrétti milli sveita og kaupstaða, því að ákvæði hennar verður víst sjaldnast hægt að framkvæma í kaupstöðum, vegna þess að ómögulegt verður að fá saman lögmætan fund. En viðvíkjandi seinni parti tillögunnar, skal eg geta þess, að ef hann yrði tekinn upp sérstaklega og fyrri hlutinn tekinn aftur, mun nefndin leggja til, að hann verði samþyktur. En annars vill nefndin leggja á móti, að tillagan í heild sinni verði samþykt.

Bjarni Jónsson Eg skal segja það strax, að mér er þetta alveg kapplaust og það liggur hér enginn fiskur undir steini frá minni hálfu. Eg skal svara háttv.þm. Snæf. (S. G.) því, að eg hefi ekki lögfullar sannarir fyrir því, sem eg hefi sagt. En eg »þekki á fólkið« og þær kröfur, sem það gerir í þessu efni. Það kaupir aldrei kjöt nema það hafi stimpilinn nr. 1, og það kaupir ekki heldur kjöt, sem er með stimpli, sem það ekki þekkir. Þegar þessir menn nú koma til kjötsalans og spyrja hann, hvernig standi á þessum stimpli, þá mun hann segja, að þetta kjöt sé stimplað af »autoriseruðum« stimplara á Blönduós. »Er það dýralæknir«?, segja þeir. »Nei«, segir kjötsalinn, »en það er maður, sem hefir leyfi til þess að stimpla kjötið«. Þegar kaupendurnir hafa heyrt þetta, mun enginn kaupa kjötið, þó það sé stimplað. Þeir, sem ná til dýralæknis, munu þá fara til hans og biðja hann að setja aukastimpil á kjötið, svo það sjáist, að það sé frá dýralækni. Og þeir, sem hafa þennan aukastimpil á kjötinu fá háa verðið og aðrir ekki. Þeir menn, sem aldrei hafa talað við þessa menn og aldrei skift við þá, geta talað, eins og hér hefir verið talað en aðrir ekki.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Eg skýrði frá því við 1. umr., hversu þetta frumv. væri fram komið, og sé eg enga ástæðu til að taka fleira fram en eg gerði þá. Vænti eg frumv. góðs fylgis í deildinni.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Mér fanst að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hefði mátt taka tilmæli mín til greina, að tala ekki um málið á þessu stigi þess. En viðvíkjandi því ágreiningsatriði, er þm. hefir gert í nefndinni, þá er það með öllu óhugsandi, að deildin fallist á það, þar sem hún nýverið er búin að samþykkja ákvæði, er ganga í öfuga átt við það í stjórnarskrárfrumv. því, sem nú hefir legið fyrir. Annars held eg við það, sem eg hefi áður sagt, að eg mun geyma mér frekari umræður um málið til 2. umr., nema eg verði knúður af einhverjum öðrum hv. þingdeildarm. til þess að standa upp að nýju.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Það er talsverðum vandkvæðum bundið, að tala um þetta mál, þegar ekki má fara út í einstakar greinar. Og í því trausti, að málið fái að ganga áfram sína leið ætla eg mér því að geyma mér frekari ræðuhöld til 2. umr., og eru það viðsamleg tilmæli mín, að hv. þingdeildarmenn vildu einnig gera hið sama.

Framsögum. (Björn Sigfússon) Við frv. hafa komið fram brtill. frá h. háttv; þm. Dal. (B. J.) á þgskj. 296. Nefndin hefir tekið þær til íhugunar, en verður að leggja á móti þeim. Að vísu sýnist 1. brtill. meinlaus, um að á eftir »lögskipaðir dýralæknar« í 1. gr. frv. komi: »eða aðrir dýralæknar«, en nefndin leit svo á, að hún væri óþörf, þótt eg fyrir mitt leyti hafi ekkert á henni. Þá er önnur brtill. við 2. málsgr. 1. gr., að sú málsgr. falli niður. Sú brtill. fer fram á að umsteypa mjög frv., og er nefndin eindregið á móti henni. Aðrar brtill. eru flestar afleiðingar af þessari. Þó er 3. brtill. ekki í nánu sambandi við frumv.; hún fer fram á að að fella burt úr 2. lið 1. gr. orðin: »Stjórnarráðinu er heimilt að ákveða gjald fyrir stimplun kjötsins, sem þó fari eigi yfir 5 aura fyrir hvern kindarkropp«. Ef þessu væri slept, væri það sama sem að gefa dýralæknum fult einokunarleyfi. Nefndin er á móti þessari brtill., eins og hinum. Hún lítur svo á, að þar sem dýralæknarnir eru að eins 2, þá megi ekki útiloka, að aðrir þar til færir menn framkvæmi kjötskoðun, og er þá rétt, að stjórnarráðið ákveði einnig kaup þeirra. Má líkja þessu við það, sem lengi hefir verið gert, að setja læknum og yfirsetukonum reglur fyrir hvað háa borgun má taka.

