Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSv): Það er eindregin ósk hæstv. stj., að nú sé tekið fyrir 9. mál á dagskrá, sem er frv. til fjárlaga, en það er von á allmörgum brtt., þannig, að fundarhlé verður að veitast, ef afbrigði verða leyfð.

Haraldur Guðmundsson Ég vil mjög eindregið beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að hann raski ekki þeirri röð, sem málin eru nú í á dagskránni. Hæstv. forseti hefir áður gefið mér loforð um, að næsta mál verði tekið fyrir, og mun ég halda fast við þá kröfu. Eins og störfum þingsins er nú hagað, virðist sú vera ætlun hæstv. stj. að ljúka þingi að fjárl. loknum, en það er heimskulegt og allsendis óviðeigandi, ef það er meiningin að hlaupa þannig frá hálfkláruðu verki. Þess vegna mun ég greiða atkv. gegn því, að afbrigði verði veitt.

Forseti (BSv): Það er rétt, sem hv.þm. Ísaf. segir, að ég lofaði honum, að þessi mál hans skyldu koma til umr., en það eru fleiri í d., sem líka eiga tillögurétt, og þá stj. ekki sízt, en til þess að 9. mál verði tekið fyrir, þarf afbrigði.

Ólafur Thors Ég er að vísu einn þeirra manna, sem leggja áherzlu á, að þingið verði búið fyrir páska, en þótt ég vilji flýta því sem unnt er, þætti mér bezt, ef hæstv. forseti vildi taka fyrir 6. mál á dagskránni. Ég vona, að um það þurfi ekki að vera langar umr., en margir hv.þdm. vilja fá það tekið fyrir sem fyrst.

Forseti (BSv): Ég mun láta d. skera úr því, hvort hún vill hafa dagskrá óbreytta, eða taka fyrir 9. mál.

Haraldur Guðmundsson Er óhætt að reiða sig á það, að þessi mál verði tekin fyrst fyrir á morgun, ef afbrigði verða leyfð?

Forseti (BSv): Málin verða tekin fyrir í þeirri röð, sem þau eru nú. Annars fæ ég ekki skilið, að ástæða sé til að flýta svo þinginu úr hófi fram, eins og tilætlunin virðist vera.

Fjmrh. (Einar Árnason) Mér skilst, að ef 6. mál verður tekið, þá sé það hæstv.dómsmrh., sem eigi að standa fyrir svörum, en nú sem stendur er hann að svara fyrispurn í Ed. og getur því ekki verið hér viðstaddur.

Forseti (BSv): Ég mun leita afbrigða fyrir fjárl., en ef þau fást ekki, helzt dagskrá óbreytt. Annars er það svo, að þegar svona mörg mál eru á dagskrá, þá er erfitt að fá þau öll afgr. og gera alla ánægða, en til að hughreysta menn, skal ég lýsa yfir því, að þessi mál, sem nú eru á dagskrá, skulu tekin upp aftur á morgun.

Haraldur Guðmundsson Þessi mál hafa nú fengið að skreyta dagskrána á 8 fundum, en aldrei verið rædd, svo að ég legg lítið upp úr þessu loforði hæstv. forseta.

Forseti (BSv): Eins og menn hljóta að skilja, þá er ómögulegt að koma fram öllum stórmálum, sem fyrir liggja á þessu þingi. Hinsvegar hefi ég reynt að verða við óskum hv.þm. Ísaf. eftir megni, enda hefir eitt mál af þremur þegar verið afgr., en hin hefi ég tekið oft á dagskrá, og er ég því ekki ásökunarverður frá hans hendi. Annars gengur þetta þóf ekki lengur, og er bezt að láta atkv. skera úr.

Jóhann Jósefsson Mig furðar á því flaustri, sem haft er í frammi við afgreiðslu fjárl., og get ekki skilið það kapp, sem hæstv. stj. og sumir hv.þm. leggja á það að ljúka þingi þegar það er víst, að þótt fjárl. yrðu afgr. með venjulegum hætti, myndi það ekki lengja þingið meira en um einn eða tvo daga.

Ólafur Thors Ég vil gera þá miðlunartill., að afbrigði verði veitt fyrir 9. máli, en þó með því skilyrði, að umr. verði frestað í kvöld, en verði svo rætt á morgun. Með því að hæstv.dómsmrh. er ekki viðstaddur, virðist ekki hægt að taka fyrir 6. mál, og mætti þá taka það fyrst á morgun. Ég skal geta þess, að till. þessi bindur aðeins sjálfan mig, en aðra ekki.

1) Með svofelldri greinargerð: Mig furðar á því, að þingið, sem þegar hefir setið í 90 daga, skuli flaustra þessu máli svo mjög af, en segi þó já.

2) Með svofelldri greinargerð: Með sama fyrirvara og hv. 1. þm. Rang. segi ég nei.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Það munu nú vera meir en 3 vikur síðan frv. þetta kom fram, og þótt það hafi verið sett á dagskrá tvisvar sinnum eða svo, þá hefir það verið svo aftarlega, að það hefir aldrei orðið fyrir þeirri náð að komast til umr. Og þar sem komið er alveg að þingslitum, þykist ég sjá, að mál þetta nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Ég hafði hugsað mér í upphafi að flytja allítarlegt erindi um tilgang þessa frv., en þar sem búast má við, að hv.þdm. séu nú þreyttir orðnir eftir þá sennu, sem háð hefir verið nú tvær stundir um þetta stórmál, sem hér var á dagskrá síðast og sem verið var að fresta umr. á, þá mun ég stytta mál mitt og fara fljótt yfir sögu, enda er grg. frv. allrækileg og getur orðið þeim til skýringar, sem hana vilja lesa. Það er öllum ljóst, sem til þekkja í Austur-Skaftafellssýslu, að upp frá Hornafirði, austan Hornafjarðarfljóts, er undirlendi allmikið og grösugt, sem nefnt er Nes eða Nesjasveit. En fyrir ofan sveitina er fjallgarður með dölum, smærri og stærri, og eru fjallendi þessi mjög gróðurlítil. Í sveitinni skiptist á hóllendi og þess á milli mýrlendi mikil, og er allt undirlendi vaxið grasi. Í Nesjasveit eru 24 jarðir og á þeim jörðum eru nú 30 búendur fyrir utan íbúana í Höfn, sem eru hátt á annað hundrað. Þrátt fyrir það, þótt Nesjasveit sé yfirleitt grösug, þá eru þar þó ekki neinar sérlegar engjajarðir, því þó að undirlendið sé allt grasi gróið, þá er þó nokkur hluti af því mýrlendi, óhæft til slægna, bæði vegna bleytu, þýfis og sneggju. Þar að auki er það ókostur mikill, að svo að segja allar engjar eru þýfðar og ómögulegt að koma við heyvinnutækjum. Tún voru áður víðast þýfð, og hefir meginhluti jarðabótavinnunnar gengið til að slétta þau. Er því verki nú að mestu lokið og nýlega byrjað að færa túnin út, þó ekki enn nema á stöku stað. Þá kem ég að því, að vegna þess hvað afréttarlönd eru lítil, er sauðfé í Nesjum rýrt á haustin, og af því að engjahey eru mjög létt, þá verður að gefa sauðfé mikið á veturna, þó að mjög sé snjólétt að jafnaði. Þar á mýrlendinu er líka mjög kvillasamt. Ormaveiki hefir geisað þar með stuttu millibili á seinni árum og valdið afarmiklu tjóni. Og ef eitthvað ber út af með fóður eða tíðarfar, er ætíð hætt við megnum afföllum vegna ormaveikinnar. Eins og nú er komið, er mjög erfitt að halda sauðfé við á útheyi, og því síður bæta það. Af þessum ástæðum er því sauðfjárbúskapurinn orðinn afardýr, óviss og afnotarýr. Þar við má og bæta, að eftir því sem fólkshaldið verður dýrara og erfiðara og yfir höfuð allur búrekstur kostnaðarsamari, eftir því borgar sauðfjárrækt sig lakar og lakar á þessum stað, og ekki neitt viðlit að fjölga þeim bústofni. Aftur á móti er héraðið miklu betur fallið til nautgriparæktar, enda er sumarbeit þar góð fyrir kýr. Menn finna því þörfina meir og meir að breyta um búskaparlag. Sveitin verður að taka upp kúabúskap, en til þess að sú breyt. geti orðið, þarf að leggja í stórfellda ræktun, er framkvæmd sé á tiltölulega stuttum tíma. Að vísu eru nokkrir byrjaðir að færa út tún, en eins og gerist og gengur, fer það hægt, þar sem hver potar sér, og yfirleitt lítil efni fyrir hendi til þess að hrinda af stað stórfelldum framkvæmdum. Ef allt er látið reka á reiðanum, tekur slík breyt. á búskaparháttum, sem þarna er þörf og ég hefi í huga, marga áratugi.

Þarna kæmi þegnskylduvinnan að gagni

. Ég hefi ekki haft neina sérlega tröllatrú á henni, og hefi heldur ekki búizt við, að framkvæmd hennar sé svo nærri, að stórverk yrðu gerð fram yfir það, sem unnið er nú. - Þessi ræktun, sem hér er um að ræða, mundi taka marga áratugi, ef ríkið hjálpaði ekki. En hér þyrfti að fjölga kúm á fáum árum, svo að hægt yrði að koma upp mjólkurbúi með líku sniði og gert hefir verið austanfjalls. Og því er þetta frv. flutt til þess, að bændur á þessu svæði geti á fáum árum, með öflugum félagssamtökum og töluverðum styrk úr ríkissjóði, komið breytingum á á skömmum tíma. Það er gert ráð fyrir að rækta 300 hektara á ekki lengri tíma en 8 árum, og skal það fúslega játað, að hér er um mikið og stórt fyrirtæki að ræða. Það er ekki minna fyrirtæki en að byggja eina af þessum minni háttar höfnum, sem nú er á dagskrá að byggðar verði. Og það er ákveðinn sæmilegur styrkur til þeirra hlutfallslega eins og hér er farið fram á, og jafnframt gert ráð fyrir, að ríkið ábyrgist allt hitt. - Mér finnst alveg eins réttmætt, að lagt sé til svona stórfelldra jarðræktarfyrirtækja álíka styrkhæð, enda er ég þess fullviss, að það rentar sig ekki síður fyrir þjóðfélagið. Ef Nesjasveit væri gert verulega vel til góða - við skulum segja að þar væri ræktað svona helmingur af ræktanlegu landi, eða um 1600 hektarar -, þá mundu býli geta ferfaldazt að tölu eða meira. Því það skal fúslega játað, að með frv. þessu vakir fyrir mér, að jörðum verði skipt í sundur og býlum fjölgi til stórra muna í sveitinni. Ég get nú trúað, að sumir hv.þdm. kunni að snúast ekki sem bezt við þessum till. mínum, enda virðist ekki mikill áhugi hjá þeim að hlusta á mál mitt, þar sem margir eru horfnir úr deildinni og flestir stólar auðir. Get ég því búizt við, að einhver kunni að segja sem svo: Hvað vilja þeir þarna í Hornafirði vera að fara fram á aukastyrk? Láti þeir sér nægja jarðræktarstyrkinn eins og hinir! Þar til er að svara, að hér er um tilraun að ræða, breytingu á búnaðarháttum á stuttum tíma, og þessi breyt. krefur svo mikils fjárframlags til ræktunar, að það getur ekki gengið nema með öflugum samtökum, góðri stjórn og forgöngu kunnáttumanna í þessum greinum. Og svo er það líka, að eftir því sem fróðir menn hafa reiknað út, þá er sá styrkur, sem farið er fram á í frv., tæpum 1/5 hærri en jarðræktarstyrkurinn er eftir núgildandi lögum. Ég hefi það skrifað hér á blað hjá mér, af manni í Búnaðarfélagi Íslands, hve mikið myndi samkv. jarðræktarlögunum verða veitt á einn hektara. Skiptist þetta þannig: Ræktun á 1 hektara telst 200 dagsverk; ef girt er nokkuð stórt stykki, má áætla girðingu ca. 30 dagsverk, framræslu um 70 dagsverk. Öll ræktun á ha. verður því um 300 dagsverk, og styrkurinn þá 300 kr. Það, sem hér er farið fram á, er þá að aðeins 60 kr. hærri styrkur sé veittur á ha. en jarðræktarlögin gera ráð fyrir, því að ég ætlast auðvitað ekki til þess, að Jarðræktarfélagið fái annan styrk en nefndur er í frv. Svo að þetta eru engin ósköp; það verða þá um 18000 kr., sem ríkið mundi leggja til þessara merkilegu tilrauna, fram yfir það, sem það annars myndi gera samkv. jarðræktarlögunum. Auk ræktunar myndi náttúrlega koma til greina ýms kostnaður annar í kjölfar þessa, t. d. gripahúsabyggingar, kostnaður við mjólkursamlag o. fl. Og þótt það eigi að borga sig síðar og smátt og smátt, þá þarf mikið fé að leggja fram í byrjun. Það má segja, að ekkert hafi nýlega komið fyrir þessu líkt, en ég vil þó minna á það, að ríkissjóður hefir tekið að sér að láta gera tvö eða fleiri áveitufyrirtæki, sem ég held, að í raun og veru liggi alveg á ríkinu. Ég veit ekki betur en að ríkið hafi alveg tekið að sér Skeiðaáveituna, og Flóaáveitan hvílir víst mikið til á ríkinu, svo að það væri ekki að undra, þótt ríkið styrkti eina túnræktartilraun á þann hátt, sem frv. fer fram á, bæði með allríflegum styrk og heimild til lánveitingar úr Búnaðarbankanum. Það er gert að skilyrði, að hlutaðeigendur leggi fram sjálfir jafnóðum hluta, og er það skilyrði fyrir því, ai5 ríkisstyrkurinn fáist. Eftir því sem frv. mælir fyrir, er miðað við, að á öllum jörðum í sveitinni verði ræktaðir 300 ha. alls. Er búizt við, að það fari nokkuð eftir stærð jarðanna, hvað mikið yrði ákveðið að ræktað yrði á hverju býli; á þeim, sem hafa mikið land, ætti að rækta meira, enda meiri kraftar til ræktunar og framlags. Ætlazt er til að stofna ræktunarfélag með samvinnusniði, sem hefði það hlutverk með höndum að annast um að koma þessu í framkvæmd; hefði það sínar samþykktir, sem heyrðu undir staðfestingu atvmrh. Ætlazt ég til, að allar jarðir taki þátt í ræktun, og í samþykkt sé ákveðið, hve mikið land sé ætlað til ræktunar á hverju býli. Það er ætlazt til, að ræktunin sé félagsvinna. Unnið sé í félagi að skurðgerð og jörð brotin með dráttarvél, og ef til vill með hestaverkfærum, en allt sé þetta skipulagt af Búnaðarfélagi Íslands, og það hafi einnig eftirlit með ræktuninni og meti kostnað við hana, og miðast ræktunarstyrkurinn við það mat. Það einasta, sem ég hefi óttazt í þessu máli, er það, hvort bændurnir myndu komast fram úr svona fyrirtæki fjárhagslega. Því að þótt landið sé talið auðræktað, er mikið fé, sem þarf til að rækta 300 ha. Og það væri alls ekki gerlegt, ef auknar afurðir yrðu ekki til að bera uppi kostnaðinn. Ég vil nú gera ráð fyrir, að menn héldu áfram með sauðfé að einhverju leyti; það yrði vissari eign en nú, þegar hægt væri að fóðra það á kjarnfóðri, ræktaðri töðu. Svo má vona, að upp gæti risið innan skamms samlagsbú, með ca. 200 kúm. Og ef reiknað er með meðalnyt, samkv. skýrslum nautgriparæktunarfélaganna, 2400 lítrar á kú, yrði árleg mjólkurframleiðsla til sölu 480 þús. lítrar á ári, og ef maður reiknar nettóverð 18 aura líter, yrði hin aukna framleiðsla 86400 kr. Af því yrði að greiða vexti og afborganir af ræktunarlánum, byggingum á gripahúsum o. s. frv. En þar sem það virðist heldur daufur áhugi fyrir málinu hér í hv.þd., þá ætla ég ekki að þreyta þá fáu menn, sem hér sitja, með því að halda lengri ræðu um þetta mál. Ég hafði vonazt eftir, þegar ég bar frv. fram, að það yrði svo snemma á dagskrá, að það mætti ganga til landbn. og yrði athugað þar rækilega, og hún gæti borið málið undir Búnaðarfélag Íslands o. s. frv. En þar sem svo er áliðið þings, býst ég alls ekki við, að það gangi fram á þessu þingi. Ég vil aðeins mælast til þess við hv. d., að hún leyfi málinu að ganga til 2. umr. Til landbn. hefði það átt að fara, en ég býst ekki við, að hún hafi tíma til að athuga það, og verða það forlög allmargra mála á þessu þingi, að þau dagar uppi, en ég vona, að þó svo fari um þetta mál, þá rísi það upp aftur síðar.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og hefir tekið þar nokkrum breytingum. Fyrsta breyt. er við 2. gr. Í frv. eins og það fór frá okkur var gert ráð fyrir, að búin á bændaskólunum yrðu rekin á ríkissjóðs kostnað, en Nd. hefir þar bætt við orðunum: „ef henta þykir“. Meiri hl. n. vill ekki gera þessa smávægilegu breyt. að ágreiningsatriði. Önnur breyt. er um nýja málsgr. í 2. gr., sem hljóðar svo: „Þar skulu færðir búreikningar um allar greinir búrekstrarins“. En n. hefir hér gert ráð fyrir, að færðir væru búreikningar, og taldi ekki ástæðu til að taka það fram. Þá koma aðalbreytingarnar við 6. gr. Þar er bætt inn á eftir stærðfræði: (talnafræði, flatar- og rúmmálsfræði). Þetta hélt ég ekki, að þyrfti að taka sérstaklega fram, því allt er þetta ein námsgrein - stærðfræði. Hinsvegar má gjarnan taka þetta fram til skýringar. - Þá vill Nd., að í stað „hagsögu“ komi: búnaðarsögu. Við landbnm. þessarar d. ætluðumst til, að fyrst og fremst yrði kennd búnaðarsaga og síðan almenn hagsaga. En þetta er ekki svo mikilsvert atriði, að ástæða sé til að stofna til ágreinings um það. Loks vill Nd. láta kenna land- og hallamælingar, og við höfum ekkert við það að athuga. Í stað 3. og 4. málsgr. 6. gr., sem fjalla um kennslu í bændadeild, viti Nd. láta koma eina málsgr., og er hún orðuð nokkuð á annan veg en í frv. eins og það fór frá okkur. Við ákváðum það, sem kenna skyldi, en tókum þó fram, að skólastjóri gæti fækkað námsgreinunum, eftir því sem hann teldi fært. En Nd. hefir breytt þessu á þann veg að aðaláherzlan skyldi lögð á kennslu í jarðræktarfræði og húsdýrafræði. Það, sem við hugsuðum okkur, var mjög líkt þessu, svo að við getum alveg fallizt á þessa breyt. 7. gr. hefir breytzt allmikið í meðferð Nd. Hér í d. hafði landbn. gert ráð fyrir, að verkleg kennsla færi fram allt sumarið, en Nd. hefir breytt þessu svo, að nú mega nemendur velja um, hvort þeir vilja stunda verklega námið eitt sumar eða tvö vor, en þá mundi heyvinna verða útundan, svo að þessa breyt. tel ég heldur til hins verra. Þó geri ég þetta ekki að ágreiningsatriði. - Auk þess er nú gert ráð fyrir, að nemendur læri að fara með dráttarvél. Ég efast um, að á svo stuttum námstíma, sem hér er um að ræða, sé heppilegt að kenna bændaefnum að fara með stærri vélar. Það er yfirleitt engin þörf á að kenna það hverjum einstaklingi. Heil byggðarlög taka sig saman um að kaupa slíkar vélar, og þá nægir, að einn eða tveir menn í hverju byggðarlagi kunni með þær að fara. En þessu býst ég við, að skólastjóri hagi eins og honum þykir bezt henta. Ég þykist þá ekki þurfa að hafa fleiri orð um þetta frv. N. sér ekki ástæðu til annars en mæla með, að það verði samþ. eins og það er nú.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. hefir getið um þann „hortitt“, sem komizt hefir inn í 2. gr. í meðferð Nd. Þar er bætt inn í 1. málsgr., þar sem, talað er um ríkisrekstur á búunum, orðunum „ef henta þykir“. Nú er ég ekki í vafa um, að ríkisrekstur sé hentari, og þess vegna vil ég leggja áherzlu á, að ákvæði stjfrv. og frv. frá Ed. í þessu efni fái að halda sér, á þann hátt, að atvmrh., sem á að sjá um framkvæmd þessara laga, taki „hortittinn“ eins og hann er, sem sé til að friða þá, sem ekki geta fallizt á ríkisrekstur í kenningunni, þó að þeir sjái, að það sé bezta fyrirkomulagið. Þessu vildi ég beina til hæstv.atvmrh.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess út af aths. hv. 4. landsk., að þetta ákvæði 2. gr. snertir aðallega framtíðina, því að eins og hv.þm. veit, eru í 16. gr. frv. sérstök ákvæði um þá menn, sem nú eru skólastjórar á bændaskólunum. Nú er ekki sjáanlegt, að skólastjóraskipti verði í bili, svo að það, sem stj. á að gera, er að komast að viðunandi samningum við skólastjórana. Ef þeir fást; mun ég reyna að stofna til ríkisrekstrar á búunum og sjá, hvernig það gefst. Ég get ekki lofað hv.þm. meiru, því að enginn veit, hver verður ráðh., þegar skólastjóraskipti verða.

