Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í gildandi samvinnulögum er svo ákveðið, að þegar á að kjósa fulltrúa í samvinnufélagi á sambandsfundi, skuli fulltrúalalan eingöngu miðuð við tölu félagsmanna. Þetta litla frv., sem ég flyt hér, gerir þá breyting á þessu ákvæði, að heimilt skuli að miða töluna einnig við viðskiptin, sem samvinnufélagið hefir haft við Sambandið á næstliðnu ári. Það hefir komið í ljós, jafnvel frekast síðan afnumið var, að hver maður, sem inn gekk, yrði að gangast undir sameiginlega ábyrgð á skuldbindingum félagsmanna. að mjög hefir fjölgað í einstökum félögum og þau þar af leiðandi fengið stóraukinn rétt til meiri ráða en áður um stjórn SÍS, án þess þó að viðskiptin hafi aukizt neitt verulega, hvað þá svo sem samsvara mundi fjölguninni. Stjórn Sambandsins hefir því álitið rétt að gera þessa breyting, sem hér er farið fram á. Það er í sjálfu sér ákaflega eðlilegt að viðurkenna það og taka tillit til þess í samvinnulöggjöf, að sterkustu stoðir Sambandsins eru félögin, sem hafa mest viðskiptin við það, og beztu stoðir hvers félags eru þær deildir þess, sem beina öllum viðskiptum félagsmanna sinna til sins eigin félags. - Í frv. er einnig gert ráð fyrir því, að þau samvinnufélög. sem skipt eru í deildir, fái rétt til að ákveða á sama hátt, að fulltrúatala hverrar deildar skuli miðuð að einhverju leyti við heildarvöruskipti hennar við félagið. Það virðist eðlilegt, að þetta tvennt fari saman, heimild til að ákveða þannig fulltrúatölu fyrir félögin og fyrir deildirnar. Annars staðar á Norðurlöndum hefir þessi regla verið tekin upp í samvinnufélögunam. - Ég geri ekki ráð fyrir, að mikill ágreininur verði um þetta. Þess vegna ætla ég ekki að ræða málið meir að svo komnu, en legg til, að því verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti! Ég ætla ekki heldur á þessu stigi málsins að lengja umræður. Ef þessar brtt. á að skilja þannig, að með þessu eigi eingöngu að koma í veg fyrir, að félög gangi í Sambandið „pró forma“ og nái þar áhrifum, án þess að hafa viðskipti sín við Sambandið, og ef þessi heimild verður samkv. því þannig notuð, að takmörkuð verði fulltrúatala. þegar viðskiptin ná ekki yfir eðlilegt lágmark, þá er ekki hægt að vera móti þessu frv. Og þennan skilning mun hv. flm. og stjórn Sambandsins vilja leggja í frv. En ef framkvæmdin gæti orðið þannig, að í félögunum yrði alltaf miðað við viðskiptaveltu deildanna eftir einhverjum hlutföllum við tölu meðlima og á hliðstæðan hátt miðað við veitu félaganna við fulltrúakosningar á sambandsfund, þá brýtur þetta í bág við allt lýðræði og eina meginregluna, sem samvinnufélögin eru byggð á. Því að þá eru það ekki lengur menn, heldur krónur, sem ráða innan hvers félags og í Sambandinu. Af samtölum, sem ég hefi átt við menn í stjórn Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis, er mér kunnugt um, að þeir mundu gefa af félags síns hálfu fallizt á meginatriði þessa frv., ef fyrri skilningurinn, sem ég nefndi, yrði lagður í það, en ekki, ef það yrði hinn síðari, því að þá gæti Sambandið gert hvaða félag sem er áhrifalaust með því að takmarka við það viðskiptin. - Það er í rauninni engin von til að neytendafélög í bæjunum gangi í Sambandið, ef þau geta búizt við að verða gerð þar gersamlega áhrifalaus. Og ef þau geta ekki fengið þar þær vörur, sem þau þurfa, yrði slík „pólitík“ hjá Sambandinu til þess, að þau mundu alveg losna frá því og mynda sitt eigið samband. Það má segja að þetta séu aðeins heimildarlög. En auðvitað eru þau sett í því skyni að framkvæma þau á einn eða annan hátt. Enda er frv. flutt fyrir tilmæli stjórnar SÍS, og má gera ráð fyrir, að hún sé búin að ákveða með sér, hvernig hún leggur til við Sambandsfund, að þetta verði framkvæmt. Ég vil, að þessu máli verði ekki hraðað um of, heldur athugað vel í nefnd, og að kaupfélögin fengju að segja sitt álit. Þá treysti ég því, að ekkert verði samþykkt nema það, sem allir aðiljar megi vel við una.



