Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Með lögunum í fyrra um viðauka við lögin frá 1902 um greiðslu verkkaups, viðurkendi Alþingi nauðsynlegt að bæta úr þeim ágöllum, sem. verið höfðu um reglubundna kaupgreiðslu til verkafólks. Mátti það því allmikil rjettarbót heita, frá því sem áður var, að verkafólk gat framvegis fengið kaup sitt greitt vikulega. Önnur rjettarbót og ekki minni felst í þessu frv., þar sem verkafólki er heimilt að fara í mál út af kaupi sínu, og það án þess að baka sjer málskostnað. Þessar upphæðir hafa stundum verið svo lágar, að ekki hefir borgað sig að leita aðstoðar dómstólanna, vegna málskostnaðarins, sem fylgdi því, að ná rjetti sínum. Enda er mjer kunnugt um, að margir hafa gefið eftir kröfur sínar einmitt af þessum ástæðum. Og þó að upphæðirnar sjeu oft lágar, sem ágreiningur ris út af, getur þó fátæka verkamenn munað verulega um þær. Þess vegna endurtek jeg það, að fyrir fátæka menn er þessi rjettarbót síst minna virði en sú, að fá kaup sitt greitt vikulega. Frv., sem varð að lögum í fyrra, liggur nú fyrir í þeirri breyttu mynd, að sjómennirnir eru teknir með, sömuleiðis vegavinnumenn, bifreiðastjórar og fólk, sem vinnur við allskonar síldarvinnu, og iðnaðarmenn og konur, sem vinna við iðnað. Þá er bætt við einni gr. í frv. frá því í fyrra, en að öðru leyti er það samhljóða því, sem það þá var fram borið. Jeg vænti nú, eins og Alþingi tók í þetta mál í fyrra, að það fái að þessu sinni góða og skjóta afgreiðslu, og að það verði frv. ekki að falli, þó að það sje látið ná til fleiri manna en áður. Jeg vænti líka, að þeir atvinnurekendur, sem sæti eiga í þessari hv. deild, geti fallist á frv., enda munu þeir fylgja þeirri reglu að greiða verkafólki kaup sitt vikulega, sem í landi vinnur. Þar sem gert er ráð fyrir, að umboðsmenn geti tekið kaupið, þá hafði jeg aðallega í huga konur giftra manna, einkum þó sjómanna, sem vitanlegt er um, að oftast eru fjarverandi, og þá ekki nema eðlilegt, að konur þeirra þurfi á peningum að halda og þær því geti krafið um kaup manna sinna. Annars mun sjómönnum greitt kaupið ýmist á mánaðarfresti eða kanske sjaldnar. En að sjálfsögðu hentugra fyrir heimilið, að fá það vikulega greitt. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. Málið liggur ljóst fyrir, og eins og jeg tók fram áður, vænti jeg, að því verði vel tekið af hv. deild. Jeg óska svo, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Jón Auðunn Jónsson Jeg er talsvert undrandi yfir þeim þekkingarskorti hjá hv.flm., sem lýsir sjer í búningi þessa frv. Jeg skal að þessu sinni benda á aðeins eitt atriði, og það eru ákvæðin í 2. gr. frv. um vikulega útborgun af hluta af afla. Jeg hjelt, að hv.flm. mætti vera það kunnugt, að þetta ákvæði er með öllu óframkvæmanlegt. Hvernig er hægt að útborga vikulega aflahlut, þar sem svo stendur á, að skipið er 2–3 vikur í veiðiförinni, eins og oft á sjer stað? Það er heldur ekki hægt að skifta vikulega, þegar aflinn er ekki seldur upp úr skipi, þó komið sje daglega að landi, heldur seldur 12 daga staðinn í landi, eða alls ekki seldur fyr en fullverkaður. Þetta ákvæði er líka blátt áfram hættulegt og hvetur, einkum hinn fátækari hluta fiskimanna, til þess að gera fyrirfram sölu á aflafeng sínum, og gæti einmitt þetta ákvæði orðið þess valdandi, að harðsnúnir útvegsmenn notuðu þessa aðstöðu til þess að binda fátæka hlutarmenn fyrirfram samningum um verð á aflahlut þeirra. Með þessu ákvæði er líka mjög dregið úr hvöt þeirri, sem útvegsmenn hafa haft til þess að lána hlutarmönnum út á ófenginn afla.

