Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan þrjú í dag fer fram utandagskrárumræða um viðnám gegn byggðaröskun. Málshefjandi er hv. þm. Kristján L. Möller en hæstv. forsrh. Davíð Oddsson verður til andsvara. Um kl. hálffjögur fer svo fram önnur umræða utan dagskrár um meðferð á máli kúrdísks flóttamanns. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson en hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir verður til andsvara.

Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að markmið hennar séu m.a., með leyfi forseta: ,,Að endurskoða almannatryggingakerfið svo og samspil þess við skattkerfið og lífeyrissjóðakerfið með það að markmiði að umfang og kostnaður við stjórnsýslu verði sem minnstur og framkvæmd verði einfölduð og samræmd til hagsbóta fyrir bótaþega. Áhersla verði lögð á að tryggja sérstaklega hag þeirra öryrkja, fatlaðra og aldraðra sem lægstar tekjur hafa.`` Í stefnuyfirlýsingu þeirrar ríkisstjórnar sem áður sat og tók til starfa vorið 1995 er einnig fjallað um þetta efni. Þar er kveðið á um að endurskoðun skuli fara fram á skattkerfinu, og svo ég vitni orðrétt í yfirlýsinguna, með leyfi forseta: ,,með það að markmiði að draga úr skattsvikum, lækka jaðarskatta, einfalda skattkerfið og auka jafnræði innan þess.`` Skömmu eftir að ríkisstjórnin tók til starfa, á árinu 1995 eða í byrjun árs 1996, var sett á laggirnar nefnd sem hafði það verkefni að endurskoða lög um almannatryggingar, skatta og lífeyrissjóði með það að markmiði að draga úr jaðaráhrifum skatta. Sú nefnd kom saman á örfáa fundi og síðan flosnaði hún upp. Nú beini ég spurningu til hæstv. forsrh.: ,,Hvernig hyggst ríkisstjórnin standa að endurskoðun laga með hliðsjón af samspili almannatrygginga, skatta og lífeyrissjóða í því augnamiði að draga úr jaðaráhrifum eins og fyrirheit hafa verið gefin um?``

Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv. spyr hvernig ríkisstjórnin hyggist standa að endurskoðun laga með hliðsjón af samspili almannatrygginga, skatta og lífeyrissjóða í því augnamiði að draga úr jaðaráhrifum eins og fyrirheit hafa verið gefin um. Hv. þm. hefur lesið þá yfirlýsingu sem fram kemur í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar og lýtur að þessu máli sérstaklega. Reyndar las hann einnig upp nokkurra ára gamla yfirlýsingu sem hafði reyndar örlítið aðrar áherslur. Samkvæmt þeirri yfirlýsingu hefur raunar nokkuð miðað við að lagfæra skattkerfið og draga úr skattsvikum eins og þar er nefnt. Í framhaldi af þeirri vinnu þótt hún hafi kannski ekki verið mjög umfangsmikil voru stigin skref í þá átt að draga úr jaðarsköttum. Þetta mál sem hv. þm. gerir hér að umtalsefni er auðvitað afar þýðingarmikið og víðfeðmt, snertir hag tugþúsunda landsmanna. Mikilvægt er að að málinu verði unnið þannig að niðurstaðan geti orðið þeim öllum til hagsbóta en jafnframt verði séð til þess að fjármunir fari ekki í súginn. Þannig munu allir hafa upp úr þessu, bæði ríkið og skjólstæðingar þess. Til að svara spurningunni sem hv. þm. beindi til mín, þá er það svo að málið heyrir undir tvö ráðuneyti, heilbrrn. og fjmrn., og hefur því verið afráðið að þau standi bæði að málinu undir forustu forsrn. Að málinu verður unnið í tveimur þáttum og þá í upphafi undirbúin vinna ríkisins, þ.e. nú þegar hefur verið skipaður vinnuhópur til að lýsa helstu leiðum til að ná ofangreindum markmiðum. Síðan á að víkka verkefnið út og fulltrúar þeirra fjölmörgu aðila sem ég áðan nefndi koma að málinu til þess að reyna að tryggja að hagsmuna allra verði gætt við vinnslu þess. Heilbrrn. og hæstv. heilbrrh. hefur þegar fyrir sitt leyti hafið undirbúningsstörf og hafði ráðið mann til starfa við það verkefni, Guðmund G. Þórarinsson fyrrv. alþm. Hann mun einnig starfa með þessum vinnuhópi sem forsrn., heilbrrn. og fjmrn. koma að en í þeim vinnuhópi sitja Ólafur Davíðsson ráðuneytisstjóri og aðrir með honum eru Steingrímur Ari Arason, Bolli Þ. Bollason, Þórir Haraldsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Með vinnuhópnum mun jafnframt starfa Guðmundur G. Þórarinsson eins og fyrr var gerið. Þetta er sem sagt sá hópur sem á að undirbúa fyrri þátt málsins, leiða lýsinguna að þeim markmiðum sem menn hafa sett sér að ná. Þá tekur við seinni hálfleikur, ef svo má nefna það. Þá verða kallaðir til fulltrúar þeirra samtaka og aðila sem eiga hér hagsmuna að gæta.

Herra forseti. Það er ekki nóg að athuga samspil almannatrygginga, skatta og lífeyrissjóða til að draga úr jaðaráhrifum. Bótakerfið er orðið miklu flóknara en það. Við erum líka með húsaleigubætur. Við erum með skaðabótalög og við erum með Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég ætla rétt aðeins að taka dæmi úr þeim sjóði til að sýna hv. þm. hvernig þetta spilar allt saman. Einstæð móðir með tvö börn fær lánað fyrir í fyrsta lagi framfærslu sjálfrar sín, húsnæði og fyrir börnunum. Síðan fær hún húsaleigubætur, hún fær meðlag, hún fær óskertar barnabætur og mæðralaun. Ef hún er með 180 þús. kr. á mánuði í tekjur yfir árið, þ.e. 60 þúsund kall á mánuði í þrjá mánuði, þá er hún með 170 þús. kr. í ráðstöfunartekjur á mánuði allt árið í kring. Kerfið í dag er þannig að það er fullt af vantryggingum og oftryggingum og afskaplega flókið. Það er mjög brýnt að taka á því. Þegar menn ætla að leggja upp í langferð, þá er alltaf gott að fá sér kort og ég held að mjög mikilvægt sé að kortleggja allt bótakerfið. Sú vinna er þegar komin í gang.

Herra forseti. Ég fagna því að nú eigi að fara í það verk sem hér var spurt um, að endurskoða almannatryggingalögin með tilliti til skatta og lífeyrissjóða. Eins og lögin eru í dag þá er á vissu tekjubili yfir 100% jaðarskattur á þá sem njóta greiðslna frá almannatryggingunum. Kerfið er algerlega komið úr takti við samtímann. Tryggingalögin eru eins og stagbætt gatslitin flík sem ekkert lag er á. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvort fleiri komi að vinnu þeirri sem þegar er farin af stað en stjórnarliðar, hvort stjórnarandstaðan eigi þarna einhverja aðkomu. Ég spyr hvenær þeir hyggist klára þetta því að málið er brýnt. Svo vona ég, herra forseti, að þetta verði ekki sama sýndarmennskan og á síðasta kjörtímabili þar sem nefnd var sett á laggirnar en aðeins kölluð saman tvisvar á öllu kjörtímabilinu til að vinna að þessu verki. Það var öll framkvæmdin á áformum sem getið var um í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar. Ég fagna því að verkið sé hafið og vonast til að það verði unnið að því ötullega og það klárað fljótt.

Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað um að hér sé hið þarfasta mál á ferðinni. Það er m.a. mikið áhugamál þess sem hér stendur, hæstv. forsrh. mun kannast við að gerðar voru tilraunir til þess að fá í gang svona athuganir. Það gekk ekki upp þá og því er fagnaðarefni að það skuli gert nú. Ég ítreka spurningu hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur sem spurði áðan um hvort hugsanlegt væri að stjórnarandstaðan komi með einhverjum hætti að þessu máli. Hér er um þverpólitískt mál að ræða, mál sem allir flokkar hafa lýst jákvæðri afstöðu til. En við þá spurningu vil ég bæta og spyrja hæstv. forsrh. hvort hann sé ekki reiðubúinn til þess, þegar fyrri hluta þessarar athugunar lýkur og embættismennirnir hafa lokið skoðun og lýsingu á kerfinu, að gera Alþingi grein fyrir þeim niðurstöðum, annaðhvort með því að greina frá þeim sjálfur á Alþingi og útbýta þá niðurstöðum nefndarinnar eða með því að flytja Alþingi skýrslu um þessa athugun.

Herra forseti. Eins og við var að búast þá eru ýmis sjónarmið uppi í þessu máli. Hér kom í pontu hv. þm. úr röðum Sjálfstfl. og lýsti áhyggjum yfir því að menn væru oftryggðir í almannatryggingakerfinu. Hann nefndi reyndar einnig að ástæða væri til að hafa áhyggjur af vantryggingu svo að hann njóti sannmælis. En ég hef meiri áhyggjur af því að fólk sem nýtur bóta í almannatryggingakerfinu sé vantryggt og að í mörgum tilvikum séu jaðarskattar of háir. Ég tek undir það með hæstv. forsrh. að það er mjög mikilvægt að vandað sé til þessarar vinnu og legg jafnframt áherslu á að um niðurstöðuna ríki víðtæk samstaða. Forsenda þess er að ólíkum sjónarmiðum sé hleypt að vinnunni og ég tek undir það sem fram hefur komið hjá öðrum hv. þm. í umræðunni, að það er mjög mikilvægt að fulltrúar stjórnarandstöðunnar á Alþingi komi að málinu. Það hefur því miður gerst í öðrum málaflokkum að stjórnarandstaðan hefur annaðhvort verið algerlega útilokuð eða að hluta, eins og í nefndaskipan um endurskoðun á stjórn fiskveiða. Aðra nefnd hef ég einnig nefnt, það er nefnd um endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga. Þar á þingflokkur okkar t.d. ekki aðild. Ég tek undir þær spurningar sem hér hafa komið fram og hefur verið beint til hæstv. forsrh. Á hvern hátt mun stjórnarandstaðan á Alþingi koma að þessari vinnu? Við gerum þá eindregnu kröfu að svo verði.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt hjá hv. 10. þm. Reykv. að huga þurfi að fleiri þáttum en ég nefndi eða nefndir eru í stjórnarsáttmálanum. Ég tek undir með honum líka að auðvitað á ekki að láta það standa svo að um oftryggingar sé að ræða. Ef við komum í veg fyrir það, þá höfum við væntanlega meira ráðrúm til að bæta þeim upp sem við teljum vantryggða. Ég vil vekja athygli á því, vegna þess að menn hafa áhyggjur af því hvort þetta verk muni ganga fram, að verkið er sett af stað strax í upphafi kjörtímabils sem sýnir vilja okkur til að nýta tímann vel. Ég tek einnig undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram hjá hv. þm. um að skynsamlegt sé að stjórnarandstaðan hafi aðkomu að málinu þegar það fer raunverulega gang. Þá held ég, svo að ég svari þeirri spurningu sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson kom með, að það gæti verið ágætur aðdragandi þess að þá lægi þetta verk fyrir sem þessi leiðarlýsinganefnd, ef ég má kalla hana svo, á að skila og ,,hagsmunaaðilar`` og síðan stjórnarandstæðingar gætu komið að málinu á því stigi málsins.

Herra forseti. Í þingsályktun um stefnu í byggðamálum sem samþykkt var á síðasta vetri er lögð mikil áhersla á menntun og það að bæta skilyrði þeirra sem þurfa að sækja nám utan heimabyggðar. Þetta er vel því það er trú flestra að aukin menntun geri okkur færari um að takast á við þær breytingar sem eru að verða, hvort sem er í atvinnulífi eða okkar félagslega umhverfi eða félagslega veruleika. Auk þess hefur menntun gildi í sjálfu sér fyrir hvern einstakling. En það er ljóst að menntunarmöguleikar eða kostir þeirra sem búa úti á landi hafa lengst af ekki verið jafngóðir og þeirra sem hafa búið í meira þéttbýli og það er kannski ein ástæða þess, herra forseti, að þau nýju störf sem hafa orðið til í tengslum við okkar frumvinnslugreinar hafa ekki orðið til úti á landi heldur annars staðar, þ.e. störf sem tengjast tækni og þekkingu. Þau eru því miður fæst í sveitum eða sjávarþorpum. Í 9. lið nefndrar þingsályktunar um stefnu í byggðamálum segir að það eigi að stuðla að því að allir skuli eiga tækifæri á að afla sér nýrrar þekkingar, meðal annars í samræmi við breytingar í atvinnuháttum. Og eru það góð fyrirheit. En þar segir líka að komið verði á samstarfi atvinnulífs og skóla á landsbyggðinni um endur- og símenntun, og um það snýst fyrirspurn mín. Ég spyr vegna þess að þarna virðist fyrirheit um eitthvað annað og meira en það sem gert er í dag: 1. Hvert verður hlutverk menntamálaráðuneytisins í að koma á samstarfi atvinnulífs og skóla á landsbyggðinni um endur- og símenntun, sbr. 9. lið nefndrar þingsályktunar? 2. Hvaða skólar gætu átt hlut að slíku samstarfi og hvernig yrði þátttöku þeirra háttað? Herra forseti. Ég sagði að þarna virtust fyrirheit um eitthvað annað og meira en það sem gert er í dag, en á þessu ári koma 7 millj. í hlut hvers umdæmis til farskóla, fræðslunets eða símenntunarmiðstöðvar --- þetta eru mismunandi heiti á þeim aðilum sem hafa séð um sí- og endurmenntun --- eða samtals 49 millj. kr. En miðað við fjárlagafrv. næsta árs eiga, að því er virðist, 29,4 millj. að deilast á milli sömu sjö aðila. Það er lækkun upp á yfir 40%. Þessi upphæð, 29,4 millj., þýðir að einungis að 4 millj. koma í hlut hvers aðila. Herra forseti. Því er mikilvægt að fá að vita hvað stendur á bak við orðin í byggðastefnunni. Hvert á hlutverk menntmrn. að vera við að koma þessu samstarfi á og hvaða skólar gætu átt hlut að því samstarfi?