Pétur Jónsson Það gladdi mig að heyra, að háttv. framsm. (J. Ól.) var ekki kappsamlega á móti brtill. minni. Eg veit ekki, hvort menn gera sér það ljóst, hveru mikil óþægindi og fyrirhöfn núverandi fyrirkomulag hefir í för með sér. Eg þekki þetta mál mörgum þingdeildarmönnum betur, vegna þess að eg hefi nú um nokkur ár haft á hendi umsjón verzlunar, sem einnig rekur búð, og eins og menn vita, þá er verzlunarfyrirkomulag hér á landi víðast hvar þannig, að menn hafa smá ársreikninga, þar sem skrifað er bæði úttekt manna og innlegg. Það er því mjög mikil fyrirhöfn, að skrifa í kalkibók hvert smáræði, sem út er tekið, þó ekki sé nema snærispotti eða fingurbjörg. Það getur nú verið, að menn finni ekki eins mikið til þess alment hér í Reykjavík, þar sem verzlunin er daglega jafnari, heldur en úti um landið, þar sem kauptíðir eru á vissum tímum, og viðskiptamenn koma í stórhópum einstaka daga, svo alt er í uppnámi, en tímum saman aftur lítið að gera, og mannahald því ekki hægt að miða við mikla ös. Við þá verzlun, sem eg þekki bezt, er eg viss um, að þessar kalkibækur auka að minsta kosti í kauptíðinni mannahald að talsverðum mun. Eg vona nú, úr því hinum háttv. framsögum. (J. Ól.) er ekki kappsmál um þetta, að till. mín nái fram að ganga, því hún er til mikilla bóta, og þar sem hann félst á það, að hún væri ekki lögunum til skaða, þá vona eg að alþingi geti felt sig við hana.

Framsögumaður (Björn Sigfússon) Eg þarf að eins fáu að svara. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) áleit, að það væri til skemda, að ekki mætti taka hærra verð fyrir stimplunina en 5 aura af hverjum kropp, og sagði, að Húnvetningar ætluðu að fá sér dýralækni frá Noregi í haust, til þess að stimpla kjöt fyrir sig, en ef ekki mætti taka nema 5 aura fyrir hvern kropp, þá yrði þeim meinað það. Kynlegt þykir mér það, að hann sé fróðari um þá hluti en eg. Eg veit ekki til þess, að Húnvetningar ætli að fá dýralækni frá Noregi. En þó svo væri, að þeir eða aðrir gerðu þetta, þarf það ekki að standa í vegi, þó ekki mætti taka meira en 5 aura fyrir hvern kropp. Hvort sem væri sláturfélög eða kaupmenn, má vel borga ferðakostnað aukreitis, ef það þætti borga sig. Annars mun sú raun á verða, að sú leið reynist ófær vegna kostnaðar. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hélt því enn fram, að stimplun annara manna en dýralækna mundi ekki vinna tiltrú í útlöndum. En meðan engin reynsla er fengin fyrir þessu, fullyrði eg, að hann viti ekkert um það og mótmæli því. Eg legg engan trúnað á þetta, þó dýralæknirinn, sem eg sé, að nú stendur á bak við hann, kunni að hafa hvíslað því í eyra hans. Eins og dýralæknar hafa verið svo hugvitssamir að finna upp þessa stimplun til að auka atvinnu sína, eins má búast við, að þeir reyni að koma í veg fyrir kjötskoðun annara, svo að þeir taki ekki atvinnuna frá þeim. Ef ekkert gagn reynist að stimplun þessara manna, sem gert er ráð fyrir að læri þetta sérstaklega, þá mun verða hætt við það aftur og þar með er það mál úr sögunni. Eg held, að hér liggi einhver fiskur undir steini. Það virðist vera svo mikið kappsmál, að koma í veg fyrir, að kaup dýralæknanna verði takmarkað. Mér virðist 5 aurar fyrir hvern kropp, vera sæmilega hátt, og ekki ástæða til að meira sé okrað á því. Mér er sagt, að dýralæknir geti skoðað 600 kroppa á dag. Það verða 30 kr. um daginn með 5 aura gjaldi, og mér finst það vera full boðleg daglaun, þó lærður dýralæknir eigi í hlut. Eg vona, að deildin samþykki frumvarpið, eins og það liggur fyrir, nema 1. breytingartillöguna má gjarnan samþykkja, eins og eg hefi áður sagt.

