Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Ég vildi aðeins geta þess, áður en þetta frv. verður afgr. úr þessari hv. d., að í því eru ýms atriði, sem ég og margir samflokksmenn mínir erum alls ekki ánægðir með. Sérstaklega vil ég taka það fram, að þetta frv. heimilar að ýmsu leyti áhættusamari starfrækslu en atvinnurekstrarlánafrv. það, sem flutt var á þinginu í hitteðfyrra. Í grg. tilsvarandi stjórnarfrv., sem flutt var hér í fyrra, stendur, að frv. okkar sjálfstæðismanna um atvinnurekstrarlán hafi verið sniðið eftir erlendum fyrirmyndum. Þessi fullyrðing er algerlega gripin úr lausu lofti. Frv. okkar var sniðið eftir innlendri fyrirmynd, sem þegar er fengin reynsla fyrir. Þetta vildi ég hér með leiðrétta. Enda þótt frv. þetta sé ekki þannig úr garði gert, sem æskilegt væri, og þótt það kunni að verða misnotað til áhættustarfsemi og fjárglæfra, þá ber ég það traust til sveitamanna, að þeir noti sér ekki heimildir þessara laga til þess að láta leiðast út á fjárhagslega glapstigu. Sérstaklega tel ég, að gjalda beri varhuga við misnotkun heimildarinnar til víxillánastarfsemi, og er allt undir því komið, hversu hæfir menn veljast til forstöðu. Og í trausti þess, að þessara annmarka gæti ekki verulega í framkvæmdinni, þá mun ég greiða þessu frv. atkv. mitt úr deildinni.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég hefi lítið um þetta mál að segja eins og sakir standa. Frv. var lítilsháttar breytt við síðustu umr., sem ég tel heldur til skemmda en bóta. Þó álít ég það ekki skipta verulegu máli og vil því láta samþ. frv. Það var að skilja á hv. 3. landsk., að hann teldi þetta frv. ganga feti framar í áhættustarfsemi, er lánsfélögunum væri heimiluð, heldur en frv. 1928. Ég verð nú að bera brigður á réttmæti þessarar staðhæfingar. Ég hygg, að hv.þm. eigi við ákvæði frv. um sparisjóðsstarfsemi.  Þá gat hv. 3. landsk. þess, að í grg.stjfrv. í fyrra hefði staðið, að frv. um atvinnurekstrarlán, sem borið hefði verið fram 1928 af honum o. fl., væri sniðið eftir erlendum fyrirmyndum. Ég held nú, að þetta hafi verið nærri sanni, enda mátti jafnvel skilja. það á ræðu eins flm. á síðasta þingi, að Raffeisenslögin þýzku hefðu verið höfð til hliðsjónar við samning frv.

Jón Jónsson Ég gat þess við síðustu umr., að til mála gæti komið, að ég flytti brtt. við nokkur ákvæði frv., sem tæplega eru nógu skýr. Á ég þar sérstaklega við það, hvort taka skuli á kjörskrá þá, sem öðlast kosningarrétt á tímabilinu frá 10. júní til 1. júlí. En með því að hv.frsm.allshn. gaf glögg svör við síðustu umr., svo að ekki verður um villzt, hver er skoðun n. á þessu atriði, þá hefi ég ákveðið að falla frá þessum brtt. Ennfremur hefi ég átt tal um þetta við próf. Ólaf Lárusson. Taldi hann nefndina fremur hafa spillt till. sínum, því hann hefði ætlazt til, að þetta yrðu sérstakar kjörskrár, en að aðalkjörskrár yrðu samdar eins og venja er til. Ég mun því falla frá brtt. þeim, er ég hafði í hyggja að flytja.