Jóhann Jósefsson Á þinginu í fyrra voru afgreidd lög um þetta, eins og hv.flm. benti á. Jeg hafði þá orð á því í allshn.hv.Ed. við þáverandi hv.flm. þess, að jeg kynni illa við niðurlag 1. gr. frv. Hann gaf mjer þá sína skýringu á þessu atriði, en af því að það var gert í einkasamtali, vil jeg ekki fara frekar út í það nú. En af því að jeg sje, að þetta niðurlagsákvæði 1. gr. frv. stendur ennþá óbreytt, þá vildi jeg leyfa mjer að skjóta því til þeirrar nefndar, sem málið fær, hvort hún muni ekki sjá sjer fært að breyta þessu. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst óviðkunnanlegt, að gert sje upp á milli þess, hvort vinnan fari fram í sveit eða við sjó. Í niðurlagi 1. gr. stendur, að undanþegnir kaupgreiðslu vikulega sjeu þeir, sem vinna í sveit og hafa auk kaupsins húsnæði og fæði. Nú tíðkast þetta líka við sjóinn, að menn fá fæði og húsnæði sem hluta kaupsins. Þess vegna sje jeg ekki ástæðu til að gera upp á milli sveita- og sjávarmanna í þessu efni, þar sem um sömu ráðningarkjör er að ræða.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Hv. þm.N.-Ísf. taldi vafa á, að hægt væri að koma í framkvæmd vikulegri greiðslu hjá þeim mönnum, sem taka kaup sitt í aflahlut. En jeg vil benda honum á, að heimili þessara manna þurfa þó altaf eitthvað til lífsviðurværis sjer, hvort sem líkur eru fyrir afla eða ekki. Því er í frv. gert ráð fyrir, að þeir menn geti og krafist vikulega greiðslu, sem svari þeim hluta aflahlutans, er þeir hafa þá fengið. Þótt jeg geti viðurkent það með hv.þm., að erfitt kunni að að vera í ýmsum tilfellum, t. d. vestra, eins og hann talaði um, að vita nákvæmlega, hversu hlutur fiskimannsins sje orðinn mikill í það og það skiftið, þá má þó altaf áætla það lauslega. En jeg vil einmitt benda hv.þm.N.-Ísf. á það, að það hefir verið svo, fram að þessu, að útgerðarmenn hafa orðið að sjá um, að konur og börn sjómanna þeirra, sem vinna hjá þessari útgerð, sem hjer ræðir um, geti lifað. Þeir hafa orðið að leggja heimilum þeirra stöðugt, svo að þá ætti að vera sama, þótt það væri gert reglulega á viku hverri. Þessari kröfu yrði sennilega ekki beitt, nema um bláfátæk heimil væri að ræða. Jeg fæ ekki sjeð neitt hættulegt við að lögleiða þessa reglu, því að hún hefir í raun og veru gilt áður, þótt í annari mynd hafi verið. Þótt um smámótorbáta sje að ræða, eins og t. d. fyrir vestan, þá verða þó útgerðarmenn þeirra að hafa nokkurt rekstrarfje, til þess að geta látið sjómenn hafa peninga, þótt ekki sje gert upp fyr en á haustin. Mjer er kunnugt um þetta, og það er enda ekki óalgengt, að allur fjöldinn sje búinn að jeta upp hlutinn, áður en upp er gert. Í þvílíku tilfelli verkar þessi regla sem takmörkun, sem útgerðarmönnum ætti ekki að verða óhagur að. Hv. þm. Vestm. vil jeg segja það, að þetta ákvæði 1. gr. stóð í lögunum frá í fyrra, og sá jeg mjer með engu móti fært að breyta því. Aðstaða bænda til þess að greiða kaup vikulega er svo gerólík aðstöðu vinnuveitandans í kaupstað. Og þetta dæmi hv.þm., að bændur borguðu oft með landafurðum, sem þeir gætu þá eins látið af hendi vikulega, það held jeg að sje ekki algengt. Fólk, sem fær fæði og húsnæði í sveitinni, þarf miklu síður á peningum að halda en fólk, sem stundar vinnu í kaupstað, t. d. síldarvinnu, og alt verður að kaupa sjer, sem það með þarf. Auk þess er vistartíminn í kaupavinnu venjulega tiltölulega stuttur, 8–10 vikur, og því er það, að það fólk á miklu hægra með að bíða eftir kaupgreiðslu, þangað til tíminn er á enda. Hitt atriðið, sem hv.þm. Vestm. mintist á, að verkamenn og sjómenn hafi hlunnindi, eins og fæði og húsnæði, sem kaup, það mun eiga sjer stað í Vestmannaeyjum, en hitt veit jeg, að menn eru ekki ánægðir með það fyrirkomulag, og mun sú stefna uppi, að menn vilji losna við það. Því kaupgjald er þar talið afarlágt, til þeirra manna, er ráðnir eru fyrir kaupi. Krafan um að fá hlut er að verða æ háværari, því í allflestum tilfellum er hann miklu hærri en kaup það, sem greitt er.

Það er algengt suður með sjó!

Það mun kanske hafa átt sjer stað í Keflavík líka, en það er að hverfa. Og þótt þess kunni að hafa verið dæmi, að menn hafi ráðið sig upp á kaup með ýmsum hlunnindum, þá er það engin ástæða til þess að draga úr þessu ákvæði frv. Annars gefst hv. nefnd kostur á að athuga þessar athugasemdir, sem fram hafa komið um frv.

