Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er staðfesting brbl., sem sett voru 20. ágúst s. l. Eins og öllum hv. dm. er kunnugt um, voru sett þau ákvæði í dýrtíðarl. frá 14. apríl 1943, að skipa skyldi 6 manna nefnd, er gera skyldi tilraun til að finna grundvöll fyrir vísitölu framleiðslukostnaðar landbúnaðarafurða. Ef nefndin yrði sammála, skyldi ákveða verð á landbúnaðarafurðum í samræmi við það. Þessi tilhögun skyldi þó aðeins haldast „meðan núverandi ófriðarástand helzt.“ - Þessi 6 manna nefnd var svo skipuð vorið 1943, starfaði hún fram eftir sumrinu, og eins og kunnugt er, varð samkomulag innan n. um framleiðslukostnað landbúnaðarafurða. Þetta var hið svonefnda 6 manna nefndar álit, sem mjög hefur verið rætt um síðan og mjög hafa verið skiptar skoðanir um, og hefur gætt nokkurra öfga á báðar hliðar, sumir hafa viljað álíta þetta 6 manna n. álit nokkurs konar „evangelium“, og aðrir hafa talið það á engum rökum reist. Ég held, að sannleikurinn liggi þarna einhvers staðar á milli og efast ekki um það, að n. hefur reynt að vinna samvizkusamlega úr þeim gögnum, sem fyrir henni lágu, en um hitt má svo deila, hvort þessi gögn hafi öll verið á réttum grundvelli reist. Haustið 1943 fór svo verðlagning landbúnaðar afurða fram samkv. 6 manna n. álitinu, og breyttist þá í raun og veru viðhorf þeirrar verðlagsnefndar, sem fram að þessu hafði fjallað um verðlagningu landbúnaðarafurða. Hennar störf hættu þá í raun réttri að vera mat, heldur varð það ekkert annað en útreikningur, sem byggðist á 6 manna n. álitinu. - Þegar svo komið var að verðlagningu haustið 1944, var, eins og kunnugt er, horfið frá þessu ráði. Hækkun hafði þá orðið á vísitölu landbúnaðarframleiðslunnar, sem nam 9,4%, en eftir að búnaðarþing hafði fjallað um málið og mælt með því, að verðlagning þessara afurða héldist óbreytt, varð það úr, að samþ. var með l. á hv. Alþ., að verðlagningin skyldi haldast sú sama og 1943, en aftur á móti tók ríkissjóður þá ábyrgð á sama verði fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir og þær, sem seldar yrðu á innlendum markaði, - og með sama verði og reiknað var með í 6 manna n. álitinu. Eins og kunnugt er, hafa risið miklar deilur um þær ráðstafanir, sem voru gerðar haustið 1944, en um það gildir hið sama og um 6 manna n. álitið, að ég tel þær ekki hér til umr. og vil því ekki að fyrra bragði draga þær inn í umræðuefnið. Nú í vor var hins vegar sú breyting á orðin, að Evrópuófriðnum var lokið, áður en til þess kæmi að ákvarða verð á kjötframleiðslunni, og ákvæði dýrtíðarl. frá 1943 þar með niður fallið. Það var því eigi um það að ræða, að verðlagið á þessu hausti gæti farið fram samkv. þeim lögum eða að verðlagið formlega yrði byggt á hinu svo nefnda 6 manna n. áliti. Nú varð hins vegar ekki hjá því komizt, að sett yrði verð á þessar vörur, þegar þær komu á markaðinn, og má því segja, að ríkisstj. hafi þá átt um þrjár leiðir að velja. Í fyrsta lagi gat hún að sjálfsögðu kallað saman þing, sem naumast gat orðið fyrr en 1. sept., og látið það ráða fram úr þessum vanda, sem sannast að segja var þá undir hælinn lagt, hvort úrlausn hefði náðst á þ. nægilega snemma, og sem auk þess hefði haft mikinn kostnað í för með sér, þar sem þ. að öðru leyti gat ekki orðið nægilega undirbúið á svo skömmum tíma. Önnur leiðin var sú að hverfa aftur að hinu gamla fyrirkomulagi og láta verðlagsnefndirnar, sem þó ekkert samband höfðu sín á milli, ákveða verðið. Þriðja leiðin var sú, sem valin var, að ríkisstj. kæmi sér saman um bráðabirgðal., er verðlagning skyldi reist á. - Það gefur að skilja, að það tók alllangan tíma að ná samkomulagi um þessa löggjöf, því að þar var að sjálfsögðu um margvísleg sjónarmið að ræða, og þarf ekki að undra það, þótt fulltrúar verklýðsfélaganna í ríkisstj. hugsuðu sig tvisvar um, áður en þeir féllust á að gefa framleiðendum svo mikið vald yfir verðlagsmálunum, sem raun varð á. Þessi brbl. voru sett 20. ágúst s.l., og er hv. dm. kunnugt efni þeirra, svo að ég skal ekki rekja efni þeirra nákvæmlega, en aðeins minnast á höfuðatriðin. Samkv. 1. gr. l. skal landbrh. skipa til eins árs í senn nefnd 25 manna, er nefnist „búnaðarráð“. Nefndin skal skipuð bændum eða mönnum, sem á einn eða annan hátt starfa í þágu landbúnaðarins. Heimilt er að tilnefna jafnmarga varamenn. - Var sú heimild notuð, og liggur í augum uppi, að þetta ákvæði er sett í því skyni að gera búnaðarráð óháð ríkisstj., þ. e. a. s., að það er ekki undir geðþótta ríkisstj. komið, hvaða maður kemur í stað aðalmanns, ef aðalmaður gæti ekki sótt fund. - Þetta 25 manna ráð, sem landbrh. skipar formann fyrir, á að kalla saman til fundar í síðasta lagi 5. sept. ár hvert. Í 3. gr. frv. segir, að á 1. eða 2. fundi sínum skuli búnaðarráð kjósa 4 menn í n., er nefnist „verðlagsnefnd landbúnaðarafurða.“ Í sömu gr. segir enn fremur, að nefndarmenn skuli að jafnaði valdir innan vébanda búnaðarráðs, en heimilt sé þó að víkja frá því, ef heppilegra sé talið. Þetta er einnig gert í því skyni að gefa búnaðarráði sem víðtækast valdssvið og til þess að gera það sem óháðast ríkisstj., þannig að það sé ekki bundið vilja manna í n. - úr þeirra hópi, sem landbrh. hefur tilnefnt í búnaðarráð. Verðlagsnefnd skal kosin meirihlutakosningu, og er enginn löglega kjörinn nema hann hafi hlotið atkv. meiri hluta búnaðarráðsmanna. Samkv. 4. gr. á búnaðarráð enn fremur að gegna ýmsum störfum, svo sem að gera till. um setning reglna um gæðaflokkun og verðflokkun landbúnaðarafurða, ákveða verðjöfnunarsvæði og verðlagssvæði, ákveða verðjöfnunargjald á ýmsum landbúnaðarafurðum og stuðla að hagnýtri verkun og meðferð landbúnaðarafurða og nýtingu markaða fyrir þær, jafnt innan lands sem utan. - Hafa störf þessi legið undir öðrum stjórnskipuðum nefndum. Sum af þessum verkefnum eru að mínu áliti allmikilvæg og hefur ef til vill ekki fram að þessu verið gefinn sá gaumur, eftir því sem mér hefur skilizt, sem að minnsta kosti æskilegt hefði verið fyrir bændastéttina. Á ég þar ekki sízt við 1. lið 4. gr., sem ræðir um setning reglna um gæðaflokkun og verðflokkun landbúnaðarafurða. Annars er skiptingin í höfuðatriðunum milli búnaðarráðs og verðlagsn. sú, að búnaðarráð markar línuna, - það ákveður í stórum dráttum, en verðlagsn. verður aftur á móti eins og framkvæmdarráð búnaðarráðs, sem á að annast einstök atriði þeirra samþykkta, sem búnaðarráð gerir. Má þar benda á 4. lið 4. gr., sem ræðir um meðferð landbúnaðarafurða. - Verðlagsn. er skipuð 5 mönnum, einum tilnefndum af landbrh., sem er form. búnaðarráðs, og 4, sem búnaðarráð kýs. Störf hennar eru m. a. að ákveða verðlag á landbúnaðarafurðum á innanlandsmarkaði og svo að annast aðrar framkvæmdir, sem hingað til hafa verið í höndum mjólkursölun., mjólkurverðlagsn., kjötverðlagsn. og verðlagsn. garðávaxta. Verðlagsn. ræður sér svo framkvæmdastjóra. Þeir kostir, sem ríkisstj. þóttist sjá við þessa nýju tilhögun fram yfir þá gömlu, voru aðallega tveir. Í fyrsta lagi með því að fela einni n. verðlagningu allra landbúnaðarvara á að mega treysta betra samræmi í verðlagningunni heldur en þegar margar nefndir, sem ekkert samband hafa sín á milli, eiga að annast þessi sömu störf, hver út af fyrir sig. Þessi sameining valdsins hjá einni n. á að geta komið í veg fyrir þá tortryggni, sem stundum hefur verið meðal neytenda, sem hafa talið, að kapphlaup væri milli verðlagsnefndanna. Slík tortryggni er jafn óheppileg bæði fyrir framleiðendur og neytendur, og hún er raunar jafnóheppileg, hvort sem hún er á rökum reist eða ekki, a. m. k. er hún alltaf óheppileg. Þetta er fyrri ástæðan, en hin síðari er sú, að með þessari nýju tilhögun er verðlagsvaldið óskipt lagt í hendur framleiðandans. Hann einn getur nú ákveðið, hverju verði varan skuli seld. Má segja, að þetta sé líkt og var fram til ársins 1943, að öðru leyti heldur en því, að nú er það sama stofnunin, sem ákveður verðlag landbúnaðarafurða fyrir allt landið, en áður voru það ýmsar stofnanir framleiðenda, sem ákváðu verðið hver á sínu sviði, og má því treysta því betur nú, að betra samræmi fáist hvað verðlagninguna snertir. Það er ljóst, að hér er framleiðendum fengið mikið vald í hendur, en því valdi fylgir líka mikil ábyrgð. Það er og ljóst, að ef þessu valdi er misbeitt, hlýtur það fyrst og fremst að koma niður á framleiðendum sjálfum, og ég hygg fyrir mitt leyti og vona, að reynslan sýni það, að þetta aðhald sé nægilegt og að þessi tilhögun gefi vonir um skynsamlegri og heppilegri niðurstöðu bæði fyrir framleiðendur og neytendur en það reiptog, sem átt hefur sér stað undanfarið milli þessara aðila, og hafa úrslit þess í raun og veru oltið á áliti eins stjórnskipaðs manns, því að eins og kunnugt er, hefur ríkisstj. kosið oddamann í þessar n., sem annazt hafa þessi störf, og hefur hann þannig haft úrslitavaldið. - Nú er það að sjálfsögðu ljóst, að reynslan ein mun skera úr um það, hvernig þessi tilhögun gefst, og er ekki vert að vera með miklar getgátur um það fyrirfram. Strax eftir að 1. voru sett, var búnaðarráð skipað bændum úr öllum sveitakjördæmum landsins, auk nokkurra manna, er vinna mikilvæg störf í þágu landbúnaðarins. Formaður búnaðarráðs var skipaður einn af fremstu forvígismönnum bænda, maður, sem að ýmsu leyti hefur látið sér meira annt um velferð landbúnaðarins og náð þar meiri árangri heldur en ef til vill nokkur annar og eftir liggur meira og betra starf í þágu landbúnaðarins en flesta, ef ekki alla aðra. Ég vil því vona, að reynslan sýni, að þessi nýja skipan og það traust, sem bændastéttinni hefur verið með þessu sýnt, með því að fela henni einvörðungu verðlagninguna, gefist vel, og ég hygg, að sú fyrsta reynsla, sem á þessu hefur fengizt, sé á þann veg, að báðir aðilar, framleiðendur og neytendur, uni sæmilega vel við, þótt náttúrlega hafi verið gerðar tilraunir frá báðum hliðum til þess að gera störf verðlagningarn. tortryggileg. Að endingu vil ég svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til hv. landbn. þessarar hv. d.



