Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Jeg þarf ekki að flytja hjer langt mál um brtt. mína við þetta frv. nje málið í heild, því að það er þegar búið að ræða það allmikið, bæði í sambandi við frv. mitt á þskj. 117, um afnám gengisviðaukans, og ennfremur í sambandi við þetta frv. frá fjhn., um afnám gengisviðaukans á vörutolli. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir áætlað, að þessi breyting mundi muna ríkissjóð um 400 þús. kr. á ári. Jeg held nú sannast að segja, að þó að sjálft frv., sem hjer liggur fyrir, muni ríkisjóð allmiklu, þá muni þess lítið gæta á vöruverði alment, svo það muni almenning mjög litlu. Hinsvegar hefi jeg flutt hjer brtt. á þskj. 178. um að bætt verði við till.fjhn. tolli af kaffi og sykri. Því hvað sem um það kann að hafa verið sagt hjer áður, þá er það víst og ómótmælanlegt, að þessar vörur eru nú orðið nauðsynjavörur fyrir mikinn fjölda fólks. Kaffi- og sykurtollurinn hefir numið með gengisviðauka einni miljón króna, og munar það auðvitað talsverðu fyrir ríkið. En það ljettir líka talsvert á fólki, einkum í sjóþorpum, ef þeim tolli er ljett af. Mjer urðu það vonbrigði, að fjhn. skyldi fara svona skamt, úr því hún fór á annað borð að hrófla við málinu, því að jeg álít, að það hafi lítil áhrif, þótt af sje ljett þessum 400 þús. kr. En hinsvegar mundi verð lækka mjög mikið á þessum tveimur vörutegundum, ef tollinum yrði af þeim ljett. Jeg vænti þess, að hv.frsm.fjhn. láti uppi álit nefndarinnar um till. mína. En um varatillögu mína, að afnema eingöngu sykurtollinn, mun jeg ekki tala fyr en jeg heyri undirtektir hæstv. fjrh.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg get verið stuttorður eins og hv. 2. þm. Reykv., því að það er búið að segja það, sem segja þarf um þetta frv. En hvað snertir tillögu hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 178, þá hefir fjhn. ekki getað komið því við að athuga hana á fundi, enda er hv.þdm. kunnugt, að þingmenn hafa haft öðrum hnöppum að hneppa síðustu daga heldur en að sitja á nefndarfundum. En þótt nefndin hafi ekki getað komið því við að ræða till. á fundi, þá þurfti þess heldur í raun og veru ekki, því að hún var áður búin að lýsa yfir því, að hún treystist ekki til þess að ganga svo langt sem tillagan gerir ráð fyrir. Og um sykurtollinn sjerstaklega ljet jeg svo um mælt fyrir hönd nefndarinnar, að hún treystist ekki að gera neinar till. í þá átt, fyr en þá eftir að lokið væri 2. umr. fjárlaganna. Hv. 2. þm. Reykv. vildi halda því fram, að þar sem afnám gengisviðaukans á vörutolli dreifðist á svo margar vörutegundir, þá kæmi það að litlu gagni. Það getur vel verið, að það verði tilfinnanlegra fyrir ríkið að tapa þessum tollauka heldur en svari því, hvað almenning dregur um það, að hann er afnuminn. Hinsvegar er það venjulega viðkvæðið, þegar um nýja tolla er að ræða, að þeir sjeu mjög tilfinnanlegir. En sjeu tollar tilfinnanlegir, þegar þeir eru lagðir á, þá ætti það líka að finnast, þegar þeim er ljett af aftur. Jeg held þess vegna, að það megi segja, að þetta sje þó að minsta kosti spor í áttina til að afnema gengisviðaukann, og jeg hygg, að við höfum farið mjög varlega hjer og haft bæði getu þjóðarinnar og ríkissjóðs fyrir augum. Það munar þjóðina miklu, eins og háttv.flm. (JBald) segir, að afnema þetta aukagjald af kaffi og sykri, en það munar ríkissjóð líka miklu, því að það verður þar um 25% af einni miljón króna að ræða, en það verður ekki ennþá sjeð fyrir, hvort ríkissjóður þolir þann tekjumissi. Jeg get þess vegna lýst yfir því fyrir hönd fjhn., þótt hún hafi ekki haft tækifæri til að athuga þessa brtt.hv.flm., að hún verður að vera á móti henni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það hefir verið tekið fram við umr. málsins, að till.fjhn. um afnám gengisviðauka á vörutolli þýðir það að ljetta af landsmönnum gjöldum, sem nema 400 þús. kr. á ári. Nú vill hv. 2. þm. Reykv. ljetta þessum gengisviðauka líka af kaffi og sykri, og mundi það nema um 200 þús. kr. á ári, og kemur eitthvað helmingur af þeirri upphæð á sykur, ef varatill. hv.flm. verður samþykt. Jeg vil, þótt jeg í rauninni telji, að þess muni ekki þurfa, vekja athygli hv. deildar á því, að það eru komnar fram brtt. við fjárlagafrv. fyrir árið 1927; en brtt. bera það með sjer, að því fer svo fjarri, að fjvn. hafi treyst sjer til þess að leggja það til, að ríkissjóður fari á mis við nokkuð af þeim tekjum, sem honum eru ætlaðar í stjfrv., að hún þvert á móti hefir fundið ástæðu til að hækka áætlanir á nokkrum tekjuliðum í þessum fjárlögum, þó að mjer sje óhætt að segja, að þeir frá stjórnarinnar hendi væru áætlaðir fult svo hátt sem venja hefir verið til hjer á þingi. Jeg held, að þeir háttv.þdm., sem hugsa sjer að fallast yfirleitt á þau útgjöld fyrir árið 1927, sem stjórnin hefir stungið upp á, og jafnvel að meira eða minna leyti á þær viðbætur, sem háttv.fjvn. hefir stungið upp á, hljóti að sjá, að það er ekki hægt að fara að stýfa af þeim tekjustofnum, sem fjárlagafrv. byggist á. Jeg vil taka það fram um sykurtollinn, að hann mun vera sá eini gjaldstofn, sem ekki hefir hækkað að krónutali síðan 1911, að öðru leyti en því, sem gengisviðaukinn leggur nú á hann; sykurtollurinn var sem sje ákveðinn árið 1911 15 aurar af kg., og hefir verið það altaf síðan, nema nú síðustu árin, að gengisviðaukanum viðbættum, sem er 4 aurar á kg., og þess vegna nú innheimtur með 19 aurum. Ef litið er á þann mismun, sem orðinn er á kaupmætti peninganna, þá er það svo, að til 19 aura tolls á kg. nú hefði átt að svara um 7 aurar árið 1914, svo að þá er sykurtollurinn á hvert kg. í reyndinni ekki nema sem svarar helmingi af því, sem var þegar hann var lagður á. Þetta getur komið til athugunar, þegar um það er að ræða, hvort brýn ástæða sje til þess að lækka þann toll. Jeg verð þess vegna að leyfa mjer að mæla á móti því að brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) verði samþyktar, hvort heldur er aðaltill. hans eða varatill.

Jón Baldvinsson Mjer skildist nú ekki um daginn, þegar þetta mál var til umræðu, að fjhn. hefði þá tekið fulla ákvörðun um það, því að hv. 2. þm. Rang. (KlJ) sagði frá því, að hún hefði ekki athugað, hvort hún sæi sjer fært að fara lengra en gert er í þessu frv., og að það mundi verða að bíða þar til 2. umr. fjárlagafrv. væri um garð gengin. Þó að það sje nú svo, að 2. umr. fjárlagafrv. í þessari háttv. deild sje ekki búin, þá ætti þó fjhn. og fjvn. að geta farið nokkuð nærri um það, hvernig fjárlögunum muni reiða af; og mjer skildist líka, að hv.fjhn. hafi haft þá till. til athugunar, hvort hún sæi sjer ekki fært að fara lengra í afnámi tollsins. En ef nú hv.fjhn. ætlar sjer að flytja þá ákvörðun sína sem nýtt frv., eða að láta frv. á þskj. 151 bíða, eða jafnvel ekki komast til framkvæmda 1. apríl í ár, því að það er vafasamt, hvort 2. umr. fjárlagafrv. verður þá lokið, þá er það nokkuð, sem menn hefðu þurft að vita, því að það væri hálfleiðinlegt, ef verið væri að koma með mörg frv. um þetta, þar sem eitt mundi nægja. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að það yrði að líta á getu ríkissjóðs til þess að geta mist skattana, en þeim orðum má líka snúa við og segja, að það verði líka að athuga getu landsmanna til að bera þá skatta, sem á þá hafa verið lagðir og intir hafa verið af höndum lengri tíma en ætlast var til upphaflega. Jeg þykist vita, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, sje gert í samráði við hæstv. fjrh.; að minsta kosti er það mjög líkt því, sem talað var um í aths. við fjárlögin, nema hvað það gengur skemra. En hvað það snertir, sem hæstv. fjrh. sagði um hækkanir fjvn., þá hugsa jeg, að afkoma yfirstandandi árs muni verða mjög góð fyrir ríkissjóðinn, eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja; en hitt er annað mál með tollana, hvort þeir eiga að vera háir eða lágir. Hæstv. fjrh. sagði, að sykurtollurinn hefði ekki hækkað síðan 1911; en jeg sje ekki ástæðu til að halda við gengisviðaukanum, þó að svo langt sje síðan breytt var til. Sá tollur var þá mjög hár og það er ekki nokkur ástæða fyrir framhaldi þess tolls, að lögunum hefir ekki verið hreyft síðan. Jeg veit ekki, hvort það myndi þýða nokkuð - jeg heyri, að hv.þm. eru að stinga upp á því - að fresta brtt. mínum þar til fjhn. hefir tekið fullnaðarafstöðu til málsins, því að jafnvel þótt hv. form. hennar (KlJ) hafi sagt, að hún myndi verða á móti þeim, þá kemur það ekki vel heim við yfirlýsingu hv. nefndar, sem hv. form. talar um, og hygg jeg það komi á daginn, að ekkert þýði að geyma brtt. til miðvikudags, því að þá liggja ekki fyrir neinar upplýsingar um það, hvernig fer með fjárlögin. Þess vegna er jeg efins um það, hvort jeg á að geyma brtt. eða ekki. Jeg býst við að láta þær koma til atkvgr.; hv.þm. verða að gera það upp við sig, hvort þeir vilja samþykkja þær eða ekki, enda býst jeg við, að það myndi ekki hafa nein áhrif, því að menn kunni að skjóta því fyrir sig, að þeir þyrftu fyrst að athuga fjárlögin. Jeg bið þess vegna um, að brtt. komi til atkv., og læt svo ráðast, hvað gert verður við þær.