Hákon Kristófersson Jeg vil taka undir það með hv.flm., að nefnd eigi að athuga það, sem fram hefir verið fært hjer í hv. deild við þessa umr. um frv. En jeg er alveg sammála hv.þm.N.-Ísf. um það, að 2. gr. þessa frv. sje alveg ótæk. Og komi frv. í þá nefnd, sem jeg á sæti í, þá mun jeg leggja til, að hún verði feld úr því. Það er ekki rjett, að það sje svo alstaðar, að formenn eða útgerðarmenn verði að annast um heimili þeirra sjómanna, sem hjá þeim eru. Jeg veit mörg dæmi til þess, að svo er ekki, nema þá að mjög litlu leyti. Annars verð jeg yfirleitt að segja það, að jeg held, að við mættum hlíta þeim lögum, sem síðasta þing setti um þessi efni, og ekki sje brýn nauðsyn á nýrri löggjöf svo stuttum tíma eftir að hin fyrri gekk í gildi. Jeg get ekki verið sammála þeim góðu mönnum, sem halda því fram, að löggjöfin eigi að grípa fram fyrir hendurnar á mönnum, um að gera samninga, svo sem þeim líkar og er hagkvæmt. Það getur vel verið, að löggjöfin geri eitthvað gott með því, en jeg held, að það ætti að vera meginregla, að þegar gott samkomulag fæst manna á milli, þá sje það ekki eyðilagt með lagabókstaf. Jeg vil eindregið, eins og hv.þm. Vestm., undanþiggja sveitabændur frá þeirri greiðslu, sem þetta frv. fer fram á, því að það er alkunna, að hjá þeim hagar á allan hátt öðruvísi til en hjá mönnum við sjávarsíðuna, og það væri ekki ófyrirsynju, að sú nefnd, sem fær þetta frv. til meðferðar, athugaði, hvort ekki mætti færa þetta til betri samrýmingar, ef frv. á að ná fram að ganga. Jeg fyrir mitt leyti álít annars ekki þörf á þessu frv. nú, og miða jeg það álit mitt fyrst og fremst við þarfir manna í þessu efni í því hjeraði, sem jeg og hv.flm. þekkjum best til.

Jóhann Jósefsson Hv. flm. kvaðst ekki vilja hrófla við ákvæðinu í 1. gr. frv., úr því að það hefði verið í lögunum í fyrra, og reyndi að fóðra það, að það væri rjettmætt. Jeg get nú gefið skýringu á því, hvernig stóð á því, að þetta ákvæði komst mótmælalaust í gegn í fyrra. Það stóð svo á því, að of seint var að gera breytingu á frv., því að það hefði verið það sama sem að bregða fæti fyrir frv., því að ef breyting hefði verið gerð, þá hefði frv. orðið að fara aftur til Nd., en til þess var ekki tími, ef frv. átti að komast í gegnum þingið. Jeg hlífðist því við að koma með brtt. í þessa átt í Ed. En úr því að þetta frv. er nú komið hjer aftur, og þetta ákvæði er enn í því óbreytt, þá vil jeg ekki láta hjá líða að benda á, að hjer er um opinbert misrjetti að ræða. Hv. flm. virðist hafa farið í sama farið sem hv.flm. í fyrra (HjV) fór í, að gera upp á milli til sjávar og sveita. Og rök hans fyrir því eru alveg staðlaus. Þótt það hafi áður verið venja að borga vinnumönnum og vinnukonum í fríðu, þá er það nú alveg afnumið, og alment borgað með peningum, alveg eins og við sjó. Það er því engin ástæða til að þola þetta misrjetti, ef sama traust er borið til manna við sjó og sjávarsíðu. Hv. flm. heldur því fram, að það sje hverfandi lítið um það við sjó, að verkamenn og sjómenn hafi fæði og húsnæði sem hluta af kaupi. Jeg verð nú að segja, að mjer virðist hv.þm. sjá hjer heldur skamt út fyrir Reykjavík. Að minsta kosti get jeg sagt það, að í Vestmannaeyjum er þetta algild regla. Hvað sem þeirri „stefnu“ liður, sem hv.þm. var að tala um í þessu sambandi, þá er það víst, að svona er það þar enn þann dag í dag, og mun sjálfsagt verða enn um nokkur ár. Og jeg get ekki sjeð, að það væri neitt hollara fyrir verkamennina eða sjómennina, þótt þeim væri sjeð fyrir einhverju hóteli eða matsölustað, heldur en að búa á heimilum formannanna eða útgerðarmannanna. Á Austfjörðum og suður með sjó þekki jeg ótal dæmi þess, að menn við sjávarsíðuna, bæði verkamenn og sjómenn, hafi fæði og húsnæði sem hluta af kaupi sínu. Ástæður hv.flm. fyrir því, að rjett sje að gera upp á milli manna, eftir því, hvort þeir stunda atvinnu til sjávar eða sveita, eru alls ekki frambærilegar. Vona jeg því, að hv. nefnd athugi það, sem jeg hefi hjer sagt, og lagfæri frv. að þessu leyti. Hv. flm. hefir treyst sjer til að kippa burt úr frv. frá í fyrra einu ákvæði, sem sje því, að verkafólki væri frjálst að semja um kjör sín á annan hátt en þann, sem lögin gerðu ráð fyrir. Hv. flm. vill ekki hafa neitt frelsi; nei, hann vill hafa alt fastákveðið og bundið með lögum. Hann vill hafa alt svo rígbundið, að enginn geti slakað neitt til í kröfum sínum. Jafnvel þótt besta samkomulag fáist, mega menn ekki hafa frelsi til að gera samninga eins og þeir vilja. Einn hv.þm., sem á heima í sveit, en þó ekki alllangt frá kaupstað, benti mjer á, hve ákaflega stirt þetta ákvæði væri. Tók hann til dæmis, að hann, sem býr nálægt kaupstað, þyrfti að láta byggja hús í haust, og þarf að fá smiði til þess. Ef nú svo stæði á, að þeir væri atvinnulausir, en hann gæti ekki greitt þeim kaup sitt fyr en eftir nýár, þá er honum með þessu ákvæði frv. bannað að semja við smiðina á þeim grundvelli, og þeim bannað að ganga að slíkum samningum, þótt þeir fegnir vildu. Jeg fjelst á það, við þennan hv.þm., að það væri ekki nema sanngjarnt, að heimila slíkan samning og breyta þessu ákvæði 1. gr. í þá átt. En þessu atriði sá hv.flm. sjer vel fært að kippa úr frv. frá því í fyrra, af því að það veitti ofurlítið frelsi, en hitt ákvæðið gat hann látið sjer vel líka, af því að það er bersýnilegt misrjetti við þá, sem búa við sjó. Jeg vil því ákveðið vekja athygli nefndarinnar á þessu atriði, að það er ekki nema sanngjarnt, að menn hafi frelsi til þess að gera samninga í þessu efni, eins og þeim sjálfum gott þykir.