Herra forseti. Þótt þetta mál fari sennilega til þeirrar n., sem ég á sæti í, þykir mér rétt að fara um það nokkrum orðum við 1. umr. Hæstv. landbrh. lét í ljós, að þetta frv. skyldi koma í stað þeirra ákvæða, sem gilt hafa um verðlagningu landbúnaðarafurða. Nú er það samt skoðun margra, að vafasamt sé, hvort hin fyrri verðlagsákvæði séu úr gildi fallin. En um þau er komizt svo að orði, að þau skuli gilda meðan núverandi styrjaldarástand helzt. Og hvaða ástand var það, sem orsakaði þetta? Markaðir voru lokaðir, nema enski markaðurinn, og innanlands var ástandið þannig, að erfitt var að keppa við erlenda framleiðslu. Þetta voru ástæðurnar, sem urðu til þess, að þessi lög voru sett, og ég held, að breytingin á þessu ástandi sé næsta lítil. Þýzkaland og Norðurlönd eru lokuð enn þá og örðugt um sölu til Danmerkur. Aðeins er opinn enski markaðurinn, eins og áður, og ástandið innanlands algerlega óbreytt. M. ö. o.: Ég sé ekki betur en ástand það, sem skapaði þessi lög, sé algerlega óbreytt. Hæstv. ríkisstj. virðist líta öðruvísi á þetta mál og hefur nú numið úr gildi fyrri ákvæði um þessi mál. Ég hefði talið einsætt, að þetta mál hefði verið látið falla í fyrri farveg, en ekki gerð sú gagnbreyting, sem nú er raun á orðin. Á síðari árum vaknaði óánægja hjá bændum út af því, hve veikan þátt bændur áttu í verðlagningu landbúnaðarafurða. Þeir undu þessu þó sökum þess, að vel var á þessum málum haldið, en hefðu þó kosið að fá meiri íhlutun. Óhætt mun að segja, að þessi óánægja hafi aukizt eftir að þing og stjórn urðu ráðþrota og urðu að kasta flækjunum til bænda. Þannig var það þegar 6 manna n. var stofnuð, en hún leysti verk sitt af hendi þannig, að allir voru ánægðir, eins og kunnugt er, og ekki síður bændur en aðrir, þótt þeirra hlutur væri ekki of stór. En þeir undu því vel, að sú lausn var fundin, sem bæði framleiðendur og neytendur höfðu gengizt undir. Eftir að Alþingi 1944 hafði gefizt upp og leitaði til bændastéttarinnar og hún tók því eins vel og menn mega muna á búnaðarþingi í fyrra haust, fór sú krafa vaxandi, að bændur fengju að ráða þessum málum sjálfir. Það var þess vegna ekki í sjálfu sér nein goðgá að breyta þessu frá því, sem var, en ég þori að fullyrða, að bændur urðu bæði hryggir og reiðir, þegar ljóst varð, hvernig hæstv. ríkisstjórn framkvæmdi þá breytingu. Nú segir hæstv. landbrh., að hann hafi orðið við kröfum bænda, þar sem bændur ráði þessu nú sjálfir. Ég held, að ekki þurfi að ræða þetta mál lengi til að ljóst verði, að verðlagningarvaldið er í höndum þess manns, sem skipaði þá menn, sem nú teljast fará með þetta vald. Eða hvað mundu verkamenn segja um slíkt? Mundu þeir segja, að verklýðsstéttin hefði ráðin, ef þannig væri farið að við þá? Hvað mundu sjómenn segja um slíka lausn á þeirra deilum, sem nú standa yfir? Ég held, að þeir mundu ekki telja sig hafa ráðin, ef þannig væri að þeim búið. Ég ætla ekki að segja neitt um þá menn, sem eiga að heita fulltrúar bænda í búnaðarráði, en ég held, að ekki þurfi að athuga þetta mikið til að sjá, að margir þeirra hefðu aldrei verið þangað kjörnir af bændum. Þetta er ekki hægt að sanna nema óbeint. En ef við lítum á þá menn, sem bændur yfirleitt velja, þá fáum við eina sönnun þess, að þessir menn eru ekki fulltrúar bænda. - 6 manna n. verðið vakti vonir um, að fundinn væri nokkur grundvöllur, sem byggja mætti á að minnsta kosti að því er varðaði innanlandsverðið. Nú hefur verið horfið frá því að leggja þetta verð til grundvallar og vitnað í, að búnaðarþing hafi samþ. hið sama í fyrra. En þess ber að gæta, að þá var tilskilið, að bændum yrði tryggt sama verð fyrir útfluttar afurðir. Það var eins konar verzlun, sem bændur gátu haft hag af. Nú er þetta ekki svo. Það er sleppt 9,4% af því verði, sem bændur áttu kröfu til, og þetta þótt gengið hafi yfir eitt hið versta sumar hér sunnan og vestan lands, og kemur það vitanlega niður á aðalframleiðsluvöru bænda á þessum svæðum. Mætti líkja áhrifum þessa sumars á afkomu bænda við aflabrestinn á síldarvertíðinni. Samt er ákveðið að lækka afurðaverð þeirra þetta mikið frá því, sem það var samkv. 6 manna n. álitinu, þar sem miðað var við sömu kjör og verkamenn hafa. Þannig er kaup bænda lækkað á sama tíma og aðrar stéttir halda sínum tekjum eða fá þær hækkaðar. Mér virðist þetta svo hatramleg meðferð, að furðu sæti. Taka fyrst af þeim verðlagningarvaldið og lækka síðan kaup þeirra. Og ég er þess fullviss, að bændur munu ekki þola slíka meðferð. Þetta er sérstaklega hart vegna þess, að bændur munu vera sú stétt, sem gædd er mestum félagsþroska. Þótt gengið væri fram hjá búnaðarþingi með þetta, þá setti það á stofn stéttarsamband bænda, sem tók til starfa í sumar og mun eflast í framtíðinni. Tel ég einsætt, að þetta stéttarsamband fái verðlagningarvaldið í sínar hendur. Ég mun láta þetta nægja um sinn, nema tilefni gefist.



Þessi grg. hv. þm. Mýr. var svo hófleg, að ég sé ekki ástæðu til að svara miklu. Hann vildi hafa, að sá grundvöllur, sem 6 manna nefndar verðið var byggt á, væri enn þá fyrir hendi, þar sem sama viðskiptaástand ríkti enn þá. Hins vegar virtist mér hv. þm. fara villur vegar. Ég veit ekki betur en við getum siglt óhindrað á hvaða lönd sem við viljum, nema hernumdu löndin. Viðskiptasamband hefur opnazt við Norðurlöndin og hefur haldizt við Bretland og Bandaríkin, sem koma aðallega til greina sem markaðslönd. Og það eru ekki líkur til, að við fáum annars staðar betri markað fyrir landbúnaðarafurðir en í þessum löndum. Það er alkunna, að heimurinn líður af matarskorti, og þau lönd, sem ekki hafa möguleika á að ná í afurðir okkar, munu því nota hvert tækifæri til þess. Mér virðist því, að nýir markaðir muni opnast, sem við reynum að nota. Og þótt hv. þm. Mýr. hreyfi þessari skoðun hér, mun hún ekki vera útbreidd. Hann taldi eðlilegast, að gömlu verðlagsnefndirnar tækju til starfa. Og það hefði verið langhægast fyrir ríkisstj. að láta þetta þannig dankast, en ríkisstj. taldi sig hafa frekari skyldur. Og þótt þessi aðferð hefði verið notuð, hefði ánægjan ekki orðið meiri en nú, og lýsti hv. þm. því engan veginn glæsilega. Er hætt við, ef þrjár nefndir hefðu fjallað um þetta, að samræmið hefði orðið verra en nú, því að það hefðu mátt vera undarlega samstilltir menn, ef þá hefði náðst fullt samræmi. Og er hætt við, að annarra sjónarmiða hefði gætt, ef sú leið hefði verið farin. Hv. þm. Mýr. játaði, að ánægjan með tilhögunina á þessu fram til ársins 1943 væri ekki nema í meðallagi. Hann sagði og, að bændur væru bæði hryggir og reiðir yfir skipun verðlagsnefndar og vildu sjálfir fá verðlagsvaldið í hendur. En það hafa bændur fengið samkv. lögunum, því að þessir menn vinna að eða í þágu landbúnaðarins, en svo má auðvitað deila um, hvernig valið hefur tekizt. Og ég játa, að ef svo hefði staðið á, að stéttarsamtök bænda hefðu verið viðurkennd í júlí eða fyrst í ágúst í sumar, þá hefði ég fallizt á, að þau tilnefndu menn í verðlagsnefnd. Hv. þm. Mýr. spurði, hvort verkamenn og sjómenn hefðu sætt sig við hliðstætt um 25 manna ráð. Hæstv. félmrh. ætti að svara þessu, en ekki ég. En ég er ekki viss um, að hv. þm. féllist á það, að 25 verkamenn ákvæðu kjör stéttar sinnar, en áliti, að réttur atvinnurekenda væri borinn fyrir borð.

Það færi nú eftir því, hver væri félmrh.

. Það er ekki ólíklegt, að hv. þm. hefði frekar sætt sig við þetta, ef landbrh. hefði heitið Páll, en ekki Pétur.

Ekki Páll frá Þverá

. En það eru nú fleiri Pálar til. Og það voru engin stéttarsamtök viðurkennd, þegar ráða þurfti fram úr þessum málum, því að mér skilst, að ekki væri að fullu búið að ganga frá stofnun stéttarsamtakanna fyrr en atkvgr. hefði farið fram í búnaðarfélögunum. Ríkisstj. gat ekki beðið með að ákveða þetta. Og ef stofnun stéttarsamtakanna hefði nú farið út um þúfur? Og þá var fjarri því, að ráðrúm væri til þess að fela þeim mönnum verðlagninguna sökum of lítils tíma. Enn fremur þegar ríkisstj. stofnaði búnaðarráð, þá var fyrirsjáanlegt, að ekki yrði komizt hjá einhverjum niðurgreiðslum, en óvíst, hve miklar þær yrðu. Og hver sanngjarn maður hlýtur að viðurkenna, að ríkisstj. gat ekki farið þá leið, sem hv. þm. Mýr. benti á. Hv. þm. vék að því, hvernig verðlagið hefði farið fram í haust, og leitaðist við að sanna, að verðlagsnefnd hefði sett verðið lægra en rétt var og þar með bakað bændastéttinni tjón. Þetta hljóðar einkennilega af vörum hv. þm., þar sem sumir flokksmenn hans segja, að verðið hafi verið of hátt. Það er sönnu nær að ætla, að verðlagsnefnd hafi teflt svo djarft sem unnt var. Hins vegar mun reynslan verða bezti dómarinn um það, hvernig tekizt hefur með verðið. En það liggur í augum uppi, að þegar verðlagsnefnd ákvað verðið, þá hafði hún hag bænda fyrir augum og setti verðið svo hátt sem unnt var, þar sem vafasamur hagnaður hefði orðið af því að fara yfir visst hámark. Og það er einkennilegt af hv. þm. að segja, að bændur eigi að hækka verðið á afurðum sínum miskunnarlaust, því að hækkað verð þýðir aukna dýrtíð, og við það mundi skapast vítahringur, þar sem afleiðing og orsök skiptast á. Því að landbúnaðarframleiðandinn er háður framboði og eftirspurn, eða svo er það a. m. k. í þjóðskipulagi okkar. En aðferð hv. þm. gæti ekki leitt til annars en gerbreytts skipulags. Það, sem gera þurfti í fyrstu, var að finna rétt hlutfall á milli kaupgjalds og verðlags og útiloka víxláhrif kaupgjalds og verðlags. Ég er sannfærður um, að ásakanir hv. þm. á verðlagsnefnd um að verðið sé of lágt, eru ekki á rökum reistar. Og ég lýsi því yfir, að ríkisstj. hefur ekkert gert til þess að hafa áhrif á störf búnaðarráðs.



Ég ætla að segja nokkur orð út af ræðu hæstv. ráðh. Ég ætla ekki að deila um það, hvort ákvæði 6 manna n. séu í gildi enn eða ekki. Hæstv. ráðh. sagði, að það mætti bíða lengi eftir gerbreyttu ástandi, eins og var fyrir stríð, og er það að vísu rétt. En eftirspurnin er mikil erlendis, og má gera ráð fyrir, að við fáum bráðum aðgang að fleiri mörkuðum en nú. Það verður að teljast mjög svo varhugavert að vísa bændum algerlega út á klaka framboðs og eftirspurnar, á meðan grundvöllurinn undir framleiðslunni er eins óviss og nú. Hæstv. ráðh. sagði, að stéttarsamtök bænda hefðu ekki verið stofnuð, þegar þurfti að taka endanlegar ákvarðanir um þetta, en það stóð til, að þau yrðu stofnuð, og ég álit, að hægt hefði verið að bíða með setningu bráðabirgðalaganna til 9. september. Og ég vona, að orð hans þýði það, að þetta vald fari til stéttarsamtakanna. Mér virðist óþarfi að deila um það, að búnaðarráð sé ekki fulltrúi bændastéttarinnar. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi verið mér sammála, að ef valið hefði verið búnaðarráð af bændum landsins, hefði andstöðuflokkur stj. ráðið lögum og lofum. Ég hef ekki orðið var við nein stéttaskipti í þessu máli. Á fundum hafa bændur staðið sem einn maður, hvaða flokki sem þeir annars fylgja. Þannig var á stofnfundi stéttarsamtaka bænda og öllum öðrum fundum, sem ég hef verið á. - En kannske allir bændur séu þá stjórnarandstæðingar? Ráðh. hefur viðurkennt, að búnaðarráð er ekki stéttarstofnun bænda, heldur pólitísk stofnun, skipuð af pólitískum ráðh. Ef þessi stofnun hefði verið fulltrúi bændanna, þá hefðu stjórnarandstæðingar lent í meiri hl. Ráðh. spurði, hvort það væri tillaga mín, að skipuð yrði nefnd manna til að skera úr deilumálum sjómanna og atvinnurekenda, sem nú stendur yfir. Ég álít hins vegar, að stétt eigi ávallt að hafa eins rík ítök í hagsmunamálum sínum og unnt er, en það komi ekki til mála, að ríkisvaldið ráði þar einungis. En hitt er annað mál, að það er ekki sama, hvaða ráðh. fer með þessi mál.  Þá var ráðh. að tala um, að mér fyndist ósamræmi samkv. 6 manna n. álitinu að láta setja hærra verð á landbúnaðarafurðir og hvernig flokksblöð hafa skrifað um málið. Ég hef lesið flokksblað Framsóknar og ekki rekizt á neitt slíkt. En í Degi hef ég séð það gagnrýnt, að vanrækt hafi verið að greiða niður verð landbúnaðarafurða og neytendur hafi borið þar skarðan hlut frá borði. Þó að bændur hafi ekki verið skaðaðir, hafa neytendur verið vanræktir. Þá minntist ráðh. á, að ef verðið hefði verið hækkað á innlendum markaði, hefði dýrtíðin aukizt og þar með verðlag í landinu og svo koll af kolli. Þetta er rétt, en ég viðurkenni ekki hitt, að það megi koma niður á einni stétt. Bændur hafa fyrr boðið það að lækka verð á afurðum sínum, og þeim mundi hafa líkað vel þessi niðurfærsla, ef kaup hefði einnig verið fært niður. Og ég þori að fullyrða, að bændur eru alltaf reiðubúnir að færa fórnir, ef aðrar stéttir gera slíkt hið sama. En hins vegar sætta bændur sig ekki við, ef þunginn hvílir eingöngu á þeim. Og af þessu stafar óánægjan.



