Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Er núverandi stjórn var mynduð var það sammæli formanna þeirra flokka, sem að stjórninni stóðu, munnlegt að vísu, að þingrofsrétti skyldi ekki beitt nema allir stjórnarflokkarnir væru um það sammála. Það hefur verið kannað hver afstaða flokkanna væri til þeirrar kröfu Alþfl., að þing skyldi rofið og stofnað til nýrra kosninga innan tveggja mánaða frá þingrofi. Báðir hinir samstarfsflokkarnir, Alþb. og Framsfl., hafa lýst sig andvíga þessari kröfu og tilgreint þær ástæður sem þeir telja að mæli á móti henni. Þegar af þessari ástæðu tel ég mér óheimilt að gera tillögu um þingrof. Ég vil bæta því við, að ég persónulega tel óforsvaranlegt að efna til kosninga um hávetur, í svartasta skammdegi að kalla. Veðurguðirnir gætu orðið svo hliðhollir að þetta gæti tekist með skaplegu móti, en þó alltaf við erfiðleika í afskekktum sveitum. En veðrátta gæti líka orðið slík að kosningar á þessum tíma væru með öllu óframkvæmanlegar, og getur það átt við um kosningaundirbúning, framboðsfundi og kosningarnar sjálfar. Slíkar kosningar gætu orðið skrípamynd þar sem fjöldi fólks væri í reynd sviptur atkvæðisrétti. Alþingiskosningar hafa aldrei átt sér stað á þeim árstíma sem hér er um að ræða. Ég vil ekki bera ábyrgð á því að skapa slíkt fordæmi. Ég álít það fullkomið ábyrgðarleysi að leysa þingið upp, áður en það er í raun og veru tekið til starfa, og efna til harðvítugrar kosningabaráttu við ríkjandi aðstæður í efnahags- og atvinnumálum, en þær ætti ég að þekkja flestum öðrum betur. Þar bíða mörg mikilvæg verkefni sem kalla á úrlausn. Ég nefni það t.d., að fjárlög yrðu væntanlega ekki afgreidd á tilskildum tíma, sama máli gegnir um lánsfjáráætlun og hlyti af því að skapast mikil óvissa um margvíslegar framkvæmdir. Svo að segja allir kjarasamningar eru ýmist lausir eða verða það um áramót. Kosningabarátta væri að mínum dómi ekki heppilegur undirbúningur friðsamlegrar eða farsællar lausnar í átökum á vinnumarkaði. Ákvörðun um fiskverð rennur út um áramót. Verðbólga mundi vafalaust magnast meðan kosningabarátta stæði yfir því að á því tímabili yrði erfitt að beita nokkrum úrræðum til að hemja hana. Hitt skulu menn hins vegar ekki ætla, að ríkisstj. geti á því tímabili, sem fram undan er, setið um tveggja eða þriggja mánaða skeið aðgerðalaus. Þingrof strax eftir þingsetningu hefur aldrei átt sér stað hér á landi. Það er að vísu ekki ólöglegt, en því geta fylgt ýmis vandkvæði. T.d. mundu óafgreidd brbl. væntanlega falla úr gildi ef þingrofsboðskapur hefur verið birtur og þingmenn sviptir umboði. Eftir að þingrofi hefur verið hafnað liggur ljóst fyrir að Alþfl. hefur slitið stjórnarsamstarfinu, þar sem ráðh. hans hafa óskað eftir því að vera leystir frá störfum. Ríkisstj. nýtur því ekki lengur stuðnings meiri hl. á Alþingi. Við þessar aðstæður og með skírskotun til þess, sem áður er sagt, hef ég talið rétt að biðjast nú þegar lausnar fyrir mig og ráðuneyti mitt. Mun ég leggja lausnarbeiðni mína fyrir ríkisráðsfund sem haldinn verður í fyrramálið, og hef ég skýrt bæði forseta Íslands og ríkisstj. frá þessari ákvörðun minni. Ég hef með því viljað án tafar skapa svigrúm til myndunar þingræðislegrar stjórnar er hefði meiri hl. á bak við sig. Það er að mínum dómi mikil nauðsyn á því að slík stjórn sé mynduð sem allra fyrst, því að málefni þau, sem úrlausnar bíða, eru mörg og vandleyst. Vilji sú ríkisstj. efna til þingrofs og nýrra kosninga er eðlilegt að hún beri ábyrgð á þeirri stjórnarathöfn og á stjórn landsins á meðan kosningabarátta stendur yfir og kosningar fara fram. Það vona ég að allir hv. alþm. skilji. Það vona ég að allir landsmenn skilji.