Sigurður Gunnarsson Eg er á sama máli, sem háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), að hér sé um mikilsvert nauðsynjamál að ræða. En sökum þess að hér er um mikla fjárupphæð að ræða, en hins vegar varasamt að hrapa að því að leggja brú yfir Jökulsá á Sólheimasandi sakir jökulhlaupa, leyfi eg mér að stinga upp á 5 manna nefnd að lokinni umr., til þess að yfirvega málið rækilega.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Eg vil aðeins vekja eftirtekt á því, að það er einn staður, Kirkjufellsvogur í Grundarfirði, sem nefndin hefir ekki viljað taka með upp í frumvarpið, en það er ekki af þeirri ástæðu, að nefndin leggi á móti því, að löggilda þennan stað, heldur vegna þess, að nefndin hélt, að fjörðurinn væri allur löggiltur. Nefndin gerði fyrirspurn til stjórnarráðsins um þetta, og fékk það svar, að svo væri ekki, sem nefndin hefði haldið, og mun því nefndin koma með breytingartillögu um þetta við 3. umr.

Bjarni Jónsson; Eg skal geta þess, að eg notaði ekki orðið: skottudýralæknir í neinu óvirðingarskyni, heldur hafði eg það um þá menn, sem lært hefðu kjötskoðun hjá dýralækni, af því mér datt ekki neitt annað heppilegra orð í hug í svipinn. Þessir menn eru ekki annað en skottudýralæknar, því þeir hafa ekki fullkomna þekkingu í þeirri grein, sem þeir eiga að fást við. Með þessu fyrirkomulagi, sem nefndin stingur upp á, er kjötskoðunin þannig úr garði gerð, að hún getur ekki vakið traust og tiltrú erlendis, en það er þó tilgangurinn með kjötskoðuninni. Nefndin hefir leitast við að finna ráð við því, að kjötið verði útgengileg vara erlendis, en það er ekkert annað ráð við því, en að láta dýralækni skoða kjötið og stimpla það. Þeir menn, sem gefa háa verðið fyrir það erlendis heimta að kjötið sé gott. Þeir neyta aldrei nema þess kjöts, sem skoðað er af dýralækni. Þetta eru efnamenn, sem hafa ráð á að borga hátt verð. Ef þessir skottudýralæknar fá leyfi til þess að setja stimpil á kjötið, þá mundi sá stimpill alstaðar í útlöndum vera skoðaður sem nr. 2, eða með öðrum orðum, þetta mundi verða skoðaður sem svartur stimpill á kjötinu og tiltrúin á kjötinu mundi veikjast erlendis. Ef þetta verður samþykt, þá yrði það til þess, að alt kjötið félli í verði. Þeir landshlutar, sem ekki eiga kost á að ná í dýralækni, verða að sætta sig við að fá lægra verðið, sem þeir fá nú. Það eru að eins þeir landshlutar, sem ná til dýralæknis, sem geta fengið hærra verðið. En ef skottudýralæknarnir hefðu leyfi til þess að nota stimpil dýralæknis, þá mundi það verða til þess, að alt kjötið félli í verði. Þeir menn, sem nú kaupa óstimplað kjöt, mundu einnig kaupa það kjöt, sem þessir skottudýralæknar hafa stimplað og, gefa sama verð fyrir það og þeir gefa fyrir óstimplað kjöt nú. Þá kem eg að einum lið, sem ekki má standa. Það er liðurinn um, að ekki megi taka hærra gjald af hverjum kropp, sem skoðaður er en 5 aura. Eg hefi heyrt sagt, að menn hefðu í hyggju að fá dýralækna hingað frá Noregi til þess að skoða kjöt í haust. En það er hætt við, að þeir mundu ekki fást, ef ekki má taka hærra gjald en 5 aura fyrir að skoða hvern kropp. Eg hefi ekki sannfærst af ræðu hv. framsm. (B. S.) og get ekki fallist á tillögur nefndarinnar í þessu máli. Eg vona, að háttv. deildarmenn geti verið mér sammála í þessu máli. Eg hefi ekki flanað að þessu. Eg hefi leitað upplýsinga hjá Magnúsi Einarssyni dýralækni um þetta mál, og eg er sannfærður um, að þetta er rétt.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Viðvíkjandi breyt.till. frá háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) er fer fram á það, að eigi þurfi að láta afhendingarmiða, eða samrit úr frumbókinni, ef upphæð sú, sem verzlað er fyrir í það og skiftið, nemur minna en 2 kr., skal eg láta þess getið, að enda þótt eg álíti till. þessa gersamlega þýðingarlausa, og á engum rökum bygða, þá er mér ekki kappsmál, hvort hún fellur eða verður samþykt, vegna þess, að eg álít, þrátt fyrir það þó hún skaði frumvarpið, þá spilli hún samt ekki svo mikið, að vert sé að gera það að kappsmáli.