Forseti (GÓ): Þetta mál var til 2. umr. hér í gær, og verður því að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að 3. umr. megi fara fram nú. En með því að svo stendur á um nokkur önnur mál á dagskránni, sem sé 3., 5., 6., 8., 9. og 10. mál, að ýmist er of skammt 1iðið frá 2. umr. þeirra eða frá útbýtingu, mun ég jafnframt leita afbrigða fyrir þau.

Jón Þorláksson Ég vil leyfa mér að spyrjast fyrir um þá ástæðu, sem er fyrir því, að þessara afbrigða er leitað. Og um leið vil ég spyrjast fyrir um það, hvað líður frestun þingstarfanna, og hvort það er fyrir þá sök, að leitað er afbrigða fyrir þessi mál. Ef fullnægjandi ástæður eru færðar fyrir því að veita afbrigðin, þá mun ég að sjálfsögðu greiða atkv. með því.

Forseti (GÓ): Ég býst við, að það sé full þörf á því að veita afbrigðin, því að við eigum von á fleirum málum til afgreiðslu, en tíminn er hinsvegar naumur. Eru málin því aðeins sett á dagskrá, að þau fái afgreiðslu, en séu ekki stöðvuð með því að neita um afbrigði. Get ég ekki séð, að hv.þm. hafi ástæðu til að stöðva málin á þann hátt, enda er það venja að veita afbrigði í málum, sem þingið hefir haft til meðferðar um lengri tíma, þegar komið er að þinglausnum.

Jón Baldvinsson Ég sé nú satt að segja enga ástæðu til þess að hraða þessum málum svo mjög. Ég hefi að vísu heyrt því fleygt, að stj. vilji fresta fundum þingsins þegar fyrir páska, eða jafnvel annað kvöld, en hitt er annað mál, hvort þingmenn ganga inn á það, að samþykkja tíu til tuttugu lög á síðasta klukkutímanum, sem þingið starfar. Ég er því í rauninni mótfallinn því, að þessum málum sé hraðað svo mjög, enda er hér ekki um nema örfáa daga að ræða, sem þingið stæði lengur, ef þessi mál ættu að fá forsvaranlega athugun og afgreiðslu.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það er ekkert nýtt, að leitað sé afbrigða frá þingsköpum til þess að greiða fyrir framgangi mála, þegar komið er að þinglokum. Þetta hefir líka verið gert undanfarna daga til þess að stytta þingið. Ef þm. vilja lengja þingið með því að neita um afbrigði, þá er ekkert við því að gera. Hinsvegar ber að geta þess, að flest þessara mála, sem afbrigða er leitað fyrir, eru alls ekki ný, heldur hafa þau legið fyrir þinginu í margar vikur, og eru þess vegna kunn hv.þm. að efni til. En hitt er sjálfsagt, að greiða atkv. um afbrigðin fyrir hvert mál fyrir sig, ef þess er óskað. Annars er það svo um flest þessi mál, að þinginu verður ekki frestað fyrr en þau hafa verið afgr.

Jón Þorláksson Ég er ósammála hv. 4. landsk. um það, að neita beri um afbrigði undir þeim kringumstæðum, sem hæstv. fjmrh. lýsti. Ég tel sjálfsagt að veita afbrigði í málum undir þinglok, ef það er gert til þess að stytta þingið. Ég mun því taka til greina þær ástæður, sem hæstv. fjmrh. flutti, og mun greiða atkv. með afbrigðunum.

Jón Baldvinsson Þessi ummæli hv. 3. landsk. verða vel skiljanleg, þegar þess er gætt, að hann var vitanlega undir sömu sökina seldur, meðan hann var ráðh., en annars sé ég litla ástæðu til þess að taka upp þessa venju. Ég sé t. d., að mörgum málum er sleppt, sem gætu verið afbrigðalaust á dagskrá í dag, en aftur leitað afbrigða um önnur, sem vel gætu beðið þangað til á morgun eða til laugardags. Yfirleitt er þessi aðferð óviðfelldin og ef til vill varhugaverð. Þetta er að vísu ekkert nýtt. Ég man t. d. eftir því, að þegar Jón heit. Magnússon var ráðh., þá hafði hann þann sið, er á leið þingtímann, að hvísla að þm., að nú væri Esja að fara, nú færi Nóva næstu daga o. s. frv. Þetta var gert í þeim tilgangi að fá þingmenn til að hespa þingstörfin af og halda heimleiðis. Síðan hefir sama sagan endurtekið sig árlega. Alltaf er verið að hrella þm. með áætlunarferðum strandferðaskipanna. Stundum hafa jafnvel verið haldnir fundir í sameinuðu þingi til þess að tilkynna þm. skipaferðir, sem þeir lesa um dags daglega í blöðunum.

Halldór Steinsson Ég er nú ekki svo fjarri því að veita afbrigði fyrir flest þessi mál, ef hæstv. stj. er það kappsmál. En ég vil geta þess áður en atkvgr. fer fram, að það eru ýms fleiri merk mál, sem liggja fyrir þessari hv. deild, og hafa enn ekki verið tekin á dagskrá. Vil ég þar sérstaklega nefna hafnarfrv. þrjú, sem nú eru komin úr n., og liggur nál. eins nefndarhl. fyrir d. í dag. Ég vil því leyfa mér að skjóta því til hæstv. forseta, að hann taki þessi mál á dagskrá á næsta fundi og leiti afbrigða um þau, líkt og um þessi mál, sem nú er leitað afbrigða fyrir.

Jón Baldvinsson Ég vil spyrja líkt og hv.þm. Snæf.: Er hæstv. stj. fús til þess að veita afbrigði til þess að hafnarfrv. komist á dagskrá á morgun? Ef svarið verður játandi, kemur frekar til mála að sýna lipurð um veitingu afbrigða á þessum fundi.

Forseti (GÓ): Viðvíkjandi síðustu orðum hv. 4. landsk. skal ég geta þess, að hann hefir haft það til að neita um afbrigði við 3. umr. mála, en samt vill hann heimta afbrigði fyrir mál, sem engin nál. eru komin um, eða a. m. k. ekki frá báðum nefndarhlutum. Venjan hefir verið sú, að bíða hefir þurft eftir nál. í málum, fremur en að þau hafi ekki fengizt tekin á dagskrá. Um þessi þrjú hafnarfrv. er það að segja, að ég geri tæplega ráð fyrir, að þau komi á dagskrá í dag, þó að við höfum annan fund í kvöld. Hv. 4. landsk. sagði, að það væru 10–20 lög, sem við vildum drífa í gegn með afbrigðum þessa daga, sem eftir eru þingtímans. Þetta er rangt, því að það eru í mesta lagi sjö mál, sem um er að ræða í þessu sambandi. - Annars lítur helzt út fyrir, að hv.þdm. séu þessi mál, sem nú eru á dagskrá, miskær, svo að ég held ég verði að leita afbrigða fyrir hvert málanna um sig. Ég ætla samt að taka 2. umr.- málin sér.

Jón Baldvinsson Þetta var ekkert svar frá hæstv. forseta við því, sem ég spurði um. Þess eru mörg dæmi, að mál hafa fallið á því síðustu þingdagana, að neitað hefir verið um afbrigði: Hér er um að ræða svo mikilvægt atriði, að það fer eftir undirtektum hæstv. stj. undir málaleitan okkar hv.þm. Snæf., hvort við veitum afbrigði eða ekki.

Forseti (GÓ): Ég held, að ég reyni að leita afbrigða um öll málin, 2., 3., 5., 6., 8., 9. og 10. mál.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) * Þetta frv. hefir fengið lítilsháttar lagfæringu í Nd. Er hún í þá átt, sem ég fór fram á, þegar þetta frv. var til meðferðar hér í þessari hv. deild: Það er sem sé gert ráð fyrir samstarfi fleiri alþýðuskóla hér í Reykjavík og í sömu byggingu og hinn fyrirhugaði gagnfræðaskóli. Því fer þó mjög fjarri, að þessi gr. hafi fengið þann búning, sem ég óskaði eftir. Sérstaklega álít ég ákvæði hennar, eins og það er nú, ganga svo nærri eignarréttindum Reykjavíkurkaupstaðar, að jafnvel orkar tvímælis, hvort hún getur samrýmzt stjskr. Ég skal játa, að ég er ekki löglærður og veit því ekki, hvort bæjar- og sveitarfélög njóta sömu verndar á eignarrétti sínum sem einstaklingar njóta samkv. 63. gr.stjskr. En það er ljóst, að þessi gr. frv. leggur þær fjárkröfur á Reykjavíkurbæ, sem ekki væri löglegt að gera á hendur einstaklingum vegna ákvæðanna um eignarréttinn í 63. gr.stjskr. Af þessari ástæðu vil ég hafa frjálsar hendur að því er þetta atriði snertir, og ætla því að sitja hjá við þessa atkvgr., og vona ég, að hæstv. forseti taki þessa ástæðu mína gilda.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af orðum hv. 3. landsk. ætla ég aðeins að benda á það, að þetta mál hefir nú á þessu þingi gengið gegnum 6 umr. og er þetta sú 7. Auk þess gekk það gegnum 3 umr. í þessari hv. deild í fyrra, með gersamlega sama formi viðvíkjandi Reykjavík sem nú. Það eru því líkur til, að þessu hefði verið veitt eftirtekt fyrr en nú, ef um alvarlegt brot á stjskr. er að ræða. Ég býst líka við, að ef deila verður vegna þessara laga, verði það dómstólamál, og verði þá úr þessu skorið. Þess vegna álít ég hættulaust að samþ. frv.

Jón Jónsson Það er dálítið einkennilegt, að hv.frsm. nefndarinnar gerir ekki grein fyrir þeim breyt., sem orðið hafa á frv. síðan það fór úr þessari hv. deild. Það er nú svo mikið annríki, að ekki er hægt að búast við, að menn geti fylgzt með, hverjar breyt. hafa á orðið, nema n. skýri það. Ég sé nú, að hér hefir orðið allveruleg breyt. á frv. í einu atriði. Þetta ákvæði er um það, að ríkisstj. sé heimilað að, taka lán til stofnfjárgreiðslu að sínum hluta, og það ekki eingöngu til þessara skóla, gagnfræðaskólanna, heldur líka til héraðsskólanna. Ég tel það mjög óheppilegt að setja þetta í lögin. Þótt skólar séu nauðsynlegir, finnst mér ekki ráð að stofna þá svo skjótt, að ekki verði tími til fyrir fjárveitingarvaldið að áætla nægilega upphæð til þess. En þrátt fyrir þetta vil ég þó ekki leggja til, að þetta verði fellt úr frv., þar sem hv.Nd. leggur svo mikið kapp á þetta. Ég mun því greiða atkv. með frv., en í því trausti, að hæstv. stj. noti þessa heimild mjög varlega.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Frv. þetta hefir tekið nokkrum breyt. í hv.Nd. Daggjaldið verið fært úr 75 au. niður í 50 au. og sú upphæð, sem mesta má veita einum manni í styrk til hlöðugerðar, sömuleiðis verið færð niður, úr 750 kr. niður í 500 kr. Loks hefir hámark þess, sem veita mátti úr ríkissjóði í þessu skyni, verið fellt niður með öllu. Auk þessa hafa verið gerðar ýmsar smávægilegar breyt. á frv. N. sá sér ekki fært að gera brtt. við frv., eins og nú er komið, og leggur því til, að það verði samþ. Einn nm. var ekki viðstaddur afgreiðslu málsins, og mun hann gera grein fyrir afstöðu sinni, ef honum sýnist svo.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég þarf ekki að hafa langa framsögu í þessu máli, því að eins og sést á þskj. 520, leggur n. til, að frv. verði samþ. óbreytt. Þetta frv. er eitt af þremur, sem öll fylgjast að, en hin eru frv. til sjómannalaga og frv. til siglingalaga. Þetta frv. er komið frá Nd., og leggur sjútvn. til, að það verði samþ. án breyt.

Frsm. (Páll Hermannsson) Á undanförnum þingum hafa löngum komið fram brtt. við vegalögin frá 1924, en þessar till. hafa aldrei náð fram að ganga fyrr en nú, að þær hafa náð samþykki í hv.Nd. og allmiklar breyt. gerðar, sem nú eru til umræðu. Eftir þeim upplýsingum, sem vegamálastjóri hefir gefið samgmn., þá eru vegir þeir, sem teknir hafa verið í þjóðvegatölu, um 2150 km., en þær breyt., sem samþ. hafa verið í Nd., gera ráð fyrir 300 km. í viðbót, eða um 14%. Að sumu leyti eru þessir vegir lagðir, eða ca. 1/3, en 2/3 ólagðir. Vegamálastjóri gerir ráð fyrir, að kostnaðurinn muni aukast um 30 þús. kr. á ári vegna þessar þjóðvega, og gizkar á, að viðhaldið muni aukast svo, að það geti numið allt að 50 þús., og stafar það af hinum nýju vegum. Í því sambandi vil ég þó geta þess, að sumir af þessum liðum hafa þó notið nokkurs fjárframlags úr ríkissjóði, eða þeir, sem sýsluvegasamþykkt er fyrir, og eiga því kröfu á nokkrum þætti viðhaldskostnaðar frá ríkissj. Hinsvegar gerir vegamálastjóri ráð fyrir því, að þessir vegir verði lagðir á 6–8 árum, en nú er það svo með sýsluvegi, að ríkið leggur fé að helmingi til þeirra, og því verða þetta ekki svo mjög aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Þegar svo er litið á það, að ríkið leggur fram ¾ til brúargerða, þá mætti gizka á, að kostnaðurinn myndi allur reynast um 300 þús. kr. Ég býst við því, að þessar óskir, sem þráfaldlega hafa komið fram, stafi af því, að þjóðin finnur fulla þörf á því, að vegalögunum sé breytt, enda verða sveitavegir mjög útundan samkv. þeim vegalögum, sem nú gilda. Það er nú svo með vegina hér á landi, að þeim má skipta í tvennt: Langvegi, sem mikið eru notaðir, og þá einkanlega af ferðamönnum, og hina, sem aðallega eru notaðir til aðdrátta að heimilunum, og mér skilst, að flestir þeir vegir, sem hér er um að ræða, tilheyri hinum síðari. Ég hefi ekki margt að segja fyrir n. hönd um þetta frv. Afstaða hennar er algerlega mörkuð í þessu stutta nál., sem er að finna á þskj. 521. Allir nm. vilja samþykkja frv., en einn vildi láta samþykkja það óbreytt. Raunar vildu hinir það líka, en hafa þá einhverja sérstöðu, sem þeir munu gera grein fyrir. Auk þess hefir einn nm. borið fram brtt., sem ég veit, að hann mun gera frekari grein fyrir, og hv. 5. landsk. hefir borið fram aðra brtt. á þskj. 535, og býst ég við, að hann mæli fyrir henni. - Svo hefi ég ekki fleira um málið að segja í bili.

Halldór Steinsson Ég er ekki allskostar ánægður með þetta frv. eins og það nú liggur fyrir, mest fyrir það, að mér finnst sem upptök málsins og meðferð í hv.Nd. séu ekki á þann veg, sem ég hefði helzt óskað og talið eðlilegast. Ég hefði óskað, að þegar miklar breyt. ætti að gera á vegalögunum, þá ættu breytingarnar að vera teknar upp af trúnaðarmanni stj. um þessi mál, nefnilega vegamálastjóra, en þetta frv. er svo til komið, að einstakir þm. hafa borið fram brtt. sínar og svo hafa aðrir komið á eftir með svipaðar óskir, og allt hefir síðan lent í hrossakaupum. Með þessu móti hljóta vegalögin að komast á ringulreið og öll þau „princip“ að verða brotin, sem þau eru byggð á, og á næsta þingi munu koma fram brtt., sem eru jafnréttháar og þessar, sem hér eru bornar fram, og þá verður ekki hægt að spyrna á móti þeim, þar sem fordæmið er gefið. Þetta er það, sem ég hefi aðallega við frv. þetta að athuga, að þarna er ekkert farið eftir vilja vegamálastjóra, enda hefir hann beinlínis lagt á móti sumum þeim brtt., sem hér eru bornar fram. Vilja sínum fékk hann ekki framgengt, því að hrossakaupin voru svo mikil í hv.Nd., að það var eins og þm. kepptust við að koma með sem lengstan vegarspotta til að hampa framan í kjósendur sína, þegar heim kæmi, og nota það sem agn við næstu kosningar. Þrátt fyrir þetta hefi ég samt leyft mér að koma hér fram með brtt. á þskj. 458. Það er nýr liður, Snæfellsnesbraut, frá vegamótum austan Straumfjarðarár, um Staðarsveit og Breiðavík að Hellissandi. Í þessu sambandi skal ég geta þess, að ég hefi átt tal um þessa brtt. mína við vegamálastjóra, og vildi hann aðeins ganga inn á að taka veginn frá Straumfjarðará að Búðum upp í þjóðvegatölu, eða um helming vegarins, og láta þar við sitja. Ég skal strax taka það fram, að ég hefði viljað haga mér eftir till. vegamálastjóra, en sé ekki ástæðu til þess, þar sem vilji hans hefir verið svo lítils metinn af öðrum. Ég skal taka það fram, að þessi vegur liggur um Staðarsveit og Breiðavík, en þar eru samgöngur vondar og illt að sækja á sjó. Þegar vestar dregur er mun strjálbýlla, en á Stapa er þó nokkurt þorp, og sama er að segja um Búðir. Ég vona, að hv.þdm. líti með sanngirni á þessa till., því að hún á vissulega eins mikinn rétt á sér og aðrar brtt., sem fram hafa verið bornar.