Þessir menn skipuðu þingið: 1. Albert Guðmundsson, 1. þm. Reykv. 2. Alexander Stefánsson, 5. þm. Vesturl. 3. Árni Gunnarsson, 11. landsk. þm. 4. Benedikt Gröndal, 3. þm. Reykv. 5. Björn Jónsson, 1. landsk. þm. 6. Bragi Níelsson, 8. landsk. þm. 7. Bragi Sigurjónsson, 3. þm. Norðurl. e. 8. Eðvarð Sigurðsson, 6. þm. Reykv. 9. Eggert Haukdal, 1. þm. Suðurl. 10. Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl. 11. Einar Ágústsson, 9. þm. Reykv. 12. Ellert B. Schram, 8. þm. Reykv. 13. Eyjólfur K. Jónsson, 5. þm. Norðurl. v. 14. Finnur Torfi Stefánsson, 2. landsk. þm. 15. Friðjón Þórðarson, 2. þm. Vesturl. 16. Friðrik Sophusson, 5. landsk. þm. 17. Garðar Sigurðsson, 3. þm. Suðurl. 18. Geir Gunnarsson, 10. landsk. þm. 19. Geir Hallgrímsson, 4, þm. Reykv. 20. Gils Guðmundsson, 3. þm. Reykn. 21. Guðmundur Karlsson, 5. þm. Suðurl. 22. Gunnar Thoroddsen, 11. þm. Reykv. 23. Gunnlaugur Stefánsson, 4. landsk. þm. 24. Halldór E. Sigurðsson, 1. þm. Vesturl. 25. Helgi F. Seljan, 3. þm. Austurl. 26. Hjörleifur Guttormsson, 6. landsk. þm. 27. Ingvar Gíslason, 1. þm. Norðurl. e. 28. Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv. 29. Jón Helgason, 6. þm. Suðurl. 30. Jón G. Sólnes, 2. þm. Norðurl. e. 31. Jónas Árnason, 4. þm. Vesturl. 32. Jósef H. Þorgeirsson, 7, landsk. þm. 33. Karl Steinar Guðnason, 5. þm. Reykn. 34. Kjartan Jóhannsson, 2. þm. Reykn. 35. Kjartan Ólafsson, 3. þm. Vestf. 36. Lárus Jónsson, 6. þm. Norðurl. e. 37. Lúðvík Jósepsson, 1. þm. Austurl. 38. Magnús H. Magnússon, 4. þm. Suðurl. 39. Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf. 40. Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn. 41. Oddur Ólafsson, 4. þm. Reykn. 42. Ólafur G. Einarsson, 9. landsk. þm. 43. Ólafur Ragnar Grímsson, 3. landsk. þm. 44. Ólafur Jóhannesson, 1. þm. Norðurl. v. 45. Páll Pétursson, 4. þm. Norðurl. v. 46. Pálmi Jónsson, 2. þm. Norðurl. v. 47. Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v. 48. Ragnhildur Helgadóttir, 5. þm. Reykv. 49. Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf. 50. Stefán Jónsson, 4. þm. Norðurl. e. 51. Stefán Valgeirsson, 5. þm. Norðurl. e. 52. Steingrímur Hermannsson, 2. þm. Vestf. 53. Svava Jakobsdóttir, 10. þm. Reykv. 54. Svavar Gestsson, 2. þm. Reykv. 55. Sverrir Hermannsson, 5. þm. Austurl. 56. Tómas Árnason, 4. þm. Austurl. 57. Vilhjálmur Hjálmarsson, 2. þm. Austurl. 58. Vilmundur Gylfason, 7. þm. Reykv. 59. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, 5. þm. Vestf. 60. Þórarinn Sigurjónsson, 2. þm. Suðurl. Forseti Íslands setur þingið. Forseti Íslands (Kristján Eldjárn): Hinn 12. sept. s.l. var gefið út svofellt bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hef ákveðið samkvæmt till. forsrh., að Alþingi skuli koma saman til fundar miðvikudaginn 10. okt. 1979. Um leið og ég birti þetta, er öllum, sem setu eiga á Alþingi, boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur, og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni sem hefst kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 12. sept. 1979. Kristján Eldjárn. Ólafur Jóhannesson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til fundar miðvikudaginn 10. okt. 1979.“ Samkvæmt bréfi því, sem ég nú hef lesið, lýsi ég yfir því að Alþingi Íslendinga er sett. Ég býð yður öll velkomin til þings og læt þá ósk og von í ljós, að störf yðar verði árangursrík til góðs fyrir land og þjóð. Að svo mæltu bið ég þingheim að minnast fósturjarðarinnar með því að rísa úr sætum. 
             Samkvæmt 1. gr. þingskapa ber nú aldursforseta að stjórna fundi þar til kosning forseta sameinaðs þings hefur farið fram, og bið ég aldursforseta, Odd Ólafsson, 4. þm. Reykn., að ganga til forsetastóls.



Ég vil leyfa mér að mótmæla harðlega því sem ég frétti nú fyrst, að til standi að fresta kjöri forseta og boða fund á morgun. Við framsóknarmenn höfum gert ráð fyrir fundum víða um land og við getum alls ekki breytt þeirri ákvörðun, enda lít ég svo á að sá meiri hl., sem skapast hefur á Alþingi, a.m.k. um þingrof og kosningar, hafi haft nægan tíma til að ákveða kjör forseta. Ég vil geta þess, að hvorki hefur verið haft samband við mig né formann þingflokksins um þessa ósk. Þetta er okkur tjáð nú fyrst. Ég mótmæli þessu harðlega.



