Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég mæli hér fyrir till. til þál. um friðarfræðslu, sem er 184. mál í Sþ. á þskj. 328. Meðflm. mínir eru hv. þm. Eiður Guðnason, Guðmundur Bjarnason, Guðrún Helgadóttir, Gunnar G. Schram, Helgi Seljan, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín Halldórsdóttir, Kristín S. Kvaran, Páll Pétursson, Salome Þorkelsdóttir, Sigríður Dúna Kristmundsdóttir og Stefán Benediktsson. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntmrh. að hefja undirbúning að frekari fræðslu um friðarmál á dagvistunarstofnunum, í grunnskólum og framhaldsskólum landsins. Markmið fræðslunnar verði að glæða skilning á þýðingu og hlutverki friðar og rækta hæfileika til þess að leysa vandamál án ofbeldis og leita friðar í samskiptum einstaklinga, hópa og þjóða.“ Sameinuðu þjóðirnar voru settar á stofn árið 1945 eftir síðari heimsstyrjöldina og var meginmarkmið þeirra að varðveita frið og öryggi á alþjóðavettvangi. Í stofnskrá sinni einsettu þær sér enn fremur að stuðla að friðsamtegri sambúð milli þjóða á grundvelli jafnréttis og sjálfsákvörðunarréttar. Jafnframt að koma á fót alþjóðasamstarfi til að leysa vandamál af efnahagslegum, félagslegum, menningarlegum eða mannúðartoga spunnin og að gegna hlutverki miðstöðvar til að samræma aðgerðir þjóða til að ná þessum sameiginlegu markmiðum. Ég tel víst að mönnum hafi þótt friðurinn langþráður en brothættur og vandmeðfarinn eftir sex ára mannskæða styrjöld, sem lauk með því að tveimur kjarnorkusprengingum var varpað á Japan. Eftir að þessum vopnum hafði verið beitt var eins og aldrei yrði aftur snúið til þess ástands sem ríkti áður en slík vopn höfðu verið notuð. Hryllingur og örvænting síuðust smám saman inn í hugskot æ fleiri kvenna og karla, líkt og síðbúin áhrif geislavirkni, eftir því sem vitneskja um tortímingargetu vopnanna varð meiri. Og fólk spurði sig hvort stjórnendur hefðu nú loks gengið of langt með því að styðja uppfinningu og beitingu vopna sem eðlis síns vegna mundu gera seinni heimsstyrjöldina að þeirri síðustu. Árið 1945 virtist þetta mögulegt. En menn sinntu ekki aðvörunum eða voru of ómeðvitaðir um afleiðingarnar. Tækifærinu til að byggja heilvita heim á fyrstu árunum eftir lok heimsstyrjaldarinnar var glatað og hver þjóðin fylgdi á hæla annarrar niður hina hálu braut til glötunar. Hver á fætur annarri vígbjuggust þær á ný og þær sem gátu komið sér upp kjarnorkuvopnum í þeirri trú að það tryggði stöðu þeirra, án tillits til eðlis þessara vopna, og í krafti þeirra viðhorfa að beita megi sömu hernaðarlist um kjarnorkuvopn og hefðbundin vopn, hafa stjórnvöld síðan sankað að sér sívaxandi vopnabirgðum í þeirri von að fleiri vopn tryggðu meira öryggi. Þess vegna búum við nú á barmi hyldýpis og við okkur blasa meiri ógnir en mannkynið hefur nokkru sinni horfst í augu við. Veröld okkar má líkja við sjúkan mann og eitt af einkennum sjúkdóms okkar er hinn bráðsmitandi eiginleiki að eignast óvini og síðan að óttast hvað þeir óvinir geti gert okkur. Fyrrum óvinir verða bandamenn, gamlir bandamenn verða óvinir. Vopn eru notuð í æ ríkara mæti til að stjórna samskiptum milli ríkja og hafa verið notuð í hinum mörgu bardögum, stríðum og styrjöldum sem háð hafa verið síðan 1945. En kjarnorkuváin hefur vakið fólk til meðvitundar um það að leiðtogar þess, hvort sem þeir eru hernaðarsérfræðingar, ábyrgir stjórnmálamenn eða ráðamenn ríkjanna, hafa ekki lengur stjórn á þeim vopnabirgðum sem þeir hafa fjárfest í. Þeir eru læstir inni í vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins og virðast ekki eygja leið til undankomu eða úrlausnar. Ef gáð er að yfirlýsingum þeim er leiðtogar stórveldanna hafa gefið s. l. 20 ár má finna margendurteknar og ítrekaðar athugasemdir um það hve hræðileg, hættuleg og ónothæf kjarnorkuvopn eru í raun og veru. Slíkum vopnum megi aldrei beita. Þetta hafa þeir haft á orði, bæði austan hafs og vestan mann fram af manni. Þetta er í orði, en hvað er á borði? Þrátt fyrir allar þessar yfirlýsingar hafa þeir keppst við mann fram af manni að láta smíða æ hræðilegri, hættulegri, markvissari, kraftmeiri, dýrari og sífellt ónothæfari kjarnorkuvopn. Það er eins og mönnum sé ekki sjálfrátt. Eru þeir fangar martraðar eða getur það verið að það sé einhver ávinningur af því að halda hæfilegri úlfúð gangandi í trausti þess að hún verði hamin? Getur það verið að einhverjir, bæði austan hafs og vestan, hagnist á því að ala á ótta manna, virkja eðlislæga tortryggni og ótta sem býr í brjóstum mannanna og beina þeim að ákveðinni óvinaímynd, Bandaríkjagrýlunni fyrir austan og Rússagrýlunni fyrir vestan? Það væri þá ekki í fyrsta sinn sem grýla hefur verið notuð á mannanna börn til að hræða þau til hlýðni. Og grýturnar nærast á óttanum og óvinaímyndin er nauðsynleg til að réttlæta vígbúnaðarkapphlaupið. Eisenhower Bandaríkjaforseti sagði fyrir rúmum 20 árum, með leyfi forseta: „Við verðum að vera á varðbergi gegn því að hergagnaiðnaðurinn nái óréttlætanlegum áhrifum, hvort sem slíkt verður af ásetningi eða ekki. Möguleikinn á óheillavænlegri valdatilfærslu er og mun verða fyrir hendi. Við skulum ekki ganga að neinu sem vísu.“ Stórveldin tvö hafa bæði fallið í þá gildru sem blind tæknihyggja býr börnum sínum. Hvort um sig framleiðir vopn sem gera vopn hins aðilans úrelt. Í væntingu þessa reyna báðir að framleiða vopn sem tryggja þá gegn þessari fyrningu en gefa yfirburði. Þessum ferli tæknilegra landvinninga er síðan viðhaldið af hagsmunaaðilum á sviðum efnahags, skriffinnsku og hernaðar. Vígbúnaðarkapphlaupið skapar verkefni fyrir opinber og einkafyrirtæki og veldur skriffinnskuþenslu í hernaðarmálaráðuneytum og vopnasmiðjum. Það er viss tregða í kurteislegum og varfærnum samræðum fólks að ræða um fjárhagslegan ávinning vígbúnaðarkapphlaupsins. Getur það verið að eitthvað sem er svona fjandsamlegt lífi, eitthvað sem ber í sér sæði hörmungarinnar, útrýmingarinnar, stjórnist af gróðasjónarmiðum einstaklinga, fyrirtækjasamsteypa eða stjórnaraðila ríkja? En fjármagnsspámenn og aðrir slíkir fræðingar eru ekki svona bældir og feimnir. Þeir segja viðskiptavinum sínum óspart og ótvírætt frá vænlegum fjárfestingarhorfum fyrirtækja vegna vaxandi skerfs á fjárlögum til hergagnaiðnaðar og ráðleggja samkvæmt því. Það er mælikvarði á það vægi sem hagsmunir fjármuna og skriffinnsku geta haft í þessum efnum að þeir geta fangað svo hugi þeirra manna sem þessir hagsmunir höfða til að þeir hugsa ekki um endanlegar afleiðingar, hugsa ekki dæmið til enda. Það er líkt og raunveruleikamat þeirra sé skert, eins og tjald sé dregið fyrir framtíðina, og þeir láta sér nægja ágóða dagsins í dag, en leiða ekki hugann að því að brauðið í dag er dauði þeirra og barna þeirra á morgun. Það er líkt og tengslin hafi rofnað milli huga og hjarta, sami skortur, sama brenglun og hjá vísindamanninum sem fer í vinnuna sína á morgnana og uppgötvar hvernig má koma 10 kjarnaoddum fyrir á einni sprengju í stað sex, fer síðan heim, minnir börnin sín á að bursta tennurnar, býður þeim góða nótt með kossi, elskar konuna sína og sofnar ánægður með afrek dagsins, án nokkurrar hugsunar sem setur framtíðaröryggi fjölskyldu hans í samhengi við eigið dagsverk. En stórveldin eru tvö og bæði eiga þau hlut að máli. Við tilheyrum vestari heildinni, þar sem umræða er opnari og upplýsingar auðfengnari. Þess vegna er okkur eðlilegra að vísa til þeirra, draga ályktanir af þeim og reyna að hafa áhrif á gang mála þar. Við vitum minna um þau öfl sem ráða vopnaiðnaði í Sovétríkjunum en þótt þar ráði aðrar ytri aðstæður eru ástæðurnar samsvarandi. Við vitum að þar er notuð grýla sem nærist á ótta og miðar að því að treysta valdakerfi. Bæði stórveldin hafa svo endanlega almenna en samt áhrifamikla ástæðu til að viðhalda vígbúnaðarkapphlaupinu, en það er trúin á það að verið sé að varðveita efnahagslegt, pólitískt og félagslegt kerfi. Og þau skulu vernduð, að því er virðist, hvað sem það kostar. Með því að safna vopnum og beita sífellt flóknari og hættulegri hernaðartækni reyna menn að verja lífshætti og hagkerfi, en í stað þess að varðveita þau dregur vígbúnaðarkapphlaupið úr styrk þeirra og veikir þau, veikir þau með því að rýja þau fjármagni og draga þannig úr umsvifum þeirra og síðan með því að ógna tilvist þeirra. Ef til kjarnorkuátaka kemur, hvort heldur það verður vegna tæknimistaka, slysni, reiði, stundarótta eða af ásettu ráði, þá verður ekki um neitt hagkerfi að binda. Óbeisluð kjarnorkustyrjöld mundi deyða hundruð milljóna manna á augabragði. Siðmenningin og hagkerfin yrðu lögð í rúst og framtíð þeirra sem kynnu að lifa af fyrstu hryðjuna væri ótrygg ef nokkur. Heilbrigðisstéttirnar eða það sem eftir væri af þeim yrðu hjálparvana og gætu á engan hátt veitt nauðsynlega aðstoð. Slík óbeisluð kjarnorkuátök yrðu ekki sambærileg við nein vistfræðileg áföll skráðrar sögu okkar og mundu skilja eftir valdbeittan lífheim, jörð eitraða af geislavirkni. Ef það yrðu einhver börn til að erfa þessa jörð þá væru þau ekki öfundsverð af því að langtíma áhrif kjarnorkusprenginganna mundu sjá til þess að menga þau með geislavirkni. Í sannleika sagt, ef við lítum á allt það sem við vitum og miklu fremur á allt það sem við vitum ekki um áhrif margfaldra kjarnorkusprenginga, þá er rík ástæða til að óttast um framtíð mannlífs á þessari jörð. Ég minntist áðan á þá viðleitni stórveldanna að reyna að ná yfirburðum á sviði kjarnorkuvopna. Slíkt er tóm blekking. Svonefnda yfirburði hvað varðar tölu eða gerð vopna er ekki hægt að nýta til hernaðarsigurs. Óvinur sem væri minnimáttarkjarnorkuveldi gæti samt gjöreyðilagt andstæðing sinn, þann sem hefði yfirburðina. Sú staðhæfing að annar hvor aðilinn geti verið undir eða ofan á, sé kominn fram úr eða hafi dregist aftur úr í kapphlaupinu um kjarnorkuvopnin hefur ekkert gildi lengur, enga skynsemi eða glóru. Kjarnorkuvopn eru ekki lengur nothæf sem tæki til að ná skynsamlegum pólitískum markmiðum. Eyðileggingarmáttur þeirra vopnabirgða sem Bandaríkin og sovétríkin eiga nú er langtum meiri en mögulegur fjöldi skotmarka beggja aðila. Því er það blekking að fleiri kjarnorkuvopn af hvaða tagi sem er gefi nokkra hernaðarlega eða pólitíska yfirburði. Við getum ekki dáið nema einu sinni. Ég hef minnst á það mannvit sem helgað er hergagnahönnun og það fjármagnsstreymi sem rennur til vígbúnaðar. Það hlýtur að vera svipað hjá báðum stórveldunum en við höfum miklu minni upplýsingar um Sovétríkin en Bandaríkin. Því vitna ég til þeirra síðarnefndu í trausti þess að svipað gildi um báða aðila. Á s. l. áratug eyddu Bandaríkin hundrað milljörðum Bandaríkjadollara í varnarmál á hverju ári, þ. e. um 1000 milljörðum á gengi dollarsins eins og það var skráð 1976. Það er erfitt að gera sér raunhæfar hugmyndir um slíkar risaupphæðir, en þær má annaðhvort nota til vopnakaupa eða einhvers annars, eins og að styrkja atvinnuvegi landsins, t. d. iðnað. Það er ekkert launungarmál en mikið áhyggjuefni í Bandaríkjunum að samkeppnisaðstaða þeirra í iðnaði á heimsmarkaðnum hefur orðið mun lakari á s. l. árum en t. d. Vestur-Þjóðverja og Japana. Þó eru hráefni og orkulindir Bandaríkjanna ríkulegri en beggja þessara landa. Meginmunurinn er sá að Japan og Vestur-Þýskaland hafa notað fjármagn sitt til að byggja upp atvinnuvegi eins og iðnað en Bandaríkin hafa notað mikinn hluta síns fjármagns í hernaðaruppbyggingu. Á s. l. áratug notuðu Bandaríkin 5–8% af vergri þjóðarframleiðslu til hernaðar á hverju ári, en Þjóðverjar 3–4% og Japanir minna en 1%. Er þess skemmst að minnast að Íslendingar hafa nýlega sent nefnd manna til að kynna sér iðnaðaruppbyggingu í Japan. Í þessu sambandi langar mig til að vitna í orð bandaríska hagfræðingsins John Kenneth Galbraith sem segir, með leyfi forseta: „Eigum við ekki að spyrja okkur enn einu sinni: Höfum við Bandaríkjamenn styrkt stöðu okkar í heiminum með því að samþykkja hnignun iðnaðar okkar? Þegar umframgeta vopna til eyðingar er jafnmikil og nú, getum við þá byggt upp styrka stöðu iðnaðar með því að fjárfesta í enn meiri umframgetu? Myndum við ekki sýna skynsemi ef við a. m. k. og í hinum íhaldssamasta skilningi hvettum til vopnatakmarkana sem myndu leyfa okkur að nota meira af fjármagni okkar til að bæta færni og hæfni á sviði iðnaðar? Ég höfða ekki til friðarsinnaðra hugsjóna heldur til hagsýnnar sjálfshyggju. Ég get ekki ímyndað mér að svarið geti vafist fyrir neinum.