Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 8. maí 1981. Pétur Sigurðsson, 1. landsk. þm., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Sjálfstfl., Sigurlaug Bjarnadóttir, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sverrir Hermannsson, forseti Nd.“ Sigurlaug Bjarnadóttir hefur áður átt sæti á þessu Alþingi og býð ég hana velkomna til starfa. Þá hefur mér borist annað bréf: „Reykjavík, 8. maí 1981. Ingólfur Guðnason, 5. þm. Norðurl. v., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Framsfl, í Norðurlandskjördæmi vestra, Jón Ingi Ingvarsson rafvirkjameistari, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sverrir Hermannsson, forseti Nd.“ Hér fylgir enn fremur skeyti frá Boga Sigurbjörnssyni skattstjóra á Siglufirði og kjörbréf Jóns Inga Ingvarssonar sem þarf að fara fram rannsókn á. Verður gefið fundarhlé á meðan kjörbréfanefnd athugar kjörbréfið. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Jóns Inga Ingvarssonar, sem er 2. varamaður Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra. Jafnframt hefur legið fyrir nefndinni skeyti frá 1. varamanni Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, Boga Sigurbjörnssyni, sem skýrir frá því, að hann geti ekki vegna embættisanna tekið sæti á Alþingi. Nefndin er sammála um að mæla með því við deildina að meta kjörbréfið gilt.



Jón Ingi Ingvarsson hefur undirritað eiðstaf og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Skýrslu þessari um utanríkismál var dreift um mánaðarmótin mars-apríl. Ég geri því ráð fyrir að hv. þm. hafi kynnt sér hana. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til að lesa hana hér upp í heild, heldur læt nægja að vísa til hennar til skýringar og fyllingar á máli mínu, þar sem ég tel það við eiga. Ísland vill stuðla að friðsamlegri sambúð allra þjóða. Það leggur áherslu á að ríki, hvort sem eru stór eða smá, leysi deilumál sín með samningum eða með öðrum friðsamlegum hætti, en eigi með vopnavaldi, í samræmi við grundvallarreglu Sameinuðu þjóðanna og alþjóðalög. Íslendingar vilja eiga vinsamleg viðskipti við allar þjóðir nema þær búi við slíka ógnarstjórn að þær hafi verið settar í viðskiptabann af þar til bærum aðilum og alþjóðastofnunum. Hvarvetna þar sem Ísland tekur þátt í fjölþjóðlegu samstarfi hefur af þess hálfu verið lögð áhersla á þessi grundvallaratriði. Þau eru undirstaða íslenskrar utanríkisstefnu. Um þessar mundir eru margar og dökkar blikur á lofti í alþjóðamálum og óvíst hvenær úr því skýjaþykkni greiðist. Horfurnar eru alvarlegri nú en verið hefur um langt skeið. Á s. l. ári hefur því miður lítt eða ekki þokast til réttrar áttar. Menn hafa þó enn ekki gefið upp vonina. Það er unnið sleitulaust að því að finna leiðir til lausnar á vandamálunum. Viðleitnin er vakandi. Ég vona og ég held að vilji sé fyrir hendi. Þolinmæði má ekki bresta. Þess vegna skulum við þrátt fyrir allt vona að á næstunni þokist mál til réttrar áttar. Skref í rétta átt, þótt stutt sé, er ávinningur. Menn mega hins vegar ekki búast við að allir hnútar séu leystir á einum og sama deginum. Ég hef í II. kafla skýrslu minnar reynt að gera grein fyrir viðhorfinu í alþjóðamálum og þá einkanlega fyrir samskiptum milli austurs og vesturs, slökunarstefnunni, Madrid-ráðstefnunni, afvopnunarmálum, ástandinu í hinum svokölluðu Austurlöndum nær, Suðaustur-Asíu, Afríku og hinum svokölluðu norður-suður-viðræðum. Ég ætla ekki hér að fara að endursegja það sem þar er sagt, læt að mestu nægja að vísa til skýrslunnar. Ég vil sérstaklega undirstrika það sem þar er sagt um Afganistan og El Salvador. Að því er varðar Afganistan er ljóst að Sovétríkin hafa alls ekki orðið við hinum endurteknu áskorunum Allsherjarþingsins um að draga herlið sitt til baka. Í El Salvador liggja atburðirnir e. t. v. ekki jafnljóst fyrir. Þar má segja að fullyrðingar standi gegn fullyrðingum. En hvað sem er hið rétta í þeim efnum verður varla vefengt að þar í landi ríkir ógnarstjórn og þar hafa hryllileg hermdarverk verið unnin þó að hér verði ekki fjölyrt um það. Það má vissulega benda á ýmis fleiri ríki sem búa við ógnarstjórn innanlands og íhlutun utan að frá. Sannleikurinn er sá, að þau eru æðimörg ríkin sem ekki búa við lýðræðisskipulag í þeim skilningi sem við leggjum í það orð. Mannréttindi eru víða fótum troðin. Meiri hluti mannkynsins lifir í löndum þar sem minnihlutahópar sæta ofsóknum af pólitískum og trúarlegum ástæðum eða eru beittir misrétti vegna kynþáttar síns eða litarháttar. Það er margt fólkið sem lifir í löndum þar sem það verður að búa við kúgun, áþján, ógnarstjórn, ofbeldi og alls kyns áreitni. Það verður að beygja sig undir hugmyndafræðilegar og trúarlegar kennisetningar minni hluta í þjóðfélaginu sem hefur betra færi á að láta heyra í sér en hinir sem tala fyrir munn meiri hlutans og bera fram kröfur um frelsi undan áþján og öryggi gegn skorti. Kjarninn er alls staðar sá sami: afneitun mannréttinda og frelsis. Hér á landi virðast þeir margir sem telja lýðræðið svo sjálfsagt og sjálfgefið stjórnarform að það þurfi ekki á nokkurri varðstöðu að halda né vörn gegn hugsanlegum aðsteðjandi hættum. Í þeim efnum getur saga sumra annarra þjóða verið okkur lærdómsrík. Við höfum áreiðanlega gott af því að íhuga þessi efni endrum og eins. Um slökunarstefnuna, Madrid-ráðstefnuna og afvopnunarmál vil ég vísa til bls. 4–8 í skýrslunni. Þó að ekki sé hægt að segja að nú blási byrlega fyrir slökunarstefnunni, þá er það bjargföst sannfæring mín, að áfram verði að feta sig á braut slökunarstefnunnar. Eins og ég segi í skýrslunni er það skoðun mín, að aðeins á þann hátt sé unnt að auka skilning ríkja á högum hvers annars. Halda verður öllum leiðum opnum til þess að hægt sé að skiptast á skoðunum og draga þannig úr þeirri tortryggni og hræðslu sem kveikt getur ófriðarbál. Þess vegna er nauðsynlegt að Madrid-ráðstefnan beri árangur svo að aftur verði vakin trú á slökunarstefnunni. Eigi að afstýra voða er varla annar kostur fyrir hendi en slökunarstefnan. Áframhaldandi vígbúnaðarkapphlaup hlýtur að enda með ósköpum. Það er því lífsnauðsyn að finna leiðir til samkomulags um takmörkun vígbúnaðar. Þar hefur lítið áunnist þrátt fyrir mikla vinnu. Viðræðum um það efni þarf að halda áfram. En slíkir samningar verða að vera gagnkvæmir á milli hernaðarbandalaganna. Það er hvorki raunsætt né æskilegt að um sé að ræða eftirgjöf af annarri hálfu. Það þarf að draga úr spennunni, skapa traust í stað tortryggni og ótta. Risaveldin verða því að láta af útþenslu- og íhlutunarstefnu sinni. Það verður að halda öllum leiðum opnum og kanna alla hugsanlega möguleika með jákvæðu hugarfari. Hugmyndir þær, sem Brésnev, forseti Sovétríkjanna, setti fram á flokksþingi kommúnista í vetur og áréttaði síðan í bréfi til forsvarsmanna vestrænna ríkja, er sjálfsagt að athuga. Bréfi því, er hann sendi forsrh., verður að sjálfsögðu svarað og má raunar vera að það hafi þegar verið gert. Það er sjálfsagt að kanna til þrautar hver alvara býr á bak við og hvort þar eru hugsanlega opnaðar einhverjar dyr. Auðvitað skiptir mestu máli að viljinn sé sýndur í verki. Til viðbótar því, sem í skýrslunni er sagt um Madridráðstefnuna, er rétt að geta þess, að henni var frestað um páskana, en hún kom aftur saman 5. maí og heldur síðan áfram eitthvað fram eftir sumri. Nokkru fyrir páskana báru hlutlaus ríki fram tillögu sem hugsuð er sem málamiðlun, en áður voru það einkum hin svokallaða pólska tillaga og franska tillaga sem styrrinn stóð um. Ég sé ekki ástæðu til að bæta við það sem sagt er um Austurlönd nær, Suðaustur-Asíu og Afríku, en vísa til þess sem í skýrslunni segir á bls. 8–10. Ég vil leyfa mér að undirstrika það, sem sagt er um hinn svokallaða norðursuður-vanda, þ. e. samskipti ríkra þjóða og snauðra. Þar er brýn nauðsyn að koma á nýskipan alþjóðaefnahagsmála þar sem í alvöru er reynt að leysa efnahagsvandamál snauðra ríkja. Það ástand sem er verður undirrót óeirða, ófriðar og haturs og er á engan hátt viðunandi eða sæmandi fyrir mannkynið. Því miður hefur lítið áunnist þrátt fyrir margvíslega viðleitni. Ég vil sérstaklega benda mönnum á hin alvöruþrungnu orð Waldheims, aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, sem tekin eru upp í skýrsluna á bls. 10–11. Það eru ógnvekjandi staðreyndir sem hann bendir á, eins og t. d. að enn búi 800 millj. manna við allsleysi, að á árinu 1978 hafi meira en 12 millj. barna undir 5 ára aldri dáið úr hungri, að meira en einum milljarði dala sé varið til hernaðarútgjalda dag hvern, en minna en 5% af þeirri fjárhæð til opinberrar þróunaraðstoðar. Það er kalt hjarta sem ekki finnur til þegar orð Waldheims eru lesin. En þar er víst ekkert ofsagt, heldur aðeins settar fram blákaldar staðreyndir. Hér verður að bæta úr. Í skýrslu minni svo og í skýrslu sendinefndar á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna eru þátttöku Íslands í alþjóðastofnunum og svæðasamtökum gerð nokkur skil. Hef ég í sjálfu sér fáu þar við að bæta. Það alþjóðasamstarf allt er veigamikill þáttur íslenskra utanríkismála. Sameinuðu þjóðirnar ásamt ýmsum sérstofnunum eru víðtækustu alþjóðasamtök sem til eru. Þær hafa á mörgum sviðum unnið merkilegt starf. Við viljum hafa grundvallarreglur þær, sem settar eru fram í sáttmála Sameinuðu þjóðanna, að leiðarljósi. Greinargerð um stefnu og starfsemi Sameinuðu þjóðanna væri efni í langan lestur, en ég verð að láta nægja að vísa til hinnar sérstöku skýrslu sem er fylgirit með skýrslunni um utanríkismál. Um Norðurlandasamvinnuna vísa ég til skýrslunnar á bls. 11–12. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því sem sagt er um Grænland. Ég bendi á að ekki væri óeðlilegt að birt væri sérstök skýrsla um Norðurlandasamstarfið og hún rædd sérstaklega Evrópuráðið er á margan hátt markverð stofnun. Það hefur þó ekki verið mikið umræðuefni í fjölmiðlum. Aðalstofnanir ráðsins eru ráðherranefnd og þingið, en þar á milli er auðvitað fullt samstarf þó að starfinu sé skipt milli þessara stofnana. Ég vil sérstaklega vekja athygli á hinni mikilvægu starfsemi þessara samtaka að mannréttindamálum og einkanlega störfum Mannréttindanefndarinnar og Mannréttindadómstólsins, sem eru nokkuð einstakar stofnanir á sínu sviði, en auk þess má segja að verndun mannréttinda sé sífellt á dagskrá, bæði í ráðherranefndinni og á þingi Evrópuráðsins. Á s. l. ári mun ráðið ekki hvað síst hafa fjallað um efnahagsmál í víðtækum skilningi og leiðir til að bæta lífskjör fólks í aðildarríkjum sem sum hver standa höllum fæti í þeim efnum. Aðildarríkjunum hefur nú fjölgað úr 15 í 21. Það má og nefna, að ákveðið var af ráðinu að vinna að framgangi slökunarstefnunnar. Í stuttu máli má segja að á dagskrá Evrópuráðsins hafi verið flest þau málefni sem varða hagsmuni Evrópu, og var lögð áhersla á að auka starfsemi ráðsins á sviði stjórnmála og samræma stefnu aðildarríkjanna í utanríkismálum. Um Atlantshafsbandalagið og öryggismál Íslands er ekki ástæða til að fjölyrða á þessu stigi. Sjónarmið mín í þeim efnum koma skýrt fram í skýrslunni. Vitað er að í þeim efnum eru skoðanir manna hér á landi nokkuð skiptar og hafa jafnan verið. Við því er ekkert að segja. Hverjum og einum er frjálst að hafa þar á sína skoðun og reyna að afla sínum málstað fylgis. En það er mikilvægt, að umræður um þau mál byggist á réttum og raunverulegum forsendum. Það er skoðun mín að hafi á sínum tíma verið ástæða til þess fyrir Íslendinga að taka þátt í stofnun NATO og gera varnarsamninginn við Bandaríkin, þá séu þær ástæður enn gildari nú. Ég lýsi skoðun minni á þeirri ákvörðun að gerast aðili að NATO með þessum orðum í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: „Því tókum við þá ákvörðun að tryggja öryggi okkar með samstarfi við þær lýðræðisþjóðir sem okkur standa næst. Sú ákvörðun hefur reynst okkur heilladrjúg og er okkur hollt að minnast þess þegar aðrar þjóðir í álfu okkar eiga í alvarlegum erfiðleikum vegna óska sinna um að lítillega verði losað um þá hlekki sem á þeim hvíla. Við megum þá einnig í þessu sambandi minnast örlaga smáþjóða við Eystrasalt sem fengu fullveldi sitt sama ár og Íslendingar, en hurfu síðan úr tölu sjálfstæðra þjóða fyrir tilverknað sterkari afla.“ Það munu einkum þessi síðustu orð sem hafa farið í taugarnar á sumum mönnum. Þeir vilja ekki sakast um orðinn hlut, Eystrasaltsríkin séu úr sögunni og örlögum þeirra eigi að gleyma. En þó við getum ekki breytt sögunni er óþarft að gleyma meinlegum örlögum þessara þjóða. Ályktarorð mín í þessum kafla, sem ég vil gjarnan endurtaka hér, eru þessi: „Því tel ég það höfuðatriði í öryggismálum okkar að við tökum þátt í starfsemi Atlantshafsbandalagsins og leggjum með því fram okkar skerf til að komið verði í veg fyrir að styrjöld geti nokkru sinni brotist út í okkar heimshluta. Í starfi okkar þar eigum við að leggja megináherslu á að bandalögin í austri og vestri leiti allra skynsamlegra leiða til raunhæfra samninga um samdrátt í vígbúnaði og vinni jafnframt að því að draga úr tortryggni þeirri sem er helsta undirrót vígbúnaðarkapphlaupsins í heiminum. Við Íslendingar höfum á sama hátt og önnur Norðurlönd lagt sterka áherslu á að það jafnvægi, sem ríkir í öryggismálum á Norðurlöndum, megi haldast til gagns fyrir þessi lönd sjálf og sem framlag þeirra til stöðugleika í Evrópu. Það varnarsamstarf, sem við höfum tekið þátt í, er framlag okkar í þessu skyni.“ Að sjálfsögðu verða menn jafnan að vera opnir fyrir athugun þessara mála, og endurskoðun á skipan þeirra getur þurft að eiga sér stað ef aðstæður breytast. Það leikur ekki á tveim tungum, að hafréttarmálefni hafa á undanförnum árum verið einn veigamesti þáttur í starfi íslensku utanríkisþjónustunnar. Á því sviði höfum við haft frumkvæði og þar höfum við haft áhrif. Við eigum okkar þátt í stefnumótun á hafréttarráðstefnunni. Hér er óþarfi að fjölyrða um hagsmuni Íslands, er tengjast hafréttarmálum, svo sem fiskveiði- og fiskverndarmál, einkarétt strandríkis til fiskveiða og hafsbotns o. s. frv. Við því var búist, að endanlega yrði gengið frá hafréttarsáttmála á ráðstefnunni í New York. Með því hefði verið stigið eitt markverðasta skref á sviði þjóðarréttar. Það eru okkur mikil vonbrigði, að svo skyldi ekki geta orðið. Ráðstefnunni í New York hefur nú verið slitið eða frestað. Ákveðinn hefur verið fundur hennar í Genf í sumar dagana 3.–28. ágúst. Enginn gerir ráð fyrir neinum úrslitum þar. Þau fást ekki fyrr en í fyrsta lagi á næsta ári þar eð hin nýju bandarísku stjórnvöld telja sig þurfa þann tíma til athugunar á því uppkasti að hafréttarsáttmála sem fyrir liggur. Mér virðist því satt að segja að fyrirhugaður fundur í sumar sé næsta tilgangslítill. En um það þýðir ekki að fást úr því sem komið er. Hvað sem í skerst verður að telja að efnahagslögsagan við Ísland sé orðin staðreynd sem ekki verður haggað. En þó að 200 sjómílna lögsagan sé fengin eigum við Íslendingar ýmis atriði óleyst á sviði hafréttarmála, svo sem fiskveiða- og fiskverndarmál við Efnahagsbandalagið, sérstaklega að því er varðar loðnu, karfa og rækju, hafsbotnsréttindi á svæðinu milli Íslands og Jan Mayen og landgrunnsmál suður á bóginn gagnvart Bretlandi, Írlandi og Færeyjum, ekki hvað síst á hinu svokallaða Rockall-svæði. Viðræður við Efnahagsbandalagið hafa átt sér stað um þessi mál og var síðasti fundur um þau efni haldinn 29. f. m. Á þeim fundi náðist ekki niðurstaða, en ákveðið var að fundur skyldi haldinn um þessi efni síðar, eða í júlí í sumar. Um árangur skal ég engu spá. Frá Jan Mayen-nefndinni svokölluðu er tillögu að vænta á næstunni, væntanlega um miðjan þennan mánuð. Síðan verða ríkisstjórnir Íslands og Noregs að fjalla um málið og reyna að ná samkomulagi um það, væntanlega með hliðsjón af sáttatillögunni. Er ekki rétt á þessu stigi að spá neinu um þá samninga. Ég geri ráð fyrir, að innan tíðar verði teknar upp viðræður við Breta og Íra um landgrunnsmál, og vona að Færeyingar geti orðið aðilar að þeim viðræðum, en um samband það, sem haft hefur verið við Færeyinga og raunar einnig Grænlendinga, vísa ég til skýrslunnar á bls. 15–17. Í kaflanum um þróunarsamvinnu bendi ég á að við Íslendingar eigum langt í land að ná því marki í aðstoð við snauðar og vanþróaðar þjóðir sem sett var á sínum tíma af Sameinuðu þjóðunum, þ. e. 1% af þjóðartekjum. Ég held að við verðum að bæta ráð okkar í þessum efnum. Mér dettur ekki í hug að við getum allt í einu brúað það bil sem er að settu marki. Það væri ekki raunsætt að gera ráð fyrir því. En við verðum að stíga myndarlega í áttina og nálgast smám saman markið. Ef við treystum okkur ekki til þess, þá er best að horfast í augu við þá staðreynd. Ég vænti þess, að fjárveitingavaldið verði skilningsríkara í þessu efni en hingað til. Vitaskuld þýðir ekki í þessum efnum að kasta fjármunum út um gluggann. Það verður að undirbúa vel þau verkefni, sem sinna á, og tryggja að veitt aðstoð komi að gagni. Auðvitað getur hún verið fólgin í því að láta í té kunnáttu, svo sem gert hefur verið. Um þörf þessara snauðu og vanþróuðu þjóða ætla ég ekki að ræða. Það hef ég þegar gert að nokkru. Það er átakanleg mynd sem þar blasir við. Hún er í fjarlægð. Sjálfsagt hefðum við gott af því, Íslendingar, að geta kynnt okkur ástandið í þessum löndum með eigin augum. Það má vel vera að sumar þessara þjóða þurfi að lagfæra sitthvað í eigin málefnum, svo sem varðandi stéttaskiptingu, jöfnuð á milli þegna sinna og mannréttindahugmyndir. Utanríkisviðskipti eru veigamikill þáttur í starfi allra okkar sendiráða. Segja má að viðskiptamál séu meginviðfangsefni sendiráðsins í Moskvu, fastanefndarinnar í Genf, sendiráðsins hjá EBE í Brussel, sendiráðsins í París - sem jafnframt er fastanefnd hjá OECD og sendiráð fyrir Portúgal og Spán - svo og að miklu leyti sendiráðsins í Washington og viðskiptafulltrúa þess í New York. Þess má og geta, að frá því á árinu 1978 hefur starfað sérstakur viðskiptafulltrúi við sendiráðið í París. Er góð reynsla af starfi hans. Kaflinn um utanríkisviðskipti í skýrslunni, á bls. 19–22, er saminn af viðskrn. Ætla ég ekki að gera hann að umtalsefni, en geri e. t. v. ráð fyrir að viðskrh. muni víkja að þeim málefnum telji hann ástæðu til. Íslensk utanríkisþjónusta er auðvitað fáliðuð ef borið er saman við önnur lönd. Svo mun jafnan verða og er óhjákvæmilegt. Ég held að segja megi að hin fámenna utanríkisþjónusta vinni yfirleitt gott starf og skili góðum árangri. Sá árangur verður að vísu í mörgum tilfellum hvorki mældur né veginn, en það er árangur samt. Mér er mætavel ljóst að kostnaði við utanríkisþjónustuna verður að stilla í hóf. En ég held samt að ekki hafi gætt nægilegs skilnings hjá fjárveitingavaldinu á þörfum hennar. Ég veit að þar er í mörg horn að líta og ekki hægt að fullnægja öllum óskum. En of mikill sparnaður og aðhaldssemi í þessum efnum getur leitt til þess, að utanríkisþjónustan geti alls ekki sinnt verkefnum sínum á þann hátt sem nauðsynlegt er, og erfitt er að sætta sig við að utanríkisþjónustan sé höfð að olnbogabarni miðað við aðra þætti opinberrar þjónustu. Mér virðist að Íslendingar hafi almennt miklu meiri áhuga á innanlandsmálum en á utanríkismálum og alþjóðamálum. Það skal ég ekki gagnrýna, enda liggja til þess skiljanlegar ástæður. En þegar allt kemur til alls getur þó framvindan í alþjóðamálum skipt sköpum um framtíð okkar þjóðar. Því ættum við ekki að gleyma. Það gæti efalaust orðið til aukins skilnings á utanríkisþjónustunni, hlutverki hennar og starfsemi, að fram færi meiri almenn umræða um utanríkismál og alþjóðamál, þ. á m. öryggismál. En þá er það veigamikið skilyrði að sú umræða byggist á málefnalegum grundvelli. Að öðrum kosti gæti brugðið til beggja vona um ávinning af henni. Ég hef í því sambandi bundið talsverðar vonir við starf öryggismálanefndar. Þess vegna er í stjórnarsáttmálanum lögð áhersla á að öryggismálanefndin hraði störfum og geri reglulegar áfangaskýrslur um störf sín. Það er nauðsynlegt að unnið sé eftir þessari forskrift. Um störf öryggismálanefndar ræði ég ekki að öðru leyti hér, enda heyrir hún undir forsrh., en ekki utanrrh. Herra forseti. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að benda á þá sérstöðu sem utanrrh. hefur að því leyti, að hann einn ráðh. mætir reglulega hjá þingnefnd, utanrmn., leitar hjá henni ráða, veitir henni upplýsingar og gefur skýrslur eftir því sem óskað er. Hefur utanrmn. þannig sem umboðsmaður Alþingis færi á að fylgjast með framkvæmd utanríkismála og ráðsmennsku utanrrh. Alþingi hefur því, þó að með milligöngu fulltrúa sinna sé, óvenjulega möguleika til að fylgjast með utanríkismálum og framkvæmd þeirra. Það varðar miklu að þannig sé á þessu samstarfi haldið að það geti verkað svo sem til er ætlast og kerfið standist. Ég hef í starfi mínu reynt að kappkosta að hafa sem best samstarf við utanrmn.