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Svo sem sjá má af nál. á þskj. 126, þá vill meiri hl., að frv. verði samþ. Íslandsbanki er nú lokaður og hefir tilkynnt stj. og þingi, að hann sjái sér ekki fært að opna aftur, nema ríkið taki ábyrgð á öllum skuldbindingum hans. Nú hefir Alþingi, eins og kunnugt er, neitað að verða við þeirri kröfu bankans, a. m. k. að svo stöddu máli. Till. um að endurreisa bankann á þennan hátt var felld í hv.Nd. með miklum atkvæðamun. Hér í þessari deild er um enga slíka till. að ræða, og þess vegna horfir málið að því leyti öðruvísi við. Hér er aðeins um að ræða löggjöf til þess að vernda bankann fyrir því, að einstakir lánardrottnar hans leggi löghald á eignir bankans; sömuleiðis löggjöf um það, að ríkið ábyrgist seðla bankans, þá er í umferð eru, og undirbúi skiptameðferð bankans á sem skynsamlegastan hátt. Meiri hl. telur rétt að undirbúa, með samþykkt frv. í dag, að hægt sé að afgreiða það til fullnustu frá þinginu í skjótri svipan, ef þörf krefur. Hitt er aftur á móti álitamál, hvort hraða skuli fullnaðarafgreiðslu málsins svo sem þingsköp frekast leyfa, eða draga endanlega afgreiðslu málsins úr deildinni, þar til bankamálið er búið. Úr því sem komið er, tel ég það ekki skipta svo miklu máli að hespa málið af, fyrr en þá einhver ný hætta kemur fram. Ég gæti svo í rauninni látið hér með máli mínu lokið, nema frekara tilefni gefist. Saga Íslandsbanka hefir verið sannkölluð raunasaga síðasta aldarfjórðunginn. Ríkið veitti honum í upphafi þau mestu fríðindi, sem það gat fjárhagslega, seðlaútgáfuréttinn. Síðan hefir það tvisvar hlaupið undir bagga með bankanum. 1921 útvegaði það honum enska lánið, sem var mesta ókjaralán, og var það einkum notað til þess að greiða skuldir bankans erlendis, en varð þar á móti ekki til að auka rekstrarfé í landinu. 1926 hljóp ríkið enn undir bagga með bankanum og útvegaði honum dollaralánið, og landsfólkið sýndi bankanum það traust, að trúa honum fyrir sparifé sínu, þótt það uppskeri nú ekki annað en eiga á hættu að tapa meira eða minna. Ennfremur hefir það komið í ljós, að bankinn hefir ekki verið fær um að standa við skyldu sína um seðlainndráttinn, og hefir hvað eftir annað orðið að fá undanþágu frá lögunum. Á hinn bóginn hefir rekstrarfé bankans stórum minnkað og starfsemi hans yfirleitt gengið mjög saman. Yfirleitt virðist stj. bankans á þessum árum hafa verið mjög ábótavant, og verðskuldar sízt traust manna. Það virðist því lítið æskilegt, að ríkið fari nú að blanda sínum fjárreiðum saman við fjárreiður bankans meira en orðið er. Skellurinn nógur samt. Ef til vill tekst að útvega ný og betri skilyrði fyrir rekstri bankans; ég virði viðleitni þeirra manna, sem að því vinna. Um þau skilyrði er enn ekki hægt að ræða. Skal ég svo láta staðar numið að þessu sinni og óska, að málið verði látið ganga til 3. umr.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Ég get tekið undir með hv.frsm. meiri hl., að þar sem ekki liggja fyrir aðrar till. um meðferð bankans, þá sé engin ástæða til langra umr. að svo stöddu. Ég get fyrir mína hönd og minni hl. látið nægja að vísa til nál., þar sem lagt er til að fresta endanlegri samþykkt þessa frv., meðan skoðun bankans er ólokið og verið er að undirbúa aðra meðferð á bankanum en þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég get þakkað hv.frsm. meiri hl. fyrir undirtektir hans um það, að afgreiða ekki málið endanlega, meðan skoðun bankans stæði yfir. Hann tók ekki afstöðu á móti því, og lét það skína í gegn, að ef ekkert nýtt kæmi í ljós, þá hefði hann ekkert við það að athuga, þótt afgreiðsla málsins drægist svo sem tveim dögum lengur en þingsköp heimila skemmst. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða um þetta meira að sinni, en vil aðeins drepa á eitt atriði í ræðu hv.frsm. meiri hl., sem ég hygg, að ekki hafi verið rétt með farið. Hann sagði, að bankinn hefði tilkynnt stj., að hann sæi sér ekki fært að opna nema því aðeins, að ríkið tæki fulla ábyrgð á honum. Ég held, að engin slík tilkynning hafi komið fram. Bankinn sendi landsstj. tvennar till., og sú till., sem lengra gekk, var slíks efnis, sem hv.frsm. gat um. En jafnframt var þess látið getið, að bankaráðið gæti hugsað sér aðrar leiðir til viðreisnar bankanum. Ég skal að öðru leyti láta þetta nægja að sinni, en samkv. nál. getum við ekki greitt atkv. með þessu frv. að svo stöddu.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það var eitt atriði í ræðu hv. 3. landsk. við 1. umr., sem ég hefi sérstaka ástæðu til að minnast á, einkum vegna þess, að flokksblöð hans hafa birt þau ummæli hv.þm. og reynt að gera sér mat úr. Það, sem ég á við, er sú yfirlýsing hv.þm., að tveir af bankastjórum Landsbankans hefðu gefið þá yfirlýsingu í samtali við landsstj., að nauðsynlegt væri að endurreisa Íslandsbanka, og að þriðji bankastjórinn hefði ekki andmælt þessu. Nú er þessu máli svo háttað, að stj. hefir að vísu átt samtal um þetta mál við landsbankastjórnina, en niðurstaðan hefir orðið sú, að ekki skyldi birta neitt af því, sem þar hefir fram farið, og ekkert er bókað af því. Ég vil þess vegna spyrja hv. 3. landsk.: Hvaðan hefir hann þá fullyrðingu, að bankastjórarnir hafi lýst þessu yfir? Þegar ég hefi fengið svar við þessari spurningu, þá mun ég ræða þetta mál frekar við hv.þm.

Jón Baldvinsson „Hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það“. Fyrst komið er hér fram með fyrirspurn, sem ekki snertir Íslandsbankafrv. sérstaklega, langar mig til að koma hér fram með eina fyrirspurn, eða helzt tvær. Önnur þeirra er til hæstv. fjmrh. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort hann, ríkisstj. eða flokkur þeirra, í sameiningu við Íhaldsflokkinn, hefir látið það boð út ganga, að hæstv. stj. væri tilbúin að láta 3 millj. króna fara til Íslandsbanka að vilja og yfirlýsingu meiri hl. Alþingis, ef loforð fengist hjá innieigendum í Íslandsbanka um hlutafé, er tekið væri af innieign þeirra? Ég myndi ekki hafa farið út í þetta nú, ef hv. 3. landsk. hefði ekki við 1. umr. þessa máls komið fram með ýmsa þá hluti, sem sumpart var orðrómur og sumpart trúnaðarskeyti milli sendiherra og stjórnarinnar. Hinsvegar sleppti hv. 3. landsk. þeim skeytum, sem pössuðu ekki í kramið hjá honum. En það þykir lítið betra en að segja ósatt, að sleppa nokkru því, sem segja þarf. Það er því ekki úr vegi að spyrja hv. 3. landsk., hvernig þau símskeyti hljóðuðu, sem einstakir menn úr bankaráðinu hafa nýlega sent til Sveins Björnssonar sendiherra, sem hann svo svarar með skeytinu, sem lesið var upp við 3. umr. í Nd. Það væri ágætt, ef hv. 3. landsk. læsi þetta skeyti líka, fyrst hann er svo óbágur á það að lesa þau skeyti, sem borizt hafa í þessu máli. Ég óska gjarnan, að hæstv. ráðh. og hv.þm. svari báðum þessum fyrirspurnum. Ég ætla ekki að fara að tala hér fyrir hönd n. Það hefir hv.frsm. meiri hl. gert. Mun ég svo greiða þessu frv. atkv. við þessa umr.