Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþm. Framsfl. í Reykjavík, Arnþrúður Karlsdóttir fréttamaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Finnur Ingólfsson, 7. þm. Reykv.`` Arnþrúður Karlsdóttir hefur áður tekið sæti á þingi og er hún boðin velkomin til starfa að nýju.

Herra forseti. Þessi tillaga sem er frá mér runnin og ég lagði fram sem hugmynd í sjútvn. er langt frá því að vera fullrædd og hefur ekki verið borin undir þá aðila sem eftir henni skulu starfa. Því mun ég sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.

Virðulegur forseti. Ég styð þessa tillögu efnislega eins og annað sem er á þessu þskj. frá heilbr.- og trn. En ég vildi koma því að að mér finnst ekki alveg nógu vel staðið að málfari í þessum breytingartillögum og vildi að það kæmi hér fram. Ég vakti athygli á þessu í lok 2. umr. og henni lauk án þess að ráðrúm gæfist til að gera orðalagsbreytingar af minni hálfu þannig að það kann að vera, ef nefndin ekki hreyfir því fyrir sitt leyti, að ég geri það við 3. umr. Þetta varðar m.a. orðalagið ,,útstillingar í gluggum verslana`` en mér finnst einnig að orðalag á 3. tölul. b sem ekki er til atkvæðagreiðslu núna þyrfti að færast til betri vegar.

Herra forseti. Skýrsla sú sem embætti lögreglustjórans í Reykjavík hefur tekið saman að beiðni forsrn. og upprunalega að beiðni hv. þm. undir forustu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og er hér til umræðu fjallar sem kunnugt er annars vegar um útbreiðslu fíkniefna og ýmis málefni er tengjast neyslu þeirra og hins vegar um ofbeldi og ýmis atriði er því tengjast. Ég vil byrja á að þakka lögreglustjóra og þeim er að gerð skýrslunnar komu fyrir að bregðast skjótt við beiðni um samantekt skýrslunnar sem er fróðleg þrátt fyrir að hún kunni að bera þess merki að vera unnin á skemmri tíma en æskilegt hefði verið. Það einkennir alla umræðu um fíkniefnamál að erfitt er að afla traustra upplýsinga um innflutning fíkniefna, sölu þeirra og neyslu. Líkt og fram kemur í skýrslunni byggja áætlanir um fjölda neytenda, umfang neyslu, aldurskiptingu neytendahópsins og fleira oft á afar takmörkuðum upplýsingum en þrátt fyrir það er það álit þeirra sem starfa að fíkniefnamálum, jafnt lögreglu sem þeirra er sinna forvörnum og meðferðarstarfi, að neysla fíkniefna hafi almennt aukist á undanförnum árum. Á sama tíma hefur það gerst sem hlýtur að telja sérstakt áhyggjuefni að aldur þeirra sem efnanna neyta hefur farið lækkandi og er að líkindum mest um slíkt hjá ungu fólki á aldrinum 20--24 ára. Þessar niðurstöður renna stoðum undir umræðu sem mikið bar á í vetur um stóraukna neyslu ungs fólks á fíkniefnum m.a. með tilkomu áður óþekktra efna sem virðast hafa höfðað sérstaklega til ungs fólks og unglinga á aldrinum 16--20 ára sem ekki höfðu áður neytt slíkra efna. Sem betur fer hafa fjölmiðlar birt fréttir af því að þeir aðilar sem gerst til þekkja telja að nú á vormánuðum hafi dregið mikið úr neyslu þessara efna á ný og vonandi veldur þar aukin opinber umræða og breytt hugarfar unglinganna sjálfra. Berlega kemur fram í skýrslunni að fíkniefnaneysla er ekki einangrað vandamál þeirra sem fíkniefnanna neyta og áhrif neyslunnar eru víðtæk. Víst er að neytendur bíða bæði andlegt og líkamlegt heilsutjón af neyslunni og hún veldur þeim vanlíðan, aðstandendur neytenda líða fyrir neysluna og viðbúnaður samfélagsins til að bregðast við henni og afleiðingum hennar er verulegur. Eins og tíundað er í skýrslunni fylgja fíkniefnaneyslu margs konar neikvæð félagsleg áhrif og í henni kemur fram að allar líkur séu á að margir standi undir kostnaði við neyslu fíkniefna með auðgunarbrotum. Eins og fram kemur í síðari hluta skýrslunnar hvetur neysla fíkniefna til ofbeldis og þá ekki eingöngu í auðgunarskyni. Menn eru einhuga um að mikið megi til vinna að draga úr neyslu fíkniefna og ríkisstjórnin hefur rætt um það með hvaða hætti beri að stefna að því að stemma stigu við fíkniefnavandanum. Vandinn er auðvitað ekki nýr af nálinni og það er rétt að geta þess að um árabil hefur farið fram ágætt forvarnastarf í grunn- og framhaldsskólum landsins og aðrir aðilar svo sem sveitarfélög, lögreglan og félagasamtök margvísleg hafa með ýmsum hætti tekið þátt í forvarnastarfi sem ótvírætt er að hefur skilað árangri. Það er hins vegar ljóst að enn þarf að leggja áherslu á þetta starf og vil ég stuttlega gera grein fyrir því hvað ríkisstjórnin hefur gert til að svo megi verða. Það er fyrst til að nefna að ríkisstjórnin ákvað á sl. ári að veita 50 millj. kr. í sérstakan forvarnasjóð en markmiðið með stofnun hans var að ná betri yfirsýn yfir fjárveitingar til forvarnamála og tryggja þar með betri nýtingu þess fjár sem til þeirra rennur. Verður fé ráðstafað úr sjóðnum í fyrsta skipti á allra næstu dögum. Líkt og fram kemur í 24. tölulið fyrri hluta skýrslunnar ákvað ríkisstjórnin í byrjun þessa árs að skipa nefnd til að skoða ýmsa þætti er að forvarna- og meðferðarmálum lúta. Hlutverk þessarar nefndar sem starfar á vegum dóms- og kirkjumrn. er m.a. að athuga eftirtalda þætti: Hvort herða beri viðurlög við dreifingu ávana- og fíkniefna. Hvort endurskoða þurfi meðferð ákæruvalds og dómstóla á brotum vegna ávana- og fíkniefna. Hvernig efla megi löggæslu og önnur úrræði gegn dreifingu neyslu ávana- og fíkniefna. Hvernig efla megi forvarnir á sviði ávana- og fíkniefna, þar á meðal með fræðslu í skólum. Hvernig bæta megi úrræði og leita nýrra leiða til að endurhæfa ungmenni sem leiðst hafa út í neyslu ávana- og fíkniefna og einnig að skoða meðferðarúrræði fyrir ungmenni sem í tengslum við ávana- og fíkniefnaneyslu hafa leiðst út í afbrot og fengið refsidóma vegna þeirra. Þessi nefnd hefur verið að störfum undanfarna mánuði og hefur þeim miðað vel. Stefnir nefndin að því að skila ráðherra tillögum sínum um næstu mánaðamót og verða þær þá kynntar í ríkisstjórn og síðan opinberlega. Í umræðu um fíkniefnamál á undanförnum árum hefur komið til tals að endurskoða þurfi verkaskiptingu ráðuneyta á sviði forvarna og meðferðarmála. Um árabil var þörf á samstarfi og samráði milli ráðuneytanna svarað með því að starfrækja sérstaka samstarfsnefnd ráðuneytanna um ávana- og fíkniefnamál og gafst það ágætlega. Á liðnu ári þótti hins vegar ástæða til að endurskoða þessa skipan mála og leiddi það til þess að í byrjun þessa árs var skipuð sérstök yfirnefnd fjögurra ráðuneyta sem að forvarna- og meðferðarmálum koma, þ.e. heilbr.- og trmrn., menntmrn., dóms- og kirkjumrn. og félmrn. Verkefni þeirrar nefndar er að fylgjast með vinnu sem hvert þessara ráðuneyta hefur með höndum og samræma verkefni og aðgerðir þeirra á sviði ávana- og fíkniefnamála og að koma í veg fyrir skörun viðfangsefna. Jafnframt er nefndinni ætlað að skoða verkaskiptingu milli ráðuneyta og gera tillögur til ríkisstjórnarinnar um framtíðarfyrirkomulag hennar. Þess er jafnframt að vænta að skerpt verði á framangreindum markmiðum eftir að ríkisstjórnin hefur fengið til umfjöllunar tillögur nefndar þeirrar sem áður var minnst á og starfar á vegum dóms- og kirkjumrn. Skýrslubeiðendur spurðu sérstaklega um það hvort uppi væru áform um að fela einu ráðuneyti ábyrgð þessa málaflokks en ef litið er til hefðbundinna verkaskiptinga ráðuneytanna og þeirra verkefna sem þau sinna má ljóst vera að forvörnum og meðferðarmálum verður ekki sinnt af einu ráðuneyti svo að vel geti verið. Hins vegar er mikilvægt og að því er unnið eins og áður sagði, að verklag verði svo skýrt sem auðið verði og að samvinna milli ráðuneyta styrki þau í að ná sameiginlegum markmiðum. Ég tel mikilvægt að vandað sé til þessa starfs og að í því geti falist vísir að skýrari stefnumótun stjórnvalda á þessum vettvangi þar sem jafnframt verði lagður grundvöllur fyrir samstarf við sveitarfélög, frjáls félagasamtök og aðra er að þessum málum vinna. Reynslan af slíku samstarfi er jákvæð og má þar sem dæmi nefna að ríkisvaldið hefur síðan í mars sl. unnið í samvinnu við Reykjavíkurborg að málefnum vímuefnavarnaskóla sem er farandskóli sem heimsótt hefur alla grunnskóla Reykjavíkurborgar og haldið dagnámskeið fyrir kennara og aðra starfsmenn um áfengis- og vímuefnavarnir og annað forvarnastarf í skólum. Að þessu starfi kom auk Reykjavíkurborgar og ríkisins, lögreglustjóraembættið í Reykjavík, Barnaverndarstofa, Fræðslumiðstöð í fíknivörnum, SÁÁ og Rauði krossinn. Fyrirhugað er að nefnd fjögurra ráðuneyta sem áður er vikið að beiti sér fyrir því að vímuefnavarnaskólinn heimsæki alla grunnskóla landsbyggðarinnar þegar á næsta skólaári. Er skólanum einungis ætlað að vera fyrsta skrefið í frekari vinnu innan grunnskólans á þessu sviði með það fyrir augum að hér verði vímuefnalaus grunnskóli árið 2000. Herra forseti. Neysla fíkniefna er alvarlegt vandamál og væntanlega eru flestir mér sammála um að fíkniefnaneysla sé ein alvarlegasta meinsemdin í okkar þjóðfélagi. Ég tel með tilliti til þess sem á undan er rakið að stjórnvöld hafi fyrir sitt leyti brugðist við þeim vanda sem menn standa frammi fyrir og markað ákveðinn farveg fyrir það starf sem ég hef hér lýst. Ástæða er til þess að ætla að þetta starf muni skila sér í betra og víðtækara forvarnastarfi en verið hefur og að meiri festa skapist varðandi meðferðarúrræði og aðstoð við fíkniefnaneytendur. Það er hins vegar alveg ljóst að það er ógerningur að vinna bug á þessum vanda nema um það náist mjög víðtæk samvinna milli stjórnvalda, sveitarfélaga, frjálsra félagasamtaka, skóla og samtaka nemenda og síðast en ekki síst gegna heimilin sjálf hér lykilhlutverki. Það er hægt að veita ráð og aðstoð af hvers kyns tagi af hálfu hins opinbera en hætt er við að fátt verði til varna ef athygli og áhugi heimila og forráðamanna ungs fólks á mótunarstigi er ekki fyrir hendi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsrh. fyrir þá skýrslu sem hér er lögð fram en af skýrslunni er ljóst að viðskipti með fíkniefni eru mun skipulagðari nú en áður og aðgengi að efnunum orðið greiðara. Að auki hefur fíkniefnaneytendum fjölgað og aldur neytenda hefur lækkað og ekki óalgengt að fíkniefnaneyslan nái niður í 14--15 ára aldurshópinn. Það er líka athyglisvert í skýrslunni hve margir í aldurshópnum 15--19 ára hafa fengið dóma vegna neyslu fíkniefna sem sýnir okkur glöggt hversu alvarlegur þessi vandi er. Það sem vakti sérstaka athygli mína í þessari skýrslu var hversu áhætta fíkniefnasala virðist lítil við að flytja inn og dreifa fíkniefnum þar sem refsingar og sektir sem beitt er ef þeir nást eru vægar. Þetta tel ég mikla brotalöm og standa raunar í vegi fyrir árangursríkum aðgerðum til að sporna við innflutningi, sölu og dreifingu fíkniefna. Þannig kemur í ljós samkvæmt þessari skýrslu að fyrir innflutning á 1 kg af hassi megi vænta þriggja mánaða fangelsisvistar en hámarksrefsingu sem er 10 ára fangelsi hefur aldrei verið beitt. Þannig virðist áhættan vera lítil sem engin þegar sá sem flytur inn 1 kg af hassi á einungis von á því að fá þriggja mánaða dóm verði hann gripinn með fíkniefnin, en verulegan ágóða ef hann sleppur. Söluverðmæti 1 kg af hassi er 1,5 millj. kr. Það vakti líka athygli mína að í yfirliti yfir uppkveðna dóma kemur fram að á árunum 1991--1995 voru kveðnir upp 84 dómar þar sem einnig var kveðið á um sektargreiðslu og námu þær alls aðeins 6 millj. kr. 6 millj. í sektargreiðslur á fimm árum en á tíu ára tímabili var heildarverðmæti upptækra fíkniefna 350 millj. kr. sem áætlað er að sé aðeins 10% af því sem er í umferð. 6 millj. í sektargreiðslur á fimm ára tímabili vegna 84 dóma, herra forseti. Ég spyr hæstv. forsrh. hvort að hann telji ekki að endurskoða þurfi refsirammann og beita þyngri refsingum og viðurlögum við innflutning, dreifingu og neyslu fíkniefna. Það segir sig sjálft að gífurlegar fjárhæðir fara hjá neytendum í kaup á fíkniefnum en áætlað er að meðalneytandi neyti fíkniefna fyrir um 500 þús. kr. á ári eða um 40 þús. kr. að meðaltali á mánuði. Þegar haft er í huga að stór hluti neytenda hefur framfærslu sína eingöngu af ýmiss konar bótum og er lítið á vinnumarkaðnum og margir alveg atvinnulausir þá sjá allir að bein tengsl eru á milli þjófnaða, innbrota og annars ofbeldis í þjóðfélaginu og fíkniefna. Margt sem kemur fram í þessari skýrslu sem staðfestir það. Dökku hliðar fíkniefnaneyslunnar eru vissulega líka fleiri en hér hefur verið lýst og m.a. kemur glögglega fram í þessari skýrslu að fjöldi þeirra sem bíða varanlegt heilsutjón vegna ávana- og fíkniefnaneyslu skiptir a.m.k. nokkrum hundruðum. Alls voru 396 bráðalegur á Ríkisspítölunum árið 1994 vegna ávana- og fíkniefnaneyslu. Hlutfall kvenna sem lagðar eru inn á slysadeild hefur einnig hækkað mjög en þær eru nú um helmingur þeirra sem lagðar eru inn vegna alvarlegustu áverkanna. Þessi skýrsla sýnir því ljóslega að þróun fíkniefnaneyslu og ofbeldis í þjóðfélaginu hefur farið á verri veg á umliðnum árum sem sýnir að við verðum saman, stjórn og stjórnaraandstaða og þeir sem að málum þessum vinna, að gera nú þegar sérstakt og skipulagt átak gegn þessum mesta bölvaldi þjóðarinnar. Samhliða er mikilvægt að hafa í huga að of mikið hefur verið gert af því að heimfæra fíkniefna- og ofbeldisvandamálin yfir á ungmennin upp til hópa sem er vitaskuld rangt því alvarlegt ofbeldi og fíkniefnaneysla er einungis bundin við mikinn minni hluta ungmenna. Herra forseti. Alvarlegasta og hörmulegasta hlið fíkniefnaneyslunnar eins og fram kemur í þessari skýrslu er að þeir sem neyta fíkniefna hafa sterka tilhneigingu til sjálfsvíga en alls höfðu 30% þeirra sem handteknir voru vegna fíkniefnamála fyrstu fjóra mánuði ársins 1995 gert tilraun til sjálfsvígs. Vissulega er þessi sorglega og dökka hlið fíkniefnaneyslunnar afar vandmeðfarin í umræðunni en við getum varla leitt hana hjá okkur. Við komumst heldur ekki hjá því að líta til orsaka þess vanda að börn og ungmenni í vaxandi mæli ánetjast fíkniefnum. Það er vafalaust efni í aðra umræðu hér á hv. Alþingi því orsakasamhengi milli vaxandi fíkniefnaneyslu og ofbeldis í þjóðfélaginu og mikilla þjóðfélagsbreytinga á sl. einum til tveimur áratugum er augljós. Áberandi er upplausn fjölskyldna, vaxandi erfiðleikar og álag við framfærslu heimila og þyngri framfærslubyrði svo og vaxandi atvinnuleysi og aukin gjaldþrot heimila í landinu. Má í þessu sambandi nefna að í könnun sem gerð var 1994 kemur fram að 75% aðspurðra sögðu að ástæða aukins ofbeldis og fíkniefnaneyslu væru erfiðar heimilisaðstæður. Við sjáum líka nær daglega í blöðum hvernig innbrot, þjófnaður og ofbeldi vex dag hvern í þjóðfélaginu og ofbeldi virðist oft beitt af litlu tilefni. Auk þess hafa aðferðir og áverkar vegna ofbeldis orðið alvarlegri en áður. Þessi þróun hefur ekki bara orðið samfélaginu dýr í aukinni félags- og heilsufarslegri þjónustu heldur kostað heill og hamingju þúsunda fjölskyldna í landinu. Herra forseti. Það sem vekur sérstakan óhug í þessari skýrslu er yfirlit yfir haldlögð fíkniefni sl. 10 ár sem metin eru alls að verðmætum á rúmar 350 millj. kr. Sé notuð sama viðmiðun og erlendis eins og segir í skýrslunni að hald sé lagt á um 10% þeirra efna sem koma inn í landið þá má ætla að áætlað verðmæti fíkniefna sem flutt hafi verið til landsins sl. 10 ár sé um 3,5 milljarðar kr. Þetta vekur vissulega upp áleitnar spurningar sem engin svör fást við í þessari skýrslu. Hvaðan kemur allt þetta fé til að fjármagna fíkniefnaneysluna? Hefur það verið sérstaklega og markvisst kannað og farið ofan í saumana á því hvort fjársterkir einstaklingar standa að baki ólöglegum innflutningi fíkniefna og noti hin svokölluðu burðardýr til að koma þeim til landsins? Er ástæða til að ætla með tilliti til þess sem haldið er fram í skýrslunni að hér hafi þróast skipulagður fíkniefnamarkaður, að net fíkniefnamarkaðarins sé svo þrautskipulagt hér á landi að hér hafi að einhverju leyti fest rætur einhverjir mafíuhringir sem skipuleggja innflutning á fíkniefnum til landsins? Miðað við hve fíkniefnamarkaðurinn er orðinn skipulagður og hve neyslan hefur aukist er varla hægt að útiloka að við séum flækt inn í net erlendra fíkniefnahringa sem tengist hér á landi fjársterkum aðilum sem hvergi koma sjálfir nærri innflutningi eða dreifingu á efnunum en nota til þess svokölluð burðardýr eða fíkniefnaneytendur til að flytja þau til landsins og dreifa. Hvernig er rannsókn mála háttað þegar hin svokölluðu burðardýr eru gripin sem kannski eru fórnarlömb fjársterkra aðila sem hugsanlega fjármagna innflutninginn? Hvaða aðferðum beitir fíkniefnalögreglan til að rekja slóðir peningamanna sem hugsanlega standa að baki þessum innflutningi? Er eingöngu látið nægja að sakfella burðardýrin eða er reynt að kafa dýpra ofan í málin og rekja slóðina hvaðan fjármagn kemur til þessarar gífurlegu neyslu? Er tollgæslan og fíkniefnalögreglan kannski ekki búin þeim mannafla, tækjakosti og rannsóknaraðstöðu til að ná til þeirra sem raunverulega skipuleggja gífurlegan innflutning fíkniefna til landsins? Spyrja má líka: Er til skipulagt og samræmt net um allt land til að koma í veg fyrir innflutning með skipum til landsins? Því er einmitt haldið fram í blaði núna um helgina af fíkniefnaneytenda að innflutningur ætti sér að mestu leyti stað með skipum en ekki í gegnum Keflavíkurflugvöll. Höfum við allt það samstarf við erlend toll- og löggæsluyfirvöld sem hugsanlegt er til að fá vitneskju um það þegar grunur leikur á um áform um fíkniefnainnflutning til landsins? Þannig mætti lengi spyrja, virðulegi forseti, en engin svör fást við þessu í skýrslunni. Stærsti hluti fíkniefnaneytenda hefur flosnað úr námi eða eru á einhvers konar bótum frá hinu opinbera. Stór hluti er í stopulli eða engri vinnu. Varla hafa þessir einstaklingar mikið fjármagn til neyslunnar eða standa í miklum innflutningi á fíkniefnum. Vissulega ber hér að geta fyrirvara í skýrslunni um að ekki sé víst að 10% viðmiðun við haldlögð fíkniefni eigi við hér á landi. En það eru heldur ekki færð nein rök fyrir því að fíkniefnamarkaðurinn sé minni hér á landi en annars staðar. Í skýrslunni er þess getið að mikilvægt sé að afla vitneskju um hversu mikið af fíkniefnum er á markaði hér á landi og það hefði verið fróðlegt að fá fram svör hæstv. forsrh. við því hvort eitthvað sé á döfinni í því efni en það kemur ekki fram í þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin boðar í þessari skýrslu. Einnig hefði verið ástæða til að spyrja hæstv. forsrh. hvort að hann telji að skipulagning og samræming aðgerða hjá tollgæslu og fíkniefnalögreglunni hér á landi sé með þeim hætti að tryggt sé að um allt land sé skipulagt öryggisnet og samvinna milli eftirslitsaðila þannig að innflytjendur hafi hvergi óhindraðan aðgang við innflutning efnanna. Þar vísa ég til þess sem haft var eftir fíkniefnaneytanda í DV nú um helgina að skipin séu helsta leiðin fyrir fíkniefni inn í landið. Herra forseti. Við höfum séð á undanförnum dögum hve okkar lögregla og tollgæsla sem fæst við fíkniefnavandann er í mikilli hættu og hve öryggi þeirra er ógnað þegar þeir reyna að koma í veg fyrir innflutning og dreifingu fíkniefna og hve harðsnúinn fíkniefnaheimurinn er orðinn. Okkur ber skylda til að búa þessu fólki allt það öryggi sem í okkar valdi stendur bæði að því er varðar mannafla og tækjakost en viðurkennd er í skýrslunni brotalöm í þessu efni. Meðal annars er nefnt að ekki liggi fyrir nein áætlun um nauðsynlegan starfsmannafjölda við ávana- og fíkniefnarannsóknir og vegna þess hve fíkniefnaviðskipti eru orðin skipulögð hér á landi sé mun erfiðara og flóknara að stunda nauðsynlegar rannsóknir sem sífellt kalla á endurnýjun tækja- og tæknibúnaðar sem fjárskortur hefur hamlað að hægt sé að endurnýja með eðlilegum hætti. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. hvort atburðir síðustu daga hafi ekki gefið tilefni til að skoða þennan öryggisþátt betur sem snýr að fíkniefnalögreglu og tollgæslunni, þ.e. tækjabúnað, mannafla og rannsóknaraðstöðu. Úrbætur í því efni mundu ekki einungis tryggja betur öryggi þessa fólks heldur einnig gera okkur betur í stakk búin til aðgerða gegn fíkniefnum sem margfalt munu skila sér aftur til þjóðfélagsins hvernig sem á málið er litið. Ég tel líka mikilvægt að samræma allar aðgerðir gegn fíkniefnaneyslu og innflutningi fíkniefna. Ekki bara á vegum toll- og löggæslu heldur einnig á sviði ráðuneyta en nú eru það mörg ráðuneyti sem bera ábyrgð á þessum málaflokki eins og dómsmrn., menntmrn., félmrn., heilbr.- og trmrn. Einnig þarf að tryggja að samræmi sé í aðgerðum milli sveitarfélaga og ríkis en úrræði, t.d. meðferðarúrræði, eru mjög misjöfn eftir sveitarfélögum. Ég tel að það verði best gert með því að fela einu ráðuneyti ábyrgð og yfirstjórn þessa málaflokks en síðan gæti sérstök stjórn á vegum þessa ráðuneytis með fulltrúa viðkomandi ráðuneyta haft með höndum heildarsamræmingu milli ráðuneyta. Það olli mér því vonbrigðum það sem fram kom í máli hæstv. forsrh. Mér fundust undirtektir við það að fela einu ráðuneyti yfirstjórn þessara mála daufar og tíndi hæstv. forsrh. fram rök sín í þessu efni. Ég held að ef einu ráðuneyti væri falin yfirstjórnin en síðan væri sérstök stjórn þar sem í ættu sæti fulltrúar allra ráðuneyta væri best til þess fallið að koma á markvissum vinnubrögðum í þessu efni. Ég minni á í því sambandi að málaflokki fatlaðra var hér á árum áður skipt á milli fjögurra eða fimm ráðuneyta. Þá var mikil brotalöm á þeim málaflokki vegna þess að hvert ráðuneyti vísaði á annað og það komst ekki gott skipulag á þann málaflokk fyrr en einu ráðuneyti var falin yfirstjórn hans og sérstakri stjórnskipaðri nefnd var falið að hafa samræminguna með höndum. Þess vegna veldur þetta svar hæstv. forsrh. mér vonbrigðum. Ég vil víkja nokkuð að umfjöllun um kynferðisbrot sem fjallað er um í þessari skýrslu. Það vekur undrun mína þar líkt og um sektir við fíkniefnabrotum að dómar eru svo vægir að undrun sætir. Í skýrslunni kemur fram að á sl. 10 árum hafa verið kveðnir upp 179 dómar vegna kynferðisbrota og einungis kveðið á um sektargreiðslur í 6 dómum af þessum 179 að upphæð 424 þús. kr. Maður spyr hvaða aðhald sé í slíkum dómum, 6 dómar af 179 og heildarfjárhæð sekta 424 þús. kr. á 10 ára tímabili. Það veldur mér vissulega vonbrigðum sem fram kemur í skýrslunni að ekki eru nein áform uppi um að þyngja refsingu vegna kynferðisbrota eða gera ráðstafanir til að refsirammanum verði beitt þannig að hann hafi meiri varnaðaráhrif, t.d. að dómurum verði ekki heimilt að fara niður fyrir lögákveðna refsingu fyrir tiltekið brot. Herra forseti. Það var spurt í þessari skýrslu um hve mikill upptækur hagnaður hafi verið af sölu ávana- og fíkniefna sl. tíu ár og að hve miklu leyti honum hafi verið ráðstafað til forvarna gegn fíkniefnum. Því er haldið fram í skýrslunni að fjárhæðir vegna þessa séu óverulegar en fjármunir vegna upptæks hagnaðar sem til fellur renni í ríkissjóð. Þetta kemur mér nokkuð á óvart. Þar vísa ég til þess að á árinu 1984 beitti ég mér fyrir því hér á þingi að samþykkt var heimildarákvæði í 6. gr. fjárlaganna að þessum fjármunum yrði varið til fyrirbyggjandi aðgerða í fíkniefnamálum en á því ári kom 1 millj. til ráðstöfunar vegna upptæks hagnaðar af sölu ólöglegra fíkniefna. Hélt ég satt að segja að þessi heimild væri enn til staðar og fjármunir rynnu til forvarnaaðgerða í fíkniefnamálum. Ég tel því þetta svar ófullnægjandi og tel ástæðu til að skoða þetta mál nánar. Sé þessi heimild ekki enn til staðar þá þarf að endurvekja hana við næstu fjárlagagerð. Ég vil fagna því sem fram kemur í þessari skýrslu og í máli hæstv. forsrh. hér áðan að til ýmissa aðgerða hefur verið gripið ekki síst á sviði fræðslu til að draga úr notkun fíkniefna. Einnig er í skýrslunni kveðið á um, það er að vísu vægt tekið til orða en það er kveðið á um að það þurfi að skoða að herða viðurlög við dreifingu fíkniefna og að efla löggæslu og forvarnir á sviði ávana- og fíkniefna og fagna ég því mjög. Vissulega þarf einnig að bæta úrræði og leita nýrra leiða til að endurhæfa ungmenni sem leiðst hafa út í neyslu ávana- og fíkniefna svo og að skoða meðferðarúrræði fyrir ungmenni sem í tengslum við ávana- og fíkniefnaneyslu hafa leiðst út í afbrot og fengið á sig refsidóma vegna þeirra. Ég skil mál hæstv. forsrh. svo að það mál sé líka í skoðun. Virðulegi forseti. Ég ítreka í lokin þakklæti til forsrh. fyrir þá skýrslu sem hér er til umræðu og vænti þess að stjórn og stjórnarandstaða taki höndum saman um árangursríkar aðgerðir til að sporna við fíkniefnaneyslunni, þessum mesta bölvaldi í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra þá skýrslu sem hér er til umræðu. Og einnig þeim hv. þm. sem báðu um skýrsluna. 12. des. sl. fór fram hér á Alþingi utandagskrárumræða sem bar svipaða yfirskrift og skýrsla hæstv. forsrh. sem hér er til umræðu, þ.e. fíkniefna- og ofbeldisvandinn. Það má segja að skýrslan staðfesti allt sem fram kom í þeirri umræðu. Þar vitnuðu flestir ræðumenn í skýrslu sem unnin var á vegum lögregluembættisins í Reykjavík. Það er heldur lítið um nýjar upplýsingar í skýrslu hæstv. forsrh. Þar er frekar staðfest að lítið er um rannsóknir á orsökum og afleiðingum stóraukinnar fíkniefnaneyslu og þá sérstaklega hjá unglingum. Það vekur óneitanlega athygli og vekur mann til umhugsunar að það eru ansi margir kaflar eða svör við spurningum sem settar voru fram í skýrslubeiðninni sem byrja á þessa leið: Því miður er erfitt að gera nákvæma úttekt á heildarstærð fíkniefnamarkaðar á Íslandi. Mjög erfitt er að segja til um magn þeirra fíkniefna sem flutt hafa verið til landsins. Í raun er ekki hægt að áætla hve margir hafa beðið varanlegt heilsutjón af völdum áfengis- og fíkniefnaneyslu sl. tíu ár. Því miður liggja ekki fyrir nægjanlegar rannsóknir á þessum málum til að geta sagt til um heildarkostnað samfélagsins vegna fíkniefnaneyslu. Mjög eru skiptar skoðanir. Ekki liggur fyrir nein áætlun um starfsmannafjölda við ávana- og fíkniefnarannsóknir. Það hafa alltaf heyrst raddir um ... Telja má að þessar tölur ... Ekki liggja fyrir traustar upplýsingar ... Telja verður frekar ólíklegt ... Þannig er hægt að halda áfram út í gegnum skýrsluna. Engar rannsóknir liggja fyrir um þetta atriði ... Þar er átt við það hvort afbrot séu hlutfallslega tíðari í þéttbýli eða dreifbýli og hvort það liggi fyrir einhverjar rannsóknir þar um. Síðan er spurning sem er á bls. 21, spurning nr. 6: Hefur verið gerð rannsókna á því hvort aukið atvinnuleysi hér á landi undanfarin ár hafi tengst fjölgun afbrota? Ef svo er, hvaða afbrotum helst? Hvaða rannsóknir hafa verið gerðar á þessum málum? Svarið við því byrjar þannig: Ekki er vitað um að neinar rannsóknir hafi verið gerðar hérlendis sem beinlínis hafi tekið á þessu máli. Áttunda spurningin er: Hver er tíðni ofbeldisverka hér á landi og samanburður við önnur lönd? Svarið er: Lítið fer fyrir rannsóknum af þessu tagi hér á landi. Því miður byrja flest svörin á þessa leið. Skýrslan er í raun sorgleg staðreynd en sýnir svo ekki verður um villst hversu lítið við vitum um þróun og afleiðingar aukinnar fíkniefnaneyslu í þjóðfélaginu. Þrátt fyrr alla þá umræðu sem fram hefur farið hér á Alþingi og kröfur um aukið fjármagn til að sinna forvarnastarfi og meðferðarúrræðum ýmiss konar og þótt öllum sé fullljóst að neysla fíkniefna hefur stóraukist sýnir hún að stefnumörkun vantar. Forvarnastarf er ekki samræmt undir einni yfirstjórn, störf og sameiginleg stefnumörkun þeirra ráðuneyta sem koma að þessum málaflokki er ekki fyrir hendi. Þetta sýnir okkur að við höfum í mörg ár sofið á verðinum og ekki viljað viðurkenna þær staðreyndir sem hafa blasað við. Þótt fjöldi foreldra um allt land standi ráðþrota frammi fyrir því að barn hefur ánetjast eiturlyfjum hefur í raun sáralítið gerst frá því að málin voru rædd á Alþingi síðast og reyndar þar áður líka. Umræðan á Alþingi hefur verið málefnaleg og það hafa allir lýst vilja sínum til að taka á vandanum en það hefur sáralítið gerst. Nýjar nefndir hafa verið settar á laggirnar. Þar sitja hinir ýmsu sérfræðingar sem sumir hverjir hafa starfað við forvarnafræðslu eða við meðferð fíkniefnaneytenda. Það vekur athygli að á bls. 18 er sagt frá nýrri nefnd, hæstv. forsrh. gat líka um hana í skýslu sinni, sem hefur verið sett á laggirnar núna en hana skipa fulltrúar dómsmrn., menntmrn., félmrn. og heilbr.- og trmrn. Hlutverk þessarar nefndar er að samræma aðgerðir vegna átaks í ávana- og fíkniefnavörnum og jafnframt var ákveðið að stofna nefnd ráðuneyta í ávana- og fíkniefnavörnum. Síðan er farið yfir verkefni nefndarinnar. En á bls. 24 í þessari skýrslu stendur, með leyfi forseta: ,,Eins og áður er getið sætir heildarskipulag í forvarna\-málum nú endurskoðun af nefnd sem ríkisstjórnin ákvað að skipa að tillögu dóms- og kirkjumálaráðherra og starfar á vegum þess ráðuneytis. Bent er á að um áratug og þar til á síðasta ári starfaði á vegum forsætisráðuneysti sérstök samstarfsnefnd ráðuneyta um fíkniefni, en í þeirri nefnd áttu sæti fulltrúar félagsmálaráðuneytis, fjármálaráðuneytis, dóms- og kirkjumálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis. Hlutverk nefndarinnar var m.a. að samræma störf ráðuneyta og stofnana að fíkniefnavörnum.`` Hvað skyldi nú hafa komið út úr þessu áratugastarfi og hvar er skýrslan sem þessi nefnd hlýtur að hafa skilað um sitt starf? Munurinn á verkefni þeirrar nefndar og þeirrar sem getið er um í skýrslunni að hafi verði stofnuð núna á þessu ári virðist vera sá að fjmrn., sem vissulega hlýtur að koma að þessum málum í umræðunni þegar ákveðnar eru fjárveitingar, er tekið út. Það væri líka fróðlegt að vita hvort sú nefnd sem starfaði þarna um áratuga skeið hefur haft samvinnu eða samráð við þá sem málið snertir hvað helst. En það er oft heldur lítið leitað til þeirra sem fást við vandamálið í návígi. Það eru foreldrar og aðstandendur fíkniefnaneytenda sem aftur og aftur hafa vitnað um það í samtölum og fjölmiðlum að þegar leitað er á náðir yfirvalda vegna fíkniefnaneyslu ungs fólks þá reki foreldrar sig á veggi. Verst er ástandið hjá foreldrum ungra fíkniefnaneytenda. Þar eru úrræðin fá og smá. Ljóst er að við þá endurskipulagningu og þær breytingar sem gerðar voru á málaflokki barna og unglinga þegar ákveðið var að leggja niður nokkrar stofnanir sem áður sinntu meðferðarmálum og ráðgjöf vegna ungs fólks hefur ástandið ekki batnað, e.t.v. vegna þess að þær stofnanir sem ákveðið var að setja á fót hafa enn ekki tekið að fullu til starfa. Yfirlýst markmið þeirra breytinga var að laga þjónustuna sem best að eftirspurninni og styrkja stjórnsýslueftirlit og ráðgjöf í barnaverndarmálum. Enn fremur að aðskilja rekstur meðferðarheimila og eftirlit og ná fram betri nýtingu á meðferðarrýmum og auka hagræðingu í rekstrinum yfirleitt. Loka átti móttökudeildinni í Efstasundi 86, meðferðarheimilinu Sólheimum 7, Tindum og unglingaráðgjöfin var lögð niður í ársbyrjun 1995. Þessar deildir á síðan að sameina í meðferðarstöð ríkisins fyrir unglinga sem hefur fengið nafnið Stuðlar. Aðrar deildir yrðu gerðar að sjálfstæðum rekstrareiningum undir eftirliti Barnaverndarstofu. Þessar skipulagsbreytingar eiga að spara okkur u.þ.b. 40--45 millj. kr. á ári. Tindum hefur verið lokað og meðferðarstarfinu var haldið áfram á dagdeild. Upphaflega var jafnvel reiknað með að dagdeildin yrði rekin áfram eftir að nýja stofnunin, Stuðlar, yrði tekin í notkun í sumar. Nú hefur hins vegar verið ákveðið eftir því sem mér er sagt að dagdeildinni verði lokað 1. júlí nk. án þess að séð verði hvað kemur í staðinn. Meðferðarrými á Stuðlum verða tíu auk neyðarvistunar. Þar á einnig að vera viðamikil eftirmeðferð. Það verður ekki séð annað en að þessar breytingar hafi í för með sér enn færri meðferðarrými en verið hefur og auk þess er mjög hæpið að stærð húsnæðisins og staðsetning geti komið að fullu í stað þeirrar meðferðar sem í dag er rekin á dagdeildinni. Eftir því sem ég best veit er ekki enn komin heimild frá hæstv. félmrh. til að ganga frá ráðningu starfsfólks að Stuðlum þannig að lítið er hægt að segja um það hvert umfang starfseminnar verður. Ég hefði viljað sá í skýrslu hæstv. forsrh. að í kjölfar þeirra breytinga sem gerðar voru kæmi framsækin og djörf stefnumörkun út frá því sjónarmiði að hér er um að ræða nauðsynlega þjónustu við fjölskyldur og þá vitneskju okkar að sá hópur barna og unglinga sem ánetjast fíkniefnum er því miður orðinn mjög stór. En mörgum spurningum er enn ósvarað þrátt fyrir þessa skýrslu sem opinberar svo illilega að við höfum enga heildarsýn yfir vandamálið og að stefnumörkunin er engin. Ég beini spurningum mínum, virðulegi forseti, e.t.v. fyrst og fremst til hæstv. félmrh. og vil þá gjarnan fá að vita hver er niðurstaða þeirrar endurskoðunar og þeirra breytinga á málefnum barna og unglinga sem staðið hefur yfir undanfarin ár og hvaða breytingar hafa átt sér stað í þjónustu hins opinbera varðandi þá starfsemi sem áður heyrði undir Unglingaheimili ríkisins. Hvaða aðrar breytingar eru fyrirhugaðar og hvenær er áætlað að starfsemi hefjist í meðferðarstöð ríkisins fyrir unglinga á Stuðlum í Grafarvogi? Hve mörg vistunarrými verða í þessari nýju byggingu? Hve mörg vistunarrými leggjast niður á öðrum heimilum? Hversu mörg verða stöðugildin á meðferðarstöðinni? Er það mat hæstv. ráðherra að Stuðlar komi að fullu í stað Tinda og þeirra stofnana sem voru lagðar af? Hve mörg pláss verða þá í heildina fyrir börn og unglinga sem hafa ánetjast vímuefnum? Jafnframt væri fróðlegt að fá að vita það hjá hæstv. ráðherra hvort ráðgert er að starfrækja dagdeildarþjónustu fyrir unglinga í vímuefnavanda. Hvar verður þá sú starfsemi og hvað verður um það fé sem sparaðist við þessa breytingu, þessar 40--45 millj. kr.? Mun það verða notað í þágu barna og unglinga og þá með hvaða hætti? Það er, svo ekki sé meira sagt, löngu tímabært að tekið sé á þessum málum í heild sinni og samræmd verði starfsemi allra þeirra ráðuneyta sem koma að þeim. Það er löngu tímabært að við beitum sérstökum úrræðum varðandi refsingu ungra fíkniefnaneytenda sem leiðst hafa út á braut afbrota. Það er vitað að þeir sem eru í harðri neyslu lenda flestir í því að brjóta af sér þó að í skýrslunni séu ekki tekin af öll tvímæli um það. Þar segir á bls. 11 við spurningunni sem beint var til hæstv. ráðherra í skýrslunni: ,,Eru fíkniefnaneytendur líklegri en aðrir til að frema afbrot? Ef svo er, hvaða afbrot helst?`` Í svarinu segir, með leyfi forseta: ,,Með neyslu sinni á fíkniefnum brjóta menn lög landsins. Hvort fíkniefnaneytendur séu líklegri en almennir borgarar til að brjóta aðrar reglur samfélagsins er erfitt að svara. Það er ljóst að mikið fjármagn þarf til að neyta fíkniefna. Sumir sem neyta þessara efna hafa ekki launaða vinnu og má því spyrja hvernig hægt sé að vera í neyslu dýrra efna og hafa ekki neina launaða vinnu. Af þeim ástæðum hefur verið bent á að neytendur fíkniefna neyðast til að fremja afbrot til að fullnægja fíkn sinni.`` Síðar segir í þessu sama svari: ,,Ef tekið er mið af þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið virðist sem neysla fíkniefna sé hvati að frekari brotastarfsemi. Rétt er að geta þess að aukning hefur einnig verið á framboði fíkniefna sem oft tengjast ofbeldisverkum. Er hér einkum átt við amfetamín.`` Það eru ekki tekin af öll tvímæli þess efnis að aukin neysla fíkniefna leiði til aukinna afbrota en þó segir á bls. 25 og það kemur fyrir að maður rekst á mótsagnir í þessari skýrslu þar sem spurningarnar eru, með leyfi forseta: ,,Hvernig hefur ofbeldi breyst á undanförnum árum með tilliti til alvarleika og þess hvar því er beitt?`` Og: ,,Hvaða aðferðum er algengast að beitt sé við ofbeldisverk og hverjar eru helstu orsakir ofbeldis?`` Hér byrjar auðvitað svarið á því að það liggi fáar rannsóknir til grundvallar því sem á eftir kemur. En það er samt sem áður bent á að önnur fíkniefni en áfengi eru ekki eingöngu ofbeldishvetjandi heldur verða neytendur oft haldnir ofsóknarbrjálæði. Það segir okkur það og bendir okkur á að það eykur verulega líkurnar á því að afbrot aukist frá því sem áður var hjá þeim sem neyta fíkniefna. En unglingar sem hafa leiðst inn á þessa braut afbrota eiga margir hverjir ekkert erindi inn í fangelsi landsins þrátt fyrir þær skipulagsbreytingar sem þar er verið að gera. Þeir þurfa í sérstaka meðferð og möguleiki til slíkrar starfsemi er fyrir hendi. Það á ekki einungis að refsa þessum unglingum. Það þarf að aðstoða þá við að byrja lífið að nýju. Ríkið á fasteignir sem gætu hentað til slíkrar starfsemi. Ég nefni t.d. Gunnarsholt í Rangárvallasýslu þar sem aðstaða er til vistunar, til meðferðar, til skólastarfs og til vinnu. En það er einnig vitað og það vita allir sem eitthvað hafa fylgst með þessum málum að neysla fíkniefna hefur veruleg áhrif á fjölskyldulíf og verður jafnvel til þess að splundra fjölskyldum. En um það segir hins vegar í skýrslu hæstv. forsrh. á bls. 17 þegar eftirfarandi spurningu er beint til ráðherrans: ,,Hafa verið gerðar athuganir á áhrifum fíkniefnaneyslu á fjölskyldur fíkniefnaneytenda? Ef svo er, hverjar voru niðurstöður og hvernig á að bregðast við þeim?`` Og þá kemur svarið, með leyfi forseta: ,,Ein rannsókn er í gangi á vegum lögreglustjórans í Reykjavík þar sem þessi mál eru könnuð. Vænta má niðurstaðna úr henni á árinu 1996. Erlendar rannsóknir eru margar og flestar komast að þeirri niðurstöðu að neysla fíkniefna hafi mjög slæm áhrif á allt fjölskyldulíf. Á það jafnt við hvort heldur er neysla hjá foreldrum eða börnum. Oft ríkir mikil upplausn á heimilum þar sem foreldrar eru í neyslu fíkniefna og eru dæmi þessa mjög mörg. Sömu sögu er að segja um áhrif þess á fjölskyldulíf ef börn hefja neyslu fíkniefna. Foreldrar standa ráðþrota frammi fyrir vanda sem þeir þekkja lítið til og eiga oft erfitt með að bregðast við.`` Og síðan kemur það sem maður gæti ætlað að væri svarið við spurningunni um áhrif á fjölskyldulíf eftir að einstaklingurinn hefur hafið neyslu, en þá kemur niðurlag svarsins: ,,Þegar metið er hvað skynsamlegt sé að gera í forvörnum í fíkniefnamálum verður að taka mið af því að fræðslan má ekki vera bundin við börnin og unglingana heldur þarf einnig að miðla fræðslu til foreldra.`` Þarna er verið að spyrja um allt aðra hluti og biðja um svör við því hvernig við viljum bregðast við og aðstoða þær fjölskyldur þar sem fíkniefnaneysla er til staðar á heimilum nú þegar. En vægara getur svarið ekki verið. Staðreyndirnar blasa við og allir sem hafa kynnt sér þessi mál vita hver áhrifin eru á fjölskyldulíf. En það er heldur ekki úr vegi að spyrja hæstv. heilbrrh., úr því að forvarnastarfið var nú nefnt í þessu svari, um úthlutun úr svokölluðum Forvarnasjóði þar sem munu vera um 29 millj. kr. til úthlutunar. Hefur hæstv. ráðherra haft í huga við þá ákvarðanatöku að samræma þarf alla forvarnastarfsemi svo fari saman góð nýting fjármuna og árangursríkt starf? Nú þegar er búið að úthluta úr þessum sjóði. Ég held að það hafi verið um 50 millj. sem voru áætlaðar á fjárlögum og við þá úthlutun, þegar tekin var ákvörðun um það hér á Alþingi í vetur, fannst mér skorta mikið á að það væri lögð áhersla á að samræma forvarnastarfið og beina fjármagninu þannig að það hefði áhrif til þessara samræmingar. Og ég spyr einnig hvort fjármunum þessa sjóðs hafi eingöngu verið úthlutað til forvarnastarfsemi vegna áfengisneyslu, eins og reyndar segir í lögum um sjóðinn, eða var úthlutað til forvarna vegna aukinnar neyslu annarra vímuefna? Hvar er þá lagaheimildin fyrir þeirri úthlutun ef svo hefur verið? Við getum ekki setið aðgerðalaus eða aðgerðalítil í þessum málum og það gengur ekki að tala um vandann. Hann er einfaldlega af þeirri stærðargráðu að grípa verður til aðgerða strax. Á hverju ári og jafnvel oftar en einu sinni á ári höfum við ákveðið aukafjárveitingar til ýmissa verkefna sem hafa verið talin bráðaðkallandi eins og dæmin sanna. Ef fjárvöntun er það sem kemur í veg fyrir að á þessum málum verði tekið þá legg ég til að Alþingi verði gerð grein fyrir því um hvaða upphæðir er að ræða á sviði löggæslu, tollgæslu, forvarna, meðferðarstarfsemi og til meðferðarstarfsemi vegna ungra fíkniefnaneytenda sem sitja í fangelsum landsins. Það verði síðan lagt í hendur alþingismanna að taka á þeim málum. Að öðru leyti hlýtur það að vera krafa okkar að hæstv. ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum þess nefndarstarfs sem í gangi er sem og starfi þeirrar nefndar sem hefur starfað undanfarinn áratug eins og ég nefndi hér áður.

