Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Landbn. hefur haft þetta mál með höndum og hefur orðið sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. Þó hefur n. gert þá breyt., að hún leggur til, að eftir fyrstu gr. komi ákvæði um það, að námuréttindi skuli undanskilin. Það mun vera regla, þegar ríkið selur jarðeignir, og telur n. sjálfsagt, að svo verði einnig hér. - Fleira sé ég ekki ástæðu til að segja um þetta, en vísa til álits n. á þskj. 95.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Herra forseti. Frv. þetta er flutt af meiri hl. iðnn. að beiðni samgmrh. Þó áskilja þessir menn sér rétt til þess að hafa óbundnar hendur um að flytja og fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Fimmti nm., 1. þm. Skagf. (SÞ), sá sér ekki fært að taka þátt í flutningi málsins. Lagasetning um mál það, sem hér um ræðir, á sér ekki langa sögu, sem ekki er von á. Það var fyrst árið 1915, að sett voru hér á landi l. um rafveitur. Í þeim I. var sveitarfélögunum gefinn einkaréttur til þess að veita rafmagni um sveitirnar. Enn fremur voru landeigendur skyldaðir til þess að leyfa hvers konar raforkuver í landi sínu, ef nauðsyn bæri til. Næsta skrefið, sem stigið var í þessu máli, er vatnal. frá 1923, sem voru mikill lagabálkur, og felldu þau helztu ákvæði raforkul. og þá fyrst og fremst l. frá 1915 úr gildi, því að þau slógu því föstu, að landeigendur eigi vatnsréttinn, en ríkið fær nú rétt til að taka sérstök fallvötn landnámi, til þess að vinna úr orku til heimilisþarfa, ef nauðsyn þykir til þess að fá hallkvæma skipun á orkuveitum um eitthvert svæði. Enn fremur var ráðh. með þeim l. veittur réttur til þess að framselja þennan rétt áfram til héraðsstjórnanna. Enn fremur voru ákvæði í vatnal., þar sem eigendum þeirra landa, sem nota orku, er heimilað að mynda með sér félag og beita sér fyrir orkuframkvæmdum að fengnu leyfi ráðh. Þetta ákvæði hefur sýnt sig að vera óheppilegt, þar sem það hefur aldrei komið til nota. Næsta skrefið í þessari lagasetningu eru l. frá 1925 um vatnsorku. Með þeim er takmarkaður vatnsréttur landeigenda til virkjunar, þannig að þeim er ekki heimilað að virkja fallvatn án þess að fá sérleyfi ríkisstj., ef um meira afl er að ræða en til eigin rekstrar. Þó er félagsstjórnum heimilt að virkja meira, ef um er að ræða virkjun til þess að fullnægja raforkuþörf almennings. Árið 1926 voru sett l. um raforkuvirki og enn 1932: Enn fremur er það aukin heimild ríkisstj. til alls konar öryggisráðstafana til þess að draga úr slysahættu af völdum rafmagns. Breytingar á þessum 1. eru gerðar 1939, og lúta þær allar að auknum öryggisráðstöfunum. Með þeim l. er Rafmagnseftirlit ríkisins stofnað og þar með skipaður eftirlitsmaður með þessum málum. Þá komum við næst að l. um rafveitur ríkisins frá 1942, og eru þau í öllum meginatriðum tekin upp í það frv., sem hér er til umr., en þar var ríkisstj. veitt heimild til þess að setja á stofn rafveitur ríkisins, en í frv. því, sem hér liggur fyrir, er munurinn aðeins sá, að ákveðið er með l., að ríki setji á stofn rafveitur og starfræki þær. Með 1. frá 1942 var og stofnaður raforkusjóður til þess að stuðla að því að koma upp orkuverum handa sveitunum og hinum smærri kaupstöðum. Raforkusjóður er nú samkv. l. um hann frá 1942 11 millj. kr., og var með þeim l. svo fyrir mælt, að árlegt framlag ríkissjóðs til hans væri 500 þús. kr., en með þessu frv. er lagt til, að árlegt framlag til sjóðsins sé hækkað upp í 2 millj. kr. Jafnframt er tekið fram, að ekki megi verja fé úr sjóðnum, fyrr en Alþ. hafi sett ákvæði um fjárveitingar úr honum. Þá hafa og verið sett ýmis l. um virkjanir, t. d. Sogsvirkjunina, Ljósafossvirkjunina og Andakílsvirkjunina og frá síðasta þ. um ýmsar raforkuframkvæmdir. Árið 1942 var skipuð mþn. í raforkumálum, sem