Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Baldvinsson) Laust eftir síðustu mánaðamót barst sjútvn. frv. þetta. Það er samið - eins og stendur í greinargerð þess - af siglinga- og vjelfróðum mönnum, sem til þess voru valdir. Þeir munu upphaflega hafa verið skipaðir til þess að semja tilskipun þá, sem um ræðir í 10. og 11. gr. laga nr. 29, frá 1912, en þeir munu hafa komist að þeirri niðurstöðu, að rjettara væri að breyta lögunum sjálfum, og snúist að því. Hjer er þó ekki um miklar efnisbreytingar að ræða. Aðaltilgangurinn með þessu er að gera skipaskoðanirnar tryggari og öruggari, enda er nú margt breytt frá því, sem var þegar lögin frá 1912 voru sett. Í núgildandi lögum er það lögreglustjóri, sem hefir þetta eftirlit, en með frv. á að færa þetta undir atvinnumálaráðuneytið, sem hefir yfirumsjónina. Og í frv. er landinu skift í skoðunarumdæmi, en stjórnarráðið ákveður þau. Önnur breyting er það, að lögunum er ætlað að ná til smærri skipa og báta, fjórróinna eða stærri. Í aths. frv. er þess getið, að þetta sje gert vegna breytingar á lögum um slysatrygging sjómanna, sem samþykt var á þinginu í fyrra. En einnig er í frv. heimild til, að skoðun skuli fram fara á enn smærri bátum og ferjum. Annars sje jeg ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta. Athugasemdir frv. eru allítarlegar, og vísa jeg til þeirra. Og með samanburði við lögin frá 1912 vona jeg, að háttv.þdm. sjái, að breytingarnar eru í fullu samræmi við þær kröfur, sem nú eru gerðar í þessu efni, og allar ótvírætt til bóta. Vænti jeg svo, að frv. fái að ganga gegnum háttv. deild.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þær breytingar, sem verða á núgildandi fræðslulögum, ef þetta frv. verður samþykt. Samkvæmt 1. gr. þessa frv. verða tvær breytingar á nú gildandi lögum. Samkvæmt gildandi lögum verða börn að ganga 6 mánuði í heimavistarskóla. Þetta ákvæði hefir staðið í vegi fyrir því, að heimavistarskólar væru stofnaðir. Samkvæmt þessu frv. þarf hvert barn ekki að ganga í skólann nema 12 vikur á ári. Önnur breyting, sem verður á núgildandi lögum samkvæmt 1. gr., er sú, að skólanefndum er heimilað að ákveða í reglugerðum skólanna að láta skólaskylduna aðeins ná til barna á aldrinum 12–14 ára. Breyting sú, sem verður á fræðslulögunum, ef 2. gr. verður samþykt, er sú, að nú er skylt að halda uppi skóla í öllum fræðsluhjeruðum, en í þessari umræddu gr. er ákveðið, að ef fræðslunefnd geti sjeð öllum börnum fræðsluhjeraðsins á aldrinum 10–14 ára fyrir fullnægjandi fræðslu farskólalaust, með eftirlitskennara eða með eftirliti sóknarprests eða á annan hátt, þá sje henni það heimilt. Þetta er rýmkun frá því, sem var, og ættu þeir, sem voru því fylgjandi að afnema alla skólaskyldu, að geta fylgt þessu. Vitanlega eiga börnin að ganga undir próf og sanna með því kunnáttu sína. - Þessar greinar eru báðar teknar úr stjórnarfrumvarpinu. Þá koma breytingamar samkvæmt 3. gr. Þar er aðalbreytingin sú, að prestum er skylt að hafa eftirlit með barnafræðslunni í samráði við skóla- og fræðslunefndir, svo og skyldir að vera prófdómendur við barnaprófin, þar sem því verður við komið. - Nefndin var ekki öll sammála um að skylda prestana til þessa eftirlits. Mjer og hv.l.þm. Rang. (Gunn. S.) fanst það ákvæði óþarft, því að það mun víðast vera svo, að prestarnir eru í skólanefnd. En annars er þetta ákvæði, sem hvorki gerir til nje frá. Hins vegar var nefndin öll sammála um að hafa prestana fyrir prófdómendur, því að þeir eru í mörgum tilfellum manna færastir til þess. Hvað snertir endi þriðju greinar, um að prestum beri engin borgun fyrir þessi störf sín, fanst einum nefndarmanninum ósanngjamt, að þeir fengju ekki goldinn ferðakostnað í þessu skyni, og ber hann fram brtt. um það. Þetta eru þá aðalbreytingarnar, sem mentmn. leggur til, að gerðar verði á núgildandi fræðslulögum. Þær eru flestar teknar úr stjórnarfrumvarpinu. Með þessu frv. rjettum við þeim mönnum hendina, sem rýmka vildu skólaskylduna. En lengra sáum við okkur ekki fært að ganga. Lög mega ekki vera svo rúm og víð, að úr þeim verði ekki nema kák í framkvæmdinni, og þau mega heldur ekki vera svo þröng, að ekki sje hægt að framfylgja þeim. Það verður að fara hinn gullna meðalveg.

Sigurður Stefánsson Jeg ber fram brtt. á þskj. 175, sem fer fram á, að prestar fái greiddan ferðakostnað, er leiðir af prófdómarastarfi þeirra. Þetta er ekki nema sanngjarnt, því að þær ferðir geta haft talsverðan kostnað í för með sjer þar, sem prestaköllin eru víðáttumikil. Jeg veit, að það hefir oft kostað mig 15–20 krónur í mínu prestakalli, og hygg jeg, að svo muni vera víðar. Úr því að nefndin hefir orðið á eitt sátt um það, að prestar skyldu enga sjerstaka þóknun fá fyrir þennan starfa, þá finst mjer þó ekki mega minna vera en að þeir fái goldinn ferðakostnað sinn.