Virðulegi forseti. Það er afar mikilvægt mál sem við erum að ræða núna, fíkniefnavandinn, og það er líka nauðsynlegt að sú umræða beri árangur. Ég nefndi hér í desember þegar við höfðum mjög góða umræðu um þessi mál að Alþingi ætti ekki að láta fjölmiðla stjórna umfjöllun sinni um þessi afdrifaríku mál heldur ættu þingmenn virkilega að vinna að því saman að finna úrlausn. Ég held því fram að umræðan í desember hafi verið mjög góð og við fengum þá upplýsingar sem eru margar hverjar í þessari skýrslu þannig að í henni er kannski ekki svo mjög margt nýtt. Seinna við umfjöllun um þingmál lagði ég til að félmn. og heilbrn. og vonandi allshn. líka héldu sameiginlegan fund og fengju þá aðila sem boðað var að væru að vinna í þessu máli fyrir hönd stjórnvalda á sinn fund svo við gætum, stjórn og stjórnarandstaða, sýnt viljann í verki með því að fylgjast með framvindu í þessum málaflokki, fylgjast með því sem stjórnvöld hygðust gera og leggja okkar af mörkum. Til að fylgja þessari tillögu eftir ritaði ég bréf þessa efnis til formanna beggja nefndanna og þetta hefur verið rætt í báðum nefndunum en annir í þinginu í öðrum ,,mikilvægari málum`` hafa verið slíkar að það hefur þurft að fresta slíkum fundi. Af honum getur ekki orðið fyrr en í þinglok eða a.m.k. eftir að nefndir ljúka störfum. Ég mun leggja mikla áherslu á að halda áfram að fylgja því eftir í minni nefnd að slíkur fundur komist á því ég tel að það sé hagur allra að við reynum að vinna saman að þeim málum sem geta horft til góðs í þessum hrikalega vandamálaflokki, ef ég get orðað það svo. Þessi skýrsla sem við fengum og höfum ákveðið að ræða er mjög viðamikil, þ.e. spurningarnar eru mjög margar sem settar eru fram en svörin eru ekki mjög ítarleg og sums staðar eru reyndar engin svör, virðulegi forseti. Það kemur mér ekki á óvart að ekki kemur margt nýtt fram í skýrslunni en engu að síður er mjög gagnlegt að í skýrslunni eru tekin saman svör og upplýsingar sem eru þá tiltæk á einum stað. Áður en ég vík að skýrslunni sem slíkri ætla ég aðeins að koma inn á það sem mér finnst mikilvægt í henni og það er þá helst eins og hér hefur verið nefnt að áætlað verðmæti haldlagðra fíkniefna á 10 árum eru 350 millj. Nú erum við að tala um forvarnir og að verja auknu fé til forvarna en það eru 50 millj. samtals sem á að verja til þessa og í Forvarnasjóð sem í raun samkvæmt lögum á eingöngu að vinna að áfengisvörnum. Þá má nefna af því við erum að tala um tölur, 350 millj. haldlagt efni, 50 millj. til forvarna að götuverðmæti þeirra efna sem hald var lagt á á árinu 1995 er áætlað um 40 millj. ef eingöngu eru skoðuð þau efni sem mest eru í dreifingu um þessar mundir, þ.e. hass, amfetamín og E-töflur. Það sem mér finnst líka merkilegt og vil árétta áður en ég vík að skýrslunni er að það er ekki vitað hvort efni kemur aðallega með flugi eða skipum. Hvort það er flutt til landsins með burðardýrum eða í öðrum flutningi. Það er ekki vitað hvort efni kemur til höfuborgarsvæðisins og er dreift út á landsbyggðina eða öfugt. En það er vitað að neyslu er nú til að dreifa á flestum þéttbýlisstöðum landsins og það er vitað að foreldrar leita örvinglaðir leiða til að fylgjast með og fyrirbyggja og að í mörgum bæjum eru gönguhópar skipulagðir, svokallað foreldrarölt, á svæðin sem sögur fara af. Og þetta, virðulegi forseti, er mjög mikilvægt að staldra við. Ég ætla að leyfa mér að fletta skýrslunni örlítið og staldra við það sem þar kemur fram og mér hefur þótt merkilegt. Ég legg áherslu á að við höfum fjallað um þetta allt áður í hverri einustu umræðu hér. Fíkniefnaneytendum hefur verið að fjölga, aldur neytenda lækkar, dómar í fíkniefnamálum eru vægir og sektir hrikalega lágar. Þetta kemur fram í skýrslunni. Dómar vegna eins kg af hassi eru þriggja til fimm mánaða fangelsisvistir. Umfang hefur aukist mjög mikið. Viðskipti með fíkniefni eru orðin mjög skipulögð, haldlögð fíkniefni mjög mismunandi frá ári til árs og mjög mismunandi hvort það er þetta efnið eða hitt sem lagt er hald á hverju sinni. Ekki er vitað hvort haldlagt efni endurspeglar magn efnis í umferð eða hvort það er tilviljun hvaða efni hefur náðst hverju sinni. En ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að yfirlit yfir haldlögð fíkniefni á sl. 10 árum sem er hér á bls. 5 sýnir t.d. að á árinu 1995 var hald lagt á 1820 E-töflur, sem valda nú einmitt svo miklum óróa. Götuverðmæti er áætlað u.þ.b. 6--9 millj. kr. Slíkar upplýsingar getum við fengið í skýrslu. En í svona skýrslu stendur ekki það sem er miklu hrikalegra eins og það sem var rætt manna á meðal í vetur að á ákveðnum skemmtistöðum í Reykjavík væri vatnsglasið selt á 100 kr., vatnsglas selt á 100 kr. á skemmtistað. Vegna hvers? Jú, vegna þess að ungmennin urðu svo þyrst af E-töflunum og þau keyptu ekkert á skemmtistaðnum en báðu stöðugt um vatn. Og hvað gerir maður þá? Þá selur maður vatnið. Svona staðreyndir er ekki hægt að setja í skýrslu, en slíkar staðreyndir verða að koma í umræðuna líka. Það kemur líka fram í skýrslunni að það megi telja líklegt að það verði mikið heilsutjón af neyslunni, en það liggja engar rannsóknir fyrir um það. Það kemur einnig fram að það séu aðeins þrjú skráð dauðsföll vegna áfengisneyslu 1989 og það sé aðeins hægt að rekja fáein dauðsföll beinlínis til ofneyslu ávana- og fíkniefna, en bara það sem komið hefur fram í fjölmiðlum á allra síðustu árum segir okkur að þessi tala er ábyggilega alveg skuggalega há í litlu landi eins og okkar. Það er líka spurt um afbrotin og líkum er aðeins leitt að því hver þáttur vímuefna sé í aukningu afbrota, en flestir telja að enginn vafi leiki á því að afbrot til þess að fjármagna ávana- og fíkniefnaneyslu hafi aukist. Það kemur líka fram að það er mjög gott aðgengi ungmenna að efnum. Það kemur fram á bls. 12. Hins vegar, virðulegi forseti, langar mig að beina ákveðnum atriðum til dómsmrh. sem hér situr. Ég fagna því sérstaklega að ráðherrarnir hafa svo margir gefið sér tíma til að sitja hér og hlýða á þessa umræðu vegna þess að það skiptir máli fyrir okkur. Það er spurt í skýrslunni hvernig sérþjálfun starfsfólks sé háttað á sviði fíkniefnamála og varðandi toll- og löggæslu. Mér finnst satt að segja að frásögur af því hvernig staðið er að þessari sérþjálfun sé veikleiki í þessari umfjöllun. Það er eiginlega ekkert sagt um sérþjálfunina. Það er bara sagt að flestir tollgæslumenn hafi numið við Tollskóla ríkisins og þar hafi verið kennt til verka varðandi fíkniefnamál og að þessir menn hafi allir langa og víðtæka starfsreynslu. Mig langar að beina því til dómsmrh. hvort hann hyggist beita sér fyrir því að tekið verði á í þessum efnum vegna þess að það er tilfinning mín að þarna þurfi að gera sérstakt átak og þjálfa verulega fólk það sem vinnur við þessi verk. Mér finnst að við verðum að horfast í augu við það að þó að margt jákvætt hafi gerst í baráttunni á liðnum árum og það hafi verið tekið á á ýmsum sviðum, þá hefur okkur mistekist að vinna bug á fíkniefnavandanum. Við erum best í eftirvörninni. Þegar ég segi þetta er ég ekki að draga fram stjórn og stjórnarandstöðu. Það er ljóst að næstum allir flokkar hafa komið að landsstjórninni á þeim tíma sem fíkniefnavandamálið hefur orðið sýnilegt sem vandamál. Þess vegna hljótum við hvert um sig að horfa á það að þó að við höfum verið að hreyfa þessum málum, flytja tillögur, jafnvel frumvörp og náð því að koma þeim hingað inn á borð þó að þau hafi ekki orðið að lögum, þá hefur þetta engan veginn dugað og eins og kom fram í umræðunni áðan þá hefur samstarfsnefnd ráðuneyta ekki reynst öflugt tæki í þessari baráttu. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir spurði eftir skýrslu samstarfsnefndar. Ég var með tillögur þessarar nefndar undir höndum í umræðunni í desember. Ég er ekki með hana hér á borðum nú. Það voru nokkrar tillögur. En þessi nefnd hefur ekki verið öflugt tæki og við höfum ekki gert ýmislegt sem hefði hjálpað til í baráttunni svo sem að staðfesta sáttmála Sameinuðu þjóðanna gegn ávana- og fíkniefnum. Ég hef nokkrum sinnum borið fram fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um það. En nú þegar við fjöllum um Schengen-skýrsluna, þá kom fram að stjórnvöld munu ætla að staðfesta þennan sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er ekki seinna vænna vegna þess að þar eru ýmis ákvæði sem bæði auðvelda lögreglunni í hennar störfum og væntanlega tollinum líka og það er ýmislegt sem gerist í okkar löggjöf við að staðfesta þennan sáttmála sem skort hefur á. Mér finnst það mjög alvarleg og reyndar ný staðreynd að ofbeldi er meira en áður í okkar samfélagi og það virðist fjölbreyttara ef hægt er að nota það orð. Yngra fólk á hlut að máli og þetta eru eins og maður segir orðin afar ómerkileg afbrot eins og t.d. að ganga eftir fólki sem er á leið heim til sín í vesturbænum og hrinda því um koll til að hirða af því veskin. Þetta hlýtur að segja okkur á hvaða leið við erum. Niðurstaða mín er að ef okkur hefur mistekist í forvörnunum af því að við erum best í eftirvörnunum þrátt fyrir góðan vilja, þá verður að kosta öllu til núna. Ég tel að stjórnvöld eigi að nota þá stöðu að stjórnarandstaða er mjög jákvæð til þeirra aðgerða sem gripið verður til og vill koma að málunum með stjórnarliðum til þess að taka á í þessum efnum. Þegar við erum að tala um aðgerðir, þá erum við að tala um að afstýra því að efni komist inn í landið. Ef þau komast inn í landið, þá viljum við afstýra því að efni komist í hendur neytenda og ef það tekst ekki að afstýra því að efni sé í boði fyrir neytendur, þá verðum við að vera með öfluga fræðslu fyrir börn og unglinga og áróður um að vímuefni og neysla vímuefna sé ekki flott. Í engum af þessum atriðum hefur okkur tekist upp. Ég hef áður hrósað því að menntmrh. hafi stutt við og komið á samstarfi við framhaldsskólann um jafningjafræðsluna, en í fyrirspurn til menntmrh. í síðustu viku kom það fram að það er mjög óljóst hver þáttur ríkisins er í fræðslu í grunnskólunum og að sum sveitarfélög kosta nokkru til að ákveðnir bekkir fái fræðslu um vímuefnavarnir en fræðsla um vímuvarnir er ekki skylda í grunnskólunum þó að nokkrir kennarar hafi sótt námskeið til þess að geta kennt þessi fræði. Það er sannfæring mín að við getum gert miklu meira með jákvæðum áróðri en við gerum nú. Á sínum tíma, skömmu áður en ég hætti í menningarmálanefnd Norðurlandaráðs, þá var þar einmitt til umfjöllunar tillaga. Áformað var að nýta sér það að í nýjum áherslum Norðurlandaráðs var samþykkt að leggja áherslu á börn, unglinga, tungumál, tungumálasamstarf og fjölmiðla. Við í menningarmálanefndinni sem vorum að fjalla um það hvernig ætti að nýta þessar áherslur vorum að vinna tillögur til að leggja fyrir norræna kvikmyndasjóðinn um að þessar áherslur yrðu nýttar til þess að annars vegar yrði unnið fræðsluefni fyrir bæði börn og ungmenni til að nota við tungumálakennslu í skólunum og einnig skemmtiefni fyrir sjónvarp sem í fælist jákvæður áróður um að það er ekki fínt að nota vímuefni. Að vísu var tekið inn í þetta að vinna gegn ofbeldinu samhliða því að vera með vímuefnin og þessi tillaga var sett fram. En því miður veit ég ekki afdrif hennar. Þarna væri t.d. hægt að nota tæki sem þegar væri búið að ákveða að sé nýtt á ákveðinn hátt. Það á að nota það í tungumálasamstarfi. Það á að nota það til þess að styðja við Norðurlandasamstarf varðandi börn og ungmenni og það á að leggja áherslu á fjölmiðla. Þarna er því hægt að nota fjármagn sem kemur annars staðar frá í baráttunni sem við eigum hér í án þess beinlínis að það sé verið að nota það sem vímuefnavörn. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að nýta allan minn tíma í þessari fyrri umferð. Ég ætla að nýta mér það að mega hlýða á fleiri þingmenn og geta þá komið með athugasemdir í síðari umræðu.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka fyrir þessa skýrslu og þakka hv. þingkonu Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir frumkvæði hennar við að óska eftir skýrsunni, en við kvennalistakonur vorum í hópi þeirra sem bárum þessa ósk fram í upphafi þings og hefur reyndar orðið nokkuð löng bið eftir skýrslunni. Helsti kostur þessarar skýrslu er að hér eru dregnar saman á einn stað haldbærar upplýsingar um sitthvað sem varðar þessi mál, enda spurningarnar ítarlegar og víðtækar. Flest hefur reyndar áður komið fram eins og hér hefur verið drepið á, en annað ekki. Ég hef t.d. ekki fyrr séð þær upplýsingar sem fram koma á bls. 12 í svari við spurningu um reynsluna af lögleiðingu fíkniefna, t.d. í Hollandi með tilliti til afbrotamálefna og ég vil benda hv. þingmönnum á að skoða það. Niðurstaða af þeirri reynslu er að viðskipti með fíkniefni hafa aukist mikið í Hollandi og afbrotum fjölgað og eru nú afbrot nær hvergi fleiri í Evrópu og þá sérstaklega í Amsterdam. Þarna fylgir tafla þar sem hægt er að bera saman tíðni ýmissa afbrota miðað við 100 þús. íbúa í nokkrum borgum þar sem Reykjavík er meðtalin og þetta eru mjög athyglisverðar upplýsingar. Það hefur ekki verið hávær krafa hér á landi um að fíkniefni verði lögleidd en þessar upplýsingar eru þó alltént ekki hvetjandi til þess. Því miður situr það helst eftir í huganum að lestri loknum hversu mikið skortir á að hægt sé að gera sér grein fyrir umfangi vandans, hversu mikið skortir á rannsóknir og kannanir og hversu lítið við vitum yfirleitt um neysluna, um innflutning efnanna og dreifngu þeirra og ekki síst hversu fátækleg og ósamhæfð viðbrögð eru gagnvart þessum voða. Á ég þá fyrst og fremst við tollgæslu og löggæslu sem varða þennan þátt glæpastarfsemi í landinu. Með öllum þeim fyrirvörum sem tíundaðir eru í þessari úttekt má þó álykta ýmislegt, m.a. það að innflutningur og neysla fíkniefna hefur farið vaxandi. Það má líka fullyrða um breytta samsetningu á fíkniefnamarkaðnum þar sem hefur orðið beinlínis sprenging í notkun amfetamíns, E-taflna og steralyfja. Þessi breyting er mikið áhyggjuefni. Ég vil leyfa mér að benda á viðtal við Þórarin Tyrfingsson lækni sem birtist í nýútkomnum Skinfaxa, tímariti Ungmennafélags Íslands sem ég hygg að þingmenn fái almennt á sín borð. Þar er hann spurður um þetta vandamál og hann hefur sérstakar áhyggjur af vaxandi amfetmínneyslu unglinga. Mig langar til að vitna, með leyfi forseta, stuttlega í þetta viðtal. Hann segir m.a.: ,,Það hefur orðið mikil aukning á amfetamíni á síðasta einu og hálfu ári og við höfum ekki séð ástandið verra en núna. Ég er búin að vera í þessum bransa síðan 1979 og ég man ekki eftir verra ástandi þrátt fyrir að hafa gengið í gegnum margar kynslóðir af fíkniefnum.`` Hann segir enn fremur litlu síðar: ,,Hættulegast er auðvitað amfetamín og til amfetamíns telst E-pillan. Hún er sama og amfetamín og þeir sem nota E-pilluna í örfá skipti eru strax orðnir reglulegir amfetamínneytendur. Þetta er langhættulegasta efnið sem krakkarnir komast í tæri við og við sjáum krakka á þessum aldri sem við vorum að tala um sem eru komnir í reglulega neyslu. Það er svo þannig að helmingur af þeim sem nota amfetamín reglulega fer að sprauta sig svo að þetta er mjög mikið vandamál.`` Enn vil ég vitna örstutt litlu síðar í þessu viðtali, með leyfi forseta: ,,Við finnum mun á þeim sem koma inn vegna amfetamínneyslu og þeirra sem koma t.d. inn vegna kannabisneyslu. Þeim unglingum sem hafan notað amfetamín líður miklu verr og eru miklu órólegri og það er miklu erfiðara að eiga við þá.`` Þetta viðtal við Þórarin Tyrfingsson er aðeins eitt af mörgum í þessu tölublaði Skinfaxa sem er raunar sérrit um fíkniefnaforvarnir. Í þeim viðtölum er lögð áhersla á tilveruna án vímuefna og er vonandi að sú fræðsla og það fordæmi rati ekki síður til almennings en þau dæmi ömurleikans sem fjölmiðlar flytja okkur fréttir af með jöfnu millibili. Slíkar fréttir eru vissulega nauðsynlegar til að opna augu manna. Þær ýta við fólki og minna á vandann. En hitt er ekki síður nauðsynlegt að minna á hina hliðina sem er gleði, árangur og ánægjulegt líf án vímuefna. Það er einnig athyglisvert að ekki hefur aðeins orðið breyting á hlutfalli einstakra efna á fíkniefnamarkaðnum, heldur hefur líka orðið umtalsverð breyting á neytendum efnanna. Þannig hefur hlutur kvenna farið mjög vaxandi á meðferðarstofnunum og einnig hefur hlutur yngra fólks, þ.e. innan við 20 ára sem kemur til meðferðar hjá SÁÁ tvöfaldast á sl. tveimur fimm ára tímabilum. Það er vitanlega skelfileg staðreynd. Þetta eru afar slæmar fréttir og sýna okkur auðvitað að hér verður að spyrna við fótum með öllum ráðum. Vissulega er margt verið að gera og margir sem koma þar að verki og kannski skortir ekki beinlínis þar á heldur miklu fremur að kraftarnir séu lagðir saman og samhæfðir. Hæstv. forsrh. minntist á Forvarnasjóðinn í máli sínu áðan og þar er vissulega um aukið framlag að ræða til forvarnamála. Við höfum verið að reyna að nálgast þessi mál t.d. í fjárln. en þangað leita fulltrúar hinna ýmsu aðila og hópa sem vinna að forvarnastarfi á þessu sviði og virðist hver um sig sannfærður um að hann sé boðberi sannleikans og hinnar einu réttu aðferðar við að ná til þeirra sem á fræðslu og forvörnum þurfa að halda. Þó eru þeir sannast sagna með ákaflega svipaðar áherslur og leiðir og staðreyndin er auðvitað sú að í þessu máli er ekki til neitt sem heitir það eina rétta, enda neytendur fíkniefna fjarri því að vera einhver stöðluð stærð. Svo eitthvað sé nefnt, hefur hefðbundið starf félagsmiðstöðvanna áhrif á sinn hátt. Óhefðbundið starf Mótorsmiðjunnar t.d. nær hins vegar til margra sem ekki laðast að félagsmiðstöðvunum og þannig mætti áfram telja. Í rauninni er margt gert fyrir ungt fólk, margt reynt til þess að ná til þess með fræðslu og forvarnir, skapa því heilbrigð viðfangsefni í tómstundum og nálgast þarfir þess á margvíslegan hátt. Það sem helst hefur skort á er almenn þekking foreldra og annarra leiðtoga barna og unglinga á þessum vanda og hvernig helst er að bregðast við honum. Það er t.d. alvarlegt sem kemur fram bæði í þeirri skýrslu sem við ræðum og í skýrslu samstarfsnefndar ráðuneytanna um ávana- og fíkniefnamál sem kom út í mars 1995 hversu ómarkviss fræðslan hefur verið í skólum landsins og hve foreldrar hafa verið afskiptir í því efni en þeir þurfa ekki síst á fræðslu að halda. Þessum málum hefur ekki verið fundinn nægilega verðugur staður í skólakerfinu og kennarar hafa ekki haft nægilegan stuðning stjórnvalda til þess að inna nauðsynlega fræðslu af hendi. Reyndar er ýmislegt til í þessu efni og margt er talið upp í þessari skýrslu, en það vekur undrun að í henni er ekki minnst á gagnmerkt framtak Reykjavíkurborgar. Úr því bætti reyndar hæstv. forsrh. í máli sínu áðan, en hjá Reykjavíkurborg er einmitt hafin vinna að stefnumótun í vímuefnavörnum og var unnið mjög markvisst í þeim málum sl. vetur. Þar m.a. rekinn svonefndur vímuvarnaskóli sem hefur nýlokið störfum. Þar er um að ræða eins konar farskóla sem fór á milli grunnskólanna í borginni með umfangsmikla fræðsludagskrá. Einn dagur í hverjum skóla var þannig helgaður fræðslustarfi í vímuvörnum, þ.e. fræðslu fyrir kennara og aðra starfsmenn skólans og foreldra. Þann sama dag var svo á boðstólum fjölbreytt dagskrá fyrir nemendur skólans þannig að þeir voru ekki afskiptir, þeir fóru ekki á mis við handleiðslu meðan foreldrar, kennarar og starfsmenn skólanna sátu á skólabekk og undu allir glaðir við sitt. Vímuvarnaskólinn var og er samstarfsverkefni Reykjavíkurborgar, ríkisins og fjölmargra samtaka sem tóku höndum saman um skipulagningu og framkvæmd verkefnisins. Má þar nefna Barnaverndarstofu SÁÁ, fræðslumiðstöð í fíknivörnum, Rauða krossinn og forvarnadeild lögreglunnar auk íþrótta- og tómstundaráðs Reykjavíkurborgar, skólaskrifstofu og Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar. Þetta starf þótti takast með miklum ágætum og mun ætlunin að halda því áfram á einn veg eða annan. Er ástæða til að ætla að það geti orðið fyrirmynd að svipuðu starfi um land allt. Ég vil líka nefna lýðskólann sem gerð var tilraun með í vetur. Hann þótti gefast vel og vera markverð og árangursrík tilraun til þess að koma til aðstoðar unglingum sem hafa hrakist frá námi, sjálfsagt af ýmsum orsökum en m.a. þessum, og vísa þeim veginn aftur inn í skólakerfið. Margt er því verið að gera á sviði fræðslu og forvarna og ekki beinlínis ástæða til að hafa þungar áhyggjur af þeirri hlið þessara mála. Í því efni má auðvitað ekki gleyma hlut SÁÁ sem er stór á þessu sviði þótt meðferðarþátturinn sé kannski umfangsmestur á þeim bæ. Hvað þann sérstaka þátt varðar er ánægjulegt að vita til þess hversu ráðgjöf og meðferðarstarf SÁÁ nýtur mikils álits og virðingar meðal erlendra sérfræðinga. Nýlega var t.d. á ferðinni hér á landi bandarískur ráðgjafi frá Chicago, Jake Efferly að nafni, sem farið hefur víða um heim og starfað með ráðgjöfum og lagt mat á ráðgjöf og meðferðarstarf í fjölmörgum löndum. Að hans mati er það meðferðarstarf sem unnið er undir merkjum SÁÁ með því albesta sem þekkist í heiminum og er það ekki ónýtur vitnisburður frá manni með hans þekkingu og reynslu. Ég held þess vegna að við getum ályktað sem svo að þessir þættir séu að miklu leyti í góðu lagi eða á góðri leið, margir að gera góða hluti og ýmislegt í bígerð sem ætla má að skili árangri. Það er miklu fremur löggæslu- og tollgæsluþátturinn sem ástæða er til að taka miklu fastar á. Í skýrslubeiðninni var farið fram á upplýsingar um þróun ofbeldis. Af fréttum má ætla að það hafi ekki einungis færst í aukana heldur einnig verið að breytast, verða illvígara og skaðlegra. Það kom mér því nokkuð á óvart hvernig á ýmsan hátt er í skýrslunni dregið úr því sem þar er á ferðinni. Reyndar er viðurkennt ítrekað að mjög skorti á viðhlítandi rannsóknir og upplýsingar til þess að undirbyggja ályktanir og fullyrðingar um þessi mál. Það er því ljóst að hvað þann þátt varðar er afar nauðsynlegt að skoða hann miklu nánar til þess að hægt sé að bregðast við þeim þætti vandans á árangursríkan hátt. Bæði hvað það varðar svo og markvisst starf til varnar innflutningi og dreifingu fíkniefna er ljóst að hér er sú stóra spurning á ferðinni hvort við ætlum að verja einhverju fjármagni sem dugir til þessara mála. Við getum talað og talað á Alþingi og í sveitarstjórnum. Við getum talað á fundum og ráðstefnum en það leysir ekki vandann þótt orð séu vitanlega til alls fyrst eins og venjan er að segja. Það er alveg ljóst að ef við ætlum að takast á við þennan sívaxandi innflutningsstraum og dreifingu fíkniefna með tilheyrandi neðanjarðarkerfi og skipulögðu ofbeldi þá þarf að stórefla löggæslu og tollgæslu í landinu. Þróunin í þessum málum er skelfileg þegar svo er komið að sölumenn dauðans eru farnir að ógna tollvörðum, eyðileggja eigur þeirra, ráðast inn á heimili þeirra og misþyrma þeim í hefndarskyni fyrir árvekni þeirra. Í rauninni ætti þessi þáttur málsins að vera viðráðanlegri hjá okkur en flestum öðrum þjóðum. Aðstæður hér eru að flestu leyti kjörnar til þess að sporna við innflutningi og dreifingu. Við eigum ekki landamæri með öðrum ríkjum og flugumferð er ekki meiri og flóknari en svo að fíkniefnaleit á þeim vettvangi ætti að vera tiltölulega auðveld. En til þess þarf að sjálfsögðu aukinn mannskap, betri búnað og vafalaust fleiri leitarhunda sem hafa reynst mjög vel, ekki síst til að leita í sendingum á tollstöðvum. Stærsta gatið í kerfinu er þó hvað varðar skipaumferð eins og kom fram í máli hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur held ég, ef marka má upplýsingar í viðtölum við fíkniefnaneytendur. Þar skortir nánast algerlega allt eftirlit og er hvað brýnast að bæta úr þeim skorti ef nokkur árangur á að nást. Það vantar ekki að settar hafa verið fram tillögur um úrbætur við hin og þessi tækifæri, en úrræðin sem nefnd eru í skýrslunni varðandi þetta mál eru ekki mjög hvetjandi. Hér stendur neðst á bls. 18, með leyfi forseta: ,,Varðandi áform um að styrkja toll- og löggæslu þá er efling löggæslu meðal þess sem verkefnisstjórnin mun skoða í sinni vinnu sem og hlutverk tollgæslu og samvinna þessara aðila.`` Sem sagt, einu sinni enn á að skoða málin í nefnd. Ég hlýt að beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort eitthvað sé fast í hendi um úrræði í þessum efnum, hvort þess sé að vænta að tillögur komi frá hæstv. ríkisstjórn um eflingu löggæslu og tollgæslu hvað þessi mál varðar. Herra forseti. Við sem stóðum sameiginlega að því að óska eftir þessari skýrslu þökkum fyrir hana þótt mikið vanti upp á að hún svari öllu sem um var beðið. Þessi mál eru greinilega langt frá því útrædd og nauðsynlegt að fylgja þessari skýrslu eftir og ýta á eftir þeim úrbótum sem nauðsynlegar eru til þess að takast á við þann hrikalega vanda sem fylgir fíkniefnaneyslu hér á landi sem annars staðar.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. forsrh. fyrir þá skýrslu sem hér er rædd í dag um útbreiðslu fíkniefna og þróun ofbeldis. Þessi skýrsla er sannarlega svört og gefur mynd af því hvaða þróun á sér stað í okkar þjóðfélagi og hvernig þessi mál hafa þróast til verri vegar á undanförnum árum. Skýrslan staðfestir það sem margir hafa haldið fram að ástandið í þessum efnum er mjög alvarlegt og við sjáum mjög sorglega þróun eiga sér stað þar sem hin unga og efnilega æska þessa lands ánetjast fíkniefnunum í sífellt ríkari mæli. Það er mitt álit að við séum að ræða eitt alvarlegasta vandamál sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir. Sífellt koma fram fleiri dæmi og frásagnir um það hve fíkniefnavandinn hefur aukist mikið og hve alvarlegar og oft sorglegar afleiðingar fylgja honum. Það er einnig ljóst að samfara aukinni fíkniefnaneyslu eykst ofbeldi og gripdeildum af ýmsu tagi fjölgar. Allt þetta veldur þjóðfélaginu tjóni og samfélagslegum kostnaði á ýmsum sviðum. Það kemur fram í skýrslunni að mjög miklir fjármunir tengjast viðskiptum með fíkniefni. Í mörgum tilvikum afla fíkniefnaneytendur fjármuna til neyslu á vafasaman hátt og með glæpum. Það er jafnvel svo að fíkniefnaneytendur stunda vændi til þess að fjármagna neyslu sína. Það er skemmst að minnast þess að í DV í liðinni viku birtust tvær frásagnir og viðtöl við tvö ungmenni sem sögðu frá reynslu sinni úr heimi fíkniefnanna. Þar komu m.a. fram lýsingar á því hve slæmar og alvarlegar afleiðingar neyslan og það sem henni fylgir hefur á sálarlegar og líkamlegar tilfinningar viðkomandi einstaklinga. Það fékk sannarlega á mig að lesa þessi viðtöl og þau sýna betur en margt annað við hvað er að glíma. Þessi viðtöl ásamt mörgu öðru sem fram hefur komið um þessi mál, þar á meðal sú skýrsla sem Alþingi fjallar nú um, undirstrika um hve mikið samfélagslegt vandamál er að ræða og hve miklar samfélagslegar breytingar fylgja í kjölfar fíkniefnanna. Íslensk ungmenni og æska landsins eiga mikla framtíðarmöguleika. Við búum við eitt besta menntakerfi í heiminum þar sem allir eiga kost á menntun og við rekum eitt fullkomnasta heilbrigðiskerfi í heimi þar sem um margvísleg úrræði er að ræða í þessum efnum sem og öðrum. Íslenska þjóðin byggir á auðugri arfleið á ýmsum sviðum og ef okkur tekst að halda rétt á okkar málum sjáum við fram á það að á allra næstu árum verið mikil framþróun og uppbygging á ýmsum sviðum atvinnulífs og menningar. Íslensk ungmenni eru upp til hópa efnilegt og reglusamt fólk. Það væri sorgleg og mikil harmasaga ef æska landsins villtist af þessari braut og út í aukna áfengis- og vímuefnaneyslu sem dæmin sanna að leggur líf allt of margra einstaklinga og fjölskyldna í rúst. Herra forseti. Það er mikilvægt og nauðsynlegt að Alþingi ræði þessi mál af fullri alvöru og það er einmitt svo í dag. En það er ekki nóg að ræða málin af og til. Það er verðugt og mjög nauðsynlegt verkefni fyrir þingið og stjórnvöld að taka saman höndum um að gera átak í að móta markvissa stefnu til framtíðar til þess að berjast gegn þeim vágesti sem fíkniefnin eru. Við skulum hafa það í huga að til þess að árangur náist verður sífellt og stöðugt að vinna að forvörnum, fræðslu og öðru sem gefur árangur. Það dugar skammt að gera eitt og eitt átak af og til og taka eina og eina umræðu um málin af og til. Til þess að árangur náist verðum við að halda uppi stöðugri virkni með langtímamarkmið í huga. Þetta kostar mikla og þrotlausa vinnu og mikið fjármagn. Þrátt fyrir allt er þó ljóst að ýmislegt hefur verið að gerast að undanförnu sem miðar að því að berjast gegn fíkniefnavandanum og því sem honum fylgir. Ýmis samtök, stofnanir og einstaklingar hafa haldið uppi áróðri og baráttu gegn þessum vágesti og eiga viðkomandi aðilar skilið þakkir og heiður fyrir það. Það er sérstaklega athyglisvert og ánægjulegt að ungt fólk hefur tekið höndum saman um að miðla upplýsingum og áróðri til jafnaldra sinna og jafnvel miðla af sinni bitru reynslu af fíkniefnaneyslu. Þetta er nefnt jafningjafræðsla. Ég tel að þetta sé afar jákvætt. Ungmenni finna til ábyrgðar gagnvart samfélaginu og víst er að þau eiga greiðan aðgang að jafnöldrum sínum með sinn boðskap. Það hlýtur að vera vænlegt til árangurs og ber að styrkja. Stjórnvöld hafa einnig verið að vinna að þessum málum og má nefna að á vegum ríkisstjórnarinnr og ráðuneyta er hafin samhæfing ýmissa aðgerða og samkvæmt því eru einstök ráðuneyti að vinna að sérstökum aðgerðum eins og hæstv. forsrh. kom inn á í upphafi. Sem dæmi má nefna að á vegum heilbrrn. er nú unnið að eflingu forvarna. Heilbrrh. hefur nýverið sent öllum fermingarbörnum í landinu forvarnarit sem ber nafnið Framtíð án fíknar og það er til upplýsinga fyrir fermingarbörn og foreldra þeirra. Eins og fram hefur komið er á vegum ráðuneytisins sérstakur forvarnasjóður sem hefur nú til ráðstöfunar um 30 millj. kr. og er verið að ráðstafa þessum fjármunum nú þessa dagana eins og reyndar hæstv. forsrh. nefndi í upphafi. Þessi forvarnasjóður kom til við breytingu á lögum varðandi innflutning og sölu áfengis á síðasta ári, en hæstv. heilbrrh. hafði frumkvæði að því að hann var myndaður. Þessi sjóður breytir mjög öllum forsendum fyrir því að mögulegt verði að efla forvarnir frá því sem verið hefur en forvarnastarf er ein mikilvægasta forsenda þess að árangur náist við að draga úr fíkniefnaneyslu. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði fyrr í minni ræðu tel ég að við séum að ræða eitt allra mesta samfélagslega vandamál þjóðarinnar. Til þess að ná árangri í baráttunni gegn fíkniefnavandanum verður þjóðin öll að taka höndum saman og beita öllum tiltækum ráðum í þeirri baráttu. Stjórnvöld og Alþingi verða að sýna ákveðið frumkvæði í þessum efnum, m.a. með því að móta skýra og markvissa stefnu til þess að sem mestur árangur náist og ekki síst til þess að það fjármagn sem notað er í þessu skyni nýtist sem allra best. Sú skýrsla sem hæstv. forsrh. hefur lagt fram í dag og er rædd á þessum fundi undirstrikar og staðfestir að við verðum að blása til markvissrar sóknar, reka burt þann vágest sem knúð hefur dyra og er kominn inn á gafl á allt of mörgum íslenskum heimilum. Ég hvet til að svo verði og okkur takist að forða efnilegri íslenskri æsku frá villu vegar, frá ógninni sem býr í vímuefnunum.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Suðurl. beindi til mín nokkrum spurningum. Það er verið að byggja móttöku- og meðferðarstöð í Grafarvogi og henni er ætlað að koma í stað neyðarvistunar í Efstasundi og meðferðarvistunar í Sólheimum 7 og dagdeildarinnar. Af þessu á að verða allverulegur peningalegur sparnaður, en það er ekki aðalatriðið. Takmarkið er að koma upp árangursríkari og öflugri þjónustu, auka fjölbreytni í úrræðum og má þar nefna t.d. eftirmeðferð. Stuðlar eiga að taka til starfa 1. ágúst og eftir þeim bestu upplýsingum sem ég hef, þá mun sú dagsetning standast. Það er ekki búið að ráða þar starfsfólk en það er gert ráð fyrir 23--24 stöðugildum á Stuðlum. Ég geri ráð fyrir að uppistaðan af því verði starfsfólk sem hefur verið á stofnunum sem lagðar verða niður og starfsfólk sem hefur sannað þar hæfni sína og öðlast dýrmæta reynslu. En það er sem sagt ekki búið að ráða starfsfólkið, enda eru þarna rúmir tveir mánuðir til stefnu. Hv. þm. spurði hvað yrði um féð sem sparast. Ég sé fyrir mér að svigrúm skapist til að bæta við úrræðum og vildi gjarnan nota peningana sem sparast kunna til þess að bæta við úrræðum. Sparnaðurinn er að vísu ekki kominn fram og það er kannski of snemmt að fullyrða hvað hann verður mikill. Aðsókn að dagdeildinni hefur ekki verið nægilega mikil, þ.e. því miður hefur maður grun um að þangað þyrftu fleiri að leita ásjár en hafa gert. Þegar Stuðlar verða komnir í notkun, þá verða á vegum Barnaverndarstofu um það bil 44 rými, þ.e. 14 pláss á Stuðlum. Fimm verða lögð niður í Sólheimum 7 og fjögur í Efstasundi. Þar að auki eru í Árbót í Þingeyjarsýslu fimm, Bakkaflöt í Skagafirði sex, Laugamýri í Skagafirði tvö, Geldingalæk sex, Torfastöðum sex og Sólheimum 17 eru fimm. Ég vona að ég hafi svarað þeim spurningum sem hv. þm. beindi til mín.

Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram mjög góð umræða um þetta viðkvæma málefni sem er fíkniefnavandinn og það hefur komið fram í umræðunni að það eru ekki meðferðarúrræði kannski sem vantar heldur hið fyrirbyggjandi starf. Ég vil minna á að fyrir fáum vikum síðan var hér evrópsk ráðstefna og hingað komu sérfræðingar, læknar, sálfræðingar og vísindamenn á þessu sviði. Þeir völdu Ísland vegna þess að hér hefur náðst meiri árangur í meðferð en víðast annars staðar í heiminum. Það er rétt að geta þess því þetta má ekki gleymast í umræðunni. Ég fékk eina fyrirspurn áðan frá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur varðandi Forvarnarsjóð. Hún spyr að því hvort það náist samræming milli þeirra sem eru að vinna að fíkniefnavörnum. Ég tel að á þessu ári náist ekki samræming, ekki á þessu fyrsta ári sjóðsins. Ég tel að það taki lengri tíma vegna þess að það eru mjög mörg frjáls félagasamtök sem eru að vinna að þessu málefni. En við fáum þá heildarsýn sem við þurfum að hafa. Hún spurði einnig að því hvort það væri einungis úthlutað til áfengisvarna. Það er úthlutað til vímuefnavarna almennt.

Hæstv. forseti. Þegar ég las þessa um margt svo athyglisverðu skýrslu, þá vöknuðu hjá mér ýmsar spurningar og fyrst þessi: Er sá vandi sem við erum að glíma við í fíkniefnamálum og ofbeldismálum í okkar samfélagi í raun meiri en hann var t.d. á 19. öldinni? Á 19. öldinni var áfengisdrykkja skilgreind sem mikið þjóðfélagsvandamál, reyndar um allan hinn vestræna heim, og það kallaði á stofnun mikillar félagshreyfingar fólks sem sameinaðist í baráttu gegn þeim vágesti. Það má líka minnast þess að í kringum síðustu aldamót og á fyrstu áratugum þessarar aldar var aðgengi að ópíum og ópíumdropum afar auðvelt án þess að menn færu að skilgreina það sem einhvern sérsakan vanda þó að menn áttuðu sig á því síðar hversu hættuleg efni þarna voru á ferð. Við megum því auðvitað alltaf vara okkur á því að draga ekki upp of dökka mynd. Ég minnist þess í umræðum sem áttu sér stað í fyrravetur um ofbeldi í samfélaginu, þá lagði lögreglan mikla áherslu á það í sínum upplýsingum að þetta væri vandmeðfarið vegna þess að menn verða að miða við fjölgun t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu og þegar hún væri skoðuð eins og reyndar kemur fram í skýrslunni, þá væri ekki um mikla fjölgun á ofbeldisglæpum að ræða, jafnvel miklu minni en við mætti búast. Þetta mál er því vandmeðfarið og þar kemur reyndar að því sem ég vil gera að meginefni míns máls og það er hvað það er augljóst af þessari skýrslu hve okkur skortir upplýsingar á þessu sviði og rannsóknir. Ég vil leggja það til, hæstv. forseti, að þegar við erum að horfa á forvarnir og fræðslu, þá byrjum við á því að efla rannsóknir, reynum að skoða hver er vandinn í raun og veru og í framhaldi af því að finna leiðir til þess að taka á honum. Það er sem sagt spurning um það að greina vandann, greina það hverjir eru í áhættuhópum og hverjar eru félagslegar aðstæður unglinga. Er hægt að sjá eitthvert mynstur í okkar samfélagi sem leiðir ungt fólk út í neyslu fíkniefna? Það vekur reyndar athygli mína hversu margir það eru yfir þrítugt sem koma nálægt þessum fíkniefnamálum. Það vekur auðvitað líka athygli hversu miklir peningar eru þarna í spilinu og einnig það sem fram kom í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðradóttur og er auðvitað ein meginspurningin þegar við erum að fást við þennan vanda, þ.e.: Er það leið að herða refsingar? Eru refsingar og réttara sagt, dómsmferð, þeir dómar sem hér eru felldir, eru þeir svo vægir að mönnum finnist það hreinlega borga sig að taka út sinn þriggja mánaða dóm eða kannski örlítið lengri og halda svo áfram vegna þess hversu gríðarlega mikill gróðinn er? Hæstv. forseti. Það sem skiptir mestu máli til þess að ná tökum á þessum vanda er í fyrsta lagi að greina hann og síðan að skipuleggja forvarnir og fræðslu. En það þarf líka að auka samstarf við almenning, efla löggæslu og að vega það og meta hvort ástæða er til þess að þyngja refsingar eða kannski ekki síst að fræða dómara og þá sem koma nálægt þessum málum um það hversu alvarleg mál eru hér á ferðinni. Við hljótum að spyrja okkur: Hvers vegna eru dómar hér á landi svona vægir? Er þar um einhvers konar vanþekkingu að ræða? En þá kemur á móti spurningin: Hafa þeir eitthvert forvarnagildi? Koma þeir nokkuð í veg fyrir þennan mikla vanda?

Hæstv. forseti. Í skýrslu þeirra sem hér er til umræðu eru dregnar saman ýmsar mikilvægar upplýsingar er varða með einum eða öðrum hætti fíkniefnaneyslu. Í skýrslunni kemur fram að víða hefur verið unnið gott starf á þessum vettvangi og sífellt er unnið að því að finna nýjar leiðir til að sporna við vandanum. Í skýrslunni koma fram ýmsar upplýsingar sem gefa til kynna að efla þarf starf á þessum vettvangi enn frekar og á það m.a. við um samhæfða forvarnastarfsemi, meðferðarúrræði og rannsóknir. Það samhæfingarstarf er þegar hafið á milli þeirra ráðuneyta sem að þessum málum koma. Alvarlegar eru upplýsingar um að ungum fíkniefnaneytendum fari fjölgandi og að hópur harðra ofbeldishneigðra neytenda stækki. Fréttir af skuggahliðum fíkniefnaneyslu sem verið hafa fyrirferðarmiklar í fjölmiðlum undanfarið vekja með okkur ugg en um leið baráttuvilja til að ráðast gegn vágestinum. Möguleikar okkar Íslendinga í þeim efnum eru meiri en víðast hvar annars staðar vegna legu landsins og fámennis þjóðarinnar. Það eigum við að nýta okkur. Ég tel þó vart raunhæft að tala um að Ísland geti orðið fikniefnalaust land. Okkur ber að sporna við fótum og leggja áherslu á að heilbrigðisyfirvöld komi í auknum mæli að forvörnum og stuðningi á þeim vettvangi. Heilbr.- og trmrn. og landlæknisembættið koma þegar að þessum málum með ýmsum hætti. Nýlega var veitt aukafjárveiting til barna- og unglingageðdeildar Landspítalans sem nota á til stuðnings þeim einstaklingum sem kljást við fíkniefnavandann. Forvarnasjóður, sem er nýr sjóður og starfar undir forustu heilbr.- og trmrn., hefur verið til umræðu í dag. Hann hefur á þessu ári til ráðstöfunar 29 millj. kr. til að veita styrki til verkefna á sviði forvarna. Þessa dagana er verið að veita styrki úr sjóðnum. Stjórn sjóðsins hefur að leiðarljósi að styrkja forvarnaverkefni er beinast að börnum og unglingum og við úthlutun er lögð sérstök áhersla á að styrkja verkefni sem tengjast forvörnum gegn vímuefnaneyslu barna og unglinga auk áfengisneyslu og þess má geta vegna umræðu áðan að það er einnig veitt fjármagn til rannsókna. Landlæknisembættið hóf á sl. ári samstarf við framhaldsskóla um sérstakt fræðsluátak á þessu sviði og um áramótin var hrundið af stað umfangsmiklu verkefni sem beinist gegn neyslu E-taflna. Þá taka heilbrigðisyfirvöld þátt í jafningjafræðslu framhaldsskólanna og skólalæknar og hjúkrunarfræðingar hafa haldið uppi mikilli fræðslu um þessi mál í skólum landsins. Heilbr.- og trmrn. er nú að hefja þátttöku í öflugu samstarfi Evrópuríkja á sviði heilbrigðismála sem m.a. mun beinast að forvarnaverkefnum á sviði vímuefnamála. Ótal atriði mætti nefna þegar rætt er um hugsanlegar leiðir til úrbóta. En það er þrennt sem ég legg áherslu á: 1. Okkur ber að beina sjónum að rótum vandans og tryggja aðstoð við fjölskyldur landsins og heimili. Okkur ber að ræða af alvöru með hvaða hætti við getum tekið höndum saman og tryggt börnum okkar mannvænlegt umhverfi allt frá fyrstu tíð. Rætur vandans eru brestir sem komnir eru til löngu áður en alvarleg vímuefnavandamál blasa við. Við þurfum að efla forvarnir, stuðning og fræðslu og síðan tæki til að grípa í taumana og aðstoða þá sem eru í áhættuhópi sem fyrst. 2. Okkur ber að samhæfa enn frekar en nú er gert það starf sem unnið er á vettvangi áfengis- og vímuefnavarna. Það samhæfingarstarf er reyndar eins og áður sagði þegar hafið á vegum ríkisstjórnarinnar. Heilbr.- og trmrh. hefur hafið undirbúning að því að allt forvarnastarf er fellur undir ráðuneytið verði eflt til muna, það samhæft og blásið í það nýju lífi. Í því sambandi er rætt um að koma á fót öflugri forvarnamiðstöð. Þeir sem árlega leita aðstoðar heilbrigðisstofnana vegna áfengis- og vímuefnaneyslu skipta hundruðum eða jafnvel þúsundum ef öll samskipti eru talin. 3. Þriðja atriðið sem ég vil leggja sérstaka áherslu á hefur ekki hlotið mikla umfjöllun í umræðum um þessi mál hér á landi en það eru meðferðarúrræði tengd afplánun refsinga. Ég tel afar mikilvægt að skoðað verði markvisst hvort efla megi meðferðarúrræði sem lið í afplánun ungra vímuefnaneytenda. Þegar er vísir að slíku þar sem Fangelsismálastofnun hefur boðið föngum að ljúka afplánun í vímuefnameðferð á stofnunum SÁÁ. Það sem ég hef í huga eru möguleikar á langri meðferð fyrir langt leidda fíkniefnaneytendur, jafnvel 2--3 ára meðferð. Slík meðferð beindist að einstaklingum sem verið hafa í harðri langvarandi neyslu og sem jafnframt eiga oftar en ekki við alvarleg geðræn vandamál að etja. Hér er um að ræða mál sem ég varpa fram til umræðu en hugmyndir í þessu efni yrði að sjálfsögðu að vinna á vettvangi dómsmrn., ríkisstjórnarinnar sem slíkrar og löggjafans. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum segja að ég lýsi ánægju með það að sú ríkisstjórn sem tók við stjórnartaumum á sl. ári hefur þegar hafið baráttu gegn neyslu áfengis og vímuefna og mun af allri einurð ráðast að rótum vandans og styðja einstaklinga og fjölskyldur í því efni. Þar er ekki um að ræða skammtímalausnir heldur starf sem fyrst og fremst mun beinast að rótum vandans.

Virðulegi forseti. Það er ljóst af þeirri umræðu sem fram hefur farið um þetta mikla vandamál sem fíkniefnaneyslan er að áherslur fara mjög saman hjá þingmönnum sem hafa talað í þessu máli um hvað beri að gera til þess að hægt sé að sporna eins og hægt er við innflutningi, sölu, dreifingu og neyslu fíkniefna. Markmiðið hjá okkur tíu þingmönnum úr þremur flokkum stjórnarandstöðunnar sem lögðu fram þessa skýrslu var einmitt að fá heildaryfirlit um stöðu og þróun þessara mála til þess að geta auðveldað ákvarðanatöku um það hvernig er best að grípa til aðgerða til þess að koma í veg fyrir þennan vágest. Ég hygg að slík samantekt eins og hér er þar sem bæði er fjallað um fíkniefnavandann sem slíkan og eins sérstakur kafli um ofbeldi eigi eftir að gagnast okkur í umræðunni áfram. Ég get vissulega tekið undir það sem fram kom áðan og reyndar hjá nokkrum þingmönnum að þessi skýrsla sýnir nokkuð vel að rannsóknarþættinum og könnunum ýmiss konar sem nauðsynlegt er að geta framkvæmd er í nokkru ábótavant. Sérstaklega kemur þetta í ljós í kaflanum um þróun ofbeldis og er mjög brýnt að bæta þar úr. Ég vil líka segja að mér finnst hafa verið til fyrirmyndar í þessari umræðu að þeir ráðherrar sem þessi málaflokkur fellur undir með einum eða öðrum hætti hafa setið undir mestallri þessari umræðu. Það sýnir náttúrlega vel þá samstöðu sem er á Alþingi um að taka á þessum málum. Ég hefði talið mjög æskilegt ef niðurstaðan af þeirri vinnu sem er í gangi hjá ráðuneytinum hefði getað birst áður en þingi lýkur. Hæstv. forsrh. upplýsti það að niðurstöðu væri að vænta í lok maí. Mér fannst góð sú hugmynd sem hv. 5. þm. Reykn., Rannveig Guðmundsdóttir, var með um að þær nefndir sem þetta mál fellur undir ættu að hittast og fara yfir stöðu þessara mála. Það er ekki nægjanlegt að við ræðum þetta í þingsölum. Ég tek undir að það er nauðsynlegt að ræða þetta í nefndum einnig. Því vil ég spyrja hæstv. forsrh. hvort hann sé reiðubúinn til að beita sér fyrir því þegar þessi skýrsla kemur fram að hún verði sérstaklega kynnt og þá af þeim sem best þekkja til fyrir þeim nefndum sem um þetta mál fjalla þannig að við fáum þá betra yfirlit yfir hvaða aðgerða er að vænta frá ríkisstjórninni heldur en að hlusta á það einungis í fjölmiðlum. Ég vil spyrja sérstaklega um það. Ég held að ýmislegt af því sem hefur verið gert af hálfu þessarar ríkisstjórnar og reyndar fyrri ríkiststjórnar líka hafi vissulega skilað okkur eitthvað áleiðis í að uppræta þennan vanda, en það er margt ógert. Það sjáum við á þessari svörtu skýrslu. Ég held að það sé mjög mikilvægt sem hæstv. menntmrh. hefur beitt sér fyrir sem er mikil fræðsla í sambandi við vímuefnavarnir. Vímuvarnaskólinn sem er líka á vegum Reykjavíkurborgar er kannski eitt öflugasta tæki sem við höfum til forvarnaaðgerða vegna þess að könnun lögregluyfirvalda sem gerð var sýnir að 90% aðspurðra sem viðriðnir voru fíkniefnaneyslu á einhvern hátt höfðu ekki lokið grunnskólaprófi eða höfðu eingöngu grunnskólamenntun. Ég vil ítreka í lokin fyrirspurnir mínar til hæstv. ráðherra varðandi tollgæslu og löggæslu. Upplýst er að fíkniefni koma einkum til landsins með skipum. Hvernig telur hann að við séum í stakk búin til að mæta því ef svo er? Það kemur ekki fram í þessari skýrslu. Ég vil einnig ítreka hvort ekki sé eitthvað fyrirhugað af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er ljóst að öryggismálum tollgæslumanna og fíkniefnalögreglu er verulega áfátt þegar tekið er af hörku á þessum vanda. Það þarf að vinna vel að skipulagningu og samræmingu aðgerða einmitt hjá tollgæslunni og fíkniefnalögreglunni. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja öryggi þess fólks sem vinnur að því að koma í veg fyrir innflutning og dreifingu á fíkniefnum. Ég vænti þess að í lok þessarar umræðu fáum við svör frá hæstv. ráðherra varðandi það sem hér hefur verið fram borið og ég þakka fyrir þessa umræðu.

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og þessa ágætu umræðu til þess að greina frá starfi því sem unnið hefur verið að tilhlutun menntmrn. og nefnt hefur verið jafningjafræðsla. Hún hefur almennt mælst vel fyrir og ég þakka þau orð sem um þau störf hafa fallið í þessum umræðum. Í blaði sem ég er með í höndunum og er frá Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi er lýst hvernig að þessu er staðið í þeim skóla. Þar kemur m.a. fram, með leyfi herra forseta, að í hverjum framhaldsskóla landsins hafi verið settir á laggirnar nemendahópar sem sjá um að veita öðrum nemendum fræðslu og koma af stað umræðum. Slíkur hópur hefur verið stofnsettur í Fjölbrautaskóla Vesturlands og hefur honum þegar tekist að gera marga góða hluti þótt enn sé stutt síðan jafningjafræðslan byrjaði. Fulltrúar frá þessum hópi fóru t.d. í alla leikfimihópa í fjölbrautaskólanum og sýndu þar mynd sem gerð var á vegum þeirra og stjórnuðu svo hópumræðum á eftir. Þóttu þessir tímar takast mjög vel og hafa vonandi vakið marga til umhugsunar. Skoðanakönnun á fikniefnanotkun var einnig lögð fyrir alla nemendur skólans og unnið úr niðurstöðum hennar. Veitti það hópnum góða innsýn í hvað hann er að fást við hér í skólanum eins og orðað er í þessu blaði. Loks hefur hópurinn unnið veggspjöld, dreift fræðsluefni og reynt að stuðla að breyttu viðhorfi gagnvart fíkniefnum. Starfið er þó eins og fyrr sagði nýhafið og enn á eftir að hrinda mörgum hugmyndum í framkvæmd, segir í blaðinu. Síðan segir: ,,Jafningjafræðslan er verkefni sem er komið til að vera og til að hafa áhrif til betri vegar.`` Ég tel einnig mjög mikilvægt að þessa er getið í kynningarblaði skólans sem er að kynna það sem hann hefur í boði og það er augljóst, finnst mér, að fjölbrautaskólarnir og framhaldsskólarnir líta á það sem styrk sinn, þegar þeir eru að bjóða nemendum aðgang að skólunum, að innan veggja þeirra fari fram fræðsla um hættuna af fíkniefnum með þátttöku nemenda sjálfra eins og til hefur tekist með jafningjafræðslunni og hefur farið af stað núna á undanförnum mánuðum. Ætlunin er að því verði fram haldið á næsta hausti og verði framvegis hluti af eðlilegu skólastarfi í landinu.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka þær umræður sem hafa átt sér stað um þetta víðfeðma efni. Að vísu má segja að umræðurnar hafi beinst aðallega að einum þætti þessarar skýrslu sem tengist vímuefnamálum og ofbeldismálum í tengslum við þau. Áður en ég svara einstökum spurningum sem til mín hefur verið beint vil ég gera eitt atriði sérstaklega að umtalsefni sem ekki hefur verið rætt hér. Það er samhengið við aðra vegna þess að þessi mál tengjast auðvitað alþjóðlegri glæpa\-starfsemi. Á meðan slík starfsemi þrífst og er vaxandi, ekki í blóma, ég vil ekki nota það orð yfir starfsemi af þessu tagi, í nágrenni við okkur er ljóst að auðveldara verður um vik að beina slíkri starfsemi og afleiðingum hennar hingað. Á nýlegri ráðstefnu í Visby þar sem voru staddir forustumenn ríkisstjórna við Eystrasaltið og þjóða þar í námunda var þetta mál eitt hið stærsta í umræðunni, stærra en gert hafði verið ráð fyrir í dagskrárkynningu. Það má segja að meginniðurstaða manna þar og inntakið hafi verið að hin opnu landamæri sem nú eru staðreynd í Evrópu hafi nýst glæpaklíkum og slíkum öflum miklu fyrr en öðrum aðilum. Þannig hafi lögregluyfirvöld grautað áfram hvert í sínu horni og verið mjög ósamstarfsfús milli landa og svæða á meðan glæpahringirnir hófu fljótt samstarf langt yfir landamæri og tóku í sína þjónustu tæknibúnað sem var miklu fremri en sá búnaður sem lögregluyfirvöldin höfðu yfir að ráða. Það var ljóst að í hugum þessara forustumanna var þetta einn mesti meinvaldur sem þeir þóttust sjá að þeirra þjóðfélag stæði frammi fyrir. Þeirra svör voru ekki að það ætti að loka landamærum heldur ætti á hinn bóginn að efla samstarfið á milli lögregluyfirvalda og slíkra aðila þvert yfir landamærin, auðvelda rannsóknir og láta það ekki stöðvast við landamæri þannig að glæpaklíkur og hringir gætu komist undan löggæslu með því að færa sig eins og þau geta núna auðveldlega á milli ríkja og yfir landamærin. Það er enginn vafi á því að skipulögð glæpastarfsemi eins og nú á sér stað til að mynda í Evrópu auðveldar þeim misindismönnum sem vilja koma slíkum efnum á framfæri hér sinn leik með sama hætti og öflug löggæsla og nánari samvinna á því sviði væri einnig til þess fallin að hjálpa okkur. Ég vil geta þessa svona í framhjáhlaupi þar sem þetta var mjög ofarlega á þeim umræðuvettvangi sem ég tók þátt í þar á dögunum. Svona almennt varðandi það sem nefnt hefur verið þá hafa margir ræðumenn getið þess að svör í skýrslunni væru á sumum sviðum óljós. Það mátti nú búast við því fyrir fram vegna eðlis málsins til að mynda. Auðvitað er það svo að svör um það hversu miklu efni sé smyglað inn og hversu mikið sé á markaði verða ætíð ágiskunarefni meðan menn hafa ekki komið yfir þau höndum og þá hætta þau að vera vandamál eftir það og jafnframt þess vegna allar afleiddar spurningar af slíku svo sem eins og verðmæti á markaði. Það hlýtur að vera um ágiskun að ræða, að vísu ágiskun manna sem vel þekkja til. En hvernig sem þær sérstöku tölur eru og þó að þær séu kannski ekki nógu markvissar þá er hafið yfir vafa að innflutningur, sala og neysla er hér í slíku magni að um verulegt vandamál er að ræða. Það var spurt sérstaklega um það hvort það væri mat ríkisvaldsins að herða bæri viðurlög við þessum afbrotum og stuðla að því að felldir yrðu þyngri dómar en hingað til hafa tíðkast. Þetta er eitt af því sem sú nefnd sem ég nefndi áðan skal athuga og einnig hvort málsmeðferðin þurfi að endurskoðast. Ég vek athygli þó á því að það er ekki víst að refsirammi okkar sé mjög frábrugðinn því sem gerist annars staðar, a.m.k. hér næst okkur. Það er ekki vafi á því að refsiramminn er þyngri í Bandaríkjunum en hér og á Norðurlöndum, mun þyngri, en þar hefur nú sá refsirammi ekki dugað til þess að stöðva starfsemi af þessu tagi. Auðvitað eru refsingar margvíslegs eðlis. Að sumu leyti eru þær refsingar notaðar í friðþægingarskyni af þjóðfélaginu vegna þess að menn stunda ólögmæta starfsemi sem þjóðfélagið vill refsa fyrir. Í annan stað er refsingum ætlað að vera fyrirbyggjandi. Menn geta deilt um það hversu virk þau úrræði eru en þó má frekar búast við því að harðari refsingar séu til þess fallnar að fæla menn frá því að grípa til úrræða eins og um er að ræða í þessu dæmi. En ég á frekar von á því að menn muni hneigjast í átt til þyngri viðurlaga í framhaldinu en nú er gert. Það er sérstaklega spurt um samstarfið milli lögregluyfirvalda og tollyfirvalda. Í sjálfu sér á ekkert að vera því til fyrirstöðu að það samstarf geti verið markvisst. Sé þar pottur brotinn þá er sennilega um skort á hæfni í mannlegum samskiptum frekar en að reglurnar séu til þess fallnar að koma í veg fyrir slík samskipti og ef svo er eins og orðrómur hefur verið um þá þarf auðvitað að taka á því en til þess þarf ekki neinar nýjar reglur eða ný lagafyrirmæli. Þó er rétt að vekja athygli á því að í lögreglulögum sem liggja fyrir þinginu til meðferðar er gert ráð fyrir markvissari aðgerðum og markvissara meðferðarferli og rannsóknarferli en nú er þannig að verði það frv. að lögum þá er líklegt að þar standi íslensk lögregluyfirvöld með þægilegri vopn í höndum og með skýrari heimildir til samstarfs og fyrirmæli um samstarf en nú er. Þá var spurt um skýrslur sem eiga að koma í lok þessa mánaðar eða byrjun hins næsta. Mér finnst sjálfsagt, vegna þess sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi, að skýrslan verði sérstaklega kynnt þeim nefndum þingsins sem um þetta mál eiga að véla. Það er til þess fallið að færa þingmennina nær ákvörðunum og fyrr og mundi þá auðvelda mönnum ákvarðanir í haust þegar þingið kemur saman á nýjan leik. Ég tel rétt að þetta verði gert og vil gjarnan beita mér fyrir því að svo verði. Það er út af fyrir sig einn galli í skýrslunni sem ekki er hægt að koma í veg fyrir, þ.e. að það er nokkuð blandað saman löglegum og ólöglegum fíkniefnum en staðreyndin er jú sú eins og menn hafa vakið athygli á að flest ofbeldisverk hér á landi tengjast því sem við köllum löglegum fíkniefnum, þ.e. áfengi og öðrum slíkum efnum, þó mönnum sé tíðrætt um afleiðingar af notkun og sölu sterkari efna. Tíma mínum er nú lokið og læt þetta duga.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frv. til laga um spilliefnagjald. Fjöldi gesta kom fyrir umhvn. og ræddi við nefndina og umsagnir voru sömuleiðis skoðaðar, metnar og teknar til ítarlegrar skoðunar og umfjöllunar. Frv. fjallar um spilliefnagjald, þ.e. sérstakt gjald á vörur sem geta orðið að spilliefnum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Hér verður gerð grein fyrir helstu efnisbreytingum sem lagðar eru til: Í fyrsta lagi er lagt til að skýrt verði kveðið á um það í 1. gr. laganna að umhverfisráðherra fari með yfirstjórn mála þeirra er frv. fjallar um. Í öðru lagi telur nefndin mikilvægt að helstu sjónarmið atvinnulífsins og almennings eigi greiðan aðgang að spilliefnanefndinni og verði það best tryggt með nefndarskipaninni. Til að þessu markmiði verði náð þykir nauðsynlegt að fjölga nefndarmönnum um einn. Því er lagt til að ráðherra skipi tvo nefndarmenn í stað eins áður. Í þriðja lagi leggur nefndin til þá breytingu á 4. gr. að ráðherra skuli staðfesta samninga sem gerðir eru á grundvelli ákvæðisins að fengnum umsögnum spilliefnanefndar og Hollustuverndar ríkisins. Í fjórða lagi eru lagðar til nokkrar breytingar á 7. gr. Lúta þær að því hvernig framkvæmd innheimtu spilliefnagjalds skal háttað. Þá er lagt til að bætt verði við frv. ákvæði sem hefur að geyma reglur um viðurlög. Í fimmta lagi: Einnig er lagt til að bætt verði við frv. ákvæði um að lögin skuli endurskoða innan fimm ára frá gildistöku. Er sú tillaga gerð í ljósi þess að hér er um að ræða nýja gjaldtöku sem þarf að endurskoða í ljósi reynslunnar innan nokkurra ára. Þá er lagt til að ákvæði það sem mælir fyrir um skipan spilliefnanefndar skuli endurskoða að tveimur árum liðnum frá gildistöku laganna. Er tillagan lögð fram þar sem um nýja skipan er að ræða sem rétt þykir að meta að fenginni reynslu. Í sjötta lagi: Loks er lögð til breyting varðandi gildistöku og framkvæmd laganna. Lagt er til að lögin öðlist þegar gildi en komi ekki til framkvæmda fyrr en 1. janúar 1997. Tímann fram að áramótum á að nota til undirbúnings og þannig er lagt til að spilliefnanefnd verði skipuð strax og lögin hafa öðlast gildi og skal nefndin hefja undirbúning að framkvæmd laganna. Einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að gera grein fyrir afstöðu sinni við umræður um málið og flytja eða fylgja breytingartillögum sem fram kunna að koma. Ásta R. Jóhannesdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk því sem fram kemur í áliti þessu. Nefndarmenn skrifa undir með þeim fyrirvara sem getið var um áðan og Hjörleifur Guttormsson með fyrirvara.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. við frv. til laga um spilliefnagjald sem er að finna á þskj. 1011 en það er brtt. við 3. gr. Flutningsmenn ásamt mér að þessari tillögu eru hv. þm. Gísli S. Einarsson, Kristín Halldórsdóttir og Ásta R. Jóhannesdóttir. Við leggjum til þá breytingu á 3. gr. frv. að í stað orðanna ,,sex menn`` í 2. málsl. komi: sjö menn, og að á eftir orðunum ,,Alþýðusambandi Íslands`` í 2. málsl. komi: einn af Neytendasamtökunum. Við gerum sem sagt ráð fyrir að sá fulltrúi sem bætt er við í nefndina verði tilnefndur af Neytendasamtökunum. En í breytingartillögum sem hv. formaður nefndarinnar og framsögumaður málsins hefur gert hér grein fyrir, er gert ráð fyrir að hann verði skipaður án tilnefningar af umhvrh. Nefndin fjallaði eins og fram hefur komið ítarlega um málið og gerir á því margar breytingartillögur sem liggja fyrir á þskj. 984 og um það er samstaða að öðru leyti en því að ágreiningur var í nefndinni um samsetningu svonefndrar spilliefnanefndar og því er þessi breytingartillaga flutt. Það mál sem hér er um að ræða er mikilsvert og við tökum undir það sem í nefndinni sitjum og erum aðilar að þessari breytingartillögu ásamt áheyrnarfulltrúa sem er einnig aðili að tillögunni til breytinga. Ég ætla að gera nokkra grein fyrir ástæðum þess að við flytjum þessa tillögu. Það var búið að ná samkomulagi um frv. í nefndinni. Líklega var það fyrir páska og við töldum að málið væri að fá lokaafgreiðslu og fara inn í þingið. En þá kom skyndilega upp ágreiningur milli stjórnarflokkanna eða fulltrúa þeirra í nefndinni um málið sem varð það harðvítugur að málið hreyfðist ekki í nefndinni í meira en mánuð og sat þar fast. Það var fyrst í þessum mánuði sem málið var tekið fyrir á ný og afgreitt út úr nefndinni þann 15. maí með nefndaráliti. Þá höfðu stjórnarliðar í nefndinni komið sér saman um að leysa þennan ágreining sín á milli með því að fjölga fulltrúum um einn og ætla umhvrh. hæstv. að skipa þann fulltrúa. Sá fleinn sem stóð á milli flokkanna virtist snúast um það að fulltrúar framsóknarmanna í nefndinni lögðu það til að fulltrúa Vinnumálasambands samvinnufélaga yrði bætt inn í nefndina en fulltrúar sjálfstæðismanna gátu ekki með nokkru móti á það fallist. Við sem stöndum hér að breytingartillögu vorum alveg opin fyrir því að það yrði skoðað, enda yrði fjölgað í nefndinni með því að bætt yrði við fulltrúa frá Neytendasamtökunum. Þau höfðu sent nefndinni umsögn og fundið ýmislegt að skipun þessarar spilliefnanefndar og talið að það ætti að haga meðferð málsins, þ.e. stýringu á þessu starfi, með öðrum hætti. Færi hins vegar svo að fast yrði haldið við þessa skipan, þá segir í niðurlagi umsagnar Neytendasamtakanna, með leyfi forseta: ,,Verði það, andstætt heilbrigðri skynsemi, niðurstaðan að skipa sérstaka spilliefnanefnd telja Neytendasamtökin nauðsynlegt að skipan nefndarinnar verði breytt. Þannig telja samtökin nauðsynlegt að í nefndina verði skipað án tilnefninga hagsmunaaðila en þess gætt að aðilar með fagþekkingu, fulltrúar neytenda og framleiðenda, sitji þá í nefndinni.`` Þetta er undirritað af formanni samtakanna. Það er vissulega mjög æskilegt að fulltrúar Neytendasamtakanna eða þeirra sem hafa auga með þeim sjónarmiðum geti fylgst með þessu máli og geri það með þátttöku í þessari spilliefnanefnd. Það er auðvitað með þeim hætti sem kostur verður á því að fylgjast með framkvæmdinni og líka til þess að koma í veg fyrir tortryggni á málsmeðferð sem við út af fyrir sig teljum ekki fyrir fram ástæðu til ætla að þurfi að koma upp, en það verður best tryggt með því að Neytendasamtökin eigi fulltrúa í nefndinni. Við höfum kynnt þetta sjónarmið. Ég hafði samband við nýkjörinn formann Neytendasamtakanna, Drífu Sigfúsdóttur. Ég kynnti henni þá ætlun okkar að flytja brtt. við málið í þessa veru og ég tel mig geta fullyrt að það féll í góðan jarðveg einnig hjá þessum nýja formanni að Neytendasatökin fengju þannig aðgang að þessum vettvangi. Ég tel að það væri til bóta, þessi samtök vinna gagnmerkt starf, mættu vissulega hafa meiri og víðtækari stuðning á landsmælikvarða en raun ber vitni og í ákveðnum málum, m.a. eins og hér um ræðir, tel ég eðlilegt að þau fái aðgang að vettvangi þar sem fjallað er um mál sem varða almannaheill og það verði gert með þessum hætti. Í nefndaráliti kemur fram undir tölul. 2 eftirfarandi sjónarmið: ,,Nefndin telur mikilvægt að helstu sjónarmið atvinnulífsins og almennings eigi greiðan aðgang að spilliefnanefndinni og verði það best tryggt með nefndaskipaninni. Til að þessu markmiði verði náð þykir nauðsynlegt að fjölga nefndarmönnum um einn. Því er lagt til að ráðherra skipi tvo nefndarmenn í stað eins áður.`` Það er fyrirvari við þetta atriði sem ég gerði og auðvitað höfðum við öll eins og venja er rétt til þess að flytja eða styðja brtt. við frv. Við gerum það með þessari tillögu sem ég hef gert grein fyrir. Það er vandséð hvernig á að koma þessu fyrir, að tryggja af hálfu þingsins að sjónarmið almennings eigi greiðan aðgang að spilliefnanefndinni ef þannig færi, sem ekki er ólíklegt eftir þann harða hnút sem upp kom á milli stjórnarliða um þetta efni, að ráðherra telji sig skuldbundinn með einhverjum hætti að skipa í nefndina fulltrúa sem tengist eða sem er beint kominn frá Vinnumálasambandi samvinnufélaganna. Ekki finnst mér líklegt að hæstv. ráðherra kjósi að velja slíkan aðila formann. Það er þá hætt við að það fari að fara um sjálfstæðismenn og þá sem eru þeim skyldir að viðhorfum. Ég ætla ekki að fara að rekja hvaða aðilar það gætu verið sem eiga tilnefningarrétt í nefndina, en ég efast um að hæstv. ráðherra treysti sér til þess að gera fulltrúa Vinnumálasambands samvinnufélaganna formann í nefndinni. Ef hæstv. ráðherra velur síðan þann kost að taka mann nr. tvö, sem hann hefur vald til samkvæmt breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar, og skipa þann aðila frá Vinnumálasambandinu er ekkert pláss eftir fyrir fulltrúa frá Neytendasamtökunum eða þessa fulltrúa almennings sem um getur í nefndaráliti. Ég tel að þetta sé mikilsvert efni sem við erum að ræða og sem við leggjum áherslu á með flutningi þessarar brtt. okkar. Ég vænti þess og hafði raunar vænst þess að það yrði komið til móts við þessi sjónarmið af hálfu nefndarmanna allra og meiri hlutans í nefndinni þannig að ekki þyrfti að koma til sérstaks tillöguflutnings. Mér finnst þetta satt að segja heldur vandræðalegt af hálfu meiri hlutans að halda svona á máli. Ég sá hins vegar ekki ástæðu til að fara að taka upp þeirra mál með okkar tillöguflutningi, heldur leggja fyrst og fremst áherslu á það sjónarmið að fulltrúi Neytendasamtakanna fái aðgang að nefndinni með þessum hætti. Hér er uppi alveg dæmigert deiluefni þeirra aðila sem að ríkisstjórn standa og einhvern tíma var kennt við helmingaskipti, þ.e. það verður að vera jafnt á merinni að því er varðar þá aðila sem standa að atvinnurekendasamtökum í landinu, Vinnuveitendasambandinu annars vegar og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna hins vegar. Það hefur hins vegar farið svo að veldi hins síðartalda hefur orðið miklu minna, sumpart því miður í seinni tíð, vegna þess hvernig fór fyrir Sambandi ísl. samvinnufélaga sem þarna var mikill burðarás áður fyrr. Það er liðin tíð en eftir stendur þessi gamli rígur og kemur fram með þessum hætti í sambandi við frv. til laga um spilliefnagjald. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég vænti þess að mönnum sé ljóst hvað hér um ræðir og hvað fyrir okkur vakir sem berum fram þessa brtt. Það kann að vera að það rofi til í þessu efni þegar menn fara að skoða þetta betur og ég á von á því að við eigum talsvert fylgi við þetta sjónarmið. Mér finnst að Neytendasamtökin eigi það alveg inni að fá aðgang að þessari nefnd og það geti orðið til að koma í veg fyrir tortryggni á málsmeðferð á máli sem er jákvætt og þarflegt að verði lögfest, þ.e. þetta frv. Sá vilji sem þar hefur komið fram hjá samtökum atvinnulífsins m.a. er allra góðra gjalda verður og sjálfsagt að láta á hann reyna og virkja þá krafta. Undir það vil ég taka.

Virðulegi forseti. Vegna þeirra breytingartillagna sem fluttar eru af nefndarmönnum í umhvn. vil ég láta koma fram að þau sjónarmið sem hér eru gerð að umtalsefni eru tekin til umfjöllunar og afgreiðslu með þeirri brtt. sem ég gerði grein fyrir í framsögu minni. Aðilar atvinnulífsins, neytenda og almennings eru býsna margir og með því ákvæði sem sett hefur verið fram um að ráðherra gæti þeirra hagsmuna, sem eru vissulega margra aðila, teljum við að þeim tilgangi sem stefnt er að sé náð. Mál þetta var rætt í nefndinni og meiri hluti nefndarinnar komst að þeirri niðurstöðu sem skýrir sig og lýsir sér best í þeirri brtt. sem ég flutti áður.

Virðulegur forseti. Það má til sanns vegar færa að aðilar atvinnulífs, neytenda og almennings eru býsna margir. En það er þó takmarkaður hópur þeirra sem kemst að í þessari nefnd og eftir er að skýra með hvaða hætti hæstv. umhvrh. muni tryggja það að gætt verði hagsmuna þeirra sem eru kannski minnst fyrirferðar í sambandi við nefndina sem fulltrúar almennings. Auðvitað treysti ég hæstv. umhvrh. til þess að vilja gæta almannasjónarmiða sem slíku en hitt er alveg óskýrt. Ég tel að stjórnarliðar og þar á meðal hæstv. umhvrh. fyrir utan formann nefndarinnar verði að tala miklu skýrar um þetta efni. Það mundi greiða fyrir ef hæstv. ráðherra mundi lýsa sínum sjónarmium í þessu máli og viðhorfum til málsins. Satt að segja hafði ég vænst þess að þau sjónarmið endurómuðu með einhverjum hætti í máli formanns nefndarinnar, frsm. málsins af hálfu nefndarinnar, en sú von hefur því miður brugðist.