átti að gera till. til fjáröflunar til slíkra framkvæmda. Komst hún brátt að því, að nauðsynlegt væri að taka raforkumálin í heild til athugunar. N. þessi klofnaði, og skilaði meiri hl, n. frv. til raforkul., sem flutt var hér á síðasta þingi. Ég gat ekki fellt mig við það frv. og skilaði séráliti, þar eð ég vissi um, að Rafmagnseftirlit ríkisins hafði í fórum sínum frv. um þetta mál, sem langt var komið og ég gat í öllum aðalatriðunum fallizt á. Frv. þetta er nú hér til umr. næstum að öllu leyti óbreytt og er hér flutt að beiðni samgmrh. Það er tilætlunin, að í þessu frv. verði saman tekin öll löggjafarákvæði, sem sérstaklega varða raforkumál. Þó hefur - eins og segir í grg. - verið reynt að komast hjá því eins og hægt er að hrófla við vatnal. Grg., sem fylgir frv., er svo ýtarleg, að ég þarf engu þar við að bæta og get því farið stutt yfir sögu. Skal ég þá í stuttu máli gera grein fyrir aðalinnihaldi frv. og fylgi grg. í öllu. Fyrst er þá að geta þess, að ríkið setur á stofn fyrirtæki, sem nefnast rafveitur ríkisins, og eiga þær að annast vinnslu á rafmagni handa öllu landinu og flutning orkunnar milli héraða og landshluta. Ríkið áskilur sér jafnframt einkarétt til þess, að þetta fyrirtæki, rafveitur ríkisins, skili orkunni til annarra fyrirtækja, sem hér í frv. eru kölluð héraðarafveitur, og eiga þær að sjá um að dreifa orkunni innan héraðs til notendanna. Ákvæði eru í frv. um, að ríkisstj. eigi að ákveða orkuveitusvæði hverrar héraðsveitu og takmörk þess svæðis, sem henni er ætlað að veita raforku um. Þá er og tekið fram í frv., að kaupstaðir og kauptún, sem eru að íbúatölu ¾ hlutar orkuveitusvæðis eða meira, hafi rétt á að hafa héraðsveituna í sínum höndum og að ráðh. geti þá veitt þeim einkarétt til sölu á raforku innan takmarka orkuveitusvæðisins. Þá er enn ákveðið að setja á stofn fyrirtæki, sem nefnist héraðsrafveitur ríkisins. Þær eiga að hafa það verkefni með höndum að koma upp og reka héraðsrafveitur alls staðar þar, sem svo háttar til, að annar aðili er ekki fyrir hendi til að taka þetta að sér, eða þar sem það er sérstökum erfiðleikum bundið að veita orkunni til neytenda, t. d. þar, sem um strjálbýli er að ræða. Það segir sig sjálft, að slíkar veitur eiga fjárhagslega erfitt uppdráttar, og þess vegna gerir frv. ráð fyrir því, að þeim verði veitt nægilega mikið styrktarfé til þess að þær verði hægt að reka sem fjárhagslega sjálfstæð fyrirtæki. Tekið er fram í frv., að ríkissjóður leggi fram af þessu styrktarfé allt að 2/3 hlutum, en að 1/3 skuli koma úr héraði. - Þá eru í frv. tekin upp öll núgildandi ákvæði um eftirlit af hálfu ríkisins með raforkuvirkjun til öryggis gegn tjóni og hættu af þeim að heita má óbreytt og án viðauka. Þá er í frv. gert ráð fyrir því, að ríkið láti fara fram fullkomna rannsókn á skilyrðum til vinnslu og notkunar raforku. - Gert er ráð fyrir nýrri skipan á raforkumálunum og er hún í aðalatriðunum sú, að skipaður verði raforkumálastjóri, sem hefur öll þessi mál með höndum undir yfirstjórn þess ráðh., sem með þessi mál fer, enn fremur verður honum til aðstoðar og ráðuneytis raforkuráð, skipað 5 mönnum, og eftir því sem stendur í grg., eru 4 þeirra kosnir eftir tilnefningu fjögurra félagssamtaka, en sá 5., formaður ráðsins, er kosinn af Alþ. Þessu raforkuráði er ætlað að fylgjast með stjórn raforkumálanna og framkvæmd og gera till. til ríkisstj. þeim viðvíkjandi. Enn fremur gerir frv. ráð fyrir sérstökum framkvæmdastjóra, sem skipaður verði til að stjórna rekstri og byggingarframkvæmdum rafveitna ríkisins, og að annar framkvæmdastjóri verði skipaður til að stjórna framkvæmdum rafmagnseftirlits ríkisins, báðir verði þeir undir yfirstjórn raforkumálastjóra. Þá eru ákvæði í frv. um raforkusjóð, sem er eign ríkisins, og skal honum varið til að koma upp