“ Svo mæltist þessum bandaríska hagfræðingi. En Bandaríkjamenn eru ekki einir um eyðsluna. Þar koma Sovétríkin líka til og enn önnur þjóðríki leggja lóð sín á vogarskálarnar til að koma eyðslu heimsins til hernaðar upp í a. m. k. 1 millj. dollara á mínútu. Hugsið ykkur hvað mætti gera fyrir þennan blessaða heim okkar fyrir eina milljón dollara á mínútu. Má ég nefna nokkur dæmi. 80% af öllum sjúkdómum jarðarbúa eru taldir eiga rót sína að rekja til skorts á hreinu drykkjarvatni. Þriggja vikna hernaðarútgjöld gætu útvegað heilnæmt drykkjarvatn handa öllum jarðarbúum. Fyrir áratug dóu 2 millj. manna árlega úr bólusótt. Með því að verja 300 millj. dollara til bólusetninga tókst að útrýma þessum erkióvini mannsins á nokkrum árum. Þessar 300 millj. mundu samsvara 5 klukkustunda hernaðarútgjöldum heimsins. Hernaðarútgjöld í hálfan dag mundu nægja til að útrýma malaríu. Hugsið ykkur alla sjúkdómana sem við kunnum læknisráð við í dag og gætum losað okkur við. Og hvað með mannvitið og fjármagnið sem flytja mætti frá hernaði yfir í rannsóknir á sjúkdómum eins og krabbameini? Hver mundi ekki vilja losna við það? Og hvað með hungrið, atvinnuleysið og ólæsið? Um 900 millj. manna eru ólæsar, um 600 millj. atvinnulausar og um 600 millj. manna eru vannærðar eða líða hungur og tugir millj. barna deyja úr hungri á ári hverju. Þannig er það bæði togstreitan á milli austurs og vesturs og líka misréttið, sem ríkir á milli norðurs og suðurs á jörð okkar, sem ógnar framtíð mannanna. Og hvað með jörðina okkar, heimilið okkar allra, sem þjáist af þurrkum, uppblæstri jarðvegs, gróðureyðingu og uppskerubresti? Hvað með auðlindaþurrðina og mengunina sem fer sívaxandi í lofti, láði og legi vegna rányrkju okkar sem stjórnast af skammsýni? Ég vil í þessu sambandi nefna skýrslu sem gerð var af bandarískum vísindamönnum að beiðni Carters Bandaríkjaforseta og heitir „The Global 2000 Report to the President“. Þessi skýrsla greinir frá því ástandi sem búast má við í heiminum árið 2000 ef engin stefnubreyting verður meðal þjóða. Er þar einkum hugað að fólksfjölgun, auðlindum og umhverfisvernd. Þessar niðurstöður eru vægast sagt ógnvænlegar og gefa til kynna möguleika á veraldarvandamálum af gífurlegri stærðargráðu ef ekkert verður að gert. Tilhneiging þessarar þróunar bendir eindregið til vaxandi álags á öll lífkerfi jarðarinnar þannig að grundvallarþörfum æ fleiri einstaklinga verði ekki sinnt og lífkerfi jarðarinnar sjálf eru í hættu vegna þess hve lífsskilyrði þeirra verða stöðugt lélegri. Umhverfisvandamál, sem varða andrúmsloft, drykkjarvatn, ástand sjávar og gróðurs, nema ekki staðar við landamæri ríkja. Núverandi aðgerðir til að sporna gegn þessari þróun eru allsendis ófullnægjandi miðað við það hve brýn, víðtæk og flókin þessi vandamál eru. Þær aðgerðir sem beita þarf eru ekki á valdi neinnar einnar þjóðar heldur verða allar þjóðir heims að taka saman höndum til að forðast glötun. Verkefni okkar eru óteljandi og þola enga bið. Þrátt fyrir stærð og fjarlægð þessara ógnarvandamála megum við ekki láta slíkt lama okkur til aðgerðarleysis. Hvert og eitt okkar skiptir máli til að mynda það almenningsálit sem leyfir ekki stjórnmálaleiðtogum og öðrum valdhöfum að grípa til hernaðarlausna eða halda áfram uppteknum hætti í umgengni við þessa jörð. Getum við sætt okkur við að horfa á þá læsta í vítahring skammsýni, vígbúnaðarkapphlaups, dansandi til dauða í glóandi eldskóm eins og nornin í ævintýrinu forðum, bundna álögum og geta ekki hætt? Trúandi á ógnarjafnvægi hafa þeir í meira en áratug sagst vera að semja um afvopnun og frið. Hvað eigum við að gera þegar við horfum á þessa strönduðu menn á flæðiskeri sínu úrræðalausa? Gætum við látið þá áfram eina um að leysa þessi úrslitamál mannkynsins? Er lausnanna einungis að vænta frá þeim? Eru þetta ekki mál sem varða okkur öll, öll sem viljum ekki vera meðsek og horfa á mannlífið og jörðina farast? Þess vegna verðum við að standa upp, hvert og eitt okkar, og beita því eina vopni sem okkur er leyfilegt, röddinni Og með henni segjum við: Nei, hingað og ekki lengra. Við verðum að leita nýrra lausna. Það eru meira en tveir áratugir síðan Albert Einstein sagði með leyfi forseta: „Við þörfnumst verulegrar hugarfarsbreytingar ef mannkynið á að lifa af.“ Við verðum að byrja að hugsa á nýjan hátt, án þeirrar blekkingar að hægt sé að komast hjá kjarnorkustríði endalaust með því að beita stefnu ógnarjafnvægis, án þeirrar blekkingar að við getum lifað í öryggi að eilífu í skugga kjarnorkuvopna, án þeirrar blekkingar að hægt sé að takmarka eða lifa af kjarnorkustríð. Jörðin okkar er a. m. k. 41/2 milljarða ára gömul. Menn hafa byggt jörðina í líklega eina milljón ára, en siðmenning okkar svokölluð er ekki nema 4–5 þúsund ára gömul. Kjarnorkuvopn hafa verið til í um það bil 40 ár. Engin deila austurs og vesturs er jafnmikilvæg og gagnkvæm nauðsyn okkar til að forðast kjarnorkustyrjöld. Skyldur okkar við þá sem á eftir koma krefjast þess ekki bara að við skilum lífinu og jörðinni heilum og óskemmdum til framtíðarinnar, heldur betri en þau voru þegar við tókum við þeim. Aðeins með samvinnu en ekki deilum getum við lært að lifa saman, ef við viljum lifa, og ég trúi því að þrá okkar til að lifa sé miklu sterkari en ótti okkar hvers við annað. Hví skyldum við skara eld að köku haukanna? Höfum við Vesturlandabúar efni á því að næra bandarísku grýluna í Sovétríkjunum og ganga þannig erinda rússneskra hauka? Hafa Sovétmenn efni á því að næra Rússagrýluna í Bandaríkjunum og ganga þannig erinda bandarískra hauka? Getur framtíðarvon mannkynsins leyft haukunum að ráða öllu lengur? Þurfum við ekki hvert og eitt að hemja haukeðlið en leyfa hinum sáttfúsari, skilningsríkari og umburðarlyndari eigindum okkar að ráða? Verðum við ekki að leita friðsamlegri úrræða í samskiptum, byggja brýr milli manna og þjóða, eyða óvinaímyndunum? Slík úrræði má finna í stofnskrá Sameinuðu þjóðanna og á vegum þeirra og undirstofnana þeirra hafa menn verið óþreytandi við að halda samskiptum þjóða opnum og virkum. Þegar á árinu 1947, í lok síðari heimsstyrjaldarinnar, hafði UNESCO frumkvæði að ráðstefnu á alþjóðavettvangi til að leggja grundvöll að uppeldi til að auka skilning á milli þjóða. Ráðstefnan var grundvölluð á hugsjónum Þjóðabandatagsins og viðfangsefni hennar voru tillögur að atþjóðasamvinnu, gerðar af Albert Einstein, Thomas Mann, Marie Curie og fleirum. Einn árangur þessarar ráðstefnu var hönnun námsefnis fyrir skóla. Árið 1974 hélt UNESCO aftur enn stærri ráðstefnu sem lauk með svohljóðandi ályktun með leyfi forseta: „Stríð og valdbeiting eru útilokuð á okkar tímum. Sérhver einstaklingur verður að læra að taka persónulega ábyrgð til að tryggja frið.“ Samkeppni og valdbeiting til að tryggja eigin afkomu hefur einkennt hegðun mannanna frá alda öðli. Við skiptumst í þjóðir, stéttir, kynþætti og kyn. Við höfum lært að einstaklingurinn verður að berjast fyrir sjálfan sig, að það er nauðsynlegt að vera persónulega metnaðargjarn og að árásargirni á eigin vegum eða hópsins er nauðsyn til að lifa af. En í lok 20. aldar eru þessar aldagömlu lífsaðferðir orðnar stærsta ógn okkar. Skilgreining á einstaklingshyggju er m. a. þróun á persónulegum réttindum og frelsi. Slíkt eru auðvitað afar mikilvæg markmið fyrir þroska hverrar manneskju. En ef uppeldið leggur of einhliða áherslu á einstaklingshyggju er ólíklegt að deilur milli mannanna minnki og ólíklegt að hæfileikar til samstarfs aukist. Það er nauðsynlegt að viðurkenna réttindi og frelsi einstaklingsins í samhengi við samsvarandi skyldur hans. Sérhver einstaklingur, sem hefur réttindi og frelsi, hefur á sama hátt skyldur til að nota frelsi sitt til að vinna fyrir aðra menn og réttindi þeirra á eins víðtækan hátt og frelsi hans leyfir. Réttlátur friður handa frjálsu fólki gerir kröfur um agað framferði. Skyldur hljóta að ráða miklu um það, hvernig maður getur neytt réttar síns. Okkur er nauðsyn að efla skilning og virðingu fyrir framandi þjóðum og menningu þeirra í stað þess að ala á fordómum og þröngsýni og taka að arfi gamlar venjur og viðhorf mótuð af löngu liðnum stríðum eða deilum. Þó að eðlilegt sé að glæða með börnum ást og virðingu fyrir átthögum sínum og ættjörð, þá ber að forðast að efla þrönga einangrunarsinnaða þjóðerniskennd eða þjóðarrembu. Okkur er lífsnauðsyn að víkka út og stækka hugtakið við. Heimili okkar er jörðin og sú staðreynd verður æ raunverulegri með auknum ferðalögum og samskiptum. Við verðum því að vera samábyrg fyrir henni sem einingu. Hún er far okkar á siglingu okkar um tímann og við erum öll í sama báti. Hollusta okkar verður því að beinast að mannkyninu sem heild jafnframt því sem hún eðlilega beinist að þeirri lífheild þar sem við eigum rætur. Við verðum því að meta samhjálp ofar samkeppni, frið ofar ofbeldi. Við verðum að læra að gefa fremur en að taka og við verðum að stunda mannrækt fremur en manndráp. Þó að oft hafi verið þörf er nú meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr að efla frið milli manna og þjóða. Ein vænlegasta leið til friðar er að tryggja honum sess í hugum og atferli þeirra sem erfa löndin og efla hæfileika þeirra til að leysa deilur sínar á friðsamlegan hátt. Í stofnskrá UNESCO stendur, með leyfi forseta: „Þar sem stríð eiga upptök sín í hugum mannanna, þá er það í mannshuganum sem við þurfum að treysta varnir friðarins.