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. utanrrh. þá skýrslu um utanríkismál sem nú er tekin til umr. í Sþ. Og þá er ekki síður ástæða til þess að þakka hæstv. utanrrh. fyrir ágætt samstarf við utanrmn. sem hann fjallaði um í lok ræðu sinnar. Ég hygg að utanrmn. eða einstakir nm. geti ekki gagnrýnt að utanrrh. hefur í hvívetna innt þá skyldu af hendi að láta utanrmn. fylgjast með utanríkismálum og gefið nefndinni tækifæri til þess að fjalla um þau og hafa áhrif á stefnumótum og niðurstöður. Það er mála sannast að meðferð utanríkismála er mjög mikilvæg. Við meðferð utanríkismála leitumst við við að ná í fyrsta lagi því markmiðið að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar, í öðru lagi að tryggja yfirráð þjóðarinnar yfir auðlindum til lands og sjávar og í þriðja lagi að tryggja alhliða hagsmuni þjóðarinnar í viðskiptum við aðrar þjóðir. Og í fjórða lagi viljum við leggja fram okkar skerf til að vinna að friði og frjálsum samskiptum þjóða og einstaklinga á milli á sviði menningar- og efnahagsmála. Fyrsta markmiðið, sem ég gat um, að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar, skiptir auðvitað höfuðmáli, skiptir sköpum um framtíð þjóðarinnar í þessu landi. Frá því að við tókum í raun utanríkismálin í okkar hendur - en það gerðum við ekki fyrr en Bretar komu hér í byrjun seinna stríðs, því að við fullveldisviðurkenninguna var Dönum áfram falin meðferð utanríkismála þótt við lýstum yfir ævarandi hlutleysi okkar - en strax og við tökum utanríkismálin í eigin hendur stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd, að sú hlutleysisyfirlýsing var okkur engin vörn. Það leið því ekki á löngu að við tókum afleiðingunum af því og gerðum varnarsamninginn við Bandaríkin 1941. Það má einnig segja að það hafi ekki verið í samræmi við hlutleysisyfirlýsinguna frá 1918 þegar við gerðumst aðilar að Sameinuðu þjóðunum - sem eins og kunnugt er voru í upphafi hernaðarbandalag - eða réttara sagt samtök þeirra þjóða sem gengu undir heitinu „bandamenn“ í seinni heimsstyrjöldinni. Þeir, sem núna halda fram hlutleysi Íslands sem æskilegustu stefnu í alþjóðamálum, voru reyndar þá á þeirri skoðun, að við ættum að taka því boði að gerast stofnaðilar að Sameinuðu þjóðunum, þótt það skilyrði fylgdi að við yrðum að segja öxulveldunum stríð á hendur, sem þá voru að þrotum komin. Málsvarar Sósíalistaflokksins töldu það ekkert mál þá að segja öðrum þjóðum stríð á hendur, og menn muna orðalag málsvara þeirra á þeim tíma, forvera Alþb., að hlutleysi væri hliðhylli við árásaraðila. Áfram má rekja aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu sem vitnisburð þess, að við hlutum að taka afstöðu og skapa okkur samstöðu með öðrum vestrænum lýðræðisríkjum til varnar okkar eigin frelsi og sjálfstæði. Árangurinn af aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og aðild annarra þjóða að því varnarbandalagi er fyrst og. fremst að aðildarríkjum hefur verið forðað frá ófriði í þessum heimshluta. En á þeim rúmum 30 árum, sem liðin eru frá því að Atlantshafsbandalagið var stofnað, hafa átt sér stað ekki færri en 35 styrjaldir á rúmum 30 árum, með þeim afleiðingum að 6 millj. manna hafa týnt lífi, auk þeirrar þjáningar og annarra hörmulegra afleiðinga sem þessi stríðsátök hafa haft. Það liggur því fyrir meira en þriggja áratuga reynsla um það gagn sem Atlantshafsbandalagið hefur gert þátttökuríkjum - og raunar heiminum öllum - með tilvist sinni. Í kjölfar aðildar okkar að Atlantshafsbandalaginu gerðum við síðan varnarsamninginn við Bandaríkin 1951 með samstöðu allra lýðræðisflokkanna: Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. Sú samstaða í utanríkismálum hefur í meginatriðum haldist allar götur síðan þótt nokkrar undantekningar séu þar á hvað snertir afstöðu til varnarsamningsins við Bandaríkin. Þær undantekningar eru fyrst og fremst fólgnar í aðgerðum vinstri stjórnanna sem stofnað var til 1956 og 1971. Áform um að slita varnarsamstarfinu við Bandaríkin 1956 voru fljótt lögð á hilluna þegar átökin um Súez og ekki síður byltingin í Ungverjalandi og innrás sovétherja í Ungverjaland áttu sér stað. Það leið lengri tíma þangað til áformin um slit varnarsamstarfsins við Bandaríkin 1971 voru lögð á hilluna, en fyrir tilstuðlan frjálsra samtaka, er gengu undir heitinu Varið land, og fyrir forgöngu Sjálfstfl. og Alþfl. að nokkru leyti leiddu úrslit alþingiskosninganna 1974 til þess, að ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. tók af skarið haustið 1974 og hætti við allar fyrirætlanir um slit á því varnarsamstarfi, en setti því ákveðinn og traustan grundvöll. Það er ljóst að dvöl erlends varnarliðs hér á landi er okkur nokkur kvöð, með sama hætti og það er kvöð fyrir aðrar þjóðir að halda uppi her og vörnum í sínu landi. Við vonumst auðvitað til þess, að sá tími geti komið að slíkt erlent varnarlið þurfi ekki að vera hér á landi, en því miður eru engar horfur á því eins og alþjóðamálum og horfum í þeim efnum er nú háttað. Við minnumst þess, að það var alger samstaða við gerð varnarsamningsins við Bandaríkin fyrir 30 árum meðal lýðræðisflokkanna þriggja, vegna þess m. a. að heimsfriðnum var stefnt í voða með átökunum í Kóreu. Nú eru átök í Afganistan í kjölfar innrásar Sovétríkjanna í það land og hætta vofir yfir Póllandi, eins og kunnugt er, umfram það ástand sem þar hefur ríkt undir ægivaldi Sovétríkjanna. Það fer því ekki á milli mála, að ríkari og brýnni ástæður eru fyrir varnarsamstarfi við Bandaríkin nú en nokkru sinni áður og sömu rök liggja og til grundvallaráframhaldandi og ríkari þátttöku okkar Íslendinga í Atlantshafsbandalaginu en verið hefur. Auðvitað er það ákvörðunaratriði á hverjum tíma hvernig háttað skuli fyrirkomulagi varna og eftirlitsstarfa á Keflavíkurflugvelli eða frá Íslandi. Því hefur verið fleygt á loft af hálfu kommúnista, að breyting hafi orðið á hlutverki varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli og þar sé um aukin umsvif að ræða. Ég hygg þó að þarna séu ekki aukin umsvif í þeim skilningi að þar sé fjölmennara erlent lið en áður hefur verið þar. Þvert á móti eru e. t. v. heldur færri erlendir menn þar að störfum nú en oft hefur verið áður. Hins vegar má vel vera að starfsemin og eftirlitið sé ríkara og betra, sem þaðan er rekið, en áður var, enda full nauðsyn á því vegna aukinna umsvifa Sovétríkjanna hér á norðurhvell jarðar. Við Íslendingar verðum að fylgjast mjög vel með þeim umsvifum, sem um er að ræða umhverfis land okkar, til þess að gera okkur grein fyrir því, hvaða ráðstafanir við þurfum að gera á hverjum tíma í samstarfi við bandalagsríki okkar til þess að verjast þeim auknu umsvifum sem geta verið fyrirboði ásælni og þrýstings af hálfu erlends stórveldis sem við viljum ekki að yfir okkur gangi og því síður sætta okkur við. Við Íslendingar höfum verið of feimnir að taka þátt í umræðum um þessi málefni. Stafar það sjálfsagt af því, að við höfum aldrei haft her á eigin vegum og teljum að slík mál komi okkur ekki við. En hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá koma þessi mál okkur við. Og því verðum við að gera okkur sjálfstæða grein fyrir fyrirkomulagi þessara mála. Það er raunar ákveðið í varnarsamningi á milli Bandaríkjanna og Íslands, að Íslendingar eigi að samþykkja í öllum greinum hvernig starfsemi varnar og eftirliti sé háttað hér á landi, og þegar af þessari ástæðu er það skylda okkar að taka afstöðu til slíkra mála. Ýmist kann það að vera með þeim hætti, að við teljum að um of mikil umsvif varnarliðsins sé að ræða, eða þá að við getum þurft að gera auknar kröfur til samstarfsaðilans um varnarmál, Bandaríkjanna í þessu tilviki, um þær ráðstafanir sem þau gera hér á Íslandi. Það hefur verið okkur nokkur fjötur um fót í þessum málum að hafa ekki nægilegri innlendri sérfræðiþekkingu á að skipa. Því er það ánægjuefni, að þrír hv. þm. hafa flutt á þessu þingi till. til þál. um ráðunaut í öryggis- og varnarmálum. Tel ég það til bóta ef sú till. hlýtur samþykki hér á þingi. Ég hef e. t. v. þegar gert mér nokkuð tíðrætt um það, að aðeins einn flokkur hefur skorist úr leik, sem nú heitir Alþb., þegar um er að ræða samstarf íslenskra stjórnmálaflokka um ráðstafanir til að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar og öryggi landsins. Alþb. og forverar þess, Sósíalistaflokkurinn og Kommúnistaflokkurinn, hafa ekki - þegar á dagskrá hefur verið stjórnarþátttaka þeirra - tekið slíkt í mál nema með því skilyrði, að í stjórnarsáttmála væri gert ráð fyrir slitum á varnarsamstarfi við Bandaríkin og lausari tengslum við Atlantshafsbandalagið. Því meiri athygli vakti það raunar að Alþb. gekk til stjórnarsamstarfs í vinstri stjórninni haustið 1978 án þess að slíkt skilyrði væri a. m. k. gert opinbert í stjórnarsáttmála. En þar var þó komið fyrir því ákvæði að engar meiri háttar framkvæmdir á vegum varna og öryggis landsins yrðu hafnar nema með samþykki allra stjórnaraðilanna. Af sömu ástæðu vakti það og undrun við myndun núv. vinstri stjórnar í ársbyrjun 1980, að jafnvel skemmra var gengið, því að þar var aðeins opinbert gert það ákvæði, að samþykki allra stjórnaraðila þyrfti til að hefja byggingu nýrrar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. En skýring fékkst raunar á þessum vetri á því, hvers vegna meira var ekki opinbert gert um samkomulag milli stjórnaraðilanna, þegar í ljós kom leynisamningur sem Alþb. bar fyrir sig og kvað á um að það væri drengskaparsamkomulag, forsenda stjórnarsamstarfsins, að undirritaður var samningur um að ekkert ágreiningsmál næði fram að ganga nema með samþykki allra stjórnaraðila. Með tilvísun til þessa leynisamnings hafa Alþb.-menn talið sig hafa neitunarvald varðandi framkvæmdir í þágu öryggis og varna á Keflavíkurflugvelli. Það er að vísu ljóst samkv, hinum opinbera stjórnarsáttmála, að slíkt neitunarvald er fyrir hendi innan ríkisstj. sjálfrar varðandi byggingu nýrrar flugstöðvar. En á það hefur verið bent hér á Alþingi, að það væri mjög óeðlilegt og ólýðræðislegt að slíkt ákvæði kæmi í veg fyrir að vilji Alþingis fengi að njóta sín og ákvörðunarvaldið væri dregið úr höndum Alþingis með þessum hætti. Þar sem miðstjórnarfundur Framsfl. gerði sérstaka samþykkt um nauðsyn á því að byggja nýja flugstöð mátti ætla að hér á Alþingi væri samstaða um þá ákvörðun. Úrslit atkvgr., þegar till. féll á jöfnum atkvæðum, leiddi hins vegar í ljós að framsóknarmenn meintu ekkert - á þessu stigi málsins a. m. k. - með samþykkt miðstjórnar sinnar. En á hinn bóginn hlýtur að reyna á vilja þeirra - og raunar vilja Alþingis - áður en þetta ár er liðið, vegna þess að það eru síðustu forvöð að samþykkja innan ársloka fjárveitingu til þessarar flugstöðvarbyggingar, eða a. m. k. lánsheimild, ef við viljum ekki glata því mótframlagi sem veitt hefur verið af hálfu Bandaríkjanna til þessarar framkvæmdar. En fréttir herma að þegar sé farið að spyrjast fyrir um mótframlag okkar Íslendinga þar sem Bandaríkjamenn hafi nóg við sína fjármuni að gera annars staðar ef ekki sé vilji hér á Íslandi fyrir þessari framkvæmd sem er brýn nauðsyn að komist í gagnið hið fyrsta. Varðandi aðrar framkvæmdir í þágu öryggis og varna landsins, svo sem byggingu flugskýla og eldsneytisgeyma, hafa Alþb.-menn borið fyrir sig ákvæði þessa leynisamnings. Hæstv. utanrrh. hefur aftur á móti tekið fram að hvað sem líði þessum leynisamningi, sem honum hafi raunar ekki verið gert kunnugt um, komi ákvæði hans ekki í veg fyrir að hann einn hafi ákvörðunarvaldið hvað þessar framkvæmdir snertir þar sem þessi mál heyri undir hans rn. Ég vil leggja áherslu á að ég er sammála hæstv. utanrrh. að þessu leyti. Það hljóta hins vegar að vera mönnum vonbrigði, að hæstv. forsrh. hefur - a. m. k. hvað snertir byggingu eldsneytisgeyma - lagst á sveif með Alþb.-mönnum og talið byggingu eldsneytisgeymanna mál er snerti alla ríkisstj. og þurfi meðferð hennar í heild. Rétt er þó að geta þess, að hæstv. utanrrh. - eins og ég hef skilið hann - hefur gert allan fyrirvara varðandi þennan úrskurð hæstv. forsrh., ef kalla má svo hátíðlegu nafni og áskilið sér þá rétt til að hverfa úr sinni stöðu, eins og fram hefur komið hér á Alþingi. Bygging eldsneytisgeymanna er brýn nauðsyn frá sjónarmiði íbúanna á Suðurnesjum, og ég vænti þess, að áður en þingi verði lokið komi þáltill. um byggingu eldsneytisgeyma - eða endurnýjun og flutning þeirra geyma sem nú eru fyrir hendi í Keflavík og Njarðvíkum - til atkv. hér á Alþingi þannig að hæstv. utanrrh. hafi stuðning Alþingis við meðferð þessa máls og til þess að hagsmunum íbúa Suðurnesja verði borgið. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega um byggingu flugskýlanna þar sem ég tel byggingu þeirra afráðna og að þær framkvæmdir séu skýlaust innan úrskurðarvalds hæstv. utanrrh. Öll þessi mál hafa verið til umræðu í utanrmn. og þar hefur sömuleiðis á s. t. ári og þessum vetri verið ítarlega rætt um þá staðhæfingu Alþb.-manna, að kjarnorkuvopn væru geymd á Keflavíkurflugvelli. Því máli hefur skotið upp með nokkurra ára millibili, að vísu fyrir tilstuðlan fréttastofa úti um heim, byggt á lausafregnum og hugleiðingum manna sem sumir hafa að vísu atvinnu af því að kanna vopnabúnað, en í hvert skipti hefur verið upplýst það hér eru engin kjarnorkuvopn geymd, enda er svo áskilið samkv. varnarsamningnum, að Íslendingar eiga að samþykkja fyrirkomulag varna og m. a. hvaða vopn hér eru geymd eða tiltækileg. Við höfum lýst því yfir, að við vildum ekki hafa kjarnorkuvopn á íslensku landsvæði, og við það hefur verið staðið. Þessi áróður var ákaflega mikill og hömlulaus af hálfu Alþb. á s. l. ári þrátt fyrir það að fyrir lá t. d. yfirlýsing þáv. forsrh. Sovétríkjanna, Alexey Kosygins, frá því 1977, að hér væru engin kjarnorkuvopn, en því vildi sovéski forsrh. sérstaklega fagna. En þrátt fyrir það hófu kommúnistar hér á landi enn á ný þann áróður, að kjarnorkuvopn væru hér geymd. Sýnir það best hve lágt Alþb. getur lagst í röksemdafærslu fyrir úreltum málstað sínum. Það var ekki annað að sjá eða skilja en að með þessu væri verið að rökstyðja nauðsyn þess, að undir vissum kringumstæðum gerðu Sovétríkin kjarnorkuárás á Ísland. Og það er athyglisvert, að svonefndir herstöðvaandstæðingar, sem tala mest um það af öllum að ráðist verði á Ísland, skuli telja það málstað sínum til gildis að halda því fram að kjarnorkuvopn séu hér geymd. Það kom og fram á landsfundi Alþb. s. l. haust, að hræðsluáróðurinn er eina vopn þess í umræðum um utanríkismál, en það er hættulegt vopn fyrir þann sem því beitir, eins og glögglega hefur komið í ljós. Og eftir að Alþb.-menn hófu þær ásakanir á síðasta ári, að kjarnorkuvopn væru hér geymd, brá svo við að sovéska fréttastofan Novosti hefur haldið því fram, gagnstætt fyrri yfirlýsingum Kosygins, að líklega séu kjarnorkuvopn hér á landi, og vísar máli sínu til stuðnings í Þjóðviljann. En kommúnistar hafa raunar þagað um þessa fullyrðingu hinnar opinberu sovésku fréttastofu. Hæstv. utanrrh. gekk mjög hart eftir því á s. l. ári, vegna þessara ásakana Alþb., að bandarísk stjórnvöld staðfestu að hér væru ekki kjarnorkuvopn. Skrifleg yfirlýsing um það efni fékkst frá bandarískum stjórnvöldum sem bæði utanrrh. og aðrir mátu á þann veg að allt væri óbreytt um þá stefnu, að hér væru ekki kjarnorkuvopn og þau kæmu ekki hingað nema með samþykki íslenskra stjórnvalda. Undanfarið hafa umræður um kjarnorkulaust svæði á Norðurlöndum verið endurvaktar. Er því e. t. v. rétt að segja af því tilefni að í fyrsta lagi eru Norðurlöndin kjarnorkuvopnalaust svæði og í öðru lagi mundi slík einhliða yfirlýsing af hálfu Norðurlanda ekki hafa neina þýðingu eða gera neitt gagn í sambandi við afvopnun og slökun, nema síður væri, meðan vitað er að kjarnorkuvopn eru geymd í næsta nágrenni Norðurlanda, eins og á Kólaskaga og við Eystrasalt. Slíkar viðræður um kjarnorkulaust svæði hljóta að taka til víðara landsvæðis en Norðurlandanna einna og algert skilyrði slíkra samningaviðræðna ætti að vera gagnkvæmni. Ég tel að það sé mjög ánægjulegt, að hér á Alþingi sé eins og sakir standa svo víðtæk samstaða eins og var raunar fyrir 30 árum þegar varnarsamningurinn við Bandaríkin var í upphafi gerður. Alþb. er einangrað í utanríkisstefnu sinni, eins og Kommúnistaflokkurinn og Sósíalistaflokkurinn voru áður, og er það vel, enda ber málflutningur Alþ. og formælenda þess einangrun þess vitni. Það er tilgangslaust, því miður, fyrir þjóð eins og Íslendinga að lýsa yfir hlutleysi. Þar vil ég undirstrika orð þau er utanrrh. viðhefur í skýrslunni og hann rakti áðan. Það er bæði innan og utan Alþingis samstaða lýðræðisflokkanna sem tryggir sjálfstæði lands og þjóðar. Ég sé ástæðu til að geta sérstaklega um samþykkt Samtaka um vestræna samvinnu, sem gerð var 7. maí 1981 í tilefni af því, að 30 ár voru liðin frá komu bandaríska varnarliðsins til Íslands. Þá minnti stjórn Samtaka um vestræna samvinnu á, en í þeim samtökum eiga hlutdeild Alþfl. menn, framsóknarmenn og sjálfstæðismenn, að lýðræðisflokkarnir þrír, Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., stóðu einhuga að gerð varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna 1951. Og síðan segir, með leyfi forseta: „Með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin leggjum við Íslendingar fram skerf til að tryggja frið og öryggi í okkar heimshluta. Sívaxandi hernaðarumsvif Sovétmanna í lofti og á legi í nágrenni Íslands hafa aukið mikilvægi þessa framlags okkar á undanförnum árum. Nú eins og fyrir 30 árum er samstaða lýðræðisflokkanna í öryggis- og varnarmálum forsenda skynsamlegrar meirihlutastefnu sem tryggir með farsælum hætti sjálfstæði lands og þjóðar.