Virðulegur forseti. Það er dálítið sérstakt að það skuli ekki vera hægt að fá frekari viðbrögð af hálfu stjórnarliða í þessu máli. Þeir eru búnir innan umhvn. að kljást um þetta í heilan mánuð og reyndar vel það, deila um þetta sín á milli svo harkalega sem raun ber vitni. Málið var fast í nefndinni þótt þar væri komin á að við héldum full sátt. Og nú er ekki hægt að toga eitt einasta orð upp úr mönnum um það hvernig þeir ætli að höggva á þarna gordíonshnút sem þarna var riðinn á milli aðila. Ég trúi ekki öðru, virðulegi forseti, en hæstv. umhvrh. taki til máls við umræðuna. Hæstv. ráðherra sem situr í hliðarsal og fylgist með virðist vera ófáanlegur til að láta heyra frá sér um það hvernig hæstv. ráðherra ætlar að halda á þessu máli. Ég átta mig á því að hæstv. ráðherra er í talsverðum vanda í þessu efni og við ætluðum satt að segja með þessari tillögu okkar í minni hluta umhvn. og þeir fjórir sem að tillögunni standa að aðstoða hæstv. ráðherra þannig að hann sæti ekki uppi með þennan kaleik. Það er hins vegar alveg ljóst að stjórnarflokknum, sem ræður ferðinni í flestum greinum í stjórnarsamstarfinu, Sjálfstfl., hefur tekist að koma því þannig fyrir að það má alls ekki nefna í sambandi við þetta mál nafn Vinnumálasambands samvinnufélaga. Það er algert bannorð að það fái að heyrast, hvað þá heldur sjást á prenti. Hæstv. ráðherra gæti kannski átt einhvern stuðning fyrir því sjónarmiði að það væri ekki algert bannorð hjá öðrum fulltrúum í nefndinni. Enda væri þá á það fallist að Neytendasamtökin fengju einnig pláss við þetta borð. Ég tel útilokað að við ljúkum þessari umræðu án þess að hæstv. ráðherra taki til máls og lýsi sínum viðhorfum til málsins. Það vekur hins vegar athygli að flokkurinn sem ræður ferðinni í stjórnarsamstarfinu, Sjálfstfl., og fer með Framsfl. eins og honum hentar í flestum málum, sér ekki ástæðu til þess að hafa neinn fulltrúa sinn úr umhvn. viðstaddan í þessari umræðu, ekki einu sinni þann öfluga talsmann Sjálfstfl. í nefndinni, hv. þm. Einar Odd Kristjánsson, sem hefur komið inn í umhvn. að ég held þrívegis í vetur og sést í nefndinni. Hann þurfti ekki að koma nema í þriðja sinn til að múlbinda framsóknarmenn þannig að þeim hefur ekki dottið í hug að bera sér í mun nafn Vinnumálasambands samvinnufélaga eftir að hv. þm. kom þar í þriðja sinn og upplýsti að það væri algert bannorð í sambandi við þetta mál og þó að fleira kæmi þar upp á borðið, ef það tengdist þeim samtökum þá væri hann ekki lengur til viðtals. Og þetta nægði alveg. Nú bíðum við eftir því, virðulegur forseti, að hæstv. umhvrh. fái málið og greini þinginu frá því sem hæstv. ráðherra hlýtur að vera búinn að móta með sjálfum sér, þ.e. hvernig hann hyggst nota vald sitt í tengslum við stjfrv. ef það gengur fram eins og tillögur meiri hlutans gera ráð fyrir. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra bregði sér hingað í stólinn og greini þingheimi frá þessu. Það er alveg óhjákvæmilegt að þingheimur viti hvað hæstv. ráðherra hefur í huga áður en gengið er til atkvæða í þessu mikilvæga máli.

Hæstv. forseti. Mér er það auðvitað bæði ljúft og skylt að koma í þennan ræðustól ef það má verða til þess að greiða fyrir framgangi málsins. Ég tel að hér sé á ferðinni afar mikilvægt mál, þ.e. að fá samþykkt lög um spilliefnagjald eða gjald á vörur sem geta orðið að spilliefnum. Ég tel að þetta sé svo stórt mál að það verði þingi mikill sómi að því að hafa lögfest það frv. sem hér er til umræðu, ef og ég segi nú, þegar að því kemur. Ég gef mér auðvitað að það verði. Það er líka sjálfsagt af minni hálfu að þakka nefndinni fyrir ágæt störf að þessu máli eins og reyndar fleirum sem hafa verið til umfjöllunar hjá umhvn. í vetur, en að þessu sinni fyrir afgreiðslu þessa máls svo langt sem það er þegar komið og þeim tillögum sem hér liggja fyrir frá meiri hluta nefndarinnar. Þar er gert ráð fyrir því m.a., ásamt fleiri breytingartillögum sem lagðar eru fram, að fjölga um einn fulltrúa í þessari nefnd sem kölluð hefur verið spilliefnanefnd, en það er nefnd sem á að fjalla um málefnin. Það gefur ráðherra vissulega svigrúm til þess að gæta að þeim sjónarmiðum sem fram hafa komið í nefndarstarfinu og í þeim umsögnum sem nefndinni hafa borist um að fá að tilnefna fulltrúa í nefndina. Hins vegar er það ljóst að við vinnu að þessu frv. komu aðilar vinnumarkaðar, sérstaklega fulltrúar frá Vinnuveitendasambandinu og lögðu því mjög eindregið lið að frv. komst í þann búning sem það er og er nú komið í 2. umr. Ég hef talið að það sé eðlilegt að við gefum málinu nokkurn tíma til þess að þróast, að sjá hvernig því vindur fram og hvernig úr þessu mikilvæga máli vinnst. Það er gert ráð fyrir því í breytingartillögu nefndarinnar að einstakir þættir frv. eða laganna verði teknir til endurskoðunar fljótlega aftur að fenginni ákveðinni reynslu. Ég tel að það sé ásættanlegt mjög og lýsi stuðningi mínum við þessa tillögu meiri hluta nefndarinnar að fjölgað verði um einn mann í nefndinni, enda gefur það ráðherra þá svigrúm til þess að tilnefna tvo fulltrúa, annan sem formann og hinn sem óbreyttan liðsmann. Á þessu stigi, af því að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spurði að því hvort ráðherra gæti gefið um það upplýsingar hér hvernig hann hygðist nota þessar tilnefningar eða nýta sér þetta svigrúm ef það verður samþykkt eða gert að lögum eins og ég vona sannarlega að verði gert, þá hef ég ekki tekið enn þá neina endanlega ákvörðun um það. Það liggur sem sagt ekki fyrir nú af minni hálfu hverjir verða fulltrúar í þessari nefnd, enda væri óeðlilegt að vera búinn að setja fram hugmyndir eða tillögur í því efni meðan ekki er enn þá vitað hvernig Alþingi endanlega samþykkir frv. og hverjar niðurstöðurnar verða. Ég lýsi ánægju minni með það að fá þetta svigrúm m.a. til þess að geta hugsanlega orðið við þeim óskum sem hafa komið fram í nefndinni og ég tel að þá sé möguleiki til þess út af fyrir sig að verða við ef svo fer. En á þessu stigi er ég ekki tilbúinn til þess að kveða upp úr með það fyrr en ég sé hvernig frv. verður afgreitt.

Virðulegur forseti. Hér er greinilega um eitthvert allra erfiðasta mál að ræða sem upp hefur komið í ríkisstjórnarsamstarfinu. Það er ekki aðeins að stjfrv. um spilliefnagjald hefur setið í nær fimm vikur fast í umhvn. vegna deilna um það hvernig þessi nefnd eigi að vera samsett, heldur líka að loksins þegar tillögur koma um að hæstv. umhvrh. fái heimild til að skipa án tilnefningar tvo í nefndina, þá er hæstv. ráðherra svo hógvær og bljúgur þegar hér kemur að því að málið er til 2. umr. og tekur svo ríkulegt tillit til krafna Sjálfstfl. í sambandi við málið að ráðherrann telur það óeðlilegt gagnvart þinginu að ljóstra því upp hvernig hann mundi nota heimild sína ef frv. gengi eins og meiri hluti umhvn. leggur til. Mér finnst það ekki beinlínis siðlegt af hálfu hæstv. ráðherra að ætla að leyna þingið, eftir svo harða deilu, því hvernig hæstv. ráðherra hyggst fara með skipunarvald sitt að þessu leyti. Það er meiri leyndardómurinn, meiri leyndarhjúpurinn sem yfir þessu hvílir. Það er mjög erfitt fyrir þingið að taka afstöðu til málsins þegar hæstv. ráðherra og framsögumaður nefndarinnar hafa ekki verið fáanlegir til þess með nokkru móti að greina frá því hvorum megin þeir munu liggja þegar að því kemur að nýta þetta aukna svigrúm um fjölda í spilliefnanefnd, þ.e. hvort það verði Vinnumálasambandsmegin sem skipunin falli eða Neytendasamtakamegin eins og við viljum tryggja sem flytjum hér breytingartillögu þannig að ekkert fari á milli mála.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð til þess að fullvissa hv. þm. Hjörleif Guttormsson og þingheim um það að mér finnst þetta ekki vera svo stórt mál og síður en svo að það sé erfitt eða ég hafi af því miklar áhyggjur eins og hv. þm. reyndi þó að draga fram, þ.e. að málið væri afar erfitt í stjórnarsamstarfinu. Ég fullvissa hann um að svo er ekki. Það ríkir alger samstaða um það í meiri hlutanum, um þær breytingartillögur sem hér hafa verið lagðar fram, hvernig þær líta út. Hitt veit hv. þm. auðvitað að ráðherrann er alla jafnan bæði bljúgur og hógvær þannig að hann reynir að fara fram með mál á þann hátt að leita samkomulags um efni sem kann að vera ágreiningur um. En hafi svo verið í þessu tilfelli, þá held ég að um málið sé fullkomin samstaða orðin og sátt. Oft er það að ráðherra er fengið vald til þess að tilnefna fulltrúa í stjórnir og oftar en ekki fleiri en tvo. Ég minnist t.d. þess að nýlega er landbrh. búinn að tilnefna í stjórn Áburðarverksmiðjunnar sem er hlutafélag þar sem landbrh. fer með öll hlutabréfin. Þar þarf hann að tilnefna fimm menn í stjórn og það er án nokkurra tilnefninga og hann tilnefnir þá alla. Nú man ég auðvitað ekki hvernig sú umræða fór fram í hv. þingi þegar verið var að afgreiða það frv., hvort þar var tilskilið að stjórnin skyldi skipuð með einhverjum ákveðnum hætti og að ráðherra hafi gefið einhverjar yfirlýsingar um það fyrir fram. En ég er þess alveg fullviss að það eru fjölmörg dæmi um það að ráðherrar hafa þurft að taka það á sig að leita að mönnum í stjórnir og nefndir og ráð án þess að þinginu hafi verið gerð ítarleg grein fyrir því fyrir fram.

Virðulegur forseti. Það skýrist smám saman hver staðan er í málinu. Hæstv. ráðherra greinir okkur frá því að um málið hafi skapast fullkomin samstaða og sátt. Spurningin er bara milli hverra. Ekki hefur umhvn. verið kynnt þessi fullkomna samstaða og sátt, ekki einu einasta orði. Hún hlýtur að hafa verið kynnt einhverjum öðrum en umhvn. þingsins. Ég hlýt að lesa þannig í málið að það hafi verið gert leynisamkomulag á milli stjórnarliða, samkomulag sem útilokað sé að fá upplýst um hér í þinginu, í hverju liggur efnislega, þessi fullkomna samstaða og sátt í sambandi við málið, skipan nefndarinnar. En sáttin var ekki meiri en svo um þetta efni þegar við töldum að ætti að afgreiða málið út úr umhvn., ekki ágreiningur við minni hlutann í nefndinni heldur milli stjórnarliðanna, að það hrikti í því trausta húsi Þórshamri þannig að það voru allir meira og minna þátttakendur í því sem fram fór, ekki bara á 2. hæð heldur á milli hæða. Svo mikill var atgangurinn í þessu máli sem hæstv. ráðherra upplýsir okkur nú um að í hafi tekist fullkomin samstaða og sátt. Það má bara ekki segja frá því í hverju hún er fólgin. Þingið á að ganga til atkvæða um breytingartillögur sem varða málið. Hæstv. ráðherra er algerlega ófáanlegur til að greina frá því hvernig hann hyggst nota skipunarvald sitt. Þetta er afskaplega sérkennilegt mál og greinilegt að það liggur dýpra hjá stjórnarliðinu en maður hafði ætlað. Hitt er auðvitað jafnljóst að Framsfl. hefur bljúgur kysst á vöndinn hjá Sjálfstfl. í málinu. Það er það sem við blasir.

Hæstv. forseti. Aðeins ein setning. Þegar lesin verður eða yfirfarin ræða sú eða það svar við andsvari sem ég veitti áðan, þá held ég að setningin hafi hljóðað svo að það hafi náðst fullkomin samstaða eða sátt milli stjórnarliðanna um þær breytingartillögur sem hér liggja fyrir. Ég vona að það sé alveg skýrt og ljóst hvernig setningin hljóðaði og um hvað hún snerist. Þær breytingartillögur sem hér liggja fyrir eru samþykktar af stjórnarliðinu í það minnsta og ég vona að þær eigi stuðning reyndar fleiri, helst allra hv. þingmanna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og breytingartillögum við frv. til laga um breytingar á þjóðminjalögum frá menntmn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá menntmrn. Einnig hefur nefndin stuðst við umsagnir ýmissa aðila í vinnu sinni um málið. Frv. er m.a. byggt á tilskipun Evrópusambandsins sem hefur að geyma reglur um skil menningarminja sem fluttar hafa verið ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis og reglum ráðs Evrópusambandsins um útflutning menningarminja. Þá er einnig að finna í frv. stefnumörkun varðandi útflutning menningarminja sem hafa sérstakt gildi fyrir íslenska þjóðmenningu og almennt bann við innflutningi erlendra menningarminja fari sá flutningur fram í andstöðu við löggjöf í því ríki sem minjarnar eru fluttar frá. Í núgildandi lögum er ekki að finna skýrar reglur um útflutning eða innflutning menningarminja en ljóst er að mikilvægt er að skýrar lagareglur gildi á þessu sviði. Í frv. er lagt til að 28. gr. gildandi þjóðminjalaga verði felld úr gildi en í staðinn komi í sérstökum kafla laganna mun ítarlegri ákvæði um útflutning menningarminja auk nýrra ákvæða um hömlur við innflutningi menningarminja þegar sérstaklega stendur á. Þjóðminjasafni Íslands er samkvæmt frv. ætlað að fara með daglega og almenna framkvæmd ákvæða frv. og er gert ráð fyrir skipun þriggja manna nefndar kunnáttumanna sem verði safninu til ráðuneytis. Menntmn. mælir með því að frv. verði samþykkt með nokkrum orðalagsbreytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breyting á lögum um sálfræðinga, nr. 40/1976. Nefndarálitið er frá hv. allshn. Nefndin hefur fjallað um frv. og farið yfir umsagnir sem bárust frá Sálfræðingafélagi Íslands og Tryggingastofnun ríkisins. Nefndin leggur áherslu á að með þeirri breytingu sem frv. mælir fyrir um sé engin afstaða tekin til þess hvort Tryggingastofnun ríkisins skuli semja við sálfræðinga um sálfræðiþjónustu til sjúkratryggðra eða ekki. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með svofelldri breytingu: ,,Við bætist ný grein sem hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Jóhanna Sigurðardóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem þetta mælir Sólveig Pétursdóttir formaður, Hjálmar Jónsson, Jón Kristjánsson, Guðný Guðbjörnsdóttir, Kristján Pálsson, Sighvatur Björgvinsson, Ögmundur Jónasson og Árni R. Árnason.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og brtt. vegna frv. til laga um breytingu á tollalögum. Efh.- og viðskn. sendir frá sér þetta álit og stendur að þessum brtt. en hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur fyrirvara sem hann mun væntanlega grein fyrir síðar við umræðuna. Brtt. efh.- og viðskn. eru í 11 liðum. Í 1. lið brtt. er gerð tillaga um nýja skilgreiningu sem er á leyndarkóðun svokallaðri, en hún felst í því að skeyti sem sent er frá tölvu í tölvu getur ekki misfarist á leiðinni vegna þess að sendandi og móttakandi hafa lykla til að leysa úr þessari leyndarkóðun. Í 2. lið er gerð brtt. við 6. gr. og snýr hún að því að skipta upp ábyrgð á milli rekstraraðila frísvæðis og almennra tollvörugeymslna sem og umboðsaðila annars vegar og hins vegar þeirra sem slíkir aðilar eru að vinna fyrir. Í frv. var gert ráð fyrir því að það væri þarna á ferðinni sólídarísk ábyrgð en samkvæmt frv. er leitast við að skilgreina ábyrgðarsviðið þannig að hver um sig beri ábyrgð á sínum upplýsingum með venjulegum hætti. Í 2. lið er enn fremur gert ráð fyrir 10. mgr. 6. gr. falli brott og að bætist við ný málsgrein sem samsvarar þessari leyndarkóðun. 10. mgr. sem ég gat um áðan snýr að því að tollstjórar geti boðið innflytjendum aðstoð við útyllingu á aðflutningsskýrslu gegn gjaldi. Þetta er lagt til að falli niður. Í 3. lið brtt. er gerð tillaga um breytingu á 8. gr. Hún snýr enn fremur að því að skipta upp ábyrgð á röngum upplýsingum. Í 4. lið brtt. er gerð brtt. við 12. gr. Hún snýr að upplýsingagjöf tollyfirvalda og kveður á um að þeim sé skylt að veita almennar upplýsingar og leiðbeiningar um tollflutta vöru, ákvörðun tollverðs, gjaldtöku, útfyllingu á aðflutningsskýrslum, kæruleiðir og hvað eina sem lýtur að tollafgreiðslu. Það er sem sé ekki gert ráð fyrir því að í því felist þjónusta sem tekið er gjald fyrir, heldur er þarna fyrst og fremst á ferðinni tillaga um að tollyfirvöldum sé skylt að veita sjálfsagða þjónustu þeim sem leita til þeirra um leiðréttingar og annað slíkt. Á því hefur verið nokkur misbrestur hingað til. Í 5. lið brtt. er lögð til breyting á 17. gr. Hún snýr að því að ríkistollstjóri geti falið tollvörðum við embætti sitt að annast eftirlits- og rannsóknarstörf hvar sem er á landinu og er tollstjórum skylt að veita nauðsynlega aðstöðu við framkvæmd starfanna. Hann getur á sama hátt falið öðrum starfsmönnum störf á sínu eftirlitssviði hvar sem er á landinu. Hér er rétt að hafa í huga að tollverðir hafa lögregluvald og ekki er reiknað með því að aðrir starfsmenn ríkistollstjóra geti farið með slíkt vald en aðrir starfsmenn geta annast eftirlits- eða rannsóknarstörf hjá einstökum tollembættum eða einstökum aðilum án þess þó að geta beitt slíku lögregluvaldi. Um þetta er nánar fjallað í nefndarálitinu. Síðan er í 5. lið brtt. fjallað um að tollskólinn skuli starfræktur áfram. Enn fremur er tillaga sem um að þegar ríkistollstjóri endurákvarðar gjöld séu þau sambærileg og þegar um er að ræða ákvörðun tollstjóra. Þá er lagt til að það gildi sömu ákvæði um embættisgengi tollstjórans í Reykjavík og gilda um skipun sýslumanna eins og verið hefur. Lagt er til að orðalagsbreyting verði gerð á ákvæðinu varðandi ráðningu tollvarða og síðast en ekki síst er lagt til að það verði sérstaklega kveðið á um við skipun í ríkistollanefnd að nefndarmenn séu hvorki háðir tollyfirvöldum né þeim sem hafa samskipti við tollyfirvöld. Í 6. lið brtt. er lagt til að fjmrh. verði veitt sambærileg heimild til reksturs tollfrjálsra verslana í höfnum og hann hefur í sambandi við flugstöðvar. Í 7. lið er lögð til breyting á 25. gr. þar sem gert er ráð fyrir að frestur tollstjóra til að senda inn tilkynningu um hugsanlega endurákvörðun á gjöldum verði styttur og miðar tillagan að því að innflytjandi hafi jafnan nægan tíma til andsvara ef tollyfirvöld telja vöru ekki rétt tollafgreidda. Í 8. lið er gerð brtt. við 26. gr. Þar er verið að skýra ákveðið málskot til ríkisskattanefndar og kærufrestur lengdur um 3--6 daga. Í 9. lið eru lagðar til breytingar á 30. gr. frv. þar sem kveðið er á um að ekki verði heimilt að framselja tollgæsluvald sem eingöngu er falið tollyfirvöldum til einkaaðila. Eðlilegt þykir að tollyfirvöldum verði heimilað að fela öðrum ákveðna þætti tollafgreiðslu eins og nú er gert. Í 10. lið brtt. er gert ráð fyrir að refsiákvæði laganna breytist og í 11. lið er gert ráð fyrir að sektarheimild verði lækkuð til samræmis við það sem gildir um sektargerðir lögreglu. Hæstv. forseti. Eins og ég gat um í upphafi er þetta samkomulagsmál efh.- og viðskn. Hér er á ferðinni mikið framfaramál og ég vona að þingheimur geti samþykkt þetta mál.

Herra forseti. Ég skrifa undir nefndarálit efh.- og viðskn. með fyrirvara eins og fram kom í máli hv. frsm. og formanns áðan. Fyrirvari minn lýtur einkum að einum þætti þessa máls, þ.e. það sem tengist fyrirkomulagi eða uppbyggingu tollamálanna í landinu. Á því eru gerðar með þessu frv. nokkrar breytingar og um það er ekki deilt að þar sé í sjálfu sér þörf á að taka á málum sem valdið hafa vandkvæðum á undanförnum árum, m.a. allnokkrum ágreiningi um verksvið einstakra aðila innan tollþjónustunnar og þá fyrst og fremst kannski um verksvið og mörk milli ríkistollstjóraembættisins eftir að það kom til sögunnar annars vegar og tollgæslustjóra hins vegar. Þá hluti þarf að setja niður með skýrum hætti en úr því að farið er út í breytingar á stjórnsýslulegri uppbyggingu eða skipulagi tollgæslunnar á annað borð er það mín skoðun að ástæða hefði verið til að skoða mikið betur en gert hefur verið aðrar mögulegar leiðir í þeim efnum. Og að því lýtur fyrst og fremst minn fyrirvari að ég er ekki alls kostar sáttur við að ekki skuli hafa verið lögð meiri vinna og betur farið ofan í saumana á mögulegum breytingum í aðra veru. Á ég þá m.a. við að ég tel að æskilegt hefði verið að hv. Alþingi og efh.- og viðskn. hefði getað gefið sér betri tíma til að kanna til hlítar þá þætti mála. Í stuttu máli er það svo, herra forseti, að við höfum búið við nokkuð gamlan arf hvað varðar skipulag þessara mála sem m.a. lýsa sér í því að tollstjórinn í Reykjavík var jafnframt eins konar yfirmaður annarra tollgæslumanna. Þetta fyrirkomulag er að sjálfsögðu barn síns tíma og ekki um það deilt að það var æskilegt að hverfa frá því þannig að það sem kallað er á fínu tæknimáli hliðsett stjórnvald fær ekki jafnframt með yfirumsjón með verkum annarra sem ættu að vera sambærilega settir í stjórnkerfinu. Í raun var það svo að tollstjórinn í Reykjavík hafði bæði eftirlit með eigin verkum og síðan annarra tollstjóra á sínum tíma. Síðan var ríkistollstjóraembættið stofnað og þá var horft til embættis ríkisskattstjóra og í raun og veru sambærileg hugsun að baki í báðum tilvikum, að verða þyrfti til eitt embætti yfirmanns þessara mála yfir landið allt sem væri ekki beinn framkvæmdaaðili, væri ekki jafnframt með tollgæslu sem slíka í einhverju einu umdæmi á hendi. Nú er valin önnur leið í þessum skipulagsbreytingum en síðan hefur verið farin hvað varðar uppbyggingu skatteftirlitsins og skattamálanna. Þar er eins og kunnugt er búið að aðskilja rannsóknarþáttinn og álagningarþáttinn í embætti ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra. Hér er ekki valin sú leið heldur eru þvert á móti öll þessi verkefni sameinuð undir einu opinberu embætti, embætti ríkistollstjóra. Ég leyfi mér að segja að úr því að menn töldu svo ríka ástæðu vera til þessarar aðgreiningar á sínum tíma að stofna algerlega sjálfstætt embætti skattrannsóknarstjóra hljóta mörg hin sömu rök að eiga við hvað varðar rannsókn tollamála og spurning hvort ekki hefði átt að verða til embætti tollrannsóknarstjóra. Á hinn bóginn má spyrja: Er umfang tollanna og tollgæslunnar slíkt í okkar litla þjóðfélagi að það réttlæti tilvist slíkra sjálfstæðra embætta? Um það má vissulega deila. Þá er eftir sú leið í þessum efnum sem t.d. Danir hafa farið og ég tel að hefði átt að skoða mjög vandlega miðað við okkar aðstæður uppi á Íslandi og það er ósköp einfaldlega að sameina yfirstjórn tolla- og skattamála undir einu embætti, deildaskiptu embætti þar sem væri tolladeild og skattadeild og þá hefði legið á borðinu að sameina síðan rannsóknarþáttinn undir öðru embætti skattrannsóknar- og tollarannsóknarstjóra. Þar með náðu menn hvoru tveggja fram að vera ekki með óþarfa yfirbyggingu og óþarflega mörg embætti í þessum efnum en halda eftir sem áður aðskildum þessum tveimur meginþáttum sem vissulega eru ærin rök fyrir að gera, leitast við að gera eins og kostur er, þ.e. annars vegar framkvæmdahliðinni og álagningu skatta og tolla og hins vegar rannsókn deilumála og úrskurðarmála sem upp koma. Sérstaklega held ég, herra forseti, að það hefði átt að gaumgæfa vel þennan seinni kost sem frændur vorir Danir sem þó eru með mikið meira umleikis í þessum efnum hafa valið, þ.e. að reka ekki sjálfstæða yfirbyggingu á tollgæslunni sem slíkri heldur sameina hana yfirstjórn skattamála. Það er líka rétt að hafa í huga að umfang tollanna og sú fjáröflun sem tollar eru ríkissjóði nú orðið er á undanhaldi og tollgæslan er því í ríkari mæli en áður var fyrst og fremst að verða eftirlitsstörf í okkar þjóðfélagi en ekki fjáröflunaraðgerð með sama hætti og áður var þegar beinir tollar námu mun hærra hlutfalli af tekjum ríkissjóðs. Gæsluhlutinn er hins vegar mjög mikilvægur og þarf ekki að fara mörgum orðum um það hversu nauðsynlegt það er að reyna að halda uppi öflugri tollgæslu. Nægir þar að nefna mál sem bar á góma fyrr í dag, herra forseti, á dagskrá fundarins, þ.e. fíkniefnin og ólöglegan innflutning á þeim í því sambandi. Ég vonast til þess, herra forseti, að þótt þetta verði niðurstaðan hér, sem ég út af fyrir sig get prýðilega sætt mig við hafandi þó á því þennan fyrirvara, þýði það ekki að þessi mál sofni svefninum langa til langs tíma því að ég er sannfærður um að það er þörf á því að skoða þarna ýmsa hluti áfram og huga að skipulagi þessara mála til frambúðar. Fáein orð er rétt að hafa um framkvæmd þessara mála að undanförnu. Mér finnst ekki við hæfi annað en að það sé nefnt í umræðunni að það er vissulega rík þörf á því að lagfæra hluti sem úrskeiðis hafa hafa farið í framkvæmd þessara mála undanfarin ár. Fyrir liggur m.a. álit umboðsmanns Alþingis í framhaldi af erindi sem tollgæslustjóri vísaði þangað þar sem býsna alvarlegar athugasemdir koma fram um framkvæmd þessara mála á undanförnum nokkrum síðustu árum. Mér finnst ekki hægt annað en það sé a.m.k. nefnt í þessari umræðu að í efh.- og viðskn. var farið yfir þessi mál og þar lágu fyrir gögn um hluti sem hafa bersýnilega ekki verið sem skyldi. Á ég þá við þann ágreining og þær deilur sem verið hafa um verksvið og fleira annars vegar en líka athugasemdir og ummæli umboðsmanns Alþingis varðandi þætti sem beinlínis hafa ekki verið sem skyldi með hliðsjón af lögum. Sem dæmi má taka að verkefni hafa verið færð undir ríkistollstjóraembættið umfram það sem lögin gera ráð fyrir eins og þau hafa verið og að ráðning tollvarða og fleira því um líkt hefur ekki verið strangt tekið í samræmi við lagafyrirmæli. Þar er gengið beinlínis svo langt í áliti umboðsmanns að tala um að nauðsynlegt sé að koma á lögmætu ástandi hvað meðferð þeirra mála varðar og það er auðvitað býsna mikið sagt. Herra forseti. Að lokum örfá orð um frv. og breytingartillögur sem hér eru fluttar af efh.- og viðskn. Ég tel að frv. eins og það var fram borið hafi verið langt frá því nógu vandað og vel unnið. Það kom mjög fljótlega í ljós þegar efh.- og viðskn. fór að fara í saumana á því að í því voru fingurbrjótar sem ekki fá staðist. Þar vil ég alveg sérstaklega nefna að mjög óskýr mörk voru dregin um það hvar í raun og veru tollgæsluvaldinu sem slíku væri fyrir komið. Í reynd var það svo að frv., hefði það náð fram að ganga óbreytt, fól í sér að mörk tollgæsluvalds, og þá á ég sérstaklega við lögregluvaldið sem tollverðir hafa, vald til að framkvæma tollgæsluna með valdboði ef svo ber undir, voru mjög óljós og framsal á því valdi hefði getað átt sér stað á grundvelli laganna til annarra en tollvarða. Auðvitað samrýmist það ekki þeirri hugsun sem á bak við liggur. Ætlunin hlýtur að vera að starf tollvarðanna sé fólgið í því eða þeir einir hafi vald til þessara löggæsluþátta sem starfinu tengjast. Hitt er allt annað mál að ákveðnir þættir afgreiðslunnar sem slíkrar og ákveðin innheimta geta verið í höndum annarra aðila. Það er til hægðarauka og í raun og veru tíðkað að aðilar eins og Póstur og sími, jafnvel bankar og fjármálastofnanir geti í vissum skilningi verið afgreiðsluaðilar eða innheimtuaðilar. En það ber að draga skýr mörk á milli annars vegar slíkra þátta og hins vegar tollgæslunnar sjálfrar og löggæsluþáttar hennar. Annað dæmi um þætti sem ekki voru þarna sem skyldi var til að mynda það að frv. gerði ráð fyrir að tollskólinn yrði lagður niður en í ljós kom að tollskólinn er hluti af ekki bara menntun og starfsþjálfun þeirra sem við tollgæsluna starfa heldur er hann líka bundinn í kjarasamninga þeirra sem að þessum málum vinna með þeim hætti að það fær ekki staðist að leggja hann niður miðað við gildandi kjarasamninga og uppbyggingu kjaramála starfsmanna í tollinum. Þessu er sem betur fer kippt í liðinn með breytingartillögum efh.- og viðskn. Þá vil ég nefna líka að löngu tímabærar heimildir til þess a setja á fót tollfrjálsar verslanir í helstu millilandahöfnum landsins eru settar inn í 24. gr. frv. Þetta hefur reyndar verið á dagskrá á undanförnum þingum og fluttar hafa verið breytingartillögur um þetta eða í þessa veru sem ekki hafa náð fram að ganga. Hér er lagt til varðandi helstu tollhafnirnar eða þær hafnir þar sem millilandasiglingar eru í einhverjum mæli svo sem eins og Reykjavíkurhöfn, Ísafjarðarhöfn, Akureyrarhöfn, Seyðisfjarðarhöfn og Vestmannaeyjahöfn að það verði sjálfkrafa í hendi fjmrh. að heimila rekstur eða reka verslanir með tollfrjálsar vörur á þessum stöðum. Þarna eru inni eftir sem áður helstu flugvellir þaðan sem millilandaflug er stundað. Ég vek sérstaka athygli Vestfirðinga á því að þeir færast nú í þennan göfuga hóp bæði hvað hafnir og flugvelli snerta þar sem heimilt er að leyfa rekstur fríhafna. Sömuleiðis hef ég gert að umtalsefni 9. tölul. brtt. sem varða 30. gr. frv. og þau álitamál sem tengjast framsali á tollgæsluvaldi. Ég tel að á því sé enginn vafi að breytingartillögurnar færa málið til betri vegar. Ég er því eftir atvikum ágætlega sáttur við að afgreiða frv. eins og það verður úr garði gert að brtt. efh.- og viðskn. samþykktum, en með þeim fyrirvara um uppbyggingu og stjórnsýsluþáttinn sem ég hef gert grein fyrir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 982 um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 54 frá 16. maí 1992, um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum frá sjútvn. Nefndin hefur fjallað ítarlega um þetta mál og fékk m.a. á fund sinn Árna Kolbeinsson, ráðuneytisstjóra í sjútvrn. Þá komu Kristján Ragnarsson og Eiríkur Tómasson frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Umsagnir bárust frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Hafrannsóknastofnun, Íslenskum sjávarafurðum, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Landssambandi smábátaeigenda, Líffræðistofnun Háskóla Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Sjómannasambandi Íslands og Vélstjórafélagi Íslands. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með tveimur breytingum sem fluttar eru í nefndarálitinu, þ.e. í 1. gr. komi í stað orðsins ,,auðlindir`` orðið: nytjastofnar. Þetta varðar breytingu til samræmis við nýsamþykkt lög um umgengni um nytjastofna sjávar sem nú heita svo en frv. var upphaflega lagt fram undir heitinu frumvarp til laga um umgengni um auðlindir sjávar. Þannig háttar til að í frv. þessu um ákvæði um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum er vísað í áðurnefnd nýsamþykkt lög um umgengni um nytjastofna sjávar og gilda efnisreglur þeirra laga varðandi kvaðir á vinnsluskipum um úrgang sem til fellur við vinnsluna. Seinni töluliður breytingartillagnanna er við 2. málsl. 1. efnismgr. 4. gr. Hann hljóðar svo í frv.: ,,Sama gildir verði það mikil breyting í áhöfn fullvinnsluskips, eða útgerðarháttum þess, að ástæða sé til að ætla að það hafi veruleg áhrif á vinnslu um borð í skipinu.`` Hér er vísað til þeirra tilvika þegar eftirlitsmaður er um borð í veiðskipi fyrst eftir að það fær vinnsluleyfi og sagt að sama skuli gilda ef slík breyting verður á áhöfn eða útgerðarháttum að ástæða þyki til. Sjútvn. leggur til að á þessu verði gerð svofelld orðalagsbreyting og þetta hljóði svo: ,,Sama gildir verði það mikil breyting í áhöfn fullvinnsluskips, útgerðarháttum þess eða búnaði að ástæða sé til að ætla að það hafi veruleg áhrif á vinnslu um borð í skipinu.`` Það þótti sem sagt rétt að taka þarna inn orðið ,,búnað`` því ljóst má vera að einn af þeim þáttum sem gjörbreytt geta aðstæðum til vinnslu um borð í skipunum er nýr búnaður af einhverju tagi sem m.a. gæti tengst breyttri vinnslu. Hugsunin er fyrst og fremst sú að ákvæðin um eftirlitsmenn um borð geti orðið virk verði einhverjar þær breytingar á vinnslunni um borð sem leitt geti af sér nýjar aðstæður sem ástæða sé til að hafa eftirlit með. Hér er það auðvitað fyrst og fremst nýtingarhlutfallið sem menn hafa í huga vegna þess að nýting vinnsluskipanna á sínum aflaheimildum byggir á tilteknum nýtingarstuðlum sem eru nánast einstaklingsbundnir eða persónulega bundnir við hvert vinnsluskip ef svo má að orði komast. Með því er auðvitað nauðsynlegt að fylgjast að þar séu ekki að verða neinar breytingar á sem skekkja þetta fína kerfi. Síðan urðu nokkrar umræður í nefndinni um 2. mgr. 2. gr. en þar er kveðið á um að ráðherra geti með reglugerð ákveðið að um borð í fullvinnsluskipum skuli vera sjálfvirkur tækjabúnaður sem tryggi nákvæma vigtun og skráningu innvegins afla. En slíkur búnaður hefur ekki verið fullþróaður. Hann er ekki fyrir hendi að okkur var tjáð, a.m.k. ekki þannig að menn hafi ráðist í að setja hann upp. Sjútvn. telur ástæðu til að leggja á það áherslu að þessi heimild verði ekki nýtt fyrr en fullnægjandi tækjabúnaður hefur verið þróaður og aðstæður eru orðnar þannig að það sé unnt að koma honum fyrir um borð í skipunum án umtalsverðs kostnaðar þannig að hann falli eðlilega inn í þá vinnslurás sem þar er, með öðrum orðum að undirstrika að þessi heimild verði nýtt hófsamlega þó að út af fyrir sig sé ekki ástæða til að ætla að neitt annað standi til. Forsvarsmenn útgerðarmanna höfðu af þessu ákvæði nokkrar áhyggjur. Þeir töldu það óþarft og óskuðu eftir því að það yrði fellt brott úr frv. En niðurstaða sjútvn. er samt að leggja til að það haldi sér vegna þess að því er ekki að neita að komi slíkur búnaður til sögunnar, verði hann þróaður þannig að hann verði sem sagt sæmilega viðráðanlegur hvað kostnað snertir og auðveldur í uppsetningu, þá væru því samfara miklir kostir að geta þannig sjálfvirkt fylgst með og skráð innveginn afla í skipið. Það yrði þá nothæf viðmiðun til eftirlits og útreiknings á því hvernig hvert og eitt skip væri að nýta sínar aflaheimildir. Þá þyrfti ekki eingöngu að styðjast við og jafnvel alls ekki það flókna fyrirkomulag, nýtingarstuðla, sem nú er notað til þess að umreikna landaðan afla vinnsluskipanna yfir í veiddan fisk. Þá viljum við að lokum taka fram, vegna annarrar athugasemdar sem sjútvn. barst út af þessu máli, að með þessu frv. stendur ekki til að gera neina breytingu á því fyrirkomulagi sem gilt hefur gagnvart smábátum. Menn höfðu af því áhyggjur á sínum tíma þegar fullvinnsluskipalögin voru sett 1992, að hugsanlega gætu ákvæði þeirra tekið til tilvika þegar smábátar eru að fletja fisk og salta um borð og þeir teldust í þeim skilningi vinnsluskip eða verksmiðjutogarar. En það var aldrei ætlunin og er ekki frekar nú en var þá. Það var tekið fram á sínum tíma við afgreiðslu málsins 1992 að ekki stæði til að breyta neitt högum minnstu skipanna sem kynnu í þessum skilningi að stunda tiltekna vinnslu um borð sem oftast og sjálfsagt alltaf er þá undanfari frekari vinnslu í landi. Sjútvn. telur rétt að undirstrika að það er áfram óbreyttur skilningur hennar á þessum lögum og þó þetta frv. verði afgreitt, að ekki sé með því hróflað við stöðu smábátanna, að þeir skuli ekki teljast fullvinnsluskip í skilningi laganna. Í því sambandi má einnig vísa í reglugerð nr. 304/1992, sem gefin var út í kjölfar laganna um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum frá 1992 og undanþiggur smábáta. Undir þetta skrifa svo allir viðstaddir nefndarmenn í sjútvn. Ágúst Einarsson sem sat fund sjútvn. sem áheyrnarfulltrúi var einnig samþykkur áliti þessu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hluta samgn. um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um vegáætlun fyrir árin 1995--1998 ásamt meðfylgjandi breytingartillögum á þskj. 891 frá meiri hluta samgn. Nefndin fjallaði um málið með hefðbundnum hætti og fékk á sinn fund fulltrúa Vegagerðarinnar og fór yfir þágildandi vegáætlun sem samþykkt var á liðnu ári fyrir árin 1995--1998. Það var fyrsta vegáætlunin sem var samþykkt eftir að ný vegalög tóku gildi vorið 1994. Við afgreiðslu fjárlaga á síðastliðnu ári var ákveðið að útgjöld til vegamála yrðu lægri en vegáætlun gerði ráð fyrir. Samkvæmt þingsályktunartillögunni eins og hún liggur hér fyrir er einungis tekin til endurskoðunar áætlun yfirstandandi árs en nefndin leggur að auki til breytingar á flokkun vega í vegáætlun. Vinnutilhögun við afgreiðslu tillögunnar var með hefðbundnu sniði. Nefndin hefur fjallað um skiptingu fjár á milli kjördæma og á milli einstakra verkefna undir liðnum Stórverkefni. Fjárveitingar til kjördæma lækka hlutfallslega í samræmi við forsendur tillögunnar. Við skiptingu fjár til stórverkefna var sömu aðferð beitt og áður, þ.e. allar fjárveitingar til þeirra lækka hlutfallslega. Þingmannahópar kjördæmanna hafa unnið tillögur til breytinga á skiptingu fjármagns til einstakra verkefna innan almennra verkefna og framkvæmdaátaks á stofnvegum svo og til verkefna á tengivegum. Meiri hluti nefndarinnar tekur upp tillögur þingmannahópanna og fellir þær inn í sínar breytingartillögur. Tvær breytingar eru gerðar á tekjuáætlun tillögunnar og hækka áætlaðar tekjur samtals um 84 millj. kr. vegna breytinganna á þessu ári. Fyrri breytingin er sú að nýr liður, 1.1.5. Innheimtuátak í þungaskatti, 50 millj. kr., bætist við markaðar tekjur. Í tengslum við frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1996 endurskoðaði ríkisstjórnin forsendur fyrir framlögum til Vegagerðarinnar. Þar kom fram að eftirlit með innheimtu og skilum þungaskatts hefur verið aukið að undanförnu og til stendur að auka það enn árið 1996. Þessar tekjur eru áætlaðar 50 millj. kr. og er sú upphæð tekin inn í tekjuáætlunina. Í skiptingu útgjalda er þessum 50 millj. kr. bætt við lið 2.2.3.6. Vatnaskemmdir. Þar sem þetta viðbótarfjármagn er háð því að tekjurnar skili sér er Vegagerðinni óheimilt að ráðstafa þessu fé fyrr en ljóst er að svo verði. Seinni breytingin varðar nýjan lið, 1.1.6. Hækkun á þungaskatti, 34 millj. kr. Þungaskattur var hækkaður um 3,2% við síðustu áramót en ekki hafði verið gert ráð fyrir því við mat á mörkuðum tekjum. Sú hækkun ætti að gefa um 60 millj. kr. í tekjuauka. Á móti kemur að 98 oktana blýbensín verður ekki lengur á markaði. Við það lækka tekjur af bensíngjaldi nokkuð og er sú lækkun metin á um 26 millj. kr. Mismunurinn, 34 millj. kr., er tekinn inn í tekjuáætlun vegáætlunar. Í skiptingu útgjalda er þessari upphæð bætt við lið 2.2.3.5. Öryggisaðgerðir, en mikil þörf er á auknum aðgerðum til að draga úr umferðarslysum. Þar sem hér er verið að auka verulega framlög til þessa verkefnis og ljóst að stórauka má aðgerðir á þessu sviði er eðlilegt að skipting fjár til öryggisaðgerða verði lögð fyrir í samgn. áður en framkvæmdir hefjast. Loks eru gerðar tillögur um nokkrar breytingar á flokkun vega eins og fram kemur í breytingartillögunni. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingum sem fram koma á sérstöku þingskjali. Undir þetta rita auk undirritaðs Kristján Pálsson, Magnús Stefánsson, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson og Árni Johnsen. Til viðbótar við þetta sem lýtur sérstaklega að þeim breytingartillögum sem ég hef nú þegar gert grein fyrir er kannski ástæða til að fara örfáum almennum orðum um stöðu þessara mála, stöðu vegáætlunar og stöðu þeirra framkvæmda sem unnið hefur verið að á undanförnum árum. Það er auðvitað ljóst að um er að ræða niðurskurð frá vegáætluninni eins og hún var samþykkt á síðasta ári. Niðurskurðurinn nemur tæpum 800 millj. kr. og hefur auðvitað nokkur áhrif þó ég leyfi mér að fullyrða að í öllum meginatriðum helst sú framkvæmdaröðun sem hafði verið áætluð og gengið frá í vegáætluninni sem nú er í gildi fyrir árin 1995--1998. Það er líka fróðlegt að skoða sérstaklega, vegna þess að nokkuð hefur verið gert úr því að verið sé að skera þetta óhóflega niður, að ef við lítum á framlög til nýrra þjóðvega á síðustu tíu árum þá blasir við að ef undan eru skilin fjögur síðustu ár, þ.e. 1992--1995, þá verður það þannig þrátt fyrir þennan niðurskurð, að ársins 1996 verður minnst sem talsvert mikils vegagerðarárs. Framlög til framkvæmda við nýja þjóðvegi á þessu ári eru viðlíka og árið 1991 og talsvert meiri heldur en á öllum árunum 1986 til og með ársins 1990. Það eru með öðrum orðum aðeins árin fjögur þegar við lögðum í sérstakt framkvæmdaátak á árinu 1992 til ársins 1995 sem framlög til nýrra þjóðvega eru meiri en þau verða á þessu ári miðað við þá niðurskornu vegáætlun sem við erum hér að ræða um. Það er líka fróðlegt og nauðsynlegt að við áttum okkur aðeins á þeirri útgjaldaþróun til einstakra málaflokka sem orðið hefur á undanförnum árum. Það er t.d. ljóst að við höfum verið til viðbótar við almenna aukningu í vegaframkvæmdum að auka framlög til sumarviðhalds og vetrarviðhalds á undanförnum árum og jafnvel þrátt fyrir þann niðurskurð sem við þurfum að búa við á þessu ári þá eru eftir sem áður framlög t.d. til sumarviðhalds með því mesta sem við höfum dæmi um á undanförnum tíu árum. Svipaða sögu er raunar að segja líka um vetrarviðhaldið, þ.e. snjómoksturinn, sem hefur vaxið jöfnum skrefum á undanförnum árum. Þetta er dálítið athyglisvert vegna þess að mjög margir hafa ímyndað sér að með batnandi vegasamgöngum dragi úr snjómoksturskostnaði. En sannleikurinn er auðvitað sá að við höfum á undanförnum árum verið að mæta aukinni eftirspurn eftir bættum snjómokstri, aukinni tíðni snjómoksturs sem hefur auðvitað leitt til þess að við erum að verja talsvert meira fé til þess þáttar vegáætlunar en við höfum gert á undanförnum árum. Virðulegi forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að við áttum okkur á þessu. Ég ítreka að það er ljóst að við erum að draga saman seglin í vegamálum miðað við það sem best gerðist á velmektarárunum þegar við vorum að framkvæma verulega undir nafni framkvæmdaátaksins, hins sérstaka framkvæmdaátaks sem var í gildi á árunum 1992--1995. Engu að síður verður þessa árs minnst fyrir það að hér eru á ferðinni verulegar framkvæmdir sem munu skipta miklu máli. Ég get nefnt í því sambandi að á þessu ári verður unnið af fullum krafti við þverun Gilsfjarðar. Það standa yfir stórframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, m.a. í Ártúnsbrekkunni. Og af því að hér liggja m.a. fyrir breytingartillögur sem lúta sérstaklega að því svæði landsins þá er nauðsynlegt að því máli sé til haga haldið að framlög til höfuðborgarsvæðisins vegna nýrra þjóðvega eru óvenjulega mikil á þessu ári, um 808 millj. kr. þrátt fyrir allt. Þau voru um 1.100 millj. kr. í fyrra. Samanlagt eru þetta tæplega 2 milljarðar kr. sem varið er til nýrra þjóðvega á höfuðborgarsvæðinu á þessum tveimur árum. Sé þetta enn skoðað í sögulegu samhengi þá er það auðvitað alveg ljóst mál að þetta eru miklu hærri tölur en við höfum átt að venjast. Ég get tekið sem dæmi að árið 1994 nam þessi upphæð 580 millj. kr., 1986 svo ég taki fyrsta árið í viðmiðuninni, 144 millj. kr. til samanburðar við 808 millj. kr. á þessu ári. Ég held því að þegar menn skoða málin af mikilli sanngirni og í sögulegu samhengi þá auðvitað ljóst að það er verið að leggja veruleg framlög að gefnu tilefni í vegamál hér á höfuðborgarsvæðinu og að ég hygg, virðulegur forseti, að þegar öllu er til haga haldið þá sé ljóst mál að það er ósanngjarnt sem hefur komið fram í áliti manna að sérstaklega sé verið að ráðast á höfuðborgarsvæðið varðandi vegamálin. Virðulegi forseti. Þetta vildi ég segja sem inngang að þeirri umræðu sem hér á eftir að fara fram um vegáætlun. Ég þakka um leið samgn. fyrir ágæta samvinnu í þeirri vinnu sem fram fór í nefndinni um málið.