“ Minnugur máltækisins „hvað ungur nemur, gamall temur“ og með skilningi á því að sá friður sem getur og þarf að ríkja milli manna og þjóða á sér rætur í einstaklingnum sjálfum hafa æ fleiri þjóðir tekið upp friðarfræðslu í skólum sínum í anda þeirrar samþykktar UNESCO sem þær eiga aðild að. Þessi samþykkt var gerð 1974 og eiga Íslendingar aðild að henni eins og hinar Norðurlandaþjóðirnar. Samþykkt þessi mælir með því að aðildarlöndin beiti sér fyrir fræðslu til eflingar skilnings þjóða á milli, samvinnu og friðar, svo og fræðslu um grundvallarmannréttindi. Þessi fræðsla skal ná til allra stiga og gerða uppeldis- og fræðslustofnana. En eins og ævinlega þegar eitthvað nýtt er til umfjöllunar, veldur það óvissu, jafnvel tortryggni. Hvað er friðarfræðsla og hvernig á að framkvæma hana? Þessar spurningar vakna í hugum margra. Það má segja að enn sé ekki til nein alþjóðlega viðurkennd skilgreining á hugtakinu friðarfræðsla. Anatole Pikas, dósent í uppeldisfræði við Uppsalaháskóla, sem hefur stjórnað kennslu í friðaruppeldi við þá stofnun, gefur þessa skilgreiningu, með leyfi forseta: „Friðaruppeldi er að móta gerðir og viðhorf manna í þá .veru, að þau minnki hættu á stríði. Þessi áhrif mega ekki skerða þjóðernislega eða pólitíska vitund manna eða mannréttindi þeirra. Markmiðum friðaruppeldis er unnt að ná með auknum skilningi milli þjóða sem vígbúast af ótta hver við aðra. Mikilvægasta tæki friðaruppeldis er aukning á þekkingu og hæfni til að leysa deilur með viðræðum deiluaðila á jöfnum grundvelli.“ Pikas skýrir skilgreiningu sína nánar: „Viðleitni til aukinna gagnkvæmra friðarviðræðna milli ríkja og þjóða má ekki stefna pólitískri og þjóðernislegri vitund manna í hættu. Þetta þýðir að friðaruppeldi í einu landi má ekki hafa það að markmiði að breyta þjóðfélagsskipun annars lands.“ Það má samt segja að rætur friðarfræðslu nái dýpra en svo að þær ætli sér eingöngu að sporna gegn kjarnorkuvopnum og hernaðarlausnum á deilum. Þær leitast ekki síður við að breyta umgengni okkar við jörðina og hvers við annað og breyta þeim hugsunarhætti sem hefur ráðið henni. Friðarfræðsla leitast við að dýpka vitund, vitneskju og skilning á deilum milli einstaklinga innan þjóðfélags og milli þjóða. Hún rannsakar orsakir deilna og átaka, sem má finna samofnar skynjunum, verðmætamati og viðhorfum einstaklinga. Enn fremur má finna orsakir þeirra í félagslegri, stjórnmálalegri og efnahagslegri gerð þjóðfélagsins. Friðarfræðsla hvetur til þess að leita annarra leiða, sem fela í sér lausnir á deilum án ofbeldis, og hvetur jafnframt til þróunar þeirra hæfileika sem nauðsynlegir eru til að beita slíkum lausnum. Markmið friðarfræðslu eru að skilja þýðingu og hlutverk friðar og rækta hæfileika til að leita friðar í samskiptum einstaklinga, hópa og þjóða; að glæða ábyrgðartilfinningu fyrir eigin ákvörðunum og gerðum; að þroska skilning á því hve einstaklingar, hópar og þjóðir eru háð hvert öðru; að skilja eðli og orsakir deilna og athuga, skilja, meta og nýta aðferðir til að leysa deilur; að þekkja ýmsa líffræðilega og félagslega þætti sem hafa áhrif á mannlega hegðun; að rækta skilning á réttlæti og velferð meðal einstaklinga og þjóðfélaga; að glæða virðingu og ábyrgðartilfinningu einstaklinga fyrir frelsi einstaklingsins og mannréttindum, menningarlegum fjölbreytileika, umhverfinu, samvinnu, bæði innan bekkjarins og utan, hugsun sem skírskotar til viðmiðunar við heiminn, þjóðareiningu, bæjarsamfélag eða smærri hópa; að þróa sjálfsvitund, skilning á öðrum og þá hæfileika sem nauðsynlegir eru til að gera einstaklingnum kleift að taka virkan þátt í að mynda réttlát og friðsamleg tengsl við aðra; að þróa kennsluaðferðir sem byggjast á samvinnu og hlutdeild í samræmi við það sem að ofan greinir. Um framkvæmd friðarfræðslu gilda sömu lögmál og um annað nám. Það verður að sníða eftir getu og aldri og vera í samræmi við þroskastig barnsins eða unglingsins. Það er eðlilegt að kenna börnum að kljást við sín eigin vandamál fyrst og fremst, þau sem eru í nánasta umhverfi. Í slíkri fræðslu er t. d. bæði auðvelt og eðlilegt að nota leiki sem skapa samheldni og góðan anda í hópi barna. Með því að höfða til samstarfs má byggja upp gagnkvæman stuðning og umhyggju barnanna hvers fyrir öðru. Það má sniðganga þá leiki sem neyða börn til að keppa hvert við annað eða taka þátt í ójafnri keppni. Þar er hægt að forðast útilokunarleiki, refsileiki, leiki þar sem meiri hluti þátttakenda er ekki virkur en þeir sem gengur vel leika lengst og keppa um vinninginn. Það má í staðinn leggja áherslu á leiki þar sem það að sigra eða tapa er ekki eina viðmiðun velgengninnar. Hverjar eru svo þær hetjur sem við bjóðum börnum okkar upp á? Er ekki stríðshetja í gömlum stíl úrelt fyrirbæri á 20. öld, á tímum kjarnorkuvopna? Þurfa ekki börn okkar að hugleiða hetjur af annarri gerð, eins og t. d. Mahatma Gandhi, Martin Luther King, Albert Schweitzer, móður Theresu? Væri ekki nær fyrir börn að eygja hugrekki og hetjudáðir í daglegu lífi í starfi til að finna nýjar aðferðir til að skapa betri og réttlátari lífskjör? Önnur hlið friðaruppeldis er að kenna börnum félagslega og vitsmunalega færni til samvinnu með því að búa til og gera hluti saman og njóta svo saman gleðinnar yfir unnu verki. Þau þurfa enn fremur að læra að meta yfirlýsingar og upplýsingar, vera gagnrýnin og þróa með sér hæfileika til að líta á mál frá mismunandi sjónarhóli. Friðarfræðsla í skólum erlendis, t. d. í þeim löndum sem við höfum mest menningartengsl við, eins og Norðurtöndin, Bretland og Bandaríkin, er sjaldnast aðskilin námsgrein, en er öllu heldur aðlöguð sem ný vídd eða viðurkenning þess að í hverri námsgrein þurfum við stöðugt að mæta málefnum friðar og deilna í daglegu lífi og á alþjóðavettvangi. Það er nauðsynlegt að leggja áherslu á að friðarfræðsla er ekki hugsuð sem ný námsgrein sem skjóta þurfi inn í námsefnið á kostnað einhverrar annarrar námsgreinar. Markmiðið er miklu fremur að tryggja það að innan almennrar námsstefnu skóla sé skýr stefna um friðarfræðslu. Það er ekki hlutverk Alþingis að hanna námsefni handa börnum landsins, en eðlilegt er að þessi fræðsla verði tekin upp í tengslum við þá námsefnisgerð og það þróunarstarf í skólum sem nú er unnið að. Markmið friðarfræðslu falla mjög vel að þeim markmiðum sem lýst er í aðalnámsskrá grunnskóla. T. d. hefur sú námsskrá í samfélagsfræði sem gerð hefur verið á vegum skólarannsóknardeildar menntmrn. markmið sem gætu myndað eðlilegan grundvöll og tengsl við friðarfræðslu. Þessi námsskrá hefur notið styrkja frá Ford stofnuninni í New York og hefur enn fremur fengið viðurkenningu frá fulltrúum Sameinuðu þjóðanna, Harvard háskóla og Evrópuráðsins. Með leyfi forseta vil ég vitna í aðalnámsskrá grunnskóla í samfélagsfræði þar sem stendur: „Í samfélagsfræði er m. a. stefnt að því að nemendur séu færir um að setja sig í annarra spor og geti þannig gert sér grein fyrir eigin viðhorfum og annarra þótt þau séu ólík. Geri sér grein fyrir eigin gildismati og annarra. Viðurkenni ólík sjónarmið og rétt hvers manns til að hafa sjálfstæða skoðun. Hafi áhuga á að kynnast vandamálum í samskiptum manna og leita lausna á þeim, viðurkenni gildi samstarfs og nauðsyn samhjálpar í samskiptum manna, öðlist nægilegt sjálfstraust til að geta snurðulaust tekið þátt í gagnkvæmum skoðanakynnum og umborið gagnrýni, öðlist það viðhorf að þeir þurfi stöðugt að afla sér nýrrar þekkingar og skoða hana gagnrýnum augum.“ Sumir hafa látið í ljós ótta um að friðarfræðsla verði vettvangur einhliða áróðurs. Þeim mundi ég svara að ofangreind markmið friðarfræðslu ættu einmitt að koma í veg fyrir að einstaklingar verði einhliða áróðri að bráð. Friðarfræðsla miðar að því að auka víðsýni, umburðarlyndi, skilning og þekkingu. Það er miklu fremur þegar skilningur og þekking á málefni er fyrir hendi að hægt er að draga sjálfstæðar ályktanir og mynda sér skoðanir óháð áróðri. Brýna nauðsyn ber enn fremur til að byrja nú þegar að velja og útbúa viðeigandi námsefni sem nota mætti við friðarfræðslu. Má í því sambandi vísa til úrvalsnámsefnis um þessi mál hjá Norðurlandaþjóðum, Bretum og Bandaríkjamönnum. Foreldrar, skólar og aðrir uppalendur geta ekki stungið höfðinu í sandinn og neitað að taka tillit til þeirra áhrifa sem börn og unglingar verða fyrir í nútímaþjóðfélagi. Auk félaganna eru fjölmiðlar, þrýstingur almenningsálitsins og aldarandinn allur virkir þættir til mótunar barna okkar, skoðana þeirra, viðhorfa og hegðunar. Á þeim dynur auglýsinga- og upplýsingaflóð. Umhverfi þeirra, hlutverk og hagir allir hafa gerbreyst frá því sem foreldrar þeirra vöndust. Heimilisgerðin er önnur og möguleikar til samskipta milli fólks á mismunandi aldri eru mun minni en áður. Börn og unglingar eru meira samskiptum við eigin aldurshópa en áður var og er líklegt að það þrengi lífssýn og lífsreynslu þeirra að ýmsu leyti. Fjölmiðlar verða æ aðgangsfrekari á tíma einstaklingsins og sjónvarp og myndbönd flytja ofbeldi í auknum mæli að augum og gljúpum hugum barna og unglinga. Er það bæði í fréttum af átökum og styrjöldum og líka í leiknum myndum þar sem einstaklingar beita hvor annan grófu ofbeldi í návígi. Tæknin hefur líka fært okkur tölvuleiki og þeir eru vinsælt tómstundagaman barna - reyndar svo mikill tímaþjófur að mörgum finnst nóg um. Langflestir þeirra vinsælu tölvuleikja sem börn sækjast eftir byggjast á herskáum baráttuleikjum, sem örva árásar- og varnarviðbrögð. Stríðsleikföng eru seld af fjölbreytilegri gerð og gerast sífellt margslungnari. Oft eru þau svo eðlilegar eftirlíkingar af raunverulegum fyrirmyndum sínum að glæpamönnum tekst að blekkja fórnarlömb og lögreglu með leikfang að vopni. Hvað er það sem við viljum leggja áherslu á og draga fram í fari barna okkar? Hvers konar áhrifavalda og umhverfi veljum við þeim og hvernig framtíð viljum við búa þeim? Þó að einhver ágreiningur geti verið um áherslur og leiðir tel ég þó fullvíst að flestum foreldrum og uppalendum sé það sameiginlegt að vilja búa börnum sínum sem best veganesti til lífsgöngunnar. Slíkt veganesti hlýtur að miða að því að börnunum takist að lifa af og að sú lífsafkoma megi verða þeim sem farsælust. Allt það sem ógnar lífsafkomu og hag barna hlýtur því að verða foreldrum mikið áhyggjuefni, svo mikið áhyggjuefni að þeir og aðrir uppalendur geti sameinast til varnar. Það ber að fagna því að nú nýlega voru stofnuð samtök um friðaruppeldi hérlendis. Þessi samtök ætla einkum að stuðla að því að nám og uppeldi rækti með fólki friðarvilja þess, veki skilning á öðrum þjóðum og umburðarlyndi með þeim og hvetji til alþjóðlegrar samvinnu. Það er enn fremur eðlilegt og skylt að Alþingi álykti og setji lög um þau mál sem mættu verða til lífs og velfarnaðar fyrir landsmenn. Því vona ég að þm. fjalli friðsamlega um þetta mál af víðsýni, velvild og skilningi. Ég legg að lokum til að því verði vísað til hv. allshn. Sþ. að lokinni umr.



