Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 190 höfum við fjórir hv. þm. úr Framsfl. leyft okkur að flytja þáltill., sem þannig hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka í samráði við fulltrúa fiskseljenda og fiskkaupenda, í hverju mismunurinn á fiskverði hér og í Noregi liggur. Skal rannsókn þessi m.a. beinast að: a) samanburði á aðstöðu íslenzks fiskiðnaðar við hinn norska, að því er tekur til opinberra álaga, ríkisstyrkja, tækniþróunar, lánakjara og lánsmöguleika, markaðsaðstöðu o.fl., b) mati á gæðum vinnsluhráefnis íslenzks og norsks fiskiðnaðar.“ Eins og sést af lestri þeirrar grg., er fylgir þessari þáltill., þá er hún flutt fyrir s.l. áramót, þó að hún komi ekki til umr. fyrr en nú, og því er ýmislegt af upplýsingum, sem þar er að finna, úrelt orðið. M.a. vil ég geta þess, að síðan þessi till. var flutt, þá hefur um s.l. áramót orðið hækkun á fiskverði, sem nemur allt að 25%. Þessa vil ég geta til frekari upplýsinga. En ástæðan til þess, að við flm. þessarar till. höfum flutt hana, er sú, að á mörgum undanförnum árum hafa orðið hér á landi mjög miklar umr. og harðvítugar deilur, sem stundum hafa leitt til stöðvunar fiskiflotans, út af fiskverðinu. Mikillar tortryggni hefur gætt meðal sjómanna, fyrst og fremst út af því, að fiskverðið hér væri hvergi sambærilegt við fiskverð t.d. í Noregi og hjá öðrum fiskveiðiþjóðum, sem seldu afurðir sínar á svipaða markaði og við gerum. Af þessu hefur eðlilega leitt talsverða óánægju meðal sjómanna, því að það er staðreynd, að kaup þeirra er fyrst og fremst miðað við það skiptaverð, sem er ákveðið á hverjum tíma. Í till. eru tekin dæmi um fiskverðið í Noregi og á Íslandi, og skal ég ekki tefja tíma hv. Sþ. með því að fara að lesa þau dæmi upp, heldur aðeins benda á þau. En samkv. þeim dæmum, sem þar eru nefnd, þá virðist vera mikill munur á skiptaverði í Noregi og á Íslandi, þ.e. að skiptaverðið í Noregi sé allt að því helmingi hærra og jafnvel enn þá hærra en helmingsmun nemi. Þegar maður lítur nánar ofan í þessi mál, þá sér maður það, að á þessu er að finna ýmsar skýringar. Það hefur nefnilega verið að gerast á nokkuð löngum tíma, að með ákvörðunum, sem teknar hafa verið hér á hv. Alþ., hefur svo og svo stór hluti af því fiskverði, sem fiskkaupendur verða að greiða, verið látinn renna til annarra þarfa en hlutar sjómannsins. Alþ. hefur gengið svo langt á þessari braut, að það skekkir mjög verulega þann grundvöll, sem hægt er að finna til þess að bera saman fiskverðið hér og í Noregi, svo að óyggjandi sé. Í grg. okkar flm. er m.a. getið um það lágmarksfiskverð, er gilti á Íslandi fyrir síðustu áramót, skiptaverðið á nokkrum helztu fisktegundum í okkar útgerð. Þar er m.a. talað um þorsk, slægðan með haus, yfir 57 cm, að skiptaverðið á honum sé 7.70 kr., en til viðbótar því verði verða fiskkaupendur - vegna lagasetningar hér á Alþ. m.a. - að greiða eftirtaldar fjárhæðir: Svo kallað stofnfjársjóðsgjald, sem nam þá um 77 aurum á hvert keypt fiskkíló. Hlutdeild í útgerðarkostnaði skipanna, sem nam um 85 aurum á hvert keypt fiskkíló. Útflutningsgjald, er nam 75 aurum á hvert keypt fiskkíló. Verðjöfnunarsjóðsgjald, er nam um 50 aurum á hvert fiskkíló. Auk þess er að finna ákvæði um það frá verðlagsráði, að sé fiskur lagður niður í kassa úti á miðunum og ísaður, þá beri að greiða fyrir þann fisk 33 aurum meira fyrir hvert kíló en skiptaverðið segir til um. Ef allir þessir póstar eru lagðir saman, þá sést, að fyrir áramótin varð að greiða fyrir hvert kg af þorski, slægðum með haus, sem var stærri en 57 cm, 10.90 kr. á hvert kg. En eins og ég gat um áðan, þá ganga aðeins af þessu um 7.70 kr. til sjómanna, til fiskimanna þeirra, er þessa fisks afla. Um 3.20 kr. ganga í ýmsa sjóði eða er ráðstafað til ýmissa sérstakra þarfa, sem ákveðnar hafa verið hér á hv. Alþ., en koma sjómönnum ekki til góða í hærra skiptaverði. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér, þyrfti að hækka skiptaverðið um 13% til þess að ná sambærilegu skiptaverði á þorski hér á Íslandi og gilti í Noregi fyrir áramótin. Og þá er einungis miðað við það verð, sem greitt er í Noregi án ríkisuppbóta, en þær ríkisuppbætur ganga líka til sjómannanna, sem fisksins afla og lagður er upp í Noregi. Staðreynd er það, að um fiskverðið hefur verið mjög mikið deilt mörg undanfarin ár, og sýnist greinilega sitt hverjum um réttmæti þeirra ákvarðana, sem verðlagsráðið tekur á hverjum tíma. Ég er ekki í vafa um það, að það þjónar jákvæðum og mikilvægum hagsmunum í þessu landi að útrýma þeirri tortryggni, sem er ríkjandi mjög víða í hópum sjómanna, um að fiskverðið hér sé óeðlilega lágt og lægra en verð sambærilegs fisks í Noregi. Þess vegna er þessi till. flutt. Það er engan veginn vandalítið að bera þetta verð saman á sambærilegum grundvelli m.a. af þeim ástæðum, sem ég vék hér að, hvað okkar verðútreikningar eru flóknir og hvað mikið af fiskverðinu gengur til annarra hluta en til þess að greiða kaupið til sjómannanna. Þó eru þessi vandræði á engan hátt það stórfengleg, að ekki sé möguleiki á að framkvæma þessa rannsókn. Og ég held, að það ætti að vanda til hennar, og það má verja til þess talsverðum fjármunum og nokkrum tíma. Niðurstöður hennar ætti að birta, og þær á að rökstyðja, þannig að sé sá grunur margra sjómanna, sem uppi er um það, að þeir fái of lágt fyrir fiskinn, ekki á rökum reistur, þá verði honum hnekkt með þessari rannsókn. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að eyða tíma Sþ. við að fara öllu nánar út í þetta. Ég legg til, að umr. um þáltill. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram og í þáltill. felst, að rannsakað verði, í hverju sá mismunur liggur, sem allir vita, að er á fiskverði hér á landi og í nágrannalöndunum. Ég tel þetta ekki einasta nauðsynlegt vegna sjómanna eða útgerðarmanna, ég tel það ekki síður nauðsynlegt vegna fiskiðnaðarins í heild eða þeirra aðila, sem taka við fiskinum til vinnslu, því ef aðeins er litið á þær tölur, sem mest er talað um, hið beina fiskverð hér á landi og svo í Noregi, Danmörku og Færeyjum, þá mætti ætla, að verulegur hlutur og kannske allt of stór hlutur af andvirði fisksins gengi til fiskvinnslustöðvanna eða fiskiðnaðarins, sem þá ætti að koma út með verulegum fjárhagslegum ágóða. Því miður er þetta ekki svo; því að þótt vitað sé, að aðstaða fiskiðnaðarins hafi batnað núna s.l. tvö ár, þá hygg ég, að afkoma fiskiðnaðarins almennt, ef litið er á lengra tímabil, sýni ekki, að þar hafi verið tekinn neinn óeðlilegur gróði umfram það, sem eðlilegt verði að teljast í sambandi við afskriftir og endurnýjun bæði bygginga og tækja. Ég tel einmitt, að vegna þessara ástæðna sé það ekki síður mikilsvert fyrir fiskiðnaðinn, að þetta mál sé rannsakað. Nú er það svo, að hér á landi er, eins og allir vita, starfandi verðlagsráð sjávarútvegsins. Þar eiga bæði sæti fulltrúar seljenda og fiskkaupenda, fulltrúar sjómanna og útgerðarmanna annars vegar og fulltrúar fiskiðnaðarins hins vegar. Verðlagsráð á aðgang að öllum opinberum upplýsingum, sem hægt er að finna í sambandi við afkomu sjávarútvegsins, bæði bátanna og fiskiðnaðarins, þannig að fulltrúum fiskseljenda hlýtur að vera það ljóst, að þarna er um annað að ræða en að fiskiðnaðurinn hafi í gegnum árin tekið til sín óeðlilegan hlut af fiskverðinu. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. framsögumanni, að það er nokkuð erfitt og nokkuð flókið að bera saman fiskverðið hér á landi og annars staðar, því að uppgjöri til útgerðarmanna og sjómanna er skipað nokkuð á annan veg hér en í Noregi og öðrum löndum í okkar nágrenni. Það liggur augljóslega fyrir a.m.k. nú í ár, og einnig gilti það um s.l. ár,,að af brúttósöluverði útfluttra sjávarafurða er tekin veruleg upphæð, ég hygg mun stærri upphæð en hv. flm. nefndi hér áðan, því að veruleg upphæð af brúttóandvirði sjávarafurða er tekin í verðlagssjóð. Verðlagssjóði var á sínum tíma komið á fót með lögum hér frá Alþ., og man ég ekki betur en að menn væru almennt sammála um, að það væri mjög eðlilegt, að hann tæki til starfa og á þeim grundvelli, sem ráð var fyrir gert, og verður að telja, að svo sé, því að ef svo færi, að verð sjávarafurða félli skyndilega á erlendum markaði, þá á að vera hægt að mæta því verðfalli með því fjármagni, sem verðlagssjóður er nú að fá til ráðstöfunar, án þess að fiskverð hér á landi þyrfti að lækka, og á ég þar við fiskverð til sjómanna og útgerðarmanna. Það má því segja, að verðlagssjóður - en í hann er nú tekinn verulegur hlutur af