Jón Jónason Það er með þetta mál eins og svo mörg önnur, að lítill tími hefir unnizt til að athuga það gaumgæfilega, en þar sem þessar brtt. við vegalögin hafa legið lengi hjá hv.Nd., býst ég við, að málið hafi verið gaumgæfilega athugað þar. Ég verð að segja það, að mér virðist sem ný stefna sé hér upp tekin, því að vaninn hefir verið sá, að ekki hafa verið teknir upp í þjóðvegatölu þeir vegir, sem liggja innan héraða, en hér er það gert víða. Mér finnst það augljóst, að ýmsir þeir vegir, sem hér er farið fram á, séu réttmætir í þjóðvegatölu, og sumstaðar liggur brýn nauðsyn fyrir hendi vegna héraðanna, að létta undir með þeim. En þetta verður að gera eftir fastri reglu og samræma þetta um land allt, og efast ég um, að það hafi tekizt með þessu frv. Hinsvegar er nú orðið svo áliðið þingsins, að ekki er nema um tvennt að ræða, annaðhvort að samþykkja frv. óbreytt eða að fella það. Það virðist mér þó tæpast hægt vegna þeirra vega, sem nauðsynlegir eru, þótt einhverjir kunni að dyljast innan um, sem síður er þörf á. Við í samgmn. höfum athugað þetta frv. í samráði við vegamálastjóra, en álit hans barst okkur ekki fyrr en við höfðum skilað nál. okkar. Því vildi ég lesa upp bréf hans: „Með tilvísun til viðtals á fundi samgöngumálanefndar efri deildar í dag vil ég láta í té eftirgreindar upplýsingar viðvíkjandi frumvarpi til laga um breytingu á vegalögunum á þskj. 417. Breytingar á vegalögunum eins og þær eru samþykktar af neðri deild Alþingis eru orðnar mjög víðtækar. Eru sumar þeirra, þannig, að mjög er hætt við, að fleiri komi bráðlega á eftir með engu minni sanngirniskröfur en þessar, þar eð með sumum breytingum þessum hefir að mínu áliti verið farið inn á mjög varhugaverða braut, með því að rjúfa þá meginreglu, sem undanfarið hefir verið fylgt, að eindregnir innanhéraðsvegir skuli ekki vera í tölu þjóðvega. Vegarkaflar þessir allir eru að lengd 326 km., en lengd þjóðveganna er nú um 2.150 km. Ég geri ráð fyrir, að aukinn viðhaldskostnaður, er af þessum breytingum leiðir, muni þegar á 1. ári nema minnst 30 þús. kr., en viðhaldskostnaðurinn mun eðlilega vaxa nokkuð ört, með því að meiri kröfur verða gerðar en ef vegirnir væru í tölu sýsluvega. Fer ekki hjá því, að kostnaðurinn kemst fljótt upp í 50 þús. kr. Þó ber að geta þess, að eins og er greiðir ríkissjóður nokkuð af viðhaldskostnaði sumra þessara vega með tillagi til sýslusjóðsvega, þar sem slíkar samþykktir eru. Fleiri nýrri kaflarnir eru enn að miklu leyti óvegaðir, samkv. lauslegri athugun rúmlega 200 km., en aðeins um 100 km. er allgóð akbraut. Á óveguðu köflunum þarf víða lítilla lagfæringa til þess að akfært verði um sumartímann, og meira verður þar naumast krafizt fyrst um sinn, en þó geri ég ráð fyrir, að á næstu 6–8 árum verði talið sanngjarnt að fullnægja kröfum um vegabætur þar, er muni kosta nálægt 700 þús. kr. Þar sem vegir þessir allir hafa verið í tölu sýsluvega, myndi samkvæmt undanfarinni venju mega vænta, að helmingur endurbótakostnaðar á þeim fengist greiddur úr ríkissjóði. Verður þá viðbótarkostnaður ríkissjóðs á þessu tímabili naumast undir 350 þús. kr. auk árlegs viðhalds. Er því bersýnilegt, að ef frumvarp þetta á að verða að lögum, þá er enn brýnni nauðsyn en fyrr, að bifreiðaskatturinn verði hækkaður, svo að aukið framlag fáist á þann hátt til viðhaldsins“. Svo nefnir hann hér nokkra vegi, sem hann álítur réttmætt að fella niður eins og nú standa sakir, en segir svo: „Um Snæfellsnesbraut (brtt. á þskj. 458) hefi ég áður látið uppi álit mitt, er samhljóða tillaga lá fyrir neðri deild. Ég vil þó taka fram, að það væri í rauninni í samræmi við ýmsar tillögur, sem samþykktar hafa verið í neðri deild, að tekinn væri í tölu þjóðvega kaflinn út að Búðum. Er þessi kafli 38,6 km., og er áætlað, að kosta muni nálægt 80 þús. kr. að gera þar þær umbætur, að hann verði vel bílfær. Eru nokkrar brýr á leið þessari, sem sérstaklega hleypa fram kostnaðinum. Þessi ummæli mín ber þó ekki svo að skilja, að ég leggi með þessari breytingu, en ég vil þó láta þessa getið vegna samræmis, eða til þess að sýna eitt dæmi þeirra afleiðinga, sem búast má við af breytingum þeim, sem samþykktar voru í neðri deild Alþingis“. Samkv. þessu er það ekki alveg nákvæmt hjá hv.þm. Snæf., að vegamálastjóri hafi verið samþykkur því, að meira en helmingur vegarins væri tekinn upp í þjóðvegatölu, heldur leggur hann beinlínis á móti mestum hluta hans. Það, sem blasir við manni, er maður athugar gjaldaliðina, er það, að ef allir þessir kaflar verða teknir upp í þjóðvegatölu, munu útgjöldin fyrst aukast um 30 þús. kr. og síðar munu þau hækka upp í 50 þús. Aukning á gjöldum ríkissjóðs myndi að öllum líkindum nema mikið meiru en 30 þús. kr. á ári. Svo bendir hann á, að sennilega verði varið til að gera þessa vegi vagnfæra nálægt 700 þús. kr. En hann bendir líka á það, að þar sem þessir vegir allir eða flestir hafi verið teknir í sýsluvegatölu, mundi ríkissjóður alltaf þurfa að borga helming kostnaðar, svo að raunveruleg aukning á útgjöldum ríkissjóðs er ekki nema 350 þús. kr. Ef þessir vegir verða lagðir á 8 árum, eins og hann gerir ráð fyrir, þá er árlegur útgjaldaauki um 70–80 þús. kr. Þetta út af fyrir sig er náttúrlega ekki svo ægilegt, en það má eins vel búast við því, að með þessum vegum, sem hér hafa verið nefndir, verði ekki látið staðar numið; ég þykist alveg viss um, að ýmsar aðrar sýsluvegalagningar eigi jafnan rétt á sér til að verða teknar í þjóðvegatölu, og mun þess vegna mega telja víst, að þeir sýsluvegir bætist við á næstu árum. En við þessu er kannske ekki svo mikið að segja og ég tel það gott, að sem mest verði greitt fyrir vegalagningu um héruðin., eftir því sem geta ríkissjóðs leyfir, ef við aðeins fengjum einhvern heilbrigðan tekjustofn til að mæta þessum aukna vegakostnaði og geysilega viðhaldskostnaði, sem á ríkissjóði hvílir. Það vill nú svo vel til, að fyrir þinginu liggur frv., sem ég tel í alla staði gott; á ég þar við benzín-frv., sem myndi gefa ríkissjóði meiri tekjur án þess að auka útgjöld hans, og ef það næði fram að ganga, þá teldi ég forsvaranlegt af þinginu að samþykkja þessa vegi, þótt það dragi nokkurn dilk á eftir sér, því að þá er þó svo mikið framfaraspor stigið. Enda þótt ég harmi það að vísu, hvert flaustur hefir orðið á þessu máli, og vil ég þar m. a. henda á það hjá hv.Nd., að hún hefir eigi getað tekið til greina brtt. frá vegamálastjóra, sem mér finnast algerlega réttmætar og sjálfsagðar, og sem allt þingið myndi fallast á, ef þær kæmu til atkv. En ég hefi þó ekki flutt brtt. í samræmi við það, af því að tíminn er orðinn svo naumur; annaðhvort verður að samþykkja þetta óbreytt, ellegar að láta frv. daga uppi. En í trausti þess, að einhver tekjustofn verði fundinn og samþ., til þess að bæta úr þessari miklu þörf veganna, verð ég fyrir mitt leyti að leggja til að þetta frv. verði samþ., a. m. k. við þessa umr., hvað sem svo verður gert við það endanlega, hvort það fer út úr d. eða ekki; það mun ég náttúrlega taka til athugunar við 3. umr. En þess vil ég láta strax getið, að þar sem margir af þessum vegum eiga fyllsta rétt til að verða teknir upp í tölu þjóðvega, þá er það mikill neyðarkostur að þurfa að fella frv.

Jónas Kristjánsson Ég á eina brtt. við þetta frv. og mitt hlutverk verður ekki annað en að leitast við að sýna fram á, að þessi brtt. eigi ekki síður rétt á sér, nema fremur sé, heldur en sumar aðrar af þessum brtt. við vegalögin. Það er Siglufjarðarbraut frá Siglufirði að Fljótárbrú. Þessi leið hefir nokkuð verið rannsökuð, en þó ekki til fulls. Vegamálastjóri telur sjálfsagt, að þessi leið verði tekin í tölu þjóðvega en hann hefir ekki lagt til að svo stöddu, að hún verði tekin inn á þennan dálk, fyrr en hún hefir verið fullrannsökuð, en það verður sennilega á næsta sumri. Það er óhætt að fullyrða, að það er mikil nauðsyn að fá þessa braut. Siglufjarðarkaupstaður hefir vaxið mikið á síðari tímum, en er svo einangraður, að það er miklum erfiðleikum bundið að ná landbúnaðarafurðum frá nærliggjandi sveitum. Eina leiðin á landi er Siglufjarðarskarð, en það er mikil torfæra og tekur ekki undan snjó nema fáa mánuði á sumri. Það er ekki hægt að gera þar akveg, en það hefir verið fundin leið, sem þykir sæmilega gott vegarstæði, sem er 6–7 mánuði upp úr snjó. Þessi leið liggur yfir svokallaðan Skjöld, en er þó ekki svo há sem Siglufjarðarskarð, miklu snjóléttari og því hægt að fara þar meira á bifreiðum og hestum heldur en yfir skarðið. Það eru, eins og kunnugt er, talsverð viðskipti milli Siglufjarðar og ytri hluta Skagafjarðar, Fljótanna, því að Siglfirðingar verða að fá landbúnaðarafurðir sínar þaðan, og bændur í ytri hreppum Skagafjarðar hafa þegar hafið allmikil viðskipti við Siglufjörð og byggt sér þar sláturhús. Þess vegna er mikil þörf fyrir báða aðila að fá þessa braut, en það er einasta leiðin, að hún verði tekin í þjóðvegatölu. Það virðist ekki fjarri sanni, að þessi braut væri látin sitja fyrir mörgum öðrum vegum, því að Siglufjörður, sem er allstórt kauptún, hefir engan styrk til vega frá hinu opinbera, og um Skagafjarðarsýslu er ekki hægt annað að segja en að hún hafi fengið tiltölulega lítið af vegum tekið upp í þjóðvegatölu, samanborið við aðrar sveitir. Aðalvegurinn er tiltölulega stuttur og fyrir utan þá leið er aðalleiðin út á Sauðárkrók; þetta er tiltölulega miklu styttri vegur en flestar aðrar sýslur hafa fengið. Þess vegna sýnist öll sanngirni mæla með því, að þessi braut verði sem fyrst tekin í þjóðvegatölu, og ætli ekki aðeins að ná að Fljótaárbrú, heldur alla leið inn að Héraðsvötnum; það væri langt um sanngjarnara, en fram á það er þó ekki farið, heldur aðeins að Fljótaárbrú. Ég vil þess vegna mæla með því, að verði hinar brtt.samþ., þá verði þessi látin fljóta með, þar sem meiri sanngirni virðist mæla með því að hún verði samþ. fremur hinum.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það var réttilega tekið fram hjá hv. 6. landsk., að samgmn. hafði of lítinn tíma til að íhuga þetta frv., svo að vel hefði verið. Það er nú reyndar dálítið síðan frv. kom fram hér í d., ég hygg, að það sé nær hálfum mánuði. En það var á mesta annatímanum, þegar fjárl. voru hér, og einmitt tveir menn úr samgmn. áttu sæti í fjvn., svo að það vannst enginn tími til að athuga frv. fyrr en nú, á mánudag, en þó var það ekki nema einn fundur, sem n. hafði til að athuga það. Ég vil geta þess, til leiðréttingar á skýrslu vegamálastjóra, sem hv. 6. landsk. las upp, að vegamálastjóri hafði gleymt að draga frá veg yfir Tunguheiði, þar sem hann talar um Tjörnesveg, svo að leiðin, sem hann gefur upp, er um 20 km. of löng. Það má líka segja, að það sé að nokkru leyti tekin upp ný stefna með þessari brtt., sem sé sú, að gera að þjóðvegum innanhéraðsvegi, sem ekki eru jafnframt í þeirri þjóðvegakeðju, sem liggja umhverfis landið. Þó er þetta ekki algerlega, það eru til dálítið líkar hliðstæður, enda bendir vegamálastjóri á það í því skjali, sem prentað er með nál. samgmn. í Nd., og nefnir hann þar til sérstaklega Hvammstangabraut og Skagafjarðarbraut, sem eru í rauninni fjölfarnar flutningabrautir, en þó ekki beinlínis liður í þessum langvegi umhverfis landið. Þegar málið var til meðferðar í hv.Nd., þá voru það nokkrir stúfar, sérstaklega þrír vegarstúfar, sem vegamálastjóri blátt áfram lagði þá til, að teknir yrðu inn á vegalög. Ég man ekki gerla, hve langir þeir eru, en það var Kópaskersvegur, 24 km., í öðru lagi Hafnarvegur, frá Höfn í Hornafirði, sem er örstuttur, og í þriðja lagi Fljótshlíðarvegur. En þegar frv. kom til þessarar d., þá hafði vegamálastjóri áttað sig á því betur, að ekki myndi gott að spyrna á móti því, að inn kæmu nýir vegir á eftir þessum, enda hafði hann þá komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að færa sig nokkuð meira upp á skaftið, ekki beinlínis þannig, að hann teldi það í rauninni alveg rétt að taka þessa 170 km. inn í vegalögin, heldur að það mætti, eftir atvikum, teljast sæmilegt og ætti undir öllum kringumstæðum meiri rétt á sér en þeir 140 km., sem þá voru eftir. Ég hefi nú ekki svo mikið að segja um þær brtt., sem hér liggja fyrir, en benda má þó á það, að ég ætla, að þær hafi báðar komið fram undir umr. og atkvgr. í Nd. og verið felldar þar. Hv. þm. Snæf. benti á það, að sér líkaði illa undirbúningur málsins, að það væri þingið, án þess að njóta undirbúnings stjórnar og vegamálastjóra, sem tæki málið upp. Það er nokkuð til í þessu, en það stafar af því, að enda þótt þingið hafi í nokkur ár borið fram allháar óskir um vegamálabreyt, hjá stj., og vegamálastjóri ekki tekið það til greina, né heldur stj., þá hefir þingið þess vegna að nokkru leyti spyrnt úr sér stíflunni. Hv. þm. Snæf. gat þess, að vegamálastjóri hefði talið, að það væri máske rétt að taka upp í tölu þjóðvega leiðina frá Hjarðarfelli að Búðum, um 35 km., sem hann nefndi, og ég sé, að vegamálastjóri getur þess í skjali, sem hann hefir skrifað hingað, að hann telur þann veg eiga mikinn rétt á sér. Ég verð að lýsa yfir því fyrir mitt leyti, að ég verð að leggjast á móti þessari brtt. frá hv.þm. Snæf., vegna þess fyrst og fremst, að ég er hræddur um, að samþykkt hennar myndi verða til að eyðileggja allt málið; en hitt get ég líka sagt, að mér þykir mjög leiðinlegt að þurfa að drepa brtt. frá þessum hv.þm., leiðara en frá nokkrum öðrum, vegna þess að hv.þm. hefir víst ekki haft nein áhrif í hv.Nd. Sem þm. í einmenningskjördæmi hefir hv.þm. ekki getað haft neina samvinnu í Nd., og ég vil segja hv.þm. það, að ef hann á næsta þingi bæri fram brtt. um að taka inn í vegalög leiðina að Búðum, þá skal ég hiklaust greiða atkv. með því, þótt ég verði að þessu sinni að gera mitt til að bana þessari brtt. hans. Um brtt.hv. 5. landsk. hefi ég ekkert annað að segja en það, að hún hefir fallið í hv.Nd., og þar sem hún er auk þess ein af þessum fjallvegaleiðum, sem ég vil láta sitja á hakanum fyrir vegum um sveitir landsins, þá mun ég greiða atkv. á móti henni. Þótt ég telji á þessu frv. ýmsa galla, eins og á öðrum mannanna verkum, þá álít ég samt rétt að játa það ganga fram, en það getur það ekki nema með því einu móti, að þessi hv. d. samþykki það óbreytt.

