Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjh: ok viðskn. hefur fjallað um þetta frv. Á fundi n. í gær mættu þeir Klemens Tryggvason hagstofustjóri og Jón Sigurðsson forstöðumaður Þjóðhagsstofnunarinnar og gáfu nefndinni ýmsar upplýsingar. Frv. er um staðfestingu á brbl. frá 21. maí s.l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Eins og hv. þdm. er kunnugt, var þessum brbl. ætlað að gilda til 31. ágúst, eða þar til 2 mánuðir væru liðnir frá því, að kosningar hefðu farið fram. Nú fóru kosningar þannig, eins og allir vita, að stjórnarsinnar hlutu 30 þingsæti, en stjórnarandstaðan 30, og því hefur farið sem vænta mátti, miðað við þau úrslit, að það hefur orðið nokkuð tafsöm stjórnarmyndum að þessu sinni og ný ríkisstjórn er enn ekki til komin. Menn virðast því nokkuð sammála um það, að nú engu síður en í vor sé þörf þeirrar hemlunar, sem í brbl. felst. Þegar fjh.- og viðskn. ræddi þetta á fundi sínum í gær, urðu nm. ásáttir um að mæla með samþykkt frv. með þeirri breytingu, að ákvæði brbl. skyldi framlengja til 30. sept. Brtt. þar að lútandi liggur hér fyrir á þskj. 10. En í henni felast eingöngu breytingar á dagsetningum í 1., 2., 3. og 4. gr. frv. til samræmis við þetta markmið, að lögin framlengist um einn mánuð. Ég vil geta þess, að tveir nm., þeir Karvel Pálmason og Karl G. Sigurbergsson, undirrituðu þetta nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá frsm. fjh.- og viðskn., var ég annar þeirra, sem undirrituðu nál. fjh.- og viðskn. Það, sem veldur því, að ég vildi hafa fyrirvara á, er það, að á fundi fjh.- og viðskn. í gær var ekki, að því er virðist, hægt að fá þær upplýsingar, sem ég taldi þurfa, til þess að hægt væri að standa að nál. án fyrirvara. Það þarf ekki að rekja það hér, að samhliða brbl. þessum, sem sett voru í vor, var einnig tekin ákvörðun af stjórnvöldum um hækkun niðgreiðslna á vöruverði. Það var því ein af þeim spurningum, sem ég vildi að svarað yrði, hvort þær niðurgreiðslur, sem þá voru ákveðnar, ættu að haldast óbreyttar þann tiltekna tíma, sem framlengingin ætti að gilda. Við þessu fengust ekki að mínu áliti viðhlítandi svör. Ég tel, að það þurfi að liggja fyrir sem eitt af grundvallaratriðum þessara brbl., hvort þær niðurgreiðslur, sem ákveðnar voru, eiga að haldast óbreyttar eða hvort þeim á að breyta. Í öðru lagi taldi ég þurfa að fá vitneskju um það, hvort sú búvöruverðshækkun, sem ekki hefur enn komið til framkvæmda á landbúnaðarvörum, 9.5%, ef ég man rétt, en mundi að öllum líkindum verða nú 1. sept. um 12%, á að fara út í verðlag á þeim tíma, sem framlenging þessara brbl. á að eiga sér stað. Ef það gerist, eru grundvallar forsendur aðrar en gert var ráð fyrir, þegar brbl. voru sett. Við þessu fengust ekki viðhlítandi svör, að ég tel. Í þriðja lagi tel ég, að þurfi að fá um það vitneskju, hvort fyrirhugað sé að halda áfram niðurgreiðslum á olíuverði til fiskiskipa. Ég vil því eindregið beina þeim tilmælum til hæstv. forsrh., sem ég geri ráð fyrir að tali fyrir hönd væntanlegra valdhafa á eftir, hvort hér sé um að ræða, að það eigi að vera óbreyttur grundvöllur frá þeim tíma, sem brbl. voru sett, eða hvort búvöruverðshækkun eigi að koma, hvort eigi að breyta til lækkunar niðurgreiðslum frá því, sem er, og hvernig verði farið með olíuverð til fiskiskipa. Ég tel að þetta séu grundvallaratriði, sem verði að fá svör við, áður en hægt er að taka afstöðu til þess, hvort eigi að framlengja tiltekin brbl. um einn mánuð. Ég vænti þess, að hæstv. forsrh. gefi alveg ótvíræð svör um það, hvað á að gerast í þessum efnum.