andvirði sjávarafla - sé nokkurs konar trygging fyrir þá aðila, sem útgerð stunda, og þá jafnframt þá sjómenn, sem á bátaflotanum eru. Þetta m.a. gerir það að verkum, að fiskverð hlýtur að lækka, útborgunarverð á fiski bæði til útgerðarmanna og sjómanna. Í sambandi við aðstöðu Norðmanna er það alkunna, að þeir hafa hlutfallslega mun meiri sölu á fiski innanlands en við höfum hér á landi. Ég hygg, að verð á neyzlufiski sé mjög hátt í Noregi, þannig að ætla má, að fiskkaupendur geti með því eitthvað jafnað til verðinu á því, sem þeir selja innanlands, og á því, sem þeir þurfa að vinna sem útflutningsvöru á erlendan markað. Þá er aðstaða Norðmanna, Færeyinga og Dana nokkru betri að því leyti, að þeir hafa aðstöðu til þess að flytja ferskan fisk á nokkuð örugga markaði. Norðmenn flytja, eins og vitað er, mikið af ferskum fiski yfir til Bretlands, eru ekki eins háðir þeim sveiflum, sem á þeim markaði eru, eins og Íslendingar, hafa þar oft og tíðum fyrirframsamninga og hafa með því náð hærra verði á þessum ferska fiski en þeir geta fengið út úr þeim fiski, sem unninn er, hvort sem er í frystingu eða í salt. Þessi aðstaða er miklu erfiðari hjá Íslendingum. Þó að hún þekkist í mjög smáum mæli, þá er hún miklu erfiðari og getur, ég er ekki með neinar fullyrðingar um það, en mér sýnist, að hún geti mjög vel leitt til þess, að norskir fiskkaupendur geti af þessum orsökum að einhverju leyti greitt hærra verð fyrir fiskinn til útgerðarmanna og sjómanna. Einnig kemur það til, að vitað er, að uppbótakerfi er í Noregi og einnig Danmörku, þar sem ríkissjóður greiðir nokkurn hluta af fiskandvirðinu. Allt þetta tel ég eðlilegt, að rannsakað sé, og Alþ. og allir þeir, sem láta sig þessi mál varða, fái um þetta réttar upplýsingar, þannig að við vitum, hvar við stöndum í þessu sambandi. Þó tel ég nú, að nokkuð hafi eyðzt sú tortryggni, sem áður var um þetta, þegar útgerðarmenn eða sjómenn horfðu beint á þær tölur, sem fyrir hendi voru um fiskverð hér og annars staðar - sú tortryggni hafi nokkuð eyðzt við það, að verðlagsráð sjávarútvegsins og fulltrúar þessara aðila þar eiga aðgang að öllum skjölum varðandi rekstur frystihúsanna og fiskvinnslustöðvanna, þannig að þeir geta kynnt sér, hver hlutur þeirra raunverulega sé í sambandi við fiskverðsálagninguna. Ég skal nú ekki fjölyrða meira um þetta. En eins og ég sagði í upphafi, þá tel ég mjög eðlilegt, að sú rannsókn, sem þarna er gerð tillaga um, verði látin fara fram. Hygg ég, að það verði öllum til nokkurs hagræðis, sem nálægt þessum málum koma, að fyrir liggi réttar upplýsingar og menn fái vitneskju um það, í hverju sá munur liggur, sem nú virðist vera á verði á ferskum fiski til útgerðarmanna og sjómanna hér á landi og í nágrannalöndunum. Eins og hv. flm. tók réttilega fram, er þetta að mörgu leyti flókið mál, grípur þar margt inn í, en að mínum dómi er því meiri ástæða til þess, að það verði rannsakað og upplýst.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 324, er um sérstaka athugun á móðurmálskennslu í barna- og gagnfræðaskólum. Efni till. er að fela menntmrh. að láta í samráði við fræðslumálastjóra, kennarasamtökin, rithöfundasamtök og heimspekideild Háskóla Íslands fara fram sérstaka athugun á því, hvort íslenzkukennslu í barna- og unglingaskólum og gagnfræðaskólum sé almennt að meira eða minna leyti áfátt, og gera till. til úrbóta um námsefni og kennslutilhögun, eftir því sem nauðsynlegt telst að lokinni rannsókn. Í till. eru nefnd nokkur tiltekin atriði varðandi móðurmálskennsluna, sem gert er ráð fyrir, að rannsökuð verði. 1. Hvort kennsla í íslenzkri málfræði taki of mikið eða of lítið af námstímanum, hvort áherzla sé lögð á að kenna það, sem nauðsynlegast er, og hvort eitthvað af námsefninu geti talizt óþarft. 2. Hvort næg áherzla sé á það lögð að kenna nemendum að lesa og tala skýrt í heyranda hljóði. 3. Hvaða árangur stafsetningarkennslan ber. 4. Hvernig skólunum takist að auka orðaforða nemenda, kenna þeim notkun íslenzkra orðtaka eða orðskviða og bæta á annan hátt málfar þeirra í ræðu og riti, t.d. með því að draga úr notkun útlendra orða eða orðskrípa. 5. Hvernig tekizt hafi að kynna nemendum sígildar, íslenzkar bókmenntir og vekja eða auka áhuga á slíkum bókmenntum. 