Jón Auðunn Jónsson Jeg benti á það í fyrri ræðu minni, hve ómögulegt væri að framkvæma fyrirmæli 2. gr. þessa frv. Þeir útvegsmenn, sem eru tregir til að lána hlutarmanni út á ófenginn afla, munu nota þetta ákvæði til þess að losna við fyrirframgreiðslu. Og jeg er hræddur um það, að menn fái jafnvel gegnum þetta ákvæði ástæðu til þess að geta kúgað hlutarmenn til þess að selja aflahlut sinn við fyrirfram ákveðnu verði. En það er áreiðanlega alt annað en það, sem hv.flm. vill með þessu frv. Annars vil jeg benda á það, að þegar menn eru ráðnir upp á hlut, þá er um sameiginlegan rekstur að ræða. Mjög víða er svo ástatt, að útgerðarmaður getur ekki fylgt útgerðinni. T. d. stunda bátar frá Ísafirði fiskveiðar við Suðurland, án þess útgerðarmaður fylgi útgerðinni, og væri hart að sekta hann, þó ekki gæti hann skift aflanum vikulega. Þess utan er það æði oft, að fiskurinn er ekki seldur fyr en hann hefir staðið 12 daga í landi, eða jafnvel ekki fyr en í vertíðarlok. Það er sýnt, að þessum útgerðarmönnum er það allsendis ómögulegt að borga út vikulega þá upphæð, sem svarar aflahluta sjómanns vikulega. En þessum mönnum er, samkvæmt 4. grein, bannað að gera samning um greiðslu, sem kæmi í bága við fyrirmæli 1. og 2. gr. Annars skal jeg geta þess, að það mun víðast vera komin á sú regla nú þegar, að borga verkafólki kaup sitt vikulega, þar sem því verður við komið. Á Ísafirði hefir þeirri reglu að minsta kosti verið fylgt síðan 1909. Atvinnurekendur hafa sjálfir tekið upp þá reglu, því að þeim hefir þótt það borga sig betur. Þeim hefir þótt það margborga sig, að vera lausir við hið sífelda kvabb um fyrirframgreiðslur, og geta sagt: Við borgum vikulega, og meira ekki.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg skal fyrst svara hv.þm. Barð., sem talaði um, að lögin mættu ekki ná til manna; sem ráðnir eru upp á aflahlut. Fyrirkomulagið um aflahlut er aðallega tvennskonar, að útgerðarmaður ráði algerlega sölunni - og það er það venjulega - og að hlutarmaður ráði henni með honum, sem er mjög sjaldgæft. En ef hlutarmaður ræður algerlega hlut sínum sjálfur, þá horfir málið auðvitað alt öðruvísi við. Það má vel vera, að þetta sje ekki nægilega skýrt og vel tekið fram í greininni, en það má laga undir meðferð málsins í nefnd.

Salan er sameiginleg!

