Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú fer fram utandagskrárumræða um kynningu MIL á Íslandi fyrir erlenda fjárfesta. En MIL er skammstöfun fyrir Markaðsskrifstofu iðnaðarráðuneytisins og Landsvirkjunar. Málshefjandi er hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Hæstv. iðnrh., Finnur Ingólfsson, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa og er hálftíma umræða.

Virðulegur forseti. Það urðu nokkuð fræg ummæli íslensks ráðherra fyrir allmörgum árum eitthvað á þá leið að á Íslandi þyrfti að skapa Singapúr norðursins. Sá hinn sami ráðherra hafði að vísu ekki erindi sem erfiði en núv. hæstv. iðnrh. og ríkisstjórn hans telja sig vera að bæta um betur og til þess er beitt ýmsum ráðum. Frá vorinu 1988 hefur starfað hér sérstök Markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar sem varið hefur verið til háum fjárhæðum miðað við slíka skrifstofu, ekki minna en 66,5 millj. kr. á árinu 1996, og komu 27,5 millj. kr. beint úr ríkissjóði en 39 millj. kr. frá Landsvirkjun. Kynningarbæklingur markaðsskrifstofunnar ber heitið Lægsta orkuverð í Evrópu í nýjum samningum, hér er það á ensku á forsíðu. Þar má lesa sitthvað sérkennilegt sem rétt er að Alþingi gefi gaum að og ræði. Megininntakið í þessum bæklingi er það að hér sé í boði lægsta raforkuverð í Evrópu, einhver lægsti launakostnaður í norðanverðri Evrópu og Norður-Ameríku samanlagt, lægstu skattar á fyrirtæki sem finnist í meginefnahagskerfum heimsins. En gyllingunni er þar með ekki lokið fyrir fjárfestana. Á hinu hreina Íslandi geta erlend fyrirtæki gengið í umhverfisvænar orkulindir hindranalítið af skriffinnsku og leyfisveitingum og m.a. komist hjá að greiða kolefnisskatt sem farið er að leggja á víða annars staðar. Tímans vegna verða örstuttar tilvísanir í þennan bækling hér að nægja. Á bls. 6 sjáum við fyrirsögnina ,,Gnægð af orku án mengunar``. Þar segir: ,,Í boði er á Íslandi um 50.000 gwst. á nægjanlega lágu verði til að vera áhugavert fyrir orkufrekan iðnað og beinan útflutning á orku. Um 5.000 gwst. hafa verið virkjaðar,`` --- og síðan segir ,,aðeins 10% af heildinni.`` Á bls. 7 lesum við, undir fyrirsögninni ,,Samkeppnishæft orkuverð`` (feitletrað): ,,Nýr iðnaður getur verið viss um afar samkeppnisfært orkuverð, (highly competitive prices á ensku) sem er að líkindum lægra en nokkurs staðar annars staðar í Evrópu og Norður-Evrópu fyrir nýja samninga.`` Síðan er vísað í orkuverð nálægt tveim Bandaríkjasentum á kwst., en það er þá nálægt 20 mill, frá nýjum virkjunum fyrir forgangsorku, skattar að frádregnum virðisaukaskatti innifaldir, eins og það heitir, fyrir dæmigerðan notanda sem kaupir 10 megavött og nýtir þau í 7 þús. stundir á ári. Mér er ekki kunnugt um marga slíka dæmigerða notendur hérlendis, hvorki varðandi orkumagn né nýtingartíma, enda greiðir stóriðjan hér sem stendur eitthvað nálægt 15 mill að meðaltali á síðasta ári. Í töflu á bls. 7 eru talin upp 15 lönd, Þýskaland efst með 72 mill, Ísland langlægst með rúmlega 2 sent eða 20 mill, þriðjungi lægra en Noregur. Þarna má einnig lesa: ,,Með langtímaorkusölusamningi á Íslandi gætu iðnfyrirtæki með árangri komist hjá kolefnisskatti [carbon tax] sem lagður er á annars staðar``. Á bls. 8: ,,Heildstæð löggjöf um umhverfisvernd mótar skipulagsferli fyrir iðnað og orkuuppbyggingu. Mat á umhverfisáhrifum er tilskilið fyrir stór iðnfyrirtæki og starfsleyfi er venjulega veitt með lágmarksformvafstri og skriffinnsku.`` Eða eins og segir á ensku: ,,operating licence is usually granted with a minimum of environmental red tape.`` Svona gæti ég haldið áfram ef tíminn leyfði, virðulegur forseti. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. iðnrh.: 1. Er hann stoltur af þessari ritsmíð? 2. Hvernig er af hálfu iðnrn. háttað eftirliti með starfsemi markaðsskrifstofunnar? 3. Hvað hyggst ráðherrann fyrir um þessa markaðsskrifstofu sem kostað er til milljóna tugum af fé af opinberri hálfu? 4. Getur ráðherrann fallist á að auka þurfi til mikilla muna það orkumagn sem orðið getur til ráðstöfunar í framtíðinni frá því sem fram kemur í þessum bæklingi vegna umhverfissjónarmiða? Það þurfi að færa þetta til mikilla muna niður af þeim sökum. Virðulegur forseti. Er að furða þótt í óefni sé komið í stóriðjumálum og sambúð stjórnvalda við fólkið í þeim byggðum sem ætlað er að taka við fyrirtækjum eftir forskriftinni frá MIL eins og t.d. álbræðslu á Grundartanga?

Herra forseti. Við Íslendingar viljum vera í fremstu röð á öllum sviðum og berum okkur þá oft saman við löndin í kringum okkur eins og iðnríkin allt í kringum okkur. Við viljum hafa hæstu laun, við viljum hafa lægstu skatta, við viljum hafa fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem hægt er að bjóða upp á, við viljum hafa besta menntakerfi sem til er í heimi, við viljum útrýma atvinnuleysinu og við viljum að ekki sé til neitt sem við getum kallað fátækt í okkar landi. Með öðrum orðum, við viljum bjóða Íslendingum upp á bestu lífskjör sem hægt er að fá í heiminum. Að þessu eigum við auðvitað að keppa. Stjórnarstefna ríkisstjórnarinnar miðar að þessu, að þessar aðstæður sé hægt að skapa á Íslandi. En ef við ætlum að verða í fremstu röð meðal þjóða þá verðum við að auka verðmætasköpunina í samfélaginu, hagvöxtinn og fjárfestinguna. Og þegar við erum að bera okkur saman við aðrar þjóðir þá verðum við að hafa þetta í huga. Erlend fjárfesting á Íslandi er 10--20 sinnum minni en í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Við hljótum að ætla að nýta okkar náttúruauðlindir skynsamlega. Við eigum náttúruauðlind sem við höfum ekki nýtt nærri að fullu sem eru orkulindirnar. Við ætlum að nýta þá þekkingu og reynslu sem býr í fólkinu í landinu til verðmætasköpunar. Við ætlum líka að ganga fram af varfærni gagnvart náttúru landsins. Ef við gerum þetta þá verðum við í fremstu röð og þá getum við búið Íslendingum ein þau bestu lífskjör sem hægt er að bjóða upp á. Þá getum við hækkað launin, þá getum við lækkað skattana og þá getum við styrkt velferðarkerfið. En þeir sem ekki vilja nýta náttúruauðlindir eins og orkuauðlindirnar, þeir sem ekki vilja auka erlenda fjárfestingu í landinu, þeir sem vilja loka landinu gagnvart erlendum fjárfestum og þeir, eins og kom fram á náttúruverndarþinginu á síðustu helgi, sem vilja ekki einu sinni hleypa erlendum ferðamönnum til landsins, þeir verða því að segja það alveg hreint og skýrt: Við ætlum ekki að skapa Íslendingum sambærileg lífskjör og þjóðunum í kringum okkur. Þetta eru skilaboðin frá þeim sem vilja halda þessari stefnu til streitu. Að við ætlum þá ekki að skapa sömu lífskjör og öðrum þjóðum eru sköpuð. Ef við ætlum hins vegar að gera það, ef ekkert má nýta, ef ekki má nýta orkuauðlindirnar, ekki má nýta hafið nema að takmörkuðu hætti, þá spyr ég: Af hverju ætlum við þá að lifa í þessu landi til framtíðar? Ég held að menn þurfi líka að velta þeirri spurningu fyrir sér. Til að víkja að einstökum atriðum af því sem hv. þm. gerði hér grein fyrir að væru í þeim bæklingum sem gefnir hafa verið út af Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar og þeir fjármunir sem þar voru hafðir, 66 millj. kr. er hæsta upphæð sem hefur farið til þessa kynningarstarfs frá upphafi sem er m.a. tengt einstökum verkefnum. Fjárfestingarskrifstofa viðskrn. sér líka um slíka starfsemi og hefur undanfarin tvö ár fengið 15 millj. kr. á fjárlögum til ráðstöfunar í þessum efnum. Ferðamálaráð hefur líka fjármuni, ég held það séu 146 millj. kr. sem Ferðamálaráð er með til þessarar kynningar. Til að kynna Ísland erlendis, til að laða hingað erlenda ferðamenn og til að laða hingað erlenda fjárfesta Margt af því sem kom fram í máli hv. þm. er misskilningur. Og því að hv. þm. spurði hvort ég væri stoltur af þeim bæklingi sem markaðsskrifstofan gaf út og hv. þm. vitnaði í, þá er þetta ágætiskynningarrit fyrir Ísland. Að mínu viti segir bæklingurinn nákvæmlega rétt og satt frá öllu um aðstæður á Íslandi á þeim tíma sem bæklingurinn er gefinn út. Hann er gefin út árið 1994.  Varðandi orkuverð á útsölu. Samningar um orkusölu til stóriðju hafa bætt hag Landsvirkjunar mjög mikið og samningurinn núna um Ísal, það er 8 milljarða kr. núvirtur hagnaður af þeim samningi. Þetta leiðir auðvitað til þess að orkuverð í landinu getur lækkað. Og það sem við ræddum hér í gær er að það er sú verðlækkunarstefna sem ríkisstjórnin hefur mótað, fyrst og fremst, og þeir stóriðjusamningar sem gerðir hafa verið sem geta skapað þetta. Ýmsir aðilar hafa haldið því fram að í þessum kynningarbæklingi sem MIL hefur gefið út sé verið að lofa erlendum fyrirtækjum starfsleyfi með lágmarksmengunarkröfum. Þetta er alrangt. Og hv. þm. á ekki að leyfa sér að halda slíku fram. Því að í íslenskri þýðingu hljóðar þetta þannig að starfsleyfi er venjulega veitt með lágmarksskriffinnsku. Það þýðir að við erum að reyna að draga úr skrifræðinu hér eins og nokkur kostur er, bæði fyrir íslensk fyrirtæki og fyrir erlenda fjárfesta sem vilja koma hingað til lands. Ég fæ hér aftur tækifæri til að tala síðar og ætla þá að nýta mér það til þess að svara spurningum hv. þm. sem hann bar fram áðan.