6. Hvort næg áherzla sé lögð á að kenna nemendum ljóð og að greina stuðlað mál og rím frá óbundnu máli. Enn fremur er gert ráð fyrir því í till., að niðurstaða athugunarinnar verði lögð fram á Alþ. og birt opinberlega á sínum tíma. Um þessa till. get ég að mestu leyti látið mér nægja að vísa til þeirrar grg., sem fylgir till. á þskj. 324. Um þessar mundir er ákaflega mikið rætt um skólamál hér á landi, þ. á m. þá skóla, sem till. fjallar um sérstaklega, barna- og gagnfræðaskólana. Og margar fullyrðingar koma fram um galla, sem menn telja vera á þessum skólum, og er það eðlilegt, að slíkt beri á góma, því að bæði er, að lagðar eru fram miklar fjárhæðir af almannafé til skólahalds í landinu og þjóðin á mikið undir því, að hin uppvaxandi kynslóð hafi það gagn af skólavistinni, sem bezt má verða. Nú er ekki í þessari till. fjallað um skóla almennt og ekki einu sinni um barna- og unglingaskóla almennt, heldur um einn þátt kennslunnar eða starfseminnar í þessum skólum, móðurmálskennsluna, en móðurmálskennslan er einmitt eitt af því, sem hefur verið mikið rætt á undanförnum tíma, m.a. hér á Alþ. og svo víðar á opinberum vettvangi, og hún er a.m.k. að mínum dómi og sjálfsagt margra annarra í raun og veru undirstaða annarrar skólastarfsemi, því að ef ekki tekst að kenna nemendum móðurmálið, þá vantar þá í mörgum tilfellum þá undirstöðu, sem þarf til þess að geta lært meira, og það hefur a.m.k. verið skoðun manna hér á landi, að sá, sem kynni vel móðurmálið, jafnvel þótt hann kynni ekki mikið annað, væri miklu betur búinn undir það að ganga út í lífsbaráttuna heldur en sá, sem ekki kynni það. Móðurmálið hafa menn að sjálfsögðu lært með ýmsum hætti. Fyrr á tímum lærðu börnin og unglingarnir það af hinum eldri, lærðu það á heimilunum, lærðu það af bókunum, sem skrifaðar hafa verið hér á landi, og hver af öðrum. Nú læra menn það í skólunum. Mér finnst, að það sé mjög æskilegt að geta gert sér grein fyrir því, hvernig þessi kennsla er nú í raun og veru, hver árangur verður af henni og hvort það er rétt, að móðurmálskennslunni sé að meira eða minna leyti áfátt og þá í hverju. Því hef ég lagt til, að þetta verði athugað þannig, að tekin verði fyrir einstök atriði, sem hér eru nánar tilgreind í till. Eitt af því, sem ég held, að sé ekki nógu mikill gaumur gefinn í skólum, er að kenna nemendum að lesa og að tala móðurmálið, þ.e. að lesa upphátt og tala. Mér finnst það fara í vöxt, að ungt fólk, a.m.k. sums staðar á landinu, sé óskýrt í máli og veigri sér við að lesa upphátt. Á þessu held ég, að þurfi að ráða bót. Annað atriði, sem ég vil sérstaklega nefna, er hið menningarlega tjón, sem af því hlýzt, ef þjóðin missir „rímeyrað“, ef þjóðin hættir að hafa tilfinningu fyrir stuðluðu máli, eins og hent hefur frændþjóðir okkar í nágrannalöndunum. Þær eru búnar að týna stuðlamálinu niður fyrir nokkuð löngu síðan, þó að forfeður þeirra, eins og okkar, kynnu þetta mál. En það er aðeins hér á Íslandi, sem það hefur varðveitzt, eins og við ein höfum varðveitt hina fornu tungu Norðurlanda og við ein getum lesið bækur, sem skrifaðar voru fyrir mörgum öldum. En auðvitað er það svo, að alveg eins og stuðlamálið laut í lægra haldi á öðrum Norðurlöndum, þá er hætta á, að það lúti í lægra haldi hér einnig vegna áhrifa frá stærri þjóðum. En skólarnir þyrftu sannarlega að stuðla að því, að svo verði ekki. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara að halda um þetta neina ræðu og læt nægja að vísa til grg., en legg til, herra forseti, að málinu verði frestað og vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja fáein orð í sambandi við þessa till., vegna þess að e.t.v. átti ég nokkurn þátt í því, að hún kom fram. Hún var lögð fram eftir töluverðar umr. hérna á þingi ekki alls fyrir löngu um móðurmálskennslu í skólum. Ég lýsi því yfir, að ég er fylgjandi þessari till. Mér sýnist mikil nauðsyn á þeirri rannsókn, sem hún stefnir að, og þá um leið á ýmsum úrbótum á því sviði. En ég vil enn undirstrika það grundvallaratriði, sem ég tel, að eigi að fylgja í sambandi við íslenzkukennslu í skólum, og það er það, að málfræðikennslunni sem slíkri verði lokið sem fyrst, eins og ég sagði í umr. um daginn, helzt á því aldursskeiði, sem nú lýkur við svo nefnt barnapróf, og alls ekki