mannvirkjum rafveitna ríkisins og héraðsveitna ríkisins, þó þannig, að fé sé veitt úr sjóðnum í þessum tilgangi aðeins sem lán, en ekki sem styrkur, og endurgreiðist féð með vöxtum. Enn fremur má kosta úr sjóðnum rannsóknir og undirbúning virkjunarframkvæmda, og skal endurgreiða þennan undirbúningskostnað í sjóðinn, ef í framkvæmdir er ráðizt. Þetta er aðalinnihald þessa frv., sem hér liggur fyrir, og tel ég ekki þörf á að fara út í einstakar gr. þess. Hér er um geysimikið mál að ræða, og gefst sjálfsagt tilefni til að ræða það nánar við 2. umr. þessa máls, þegar málið hefur fengið undirbúning í n. Skal ég þó benda á helztu nýjungar, sem þetta frv. hefur að geyma. Ég gat um það áðan, að með 1. frá 1942 var ríkinu heimilað að setja á stofn rafveitur, en frv. eins og það er nú kveður á um, að rafveitur ríkisins skuli settar á stofn. þetta er grundvallaratriði og að ríkið taki að sér alla raforkuvinnslu og flutning orkunnar um héruðin. Það er líka grundvallaratriði, að ríkið - það fer þó ekki lengra, eftir því sem frv. gerir ráð fyrir, - heimilar kaupstöðum, kauptúnum og öllum, sem nú eiga orkuver, að halda þeim. Enn fremur gerir það ráð fyrir, að sveitarfélögin taki orkuna og annist dreifingu hennar til neytenda. Enn fremur er það nýjung í frv., að héraðsveitur eru skilgreindar og svo ákvæðin um orkuveitusvæði. Önnur nýjung í frv. er um héraðarafveitur ríkisins, sem áður er á minnzt, sem hafa það verkefni að koma upp og reka rafveitur, þar sem annar aðili var ekki fyrir hendi til þess að taka þetta að sér, t. d. þar sem það er erfiðleikum bundið að dreifa orkunni. Það verður verkefni þessara veitna að dreifa raforkunni um sveitir landsins. Það er auðvitað segin saga, að það verður fjárhagslega erfitt að dreifa raforkunni um þær, svo að slíkt geti svarað kostnaði, og er tekið svo djúpt í árinni hér í grg., að það muni ekki geta komið til, að veiturnar í heild geti borið sig, jafnvel þótt orkuver eða spennistöð liggi miðsveitis. Það er eftirtektarverður samanburður í grg. um héraðarafveitur, sem hér eiga að koma, og á rafveitum í sveitum í Bandaríkjum Norður-Ameríku. - Þá er í frv. valin sú leið um notkun raforkusjóðs að verja fé hans fyrst og fremst til að koma upp rafveitum ríkisins, þó þannig, að sjóðurinn haldist áfram sem sérstakur sjóður og starfi eingöngu sem lánsstofnun fyrir rafveiturnar, og er það nýjung. Enn fremur er framlag til sjóðsins aukið, þannig að í hann renni 2 millj. kr. á ári úr ríkissjóði. Önnur notkun sjóðsins verður að kosta nauðsynlegar rannsóknir, og þarf ekki að skýra frá því, að nauðsynlegt er, þegar undirbúningsrannsókn fer fram, að fé sé fyrir hendi, því að það hefur of oft viljað brenna við, að það hefur ekki verið til staðar. Ég hef nú í stuttu máli minnzt á þær nýjungar, sem þetta frv. hefur að flytja, en ætla nú með nokkrum orðum að gera grein fyrir þeim meginmismun, sem er á þessu frv. og því frv., sem flutt var hér á síðasta þ. fyrir hönd meiri hl. raforkumálan. Þegar frá er skilið það grundvallaratriði, sem sameiginlegt er báðum frv., sem sé að ríkið setji á stofn rafveitur ríkisins og hafi einkarétt á raforkuvinnslu, þá verður munurinn þessi: Í fyrsta lagi gerði frv. frá síðasta þ. ráð fyrir, að rafveitur ríkisins hefðu á hendi alla dreifingu orkunnar og selji orkuna beint til neytenda, en hér er gert ráð fyrir, að hér að rafveitur annist söluna til neytenda en að rafveitur ríkisins selji þeim raforkuna í heildsölu. - Í öðru lagi gerði frv. frá síðasta þingi ráð fyrir, að raforkan yrði seld á sama verði um allt landið án tillits til staðhátta, en hér er gert ráð fyrir, að verð raforkunnar geti verið mismunandi, og er byggt á því, sem hagkvæmast verður til þess, að hver veita geti borið sig og út af fyrir sig verið sjálfstæð. - Frv. frá í fyrra gerði