Herra forseti. Spurt er: ,,Hvert verður hlutverk menntamálaráðuneytisins í að koma á samstarfi atvinnulífs og skóla á landsbyggðinni um endur- og símenntun, sbr. 9. lið þingsályktunar um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999--2001?`` Með ákvæðum í 34. og 35. gr. laga um framhaldsskóla er skapaður grundvöllur fyrir framhaldsskóla til að starfrækja endurmenntunarnámskeið eða annars konar nám í samráði við ýmsa aðila. Sumir skólar hafa eingöngu nýtt sér heimild í 34. gr. en flestir framhaldsskólar á landsbyggðinni hafa gengið til samstarfs við fjölmarga aðila í heimahéraði um stofnun símenntunarmiðstöðvar á grundvelli ákvæða í 35. gr. laganna. Þannig hafa þegar verið stofnaðar slíkar miðstöðvar á Suðurnesjum með þátttöku Fjölbrautaskóla Suðurnesja, á Vesturlandi með þátttöku Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi, svo og Samvinnuháskólans á Bifröst og Búnaðarháskólans á Hvanneyri, á Vestfjörðum með þátttöku Framhaldsskóla Vestfjarða, á Norðurlandi eystra með þátttöku Framhaldsskólans á Húsavík og Framhaldsskólans á Laugum, á Austurlandi með þátttöku Menntaskólans á Egilsstöðum, Verkmenntaskóla Austurlands og Framhaldsskólans í Austur-Skaftafellssýslu, og á Suðurlandi með þátttöku Fjölbrautaskóla Suðurlands. Á Norðurlandi vestra hefur Fjölbrautaskólinn á Norðurlandi vestra gengið til samstarfs við ýmsa aðila um fjarkennslu á svæðinu. Þessar miðstöðvar eru sjálfseignarstofnanir og starfa samkvæmt skipulagsskrá sem dómsmrn. staðfestir. Menntmrn. hefur fengið drög að skipulagsskrám til athugunar og veitt leiðsögn um útfærslu þeirra. Þá hefur ráðuneytið gert samninga við miðstöðvarnar um fjárveitingar á grundvelli ákvæða í fjárlögum 1991. Með fyrrgreindum ákvæðum í framhaldsskólalögunum hefur ráðuneytið stuðlað að því að framhaldsskólar hafi lagalegan grundvöll til að stofna til samstarfs við ýmsa aðila í heimahéraði, m.a. aðila atvinnulífsins um endur- og símenntun. Í þeim tilvikum þar sem sérstök miðstöð hefur verið stofnuð eru aðilar frá atvinnulífinu meðal stofnaðila og eiga oftast líka fulltrúa í stjórn. Tilgangurinn með miðstöðvunum er ekki hvað síst sá að skapa vettvang fyrir skóla og atvinnulíf til að vinna saman að því að efla möguleika íbúa á viðkomandi svæði til að afla sér endurmenntunar og stunda símenntun. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 er gert ráð fyrir að áframhald verði á framlagi til starfsemi miðstöðvanna og mun ráðuneytið þegar fjárlög ársins 2000 hafa verið samþykkt gera samninga við miðstöðvarnar um fjárstyrk. Ráðuneytið hefur þegar skapað vettvang fyrir þetta samstarf atvinnulífs og skóla og reiknar með að fé fáist áfram í fjárlögum til að veita miðstöðvunum rekstrarframlag. Miðstöðvarnar starfa sem nokkurs konar umboðsaðilar fyrir margs konar námsframboð en þær geta einnig skipulagt námskeið. Þá hafa miðstöðvarnar lagt áherslu á að koma upp tæknibúnaði til að hægt sé að efla fjarkennslu. Ráðuneytið hefur veitt heimild til þess í fyrrgreindum samningum að hluta fjárveitingar verði varið til slíks. Hlutverk ráðuneytisins verður fyrst og fremst að gera samninga við miðstöðvarnar um rekstrarframlag á grundvelli fjárlaga, taka þátt í samstarfi miðstöðvanna um fagleg málefni og hvetja til samvinnu og verkaskiptingar eftir því sem þörf krefur. Í 2. lið fyrirspurnarinnar er spurt: ,,Hvaða skólar gætu átt hlut að slíku samstarfi og hvernig yrði þátttöku þeirra háttað?`` Eins og fyrr segir taka þegar nær allir framhaldsskólar á landsbyggðinni þátt í starfi símenntunarmiðstöðva. Háskólinn á Akureyri og Háskóli Íslands og háskólastofnanir á Vesturlandi eru einnig í samstarfi við miðstöðvarnar. Skólarnir bjóða upp á nám samkvæmt námskrá en einnig geta þeir lagt til kennslukrafta gegn greiðslu á kostnaði, samanber ákvæði 34. gr. laga um framhaldsskóla. Af því að hv. fyrirspyrjandi nefndi einnig í ræðu sinni tölur úr fjárlagafrv. og taldi að þar væri um lækkun að ræða, þá er rétt að benda hv. þm. á að líta verður á tvo liði í þessu samhengi, annars vegar þann lið sem hv. þm. vísaði til og hins vegar liðinn um fjarkennslu þar sem ætlað er fé til þessara hluta. Því er ekki gert ráð fyrir því samkvæmt fjárlagafrv. að fjárveitingar til þessara verkefna skerðist.

Hæstv. forseti. Við sem tókum þátt í umræðunni um þáltill. um byggðamál á síðasta kjörtímabili töluðum fjálglega og studdum ríkisstjórnina aldrei þessu vant í þeim tillögum sem hún lagði þar fram. Við vorum að vonum orðin langeyg eftir að sjá þess stað að framkvæma eigi eitthvert af þeim fyrirheitum sem þar voru gefin. Þar voru m.a. gefin fögur fyrirheit um samstarf skóla og atvinnulífs. Það sem hæstv. menntmrh. var að fara með hér áðan úr framhaldsskólalögunum olli mér á sínum tíma miklum vonbrigðum því að mér fannst ríkið firra sig ábyrgð á fullorðinsfræðslunni í landinu og setja hana yfir á byggðarlögin. Þau hafa mörg reyndar reynt að standa þar myndarlega að málum, en ég sé ekki að sú aukning sem var boðuð í byggðaáætluninni komi nokkurs staðar fram í þessu frv., jafnvel ekki þó að nú séu, guði sé lof, áætlaðir nokkrir peningar til fjarkennslu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda og ekki síður fyrir svör hæstv. ráðherra um leið og ég lýsi sérstakri ánægju með það hvernig til hefur tekist um símenntunarstöðvar um landið, eins og heyra mátti á upptalningu hæstv. ráðherra. Það eru ekki nema þrjú ár liðin síðan lög um framhaldsskóla voru sett með þessu heimildarákvæði til framhaldsskóla. Úr þessum ræðustóli m.a. heyrðust ýmsar efasemdarraddir um þetta ákvæði. En annað hefur komið á daginn sem hefur sýnt að þær efasemdarraddir voru óþarfar því að mjög vel hefur tekist til með rekstur þessara símenntunarmiðstöðva. Ég tel einmitt að einn meginkostur þeirra sé sá að þær eru ekki í eigu framhaldsskólanna. Þær eru heldur ekki í eigu atvinnulífsins heldur sjálfseignarstofnanir í sameiginlegri eigu þessara aðila og þannig hefur tekist að efla símenntun úti á landsbyggðinni með verulega góðum árangri og er það mikill styrkur fyrir byggðir landsins.

Herra forseti. Ég er satt best að segja ekki miklu nær um hvaða fyrirheit kunna að felast í byggðastefnu ríkisstjórnarinnar eftir svör hæstv. ráðherra. Mér sýndist að það sem handfast væri í því sem sneri að menntmrn. væri nokkuð sem löngu er gert, þ.e. þriggja ára gamall gerningur frá því þegar ákvæðið var sett í lög um það að símenntunarmiðstöðvar gætu orðið til. Það er vissulega rétt sem hér hefur komið fram að þær hafa orðið til. Áður voru til farskólar. Því miður er ekki nógu mikið nýtt í þessu, það mætti gjarnan vera meira og ég harma það ef ráðuneytið hefur ekki hugsað sér að koma að málinu öðruvísi en hér hefur verið rakið vegna þess að mér sýnist að það þurfi að gera meira til þess að ná menntamálum, ekki hvað síst þeim málum sem snúa að sí- og endurmenntun, á betra flug víða úti um landið heldur en er. Ráðherra nefndi tæknibúnað. Það væri hægt að hafa langt mál um það hvað þarf að gera til þess að þau mál komist í lag til þess menn geti nýtt sér þá tækni sem möguleikar eru á því að það virðist sem svo að seint gangi að ná samningum um hagnýtingu tækninnar. Herra forseti. Ég vil þó í lokin lýsa yfir ánægju með að ekki skuli vera um niðurskurð að ræða eins og virðist vera þegar fjárlagafrv. er skoðað. Ég veit að það hlýtur að gleðja ýmsa sem starfa í þessum geira sem óttuðust mjög að það væri veruleikinn sem þar blasti við þeim. En ef annar liður á að bæta þetta upp sem gerir það að verkum að ekki verður minna á næsta ári en er í ár, þá er það mjög gott þó að vissulega þyrfti kannski frekar að bæta í.

Herra forseti. Varðandi fjárveitingarnar er það svo að þetta skiptist á tvo liði í fjárlagafrv. eins og ég sagði, annars vegar þann lið sem er beinlínis símenntunarliður og er nýr liður í fjárlagafrv. og hins vegar lið sem lýtur að fjarkennslu þar sem kemur fé annars vegar frá menntmrn. og hins vegar úr sérstökum upplýsingatæknisjóði sem ríkisstjórnin skiptir á milli ráðuneyta. Menn geta glöggvað sig á þessum tölum með því að skoða frv. betur en hv. þm. hefur gert. Mér virðist ýmislegt í þessu hafa gerst örar en hv. þm. hefur skynjað og það er ekki rétt að þessar símenntunarmiðstöðvar hafi allar verið komnar á laggirnar þegar byggða\-áætlunin var samin og þær tillögur mótaðar. Þetta hefur gerst samhliða og það hefur gerst mjög hratt hjá menntmrn. að hrinda þessum ákvæðum í framkvæmd um fræðslunet og símenntunarmiðstöðvar sem við höfum staðið að og stutt að stofnaðar yrðu. Ég held að það hafi orðið gjörbylting, eins og hv. þm. Hjálmar Árnason vakti máls á, að á örskömmum tíma hafi orðið gjörbylting að þessu leyti varðandi menntunarframboð á landsbyggðinni. Það ber ekki að gera lítið úr því heldur þvert á móti að meta mikils það góða starf sem unnið hefur verið bæði í skólunum og hjá heimaaðilum við að koma þessu í þann farveg sem nú blasir við. Nú um helgina, á morgun og á föstudaginn, verður sérstakur fundur þessara aðila í Reykholti í Borgarfirði því að þeir hafa stofnað með sér samstarfsvettvang. Þeir héldu fund á Austurlandi fyrir nokkrum mánuðum og hittast aftur núna. Það er verið að skipuleggja þetta samstarf með mjög markvissum hætti á milli ráðuneytisins og þessara aðila.

Herra forseti. Nú er komin til framkvæmda ný húsnæðislöggjöf sem var mjög umdeild og hart tekist á um í þingsölum. Því miður eru verstu hrakspár sem þá voru hafðar uppi að rætast. Kjörin þyngjast stórlega með breyttri húsnæðislöggjöf og mun það án efa valda holskeflu gjaldþrota þegar fram líða stundir. Mönnum ber saman um þetta sem starfa að ráðgjöf á þessu sviði. En þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir erfiðari kjör þá eiga nú fleiri aðgang að þessu kerfi en áður. Það hefur valdið því að verðlag hefur rokið upp á fasteignamarkaði í tengslum við aukna eftirspurn. Verðlag hefur hækkað á fasteignamarkaði. Sífellt fleiri sem átt hafa leiguíbúðir og leigt þær út reyna nú að selja þær og það á uppsprengdu verði. Allt hefur þetta keyrt leigukostnaðinn upp. Á síðustu mánuðum hefur hann aukist um 50--80%. Algengt er að menn greiði í leigu fyrir þriggja herbergja íbúð 50--55 þús. kr. á mánuði hverjum, 60--70 þús. kr. á mánuði hverjum fyrir fjögurra herbergja íbúð og fyrir eitt herbergi greiða menn iðulega 25--30 þús. kr. á mánuði. Leigjendasamtökin lýstu nýlega yfir neyðarástandi á leigumarkaði en neyðin er ekki mæld í löngum biðröðum. Hún er mæld í lágum tekjum og hærri leigu. En ef litið er á biðraðirnar sem myndast hafa í húsnæðiskerfinu þá hef ég fengið það staðfest að fyrir réttu ári biðu 256 einstaklingar eftir leiguíbúð hjá Öryrkjabandalaginu. Nú eru þeir 352 talsins. Hjá Félagsstofnun stúdenta voru fyrir um það bil ári síðan 50 manns á biðlista. Nú eru þeir 283 talsins og þannig má áfram telja um það ástand sem ríkisstjórnin hefur skapað með breyttri löggjöf á þessu sviði. Nú beini ég eftirfarandi spurningu til hæstv. félmrh. sem er fyrir hönd ríkisstjórnarinnar ábyrgur fyrir þessum málaflokki: Til hvaða ráðstafana hyggst ráðherra grípa og ríkisstjórnin til að auka framboð á leiguhúsnæði á viðráðanlegum kjörum?

Herra forseti. Á þessu ári hefur ýmsum aðgerðum sem lúta að eflingu leigumarkaðar verið hrint í framkvæmd. Nú er unnið að nýjum tillögum á vegum félmrn. um hvernig efla megi leigumarkaðinn. Umframeftirspurn eftir leiguhúsnæði er nær eingöngu bundin við höfuðborgarsvæðið og meginástæðan fyrir aukinni eftirspurn eru náttúrlega hinir miklu þjóðflutningar sem eru í þjóðfélaginu. Fólkið streymir á suðvesturhornið og skilur eftir autt eða verðlítið húsnæði í heimabyggðum sínum og þar að auki hefur stóraukinn kaupmáttur stuðlað að verðhækkunum á húsnæðismarkaði. Fyrstu níu mánuði þessa árs fluttust 2.050 fleiri einstaklingar til höfuðborgarsvæðisins en frá því. Þann 1. janúar sl. tóku gildi ný lög um húsaleigubætur sem fólu í sér verulega fjölgun þeirra sem eiga möguleika á því að fá húsaleigubætur. Með lögunum var gert skylt að greiða húsaleigubætur í öllum sveitarfélögum en það var áður bundið ákvörðun sveitarstjórnar og jafnframt var leigjendum í leiguíbúðum sveitarfélaga veittur aðgangur að húsaleigubótum. Í ársbyrjun voru húsaleigubætur hækkaðar um 13% og jafnframt var frítekjumarkið hækkað í 1.600 þús. kr. á ári, þ.e. húsaleigubætur byrja ekki að skerðast fyrr en tekjurnar eru orðnar 1.600 þús. Bætur skerðast um 1% á mánuði af árstekjum umfram 1,6 millj. Hámark húsaleigubóta eru 21 þús. á mánuði. Ef ég nefni dæmi um hjón með þrjú börn með 40 þús. kr. leigu á mánuði og 3,1 millj. í árstekjur, þá ættu þau að fá 7.900 á mánuði í húsaleigubætur. Í byrjun ársins bárust leiguíbúðarumsóknir til Íbúðalánasjóðs frá 14 sveitarfélögum um samtals 272 íbúðir og frá 11 félagasamtökum um 296 leiguíbúðir. Íbúðalánasjóður hefur lofað lánum til 476 íbúða og öllum beiðnum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu var svarað jákvætt. Aldrei áður hefur félagslegum framkvæmdaaðilum á Íslandi staðið til boða jafnmikið lánsfé til að byggja eða kaupa leiguíbúðir. Á tímabilinu 1991--1997 voru að meðaltali veitt 270 lán á ári og eru þá kaupleiguíbúðir, bæði almennar og félagslegar, teknar með en þær hafa margar hverjar breyst í eignaríbúðir. Ég skipaði í fyrra nefnd til að gera úttekt á leigumarkaðnum hér á landi og kanna þörf fyrir leiguíbúðir næstu ár í samráði við fulltrúa sveitarfélaga og aðra félagslega byggingaraðila, ASÍ og BSRB. Nefndinni var jafnframt falið að meta nauðsyn þess að gera breytingar á húsaleigulögunum. Gagnasöfnun þeirrar nefndar er lokið. Það má reikna með að í kringum 1.500 fjölskyldur eða einstaklingar óski eftir leiguíbúð og þegar á þessu ári er þriðjungnum af þeirri þörf svarað. Meginmeinið er náttúrlega að mikil þensla hefur verið á höfuðborgarsvæðinu og það verkar á verð leiguhúsnæðis og á húsnæðisverð. Ný lög um Íbúðalánasjóð gefa tilefni til aukinna byggingarframkvæmda á leiguíbúðum og rýmka aðstöðu þeirra sem kjósa að leigja sér húsnæði. Sú nefnd sem ég gat um áðan og er skipuð m.a. fulltrúum frá ASÍ og BSRB og Samtökum sveitarfélaga og tveimur fulltrúum annarra félagslegra framkvæmdaaðila vinnur nú að endanlegri tillögugerð sem mun ljúka alveg á næstunni og ég á von á góðum tillögum um leiðir til að auka framboð leiguhúsnæðis frá nefndinni.

Herra forseti. Þegar almennar húsaleigubætur voru teknar upp benti ég á það sérstaklega að reynslan erlendis er sú að eftirspurn eftir leiguhúsnæði eykst og leigan hækkar. Þetta er þekkt og þetta hefur gerst. Og svo eru menn hissa á því að það gerist. Það vill svo til að það er ekkert voðalega eftirsóknarvert að eiga íbúð og leigja hana. Hv. þm. ætti að kanna af hverju það er og snúa sér til Húseigendafélagsins og spyrja hvaða reynslu húseigendur hafa af því að leigja út húsnæði. Það er ekkert eftirsóknarvert og það gerir eiginlega enginn að fjárfesta í húsnæði nema helst Reykjavíkurborg sem hefur stofnað Félagsíbúðir hf. Það er annað sem kemur líka inn í þetta. Þeir sem eru að kaupa íbúðir til að leigja þær út eru í hörkusamkeppni við opinbera aðila eins og Reykjavíkurborg sem hefur komið sér upp íbúðarhúsnæði með 1% vöxtum.