Herra forseti. Undir þá till. til þál., sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir hefur nú talað fyrir, hlýtur hver einasti hugsandi maður að taka. Þm. hefur gert grein fyrir efni till. Ég held að enginn komist hjá því að horfast í augu við að á þessum málum verður nú að taka. Við horfum öll fram á vaxandi vonleysi æskufólks. Það hefur ótrú á þeirri tvíhyggju að annars vegar beri því að undirbúa sig undir gott og farsælt líf í þágu lands og þjóðar, en hins vegar eigi það að ganga hugsunarlaust inn í þá veröld vanhugsunar og vígbúnaðarkapphlaups sem gerir allt líf okkar hér á jörðinni meira en vafasamt. Unga fólkið trúir vitanlega ekki á þetta uppeldi lengur. Það sér í gegnum þessa blekkingu. Og öll sjáum við fyrir okkur afleiðingarnar: ofneyslu fíkniefna af öllu tagi, örvæntingu, firringu og óhæfni til að deila geði og gleði við annað fólk. Uppeldiskerfi okkar er orðið ónothæft og við vitum það öll. Við verðum að læra að hugsa á annan veg hvert eitt og einasta okkar. Vísindi og siðferðileg ábyrgð verða ekki lengur aðskilin. Vísindamaður nútímans er ekki lengur að finna upp ljósaperu eða dyrabjöllu, heldur drápstæki sem geta margsinnis grandað okkur öllum á örfáum augnablikum. Kristin siðfræði er komin í sömu blindgötu. Boðskapur Jesú Krists og æ skelfilegri framleiðsla kjarnorkuvopna geta ekki farið saman. Kirkjan getur ekki horft aðgerðalaus á ógnvekjandi ákvarðanir stjórnmálamanna um heim allan. Og læknar geta ekki lengur horft aðgerðalausir á undirbúning mannanna undir gereyðingu mannkynsins, á meðan þeir leggja dag við nótt til að bjarga einu og einu mannslífi. Ekkert eitt starfssvið getur lengur verið úr samhengi við önnur. Öll mannanna verk verða að miðast við framhald lífsins á jörðinni, við betri jörð en við tókum við. Sá boðskapur að við eigum að margfaldast og uppfylla jörðina er enn í fullu gildi. Umgengni okkar við jörðina ógnar henni nú. Þetta er stjórnmálamönnum smám saman að verða ljóst og þeir eru þegar tilbúnir að ræða um þau mál. Á nýafstöðnu Norðurlandaþingi áttu umhverfismál stóran hluta þingtíma. Það er satt að segja skelfilegt að sjá með berum augum sem venjulegur ferðamaður í nágrannaríki okkar gjöreydda skóga, í Suður-Svíþjóð, vegna súrs regns. Menn horfðu hugsunarlaust á sjónvarpsþátt um það efni. Ég verð að játa að ég hafði satt að segja ekki gert mér grein fyrir hversu ógnvænlegt er að sjá þessa eyðingu. Um þetta vandamál voru menn tilbúnir að tala og gerðu það. En þegar kemur að vígbúnaðarkapphlaupinu, sem er ekki síður skelfilegt, eru menn fastir í eigin fordómum, sínum uppeldislegu fordómum, sínum pólitísku fordómum. Menn eru ekki við því búnir að upphefja pólitík yfir hversdagslega umræðu um pólitíska smámuni, sem við erum því miður öll allajafna að fást við. En svo er þó komið að ýmsar gleðilegar blikur eru á lofti. Friðarþrá og vilji mannanna hefur brotið sér leið gegnum gelda og staðnaða pólitík og umræður stjórnmálamanna og almenningur um heim allan hefur látið til sín taka. Eins og menn vita situr nú í Stokkhólmsborg ráðstefna, sem sitja mun væntanlega næstu tvö árin, þar sem þjóðir heimsins ræða mér er óhætt að segja í fyrsta sinn, af alvöru um þá tortímingu sem nú ógnar mannkyninu. En tengsl almennings, sem nú fyllir götur stórborga heimsins til að mótmæla vígbúnaðarkapphlaupinu, eru því miður stundum nokkuð óljós við þá staði þar sem ákvarðanir eru teknar. Við skulum ekki loka augunum fyrir því að það erum við stjórnmálamennirnir sem tökum þessar ákvarðanir. Hlutir gerast ekki. Þeir eru gerðir. Það er t. d. enn svo, að fimm eða öllu heldur sjö friðsamar þjóðir á Norðurlöndum sitja árlega þing um það sem best má verða til farsældar fyrir þessar þjóðir, en enn má þar ekki álykta um það sem skiptir mestu máli í lífi okkar allra, þ. e. hvort við fáum að lifa áfram á þessari jörð. Það má ekki álykta um svokölluð utanríkismál. Sannleikurinn er sá, að hann er orðinn afskaplega þunnur skilveggurinn milli utanríkismála og innanríkismála. Það er ákaflega erfitt að skilja þessi mál í sundur á okkar tímum þó að það sé gert. Auðvitað er skýringin á því sú, að við erum enn þá föst í umræðunni sem haldið hefur verið uppi og þorum ekki, a. m. k. ekki öll, að tengja saman vígbúnaðarkapphlaupið í heiminum og efnahagsmál heimsins. Við skulum ekki loka augunum fyrir því að orsökin fyrir vígbúnaðarkapphlaupinu er gróðahyggja mannsins. Við skulum ekki loka augunum fyrir því að það hefði vissulega áhrif á velferð hinna ríku þjóða ef vígbúnaðarkapphlaupinu yrði skyndilega hætt. Það er barnaskapur að horfast ekki í augu við það.

Annað sagði frsm.

Það er ljóst að væri því hætt hefði það áhrif á efnahag hinna ríku þjóða og alveg á sama hátt og fátækt hinna snauðu þjóða heldur við velferð okkar hinna enn þá. Það er hins vegar ljóst að með þessari pólitík er mannkynið komið í blindgötu og út úr henni kemst það ekki nema í krafti nýrrar hugsunar, nýrrar pólitíkur og allt öðruvísi pólitíkur. Þegar ég tala um pólitík er ég ekki að tala um það flokkapex sem er kallað pólitík, heldur lífsviðhorf manna, þar sem menn gera sér grein fyrir að hlutverk hvers einasta stjórnmálamanns hlýtur að vera að tryggja að mannkynið fái að lifa í friði, að það fái að lifa áfram á betri jörð en það tók við. Siðferðileg ábyrgð stjórnmálamanna hefur ekki verið höfð í hávegum, en ég held að ekkert okkar geti lengur lokað augunum fyrir henni. Ég held að við verðum að fara að tengja betur saman hin ýmsu starfssvið mannanna. Fyrir tveimur árum sátum við hv. þm. Halldór Blöndal ráðstefnu í Skálholti um hlutverk kirkjunnar og boðskap friðarins og ég held að við ráðstefnugestir höfum flest verið sammála um að friðarboðskapur kirkjunnar verði tæplega aðskilinn frá friðarboðskap stjórnmálamanna. Ég held að við hljótum öll, hvert á okkar sviði, hvort sem við erum listamenn, stjórnmálamenn, kirkjunnar menn, kennarar, læknar og hvað sem við tökum að okkur í lífinu, að láta það sjónarmið verða ofar öllum öðrum sjónarmiðum að hlutverk okkar sé ekki að deyða hvert annað, ekki að eyða jörðinni, sem við fæddumst á, heldur að skila henni betri í hendur barnanna okkar og gefa þeim möguleika á að lifa áfram á þessari jörð. Ég efast ekki um að ýmsum kaldhæðnum þm. þyki þetta kannske upphafin umr. og nokkuð viðkvæmnisleg. En þetta er bláköld staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Við verðum að gera eitthvað og til þess þarf algerlega ný viðhorf, þ. á m. þarf ný viðhorf í uppeldi. Börnin okkar trúa ekki lengur á það uppeldi sem við höfum boðið þeim, hvers kyns tvíhyggju, skinhelgi og hræsni. Þau vita betur. Og ég er ekki í nokkrum vafa um að orsök óhamingju þeirra milljóna unglinga um allan heim sem eygja ekki neina framtíðarvon byggist á því að þeir trúa hvorki á stjórnmálamenn né kirkjunnar menn - ekki einu sinni á foreldra sína. Þessu verðum við að breyta. Og þessu verðum við að byrja að breyta undir eins og við fáum börnin okkar í hendur. Þess vegna er þessi till., sem hér liggur fyrir, stórmerkileg og ég treysti því satt að segja að hún verði samþykkt. Ég held að líf okkar sé beinlínis undir því komið. Nú situr að störfum nefnd, sem á að gera fyrstu drög að námsskrá fyrir dagheimili. Ég vil leyfa mér að minna á að áður en sú nefnd lýkur störfum tel ég eðlilegt og sjálfsagt að friðarfræðsla verði gerð einn meginþáttur í þeirri námsskrá. Ég vil vara íslenska þm., þm. þjóðar sem ber ekki vopn og vill ekki bera vopn og er hvenær sem er tilbúin að leggja allt það af mörkum sem hún getur til að bjarga einu mannslífi, sem betur fer, - ég vil þó vara við að draga þessa umr. niður í pólitískt þvarg um hernaðarbandalög heimsins. Það á á engan hátt við og væri ekki sæmandi. Uppalendur og kennarar þessara þjóða eru fullvel færir um að útbúa námsefni í þessum tilgangi. Ég hef séð, bæði erlendis og hérlendis, þröngsýna fávísa stjórnmálamenn rísa upp og fara að tala um, þegar þessi mál hefur borið á góma, friðarfræðslu, að það verði að gæta þess að öll sjónarmið komist til skila. Sjónarmið NATO, sjónarmið Varsjárbandalagsins, sjónarmið allra bandalaga og viðhorfa þar á milli. Þetta kemur ekkert málinu við. Hernaðarbandalög munu aldrei leysa nokkurt mál nema með skelfingu og ógnvekjandi afleiðingum. Ég held að heimurinn hljóti að verða að fara að horfast í augu við að við leysum engin vandamál með manndrápum. Við höfum aldrei gert það og munum aldrei gera það. Og ég skora á hv. alþm. að reyna nú að rétta úr herðunum og draga þessa umr. ekki niður í það hversdagslega raus, sem við erum að fást hér við alla jafna, og ræða þessi mál í dýpstu alvöru. Íslendingar geta hér farið á undan öðrum og sýnt fram á að hægt er að vinna að þessum málum af alúð og skilningi meðal manna, hverjar aðrar skoðanir sem menn kunna að hafa um hin smærri mái. Ég held að þessi tvö mál, stöðvun vígbúnaðarkapphlaupsins og ný stefna í umhverfismálum, séu þau mál sem yfirskyggi öll önnur vandamál og sem okkur beri að taka á af dýpstu alvöru en ekki með flokkspólitísku pexi. stjórnmálamanna hefur ekki verið höfð í hávegum, en ég held að ekkert okkar geti lengur lokað augunum fyrir henni. Ég held að við verðum að fara að tengja betur saman hin ýmsu starfssvið mannanna. Fyrir tveimur árum sátum við hv. þm. Halldór Blöndal ráðstefnu í Skálholti um hlutverk kirkjunnar og boðskap friðarins og ég held að við ráðstefnugestir höfum flest verið sammála um að friðarboðskapur kirkjunnar verði tæplega aðskilinn frá friðarboðskap stjórnmálamanna. Ég held að við hljótum öll, hvert á okkar sviði, hvort sem við erum listamenn, stjórnmálamenn, kirkjunnar menn, kennarar, læknar og hvað sem við tökum að okkur í lífinu, að láta það sjónarmið verða ofar öllum öðrum sjónarmiðum að hlutverk okkar sé ekki að deyða hvert annað, ekki að eyða jörðinni, sem við fæddumst á, heldur að skila henni betri í hendur barnanna okkar og gefa þeim möguleika á að lifa áfram á þessari jörð. Ég efast ekki um að ýmsum kaldhæðnum þm. þyki þetta kannske upphafin umr. og nokkuð viðkvæmnisleg. En þetta er bláköld staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Við verðum að gera eitthvað og til þess þarf algerlega ný viðhorf, þ. á m. þarf ný viðhorf í uppeldi. Börnin okkar trúa ekki lengur á það uppeldi sem við höfum boðið þeim, hvers kyns tvíhyggju, skinhelgi og hræsni. Þau vita betur. Og ég er ekki í nokkrum vafa um að orsök óhamingju þeirra milljóna unglinga um allan heim sem eygja ekki neina framtíðarvon byggist á því að þeir trúa hvorki á stjórnmálamenn né kirkjunnar menn - ekki einu sinni á foreldra sína. Þessu verðum við að breyta. Og þessu verðum við að byrja að breyta undir eins og við fáum börnin okkar í hendur. Þess vegna er þessi till., sem hér liggur fyrir, stórmerkileg og ég treysti því satt að segja að hún verði samþykkt. Ég held að líf okkar sé beinlínis undir því komið. Nú situr að störfum nefnd, sem á að gera fyrstu drög að námsskrá fyrir dagheimili. Ég vil leyfa mér að minna á að áður en sú nefnd lýkur störfum tel ég eðlilegt og sjálfsagt að friðarfræðsla verði gerð einn meginþáttur í þeirri námsskrá. Ég vil vara íslenska þm., þm. þjóðar sem ber ekki vopn og vill ekki bera vopn og er hvenær sem er tilbúin að leggja allt það af mörkum sem hún getur til að bjarga einu mannslífi, sem betur fer, - ég vil þó vara við að draga þessa umr. niður í pólitískt þvarg um hernaðarbandalög heimsins. Það á á engan hátt við og væri ekki sæmandi. Uppalendur og kennarar þessara þjóða eru fullvel færir um að útbúa námsefni í þessum tilgangi. Ég hef séð, bæði erlendis og hérlendis, þröngsýna fávísa stjórnmálamenn rísa upp og fara að tala um, þegar þessi mál hefur borið á góma, friðarfræðslu, að það verði að gæta þess að öll sjónarmið komist til skila. Sjónarmið NATO, sjónarmið Varsjárbandalagsins, sjónarmið allra bandalaga og viðhorfa þar á milli. Þetta kemur ekkert málinu við. Hernaðarbandalög munu aldrei leysa nokkurt mál nema með skelfingu og ógnvekjandi afleiðingum. Ég held að heimurinn hljóti að verða að fara að horfast í augu við að við leysum engin vandamál með manndrápum. Við höfum aldrei gert það og munum aldrei gera það. Og ég skora á hv. alþm. að reyna nú að rétta úr herðunum og draga þessa umr. ekki niður í það hversdagslega raus, sem við erum að fást hér við alla jafna, og ræða þessi mál í dýpstu alvöru. Íslendingar geta hér farið á undan öðrum og sýnt fram á að hægt er að vinna að þessum málum af alúð og skilningi meðal manna, hverjar aðrar skoðanir sem menn kunna að hafa um hin smærri mái. Ég held að þessi tvö mál, stöðvun vígbúnaðarkapphlaupsins og ný stefna í umhverfismálum, séu þau mál sem yfirskyggi öll önnur vandamál og sem okkur beri að taka á af dýpstu alvöru en ekki með flokkspólitísku pexi.