Hæstv. forseti. Bæklingur sá sem hér er til umræðu frá Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar á Íslandi fyrir erlenda fjárfesta er um margt fróðleg lesning. Þar kemur fram að landið er markaðssett með hástemmdum lýsingum um Ísland sem landið þar sem náttúran er hrein eins og hvergi annars staðar, með tærasta lofti sem nokkurs staðar er hægt að anda að sér og hreinasta vatn í heimi. Öll lýsingarorð eru í hástigi og allt gott er um það að segja ef tilgangurinn væri ekki sá að laða hingað til lands fjárfestingar í mengandi stóriðju. Þar kemur fram mótsögn sem að mínu mati er hrópleg og þar við bætist að í bæklingnum er í það minnsta gefið í skyn að hér sé auðvelt að fá starfsleyfi og að mat á umhverfisáhrifum fáist með lágmarksskriffinnsku. Að auki er landið kynnt sem land lágra launa, lágs orkuverðs, lágra skatta á fyrirtæki og því til viðbótar er sérstaklega bent á að hér á landi séu fjarvistir starfsmanna frá störfum í lágmarki, þ.e. 3% hér Íslandi miðað við t.d. 12% í Svíþjóð. Ég spyr því: Er það svona sem við viljum markaðssetja landið? Eiga Íslendingar ekki heldur að veðja á eitthvað annað, t.d. aukna ferðaþjónustu, á lífræna ræktun, á starfsemi sem er tilbúin að borga fyrir þau lífsgæði, náttúrufegurð og hreinleika lofts og vatns sem við teljum okkur búa yfir?

Herra forseti. Þessar auglýsingaherferðir hæstv. iðnrh. og markaðsskrifstofunnar vekja ýmsar áleitnar spurningar. Spurningar um það hvernig við viljum kynna landið okkar. Og þær vekja reyndar líka spurningar um hversu árangursríkt og skynsamlegt upplegg af þessu tagi er sem hér er fram fært í þessum dæmalausa bæklingi. Það er auglýst lægsta orkuverð í Evrópu. Það eru auglýst lág laun og sýnd tafla þar sem Ísland er neðst af öllum löndum sem þar eru tekin til samanburðar um laun. Það eru auglýstir lágir skattar. Og það er sagt að það þurfi engar áhyggjur að hafa af umhverfis\-ástæðum. Svo er auðvitað bitið höfuðið af skömminni með því að beita ómengaðri náttúru Íslands sérstaklega og fallegum myndum til þess að laða menn að. Það er sem sagt með öðrum orðum svona útsölu þriðjaheimsbragur á þessu uppleggi alveg ,,par exellence``. Það er þannig. Það hljóta að vakna spurningar t.d. um samningsstöðuna hvað orkuverðið snertir þegar uppleggið er þetta. Það er boðið lægsta orkuverð í heimi, a.m.k. í Evrópu. Það þýðir nú líklega lítið að reyna að fara að tosa það eitthvað upp á við þegar menn eru svo mættir með þennan bækling í höndunum og segja: ,,Heyrðu okkur líst nokkuð vel á þetta. Þetta lága orkuverð, þessi lágu laun og hvernig menn mega valsa um í þessari hreinu og óspilltu náttúru. Þetta er bara nokkuð álitlegt.`` Ég held að menn leggi af stað á hnjánum í hvaða samningaviðræður sem vera skal með þessu uppleggi og það er auðvitað neðan við allar hellur. Ég mótmæli alveg sérstaklega hvernig umhverfisþátturinn og náttúran er notuð í þessu samhengi. Stæði í bæklingnum að til þess að varðveita hinu hreinu náttúru þá geri Íslendingar ströngustu mengunarvarnakröfur þá væri þó eitthvert upplit á þessu. Ég held að hæstv. ráðherra sem virðist hafa fengið þetta góss í arf frá forvera sínum, hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, því þetta er dagsett í janúar 1995, ætti að sjá sóma sinn í að kalla þetta til baka og láta þetta hverfa. Það eru til pappírstætarar sem éta svona fyrirbæri og þar væri þetta best komið, ofan í einum slíkum. Ráðherrann ætti ekki að setja málið upp svona svart og hvítt eins og hann gerði hér áðan. Ég mótmæli því einnig þegar málin eru lögð upp þannig að þetta snúist um annaðhvort eða, þ.e. hvort orkulindirnar séu nýttar eða ekki. Þetta snýst nefnilega einmitt ekki um það 

Herra forseti. Mér kemur á óvart hversu þingmenn Alþb. reyna að gera starfsemi Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar tortryggilega. Það er fullkomlega ástæðulaust. Þar vinnur sérstaklega samviskusamt fólk að því að kynna Ísland sem fjárfestingarkost í útlöndum sem er erfitt og vanþakklátt starf á köflum. Þessi skrifstofa var sett á laggirnar fyrir tæplega níu árum síðan. Hún hefur starfað ötullega að markmiðum sínum á þeim tíma sem liðinn er en því miður hefur ekki tekist eins og menn vonuðu að draga erlenda fjárfesta til samstarfs inn í landið. Það er því miður staðreyndin. Auðvitað ber að fagna því þegar það loks tekst, því eins og iðnrh. benti á þá er það eitt af okkar aðalvandamálum hversu treglega hefur gengið að draga hingað til lands samstarfsaðila sem hafa fjármagn fram að færa. Það er ótrúlegt að taka bækling, eitt kynningarrit sem þetta, og gera það að sérstöku umtalsefni á Alþingi. Það er ekkert athugavert við það að draga fram í bæklingi sem þessum þau atriði sem gera Ísland samkeppnishæft við önnur lönd því auðvitað er fjöldi landa og fjöldi svæða að reyna að draga til sín erlent fjármagn í fjárfestingarskyni. Það er ekkert athugavert við það, nákvæmlega ekki neitt. Það sem þarf að gera á þessum markaði er að kynna það sem á boðstólum er, kynna það á eðlilegan og sanngjarnan hátt. Og ég sé ekki annað en að það sé gert. Það er talað um lág laun í þessum bæklingi. Það er því miður staðreynd að laun eru of lág á Íslandi miðað við önnur lönd og það er einmitt markmiðið með starfsemi sem þessari að bæta hér kjörin og launin með því að draga hingað inn atvinnurekstur sem getur borgað hærri og betri laun og bætt lífskjörin þegar til lengdar lætur. Ég lét þess getið að mér kæmi á óvart að þingmenn Alþb. gerðu þetta tortryggilegt. Það er kannski ástæðulaust að láta það koma sér á óvart. Og maður þarf ekki að láta sér koma það á óvart að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur sérstakar áhyggjur af því að það skuli ekki vera nægilega mikið ,,red tape`` eins og það heitir á ensku.