“ Ég vil þá víkja að öðrum þættinum, yfirráðum þjóðarinnar yfir auðlindum til lands og sjávar, og minnist þar á hafréttarráðstefnuna, en þar hefur þegar komið fram mjög mikilvægur árangur sem liggur til grundvallar útfærslu okkar í 200 mílur. Við megum gjarnan minnast þess, Íslendingar, að sigur í því máli náðist vegna þess að við fluttum mál okkar á vettvangi hafréttarráðstefnunnar, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Sá árangur og sigur í 200 mílna útfærslunni náðist áður en formlegur hafréttarsáttmáli hefur verið samþykktur, vegna þess að við nýttum hvert tækifæri á alþjóðavettvangi til að gera grein fyrir málstað okkar og fórnuðum m. a. ekki öryggishagsmunum okkar - eins og sumir vildu meina að rétt væri - til að halda fram 200 mílna stefnunni. Við höfðum hvort tveggja, sigur í 200 mílunum og tryggðum öryggi okkar og áframhaldandi aðild og samstarf um varnar- og öryggismál. Þótt nokkur afturkippur hafi komið í störf hafréttarráðstefnunnar nú um tíma og Bandaríkjamenn hafi því miður talið sér nauðsynlegt að kynna sér málin betur eftir stjórnarskiptin þar í landi, þá standa vonir til að ekkert haggist í þeim efnum, sem okkur skiptir mestu máli, og með þeim hætti getum við nýtt þessar auðlindir okkar eins og efni standa til. Í utanrmn. hefur á síðasta ári verið mjög rætt um samninga við Norðmenn um Jan Mayen og var ánægjuleg sú samstaða sem náðist hér á Alþingi á s. l. ári um þá samningsgerð. Í þeim efnum var einnig samstaða með lýðræðisflokkunum þremur. Á þessu sviði var einnig um einangrun Alþb. og kommúnista að ræða. Í því samkomulagi var gert ráð fyrir áframhaldandi starfi varðandi nýtingu landgrunnsins, og nú nýverið hefur utanrmn. rætt drög að samningi um nýtingu landgrunnsins er Norðmenn og Íslendingar gera vonandi sín á milli. Það er ekki tímabært að fjalla um efni þeirra draga, enda munu þau væntanlega á sínum tíma koma hér til frekari meðferðar. Þá hefur og verið rætt mjög í utanrmn. og nm. verið áhugasamir um að hagsmunagæslu væri haldið uppi af ákveðni varðandi Rockall-svæðið, og vonumst við til að viðræður við Englendinga og Íra og Færeyinga eigi sér stað hið fyrsta varðandi hagnýtingu þess svæðis. Það liggur og í augum uppi, að ýmis úrlausnarefni eru fyrir höndum varðandi afmörkun efnahagslögsögu okkar og landgrunnsréttinda, einnig varðandi samvinnu við aðrar þjóðir á sviði fiskveiða um nýtingu flökkustofna o. s. frv. Vonumst við til þess að fast verði á málum haldið í viðræðunum við Efnahagsbandalagið um þau efni. Eftir að fullnaðarsigur hefur unnist í landhelgismálinu er nauðsynlegt að marka stórhuga stefnu sem miðar að því að kanna ítarlega allt yfirráðasvæði Íslands og meta þær auðlindir sem þar eru, bæði lifandi í hafinu, í hafsbotni og á hafsbotni. Á grundvelli slíkrar úttektar þarf síðan að gera auðlindaspá fyrir landið og hafið þar sem þessar auðlindir eru metnar í heild, og á grundvelli slíks mats og slíkrar úttektar þarf að sækja fram í viðræðum við aðrar þjóðir um hagnýtingu þessara auðlinda svo að þær megi skapa grundvöll fyrir bættum lífskjörum hér á landi. Það er og nátengt slíkri stórhuga heildarstefnu, að við þurfum að efla landhelgisgæsluna. Nýverið hefur Alþingi samþykkt þáltill. hv. þm. Benedikts Gröndals um það efni og mun Alþingi, áður en því lýkur nú í vor, væntanlega kjósa mþn. er fjallar um eflingu landhelgisgæslunnar. Við þurfum að sýna fána okkar á öllu því svæði, sem við höfum yfirráð yfir, og gæta þess, að nýting auðlindanna sé í samræmi við íslenska hagsmuni. Efling landhelgisgæslunnar er og eðlilegt skref okkar í því efni að vera þess í vaxandi mæli umkomnir að sjá um vörslu eigin sjálfstæðis og öryggis. Ég vík þá sérstaklega að viðskiptahagsmunum okkar og skal reyna að stikla aðeins á hinu stærsta, en nefna þó örfá mikilvæg dæmi. 1 þeim efnum vildi ég sérstaklega nefna tvö mál. Annars vegar er það aðild okkar að Alþjóðaorkumálastofnuninni. Í þeim efnum hlýt ég að gagnrýna seinlæti hæstv. viðskrh. sem hefur í fórum sínum frv. til l. sem nefnd, er fjallað hefur um aðild okkar að Alþjóðaorkumálastofnuninni, hefur samið, og leggur hún til að við gerumst aðilar að þeirri stofnun. Ég tel að það væri okkur afar mikið aukið öryggi að vera aðilar að slíkri orkumálastofnun. Og þótt við tökum nokkrar kvaðir á okkur af þeim ástæðum varðandi auknar olíubirgðir í landinu, þá eru þær kvaðir ekki meiri en svo sem sjálfsagðar væru, jafnvel þótt við værum ekki aðilar að slíkri stofnun. Aðild okkar veitir okkur hins vegar aðgang að upplýsingum og tilstyrk annarra þjóða til þess að sjá okkur farborða varðandi aðkeypta orku og yrði væntanlega til þess að orkukaup okkar, þau er við þurfum erlendis frá, yrðu mun hagstæðari þegar til lengdar lætur. Hitt málið, sem ég vildi nefna, er álmálið eða súrálsmálið svokallaða, sem ég tel vera dæmi um það, hvernig illa er farið með orðstír Íslendinga erlendis, eins og hæstv. iðnrh. hefur á því máli haldið. Ég vil á þessu stigi málsins segja að þessi gagnrýni mín eigi við vök að styðjast hvort sem ásakanir hæstv. iðnrh. á hendur Alusuisse eru réttar eða ekki. Það eru nú liðnir allmargir mánuðir síðan iðnrh. gerði heyri kunnar ásakanir sínar. Og þá var upplýst að innan tveggja mánaða eða svo kæmi fram skýrsla um málið frá óháðu endurskoðunarfyrirtæki í London. Ekkert hefur heyrst um niðurstöður frekari rannsókna, en það er ljóst, að ef nota átti þessar ásakanir til þess að taka upp samninga við þá Alusuisse-menn og fá einhverju framgengt við það fyrirtæki, þá var a. m. k. leiðin ekki sú að gera ásakanirnar opinberar áður en úr skugga væri gengið um réttmæti þeirra. Og meiri líkur hefðu verið á því að fá fram breytingar á samningum ef farið var með þeim hætti sem gera verður kröfu til um siðmenntaðar þjóðir. Ég legg áherslu á að við verðum auðvitað, Íslendingar, í einu og öllu að gera þá kröfu til viðmælanda okkar og samningsaðila, eins og Alusuisse í þessu tilviki, að slíkt fyrirtæki standi við skuldbindingar sínar. Úr því vil ég í engu draga. En hitt er ljóst, að samningsaðilar okkar eiga rétt á því að bera hönd fyrir höfuð sér og það er engum tíma glatað að gera þeim það kleift, enda í mestu samræmi við íslenska hagsmuni að tryggilega sé gengið frá efnisniðurstöðum málsins áður en ásakanir eru uppi hafðar, ef við viljum ná fram hagsbótum í samningum við aðra. Ég vil svo, áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, segja það almennt varðandi framlag okkar til að vinna að friði og frjálsum samskiptum þjóða og einstaklinga á milli á sviði menningar- og efnahagsmála, að í utanríkismálanefnd hefur verið rætt sérstaklega um þátttöku Alþingis og alþm. í alþjóðasamskiptum. Þótt meðferð utanríkismála sé eðli málsins samkvæmt í höfuðatriðum á vegum framkvæmdavaldsins, hæstv. utanrrh. og starfsmanna utanríkisþjónustunnar, hafa Alþingi og löggjafarsamkomur þjóðanna haft aukið samstarf sín á milli. Alþm. eru þátttakendur í því samstarfi. Nægir í því efni að benda á þing Sameinuðu þjóðanna, en þar hefur alþm. verið gefinn kostur á að sitja nokkurn tíma ár hvert. Í Norðurlandaráð kjósum við árlega fulltrúa. Og varðandi Atlantshafsbandalagið er um sérstök þingmannasamtök að ræða. Í Evrópuráðinu eru og fulltrúar þingsins, og vænti ég að þátttöku okkar þar verði gerð nokkur skil í þessum umr. Þm. EFTA-landanna hafa samstarf sín á milli. Og síðast en ekki síst má nefna Alþjóðaþingmannasambandið. Utanrmn. leggur áherslu á að afskipti Alþingis og alþm. af þessum málum séu með þeim hætti að gagn verði að fyrir Íslendinga og sómi fyrir Alþingi. Í því efni er auðvitað við það vandamál að stríða, eins og raunar almennt um meðferð okkar utanríkismála, að kostnaði verður að stilla í hóf og mannfæð ræður að aðstoð er ekki sem skyldi til þess að fylgjast nægilega vel með málum. En með sameiginlegu átaki allra, sem hlut eiga að máli, ætti að vera unnt að bæta þátttöku okkar í þessu alþjóðasamstarfi sem á margan hátt hefur mjög mikið gildi fyrir okkur og hagsmunamál okkar almennt. Í sambandi við þennan málaþátt er ástæða til að nefna norður-suður-viðræðurnar, aðstoð við þróunarlöndin. Ég er sammála því, að framlag okkar er ekki í samræmi við það sem ætti að vera og aðrar þjóðir margar hverjar láta í té. En við hljótum að leggja umfram allt áherslu á að framlag okkar komi að gagni. Óneitanlega hafa heyrst gagnrýnisraddir víða, að framlag iðnríkjanna komi þróunarlöndum ekki að gagni. Við hljótum þess vegna að mínu mati að leggja meiri áherslu á tækniaðstoð heldur en bein fjárframlög, þótt auðvitað sé um fjárframlög í því efni einnig að ræða. Ég tel að beina ætti þessari aðstoð um farveg Norðurlandasamvinnu, eins og gert hefur verið, og sömuleiðis um farveg Hjálparstofnunar kirkjunnar. Með þeim hætti tel ég meiri von til þess, að unnt sé að fylgjast með framlagi okkar þar til á endastöð er komið, og með þeim hætti sé unnt að ganga úr skugga um að það komi þróunarríkjunum raunverulega að gagni. En í þessum efnum er auðvitað höfuðatriði að iðnríkin séu ekki að rétta þróunarríkjunum með annarri hendi og taka það aftur og meira til með hinni hendinni. Þá á ég við að til þess að von sé til, að þróunarríkin komist upp að hliðinni við hin iðnvæddu ríki, eru frjáls viðskipti algert skilyrði. Ef iðnvæddu ríkin hlaða um sig tollmúra þegar þróunarríkin fara að keppa við þau í viðskiptum, þá er allt unnið fyrir gýg. Hér getur verið um erfitt tímabil aðlögunar að ræða fyrir hin iðnvæddu ríki þegar þróunarríkin með lægri launakostnaði - í fyrstu a. m. k. - senda framleiðsluvörur sínar á markað iðnvæddu ríkjanna. En ég tel að frjáls viðskipti muni þegar til lengdar lætur vera hér eftir sem hingað til best fallin til að koma á heilbrigðri verkaskiptingu milli þjóða og landa heims og í því sé e. t. v. fólgin árangursríkasta leiðin til þess að jafna lífskjörin milli þróunarríkja og iðnvæddra ríkja, ekki með því að skerða afkomu manna í iðnvæddu ríkjunum, heldur með því að bæta lífskjör í þróunarríkjunum með hliðstæðum hætti og reynslan hefur sýnt að verið hefur í raun í iðnvæddum ríkjum þar sem frjáls viðskipti fá notið sín. Í þessu sambandi og þegar við tölum almennt um framlag okkar til að tryggja frjáls samskipti þjóða og einstaklinga á milli, þá eru mannréttindamál ofarlega á baugi. Ég hef þegar gerst svo langorður að þótt freistandi væri að gera þeim efnum nokkur skil nefni ég aðeins í þeim efnum sem dæmi mál skákmeistarans Korsnojs. Ég var einn af nokkrum Íslendingum sem skrifuðu undir áskorun til stjórnar Sovétríkjanna um að leysa fjölskyldu Korsnojs úr haldi og veita konu hans og syni leyfi til að flytjast til hans. Ég nefni þetta dæmi vegna þess að það er nýlega búið að rekja það í fjölmiðlum, en slík dæmi eru fleiri en tölu verði á komið, því miður. Við þessari áskorun og þessari orðsendingu nokkurra Íslendinga var ekki tekið af hálfu umboðsmanna Sovétríkjanna hér á landi, þ. e. af hálfu sendiráðs Sovétríkjanna hér. Ég tel það freklega móðgun við Íslendinga að vísa slíkri áskorun með þessum hætti á bug og sýna að Sovétríkin vilja ekkert við okkur tala nema þau telji sig hafa gagn af því. Slík einhliða stefna kann ekki góðri lukku að stýra, en segir meira en margt annað um viðhorf stjórnvalda í því landi. Það hefur komið hér fram, bæði í skýrslu hæstv. utanrrh. og í ræðu hans, að veður eru nú öll válynd. Væri ástæða til þess að fjalla um alþjóðamál, um stríðið milli Írans og Íraks, innrásina í Afganistan, vandamálin fyrir botni Miðjarðarhafs og þróunina í Póllandi. En til þess gefst ekki tími að sinni. Þó vil ég nefna það, að hér á landi var nýverið fulltrúi frá pólskum verkalýðssamtökum. Hann lét þess getið, að í besta falli væri unnt að vonast til að Pólland yrði „finnlandiserað“. Hann bætti því við, að frá okkar sjónarmiði á Vesturlöndum væri það ekki æskilegt, en það yrði stórkostleg framför frá sjónarmiði Pólverja. Því miður er það ljóst, að Sovétríkin hafa haft örlög nágranna sinna í sinni hendi og séð svo um að þeir hafi ekki mátt um frjálst höfuð strjúka. Finnland hefur komist af með undraverðum hætti í þessari erfiðu stöðu. Þó vitum við það, að Finnar hafa þurft að hlíta boði og banni sovéskra yfirvalda um svo einfalda daglega þætti eins og sýningu kvikmynda, að ég tali nú ekki um það sem haldið er fram, að Sovétríkin geti beitt neitunarvaldi um val forseta þeirra. Við Íslendingar erum fullir aðdáunar á framgöngu Finna og sjálfstæði þeirra í þessari stöðu, og ég dreg ekkert undan í þeim efnum þegar ég lýsi þeirri aðdáun. En vitað er hvílíkum þrýstingi þeir kunna að vera beittir ef hinn örmjói vegur er ekki þræddur. Og við vitum líka að Sovétríkin hafa beitt Svía, Norðmenn og Dani þrýstingi. Við viljum koma í veg fyrir að Ísland sé sett í þá aðstöðu, að unnt sé að beita okkur einum eða neinum þrýstingi. Við viljum með þeim hætti vernda sjálfstæði okkar og sjálfsákvörðunarrétt. Við viljum leggja okkar litla skerf til þess að slökun megi takast í viðskiptum stórveldanna og allra ríkja heims, þannig að ótöldum milljónum eða milljörðum sé ekki varið í vígbúnað meðan fólk sveltur. Hins vegar gerum við okkur grein fyrir því, að slökun verður ekki nema menn séu sammála um að slaka á. Það er ekki nóg að annar aðilinn slaki á ef hinn stríkkar jafnóðum á af sinni hálfu. Við hljótum því að fylgjast með framvindu mála, og við gerum okkur grein fyrir því, að allt er breytingum undirorpið. Talað hefur verið um hvaða breytingar kæmu í kjölfar forsetaskiptanna í Bandaríkjunum, og nú ræða menn væntanlega um hvort breyting verður á vegna forsetaskiptanna í Frakklandi. Varðandi Reagan, forseta Bandaríkjanna, er það e. t. v. að segja, að slökun tókst á fyrra valdatíma repúblikana í Hvíta húsinu. Og varðandi forsetadæmi Mitterands má e. t. v. nefna að hann er sagður ekki síður fylgjandi þátttöku Frakka í Atlantshafsbandalaginu en forveri hans Giscard d'Estaing. Eftirtektarvert var að heyra yfirlýsingu hins nýja eða væntanlega forseta Frakklands þar sem hann taldi kommúnista ófæra um að sitja í ríkisstjórn vegna þess að þeir væru svo háðir Sovétríkjunum - eða a. m. k. meðan þeir væru svo háðir Sovétríkjunum sem raun bæri vitni um. En í stjórnarskiptum í vestrænum ríkjum kemur fram munur á lýðræðisríkjum og einræðisríkjum. Lýðræðisríki þurfa að sannfæra kjósendur sína um réttmæti stefnunnar í utanríkismálum sem í öðrum málum, um réttmæti þess að verja fjármunum eða leggja á sig aðrar kvaðir til verndar öryggi og sjálfstæði sínu. En einræðisherrarnir geta skipað þegnum sínum fyrir verkum. Sovéskir andófsmenn hafa að vísu haldið því fram, að við Vesturlandabúar séum orðnir hóglífir og viljum engu fórna eða ekkert leggja í sölurnar til að verja lýðræði og mannréttindi okkar. Vera má að þær raddir fái aukinn styrk á köflum sem halda því fram að ekkert þurfi að gera til þess að verja sjálfstæði sitt. Ég hygg þó að menn geri sér almennt grein fyrir því, að lýðræði og mannréttindi - og raunar hin góðu lífskjör sem menn almennt búa við hér á Vesturlöndum, sérstaklega þegar borið er saman við það sem tíðkast austantjalds, - að allir þessir kostir, sem við Íslendingar teljum sjálfsagða og viljum fyrir engan mun glata, eru glataðir ef við uggum ekki að okkur og gætum að öryggi okkar, vörnum landsins, svo að við njótum sjálfstæðis og sjálfsákvörðunarréttar hér eftir sem hingað til.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ítarlega og fróðlega skýrslu hans og forseta fyrir að taka hana á dagskrá á eðlilegum fundartíma. Í inngangi skýrslunnar tíundar hæstv. ráðh. enn einu sinni stefnuyfirlýsingu ríkisstj. fyrir þennan málaflokk. Óþarfi er að endurtaka að Alþfl. er andvígur þessari stefnu, eins og hún er fram sett, og telur hana ýmist hættulega eða alls ófullnægjandi. Hins vegar hefur hæstv. utanrrh. tekist að framkvæma hana með þeim hætti að ég get enn á ný lýst yfir traust á hann. Eitt atriði stendur í stefnuskránni sem mörgum kemur á óvart á þeim stað, þ. e. að undirbúa skuli öflugt átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Ekki er mér kunnugt um að neitt hafi verið gert til að standa við þetta fyrirheit því að saltverksmiðjan, sem flutt hefur verið frv. um, er gömul viðreisnarhugmynd sem lengi hefur verið í undirbúningi, og allir vita hvernig fór um flugstöðvarbygginguna. Ég ætla að leyfa mér að benda á eina hugsanlega leið til nokkurra athafna í þessu máli. Aðalverktakar hafa hlotið mikinn ágóða af starfsemi sinni á Keflavíkurflugvelli og er vellauðugt félag. Það hefur nýverið reist mikið stórhýsi í Reykjavík, eins konar skrifstofuturn, og átti þó annað stórhýsi fyrir. Mér kemur því til hugar hvort ríkisvaldið, sem á 25% í félaginu og veitir því hina ábatasömustu einokun, geti ekki beitt áhrifum sínum til þess að Aðalverktakar reisi myndarlega iðngarða á Suðurnesjum og mætti setja þá á tollfrítt svæði við flugvöllinn, eins og þm. Alþfl. hafa flutt tillögur um á síðustu þingum. Hæstv. ráðh. segir í skýrslunni að lítið hafi verið um gleðitíðindi á vettvangi alþjóðamála síðasta árið, og eru það orð að sönnu. Margir sérfróðir menn fullyrða að slökunartímabilinu sé lokið og jafnvel að kalt stríð sé þegar hafið, þótt það hafi tekið á sig aðrar myndir en hið fyrra. Þótt færa megi rök að þessum skoðunum tek ég undir þá bjartsýni skýrslunnar að svona slæmt sé ástandið e. t. v. ekki orðið og áfram beri að feta sig á braut slökunar. Það er vafalaust einlægur vilji Vestur-Evrópuþjóða, hvað sem segja má um risaveldin. Við skulum vona að það sé einnig þeirra vilji. Innrás Sovétríkjanna í Afganistan er grófustu landvinningar síðustu ára, og er erfitt fyrir frjálsar þjóðir að taka slíku ofbeldi þegjandi. Atburðirnir í Póllandi eru kapítuli í sögu kommúnismans, sem skapar óhjákvæmilega spennu og hættu um það land. Bandaríkjamenn hafa nú að mestu náð sér eftir þjóðaráfallið sem ósigurinn í Víetnam var þeim og þeir hafa kosið yfir sig nýja stjórn sem nú bítur í skjaldarrendur, boðar aukinn vígbúnað og seilist til mjög varhugaverðra afskipta í EI Salvador. Bæði risaveldin virðast um þessar mundir þjást af vonbrigðum og reiði yfir að fá ekki notið þess valds sem þeim finnst að hermáttur þeirra eigi að tryggja þeim. Án efa finnst valdamönnum í Washington gíslamálið í Íran vera jafnniðurlægjandi og valdhöfum í Kreml finnst framvinda kommúnismans í Póllandi. Risaveldi í slíkum ham eru hættuleg og ekki verður komist hjá þeirri staðreynd að ástand heimsmála um þessar mundir er mjög eldfimt, stríðshætta er í raun og veru á næsta leiti. Gleggsti vitnisburður um þetta er að sjálfsögðu hið risavaxna vopnakapphlaup sem háð er um allar jarðir af stórveldum og fjölda minni ríkja, t. d. í Austurlöndum nær. Almennt er viðurkennt að hættan á heimsstyrjöld sé langmest í löndunum umhverfis Persaflóa, en þar geisar stríð milli tveggja ærið fjölmennra ríkja, Írans og Íraks, og enn er ekki séð fyrir endann á þeim átökum. Ef Íran hefði hrunið fyrir árás Íraka hefðu stórveldin í austri og vestri án efa þegar blandast í málið og allar líkur verið á ófriði þeirra í milli. Sovétríkin hefðu safnað saman her og sett upp stjórnstöðvar nærri landamærum Írans, en Bandaríkin og fylgiríki þeirra höfðu allmörg flugvélamóðurskip og stóran flota úti fyrir ströndum landsins og bjuggu um sig í nágrenninu. Svo nærri vorum við ófriði þá að bestu manna skoðun, enda þótt allur þorri fólks virðist ekki hafa áttað sig á hve hættan var nærri á þessum vikum. Slíkur ófriður gat á skömmum tíma borist til Evrópu og Atlantshafs. Vígbúnaðarkapphlaupið, sem stendur yfir og virðist síst fara minnkandi, er geigvænlegur vitnisburður um ógæfu og vanþroska mannkynsins. Vafalaust mundi létt að bægja frá hungri og fátækt og bæta lífskjör þeirra; sem standa höllum fæti í þriðja heiminum og fátækrahverfum iðnríkjanna, ef lát yrði á þessum hrunadansi og fjármunum betur varið. Stórveldunum ber skylda til að taka aftur upp þráðinn varðandi takmörkun kjarnorkuvopna, enda þegar til meira en nóg af þeim til að granda mestum hluta mannkynsins. Síðustu fréttir benda sem betur fer til örlítillar vonar um að þróunin geti orðið í þessa átt, enda mun hvorki Sovétríkjunum né Bandaríkjunum veita af fjármunum sínum til félagslegra umbóta heima fyrir. Í eðlilegu framhaldi af þessum orðum er rétt að leiða hugann að vandamálinu sem nú er almennt kallað norður-suður, en það er misskipting gæða jarðarinnar og jöfnuður milli fátækra og ríkra. Ljóst er nú að bein aðstoð eða eins konar alþjóðleg vetrarhjálp leysir ekki þetta vandamál, dugir varla til að mæta sífelldum náttúruhamförum. Þau ríki þriðja heimsins, sem búa yfir miklum hráefnum eða eldsneyti, hafa farið þá leið að hækka verð á þessum nauðsynlega varningi, eins og t. d. OPEC-samtökin og olíumálin eru til vitnis um. Enda þótt í þessu felist grundvallarréttlæti er hættulegt að ganga of langt of fljótt. Olíuverðið á mikinn hlut að þeirri efnahagskreppu sem nú hrjáir iðnaðarlöndin bæði vestantjalds og austan. Hér verður að koma til skilningur á því, hve samtengt efnahagskerfi alls heimsins er orðið. Hvað okkur Íslendinga áhrærir höfum við lengi verið ósparir á fögur orð í þessum efnum, en seinir til að standa við þau, og ber því að taka undir þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslu utanrrh. um þetta mál. Samskipti okkar Íslendingar við næstu nágranna okkar, Færeyinga og Grænlendinga, eru smám saman að fá þann sess sem þeim ber í hugum okkar. Margt hefur unnist á síðustu misserum, en mikið er óunnið og er nauðsyn að halda áfram að efla þessi tengsl. Enda þótt þessi þrjú lönd, þar sem þrjár smáþjóðir telja aðeins liðlega 300 þús. manns, vegi hvað mannfjölda snertir ekki þungt hafa þau í öryggismálum, hafréttarmálum og fiskveiðimálum slíka lykilaðstöðu að önnur veigameiri er vandfundin. Þessa stöðu verða Norðurlönd vestri að nota sér, en til þess þarf enn meira samband og betra og meiri samráð stjórnvalda í þessum þremur löndum en hingað til hefur verið. Við getum að vísu bandað frá okkur öllum hugarórum erlendra, aðallega norrænna, blaðamanna um einhvers konar bandalag þessara þriggja þjóða því að þess gerist í rauninni lítil sem engin þörf. Við höfum svo margt sameiginlegt og við höfum svo góðar aðstæður til samráðs að það á að geta nægt til að ná tilgangi okkar og þörfum. Hafréttarmál eru nú í eins konar sjálfheldu vegna einstrengingslegrar afstöðu Bandaríkjastjórnar, og verður ekki séð fram úr þeim vanda fyrr en á fundi í Genf í sumar í fyrsta lagi. Þangað til getum við aðeins vonað að Bandaríkin sjái að sér og leggi ekki fram umfangsmiklar brtt., sem mundu framlengja þetta langa, en farsæla starf um tvö eða jafnvel fleiri ár. Flestir landsmenn sjá nú að samningagerðin um Jan Mayen við Norðmenn var farsæl. Fyrir nokkru hafa Sovétríkin einnig viðurkennt fiskveiðilögsögu eyjarinnar eftir að hafa notað málið sér til stuðnings í samningum. Nú verðum við Íslendingar að gæta hagsmuna okkar vel þegar skipt verður kolmunnakvótum svo að við missum þar ekki af tækifærum sem við kunnum að þarfnast fyrr en varir. Samningar við Efnahagsbandalagið í Brussel um grænlensku landhelgina ganga stirðlega og verður ekki sagt hvernig yfir lýkur, eins og fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. Það mundi breyta miklu fyrir okkur ef Grænlendingar segðu sig úr EBE, en um það mál er annars ekki viðeigandi að við ræðum opinberlega því að það er þeirra mál. Herra forseti. Margt stuðlar að því, að einmitt nú er ástæða til að gera varnarmál Íslands sérstaklega að umræðuefni. Öðru fremur kemur þó til sú staðreynd, að Alþb. hefur nú síðustu mánuði hafið nýja áróðurssókn gegn þeirri utanríkis- og öryggisstefnu sem þó er fylgt af ríkisstj., sem bandalagið sjálft á sæti í. Þannig er þessum flokki aldrei að treysta. Þar ríkir kommúnistískt siðleysi og sífelld svik við eigin stjórn og samstarfsmenn. Meginástæða þess, að Alþb. hefur nú skorið upp herör í varnarmálum okkar, er að flokkurinn á í þriðja sinn á rúmlega áratug sæti í ríkisstj. án þess að setja brottför varnarliðsins á oddinn og hefur í þriðja sinn í röð fórnað málstað herstöðvaandstæðinga fyrir ráðherrastóla. Þetta er því viðkvæmara sem ný kynslóð hefur tekið við forustu í flokknum og reynir með áróðri og hávaða að halda fylgi þess fólks sem hefur verið að yfirgefa Alþb. vegna endurtekinna svika við þennan málstað. Þetta kom ljóst fram á ráðstefnu um varnarmálin og síðan á landsfundi Alþb. seint á síðasta ári. Á ráðstefnunni sagði einn áhugamaður, ef dæma má eftir prentuðum frásögnum eða fjölrituðum frásagnagögnum af henni, að hann ætti örðugra með að greiða Alþb. atkv. sitt vegna „lítilþægni þess í herstöðvamálinu“. Annar áhugamaður gagnrýndi áhrifamenn Alþb. harðlega fyrir „skefjalitla afsláttarpólitík í herstöðvamálum“. Hann talaði einnig um „verðfall málflutnings Alþb. í herstöðvamálum“ og taldi það stöðugt færast neðar á málefnaskrá flokksins. Sjálfur Kjartan Ólafsson sagði að flest benti til að í þessum efnum yrðu ekki miklar breytingar á næstu árum. Þvert á móti sagðist hann búast við að í ríkisstj. yrði mikil þátttaka Alþb., en án þess að breytingar yrðu á styrk kröfunnar um herstöðvamálið. Þessar tilvitnanir eru teknar beint úr fundargerðum frá þessari ráðstefnu, en þær og ýmislegt annað efni um varnarmálin voru á meðal efnis á 13 þskj. sem lögð voru fyrir landsfund Alþb. í nóv. um þessi málefni ein. Af þessu má glöggt sjá hvers vegna hin nýja forusta Alþb. leggur mikla áherslu á áróðursherferð um varnarmálin. Áróður skal fólkið fá enda þótt málstaðurinn verði svikinn í hvert skipti sem ráðherrastólar eru í boði. Þetta er hin raunverulega ástæða þess, hvílíkan úlfaþyt Alþb. gerir út af Keflavíkurflugvelli og varnarstöðinni þar. Þskj. nr. 3 af þessum 13, sem ég nefndi, endar á þessum örvæntingarfullu orðum: „Nauðsynlegt er að hefja eins konar hræðsluáróður gegn stöðinni.