seinna en við unglingapróf. Ég tel og byggi það á reynslu minni, að litlu verði bætt við kunnáttu eftir það aldursskeið, og þá reiknar maður með, að sæmilega hafi verið að unnið í barnaskólunum varðandi málfræðikennsluna. Mín reynsla er sú, að eftir að nemendur eru komnir í gagnfræðaskóla til að mynda, þá verði litlu við bætt á þessu sviði. Þá er farið að gæta þeirrar þreytu hjá nemendunum, sem einhvern veginn veldur því, að það er engu hægt að koma inn hjá þeim til viðbótar því, sem þegar er komið. Og þetta veldur svo leiða og jafnvel óbeit á móðurmálinu. Þegar komið er á þetta stig, þá á að mínum dómi að hefja hina lífrænu íslenzkukennslu, sem maður gæti kallað, sem yrði þá byggð á bókmenntum, að sjálfsögðu bæði í bundnu máli og óbundnu, þó að ég persónulega leggi mest upp úr því, að fornsögurnar séu notaðar við þá kennslu. Og eins er það með stafsetninguna. Ég tel líka, að þar verði litlu bætt við, þegar komið er upp yfir þann aldur, þegar nemendur taka nú barnapróf, og alls ekki eftir að þeir hafa lokið unglingaprófi. Þetta er einnig reynsla mín, að við erum að gaufast við þetta í tvo vetur í viðbót, án þess að nokkuð að ráði bætist við. Og enn segi ég það, að eigi þetta að verða kerfið, þá verður auðvitað að ætlast til þess, að íslenzkukennslu í barnaskólunum og unglingaskólunum sé þannig háttað, að fullkomin eða nægileg þekking í stafsetningu sé fyrir hendi, þegar lengra kemur á námsbrautinni; nægileg segi ég, en ekki fullkomin, vegna þess að það er ekki um að ræða raunverulega fullkomna þekkingu á stafsetningu. Þetta þekkja allir þeir, sem fást t.d. við að skrifa eitthvað, við þurfum alltaf öðru hverju að fletta upp orðum til þess að ganga úr skugga um stafsetningu þeirra, og kunna þá jafnvel að vera fleiri en ein kenning á lofti um það, hvernig eigi að skrifa orðið. Eitt mjög þýðingarmikið atriði í sambandi við stafsetninguna er það, að svo kallaða hljóðfræði, sem nú er yfirleitt ekki farið að kenna fyrr en undir unglingaprófið, en mest þó í 3. og 4. bekkjum, þessa hljóðfræði á að kenna strax og farið er af alvöru að kenna stafsetninguna, vegna þess að á henni byggist stafsetningin að svo miklu leyti. Sá, sem ekki kann hljóðfræði eða er sæmilega að sér í hljóðfræðinni, getur ekki náð tökum á stafsetningunni eins og skyldi. Þess vegna segi ég það, að það á ekki að bíða með að kenna hljóðfræðina, sem er undirstaða stafsetningarinnar, þangað til skyldunáminu er að ljúka, heldur á að gera þetta miklu fyrr. Yfirleitt á að gera meiri kröfur að mínum dómi til barnanna í námi, miklu strangari kröfur heldur en gengur og gerist. Þetta er að vísu misjafnt. Mér er kunnugt um það hér í einum skóla, að íslenzkukennari, sem hefur með að gera pilt eða dreng, 11 ára dreng, sem ég þekki til, hann gerir það miklar kröfur til nemenda í sínum bekk, að þeir eru að mínum dómi, eftir því sem ég hef kannað málið, búnir að ljúka því, sem þörf er á að kunna t.d. varðandi stafsetninguna. En þá vantar að sjálfsögðu mikið varðandi þekkingu á tungumálinu að öðru leyti, orðaforða og annað slíkt. En þetta er dæmi um það, hverju má áorka, ef vel er að unnið og ef kröfur eru gerðar til nemendanna, einnig á barnsaldri. Ég hef orðið var við það, - foreldrar hafa sýnt mér dæmi um það, - hvaða kröfur eru gerðar varðandi kvæði t.d. Nemanda er sett fyrir kvæði að læra heima, venjulega eru honum valin léttustu kvæði skáldanna okkar, og svo er e.t.v. sleppt úr nokkrum erindum. Þegar maður fer að athuga þessi erindi og ástæðuna fyrir því, að þeim er sleppt úr, þá er það greinilegt, að það er vegna þess, að þarna koma fyrir nokkur fágæt orð, það er ekki lagt á barnið að læra þessi orð, heldur er þessum erindum sleppt fyrir bragðið. Allt þetta þarf að taka til rækilegrar athugunar, og það er von mín, að þessi athugun öll og rannsókn leiði til þess, að þeir kennarar, sem trúað er fyrir íslenzkukennslunni að því er varðar eldri nemendur en þá, sem eru í barna- og unglingaskólum núna, þeir hafi frjálsari hendur, sem allra frjálsastar hendur í kennslunni, og þá á ég við það, að þeim veitist tækifæri til þess að glæða tilfinningu nemendanna fyrir móðurmálinu, auka orðaforða þeirra og vald þeirra á málinu, bæði að því er varðar að tala það og einnig að rita. Ég sé nú ekki