engan mismun á dreifingu orkunnar í þéttbýli eða dreifbýli, en hér í þessu frv. eru þessi 2 ólíku verkefni aðskilin. - Í fjórða lagi voru í frv. raforkumálan. ákveðnar sérstakar rafveitur um landið og gert ráð fyrir sérstökum virkjunarstöðum, en hér er gert ráð fyrir, að ríkið láti fara fram rannsókn á virkjunarmöguleikum, þannig að hægt sé að fá skorið úr um, hvaða staðir séu heppilegastir til virkjunar. Í 5. lagi var gert ráð fyrir því í frv. raforkumálan., að raforkusjóður ætti að greiða nokkurn hluta stofnkostnaðar þeirra veitna, sem ekki gætu borið sig, en hér er gert ráð fyrir, að sjóðurinn verði notaður til að styrkja veitur sem lánsstofnun, og auk þess ætlazt til, að þær endurgreiði honum undirbúningskostnað, ef í framkvæmdir er ráðizt. - Þetta er í meginatriðunum sá munur, sem er á frv. því, sem hér liggur fyrir, og frv. því, sem flutt var hér á síðasta þingi af raforkumálan. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara nánar út í þetta mál, en tel brýna þörf fyrir að samþ. eitthvað um það, svo að föst skipun komist þar á. Ég vil svo að lokum þakka hæstv. samgmrh. fyrir velvild hans í þessu máli og vona, að hæstv. Alþ. afgreiði málið. Ég legg svo til, að því verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Mér þykir vænt um, að frv. þetta skuli vera hér fram komið. Og ég fagna því vegna þess, að viss atriði þess eru mjög mikilvæg, ef samþ. verða, og geta hjálpað til þess að koma á góðri skipan í þessum málum. Og sízt mun of mikið úr því gert, hve mál þetta er þýðingarmikið fyrir þjóðina í heild. Það varðar því nokkru, að þar verði komið góðri skipan á sem fyrst og að í fyrstu séu ekki stigin nein óheillavænleg spor eða neitt framkvæmt, sem yrði til þess að hindra framkvæmdir. Ég hef frá upphafi verið þeirrar skoðunar, að því aðeins sé vel fyrir þessum málum séð, að ríkið hafi þar yfirstjórn og framkvæmdir, og þótt við séum hér skammt komnir enn þá, virðist sú skoðun ótvírætt rétt. Ég þakka þann skilning, sem hæstv. ráðh., er hefur mál þetta með höndum, hefur sýnt, og staðfesting hans á nauðsyn þess. Enda þótt frv. uppfylli ekki allt það, sem ég hefði helzt kosið, eins og með undantekningar frá því, að ríkið reisi virkjanir upp í 100 hestöfl og í vissum tilfellum upp í 500 hestöfl, verður maður að ætla, að til þeirra undantekninga verði ekki gripið, nema í einstaka tilfelli. En frv. leyfir ekki stærri virkjanir nema undir yfirstjórn ríkisins, og er það kjarni málsins. En vissulega ræður alltaf miklu skilningur þeirra manna, sem stjórna málunum. Annað atriði er það, að í frv. er ekki gert ráð fyrir, að allir njóti sömu kjara, heldur fari það eftir aðstæðum. Nú get ég látið það í ljós, að mjög er mismunandi, hvað ganga má langt í því að neyta aðstöðu. Þó að í frv. sé allmikið gengið til móts við þá, sem hafa erfiða aðstöðu, eiga þeir stundum erfitt með að fá rafmagn. Auðvitað eru sumir staðir útilokaðir frá rafmagni, vegna óhentugrar legu, en vonandi eru þeir sem fæstir. Frv. gefur vonir um, að nokkuð verði komið til móts við þá, sem erfitt eiga, hvernig sem sú framkvæmd verður, það eð ríkið á að leggja til 2/3, en héraðið 1/3 kostnaðar. Þó vantar mikið á, að hér sé fullkomið jafnræði. Því að á það verður að líta, að þar, sem aðstæður eru beztar, hefur ríkið gert þeim mun auðveldara fyrir, vegna opinberra stofnana og ýmissa stórra fyrirtækja, sem standa að þeim virkjunum. Slíkur stuðningur er mjög mikilvægur, en honum er alls ekki til að dreifa í strjálbýli. Ég drep á þetta hér, ekki til þess að telja eftir, heldur til þess að benda á, að það er ekki að öllu óverðskuldað, sem lagt er til strjálbýlisins. En þó að þetta sé svona í byrjun, stendur það til bóta. Sennilega verða bornar fram brtt. til þess að auðvelda einstökum byggðarlögum þetta. En hvernig sem frv. þetta