Pjetur Ottesen Jeg gerði nokkrar fyrirspurnir og bendingar til nefndarinnar út af þessu frv. við 1. umr. þessa máls, sem beindust í þá átt, að úr því að nefndin vildi rýmka eitthvað skólaskilduna, og færa fræðslulögin yfirleitt að ýmsu leyti í frjálslegra horf, þá gerði hún það frekar en þá kom fram. Nú hefir hv.frsm. nefndarinnar lýst yfir því, að með þessu rjetti nefndin hendina á móti þeim mönnum, sem hefðu viljað gera frekari breytingar á fræðslufyrirkomulagi því, sem nú er, eða afnema það með öllu. Þetta er að vísu vel hugsað og góðra gjalda vert, en það skýtur nokkuð skökku við hjá þeim mönnum, sem mesta fjarstæðu töldu frv. fjvn., það, sem hjer hefir verið rætt að undanförnu. Á það ekki hvað síst við háttv.frsm. Það var altaf viðkvæðið hjá honum, að frv. okkar væri hið mesta hermdarverk og fjarstæða, og var þá lítt að heyra, að hann mundi rjetta hendina móti okkur. En jeg sje á þessu, að hann hefir við rólega athugun málsins komist að raun um, að þetta var ekki svo mikil fjarstæða hjá okkur sem hann hugði í fyrstu, og er slík viðurkenning lofsverð. En jeg er nú, sem vænta mátti, ekki allskostar ánægður með þetta frv. mentmn., og er þá fyrst að athuga 1. gr. Mjer finst það rjett og sanngjarnt að láta ákvæði þeirrar greinar um heimavistarskóla einnig ná til heimangönguskóla. Háttv. frsm. sagði, að það væri svo í „praxis“, að þótt barn nyti ekki nema 12 vikna kenslu í skólanum, þá fengi skólinn styrk. Ef þetta er nú rjett, þá get jeg ekki sjeð neitt því til fyrirstöðu að taka ákvæði um þetta upp í frv., og mun jeg koma með brtt. um það við 3. umr. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að þau fræðsluhjeruð, sem sjá börnum fyrir viðunanlegri fræðslu, geti gert það án þess að halda uppi skóla, ef þau hafa eftirlitskennara eða ef sóknarpresturinn hefir eftirlit með fræðslunni. Nú hefir háttv.frsm. mentmn. (Þorst. J.) komið fram með brtt. þess efnis, að burtu falli þetta ákv. um að prestar sjeu skyldir til að hafa eftirlit með fræðslunni. Hann tók það að vísu fram, að hann legði ekki mikla áherslu á að brtt. þessi yrði samþykt, en mjer kemur það undarlega fyrir sjónir, að hann skuli ekki einmitt leggja mikla áherslu á það að nota sem best kenslukrafta prestastjettarinnar, sem eru heima fyrir í sveitunum og auk þess ber skylda til þess að láta fræðsluna til sín taka lögum samkvæmt. Það mætti nú segja sem svo, að ekki væri þörf á að taka upp slík ákvæði, þegar þau eru til í gildandi lögum. En háttv. deild mun vera það kunnugt, að prestarnir hafa ekki talið sig bundna af þessu ákvæði eftir að barnafræðslulögin komust á, og er því ekki úr vegi að taka þetta upp í frv. sem rækilega áminningu til þeirra um, hver skylda á þeim hvílir viðvíkjandi barnafræðslunni. Það eina, sem hugsanlegt er, að háttv.frsm. geti haft á móti því að halda þessari skyldu að prestunum, er það, að spara mætti kennara við þetta. Það hagar víða svo til í fræðsluhjeruðum, að þau hafa ekki treyst sjer til að halda uppi skólum með því fyrirkomulagi, sem nú er. Af þessu hefir leitt, að hið geysiháa fjárframlag úr ríkissjóði til barnafræðslunnar hefir mjög farið fyrir ofan garð og neðan hjá sveitunum. Jeg hefi nú ekki heyrt, að háttv.frsm. (Þorst. J.) vilji láta hækka styrkinn til sveitaskóla, þar sem eftirlitsfræðsla er, en til þeirra hefir fyrirfarandi verið veitt 5000 krónur á ári. Ef nefndin hefði nú viljað breyta þessu, en ekki ætlast til þess, að kaupstaðaskólarnir væru þar einir um hituna, hefði hún komið fram með einhverjar slíkar brtt. í fjárlögunum. Það má að vísu segja, að þetta hefðu aðrir getað látið til sín taka, en það var þó óneitanlega best viðeigandi, að hún kæmi fram með þær till., ef henni annars væri ekki alveg sama um þó sveitaskólarnir væru olnbogabörn í þessu efni. Þá sagði háttv.frsm. (Þorst. J.), að ekki væri þörf á að skylda prestana til þess að hafa eftirlit með fræðslumálum sjerstaklega, því að þeir væru víðast í skólanefndum og ljetu þau mál því mikið til sín taka. Það er nú að vísu svo, að prestar eru víða í skólanefndum, en innan sumra prestakalla eru margar skólanefndir, og er presturinn venjulega ekki nema þá í þeirri, sem er í þeirri sveit, sem hann er búsettur í. Þess vegna tel jeg rjett að taka slík ákvæði sem þessi upp í frv., og væri ef til vill ástæða til að kveða hjer skýrara á um þetta en nú er í frv., og má athuga það til 3. umr. Þá hefi jeg ekki fleira að taka fram að svo stöddu, en mjer þykir vænt um jafnskýlausa viðurkenningu og þá, sem háttv.frsm. (Þorst. J.) hefir gefið um það, að mentamálanefndin getur gengið í rauninni ekki svo skamt í áttina til tillagna fjvn. um þetta mál, því það tel jeg spor í rjetta átt.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg undrast ekki þó háttv.þm. Borgf. (P. O.) sje ekki allskostar ánægður með tillögur mínar og þyki þær ekki rýmka nóg á fræðslulögunum. Honum þykir undarlegt, að jeg skuli hafa skift skoðun á þessu máli frá því frv. háttv.fjvn. var á ferðinni hjer í deildinni. En það vill nú svo vel til, að þetta frv. mentamálanefndar var að mestu samið áður en fjvn. kom fram með sitt frv. Það mun og flestum háttv.þm. kunnugt, að frv. okkar gengur í þá átt að breyta sem minst frv. stjórnarinnar, og þá aðeins að því leyti, að rýmka fræðslulögin frá 1907, en frv. fjvn. er þess efnis að fresta eða jafnvel strika að miklu leyti út þessi lög. Það hlýtur því að vera vísvitandi eða óafvitandi misskilningur hjá háttv.þm. Borgf. að halda, að við höfum lagað okkar frv. eftir frv. fjvn. eða breytt í nokkru skoðun síðan það var hjer til umræðu. Mjer skildist á háttv.þm. Borgf. (P. O.), að hann vildi skilja mentmn. svo, að hún ætlaðist til, að skólar þyrftu ekki að standa lengur en í 12 vikur til þess að fá hlutfallslega sama styrk úr landssjóði og aðrir skólar, sem lengur störfuðu. Þetta hefir nefndin alls ekki fallist á; hefir hún áður getið þess, að þá væru minni líkur til að fá góðan kennara, ef tíminn væri svo stuttur. Þess vegna áttu tveir hreppar að sameinast í eitt fræðsluhjerað, ef hvor hreppur fyrir sig þarfnast aðeins 3 mánaða kenslu. Það er heimilað með lögum, og því engin vandkvæði á því. Háttv. frsm. sagði ennfremur, að mörg fræðsluhjeruð treystust ekki til að halda uppi lögskipaðri kenslu. Henni hefir verið haldið uppi til þessa víðast hvar og þó að skólarnir hafi verið lagðir niður, stafar það ekki af því, að þessi fræðsluhjeruð hafi ekki viljað halda þeim við, heldur af því, að þau hafa ekki fengið kennara. Hinsvegar hafa komið kvartanir frá ýmsum fræðsluhjeruðum um, að fræðslan hjá þeim væri ekki góð, og þyrfti að lengja skólatímann, einkum á þann hátt, að skólinn standi lengur að dagatali. Jeg held, að það geti ekki komið til mála að stytta námstímann í fastaskólum eða kaupstaða- og þorpaskólum. Jeg þekki engin dæmi þess, að menn hafi viljað láta skólana starfa styttri tíma en 6 mánuði. Það getur verið, að hv.þm. Borgf. þekki einhver slík dæmi, en jeg gæti trúað að það væru ekki til. Heilsufar barna í skólunum hefi jeg áður minst á í ræðu hjer í háttv. deild. Jeg tel skólagönguna með öllu hættulausa fyrir allan þorra barnanna. Hitt er annað mál, að fyrir getur komið, að einstaka barn þoli ekki skólavistina, en nú eiga læknarnir að hafa eftirlit með því. Ef hjer væri um einhverja hættu að ræða fyrir heilsu barnanna, held jeg að annað ráð væri miklu heilladrýgra en stuttur skólatími að dagatali, og það er að láta börnin ekki sitja lengi á dag í skólanum. Jeg get ímyndað mjer, að sumstaðar sjeu börnin látin sitja of lengi á hverjum degi á skólabekk, en það er undir skólanefndum, kennurum og læknum komið, og verður að treysta þeim til þess að sjá um að börnin sjeu ekki ofþreytt. Jeg er sammála háttv.þm. Borgf. (P. O.) um það að fækka kennurum eins mikið og framast má vera. Jeg er þeirrar skoðunar um alla starfsmenn, að það þurfi að fækka þeim eins og hægt er. Láta þá hafa nóg að vinna, en sæmileg laun til að lifa af. Það gæti nú verið, að það mætti fækka kennurum í kaupstaðaskólum nokkuð með því móti, að börnin gengju styttri tíma í skólana á degi hverjum en nú er. Jeg vona nú, að hv. deild samþykki þetta frv. með sem minstum breytingum, því að þá kemst það gegnum þingið. Annars, ef menn gera við það miklar brtt., er líklegast að það tálmi því, að það nái fram að ganga.

Hákon Kristófersson Viðvíkjandi brtt. á þskj. 175 vildi jeg leyfa mjer að beina þeirri spurningu til háttv.flm., hvort hann ætlast til, að prestum sje borgaður ferðastyrkur aðeins fyrir ferðir sínar til eftirlits með barnaprófum, eða hvort þessi ferðakostnaður eigi að ná til húsvitjunarferða. Eftir orðanna hljóðan má skilja brtt. þannig, að hún nái einnig til húsvitjunarferða. Ef það tíðkaðist, að þeir tækju ferðastyrk fyrir húsvitjunarferðir, held jeg, að það mundi gera þá óvinsæla í sveit sinni, enda virðist mjer ekki geta komið til mála að launa þá sjerstaklega fyrir að gera embættisskyldu sína, sem húsvitjanaferðir eru. Hinsvegar býst jeg ekki við, að meiri hl. presta mundi notfæra sjer þessi fyrirmæli, en samt sem áður eiga þau ekki að eiga sjer stað. Jeg held, að háttv. deild geti tæplega staðið sig við að samþykkja brtt. á þskj. 191 frá háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), því jeg sje ekki, að hún sje til annars en gera 3. gr. frv. miklu óaðgengilegri en annars. Að lokum vildi jeg leyfa mjer að skjóta því til háttv.flm.brtt. á þskj. 175, hvort hann sjái sjer ekki fært að taka tillöguna aftur, því að jeg hygg, að hún yrði mjög óvinsæl hjá almenningi, ef hún yrði að lagaákvæði.

Pjetur Ottesen Hv. frsm. (Þorst. J.) vildi ekki kannast við stefnubreytinguna hjá sjer. Það getur nú verið, að hann hafi altaf verið á þessari skoðun, er hann hugsaði málið rólega, en um daginn, er frv. fjvn. var til umræðu í háttv. deild, var á honum svo mikill vígamóður, að hann hefir þá ef til vill gengið feti framar í orðum en skoðun hans leyfði.  (Þorst. J.: Jeg held, að jeg hafi hugsað þetta mál alveg eins mikið og háttv.þm. Borgf.)  . Já, það getur núi verið, að háttv.frsm. hafi vit á málinu og mikið um það hugsað, en hann hugsar ef til vill sem svo, að þar sem hann sje kennari, sje hann færari í þessum efnum en allir háttv. deildarmenn aðrir og geti því öðrum betur gefið ráð og bendingar um þessi mál. Hann verður nú vitanlega að sætta sig við dóma manna um þetta, hvernig sem þeir falla. Jeg held nú enn, að háttv. mentmn. hafi ekki verið búin að semja þetta frv. sitt þegar frv. fjvn. var fyrst til umr. í háttv. deild. Hygg jeg því, að fullyrða megi, að það hafi átt mikinn þátt í því, að þetta frv. mentmn. er nú fram komið þann veg sem það er. Annars var fátt, sem háttv.frsm. (Þorst. J.) færði móti athugasemdum mínum, enda get jeg geymt það til 3. umr. að svara því, því að þá hefi jeg hugsað mjer að koma með brtt. við frv., eins og jeg gat um áðan. Hann mintist á, að umkvartanir hefðu komið frá ýmsum fræðsluhjeruðum um, að fræðslan væri ekki góð, og kendi því um, að námstíminn væri of stuttur. Að svo miklu leyti, sem marka má þessar umsagnir, má eins ætla, að þetta stafi af því, að kenslan sje ekki eins góð og skyldi í þann stutta tíma, sem skólinn stendur, og svo hinu, að mjög skortir á um samstarf milli heimilanna og skólanna. Það er engin sönnun fyrir því, að í þessum fræðsluhjeruðum mundi það drýgra eða heillavænlegra að lengja námstímann. Háttv. frsm. (Þorst. J.) tók það fram, að hann væri sammála mjer um það, að fækka ætti kennurum og öðrum starfsmönnum ríkisins eins og hægt væri. Sje þetta virkilega meining hans, ætti hann þá líka að geta verið sammála um það að nota sem best þá kenslukrafta, sem prestarnir geta látið í tje, með því að halda ákvæði um að þeir inni af hendi þá fræðsluskyldu, sem þeim ber eftir eldri lagaákvæðum.

