Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir og hefur hver þingflokkur til umráða 12 mínútur í fyrstu umferð, en í annarri umferð sex mínútur og í hinni þriðju fimm mínútur hver þingflokkur. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Sjálfstfl., Samfylkingin, Framsfl., Vinstri hreyfingin -- grænt framboð og Frjálslyndi flokkurinn. Ræðumenn verða fyrir Sjálfstfl.: Davíð Oddsson forsrh. í fyrstu umferð, Katrín Fjeldsted, 14. þm. Reykv., í annarri umferð og Björn Bjarnason menntmrh. í þriðju umferð. Ræðumenn Samfylkingarinnar verða í fyrstu umferð Össur Skarphéðinsson, 7. þm. Reykv., Svanfríður Jónasdóttir, 4. þm. Norðurl. e., í annarri umferð og Einar Már Sigurðarson, 4. þm. Austurl., í þriðju umferð. Fyrir Framsfl. tala Páll Pétursson félmrh. í fyrstu umferð, í annarri umferð Ólafur Örn Haraldsson, 12. þm. Reykv., og í þriðju umferð Jón Kristjánsson, 3. þm. Austurl. Ræðumenn fyrir Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð verða Steingrímur J. Sigfússon, 3. þm. Norðurl. e., í fyrstu umferð, í annarri umferð Þuríður Backman, 5. þm. Austurl., og í þriðju umferð Kolbrún Halldórsdóttir, 17. þm. Reykv. Fyrir Frjálslynda flokkinn tala í fyrstu umferð Sverrir Hermannsson, 18. þm. Reykv., og Guðjón A. Kristjánsson, 4. þm. Vestf., í annarri og þriðju umferð.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Fræg eru þau ummæli ritsnillingsins að Íslendingar vildu helst ekki deila um neitt nema tittlingaskít. Eftir þessum orðum var tekið og þau lögð á minnið vegna þess að þau voru hnittin og í þeim fólst sannleikskorn. Flest okkar hafa einhvern tíma orðið sek um að láta aukaatriðin byrgja okkur sýn til þess sem meira máli skiptir. Jafnvel á þessum virðulega stað vill það henda fulloft. En það breytir ekki hinu að hvergi annars staðar er á jafnfáum fermetrum í landinu fjallað oftar og af meiri alvöru um málefni, tillögur og álit sem miklu skipta, jafnt fyrir einstaklinga, stóra hópa og jafnvel alla þjóðina. Enn á ný er ,,vertíðin`` að hefjast, orðaskakið, átökin, deilurnar og rifrildið, en líka vel hugsaðar rökræður og lipurlegar skylmingar sem eru til þess fallnar að varpa ljósi á mismunandi leiðir að því markmiði, sem okkur öllum hlýtur að vera mikilvægast, að verða landi og þjóð til gagns. En margt er hér starfið, sem minna ber á, svo sem nefndastarfið, sem unnið er í skugganum, en skiptir svo miklu máli og loks eru það úrslitastundirnar þegar frumvörp verða að lögum og tillögur að ályktunum þingsins. Meðaltöl eru hættuleg en ég læt undan freistingunni og nefni hér það meðaltal sem segir að Alþingi Íslendinga afgreiði ein lög á hverjum vinnudegi sínum og er spurningin helst sú, hvort það sé ekki of í lagt. Hvað sem þessu líður þá kynnir ríkisstjórnin nú þingheimi lista yfir þau frumvörp sem ráðherrar hugsa sér að flytja og er hann ekki tæmandi. Þjóðhagsáætlun hefur verið lögð fram og fjármálaráðherra hefur lagt fram frumvarp sitt til fjárlaga. Ekki er því hægt að saka þingheim um að byrja á ,,tittlingaskítnum`` sem áður var nefndur. Hvað segja þessi miklu plögg okkur um framtíðina? Í hvað stefnir og hvernig hefur stjórnarstefnan gengið fram á fyrsta heila starfsári ríkisstjórnarinnar? Ríkissjóður verður á næsta ári rekinn með meiri afgangi en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar og hefur ríkissjóðsafgangurinn aukist ár frá ári að undanförnu. Afgangurinn verður nálægt 30 milljörðum kr. eða sem nemur 4% af landsframleiðslunni. Þetta er algjört einsdæmi. En það sem mestu skiptir er að þessi árangur er hluti af þróun. Þriðja árið í röð verður afgangur á ríkissjóði meiri en 20 milljarðar eða samanlagt meiri en 80 milljarðar frá árinu 1999. Í lok næsta árs verða hreinar skuldir ríkisins aðeins um 14% af landsframleiðslunni en stefndi í 60% fyrir fáum árum. Um þetta segir í þjóðhagsáætlun: ,,Þetta er einstæður árangur sem hefur skipað Íslandi í fremstu röð í þessum efnum meðal sambærilegra ríkja.`` Ef svo heldur fram út kjörtímabilið verður ríkissjóður nær skuldlaus við lok þess. Það yrðu mikil tímamót og trygging fyrir vaxandi hagsæld og það sem meira er varanlegri hagsæld í landinu. Þessi þróun er til marks um að þjóðarbúskapurinn er öflugri en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðar. Oft er deilt um ágæti mikils hagvaxtar og ekki er síður tekist á um skiptingu lífsins gæða. Nú hefur hagvöxtur verið nálægt 5% að meðaltali frá miðjum síðasta áratug og þekkjum við ekki hagstæðara tímabil í íslenskri efnahagssögu. Kaupmáttaraukning og hærri laun hafa fylgt þessum hagvexti. Um þann mikla árangur verður ekki deilt. Á sama tíma hafa um 15.000 ný störf orðið til á Íslandi. Verðbólga hefur verið lítil nær allan þennan tíma en því var spáð að hið íslenska hugarfar þyldi ekki svo langt og öflugt hagvaxtarskeið og verðbólgan hlyti að fara algjörlega úr böndunum eins og jafnan hefur gerst áður við slíkar aðstæður. Merkur maður hélt því fram með nokkuð stóryrtum hætti að ríkisstjórnin leitaðist við að fela hið erfiða ástand, sem hann kallaði svo, fram yfir síðustu kosningar. ,,Hin tifandi tímasprengja`` í efnahagsmálum mundi springa strax eftir kosningar með stórbrotnum afleiðingum. Nú er liðið eitt og hálft ár frá kosningum. Verðbólgan fer minnkandi, það dregur úr þenslu, staða krónunnar er sterk, þótt mikil vantrú umheimsins á evrunni hafi reynt á þanþol hennar. Minnkandi þensla mun draga hægt en örugglega úr viðskiptahalla. Atvinnuleysi er ekkert en sveigjanlegri reglur um erlent vinnuafl hafa auðveldað mönnum að koma í veg fyrir að vinnumarkaðurinn færi úr böndunum. Um alla þessa þróun segir svo í þjóðhagsáætlun þeirri sem þingmenn hafa fyrir framan sig: ,,Þessi hagfellda þróun á sér rætur í traustu efnahagsumhverfi og stöðugleika sem hefur glætt vöxt í mörgum greinum atvinnulífsins. Markaðsumbætur, aukin samkeppni og skýrari leikreglur hafa leitt af sér aukna framleiðni og verðmætasköpun á breiðum grunni. Í þessu umhverfi hafa nýjar atvinnugreinar blómstrað; hátæknifyrirtæki í lífefnaiðnaði og hugbúnaðargerð hafa náð ótrúlegum árangri á fáum árum. Nýja hagkerfið hefur því sett svip sinn á efnahagsþróunina og virðast Íslendingar standa framarlega á því sviði eins og tölur sýna um vöxt slíkra fyrirtækja og aðgang að netinu. Einnig hefur verið mikill vöxtur í ýmsum ,,hefðbundnum`` greinum á undanförnum árum, m.a. hefur framleiðsla áls stóraukist og ferðaþjónusta hefur eflst. Þá hafa Íslendingar verið að hasla sér völl erlendis í ríkari mæli en áður, ekki síst á sviði hátækniiðnaðar, sjávarútvegs og fjármála. Kennileitin í íslensku efnahags- og atvinnulífi hafa því breyst mikið á tiltölulega skömmum tíma. Þjóðarbúskapurinn hefur nú á sér alþjóðlegan blæ þar sem í aðalatriðum gilda sömu leikreglur og meðal þeirra þjóða sem hafa náð lengst. Þetta er án efa besta leiðin til að tryggja efnahag landsmanna í framtíðinni. Ríkisstjórnin mun því byggja áfram á þeim grunni sem hér hefur verið lagður á undanförnum árum þar sem hornsteinarnir eru opinn markaðsbúskapur, stöðugleiki, skýrar leikreglur og öflugir innviðir til að búa í haginn fyrir framfarir í atvinnulífinu. Hagvaxtarskeiðið hefur leitt til þess að kjör heimila hafa stórbatnað. Til marks um það stefnir í að kaupmáttur ráðstöfunartekna verði um 23% meiri á þessu ári en hann var 1995. Á sama tíma hefur einkaneysla aukist um 36%, eða um 110 milljarða króna sem samsvarar um 1,5 millj. króna á hverja fögurra manna fjölskyldu. Við þetta má bæta að mörg heimili og einstaklingar hafa fært sér í nyt ný tækifæri til sparnaðar og fjárfestinga sem leitt hafa af opnun hagkerfisins, sölu ríkisfyrirtækja og eflingu innlends hlutabréfamarkaðar.`` Mikill viðskiptahalli hefur verið eina neikvæða táknið í íslenskum efnahagsmálum upp á síðkastið og hann er áhyggjuefni. Við Íslendingar höfum þó á hinn bóginn löngum búið við viðskiptahalla. En áður stafaði hann ekki síst af ógætilegum tökum á ríkisfjármálunum. Viðskiptahallinn nú er allt annars eðlis. Ríkið greiðir hratt niður skuldir sínar og er að verða nær skuldlaust. Aðrir aðilar hafa traust á stöðugleika íslenska efnahagslífsins og trúa á möguleika sína til endurgreiðslu þeirra skulda sem þeir hafa stofnað til. Hafi þessir aðilar reiknað sín dæmi rétt, sem engin sérstök ástæða er til að efast um, og takist okkur að halda óbreyttri efnahagsstefnu, sem ríkisstjórnin mun leggja allt kapp á, er viðskiptahallinn því minni ógn en menn vilja vera láta, auk þess sem nú er væntanlega komið yfir kúfinn í þeim efnum. Þá er rétt að benda á enn eina mikilvæga staðreynd. Árið 1995 áttu Íslendingar nánast engar eignir í erlendum hlutabréfum. Á miðju þessu ári voru þessar eignir komnar í 155 milljarða króna og hafa sjálfsagt vaxið enn frá þeim tíma. Afrakstur af þessum miklu eignum okkar erlendis munu koma hingað heim og aukast ár frá ári á næstu árum og stuðla þar með að stöðugleika í gengi og jafnframt eru þær til þess fallnar að styrkja stoðirnar undir langtímasparnaði landsmanna. Kjarasamningar sem launþegahreyfingin og samtök atvinnulífsins hafa þegar gert eiga að tryggja tvennt. Í fyrsta lagi að hin mikla kaupmáttaraukning sem orðið hefur undanfarin ár varðveitist og reyndar vaxi. En almennur kaupmáttur hefur vaxið um tæp 30% frá árinu 1993. Eru varla dæmi um jafnmikla kaupmáttaraukningu í hefðbundnum samanburðarlöndum okkar. Í öðru lagi var forsenda kjarasamninga sú að treysta stöðugleika og lága verðbólgu. Enn sem komið er bendir flest til að bæði þessi markmið náist. Hið síðarnefnda markmið þjónar auðvitað öllum á vinnumarkaðinum, ekki síður þeim hluta hans sem ekki hefur enn gengið frá sínum samningum. Því hlýtur öllum að vera fullljóst að við þá samningagerð sem eftir er hlýtur meginmarkmiðið báðum megin við borðið að vera að kollvarpa ekki þeim forsendum sem stöðugleiki efnahagslífsins er að þessu leyti byggður á. Þess hefur verið gætt að kaupmáttaraukningin nái einnig til þeirra sem ekki semja um kjör sín, svo sem aldraðra og öryrkja og hafa öll þau skref sem ríkisstjórnin hefur stigið undirstrikað þann vilja hennar að varðveita og efla kaupmátt þessara hópa á kjörtímabilinu. Fjárhagur sveitarfélaganna í landinu er æðimisjafn. Flest hinna stærri sveitarfélaga njóta þess mjög að stórhækkað fasteignamat og aukin raunhækkun launa er að skila þeim verulegum tekjum að óbreyttum tekjustofnum. Reyndar hafa sum sveitarfélög verið að hækka álögur sínar á almenning um leið og ríkið hefur verið að skera sínar niður. Mörg sveitarfélög hafa á hinn bóginn liðið vegna fólksfækkunar og annarra erfiðleika og er ljóst að ríkisstjórnin vill koma til móts við þessi sveitarfélög með því að styrkja Jöfnunarsjóð sveitarfélaga með fólksfækkunar- og þjónustuframlögum. Jafnframt er að því stefnt að leiðrétta þá skipan að fólk úti á landi greiði fasteignaskatta sem eru ekki í neinu samræmi við mat á verði fasteigna þeirra. Fyrir meira en áratug var gengið mjög ógætilega og fyrirhyggjulaust fram í uppbyggingu svokallaðs félagslegs húsnæðis í sumum sveitarfélögum. Má þar um kenna skammtíma sjónarmiðum forráðamanna þeirra sveitarfélaga og gáleysi þess hluta ríkisvaldsins sem í hlut átti. Nú er komið að skuldadögum og engin augljós lausn í augsýn. Ríkisstjórnin mun fyrir sitt leyti leita að lausn í samstarfi við sveitarfélögin, en í þeim efnum verður að gæta jafnræðis og eins hins að svipta viðkomandi sveitarfélög ekki allri ábyrgð af gerðum sínum. Herra forseti. Í apríl sl. lagði utanrrh. fram á Alþingi skýrslu um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi. Í skýrslunni er umfangsmikil lýsing á EES-samningnum og rekstri hans. Til samanburðar er annars vegar hugað að þeim kosti hvar Íslendingar stæðu án EES-samningsins, hins vegar hvaða afleiðingar aðild Íslands að Evrópusambandinu gæti haft. Fram kemur að EES-samningurinn virki eins og honum var ætlað og afraksturinn hafi reynst góður og rekstur samningsins gengið vel. EES-samningurinn tryggir vissulega ekki beinan aðgang að pólitískri ákvörðunartöku í ESB. Það stóð aldrei til. Það var vitað þegar samningurinn var gerður og hefur því legið fyrir frá upphafi eins og segir í skýrslunni. Á móti þurfti ekki að gangast undir nein þau atriði í ESB sem við vildum ekki. Bent er á að kostir EES-samningsins felist einkum í því að hann veiti aðgang að þeim þáttum Evrópusamstarfsins sem áhugaverðastir eru meðan aðrir þættir sem ekki höfða til íslenskra hagsmuna eða hreinlega ganga gegn íslenskum hagsmunum