ástæðu, held ég, til þess að bæta neinu sérstaklega við þetta, en vil þó segja eitt í sambandi við setningafræði, sem hefur verið fordæmd allmjög af hálfu ýmissa aðila, ekki síður en málfræðistaglið, sem við höfum leyft okkur að nefna svo. Að mínum dómi er setningafræðin allt annars eðlis. Það verður ekki talað um hana sem stagl. Til þess að læra setningafræðina þarf töluverðan skilning, og jafnframt því sem sá skilningur eykst, þá eykst að mínum dómi hæfileiki nemandans til þess að hugsa rökrétt. Ég álít, að setningafræði sé ekki óskyld stærðfræðinni að þessu leyti. Og svo að ég segi nú aftur frá reynslu minni sem kennara, þá er setningafræðinámið oft þannig í sinni verkan, að það er eins og nemendurnir frelsist úr málfræðinni og yfir á þetta svið. Og það sama gildir reyndar um okkur kennarana, að við, sem höfum fengizt við þessa íslenzkukennslu í gagnfræðaskólunum, unglinga- og gagnfræðaskólum, við hressumst allir, þegar komið er út í setningafræðina, vegna þess að þá er bæði það, að nemendurnir eru að verða áhugasamari og að öllu leyti andlega hressari við námið, og eins hitt, að við finnum meiri tilgang með því, vegna þess að hvað svo sem líður gagnsemi setningafræðinnar, - hún er nú dregin í efa, þó að hún komi sannarlega að miklu gagni t.d. varðandi mál eins og latínu, sem hreint ekki verður lærð, nema menn kunni sæmilega setningafræði, - en hvað sem öllu þessu líður, þá er hún þó þjálfun. Hún þjálfar hugsun nemandans og eykur þar með þroska hans. Þetta vildi ég nú aðeins taka fram til þess að fyrirbyggja misskilning, sem mér virðist hafa aðeins örlað á í sambandi við tal mitt um málfræðistaglið um daginn. Ég vil þar undanskilja setningafræðina.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Þau stungu mig dálítið ummæli þess hv. þm., er síðastur talaði. Hann komst svo að orði, að þegar lyki barnaprófi, þá ætti að hefja lífræna kennslu í íslensku. Ég veit, að þetta er nú einhver misgáningur, hann meinar það auðvitað ekki, að hún eigi að hefjast þá. En vegna þeirra umr., sem hér hafa farið fram, bæði nú og áður, þá langar mig til þess að bæta við örfáum orðum og láta koma fram mitt viðhorf einmitt varðandi þetta, hvenær eigi að hefja og halda uppi lífrænni kennslu, ef svo má segja, í móðurmálinu. Ég tel, að það sé alveg höfuðatriði að hefja hana strax, þegar barnið kemur í skólann. Mig hefur t.d. oft undrað það, hversu seint er farið að láta börn skrifa ritgerðir. Ég hef ofurlítið fengizt við barnakennslu utan við lög og rétt að því leyti, að ég hef ekki haft kennararéttindi, gert það eins og margir fleiri góðir íslendingar út úr neyð, þegar þeir, sem réttindin hafa, eru við önnur störf. En mér hefur fundizt það mjög nauðsynlegt að byrja strax á því að lofa börnunum að skrifa ritgerðir, strax og þau geta stautað sig fram úr léttum bókum. Ég held, að vinningurinn við þetta sé sá, að á þessu aldursskeiði hafa börnin minni sjálfsgagnrýni, og ef þau byrja þá strax að semja, þá verður það þeim eðlilegt og þeim finnst þetta alveg sjálfsagt, og þau þurfa þá ekki seinna, þegar ritgerðirnar byrja almennt, eftir því sem ég hef komizt næst, að byrja á því að yfirvinna óttann við það að tjá sig í skrifuðu máli. Og ég held, að þetta gildi alveg eins um framsetningu talaðs máls, að það þurfi að byrja mjög snemma á því að láta börnin koma fram sjálfstætt, t.d. lesa upp eða flytja ljóð fyrir framan félaga sína. Ég segi þessi orð ekki til þess á neinn hátt að brjóta niður það, sem þeir hafa sagt hér, hv. flm. þessarar till. og hv. 4. landsk. þm., heldur vildi ég eins og bæta þessu við þeirra ummæli. Í aðalatriðum er ég þeim alveg sammála, og ég vil fyrir mitt leyti fagna því, að þessi till. er fram komin. Vonast ég til þess, að hv. Alþ. sjái sér fært að afgreiða hana, þó að stutt sé e.t.v. til þingloka. Þetta er ekkert flókið mál, en það er væntanlega öllum augljóst, sem hugann að því leiða, að það er nauðsynlegt að fylgjast ákaflega vel með á þessu sviði.