“ Ég endurtek þetta, sem stendur prentað í þskj. nr. 3 af þeim 13 sem fjalla um varnarmálin: „Nauðsynlegt er að hefja eins konar hræðsluáróður gegn stöðinni.“ Hin 13 þskj. landsfundarins um varnarmálin eru eftir ýmsa mismunandi þekkta menn, þeirra á meðal hæstv. félmrh. og hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson og aðra sem virðast hafa lagt mikla stund á að kynna sér þessi mál, ekki verður því neitað. Skjölin fjalla um ýmsar hliðar varnarmálanna, en þeim er eitt sameiginlegt: Í þeim er undantekningarlaust tekin afstaða með Sovétríkjunum og ekki sagt eitt styggðaryrði um þau eða stefnu þeirra. Ekki er eitt orð til mótmæla gegn innrásinni í Afganistan í 13 þskj. Flotauppbygging Sovétríkjanna er afsökuð m. a. með því að þau þurfi að verja fiskiskip sín. Hvílík nauðsyn! Hið friðlýsta svæði á Norður-Atlantshafi, sem talað er um, á að ná til allra stöðva fyrir norðan Skotland, en Sovétríkin eiga að halda víghreiðrum sínum á Kólaskaga, og þannig mætti lengi telja. Það leynir sér ekki að allur undirtónn í hinni nýju áróðurssókn Alþb. er stuðningur við Sovétríkin og fordæming á hinum frjálsu ríkjum. Ekki sé ég ástæðu til að hefja á nýjan leik umr. um leynisamkomulag einhverra ráðherranna - samkomulag það sem mun hafa veitt Alþb. neitunarvald í varnarmálum. Þó stenst ég ekki mátið að lesa eina mgr. upp úr þskj. nr. 6 í þessari skjalaröð, sem ég hef gert að umtalsefni, á landsfundi Alþb., en höfundurinn að þskj. nr. 6 er sjálfur Svavar Gestsson, formaður flokksins og hæstv. félmrh. Hann segir á einum stað: „Fram kom í sambandi við fyrirhugaðar olíuframkvæmdir í Helguvík, að flokkar ríkisstj. hefðu neitunarvald í þeim málum sem þeir teldu mikilvægt að væru ekki samþykkt. Hugsanlegt væri að beita þessu neitunarvaldi við þetta mál.“ Prentað stendur það, og verður fróðlegt að sjá hvernig eftirleikurinn verður. En þessi orð og þetta mál um neitunarvaldið, frægt eins og það er, rifjar upp aðra og jafnvel enn alvarlegri spurningu fyrir mér. Við Íslendingar höfum takmarkað mannfjölda varnarliðsins og við höfum takmarkað umsvif þess með samningum. Varnarliðið er eftirlitsstöð sem einnig hefur allmikinn varnarmátt, en það er vitað að á alvarlegum hættutímum eða stríðstímum þarf verulegan liðsauka til varnar landinu svo að tryggt sé. Þessi liðsauki er tilbúinn vestur í Bandaríkjunum og gæti komið hingað til lands með nokkurra klukkustunda fyrirvara. En til þess þarf leyfi frá íslenskum stjórnvöldum samkv. varnarsamkomulaginu. Nú er mér vitanlega ekki ljóst hvort utanrrh. mundi einn geta veitt það leyfi eða hvort samþykki ríkisstj. allrar þyrfti við. Ef svo er, mundi þá Alþb. með margumræddu neitunarvaldi sínu geta hindrað, að hingað kæmi á hættu- og stríðstímum nauðsynlegur liðsauki, og þar með alvarlega veikt, ef ekki brotið niður varnir landsins? Þetta er spurning sem nauðsynlegt er að fá svar við. Kjarninn í áróðursherferð Alþb. er sú fullyrðing að Keflavíkurstöðin hafi tekið eðlisbreytingu og sé nú árásarstöð gegn Sovétríkjunum og stjórnstöð fyrir hernað Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi. Engin þessara fullyrðinga á við rök að styðjast. Þær eru allar hreinar blekkingar, ætlaðar til að ná því markmiði sem ég greindi þegar ég las upp úr 3. þskj. landsfundar Alþb. orðin um að nauðsynlegt væri að hefja eins konar hræðsluáróður gegn Keflavíkurflugstöðinni. Þetta er efnið í hræðsluáróðrinum, þetta er tilraunin til að koma honum af stað og ná með honum þeim árangri sem ætlað er. Fyrstu 10 árin, sem varnarliðið sat hér á landi, var það herlið í gömlum skilningi, skipað fótgönguliði, stórskotaliði, skriðdrekum og slíkum búnaði. Þá var varnarliðið tæplega tvöfalt fjölmennara en nú og undir stjórn flughersins sem hafði hér orrustuflugvélar eins og hann gerir enn. Eftir 1960 varð mikil eðlisbreyting á vörnum Íslands. Hið gamaldags varnarlið var kallað heim, bandaríski flotinn tók við stöðinni og hingað voru fluttar eftirlits- og kafbátaleitarflugvélar. Ýmsar fleiri framkvæmdir, svo sem SOSUS-hlustunarkerfi á hafsbotni og margt fleira, stuðluðu að því að gera stöðina að þeirri eftirlits- og varnarstöð sem hún hefur verið æ síðan og er enn. Þessi breyting var gerð upp úr 1960 af þeirri augljósu ástæðu, að um 1955 byrjuðu Sovétríkin stórfellt átak samkv. ákvörðun miðstjórnar kommúnistaflokksins þar í landi til þess að koma sér upp voldugum úthafsflota, kjarnorkuknúnum með flugskeyti. Þessi orð má lesa í bók Gorschovs aðmíráls, sem kallaður hefur verið og sannarlega er faðir sovéska nútímaflotans, mjög lærdómsríkri bók, sem eins og sjá má af hinum umræddu 13 þskj. a. m. k. sumir sérfræðingar Alþb. hafa lesið. Það sýnir fylgispekt Alþb.-manna að í hinum margnefndu þskj., sem þeir lögðu fram á landsfundinum, segja þeir að tilgangur Sovétflotans sé að rjúfa siglingaleiðir á Atlantshafi og vernda sovésk fiskiskip. En sjálfur faðir sovéska flotans, Gorschov aðmíráll, er mun hreinskilnari en fylgismenn hans hér á landi. Hann segir afdráttarlaust í bók sinni, sem heitir „Sæveldi ríkisins“, að sovéski flotinn sé „voldugt afl til að skapa hagstæð skilyrði til að koma á sósíalisma og kommúnisma.“ Eðlisbreyting varnarstöðvarinnar í Keflavík gerðist sem sé eftir 1960, fyrir rúmum 20 árum, en síðan hefur engin slík eðlisbreyting átt sér stað. Alþb.-menn, sem komust fyrst að þeirri niðurstöðu að þeir þyrftu að koma af stað hræðsluáróðri gegn stöðinni, hafa því ekki annað betra en upphitaðan 20 ára gamlan graut og þeir hafa raunar lítið sem ekkert rætt eðli stöðvarinnar öll þessi 20 ár. Hins vegar segja þessir sömu menn í 13 þskj. ekkert um þær eðlisbreytingar sem orðið hafa sannanlega á sovéska flotanum nú á síðustu árum og hann siglandi hér ekki langt frá ströndum okkar oft og tíðum. Er það ekki eðlisbreyting þegar slíkur floti eignast flugvélamóðurskip og það fleiri en eitt, en þessi skip hafa t. d. tekið þátt í flotaæfingum skammt frá Íslandi, eins og skipið Kiev gerði fyrir tveimur árum? Er það ekki eðlisbreyting Rauða flotans að byggja stærstu kjarnorkukafbáta heims, eins og t. d. Typhoon-skipin sem eru 23 þús. lestir? Það eru engin smáræðisskip. Er það ekki eðlisbreyting Rauða flotans að smíða skip eins og kjarnorkubeitiskipið Kirov, sem nýlega var á reynslusiglingum hér norður af landinu og er talið vera voldugasta stríðsskip sem til er í heiminum í dag? Og er það ekki eðlisbreyting Rauða flotans að eignast langfleygar flugvélar eins og þær sem kallaðar eru Backfire, en fljúga með tvöföldum hraða hljóðs og geta hæglega athafnað sig frá Kólaskaga og suður fyrir Ísland og heim aftur? Þetta er ekki nefnt á nafn í skýrslum, erindum og þskj. þeirra Alþb.-manna, enda þótt allt sé þetta í næsta nágrenni við okkur og um þetta allt megi lesa bæði í vestrænum blöðum, sem þeir sjálfsagt trúa ekki, og líka í hinni ágætu rússnesku bók sem ég nefndi og þeir vitna til í sínum þskj. Enda þótt eðli Keflavíkurstöðvarinnar hafi ekki breyst í 20 ár hefur Atlantshafsbandalagið ekki setið auðum höndum og horft á þennan vígbúnað Sovétmanna. Það hefur endurbætt eftirlitstækni sína hér á landi sem annars staðar. Hlustunartæki heyra betur og leitarflugvélar leita betur með nýjum og fullkomnari búnaði. Við heyrðum t. d. í fréttum nú í vetur að leitarflugvél frá varnarliðinu fór á loft um miðja nótt til að leita að týndum íslenskum bát, en aðrar flugvélar gátu ekki athafnað sig fyrr en í birtu. Leitarvélin er búin nýjum tækjum til að leita í myrkri, og þarf ekki að orðlengja um þýðingu þess, enda þótt eðli leitarinnar sé hið sama. Þetta er aðeins eitt dæmi um það, hvers konar framfarir hafa farið fram innan þess hins sama ramma sem gerður var fyrir 20 árum. Þá víkur sögunni til hinna umræddu AWACS-ratsjárflugvéla sem eru höfuðdraugurinn í gjörningum Alþb. Þetta eru vissulegar mjög fullkomin tæki, enda með öllum búnaði taldar vera dýrustu flugvélar sem til eru. Þær voru framleiddar fyrst og fremst vegna þess að ratsjártæki á jörðu niðri sjá ekki yfirborð jarðar nema skamman veg vegna hnattlögunar jarðar og þess vegna er unnt að komast óséð allnærri þeim með því að fljúga lágt. Auk þess að sjá allt sem hreyfist í lofti á stóru svæði og nokkuð á jörðu niðri, en þó ekki mjög mikið, eru þessar flugvélar notaðar sem stjórnstöðvar í sambandi við það sem þær sjá. Þær hafa mikla þýðingu og e. t. v. langmesta á þéttbýlum svæðum, eins og í Mið-Evrópu, enda kom það fyrir þegar hættuástand var talið þar suður frá, að vélarnar, sem hér hafa verið, voru sendar suður þangað. Þessar vélar, sem hér hafa verið, eru tvær og hafa verið hér síðan í septembermánuði 1978, þeim sögulega mánuði. Þegar breytingar voru gerðar á vörnum Íslands fyrir 20 árum voru reistar fjórar ratsjárstöðvar, ein á hverju landshorni, og var þeim ætlað að sjá til allra flugferða, sérstaklega flugvéla sem ekki láta vita af sér, en það eru fyrst og fremst sovéskar herflugvélar. Tvær þessara ratsjárstöðva, önnur á Hornströndum, en hin á Langanesi, störfuðu þó aðeins nokkur ár. Veðurfar reyndist svo erfitt á þeim fjallastöðum, sem stöðvunum höfðu verið valdir, að þær svo gott sem fuku og voru báðar lagðar niður af þeim sökum. Skömmu eftir að ratsjárstöðin á Langanesi hætti að starfa vaknaði grunsemd um að sovéski flotinn hefði fundið að þarna var komin gloppa í varnir Íslands og gætu flugvélar flogið lágt upp að landinu svo að stöðin á Stokksnesi við Hornafjörð sæi ekki til þeirra, þannig gætu sovéskar flugvélar komist inn yfir Norðurland án þess að varnarliðið yrði þeirra vart. Það var eitt meginhlutverk AWACS-flugvélanna að bæta úr þessu. Þær sýndu fljótlega að grunur manna var réttur. Sovéskar flugvélar lögðu grunsamlega oft leið sína inn að Norður- og Norðausturlandi og voru að æfingum á þessu svæði án þess að ratsjártæki hér á landi yrðu vör við. Margar þeirra 160 sovésku herflugvéla, sem komu inn á varnarsvæði Íslands á s. l. ári, voru einmitt að æfingum á þessu svæði, en nú er betur með þeim fylgst. Allar kenningar um að AWACS-flugvélarnar hér á Íslandi séu liður í árásarkerfi eða kjarnorkuárásarkerfi eru fjarstæða. Þær geta ekki gengt neinu slíku hlutverki, miðað við að þær eru staðsettar hér á landi, og þar sem einhverjar slíkrar stjórnunar kynni að verða þörf eru aðrar flugvélar fyrir hendi. Fullyrðingar um að Keflavík sé að verða stjórnstöð bandarísks hernaðar á Atlantshafi er einnig út í hött. Leiðtogar Alþb. vita mætavel að stjórnstöð fyrir allan flota Atlantshafsbandalagsins og allar flotaaðgerðir á Norður-Atlantshafi eru í Norfolk í Bandaríkjunum og þar sitja þeir yfirmenn sem bera ábyrgð á þeim málum. Önnur stjórnstöð NATO-varna er á Suður-Englandi. Og loks er í Belgíu stjórnstöð fyrir meginland Evrópu. Hér á Íslandi er varnarlið og stjórnstöð sem nær álíka langt út og fiskveiðilandhelgin. Hún er að sjálfsögðu hlekkur í varnarkeðju Atlantshafsbandalagsins - mikilsverður hlekkur sem meira og meira reynir á eftir því sem tíminn líður. Jafnframt því, að Alþb.-menn hafa reynt að koma við hræðsluáróðri um Keflavíkurstöðina með því að telja að henni hafi verið breytt í kjarnorkuárásarstöð, hafa þeir haldið fram tveim jákvæðum hugmyndum sem frekar væri ástæða til að ræða, en það er hugmyndin um friðlýsingu Norður-Atlantshafsins og hugmyndin um sérstaka yfirlýsingu um að Norðurlönd séu kjarnorkuvopnalaust svæði. Hugmyndin um friðlýsinguna á uppruna sinn í ályktun Sameinuðu þjóðanna um friðlýsingu Indlandshafs. Þegar þær ályktanir voru gerðar fyrir meira en áratug höfðu Bretar nýlega kallað heim seinustu hersveitir sínar austan við Súez. Stórveldin höfðu engan viðbúnað við Indlandshafið allt og virðast því aðstæður hafa verið hinar ákjósanlegustu til að friðlýsa þetta mikla haf, eins og Sri Lanka lagði til. Því miður hefur öðruvísi farið. Ýmis átök á Indlandshafi, sérstaklega við Persaflóa, hafa leitt til þess, að stórveldin hafa bæði komið sér upp bækistöðvum og sent flotadeildir til þessa svæðis. Hefur þessi viðbúnaður farið svo vaxandi að vonlaust er nú talið um friðlýsingu þessa hafs í fyrirsjáanlegri framtíð. Norður-Atlantshaf er að sjálfsögðu ekki opið eða óvígbúið eins og Indlandshaf var, heldur hefur mesti herbúnaður jarðarinnar verið settur við þetta fjölfarna haf í aldir. Það er því öruggt að segja að Norður-Atlantshaf verði líklega síðasti hluti heimshafanna sem unnt verði að friðlýsa, ef vel tekst um að fara þá leið. Það kemur raunar fram í skýrslum um ráðstefnu Alþb., sem ég hef áður vitnað til, að í umr. töldu ýmsir menn friðlýsingarhugmyndina barnalega og algerlega óraunhæfa. Hugmyndin er meira að segja svo barnaleg, eins og hún er fram sett, að friðlýsingin mundi leggja niður allar stöðvar Atlantshafsbandalagsins, en hún á ekki að ná til Kólaskaga þannig að Sovétríkin mundu halda öllum herstöðvum sínum þar. Þannig hygg ég að menn geti aldrei samið um sættir milli deilandi aðila. Sömu sögu er raunar að segja um yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Hún á aðeins að ná til Norðurlandanna, þótt stórveldin hafi gnægð kjarnorkuvopna rétt hjá, bæði í Sovétríkjunum og í Þýskalandi og raunar einnig ekki langt í burtu, í Bretlandi. Jafnaðarmenn eru í öllum löndum andvígir kjarnorkuvopnum í hvaða mynd sem er og vilja draga úr framleiðslu og hugsanlegri notkun þeirra. Norrænir jafnaðarmenn eru því reiðubúnir til að ræða þessa hugmynd í víðara samhengi, en telja hana fráleita eins og hún er fram sett af kommúnistum í dag. Þá fyrst mundi hún gera verulegt gagn ef hún næði til einhvers þeirra svæða þar sem kjarnorkuvopn eru fyrir, en ekki aðeins til Norðurlandanna sem eru raunar kjarnorkuvopnalaust svæði, hvort sem menn lýsa því yfir oft eða ekki. Herra forseti. Eins og sakir standa er óhugsandi fyrir Íslendinga að gerast varnarlausir og hlutlausir. Slíkt mundi tryggja að barist yrði um landið þegar í upphafi ófriðar og þjóðin mundi lítinn frið fá fyrir ásælni stórveldanna á friðartímum. Grænhöfðaeyjar eru lítið, hlutlaust og varnarlaust smáríki, sem er eyríki á Atlantshafi eins og við. Sovétríkin sækja stöðugt að þeim og vilja fá herstöðvar, en lofa í staðinn tæknihjálp, aðallega varðandi fiskveiðar. Aeroflot, sovéska ríkisflugfélagið, er búið að fá víðtæka aðstöðu á aðalflugvelli eyjanna og sóknin í flotastöð er stöðug. Sovétríkin hafa og, að því er sagt er í margumræddum skjölum Alþb., beðið heimastjórnina á Grænlandi um leyfi til að koma upp fiskveiðimiðstöð þar í landi, og má segja að ekki hafi verið beðið lengi með ásóknina. Það eru hættutímar um þessar mundir og við verðum að sýna þá raunhæfni og þann manndóm að haga okkur eftir því. Þegar slökun var mest og menn gerðu sér vonir um raunhæfa afvopnun var fækkað í varnarliðinu um mörg hundruð manns og seglin dregin saman, eins og gert var með samningunum 1974. Nú verður að búa hús fyrir óveður sem fer því miður vaxandi, en glata þó ekki voninni um að því muni senn slota og aftur taka við ný slökun og raunhæf afvopnun.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að taka utanríkismálin á dagskrá á þessum venjulega reglulega fundartíma hér á hv. Alþingi þannig að það gefist góður tími til að fjalla um þessi mál hér. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins, heldur frekar síðar í umr., að svara ýmsum atriðum sem fram komu í ræðu hv. þm. Benedikts Gröndals og Geirs Hallgrímssonar. Ástæðurnar eru fyrst og fremst þær, að það hefur orðið að samkomulagi hjá okkur að reyna að ná tíma fyrir þingflokkana núna kl. 5, þannig að ég mun reyna að haga máli mínu í samræmi við það. Það var hins vegar mjög athyglisvert í ræðu hv. þm. Benedikts Gröndals áðan, að hann eyddi mestum tíma ræðu sinnar til þess að fjalla um skýrslur, sem fram voru lagðar á landsfundi Alþb., og í raun og veru miklu lengri tíma í þær skýrslur en hann eyddi í að fjalla um skýrslu utanrrh. sem þó er hér á dagskrá. Fagna ég því, að hv. þm. Benedikt Gröndal skuli telja ástæðu til þess og nauðsyn að fjalla um þessi plögg Alþb. með sérstökum hætti, eins og hann gerði áðan, þó hann rangtúlkaði flest og sneri út úr mörgu. Í umr. um skýrslu utanrrh. er eðlilegt að komið sé víða við í samskiptum Íslendinga við aðrar þjóðir svo og reynt að skyggnast fram og átta sig á því, hvað blasir við þjóðinni á næstu árum og áratugum, að svo miklu leyti sem það er unnt. Þá er að sjálfsögðu eðlilegt að farið sé yfir aðdraganda þeirrar stöðu í utanríkismálum sem Íslendingar eru nú í, einkum og sér í lagi að velta fyrir sér herstöðvamálinu og þróun þess, ekki síst með tilliti til þess, að fyrir fáeinum dögum var þess minnst hér í landinu að 30 ár voru liðin frá því að bandaríski herinn kom hingað á nýjan leik. Hernám Bandaríkjamanna þá var samþykkt, eins og kunnugt er, af Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. Það var samþykkt án þess að þing væri kallað saman. Þar voru aðeins kvaddir saman þm. þessara þriggja flokka sem tóku sér vald sem þeir þó áttu ekki, utan þings, til að heimila erlendu ríki herstöðvar í þessu landi. Síðan skreyta þessir flokkar sig með nafninu „lýðræðisflokkar“ af miklum hroka og mannfyrirlitningu, eins og margoft kemur fram í ummælum talsmanna þeirra hér á Alþingi í dag. Hér var vitaskuld um að ræða stjórnarskrárbrot, enda þótt Alþingi hafi verið látið samþykkja bandarísku herstöðvarnar eftir á, þ. e. um haustið þegar þingið kom saman á nýjan leik. En vorið 1951 voru það þm. sem komu saman til fundar, eftir að Alþingi hafði verið slitið, til að leggja blessun sína yfir hið bandaríska hernám. Hér var ekki um að ræða neitt annað en stjórnarskrárbrot og tilraun til að brjóta niður í þágu Bandaríkjamanna hið lýðræðislega valdakerfi á Íslandi sem grundvöllur hafði verið lagður að með stjórnarskrá okkar og með ákvörðun um stofnun lýðveldis árið 1944. Menn hafa lengi velt því fyrir sér, hvernig á því hafi staðið að Bandaríkjamenn komu einmitt á þessum tíma og einmitt með þeim hætti sem það gerðist, af hverju þeir hafi ekki lagt fram beiðni um það til Íslendinga, að þeir fengju að hafa hér herstöðvar, sem síðan hefði hlotið venjulega meðferð á Alþingi Íslendinga áður en herinn kæmi inn í landið. Þessar vangaveltur hafa raunar staðið yfir æ síðan, allt frá árinu 1951, en margt bendir nú til þess eftir upplýsingum, sem fram hafa komið úr breskum og bandarískum skjölum frá árunum 1945–1950, að bandaríski herinn og Bandaríkjastjórn hafi kosið þessa aðferð beinlínis vegna ráðlegginga frá íslenskum yfirvöldum, vegna þess að þau treystu sér ekki til þess að fallast á beiðni sem kæmi hingað eftir venjulegum leiðum. Um þetta er m. a. fjallað í frásögn af leyniskjölum breska utanrrn. frá árunum 1945–1948. Í þeim kemur fram, að það eru þrjú aðalmál sem mest ber á. Þar er fylgst í fyrsta lagi með þróun efnahagsmála á Íslandi, með stjórnmálaþróuninni og þá sérstaklega fylgi Sósíalistaflokksins og síðan er hernaðarlegt mikilvægi Íslands tengt báðum þessum málum. Í þessum skýrslum kemur fram hvernig Bretar og Bandaríkjamenn leggja á það áherslu að reyna að afla markaða fyrir fisk frá Íslandi til að koma í veg fyrir pólitísk áhrif íslenskra sósíalista. M. a. leggja bresk og bandarísk stjórnvöld á ráðin um það, að héðan verði keypt um 70 þús. tonn af fiski gagngert í því skyni að koma í veg fyrir að íslenskir sósíalistar verði aðilar að ríkisstjórn Íslands. Jafnframt kemur það fram í þessum bresku leyndarskjölum frá 1945–1948, að íslenskir ráðamenn kvörtuðu beinlínis yfir því, að Bandaríkjamenn skyldu hafa beitt þeim aðferðum að leggja fram opinbera beiðni um herstöðvar á Íslandi til 99 ára. Miklu betra hefði verið ef Bandaríkin hefðu ósköp einfaldlega tekið sér þessar herstöðvar án þess að leggja fyrst fram opinbera beiðni. Breski sendiherrann segir í bréfi sínu 2. okt. 1945 t. d. á þessa leið: „ Forsrh.