verður úr garði gert, veldur alltaf mjög miklu skilningur þeirra, sem síðar fara með málið í framkvæmd. Hv. frsm., sem hafði orð fyrir hv. iðnn., drap á mismun þann, sem er á þessu frv. og því, sem meiri hl. mþn. flutti. Ég þarf ekki að fara út í þann samanburð, en mismunurinn er einmitt á sölu orkunnar til hinna einstöku neytenda, og er það vitanlega mjög mikilvægt atriði og varðar miklu, hvernig framkvæmt verður. Um önnur atriði, eins og meðferð raforkumálasjóðs og fyrirkomulag stjórnarinnar, er ekki svo mikið að segja, það getur verið skoðunarmál, en skiptir ekki miklu. Ætíð varðar mestu, hvaða menn stjórna, hver skilningur þeirra er og jafnvel, hverjum mannkostum þeir eru búnir. Um þá embættismenn, sem hér er gert ráð fyrir, ætla ég ekki að ræða mikið, en þeir eru hér áætlaðir fleiri en í frv. á síðasta Alþ. Það er sízt mikilvægt, hvort embættismennirnir eru 2 eða fleiri, sem sjá um stjórn málsins. Hitt er höfuðatriðið, að undirbúningurinn sé góður og framkvæmdirnar styrkar. Í grg. er vikið að mikilvægi málsins. Ekki get ég samt að öllu leyti lýst ánægju minni yfir umsögn grg. á því, hvers sveitirnar megi vænta. Mér skilst, að afskekktustu staðir muni ekki fá rafmagn, og á einum stað er sagt, að töluverður hluti sveitanna sé svo strjálbýll, að rafmagn komi þar ekki til greina. Þar er vitnað til Ameríku og talið, að þar standi ólíkt á. En mætti ég þá spyrja, hvort sum lönd, þar sem raforka er komin út í sveitirnar, t. d. Noregur, Svíþjóð og England, stæðust í þessu efni samanburð við Ameríku. Ég minnist í þessu sambandi ummæla eins af núv. ráðh. brezku stj., þar sem hann talaði um það í brezka þinginu, að það væri mjög mikilvægt að koma raforku út í sveitirnar, enda þótt það væri erfiðleikum bundið. Starf sveitafólksins væri svo mikilvægt, að það ætti alls ekki að njóta minni þæginda en fólkið í borgunum. Mér þykir vænt um svona hugsunarhátt. Og ég vildi óska þess, að íslenzkir stjórnmálamenn litu svona á, ef þeir líta þá ekki smáum augum á störf fólksins úti á landi. Ég tel, að í framtíðinni muni störf þess engu lítilvægari en fólksins við sjávarsíðuna. Annað mál er það, að takmörk eru því sett, hvað hægt er að mæta óskum fólks, ef aðstæður eru erfiðar. Að vísu er sagt í grg.: „Í öllum sýslum landsins þarf auk þess hið allra fyrsta að sjá miðstöðvum atvinnu- og menningarlífs sveitanna og kjarna byggðanna fyrir rafmagni.“ Þetta er góðra gjalda vert. En hver er þessi kjarni byggðanna? En ef þeir menn, hvort sem þeir eru á Alþ. eða ekki, sem vilja þjappa fólkinu saman í þorp og á kragabúskap, telja kjarnann samanþjappaða hópa eða þorp, en allt þar fyrir utan hismi, þá er ég hræddur um, að hismið verði meira en hismi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða svo mjög um frv., en vildi aðeins láta í ljós skoðun mína á ýmsum meiri háttar atriðum þess. Mér finnst 20. gr., einkum niðurlagið, ekki nógu ákveðin. Æskilegra væri að kveða skýrar á, til þess að ekkert valdi misskilningi. Það ætti a. m. k. ekki að spilla fyrir. Á grg. viðvíkjandi þessu ákvæði er ekki mikið að græða. En á þessu má auðveldlega ráða bót, ef mönnum finnst þess þörf, eins og mér finnst. Þetta frv. er flutt af iðnn., og í sjálfu sér skiptir það ekki miklu máli, hvaða n. flytur málið. En mér finnst þetta mál eiga hvergi heima nema hjá fjhn. Þetta er fjárhagsmál, þó að það geti gripið inn í iðnaðinn síðar. Fjallar þetta einungis um fjárhagsleg atriði og getur því aldrei orðið annað en fjárhagsmál. Nú geri ég það alls ekki að till. minni, að málinu verði vísað til annarrar n. en þeirrar, sem flutti það. Ég hugsa þarna meir fyrir framtíðina og það, sem vera á. Ég vil svo ekki fjölyrða frekar um málið. Ég vil þakka hæstv. ráðh., sem að frv. þessu stendur, þó að allt sé ekki eins fullkomið og ég óska, og er það sérstaklega eitt atriði, er ég vildi hafa öðruvísi, en vona, að um það náist fullt samkomulag. Ég vona, að frv. þetta nái lögfestingu á þessu þ., því að þetta er mikið nauðsynjamál.