Mér finnst, að það sé tæplega hægt að láta það afskiptalaust í þessari ræðu hæstv. ráðh., að hann hafi talið það bjargræði fyrir bændur, að stofnað var búnaðarráð, og með þessum bráðabirgðalögum hafi þeir endurheimt fullt vald yfir málum sínum. Ég held, að það sé komið fram, hversu þetta er rétt ályktað. En ef þetta er það, að bændur ákveði sitt verðlag sjálfir. ..........................



Herra forseti. Því hefur nú verið lýst af hv. þm. Mýr., hvernig skipun búnaðarráðs er langt frá því að vera gerð af bændum. Það eru öfugmæli hjá ráðh., að það séu fulltrúar bænda, sem fari með verðlag landbúnaðarafurða, heldur eru það vikapiltar ráðh., skipaðir af honum sjálfum. Það er augljóst af því, hvernig vikapiltarnir töluðu áður, að annaðhvort hafa þeir breytt um stefnu og skoðun eða þeir gera sem aðrir bjóða þeim að gera gegn betri vitund. Dæmi mætti nefna um 3 menn, sem eru í búnaðarráði og verðlagsnefnd og áður höfðu aðra skoðun um verðlagið. Ég held, að þeir hafi ekki breytt um skoðun, heldur hafi þeir unnið eins og þægir verkamenn gera, þegar þeim er skipað. Ráðh. telur, að ekki hafi verið hægt að bíða eftir stéttarþingi bænda. Ef stéttarsamband bænda hefði verið til í byrjun ágúst, telur ráðherra, að hann hefði falið því þessi störf, en ráðh. fannst ófært að bíða til 7. sept. En hvenær kom svo búnaðarráðið saman? Tveimur dögum áður en stéttarsambandið var stofnað. En þó að það hefði beðið í tvo daga, hefði það ekki sakað, því að það gerði lítið þá dagana. Ráðh. telur, að afurðaverðinu hafi verið stillt í hóf og báðir megi vel við una, neytendur og framleiðendur. Hvað mjólkina snertir, held ég, að hún hafi verið sett smánarlega lág. Þegar mjólkin í Reykjavík kostaði 45 aura, voru árslaun verkamanna, tæp 3000 kr. eða meðalárskaup verkamanna rúmlega 2800 kr. En nú sýna opinberar skýrslur, að meðalárstekjur verkamanna eru tæpl. 21 þús. kr., og svo segir ráðh., að mjólkurverðinu sé stillt í hóf, þegar mjólkin er seld á kr. 1.82 pr. lítra. Ég held, að kaupgeta sé svo mikil, að það hefði verið upplagt að setja mjólkurverðið samkv. 6 manna n. álitinu. Fyrir stofnun búnaðarráðs heyrði ég þrjá af þeim, sem síðar komust í búnaðarráð, segja, að fylgja bæri 6 manna n. álitinu. En þeir hafa síðar fallið frá því, og ekki fyrir bændur, heldur fyrir ráðh. Það er líklegt, að 6 manna n. verðið á kjöti án niðurgreiðslu hefði dregið úr sölu þess, en þó að mjólkin hefði ekki verið greidd niður, hefði hún samt selzt. En þó að kjötið hefði verið selt með 6 manna n. verðinu og það dregið eitthvað úr sölu þess, þá hefur silaskapur og vanræksla ráðh. dregið margfalt meira úr sölunni, - fyrst og fremst með því, að lögin hafa verið svo óljós, enginn hefur vitað, hvernig niðurgreiðslum yrði hagað. Sláturtíð er að enda og reglugerð ekki komin. Menn biðu og biðu með að gera kjötkaup til vetrarins, til að vita, hvað yrði. Afleiðing er, að lítið hefur verið keypt af kjöti. Ég veit um dæmi í einu þorpi, að til skamms tíma hafa aðeins 2 skrokkar verið seldir. Ég held, að þetta sé ekki því að kenna, hvað verðið hefur verið hátt, heldur miklu frekar hinu, - óvissunni um, hvernig þessu öllu yrði hagað. En framkvæmdum hefur verið hagað þannig til þess, að hægt væri að segja: það dró úr sölunni, og kjötverðið var of hátt. - En það dró bara svona úr sölunni af því, að ekki var tilkynnt, hvaða leiðir yrðu farnar, fyrir sofandahátt ráðh., þó að hann nú hins vegar greiði kjötið niður, þrátt fyrir að hafa lýst því yfir í fyrra, að kjötið yrði ekki greitt niður. En minnkandi sölu á mjólk, er þó ekki til að dreifa vegna hins of háa verðs, því að jafnvel þá dagana, sem hún var ekki greidd niður, seldist hún öll. En þegar nú á þingi mun koma fram frv. um að fela stéttarfélagi bænda verðlagsmál landbúnaðarafurða, þá vona ég, að ráðh. ljái því máli lið, - þar sem hann hefur lýst svo vel hugarfari sínu, ef stéttarfélagið hefði verið til í ágúst. Þó að vikapiltarnir að dómi ráðh. hafi verið of stutt í búnaðarráði, þá hafa þeir ekki unnið svo vel, að eftirsjón sé í því að gefa þeim þegar frí. Ráðh. vildi halda því fram í fyrstu ræðu sinni, að eftir að verð 6 manna n. kom fram, hafi starf verðlagsnefndarinnar orðið erfiðara og útsöluverð takmarkað við framleiðslukostnað til bænda. Mér skilst á tveim mönnum í verðlagsnefnd, að sleppt hafi verið að taka til greina hækkun á framleiðslukostnaði, sem varð 1943, og þetta eigi að vera gert af því, að búnaðarþing í fyrra gerði samþykkt sína um eftirgjöf á hækkun þá. En búnaðarþing setti það skilyrði, að útfluttar afurðir yrðu bættar upp, svo að 6 manna n. verð 1943 fengist fyrir alla framleiðsluna 1944. Ef þessi trygging fengist núna, þá yrði verðjöfnunargjaldið - kr. 1.50 á hvert kíló fellt niður, og þá horfði málið allt öðruvísi við, en það var stefnan, sem Búnaðarfélagið ætlaði að fara. Stefnan, sem átti að taka í haust, var þessi: Bændur áttu að fá fyrir vöru sína eins og hún var verðlögð eftir 6 manna n. álitinu, kr. 8.62 fyrir kjötkg. og 1.92–1.94 fyrir mjólk, og væri það þá sambærilegt við tekjur verkamanna síðustu 12 mánuði fyrir 16. sept. 1945. Og ríkisstjórnin átti vitanlega að kalla Alþingi saman 1. sept., svo að það gæti fjallað um málið og fundið leiðir til úrlausnar. Og þótt móti því væri staðið á síðasta þingi að kalla þing svo snemma saman, þá átti ríkisstjórnin að sjá sig um hönd, þegar hún sá, hvernig málið horfði við. Það var ekki meira að gera það en þegar ráðh. nú fer og greiðir niður verð landbúnaðarvara, eftir að hafa marglýst því yfir á síðasta þingi, að það verði aldrei gert, frá þeirri stefnu verði að hverfa. Hefði stjórnin gert það, þá hefði málið leystst sæmilega, en nú er það illa leyst, öllum til óhagræðis og engum til sóma, sem við þá lausn hafa fengizt.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Ég fann heldur lítið nýtt í ræðu hv. 2. þm. N.-M., heldur endurtekning á því, sem áður hefur komið fram. Hv. þm. var að leitast við að leiða rök að því, að ríkisstj. hefði haft nægan tíma til þess að skipa verðlagsmálum, þó að hún biði með það til 10. sept. Hann hélt fram, að það hefði verið búið að gera það 10. sept. Ég vil minna hv. þm. á, að búnaðarráð hafði nokkurn veginn lokið sínum störfum 10. sept., að vísu ekki slitið fundi fyrr en 11. sept., en það er ekki aðalatriði, hitt er aðalatriðið, að á þeim tíma, sem nauðsynlegt var fyrir ríkisstj. að taka ákvörðun um lausn málsins, var með öllu ókunnugt um það, og hv. 2. þm. N.-M. vissi það ekki heldur, hvort nokkuð yrði af þessari stofnun stéttarsamtaka bænda á Laugarvatni. Það vissu allir, að hver höndin var þar upp á móti annarri, og ég veit ekki enn í dag, hvort þessi samtök verða viðurkennd sem stéttarsamtök bænda, og hv. 2. þm. N.-M. veit það ekki heldur, svo að það er ástæðulaust að deila um þetta. Það hljóta allir sanngjarnir menn að sjá, að eftir þessu er ekki hægt að bíða fyrir ríkisstj., og satt að segja held ég, að flestir sanngjarnir menn úr andstöðufl. ríkisstj. játi þetta. Ég skal svo ekki ræða um þetta frekar. Það er næsta furðulegt, að jafnskýr maður og hv. 2. þm. N.-M. skuli ekki sjá, að þegar hann er að lýsa viðskiptum mínum við verðlagsn., þá eru það ekki þau viðskipti, sem hann er að lýsa, enda veit hann ekkert um þau. Það sjá allir, að það, sem hann er að lýsa, er það, hvernig verkið gekk til, þegar hann sjálfur var í sömu sporum og þessir menn nú, hvernig hann var þægur við ríkisstj. og gerði það, sem honum var sagt. En hann má ómögulega draga þá ályktun, að þannig gangi fyrir sig hjá öðrum; það eru ekki allir jafnsamvizkuliðugir og þægir við yfirboðara sína í þessu efni. Þetta verður hann svo að gera upp við sjálfan sig. Og þeir, sem trúa því, að þessir menn, sem þar eiga hlut að máli, sem ég held, að sé ekki ofmælt, að séu reyndir fyrirmyndar bændur og bændafulltrúar í landinu, láti nota sig eins og lítilþæga þjóna, mega trúa því fyrir mér. En það gæti verið, að það hefði verið rekið upp óp af hv. 2. þm. N.-M. eða einhverjum, sem honum standa nærri, ef aðrir hefðu lýst bændastétt landsins þannig. Þá var hv. 2. þm. N.-M. að tala um það, hve ríkisstj. hefði gert bændum mikið tjón með seinlæti sínu hvað haustslátrun snerti og hversu seint hefði verið tilkynnt, að hún ætlaði að greiða niður nokkurn hluta af landbúnaðarvörunum, og hve mikill dráttur hefði verið á að setja reglugerð samkv. bráðabirgðal. eftir 9. sept. Það liggur ekki nú fyrir til umr., en vegna þess að hv. þm, gefur tilefni til, mun ég nokkuð ræða það mál. Ég býst við, að hv. þm. hljóti að sjá, ef hann hugsar sig um, að það er ekki lítið atriði fyrir stj. og skiptir ekki litlu máli, hvort hækkun á verði leiddi til þess, að kjötsala minnkaði stórum frá því, sem var á undanförnum árum, eða héldist óbreytt eins og hún hefur áður verið. Þetta varð ríkisstj. að fá að vita, áður en hún gæti tekið endanlega afstöðu til endurgreiðslu: Það er reynslan ein, sem getur skorið úr í þessu efni, nema ef vera kynni, að hv. 2. þm. N.-M. hefði getað sagt um það, en það er eftir að vita, hvort hans spádómar hefðu verið teknir jafngildir og reynslan. Reynslan sýndi það svo, að það dró svo mikið úr kjötsölunni, að stj., taldi ekki fært að láta þar við sitja. Og a. m. k. meðfram vegna þessarar reynslu var þessi ákvörðun tekin, að greiða niður til þess að örva kjötsöluna, en þó að það hafi dregizt í fulla viku að setja reglugerðina, þá er það aðeins fyrirsláttur, sem enginn maður meinar neitt með, að segja, að það hafi áhrif á kjötsöluna, enda aðeins haldið fram til þess að sverta með störf ríkisstj. Eftir að l. eru komin, vita menn þau í öllum aðalatriðum og hvernig niðurgreiðslum er háttað, og það skiptir mestu máli. Þá skal ég taka það fram, að í niðurlagi ræðu hv. 2. þm. N.-M. held ég, að hafi verið mjög mikil skynsemi, en af því að ég skildi hana ekki til fulls, treysti ég mér ekki til þess að svara henni.