Bjarni Jónsson Eg hefi komið fram með brtill. við frumv. í samræmi við ræðu mína við 1. umr. þess. Eg skal enn taka það fram, að það mun ekki leiða til þess, að kjöt hækki í verði, að skottulæknum verði leyft að merkja. Síðan dýralæknar fóru að stimpla hér kjöt hefir kjöt merkt af þeim hækkað um 7-8 kr. tunnan, en annað kjöt þó ekki fallið í verði. Þessi mismunur stafar af því, að efnafólk í Kaupmannahöfn lítur ekki við öðru kjöti en því, sem merkt er af dýralæknum. Annað kjöt kaupa fátæklingar. Ef skottudýralæknum yrði leyft að merkja kjöt, mundi það ef til vill leiða til þess, að stimplað kjöt lækkaði í verði, því að enginn mundi þar hinna efnaðri manna reiða sig á merking þeirra. Eina ráðið til þess að meira kjöt seldist dýrara væri að fjölga dýralæknunum, enda mundi það borga sig, þótt hér yrðu t. d. 8 dýralæknar, og fram yfir það; mætti meðan ekki er völ á innlendum dýralæknum taka norska eða danska dýralækna. Það er enginn efi á því, að ef slíkum aukastimplurum væri leyft að merkja, mundu dýralæknarnir taka sér annað merki en þeir. Það er varhugavert að nota stimpla, sem verða mega til þess að veikja tiltrú á íslenzku kjöti, og er það aðalatriðið í þessu máli. Vona eg því, að mínar brtill. verði samþyktar.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Það er ekki rétt hjá hinum háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), að eg hafi sagt, að breyt.till. hans væri ekki til skaða, það sagði eg ekki, heldur þvert á móti, að hún skaðaði lögin, en ekki svo mikið, að eg fyndi ástæðu til þess að gera það að kappsmáli. Hann talaði um það, hversu mikil tímatöf þetta væri, og skírskotaði til reynslu sinnar, en eg ímynda mér, að eg hafi alt eins mikla reynslu í verzlun eins og háttv.þm., því eg hefi verið við verzlun, bæði hér heima og vestan hafs, og notað þessar kalkibækur; og eg er satt að segja hissa á þingm að halda því fram, að þetta sé tímatöf, því það er honum þó kunnugt um, að alt sem út er tekið og ekki borgað þegar í stað, er skrifað í bók, og ef kalkipappír er á milli blaðanna, þá er fyrirhöfnin engin önnur, en að kippa í burtu blaðinu og fá það þeim sem kaupir. Þetta á sér alstaðar stað, nema hér á Íslandi. Eg þykist hafa eins mikla reynslu fyrir mér í þessu efni og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), en af því að hér er um lítilræði að ræða, sé eg eigi ástæðu til þess að fara lengra út í það.