Dómsmrh: (Jónas Jónsson): Ég álít, að þetta sé með hinum merkilegustu málum, sem liggja fyrir þessu þingi, og ég lýsi mikilli ánægju minni yfir því, að hv.Nd. hefir orðið samdóma um þetta, og sömuleiðis samgmn. þessarar hv. d. Það er orðið nokkuð langt síðan breyt. hafa verið gerðar á vegalögunum, þrátt fyrir hinar miklu breyt. á samgöngufyrirkomulagi hér á landi. Þannig hefir orðið stórkostleg aukning á bifreiðaakstri, og þeir vegir, sem áður voru sveitavegir, eru nú orðnir landsvegir, þar sem mjög mikil umferð er og slit. Ég þarf ekki að nefna nema fáein dæmi, ég get t. d. tekið þann vegarspotta, sem liggur upp Mýrasýslu að Hvítá, niður fyrir Norðurárbrú. Eftir þeim vegi fara bifreiðar hundruðum saman á hverri viku frá Borgarnesi um Borgarfjörðinn, en sumpart í sambandi við vegakerfi Snæfellsnessýslu, eða suður yfir Kaldadal, og þá er þessi kafli orðinn landsvegur. Þess vegna er það alveg rétt hjá Alþingi að gera þessa breyt. og alveg rangt hjá vegamálastjóra landsins að leggjast á móti mörgum þessum breytingum; vil ég þess vegna gera það, sem ég get, til að þetta mál nái framgangi, með því að það mælir fyllsta réttlæti með því, þótt ég ekki vilji segja, að þetta frv. sé byggt á svo fræðilegri nákvæmni, að það séu ekki nokkrar líkur til, að þar mætti nokkuð um bæta. Ég vildi segja fáein orð um eina brtt., frá hv.þm. Snæf., um að bæta í tölu þjóðvega veginum sunnan á Snæfellsnesi og að Sandi. Mér kemur þessi till. nokkuð við, með því að ég vakti eftirtekt á þessu máli í hv.Nd. og bar þar fram ósk um það; að þessi vegur væri líka tekinn í þetta vegakerfi, en Nd. sá sér ekki fært að samþykkja þetta, svo að till. var felld þar. Ég get aðeins tekið það fram, að ég hefi haft lítilsháttar afskipti sem landsk.þm. af því, sem kalla mætti brýr á þessum vegi. Í Snæfellsnessýslu liggur Ölduhryggur, um 25 km. langur melhryggur, frá Straumfjarðará vestur að Staðastað. Þetta er sjálfgerður bílvegur frá náttúrunnar hendi, er það vantaði brú á Straumfjarðará, til þess að koma honum í samband við brautina vestur yfir Kerlingarskarð. Þegar ég var síðast í kosningaleiðangri á þessum slóðum, kynntist ég þessu máli, og beitti mér þá fyrir því, ásamt fleirum þar, að Straumfjarðará yrði brúuð; bættist þá við vegakerfi sýslunnar um 30 km., og er það austasti parturinn, sem hér er talað um að taka í þjóðvegatölu. Ég ætla svo aðeins að bæta því við það, sem hv.þm. Snæf. sagði um málið, að eftir þeim reglum, sem Alþingi hefir aðhyllzt í vegamálum, þá er þetta vegur, sem fyrr eða síðar verður óhjákvæmilega tekinn í þjóðvegatölu. Það er vegur, sem er lagður á milli kauptúna yfir tiltölulega slétt land, og alveg eins og fyrstu símarnir voru réttilega eða ranglega lagðir á milli kauptúna landsins, eins er enginn vafi á því, að þessi vegur er algerlega réttmætur. Hann er nú kominn inn í Staðarsveitina, og með því að gera einar tvær brýr, er hann kominn yfir blómlegar byggðir þar á Snæfellsnesinu. Ég hygg ennfremur, að svona um stundarsakir mætti notast við ruðning í kringum Snæfellsjökul, þar sem þurrt er, og þá væri búið að koma kauptúninu á Sandi í samband við Borgarnesveginn og þar með við allt vegakerfi landsins. Ég álít þess vegna, að Nd. hafi gert rangt í að fella þennan veg niður, af því að hann heyrir undir þær sanngjörnu kröfur, sem hv. d. annars hefir byggt á í vegamálum, en á hinn bóginn veit ég, að ekki verður hægt að leggja starf í það á næstu árum að gera upphleyptan veg þarna, en ég hygg, að þetta svæði muni verða bílfært á næstu árum, með því að gera smábrýr, og svo verður að gera vegarstúfa, þar sem mest liggur á, og ruðning. Vil ég í þessu sambandi benda á, að vegur hefir verið ruddur yfir Kerlingarskarð, svo að þar er nú bílfært, sem engum kom til hugar að fara með bíl áður en sú umbót var gerð á veginum. Ég hefi viljað styðja þessa brtt.hv.þm. Snæf., með því að skýra frá, hver sanngirniskrafa hér er á ferðum. En þótt ég sé brtt. í sjálfu sér fylgjandi, tel ég Snæfellinga að engu bættari með því, að allir hinir vegirnir séu settir í hættu með samþykkt hennar nú einn hinna síðustu daga þingsins. Af þessum ástæðum óska ég að sitja hjá við atkvgr., þar sem ég er annarsvegar með veginum, en tel hinsvegar vonlaust, að frv. gangi fram, ef brtt. verða samþykktar. Ég vil taka undir það með hv.þm. Snæf., að þetta sé einn af þeim vegum, sem á að komast í þjóðvegatölu, ekki aðeins að Búðum, heldur allur vegurinn. Næst þegar vegalögunum verður breytt, tel ég sjálfsagt, að þessi vegur verði tekinn með. Skal ég taka það fram til að sýna áhugann vestra, að bændur hafa lofað talsverðu af vinnugjöfum til vegarins, gegn framlagi ríkissjóðs og sýslunnar. Þótt ég hafi ekki vald til að segja um þetta fyrir hönd stj., þar sem ég er ekki atvmrh., þykir mér þó líklegt, að á næsta sumri verði eitthvað stutt að byrjun þessarar vegalagningar, ef það fer eins og ég hygg, að bændur leggi fram eitthvað af dagsverkum og sýslan sinn skerf. Áhugi héraðsbúa fyrir þessu máli sýnir, hversu gott mál hér er á ferðinni.

Halldór Steinsson Hæstv. dómsmrh. taldi líklegt, að hæstv. forseti mundi taka gilda afsökun hans fyrir því að greiða ekki atkv. Getur verið, að hann geri það, en ég geri það ekki. Hæstv. ráðh. tók jafnóðum aftur með annari hendinni það, sem hann gaf með hinni. Öll ræða hans snerist um það að sanna, hver nauðsyn væri á þeim vegi, er ég flyt brtt. um, og framkoma hæstv. ráðh. í Nd. benti í þá átt, að hann væri veginum hlynntur. Því skil ég ekki, af hverju hann vill ekki fylgja málinu til streitu. Ef hæstv. ráðh. hefði beitt áhrifum sínum innan síns flokks í þessu máli eins og hann hefir gert í mörgum öðrum, gat hann hæglega komið brtt. fram í hv.Nd. Og hér ætti hún vissan sigur með stuðningi hans. En það ber vitni um, að hann hafi fylgt málinu heldur utangarna, að hann kemur nú með það að vilja ekki greiða atkv. Það er engin mótbára, að þetta geti orðið til þess að fella frv. Þótt það fari aftur til hv.Nd., þarf enginn að segja mér, að þessi breyt. geti leitt til þess, að frv. falli. Það er svo mikið áhugamál margra hv.þm. þar, að þeir mundu áreiðanlega sjá fyrir framgangi þess.

Jónas Kristjánsson Hv. frsm. mælti á móti brtt. minni á þskj. 535 og færði það til, að hér væri um fjallveg að ræða. Kom mér þetta kynlega fyrir, þar sem þetta er eina leiðin fyrir Siglfirðinga til að hafa samgöngur við aðra landsmenn á landi og eina leiðin fyrir Fljótamenn til að koma vörum sínum á markað. Mér þykir þetta þeim mun kynlegra, sem hv.frsm. er mjög áfram um veginn að Óshöfn, og hefir þó það hérað annan veg, Fagradalsbrautina, til að koma frá sér afurðum sínum. En hún er mjög góður vegur. Ég á ekki von á öðru en sanngirni frá hv.frsm., og vil ég því vænta, að hann athugi málið betur og snúist síðan til fylgis við brtt. mína.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vona, að hv.þm. Snæf. meti að verðleikum þá hjálp, sem ég hefi veitt honum með því að sýna fram á nauðsyn vegarins. En þar sem nú er álitið, að aðeins sé einn dagur eftir af þingi, og hvor deildin samþykkir þau mál óbreytt, sem hún vill að gangi fram, og reynir engu að breyta, þá vona ég, að hv.þm. sjái, að það gæti orðið til að stöðva allt málið, ef ég færi nú að fallast á einhverjar brtt. Ég skil það vel, að hv.þm., sem ekki er landskjörinn, vilji tefla á tæpasta vaðið fyrir sitt kjördæmi. Það horfir dálítið öðruvísi við með mína afstöðu. Ég er með öllum vegum jafnt, hvar sem þeir eru á landinu. Og ég vil ekki tefla mörgum mjög nauðsynlegum vegum í hættu vegna eins vegar, sem einnig er mjög nauðsynlegur og á fyllsta rétt á sér.

Halldór Steinsson Mér og hæstv.dómsmrh. ber í rauninni ekki annað á milli en það, hvort það þurfi að verða frv. til falls, ef brtt. verður samþ. Þótt frv. yrði ekki samþ. hér frá deildinni fyrr en á morgun, mundi fundum í hv.Nd. varla verða lokið svo snemma, að ekki mætti fá málið tekið þar fyrir. Og ég efa ekki, að frv. mundi sigla hraðbyri gegnum þá deild, svo mikið áhugamál er það ýmsum þm. þar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil benda hv.þm. Snæf. á það, að í kvöld neituðu 7 menn í Nd. afbrigðum frá þingsköðum til þess, að fjárlagafrv. mætti komast að til einnar umr. Það er því alveg sama, hversu góðan vilja við hv.þm. Snæf. höfum í málinu. Það gæti farið eins fyrir því, að það félli fyrir andstöðu fárra manna. Þetta er það, sem ræður minni framkomu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Í sambandi við það, sem hv. 5. landsk. sagði, vil ég upplýsa, að ég hefi ekki flutt brtt. um veginn að Óshöfn, heldur er hún inn komin í hv.Nd. Annars vakir það sama fyrir mér og hæstv.dómsmrh., að samþykkt á brtt. gæti haft það í för með sér, að frv. dagaði uppi. Því vil ég ekki fallast á brtt þær, sem fram hafa komið. - Ég vil leiðrétta þann misskilning, sem fram kom hjá hv.þm. (JKr), að vegurinn að Óshöfn væri óþarfur, vegna þess að sveitir þær, er hlut eiga að máli, hefðu annan veg, til Reyðarfjarðar. Það er ekki rétt skilið, að hér sé um neinn nýjan veg að ræða, heldur er þetta aðeins framlenging á veginum til Reyðarfjarðar.

1) Með svofelldri grg.: Ég greiði atkv. móti brtt., af því að ég tel frv. stefnt í hættu með að gera á því nokkrar breytingar. 

Frsm. (Halldór Steinsson) Já, það er nú langt orðið síðan byrjað var á hafnargerð fyrir Vestmannaeyjar, því það var 1914. Síðan hafa margoft komið fram bilanir og hefir miklu fé verið í þetta mannvirki varið. Þetta eru tveir garðar, annar að norðan, en hinn að sunnan mynnisins að höfninni. Nyrðri garðurinn hefir reynzt standa vel, en sama er ekki hægt að segja um syðri garðinn, sem hefir reynzt bila meira og minna á ári hverju. Síðast varð hann fyrir stórri skemmd í janúarmán. 1929. Var nokkuð unnið að endurbótum á síðastl. sumri, en varð þó ekki fullviðgert. Ógert er enn við helli, sem er undir austurbrún garðsins og sem þarf lagfæringar við, ef ekki eiga af að hljótast meiri bilanir og meiri kostnaður síðar. Í þessu frv. er farið fram á 110 þús. kr. fjárveitingu úr ríkissjóði, og á að verja þeirri upphæð til þrennskonar aðgerða. Í fyrsta lagi á að gera viðbót við Básaskersbryggju, 60 X 60 m. Var síðastl. sumar byrjað á þessu verki og voru þá gerðir 70 metrar fram. En þetta kemur ekki að fullum notum við fermingar og affermingar stærri skipa, nema bætt sé við 60 metrum. Er þetta bráðnauðsynlegt bæði fyrir fiskiflotann og eins fyrir stærri skip. Skipin verða oft nú að bíða marga tíma eftir afgreiðslu. Þessi aðgerð er áætlað að kosti 235 þús. kr. Þá er annað atriðið, hreinsun innsiglingarinnar. Innan við Hringskersgarðinn er malarrif, sem þrengir innsiglinguna. Auk þess berst grjót frá því út í höfnina. Þessi hreinsun er áætlað að kosti 20 þús. kr. Þriðja aðgerðin er að ljúka viðgerð á Hringskersgarði, að því leyti sem því var ekki lokið síðastl. sumar. Er áætlað, að sú viðgerð kosti 25 þús. kr. Allar þessar umbætur verða að teljast nauðsynlegar. Enda má gera ráð fyrir frekari kostnaði, ef ekki verður að þessu gert í tíma. - Ég vil ekki neita því, að mikið fé er búið að leggja í þetta mannvirki, eitthvað á 2. millj. kr. alls. En þegar þess er gætt, að hér er um einhverja mestu útgerðarstöð að ræða á landinu og að Vestmannaeyjar eru eign ríkissjóðs og tekjur þaðan hafa verið allverulegar síðastliðin ár, yfir ½ millj. kr. á ári, þá sýnist ekki vera um annað að gera en að ganga að þessu frv. Sá sjútvn. sér því ekki annað fært en að leggja það til við hv. deild, að frv. þetta verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Frv. þessu fylgdi allítarleg grg., er það var lagt fyrir hv.Nd., og þarf ég því fáu við að bæta. Frv. er talsvert merkilegt, því að markmið þess er að auka ræktunina í landinu og leggja undir hana ónumin lönd. Svo hagar til hér á landi, sem kunnugt er, að mikið af grasi grónu landi er mýrlendi og óræktað. Er talið, að 6 hektarar af mýrlendi gefi af sér kýrfóður, en af ræktuðu landi 1½ hektari. En til þess að hægt sé að rækta, er framræsla mýranna nauðsynleg, og með mannafla einum er hún mjög kostnaðarsöm. Þess vegna er mikil framför að því að fá vélar til að hjálpa til við þennan gröft, þegar þær gera verkið ódýrara. Við höfum nú fengið tvær slíkar skurðgröfur hingað til lands fyrir fáeinum árum. Hefir önnur verið norður í Skagafirði, en hin var notuð við Skeiðaáveituna. Mér er betur kunn sú skurðgrafan, sem verið hefir nyrðra. Henni er ætlað að vinna á sléttlendum og blautum mýrum, og þarf hún vatn undir sig til að geta unnið. Hefir hún reynzt bæði stórvirk og ódýr í rekstri. En þetta eru þó svo dýr verkfæri, að ekki er á færi einstaklinga að afla sér þeirra. Nú er mér sagt, að í uppsiglingu séu fleiri tegundir svona véla, sem geti unnið á hallandi mýrum, en þær eru oft einmitt mjög vel fallnar til túnræktar. Hér vantar enn reynslu fyrir þessum skurðgröfum, og þarf að fela ráðunautum Búnaðarfélagsins tilraunir í því efni. Þegar til kemur, höfum við þörf fyrir margar slíkar skurðgröfur. Í frv. þessu eru fyrirmæli um kaup og rekstur á skurðgröfum. 1. gr. heimilar stj. að kaupa fyrst um sinn eina skurðgröfu á ári, og jafnvel að láta smíða þær, ef hentara þykir. Í 2. gr. er síðan gert ráð fyrir, að rekstur skurðgrafnanna verði falinn Búnaðarfélagi Íslands. Mun það sjá um undirbúning allan, tilraunir og áætlanir. Þá eru í frv. fyrirmæli um félög, sem bændum er ætlað að stofna til að fá skurðgröfurnar til að vinna fyrir sig, og loks er sagt fyrir um styrki úr ríkissjóði til starfrækslunnar. Á hann að greiða 1/3 kostnaðar af rekstrinum og auk þess allan flutning af einum stað til annars. Ég treysti mér ekki til að segja um það, hve mikil árleg útgjöld verða af frv. þessu, ef það verður að lögum, en ég fullyrði, að þau verða ekki mikil móts við það gagn, sem af því hlýzt fyrir landbúnaðinn. Landbn. leggur óskipt til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Á síðasta þingi var borin fram í Nd.till. til þál. um að skipa mþn. til þess að undirbúa og gera frv. um almannatryggingar. Þeirri till. var, að því er ég ætla, vísað til n., en varð ekki útrædd á því þingi. En till. varð eftir í syrpu þeirri, sem óafgreidd var þegar hæstv. stjórn lét slíta þinginu. Það er ekki efamál, að það verður að hefjast handa og koma alþýðutryggingunum í betra horf en nú er. Það má segja, að nú sé engin slík trygging til, nema ef telja má sjúkrasamlög og það, sem varið er af ríkisins hálfu til berklavarna. Mæðra-, elli- og atvinnuleysistryggingar eru ýmist ekki til eða þá svo lítilfjörlegar, samanborið við það, sem er hjá nágrannaþjóðum okkar. Það er ekki svo auðvelt að semja frv. um þessar tryggingar fyrir einstaka þm. Þetta er náttúrlega á færi stj., en til þess að ýta þessu máli áleiðis er bezt, að skipuð sé n. í málið, svo sem farið er fram á með þessari till. Slysatryggingalagatill. hafði verið hér fyrir þinginu ár eftir ár og verið vísað til stj. Það hafði margsinnis verið skorað á stj. að hefjast handa og semja frv. um það mál, en hún hafði aldrei tíma til þess og lét það því dragast úr hömlu. En þegar sú regla var upp tekin að skipa nefnd manna í málið, komu till. hennar eftir eitt ár. Nú telja allir, að það hafi verið sjálfsagt að gera þessi lög, slysatryggingarlögin. Einnig þeir, sem á sínum tíma voru á móti þeim. Hér er nú farið fram á, að sama leið verði farin og nefnd skipuð til að undirbúa málið. Það er náttúrlega lítið efni, sem hægt er að leggja n. í hendur. Þó ætla ég, að kvenfélag hér í bænum hafi gert einhverjar athuganir á kjörum ekkna og munaðarlausra barna, en hversu langt því er komið, veit ég ekki. Ég geri ráð fyrir, að þeir menn, sem til slíks starfa yrðu fengnir, mundu bæði leita til þeirra og annara, sem að þessu hafa eitthvað unnið, og hagnýta sér þá undirbúningsvinnu, sem gerð kann að hafa verið til undirbúnings tryggingamálunum. Stj. hefir í mörg ár haft þetta mál til meðferðar og lofað að flytja frv. um það, en úr því hefir ekkert orðið. Ég veit, að það er þyrnir í augum margra manna, að af nefndarskipun leiðir nokkurn kostnað. En ég verð að segja það, að það kostar líka nokkuð að semja sum stjfrv., þótt sá kostnaður komi hvergi beint fram, heldur sé talinn sem aukagreiðsla til embættismanna. Það er því misskilningur, að það sé nokkuð ódýrara að vísa málinu til stj. heldur en að skipuð sé n. manna í það. Loks vænti ég þess, að hv. deild samþ. þessa till. Meiri hl. fjhn. hefir haft hana til meðferðar og leggur til, að hún verði samþ. óbreytt. Þegar þetta mál var tekið fyrir í n., var einn nm. (BK) ekki á fundi, og fyrir þá sök er hún stíluð frá meiri hl. Það getur því vel verið, að hann sé þessari till. sammála eða vilji samþ. hana með lítilsháttar breyt. En miklar breyt. má ekki gera, því eins og nú er komið þingstörfum, þolir þetta mál ekki, að það sé hrakið milli deilda. Ég mæli því með því, að þetta þarfa mál verði látið ganga áleiðis og samþ. Loks vil ég benda þeim, sem eru móti alþýðutryggingum, á það, að slysatrygging ríkisins hefir nú allmikið fjársafn. Og öll tryggingarstarfsemi safnar fé, ef skynsamlega er öllu fyrir komið. Og það er ekki vafi, að bæjar- og sveitarfélögum mundi verða þetta mikill stuðningur, því vafalaust þyrftu margir, sem trygginganna njóta, annars að leita á náðir sveitarfélaganna.