Virðulegur forseti. Mér þykir þessi umræða heldur vond. Það er þekkt að við Íslendingar höfum staðið í því að reyna að kynna land okkar sem fjárfestingarkost fyrir iðnað. Til hvers hefur það verið? Það er til þess að nýta orkulindir landsins og til þess að skapa hér betri lífskjör. Og þegar er verið að vekja athygli á því sem fram kemur í þessum ágæta bæklingi, sem er auðvitað einn liður í því að kynna staðreyndir, að hér séu sérstaklega lág laun þá vil ég bara vekja athygli á því að starfsmenn hjá stóriðjufyrirtækjunum sem vonandi fjölgar, eru þeir íslenskir starfsmenn, þegar litið er á hópinn sem heild, sem allra best kjör hafa í iðnaði. Hér er hlutunum því auðvitað snúið algerlega við. Og ég verð að segja að mér finnst mjög ámælisvert að hv. þm. láti að því liggja að hæstv. iðnrh. eða þeir sem standa í því að reyna að selja orku séu í því að gefa einhvern sérstakan afslátt af kröfum um mengunarvarnir. Það er fjarri því. Auðvitað á ekki að gefa þeim sem standa í viðræðum við okkur von um að svo sé. Það er fullkomlega óábyrgt, að mínu mati, að láta að því liggja að íslenskir samningamenn séu tilbúnir til þess að gefa afslátt hvað varðar umhverfismálin og ég held að það bæti alls ekki stöðu okkar nema síður sé. Ég vil vekja athygli á því, hæstv. forseti, að árangurinn af kynningarstarfinu gagnvart erlendum fjárfestum, sem eins og hv. þm. Geir Haarde sagði áðan er auðvitað bæði erfitt og vanþakklátt, hefur ekki verið mikill. 

Herra forseti. Þeim þykir hún vond þessi umræða, stjórnarsinnunum hv. þm. Geir Haarde og hv. þm. Sturlu Böðvarssyni. Þeim er meinilla við þessa umræðu og þeim finnst hún mjög vond. Og það er skiljanlegt miðað við þann málstað sem þarna er verið að reyna að verja. Mér þykir umræðan góð. Ég fagna því hvernig umræðan hefur verið að vaxa í þjóðfélaginu nú á síðustu vikum og mánuðum einmitt um þessi mál. Það er alveg ljóst að viðhorfin eru að breytast til nýtingar landsins og verndunar umhverfis. Sem betur fer er þjóðin að verða sér betur meðvituð um að þar eru gæði á ferðinni sem við þurfum að passa vel upp á. Og það er eðlilegt að síðustu trúboðar gamla stóriðjutrúboðsins sem vilja leggja allt í sölurnar, sætta sig við hvaða skítaprísa sem er og leggja náttúruna undir ef svo ber undir, séu órólegir vegna þessarar þróunar og þyki umræðan vond. Það er alveg ljóst að menn eru að verða gagnrýnni á umhverfisþáttinn sérstaklega en það mun líka fylgja í kjölfarið að menn verða gagnrýnni á arðsemina og á orkuverðið vegna þess að hagsmunir annarra atvinnugreina í landinu eru farnir að rekast á við þetta trúboð. Forsvarsmenn í ferðaþjónustu, matvælaiðnaði og fleiri greinum hafa vaxandi áhyggjur af þeim óumflýjanlegu árekstrum sem munu verða ef stóriðjutrúboð ríkisstjórnarinnar og hæstv. iðnrh. nær að einhverju leyti fram að ganga hér á næstu missirum með tilheyrandi framkvæmdum á hálendinu o.s.frv. sem mun rekast á við aðrar nýtingarforsendur fyrir landið og umhverfið. Þess vegna skora ég á menn að láta umræðuna ekki falla niður þrátt fyrir bænir um það af hálfu þeirra sem finna sig í vondri stöðu í málinu heldur einmitt að halda henni áfram, halda áfram umræðum um það hvernig við ætlum að nýta þetta land og náttúru þess í framtíðinni, ræða það málefnalega 

Herra forseti. Það er auðvitað alveg hárrétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að við þurfum að halda umræðunni áfram um það hvernig við nýtum auðlindir landsins. En það er hins vegar frekar dapurlegt að þessi umræða um tvö atriði úr skýrslu markaðsskrifstofunnar skuli vera notuð til einhverrar allsherjarárásar á þessa skrifstofu því að við erum nú fyrst, eftir níu ár, að sjá einhvern árangur af þessu starfi, árangur sem við erum búin að bíða lengi eftir. Það eru tvö atriði sem hafa verið í umræðunni, annað þeirra er mjög dapurlegt en hitt er beinlínis rangt. Það atriði er varðar launakjör á landinu er auðvitað mjög dapurlegt en við verðum að horfast í augu við það og það er markmið þessarar ríkisstjórnar að breyta því og bæta launakjörin. Okkur hefur reyndar tekist mun betur en nágrannaþjóðunum í þeim efnum á síðustu fjórum árum. Hitt atriðið sem varðar það sem kallað er í skýrslunni ,,minimum of environmental red tape`` er bara hreinlega rangt. Það er ekkert ,,minimum of environmental red tape`` á Íslandi. Það er ekkert minimalt við það. Hér eru öflugar og virkar umhverfisvarnir. Ég viðurkenni að þær gætu verið betri og ég veit að þær munu batna. En það er ekkert minimalt við þær eins og þær eru nú.

Herra forseti. Umræða um kynningu á möguleikum Íslands á erlendri grundu hefur að mínu viti verið of lítil ef eitthvað er en allt það starf sem hefur þó verið unnið tel ég hafa verið af hinu góða. Erlendar þjóðir eins og Írar hafa lagt gríðarlega peninga í að kynna land sitt sem fjárfestingarkost og hafa Írar sameinað krafta helstu ríkisstofnana í einni stofnun sem sér um þá kynningu víðs vegar um heiminn. Það hefur lyft þeim upp í það að vera sú þjóð í Evrópu sem hefur náð mestum árangri í útflutningi þannig að þangað má sækja mjög árangursríkar hugmyndir, góðar hugmyndir sem mundu geta komið okkur vel. Ég vil benda á eitt sérstakt atriði sem þeir hafa náð sérstaklega góðum árangri í og það er að auglýsa upp svokallað frísvæði sem þeir hafa starfrækt á Shannon á Írlandi síðust 30 árin. Þar hafa átt sér stað undraverðir hlutir sem við höfum rætt hér í þingsölum. Því miður hefur ekki komið neitt út úr því sem máli skiptir hér en eigi að síður mun sú umræða halda áfram. Ég tel að það sé mjög slæmt þegar verið er að gera lítið úr þeim góðu hlutum sem mér finnst Landsvirkjun vera að framkvæma og markaðsskrifstofan í því að kynna landið en það virðist því miður vera þannig að ákveðnir hópar og ákveðnir flokkar virðast alltaf ráðast gegn þeim nýju möguleikum sem eru uppi hverju sinni. Þar vil ég benda t.d. á þær hugmyndir sem hafa komið um erlenda fjárfestingu í sjávarútvegi og eins varðandi erlenda fjárfestingu í atriðum eins og frísvæðum og þátttöku erlendra aðila í íslenskum atvinnurekstri almennt.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að ég þakka fyrir þessari umræðu. Mér finnst satt að segja alveg ótrúlegt að fylgjast hérna með talsmönnum stjórnarflokkanna. Það er greinilegt að þeir eru orðnir svo viðkvæmir í þessum stóriðjumálum að það tekur engu tali og það gengur jafnvel svo langt að hv. þm. Geir H. Haarde biður um orðið sem hefur ekki gerst í hér háa herrans tíð.  Það er alveg sérstaklega athyglisvert líka í þessu máli að menn skuli rísa svona upp vegna Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar. Vita menn ekki að það hafa verið um það umræður núna um margra missira skeið að breyta þessari skrifstofu? Vita menn ekki að það hefur verið talið að þessi skrifstofa væri kannski ekki nákvæmlega eins og hún þyrfti að vera? Vita menn ekki t.d. að í stjórn Landsvirkjunar hafa einmitt vinnubrögð af því tagi sem koma fram í þessum bæklingi verið harðlega gagnrýnd af mönnum úr öllum stjórnmálaflokkum? Vita menn það ekki? En svo rísa menn hér upp í utandagskrárumræðu allt í einu og taka upp hanskann fyrir áróður fyrir Ísland. Sem er hvað? Sem er niðurlægjandi fyrir Ísland af því að það er verið að segja að til Íslands eigi menn að koma vegna þess að hérna sé kaupið lágt, hérna sé verkalýðshreyfingin léleg og hérna séu gerðar litlar umhverfiskröfur. Svona á ekki að kynna Ísland. Það á að kynna Ísland af reisn og það er athyglisvert þegar þingmenn Sjálfstfl. hver á fætur öðrum taka undir sölustarfsemi af þessu tagi sem er Íslandi ekki samboðin.

Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður vék sérstaklega að því að ég skyldi hafa tekið hér til máls.