“ - þ. e. íslenski forsrh. - „ætlar samt augljóslega að styðja umsóknina“ - þ. e. um bandarískar herstöðvar á Íslandi - „og sagði að miklu auðveldara hefði verið ef Bandaríkjamenn hefðu tekið einhliða ákvörðun í stað þess að biðja um stöðvarnar.“ 29. okt. segir í skeyti frá breska sendiherranum á Íslandi, Shepherd, að Ólafur Thors, forsrh. Íslands, hafi ítrekað þessa skoðun, og orðrétt segir sendiherrann, að Ólafur Thors hafi látið í ljós vonbrigði með „að Bandaríkjamenn og við hefðum ekki haldið áfram hernámi Íslands í eitt eða tvö ár í viðbót í stað þess að valda slíkri kreppu á þessu stigi“. Það kemur einnig ákaflega skýrt fram í þessum bresku leyndarskjölum, að þegar Bandaríkjamenn lögðu fram óskir um herstöðvar á Íslandi til langs tíma voru þeir auðvitað fyrst og fremst að hugsa um svokallaða öryggishagsmuni Bandaríkjamanna, en litu ekki á þetta sem ráðstáfanir til að tryggja alþjóðlegt öryggi eða frið. Það kemur beinlínis í ljós í þessum skjölum, að setið var á svikráðum við þá grundvallarhugsjón sem lá að baki stofnunar Sameinuðu þjóðanna á þessum tíma. Af þeim ástæðum fóru Bretar fram á það við Bandaríkjamenn, að þeir frestuðu því að biðja um herstöðvar á Íslandi til langs tíma þar til Ísland væri orðið aðili að Sameinuðu þjóðunum. Þetta kemur fram í þessum leyniskjölum bandaríska hersins. M. a. stendur þar á þessa leið: „Mikilvægum hagsmunum Bretlands væri fórnað með dvöl bandarískra herja í föstum herstöðvum á Íslandi. Á hinn bóginn er það aðaláhugamál stjórnar hans hátignar að Sameinuðu þjóðirnar verði árangursrík samtök. Fram hjá því verður ekki lítið, að flýtir Bandaríkjanna við að tryggja sér aðstöðu á Íslandi og einnig Azoreyjum og á ákveðnum svæðum Breta og bandamanna á Kyrrahafi áður en gengið er til alþjóðasamstarfs kunni að vekja illan bifur hjá Rússum og eyðileggja alþjóðasamstarfið um öryggi áður en á það hefur reynt.“ Á þessum tíma beittu Bandaríkjamenn og Bretar áhrifum sínum m. a. á einstaka forustumenn stjórnmálaflokkanna á Íslandi, ekki síst á forustumenn Framsfl. sem var að þeirra mati tregur í taumi að sögn breska sendiherrans á þessum árum. Segir orðrétt í einu bréfanna um þessi mál: „Því miður hefur reynst árangurslaust að fá framsóknarmenn til að ganga í þetta bandalag, því að leiðtogi þeirra“ - sem var Hermann Jónasson - „ætlar sér að nota tækifærið og fella ríkisstj. í þeirri von að geta sjálfur myndað nýja ríkisstj. Þeir“ - þ. e. bandaríski sendiherrann og Cummings - „stungu því upp á að heilladrýgst yrði að ræða málin opinskátt við Vilhjálm Þór fyrrum utanrrh., sem er einn af hæfustu og duglegustu framsóknarmönnum þrátt fyrir að hann sé ekki þm., en hann reynir nú að kljúfa flokkinn til að ætlun formannsins nái ekki fram að ganga. Ég gerði þetta því“- heldur áfram - „vegna þess að ég tel málið mikilvægt í alþjóðlegum skilningi og mun leggja á það áherslu við formann Framsfl. og talsmenn hans, að það sé ekki aðeins mikilvægt í flokkslegum skilningi þeirra að Ísland standi á krossgötu á sjálfstæðisbraut sinni frá 1944 og þetta sé stórkostlegt tækifæri fyrir formann Framsfl. til að breyta sem föðurlandsvinur og stjórnvitringur til framtíðarheilla fyrir land sitt. Hr. Þór þakkaði mér,“ segir breski sendiherrann enn fremur, „og lýsti yfir ánægju sinni vegna viðhorfa stjórnar hans hátignar, sem yrðu stuðningur í viðureign hans við aðra framsóknarmenn, og tilkynnti þá ætlun sína að nota þessi rök nú þegar í lokatilraun til að sannfæra formann Framsfl.“ Eins og kunnugt er tókst þetta ekki og niðurstaðan í afstöðu Alþingis til Keflavíkursamningsins var sú, að samningurinn var að vísu samþykktur á Alþingi, en með 32 atkv., 19 voru á móti. Á þessum árum kom beinlínis til tals, eins og ég gat lítillega um áðan, að beita þeirri hótun gagnvart Íslendingum að þeir fengju ekki aðild að Sameinuðu þjóðunum nema Bandaríkjamenn fengju hér herstöðvar. Um þetta segir breski sendiherrann t. d.: „Bandaríkjamenn höfðu uppi tilburði til að nota loforð um að styðja inngöngu Íslands í Sameinuðu þjóðirnar til að fylgja eftir beiðni þeirra um herstöðvar. Þetta náði þó aldrei langt og Ísland var formlega tekið inn í Sameinuðu þjóðirnar 2. nóv. 1946 án mótmæla.“ Hér var m. ö. o. öllum tiltækum ráðum beitt til að hafa áhrif á íslensk stjórnvöld og niðurstöðuna hér: Fiskkaupum í fyrsta lagi. Í öðru lagi áttu sér stað leynilegar viðræður íslenskra ráðamanna allt frá lýðveldisárinu 1944 við bandaríska ráðamenn um það, hvernig best væri að haga áframhaldandi hernámi landsins og um að kljúfa jafnvel einstaka stjórnmálaflokka í landinu. Þegar Bandaríkjamenn létu sér detta í hug að fara að þessu venjulega leið, með því að leggja fram opinbera beiðni um slíkt árið 1950 eða snemma á árinu 1951, voru þeir víttir af íslenskum ráðamönnum og sagt að ef þeir ætluðu sér að ná árangri í herstöðvamálinu ættu þeir einfaldlega að hertaka landið án þess að spyrja kóng eða prest áður. Það kemur einnig fram í þessum skýrslum, að beinlínis datt mönnum í hug að nota sér áhuga Íslendinga á að verða aðilar að Sameinuðu þjóðunum til að knýja það fram að bandaríski herinn fengi varanlega aðstöðu í landinu. Svona lágt var lagst á þessum tíma. Og það er fróðlegt að lesa einmitt nú, þegar 30 ár eru liðin frá bandaríska hernáminu árið 1951, ummæli, sérstaklega Morgunblaðsins, um þessi mál þar sem talað er ítrekað um samstöðu ákveðinna þriggja flokka, svokallaðra lýðræðisflokka, um herstöðvamálið. Staðreyndin er sú, að hér er fyrst og fremst um að ræða samstöðu um þögnina, þögn smánarinnar, sem umlykur upphafsár hernámsins á Íslandi, því að á sömu dögum og Íslendingar voru að fagna sjálfstæði sínu heitum og heilum huga um allt land stóðu ákveðnir menn í leynimakki við breska og bandaríska ráðamenn um hvernig ætti að koma hernámi Íslands fyrir, en ekki hvort erlendur her ætti að vera í landinu um aldur og ævi. Saga bandaríska hernámsins á Íslandi er saga um feluleik þar sem samstaða lýðræðissinnanna svokölluðu, sem Morgunblaðið kallar svo, hefur fyrst og fremst snúist um að koma í veg fyrir að almenningur í landinu fengi að vita hvaða störf það eru sem bandaríska hernámsliðið á Keflavíkurflugvelli hefur stundað. Íslendingar voru dregnir inn í NATO með þeim rökum að hernaðarinnrás frá Sovétríkjunum væri yfirvofandi og Íslendingar voru fengnir til að samþykkja bandarísku hersetuna árið 1951 þrátt fyrir mótmæli yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar á þeim sömu forsendum, að hernaðarinnrás frá Sovétríkjunum væri yfirvofandi. Þó vitum við það nú, eftir að bandarísku og bresku leyniskjölin frá árunum 1944–1950 hafa verið birt, að ástæðurnar voru allt aðrar. Ástæðurnar voru einkum þær, að Bandaríkjastjórn lagði alla áherslu á að koma í veg fyrir að íslenskir sósíalistar gætu haft áhrif hér í þessu landi, eins og lýðræðislegur réttur þeirra stóð til, og til þess að tryggja jafnframt svokallaða öryggishagsmuni Bandaríkjanna. Allt frá árinu 1951 og árinu 1949, þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið, hefur staðið yfir hörð barátta um hvort bandaríski herinn ætti að vera hér í landinu eða ekki. Alþb. og Sósíalistaflokkurinn hafa einir íslenskra stjórnmálaflokka barist gegn bandarísku hersetunni og aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Hluti annarra flokka hefur einnig stutt kröfuna um brottför bandaríska hersins. Þessi barátta er orðin löng og hún er orðin ströng. Henni verður þó að sjálfsögðu haldið áfram. Íslenskir herstöðvaandstæðingar hafa á þessum áratugum iðulega orðið að sæta því, að áhugamálum þeirra hafi miðað býsna skammt, en það breytir ekki því, að hugsjónir þeirra um friðlýst Ísland eiga engu að síður rétt á sér nú en þær gerðu í öndverðu. Staðreyndin er að eftir 1951 hefur í meginatriðum tekist að koma í veg fyrir að Bandaríkjamenn næðu hér frekari fótfestu en þá þegar varð. Það hefur þó verið reynt síðan, t. d. 1955 og 1956. Þá lá fyrir að Bandaríkjamenn höfðu áhuga á að koma sér enn betur fyrir, og þá var hafinn undirbúningur að því að koma upp nýjum herstöðvum á Íslandi. Samþykkt Alþingis í mars 1958 varð hins vegar til þess, að það var sett stórt spurningamerki við Ísland á kortum herforingjanna í Pentagon og síðan hafa Bandaríkjamenn ekki óskað eftir að fá hér fleiri herstöðvar í landinu. Bandaríkjamenn hafa beitt hér ýmsum aðferðum. Það hefur verið beitt gylliboðum af margvíslegum toga. Það er staðreynd, sem liggur fyrir, að talsverður hópur Íslendinga hefur á þessum áratugum átt margs konar viðskipti við herinn og haft af því verulega fjármuni. Ekki þarf að fara langt til að finna fjársvikamál sem stunduð hafa verið í tengslum við bandaríska herinn. Stærsta málið er þó svokallað olíumál. Marshall-féð kom þarna einnig við sögu og það hefur jafnan verið viðurkennd aðferð hjá Bandaríkjamönnum að beita ekki aðeins fortölum, heldur einnig fégjöfum til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Eitt alvarlegasta tilræði Bandaríkjamanna á þessum tíma við sjálfstæði íslensku þjóðarinnar var herstöðvasjónvarpið sem náði um tíma inn á annað hvert heimill hér á þéttbýlissvæðinu eða til um það bil þriðjungs Íslendinga að talið var. Það er einn besti áfangi herstöðvaandstæðinga á þessum árum þegar vinstri stjórninni 1971–1974 tókst að knýja fram lokun bandaríska hermannasjónvarpsins, en það er geymt, en ekki gleymt að á Alþingi Íslendinga voru þá menn sem fluttu beinlínis tillögur um að opna fyrir bandaríska hermannasjónvarpið á ný er því hafði verið lokað. Það er athyglisvert að fylgjast með því, hvernig þessum málum er háttað nú, hvernig Íslenskir aðalverktakar, sem hér voru nefndir áðan, virðast hafa rakað saman gróða af umsvifum sínum á vellinum og festa hann í steinsteypuhöllum hér í bænum og geyma á bankareikningum í stærstu ríkisbönkunum. Það er einnig athyglisvert að horfa upp á það þegar trúnaðarmenn hermangsins blygðunarlaust ganga fram fyrir skjöldu til undirbúnings prófkjörum í flokkum sínum á sama tíma og þeir gegna störfum við að selja rusl fyrir Ameríkanann hér á þéttbýlissvæðinu. Hér er margt orðið rotið og margt orðið spillt, en þó fer því víðs fjarri að baráttan gegn bandarísku herstöðinni hafi lagst niður á nokkurn hátt. Þvert á móti er það svo, að á undanförnum árum hefur mjög vaxandi hópur ungs fólks gert sér grein fyrir hvaða hætta það er sem fylgir bandarísku herstöðinni fyrir efnahagslegt og stjórnarfarslegt sjálfstæði Íslendinga og menningarlega stöðu okkar, sögu og umgengni okkar við þá arfleifð sem fyrri kynslóðir skildu eftir okkur til ráðstöfunar og varðveislu. Nú á síðari misserum hafa ný viðhorf í herstöðvamálinu skapað nýja umræðu um þessi mál. Komið hefur fram að Bandaríkjamenn eru að koma sér upp nýrri tegund búnaðar í Keflavík. Ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar ákvað að leyfa staðsetningu svokallaðra AWACS-flugvéla á Keflavíkurflugvelli, en sú ákvörðun var tekin á lokaspretti valdaferils þeirrar ríkisstj., á sama tíma og fyrirheitin um fjármögnun flugstöðvarinnar frægu voru veitt af hálfu Bandaríkjamanna. Það var upp úr 1960 eða svo, eða fyrir um það bil 20 árum, að breytingar hófust á hernaðarkerfi Bandaríkjamanna á Norður-Atlantshafi. M. a. var í þessum breytingum gert ráð fyrir möguleikum á öflugri kafbátahernaði en verið hafði áður, og þar var gert ráð fyrir að tengja hernaðarkerfi Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi beint við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjamanna. Á þessum 20 árum hefur verið unnið að því markvisst af Bandaríkjastjórn að tengja herstöðina í Keflavík við þetta kjarnorkuvopnakerfi, og það er talið með óyggjandi rökum að Keflavíkurherstöðin sé nú orðin mikilvæg stjórnstöð í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna á gjörvöllu Norður-Atlantshafi og jafnframt hafi herstöðin nú nýju hlutverki að gegna, eftir að AWACS-vélarnar komu til sögunnar, og stöðin sé í reynd einnig árásarstöð að dómi erlendra hernaðarsérfræðinga, en ekki aðeins varnarstöð eða viðvörunarstöð, eins og hefur verið haldið fram í þessum umr. Mikilvægur hlekkur í þessu heildarstjórnunarkerfi Bandaríkjanna í Norður-Atlantshafi er svokallað SOSUS-kerfi, eins og hv. þm. Benedikt Gröndal nefndi áðan. Þetta kerfi hefur verið lagt út frá ströndum Íslands og út í Atlantshafið til að gera Bandaríkjamönnum kleift að fylgjast með og stýra héðan kafbátahernaði. Annar mikilvægur áfangi þessara áætlana var koma Orion-vélanna og Phantom-flugvélanna sem í senn stunda þjónustu við kafbátakerfið og hafa auk þess búnað til að bera kjarnorkusprengjur. Allir þessir þættir hafa orðið til þess að herstöðin í Keflavík gegnir nú öðru hlutverki en áður var. Herstöðin í Keflavík er að verða eins konar miðpunktur í kjarnorkuvopnakerfinu á Norður-Atlantshafi og hún er beinn tengiliður við stjórnstöðvar hernaðarkerfis Bandaríkjanna, sem fær boð í gegnum gervihnetti Atlantshafsbandalagsins, en það var einnig ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar sem heimilaði að fjarskiptabúnaður NATO gagnvart gervitunglum yrði mjög endurbættur, en sú heimild var veitt á árinu 1977. Ég hef út af fyrir sig ekki trú á því, að þeir íslenskir ráðamenn, sem heimiluðu þennan búnað, lagningu SOSUS-kerfisins hérna út í Atlantshafið, Orion- og Phantom-vélarnar og AWACS-vélarnar, hafi gert sér að fullu grein fyrir því í öllum tilvikum hvað þeir voru að gera vegna þess að hér er um að ræða alvarlegt skref í á átt að auka hættuna á að árásir verði gerðar á Ísland. Ég hef ekki trú á að nokkrir sæmilega vel meinandi einstaklingar, jafnvel þótt þeir tilheyri þeim flokkum sem vilja styðja herstöðina hér í landinu, geti í raun með opnum augum samþykkt slíkt. Núna að undanförnu, eftir að Þjóðviljinn, þm. Alþb. og Samtök herstöðvaandstæðinga hafa tekið að gera grein fyrir þessum auknu umsvifum Bandaríkjamanna, höfum við reynt að gera ítrekaðar tilraunir til að fá hina flokkana og talsmenn þeirra til að ræða um þessi mál af verulegri alvöru. Við höfum bent á að samkv. nýjustu áætlunum stórveldanna sé núna beinlínis gert ráð fyrir að unnt verði að heyja svokallað „takmörkuð kjarnorkustríð“, og við höfum bent á að hætta sé á að herstöðin á Íslandi verði þannig útbúin að forsendur til þátttöku í slíku takmörkuðu kjarnorkustríði skapist hér á Íslandi. Við höfum ekki fengið undir þetta verulegar undirtektir meðal forustumanna hinna flokkanna, en þó hef ég orðið var við að allur almenningur í landinu gerir sér það ljóst. Jafnvel þó að þetta fólk hafi stutt NATO-flokkana gera menn sér betur og betur grein fyrir þeim háska sem hér getur verið fram undan. Það var athyglisvert í þessu sambandi, að á sama tíma og ofstækisfyllstu áróðursmenn ameríkanismans hér á Íslandi halda því fram, að herstöðin hér á landi sé einungis varnarherstöð og ekkert annað, kemur hingað til lands norskur hermálasérfræðingur, Anders Hellebust, og lætur hafa við sig blaðaviðtöl um herstöðvarnar á Íslandi og í Noregi. Anders Hellebust lauk námi við norskan herskóla og tók magisterspróf í stjórnmálafræðum, vann í skóla norska herforingjaráðsins, en hætti að þjóna norska hernum fyrir um það bil tveimur árum. Hann vinnur núna við blaðamannaskólann norska og kennir þar félagsfræði og kom hingað með stórum hópi blaðamanna sem voru að kynna sér ýmsa íslenska málaflokka. Árið 1975 birti hann úttekt á Loran C-stöðvunum í Noregi og vakti mjög mikla athygli í kosningunum í Noregi sem þá fóru í hönd. Í þessari úttekt kom fram að tilgangur stöðvanna væri að gefa siglingaleiðbeiningar til Polaris-kafbáta. Það var sett sérstök nefnd til að kanna þessar staðhæfingar á þeim tíma. Þessar stöðvar hafa einnig það hlutverk að miðla fyrirmælum til bandarískra kafbáta frá stjórnstöð í Bandaríkjunum og að sjálfsögðu geta slíkar stöðvar verið þýðingarmikil skotmörk í stríði, eitt af því sem Rússar mundu fyrst reyna að eyðileggja, segir Anders Hellebust í blaðaviðtali hér á dögunum. Síðan segir hann orðrétt í blaðaviðtali við Þjóðviljann 7. maí 1981: „Ég frétti að Íslendingar hefðu verið að deila um AWACS-flugvélarnar. Mér finnst það viðhorf rétt, að staðsetning þessara flugvéla fær Keflavíkurherstöðinni annað og meira hlutverk í hernaðarkerfi Bandaríkjanna en áður hefur verið. Hinn mikli og flókni búnaður þeirra véla er gífurlega þýðingarmikill til stjórnar og samræmingar á athöfnum flugsveita í stríði. NATO segir venjulega að hér sé um varnartæki að ræða sem fylgist með hugsanlegum árásartilburðum Rússa, en þær eru alveg eins sóknarvopn. Þær geta séð, “ eins og hann orðar það, „500 mílur inn í sovéskt land, stjórnað árásarflugsveitum og margfaldað afköst þeirra. Sumir halda því meira að segja fram, að ef Bandaríkjamenn hefðu átt AWACS-vélar í Víetnam-stríðinu hefðu þeir getað greitt Norður-Víetnam miklu þyngri högg en þeir gerðu með svipuðum árásarmætti. Þessar vélar ern svona óheillakrákur,“ segir hann, „sem sendar eru á vettvang hvenær sem eitthvað er á seyði, milli Írans og Íraks t. d. eða þá í Póllandi, þegar vélar voru sendar frá Íslandi til Vestur-Þýskalands.“ Í þessu blaðaviðtali bendir Anders Hellebust á það, að nú séu uppi ný viðhorf sem smáþjóðirnar þurfi að taka tillit til. Það sé hætta á að ófara stórveldis í einum heimshluta verði hefnt í öðrum heimshluta. Hann segir orðrétt: „Ég hef fylgst með yfirheyrslum í bandaríska þinginu, þar sem flotaforingjar hafa haft hátt um nauðsyn þess, að Bandaríkjamenn hafi sig meira í frammi í Noregshafi, byggi upp nýja herstjórnarlist sem miði að því að loka Rússa inni í Barentshafi. Þetta er ekki ný stefna. Hún hefur verið í gildi í 4–5 ár og við þessa stefnu er tengt ýmislegt það sem öryggi Íslands og Noregs er hættulegast. Það gæti gerst á þann veg að Sovétríkin og Bandaríkin lentu í árekstrum einhvers staðar annars staðar í heiminum, t. d. við Persaflóa. Eins og Harold Brown, fyrrum varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, lét uppi við International Herald Tribune gætu Bandaríkjamenn talið það skynsamlegt að mæta slíkum árekstrum með mótaðgerðum í Evrópu, jafnvel allt norður í Noregi. En með þessu móti,“ heldur hann áfram, „gætu Ísland og Noregur dregist inn í átök risaveldanna sem eiga upptök innan NATO-svæðisins, inn í stigmögnun sem e. t. v. endaði með árás Sovétmanna á Norður-Noreg í því skyni að brjótast út úr kvínni.“ Norski hermálasérfræðingurinn leggur á það mjög þunga áherslu, að það, sem varast beri í þessum efnum, sé í rauninni tiltölulega einfalt. Hann segir: „Það, sem máli skiptir, er sá útbúnaður sem Rússar telja mikilvægan og hættulegan: SOSUS-stöðvarnar, radarstöðvarnar, elektrónískar njósnastöðvar. Ef menn vilja hafa skynsamlega stefnu í varnarmálum á Íslandi sem í Noregi, skynsamlega í þeim skilningi að menn séu ekki að auka stríðshættu, þá eiga menn að beita sér gegn öllum þeim mannvirkjum og útbúnaði sem beinlínis haggar svokölluðu jafnvægi óttans í þá veru að annar aðilinn, hér Bandaríkin, fái aukna möguleika á því að greiða fyrsta högg.“ En hvernig litur staðan út hér á Íslandi og á Norður-Atlantshafinu ef bandaríski herinn færi héðan? Við Alþb.