Frsm. (Klemens Jónsson) Hv. 2. þm. Reykjav. hjelt því fram, að leiðinlegt væri að koma fram með margar breytingar á sömu lögunum á sama þingi, og get jeg, verið hv.þm. sammála um það, en það tíðkast þó, því að það eru oft lagðar fyrir þingið 2–3 breytingar á sömu lögum í senn. En hitt er það, að það en ekki síður leiðinlegt að þurfa altaf að vera að endurtaka það, sem maður hefir oft sagt áður. Hv. 2. þm. Reykv. spurði mig fyrst, þegar þetta frv. kom fram, og jeg svaraði þá, að úr því að þetta frv. ætti að koma í gildi 1. apríl 1926, þá þýddi ekkert að vera að tala um að láta það bíða eftir úrslitum fjárlaganna. En jeg skal játa það að nú, eftir að komnar eru fram brtt.hv.fjvn., þá er hægra að fara að átta sig á málinu, jafnvel þó að menn viti ekki um brtt. frá einstökum þm., og ekki hvort þær verða samþyktar. Jeg skal ekkert fara að tala um alment útlit fyrir fjárhaginn. Það er að vísu svo, að hann er ekki sem glæsilegastur, og ef miðað er við fjárlögin, þá finst mjer heldur horfa til aukinna útgjalda heldur en hitt, svo að frá því sjónarmiði má búast við, að fjvn. verði treg til að koma með brtt. í þá átt að minka tekjur ríkissjóðs tíð miklum mun. Jeg gæti fyrir sjálfan mig hneigst að því að afnema kaffitollinn, en tel það ógerlegt sem stendur, vegna hags ríkissjóðs. Jeg skal loks taka það fram, af því að hæstv. fjrh. nefndi það, að sykurtollurinn er lægstur hjer á öllum Norðurlöndum. Þetta upplýsti jeg, þegar jeg lagði fram frv. um gengisviðauka fyrir þingið 1924 Jeg lagði þá fram tölur, sem jeg hafði fengið hjá skrifstofustjóra Jóni Krabbe, og jeg man það líka, að hv. 2. þm. Reykv. vildi þá vjefengja þær, en það var ekki hægt. Jeg sje ekki neina ástæðu til þess fyrir hv.þm. að fara að taka aftur eða geyma brtt. sínar til 3. umr. Jeg held, að það sje langbest að láta slag standa nú þegar um það, hvort þær verða samþyktar eða feldar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vildi aðeins skjóta örfáum orðum til hv. 2. þm. Reykv. Jeg vil skora á hv.þm. að taka aftur brtt. sínar, því að eins og nú standa sakir, get jeg ekki greitt þeim atkv. mitt, en það getur borið svo við, að jeg vilji greiða atkvæði með afnámi á tolli, sjerstaklega af sykri, ef hæstv. fjrh. og hv. 2. þm. Reykv. tekst að snúa þinginu inn á þá braut að hækka gildi krónunnar. Þá álít jeg sjálfsagt að fella niður tollana, en á meðan jeg hefi von um, að ekki verði snúið að því óheillaráði, get jeg ekki verið með þessari tillögu.

Flm. (Magnús Jónsson) Þegar háskólinn hjer var stofnaður, voru margir hræddir um, að stúdentar myndu halda áfram að nema við Kaupmannahafnarháskóla þær fræðigreinar, sem kendar eru hjer, fyrst og fremst af vana og jafnframt af því, að Garðstyrkurinn stóð þá öllum íslenskum stúdentum til boða, og hann gátu þeir fengið 4 fyrstu árin, sem þeir voru þar við háskólann. Þetta meðal annars var ástæðan fyrir því, að margir óttuðust, að háskóli okkar, sem að öllu leyti var minna vandað til, yrði undir í samkepninni. Það var því líka til að vernda hann, að lögin 11. júlí 1911 um forgangsrjett kandídata frá honum til embætta voru sett. En nú hafa menn sjeð fyrri löngu, að ákvæði þetta er með öllu orðið óþarft, meðal annars af því, að Garðstyrkurinn er fallinn niður, en styrkurinn til íslenskra stúdenta við erlenda háskóla er bundinn því skilyrði, að þeir nemi þau fræði, sem ekki eru kend hjer. Eins og nú er komið, getur því ekki komið til mála, að íslenskir stúdentar nemi erlendis þær fræðigreinar, sem ekki eru kendar hjer, nema einhver alveg sjerstök atvik liggi til. Að farið var að hreyfa þessu nú var fyrir sjerstakt tilefni. Guðfræðikandídat frá Hafnarháskóla. Sveinbjörn Högnason að nafni, hinn efnilegasti maður í hvívetna og með ágætu prófi, sækir nú fyrir nokkru um prestsembætti hjer. Til þess nú að geta fengið embættið, þarf hann að ganga undir guðfræðipróf hjer. En það mun hann aldrei gera. Að setja slíkt skilyrði yrði aðeins til þess, að hann hyrfi með öllu frá þessari ætlun sinni og fengi sjer prestsembætti í Danmörku, sem að mörgu leyti eru miklu betri en hjer. Og hygg jeg, að jafnefnilegur maður sem hann myndi fljótt fá þar embætti, en það hygg jeg, að væri tvímælalaust skaði, að missa slíkan mann. Að ekki hefir verið fyr komið fram með tillögur um almenna undanþágu frá lögunum að þessu leyti, er fyrir þá sök, að deildir háskólans hafa ekki allar verið sammála um það. Er því hjer aðeins farið fram á undanþágu fyrir guðfræðikandídata. Við í guðfræðideild höfum athugað þetta og ekki getað sjeð, að slík undanþága yrði til skaða, heldur þvert á móti. Aðeins gæti komið til mála að einstrengja undanþáguheimildina ekki við háskóla Norðurlanda, heldur láta hana vera fyrir erlenda háskóla. Skal jeg svo ekki tefja tímann frekar, en óska, að þessi háttv. deild lofi málinu að ganga til 2. umr. og mentamálanefndar.

Frsm. (Jón Kjartansson) Eins og getið er um í greinargerðinni fyrir frv. þessu, hafði samgmn. borist frv. frá hæstv. atvrh. (MG), með ósk um að flytja það. Nokkur ákvæði voru í frv. þessu þess eðlis, að nefndin sá sjer ekki fært að fallast á þau óbreytt. Það voru ákvæði í þá átt að heimila lögreglustjóra að svifta bifreiðarstjóra ökuskírteini, þegar um brot væri að ræða, aðallega brot í sambandi við áfengisnautn. Nefndinni þótti þetta nokkuð viðurhlutamikið, því að hún álítur þennan rjett mikils virði, og vildi því ekki fallast á, að nokkur væri sviftur þessum rjetti án þess að hann gæti leitað úrskurðar dómstólanna. Hinsvegar gat nefndin fullkomlega fallist á, að rjett væri að hafa lögin nokkuð strangari en þau eru nú, og lýtur þess vegna 1. gr. þessa frv. að því að bæta úr þeim göllum, sem nefndinni fanst vera á bifreiðalögunum. Þegar bifreiðalögin voru samþ. hjer fyrst, fyrir 11 árum, þá voru aðeins fáeinar bifreiðar komnar hingað til landsins, svo að það er ekki nema eðlilegt, að ákvæði þeirra yrðu nokkuð ófullkomin þegar fram liðu stundir. Má þar fyrst nefna ökuhraðann, sem ákveðinn var 12 km í kaupstöðum og kauptúnum. Þá var engin reynsla fengin fyrir því hjer á landi, hvernig mundi takast með þessi nýju farartæki, Flestar götur voru þröngar og illar yfirferðar, og var því eðlilegt, að ökuhraðinn væri takmarkaður mjög. En því betri sem göturnar verða, því óþarfara verður þetta ákvæði, enda er það svo, að því er aldrei fylgt. Af þessu leiðir brtt. nefndarinnar við 6. gr. Þar er farið fram á að hækka hámarkshraðann á þessum stöðum úr12 km. upp í 18 km. Utan kaupstaða og kauptúna gildir alveg það sama. Eftir því sem vegirnir verða betri, því minni ástæða er til að hafa hámark ökuhraðans svona lágt, 30 km., og leggur nefndin því til, að hann verði hækkaður þar upp í 40 km. Þriðja gr. lýtur að því að bæta úr galla, sem er á lögunum. Þar vantar alveg ákvæði um það, hvaða meðferð skuli hafa á þeim málum, sem höfðuð eru út af brotum á bifreiðalögunum. Það var einhverntíma, að hæstirjettur þurfti í dómsforsendum að taka ákvörðun um þetta sjerstaklega, vegna þess að engin ákvæði voru um það í lögunum. Frv. þetta er komið frá nefnd, og er ástæðulaust að vísa því til nefndar aftur. Vona jeg, að frv. fái greiðan framgang í þessari hv. deild.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer þykir hlýða að fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Reyndar mætti vísa til þeirra skýrslna, sem prentaðar hafa verið um þetta mál og útbýtt hefir verið meðal háttv. þm; Eru það skýrslur Sv. Möllers og Geirs G. Zoëga, er útbýtt var í fyrra, og framhaldsskýrsla Geirs G. Zoëga, er háttv.þm. hafa nú mjög nýlega fengið. Þessar skýrslur eru mjög ítarlegar og gefa ágætar upplýsingar um þetta mál, og jeg vona, að háttv.