Sigurður Stefánsson Jeg vildi leyfa mjer að segja nokkur orð út af fyrirspurn háttv.þm. Barð. (H. K.). Það er ekki meining mín að breyta gildandi lögum með þessari brtt., en eftir þeim ber prestum engin sjerstök borgun fyrir húsvitjanir. Brtt. miðast eingöngu við þær ferðir, sem prestar yrðu að fara til þess að vera prófdómendur, en á engan hátt við lögbundnar húsvitjunarferðir presta, enda mundi engum presti detta í hug að gera reikning fyrir ferðakostnaði á húsvitjunarferðum. Þetta hefði að vísu mátt taka glöggar fram í brtt., en ef það er skoðað í sambandi við það, sem stendur næst á undan í frv., skil jeg ekki, að það fái valdið misskilningi. Því þar kemur málsgrein brtt. aðeins í sambandi við störf presta við barnapróf. Annar háttv.þm. skaut því að mjer undir umræðunum, að það væri hart, að prestar ættu að fá þennan ferðakostnað úr sveitarsjóði, og væri rjettara, að hann væri greiddur úr ríkissjóði eins og hingað til. Það kann að vera, að nokkuð sje hæft í þessu, en jeg held, að þetta yrðu aldrei nein stórkostleg útlát fyrir sveitarsjóðina, en hinsvegar rjettlátt, að prestar fái greiddan þennan ferðakostnað, því fremur sem þeir fá ekki kaup fyrir þetta starf eins og aðrir, sem að því vinna.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Það kannast sjálfsagt sumir hv. deildarmenn við það, að þegar skipi er siglt að landi, virðist skipverjum landið færast nær þeim, en gæta ekki þess, að þeir færast nær landinu sjálfir. Nokkuð líkt þessu finst mjer háttv.þm. Borgf. (P. O.) fara. Honum finst jeg hafa þokast frá skoðun minni í áttina til sín, en gætir þess ekki, að það er hann, sem hefir snúið frá villu síns vegar og er nú orðinn sanngjarn og talsvert skynsamur í skoðunum, og gleður það mig mjög, hvað hann nálgast skoðanir mentmn. Mjer stendur á sama um það, þó að hann haldi að mentmn. sje að færast í skoðunum í áttina til hans, en veit ekki, að það eru hans skoðanir, sem eru að breytast til batnaðar og eru að verða líkari skoðunum mentamálanefndar en áður hefir verið.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki lengja umr. með skáldlegum lýsingum eins og hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), enda má jeg ekki gera nema stutta athugasemd. Það er hygginna manna háttur, þegar eigi er hægt að komast að settu marki, að komast þó eins langt og auðið er, í von um að takmarkið náist á þann hátt. Tillögur háttv. mentamálanefndar benda til þess, að fjárveitinganefnd hefir unnið mikið á, þó frv. hennar væri felt. Hún hefir unnið svo mikið á, að með þessu frv. er svo langt gengið frá því, sem fræðslulögin frá 1907 grundvallast á, að það gefur bestu vonir um, að jafnvel hv.frsm. sje algerlega að hverfa frá villu síns vegar og hallast að því, sem fjvn. telur bestu úrlausnina.

Frsm. (Jón Þorláksson) Eins og nál. á þskj. 91, sem prentað er fyrir þrem vikum, ber með sjer, hefir allshn. ekki getað fundið neina gilda ástæðu á móti frv. þessu og mælir því eindregið með því, að það fái fram að ganga. Jeg skal leyfa mjer að gera nánan grein fyrir þessu, og er þá fyrst á það að líta, að þessi tvö lögsagnarumdæmi eru langfámennust af öllum þeim, er sjerstökum embættismanni er ætlað að þjóna, að undanteknum Siglufirði, sem er fámennasta lögsagnarumdæmi landsins, og Vestmannaeyjum, er hafa dálítið fleiri menn að telja, en bæði þessi umdæmi hafa verið tekin út úr sambandi annara sýslna, af því að þau þóttu svo afskekt, að embættin yrðu ekki starfrækt viðunanlega í sambandi við önnur umdæmi. En þegar slept er Siglufirði og Vestmannaeyjum, og Dala- og Strandasýsla sameinaðar, þá verða þær þriðja mannfæsta lögsagnarumdæmið í landinu, með um 3800 manns (Dalasýsla 2000, Strandasýsla 1800); Skaftafellssýslur eru lægstar í manntalinu (ca. 3000), og Barðastrandarsýsla næst (með 3400). Í hinum 12 umdæmum landsins, utan Reykjavíkur, er mannfjöldinn þetta frá 8200 og niður í tæp 4000, sem er lítið eitt hærra en í Dala- í Strandasýslum til samans. Það er því ótvírætt, að þessar tvær sýslur skera sig svo algerlega út úr núverandi skipun lögsagnarumdæma landsins, að óeðlilegt er að halda tvo sýslumenn til að þjóna þeim. Það væri þá aðeins af þeim ástæðum, ef sannað yrði, að eins stæði á um þær og Siglufjörð og Vestmannaeyjar, að þær væru svo afskektar, að sami maður gæti ekki þjónað þeim báðum; en slíku er ekki til að dreifa. Að vísu má segja, að umdæmi þetta verði víðlent, en þó verður það ekki víðlendasta umdæmið. En á hitt ber einnig að líta, að þarna eru sæmilegir vegir, búið að bæta þá mikið frá því, sem áður var, símar komnir víða og von á nýjum, en þar af leiðir, að viðlendið verður því ekki til jafnmikillar fyrirstöðu nú sem áður, að embættið verði vel rækt. Til samanburðar mætti nefna Þingeyjarsýslur, sem eru miklu erfiðari yfirsóknar, auk þess sem mannfjöldi þeirra telst full 5000, og Skaftafellssýslur, sem eru langerfiðastar yfirferðar af öllum lögsagnarumdæmum landsins. Hitt er alkunnugt, að það tíðkast víða hjer á landi, að sami maður þjónar fleiri sýslum en einni; meira að segja hafa sumir sýslumennirnir á hendi formensku tveggja sýslunefnda og eru bæjarfógetar að auki. Kæmist þessi sameining á, væru 6 sýslumenn, sem hefðu formensku tveggja sýslna, og þar að auki 3 umdæmi, þar sem sami embættismaður hefir 2 sýslur og 1 kaupstað til yfirsóknar. Af þessum ástæðum hefir nefndin fallist á rjettmæti þessa frv., og hefir með athugunum sínum þessu máli samhliða, ekki getað fundið annað en að hjer stæði svo sjerstaklega á, að þessi sameining sje rjettmæt, þótt ekki sje önnur breyting gerð á skipun lögsagnarumdæma. Við þetta frv. hafa komið fram tvær brtt., og finst mjer ekki, að jeg geti gengið fram hjá þeim án þess að athuga þær lítils háttar. Önnur þeirra, á þskj. 116, er fram borin af hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). sem sæti á í allshn., og fer hún fram á, að sýslumaðurinn skuli vera búsettur í Dalasýslu. Jeg verð nú að líta svo á, að annaðhvort sje, að brtt. þessi sje fram borin af ókunnugleika vestur þar, eða ekki af fullri sanngirni. Sá staður sem best liggur við sem sýslumanns setur eftir sameininguna, ef sýslumaðurinn vill búa í kaupstað, er í Strandasýslu, og er það Borðeyri, þar sem sýslumaður Strandamanna er búsettur nú. Væri því óviðkunnanlegt að ákveða hitt með lögum, ekki síst þegar á það er litið, að hvergi er ákveðið í lögum að skylda sýslumenn til að sitja á vissum stað. Þar að auki er Borðeyri stærsta þorpið þar um slóðir, og styttra þaðan á fjarlægasta bæ í Dalasýslu heldur en í Strandasýslu. Nú, vilji sýslumaðurinn heldur búa búi sínu í sveit, þá eru til hentugir staðir innan beggja sýslna, en nefndin er á móti því að ákveða nokkuð þar um með lögum. Þá er það hin brtt., á þskj. 189, frá hv.þm. Dala. (B. J.). Af henni er ekki annað að sjá en að hún sje sjálfstætt frv. um gagngerða breyting á allri dómaskipun í landinu. Það verður ekki vel sjeð, hver meiningin er með þessu, en virðist þó vaka fyrir flm. (B. J.), að lögsagnarumdæmin eigi að vera 5 á öllu landinu, og hefir nú engin sýslan týnst á þessu uppprentaða skjali, en áður hafði ein sýslan gleymst á skjali því, er fyrst var útbýtt. Við 4 nefndarmennirnir, sem athugað höfum þetta lítils háttar, getum ekki annað sjeð, en það sje fjarstæða að bera þetta fram sem brtt, og erum því algerlega á móti því á þessum grundvelli. Að vísu mun hv.þm. Dala. (B. J.) hafa sótt fyrirmynd brtt. sinnar til launanefndarinnar frá 1914. Meiri hluti hennar vildi aðgreina umboðsvald og dómsvald, vildi hafa 6 dómara á landinu og kalla starfssvið hvers þeirra „lögdæmi“. En nefndin komst aldrei svo langt, að hún leiddi þetta mál í lagaform, og var það mikið óhagræði fyrir hv.þm. Dala. (B. J.). Annars hefði hann getað skrifað það upp og flutt svo sem sína lausn á málinu. En úr því svo var ekki, varð hann að taka af því, sem til var inni fyrir hjá sjálfum honum, og hefir ekki tekist það betur en svo, að hvorki hann nje aðrir geta vitað, hver meiningin er með þessari till. hans. Það sjest hvergi, hvernig skipa eigi störfunum. Það mun þykja sennilegast., að þessir 5 sýslumenn, sem annars er ekki neitt nafn gefið í brtt., eigi að fara með dómsvaldið, en viðkunnanlegra hefði það verið, að skýrt ákvæði væri þar um í lögunum. Jeg vil ekki gera ráð fyrir, að það sje meining flm. (B. J.), að þessir 5 embættismenn eigi að taka að sjer 19 manna starf, eins og það er samkvæmt núgildandi embættaskipun landsins, en annað er þó ekki hægt að fá út úr brtt. En, sem sagt, jeg geri ekki ráð fyrir því, fyr en jeg þá heyri það af vörum hv.flm. sjálfs, og læt því hjer staðar numið um það atriði að sinni. Enda get jeg látið úttalað um brtt. þangað til hv.flm. (B. J.) hefir einhverja vörn flutt í máli þessu. Hinu treysti jeg, að hv.þd. lofi frv. að ná fram að ganga óbreyttu. En fyrir sjálfan mig vil jeg geta þess að lokum, að framan af var jeg í nokkrum vafa um það, hvort rjett væri að sameina þessar sýslur. Mjer fanst álitamál, hvort ekki mundi rjettara að sameina Dalasýslu við aðra hvora sýsluna við Breiðafjörð, sem hún liggur á milli, því þar væri um líka hagsmuni að ræða, og bæta Strandasýslu við Húnavatnssýslu. En við nánari athugun sá jeg, að þetta mundi athugavert, og erfitt líka að fá bæði sýslumannsembættin afnumin. Hvor sýslan fyrir sig getur verið sjálfstætt sýslufjelag, þótt sami maður þjóni þeim báðum, og haft því sína eigin hagsmuni út af fyrir sig. Þess vegna fjelst jeg á rjettmæti þessarar sameiningar og vinn eindregið að því, að hún nái fram að ganga.