-menn höfum svarað þeirri spurningu, en hvert er svar hins norska hermálasérfræðings? Hann segir: „Því er það svo, að jafnvel þótt bandaríski herinn færi frá Íslandi, þá fer því fjarri að verið væri að opna dyrnar fyrir Rússum. Bandaríkjamenn munu alltaf eiga miklu auðveldara með að taka Ísland ef þeim þurfa þætti en Rússar, sem þyrftu að fljúga yfir ýmsar hindranir á leiðinni til Íslands meðan ekkert hindrar Bandaríkjamenn.“ Í lok þessa blaðaviðtals kemst hermálafræðingurinn svo að orði: „Eins og við vitum er mikið rætt um öryggismál í Evrópu núna. Mér hefur verið það mikið ánægjuefni að sósíaldemókratískir flokkar hafa haft frumkvæði um að endurskoða ýmis viðhorf og leitast við að byggja upp þriðja sjónarmiðið, valkost fyrir Evrópu í varnarmálum. Ég hef sérstaklega dáðst að hollensku verkalýðshreyfingunni, sem hefur haft sig mjög í frammi í þessum málum. Við höfum ekki stutt nóg við bakið á slíkri viðleitni. Sem betur fer fer þó vaxandi gagnrýni og andstaða við fyrri stefnu í Verkamannaflokknum norska. Það er mikil nauðsyn okkar tíma að finna kost sem gerir Evrópuþjóðum kleift að fá Bandaríkjamenn til meiri varkárni og hefði vissulega sín áhrif í Varsjárbandalaginu líka.“ Hér kemur hinn norski hernaðarsérfræðingur að ákaflega mikilvægum þætti í öryggismálum Evrópu um þessar mundir. Stórveldin hafa í vaxandi mæli verið að koma fyrir eldflaugum og kjarnorkuvopnabúnaði í Vestur-Evrópu og í Austur-Evrópu, sitt hvorum megin við járntjaldið sem svo var kallað í eina tíð. Það er talað um það af forráðamönnum norskra og sænskra sósíaldemókrata að hér sé í raun og veru verið að koma upp því ástandi að Evrópa geti orðið eins konar gísl stórveldanna í hernaðarátökum, að það sé hugsanlegt að heyja takmarkað kjarnorkustríð án þess að slíkt komi niður á miðstöðvum stórveldanna, Asíuhluta Sovétríkjanna ellegar á meginlandi Ameríku. Spurningin, sem Evrópuþjóðirnar standa frammi fyrir núna, er þess vegna sú, hvort þær ætla að láta stórveldin hafa sig að gíslum í þessum efnum eða hvort Evrópuþjóðirnar geta samein ast um evrópskan valkost andspænis hernaðarstefnu stórveldanna. Þessi evrópski valkostur yrði að vera í því fólginn að stíga ákveðin skref í átt til afvopnunar og friðar á þessu svæði. Í þeim efnum hefur einkum verið rætt um möguleikana á því, að ákveðin svæði og helst allt svæðið verði lýst kjarnorkuvopnalaust. Fyrir því er nú vaxandi áhugi hvarvetna. Það kemur m. a. fram í því, að Hollendingar og Danir og fleiri hafa neitað að taka þátt í auknum vígbúnaði Atlantshafsbandalagsins á þessu svæði. Raddir innan breska Verkamannaflokksins hafa gerst svo háværar að flokkurinn hefur lýst því yfir að nái breski Verkamannaflokkurinn meiri hluta á nýjan leik í því landi muni hann gera það að skilyrðislausri kröfu að Bandaríkjamenn fari burt með allar kjarnorkuvopnaeldflaugar af bresku landi. Einnig hefur komið mjög skýrt fram innan vestur-þýska Sósíaldemókrataflokksins að þar er um að ræða mjög verulegar áhyggjur vegna vaxandi hernaðarumsvifa í Evrópu. Einnig hér á landi hafa farið fram miklar umræður um þessi efni, m. a. um möguleikana á því að Norðurlöndin verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði. Auðvitað þýðir slík yfirlýsing einfaldlega það, að þau ríki, sem að henni stæðu, mundu gera með sér tiltekinn þjóðréttarlegan samning um að þau mundu ekki skapa aðstöðu fyrir kjarnorkuvopn í löndum sínum. Það hefur komið fram á hinum Norðurlöndunum mikill áhugi á þessu, og í Noregi, Danmörku og Svíþjóð er farin af stað undirskriftasöfnun þar sem þess er krafist að Norðurlöndin verði kjarnorkuvopnalaust svæði. Í þessum umræðum heyrist því haldið fram að þarna verði í raun og veru að sleppa Íslandi vegna þess fyrst og fremst að staða Íslands í þessum efnum sé svipuð og Kólaskagans í Sovétríkjunum, að með því að Ísland væri kjarnorkuvopnalaust væri raskað svokölluðu hernaðarlegu jafnvægi stórveldanna. Alþb. er þeirrar skoðunar, að þessi uppsetning mála sé í raun og veru fráleit, í fyrsta lagi vegna þess að tilgangurinn með því að lýsa því yfir að ákveðin svæði séu kjarnorkuvopnalaus, er ekki síst sá að leitast við að draga úr hernaðarumsvifum stórveldanna, og ef slíkt gæti gerst með því, að Ísland yrði aðili að slíkri yfirlýsingu, væri fólgin í því áhrifarík stefnumörkun. En í öðru lagi er þessi uppsetning mála um Norðurlöndin fjögur sem kjarnorkuvopnalaus, en ekki Ísland, Færeyjar og Grænland, fráleit af þeim sökum að með því móti er í rauninni verið að óska eftir auknu öryggi fyrir hin Norðurlöndin fjögur á kostnað eyþjóðanna þriggja. Það ætti sem sé að auka þrýsting á Ísland, Grænland og Færeyjar um geymslu kjarnorkuvopna og aukins herbúnaðar um leið og hinum Norðurlöndunum fjórum væru skapaðar friðvænlegri kringumstæður. Hér er þess vegna ekki um að ræða drengilega afstöðu á Norðurlöndunum að mínu mati, og Alþb. mótmælir henni mjög harðlega og mun koma þeim mótmælum á framfæri á Norðurlöndunum nú á næstunni. Herra forseti. Ég sé að klukkan er nú orðin 5. Þingflokksfundir hafa verið boðaðir á þessum tíma. Ég óska því eftir við hæstv. forseta að ég fái að gera hlé á ræðu minni nú og halda henni áfram kl. 6. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég var kominn þar í ræðu minni fyrr í dag að fjalla um umræður sem fram hafa farið á Norðurlöndunum og einnig hér á landi um hugmyndirnar um að lýsa Norðurlöndin kjarnorkuvopnalaust svæði,og þessar umræður hafa einnig verið hér í gangi eins og kunnug er. Yfirlýsing um Norðurlöndin sem kjarnorkuvopnalaust svæði þýðir einfaldlega að þau ríki, sem að henni stæðu, mundu gera með sér tiltekinn þjóðréttarlegan samning um að þau mundu ekki skapa aðstöðu fyrir kjarnorkuvopn í löndum sínum. Hefur komið fram á hinum Norðurlöndunum mikill áhugi á þessu, eins og ég gat um áðan, og í Danmörku, Noregi og Svíþjóð er farin af stað undirskriftasöfnun þar sem þess er krafist að Norðurlöndin verði kjarnorkuvopnalaust svæði. Ég gat um það í ræðu minni fyrr í dag að í þessari undirskriftasöfnun væri í raun og veru gert ráð fyrir að Íslandi væri þarna sleppt og það væru aðeins fjögur Norðurlandanna sem átt væri við í sambandi við þessa undirskriftasöfnun vegna þess að forvígismenn hennar legðu í rauninni Ísland annars vegar og Kólaskagann í Sovétríkjunum hins vegar að jöfnu. Ég lét það koma fram, að Alþb. er mjög andvígt afstöðunni sem þarna hefur birst, vegna þess að hún þýðir ósköp einfaldlega að það er verið að óska eftir auknu öryggi Norðurlandanna fjögurra á kostnað eyþjóðanna þriggja, þ. e. Íslands, Grænlands og Færeyja. Það ætti sem sagt að auka þrýsting á Ísland, Grænland og Færeyjar um geymslu kjarnorkuvopna og aukins herbúnaðar um leið og hinum Norðurlöndunum fjórum væru skapaðar friðvænlegri kringumstæður. Hér er þess vegna ekki um að ræða drengilega afstöðu á Norðurlöndunum að mínu mati, og Alþb. mótmælir henni mjög harðlega og hefur gert ráðstafanir til að koma þeim mótmælum á framfæri við þá sem standa fyrir nefndri undirskriftasöfnun á Norðurlöndunum. Áhuginn á að lýsa yfir, að Norðurlöndin verði kjarnorkuvopnalaus, er hins vegar ákaflega eðlilegur og hann er hluti af viðleitni, sem er á dagskrá í allri Vestur-Evrópu, að skapa samstöðu um evrópskan valkost í varnarmálum. Ég tel eðlilegt að Íslendingar hafi augun opin í þessum efnum og kanni alla möguleika til þess að Íslendingar verði einnig aðilar að þessum evrópska valkosti, ef hann finnst, vegna þess að okkur er nauðsynlegt að tryggja tengsl okkar við Evrópu og Norðurlönd enn þá betur en gert hefur verið. Það hefur komið í ljós í norrænu samstarfi á liðnum 30 árum, að þegar þar er unnið af heilum huga næst þar verulegur árangur sem hefur þýðingu fyrir allar þjóðirnar sem búa á Norðurlöndunum. Hins vegar hefur ekki tekist samstarf í varnarmálum milli þessara þjóða, því miður, þrátt fyrir mjög verulegan áhuga í þeim efnum. Nú er hins vegar að vakna skilningur á þessu sviði. Hann kom mjög greinilega fram á þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í vetur þar sem m. a. var óskað eftir að forsætisnefnd Norðurlandaráðs kannaði möguleika á að haldinn verði sérstakur fundur norrænna þm. um að Norðurlöndin verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði. Umræða um þessi mál hefur hins vegar ekki náð eins langt hér á Íslandi og skyldi. Þó eru rökin enn augljósari hér en nokkurs staðar annars staðar, vegna þess að við erum eina ríkið á Norðurlöndum sem hefur erlenda herstöð. En hérna á Íslandi hafa ákveðin öfl reynt að sporna við fótum og reynt að koma í veg fyrir að umræður um þessi mál geti haldið áfram með eðlilegum hætti. Ég leyfi mér að spyrja talsmenn þeirra stjórnmálaflokka, sem fulltrúa eiga á Alþingi núna og mæla með aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og bandarísku herstöðinni: Geta þeir ekki hugsað sér að hafin verði umræða hér í landinu á milli stjórnmálaflokkanna á einhverjum vettvangi, í utanríkismálanefnd eða öryggismálanefnd, um það, hvaða breytingar eru að eiga sér stað á herstöðinni í Keflavík og hvernig öryggi Íslendinga verður best borgið andspænis þeim breytingum og með hvaða hætti Íslendingar geti tengst þeirri umræðu um evrópskan valkost í öryggismálum sem nú er rætt um í allri Vestur-Evrópu og víðar? Ég trúi því ekki, að þeir forustumenn annarra flokka, sem hér eiga sæti á Alþingi nú, séu svo freðnir í brynju kalda stríðsins, eins og forverar þeirra voru, að þeir fáist ekki til að setjast niður til að ræða þessi mál, til að skapa víðtækari þjóðarsamstöðu um úrræði í utanríkismálum en nokkru sinni hefur skapast hér á landi. Forráðamenn þessara flokka verða að gera sér grein fyrir að sú leið, sem þeir hafa fylgt, kann að vísu að hafa stuðning nokkurs meiri hluta þjóðarinnar að því er varðar aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, en hún hefur aldrei notið stuðnings yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar. Af þeim ástæðum tel ég að þessum forustumönnum sé skylt að leita nýrra leiða í þessum efnum og kanna hvort ekki er möguleiki á miklu víðtækari samstöðu en verið hefur um þessi mál, því að hvergi í NATO-ríki hafa utanríkismálin verið jafnumdeild og hér á Íslandi. Ég er viss um að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er andvígur því, að hér séu geymd kjarnorkuvopn eða að hér sé aðstaða fyrir kjarnorkuvopn. Ég er sannfærður um að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er andvígur því, að Ísland verði gert að sérstakri skotskífu í stríði, að Ísland verði í raun og veru sá staður sem eigi að taka höggið af stórveldinu Bandaríkjunum í hugsanlegum átökum hins takmarkaða kjarnorkustríðs sem hershöfðingjar stórveldanna núna velta fyrir sér. Ég er sannfærður um að það er unnt að skapa yfirgnæfandi þjóðareiningu á Íslandi um íslenska friðarstefnu sem tekur mið af öryggi Íslendinga einna fremur en að taka í rauninni fyrst og fremst mið af hernaðarlegum hagsmunum Bandaríkjamanna, jafnvel á kostnað Íslendinga. Og ég lýsi ábyrgð á hendur þeim mönnum sem neita að vinna að þjóðarsamstöðu um úrræði í öryggis- og varnarmálum Íslendinga sem tryggja stöðu þjóðarinnar, öryggi hennar, framtíð, sjálfstæði og menningu betur en núverandi úrræði meiri hl. Alþingis gera í þessum efnum. Ég minni á í þessu sambandi að engin Norðurlandaþjóð önnur en Íslendingar hefur tekið í mál að opna fyrir dvöl erlends hers í landi sínu á friðartímum, og við skulum muna að nær 90% þeirra ríkja sem aðild eiga að Sameinuðu þjóðunum, hafa kosið að standa utan hernaðarbandalaga risaveldanna. Því er stundum haldið fram að hlutverk okkar Íslendinga sé ekki stórt eða merkilegt á alþjóðavettvangi, við séum fáir og smáir. Reynslan úr landhelgisstríðinu sýnir okkur þó að okkar framlag getur skipt sköpum, getur ráðið úrslitum um það sem koma skal. Þetta framlag getur haft áhrif á það sem stórveldin hafast að, einnig gagnvart þeim ríkjum sem eru þeim fylgispökust. Vilji stórveldin beita okkur ofríki skulum við mæta því ofríki eins og menn. En það er hins vegar ekkert annað en helber barnaskapur að láta sér detta í hug að herstöðin í Keflavík geti orðið okkur til varnar ef til styrjaldar kemur. Þvert á móti bendir flest til þess, að með þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á herstöðinni á undanförnum árum, sé hún í rauninni í fyrsta skotmáli og þannig hafi stóraukist sú tortímingarhætta sem í stríði vofir yfir. Ég minnti á það áðan, að á ríkisstjórnarárum Geirs Hallgrímssonar voru teknar mjög afdrifaríkar ákvarðanir um breytingar á eðli herstöðvarinnar hér. Keflavíkurherstöðin er nú búin sem stjórnstöð og þar með miðstöð í kjarnorkuhernaði. Til marks um þetta er ekki síst staðsetning AWACS-vélanna á Keflavíkurflugvelli. Það er álit erlendra hernaðarsérfræðinga að mestu hættusvæðin í Evrópu, komi til kjarnorkustríðs, séu annars vegar Reykjanesskaginn á Íslandi og hins vegar svæðið í kringum Murmansk í Sovétríkjunum. Hvergi í Evrópu eru AWACS-flugvélar nema hér. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir, og Íslendingar verða að átta sig á þessum staðreyndum. Ég er sannfærður um að þeir forvígismenn NATO-flokkanna, sem neita að horfast í augu við þessar staðreyndir, munu áður en langur tími liður verða í minni hluta með sjónarmið sín á Íslandi. Það er kominn tími til þess vegna að þeir opni augu sín, athugi sinn gang og skoði í alvöru, hvert þeir hafa leitt íslensku þjóðina, og að þeir endurmeti afstöðu sína í ljósi hinna nýju staðreynda. Okkar krafa hlýtur þó alltaf og ævinlega að vera sú og engin önnur en að bandaríski herinn fari úr landinu og að Ísland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu. Í skýrslu utanrrh. kemur margt fróðlegt fram, sem ekki verður farið nákvæmlega út í hér. Ég vil þó í þessu sambandi undirstrika alveg sérstaklega að í núverandi ríkisstj. er staðan þannig, að einn stjórnarflokkurinn, þ. e. Alþb., er andvígur aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og andvígur bandarísku hersetunni á Íslandi. Þetta skapar sérkennilegar aðstæður um margt í ríkisstj., en innan hennar á að vera af þessum ástæðum samkomulag um að hér verði óbreytt ástand eða „status quo“, að ekki verði um að ræða umsvif eða eðlisbreytingar á herstöðinni á þessum tíma. En vegna aðildar Alþb. að ríkisstjórnum hefur það gerst núna frá árinu 1978 að umræður um eðli herstöðvarinnar og innri gerð hennar og búnað hafa verið miklu opnari en áður hefur verið hér á landi. Þetta gerðist fyrst með stofnun svokallaðrar öryggismálanefndar samkv. málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar 1. sept. 1978. Þessi opna umræða hefur haldið áfram innan núverandi öryggismálanefndar Alþingis og innan núv. ríkisstj. Ég tel að núv. hæstv. utanrrh., Ólafur Jóhannesson, hafi átt mjög gott frumkvæði að því, að umræða um þessi mál væri opinská, en einkenndist ekki með sama hætti og oft áður af leynibruggi og pukurshætti. Ég tel að þetta sé mikilvægt þannig að þjóðin geti sem best áttað sig á því, hvaða starfsemi er um að ræða í bandarísku herstöðinni Varðandi skýrslu utanrrh. í einstökum atriðum minni ég aðeins á að eins og jafnan er margt sem vantar og maður vildi gjarnan hafa með í slíkum skýrslum. Þar er t. d. ekki sérstakur kafli um bandarísku herstöðina, sem þó væri mjög eðlilegt að hafa í slíkri skýrslu, þ. á m. um íslenska aðalverktaka, svo að ég nefni dæmi, og fleiri þætti, en eins og kunnugt er ríkir það undarlega ástand hér á landi að utanrrn. fer með öll mál á þessu svæði, einnig málefni sem önnur rn. fara með að jafnaði. Samgöngumál eru t. d. á snærum utanrrn. þarna suður frá. Vinnuverndarmál eru þar á ábyrgð utanrrn. Kjaramál eru það líka o. s. frv. Þess vegna væri ekki vanþörf á að fá allítarlegan kafla í skýrslu utanrrh. framvegis um herstöðina og það sem þar á sér stað. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega minna á að í málefnasamningi núv. ríkisstj. er gert ráð fyrir að stjórnarráðslög verði endurskoðuð. Ég tel að verkaskipting ráðuneyta að því er varðar yfirstjórnina á Keflavíkurflugvelli eigi að koma til athugunar við endurskoðun stjórnarráðslaganna og stjórnarráðsreglugerðar. Ég tel að það væri mikill fengur í því, að framvegis fylgdi skýrslu utanrrh. skýrsla um Keflavíkurflugvöll og herstöðina, framkvæmdir þar og annað sem máli skiptir, og vil ég koma þessu á framfæri hér við hv. Alþingi og hæstv. utanrrh. Ég vil þá víkja lauslega að öðrum köflum í skýrslu utanrrh. og þá fyrst að Norðurlandasamvinnunni. Norræn samvinna skipar sem áður háan sess í samskiptum okkar við aðrar þjóðir og ber okkur að leggja á það þunga áherslu. Samstarf við þessar þjóðir hefur verið náið á sviði alþjóðamála, eins og þeir þekkja sem setið hafa alþjóðlegar ráðstefnur fyrir Íslendinga. Ég tel að norrænt samstarf hafi skilað Íslendingum mjög verulegum árangri á undanförnum árum og áratugum og miklu meiri árangri en menn almennt gera sér ljóst. Ég vil koma því hér á framfæri, að það er mín skoðun að ekki sé nærri nógu vel búið að norrænu samstarfi hér á landi að því er varðar þátttöku ríkisstj. og Alþingis í þeim efnum. Ég tel að þarna þurfi að koma til meira starfslið en verið hefur, bæði varðandi þátttöku alþm. í Norðurlandaráði og eins þurfi að vera til á einum stað betra yfirlit yfir það sem einstök rn. eru að vinna í tengslum við norræna samvinnu. Hér er um að ræða svo fjölþætt og viðamikið verkefni að það er á engum stað núna unnt að fá heillegt yfirlit yfir það, að hvaða verkum er unnið. Ég tel það ákaflega slæmt og vil leggja á það mikla áherslu að í framtíðinni verði að búa betur að norrænni samvinnu hér á landi en gert hefur verið til þessa. Ég vil í öðru lagi víkja aðeins lauslega að hafréttarmálefnum. Ég tel að afstaða Bandaríkjamanna á síðustu hafréttarráðstefnu hafi í raun stefnt hinum nýja hafréttarsáttmála í stórkostlega hættu. Ég tel að hafréttarsáttmálinn, sem hefur verið í undirbúningi um margra ára skeið, sé í rauninni eitt merkasta plagg sem unnið hefur verið að á alþjóðavettvangi á undanförnum áratugum og jafnvel þó lengra væri farið aftur í tímann. Hér er reynt að skipuleggja aðgang þjóða að dýrmætum auðlindum. Ég held að þess vegna beri okkur að leggja mjög þunga áherslu á að hafréttarráðstefnunni ljúki og þar nái menn niðurstöðu sem unnt verði að taka mið af á næstu árum og áratugum. Það er ljóst að allar þjóðir, sem hafa lagt vinnu í hafréttarráðstefnuna á undanförnum árum og hafréttarsáttmálann, harma þá afstöðu sem stjórn Reagans Bandaríkjaforseta tók. Það gerum við einnig, og ég hygg að það eigi við alla flokka hér á landi. Þess vegna vil ég nú draga þetta fram og leggja á það áherslu að við látum ekki deigan síga og reynum að knýja fram lausn og niðurstöðu að því er varðar alþjóðlegan hafréttarsáttmála, og síðan skulum við leggja okkur fram um að tryggja að sáttmálinn fá sem allra fyrst staðfestingu hjá sem allra flestum þjóðum þannig að hér geti orðið um að ræða alþjóðlegan rétt til viðmiðunar. Varðandi landhelgismálið vil ég einnig leggja á það áherslu af hálfu Alþb., að við teljum að það sé nauðsynlegt að gera þeim þjóðum, sem hér hafa fiskveiðisamninga, Belgum, Norðmönnum og Færeyingum, grein fyrir því að hér er ekki um að ræða samninga sem eiga að vera í gildi um aldur og ævi. Hér er um að ræða skammtímasamninga sem gerðir hafa verið við sérstakar aðstæður þegar landhelgin var færð út á sínum tíma, en það er ekki ætlun Íslendinga og íslenskra stjórnvalda, að þessir samningar gildi um aldur og ævi, enda þótt þeir hafi verið alllengi í gildi. Sú hugmynd er stöðugt á dagskrá meðal íslenskra stjórnvalda og alþm. að þessum samningum verði sagt upp. Þetta þurfa Belgar, Færeyingar og Norðmenn að gera sér vel ljóst vegna þess að þeir geta ekki reiknað með því að þetta sé sjálfgefinn samningur um alla framtíð um fiskveiðiréttindi. Það má ekki koma til þess, að þeir geti með neinu móti litið svo á, að þeir hafi af hefð eða öðrum sögulegum ástæðum verið hér svo og svo lengi þannig að þeir geti haldið þessum réttindum um langa framtíð. Slíku er ekki til að dreifa og það þarf að segja þessum þjóðum og ríkisstjórnum þeirra afdráttarlaust. Talandi um norræna samvinnu og hafréttarmál er ljóst að við þurfum að fylgjast mjög vel með framvindu mála á Grænlandi á næstu árum. Þar fer nú fram undirbúningur að því, að Grænlendingar taki stjórn eigin mála í vaxandi mæli í sínar hendur og nú á næstunni mun þar fara fram atkvgr. um hvort þeir eigi að vera aðilar að Efnahagsbandalaginu. Það eru taldar talsverðar líkur á að því verði hafnað í Grænlandi. Við þurfum að gera okkur ljóst að við getum þurft að hefja viðræður og samninga