Það getur verið, að það tíðkist enn sumstaðar í smáútgerð, þar sem árabátar eru, að hlutarmenn ráði hlut sínum, en venjulega er ekki skift í fjöru, heldur á vog, og þá að vertíð lokinni, eða þegar fiskurinn er seldur. En hv.þm. Barð. þekkir það vel frá þilskipaútgerðinni, sem einmitt hefir, verið rekin í stórum stíl í hans kjördæmi, að þar tíðkast aflahlutur, hálfdrættið, og þar væri áreiðanlega ekki vanþörf á að koma á vikulegum greiðslum.  Jeg skal þá snúa mjer að hv.þm. Vestm. Hann gerði ákaflega mikið úr því, hve mikið væri um það í Vestmannaeyjum, og víðar, sagði hann, að menn væru ráðnir upp á kaup og hlunnindi. Jeg játaði það í fyrri ræðu minni, að þetta væri svo í Vestmannaeyjum að miklu leyti, og jeg get bætt því við, að það eru margir hissa á því, hvað útgerðarmönnum í Vestmannaeyjum hefir tekist að fá menn fyrir lítið kaup, miðað við það, sem tíðkast annarsstaðar. En þó er það nú svo, að jeg býst við, að Vestmannaeyja-útgerðarmenn sjeu ekki verri en aðrir um kaupgreiðslur, ef menn þurfa t. d. að senda heimilum sínum peninga, svo að jeg býst við, að þeir muldu áreiðanlega fást til að borga vikulega. Þá vitnaði hv.þm. (JJós) sjerstaklega oft í sveitirnar. En jeg vil benda hv.þm. á, að það er dálítið annað, hvort vistartíminn er 8 vikur, eins og kaupavinnan, eða hvort hann er margir mánuðir. Það er alls ekki sambærilegt. Hvað því viðvíkur, að borgað sje í fríðu, þá er það alls ekki liðið undir lok ennþá. Annars legg jeg það undir dóm nefndarinnar, hvort hún vill fella niður þetta ákvæði frv. eða ekki, en geri hún það, þá tel jeg miklu atriði slept. En mjer finst engin ástæða til þess, að kippa því úr frv. Þá kem jeg að samningaákvæði 4. greinar. - Hvort heldur nú hv.þm., að verkalýðnum sje meiri greiði gerður með því að láta þetta ákvæði standa, eða ekki? Jeg verð nú að segja það, að mjer virðast líkur til þess, ef þetta ákvæði er ekki í lögunum, þá sje hægt að semja við ístöðulitla menn, svo að þeir afsali sjer rjettindum sínum, og fara þannig kringum lögin. Því er það, að jeg álít, að þetta ákvæði megi alls ekki falla úr lögunum, svo að mönnum gefist hreint og beint ekki kostur á því, að afsala sjer rjettindum sínum í hendur vinnuveitanda. Jeg býst við, að hv.þm. líti hjer meir á hag atvinnurekenda en verkamanna. Þá er það hv.þm.N.-Ísf., sem jeg þarf að víkja dálítið að. Hann leggur afarmikið upp úr því, hve ákaflega erfitt sje að vita, hve miklu aflahlutur nemur á hverjum tíma. En hann fer alveg fram hjá þeirri staðreynd, sem jeg benti á, að vestra, t. d. einmitt við Djúp, hafa útgerðarmenn orðið að greiða mönnum iðulega upp í hlut.

Það er gert.

Já, það er gert, segir nú hv.þm.; en því þá ekki að lögleiða það, sem skipulagsreglu? Jeg get hjer eftir ekki lagt mikið upp úr þeirri mótbáru hv.þm. gegn frv., að það sje svo erfitt að áætla aflahlut á hverjum tíma. Því að það hafa útgerðarmenn einmitt hlotið að gera, samkvæmt upplýsingum hv.þm. Munurinn er aðeins sá, að ef reglan er lögleidd, eiga menn ekki að þurfa að ganga með grasið í skónum á eftir útgerðarmönnum, til þess að fá smáútborganir, svo konur og börn þurfi ekki að sitja bjargarlaus heima. (JAJ: Hvað mundi hv.þm. t. d. geta vitað um aflahlut á þilskipi, sem kemur inn mánaðarlega?) Það eru nú, held jeg, orðin fá þilskipin við Ísafjarðardjúp, en mótorbátarnir eru þar því fleiri, og þar er þörfin. Jeg vona, að hv.þm. mótmæli því ekki.

Þetta ákvæði á að ná lengra en til Ísafjarðardjúps.

Jeg er að svara hv.þm. og tala því um hans staðhæfingu. Jeg, fyrir mitt leyti, get ekki sjeð neitt hættulegt við þessa reglu, en mjer skildist það vera aðalatriðið hjá hv.þm. (JAJ) gegn frv. Jeg get gefið nefndinni nánari skýringar á þessu atriði, en jeg verð að segja það, að sjómönnum er alveg eins nauðsynlegt að fá öll ákvæði frv. lögleidd, sem verkamönnum voru trygð með lögunum í fyrra. Þar sem þetta eru líka sömu mennirnir, og meiri hluti atvinnu þeirra byggist ef til vill á sjávarútvegi, því þá ekki að gefa þeim þann rjett, sem Alþingi hefir áður viðurkent rjettmætan?

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi ekki mikið um þetta litla frv. að segja. Það er með sem fæstum orðum sagt það, sem um það þarf að segja, í hinu stutta nál. Frv. er borið fram í hv.Nd. og gekk viðstöðulaust í gegnum allar umr. þar, og jeg geri ráð fyrir, að svo muni einnig verða hjer. Nefndin hefir ekki getað orðið vör við neitt, sem mælti á móti því, að þetta frv. gengi fram, og virðast því allar ástæður mæla með því, að svo verði. Leggur nefndin því til, að deildin samþ. það óbreytt.

