Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti. Hér er rétt eitt einkasölufrv. á ferðinni, og á nú að snúa sér að því að koma á ríkisrekstri á jarðarávöxtum, kartöflum og grænmeti, taka í hendur ríkisins allan innflutning á þessum vörum og sölu á öllu því vörumagni, sem framleitt er innanlands af þessu tægi, sem ekki tekst að selja til neytenda strax, þegar uppskeru er lokið. - Þetta frv. er nú í aðaldráttunum ósköp svipað öðrum einkasölufrv. að því leyti, að það stefnir að því fyrst og fremst að taka umráðarétt af þeim, sem með þessa vöru fara og hingað til hafa haft til sölu og lagt fram fé til þess að geyma innlenda uppskeru frá því, að uppskeru er lokið og þangað til þessi vara kemst til neytenda. Þetta liggur náttúrlega í eðli málsins. En það eru mörg og merkileg atriði í þessu frv., sem vissulega er ástæða til að gera glögga grein fyrir. Ég þykist hafa séð mörg atriði í frv., sem bera vott um ónóga athugun á því, hvað verið er að gera með slíkum lögum sem þessum. Til frv. hefir verið kastað höndum svo gersamlega, að ekki er hirt um, að nein meining sé í ákvæðum um svo stórkostlega ákvörðun ríkisvaldsins um að grípa fram í þau viðskipti, sem byggjast á framleiðslu þessarar nauðsynjavöru og þeim innflutningi, sem verið hefir. Höfuðatriði frv. er nú það, að grænmetisverzlun ríkisins á nú að hafa allan einkarett til innflutnings á kartöflum og grænmeti til landsins. Hún á og að hafa skyldu til að kaupa allt, sem fram er boðið af innlendri framleiðslu þessara jarðarávaxta. Í þessu skyni er ætlazt til, að þessi stofnun setji upp geymslur og hafi útibú víðsvegar á landinu, þar, sem forstöðunefnd stofnunarinnar akveður. Og mér þykir líklegt, að það verði að vera á segjum tíu stöðum á landinu. því að vitanlega koma fram kröfur um það að fjölga slíkum stoðum, og það innan skamms, þegar það kemur í ljós, að mikilsvert er fyrir framleiðendurna að hafa þessa ríkisstofnun nærri, til þess að geta fært henni þá uppskeru, sem þeir nota ekki sjálfir. Þá er eðlilegt, að undan þeirri kröfu verði látíð, að hafa upplagspláss og forstöðunefndir og forstöðumenn fyrir þessar birgðir, sem ríkið verður að taka að sér að kaupa og geyma. Nú segir ennfremur, að geymslurúm skuli vera á hverjum stað þar, sem hentugt þykir að hafa það, og er skylt að kaupa þær innlendar kartöflur, sem berast að, eftir því, sem geymslurúm og markaðsþörf leyfa. Ég á erfitt með að gera mér grein fyrir, hvernig á að samræma þetta tvennt, að grænmetisverzlunin kaupi allar kartöflur fyrir gildandi innkaupsverð, og svo þetta: eftir því, sem geymslurúm og markaðsþörf leyfir“. Ég veit ekki, hvort þetta á að skilja svo, að hér sé um tvær sambærilegar stærðir að ræða, sem ákveða eigi verðið eftir. Geymslurýmið fer auðvitað alveg eftir því, hvað forstöðumennirnir leigja eða byggja það stórt. En að fara eftir markaðsþörfinni - hvað þýðir það? Er það söluþörf framleiðendanna? Ef svo er, þá takmarkast innkaupin af allt öðru en geymslurúmi. Ég fæ ekki séð, hvernig þessar tvær línur skerast.

Ætli það sé ekki átt við magarúm?

. Ekki eftir orðanna hljóðan. - En sé hér átt við söluþörf framleiðendanna, er eðlilegra að staðið hefði: „markaðsþörf krefst“. Mér er annars hulin ráðgáta, hvaða vit er í þessu. Ef til vill er það tilætlunin, að stjórn fyrirtækisins gangi út frá markaðsþörfinni og reikni til með hana fyrir augum, hve mikið geymslurúm þurfi, en í frv. er þetta allt í þoku. Ég gæti bezt trúað, að stjórn þessarar verzlunar botnaði ekkert í því, hvað þessi fyrirmæli þýða. Ég hefi viljað sýna, hvaða hugrenningar þau vektu hjá mér sem leikmanni, og þætti gott ef aths. mínar gætu orðið n. að liði. - Þá er það ákvæði, að hver landshluti sé látinn fullnægja sinni neyzluþörf, eftir því, sem því verður komið við. Það er skynsemi í þessu, að spara þannig flutninga á kartöflum og tryggja það, að þeir, sem næstir búa markaðinum, njóti hans fremur en þeir, sem fjærst búa. En ég held þó, að erfitt verði að koma mati á þetta, hvenær landshluti fullnægir sinni neyzluþörf. Það þarf glöggan mann til þess að vita fyrirfram uni neyzluþörf og framleiðslu í hverju héraði og landshluta. - Ég sé á 12. gr., að tilætlunin er að fela S. Í. S. einokun á allri grænmetisverzluninni, og má þá gera ráð fyrir, að það verði kaupfélagsstjórarnir, sem ákveði „markaðsþörfina“, neyzluþörf og geymsluþörf, eins og vikið er að í 3. gr. Ég skal ekki draga speki kaupfélagsstjóranna í vafa, en ég held, að það geti þó verið varhugavert, að þeir megi vaða í ríkissjóðinn eftir geðþótta eftir því, hve mikið þeir, vilja kaupa, geyma og selja af kartöflum. Ég tel alveg óforsvaranlegt að fela hvaða kaupfélagsstjóra sem er í holu úti á landi annað eins vald yfir ríkissjóðnum. - Þá er enn ein setning í 3. gr., sem vert er að athuga betur. Hún er svona: „Eftir því, sem fært þykir, skulu þeir framleiðendur látnir sitja fyrir um kaup að haustlagi, sem erfiðast eiga um flutninga að vetrarlagi“. - Hvert þá að vetrarlagi? Líklega á aðalmarkaðinn í Rvík, því sennilega færi „yfirproduktionin“ á þann markað. - Ég vil skjóta því hér inn í, að hér er sjálfsagt átt við sölu, en ekki „kaup“, þó að svo standi í frv., og er þetta enn eitt dæmi þess, hve þetta frv. er ljóst hugsað, eða hitt þó heldur. - Ef hér er átt við flutninga til markaðsskálanna innanhéraðs, sem ætla má, að verði nægilega margir, sé ég ekki neina þörf á þessu ákvæði né neina sérstaka sanngirni í því. Mér finnst, að báðir þeir framleiðendur, sem búa fjarri og nærri útibúi (og um geysimikinn aðstöðumun ætti aldrei að vera þar að ræða), eigi jafnan rétt á að selja það, sem umfram er þörf heimilisins. því eru öll líkindi til þess, að hér sé miðað við aðalmarkaðsstaðinn, sem er Rvík. Nú er t. d. framleitt mjög mikið af kartöflum á Akranesi, sem hingað til hafa að miklu leyti verið einar á innlenda kartöflumarkaðinum í Rvík. Ef aðrir eiga nú að fara að öðlast forgangsrétt um sölu á kartöflum hingað, af því að þeir búa lengra frá, þá er komið á sama fyrirkomulag og í mjólkurmálunum, sem sé það, að láta þá, sem bezta aðstöðu hafa gagnvart markaðinum, bíða þangað til hinir eru bunir að selja. Hér er auðsjáanlega alveg um hið sama að ræða, og ég á bágt með að trúa því, að nokkur hv.