Bjarni Jónsson Úr því hv.frsm.allshn. (J. Þ.) fanst svo nauðsynlegt að sýna hv.þdm., hvað hann væri mjer miklu fremri og vitrari, þá hefði honum eflaust verið ráðlegra að bíða eftir því, sem jeg hefi fram að færa í máli þessu, og dæma svo eftir því. En þetta hefir hann ekki viljað, og hann um það. Um fyndni hans viðvíkjandi prentvillunni hefi jeg ekki mikið að segja. En hafi prentvillupúkinn aldrei leikið á hann, þá ann jeg honum þess, þó jeg hins vegar efist um, að öll hans rit og öll hans skrif, sem út hafa komið, sjeu prentvillulaus. Því, sem hann hafði fram að færa til stuðnings sýslumannssetri á Borðeyri, furðar mig á, þar sem hann hlýtur að vera slíku kunnugur frá þeim árum, er hann fór með vegamál landsins. Það er kunnugt, að þessi sameining hefði aldrei komið á dagskrá, ef ekki væri óánægja meðal Strandamanna um það, að sýslumaður þeirra sæti úti á sýsluenda. Það er miklu nær að flytja sýslumann Strandamanna norður í Hólmavík. Þar í kring er von um, að síldarútvegur verði rekinn, og það í stórum stíl, nú á næstu árum, Það eru óhöpp í byrjun stríðsáranna, sem valdið hafa því, að þetta hefir ekki komist á fyr. Þetta vita allir, sem nokkuð eru kunnugir um Strandasýslu og eins er það, að útvegur þessi mun fjölga sýslubúum til muna og því ástæðulaust að hlaupa til og sameina Strandir annari sýslu. Þó að Strandasýsla gangi á biðilsbuxum, vegna óánægju um núverandi sýslumannssetur, þá er engin ástæða fyrir Dalasýslu að taka við henni. Sú sparnaðaraðferð, sem hv.þm. nú hafa tekið upp, er annars harla undarleg. Hún minnir á aðferð arnarins, sem steypir sjer úr háa lofti, hremmir eitt lamb og flýgur burt með það. Menn ráðast að einum og einum embættismanni, en forðast eins og heitan eld að spara stórar upphæðir og gera stórfenglegar kerfabreytingar. Í brtt. minni fer jeg fram á það að aðskilja umboðsvald og dómsvald. Var það allmikill óþarfi hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) að slá því fram, að jeg vissi ekki, hvað jeg hefði átt við með brtt.; hefði hann gjarna mátt spara sjer þau orð, þangað til hann hafði heyrt ræðu mína, Þá var það og rangt, sem þessi hv.þm. (J. Þ.) sagði um fyrirmyndina að till. minni, því milliþinganefndin hafði einmitt þessa hugmynd frá mjer. Hún gekk inn á þessa hugmynd eftir tillögum mínum hjer á þingi og eftir viðtali við mig. Þessu verður hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) að renna niður, og jeg vona, að honum verði bitinn að góðu. Jeg hefi aldrei gengið þess dulinn, að til þess að koma ákvæðum till. minnar í framkvæmd þurfi að breyta dómaskipun landsins, og að slíkt verður ekki gert á þessu þingi. En fyrir því er till. engin fjarstæða. En hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir aðeins ekki dreymt um, að jeg ætlaði að vísa þessu til stjórnarinnar, til þess að hún athugaði málið og undirbyggi til næsta þings. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gat þess, að sjer hefði sýnst rjettara að sameina Stranda- og Húnavatnssýslu eða Dala- og Snæfellsnessýslu, en sýndist þó að falla frá rjettu máli. Ástæðan virðist helst hafa verið sú, að ómögulega hafi mátt spara nema einn sýslumann! Sameining Stranda- og Húnavatnssýslu sýnist að mörgu leyti vera auðveld, vegna samgangna á sjó, sem auðveldir mjög yfirsókn í þeim sýslum. En hitt fæ jeg ekki skilið, hvernig samgöngur á sjó eiga að gera sýslumanni hægari yfirsókn um Stranda- og Dalasýslu, nema hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) ætli honum að sigla umhverfis alla Vestfirði? Þó vegir hafi að nokkru verið bættir í þessum sýslum, þá er það algerlega aukaatriði. Jeg vil geta þess, að þó jeg hafi sett hjer fram þessa till., um að hafa 5 fjórðungsdómara, þá er jeg ekki sannfærður um, að slíkt sje hin eina rjetta leið, eða horfir til verulegs sparnaðar. Jeg veit satt að segja ekki ódýrari innheimtumenn en sýslumennina. En jeg kom fram með þetta til þess, að stjórnin rannsakaði þetta, því nefndinni hefir ekki dottið í hug að rannsaka neitt; hún ræðst aðeins á einstaka embættismenn út í bláinn. Eins og öllum er kunnugt, þá lýsti stjórnin yfir því, að hún vildi draga úr embættabákni þessa lands. Er ekki ósennilegt, að hún beri fyrst niður þar sem eru sýslumennirnir. Til mála gæti og komið, að hún legði til að aðskilja ríki og kirkju. Það mundi að vísu spara ríkissjóði útgjöld, en ekki landsfólki, því prestar mundu verða hjer eftir sem áður. Hinu býst jeg ekki við, að stjórnin í till. sínum ráðist á háskólann, því hann er algerlega sjerstæð stofnun; hann er universitas. Jeg hygg því, að stjórnin muni aðallega leggja til að fækka sýslumönnum, og því þótti mjer rjett að benda henni á þessa leið. Jeg ætlast til þess, að hv.þm. sjái, að sameiningar sýslumannaembættanna nú upp úr þurru eru ekki sæmilegar, allra síst þar sem enginn eyrir sparast við það fyrst um sinn, heldur á að vísa málinu til stjórnarinnar til rannsóknar. Yrði það og hvatning til stjórnarinnar og mundi ýta undir hana að gera gangskör að því að lagfæra embættaskipunina í landinu. En ef nú á annað borð hv.þm. vilja taka fram fyrir hendur stjórnarinnar í þessu efni og fara nú þegar að káka við að sameina eina og eina sýslu, þá liggur margt miklu nær en sú sameining, sem hjer er farið fram á. Má þar nefna sameining Stranda- og Húnavatnssýslu og enn fremur sameining Dala- og Snæfellsnessýslu. Mundi tiltölulega auðvelt fyrir sýslumann að ferðast um þær sýslur báðar, hvort heldur hann væri búsettur á Staðarfelli eða í Stykkishólmi. Þá mætti og skera sundur Barðastrandarsýslu og láta nyrðri helminginn fylgja V.-Ísafjarðarsýslu, en hinn hlutann Snæfellsnessýslu. Þetta alt og miklu fleira má gera, ef menn á annað borð vilja saxa sundur gamla hjeraðaskipun í óþökk allra landsmanna. Að ganga að kjósendum eins og ræningi og slá þá þar sem sárast svíður, það er mátinn á þessu þingi. Þeir eru sviftir rjetti, án þess að svo lítið sje látið að spyrja um álit þeirra. Jeg mótmæli því algerlega, að kjósendur í Dala- og Strandasýslu verði teknir einir út úr og beittir sjerstökum rangindum, og legg því til, að þessu máli, ásamt öllum fylgjandi till., verði vísað til stjórnarinnar. Þá mun sjást, hvað rannsókn leiðir í ljós um þessi mál. Og þá kvarta jeg ekki. Lýk jeg svo máli mínu að sinni, en geri það að tillögu minni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Forsætisráðherra (S. E.) Þegar samsteypa Árnes- og Rangárvallasýslu var hjer til umr. í hv. deild, þá tók jeg ekki til máls, en nú þykir mjer rjett að segja örfá orð. Jeg hefi ekki litið svo á, að nokkuð verulegt væri til fyrirstöðu þessum samsteypum, en mjer hefir ekki þótt ástæða til að tala mikið um þessi efni nú, vegna þess að stjórnin er þegar búin að boða það, að hún ætli að taka alla embættaskipun landsins til rækilegrar íhugunar. Þess vegna er það æskilegra fyrir stjórnina, að hún bindi sig ekki nú við ákveðnar till. um þessi mál. Ef hún gerir það nú, hlýtur hún að hafa erfiðari aðstöðu til þess að líta óhlutdrægt á það mál og ráða því til heppilegra lykta. Því er það, að jeg vil ekki að svo stöddu taka ákveðna afstöðu til þessara samsteypumála. Að því er snertir till.hv.þm. Dala. (B. J.), þá gleður það mig, að hann skuli ekki ætlast til, að ákvörðun verði tekin um hana á þessu þingi; til þess er líka málið alt of umfangsmikið. En þó nú þessar samsteypur sýslumannaembætta eigi að verða að lögum, þá sje jeg ekkert á móti því, að endanleg ákvörðun um það dragist til næsta þings, úr því þessir sýslumenn sitja í embættum áfram hvort sem er.