standi utan samningsins. Og hvaða þættir eru það? Jú þeir felast í þeim stóru ókostum sem áður hefur oft verið bent á og hin ágæta skýrsla utanrrh. staðfestir að eru áfram til staðar. Þannig eru þær hættur sem fylgdu aðild að sjávarútvegsstefnu ESB fyrir íslenska hagsmuni taldar fram í skýrslunni. Ekkert bendir til að sjávarútvegsstefna ESB sé líkleg til að haggast í neinum aðalatriðum. Samanborið við Ísland eru allar aðstæður innan Evrópusambandsins í þessum efnum gjörólíkar, eins og réttilega segir í skýrslunni, því í ESB er litið á sjávarútveg sem hluta af byggðastefnu fremur en sem sjálfstæðan og sjálfbæran atvinnuveg. Sérstaklega er tekið fram varðandi sjávarútveginn það sem alltaf hefur verið vitað, að meginreglan í aðildarviðræðum sé sú að varanlegar undanþágur frá stefnu sambandsins fáist ekki. Sumar greinar íslensks landbúnaðar gætu haft eftir einhverjum styrkjum að slægjast með aðild, styrkjum sem allar líkur væru þó á að færu lækkandi með stækkun ESB. Unnar búvörur mundu eiga undir högg að sækja í samkeppni við stóra framleiðendur á meginlandinu og íslenskir bændur gætu lent í vandræðum við að afsetja afurðir sínar, eins og segir í skýrslunni. Þá kemur fram að byggðastyrkir yrðu Íslendingum torsóttir í aðildarviðræðum og með stækkun ESB mundu byggðastyrkir til Íslands og annarra efnaðra ríkja í ESB minnka. Ókostir fyrir hagkerfi eins og okkar af aðild að Efnahags- og myntbandalaginu og af því að verða að taka upp evruna, eru þeir sem áður eru þekktir og lúta einkum að því að skerða enn frekar möguleika íslenskra stjórnvalda til að bregðast við óvæntum sveiflum í þjóðarbúskapnum. Í skýrslunni er á hinn bóginn bent á að aðild að evrunni gæti verið áhugaverð fyrir þá sök að hún mundi stuðla að lægri vöxtum. Í skýrslu utanrrh. er reynt að áætla hvað aðild Íslands að ESB mundi kosta í beinhörðum peningum. Þannig er talið líklegt að framlag Íslands gæti orðið rúmlega 8 milljarðar króna á ári sem var varlega áætlað og bent á að óvíst sé hve mikið kæmi til baka. Þó mætti búast við að helmingur eða meira kæmi til baka úr sameiginlegum sjóðum ESB fyrsta kastið, eins og það er orðað, og þá vegna landbúnaðar, byggðastefnu og vegna styrkja til sjávarútvegs. Hvað varðar styrki til sjávarútvegs er hins vegar bent á, og rétt að leggja áherslu á það, að óvíst væri hvort Íslendingar mundu sækjast eftir slíku fé. Það gengi gegn öllum meginreglum í rekstri íslensks sjávarútvegs og í skýrslunni er tekið fram að styrkir til sjávarútvegs í ESB hafi reynst honum skaðlegir. Víst er að framlag Íslands á mann til sjóða ESB yrði hátt og með því hæsta sem gerist innan ESB vegna hlutfallslega mjög hárra þjóðartekna hér. Jafnvíst væri að Íslendingar mundu greiða mun meira til sjóða sambandsins en þeir fengju til baka. Þá er öruggt að eftir stækkun ESB mundi framlag Íslands stórhækka og endurgreiðslur lækka vegna mun hærri þjóðartekna á mann á Íslandi en í nýjum aðildarríkjum. Ákvörðun dönsku þjóðarinnar um að hafna því að kasta sjálfstæðum gjaldmiðli sínum í þágu sameiginlegrar myntar liggur fyrir. Sætir niðurstaðan miklum tíðindum. Ríkisstjórnarflokkarnir í Danmörku ásamt stærstu stjórnarandstöðuflokkunum, fjölmiðlum og forustumönnum alls atvinnulífs urðu undir í því máli. Hér skal enginn dómur lagður á það hvort sú niðurstaða var góð eða slæm fyrir Danmörku. En af þjóðaratkvæðagreiðslunni og hinni afgerandi niðurstöðu hennar getum við öll dregið heilmikinn lærdóm. Eftir sem áður þurfa íslensk stjórnvöld að fylgjast sjálfstætt og grannt með þróun Evrópumála. Skýrsla nefndar forsrh. um evruna og fyrrgreind skýrsla utanrrh. eru liður í því. Herra forseti. Þótt nauðsynlegt sé að draga úr umsvifum í þjóðarbúskapnum um sinn til að ná betra jafnvægi eigum við marga góða möguleika þegar litið er til framtíðar. Nýjustu seiðamælingar ýta undir vonir um að fiskstofnar styrkist þegar fram í sækir og viðræður standa yfir um verulega aukningu á nýtingu auðlinda til stóriðju. Á undanförnum áratug og árum hefur verið lögð áhersla á mikilvægi þekkingar og rannsókna og framlög mjög verið aukin til slíkra þátta. Þetta er nú að skila sér í fjölda nýrra fyrirtækja sem fyrst og fremst byggja starfsemi sína á rannsóknum og þróun og nýtingu nýrrar tækni. Hér má benda á starfsemi Íslenskrar erfðagreiningar sem miklar vonir eru bundnar við. Skipulagsbreytingar í hagkerfinu hafa örvað starfsemi í nýjum greinum og þeim verður haldið áfram. Þannig er nú verið að undirbúa næsta áfanga einkavæðingaráforma ríkisstjórnarinnar. Ekki eru þó efni til þess hér að nefna einstakar tímasetningar en Landssíminn, bankar og Íslenskir aðalverktakar eru þar ofarlega á blaði. Allt eru þetta umfangsmikil verkefni og þarf því ekki að undra að nokkurn tíma taki að undirbúa þau. Auðlindanefnd, sem svo er kölluð, skilaði mér álitsgerð sinni fyrir fáeinum dögum. Nefndin skilar sameiginlegu áliti um þetta mikilvæga og snúna viðfangsefni sitt og er það eitt töluverð tíðindi. Hljótum við öll að binda við það vonir að þar með sé stigið fyrsta skref í átt að sæmilegri sátt meðal þjóðarinnar um meginefni fiskveiðistjórnarkerfisins, þótt rétt sé að viðurkenna að margt er enn óunnið. Ég tel fyrir mitt leyti að skýrsla auðlindanefndar færi alla nær sáttargjörð í málinu. Herra forseti. Það er einkenni stuttrar stefnuræðu að hverju sinni er aðeins tóm til að nefna örfáa þætti úr stefnumálum ríkisstjórnarinnar. Upptalning á hinum fjölmörgu málefnum hefur lítið gildi. Áherslur ríkisstjórnarinnar á þeim sviðum munu koma fram við fjárlagaumræðuna og þegar þingmál ráðherranna munu berast þinginu á næstu vikum. Ég lýk máli mínu með því að óska eftir góðu samstarfi við forustu þingsins og stjórnarandstöðuna um framgang mála og árna íslenskri þjóð allra heilla í bráð og lengd.

Góðir Íslendingar. Það er rétt hjá forsrh. að ein athyglisverðustu tíðindi sem lengi hafa rekið á pólitískar fjörur landsmanna eru niðurstaða auðlindanefndar. Sætir pólitískum tíðindum að niðurstaða nefndarinnar var sameiginleg og allir skrifuðu undir hana. Fyrir okkur jafnaðarmenn voru niðurstöðurnar ánægjuefni því að í öllum meginatriðum var þar tekið undir þau viðhorf sem við höfum barist fyrir árum saman. Í fyrsta lagi er lagt til í niðurstöðum nefndarinnar að sameiginlegar auðlindir, þar á meðal fiskstofnarnir, verði skilgreindar sem þjóðareign. Það er meira að segja lagt til að tekið verði upp sérstakt ákvæði í stjórnarskránni þar sem því er lýst. Í öðru lagi er lagt til að þeir sem fá tímabundinn afnotarétt af auðlindunum greiði fyrir það sérstakt gjald og þar með virðist í höfn þetta gamla baráttumál okkar íslenskra jafnaðarmanna um veiðileyfagjald sem löngum átti þó erfitt uppdráttar, ekki síst í þessum sal. Það skiptir hins vegar ákaflega miklu máli fyrir alla, fyrir alla þjóðina hvert framhaldið á þessu máli verður. Við Íslendingar höfum alltaf verið á móti forréttindum og einhvern veginn hefur það verið í eðli okkar að við viljum jafnræði á sem flestum sviðum. Ég tel að til þess að ná jafnræði í sjávarútvegi verði það best tryggt með því að nota svipaðar aðferðir og auðlindanefndin hefur mælt með varðandi útdeilingu á öðrum auðlindum náttúrunnar, þ.e. að kvótinn verði smám saman allur settur til leigu á markaði. Ég tel að það sé sanngjarnasta og réttlátasta leiðin. Með því má segja að við sláum þrjár flugur í einu höggi: Kvótanum er öllum deilt út tímabundið til leigu meðal þjóðarinnar, þjóðin fær þar með leigugjald fyrir eignina sem hún á og jafnræði er tryggt vegna þess að allir hafa sömu möguleika til að verða sér úti um aflaheimildir. Þetta tel ég ákaflega mikilvægt vegna þess að það hleypir nýju blóði inn í greinina. Merkur maður lýsti því í stefnuræðu úr þessum stóli árið 1996 hversu mikilvægt það væri að ná tökum á viðskiptajöfnuði til þess, eins og hann sagði, með leyfi forseta, ,,að erlendar skuldir okkar geti haldið áfram að lækka og að vaxtagreiðslur til erlendra aðila minnki ár frá ári.`` Þegar þessum áhyggjum var lýst var viðskiptahallinn einungis 8 milljarðar kr. Í dag er hann næstum sjöfalt meiri eða 54 milljarðar og Þjóðhagsstofnun segir að á næsta ári hækki hann að öllum líkindum í 57 milljarða. Þó að ríkisstjórnin, sem þessi merkismaður veitir enn þá forustu, virðist ekki hafa giska miklar áhyggjur af viðskiptahallanum eins og fram kom í ræðunni áðan hjá forsrh. vill svo til að það eru aðrir sem hafa meiri áhyggjur, og meðal þeirra er t.d. sú stofnun sem hefur það hlutverk að veita hæstv. ríkisstjórn ráðgjöf í efnahagsmálum. Það vill svo til að í gær var dreift áætlun frá henni á borð okkar alþingismanna, og hvað sagði í þessari þjóðhagsáætlun um einmitt viðskiptahallann? Þar sagði, með leyfi forseta: ,,Áframhaldandi hár viðskiptahalli mundi því leiða til tiltölulega hratt versnandi erlendrar stöðu.`` Og síðan bætir stofnunin í og segir: ,,Sífelld aukning skulda fæst ekki staðist. Mikill og langvarandi viðskiptahalli þjóða hefur því stundum verið undanfari skarprar gengislækkunar.`` Hvað er Þjóðhagsstofnun að segja? Hún er að segja að tímasprengjan tifar enn þá og að nauðsynlegt sé að aftengja þá tímasprengju til þess að hún valdi ekki usla. Hún er að segja að það sé forgangsverkefni við efnahagsstjórnina. Og hún er að segja eins og Samfylkingin benti á fyrir missirum að mikill og vaxandi viðskiptahalli er hættulegur íslensku krónunni. Voru varnaðarorð Samfylkingarinnar kannski út í loftið í fyrra? Hvað gerðist í sumar? Viðskiptahallinn veikti krónuna nægilega til þess að spákaupmenn veittust að henni ekki einu sinni heldur tvívegis og Seðlabankinn þurfti að verja næstum því 10 milljörðum kr. til þess að verja hana þeim atlögum. Það tókst samt ekki betur en svo að í dag er gengi krónunnar u.þ.b. 6% lægra en í maí. Og svo kemur forsrh. í þennan stól og segir að gengi krónunnar sé traust. Staðreyndin er auðvitað sú að ríkisstjórninni urðu á mistök í aðdraganda síðustu kosninga. Vegna þeirra mistaka eru vextir í dag miklu hærri en þeir hefðu ella orðið. Vegna þeirra mistaka reið húsbréfakreppan yfir á sl. sumri og vegna þeirra mistaka varð verðbólgan miklu hærri, náði upp í 6%, en nokkurn óraði fyrir og stjórnarandstaðan spáði nokkru sinni. Viðskiptahallinn sem stjórnvöld þrástagast á að sé að minnka er alltaf að aukast og samt eru þeir búnir að finna upp nýjar aðferðir til að reikna hann út. Ég óska hæstv. forsrh. til hamingju með þann mikla afgang sem er á ríkissjóði. Það er að sjálfsögðu ákaflega jákvætt. En það er hins vegar miklu verra að þessi mikli afgangur stafar fyrst og fremst af viðskiptahallanum og síðan földum skattahækkunum sem bitna harðast á þeim sem hafa lágar tekjur. Allir vita að viðskiptahallanum fylgir mikil skuldasöfnun erlendis og árið sem núv. ríkisstjórn tók við voru hreinar erlendar skuldir þjóðarbúsins rúm 50% af landsframleiðslu. Merkur maður lýsti því þá yfir úr þessum stóli að hann stefndi í að þær lækkuðu í 34% af landsframleiðslu í lok ársins 2000. Hæstv. forsrh., hverjar eru þær í dag? Á þessi ári segir Þjóðhagsstofnun, sem gefur ríkisstjórninni ráð í efnahagsmálum, að hrein erlend staða þjóðarbúsins verði neikvæð um 55% og í lok næsta árs verði hún að öllum líkindum öllu meiri. Þannig fór það nú, þannig fór sú spá. Góðir Íslendingar. Það er skylda allra stjórnmálamanna að vara við hættunum sem eru fram undan. Í dag er ekki síður aðkallandi að ná tökum á viðskiptahallanum en forsrh. fannst árið 1996 þegar hann var sjöfalt minni. Lögmál hagfræðinnar hafa ekki breyst neitt síðan þá. Góðir landsmenn. Í góðærinu sem stjórnvöld lýsa sem hinu mesta í sögu þjóðarinnar er það sannkölluð þjóðarskömm að á meðal okkar er stór hópur, allt of stór, sem býr við kjör sem duga varla fyrir nauðþurftum eða brýnustu framfærslu. Við sáum hluta þessa hóps fyrir utan Alþingishúsið í gær, aldraða og öryrkja sem eru sannarlega búnir að fá sig fullsadda af þessu góðæri ríkisstjórnarinnar. Það er góðæri sem þetta fólk finnur ekki. Öflugt markaðskerfi, eins og við styðjum flest í þessum sal, kallar nefnilega á styrkar stoðir velferðarkerfisins, ella eykst misskiptingin í samfélaginu. Bilið milli þeirra sem hafa nóg að bíta og brenna eins og flest okkar í þessum sal og hinna heldur áfram að gliðna og það er því miður það sem er að gerast í samfélaginu í dag, og það er það sem við í Samfylkingunni viljum berjast gegn. Það á enginn að þurfa að una fátækt og óvissu um framtíð sína. Herra forseti. Á þeim tíu árum sem Sjálfstfl. fór