Það eru tíðindi.

Það er alveg rétt að það gerist ekki oft í seinni tíð. Ég tel að ýmsir ættu nú að hafa það að fordæmi, taka sér það til fyrirmyndar. Það mættu ýmsir gera. Hér hefur verið talað um trúboð, herra forseti, og það er svo undarlegt að þeir sem það gera eru kannski þeir sem best þekkja til slíkrar starfsemi, gamla trúboðið úr Alþb. hóf hér upp raust sína, þrír fulltrúar þess, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, Steingrímur J. Sigfússon og Svavar Gestsson. En þetta eru fulltrúar þeirra afla á Íslandi 

Virðulegur forseti. Það er dálítið sérstakt í umræðu sem þessari þegar bornar eru fram fyrirspurnir til hæstv. iðnrh., að þá kýs hæstv. ráðherra að svara þeim ekki í fyrri ræðu sinni heldur geyma þær til loka. Það finnst mér mjög einkennilegt og ósmekklegt af hæstv. ráðherra því að þá er tækifæri mitt til þess að víkja að því ekki mikið. Spurningin sem við erum að ræða snýst um það hvers konar atvinnustefnu við viljum sjá í þessu landi, hvers konar atvinnuuppbyggingu og hvers konar samskipti við náttúru landsins. Það er kjarni þessa máls sem við erum að ræða og ef menn halda að það sé stóriðja, gamaldags stóriðja sem verið er að reka á dyr í mörgum löndum af ýmsum ástæðum, sem eigi að vera inntakið í atvinnuuppbyggingu á Íslandi þá er ég ekki með á þeim nótum. Hv. þm. Geir Haarde var að rifja upp mín störf í iðnrn. nálægt 1980. Ég er ekkert feiminn við að ræða það mál og ég get nú hrakið eitt og annað af því sem þar er haldið fram. En það er alveg rétt að ég stóð fast á því að það væri ekki verið að sleppa forræði Íslendinga í atvinnumálum eins og nú er orðin tískan og leiðarljós að sé gert. Því miður er það svo, virðulegur forseti, að hér standa menn ekki vörð um umhverfið þegar verið er að semja við fyrirtæki sem eðli málsins samkvæmt eru mjög varasöm. Það geta menn kynnt sér sem skoða þau drög sem nú liggja fyrir varðandi álbræðslu á Grundartanga. Það lá fyrir þegar álbræðslan í Straumsvík var stækkuð. Það er verið að gera hér samninga á kostnað umhverfisins 

Herra forseti. Allar þær upplýsingar sem fram koma í þessum bæklingum eru staðreyndir, staðreyndir úr íslensku efnahags- og atvinnulífi. Og tilraunir hv. þm. til þess að rangtúlka það sem þar kemur fram finnst mér vera lítilmótlegar í þessu samhengi. Við erum að kynna Ísland af fullri reisn ef menn horfa á þau kynningarrit sem hafa verið gefin út í þeim tilgangi að draga að erlenda fjárfesta á mörgum sviðum. Við eigum auðvitað að vera stolt af því að geta boðið upp á eitt lægsta orkuverð í Evrópu, að vera samkeppnisfær á þessu sviði. Við eigum að vera stolt af því að geta boðið upp á lága skatta hér á landi og við eigum að vera stolt af því að fjarvistir frá vinnu séu hér minni en annars staðar. Við eigum líka að vera stolt af því að hér á landi skuli vera minni skattar á launatekjur heldur en annars staðar og ástæðan fyrir því að launatengd gjöld eru minni á Íslandi en annars staðar er að launakostnaður í heild sinni er minni. Það er meginástæðan. Horfum til reynslunnar. Álverið í Straumsvík borgar hærri laun, 40% hærri laun heldur en iðnaðarmenn fá á hinum almenna vinnumarkaði. Það er akkúrat nákvæmlega dæmigert stóriðjufyrirtæki. En ég skil vel að hv. þingmenn Alþb. hafni slíku, þ.e. að menn geti fengið há laun. Þeir vilja halda þessari þjóð í fjötrum. Þeir vilja ekki bæta lífskjörin í raun og veru.

Ég er á móti því bara.

Já, bara algjörlega á móti því

Til að svara spurningum hv. þm. um eftirlitið með Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar, þá þekkir hv. þm. Svavar Gestsson sem situr í stjórn Landsvirkjunar það hér um bil jafn vel og ég vegna þess að þrír stjórnarmenn eru kjörnir í stjórn fyrirtækisins af stjórn Landsvirkjunar og hv. þm. Svavar Gestsson tók þátt í síðasta stjórnarkjöri í þeim efnum. Þrír fulltrúar eru síðan tilnefndir af iðnrh. Eftirlitið er af hálfu stjórnar Landsvirkjunar sem hv. þm. Svavar Gestsson situr í. Svo kemur hann í ræðustólinn áðan og þykist ekki kannast neitt við neitt.  Varðandi samstarf og hvað sé fram undan um markaðsskrifstofuna, þá vil ég auka samstarf við fjárfestingarskrifstofuna. Ég vil leggja áherslu á aukin verkefni, aukna kynningu til að draga hingað að landinu erlenda fjárfesta. Ég er í samstarfi um það við mörg fyrirtæki um landið, sveitarstjórnir, héraðsnefndir, í Eyjafirði, á Egilsstöðum, Reyðarfirði, Höfn í Hornafirði, víða á Suðurlandi og á Reykjanesi. Flestöll eru þau úr kjördæmi hv. þm. sem hér var málshefjandi. Þessi hv. þm. ætti að fara heim í hérað og tala við sína menn. Þeir vilja byggja upp lífskjörin í landinu.