þm. greiði slíkri fásinnu atkv., að menn séu látnir gjalda hinnar góðu markaðsaðstöðu sinnar með því að vera látnir bíða, þangað til þeir, sem verri aðstöðu eiga, eru búnir að selja upp. En ef þetta felst ekki í till., þætti mér gaman að vita, hvað það er. Afleiðingin af samþykkt slíks ákvæðis hlýtur að verða sú, að Akurnesingar og aðrir framleiðendur í nágrenni Reykjavíkur verða að bíða þangað til t. d. Eyfirðingar og Þingeyingar hafa selt sínar kartöflur! Auðvitað er innflutningsbann í sambandi við hina nýju einkasölu. 4. gr. hljóðar svo: „Heimilt er landbrh. í samráði við Búnaðarfélag Íslands og grænmetisverzlun ríkisins að banna innflutning á þeim tegundum garðávaxta, sem framleiða má í landinu sjálfu og grænmetisverzlun ríkisins annast ekki innflutning á, eftir því, sem nauðsynlegt kann að vera til þess að tryggja markað fyrir innlenda framleiðslu“. Ég býst við því, að flestum muni þykja þetta nokkuð torskilið, svo að ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það aftur (Endurtekur greinina.) Hér er svo mörgum atriðum hrúgað saman, að þörf er á að greina allt í sundur. Fyrst er þá það, að landbrh. sé heimilt að banna innflutning á þeim tegundum garðávaxta, sem framleiða má í landinu sjálfu og grænmetisverzlun ríkisins annast ekki innflutning á. Ég vil biðja hv.frsm. landbn. að upplýsa mig og aðra jafnfáfróða um það, hvaða tegundir koma hér til mála. því að í 2. gr. stendur: „Stofnun, sem nefnist grænmetisverzlun ríkisins, annast innflutning og verzlun kartaflna og annara garðávaxta samkv. lögum þessum“. Mér þykir svo gaman að vita, hvaða tegundum garðávaxta grænmetisverzlunin annast ekki innflutning á, eftir að búið er að ákveða í lögunum, að hún skuli annast innflutning á kartöflum og öðrum garðávöxtum. - Þá kemur merkileg grein, sem mun vera 5. gr. Þar segir svo, í 1. mgr.: „Grænmetisverzlun ríkisins er heimilt að leigja eða láta reisa í Reykjavík geymslu og markaðsskála fyrir kartöflur og aðra garðávexti, sem framleiddir eru í landinu og ætlaðir eru til sölu innanlands“. Þarna hefir það alveg gleymizt, að verzlunin á. samkv. 2. gr., að annast ein innflutning á kartöflum og öðrum garðávöxtum. Hér er hinsvegar aðeins talað um geymslu og markaðsskála fyrir þær kartöflur og garðávexti, sem framleiddir eru í landinu, og þar með óbeinlínis bannað að leigja eða láta reisa hús í Reykjavík undir þær vörur, sem verzlunin flytur inn í landið. Annars væri alveg óþarft að taka það fram, að vörurnar skuli vera framleiddar í landinu sjálfu, ef leyfilegt væri að reisa eða leigja skála fyrir hinn erlenda varning líka. Ég veit ekki, hvernig stjórn grænmetisverzlunarinnar fer í kringum þetta ákvæði. Auðvitað hlýtur hún að hafa það að engu í framkvæmd, en eftir orðalagi gr. er grænmetisverzluninni alveg óheimilt að geyma erlenda garðávexti í skálum sínum. Hinsvegar má grænmetisverzlunin reisa slíka geymslu- og markaðsskála úti um land eftir þörfum, án þess að tekið sé fram, að þeir séu eingöngu fyrir innlenda framleiðslu, svo að þar er geymslan á erlendum garðávöxtum heimiluð óbeinlínis. Þá eru ákvæði um það, að skipaðir skuli kartöflumatsmenn allsstaðar þar, sem til greina getur komið, að kartöflutunna verði seld. Þeir eiga að fá erindisbréf, og skal verzlunin greiða allan kostnað við matið að svo miklu leyti sem framleiðendur og neytendur hafa verið ánægðir með viðskiptin sín á milli hingað til, án þess að til matsmanna kæmi, er þetta alveg óþarft. Ég vil ekki fullyrða, að það sé óþarft, ef svona milliliður kemur inn á milli framleiðanda og kaupanda, eins og hér er talað um, sem er grænmetisverzlun ríkisins. En það er fyrst vegna þessarar tilhögunar, að það verður verulegur kostnaður að þessu atriði - sem sé mati á grænmeti. Þar að auki á náttúrlega að skipa n., sem situr hér í Reykjavík og á að ákveða verðlag á grænmeti víðsvegar um land. Það verður náttúrlega 5 manna n. og ríkisstj. skipar form. en ýmsir aðiljar skipa hina nm. En þeir eiga að vísu að starfa kauplaust í þetta sinn, og er það merkileg nýjung í þessari löggjöf, að það er talað um, að það sé borgaraleg skylda að vera í þessari n. Líklega þýðir þetta sama sem að þessir nm. verði valdir úr hópi starfsmanna ríkisins, sem ekki eiga að sér þetta verk fyrir ríkisvaldið. Og þá fyrst og fremst vegna þess, að þeir geta átt á hættu, ef þeir neita að taka þetta að sér, að sæta afarkostum af ríkisvaldinu. En mér þykir líklegt, að það verði torvelt að neyða aðra til þess að taka þetta að sér heldur en þá, sem ríkisvaldið hefir einhver slík tök á. Ég segi heldur ekki, að ekki megi finna menn til þess úr hópi starfsmanna ríkisins, og er það merkileg nýjung, að þeim er ætlað að leggja fram krafta og tíma kauplaust. Svo kemur í 10. gr. ákvæðið um verðið. Það eru ákaflega merkileg ákvæði, sem þar er að finna. Þar segir í tveimur stöðum, að tryggt skuli framleiðsluverð svo kallað. Það er mikið tönnlast á framleiðsluverði nú á dögum, sem að vísu er eins margskonar og framleiðendurnir eru margir. Það er það merkilega við framleiðsluverðið, að það þýðir eftir eðli málsins það verð, sem framleiðslan endanlega kostar, og þess vegna er það eins margvíslegt og framleiðendurnir eru margir. En náttúrlega má finna út meðalverð á framleiðslu allra framleiðenda, en það verður aldrei nákvæmt. Þess vegna er það dálítið út í hött að tala um framleiðsluverð, það verður aldrei annað en innihaldslaust orð, sem hefir enga meiningu. En hitt er annað mál, að í daglegu tali þýðir framleiðsluverð almennt það verð, sem framleiðendur koma sér saman um að segja, að þeir þurfi að fá fyrir vörur sínar til þess, að borgi sig að framleiða þær. En í gr. segir meira. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðskráning garðávaxta skal aðallega miða við markaðsverð garðávaxta í nálægum löndum, að viðbættum flutningskostnaði. Þó skal þess gætt jafnframt, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð“. Þarna er um tvær ósambærilegar stærðir að ræða, þar sem sagt er, að verðskráningu skuli miða við markaðsverð erlendis, að viðbættum flutningskostnaði, en í framhaldi gr. segir, að þess skuli jafnan gætt, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð. Hvers vegna á að miða við markaðsverð erlendis og framleiðsluverð hér? Það er stórmerkilegt, að ekki skuli vera miðað við framleiðsluverð erlendis, því að það er ekkert víst, að markaðsverð þar komi neitt nærri því að vera framleiðsluverð Mér þykir ákaflega furðulegt, að sá, sem samið hefir frv., virðist ekki hafa tekið eftir þessu. Það hefði þó verið samræmanlegra að segja, að innkaupsverð hjá grænmetisverzluninni skyldi miðað við framleiðsluverð erlendis, að viðbættum flutningskostnaði, og framleiðsluverð innanlands. Nei, það er ekki. Það er markaðsverð erlendis og framleiðsluverð hér. Þetta tvennt vísar sitt í hvora áttina, svo að það er engan botn hægt að finna í þessum fyrirmælum. Hugsa mætti, að nú ætti að taka meðalverð af þessum tveimur ólíku verðum. En ekki dugir það, því að þá er engin vissa fyrir því, að tryggt sé hæfilegt framleiðsluverð hér. Ég þori að fullyrða, að hverjir sem skipa stjórn þessa verzlunarfyrirtækis, er alveg ómögulegt fyrir þá að fullnægja ákvæðum gr. og taka fullt tillit til hvorutveggja. Með öðrum orðum, þetta er eintóm grautargerð og vitleysa, nema ef gera ætti ráð fyrir, að til grundvallar fyrir þessu lægi, að það ætti að segja við neytandann: Þessi löggjöf er ágæt fyrir þig, því að verðlagið á að miða við markaðsverð erlendis að viðbættum flutningskostnaði. En svo á að segja við framleiðandann: Ekki þarft þú að kvarta, því að þér er tryggt framleiðsluverð fyrir þínar afurðir. Svona mætti nota þessi ákvæði. En til framkvæmda eru þau ekki annað en hugsanagrautur og bull. Hér er líka ákaflega þægileg gjöf til neytendanna, ef maður athugar kringumstæðurnar hér á landi. Hér segir: „lnnflutta garðávexti má aldrei selja hærra verði enn innlenda, miðað við sömu gæði“. En það vita allir, að innlendir garðávextir eru svo dýrir, að dæmi eru til, að þeir hafa verið allt að því fimmfalt dýrari en erlendir garðávextir, sem hingað hafa verið fluttir á sama tíma. Í 11. gr. frv. eru ákvæði um það, að ágóðanum, sem kynni að verða af þessari verzlun, skuli varið til þess að byggja markaðsskála og stofna varasóði. Heldur þykir mér það óvarlegt, ef mikill ágóði verður af þessari starfsemi, að byggja stóra markaðsskála víðsvegar úti um land, vegna þess að hv.frsm. landbn. sagði áðan í umr., að það væri engin hætta á, að þessi stofnun stæði lengi. Hann sagði, að eftir 2 eða 3 ár mundi stofnunin lögð niður, því að þá yrði framleitt nóg af garðávöxtum í landinu sjálfu og tilgangi laganna væri þá fullnægt. Ef hv.frsm. hefir meint þetta, já þykir mér hann ekki hafa gert sér nægilega grein fyrir þessu máli. Ég er sannfærður um það, að þá fyrst þykir ástæða til þess að halda þessari stofnun áfram, þegar framleiðslan er orðin meiri en svo, að markaður sé fyrir hana innanlands. Hvernig er með kjötið? Var það ekki þess vegna, að kjötlögin voru sett, að ekki var nógur markaður í landinu? Hvernig færi þá með kartöflurnar? Nú eru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að auka kartöfluframleiðsluna, og eftir því, sem lýst er, hvernig þessi framleiðsla hefir aukizt á síðustu árum. Þykir mér ekki ótrúlegt, að það mundi takast áður en mörg ár líða að auka svo framleiðsluna, að hún verði um of. En ég held, að framleiðendur megi vara sig, þegar að því er komið, að framleiðslan er orðin of mikil, til þess að markaðurinn innanlands nægi, því að sannleikurinn er sá, að ástandið getur ekki verið betra en það er fyrir þessa framleiðendur, því að þeir losna við alla framleiðsluna strax. Þess vegna er svo langt frá, að þetta sé hagsmunamál fyrir kartöfluframleiðendur, að kartöfluframleiðslan sé aukin og að því komi, að markaðurinn verði of þröngur, því að það þýðir óhjákvæmilega, að verðið fari niður úr öllu valdi, nema með því móti að halda grænmetisverzlun ríkisins áfram og aðstoða framleiðendur til þess að halda uppi óeðlilega háu verði á framleiðslunni. Þess vegna er það svo mikil fjarstæða, að þessi stofnun muni aðeins standa um fá ár, því að þá fyrst er ástæða að styðja framleiðendur, þegar markaðurinn er orðinn of þröngur. Og ríkisvaldið er að vinna að því, að markaðurinn verði of þröngur, nema að eigi að snúa því við, sem upp er komið nú, að hvetja menn með verðlaunum til þess að auka framleiðsluna, að í staðinn verði farið að eins og Roosvelt gerir í Ameríku, að kaupa menn til þess að hætta við framleiðsluna. Ég held, að það sé alveg óþarft að hvetja menn með verðlaunum til þess að auka kartöfluframleiðsluna, því að eftirspurnin og bættar aðgerðir sjá fyrir því, að framleiðslan eykst af sjálfu sér. Þetta mál er eitt af þeim málum, sem ber ljósan vott þess, hvað meiri hl. hér á Alþingi hefir litla tilfinningu fyrir því að vernda okkar íslenzku krónu. Það er eitt af því, sem séð verður af þessu frv. Það er sama hugsunin og kemur fram vita, að það geri í sjálfu sér ekkert til, hvað kosti að framleiða þarfir landsmanna, bara að spara gjaldeyrinn. Þeir segja, að það borgi sig betur að framleiða poka af kartöflum, þó að þið kosti 10 kr., heldur en að kaupa hann frá útlöndum fyrir 1 krónu. Þetta ber vott um fyrirlitningu fyrir þeim mikilsverða hlut í okkar þjóðarbúskap, sem heitir íslenzk króna. Þessi fyrirlitning, sem hér kemur fram á íslenzkri krónu, að íslenzk mynt eigi alltaf að vera undirlægja allra erlendra mynta, er dauðadómur yfir fjárhag þessa þjóðfélags. - Ég þykist hafa sýnt fram á með þessum fáu orðum, að þetta frv. er að mörgu leyti vanhugsað, og ég hefi spáð því, að það muni hafa allt aðrar afleiðingar heldur en menn hafa gert sér grein fyrir. Framsóknarmenn hafa neytt sósíalista til þess að hjálpa sér til að koma þessu máli fram, svo að þeir geti komið að við þessa ríkisstofnun ýmsum af þeim mönnum - bitlingaliði -, sem þeir hafa á vegum sínum, og til þess að geta tekið þetta af þeim mönnum, sem nú hafa verzlun þessa með höndum, bæði til þess að spilla fyrir þeim og líka til þess að gleðjast yfir því að fara með slík völd í þjóðfélaginu. En ég held, að það verði stutt þangað til það kemur í ljós, að að þessu verði engin gleði. hvorki fyrir framleiðendur eða neytendur þessara vörutegunda.