Herra forseti. Aftur var fróðlegt að hlýða á heimspekilegar vangaveltur fulltrúa Sjálfstfl. í þessum sal og áhyggjur hans yfir afleiðingum húsaleigubóta á markaðinn. Staðreyndin er sú að þeir sem búa í félagslegu húsnæði í borginni, af því að vísað var til hennar, fengu því miður ekki miklar kjarabætur með húsaleigubótunum vegna þess að leigan var jafnframt hækkuð þannig að kjörin bötnuðu ekki með tilkomu þeirra.

Það stóð ekki til.

Það stóð ekki til, segir hv. þm. Við stóðum í þeirri trú að fara ætti að 1. gr. laganna um húsaleigubætur þar sem segir skýrt að þau séu sett til að bæta kjör fólks á leigumarkaði. Samkvæmt venju ætla ég ekki að láta hjá líða að þakka hæstv. ráðherra svörin þó að mér þættu þar vera kaldar kveðjur til fólks sem hér er nánast á vergangi. Mér finnst það vera mikið áhyggjuefni sem er að gerast á húsaleigumarkaði. Hæstv. ráðherra leggst í sagnfræðilegar skýringar um þjóðflutninga til borgarinnar af landsbyggðinni. Þetta eru ekki ný sannindi fyrir okkur og á þetta allt saman var bent í umræðum um húsnæðislöggjöfina á sínum tíma. Ég vek athygli á því að þótt í lögin hafi verið sett bráðabirgðaákvæði varðandi fyrirkomulag á niðurgreiðslum eða stuðningi við þá aðila sem sjá fyrir leiguhúsnæði Öryrkjabandalagsins, Félagsstofnunar stúdenta og fleiri aðila, þá hangir það allt í lausu lofti gagnvart framtíðinni. Meginhugsunin í nýrri húsnæðislöggjöf er sú að húsnæði á Íslandi skal allt lúta markaðskjörum. Allt annað hangir á bráðabirgðaákvæðum. Þetta hefur sett starf þessara aðila í uppnám. Staðreyndin er sú að á húsaleigumarkaði, einkum á höfuðborgarsvæðinu, ríkir neyðarástand og gagnvart því ætlar ríkisstjórnin því miður ekki að bregðast. Það eru kaldar kveðjur til þess fólks.

Herra forseti. Ég tel að það sé mjög ofmælt hjá hv. þm. að hér ríki neyðarástand á húsaleigumarkaði --- það er ekki rétt. Hitt er rétt að nokkur vöntun er á leiguhúsnæði. Það er ýmislegt gleðilegt að gerast í húsnæðismálunum. T.d. dregur stórlega úr vanskilum hjá Íbúðalánasjóði þannig að fólk á almennt miklu betra með að standa í skilum en það hefur gert undanfarin ár. Þetta er allt annað líf að því leyti til. Ekki þarf að efast um það að þegar fjöldi fólks tekur sig upp af landsbyggðinni og flytur til höfuðborgarsvæðisins, þarf það náttúrlega þak yfir höfuðið. Aukinn kaupmáttur hlýtur einnig að leiða til þess að menn bjóða hærra í það húsnæði sem laust er eða er til sölu. Ég tel að húsaleigubæturnar hafi verið veruleg réttarbót fyrir leigjendur. Það er svolítið til í því hjá hv. þm. Pétri Blöndal að að einhverju leyti hefur þetta orðið til þess að hækka leigu, það er vafalaust rétt. Húsaleigubæturnar eru alls ekki gallalausar. Það er t.d. í þeim ákveðin þversögn sem sérstaklega kemur niður á stúdentum. Stúdentar sem leigja íbúð fá húsaleigubætur en stúdentar sem leigja einungis herbergi sem ekki telst íbúð eiga ekki kost á húsaleigubótum, þannig að stúdentinn sem leigir herbergi getur verið á verri kjörum en sá sem leigir íbúð. Þetta eru atriði sem við þurfum að hugleiða hvort ekki er hægt að lagfæra, og í gangi er vinna milli ríkis og sveitarfélaga um hvernig framtíðarstuðningi við öflun leiguhúsnæðis verður háttað. Það er rétt hjá hv. þm. að þetta er bráðabirgðaákvæði til tveggja ára en fyrir þann tíma átti að ljúka samningunum við sveitarfélög.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á afar erfiðri stöðu margra sveitarfélaga í landinu varðandi félagslegar eignar\-íbúðir sem eru á þeirra vegum og þeirri miklu greiðslubyrði sem þeim eignum fylgir sem afleiðing af búferlaflutningum fólks af landsbyggðinni. Við höfum kynnst því að undanförnu. Sveitarstjórnarmenn hafa komið og gert okkur grein fyrir þessu. Skuldastaða þeirra vegna þessa málaflokks er í sumum sveitarfélögum alveg geigvænleg og sveitarfélögin sjá ekki fram úr því hvernig úr muni rætast. Það er ekki hægt eða ekki svo auðvelt að selja þær íbúðir á markaðsverði því að þá lendir mismunurinn á sveitarfélögunum. Gert er ráð fyrir því í lögum um Íbúðalánasjóð að sérstakur varasjóður sem tekur við skuldbindingum Byggingarsjóðs verkamanna varðandi þetta sé virkur og þangað sé hægt að sækja fjármagn til að greiða þann mismun. Ég vildi því leyfa mér að spyrja hæstv. félmrh.: 1. Hvenær verða frágengnar reglur um hlutdeild varasjóðs, samkvæmt X. kafla laga um húsnæðismál og ákvæði til bráðabirgða VIII í sömu lögum, í afskriftum eða niðurgreiðslu á eldri veðlánum Byggingarsjóðs verkamanna? 2. Hvernig hefur verið háttað samráði við sveitarfélögin um þetta mál? 3. Hve mikil er heildarafskriftarþörf vegna innlausnarskyldu sveitarfélaganna metin og á hvaða svæðum vandi er mestur? Ég vænti þess líka að ráðherra geti gert okkur grein fyrir því hvernig ætlunin er að bregðast við.

Herra forseti. Rétt er að hafa í huga að í byggðaáætlun ríkisstjórnarinnar fjallar einn þátturinn um þetta atriði og ef ég man rétt eru ætlaðar 300 millj. í byggðaáætluninni til að greiða verð þessara íbúða niður á móti sveitarfélögum. Starfshópur hefur verið skipaður til að vinna að þessu verkefni og í honum eru frá sveitarfélögunum Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, formaður Sambands stjórnar sveitarfélaga, Kristján Þór Júlíusson, bæjarstjóri á Akureyri. Síðan er Hallgrímur Guðmundsson frá fjmrn. og Gunnar Bragi Sveinsson aðstoðarmaður minn frá félmrn. Nefndin er tekin til starfa og ég vænti þess að hún komist að niðurstöðu sem við getum unað við. Hins vegar er ekki komin sátt um það milli ríkis og sveitarfélaga hvernig eigi að skipta pakkanum, hvernig eigi að skipta þeim byrðum sem þarna verða til. Varasjóður viðbótarlána kemur líka að þessu máli og hann er farinn að vinna eins og honum var ætlað. Gott samráð hefur verið við sveitarfélögin um þetta mál og ekki árekstrar eða alvarlegur ágreiningur að því er ég tel vera. Hv. þm. spyr um hver sé heildarafskriftarþörf vegna heildarinnlausnarskyldu sveitarfélaganna og ekki eru til neinar áreiðanlegar upplýsingar varðandi þetta því að útreikningar verða að byggja á húsnæðisverði á hverjum stað, hvað er mögulegt að fá, hvert er raunvirði húsnæðis á viðkomandi stað. Þetta er meira að segja breytilegt á stöðunum eftir því hvernig vindurinn blæs. Á Suðureyri var t.d. mikið framboð af húsnæði fyrir líklega hálfu öðru ári og seldist ekki. Síðan breytast viðhorfin á Suðureyri, e.t.v. með bættum samgöngum eða bættum aflabrögðum og húsnæðið rýkur út þannig að þetta er fljótt að breytast. Hv. þm. spurði hvar þörfin væri mest. Ég tel vafalaust að sveitarfélögin á Vestfjörðum séu í mestum vanda stödd út af þessum félagslegu húsnæðismálum enda er það eðlilegt því að þaðan hefur fólkið flutt í stríðustum straumi.

Herra forseti. Umræða um málefni sveitarfélaganna hvað varðar félagslegar íbúðir og vandræðin sem eru samfara rekstri þeirra hefur átt sér langan aðdraganda. Bent var á það í hinni pólitísku umræðu á sínum tíma alls staðar úti í þjóðfélaginu að uppsetningin á því kerfi sem var sett í gang væri röng og stórhættuleg gagnvart þeim byggðarlögum þar sem hætta væri á að fólki fækkaði. Það hefur aldeilis komið á daginn að á síðustu árum hefur þetta verið klafi á sveitarsjóðum margra sveitarfélaga. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef stendur á því að ríkisvaldið komi myndarlega á móti sveitarfélögunum til þess að leysa vandann. Ég vil árétta það, hæstv. félmrh., að þetta er mjög brýnt vandamál sem þarf að leysa vegna þess að í mörgum tilfellum eru sveitarsjóðirnir þannig settir að þetta tekur nánast allt það fjármagn sem út af stendur til uppbyggingar á öðrum sviðum í viðkomandi sveitarfélögum. Þetta er einn liður í að leysa úr vanda landsbyggðarinnar og ég vonast til þess að gengið verði rösklega til verks og ríkissjóður Íslands komi myndarlega fram á móti sveitarfélögunum til að leysa vandann.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir góð svör sem hann gaf hér. Ég vil líka þakka undirtektir hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar í þessu máli. Ég tel þó, hæstv. ráðherra, að ekki hafi verið litið á málið nægilega alvarlegum augum. Þetta er stærra en hér var nefnt og ég sé ekki einu sinni að þeim áætlunum, sem voru nefndar í byggðaáætlun um 300 millj. kr. framlag til þessa máls, sjái stað í fjárlögum eða fjárlagafrv. þó að það gæti kannski leynst. Þar fyrir utan eru allt of lágar upphæðir til þess að leysa málið. Varasjóðurinn er eins og vitað er ekki með þá fjármögnunarmöguleika sem til þurfa að koma. Við höfum heyrt frá sveitarfélögum eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega, t.d. frá Vestfjörðum, að þar er verið að tala um í heilu sveitarfélögunum kannski margfaldar þessar upphæðir sem hann nefndi þar að þyrfti til eða ætti að koma í gegnum byggðaáætlun. Ég legg áherslu á að þetta mál sé tekið mun fastari tökum en hefur verið gert undanfarið og þessu fylgt eftir. Þetta er hluti af fjárhagsvanda þessara sveitarfélaga, þetta er hluti af rekstri þessa kerfis á vegum ríkisins sem ríkið ber ábyrgð á og ber að standa að með þeim myndugleik að þetta verði ekki baggi á búsetu landsins.

Herra forseti. Ég vil taka undir með bæði fyrirspyrjanda og hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni að hér er um stóralvarlegt mál að ræða. Þetta er eitt af vandasamari byggðamálum sem við eigum við að stríða nú um stundir. Það er fullur vilji hjá stjórnarflokkunum að leysa skikkanlega úr því. Hins vegar er rétt að hafa það í huga og það er ekki sanngjarnt að ætlast til þess að ríkið leysi vandann allan. Sveitarfélögin þurfa líka að koma að málinu því að ekkert félagslegt húsnæði hefur verið byggt nema samkvæmt ósk viðkomandi sveitarfélags. Því hlýtur einhver ábyrgð forráðamanna sveitarfélaganna að liggja þarna að baki. Varasjóðurinn ræður ekkert við þetta verkefni nema þá á einhverjum óratíma og ég kalla gott ef hann ræður við það að halda í horfinu. Það er alveg nauðsynlegt að taka til fjármagn á fjárlögum til þess að leysa málið skikkanlega. Hægt er að hugsa sér að Íbúðalánasjóður beri einhverjar afskriftir en þá er líka kominn vandinn með jafnræðið. Á að láta alla sitja við sama borð eða á að hlaupa sérstaklega undir bagga með þeim sveitarfélögum sem hafa e.t.v. ekki sinnt því eða a.m.k. ekki haft það í neinum forgangi að standa í skilum við Íbúðalánasjóð eða Byggingarsjóð verkamanna sem átti reyndar þessar skuldir meðan hann var og hét?

Virðulegi forseti. Fyrirspurn sú sem hér er lögð fram er í tilefni af þeirri umræðu sem er í landinu um stóra álbræðslu á Austfjörðum, nánar tiltekið á Reyðarfirði. Mig langar til að fá svar hæstv. félmrh. við því hvort álits hans hafi verið leitað í þeim efnum, hver áhrif svona álbræðsla gæti haft á hið fámenna samfélag sem er á Reyðarfirði eða kringum Reyðarfjörð í Fjarðabyggð því að á Reyðarfirði sjálfum búa einungis tæplega 700 manns. Allt byggðarlagið, Fjarðabyggð, telur um 3.300 manns en fjöldi þeirra sem kæmu til með að starfa í þeirri álbræðslu, sem er nú á teikniborðinu, er um það bil 650 manns og afleidd störf eru sennilega að lágmarki 800--1.000. Þegar allt er talið erum við kannski komin með íbúafjölgun á svæðinu hátt í 4.000 manns. Þá er einnig gert ráð fyrir að mikill mannafli verði við byggingarframkvæmdir virkjunarinnar. Talið er að hann geti mestur orðið 1.000 manns á byggingartímabilinu, þ.e. við byggingu Fljótsdalsvirkjunar en 900 manns til byggingar álverksmiðjunnar sjálfrar. Einnig langar mig til að heyra álit ráðherrans varðandi þau störf sem álver af þessu tagi kæmi til með að bjóða upp á en þau eru að mínu mati ekki eins fjölbreytt og hefur verið látið í veðri vaka því að hér er um að ræða um það bil 40% verkamannastörf, kannski 12--13% tæknimenn af þessum 650, en mergurinn málsins er sá að þetta eru fyrst og fremst karlastörf. Hér verða greinileg áhrif af því að umtalsverður fjöldi þessara starfa eru karlastörf. Spurningin er, hvaðan eiga konurnar að koma? Eiga þær að fylgja körlunum? Hvar eru störfin þeirra og þar fram eftir götum? Þetta mál kemur hæstv. félmrh. mjög mikið við og félagsleg áhrif á þessa byggð gætu orðið talsvert mikil miðað við það sem mér sýnist þegar málið er reifað á þennan hátt. Þess vegna væri ákjósanlegt að heyra óyggjandi niðurstöður þeirra tilrauna sem eru í gangi til að styrkja byggð og sömuleiðis hvort leitað hafi verið eftir því að kanna áhrifin, sem nágrannalönd okkar, hafa af reynslu af þessu tagi að í Noregi, Svíþjóð og Skotlandi hafa verið sett niður stór álver, stórar málmbræðslur til þess að bjarga byggð í landshlutum og ekki tekist.