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Mig langar til að þakka meiri hl. iðnn. fyrir að taka að sér flutning þessa máls á þ. þessu. Ég tel, eins og aðrir, mál þetta svo þýðingarmikið og nauðsynlegt, að það verði að fá einhverja afgreiðslu á þessu þ., og vegna þessarar nauðsynjar vænti ég, að samvinna takist, þó að misjafnra sjónarmiða kunni að gæta. Ein ástæða um nauðsyn þessa máls er sú, að nú þegar er byrjað á framkvæmdum, sem byggjast á grundvelli þessara till. og valda óþægindum, ef frv. þetta verður ekki að lögum. Ég get getið þess, að t. d. er hafin rafveita um svo að segja allan Reykjanesskaga, eða nánar tiltekið í langflest þorp skagans. Eins er hugsað að leiða rafmagn til Selfoss, Eyrarbakka og Stokkseyrar og enn fremur til Húsavíkur frá Laxárvirkjuninni. Og meira að segja hefur verið aflað töluvert mikils efnis til þessara framkvæmda. Nú er eðlilegt, að fé til þessara framkvæmda sé fengið úr raforkusjóði, en það er ekki hægt, nema löggjöf sé sett þar að lútandi, og er því þetta mikil nauðsyn og hverjum ljóst. Það sjá allir, hversu sjálfsagt er að nota raforkusjóðinn til slíkra framkvæmda. Ég hygg, að ekki hafi þó verið varið miklu fé til vaxtagreiðslu, en í það munu þó vera komnar 2 millj. kr. og fer mjög vaxandi, og er því mjög aðkallandi, að á þessu þ. finnist úrlausn þessara mála. Þegar þessi mál voru til umr. á síðasta þ., lýsti ég því yfir, að ég fyrir mitt leyti gæti ekki sætt mig við eitt ákvæðið í frv. meiri hl. n., en það var, að verðið á rafmagni skyldi vera jafnt alls staðar á landinu. Þá hefði orðið að hækka gjaldið hjá þeim, sem búa við góða aðstöðu. Eftir að ég hafði kynnt mér frv. þetta, var þess óskað a. m. k. af minni hálfu, að fundinn yrði samkomulagsgrundvöllur í málinu, svo að hægt yrði að komast að einhverri lausn á málinu, sem allir gætu unað við, og féllst ég á samvinnu um þetta. Ég þarf nú ekki að lýsa frv., því að frsm. hefur lýst, hvað á milli ber. Þetta er að mínu áliti frv., sem hægt er að ræða og finna eitthvað að, en frv. þetta er borið þannig fram, að allir geti við unað. Hv. 1. þm. Árn., sem er form. raforkun. ríkisins, lagði á það höfuðáherzlu, að afskipti ríkisvaldsins yrðu á þann hátt, að ríkið hefði yfirstjórn þessara mála á hendi sinni og fengi þar með einkasöluaðstöðu. Önnur leiðin er sú, að ríkið hefur íhlutun án þess að eiga og selja vöruna. Ég held, að bezta lausnin verði sú, að ríkissjóður annist heildsölu á rafmagni, en einstök héruð eða sveitarfélög sjái hins vegar um dreifinguna. Sumir telja aftur á móti, að það verði ómögulegt, að ríkið hafi nokkur afskipti af sölunni. Af þessu sést, að þetta er óútkljáð og umdeilt mál. Ég vil þó beina því til hv. n., hvort rétt sé að einskorða eða hafa ekki neina heimild eins og í 1. gr. um einkarafveitur. Ég tel þó, að sú heimild, sem veitt er, sé rétt, því að ég get vel hugsað mér, að þótt ríkið vilji ekki ráðast í framkvæmdir, þá geti vel verið, að viðkomandi bær vilji leggja út í þær, og þess vegna gæti það verið gott að hafa eitthvert ákvæði, er lýtur að þessu, því að þetta einkaréttarákvæði ríkisins gæti torveldað illilega framkvæmdir annarra. Þá kem ég að þeirri hlið málsins, er hv. 1. þm. Árn. ræddi mest um. En það er, hve langt á að fara út í það að leiða rafmagn út í hinar strjálu byggðir landsins. Ég get vel fallizt á það, að starf og framleiðsla íbúa strjálbýlisins séu mikilsverð fyrir þjóðarheildina og afkoma þjóðarinnar byggist að miklu leyti á þessu, en að það endilega þurfi að þýða, að leiða skuli rafmagn út á hvert annes og inn í hvern afdal, get ég ómögulega skilið. Fyrir því eru takmörk