við Grænlendinga um þau mál sem okkur eru sameiginleg í hafinu milli Grænlands og Íslands. Við verðum að vera reiðubúnir að fara út í þá samninga hið fyrsta og við þurfum að fara að undirbúa okkur undir þær viðræður sem allra fyrst. Grænlendingum þarf að vera ljóst að hér ríkir jákvætt viðhorf til þeirra og sjálfstæðisbaráttu þeirra. Varðandi Jan Mayen-málið vil ég sérstaklega leggja á það áherslu, að í þeim viðræðum, sem nú munu fara fram á næstu vikum og mánuðum um hafsbotnssvæðið, verði haldið þannig á málum að við afsölum okkur engum rétti, heldur höldum ítrasta rétti á Jan Mayen-svæðinu og gætum þess að hleypa ekki aðilum að vinnslu verðmæta eða rannsóknum á hafsbotni okkar öðruvísi en við höfum þar fullt forræði yfir. Næst vil ég nefna þann kafla í skýrslu utanrrh. sem fjallar um markaðsmál og unninn er af viðskrn. eins og venja er til. Ég tel að í rauninni séu þessi mál svo þýðingarmikil að það væri ekki óeðlilegt að fram færi um þau sérstök umræða hér á hv. Alþingi. Ég held að allt of fáir alþm. geri sér glögga grein fyrir því, hvernig markaðsmál okkar eru vaxin og hversu mikið og dýrmætt starf er unnið á því sviði. Í þessu sambandi vil ég minna á að það eru mörg mál á vettvangi viðskrn. sem ráðast með sérstökum hætti og lúta ekki í öllum tilvikum nákvæmlega sömu reglum og þau málefni sem unnin eru á vegum utanrrn. Í þessum efnum vil ég skjóta því hér að sem minni persónulegu skoðun, að ég teldi mjög óráðlegt ef farið væri út í að leggja viðskrn. niður og gera það að eins konar undirdeild í utanrrn. Þær hugmyndir hafa oft komið fram og ég vil segja það sem mína skoðun að ég væri andvígur slíku. Ég tel að viðskiptahagsmunir okkar séu þannig að við eigum að gæta þess að við getum sinnt þeim á vegum sérstaks fagráðuneytis sem hafi sérþekkingu á því sviði. Varðandi viðskiptamálin vil ég einnig koma að því, að í skýrslu utanrrh. er tíundað nokkuð nákvæmlega hvað Íslendingar hafa unnið í tollalækkunum gagnvart EFTA og Efnahagsbandalaginu, þ. e. í þeim löndum sjálfum. Hins vegar hef ég ekki tekið eftir því, að í skýrslum utanrrh. nú eða á undanförnum árum komi fram upplýsingar um hvað við höfum gefið eftir sjálfir í tollalækkunum á vörum EFTA og Efnahagsbandalagsins hingað til Íslands, en til þess að fá einhverja mynd af tollaívilnunum og hagkvæmni þeirra þarf það náttúrlega að liggja fyrir líka. Ég vil fara þess á leit við hæstv. ráðh. að upplýsinga um þau mál verði aflað áður en þessari umr. lýkur. Ég vil í sambandi við viðskiptakaflann drepa örlítið á það, að eitt meginverkefna viðskrn. á undanförnum árum hefur verið aðild og þátttaka Íslands að EFTA, Fríverslunarbandalagi Evrópu. Fríverslunarbandalagið hefur tekið mjög miklum breytingum frá því sem það var í öndverðu. Bretar eru farnir þaðan út, Danir eru farnir þaðan og aðrar þjóðir eru á leiðinni þaðan út þannig að þetta er í rauninni að vera bandalag smáríkja í Vestur-Evrópu sem eru hlutlaus eða með sérstöðu í utanríkismálum. Innan EFTA eru nú Austurríki, Sviss, Svíþjóð, Noregur, Ísland og Portúgal, auk Finnlands með sérstaka aðild. Þessi ríki eru að því leytinu lík að þetta eru allt smáríki. Þau hafa yfirleitt þannig stöðu að ekkert þeirra gæti af ýmsum ástæðum gerst aðili að Efnahagsbandalagi Evrópu. Aðeins þrjú þessara ríkja, þ. e. Portúgal, Ísland og Noregur, eru innan Atlantshafsbandalagsins. Hér er því um að ræða allsérskennilegan ríkjahóp saman kominn sem í fljótu bragði sýnist ekki eiga mikið sameiginlegt, en þegar allt kemur til alls og farið er að skoða málin nánar á þó býsna mikið sameiginlegt. Ég vil einnig láta það koma fram hér, að mín reynsla er sú, að hagsmunir Íslands, ef þeir eru bornir fram af fullri reisn með eðlilegum rökum innan Fríverslunarbandalagsins, eigi þar skilningi að mæta. Þetta segir mér reynslan af einu tilteknu máli. Þegar Íslendingar gerðu tilraun til að framlengja nokkuð aðlögunartíma sinn að Fríverslunarbandalaginu óskuðum við eftir viðræðum við bandalagið um svokallað aðlögunargjald sem yrði lagt á hér á innfluttar vörur til landsins. Mér var sagt af ýmsum mönnum, sem þekktu til og töldu sig þekkja til frá fyrri tíma innan Efnahagsbandalagsins og EFTA, að það væri útilokað að fá þetta gjald samþykkt. Eftir að íslenska ríkisstjórnin hafði gert út sendinefnd til allra höfuðborga EFTA-ríkjanna kom hins vegar allt annað í ljós. Þetta gjald var einfaldlega samþykkt innan EFTA á ráðherrafundi þess vorið 1979 þannig að á þessum vettvangi er skilningur á íslenskum málefnum ef þau eru borin fram af fullum rökum og fullum þunga. Það sýnir reynslan frá þessum tíma. Um viðskiptamálin mætti margt segja að öðru leyti. Það þarf auðvitað að gæta þess í þeim efnum, að við verðum ekki um of einum háðir. En það þarf einnig að gæta þess að íslensk stjórnvöld láti ekki hrekja sig til fljótræðisverka í viðskiptamálum vegna pólitískrar ofstækisöldu sem ríður yfir í landinu af og til í ýmsum málum. Í þessum efnum vil ég alveg sérstaklega nefna olíumálin. Árið 1979 lá þáv. ríkisstj. og ég sérstaklega sem viðskrh. hennar undir stórfelldum árásum stærsta blaðs landsins, einkamálgagns Geirs Hallgrímssonar, vegna olíuviðskiptá Íslands við Sovétríkin. Þessi viðskipti hafa staðið um áratugaskeið og þau hafa í heild verið okkur hagstæð. Þau hafa skilað okkur góðum olíuvörum, það hefur verið um að ræða örugga afhendingu á vörunum og verðið hefur yfirleitt ekki verið slæmt. Þegar olíuverð fór hækkandi á árinu 1979 var þess hins vegar krafist af ákveðnum öflum hér í landinu, að Íslendingar rifu niður þessi gömlu og traustu viðskiptasambönd sín við Sovétríkin. Því var að sjálfsögðu hafnað af mér sem þáv. viðskrh. og núv. viðskrh. hefur að sjálfsögðu hafnað slíku líka því að enginn viðskrh. mundi nokkurn tíma, ef hann ætlaði að gæta skyldu sinnar, fallast á önnur eins úrræði og þau sem lögð voru til af Morgunblaðinu sumarið 1979 í olíumálum. Engu að síður fór það svo, að menn töldu skynsamlegt að miða við að Íslendingar hefðu möguleika á olíuinnkaupum frá fleiri ríkjum en Sovétríkjunum einum. Þess vegna voru gerðir samningar við breska olíufélagið BNOC. Staðan í þeim efnum er hins vegar sú, að eftir að þeir samningar voru gerðir, en þeir virtust í fyrstu, miðað við hið háa Rotterdam-verð, vera tiltölulega hagstæðir, en í þessum BNOC-samningum er miðað við svokallað mainstream-verð, kemur í ljós núna að þetta verð er mun hærra en verðið á rússnesku olíunni á Rotterdam-markaðinum. Það er ekki allt sem sýnist. Þetta mál gefur alveg sérstakt tilefni til að staldra við og vara stjórnvöld, hver sem þau eru, við því að láta undan ofstækisbylgjum sem skella yfir öðru hverju í málum af þessum toga. Ég er þó sannfærður um að þessi skrif Morgunblaðsins á sínum tíma um olíumálin gerðu mjög verulegt ógagn og þau sköpuðu mjög erfitt ástand fyrir þá stjórn sem þá sat, og enn þá erfiðara var ástandið fyrir þær sakir að innan þáv. ríkisstj. var ekki mjög sterk samstaða um þessi mál frekar en önnur, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Ég tel að í olíumálum þurfum við að haga okkur þannig að höfuðatriðið sé öryggið, annað atriðið sé verðið og í þriðja lagi þurfum við að tryggja að við höfum aðgang að fleiri en einum aðila í þessum efnum. En umfram allt eigum við ekki að láta hræða okkur til flýtisverka á þessu sviði fremur en öðrum. Á öðrum sviðum viðskiptamála okkar má segja að í heildina tekið hafi gengið tiltölulega vel á undanförnum árum. Markaðir hafa yfirleitt verið allgóðir. Það hefur auðvitað gengið misjafnlega vel að selja landbúnaðarafurðir og verðið fyrir þær hefur ekki verið mjög hátt. Fiskurinn hefur hins vegar yfirleitt verið rifinn út. Það hefur ekki hlaðist hér upp mikið upp í birgðum nema skamman tíma og þá fyrst og fremst vegna þess að við höfum fiskað meira en áður í miklum aflahrotum. Við hófum að vísu orðið fyrir nokkrum áföllum um tíma, eins og í Nígeríu fyrir nokkrum árum þegar skreiðin seldist ekki og hlóðst upp í mörg misseri. Engu að síður og þrátt fyrir góðan árangur á ýmsum sviðum á undanförnum árum er ljóst að markaðsstarfsemi okkar er ekki nægilega virk. Hér vantar miklu virkari markaðsstarfsemi. Sendiráð okkar þurfa að vera ötulli í þessum efnum og rn., bæði atvinnuvegaráðuneytin og viðskrn., þurfa að brjótast um í markaðsmálum meira en gert hefur verið. Þau þurfa að reyna að skyggnast inn í framtíðina, ekki aðeins hina næstu, heldur einnig hina fjarlægari framtíð, og átta sig á því, hvar eru möguleikar fyrir Íslendinga til þess að brjótast inn með sínar vörur. Við búum við mikla sérstöðu. Okkar vandi er meiri en annarra vegna þess að við liggjum langt frá hinum þéttbýlu stóru mörkuðum á meginlandinu. En þar á móti kemur að ýmislegt höfum við sem ætti að vera tiltölulega auðvelt að koma á framfæri á þessum sama markaði. Eins og sakir standa má hins vegar ekki mikið út af bera. Þá getur blasað hér við verulegur efnahagsvandi sem skekur allt þjóðfélagið efnahagslega og pólitískt á örstuttum tíma. Við megum ekki láta innanlandsástand okkar vera í höndum annarra með þessum hætti. Þess vegna þurfum við að vera miklu virkari, duglegri og ötulli og umfram allt frjórri í markaðsstarfsemi en við höfum verið á undanförnum árum. Ég vil þá einnig víkja sérstaklega að kaflanum í skýrslu utanrrh. um þróunarsamvinnu. Þar er gerð glögg grein fyrir þeim verkefnum sem unnið hefur verið að á vegum Aðstoðar Íslands við þróunarlöndin á undanförnum árum, og þeim framlögum sem Íslendingar hafa veitt vegna jarðhitadeildar Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Hins vegar finnst mér að í skýrsluna skorti nokkurt yfirlit yfir aðra þætti í þeirri starfsemi sem kölluð eru þróunaraðstoð Íslendinga. Það, sem ég á sérstaklega við, eru framlög Íslendinga til Alþjóðaframfarastofnunarinnar, IDA, sem eru t. d. á þessu ári um 30% af heildaraðstoðinni eða 2760 millj. kr. af 9242 millj. kr. Þá vil ég einnig í þessu sambandi nefna stofnfjáraukningu í IRDD, sem er stofnun á vegum Alþjóðabankans og er 900 millj. kr. árið 1978 og þá ríflega þriðjungur af aðstoðinni það ár. Ég held að nauðsynlegt sé að fá á Alþingi yfirleitt nánari upplýsingar um hvernig þessum fjármunum er varið. Þá væri fróðlegt að fá gleggra yfirlit um aðra þætti mála, þ. e. það sem kallað er „önnur aðstoð - reglubundin framlög“ í skýrslu utanrrh., þar sem um er að ræða Alþjóðabarnahjálparsjóðinn, matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, Aðstoð Sameinuðu þjóðanna við Palestínuflóttamenn, Flóttamannaráð Íslands, Namibíusjóð Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðanefnd Rauða krossins og Suður-Afríkusjóð Sameinuðu þjóðanna. Ég tel að það sé nauðsynlegt að gleggri upplýsingar um þessa þætti gætu legið fyrir. Sjálf aðstoð Íslands við þróunarlöndin, sem er sú tala sem yfirleitt er fjallað um hér og gerð grein fyrir í skýrslum utanrrh., er t. d. á árinu 1981 ekki nema um helmingur af aðstoðinni allri. Árið 1980 er hún að vísu meiri eða um 2/3, árið 1979 er hún hins vegar aðeins 710 millj. af 3931 millj. kr. Ég vil í sambandi við þetta vekja sérstaka athygli á því, að þessi liður, Aðstoð Íslands við þróunarlöndin, hefur margfaldast frá því sem áður var. Þessi liður var á árinu 1978 400 millj. kr., árið 1979 nam þessi liður 710 millj. kr., árið 1980 nam þessi liður 6022 millj. kr. og árið 1981 4757 millj. gkr. Á þessu ári, 1981, er því um að ræða um það bil tólfföldun í krónutölu frá árinu 1978. Þetta er auðvitað sá þáttur sem langmestu máli skiptir í þróunaraðstoð af hálfu Íslendinga, og ber að leggja áherslu á að auka við hann á næstu árum. Hinir liðirnir, sem eru tíndir þarna til, eru ýmist föst framlög ellegar liðir eins og Alþjóðaframfarastofnunin, IDA, sem ekki er gerð sérstaklega grein fyrir í skýrslum utanrrh. á undanförnum árum né heldur í þessari skýrslu. Herra forseti. Ég vil að lokum endurtaka þakkir mínar til hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur hér lagt fram, og leggja áherslu á að núv. ríkisstj. leggur áherslu samkv. stjórnarsáttmála sínum á framkvæmd sjálfstæðrar íslenskrar utanríkisstefnu. Í þessu sambandi ber að leggja megináherslu á þátttöku Íslands í Sameinuðu þjóðunum og Norður(andaráði og að styrkja þátttökuna á þessum vettvangi. Þetta eru þau meginatriði sem hafa ber í huga við framkvæmd utanríkisstefnu á vegum núv. ríkisstj. Þetta eru þau meginatriði sem utanrrh. hlýtur að starfa eftir jafnframt þeim grundvallaratriðum í stjórnarsamstarfinu sem ég minnti á fyrr í ræðu minni varðandi herstöðvamálið. Ég tel þó að sú umræða, sem hefur hafist um herstöðvamálið á undanförnum misserum, hafi opnað hugi þúsunda og aftur þúsunda Íslendinga þannig að í náinni framtíð megi gera sér vonir um að miklu víðtækari og heilli samstaða náist um öryggis- og varnarmál Íslendinga en verið hefur á síðustu 30 árum, eftir að hin bandaríska utanríkisstefna varð að sumu leyti ráðandi í hugum forráðamanna NATO-flokkanna hér á landi. Það er athyglisverð og alvarleg staðreynd, að í engu NATO-ríki hefur verið og er jafndjúpstæður og víðtækur ágreiningur um utanríkisstefnuna og hér á Íslandi. Þessa staðreynd verða NATO-öflin hér, í Alþfl., Sjálfstfl. og Framsfl., að viðurkenna og móta stefnu sína og störf samkv. því. Baráttan um þverrandi auðlindir heimsins fer nú stöðugt harðnandi og fjöldi mannkyns tvöfaldast á fáum áratugum. Viðbúnaður ríku þjóðanna andspænis þessum staðreyndum hefur því miður oft verið aukinn vígbúnaður. Innrásin í Afganistan og ástandið í El Salvador er til marks um viðbrögð stórveldanna. Alvarlegri ófriðarblikur eru nú á lofti en oft áður. Ískaldur hægri vindur fer um sali á alþjóðaráðstefnunum og samskipti þjóða líða fyrir stríðsæsingar og þvergirðingshátt. Auðlindastríðið leiðir af sér vaxandi vígbúnað og pólitískar mótsetningar verða stöðugt skarpari milli ríkra þjóða og fátækra. Ný viðhorf blasa við og í ljósi þeirra er okkur brýnt að endurmeta stöðuna og leita að nýrri og farsælli braut til friðar og öryggis. Horfurnar eru nú alvarlegri en verið hefur um langt skeið, sagði hæstv. utanrrh. áðan. Um það eru væntanlega allir flokkar á Íslandi sammála þrátt fyrir allt og þeim ber að haga sér samkvæmt því.



Herra forseti. Við höfum nú hlýtt á hæstv. félmrh. halda langa ræðu. Undir lok ræðunnar sagði hæstv, ráðh. ýmislegt málefnalega. Ég get tekið undir ýmislegt af því sem hann sagði í þeim kafla ræðu sinnar. Að vísu sló út í fyrir honum þegar hann fór að tala um olíumálin og vildi halda því fram, að Morgunblaðið og Sjálfstfl. hefðu viljað rífa niður, eins og hann orðaði það, olíuviðskiptin við Sovétríkin. Auðvitað eru svona hugarórar ekki svaraverðir því að það, sem hefur verið stefna Sjálfstfl. í þessum málum, er einmitt að tryggja öryggi þjóðarinnar sem best í þessum efnum og leggja ekki öll egg í sömu körfu. En það var í fyrri hluta ræðunnar og alllangt fram eftir sem hæstv, félmrh. var að ræða um varnarmálin. Þar ætla ég ekki að fara að rekja núna einstök atriði sem hæstv. ráðh. talaði um. En það verð ég að segja, að harla einkennileg sagnfræði var það sem hann vildi halda að þingheimi þegar hann var að skýra frá því sem hefði skeð í þessum málum fyrir 30–40 árum. Það er furðuleg ástríða á þessum hæstv. ráðh. að allt, sem hann tíndi til, voru amerískar nótur sem áttu að segja hver hefði verið saga málanna hér á Íslandi. Það var ekki vitnað í einn einasta íslenskan stjórnmálamann um þessi efni. Ekki einu sinni Einar Olgeirsson var nægilega góður í þessu efni. Hæstv. ráðh. kom með ýmsar upplýsingar sem - ég verð að segja fyrir mitt leyti - ég hef ekki heyrt áður. Ég hef ekki heyrt það áður, sem hæstv. ráðh. sagði, að Bandaríkin hefðu gert að skilyrði fyrir því, að við fengjum stuðning þeirra við inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar, að þeim væru veittar herstöðvar hér á landi. En við vitum það í sambandi við inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar, að þá vildu kommúnistar gefa út stríðsyfirlýsingar og gera okkur að hernaðaraðilum í þeim yfirlýsta tilgangi, sem þeir sögðu, að við fengjum aðgang að Sameinuðu þjóðunum. Það virðist ekki hallast á þá Kana og kommúnista í þessum efnum. En ég hef þó allan fyrirvara á sagnfræði hæstv. félmrh. um hina bandarísku herstöð sem hann segir að hafi verið krafist hér á landi fyrir inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar. Ég gæti haldið áfram að telja ýmis efni upp, en ég ætla að neita mér um það að þessu sinni. Mig langar til að ræða um annað sem mér finnst þarflegra. Það er annars furðulegt með hæstv. félmrh. og þá kommúnista yfirleitt, að þegar þeir eru að ræða sérstaklega um varnarmál eru þeir alltaf að tala um að þeir hafi meiri hluta þjóðarinnar með sér í þessum efnum eða séu að fá meiri hlutann. Ég verð að vísu að viðurkenna að það er nokkur framför frá því þeir töluðu um þjóðina á Þórsgötu og áttu alla þjóðina. Þeir gera þó ekki tilkall til þess nú. Meginþráðurinn í því, sem hæstv. félmrh. var að segja um varnarmálin, var að varnir landsins væru fjörráð við þjóðerni og sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. En það var ekki nóg með þetta, heldur lagði hæstv. ráðh. áherslu á að svo slæmt sem ástandið hefði verið áður í þessum efnum væri það hálfu verra núna. Það hefði verið að breytast nú á síðustu misserum, það hlutverk sem varnarstöðinni væri ætlað. Ef það er að breytast spyr ég: Hvaða þátt á þessi hæstv. ráðh. í því og flokkur hans? Þessi ráðh. hefur setið í ríkisstj. mestallan tímann frá því 1978. Kemur þessum ráðh. til hugar að það sé boðlegt að leggja það fyrir þingheim, sem hann er að gera, að íslensku þjóðinni stafi bráður voði af þeim breytingum sem hafa orðið að hans mati á herstöðinni á undanförnum misserum og hann hlýtur að bera ábyrgð á, ef satt er? Ég vil að lokum segja við hæstv. ráðh.: Hann á ekki nema einn kost í þessu efni ef hann vill vera sjálfum sér samkvæmur. Það er að segja af sér, hætta að bera ábyrgð á ríkisstjórnum sem hann segir að hafi setið að völdum meðan slíkar skelfilegar breytingar hafi orðið að hans mati. Hæstv. ráðh. er ekki viðræðuhæfur um þessi efni nema mönnum sé ljóst að honum sé alvara. Hér dugar ekkert minna. Hér er um alvörumál að ræða. Ég vík þá að ræðu hæstv. utanrrh. Ég vil taka undir þakkir til hans fyrir þá skýrslu sem hann hefur hér lagt fram um utanríkismál. Hæstv. ráðh. sagði í inngangsorðum sínum fyrr í dag að utanríkismálin væru þýðingarmikil fyrir allar þjóðir og líka fyrir okkur Íslendinga. Auðvitað er þetta rétt. Það verður aldrei lögð of mikil áhersla á þetta því að það er, eins og ráðh. sagði, að ýmsu leyti og á hverjum tíma komið undir gangi heimsmálanna hver örlög okkar sem þjóðar verða. En hvernig rækjum við hlutverk okkar í utanríkismálum? Jú, það er gott og nauðsynlegt að hafa umr. eins og hér eru og fá skýrslu eins og þá sem utanrrh. hefur hér gefið. En í þessu sambandi verðum við að leggja áherslu á starf okkar í þeim alþjóðasamtökum sem við erum aðilar að því að það er ekki síst á þeim vettvangi sem við getum haft áhrif í utanríkismálum. Það er á vettvangi eins og Sameinuðu þjóðunum, Evrópuráðinu, Norðurlandaráðinu o. fl., o.fl. Nú ætla ég að takmarka mál mitt við starf okkar í einum af þessum alþjóðasamtökum. Ég ætla að víkja nokkrum orðum að starfi okkar á síðasta ári í Evrópuráðinu. Ég þarf ekki að flytja inngangsorð um það, hvað aðild okkar að Evrópuráðinu er þýðingarmikil fyrir okkur og sá vettvangur sem við höfum í Evrópuráðinu. Ég flutti við síðustu umr. um utanríkismál ítarlega ræðu um það efni. En ég vil nú með fáum orðum víkja að því helsta sem ég tel frásagnarvert af störfum Evrópuráðsins á síðasta starfsári þess. Ég vil taka það fram, að í stjórnmálaumræðum og afskiptum Evrópuráðsins eru alþjóðamálin alltaf ofarlega á baugi, svo sem öryggis- og samvinnumál, og nú hefur öryggis- og samvinnuráðstefnan í Madrid verið mjög mikið rædd á þessum vettvangi. Það hefur verið rætt um ástandið og gerðar ályktanir varðandi Miðausturlönd, Afganistan, ástandið í Tyrklandi og víðar. Um einstaka málaflokka þykir mér rétt að skýra frá að Evrópuráðsþingið samþykkti á síðasta starfsári sínu ályktun sem er mjög umfangsmikil og fjallar um hina ýmsu starfsemi Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD. Í félags- og heilbrigðismálum voru gerðar sérstakar tillögur til ráðherranefndar Evrópuráðsins, þar sem kveðið var á um frekari samræmingu milli aðgerða ríkis annars vegar og bæjar- og sveitarstjórna hins vegar með það fyrir augum að draga úr fátækt. Þingið lét frá sér fara álit um viss framkvæmdaratriði varðandi félagsmálasáttmála Evrópu en Ísland er aðili að félagsmálasáttmála