Herra forseti. Jafnframt því að ég þakka fyrir ágætar fyrirspurnir, því að það er virkilega ástæða til að hugleiða þetta efni, þá vil ég taka það fram að ekki hefur verið leitað sérstaklega eftir áliti félmrn. á fyrirætlunum um byggingu álvers á Reyðarfirði enda er málið náttúrlega á vegum annars ráðuneytis. Þó kemur það allri ríkisstjórninni við og öll ráðuneyti geta komið að málinu með einum eða öðrum hætti. Félmrn. fer með málefni sveitarfélaganna og þess vegna hef ég talið mér skylt að fylgjast sérstaklega með viðhorfum sveitarstjórnarmanna á Austurlandi til þessa máls og ég hef haft góða aðstöðu til þess. Mig langar í þessu sambandi að vitna til samþykktar sem gerð var á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á Austurlandi núna í haust þar sem hvatt er mjög til byggingar álvers á Reyðarfirði og sú ályktun var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum gegn tveimur. Tveir sátu hjá ef ég man rétt. Íbúum má gjarnan fjölga á Austurlandi. Þaðan hefur flutt fjöldi fólks og ég sé ekkert á móti því að fólk flytji til Austurlands þó að straumurinn hafi legið í aðra átt undanfarin ár. Ég hef einnig reynt að kynna mér áhrif stóriðjurekstursins í Hvalfirði á sveitarfélögin þar í kring. Ég var mjög krítiskur á þær framkvæmdir á sínum tíma þegar hafist var handa um byggingu járnblendiverksmiðjunnar og óttaðist að þar mundu menn vera að lenda í vanda sem þeir sæju ekki fyrir. Þetta hefur leyst betur en ég óttaðist á þeim tíma. Ég gagnrýndi að vísu fyrst og fremst rafmagnsverðið sem mér þótti vera of lágt, að það borgaði sig ekki að byggja, virkja og selja rafmagn á því verði sem gert var í Hvalfirði. Ég held að það hafi komið allt saman á daginn að við höfum fram undir þetta þurft að greiða stórlega með rafmagninu til járnblendiverksmiðjunnar en það er að baki núna. Það er mat sveitarstjórnarmanna uppi á Hvalfjarðarströnd og Akranesi að mikill fengur hafi verið að þeim fyrirtækjarekstri sem þar fer fram. Varðandi það að í álverum séu einungis karlastörf er það ekki að öllu leyti rétt. Mig langar til að nefna það að fyrir einum tveimur árum stóð ég fyrir veitingu viðurkenningar Jafnréttisráðs. Jafnréttisráð leggur til viðurkenningu eða biður ráðuneytið um að leggja til viðurkenningu á eitthvert fyrirtæki einu sinni ári þar sem jafnrétti er sýndur mestur sómi. Fyrir 2--3 árum fékk álverið í Straumsvík þessa viðurkenningu fyrir að vera sérstaklega kvennavænn vinnustaður enda má geta þess að forstjórinn er kona og konur hafa haft þar forgang til ýmissa starfa. Hvað varðar spurninguna um áhrif stóriðjufyrirtækja á fámenn byggðarlög í öðrum löndum þá liggja ekki fyrir gögn í félmrn. sem ég get vitnað til. Mér finnst að leiða mega líkur að því að svipað muni verða uppi þar og hér um fábreytt atvinnulíf, að það sé áhættusamt í litlum byggðarlögum. Alveg eins og þegar fiskur bregst eða kvóti fer eða kvóti tapast getur það haft mjög slæm áhrif á viðkomandi byggðarlag. Sama gegnir að sjálfsögðu um byggðarlag sem byggir á málmbræðslu, t.d. vegna breyttrar tækni eða hráefnisskorts eða af öðrum ástæðum, ef snögglega dregur úr framleiðslu, þá skapast auðvitað mikill vandi. Varðandi Reyðarfjörð sérstaklega eða Fjarðabyggð, þá er þetta viðbót við þróttmikið atvinnulíf sem er þar fyrir hendi. Hv. fyrirspyrjandi spurði hver væri skoðun ráðherra á málinu. Yfirgnæfandi meiri hluti Austfirðinga óskar eftir því að reist verði stóriðja á Reyðarfirði og telur að það geti orðið Austurlandi til framdráttar. Ég fellst á þá skoðun.

Herra forseti. Þegar spurt er um áhrif stóriðjufyrirtækja í fámennum byggðarlögum þá hygg ég að reynsla Akurnesinga svari þeirri spurningu nokkuð vel. Í þessu 5 þús. manna byggðarlagi hefur verið starfrækt sementsverksmiðja í yfir 40 ár, járnblendiverksmiðja við túnfótinn í rúm 20 ár og nú síðast álbræðsla á sama stað í rúm tvö ár. Tilkoma allra þessara verksmiðja hefur leitt til verulegrar fólksfjölgunar á Akranesi og hleypt miklu lífi í margþætta þjónustustarfsemi svo sem iðnfyrirtæki, vélsmiðjur, trésmiðjur, rafmagnsverkstæði, tölvuþjónustu, fatahreinsun, bifreiðaþjónustu o.fl. Þetta hafa ekki síður verið eftirsóttir vinnustaðir. Menn hafa sóst eftir að komast þarna í störf og það sést best á því að meðalstarfsaldur í Sementsverksmiðjunni og Járnblendiverksmiðjunni mun vera um eða yfir 20 ár. Reynsla þessa 5 þús. manna byggðarlags af þremur stóriðjum er því öll á einn veg --- mjög góð.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka undir þá skoðun hæstv. félmrh. að fjölga megi íbúum á Austurlandi. Ég held að það verði hreint ekki til skaða. Hins vegar er mikill skaði af þeim félagslegu áhrifum sem miklir fólksflutningar frá landsvæðum eins og af Austurlandi hefur á mannlíf þar. Það er augljóst að mikil fjölgun íbúa mun hafa félagsleg áhrif. Að mínu áliti og með reynslu af því að búa í sveitarfélagi af þeirri stærð þá held ég að þau félagslegu áhrif verði jákvæð. Eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi verður þarna til dálítið af verkamannastörfum sem ég held að sé mjög jákvætt. Störfum verkamanna á Austfjörðum hefur fram undir þetta fækkað mjög verulega vegna tæknivæðingar m.a. í fiskiðnaði. Við þurfum á því að halda að fá fleiri störf.

Herra forseti. Íbúum á Austurlandi hefur fækkað mikið undanfarin ár og það er mjög óheillavænleg þróun. Það er sorgleg saga. Við sem búum á landsbyggðinni óskum einskis frekar en að draga megi úr þessum fólksflótta, að hann megi stöðva. En svo stórt fyrirtæki sem taka á til starfa í fámennum fjórðungi hefur gífurleg áhrif í samfélaginu. Það er á ábyrgð félmrn. og annarra sem koma að þessu að vera meðvitaðir um þau áhrif sem þetta getur haft inn í svo litlu samfélagi til þess að geta gert varúðarráðstafanir og hliðarráðstafanir. Hvað þarf að vera til staðar og hvað þarf að byggja upp til að skaðleg áhrif af svo hraðri uppbyggingu og stórum vinnustað verði sem minnst? Vissulega er verið að þessu til að fjölga í byggðarlaginu. Það efast ég ekki um en það verður að sjá til að skaðleg áhrif verði sem minnst.

Herra forseti. Ég held að þessi fyrirspurn hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur sé mjög til framdráttar þeirri hugsun að nauðsyn sé að félmrn. beiti sér fyrir könnunum til að hægt sé að glöggva sig á því hvernig heildardæmið lítur út. Stóriðjustefnan hefur víðtæk áhrif, ekki bara sú stóriðjustefna sem fylgt er hér á suðvesturhorninu, heldur líka stóriðjustefnan á Austurlandi. Þetta hefur víðtæk áhrif annars staðar í samfélaginu líka. Þetta eru hlutir sem við höfum vanrækt að leggja niður fyrir okkur. Það sem við upplifum núna er að vegna stóriðjubreytinga hefur rafmagnsverð til fyrirtækja annars staðar í landinu allt að tvöfaldast, það er algengt. Þessi stefna leiðir til þess að stór fyrirtæki, þar nefni ég til dæmis Sól-Víking hf. á Akureyri, breyta um orkugjafa og notast við dísilorku. Við verðum að vinna þannig að við höfum heildarmynd og getum glöggvað okkur á afleiðingum stóriðjustefnunnar fyrir landið allt og það sem við erum að gera.

Herra forseti. Þetta er ágætis umræða um þessa ágætu fyrirspurn. En svo að það sé skýrt, ég veit að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerir sér fulla grein fyrir því, þá fer nú fram og hefur staðið yfir í langan tíma mat á umhverfisáhrifum fyrir Fljótsdalsvirkjun og áhrifum álvers á Austurlandi. Á næstu dögum verður mat á umhverfisáhrifum fyrir álver á Austurlandi kynnt. Þá verður öllum þessum spurningum hv. þm. svarað vegna þess að mat á umhverfisáhrifum gengur ekki bara út á að telja hreiður eða skorkvikindi á svæðinu og lýsa dýra- eða plöntulífi heldur gengur það líka út á áhrifin á mannlíf, efnahag, tekjur fólks í landinu og byggðaþróun í fjórðungnum. Öllum þessum spurningum verður svarað í þessu mati á umhverfisáhrifum sem verður kynnt núna innan tíðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég tek að sjálfsögðu undir með hv. þm. sem hér hafa haft áhyggjur af íbúaþróun á landsbyggðinni allri. Ég legg áherslu á það sem ég hef áður bent á að álver á Austurlandi bjargar ekki byggðaþróun í landinu. Ég skil örvæntingarfullar tilraunir sveitarstjórnarmanna á Austfjörðum og mér þykir gott að heyra að hæstv. félmrh. hafi haft ákveðnar áhyggjur af stóriðju í Hvalfirði og lágu orkuverði. Ég vona að hæstv. félmrh. verði þessa minnugur þegar væntanlegir orkusölusamningar koma til umræðu varðandi álverið á Austurlandi. Varðandi Hvalfjörð og stóriðju þar, þá er Hvalfjörður innan atvinnusvæðis Reykjavíkur, höfuðborgarsvæðisins. Þar erum við ekki að tala um áhrif á fámennt samfélag. Við erum að tala um áhrif á allt annars konar samfélag. Það verður að vera alveg á hreinu. Ég vil gera örlitla athugasemd, virðulegi forseti, við það sem hæstv. iðnrh. sagði hér. Ég veit að sjálfsögðu að á leiðinni er frummatsskýrsla Landsvirkjunar sem hæstv. iðnrh. kallar gjarnan mat á umhverfisáhrifum. Ég veit það að sjálfsögðu og hlakka til að fá að lesa það sem þar stendur um áhrif viðkomandi framkvæmda á samfélagið fyrir austan. Ég ber hins vegar fram fyrirspurnina af mjög meðvituðum ástæðum til hæstv. félmrh. Ég treysti því að hæstv. félmrh. fylgist þá með þeim skýrslum og þeim umsögnum sem fram koma í frummatsskýrslu Landsvirkjunar. Hæstv. félmrh. telur þessa tilraun tilraunarinnar virði. Að mínu mati þarf að taka þessa ákvörðun með fullri meðvitund þar sem reynsla annarra þjóða er metin og kortleggja þarf möguleg neikvæð áhrif svo að koma megi í veg fyrir slys.

Herra forseti. Það vill svo til að ég veit að ráðgjafarfyrirtæki er að vinna viðamikla könnun á áhrifum á Reyðarfjörð, ekki á Eyjabakka heldur á Reyðarfjörð. Það er ekki sú könnun sem hæstv. iðnrh. vitnaði til um mat á umhverfisáhrifum. Þessi skýrsla er ekki tilbúin enn þá en verður það væntanlega fljótlega. Ég mun að sjálfsögðu fylgjast með niðurstöðum hennar. Það er mjög alvarlegt hversu mikið vonleysi hefur gripið um sig á landsbyggðinni og það er ástæðan fyrir þeim miklu og háskalegu þjóðflutningum sem við upplifum núna. Það er afar mikilvægt að byggja upp á landsbyggðinni þannig að eftir sé tekið, eitthvað sem aukið getur bjartsýni manna og snúið þróuninni við. Þar duga engar smáskammtalækningar. Það verða að vera verkefni sem virkilega verða til að auka fólki bjartsýni. Ég er búinn að vera þingmaður lengi og hef upplifað þá tíma að straumurinn lá út á land, að aukningin varð meiri úti á landi en hér á höfuðborgarsvæðinu. Á áratugnum frá 1970--1980 fjölgaði meira á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Það var fyrst og fremst vegna þess að þá var í uppbyggingu stóriðja allt í kringum land í fiskvinnslu og togaraútgerð.

Virðulegi forseti. Fyrirspurnin sem ég legg hér fram varðar aðgerðir á vettvangi sjávarútvegsins til að draga úr áhrifum gróðurhúsalofttegunda. Forvitnilegt væri að heyra hver markmiðin eru í hæstv. sjútvrn. og hvaða samdráttar sé að vænta í losun gróðurhúsalofttegunda á þeim vettvangi hérlendis á næstu árum. Eins og okkur er öllum kunnugt eru Íslendingar aðilar að samningi þeim er gerður var í Ríó árið 1992 og við þekkjum sem rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Það hefur komið fram hjá hæstv. umhvrh. og embættismönnum umhvrn. að við stöndum okkur fremur vel í þeim efnum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi, jafnvel svo vel að losunin um þessar mundir er ekki mikið meiri en hún var viðmiðunarárið 1990, vel að merkja ef frá eru talin öll stóriðjuverkefni undanfarinna níu ára. En eins og kunnugt er hefur ríkisstjórnin óskað eftir því að stóriðjuáform okkar verði undanskilin þeim losunarheimildum sem Íslendingar hafa. Eins og allir vita er flotinn frekur hvað varðar þennan útblástur, það er ekkert eitt fyrirbæri í atvinnurekstri okkar sem losar jafnmikið af gróðurhúsalofttegundum svo mér þætti fengur að því að heyra hæstv. sjútvrh. segja okkur hvaða aðgerðir séu í gangi á vegum ráðuneytis hans og legg áherslu á að við heyrum frá útlöndum að þar séu mjög víðtækar aðgerðir í gangi hvað varðar aðgerðir til að draga úr slíkri losun.

Herra forseti. Á vegum sjútvrn. hefur starfað starfshópur um umhverfis- og orkumál í sjávarútvegi. Starfshópurinn hefur stýrt vinnu vegna umsóknar Tækniskólans um styrk vegna þróunar á hermi til að mæla bestu orkunýtingu fiskiskipa. Þá hefur starfshópurinn athugað raforkunotkun í höfnum. Síðast en ekki síst lætur starfshópurinn vinna fyrir sig skýrslu sem á að lýsa eldsneytisnotkun flotans með kortlagningu á flotanum og sókn hans. Kynnt hafa verið drög að skýrslunni fyrir starfshópnum og má búast við endanlegri skýrslu á næstunni. Slík skýrsla er grundvöllur þess að unnt sé að kanna möguleika á að draga úr eldsneytisnotkun flotans. Má hugsa sér að það verði framtíðarverkefni starfshópsins. Hvernig útblástur frá fiskiskipum þróast í framtíðinni er að miklu leyti háð sóknarmynstrinu. Við verðum að nýta auðlindir okkar og ný sóknarfæri geta auðvitað leitt til aukins útblásturs. Markmiðið í framtíðinni er að auka aflaverðmæti á sóknareiningu og beita við sóknina hagkvæmustu tækni með tilliti til orkunotkunar. Kortlagning starfshópsins á fiskiskipaflotanum mun gefa okkur tækifæri til að meta stöðuna og sjá betur hvað hægt er að gera.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrispyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég tel að þær aðgerðir sem hæstv. ráðherra lýsti séu allra góðra gjalda verðar. Ég vil vekja athygli á því að fyrir u.þ.b. einu ári var stofnað á Íslandi Hið íslenska vetnis- og efnarafalafélag, ekki síst fyrir tilstuðlan hæstv. iðnrh., að meiri hluta til í eigu Íslendinga en að auki í eigu þriggja stórra alþjóðlega fyrirtækja. Verkefni þessa félags er að gera íslenskt efnahagslíf að vetnissamfélagi. Eitt tíu verkefna sem þetta félag hefur nú unnið að á sl. ári í samstarfi við hina alþjóðlegu risa er að vetnisvæða íslenska fiskiskipaflotann og fyrsta tilraunin af þeim toga mun hefjast innan fárra mánaða. Það er sannfæring mín að innan 20 ára getum við séð íslenska fiskiskipaflotann á efnarafölum, metanóli eða vetni sem þýddi að hann væri mengunarlaus. Ég tel vert að draga þetta fram í umræðunni, enda eru Íslendingar og eiga að geta verið leiðandi á þessu sviði í veröldinni.