Herra forseti. Ég vona að það hafi ekki verið vegna þess að hv. 10. landsk. þm. vissi að ég væri næstur á mælendaskrá, sem hún hafði svo oft við orð að hún vonaði að þessi umr. færðist ekki af hinu upphafna plani niður á eitthvað annað lægra. Þó má vel vera að svo hafi verið og kemur til af því að skoðanir okkar eru mjög skiptar um það hvernig rétt sé að standa að fræðslu um frið og hvað við tvö í rauninni meinum þegar við tölum um frið. Ég held að við séum kannske þarna komin að vissum kjarna þessa máls sem ég vænti að ekki verði kallað pex að vekja athygli á. Ég vil í fyrsta lagi segja það að þrá mannkyns eftir friði og öryggi er jafngömul mannkyninu sjálfu og meira en það. Þessi þrá er ekki bundin við þessa einu dýrategund, ef ég má segja svo, hér á jörðu heldur er það sjálfsbjargarviðleitni okkar allra að reyna með öllum tiltækum ráðum að búa okkur og niðjum okkar öryggi og frið í bráð og lengd. Það er m. a. talið eitt hið göfugasta við móðurástina að móðirin snýst til varnar, er reiðubúin að fórna sínu lifi, ef henni þykir sem öryggi afkomenda sinna sé ógnað. Ég held að við getum öll verið sammála um það og ég held að við getum líka verið sammála um hitt, að höfuðskylda þeirra manna, sem takast þá ábyrgð á hendur að stjórna, fara með mál sinnar þjóðar, hlýtur að vera sú að tryggja öryggi hennar í bráð og lengd. Það vakti athygli mína hjá frummælanda þegar hann talaði fyrir þessari till. að hann hafði svör á reiðum höndum í fyrsta lagi um það hvaðan mannkyninu stafaði ógn og í öðru lagi kom það skýrt fram í hennar máli að hún lagði þar að jöfnu hinar lýðfrjálsu þjóðir og aðrar sem búa við ofbeldi og lögregluríki, setti annars vegar á vogarskálina Bandaríkin, hins vegar Sovétríkin og vék orðum að því að hinar sömu hvatir réðu framleiðslu vopna og baráttufýsn í Sovétríkjunum og á Vesturlöndum. Það kemur raunar heim og saman við þá áherslu sem málflutningur hennar að öðru leyti lýsti og mér fannst því miður þess eðlis að ég hlýt að bera kvíðboga fyrir því af hvaða rótum þessi till. er flutt af hennar hálfu. Það er líka athyglisvert að í markmiðum friðarfræðslu, eins og þeim er lýst á bls. 2, er ekki vikið að því að gera eigi börnum og unglingum grein fyrir ágæti lýðræðisskipulagsins og þeim mikla árangri sem vissulega hefur náðst í friðarátt í þeim þjóðfélögum sem við það búa. Ég vil aðeins til þess að koma betur orðum að minni hugsun í þessu efni víkja að því að fyrir hálfri öld hefði flestum mönnum þótt það með algerum ólíkindum að á næsta leiti væri svo náin samvinna milli landa eins og Þýskalands, Frakklands og Englands að stórstyrjöld þar á milli væri með öllu óhugsandi. Ég held að með fullri sanngirni í allra garð megi segja að þetta sé langsamlega mesta framlag til friðar í veröldinni sem manninum hefur fram að þessu tekist að leggja fram. Skýringin á þessu er nærtæk. Hún er sú að í þessum löndum hefur virðingin fyrir manngildinu verið glædd, landamæri hafa verið opnuð og þessum þjóðum hefur smám saman tekist að skilja að framtíð þeirra er samofin, gæfa einnar er gæfa annarrar. Ég held að ég geti líka sagt að þeir menn sem búa við almenn mannréttindi hljóti að bera kvíðboga fyrir því hversu seint gengur að koma slíkum réttindum á í öðrum löndum. Að hafa við orð að hægt sé að glæða frið, auka öryggi í heimi, tryggja framtíð mannkyns án þess að viðurkenna þessa staðreynd og án þess að hafa hana sem útgangspunkt er neitun á staðreyndum í sjálfu sér. Undir engum kringumstæðum er hægt að fallast á að hægt sé að ástunda friðarfræðslu án sannleika, án hreinskilni, án viðurkenningar á því að til þess að við getum uppfyllt jörðina í friði áfram verðum við að læra að bera meiri virðingu hver fyrir öðrum. Ég vil líka segja það að ég sakna þess að meðal markmiða friðarfræðslu í skólum, eins og þeim er hér lýst, skuli ekki drepið á fræðslu í kristindómi, sem aftur minnir á það sem kom í blöðum nú fyrir skömmu að sumar fóstrur hefðu neitað að kenna börnunum inntak jólanna á síðustu jólaföstu. En á hinn bóginn á ég erfitt með að skilja hvers vegna hv. 10. landsk. þm., Guðrún Helgadóttir, beitti sér ekki fyrir því að koma kristindómsfræðslunni hér inn sem lið í þessari fræðslu vegna þess að ég gat ekki fundið annað á Skálholtsfundi þeim, sem hún vitnaði til, en hún hefði á því djúpan skilning og næman hversu miklu kirkjan getur áorkað í þessum efnum og hversu mikið sú kenning í raun og veru hefur gert fyrir frið í veröldinni þó við um leið viðurkennum að í skjóli þessara sömu kenninga hafa margir verstu glæpir mannkynssögunnar verið drýgðir, sem aftur sýnir hversu valt það er að treysta orðum og hversu auðvelt það er fyrir óprúttna valdhafa að færa sér fagrar kenningar í nyt til þess að koma óhæfuverkum fram og efla stuðning við þau. Þetta minnir í raun og veru aftur á að á því þingi Sameinuðu þjóðanna sem ég sat fyrir skömmu vakti athygli að fulltrúi eins lands byrjaði á guðs orði á sinni tungu í upphafi hverrar ræðu. Það var fulltrúi Khomeinis og ég held að í framhaldinu hafi hann flutt dýrari óð til friðar og mannkærleika en nokkur annar maður sem tók til máls um frið á jörðu á þeirri samkundu. Það var líka mikil lífsreynsla að upplifa það á einni viku að 79 tillögur í friðarátt voru samþykktar í fyrstu nefnd Sameinuðu þjóðanna, sumar ár eftir ár og ævinlega undir því fororði að þær væru svo mikils virði að undir engum kringumstæðum mætti vísa þeim frá eða hafna þeim. Á þessu þingi Sameinuðu þjóðanna tók ekki einn einasti maður til máls sem ekki sagði að það væri æðsta boðorð síns lands að stuðla að friði á jörðu. Við sjáum svo ef við lítum í kringum okkur hvernig ástandið er. Okkur berast uggvænlegar fréttir frá Líbanon. Við lesum um fjöldamorð í Afganistan. Daglega berast ný tíðindi frá styrjöld Íraka og Írana. Þannig mætti lengi telja. Það er undir engum kringumstæðum hægt að ræða svo um friðarmál að öll ógn manna hér stafi af kjarnorkuvopnum, svo ægileg sem þau annars eru, því að aðrir verða nú að láta sér lynda að falla fyrir ómerkilegri drápstækjum og eru jafndauðir samt. Ný hugsun og ný pólitík, sagði hv. 10. landsk. þm. Það er öldungis rétt að við þurfum nýja hugsun og nýja pólitík í umr. um afvopnunar- og friðarmál ef við eigum að vænta þess að árangur náist í náinni framtíð. Ég geri á hinn bóginn ekki ráð fyrir því að við séum sammála um á hvað beri að leggja áherslu þar og hverju sé þar fyrst og fremst um að kenna, eins og talað var hér áðan. En jafn augljóst og það er að aukin fræðsla um kjarnorkuvopn, um það ógnarjafnvægi sem við búum við, er af því góða, jafn augljóst er hitt að við erum víðs fjarri því að geta látið slíka fræðslu óyggjandi í té. Enda kemur það fram á þingi Sameinuðu þjóðanna, sem flm. vitnaði svo mjög til að væri sú stofnun sem helst hefði lagt fram af mörkum nokkuð sem til friðar heyrir, að í þeirri stofnun er ógjörningur að ná því fram að dyr þjóðríkjanna séu opnaðar með þeim hætti að nefnd á vegum Sameinuðu þjóðanna geti af eigin raun fylgst með því hvað gerist innan landamæra þess, vopnavígbúnaði sem þar fer fram og þar fram eftir götunum. Þar stendur raunar hnífurinn í kúnni. Það vantar alla forsendu fyrir því að afvopnun geti átt sér stað vegna þess að það vantar gagnkvæmt traust milli þjóða og vegna þess að ein þjóð hefur ástæðu til að tortryggja aðra. En um leið og ég vek athygli á þessu hlýt ég að viðurkenna að orðið friðarfræðsla í sjálfu sér, sú hugsun sem ég vænti á bak við það orð liggi, er góð. Auðvitað er öll upplýsing góð. Spurningin er á hinn bóginn hvernig að slíkri fræðslu eigi að standa, með hvaða hugarfari og af hverjum. Ekkert kom fram í þessari löngu ræðu flm. um það hvernig hann hugsaði sér að staðið yrði að fræðslu t. d. um útrýmingu kjarnorkuvopna og þær áherslur sem hv. flm. vill þar leggja þyngstar. Enda er það svo að eitt rekur sig þar á annars horn. Ég skal því til rökstuðnings lesa úr grg. eina setningu sem ég skil ekki alveg og þætti fróðlegt að fá nánari útskýringu á. En þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stöðugt fleiri einstaklingar gera sér grein fyrir því að sú leið ofbeldis, hernaðar og ógnarjafnvægis, sem þjóðir heimsins hafa farið til að ná fram vilja sínum og staðfesta mátt sinn, er ekki lengur viðunandi.“ Síðan hvenær? Hvað er átt við með þessum orðum: „Er ekki lengur viðunandi“? Ég átta mig ekki alveg á því. Ég held að það hafi ekkert það nýtt gerst að breyti þeirri staðreynd að ofbeldi- og hernaðarmáttur hefur verið óviðunandi frá alda öðli og ekkert nýtt í þeim efnum sem breytir né haggar þeirri staðreynd gagnvart þeim sem um sárt eiga að binda. Ég held að það sé alveg ljóst. Enda ætla ég ekki að flm. hafi haft þá hugsun að hvarflað hafi að honum með þessari setningu að réttlæta eða afsaka ójöfnuð fyrri alda, það hvarflar ekki að mér. En hitt ætla ég að þarna sé um pennaglöp að ræða. Menn greinir á um barnauppeldi. Sumir halda því fram að börn eigi sjálf að móta sínar skoðanir, það eigi ekki að vera með innrætingu og segja þeim á unga aldri hvað þau eigi að hugsa um hvað eina. En því miður held ég að ýmsir sem mjög ákafir eru í sinni trú þrái það umfram flest annað að fá aðgang að barnssálinni á billegan hátt og ekki sakar ef hægt er að gera það undir fögru yfirskini, það sakar ekki. Hér er verið að ræða um viðsjár í heiminum. Þetta er auðvitað mjög flókið mál og fæstir sem eru þar mjög vitandi. En á hinn bóginn liggur fyrir að skoðanir manna eru mjög skiptar á aðalatriðum, í fyrsta lagi hvernig við getum unnið að öryggi fyrir okkar litlu þjóð, sem hlýtur að standa okkur næst, og í öðru lagi hvernig okkur megi takast að stuðla að friði annars staðar í veröldinni. Í Morgunblaðinu hinn 8. febr. s. l. er viðtal við 5–6 flm. þessarar þáltill. Athygli vekur að þeirra grundvallarskoðanir, t. d. á gildi Atlantshafsbandalagsins og varnarmætti vestrænna þjóða, er annar en þeirra tveggja ræðumanna sem töluðu áðan. Nú væri afskaplega fróðlegt að fá um það vitneskju frá 1. flm. þessarar till. hvort hann t. d. telji að rétt sé að skýra í skólum og þá hve snemma tilgang Atlantshafsbandalagsins og það sem stofnun þess hefur leitt af sér, hið mikla