Herra forseti. Ég veit ekki á þessu stigi, hvort ég get talað fyrir hönd væntanlegra valdhafa, en ég geri ráð fyrir því, að hvaða stjórn sem hér tekur við muni standa við þær yfirlýsingar, sem ég hér gef. Varðandi fyrirspurnir hv. þm. Karvels Pálmasonar vil ég segja þetta: Fyrsta spurning hans varðandi þá hækkun, sem ákveðin var á niðurgreiðslum, um leið og þessi brbl. voru sett. Þeirri spurningu svara ég svo, að sú hækkun, sem þá var ákveðin, mun haldast óbreytt framlengingartíma brbl., nema áður hafi verið gerðar ráðstafanir til þess, að annað komi í stað niðurgreiðslnanna, sem verði talið þeirra ígildi. Þriðja spurning hans var um það, hvort niðurgreiðslum olíuverðs til fiskiskipa yrði haldið óbreyttum. Svarið við þeirri spurningu er í raun og veru hið sama. Þeim verðum haldið óbreyttum, þangað til þá önnur skipan verður gerð á þeim málum. Í annarri spurningu, sem varðaði búvöruverðshækkun, spurðist hann fyrir um það, hvort búvöruverðshækkun sú, sem ákveðin var af yfirnefnd á fundi hennar 18. júní s.l. kæmi til framkvæmda. Sú hækkun, sem þá var ákveðin af yfirnefnd, var eingöngu vegna hækkunar á verði rekstrarvara samkvæmt útreikningi Hagstofu Íslands. Þessi hækkun var þar ákveðin með atkv. oddamanns. Það kemur kannske skýrast fram, hvað hér er um að ræða, ef ég - með leyfi hæstv. forseta - les upp rökstuðning oddamannsins fyrir atkv. Hann gerði svofellda grein fyrir atkv. sínu: „Krafa sú, sem vísað hefur verið til yfirnefndarinnar um hækkun á liðnum „rekstrarkostnaðar í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara“, er gilt hefur frá 1. mars 1974, er byggð á útreikningi Hagstofu Íslands og er ágreiningslaust, að sá útreikningur sé í samræmi við framreikningsreglur 6 manna nefndarinnar. Ég tel hækkun þá, sem farið er fram á, réttmæta og óhjákvæmilega, þar sem að öðrum kosti yrði um að ræða skerðingu á þeim hluta, sem ákveðinn er sem laun bóndans og verkafólks hans, eins og verðlagsgrundvöllurinn var ákveðinn 1. mars s.l.“ Ríkisstj. hefur haft þetta mál til meðferðar, því að vegna ákvæða í brbl. gat hækkun þessi ekki komið til framkvæmda nema með samþykki ríkisstj. Og ríkisstj. hefur á fundi sínum í morgun samþ. þessa hækkun. Ég undirstrika, að hér er eingöngu um að ræða hækkun vegna hækkunar á rekstrarvörum, en hækkun á liðnum „kaup bónda eða verkafólks hans“ kemur hér ekki til greina. Þessi búvöruverðshækkun mun því koma til framkvæmda á næstunni. Kaupgreiðsluvísitala hefur í raun og veru þegar verið reiknuð út, og hún reiknuð samkvæmt gildandi ákvæðum í kjarasamningum og lögum ætti að vera 122.58 stig frá og með 1. sept. En kaupgreiðsluvísitalan, sem nú er í gildi og gildir áfram út september, ef þessi lög verða staðfest og þær breytingar á þeim samþykktar, sem lagt er til. verður 106.18 stig. Mismunurinn þarna á er 15.45%. En í grg. Hagstofunnar frá 2. júlí var kaupgreiðsluvísitalan áætluð 122.34 stig eða 15.22% hækkun. Í staðinn fyrir þá áætlun, sem sagt 15.22, verður reyndin 15.45, þannig að þarna munar ekki miklu. En þó að þessi lög, sem hér er um að ræða, yrðu ekki framlengd og sú hærri vísitala, sem ég nefndi hér, kæmi til framkvæmda i. sept., mundi ekki verða tekin inn í hana sú hækkun búvöruverðs, sem væntanlega kemur til á næstunni vegna þeirrar samþykktar, sem ríkisstj. hefur gert, þannig að þar er ekki um að ræða, að breytt sé þeirri stöðu, sem gilt hefði.



Herra forseti. Það er auðséð á því nál., sem útbýtt hefur verið frá hv. fjh: og viðskn., og þeim brtt., sem n. samþ. í gær, að í burðarliðnum er ný ríkisstj. á Íslandi, ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. Það fer vart á milli mála, að það samkomulag, sem hér hefur orðið á milli fulltrúa Framsfl. og Sjálfstfl. í hv. fjh.- og viðskn., er liður í þeim tilraunum til stjórnarmyndunar, sem nú eru á döfinni. Þær ráðstafanir, sem hér er um að ræða, þ.e. brbl. frá því í vor um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, sem áttu að falla úr gildi í lok þessa mánaðar, eru að sjálfsögðu aðeins liður, aðeins þáttur í miklu viðtækari ráðstöfunum, sem öll þjóðin mun viðurkenna og allir ábyrgir stjórnmálamenn munu og viðurkenna, að eru nauðsynlegar. Það var tilgangurinn með þessum tímabundnu ráðstöfunum til viðnáms gegn verðbólgu að gefa hugsanlegum nýjum þingmeirihluta, sem myndast kynni eftir kosningarnar, tækifæri til að takast á við þann mikla vanda, sem fyrrverandi ríkisstj. hefur skapað í efnahagsmálum með algjöru stjórnleysi sínu á grundvallarþáttum efnahagsmálanna. Það lá ljóst fyrir í allt vor og hefur raunar legið ljóst fyrir meginhlutann af stjórnartímabili - ja, ég veit ekki, hvort ég á að segja núv. eða fyrrv. ríkisstj., best að segja ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, að hún hefur engin tök haft á stjórn efnahagsmálanna. Því er svo komið sem komið er og rækilega var rætt í kosningunum og ég skal ekki fjölyrða meira um í þessu sambandi. Það er rétt, að komi alveg skýrt fram, að Alþfl. hefur gert sér þess fulla grein, að eftir þá dæmalausu óstjórn, sem verið hefur í íslenskum efnahagsmálum undanfarin 3 ár, hlaut að vera nauðsyn víðtækra efnahagsráðstafana. Það kom skýrt fram af hálfu Alþfl. í þeim viðræðum, sem hann tók þátt í undir forustu núv. forsrh., Ólafs Jóhannessonar, að