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að hafa um þetta mál langt erindi. Ég skal játa það, að ég hefi ekki mikla trú á því, að það verði til hagsbóta fyrir alþýðu manna, að ríkisvaldið setji á fót einokun í kartöflum. Það hafa á undanförnum árum verið flutt frv., sem hafa átt að ýta undir kartöfluræktun í landinu, en flest hafa þessi frv. verið með allskonar þvingunarrástöfunum, sem sýnilega hafa stefnt að því að torvelda kartöflukaup fyrir fólki, sem þarf að kaupa kartöflur um suma þá tíma ársins, sem þessi vara hefir fengizt í sæmilegu úrvali. Um verðið skal ég ekki tala, en að undanförnu hafa mér þótt þessi frv. stefna í þá átt að þvinga menn til þess að kaupa innlendar kartöflur, þótt þær væru lakari en útlendar kartöflur, sem fáanlegar væru á sama tíma. Nú hefir það samt tekizt, að þessi meira og minna dulbúna einokun komist til framkvæmda, og hingað til hefir það verið þannig, að hv.þm. jafnaðarmanna hafa verið á móti þessum tilraunum, sem hv.þm. Mýr. hefir venjulega haft forustu fyrir, til að torvelda það, að fólk hefði aðgang að þessari vörutegund. Ég vil aðeins í því sambandi minna á, að á þinginu 1932 var flutt frv. um innflutning á kartöflum. Það frv. mun hafa verið flutt af landbn., og um það fórust einum hv.þm. jafnaðarmanna hér í hv. d. þannig orð, að hann vildi ekki athyllast þetta frv., sem þar var á ferðinni, og sagði svo meðal annars, það er hér smákafli úr ræðu, sem ég vil lesa með leyfi hæstv. forseta: „Ef ætti að koma skipulagi í þessa framleiðslu, þá yrði ég og jafnaðarmenn fyrstir manna til að verða með þessu, en þá yrði að taka málið öðrum tökum. Þá þyrfti fyrst og fremst að rannsaka, hvar á landinu væru bezt skilyrði fyrir kartöflurækt og kálmeti og hvernig henni yrði haganlegast og ódýrast fyrir komið til þess að fullnægja þörfum landsfólksins. En síðan væri að koma í fullnægjandi rækt á þessum stöðum og á þennan hátt, og má þá vænta, að fyrst og fremst yrtu teknir þeir staðir, þar sem gnægt er af jarðhita, svo sem í Reykjum í Ölfusi, og komið þar upp stórum kálmetisbúum, en ekki hlynnt að dreifðri og óskipulegri ræktun til sölu. Þá mundi og söluskipulag komast í fyrir allt landið, en því er ekki að heilsa hér í Gósenfrumvarpi einstaklingshyggjunnar. Þá yrði fylgt kenningum sósíalismans í þessari atvinnugrein sem öðrum“. Sem sé, hv. 2. þm. Reykv. var óánægður með það frv., sem þá var lagt fram, vegna þess að það var ekki byggt í anda sósíalismans. - Ég hefi átt samleið með jafnaðarmönnum í því að leggja á móti því að torvelda innflutning á kartöflum, þar sem það er kunnugt, að í landinu hefir ekki verið framleitt nóg af þessari fæðutegund. Síðar þetta gerðist hefir kartöfluræktun aukizt í landinu, og ennfremur eigum við nú verra met, vegna peningaleysis, að kaupa útlendar kartöflur heldur en við áttum þegar þetta frv. var á ferðinni. Það er rétt að kannast við það, að nú mælir margt með því að styðja og efla innlenda framleiðslu á þessari vöru, en þess verður samt að gæta að kartöflurnar eru sú fæðutegund, sem ætti að vera á hvers manns borði í hverjum degi, og hvarvetna er talin hin mesta nauðsyn fyrir velferð alþýðu, að hægt sé að hafa aðgang af góðum jarðeplum. - Það hefir brunnið við hér, að kartöflusýki hefir eyðilagt uppskeruna, og brennur en við. Ég held, að það komi oft glöggt fram, að kartöflur eru misjafnlega góð vara og getur verið ill frambærilegur jarðarávöxtur á móts við reglulega góðar kartöflur. Það þarf að vera svo með þessa tegund, að fólk eigi alltaf aðgang að góðri vöru, og því fer fjarri, að það sé sama, hverjar kartöflurnar eru. Hv. þm. Mýr. hefir, eins og kunnugt er, lengi staðið í stimpingum um þetta mál og haft jafnaðarmenn á móti sér, af því að ekki hefir verið fylgt kenningum sósíalista, eins og hv. 2. þm. komst að orði, en nú er svo að sjá sem hv.þm. Mýr. og jafnaðarmenn hafi orðið á eitt sáttir með að koma af stað ríkiseinokun á kartöflum. Jafnaðarmenn hafa á undanförnum árum, eins og ég tók fram, verið á móti öllum sölu- og innflutningshöftum á kartöflum, vegna þess að þeir álitu, eins og ég og fleiri, að ekkert mætti gera til að torvelda, að fólk gæti fengið góðar kartöflur til daglegrar neyzlu, sérstaklega í sjávarþorpunum, - því að í sveit kaupa menn vitanlega ekki útiendar kartöflur. En nú yfirgefa þeir líka þennan málstað til þess að geta klúðrazt með sinn ríkisrekstur. En vitaskuld, frá sjónarmiði þeirra er það bót í máli, að þeirra eigið fyrirkomulag á þarna að komast að, en samkomulag getur ekki verið svo í augum annara manna. Mér virðist þetta frv. hafa alla þá galla, sem áður var að finna á hinum ýmsu frv., sem borin hafa verið fram um innflutningshömlur á kartöflum í því skyni að auka innlenda ræktun, allar þær gallahliðar, sem snúa að fólkinu, og þann höfuðgalla hefir þetta frv. í viðbót, að nú á að gera kartöfluverzlun að ríkiseinokun. Ég held það hafi verið hv.þm. Mýr, sem svo sorglega oft hefir það hlutskipti að mæla fram með þeim málum, sem ætla má, að honum séu mjög ógeðfelld, sem sagði óþarft að gera þessa vöru dýrari, þó að til ríkisrekstrar væri stofnað. Við höfum nú reynsluna fyrir okkur, hvað allar þær vörur, sem komizt hafa undir ríkiseinokun, hafa hækkað í verði, og það svo að segja strax eftir að einokunarhelsinu var smellt á þar. T. d. var mjög nýlega sýnt opinberlega fram á, að vörutegundir nokkrar, sem nýlega voru settar undir einokun ríkisins, hækkuðu að mun. Ég á við raftækin. Alveg eins fer vitaskuld um kartöflurnar. Með frv. þessu dregur að því, að fólki verði ekki einasta torveldað að kaupa kartöflur á borð sitt, og að það eigi kost á að hafna og velja; hitt er ég jafnsannfærður um, að kartöflur og grænmeti verður miklu dýrara þegar ríkið fer að verzla með þær vörur heldur en nú. Ég er sannfærður um þetta af því, að þetta er reynslan um allar þar vörutegundir, sem ríkið verzlar með. Skipulagið sjálft hefir þetta í sér fólgið, eins og sjálfsagt hefir þótt að framkvæma það, það er mikið mannahald, skeytingarleysi