Herra forseti. Ég stend upp aftur, vegna þess að ég sé ekki ástæðu til þess að láta niður falla þetta notalega rabb okkar hér um móðurmálið. Það er fámennt í salnum að vísu, en góðmennt, að ég hygg. Það eru þrír Alþb.-þm., tveir eins og stendur, einn var að fara fram, ég veit, að hann kemur aftur rétt strax, og þrír framsóknarþm. og einn fulltrúi ríkisstj. eða stjórnarflokkanna, og þarna kemur þriðji Alþb.- þm. inn aftur, og fulltrúi stjórnarflokkanna er forseti. Og nú sé ég, að hæstv. forseti Nd. gengur í salinu, og þar með hefur stjórnarflokkunum aukizt fylgi um 100% í salnum. Ég vil ekki láta niður falla þetta rabb okkar strax. Ég vil gjarnan halda þessu áfram, og ég vil taka undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, hv. 5. þm. Austf., um ritgerðir barna. Ég er feginn því, að hann skildi rétt það, sem ég sagði, þó ekki alveg rétt, að því er virðist. Ég átti við það, að lifandi móðurmálskennsla á að sjálfsögðu að hefjast sem allra fyrst, og það mátti að sjálfsögðu skilja það af tali mínu um það að gera sem mestar kröfur til barnanna á þessu sviði, enda skildi hann þetta þannig og skildi það þar með rétt. En það er eitt atriði í því, sem hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson nefndi, sem gjarnan mátti hugleiða nokkru nánar, þar sem hann talar um ritgerðir barna og gildi þeirra. Hann segir alveg réttilega, að gildi þessara ritgerða, sé ekki hvað sízt fólgið í einlægninni. Börnin eru óbundin, þau eru ótrufluð af ýmsu, sem seinna kemur til sögunnar og heftir hugsun þeirra og veldur þá alls konar tilgerð og erfiðleikum í framsetningu. En þetta sýnist mér rökstyðja það, sem ég hef áður sagt um málfræðistaglið. Það er ásamt mörgu öðru málfræðistaglið, sem að mínum dómi veldur þessari þvingun, því miður. En vandamálið hjá barnakennurunum og þá enn meira hjá unglingakennurum, sem taka við þeim nemendum, sem eru komnir á það skeið, þegar ýmiss konar tilgerð fer að segja meira til sín, það vandamál er að viðhalda þessari einlægni. Og hér er reyndar um að ræða vandamál, sem snertir allt ritað mál. Ritað mál, árangurinn á því sviði, byggist einfaldlega fyrst og fremst á einlægni. Sá mæti maður Bernhard Shaw var einu sinni spurður að því, hvað stíll væri, og hann svaraði: Stíll er sama og einlægni. Og ég er hræddastur um það, að skilningur margra kennara sé ekki nógu mikill einmitt á þessu, að viðhalda einlægni nemendanna að því er snertir alla framsetningu. Reynsla mín sem nemanda í skóla var t.a.m. sú, að kennarar höfðu tilhneigingu til að vera með ýmiss konar spíssfyndugheit út af smámunum, sem ég leyfði mér um daginn að nefna tæknileg atriði. Þeir býsnuðust yfir atriðum, sem voru í skyldleika við svona minni háttar slys, eins og það að segja mér langar í staðinn fyrir mig langar. Mér dettur í hug að nefna dæmi um það, hvað hægt er að ganga langt í því að venja blessuð börnin af svo kallaðri þágufallssýki. Ég var einu sinni staddur þar, sem tvær litlar telpur voru að flýta sér mikið í hádeginu, og sú eldri, sem taldi sig vera menntaðri, setti ofan í við systur sína, sem var að flýta sér og þurfti að fá eitthvað, og sagði við hina eldri: Mér liggur á. Þá sagði sú eldri: Þú átt ekki að segja mér liggur á, þú átt að segja ég ligg á. Mér virðist, að þetta standi í sambandi við það, sem síðasti íslenzkutími þessarar telpu fjallaði um. Hann hefur eflaust fjallað um þetta, að maður á að segja ég kvíði fyrir og ég hlakka til, en ekki mig eða mér. Þetta er nú aðeins sagt til gamans, en þó er fólgin í þessu nokkur viðvörun. Og mér er ekki grunlaust um t.d., að viðkomandi kennari hafi verið farinn að binda íslenzkunámið helzt til mikið við svona hluti. En svo að við komum aftur að einlægninni, þá vildi ég einmitt taka undir þetta með hv. þm. Vilhjálmi Hjálmarssyni, að það á að sjálfsögðu að láta börnin semja ritgerðir sem allra fyrst og leggja mikið upp úr því. Og ég er ekki fjarri því, að ef góðir kennarar fjalla um, þá mætti fá frá börnum nokkuð svo merkilegar bókmenntir og fullt eins merkilegar og þær ýmsar, sem á markað koma hér hjá okkur og eru samdar af ýmsum þeim, sem eldri eru, en hafa því miður glatað þeirri einlægni, sem börnin hafa. Og af því að ég er nú farinn að tala um eldri rithöfunda, þá ætla ég að ljúka þessu með aths., sem ég leyfi mér oft að gera, þegar ég er spurður um bókmenntir eða rithöfunda. Ástæðan til þess, að sá maður, sem ég hygg, að megi telja, að hafi haft mest áhrif á íslenzkar nútímabókmenntir, a.m.k. að því er varðar stílinn, ástæðan til þess, að hann hefur náð svona miklum árangri og haft svona mikil áhrif og bókstaflega orðið byltingarmaðurinn í bókmenntum þjóðarinnar, þ.e. Þórbergur Þórðarson, ástæðan til þess er fyrst og fremst sú, að hann hefur alltaf haldið einlægninni, ekki glatað henni, þeirri einlægni, sem hann öðlaðist sem barn og unglingur austur í Suðursveit.