með forustu í byggðamálum hafa 12 þúsund manns flust af landsbyggðinni hingað suður. Það jafngildir sex fjögurra manna fjölskyldum í hverri einustu viku í tíu ár. Hvað endurspeglar fullkomið skipbrot byggðastefnu þessarar ríkisstjórnar betur en þessar tölur? Ég er hræddur um að við þurfum nýja sýn á byggðamálin og sú sýn kemur ekki í gegnum Byggðastofnun og þau vinnubrögð sem þar hafa verið ástunduð og eru best til þess fallin að koma óorði á byggðastefnuna í landinu. Í hverju felst hin nýja sýn? Í hverju felast draumar unga fólksins? Þeir felast ekki í fiski og ekki í kvóta. Þeir felast í tækifærunum sem liggja í nýja hagkerfinu, upplýsingatækninni, fjarskiptunum, netinu. Byggðastefna sem á að vera annað en orðin tóm verður að taka mið af því. Byggðastefna Samfylkingarinnar tekur mið af því. Við viljum t.d. beita tímabundnum skattaívilnunum til þess að örva einkafyrirtæki til að flytja störf á hátæknisviði út á landsbyggðina og við bendum á sérlega góða reynslu þeirra fyrirtækja sem það hafa gert hingað til. Við viljum nota netið til þess að efla fjarkennslu og gera sem flestum kleift að stunda sitt framhaldsnám í heimahéraði þannig að þegar ungarnir eru loksins orðnir fleygir og skríða úr hreiðrinu þurfi foreldrarnir ekki að fljúga með þeim burt úr heimabyggðinni. Þetta tel ég að skipti miklu máli og það skiptir miklu máli að þeirri stefnu sem hæstv. menntmrh. hefur komið á varðandi fjarnám á landsbyggðinni, sem eru sérstök skólagjöld á landsbyggðina, verði hrundið. Og það mun stjórnarandstaðan sameiginlega gera. Landsbyggðin verður hins vegar sjálkrafa dæmd úr leik ef hún getur ekki notað sér möguleika netsins og fjarskiptanna á svipuðu verði og þéttbýlið getur. Ljósleiðarinn á þess vegna að vera eins og vegakerfið, hann á að vera sameign þjóðarinnar, það eiga allir að geta notað hann án tillits til búsetu. Og þess vegna er það forsenda framsýnnar byggðastefnu að ljósleiðarinn verði ekki einkavæddur fremur en vegakerfið og hafnirnar. Góðir Íslendingar. Ef við ætlum að spjara okkur í framtíðinni í samkeppni við aðrar þjóðir, ef við ætlum að skara fram úr þá þurfum við að byggja menntakerfi sem er ekki bara jafngott og menntakerfi annarra þjóða heldur betra. En hver er staða íslenska menntakerfisins í dag í samanburði við aðrar þjóðir? Eru framlög til íslenskra menntamála svipuð og í nágrannalöndunum? Nei. Eru launakjör kennara svipuð og í nágrannalöndunum? Nei. Leggjum við sömu áherslur á rannsóknir og þróun og nágrannalöndin? Nei. Stöndum við öðrum þjóðum langt að baki varðandi háskólamenntun? Já. Auðlind framtíðarinnar er ekki fiskur heldur maðurinn sjálfur. Og það er ekki nóg að fjárfesta í sjávarútvegi, við þurfum að fjárfesta í mannauðnum. Endurbætur á menntakerfinu verður því forgangsverkefni Samfylkingarinnar þegar hún gengur til þátttöku í ríkisstjórn. Góðir landsmenn. Með réttum aðgerðum á sviði skattamála, menntunar og fjarskipta er hægt að gjörbreyta áherslum í atvinnulífinu og skipa Íslandi í fremstu röð í hinu nýja hagkerfi framtíðarinnar. Á því veltur framtíð okkar sem þjóðar í samkeppni við aðrar þjóðir en til þess að það sé hægt þarf markvissa stefnu. Þá stefnu er ekki að finna hjá þessari ríkisstjórn en þá stefnu mun Samfylkingin kynna fyrir ykkur í störfum sínum hér í vetur. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þegar við komum saman til þingstarfa á þessu hausti er að flestu leyti bjart yfir þjóðlífinu. Sú heillaþróun sem hófst með þátttöku Framsfl. í ríkisstjórn vorið 1995 heldur áfram. Fjárhagur ríkisins er orðinn traustur, atvinnuleysinu hefur verið útrýmt. Við framsóknarmenn töluðum 1995 um að skapa þyrfti 12 þúsund störf til aldamóta. Þau eru orðin yfir 15 þúsund. Þessi mikla fjölgun starfa hefur orðið til þess að við erum orðin háð erlendu vinnuafli. Gera má ráð fyrir að hér séu að störfum 8--9 þúsund útlendingar. Reynslan sýnir að um 40% þeirra útlendinga sem fengu atvinnuleyfi frá Vinnumálastofnun fyrir fjórum árum eru hér enn þá. Þetta fólk er að setjast hér að og við höfum skyldur við það eins og aðra þegna þjóðfélagsins. Á þessu hausti eru t.d. 700 börn í grunnskólum Reykjavíkur af erlendu bergi brotin. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu ætla að sinna nýbúum myndarlega og hafa alla burði til þess. Við í félmrn. ætlum okkur að hrinda í framkvæmd ályktun Alþingis frá í fyrravor og koma á fót nýbúamiðstöð á Vestfjörðum. Einnig ber að geta þess að undanfarin tvö ár hafa fleiri Íslendingar komið heim frá útlöndum en flutt hafa úr landi. Þetta sýnir okkur m.a. að hér er betra að búa en víðast hvar annars staðar og trúin á landinu hefur aukist. Hagur fjölskyldnanna á Íslandi hefur stórbatnað. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur aukist um fjórðung, velferðarþjóðfélagið stendur miklu traustari fótum og það samfélag sem við lifum í í dag er að flestu leyti betra en það var fyrir hálfum áratug. Ekki svo að skilja að ekki bíði næg verkefni fram undan. Þótt lífskjör hér séu betri en í næstum öllum öðrum löndum er þó brýnt að bæta enn frekar en gert hefur verið kjör öryrkja og þess hluta aldraðra sem lægstar tekjur hafa. Einnig þarf að leita leiða til að auðvelda öldruðum, sem langflestir hafa sem betur fer góða eignastöðu, að njóta eigna sinna og skapa sér þægilegri lífdaga á ævikvöldi fremur en að láta eftir sig mikinn arf. Efnahagur ríkisins er mjög traustur og sama má segja um efnahag þeirra sveitarfélaga sem best eru rekin og ekki hafa orðið fyrir áföllum. Afkoma sveitarfélaganna skiptir þjóðarbúskapinn miklu máli og því er brýnt að hann sé alls staðar í lagi. Með nýlegum sveitarstjórnarlögum hefur fjárhagseftirlit þeirra verið treyst. Við þurfum að styrkja sveitarstjórnarstigið, flytja verkefni frá ríki til sveitarfélaga og fá sveitarfélögunum tekjur til þess að standa sómasamlega undir lögbundnum verkefnum sínum. Nefnd um tekjustofna sveitarfélaga sem ég skipaði í fyrra er komin vel á veg og vona ég að sátt geti orðið um tillögur hennar. Þessi nefnd hefur vandasamt verkefni þá þegar af þeirri ástæðu að aðstaða sveitarfélaganna er mjög misjöfn. Hinir miklu þjóðflutningar sem orðið hafa á undanförnum árum hafa komið harkalega við sveitarfélögin. Þjóðhagsstofnun áætlaði fyrir tveimur árum að hver einstaklingur sem flytti búferlum kostaði viðtökusveitarfélagið 3--5 millj. Útsvarstekjur vaxa raunar á móti um 10--15% milli áranna 1999 og 2000 í þeim sveitarfélögum þar sem aðflutningurinn er mestur. Þau sveitarfélög sem verða fyrir verulegri fólksfækkun eiga hins vegar við tilfinnanlega tekjuskerðingu að stríða. Þar að auki sitja sum sveitarfélög uppi með auðar íbúðir sem þau hafa orðið að innleysa úr gamla félagslega húsnæðiskerfinu. Þetta skapar gífurlegan vanda í sumum sveitarfélögum. Unnið er að lausn þessa vanda. Árið 1999 og það sem af er þessu ári hafa verið innleystar af sveitarfélögunum um 480 félagslegar íbúðir. 220 þessara íbúða hefur verið breytt í leiguíbúðir í eigu sveitarfélaganna en hinar seldar út úr kerfinu. Íbúðalánasjóður hefur veitt rúmlega 500 lán til leiguíbúða frá því að hann tók til starfa og um tvö þúsund tekjulitlar fjölskyldur hafa fengið lán til að kaupa sér eigið húsnæði. Viðræður standa yfir um hvernig ríkisaðstoð við öflun leiguhúsnæðis verður háttað í framtíðinni. Þá er mikið starf óunnið við að ráða bót á fortíðarvanda félagslega húsnæðiskerfisins en að því munum við einbeita okkur. Breytingin á húsnæðiskerfinu hefur sannað ágæti sitt og stuðlað að stórkostlegum úrbótum í húsnæðismálum, sérstaklega hinna tekjulægri. Fólksflutningar hafa skapað mikla þenslu á fasteignamarkaði höfuðborgarsvæðisins og sú þensla er rótin að helmingi þeirrar verðbólgu sem verið hefur undanfarið. Sem betur fer er heldur að draga úr þenslunni sem er auðvitað varasöm og þjóðhagslega mjög óhagkvæm. Þenslan á fasteignamarkaði höfuðborgarsvæðisins orsakaði einnig afföll á húsbréfum og þrátt fyrir afföllin, sem eru enn of mikil, eru þó raunvextir af húsbréfum enn þá innan við 6%. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur miklu og vaxandi hlutverki að gegna og ástæða er til að endurskoða reglur þær er gilda um jöfnunarsjóði. Enn fremur verður að lagfæra grundvöll fasteignamatsins og miða við raunverulegt verðmæti eigna. Það er ranglátt að skattleggja fasteignir á landsbyggðinni langt yfir markaðsverði. Á hinn bóginn verður að bæta sveitarfélögum sem verða fyrir tekjutapi við leiðréttingu fasteignamatsins, tekjumissi sem hlýst af breytingunum. Svokölluð auðlindanefnd hefur nýlega skilað viðamikilli álitsgerð. Það er von margra að tillögur auðlindanefndar geti leitt til betri sátta í þjóðfélaginu um skipan auðlindamála en ég tel fyllstu ástæðu til að fara vandlega yfir hvernig hugmyndir auðlindanefndar koma við sveitarfélögin í landinu og mun óska eftir samstarfi við sveitarfélögin um það efni. Veiðileyfagjald er fyrst og fremst skattur sem leggst á landsbyggðina og gaumgæfa ber vandlega hver áhrif veiðileyfagjaldið kemur til með að hafa á sjávarbyggðirnar. Á sviði barnaverndarmála hefur sá gleðilegi árangur náðst að biðlisti eftir vímuefnameðferð er horfinn og unnt er að veita þeim börnum sérhæfða meðferð sem þess þarfnast. Frv. til nýrra barnaverndarlaga verður lagt fram á Alþingi innan skamms. Frv. felur í sér fjölda nýmæla og einnig er margt skýrara þar en í gildandi lögum. Í fjárlagafrv. næsta árs er gert ráð fyrir stórhækkun fjármuna til barnabóta. Þá mun ég endurflytja frv. til nýrra laga um félagsþjónustu sveitarfélaga ásamt fylgifrumvörpum. Þessi frv. voru lögð fram til kynningar á síðasta þingi og umsagna var aflað. Félagsþjónustufrv. breytist nokkuð með hliðsjón af ábendingum sem fram hafa komið. Er það von mín að á grundvelli nýrra laga verði félagsþjónustan betri og skilvirkari og betur verði séð fyrir þörfum langveikra barna og fatlaðra. Biðlistar eftir úrræðum fyrir fatlaða eru að styttast og hefur verið unnið markvisst eftir tillögum biðlistanefndarinnar frá 1998. Nýlega hafa verið tekin í notkun í Reykjavík dagvistarrými þar sem um 40 einstaklingar njóta þjónustu og von er til að þörfinni fyrir dagvistarrými í Reykjavík verði fullnægt innan skamms. Hvað búsetuúrræði varðar standa vonir til þess að unnt verði að leysa úr vanda flestra á næstu missirum. Nýlega var opnuð Jafnréttisstofa á Akureyri. Starfið þar fer glæsilega af stað undir forustu Valgerðar H. Bjarnadóttur. Nýju jafnréttislögin leggja grunn að bættu þjóðfélagi jafnaðar og réttlætis. Við Íslendingar erum í fararbroddi þjóða heims í jafnréttismálum og það er viðurkennt á alþjóðavettvangi. Ný lög um fæðingar- og foreldraorlof voru samþykkt á síðasta þingi. Þegar þau eru að fullu komin til framkvæmda hafa konur og karlar sama rétt og sömu aðstöðu til góðs fjölskyldulífs og ættu einnig að verða jafnsett á vinnumarkaði hvað laun og starfsframa varðar. Þessi lagasetning er geysilegt framfaraspor og mjög mikil réttarbót fyrir fjölskyldurnar í landinu. Herra forseti. Samskipti okkar við aðrar þjóðir varða okkur ætíð miklu. Það er engin nýlunda þó rætt sé um afstöðu Íslands til Evrópusamrunans enda er það málefni sem flestum öðrum fremur ræður því hvar menn skipast í flokka. Afstaða til EB var rækilega rædd upp úr 1960. Evrópustefnunefnd Alþingis lagði í það mikla vinnu á árunum 1988--1990 að reyna að móta afstöðu Íslands sem var að frumkvæði utanrrh. var unnin mikil skýrsla og lögð fram á Alþingi og rædd hér á síðasta vori um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi. Innan Framsfl. fer nú fram umræða um Evrópumál en það er fjarri því að það merki að Framsfl. hafi breytt um afstöðu til Evrópusambandsins. Samkvæmt skýrslu utanrrh. mundi aðild að ESB kosta okkur yfir 8.000 millj. árlega í beinum fjárframlögum til sjóða bandalagsins. Við gætum hugsanlega fengið helming þeirrar upphæðar til baka í styrkjum að óbreyttum aðstæðum. Ef við höfum 8.000 milljónir aflögu árlega sýndist mér ráðlegra að ráðstafa þeim sjálfir innan lands til byggðamála, til atvinnuuppbyggingar og til að bæta lífskjör þjóðarinnar. Sem betur fer farnast okkur vel við núverandi aðstæður og engar þær blikur sjáanlegar sem knýja okkur til stefnubreytingar. Á meðan við búum við betri lífskjör, meiri lífsgæði og traustari hag en flestar aðrar þjóðir getum við unað glöð við okkar. Sjálfstæðið hefur reynst Íslendingum dýrmætt, yfirráð yfir auðlindum okkar eru okkur ómetanleg og óskynsamlegt væri að afsala þeim.