þm. hafi kynt sjer þær. Eigi að síður vil jeg fara um málið nokkrum orðum. Þess skal þá fyrst getið, að hæstv. stjórn hefir undirbúið þetta frv. Er það í öllum höfuðatriðum eins og það barst okkur flutningsmönnum í hendur frá hæstv. landsstjórn. Er jeg hæstv. landstjórn þakklátur fyrir þann áhuga, er hún hefir sýnt í þessu máli, og jeg veit, að háttv. meðflutningsmaður minn og margir aðrir háttv. þingmenn, muni taka undir það. Jeg fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum vafa um það, að þetta er langstærsta velferðarmálið, er vjer höfum nú með höndum. Hvenær sem við stígum þetta spor, - og það ættum við að gera nú, - að leggja járnbraut frá Reykjavík og austur yfir fjall, austur á Suðurlandsundirlendið, þá mun það sýna sig mjög fljótlega, hvílíka blessun og framfarir það skapar, ekki einungis fyrir hjeraðið, sem járnbrautin liggur um, heldur og kaupstaðina Reykjavík og Hafnarfjörð. Þessi samgöngubót mundi ekki aðeins flýta fyrir jarðræktinni í Árnes- og Rangárvallasýslu og greiða fyrir því, að bændur geti hýst betur býli sín, flýtt fyrir bygging nýbýla, svo að fólki fjölgi í þessum hjeruðum, að velmegun vaxi o. s. frv., heldur mun hún einnig skapa betri afkomu í kaupstöðunum og holla lifnaðarhætti. Þetta er því ekki aðeins fjárhagslegt framfaramál, þó að það sje það að vísu og það í stórum stíl, það er engu síður þýðingarmikið menningarmál. Fyrst og fremst fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð og Suðurlandsundirlendið, en einnig og það ekki í litlum mæli fyrir landið alt. Áhrif Reykjavíkur og stærri kauptúna á fólkið út um bygðir landsins eru ekki lítil. Það er þess vegna ekki lítils um það vert, að hollustuhættir fólksins í kauptúnunum sjeu sem bestir, og að því sje stuðlað, eftir því, sem við höfum aðstöðu til. Og því nánara og meira samband, sem kauptúnin hafa við fjölmenn og góð sveitahjeruð, því meiri von er, að þau dragi dám af lífi og háttum sveitanna. Því þjóðlegri verða þau. - Einangrun kauptúnabúanna frá sveitalífinu er blátt áfram hættuleg fyrir þjóðfjelagið. Þess var getið hjer um daginn, í umræðunum um mentaskóla Norðlendinga, að Akureyri væri mjög sveitalegur bær. Heilbrigði og hollustuhættir fólksins þar væru bæði meiri og betri en hjer í Reykjavík, og því var þakkað, hvað Akureyri hefði mikið samband við sveitirnar í grend. Jeg skal engan dóm á þetta leggja, en sje þetta rjett, að lifnaðarhættir fólksins á Akureyri sjeu hollari en hjer í Reykjavík, þá er jeg ekki í neinum efa um, að það sje rjett til getið, að það sje hinu mikla og nána sambandi að þakka, sem Akureyri hefir við sveitirnar. Jeg vona þess vegna, að þeir háttv. þingmenn, sem hafa kunnugleik á Akureyri og eru þessarar skoðunar, að þeir geri nú sitt besta til að losa höfuðstað þessa lands úr þeirri einangrun frá sveitunum, sem hann hefir verið í alla stund síðan hann varð til, og stuðli að því fyrir sitt leyti, að hann í þessum efnum eins og öðrum geti tekið sem bestum og mestum framförum. Það á að vera oss öllum metnaður; að Reykjavík verði sem bestur og göfugastur bær. Hjer eru æðstu mentastofnanir vorar. Hjer er saman komið alt það besta, sem við eigum í vísindum og listum. Hingað sækja allflestir embættismenn þjóðarinnar mentun sína. Þeir eiga að vera forgöngumenn og brautryðjendur þjóðarinnar. Miklu skiftir það, að þeir á æskuárunum kynnist góðu og göfugu fólki. Því meiri von er til þess, að þeir verði góðir og göfugir forustumenn. Eins og drepið er á í greinargerðinni við frv., hefir tvisvar komið fram frv. um að leggja járnbraut úr Reykjavík austur yfir fjall, en þingið gat í hvorugt sinnið fallist á það. Nú er málið borið fram í þriðja sinn, og jeg vona, að nú verði það samþykt. En takist nú svo illa til, að það verði ekki, þá mun málinu verða, hjeðan í frá, haldið vakandi og ekki hætt við flutning þess fyr en það er komið í höfn. Að svo hlýtur að verða, er sú mikla vissa, sem menn hafa um, að járnbrautin beri sig mjög fljótlega, og sú brýna þörf, sem menn hafa hennar. Það, sem olli því í bæði hin skiftin, sem málið var borið fram, að það náði ekki fram að ganga, var eflaust ókunnugleiki mjög margra þingmanna á þessu máli. Nú hefir málið verið rannsakað enn á ný, og miklar og mikilvægar nýjar upplýsingar hafa komið fram, og allar falla þær á þá sveifina til meðmæla málínu. En auk þessa má líka benda á það, að síðan málið fyrst var borið fram á Alþingi 1894, hefir fólki fjölgað mjög mikið hjer í kauptúnunum, Hafnarfirði og Reykjavík, og flutningar og flutningaþörf hjeraðsins fyrir austan fjall mörgum sinnum meiri nú en þá var. Jafnvel síðan 1913, þegar málið var borið í annað sinn fram, hefir þetta breytst mjög mikið. Ræktunin og ræktunarskilyrðin austan fjalls eru líka alt önnur nú, heldur en þau voru áður. Vöruflutningar sjóleiðis að kauptúnunum eystra eru alveg, að heita má, úr sögunni, og koma aldrei aftur. Verslun hjeraðsins er, með öðrum orðum, öll komin til Reykjavíkur, Alt þetta stuðlar að því, að járnbrautin beri sig. En þessar ástæður eru líka þess valdandi, að hjeruðunum austan fjalls er lífsnauðsyn að fá sem allra bráðast járnbrautina. Jeg skal víkja nánar að þessari breyting, sem orðið hefir hjer í þessum kaupstöðum og hjeruðum austan fjalls þetta tímabil, sem jeg nefndi. Árið 18941 voru íbúar Hafnarfjarðar ................. 620 Reykjavíkur .................. 4031 Árnessýslu ................. 6389 Rangárvallasýslu .................. 4818 Íbúar samtals 15858 Árið 1913 voru íbúar: Hafnarfjarðar ................ 1647 Reykjavíkur.................. 13354 Árnessýslu ................... 6105 Rangárvallasýslu ................ 3980 Íbúar samtals 25086 Árið 1924 voru íbúar: Hafnarfjarðar .... . . . . . . . . . 2692 (nú líklega yfir 3000). Reykjavíkur ........ 20657 Árnessýslu .............. 5476 Rangárvallasýslu ............. 3752 Íbúar samtals 32577 Þannig hefir fólkinu fjölgað: Í Hafnarfirði frá 1894–1924 um 2072 - Reykjavík um ......... 16626 En fækkað: Í Árnessýslu um .............. 913 - Rangárvallasýslu um ..... 1066 En alls hefir fólkinu fjölgað í þessum 4 stöðum um 16719, eða meira en tvöfaldast, frá 1894. En mannfjöldi á öllu landinu var það ár 72177, en nú var mannfjöldinn 1924 98370. Þannig hefir fólkinu fjölgað á öllu landinu um 26193, og af þeirri fjölgun koma 16719 á þessi 4 hjeruð, en 9474 á aðra landshluta. Þessar tölur sýna mjög skýrt, hvað fólkinu hefir fjölgað hjer í Reykjavík og Hafnarfirði, en því miður hefir því fækkað í sveitunum austan fjalls. Og ennþá er þó ískyggilegra að sjá fram á það, að því heldur áfram að fækka þar, ef ekki er horfið að því ráði að gera það góðar og öruggar samgöngubætur, að fólkinu í sveitunum verði gert kleift að afla sjer lífsnauðsynja og þess annars, er það þarf nauðsynlega með. Ferðalög að austan, hingað til Reykjavíkur eru svo dýr og tímafrek, að það er að verða bændum ókleift að afla sjer lífsnauðsynja. Menn eru í hverri ferð 8–10 daga, eftir því hvernig gengur og hvar í hjeraðinu menn búa. Þegar mannekla er mikil og fólkið afardýrt, sjá allir heilskygnir menn, hver ógnar skattur aðdrættirnir eru. Hinsvegar eru bílflutningarnir mjög dýrir. Með bíl kostar flutningurinn austur á hver 100 kg. frá 7–12 kr., eða jafnvel meira. Vonandi sjá allir, að ekki muni geta orðið stórstígar framfarir í jarðræktinni, fjölgun nýrra býla eða aukin framleiðsla í nokkuð stórum stíl, á meðan svona er ástatt um flutningana. Það er tómt mál um það að ræða, fyr en járnbraut er fengin austur um heiði. Jeg vona, að þeir hv.þm., sem láta sjer ant um afkomu landbúnaðarins og eru þeirrar trúar, að sveitabúskapurinn og sveitalífið sje sú atvinnugreinin, sem þjóðin verði að treysta, hvernig sem fellur, viðhaldi tungu hennar og menningu, heilbrigði og öllu því, sem best er í fari hennar, að þeir verði ekki til þess að leggja stein í götu þessa mikilvæga framfaramáls Reykjavíkur og Sunnlendinga. Jeg er líka þeirrar skoðunar, að landið í heild, fjarlægari hjeruð einnig, er stundir líða, hafi mikið gagn af því, að járnbraut verði lögð. Þá vil jeg minnast á búfjáreign bænda í Árnes- og Rangárvallasýslu árið 1894 og nú. Geri jeg það vegna þess, að fólkinu hefir fækkað í sveitunum á þessu tímabili. Jeg vil ekki, að menn haldi, að álíka afturför hafi átt sjer stað í jarðyrkju og kvikfjárræktinni eða búskap yfírleitt. Það er sem sje þvert á móti, þrátt fyrir alla þá erfiðleika, sem bændur eiga nú við að etja. Árið 1894 voru: Nautgr. Hross Sauðfje Í Árnessýslu ... 2864 4260 47256 - Rangárv.sýslu 2510 4937 49204 1913: - Árnessýslu ... 