í innkaupum og þvíumlíkt. Allt er eins og ábyrgðarlaust af þeim, sem við stofnunina starfa. Þessar orsakir hljóta að gera vöruna dýrari, og hafa jafnan gert það. - En við þetta bætist svo það, að nú virðist sá vera uppi hjá hæstv. stj., að það verði bara að pressa peninga inn í ríkissjóðinn á einhvern hátt. Saga þessa þings sýnir ljóslega, að þær leiðir eru farnar í þessu skyni, sem undir öllum venjulegum kringumstæðum mundu taldar algerlega ófærar og svo að segja óframkvæmanlegar. Skattar og tollar eru nú skrúfaðir svo upp og á þeim hert, að þess munu óvíða og jafnvel hvergi dæmi. - Þegar nú þetta hugarfar er komið inn í valdhafana, þá er því alveg samstætt, að ríkisstofnanir eru látnar hækka útsöluverð hinna ýmsu vörutegunda, til þess að ríkið geti grætt meira á verzluninni en ella. Og ég tel víst, að t. d. raftækjaeinokunin og þær aðrar stofnanir, sem hafa hækkað svo gífurlega verð hjá sér, hafi gert það með fullu samþykki og jafnvel skipun sinna yfirboðara. Þegar ríkið er búið að taka þannig verzlun á vöru í sínar hendur, þá er óhætt að hækka verðið alveg rólegur, ekki þarf samkeppnina að óttast. - Hv. þm. Mýr. verður að ganga undir jarðarmen í þessu máli. Stundum hefir hann gert það áður, en þó aldrei eins greinilega og nú, er hann gerist nú frsm. að frv. um hreina og beina ríkiseinokun á annari eins vöru og gerist verkamaður í vingarði sósíalista. Hann gerist nú formælandi þess skipulags, sem hv. 2. þm. Reykv. taldi árið 1932, að væri hið eina skipulag á þessari verzlun, sem sósíalistar gætu unað við. Ég hirði ekki að ræða einstakar gr. þessa frv. Ég hefi alltaf verið mótfallinn höfuðatriðunum sjálfum í slíku máli, að reynt væri að auka kartöfluræktunina með því svo að segja að loka fyrir allan innflutning annars staðar frá. Í fyrsta lagi er langt frá því, að enn sé framleitt svo mikið af góðum kartöflum hér á landi, sem landslýður þarfnast. Í öðru lagi er það, að þegar ekki er að keppa við neina betri vörutegund, er minni hvot hjá framleiðendum að vanda þessa vöru. Og það er hættulegt atriði. En að kartöfluframleiðendur séu studdir jafnvel með opinberum ríkisstyrk, álít ég rétta leið til að auka kartöfluframleiðsluna í landinu. Það er nú vitanlegt, að sósíalistar hafa nú gleymt allri þeirri gagnrýni, sem þeir áður beittu gegn því að torvelda innflutning á kartöflum, gleymt þeirri umhyggju, sem þeir hafa látið í ljós, að þeir bæru fyrir neytendum, til þess að komast í sitt Gósenland ríkiseinokunarinnar. Það er þeim nóg. Hvernig sem fer um þá hlið, sem að neytendum snýr, þegar til kasta kemur, liggur þeim í léttu rúmi, svo blint stara þeir á sína ríkiseinokun jafnan. Ég skal að lokum segja það, að ég hefði unnað hv.þm. Mýr. annars og betra hlutskiptis heldur en þess að verða hér að ganga fram fyrir fylkingu til þess að koma á einokun á grænmeti og kartöflum í landinu. Hann hefir sjálfur allmikla framleiðslu á þessum vörum, að ég hygg. Hefði ég talið sæmra fyrir slíkan mann að halda sinni fyrri aðstöðu í þessu máli en ekki gerast formælandi ríkiseinokunar með öllum hennar göllum fyrir framleiðendur og neytendur. Nú er það að vísu svo, að það er vandi að draga smátt og smátt sem mest úr aðflutningi á kartöflum í samræmi við aukna innlenda ræktun. Ég geri ráð fyrir, að það sé svo víðar en hjá okkur Vestmannaeyingum, að framfarir í kartöflurækt hafi orðið miklar á síðustu árum. Við höfum undanfarið gert svo að segja allt, sem við höfum getað til þess að ýta undir kartöflurækt heima fyrir, þó að við höfum átt við hinn vonda vágest að stríða, sem er kartöflusýkin. Ég get gjarnan getið þess, að bæjarstjórn Vestmannaeyja hefir útvegað og samið um úthlutun á landi til 80 heimila í haust, landi sem er hæfilegt handa hverju heimili fyrir kartöflugarð. En þrátt fyrir allar ráðstafanir, má maður alltaf í sjóplássum vera við því búinn að kaupa mikið af kartöflum að. Bæði vegna þess, að það koma eðlilega fram skemmdir í kartöflum, þegar líður á veturinn, og þó ekki sé beinlínis um skemmdir að ræða, missir þessi fæðutegund jafnan nokkuð af gæðum sínum við geymsluna. Og eins og ég gat um áðan, getur kartöflusýkin komið og kollvarpað öllu, stundum jafnvel fleiri ár í röð. Af þessum ástæðum verður um ófyrirsjáanlegan tíma alls ekki tryggt, að menn þurfi ekki að flytja inn kartöflur, ef ekki á að vanta, sem ekki má koma fyrir, svo nauðsynlegur liður sem þær eru í fæðu manna. Það getur nú verið, að ríkiseinkasala geti séð um það, að kartöflur ekki vanti. En ég hefi fært hinar sterkustu líkur fyrir, að fyrirkomulag það, sem hér er stungið upp á, leiði til þess, að varan verði ekki betri, og það má ganga að hinn vísu, að almenningur verður að kaupa hana dýrara en ella. Ég mun í þessu máli hallast að brtt.hv.þm. Borgf., þó að sumt af hans till. hafi verið fellt við 2. umr., þá skilur hann og hv.þm. Mýr., sem oft hafa verið samherjar í þessu efni og báðir áhugamenn um kartöflurækt, að hv.þm. Borgf. hefir ekki viljað ganga undir það jarðarmen, sem hv.þm. Mýr. hefir nú lotið, sem sé ríkiseinkasölu sósíalista.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Mér er næst skapi að mæla með till.hv.þm. Hafnf. út frá því sjónarmiði, að því vitlausara sem frv. verður gert, því betra. Hann vill skylda framleiðendur til þess að selja einkasölunni og engum öðrum, vegna þess að hætta sé á því, að verzlanir undirbjóði einkasöluna. Ég er nú dálítið hissa á því, að þessi brtt. skuli koma frá sósíalista, því að ég hélt, að það væri ekki á þeirra stefnuskrá að stofna til verðhækkunar á nauðsynjavörum. Annars er alveg auðsætt, hvert stefnt er með þessu frv. Fyrst eru verðlaunin miðuð við 10 tn., síðan 5, og nú kemur hv.þm. Borgf. með brtt. um að miða þau við 3 tn. Sjálfsagt verða þau að lokum veitt fyrir 1/2 tn. Þetta sýnir hvert stefnir um kröfur framleiðenda. Hvernig á nú einkasalan að fara að ákveða verðið, þegar sumstaðar er hægt að framleiða kartöflur fyrir 9 kr. á tunnu, en annarsstaðar kostar það 18 kr. og þaðan af meira. Allt virðist stefna að því, að kartöflur stórhækki í verði, án þess að trygging sé fyrir því, að heilbrigð framleiðsla aukist nokkuð.