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara að halda neina ræðu, en ég vil þakka þeim, sem talað hafa, bæði hv. 4. landsk. þm. og hv. 5. þm. Austf., fyrir góðan stuðning við þessa till., og ég vil mega vænta þess, eins og þeir, að það takist að afgreiða till. á þessu þingi, þó að hún sé ekki snemma fram komin. Ég geri ráð fyrir því, að ýmislegt hafi nú þegar verið unnið af rannsóknum af þessu tagi. Það hlýtur eiginlega að vera svo, en þeim mun skemmri tíma ætti það þá að taka að ljúka þessu verki og birta niðurstöðu, en það skiptir að sjálfsögðu miklu máli, að niðurstaða þeirrar rannsóknar, sem gerð verður, verði birt, þannig að almenningur geti haft gagn af henni. Það er nú kannske ekki svo, eins og hv. 4. landsk. þm. gat sér til, að umr., sem fóru hér fram á Alþ. einhvern tíma fyrir nokkru síðan um málfræðistagl og fleira, hafi komið þessari till. af stað, heldur er það nú líklega fremur þannig, að ég hafi tekið þátt í þeim umr. lítils háttar, vegna þess að ég var þá með þessa till. í huga. Annars hélt hv. 4. landsk. þm. mjög fróðlega ræðu um ýmislegt í sambandi við kennslu, enda er hann sjálfur kennari og hefur verið nokkuð lengi. Ég hliðra mér hjá því að ræða um ýmislegt af því, sem hann talaði um, af því að mig skortir þar reynslu. AS vísu hef ég fengizt við kennslustörf, en það er ákaflega langt síðan það var, og um það er nú varla ástæða til þess að ræða. Ég held, að ef við tölum um móðurmálskennslu sérstaklega, þá sé það skilyrði til þess, að sú kennsla beri árangur, eins og yfirleitt á við um alla kennslu, að hún sé lífræn. Öll kennsla þarf að vera lífræn. Og það er yfirleitt mögulegt að gera alla kennslu lífræna, ef skilyrðin eru fyrir hendi, sem til þess þarf. Meira að segja heyrði ég það á hv. þm., að það er hægt að gera setningafræði lífræna, því að hann sagði, að hún væri sannarlega af því tagi, og hann talaði mjög vel um setningafræðina sem þroskandi námsgrein. Mig minnir nú, að þegar ég var í skóla fyrir mjög löngu síðan, þá væri þetta allt haft undir sama hatti og kölluð málfræði, sem hér hefur verið talað um, þ. á m. hljóðfræðin og setningafræðin. Ég býst við, að hljóðfræðin og setningafræðin hafi í þann tíð verið talin hlutar af málfræðinni, en það er nú svo skrýtið, að þessi hluti málfræðinnar, setningafræðin, sem hv. þm. talaði um og honum þykir skemmtileg, sérstaklega skemmtilegt að kenna hana, og honum hefur líklega einnig þótt skemmtilegt að nema, það er nú sú grein málfræðinnar, sem ég hef helzt heyrt nemendur kvarta yfir og kalla „stagl“. En setningafræðikennsla mun hafa verið aukin mjög mikið a.m.k. í gagnfræðaskólunum á síðustu áratugum og mun vera miklu meiri nú en hún var í þann tíð, þegar ég þekkti til þessara skóla. En hv. þm. hefur sjálfsagt sem kennari gott lag á setningafræðinni að gera hana lífræna og hefur sjálfur verið hneigður fyrir þessa námsgrein, en aðrir kalla hana „stagl“. Ég held, að það hafi verið vel mælt og réttilega hjá hv. þm., þegar hann var að tala um það, hvernig börnum væri kennt að lesa og að sleppt væri köflum úr lesmáli og ljóðum, þar sem væru fágæt orð. Hann var að segja frá því, og þessu hef ég nú líka tekið eftir, að þetta er gert, og það er áreiðanlega ekki stefna í rétta átt. Það á ekki að vera að búa til neitt sérstakt barnamál, ekki vera að búa til bækur á barnamáli til þess að lesa í skólum. Nemendur eiga að fá lestrarefni á málinu, eins og það er. Í fyrri daga var börnum kennt að lesa biblíuna í þýðingu Odds Gottskálkssonar og Guðbrands Þorlákssonar, og ýmsir merkir menn, rithöfundar, hafa einmitt haft orð á því, að sú lestrarkennsla hafi reynzt þeim vel og verið góð undirstaða í meðferð hins ritaða máls. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, þó að það sé alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að það gæti verið skemmtilegt að rabba um þessa hluti. Ég stóð aðallega upp til þess að þakka fyrir þann stuðning, sem till. hefur hlotið.