Herra forseti. Það mundi gleðja geð mitt snöggtum meira ef hv. þm. Einar K. Guðfinnsson mundi hlýða á mál mitt. En nú sé ég að hann hefur þegar komið hér inn í salinn. Herra forseti. Hv. þm. sagði að ef málin væru skoðuð af mikilli sanngirni þá kæmi í ljós að ekki væri hægt að fetta fingur út í þá hraksmánarlegu meðferð sem mér sýnist höfuðborgarsvæðið fá í þeim tillögum sem hv. þm. hefur leyft sér að kynna hér í kvöld. Herra forseti. Nú veit þingheimur að ég er fullur sanngirni, sér í lagi til þessa hv. þm. En ég get samt sem áður ekki fallist á að framlögin til höfuðborgarsvæðisins séu slík að það sé hægt að koma hingað og hrósa sér af þeim eins og hv. þm. gerði. Ég fæ ekki betur séð, herra forseti, en að sú staðhæfing þingmanns að framlög til þjóðvegagerðar á höfuðborgarsvæðinu séu óvenjuhá, standist alls ekki þá skoðun sem hlýtur að fara fram á þessu máli. Ég veit ekki betur en að sá niðurskurður sem hv. þm. hefur verið að kynna hér valdi því að dregið er úr framlögum til þjóðvegagerðar á höfuðborgarsvæðinu um 36% en aðeins 17% annars staðar á landinu. Ég spyr hv. þm.: Er þetta rétt eða rangt? Er það rétt að verið sé að draga allverulega mikið meira úr framlögum til þjóðvegagerðar á höfuðborgarsvæðinu en annars staðar? Það er nauðsynlegt að þetta komi fram, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég gat ekki hlustað á fyrstu 10 sekúndurnar í máli hv. þm. var sú að ég vék mér hér til hliðar í því skyni að reyna að nálgast tillögu þá sem hann ásamt nokkrum öðrum þingmönnum flutti, sem við annað tækifæri mundi væntanlega vera kallað kjördæmapot, tillögu sem mig minnir að hafi gengið eitthvað út á það að rétta sérstaklega hlut þess kjördæmis sem hv. þm. er þingmaður fyrir. En því miður vegna kveinstafa hv. þm. þá gat ég ekki gefið mér tíma til að finna tillöguna og get því miður ekki lesið upp úr henni hér. Það er hins vegar rangt hjá hv. þm. að niðurskurðurinn til höfuðborgarsvæðisins sé 35%. Þannig er mál með vexti að það er verið að lækka framlög til framkvæmdaátaksins, svokallaðs höfðatöluátaks, um þessi 35% eða 36%, en það hefur með öðrum orðum auðvitað áhrif á framlögin alls staðar þar sem menn nutu þessa framkvæmdaátaks. Það er hins vegar ljóst að vegna þess að hér er mannfjöldinn mestur þá naut höfuðborgarsvæðið þess sérstaklega þegar ákveðið var að leggja í sérstakt átak á grundvelli höfðatölureglunnar. Síðan var pólitísk ákvörðun tekin um að lækka framlagið um 35% eða 36%. En að öðru leyti hefur höfuðborgarsvæðið fengið alveg sambærilega meðhöndlun og önnur verkefni að því undanskildu að sjálfsögðu að það er fullkomlega í heiðri haft það samkomulag sem gert var á sínum tíma milli þáv. hæstv. fjmrh. og þáv. borgarstjóra um sérstök skuldaskil milli Reykjavíkurborgar og ríkisins. Því er sem sagt haldið til hliðar. Það er gert upp að fullu og síðan er það sem eftir stóð skert um 17% eða þar um bil.

Herra forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson er svo ærlegur og vel gerður að hann getur ekki komið í þennan stól og farið með fals og svik. Þess vegna mátti finna í máli hans staðfestingu á því sem ég var að segja hér rétt áðan. Það er einfaldlega staðreynd að það er verið að skera niður framlög til þjóðvegagerðar á höfuðborgarsvæðinu og það nemur einhvers staðar á bilinu 33%--36%, þ.e. miklu meiri niðurskurður heldur en annars staðar á landinu. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort það geti stafað af því að aðeins einn af níu nefndarmönnum í samgn. kemur úr Reykjavíkurkjördæmi. Svo kemur hv. þm. og kvartar undan því að ég standi hér í kjördæmapoti vegna þess að ég legg fram þá sanngjörnu tillögu ásamt ýmsum öðrum hv. þm. að stórhækkun á bensíngjaldi renni ekki fortakslaust í hít fjmrn. heldur verði varið til þeirrar réttmætu framkvæmdar sem felst í því að tvöfalda akbrautir í Ártúnsbrekku. Herra forseti. Ég er viss um að hinn ágæti formaður samgn. gerir sér grein fyrir því að niðurskurðurinn sem felst í þessu bitnar ekki aðeins á Reykvíkingum heldur öllum þeim sem þurfa að sækja til Reykjavíkur. Hann veit auðvitað að vegna þessa niðurskurðar sem hann illu heilli hefur lagt sína blessun yfir treystir Vegagerðin sér ekki til að ljúka framkvæmdum í Ártúnsbrekku í einum áfanga. Það myndast því flöskuháls í brekkunni sem felur í sér slysahættu því þarna fara tugir þúsunda bíla um á hverjum einasta degi. Herra forseti. Ég held að það sé með engum móti hægt að kalla það kjördæmapot af einum vesælum þingmanni Reykjavíkurkjördæmis þó hann komi hingað og velti því fyrir sér hvort ekki sé rétt að taka þessar 200--300 millj. kr. sem eru aukalega tekjur til ríkissjóðs vegna hækkunar bensíngjalds til að fjármagna þessa framkvæmd. Er ekki hv. þm. Einar K. Guðfinnsson mér sammála um að það væri sanngjarnt að þetta fjármagn sem kemur af hækkun bensíngjalds færi í þessa arðbæru framkvæmd? Þá mundi hann eiga miklu auðveldara með að komast til og frá höfuðstaðnum á tíðum ferðalögum sínum til síns eigin kjördæmis vestast og nyrst á landinu.

Virðulegi forseti. Það er sama hversu lengi hv. þm. hamast í þessu máli. Hann kemst ekki fram hjá því að framlög til vegamála á höfuðborgarsvæðinu hafa aldrei verið meiri en á tveimur síðustu árum. Þau voru í fyrra eins og ég sagði yfir 1.100 millj. kr. Þau eru rúmlega 800 millj. kr. á þessu ári og það er augljóst mál ef við skoðum þetta yfir eitthvert tímabil að hér er um að ræða margföldun. Ég nefndi árin 1986--1988 þegar framlögin til vegamála voru á bilinu 140--170 millj. kr. Nú erum við að tala um framlög á tveimur árum upp á u.þ.b. einn milljarð á ári. Svo tala menn um að það sé einhver hraksmánarleg meðferð á höfuðborgarsvæðinu þegar það blasir við að verið er að áttfalda eða nífalda framlögin frá þessum árum sem ég nefndi til viðmiðunar. Þetta er því alveg fráleitt mál. En í þessu lenda menn sem horfa á málin út frá óskaplega þröngum sjónarhóli. Þeir nota aðferð kjördæmapotaranna með gamla laginu, horfa aldrei vítt um landið og skoða málin bara út frá þröngu sjónarhorni kjördæmapotarans. Þá lenda menn í því að geta aldrei nokkurn tíma borið saman hluti á sanngjarnan hátt. Það er þannig málflutningur sem hv. þm. tileinkaði sér. Ég vil minna hv. þm. á að hæstv. fjmrh. greip til þess ráðs að lækka bensíngjaldið til þess að koma til móts við bíleigendur í stað þess að setja þetta í ríkishítina eins og hv. þm. hefði örugglega gert. Enda er hann sósíalisti að upplagi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hluta samgn. um till. til þál. um breytingu á þingsályktun um vegáætlun fyrir árin 1995--1998. Undir þetta minnihlutaálit rita auk mín hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir og hv. þm. Ragnar Arnalds. Auk þess sat hv. þm. Kristín Halldórsdóttir fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hún samþykk því áliti sem ég mun nú gera grein fyrir. Minni hluti nefndarinnar gagnrýnir harðlega þann niðurskurð á fjármagni til vegamála sem gert er ráð fyrir á gildandi vegáætlun fyrir árin 1995--1998. Aðeins ári eftir að samþykkt er vegáætlun til fjögurra ára, 1995--1998, er fjárhagslegum forsendum hennar gjörbreytt. Bæði hefðbundin framlög og framlög til framkvæmdaátaks eru skorin verulega niður með fjárlögum þannig að vegáætlunin er öll úr skorðum. Áætlunargerð til lengri tíma, samanber vegáætlun sem gildir fjögur ár fram í tímann, er vinnubrögð sem hljóta að teljast skynsamleg. Á þann hátt er unnt að hafa heildaryfirsýn yfir brýnustu verkefni auk þess sem allir hlutaðeigandi aðilar geta lagað sig að þeirri framtíðaráætlun. Hins vegar er grundvallaratriði að slík áætlunargerð standist og sé þannig marktæk. Allar breytingar í niðurskurðarátt á áætlunartímabilinu gera það að verkum að trúverðugleiki áætlunarinnar verður að engu. Því er ekki eingöngu verið að breyta áætlun yfirstandandi árs heldur er í raun verið að gefa til kynna að vænta megi svipaðra vinnubragða á seinni hluta tímabilsins, á árunum 1997 og 1998. Með öðrum orðum, vegáætlun er ekki lengur marktækt plagg og ljóst að heildarendurskoðunar er þörf. Minni hlutinn lýsir yfir vonbrigðum með almennan niðurskurð á framlagi til vegamála sem er að meðaltali um 18,2%. Atvinnuleysi er enn mikið um allt land og niðurskurður framkvæmda kemur sér víða mjög illa, ekki síst utan Faxaflóasvæðisins þar sem ekki er um neinar stóriðjuframkvæmdir að ræða, en þar að auki lækka framlög til svokallaðs framkvæmdaátaks um heil 36%. Framkvæmdaátakinu var eins og kunnugt er skipt eftir höfðatölureglunni þannig að loks urðu til fjármunir til brýnna framkvæmda sem skila hámarksarði, m.a. á höfuðborgarsvæðinu. Niðurskurðurinn mun því seinka verulega að langþráðum markmiðum um vegabætur á suðvesturhorni landsins verði náð. Má þar nefna niðurskurð á löngu tímabæru verkefni í Ártúnsbrekku, en breytt áætlun fyrir það verkefni eykur mjög slysahættu. Einnig verða brýn og hagkvæm verkefni á landsbyggðinni fyrir niðurskurðarhnífnum. Samanlagt vantar um 800 millj. kr. á þessu ári til að unnt sé að standa við fyrirheit og áform í gildandi vegáætlun. Það eru óþolandi vinnubrögð. Undirritaðir nefndarmenn gera á hinn bóginn ekki athugasemdir við skiptingu fjármuna til einstakra verkefna enda hafa kjördæmahópar þingmanna fjallað um það mál og náð um það samkomulagi. Í því ljósi munu undirritaðir nefndarmenn greiða þingsályktunartillögu um skiptingu fjármuna á einstök verkefni atkvæði sitt en vísa að öðru leyti allri ábyrgð á hendur þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna sem með afgreiðslu fjárlaga í desember sl. kipptu fjárhagslegum stoðum undan gildandi vegáætlun. Þannig hljóðaði álit minni hluta samgn., virðulegi forseti. Ég held að hér við upphaf þessarar umræðu verði ekki hjá því komist að fara til viðbótar nokkrum orðum um ræðu hv. framsögumanns, Einars K. Guðfinnssonar og einnig þau tíðindi sem gerst hafa frá því nefndin afgreiddi þetta mál frá sér fyrir einhverjum dögum síðan. Ég hygg að það sé kannski allt að hálfur mánuður. Það er í raun hálfbroslegt að heyra hv. formann nefndarinnar reyna að telja sjálfum sér trú um að allt sé þetta nú býsna gott og blessað þegar á heildina er litið. Hann orðaði það á þann veg að allar helstu forsendur gildandi vegáætlunar stæðust þrátt fyrir að heilar 800 millj. kr. vantar í þessa áætlun. Með öðrum orðum, þær eru léttvægar fundnar þessar 800 millj. kr. sem samkvæmt gildandi þingsályktun átti að ráðstafa á yfirstandandi ári. Það er alveg sama hvernig tölum er velt til og frá og hvort sem fundnir eru einstakir minni háttar liðir sem breytast eitthvað til bóta milli ára, jafnvel frá gildandi vegáætlun. Fram hjá því verður ekki horft að gatið í ár er upp á heilar 800 millj. kr. Það eru tölur sem þarf ekkert að deila um og enginn deilir í raun um. Virðulegur forseti, eftir því var tekið að hæstv. ráðherra kom seint til þessarar umræðu og helst illa við hana. Það er eðlilegt. Honum líður vitaskuld illa undir þessu. Það mátti heyra hér í framsögu hans með þessari þáltill. sem var afskaplega hógvær og allsendis ólík því sem gerist og gengur þegar hæstv. samgrh. á í hlut. Til upprifjunar vil ég með leyfi forseta lesa hér stuttan kafla úr ræðu hæstv. ráðherra frá því hann mælti fyrir þessari tillögu. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Ástæðan fyrir því að vegáætlun var skorin niður og sömuleiðis hafnaáætlun og flugmálaáætlun var sú að ríkisstjórnin hafði einsett sér að afgreiða fjárlög svo að halli á þessu ári yrði ekki meiri en 4 milljarðar kr. Þó svo að menn einbeittu sér að því að reyna að ná rekstrargjöldum niður og draga úr eyðslu ríkissjóðs fundu menn ekki ráð til þess umfram það sem í fjárlögum segir og af þeim sökum voru framlög til framkvæmda skorin niður og þar á meðal framlög til vegamála.`` Það er því ljóst að hæstv. ráðherra er tæpast mönnum sinnandi vegna þeirrar meðferðar sem hann hefur orðið fyrir af hálfu hæstv. fjmrh. en það virðist ekki nóg að gert. Ekki eingöngu var hann tekinn á hné hæstv. fjmrh. hér í desember sl. við afgreiðslu fjárlaga heldur liggur það líka fyrir núna á síðustu dögum að hækkun á bensíni eykur tekjur og hefði átt við eðlilegar aðstæður að auka tekjur til vegamála. Hæstv. fjmrh. greip til þess ráðs að lækka hlutfallið í bensíngjaldinu en þrátt fyrir þá lækkun er sýnt að tekjuáætlun sú sem hér er mælt fyrir er ekki raunhæf. Tekjurnar verða með öðrum orðum meiri. Ég hygg að það séu fjármunir í hendi og miklu líklegra að þeir fjármunir muni skila sér og tekjurnar aukast en til að mynda þeir fjármunir sem meiri hluti samgn. telur sér til tekna varðandi herta innheimtu af þungaskattinum upp á 50 millj. kr. sem varið er hér til tiltekinna verkefna en þó með þeim skilyrðum að þeim megi ekki eyða nema peningarnir komi. Ég hlýt því eðlilega að spyrja hæstv. ráðherra og sömuleiðis hv. formann samgn., til þess hefur ekki gefist tóm í nefndinni þar sem þessi tíðindi gerðust ekki fyrr en eftir að málið var þaðan út tekið, hvort þeir séu sammála því ráðslagi hæstv. fjmrh. að fullyrða strax í viðtölum við fjölmiðla að þessar aukatekjur rynnu ekki til vegagerðar eins og lög segja til um því hér er um markaðan tekjustofn að ræða heldur, eins og hæstv. fjmrh. orðaði það í einhverju sjónvarpsviðtalinu, væri gott að fá þetta í ríkiskassann. Ég undirstrika enn og aftur, virðulegi forseti, að mér er fullkunnugt um að hlutfallið var lækkað á bensíngjaldinu. En eftir sem áður vegna þróunar verðs á bensíni er sýnt og um það þarf ekki að deila að það koma til auknar tekjur. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra sammála því að þessir peningar verði gerðir upptækir af hálfu hæstv. fjmrh. og renni til annarra verkefna en vegamála? Nákvæmlega sömu spurningar hlýt ég að spyrja hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, formann samgn., og ég tek fram algerlega óháð því í hvaða tilteknu verkefnum þeim yrði ráðstafað. Ég hygg að þrátt fyrir allt mætti ná um það viðunandi samkomulagi í nefndinni og hinum einstöku þingmannahópum. En mikilvægi þess að fjármunirnir renni til þeirra hluta sem tekjustofnarnir segja til er auðvitað óumdeilt að minni hyggju og þess vegna hlýt ég að knýja á um svör við þessari lykilspurningu í málinu. Ég sagði áðan, virðulegur forseti, og vil árétta það að það var býsna aumlegt fannst mér yfirklórið hjá hv. formanni samgn. þegar hann reyndi að bera því við að þrátt fyrir allt væri hann býsna ánægður ef frá væru talin eins og hann orðaði það sjálfur, síðustu fjögur ár sem vissulega voru mjög framsækin ár í þessu sambandi og menn stigu veigamikil skref í áttina til þess að ráðast í stórverkefni og ljúka þeim. Því hlýt ég að gagnálykta og spyrja: Er þessu átaki þar með lokið? Eru menn að blása af þá sókn sem sannarlega var hafin á síðustu fjórum árum í vegamálum og endurbótum á þeim vettvangi? Ber að líta svo á að nú sé að hefjast ný tíð sem menn eru að marka með þessari breytingu á yfirstandandi ári á gildandi vegáætlun? Jafnframt hljóta spurningar að vakna sem er á engan hátt svarað í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir en minni hluti nefndarinnar kallar mjög ákveðið eftir. Er ekki hægt að álykta sem svo að menn séu í raun ekkert eingöngu að breyta framlagi til vegamála á yfirstandandi ári heldur stefni ýmislegt í það að vegáætlun í tvö ár, þ.e 1997 og 1998 verði sama markinu brennd? Eða er hægt að fá yfirlýsingu hér hjá hæstv. samgrh. í þá veruna að hann hyggist leggja höfuð sitt að veði fyrir því að vegáætlun 1997 og 1998 sem enn þá er ekki hreyft við, standist? Eða megum við eiga von á því, virðulegi forseti, að þurfa að hefja þennan sama leik, þ.e. krukka enn á ný í gildandi vegáætlun eftir að fjárlög fyrir árið 1997 hafa verið afgreidd í desember næstkomandi? Með öðrum orðum, er þessi vegáætlun þá fullkomlega marklaust plagg? Þetta held ég að sé nauðsynlegt að taka upp. Við í minni hluta samgn. höfðum það á orði að auðvitað væri langheiðarlegast að skoða málin í heild því ég árétta það enn og aftur, virðulegur forseti, að það eru mjög skynsamleg vinnubrögð að reyna að marka stefnu til lengri tíma með þeim hætti sem vegáætlun gerir ráð fyrir. En það er verra en ekki að gera það ef menn ætla síðan um leið og blekið þornar af undirskriftinni að taka slíkar áætlanir upp og gjörbreyta þeim eins og nú hefur verið gert. Virðulegi forseti. Ég vil hins vegar segja það að minni hluti nefndarinnar telur úr af fyrir sig samstarfið í nefndinni hafa gengið prýðilega og undir sanngjarni forustu formanns hennar. Skiptingin á þeim takmörkuðu fjármunum sem til ráðstöfunar voru gekk býsna vel. Það komu auðvitað þingmannahópar að venju að því máli og minni hluti nefndarinnar gerir í sjálfu sér ekki athugasemdir við þá skiptingu, hvorki milli kjördæma né á einstök verkefni innan kjördæma. Á hinn bóginn verður ekki hjá því komist að undirstrika enn og aftur að niðurskurðurinn er mismunandi eftir flokkum. Hann er langmestur á framkvæmdaátakinu eins og hér hefur fram komið upp á 36% og það þýðir bara eitt sama hvernig menn velta því til og frá að hann verður hvað harðastur hér á þessu svæði sem gerir það að verkum eins og hér hefur verið bent á fyrr í þessari umræðu að stórverkefni sem mikilvægt er einmitt að taka á skömmum tíma og heildstætt verður að brjóta niður í tvær eða fleiri einingar. Það eru vond vinnubrögð, það eru smáskammtalækningar sem ég hygg að flestir hafi bundið vonir við að tilheyrðu liðinni tíð. Þannig var ekki staðið að verki á átaksárunum, síðustu fjórum árum, og ég trúi því ekki að núv. stjórnarflokkar ætli að fara að taka upp gömlu vinnubrögðin. En allar vísbendingar eru auðvitað í þá átt að átakinu í vegamálunum sé lokið og nú hefjist ný tíð í þeim efnum. Þegar góðærið gengur í garð þá fara menn fyrst að skera svo um munar í hinum arðbæru og eftirsóknarverðu framkvæmdum sem vegamálin annars eru.

Herra forseti. Mér er ljúft að svara við þeim fyrirspurnum sem fram komu. Það er misskilningur hjá hv. þm. að hér sé gert ráð fyrir því að fella niður það sem kallað hefur verið framkvæmdaátak. Eins og honum er jafnkunnugt og mér var gert ráð fyrir því að flýta heldur framkvæmdum vegna atvinnuástandsins þannig að tekjum fjögurra ára yrði ráðstafað einkum á árunum 1995 og 1996 og lítillega á árinu 1997 en tekjur kæmu síðan inn á árinu 1999. Þannig að það yrðu tekin lán á þessum árum til framkvæmda sem yrðu endurgreidd af þessu sérstaka fé á árinu 1999. Nú veit ég að hv. þm. er þetta jafnkunnugt og mér. Með þeirri þingsályktun sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir því að ekki komi til þessarar 350 millj. kr. lántöku en í staðinn verði unnið fyrir þá fjármuni á árinu 1999. Að því leyti sem þetta snertir höfuðborgina sérstaklega umfram önnur kjördæmi er auðvitað rétt að hér er um frestun að ræða, ekki niðurskurð heldur frestun eins og upplýst var við fyrri umræðu þessa máls og eins og gengið var frá í hinni sérstöku tekjuöflun sem er á bak við framkvæmdaátakið. En það er auðvitað alveg rétt hjá hv. þm. að Reykjavík fer verst út úr því að þessi háttur var upp tekinn, Norðurland eystra næstverst. Mig minnir raunar að einn af þeim flutningsmönnum sem eru með hv. þm. á sérstakri breytingartillögu um 200 millj. kr. til Reykjavíkur hafi greitt atkvæði gegn framkvæmdaátakinu á síðasta Alþingi, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, og er auðvitað gott til þess að vita ef heldur hefur birt yfir henni í sambandi við það sem ég er að gera í vegamálum.

Virðulegi forseti. Mínar spurningar lutu ekki að því að fá útskýringar hjá hæstv. ráðherra tæknilegs eðlis hvernig að þessum niðurskurði væri staðið. Það er mér löngu ljóst og það liggur fyrir í öllum forsendum máls. Mín spurning snerist eingöngu um það hvort það væri rétt mat af hálfu formanns nefndarinnar að því átaki í vegamálum, framkvæmdaátaki og þessum hefðbundnu framlögum sem hefur birst í háum framlögum til þessa mikilvæga málaflokks, væri lokið.  Ég veit nákvæmlega allt um það hvernig að þessum sparnaði á að standa með lánveitingum og öðru. Það er ekki lykilatriði þessa máls. Ég spurði enn fremur: Má vænta þess að einhverjar ámóta upphæðir, 800 millj. kr. eða þar um bil, komi til með að vanta inn í þær forsendur sem vegáætlun byggir á fyrir árin 1997 og 1988?

Herra forseti. Það er til lítils að svara fyrirspurnum ef ekki er tekið eftir svarinu. Ég sagði skýrt hér áðan að framkvæmdaátakið mundi halda áfram. Hér væri einungis um frestun á framkvæmdum að ræða. Það yrði ekki tekin lán til framkvæmda eins og áður hafði verið gert ráð fyrir heldur mundu framkvæmdirnar falla á það ár sem tekjurnar koma inn og þá erum við að tala um árið 1999. Ef hv. þm. vill fara rétt með það. Hv. þm. gerði því skóna að verðhækkun á bensíni mundi sjálfkrafa auka tekjur til vegagerðar. Þetta er misskilningur. Fast gjald af bensíni rennur til vegamála en hins vegar munu þau gjöld sem tengjast verði til hækkunar eða lækkunar á bensíni falla í ríkissjóð og er auðvitað virðisaukaskatturinn dæmigerðastur af þeim gjöldum. Í sambandi við þá lækkun sem var gerð á tekjum til ríkissjóðs nú á dögunum var það ákveðið að ríkissjóður tæki minna til sín en áður en Vegasjóður héldi sínu og er gert ráð fyrir því að við það verði staðið í samræmi við þá vegáætlun sem hér liggur fyrir. Það er því ekki um að ræða að til rýmkunar eða minnkunar á tekjum Vegasjóðs komi en á hinn bóginn er það misskilningur að þessar tekjur aukist eða minnki með verði á bensíni.

Virðulegi forseti. Ég hef á því fullan skilning að hæstv. ráðherra vilji ekki tala um yfirstandandi ár né heldur þau ár sem gildandi vegáætlun segir til um, árin 1997 og 1998. Hann vill aðeins tala um árið 1999. Það er bara ekki á dagskrá hér, virðulegi forseti. Mín spurning snerist ekki tæknilega um það hvernig menn hefðu fjármagnað framkvæmdaátakið sérstaklega. Mín spurning laut einfaldlega að þeim 800 millj. kr. niðurskurði í framkvæmdaátaki og hefðbundnum framlögum sem þessi breytingartillaga og þetta verkefni okkar hér snýst um. Við værum ekkert að ræða um þessi mál hér og nú ef menn hefðu einfaldlega staðið sína plikt og staðið vörð um gildandi vegáætlun. Það er auðvitað lykillinn að þessu máli og þarf ekkert um það að deila. Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra skyldi þetta a.m.k. sjálfur í sinni framsögu fyrir þessu frv. þar sem hann endurtók það margsinnis gráti næst að hér væri um að ræða verulegan niðurskurð til framkvæmda í vegamálum og ekki eingöngu í vegamálum heldur einnig í hafnaáætlun og flugmálaáætlun. Ég veit því ekki um hvað við erum hér að deila. Við þurfum ekki að deila um það mínútunni lengur. Hvað varðar síðan hinn markaða tekjustofn þá má það að sönnu vera hárrétt að hér mörkuðu menn vegamálunum tilteknar tekjur við afgreiðslu fjárlga á þessu ári. En það sem fyrir liggur er að auknar tekjur koma af þessum markaða tekjustofni og auðvitað var ríkisstjórninni hæstv. í lófa lagið að gera um það sérstakar samþykktir sem síðan yrðu teknar upp með formlegum hætti í fjáraukalögum og verja þessum peningum til þeirra verkefna sem þeim er auðvitað fyrst og síðast ætlað að renna til. Spurning mín var ekki tæknilegs eðlis. Hún var efnislegs eðlis. Sóttist hæstv. ráðherra virkilega ekki eftir því við ríkisstjórnarborðið að hann fengi þessa peninga til ráðstöfunar eins og eðlilegt hefði verið eða lúffaði hann enn og aftur eins og hann gerði við afgreiðslu fjárlaga? Um það snýst málið.

Við fáum þá peninga til vegamála. Þetta er misskilningur hjá þingmanninum.

Árið 1999?

Já.

Ég bið um hljóð í salnum.

Virðulegi forseti. Það er alrangt hjá hv. 9. þm. Reykn. að ég hafi verið harla kátur yfir þeirri niðurstöðu að við blasir að niðurskurðurinn í vegamálum er um 800 millj. kr. frá vegáætlun. Því fer víðs fjarri að ég sé harla kátur yfir því. Ég var hins vegar að vekja athygli á því að séu þessi mál skoðuð í sögulegu samhengi, svo sem 10 ár aftur í tímann, þá er það þannig að við erum samt sem áður með álíka framlög til uppbyggingar í vegamálum á þessu ári og á árinu 1991 og meiri framlög en á árunum þar á undan. Það var það sem ég var að vekja athygli á. Mér finnst alveg rétt að þessu sé til haga haldið og til skila komið vegna þess að þetta skiptir máli í þessari umræðu. Hv. þm. spurði hvort ég væri sérstaklega sáttur við þá ákvörðun hæstv. fjmrh. að lækka bensíngjaldið til þess að vega upp á móti þeirri bensínhækkun sem var yfirvofandi vegna hækkunar á bensínverði á heimsmarkaði. Ég svara því afdráttarlaust játandi. Ég er mjög ánægður yfir því að hæstv. ráðherra skyldi taka þessa ákvörðun vegna þess að það hefði verið mjög illþolanlegt fyrir bílaeigendur í landinu að fá á sig óbætta alla þá miklu verðhækkun sem lá í loftinu á bensínverði hér í landinu vegna hækkunar á heimsmarkaði. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég held að það yrði mjög sérkennilegur gjaldstofn ef við ættum að láta framlög til vegamála algjörlega ráðast af því hvernig heimsmarkaðsverð á olíu og bensíni rokkar til og frá. Hvernig ættu menn að bregðast við því ef heimsmarkaðsverð bensíns og olíu lækkaði allt í einu á næstu mánuðum? Það yrði þá væntanlega til þess að þessi gjaldstofn hryndi. Ættu menn þá á miðju ári að taka upp vegaáætlunina og hefjast handa við niðurskurð? Hætta við stórar framkvæmdir í miðjum klíðum o.s.frv.? Ég held að það sé miklu eðlilega að hafa þetta eins og þetta er, þ.e. að þessi rammi er ákveðinn í upphafi. Við styðjumst að sjálfsögðu við tekjurnar af bensíngjaldinu en við getum ekki fylgt hverri einustu verðhækkun eða verðlækkun á bensíni eða olíu í heiminum. Það sjá allir til hvers ósóma það mundi leiða.