Herra forseti. Ég vildi kannski aðeins draga þetta mál lengra varðandi orkunotkunina í sjávarútveginum. Þetta er náttúrlega hluti af stjórn fiskveiða og við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði leggjum áherslu á að fiskveiðin sé stunduð á þann hátt að sem best nýting sé á orkunni og leggjum þess vegna áherslu á strandveiðar, frá ströndunum sjálfum. Ég vil líka benda á fiskvinnsluna sjálfa. Hún er hluti af þessu. Ég held að það hljóti að vera áhyggjuefni og vil fara þess á leit við hæstv. sjútvrh. að hann taki líka með þá miklu orkunotkun sem fer í þá gífurlegu landflutninga á fiski landshornanna á milli sem hlýtur að vera hluti af þessu dæmi.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna sem hér hefur farið fram og tel það vera gott að hreyft skuli vera þessu máli. Mér finnst gott að heyra það hjá hæstv. sjútvrh. að víðtæk kortlagning sé þó í gangi með þátttöku ráðuneytisins, því auðvitað er það fyrsta skilyrði að við metum stöðuna, finnum hvar tækifæri okkar liggja í þessum efnum. Ég vil einnig þakka fyrir innlegg hv. þm. Hjálmars Árnasonar og tek að sjálfsögðu undir sjónarmið hans. Ég ber það mjög fyrir brjósti að þetta fyrirtæki, sem heitir því skemmtilega gamaldags nafni Hið íslenska vetnis- og efnarafalafélag, fái að blómstra og ég vona svo sannarlega og deili þeirri ósk með hv. þm. að innan 20 ára munum við knýja fiskiskipaflota okkar á efnarafalavetni eða metanóli.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir ágæta umræðu. Þetta er þörf umræða og örugglega mál sem við þurfum að einbeita okkur meira að í framtíðinni en við höfum gert fram til þessa. Það voru athyglisverðar upplýsingar sem komu fram hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni og merkilegt starf sem þar er í gangi þó að það sé ekki á vegum sjútvrn. Ég held hins vegar að meiri líkur séu til þess að það eldsneyti sem þar er um að ræða nýtist betur í sjávarútvegi eða fiskiskipum en nokkurs staðar annars staðar þar sem slíkrar orku er þörf og það er sá þáttur sem við eigum að beina athygli okkar að í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Fyrirspurn mín er til hæstv. iðnrh. og fjallar um kostnaðinn af losun gróðurhúsalofttegunda. Eins og okkur er kunnugt leyfir rammasamningurinn, loftslagssamningurinn að verslað verði með losunarheimildir, svokallaðan kvóta, og sett verði á þá losun einhver mörk sem sé síðan hægt að versla með, bæði innan lands og í milliríkjaviðskiptum. Auðvitað er ekki komið að því að versla með þennan kvóta en þó er greinilegt að menn eru að undirbúa þetta af miklum hraða og miklu kappi. Spurningar mínar til hæstv. iðnrh. eru eftirfarandi: 1. Hverjum ætlar ríkisstjórnin að bera hugsanlegan kostnað af losun gróðurhúsalofttegunda frá stóriðjufyrirtækjum hérlendis? 2. Hversu háum fjárhæðum gæti slíkur kostnaður numið af losun CO 2 -ígilda frá 480 þúsund tonna álbræðslu miðað við núverandi hugmyndir manna um markaðsverð á losunarkvótum? Hér er ég að sjálfsögðu með væntanlega álverksmiðju á Reyðarfirði í huga. 3. Hvaða hugmyndir hafa menn gert sér um greiðslur fyrir losunarkvóta í hagkvæmniforsendum álbræðslu á vegum Noral á Reyðarfirði, bæði í fyrsta áfanga og síðari áföngum hennar? 4. Er fyrirliggjandi arðsemismat fyrirhugaðrar álbræðslu á Reyðarfirði, frá fyrsta áfanga og til síðari áfanga hennar? Ef svo er, hvernig hefur verið tekið á svokölluðum fórnarkostnaði í því mati? Hér á ég að sjálfsögðu við þann fórnarkostnað sem almennt hefur verið talað um í tengslum við bæði virkjanir og það að leggja land undir álver af þeirri stærð sem um ræðir. 5. Er gert ráð fyrir að álbræðslan verði búin vothreinsibúnaði til að takmarka útstreymi brennisteinssambanda og annarra skaðlegra efna? Eins og fólk veit er ekki vothreinsibúnaður í neinni álverksmiðju á Íslandi og þætti mér fróðlegt að heyra frá hæstv. iðnrh. hvaða áætlanir eru uppi varðandi það mál á Reyðarfirði. Það er vitað að vothreinsibúnaður hreinsar talsvert mikið í burtu af brennisteinssamböndum og reyndar flúorefnasamböndum líka út úr losuninni.

Herra forseti. Á þskj. 33 spyr hv. þm. Kolbún Halldórsdóttir um kostnað við losun á gróðurhúsalofttegundum. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: ,,Hverjum ætlar ríkisstjórnin að bera hugsanlegan kostnað af losun gróðurhúsalofttegunda frá stóriðjufyrirtækjum hérlendis?`` Ekki hefur verið tekin afstaða til þess hver eigi að bera hugsanlegan kostnað af slíku, hvorki frá fiskiskipum, stóriðju, landbúnaði eða bílum né öðrum flutningatækjum. Fylgt hefur verið þeirri stefnu, sem reyndar var vikið að áðan, þ.e. stefnu ríkisstjórnarinnar sem samþykkt var í október 1995 og fól í sér að stefna að því að losun gróðurhúsalofttegunda yrði ekki meiri um aldamótin en hún var árið 1990 ef frá er talin losun vegna iðnferla í nýjum orkufrekum iðnaði. Og hv. þm. vitnaði í það áðan í fyrri fyrirspurn að sá árangur og þær áætlanir væru að ganga eftir og það hefði komið fram af hálfu umhvrn. Ríkisstjórnin er því nú innan þeirra marka sem hún setti sér í stefnumótun sinni 1995. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Hversu háum fjárhæðum gæti slíkur kostnaður numið af losun CO 2 -ígilda frá 480 þúsund tonna álbræðslu miðað við núverandi hugmyndir manna um markaðsverð á losunarkvótum?`` Áætlað er að heildarlosun gróðurhúsalofttegunda við framleiðslu á einu tonni af áli jafngildi um 1,75--1,8 tonni koltvíoxíðsgilda. Fyrir 480 þús. tonna álver þýðir það um 840--864 þús. tonn af koltvíoxíðsgildum losna við framleiðsluna. Ekkert markaðsvirði er til á losunarkvótum og það vil ég undirstrika. Enda er hvorki búið að semja um reglur varðandi viðskipti með losun á kvóta eða önnur svokölluð sveigjanleikaákvæði sem Kyoto-bókunin gerir ráð fyrir. Verður til að mynda sett þak á heimildir ríkja til að nýta sér sveigjanleikaákvæðin, eins og t.d. Evrópusambandið hefur gert kröfu til? Ef svo er, hvert verður það þak? Markaðsvirðið á einnig að ráðast af ákvæðum sem á eftir að semja um hvað varðar að framfylgja ákvæði bókunarinnar. Ef ströng viðurlög verða sett við því að brjóta ákvæði bókunarinnar verður markaðsvirðið væntanlega hátt, svo dæmi sé tekið. Ef hins vegar afleiðingarnar yrðu einungis að ríki sem væru brotleg mættu ekki eiga viðskipti með kvóta yrði verðgildið væntanlega lágt. Um öll þessi atriði og raunar miklu, miklu fleiri er eftir að semja, þannig að á þessari stundu er algjörlega útilokað að fullyrða um það hvert þetta markaðsvirði yrði. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: ,,Hvaða hugmyndir hafa menn gert sér um greiðslur fyrir losunarkvóta í hagkvæmniforsendum álbræðslu á vegum Noral á Reyðarfirði, bæði í fyrsta áfanga og síðari áföngum hennar?`` Ég held að ég sé búinn að svara þessari spurningu hv. þm. með svörum mínum við fyrstu og annarri spurningu fyrirspurnarinnar. Í fjórða lagi er spurt: ,,Er fyrirliggjandi arðsemismat fyrirhugaðrar álbræðslu á Reyðarfirði, frá fyrsta áfanga og til síðari áfanga hennar? Ef svo er, hvernig hefur verið tekið á svokölluðum fórnarkostnaði í því mati? Fyrir liggur bráðabirgðaniðurstaða í formi forkönnunar á hagkvæmni arðsemi fyrsta áfanga álvers á Reyðarfirði. Unnið er að hagkvæmnisathugun þess áfanga en niðurstöður liggja ekki fyrir. Að því er varðar fórnarkostnað þá er um það að segja að ekki er venja þegar reiknuð er út arðsemi fjárfestingar í fyrirtækjarekstri að taka tillit til annars en beins fjárfestingar- og rekstrarkostnaðar sem fyrirtækið verður að mæta. Hugtakið fórnarkostnaður, eins og hv. þm. fór með það áðan, er út frá skilgreiningu hagfræðinnar algerlega rangt vegna þess að það sem þarf að taka tillit til þegar talað er um fórnarkostnað, er hvað annað kæmi þá í staðinn, t.d. varðandi ráðstöfun fjármagns, varðandi ráðstöfun lands, varðandi ráðstöfun vinnuafls og fjölmargra annarra framleiðsluþátta. En þarna er ekki, eins og hv. þm. setti sína spurningu fram, verið að spyrja um hvað annað eigi þá að gera. Því er ekki hægt að meta fórnarkostnað við beina fjárfestingu út frá þessum forsendum. Í fimmta lagi er spurt: ,,Er gert ráð fyrir að álbræðslan verði búin vothreinsibúnaði til að takmarka útstreymi brennisteinssambanda og annarra skaðlegra efna?`` Gengið út frá því að við fyrstu 120 þús. tonna framleiðsluna verði ekki gert ráð fyrir vothreinsibúnaði vegna þess að það er ekki talið nauðsynlegt. Reynslan hefur sýnt okkur það hér á landi og farið hefur verið mjög rækilega yfir það hér, í iðnaðarnefnd og við fyrri umræðu um álbræðslur hér á landi, bæði í álverinu í Straumsvík og hjá Norðuráli á Grundartanga, að ekki er skynsamlegt að vera með vothreinsibúnað við 100 þús. tonna álver eða 120 þús. tonna álver heldur þegar næsti áfangi er tekinn. Það er stefna Norsk Hydro að nota vothreinsibúnað í öllum sínum fyrirtækjum eða þeim fyrirtækjum sem það á hlut í og þess vegna er í því samkomulagi sem núna er verið að ræða að vothreinsibúnaður verði notaður við annan áfanga en ekki við þann fyrsta, einfaldlega vegna þess að það er ekki nauðsynlegt. En ég undirstrika það að öll besta fáanleg tækni verður notuð við slíka framleiðslu.

Herra forseti. Ég hefði nú talið æskilegt að hæstv. forsrh. væri í salnum. 
             Herra forseti. Ástæða þess að ég hef beðið um þessa utandagskrárumræðu er nýbirtar tölur Hagstofu Íslands um búferlaflutninga fyrstu níu mánuði ársins. Þessar tölur segja okkur að 1.320 manns fluttu frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins á þessu tímabili, eða u.þ.b. fimm manns á degi hverjum að meðaltali. Þegar við er bætt flutningum frá útlöndum til höfuðborgarsvæðisins þá fluttu rúmlega 2.000 manns fleiri til höfuðborgarsvæðisins en frá því. Í þingræðu hæstv. forsrh. síðasta haust kom fram að áætlaður kostnaður við hvern nýjan íbúa höfuðborgarsvæðisins væri á bilinu 3--5 millj. kr. fyrir sveitarfélögin. Miðað við þessar forsendur er kostnaður höfuðborgarsvæðisins um 6--10 milljarðar á þessu ári vegna búferlaflutninga fólks frá landsbyggðinni. Og nú er svo komið að Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa á nýloknum aðalfundi sínum séð ástæðu til þess að samþykkja sérstaka ályktun um að fela nýkjörinni stjórn samtakanna að taka upp beinar viðræður við ríkisvaldið um þann mikla kostnað sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu standa frammi fyrir verði búferlaflutningar fólks af landsbyggðinni svipaðir og verið hefur hingað til. Já, hv. þm. heyra rétt. Að hugsið sér þessa ályktun og allt það sem er hvati að gerð hennar. Þarf nokkuð fleira inn í þessa umræðu? Þessi ályktun er þungur áfellisdómur á byggðastefnu núverandi stjórnarflokka, bæði þingmenn þeirra og ráðherra. Á valdaárum þeirra hafa tæplega níu þúsund manns flutt frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Ég segi og skrifa níu þúsund manns. Formaður Framsfl., hv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, má eiga það að hann viðurkenndi opinberlega fyrir kosningar að byggðamál væru sá málaflokkur sem ríkisstjórnin hefði staðið sig verst í. Það ber að virða slíka hreinskilni. Hér áður fyrr var hægt að líta á Framsóknarflokkinn sem landsbyggðarflokk en það er ekki lengur hægt. Svik og gleymska framsóknarmanna í byggðamálum er alger. Sjálfstæðismenn yppa öxlum og hafa einnig gleymt landsbyggðinni enda uppteknir við að breiða út fagnaðarerindið um góðærið og reiknaðan metafgang á væntanlegum fjárlögum. Ríkisstjórnarflokkarnir verða að vakna af sínum þyrnirósarsvefni. Þyrnirós svaf í eina öld en stjórnarflokkarnir mega ekki leyfa sér það að sofa út öldina.  Á Alþingi eru oft samþykktar tillögur og lög sem íþyngja íbúum landsbyggðarinnar, svo sem breyting á þungaskatti á síðasta þingi sem stórhækkaði flutningskostnað út á land og dæmi eru um allt að 15--60% hækkun eftir umfangi sendinga. Stórhækkun fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu vegna hinna miklu búferlaflutninga og þenslu hækkar vísitölu neysluverðs og þar með skuldir landsbyggðarfólks vegna íbúðarhúsnæðis á sama tíma og fasteignaverð á landsbyggðinni fellur og erfiðleikar eru við að selja þær fasteignir, jafnvel á útsölu. Þessi aðferð við vísitöluútreikninga er hrein hringavitleysa og þegar við það bætist að fasteignagjöld á landsbyggðinni eru reiknuð út frá íbúðaverði í Reykjavík og nágrenni, þá keyrir um þverbak. Herra forseti. Búferlaflutningar á Íslandi undanfarin ár eru þjóðarvandi en ekki landsbyggðavandi. Þetta er vandamál allra Íslendinga og eitt brýnasta úrlausnarefni stjórnvalda um þessar mundir. Herra forseti. Að lokum langar mig til að leggja fram eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. forsrh., ráðherra byggðamála á Íslandi. 1. Hvað vega þessir búferlaflutningar mikið í þenslu og verðbólgu ársins? Hefur ríkisstjórnin í raun gefist upp fyrir þessari þróun? 2. Hefur ríkisstjórnin ekkert hugleitt það að draga úr þenslu og verðbólgu með einhverjum marktækum aðgerðum í byggðamálum, aðgerðum sem duga til að stöðva þennan þjóðarvanda? 3. Er hæstv. forsrh. ánægður með árangur sinn í byggðamálum? Skjótvirkar alvöruaðgerðir í byggðamálum eru besta og fljótvirkasta aðgerð til að draga úr þenslu og verðbólgu í okkar ágæta landi. Íslendingar bíða eftir þessum alvöruaðgerðum, jafnt landsbyggðarfólk sem íbúar höfuðborgarsvæðisins. Og nú er svo komið í þessum málum að forseti lýðveldisins gerir þessi mál að sérstöku umræðuefni við setningu Alþingis í haust og biskupinn yfir Íslandi sér sig einnig knúinn til þess að ræða þessi mál ítarlega við setningu kirkjuþings.  Herra forseti. Á þessum degi eru u.þ.b. fimm manns að flytja frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins.