öryggi sem við þó þrátt fyrir allt búum við miðað við aðra heimshluta. Og nú tek ég að sjálfsögðu það svar ekki gott og gilt að kjarnorkusprengja geti ekki ógnað okkur eins og öðrum. Auðvitað veit ég það vel og auðvitað er ég ekki fáfróður um að eitt stórveldi hefur látið þau orð falla að vera kynni að sprengja dytti af þess völdum ofan á land okkar. Við skulum ekki gleyma því. En við megum heldur ekki vera svo gálaus í málflutningi að við fáumst ekki til að ræða alþjóðamál í þeirri ógnarveröld sem við búum við og miða við þá staðreynd að kjarnorkusprengjan sé til staðar. Þá er spurningin: Hvernig getum við, á meðan ekki næst samkomulag um útrýmingu kjarnorkuvopna, stuðlað að friðsamlegri sambúð þegnanna? Hvernig getum við innrætt þjóðum friðinn? Hvernig getum við haldið þannig á málum að landamæri séu opnuð, að hvarvetna í veröldinni sé reynt að glæða með mönnum virðingu fyrir manninum, stórum og smáum, litlum og gömlum? Ég held að það sé verðugt verkefni. Þingheimi er um það kunnugt að það skáld sem einna dýrast hefur ort um frið á jörðu, Jóhannes úr Kötlum, er um leið það skáld sem dýrastan óð hefur ort um Jósef Stalín af öllum íslenskum mönnum. Það lýsir náttúrlega því sem rétt er að Jóhannes úr Kötlum var sannur friðarsinni í sínu hjarta. En hins vegar glæptist hann á að trúa því að austan járntjalds væri eitthvað það að gerast sem gæti orðið öðrum þjóðum fyrirmynd og gerðist harður talsmaður þeirrar kenningar hér á landi að okkur mundi best vegna ef Sovét-Ísland yrði að veruleika. Þetta sýnir okkur bara hvað orðið friður, hugsjónin friður, getur leitt menn á villigötur ef þeir gæta sín ekki og skoða hlutina ekki í réttu samhengi, heldur láta það eftir sér að falla fyrir áróðri og fagurgala. Auðvitað getur friður ekki orðið án fyrirhafnar. Það væri afskaplega rangt ef við héldum því fram og það er afskaplega gagnslítið þó reynt sé að halda því fram í þessum sal að friðarfræðsla í íslenskum skólum geti orðið einhver örlagavaldur um það hvort kjarnorkuvopn haldi áfram að vera í heiminum eða ekki, eins og reynt er að gefa hér í skyn. Það er alger firra. Vitnað er til þess í ræðu 1. flm. að friðarfræðsla í Bandaríkjunum, í Englandi, á Norðurlöndum og hér og þar hafi svo og svo mikið gildi og muni ná svo og svo langt. Ef þessi orð væru sönn og rétt væri þess heldur ekki langt að bíða að kjarnorkuváin væri úr heiminum. En hlutirnir eru ekki þannig. Hlutirnir eru einfaldlega ekki þannig. Það er allt annað sem veldur þessum viðsjám. Það er miklu flóknara mál en svo að kennsla í skólum landsins geti ráðið þar úrslitum. En á hinn bóginn segi ég um leið: Ég er síður en svo mótfallinn því að það sé brýnt fyrir fólki, öllum Íslendingum, ungum og gömlum, hvert sé gildi friðarins, af hverju við höfum friðinn, þýðing þess að mannréttindi séu í heiðri höfð hér á landi og menn geti óáreittir farið í gönguferðir og skrifað og sagt það sem þá langar til. Ég yrði t. d. mjög ánægður yfir því ef ég frétti um það að 1. flm. þessa máls gerði sér sams konar gönguferð fyrir austan járntjald eins og hann gerði í Bandaríkjunum.  Það er afskaplega einfalt hér uppi á Íslandi, í þessu litla, góða landi, að tala um að engir ógni okkar öryggi af því að við erum frjálsir nú. Það var auðvelt að halda því fram í öllum þeim löndum sem fengu fullveldi og lýðræði eftir fyrri heimsstyrjöld að þau þyrftu ekki að hugsa um sínar varnir, hlutleysisyfirlýsing ein dygði. Það var auðvelt að segja það í Eistlandi, Lettlandi, Litháen. Það var auðvelt að segja það í Póllandi, það var auðvelt að segja það í Úkraínu. En hvar eru þessi lönd nú sem fengu frelsið um leið og við Íslendingar og ættu jafnlangt fullveldi og við nú ef þau hefðu búið við það öryggi sem við búum við núna? Fólk hefði ekki verið að brenna sig í þessum löndum ef þau byggju við okkar öryggi, okkar frið. Í skilningi Biblíunnar er um það talað að orðið friður sé afstætt. Það er friður á Íslandi. Þó að við höldum fjölmenna fundi hér úti þá ríkir hér friður, þó menn hafi hátt, þó menn fari í langar göngur. Það er friðarástand á Íslandi samt sem áður af því að þetta er hluti af því samfélagi sem við búum í. En ef slíkt hið sama gerðist í landi eins og Póllandi þá er það ógnun við friðinn að einstaklingarnir láti í ljósi sína skoðun, tjái hugrenningar sínar og þrár, líka þó að þessar hugrenningar og þrár séu eftir friði, séu eftir öryggi og séu eftir frelsi. Þetta er sá mikli munur sem er á þjóðfélagsgerð þessara landa, stjórnarháttum þeirra. Í því felst í rauninni fyrsta uppgjöf friðarfræðslunnar þegar hún segir í sinni skilgreiningu að ekki megi reyna að hafa áhrif á að breyta þjóðfélagsgerð einstakra landa. Því að með því erum við í raun og veru að segja að okkur varði ekkert um það þó að menn séu píndir, deyddir, þeim sé tortímt í öðrum þjóðlöndum, þó valdsmennirnir skrifi undir stofnskrá Sameinuðu þjóðanna með hugsunarhætti úlfsins og allt þeirra tal um frið sé einungis til þess gert að skapa sér skálkaskjól til þess að koma illu fram. Ég leyfi mér að fullyrða að enginn frjáls maður geti í sjálfu sér verið hlutlaus gagnvart þeirri óhamingju sem er að gerast nú í þeim löndum sem ég drap á áðan og ég held að það væri afskaplega mikið ábyrgðarleysi ef friðarfræðsla færi t. d. fram með þeim hætti að ekki væri á það imprað hvaða hvatir liggi til þess að Sovétríkin hafa frá stofnun sinni viðhaldið slíkri útþenslustefnu að einstakt er í heims- og veraldarsögunni. En þá getum við líka kannske reynt að skilja hvernig á því stendur. Hver er í rauninni ástæðan fyrir þessum sífellda ófriði, þessum sífellda átroðningi og ofbeldi við aðra? Hver er ástæðan fyrir því að Noregur stendur nú á öndinni út af Treholtsmálinu? Hver er ástæðan fyrir því að Svíar og Norðmenn eyða nú miklum fjármunum og fyrirhöfn til þess að granda njósnabátum sem eru þar uppi í landsteinum, kafbátum? Hvað liggur á bak við það að hið stóra Rússland skuli senda og vera með slíka áreitni við smáþjóðir við hliðina á sér? Maður skyldi ætla að Sovétríkin myndu rækta og leggja sig fram um góða frændsemi t. d. við Svíþjóð sem er þó hlutlaust, er utan við Atlantshafsbandalagið og þess vegna ekki hlekkur í varnarkerfi vestrænna þjóða í þeim skilningi. En það dugir ekki til. Sovétríkin eru eftir sem áður með sinn átroðning þar og spara hvorki fé né fyrirhöfn til þess að grafa undan öryggi og öryggistilfinningu sinna litlu granna. Stundum er sagt að yfirburðir hins lýðræðislega þjóðfélags séu m. a. í því fólgnir að við leyfum okkur þann munað að deila um það hvernig standa skuli að stjórn efnahagsmála og innri mála í okkar landi og við byggjum það upp á því að til skiptis fari með völd helstu stjórnmálaöflin í okkar löndum. Þetta hefur skapað okkur mikla farsæld og öryggi. Og þó svo megi kannske segja að breyting á efnahagsstefnu á nokkurra ára fresti valdi okkur nokkru tjóni sýnir þó reynslan að til lengdar er það miklu affarasælla en þar sem einræðisríkin eru og sömu menn við stjórnvöl á hverju sem dynur. Austan tjalds og í Sovétríkjunum, kommúnistaríkjunum er aftur á móti reynt að halda því til streitu að einhver einn stóri sannleikur sé til í efnahagsmálum, að hægt sé að stjórna löndum eftir fyrirfram ákveðinni formúlu, að hægt sé að skammta mönnum kjör og stétt án þess að hann fái nokkru um það ráðið sjálfur, einstaklingurinn sem við það á að búa. Reynslan hefur sýnt að þessi þjóðfélagsgerð leiðir óhjákvæmilega til ofbeldis, inn á svið lögregluríkis. Það kemur af því að mannréttindi öll eru fótum troðin, heimilishelgin rofin og þeir menn sem í ónáð falla fá hvorki að leita sér lækninga ef þeir veikjast né börn þeirra sambærilegt uppeldi og aðrir í þjóðfélaginu, eins og við höfum mýmörg dæmi um. Þessi grimmd hefur meira að segja náð svo langt að sú staðreynd að Viktor Korschnoi flúði Sovétríkin bitnaði á eiginkonu hans og barni. Til þess að viðhalda þessu valdakerfi hafa sovésku ríkin sveigst til þess að herða tökin, auka lögregluna, efla hervarnir og, ég tala nú ekki um, efna til ófriðar, gjarnan við landamærin eins og ófriðurinn í Afganistan sýnir okkur gleggst. Þessi hefting á almennum mannréttindum í þessum löndum hefur þannig beinlínis valdið útþenslustefnu þessara ríkja og þannig ógnað öryggi þeirra sem við frelsi og frið vilja búa. Ég held að það sé öldungis ljóst. Flm. sagði - ég veit ekki hvort ég hef skrifað þessa setningu rétt upp en merkingarlega var hún á þessa leið - með leyfi hæstv. forseta: „Réttlátur friður handa frjálsu fólki gerir kröfu um agað framferði.“ Þessu er ég öldungis sammála og ég held að við eigum að hafa þetta mjög í huga, hið agaða framferði, og að við eigum ekki að falla í þá gryfju, þó að um falleg mál sé að ræða sem við öll þráum, að tala um þau óvarlega og fylla fólk - og ég tala ekki um börn - fölskum vonum. Ég held að saga hinna smáu lýðræðisríkja sanni betur en flest annað að öryggi sitt í dag eiga þau einmitt því að þakka að hér hefur verið ástundað agað framferði og þessar þjóðir hafa viljað leggja mikið af mörkum fyrir öryggi sitt. Ég held að það sé ekki hægt að ganga framhjá þessu. Friðarhugsunin og friðurinn gerist ekki án fyrirhafnar, það sýnir okkar saga. Undir hitt get ég tekið, öll þau fjögur orð sem fyrri ræðumenn sögðu um lítil börn. Ég held að það geri hvorki þetta mál betra né verra að öll getum við talað fallega um lítil börn og um gildi þess að þau fari í holla leiki á barnaheimilum og sé skipt upp í hópa og að þeim sé sagt að þau megi ekki níðast á náunganum og eigi að ástunda guðsótta og góða siði, undir þetta allt tek ég. En ef við á hinn bóginn settum börnin í þann leik að ákveðinn hluti hópsins mætti fara sínu fram, mætti taka leikföngin frá hinum hópnum, mætti ganga á þann hóp, skerða athafnafrelsi þess hóps og angra hann með öllum hætti, þá held ég að sá hópur, sem sagt er að láta þetta yfir sig ganga mundi einfaldlega segja: Nei, hingað og ekki lengra. Ég held að erfitt væri að kenna börnum það réttlæti að einn megi svo á annan ganga að sá sem eigi undir högg að sækja megi ekki snúast til varnar, a. m. k. gera fyrirbyggjandi aðgerðir til,þess að koma í veg fyrir að slík átök gætu átt sér stað. 