Herra forseti. Það er ástæða til að þakka hæstv. félmrh. þá vinnu og könnun sem embætti hans og Barnaverndarstofa lögðu í til að gefa eins skýr svör og hægt var við fyrirspurn minni um kynferðislega misnotkun á börnum. Kynferðisleg misnotkun á börnum er einn alvarlegasti glæpur sem framinn er. Því er mikilvægt að Alþingi ásamt framkvæmdarvaldinu geti í samvinnu komið fram með aðgerðir sem leiði til úrbóta á þessu ófremdarástandi. Staða þessara mála er mjög alvarleg og ógnvekjandi þegar fyrir liggur að barnaverndarnefndir hafi haft 465 mál til meðferðar þar sem 560 börn hafa komið við sögu eða 112 á hverju ári. Ekki síst er hún alvarleg þegar allar erlendar rannsóknir sýna að einungis lítill hluti þessara mála komi fram í opinberum gögnum og engin ástæða er til að ætla að staðan sé önnur hér á landi en annars staðar. Í umræðunni hefur komið fram að ætla megi að aðeins 10% mála þar sem börn eru beitt kynferðislegu ofbeldi komi fram í opinberum gögnum. Ástæðan þess að ég beini hér fyrirspurnum til hæstv. dómsmrh. og félmrh. er að mér finnst þessar upplýsingar sýna að það þurfi sérstaklega að skoða og vinna að úrbótum í þeim þætti þessa máls sem snýr að stöðu brotaþola kynferðisofbeldis í réttarkerfinu og að bæta verulega stuðning og meðferðarúrræði sem fórnarlömbum kynferðisafbrota stendur nú til boða. Til dómsmrh. beini ég því eftirfarandi spurningum: Hvenær mun nefnd skila af sér sem skipuð var í desember 1993 sem m.a. átti að fjalla um stöðu barna í réttarkerfinu og stöðu brotaþola kynferðisofbeldis? Eru rannsóknaraðferðir samræmdar um allt land þegar um er að ræða kynferðislegt ofbeldi á börnum? Ég tel fulla ástæðu til að ætla að þó RLR hafi sett sér starfsreglur og þar sé unnið vel í þessum málum, þá vanti mikið á að samræmdar reglur gildi, einkum úti á landi og rétt væri að setja samræmdar starfsreglur í reglugerð sem öllum ber að framfylgja. Með vísan til þess að aðeins 10% þeirra mála sem vísað hefur til barnaverndarnefnda á sl. fimm árum fara til dómstólanna og með tilliti til þess hversu sérhæfð þessi mál eru, þá spyr ég: Er ástæða til að ætla að endurskoða þurfi lögin um meðferð opinberra mála, svo sem varðandi rannsóknaraðferðir, sönnunarkröfur og mat á sönnunargögnum þegar þessi mál eiga í hlut? Það er einmitt þetta atriði sem ég held að þurfi að brjóta til mergjar og spyrja um: Er eitthverju mjög ábótavant í rannsóknar-, ákæru- og dómsferlinu sem gerir það að verkum að svo fáum málum er vísað til dómstólanna og sakfellt í? Í fjórða lagi spyr ég: Má ætla að barnaverndarnefndir, ríkissaksóknari og dómarar búi yfir nægri sérþekkingu til að fjalla um og úrskurða í málum svo viðunandi sé sem snerta kynferðislega misnotkun á börnum? Er fyllsta ástæða til að ætla að það skorti a.m.k. víða á landsbyggðinni. Í fimmta lagi. Telur dómsmrh. að beita eigi strangari refsingum þegar um er að ræða kynferðislega misnotkun á börnum en nú er gert og hvort dómarnir séu ekki langt úr takt við réttarvitund almennings? Vil ég þá beina máli mínu til félmrh. varðandi stuðning og meðferð fórnarlamba kynferðisofbeldis. Fram kemur í svarinu að engin hópmeðferð standi þessum börnum til boða og áfallameðferð skortir yfirleitt hérlendis og lítið eða ekkert skipulag er á því hvernig langtímameðferð í þessum málum er veitt, sé hún veitt á annað borð eins og fram kemur í svarinu. Hvað hyggst félmrh. gera til að tryggja börnum sem verða fyrir kynferðislegu ofbeldi stuðning og meðferð frá hinu opinbera? Fram kemur í svarinu að ekki færri en 50 börn þurfi árlega á sérhæfðri meðferð að halda og séu fjölskyldur reiknaðar með má áætla að sá fjöldi sem þyrfti árlega stuðning og meðferð sé á annað hundrað. Í öðru lagi. Telur félmrh. ástæðu til að breyta ákvæðum laga um vernd barna og ungmenna til að tryggja að veitt sé sérhæfð meðferð utan stofnana þannig að þolendur kynferðislegrar misnotkunar hafi ótvíræðan rétt til meðferðar og stuðnings frá hinu opinbera? Loksins spyr ég: Telur ráðherrann að grípa þurfi til aðgerða til að gera barnaverndarnefndir betur í stakk búnar til að fjalla um og taka á málum sem snerta kynferðislega misnotkun á börnum? Í svari ráðherra kemur fram að börnum er almennt ekki tryggður fullnægjandi stuðningur af hálfu ríkis og sveitarfélaga og á það ekki síst við um landsbyggðina. Skýringin á því er vafalaust ekki síst að um helmingur þeirra 80 barnaverndarnefnda sem nú eru starfandi hafa ekki fastan starfsmann í þjónustu sinni og enn fleiri hafa ekki sérhæfðu starfsliði á að skipa. Ég tel mjög brýnt að barnaverndarumdæmi verði stækkuð þannig að barnaverndarnefndir hafi möguleika á nauðsynlegri fagþekkingu, stuðningsúrræðum og ráðgjöf sem þeim ber skylda að veita. Þarna tel ég að sé um mikla brotalöm að ræða og það þurfi þegar að fara í aðgerðir og beita úrræðum sem duga til að stækka barnaverndarumdæmin og spyr ráðherrann sérstaklega um það. Herra forseti. Þessar alvarlegu upplýsingar í svari ráðherra kalla á skjót viðbrögð, úrbætur og úrræði, bæði staða barnanna í réttarkerfinu og í meðferð og stuðningi við fórnarlömbin og ég er viss um að hægt er að ná samstöðu um það milli Alþingis og framkvæmdarvaldsins.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. fyrirspyrjanda að kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum er einhver allra alvarlegasti glæpur sem framinn er og því mjög mikilvægt að samfélagið reyni að taka fast og skynsamlega á þeim málum. Það er líka rétt að varðandi úrræði og meðferð þessara mála kemur til mikil og náin samvinna barnaverndaryfirvalda, lögreglu og dómstóla. Eins og hér hefur komið fram hafa barnaverndaryfirvöld haft 465 mál til meðferðar á undanförnum fimm árum en séð ástæðu til að senda 47 þeirra til frekari rannsóknar hjá Rannsóknarlögreglu. Um fyrirspurnir hv. þm. vil ég svo segja þetta. Hvað varðar fyrstu spurninguna er það svo að nefnd, sem ég skipaði í desember 1993 til að athuga hvort taka ætti upp það fyrirkomulag að ríkissjóður ábyrgðist greiðslur dæmdra bóta vegna kynferðibrota eða annarra grófra ofbeldisbrota, samdi frv. sem síðan var lagt fram á Alþingi og varð að lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum þolenda afbrota. Nefndinni var einnig falið að athuga hvort setja ætti í lög reglur um nálgunarbann og hvort fórnarlömb gætu átt betri aðgang að rannsóknarferlinu. Nefndin hefur unnið að þessu verkefni og formaður hennar hefur tjáð mér að lokaskýrsla hennar sé langt komin og niðurstöður nefndarinnar og tillögur komi fram á næstunni. Um aðra spurninguna er það að segja að leitast hefur verið við að samræma rannsóknaraðferðir í málum er varða meint kynferðisafbrot gagnvart börnum. Meðferð slíkra mála fer eftir lögum um meðferð opinberra mála. Á höfuðborgarsvæðinu er rannsókn meintra kynferðisbrota gegn börnum í höndum Rannsóknarlögreglu ríkisins. Að auki veitir Rannsóknarlögreglan lögreglustjórum hvar sem er á landinu aðstoð við rannsókn mála þegar þess er óskað. Hafa lögreglumenn á landsbyggðinni sótt sérþekkingu um rannsóknaraðferðir til Rannsóknarlögreglu ríkisins. Rannsóknarlögregla ríkisins hefur sett sér vinnureglur um hvernig staðið skuli að samvinnu lögreglu og annarra yfirvalda við rannsókn mála sem varða meint kynferðisbrot gegn börnum. Félagsmálastjórum á höfuðborgarsvæðinu voru kynnt drög að þessum reglum og gefinn kostur á að gera athugasemdir við efni þeirra. Þessar reglur er nú að finna í handbók Rannsóknarlögreglunnar. 1. júlí á þessu ári taka gildi ný lögreglulög. Með þeim lögum er sett á fót nýtt embætti ríkislögreglustjóra sem m.a. hefur það hlutverk að samræma lögreglurannsóknir í brotamálum. Að því er stefnt að þessum málaflokki verði gerð rækileg skil í því samrýmingarstarfi sem nú er fyrir höndum og verið er að vinna að. Um þriðju spurninguna er það að segja að ef ríkissaksóknari telur að fram komin sakargögn séu ekki líkleg eða nægileg til sakfellis ber honum að fella niður ákæru samkvæmt 112. gr. laga, um meðferð opinberra mála. Sönnun um sekt sakbornings hvílir á ákæruvaldinu og dómari hefur frjálst mat sönnunargagna samkvæmt 45.--47. gr. sömu laga. Svokölluð nauðgunarmálanefnd skilaði ítarlegri skýrslu árið 1989. Í framhaldi af tillögu nefndarinnar voru endurskoðuð ákvæði almennra hegningarlaga um kynferðisbrot, samanber lög nr. 40/1992. Sérákvæði um kynferðisbrot gegn börnum er nú að finna í 200.--202. gr. laganna. Ótvírætt er að brotalýsing þeirra ákvæða er nú skýrari en áður var og segja má að þetta eigi þátt í því að auðvelda heimfærslur til refsiákvæða og auka líkur á að sönnun takist. Þó er ekki fram hjá því horft að sönnun um kynferðisafbrot eru oft erfið og kemur þar helst til að sjaldnast er vitni til frásagnar um sjálfan verknaðinn. Oft stendur aðeins staðhæfing gegn staðhæfingu. Sönnunarstaðan er ekki síst erfið þegar brotið er gegn mjög ungum börnum eins og algengt er og brot því oft kærð síðar. Varðandi sönnunarreglurnar verðum við hins vegar að hafa í huga að stjórnarskráin mælir fyrir um að ákæruvaldið verður að færa sönnunina fram. Það eru líka ákvæði í mannréttindasáttmála Evrópu sem við höfum lögleitt hér. Það er rétt að taka fram að réttarfarsnefnd er núna að ljúka við endurskoðun á dómstólalögum og mun væntanlega gera það á komandi sumri og ákveðið hefur verið að næsta stóra verkefni hennar verði heildarendurskoðun á lögunum um meðferð opinberra mála, en eins og hv. þingmenn vita, þá er lokið heildarendurskoðun á lögunum um meðferð einkamála. Dómstólalögin eru að klárast og endurskoðun á lögum um meðferð opinberra mála er næsta verkefni. Ég get svo aðeins, herra forseti, ítrekað það að námskeið hafa verið haldin og upplýsingastarfsemi til lögreglumanna og dómara til að bæta bæði lögreglumeðferð og dómsmeðferð þessara mála hefur skilað árangari. Um síðustu spurninguna er það að segja að ég hef oft ítrekað það af minni hálfu, þó að brotastatistik liggi ekki fyrir, að mitt mat er það að dómar í alvarlegum líkamsmeiðingamálum og ekki síst kynferðisafbrotamálum séu of vægir hér.