Það er skrítið hvað lítill, útskorinn snældustokkur, sem ungur maður hefur leikið sér að, getur lengi vakað í huga hans. Þegar fyrsta, annað og þriðja högg uppboðshaldarans skall á blámálaðri brík hans, var eins og lítill drengur væri barinn fyrir það, sem hann hafði ekki gert. Fóstra grét, þegar húsið okkar var selt, og víst munum við rökkur kvöldsins áður, þegar við gengum á fund sýslumannsins, eins og við tryðum ekki lengur auglýsingum símastauranna. Fátækt fólk kveður eitt þorp og heilsar öðru, hús þess og snældustokkur er boðinn upp og sleginn hæstbjóðanda, kindur þess eru seldar á fjalli. Og þegar lítill drengur spyr: Fær lambið hennar Kollu að lifa í haust? veit enginn nokkurt svar. Herra forseti. Góðir landsmenn. Þannig yrkir Jón úr Vör í kvæði sínu Uppboð. Næst í bókinni 100 kvæði, sem Einar Bragi valdi ljóð í, kemur Fátækt fólk. Jón úr Vör var fæddur 1917 og hann væri því 83 ára ef honum hefði enst aldur. Hann var með öðrum orðum af þeirri kynslóð Íslendinga sem tók út manndómsþroska sinn í kreppunni miklu og hann kynntist af eigin raun og allt í kringum sig sárri fátækt vestur við Patreksfjörð á uppvaxtarárunum eins og glöggt endurspeglast í ljóðum hans og ekki síst í ódauðlegum bernskuminningum í ljóðabókinni Þorpinu. Það voru jafnaldrar Jóns úr Vör og fólk 10--15 árum yngra eða nokkrum árum eldra sem safnaðist saman á Austurvelli í gær. Það var kynslóðin sem er vaxin upp úr sáru fátæktarhlutskipti alls almennings á Íslandi á fyrstu áratugum þessarar aldar. Og það var kynslóðin sem kom Íslandi þangað sem það er komið í dag. Herra forseti. Það er dapurlegt til þess að vita að einmitt þessi kynslóð skuli endurtekið þurfa að efna til fjöldamótmæla til að minna á hlutskipti sitt og knýjast sanngjarns hlutar af batnandi þjóðarhag undanfarinna ára. Tekjur aldraðra hafa sannarlega dregist aftur úr hlutfallslega og þyrftu nú að hækka upp undir 20% ef þær ættu að halda hlutfalli sínu eins og það var í upphafi áratugarins. Ef eitthvað er hafa öryrkjar fengið enn þá verri útreið. Að mínu mati, herra forseti, er einn ljótasti smánarbletturinn á velferðarkerfinu íslenska, eins og það hefur verið útleikið eftir hremmingar sl. tíu ára, smánarlega lág samfélagsleg laun öryrkja, jafnvel fólks sem ungt að árum hefur misst starfsorkuna svo ekki sé talað um hina niðurlægjandi tengingu bótanna við laun maka. Það er þannig, herra forseti, að góðærinu, sem allar ræður Davíðs Oddssonar forsrh. hefjast á að lýsa, og sú sem hér var flutt var engin undantekning, er harla misskipt. Ákveðnir hópar hafa sannarlega efnast hratt á undanförnum árum. Hlutur þeirra hefur síðan verið gerður enn betri, m.a. með skattalegum ívilnunum sem taka til fjármagnsgróða og hlutabréfaviðskipta á sama tíma og skattbyrðin hefur sannanlega þyngst á lægstu launum gegnum það að skattleysismörk hafa ekki fylgt verðlagsþróun. Því til viðbótar, herra forseti, er það svo alvarlegt áhyggjuefni að góðærið sjálft hefur í æ ríkara mæli verið að breytast í hreint eyðslugóðæri. Í sjálfu sér er vissulega gott, eins og hér hefur þegar verið tekið fram, að ríkissjóður sé rekinn með góðri afkomu og því fögnum við sem viljum öfluga samneyslu á komandi tímum. En það segir aðeins lítinn hluta sögunnar að stæra sig af slíku eins og er helsta framlag ríkisstjórnarinnar til þjóðmálaumræðunnar þessa dagana ef ekki er minnst á hitt að sveitarfélögin, atvinnulífið og ekki síst heimilin í landinu eru að safna skuldum. Ríkisstjórnin sýnir ótrúlegt tómlæti gagnvart vanda annarra aðila í samfélaginu. Hænufet hafa verið stigin með löngu millibili nú upp á síðkastið til að bæta hag öryrkja og aldraðra en oftar en ekki tekin jafnharðan aftur t.d. með breytingum og hækkun lyfjakostnaðar eða öðrum slíkum hlutum. Dregið er dár að sveitarfélögunum og þau jafnvel sökuð um óráðsíu frekar en horfast með raunsæi í augu við það að þeim hafa verið færð verkefni umfram tekjur á undanförnum árum og eiga við mikinn vanda að glíma. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð vill hefja endurreisnarskeið í velferðarmálum sem taki jafnt til kjara þeirra sem njóta tryggingakerfisins sem og reksturs mikilvægra stofnana og samfélagsþátta. Við höfnum einkavæðingu velferðarþjónustunnar, við höfnum því að umönnun sjúkra og aldraðra og fræðsla barnanna okkar sé gerð að uppboðsvöru á markaðstorgi gróðahyggjunnar. Vel á minnst, herra forseti, þorpið hans Jóns úr Vör á nú heldur betur í vök að verjast. Frammistaða ríkisstjórna á Íslandi undanfarin ár í byggðamálum er ekki til að hrópa húrra fyrir. Við leggjum til á þessu þingi að sérstakt byggðaþing verði haldið á komandi sumri sem fáist eingöngu við það verkefni að ræða það ófremdarástand sem er uppi í byggðaþróun í landinu. Ég held að þeim tíma væri vel varið þó að það væru þrjár vikur sem Alþingi sæti hér við þetta og þetta eitt, og kallaði til liðs við sig aðila utan að úr þjóðfélaginu, talsmenn sveitarfélaga og byggðarlaga, félagasamtaka, atvinnulífs og aðra þá sem þarna gætu lagt eitthvað af mörkum. Það er svo, herra forseti, að Sjálfstfl. var búinn að fara með byggðamál í átta ár. Undir öruggri forustu hans hafði samfellt gengið á hlut landsbyggðarinnar í tvö heil kjörtímabil. Þá sáu ráðamenn á þeim bæ að ekki varð við svo búið unað og létu Framsfl. taka við málaflokknum. Ekki hefur betra tekið við síðan. Síðast bar það til tíðinda að formaður stjórnar Byggðastofnunar og formaður þingflokks Framsfl., Kristinn H. Gunnarsson, þingmaður Vestf., fór ekki bara yfir bæjarlækinn til að sækja vatnið, heldur fór hann yfir allt Atlantshafið til Brussel til þess að finna byggðastefnuna. Hann kom heim með það bjargráð að nú skyldu menn ganga í Evrópusambandið og taka upp evruna og þá mundi hagur landsbyggðarinnar vænkast. Hugmyndin gengur væntanlega út á það að eftir að Íslendingar hafa borgað eina 8 eða 10 milljarða í sjóði Evrópusambandsins þá takist þeim e.t.v. að reita til baka einhverja milljarða í styrki og færa þá út á land. Nei, herra forseti, vatnið þarf ekki að sækja svona langt. Vilji Íslendingar leggja aukið fé til aðgerða í byggðamálum er ástæðulaust að senda krónurnar um Brussel og fá einhverjar leifar af þeim til baka. Við getum ákveðið slíkt sjálf og þurfum þá ekki heldur að hringja til Brussel eða Frankfurt og biðja þá um að fella evruna ef illa skyldi ganga í sjávarútvegi á Vestfjörðum. Herra forseti. Frændur okkar Danir höfnuðu fyrir nokkrum dögum í sögulegri atkvæðagreiðslu að taka upp evruna og ganga í Myntbandalag Evrópusambandsríkja. Þessi úrslit voru sigur fyrir lýðræðið og þarna höfnuðu Danir auðvitað ekki aðeins evrunni heldur einnig áframhaldandi samruna og ríkismyndun með yfirþjóðlegu og ólýðræðislegu og miðstýrðu valdi í Brussel. Þessi úrslit mættu verða mönnum umhugsunarefni. Þessi úrslit ættu að verða Halldóri Ásgrímssyni og Framsfl. og Össuri Skarphéðinssyni og Samfylkingunni, sem hafa viljað keyra í gang umræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu, nokkurt umhugsunarefni. Kaflinn um Evrópumál í ræðu hæstv. forsrh. er stórmerkur, einkum vegna þess að þegar síðast fréttist voru þeir í sömu ríkisstjórn, utanrrh. og forsrh. Forsrh. telur að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið gangi vel og að Ísland sé í sterkri stöðu en utanrrh. má helst aldrei sjá svo hljóðnema, hvorki innan lands né utan, að hann sé ekki kominn að honum til þess að útmála hversu erfitt þetta sé nú allt saman og staða Íslands að verða veik hvernig sem það á svo að styrkja samningsstöðu okkar eða stöðu almennt í slíkum samskiptum. Hitt kann að vera að fyrir þetta komist utanrrh. á spjöld sögunnar sem eini herforinginn í mannkynssögunni sem gefur út yfirlýsingar til andstæðinganna, jafnvel lýgur því upp á sjálfan sig að hann hafi misst vatn í púðrið. Herra forseti. Frú Madeleine Albright var hér á ferð á dögunum og bar m.a. upp það erindi að Bandaríkjamenn vildu draga úr útgjöldum og umsvifum sínum hér. Þessu erindi frúarinnar er sjálfsagt að taka vel. Nú stendur prýðilega á til þess að fara í viðræður við Bandaríkjamenn um að þeir hverfi nú með her sinn úr landi brott og menn sameinist um aðgerðir til þess að gera þær breytingar sem auðveldastar. Liður í slíkum samningum á að vera að gera stórátak í að hreinsa upp menguð svæði og bæta önnur umhverfisspjöll eins og kostur er eftir hina erlendu hersetu. Herra forseti. Eins og við þurfum að muna eftir kynslóð Jóns úr Vör og reyna að greiða henni þakkarskuldina þurfum við líka að muna eftir hinni sem er að vaxa úr grasi. Erum við að búa að henni eins vel og við getum miðað við öll þau efni sem við höfum í dag? Og þá á ég ekki við fínar tölvur eða leiktæki og tól, af því eiga flestir nóg. Ég á við aðra hluti sem tengjast því að við spyrjum okkur: Hvers vegna mitt í allri auðlegðinni er þunglyndi, eru sjálfsvíg og fíkniefnaneysla jafnútbreidd vandamál og raun ber vitni? Annað mál vil ég nefna, herra forseti, þar sem hlutirnir eru ekki í lagi hjá okkur Íslendingum og það eru hin skelfilegu umferðarslys, þær miklu mannfórnir sem við erum þar að færa, ekki síst hvað varðar ungt fólk og þar sem þróunin á Íslandi sker sig úr því sem er í nálægum löndum. Herra forseti. Hvað stoðar það manninn að berjast við það ævina á enda að eignast allan heiminn ef hann glatar við það sjálfum sér? Hvað hefur gildi að lokum þegar við gerum upp líf okkar? Er það auður, völd, frægð? Er það neyslan og veislurnar eða er það ekkert af þessu heldur hitt að hafa lifað til góðs og gagns sjálfum sér og sínum, ræktað sambönd við ættingja og vini og gætt þess að slíta ekki ræturnar í eða við samfélag og heimabyggð? Jón úr Vör, sem hér var vitnað til í upphafi, kemst að þessari niðurstöðu í lokaerindi kvæðisins Ég er svona stór: Og loks, er þú hefur unnið allan heiminn, vaknar þú einn morgun í ókunnri borg, þar sem áður var þorpið, gamalmenni við gröf móður þinnar. Og þú segir: Ég er svona stór. En það svarar þér enginn. Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nóbelsverðlaunahafinn, Günter Grass, mælti svo á bókmenntahátíð í Reykjavík á dögunum: ,,Það gildir hið sama um kapítalistana og kommúnistana: Þeir trúa sinni eigin lygi.`` Ekki eru tök á að fara mörgum orðum um vegferð sósíalismans og kapítalismans á öldinni sem senn er á enda kljáð. Væntanlega geta menn orðið sammála um að framkvæmd kommúnista á sósíalisma hafi komið á þá þjóðmálastefnu skelfilegu óorði. En hvað tók við í Sovétríkjunum þegar kommarnir voru neyddir til að hætta að trúa eigin ósannindum? Kapítalismi, að sjálfsögðu, undir heitinu umbótastefna Jeltsíns. Mafíósar Rússlands hrömmsuðu undir sig lungann úr auðæfum landsins í skjóli þeirrar stefnu og trúðu eigin uppspuna um að yfirráð þeirra stefndu ríkinu til farsældar. Sjálfur tók umbótamaðurinn Jeltsín ófrjálsri hendi milljarða af lánsfé frá öðrum löndum til handa sér og fjölskyldu sinni. En hvernig skyldi kapítalistunum vegna á Íslandi undir hugsjónastjórn Hannesar Hólmsteins? Hvernig skyldi umbótastefna Davíðs og Halldórs líta út? Upp úr miðri öldinni sem er að líða hófu frjálslyndir hófsemdarmenn, eins og Ólafur Björnsson prófessor, að boða mannúðlegan kapítalisma sem nefndur var fjálshyggja og byggði á minnkandi ríkisafskiptum og fjálsum markaði fyrst og fremst og frelsi einstaklinganna til orðs og æðis sem verið hafði æðsta boðorð í stefnu Sjálfstæðisflokksins meðan frjálslyndir réðu þar ríkjum. En framkvæmd kapítalistanna á frjálshyggjunni á Íslandi hefur að sínu leyti orðið á sama veg og kommúnistum í Sovétríkjunum fór framkvæmd sósíalismans úr hendi. Nú er frjálshyggjan í höndum Sjálfstæðisflokksins snúin upp í stefnu sérhyggju og sérhagsmuna og upprunalegt innihald frjálshyggjunnar rokið út í veður og vind. Þegar foringjarnir predika að frjálshyggjustefna þeirra sé farsældarstefna til handa íslenskri þjóð þá trúa þeir vafalaust sínum eigin ósannindum. Og foringi Framsóknar fetar dyggilega í fótspor Jeltsíns, þar sem hann hefur sölsað undir sig og fjölskyldu sína milljarða af þjóðarauðlind sjávarútvegsins. Og innherjaviðskiptin blómstra þar sem yfirmenn í bönkum og fleiri fyrirtækjum hins opinbera láta greipar sópa um almannafé sem hundruðum milljóna nemur. Einna fyrstur til að ríða á það vað var fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins, sællar minningar. Engin tilraun er gerð til að stöðva þessa ósvinnu enda margt sjálfsagt óunnið í einkavinavæðingunni. Kapítalismi í ógeðslegri mynd hefur náð heljartökum á íslensku efnahagslífi. Sjálfstæðisflokkurinn hefur svikið sína fyrri frjálslyndu stefnu í grundvallaratriðum. Kjörorðinu ,,Stétt með stétt`` hefur verið varpað fyrir ofurborð og flokkurinn gerst verkfæri í höndum sérhagsmunaklíkna. Auðvald --- í höndum örfárra --- hefur náð undirtökunum og Framsóknarflokkurinn gengur gírugur undir jarðarmenið. Kapítalistarnir eru eins og kommúnistarnir, sagði Günter Grass, þeir trúa sinni eigin lygi. Eða skyldu kapítalistarnir íslensku ekki trúa því að við búum við hagkvæmasta fiskveiðistjórnarkerfi í heimi, enda þótt atvinnugreinin stefni bersýnilega lóðbeint á hausinn? Þeir trúa því áreiðanlega að fiskveiðikerfið hafi byggt upp fiskstofnana við landið, enda þótt staðreyndirnar sýni óvefengjanlega að öllum aðalstofnum hefur hrakað síðan kerfið var tekið upp. Þjónar auðvaldsins í ríkisstjórnarstólunum hljóta að trúa því eins og nýju neti að fiskveiðikerfið efli og styrki byggðir landsins þótt við blasi hrun í heilum landshlutum. Kapítalistarnir og þjónar þeirra trúa þeim öfugmælum að þá farnist þjóð best efnahagslega þegar auðurinn er kominn á sem fæstar hendur og allur almenningur svínbeygður undir gerræði þeirra og græðgi. En kosningaáróðri sínum frá síðustu kosningum eru forkólfar stjórnarflokkanna hættir að trúa: Að þeir mundu beita sér fyrir að ná sáttum í fiskveiðimálum. Ósannindum sem allir fjölmiðlar gengu undir og skutu þannig örlagamálinu undan dómi kjósenda. Nú tala þeir opnum munni um það, lénsherrar og ráðherrar, að um sjávarútvegsmál verði aldrei sátt á Íslandi. Hvers vegna skyldi sá söngur sunginn? Vegna þess að öll sætt gengi á sérhagsmuni sægreifanna og það taka þeir ekki í mál, né heldur handbendi þeirra í ríkisstjórn. Þegar ég vitna nú til Günters Grass um trú kapítalistanna á eigin lygi er hér á ferðinni nýtt dæmi úr stefnuræðu Davíðs Oddssonar sem veldur mér vökum. Skyldi Davíð trúa því sem segir orðrétt efst á bls. 4 í stefnuræðu hans og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þess hefur verið gætt að kaupmáttaraukningin nái einnig til þeirra sem ekki semja um kjör sín, svo sem aldraðra og öryrkja og hafa öll þau skref sem ríkisstjórnin hefur stigið undirstrikað þann vilja hennar að varðveita og efla kaupmátt þessara hópa á kjörtímabilinu.`` Skyldi Davíð sjálfur trúa þessu? A.m.k. ber hann þetta á borð fyrir fólkið sem mætti hér á Austurvelli við þingsetningu í gær, án þess að blikna eða blána. Í febrúar á þessu ári gerði Rauði kross Íslands kjarakönnun meðal landsmanna um stöðu þeirra sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Í ljós kom að bilið milli fátækra og þeirra sem betur mega sín fer breikkandi. Sífellt fleiri þurfa að leita hjálpar til að geta fleytt fram lífi sínu. Hópar láglaunafólks, einstæðinga, öryrkja og aldraðra búa við svo þröngan kost að um sára fátækt er að tefla. Þetta eru staðreyndirnar sem við blasa á hinu auðuga Íslandi. Hvers vegna? Vegna þess að auðvaldið hefur náð undirtökum og þjónar undir sína menn. Það er stefnuskráratriði nýfrjálshyggjunnar, thatcherismans, að minnka samfélagsþjónustuna. Liður í framkvæmd þeirrar stefnu er m.a. milljarða hækkun lífsnauðsynlegra lyfja, sem fátækir hafa ekki lengur ráð á að kaupa. Og svo stendur hér höfuðpaur kapítalistanna og slengir því framan í þjóðina að öll þau skref sem ríkisstjórnin hafi stigið undirstriki þann vilja hennar að varðveita og efla kaupmátt þessara hópa. Mundi forsætisráðherrann mæla svo ef hann tryði ekki eigin orðum? Vafalaust ekki og er hér enn ein sönnun á orðum Günters Grass. Í innsetningarræðu sinni 1. ágúst taldi forseti Íslands sig tilneyddan að fara langt út fyrir þann ramma, sem gilt hefir um forsetaembættið og sátt ríkt um, til að vara við misskiptingu gæðanna, vaxandi hættumerkjum um fátækt og bjargarleysi, einkum hjá öldruðum. Halldór Ásgrímsson og Morgunblaðið boða nú komu nýrra frelsara í íslensku efnahagslífi. Besta fiskveiðistjórnarkerfi í heimi hefur leikið íslenskan sjávarútveg þannig að stefnir í bráðan voða. Á síðustu fimm árum hafa skuldir hans aukist um 80 þús. milljónir kr. og nema samtals 175 þús. milljónum kr. Það fer því að sneiðast um getu og vilja fjármálastofnana innlendra að lána til sjávarútvegsins. Þetta er auðvitað grafalvarlegt mál fyrir þá sem eiga óseldan kvótann sinn eins og Halldór Ásgrímsson, sem fær kannski í arfahlut eitt þúsund milljóna virði í aflaheimildum, sem hann þarf að selja og stinga andvirðinu í eigin vasa eins og allir aðrir sem gjafakvóta hafa þegið af þjóðareigninni. Þá væri ekki ónýtt að hafa erlent fyrirtæki á borð við Unilever við höndina að versla við og undirstinga sérstaklega áður en hann hverfur úr embætti utanríkisráðherra. Íslendingar eiga einhver gjöfulustu fiskimið í heimi. Vegna fiskimiðanna fyrst og fremst er landið byggilegt og svo mun enn verða um ókomin ár. Til þessarar einstæðu auðlindar, sem mun vaxa að verðmætum ef rétt er á haldið, mæna auðvaldsherrar Vestur-Evrópu gráðugum augum. Ein aðalástæðan fyrir því að Ísland getur ekki gerst aðili að Evrópusambandinu er að við mundum missa yfirráð okkar yfir fiskimiðunum. Að opna evrópskum auðvaldshákörlum leið inn í íslenska fiskveiðilandhelgi er ótrúleg glópska og jafnbrýnir landráðum. En allt verður að víkja fyrir sérhagsmunum lénsherranna. Það þarf engan spámann til að segja fyrir um að núverandi fiskveiðikerfi mun innan tíðar ríða sjávarútveginum á slig. Milljarðaskuldirnar hrúgast upp og afkoman er undir núlli. En nauðsyn gjafakvótaþeganna ber mest að meta. Auðvitað má ekki breyta kerfinu meðan þeir eru að koma kvótanum sínum í lóg. Selja hann og hverfa með andvirðið skattfrjálst úr landi --- og þannig aðallega er sjávarútvegurinn mergsoginn. Stefnuræða forsætisráðherrans var sama marki brennd og allt hans tal um langa hríð, mestöll skrum og sjálfshól, en siglt fram hjá skerjum staðreynda ef ekki drýpur af þeim smérið. Tími minn leyfir ekki að eltar séu ólar við upplokið, en af ýmsu er að taka. Hún var einkar fróðleg, leiksýningin, sem færð var upp á fjalirnar þegar auðlindanefnd hóf fyrsta þátt sjónarspilsins upp í forsætisráðuneyti, en LÍÚ-herrarnir luku leikritinu hjá sér og upplýstu hvað þeir höfðu samið um við ríkisstjórnina á bak við leiktjöldin. Sægreifarnir fallast á veiðigjald, enda verði þeim fengin í hendur öll yfirstjórn þeirra fjármuna og umfang, en sjómenn látnir borga. Sem sagt: Lögin og framkvæmd þeirra færð í þeirra hendur, stjórnsýslan sjálf að þessu leyti. Það breytir sjálfsagt ekki miklu frá því sem verið hefur í 17 ár þótt völd og yfirstjórn fiskveiða yrðu formlega flutt úr ráðuneytinu til LÍÚ. Allir vita hvar völdin hafa verið. Enda klappaði sjávarútvegsráðherrann fyrstur þegar farsanum lauk. Sáttaboð lénsherra LÍÚ þýðir á mannamáli að þeir bjóðast til að láta vinnumenn sína greiða veiðigjald sem þeir ráði með öllu yfir gegn því að fá ígildi eignarhalds á auðlindinni. Með tillögu sinni um veiðigjald varðaði auðlindanefnd veginn fyrir ríkisstjórnina að gera þjóðareign sjávarauðlindarinnar að endanlegri þjóðargjöf til örfárra útvalinna. Og forsætisráðherra fagnar því skálkaskjóli að sjálfsögðu, enda þarf hann nú ekki að hrekjast úr landi til Kanarí heldur getur hann og hans flokkur lifað í vellystingum praktuglega í skjóli og á framfæri fiskveiðifurstanna. En eigi veldur sá er varir, segir í Grettlu. Ef stjórnarherrarnir halda svo fram stefnunni sem horfir, að fótumtroða frumburðarrétt alls almennings í landinu til auðlindar sjávarins munu þeir kveikja þá elda sem heitast munu brenna á þeirra eigin baki. --- Takk fyrir áheyrnina.