Herra forseti. Ég vildi ekki víkja mér undan því að taka þátt í þessari umræðu, en hlýt þó vekja athygli á því að þingmál er í gangi um sama efni akkúrat um þessar mundir. Vegna þeirra talna sem hv. þm. nefndi þá er það svo að auðvitað er fólksflutningurinn frá landsbyggðinni, og hefur verið á undanförnum árum, til höfuðborgarsvæðisins mjög mikill og allt of mikill. Ég get tekið undir það með þingmanninum að hann er óhuggulega mikill. Þó sýna þær tölur, sem eru tilefni til umræðu af hans hálfu, að heldur færri hafa flutt af landsbyggðinni þetta árið en á sama tíma í fyrra, á fyrstu níu mánuðunum. Þannig er þróunin jákvæð, ef nota má það orð, á Suðurnesjum, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra og Suðurlandi. Hún er óbreytt á Austurlandi en óhagstæð á Vesturlandi og Norðurlandi eystra. Forsendur byggðastefnunnar eins og við þekkjum þær breytast mjög hratt á þeirri öld sem við lifum. Það þýðir ekki að mæta nýjum vandamálum með gömlum lausnum. Það verður bæði að vinna að langtímalausnum, eins og hv. málshefjandi nefndi, sem skila varanlegum árangri varðandi búsetu á landsbyggðinni og einnig auðvitað að vinna að skammtímalausnum til að leysa þann vanda sem harðast knýr á dyr. Fjórar orsakir hafa einkum leitt til mikilla fólksflutninga af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Það eru gamlar og þekktar forsendur eins og breytingar á landbúnaði og fiskveiðum. En ég vek athygli á því að aðeins á árunum 1987--1996 hurfu um fimm þúsund störf í landbúnaði og fiskvinnslu vegna breyttra hátta og þýðir ekki að kenna neinum einum stjórnmálamanni sérstaklega um það. Fyrir utan þessar þekktu breytingar eru aðrar breytingar og nýjar forsendur. Þar er um að ræða aukinn hlut þekkingar í framleiðslu og breytt gildismat fólks. Fækkun starfa í landbúnaði má rekja til vélvæðingar og breyttra rekstrareininga. Færra fólk þarf á hvert bú og búunum fækkar. Þessi fækkun stendur því miður enn yfir. Fækkun starfa í fiskiðnaði má rekja til vélvæðingar í landvinnslu og fullkomnari skipa sem siglt geta lengri leið með aflann án þess að hann skemmist eða jafnframt unnið hann um borð. Störfum í fiskvinnslu mun væntanlega fækka enn, því miður, á komandi árum. Önnur af nýju orsökunum er aukinn hluti þekkingar í framleiðslunni. Þessi þekking kemur m.a. fram í aukinni hagræðingu sem leiðir til fækkunar starfa í beinni framleiðslu. Þess í stað skapast störf í alls kyns þekkingariðnaði tengdum framleiðslugreinum, tækniþróun, menntun, markaðsmálum o.fl. þess háttar. Nú er talið að í flestum framleiðslugreinum liggi einungis 10% verðmætasköpunar í sjálfri framleiðslunni en 90% í þekkingariðnaði tengdum henni. Þessi orsök fólksflóttans hefur að mestu farið fram hjá fólki. Talað er um að störfum fækki en oft flytjast þau úr framleiðsluþættinum í verksmiðjunni yfir í þekkingariðnaðinn. Við þurfum ekki að leita lengi hvar slík störf lenda. Þau lenda ekki í litlu bæjunum. Það vitum við. Eflaust má einnig í þessu sambandi kenna um að flestar rannsóknarstofur og þess háttar eru starfandi á Reykjavíkursvæðinu. Hin nýja orsökin, eins og við höfum áður rætt, er breytt gildismat fólks, einkum ungs fólks, sem hefur veruleg áhrif á búsetuval þess. Hin nýju viðhorf stafa af aukinni menntun, ferðalögum og fjölmiðlum. Þau einkennast af nýsköpun, alþjóðahyggju, hreyfanleika í búsetu, sjálfstæði, jafnrétti milli kynja, þjóðflokka og trúarhópa o.s.frv. Þetta þekkjum við allt saman. Í þessum forsendum sem menn eiga að skoða er að leita undirrótar að lausninni og við verðum að leita nýrrar leiðar í byggðastefnunni. Í fyrsta lagi verður að laga hana að atvinnuháttum upplýsinga- og þekkingarþjóðfélagsins. En ein leið til að ráða bót á málunum er að reyna að finna nýtt hlutverk fyrir bæina, þ.e. að finna nýjar atvinnugreinar og reyna að laða að ný fyrirtæki til þeirra. Það er augljóst að mikilvæg undirstaða fyrir uppbyggingu nýrra atvinnuhátta liggur í að byggja upp mannauð og grunngerð fyrir þarfir upplýsinga- og þekkingarþjóðfélagsins til að eiga meiri þátt en í þeim 10% af verðmætasköpuninni sem liggur beint í vinnu á framleiðslunni. Ég vil geta þess sérstaklega í þessu sambandi --- tíminn sem ég hef til þess er nú stuttur --- að að frumkvæði verkefnastjórnar um upplýsingasamfélagið sem starfar á vegum forsrn. hefur verið gerð úttekt á fjarskiptakerfinu með hliðsjón af þörfum landsbyggðarinnar. Væntanleg er skýrsla um greiningu á möguleikum upplýsingavæðingar og gagnavinnslu á landsbyggðinni sem unnin er fyrir forsrn., Byggðastofnun og Iðntæknistofnun. Sú skýrsla er í lokavinnslu þessa dagana og sem betur fer er sú skýrsla mjög jákvæð, sýnir mikið af tækifærum sem hægt er að opna fyrir landsbyggðarfólki. Ef við tölum málefnalega um málið, ekki með neinum pólitískum æsingi, sem örlítið bryddaði á áðan hjá hv. þm., þá eigum við fullt af möguleikum. Ég vek líka athygli á því að byggðaáætlunin sem við samþykktum á sínum tíma er langtímaáætlun sem þegar er sett í gang og komin til framkvæmda. Við væntum þess að sú áætlun skili sér þegar fram í sækir á einu til tveimur árum. Jafnframt eru bráðabirgðaaðgerðir eins og þær sem unnið var að sl. vor og þeirra mun sjá stað í þingsölum fyrir lok fjárlagagerðar.

Herra forseti. Það sem hefur verið að gerast hin síðari ár er meira en búferlaflutningar af því tagi sem við þekktum hér á árum áður. Þeir búferlaflutningar eða sá flótti sem við sjáum núna minnir einna helst á flóttann eftir þjóðvegi 66 í Bandaríkjunum á árum áður þegar uppflosnaðir bændur, sem höfðu verið keyptir af bújörðum sínum af stórfyrirtækjum, voru á flótta til hins fyrirheitna lands því þeir gátu ekki búið lengur á þeim stöðum sem þeir höfðu komið sér fyrir. Um þetta skrifaði John Steinbeck rithöfundur eina sína frægustu bók, Þrúgur reiðinnar. Og þrúgur reiðinnar vaxa nú í brjóstum þess fólks sem er á flótta. Í hópum þeirra sem eru á flótta eftir þjóðvegi 66 á Íslandi í dag eru tveir hópar fólks. Annars vegar fólk, örfáir einstaklingar, með fullar hendur fjár sem selt hafa burtu lífsbjörgina frá heilu byggðarlögunum og síðan hinn mikli fjöldi sem verður að yfirgefa heimili sín, eignalaus, allslaus, hefur ekki einu sinni lengur réttinn til að leita sér bjargar því búið er að selja hann frá byggðunum. Hæstv. ríkisstjórn ber hér mikla sök því það er hún sem ber ábyrgð á þessu kerfi. Og það er algjörlega ástæðu- og ábyrgðarlaust að láta eins og hæstv. forsrh. talaði hér áðan að þetta væru bara eðlilegar afleiðingar af þeim tíma sem við lifum á. Flóttinn eftir þjóðvegi 66 í dag frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins er að verulegu leyti því að kenna að hæstv. ríkisstjórn lætur það líðast að stórfyrirtæki kaupi einyrkjana upp af jörðum sínum, þeim jörðum sjávarins sem fyrirrennarar þeirra hafa nýtt í gegnum mannsaldra og haldið hefur lífinu í landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál hérna upp. Segja má að athyglin sé aldrei of oft dregin að því ófremdarástandi sem ríkir í byggðamálum á Íslandi um þessar mundir. Í reynd er það svo að frá og með árinu 1993, í stjórnartíð ríkisstjórnar Alþfl. og Sjálfstfl., hefur þetta ástand farið versnandi ár frá ári og er nú svo komið að tölurnar eru eins og málshefjandi vitnaði til að upp undir 2.000 eða jafnvel yfir 2.000 manns á þessu ári, ef svo heldur sem horfir, flytja árlega af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins umfram þá sem þangað flytja. Ekki er hægt að koma miklu að á tveimur mínútum, herra forseti, og ég leyfi mér því að vísa til tillögu okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um sérstakar aðgerðir í byggðamálum, en reyndar háttar svo til að umræður um hana standa einmitt yfir á Alþingi, en þeim var frestað í gærkveldi. Um slíkar tölur að öðru leyti segi ég aftur þetta. Það er aðeins hægt að nota eitt orð um þetta, það er ófremdarástand. Það verður að gera allt sem hægt til að snúa því við. Enginn vafi er á því að leitun er að arðbærari fjárfestingu um þessar mundir fyrir íslenskt samfélag en að snúa þessu ástandi við. Herkostnaðurinn af þessu ástandi er þvílíkur fyrir allt þjóðarbúið og er farinn að brenna í æ ríkari mæli á því svæði sem tekur við fólksflutningunum. Til marks um það eru útreikningar sem sveitarfélögin hér hafa gert á því hvað þetta ástand kostar þau árlega og til marks um það er ályktun frá fundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem vitnað var til áðan. Enginn vafi er á því, herra forseti, að enn fremur þurfum við að hafa það í huga að við höfum mjög skamman tíma til stefnu. Einfaldur framreikningur á þeim tölum sem við okkur blasa sýnir að haldi svo sem horfir verður byggðahrun í mörgum byggðarlögum og jafnvel heilum landshlutum á Íslandi innan 15--25 ára. Það væri auðvitað stórslys, herra forseti, sem allir hljóta að vera sammála um að beri að gera allt sem hægt er til að koma í veg fyrir.

Herra forseti. Ég er sammála þeirri skoðun að íbúaþróun á Íslandi síðasta áratuginn er eitt alvarlegasta vandamál sem stjórnmálamenn standa frammi fyrir og ligg ekki á þeirri skoðun minni eða míns flokks að um sé að ræða viðfangsefni þar sem menn eigi að beita sér af alefli á næstu árum. Ég held að sú þróun sem verið hefur sé skaðleg, ekki aðeins fyrir íbúa landsbyggðarinnar heldur líka kostnaðarsöm og erfið fyrir íbúa höfuðborgarsvæðisins og það eru gagnkvæmir hagsmunir að breyta þeirri þróun. Það eru líka á henni skýringar sem erfitt var að ráða við fyrir fram. Við vitum að undirstöðuatvinnuvegir landsbyggðarinnar, bæði landbúnaður og sjávarútvegur, búa við annað umhverfi í dag en fyrir 15--20 árum. Það er talið nauðsynlegt að takmarka framleiðslu í báðum þessum atvinnugreinum og stjórna atvinnustarfsemi á mjög ákveðinn hátt. Það setur landsbyggðinni miklar skorður. Við vitum líka að þróunin hefur verið þannig að atvinna hefur skapast í þjónustugreinum og öðrum greinum sem hafa fyrst og fremst byggst upp á höfuðborgarsvæðinu. Slík þróun hefur verið landsbyggðinni óhagstæð og það er þarna sem menn eiga fyrst og fremst að beita sér til að snúa henni við. Við vitum eftir athuganir Byggðastofnunar á orsökum búferlaflutninga að við eigum fyrst og fremst að beita okkur á atvinnusviðinu. Í stjórnarsáttmálanum liggja fyrir viðamikil atriði sem lúta einmitt að þessu, m.a. því að samþætta atvinnustarfsemi á vegum hins opinbera og setja meira fé í þá starfsemi þannig að menn nái meiri árangri, m.a. tæplega 1 milljarð kr. í eignarhaldsfélög á landsbyggðinni. Nýlega var gjaldskrá Landssímans lækkuð til að auðvelda starfsemi atvinnufyrirtækja á fjarskiptasviði á landsbyggðinni. Það má líka minna á að nýlega var skipuð nefnd til að endurskoða lögin um stjórn fiskveiða, m.a. með það sérstaklega í huga að styrkja byggðir landsins.

Herra forseti. Við Íslendingar eigum við vanda að etja vegna mikilla búsetubreytinga. Það dylst engum, það vita allir. Og reyndar einnig það að þetta er sameiginlegur vandi alls hins vestræna heims. Byggðaáætlun hæstv. forsrh. sem Alþingi samþykkti á síðasta reglulega þingi er metnaðarfull áætlun og eftir henni er farið að vinna að nokkru leyti. Það ásamt góðu efnahags\-ástandi er vonandi þegar farið að skila árangri. Allir þurfa að vinna að þessu í sameiningu, enginn einn flokkur eða hópur er undanskilinn því að bera ábyrgð á þessu ástandi. Ef út í það er farið þá hafa kratar haft hlutfallslega mest áhrif á landsstjórnina undanfarna áratugi og þeir geta síst firrt sig ábyrgð á því hvernig komið er í þessum málum. 

Hæstv. forseti. Hæstv. ríkisstjórn rekur eyðibyggðastefnu og árangur hennar er háskalegur. Hvað landbúnaðinn varðar trúir hæstv. ríkisstjórn enn á sauðkindina og íslenska kúastofninn og sér ekkert annað til ráða en óbreytta stefnu. Aðrar búgreinar mega spjara sig án hjálpar. Allan stuðning við landbúnað þarf að taka til endurskoðunar með það fyrir augum að gera öllum greinum landbúnaðar jafnhátt undir höfði. Það ætlar hæstv. ríkisstjórn ekki að gera. Í sjávarútvegsmálum hefur ríkisstjórnin alveg skýra stefnu sem er fólgin í því að taka lífsgrundvöll sjávarbyggðanna og færa hann atvinnurekendum í sjávarútvegi. Þeir mega kaupa og selja og afleiðingar af þeirri stefnu eru daglega í fréttum. Þeirri stefnu ætlar ríkisstjórnin ekki að breyta. Menn hafa valið sér búsetu í sjávarbyggðunum vegna þess að þær eru í nálægð fengsælla miða. Þeir sem halda að einhverjar aðrar atvinnugreinar geti í komið í stað þeirrar tilveruforsendu eru á hættulegum villigötum. Byggðarlög verða ekki til fyrir tilviljanir, fólk tekur sér bólfestu að yfirveguðu ráði. Eitt fiskiþorp sem hefur verið rúið réttinum til að nýta nálæg mið verður ekki miðstöð annars konar atvinnustarfsemi nema að það hafi eitthvað fram yfir aðra staði á landinu og alveg sérstaklega fram yfir höfuðborgarsvæðið sem gerir staðinn eftirsóknarverðan til að reka viðkomandi starfsemi. Vegna gagnrýni á afleiðingar eyðibyggðastefnunnar var settur á byggðakvóti, sem er að vísu vitnisburður um hryggilegar afleiðingar stefnunnar, en hefur þó einhverju bjargað í bili. Honum hefur nú öllum verið ráðstafað og engin bráðabirgðaúrræði eru því tiltæk ef upp koma alvarleg vandamál vegna sölu veiðiheimilda úr byggðarlagi. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, ætlar hann að beita sér fyrir því að veiðiheimildir verði til ráðstöfunar í þessu skyni eða telur hann kannski að Byggðastofnun hafi leyst endanlega vandamál af þessu tagi með töfrabrögðum sínum á sl. sumri?

Herra forseti. Að mínu mati er vandamál landsbyggðarinnar kannski fyrst og fremst það að ríkisstjórn og Alþingi hafa vanrækt að hafa yfirlit og vinna við stefnumótun í innanríkismálum. Ótrúlega lítill tími fer í að velta fyrir sér orsökum og afleiðingum t.d. þegar við erum að tala um fjárfestingar og það þarf enga sérfræðinga til að átta sig á því að með ákvarðanatöku um byggingu á stóriðju á suðvesturhorninu, kringum höfuðborgarsvæðið, ásamt stórfelldum fjárfestingum á sama tíma, er líklega orsökin á helmingi þeirra sem hugsa sér til hreyfings, kannski 1.000 manns. Þetta er allt saman mannanna verk  Í þinginu er til umræðu þáltill. sem er í 12 liðum frá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði um sérstakar aðgerðir í byggðamálum og við trúum því staðfastlega að með því að hið opinbera afl ríkisins sé notað til að gefa tóninn þannig að trú manna aukist á uppbyggingu, félagslegri uppbyggingu fyrirtækja og einstaklinga, það sé það verkfæri sem á að nota. Staðreyndin er nefnilega sú að opinberar fjárfestingar á landsbyggðinni, t.d. síðustu fjögur árin hafa verið óverulegar. Tökum sem dæmi heimabæ minn, Akureyri, 30 milljónir í óskabarnið háskólann, 30 milljónir í sjúkrahúsið. Þetta er ekki neitt miðað við það sem suðvesturhornið fær. Þetta er okkar verk, það er okkar verk að taka þessi mál til umfjöllunar og það er okkar verk að gefa tóninn til lagfæringa. Og það stendur ekki á almenningi. Íslendingar eru duglegt fólk og ef þeir hafa trú á því að við ætlum að byggja landið allt, þá snúum við þróuninni við.