             Ég veit ekki hvort friðaruppeldi er meira í barnaskólanum á Seltjarnarnesi en annars staðar, en meiri hl. bæjarstjórnar þar bendir vissulega til þess að börnum þar séu innprentaðir hollir siðir og virðing hver fyrir öðrum. Þar kom upp óleysanleg deila um það hvaða börn mættu nota knattspyrnuvöllinn í frímínútum. Þau 10 ára fóru auðvitað halloka í hvert skipti sem knattspyrna var leikin því að þau sem voru 11 og 12 ára beinlínis ráku þau af vellinum. Svo að þau fóru á fund síns kennara og skólastjóra og náðu þeim samningum að 10 ára börnin hefðu rétt á vellinum einn dag í viku. Og þetta var haldið. Þeir snerust þarna til varnar á réttan hátt, fóru til þess sem valdið hafði og náðu sínu fram. Ég geri líka ráð fyrir því að um það séum við sammála að það þjóðfélag, stórt eða smátt, sem við það byggi að enginn héldi uppi lögum og reglu mundi ekki lengi standa, ég held að það sé ljóst. Ég held þess vegna og styðst líka við söguna - um það má færa dæmi - að mikil menningarríki hafi af þeim sökum hrunið að nágrannarnir vígbjuggust en þessi ríki ekki og hrundu því til grunna. Ég held að mannkynssagan kenni okkur einnig að nauðsynlegt sé hverri þjóð að huga vel að sínu öryggi. Ég vil svo, herra forseti, að það komi alveg skýrt fram að ég er síður en svo á móti því að sem víðast sé um það rætt hvernig okkar litla þjóð geti í fyrsta lagi sem best tryggt sér öryggi í bráð og lengd, hvernig hún geti komið fram á alþjóðavettvangi þannig að hún stuðli að friðsamlegri sambúð ríkja. Ég get undir það tekið að margt af því sem hér er sagt sem markmið friðarfræðslu eigi rétt á sér. En ég er á hinn bóginn í miklum vafa um að hægt sé að gera öllu því skil sem þarna er talið upp. Ég held að aðeins lestur þessara níu liða, sem þarna eru til tíndir, sýni okkur að þarna er færst of mikið í fang ef hugmyndin er að koma þessu öllu til skila á barnaheimilum landsins eða í grunnskólum. Ættu flestir erfitt með að skilja til fulls það sem þarna er talað um þó að þeir eyddu ævi sinni í að reyna að skýra það svo að viðunandi væri. Námsskrár eru falleg plögg en reynsla mín sem kennari sýnir að það getur verið erfitt að koma öllu til skila sem til er ætlast. Svo hygg ég að verði líka ef við ættum að gera þessu einhver skil þó að ekki væri nema 5. lið friðarfræðslunnar, að þekkja ýmsa líffræðilega og félagslega þætti sem hafa áhrif á mannlega hegðun. Ég hygg að þennan lið einan gæti orðið töluvert flókið að skilja og gæti tekið töluverðan tíma að koma honum til skila.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um framhald hvalveiða við Ísland, sem er 238. mál Sþ. á þskj. 418. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að feta ríkisstj. að sækja nú þegar um undanþágu frá samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins um takmörkun hvalveiða, sem gildi á að taka árið 1986, með það fyrir augum að hvalveiðar haldi áfram við Ísland undir vísindalegu eftirliti og með skynsamlegri stjórn.“ Forsaga þessa máls er sú, að á 34. ársfundi Alþjóðahvalveiðiráðsins í júlí 1982 var samþykkt algert bann við hvalveiðum tengdum iðnaði, commercial whaling, frá og með árinu 1986. Er samþykkt ráðsins á þessa leið í lauslegri þýðingu, með leyfi forseta: „Aflakvóti vegna hvalveiða tengdum iðnaði af öllum stofnum fyrir strandvertíðina 1986 og úthafsvertíðina 1985, 1986 og þar eftir skal ekki vera neinn. Þetta ákvæði verður í endurskoðun byggðri á vísindalegum tillögum og mun ráðið fyrir árið 1990 í síðasta lagi láta gera allsherjarkönnun á áhrifum þessarar ákvörðunar á hvalastofnana og meta breytingar af þessu ákvæði og setningu annarra veiðikvóta.“ Með ályktun Alþingis þann 2. febr. 1983 var samþykkt að mótmæla ekki af Íslands hálfu þessari samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins um bann eða takmörkun hvalveiða, sem kunngerð hafði verið með bréfi til ríkisstj., dags. 2. sept. 1982, og taka skal gildi frá og með árinu 1986. Með þeirri afstöðu hlítum við banni Alþjóðahvalveiðiráðsins. Á 35. ársþingi Alþjóðahvalveiðiráðsins s. l. sumar kom fram að fjórar þjóðir höfðu lagt fram mótmæli við samþykkt ráðsins um algert bann við hvatveiðum tengdum iðnaði, en þær eru Noregur, Sovétríkin, Japan og Perú. Jafnframt viðurkenndi Alþjóðahvalveiðiráðið nauðsyn þess að komist yrði sem fyrst að samkomulagi um könnun og mat á einstökum hvalastofnum sem nú eru stundaðar veiðar á. Till. sú sem ég mæli hér fyrir gerir ráð fyrir að sótt verði nú þegar af Íslands hálfu um undanþágu frá samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins um takmörkun eða bann við hvalveiðum, sem gildi á að taka árið 1986. Útiloka þær samþykktir, sem Alþjóðahvalveiðiráðið hefur þegar gert, alls ekki slíka undanþágu, enda beinlínis tekið fram í samþykktinni frá 1982 að endurskoða megi ákvæðin um bann í síðasta lagi árið 1990, eins og það er orðað. Skv. upplýsingum Hafrannsóknastofnunar er veiði stórhvala frá landstöðvum hér við land skipt í þrjú tímabit. Fyrsta tímabilið, tímabil norsku veiðanna, stóð frá 1883 til 1915, er Alþingi setti bann við öllum veiðum vegna greinilegrar ofnýtingar stofnanna. Fram undir aldamót var steypireyður mest veidd, en strax upp úr aldamótum var langreyðurin langmikilvægasta tegundin fyrir hérlendar landstöðvar. Á þessu tímabili var allnokkuð veitt af hnúfubak, en aðeins óverulegt magn sandreyðar og búrhvals. Fjöldi hvalbáta við veiðar komst í 32, en veiðarnar voru stundaðar frá nokkrum landstöðvum á Vestfjörðum og Austfjörðum. Veiðar hófust á ný frá landstöðinni í Tálknafirði, sem starfrækt var árin 1935 til 1939, og voru flest þrír bátar við veiðarnar. Alls veiddust 469 hvalir þessi ár. Þriðja tímabilið hófst með starfsemi hvalstöðvar Hvals hf. árið 1948. Með því tímabili hefjast veiðar á sandreyði í allnokkrum mæli og búrhveli. Steypireyður var veidd í aðeins litlum mæli fram til ársins 1960, er hún var friðuð, og aðeins sex hnúfubakar veiddust árin 1948–1954, er tegundin var alfriðuð í Norður-Atlantshafi. Langreyður hefur verið langmikilvægasta tegundin þetta tímabil, en afurðir af hverri langreyði eru mun meiri en af bæði sandreyði og búrhval. Samkvæmt samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins á ársfundi þess 1981 gekk í gildi árið 1982 allsherjarbann við búrhvalaveiðum í Norður-Atlantshafi. Þá er rétt að geta veiða norskra móðurskipa hér við land árin 1929–1934 og árið 1937, en a. m. k. 560 langreyðar voru veiddar frá þessum skipum á hefðbundinni hvalaslóð vestur af Íslandi. Einungis var því um algjöra friðun hvalastofnanna hér við land að ræða árin 1915–1929 og árin 1940–1947. Hrefnuveiðar hér við land hófust árið 1914, en voru í litlum mæli allt fram yfir 1960 eða undir 100 dýrum á ári. Upp frá því jókst áhugi á veiðunum og er meðalársveiði Íslendinga talin hafa verið 105 hvalir árin 1966–1970, 137 hvalir árin 1971–1975 og um 200 hvalir 1976–1980. Að meðtalinni veiði Norðmanna hér við land á liðnum áratugum er veiðin s. l. 20 ár í kringum 200 dýr á ári. Aðalveiðisvæðin eru Norðanlands og vestan. Um hvalveiðar hafa á seinni árum verið mjög skiptar skoðanir manna á meðal. Hafa umhverfisverndarsinnar haft sig mjög í frammi um vernd hvalastofna og algjöra stöðvun veiða. Hefur barátta þeirra í þessum efnum borið greinilegan árangur sem m. a. kemur fram í samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins frá 1982. Á öðrum sviðum hefur barátta þeirra og borið árangur, svo sem við verndun og takmörkun veiða á selum. Hafa afleiðingar þessa bitnað á þjóðum sem að mismiklu leyti hafa átt afkomu sína undir þessum veiðum. Að mínu mati hafa sjónarmið umhverfisverndarmanna þó oft fremur mótast af tilfinningum en markvissum rökum og vísindalegum athugunum. Helstu röksemdir þeirra sem lagst hafa gegn áframhaldandi hvalveiðum eru í fyrsta lagi þær, að hvalastofnar séu í útrýmingarhættu um heim allan vegna ofveiði og algjör stöðvun veiða geti ein komið í veg fyrir þá hættu. Er fullyrt í þessu efni að núverandi aðferðir við mat á hvalastofnum séu ekki nægilega góðar til þess að þær réttlæti veiðar. Því sé allsherjarbann eini kosturinn til að komast hjá útrýmingu. Víst er að oft hefur fyrr á tíð verið um grófa ofveiði á hvölum að ræða hérlendis og erlendis. Með auknu eftirliti og rannsóknum á seinni árum hefur hætta á slíku þó minnkað verulega. Má segja að aðeins einn hvalastofn, sem veiddur er í dag, sé í hættu vegna núverandi veiða, en það er Norðurhvalurinn svokallaði, sem Alaska-Eskimóar veiða. Tegundin er þar með einnig í hættu, því þau 2–3000 dýr, sem stofninn er talinn vera, eru nær allt sem til er af í heiminum af þessari tegund. Eru ekki líkur á að Alþjóðahvalveiðiráðið banni þessar veiðar Alaska-Eskimóa þar sem þær flokkast undir frumbyggjaveiðar, svo furðulegt sem það nú er. Í öðru lagi er því haldið fram að hvalveiðar séu stundaðar á ómannúðlegan hátt með seindeyðandi veiðitækjum sem séu dýrunum kvalafull. Veiðarnar séu m. ö. o. stundaðar af siðleysi. Það sæmir því í þriðja lagi ekki þjóðum sem telja sig siðaðar og á háu menningarstigi að stunda veiðar af þessu tagi. Í fjórða og síðasta lagi er því haldið blákalt fram að framhald hvatveiða muni geta haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir fiskmarkaði okkar í Bandaríkjunum því að umhverfisverndarsinnar séu mjög öflugir þar og neyti allra tiltækra ráða til að ná sér niðri á þeim þjóðum sem stunda hvalveiðar. Hefur þessi hræðslukenning hrifið einkar vel hérlendis, einkum á alþm., og í raun orðið meginröksemdin gegn hvalveiðum. Helstu rök fyrir áframhaldandi hvalveiðum hér við land eru aftur á móti þau í fyrsta lagi, að vísindalegar rannsóknir gefi ekki tilefni til að ætla að hvalastofnar við Ísland séu í hættu vegna ofveiði, þó að þeir