3552 5174 68472 - Rangárv.sýslu 3046 6414 55045 1924: - Árnessýslu . . . 3499 5012 62732 - Rangárv.sýslu 3035 6870 48273 Þetta yfirlit sýnir, að fjenaði hefir fjölgað frá 1894, og það allvænlega, þrátt fyrir það, þó að fólkinu hafi fækkað. Sauðfjeð er að vísu nokkru færra 1924 en 1913, en því hefir líka fækkað alment á öllu landinu. það var árið 1913 samtals á öllu landinu 634.964, en 1924 var það alls 582.960, en 1894 var það 556.257. Að jarðabótum hefir verið unnið mest í Árnessýslu af öllum sýslum á landinu. Þar hafa verið unnin um 436 þús. dagsverk, sem skýrslur herma, fyrir utan hin stóru áveitufyrirtæki. Í Rangárvallasýslu hafa verið unnin 255 þús. dagsverk. Mjer virðist þetta sýna, að menn hafa ekki í þessum hjeruðum setið auðum höndum frekar en annarsstaðar. Það er öldungis víst, að menn hafa hug á að bjarga sjer, eftir því sem frekast er mögulegt. Og jeg tek þetta ekki fram af því, að jeg viti ekki, að hið sama má segja yfirleitt um bændur landsins, hvar sem er. Í skýrslu Sv. Möllers og Geirs G. Zoëga, um rekstur járnbrautarinnar, er gert ráð fyrir fólksumferðinni þannig: Á 2. rekstrarári: 17000 manns, 3 ferðir hver. Vöruflutningar 8000 tonn. Á 10. rekstrarári: 19000 manns, 5 ferðir hver. 12600 tonn (vörur). Jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að þessi áætlun er mjög varleg; jeg er nærri viss um, að á 2. rekstrarári brautarinnar muni flutningarnir verða mun meiri, og jeg hefi áður getið um það, af hverju það stafar, og þess er líka getið í greinargerðinni, svo að jeg fjölyrði ekki mikið um það nú. En eins og jeg er sannfærður um, að flutningarnir verða meiri á 2. rekstrarári brautarinnar en áætlað er, er jeg þó enn sannfærðari um, að flutningarnir muni aukast miklu meira, er stundir líða, en áætlað er, og verða á 10. rekstrarári brautarinnar miklu meiri. Jeg tek þetta ekki fram til þess á nokkurn hátt að áfella þá, sem að þessari skýrslu eða áætlun hafa unnið, það fer mjög fjarri, heldur aðeins til þess að minna á, hve afarvarlega þessi áætlun er gerð. Og fyrir það eiga þessir menn skilið lof, en ekki last. - En ástæðuna fyrir því, að flutningarnir muni aukast mikið meira en þeir áætla, vil jeg lítið eitt minnast á nánar. Alt graslendi í Árnes- og Rangárvallasýslu er talið 237.200 ha. Þar af í Árnessýslu 121.900 ha., en í Rangárvallasýslu 115.300 ha. Þetta afarmikla landflæmi er lítt numið land. Býlin á þessu svæði eru talin í síðasta jarðamati (Þingvallasveit ekki þar með talin): Í Árnessýslu ........ 610 Í Rangárvallasýslu ..... 551 Samtals 1161 Að meðaltali ætti þá að heyra til hverju býli um 204 ha. af graslendi (auk afrjetta, mela, sanda, hrauna). Túnin í sveitunum eru talin árið 1922 í báðum sýslunum alls 4231 ha. Það er um 1/50 hluti af graslendinu. Stærð túnanna að meðaltali á býli er því um 3.9 ha. Um 200 ha. að meðaltali á hvert býli er þá annað graslendi og er mest alt óræktað eða mikið til. Sje litið á fjártalið samkvæmt búnaðarskýrslum, kemur það í ljós, ef breytt er öllum fjenaði í nautgripi, eftir fóðurþörf, að einn nautgripur lifir á hverjum 1.2 ha. Þetta sýnir, hve óhemjumikið landrýmið er og notkun landsins skamt á veg komin. Það er engum vafa bundið, að það er hægt, með aukinni ræktun, að tífalda framleiðsluna á þessu landi. Á þessu landi ræktuðu gætu mikið betur lifað 92 þús. manns en nú 92 hundruð. Ræktun þessa mikla og góða lands hefði afarmikil áhrif á allan þjóðarhag. Landrýmið og landgæðin til ræktunar, fossarnir í ánum til að lýsa og ylja upp sveitabæina. Alt þetta býður sig fram til þess að býlum geti fjölgað, ekki einu sinni eða tvisvar, heldur 10 sinnum, frá því sem nú er. Jafnframt myndu bæirnir, sem fyrir eru, verða vistlegri. Og auðvitað margfaldast framleiðslan við þessa breytingu. En alt þetta er óhugsandi og ómögulegt nema öruggar samgöngur fáist við Reykjavík. Og þær samgöngur eru járnbraut og ekkert annað. þau ein flutningatæki geta gengið sumar og vetur hjer á milli, svo að örugt megi telja. Jeg vil ekki eyða tíma til að minnast á önnur samgöngutæki. Þau fullnægja alls ekki, og það væri dauðasynd að leggja t. d. bílveg austur, en ekki járnbraut. Framfaramöguleikarnir í hjeruðunum eystra og Reykjavík, og enda Hafnarfirði, ef járnbraut er lögð milli þessara staða, eru nær óþrjótandi. Frá Reykjavík og Hafnarfirði er nú rekin stórútgerð í allstórum stíl, með fullkomnustu nútímatækjum. Við höfum einhver bestu fiskimið í heimi. Ef landbúnaðurinn austur í sveitum á að keppa við stórútgerðina í þeirri einangrun, sem hann er í nú, er honum það ómögulegt. Hann mun þá smátt og smátt kulna út og deyja. Fengi landbúnaðurinn eystra hinsvegar þá samgöngubót, að fólkið gæti komist á milli hvenær sem er, á ódýran hátt, og hann komið sinni framleiðslu frá sjer og aflað sjer sinná nauðsynja, með góðu móti, myndi alt annað verða upp á teningnum. Margrir þeirra, er bygðu nýbýli, og þeir yrðu margir, myndu fyrst í stað, á meðan þeir væru að koma fótunum fyrir sig í sveitunum, stunda atvinnu, að einhverju leyti í Reykjavík eða Hafnarfirði bæði á sjó og í landi. En það má því aðeins verða, að þeir þurfi ekki að kosta mjög miklu til sinna ferðalaga og flutninga, og komist fljótlega á milli, hvenær sem er. Þannig gæti sjórinn að nokkru leyti hjálpað til að byggja landið, og teldi jeg það mjög vel til fallið. Jeg hefi áður drepið á, hverja þýðingu þessi samgöngubót myndi hafa fyrir kauptúnin, og að því er líka lítils háttar vikið í greinargerðinni, og læt jeg það nægja. Jeg hefi þá held jeg leitt rök að því, að þetta mál snertir ekki lítið alþjóðarhag, hvernig sem afgreiðsla þess fer. Það er sannfæring mín, að eftir að járnbraut væri lögð austur yfir fjall, liði ekki á löngu þar til hún yrði lögð upp í Borgarfjörð, og svo myndi hún smáfikra sig áfram alla leið norður í land. Og því fyr sem við leggjum fyrstá spottann, því fyr verður það, að hún kemur þangað. Hvernig menn snúast við þessu þýðingarmikla máli, held jeg sýni betur en nokkuð annað, hvaða trú og traust menn hafa á landinu og niðjum þess. Jeg ber það traust til háttvirtra þing- manna, að þeir snúist ekki gegn þessu máli, þótt þessi hjeruð, sem brautin liggur um, fái með þessu móti betri samgöngubót en nokkurt annað hjerað á þessu landi. Og þó að framkvæmd verksins kosti óneitanlega mikið fje, þá vona jeg, að eftir sem áður verði hægt að halda áfram umbótum í öðrum hjeruðum. Það fje, sem til þessa gengur, kemur þá líka til nota nærri 1/3 hluta þjóðarinnar, og það þeim þegnum landsins, sem ekki leggja hvað minst fje til nauðsynja þess. Jeg fer ekki að minnast á einstakar greinar frv. Jeg býst við, að tækifæri verði til þess síðar. Hjer er lagt til að fara þá leið, er líklegust er til framkvæmda. En vel má vera, að einstakir menn vildu leggja fje fram til þessarar framkvæmdar, og gæti það þá komið til athugunar í nefndinni, sem fær málið til meðferðar. Vona jeg, að háttv. deild taki þessu máli vel, og láti ekki gott málefni gjalda þess, þó að framsaga mín hafi ekki verið eins góð og málefnið verðskuldar. Jeg leyfi mjer svo að leggja til, að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar, að þessari umr. lokinni.

Þórarinn Jónsson Jeg ætla ekki að svo stöddu að gera mál þetta að umtalsefni, en mjer heyrðist hv.flm. (JörB) segja, að málið væri flutt fyrir hæstv. stjórn. Vildi jeg því beina þeirri spurningu til hans, hvort þetta sje rjett. Jeg tel málið mikils vert, en hjer var nýskeð fyrir annað mál, um það að kaupa nýtt strandferðaskip, en hæstv. stjórn hjelt því þá fram, að fjárhagur landsins þyldi eigi, að í það yrði ráðist. Trúi jeg því eigi fyr en jeg tek á, að hæstv. stjórn láti nú bera fram þetta stórmál.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson: ) Jeg get þegar svarað hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) því, að jeg gat þess eigi í ræðu minni, að frv. væri flutt fyrir hönd hæstv. stjórnar, en hitt sagði jeg, að hún hefði undirbúið málið, og flutti henni þakklæti mitt fyrir það. Annars þykist jeg flytja frv. fyrir alla þjóðina, og ef ekki fyrir hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), þá vafalaust fyrir niðja hans.