Halldór Steinsson Ég er með því, að þessi n. sé skipuð, svo að fáist endir og skipulag á þessi tryggingarmálefni. En ég vildi aðeins vekja athygli hv. d. á því, að ef þessi n. verður skipuð, sé fylgt þeirri reglu, sem oftast hefir tíðkazt hér á þingi, og hún er sú, að Alþingi skipi n., en ekki stjórnin. Þetta er ekki neitt vantraust á hæstv.ríkisstj. Mér finnst það aðeins eðlilegast, að Alþingi hafi íhlutun um, hvaða menn verði valdir til þessa starfa. Þess vegna hefi ég leyft mér að koma hér fram með skriflega brtt. við till. á þskj. 433, sem hljóðar svo: „Upphaf tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að skipa þriggja manna milliþinganefnd“ o. s. frv. Um leið og ég legg þessa brtt. hér fram, vil ég aðeins geta þess fyrir mína hönd, að ég get ekki séð, að n., sem til þessa starfa verður kjörin, geti verið búin að ljúka störfum sínum fyrir næsta þing, ef hún á að inna starf sitt af hendi með nákvæmni og samvizkusemi. En með því að ég vil ekki tefja framgang þessa máls, fer ég ekki fram á frekari breyt. á till.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess út af brtt., sem hv.þm. Snæf. flytur, að ef hún verður samþ., verður þetta mál að fara til sameinaðs þings. En eins og menn vita, eru nú svo mörg mál á ferðinni í þinglokin, að tvísýnt getur orðið um afdrif þessa máls. Væri því æskilegast, að hægt væri að komast hjá því að tefja fyrir málinu. Ég geri ráð fyrir, að ef þessi till. verður samþ. óbreytt, þá muni það heyra undir mig að skipa þessa nefnd. Ef það gæti orðið til samkomulags, skal því lýst yfir, að ég mun skipa einn mann af þessum þremur þann, sem stjórn Sjálfstæðisflokksins nefnir til þess.

Halldór Steinsson Mér finnst mjög liðlega tekið í þetta mál hjá hæstv.forsrh. og get því eftir atvikum sætt mig við þessa yfirlýsingu, og tek því till. aftur.

Jón Þorláksson Ég er ákaflega óánægður með orðalag þessarar till. og finnst rétt að láta það koma hér fram. Þessi till. er ekki annað en áskorun til stj., og hæstv. stj. hefir það því á valdi sínu, hvort hún framfylgir till: bókstaflega eða fer eftir því, sem henni þykir skynsamlegast. Þú er ég óánægður með það, að það er heimtað, að n. hafi lokið störfum sínum fyrir næsta reglulegt Alþingi og á að leggja frv. hennar og till, fyrir það. N. á skilyrðislaust að semja frv. til laga um alþýðutryggingar, er nái yfir sjúkra-, elli-, örorku-, slysa- og mæðra- eða framfærslutryggingar. Það er því ekki hægt að fullnægja því, sem í till. stendur, því það nær ekki neinni átt, að n. geti verið búin að gera öll þessi frv. svo þau verði lögð fyrir næsta þing. Og þótt n. kæmist að þeirri niðurstöðu, að ekki væri enn tímabært að bera slík frv. fram, er till. svo einstrengingslega orðuð, að það bryti í bág við till. Ég hefði því viljað, að till. væri töluvert rýmra orðuð en hún nú er. Mér er ljóst, að þetta er vandamál, og tel rétt að hefja þegar undirbúning þess, en það er ekki rétt að heimta það af n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún leggi frv. til laga um þessi efni fyrir næsta þing, ef hún kynni að komast að þeirri niðurstöðu, að þetta mál væri ekki ennþá tímabært. Þá er ég engu síður óánægður með það, að í till. stendur, að þessi n. skuli einnig gera till. um, hvort veita skuli stofnun þeirri, er verður látin annast alþýðutryggingar, einkarétt til þess að taka að sér líftryggingar hér á landi. Mér finnst náttúrlega tímabært að rannsaka, hvort rétt sé, að hið opinbera beiti sér fyrir því að koma á innlendum líftryggingum. Skal ég geta þess, að nokkuð var að því unnið meðan ég átti sæti í stj. En ég er óánægður með það, að n. sé falið að vinna á þeim grundvelli, að einhver stofnun fái einkarétt til líftrygginga. Ég tel þá aðferð mjög varhugaverða, eða jafnvel fjarstæðu, því það er sama og að meina landsmönnum að líftryggja sig annarsstaðar en hjá þessari íslenzku ríkisstofnun, jafnvel þótt einhverjir vildu tryggja sig annarsstaðar. Mér finnst satt að segja ekki miklum erfiðleikum bundið að setja hér upp íslenzka líftryggingarstofnun. Þetta er eins og hver önnur starfsemi, sem rekur viðskipti úti um allt land. Ég er því ákaflega óánægður með orðalag till. og ætlast alls ekki til, að hæstv. stj. verði við henni á svo einstrengingslegan hátt, sem orðalag hennar gefur tilefni til.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Hv. 3. landsk. er óánægður með orðalag till. og finnst það vera einstrengingslegt. En ég álít það kost á till., að hún tiltekur þann tíma, sem n. á að hafa skilað störfum. Ég álít sjálfsagt, að mþn. hafi lokið störfum sínum fyrir næsta þing, enda hefi ég heyrt, að í fórum stj. muni vera til einhver drög að þessari tryggingalöggjöf, sem mþn. gæti ef til vill haft gagn af. Hv. 3. landsk. segir, að þessi mál hafi verið athuguð, þegar hann var ráðh. Það verður þá eflaust hægt að ná til þeirra athugana nú. En mesta verkið verður að undirbúa frv. að tryggingalöggjöf samkv. 1. málsgr.till., þótt vitanlega vel geti verið, að eitthvað þurfi um að bæta, þegar mþn. kemur fram með sínar till. fyrir þingið.

Fjm. (Benedikt Sveinsson) Vér flm. þessarar till. bárum fram samskonar till. og þá, sem hér liggur fyrir á þskj. 327, í sameinuðu þingi í fyrra, en sakir mikilla þinganna komst hún aldrei til umr.Till. var upp borin í Sþ. 24. apríl, og 7. maí ákveður forseti, að fram skuli fara ein umr. 17. maí var till. á dagskrá, en var tekin út, og var þá ekki kostur vegna tímaskorts að taka hana á dagskrá aftur. Þó var svo ríkur áhugi fyrir því að ná fyrir ríkið yfirráðunum á lóðunum milli menntaskólans og stjórnarráðsins, neðan Skólastrætis en ofan lækjar, ásamt húsum þeim og mannvirkjum, er á lóðunum standa, að meiri hl. þingmanna skrifaði undir skjal í þinglok og sendi stj. áskorun um að leita samninga um kaup á þessum lóðum. Ég skal nú fyrst gera grein fyrir, hvað oss flm. hefir gengið til að flytja þetta mál. Það er kunnugt, að skipulag Reykjavíkur er ekki eins og æskilegt væri og vera skyldi. Bærinn er byggður af nálega 26 þúsundum og hefir þanizt í allar áttir hin síðustu ár. Það er langt síðan rótin festist að þeim meinum, sem bærinn líklega verður að bera öldum saman, af því hvernig byggt var fyrst, enda hefir síðari tíminn lítið bætt úr. Það er einsdæmi í þessum bæ, að svo stórt svæði hafi verið skilið eftir autt, sem nú er ofan við Lækjargötu. Þetta belti er eitt hið fegursta í bænum. Fyrstu hús, sem þar voru byggð, voru latínuskólinn og stjórnarráðshúsið, en þar næst líklega Bernhöftsbakarí. Því næst hús Guðmundar landlæknis og loks Gimli. Þessi þrjú síðari hús standa þarna á milli „opinberu bygginganna“ tveggja, sem svo eru kallaðar á skrifstofumáli og búfræðinga, en vér flm. viljum kalla þjóðhýsi. Fyrir slík hús er hvergi fegurra stæði í bænum, og því viljum vér vernda þennan stað til grundvallar þeim. Þau mundu verða hin mesta bæjarprýði. Svæðið liggur svo að segja í miðbæ, en þó utan við mesta skarkala hans, eins og hann er við Pósthússtræti og Austurstræti og annarsstaðar þar, sem mest er umferðin. Ekki er beint hægt að ákveða nú, hver hús skuli reist þarna. En allir vita um mörg þjóðhýsi, sem liggur við borð að reist muni verða þegar á næstu árum. Á þessu svæði mundi vera grundvöllur handa 2–3 nokkuð stórum húsum. Mætti nefna alþingishús, sem tæplega mundi sóma sér betur annarsstaðar en þar, sem Bernhöftsbakarí er nú, eða jafnvel þar, sem sjálft stjórnarráðshúsið stendur, því að það mun ekki vera til frambúðar óbreytt. Ellegar þá hús handa háskólanum. Virðist nokkuð á hverfanda hveli, hvar því húsi sé ætlað að standa, því að ýmist er talað um að reisa háskólahús uppi á Skólavörðuholti ellegar suður við Tjörn. Enn má telja safnhús, fyrir náttúrugripasafn o. fl., sem vafalaust þarf að reisa á næstu áratugum. Og auðvitað komast þau ekki öll fyrir á þessu svæði. Þjóðhýsi standa nú báðum megin á lóðinni, stjórnarráðshúsið og menntaskólinn, og færi bezt á því, að þau og önnur ný á milli risu þar í einni breiðfylkingu í brekkunni á þessum fagra stað. Það er mjög hentugt að skipa þjóðhýsum í hvirfingu, því að margir eiga erindi við fleiri þjóðstofnanir en eina í senn. Er þá ólíkt hagkvæmara að hafa þau samstæð heldur en sitt í hverjum hluta bæjarins. - Þetta hefir dregið oss til að flytja þessa tillögu. Hið breiða og óbyggða belti frá vestri húsalínu brekkunnar niður að Lækjargötu er sjálfkjörið til þess að setja þar skrúðreiti. Mætti þarna hafa gosbrunna til prýði, og eins mætti setja þar myndastyttur af ýmsum þjóðmæringum, skáldum og öðru stórmenni. Þannig mætti prýða þennan stað á ýmsan hátt, til fegurðarauka fyrir höfuðstað Íslands. Á hinni nyrztu og stærstu þessara lóða standa nú gömul hús, sem ekki eru til annars en niðurrifs. Þessi staður er mjög vel fallinn fyrir þjóðhýsi, en miklu miður fyrir verzlunarhús, með því að að húsunum verður ekki komizt nema eftir Skólastræti, sem er engin umferðargata. Skólastræti var að vísu nokkuð góð gata til skamms tíma, þar sem húsalínan var alllangt frá götubrún. En nú hefir svokölluð skipulagsnefnd illu heilli látið reisa kumbalda alveg niður að götubrúninni, og þar með stórspillt Skólastræti og þeim eignum, sem að því standa. En þó er jafnframt á það að líta, að þetta hefir áhrif á verðmæti lóðanna, til hagnaðar fyrir þann, sem þarf að kaupa, að því leyti, sem verðið hlýtur að metast lægra en ella. Ég hefi nú stuttlega lýst umhverfinu á þessum stað og vænti, að menn geti nú séð, að hin fegurstu stórhýsi bæjarins munu hvergi sóma sér betur en þarna og hvergi vera betur sett. Hitt er miklu ógöfugra, að hola þeim niður hér og þar inn á milli annara húsa, þar sem þau gætu alveg horfið fyrir stærri nýjum húsum í umhverfinu. Enda er þetta, sem ég hefi sagt, á hvers manns tilfinningu. Þegar menn koma í bæinn og líta upp til þessara húsa, verður flestum að orði: „Þarna ætti háskólinn að standa“ eða „þarna ætti alþingishúsið að vera“. - Nú segi ég ekki, að endilega þyrfti að reisa þarna annað þessara tveggja húsa. Hitt er höfuðatriðið, að staðurinn sé geymdur fyrir einhver myndarleg hús, sem reisa þarf fyrir þjóðina í heild. Hæstv. forsrh. tók í fyrra á móti áskorun frá þingmönnum um þetta sama efni. Hefir hann tekið hana til greina, þótt hún væri ekki formlega samþ., en um þær undirtektir, er hann hefir fengið hjá umráðamönnum lóðanna, var oss flm. ókunnugt, er vér sömdum till. vora. Hæstv. ráðh. hefir falið Lárusi hæstaréttarmálfærslumanni Fjeldsted samningaumleitanir um kaup á lóðunum, og hefir hann skrifað eigendum þeirra allra: Kristilegu félagi ungra manna, Hallgrími stórkaupmanni Tulinius og Guðmundi landlækni Björnssyni. Svar hefir aðeins boriz frá K. F. U. M. Ef hæstv.forsrh. leyfir, vildi ég til skýringar mega lesa hér bréf hrm. Lárusar Fjeldsteds til hans um þetta mál. Það er dagsett 12. febr. þ. á. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt beiðni yðar, herra forsætisráðherra, hefi ég reynt að fá upplýst, fyrir hvaða verð og með hvaða skilmálum eigendur eignanna milli Bankastrætis og Amtmannsstígs, frá Lækjargötu upp að Skólastræti, vildu selja nefndar eignir, ef ríkisstjórnin skyldi óska að kaupa þær til þess að sameina hinar opinberu eignir á þessum stað. Með því að ég gat ekki fengið nein svör við munnlegri málaleitun minni um þetta, ritaði ég eigendum 3: 1) Stjórn K. F. U. M, 2) Hallgrími Tulinius stórkaupmanni og 3) Guðmundi Björnssyni landlækni, bréf, sem dags. eru 15. janúar þ. á., svo sem meðlögð afrit bera með sér. Ég hefi ekki enn fengið svar frá öðrum en K. F. U. M., er ég læt hér með fylgja, og sem sýnir, að ekki mun unnt að fara þessa leið. Ástæðan til þess, að síðasta málsgrein bréfsins segir, að engin sambærileg lóð standi til boða, er þannig tilkomin, að ég, í samráði við yður, lét í ljós, að til greina gæti komið, að K. F. U. M. gæti fengið aðra lóð í skiptum á Arnarhóli, en K. F. U. M. lítur svo á, að félagið geti ekki notfært sér lóð þar. Þar sem þannig virðist ógerlegt að fara samningaleiðina í þessu efni, er ekki önnur leið opin en sú, að Alþingi veiti ríkisstjórninni heimild til að taka eignirnar eignarnámi, og ætti það þá að gerast áður en K. F. U. M. reisir nýja byggingu á lóð sinni. Eins og stendur munu þær byggingar, er á lóðinni standa, ekki verða metnar mjög háu verði. Hinsvegar má búast við, að lóðir á þessum stað verði hátt metnar, þó hlýtur að koma til greina kvöð sú, er á lóðunum liggur, um að jafnan skuli standa óbyggt lóðarbelti við Lækjargötu. Ég hefi talið mér skylt að tjá yður, hvar málinu er komið, ef ske kynni, að ríkisstjórnin óskaði að fá eignarnámsheimildina á þessu þingi. Virðingarfyllst, sign. Lárus Fjeldsted. Hr. forsætisráðherra Tryggvi Þórhallsson“. Þá vildi ég og lesa svar það frá kristilegu ungmennafél., sem þarna er vitnað til. Er það dagsett 6. febr. og hljóðar svo: „Herra hæstaréttarmálaflutningsm. Lárus Fjeldsted Reykjavík. Út af bréfi yðar, herra hæstaréttarmálaflutningsmaður, dags. 15. f. m., skal yður tjáð, að stjórnir K. F. U. M. og K. F. U. K. hafa áformað og undirbúið byggingu á lóð sinni við Lækjargötu og Bankastræti, og virðist oss því, að sala á nefndri eign geti ekki komið til greina, þar eð engin önnur sambærileg lóð stendur oss til boða. Virðingarfyllst Fyrir hönd stjórnar K. F. U. M. í Rvík. sign. Bjarni Jónsson“. Af þessu sést, að K. F. U. M. hefir nú sjálft í hyggju að reisa hús á þessum stað, og er það þegar farið að búa sig undir það. Getur verið, að þessu húsi verði komið upp þegar á þessu sumri, og má búast við, að þetta yrði nokkurt stórhýsi, en það mundi eingöngu sniðið við eigendanna hæfi. Ef menn vilja ekki, að þessi staður gangi alþjóð úr greipum, eru því síðustu forvöð að heimila hæstv. landsstj. nú þegar að ná tangarhaldi á lóðinni og þeim mannvirkjum, sem þar eru nú. Landsvæði þetta allt er nokkuð mikið að víðáttu, en það stafar af því, að allbreitt belti óbyggt er frá Lækjargötu að húsalínunni. Var spilda þessi upphaflega hluti af Arnarhóli, en þeir, sem nú eiga hús þarna - eða þeir, sem þeir leiða rétt sinn til -, hafa fengið leyfi til að hagnýta sér lóðirnar með því skilyrði, að þeir byggðu ekki neðan við húsalínu stjórnarráðshúss og menntaskóla. Þessir menn munu upphaflega ekki hafa greitt neitt verð fyrir lóðirnar. Hefi ég að vísu ekki athugað eignarheimild þeirra að þeim, en vel væri það vert rannsóknar, hvernig henni er háttað. Má vera, að það gæti haft nokkur áhrif á verð lóðanna. - Með þessu vil ég á engan hátt neita því, að þeir, sem nú eiga hús á þessum lóðum, geti verið fyllilega löglega að þeim komnir, fyrir hefð eða á annan hátt. Er vér flm. sömdum þáltill., vissum vér eigi, að málinu væri svo langt komið, sem nú er raun á orðin, né að K. F. U. M. hefði tekið svo dauflega í málaleitanina um að selja sinn hluta af þessum lóðum. Vér vissum því eigi, að þörf mundi vera á eignarnámsheimild til að ná þessum lóðum. Því höfum við tveir af flm., ég og hv. 1. þm. Árn., flutt viðaukatill, svo hljóðandi: „Ennfremur heimilar Alþingi ríkisstj. að festa kaup á lóð og húseign K. F. U. M., sem er ein ofangreindra eigna, ef samningar takast, sem stj. telur viðunandi, en ella verði eign þessi tekin eignarnámi, að fenginni heimild með bráðabirgðalógum, áður ný mannvirki verði þar reist“. Einhverjir kynnu nú að ætla, að lagaheimild þyrfti til þessa nú þegar, en þó hefir þetta verið látið nægja stundum áður, að samþykkja áskoranir til landsstj. um að gefa út bráðabirgðalög, ef á þyrfti að halda. Samkv. þeirri venju höfum við flm. viðaukatill. talið þetta nægilegt, ekki síður fyrir þá sök, að mjög er óvíst, hvort nokkurntíma þarf að taka til bráðabirgðalaganna, er K. F. U. M. sér, að ríkinu er full alvara að eignast lóðina. Vil ég að lokum segja, að mér fyndist æskilegast, ef ekki þyrfti að koma til eignarnáms á neinni af þessum lóðum eða húseignum. Hefi ég og góða von um, að hjá því megi sneiða, þar sem annarsvegar er trúbragðafélag, sem kennir sig við kristindóm, svo að varla þarf að óttast eigingirni þeim megin. Þessi félagsskapur keypti eign sína fyrir fáum árum á 90 þús. kr. og mun engu hafa til hennar kostað, eða mjög litlu. Þykir mér sennilegt, að þessir menn láti sér nægja að sleppa skaðlausir eða vel það af kaupum sínum. Það er kunnugt um þennan kristilega félagsskap, að hann lítur meira á hina innri prýði en hið ytra prjál, og getur honum því ekki verið til muna hugleiknara að hafa samkomustað sinn á þessum stað en hverjum öðrum. Vér hinir, sem meiri erum veraldarmennirnir, lítum hinsvegar meira á hið ytra og leggjum meira upp úr því að velja byggingum vorum fagra staði og láta þær vera glæsilegar útlits. Fyrir þessar sakir vænti ég, að samningar ættu að geta tekizt um þessa lóð. Um hinar eignirnar er það að segja, að ekki er líklegt, að þeim verði breytt mjög í náinni framtíð. Á annari lóðinni stendur nýlegt steinhús, sem varla þarf að óttast að verði stækkað mjög bráðlega. Á hinni er hús landlæknis, sem að vísu er orðið nokkuð gamalt, en þó engin ástæða til að búast við, að það verði rifið eða byggt upp nú fyrst um sinn. A. m. k. er um bæði þessi hús meira svigrúm til að átta sig á, hv að gera skuli, enda hafa engin svör borizt frá eigendum þeirra, svo að ekki er að vita, nema þeir séu fúsir til að selja húsin. Menn fárast oft yfir því eftir á, ef einhver mistök eru gerð, og mun svo fara um þetta, ef vér látum íslenzku þjóðinni ganga úr greipum tækifærið til að eignast þennan stað fyrir fegurstu byggingar sínar. Ég veit, að komandi kynslóðir munu liggja oss mjög á hálsi, ef vér náum eigi þessum kaupum, er till. ræðir um. Að svo mæltu fel ég Alþingi till. og vænti góðs fylgis.