Þá verður fundi fram haldið í sameinuðu Alþingi. Svofelld dagskrá liggur fyrir fundinum: 1. Kosning forseta. 2. Kosning 1. varaforseta. 3. Kosning 2. varaforseta. 4. Kosning skrifara. Fer nú fram kosning forseta sameinaðs Alþingis, en um kjör forseta segir svo í 3. gr. þingskapa: „Rétt kjörinn forseti er sá, er hefur meira en helming greiddra atkv., þeirra er á fundi eru. Verði þeim atkvæðafjölda eigi náð við fyrstu kosningu, skal kosið af nýju óbundnum kosningum. Fái þá heldur enginn nógu mörg atkv., skal kjósa um þá tvo þm., er flest fengu atkv. við síðari óbundnu kosninguna; en hafi við þá kosningu fleiri fengið jafnmörg atkv., ræður hlutkesti, um hverja tvo skuli kjósa. Ef þeir fá báðir jafnmörg atkv. við bundnu kosninguna, ræður hlutkesti hvor þeirra verði forseti.“ Aldursforseti lét nú fara fram kosningu forseta sameinaðs Alþingis. Kosningu hlaut Oddur Ólafsson, 4. þm. Reykn., með 34 atkv. Gils Guðmundsson, 3. þm. Reykn., hlaut 25 atkv.



Ég þakka hv. alþm. fyrir það traust, sem þeir hafa sýnt mér, og vona að ég verði þess verðugur. Forseti lét nú fara fram kosningu fyrri varaforseta. Kosinn var Karl Steinar Guðnason, 5. þm. Reykn., með 32 atkv. 27 seðlar voru auðir. Annar varaforseti var kosinn Friðjón Þórðarson, 2. þm. Vesturl., með 31 atkv. 27 seðlar voru auðir. Þessu næst voru kjörnir skrifarar sameinaðs þings, að viðhafðri hlutfallskosningu. Fram komu tveir listar. Á A-lista var FrS, en á B-lista PP. - Þar sem ekki voru fleiri tilnefndir en kjósa skyldi lýsti forseti yfir að kjörnir væru án atkvgr.: Friðrik Sophusson, 5. landsk. þm., og Páll Pétursson, 4. þm. Norðurl. v. Aldursforseti, Oddur Ólafsson, 4. þm. Reykn., setti fundinn. Deildina skipuðu þessir þm.: 1. Alexander Stefánsson, 5. þm. Vesturl. 2. Björn Jónsson, 1. landsk. þm. 3. Bragi Níelsson, 8. landsk. þm. 4. Bragi Sigurjónsson, 3. þm. Norðurl. e. 5. Eyjólfur K. Jónsson, 5. þm. Norðurl. v. 6. Geir Gunnarsson, 10. landsk. þm. 7. Guðmundur Karlsson, 5. þm. Suðurl. 8. Helgi F. Seljan, 3. þm. Austurl. 9. Jón Helgason, 6. þm. Suðurl. 10. Jón G. Sólnes, 2. þm. Norðurl. e. 11. Karl Steinar Guðnason, 5. þm. Reykn. 12. Kjartan Jóhannsson, 2. þm. Reykn. 13. Oddur Ólafsson, 4. þm. Reykn. 14. Ólafur Ragnar Grímsson, 3. landsk. þm. 15. Ólafur Jóhannesson, 1. þm. Norðurl. v. 16. Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v. 17. Ragnhildur Helgadóttir, 5. þm. Reykv. 18. Stefán Jónsson, 4. þm. Norðurl. e. 19. Vilhjálmur Hjálmarsson, 2. þm. Austurl. 20. Þorv. Garðar Kristjánsson, 5. þm. Vestf. Gengið var til forsetakosningar. Kosningu hlaut Þorv. Garðar Kristjánsson, 5. þm. Vestf., með 14 atkv. 5 seðlar voru auðir. Hinn kjörni forseti tók nú við fundarstjórn og lét fara fram kosningu fyrri varaforseta. Kosningu hlaut Bragi Níelsson, 8. landsk. þm., með 11 atkv. 9 seðlar voru auðir. Annar varaforseti var kosinn Eyjólfur K. Jónsson, 5. þm. Norðurl. v., með 11 atkv. 7 seðlar voru auðir. Þessu næst voru kosnir skrifarar deildarinnar, að viðhafðri hlutfallskosningu. Fram komu tveir listar, sem á voru GK og KSG. - Samkv. því lýsti forseti yfir að kosnir væru án atkvgr.: Guðmundur Karlsson, 5. þm. Suðurl., og Karl Steinar Guðnason, 5. þm. Reykn. Loks var hlutað um sæti deildarmanna samkv. þingsköpum, og fór sætahlutunin á þessa leið: 7. sæti hlaut Ólafur Ragnar Grímsson. 