Alþfl. gerir sér þess fulla grein, að víðtækra efnahagsráðstafana er þörf, ef bæta á fyrir þau stórkostlegu mistök, sem gerð hafa verið í stjórn efnahagsmála undanfarin 3 ár. En þessi brbl., sem ætlað var að gilda aðeins út ágúst, fjölluðu í raun og veru aðeins um þátt þessara mála, þau veittu vissan frest til ágústloka, enda var reiknað með því, að tíminn frá kosningum, til ágústloka mundi duga til þess að mynda samhentan meiri hluta á Alþingi um enn þá viðtækari efnahagsráðstafanir. Nú hefur hins vegar komið í ljós, að þeir flokkar, sem nú eru að reyna að mynda ríkisstj., eru þó ekki samstæðari en svo, að skoðanir eru ekki samstæðari en svo, að þeir meta ástandið í dag eða mátu það í gær þannig, að þeim muni ekki duga tíminn til loka þessa mánaðar til þess að koma sér niður á, hverjar frambúðarráðstafanir séu nauðsynlegar. Þannig stendur á þessu bráðabirgðasamkomulagi. Hér kemur eitt bráðabirgðasamkomalagið ofan á annað, ein bráðabirgðaráðstöfunin ofan á aðra þ.e. að fá 4 vikna frest til viðbótar til þess að reyna að koma sér saman um, hvernig hægt sé að koma viti í vitleysuna, sem ríkt hefur í íslenskum efnahagsmálum undanfarin ár. Það kom fram á fundi í fjh.- og viðskn. í gær, að ríkisstj. virtist ekki hafa tekið afstöðu til þriggja mjög mikilvægra atriða í þessu sambandi, sem sagt hvort niðurgreiðslum þeim, sem ákveðnar voru í vor, einnig til bráðabirgða, skyldi haldið áfram, hvort niðurgreiðslum á olíuverði skyldi haldið áfram og hvort hækkun á búvöruverði skyldi eiga sér stað 1. sept. Þetta lá ekki fyrir í gær, þegar nefndarfundurinn var haldinn. Nú hins vegar svarar hæstv. forsrh. því til, að niðurgreiðslum muni verða haldið áfram, bráðabirgðaniðurgreiðslunum muni verða haldið áfram, þangað til endanleg ákvörðun hafi verið tekin um heildarráðstafanir í efnahagsmálum. Hann lýsir því einnig yfir, að niðurgreiðslum á olíuverði muni einnig verða haldið áfram, þangað til samkomulag hafi orðið á milli Framsfl. og Sjálfstfl. um heildarráðstafanir. En svo lýsir hann því yfir, þingheimi til mikillar undrunar og eflaust þjóðinni allri, sérstaklega launþegum, að það sé ráð fyrir því gert, að hækkun á búvöruverði skuli koma til framkvæmda 1. sept., þó að gert sé ráð fyrir því, að kaupgjald verði þá áfram bundið í einn mánuð til viðbótar. M.ö.o.: það virðist vera búið að taka ákvörðun um, að launþegar skuli þola bótalaust í einn mánuð til viðbótar hækkum á landbúnaðarverði, sem að grunni til er tæplega 10%. Hvað hefur gerst frá því í gær og þangað til hæstv. forsrh. tekur þessa ákvörðun núna? Það hefur auðvitað gerst, að haldinn var fundur í hæstv. ríkisstj. í morgun, og þar hlýtur þessi ákvörðun að hafa verið tekin, enda segir svo í 1. gr. þeirra brbl., sem enn eru í gildi og gilda til ágústloka, með leyfi hæstv. forseta, - fyrstu setningarnar eru þannig: „Fram til 31. ágúst má ekki hækka verð vöru eða þjónustu eða endurgjald af fasteign eða lausafé frá því, sem var 22. maí 1974, nema að fengnu samþykki réttra yfirvalda, og skulu þau ekki leyfa neina hækkun, nema þau telji hana óhjákvæmilega. Leyfi til hækkunar tekur þó ekki gildi, fyrr en það hefur hlotið staðfestingu ríkisstj.“ Það er m.ö.o. ríkisstj., sem samkvæmt brbl. hefur úrslitavald um verðhækkanir, og það er hún, sem á að dæma um, hvort þær séu óhjákvæmilegar eða ekki. Nú er það alkunna, að til verðlagsyfirvalda og ríkisstj. hafa borist fjölmargar beiðnir frá ýmsum, sem annast rekstur, um hækkun á útsöluverði vegna sannanlegrar hækkunar á rekstrarkostnaði. Þeim beiðnum hefur yfirleitt verið hafnað. Miklum meiri hluta af slíkum beiðnum hefur veríð hafnað. En hér berst beiðni frá aðila, sem framleiðir vörur, sem eru einn meginþáttur í neyslu alls almennings, neyslu launþega, beiðni um allt að 20% hækkun á verði allra landbúnaðarvara. Virðist ríkisstj. í morgun hafa samþykkt að verða við þeirri beiðni. M.ö.o.: einu vörurnar, sem eiga og mega hækka að fullu í samræmi við aukinn kostnað, eru íslenskar landbúnaðarvörur, sem eru aðalfæðutegund íslensku þjóðarinnar, íslenskra neytenda. Það verður ekki hjá því komist að spyrja, hvort ríkisstj. hafi verið sammála um þessa afgreiðslu í morgun. Að ríkisstj. standa enn 3 flokkar, Framsfl., Alþfl. og SF. Það er nauðsynlegt, að þing og þjóð fái að vita: Var ríkisstj. á einu máli um þessa ákvörðun? Var hún á einu máli um það, að allar íslenskar landbúnaðarvörur skuli hækka um 20% 1. sept. n.k. og launþegar skuli bera þá hækkun bótalaust í heilan mánuð, meðan þessir þrír flokkar eru enn að reyna að koma sér saman um, hverjar skuli verða frambúðarbráðabirgðaráðstafanir í efnahagsmálum. Auðvitað verða það enn bráðabirgðaráðstafanir, sem þessir flokkar koma sér saman um, jafnvel þó að þeim verði ætlað að gilda í eitt ár eða svo, jafnvel þó að þar verði tjaldað til eins árs eða svo. Spurning mín er sem sagt sú: Var ríkisstj. sammála um þessa ákvörðun, sem hlýtur að hafa verið tekin í morgun? Á því á þing og þjóð rétt að vita. Síðustu orð mín skulu vera þau að segja, að hvernig svo sem hefur verið um samkomulag innan þeirrar ríkisstj., sem er að fara frá, þá er auðséð, að þetta er eitt fyrsta samkomulagið, sem Framsfl. og Sjálfstfl. gera með sér, og um það held ég, að öll þjóðin muni segja, að ill var hin fyrsta ganga.