Herra forseti. Það er rétt að hafa í huga að þau meðferðarúrræði sem við beitum í þeim tilfellum sem hér um ræðir eru mótuð af hv. fyrirspyrjanda í tíð hennar í félmrn. Hún þekkir þessi úrræði til hlítar og talar því af kunnugleik. Ég tel brýnt að bæta þau úrræði sem fyrir hendi eru og mun fela Barnaverndarstofu að gera tillögur um hvernig megi efla meðferðarúrræði fyrir fórnarlömb kynferðisofbeldis. Hluti þessara meðferðarúrræða er hins vegar á verksviði heilbr.- og trmrn., þ.e. barna- og unglingageðdeildin tilheyrir því ráðuneyti, og geðrænar lækningar og langtímameðferð sem getur komið til í framhaldi af þeim afbrotum sem hér um ræðir. Barnaverndarlögin eru í endurskoðun og ég tel að einboðið sé að huga að þeim þætti sem snýr að fórnarlömbum kynferðisofbeldis í þeirri endurskoðun. Ég tel að efla þurfi barnaverndarnefndirnar mjög. Barnaverndarnefndum hefur fækkað um helming frá því að barnaverndarlögin tóku gildi 1993 en það þarf enn að fækka þeim og efla þær með sameiningu á stærra svæði. Ég tel að það komi vel til greina að skilgreina í lögum lágmarksíbúatölu sem hver nefnd á að þjóna þannig að öflugar barnaverndarnefndir geti haft á að skipa sérhæfðu starfsliði. Þær staðreyndir sem fram komu í skriflegu svari mínu fyrir fáum dögum eru ægilegar hvað varðar fjölda brota. Hér er um stóralvarlega glæpi að ræða. Þetta gengur næst morði að mínum dómi. Meginatriðið væri náttúrlega að reyna að koma í veg fyrir að glæpirnir séu framdir, reyna að hafa áhrif á þá sem hafa tilhneigingu til að fremja svona svívirðu og almenningsálitið verður að taka eindregna afstöðu gegn barnaníðingum og allir þurfa að vera meðvitaðir um að um stóralvarlega glæpi er að ræða.

Hæstv. forseti. Það liggur fyrir staðfest í skjali, sem lagt var fram af hæstv. félmrh. sem svar við fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að mál um það bil 560 barna hafa verið til umfjöllunar hjá barnaverndarnefndum landsins sl. fimm ár vegna meints kynferðislegs ofbeldis. Þar af hefur ríkissaksóknari aðeins birt ákæru í 45 málum og leiðir það hugann óneitanlega að því hvort e.t.v. séu kröfur laganna til sönnunargagna eða málatilbúnaðar að öðru leyti of strangar og þarfnist endurskoðunar. Einnig vekur það athygli að dómar sem í slíkum málum eru felldir virðast oft vægir miðað við sakarefni. En óneitanlega leita á mann efasemdir um að allur sá hópur sem lendir í slíkum málum hvar sem þau svo kunna að enda á dómstiginu fái ekki þá sálfræði- eða félagsþjónustu sem þessir einstaklingar þarfnast svo sárlega í kjölfar slíkrar lífsreynslu, sérstaklega þar sem ekki er klárlega gengið frá því í lögum að slík þjónusta sem oft er langtímameðferð einstaklingsins og jafnvel fjölskyldu sé greidd af hinu opinbera. Ég vil sérstaklega vekja athygli á frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar sem liggur fyrir þinginu, flutt af hv. þm. Margréti Frímannsdóttur á þskj. 9 og var lagt fram sl. haust. Í því frv. er gert ráð fyrir að Tryggingastofnun ríkisins greiði fyrir slíka þjónustu í tilvikum sem þessum. Ég tel mjög brýnt, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem fer fram í þinginu í dag að þetta frv. verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Kynferðisleg misnotkun á börnum er ein alvarlegasta tegund kynferðisofbeldis sem smám saman er að koma upp á yfirborðið þó að allt bendi til að það hafi alla tíð viðgengist. Síðastliðin fimm ár hafa barnaverndarnefndir landsins fengið að meðaltali 93 slík mál til meðferðar árlega sem ná til mun fleiri barna. Gera má ráð fyrir að þar af sé tæpur helmingur úr Reykjavík, en til samanburðar má geta þess að fyrir 15 árum eða 1978--1982 þegar sú sem hér talar sat í barnaverndarnefnd Reykjavíkur, voru slík mál nær óþekkt. Könnun Barnaverndarstofu á kynferðislegu ofbeldi gagnvart börnum sl. fimm ár, samanber svar við fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, er um margt athyglisverð, ekki síst sú staðreynd að af 465 málum sem komið hafa til meðferðar hjá barnaverndarnefndum vegna kynferðislegrar misnotkunar er lögreglurannsókn í 50--60% tilfella, ríkissaksóknari fær aðeins 27% tilfella og sakfellt er í langflestum þeirra tilfella sem koma til dómstóla sem þó eru aðeins 10% af heildarfjöldanum. Dómstólar hafa verið harðlega gagnrýndir fyrir væga dóma en það eru greinilega mun fleiri gloppur í kerfinu. Stígamót hafa átt stærstan þátt í því að þessi mál hafa komið upp á yfirborðið hér á landi. Á þeirra vegum er konum og börnum sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi veittur stuðningur og ráðgjöf, viðkomandi að kostnaðarlausu. Ársskýrslur Stígamóta veita fróðlegar upplýsingar um eðli þessara brota. T.d. voru 30% þeirra sem sóttu til Stígamóta vegna kynferðisofbeldis árið 1993 16 ára og yngri, en yfir 85% þeirra sem komu það árið höfðu orðið fyrir ofbeldinu sem börn eða innan við 16 ára. Í heild höfðu þó aðeins tæp 7% þolenda kært til lögreglu. Af þessu má álykta að könnun Barnaverndarstofu nái einugis til toppsins á ísjakanum og mun fleiri börn hafi verið misnotuð sl. fimm ár. Það er því mjög brýnt að breyta löggjöf hér til samræmis við lög í framsýnum löndum á sviði kvennaréttar eins og t.d. Kanada þar sem þjóðfélagið viðurkennir oft að það er ekki fyrr en barnið er orðið fullorðið að það hefur vit, kjark og aðstöðu til að kæra viðkomandi ofbeldismann. Löggjöfin verður að vera þannig að mál fyrnist ekki og haga á sönnunarbyrði þannig að sannleikurinn geti komið í ljós fyrir dómstólum. Því vil ég spyrja hæstv. dómsmrh. hvort standi til að breyta löggjöf í þá veru eða koma upp aðstöðu, eins og t.d. aðstöðunni varðandi nauðgunarmál, fyrir mál af þessu tagi innan lögreglukerfisins. Einnig vil ég spyrja félmrh. hvort það standi til að gera 50 börnum kleift að fá sérhæfða meðferð vegna kynferðisofbeldis árlega eins og könnunin bendir til að þörf sé á.

Herra forseti. Vonandi verður sú umræða sem hér á sér stað til góðs í baráttu gegn kynferðislegri misnotkun á börnum því þar er um að ræða svo alvarlega og óhugnanlega glæpi að vart er hægt að hugsa sér verra í samfélagi manna. Það er rík ástæða til þess að taka undir að skoðað verði hvað hægt sé að gera í stöðu brotaþola eins og hefur komið fram m.a. í máli málshefjanda og taka þetta mál eins föstum tökum og hægt er, taka undir það að treysta aðstoð við þá sem verða að þola misbeitingu og herða til muna refsingar í þeim efnum. Það skiptir miklu máli að hafa sífellt vakandi auga á því hvernig best megi verja börn gegn misnotkun kynferðislega og að þau fái sem besta hjálp þegar slíkt hefur átt sér stað. Vitund hefur vaxið í þessum efnum og það er gott að berjast gegn þessu eins ötullega og hægt er. Það er hins vegar svolítið sérkennilegt við málflutning málshefjanda finnst mér að í fjölmiðlum á undanförnum dögum hefur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fjallað um þessi mál eins og hún sé allt í einu að átta sig á að hér sé við vanda að glíma. Enginn starfandi þingmaður hefur verið eins lengi félmrh. og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem var félmrh. frá 1987 til 1994 og ég spyr: Hvar var ráðherrann að fjalla um þessi mál á þeim tíma sem hún var í félmrn. og ætti best allra þingmanna að þekkja þetta vandamál sem hún nú loksins er að hefja máls á? Það er vel, en það skýtur samt skökku við að hún skuli gera það svo seint sem hefur svo mikla reynslu.