8. - - Jón G. Sólnes. 9. - - Jón Helgason. 10. - - Geir Gunnarsson. 11. - - Bragi Sigurjónsson. 12. - - Vilhjálmur Hjálmarsson. 13. - - Stefán Jónsson. 14. - - Björn Jónsson. 15. - - Alexander Stefánsson. 16. - - Ragnhildur Helgadóttir. 17. - - Bragi Níelsson. 18. - - Oddur Ólafsson. 19. - - Helgi F. Seljan. 20. - - Eyjólfur K. Jónsson. Aldursforseti, Eðvarð Sigurðsson, 6. þm. Reykv., setti fundinn. Deildina skipuðu þessir þm.: 1. Albert Guðmundsson, 1. þm. Reykv. 2. Árni Gunnarsson, 11. landsk. þm. 3. Benedikt Gröndal, 3. þm. Reykv. 4. Eðvarð Sigurðsson, 6. þm. Reykv. 5. Eggert Haukdal, 1. þm. Suðurl. 6. Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl. 7. Einar Ágústsson, 9. þm. Reykv. 8. Ellert B. Schram, 8. þm. Reykv. 9. Finnur Torfi Stefánsson, 2. landsk. þm. 10. Friðjón Þórðarson, 2. þm. Vesturl. 11. Friðrik Sophusson, 5. landsk. þm. 12. Garðar Sigurðsson, 3. þm. Suðurl. 13. Geir Hallgrímsson, 4. þm. Reykv. 14. Gils Guðmundsson, 3. þm. Reykn. 15. Gunnar Thoroddsen, 11. þm. Reykv. 16. Gunnlaugur Stefánsson, 4. landsk. þm. 17. Halldór E. Sigurðsson, 1. þm. Vesturl. 18. Hjörleifur Guttormsson, 6. landsk. þm. 19. Ingvar Gíslason, 1. þm. Norðurl. e. 20. Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv. 21. Jónas Árnason, 4. þm. Vesturl. 22. Jósef H. Þorgeirsson, 7. landsk. þm. 23. Kjartan Ólafsson, 3. þm. Vestf. 24. Lárus Jónsson, 6. þm. Norðurl. e. 25. Lúðvík Jósepsson, 1. þm. Austurl. 26. Magnús H. Magnússon, 4. þm. Suðurl. 27. Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf. 28. Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn. 29. Ólafur G. Einarsson, 9. landsk. þm. 30. Páll Pétursson, 4. þm. Norðurl. v. 31. Pálmi Jónsson, 2. þm. Norðurl. v. 32. Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf. 33. Stefán Valgeirsson, 5. þm. Norðurl. e. 34. Steingrímur Hermannsson, 2. þm. Vestf. 35. Svava Jakobsdóttir, 10. þm. Reykv. 36. Svavar Gestsson, 2. þm. Reykv. 37. Sverrir Hermannsson, 5. þm. Austurl. 38. Tómas Árnason, 4. þm. Austurl. 39. Vilmundur Gylfason, 7. þm. Reykv. 40. Þórarinn Sigurjónsson, 2. þm. Suðurl. Gengið var til forsetakosningar. Kosningu hlaut Árni Gunnarsson, 11. landsk. þm., með 22 atkv. Ingvar Gíslason hlaut 14 atkv., en 2 seðlar voru auðir. Hinn kjörni forseti tók nú við fundarstjórn og lét fyrst fara fram kosningu fyrri varaforseta. Kosningu hlaut Sverrir Hermannsson, 5. þm. Austurl., með 22 atkv. 15 seðlar voru auðir. Annar varaforseti var kosin Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv., með 20 atkv. Vilmundur Gylfason hlaut 1 atkv., en 16 seðlar voru auðir. Þessu næst voru kosnir skrifarar deildarinnar, að viðhafðri hlutfallskosningu. Fram komu tveir listar. Á A- lista var EG, á B-lista JÞ. - Samkvæmt því lýsti forseti yfir að kjörnir væru án atkvgr.: Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl., og Jósef H. Þorgeirsson, 7. landsk. þm. Þegar forseti lagði til að sætaskipun yrði óbreytt frá síðasta þingi mælti