Herra forseti. Samkvæmt upplýsingum sem hæstv. félmrh. gaf fyrr á þessum fundi var fólksflóttinn frá landsbyggðinni ekki fimm manns á dag heldur u.þ.b. átta manns á dag. Ef við gerum ráð fyrir að þetta sé fjölskyldufólk og að meðaltali fjórar manneskjur í fjölskyldu, þá eru það tvær fjölskyldur á dag sem flóttann reka. Brugðið hefur verið á það ráð að setja nefnd t.d. fyrir síðustu kosningar sem hv. 1. þm. Vestf. veitti forstöðu þar sem fitjað var upp á ýmsu sem átti að snúa þessari þróun við. Þar voru gerðar tillögur um vegabætur, húshitunarkostnað, námskostnað, hljómlistarhús o.s.frv. En í allri umræðunni fer stjórnarliðið í kringum það eins og köttur í kringum heitan graut að nefna höfuðástæðu til þessara stórþjóðflutninga, þ.e. framkvæmd fiskveiðilagastefnunnar. Það er hún sem er hin sanna landeyðingarstefna eins og kom fram í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Fyrir nokkrum árum stunduðu 70 trillur sjó frá Neskaupstað. Það voru u.þ.b. 100 fjölskyldur sem höfðu framfærslu af þeirri atvinnugrein og margur þeirra hafði það sem aðalatvinnugrein. Það munu hafa gjökt einar 10 trillur á því sumri sem nú er að líða. Í Húsavíkurhöfn var álíka fjöldi smábáta og mér er sagt að þeir hafi verið gerðir út þar fjórir samtals á þessu sumri. Þannig er þetta hvert sem augum er litið og eyru við lögð. Þetta má helst ekki nefna sem hér er orsökin að þeirri skelfilegu þróun sem við stöndum frammi fyrir og við höfum ekkert í höndunum annað en að stefnunni skuli haldið fram óbreyttri því ekki má trufla sægreifana í því að leggja undir sig auðlind Íslands.

Herra forseti. Enn einu sinni hlýðum við á umræður um byggðavandann. Þær eru um margt keimlíkar því sem áður hefur verið rætt enda ekki furða, þetta er ekki nýr vandi, og það er ekki í fyrsta skipti sem við sjáum tölur sem valda ugg meðal þjóðarinnar. Það sem er athyglisvert er það að nú virðist hafa orðið vendipunktur í umræðunni á höfuðborgarsvæðinu. Um síðustu helgi var samþykkt ályktun á fundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu þar sem kallað er á aðstoð frá ríkisvaldinu til þess að geta tekið við þeim mikla fjölda sem streymir því miður hingað suður. Það er hins vegar, herra forseti, enginn skortur á tillögum og það er með ólíkindum að hæstv. forsrh. skuli koma enn einu sinni og tala um að leita þurfi nýrra leiða, það þurfi að rannsaka, það þurfi að skoða og það þurfi að velta upp vegna þess að þetta hefur verið gert áður. Allt síðasta kjörtímabil þurfti ríkisstjórnin að rannsaka og leita leiða og rétt fyrir lok kjörtímabilsins komu tillögur, bæði samþykkt þáltill. og síðan sérstök tillaga frá nefnd forsrh. um byggðamál. Þessar tillögur liggja allar fyrir og það verður að segjast eins og er að það hlýtur að vera lágmarkskrafa, þegar fyrst kemur fram fjárlagafrv. frá nýrri ríkisstjórn, sem er að hefja nýtt kjörtímabil þar sem þessar tillögur liggja fyrir, að þess sjáist einhver merki að einhver meining hafi verið með gerð þessara tillagna. Því er tekið fagnandi þegar hæstv. forsrh. lofar að tillögurnar muni koma fram í þingsölum áður en fjárlögum verður lokið. Með því verður fylgst, hæstv. forsrh., og við segjum nú þegar hæstv. forsrh. hefur sitt þriðja kjörtímabil, ekki meir, ekki meir í þessum efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á því alvarlega máli sem er sameiginlegur þjóðarvandi. Það skiptir hins vegar mjög miklu máli á hvern hátt við ræðum um þennan þjóðarvanda. Við þurfum að ræða þetta fordómalaust og við þurfum að ræða þetta vandamál hleypidómalaust. Í morgun var fjárln. á fundi með borgarstjórn Reykjavíkur, borgarstjóra og borgarstjórn Reykjavíkur, og þar kvað í raun og veru við nýjan tón. Borgarstjórn Reykjavíkur deilir þessum áhyggjum með okkur landsbyggðarþingmönnum. Þetta er ekkert endilega jákvætt fyrir Reykjavíkurborg. En við verðum líka muna eftir því, hv. þm., að þegar við ræðum þessi mál þurfum við líka að draga fram að það er ýmislegt býsna jákvætt við það að búa úti á landsbyggðinni. Þegar við tölum á þessum neikvæðu nótum drögum við lífskraftinn hvert úr öðru. Við vitum það sem búum úti á landi að um margt er einfaldara að búa úti á landsbyggðinni en í höfuðborginni. Það er einfaldara að ala upp börn, þar eru styttri vegalengdir, það er meira og betra fjölskyldulíf, m.a. vegna þess að fólk kemst heim til sín í hádeginu o.s.frv. Við gleymum oft að draga jákvæðu hlutina fram. Ég hjó líka eftir því að hv. þm. Jóhann Ársælsson gerði mjög lítið úr landbúnaði og landbúnaðarstefnu sem heldur lífinu í mörgum þéttbýliskjörnum vítt og breitt um landið, t.d. á Suðurlandi þaðan sem ég kem. Ein af þeirri skattheimtu sem er mjög óréttlát eru auðvitað fasteignagjöldin. Ég deili þeim áhyggjum með hv. þm. Kristjáni L. Möller. Á nákvæmlega sama hátt er hærri útsvarsprósenta vítt og breitt úti um landsbyggðina en gerist og gengur hér á höfuðborgarsvæðinu. Þarna eru atriði sem við getum rétt af. Pössum okkur á því að draga ekki lífskraftinn hvert úr öðru. Málflutningur eins og hjá hv. þm. Kristjáni L. Möller leysir ekki byggðavandann.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær stuttu umræður sem hér hafa verið. Eftirtektarvert er að aðeins þrír stjórnarþingmenn hafa séð ástæðu til þess að koma upp og ræða þessi mál. Ég vil bara segja það að ég mun halda áfram að reyna að vekja hv. þm. af þyrnirósarsvefni. Ég sakna að vísu ráðherra úr þingliði Framsóknarflokksins, formaðurinn er sennilega í útlöndum og það er táknrænt dæmi um landsbyggðarstefnu þeirra. Ég segi bara rétt í lokin við hæstv. forsrh. Ég lít á það sem loforð hæstv. ráðherra um húshitun og jöfnun námskostnaðar --- það eru 250 millj. sem vantar á næsta fjárlagafrv. í húshitunina og 75 millj. í námskostnaðinn, 325 millj. Og ef marka má orð hæstv. ráðherra nú sem ég ætla ekki að draga í efa, þá hafa þessar 30 mín. skilað góðu og miklu. Ég vil svo aðeins rétt í lokin fjalla um það og ítreka að það er eins og við manninn mælt að þegar rætt er um þennan vanda stekkur hv. þm. Hjálmar Jónsson upp og vill helst hengja íþróttakennara fyrir prest. Lokaorð mín til sofandi stjórnarþingmanna féllu úr munni frelsarans og eiga vel við í umræðu um málefni landsbyggðarinnar, sérstaklega þegar höfð eru í huga orð hv. þm. Hjálmars Jónssonar sem segir að þetta sé grátklökkur æsingur landsbyggðarfólks. Landsbyggðarmaðurinn Hjálmar Jónsson, þetta eru slæm orð. Það sama vil ég segja við hv. þm. Ísólf Gylfa Pálmason. Lokaorð mín eru þessi: ,,Með heyrninni munuð þér heyra og alls ekki skilja og sjáandi munuð þér sjá og alls ekki skynja því að hjarta lífs þessa er sljótt orðið og á eyrunum eru þeir orðnir daufir og augunum sínum hafa þeir lokað til þess að þeir sæju eigi með augunum og heyrðu með eyrunum.``

Herra forseti. Ég varð ekki var við það hjá hv. málshefjanda að það kæmi nokkur ný hugmynd eða nokkur ný tillaga frá honum í allri umræðunni, jafnvel þó hann leitaði aftur í hæstu hæðir sjálfum sér til stuðnings og hjálpar og var ekkert á móti því. Ég vil hins vegar vekja athygli á því, hv. þm., að byggðaáætlun var samþykkt og hún er komin í verk og hennar mun sjá stað. Megininntak þeirrar byggðaáætlunar er að snúa vörn í sókn með því að færa framtak, frumkvæði og fjármagn út á land til heimamanna sjálfra. Ég hef fulla trú á því að þessi áætlun skili sér og með henni sé stigið skref til að snúa byggðaþróun í landinu við. Fullur vilji er til þess, það var gott samkomulag um þessa áætlun og með því að vinna hana og fylgja henni eftir erum við að vinna langtímastörf, ekki skammtímastörf. Ég held að við ættum að strengja þess heit, hér og nú, eins og við gerðum þegar þessi áætlun var í undirbúningi að fylgja henni fram hleypidómalaust, æsingalaust og af fullri festu og eindrægni. Þá munum við sjá árangur.

Herra forseti. Það er vel við hæfi að ræða byggðamál á Alþingi, slík er alvara þess máls og ég tel að við ættum að gera það sem oftast. Hins vegar vil ég vekja athygli á því að umræða um byggðamál fór fram í gær. Það er þingmál í umræðunni sem var til umræðu á síðasta þingfundi.

Forseti fær ekki séð að þessi ræða fjalli um fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Utandagskrárumræða er nauðsynleg þegar málið er það brýnt að ekki er unnt að koma því á dagskrá. En málið var á dagskrá og er hægt að setja það á dagskrá hvenær sem er því að umræðunni lauk ekki í gær heldur var frestað. Mér finnst þeirri umræðu um byggðamál, sem fram fór í gær og mun halda áfram, lítill sómi sýndur með því að fleyga hana með utandagskrárumræðu þar sem að ræðutími er mjög knappur og síðan fá þingmenn ákúrur fyrir það að taka ekki til máls þegar þeir komast ekki að vegna forms umræðunnar sem er auðveldlega hægt að gera í þeirri umræðu um byggðamál sem yfir stendur í þinginu.

Herra forseti. Ég vil bara segja það að ég hef fullan skilning á því að talsmaður Framsfl. í þinginu kveini undan því að þurfa að ræða byggðamál. Ég hef fullan skilning á því að honum líði illa yfir því.

Virðulegi forseti. Í byrjun þessa mánaðar kom hingað til lands maður að nafni Marewan Mustafa Ali, sem kveðst vera Kúrdi, og óskaði eftir því við íslensk yfirvöld að hann fengi réttarstöðu flóttamanns og sótti um hæli sem slíkur. Að sögn var hann að flýja ofsóknir og hótanir í Kúrdistan þar sem hann telur sig hafa ástæðu til að óttast um líf sitt. Hann hefur gefið það út í skýrslutöku hjá lögreglu að hann telji að hann muni ekki lifa það af neyðist hann til þess að snúa aftur til heimalands síns, Íraks. Við komuna til landsins gaf hann sig fram hjá Amnesty sem kom honum í samband við Rauða krossinn. Rauði kross Íslands útvegaði honum gistingu á gistiheimili í samræmi við viðtekna venju og nýgerðan samning Rauða krossins við dómsmrn. Rauði krossinn hafði samband við útlendingaeftirlitið sem gerði grein fyrir því að lögreglan óskaði eftir því að taka skýrslu af manninum. Allt er þetta venju samkvæmt enda viðtekinn vani að sá sem óski hælis sem flóttamaður dveljist í umsjá Rauða krossins óháð því hvort þeir hafi haft meðferðis skilríki eður ei. Í stað þess að Marewan Mustafa Ali yrði áfram í umsjá Rauða krossins var hann handtekinn og settur í fangageymslu. Daginn eftir var hann yfirheyrður og bókaður grunaður, án þess að honum væri gerð grein fyrir því hvaða refsiverða verknað hann væri sakaður um. Í kjölfarið var krafist gæsluvarðhalds þar sem byggt var á því að ekki væri hægt að tryggja návist hans á annan hátt. En að gefnu tilefni, virðulegi forseti, er rétt að taka fram að maðurinn, sem er skilríkjalaus og allslaus, svaraði aðspurður fyrir dómi hvort hann myndi flýja yrði hann settur í gæslu með þessum orðum: ,,Hvert ætti ég að fara?`` Héraðsdómur féllst síðan á kröfu lögreglunnar um gæslu á miðvikudaginn með eftirfarandi rökum: ,,Fyrir dóminum hafði maðurinn gefið óljós svör hvernig hann hafi komist til landsins og hvaðan, svo og hvað hann ætlist fyrir. Hann kveðst hafa eyðilagt vegabréf sitt og farseðil við komuna til landsins. Hann er peningalaus og hefur engan ákveðinn stað til að dveljast á.`` Í framhaldi af úrskurði Héraðsdóms var maðurinn vistaður meðal dæmdra sakamanna á Litla-Hrauni þrátt fyrir að slík vistun sé í hróplegu ósamræmi við reglur þær sem flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna hefur gefið út á grundvelli alþjóðasamnings sem Ísland hefur fullgilt um réttarstöðu flóttamanna. Haldi yfirvöld því fram að önnur vistun sé ekki tæk þá eru íslensk yfirvöld að lýsa því yfir að þau séu ófær um að útvega mannúðlega gæsluvist í tilvikum sem þessum. Mér virðist því sem íslensk yfirvöld hafi þverbrotið viðurkenndar reglur um mannréttindi og meðferð flóttamanna. Meðferðin sem þessi maður fékk hjá yfirvöldum bendir til þess að hann hafi frá upphafi verið meðhöndlaður sem glæpamaður þrátt fyrir að honum hafi aldrei verið tilkynnt um að grunur léki á því að hann hafi framið refsiverðan verknað. Þessi málsmeðferð er ámælisverð og í andstöðu við þá grundvallarreglu að enginn teljist sekur fyrr en sekt hans hafi verið sönnuð. Í þessu máli var horfið frá hefðbundnum starfsvenjum í málum af þessum toga. Hverju það sætir geri ég mér ekki grein fyrir en á svipuðum tíma var að hefjast lokuð ráðstefna útvalinna kvenna um konur og lýðræði. Það eru ekki viðhlítandi rök fyrir vistun í fangageymslum eða gæsluvarðhaldi að flóttamaður, sem leitar hér hælis, geti ekki sýnt fram á hver hann er. Það er viðtekin venja íslenskra yfirvalda að senda einstaklinga sem hingað koma án skilríkja aftur til þess lands sem þeir komu komu frá. Það er því eðlilegt að hann vilji ekki upplýsa um hvaðan hann kom því vitað er að þangað kom hann frá Tyrklandi. Þá er einnig vitað að þrátt fyrir að ríki eins og Írak, Íran, Tyrkland og Sýrland liggi að öllu jöfnu ekki í faðmlögum þá skiptast þau á upplýsingum um Kúrda. Því getur því vart verið fýsilegt fyrir viðkomandi að vera sendur þangað. Virðulegi forseti. Ég þekki ekki sögu þessa manns og veit því ekki frekar en aðrir hvort saga hans er sönn eður ei. Hitt veit ég að ef við ætlum að halda hér uppi réttarríki þá getum við ekki sætt okkur við svona vinnubrögð af hálfu stjórnvalda. Við verðum að virða þær meginreglur sem við höfum undirgengist í samfélagi þjóðanna og taka á okkur þær skyldur sem á okkar herðar eru lagðar að því er varðar vernd einstaklinga og mannréttindi. Sem betur fer, virðulegi forseti, var hægt að vísa þessum gæsluvarðhaldsúrskurði til Hæstaréttar sem á mánudaginn kvað upp úr um að ekki væri lengur þörf á að hafa manninn í gæslu og var honum því sleppt. Virðulegi forseti. Við Íslendingar getum ekki leyft okkur þann munað að mæra í skálarræðum mannréttindi og lýðræði en haga okkur síðan á þennan hátt. Mér er sagt að ástæðan fyrir því að maðurinn hafi komið hingað í upphafi hafi verið það orðspor sem af landinu fer í lýðræðis- og mannréttindamálum. Mér er jafnframt sagt að í dag sé hann þungt hugsi yfir ákvörðun sinni. Við höfum orðspor að verja. Virðulegi forseti. Ég beini því til hæstv. dómsmrh. að hún geri þingheimi grein fyrir því hvernig stóð á að þetta mál var unnið á þann veg sem raun ber vitni og hvort sérstakar ástæður liggi að baki málsmeðferðinni. Enn fremur beini ég því til hæstv. dómsmrh. að rannsókn á máli flóttamannsins sem nú er fram undan beinist fyrst og fremst að því að kanna hvort hann sé sá sem hann segist vera en lúti ekki að því að upplýsa hvaðan hann kom eða hvernig. Slík málsmeðferð yrði yfirvöldum til sóma í því máli sem þau hafa nú komið sér í.