Ég sagði áðan í ræðu minni, að það, sem gæfi mér ástæðu til þess að segja, að verðlagsn. væri þæg við ráðh., væri það, að tveim vikum áður en hún var skipuð þá höfðu sumir nm. það álit, að það ætti að fást fullt 6 manna nefndar verð fyrir vörurnar. Svo fara þeir í n., og þá heldur enginn þeirra því fram, sem þeir höfðu áður talað um. Af þessu dreg ég þá ályktun, að þeir hafi skipt um skoðun. Hæstv. ráðh. má segja, að þeir hafi ekki haft neina skoðun, þó að þeir hafi haldið þessu fram, eða þá að þeir skipti um skoðun á nokkurra vikna fresti. Mér er sama, hvort heldur er. Hvorugu fylgir neinn manndómur. Og ef hæstv. ráðh. vill halda því fram, að það hafi verið hringlað í mér, þegar ég var í verðlagsnefndunum, þá væri gott, að hann vildi nefna dæmi því til sönnunar, og að ég hafi haldið fram, að verð á landbúnaðarafurðum ætti að vera allt annað en varð viku áður en ég tók þátt í að ákveða það. Ég skal fúslega viðurkenna, að stj. hafi hrært í mér, ef hann getur bent á, að ég hafi einu sinni haldið öðru verðlagi fram, áður en verð var ákveðið, en það síðar varð. Ég gæti hugsað mér, að það væri dálítið erfitt að finna dæmi um það. Hæstv. ráðh. sagði, að þeir menn, sem hann hefði valið í landbúnaðarráð, séu í fremstu röð íslenzkra bænda. En þó er það nú svo, að helmingur af þeim eða allt að því eru menn, sem hafa verið að leita fyrir sér að fá að verða opinberir fulltrúar bænda í því héraði, sem þeir eiga heima í, en bændur hafa ekki viljað líta við þeim, og sumir hafa reynt það oft og sumir á fleiri en einu sviði. Svo félagslega þroskaðir eru þeir, að af ca. 10% af bændum landsins, sem ekki eru í kaupfélögum, er meira en helmingur af þeim mönnum, sem eru í búnaðarráð valdir. Þá er úr þeim fámenna hópi manna, sem ekki hafa viljað taka jarðræktarstyrk eftir samþykkt 17. gr. jarðræktarlaga, hægt að finna tvo til þess að verða í búnaðarráði, og þó eru ekki nema um 30 menn, sem ekki hafa tekið styrk eftir að 17. gr. varð til. Það eru svo sem félagslega þroskaðir menn, sem þarna eiga að vera formælendur fyrir bændur, og það þarf dirfsku til þess að halda því fram, að bændur hefðu valið þessa menn sjálfir, ef þeir hefðu verið að spurðir, þar sem það er vitað, að þeir hafa ekki hingað til þegið, að þeir ynnu neitt fyrir sig. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann hefði ekki á nokkurn hátt getað gert neitt til þess að ákveða, hvort hann greiddi niður kjötið eða ekki, fyrr en hann sæi, hvaða áhrif verðið hefði á söluna, og hann beið og sá, að salan var lítil, og þá ákvað hann að greiða niður. Það var af umhyggju fyrir sölunni, sem hann lét greiða niður. En hvers vegna var mjólkin greidd niður? Mjólkurverðið hafði engin áhrif á söluna. Í hálfan mánuð kostaði hún 1,82 lítr., en það hafði engin áhrif, nema kannske rétt fyrstu dagana, svo ekki meir. Hvers vegna þá að greiða niður mjólkina? Er það af umhyggju fyrir sölu hennar? Ætli það sé ekki af umhyggju fyrir einhverju öðru, fyrir vísitölunni og atvinnurekstri landsmanna yfir höfuð, það er fyrir því að verðlagsvísitalan færi hækkandi? Það mætti segja mér það, að af því að verðlagsvísitalan er reiknuð út annan virkan dag hvers mánaðar, þá hefur ekki verið hugsað um, þó að verðið væri hærra þennan part af sept., því að þá er búið að reikna út vísitöluna. Það mætti segja mér, að það væri hvorki af umhyggju fyrir framleiðendum né neytendum, heldur fyrir verði vísitölunnar í heild. Og það þarf enginn að segja mér það, að það sé annað en vísitalan, sem kemur þarna til greina. Neytendur mega borga, og það skiptir engu, hvort selst mikið eða lítið. En strax og mánaðamótin koma hefur verðið áhrif á vísitöluna, og áður þurfti að greiða niður. Þá er það ákaflega margt, sem þarf að upplýsa í sambandi við þetta mál. Það er mjög óljóst, hvernig verðið verður greitt niður. Það eru margir hér í bæ og margir af stjórnarsinnum, sem segja, að það sé bara fyrirsláttur með þessar niðurgreiðslur, þær verði engar, l. verði breytt áður. Alltaf sé eilíft hringl í stjórninni, og henni megi í engu treysta. Nú er það eftir skattskránni, sem menn eiga að fá kjötniðurgreiðslu, en það eru margir, sem hafa flutzt hingað til landsins; sem komnir eru á þann aldur, að þeir þurfa kjöt, en þeir geta ekki fengið það, vegna þess að skattstofan má ekki ráðstafa þeim á skrána, því þeir eru ekki á skattskrá. Enn vita menn ekkert um, hverjir af skattskránni komast í „kjötskrána“ og fá kjötniðurgreiðslu. Þess vegna er það nauðsynlegt, að reglugerðin komi strax.