Áður en þingstörf hefjast að þessu sinni vil ég minnast nýlátins fyrrv. alþm. Ingólfs Flygenring, sem andaðist í St. Jósepsspítala í Hafnarfirði 15. sept., 83 ára að aldri. Ingólfur Flygenring var fæddur í Hafnarfirði 24. júní 1896. Faðir hans var Ágúst Flygenring skipstjóri, kaupmaður og útgerðarmaður í Hafnarfirði og alþingismaður, sonur Þórðar bónda og hreppstjóra að Fiskilæk í Borgarfjarðarsýslu Sigurðssonar. Móðir Ingólfs Flygenring var Þórunn Stefánsdóttir bónda að Þóreyjarnúpi í Húnavatnssýslu Jónssonar. Kona Ingólfs var Kristín Pálsdóttir bónda og hreppstjóra í Tungu í Fáskrúðsfirði. Hún lifir mann sinn. Hann stundaði nám í Flensborgarskóla veturinn 1908–1911 og lauk þar gagnfræðaprófi, nam síðan í Hólaskóla 1913–1915 og lauk búfræðiprófi. Eftir það var hann bóndi á Hvaleyri við Hafnarfjörð árin 1916–1919. Framkvæmdastjóri við útgerð og verslun í Hafnarfirði var hann 1919–1928 og síðan við útgerð og rekstur frystihúss þar 1928–1968. Hann var í skólanefnd Flensborgarskóla 1925–1958, átti sæti í bæjarstjórn Hafnarfjarðar 1950–1954 og í stjórn Sparisjóðs Hafnarfjarðar 1958–1967. Þar var hann stjórnarformaður frá 1965. Alþingismaður Hafnfirðinga var hann eitt kjörtímabil, 1953–1956, en hafði áður tekið einu sinni sæti á Alþingi sem landskjörinn varaþingmaður. Var það á öndverðum vetri 1950. Hann átti því sæti á fjórum þingum. Ingólfur Flygenring var á æskuárum í sveit á sumrum og hugur hans hneigðist að búnaðarnámi og síðar búskap, sem hann stundaði þó ekki til langframa. Þegar aldur færðist yfir föður hans, Ágúst Flygenring, sem átti og stýrði umfangsmiklum atvinnurekstri í Hafnarfirði, hlaut Ingólfur ásamt bróður sínum að taka þar við forstöðu og á því sviði vann hann mikið ævistarf. Hann var íhugull og gætinn framkvæmdamaður og farnaðist vel við rekstur og eflingu fyrirtækis síns, Íshúss Hafnarfjarðar, og öðlaðist traust og vinsældir starfsmanna sinna. Hann var hlédrægur að gerð, en vegna mannkosta og starfssviðs lenti hann í forustusveit í félagsmálum atvinnurekenda og hlaut að gegna ýmsum forustustörfum í félagsmálum Hafnfirðinga og var kvaddur af flokksbræðrum sínum í framboð til Alþingis. Hér átti hann sæti í efri deild, var í sjútvn., heilbr.- og félmn. og menntmn. og var formaður hennar. Hann var ekki hávaðamaður, en vann með festu og ljúfmennsku að framgangi mála sem hann beitti sér fyrir í þágu bæjarfélags síns og þjóðar sinnar allrar. Ég vil biðja þingheim að minnast Ingólfs Flygenring með því að rísa úr sætum. - [Þingheimur reis úr sætum.] Fundi frestað. Fimmtudaginn 11. okt., kl. 2 miðdegis, var fundi fram haldið.



Herra forseti. Meðal þeirra, sem óskað hafa þessarar frestunar, er ég, svo það er rétt að gera nokkra grein fyrir því. Það er nú þannig að hæstv. ríkisstj. hefur beðist lausnar og það þarf að sjá landinu fyrir nýrri ríkisstj. Í sambandi við nýja stjórnarmyndun er ákaflega eðlilegt að val þingforseta komi inn í það dæmi. Ég held að það sé ekkert óvenjulegt, heldur venjulegt að slíkt þurfi að ræðast í samhengi. Ég vænti þess, að hæstv. dómsmrh. hljóti að viðurkenna að það sé eðlilegt að einhvern tíma þurfi til þess að ná samkomulagi um nýja ríkisstjórn og þá þar með einnig þingforseta, og þar sem nú eru ekki nema rúmar 3 klst. síðan hæstv. ríkisstj. var veitt lausn, þá er ekki hægt að ætlast til þess með sanngirni að þegar sé búið að mynda nýja ríkisstj. og gera allar ráðstafanir í sambandi við það. Ég held eftir minni reynslu að það hafi alltaf tekið lengri tíma en þrjár klst. að mynda nýja ríkisstj. Ég sé ekki rök fyrir því að mótmæla þessari frestun, hún er ákaflega eðlileg.