Pétur Ottesen Ég sýndi fram á það við 2. umr., að hægt væri að ná tilgangi þeim, er frv. stefnir að, með heppilegri hætti, og að síðasta þing hefði stigið spor í þessa átt. Það táknar því enga viðurkenningu á þessu frv. né þeirri stefnu, sem mörkuð er með því, frá minni hálfu, þótt ég flytji nú brtt. við það. 1. brtt. mín er, við 9. gr. Við 2. umr. gerði ég grein fyrir því, að ég teldi óheppilegt að skipa verðlagsnefndina, eins og þar er ákveðið. Mín brtt. er í samræmi við þá skoðun. Ég álít, að framleiðendur eigi að ákveða verðið, og þá er stjórn Búnaðarfélags Íslands, sem er allsherjar félagsskapur bændanna, auðvitað sjálfkjörin til þess að skipa n. að fengnum tillögum búnaðarsambandanna úti um land, því að þar er náin samvinna á milli, eins og líka á að vera. Búnaðarsamböndin hafa einmitt gert mikið að því að ýta undir kartöfluræktina úti um landið, og því er rétt að þau geri till. - Þá geri ég till. um það, að þeir menn, sem að þessu starfa, fái þóknun fyrir, því að fremur hér í þessum efnum að líta á hæfileika og skilning, - heldur en það eitt, að menn séu svo vel stæðir, að þeir geti unnið kauplaust. En hinsvegar eru þær skorður reistar við þóknun til þessara manna, að þeir skuli ekki fá meira en 10 kr. fyrir hvern fund. Þær greiðslur geta því aldrei orðið þungur baggi á grænmetisverzlun ríkisins. - Þá flyt ég brtt. um orðalagsbreytingu í 1. málslið 10. gr. Ég vil láta orða þann lið upp án þess að hugsunin breytist þó nokkuð. Einnig legg ég til, að breytt verði orðalagi á 3. mgr., svo að það komi skýrt fram, hver á að vera aðalgrundvöllurinn undir verðskráningunni á garðávöxtum, sem sé það, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð. Þetta er tilgangur frv. samkv. yfirlýsingu hv.þm. Mýr, þótt það sé óljóst orðað, en með mínu orðalagi verður þetta ótvírætt. - Þá er síðasta brtt. Í frv. er ekki gert ráð fyrir, að verðlaun séu borguð fyrir minna en 5 tunnur. En af því að ég álít, að sú uppörvun, sem í verðlaununum felst. þurfi að ná til sem flestra, legg ég til að færa þetta niður í 3 tunnur. Auk þess legg ég til, að felld sé niður 3. málsgr., sem mér finnst vera í ósamræmi við bráðabirgðaákvæðin að öðru leyti. Mér finnst ekki ástæða til að gera upp á milli einstaklinga og bæjar-, sveitar- og samvinnufélaga hvað hámark snertir. Síðari málsliðurinn verður óþarfur, ef brtt. mín er samþ., og legg ég því til, að hann falli niður. - Eins og ég gat um við 2. umr., er ég því mótfallinn, að með mál þetta skuli hafa verið farið inn á þessa einokunarbraut, en hér eru svo sterk öfl að verki, að þess mun enginn kostur að víkja málinu af þeirri braut, og því hefi ég ekki borið fram breytingar í þá átt, en í þess stað reynt að bæta augsýnilega galla á einstökum atriðum frv.

Jón Pálmason Ég geri ráð fyrir, að hv.frsm. landbn. tali eitthvað áður en þessari umr. lýkur. En ég vildi segja nokkur orð áður. Eins og menn sennilega muna, þá bar ég fram við 2. umr. þessa máls víðtækar brtt. við þetta frv., en það fór svo um þessar till., að stjórnarliðið hér í hv. d. var samtaka um að fella þær. Þar af leiðandi er þetta frv. náttúrlega í því formi, sem ég tel alveg óviðunandi, verði það að lögum. - Síðasti ræðumaður sýndi fram á ýmsa annmarka á frv., en vék ekki að því, af hverju mótsagnir þessar stöfuðu, en það er einmitt af því, að grautað er þar saman einkasöluheimild og verzlun með innlenda framleiðslu. Það eru tveir ólíkir hlutir, sem ekki eru nægilega skilgreindir út af fyrir sig, og þessvegna eru mótsagnirnar í frv. Með því að nema burt heimildina um einkasölu á aðfluttum kartöflum, en láta þessa heimild ná til viðskipta með innlenda framleiðslu, þá myndu þessar mótsagnir hafa horfið að mestu leyti. Ég tel ekki náð tilganginum, sem til var ætlazt, með þeim ákvæðum, sem hér eru sett. Því tel ég bezt, að frv. verði geymt og samþykkt dagskrá hv.þm. Ak., eða frv. látið daga uppi. Ég tel nauðsynlegt að láta athuga til næsta þings, hvaða aðferð bændur vilja hafa til að láta koma málinu í æskilegt horf. En það er þá fyrst, þegar framleitt er í landinu nægilegt af garðjurtum til að fullnægja markaðinum innanlands og þegar aðgangur er svo greiður fyrir framleiðendur vegna góðra samgangna, að ekki sé of kostnaðarsamt að nota markaðinn. Nú er tækifæri til að bera þetta mál undir Búnaðarfélag Íslands milli þinga. Búnaðarfélagið hefir skrifað öllum búnaðarsamböndum landsins um þetta mál. Væri því heppilegra að geyma frv. til næsta þings, því að það er enginn skaði fyrir málið. Nú hefir verið ákveðið að setja á fjárlög ákveðna upphæð til að greiða fyrir framleiðslu á kartöflum. Það raskaði ekki neinu að láta liðinn standa, og mætti eins geyma að samþykkja þessa löggjöf til þingsins síðar í vetur. Þá verður hægt að vera búið að fá till. víða af landinu um það, hvaða aðferðir bezt nái þeim tilgangi, sem til er ætlazt. Með öðrum orðum, með þessum hætti er hægt að ná því, sem ég tel bezt í allri löggjöf, að hlutaðeigandi menn, sem eiga að njóta hagsmuna af löggjöfinni, geri till. um öll atriði hennar. En þetta hefir oft vantað í löggjöf okkar. Henni hefir verið slengt á af Alþingi og ríkisstjórninni, án þess að knýjandi alda frá almenningi í landinu hafi borið hana fram. - Ég skal ekki fara um þetta fleiri orðum, því að þess er ekki þörf, en ég vildi láta þetta koma fram; úr því ekki gat orðið samkomulag um að samþykkja þá brtt., sem ég bar fram við 2. umr., þá er bezt, að þetta mál sé látið bíða til næsta þings og rannsakað, hver sé vilji þeirra, sem mest eiga undir samþykkt þess úti um sveitir landsins.