Sveinn Ólafsson Svona stórt mál vekur eftirtekt og á virðingu skylda, og mig furðar á því, að ekki skuli fleiri hafa kvatt sjer hljóðs eftir að hafa hlustað á ræðu hv.flm. (JörB). Jeg er honum í rauninni þakklátur fyrir þá fögru drauma, sem hann hefir dreymt og skýrt hjer frá, en ýmsa fleiri hefir dreymt líka drauma um stórfeld samgöngutæki, og þeir hafa eigi rætst. Það væri að sjálfsögðu ótilhlýðilegt, að ætla sjer að þegja slíkt mál í hel sem þetta er, enda geri jeg ráð fyrir, að því verði vísað til 2. umr. og nefndar, hvað sem eftir fer. Jeg get sagt fyrir mig, að jeg get venjulega stutt með ljúfu geði þær till., er lúta að bættum samgöngum, því að það er trúa mín, að góðar samgöngur sjeu lyftistöng líkamlegrar og andlegrar velmegunar þjóðarinnar. En vitanlega á þetta þó því aðeins við, að mögulegt sje að veita stuðning slíkum fyrirtækjum, og að þau sje ekki ofvaxin þjóðfjelaginu og lami um leið alla viðleitni aðra til þess að búa í haginn fyrir ókomna tímann. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) benti á eftirtektarvert atriði í sambandi við þetta mál, það atriði, sem öllum er minnisstætt, er talað var um það hjer í hv. deild fyrir fáum dögum, að ríkissjóður mætti, eigi fjárhagsins vegna leggja í kaup á litlu strandferðaskipi, til þess að greiða úr þeim samgöngum, sem mest eru á eftir tímanum. Skipið kostaði þó í mesta lagi 4–500 þús. krónur, en nú er á sama tíma ráðgert, og að því er virðist af hæstv. stjórn, að ríkissjóður ráðist í margra miljóna fyrirtæki slíkt og þetta er. Því er haldið fram, að hartnær 1/3 hluti allra landsbúa muni njóta góðs af þessu fyrirtæki, en jeg held því hiklaust fram, að miklu fleiri mundu hafa not af strandferðaskipi, sem vart kostar meira en 1/20 af brautarverðinu. Annars virðist mjer, að þá er um er að ræða undirbúning aukinna samgagna, þá sje um þrjár leiðir að velja, er komi í þessari röð: 1. Að auka þær samgöngur, sem skemstan tíma taka, flestum verða að gagni og minst fé heimta, en það eru tvímælalaust samgöngur á sjó. 2. Að reyna að tengja saman hjeruð landsins með akfærum vegum, einkum þau, sem síst njóta strandferða, en það er skamt á veg komið enn, nema þá helst á suðvesturhorni landsins. 3. Að reyna að koma upp járnbraut, þegar hitt er fengið, þar sem flutningaþörfin er mest og einhver möguleiki til þess, að hún geti borið sig. Nú veit jeg ekki, hvort slíkir möguleikar eru á þessum stað, enda þótt jeg hafi lesið álít sjerfróðra manna um þetta. Þeir hafa að mínu áliti ekki hitt naglann á höfuðið í útreikningum sínum og víða bygt á hæpnum tilgátum. Það má þó vera, þegar fram í sækir, að það reyndist fjárhagslega kleift að reka slíkt fyrirtæki, en til þess hygg jeg að margt þurfi að breytast. Jeg kann betur við að taka þetta fram áður en málið gengur lengra, svo að eigi verði ráðið af þögn minni, að jeg sje frv. samþykkur, eða bygðar á þögninni falskar vonir. Ef komnir væru akvegir um aðalhjeruðin og samgöngur góðar með ströndum fram, mundi mjer ekki annað kærara en styðja að því, að þetta þriðja og stærsta spor yrði stigið, ef efni leyfðu og aðrar betri leiðir vantaði. Alþingi hefir um langt skeið lagt áherslu á bættar samgöngur á landi, og eins og allir vita hefir verið fórnað miklu fje til samgöngubóta. En þær hafa alt að þessu lítið náð til annara landshluta en hjeraðanna hjer við Faxaflóa og austan fjalls. Jeg get ekki fallist á þá kenningu hv. 2. þm. Árn. (JörB), að akvegur austur yfir fjall geti ekki að liði komið vegna votviðra og úrfella, eða að hann endist miður hjer en alstaðar ella. Fyrir þeirra hluta sakir er ekki nauðsynlegt að ráðast í þau fyrirtæki nú, er valda kyrstöðu um aðrar samgöngur um óákveðinn langan tíma. Austurland er talinn úrkomusamasti hluti landsins, - mesta úrfellismagn á landi hjer hefir reynst við Berufjörð - og ætti því að gilda hið sama um vegagerð þar og hjer að þessu leyti. En jeg hefi ekki annars orðið var, en að akfærir vegir þar –sem varla teljast aðrir en Fagradalsbrautin - hafi staðist umferð álíka vel og annarsstaðar á landinu. Það getur verið, að jeg með þessum andmælum gegn frv. baki mjer óvild einhverra. Við því verður ekki gert, jeg verð að koma til dyranna eins og jeg er klæddur, og tel rjett að koma fram með þessar athugasemdir áður en meira er að gert.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er fjarri mjer að hafa á móti því, að málið sje athugað sem best, Jeg hefi lýst yfir því, að jeg vildi, að hv.þdm. kyntu sjer það sem allra best og settu sig inn í alt því viðvíkjandi. Það er sannfæring mín, að því betur sem það er athugað, því meira græðir það. Jeg er viss um það, að hver sá maður, sem athugar málið rækilega, getur ekki lagt stein í götu þess. Jeg veit ekki, hvernig jeg á að skoða ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Mjer finst ástæður hans ekki svo mikilvægar, að hann geti verið móti frv., og fyrir fáum dögum lýsti hann yfir því, að hann væri með öllum bættum samgöngum, þó að hann þá talaði aðallega fyrir bættum samgöngum á sjó. En hann er ekki svo skyni skroppinn, að hann sjái ekki, að sama gildir um bættar samgöngur á landi. Og þessi hjeruð, sem járnbrautin á að ná til, eru meira einangruð en önnur hjeruð, þótt jeg fullyrði ekki, að annarsstaðar sjeu viðunandi samgöngur. Og ef hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) vill bera saman samgöngur á landi og sjó, hlýtur hann að komast að raun um, að þær eru miklu verri á landi. Hv. þm. (SvÓ) drap í ræðu sinni á fagra drauma, og skildist mjer svo sem honum þætti jeg nokkuð bjartsýnn á framfarir ilt af þessu fyrirtæki. Jeg get nú að vísu ekki gefið honum aðra sannfæringu í því efni, en ef við trúum á framfarir og menningu þjóðarinnar, þá ættum við að vera sammála. Þær framfarir geta því aðeins orðið stórstígar, að veitt sje fje til samgöngubóta. Jeg hygg, að hv.þm. (SvÓ) telji sig ekki versta fulltrúa landbúnaðarins, en ef hann rís nú á móti þessu nauðsynjamáli, þá tel jeg hann ekki sjálfkjörinn fulltrúa þess atvinnuvegar. Hv. þm. (SvÓ) vildi rjettlæta skoðun sína með því, að þetta væri landinu ofvaxið og mundi hefta framfarir á öðrum sviðum. Þar er jeg honum algerlega ósammála. Fyrst er nú á það að líta, að þetta er frv. til heimildarlaga, og því aðeins verður ráðist í verkið, að stjórnin sjái sjer það fært fjárhagsins vegna, En þótt fyrirtækið bindi fje, þá er það ekki svo mikið, að okkur sje það ofvaxið. Þá mintist hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) á strandferðaskipsmálið í sambandi við þetta mál, og sögðu, að fyrst hæstv. stjórn hefði eigi sjeð fært að ráðast í kaup á slíku skipi, fjárhagsins vegna, þá ætti því síður að vera fært áð ráðast í þetta fyrirtæki. Jeg ætla mjer ekki að tala þar fyrir hæstv. stjórn, því að jeg hefi ekki spurt hana að ástæðunni fyrir því, að hún var á móti strandferðaskipskaupunum, en mjer dettur helst í hug, að hún hafi þá haft í huga aðrar samgöngubætur, t. d. járnbrautina. Jeg vil og minna hv.þm. S.-M (SvÓ) á það, að sá halli, sem verða mundi á rekstri tveggja strandferðaskipa, mundi eigi nema minni upphæð en vöxtum af því fje, er þyrfti til að leggja járnbraut austur yfir Ölfusá. Jeg held þessvegna, að slík upphæð hljóti að ganga til að bæta upp reksturshalla á strandferðaskipunum og til að standa straum af járnbrautarlánum. En annars er hjer ólíku saman að jafna, þar sem ríkissjóður þarf ekki aðeins 5–10 ár að bera reksturshallanni af skipunum, heldur hver veit hvað lengi framvegis, en þarf hinsvegar ekki nema tiltölulega stuttan tíma að borga vexti af lánum til járnbrautarinnar. En hv.þm. fanst ríkissjóði ekki ofvaxið að bera rekstrarhalla strandferðaskipanna, og sagði, að þeirra samgöngubóta nytu fleiri. Þetta er ekki rjett. Jeg held þvert á móti, að færri nytu þeirra. Jeg tek það fram samræmisins vegna, að jeg áleit rjettmætt, að þeir, sem hv.þm. ber fyrir brjósti, fengju samgöngubót, fyrst hv.þm. dró það inn í umræðurnar. En þá er líka því meiri ástæða til að styðja þetta mál, þar sem jeg er sannfærður um, að langtum fleiri nytu hjer samgöngubóta en með strandferðaskipi. Þess ber einnig að gæta, að þessi hjeruð eiga við afar illar samgöngur að búa. Eftir skýrslum þeim, sem fyrir liggja og hv.þm. hafa vafalaust kynt sjer, er öldungis víst, að þetta fyrirtæki borgar sjálft vexti af lánum sínum eftir fá ár, þótt um stund þurfi að leggja fram sem svarar vöxtum. Jeg er sannfærður um, að hjer er á ferðinni fyrirtæki, sem leiðir mjög mikið gott af sjer fyrir land og lýð, og slíkt fyrirtæki verður á allan hátt að styðja, svo að það komi að tilætluðum notum. Jeg álit eigi annað gerlegt en að flýta sem frekast er unt framkvæmd þessa verks, eftir því sem hið opinbera hefir aðstöðu til. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) þarf ekki að hefna sín á þessu máli, þótt tillaga hans í strandferðaskipsmálinu hafi verið feld. Jeg vænti þess fastlega, að hann geri það ekki, og sá maður, sem ber heill og hag alþjóðar fyrir brjósti, má ekki hugsa og tala eins og hv.þm. (SvÓ) í þessu máli. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg búist beinlínis við andstöðu frá hv.þm. (SvÓ), en mjer fanst vera ofarlega í honum að snúast á móti málinu, og því segi jeg þetta. Hv. þm. (SvÓ) sagði, að ósýnt væri, hvort brautin kæmi til með að bera sig. Hann vildi vefengja skýrslur þær, sem gerðar hafa verið, en færði engin rök fyrir máli sínu, að flutningar, bæði mannflutningar og vöruflutningar yrðu minni en áætlað hefði verið.