Herra forseti. Ef tilkynning hæstv. forsrh. hefði aðeins lotið að niðurlagsorðum hans og yfirlýsingu um afsögn ríkisstj., þá gæti ræða mín verið stutt. Ég tel eðlilegt að hæstv. forsrh. hefur tekið þá ákvörðun að biðjast lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt í heild. Þessi ríkisstj. hefur misst meiri hl. sinn á Alþingi Íslendinga og samkvæmt þingræðisreglum ber henni að segja af sér. Um það er enginn ágreiningur og um það hefði ég ætlað á þessu stigi að ræður okkar gætu fjallað, en við síðan tekið upp þann ágreining sem upp hefur komið og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. og ég þar af leiðandi get ekki látið ósvarað. Sjálfstfl. er þeirrar skoðunar, að þegar svo er komið að ríkisstj. hefur misst meiri hl. sinn með þeim aðdraganda, sem hér hefur orðið, og við það ástand, sem nú hefur skapast í íslensku efnahagslífi og þjóðlífi, m.a. vegna aðgerða þessarar sömu stjórnar, þá sé ekki um annað að ræða og annað sé raunar ábyrgðarleysi en að þing verði rofið og til kosninga efnt, kjósendum gefinn kostur á að kveða upp sinn dóm og mynda nýjan ábyrgan meiri hl. á Alþingi Íslendinga. Það er óhjákvæmilegt að gefnu tilefni að fara nokkrum orðum um þau rök hæstv. forsrh., sem ég tel ekki vera rök, að ábyrgðarleysi sé að efna til kosninga nú þegar fyrir miðjan desembermánuð. Vissulega getum við ekki spáð neinu um veður á þeim tíma. En samgöngum er nú með öðrum hætti háttað en áður og heimilt er að hafa kjördaga fleiri en einn. Rýmka má heimildir ef þörf þætti að fresta kosningum í þeim kjördæmum, þar sem kjörsókn yrði torvelduð af völdum veðurfars eða samgönguerfiðleika, og fresta þar með talningu almennt í þeim kosningum, sem þá færu fram, til þess að gefa öllum landsmönnum kost á að láta vilja sinn í ljós við kjörborðið. Þetta er því ekki réttmæt mótbára gegn því að kosningar fari fram. Þá nefndi hæstv. forsrh. að fjárlög væru ekki afgreidd, að kjarasamningar væru lausir og ýmis viðfangsefni og vandamál óleyst. Allt er þetta rétt. En allt eru þetta rök fyrir því að efna til kosninga sem allra fyrst. Ekkert af þessu eru rök fyrir því að fresta kosningum. Fjárlög hafa áður - og mörg eru þess dæmi í þingsögunni - ekki verið afgreidd fyrr en í byrjun þess árs sem þau eiga að gilda fyrir, og ég tel betra að svo verði nú, þegar sérstaklega stendur á, heldur en að standa með algerri óvissu um þingmeirihluta að umræðum og gerð fjárlaga án kosninga. Það eru meiri líkur til þess, að fjárlög að afstöðnum kosningum og með þingmeirihluta geti orðið vopn í baráttunni gegn verðbólgunni, en eins og nú stendur um samstöðu á Alþingi Íslendinga. Varðandi lánsfjáráætlun má á það benda, að lánsfjáráætlun fyrir yfirstandandi ár var ekki afgreidd fyrr en í maímánuði s.l. Ef rætt er um lausa kjarasamninga, þá hygg ég að starfandi ríkisstj., sem hefur ekki þingmeirihluta á bak við sig, sé ekki þess megnug, valdi ekki því verkefni að vera í umboði almannavaldsins gagnvart aðilum vinnumarkaðarins þannig að vel fari á og gæfulega takist til um lausn kjaramála. Segja má að æskilegt væri að þingmeirihluti skapaðist á Alþingi Íslendinga. En samkv. forsögu málsins og eins og málum þjóðarinnar er nú komið er það skoðun Sjálfstfl., að það væri ábyrgðarleysi að standa að slíkum þingmeirihluta, er myndaði nýja stjórn, án þess að kjósendur fengju áður tækifæri til að kveða upp sinn dóm og mynda ábyrgan meiri hl. á Alþingi Íslendinga. Og því mun Sjálfstfl. ekki standa að því, heldur er það markmið flokksins og þm. hans að þingrof fari fram og nýjar kosningar svo fljótt sem verða má og í samræmi við þá till. til þál., sem við höfum lagt fram, fyrir miðjan des. n.k. Mér þykir miður að við þurfum hér e.t.v. meira en skyldi að deila um formsatriði. Það er réttari mynd og ábyrgari afstaða að deila um efnisatriði þar sem okkur greinir á um úrlausn mála. Ég hefði haldið að eftir að þm. hafa gen grein fyrir skoðunum sínum á því, hvort unnt væri að halda kosningar fyrir miðjan des. eða ekki fyrr en næsta vor, gætum við sætt okkur við það að meiri hl. þingsins réði að þessu leyti, en síðan tækjum við auðvitað upp málflutning til sóknar og varnar þeim skoðunum sem við fylgjum við úrlausn mála. Þetta er hin ábyrga afstaða sem ég hygg að þ jóðin ætlist til af okkur, og með þeim orðum læt ég máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég sé ekki beint samband á milli kosningar á þingforsetum og myndunar nýrrar ríkisstj. Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni, sem er háttvirtur enn þá - verður kannske hæstvirtur innan skamms, að núv. ríkisstj. baðst lausnar í morgun. Forseti beindi þeim tilmælum til hennar að hún gegndi störfum þar til ný ríkisstj. væri mynduð. Allir ráðherrar urðu við þeim tilmælum með mikilli ánægju. Þess eru geysimörg dæmi, að starfsstjórn hefur setið að völdum svo mánuðum skiptir. Það gæti farið svo um þessa. Það getur ekki verið ætlun hv. þm. að fresta að koma fastri skipan á Alþingi allan þann tíma sem þessi starfsstjórn kynni að sitja með góðum vilja allra aðila, en það má segja að hún hafi þegar fengið nokkra traustsyfirlýsingu sem lýsi sér í fram kominni þáltill. Ég vil segja það með fullum alvöruþunga, að ég tel það þinginu til vansæmdar að ganga ekki frá kosningu forseta og koma ekki skipulagi á þingið, þannig að þingstörf geti byrjað sem allir hljóta þó að vera sammála um, geri ég ráð fyrir, að þurfi að ljúka þó að til þingrofs komi. Eða er það ætlun manna að láta bráðabirgðalög t.d., sem þegar hafa verið lögð fram, falla úr gildi? Ég held að það væri skárri kostur, ef menn væru ekki enn þá við því búnir að kjósa þingforseta, að athuga hvort það væri ekki möguleiki að halda síðdegisfund í dag eftir að mönnum hefur gefist frekari umhugsunarfrestur. Ég endurtek það, að það er alger undantekning að alþingisfundir séu haldnir á laugardögum. Slíkt á sér yfirleitt ekki stað og hefur ekki átt sér stað nema þegar þingi er að ljúka. Eftir hinu man ég ekki, að það hafi dregist að kjósa forseta og þingið þurft að sitja aðgerðarlaust undir stjórn aldursforseta, þótt ágætur sé, nema það hefur kannske gerst fyrir nokkrum áratugum þegar deilt var um kjörbréf, en út í þá sögu fer ég ekki. Ég veit að hv. síðasti ræðumaður er fróður í þessum efnum og mér þætti gott ef hann gæti bent á dæmi slíks.