Sigurður Sigurðsson Eg hefi eigi getað orðið alfarið samferða meðnefndarmönnum mínum í þessu máli, og vil eg stuttlega greina hvað á milli ber. Í frumv. okkar flutningsmanna er farið fram á það, að prestsgjaldinu sé jafnað niður að hálfu leyti eftir efnum og ástæðum. Jafnvel þó eg hljóti að halda því fram, að þetta ákvæði sé mjög til bóta, og bygt á fylstu sanngirni, þá verð eg þó hins vegar að kannast við, að niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum þykir ávalt óvinsæl. Fyrir því hefi eg ekki haldið fast við þetta atriði og geri það eigi að kappsmáli. En þegar kemur að því atriði málsins, hverjir eigi að vera undanþegnir gjaldi til prests og kirkju, þá skilja leiðir. Þar verð eg að halda fast við ákvæði frumvarpsins. Að vísu hefir meiri hluti nefndarinnar tekið upp í sínar breytingartill. ákvæði um undanþágu frá þessum gjöldum. En sú undanþága nær skamt. Þar eru undanþegnir að eins heyrnar- og málleysingjar og fábjánar. Að öðru leyti ætlast meiri hluti nefndarinnar til, að allir gjaldi þessi lögboðnu gjöld til prests og kirkju, hverrar trúar sem þeir eru, eða hvort þeir hafa nokkra trú eða enga, og hvernig sem annars högum þeirra er háttað, nema þeir séu í einhverju viðurkendu kirkjufélagi utan þjóðkirkjunnar, er hafi prest eða forstöðumann, er fengið hafi konunglega staðfestingu. Frá sjónarmiði þjóðkirkjunnar þykir þetta viðeigandi og í alla staði eðlilegt. En óneitanlega er hér að ræða um einhver hin mestu ófrelsishöft, er eiga sér stað. Það er í mesta máta ófrjálslegt, að skylda þá menn til að greiða gjöld til þjóðkirkjunnar, er standa utan hennar og vilja engin mök við hana eiga. Það fyrirkomulag getur ekki þrifist til lengdar. Þá virðist mér það í alla staði óviðeigandi, að vera að gera það aðskilyrði í lögum um gjöld til þjóðkirkjunnar, hvað utanþjóðkirkjusöfnuðir mega greiða minst til sinnar eigin kirkju til þess að vera lausir við gjöld til þjóðkirkjunnar. Utanþjóðkirkjusöfnuðir eiga vitanlega að vera sjálfráðir um það, hvað þeir gjalda til sinnar eigin kirkju, og það kemur naumast þjóðkirkjunni við, hvort þau gjöld eru krónunni hærri eða lægri fyrir hvern mann innan safnaðarins. Það hefir nú í sjálfu sér enga þýðingu að vera að ræða um það hér, að utanþjóðkirkjumenn, sem ekki eru í neinum söfnuði utan þjóðkirkjunnar, skuli vera lausir við öll gjöld til þjóðkirkjunnar, með því að það er margbúið hér í deildinni að greiða atkvæði um það og jafnan verið felt. Það er því sýnt, að meiri hluti deildarmanna eru þessu atriði mótfallnir. Eg býst því við, að tillaga okkar flutningsmanna um, að allir utanþjóðkirkjumenn skulu undanþegnir gjöldum til prests og kirkju fái ekki byr og verði feld. En þá hefir frumv. mist aðalþýðingu sína í mínum augum, og læt eg mér þá úr því í léttu rúmi liggja, hver verða afdrif þess.

Pétur Jónsson Eg er framsm. samdóma um, að það þurfi allrar varúðar við, þegar breyta á lögum eins og fátækralögunum. Brtill. mín á þgskj. 298 gengur út á það, að hægt sé að veita mönnum styrk af sveit, án þess að hann verði talinn fátækrastyrkur, ef honum samkvæmt sveitarfundarsamþykt er varið til þess að leita manni heilsubótar að læknisráði, eða til fæðiskostnaðar barns í skóla. Ef háttv. deild finst mikið athugavert við þetta, þá er auðvitað ekki vert að halda því til streitu. Háttv. framsm. (J. M.) hefir lýst því yfir, að nefndin taki vel í seinni hluta till., um fæðiskostnað barns í skóla. Nú til þess, að eiga ekki þann hluta tillögunnar á hættu við atkvæðagreiðslu nú, vegna hins hlutans, og ekki er hægt að greiða atkv. um hvað fyrir sig í þetta sinn, tek eg allar tillögurnar aftur, og bý málið undir til 3. umr.