Spádómar!

. Hv. þm. skýtur hjer inn í, að þetta sje bygt á spádómum. Ja, jeg vil nú bara segja það, að ef þetta mál er bygt á spádómum, þar sem farið er eftir nákvæmum rannsóknum, þá eru ummæli hv.þm. um flutningaþörf með strandferðaskipinu líka spádómar, og það miklu fremur. Hann hefir þó ekki komið með eins sennilega spádóma fyrir sínu máli, eins og skýrslan er í þessu máli. Það er einstaklega gott, að telja sig vera hlyntan hverju góðu máli, og láta þar við sitja. Þeim þykir viðurhlutamikið að segjast ætla að vera á móti því, en verða samt banamenn þess, þegar til kastanna kemur. En jeg geri ekki mikið upp á milli þeirra, sem á þann hátt koma góðu máli fyrir kattarnef, og hinna, sem segjast ekki vilja, að það nái fram að ganga, og eru í hreinni andstöðu við forsvarsmenn þess. Hv. þm. (SvÓ) drap á það, að það bæri að leggja meiri áherslu á að byggja góða bílvegi um landið, áður en járnbraut yrði bygð. En hann fór ekki nánar inn á það atriði. Út af því vil jeg taka það fram, að eigi að bíða með brautina, uns mönnum þykir nóg komið af vegum um landið, yrði brautin ekki bygð í okkar tíð og jafnvel ekki í tíð niðja okkar. Og viðvíkjandi því, sem háttv.þm. sagði, að vegurinn myndi endast eins vel hjer og á Austurlandi til flutninga, þá skal jeg ekki fara út í það, en benda vil jeg hv.þm. á það, að þótt loftslag sje svipað hjer og þar, og þótt vegirnir af þeim ástæðum kynnu að endast jafnvel, þá ber þó að líta á það, sem er eigi minst um vert, hve vegurinn hjer er mikið notaður og að þörf er fyrir hann alt árið, á hvaða tíma árs sem er. Jeg þori því hiklaust að segja, að enginn vegur hjer á landi sje eins mikið notaður og vegurinn austur yfir fjall. Og ef þau fyrirtæki, sem verið er að ljúka austanfjalls, eiga að heppnast og koma að góðum notum, þurfa þau á flutningum að halda eins að vetrinum sem sumrinu, og ætti að halda veginum opnum til flutninga alt árið, þá yrði það afar kostnaðarsamt. En það yrði þó að gera, því að það mundi eyðileggja framleiðsluna austanfjalls, að koma ekki vörunum á markað. Og þótt að vísu sje ekki mikil snjóþyngsli um að ræða, þá eru þau samt svo mikil, að bílasamgöngur eru afar erfiðar um háveturinn, eins og nú standa sakir. Þessvegna væri það fásinna að leggja fyrst bílveg og kasta síðan of fjár í að halda honum við og halda honum opnum vetur sem sumar, en hverfa ekki strax að því að gera þá fullkomnu samgöngubót, sem ein dugaði, og halda þannig leiðinni austur yfir fjall opinni jafnt vetur sem sumar. Háttv. þm. sagði, að miklu fje væri varið til samgöngubóta, miklir vegir lagðir á ári hverju og miklu varið til samgangna á sjó. En í sambandi við þetta vil jeg minna háttv.þm. á það, að við, sem búum austanfjalls, höfum ekki notið þess fjár, sem annarsstaðar hefir verið varið ti1 samgangna á sjó. Við höfum aðeins fengið hluta af því fje, sem til vega er varið. Annars vil jeg engan meting í þessum efnum, eða fara út í samanburð við aðra landshluta, því að jeg álít það leiðinlegt verk og auk þess mjög óviðfeldið; jeg tel rjettara að meta þörf hjeraðanna fyrir samgöngubætur og þau not, sem orðið geta að þeim, og láta það ráða gerðum sínum í svona málum. Það er áreiðanlega miklu hollari mælikvarði og líka viðkunnanlegri en allur samanburðarmetningur. Háttv. þm. talaði um, að bílvegir einir kæmu að fullum notum. Það er þá svo best, að þeim sje altaf haldið opnum, en til þess þarf að leggja mikið fje í þá, og vafasamt hvort það verður einhlítt eða komi að fullum notum, og það er víst, að aldrei verður eins vel sjeð fyrir þessu og með járnbraut. Auk þess verður þetta öllum hlutaðeigandi miklu dýrara, þar sem fjeð, sem gengi til þess að byggja bílveginn, fengist aldrei endurgreitt, eða vextir af því, og árlega yrði að verja afarmiklu fje honum til viðhalds. Þá má og líta á það, að flutningsgjöldin með bílunum verða margfalt dýrari en með járnbraut, til stórtjóns þeim, er flutningatækin nota, og verður til stórhindrunar í jarðrækt og öllum framkvæmdum eystra. Jeg hefi nú stuttlega drepið á flest það, er háttv.þm. sagði, en hann nefndi sitthvað fleira. Jeg vil minna hann á eitt í sambandi við það, sem hann sagði um Reykjavík. Mjer hefir fundist hann stundum hafa álitið Reykjavík vera orðna full-stórborgarlegan bæ. Telur hann bæi því aðeins góða og holla, að þeir sjeu í góðu sambandi við sveitir. Sje þetta rjett, þá gegnir það furðu, að hann skuli ekki vilja, að Reykjavík fái þá hollustuhætti, sem þeir bæir hafa, sem hafa samband við sveitirnar. Jeg er þess fullviss, að þetta samband yrði mjög gott fyrir Reykjavík, enda leggja margir mikið upp úr þessu atriði. En eitt get jeg sagt hv.þm., að eigi dýrtíðin að minka í landinu, þá er langbesta ráðið að fá miklar og auknar samgöngur austur, fá gott samband við hin frjósömu framleiðsluhjeruð austanfjalls. Jeg er viss um, að þá yrði ódýrara að lifa hjer í bænum; vegna þess að ný, góð og ódýr framleiðsluvara flyttist á markaðinn hjer, svo að dýrtíðin hlyti að minka að miklum mun, auk þess sem það myndi stuðla að því, að húsaleigan í þessum bæ lækkaði stórkostlega. Margir mundu byggja sjer húsnæði austanfjalls og fá sjer þar verkefni til að vinna að, sem hjer hafa ekki nægan starfa. Þess ber líka að gæta, að áhrif Reykjavíkur eru í öllu tilliti mikil á alt landið, þar sem hjer er búsettur meira en fimtungur allrar þjóðarinnar. Svo það er ekki lítils um það vert, að dýrtíðin minki hjer í þessum bæ. Vil jeg svo enda mál mitt með því að vona, að þótt mjer fyndist anda fremur kalt frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) til þessa máls, þá beiti hann ekki áhrifum sínum þessu máli til meins. Jeg er sannfærður um það, og þá sannfæringu hefi jeg fengið við kynningu mína af þessu máli, að mesta menningar- og framfarasporið, sem stigið verður nokkuru sinni hjer á landi, er að ráðast í þetta fyrirtæki.