Herra forseti. Alþfl. gekk til þess stjórnarsamstarfs sem nú er að.ljúka, fyrir liðlega 13 mánuðum með miklar vonir um að stjórninni mundi takast að vinna á hinum alvarlegu efnahagsvandræðum, sem þjakað hafa þjóðina, og koma fjöldamörgum góðum málum til leiðar. Um þetta má lesa í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj., hver áformin voru og hverjar vonirnar. Því miður höfum við orðið fyrir miklum vonbrigðum. Stjórnarsamstarfið hefur verið skrykkjótt alla tíð. Það hefur komið í ljós að í raun og veru er innan ríkisstj. um að ræða grundvallarágreining varðandi viðhorf til þeirra mála sem leysa þarf, og hefur það valdið því að stjórnarsamstarfið hefur gengið svo skrykkjótt sem öllum er kunnugt um. Þess vil ég þó geta, að ég tel að ríkisstj. hafi komið mörgum góðum og merkum málum til leiðar. Er sanngjarnt að minnast þess einnig þegar þau mál, sem valda ágreiningi, eru efst á baugi. Alþfl. hefur nú stigið það skref að slíta þessu stjórnarsamstarfi og óska eftir nýjum kosningum. Þetta hefur komið mörgum á óvart og þykir óvenjulegt. Er við öðru að búast af ungum og þróttmiklum hópi þm., sem gekk til þessa samstarfs með svo miklar vonir, en að þeir hirtu ekki um hinar hefðbundnu leiðir? Ekki verður annað sagt en að flokkurinn hafi ekki hikað við að fórna stjórnarþátttökunni þegar hann taldi að málefnunum miðaði ekki áfram í rétta átt. Við höfum sem sé stigið þetta skref af því að vonir, sem við bundum við að ríkisstj. næði samstöðu um aðgerðir gegn verðbólgunni, mestu meinsemd íslensks þjóðlífs, hafa brugðist, vegna þess að við teljum að samstarfsflokkarnir hafi ekki fengist til að samþykkja ítarlegar og ítrekaðar tillögur Alþfl. um aðgerðir gegn dýrtíðinni, vegna þess að ekki er samstaða um meðferð efnahagsmála, um fjárlög, um lánsfjáráætlun, þjóðhagsáætlun eða neitt af þeim veigamiklu atriðum sem snerta stjórnsýslu þjóðarinnar meira en nokkuð annað á þessari stundu þegar Alþingi kemur saman. Við eðlilegar aðstæður á ríkisstj., þegar þing kemur saman, að vera búin að leysa allan innri ágreining og leggja fram ákveðna stefnu í þessum málum öllum. Við höfum stigið þetta skref vegna þess að okkur þykir lítill árangur hafa náðst í baráttu gegn spillingu og misrétti sem við lögðum mikla áherslu á í síðustu kosningabaráttu. Við viljum enn að tekin verði upp gerbreytt efnahagsstefna, en vegna þess að starf í ríkisstj. síðustu tvo mánuði hefur leitt í ljós þann ágreining sem ég tiltók, um fjárlög, lánsfjáráætlun, þjóðhagsáætlun, meðferð efnahagsmáta og annað sem því viðkemur, þá óttumst við að að öllu óbreyttu mundi verða siglt út í svipað stjórnarfar og var í allan fyrravetur, sem sagt stöðugar, gagnslausar skammtímalausnir á vandamálunum, án þess að tekið sé á þeim til frambúðar. Eins og ég sagði, hafa staðið yfir í ríkisstj. umr. um þessi mál nú a.m.k. tvo mánuði, en þar að auki er á ársreynslu að byggja. Við höfum dregið ályktanir af þessu og valið þennan tíma, þótt óvenjulegur þyki, af því að enn er mögulegt að kjósa á þessu ári. Við treystum því, að samgöngur séu það góðar í landinu að kosningar geti farið fram með fullkomlega lýðræðislegum og eðlilegum hætti. Alþfl. skorast ekki undan ábyrgð. Hann er reiðubúinn að bera ábyrgð í hvaða formi sem tækifæri gefst til, ef það stuðlar að framgangi þeirra mála sem hann leggur mesta áherslu á.