og mér liggur við að segja ákveðin takmörk, hve langt er hægt að leiða rafmagnið út í hinar strjálu byggðir, en sjálfsagt er að leiða það um allar hinar frjósamari byggðir. Ég drap á það í fyrra í umr. um þetta mál, að gerð hefði verið kostnaðaráætlun um rafveitu fyrir Mývatnssveit. Sú sveit hefur, sem kunnugt er, góð skilyrði til slíks, er nálægt orkuveri, sem reist var fyrir styrjöldina á lágu verði, og Mývatnssveit er þéttbýl. Samkv. kostnaðaráætluninni varð ríkið að borga allan stofnkostnað og rúmlega það (160% ), til þess að hægt væri að reka rafveituna, og það jafnvel þótt um gamalt orkuver væri að ræða. Þetta sýnir nógu greinilega, hversu erfitt er að koma á rafveitum í strjálbýli, þar sem aðstaða er erfiðari. Þetta er að vísu viðkvæmt mál og verður ekki leyst nema allir aðilar sýni fullan skilning, en ekki einstrengingslegt sjónarmið. Í frv. er gert ráð fyrir tvenns konar héraðsrafveitum. Annars vegar eru héraðsrafveitur, sem reknar eru af sjálfum héruðunum, og hins vegar héraðsrafveitur, sem ríkið rekur. En mér finnst eðlilegast, að ríkið eigi orkuverin, en héruðin reki þau. Þessum héraðsrafveitum er gert mishátt undir höfði, því að hjá þeim, sem ríkið rekur, verður kostnaðarverð og rekstur greiddur að einhverju leyti af ríkinu. Mér finnst því réttast, að brúað verði djúpið á milli héraða- og ríkisrafveitna, og heppilegast sé, að héruðin reki sjálf viðkomandi rafveitur. Þá vil ég minnast á meðferð raforkusjóðs. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram 2 millj. kr. árlega. Um þessa upphæð má deila. Sumum finnst hún of lág, öðrum of há. Þessa hlið málsins bið ég hv. n. að athuga, því að enda þótt ríkissjóður geti greitt þessa upphæð nú, er ekki víst, að hagur hans verði ávallt nægilega góður til þess. Þessar 2 millj. eru ekki það eina, sem ríkið leggur til þessara mála, því að auk þeirra skal styrkja verulega héraðarafveitubyggingar. - Þá orkar það tvímælis, hvort einungis á að veita lán úr þessum sjóði eða einnig styrki, og bið ég n. að athuga það einnig. Þar sem frv. þetta er aðeins komið fram vegna nauðsynjar og mikilvægis þessa máls, vil ég mælast til, að það verði afgr. á þessu þingi, því að ég legg það fram í þeirri von, að það ráði verulega bót á málum þessum.

Flm. (Sigurður Bjarnason) : Herra forseti. Frv. það, sem ég flyt hér á þskj. 85 ásamt hv. 5. landsk. þm., miðar að því, að tekin verði upp í brúal. Múlaá í Ísafirði. Þessi á er á leið þjóðvegarins frá Arngerðareyri að Múla, og þess má vænta, að þeim vegi muni nú á næstunni verða fulllokið. Það ber þess vegna nauðsyn til þess, að þessi brú verði byggð í nánustu framtíð, og höfum við flm. því lagt til, að hún verði tekin á brúalög. Nauðsynleg rannsókn á brúarstæðinu hefur þegar farið fram, og liggur skýrsla um hana nú fyrir á skrifstofu vegamálastjóra. Ég tel ekki nauðsyn bera til þess að fara um frv. fleiri orðum að þessu sinni, en vil aðeins leyfa mér að óska þess, að því verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. samgmn.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Herra forseti. Allshn. hafa borizt frá dómsmrn. umsóknir 10 manna, sem sækja um íslenzkan ríkisborgararétt, og eru þeir taldir upp á þskj. 58 og 110. Allir þessir menn uppfylla skilyrði til þess að fá veitt íslenzk ríkisborgararéttindi, að einu undanteknu þó, eins og verið hefur undanfarin ár, að umsækjendur hafa ekki getað útvegað sér vottorð frá heimalandinu. En undanfarin ár hefur það ekki verið látið standa í vegi fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Um hvern einstakan umsækjanda vil ég svo segja nokkur orð umfram það, sem getið er í frv. og brtt. Robert Louis Eugen Abraham, söngstjóri í Reykjavík, er fæddur 1912 í Þýzkalandi. Hann fluttist til Íslands 1935 og hefur dvalið hér síðan, á Akureyri og í