Frsm (Jón Þorláksson) Jeg skal fyrst snúa mjer að ástæðum hv.þm. Dala. (B. J.), enda voru þær ekki svo veigamiklar, að langan tíma taki að svara þeim. Fyrsta ástæða þessa hv.þm. (B. J.) var sú, að Strandasýsla mundi vaxa að mun á næstu árum, vegna síldveiða. Það má vel vera, að einhverjar síldarstöðvar rísi þar upp; jeg skal engu um það spá. En jeg get ekki skilið það, að sýslan verði á nokkurn hátt erfiðari yfirsóknar fyrir þá sök. Þá vildi hann neita því, að bættar samgöngur á sjó gerðu ljettara að þjóna sýslunni, og reyndi þar að snúa út úr orðum mínum. En jeg held fast við það, að sýslumaðurinn geti haft hag af því að fara sjóveg t. d. til síldstöðvanna norðarlega í Strandasýslu, og það jafnt í hvorri sýslunni sem hann er búsettur. Enn fremur taldi hv.þm. Dala. (B. J.) það tilgangslítið að koma með frv. um þessa sameiningu nú, þar sem það ekki kæmi til framkvæmda fyr en eftir tugi ára, vegna þess, að nú sætu þar í embættum ungir sýslumenn og hraustir. Það má vera, að hv.þm. (B. J.) sje kunnugri þessum mönnum en jeg og viti, að þeir sjeu ekki hæfir til annars en að vera alla sína æfi sýslumenn í fámennustu sýslum landsins. En jeg verð að draga þetta stórum í efa. Eftir því sem jeg þekki þessa menn, og jeg er þeim allmikið kunnugur, þá hygg jeg, að þeir muni, eigi síður en aðrir embættismenn landsins, geta síðar átt kost betra embættis, og það áður en langt um líður. Og þegar slíkt er fengið, er ekkert því til fyrirstöðu að koma sameiningunni á. Hrakspár háttv. þm Dala. (B. J.) um þessa menn eru því lítilsvirði í mínum augum, því jeg ber fullkomlega brigður á, að hann þekki þessa menn svo miklu betur en jeg, að þessi fullyrðing hans sje rjett. Og nú þykist jeg hafa skeiðriðið þar yfir, sem hann fór ofan í, svo jeg noti hans eigin samlíkingu. Loks mintist þessi hv.þm. (B. J.) með stakri velvild á það, sem jeg sagði um sameining Dala- og Snæfellsn.sýslna. En þar kom hann einmitt fram með það atriði, sem slíkt strandar á. Hann hugsar sjer að skera hluta af Barðastrandarsýslu og bæta við Dalasýslu, og svo að leggja Snæfellsnessýslu þar við. En þá þyrfti að skera af Snæfellsnessýslu Hnappadalssýsluna og bæta henni við t d. Mýrasýslu; og þá þyrfti líklega að skera eitthvað af Mýrasýslu líka? Eða yfirleitt, hvað á lengi að halda áfram að skera af, hvort sem haldið er norður eða suður? Jeg hefi enga von um, að samþykki næðist til þess að höggva sundur sýslufjelög, þótt einhverjum kunni að detta í hug, að slíkt sje hagkvæmt. Hygg jeg, að Barðstrendingar mundu verða þungbrýnir, ef skera ætti sýslu þeirra sundur, og að Snæfellsnessýsla mundi una því illa, ef Hnappadalssýsla væri sniðin frá henni. Yfirleitt hygg jeg, að hv.þm. Dala. (B. J.) hafi fært svo skýr rök fyrir því, að þessi leið sje of torfær til þess, að út á hana sje leggjandi, að ekki þurfi að ræða um það frekar. Það hefir hjer í þessu sambandi einnig verið minst á hitt frv., um sameining Árnes- og Rangárvallasýslna. En þar er ólíku saman að jafna. Sameining Dala- og Strandasýslna fellur alveg inn í það kerfi, sem nú er á skipulagi lögsagnarumdæmanna En það væri alveg sjerstætt í núverandi skipulagi, ef Árnes- og Rangárvallasýsla væru sameinaðar. Árnessýsla er fjölmennasta lögsagnarumdæmi utan Reykjavíkur, og Rangárvallasýsla er svo fjölmenn, að Dala- og Strandasýslur hafa ekki til samans jafnmarga íbúa og hún ein. Það er því alt annað að sameina Árnes- og Rangárvallasýslu eða þær tvær, sem nú eru til umr., og ekki samanberandi. Það var nýtt atriði fyrir mjer, þar sem hv.þm. (B. J.) gat um, að hann hefði átt þessa till. um að skifta öllu landinu í 5 sýslur heima hjá sjer í borðskúffunni og að milliþinganefndin hafi fengið það hjá sjer. Þetta minnir mig á góðan vin okkar beggja, sem jafnan hefir þessi sömu ummæli um flest, sem stungið er upp á í landsmálum, nefnilega að hann hafi fyrstur brotið upp á þessu. Fyrst svona stendur á, er ekki að furða, þótt hv.þm. Dala. (B. J.) sje till. kær, og verður að virða það til vorkunnar honum, að hann hefir flutt hana hjer. En úr því hann hefir nú samt ekki haldið henni neitt fram og viðurkennir, að hún sje ekki til neinna bóta, þá skal jeg ekki ræða frekar um hana. Hæstv. forsrh. (S. E.) endurtók loforð stjórnarinnar um að taka embættakerfið til yfirvegunar og gat þess um leið, að ekki væri neitt óeðlilegt að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Jeg skal játa, að það kann að vera þægilegt fyrir hæstv. stjórn að hafa þetta mál óafgreitt. Þá getur hún, ef illa horfist á með efndir þessa loforðs hennar, gripið til þess og lagt það fram, og verið viss um góðar undirtektir þingsins. En hitt veit jeg ekki, hvort að svo stöddu ber að álíta stjórnina svo nauðulega stadda um efndir á þessu stefnuskráratriði sínu, að ástæða sje til að vísa þessu til hennar. Að minsta kosti er allshn. á móti því og mun því greiða atkv. á móti till.hv.þm. Dala. (B. J.).