Pétur Ottesen Ég skal ekki um það dæma, hver nauðsyn rekur Alþingi til að fara að láta ríkið ná eignarhaldi á ákveðnum lóðum hér í Reykjavík. Hitt er raunar alkunna, að ríkið á töluvert af góðum lóðum, sem eru taldar ákjósanlegar fyrir þær byggingar, er reisa þarf á næstu árum. Þar fyrir er ekki því að neita, að þessi staður er mjög góður fyrir „þjóðhýsi“, en svo munu opinberar byggingar vera nefndar í till. þessari, er hér liggur fyrir. En þar eð nóg er landrýmið og aðrir staðir litlu lakari, er þó ekki miklu kostandi til að ná í þessa lóð. Hitt nær vitanlega engri átt, sem hv. aðalflm. sagði, að staðurinn gengi úr eign Íslendinga, þótt ríkið kaupi hann ekki. Ég veit ekki betur en að þessar 3 húseignir séu allar í eigu Íslendinga nú, og sé engar horfur á, að þær hætti því.

Úr eign íslenzku þjóðarinnar:

. Það er ekki heldur rétt, að einstakir menn, sem þarna koma til með að byggja, séu sjálfráðir um, hvernig þeir gera það, þótt þeir eigi lóðirnar. Nú eru einmitt á ferðinni allskonar skipulagsuppdrættir o. þ. h. Er mér kunnugt um, að úti um land mega menn ekki reka nagla eða festa fjöl án þess að það fari allt eftir settum reglum. Þá má nærri geta, hvert frjálsræðið er hér. Hér er það svo, að aðeins ákveðnir menn mega reisa hús, og ættu allar þessar hömlur og reglur að nægja til að tryggja það, að ekki verði á þessum stað komið upp öðrum húsum en þeim, sem fullnægja nokkurnveginn fegurðarsmekk manna. Annars finnst mér viðaukatill. þeirra hv.þm.N.-Þ. og hv. 1. þm. Árn. fara alveg í bága við þingsköp, a. m. k. fyrri hluti hennar. Þar er sagt, að Alþingi heimili ríkisstj. að festa kaup á ákveðinni eign, og þar með auðvitað að greiða fyrir hana fé úr ríkissjóði. Nú segir svo í 4. mgr. 29. gr. þingskapa : „Þingsályktunartillögur, sem fara fram á útgjöld úr landssjóði, skal jafnan bera upp í báðum deildum og hafa tvær umr. um þær“. Það er því alveg auðséð, að fyrri hluti viðaukatill. er brot á þessu ákvæði þingskapa, þar sem aðeins er ráð fyrir gert að samþykkja hana í annari deildinni. Síðari hluti till. er áskorun til ríkisstj. um að gefa út bráðabirgðalög. Þetta er hæstv. stj. vitanlega heimilt að gera, og það án nokkurra áskorana frá Alþingi, ef það skilyrði er fyrir hendi, að almenningsþörf krefji. En mér finnst það varhugavert fyrir Alþingi að ýta undir stj. að beita bráðabirgðalögum, sem vitanlega eiga að vera hrein undantekning. Það hefði þá verið miklu aðgengilegri aðferð að setja hér lög um að framkvæma eignarnám á lóðinni, og það því fremur, sem það liggur skjalfast fyrir, að samningar munu ekki geta tekizt. Eigandi lóðar þeirrar, sem hér ræðir um, er K. F. U. M., og er forstöðumaður þess félagsskapar séra Friðrik Friðriksson, eins og kunnugt er. Leikur það ekki á tveim tungum, að starfsemi hans hefir orðið til mikils gagns hinni íslenzku þjóð. Hefir hann glætt göfugan anda eftir því, sem áhrif hans hafa náð til, og það mikið út yfir sinn eiginn söfnuð. Finnst mér því mikið álitamál, hversu langt Alþingi á að ganga í því að ráðast á fyrirhugaðar framkvæmdir þessa félagsskapar og forstöðumanns hans.

Jón Þorláksson Til viðbótar því, sem hv.þm. Borgf. tók fram, vil ég segja, að þessar lóðir eru ekki líkt því eins vel fallnar fyrir þjóðhýsi og hv.flm. ímynda sér. Ég vil gera ráð fyrir, að haldið verði þeirri húsalinu, sem nú er. En þá eru lóðirnar upp að Skólastræti, einkum þó að sunnanverðu, svo mjóar, að mjög fáar tegundir þjóðhýsa geta staðið þar með góðu móti. Það er sem sé ómögulegt að koma neinum útihúsum fyrir á þessum lóðum, þegar búið er að byggja myndarlegar aðalbyggingar. Er það stór ókostur, að ekki er nógur lóðakostur bak við, eins og nauðsynlegt er að sé, þegar um byggingar þjóðhýsa er að ræða. Nú er það svo, að þessi lóðarspilda mun vera mjórri að sunnan, eða sá hluti hennar, sem nær er menntaskólanum, því Skólastræti stendur dálítið skáhallt við Lækjargötu. Er því K. F. U. M.-lóðin, sem nær að Bankastræti, breiðari og nothæfari en hinar. En þó er hún ekki nógu breið, nema fyrir einstöku tegundir opinberra bygginga. Ég sé nú ekki, að það skipti verulegu máli, hvorki fyrir landið eða bæinn, að opinberar byggingar séu settar þarna. Og þess má vænta, að byggingarráð bæjarins sjái um það, að ekki séu reistar þarna aðrar en myndarlegar byggingar. Og bregðist það, þá hefir landsstj. íhlutunarrétt um þetta. En ég tel það óráðlegt, að ríkið sé að seilast í lóðir, sem eru svo þröngar, að þær leyfa ekki, að fullnægt sé eðlilegri þörf þeirra bygginga, sem landið vill láta reisa. Ef því koma ætti þessu í æskilegt horf, þá þarf að ganga lengra en hér er gert. Það þyrfti þá að breyta skipulagi bæjarins á þessum stað, þannig að Skólastræti falli burt og undir þessar lóðir. En ég hygg, að erfitt muni reynast að fá því framgengt. Ég er því ekkert hrifinn af því, að ríkið eignist þessar lóðir. Þær eru ekki vel fallnar til þeirrar notkunar, sem ég hygg að hv.flm.till. ætlist til. Ég vil bæta við það, sem hv.þm. Borgf. sagði um viðaukatill., sem fer fram á eignarnám, því, að ég álit, að til þeirrar framkvæmdar liggi ekki sú almenna þörf, sem 63. gr.stjskr. heimtar, þar sem ekki er hægt að benda á, að það sé gert í sérstöku augnamiði eða vegna sérstakra framkvæmda ríkisins. Þegar af þeirri ástæðu ber að fella þessa viðaukatill.

Forseti (ÁÁ): Mér hefir borizt skrifleg brtt. við viðaukatill. á þskj. 510, svo hljóðandi: „Upphaf viðaukatill. skal orða svo: Ennfremur lætur Alþingi í ljós, að rétt sé, að ríkisstj., gegn væntanlegri heimild eftir á, festi kaup á o. s. frv.“ Mun ég leita leyfis til afbrigða frá þingsköpum, til þess að till. þessi megi koma til umr. og atkvgr.

Gunnar Sigurðsson * Ég var flm. að svipaðri till. í fyrra og er þessu eindregið fylgjandi enn. Þetta er til að leiðrétta gömul afglöp, sem gerð voru þegar þessar lóðir voru látnar af hendi. Hv. þm. Borgf. sagði, að ríkið ætti Arnarhólslóðirnar og að þær væru ekki óveglegri en þetta. En þetta eru allra fegurstu lóðir bæjarins og upplagðar til að hafa þar samfelldar byggingar. En slíku er ekki að treysta, nema ríkið eigi lóðirnar og láti sjálft byggja á þeim. Eins og Reykjavík sýnir, þá er eftirlitið mjög lélegt hér um skipulag bygginga, og ef eftirlitið hefði verið eins og vera bar, þá hefðu þessar lóðir aldrei verið látnar af hendi til einstakra manna. Þetta er fegursti staður bæjarins, vegna brekkunnar, sem nær frá læknum og upp að þessari húsaröð. Mér kom það nokkuð spanskt fyrir, að það var að heyra, sem hv.þm. Borgf. þætti fyrir, að eitthvert sérstakt trúbragðafélag fengi ekki að byggja þarna. En ég álít, að alþjóðarþörf eigi að ganga fyrir þörf einhvers trúbragðafélags, einkum þegar á það er litið, að ríkið átti alltaf að eiga þessar lóðir. Hv. 3. landsk. talaði um, að þetta svæði væri of mjótt fyrir opinberar byggingar. Ég held, að svo þurfi ekki að vera. Og þetta pláss er meira virði fyrir ríkið vegna opinberra bygginga en það er fyrri Reykjavíkurbæ. Hér þarf að bæta úr gömlum afglöpum. Og þótt það kosti ríkið nokkrar þúsundir króna, þá tel ég þeim vel varið.

Ólafur Thors Ég er einn af flm. þessarar till. Og þær umr., sem fram hafa farið, hafa ekki sannfært mig um það, að ekki sé rétt, að ríkið eignist þessar lóðir. Þetta er einhver glæsilegasti staðurinn í bænum og einkar vel fallinn fyrir opinberar byggingar. Stjórnarráðið er þarna öðrumegin, en menntaskólinn hinumegin. Staðurinn liggur við miðpunkt bæjarins. Og fegurð þessa hluta bæjarins væri áreiðanlega bezt borgið með því, að þarna kæmu opinberar byggingar. Hv. 3. landsk. áleit lóðirnar of mjóar fyrir opinberar byggingar. En ég hygg, að það fari eftir því, hvaða byggingar yrðu reistar þarna. Ég held, að þarna mætti fá nóg rúm fyrir t. d. alþingishús, háskóla eða jafnvel stjórnarráðshús eða bústað æðsta valdamanns landsins. Ég held því, að þetta sé engin veruleg mótbára. Aðalatriðið er, að þetta er staður, sem fegurð bæjarins heimtar, að notaður verði undir glæsilegar byggingar. En þrátt fyrir það, að ég tel mjög æskilegt, að ríkið eignist þessar lóðir, þá eru þó takmörk fyrir því, hversu langt ég vil ganga í því að ríkið eignist þær. Og ég vil ekki ganga svo langt, að séra Friðríki Friðrikssyni sé neitt gert til miska, eða að K. F. U. M.-lóðin sé tekin að honum nauðugum. - Mér þykir það mjög leitt, að hv.þm.N.-Þ. skyldi leyfa sér að fara háðulegum orðum um séra Friðrik, því hann er sá maður, sem þjóðin ætti að elska og virða umfram flesta eða alla núlifandi Íslendinga. Að vera að tala í glensi um séra Friðrik í sambandi við brauðsnúða og stutta göngu í mat, er ósæmilegt og óþolandi hér á Alþingi Íslendinga. Hygg ég, að þessi tónn í orðum hv.þm. stafi af því, að hann þekkir ekki séra Friðrik Friðriksson. Ég vil ráða hv.þm. til að lesa æfisögu séra Friðriks, sem hann hefir ritað sjálfur. Ég hefi lesið hana, og það er einhver fegursta bók, sem ég hefi lesið. Maður finnur það, að allt, sem hann segir þar um sjálfan sig, er satt og rétt. Fegurðin og góðmennskan skín út úr hverri línu. Og séra Friðrik er áreiðanlega sá mesti æskulýðsleiðtogi, sem við höfum eignazt, og þótt víðar væri leitað. Hann hefir þau tök á æskunni, að þess eru ekki dæmi hér á landi að fornu né nýju, svo sögur fari af. Séra Friðrik er bæði í mínum augum og margra annara alveg óvenjulegur maður, og ég er sannfærður um, að hv.þm.N.-Þ. fyndi til þess, ef hann ætti annan eins pólitískan leiðtoga eins og séra Friðrik er mikill og góður leiðtogi æskulýðsins. Ég býst við, að það sé samhuga álit allra manna, sem þekkja séra Friðrik, að óeigingjarnari mann getur ekki en hann. En hv. 1. flm. þessarar till. hefir á óviðeigandi hátt ruglað óeigingirni séra Friðriks saman við þetta mál. Hann kvað hér eiga í hlut kristna menn og sanngjarna, og mundi þeim vera sársaukalaust, hvort þeir byggðu guði musteri sitt á einum stað eða öðrum. En hv.þm. verður að gæta að því, að það kemst enginn maður undan lögmáli fjármálanna. K. F. U. M. þarf eins og aðrir fé til sinnar starfsemi. Og það, sem sérstaklega vakir fyrir félagsmönnum, er það, að þessi staður er sérstaklega vel fallinn til þess að hafa þar verzlunarbúð, sem þeir hyggjast að hafa ágóða af til að létta undir sína starfsemi. Þetta er alveg rétt álitið. En í þessu liggur kannske einhver von um það, að komast megi að samningum, ef þeim er gefið það tilboð, sem liggur ekki mjög fjarri þessu skilyrði og öðrum, sem félagsmenn telja, að staður fyrir starfsemi sína þurfi að hafa. Málið liggur nú þannig fyrir, að mætur málafærslum, hefir skrifað félaginu og kveðst hafa fengið það svar bréflega og munnlega, að með því að ekki sé boðinn fram neinn sambærilegur staður, þá sé þessi staður ekki falur. Í þessu liggur ekki vonleysi um árangur þessara umleitana, heldur er þvert á móti gefið undir fótinn, að ef sambærilegur staður er í boði, séu skipti fáanleg. Ég get nefnt tvo ágæta staði, sem mér dettur í hug að órannsökuðu máli, að K. F. U. M. mundi sætta sig við. Annarsvegar er lóð sú, sem liggur fyrir vesturenda Austurstrætis, þar sem er hús Guðmundar Bjarnasonar klæðskera. Hinn staðurinn er þar, sem hús Hannesar Thorsteinssonar fyrrv. bankastjóra er. Báðir staðirnir eru hentugir, ef miðað er við arð af sölubúð á neðstu hæð. Ég bendi á þetta aðeins til að sýna, að það er engin ástæða til að vera vonlaus um, að samningar náist. Það liggur ekkert fyrir, sem sýni, að samningar hafi verið sóttir af neinni alúð, hvorki af hæstv. stj. né málafærslumanninum né af hæstv. forseta Nd. En ég skal segja það, að þó að vonir manna yrðu að stranda á því, að K. F. U. M. og séra Friðrik vildu ekki láta staðinn, þá mundi ég aldrei ljá lið mitt til þess að Alþingi votti séra Friðríki þá viðurkenningu fyrir starf sitt, að það tæki þann stað, sem hann hefir sérstaklega valið fyrir starfsemi sína framvegis og síns félags. Það væri vel við eigandi fyrir þingið á þúsund ára afmæli sínu, eða hitt þó heldur; að fara svo að við hinn mætasta íslenzka æskulýðsleiðtoga, sem sögur fara af bæði fyrr og síðar. Ég er hér ekki að tala af neinum trúarákafa - ég er alveg ofstækislaus í þeim efnum eins og flestum öðrum -, en það snertir mig þó, þegar drengskaparmaður eins og hv.þm. er fer næstum lítilsvirðandi orðum um þann ágætasta mann í okkar þjóðfélagi. Og um viðbótartill., sem fram er komin, er það að segja, að ég uni því illa að ganga á rétt svo mæts manns sem hér á hlut að máli með þáltill. Jafnvel þótt fáist meiri hl. þingsins fyrir slíku illdæði, þá er það engin sönnun þess, að samþykki hefði náðzt í báðum deildum þingsins. Ég ætla því í lengstu lög að vona, að þeir, sem eru einlægir stuðningsmenn þessarar aðaltill., láti sér nægja að byggja á voninni um samninga við séra Friðrik, og reyni sjálfir að vinna að því, að sú von rætist. Ég skal ekki láta á mér standa að gera allt, sem ég get, til þess að ná samningum.

Flm. (Benedikt Sveinsson) Málið má heita útrætt. - Ég skil ekki almennilega, hversu illa hv. 2. þm. G.-K. hefir tekið því, sem ég sagði. Ég hefi aldrei dregið einstakan mann inn í þessar umr. og datt það ekki í hug. En þar sem farið var að nota nafn ákveðins manns til andróðurs framgangi málsins, komst ég ekki hjá að svara, án þess að ég legði neinn dóm á hann eða starfsemi hans. Mér fannst hvorttveggja óvarðandi till. um þjóðhýsi. Ég vildi aðeins sýna fram á, hver fjarstæða væri, að þessum manni yrði það mikill sársauki, ef þessi staður endilega yrði ekki aðsetur hans í framtíðinni og K. F. U. M. Eftir þeirri kynningu, sem ég hefi af séra Friðriki, sem er ættingi minn, þá er ég alveg sammála hv. 2. þm. G.-K., að tæplega geti óeigingjarnari mann. Þess vegna er því síður ástæða til að ætla, að hann geri þetta að kappsmáli. Ég er einnig sammála hv.þm. um það, að þessar samningatilraunir eru skammt á veg komnar ennþá, og ennfremur, að ekki sé enn vonlaust um góða lausn á málinu. Þessi till. er borin fram til vonar og vara, af því að dómkirkjupresturinn hefir látið í ljós, að nú þegar liggi við borð að reisa hús á lóðinni. En ég byggi enn á þeirri von, að til eignarnáms þurfi ekki að taka. - Ég skal geta þess, að áður en við bárum fram till. á þinginu í fyrra um þetta efni, höfðum við tveir þm. grennslazt dálítið fyrir um vissar eignir í bænum, hvort þær væru falar, einmitt til þess að benda K. F. U. M. á, hvort það mundi vilja taka þær eignir í staðinn fyrir þessa. En þessi eign, sem nefnd hefir verið hér, var ekki föl þá. Ég tek þetta fram til þess að benda á, að í raun og veru er engin misklíð milli okkar hv.þm. um þetta mál, þegar frá eru skornir smá-angar, sem alltaf geta komið fram í ræðum manna og hægt er kannske að festa hendur á, ef menn vilja. Ég er alveg græskulaus í þessu máli og lít á það aðeins frá því sjónarmiði, að farið verði með þennan stað á þann hátt, sem þjóðinni má verða til heilla, að þau hús, sem þarna verða reist, verði sem samstæðust að fegurð og sem hagkvæmust þjóðhýsi. Menn munu nú kannske segja, að öllu sé bjargað að því er til fegurðar kemur með því, að hér sé skipulagsnefnd og ýmsir snillingar, sem fjalli um hús, sem einstakir menn reisa. En ég vil biðja hv.þm., þegar lítið er að gera, að ganga hér út á svalirnar og horfa beint í norður og vita, hvernig þeim lízt á húsin, sem standa í röð gagnvart alþingishúsinu, - hvort þeim finnist þau feikna prýði við Austurvöll. Annars er það leitt, hversu gálauslega hefir verið fleygt burt opinberum eignum fyrr á tímum og til þessa dags. Nú til dæmis þarf ríkissjóður að kaupa dýrum dómum part af kirkjugarði Reykjavíkur, sem lyfsali nokkur náði tangarhaldi á með öllu ókeypis fyrir nærfellt 100 árum. Meira að segja þarf bærinn víst einnig að kaupa aftur undir götu hús í horninu á þessum sama kirkjugarði, sem hann leyfði, þvert ofan í mín mótmæli í bæjarstjórn fyrir fimmtán árum. Sannarlega er tími til þess kominn, að borg þessi stækki eftir skynsamlegu skipulagi og að hverjum einstaklingi verði ekki leyft að rázka með fegurstu staðina í miðbænum eins og verkast vill.