Herra forseti. Ég furða mig nokkuð á því að málið sem hér er á dagskrá skuli bera að sem utandagskrárumræðu. Nær hefði verið að óska eftir skriflegu svari við fyrirspurn um það. Málið hefur ekki verið á borðum dóms- og kirkjumrn. en samkvæmt gögnum sem ég hef aflað mér fæ ég ekki annað séð en rétt hafi verið staðið að málum eins og ég skal stuttlega rekja. Málið rak á fjörur lögreglu þriðjudagskvöldið 5. október er hún frétti af þessum manni á gistiheimili hér í borg. Þangað var hann kominn fyrir milligöngu Rauða kross Íslands. Þar gat hann ekki framvísað neinum persónuskilríkjum. Lögreglan átti í fyrstu í miklum erfiðleikum með að ná sambandi við manninn sökum tungumálaerfiðleika en gat þó gert honum skiljanlega beiðni um að hann skrifaði nafn sitt, fæðingardag og heimaland. Gaf hann upp nafn sitt og fæðingardag og kvaðst vera frá Íran. Það reyndist síðan rangt, hann er frá Írak. Hann var skilríkjalaus að öðru leyti en því að í fórum hans fannst skírteini merkt Kurdistan United Artist Union með mynd af manninum. Lögreglumennirnir fengu hann svo til að fylgja sér á lögreglustöðina í Reykjavík þar sem lögfræðingi lögreglustjóraembættisins var kynnt málið. Jafnframt var fenginn lögmaður manninum til réttargæslu. Við nánari eftirgrennslan lögreglu kom í ljós að maðurinn hafði leitað til Rauða krossins daginn áður en þangað hafði hann komið frá skrifstofu Amnesty-samtakanna hér í borg. Hjá Amnesty höfðu menn gripið til þess ráðs að hringja í aðalskrifstofu samtakanna í London og fá þar aðila sem talar kúrdísku til að ræða við manninn. Var þá upplýst að maðurinn óskaði eftir að leita hælis á Íslandi sem pólitískur flóttamaður. Þaðan hafði honum verið vísað til Rauða krossins. Lögreglan hafði eftir þetta samband við Miðstöð nýbúa og óskaði þar aðstoðar við að fá túlk er talaði kúrdísku. Slíkri aðstoð var lofað en maðurinn var geymdur í fangageymslu lögreglunnar til næsta dags. Þá hófst á ný skýrslutaka af manninum og nú með aðstoð túlks. Hér er ekki tími til að rekja allan framburð mannsins en í stuttu máli er hann á þann veg að hann fór frá Írak 1. septebmer sl. í hópi sex til sjö annarra einstaklinga. Fóru þeir yfir landamærin til Írans og síðan komust þeir til Istanbúl í Tyrklandi tíu dögum síðar. Kúrdi nokkur hafði um þetta milligöngu og fékk fyrir það 1.000 Bandaríkjadali í greiðslu. Fyrir 8.000 Bandaríkjadali til viðbótar tók svo nefndur Kúrdi að sér að koma manninum til einhvers lands fjarri Tyrklandi. Eftir nokkra dvöl í Istanbúl fóru þeir svo saman með flugvél frá Istanbúl og segist maðurinn ekki vita með hvaða flugfélagi það var eða hver var fyrsti áfangastaður. Þar hafi hann beðið í eina klukkustund og síðan hafi hjálparmaðurinn bent sér á biðröð sem hann ætti að fara í og jafnframt lagt áherslu á að þegar hann væri kominn út úr flugstöðinni á næsta flugvelli yrði hann að eyðileggja farseðla, vegabréf og allt sem tengdist ferðalaginu. Hann segist svo hafa komið til Keflavíkurflugvallar í myrkri, farið í gegnum vegabréfaskoðun, skipt 100 dollara seðli við útganginn og síðan farið með rútu til Reykjavíkur. Hann segir konu sem hann hitti í flugvélinn hafa boðið sér að dvelja á heimili sínu. Þar dvaldist hann í fjóra daga en kvaðst ekki vita hver konan var eða hvar hann dvaldist. Konan hafi síðan ekið sér á skrifstofu Amnesty í Reykjavík þar sem hann hafi beðið um aðstoð við að sækja um hæli sem pólitískur flóttamaður. Þetta er í stuttu máli saga mannsins. Um sannleiksgildi hennar er væntanlega erfitt að dæma en þetta er ekki eina dæmið þar sem við sögu koma milliliðir er taka háar fjárhæðir fyrir ómak sitt. Ólöglegir flutningar fólks frá örbirgðarsvæðum jarðar til þróaðri ríkja er stór atvinnuvegur sem veltir miklum fjárhæðum. Það er vel þekkt aðferð að láta fólkið eyðileggja öll skilríki við komu á endanlegan áfangastað og að fá það til að þegja yfir ferðaleiðinni. Það torveldar yfirvöldum í móttökuríkinu að senda það til baka, ef til kæmi, og sannreyna framburð sem gefinn er við komuna. Í þessu tilviki liggur einmitt fyrir játning mannsins um að hann hafi vísvitandi eytt öllum ferðaskilríkjum samkvæmt fyrirmælum þess sem skipulagði ferð hans til Íslands. Lögregluyfirvöld eiga enn eftir að rannsaka ýmislegt í þessu máli og vinna þar eftir fyrirframgerðri rannsóknar\-áætlun. Á meðan vildu þau tryggja návist mannsins og gripu til þess ráðs sem um getur í 15. gr. laganna um eftirlit með útlendingum frá 1965, þ.e. gæsluvarðhalds með þeim tilslökunum sem leiðir af eðli máls. Mér er ókunnugt um að á þetta hafi áður reynt en héraðsdómur féllst á rök lögreglunnar og úrskurðaði manninn í slíka gæslu. Réttargæslumaður mannsins kærði þann úrskurð til Hæstaréttar. Hæstiréttur féllst ekki á niðurstöðu héraðsdóms og felldi gæsluvistarúrskurðinn úr gildi. Þannig er unnið í réttarríki og ég sé ekkert athugavert við þau vinnubrögð lögreglunnar sem hér hefur verið lýst. Að sjálfsögðu á Hæstiréttur síðasta orðið um túlkun á 15. gr. og niðurstaða hans tekur vafalaust mið af meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins. Eftir stendur að það er ekki sjálfgefið að menn fái hæli hér á landi sem pólitískir flóttamenn þótt þeir hafi komið hingað með ærnum kostnaði og fyrirhöfn. Fyrst verður að sannreyna framburð einstaklinga í hverju tilviki, leggja mat á aðstæður og bera þær saman við þann rétt sem íslensk lög veita flóttamönnum.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og lýsi jafnframt yfir miklum vonbrigðum með tilsvör hæstv. dómsmrh. Ætla mætti af frásögn hennar að hér sé verið að fást við sakamann. Þessi pólitíski flóttamaður, að eigin sögn, hefur því í engu verið látinn njóta vafans. Því árétta ég eftirfarandi spurningar: 1. Hvert var tilefni handtökunnar? Hvert var meint afbrot? Hver voru meint viðurlög? 2. Hversu margir hælisleitendur hafa fengið hér atvinnu- og dvalarleyfi á yfirstandandi ári og síðustu árum? Hversu mörgum pólitískum flóttamönnum sem hingað hafa sótt hefur verið snúið við í Leifsstöð? Mér heyrist af viðbrögðunum og hinni stuttu ræðu hæstv. dómsmrh. að ætla mætti að Ísland væri býsna lokað þegar kemur að móttöku pólitískra flóttamanna og hælisleitenda. Ég lýsi yfir áhyggjum mínum með að við Íslendingar sem á hátíðarstundum og í alþjóðasamstarfi látum drjúgt með að við viljum bæta hag fólks sem á um sárt að binda, sem sætir kúgunum vegna skoðana sinna, litarháttar eða félagslegrar stöðu, bregðumst svona við þegar í harðbakkann slær. Hugsum okkur kringumstæðurnar. Þessi maður leitar fyrst á náðir Amnesty International sem berst fyrir rétti fólks um víða veröld til þess að njóta sannmælis og er þaðan vísað til Rauða krossins sem um heim allan vinnur að mannúðarstörfum. Í kjölfarið kemur lögreglan og stingur honum í steininn. Þessi maður hefur vafalaust upplifað það í heimalandi sínu að það væru fyrstu aðgerðir yfirvalda, að stinga mönnum í steininn séu þeir ekki til friðs. Hann átti sennilega ekki von á því að á Íslandi yrðu það einnig fyrstu viðbrögðin. Herra forseti. Hér er full ástæða til þess að fylgja málinu fast eftir og gaumgæfa hvers konar verklag og vinnubrögð eru viðhöfð í málum af þessum toga. Ég þakka því þessa umræðu.

Herra forseti. Útlendingur leitar hælis hér á landi og er meðhöndlaður eins og ótíndur glæpamaður. Það skiptir engu máli, hæstv. dómsmrh., hvernig það bar að að maðurinn kom hingað. Í sjálfu sér varðar okkur ekki um það. Það sem skiptir máli er hvað gerist þegar þessi maður kemur til Íslands. Og hvað gerist? Það er beðið um gæsluvarðhald yfir manni sem leitar hér pólitísks hælis. Það gerðist og um það snýst þetta mál, hæstv. ráðherra. Hvernig stendur á því að mannréttindi þessa einstaklings sem hér um ræðir voru þverbrotin eins og málshefjandi hefur greint frá? Er það svo að Útlendingaeftirlitið hafi tekið upp ný vinnubrögð um móttöku þeirra sem hér leita hælis af pólitískum ástæðum? Ef svo er, væri þá ekki rétt að hæstv. dómsmrh. greindi frá því í hverju hinar nýju reglur eru fólgnar? Sl. haust var undirritaður samningur milli dómsmrn. og Rauða kross Íslands um samstarf við móttöku fólks sem leitar hér hælis. Sá samningur byggir á langri hefð og mikilli reynslu Rauða krossins við að aðstoða flóttamenn. Er hið nýja verklag Útlendingaeftirlitsins í samræmi við gildandi samning og hefur það verið kynnt fyrir Rauða krossi Íslands? Að lokum, herra forseti, er það auðvitað með hreinum ólíkindum að gengið skuli út frá því sem vísu að þeir sem hér leita hælis hafi eitthvað óhreint í pokahorninu og séu því best geymdir á bak við lás og slá. Stjórnmálamenn sem á tyllidögum guma af ást sinni á lýðræði og réttlæti geta ekki verið þekktir fyrir að líða mannréttindabrot sem þetta.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson vakti hér máls á háalvarlegu máli. Ríkisstjórninni hefur gengið seint og illa að móta heildarstefnu í málefnum flóttamanna. Nú er ljóst að einstaklingur sem leitar hér hælis nýtur ekki þeirrar réttarverndar sem flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna kveður á um. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa ítrekað borið fram fyrirspurnir um mál flóttamanna og rekið á eftir endurskoðun laga um eftirlit með útlendingum og því að heildarstefna verði mörkuð í málefnum flóttamanna. Við höfum spurt hvort tryggt verði að allir sem leita hér hælis fái túlk, ráðgjöf og réttaraðstoð, og hvort bann við brottvísun og endursendingu flóttamanna verði tryggt samkvæmt flóttamannasamningnum. En við létum okkur ekki detta í hug að spyrja hvort flóttamanni yrði stungið inn ef hann leitaði hér hælis. Það vekur furðu mína, herra forseti, að dómsmrh. segi rétt staðið að málum þegar einstaklingur sem hér leitar hælis er settur í fangelsi. Á árunum 1990--1996 báðu 30 manns um hæli á Íslandi. Enginn þeirra fékk hæli en 10 þó dvalarleyfi af öðrum ástæðum. Öllum hinum var snúið aftur til þess lands sem þeir komu frá. Orðin mannréttindi og lýðræði lýsa mikilvægustu þáttum mannlegs samfélags. Í þeim felst líka að vera með skýrar og réttlátar reglur um meðferð þeirra sem leita hér griðlands, reglur sem falla að alþjóðasamningum sem við höfum undirritað. Minnumst þess að tölur um flóttamenn í heiminum eru ógnvænlegar og að aðalástæða þess, gleymum því ekki, að fólk tekur sig upp og flýr heimaland sitt eru mannréttindabrot.

Virðulegi forseti. Ég verð líkt og fleiri sem hér hafa komið upp að lýsa gríðarlegum vonbrigðum yfir málflutningi hæstv. dómsmrh. Af málflutningi hennar að dæma er vart hægt að ímynda sér annað en hún geri sér ekki grein fyrir því um hvað málið snýst. Þetta mál snýst ekki um hvernig þessi viðkomandi einstaklingur kom til landsins. Það snýst fyrst og fremst um það hvernig íslensk yfirvöld meðhöndluðu hann. Hann er tekinn, settur í fangageymslu og úrskurðaður í gæsluvarðhald án þess að vera sakaður um nokkuð annað en að geta ekki gert nægilega grein fyrir sjálfum sér. Það, virðulegi forseti, telst ekki vera refsiverður verknaður, langt í frá. Í öðru lagi, virðulegi forseti, telst það samkvæmt þjóðréttarreglum ekki refsiverður verknaður að koma ólöglega til lands hafi menn ástæðu til að ætla að lífi þeirra sé ógnað í heimalandi þeirra. Það er einfaldlega þannig, virðulegi forseti. En að hæstv. dómsmrh. yfir Íslandi skuli koma hér og lýsa því yfir, virðulegi forseti, að mannréttindamál sem upp koma eigi ekki erindi í umræðu á Alþingi. Virðulegi forseti, ég hef miklar áhyggjur af hæstv. dómsmrh. og skyldi einhvern undra? Við tökum hér upp mál sökum þess að maður sem hingað kemur sem flóttamaður er settur í fangelsi án þess að vera sakaður um neitt en hæstv. dómsmrh. kemur hér upp og spyr: Hvaða erindi á þetta mál til umræðu hér í Alþingi? Virðulegi forseti. Ég held að hæstv. dómsmrh. ætti að byrja á því að biðjast afsökunar á þessum ummælum. Þau kalla á að hún geri það. Virðulegi forseti. Ég ítreka þær einföldu spurningar sem ég lagði fram. Ég óska eftir því að þeim verði svarað: Hverju sætti sú meðferð sem yfirvöld sýndu þessum manni? Um hvað var hann sakaður? Það hefur ekki komið fram enn, virðulegi forseti. Liggi það ekki fyrir er augljóst að stjórnvöld hafa þverbrotið mannréttindi.

Herra forseti. Ég vil ítreka að hér er ekki um einfalt mál að ræða þar sem spurningin snýst um hvort einstaklingur eigi rétt á hæli hér á landi sem pólitískur flóttamaður. Um er að ræða rannsókn á skipulögðum, ólöglegum flutningi einstaklings frá Tyrklandi til Íslands þar sem öllum brögðum var beitt og þau verður að rannsaka til hlítar.

Er þetta afbrotarannsókn?

Á þessi sjónarmið féllst héraðsdómur. Það er ekki sjálfgefið að Ísland verði móttökuland fyrir þá glæpahringi sem taka að sér að smygla fólki frá vanþróuðum ríkjum til hinna þróaðri og það er sérstakt athugunarefni lögreglunnar hvort slíkir hringir hafi e.t.v. komið sér upp samverkafólki hér á landi.

Var litið á ... frá upphafi?

Ég vil að lokum minnast á það að lögin um eftirlit með útlendingum eru komin til ára sinna og skortir skýrar verklagsreglur um margt. Því hefur verið unnið að endurskoðun þeirra og var frv. til nýrra laga lagt fram á hinu háa Alþingi til kynningar á sl. vori.  Ég vil einnig nefna, eins og hér hefur komið fram, að ég hef nýlega gengið frá samningi við Rauða kross Íslands um að Rauði krossin sjái tímabundið um umönnun fólks sem hingað leitar með beiðni um hæli sem pólitískir flóttamenn og gildir það meðan beðið er úrskurðar um þá beiðni. Herra forseti. Að lokum þetta. Ég fullyrði að Íslendingar hafa staðið vel að verki við móttöku pólitískra flóttamanna og gæta réttarstöðu þeirra í samræmi við nútímamannréttindi.

Þeir eru settir í steininn.