Herra forseti. Þegar samkomulag varð um það í ríkisstj., að brbl. frá 21. maí yrðu sett, þau sem hér eru nú til afgreiðslu í þinginu, var að sjálfsögðu gert ákveðið samkomulag milli stjórnarflokkanna um nokkur þýðingarmikil atriði varðandi þetta mál. Eins og kunnugt er, átti kaupgjaldsvísitalan samkv. kjarasamningum að hækka um 15.5 stig 1. júní s.l., en með brbl. var þessari hækkun skotið á frest, en tilteknar aðrar ráðstafanir gerðar í staðinn. Megingrundvöllur þessa samkomulags, sem gert var, var um það, að á þessu tímabili, sem brbl. áttu að gilda, skyldi auka niðurgreiðslur á almennu vöruverði sem næmi um 8 vísitölustigum. Auk þess var svo ákveðið, að á gildistíma laganna skyldi ekki verða um neinar aðrar verðhækkanir að ræða en þær, sem væru algjörlega óhjákvæmilegar. Í sambandi við þetta samkomulag var dæmið sett mjög greinilega upp af hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins í sérstöku skjali, sem hún lét frá sér fara og dagsett er 20. maí eða daginn áður en brbl. vori sett, og þar kemur alveg skýrt fram, að sá vinningur, sem átti að koma launþegum til góða til viðbótar við niðurgreiðslurnar, var m.a. fólginn í því, að hækkun á búvöruverði vegna hækkunar á rekstrarkostnaðarliðum, sem nam 9.5% á verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara eða 2.2 K-vísitölustigum, átti ekki að koma til framkvæmda, á meðan lögin væru í gildi. Þetta var sem sagt fært upp sem ein meginröksemdin fyrir því, að þetta kæmi launþegum til góða. Um þetta verður ekki deilt, því að þetta liggur fyrir í opinberu plaggi frá þessari stofnun. Við, sem að þessu samkomulagi stóðum, höfðum að sjálfsögðu samráð við fulltrúa í launþegasamtökunum í landinu, en hér var verið að fjalla um mjög þýðingarmikið hagsmunamál þeirra. Við drógum ekkert undan í þessum efnum, og menn sáu, um hvað samkomulagið var gert. Því er það, að vegna þessa samkomulags hefur það ekki verið samþykkt í ríkisstj. þar til nú í morgun, að þessi verðhækkun yrði látin koma út í verðlagið, og það hefur verið staðið við það, sem gert var ráð fyrir í þessum brbl., að standa gegn almennum verðhækkunum eins og tök væru á. Það hafði verið gert ráð fyrir því, að K-vísitalan gæti hækkað á gildistíma laganna um 0.7 K-stig, og reynslan hefur orðið, að á þessu tímabili hækkar hún um 0.9 K-stig eða lítillega meira en það, sem spáð hafði verið. Á ríkisstjórnarfundi í morgun gerðist það hins vegar, að þar var samþ. með 3 atkv. gegn 2, þ.e.a.s. ráðh. Framsfl. samþ. með 3 atkv. og 2 atkv. okkar Alþb-manna voru þar á móti, að þessi hækkun yrði látin ganga út í verðlagið, en ráðh. SF sat hjá og gerði sérstaka bókun um afstöðu sína. Það fer ekkert á milli mála, að ef þessi hækkun verður látin ganga út í verðlagið, án þess að nokkrar aðrar ráðstafanir komi á móti, þá er verið að raska því samkomulagi, sem gert var varðandi setningu þeirra brbl., sem hér eru nú til afgreiðslu. Þá er verið að taka upp nýjan grundvöll. Það er grundvöllur Framsfl. og Sjálfstfl., sem sýnilega á að gilda næsta mánuð. Á þessum ríkisstjórnarfundi fluttum við ráðh. Alþb. till. um, að þessi búvöruverðshækkun yrði látin ná fram að ganga að því leyti til, að bændum skyldi greidd sú fjárhæð, sem hér er um að ræða, en greiðslan yrði greidd úr ríkissjóði þann tíma, sem hér er um framlengingu að ræða. En ráðh. Framsfl. felldu þessa till. með 3 atkv. gegn 2, því að ráðh. SF sat þá einnig hjá. Það var því í rauninni ekki ágreiningur um það, að bændur gætu fengið hækkun á rekstrarkostnaði sinum á þessu tímabili, þegar nú er verið að ræða um framlengingu á þessu bráðabirgðasamkomulagi. Það var því ekki ágreiningur um það, heldur um það, hver ætti að borga þá upphæð, sem hér væri um að ræða. Þessi 2.2 K-stig geta þýtt, ef framlengingin kemur til með að gilda í heilan mánuð, en það er lengsti framlengingartími, sem gert er ráð fyrir, þá getur þessi fjárhæð kostað á milli 40 og 50 millj. kr. En með því að ráðh. Framsfl. hafa fellt þessa till. okkar í ríkisstj., tel ég, að þeir séu að standa að nýju samkomulagi og við nýjan aðila, sem breyti þeim grundvelli, sem byggt var á við setningu brbl. Við Magnús Kjartansson höfum því ákveðið að flytja brtt. við þær till., sem hér liggja fyrir, varðandi afgreiðslu þessa frv. Okkar brtt. er við 1. gr. frv., 2. málsgr., og leggjum við til, að svo hljóðandi viðbót komi við núverandi 2. málsgr. 