Herra forseti. Góðir landsmenn. Við setningu Alþingis ár hvert er reynt að rýna fram á veginn, spá fyrir um verkefni komandi starfsárs og veita almenningi í landinu innsýn í það hvernig stjórnvöldum gengur að uppfylla stefnumið í stjórnarsáttmálanum. Þegar Sjálfstfl. settist í ríkisstjórn 1991 var ástand í þjóðfélaginu annað, atvinnuleysi, óstöðugleiki og skuldir. En á þeim tæpa áratug sem síðan er liðinn hefur margt breyst. Samanlagður afgangur á ríkissjóði árin 1999, 2000, 2001 verður um 80 milljarðar. Hreinar skuldir ríkisins hafa á nokkrum árum lækkað úr 60% í 14% af landsframleiðslu og vonast er til að ríkissjóður verði nærri skuldlaus í lok kjörtímabilsins. Þjóðin hefur risið úr þunglyndi og bölsýni þar sem lítt var horft til framtíðar og við aldamót gerst bjartsýn, tilbúin að mæta framtíð þar sem samskipti við önnur lönd setja í vaxandi mæli mark sitt. Við höfum sjálf margt fram að færa, getum búið í fyrirmyndarþjóðfélagi og höfum nú þegar umfram aðra ferskt loft, ferskt vatn, jarðhita, stórbrotna náttúru og ósnortin víðerni sem aðrir kunna að meta. Fyrirhuguð stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs er fagnaðarefni og skref í átt að því að hægt verði að skila landinu til afkomenda okkar í samræmi við stefnu um sjálfbæra þróun. Svo þurfum við að huga að nýjum leiðum til að framleiða orku svo sem að beisla vind, sólskin eða sjávarföll. Alþjóðavæðing og almenningsálit í öðrum löndum hafa nú áhrif hér á landi sem aldrei fyrr og eru tilskipanir Evrópusambandsins, sem Íslendingar hafa skuldbundið sig samkvæmt EES-samkomulaginu til að taka upp, gott dæmi um það. Er skemmst að minnast umræðna um mat á umhverfisáhrifum frá síðasta þingi en lög um mat á umhverfisáhrifum, bæði þau fyrstu frá 1993 og nýju lögin frá sl. vori, byggjast einmitt á slíkum tilskipunum. Það er komið að því að við Íslendingar hegðum okkur á heimsins hátt. Markaðshyggja breiðist út óðfluga í veröldinni. Andóf í öðrum löndum gegn alheimsmarkaðsvæðingunni setur mark sitt á umræðuna. Skemmst er að minnast mótmælaaðgerða í Seattle á síðasta ári og í liðinni viku í Prag þar sem vakin var athygli á fátækt og hungursneyð þjóða þriðja heimsins og þær settar í samhengi við skuldir þeirra. Það gleymist gjarnan að í lýðræðisþjóðfélagi eins og okkar eru stjórnvöld, hið svokallaða opinbera, kosin af almenningi og stofnanir undir opinberri stjórn geta gengið prýðisvel. Stöðugleiki til langs tíma getur einkennt starfsemi sem ríkið ber ábyrgð á. Og á tímum þegar hlutabréf ganga kaupum og sölum getur dregið verulega úr starfsöryggi fólks. Einkafyrirtæki nútímans eru ýmist seld, sameinuð eða stokkuð upp en ekki er öllum starfsmönnum sama fyrir hvern er unnið. Hófleg einkavæðing og agaður ríkisrekstur þurfa að einkenna velferðarþjóðfélag okkar og í þá átt stefnir óðfluga. Tímabært er þó að einkavæða fleiri þætti í þjóðlífinu t.d. í heilbrigðisþjónustunni og vil ég nefna heilsugæslu og rekstur hjúkrunarheimila sérstaklega. Umræða um heilbrigðisþjónustu í þjóðfélagi okkar hefur gjarnan verið helst til neikvæð. Sem dæmi má nefna að það eina sem heyrist í fjölmiðlum um rekstur sjúkrahúsa er árviss fjárlagahalli þeirra og svokölluð ofeyðsla. Það gleymist gjarnan að í heilbrigðisþjónustu okkar er unnið merkilegt starf bæði á sjúkrahúsum og í heilsugæslu sem hefur haft gríðarleg áhrif á heilbrigði landsmanna og átt þátt í að koma okkur í fremstu röð í heiminum. Sameining stóru sjúkrahúsanna í Landspítala -- háskólasjúkrahús gefur fyrirheit um að alvöruakademía rísi í vísindum hér á landi en slíkri akademíu þarf að veita svigrúm til að hafa faglegt frumkvæði og geta axlað ábyrgð á verkum sínum, t.d. í samstarfi og samningum við einkaaðila. Herra forseti. Á nýrri öld þarf að velta fyrir sér hvað sé mikilvægast að hafa með í nesti fram á veginn. Ég er ekki í nokkrum vafa um að í velferðarþjóðfélagi sé góð heilbrigðisþjónusta og öflug menntun öllum til handa mest virði. En byggja þarf á frelsi einstaklingsins, efnahagslegum stöðugleika og stétt með stétt. Þetta hafa verið baráttumál Sjálfstfl. Til viðbótar má nefna að til þess að íslensk þjóð geti staðist samkeppni við önnur lönd þarf öfluga höfuðborg. Það styrkir innviði alls þjóðfélagsins og er mikilvægt fyrir byggðir landsins að Reykjavík hafi upp á sem mest að bjóða því að aðeins þannig getum við haldið í ungt fólk sem nú á fjöldann allan af tækifærum til náms og starfs annars staðar í heiminum. Enn er þó verk að vinna og rétt að minnast á uppvöxt og aðbúnað barna sérstaklega, en ríkisstjórnin er með fjárlagafrv. næsta árs að styðja myndarlega við bakið á ungum fjölskyldum með því að auka barnabætur og fæðingarorlof. Það er viðkvæmur tími í ævi flestra þegar börnin eru að vaxa úr grasi og því mikilvægt að stjórnvöld skapi ungu fólki sem bestan ramma. Annar viðkvæmur tími eru efri árin og er mikilvægt að aldraðir geti orðið sáttir við sinn hlut í íslensku þjóðfélagi. Hið sama gildir um öryrkja. Ég vil að lokum hvetja ykkur, áheyrendur góðir, til að hafa náið samstarf við okkur alþingismenn sem störfum hér í ykkar umboði. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við lifum tíma hraðfara breytinga sem færa íslenskri þjóð mörg og ögrandi tækifæri. Hlutverk stjórnvalda er að búa svo í haginn að þau verði nýtt til framfara fyrir okkur öll. En það er ekki alveg einfalt að beygja hugsunarhátt og viðmið veiðimannasamfélagsins að hinu nýja upplýsingasamfélagi. Stjórnvöld eiga að tryggja að allir landsmenn geti nýtt sér þá möguleika sem felast í nýrri tækni og þekkingu. Við í Samfylkingunni horfum þar til meiri rannsókna, aukinnar áherslu á menntamál, til umgjörðar atvinnulífsins og hins félagslega öryggisnets fjölskyldunnar. Til að breytingar geti gengið fram þarf allt þetta að vera í lagi. En hve meðvituð er ríkisstjórn Davíðs Oddssonar um inntak þeirra breytinga sem þjóðin tekst nú á við? Herra forseti. Svo litlu hefur verið varið til rannsókna að það með öðru veldur því að Ísland hrapar niður listann um samkeppnishæfni þjóða. Og ég óttast að hið staðlaða og miðstýrða, að ég tali nú ekki um fjársvelta, menntakerfi Björns Bjarnasonar verði okkur dýrkeypt á 21. öldinni þegar hún kallar eftir sköpun í stað stöðlunar, samvinnu í stað samkeppni og sveigjanleika í stað regluverks. Ný öld kallar nefnilega ekki eftir menntun sem byggir á hugmyndafræði og bónuskerfum iðnaðarsamfélagsins. Hin víðtæka atvinnuháttabreyting hefur einkum komið niður á landsbyggðinni. Ný tækni og viðhorf hafa stórfækkað störfum í hefðbundnum sjávarútvegi og landbúnaði og stjórnvöld hafa verið ótrúlega fálát gagnvart vanda þess fólks sem býr í dreifbýli eða sjávarþorpi þegar atvinnan hverfur eða gjörbreytist og eignirnar verða verðlausar. Afleiðingin er félagsleg upplausn, byggðaflótti. Tilboð um endurmenntun eða störf sem gætu tekið við eru ómarkviss og loforð stjórnvalda um nýtingu nýrrar tækni til fjarvinnslu hafa reynst innihaldslítil. Kostnaður við gagnaflutninga og sú mismunun sem landsbyggðin má búa við í þeim efnum sýnir takmarkaðan áhuga stjórnvalda á starfsumhverfi þeirra sem vilja nýta sér möguleika hinnar nýju tækni til atvinnusköpunar. Hér hefur ríkisstjórn Davíðs Oddssonar ekki viljað kannast við skyldur sínar gagnvart framtíðinni en handaflinu og athyglinni verið beint að öðru. Drifkraftur þeirra breytinga sem eignaðir eru hinu nýja hagkerfi eru þekking, tækni, nýting netsins og alþjóðavæðing. Við alla þessa þætti þurfa stjórnvöld að styðja og þá þannig að fólk um allt land njóti jafnræðis í aðgangi að menntun og upplýsingahraðbrautinni. Við jafnaðarmenn leggjum áherslu á að byggja samfélag þátttöku með möguleikum fyrir alla. Herra forseti. Auðlindanefnd hefur nú skilað skýrslu til forsrh. Grundvöllur tillagna nefndarinnar um meðferð einstakra auðlinda er nýtt stjórnarskrárákvæði sem kveður á um að þær náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti verði lýstar þjóðareign. Þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi. En það má veita heimild til nýtingar gegn gjaldi og þá tímabundið. Það er ofan á þetta ákvæði um þjóðareign og gjaldtöku sem aðrar tillögur nefndarinnar eru smíðaðar. Það er þess vegna mikill misskilningur ef menn halda að skýrslan sé eins og konfektkassi þar sem hver velur sér þann mola sem honum er hugnanlegastur. Og það sýnir smæð hjá forustu útvegsmanna að setja það sem skilyrði fyrir viðræðum um greiðslur útgerðar fyrir aðgang að auðlindinni að hún yrði þá tekin af óskiptu. Útgerðin sem, ef aðeins er litið á þorsk, ýsu og ufsa, hefur haft efni á að neita sér um 20 milljarða tekjur á undanförnum fimm árum, sem er munurinn á því verði sem fæst við beina sölu til verkenda og fiskmarkaðsverði og sjómennirnir hafa auðvitað misst sinn skerf af þeim milljörðum, á ekki að þurfa að leita á náðir sjómanna enn á ný. Herra forseti. Ég hef á vettvangi stjórnmálanna, bæði hér í þessum sal og annars staðar, lengi tekið þátt í baráttu jafnaðarmanna fyrir því réttlætismáli að greitt sé fyrir aðgang að sameiginlegri auðlind. Ég hef bæði þurft að sækja og verjast. Og nú þegar tillögur í þá veru liggja fyrir verð ég næstum feimin að heyra þá sem vaskast gengu fram í sveit andstæðinganna fara með orðræðu okkar og rök eins og þeim sé fátt tamara. Þetta er næstum eins og með Lilju Eysteins. Ég treysti því samt að hugur fylgi máli því það varðar miklu, einkum fyrir sjávarútveginn, að starfsumhverfið róist og verði þannig að greinin nái að treysta sig. Það er hagur okkar allra, herra forseti. Í því er galdurinn fólginn.