Mér finnst kenna nokkurs misskilnings hjá hv. 1. landsk. í þessu máli. Mér finnst ekki vera um þau tvö viðhorf að ræða, sem hann nefndi, - um félög, sem væru í Sambandinu „próforma“, og önnur félög. Um það, hvort frv. brjóti í bág við lýðræði, skal ég ekki deila. Við lítum kannske ekki sömu augum á lýðræðið, enda heyrir það mál ekki undir þetta. Ég neita því að slíkar breytingar á fulltrúakjöri geri nokkurt félag áhrifalaust um stjórn Sambandsins. Mér skilst hv. 1. landsk. hugsa sér, að sum félög fái þá kannske enga fulltrúa á sambandsfund. Það er mesti misskilningur. Því að í frv. er skýrt tekið fram, að alltaf skuli taka tillit til tölu félagsmanna og viðskipta félagsins, en ekki til annars eingöngu. Eg held, að það sé líka alveg óhætt að treysta því, að þetta sé ekkert gerræði, sem hér á að leyfa, þegar nágrannaþjóðir okkar, sem að sjálfsögðu verða að skoðast lengra komnar en við í samvinnu, hafa allar vikið frá þeirri reglu að binda fulltrúatöluna eingöngu við félagsmannatölu. Í Danmörku má t. d. hver sambandsdeild senda einn fulltrúa á sambandsfund, alveg sama hvort félagið er stórt eða lítið, nema í Kaupmannahöfn. Félagsdeildin þar sendir 15 fulltrúa. Það kemur aðeins af því, að þar voru einu sinni 15 smáfélög eða deildir, en sameinuðust. Danir reikna fulltrúatöluna ekki nákvæmar en þetta. - Á Englandi sendir hvert félag einn fulltrúa, hvort sem það er stórt eða litið, siðan annan fulltrúa fyrir fyrstu 10 þús. £, sem það kaupir fyrir árlega í Sambandinn, og eftir það einn fulltrúa fyrir hver 20 þús. £, sem það kaupir fyrir. Í Noregi sendir líka hvert félag einn fulltrúa og viðbótarfulltrúa miðað við viðskiptamagn, t. d. einn fyrir 20 þús. kr., tvo fyrir 100 þús. kr. og siðan einn fyrir hverjar 100 þús. þaðan af. Í Svíþjóð er það dálitið ólíkt. Þar mega félögin fyrst senda einn fulltrúa og síðan einn viðbótarfulltrúa fyrir hverja 500 félagsmenn; en þó er það skilyrði, að félagið hafi keypt fyrir 200 þús. kr. hjá Sambandi sínu fyrir hvern fulltrúa, sem það sendir fram yfir einn á sambandsfund. Ég skal ekkert um það deila, hvort hv. 1. landsk. finnst þetta vera lýðræði hjá nágrannaþjóðum okkar. En ég held, að okkur sé alveg eins gott að fara eftir reynslu þeirra, þó að eitthvert nýstofnað kaupfélag hér áliti það ekki lýðræði. Ég veit ekki, hvers vegna Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis ætti að óttast þetta, því að í því eru margir félagar og mikil viðskipti við Sambandið. Ég skal heldur ekkert um það segja, hvort fulltrúar þess verða fleiri eða færri eftir breytinguna en áður; það veit hvorugur okkar. Það er ekki farið að setja neinar reglur um þetta; það er á valdi sambandsfundar. - Annars hirði ég ekki um að lengja hér umræður.