Björn Kristjánsson Jeg hefi ekki hugsað mjer að vera margorður um þetta frv., því að vitanlegt er, að það mun hafa litla þýðingu, ef dæma má eftir atkvgr. um málið í Nd. Kjördæmaskiftingin hjer á landi hefir lengst af verið miðuð við sýslur eða lögsagnarumdæmi, og svo er það víðast enn. Það má telja hreina tilviljun, að kaupstaðirnir fengu sjerstakan þm. Það stafaði af því, að konungkjörnu þm. voru lagðir niður. Og í staðinn fyrir að fækka þm. þá um 6, eða breyta kjördæmaskipuninni, var þeim holað niður eins og gert var, í kaupstaðina. - En aldrei hefir mönnum hugsast fyrr en nú að sníða kjördæmaskipunina eftir flokkum. Sá grundvöllur virðist æðiótraustur sem grundvöllur fyrir kjördæmaskipun, eins og eðlilegt er. Reynslan hefir sýnt oss, að flokkar myndast og flokkar hverfa. Í einu kjördæmi ræður einn flokkur stutt tímabil og annar flokkur hitt tímabilið. Varanleg kjördæmaskipun getur því ekki bygst á þeirri tilviljun, hvaða flokkur er í meiri eða minni hluta á þessum stað eða hinum staðnum eitthvert ákveðið stutt tímabil. Og allra síst, þegar um hluta af kjördæmi er að ræða. Þetta sjá allir, sem vilja sjá. Gullbringu- og Kjósarsýsla með Hafnarfirði er eitt lögsagnarumdæmi, eins og flest kjördæmi landsins eru. Að vísu hefir kjósendum fjölgað í þessu kjördæmi síðustu árin, vegna fjölgunar í Hafnarfirði. Og ef hv.þm. vildu minka þetta kjördæmi, þá lægi næst að leggja Kjósarsýslu undir annað kjördæmi, t. d. Borgarfjarðarsýslu, sem má telja hreint bændakjördæmi. Jeg hefi sýnt fram á það, að óhugsandi er að byggja kjördæmaskipunina á stærð hinna pólitísku flokka í hinum ýmsu kjördæmum og á ýmsum tímum. En þetta er þó verið að reyna að gera með frv. þessu. En lítum nú á aðstöðu frv. frá þeirri hlið. Bæði sýslunefnd Gullbringusýslu og Kjósarsýslu hafa eindregið og einróma mótmælt þessari breytingu. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar ein hefir samþykt hana, þ. e. meiri hlutinn, 2/3 af bæjarstjórninni. Kosningarnar síðustu sýna, að sósíalistar hafa tapað í kjördæmi þessu. Við kosningarnar 1926 fengu þeir 958 atkvæði, en íhaldsmenn 1318. En við kosningarnar 1927 fengu jafnaðarmenn ekki nema 683 atkv. af 2125 atkv., sem greidd voru, eða rjett um 1/3 hluta atkvæðanna. Flokkur þessi hefir því rýrnað að mun við kosningarnar 1927. Sá flokkur hefir því enga rjettmæta kröfu á öðru þingsætinu, frá hvaða hlið, sem málið er skoðað. - Sósíalistar í hv.Nd. kendu óhagstæðum kjördagstíma um, að þeim hrakaði við síðustu kosningar, - sjómenn hafi þá verið fjarverandi. En þetta er haldlaus ástæða, því að bæði er það, að því fer svo fjarri, að allir sjómenn sjeu sósíalistar, og svo hafa sjómenn mjög greiðan aðgang að því að kjósa, þótt þeir sjeu á sjó sjálfan kjördaginn. Og það mun síst vanta, að sósíalistaforingjarnir passi upp á hjörð sína. Og ekki mun aðalforingi sósíalista hjer í deildinni láta sitt eftir liggja. Þá hefir það verið talið þessu frv. til stuðnings, að 650 áskoranir úr Hafnarfirði hafa verið sendar þinginu frá sósíalistum þar, um að Hafnarfjörður fengi annan þingmanninn fyrir sig, en ekki nema 325 áskoranir frá íhaldsmönnum, sem skora á þingið að láta kjördæmið haldast eins og það er. 650 áskoranir sósíalista er ekki nærri helmingur kjósendanna í Hafnarfirði, samkvæmt síðustu kjörskrá. Þessir 650 menn eru ekki nærri allir á kjörskrá. Sumir hafa skrifað tvisvar á listana. Og loks er alls ekki líklegt, að allir undirskrifendurnir fylgdu sósíalistum, er til þingkosninga kæmi. Það sýnir atkvæðatalan, sem sósíalistar fengu við síðustu kosningar, 683 atkv., og eiginlega ekki nema 651, sem þeir fengu samstæð. Og eitthvert slangur hafa þeir þó fengið í sýslunum, sem ekki geta tilreiknast Hafnarfirði. - Annars er afarhægt að safna slíkum áskorunum, þegar um sönn eða ímynduð aukin mannrjettindi er að ræða. Ætli það væri t. d. ekki ljett verk að safna undirskriftum, sem færu fram á, að annar þm. í Eyjafjarðarsýslu yrði aðeins kosinn fyrir Siglufjörð, Ólafsfjörð og t. d. Grímsey, sem hafa líka íbúatölu og hinn hluti kjördæmisins? Væri ekki sjálfsagt fyrir hv.þm. Eyf. að hreyfa því, ef mál þetta á að ganga fram óbreytt, svo að þetta kjördæmi fái sömu rjettindi. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnarflokkarnir tækju till. um það tveim höndum, þegar þeir bera svona mikla umhyggju fyrir Hafnfirðingum. Enda var hv. 2. þm. Eyf. að gera tilraun til að afla Siglfirðingum jafnrjettis við Hafnfirðinga í hv.Nd., þótt honum hugkvæmdist það helst til seint. Jeg geri ráð fyrir, að hvert óhlutdrægt þing mundi aðallega byggja endanlega kjördæmaskipun á fólkstölu. Væri því mjög líklegt, að Hafnarfjörður og Gullbringusýsla yrði eitt kjördæmi fyrir sig, og Kjósarsýsla kjördæmi sjer, með Þingvallasveit, Grafningi og Ölfusi. Það virðist vera mjög eðlileg kjördæmaskifting, einnig með hliðsjón af atvinnuvegunum. Kjósarsýsla yrði þá hreint bændakjördæmi. Og Gullbringusýsla og Hafnarfjörður hreint sjávarkjördæmi, að kalla má. Það hefir verið reynt í hv.Nd. að gera Hafnarfjörð að sjerstöku kjördæmi á þann hátt að fjölga þingmönnum um einn, en það drápu stjórnarflokkarnir þar. Það mun því vera til lítils að koma með þá tillögu hjer.