Emil Jónsson Ég á hér eina brtt., sem ég vil gera grein fyrir. í 3. gr. frv. er fyrirmæli um það, að grænmetisverzlun ríkisins sé skylt að kaupa fyrir innkaupsverð allar kartöflur, sem eru framleiddar hér á landi. Mér finnst, að hér verði að koma sú skylda á móti, að framleiðendum verði gert að skyldu að selja grænmetisverzluninni allar kartöflur, sem ekki fara beint til neytenda. Með þessu einu er hægt að hafa yfirsýn um vöruna, en kapphlaup við verzlanir myndi valda glundroða, og strax og hægt er að fullnægja eftirspurn, gæti það orðið til þess, að verzlanirnar undirbyðu einkasöluna og gætu þannig losnað við birgðir sínar á undan henni. Það gætu legið ýmsar ástæður til þess, að menn seldu verzlunum kartöflur sínar fremur en einkasölunni, einkum þó skuldir manna við verzlanirnar, jafnvel undir raunverulegu innkaupsverði. Ég tel þessa brtt. því nauðsynlega, bæði fyrir einkasöluna og einstaklinga.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Það var borin fram við 2. umr. þessa máls rökst. dagskrá í sambandi við það, að n., sem um málið fjallaði, klofnaði, og var ég einn algerlega á móti málinu og vildi ekki láta afgr. það. Mín rök voru fyrst og fremst þau, að um þetta mál voru afgr. lög á fyrri hluta þessa þings, og mér virtist þá sæmilegt samkomulag um þá afgr., sem þá fór fram og gekk í þá átt að létta undir með og tryggja sölu á kartöflum innanlands, greiða á þann hátt fyrir sölu þeirra, að kaupendurnir gætu verið öruggir um, að þeir fengju góða vöru, og einnig voru gerðar ráðstafanir til þess að auðvelda flutning á innlendum kartöflum, og kom það ekki aðeins fram í frv. sjálfu, heldur var líka í sambandi við afgreiðslu frv. talað við Skipaútgerð ríkisins um flutning á kartöflum hafna á milli fyrir tiltekið mjög lágt flutningsgjald, sent Skipaútgerðin gekk inn á að ákveða. Nú er, hér farið fram á að einoka þessa vörutegund og selja hana eingöngu í ríkisverzlun. Þetta fyrirkomulag er mér mjög mótfallið. - Ég tel mjög óheppilegt að fara á einoka sérstaklega þá vörutegund, sem æskilegt er, að sem allra flestir noti og sé sem ódýrust. Nú er það vita, að eins og kartöfluframleiðslu hefir verið háttað hér á landi, þá hefir þessi vara orðið að vera fremur dýr, vegna þess hve kaupgjaldið í landinu hefir verið hátt. Jafnframt er það vitað, að útlendar kartöflur hafa verið seldar hér með mjög skaplegu verði miðað við þá áhættu, sem sú verzlun hefir í för með sér. Þeir, sem með þessa vöru verzla, vita vel, að á henni er mjög hætt við skemmdum, bæði við flutning og geymslu, og að þeir verða að leggja á hana með tilliti til þess, og ég hygg, að álagningin hafi ekki verið um of, þegar þessa er gætt. Nú hefir reynslan orðið sú, að flest eða allt, sem tekið hefir verið í ríkiseinkasölu, hefir hækka? mjög í verði. Ríkiseinkasölur verða að leggja á fyrir sama kostnaði eins og kaupmenn almennt og auk þess mun meira fyrir mannahaldi, sem hefir reynzt meira og dýrara hjá ríkisverzlunum heldur en hjá öðrum verzlunum. Auk þess er, því oftast þannig farið, að þeir menn, sem með þessa vöru verzla, verzla líka með fleiri vörutegundir, og miða því ekki álagningu á þessa vöru nema að litlu leyti við það mannahald, sem þeir hafa. Það er sannfæring mín, og það ræður mestu um afstöðu mína til málsins, að þetta fyrirkomulag leiði til þess, að kartöflur stórhækki í verði. Fyrst og fremst er það, að ríkiseinkasalan hækkar verðið, en auk þess er í frv. gert ráð fyrir, að ekki sé eingöngu lagt á til þess að standa straum af rekstrarkostnaðinum, heldur einnig til þess að ýta undir framleiðsluna innanlands. Allt þetta hlýtur að verða til þess að hækka verðið. Eins getur þá svo farið, að innlendir framleiðendur fari að koma og tilgreina framleiðsluverð, sem á mörgum stöðum er hægt að sýna nokkuð hátt, og þetta verð vilja þeir fá . Og það mun verða erfitt fyrir ríkið að standa gegn þeim kröfum. - Það væri sannarlega ástæða til að taka frv. Þannig lið fyrir lið, en ég held, að ég hafi gert það við 2. umr. og vil því ekki lengja umr. nú. Ég vil aðeins benda á sérstöðu mína í þessu máli og undirstrika það álit mitt, að lögfesting frumvarps þessa mundi verða til þess að hækka vörurnar í verði, sem ég tel alveg óforsvaranlegt, jafnvel þótt löggjöfin kunni með því að ýta eitthvað undir innlenda framleiðslu. En hina innlendu framleiðslu væri hægt og er rétt að styðja á annan hátt, svo sem með því að sjá svo um, að þeir, sem búa við beztu skilyrðin, séu örvaðir til framleiðslu vörunnar, t. d. með styrk í einhverri mynd, og þá sérstaklega í því formi, að, létt yrði undir með flutning uppskerunnar til markaðsstaðar, en hinir, er við lakari framleiðsluskilyrði búa, létu sitja við að framleiða handa sjálfum sér. Ég vil vísa til dagskrár minnar frá 2. umr. um það, að málið verði látið bíða.