1. gr.: „Sú hækkun á verði landbúnaðarvara, sem heimiluð verður á gildistíma L, skal greidd niður úr ríkissjóði.“ Það er sem sagt lagt til, að staðið verði við þann grundvöll, sem byggt var á við setningu þessara laga, að þessu verði ekki hleypt út í verðlagið á framlengingartímanum. En verði frá því vikið, er alveg augljóst, að hér er um nýtt samkomulag nýrra aðila að ræða, sem byggja á öðrum grundvelli en áður var byggt á. Við höfum ekkert við það að athuga, að lögin séu framlengd um einn mánuð. Ef þetta yrði samþykkt um leið, er ekkert við því að segja, og við munum ekki standa gegn því. En við getum ekki stutt framlengingu um heilan mánuð til viðbótar á gjörsamlega breyttum grundvelli. Það hefur hins vegar komið fram í þessum viðræðum og kom fram ljóslega hjá hæstv. forsrh. á ríkisstjórnarfundinum í morgun, að ætlunin er að halda áfram hinu meginskilyrðinu, sem þetta samkomulag byggðist á, þ.e.a.s. hinum almennu niðurgreiðslum á búvöruverði, á meðan þessi lög eru í gildi. Sömuleiðis er ætlunin að halda áfram niðurgreiðslu á olíu, og verður því ekki um neina röskun varðandi þessi atriði að ræða. Ég vil svo benda á, að það er augljóst, að hér verður ekki um að ræða hækkun á búvöruverði um 9.5%. Á mjólk og kjöti eða þeim vörum, sem hér eru fyrst og fremst á innanlandsmarkaði, hlýtur að vera um að ræða hækkun, sem kemur til með að nálgast 20%, vegna þess við hvaða grundvöll er miðað, svo að hér er auðvitað um mjög verulega hækkun að ræða og því alveg greinileg þáttaskil frá því samkomulagi, sem áður var hér í gildi. Það sem sagt stendur ekki á okkur Alþb.- mönnum að fylgja því, að bændur fái bætur fyrir þennan aukna kostnað á því tímabili, sem hér er um að ræða. En við viljum, að það samkomulag standi áfram, sem gert var, á meðan þessi lög eiga að vera í gildi. Annars er hér um breytta stefnu að ræða. Ég legg svo fram skriflega brtt. frá okkur Magnúsi Kjartanssyni þessa till., sem ég hef þegar gert grein fyrir. Till. mín er skrifleg og of seint fram komin, og óska ég eftir, að leitað verði afbrigða fyrir till. En að sjálfsögðu fer afstaða okkar til þessa máls eftir því, hvaða afgreiðslu þessi till. okkar í málinu fær.



Herra forseti. Það fer ekki milli mála, að sem stendur ríkir millibilsástand í stjórnmálum. Beðist hefur verið lausnar fyrir ríkisstjórn, sem þó situr enn að beiðni forseta, sökum þess að eigi hefur enn verið myndaður samstæður þingmeirihluti, sem staðið gæti að baki nýrri ríkisstj. En eins og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði áðan: „Ljóst er, að þessi nýja ríkisstj., sem beðið hefur verið eftir, að samstæða næðist um milli þingflokka, frá því að kosningar fóru fram í sumar, er nú í burðarliðnum.“ Þegar ljóst var orðið af meðferð mála á fundi hv. fjh: og viðskn. í gær, að þeir flokkar, sem nú ræða myndun ríkisstjórnar, höfðu komið sér saman að því marki, að þeir ætla að standa sameiginlega að breyt. á brbl. um viðnám gegn verðbólgu, þá tel ég sýnt, að það sé merki þess, að skammt sé að bíða, að frá stjórnarmyndun þeirra flokka verði gengið. Því var það, að þegar till. kom fram um það á ríkisstjórnarfundi í morgun að láta koma til framkvæma þá hækkun á búvöruverði, sem ekki hefur hlotið samþykki ríkisstj., frá því að yfirnefnd gekk frá henni á miðju sumri, þá lýsti ég yfir þeirri afstöðu minni, að þar sem ég gerði ráð fyrir því, að þessi tillögugerð væri vottur um stefnu þeirra flokka, sem virtust þegar hafa komið sér saman um stjórnarmyndun, þótt frá henni væri ekki formlega gengið, þá líti ég svo á, að þeir flokkar, sem tvímælalaust hafa þingmeirihluta að baki sér, skyldu ráða ákvörðun um þetta mál og því mundi ég ekki láta það til mín taka í ríkisstjórninni.