Klemens Jónsson Jeg hefði kunnað betur við, að hv. 1. þm.N.-M. (HStef), sem beðið hefir sjer hljóðs, hefði talað á undan, mjer í þessu máli, en úr því að jeg er á annað borð staðinn upp, þá er best að láta það nú koma, sem jeg vildi sagt hafa í þessu máli. Þetta er í 3. skiftið, sem þetta mál er til umræðu á hinu háa Alþingi. Það var flutt í fyrsta skifti árið 1894, og síðan eru nú rúm 30 ár. Vakti þá málið geysimikla eftirtekt, var ekki aðeins kallað málið eina, heldur stóra málið. En málið var þá alveg órannsakað og óundirbúið, eins og það lá fyrir þinginu, og auk þess í sambandi við ýms önnur fyrirtæki, sem ekkert komu því við, svo sem strandferðir og ferðir milli Íslands og Englands. Hefðu nú legið fyrir þinginu 1894 nákvæmar og áreiðanlegar skýrslur, undirbúningur málsins yfirleitt viðunandi, og hefði framsýni, bjartsýni og trú á landið ráðið gjörðum Alþingis í þessu máli, þá hefðum við nú þegar í mörg ár haft járnbraut alla leið austur að Þjórsá gegn 50 þús. kr. framlagi á ári, sem engan veginn var ókleift, jafnvel eins og þá stóð á. En það fór sem fór, eins og við var að búast, málið náði þá ekki fram að ganga, heldur lagðist í algert þagnargildi og vaknaði ekki aftur af dvala fyr en löngu eftir aldamót. Árið 1913 kom svo fram frv. á Alþingi um að leggja járnbraut austur. Var það miklu betur undirbúið en áður, mælingar höfðu verið framkvæmdar á ýmsum stöðum, þar sem tiltækilegt þótti að leggja járnbraut. Var nú málið mikið rætt í þinginu, kostnaðaráætlun gerð og reiknað út, hvort brautin myndi geta borið sig eða ekki. En enn dagaði málið uppi. Nú er þetta mál komið hingað fyrir þingið í 3. sinn. Er það alveg sjerstaklega vel undirbúið, eins vel ok frekast er hægt að hugsa sjer. Hygg jeg, að eigi sje of djúpt tekið í árinni, þótt sagt sje, að ekkert mál, sem fyrir þetta háa Alþingi hefir komið, hafi komið eins vel undirbúið og þetta mál. Ágætur norskur verkfræðingur hefir unnið nú um nokkurra ára skeið að undirbúningi þess, og hefir hann haft landsverkfræðinginn sjer til aðstoðar, eins og um samið var, og nú er komið fram ítarlegt yfirlit yfir verkið, nákvæm skýrsla frá þeim. Það er ekki í fyrsta sinn, sem við höfum fengið ágæta verkfræðinga frá Noregi til þess að athuga samgöngutæki vor og fullgera þau, og við höfum verið alveg óvenjulega heppnir með þessa menn. Sá maður, sem fyrstur kom hingað til að leggja hjer vegi og kenna okkur vegagerð, var Norðmaður að nafni Hovdenall. Hann er sannkallaður faðir akveganna hjer á landi. Ennfremur var sá maður Norðmaður, sem undirbjó að mestu leyti og stjórnaði alveg hjer símalagningunni, og hefir stjórnað símanum nú þegar í 20 ár, gegnt störfum sínum með einstakri trúmensku og á alþjóðarlof skilið. Og þessi maður, sem hjer um ræðir og undirbúið hefir járnbratttarlagningu austur að Ölfusá svona vel, er einmitt sjerfræðingur í járnbrautarfræði. Má því óhætt fullyrða, þar sem málið er svona vel undirbúið af svona góðum manni, að hjer liggi fyrir nákvæm og jafnvel alveg óskeikul áætlun. Það fer oft svo, þegar svona stór mál koma til umræðu, að menn verða ragir við þau vegna þess, að þeir eru hræddir um, að kostnaðaráætlunin muni fara fram úr öllu lagi. En jeg held, að það sje hægt að sýna fram á það með óyggjandi rökum, að þessi hræðsla sje óþörf hjer, þar sem rannsókn þessara manna er alveg sjerstök í sinni röð; þeir hafa alls ekki bygt á annara skoðunum eða áætlunum, heldur myndað sjer alveg sjálfstæða skoðun í málinu, eins og best kemur í ljós, er það er athugað, að Sverre Möller hefir valið alt aðra leið en áður hafði verið fyrirhuguð. Þegar þetta mál er hjer í 3. sinn til umræðu, þá get jeg ekki annað en látið mína fylstu ánægju í ljósi út af því, að það skuli vera komið fram. Það er nú svo, að samgöngumálin hafa ætíð verið mjer ástfólgnust allra mála, er jeg hefi haft afskifti af. Jeg hefi af fremsta megni reynt að stuðla að framgangi þeirra. Þessvegna, frá því sjónarmiði skoðað, er mjer það sjerstök ánægja og fagnaðarefni, að málið er nú fram komið, vegna þess líka, að þetta mál snertir mitt kjördæmi óbeinlínis. Þegar þetta mál hefir verið hjer til umr., hafa umræðurnar aðallega snúist um hina almennu hlið þess, t. d., að hve miklu leyti járnbraut gæti breytt landsháttum öllum, eflt atvinnuvegi hlutaðeigandi hjeraða og sett nýjan svip á landið í heild sinni, og hið sama hefir hv. aðalflm. (JörB) lagt áherslu á í framsöguræðu sinni og sýnt með tölum, að svo muni verða. Jeg get því slept að minnast á það að sinni og vona, að hv.þdm. geti það einnig, því að eins og þegar er sagt, þá hefir þetta mál verið hjer til umræðu áður og þessvegna flestum kunnugt Jeg ætla heldur ekki að fara út í einstök atriði frv., læt það bíða nefndar, sem jeg á sæti i, tel jeg óþarft að ræða frekar um þau að þessu sinni. En þó eru ýms atriði, sem jeg get ekki látið hjá liða að minnast á. Því hefir verið haldið fram nú við þessa umr. að ýms önnur samgöngutæki væri tiltækilegri en járnbrautir, eins og hjer á landi væri ástatt. Þessu þarf jeg að vísu ekki að svara, því að hv.flm. (JörB) tók það fram, að óhæft væri að nota bílvegi í stað járnbrautar, í sambandi við það, að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) áleit, að komið gæti til mála að leggja bílveg í stað brautar. Í þessu sambandi vil jeg taka það fram, að þegar jeg var staddur í Osló haustið 1923, talaði jeg við skrifstofustjóra vegamálastjórnar Noregs og spurði hann, hvort betur mundi reynast á stöðum, þar sem aðstaðan er lík og hjer á landi, að nota bílvegi eða járnbrautir. Sagði hann þá, að bílvegir væru notaðir mikið í Norður-Ameríku, og væru þar að útrýma járnbrautum, og að nú væri verið að gera tilraun í Noregi með þetta, hvort betur gæfist. Nú geri jeg ráð fyrir, að þeirri rannsókn sje lokið í Noregi. Og þar sem Sverre Möller hefir lagt til að velja hjer heldur járnbraut, þá býst jeg við, að það sje meðfram af því, að Norðmenn sjeu komnir á þá skoðun, að járnbrautirnar sjeu betri. Að vísu hefir bílvegur ýmsa kosti fram yfir járnbraut, m. a. það, að fleiri geta haft full not af honum, því hann verður almennur umferðavegur, en járnbrautarlest er eina hægt að nota á þeim vegi, sem fyrir hana er lagður. Jeg geri því ráð fyrir því, að þar sem hjer er farið fram á járnbraut, þá sje því slegið föstu, að þeir, sem málið hafa rannsakað, vilji hana heldur en bílveg, og að hún sje að öllu leyti heppilegri. Það var sjerstaklega hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sem hafði ýmislegt út á þetta mál að setja. Hann sagði meðal annars, að það gæti ekki komið til nokkurra mála að ráðast í fyrirtæki, sem þjóðinni væri ofvaxið, því að það mundi lama atvinnulíf og fyrirtæki landsmanna á öðrum sviðum. Satt er það að vísu, að þetta fyrirtæki má ekki lama aðalatvinnugreinir þjóðfjelagsins, en jeg er hálfhræddur um, að hv.þm. geti ekki fært þeim orðum stað, að 6 miljónir, þar sem vöxtunum er jafnað niður á mörg ár, lami að nokkru verulegu leyti önnur fyrirtæki. Það yrði e. t. v. að stöðva í bili ýmsar aðrar framkvæmdir, en það hefir áður komið fyrir. Þó er það alls ekki víst. En á hitt verður að líta, að sjeu menn sannfærðir um, að járnbrautin sje veruleg lyftistöng fyrir framfarir og menningu þjóðarinnar, þá verður einhverntíma að ráðast í þetta fyrirtæki og þá náttúrlega sem allra fyrst. En verði eigi í það ráðist nú, þá líða aldrei mörg ár, uns það verður gert. Ef þetta frv. hefði komið fyr fram á þessu þingi, þá hefði það ekki mætt neinni verulegri mótspyrnu, eða vafalaust ekki eins mikilli og nú er raun á orðin. Það var flestum hv.þdm. kunnugt, að frv. þetta kæmi fram, og jeg vissi ekki betur en að ýmsir hv.þm. væru orðnir langeygðir eftir því, þótti það dragast nokkuð lengi. Hefði það komið þá fram, hefði það eigi sætt mótmælum, segi jeg, því mótmælin nú stafa aðallega frá viðburði, sem nýlega kom fyrir í þessari hv. deild, að feld var tillaga um að kaupa nýtt strandferðaskip. Háttv. þm, sem álíta bráðnauðsynlegt, að nýtt strandferðaskip verði bygt og sett í gang sem allra fyrst, geta ekki skilið, að þeir, sem feldu byggingu strand- ferðaskipsins, geti staðið sig við að koma fram með svona stórt mál, sem þetta. En hjer er þó talsverður munur á. Því að þar var farið fram á að veita þegar á þessu ári upphæð, sem nemur 1/2 milj. kr. til byggingar strandferðaskips. En hjer er aðeins um heimild að ræða. Kemur það skýrt fram í 7. gr. Þar er stjórninni veitt heimild til að leggja járnbraut, þegar undirbúningi er lokið og skilyrði öll uppfylt. Í fyrsta lagi getur orðið byrjað á undirbúningi brautarinnar 1928. En það er fyrirsjáanlegt, að verði á næsta ári, 1927, fjárhagur landsins mun glæsilegri en nú, þá eru full líkindi til þess, að samþykt verði að byggja strandferðaskip. Og verður það þá komið í fullan gang löngu á undan járnbrautinni. Jeg get því ekki sjeð neitt ósamræmi hjá þeim þm., sem ekki gátu samþykt byggingu strandferðaskips, þó að þeir nú samþykki að veita stjórninni heimild til þess að líta í kring um sig eða athuga lagningu brautar. Jeg finn enga ástæðu til þess að taka það fram nú, hversvegna jeg ekki treystist til að greiða atkv. með byggingu strandferðaskipsins. Verð aðeins að taka það fram aftur, að jeg sje ekkert ósamræmi í því. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið, þar sem jeg á sæti í þeirri nefnd, sem væntanlega fær það til athugunar. En viðkunnanlegra þætti mjer að heyra eitthvað frá stjórninni um álit hennar á málinu, áður en málið er sent í nefnd.