Bjarni Jónsson Jeg vil biðja háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) að muna það, að það er hann. sem nú ræður því, í hvaða tón er talað. Jeg hefi aldrei kastað að honum hálfu orði í þessum tón og mun væntanlega ekki gera það, - að fyrra bragði. En hitt má hann ekki ætla, eftir slíkt tilræði, að hann sleppi svo á brott, að maður nái ekki í taglið á honum. Þessi háttv.þm. (J. Þ.) kvað síldarverin ekki mundu gera sýsluna stærri. Það eru undur mikil, að gamall vegamálastjóri skuli vera gæddur svo frábæru mannviti að geta uppgötvað það, að síldarver teygi ekki neitt úr skæklum landsins. Maður gæti alt að því ætlað slíkum vitring að skilja það, að þótt þau ekki megni þetta, þá hljóta þau samt, eftir því sem þeim fjölgar, að krefjast æ meiri lögreglustjórnar. Og innan fárra ára verða þau orðin svo mörg, fiskiverin á Ströndum, að það verður ofverk einum manni að hafa þá sýslu á hendi. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók svo harðan sprett áðan, á sínum stríðalda mannvitsfák, að hann þeysti alveg óvart fram hjá þessu mikilvæga atriði. Þá mun hann ekki heldur hafa haldið nægilega í við folann, þessi vegvísi maður, þegar hann var að tala um samgöngutækin á milli þessara sýslna. Hann kvað allan galdurinn í því fólginn að nota samgöngutæki þau, sem þar væru fyrir hendi, og sigla á skipum og bátum yfir flóann. Ja, „kóngur vill sigla, en byr hlýtur að ráða“, og jeg veit ekki betur en að sami sje sjórinn þar og fyrrum, og sömu bátar og ferðir þar á milli eins ótryggar og altaf hefir verið, en yfir fjallgarðana ganga skipin ekki enn þá. Verkfræðingurinn á eftir að finna upp slík skip. Þá þóttist háttv.þm. (J. Þ.) heldur slá í gandinn, þegar hann fór að tala um sýslumennina í sýslum þessum. Hann fór nokkrum háfleygum orðum um hlutverk þeirra í lífinu, og mátti á honum skilja, að aðalástæðan fyrir þessu frv. væri sú, að hækka þá í embættastiganum. En eftir því sem jeg veit best, þá sitja nú ungir menn í flestum sýslum landsins. Og með því að jeg get ekki sjeð fyrir, að neinn manndauði sje í námunda, þá á jeg ekki heldur von á því, að nokkurt þessara embætta losni svo bráðlega. Og væntanlega er það þó ekki ætlan þessa háttv.þm. (J. Þ.), að aðrir menn verði reknir upp úr betri embættum, til þess að koma þessum að. Að því er snertir aðsetursstað sýslumannsins, þá er skakt að gera ráð fyrir, að sýslumaðurinn vilji endilega sitja í kaupstað, að minsta kosti ekki sá yngri, sem býr á jörð og kysi væntanlega að halda áfram að búa. Háttv. þm. hefði því mátt finna betri rök í því efni. Þá greip gæðingurinn nokkur víxlspor, er hann var að vitna til umyrða minna um Dala- og Snæfellsnessýslu. Blandaði hann þar öllu saman, og eins því, er jeg sagði um Barðastrandarsýslu. Annars lagði jeg aðaláhersluna á það, að Alþingi bæri að forðast að gera þetta þvert ofan í vilja hjeraðanna. Þessar sýslur, sem hjer er um að ræða, eiga auðvitað sama tilkall til ríkissjóðsins sem aðrar sýslur landsins, því þær gjalda í hann að sínum hluta, eins og hinar. Ef þær nú kæra sig ekki um að spara þetta, þá virðist lítil ástæða til að þröngva þeim til þess. Að minsta kosti mætti láta svo lítið að spyrja þær um þetta. Það hefir ekki heldur hepnast þessum háttv.þm. (J. Þ.), nje sparnaðarmanninum úr Eyjafirði, að sýna fram á nokkra rökstudda ástæðu fyrir frv. þessu, og hafa ræður þeirra og rök verið fimbulfamb eitt. Í lok skeiðsins mintist háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) með nokkrum orðum á einn vin sinn fyrir handan hafið. Tók hann í sama bili allur að skjálfa, eins og sá maður gerir jafnan, þegar hann verður fyrir mikilli andlegri áreynslu. Veit jeg ekki, hvort þetta var tilviljun ein, að hann líktist honum svo, eða eðlilegar afleiðingar sprettsins. Er mjer og sama hvort er, en á það vil jeg minna, að sá maður, sem mestu rjeð í nefndinni, er einmitt flokksmaður hans. Urðu líka auðsæ merki þess á starfsemi nefndarinnar. Allar sparnaðarráðagerðir hennar leiddu bara til þessarar till., um sameiningu Dala- og Strandasýslu, og er það bara heimastjórnarhefnd á Dalamönnum fyrir að hafa kosið mig á þing.

Forsætisráðherra (S. E.) Það er bara örlítil athugasemd við ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Það var alger misheyrn hjá þeim háttv.þm., að jeg hafi í ræðu minni áðan farið fram á það, að máli þessu væri vísað til stjórnarinnar. Jeg gerði aðeins grein fyrir, hvers vegna jeg hefði ekki tekið til máls. En því slepti jeg, sem vel mætti þó minnast á, að þar sem l½ vika er nú gengin í það að ræða um kennaraembættin við háskólann og fleira, sem ekki hefir borið eða ber, á þessu þingi, neinn árangur, þá vildi jeg ekki að þarflausu auka umr., sem bara leiða til kostnaðar.