Herra forseti. Það virðist nú ljóst af þeim ummælum, sem hæstv. forsrh. viðhafði hér áðan sem svar við einni af þeim spurningum, sem ég beindi til hans og varðaði hækkun á búvöruverði, að það er ekki um að ræða óbreytta framlengingu þeirra brbl., sem sett voru í vor. Þar er breytt grundvallaratriði, sem ég tel, að skipti svo miklu máli, að ég a.m.k. fyrir mitt leyti tel mig ekki geta staðið að slíku eftir þá yfirlýsingu hæstv. forsrh., að þessi hækkun eigi að koma til framkvæmda, þrátt fyrir það að kaupgjald í landinu eigi að vera óbreytt. Ég hrósa happi yfir því að vera svo forsjáli vegna þess andrúmslofts, sem ríkti á fjhn.-fundi í gær, að hafa sett mitt nafn á téð nál. með fyrirvara. Mér fannst ég skilja það, eftir því sem fram kom á þeim fundi, að það væru allar líkur á því, að eitthvað álíka ætti að eiga sér stað, og það væri því full þörf á að fara með gát. Eftir að það liggur fyrir frá hæstv. forsrh., að þessi búvöruverðshækkun eigi að koma til framkvæmda á þeim tíma, sem brbl. gilda, ef samþ. verður að framlengja þau, þá greiði ég því ekki atkv., að brbl. verði framlengd með því fororði, sem hæstv. forsrh. hefur gefið. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að þetta er greinilega eitt af samkomulagsatriðum þeirra stjórnmálaflokka, sem nú innan - ja, a.m.k. nokkurra daga, ef ekki nokkurra klukkutíma, birta fyrir alþjóð samkomulag um væntanlega ríkisstj. Það er því rétt, að þeir einir beri ábyrgð á því að breyta grundvelli þessara brbl. eins og hæstv. forsrh. hefur gefið í skyn að eigi að gera. Ég mun ekki að þessu yfirlýstu frá hæstv. forsrh. treysta mér til að greiða atkv. með framlengingunni. Á því verða þeir einir að bera ábyrgð, sem það vilja viðhafa og við völdunum ætla að taka og framkvæma.



Herra forseti. Undarlegt háttalag fráfarandi ríkisstj. virðist ætla að halda áfram til síðasta dags, ef ekki alveg til síðustu stundar. Hvort sem þetta verður síðasti dagurinn, sem hún lifir, eða ekki, hvort sem hún lifir nokkra daga í viðbót eða ekki, þá hefur í öllu falli það gerst einu sinni enn, sem áður hefur gerst í hæstv. ríkisstj., þótt ekki hafi alltaf frést af því, a.m.k. ekki eins snemma og nú hefur átt sér stað, að þar eru mál afgreidd með atkvgr. Meiri hl. er með ákvörðun, minni hl. er á móti og þriðji hlutinn situr hjá. Það vita allir, að það hefur ekki tíðkast á undanförnum áratugum í ríkisstjórnum, að mál hafi verið afgreidd með þessum hætti. Stórmál hafa verið afgreidd svona, bæði innanríkis- og utanríkismál, hjá hæstv. fráfarandi ríkisstj., og þessum vinnubrögðum virðist vera haldið áfram, eins og ég segi, til síðasta dags, til síðustu stundar. En enn eitt merkilegt atriði hefur gerst nú alveg undir lokin, hefur gerst í morgun og er að koma í ljós hér í dag. Það er, að einn stuðningsflokkur hæstv. ríkisstj. virðist vera klofinn í málinu, hefur þó ekki nema tvo menn á þingi, en er klofinn samt. Það kemur greinilega í ljós í yfirlýsingu hæstv. menntmrh., að hann hefur ekki treyst sér til þess að beita sér gegn þessari ráðstöfun, sem Framsfl., illu heilli í samráði við Sjálfstfl. virðist hafa tekið. Það er augljóst mál, að ef hæstv. menntmrh. hefði sýnt af sér kjark og manndóm, þá hefði till. hæstv. forsrh. fallið og þá hefði sú árás, sem nú er í undirbúningi á launþegasamtökin, ekki átt sér stað. M.ö.o.: íslenskir launþegar geta þakkað helmingi Samtaka frjálslyndra og vinstri manna hér á Alþingi fyrir þá kveðju, sem við komum til með að fá 1. sept. n.k. Það fór ekki á milli mála, að hv. 5. þm. Vestf. hafði skýlausa afstöðu í málinu. Ég tók yfirlýsingu hans þannig, að hann muni greiða atkv. gegn þeirri ráðstöfun, sem nú virðist vera fyrirhuguð. Ummæli hæstv. menntmrh. fæ ég ekki skilið öðruvísi en þannig, að hann muni greiða atkv. með þeirri árás á launþegasamtökin, sem nú er á döfinni. Ég sagði áðan um þetta fyrsta samkomulag Framsfl. og Sjálfstfl., að um það mætti með sanni segja: Ill var hin fyrsta ganga. En um þennan klofning tveggja þingmanna Samtakanna vil ég segja: Ill var þeirra síðasta ganga.