Pétur Ottesen Ég vil aðeins, út af þeirri brtt., sem fram er komin, segja það, að það er ekki hægt að líta á hana öðruvísi en sem tilraun til með krókaleiðum að smeygja sér framhjá skýlausum ákvæðum þingskapanna, og ég verð að segja, að mér þykir því verr, að það skuli vera hæstv. forseti Nd., sem gerir slíka tilraun. Því að vitanlega er hans hlutverk allra fyrst að sjá um, að þeim till., sem fram eru bornar, sé haldið innan þeirra takmarka, er þingsköp setja. Ég gleymdi að minnast á það áðan, að hv.þm.N.-Þ. var að tala um það, að vafi gæti leikið á um eignarréttinn á þessari lóð, sem hér er um að ræða. Þetta getur verið, eða mér er ókunnugt um það; en eftir að búið er að samþ. viðaukatill., þá er Alþingi fyrir sitt leyti búið alveg að leggja sinn dóm á og taka af öll tvímæli í þessu efni, því að í till. liggur það, að semja eigi við réttan eiganda. Þeir, sem því samþ. viðaukatill., eru búnir að lýsa yfir því sem sinni skoðun, að ekki sé um neinn vafa að ræða í því efni. Út af því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að hann hefði orðið var við það í ræðu minni áðan, sem hann hefði ekki orðið var við áður, sem kom honum undarlega fyrir sjónir, þá skal ég bara segja honum það, að ég hefi aldrei haft neina tilhneigingu til þess að opna mínar hugrenningar fyrir honum, - síður en svo.

Forseti (ÁÁ): Því var skotið til mín, að viðaukatill. á þskj. 510 riði ef til vill í bága við þingsköp. Og það er ótvírætt, að hún ríður í bága við 29. gr. þingskapa. En þar sem komið hefir fram brtt. við hana, sem samrýmanleg er þingsköpum, og þar sem allt er sett í vald stj. og hún getur metið till. eftir því, sem efni standa til, og framkvæmt á eigin ábyrgð upp á væntanlegt samþykki Alþingis þá hluti, sem þar um ræðir, þá telst, að viðaukatill. svo breytt ríði ekki í bága við þingsköp. Verður því brtt. við viðaukatill. borin upp fyrst, og verði hún samþ., þá verður viðaukatill. borin upp í heild sinni, svo breytt.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Eins og hv.þm. munu muna, var frv. um lyfjaverzlun flutt í Ed. í fyrra, en náði ekki fram að ganga. í grg. þess frv. og umr. um það var sýnt og sannað, að lyfjaverð hér er ákaflega hátt, og sást þetta m. a. af bréfi Læknafélagsins og umsögn landlæknis. Málið fékk þá einkennilegu afgreiðslu í Ed., að því var vísað frá í trausti þess, að stj. léti endurskoða lyfjataxtana. Ég veit ekki, hvort sú endurskoðun hefir enn farið fram, en víst er, að lyfjaverðið er enn fram úr hófi hátt. Þar sem ekki er líklegt, að hugur manna hafi breytzt svo síðan í fyrra, að slíkt frv. fengist samþ. nú, þykir okkur flm. rétt að fela stj. að athuga þetta mál og líkindi fyrir verzlunarbótum á þessu sviði. Ég verð að segja, að breyt. þær, sem orðið hafa á lyfjaverzlun hér upp á síðkastið, eru ekki líklegar til að lækka verðið. Hér var ein lyfjabúð áður, en nú eru þær fjórar. Engin þörf er á svo mörgum lyfjabúðum, en kostnaður og mannahald verður auðvitað því meira sem búðirnar eru fleiri. Í grg.þáltill. er sagt frá ritgerð, sem nýlega hefir birzt eftir Vilmund Jónsson lækni á Ísafirði um þessi efni. Hann kynnti sér þetta mál allrækilega í síðustu utanför sinni. Dómur hans er sá, að lyfjaverzlun og lyfjatilbúningur hér sé rekið eftir aðferðum, sem eru orðnar úreltar. Lyfjatilbúngur er nú víða rekinn með fullkomnu stóriðjusniði, lyfin blönduð og búin í söluumbúðir í stórum, fullkomnum verksmiðjum, þar sem öruggt eftirlit er haft með gæðum og réttum tilbúningi. Hér eru efnin keypt að og lyfin síðan blönduð og tilbúin á hinn dýrasta og „primitivasta“ hátt. Nú skortir mig alla sérþekkingu til þess að dæma um þessi efni. En lausn málsins verður að byggjast á rannsókn og kunnugleika. Ef hægt væri að fá lyfin tilbúin og í söluumbúðum beint frá verksmiðjum erlendis, mætti án efa gera þau miklu ódýrari og um leið tryggja betur gæði þeirra en nú er mögulegt. Ég treysti mér ekki til að bera fram ákveðnar till. um fyrirkomulag lyfjaverzlunar, og tel því, að rétta leiðin sé, að hæstv. stj. kynni sér þetta og leggi till. sínar fyrir næsta Alþ. á þann hátt, sem henni lízt réttast.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hygg, að hv.þm. Ísaf. hafi ekki fylgzt alveg með því, sem gert hefir verið í þessu máli síðan í fyrra. Hann minnir þó á, að málinu var þá vísað til stj. með dagskrá, þar sem Alþingi æskir, að athugaður sé lyfjataxtinn. Nú vill svo til, að landsstj. hefir gert talsvert í því máli. Settur hefir verið nýr taxti, sem gekk í gildi um nýár í vetur, eftir rannsókn um það, hve mikið væri hægt að lækka verð lyfjanna. Við rannsóknina var gerður nokkuð ítarlegur samanburður á þessum málum hér og í næstu löndum. Reyndist helzt tiltækilegt að lækka taxtann á vinnu við meðalagerð og umbúðum. Niðurstaðan varð sú, að lækkunin mundi í Reykjavík einni nema a. m. k. 30–40 þús. kr. í meðalári. Og ef lækkunin er svo mikil fyrir þennan fjórðung þjóðarinnar, sem hér býr, má sjá, að það verður lagleg upphæð fyrir landið allt. Ég skal ekki segja, hvort hægt er að halda lengra á þessari braut. Ég veit að vísu, að lagt var til við undirbúning málsins að lækka hagnað lyfsalanna meira. En að ráði landlæknis og til samkomulags við lyflæknafélagið var horfið frá því. Jafnframt hefir sú deild áfengisverzlunar ríkisins, sem kölluð hefir verið pöntunardeild spítalalækna, aflað sér betri sambanda og verið aukin, svo að þeir læknar standa betur að vígi. Þetta hefir verið gert, og satt að segja er ég hræddur um, að þótt þessi till. sé samþ., þá geti stj. ekki gert mikið meira næstu árin. Það, sem vakir fyrir flm., hv.þm. Ísaf., er tvennt. Það fyrra er að gerbreyta fyrirkomulagi lyfjaverzlunarinnar sjálfrar. Ég hygg, að hv.þm. styðjist þar við álit Vilm. læknis Jónssonar á Ísafirði, en hann mun hafa kynnt sér það fyrirkomulag og vera því fastlega fylgjandi. En það yrði svo stór breyting, að áreiðanlega er ekki hægt að framkvæma hana í skyndi; til þess þyrfti að vinna þjóðina til fylgis við hið nýja form. Jafnvel það, sem gott er, taka menn ekki undirbúningslaust. Ég skal ekkert um það dæma, hvort hugmynd læknisins á Ísafirði verður talin rétt í framíðinni eða ekki. Í öðru lagi vill hv.þm. breyta lyfjunum sjálfum, um leið og ríkið taki kaupin að sér. Ríkisverzlun á lyfjum er ekki eingöngu tillaga flokksins, sem hv.þm. fylgir, heldur hygg ég, að sjálfur landlæknirinn hafi hallazt að þessu hérna á árunum. Og að sjálfsögðu geri ég ráð fyrir, að færa megi ýmsar ástæður fyrir því, að hér á landi, þar sem svo lítið er keypt af hverju lyfi, hljóti að vera betra að kaupa það allt í einu lagi. En á ríkisrekstri eru hinsvegar margir örðugleikar. Þá yrði ríkið að kaupa miklar eignir, margar lyfjabúðir, víðsvegar um land, og innihald þeirra, og mér finnst, eins og hug manna er háttað; að það mundi skjóta skelk í bringu margra einstakra hv.þm. Jafnvel þó að menn létu sér nægja heildsölu á lyfjum, þá er varla réttmætt að búast við, að Alþingi hallist að þessu ráði. Ég skal hvorki játa né neita hinum reikningslega hag. Hvað sem honum líður, er ekki búið að sannfæra þjóðina nægilega til þess, að ríkisrekstri verði hrundið í framkvæmd. Ég legg ekki á móti því, að till. verði samþ., en ég segi það, sem ég hugsa, að nú þegar sé búið að gera það, sem frekast er hægt í þessu máli.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég sé ekki ástæðu til að segja margt til svara hæstv.dómsmrh. En ég get ekki annað en undrast það, hversu daufar undirtektir till. fékk hjá honum. Í fyrra taldi hann ekki vafa á, að verðið væri hærra en það þyrfti að vera. Enda virðist ekki vera neitt fyrirmyndarástand t.d. hér í Reykjavík, að fjórar lyfjabúðir keppa hver við aðra, þar sem tvær nægðu fyrir skömmu og ein mundi að öllum líkum duga, ef fyrirkomulaginu væri breytt. Annars var það ekki tilætlunin að ræða um fyrirkomulag verzlunarinnar, heldur einungis að mælast til þess, að ríkisstj. taki málið til athugunar, og henni er síðan ætlað að benda á þær leiðir, sem henni þættu líklegastar til umbóta. Því eru óþarfar allar dylgjur um, hvað við hv. 2. þm. Reykv. „meinum“ með till. Við meinum ekkert nema það, sem í henni stendur. En leiði rannsókn það í ljós, að breytingu þurfi að gera, þá er það að sjálfsögðu skylda stj. að bera fram tillögur um það á næsta þingi. Hæstv. dómsmrh. sagði, að lyfjataxtanum hefði verið breytt þann veg, að nema mundi 30–40 þús. kr. sparnaði fyrir Reykvíkinga. En ég er jafnnær fyrir því. Ég veit ekki, hve mikil umsetningin er hér í bænum, svo að ég geti séð, hve mörgum prósentum lækkunin nemur. En almenningur hefir ekki orðið var við nokkra verulega verðlækkun á lyfjum. Það veit ég með vissu.

Héðinn Valdimarsson Fyrst hæstv.dómsmrh. er svo önnum kafinn í Ed., að hann getur ekki verið hér við nú, vil ég leyfa mér að spyrja: Er þá nokkur trygging fyrir því, að hann fengist til að vera viðstaddur síðar, ef málið væri þá tekið til umr.? Sé lítil von til þess, er ekki ástæða til að taka málið af dagskrá nú.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Verði málið tekið af dagskrá, óska ég, að það verði tekið fyrir á undan fjárl. á morgun. Ég hefi talað við hæstv.dómsmrh. Hann getur þá verið við og honum er áhugamál að taka þá þátt í umr.

Forseti (BSv): Þó að fjárl. verði 2. mál á dagskrá og þáltill. um berklavarnir 3. mál, er ekki loku fyrir það skotið, að umr. um hana megi fara fram á undan fjárl., svo framarlega, sem hv.flm. getur náð um það samkomulagi við hæstv. stj., en til þess treysti ég öllum aðiljum.

Jóhann Jósefsson Ég vildi styðja mál hv.þm. Ísaf., því hér er að ræða um svo merkilegt atriði, sem snertir fjölda berklasjúklinga á landinu.

Fyrirspyrjandi (Pétur Ottesen) Ég skal ekki vera margorður, en læt mér nægja að mestu leyti að vísa til grg. fyrir þáltill. um þetta efni, sem flutt var á síðasta þingi. Þar voru færð fram rök fyrir því, að gera þyrfti ítarlegar tilraunir til þess að rýmka landhelgina. Áskoranir um þetta efni hafa verið bornar fram að heita má á hverju þingi nú um nokkurt árabil, og því er eigi ástæða til að rifja þessi rök upp nú. Það, sem ég vildi fá fram nú, er aðeins það, hvað stj. hefir gert í þessu máli síðan í fyrra. Og ég vil bæta því við, hvort ekki sé einmitt rétt að taka málið til alvarlegrar athugunar á þessu ári, þegar hingað er von margra valda- og trúnaðarmanna nágrannaþjóðanna, og nota þá sérstöku aðstöðu, sem alþingishátíðin í sumar gefur okkur, til þess að vinna málinu gagn - nota til þess persónulega viðkynningu við þingmenn nágrannalandanna og aðra trúnaðarmenn, er hátíðina sækja. Nú mun ákveðið að gera einhverja þá samþykkt á Alþingi í sumar, sem miði landi og þjóð til verulegra heilla. Nú vil ég benda á, hvort ekki myndi einmitt vera vel til fallið að gera ályktun um þetta mál. Tæplega mun hægt að finna annað mál, sem hefir meiri þýðingu fyrir afkomu þjóðarinnar en þetta. Nú hefir verið kosin n. til að athuga, um hvaða mál ályktun skuli tekin á Þingvöllum. Vil ég því beina þeim tilmælum til þeirrar n., að hún taki þetta til athugunar. Við erum ekki samningum bundnir um landhelgina við neina þjóð nema Englendinga. Þeir samningar eru frá því laust eftir aldamót. Þessum samningum má segja upp með tveggja ára fyrirvara. Málið horfir því þannig við, að sú ályktun, sem kynni að verða gerð í sumar, yrði að miðast við þessa samninga, því að vitanlega kemur mér ekki til hugar, að farið verði að ganga á gerða samninga. En þótt ekki verði hægt að koma málinu í fulla framkvæmd á þessu ári, þá álít ég einmitt tímabært að taka það fyrir nú og nota þá sérstöku aðstöðu, sem verður fyrir hendi í sumar, til að vinna að framgangi málsins. Ég tel vafasamt, að jafngott tækifæri gefist síðar til að koma þessu nauðsynjamáli á framfæri. Þessu tækifæri megum við ekki sleppa.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er ekki að ófyrirsynju, að hv.þm. Borgf. vill halda þessu máli vakandi og vita, hvað því líður, því að þetta er eitt af okkar stóru málum. Það vita allir, að það yrði okkur til mikilla heilla og hagsbóta, ef hægt væri að fá landhelgina rýmkaða. En þetta er mál, sem einnig varðar aðrar þjóðir, svo að við getum ekki mælzt þar einir við, og okkur er þýðingarlaust að setja löggjöf um þetta efni, nema aðrar þjóðir vilji viðurkenna hana. Því verður að reyna samkomulagsleiðina, eins og hv.þm. Borgf. skildi líka. Hann spurði. hvað hefði gerzt í þessu máli síðan í fyrra. Ég verð nú að segja, að það er ekki margt. Vegna þáltill., sem samþ. var hér í fyrra, ræddi ég þetta mál við fulltrúa okkar í Kaupmannahöfn, þá Svein Björnsson og Jón Krabbe, sem hefir fylgt þessu máli vel eftir og var á sínum tíma höfundur að fiskveiðalöggjöfinni. Þeir segja, að ekki sé til nema ein leið til að hrinda þessu máli áleiðis, og hún sé sú, að við getum fært rök fyrir því á vísindalegum grundvelli, að rýmkun landhelginnar sé réttmæt til þess að auka fiskmergð í sjónum til hagsbóta fyrir Íslendinga og aðrar þjóðir. Til þess að við getum komið þessu fram, verðum við að styðja að vísindarannsóknum á þessu sviði, m. a. í sambandi við Dani, sem hafa haldið uppi slíkum rannsóknum undanfarin ár. „Þór“ fékkst við slíkar rannsóknir síðastl. haust, og býst ég við, að íslenzkt skip verði látið halda þeim áfram svo fljótt sem unnt er. Ennfremur hefir verið gert ráð fyrir samvinnu við Dani í þessum efnum, og við fleiri þjóðir. Þá má geta þess, að oss var fyrir skömmu boðin þátttaka í alþjóðafundi í Haag í Hollandi, sem á að fjalla um þetta mál. Í samráði við utanríkismálanefnd var Sveini Björnssyni falið að gæta réttar okkar á fundinum og kynna sér hug fulltrúa ríkjanna til þessa máls. Ég gerði mér von um að fá skýrslu frá Sv. Bj. um það, sem gerðist á fundinum, áður en þingi yrði slitið. En á skeyti, sem ég fékk í fyrradag, sé ég, að fundinum hefir ekki verið lokið fyrr en fyrir 3–4 dögum. Skýrslan getur því ekki komið á þessu þingi, og get ég ekki sagt um, hvort hún bendir í áttina eða eigi. Það er sjálfsagt að taka þá bendingu hv.þm. Borgf. til greina, að nota aðstöðu okkar í sumar til að vinna þessu máli gagn. Þessu máli verður haldið vakandi og við vonum, að stefni í rétta átt, en baráttan fyrir því kostar vinnu og þolinmæði.

Fyrirspyrjandi (Pétur Ottesen) Það getur vel verið, að svo geti farið, að við verðum að bíða nokkuð með lausn þessa máls. En þetta mál er háð því lögmáli sem önnur, að því betur, sem að því er unnið, því meiri líkindi eru til, að það nái fram að ganga. Mér þykir það mjög líklegt, að það sé rétt, sem hæstv.forsrh. sagði, að ein af leiðunum, sem liggja til þess að geta sannfært nágrannaþjóðirnar um nauðsyn málsins, sé sú, að sanna á vísindalegan hátt, að rýmkunin sé líka til hagsbóta fyrir þær. Til viðbótar við það, sem félag það, er stendur að slíkum vísindarannsóknum hér í norðurhöfum, leggur fram, er sjálfsagt, að við leggjum sjálfir eitthvað af mörkum. Nú er svo komið, að „Þór“, sem hafði slíkar rannsóknir á hendi undir forustu dr. Bjarna Sæmundssonar, er úr sögunni. Því höfum við lagt áherzlu á, að hið nýja strandvarnarskip yrði búið rannsóknartækjum. Vona ég, að stj. geri ráðstafanir til þess, að skipið hafi slíkan útbúnað. Eftir upplýsingum frá Bjarna Sæmundssyni er gert ráð fyrir, að bráðlega verði birtar niðurstöður þær, sem fiskirannsóknir hér við land hafa leitt í ljós. Ég skildi hann svo, að sú birting myndi verða okkur hagkvæm. Nú hefir hæstv.forsrh. upplýst, að ráðstafanir hafi verið gerðar til, að Sveinn Björnsson færi á alþjóðafund í Haag til að fylgja fram og fylgjast með þessu máli. Eftir því, sem á stendur, er ekki ámælisvert, þó að skýrsla sé ekki enn komin um þá för. En ég vona, að þessi skýrsla verði birt hið fyrsta, svo að almenningur sjái, hver árangur hefir orðið af förinni. Ég get verið þakklátur hæstv.forsrh. fyrir það, hve vel hann tók í að nota tækifærið í sumar til að vinna þessu máli gagn. Ég skildi hann þannig, að hann vildi athuga, hvort ekki væri hægt að taka málið til athugunar og afgreiðslu í sumar, og mun ég þá hreyfa málinu aftur, er nefnd hefir athugað það. Þætti mér gott, ef hátíðin í sumar gæti fært oss nær þessu takmarki.