Reykjavík, að undanskildum nokkrum vikum á árunum 1937–'38, er hann dvaldi í Danmörku, en sleit þó aldrei samband sitt við Ísland. Hann er kvæntur íslenzkri konu. Karl Heinz Friedländer, vélamaður í Reykjavík, er fæddur í Þýzkalandi 1914, fluttist hingað 1935 og hefur dvalið hér síðan. Hann er kvæntur íslenzkri konu. Elisabeth Göhlsdorf, tungumálakennari í Rvík, er fædd 1890 í Þýzkalandi og fluttist hingað til lands 1935 og hefur dvalið hér óslitið síðan. Albert Volker Lindemann, forstöðumaður í Varmahlið í Skagafirði, er fæddur í Þýzkalandi 1899. Hann fluttist hingað 1934 og hefur dvalið hér óslitið síðan. Hann er ókvæntur. Martin Schjönning Kristian Pedersen, pípulagningarmaður á Raufarhöfn, er fæddur í Noregi 1887. Fluttist til Íslands 1926 og hefur dvalið hér alltaf síðan. Hann er kvæntur íslenzkri konu. Kurt Gustav Sonnenfeld, tannlæknir á Siglufirði, er fæddur 1909 í Þýzkalandi. Hann fluttist hingað til lands 1895 og hefur verið búsettur hér síðan. Hann mun kvæntur þýzkri konu. Ingibjörg Einarsdóttir Vestmann, iðnmær í Reykjavík, er fædd 1919 í Kanada og er af íslenzku foreldri, fluttist hingað 1930 og hefur dvalið hér á landi síðan. Emil Als námsmaður, Reykjavík, er fæddur 1928 í Danmörku. Móðir hans var íslenzk, Ólöf Gunnarsdóttir, Reykjavík. Hann fluttist hingað til lands 1934 og hefur verið búsettur hér síðan. Wilhelm Ernst Beckmann, myndskeri í Rvík, er fæddur 1909 í Þýzkalandi. Hann fluttist hingað 1935 og hefur dvalið hér á landi síðan. Hann er kvæntur íslenzkri konu. Harry Wilhelm Schrader, kennari í Reykjavík, er fæddur 28. febr. 1913 í Þýzkalandi. Hann fluttist hingað til lands 1935 og hefur dvalið hér á landi síðan. Þessir menn allir hafa því uppfyllt skilyrði 1. frá 1935, að hafa dvalið hér á landi óslitið s. l. 10 ár, enginn í skuldum fyrir þeginn sveitarstyrk og enginn dæmdur fyrir brot, sem telja má svívirðilegt að almenningsáliti. En þessir menn hafa ekki, eins og áður er sagt, getað útvegað sér hegningarvottorð frá heimalandi sínu, þar sem flestir eru frá Þýzkalandi, en það hefur ekki verið látið standa í vegi fyrir veitingu slíkra réttinda. Í 4. málsgr. l. er fram tekið, að þeir, sem sæki um ríkisborgararéttindi, eigi innan 12 mánaða að færa sönnur á það, að þeir séu leystir frá ríkisborgararétti heimalands síns. En eins og nú hefur verið ástatt, hefur ekki verið mögulegt að útvega slík vottorð, og þess vegna var svo ákveðið í 1. á s. 1. Alþ., að þessi frestur yrði framlengdur, og svo er einnig gert í þessu frv. Allshn. mælir með því, að Alþ. samþ. að veita þessum mönnum ríkisborgararétt.



Herra forseti. Ég er ekki á móti því, að ýmsir fái ríkisborgararétt, þótt þeir hafi ekki getað uppfyllt öll skilyrði, ef öll varkárni er viðhöfð. Ég er ekki að véfengja það, að þetta fólk, sem hér er talið upp, sé þess maklegt að fá réttindi í þessu landi. Þó ber að stinga hér nokkuð við fótum, ef mikið verður um slíkar umsóknir á næstunni. En það, sem vakir fyrir mér, er í aðalatriðum það, að ég veit til þess, að í uppsiglingu eru enn fleiri umsóknir í dómsmrn., sem einnig koma til greina. Og þar á meðal eru innlendir menn, sem hafa af ástæðum ekki getað öðlazt þennan rétt fyrr. Mér hefði þótt betur við eiga, að allshn. hefði beðið nokkuð lengur fram á þingið með þessa nafnaskrá, þangað til séð hefði verið fyrir endann á umsóknunum. Vitanlega er ekkert í veginum fyrir því að allshn. taki áfram upp menn og um þá verði sett ný 1. En ég tel, að ekki hafi þurft að herða á eftir framgangi þessa máls að sinni. Ég bið svo hæstv. forseta að afsaka þessi formálsorð og vona, að hv. n. taki þetta betur til athugunar undir 3. umr. Í trausti þess segi ég já. 1. gr., svo breytt, samþ. með 22:1 atkv. 2.–3. gr. samþ. með 20 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 23 shlj. atkv.