kunni að vera það annars staðar í heiminum, sem enginn dómur skal þó á lagður. Rannsóknir bendi fremur til þess að veiðarnar hafi á seinni árum verið stundaðar af fyrirhyggju og skynsemi hérlendis. Haldi veiðar áfram ætti því ekki að vera hætta á að breyting verði á þessu. - Á undanförnum árum hefur Hafrannsóknastofnun annast rannsóknir nýttra hvalastofna hér við land. Þessar rannsóknir hafa m. a. verið gerðar í samvinnu við breska og norska rannsóknaraðila, en eru nú nær eingöngu í höndum stofnunarinnar. Komist hefur á samstarf stofnunarinnar og nokkurra stofnana Háskóla Íslands um afmörkuð verkefni. Rannsóknirnar hafa einkum verið þríþættar: rannsóknir á sambandi sóknar og veiða, rannsóknir á almennri líffræði viðkomandi hvalategunda, einkum er varðar aldur, vöxt og viðkomu þeirra, og merking og talning hvala hér við land. Þá hefur stofnunin á undanförnum árum átt fulltrúa í vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins. Gefa rannsóknir á þeim tegundum, sem eru nú veiddar hér við land, langreyði, sem er langafurðamesta tegundin, sandreyði og hrefnu, síður en svo til kynna að um ofveiði sé að ræða. Í öðru lagi hefur verið bent á hugsanlega röskun á lífkerfi hafsins vaxi hvalstofnar óheftir. Mjög er hins vegar erfitt, að sögn fræðimanna, að meta áhrif hvalveiða á lífríki sjávar í heild. Ekki leikur vafi á að ofveiði á hvalastofnum hefur raskað mjög lífkerfinu í hafinu, en hvalir eru stór blóðheit dýr sem þurfa mikla og næringarríka fæðu á degi hverjum. Sem dæmi má nefna að eftir að skíðishvölum fækkaði í suðurhöfum nýttu selstofnar og fuglar á sama fæðuþrepi tækifærið og hefur fjölgað gífurlega. Hrefna, sem ekki var veidd að nokkru ráði í Suður-Íshafi fyrr en um 1970, er einnig talin hafa notfært sér aukið fæðuframboð á sama hátt. Telja ýmsir að stöðvun hrefnuveiða á suðurhveli kunni að valda því að stórhvatastofnarnir nái sér seint eða aldrei á strik, en auk þess að éta sömu fæðu og þeir fjölgar hrefnu mun hraðar en stórhvelum ef skilyrði eru hagstæð. Er vert að gefa gaum hugsanlegum áhrifum hvalsins á afkomu annarra nytjastofna því ljóst er að bæði tann- og skíðishvalir hér við land éta verulegt magn átu og fiskmetis, svo sem síld, loðnu, þorsk, karfa o. fl. Þótt samband hvala og annarra dýra í lífkerfi hafsins sé lítt rannsakað er ekki ólíklegt, að mati fræðimanna, að til aukinna árekstra þeirra og annarra dýra komi, þar á meðal nytjastofna okkar, ef stofnarnir fá að vaxa óheftir. Í þriðja lagi er þess að geta að þjóðir sem hætt hafa þátttöku sinni í hvalveiðum í dag hafa mjög dregið úr öllum rannsóknum sínum á hvalastofnum. Þar á móti kemur að aukinn áhugi almennings á hvölum hefur ýtt undir rannsóknir á ýmsum sviðum hvalafræðinnar. Með aukinni tækni verður í framtíðinni hægt að rannsaka hvali án þess að veiðar fari fram, ef nægilega miklu fjármagni er veitt til slíkra rannsókna. Hætt er þó við að erfitt mundi að afla stuðnings til slíkra rannsókna ef hagnýtur tilgangur þeirra er ekki fyrir hendi. Í dag er því nauðsynlegt að veiða hvalina til að afla mikilvægrar vitneskju um aldur og viðkomuhraða þeirra, sem m. a. er lögð til grundvallar við útreikning á veiðiþoli og afkastagetu stofnanna. Í fjórða lagi hefur fjöldi manns atvinnu af hvalveiðum hérlendis þann tíma sem hvalveiðar standa, sem aðeins er hluta úr ári. Í fyrirtæki Hvals hf. starfa til að mynda um það bil 200 manns meðan á hvalvertíð stendur, 45 manns á bátum og 155 manns í hvalstöðinni í Hvalfirði og fyrirtæki Hvals hf. í Hafnarfirði. Dregið hefur þó verið úr veiðum og voru á síðasta ári aðeins gerðir út þrír bátar í stað fjögurra árið áður, enda kvóti okkar minnkaður úr 194 dýrum árið 1982 í 167 dýr árið 1983. Þessu til viðbótar stunda 9–10 smábátar hrefnuveiðar frá Vestfjörðum og Norðurlandi. Hrefnuveiðikvóti Íslendinga er nú 182 hrefnur á ári, en var 192 hrefnur árið 1983. Í fimmta lagi er á það að líta að hlutur hvalafurða í útflutningstekjum þjóðarinnar er allnokkuð, nam tæpum 1.6% árið 1983. Er illt að verða af slíkum tekjum fyrir þjóðarbúið með minnkandi atvinnu, sjósókn og aflamagni að öðru leyti. Sem flm. þeirrar till., sem hér um ræðir, hlýt ég að taka undir öll þau rök, sem nefnd eru hér að framan, með framhaldi hvalveiða. Um rökin gegn hvalveiðum er þess fyrst að geta að rannsóknir hérlendis gefa ekki tilefni til að ætla að nýttir hvalastofnar séu ofveiddir, eins og áður er rakið. Enginn talsmaður rányrkju vil ég þó vera í þessu efni og tel jafnbrýnt og aðrir umhverfisverndarsinnar, sem unnið hafa gott starf á ýmsum sviðum, að við höldum vöku okkar í þessum efnum, eflum vísindalegar rannsóknir og eftirlit með veiðum. Stjórnun veiða og ákvörðun veiðikvóta taki síðan við af slíku eftirlits- og rannsóknastarfi. Sjálfsagt, rétt og eðlilegt er hins vegar að reyna að stunda veiðarnar þannig, að mannúðar sé gætt svo sem framast er kostur. Um tilfinningarök, sem höfða til mannúðar og menningar þjóða, er hins vegar ekki mikið að segja. Það sjónarmið að áhrif hvalveiða á fiskmarkaði okkar í Bandaríkjunum séu neikvæð er vert að kanna nánar. Norðmenn, sem veiða hvali og mótmæltu hvalveiðibanninu á sínum tíma, eru í svipaðri stöðu og við sem fiskútflytjendur, heldur lakari þó væntanlega vegna mótmæla sinna. Því er hins vegar haldið fram af þeirra hálfu að mótmælin hafi ekki haft eins mikil áhrif á fiskmarkaði þeirra, einkum Bandaríkjamarkað, og menn óttuðust í fyrstu. Hef ég fengið staðfestingu þessa í nýlegri blaðagrein í Norges Handels- og sjöfartstidende frá 2. febr. 1984, bls. 12, þar sem rætt er við framkvæmdastjóra norska fisksölufyrirtækisins í New Bedford í Bandaríkjunum. Í fyrirsögn greinarinnar segir að fjölmargar aðgerðir Greenpeace hafi ekki einu sinni náð að stöðva vaxandi framgang norskra fiskafurða á Bandaríkjamarkaði. Reiknar fyrirtækið með að selja fyrir 75 millj. dollara á 12 mánaða tímabili frá miðju ári 1983 til miðsumars 1984, en fyrirtækið ræður yfir um það bil 10% af freðfiskmarkaðnum innan stórkaupendageirans skv. upplýsingum framkvæmdastjórans. Þá hefur innflutningur á laxi frá Noregi til Bandaríkjanna sjaldan eða aldrei verið meiri en á síðasta ári og allt útlit er fyrir og jafnvel búist við aukningu á sölu á laxi á Bandaríkjamarkaði. Framkvæmdastjórinn viðurkennir þó að aðgerðir Greenpeace hafi minnkað söluna lítils háttar fyrst, en nýir hópar kaupenda hafi bætt það upp. Ef marka má þessa umsögn virðist hræðsla Íslendinga við neikvæð áhrif hvalveiða á fiskmarkaði okkar í Bandaríkjunum ekki á rökum reist. Á Alþingi hefur yfirleitt verið reynt að stuðla að því að atvinnustarfsemi sem fyrir er eflist og styrkist, en ekki að úr henni sé dregið og hún jafnvel af lögð. Er samþykkt Alþingis frá 2. febr. 1983 sérstök að þessu leyti, því komi til algjörs hvalveiðibanns leggst niður starfsemi fyrirtækis sem rekið hefur verið með ágætum frá 1948. Hefur fyrirtækið m. a. stigið afgerandi skref til eflingar rannsókna á hvölum hér við land, aðstoðað við gagnaöflun í því efni og tekið þátt í fjármögnun stórhvalamerkinga. Verður Alþingi að svara því hvað skuli koma í stað þessarar atvinnustarfsemi, sé það ásetningur þess að atvinnugreinin verði lögð niður. Stefnumörkun er hér öll ákaflega óskýr. Í landhelgisdeilu Íslendinga tókst ágætlega að halda uppi sjónarmiðum og skoðunum okkar á erlendum vettvangi. Í jafnmiklu hagsmunamáli og hér um ræðir ætti slíkt jafnframt að vera hægt, enda vísindalegar rannsóknir Íslendingum hliðhollari en mörgum öðrum þjóðum. Hálf er það aumt hlutskipti að sitja með hendur í skauti í máli sem þessu og fylgjast með viðræðum og fundahöldum Norðmanna og annarra þjóða úr fjarlægð. Hér þurfa íslensk stjórnvöld að taka ótvíræðari afstöðu og marka sér ákveðna stefnu. Er því ekki að treysta að Norðmenn semji fyrir okkur jafnhliða eða okkur takist að feta í fótspor þeirra síðar. Yfir vinnubrögðum af þessu tagi af okkar hálfu er ekki mikil reisn og vottur sjálfstæði þjóðar. Till. sú, sem hér er flutt um að sækja nú þegar um undanþágu frá samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins um takmörkun eða bann við hvatveiðum, er fyrsta skrefið á nýrri braut. Með þetta að leiðarljósi og þar sem bannið á að taka gildi árið 1986, sem ekki er svo langt undan, og ljóst er að allar undanþágur þarf að sækja með viðræðum og fundahöldum, sem óhjákvæmilega taka sinn tíma, er till. þessi flutt nú. Er með henni vænst að tekið verði á þessum málum nú þegar, enda miklir hagsmunir í húfi, ekki aðeins fyrir þá einstaklinga sem eiga atvinnu sína undir þessum veiðum, heldur einnig sveitarfélög þau sem hlut eiga að máli og síðast en ekki síst ríkissjóð vegna útflutningstekna. Að endingu vil ég taka fram að ég hef haft undir höndum skýrslu vegna fyrirhugaðs banns við hvalveiðum, sem Jóhann Sigurjónsson líffræðingur hjá Hafrannsóknastofnun og fulltrúi Íslands í vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins hefur samið. Hef ég notað ýmsar upplýsingar úr skýrslu hans í máli mínu. Kann ég Jóhanni bestu þakkir fyrir þær upplýsingar sem hann hefur látið mér í té sem fræðimaður á þessu sviði. Í skýrslu Jóhanns segir að lokum m. a., með leyfi forseta: „Til þess að tryggja hæfilega nýtingu hvalastofna heims er mikilvægt að haga veiðum með tilliti til ástands hvers einstaks stofns. Allsherjarbann við hvatveiðum getur ekki skoðast sem vísindaleg nauðsyn, eins og nú er háttað veiðum í heiminum, þótt deila megi um réttmæti einstakra veiðikvóta. Þetta á við um veiðar Íslendinga jafnt sem flestra annarra þjóða heims. Þótt þörf sé á auknum hvalarannsóknum hér á landi virðist engan veginn vera vísindaleg réttlæting fyrir stöðvun veiðanna hér.“ Herra forseti. Ég legg til að till. verði vísað til hæstv. allshn. að umr. þessari lokinni.