Pétur Ottesen Það er aðallega tvennt, sem hv.frsm. meiri hl. hefir að athuga við mína till. um stjórn á þessu. Hann virtist bera kvíðboga fyrir, að ótti gæti komið upp um það, að ekki yrði fullrar sanngirni gætt í ákvörðun verðs, ef n. yrði skipuð með þessum hætti. Ég vil benda hv.þm. Mýr. á þá reynslu, sem við höfum í þessu efni. Við höfum ekki reynslu af öðru en því, að framleiðendur hafa verðlagt þessa vöru á hverjum tíma, og að það hefir aldrei orðið árekstur, svo að ég viti til. Og ég ætla, að ég hafi nokkuð góða aðstöðu til að vita um þetta, þar sem ég er í nánu sambandi við þá staði á þessu landi, þar sem mest er ræktað af kartöflum. Ég vil ennfremur benda á það, að á síðasta hausti og oftar hefir hér eingöngu verið að ræða um íslenzkar kartöflur á markaðinum, en samt sem áður hefir ekkert örlað á neinni óánægju milli kaupenda og seljenda né nokkurri óeðlilegri tilhneigingu til að verðleggja þessa vöru hærra en sanngjarnt var. Ég held þess vegna, að það sé algerlega ástæðulaus ótti hjá hv.þm. Mýr. í þessu efni. - Þá virtist mér hann ekki ánægður með það ákvæði, sem ég setti inn í 10. gr. sem aðalgrundvöll undir því, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð. Ég vil benda hv.frsm. meiri hl. á það, að frumskilyrði. þess, að nokkuð verði ágengt í því að hrinda áfram kartöflurækt í landinu, er það, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð. Á þessum grundvelli verður því að byggja allar framfarir á þessu sviði. Allar aðrar ráðstafanir, sem ganga framhjá þessari staðreynd, hvort sem er í verðlaunaformi eða öðru formi, verða að engu og koma ekki að nokkru minnsta liði. Ég vona þess vegna, að við nánari athugun sannfærist hv.þm. Mýr. og aðrir, sem að þessu frv. standa, um það, að ef þetta er ekki tryggt, verður unnið fyrir gýg með öllum tilraunum og fyrirmælum um þessa hluti.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil aðeins víkja dálítið að brtt. þeim, sem fram hafa komið, og dagskrá hv.þm. Ak. Það, sem espar hv.þm. Ak. fyrst og fremst gegn frv., er einkasölugrýlan. En nú stendur einmitt svo á hér, að hér er að mjög litlu leyti uni einkasölu að ræða. Einkasalan er aðeins bundin við erlenda garðávexti, en takmarkið er það, að þjóðin þurfi með tímanum engar kartöflur að flytja inn og sem minnst af erlendum ávöxtum. Því er ólíklegt, að þessi stofnun standi nema nokkur ár. Þegar útlendu kartöflurnar eru úr sögunni, verður öll sala frjáls. Einkasölugrýlan er því einskisvirði, því að verzlun með innlenda garðávexti á að vera algerlega frjáls, nema brtt.hv.þm. Hafnf. verði samþ., en þeirri till. er ég andvígur, og n. leggur á móti henni. - Hv. þm. Ak. álítur, að þessi löggjöf verði til þess að hækka verðið á kartöflum. En nú er einmitt svo um hnútana búið í gildandi lögum frá síðasta þingi, að framleiðendur ráða verðlaginu ekki einir, svo að þessi hætta er ekki til, jafnvel þótt einkasalan væri jafnskaðleg og hann vill vera láta. - Þá vík ég að brtt.hv.þm. Hafnf. Ég held, að það verði engum til hagsbóta, að sú brtt. verði samþ. Það myndi án efa spilla fyrir sölu á kartöflum, ef enginn mætti kaupa þær nema ríkið, og auk þess yrðu slík allsherjarinnkaup ríkinu afardýr. Það þyrfti að hafa umboðsmenn um allt land og fjölmargar góðar og dýrar geymslur. Engri vöru fylgir jafnmikil áhætta um geymslu og verzlun og einmitt kartöflum. Því fylgir því alltaf mikil áhætta og fyrirhöfn að selja allt á eina hönd. Ég legg því á móti þessari till., og mun ekki geta fylgt frv., ef hún verður samþ. Þá kem ég að, brtt.hv.þm. Borgf. Hann vill að framleiðendur einir ráði verbinn. Ég fyrir mitt leyti er ekki hræddur um, að stjórn Búnaðarfélags Íslands myndi misbeita slíku valdi, þó að því vari fengið það í hendur. En ég veit það fyrir víst, að þeir, sem telja sig sérstaklega fulltrúa neytendanna hér á þingi, eru hræddir við að gefa framleiðendum aðstöðu til þess að ráða einir vöruverðinu. Þeir vilja, að fulltrúar neytendanna hafi sitt um þetta að segja og kynni sér meðferð þessara mála. Ég er þess vegna mjög hræddur um, að ef þessi brtt. er samþ., þá muni þeir þm., sem sérstaklega telja sig fulltrúa neytendanna, leggjast á móti frv. í heild, þó þeir annars gætu verið með því. Ég vil því ekki mæla með samþykki þessarar till. - Þá er önnur brtt. á sama þskj. frá hv.þm. Borgf. um það, hvernig skuli orða fyrri málslið 1. málsgr. 10. gr. Eftir því, sem ég lít 5, þá er þetta einungis orðalagsbreyting, og ég get verið sammála hv.þm. um það, að eins vel fari á því að orða málsl. eins og hann leggur til, og mun ég samþ. þessa brtt. - Í brtt. við 3. málsgr. 10., um verðskráningu, er tekið upp að nokkru leyti það sama og stendur í frv., sem sé að þess skuli gætt, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð. En í frv. stendur, að verðskráning garðávaxta skuli aðallega miða við markaðsverð garðávaxta í nálægum löndum, að viðbættum flutningskostnaði til landsins, og ég get ekki séð, að það skemmi neitt þetta ákvæði, þó aðalreglan sé þessi, þar sem sá varnagli er sleginn í enda gr., að þess skuli þó jafnframt gætt, að framleiðendur fái hæfilegt framleiðsluverð. Svo þó að ég gæti ósköp vel samþ. þessa brtt., þá sé ég ekki, að hún sé þörf, og mun því greiða atkv. á móti henni, en legg til, að þetta standi, eins og það er í frv. - Þá er síðasta brtt.hv.þm., um það að færa lágmarkið til verðlaunaveitinga úr 5 tunnum niður í 3 tunnur. Ég sé ekkert á móti þessu og mun fylgja brtt., því eins og ég sagði áðan, þá legg ég ekkert sérstakt upp úr þessu verðlaunaákvæði. Það, sem mestu veldur um að auka framleiðsluna, er það, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt verð og nokkurn veginn örugg sala. Og þetta er verið að tryggja einmitt í þessu frv. En ég vil samt ekki neita því, að þetta verðlaunaákvæði kunni að hafa einhver áhrif fyrst í stað, og ég sé ekki, að það breyti neinu, þó lágmarkið sé fært niður. Við hv.þm. Hafnf. vil ég segja það, að ákvæðið um einkasöluna er sett inn til þess að fá ágóða af þessari verzlun, meðan hún starfar, og sem kannske ekki verður nema 2-3 ár, til þess að byggja geymslu- og markaðsskála. Ég hefi ekki í fljótu bragði getað komið auga í líklegri möguleika til þess að afla þess fjár heldur en í þann hátt, og ég held, að ef hv.þm. skoðar þetta atriði ofan í kjölinn, þá geti hann fallizt á, að það sé tilvinnandi að hafa þessa einkasölu í 2-3 ár, ef hægt er að koma þessu upp fyrir hana.