Ég ætla ekki að verða langorður, en það eru aðeins nokkur atriði, sem munu hafa komið fram í umr. áðan og mig langar að endurtaka, áður en málið fer til n. Það er efni þessa máls, eins og hér hefur verið bent á af hæstv. ráðh. og þeim, sem hafa andmælt frv., að búnaðarráði er falið að kjósa verðlagsn. og henni falið að ákveða verðlag landbúnaðarafurða. En þetta búnaðarráð, sem á að hafa þetta mikla vald, er ekki skipað af bændastétt landsins, ekki kosið af bændum. Það er skipað af ráðh. Nú hefur hæstv. fjmrh. haldið því fram hér í þessum umr., og það hefur heyrzt áður, að með þessu hafi verðlagningarvaldið á landbúnaðarafurðum verið lagt í hendur bændanna sjálfra. Það er tæplega hægt að hugsa sér að ganga lengra í rökfalsi en með því að slá öðru eins og þessu fram. Á sama hátt mætti halda fram, að ef einhver stj. tæki upp á því að tilnefna þm. úr hópi landsmanna, þá væri samt sem áður valdið í höndum landsmanna.  Ég vil segja, að með því, sem hér hefur verið gert, sé sparkað í bændastétt landsins, ekki sízt þegar þess er gætt, hvernig þessum málum er háttað í landinu, þegar aðrar stéttir eiga í hlut. Skyldi hæstv. ráðh. hafa boðið verkamannastéttinni að setja þau ákvæði með bráðabirgðal., að ákveðin tala manna, t. d. verkamenn, sem ráðh. sjálfur tilnefndi, ákveði kaupverð sjálfir í verkamannafélögum eða hafi einkarétt á að semja um kaupgjald í verkamannafélögunum? Enginn ráðh. mundi leyfa sér þetta. Hvernig stendur þá á því, að til er ráðh., sem leyfir sér að gera það, þegar bændastéttin á í hlut? Mundi það verða tekið sem góð og gild vara af hendi verkamanna, ef farið væri að á þennan hátt og því haldið fram, að með öðrum eins ráðstöfunum og þessum væri ákvörðun tekin um launagreiðslur og lögð í hendur verkamanna? Ég held ekki. Og það verður heldur ekki tekið sem góð og gild vara, þó að það sé bændastétt landsins, sem á í hlut. Það er ákaflega hættulegur leikur að leika sér þannig með hugtök eins og hæstv. ráðh. og stjórnarliðið gerir í sambandi við þetta mál, að halda því fram, að þetta málefni sé lagt í hendur ákveðinnar stéttar, þegar einstakur maður tekur völd og skipar menn til þess að fara með málið. Þetta er sama aðferðin og ofbeldismenn nota, þegar þeir kúga undir sig lönd og þjóðir. Hvernig var það t. d. í Noregi? Þar óðu þessir ofbeldismenn fram og tilnefndu menn úr hópi sinnar þjóðar til þess að fara með málin og sögðu: „Það eru Norðmenn, sem fara með sín mál“. Vildu Norðmenn taka undir það, að það væri norska þjóðin, sem færi með þessi mál? Nei, þeir vildu það ekki. Það er að vísu mikill stigmunur á því, sem ég tek til dæmis, en eðlið er það sama, og það er ekki heldur hægt að segja, að það sé bændastétt landsins, sem fer með verðlagsmál sín, nema hún kjósi sjálf fulltrúa til þess. Um þessi mál ættu allir að geta verið sammála, og ég verð að segja það, að það er leiðinlegt að sitja á Alþ. og hlusta á það, að ráðh. haldi því fram, að með þessum ráðstöfunum, sem hér hafa verið gerðar, séu þessi mál lögð í hendur bænda, - og með því að nota orðið bændur eiga þeir við bændastéttina, því að annars er það markleysa, sem þeir segja. Að síðustu vil ég minnast á það, sem hæstv. ráðh. sagði, að það hefði ekki verið hægt að fela bændastéttinni sjálfri að fara með þessi málefni að velja sér fulltrúa til þess að skipa verðlagsmálum, vegna þess, að mér skildist, - hann leiðréttir þá, ef það er ekki rétt, - að þá mundu hafa verið kosnir fulltrúar bænda til þess að ákveða verðlag landbúnaðarvara menn, sem væru á móti ríkisstj., og mundu þá um leið gera ráðstafanir, sem kæmu sér illa fyrir hana. Þessi hugsunarháttur er svo furðulegur, að ég er satt að segja undrandi yfir því, að hann skuli vera látinn koma fram, enda þótt hann væri til staðar. Þessi hugsunarháttur, að þeir, sem ákveða verð á landbúnaðarafurðum, verði að þjóna hug ríkisstj., þeir eigi ekki að starfa sem fulltrúar bændastéttarinnar, heldur fara alveg eftir því, sem ríkisstj. segir á hverjum tíma. Ef þessi hugsunarháttur á rétt á sér, hvernig stendur þá á því, að ríkisstj. telur sér ekki nauðsynlegt að hafa sams konar vinnubrögð t. d. hvað snertir ákvörðun um kaupgjaldsmál í landinu, svo að einn þáttur sé tekinn? Ef ákvörðun í verðlagsmálum landbúnaðarins getur orðið svo örlagarík að verða ríkisstj. að fótakefli, þá á það líklega ekki síður við um ákvörðun kaupgjaldsmála. Ef ríkisstj. getur ekki starfað í landinu án þess að draga undir sig allt vald í því, taka af mönnum allt sjálfsákvörðunarvald í þessu efni, og hefur út frá þessum forsendum starfað í verðlagsmálum landbúnaðarins, hvernig getur hún þá komizt hjá því að gera það sama hvað aðrar stéttir snertir? En það, sem hæstv. landbrh. upplýsti í þessu sambandi, var að því leyti þýðingarmikið, að með þessu er játað, hvernig stendur á því, að hæstv. stj. hefur viðhaft þessa aðferð, þegar bændastéttin á í hlut. Það stendur svo á því, að hæstv. ríkisstj. varð að kaupa sér áframhaldandi líf um stundarsakir með því að skipa fulltrúa til þess að ráðstafa verðlagsmálum landbúnaðarins, sem lækkuðu verðlagið, svo að hæstv. stj. gæti flotið af þeim ástæðum. Hæstv. stj. varð að setja menn, sem hún treysti til að skipa málunum ekki á þá lund, sem gerði bændastéttina jafnréttháa og aðra í þjóðfélaginu, heldur menn, sem skipuðu málunum á þá lund, sem yrði ekki til óþæginda fyrir hæstv. stj. Nú hefur hæstv. ráðh. tekið fram, að þetta geti ekki staðizt, þó að hann annað veifið geri grein fyrir, að þetta sé ástæðan, vegna þess að hann hafi aldrei gert neina tilraun til að hafa áhrif á þá menn, sem hafa verið skipaðir í búnaðarráð eða kosnir í verðlagsn. landbúnaðarins. En það rétta í þessu máli er það, og það vita allir, að þeir voru skipaðir í búnaðarráð og kosnir í verðlagsn. sem fulltrúar hæstv. ríkisstj., en ekki sem fulltrúar landbúnaðarins. Ég skal ekki segja, hvað þeim hefur verið sagt, en þeir vissu, að þeir voru skipaðir til þess, að hæstv. stj. hefði ekki of mikil óþægindi af því, að það yrði henni ekki að fótakefli. Hvort hæstv. ráðh. hefur talað um, hvað margar krónur kjötkílóið mætti vera, skal ég ekki segja um, - það getur verið, að hann hafi ekki gert það, - en þessir menn vissu vel, til hvers þeir voru skipaðir, og valið á mönnum í búnaðarráðið og verðlagsn. sýnir þetta líka ákaflega glöggt. Þeir menn voru ekki valdir eftir því, hvort líklegt væri, að bændur mundu vilja fela þeim þessi málefni. Ég geri ráð fyrir, að telja megi þá menn í búnaðarráði á fingrum annarrar handar, sem valdir hefðu verið, ef bændur hefðu átt að gera það sjálfir. Nokkrir úrvals trúnaðarmenn bænda hafa verið valdir í ráðið, eins og Jón Árnason og Helgi Bergs, til þess að fyrirkomulagið geti haft á sér nægilega andstyggilegt yfirskin, en að mestu leyti eru skipaðir menn til að þjóna hinu sjónarmiðinu, sem ég lýsti áðan. Sést það bezt á því, að þótt ekki séu nema tiltölulega fáir bændur, sem fylgja hæstv. stj. pólitískt, þá hittist svo á, kannske af tilviljun, að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra er úr þessum fámenna hópi bændastéttarinnar, þar á meðal einstakir menn, sem ekki mundu eiga þess nokkurn kost að komast í hreppsn. í sinni sveit, en eru skipaðir af stjórn landsins til að fara með þessi þýðingarmestu mál bændastéttarinnar. En svo til að bíta höfuðið af skömminni er því bætt við, að þessir menn séu fulltrúar bænda og með þessu sé verið að leggja þessi mál í hendur bænda, í staðinn fyrir að játa þá staðreynd, að þessir menn séu fulltrúar ríkisstj. Ég skal svo ekki hafa þetta mál lengra. Ég vildi aðeins undirstrika þessi örfáu atriði, áður en málið fer til n. Tafalaust verður sú till. gerð í n., að stéttarsambandi bænda, sem nú hefur verið stofnað, verði falið að fara með þessi málefni. Það sést við meðferð málsins í n. og við 2. umr. málsins, hvort hægt er að byggja á því, sem fram hefur komið af hendi hæstv. ráðh. við þessa umr., en ég get ekki skilið það öðruvísi en svo, að hann væri með því að leggja þessi málefni í hendur stéttarsamtaka bænda, því að hann sagði, að ef til hefðu verið í landinu stéttarsamtök bænda í júlí s.l., þá hefði hann ekki hikað við að fela þeim verðlagsmálin.  Hitt vil ég taka fram, að það sjá allir, að það getur engin stétt komið upp og haldið uppi stéttarsamtökum, án þess að lítils háttar ágreiningur sé um formsatriði og fyrirkomulag. Vil ég þar vísa til verkamannasamtakanna, sem eru sterk samtök og hafa verið mikils virt í áratugi, en hvað eftir annað hefur verið uppi ágreiningur um einstök fyrirkomulagsatriði. Stundum hafa þær ágreiningsöldur risið nokkuð hátt, en ég man aldrei eftir, að nokkur maður hafi leyft sér að segja, að það væri almennur dómur um, að þau ætti að hafa að engu og þau gætu ekki talizt réttur aðili fyrir verkamenn í landinu, enda eru slík rök með öllu gersamlega óframbærileg. Ég vonast satt að segja eftir því, að við eigum ekki eftir að fá það ofan á allt annað, að því verði skotið við í sambandi við þetta mál, að sá ágreiningur, sem varð í sambandi við stofnun stéttarsamtaka bændanna, - sem var jafnaður á þann hátt, sem gert er, þar sem fyllsta lýðræði ríkir, að meiri hlutinn réði og minni hlutinn tók samt sem áður þátt í samtökunum, sé látinn vera þess valdandi, að slík samtök fái ekki að njóta réttar síns, því að þá hlýtur að liggja eitthvað annað þar á bak við en réttsýni og góðvilji í þessum málum.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 5, er í rauninni staðfesting á brbl., sem búin eru að gilda í tæpa 2 mánuði. Ég geri ráð fyrir, að allir hv. þm. hafi gert sér grein fyrir því, að þessi brbl. verði samþ. hér á Alþingi, hvort sem um þau verður talað meira eða minna, og því ekki þýðingarmikið, að hér fari fram mjög miklar umr. um þau, þó að ekkert sé við því að segja. Ég hafði ekki ætlað mér við þessa umr. að tala neitt verulega um þetta mál, meðal annars vegna þess, að þeim manni, sem hér hafði talað af hálfu stjórnarandstöðunnar, hv. þm. Mýr., hafði verið svarað af hálfu hæstv., landbrh. og virðist ekki vera mikil brú eftir af rökum hans. Varðandi það, sem hv. 2. þm. N.-M. sagði, ætlaði ég ekki heldur að taka til máls, til þess að veita honum andsvör, en þegar form. stjórnarandstöðunnar, hv. þm. S.-M., fer líka að tala um það mál af miklum hita, þótti mér rétt að segja um þetta nokkur orð. Það, sem hér hefur skeð með þessum brbl., er, eins og menn munu hafa gert sér grein fyrir, að 4 n., sem um þessi mál hafa fjallað og skipaðar voru 20 mönnum, hafa verið afnumdar, og að í þessum n. var aðeins einn sveitabóndi. Nú sagði hv. þm. Mýr. í gær, að þessar n. hafi gefizt vel, en þó hafi verið sívaxandi óánægja með starf þeirra, og virðist niðurstaða hans vera sú, að hann sætti sig við, að þær væru afnumdar. Þetta rak sig á, því að vaxandi óánægja með störf n. gat tæplega verið, ef þær hafa gefizt vel, enda er það sannarlega satt, að þessar n. hafa ekki gefizt vel. En í stað þessara 20 manna hefur nú verið sett 5 manna nefnd, skipuð bændum einum, og þá kemur sú undarlega röksemd frá framsóknarmönnum, ef rök skyldi kalla, að það sé verið að taka valdið úr höndum bændanna, Nú er ekki svo að skilja, að þessi 5 manna verðlagsnefnd hafi verið skipuð af ríkisstj., heldur er sú aðferð viðhöfð, að landbrh. kveður 25 bændur og fulltrúa úr öllum sveitahéruðum landsins til að kjósa þessa verðlagsnefnd og undirbúa starf hennar. Það má um þetta deila, og er þó þýðingarlaust, hvort ráðh. hafi valið í þessa 25 manna n. þá hæfustu menn, sem hægt var að fá. Það er atriði, sem þýðingarlaust er að þræta um; því að menn greinir alltaf á um það, hvort þessi maður er hæfari en hinn. En með þessum hætti er það tvímælalaust, að í stað þess, að valdið yfir þessum málum var í undanfarin 11 ár í höndum 20 manna, sem voru að nokkru leyti tilnefndir af stofnunum, sem ekkert umboð hafa frá bænda hálfu, og að nokkru leyti skipaðir af ríkisstj., eru þessi mál nú fengin í hendur 5 manna n., skipaðri bændum eingöngu. Valdið yfir þessum málum er þess vegna tvímælalaust í höndum framleiðenda einna, í stað þess, að það var að vissu leyti samningavald milli framleiðenda og neytenda og að nokkru leyti í höndum stjórnskipaðs formanns þessarar n. Nú, þær ásakanir, sem hér hafa verið fluttar í garð verðlagsnefndarinnar, eru álíka ófyrirleitnar og margt annað, sem fram hefur komið af hálfu þeirra manna, sem nú eru í stjórnarandstöðu, og það versta er, að þær skuli vera frá hv. 2. þm. N.-M., einmitt þeim manni, sem alveg sérstaklega hafði stjórnað því, að rekstur landbúnaðarins hafði verið hallarekstur og miðaði að því, að fólkinu hafni verið að fækka í sveitum landsins á því tímabili. Hann ásakar þessa ágætu menn, sem eru í verðlagsnefndinni. Ásakar þá um það, að þeir hafi verið verkfæri í höndum ríkisstj. og starfi eftir hennar fyrirsögn, en það er tilhæfulaust, eins og hæstv. landbrh. hefur áður vikið að. Í öðru lagi eru hér fram komnar ásakanir af hálfu stjórnarandstöðunnar um það, að búnaðarráð hafi verið að meiri hluta til skipað stuðningsmönnum stjórnarinnar. En ég vil spyrja: Hvernig gátu þessir menn búizt við því, að landbrh. skipaði í þessa n. að meiri hluta til úr hópi sinna andstæðinga? Og ég verð að segja, að þessar ásakanir koma úr allra hörðustu átt, því að mörg rök og óhugnanleg sanna, að framsóknarmenn hafa oft og einatt á sínum valdatíma skipað n. eingöngu af sínum flokksmönnum. Þannig var það með nýbýlastjórn ríkisins. Hún var skipuð eingöngu úr hópi framsóknarmanna; og ekki aðeins stjórnin, heldur og framkvæmdastjóri hennar. Þannig var það með yfirfasteignamatsnefndina. Hún var skipuð 3 forkólfum framsóknarmanna, og þeir eru búnir að eyða á 2. millj. króna í starf, sem hægt hefði verið að vinna fyrir ¼ þeirrar upphæðar. Þegar þessir menn leyfa sér annað eins og það að koma með ásakanir á ríkisstj. fyrir það, að hún skuli hafa skipað jafnþýðingarmikla n. og búnaðarráð að meiri hluta úr þeim flokkum, sem hana styðja, þá kemur það úr allra hörðustu átt, - og það kemur úr allra hörðustu átt vegna þess, að það hefur aldrei skeð í sögunni fyrr, að 5 bændum, sem til þess hafa óskorað vald, skuli hafa verið falið að ákveða verðlag á öllum landbúnaðarafurðum. Þetta hefur aldrei skeð fyrr. Og fyrir okkur bændur er nú minni ástæða til óánægju en nokkru sinni áður. Hér hefur verið um það rætt af hálfu þeirra, sem hafa talað, að úr því að valdið yfir þessum málum hefði verið tekið úr höndum verðlagsnefndanna, þá hefði átt að afhenda það til stéttarsambands bænda. Nú er það að athuga, eins og hæstv. landbrh. hefur tekið fram; að þetta stéttarsamband bænda var ekki til og er raunverulega ekkert stéttarsamband bænda viðurkennt að vera til enn. En það hefur verið undirbúin stofnun þess og með þeim hætti, að það er ekki eðlilegt, að það sé viðurkennt, vegna þess að það hafa verið haldnir fundir víðs vegar um landið af mönnum, sem alls ekki hafa verið til þess kosnir, og hafa þessir fundir verið kallaðir fulltrúafundir. Sjálfsagt er allt ljósast, sem manni er næst, og mér er ljóst, hvað gert hefur verið í þessu efni í minni sveit. Þar var enginn fundur boðaður og því síður haldinn. Þaðan kom maður á þennan fund, sem haldinn var í Húnavatnssýslum, og er hann kallaður fulltrúi fyrir mína sveit. Svona hefur það víðar verið. Og ef menn halda, að þetta sé til fyrirmyndar, svona starfsemi, þá má segja, að þeir eru undarlega gjarnir á að láta sér nægja fyrirkomulag, sem ekki samræmist venjum á þessu sviði. Þm. Mýr. sagði þau undarlegu orð hér í gær, að enginn ágreiningur hafi verið um þetta á búnaðarþingi eða fundinum, sem haldinn var á Laugarvatni, að stofna stéttarsamband bænda. Mér þykja þetta undarleg orð vegna þess, að ég var staddur á búnaðarþinginu, þegar það var haldið, og vissi, að stórkostlega mikill ágreiningur var um þetta mál, hvort stofna ætti stéttarsambandið í sambandi við Búnaðarfélag Íslands. Enn fremur hefur það verið upplýst af form. þeirrar n., sem stofnaði til Laugarvatnsfundarins, í blaðagreinum og það er líka kunnugt annars staðar að, að á þeim fundi hafi verið deilt í 3 dægur um það, hvort stofna ætti samband eins og það var gert. Það er því ekki um að ræða neitt stéttarsamband bænda, sem viðurkennt er. Ég fyrir mitt leyti hef ekkert við það að athuga, að frjálst bændasamband sé stofnað, en geri mér ekki bjartar vonir um starf þess. Eftir því sem leit út, þá var með öllu óhugsandi fyrir hæstv. ríkisstj., þótt hún hafi viljað, að kasta málinu í hendur sambands, sem ekki var til. Nú skulum við athuga, og það er ástæða til, ekki sízt fyrir okkur bændurna og bændafulltrúana, hvernig þessi mál hefðu horft við, ef stéttarsamband bænda hefði verið til, þegar þessum málum var á þessu hausti ráðið til lykta. Var það eðlilegt, að ríkisstj. segði við þetta stéttarsamband bænda eins og á stóð: Þið skuluð ákveða verð landbúnaðarvaranna? - Þetta hefði verið mjög eðlilegt og eiginlega skynsamleg krafa af hálfu okkar bændanna, ef sala á þessum vörum væri alls staðar frjáls, en ekki bundin eins og hún hefur verið og er enn. En á meðan svo stendur, að salan er háð því lögmáli að vera bundin við allan atvinnurekstur í landinu, vísitölulög, eins og nú er, og gert var ráð fyrir því, að ríkissjóður greiddi meiri eða minni upphæðir til að halda niðri verðinu, eins og gert hefur verið, þá er það tæplega hægt að segja: Þið skuluð ákveða verðið eins og ykkur sýnist. - Og ég vil spyrja: Mundu aðrir vilja samþ., að sagt væri við Alþýðusamband Íslands, svo að það sé tekið til samanburðar: Ákveðið þið allt kaupgjald í landinu. - Væri það eðlilegt?