Ég heyri það. á ræðu hv. flm., að það er einmitt mjög óljóst, hvernig Sambandið muni nota þessa heimild. Það skiptir afarmiklu máli, hvort þetta á að verða framkvæmt eins og á Englandi eða eins og í Svíþjóð. Mér er kunnugt um það, að í „Kron“ og fleiri kaupfélögum yrði alls ekki haft á móti sænska fyrirkomulaginu, - að það skilyrði væri sett fyrir því að taka fulltrúa gilda, að félagið hefði keypt svo og svo mikið fyrir hvern félagsmann. Það yrði aðeins til að koma í veg fyrir, að félög, sem vilja ekki skipta við Sambandið eða njóta ekki viðskipta sinna eigin félagsmanna, fengju óeðlileg áhrif á stjórn Samhandsins. Um hitt ætla ég ekki að deila við hv. flm., hvort það sé lýðræði, að félögin fái fulltrúa kosna út á krónurnar í veltunni, en ekki félagsmennina. Þar kemur til greina fleira en það, hvort menn vilja skipta við félag sitt og það við Sambandið; þar er t. d. munurinn á viðskiptamagni stórbænda og smábænda. Með hjálp samþykkta, sem gerðar væru í samræmi við þessi l., gæti SÍS með því að neita eða takmarka vöruútvegun til einhverra vissra sambandsfélaga, stórlega dregið úr áhrifum þeirra félaga á sambandsfundum og þar með ráðið, hvaða félög hefðu mest og hvaða félög minnst áhrif þar. Þá yrði það svo, að eftir því sem viðskiptin yrðu minni, því færri fulltrúa mættu félögin hafa. Gagnvart neytendafélögum í bæjum mundi þetta ekki hafa þau áhrif, að þau yrðu áhrifaminni í SÍS, heldur að þau mundu alis ekki verða í SÍS upp á þessi býti.

Flm. (Einar Árnason) Hv. 1. landsk. taldi það óráð, hvernig þessu yrði fyrir komið. En í frv. er engu slegið föstu um það, hvaða nánari reglum yrði fylgt í þessu efni. Ég vil aðeins segja hv. þm. það, að það liggur fyrir sambandsfundi, sem samsettur er af fulltrúum frá öllum sambandsdeildum, að ræða, hvernig fyrirkomulag verði haft um þetta, innan þess ramma, sem l. setja. Það er misskilningur hjá hv. þm., ef hann heldur, að sambandsstjórnin fari að setja reglur um það, hvernig þetta skuli vera.

Mér datt það ekki heldur í hug

. Ef þetta frv. verður að h, þá liggur fyrir næsta sambandsþingi að ákveða, hvaða reglur verði teknar upp um þetta. Ef það yrði ofan á að fylgja gömlu reglunni, að félagsmannatalan skuli ein ráða um tölu fulltrúanna, þá er engin breytingin. Og það getur hvorugur okkar hv. þm. sagt um það, hvað verður ofan á í þessu. Sambandsstjórnin álítur, að það sé réttara að eiga þessa heimild til í l., ef fulltrúar frá samvinnufél., sem eru í SÍS, skyldu heldur vilja nota þá aðferð að ákveða fulltrúatöluna með tilliti til viðskipta félaganna. Það, sem hv. 1. landsk. var að minnast á fátæka og ríka í þessu sambandi og segja, að þeir ríku ættu eftir þessu frv. að hafa völdin í SÍS, en þeir fátæku engin. er ekki sagt af því, að neitt sé í frv., sem hafi áhrif í þá átt. Ég vil aðeins benda hv. þm. á það, að ég hefi upp undir 40 ára reynslu um starfsemi kaupfélaga og þekki töluvert mikið inn á starfsemi þeirra og viðskipti manna yfir höfuð við þau. Og ég get sagt honum það, að það eru til efnaðir bændur í sveitum, sem eru í kaupfélagi, en verzla mjög lítið við það; miklu minna við það heldur en fátækir bændur, sem í því eru, þannig að það er ekki séð með þessu, að hér sé verið að kúga þá efnaminni í kaupfélögum. Það er bara hugarburður hjá hv. 1. landsk., að slík yrði afleiðing þess að samþ. þetta frv.