Gunnar Sigurðsson Nokkur orð viðvíkjandi brtt. á þskj. 116. Það er alveg rjett, að jeg skrifaði fyrirvaralaust undir nál.allshn., af því að jeg skoðaði þessa sýslusameiningu gerlega. Annars lýsti jeg því yfir, og munu meðnefndarmenn mínir viðurkenna það, enda bókað í fundarbókina, að jeg lít svo á, að breytingu á lögsagnarumdæmum landsins eigi aðeins að gera eftir föstu kerfi. Legg jeg ekkert kapp á brtt. þessa nú, og þeim mun síður, sem sú fjarstæða er risin upp af henni, að háttv. sparnaðarnefnd hefir lagt til, að sameinuð yrði Árnes- og Rangárvallasýsla. Háttv. frsm. (J. Þ.) lagði áherslu á það, að sameiningin færi fram svo fljótt sem unt væri. En jeg hygg, úr því ekki sparast neitt á því í bili, að ekki geri neitt til, þótt það dragist um eitt ár og sje nú vísað til stjórnarinnar. Rjettara væri og að leita álits sýslubúa, því þótt Dalamenn sjeu yfirleitt mótfallnir sameiningu, þá getur verið, að af illu tvennu kjósi þeir fremur að sameinast t. d. Barðastrandarsýslu, og gefst þeim þá kostur að segja til um það. Að lokum verð jeg svo að geta þess, að mjer þótti vænt um að heyra, er hv.frsm. (J. Þ.) talaði áðan um, að ósanngjarnt væri að sameina Árnes- og Rangárvallasýslu. Er gott að vita, að hann er á móti því í hjarta sínu, þótt hann hafi reynst linur mótstöðumaður þess í framkvæmdinni.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg sagði ekkert um það, í sambandi við þetta, hvort jeg teldi sameiningu Árnes- og Rangárvallasýslu ósanngjarna, heldur að hún hefði breytingu á kerfi lögsagnarumdæmanna í för með sjer, og myndi það valda örðugleikum. Hjer er því ekki til að dreifa, því með þessu væri sýslum þessum bara komið í sama horf og öðrum. Annars hefði háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) átt að geta veitt því eftirtekt, að jeg greiddi atkv. á móti frv. um sameiningu Árnes- og Rangárvallasýslu. Sje jeg svo ekki ástæðu til að segja meira í þessu máli.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg verð að láta fylgja nokkur orð þál.till. minni á þskj. 181, og get þá ekki komist hjá því að rifja upp ýmislegt viðvíkjandi ástandi þessara síðustu tíma, sem talað hefir verið um áður, einkum þó hvað snertir fjárhagstjón það, sem landið hefir orðið fyrir. Það mun hafa verið snemma á árinu 1920, að farið var að gera orð á því nokkuð alment, að Íslandsbanki, aðalbanki landsins, sá bankinn, er hafði seðlaútgáfuna á hendi, myndi ekki hafa farið vel með það vald yfir fjármálum landsins, sem honum var trúað fyrir. Að vísu höfðu heyrst áður einstaka raddir um það, að ekki væri alt með feldu hjá bankanum, en Íslandsbanki hefir nú einu sinni verið svo í sveit settur hjer á þessu landi, að það hefir ekki þótt árennilegt móti honum að ganga. Bankinn hefir verið í uppáhaldi hjá stjórn landsins og embættismönnum og öðrum mektarmönnum landsins. Og þeir, sem fundið hafa að einhverju hjá bankanum, hafa verið taldir óalandi og óferjandi. Það er þó að koma á daginn nú, að þessar aðfinslur hafa ekki verið gerðar að ástæðulausu, - og það mun þó koma betur í ljós seinna. Það er óhætt að fullyrða, að allur þorri manna í þessu landi er sannfærður um það, að alt það fjárhagslega böl, sem landið hefir átt við að búa á síðustu tímum, sje Íslandsbanka að kenna og ógætilegri fjármálastarfsemi hans. Það var í aprílmánuði 1920, að blað eitt hjer í bænum tók til rækilegrar athugunar fjármálastarfsemi bankans. Var þar bent á, hversu alt framferði bankans væri skaðvænlegt fyrir fjárhagslegt sjálfstæði landsins. Þar var og sýnt fram á, hversu gróðafíkn bankans og hluthafa hans hafi leitt hann á glapstigu, í þá átt að lána stórmiklar fjárhæðir til vafasamra gróðafyrirtækja. Greinar þessar vöktu afskaplega athygli. Og nú var eins og fjöldi manna vaknaði til meðvitundar um það, í hvaða ógöngur bankinn væri að teyma landið. Bankinn og vinir hans risu auðvitað upp á afturfótunum og sögðu, að alt væri í besta lagi. Og landsstjórnin, sem löngum hefir verið verkfæri í höndum þessa banka, gerði auðvitað ekki neitt. En nú tóku fleiri blöð líka í sama strenginn með þetta, hver voði væri hjer á ferðinni, enda var sjón hjer sögu ríkari. Bankinn gat ekki eða vildi ekki standa við skyldur sínar, sem honum voru lagðar á herðar með seðlaútgáfunni. Ein þeirra var sú, að hann skyldi yfirfæra fje til útlanda fyrir Landsbankann. En bankinn skaut sjer hjá þessari skyldu, sem honum var lögð á herðar með lögum nr. 16, 18. maí 1920, og varð þannig brotlegur við lögin. Annað, sem Íslandsbanki hafði tekið að sjer fyrir ríkið, var að yfirfæra póstávísanafje fyrir póstsjóðinn. Allir þekkja söguna um ávísanirnar frægu, sem bankinn gaf út á viðskiftabanka sinn í Danmörku og námu 1 milj. kr., en voru ekki greiddar, af því að bankinn átti ekki inni fyrir upphæðinni. - Það hefir löngum þótt ísjárvert að gefa ávísanir á fje, sem ekki er til, en bankinn var afsakaður á allar lundir. Jafnframt þessu hættir bankinn að yfirfæra fje, og stöðvar með því viðskifti við útlönd og kemur þjóðinni í það öngþveiti, sem hún á bágt með að losa sig úr. En ástæðan til þess var sú, að hann hafði lánað út fje til gróðabralls til vafasamra braskfyrirtækja, og herjað svo út úr landsstjórninni aukinn seðlaútgáfurjett. Það er dálítið merkilegt að athuga, að bankinn byrjar með því að borga hluthöfum sínum lágan arð. T. d. var arðurinn ekki nema 5% árið 1914, og er það að vísu sæmilegt, en árið 1919 borgar hann meira en helmingi meira, eða 12%. Þá hafði bankinn fengið aukna seðlaútgáfu hjá landsstjórninni, og notar nú fjeð óspart og lánar það aðallega út til síldarbrasks, að ógleymdum miljónum, sem hann lánaði fiskhringnum sæla. Þó að bankinn á þessum tímum væri yfirleitt ör á lánum, er mjer ekki grunlaust um, að lánveitingar hafi verið hlutdrægnislegar af hans hendi, og mætti ef til vill benda á dæmi þessu til sönnunar. Bankinn hefir upp á síðkastið orðið fyrir þungum dómum víða að, meðal annars hjer á hv. Alþingi. Hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) kvað um daginn í hv.Ed. upp þann harða dóm yfir bankanum, að hann hafi „varpað allri varkárni fyrir borð“, og um bankastjórnina segir hann, að ekkert sje á að byggja, hvað hún segi, því „hún hugsi um það eitt að græða fyrir stofnunina“. Þetta er þungur dómur, þegar það er íhugað, að hjer er að ræða um bankann, sem hefir á hendi seðlaútgáfu landsins og út á við er talinn aðalbanki landsins. Það blandast víst engum hugur um, að þessar stórkostlegu misfellur á fjármálastarfsemi bankans hafi haft lamandi áhrif á lánstraust landsins. Munu einstakir menn hafa frá mörgu að segja í því efni, hve afskaplega fjármálastarfsemi bankans hafi spilt lánstrausti þeirra og viðskiftum erlendis, og hinn sameiginlegi sjóður landsmanna, ríkissjóðurinn, mun ekki heldur hafa farið varhluta. Nægir hjer að benda á það, þegar landsstjórnin á síðastliðnu ári ætlaði að taka lán handa ríkissjóði í Danmörku, þar sem öll okkar ríkislán hafa verið tekin til þessa, en það mistókst, eins og kunnugt er, og þektu þó Danir eða áttu að þekkja fjárhag okkar allra þjóða best, og hlutu því að vita, að fjárhagur hins íslenska ríkis var í raun og veru mjög góður, þótt erfiðleikar væru í bili. Jeg er ekki í neinum vafa um, að orsökin til þess, að lánið fjekst ekki í Danmörku, var óhyggilegar ráðstafanir fjármálastjórnar Íslandsbanka, og jeg get því ekki betur sjeð en að hjer sje um lánstraustsspjöll að ræða, sem landið hefir orðið fyrir af starfsemi bankans, enda er jeg sannfærður um, að margir menn hjer á landi eru mjer sammála um það. Ríkislánið, sem tekið var í Bretlandi á síðastliðnu ári, var tekið með hinum mestu ókjörum, og stóðu lánskjörin ekki í neinu hlutfalli við hag ríkisins. Má þar sjerstaklega benda á vaxtakjörin, sem hljóta að verða okkur þungur baggi. Hefir það vafalaust verið að kenna óorði því, sem komið var á landið fyrir ógætilega fjármálastarfsemi Íslandsbanka. Til samanburðar skal jeg geta þess, að einstakir menn, sem hafa fengið lán í enskum bönkum til skipakaupa, hafa aðeins goldið 5% vexti, og hversu miklu betur átti ríkið ekki að standa að vígi? Að vísu má ef til vill að einhverju leyti kenna seinheppilegri aðferð fyrverandi stjórnar um hin óhentugu kjör lánsins, en þó munu þau, og tregðan á að fá lánið, að langmestu leyti vera að kenna óorði því, sem Íslandsbanki hafði komið á landið. Þetta eru auðvitað lánstraustsspjöll og stórtjón fyrir landið. Það hefir verið sagt hjer í hv. deild, í umræðunum um fjárlögin, að það mundi vera um 5 milj. kr., sem útlendingar ættu hjer inni og fallnar væru í gjalddaga, og að það væru þessar skuldir, sem verið væri að bjóða út; og að það væru þessar kröfur, sem orsökuðu gengismun íslenskrar og danskrar krónu. Það hefir ekki verið upplýst, hvort alt þetta fje liggi í bönkum, eða hvort nokkuð af því sje skuldakröfur á einstaka menn. En hitt þykjast margir vita, að töluvert mikið fje liggi í Íslandsbanka, sem hann eigi að yfirfæra, og hafa sumir talið það nema nokkrum miljónum króna. Þegar ríkissjóður skifti enska láninu á síðastliðnu hausti, fjekk Íslandsbanki nálega helming þess. Bankinn mun hafa notað það til að borga viðskiftaskuldir sínar við erlenda banka, aðallega viðskiftabanka sinn í Danmörku, og mun bankinn hafa verið nær skuldlaus um síðustu áramót þar. Margir telja það misráðið af bankanum að hafa ekki samið um greiðslur á skuld sinni við þennan viðskiftabanka sinn, sem mun að mestu leyti vera eigandi Íslandsbanka, og nota heldur fjeð til að greiða þessar aðkallandi innheimtuskuldir, svo að ekki væri verið að fella íslensku krónuna í verði með stöðugu útboði á henni. Af þessu dreg jeg þá ályktun, að sá munur, sem er á danskri og íslenskri krónu, sje að kenna óhyggilegri fjármálaráðstöfun Íslandsbanka. Munurinn á íslenskri og danskri krónu er nú um 30 aurar, og sje það lagt á innfluttar vörur vorar, þó ekki sje nema eitt ár, þá er það engin smáræðisupphæð. Aðfluttar vörur árið 1919 námu samkvæmt skýrslum um 60 miljónum króna. Fyrir árið 1920 og 1921 eru ekki komnar út skýrslur, svo það er ekki hægt að segja nákvæmlega, hvað mikið hefir verið flutt inn á þeim árum, en það mun mega gera ráð fyrir, að á yfirstandandi ári muni ekki verða minni innflutningur en sem nemur 30 miljónum króna, og mun það mjög varlega áætlað, eða helmingi minna en árið 1919. Gengismunurinn á íslenskri og danskri krónu nemur þá á aðfluttum vörum árið 1922 9 miljónum króna, og um það fje eigum við kröfu á hendur bankanum fyrir óhyggilegar fjármálaráðstafanir hans. Þetta er dálaglegur skildingur og ekki að undra, þótt einhverjum detti í hug að láta þá sæta ábyrgð og borga skaðabætur, sem menn telja valda að þessu þjóðartjóni. Vitanlega er þetta alls ekki útgjöld ríkissjóðsins, heldur allra landsmanna, en ríkið á að sjá um hag þjóðarinnar og hefja kröfuna fyrir hennar hönd; en auðvitað kemur þetta afarhart niður á ríkissjóði, því eingöngu gengishækkunin á vöxtum og afborgunum af ríkislánum mun nema hundruðum þúsunda króna. Nú mætti spyrja að því, á hvern hátt væri hægt að koma því við að höfða mál á hendur Íslandsbanka, og þá kem jeg að því, sem vikið er að í greinargerð till., þar sem talað er um málaferli bankans. Bankinn höfðaði sem sje skaðabóta- og meiðyrðamál á hendur blaðinu, sem flutt hafði greinar, að vísu harðorðar, en fullkomlega rjettmætar, um starfsemi hans. Krafðist bankinn milj. kr. í skaðabætur, og þóttist hafa orðið fyrir skakkaföllum sem því næmi, út af umræddum greinum. Það hefir nú alt reynst rjett, sem sagt var í greinunum um bankann, og fyrst eftir að þær komu út fór bankinn að sjá að sjer og fór að gera tilraun til þess að lagfæra misfellurnar hjá sjer. Er ekki nokkur vafi á því, að þessar skörulegu aðfinslur hafa bjargað bankanum, sem annars hefði í andvaraleysi ef til vill flotið sofandi að feigðarósi. En bankinn heimtar hjer milj. kr. skaðabætur fyrir greinarnar, sem björguðu honum. Í þessu máli er fallinn dómur, og hefir bankinn fengið 20 þús. kr. skaðabætur, auk málskostnaðar af þessum 500 þús., sem hann setti upp, en það getur verið, að hann fái meiri skaðabætur, því í forsendum dómsins er tekið fram, að fleiri blöð hafi ráðist á bankann, og er því ekki útilokað, að honum græðist eitthvað á þeim. Jeg skal ekki tala um sjálfan dóminn hjer, þótt hann geti gefið efni til hugleiðinga um, hvort prentfrelsi sje hjer á landi eða ekki, er ekki má finna að óviturlegum og háskalegum ráðstöfunum opinberra stofnana, og þeir, sem það gera, megi eiga von á svo þungum fjársektum, að þeir fái ekki undir risið. Og standist slíkir dómar, sem þessi er, er jeg ekki í neinum vafa um það, að ríkissjóður hefir miklu meiri líkur til þess að fá dæmdar skaðabætur frá Íslandsbanka fyrir alt hans framferði. Annars væri rjett að athuga, í sambandi við þennan dóm, hvort ekki væri hægt að fá hjer tekjustofn handa ríkissjóðnum, að hann færi í skaðabótamál við þá, sem opinberlega ávíta fjármálastjórn landsins. Jeg gæti t. d. hugsað mjer, að landsverslunin hlyti að geta fengið stórfje í skaðabætur, ef hún færi í mál út af öllu því misjafna, sem - vitanlega ranglega - hefir um hana verið sagt. Jeg þykist svo ekki þurfa að fara fleiri orðum um þetta. Jeg hefi bent á, að Íslandsbanki hafi spilt fyrir lántöku í Danmörku, valdið gengismuninum og slæmum vaxtakjörum á enska láninu, og loks er það var tekið, sem gert var til þess að bæta gengið, gerir bankinn þann tilgang að engu, og má skrifa allan þann gengismun, sem nú er á danskri og íslenskri krónu, á syndareikning bankans. Þetta eru lánstraustsspjöll og beint tjón, sem reikna má út með nokkuð mikilli nákvæmni, og treysti jeg þeim mönnum, er dæmdu bankanum skaðabætur fyrir greinarnar, til að meta það tjón, sem landið hefir orðið fyrir, og til þess að dæma landinu skaðabætur fyrir afglöp þau, sem bankinn hefir framið.