Væri hv.þm. því fylgjandi?

. Já, fremur en að taka annan þingmanninn alveg af sýslunni. - Það er því auðsætt, að sósíalistar á þingi bera ekki mikla umhyggju fyrir hafnfirskum kjósendum, heldur fyrir því að fækka íhaldsþingmönnum um einn. Það er líka þeirra skoðun, að ekki sje svo mikill vinningur fyrir sósíalista að vinna 1 þingsæti, ef þeir geta ekki um leið fækkað kjördæmum bænda. Þar á er aðaláherslan lögð. Nú ráða bændur enn sem komið er kosningunum í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þess vegna vilja þeir ná öðru þingsætinu. Þeir óttast að skýið renni seinna meir af augum bændanna í landinu; þess vegna á að smíða, meðan járnið er heitt.

Jón Baldvinsson Við höfum nú heyrt hjer fyrirlestur um það, hvernig frómlegast væri að skipa kjördæmum í landinu, og hefir hv. 1. þm. G.-K. orðið til að flytja hann. Hv. þm. hefir upplýst hv.þd. um það, hvernig óhlutdræg kjördæmaskipun væri. Sumum kynni nú máske að finnast, að hann væri ekki fyrsti maður að leita til, ef fá ætti óhlutdræga dóma um menn eða málefni. Hann á svo langa stjórnmálasögu að baki sjer, að jeg held, að maður færi jafnvel til flestra annara íhaldsmanna á undan honum, til þess að fá hlutlausa dóma. Hv. þm. taldi ýmislegt fram, sem honum fanst mæla með því að halda núverandi skipulagi um þingmenn kjördæmisins. Hann hjelt, að hinir kaupstaðirnir hefðu fengið þingmann af því, að stjórnin hafi ekki verið viðbúin að stinga upp á öðru, þegar konungkjörnu þingmennirnir voru lagðir niður. En þetta er mikill misskilningur. Það voru hinar eindregnu kröfur kaupstaðanna, sem hrundu málinu áfram. Þeir voru orðnir svo mannmargir, að opinbert ranglæti var að standa á móti kröfum þeirra. Og atvinnuhættir þeirra voru ennfremur að mörgu leyti orðnir öðruvísi en hinna hluta kjördæmanna. Hv. þm. getur ekki borið það fram sem ástæðu, að Hafnarfjörður sje ekki svo fjölmennur, að hann eigi ekki fylstu rjettlætiskröfu á sjerstökum þingmanni. Enginn hinna kaupstaðanna er jafnfjölmennur, nema Reykjavík. Gullbringu- og Kjósarsýsla samtals eru aðeins lítið eitt fjölmennari. Í Hafnarfirði er á 14. hundrað kjósenda, en í sýslunum að öðru leyti nálægt 1700. Að öðru leyti er það rjettlátt gagnvart Hafnfirðingum, að kaupstaðurinn sje kjördæmi út af fyrir sig, því að að öðrum kosti njóta þeir sín ekki. Jeg get fullyrt, að síðustu 10 árin hafa þm. G.-K. einatt verið í ósamræmi við vilja meiri hluta Hafnfirðinga og móti þeim í mörgum málum. Þeir hafa setið á þingi í fullkominni óþökk þeirra. - Hv. 1. þm. G.-K. barðist á sínum tíma mjög fyrir því að fá Hafnarfirði kaupstaðarrjettindi, en nú varnar hin makalausa óhlutdrægni hans honum að hjálpa kaupstaðnum til að fá þessi rjettindi, sem þó eru mjög svipaðs eðlis. Hv. þm. vildi halda fram, að jafnaðarmönnum hefði fækkað í kjördæmi síðan 1926 og bygði það á því, að við aukakosninguna 1926 fengu þeir fleiri atkvæði en við kosningarnar síðastl. sumar. En það er mikill munur á því í kaupstöðum, hvort kosning fer fram á sumri eða vetri. Það vita allir, að þótt lagaheimild sje fyrir fjarstadda kjósendur að neyta atkvæðisrjettar síns annarsstaðar, þá notar þorri manna sjer það ekki. Brottför margra að heiman ber og svo bráðan að, að þeir geta ekki kosið áður en þeir fara, þótt framboðsfrestur sje útrunninn. Auk þess eru fjarlægðirnar svo miklar, að fólk, sem t. d. fer frá Hafnarfirði til Austfjarða rjett áður en framboðsfrestur rennur út, getur aðeins með góðum vilja komið atkv. sínum í tæka tíð að austan. Munurinn á atkvæðatölu jafnaðarmanna liggur í því, að kosningin 1926 fór fram á hentugasta tíma fyrir þá, en 1927 á óhentugasta. Ekki vildi hv.