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. fjmrh. spurði, hvaðan ég hefði það, sem ég hafði eftir stj. Landsbankans við 1. umr. Ég get ekki sagt honum nema það, að ég hefi það ekki eftir neinum bankastjóranna, en annars fær hann ekki að vita um mína heimild. Hafi ég hér ekki farið með rétt mál, verður að kalla bankastjórana til vitnis um það, hver sé þeirra skoðun á þessu máli. Nú hefir hv. samþm. minn, 4. landsk., borið upp fyrirspurn fyrir mér, sem mér þykir leiðinlegt að geta ekki svarað til fulls, því ég hefi ekki við hendina það skeyti. Ef ég skil hv. samþm. minn rétt, hvað hann á við, vill hann fá að heyra símskeyti, sem sendiherra vorum í Kaupmannahöfn hefir verið sent frá bankaráðinu. En svarskeyti við því hefir víst verið lesið upp við 3. umr. í Nd. Ég var ekki við þá umr. í Nd. og veit því ekki, hvaða skeyti hafa verið lesin upp þar, nema hv. samþm. minn vilji gefa mér upplýsingar um það. Hið eina skeyti, sem ég veit til, að hafi verið afhent frá bankaráðinu til minni hl. n. í þessu máli í Nd., var svar upp á fyrirspurn um það, hvort afgreiðsla þessa frv. frá Nd. eða endanleg afgreiðsla þess úr þingi myndi spilla fyrir forgangshlutafjársöfnun. Ég veit ekki, hvort það er þetta skeyti, sem hv. 4. landsk. vill fá að vita um. Ég hefi ekki þetta skeyti og get því ekki lesið það. Þingmenn úr stjórnarflokknum hafa lesið það og geta borið um það, að fyrirspurnin er algerlega hlutlaus. - Hefi ég svo ekki meira að segja út af þessari fyrirspurn.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Ég ætla að vera stuttorður út af því, sem hv. 3. landsk. sagði, að ég hefði ekki farið rétt með, að Íslandsbanki hefði tjáð ríkisstj., að hann gæti ekki opnað, nema ríkið tæki ábyrgð á öllum skuldum hans. Ég veit ekki til, að annað plagg hafi verið lagt hér fram frá Íslandsbanka en bréf bankastj. til fjmrh., dagsett 3. febr. En þar stendur m. a.: „Af þeim ástæðum, sem að framan eru taldar, vill bankaráð Íslandsbanka fara þess á leit við ríkisstjórnina: Aðallega: Að ríkisstjórnin leiti heimildar Alþingis til þess að takast vegna ríkissjóðs á hendur samskonar ábyrgð á skuldbindingum Íslandsbanka, sem ákveðin er Landsbankanum til handa í 1. gr. laga nr. 10, 15. apríl 1928, og til þess vegna ríkissjóðs að ábyrgjast fyrir bankann rekstrarlán, að upphæð allt að einni og hálfri millj. króna. En til vara: Að ríkisstjórnin leiti heimildar Alþingis til þess að takast vegna ríkissjóðs á hendur ábyrgð á greiðslu innlánsfjár og annars innstæðufjár í hlaupandi viðskiptum við Íslandsbanka, eins og það er á hverjum tíma, og til þess vegna ríkissjóðs að ábyrgjast fyrir bankann rekstrarlán, að upphæð allt að einni og hálfri millj. króna“. Og síðan stendur svo : „Ef hinsvegar eigi er unnt að fá þá aðstoð handa bankanum, sem hér ræðir um, sér bankaráðið, því miður, engan veg til þess að komast hjá, að bankanum verði lokað frá og með deginum á morgun“. Nú hafa farið hér fram umr. um þetta mál og hv. 3. landsk. hefir talað hér af hálfu bankaráðs og lýst yfir því, að hið eina, sem tryggt væri fyrir bankann, væri það, sem bankastj. fór fram á í bréfi sínu, og að hann þyrði ekki að segja, að það, sem farið var fram á til vara, væri nægilegt, og er það þó mikið fé. Þar var sem sé farið fram á ríkissjóðsábyrgð á greiðslu alls innstæðufjár í hlaupandi viðskiptum og leggja til mikið rekstrarté. Ég get nú ekki betur séð en ef þetta hefði verið gert, hefði það þýtt það sama og ríkið tæki ábyrgð á öllum skuldum bankans. Hv. þm. sagði líka, að þetta myndi varla nægja. Þess vegna get ég ekki séð, að það sé mikið missagt hjá mér, að Íslandsbanki sæi sér ekki fært að opna, nema tekin væri ábyrgð á öllum skuldum hans.