Halldór Steinsson Ég er alveg hissa á því moldviðri, sem hæstv.dómsmrh. þyrlar hér upp til að hylja það sanna í málinu. Hæstv. ráðh. segir, að gjafir þær, sem kvenþjóðin hefir safnað til landsspítalans, hafi verið skilyrðislaust gefnar. En það nær ekki nokkurri átt, að aðili, sem leggur fram 1/3 hluta kostnaðar til fyrirtækis, áskilji sér engan rétt til íhlutunar um fyrirkomulag þess. Og þó gefendurnir hafi ekki sett nein skilyrði í fyrstu, þá hafa nú stjórnarvöldin samið við fulltrúa kvennanna og þar með viðurkennt samningsrétt þeirra og umboð nefndarinnar. Það er því ekki hægt að segja eftir á, að þessi samningur sé ógildur. Engin stj. hefir leyfi til að ógilda samninga, sem fyrrv. stjórnir hafa gert fyrir ríkisins hönd. Enda var nú hæstv. ráðh. heldur farinn að lækka seglin og segja, að það yrði nú kannske fullnægt skilyrðum samningsins. Það er enginn vafi á því, að samningurinn er gildur. Vil ég í því sambandi minna á annan samning, samninginn, sem stj. gerði, er hún tók við Staðarfellsgjöfinni. Það komu seinna fram raddir um það á Alþ., að ónýta ætti þann samning, af. því hann kæmi í bága við gjafabréfið. En þingið hefir ekki séð sér fært að hrófla við þeim samningi, og var þó óneitanlega frekar ástæða til þess heldur en að ónýta þann samning, sem hér er um að ræða. Annars fannst mér hæstv. ráðh. sjálfum sér ósamkvæmur í ræðum sínum. Annað veifið var hann að tala um, að það gæti dregizt talsvert, að landsspítalinn yrði fullgerður, en í hinu veifinu kvaðst hann hafa mikinn áhuga á, að hann gæti tekið til starfa sem fyrst. Í því sambandi kvaðst hann vera mjög óánægður með Landakotsbaðstofuna svokölluðu, en vildi halda fram, að læknarnir væru mjög ánægðir með hana. En ég fullyrði, að þeir eru það ekki, og þess vegna vilja þeir, að hert sé á byggingu landsspítalans. Sé hæstv. ráðh. eins óánægður með Landakotsspítalann og hann lætur, ætti það að vera honum mikil hvöt til að láta landsspítalann taka til starfa sem allra fyrst. Þá minntist hæstv. ráðh. á kostnaðarhlið þessa máls. Hann sagðist vilja haga spítalarekstrinum þannig, að spítalarnir bæru sig að sem mestu leyti sjálfir. Vildi hann hæla sér af því, að hafa komið þannig fyrirkomulagi á á Kleppi, að spítalinn væri nú ríkinu minna til byrði en áður. Spítalarnir verða auðvitað ódýrir ríkinu, ef sjúklingunum er íþyngt með gjöldum, og það er mjög einfalt að lækka rekstrarkostnaðinn á þann hátt. En ég held það borgi sig illa að hafa sjúkrahúsvistina svo dýra, að menn geti e. t. v. ekki notið hennar fyrir það. Hjúkrunar þarfnast jafnt ríkir sem fátækir, en ef hún er of dýr, verða hinir fátækari útundan. Allir borga jafnt í ríkissjóð, eða þeir fátækari a. m. k. ekki tiltölulega minna en hinir ríkari, og þess vegna eiga allir að geta notið þeirra stofnana, sem ríkið heldur uppi. Því er það misráðið að hafa legukostnað í sjúkrahúsunum háan. Ég álít það sé eins með sjúkrahúsin og skólana og fleiri slíkar stofnanir, að heppilegast sé að reka þau sem mest á kostnað ríkisins. Ég ætla svo ekki að fara frekar út í ræðu hæstv. ráðh.; læt aðra um að svara því, sem ekkert kemur þessu máli við, ef þeir sjá ástæðu til þess.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. var að tyggja upp þá furðulegu hugsun sína, að samningurinn frá 1925 sé ógildur, vegna þess að annar samningsaðilinn hafi ekki haft umboð til að setja nein skilyrði. Til að hnekkja þessu, skal ég lesa þrjár línur úr niðurlagsatriði þessa samnings, sem skera úr um þetta: „Ríkisstjórnin samþykkir framanskráða ráðstöfun á fé landsspítalasjóðsins, tekur umgetnu boði stjórnar hans og gengur að þeim skilyrðum, er sett eru af hálfu gefendanna“. Það er ómögulegt fyrir neinn heilvita mann að halda því fram, að þessi gerningur stjórnarinnar sé ógildur. Hvað sem umboði hins aðilans líður, þá hefir stj. samþykkt þau skilyrði, sem hann setti, og skuldbundið sig til að framfylgja þeim, og frá því loforði getur engin ríkisstj. gengið. Hæstv. ráðh. er nú ekki farinn að geta slitið hugann frá landskjörinu, sem varla er von. Í sambandi við eldra landskjörið minntist hann á það, að fyrrverandi stj. hefði keypt hv. 2. landsk. til fylgis við sig með samningnum um landsspítalann. Ég skoða þetta sem ámæli, sem ég hefi fullan rétt til að bera af mér og fyrrverandi stj. í heild. Það þurfti ekkert slíkt til að fá fyrrv. stj. til að gera þennan samning. Eins og menn vita, var Jón heitinn Magnússon óvenjulega mikill mannúðarmaður, og hafði hann því sérstakan áhuga á landsspítalamálinu. Að því er snertir hitt, að tryggja okkur fylgi hv. 2. landsk., þá hefir hæstv.dómsmrh. bezt séð fyrir því, eins og hann yfirleitt hefir verið einn af mestu stuðningsmönnum andstæðinga sinna á síðari árum. Eins og allir framsóknarmenn vita, þá hafa margir heiðvirðir menn, sem hefðu getað aðhyllzt stefnu Framsóknarflokksins, flúið hann vegna framkomu núverandi dómsmrh. Þá var hæstv.dómsmrh. að tala um blaðagrein, sem ég skrifaði um áramótin. Hér þarf ég ekki að segja um það annað en það, að ummælin, sem hann hafði eftir mér, voru ekki rétt með farin, fremur en búast mátti við af honum. Annars munu fleiri en ég vænta þess, að hátíðargestirnir muni skilja hér eftir nokkurt fé. Það eru ekki nema einir 2 sólarhringar síðan framkvæmdarstjóri hátíðarnefndarinnar, sem hæstv. ráðh. á sæti í, lét í ljós hér á þingmannafundi, að hann vonaðist eftir, að tekjur af hátíðahöldunum mundu nema 750 þús. kr. í ríkissjóð. Og hvaðan er ætlazt til, að þær tekjur komi? Að miklu leyti frá hátíðargestunum. Geti hæstv. ráðh. borið minnkunina af þessu, mun ég engan kinnroða bera fyrir mín ummæli. Ég hefi stundum, þegar farið hefir fyrir hæstv.dómsmrh. eins og nú, vikið orðum mínum til flokksbræðra hans. En ég ætla að nota mér niðurlagsorðin úr ræðu hæstv. ráðh. sjálfs og segja bara hv. Framsóknarflokk það, eða hv.þm. hans hér í hv. d., að ég ætla ekki oftar að snúa ámæli mínu fyrir framferði hæstv. ráðh., sem þeir bera ábyrgð á, að þeim, því að ég má sannarlega segja um þá framsóknarmenn, að „ég skil nú, hvað þú hefir að bera, Pétur“.

Jón Baldvinsson Það hefði nú verið meiri verksparnaður, ef þessi fyrirspurn hefði komizt fyrr að en á síðustu klukkustundunum, sem þingið situr; a. m. k. hefði hæstv. stj. átt að stuðla að því, svo mikið kapp hefir hún lagt á að keyra mál í gegnum þingið nú í lokin. Ég ætla nú ekki að blanda mér inn í þessar umr., nema þá til þess að óska eftir, að það verði gengið til dagskrár að öðru leyti og frestað þessari fyrirspurn, en rædd á eftir, ef tími er til.  Ég vil víkja örfáum orðum að hæstv.dómsmrh. út af spítalamálinu, og það því fremur, sem þessi hæstv. ráðh., meðan hann var óbreyttur þm., var öflugur fylgismaður þess, að spítalabyggingunni yrði hraðað. Mér var kunnugt af samstarfi við hann, að hann lét sér mjög annt um spítalamálið og vildi, að spítalinn yrði byggður sem allra fyrst. Hitt man ég líka, að hann vildi fara skemmra í till. sínum en þeir, sem lengst fóru. En ég hygg það megi finna ekki fáar blaðagreinar frá þeim tíma, þar sem hæstv. ráðh. ávítar fyrir drátt á þessu máli. Og þetta var í rauninni eðlilegt, því að Íhaldið og fyrrv. stj. stóð á móti spítalanum allt þangað til búið var að taka fjárveiting til spítalans í fjárlög. Stj. þorði þá ekki, vegna fylgis málsins í landinu, að taka slíka fjárveitingu út aftur. Konur í Reykjavík veittu málinu fylgi og konur um allt land. En ég er á því, eins og hæstv.dómsmrh., að konur hér í Reykjavík hafi gerzt fullráðamiklar yfir því fé, sem safnað var í spítalasjóð. Og ég veit til þess, að komið hafa fram raddir frá konum úti um land, sem stóðu að þessari fjársöfnun, um að þær ætluðust til, að þetta fé gengi allt í byggingu spítalans, til þess að flýta byggingunni. Þetta á talsverða sök á því, að málið hefir dregizt. Ég legg ekki mikið upp úr þeim samningi, sem gerður var af konum við ríkisstj. fyrir nokkrum árum. En ég tel ekki lítils virði þennan þingvilja, sem hvað eftir annað hefir komið í ljós, til þess að hrinda spítalamálinu áleiðis. Það veit hæstv. ráðh., að hér um bil á hverju þingi nú hin síðustu ár hefir komið fram, beint og óbeint, eindreginn þingvilji fyrir því að hraða byggingu spítalans, svo að hann gæti tekið til starfa 1930. Og það var af þeirri nauðsyn, sem alltaf hefir vakað fyrir mönnum, að væri afarbrýn. Spítalinn, sem nú er, er bæði ófullnægjandi og hættulegur að sumu leyti. Það hefir verið sterk ástæða í spítalamálinu, eftir að farið var svo almennt að byggja hin vönduðu steinhús, að ekki væri forsvaranlegt að láta undir hundrað sjúklinga hafast við í timburhúsi. En sem sagt, það er þessi þingvilji, sem alltaf hefir komið fram sem ég legg mikið upp úr. Og mér finnst hæstv.dómsmrh. ætti að gera það sama, þar sem hann hefir áður látið í ljós mikinn vilja á að flýta þessu máli. Finnst mér því fullkomlega réttmætt að vita hæstv. ráðh. fyrir þetta tómlæti, ekki vegna samningsins, sem hefir verið talað um hér, heldur þingviljans, sem okkur er skylt að fara eftir.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mér skilst nú deildin vera farin að átta sig á því, að það hafi aldrei verið ástæða til að hefja þessar umr., og máske síður ástæða til að lengja þær svo mjög, sem leitt hefir af framkomu fyrirspyrjanda og annara hans fylgifiska, þar sem hefir verið unnið að spítalanum með fullu afli eins mikið og nokkurt vit var í, og þar sem öllum var vitanlegt, að það eina, sem kynni að stranda á, var geta landsins yfirleitt. Allir skynsamir menn í landinu álíta, hverjum flokki sem þeir tilheyra, að hér sé rétt að farið, hvorki unnið hægara né hraðara en hæfilegt er. Þess vegna veit ég, að allur þessi vaðall frá hv. fyrirspyrjanda og fleirum er af þjóðinni álitið jafnóþarft og níu daga eldhúsdagurinn í Nd. Ég mun fyrir mitt leyti ljúka þessum umr. með því að benda á, að þegar nefndin, sem stóð að þeirri teikningu, sem sýnd var 1923 á þinginu, skilaði áliti sínu, þá mun hv. fyrirspyrjandi hafa gert það af áhuga fyrir málinu að beina því að þinginu, að þessi teikning yrði tekin til greina. Því fylgdi, að taka átti þriggja millj. króna lán, og gert var ráð fyrir 70 þús. kr. á ári í kolahita, og rekstrarhalli var áætlaður svo að hundruðum þúsunda skipti. Þá var það, sem ég benti á, að þetta væri landinu algerlega um megn, og sérstaklega benti ég á, að þegar vildi svo til, að það streymdi upp úr jörðinni sjóðandi vatn rétt utan við bæinn, sem flyti ónotað til sjávar, þá væri næsta hart að nota það ekki til þess að hita upp landsspítalann. Bæði flokksmenn mínir og a. m. k. helmingur af íhaldsmönnum stöðvuðu málið í þeirri mynd, sem hv. 2. landsk. bar það fram á þingi 1923. En árið eftir átti ég þátt í því, að málið var tekið upp á nýjum grundvelli, þeim, sem ég hafði lagt í ræðu minni á þingi 1923. Þá voru það tvö atriði, sem þingið gekk inn á, að minnka húsið um tvo þriðju, til þess að gera byggingarkostnað viðráðanlegan, og í öðru lagi að fara fram á það við Reykjavíkurbæ, að hann léti heitt vatn úr laugunum til spítalans. Þessi tvö atriði björguðu alveg málinu. Málið var tekið út úr fjarstæðu, úr yfirspenntum draumaheimi og dregið yfir á grundvöll veruleikans. 1924 voru því teknar til greina till., sem ég hafði stöðvað við málið árið áður. Síðan hafði ég ekki afskipti af málinu nokkur ár. Það gekk á þeim grundvelli, sem var lagður 1924, og með þeim áhuga, sem hv.Nd. sýndi, eins og hv. 4. landsk. tók fram. Og síðan hefir málinu verið borgið. Síðan stjórnarskiptin urðu er búið að eyða mörg hundruð þús. kr. í að þoka málinu áfram, og nú er því komið svo, að það hefði borgað sig betur, að Alþingi hefði lagt þessum óánægðu þingmönnum til ókeypis bíl þarna inn eftir til þess að skoða spítalann, heldur en að láta þá vaða elginn hér eins og fábjána. Ég get því endað mitt mál. Því að ef nokkur maður hefir sterka aðstöðu í þessu máli, þá er það ég, sem hefi stöðvað byggingarflanið, þegar það var óskapnaður, og sett það í öllum aðalatriðum inn á þá braut, sem allir skynsamir menn í landinu viðurkenna, að sé rétt, og sem fylgt hefir verið. Ég hefi gefið landinu tækifæri til að spara tugi þúsunda á ári í hita og unnið sem þm. og maður í stj. að því, að spítalabyggingunni hefir verið hraðað eftir því sem nokkur skynsamleg geta var til. Og ég býst við, að því meir sem þetta mál er athugað, þá komi í ljós, að það er ekki sú reiða kona, sem hér talar í kvöld, sem hefir hrint málinu áfram, heldur sá maður, sem þessi hv. óánægði fyrirspyrjandi var að kasta hnútum að.

Halldór Steinsson Ég kann ekki við þetta hól hjá hæstv.dómsmrh., sem að nokkru leyti kom fram hjá hv. 4. landsk. Hann vildi halda fram, að Íhaldsflokkurinn gamli hefði sett sig á móti málinu. Ég vísa þessu a. m. k. algerlega frá mér. Ég var í Íhaldsflokknum, og frá því fyrsta að þetta mál kom fram á þingi, hefi ég alltaf stutt það, eftir því sem mér var hægt. Síðan málið var fyrst borið fram, hefir það verið stutt af góðum mönnum úr öllum flokkum, en aldrei verið neitt flokksmál. Ég skal segja það hv. 4. landsk. til lofs, að hann var einn af þeim góðu stuðningsmönnum, en þó ekkert betri en margir aðrir. Nei, það er eins og hver önnur ósanngirni að eigna sérstökum flokki nokkra óvild í þessu máli. Ennfremur er það upplýst, að hæstv.dómsmrh. var einn af þeim góðu stuðningsmönnum þessa máls á sínum tíma, en það er alls ekki honum að þakka, að þessi áætlun var færð niður. Síður en svo. Hún var lögð fyrir fjhn. þingsins, og þær komust að þeirri niðurstöðu, að landinu væri ofvaxið að reyna að byggja svo dýrt. Á þeim árum, þegar var verið að berjast við að koma þessu máli í framkvæmd, þá komu, eins og hæstv. ráðherra man, á hverju þingi fram þáltill., sem gengu flestar í þá átt að hraða þessu máli, en sumar voru um fyrirkomulagsatriði. Ég gat ekki séð, að hann frekar öðrum ætti upptökin að því að hrinda málinu áleiðis, en ég viðurkenni það, sem satt er, að hæstv. ráðh. hafði á þeim árum talsverðan áhuga fyrir málinu. Og hefði hann haldið því máli vakandi, hefði þessi fyrirspurn aldrei komið fram. Það er öllum vitanlegt, og þarf ekki að deila um það, að það eru kvennasamtökin, og þá fyrst og fremst hv. 2. landsk., sem hefir verið aðalkrafturinn í þessu máli. Það er hann og kvenfélögin í landinu, sem hafa komið þessu öllu af stað. Og það er hverjum um megn að draga þann heiður af þeim.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég ætla aðeins að leiðrétta það, sem hv.þm. Snæf. sagði um mína afstöðu. - Ég hefði ekki farið að minnast á gang málsins fyrir nokkrum árum, hefði ekki verið veitzt að mér fyrir það að láta vinna að spítalanum með allri skynsamlegri orku. Jafnver margir af þeim kröfuhörðustu eru fyllilega ánægðir með gang verksins og frágang allan. En hv.þm. Snæf. vil ég benda á það, úr því að hann endilega vill fara út í mannjöfnuð, að þær tvær aðalhugmyndir, sem spítalinn er byggður á, sem gerðu það að verkum, að þingið tók málið að sér, þær komu fram í fyrsta skipti frá mér á þingi 1923, nefnilega að minnka spítalann og gera hann viðráðanlegan og leita samkomulags við Reykjavík um hitaleiðslu, til þess að létta þeim 70 þús. kr. árlega lið af. Síðan flutti ég till. með hv. 2. landsk. árið eftir, og allir geta séð, hver lagði til efnið í þá till. Það var mín hugsun, sem skjalfest var í ræðum mínum 1923, um stærð spítalans og rekstrarkostnað í þessu stórkostlega atriði. - Þetta bjargaði málinu.