Herra forseti. Umræður um þann hroðalega glæp sem felst í kynferðislegu ofbeldi gegn börnum er hafa oft sprottið í þinginu á síðustu árum og sem betur fer hafa þær ekki alltaf orðið til einskis. Ég nefni sérstaklega að árið 1991 samþykktum við lög um meðferð opinberra mála sem opnuðu verulega heimildir til þess að hlífa fórnarlömbum við dómstólameðferð í miklu ríkari mæli heldur en áður. Hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins voru settar sérstakar reglur um hvernig haga ber rannsókn, hvernig viðtöl eiga að fara fram og þar nota menn myndbönd í æ ríkari mæli til þess að draga úr því óbærilega álagi sem endurteknar yfirheyrslur eru ungum og saklausum fórnarlömbum oft og tíðum. Og ef það er niðurstaða lögreglunnar í samráði við barnaverndaryfirvöld að tilefni sé til frekari rannsóknar, þá er samin rannsóknaráætlun sem miðar að því m.a. að hlífa fórnarlambdinu eins og hægt er. Þetta finnst mér afskaplega jákvætt. Þetta er góð þróun og lofsvert mál. En það skýtur skökku við, að á meðan lög og reglur mæla fyrir um sérstaka nærgætni og aðgát í meðferð fórnarlambsins meðan á rannsókn málsins stendur. Þá er eins og því sleppi þegar rannsókninni lýkur. Þá er eins og kerfið sleppi hendinni af fórnarlömbunum. Kynferðislegt ofbeldi hefur í för með sér stórkostlegan skaða á tilfinningalífi fórnarlambsins og stundum gervallrar fjölskyldunnar. Í fljótu bragði mætti ætla að velferðarsamfélagið Ísland gerði allt sem í þess valdi stendur til þess að hjálpa hinum ólánsömu fórnarlömbum, tryggja þeim alla aðstoð sem þau þurfa. En þegar hæstv. félmrh. var á dögunum spurður hvernig aðstoðinni væri háttað, þá kom m.a. fram í svari hans, með leyfi forseta, að ,,ekki er hægt að fullyrða að öllum börnum sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi sé tryggður stuðningur og meðferð af hálfu opinberra aðila``. Herra forseti. Þetta finnst mér afskaplega dapurleg niðurstaða. Það er ekki við hæstv. félmrh. að sakast eða ríkisstjórnina. Það er við okkur öll sem höfum verið að setja þessi lög og véla um þetta, en þetta er dapurleg niðurstaða. Þetta er Ísland í dag. Við þurfum að taka höndum saman um að breyta því.

Herra forseti. Það vekur athygli að í svari hæstv. félmrh. við fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur kemur fram að aðeins í um þriðjungi mála sem Rannsóknarlögregla ríkisins vísaði til ríkissaksóknara var lögð fram ákæra. Það er umhugsunarefni, ekki síst í ljósi þess að mikil síun hefur orðið á málum á leiðinni til ríkissaksóknara. Ástæðan fyrir því hve fá mál eru höfðuð er hve erfitt er að sanna verknaðinn. Oftst er orð á móti orði og í flestum málum þar sem sakfelling hefur farið fram hafa verið áverkar sem styðja verknaðinn eða fleiri en eitt barn hafa orðið fyrir ofbeldinu. Þó er það svo að vitnisburður barna í þessum málum er stundum þannig að það er óhugsandi að barnið gæti hafa fengið hugmyndir að þeim lýsingum sem fram koma nema að hafa orðið vitni að verknaðinum sjálft. Það gefur tilefni til að athuga hvort hægt væri að meta sannleiksgildi frásagnar barna á annan hátt en tíðkast í öðrum sakamálum og beini ég því til hæstv. dómsmrh. Í sama svari kemur fram að þolendum kynferðisofbeldis og fjölskyldum þeirra standi ekki alltaf til boða hæfilegur stuðningur, enda séu lagaskyldur um hver á að veita þennan stuðning óljósar. Margar barnaverndarnefndir telja það skýlausa skyldu sína að veita þennan stuðning. En ef einhver vafi leikur á þessu atriði verður að skýra lögin. Fram hafa komið hugmyndir um að barna- og unglingageðdeild Landspítalans gæti haldið utan um og veitt þolendum og fjölskyldum þeirra stuðning. Á því eru þó nokkrir agnúar. Barnageðdeildin er í Reykjavík og er þess vegna fjarri stórum hluta landsmanna og þar að auki er hún náttúrlega mjög fjársvelt og nær alls ekki að sinna þeim verkefnum sem henni ber nú í dag. Stuðningur fyrir börnin og fjölskyldur þeirra verður að standa til boða það nálægt heimlum þeirra að hægt sé að nýta. Víða vantar sérfræðiþekkingu til að tryggja þennan stuðning og nauðsynlegt er að hlutaðeigandi yfirvöld tryggi að hægt sé að ráða slíka fagaðila því að úrbóta er sannarlega þörf.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu mál sem er svo viðkvæmt og svo andstyggilegt að manni verður orðfátt. Ég er þó alls ekki að finna að því að málið sé rætt hér á hv. Alþingi. Málið krefst umræðu og það krefst frekari aðgerða að svo miklu leyti sem við verður ráðið af hálfu löggjafans og af hálfu framkvæmdarvaldsins. Ég ætla ekki hér að fara með tölur en ég vil þó segja að það kom mér á óvart hve umfang þessa vandamáls er mikið og stórt hér á landi samanber svar hæstv. félmrh. Þessi umræða vekur upp hugleiðingar um hversu mikilvægt og vandasamt starf barnaverndarnefndir hafa með höndum, ekki síst þar sem unnið er í miklu návígi svo sem þekkist í minni sveitarfélögum. Ég vil taka undir orð hæstv. félmrh. þess efnis að efla þurfi barnaverndarnefndir enn frekar. Ég ætla að rifja það upp að um síðustu áramót voru sett lög hér á hv. Alþingi sem gera óheimilt að hafa undir höndum efni sem inniheldur barnaklám. Í umræðum á hv. Alþingi og í hv. allshn. kom fram að flestir voru þeirrar skoðunar að framleiðendur efnis sem innihéldi barnaklám væru í fjarlægum heimsálfum. Það kom hins vegar í ljós á meðan málið var til umfjöllunar á hv. Alþingi að handtekinn var maður á Akureyri, sakamaður á þessu sviði. Þetta segir okkur að kynferðisofbeldismenn geta leynst nær en margan grunar. Og ljóst er að það eru margir sem eiga um sárt að binda vegna þeirra glæpa sem hér um ræðir. Ég vil að síðustu segja að það er af hinu góða að þessi mál eru komin a.m.k. að einhverju leyti upp á yfirborðið og þau eru rædd opinberlega m.a. hér á hv. Alþingi. Þau hafa farið leynt í gegnum árin og aldirnar og mörg börn þurft að þjást án þess að þjóðfélagið hafi á nokkurn máta brugðist við og komið til hjálpar.

Herra forseti. Börnum sem verða fyrir kynferðislegu ofbeldi hér á landi er almennt ekki tryggður fullnægjandi stuðningur. Búast má við því að ekki færri en 50 börn þyrftu árlega á sérhæfðri meðferð að halda. Engin hópmeðferð stendur þeim til boða. Áfallameðferð skortir yfirleitt og lítið eða ekkert skipulag á hvernig og hvort langtímameðferð er veitt. Þetta eru alvarlegar upplýsingar úr svari hæstv. félmrh. sem hér er til umræðu, sérstaklega þegar litið til þess að aðeins 10% af þessum glæpsamlegu málum eru uppi á yfirborðinu eins og talið er. Það er ljóst að niðurskurðurinn til heilbrigðismála hefur bitnað alvarlega á þjónustu við þennan hóp barna. Starfsfólk á barna- og unglingageðdeild Landspítalans hefur aldrei upplifað annað eins. Ásókn þangað og álagið hefur aldrei verið meira. Önnur meðferð er dýr. Eins og komið hefur hér fram taka sjúkratryggingar ekki þátt í sálfræðikostnaði en félagsmálastofnanir oft aðeins að hluta. Ég vil hér gera að umtalsefni hóp sem er verulegur áhættuhópur þegar kynferðisofbeldi er annars vegar en það eru þroskaheftir. Hér á landi hefur þessum hópi lítið verið sinnt eða hann kannaður með tilliti til kynferðismisnotkunar og ekkert í námsefni þroskaheftra tekur á þeim málum. Samkvæmt erlendum könnunum hefur að meðaltali önnur hver þroskaheft kona orðið fyrir kynferðislegri misnotkun einhvern tíma á lífsleiðinni, sem barn eða síðar en margar þeirra ná aldrei meiri þroska en börn. Mörg dæmi eru um að til Stígamóta komi þroskaheftar konur sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, bæði sem börn og síðar, og ekkert hefur verið gert með. Þær finna til vanmáttar og vonleysis og það er hending frá hverju þroskaheftir segja í tilvikum sem þessum. Þroskahjálp hefur reynt að bregðast við með námskeiðum um þessi mál fyrir starfsfólk á sambýlum og nú hæstv. félmrh. með því að skipa þriggja karla nefnd til að gera úttekt á kynferðislegu ofbeldi á heimilum fyrir fatlaða. Það er jákvætt að menn þar á bæ hafi tekið á þessum málum en hefði ekki jafnréttisráðherrann átt að hafa samráð við Þroskahjálp vegna þessa sem var ekki gert og hefði ekki átt að skipa þó ekki væri nema eina konu í nefndina? Herra forseti. Stuðning og meðferð fyrir fórnarlömb kynferðislegs ofbeldis verður að auka nú þegar en einnig að huga sérstaklega að áhættuhópum eins og þroskaheftum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Það eru að sönnu skuggalegar tölur og dökk mynd sem er að koma upp úr djúpunum hvað varðar kynferðislegt ofbeldi og brot gegn börnum. Mér finnst rétt að það komi fram að þessi mál eru til meðferðar á norrænum vettvangi í svonefndri norðurlandanefnd Norðurlandaráðs og hefur verið fjallað um þetta mál, haldnir fundir með sérfræðingum. Þar er tillaga til umfjöllunar um samræmingu aðgerða á öllum Norðurlöndum hvað varðar lög og reglur og meðferð þessara mála. Ég vil vegna orða hæstv. dómsmrh. um þyngri refsingar og orðanotkunar hæstv. félmrh. um brotamennina sem hér eiga í hlut vara við því að refsigleði og þyngri refsingar leysi þessi mál. Oftar en ekki eiga í hlut sjúkir menn sem sjálfir eru þolendur ofbeldis úr sinni æsku. Ég held að það sé ekki síður, því miður, brotalöm hvað varðar hjálp og meðferð við brotamennina heldur en fórnarlömbin. Ég skora á menn að líta líka á þann þátt málsins en fjalla ekki um hann með orðalagi af því tagi sem t.d. hæstv. félmrh. gerði hér. Það er auðvitað ljóst að það sem snýr að okkur sjálfum og engum öðrum eru úrræðin, þ.e. aðstoðin við fórnarlömbin, þolendur og brotamenn. Þá kemur í ljós að þær stofnanir sem helst er treyst á að sinni þeim málum eru í fjársvelti eins og til að mynda geðdeildir, barnageðdeildir og sálfræði- og félagsþjónusta er af afar skornum skammti. Bæði áfallameðferð og langtímameðferð er í ólestri og svarið er kannski ekki síst alvarlegt sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fékk hvað það varðar. En þar er sagt að áfallameðferðina skorti yfirleitt hérlendis og lítið eða ekkert skipulag sé á því hvernig langtímameðferðin sé veitt. Og ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Mun hæstv. ríkisstjórn 