Virðulegi forseti. Ég reyndi ekki eitt andartak að halda því fram að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hafi verið tiltakanlega kátur í ræðustól í framsögu sinni. Ég sagði að hann hefði reynt að vera það og reynt að sýnast harla brattur með tilvísan til samanburðar við fyrri ár. Ég ætla ekki að deila við hv. þm. um að vissulega má finna samanburðarár sem sýna mun lægri framlög til vegamála en yfirstandandi ár. Ég spurði einfaldlega: Er þessu átaki í vegamálum, sem enginn deilir um, stórhækkuðum framlögum til vegamála sem við höfum séð sl. fjögur ár og vegáætlun, gildandi vegáætlun, lokið? Er að renna upp ný tíð sem á sér frekar samsvörun fyrr á tímum? Það var mín lykilspurning. Hvað varðar síðan tekjustofna og framlög til vegamála og breytingar á bensínverði í því sambandi held ég að enginn deili um þá tengingu sem auðvitað er þrauthugsuð og skynsamleg að mínu áliti að tekjur af bensíni og framlög til vegamála eigi eðlilega að haldast í hendur. Þar er auðvitað rík og klár samsvörun á milli. Þess vegna köllum við þetta markaðan tekjustofn. Hér er því um siðferðilega og pólitíska spurningu að ræða þegar ljóst er að þrátt fyrir lækkun hæstv. fjmrh. á bensíngjaldinu þá munu tekjur af bensíngjaldinu verða hærri en forsendur fjárlaga sögðu fyrir um. Þá er það einfaldlega pólitískt álitamál og pólitísk spurning sem ég varpa fram á þessum tímapunkti hvort hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sé sáttur við það, jafnvel kátur með það, að þeir fjármunir renni til almenns rekstrar í ríkiskerfinu og fari með öðrum orðum í hendur hæstv. fjmrh. en ekki hæstv. samgrh. Hér er því fyrst og fremst um að ræða pólitíska spurningu og siðferðilega spurningu og að því marki lúta mínar spurningar.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spurði mig hvort sókn í vegamálum væri lokið. Hvort búið væri að stöðva framkvæmdaátakið. Því fer víðs fjarri. Hæstv. samgrh. lýsti því mjög rækilega í andsvari áðan hvernig þessum málum er varið, hvernig farið verður með þessi mál, hvernig niðurskurði var háttað á þessu ári og hvernig farið verður með málið að öðru leyti. Það sem við erum einfaldlega að ræða í dag er vegáætlun fyrir árið 1996. Það er ekki önnur breyting sem verið er að kynna eða ræða um en fyrir árið 1996. Við erum ekki að taka til heildarendurskoðunar vegáætlanirnar fyrir árin 1995--1998 að öðru leyti en því að við erum að taka til meðhöndlunar árið 1996. Framlögin á árinu 1997 og 1998 munu auðvitað ráðast af þeim fjárhagslega ramma sem fjárlögin munu setja okkur. Við getum því ekki á þessari stundu svarað því með nokkrum hætti hvernig þeim málum verður háttað í framtíðinni. Ég vil hins vegar segja að það er einhver misskilningur á ferðinni varðandi bensíngjaldið. Ég held að þetta mál snúist m.a. um það að eftir því sem bensínsalan eykst, þeim mun meiri möguleika höfum við á því að bæta þennan tekjustofn okkar sem bensíngjaldið er. En ég ítreka að ég tel mjög óskynsamlegt að ætla sér að tengja tekjur Vegasjóðs algjörlega við þær sveiflur sem eiga sér stað á bensínverði úti í heimi. Ég held að það sé röng hugsun, virðulegi forseti. Auðvitað gæti farið svo að síðar á þessu ári mundi bensínverð eða olíuverð lækka og ætlum við þá að vera undirorpnir því að lækka framlög til vegamála? Mér finnst þessi hugsun ekki rétt.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hv. þm. hafi með vilja misskilið vangaveltur mínar. Ég var ekki að tala um neina hreina og klára beintengingu í þessum efnum, ekki einu orði. Það sem ég var að færa í tal var það hvort áhugamenn um bættar samgöngur hefðu ekki talið eðlilegt og sjálfsagt að koma að þessu álitamáli sem upp kom hér í opinberri og almennri umræðu fyrir ekki mörgum vikum og hæstv. fjmrh. lét sig varða en minna heyrðist í hæstv. samgrh. Um það snerist málið. En nú ætla ég að breyta um hugtak því ég heyri að hv. stjórnarsinnar misskilja með vilja þegar ég nefni átak og fara sífellt að tala um þetta einstaka framkvæmdaátak. Ég ætla að tala um sóknina í vegamálum á umliðnum fjórum árum og undirstrika það að hér er viðurkennt að hún er stöðvuð. Það er komið hlé í þá sókn. Pólitískar forsendur fyrir því hef ég ekki fengið skýrðar af hálfu stjórnarsinna og hlýt að draga þá ályktun að annaðhvort hafi hæstv. ráðherra misst áhugann ellegar að tilkoma framsóknarmanna í ríkisstjórn hafi gert þetta að verkum. Hitt er auðvitað lykilatriði sem hv. þm. sagði áðan. Hann getur ekki slegið neinu föstu um það á þessum tímapunkti hvernig fjárlögin fyrir 1997--1998 komi til með að líta út hvað vegáætlunina varðar. Með öðrum orðum, það er í fullkominni óvissu hvort vegáætlun fyrir 1997--1998 komi til með að standast. Það er bara seinni tíma mál. Virðulegi forseti, til hvers erum við þá að samþykkja áætlun til fjögurra ára ef það á hreinlega að vera mál sem rætt er í desember hverju sinni? Og allt leiki lausum hala og sé háð tiktúrum hæstv. fjmrh. hverju sinni? Ég er ósammála slíkum vinnubrögðum. Ég lít þannig á að vegáætlun sé plagg sem eigi að taka mark á. En ég á greinilega ekki samherja í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Að þessu sinni er verið að ræða mjög óreglubundna endurskoðun á vegáætlun sem samþykkt var á sl. ári fyrir síðustu alþingiskosningar. Eins og þingheimi er kunnugt er vegáætlun gerð til fjögurra ára senn og er síðan endurskoðuð annað hvort ár. Það er því ekki fyrr en á næsta vetri, veturinn 1996--1997, sem endurskoða á vegáætlunina með reglubundnum hætti og endurákvarða framlög fyrir 1997 og 1998 og bæta svo við framlögum og skiptingum þeirra framlaga á einstök verkefni fyrir árið 1998 og 1999. Þessi óreglubundna endurskoðun sem nú er eftir einungis eitt ár er tilkomin vegna þess að ríkisstjórnin stendur ekki við áætlun eða ákvörðun þingsins frá sl. vetri, m.a. með því að skera niður sérstaklega á þessu ári, 1996, verulegan hluta af því fé sem menn höfðu annars ætlað til framkvæmda. En eins og fram kemur í þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir og brtt. meiri hluta samgn. á að færa í ríkissjóð á sjöunda hundrað millj. kr. af því fé sem annars hefði verið ráðstafað til vegamála. Tekjur af umferðinni eru árlega nú um 19 þús. millj. kr. og af þeim tekjum rennur einungis u.þ.b. 1 / 3 til vegamála undir formerkjum svokallaðra markaðra tekjustofna. U.þ.b. 2 / 3 af öllum tekjum af umferðinni renna beint í ríkissjóð til almennra útgjalda hans. Það er því einungis um 1 / 3 hluti af sköttum á umferðina sem varið er til þess að halda við samgönguvegakerfi landsins og bæta það jafnt og þétt. Það er að mínu viti afar óskynsamleg leið að draga mjög við sig að koma á góðu samgöngukerfi um allt land. Þess sér stað á margan hátt þar sem komnar eru góðar og greiðar samgöngur á milli staða og svæða í minni kostnaði á mörgum öðrum sviðum sem ríkið sér um rekstur á. Það hygg ég að megi segja að sé almenn samgöngustefna annarra þjóða, t.d. í Evrópu, að leggja mjög mikið upp úr góðum samgöngum. Má þar t.d. vísa til Noregs þar sem varið er árlega miklu hærri fjárhæðum til samgöngubóta jafnvel þótt tekið sé tillit til þess að Norðmenn eru fleiri að tölunni til. Það er vegna þess að menn hafa komið auga á það hversu mjög það dregur úr kostnaði á öðrum sviðum að búa við gott samgöngukerfi. Hér á landi eigum við enn nokkuð langt í land með það að vegakerfið geti talist viðunandi á stórum hluta landsins þótt rétt sé að taka fram að verulega mikið hefur áunnist á síðustu 20 árum eða svo. Ef við horfum á það tímabil og berum saman ástandið nú miðað við það sem var þá fyrir u.þ.b. tveimur áratugum er orðin gríðarleg breyting á. Engu að síður er mjög mikið eftir og má telja í mörgum milljörðum króna þær framkvæmdir, stofnframkvæmdir, sem á eftir að ráðast í til þess að við getum sagt að komið sé viðunandi ástand á þjóðvegum landsins og helstu tengivegum. Það er því mjög óskynsamlegt að draga úr því knappa fé sem við höfum ætlað okkur til uppbyggingar á þessu vegakerfi með þeirri leið sem ríkisstjórnin hefur gripið til nú að skerða þann litla hluta sem við höfum og taka af honum fé í ríkissjóð eins og lagt er til í þessari þáltill. Miklu fremur eiga menn að standa við þau framlög sem ætluð eru til samgöngumála með mörkuðum tekjustofnum og glíma við vanda ríkissjóðs með því að taka á honum sjálfum í stað þess að draga inn í þann vanda tekjur sem ætlaðar eru til annarra mála eins og markaða tekjustofna til vegamála. Líka má nefna til markaðar tekjur til flugmála og fleiri dæmi eru um sjálfstæðar tekjur til afmarkaðra verkefna sem menn hafa lagt til hliðar og ætlað sér að byggja upp viðkomandi mannvirki á einhverjum tilteknum tíma sem þingið hefur sett sér. Ég tel það almennt skynsamlega stefnu sem menn eiga að standa við. Menn eiga að standa við það en vandi ríkissjóðs er hins vegar annað verkefni sem menn eiga að glíma við þar en ekki með því að taka inn í ríkissjóð þær tekjur sem við höfum þannig eins og ég hef rakið ætlað til annarra verkefna. Með því móti erum við einfaldlega að flytja vandann á milli verkefna en vinnum ekkert á því í reynd. Ég legg því mikla áherslu á að menn haldi þessum málum aðskildum því við erum einfaldlega að skapa nýjan vanda á öðrum stað eins og ég rakti. Ég vil svo segja um þær tillögur sem meiri hlutinn hefur lagt fram um hvernig eigi að útdeila þessum niðurskurði að auðvitað er ekki óeðlilegt að horft sé til þess að láta þennan niðurskurð koma niður að mestu leyti á svonefndu framkvæmdaátaki, ekki þegar við horfum til aðdraganda málsins. Við skulum minnast umræðna sem hér voru í haust um framkvæmdir á öðrum sviðum. Þar á ég við framkvæmdir í stóriðjumálum, álver á suðvesturhorni landsins. Þá voru býsna margir þingmenn á þeirri skoðun og héldu henni fram m.a. í þessum ræðustól að á móti miklum framkvæmdum og því sem þeim fylgdi á höfuðborgarsvæðinu ættu menn til þess að gæta samræmis og jafnræðis við aðra hluta landsins að draga úr öðrum framkvæmdum ríkisins hér á þessu svæði en hlífa þeim fremur annars staðar eins og úti á landi þar sem ekki er um að ræða sambærilega stórar framkvæmdir og hér eru með stækkun álversins í Straumsvík. Þannig að miðað við þennan málflutning sem átti sér talsmenn í flestum flokkum ef ekki öllum, þá er eðlilegt að draga meira úr þessum framkvæmdum hér á þessu svæði en á landsbyggðinni. Í öðru lagi er það líka ekki óeðlilegt að menn láti framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu sæta meiri niðurskurði en annars staðar í ljósi þess hvernig framkvæmdaátakið var búið til. Það var búið til á þann hátt að tekinn var hluti af því fé sem annars hefði runnið í framkvæmdir um allt land eftir hefðbundinni skiptingu fjárins milli einstakra kjördæma, og því skipt öðruvísi. Því var skipt ekki eftir þörf og ástandi vega heldur eftir höfðatölu. En það er alveg nýtt hugtak í samgöngumálum að menn dreifi ekki peningunum á verkefni eftir þörf heldur eftir öðrum mælikvörðum eins og höfðatölu. Þessi breyting sem knúin var hér í gegn í andstöðu við alla þáverandi stjórnarandstöðu þýddi að það var verið að skerða hlut landsbyggðakjördæma sérstaklega, alveg sérstaklega til þess að það væri hægt að auka framkvæmdir í fólksfleiri kjördæmunum, Reykv. og Norðurl. e. þannig að það var alveg sérstakur niðurskurður á framkvæmdagetu fjárins annars staðar á landsbyggðinni.

Sérstaklega á Vestfjörðum, í göngunum.

Þegar þetta er haft í huga þá er ekki óeðlilegt að þegar þarf að skerða peningana til framkvæmda að einhverju leyti þá skerði menn þetta fyrst. Það er ekki óeðlilegt því þá kemur í heildina jafnari dreifing á niðurskurðinum en annars hefði orðið. Og ég vil nú segja við hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson sem hér er órólegur undir þessum útskýringum, sem út af fyrir sig er ekkert undarlegt af því hann átti þátt í að búa til þessa vitlausu reglu að taka sérstaklega peninga frá strjálbýlli kjördæmunum og flytja í þéttbýliskjördæmin, að við sem vorum þá á móti þessu máli erum enn andvíg þessari leið að dreifa peningum eftir höfðatölu. Við erum andvíg því.

Ert þú að tala um göngin hjá þér? Er það ekki?

Þingmaðurinn spyr um jarðgöngin á Vestfjörðum. Þá vil ég segja við þingmanninn að það er dæmi um þá stefnu okkar að það eigi að ráðast í verkefni eftir þörf en ekki eftir höfðatölu. Ef sjónarmið hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar hefðu ráðið á þeim tíma sem jarðgöngin voru ákveðin þá hefði aldrei verið ráðist í það verkefni og það kemur mér svo sem ekki á óvart að ef þau sjónarmið sem hv. þm. Guðmundur Árni talar hér fyrir úr ræðustól og með frammíköllum þá er það alveg greinilegt að hann er á móti því að ráðast í stórframkvæmdir í dreifbýlli kjördæmunum.  Ég vil nú segja um þennan niðurskurð sem ég auðvitað gagnrýni að skuli verða ráðist í eins og ég rakti í upphafi, að ég tel ekki óeðlilegt að menn láti hann koma meira niður á framkvæmdaátakinu en öðrum þáttum framkvæmdanna eins og hér er lagt til. Það er í fullu samræmi við þann málflutning sem við alþýðubandalagsmenn höfum haft uppi í samgöngumálum og í þeim málflutningi sem við höfðum uppi þegar rætt var hér í þingsölum um stækkun álversins í Straumsvík þannig að ég vænti þess að engum komi á óvart þessi afstaða né heldur að mönnum þyki nokkuð hafa verið sveigt af leið frá fyrri málflutningi. Þvert á móti, þetta er í fullu samræmi við okkar fyrri áherslur. Ég vil svo, virðulegi forseti, víkja örlítið að framkvæmdum í Vestfjarðakjördæmi og vil þar fyrst leggja áherslu á að þingmenn kjördæmisins urðu sammála í öllum meginatriðum um hvernig ætti að dreifa niðurskurðinum á einstakar framkvæmdir í kjördæminu. Það ber auðvitað ekki að skilja sem svo að þingmenn hafi verið sammála því að ætla að skera niður --- það var einfaldlega ákvörðun sem við stóðum frammi fyrir. Hún hafði verið tekin --- heldur urðum við í meginatriðum sammála um hvernig við létum niðurskurðinn koma niður á einstökum framkvæmdum. Við urðum einnig sammála um að ráðast í framkvæmdir við þverun Gilsfjarðar að höfðu samráði við þingmenn í Vesturl. sem einnig komu að þessu máli. Við ákváðum að láta það verkefni hafa forgang yfir önnur verkefni í fjórðungnum þannig að við vörðum það verkefni fyrir niðurskurði.

Það var bara af því að það var svo góður umhvrh.

Við vörðum það verkefni fyrir niðurskurði. Ég er nú ekki viss um það, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að það hafi verið vegna þess að það hafi verið sérstaklega góður umhvrh. En við kvörtum ekkert undan þeim umhvrh. sem var í síðustu ríkisstjórn varðandi þetta verkefni. Við vitum að hann bar góðan hug til verkefnisins og hjálpaði okkur við það að reyna að koma því áfram og er síður svo að við löstum hans þátt í því máli. Ein ástæðan fyrir því að við ákváðum að taka þetta dýra verkefni fram yfir önnur er auðvitað sú --- og það er kannski sá þáttur sem vegur hvað þyngst þegar við erum að reyna að raða framkvæmdum innbyrðis í kjördæminu þar sem þær eru margar fjárfrekar en ekki mikið fé til skiptanna --- að íbúum sveitarfélagsins sem þessi framkvæmd á fyrst að gagnast og síðar auðvitað öðrum sem búa lengra frá, var í reynd lofað við sameiningu sveitarfélaga í Austur-Barðastrandasýslu árið 1987 að ráðist yrði strax í að búa brúa Gilsfjörð. Ég hygg, þó ég segi lofað, að orðalag yfirlýsingar þáv. ráðherra, en þá sat ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl., hafi verið á þá lund að það var ekki hægt að segja að þeir hefðu beinlínis lofað því. En íbúarnir skildu orð þeirra þannig og þau bréf sem lögð voru fram að þeir töldu sig hafa loforð fyrir framkvæmdunum og hafa gengið mjög stíft eftir efndum og verið ákaflega sárir í garð stjórnmálamanna fyrir það að þetta loforð sem þeir töldu vera frá þessum tíma skyldi ekki verða efnt. Það var því að okkar mati ekki verjandi að draga málið lengur úr því að það var orðið samstaða um, bæði við þingmenn Vesturl. og eins var áhugi hjá því hjá hæstv. samgrh., að ráðast í þetta verkefni. Við ákváðum því að láta til skarar skríða jafnvel þótt að það þýddi að öðrum framkvæmdum miðaði eitthvað hægar fyrir vikið. Þetta vildi ég leggja áherslu á, virðulegi forseti, þannig að það lægi fyrir a.m.k. af minni hálfu hvernig ég lít á aðdraganda þessa máls. Að öðru leyti vil ég nefna aðra framkvæmd sem ákveðin var á vegáætlun í fyrra og var þá ákveðið að ráðast í en það er svonefndur Djúpvegur. Ákveðið var að leggja á hilluna öll áform um að þjóna umferð frá norðanverðum Vestfjörðum til Strandasýslu og þar með talið í tengingu við aðalakvegakerfi landsins með bílferju en í staðinn leggja alla áherslu á að byggja upp veginn sem fyrir er og hefur verið til í u.þ.b. 20 ár og reyna að ljúka þeirri framkvæmd á skaplegum tíma. Til að ná þessu fram var gert samkomulag við hæstv. samgrh. um afdrif Djúpbátsins og ætla ég ekki að rekja það mál í einstökum atriðum enda hefur því verið gerð skil á öðrum vettvangi. Í því samkomulagi fylgdi að fé sem annars hefði farið til þess að styrkja bílaferjurekstur og byggja upp bryggjur fyrir hana mundi renna til vegagerðar í svonefndan Djúpveg til viðbótar því fjármagni sem er í vegáætlun, u.þ.b. 320 millj. á þessu áætlunartímabili. Ég vil láta koma fram þá skoðun mína vegna þess að þetta mál hefur verið nokkuð í deiglunni á undanförnum mánuðum, að ég tel að þær óskir eða þau áform sem uppi hafa verið um að halda úti bílferju í Djúpinu jafnhliða því sem byggður yrði upp vegur vera draumóra sem ekki eigi að styðja við bakið á. Í sem stystu máli þýða þessi áform að það er verið að gera Djúpveginn dýrari sem nemur um 300 millj. kr. því það er sá kostnaður sem verja þarf til þess að byggja viðunandi bryggju og reka ferjuna í u.þ.b. þau tíu ár sem væntanlega mun þá taka að byggja upp veginn. En við mundum spara okkur fé ef við stæðum við það samkomulag sem er í gildi og við mundum þá líka vera mun fljótari að koma Djúpveginum í viðunandi horf og nokkuð gott horf á stærstum hluta þess vegakafla. Það að reka bílferjuna þýðir að mínu mati að menn verða u.þ.b. tíu ár að byggja upp þennan veg í stað þess að gera það á u.þ.b. fimm árum og verkefnið verður um 300 millj. kr. dýrara. Séð frá hagsmunum þeirra sem borga veginn, skattgreiðendanna er óverjandi af hálfu Vestfirðinga að gera kröfu um að vegagerð sé þetta miklu dýrari en hún þarf að vera. Við getum hvorki varið það fyrir almennum skattgreiðendum né heldur fyrir íbúum í öðrum kjördæmum sem bíða með sínar vegaframkvæmdir að við gerum kröfu til þess að vegagerð verði þetta miklu dýrari en nauðsyn krefur. Þannig að ég óttast að verði farið út í það að reka bílaferju í Djúpinu þá muni niðurstaðan einfaldlega verða sú að það verður hætt við að byggja upp Djúpveginn. Í mínum huga er valið bara um annað af tvennu, hvort það eigi að byggja upp veginn eða hvort það eigi ekki að gera það. Ég er í engum vafa um afstöðu mína í því máli. Ég tel það eigi að byggja upp veginn. Það þjónar hagsmunum tveggja þriðju hluta Vestfirðinga, þeirra sem búa á norðanverðum Vestfjörðum og tengir þá örugglega við aðalakvegakerfi landsins þannig að það verða daglega öruggar samgöngur við það akvegakerfi. Við getum ekki boðið neinum landsfjórðungi eða landshluta upp á annað en öruggar samgöngur við aðalakvegakerfi landsins. Hraðinn í flutningum er orðinn það mikill. Það eru vöruflutningar daglega til og frá þessu svæði og til þess að byggja upp ferðamannaþjónustu þarf að vera fyrir hendi örugg leið til svæðisins og frá svæðinu líka þegar flugið bregst eins og stundum vill verða á þessu svæði. Almenn afstaða mín til málsins er því á þessum nótum. Ég tel að hagsmunum Vestfirðinga sé best borgið með því að leggja alla áherslu á uppbyggingu Djúpvegar og ég tel að það séu hagsmunir þjóðarinnar í heild sem gera þá kröfu líka að festa verði valin eins og ég lagði til. Ég vil svo í lokin, virðulegi forseti, aðeins árétta og færa rök fyrir því hvers vegna ég segi að valið standi um að ljúka þessum vegi að mestu á fimm árum eða kannski tíu árum með þeirri áhættu sem ég gat um að menn gætu einfaldlega fallið frá framkvæmdinni. Í vegáætluninni eru nú um 300 millj. kr. til þessara framkvæmda sem eru að mestu á þessu ári og tveimur næstu. Til viðbótar eiga síðan að renna í þessar framkvæmdir það fé sem annars fer í að styrkja rekstur Djúpbátsins og koma upp ferjubryggjum sem eru í dag um 75 millj. kr. Velji menn þá leiðina að taka strikið á uppbyggingu vegarins eiga menn að hafa u.þ.b. 375 millj. kr. til framkvæmda á þessu ári og næstu tveimur. Ef við gefum okkur síðan það að við næstu endurskoðun á vegáætlun þegar bætt er við tveimur árum verði á þeim tveimur árum varið svipaðri fjárhæð hvort ár um sig til framkvæmdanna og er á árunum næstu tveimur 1997 og 1998, má ætla að við séum með 600 millj. kr. til framkvæmda á þessum vegi sem talið er að kosti milli 800 og 1.000 millj. kr. Með því að geyma dýrasta kaflann sem er tiltölulega stuttur í km talið og taka hann kannski á 2--3 árum þar á eftir erum við í lok ársins 2000 búnir með um 80--85% af Djúpveginum. Það er gríðarlega mikil framför. Það er nákvæmlega það sem þarf á þessu svæði. Menn þurfa að hafa vissu fyrir því að það verði mjög hraðar úrbætur í vegamálum. Það sem fer verst í fólk á þessu svæði, norðanverðum Vestfjörðum, er öryggisleysið. Menn telja sig ekki geta treyst því að staðið verði við það að gera veginn sómasamlegan á næstu árum. Það ríður því mikið á því að þingmenn kjördæmisins og ráðherra standi við þá stefnumörkun sem menn tóku í fyrra. Með þessum orðum, virðulegi forseti, vil ég ljúka ræðu minni. Ég vænti þess að þingmenn kjördæmisins og hæstv. ráðherra standi við þá stefnu sem var mörkuð í þessu máli á síðasta ári.

Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að koma hér upp vegna orða hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Hann lét í veðri vaka að ég væri sérstakur andstæðingur vegabóta úti í hinum dreifðari byggðum. Það er auðvitað alrangt. Einnig hélt hann því fram að þessi sérstaka skipting á framkvæmdaátaki sem miðast við höfðatöluregluna væri andstæða við þá hefðbundnu skiptingu sem miðaði við arðsemi og gaf þar með til kynna að þeir fjármunir sem renna til framkvæmdaátaks og fara eðlilega að stærstum hluta til þéttbýlli byggða á suðvesturhorninu rynnu þar með til óarðbærra framkvæmd. Ég vildi taka af öll tvímæli í því sambandi. Þegar maður horfir til arðbærari þátta málsins hygg ég að í krónum og aurum talið séu það hvað arðbærustu framkvæmdirnar. Hins vegar vitum við báðir, ég og hv. þm., að hin hefðbundna skiptiregla byggir á ákveðinni þríliðu þar sem kostnaður, ástand og umferð, þ.e. umferðarþungi, eru vegin og metin. Þetta er því alröng uppsetning. Til að árétta það og halda því til haga hér þá hygg ég að hv. þm. þurfi ekki að bera sig sérstaklega illa undan framlögum til vegamála í hans kjördæmi ef horft er til þess að á árinu 1988, svo dæmi sé tekið, runnu 320 millj. til vegabóta í hans kjördæmi, Vestfjarðakjördæmi. Árið 1993 var það 1 milljarður og 69 millj., árið 1994 voru það 1.349 millj. og árið 1995 voru það 855 millj. Ég held því að hv. þm. þurfi ekki að bera sig sérstaklega aumlega hvað varðar áhuga þingmanna í fráfarandi ríkisstjórn á vegabótum úti í hinum dreifðari byggðum.

Virðulegi forseti. Frammíkall hv. þm. áðan um jarðgöngin bentu til þess að hann væri að nefna þá framkvæmd sem dæmi um framkvæmd sem honum þætti kannski ekki vera á réttum tíma eða réttum stað. Það var mín ályktun og ég fagna því ef það hefur verið röng ályktun, en ég skildi andsvar þingmannsins þannig að hann styddi þá framkvæmd. Ég vil minna hann á, eins og hann kom inn á að nokkru leyti í sínu andsvari, að skipting vegafjár hefur ekki farið eftir höfðatölu heldur eftir mati á þremur þáttum sem er ástand vega, kostnaður framkvæmda og arðsemi. Það er því ekki bara arðsemin ein sem hefur ráðið skiptingunni. Því er það breyting frá ríkjandi ástandi þegar á tímabili síðustu ríkisstjórnar er ákveðið að taka stóran hluta af framkvæmdafénu og skipta því öðruvísi, skipta því einvörðungu eftir höfðatölu þannig að menn taka alveg út fyrir sviga þörfina og kostnaðinn. Það er bara höfðatalan sem er notuð sem skiptiregla. Það er fullkomlega óeðlileg aðferð og ætti að vera jafnaðarmönnum alveg sérstaklega ógeðfelld. Eins og kunnugt er hafa þeir það að stefnu að það eigi að skipta eftir þörf en ekki eftir hæð eða fjölda. Ég vænti þess að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson geti verið sammála mér í því að þetta er alveg sérstaklega óviðfelldin skipting á peningum.

Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram er vegáætlun fyrir árið 1996 skorin niður um 800 millj. kr. Það þýðir að sú áætlun sem var samþykkt í fyrra fyrir árin 1995--1998 er í raun og veru hrunin. Það segir sig sjálft að þegar verið er að skera niður um allt land framkvæmdir sem átti að framkvæma á árinu 1996 og þær eru dregnar verulegar saman þá hefur það veruleg áhrif á það sem á eftir kemur og hlýtur að breyta þeim framkvæmdum í mjög mörgum greinum. Ég er satt að segja undrandi á því að þegar gildandi vegáætlun er rifin upp með rótum eins og hér er gert af hverju menn taka þá ekki til við að endurskoða þau ár sem eftir eru af áætluninni, þ.e. í þessu tilviki árin 1997 og 1998. Núna þegar við erum búin að breyta vegáætluninni fyrir árið 1996 er alveg ljóst að afgangurinn af vegáætlun sem við samþykktum í fyrra er einskisnýtt plagg sem enginn tekur lengur mark á. Og það er illt. Mér finnst þetta vera vinnubrögð sem ekki ættu ekki að vera við lýði. Ég veit að svona hefur þetta löngum verið en þessu þarf að breyta. Þetta eru ekki eðlileg vinnubrögð. Menn geta vissulega deilt um það lengi á hverju niðurskurðurinn átti að bitna úr því ákvörðun var tekin um að hann færi fram. Og vissulega geta menn annars vegar sagt sem svo að það sé framkvæmdaátakið sem verði fyrir mestri skerðingu þar sem það er skorið niður um 36% á meðan almennar framkvæmdir eru aftur á móti skornar niður um 18%. En menn geta líka sagt sem svo að framkvæmdaátakið var viðbót við þær vegaframkvæmdir sem áformaðar höfðu verið. Það var ákveðið að auka fé til vegamála með þessu sérstaka framkvæmdaátaki og þegar svo í ljós kemur að menn treysta sér ekki til að standa við þetta áform er auðvitað á margan hátt eðlilegast að byrja á því að skera fyrst niður það sem menn treystu sér ekki til að framkvæma þegar á reyndi. Þessi deila er hins vegar þess eðlis að ég veit ekki hvort að ástæða er til að gefa sér allt of mikið í hana. Ég held að kjarni málsins sé einfaldlega sá að framlög til vegamála eru bersýnilega allt of lág. Þarfirnar eru svo gríðarlega miklar bæði á höfuðborgarsvæðinu og víðs vegar um land að við getum alls ekki litið svo á að framlög til vegamála séu ásættanleg. Ég er ekkert að gera lítið úr framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu sem áformuð eru. Ég veit vel að það er brýn þörf á þeim og mjög gott að fá þær endurbætur á vegakerfinu hér í kringum höfuðborgina sem áformaðar eru. En þarfirnar eru bara svo gríðarlegar víðs vegar um land. Staðreyndin er sú að við Íslendingar erum einfaldlega frumstæðari en nær allar Evrópuþjóðir í vegamálum. Við erum lengra á eftir öðrum þjóðum í vegamálum en á flestum öðrum sviðum. Við erum þriðja flokks þjóð í vegamálum og við gerum of litlar kröfur til okkar sjálfra hvað vegina snertir. Ríkið hefur að sjálfsögðu geysilegar tekjur af umferðinni. Það fær bæði virðisaukaskatt og vörugjöld og það kannski í ríkari mæli hér á landi en víðast hvar annars staðar vegna þess að bílar eru hér dýrari en víðast hvar annars staðar, bensínverð óvenjulega hátt og bílafjöldi miðað við íbúafjölda er óvenjulega mikill. Tekjur samfélagsins af umferð eru því áreiðanlega óvenjulega háar miðað við íbúa. En við teljum okkur hafa efni á því hvað vegamálin snertir að nota ekki allt bensíngjaldið og þungaskattinn til framkvæmda í vegamálum. Nú á þessu ári er ætlunin að 637 millj. kr. verði teknar í ríkissjóð af bensíngjaldi og þungaskatti og það er mjög slæmt. Þegar litið er á verkefni sem við stöndum frammi fyrir æpa þau alls staðar á okkur. Ég fór t.d. tvívegis á Vestfirði í sumar. Þá keyrir maður frá Reykjavík til Stykkishólms og tekur ferju þar. Mig rak satt að segja í rogastans að sjá hvað vegurinn til Stykkishólms var ömurlegur. Þetta er moldarvegur með óteljandi holum og þarna er þó mikil ferðamannaleið eins og allir vita, um Breiðafjarðareyjar og um Snæfellsnes. Þessi vegur er auðvitað langt, langt á eftir tímanum og hæfir ekki sem aðkeyrsluleið að mikilvægum þéttbýlisstað eins og Stykkishólmur er. Ég nefni vegina á Vestfjörðum um Djúpið og um Barðaströndina. Þeir eru alveg skelfilegir og furðulegt að við skulum sætta okkur við slíkt ástand. Ég get farið til Siglufjarðar í mínu kjördæmi. Vegurinn til þess stóra og mikilvæga þéttbýlisstaðar er afar vondur og lengi hefur staðið til að leggja slitlag á hann. Það gengur mjög hægt. Það kemur einfaldlega svo lítið í hlut þessa kjördæmis á hverju ári að við tommum áhaflega lítið áfram þar og þar eru mjög stór verkefni enn óunnin.

Þetta er nú að klárast.

Nei, það er nefnilega ekki að klárast, hæstv. samgrh. Því miður. Það mun ekki klárast á þessu ári, það mun ekki klárast á árinu 1997, heldur ekki á árinu 1998. Ég efast um að það klárist fyrir aldamót með þessu áframhaldi. Ég nefni veginn til Raufarhafnar, Kópaskers og Þórshafnar sem er í mjög vondu ástandi og alls ekki sæmandi á nokkurn hátt. Síðan komum við að Austfjörðunum þar sem ástandið er auðvitað mjög slæmt. Norðausturleiðin er mestöll eftir og það eru mjög langir kaflar enn eftir af leiðinni til Austfjarða, líka á suðurleiðinni. 

Er þetta áskorun?

Ég hef eytt tíma Alþingis nokkuð til að vekja athygli á því að á hringveginum eru ærið margar einbreiðar brýr sem eru mikil slysagildra. Það kom fram í fyrirspurnatíma á Alþingi þegar ég varpaði fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. að það eru 23 brýr á hringveginum og stofnvegum út frá hringveginum þar sem hafa orðið fleiri en tvö slys á undanförnum sex árum. Þar af eru níu af þessum brúm á Norðurlandi vestra og á átta brúm hafa orðið 5--17 slys, hvorki meira né minna. Þarna er um að ræða gríðarlegt verkefni sem er afleitt að láta liggja óhreyfð árum saman. Þetta er að vísu dýrt verkefni. Ég reikna með að þarna sé um að ræða verkefni sem kostar aldrei minna en rúman milljarð að ráða bót á. En þessar einbreiðu brýr eru svo fráleitur slysavaldur og slysagildrur að það tekur engu tali að láta þær standa eins og þær eru. Þarna er stórt og mikið verkefni sem við verðum að ráðast í. Ég sagði áðan að aðalatriðið væri auðvitað að okkur vantaði meira fé í vegakerfið og síðan má deila hart og lengi um það hvernig á að skipta því. Ég vil láta þá skoðun í ljós að skipting vegafjár sé orðin mjög sérkennileg og ég er mjög óánægður með hana. Upphaflega var reglan sú og gilti um áratuga skeið að það var settur upp listi yfir alla helstu þjóðvegi landsins og þeir voru metnir út frá því hver væri kostnaður við að gera þá upp, hvert væri ástand veganna og hver væri umferðin um vegina og síðan var deilt í með þremur. Þetta var formúla sem byggði á kostnaðinum, ástandinu, umferðinni og síðan deilt í með þremur. Þar sem fjölmenni var mikið, þar sem höfðatalan var há, voru auðvitað miklar vegaframkvæmdir vegna þess að umferðin var þá mjög mikil þar. Þetta taldi ég mjög sanngjarna reglu sem eðlilegt hefði verið að standa við. Þróunin hefur hins vegar verið sú að taka ný og ný verkefni út fyrir sviga. Jarðgöng eru tekin út fyrir sviga, þau eru greidd af óskiptu 80%, stórbrýr og vegir þvert yfir firði eru tekin út fyrir sviga og til þeirra er greitt af óskiptu 64%, áfangar á hringvegi milli kjördæma eru teknir út fyrir sviga og það er greitt af óskiptu 70%, enda sé lágmarksframkvæmdakostnaður talinn vera 800 millj. kr. í hverju tilviki. Tenging þéttbýlisstaða í eitt atvinnu- og þjónustusvæði er enn eitt verkefnið og er greitt af óskiptu 70%, enda sé lágmarksframkvæmdakostnaður talinn a.m.k. 400 millj. kr. Loks er það talið sérverkefni að tengja byggðasvæði með fleiri en 5.000 íbúa við meginvegakerfi landsins, enda sé framkvæmdakostnaður að lágmarki 600 millj. kr. Þannig hafa menn sem sagt verið að finna nýjar og nýjar formúlur. Svona formúlur voru ekki til fyrir 10--15 árum, alls ekki til. En svo fóru menn að búa til svona formúlur, það komu nýir og nýir samgönguráðherrar og þeir fundu nýjar og nýjar formúlur. Og þær eru orðnar núna ansi margar eins og menn heyra. Niðurstaðan hefur orðið sú að nú eru 60% af vegafé tekin til þessara sérstöku verkefna, til höfuðborgarsvæðisins, framkvæmdaátaksins, stórverkefnanna og annarra þessara verkefna sem falla undir þessar formúlur. 60% eru tekin til þeirra verkefna en til hinna almennu verkefna 40%. Ég er ekki að ræða um það hverjir hafa komið þessari skipan mála á. 