Evrópu sem er einn af helstu sáttmálum Evrópuráðsins. Það gerðist fyrir nokkrum árum. Í landbúnaðarmálum skeði það, að gerð var samþykkt um að vinna að því að komið yrði á fót sérstakri heimsráðstefnu sem hefði það verkefni að endurskipuleggja starfsemi á sviði landbúnaðar og þróun í sveitum. Þá þykir mér rétt að víkja að máli sem okkur er sérstaklega skylt. Á janúarfundi Evrópuráðsins var fjallað sérstaklega um fiskveiðimál. Af því tilefni var Steingrími Hermannssyni sjútvrh. boðið að ávarpa þingið. Flutti hann ræðu um fiskveiðimál þegar skýrsla um framtíð fiskveiða í Evrópu var til umræðu. Hann svaraði og fsp. Var gerður góður rómur að máli ráðh. Í þessum umræðum tóku þátt allir fulltrúar Íslands á þinginu þannig að íslensk viðhorf og sjónarmið komu mjög fram í þessum umræðum. En þingið samþykkti tillögu þar sem skorað er á ráðherranefnd Evrópuráðsins að stuðla að mótun hagnýtrar fiskveiði- og fiskverndunarstefnu. Jafnframt er kveðið á um aðgerðir til að hamla á móti mengum úthafa og vatna og aðgerðir til aukinna rannsókna. Þá lagði þingið áherslu á betri samræmingu á stefnu Efnahagsbandalagsríkjanna í fiskveiðimálum og þeirra ríkja í Evrópuráðinu sem ekki eru aðilar að Efnahagsbandalaginu. Ég skal ekki frekar vera hér að rekja einstök mál, en vísa til skýrslu fulltrúa Íslands á 32. þingi Evrópuráðsins frá apríl 1980 til jan. 1981 sem lögð hefur verið fram hér á Alþingi fyrir nokkru. Þó er það eitt mál sem varðar Evrópuráðið sem ég tel rétt og skylt að koma hér sérstaklega inn á. Á undanförnum mánuðum hefur Tyrkland verið í sviðsljósinu, ekki síst á vettvangi Evrópuráðsins. Í þessum umr. hefur ekki verið minnst á þetta mikilvæga mál. Tyrkland er eitt af aðildarríkjum Evrópuráðsins og varðar því ráðið sérstaklega. Það er valdataka hersins 18. sept. s. l. undir forustu Evrin hershöfðingja sem Evrópuráðið hefur látið til sín taka. Á septemberfundi Evrópuráðsins s. l. haust var fjallað ítarlega um ástandið í Tyrklandi, en herforingjastjórnin var þá nýbúin að taka völdin. Fulltrúar tyrkneska þingsins, sem þá var nýbúið að leysa upp, tóku þátt í þessum fundi. Af tólf fulltrúum Tyrkja á þinginu mættu þó aðeins fjórir. Á þessum fundi Evrópuþingsins var samþykkt ályktun þar sem þingið lýsti yfir að það líti valdatöku hersins í Tyrklandi alvarlegum augum. Bent var á að með því að leysa upp þingið og banna starfsemi stjórnmálaflokka jafnframt því að setja hömlur á starfsemi verkalýðshreyfingarinnar hafi verið skapað ástand þar í landi sem ekki væri samrýmanlegt ákvæðum um stofnskrá Evrópuráðsins. Þó að vitað væri að á síðustu mánuðum hefðu verið brotalamir á framkvæmd lýðræðisins í Tyrklandi og mannhelgi hefði verið ábótavant yrði að hafa í huga að hvers konar ráðstafanir til að bæta þar úr yrðu að grundvallast á lögum og rétti. Tekið var fram í ályktun þingsins að grundvallarskilyrði fyrir aðild að Evrópuráðinu væri að staðið væri við yfirlýsingar herforingjastjórnarinnar um að fljótlega yrði komið á lýðræði í landinu. Lögð var áhersla á að valdataka hvaða borgaralegs aðila sem væri eða hernaðaraðila, sem hefði í för með sér afnám lýðræðis, af hvaða ástæðum sem væri, samrýmdist ekki þeim grundvallarhugsjónum sem Evrópuráðið byggði á. Á þessum fundi var skorað á núverandi ríkisstjórn Tyrklands að gera tilteknar ráðstafanir: 1. Að virða ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu um mannréttindi. 2. Að láta lausa án tafar alla lýðræðislega kjörna stjórnmálamenn sem hefðu ekki gerst alvarlega brotlegir við lög fyrir 12. sept. 1980. 3. Að vinda bráðan bug að því að lýðræði megi á ný verða komið á fót með þeim hætti m. a. að leyfð verði frjáls starfsemi stjórnmálaflokka, verkalýðssamtaka og annarra lýðræðislegra samtaka jafnframt því sem tryggt yrði tjáningarfrelsi í landinu. Á janúarfundi Evrópuráðsins í jan. s. l. var lögð fram skýrsla sem austurríski íhaldsþm. Ludwig Steiner hafði gert um ástandið í Tyrklandi, en Steiner hafði ásamt spánska sósíalistaþm. Yanez-Barnuevo farið á vegum Evrópuráðsins til Tyrklands til að kynna sér ástandið þar. Skýrsla þessi er byggð á upplýsingum og athugunum sem þeir félagar gerðu í þessari för sinni til Tyrklands sem farin var í jan. s. l. Í skýrslu þessari er tekið fram að allir, sem þeir félagar töluðu við í Tyrklandi, hafi sérstaklega óskað eftir að ræða ástandið, eins og það var fyrir 12. sept. 1980, á þeim grundvelli að það væri ómögulegt að skilja ástandið núna án þess að athuga ástæðurnar fyrir valdatöku hersins. Tekið er fram að menn hafi ekki greint á um hvert hafi verið hið raunverulega ástand í landinu fyrir 12. sept., þó að þeir menn, sem viðræður voru við, hafi ekki verið sammála um ástæðurnar fyrir valdatöku hersins og hverjir hafi borið ábyrgð á henni. Allir viðmælendur lögðu áherslu á þá staðreynd, að hryðjuverk hafi herjað landið á síðustu mánuðum fyrir valdatökuna. Gagnvart þessari hryðjuverkastarfsemi hafi ríkisstjórn Demirels, sem þá var við völd, raunverulega verið varnarlaus. Annað atriði, sem sagt var nauðsynlegt að hafa í huga til skilnings á núverandi ástandi, var að starfsemi löggjafarþingsins fyrir 12. sept. hefði verið lömuð. Það hefði valdið því að þingið hafi reynst ófært um að gegna skyldum sínum. Ekki einungis hefði því ekki tekist að kjósa forseta lýðveldisins eftir að það hefði verið meira en 100 atkvgr. um forsetakjör frá 25. mars 1980, heldur hefði einnig verið ómögulegt að fá samþykkta nauðsynlega löggjöf sem ekki hefði þolað bið. Löggjafarþingið hefði verið óstarfhæft af því að tveir helstu stjórnmálaflokkar landsins, Réttlætisflokkurinn og Lýðveldisflokkurinn, hefðu neitað að hafa nokkurt samband um úrræði til lausnar. Jafnframt þessu hafði upplausn fylgt í stjórnsýslukerfi landsins, embættismannakerfi, lögreglu o. s. frv. Tekið er fram að lýsing sú, sem gefin er á ástandinu fyrir valdatöku hersins og byggð er á viðtölum við fólk í landinu, fari saman við þá lýsingu sem gefin hafi verið af Evrin hershöfðingja í fyrstu yfirlýsingu hans eftir valdaránið. Í skýrslu þessari, sem ég vitna hér til, er tekið fram að bæði herforingjarnir og hin nýja ríkisstjórn þeirra hafi ítrekað lýst yfir þeirri fyrirætlun sinni að tryggja að Tyrkland taki aftur upp lýðræðislega stjórnarhætti. Greint er frá því, að bæði forsrh. og utanrrh. landsins hafi fullvissað sendimenn Evrópuráðsins um þetta. Allir, sem þeir hafi talað við um þetta atriði, hafi án undantekningar lýst yfir trausti á heilindum hershöfðingjanna og ríkisstjórnarinnar í þessu efni. Hins vegar kveðast þeir ekki hafa fengið nákvæma tímasetningu fyrir því, hvenær lýðræði yrði komið á fót né hvaða skilyrðum yrði áður að fullnægja til þess að svo yrði gert. Aftur á móti lýsa stjórnvöld því yfir, að afturhvarf til lýðræðisins mundi eiga sér stað í tveim áföngum. Fyrri áfanganum yrði náð með baráttu gegn hryðjuverkum og útrýmingu hryðjuverkastarfsemi. Aðspurður hafi forsrh. lýst því yfir, að útrýming hryðjuverkastarfsemi þýddi að lögð yrðu að velli samtök hryðjuverkamanna sem ættu upptök sín og störfuðu í landinu sjálfu. Aðeins þegar það hefði verið gert teldi ríkisstjórnin vera mögulegt að snúa sér að því sem lýtur að öðrum áfanganum, sem fólginn er í því að koma á aftur þingræði í landinu. Þetta mundi fela í sér að sett yrði á fót stjórnlagaþing sem falið yrði það hlutverk að setja landinu nýja stjórnarskrá, kosningalög og lög um stjórnmálaflokka. Í skýrslunni er tekið fram að engar sérstakar yfirlýsingar sé að hafa um hvenær stjórnlagaþingið yrði kallað saman né hvernig það yrði skipað. Einungis hafi verið ítrekað það, sem Evrin hershöfðingi hefur þegar sagt opinberlega, að hann mundi tilkynna í lok ársins 1981 hvenær stjórnlagaþingið yrði kallað saman. Allir þeir, sem sendimenn Evrópuráðsins komu að máli við, voru sammála um að almenningsálitið í Tyrklandi stæði með núverandi ríkisstjórn og treyst væri fullkomlega fyrirætlunum hennar um að snúa aftur til lýðræðisins. Þetta hafa þeir bæði eftir ráðherrum í ríkisstjórninni og foringjum stjórnmálaflokkanna, þar með töldum Demirel og Ecevit, þ. e. forsrh. og formanni stjórnarandstöðunnar þegar valdarán hersins átti sér stað. Þessi stuðningur almennings er sagður að mestu leyti byggjast á verulegum árangri hinnar nýju ríkisstjórnar í baráttunni gegn hryðjuverkastarfsemi. Til skýringar á þessu eru gefnar raunhæfar og átakanlegar lýsingar á því hræðilega öryggisleysi sem tyrkneskir borgarar urðu að búa við vegna skefjalausra hryðjuverka sem áttu sér stað fram til valdatöku hersins. Tekið er fram að þó stjórnmálaforingjarnir telji almenningsálitið styðja núverandi ríkisstjórn réttlæti þeir ekki valdatöku hersins í sjálfu sér. Í þessari ferð sinni til Tyrklands kynntu þeir Ludwig Steiner og Yanez-Barnuevo sér sérstaklega ásakanir um misþyrmingar á föngum sem Amnesty International hefur haft uppi gegn tyrkneskum yfirvöldum. Stjórnvöld viðurkenndu að það hefðu átt sér stað misþyrmingar, en sögðu að ábyrgðin á þeim lægi hjá einstökum lögreglumönnum eða lögregluforingjum. Var sagt að rannsókn hefði farið fram á hverju einstöku tilviki, sem kært hefði verið yfir, og hinum seku hefði verið refsað. Taka þeir sendimenn Evrópuráðsins fram að viðmælendur þeirra hafi verið sammála um að það væri ekki stefna ríkisstj. að beita fanga misþyrmingum. Þá taka þeir fram sérstaklega að allir, sem við hafi verið rætt, hafi lýst yfir að dómstólar landsins væru í störfum sínum óháðir ríkisstjórninni. Í skýrslu þeirri, sem ég hef hér vikið að, er greint nánar frá ýmsum atriðum varðandi ástandið í Tyrklandi sem of langt mál yrði að rekja hér. Það skal þó tekið fram, að þar er greint frá að menn í Tyrklandi hafi áhyggjur af því, hver muni verða afstaða Evrópuráðsins og sérstaklega þings Evrópuráðsins gangvart Tyrklandi. Allir, sem haft hafi verið tal af, hefðu lagt áherslu á að aðgerðir, sem fælu brottrekstur Tyrklands úr Evrópuráðinu í sér, mundi verða lítið á sem fullkomlega óréttlætanlegar af tyrknesku stjórninni og miklum meirihluta þjóðarinnar. Slíkar aðgerðir mundu hafa alvarlegar afleiðingar á þann veg að almenningsálitið í Tyrklandi mundi snúast gegn Vesturlöndum. Það mundi efla áhrif þeirra minni hluta í landinu sem væru að vinna að því að fjarlægja Tyrkland löndum Evrópu. Stjórnvöld bentu á að fyrir 12. sept. s. l. hefði lýðræðinu verið svo komið, að mikilvægustu mannréttindi, eins og rétturinn til lífsins og rétturinn til þess að þurfa ekki að hlíta ómannúðlegri og niðurlægjandi meðferð, hefði verið einskis virtur af hryðjuverkasamtökum sem hefðu tekið til sinna ráða vegna vanmáttar framkvæmdavaldsins. Var lýst þeirri von, að þingmenn Evrópuráðsins vildu skilja að valdataka hersins hefði verið eina svarið við þessu óbærilega ástandi. Þess var vænst, að þm. Evrópuráðsins treystu því, að ríkisstjórnin mundi koma lýðræði á fót. Þess var vænst, að þeir skildu jafnframt að of mikill hraði í þessum efnum, án þess að vegið væri að rótum þeirra orsaka sem leitt hefðu til hins óbærilega ástands sem orðið var fyrir valdatöku hersins, mundi ekki leysa neitt og gæti jafnvel verið til hins verra. Sumir tóku fram að aðild Tyrklands að Evrópuráðinu mundi verða stöðug hvatning til hersins um að koma lýðræði á sem fyrst. Ef Tyrkland væri útilokað úr samfélagi lýðræðisríkja Evrópu mundi herinn telja sig frjálsari að aðhafast það sem hann vildi. Það segir í skýrslu þessari að lokum, að bæði ríkisstjórnin og aðrir menn sem talað hafi verið við, vænti þess, að Evrópuráðið sýni skilning og jafnframt hjálpi Tyrklandi til að ná því að endurreisa fullkomlega lýðræði í landinu. Með samþykkt sinni í janúar s. l. fól þing Evrópuráðsins stjórnmálanefnd ráðsins að halda áfram að fylgjast vandlega með þróun innanlandsmála í Tyrklandi. Þá var þess óskað, að fastaráð ráðsins kynnti sér ástand mála, og hinn 26. og 27. mars s. l. hélt fastanefnd ráðsins fund þar sem gefin var skýrsla um þróun mála í Tyrklandi frá því í janúar. Þar kom fram að ekki hefur orðið nein veruleg breyting eða nein umskipti á ástandinu eins og það var í lok janúar. Ekki liggja neinar nýjar upplýsingar fyrir um tímasetningu eða þau skilyrði sem nauðsynleg eru talin til að lýðræði verði tekið upp á ný í landinu. Beðið er eftir að fá nákvæmar upplýsingar og án tafar um þau atriði sem eru enn óljós. Ekki eru enn neinar upplýsingar um hvert vald stjórnlagaþingsins verður né með hverjum hætti tillaga til nýrrar stjórnarskrár verður borin undir þjóðina. Mér hefur þótt rétt að gefa Alþingi skýrslu eða gera Alþingi grein fyrir ástandi mála í Tyrklandi. Tyrkland er ásamt Íslandi aðili að Evrópuráðinu. Það varðar því Ísland hverju fram vindur í Tyrklandi í því ástandi sem þar er nú. Vandi Evrópuráðsins gagnvart Tyrklandi og allra aðildarríkja Evrópuráðsins er annars vegar sá, að samkv. stofnskrá ráðsins er það skilyrði fyrir aðild að því, að lýðræðislegir stjórnarhættir ríki í viðkomandi landi og mannréttindi séu virt. Hins vegar vilja menn halda í þá von, að senn verði endurreist lýðræði í landinu, en brottrekstur úr Evrópuráðinu mundi torvelda og seinka þeirri þróun. Það er þess vegna sterkur vilji innan ráðsins til að gera ekkert í bili sem dregið geti úr líkum fyrir því að lýðræði verði endurreist í landinu. Það er sterkur vilji innan ráðsins fyrir því að víkja Tyrklandi ekki úr þessum samtökum, a. m. k. fyrst um sinn. En ekki er hægt að útiloka þann möguleika að Tyrklandi verði vikið úr Evrópuráðinu. Í þessu sambandi er vert að minnast þess, að þegar herforingjarnir tóku völdin í Grikklandi árið 1967 hafði það þær afleiðingar að Grikklandi var vikið úr Evrópuráðinu. Það er talið fullvíst að sú ráðstöfun hafi í raun og veru stuðlað að því, að lýðræði var síðar endurreist í Grikklandi. Þessum sjónarmiðum hefur verið lýst af hálfu Evrópuráðsins, m. a, á blaðamannafundi sem de Koster, forseti Evrópuráðsins, hélt hér í Reykjavík í mars s. l. þegar hann kom hingað í heimsókn. Ég tel fyrir mitt leyti að varast beri að gera nokkuð sem getur torveldað endurreisn lýðræðis í Tyrklandi, því sé ekki rétt að rasa um ráð fram um að vísa Tyrklandi úr Evrópuráðinu. Hins vegar er það mín skoðun, að ekki sé útilokað að til þess ráðs verði að grípa, og svo kann að fara að það verði á næstunni gert út um hvort til þess kemur. Herra forseti. Í þessu efni er þýðingarmikil sú meðferð sem Tyrklandsmálin fá nú á næstu dögum á því þingi Evrópuráðsins sem hófst í dag. Dómsmrh. (Friðjón Þórðarson): Herra forseti. Skylt er að þakka hæstv, utanrrh. fyrir fróðlega og glögga skýrslu um utanríkismál sem er til umr. á þessum degi. Það eru engin tök á því nú að ræða skýrslu þess lið fyrir lið, hún er margþætt og efnismikil, en rétt er að minnast á nokkur atriði skýrslunnar, örfá, og umræðu þá er út af henni hefur spunnist, þó að ég hafi því miður ekki haft tök á því að hlusta á allar ræðurnar í heild. Herra forseti. Í fyrstu ætla ég að leyfa mér að hafa yfir stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens um utanríkismál o. fl. eins og hún birtist í stjórnarsáttmálanum frá 8. febr. 1980 og raunar eins í inngangi að skýrslu hæstv. utanrrh.: „ Ríkisstj. leggur áherslu á að framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu. Í því sambandi verði þátttaka Íslendinga í starfi Sameinuðu þjóðanna og Norðurlandaráðs sérstaklega styrkt. Ríkisstj. mun beita sér fyrir samningum við Norðmenn til þess að tryggja fiskveiðiréttindi Íslendinga á Jan Mayen-svæðinu og fullnægjandi vernd fiskstofnanna þar. Jafnframt verði hafsbotnsréttindi Íslendinga á svæðinu tryggð. Öryggismálanefndin hraði störfum sínum og geri reglulegar áfangaskýrslur um störf sín. Áætlanir um flugstöð á Keflavíkurflugvelli verði endurskoðaðar og ekki ráðist í framkvæmdir við hana nema með samkomulagi allrar ríkisstj. Undirbúið verði öflugt átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Athugað verði, hvort rétt sé að breyta því skipulagi, að utanrrn. hafi yfirstjórn allra málaflokka á Keflavíkurflugvelli.“ Það ætti að vera afar auðvelt öllum venjulegum mönnum, hvort sem þeir eru stjórnarsinnar eða stjórnarandstæðingar, að skilja og átta sig til fulls á því, hvað í þessari yfirlýsingu felst. Jafnframt er hægt að bera hina yfirlýstu stefnu saman við þá stefnu sem ríkisstj. hefur fylgt í raun fram á þennan dag. Um það geta menn greinilega lesið í hinni yfirgripsmiklu skýrslu hæstv. utanrrh. Vænti ég þess, að við þann lestur verði flestir glaðir og ánægðir, a. m. k. þeir sem aðhyllast þá öryggisstefnu sem Íslendingar hafa mótað og fylgt frá fyrstu dögum lýðveldisins til þessa dags í utanríkis-, öryggis- og varnarmálum og lýsir sér gleggst í nánu samstafi við helstu frænd- og vinaþjóðir sem meta frelsi og mannréttindi öllu ofar í heimi hér, enda skortir ekki á það að hæstv. utanrrh. sé vottað fullt traust úr ýmsum áttum fyrir staðfesta og traust fylgi við þessa mótuðu stefnu. Hér skal aðeins einn vitnisburður nefndur af þessu tagi. Í ályktun flokksráðs og formannaráðstefnu Sjálfstfl., sem haldin var í Reykjavík dagana 29. og 30. nóv. 1980, stendur svohljóðandi málsgrein: „Flokksráðstefnan og formannafundurinn fagnar því, að fylgt er þeirri stefnu í öryggis- og varnarmálum sem Sjálfstfl. mótaði á fyrstu árum lýðveldisins og flokkurinn hefur síðan staðið vörð um.“ Þessi ályktun var samþykkt af öllum fundarmönnun á þeirri ráðstefnu, að því er ég best veit. Það er ekkert launungarmál, að einn flokkurinn í ríkisstj., Alþb., hefur sérstöðu að því er þennan málaflokk varðar. Hitt eru gleðitíðindi, þó að hæstv. utanrrh. teldi sig ekki geta sagt mörg slík í sinni ræðu, að meginþorri íslensku þjóðarinnar er farinn að líta á utanríkis-, öryggis- og varnarmál sem ein hinna allra mikilvægustu mála sem varða lands- og þjóðarhag. Það er sannarlega ánægjuefni að leitast skuli vera við að lyfta þessum málum yfir hið venjubundna dægurþras og ræða þau af rósemi og festu svo sem vera ber og oft hefur verið minnst á að gera þyrfti. Að því er snertir samstarf Íslendinga við þjóðir þær, sem hafa skipað sér í Atlantshafsbandalagið, get ég fyllilega tekið undir orð hæstv. utanrrh. í ræðu hans áðan, að hafi þörf verið á að taka þátt í NATO-samstarfi áður fyrr sé sú þörf enn brýnni nú. Hæstv. utanrrh. gat þess í ræðu sinni, að ekki væri vanþörf á að skýrsla um samstarf Norðurlandaþjóðanna yrði gefin og rædd sérstaklega. Í þessu efni er ég honum alveg sammála. Þetta samstarf á langa og merka sögu að baki, eins og nýlega kom greinilega fram á 29. ársþingi Norðurlandaráðs sem haldið var í Kaupmannahöfn í marsbyrjun. Þessi samvinna frænda- og nágrannaþjóða á Norðurlöndum hefur vakið alheimsathygli. Til þeirrar samvinnu er oft vitnað sem fyrirmyndar á alþjóðlegum vettvangi. Mætti margt um hana segja, en verður að bíða betri tíma þar sem mér skilst að alþm. séu almennt sammála um að stytta mál sitt á þessu sólríka síðkvöldi. Sem dæmi nefni ég aðeins að innan fárra daga verður fundur haldinn í Helsingfors í nefnd þeirri sem hefur það hlutverk að fjalla um réttarstöðu Færeyja, Grænlands og Álandseyja í norrænu samstarfi og er undir forustu dómsmrh. Svíþjóðar. En ljóst er að samstarf áðurnefndra Norðurlandaþjóða í heild hefur þegar látið margt gott af sér leiða og mun svo verða framvegis ef rétt er á spilum haldið. Hv. 1. og 4. þm. Reykv. ræddu í hófstilltum ræðum í dag um mörg athyglisverð efni, sem fjallað er um í margnefndri skýrslu utanrrh., og hæstv. félmrh. rakti efni breskra leyniskjala frá árunum 1945–1948 allan þann tíma sem mér gafst kostur á að hlýða á mál hans. Ekki skulu aths. gerðar við ræður þessar í einstökum greinum að þessu sinni þó fróðlegt væri að gera þær nokkru nánar að umtalsefni. Það er deginum ljósara að Íslendingum ber að ástunda gott samstarf og ábatasöm skipti við allar þjóðir heims, eftir því sem atvik standa til hverju sinni, og styðja fátækar þjóðir eftir megni. Jafnframt ber þeim að framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu. Hin aldna hlutleysisyfirlýsing frá 1918: „Ísland lýsir yfir ævarandi hlutleysi sínu og að það hafi engan gunnfána“ - er okkur engin vörn lengur þó að ýmsir ágætir menn reyndu að halda dauðahaldi í hana í lengstu lög. Við verðum að taka þátt í samstarfi þjóðanna og fylgjast vel með framvindu mála eins og aðrir sem eiga heimili sitt við fjölfarna þjóðbraut. Þó að allt virðist á stundum með kyrrum kjörum á yfirborðinu er hin kalda undiralda söm við sig á öllum tímum. Ég tel hyggilegast og réttast að fylgja framvegis sem hingað til í meginatriðum öryggisstefnu þeirri sem hinu unga íslenska lýðveldi tókst að móta í öndverðu og reynst hefur okkur á þann veg að við getum bærilega við unað.