Það gerir það

. Það segir einn hv. þm.: Það gerir það. - Það er ekki rétt, því að kaupgjaldið er ákveðið með samningum milli atvinnurekenda og verkamanna. Hitt er annað mál, að eins og sakir hafa staðið undanfarin ár, þegar vinna hefur aukizt í landinu, hefur vald og áhrif Alþýðusambandsins verið sterkara en atvinnurekendanna til að ákveða í þessum efnum, en hinu er ekki til að dreifa, að það sé til enn, að nein ríkisstj. og því síður Alþingi samþ. að segja við Alþýðusamband Íslands: Ákveðið þið kaupgjaldið. Varðandi 6 manna nefndar verðið, sem mikið hefur verið um talað, þá er náttúrlega sagt, að við, sem stóðum að því að koma þeim lögum á, sem var fyrst og fremst fjhn. þessarar hv. deildar, skyldum að því vinna að komast að samkomulagi um þau lög. Við töldum þá mjög mikils virði, að okkar tillögur skyldu ná fram að ganga og verka þannig, að þær skyldu vera samkomulag um hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags í landinu. Hitt datt okkur ekki í hug, að það gæti haldizt lengur en á meðan stríðið stæði, að ríkissjóður gæti tekið ábyrgð á, að 6 manna nefndar verðið, með þeim breytingum, sem á því hlutu að verða, yrði greitt til okkar framleiðendanna. Þetta var líka miklum meiri hl. þingfulltrúa og bænda fyllilega ljóst á síðastl. hausti, því að hafi þeim ekki verið það ljóst, þá hefði þeim ekki komið til hugar að samþ. það, að verðið skyldi haldast óbreytt, þrátt fyrir 9,4% hækkun landbúnaðarvísitölunnar. En þetta gerði bæði ég og aðrir fulltrúar sveitahéraðanna. Við álitum, að fyrir hönd bænda væri ekki hægt að komast lengra. Það tekur sig því einkennilega út, að um leið og stríðið er búið og fjárhagsástandið þannig, að síldarvertíðin hefur brugðizt og tapið er talið í tugum millj. króna, að þá skuli koma fram krafa, eins og kom fram á síðasta búnaðarþingi, um það að hækka verðlag landbúnaðarafurða um 20% og heimta, að ríkissjóður ábyrgist það. Eins og nú standa sakir mundi þetta hafa kostað ríkissjóð 40 millj. kr. Það er þægilegt að gera svona kröfur, eins og gert var í blöðum stjórnarandstöðunnar, en því miður getum við bændur ekki búizt við því, að svona kröfur séu teknar til greina, og verð ég að segja það sem stuðningsmaður stj., að svona kröfur hafa gert illt fyrir okkur bændur, en ekki gott. Því að þær eru til þess eins fallnar að skapa andstöðu gegn því, að það sé tekið á þessum málum með rósemi og stillingu og á þann hátt, sem við getum við unað. Enda er sannleikurinn sá, að ef verðið hefði nú verið hækkað um 20%, býst ég við, að niðurstaðan hefði orðið sú, að allri niðurgreiðslu hefði verið hætt. Það er líka augljóst mál, að þegar svona kröfur koma fram, þá eru þær til þess gerðar að skapa ósamlyndi, en ekki í þeim tilgangi, að nokkrum manni detti í hug, að þeim sé fullnægt, og allra óeðlilegast er, þegar þessar kröfur koma fram frá mönnum, sem fyrir einu ári hafa samþ. að sætta sig við, að ekki yrði nein hækkun frá því, sem var árið 1943. Og því síður hefðu þessir menn átt að geta hugsað sér það, að slíkar kröfur yrðu teknar til greina, vegna þess að þær eru komnar frá mönnum, sem í einu og öllu hafa talið það hlutverk sitt að vinna í andstöðu við núv. ríkisstj. og stuðningsflokka hennar og gera hana sem tortryggilegasta í augum þeirra stétta, sem þeir þykjast vera að vinna fyrir. Viðvíkjandi þeim rógi, sem haldið hefur verið uppi að nokkru leyti í blöðum og að nokkru leyti í umr. hér í gær af hv. 2. þm. N.-M., um verðlagsn., þá er það að segja, að eftir því, sem mér virðist málið liggja fyrir, þá hefur þessi verðlagsn. unnið störf sín svo vel sem hún hefur frekast haft aðstöðu til. Verðlagsn. hefur ekki neitt vald á því, hvernig hagað er vísitölumálum í þjóðfélagi okkar. Hún hefur ekkert vald á því, hvernig farið er með útborgun úr ríkissjóði, hún hefur fyrir augum það eitt, hvernig er hægt að bjarga hagsmunum bændastéttarinnar, sem er í slæmri aðstöðu eftir það, hvernig farið hefur verið með þessi mál á undanförnum árum, og hvernig hægt væri að bjarga hagsmunum hennar á þann hátt, að sem minnstir árekstrar verði að. Mér er sagt, að ýmsir þeir menn, sem ásaka verðlagsn. mest, segi, að verð á kjöti þurfi að vera 16 kr. kg. í útsölu. Hvaða þýðingu mundi það nú hafa haft fyrir okkur bændur, ef verðlagsn. hefði ákveðið 16 kr. útsöluverð á kjöti í haust? Það hefði haft þau áhrif, að ríkisstj. hefði að verulegu leyti neitað að greiða niður, ef miðað hefði verið við slíka verðlagningu. Í öðru lagi eru miklar líkur til þess, að slík verðlagning hefði stöðvað söluna innanlands að verulegu leyti, svo að það hefði orðið að flytja meira kjöt á erlendan markað, þar sem ekki fæst að líkindum fyrir það nema 1/3 þessa verðs. Þetta var þess vegna, að mínu áliti, hættulegasta sporið, sem hægt var að stíga, ef hagsmunir bændastéttarinnar einnar voru hafðir fyrir augum. Nú er það svo, að þessi verðlagsn. hefur verið alveg frjáls með sitt starf og ekki verið reynt að hafa nein áhrif, mér vitanlega, á það, hvaða verð hún ákveður. Hún hefur þess vegna ekki annað sjónarmið en það, hvernig er hægt að bjarga á heppilegasta hátt þeim hagsmunum bændastéttarinnar, sem nú eru í slæmri aðstöðu. Til marks um það, hvað langt er gengið í ásökunum í þessu efni, skal ég víkja að því, sem ég hef að nokkru leyti getið í blaðagrein áður. Í ársbyrjun 1942 skrifuðu þeir, sem þessar ásakanir hafa borið fram, grein um það, að ég og hv. þm. Dal. hefðum sýnt afskaplega ósvífni með því að fara fram á hækkað verð á kjöti, en það var þá kr. 3,20. Svo langt var gengið í þessari blaðagrein, að skorað var á íbúa höfuðstaðarins að hegna Sjálfstfl. fyrir þetta lýðskrum af hálfu þm. úr flokknum. Þegar þetta gerðist í janúar 1942, var heildsöluverð á dilkakjöti 3,20, en þá var verðlagsvísitalan 183 stig. Nú hefur verðlagsn. landbúnaðarafurða ákveðið heildsöluverð á sama kjöti 9,52, það hefur hér um bil þrefaldazt. Á þessu tímabili hefur vísitalan hækkað upp í 278 stig, eða um 1/3, sem þýðir, að dýrtíðin hefur vaxið hér um bil um helming, en heildsöluverð á kjöti hefur af hálfu verðlagsn. þrefaldazt síðan 1941, þegar við fengum þessa ásökun, ég og hv. þm. Dal. En nú er af hálfu sömu manna rokið upp og kastað skömminni á verðlagsn. landbúnaðarafurða fyrir það, að hún hafi svikið sitt hlutverk og ákveðið smánarlega lágt verð á þessari vöru. Annars er það svo, að ummæli þeirra manna, sem harðastir eru í andstöðunni gegn starfsemi verðlagsn., stangast sitt á hvað, vegna þess að sumir þeirra tala eða skrifa þannig fyrir neytendur í bæjunum, að þeir eggja þá fast á að kaupa sem allra minnst af kjöti. Skal ég leyfa mér að lesa upp nokkrar setningar úr forustugrein framsóknarblaðsins Dags á Akureyri, sem út kom 7. sept. s.l. Þar segir á þessa leið. „Engum vafa er það undirorpið, að útsöluverð það, sem hin nýja, stjórnskipaða verðlagsnefnd landbúnaðarafurða hefur nýskeð ákveðið á mjólk, kjöti og kartöflum, skapar alvarlegan vanda fyrir fjölda neytenda, enda við búið, að margir þeirra telji sig til neydda að draga úr kaupum sínum á nauðsynjavörum þessum eftir fremstu getu.“ - Það er varla hægt í blaðagrein að setja fram meiri eggjun til neytenda í bæjum en hér er gert, um það að draga úr kaupum sínum á þessum vörum, þar sem svo er að orði kveðið, að þeir skuli gera það eftir fremstu getu. Þetta hefur verkað svo á Akureyri, að þar hefur verið keypt sáralítið af dilkakjöti. Það hefur að vísu haft þá þýðingu, sem ég skal út af fyrir sig ekki lasta sem fulltrúi Húnvetninga, sem eiga mikið af hrossum, að Akureyrarbúar hafa keypt miklu ríflegar af hrossakjöti á þessu hausti en venja er til, og það kann að vera fyrir áeggjan þessara manna, sem þarna eru að verki. Að hinu leytinu eru sömu menn að hamast gegn verðlagsn. fyrir það, að hún hafi svikið hlutverk sitt og ákveðið smánarlega lágt verð á þessari vöru. Ég verð að segja það, að ég sem framleiðandi og bændafulltrúi mundi vera þakklátur fyrir það, ef það yrði áhættulaust, en ég hef ekki enn þá séð, að verðlagsn. hafi farið lengra en skynsamlegt var í því að ákveða verðupphæðina. Því að ég geri mér engar vonir um, að það verði haldið áfram að láta ríkissjóð kaupa allar vörur okkar og bera ábyrgð á því, að þær seljist, því að afleiðingin yrði sú, að aðrar stéttir mundu gera kröfur um það sama, t. d. iðnaðarmenn og verkamenn, og þá værum við komnir út á alveg fullkomna þjóðnýtingu í þessu landi. Mér þykir ástæða til í þessu sambandi að minnast á eitt atriði, vegna þess að deilurnar um þessi mál hafa staðið fyrst og fremst í sambandi við vísitölulögin, sem eru þau l., sem hafa gert það að verkum, að sá víxlgangur á hæð kaupgjaldsins og afurðanna hefur átt sér stað, svo sem raun hefur á orðið undanfarin ár. En þegar svo lítil breyting er gerð á vísitölul. á s. l. sumri, að stjórnarfl. semja um, að það skuli leyfð sumarslátrun og það háa verð á kjöti af dilkum, sem ekki eru búnir að ná fullum vexti, og ófullvöxnum kartöflum skuli ekki hafa áhrif á vísitöluna, þá er svo langt gengið af þeim mönnum, sem þykjast vera fulltrúar bændastéttarinnar, að þeir fara að tala um það í blöðum, að þetta sé að falsa vísitöluna neytendum til óhags. Nú verð ég að segja það, að mér hefur virzt, að hæstv. landbrh. hafi reynt eftir fremstu getu að greiða úr þessu vandamáli, þannig að okkur bændum yrði sem allra minnst tjón að, því að aðstaðan er engan veginn álitleg eins og sakir standa. Honum er það eðlilega ógeðfellt, eins og hann lýsti yfir á Alþ. í fyrra, að halda þessum niðurgreiðslum áfram, en hann hafði þó, þegar út í vandann var komið, gengið inn á að gera það varðandi kjöt og mjólk, og það var svo hægt að hugsa sér, að það væri ríkissjóði fært, þannig að það örvaði sölu á þessum vörum eftir því, sem hægt var að ætlazt til, með því að taka til greina visst magn af þessum vörum, sem inn á vísitöluna gengi. En það mál er raunar ekki til umr. hér, þó að það sé mjög skylt þessu verðlagsmáli og drægist inn í umr. hér í gær. En þetta mál er þannig, að það hefur verið þyrlað upp miklu moldviðri um það síðan þessi bráðabirgðal. voru sett, og væri full ástæða til, að Alþ. léti sem fyrst fara fram útvarpsumr. um þetta mál. Hv. 2. þm. S.-M., sem talaði hér í gær, sagði eitthvað á þá leið, að þessi l. væru spark í bændastéttina. Ég undraðist mjög, þegar ég heyrði þessi orð frá svo greindum manni sem hv. 2. þm. S.-M. er. Að segja, að það sé spark í bændastéttina að taka verðlagninguna úr höndum 20 manna, fjögurra pólitískra n., og setja þau í hendur n., sem skipuð er bændum einum, - það er því undarlegra að slík ummæli komi frá þessum manni, þar sem hann veit, að hann og flokkur hans hafa stjórnað þessum málum á þá leið, að það hefur verið alveg á valdi þeirrar stj., sem ríkti á tímabilinu frá 1934 til 1942, hvernig með þessi mál hefur verið farið. Og það gefur auga leið, eftir ræðu hv. 2. þm. N.-M. í gær, að hann hefur verið vanur því að láta skipa sér fyrir verkum um það, hvernig hann ákvæði verðið, enda hefur hann gert það þannig á öllu þessu tímabili, að stórkostlegur hallarekstur var á þeim tíma í sveitum landsins. Þá sagði hv. 2. þm. S.-M. það í gær, að þetta með tilnefningu búnaðarráðs líktist því, að ríkisstj. færi að tilnefna þm. Hér er náttúrlega algerlega ólíku saman að jafna, því að búnaðarráð er ekkert annað en nefnd, sem ríkisstj. kveður sér til aðstoðar til þess að hafa þá aðferð að kjósa verðlagsn., sem hún vill ekki skipa sjálf. Að verðlagsn. sé alveg á valdi ríkisstj., eins og hv. 2. þm. S.-M, var að tala um, er alveg ósæmileg getsök og tilefnislaus á hendur þessum mönnum. Það er ekki hægt að færa nokkrar líkur fyrir því, að þeir hefðu getað unnið starf sitt þannig; að það hefði svarað betur hagsmunum þeirrar stéttar; sem þeir eru að vinna fyrir, enda er það eðlilegt og sjálfsagt; þetta eru allt saman greindir bændur, og þeir vinna meðal annars fyrir sína eigin hagsmuni. Þeim er alveg ljóst, hvernig málin liggja fyrir; þeir vinna fyrir sína eigin hagsmuni, þegar þeir ákveða, hvernig með þessi mál er farið. En þeir hafa ekki það yfirsjónarmið, sem virðist koma allt of mikið fram hjá stjórnarandstöðunni, að nota hagsmunamál bænda til þess að gera ríkisstj. hér á Alþ. óþægindi eða jafnvel gera henni ómögulegt að ráða við málið vegna þess að kröfurnar séu spenntar of hátt, meðal annars með 40 millj. kr. greiðslukröfu úr ríkissjóði. Þetta er yfirsjónarmið, sem snertir alls ekki hagsmuni bænda, vegna þess að það mundi verka öfugt við þá. Nú skal ég að sinni láta þessi orð nægja varðandi þetta mál, og ég býst ekki við, að ég sjái ástæðu til, þótt hér komi fleiri eða færri ræður á eftir af hálfu stjórnarandstöðunnar, að fara að endurtaka neitt af því, sem ég hef hér sagt, vegna þess að það er alveg víst, að þessi l. verða samþ. hér á Alþ., hvort sem verða haldnar um það fleiri eða færri ræður.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls, enda á ég sæti í þeirri n., sem fjallar væntanlega um þetta mál. En umr. í gær hnigu í þá átt, að mér fannst ég ekki geta látið hjá líða að segja nokkur orð sérstaklega um eitt atriði, sem þá kom fram mjög ákveðið og var gert að umtalsefni. Ég skal taka það fram, að ég er andvígur frv., sem hér liggur fyrir, og mun ég ef til vill fá tækifæri til að gera nánari grein fyrir því. En ég fæ ekki séð, að hvaða gagni það getur verið þessu máli að taka fyrir þá menn, sem ráðh. hefur skipað, og úthúða þeim eins og gert var í gær. Þeir af þessum mönnum, sem ég þekki og hef haft spurnir af, eru undantekningarlaust í hópi fremstu manna í sinni stétt. Það var helzt að skilja á tveim ræðumönnum, hv. 2. þm. N.-M. og hv. 2. þm. S.-M., að þessir menn væru nærri því úrhrak bændastéttarinnar, sem ekki einu sinni hefðu komizt svo langt, að þeir hefðu nokkurn tíma komizt í hreppsnefnd. Ég segi það, að ég get ekki séð, hvaða ávinningur þessu máli er að slíkum málflutningi, og ef þessi hv. þm. halda það, þá held ég, að þeir séu á villigötum. Annar ræðumaður sótti þessa ádeilu svo langt, að hann taldi það sýna þroskaleysi þessara manna, að þeir hefðu ekki tekið á móti jarðræktarstyrk. Í mínum augum eru þeir menn að meiri fyrir þetta; ég hef sjálfur aldrei tekið á móti jarðræktarstyrk síðan þær kvaðir voru á hann lagðar, sem gert var, og geri það ekki fyrr en þeim er af létt, og það er af þeim ástæðum, að ég tel mér það í sjálfsvald sett að segja til um það, hvort ég vil taka á móti peningum með ákveðinni kvöð eða ekki. Ef hv. 2. þm. N.-M. væri sett það skilyrði fyrir því, að hann tæki þingfararkaup sitt, að hann greiddi alltaf atkv. eins og forsrh., þá mundi hann auðvitað ekki taka peningana, og í mínum augum væri sá maður, sem það gerði, hinn mesti vesalingur, ef hann gerði slíkt, og það verður auðvitað að vera á valdi hvers manns, hvort hann vill taka á móti peningum, sem kvöð fylgir og hann er andvígur. Það er því síður en svo, að þetta sé nein óvirðing. En hvað hafa þá þessir menn til saka unnið, að þeir séu þannig teknir fyrir hér á Alþ.? Þeir hafa verið kvaddir hér til að vinna ákveðið starf, starf, sem er gert að borgaralegri skyldu að inna af hendi, starf, sem þessir menn áttu ekki annars úrkosta en að takast á hendur. Það, sem er kjarni þessa máls, er að einum manni er fengið alræðisvald til þess að velja þessa menn, og það er það, sem ég er á móti. Slíkt vald getur verið gott og farið sæmilega úr hendi hjá góðum manni, en það er líka jafnvíst, að það er með öllu óþolandi í höndum misindismanna. Og þó að ég telji, að valið út af fyrir sig hafi ekki misheppnazt og það sé þarna margt nýtra og góðra manna, og sumir sómi sinnar stéttar, þá er það svo, að bændastéttin hlýtur að heimta þetta vald í sínar hendur og getur ekki sætt sig við það einræði, sem hér kemur fram. Það var þetta, sem ég vildi sérstaklega víkja að, að ég kunni ekki við þær umr., sem fóru fram í gær. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara út í þær missagnir og öfgar, sem komu fram á báðar hliðar, bæði hjá þessum tveim hv. þm. og hv. þm. A.-Húnv., en ég undanskil hæstv. landbrh. og hv, þm. Mýr., sem töluðu um málefnið eins og ræða á málefni okkar bændanna. Þeim verður ekki bezt borgið með hóflausum öfgum, eins og komið hafa fram í þessum umr., heldur með rólegri og skynsamlegri yfirvegun og með því, að menn reyni að finna lausn þeirra vandamála, sem fyrir liggja, en ég tel, að sú lausn liggi ekki fyrir í þessu frv.