Virðulegur forseti. Það er af nógu að taka þegar rætt er um vegamál, ekki síst nú upp á síðkastið eins og að þeim málum er staðið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Nokkuð ræddi ég þessi efni af tilefni frv. til fjáröflunar í vegamálum og ekki var allt glæsilegt sem þar kom fram af hálfu stjórnarinnar. Nú erum við í síðari umræðu um endurskoðun á vegáætlun fyrir yfirstandandi ár sem felur í sér lækkun á framlagi til vegamála, framkvæmdafé um 800 millj. kr., hvorki meira né minna. Það kemur niður á öllum kjördæmum landsins, almennum framkvæmdum og svokölluðu framkvæmdaátaki sem skerðist þó meira. Um þetta hafa þingmannahópar kjördæma fjallað og tekið á sig það leiðindaverk að jafna þessum niðurskurði niður á einstaka vegakafla eða framkvæmdakafla í vegakerfi kjördæmanna. Ég hef átt þátt í því ásamt öðrum þingmönnum á Austurlandi að fást við þetta lítt skemmtilega verkefni að því er snertir vegáætlun yfirstandandi árs. En ég hef að jafnaði og reyndar alltaf reynt að taka á verkefnum hvort sem dapurleg eru eða gleðileg. Oftar eru þau með hinum fyrra hætti sem ég nefndi, fremur dapurleg í formi niðurskurðar. En ég hef ekki skorist þar úr leik eins og því miður hefur stundum borið við, jafnvel af stjórnarþingmönnum. Þeir hafa hlaupið undan merkjum þegar um það er að ræða og tel ég það engan veginn til fyrirmyndar. Þá gerðist það á síðasta kjörtímabili að ríkisstjórnin í rauninni afþakkaði að þingmenn kjördæmanna tækju að sér þau hefðbundnu verkefni að fjalla um vegaframkvæmdir í sínum kjördæmum. Hún tók upp á sitt eindæmi að úthluta vegafé án þess að spyrja kóng eða prest nema þá helst stjórnarþingmenn sem eitthvað voru kallaðir til. Sá háttur var ekki hafður á nú sem betur fer og ég vona að aldrei verði endurtekið það sem gert var með svokölluðu átaki. Ég man ekki við hvað það var kennt, en líklega var það 1992 sem bætt var við framkvæmdir m.a. með tilliti til atvinnusköpunar. Þá sá ríkisstjórnin og meiri hluti hennar um verkið og þurfti ekki á aðstoð þingmanna að halda. Þetta ruglaði þá áætlun sem fyrir lá, bæði breyttar áherslur og þær afleiðingar sem þessar ákvarðanir höfðu. Svo dæmi sé tekið af Austurlandi þá er sá niðurskurður sem kemur á framkvæmdir í kjördæminu á milli 60 og 70 millj. kr. Það er ekki minna og það í kjördæmi sem stendur verst hvað snertir þörfina á uppbyggingu vega, lagningu bundins slitlags, kannski að tiltölu ekkert þó verr sett en Vestfirðir án þess að ég hafi lagst í sérstakan samanburð. En ljóst er að þessi kjördæmi landsins eru þau þar sem vegakerfið á lengst í land með að teljast viðunandi. En vegalengdir eru hins vegar meiri á Austurlandi. Þegar litið er á fjárveitingar eins og þær eru flokkaðar í yfirliti meiri hluta samgn. þar sem fram kemur bæði hlutfallsleg skipting á því sem kallaðir eru stofnvegir nú að nýju tali --- það er eitt ruglið sem fyrrv. ríkisstjórn stóð að. Við kláruðum fyrir síðustu kosningar í lok síðasta kjörtímabils að endurskíra vegina þannig nöfnin urðu enn þá fjarstæðukenndari en þau sem fyrir voru þannig að það tekur okkur allnokkur ár að venja okkur við það, hvað þá hv. kjósendur sem við ræðum við um þessi efni, að skilja þann hringlanda sem þar var upp tekinn. Loksins þegar menn voru nú farnir að botna í skiptingunni í stofnvegi og þjóðbrautir nokkurn veginn, þá voru fundin upp ný nöfn. En ég ætla ekki að gera það að frekara umtalsefni. --- Varðandi skiptitölur hlutfallslega, t.d. á stofnvegi, þá er Austurland að vísu með hæstu skiptiprósentuna en samt vantar mjög mikið á að við teljum að fyrir okkar hlut sé séð í þessum efnum. Og þó að hún sé 21,6% á stofnvegum, þá er hún þaðan af minni á tengivegum sem svo eru kallaðir, það eru hinar gömlu þjóðbrautir, aðeins 11,5% og sýnir það hlutfallið m.a. milli þessara vegaflokka í kjördæminu þar sem stofnvegirnir eru mjög fyrirferðarmiklir hjá okkur á Austurlandi og mjög mikið skortir á að þeir hafi verið byggðir upp miðað við lágmarkskröfur eins og þær nú eru orðnar. Ef litið er á skrá um fjárveitingar síðustu tíu ára til nýrra þjóðvega eins og hún er í nefndaráliti meiri hlutans, þá blasir við nokkuð sérkennileg mynd að því er Austurland varðar á árinu 1996 samkvæmt þessari tillögu því að þá er heildarframkvæmdafjárveitingin 258 millj. kr. sem er lægsta tala til nýrra þjóðvega eins og þetta er flokkað í þessu yfirliti, lægsta tala á tíu ára tímabili í krónum talið miðað við samræmda vísitölu. Ég hafði ekki veitt þessu yfirliti athygli fyrr en ég fór að fletta nefndarálitinu, enda kannski ekki legið fyrir, en þetta kallar á athugun tvímælalaust. Það er mjög sérkennilegt hvernig þetta hefur hrapað. Ég held að hluti af skýringunni hvað varðar Austurland sé að þar eru stórverkefni mjög fyrirferðarlítil eins og stendur og hafa verið lítil undanfarin ár. Þar eru fyrst og fremst nokkrar brúarframkvæmdir sem flokkast undir stórverkefni og síðan framkvæmd sem snertir tengingu milli Norður- og Austurlands sem er varla farin að mælast inn í Austurlandskjördæmi sem sérstakt verkefni. En við erum sem sagt með lægri tölu miðað við samræmdan grunn á tíu ára tímabili til nýrra þjóðvega og munar þar geysimiklu þar sem þessi tala fór hæst í 609 millj. kr. árið 1993 en er nú komin niður í 258 millj. og var fyrir tíu árum tæpar 400 millj. eða 396 millj. kr. Framsögumaður minni hlutans gerði grein fyrir nefndaráliti minni hluta samgn. Ég tek undir það sem þar kom fram og þau almennu orð sem fylgdu af hálfu hv. þm. Ragnars Arnalds um þörfina í þessum efnum og hvað við værum í raun metnaðarlítil. Þá er verið að tala almennt og ekki í hefðbundnum barningi stjórnar og stjórnarandstöðu í sambandi við fjármagn til vegagerðar í landinu. Ég hef rætt áður í þessum umræðum um m.a. það hversu langt hefur verið seilst af hálfu ríkisvaldsins að undanförnu í mjög vaxandi mæli í að taka vegafé eða fjármagn sem fæst af mörkuðum tekjustofnum, lækka það hlutfallslega og færa inn í ríkissjóð. Það er háttur sem er verulega gagnrýniverður. Þetta hefur fyrst og fremst gerst í tíð hæstv. núv. samgrh. Þetta gerðist einu sinni má ég segja á fjárlagaárinu 1989 þegar um var að ræða mjög almennan og mikinn niðurskurð á fjármagni að dálítið var höggvið í vegaféð. En það var ekki endurtekið á því kjörtímabili. En síðan er þessi háttur upp tekinn eftir 1991 í síauknum mæli af þeirri ríkisstjórn sem þá var við völd og þetta er mjög gagnrýnivert. Ef farið væri yfir vegakerfi landsins og menn reyndu að vega það og meta eins og það blasir við vegfaranda, t.d. ef maður fer hringveginn, þá stingur það sannarlega í augu þegar kemur í Austurlandskjördæmi hvernig staðan er, hversu mikið vantar á að meginleiðir, hringvegurinn þar á meðal, séu uppbyggðir. Þar eru geysilangir kaflar sem eru malarvegir, lítt uppbyggðir á köflum og er þar auðvitað lengstur spottinn frá Egilsstöðum eða Fellabæ og alla leið norður á kjördæmismörk þar sem hvergi er að finna bundið slitlag. En þetta er síðan þar á milli eins og á veginum sem telst til hringvegarins frá Egilsstöðum eða frá vegamótum á Völlum eða frá Gilsá um það bil, sem skiptir Völlum á Skriðdal og síðan alveg yfir til Breiðdalsvíkur um Breiðdalsheiði þar sem vegurinn er í mjög bágu ástandi víða. Það er eingöngu malarvegur á þeim langa kafla. Í fjörðum eru stórir kaflar sem eru óuppbyggðir malarvegir eins og í Berufirði og í sunnanverðum Reyðarfirði svo að dæmi séu tekin. Við hljótum að fá heldur bága einkunn sem erum að reyna að berjast fyrir hlut Austurlands hjá þeim sem aka þarna um veginn enda oft á orði haft að við hljótum að standa okkur heldur illa í því verkefni að draga til okkar eðlilegan hlut af vegafé. En ég held að það verði þó ekki með sanni sagt að talsmenn Austurlands, hvort sem hefur verið í stjórn eða stjórnarandstöðu, hafi reynt að ráða þarna bót á. Verkefnið er einfaldlega svo stórt vegna þess hve vegakerfið er langt og hvað t.d. arðsemisprósentan færir okkur lítið í hlut þegar vegafé er skipt. Þetta er sannarlega tilfinnanlegt, virðulegur forseti, og munar því um niðurskurð á Austurlandi þó að hann sé ekki stór hluti af heildarvegafé þegar skorið er niður um hátt í 70 millj. kr. Það munar mikið um það. Það er undirstrikað og ég heyrði ekki betur en hæstv. samgrh. hefði gert það í andsvörum að við værum aðeins að endurskoða þessa vegáætlun. Um væri að ræða tilfærslu á fjármagni o.s.frv. En ég hlýt að geta þess að af hálfu Vegagerðarinnar féllu varnaðarorð þegar við vorum að fara yfir þessa endurskoðun á vegáætlun nú miðað við framtíðina. Ég ætla ekki að fara að gerast sérstakur spámaður í þeim efnum heldur einfaldlega vísa til þess sem fram kom hjá Vegagerðinni sem er að reyna að horfa með raunsæi frá sínum bæjardyrum á hlutina. Þar blöstu við varnaglar af þeirra hálfu um áframhaldandi niðurskurð á næstu árum miðað við fjögurra ára vegáætlun, ekkert minna heldur en á þessu ári. Nú veit ég ekkert hvað er verið að kokka við ríkisstjórnarborðið, frammi fyrir hvaða óskum hæstv. samgrh. stendur varðandi fjárveitingar til næsta árs en vafalaust er að hefjast vinna ef ekki hafin að þeim málum. Hvort hæstv. ráðherra hefur einhverjar fréttir að færa um það hér þá læt ég honum eftir, virðulegur forseti, hvort hann vill eitthvað upplýsa okkur um hvert stefnir í þeim málum. Það þykir kannski nokkuð snemmt. En fróðlegt væri að vita hvert horfir að mati hæstv. ráðherra, hvort við megum treysta því að vegáætlun fái að standa lítt eða óhreyfð á næsta ári, jafnvel að þar væri um aukningu að ræða til þess að bæta fyrir það sem gerist í niðurskurði á þessu ári. Það á auðvitað eftir að koma í ljós, í síðasta lagi á næsta þingi hvernig fer um það, en þá þarf að fara fram reglubundin endurskoðun vegáætlunar. Eitt af því sem bætist í verkefnin vegna ákvarðana um breytingar sem tengjast vegáætlun eru þjóðvegirnir í þéttbýli. Þar er komin inn aukin skuldbinding af hálfu ríkisins frá því sem áður var sem tekur til sín núna á næstu árum óhjákvæmilega meiri hlut af vegafénu en áður. Þetta þýðir talsvert á mælikvarða t.d. Austurlandskjördæmis þar sem þjóðvegir liggja víða í gegnum þéttbýli og þar sem ríkið hefur tekið á sig auknar skuldbindingar sem munu taka aukinn hlut af vegafénu á næstu árum og um er að ræða í mörgum tilvikum alldýr verkefni. Ég nefni líka verkefni eins og að koma á tvíbreiðu slitlagi, þar sem lagt hefur verið einbreitt í viðleitninni við að teygja bundið slitlag sem lengst sem er auðvitað eðlileg viðleitni út frá sjónarhóli vegfarandans en þó hefur í för með sér verulegar hættur, aukna slysahættu eins og dæmin sanna í vegakerfinu. Á Austurlandi er um að ræða talsvert langar vegalengdir með einbreiðu slitlagi og verður að bæta þar úr á allra næstu árum með því að breikka það bæði vegna umferðarinnar almennt og vegna slysahættu. Eitt af því sem brugðist er við á þessu ári í þessu sambandi er breikun á slitlaginu á Skeiðarársandi austan kjördæmismarka sem er nýtt verkefni og kallar þá á tilfærslu og hefur gert það við yfirferð málsins við endurskoðun vegáætlunar nú. Hv. 4. þm. Norðurl. v. minntist á einbreiðar brýr og dró fram upplýsingar með fyrirspurn til hæstv. samgrh. um það efni og þökk sé þingmanninum fyrir, út frá sjónarhóli m.a. slysahættu. Ég ætla ekki að endurtaka það sem þar kom fram um þá miklu slysahættu sem tengist einbreiðum brúm í vegakerfinu. Þar á meðal eru brýr í Austurlandskjördæmi og það öflugar og stórar brýr eins og á Jökulsá á Breiðamerkursandi, Hoffellsá í Hornafirði og Hornafjarðarfljóti en um er að ræða slys langt umfram meðaltal við þær brýr. En síðan ef litið er til fjölda einbreiðra brúa, þá var ég að fara yfir lista sem fylgdi um einbreiðar brýr í vegakerfinu og ég vil ekki segja að ég hafi talið kannski hárrétt. En ég gerði það í fljótheitum og ég fékk ekki betur séð en að einbreiðar brýr á vegakerfinu á Austurlandi sem taldar væru á þessari skrá sem ég hef undir höndum væru 59 talsins.  Ég hef gagnrýnt það í umræðu um vegamál á undanförnum árum, líka í hópi þingmanna kjördæmisins þar sem ég hef kannski haft aðra afstöðu en hópurinn að öðru leyti, hvað menn hafa hneigst til að seinka brúarframkvæmdum út frá því eðlilega sjónarhorni að bæta vegina af því að vegfarandinn finnur mikið fyrir því að keyra á mölinni. Menn eru að reyna að teygja uppbygginguna og bundna slitlagið á kostnað brúarframkvæmda. Þannig hafa menn verið að leika sér að því, t.d. í mínu kjördæmi, að nota fjárveitingar til einstakra brúa sem eins konar banka til þess að leita í og mylgra úr til vegarspotta víðs fjarri í kjördæminu. Sá banki sem frægastur hefur orðið í þessum efnum á undanförnum árum er brú yfir Fjallsá eða Hrútá, ein eða tvær sem var lengi vel óljóst, en nú er loksins verið að vinna í þessari framkvæmd. Það er búið að loka bankanum við Fjallsá en úr honum hefur verið veitt alla leið norður í Bakkafjörð út og suður. Þetta er það sem menn grípa til í hallærinu og ég tel það engan veginn til fyrirmyndar. Ég tel að við þurfum að tryggja að brýrnar fái eðlilegan hlut af framkvæmdafé og það verði ekkert undan því vikist. Ég segi það við formann samgn., hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, að mér er ofarlega í huga að það ætti kannski að marka ákveðið hlutfall eða binda það hlutfall sem má fara til brúagerðar þannig að menn séu ekki að leika sér að því að fresta þeim framkvæmdum út frá öðrum sjónarmiðum. Þannig safnast upp mikill vandi og það safnast upp slysagildrur sem þessu tengjast. Þetta er vinsamleg ábending sem ég kem á framfæri því að ég held að þetta gangi ekki svona. Síst af öllu með þeim auknu þungaflutningum sem nú eru orðnir á þjóðvegakerfi landsins. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að tengja þann þátt, þ.e. þungaflutningana, við þessa umræðu um vegáætlunina í tilefni svara sem ég hef fengið bæði frá hæstv. samgrh. og hæstv. dómsmrh. við fyrirspurnum mínum varðandi stöðuna að því er snertir þungaflutninga í þjóðvegakerfinu. Fyrst vil ég aðeins koma að upplýsingum sem komu frá dómsmrh. við fyrirspurn minni um öryggi við þungaflutninga á þjóðvegunum og upplýsingum um slys sem tengjast þungaflutningunum. Skráning þar að lútandi náði aðeins til fjögurra ára en ekki fimm eins og um var beðið. Það er því fyrst frá árinu 1992 sem skráning liggur fyrir. Þar kom í ljós í þeim tölum sem fram voru reiddar að fjöldi slysa sem tengjast þungaflutningum reyndust árið 1992 vera sautján, ekkert dauðaslys það ár. 1993 voru þau nítján, tvö dauðaslys, 1994 tuttugu og sex, þar af eitt dauðaslys og 1995 tuttugu og fjögur, þar af fjögur dauðaslys. Fjöldi slasaðra og látinna þessi ár allt talið reyndist mestur 1994 eða fimmtíu og einn, en sem betur fer minni 1995, þrjátíu og þrír talsins. Ég held að það blandist engum hugur um hvað sem líður þessum upplýsingum talnalegum að auknir þungaflutningar á þjóðvegakerfinu, stórauknir þungaflutningar, auka áhættuna í umferðinni alveg geysilega mikið fyrir utan þörfina á endurbótum á vegunum. Malarvegirnir verða enn tilfinnanlegri þegar þungaumferðin er tekin með í dæmið með því gífurlega aurkasti og þeirri rykmengun sem henni fylgir, þeim sviptingum í formi vindhviða og annað sem á vegfaranda skellur sem kannski mætir þessum flutningadrekum á fólksbílum. Menn þurfa að bíta á jaxlinn þegar þeir fara fram hjá og geta talist góðir að sleppa hverju sinni. Ég þekki bæði af sjálfum mér og frá nákomnum dæmi um fólk sem slapp með skrekkinn bókstaflega frá því að vera keyrðir niður svo að þörfin á aðgerðum í þessum efni, bæði auðvitað með bættum vegum en líka með auknum kröfum til þungaumferðarinnar, er mikil. Ég tek eindregið undir þær aðgerðir sem verið er að gera þar þótt þær hafi verið gagnrýndar til að tryggja að þeir sem eru undir stýri á þessum stóru tækjum séu a.m.k. sæmilega úthvíldir og þeir reyni að halda sig við löglegan hraða. Það er höfuðnauðsyn á því að reynt sé að fylgjast með því og tekið hart á ef út af er brugðið því að hér liggur lífið við og limir fólks í umferðinni. Í svari hæstv. dómsmrh. var gefið yfirlit um þær ráðstafnir sem verið er að grípa til í þessu sambandi sem talið er að kosti dómsmrn. 16 millj. kr. á ári fyrir utan stofnkostnað lítils háttar og það eru upphæðir sem ekki á að spara. En þarna er ætlunin að Vegagerð og ráðuneyti eða löggæsla vinni saman og leggi saman í þessum efnum. Þá ætla ég, virðulegur forseti, að koma að hinu sem varðar svar hæstv. samgrh. við fyrirspurn minni um þungaflutninga á þjóðvegunum. Meðal annars var spurt um hvaða áhrif auknir flutningar hefðu haft á slit á vegum og viðhaldsþörf. Svarið var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Aukin umferð og þó einkum þungaumferð veldur auknu sliti á vegakerfinu. Burðarlög eru víða veikburða og bundna slitlagið eða klæðningin er mjög þunn og þolir illa þennan þunga nema burðarlög séu sterk. Af þessum ástæðum`` --- og það tel ég vera þýðingarmikið í þessu samhengi hér --- ,,mun viðhaldsþörf aukast hratt á næstu árum.`` Það þýðir að vegna aukinna þungaflutninga eykst viðhaldsþörfin og tekur þar með til sín aukinn hluta af vegafénu. Það er alveg ljóst. Ef menn ráðast ekki í verkefnin eykst slysahætta og allt það sem fylgir og þá auðvitað það óhagræði sem þeir sem eru í þungaflutningum verða fyrir vegna aksturs á lélegum vegum. Spurt var hvort ráðuneytið teldi að umfang þungaflutninga á vegum landsins muni aukast. Það er líkast til, var svar ráðuneytisins efnislega. Eftirfarandi er bein tilvitnun: ,,Þrátt fyrir styrkingu þola stórir hlutar vegakerfisins ekki umræddan þunga. Meiri þungaflutningar auka einnig þörfina á breikkun einbreiðra brúa og vega sem eru mjórri en staðlar mæla fyrir um.`` Tölur vantar, rannsóknir vantar, en í gangi er umfangsmikil könnun sem samgrn. fól hvorki meira né minna en Hagfræðistofnun háskólans að vinna svo þeir komust þar í feitt samanber þá umræðu sem hér hefur farið fram um Lögfræðistofnun háskólans svokallaða.  Spurt var, virðulegur forseti, og það tel ég hafa þýðingu að nefna í þessari umræðu: Hver er stefna ráðuneytisins um tekjuöflun til fjármögnunar framkvæmda sem telja verður fyrst og fremst til komnar vegna þungaflutninga? Ráðuneytið svarar, með leyfi forseta: ,,Af tækjum til þungaflutninga er almennt greiddur þungaskattur í formi kílómetragjalds sem fer stighækkandi með flutningsgetu tækisins. Stighækkandi kílómetragjald er að mati ráðuneytisins réttlát skattheimta þó að færa megi rök að því að gjaldið ætti að hækka örar en það gerir ef taka á tillit til aukins álags á vegina með þyngri umferð.`` Mitt innskot um þetta er að það vantar sem sagt mikið á að þungaflutningarnir beri þann kostnað sem svarar til álagsins á vegakerfinu jafnvel þótt kílómetragjaldinu sé haldið. Síðan segir: ,,Sama tilhögun var í mörgum nágrannalöndum okkar en vegna áhrifa frá Evrópusambandinu hefur kílómetragjald nú verið lagt niður í öllum nálægum löndum og olíugjald tekið upp í staðinn. Til stóð einnig að taka slíkt gjald upp hér á landi um síðustu áramót en breytingunni var frestað til 1. janúar 1998. Til lengdar verður erfitt að hafa skattheimtukerfi hér sem er verulega frábrugðið kerfi annarra Evrópulanda`` segir ráðuneytið. ,,Slíkt mundi leiða til ójafnrar samkeppnisstöðu og ýmissa annarra vandamála. Ef haldið verður fast við olíugjald í þessum löndum verður fljótlega að taka það upp hér á landi. Helsti galli við olíugjaldið er að það kemur enn léttar niður á þyngstu ökutækjunum en kílómetragjaldið gerir nú. Verður því um meira ósamræmi að ræða milli álags á vegina og þess afgjalds sem greitt er fyrir notkun þeirra.`` En það er kannski ekki víst að það þurfi að fara svona því hér segir í lokin á þessu svari: ,,Á síðustu mánuðum hefur umræða hafist á Evrópska efnahagssvæðinu um skattheimtu þungaflutninga. Hún lýtur að því að kílómetragjald sé réttlátari gjaldtaka en olíugjald og í meira samræmi við álag á vegina. Beri því að skoða ítarlega hvort það skuli tekið upp á svæðinu. Verði það ofan á mun væntanlega lögð áhersla á framfarir í tækjabúnaði og vinnuaðferðir við eftirlit til að gera skattheimtuna skilvirkari og réttlátari en hún er nú. Slík þróun væri að mörgu leyti æskileg. Með því móti yrði best tryggt samræmi milli nota og afgjalds. Sérstök skattlagning á þungaflutninga hér á landi umfram það sem gerist í Evrópu getur ekki gengið til frambúðar.`` Þetta var úr svari hæstv. samgrh. varðandi þennan þátt sem ég tel alveg nauðsynlegt að taka með inn í þessa umræðu þegar við erum að athuga framtíðarstefnuna í sambandi við vegamálin, þann sem sagt mjög aukna kostnað sem við hljótum að þurfa að taka á okkur vegna þeirrar stefnu sem hefur verið leidd yfir okkur með góðu og illu og réttmæti þess að færa vöruflutninga í mjög auknum mæli yfir á vegakerfi landsins, frá sjóflutningum yfir á vegakerfi. Þarna var m.a. riðið á vaðið með því að vega að strandsiglingunum og leggja af Skipaútgerðina sem núv. hæstv. samgrh. gekkst fyrir snemma í sinni ráðherratíð illu heilli og síðan með ákvörðunum sem aðrir hafa tekið eins og Eimskipafélag Íslands og skipafélögin sem hafa tekið sér vald til þess að fækka viðkomustöðum við ströndina í flutningum sem leiðir til þess að það er verið að endasendast, m.a. með útflutningsvarning, um vegi og það um fjallvegi svo dæmi sé tekið. Eftir að ákvörðun var tekin um Eskifjörð sem aðalviðkomuhöfn á miðsvæðinu eystra er verið að keyra útflutningsvörunni þangað yfir 600 metra hæð í jarðgöngum í Oddsskarði og svona er þetta víðar. Þarna koma til ákvarðanir sem ríkið hefur ekki tekið sem leiða af sér mjög aukna flutninga fyrir utan svo hitt að vegna miðlunar á afla og vinnslu á afla er verið að keyra fiskafla landshlutanna á milli á vörubílum með öllu því álagi sem fylgir. Ég held að það verði að leggja á atvinnulífið í landinu allverulegan hluta af þessu þó að ég taki undir það sem kom fram í svari hæstv. samgrh. að það eru auðvitað takmörk fyrir því hvað hægt er að ganga langt í þeim efnum vegna þeirrar samkeppnisstöðu sem upp kemur. En hér er við verulegan vanda að fást og þetta er satt að segja svolítið sérkennilegt fyrir eyþjóð sem býr við þær aðstæður að vera búsett við ströndina að mestum hluta og með miðju landsins óbyggða, að nýta ekki kosti sjóflutninganna. Það mundi tæplega flokkast undir sjálfbæra stefnu í vegagerð eins og hún er skilgreind út frá umhverfisforsendum, sannarlega ekki og væri það athugunarefni fyrir þá ríkisstjórn sem er runnin á rassinn með alþjóðlegar skuldbindingar að því er varðar mengun vegna olíunotkunar í sambandi við útblástur á koltvísýringi, hvort þar hefði ekki verið betur haldið öðruvísi á málum að þessu leyti til þess að standast þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist. En ríkisstjórnin stendur algerlega ráðlaus frammi fyrir því, hvernig við á að bregðast og er að finna sér undanskotsleiðir af hinu kynlegasta tagi til þess að afsaka sig á erlendri grund m.a. þó að hitt skipti ekki minna máli fyrir hana að hafa sæmilega samvisku gagnvart sjálfri sér og þegnum sem henni er ætlað að starfa fyrir í okkar landi. En það er önnur saga, virðulegur forseti. Það væri ástæða til að ræða margt fleira um þessi efni en þar sem ég geri ráð fyrir að margir hv. þingmenn ætli að taka til máls við umræðuna, þá ætla ég ekki að gera að sinni fleira að umtalsefni sem tengist samgöngumálum okkar. Það hefði auðvitað verið ástæða til þess að ræða það sem snýr að ferðaþjónustunni í þessu sambandi því að þar er við margan vanda að fást og þar er margt álitaefnið sem tengist stefnu okkar í þeim málum og þar er þörfin víða brýn á úrbótum en einnig í stefnumörkum. Á hvað ber að leggja áherslu með tilliti til ferðaþjónustunnar sem er einn þáttur í þessu þýðingarmikla samfélagsmálefni sem við erum að ræða? Ég læt lokið máli mínu, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins víkja að hugleiðingum hv. 4. þm. Austurl. um öryggismál á vegum úti sem ég held að hafi verið alveg hárréttar. Hann vakti athygli á því sem ljóst er að þungaflutningar um vegina hafa verið að aukast með tilheyrandi breytingum og tilheyrandi röskun sem hefur m.a. haft það í för með sér að hætta úti á þjóðvegunum hefur farið vaxandi og það hefur líka haft áhrif á slitið á vegunum. Ég vil aðeins í þessu sambandi vekja athygli á því að í meðferð samgn. á vegáætlun var tekin ákvörðun um það að hækka liðinn ,,öryggisaðgerðir`` vegna þess að ljóst er að tekjur af þungaskatti munu aukast og þó að dregið sé frá það bensíngjald sem mun lækka vegna þess að hætt er við sölu á 98 oktana bensíni, þá er það engu að síður svo að nettótekjuaukning Vegasjóðs af þessum tilfæringum er milli 30 og 40 millj. Það gaf tilefni til þess að hækka liðinn ,,öryggisaðgerðir`` í vegáætlun um 50% eða þar um bil. Þar er að því leyti komið til móts við það sjónarmið að núna þurfi að gera eitthvað vegna breyttra aðstæðna og vegna vaxandi umferðar og þessarar hættu sem hefur verið að blasa við m.a. vegna einbreiðra brúa. Það er gert ráð fyrir því við afgreiðslu vegáætlunar að þessi fjárveiting verði síðan kynnt samgn. þannig að það liggi fyrir hvernig henni verður ráðstafað. En af nógu er að taka, ekki bara einbreiðum brúm heldur mörgum öðrum hættumerkjum sem eru úti á þjóðvegunum sem nauðsynlegt er að ráða bót á. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Ég tók eftir þessum þætti sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta samgn. og þetta er vissulega góðra gjalda vert þó að í litlu sé. Eru þetta ekki 34 millj. kr.? Það sýndist mér liðurinn vera. Þar er í mörg horn að líta sannarlega. Ég fagna því að þetta er gert í tengslum við þessa vegáætlun og vona að það verði framhald á og meira fjármagn geti þá runnið í þessar brýnu séraðgerðir. Hitt skiptir ekki síður máli að það verði almennur þáttur í framkvæmdum í vegamálum að hyggja að öryggisatriðunum þannig að okkur miði skaplega áfram í þeim efnum. Eins vil ég hvetja hv. samgn. þegar farið er að búa sig í endurskoðun vegáætlunar til lengri tíma og við stöndum frammi fyrir endurskoðun langtímaáætlunar líka, að þá verði reynt að taka með þau atriði sem varða aukinn kostnað, bæði vegna öryggismála og eins vegna vaxandi þungaumferðar sérstaklega þannig að við getum tekið raunhæfari ákvarðanir í tengslum við langtímaáætlun og síðan undiráætlanir að því er þessa kostnaðarþætti varðar.

Herra forseti. Eins og við fyrri umræðu um vegamál, þá lýsi ég enn yfir því að hann er illásættanlegur sá samdráttur fjármuna til vegamála sem er um það bil 850 millj. kr. frá því sem áður var áætlað. Það er ekki hægt að leyna því að stjórnarliðar reyna að dylja eða hylja aðgerðir sínar með því að vitna aftur í tímann hvað varðar fjármuni til vegamála. Það er auðvitað verið að klóra yfir verkin, en það gera kettirnir líka. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem hefur komið fram á niðurskurð framkvæmda á Reykjavíkursvæðinu þar sem um er að ræða, eftir því hvernig það er reiknað, allt að 35% niðurskurð frá því sem áætlað var og síðan 17--19% samdráttur í öðrum kjördæmum landsins. Það er auðvitað hægt að teygja og toga þessar prósentutölur til með því að vitna í höfðatölureglur eða með einhverjum öðrum aðferðum. Ég vil geta þess hér að af minni hálfu er engin ósátt um hvernig skiptingu vegafjár er háttað í Vesturl. En ég harma það auðvitað að það sem áætlað var á tímabilinu 1995--1998 til framkvæmda er a.m.k. á þessu ári um það bil 17% minna en gert var ráð fyrir. Ég hefði viljað gera mér vonir um að þær auknu tekjur sem núna verða til vegna eldsneytisgjalda gætu skilað sér í framkvæmdir sem eru að mínu mati nauðsynlegar frá öryggissjónarmiði og það er nauðsynlegt að flýta þeim svo sem kostur er. Ég vil þá ræða það sem hv. 4. þm. Austurl. nefndi um einbreiðar brýr á fjölförnum leiðum, t.d. á Norðurl. v. og Vesturl. svo eitthvað sé nefnt til viðbótar við það sem getið var um áðan. Þar hafa orðið mjög alvarleg óhöpp. Á hringveginum einum eru 139 einbreiðar brýr þar sem um fara frá 100 og upp í 2.000 bifreiðar á dag. Á 23 einbreiðum brúm hafa orðið 108 alvarleg slys sem skráð eru. Ég vil minna á að við þessa umræðu er flutt tillaga um aukið fjárframlag til framkvæmda í Ártúnsbrekku. Ég lýsi því yfir að ég mun styðja þá tillögu vegna þess að frá öryggissjónarmiði tel ég þá framkvæmd hvað besta. Ég tel að á næsta ári og jafnvel næstu árum þurfi að verja sérstaklega 200--300 millj. kr. til tvöföldunar hættulegustu einbreiðra brúa á landinu. Því tek ég enn undir gagnrýni hv. 4. þm. Austurl. um þessi efni. Ég get að sjálfsögðu hér og nú tekið undir þá gagnrýni sem kom fram í máli hans hvað varðar þungaflutninga um landið og það að færa flutninga á varningi af sjóleiðinni og á landleiðina. Það skapar auðvitað þörf fyrir það að bæta vegakerfið okkar verulega. Ég vil hér og nú fagna því að áætlað er að breikka brúna yfir Botnsá í Hvalfirði og breyta legu hennar. Það hafa orðið fjölmörg og alvarleg slys sem vonandi heyra með því sögunni til. Ég vil beina þessari hugmynd um breikkun einbreiðra brúa sérstaklega til hæstv. samgrh. sem ég vona að heyri til mín eða þá fái skilaboð frá hv. formann samgn. um þetta sem ég gat um áðan, þ.e. að gera ráð fyrir auknu fjármagni til þessara verkefna frá því sem nú er um rætt í öryggissjónarmiði, þ.e. sérstakar 35 millj. sem um er talað. Ég er að tala um að það þurfi að gera sérstakt átak til að fækka slysum og auka öryggi. Það þarf að setja 200--300 millj. kr. í þetta verkefni á næsta og þarnæsta ári a.m.k. til að sníða af stærstu agnúana. Ég er sannfærður um að þessar aðgerðir eru líklega þær hagkvæmustu í samgöngumálum hvað varðar vegagerð. Það er rétt að minna á að það sem e.t.v. bjargar vinnuframkvæmdum, þ.e. verktökum, er sú gífurlega og stóra framkvæmd sem nú er hafin við veggöng undir Hvalfjörð sem reyndar er á vegum Spalar hf. Sú framkvæmd er fjármögnuð að stórum hluta af erlendum aðilum sem hafa séð þessa framkvæmd sem verulega arðbæra aðgerð. Þessi umrædda framkvæmd er sennilega það sem bjargar stórverktökum í landinu frá verkefnaskorti. Ég held að það sé sérstök ástæða til að geta þess að verkefnið Hvalfjarðargöng er unnið samkvæmt ströngustu gæðakröfum og bestu stöðlum sem þekkjast. Mig langar, herra forseti, að nota þetta tækifæri til þess að fara nokkrum orðum um þáltill. sem undirritaður hefur flutt. Ég hef nokkra vissu um að hún verður afgreidd á þessu þingi, en hún fjallar um notkun steinsteypu til vegagerðar. Án þess að farið sé í sérstakan samanburð á slitlagsefnum á vegi hefur sýnt sig með rannsóknum að steinsteypa er verulega umhverfisvænni og hún er sambærileg eða ódýrari við ákveðnar aðstæður en þau efni sem mest hafa verið notuð. Í þungri borgarumferð, t.d. í lítt loftræstum veggöngum og þar sem umferð er 3--5 þús. bifreiðar á dag eða meira á steinsteypa rétt á sér frá öryggis-, heilsufars- og hagkvæmnisjónarmiðum. Ég vil, með leyfi forseta, enn vitna til blaðagreinar sem ég vitnaði til við fyrri umræðu. Fyrirsögn greinarinnar hljóðar svo: ,,Ryk fjölgar dauðatilvikum.`` Meginefni þessarar greinar fjallar um þá hættu sem stafar af mengun frá malbiksryki. Hún birtist í norsku blaði, Addressavisen, 25. nóvember 1994 og þar koma fram eftirfarandi efnisatriði: Asfaltrykið í Þrándheimi er hættulegt heilsu gamalmenna og smábarna að sögn Rannsóknastofnunar norska ríkisins um þjóðarheilbrigði. Í greininni segir: ,,Aldrað og veiklað fólk á að halda sig innan dyra þá daga sem mikið malbiksryk er í lofti.`` Þetta er haft eftir Hans Blystad yfirlækni í Þrándheimi. Rykið veldur alvarlegum erfiðleikum astmasjúklinga og þeirra sem búa við öndunarsjúkdóma. Í þessari grein er einnig vitnað í tölur frá SINTEF Borgteknikk um að a.m.k. 10--11% af malbiki losni úr slitlagi vega Þrándheimi á ári hverju. Það verður að svifryki sem þýðir að um 1.000 tonn af malbiksryki losna á hverju nagladekkjatímabili á þessu svæði í Noregi. Þar er því um að ræða slit sem nemur allt að 10 þúsund tonnum í Þrándheimi. Þetta eru engar smátölur. Að baki þeim liggja vísindalegar rannsóknir svo það fer ekki á milli mála að þær eru réttar. Sérstaklega er t.d. vitnað til þess að í smágöngum sem kölluð eru Væretunellen slitna upp 700 kg af ryki á viku. Lausnin er fyrst og fremst talin sú að leggja niður notkun nagladekkja. Ég verð að segja, herra forseti, að ég hef slæma reynslu af öllu því ryki og tjöru sem losnar upp af götum Reykjavíkur. Ég trúi því ekki að menn verði ekki varir við tjöruryksmengun í lofti, t.d. nú á þessum kyrru og heitu vorsólardögum. Ég tel að það þurfi að gera sérstakt átak í þessum efnum, hætta t.d. notkun salts og nagladekkja hér í höfuðborginni. Ég vil minna á að uppfinningamaðurinn Einar S. Einarsson hefur baslað í mörg ár við að finna upp nagla sem valda minna sliti á götum og í gatnakrefi og það virðist núna loksins vera að koma í ljós árangur af hans vinnu. Ég held að það sé ástæða til að beina þeim tilmælum til samgn. og samgrh. að það verði fylgst með og stutt við bakið á þeim aðila enn frekar en verið hefur. Ég held að hann sé í rauninni að nálgast það mark sem við höfum verið að leita eftir, þ.e. að minnka slit á götunum og ryk og mengun í loft. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um minnkað framlag til vegaframkvæmda. En ég held að við verðum að gæta þess að það gerist ekki aftur. Um framkvæmdir á Vesturlandi vísa ég til þess sem ég sagði áðan um skiptingu framlaga til verkefna, þar er sátt á milli þingmanna. Við beittum okkur sameiginlega fyrir Gilsfjarðarbrú og lausn fékkst í því máli með tilstuðlan hæstv. samgrh. þótt tæpt stæði á tímabili um upphaf og lok framkvæmdanna. Stórverkefnið Búlandshöfði er næsta meginverkefnið á Vesturlandi og ég treysti því að sú framkvæmd verði unnin samvæmt áætlun. Þar er um að ræða einhverja bestu framkvæmd til styrktar byggðarlögunum á utanverðu Snæfellsnesi og atvinnuuppbyggingu. Við Vestlendingar lítum með sanngirni til annarra kjördæma út frá jafnræðisreglu. Einhver mesta sameining sveitarfélaga átti sér stað á Vesturlandi í upphafi þess ferils þegar sameiningarnar fóru af stað. Íbúar þeirra sveitarfélaga eiga skýlausa kröfu á aðstoð ríkisvaldsins við að koma á samgöngum innan sveitarfélaganna eða koma þeim í viðunandi horf. Ég beini þeim tilmælum til hv. samgn. og hæstv. samgrh. að leggja þessum sveitarfélögum verulegt lið svo þau geti veitt íbúum innan sveitarfélaganna sambærilega aðstöðu og aðgengi að skólum, stjórnsýslubyggingum og öðru sem þeir þurfa að sækja til sveitarfélaganna. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu með tilvitnunum í álit frá meiri eða minni hluta samgn. Ég læt þessu lokið, en ég harma að svo mjög hefur verið dregið svo úr fjárframlögum til vegamála. Ég vona að það gerist ekki aftur því þar er um er að ræða einhverja þá bestu og arðbærastu fjárfestingu sem við getum lagt í.

Herra forseti. Ég tek undir þær áhyggjur sem hér hafa komið fram vegna þess hversu margar einbreiðar brýr eru á þeim vegum þar sem búið er að leggja bundið slitlag. Reynslan sýnir okkur að slysahætta er þar meiri. En við skulum heldur ekki gleyma hinu að samkvæmt vegáætlun er ekki gerður greinarmunur á því hvort fénu skuli varið til veganna eða brúnna og geta þingmenn auðvitað hver í sínu kjördæmi haft áhrif á það að fénu sé varið til þess að breikka brýrnar og með þeim hætti dregið úr slysahættunni. Auðvitað hefur verið veitt fé af vegáætlun til þessara mála. En menn hafa hins vegar freistast til þess að láta bundna slitlagið sitja fyrir vegna þess mikla hagræðis sem það veitir og vegna þess hversu mikinn sparnað það hefur í för með sér fyrir alla aðila að vegir séu lagðir bundnu slitlagi. Ég var svolítið undrandi á því hjá hv. þm. þegar hann talaði um að næsta stórverkefni á Vesturlandi á eftir Gilsfirðinum væri Búlandshöfði. Ég hafði satt að segja haldið að það þyrfti að koma einhverjum vegum að jarðgöngunum þegar þau koma upp hjá Akrafjallinu og ég man ekki betur en það kosti svona 700 millj. kr. eða svo. En það má vera að þeir telji það ekki mikið þarna fyrir vestan.

Herra forseti. Ég heyri að við hæstv. samgrh. höfum báðir áhyggjur af einbreiðum brúm. Það sem ég kom að í mínu máli var að ég taldi að það væri eðlilegt að setja 200--300 millj. í verkefnið tvöföldun einbreiðra brúa. Ég held að það hafist best áfram með því að setja það upp sem sérstakt verkefni og það þarf að gera úttekt á því hvaða einbreiðar brýr eru hættulegastar og hvar hafa orðið flest slysin. Þar hlýtur að koma frekar til kasta samgn. að leggja til um framkvæmdirnar en þingmanna einstakra kjördæma. Ég veit að við erum sammála um þetta efni eins og svo mörg önnur, ég og hæstv. samgrh. Við munum ná samkomulagi um þetta mál og fleiri. Varðandi vegtengingar að Hvalfjarðargöngum lít ég svo á að það mál sé til lykta leitt og við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því. Búlandshöfði er að mínu mati næsta stórverkefni á Vesturlandi og ég held mig við það að það sé einhver besta samgöngubót og atvinnuuppbygging á utanverðu Snæfellsnesi sem hægt er að fara í. Ég trúi og treysti á að það verði fjármagnað af stórverkefnasjóði. Ég hygg að við verðum sammála um það, ég og hæstv. samgrh.

Herra forseti. Ég vil gjarnan minna á það í framhaldi af því sem ég hef áður sagt að samkvæmt breytingartillögum samgn. nú og vegna meiri umferðar en áður hafði verið talið er svigrúm til þess að auka fé til öryggismála úr 60 millj. í 94 sem er töluvert og kemur auðvitað að góðu haldi.

Herra forseti. Það er með herkjum að maður hafi sig upp í ræðustólinn til að ræða þessa niðurskurðaráætlun hæstv. samgrh. sem hefur því miður ekkert batnað í meðförum samgn. Til þess hafa væntanlega ekki verið sköpuð nein efni, þ.e. niðurskurðurinn stendur óbreyttur. Þetta er þeim mun hrapallegra sem vonirnar voru glæstari og upp var lagt með metnaðarfyllri vegáætlun, að vísu fyrir kosningar. Þannig háttar til, herra forseti, að hér er verið að skera niður dæmigerða kosningavegáætlun hjá hæstv. ráðherra. Það er auðvitað mjög bagalegt þegar menn ríða um héruð og lofa þjóð sinni gullöld og gleðitíð, t.d. í marsmánuði þegar á að kjósa í byrjun apríl, en svo rennur upp sá kaldi og dimmi veruleiki strax á haustmánuðum eða síðsumars við fjárlagagerðina að þetta voru allt innstæðulaus orð. Það þarf að skera það niður sem lofað var nokkrum mánuðum áður í kosningahitanum um hartnær einn milljarð kr. En þannig eru aðstæðurnar nákvæmlega núna í þessari séráætlun, þessari aukaáætlun hæstv. samgrh. um niðurskurð í vegamálum. Það er reyndar skemmtilegt að rifja það upp að hæstv. ráðherra fór mikinn þegar hann var að ræða um vegamál á sínum upphafsmánuðum í embætti. Eitt af því sem hann gagnrýndi forvera sinn í starfi fyrir, sem er fyrir tilviljun sá sem hér stendur, var sú ósvinna að hafa afgreitt vegáætlun veturinn 1991 rétt fyrir kosningar, það væri hið mesta siðleysi og ekki við hæfi að binda þannig hendur eftirmanna sinna. Síðan afgreiddi hæstv. samgrh. núverandi sjálfur vegáætlun rétt fyrir kosningar. Það tókst að vísu ekki svo vel til að annar maður tæki við því embætti, en á hinn bóginn svo hrapallega að hæstv. ráðherra tók sig til og samþykkti niðurskurð á sinni eigin áætlun um 800--900 millj. kr. Við þessu var reyndar varað vegna þess að til samgönguframkvæmdanna á síðasta kjörtímabili var að verulegu leyti stofnað með lántökum í gegnum svonefnt framkvæmdaátak og nú er veislunni sem sagt að nokkru leyti lokið. Það er verulega farið að draga af og veisluföngin að mestu þorrin, borðin hroðin og komið að skuldadögunum. Nú hefur hæstv. fjmrh. vinninginn, yfirhúsbóndinn sjálfur, og krefur nú skuldanna. Hæstv. samgrh. er settur í það heldur dapurlega hlutskipti að leggja fram sérstakar millivegáætlanir um niðurskurð í vegamálum. Það er reyndar einnig, herra forseti, ástæða til að rifja það upp og minna á það að meðferð vegaframkvæmdanna og vegafjárins hefur verið nokkuð sérkennileg og skrautleg í tíð hæstv. núv. ráðherra sem gekk nú úr salnum akkúrat í þessum töluðum orðum og mátti ekki lengur við bindast, eins og segir í einum texta. Þetta hefur í raun verið þannig að hæstv. samgrh. hefur alls ekki farið að vegalögum. Nú vill svo til að óvenju skýr löggjöf ríkir um framkvæmdir í vegamálum, þ.e. vegalögin eins og við köllum þau. Þar er t.d. mjög skýrt kveðið á um það hvernig fjárveitingum skuli skipt og framkvæmdir ákveðnar í vegamálum. Ráðherra skal samkvæmt því sem a.m.k. einu sinni var 10. gr. vegalaga, leggja fram tillögu til þingsályktunar um framkvæmdir í vegamálum til fjögurra ára í senn sem síðan endurskoðast á tveggja ára fresti. Alþingi skiptir síðan vegafé niður á einstakar framkvæmdir og gengur frá þeim í meðhöndlun sinni á áætluninni. Þetta hefur ekki verið virt. Á starfstíma núv. hæstv. ráðherra hefur þetta meira og minna verið hunsað og sú ótrúlega venja upp tekin að ríkisstjórn eða ráðherra skipti vegafé á knjám sér, t.d. strax haustið 1991. Til þess að finna formúlur fyrir þessu var tekið upp nýtt hugtak ,,framkvæmdaáætlun í vegamálum`` og ,,flýting framkvæmda`` og annað því um líkt og það er notað sem afsökun til þess að brjóta vegalög eða framkvæma þau a.m.k. ekki. Í öðru lagi hefur hæstv. ráðherra t.d. svikist um þá embættisskyldu sína að leggja fyrir langtímastefnumótun í vegamálum. Hæstv. ráðherra hefur nú gegnt embætti í meira en fimm ár og hann hefur aldrei svo mikið sem sýnt í þinginu það plagg sem ber að gera samkvæmt vegalögum, þ.e. langtímaáætlun sem á að liggja fyrir jafnframt vegáætlun til tólf ára í senn og endurskoðast með reglubundnu millibili. Herra forseti. Af því ég sé að sjálfur aðalforseti er líka að ráðgast við starfandi forseta þá vil ég spyrja hvort að hæstv. samgrh. sé farinn að sofa því ég sá að hann hvarf þreytulegur héðan úr salnum. Ef hæstv. ráðherra hefur tekið á sig náðir þá skal ég gera hlé á ...

Ég vænti þess að hæstv. ráðherra sé ekki fjarri og ég mun gera ráðstafanir til að ...