Virðulegi forseti. Ágætu áheyrendur. Á fallegum sólskinsdegi í sumar átti ég leið í Alþingishúsið til þess að sýna heiðurshjónum húsið og segja þeim nokkuð af stjórnmálum landsins. Þetta voru roskin hjón frá Suður-Englandi og þegar við vorum komin alllangt í ferð okkar um húsið þá stönsuðu þau og konan segir við mig: ,,Við höfum komið fimm sinnum til Íslands og við höfum tekið eftir þeim miklu framförum sem hafa orðið hér á Íslandi. Þið eruð lítil þjóð sem búið í harðbýlu landi. Segðu mér, hvernig stendur á því, geturðu gefið mér einfalda skýringu á því hvers vegna ykkur Íslendingum gengur svona vel?`` Ég verð að viðurkenna að mér vafðist tunga um tönn og fann enga einhlíta skýringu á velgengni Íslendinga sem hún svo kallaði. Reyndar var þetta líka svolítið óheppilegt, við vorum stödd í þingflokksherbergi vinstri grænna en þar hefur bjartsýnin ekki alltaf verið hæst í orðum manna. En hvort sem þeir sem heyra mál mitt hér geta fremur en ég svarað því hvers vegna okkur Íslendingum hefur gengið vel þá hljótum við framsóknarmenn sem ábyrgir aðilar í ríkisstjórn að spyrja sjálfa okkur: Hvernig hefur verið árangur af störfum okkar? Árangur okkar hljótum við að mæla miðað við þau markmið og þær væntingar sem við gáfum kjósendum og miðað við þann árangur sem við getum sætt okkur við sjálf. Markmið okkar framsóknarmanna hafa fyrst og fremst verið þrjú. Það fyrsta er að eyða atvinnuleysi, skapa atvinnuöryggi og fjölbreytta vinnu meðal allra landsmanna. Annað markmið okkar er að styrkja velferðarkerfið, auka félagslegan jöfnuð og réttlæti. Og þriðja markmið okkar er að styrkja grunn atvinnulífsins, skapa fyrirtækjunum lífvænlegar og heilbrigðar aðstæður til reksturs. Lítum þá á árangur okkar á þessum þremur meginsviðum. Atvinnuleysi og óvissa um atvinnuhorfur voru vágestir sem stóðu við dyr margra íslenskra heimila. Þessum vágesti hefur verið bægt frá dyrunum og nú er svo komið að víðast er úr nægum störfum að velja og reyndar er skortur á vinnandi höndum sums staðar kallaður mesti vandi fyrirtækja og stofnana. Lítum þá til þróunar atvinnulífsins og reksturs fyrirtækjanna á þeim rúmum fimm árum sem Framsfl. hefur setið í ríkisstjórn. Vöxtur og uppgangur atvinnulífsins hefur aldrei verið meiri. Jafnhliða þessum vexti hafa komið heilbrigðari lífshættir og rekstrarhættir hjá fyrirtækjunum og það vill svo til að það má einmitt m.a. þakka lagasetningum sem hafa komið fram undir forsvari Framsfl. og ráðherra hans. Þegar við horfum til þriðja þáttarins, eflingar velferðarkerfisins og aukins félagslegs jöfnuðar, verður því ekki á móti mælt að framlög til velferðarmála á öllum sviðum hafa aukist undir stjórn framsóknarmanna. Hver sem vill kynna sér þetta af sanngirni getur af eigin raun sannfærst um þetta. Við höfum hins vegar verið sökuð um niðurskurð. Þetta er einfaldlega rangt. Við viðurkennum að á sumum sviðum hefðum við viljað ganga lengra en fjármunir okkar eru takmarkaðir og þess vegna viljum við fyrst og fremst bæta hag þeirra sem verst eru settir. En Framsfl. hefur ekki aðeins haft kjark til þess að axla ábyrgð í velferðarmálum, félagsmálum og heilbrigðismálum heldur einnig í byggðamálum. Landsbyggðina þarf að efla þannig að þar sé atvinnulíf arðbært og fólk sækist eftir að búa þar. Framsfl. vinnur ötullega að þessu. Hin hlið byggðamálanna snýr að Reykjavík og nágrannabyggðum Reykjavíkur. Hin gífurlega fólksfjölgun hér kallar á brýnar aðgerðir í byggðamálum á höfuðborgarsvæðinu, aðgerðir sem m.a. felast í vegamálum, húsnæðismálum, löggæslu, fíkniefnamálum og margvíslegum stuðningi við aldraða, sjúka, fatlaða og fátæka. Í Reykjavík er líka að finna fólk, þar á meðal einstæða foreldra, sem hafa svokallaðar lægri millitekjur. Þetta fólk hefur svo sem flest það sem þarf til hnífs og skeiðar og brýnustu nauðsynjar en það getur sig varla hreyft vegna hinna lágu launa. Lausn slíkra verkefna, sem ég hef hér nefnt, í Reykjavík eins og annars staðar á landinu bíður okkar. Ekki verður svo skilið við þessa umræðu að ekki séu nefndir tveir málaflokkar sem skipta miklu máli en það eru menntamálin og umhverfismálin. Það er ekki ofsagt að menntun sé fjöregg þjóðarinnar. Á næstu árum krefjast menntamálin enn aukins fjármagns og framfara þó að vel hafi verið gert að undanförnu. Við þurfum að auka rannsóknir og efla háskólastarf, ekki síst þarf Háskóli Íslands á stuðningi okkar að halda. Gæta þarf að kjörum stúdenta og vitnar stuðningur okkar við Lánasjóð ísl. námsmanna um það. Nú hafa framlög til stúdenta í lánasjóðinn verið aukin um 200 millj. vegna aukins framfærslukostnaðar stúdenta. En eitt brýnasta úrlausnarverkefnið í menntamálum er að tryggja að góðir kennarar fáist til skólanna á hvaða stigi sem þeir eru og að góðar starfsaðstæður kennara séu tryggðar. Án góðra og áhugasamra kennara verða skólar okkar heldur ekki góðir. Foreldrar mega heldur ekki sýna skólunum og menntun ungmennanna tómlæti hvað þá lítilsvirðingu. Þvert á móti verðum við að virða skólastarfið og um leið gera miklar kröfur til árangurs þess. Umhverfismálin hafa verið í höndum framsóknarmanna á undanförnum árum og hefur þar gustað. Hefur það þá byrgt mönnum sýn að Framsfl. hefur staðið fyrir mestum framförum í lagasetningu á þessu ári ásamt samstarfsflokki sínum, Sjálfstfl. Núna er verið að vinna að stærsta þjóðgarði í Evrópu, Vatnajökli, ásamt væntanlega nágrannasvæðum ef fram fer sem horfir. Ég vil sérstaklega minnast á hinar ánægjulegu fréttir um að nú eigi að hreinsa upp olíuna úr El Grillo. Þessar fréttir bárust okkur í dag og ég tel að ekkert vitni skýrar um metnað framsóknarmanna og ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum.

Herra forseti. Góðir landsmenn. Hæstv. forsrh. hefur í stefnuræðu sinni gert í stuttu máli grein fyrir þeim þáttum sem ríkisstjórnin mun leggja áherslu á í vetur. Eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. forsrh. mætti halda að ekki þyrfti að kvíða miklum átökum innan þingsins því að hér á landi blómstraði bæði atvinnulíf og mannlíf undir styrkri ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. En þar sem hagur þjóðarinnar verður ekki eingöngu mældur í batnandi stöðu ríkissjóðs heldur einnig í styrk samfélagsþjónustunnar, jafnvægi í byggðum landsins, kjarajöfnuði og aðgerðum gegn fátækt í landinu þá er ljóst að tekist verður á um mörg pólitísk grundvallaratriði á komandi vetri. Það helsta sem finna má að í dag að mati hæstv. forsrh. er að við eyðum um efni fram. Viðskiptahallinn er of mikill og undir það geta víst flestir tekið. En nú er það þjóðin sjálf sem hefur eytt um efni fram. Efnahagsbatinn hefur því skilað sér í stórauknum fjármálaumsvifum og spákaupmennsku, fjárfestingum á höfuðborgarsvæðinu, aukinni einkaneyslu og skuldasöfnun heimilanna en ekki í almennum sparnaði. Og það eru lög frá hv. Alþingi sem hafa stuðlað að þessari þróun. Herra forseti. Það ber vissulega að þakka gott aðhald og styrka efnahagsstjórn. En fyrir það markmið að skila 26 milljarða kr. tekjuafgangi ríkissjóðs á þessu ári og 30 á því næsta munu mjög margir hópar þjóðfélagsins líða sárlega. Þetta eru aldraðir, öryrkjar, sjúklingar, fátæklingar og enn fleiri sem vegna óeðlilegs aðhalds í ríkisrekstri munu búa áfram við bág kjör og lífsgæði. Það er áfellisdómur fyrir ríkisstjórnina að í öllu góðærinu hafi þótt ástæða til að stofna samtök gegn fátækt. Lífskjör einstæðra foreldra, bótaþega almannatrygginga og fólks í láglaunastörfum verður að bæta og til þess hefði þurft að ráðstafa hluta af tekjuafgangi ríkissjóðs. Herra forseti. Heilbrigðisþjónustan á landsbyggðinni er víðast í spennitreyju. Fjármagn vantar til eðlilegs viðhalds og tækjakaupa, mönnunar og sérfræðiþjónustu. Hver stofnun um sig sparar í hvívetna til að vera innan fjárlaga en í raun getur það verið þjóðfélaginu dýrara en þegar hver stofnun nýtir pláss og mannafla til fullnustu. Það sama má segja um margar opinberar stofnanir, þær búa yfir þekkingu og vilja til að sinna margháttuðum og brýnum verkefnum en skortir fé til að koma þeim í framkvæmd. Herra forseti. Hæstv. forsrh. benti á stórauknar eignir Íslendinga í erlendum hlutabréfum. Afraksturinn skilar sér líklega að einhverju leyti aftur inn í íslenskt efnahagslíf en því má ekki gleyma að þessir fjármunir hefðu skilað okkur meiru ef þeir hefðu haldist innan við landsteinana og styrkt íslenskt atvinnulíf. Það eru háar upphæðir sem hefur verið ráðstafað erlendis og það er ekki sparnaður launamanna heldur söluhagnaður af hlutabréfum, fjárfestingar lífeyrissjóðanna og hagnaður af kvótasölu svo eitthvað sé nefnt. Hér á hv. Alþingi setjum við leikreglurnar, smíðum rammann um flest það sem máli skiptir í þjóðlífi okkar. Hver lagasetningin á fætur annarri miðar að því að draga úr ríkisumsvifum, til að auka neyslu eða efla markaðinn. Einkavæðing, hagræðing, máttur markaðarins eru lausnarorð þessarar ríkisstjórnar og samfélagsþjónustan fer ekki varhluta af þessum gjörningi. Herra forseti. Missum við ekki sjónir á heildarhagsmuni þjóðarinnar þegar hver eining á að skila sem mestum hagnaði án tillits til þess hvað það kostar fyrir aðra? Sjávarútvegsfyrirtæki, bændabýli, verslanir og þjónustufyrirtæki eru að stækka á kostnað hinna smáu. En það eru einmitt hinir smáu sem eru örlagavaldarnir þegar kemur að þróun byggðar. Þeir verða að vera til staðar til að eðlileg byggðaþróun geti átt sér stað. Mikil íbúafækkun setur svip á margar byggðir og starfsemi sveitarfélaganna því hvernig eiga smábátaeigendur að keppa við hina stóru um kaup á kvóta, smábændur að lifa á jörðum sínum, fólk í fiskvinnslu að finna vinnu þegar kvótinn hefur verið seldur burt af staðnum og lifa samt sem áður í sinni heimabyggð? Í kjölfar fólksfækkunar er stöðugt dregið úr margháttaðri grunnþjónustu sem gerir það eitt að rýra lífsgæði þeirra sem eftir búa. Sveitarfélögin verða að fá aukið fé til að standa undir lögboðnum verkefnum og þeirri uppbyggingu sem þau telja að muni skila auðugra samfélagi til lengri tíma. Herra forseti. Það má ekki dragast lengur og ætti að vera eitt af helstu verkefnum þessa þings að móta heildstæða stefnu í byggðamálum. Vænlegasta leiðin til þess að stöðva þjóðflutningana er að styrkja innviði hvers sveitarfélags eða svæðis og koma í verk einhverjum af þeim ótal verkefnum sem bíða úrlausnar úti um allt land á vegum ríkis, sveitarfélaga og stofnana sem þegar eru starfandi á landsbyggðinni. Til þess þarf að auka tekjur sveitarfélaganna, breyta áherslum og vinna að uppbyggingu í anda sjálfbærrar þróunar. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Í nýrri skýrslu auðlindanefndar eru tillögur um samræmda stefnu og stjórn á nýtingu náttúruauðlinda og að einstaklingar og lögaðilar fái heimild til afnota þeirra, tímabundið, gegn gjaldi. Með hæfilegum fyrirvara megi breyta afnotarétti. Í stjórnarskrá Íslands verði sett ný ákvæði um þjóðareign. Við þessar tillögur nefndarmanna er það að athuga að tryggja þarf að einstaklingar og lögaðilar sem nýta vilja auðlindirnar, séu jafnt settir að úthlutun eða aðgengi í upphafi og jafnan síðar eftir að meginreglan er sett í stjórnarskrá. Ákvæðin um fiskstofna eru ekki ný. Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar og úthlutun veiðiheimilda myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Það eina nýja er að gjaldtaka fyrir aðgang til ríkis og sveitarfélaga yrði sett í stjórnarskrá Íslands. Herra forseti. Gjafakvótinn, aflamarkið, gerði útgerðarmenn nýríka. Aðgangur að nýtingar- og veiðirétti varð erfðagóss þeirra sem fæðast með gullskeið kvótagróðans í munni. Leiguliðunum, sjómönnum til áratuga, er innkoma í útgerð lokuð nema þeir greiði kvótaleigu. Vilji ungir menn hefja útgerð reka þeir sig hastarlega á lokaða atvinnugrein. Aðeins er fjárhagslega mögulegt að komast inn í krókakerfið, fiskveiðikerfi smábáta. Sá möguleiki er opinn eingöngu vegna þess að hingað til hefur aðeins þurft að borga smágreifunum fyrir þorskinn, aðrar fisktegundir hafa verið mönnum frjálsar í krókaveiðum smábátaflotans. Hvað segir skýrslan um þessa leið fyrir nýliða í útgerðarrekstri? Jú, henni skal lokað. Í auðlindaskýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Það er því lagt til að allir krókabátar verði settir á aflamarkskerfi og að aflahlutdeildir verði framseljanlegar innan þess, en framsal milli kerfanna verði óheimilt.`` Sem sagt, meira kvótabrask. Enn skal vegið að sjávarbyggðum og því fólki sem þar vill búa. Einn alvarlegasti galli skýrslunnar er hrópandi þögn um afleiðingar kvótabraskskerfisins með hinu svokallaða frjálsa framsali á byggðir landsins og undirstöðu tilvistar þeirra. Í sérkafla eftir Svein Agnarsson er vikið að þessum þætti en ávallt gert lítið úr áhrifum kvótabrasksins á búsetuskilyrði fólks. Skýrsluna kallaði forustumaður ríkisstjórnarinnar ,,stórviðburð í íslenskri samtímasögu``. Hæstv. sjávarútvegsráðherra, Árni M. Mathiesen, segir að hér sé um að ræða ágætan grunn til að byggja á frekari sátt í sjávarútvegsmálum. Hefur verið einhver sátt um kvótabraskið eða er það LÍÚ-sáttin sem kynnt var á föstudaginn sem er nú vitnað til? Í Dagblaðinu fyrir viku var haft eftir ráðherranum að kvótinn væri ekki orsök byggðaröskunar og spilaði þar ekki stóra rullu. Orðrétt sagði ráðherra, með leyfi forseta: ,,Fólk velur sjálft hvar það býr og krafan sem hægt er að gera til stjórnvalda er fyrst og fremst sú að þau geri ekkert sem ýti undir búseturöskun.