Herra forseti. Það er margt óvenjulegt um það ástand sem nú ríkir í stjórnmálum landsins, eins og kunnugt er, og ekki alltaf hægt að vitna í fordæmi. T.d. held ég að líf og dauði þessarar ríkisstj. sé með svo óvenjulegum hætti að það sé ekki hægt að finna nein fordæmi fyrir einu eða öðru. Ástandið nú er, eins og kunnugt er, þannig að í dag fékk ríkisstj. lausn, og ég verð að segja að þó að það sé sjaldan í byrjun þings að þurfi að halda fundi á laugardögum, þá hafi virðulegur Framsfl. átt að gera sér grein fyrir því, að ástandið væri þannig nú að það þyrfti að vinna í rauninni jafnt virka daga sem helga. Mér finnst þess vegna heldur óvarlegt af þeim flokki nú í byrjun þings að boða til stjórnmálafunda um allt land þegar í rauninni mátti gera ráð fyrir að halda þyrfti þingfund. Ég ætla að okkur, sem höfum óskað eftir þessari frestun, sé ekkert að vanbúnaði að ganga til kosninga um þingforseta á morgun. En þá virðist stranda á Framsfl. sem hefur öðru að sinna. Ég held að ekki sé hægt með réttu að ásaka okkur um að tefja þingstörf þó að kosning forseta frestist um einn dag. Ég endurtek, að það er eðlilegt og alls ekki óvenjulegt - þvert á móti - að í sambandi við umræður og samninga um nýja ríkisstj. komi að sjálfsögðu einnig samtöl og samningar um val á þingforsetum. Ný ríkisstj. þarf í rauninni og ég ætla að það sé oftast þannig að hún vilji hafa nokkur áhrif á það, hvernig forustu þingsins eða vali þingforseta er háttað.



Herra forseti. Ég hlýt fyrst að vekja athygli á því, að það er með öllu óvenjulegt og óeðlilegt að umr. um pólitískan ágreining fari fram á Alþingi áður en þingsetningarfundi er lokið og Alþingi hefur kosið forseta. Það hefur hins vegar gerst áður og getur gerst að kosningu forseta sé frestað um einn dag. Af þessum ástæðum tel ég að umr. um pólitískan ágreining, sem allir landsmenn vita að er til og það í ríkum mæli, um það, sem hefur verið að gerast og er að gerast, við þær aðstæður, sem eru hér á Alþingi nú, séu öldungis óeðlilegar. Ég tel að yfirlýsing hæstv. forsrh. um það, að hann muni biðjast lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt, hafi verið eðlileg yfirlýsing og sjálfsögð, enda í rökréttu framhaldi af því sem gerist við slíkar aðstæður þegar ríkisstj. hefur tapað meirihlutavaldi. Það var líka fullkomlega eðlilegt við þessar aðstæður, að hann skýrði frá því, vegna hvers hann teldi ekki vera möguleika á því að verða við kröfu um þingrof. En umr., sem hér hafa orðið að öðru leyti um þann ágreining sem uppi er um málsmeðferð, þ.e.a.s. um það, hvort núv. stjórn hefði átt að rjúfa þing og efna til kosninga, - umr. um það atriði eru hér óeðlilegar. Ég geri ráð fyrir að umr. um þann ágreining fari fram næstu daga á Alþingi og eflaust utan Alþingis einnig. Ég vil aðeins segja það í tilefni af því sem hér hefur verið sagt, að hér er farið samkv. réttum leikreglum, og sé meirihlutavilji á Alþingi fyrir því að þing verði rofið og efnt verði til kosninga, þá er ekkert handhægara fyrir slíkan meiri hl. sem að því stendur en að framkvæma það. Hitt er svo aftur annað mál, að það er öldungis óvenjulegt, þegar meiri hl. á Alþingi vill fá eitthvað fram, að hann heimti að minni hl. vinni verkið. Ég skal ekki að öðru leyti lengja þessar umr. sem ég tel að eigi ekki að fara fram við þessar aðstæður, því að venja um það hefur verið nokkuð rík á Alþingi að hafa hér ekki almennar umr. áður en forseti hefur verið kjörinn, því að ella gætum við búið við það að halda uppi umr. jafnvel í nokkra daga án þess að forseti hafi verið kosinn og Alþingi væri fullkomlega sett á þann hátt sem lög og reglur standa til um.



Fulltrúar þingflokka hafa nú fengið að tjá sig um yfirlýsingu forsrh. Ég vonast til þess, að við þær óeðlilegu aðstæður, sem nú ríkja, sætti hv. alþm. sig við að ekki verði neinar frekari almennar umræður hér um yfirlýsinguna. Hins vegar ef einhver vill gera örstutta aths. er orðið laust. Umr. er lokið um yfirlýsingu forsrh. Kosningu embættismanna þingsins verður frestað til kl. 2 á morgun.