Ég vona að hann sé ekki sofnaður. Ég held að hæstv. ráðherra verði að leggja það á sig að vaka hérna með okkur eina stund á meðan við ræðum þau málefni sem undir hann heyra. Það er ekki til siðs að ráðherrar leggi sig meðan mál á þeirra málasviði eru til umræðu og afgreiðslu á þinginu. Ég vil einnig, herra forseti, gera að umtalsefni alveg kostulegan hlut sem er nú að mínu mati bráðfyndinn. Ég veit ekki hvaða húmor aðrir hafa fyrir slíkum hlutum en ég bið menn að líta á breytingartillögur á þskj. 891 og hvernig þungaskattur er orðinn bókfærður þar í þessu merka ríkisbókhaldi sem hér er. En það er þannig að þungaskatturinn er þar orðinn í ekki færri en fimm mismunandi liðum. Það dugar ekki minna en fimm mismunandi flokkar af þungaskatti þegar verið er að tíunda tekjurnar af þessari miklu lind og uppsprettu. Það er þungaskattur, árgjald upp á 685 millj. Það er þungaskattur, km-gjald upp á 1.560 millj. og látum þetta nú vera. Þetta er nú hefðbundin skipting eftir þessum tveimur innheimtuformum eða því hvort menn velja að greiða eftir km-gjaldi eða fastagjaldi. En bíðum nú við, svo kemur í þriðja lagi: Bætt innheimta þungaskatts 100 millj. Það eru alveg sérstakir peningar úr þungaskattinum sem koma af bættri innheimtu þungaskatts í þriðja lagi. Í fjórða lagi: Innheimtuátak í þungaskatti.  Hitt sem er athyglisvert við þessar bókhaldsæfingar eru tekjurnar sem fara út og inn úr ríkissjóði í þessu bókhaldi hjá hæstv. ríkisstjórn og hæstv. samgrh. Ég veit ekki hvaða einkunn hann fengi á prófi í endurskoðunarskóla. Ég leyfi mér að spyrja, herra forseti: Hvað á þetta að þýða? Í tölul. 1.2. er fært í ríkissjóð 637 millj. en í tölul. 1.3. undirlið 2, er framlag úr ríkissjóði 350 millj. Hvaða rök standa fyrir því að vera með svona æfingar í þessum efnum, að margsundurliða þungaskattinn svona og vera svo með færslur fram og til baka inn og út úr ríkissjóði? Auðvitað er þetta vegna þess að það er búið að grauta þarna saman hlutum þannig að það botnar varla nokkur heilvita maður orðið í því. Þetta er náttúrlega í og með afleiðing af því að ríkissjóður, fjmrh. með frekju sinni, er að seilast til æ stærri hluta af hinum mörkuðu tekjum og þá standa menn í svona hundakúnstum og æfingum til að reyna að fela það og afsaka eða útskýra í staðinn fyrir að hafa þarna hrein skipti milli ríkissjóðs annars vegar og Vegasjóðs hins vegar og alveg afmarkað og skýrt hver hluti skatttekna af umferðinni rennur í Vegasjóð og hver í ríkissjóð en ekki svona fíflalæti ef ég má leyfa mér að orða það svo, herra forseti, með tilliti til þess að klukkan er að verða hálftólf. Ég kann ekki mjög að meta þetta og tel að það sé heldur til vansa hvernig menn eru komnir út í ógöngur í þessum efnum, t.d. þessi skrautlegheit með bókfærslu þungaskattsteknanna. Að öðru leyti, herra forseti, þá hefur flest verið sagt um þennan niðurskurð sem ég held að segja þurfi í sjálfu sér. Hann liggur fyrir og er auðvitað afar bagalegur upp á 800--900 millj. í vegamálunum og talsvert á annan milljarð kr. þegar niðurskurður til samgönguframkvæmda í heild sinni er tekinn og flugvellir og hafnir eru hafðar þar með. Það sem ég tel einna verst við þetta fyrir utan hin efnislegu áhrif af því að draga úr vegaframkvæmdum sem flestir hafa nú talið að væru með brýnni og þarfari framkvæmdum yfirleitt í þjóðfélaginu, er að þetta skapar leiðindaandrúmsloft og ástand pólitískt séð. Þá á ég við sambúð stjórnvalda og almennings í landinu, fólksins í hinum einstöku kjördæmum og byggðarlögum sem væntir mikils af samgöngubótum og framkvæmdum á þessu sviði. Það er að mínu mati fátt verra og leiðinlegra sem menn gera í þessum efnum en að leggja upp með montáætlanir af því tagi sem greinilega var gert síðast og skera þær svo niður við trog. Af hverju? Það er af því að það skapast væntingar um framkvæmdir og um úrbætur sem menn horfa til og gleðjast yfir að séu nú loksins í sjónmáli og svo er það óðar tekið til baka með niðurskurði af þessu tagi. Það verður með vissum hætti trúnaðarbrestur milli almennings og stjórnvalda og þá á ég ekki við að það bitni á einum frekar en öðrum. Ég held að menn séu í sjálfu sér fljótir að gleyma því hver sat nákvæmlega í ríkisstjórn eða ráðherrastól á hverjum tíma. En almennt talað dregur þetta úr trúnaðartrausti sem ríkir milli stjórnvalda og almennings og sú tilfinning skapast í þjóðfélaginu að það sé ekkert mark takandi á áætlunum af þessu tagi. Það er grafið undan þeim og það er vont vegna þess að skipulögð áætlanagerð um svona framkvæmdir er tvímælalaust mikilvæg og hefur gefist vel þegar menn hafa verið menn til þess að fylgja henni sæmilega eftir. Það eru örg skítverk að standa í niðurskurði af þessu tagi á áður samþykktum áætlunum og ber að reyna að forðast slíkt. Af tvennu illu er þó betra að hafa áætlanirnar sem menn leggja upp með aðeins hógværari en raunsærri þannig að þær standist. Ég vil svo aðeins nefna hér, herra forseti, þátt sem mér finnst of lítið vera tekinn inn í umræður um þessi mál. Menn eru hér mikið að ræða þetta næstum að segja út frá einstökum vegaspottum og falla í þá gryfju að ræða þetta jafnvel út frá vegamálum á sínum heimaslóðum en horfa fram hjá hinum almennu og stóru grundvallaratriðum í þessum málum sem eru uppbygging samgöngukerfisins í landinu og hvernig okkur er að miða í þeim efnum og hvaða breytingar eru að verða á samgönguháttum sem taka þarf mið af þegar verið er að ræða þessa hluti. Hvað skyldi það nú vera, herra forseti, sem alveg sérstaklega hefur verið að breytast og ástæða er til að gefa gaum þegar við erum að ræða vegamál og áætlanagerð á því sviði og fjárveitingar til vegamála? Það eru m.a. hlutir sem hafa verið að breytast í flutningatækni og samgöngum í landinu í stórfelldum mæli á síðustu árum. Þar á ég t.d. við það að þungaflutningar hafa í stórauknum mæli færst af sjó upp á land þannig að það er orðin gjörbreytt mynd í þeim efnum bara núna á síðustu fimm til tíu árum, gjörbreytt mynd. Það gerist æ algengara að þungaflutningar fari fram með landflutningabílum, jafnvel stórum gámum sem fylltir eru vörum og ekið er milli staða og landshluta í veg fyrir skip sem áður sigldu inn á svo gott sem hverja höfn og tóku þungavörurnar þar. Hluti af þessum breytingum er auðvitað afleiðing pólitískra ákvarðana eins og t.d. að leggja niður Ríkisskip. Það var ákvörðun sem hæstv. samgrh. var a.m.k. í eina tíð ákaflega hreykinn af og hann var gerður að manni ársins hjá Heimdalli eða einhverjum slíkum stórmerkum samtökum fyrir hetjuskapinn fyrir að leggja niður Ríkisskip. Það var svo mikill garpsskapur í því að skera niður opinber umsvif. En það var nú bara ekki þannig að þau mál leystust sisona og það yrðu engar afleiðingar af þessu. Staðreyndin er auðvitað sú að það hefur haft heilmikil áhrif gagnvart vegasamgöngum að leggja niður Ríkisskip sem þjónustuðu hafnirnar hringinn í kringum landið. Það sem eftir er núna eru siglingar skipafélaganna, fyrst og fremst tveggja þeirra, með mjög stopulum viðkomum á öllum nema allra stærstu höfnum landsbyggðarinnar. Í grófum dráttum er það orðið þannig að það er ekki nema ein til tvær hafnir í hverju kjördæmi sem hafa reglulegar viðkomur fraktskipa og þá er vörunni safnað inn á þær hafnir eða jafnvel þær fluttar milli landshluta vegna þess að skipakomurnar eru orðnar svona. Þegar búið er að setja vöru í gám og setja hann upp á bíl þá munar kannski ekki öllu hvort eknir eru með hann 200--300 km til einhverrar safnhafnar á landsbyggðinni eða hvort hann fer alla leið til Reykjavíkur og það er það sem gerist orðið í stórum stíl. Það mætti margt um þetta segja t.d. út frá viðhorfum sem mikið eru skoðuð núna og rædd erlendis um umhverfismál og annað því um líkt þar sem menn ganga jafnvel svo langt að skattleggja mjög harkalega flutninga á bílum til þess að beina þeim yfir á járnbrautir og skip af umhverfisástæðum. Við erum ekki langt komin á veg að ræða slíka hluti hér uppi á Íslandi, því miður. En þó að við lítum ekki til neins annars en þess að þetta hefur haft í för með sér gjörbreytta stöðu hvað varðar álag á vegakerfið og sérstaklega þá hluta þess sem verst eru undir það búnir að taka við þungaflutningum af þessu tagi, þá er þar uppi gjörbreytt mynd sem við verðum að taka mið af í umræðum okkar um vegamál. Ég fullyrði, herra forseti, að það er að skapast nánast neyðarástand á ákveðnum landsvæðum þar sem þungaflutningar hafa lent upp á land á vegakerfi sem ekki er á nokkurn hátt undir það búið að taka við þeim. Það væri gaman fyrir menn að lenda í því t.d. eins og við gerðum, þingmenn Norðurl. e., að vera á ferðinni í rigningartíð á norðausturhorni landsins og mæta sex til tíu stórum þungaflutningabílum í rigningu á malarvegunum í Norður-Þingeyjarsýslu með 30 tonna hleðslu á dráttarvögnunum aftan í. Og í bókstaflegri merkingu að horfa á vegina sprautast svona 50 m á báðar hendur þegar bílarnir aka yfir forarsvaðið. Í hvers konar ástandi halda menn að vegirnir séu til að taka við slíkum flutningum, bráðónýtir malarvegir eða moldarvegir sem eru orðnir lægri en umhverfið í rigningu á haustin? Staðreyndin er sú að það ríkir hreint neyðarástand, svo ekki sé nú rætt t.d. um sex vikurnar á vorin í venjulegu árferði þegar þungatakmarkanir eru á þessum vegum. En hvaða hlutverki eiga þessir vegir að þjóna eftir að Ríkisskip voru lögð niður og ekkert skipafélag hefur lengur reglulega viðkomu að heita má á svæðinu frá Húsavík til Seyðisfjarðar? Menn eru á svipuðu róli á Raufarhöfn og þeir voru fyrir 50--100 árum hvað skipakomur snertir. Það kemur kannski á mánaðarfresti eða tveggja mánaða fresti skip óreglubundið, tilviljanakennt til þess að taka framleiðsluvörur þegar þær hafa safnast upp. Menn eru komnir í þá stöðu að allir þungaflutningar til og frá svæðinu verða að fara eftir vegunum. Þar á meðal öll framleiðsla frá þessum stöðum. Og það er ekki eins og verið sé að tala um eitthvert smáræði. Nei, þarna eru t.d. framleidd útflutningsverðmæti. Ef við tökum svæðið frá Húsavík til Vopnafjarðar eru þau líklega upp á 4--5 milljarða kr. Hundruð og þúsundir tonna af framleiðsluvörum til útflutnings þurfa að fara eftir þessum vegum ef þær þá komast það. Það er ekki eins og þetta sé mál sem snýr bara að því fólki sem þarna býr. Þetta er spurning um stórkostlega þjóðhagslega hagsmuni. Nákvæmlega sömu sögu má segja t.d. af vegakerfinu á Vestfjörðum. Þar er að verulegu leyti að verða uppi sama staða. Mikilvæg útflutningsframleiðsla þarf að fara eftir landi til þess að komast á markað eftir algjörlega ónýtum vegum. Ég verð að segja þótt mér sé málið að nokkru leyti skylt að ég held að það sé að skapast annars vegar á Vestfjarðakjálkanum og hins vegar á norðausturhorni landsins algjört neyðarástand í þessum efnum sem verði ekki undan vikist að fara að taka á. Þetta eru þau tvö landsvæði sem eru langverst sett hvað það varðar að tengjast með eðlilegum hætti inn á meginþjóðvegakerfi landsins, þann hluta vegakerfisins sem búið er að byggja sæmilega upp t.d. miðað við burðarþol veganna. Ástandið er þannig að þessir vegir eru víðs fjarri því að standast þá evrópsku staðla sem við erum að rembast við að reyna að taka upp í okkar vegakerfi þannig að flutningatæki, bílar og vagnar sem eru byggð miðað við það burðarþol sem þar er séu nýtanleg á Íslandi. Staðreyndin er sú að svo er ekki í dag. Í raun og veru eru ekki forsendur til þess horft frá sjónarhóli vegakerfisins að kaupa hingað til landsins flutningatæki sem eru samkvæmt þeim stöðlum því umtalsverður hluti vegakerfisins í landinu og margar brýr leyfa ekki slíkan þunga. Þessa hluti, herra forseti, væir gaman að heyra hér einhvern tíma rætt um, t.d. af hæstv. ráðherra. Ef hér væri í landinu metnaðarfullur framsýnn hæstv. samgrh. sem legði sig eitthvað eftir því að reyna að horfa inn í framtíðina í þessum efnum, vera með einhverja vinnu í gangi, einhverja stefnumótun á þessu sviði ætti hann auðvitað að vera að fjalla um þessa hluti og leggja þá upp en ekki flytja hérna þriggja mín. framsöguræðu fyrir niðurskurðaráætlunum af því tagi sem hæstv. ráðherra gerði við 1. umr. þessa máls. Og var ekki hátt á honum risið. Ég sakna þess alveg sérstaklega í þessu ljósi t.d. að það skuli ekki vera nein vinna í gangi hér eða ekkert hafi verið lagt fyrir þingið sl. rúm fimm ár sem snýr að langtímastefnumótun í þessum efnum. Ég hef þá trú og þá skoðun að það sé eitt af því allra brýnasta í þessum efnum að horfa til heildarmyndarinnar, hvernig viljum við að samgöngukerfið samþætt byggist upp á landi, í lofti og á legi og hvaða áherslur viljum við leggja í einstökum efnum. Er þetta t.d. þjóðhagslega hagkvæmt og æskileg þróun að öllu leyti sem er að gerast að sjósamgöngurnar eru á undanhaldi og eru að taka stórstígum breytingum? Þungaflutningar eru að færast upp á land og á vegi og vegakerfi sem samt er á engan hátt í stakk búið til að taka við þeim. Hefði ekki verið ástæða til þess t.d. þó ekki væri nema að skoða þann möguleika að styðja við bakið á sjósamgöngum í t.d. 5--10 ár í viðbót? Á meðan hefði mátt ljúka bráðnauðsynlegustu uppbyggingu vegakerfisins í þeim landshlutum sem hafa þannig samgöngur að vandi þeirra er ekki á nokkurn hátt leystur með forsvaranlegum hætti í ljósi ástandsins eins og það er í dag. Þessi hæstv. ríkisstjórn stærir sig stundum mikið af því að hún sé alveg sérstaklega hliðholl og vinveitt atvinnulífinu og hafi gert mikið til þess að bæta starfsskilyrði þess og búa því betri aðstæður og forsendur. Það er allt rétt, segir hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hreykinn. Hann er þar sjálfsagt að vísa til Vestfjarðaaðstoðarinnar og svona snilldarbragða sem hann á lengi eftir að minnast með hlýhug að hafa staðið að. En skyldi þetta eiga við t.d. um samgöngusviðið? Ætli það sé hægt að segja að það sé búið vel að atvinnufyrirtækjunum í Norður-Þingeyjarsýslu að þessu leyti til? Hvernig halda menn að sé að reka t.d. fyrirtæki eins og Silfurstjörnuna í Öxarfirði sem þarf reglubundið í hverju einustu viku ársins og helst tvisvar til þrisvar að koma ferskri framleiðslu með takmarkað geymsluþol norðan úr Öxarfirði og suður til Keflavíkurflugvallar í veg fyrir áætlunarflug og á markað innan sólarhrings? Þar sem á kannski að fara að elda laxinn og bleikjuna í veitingahúsum í París eða New York helst ekki mikið lengur en 35 klst. eftir að varan leggur af stað frá Núpsmýrum í Öxarfirði. Hvernig halda menn að sé þá að búa við það að kannski 6--8 vikur á hverju vori séu þannig þungatakmarkanir á leiðinni til Húsavíkur að það þurfi helst að læðast með þetta á skíðum eða ég veit ekki hvað? Eða jeppum á túttudekkjum til þess að þetta megi vera meira en nokkur kíló. Þannig er ástandið. Það þarf þrjár, fjórar ferðir á léttum bílum með vöruna til þess að hægt sé að fylla einn bíl þegar komið er á bundið slitlag á Húsavík með tilheyrandi kostnaði og óþægindum. Hvaða öryggi er þetta? Hvers konar aðstæður eru þetta til að stunda framleiðslustarfsemi af þessu tagi? Nei, ég held að menn geti auðvitað haldið hólræður um sjálfa sig og verið ánægðir með sinn hlut bæði á síðasta kjörtímabili og þessu eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson. En hann er vonandi ekki að hrósa frammistöðu okkar allra saman að við séum búin að búa mönnum góð starfsskilyrði hvað samgöngur snertir í atvinnulífinu vítt og breitt um landið. Það er nú ekki svo. Hér bar líka aðeins á góma, herra forseti, Vestfjarðagöng og ákvarðanatöku í því sambandi. Hér kom til orðaskipta á milli hv. þm., reyndar þess sem var í forsetastóli fyrir skömmu síðan, Guðmundar Árna Stefánssonar annars vegar og hv. 5. þm. Vestf., Kristins H. Gunnarssonar, hins vegar um bakgrunn slíkra ákvarðana eins og þeirra að ráðast í Vestfjarðagöng. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er dálítið undrandi á því ef það er nýtt fyrir einhverjum þingmönum eins og hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni að samgöngupólitískar ákvarðanir séu pólitík. Að þetta sé ekki bara eitthvert sjálfvirkt lögmál eftir höfðatölureglu eða öðru slíku, að menn bara fari út og reki puttann upp í loftið og finni hvernig vindurinn blæs eða fari út og telji bíla og þá sé vandinn leystur. Út frá því ráðist þessir hlutir. Auðvitað er það ekki svo. Það er kannski fátt meiri pólitík þegar allt kemur til alls en einmitt ákvarðanataka um uppbyggingu innviða samfélagsins, sem á erlendu máli kallast infrastrúktúr og erfitt er að þýða. Ég nota oftast orðið innviði. Þessar efnislegu undirstöður sem samfélagið í raun og veru byggist upp utan um eins og samgöngur, undirstöðuþættir opinberrar þjónustu og annað því um líkt í landinu. Auðvitað er það pólitík hvernig ákvarðanir eru teknar um ráðstöfun sameiginlegra fjármuna í slíku sambandi. Það eru engin vélræn lögmál sem eiga né geta ráðið þar ein niðurstöðunni. Og þá getum við alveg eins hætt að hugsa ef við förum út á þá braut. Við ætlum ekki að gera það, er það? Við ætlum ekki að hætta að hugsa um það hvernig þjóðfélagi við viljum búa í og hvernig við viljum að það byggist upp og þróist inn í framtíðina. Við höfum einhverja meðvitund um það, er það ekki? Og þá snýst málið um pólitík. Þora menn, geta menn tekið ákvarðanir sem eru pólitísks eðlis hvort sem við köllum það samgöngupólitísks eðlis eða byggðapólitísks eðlis eða bara hreina pólitík og fela í sér einhverjar áherslur um hluti sem við viljum ná fram eða viljum láta gerast og hafa auðvitað áhrif á þróun samfélagsins? Vestfjarðagöngin eru stór samgöngu/byggðapólitísk ákvörðun af þeim toga. Ákvörðun um að gefast ekki upp í baráttunni við erfiðleika í byggðaþróun í þeim landshluta og þora að hafa meðvitund, kjark og hugsun á því að grípa til aðgerða jafnvel þótt þær væru býsna stórar í sniðum og þýddu vissulega, ef menn vilja endilega orða það svo, ákveðna tilfærslu fjármuna í okkar þjóðfélagi o.s.frv. Mér finnst satt best að segja merkilegt ef menn eru að koma hér í ræðustól eða yfirleitt á þessum dögum að undra sig á því að svona sé þetta. Auðvitað er þetta svona og hefur alltaf verið svona. Það er líka mjög stór pólitísk ákvörðun að ákveða að það skuli vera höfuðborg í landi og hvar skuli verða sú sameiginlega uppbygging allra landsmanna sem þangað fer. Íslendingar hafa verið svo gæfusamir að það römbuðu hér á land einhverjar súlur að sögn fyrir 1100 árum eða hvað það nú er og síðan þurfti ekki að hugsa meira um það mál. Við höfum sem sagt átakalítið a.m.k. alveg frá því Skúli kom hér upp innréttingunum í raun og veru vaxið upp við þá hugsun að hér yrði höfuðstaður landsins. Það er ekki svo hjá öllum öðrum þjóðum. Sumar þjóðir hafa gengið svo langt að þær hafa tekið ákvarðanir um að færa sínar höfuðborgar og byggja upp nýjar. Meðal annars með svona pólitískar ákvarðanir í huga að þeir vildu búa til eitthvert annað munstur í samfélaginu en var, byggja upp nýja innviði sem snerust um aðra hluti en þá sem áður voru. Sumir hafa gert þetta út úr vandræðum af því að þeir hafa ekki getað komið sér saman um hvar ætti að vera höfuðborg. Ætli vinir mínir, Ástralíumenn, hafi ekki lent í því að það var erfitt að velja á milli stórborganna í Ástralíu þannig að það var sniðugast að byggja bara nýja. Þetta er ákaflega fallega og vel skipulögð borg eins og hægt er að gera þegar menn byggja heila borg frá grunni, sérstaklega með það í huga að hún skuli verða höfuðborg. Þá geta menn hannað sérstakt svæði fyrir ráðuneytin og annað fyrir sendiráðin og það þriðja fyrir bústaðina o.s.frv., allt mjög snyrtilegt. Hvað sem um það má segja að öðru leyti er það pólitísk ákvörðun um uppbyggingu innviða samfélagsins af því tagi sem samgönguframkvæmdir og samgöngupólitískar ákvarðanir auðvitað eru. Þannig er nú það. Þetta var smá skógarferð um innviðina og ákvarðanatöku í þessum efnum af því að mér finnst nauðsynlegt að menn átti sig á því að við erum ekki að tala um einhverjar þurrar tölur. Sumir eru góðir í formúlum, eins og t.d. hv. þm. Ragnar Arnalds, sem hélt hér mjög fróðlegt erindi um formúlur sem hefðu leitt af sér aðrar formúlur og enn fleiri formúlur og fyrr en varði var allt komið í formúlur nema einhverjar leifar sem ganga til almennra vegaframkvæmda. Þetta var mjög skemmtileg uppsetning en auðvitað eru þetta ekki formúlur heldur pólitískar ákvarðanir sem menn eiga að taka með meðvitund um það hvað þeir eru að gera og ekki að skýla sér á bak við nein vélræn lögmál eða formúlur eða tölur í þeim efnum. Herra forseti. Þá er ég að hugsa um að fara að draga þetta saman og því miður verður það að vera með svipuðum hætti og við fyrri umræðu þessa máls. Manni verður kannski aðallega hugsað til hæstv. ráðherra og hvernig hann fer út úr þessu, blessaður hæstv. ráðherrann. Honum daprast heldur flugið. Hann er heldur að lækka flugið eins og sagt er og þarf svo sem ekki að vera svo slæmt ef lendingin tekst þokkalega en það er verra ef í vændum er brotlending. Ég hygg að það hafi verið rifjað upp við fyrri umr. að um það leyti var í útvarpinu þáttur grínfréttamannsins Hauks Haukssonar og hann spilaði og endurtók í sífellu ummæli sem hæstv. ráðherra á að hafa haft um það að hann væri að skreyta sig með stolnum fjöðrum Framsóknar. Mér kom þetta í hug þegar ég var að velta fyrir mér þessu lágflugi hæstv. ráðherra að þær reyndust ekki vel til flugsins, hinar stolnu fjaðrir frá Framsókn. Spurning er hvort að fjaðrirnar eða fiðrið frá krötum hefur þá jafnvel verið af tvennu illu skárra en þessar lánsfjaðrir frá Framsókn. Út af fyrir sig var hæstv. ráðherra heldur hærra á lofti á því kjörtímabili þegar hann var að fljúga með fjöðrum frá krötum. Út af þessu öllu saman varð hagyrðingi nokkrum á Norðurlandi það á að yrkja vísu. Og af því hæstv. ráðherra er nú gefinn fyrir vísur og varpar stundum fram kviðlingum þá er ég að hugsa um að enda þetta, herra forseti, með því að fara með vísu þessa eftir hinn ónefnda hagyrðing af Norðurlandi. Hún er sem sagt þannig til komin að hagyrðingurinn var að velta fyrir sér þessari sambúð hæstv. ráðherra fyrst við krata og síðan Framsókn og hvernig flugið er nú mjög að daprast hjá hæstv. ráðherranum. Vísan er svona: Ill með krötum vistin var og vesælt þeirra fiður. Á stolnum fjöðrum Framsóknar flýgur Halldór niður.

Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. flutti hér prýðisræðu að vanda og fór nokkuð yfir sviðið. Rifjaðist þá upp fyrir mér að hann á sinni tíð lét skrifa lærðan texta um lífæðar lands og þjóðar sem hann einmitt fjallaði hér um og velti fyrir sér að ýmislegt væri nú ógert í vegamálum. Hann vakti athygli á þeirri breytingu sem hefur orðið og gæti m.a. stafað af þeim línum sem lagðar voru með því rauða kveri, Lífæðar lands og þjóðar, þar sem reynt var að spá fyrir um á hvaða hátt ætti að skipuleggja samgöngukerfi landsins og leggja meiri áherslu á uppbyggingu hafna á einum stað og vega á öðrum stöðum. Ég held að vilji hans og e.t.v. vilji þeirra sem síðar tóku völdin í samgöngumálum hafi að ýmsu leyti gengið saman að mínu mati. En það hefur auðvitað gerst að dregið hefur úr flutningum á sjó á tilteknum svæðum en landflutningar aukist. Þá kemur að því sem ég vildi nefna við hv. þm. Kemur til greina að hans mati að þar sem mjög hefur dregið úr sjóflutningum en landflutningar aukist að það sé þá talið eðlilegt að tilflutningur verði milli kjördæma svo hægt sé að leggja meiri áherslu á vegagerð? Er mér þá sérstaklega hugsað til Vesturl. þar sem sjóflutningar hafa næstum því lagst af, t.d. á Snæfellsnesi. Er eðlilegt að þar með séu þess vegna aukin framlög til samgöngumála í Vesturl.? Það væri fróðlegt að heyra afstöðu þingmannsins til þessa sjónarmiðs.

Herra forseti. Hv. þm. hreyfir hér ákaflega athyglisverðum þætti þessa máls. Það er alveg hárrétt að menn reyndu að sjá og töldu sig auðvitað sjá að nokkru leyti fyrir breytingar sem væru í farvatninu og út af fyrir sig eðlilegar og óumflýjanlegar varðandi t.d. sjósamgöngurnar. Einfaldlega breytt flutningatækni, gámavæðing, stærri skip og rekstrarsjónarmið og margt fleira kallaði á margt af því sem við höfum séð vera að gerast. Það er vissulega rétt. Sjóflutningar hafa lagst af á Vesturlandi. Er þá skynsamlegt að þarna verði einhver tilfærsla eða áherslubreyting? Ég svara því hiklaust játandi. Ég held að menn eigi að vera opnir fyrir því að það geti verið skynsamlegt, annaðhvort innan landshluta eða beinlínis bara á á landsvísu, að hafa möguleika á ákveðinni tilfærslu fjármuna, á áherslubreytingum getum við kallað það sem tækju jafnvel mið af að einhverju leyti staðbundnum aðstæðum. Ég nefndi einmitt þau svæði þar sem menn voru bara alls ekki í stakk búnir til að taka við þessum breytingum svo ágætar sem þær geta verið og eðlilegar, eins og þær að Akureyri, Ísafjörður, Reyðarfjörður eða Eskifjörður eða hvað það nú verður, verði svona safnhafnir í sínum landshlutum þá verður vegakerfið sem að þeim liggur að vera tilbúið til að taka við því hlutverki að flytja vöruna sem áður fór um hafnir á ströndinni til stærri safnhafna. Það getur vel verið að réttlætanlegt væri að fara í ákveðnar breytingar í þeim efnum. Ég hef oft hugsað hvort við ættum kannski að leysa þetta mál með því að hafa tiltölulega sjálfstæð samgöngufjárlög sem væru með ákveðnum möguleikum til að færa fjármuni á milli þátta, milli hafnamála, flugmála og vegamála þannig að það væri á vissan hátt eftir aðstæðum og í takt við þróun sem væri að verða hægt að draga þar til fjármuni. Þá hefðu t.d. Vestlendingar þegar áætlunarflug lagðist af úr þeim merka fjórðungi ekki misst allt flugfé burt úr kjördæminu og fengið núll eins og nú er ár eftir ár heldur hefðu þeir getað flutt einhverja sambærilega fjármuni yfir í aðra þætti samgöngumálanna sem var þá orðin meiri þörf fyrir að bæta. Það sama gæti að einhverju leyti átt við um hafnirnar. En auðvitað er aðalvandinn sá að við höfum of litla peninga í þetta eiginlega allt saman, herra forseti, og við þyrftum að hafa meira.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað aðalatriði sem hv. þm. kom að síðast, þ.e. þessi takmörkuðu gæði sem við höfum úr að spila. Vissulega höfum við of litla fjármuni til að byggja upp samgöngukerfið. Engu að síður hefur það nú verið þannig á síðasta kjörtímabili og vonandi tekst að halda því nokkuð til haga á þessu sem nú er hafið, að framkvæmdir í samgöngumálum og þá sérstaklega hafna- og vegamálum hafa verið með því allra mesta sem hefur gerst. Mér þóttu undirtektir hv. þm. mjög athyglisverðar vegna þess sem hann sagði, þ.e. að það þarf auðvitað að líta á samgöngufjárveitingarnar og framlögin og framkvæmdirnar heildstætt þannig að reynt sé að vega saman framlög til vega-, hafna- og flugmála. Ég held að þegar við lítum á framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og hið næsta höfuðborgarsvæðinu þá fari ekkert milli mála að vegna þeirra breytinga sem hv. þm. viðurkenndi að hefði orðið á flutningatækni og áherslum í flutningum á sjó og landi, er eðlilegt að aukin áhersla sé lögð á uppbyggingu vegakerfis þar sem mesta álagið er. Þar nefni ég aftur hið ágæta kjördæmi, Vesturl. Sérstaklega eru miklir fiskflutningar út um allar jarðir á Snæfellsnesi að og frá sem hefur leitt til þess að álagið á vegakerfið þar hefur orðið mjög mikið. En ég fagna þeim undirtektum sem hv. þm. sýndi hér og ég heyri að við erum býsna sammála.

Herra forseti. Þetta er meginvandinn. Um það getum við örugglega öll orðið sammála hérna að við vildum hafa meiri fjármuni í þetta. Við erum einu sinni fámenn þjóð í stóru landi og verkefnin eru ærin. En mín skoðun er eindregið sú að við eigum ekkert val. Við verðum að byggja upp þróað samgöngukerfi sem stenst nútímakröfur ef við eigum að geta bætt hér lífskjörin og horft sæmilega hnarreist til framtíðarinnar. Án þess verður hún ekki beysin framtíðin sem við búum okkur hér í landinu, a.m.k. ekki í stórum hlutum þess. Ef við ekki getum byggt upp þróað og rekið nútímalegt samgöngu- og fjarskiptakerfi þá verðum við ekki þátttakendur í tæknisamfélagi 21. aldarinnar, það er alveg á hreinu, ekki með mannsæmandi lífskjörum. Það er þvílík undirstaða alls sem maður sér í þeim efnum að hafa samgöngurnar og fjarskiptin þannig að þau geti verið grundvöllur atvinnustarfsemi og mannlegra samskipta eins og þau blasa við okkur á komandi tímum. Við munum ekki ná að byggja hér upp farsælt velmegunarþjóðfélag á næstu öld nema við leggjum vel í þennan málaflokk. Það er alveg öruggt mál. Ég held líka að við megum heldur ekki vorkenna sjálfum okkur um of. Vissulega eru verkefnin mörg og vandi ríkisfjármálanna mikill en þjóðin var enn þá fátækari þegar hún lét ekki standa fyrir sér að lyfta grettistökum eins og t.d. að byggja Ölfusárbrú eða reisa Alþýðuskólann eða hvað það nú var. Úr því að það var hægt þá þá hljótum við að geta þetta núna. Að lokum, þá tók ég það einmitt fram í minni ræðu áður en hv. þm. fór í andsvör, að ég teldi tvö svæði í landinu vera alveg sérstaklega í þörf fyrir átak vegna þessara breyttu samgöngu- og flutningahátta, þ.e. vestanvert landið, hluti af Vesturl. og Vestf. sem þurfa að tengjast inn á meginþjóðvegakerfi landsins og það er strandlengjan á norðausturhorninu. Þessir tveir landshlutar standa algjörlega upp úr hvað varðar langt malarvegakerfi sem ekki hefur burðarþol eða er í ástandi til þess að taka við þessum miklu flutningum sem á það eru þó komnir. Þeir eru að hverfa ofan í jörðina eða spýtast úr um allar mýrar þessir svokölluðu vegir á norðausturhorninu og á Vesturl.

Herra forseti. Við höfum nú verið að ræða vegáætlun fyrir árið 1996 frá því kl. hálfníu í kvöld og margt fróðlegt hefur komið hér fram. Allt frá því hvernig ástandi vega er háttað á landinu og að því hvaða reglum er beitt við úthlutun og skiptingu vegafjár. Það verður að segjast eins og er að það er ákaflega sérstök reynsla að kynnast því hvaða vinnubrögð eru viðhöfð. Reyndar kem ég að þessari vinnu þar sem verið er að skera niður eins og komið hefur fram í umræðunni. Vegáætlun sem gerð var árið 1994 og gilda átti í fjögur ár, 1995--1998, hefur verið skorin niður um rúmar 800 millj. kr. Það má segja að ríkisstjórnin hafi skorið það mikið niður, bæði hefðbundin framlög til vegafjár og einnig til framkvæmdaátaksins, að það stendur ekki steinn yfir steini. Þess vegna tek ég undir það sem hefur komið fram hjá ýmsum fyrri ræðumönnum hér í kvöld að það hefði frekar átt að fara í áætlun um framtíðina því það er eins og kom fram hér hjá hv. formanni samgn. allt óvisst um vegáætlun á næsta ári og þarnæsta. Sú vegáætlun sem unnin var árið 1994 er því gjörsamlega brostin. Auðvitað bitnar þessi niðurskurður illa á öllum. Hann er mismikill og mestur er hann á höfuðborgarsvæðinu, því svæði sem hefur verið nokkuð afskipt á undanförnum árum þegar vegafé úr ríkissjóði er annars vegar. Almennur niðurskurður á framlagi til vegamála er nú rúm 18% eins og kemur fram í minnihlutaáliti okkar í samgn. En fé til framkvæmdaátaksins er skorið mun meira niður eða um 36%. Það, eins og ég sagði áðan, kemur verst niður og harkalegast á höfuðborgarsvæðinu en framkvæmdaátaksféð sem skipt er eftir höfðatölu hefur farið að miklum hluta til framkvæmda þar. Þær framkvæmdir hafa skilað yfirleitt hámarksarði. Mönnum hefur orðið tíðrætt um einbreiðar brýr og slysahættu vegna þeirra. Ég get tekið undir að auðvitað er það bagalegt ástand að vera með 139 einbreiðar brýr á hringveginum sem valda mikilli slysahættu. En það skapast ekki síður slysahætta hér á höfuðborgarsvæðinu við þennan mikla niðurskurð á framkvæmdaátaksfénu um 36%. Það gerir það að verkum að framkvæmdir tefjast sem fyrirhugaðar voru í Ártúnsbrekku í ár og því mun bráðabirgðaástand ríkja á þessari fjölförnu leið hér í borginni mun lengur en áætlað var. Borgaryfirvöld, umferðanefnd Reykjavíkur og Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa lýst yfir miklum áhyggjum vegna þessarar frestunar á tvöföldun akbrautar neðan Ártúnsbrekku og raunar varað við henni. Einnig verið hefur gagnrýnt hvað höfuðborgarsvæðið hefur farið illa út úr skiptingu vegafjár undanfarin ár. Mig langar til að vitna hér í grein í Morgunblaðinu sem borgarfulltrúi Sjálfstfl. hér í Reykjavík skrifaði í síðustu viku. Þar hvetur hann stjórnvöld til að endurskoða þennan mikla niðurskurð hér á höfuðborgarsvæðinu. Hann, og það hafa aðrir borgarfulltrúar einnig gert, bendir á að höfuðborgarsvæðið hefur hvað vegaframkvæmdir varðar verið mjög afskipt. Hann segir hér, með leyfi forseta:. ,,Þetta kemur í ljós þegar skoðað er hver hlutur höfuðborgarsvæðisins hefur verið af heildarfjármagni nýrra þjóðvega samkvæmt vegáætlun undanfarin 10 ár.`` Það er borgarfulltrúi Sjálfstfl. Gunnar Jóhann Birgisson sem skrifar þessa grein og birtir hér töflu sem sýnir svo ekki verður um villst hve höfuðborgarsvæðið hefur farið varhluta af fé til nýrra þjóðvega. Hann bendir einnig á þá hættu sem skapast af frestun framkvæmda í Ártúnsbrekkunni. Einnig höfum við þingmenn Reykv. og Reykn. fengið bréf sem mig langar til að vitna hér í frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu þar sem þeir vara eindregið við þessum niðurskurði á höfuðborgarsvæðinu. Sérstaklega hvað varðar Ártúnsbrekku. Ég ætla að fá að lesa úr þessu bréfi. Í bréfi til þingmanna segir stjórn Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, með leyfi forseta: ,,Stjórn SSH tekur undir áhyggjur umferðanefndar Reykjavíkurborgar vegna áætlana um frestun framkvæmda við tvöföldun akbrauta neðan Ártúnsbrekku. Vegna niðurskurðar á fé til vegaframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu hefur verið ákveðið að fresta framkvæmdum við breikkun Vesturlandsvegar frá Elliðaám vestur að Réttarholtsvegi. Það hefur margsinnis komið í ljós arðsemi framkvæmda af þessu tagi. Slysahættan er slík við aðstæður sem þarna skapast að ekki er réttlætanlegt með nokkrum hætti að fresta framkvæmdum. Frestun framkvæmda býður heim aukinni slysahættu og getur kostnaður vegna þess orðið meiri en sparnaður vegna frestunar framkvæmda. Stjórn SSH beinir því til stjórnvalda að tryggja að nægilegt fé verði veitt til þessara framkvæmda þannig að hægt verði að ljúka framkvæmdum sem fyrst. Með því að ljúka þessum framkvæmdum í ár er ljóst að draga megi stórlega úr hættu á árekstrum og slysum.`` Ég sá hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, ganga hér í salinn áðan en hann stoppaði ekki lengi við, enda ekki sést mikið til hans undanfarið. Hann rak hér inn nefið áðan og þá rifjaðist upp fyrir mér að eitt aðalkosningaloforð Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar var að ekki skyldi skorið niður fé til vegaframkvæmda. Ég hélt satt best að segja að hæstv. forsrh. væri kominn til að staðfesta það hér við þessa umræðu um vegáætlun. En því miður virðist svo ekki vera. Ég var að benda á slysahættuna við frestun framkvæmda við Ártúnsbrekkuna sem Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu vara hér eindregið við. En nú hefur komið í ljós að hækkanir á bensínverði hafa skilað mun meiri tekjum og munu skila meiri tekjum í ríkissjóð en áætlað var á fjárlögum. Samkvæmt áætlunum FÍB, Félags íslenskra bifreiðaeigenda, frá því 6. maí sl. er tekjuaukinn áætlaður um 300 millj. kr. á þessu ári. Síðan hefur bensínverð enn hækkað jafnvel þótt hlutur ríkissjóðs í bensínverðinu hafi lækkað. FÍB var reyndar með tillögur um hvernig þessum viðbótartekjum í ríkissjóð af bensínverði skyldi ráðstafað. En þar sem bent hefur verið á hina miklu slysahættu og óhagræði af frestun framkvæmda í Ártúnsbrekku þar sem mun myndast flöskuháls og mikil hætta skapast höfum við fimm þingmenn lagt fram brtt. við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, með síðari breytingum, höfum við lagt til að við bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: ,,Á árinu 1996 skal verja 200 millj. kr. af vörugjaldi af eldsneyti til að flýta vegaframkvæmdum í Ártúnsbrekku í Reykjavík.`` Vegagerðin telur að um 200 millj. kr. vanti til að upphafleg áætlun um framkvæmdir í Ártúnsbrekku standist. Þessar 200 millj. kr. eru ekki nema hluti af þeim viðbótartekjum sem FÍB hefur reiknað út að ríkissjóður muni fá vegna hækkana á bensínverði. Við munum mæla fyrir þessari brtt. þegar umrætt frv. kemur hér á dagskrá. En breyting þarf að verða á þeim lögum þannig að hægt verði að nýta þessar viðbótartekjur til þessara framkvæmda. Þetta er sem sagt nýr tekjustofn til vegaframkvæmda í Ártúnsbrekku. Það ætti að vera öllum ljóst mikilvægi þess að nægt fé fáist til að ljúka sem fyrst framkvæmdum í Ártúnsbrekkunni svo draga megi úr hættu á árekstrum og slysum. Það hefur líka komið fram að tekjurnar eru til staðar svo það er aðeins viljann sem vantar. Ef marka má kosningaloforð Sjálfstfl. og hæstv. forsrh. fyrir síðustu kosningar þar sem hann lofaði hverjum sem heyra vildi að ekki yrði skorið niður fé til vegagerðar ætti að vera auðvelt fyrir meiri hluta Alþingis að samþykkja að þarna komi þessar viðbótartekjur til þess að klára þessar framkvæmdir. Herra forseti. Ég sé að það er liðið á kvöldið. Klukkan er farin að ganga eitt og umræðan hér í þinginu um vegáætlunina hefur verið góð til þessa. Ég held ég fari því senn að ljúka máli mínu. En ég vil mótmæla þeim mikla niðurskurði á vegafé sem fram kemur í þessari vegáætlun og tek undir að það er nauðsynlegt að fara út í áætlanagerð og þá ekki eingöngu í vegáætlun heldur þarf að fara í samgönguáætlun þar sem tekin eru inn í flugmál og hafnamál, eins og kom fram hér hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og ég reyndar kom inn á í fyrri umr. um vegáætlun, sérstök áætlun í samgöngumálum. Það þarf að horfa til framtíðar og vera með stefnumörkun því hana vantar gjörsamlega.

Hvaða kjördæmapot er þetta?

Það þarf að taka heildstætt á þessum málum. Ekki út frá sérstökum kjördæmum heldur út frá þeim verkefnum sem brýnust eru hverju sinni.