Það, sem ég vildi einkum segja, var það, að mig undrar, að hv. 2. þm. Skagf., sem er einn í stjórn stéttarsambandsins, skuli vera sammála hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) og hæstv. ráðh. Ég skal ekki víkja mörgum orðum að hv. þm. A.-Húnv., enda þarf þess ekki til að sýna, hversu hann er óhlutvandur og ósannsögull. Mig furðar ekki á því, þótt hæstv. ráðh. haldi því fram, að bændur einir ráði nú verðlagningu landbúnaðarvara, en mig furðar á því, að hv. þm. A.-Húnv., sem telur sig fulltrúa bænda, skuli láta hafa sig til þeirra verka, sem raun ber nú vitni. Hann sagði, að 5 bændur sætu nú í verðlagsnefnd og þeir væru kosnir af bændum. Þetta er alrangt; 5. maðurinn er skipaður af ráðh. og er ekki bóndi, og hinir 4 kosnir af búnaðarráði, sem að vísu eru í margir bændur, en allir skipaðir af ráðh., en ekki kosnir af bændum. Fleira mætti taka fram til að sýna rangfærslur og ósannsögli þessa hv. þm., en þingmenn og alþjóð veit, að hann á erfitt með að gera mun á réttu og röngu eða ruglar því saman vísvitandi, svo að ekki þarf að nefna fleira.



Ég vil fyrst víkja nokkrum orðum að hv. 2. þm. Skagf. Hann fann sig knúðan til að benda sumum þm. á, að þeir ræddu þetta mál ekki eins og vera bæri. Hann sagði, að ég hefði úthúðað þeim mönnum, sem valdir hefðu verið í búnaðarráð. Þetta er ekki rétt. En hitt sagði ég, að val þessara manna væri pólitískt, þar ættu sæti þeir menn einir, sem hæstv. ríkisstj. treysti til að gera sinn vilja. Ég sagði líka, að sumir þessara manna hefðu aldrei komizt með öðru móti í búnaðarráð. Við þetta stend ég. Ég mótmæli því ekki, að sumir þessara manna séu góðir menn og að flestu vel hæfir, en hitt verður fram að koma til að sýna, hve óhæfileg leið það er, að ráðh. skipi þessa nefnd. Enda þótt hæstv. landbrh. virtist tala hér af mikilli hógværð; verð ég þó að segja það, að ég undrast, að hann skuli leyfa sér að halda því fram, að bændastéttin hafi með setningu búnaðarráðs fengið verðlagsmál landbúnaðarvara í sínar hendur. Málflutningur sem þessi virðist mér nánast ósæmilegur. Hv. Þm. A.-Húnv. sagði, að umr. um þetta mál hefðu enga þýðingu, þar sem þetta yrði samþ. Ég skildi það svo í gær, að komið gæti til mála, að hér mætti um breyta, en ég geri ráð fyrir, að þessi hv. þm. sé svo kunnugur í herbúðum stj., að hann viti, hvað hann fer með, og er þá gott að vita það nú þegar, þótt illt sé, ef ekki verður um bætt. Þm. A.-Húnv. sagði, að ekki væri úr háum söðli að detta fyrir bændur að því er snerti vald þeirra um verðlagningu landbúnaðarvara, þar sem þetta vald hefði alls ekki verið í þeirra höndum. Þetta er að nokkru rétt, eða að því leyti, að tveir af fimm fulltrúum, sem höfðu þessi mál til meðferðar, voru frá neytendum, tveir frá samtökum bænda og 5. maðurinn stjórnskipaður. Venjulega fór það svo, að oddamaðurinn laðaðist til samkomulags við fulltrúa bænda, enda var því aldrei haldið fram þá, að verðlagningarvaldið væri í höndum bænda, eins og nú er gert. Varðandi skipan þessara mála eins og þá var ástatt skal ég fátt eitt segja, en ég held, að hv. þm. A.-Húnv. hefði ekki átt að minnast á, að 2. þm. N.-M. hefði verðlagt kjötið of lágt, þar sem hann (þm. A.-Húnv.) og flokksbræður hans hafa eytt mörgum árum af ævi sinni til að níða þennan hv. þm. fyrir, að hann hafi verðlagt kjötið of hátt, og reyndu á sínum tíma að stofna til neyzluverkfalls til að sýna, að boginn væri of hátt spenntur, en það hefur nú sýnt sig, að þá var ekki troðið á rétti bænda. Þá kom þessi hv. þm. að atriði, sem í rauninni er aðalatriði varðandi gang þessa máls. Hann segir: „Hvernig gátu menn búizt við, að stjórnarandstæðingar fengju þessi mál í sínar hendur?“ Þessi ummæli sýna ljóslega að þeir, sem skipa búnaðarráð, eru fulltrúar ríkisstj., en ekki bænda. Þýðir nokkuð að berja höfðinu við steininn og halda því fram, að bændum sé fengið verðlagningarvaldið í hendur, eftir að slík ummæli eru fram komin? Ég hygg, að öllum sé hollast að hætta slíkum málflutningi. En hvað segja fulltrúar verkalýðsins um þetta? Mundu þeir kalla þá menn fulltrúa verkalýðsins, sem ríkisstjórnin skipaði til að ákveða kaup og kjör verkalýðsins? Hafa þeir gert sér grein fyrir, hvaða fordæmi þeir eru að skapa? Það getur komið sá tími, að þeir verði að gjalda þess og minnast rækilega, hvað þeir hafa gert nú. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að ekki væri von til, að ríkisstj. gæti valið þá menn, sem hefðu það markmið að gera ríkisstj, á allan hátt erfitt fyrir. Þetta munu eiga að vera dylgjur um þá stétt, sem hv. þm. er fulltrúi fyrir. Hann telur, að hún hefði metið meir að gera ríkisstj. erfitt fyrir en vinna að hag alþjóðar. Þetta er harður dómur, sem ég efast um, að þessi hv. þm. geti risið undir, um þá einu stétt, sem gefið hefur fordæmi með því að slá af kröfum sínum. Með þessu vill hann auðvitað sýna fram á, að ríkisstj. þurfi að hafa full tök á öllu, sem varðar fjárhagsafkomu atvinnuveganna. Nú stendur svo á, að háð er deila hér hjá sjómönnum, og þar er ekki deilt um, hvort tekjur þeirra manna skuli vera 14 þús. kr. eða minna, heldur milli 20 og 30 þús. krónur. Hvað skiptir ríkisstj. sér af þessari deilu, sem ekki er þýðingarminni en hin? Hún skiptir sér ekkert af henni, a. m. k. ekki að því er séð verður. Ég kem þá loks að þeirri rökfærslu hæstv. ráðh. og þm. A.-Húnv., að það væri sök sér að fela stéttarsambandi bænda þessi mál, ef allt væri frjálst og engar niðurgreiðslur ættu sér stað. En þessi viðbára fær með engu móti staðizt, þar sem það eru, eins og öllum er kunnugt, fjölmargir fleiri liðir en verð landbúnaðarvara, sem áhrif hafa á dýrtíðina, liðir, sem ríkisstj. lætur sig engu skipta. Alþýðusambandið ræður í raun og veru öllu kaupgjaldi í landinu, þótt svo eigi að heita, að samið sé um það. Ef því þykir ekki sýnt um framgang síns máls, þá gera þeir þær ráðstafanir, sem duga til að þeir fái vilja sinn. Er þess skemmst að minnast, er það hefur nú nýverið lagt til, að verkfall yrði hafið. Það virðist þannig vera stefna hv. þm. A.-Húnv. og ríkisstj.: Það skal halda niðri öllu hjá bændum, en allir aðrir skulu fá það, sem þeir krefjast. Þetta er aðalatriði málsins. Og það er eðlileg krafa bænda, að stéttarsamtökin fái verðlagningarvaldið. Það eru engin rök í málinu, að bændur mundu misnota það vald, og munu þeir fyllilega kunna að fara með það. Það eru heldur engin rök að ætla þeim annan rétt en öðrum. Hv. þm. A.-Húnv. segir, að það séu einkum þeir sömu menn, sem í fyrra buðust til þess að slaka til, sem nú fái verðlagningarvaldið. Ég mælti með því í fyrra, að bændur slökuðu til, í fyrsta lagi vegna þess, að ég vissi, að ekki yrði hægt að fá útflutningsuppbætur á viðbótina, og í öðru lagi, þar sem ég taldi, að ef bændur gengju á undan í því að slaka til, mundu aðrar stéttir sýna þann þegnskap að koma á eftir. En þá er þessi tilslökun notuð til þess að kaupa fylgi til stjórnarmyndunar og kommúnistum síðan lofað að hækka kaupið. Afleiðingar þessarar kauphækkunar eru þær, að landbúnaðarvísitalan hækkar nú um 16%. Þess vegna eiga bændur að hafa verðlagsvaldið hjá sér. Þegar jafnrétti er fundið, á að lækka verðbólguna, og til þess þarf sameiginleg úrræði. En málflutningur hv. þm. A.-Húnv. er byggður á minnimáttarkennd. Hann segir, að bændur megi ekki verðleggja afurðir sínar, miðað við aðra, vegna kostnaðar, því að þá verður verðið of hátt. Stjórnin átti um tvær leiðir að velja; önnur var sú, að bændur réðu málunum sjálfir, en hin var leið ofbeldisins, og hana valdi stjórnin. Það mun nú vanta á þriðju kr. pr. kjötkíló til þess, að bændur fái til jafns við aðrar stéttir. Enn fremur er mjólkurverð lægra en réttmætt er, til þess að bændur fái hliðstætt og aðrir. Það eru engir erfiðleikar á því að selja mjólk með því verði, sem bændur megi við una. Ef bændur hefðu ráðið, hefðu þeir breytt á skynsamlegasta hátt og komið til jafns við aðrar stéttir. Ofan á þetta bætist það, að engu er líkara en hæstv. ríkisstj. geri allt, sem hægt er að gera, til þess að draga úr kjötsölunni, því að hálfa sláturtíðina vissi enginn, hvort nokkuð yrði borgað niður eða ekki. Haustmarkaðurinn var því eyðilagður fyrir bændum. Og þessi óvissa hélzt út alla sláturtíðina. Líklega hefur það verið vegna ráðleysis stjórnarvaldanna. Ef vel hefði átt að vera, hefði þurft að vera búið að gera stefnu ríkisstj. í máli þessu ljósa, áður en sláturtíð hófst. Niðurstaða mín er sú, að í umr. þessum hafi það staðfestst, að þessi skipun málanna hafi verið gerð til þess, að stjórnarliðið gæti fengið pólitíska fulltrúa til að ráða málunum, svo að stjórnin gæti hangið áfram. Hins vegar hefðu bændur aldrei gert það.