Halldór Stefánsson Jeg ætla nú ekki að tefja mikið eða draga á langinn umræðurnar. En undarlegt þætti mjer, ef jafnmikið mál og þetta yrði afgreitt frá þessari umr. án þess að um það væri talað. Þegar jeg sá þetta frv., þótti mjer flm. nokkuð djarfir að bera það fram nú, þar sem nýlega hefir verið felt að leggja fram fje til almennra samgöngubóta, þar sem margfalt minna fjár var krafist. Lít jeg svo á, að almennar samgöngubætur eigi að sitja fyrir samgöngubótum einstakra hjeraða, og einmitt í strandferðamálinu er hægt að koma að almennustum samgöngubótum. Á móti því máli var ekki verulega annað haft en fjárhagsástæður. Hvernig var hægt að synja þar um fje, ef nú á að vera hægt að samþykkja margfalt hærra fjárframlag til þessa. Þegar jeg sagði áðan, að mjer þætti flm. djarfir, þá bygði jeg á því, að nú er upplýst, að stjórnin hefir gengið með málið og undirbúið það, en ekki árætt að bera það fram. Á meðan svona mörg verkefni liggja óleyst, meðan ekki er bætt úr hinum almennustu samgönguþörfum, á meðan heil hjeruð eru án allra samgöngubóta og margar stórár óbrúaðar, þá sje jeg ekki, að hægt sje að ráðast í þetta fyrirtæki, sem bindur fjárhagslega getu ríkisins um ófyrirsjáanlegan tíma. Jeg ætla mjer ekki að ganga verulega inn á málið sjálft eða mæla gegn því. Það er í sjálfu sjer gott mál, að því leyti sem það miðar til samgöngubóta, en það þarf að vera vel undirbúið og vel athugað. Það mætti nú telja álitamál, hvort þetta er eina leiðin til þess að bæta samgöngurnar milli hjeraða þeirra og bæja, er hjer ræðir um. Og einkennilegt er það, að í öðrum löndum er nú svo komið, að járnbrautirnar, einkum styttri járnbrautirnar, standast ekki samkepnina við bílvegina. Væri það raunalegt, ef við færum nú að ráðast í byggingu járnbrautar, þegar aðrar þjóðir eru að tapa trúnni á þær eða fara aðrar leiðir. Á samkomu, sem haldin var fyrir fáum dögum hjer í bæ, voru flutt þau skilaboð frá löndum vorum í Vesturheimi, að hvað sem við gerðum til samgöngubóta, þá skyldum við þó ekki brenna okkur á því, að leggja járnbraut. En hvað sem til er í þessu, þá er ekki að efa, að Vestur-Íslendingar fylgja með áhuga málefnum okkar og vilja okkur vel. Málið kemur svo seint fram og er svo stórt og vandasamt, að engin afsökun er fyrir því að hraða því af, þó að það kunni ef til vill að vera rjettmætt og gott í sjálfu sjer. Mjer gæti nú dottið í hug, að ýms meðmæli hv.flm. kynnu að vera allvarhugaverð. Háttv. flm. sagði, að það væri járnbraut og ekkert annað, sem bjargað gæti hjeruðum þeim, er hjer eiga hlut að máli, frá því að tæmast að fólki, þau hefðu verið að tæmast undanfarið. Ástæðan væri sú, að þau stæðust ekki samkeppnina við sjávarútveginn og kaupstaðarlífið. En með járnbrautinni yrði afkoman svo miklu betri, að ástandið breyttist upp í endurbyggingu sveitanna. Jafnframt hefir járnbrautarmálið verið stutt með því, að kaupstaðirnir hjer við Faxaflóa hefðu svo svo mikinn hagnað af bættum samgöngum við austursveitirnar, eins og rjett er. En ef hitt yrði nú, að hagnaðurinn af járnbrautinni fyrir sveitirnar reyndist ekki meiri en hagnaðurinn fyrir kaupstaðina og útgerðina, eða kannske minni, gæti það þá ekki orðið til þess, að sveitirnar tæmdust því meir?

Mundi þá ekki stranderðaskipið tæma hinar sveitirnar?

. Um það er alt öðru máli að gegna. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) var að minnast á afstöðu sína til strandferðaskipsins og þóttist forsvara sig þar vel, en ekki þótti mjer hann komast vel frá því. Hann sagði, að samgöngubætur væru og hefðu jafnan verið sitt áhugamál, en af fjárhagsástæðum gat hann þó ekki fylgt strandferðaskipinu. En þó að í þessu máli sje farið fram á margfalt meiri fjárútlát, getur hann samt fylgt því. Skýringuna er að finna í ræðu hv.þm. Hann gat þess sem sje, að sínir kjósendur mundu hafa að minsta kosti óbeinan hagnað af járnbrautinni.

Magnús Jónsson Það er nú komið að fundarlokum, og ætla jeg því ekki að halda langa ræðu að þessu sinni, enda leyfir málrómurinn það ekki. Jeg er hás eins og háttv. þm heyra. Um daginn, þegar talað var um að kaupa skip til strandferða, var því stungið að mjer, að það væri ekki heppilegt fyrir þá, sem vildu koma á járnbraut, að greiða atkvæði gegn því máli. Angraði þetta mig mjög, því að jeg sá reka hjer upp höfuðið hinn versta púka þessa þings, hefnigirni- og hrossakaupapúkann. En þetta var aðeins umtal, en nú er það komið á daginn í ræðum þeirra tveggja þm. Múlasýslna (SvÓ og HStef), er hjer hafa talað. En háttv. 2. þm. Rang. (K1J) hefir gengið svo vel frá þessu máli og sýnt fram á, að skipið geti jafnvel verið komið á undan járnbrautinni, að ekki virðist þörf á að víkja nánar að því. Ef nú aðeins um það eitt væri að ræða, að velja á milli járnbrautar og strandferðaskips, þá mundi jeg hiklaust velja skipið, En þegar nú hefir verið bygt strandferðaskip, Esja, fyrir stórfje, og henni haldið úti með ærnum kostnaði, og þar sem Eimskipafjelagið þar að auki hefir styrk til að halda uppi hentugum strandferðum, og enn er ráðgert að við bætist kæliskipið, þá fer að verða spurning um, hvort þessi landshluti, sem hjer um ræðir, eigi ekki líka heimtingu á samgöngubótum. Þegar skipuð var hjer í bæ nefnd í vetur til þess að rannsaka dýrtíðina og orsakir hennar, komst hún að þeirri niðurstöðu, að erlenda varan væri síst dýrari hjer en annarsstaðar. En aðalorsakir dýrtíðarinnar kvað hún vera hina háu húsaleigu og hið afarmikla verð á innlendum afurðum. En af hverju kemur nú þetta? Hjer liggur stór bær með 1/5 hluta íbúa landsins, sem hefir ákaflega litið uppland, og stendur því á versta stað. Verður því að knýja mjólk út úr landi, sem aðeins er sauðfjárland, en hefir verið ræktað með afarkostnaði fyrir nautgripi. En á milli bæjarins og áveitulandsins fyrir austan liggur svo háls, er gerir bændum erfiðari samkepnina. En þrátt fyrir örðugleika á að flytja mjólkina suður, geta þeir þó selt hana með sama verði og þeir, er framleiða hana undir bæjarveggnum. Hjer er ekki aðeins um smábæ að ræða, heldur þá hlutfallslega stærstu höfuðborg heimsins. New York er aðeins 1/3 hluti af Reykjavík, ef miðað er við fólksfjölda ríkjanna. Hjer hefir verið ráðist í stórkostlegar hafnarbætur, er nema á 5. milj. kr. Og nú hefir verið ráðgert að auka þær enn, svo að öll hafnarvirkin koma þá til að nema yfir 5 milj. kr. Hafa hafnarbætur þessar gert mögulegt að stunda hjer togaraútgerð í stórum stíl. Mun verð alls togaraflotans, bæði hjer og í Hafnarfirði, skifta tugum miljóna. Safnast því hingað fjöldi manna. Svo eykst dýrtíðin sökum mannfjöldans og upplandsleysisins. Og er þetta mikið alvörumál fyrir alt landið. Í nágrenninu liggur svo næst stærsti bær landsins, og í þessum tveim bæjum býr ¼ hluti allra landsmanna. Og eru þeir báðir undir sömu fordæminguna seldir. Aftur á móti er fyrir austan fjall eitt hið besta graslendi landsins hafnarlaust. Þar er því uppland hafnarlaust, en hjer hafnarbær upplandslaus. Það, sem svo skilur þessa staði, er aðeins 60 km. háls, ákaflega auðveldur meðferðar, þó járnbraut sje lögð um hann. Það þarf hvergi að grafa jarðgöng, hvergi að brúa og hvergi að yfirbyggja sökum snjóa. Er því hjer aðstaða öll ágæt. Að því er snertir kostnaðinn við lagningu járnbrautar, skal jeg taka eitt dæmi. Nú hefir á tveim árum verið borgað, án óþolandi skatta, um 8 milj. upp í skuldir ríkisins. Með þessu fje hefði verið hægt að greiða allan kostnað við járnbrautina alveg upp í topp. Þó að upphæðin sje stór, þá sýnir það sig, að það er langur vegur frá því, að hjer sje verið hátt uppi í skýjunum og hátt fyrir ofan gjaldþol okkar. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) komst inn á samnaburð á járnbraut og vegum. En hann verður að beygja sig þar fyrir staðreyndum, því að bílar geta hvergi kept við járnbrautir, þar sem flutningur er mikill og vegalengdir miklar eins og hjer er. En aðstaðan var alt önnur í útlöndum. Þar voru vegirnir fyrir, þegar þetta spursmál var gert upp. Og þar standa borgirnar með stuttu millibili og hafa vegarspotta á milli sín, og skapast þannig langvegurinn af sjálfu sjer. En hjer er ekki þessu til að dreifa. Ef ætti að koma vandaður vegur austur, þá þyrfti að leggja hann alveg að nýju. Því að hann mundi alls ekki liggja þar, sem hann liggur nú, jafnvel ekki þar, sem vegurinn er nú bestur, t. d, á Hellisheiði, heldur alt annarsstaðar. - En ef borgir lægju nú hjer, t. d. ein á Lögbergi, önnur á Kolviðarhóli o. s. frv., þá væri alt öðru máli að gegna; þá skapaðist vegurinn svo að segja af sjálfu sjer. En nú er um það að ræða, að tengja saman tvö bygðarlög, bæina við sjóinn og Suðurlandsundirlendið. Ef það verður ekki gert með járnbraut, þá þarf að leggja veg fyrir um 3 milj., sem ekkert gefur af sjer. En útreikningar sýna, að vegur með vönduðum bifreiðum getur ekki kept við járnbraut, þar sem vegalengd og flutningsþörf er jafnmikil og hjer. Hv. l.þm.N.-M. (HStef) þótti einkennilegt, ef ætti nú að fara að leggja járnbraut í enda járnbrautartímabilsins. Eins var síminn lagður í enda símatímabilsins og reyndist á alt annan veg en margir hugðu. Jeg sje nú, að klukkan er orðin 4, og þar sem ekki tekur því að skifta í sundur ræðunni, skal jeg nema hjer staðar.