Herra forseti. Ég vil þakka ráðherrum svörin og fagna þeim upplýsingum sem fram komu hjá þeim um aðgerðir sem þeir ætla að grípa til. Ekki síst vil ég þakka hæstv. félmrh. sem þegar hefur falið Barnaverndarstofu að koma fram með tillögur til að bæta úrræði gagnvart kynferðislegu ofbeldi á börnum. Ég vil líka þakka ráðherra fyrir að ætla að beita sér fyrir því að sett verði lágmarksíbúatala sem hver barnaverndarnefnd á að þjóna þannig að barnaverndarumdæmin stækki. Það er mjög nauðsynlegt að meðferð mála á frumstigi sé faglega unnin til að meiri möguleikar séu síðar í rannsóknarferlinu að þau fái fullnægjandi niðurstöðu. Ég þakka einnig hæstv. dómsmrh. fyrir þær upplýsingar sem hann veitti. Það olli mér að vísu svolitlum vonbrigðum að ég fann ekki í svörum hans að hann teldi ástæðu til eða kannski að það væri ekki hægt að endurskoða lögin um meðferð opinberra mála varðandi rannsóknarþáttinn. Það hafa vaknað spurningar hjá mér um hvort réttarkerfið sem við búum við henti ekki eða sé ekki sniðið fyrir svona alvarlega tegund afbrota. Málin eru oft orðin gömul þegar brotaþolar koma fram og leita réttar síns. Sönnunarbyrði er því erfið, sönnunargögn glötuð. Staðhæfing stendur gegn staðhæfingu o.s.frv. Því hef ég velt fyrir mér vegna sérstöðu þessara mála hvort sérdómstólar séu nauðsynlegir eða hvort það ætti ekki að vera skylda að dómarar með sérþekkingu á þessu sviði fjalli um þessi mál og hafi stöðu til að kalla til sín sérfræðinga sér til aðstoðar. Ég veit að umboðsmaður barna hefur sérstaklega verið að skoða þennan þátt málsins og bera saman löggjöf og dóma erlendis og hér, sem snerta kynferðislegt ofbeldi á börnum, sem ég tel mjög mikilvægt innlegg í þetta mál og vænti þess að ráðherrann skoði þá niðurstöðu þegar hún kemur og hvort ekki sé þá ástæða til að breyta þessum lögum. Ég hafði gert mér vonir um að hér gæti farið fram skætingslaus umræða um þetta mikilvæga mál. Þess vegna ollu orð hv. þm. Árna Johnsens mér miklum vonbrigðum. Það kom öllum á óvart þessar tölur sem nú komu upp á yfirborðið, líka þeim sem hafa fjallað um þessi mál í mörg ár. Hv. þm. veit það, ef hann yfirleitt væri hér í þingsölunum, að meðan ég var ráðherra breyttist mjög margt í barnaverndarmálum á Íslandi. Embætti umboðsmanns barna var stofnað. Lögum var breytt til að koma með ný úrræði í barnaverndarmálum og framlag til barnaverndarmála var tvöfaldað. En ég vil þakka öðrum þingmönnum fyrir það innlegg 

Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv. hefur eitthvað misskilið ræðu mína þegar hann hélt því fram að ég hefði lýst því yfir að ekki væri ástæða til að endurskoða lögin um meðferð opinberra mála. Það var einmitt eitt af því sem ég lagði áherslu á í ræðu minni fyrr í umræðunni, að réttarfarsnefnd hefði fengið það verkefni þegar hún hefur lokið við dómstólalögin sem hún er að vinna í um þessar mundir, að taka fyrir heildarendurskoðun á lögunum um meðferð opinberra mála og þar á meðal auðvitað álitaefni sem þessum brotaflokki tengjast. Það hafa verið gerðar mjög miklar breytingar á framkvæmd þessara mála í réttarvörslukerfinu bæði hjá Rannsóknarlögreglu og fyrir dómurum, eins og hér hefur komið fram og hv. 15. þm. Reykv. hefur réttilega bent á, með auknu samstarfi lögreglu og dómstóla við sérfræðinga með sérstökum aðferðum við yfirheyrslu til að hlífa börnum við að vera í erfiðum réttarhöldum og fleira af því tagi sem er í samræmi við þá réttarþróun sem átt hefur sér stað á þessu sviði og við þurfum auðvitað að vera vakandi fyrir því áfram. Það hefur verið minnst á spurninguna um sönnun. Ég minni hins vegar á í því efni að þar erum við auðvitað bundin af ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu sem eru lög. Við getum ekki dæmt menn af líkum. Hitt er annað að varðandi þá endurskoðun á lögum sem fyrir dyrum stendur, eru fyrningarreglurnar eitt af þeim atriðum sem ég hef talið eðlilegt að skoða en hluti af vandkvæðunum við sönnunarfærsluna er hvað málin eru oft orðin gömul. En vegna þess að hér var svo sagt að ríkissaksóknari hefði aðeins ákært í 45 málum af þeim 465 sem upp höfðu komið á vegum barnaverndaryfirvalda þá er nauðsynlegt að taka fram að af þessum 465 málum sem komu til meðferðar hjá barnaverndaryfirvöldum voru aðeins 47 send til Rannsóknarlögreglu til frekari meðferðar. Það er eitt af því sem við þurfum að huga að, að kanna þessi mál 

Herra forseti. Ég verð að vísa til fyrri ræðu minnar varðandi þau úrræði sem við höfum á prjónunum og ætla ekki að endurtaka það. Nefndarskipanir eru yfirleitt samkvæmt tilnefningu að mestu leyti og er alltaf spurning hve marga á að kveðja til starfa. Ég held að í þessu tilfelli sé lítill hópur líklegri til að skila niðurstöðu skjótlega. Varðandi orð Steingríms J. Sigfússonar, hv. 4. þm. Norðul. e., ætla ég ekkert að taka aftur af því sem ég sagði. Hér er um alvarlegan glæp að ræða jafnvel þó vafalaust sé hægt að færa sönnur á að hér sé í mörgum tilfellum um sjúka menn að ræða sem lífið hafi farið illa með. Ég vil undirstrika að þrátt fyrir þetta verðum við auðvitað að færa sönnur á sekt og við megum ekki fara að efna til galdrabrenna í þessu sambandi. Maður telst saklaus þangað til sekt hans hefur verið sönnuð. Við getum ekki horfið frá þeim ákvæðum sem stjórnarskráin markar okkur. En við verðum að horfast í augu við það, því miður, að svona óþverri viðgengst í þjóðfélagi okkar. Við neyðumst til að vera meðvituð um það, og við komumst ekki hjá því að takast á við þennan vanda ef við viljum teljast siðað samfélag.