`` Þetta eru makalaus orð um byggðaröskun og að kvótabraskið og frjálsa framsalið frá 1990 spili ekki stóra rullu í leikþætti fólksflóttans af landsbyggðinni. Þetta er í rauninni ábyrgðarlaust fleipur. Á síðustu árum hefur togurum og stærri bátum á norðanverðum Vestfjörðum fækkað úr 16 í fimm og kvótinn minnkað úr 39.000 þorskígildistonnum í rúmlega 12.000 þorskígildistonn. Þá er ótalinn kvóti tveggja togara frá Tálknafirði og Bíldudal sem voru áður seldir. Telur hæstv. sjávarútvegsráðherra að brotthvarf meira en 30.000 þorskígildistonna frá Vestfjörðum ásamt skipunum í stóra kvótabraskskerfinu, aflamarkinu, hafi ekki haft nein veruleg áhrif á atvinnumöguleika fólks? Tekjur fólks og sveitarfélaga eru stórskertar af þessum sökum og flestar félagslegar íbúðir tómar, sem var þó full þörf fyrir þegar þær voru byggðar. Með kvótabraskinu hefur ríkisstjórnin valdið byggðaröskun. Svo talar hæstv. forsætisráðherra um að sveitarstjórnarmenn séu á fjárfestingafylleríi og kunni ekki fótum sínum forráð. Mér er nær að halda að það séu einhverjir aðrir sem búi við eftirköst sólríks sumars og skilji ekki vandann. Herra forseti. Fólk sem neyðst hefur til brottflutnings velur sér búsetu annars staðar vegna þess að tekjumöguleikar þess í kvótalitlum sjávarbyggðum eru litlir. Kvótinn fór og fólkið á eftir og nú skal búa til verslunarkvóta í öllum fisktegundum, á krókabátana líka. Þá hefst tími kvótabrasks hjá smágreifunum í krókakerfinu. Byggðin mun ekki lifa af nýja holskeflu kvótabrasksins. Er þetta kallað að við rekum markvissa byggðastefnu? Væri ekki rétt að ráðherrar stjórnarflokkanna segðu satt um að hér sé framfylgt eyðibyggðastefnu? En nýrrar byggðastefnu er nú leitað víða um lönd. Kvótabraskskerfið hefur verið að eyða byggðinni og að óbreyttu mun það gera það áfram.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ísland hefur verið kynnt víða á þessu aldamótaári. Fyrir vestan haf er þess minnst að þúsund ár eru liðin frá því að Vínland fannst, Reykjavík er ein af níu menningarborgum Evrópu og undir þeim merkjum hefur íslensk list verið flutt um álfuna og tvö stórvirki undir íslenskri forsjá, tónverkið Baldur eftir Jón Leifs og fjölþjóðlegi ungmennakórinn Raddir Evrópu hafa hlotið góðar viðtökur. Björk hefur enn á ný kallað á alheimsathygli og síðast en ekki síst fögnum við því innilega hve vel íþróttafólki okkar vegnaði á Ólympíuleikunum í Sydney og ber þar nafn Völu Flosadóttur hæst. Við eigum ótrauð að standa við bakið á afreksfólki okkar í íþróttum og fylgja fram ályktun Alþingis um eflingu íþrótta, m.a. með því að styrkja Afreksmannasjóð ÍSÍ. Í framhaldi af leikunum í Sydney mun ég leggja á ráðin um það með íþróttaforustunni hvaða ný sameiginleg úrræði eru best til að standa enn frekar við bakið á okkar góða íþróttafólki. Einnig er nauðsynlegt að skapa liststarfsemi betra umhverfi í samræmi við mikla grósku á því sviði. Þar ber hæst ákvörðun um tónlistarhús. Það er ekki lengur spurning um það hvort eða hvar það rís heldur hvenær. Þörfin fyrir húsið er ótvíræð. Geti Ísland ekki háð samkeppni með góðum mannvirkjum fyrir tónlist og ráðstefnur setur allt þjóðlífið niður. Í grg. með fjárlagafrv. kemur fram að framkvæmdir gætu hafist árið 2003. Undir forustu menntmrn. og í samvinnu við Byggðastofnun hefur verið unnið að stefnumótun um menningarstarf á landsbyggðinni og af hálfu ríkisvaldsins á að semja um þær leiðir sem heimamenn kjósa á hverjum stað. Þannig hefur verið staðið að því að semja um leiðir til að efla símenntun en um land allt hafa verið stofnaðar símenntunar- eða fræðslumiðstöðvar sem sameina krafta skóla, sveitarfélaga, launþega og atvinnurekenda með nýjum og árangursríkum hætti. Undir merkjum þessara stofnana og miðstöðva hefur verið skapaður góður vettvangur til samvinnu við háskóla til rannsókna og kennslu. Í menntamálum má aldrei leggja árar í bát heldur huga sífellt að því sem betur má fara um leið og lögð er rækt við það sem best hefur reynst. Með nýjum námskrám fyrir leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla er í fyrsta sinn sköpuð eðlileg og æskileg samfella milli þessara skólastiga auk þess sem skólastarfi eru sett skýrari markmið en áður með reglulegri stígandi í skólagöngunni án þess að nemendur lendi í blindgötu. Næsta vor verða samræmd próf úr grunnskóla valfrjáls og inntökuskilyrði í framhaldsskóla breytast og þar með eykst sveigjanleikinn í skólakerfinu enn frekar. Háværustu gagnrýnendur íslenska menntakerfisins kjósa annaðhvort af ásetningi eða þekkingarleysi að gera lítið úr hinu mikla umbótastarfi síðustu ára og hve margir vinna þar að nýsköpun. Við heyrðum það nú síðast í ræðu formanns Samfylkingarinnar sem hefur undanfarnar vikur lagt sig sérstaklega fram um það að spilla góðu samkomulagi menntmrn. og Grundfirðinga um tilraun til framhaldsskólastarfs þar í bæjarfélaginu. Háskólastigið er að taka miklum breytingum með nýjum einkareknum skólum og vaxandi áherslu á meistara- og doktorsnám, einkum í Háskóla Íslands. Með Listaháskóla Íslands skapast ný vídd í mennta- og menningarlífinu. Háskólinn á Akureyri flytur um þessar mundir í nýtt húsnæði og hafist verður handa við að reisa nýbyggingu við Kennaraháskóla Ísalnds. Nauðsynlegt er að bregðast við óskum Háskóla Íslands um nýskipan á fjárveitingum til bygginga á hans vegum og er það málefni sem hlýtur að koma til kasta Alþingis. Lánasjóður íslenskra námsmanna eflist og veitir meiri þjónustu en áður. Fjárveitingar til kennslu í háskólum byggjast nú á gagnkvæmum samningum sem hafa verið gerðir í góðri sátt. Fráleitt er að tala um niðurskurð í því sambandi þegar litið er til einstakra skóla og þó einkum Háskóla Íslands. Unnið er að samningum um rannsóknafé til háskólanna og til að efla enn frekar opinbera sjóði á sviði vísinda. Ég hef lagt áherslu á að ríkið skilgreini hlutverk sitt þannig að það sinni grunnrannsóknum og menntun ungra vísindamanna. Náist samningar um þessi mál á næstu vikum verða þeir kynntir Alþingi vegna ákvarðana um fjárlög en undanfarin fimm ár hafa opinber útgjöld til rannsókna og þróunarstarfa aukist um 38%. Við Íslendingar stöndum vel að vígi í upplýsingatækni, ekki síst þegar litið er til menntakerfisins. Nú á þessum vetri er enn ráðist í nýsköpun með tilraunverkefnum vegna fartölvuvæðingar framhaldsskólanna. Í fjárlagafrv. fyrir árið 2001 er gert ráð fyrir fjárveitingu til verkefna á sviði tungutækni, þ.e. til þess að tryggja stöðu íslenskunnar í heimi upplýsingatækninnar. Á næstunni verður kynnt val á nýju sameiginlegu bókasafnskerfi fyrir öll bókasöfn landsins en það stórbætir aðstöðu allra landsmanna til að nálgast upplýsingar. Herra forseti. Verkefni á sviði íþrótta, menningar og mennta, rannsókna og vísinda eru óþrjótandi og heillandi vegna þess að þau lúta öll að því að búa betur í haginn fyrir æskuna og þar með framtíðina. Verði ekki hvikað frá þeim markmiðum sem þegar hafa verið sett á þessum sviðum er íslenska þjóðin á réttri braut við upphaf nýrrar aldar.

Herra forseti. Góðir landsmenn. Hæstv. forsrh. kom víða við í ræðu sinni en lét margs ógetið. Athyglisvert er að hvergi minntist hæstv. ráðherra á þann mikla þjóðarvanda sem búferlaflutningar innan lands eru. Það er athyglisvert en skiljanlegt því á fáum sviðum hafa ríkisstjórnir Davíðs Oddssonar skilað jafnlitlum árangri. Þrátt fyrir margsamþykktar ályktanir um breytingar hefur ekkert áunnist. Nýjustu tölur staðfesta óbreytta þróun. Í raun hefur aðeins eitt gerst: Höfuðborgarsvæðið hefur stækkað. Þessir miklu þjóðflutningar hafa kostað tugi milljarða og auðvitað er 30 milljarða afgangur á nýframlögðu fjárlagafrv. ágætur sem slíkur en hvergi er minnst á þann kostnað þjóðflutninganna sem lendir að mestu á sveitarfélögum og á örugglega sinn þátt í erfiðri fjárhagsstöðu þeirra þó margs konar aðgerðir stjórnvalda komi þar einnig við sögu. Ekki lofar hæstv. forsrh. miklu varðandi breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga enda líklega ekki mikill áhugi á þeim bænum til breytinga ef marka má ýmis ummæli hæstv. ráðherra. Ég minntist á margsamþykktar ályktanir um aðgerðir í byggðamálum. Má margt gott um þær segja en vandinn hefur ætíð verið sá að meira hefur verið um orð en aðgerðir. Í nýjustu samþykktinni um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999--2001 eru margar góðar tillögur. Mismikið hefur borið á þeim en ein hefur farið hvað hæst að undanförnu sérstaklega vegna slælegrar frammistöðu stjórnvalda. Hér á ég við umræðuna og framkvæmdaleysið í fjarvinnslumálum. Á tímabili töluðu ýmsir hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar og hv. þingmenn stjórnarliðsins eins og fjarvinnsla væri töfralausn landsbyggðarinnar. Með leyfi forseta vil ég vitna til nokkurra ummæla, fyrst til orða hæstv. forsrh. í þessum stól þann 23. febr. sl. varðandi flutning tiltekinna verkefna til Ólafsfjarðar. Hæstv. ráðherra sagði, með leyfi forseta: ,,Ég tel að þessi vinna sem einkum hinir fjórir ráðuneytisstjórar hafa komið að sé í góðum farvegi. Þó að ég vilji ekki tímasetja á þessu augnabliki nákvæmlega hvenær starfsemin geti hafist, þá er vinnan komin vel af stað og ákvörðun af því tagi hefur því verið tekin.`` Skömmu síðar, þann 6. mars sl., var haldinn fundur á Ólafsfirði um sama mál og sagði hv. þm. Halldór Blöndal í viðtali eftir fundinn m.a., með leyfi forseta: ,,Það hefur verið tekin pólitísk ákvörðun um það að flytja fjarvinnsluverkefnin hingað til Ólafsfjarðar og það verður staðið þannig að þeim að það verði traustur grunnur og hann standi til frambúðar.`` Eftir sama fund sagði hæstv. iðnrh. m.a. í viðtali, með leyfi forseta: ,,Í lok þessa mánaðar eða fyrir lok þessa mánaðar þá trúi ég því að þær verði komnar, að það verði eitthvað að frétta.`` Herra forseti. Góðir landsmenn. Ekkert hefur frést af þessu máli enn, þrátt fyrir samþykktir og falleg orð og þrátt fyrir að margoft við ýmis tækifæri hafi stjórnvöld verið minnt á málið. Á fundi samráðshóps 18 sveitarfélaga þann 20. ágúst sl. var samþykkt yfirlýsing. Í henni segir m.a, með leyfi forseta: ,,Samráðshópur sveitarfélaga um fjarvinnslu á landsbyggðinni átelur harðlega tregðu stjórnvalda hvað varðar virka þátttöku í þróun upplýsingaiðnaðar utan höfuðborgarsvæðisins. Þrátt fyrir skýr fyrirheit og hartnær heilu ári eftir útkomu skýrslu Iðntæknistofnunar um möguleika til fjarvinnslu á landsbyggðinni halda ráðamenn að sér höndum og láta stefnumörkun í þessum mikilvæga málaflokki embættismönnum eftir, í stað þess að taka það frumkvæði sem þeim ber. Með yfirlýsingum sínum hafa stjórnvöld skapað miklar væntingar, en óútskýrt aðgerðaleysi og skilningsleysi reyna nú mjög á þolinmæði almennings um allt land. ... Að óbreyttu er hætt við að sinnuleysi stjórnvalda verði til þess að grafa undan framtíðarmöguleikum landsbyggðarinnar á þessu sviði. Fundurinn hvetur stjórnvöld því til að vakna af dvala sínum og sinna skyldu sinni, í samræmi við fyrri yfirlýsingar og ályktanir.`` Góðir landsmenn. Enn hafa stjórnvöld ekki vaknað af dvala sínum. Herra forseti. Það er nauðsynlegt lýðræðinu að stjórnmálamenn standi við orð sín. Menntakerfið er eitt mikilvægasta verkfærið í byggðastefnu framtíðarinnar. Fjölbreytt fjarnám jafnt í símenntun sem hefðbundnu skólastarfi, tenging skóla milli dreifbýlis og þéttbýlis, tengsl skóla og atvinnulífs eru meðal forsendna þess að möguleikar til menntunar verði sambærilegir um land allt. Aðgangur að menntun verður að vera óháður búsetu og efnahag. Breytt menntakerfi þarf að verða almannatryggingakerfi framtíðarinnar. Þess vegna þarf m.a. að tryggja að upplýsingatæknin verði nýtt til fullnustu í þágu menntakerfisins en slíkt gerist ekki nema allir hafi jafnan aðgang að fjarskiptakerfinu. Einkavæðing ljósleiðarakerfisins gæti skert möguleika landsbyggðarinnar til eðlilegrar þátttöku í upplýsingaþjóðfélaginu. Því ber að tryggja að ljósleiðarinn verði sameign þjóðarinnar og allir geti nýtt hann á svipuðu verði hvar sem er á landinu. Herra forseti. Fram undan eru kjarasamningar stórra hópa opinberra starfsmanna, m.a. framhaldsskólakennara. Til þess að hægt verði að ná árangri í menntakerfinu þarf vel menntaða kennara sem eru ánægðir með starfsskilyrði sín, laun og aðstöðu. Því er mikilvægt að sem fyrst takist að ná samningum við framhaldsskólakennara svo ekki þurfi að koma til verkfallsátaka sem skaða mundu alla uppbyggingu skólakerfisins til framtíðar. Ríkisvaldið hefur gert fjölda kjarasamninga við ýmsar svokallaðar viðmiðunarstéttir framhaldsskólakennara. Þessir samningar hafa skilað þeim stéttum mun hærri grunnlaunum, m.a. vegna svokallaðra aðlögunarsamninga. En framhaldsskólakennarar fóru aðra leið við gerð síðasta kjarasamnings. Þessi mismunandi þróun grunnlauna mun án efa auka erfiðleika við gerð nýrra kjarasamninga en gera verður þá kröfu til ríkisvaldsins að það tryggi öllum sínum viðsemjendum svipaða launaþróun. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Síðustu fimm ár hafa verið eitt mesta framfaraskeið í þjóðarsögunni. Íslenska þjóðin getur horft til nýrrar aldar með bjartsýni. Hér er full atvinna og gnótt tækifæra fyrir unga og framsækna kynslóð. Við göngum til framtíðar staðráðin í að bæta enn um betur, bæta okkar hag jafnframt því að jafna aðstöðu fólksins í landinu og mynda öryggisnet um þá sem höllum fæti standa í samfélaginu. Öflug atvinnustarfsemi og framleiðsla í landinu er grundvöllur að slíku. Full atvinna, góð afkoma, atvinnufyrirtækin í landinu og velferð fólksins verða ekki sundur skilin. Það er löng leið frá þeim sporum sem núverandi stjórnarflokkar stóðu í árið 1995 þegar við ræddum um hvort hætta væri á því að missa fjárhagslegt sjálfstæði vegna viðvarandi hallareksturs og skuldasöfnunar ríkissjóðs til þess nú að greiða niður skuldir í svo miklum mæli að mögulegt er að peningalegar eignir ríkissjóðs nemi hærri fjárhæð en skuldir að fjórum árum liðnum. Það er staðhæft að þessi þróun hafi verið á kostnað þeirra sem minna mega sín í samfélaginu. Þetta er alrangt. Allt þetta tímabil hefur verið varið meiri fjármunum til menntamála, heilbrigðismála og félagsmála með ári hverju. Í fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir er gert ráð fyrir auknum framlögum til ýmissa þátta menntamála og til velferðarkerfisins. Má þar nefna háskólastigið, framhaldsskóla, Lánasjóð ísl. námsmanna, aukningu til hjúkrunarheimila, aukningu til barnabóta og tryggingabóta sem hækka fram yfir verðlagsforsendur frv. Framlög til málefna fatlaðra hækka og tekið er upp fæðingarorlof samkvæmt nýrri löggjöf sem samþykkt var á síðasta þingi. Staðreyndin er að sótt er í rétta átt á öllum sviðum velferðarmála þó jafnframt sé verið að greiða niður skuldir. Þetta tekst vegna þess að það er kraftur í efnahagslífinu sem hefur skilað sér í auknum kaupmætti og tekjum. Það er blekking að ríkissjóður nærist eingöngu á viðskiptahalla. Þessi efnahagslegi grunnur skapar allt aðra stöðu til að fást við þau úrlausnarefni sem við blasa. Það er nauðsynlegt að taka á byggðamálum, skapa sátt um að byggja landið allt. Það er farsælast í lengd og bráð fyrir alla landsmenn. Tilflutningur fólks til höfuðborgarsvæðisins umfram eðlilega fólksfjölgun veldur beinum kostnaði og sóun í samfélaginu og skapar félagsleg vandamál. Hin unga kynslóð hvar sem hún býr þarfnast þess að víkka sjóndeildarhringinn hér heima og erlendis með námi og störfum og vera ekki bundin á klafa sama starfs eða sama byggðarlags alla ævina. Fjölbreytni atvinnulífs og þjónustu á landsbyggðinni er grundvöllur þess að halda sínu í þeirri samkeppni um fólk sem ríkir í opnu hagkerfi í nútímasamfélagi. Þess vegna ber nauðsyn til þess að skapa skilyrði fyrir atvinnustarfsemi tengda gagnaflutningum og upplýsingahraðbrautinni með sama verði fyrir þjónustuna um land allt. Þess vegna viljum við nýtingu orku og uppbyggingu stóriðju. Þess vegna viljum við auka fjölbreytni menntunar. Þess vegna viljum við styðja nýjar greinar í tengslum við landbúnað, svo sem skógrækt og hestamennsku. Þess vegna viljum við að landsbyggðin fái aukna hlutdeild í opinberum störfum og vöxtur í þeim geira eigi sér stað þar. Þess vegna verður að efla ferðaþjónustu á öllu landinu. Þess vegna viljum við nýja sókn í sjókvíaeldi að hætti Færeyinga og Norðmanna. Að öllum þessum málum er unnið og mörgum fleirum og þess vegna er nauðsyn að sveitarfélögin hafi stöðu til að veita sínu fólki þjónustu á þeim mikilvægu sviðum sem þau hafa með höndum. Afkoma þeirra hefur versnað á síðasta áratug. Það sýna tölulegar staðreyndir sem hafa komið á borð tekjustofnanefndar. Ekki liggur enn fyrir hverjar niðurstöður nefndarinnar verða en forsrh. kom í ræðu sinni inn á tvö mikilvæg atriði sem eru jöfnun milli sveitarfélaga og kerfisbreytingar um álagningu fasteignaskatta. Bæði þessi atriði hafa verið rædd í nefndinni. Okkur Íslendingum hefur ávallt vegnað best með greiðum samskiptum við erlendar þjóðir. Okkur er þörf á því á nýrri öld að hafa samskipti við þjóðir um víða veröld vegna viðskipta og menningarlegra samskipta. Ný tækni í fjarskiptum hefur sett okkur inn í hringiðu alþjóðlegra samskipta og möguleikarnir eru allt aðrir en áður. Okkur ber skylda til að halda stöðugt uppi vel upplýstri umræðu um utanríkismál. Samskiptin við Evrópusambandið eru einn þátturinn og Framsfl. hefur tekið á þeirri umræðu í sínu flokksstarfi á nýjan hátt sem vakið hefur mikla athygli. Málið er mikið að vöxtum og þróun í samstarfi Evrópuríkja er á fleygiferð. Mörgum hættir til að gera það að aðalatriði í þessari umræðu hvort sækja eigi um aðild að Evrópusambandinu eða ekki. Slíkar ákvarðanir eru ekki á dagskrá um þessar mundir. Það er hægt að líta með bjartsýni til framtíðar. Tækifærin í okkar góða landi eru fleiri en nokkru sinni. Okkur ber að fara vel með þetta land jafnframt því að nýta gæði þess. Ég vil að lokum taka mér í munn orð skáldsins Hannesar Péturssonar þegar hann segir, með leyfi forseta: ,,Þetta land var sál vorri fengið til fylgdar.`` --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það fór ekki mikið fyrir umhverfismálunum í ræðu hæstv. forsrh. Nei, hann minntist ekki á þau og mér er til efs að hann hafi hugleitt mikið hugtakið sjálfbær þróun meðan hann var að semja ræðuna sína. Það er að mínu mati miður því að mannkynið stendur nú frammi fyrir gríðarlegum verkefnum í umhverfislegu tilliti og hin hnattræna meðvitund þarf sannarlega á sameiginlegu átaki að halda og það líka frá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Verkefnin snúast ekki um alheimsvæðingu fjármagnsins. Nei, þau snúast fyrst og fremst um jöfnuð því misskipting gæðanna í veröldinni eykst stöðugt. Nú eru framleidd matvæli í heiminum sem nægja til að metta alla jarðarbúa. En þau ná aldrei til þeirra nauðstöddu. Og á meðan milljarður manna þjáist af hungri þjást jafnmargir af offitu. Í Afríku eiga milljónir manna yfir höfði sér dauðadóm vegna HIV-veirunnar og á sama tíma eru vestrænar vísindastofnanir að leggja ofurmikið fé í að finna aðferðir til að lengja líf manna á Vesturlöndum. Á meðan efnahagur þriðjaheimsþjóða verður æ bágbornari þá blómstra verslun og viðskipti á Vesturlöndum með fjölþjóðleg stórfyrirtæki í broddi fylkingar sem í mörgum tilfellum notfæra sér neyð þriðjaheimsþjóðanna með því að sækja til þeirra ódýrt vinnuafl. Þetta er veruleiki heimsbyggðarinnar við upphaf 21. aldarinnar og þetta ástand er að hluta til á ábyrgð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Á meðan boðorðin tíu í þeirri ríkisstjórn fjalla einungis um neyslu þá er þetta ástand að hluta til á ábyrgð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. En nota bene, boðorðin tíu um neysluna fjalla ekki um neyslu allra. Þau fjalla fyrst og fremst um neyslu þeirra sem betur mega sín því almennt launafólk, eldra fólk og öryrkjar verða að hafa það í huga, eins og forsrh. orðaði það, að kollvarpa ekki forsendum þeim sem stöðugleiki efnahagslífsins er byggður á. Boðskapurinn er neysluhyggja, blind trú á efnisleg gæði í stað þess að hlúa að félagslegu umhverfi og velferð mannssálarinnar. Hvað líður t.d. styttingu vinnuvikunnar? Ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni farið eftir sinni eigin stefnu í málefnum sjálfbærrar þróunar. Hún stundar ekki marktækar aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og ekki hefur hún áhyggjur af takmörkuðum orkulindum okkar. Nei, hún leiðir ekki hugann að því að hver ný málmbræðsla takmarkar svigrúm okkar til að hlífa og hlúa að einni af okkar dýrmætustu auðlindum, þ.e. náttúrunni sjálfri. Ekki er heldur talað af sannfæringu um mögulegan vetnisbúskap í framtíðinni. Ríkisstjórnin talar fyrir þungaiðnaði og stóriðju sem heyra til atvinnuvegum gærdagsins en skellir skollaeyrum við tillögum um sjálfbæra atvinnustefnu sem býður upp á störf í sátt við náttúruauðlindirnar. Raunar má þakka ríkisstjórninni fyrir áform um Vatnajökulsþjóðgarð. Með þeim sýnir hún a.m.k. lit, þó að ekki eigi að ofgera hugmyndinni sem upphaflega lá að baki þáltill. Hjörleifs Guttormssonar sem fjallaði um fjóra þjóðgarða á miðhálendinu með jöklana sem kjarna og endaði í tillögunni um Vatnajökulsþjóðgarð sem samþykkt var í mars á síðasta ári. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar felur einungis í sér hálfstigið skref. Það á að friða jökulhettuna sem að öllum líkindum verður bráðnuð eftir um það bil 200 ár og ég fullyrði að þetta skref er einungis hálfstigið. Það er afar mikilvægt, og við leggjum alla áherslu á það í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, að landið sem er umhverfis jökulinn fylgi með. Þar eru fólgnar hinar eiginlegu náttúrugersemar sem þarfnast verndar. Það er að okkar mati mikilvægast að svæðið í kringum Snæfell vestur um Kverkfjöll og Vonarskarð fylgi strax með í stofnun þjóðgarðs. Þá viljum við leggja á það áherslu að fram fari sjálfstætt mat á umhverfisáhrifum þjóðgarðs á Snæfells- og Kárahnjúkasvæðinu sem liggi fyrir um leið og mat á Kárahnjúkavirkjun liggur fyrir og með því tökum við undir áskoranir náttúruverndarsamtaka og skorum á ríkisstjórnina að láta fara fram slíkt mat. Allt annað væru svik við framtíðina. Og af því að félagasamtök á sviði náttúruverndar og umhverfismála eru nefnd þá væri ekki úr vegi að spyrja ríkisstjórnina að því hvernig hún hyggst standa við Árósayfirlýsinguna frá því 1998 um stuðning við frjáls félagasamtök. Hvernig hyggst hún t.d. veita náttúruverndarsamtökum hlutdeild í stefnumótun og ákvörðunum á sviði umhverfis- og náttúruverndar eins og henni er skylt samkvæmt yfirlýsingunni? Nei, góðir Íslendingar. Þegar öllu er á botninn hvolft blasa við ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tækifæri til að gera sig gildandi í umhverfismálum og um leið að vekja hnattræna meðvitund í samfélaginu. Ef þau tækifæri eru ekki notuð núna gæti það orðið um seinan.

Herra forseti. Hvorki frjálslyndir né vinstri grænir áttu aðild að auðlindanefndinni. Allt tal um sameiginlegt álit stjórnar og stjórnarandstöðu í auðlindaskýrslunni nær aðeins til Samfylkingarinnar sem átti þrjá fulltrúa sem kokgleypa sem sína stefnu eyðibyggðastefnu kvótabraskskerfisins. Það er engin von til þess að Frjálslyndi flokkurinn uni því að kvótabraskskerfinu skuli viðhaldið og eina sem til þurfi að koma sé að útgerðin borgi fleiri krónur fyrir að fá að viðhalda kvótabraskinu. Gjaldtaka gjaldtökunnar vegna er engin lausn eða sátt. Gjaldtaka er aðeins markmið til stýringar og til þess að auðvelda innkomu nýrra manna í útgerðina ef fyrningarleið væri rétt útfærð. Strandveiðiréttur fólksins til fiskveiða á sínum heimamiðum og tryggður réttur fiskimanna sjávarbyggða til fiskveiðifrelsis í stjórnkerfi krókaveiðanna er frumskilyrði þess að minnsta von sé til þess að við komum að sáttargjörð. Við þessum tillögum auðlindanefndarinnar kokgleypir Samfylkingin og gengst undir allt sem þar stendur ef ég hef skilið hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur rétt hér áðan.

Hlustaðirðu ekki á formanninn?

Í tillögum auðlindanefndar er trygging þess að fiskkvótinn í sjónum umhverfis Ísland verði örugglega áfram ætlaður sægreifunum til að braska með því engu verði í raun breytt í sölu og leigubraski á óveiddum fiski í sjó við Ísland. Í öllum aðalatriðum eru í skýrslunni notaðar sjálfgefnar og rangar forsendur, ekki síst um hina hagrænu þætti sem kostað hafa byggðaröskun, sóun fjármuna og eigna og aukna skuldasöfnun sjávarútvegsins. Brottkast afla telst lítið og ósannað. Varla er minnst á það í skýrslunni sem sérstakt vandamál og sóun verðmæta. Hvergi er vikið að skiptingu fiskveiðiflotans í aðgreinda útgerðarflokka, sem er þó forsenda þess að skipa gjaldtöku eftir greiðsluþoli mismunandi útgerðarforma. Afkoma nótaveiðiflotans er t.d. nú þannig að hann þyldi enga gjaldskyldu. Aðgreindir útgerðarflokkar eru því nauðsyn og auðvelda nýja stjórn fiskveiðanna. Algjört árangursleysi blasir við eftir 15 ára kvótakerfi við uppbyggingu botnfiskstofnanna og þeir eru nú flestir helmingi minni en fyrir daga kvótabraskskerfisins. Á bls. 164 í skýrslu auðlindanefndar er það svo talin sérstök orsök minnkandi þorskstofns eftir 1990 að krókabátar séu enn þá á sóknarmarki í heila 23 daga á ári. Nú í nokkur ár hefur það birst í fjárlögum á hverju hausti að örorku- og ellilífeyrisþegar sitja eftir við það nægtaborð sem ríkisstjórnin segist bjóða öllum þegnum sínum í góðærinu. Þeir hafa setið eftir með skert kjör. Nú er ekki ástæða til að draga úr því að góðæri hefur verið, bara ekki góðæri allra. Góðærið hefur einkum og sér í lagi verið á suðvesturhorni landsins þar sem ríkt hefur mikil framkvæmdagleði. Þar hefur íbúðaverð hækkað mikið. Sama er ekki hægt að segja um eignir fólks á landsbyggðinni. Þær verða verðminni með minnkandi kvóta í sjávarbyggðum, sölu skipa og lokun frystihúsa. Á eftir fylgir verkefnaleysi þjónustufyrirtækja sem sum hver eru að gefast upp vegna samdráttarins. En landsbyggðarfólkið borgar fasteignaskatta eins og eignin í sjávarþorpinu stæði í miðri Reykjavík og seldist á 20 milljónir en ekki fimm eins og víða þekkist úti á landi. Um fólksfækkun og erfiðleika landsbyggðar sagði forsætisráðherra í stefnuræðu sinni, með leyfi forseta: ,,Mörg sveitarfélög hafa á hinn bóginn liðið vegna fólksfækkunar og annarra erfiðleika og er ljóst að ríkisstjórnin vill koma til móts við þessi sveitarfélög með því að styrkja Jöfnunarsjóð sveitarfélaga með fólksfækkunar- og þjónustuframlögum.`` Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni hvaða erfiðleikar hafa fylgt kvótabraskskerfinu. Forsætisráðherra víkur að því tveimur orðum í máli sínu og nefnir það vegna ,,annarra erfiðleika``. Svo mörg voru þau orð. Ég fagna því ef nú á loks að leiðrétta fasteignagjöld landsbyggðarfólks til samræmis við verðgildi fasteigna úti á landi. Það léttir einnig undir með öldruðum og tekjulágu fólki sem býr á landsbyggðinni. Eftir stendur tekjuvandi sveitarfélaga sem vegna sanngjarnrar lagfæringar á fasteignasköttum fá minni tekjur. Það eru nefnilega sömu sveitarfélögin og misstu hafnargjöldin af lönduðum afla þegar kvóti fór úr byggðinni og sömu sveitarfélögin og misstu útsvar hátekjumannanna þegar skipsplássin á togurunum sem seldir voru burtu með kvótanum hurfu úr sjávarplássunum. Ég vona að hæstv. forsætisráðherra skilgreini það vandamál sem ég hef fjallað um í ræðum mínum ekki sem tittlingaskít. Þá væri illt í efni fyrir landslýð. --- Góðar stundir.