Fjmrh. (Einar Árnason) Út af fyrirspurnum frá hv. 4. landsk., sem mér skildist vera á þá leið, hvort loforð væri fyrir hendi frá stj. og Framsóknarfl. um það, að beita sér fyrir því, að Íslandsbanka væru veittar 3 millj. kr. innskotsfé, vil ég taka það fram, að ekkert þessháttar liggur fyrir, hvorki frá stj. eða Framsóknarfl. Mér sýnist engin deila þurfi að verða milli okkar hv. 3. landsk. út af því, sem ég spurði hann um. Svar hans nægir mér. Hann hefir sagt, að hann hafi það ekki frá bankastj., og ég veit, að hann hefir það ekki frá ríkisstj.. Þess vegna getur þessi fullyrðing hv. 3. landsk. fallið niður sem marklaust hjal. Ég hefi minnzt á þetta hér vegna þess, að það var tekið fram í ræðu hans um daginn, að stj. hefði leitað upplýsinga, sem hún hefði átt að gefa þinginu, sem ekki var ástæða til, að hann hefði þurft að hafa fyrir að gefa. Stj. hefir engu leynt, því hún hefir aldrei lagt þessa spurningu fyrir stj. Landsbankans, og hún því aldrei svarað henni. Ég geri ráð fyrir, að leita megi til landsbankastj. og hún muni fullkomlega viðurkenna það, sem ég hefi sagt hér.

Jón Baldvinsson Við eigum eftir eina umr. um þetta mál, og verður þá, ef til vill, komið betur að skeytunum, fyrst hv. 3. landsk. er ekki viðbúinn að láta það koma fram nú. Hæstv. fjmrh. hefir svarað fyrirspurn minni skýlaust, að hvorki er af hendi hæstv. stj. eða Framsóknarfl. lofað að leggja fram 3 millj. kr. hlutafé. En ég veit fyrir víst, að Íhaldsmenn ganga með þau skilaboð frá einhverjum þingmeirihluta, að ef þeir geti náð inn vissum hluta sparisjóðsfjár sem hlutafé í bankanum, sé óhætt að treysta því, að ríkið leggi fram 3 millj. kr. Þetta, sem hlutafjársöfnunin byggist á, er þá alveg rakalaust.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Út af því, sem hv. 4. landsk. minntist á. að flutt væru þau skilaboð til manna, að óhætt væri að treysta því, að ríkissjóður legði fram 3 millj. kr. í hlutafé, vil ég segja það, að ég hefi ekki orðið var við það. Hitt veit ég að farið hefir verið fram á það við menn að lofa forgangshlutafé, að því tilskildu, að ríkissjóður leggi fram tiltekna upphæð. En það er annað. Það er munur að stofna til fjársöfnunar meðal einstaklinga, sem hinda loforð sín vissu skilyrði. Út af orðum hæstv. fjmrh. þarf ég lítið að segja. Ég hefi mína vitneskju ekki frá bankastj., en þar sem 6 menn eða fleiri sitja á fundi, geta auðveldlega borizt fréttir þaðan, og ég hygg, að ég hafi farið rétt með þær. Ég hefi ekki sagt, að ríkisstj. hafi lagt þá spurningu fyrir landsbankastj. Hitt hefi ég sagt, að að gefnu tilefni hafi landsbankastj. látið þessa skoðun sína í ljós. Svo ítreka ég það, sem ég sagði um landsbankastj. áðan, og veit, að rétt er frá því skýrt.