Herra forseti. Hv. síðustu ræðumenn hafa talað lengi. Út af ræðum þeirra langar mig til þess að segja nokkur orð. Hv. 2. þm. N.-M. ásakaði mig um að fara með ósannindi. Form. verðfagsnefndar getur nú samt fyllilega talizt bóndi, þar sem hann stjórnaði á s. l. ári stærsta búi ríkisins. Sérstaklega var skipt um fulltrúa í mjólkurn. Ég mun ekki svara þessu meira. Það var auðvitað algerlega sagt út í bláinn hjá hv. þm., að ég væri einhver eftirlitsmaður ríkisstjórnarinnar við skipun búnaðarráðs, og er ég enginn fulltrúi hennar í búnaðarráði eða verðlagsnefnd. Hv. 2. þm. S.-M. gæti nú gefið manni tilefni til þess að ræða alla íslenzku pólitíkina, en ég mun aðeins víkja að eftirfarandi: Hann sagði, að það væri hrein óhæfa að skipa þessa menn í búnaðarráð. Hv. 2. þm. Skagf. svaraði tilefnislausum árásum hans á þessa menn. Hins vegar má benda á það, að alla valdatíð Framsfl. voru fulltrúar í verðlagsn. landbúnaðarins pólitískir fulltrúar hans. Hv. þm. breiddi sig út yfir það, að ég og hæstv. fjmrh. hefðum tekið verðlagsvaldið úr höndum bænda og ég hefði sagt það, en ég hef aldrei haft þau orð. Hins vegar hef ég sagt, að það væri í höndum bænda. Áður voru aðeins 2 menn réttilega fulltrúar bænda. En þessir 5 menn, sem nú eru í verðlagsn., fjalla allir um sína eigin hagsmuni. Hjá þeim ríkja engin önnur sjónarmið en bænda. Hv. 2. þm. S.-M. þótti það furðulegt, að ég skyldi hafa deilt á hv. 2. þm. N.-M. fyrir of hátt afurðaverð. Þetta er fullkomið öfugmæli. Ég hef einmitt haldið því fram, að verðlagið hafi verið of lágt og að landbúnaðurinn hafi hlotið af því óbætanlegt tjón. Verðið hefur verið reiknað aftur í tímann til 1939, en það eru ósannindi, að það hafi verið reiknað af hagstofunni til 1934.

Það var ekki reiknað af hagstofunni.

Hv. 2. þm. S.-M. talaði um það, hvort fulltrúar verkamanna mundu sætta sig við það, ef einhver ráðh. skipaði 25 menn til þess að ákveða kaupgjald. Hæstv. fjmrh. talaði í gær um það, hvort verkamenn vildu, að félmrh. skipaði það. Neitandi svar kom. Hv. 2. þm. S.-M. vék að því, sem ég gat um áðan, að það hefði sýnt sig, að þeir menn, sem veittu l. harðasta mótspyrnu, væru með yfirsjónarmið, sem ekki miðuðu fyrst og fremst að því að vinna bændum gagn, heldur gera ríkisstj. óleik. En þetta hefur verið sjónarmið Framsfl. Hann sagði, að ég væri með getsakir í garð stéttar minnar. Það er oft tilviljun, hvaða menn veljast í trúnaðarstöður. Hann nefndi dæmi um val í mínu héraði. Enn fremur, að rétt fram að þessu hefði meiri hluti bænda hallazt að því, að stjórnarandstaðan væri málsvari bænda. Meiri hluti búnaðarþings heimtaði 20% hækkun á afurðum bænda og greiðslutryggingu. Þetta hefði kostað landsmenn 40 millj. kr. Hv. 2. þm. S.-M, bar saman afstöðu bænda og skipaverkfallið á millilandaskipunum. Þær kröfur eru auðvitað ekkert sambærilegar, þar sem sjómenn gera miklu hærri kröfur. En ríkisstj. hefur ekki á sínu valdi að segja: Þú skalt vinna þarna fyrir þetta kaup. Hv. 2. þm. S.-M. vildi halda því fram, að við lægjum á hagsmunum bændastéttarinnar og tröðkuðum á rétti hennar. Þetta er reyndar svo mikil fjarstæða, að hún er naumast svara verð. Það er tæplega hugsanlegt annað en sjónarmið framleiðenda verði alltaf annað en viðhorf launþega. Eða vill nokkur halda því fram, að það sé skylda ríkissjóðs að styrkja framleiðendur, þó að illa ári, eða ætti hann að bæta hallann á síldveiðunum í sumar? Því miður getum við ekki gert kröfu til, að ríkissjóður ábyrgist verðið á afurðum, þó að hann hafi bætt þær upp nú að undanförnu. Afurðirnar hljóta alltaf að vera háðar þeim markaðsmöguleikum, sem fyrir hendi eru: Hér talar því hv. þm. út í bláinn, því að kröfur framleiðenda hljóta með þessu að vera ósambærilegar við verkamanninn, sem verður að taka þá vinnu, sem býðst. Hv. 2. þm. S.-M. sannaði því, á hvaða svellbungu hann er staddur, þegar hann er að lýsa eftirgjöfinni, sem ekki var eftirgjöf, heldur samningur. Í því efni vorum við alveg sammála, að með þeim samningi komumst við bændur lengra en hægt var að komast á annan hátt. Við getum ekki krafizt þess, að ríkissjóður kaupi vörur okkar og tryggi okkur framleiðslukostnað. Þegar hv. þm. var að segja, að þessi samningur, sem gerður var síðastl. haust, hafi verið notaður til þess að hækka allt kaup, fór hann með tilhæfulaus ósannindi. Það, sem gerzt hefur, er einungis það, sem hv. þm. hafði sjálfur gengið inn á og er afleiðing af því, sem gert var í marz 1944, en þá varð hækkun grunnkaupsins 16% hjá Dagsbrún, því að annað var aðeins samræming, þar sem kaupið víða úti á landi hafði verið allmiklu lægra. Ef einhverja er að ásaka, þá eru það mennirnir, sem að því stóðu. Ein af mörgum villukenningum þeirra, sem eru í andstöðu við ríkisstj., er það, að búnaðarráð hafi ekki verið fulltrúi bændastéttarinnar, því að ekki er hægt að bera á móti því, að búnaðarráð hafi verið skipað bændum og störf þess hagkvæm og unnin af bændum. - Er hægt að líta á það sem réttmæta kröfu, að ríkið greiði 10–20 eða 30 milljónir umfram það, sem nú er ráðgert? Eða hvernig hefði átt að fá þá peninga? Hv. 2. þm. S.-M. var að deila á ríkisstj. fyrir það, hversu reglugerðin hefði komið seint. Ég viðurkenni, að það hefði verið æskilegra, að hún hefði komið fyrr. En eftir að brbl. voru sett, mátti hver maður vita, að hann átti von á niðurgreiðslu, þó að blöð framsóknarmanna hafi alið á úlfúð og reynt að þyrla upp ryki í þessu máli.



Ég vil vekja athygli á því, að þegar ég benti hv. þm. A.-Húnv. á það, að hann hafði farið með ósannindi, svaraði hann því ekki, en reyndi að snúa sig út úr því. Ég hélt, að hv. þm. hefði vitað, að það var til önnur mjólkurverðlagsnefnd á verðlagssvæði Akureyrar. Og í verðlagsnefnd búnaðarráðs eru nú aðeins fjórir bændur, en ekki fimm, eins og hann taldi. Ég segi 4, en ekki 5, því að einn nefndarmannanna, formaðurinn, er kennari og hefur aldrei búið. Auk þess vil ég benda hv. þm. á, að það hefur aðeins verið tvisvar á árabilinu frá 1934–1942 og 1942–1944, að verðið á landbúnaðarafurðum hafi ekki verið talið of lágt, í öll önnur skipti hafa blöð Sjálfstfl. talið verðið of hátt, og þegar mjólkin lækkaði úr 40 aurum niður í 38 aura, töldu þau lækkunina of litla. En hins vegar hafa þeir sömu menn, er að blöðunum standa, sent vikapilta sína út á landsbyggðina til þess að tjá bændum hið gagnstæða, og til slíkra vika hefur hv. þm. A.-Húnv. látið hafa sig. Hann er vikapiltur heildsalaklíku Morgunblaðsins.



Ég skal ekki hafa mál mitt langt, því að þess gerist ekki þörf, og auk þess hef ég ekki mikið að kvitta fyrir. Ég vil þó leyfa mér að minnast á fjögur atriði. - Hv. þm. A.-Húnv. gat þess, að ég hafi fallizt á þær kauphækkanir, sem orðið hafa, en þetta eru hrein og bein ósannindi. Enn fremur segir þessi sami hv. þm., að ráðandi menn hafi það ekki á valdi sínu að skipa : Þú skalt hafa þetta kaup og ekki annað. - En nú segja bara ráðandi menn: Þetta færð þú fyrir mjólkina, - jafnvel þó að framleiðendur gætu fengið meira verð fyrir hana. Þetta virðist mér nú mótsögn. Það hefur þó áunnizt talsvert við þessar umræður, þar sem hv. þm. viðurkennir, að verðlagsmál landbúnaðarafurða eru ekki í höndum bændastéttarinnar. Þetta vissu raunar allir áður, en bæði hann og ráðh. hafa reynt að dylgja með það, að það væru bændur, sem skipuðu málum sínum. Ég vil bara spyrja: Hvað mundu þessir sömu menn kalla það, ef Þjóðverjar hefðu skipað norska menn í stjórn í Noregi, hollenzka menn í Hollandi o. s. frv.? Mundu þeir kalla það, að þjóðin skipaði sínum eigin málum? Þetta er nákvæmlega hliðstæður málflutningur, og þetta þykir mönnum sæmilegt að segja, að valdið sé í höndum bænda, en ekki í höndum bændastéttarinnar. Ég þarf ekki að minnast frekar á þetta, en langar að minnast hér á eitt atriði, sem kórónar þetta allt saman. Hv. þm. A.-Húnv. segir, að þeir, sem ráði verðlagningu landbúnaðarafurða, hafi viljað gera sitt bezta. En var ómögulegt að finna menn til þess nema landbrh. skipaði þá? Og að lokum : Það vissu allir, að þannig var ástandið, að bændur vildu ekki slaka til aftur á verði afurða sinna, eins og þeir gerðu í fyrrahaust. Þetta vissi hæstv. ráðh., og þess vegna varð að fá einhverja aðra til þess.



Ég þarf varla að svara hv. 2. þm. S.-M. miklu. Hann vill bera það saman, ef skipuð væri stjórn af útlendingum í einhverju ríki og þegar landbrh. skipar bændur til þess að fara með mál sín. Svona augljósa fjarstæðu þýðir ekki að bera á borð. Það er ekki mótsögn í því, þó að ég segi, að það sé ekki bændastéttin, sem ræður yfir málum þessum, en það eru engu að síður bændur. Svo má minna á það, að þeir, sem hafa farið með þessi mál, hafa haft sjónarmið, sem ekki hafa alltaf verið hagfelld fyrir bændur, og oft rekið þau þannig, að það hefur beinlínis verið á kostnað okkar bænda, og svo mundi einnig hafa farið, hefðu þeir hinir sömu skipað þessum málum áfram.