Það er dálítið einkennilegt að taka til máls, eftir að hér hafa verið þuldar bölbænir úr ræðustól og þeim beint bæði fram og aftur. En ég mun láta allt slíkt ógert, vil aðeins vekja athygli hv. 9. þm. Reykv. á því, að ég geri nokkurn greinarmun á því, hvort ég tek afstöðu til mála í ríkisstjórn, sem beðist hefur lausnar, vegna þess að hana skortir þingmeirihluta, eða hvort ég tek afstöðu til mála á Alþingi. Það, sem ég lýsti yfir, var, að ég taldi rétt að láta afgreiðslu þessa máls afskiptalausa í ríkisstjórn sökum þess, að ég skildi það svo og því var ómótmælt, að flokkar, sem hafa tvímælalaust þingmeirihluta, óskuðu þeirrar afgreiðslu, sem þar var uppi tillaga um. Ég taldi rétt, að á það reyndi þá á Alþingi, hversu þar skiptist milli flokka, frekar en að nota aðstöðu mína í ríkisstjórn, sem hefur beðist lausnar og mun að öllum líkindum leyst af hólmi mjög bráðlega, til þess að fresta afgreiðslu þessa máls nokkra daga.



Herra forseti. Hér er á ferðinni meira alvörumál en svo, að menn ættu að hafa það að gamanmálum. Það, sem hér er um að ræða, er, að hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir, að til framkvæmda eigi að koma 9.5% hækkun á búvörugrundvelli bænda, sem þýðir verulega hækkun á landbúnaðarvöruverði, og ég tel, að sú verðhækkun, sem af þessu hlýst til neytendanna, sé ekki undir 20%, muni sennilega vera liðlega 20% að meðaltali, sem þýðir það, að sumar greinar búvöru hækka mun meira. Ef þetta er ekki rétt ályktað, vil ég gjarnan óska eftir að fá leiðréttingu á því. En samkv. þeirri reynslu, sem við höfum af hækkun í smásölu vegna hækkunar búvörugrundvallarins, þá hygg ég, að þetta sé ekki langt frá lagi. Hér er þess vegna um stóra hluti að ræða og vel að merkja, að þetta kemur verst við þá, sem minnst fé hafa handa í milli, verða þess vegna að nota stóran hluta af tekjum sínum til kaupa á þessum vörum óhjákvæmilega. Hér er því ráðist á þá, sem allra verstu aðstöðuna hafa. Ég verð að segja það, að það fer ekki á milli mála, að hér er það Sjálfstfl., sem ræður ferðinni og gerir þetta mögulegt, sá flokkur, sem hefur á Alþingi undanfarið hvað mest talað um, að níðst væri á þeim, sem minnst hefðu. Nú virðist annað upp á teningnum. Eins og hæstv. forsrh. gat um, er þessi ákvörðun um hækkun til bændanna tekin af yfirnefnd. Það er ekki samkomulag 6 manna nefndarinnar, sem hér er um að ræða. Þessi ákvörðun er tekin af yfirnefnd, vegna þess að ekki varð samkomulag í 6 manna nefndinni. Neytendafulltrúarnir voru ekki samþykkir þessari hækkun. Rökstuðningur formanns yfirdómsins þarf ekki endilega að vera það rétta. Ég ætla ekki út af fyrir sig að segja neitt um það, hvort bændurnir eigi réttláta kröfu til þessa eða ekki. Það má vel vera, að svo sé. En með þessari ákvörðun, - og það er það, sem máli skiptir, - er kippt grundvelli undan þeim brbl., sem sett voru í maí í vor. Þetta er þungamiðja málsins. Þó að verkalýðssamtökin hafi engan veginn samþykkt þær ráðstafanir, sem gerðar voru í vor, er ég persónulega þeirrar skoðunar, að einmitt lægst launaða fólkið hafi sæmilega getað unað þeim ráðstöfunum. En einmitt með því, sem nú er gert, er gengið alveg þvert á það, sem var aðalatriði brbl., og það var einmitt að koma til móts við þá, sem minnstar höfðu tekjurnar. Nú er það öfuga gert. Ég greiði að sjálfsögðu atkv. með þeirri brtt., sem hér hefur verið flutt, en að henni felldri er augljóst, að ég greiði atkv. gegn framlengingu laganna, þar sem að forsendu þeirra, grundveili þeirra hefur verið rift af meiri hl. ríkisstj. í morgun.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, sem varla þarf að gera, að í ríkisstj. talaði ég ekki fyrir hönd sjálfstæðismanna, þegar ég flutti þessa till. þar, og það er út af fyrir sig alveg óþarft að bendla þá við þær ákvarðanir, sem ríkisstj. hefur tekið í þessu efni. Hins vegar taka þeir náttúrlega afstöðu á þingi. Það hefur verið samkomulag um að framlengja þessi brbl., sem hér er um að ræða, og samkomulag um að láta haldast óbreyttar þær auknu niðurgreiðslur, þangað til annað kæmi í staðinn. Ég held satt að segja, að það sé alveg nákvæmlega sama, hvort tekst að mynda þessa ríkisstj. eða það verði einhver önnur ríkisstj., sem kemur og tekur við, þá er alveg óhjákvæmilegt að fá það svigrúm, sem hér er farið fram á. Auðvitað hljómar ákaflega fallega brtt. frá hv. Alþb.