Magnús Kristjánsson Jeg ætla mjer ekki að fara að ræða þetta mál hjer, því það er svo umfangsmikið, að varla er unt að ráða því til lykta hjer, án mikils undirbúnings og rannsókna. Geri jeg það því að tillögu minni, að málinu verði vísað til hæstv. stjórnar.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg skal ekki kveða hjer upp dóm um það, hvernig Íslandsbanka hefir verið stjórnað undanfarin ár. Til þess að geta gert slíkt þyrfti jeg að hafa rannsakað hag bankans. En jeg get ekki ímyndað mjer, að hv. Alþingi fari að samþykkja till. eins og þessa, sem hjer liggur fyrir. Í tillögunni er bein skipun til stjórnarinnar um að höfða skaðabótamál gegn Íslandsbanka. Stjórninni er ekki einu sinni falið að rannsaka fyrst, hvort hægt sje að sanna, að bankinn hafi gert landinu skaða, því án slíkrar rannsóknar væri þó ekki hægt að krefjast skaðabóta. Nei, hjer er aðeins gefin bein skipun. Nú er bankanum, eins og kunnugt er, stjórnað af fulltrúaráðinu; hv. Alþingi kýs 3 menn, hluthafarnir 3 menn, en forsætisráðherrann er oddamaður. Að lögum hefir fulltrúaráðið mjög víðtæk ráð yfir bankanum  (J. B.: Að lögum, en ekki í framkvæmd)  , og hlýtur því að bera eigi litla ábyrgð á stjórn hans. Skaðabótamálið yrði þá væntanlega aðallega að snúast á móti fulltrúaráðinu, og er auðsætt, hvernig litið yrði á það í útlöndum, ef hv. Alþingi færi að skipa slíka málshöfðun. Það er sýnilegt, að svo fremi ráðstafanir hafa verið gerðar í bankanum, sem skaðlegar voru fyrir lánstraust landsins, þá var skylda fulltrúaráðsins að grípa fram fyrir hendur bankastjóranna og setja þá af, en til þess mundi fulltrúaráðið vafalaust hafa haft vald undir slíkum kringumstæðum. Ef bankinn hefir gert stórvægileg axarsköft, þá hefir líka fulltrúaráðið vanrækt að gera skyldu sína, og málið yrði því gegn fulltrúaráðinu, en formaður þess er forsætisráðherra, og í því eiga sæti 3 þingkjörnir menn. En hvernig mundi slík málshöfðun dæmd í útlöndum, og hvaða áhrif hefði hún á allan fjárhag landsins, og sjerstaklega á lánstraust þess? Eins og kunnugt er, hefir nú farið fram mat á bankanum, og eru hlutabrjefin metin á 91%. Þetta mat sýnir undir öllum kringumstæðum, að þrátt fyrir alt tap stendur bankinn þó ekki á völtum fótum. Hins vegar er það víst, að hagur Landsbankans er hinn allra besti. Fyrir traust landsins er það mikils virði, að peningastofnanir þess standa þrátt fyrir alt á föstum fótum. Það er því síst ástæða til fyrir þá, sem bera ábyrgð á fjárhagnum, að fela þessa niðurstöðu. Jeg lít á það sem fyrstu og helgustu skyldu stjórnar og þings að hafa eftirlit með bönkum og peningastofnunum, og taka hart á þeim, ef þeir uppfylla ekki skyldur sínar. Hitt væri glappaskot, ef þingið færi að samþykkja slíka till. um málshöfðun, sem hjer liggur fyrir, og þótt svo fari, að hún verði samþykt, þá tek jeg ekki að mjer að framkvæma hana.

Flm. (Jón Baldvinsson) Mjer þótti leitt að heyra, hvernig hæstv.forsrh. (S. E.) tók í þetta mál. Hann sagði, að það liti ekki vel út að fara að höfða mál gegn forsætisráðherra eða bankaráði Íslandsbanka. Hvers vegna? Er það vegna þess, að þetta sjeu svo „hátt settar persónur“? Þá kvaðst hann ekki geta lagt á þetta neinn dóm fyr en hann hefði rannsakað það. Þetta er nú hans vanaviðkvæði í hverju máli. En hann endaði þó ræðu sína á því að leggja dóm á málið, og það svo rækilega, að hann kvaðst gera samþykt till. að fráfararatriði. Þá vildi hann láta líta svo út, að hagur bankans væri góður, og hefðu því fjármálaráðstafanir hans reynst allsæmilega. Þessu til sönnunar vitnaði hann í matið, sem telur ekki tapað nema 10% af hlutafje bankans. Matið vil jeg ekki rengja, en jeg vil benda hæstv.forsrh. (S. E.) á, að bankinn hefir þá líka tapað öllum varasjóð sínum, sem var um 4 miljónir kr. Hitt er líka alkunna, hversu bankinn hefir hlunnfarið þjóðina til þess að skrapa saman upp í tapið. Hátt upp í ár hefir hann þverskallast við að lækka vextina, þótt Landsbankinn hafi gert það, en vill nú láta þingið fara að kaupa sig til þess með nýjum ívilnunum. Jeg held, að þeir sjeu ekki margir, sem neita því, að við mundum standa miklu betur að vígi nú, ef Íslandsbanki hefði ekki misbeitt valdi sínu á sviði fjármálanna. Því hefir verið haldið fram, og ekki verið hrakið, að verðfall krónunnar sje honum að kenna, og að enska lánið hafi verið tekið hans vegna. Þetta eru þungar sakir. Mjer sýnist því, að hv. deild geti vel samþ.till., og jeg trúi nú ekki öðru en hæstv.forsrh. (S. E.) hugsi sig um, áður en hann segir af sjer fyrir þetta smáræði. Jeg hefði ekki talið það óviðeigandi, að þessu máli yrði vísað til stjórnarinnar, eins og hv.þm. Ak. (M. K.) lagði til, en eftir að hafa heyrt undirtektir hæstv.forsrh. (S. E.) verð jeg að leggja á móti því.

Forsætisráðherra (S. E.) Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) má reyna eins og hann vill að snúa orðum mínum á þá leið, að jeg teldi forsætisráðherra og bankaráð of fínt til þess, að höfða mætti mál gegn því. Í orðum mínum lá ekki annað en að jeg taldi það skaðlegt fyrir fjárhag landsins og lánstraust, ef þingið færi nú að skipa stjórninni að höfða mál gegn peningastofnun, sem í öllum verulegum atriðum stendur undir stjórn trúnaðarmanna Alþingis. Jeg efa ekki, að mistök kunni að hafa verið á stjórn bankans. En tímunum má ekki gleyma, sem yfir hafa dunið. Jeg kvaðst ekki fær að dæma um starfsemi bankans; til þess yrði jeg að vera búinn að sjá og athuga allar „dispositionir“ hans, en til þess er ekki að ætlast, eftir þessa fáu daga, sem jeg hefi verið formaður bankaráðsins, og enn þá minni kost hefir hv. deild átt á því að rannsaka svo hag bankans, að hún geti gefið þessa skipun. En eitt stendur fast, og það er matið, sem sýnir, að engin hætta er á ferðum fyrir bankann.

Bjarni Jónsson Jeg ætla ekki að ræða málið, því að jeg mun verða að verja mínar gerðir, þegar stefnufarirnar koma. En jeg tel mig ekki standa svo hátt, að lögin ekki nái til mín, og því mun jeg ekki greiða atkv. um till. Og ekki tel jeg rjett að vísa málinu til stjórnarinnar, þar sem hún hefir lýst því, að hún sje á móti því.

Magnús Kristjánsson Þessum röksemdum hv.þm. Dala. (B. J.) verð jeg að mótmæla. Núverandi stjórn ber ekki ábyrgð á því, sem gerst hefir í þessu máli áður en hún tók við. Og nú hefir aðeins einn ráðherranna lýst afstöðu sinni til málsins. Þess vegna held jeg fast við till. mína um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg vil aðeins benda hv. deild á það, að þetta mál heyrir undir mig sem dómsmálaráðherra.