Jón Ólafsson; Herra forseti! Þessu máli er þannig farið, að reynslan hefir sýnt, að stimplun á kjöti hækkar verðið að miklum mun. Ef öðrum en dýralækni væri heimilað að stimpla kjöt með sama stimpli og dýralækni, eins og tillaga nefndarinnar fer fram á, þá mundi það hafa í för með sér, að alt kjötið mundi komast í lægra verðið. Niðurlag 1. gr. frumvarpsins verður að falla burtu. Nú er sagt, að Húnvetningar ætli að fá dýralækni frá Noregi til þess að stimpla kjöt fyrir sig í haust, en það er hætt við því, að hann fái ekki ferðina borgaða, ef hann má ekki taka nema 5 aura af hverjum kindarkropp, sem hann skoðar. Það er hart að meina bændum að nota útlendan dýralækni, þegar innlendur dýralæknir er ekki til. Tillaga þm. Dal. (B. J.) er vel hugsuð og á góðum rökum bygð.

Flutnm. (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Þegar eg sá, að frumv. stjórnarinnar um fræðslumál var vísað frá umræðum í efri deild, datt mér í hug að koma fram með frv. þetta. Eins og menn sjá, er að eins farið fram á, að fresta framkvæmd fræðslulaganna 2 ár. Það hafa margir þá skoðun, að skólaskylda barna undir 14 ára aldri, sé mjög bagaleg á ýmsan hátt. Fyrir þessu þarf eg ekki að færa frekari rök, það hefir svo oft verið gert. Að vísu hefi eg heyrt sagt, að fræðslumálastjórinn hafi litið svo á, að hægt sé, að hreppunum fornspurðum, að launa kennara, en eg lít svo á, að fræðslumálanefnd hafi ekki heimild til að ráða kennara, án þess að spyrja hreppsbúa eða hreppsnefnd að því. Hinsvegar er menning komin á svo hátt stig í landi voru, að ekki virðist vera brýn þörf á því, að hafa þessa skólaskyldu, því víða má trúa heimilunum fyrir uppfræðslu barnanna, og eg fyrir mitt leyti felli mig betur við, að skólaskyldualdurinn væri 14-16 ára aldurinn, eins og stungið var upp á í frumv. stjórnarinnar, því er Ed. ekki gat samþykt. Skal eg svo eigi fjölyrða meir um þetta mál að sinni, en vonast til, að þetta mál gangi til 2. umr.

Sigurður Gunnarsson Þetta er mjög alvarlegt mál, og eg get ekki láð nefndinni, þó hún hafi reynt til þess að finna eitthvert ráð til þess að bæta úr dýralæknaskortinum, því reynslan hefir sýnt, að það kjöt, sem stimplað er af dýralækni, selst miklu betur, svo að það hafa fengist 4 til 5 og upp í 8 kr. meira fyrir tunnuna af því kjöti en óstimpluðu kjöti. Eins og nú standa sakir, þá er það ekki nema nokkur hluti landsins, sem nær til dýralæknis, og á þann hátt orðið þessa hærra verðs aðnjótandi. Þetta er með öllu ófært. Nú hefir nefndin reynt að bæta úr þessu, með því að leggja það til, að menn, sem lært hafi hjá dýralækni að rannsaka kjöt, séu látnir stimpla kjötið, þar sem þeir sjálfir ná ekki til. En hv.þm. Dal. (B. J.) segir, að þessi stimplun slíkra manna sé sama og engin stimplun. Líklega er hann, eða ætti að vera reyndari í þessu efni en eg. En eg vil samt sem áður spyrja hann um, hvort hann sé alveg viss um, að þessi staðhæfing hans sé rétt. Það er hart, finst mér, að að eins nokkur hluti landsins skuli geta orðið þessa hærra verðs aðnjótandi, ef, sem eg ekki efast um, má bæta úr þessu á þann hátt, sem nefndin leggur til. Ef þetta væri ekki tiltækilegt, munu landsmenn í þeim hlutum lands, er dýralæknar ná ekki til, hljóta að heimta ný dýralæknaembætti, og ekki verður það ódýrara.