- mönnum, og ákaflega væri ánægjulegt að geta greitt atkv. með henni. Það er auðvelt að samþykkja, að ekki skuli koma til hækkunar á þessu eða hinu, heldur skuli greitt úr ríkissjóði. En mér finnst vanta í till. þeirra, til þess að þeir væru fullkomlega ábyrgir, ábendingu um það, hvar eigi að taka þær millj., sem hæstv. sjútvrh. var að reikna með, að þetta mundi kosta. Ég hélt, að það hefði komið nokkuð greinilega fram í þeim viðræðum, sem við höfum m.a. átt að undanförnu og ættu ekki að hafa faríð fram hjá neinum í ríkisstj., að þar er ekki fyrir hendi neitt fé aflögu til þess að taka á sig auknar greiðslur úr ríkissjóði, heldur þvert á móti er þar, eins og vitanlegt má vera öllum, nokkur vöntun á fé. Þess vegna þyrfti að fylgja með svona till. tillaga um það, með hverjum hætti ætti að afla þess fjár, sem til þess þyrfti að greiða þetta niður. Það hefði verið æskilegt, að sú ábending hefði fylgt með. Það var því miður fullmikið sagt hjá hv. 9. þm. Reykv., að það hefðu í reyndinni ekki verið leyfðar neinar hækkanir á vörum, eftir að þessi brbl. voru sett, beiðnum um það efni hafi verið synjað. Sannleikurinn er nokkuð á aðra lund. Það hefur t.d. að því er innflutningsverslunina varðar verið talið alveg óhjákvæmilegt, að sannanlegar hækkanir á verði þeirra vara kæmu fram í vöruverði. Ég hef alltaf haldið fram þeim skilningi á þessum lögum, að það þyrfti samþykki ríkisstj. til hvers konar hækkana, jafnt á innfluttum vörum, jafnt á iðnaðarvörum framleiddum hér innanlands og á verði landbúnaðarvara og á fiskverði. Nú er farið að ræða um ákvörðun fiskverðs, og ákvörðun um það efni kemur væntanlega um mánaðamót eða eftir mánaðamót Hvað ætli ríkisstj. eigi þá að gera? Ef t.d. þar stæði eins á, að þar yrði að afgreiða fiskverðshækkun með atkv. oddamanns, ætti þá ríkisstj. að segja nei? Ég á eftir að sjá, hvaða ríkisstj. sem verður við völd á þeim tíma, að hún geri það. Ég held, að það verði ekki dregið í efa, að hér sé um réttmæta kvöð að ræða. Hér er um sannanlegan kostnaðarauka að tefla, sem hlýtur að hafa þær afleiðingar, að kaup bóndans verður þeim mun minna, eða réttara sagt, bændur bera ekki það úr býtum, sem þeim er ætlað, ef þeir ættu að bera þetta óbætt. Það ætla ég að menn geti ekki talið sanngjarnt. Það má segja, að frá þeim harða skilningi á verðstöðvunarlögunum, sem ég hélt fram, hafi í framkvæmd verið vikið, af því að hlutaðeigandi yfirvöldum, verðlagsnefnd, hefur verið veitt almennt umboð til þess að taka til greina sjálfkrafa sannanlegan kostnað innan ákveðinna marka á innfluttum vörum og láta koma fram í vöruverði og einnig á iðnaðarvörum, og ég veit, að hæstv. viðskmrh. kannast vel við þau mál. Ég er ekkert að ásaka hann út af fyrir sig, því að ég býst við því, að hverjum sem verið hefði hefði þótt erfitt að standa gegn því að taka til greina sannanlegar hækkanir, sem um væri að ræða í þessum tilfellum. Þrátt fyrir þessi lög hefur því miður ekki tekist að halda öllu verðlagi í skefjum. En það er áreiðanlegt, að það hefur verið hamlað gegn verðhækkunum með þeim, og það held ég, að sé alveg óhjákvæmilegt að gera líka þennan mánuð til viðbótar og veita nauðsynlegt svigrúm fyrir hvaða ríkisstj. sem við tekur. Svo vil ég endurtaka það, að ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir, að þó að brbl. yrðu ekki framlengd, þá fengju launþegar ekki bætta þá hækkun á búvörum, sem nú er um að tefla, fyrr en 1. des., þó að brbl. væru alveg felld úr gildi og vísitölunni hleypt út eins og hún á að vera samkvæmt útreikningum Hagstofunnar eftir kjarasamningum. Ég held, að hollt sé fyrir menn að athuga líka þetta.



Þar eð samþykkt þessa frv. mundi samkv. yfirlýsingu hæstv. forsrh. þýða, að launþegum væri ætlað að bera bótalaust 9.5% hækkun á grundvallarverði til bænda og mun meiri hækkun útsöluverðs, og felld hefur verið till. um að bæta bændum til bráðabirgða úr ríkissjóði kostnaðarauka þeirra í þann mánuð til viðbótar, sem brbl. er ætlað að gilda, er þingflokkur Alþfl. andvígur framlengingu brbl. Ég segi því nei.