þm. leggja mikið upp úr undirskriftunum úr Hafnarfirði. Jeg legg raunar ekki heldur svo mikið upp úr þeim, út af fyrir sig. En það lítur út fyrir, að háttv. þingmenn kjördæmisins hafi lagt meira upp úr þeim fyrir nokkru, þegar annar þeirra eða báðir byrjuðu að safna undirskriftum. Raunar hafa þeir ekki lagt fram þessi skjöl ennþá. Þeir segja, að þau sjeu frá 325 kjósendum. En hvers vegna eru plöggin ekki lögð fram á þinginu? Hv. þm. var svo að gagnrýna undirskriftir jafnaðarmanna og þóttist hafá rekið sig á einhver nöfn, sem skrifuð væru tvisvar, og einhver, sem ekki væru á kjörskrá. Þótt svona kunni nú að standa á um 5 til 6 nöfn, þá finst mjer það ekki umtals vert.  Því hefir verið haldið fram, að í Hafnarfirði og á Suðurnesjum væru líkir atvinnuhættir. Það má segja, að svo hafi verið, en nú er það ekki lengur. Í Hafnarfirði hefir myndast verkamanna- og sjómannastjett, en bændur í Gullbringusýslu, t. d. í Höfnunum, Gerðahverfinu og á Vatnsleysuströnd, eru altaf meira og meira að hverfa frá sjávarútveginum að landbúnaði. Þeir leggja árlega mikið fje í ræktun jarða sinna og selja mjólk hingað til Reykjavíkur fyrir mikið fje. Þess vegna er það í fullu samræmi við atvinnuhætti manna í Gullbringu- og Kjósarsýslu að sameina þær um einn þingmann. Þær eru báðar bændakjördæmi. Og þó að þær kjósi ekki nema einn þingmann báðar, þá eru þær síst ver settar en ýmsar aðrar sýslur, sem hafa marga kjósendur, en fá þó ekki nema einn þingmann. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar, en vona, að spádómur háttv. 1. þm. G.-K. rætist, að mál þetta hafi mikið fylgi í þinginu og gangi því greiðlega fram. Og þess væri síst vanþörf, því að það hefir legið fyr fyrir þinginu og þá sætt andmælum, og það af þeim mönnum, sem í raun og veru bar skylda til að verz með því.

Björn Kristjánsson Jeg þarf ekki mörgu að svara ræðu háttv. 5. landsk. Hún afsannaði ekki neitt af því, sem jeg sagði. Háttv. þm. hjelt því fram, að öll sanngirni mælti með því, að Hafnarfjörður fengi sjerstakan þingmann, af því að hann væri orðinn svo mannmargur. Jeg get fyllilega viðurkent, að t. d. samanborið við Akureyri og Ísafjörð bæri honum að fá sjerstakan þingmann, ef eingöngu er miðað við fólksfjöldann. En hjer stendur svo á, að ekki meira en helmingur kjósenda kaupstaðarins óskar eftir þessu. Hinir mótmæla því hreinlega. Þeir vilja ekki ganga á rjett sýslnanna, sem þeir eru búnir að standa í sambandi við í fleiri ár. Málið lægi því alt öðruvísi fyrir, ef allir klósendur Hafnarfjarðarkaupstaðar óskuðu eftir þessari skiftingu, og jafnframt, ef ekki ætti að seilast í rjett annara. Þá sagði þessi hv.þm., að við þingmenn kjördæmisins hefðum verið og værum enn í algerðu ósamræmi við kröfur og óskir Hafnfirðinga. Þetta eru hrein og bein ósannindi, og jeg leyfi mjer að skora á þm. að nefna eitt einasta dæmi, þar sem við höfum ekki flutt frv., sem þeir hafa beðið okkur um að flytja, og mælt með þeim. Þá vjek hann að því, sem jeg gat um áðan, að fylgi sósíalista hefði minkað í kjördæminu frá því að kosningar fóru þar fram snemma á árinu 1926 og þangað til í vor. Það, sem jeg sagði um þetta, er alveg rjett og stendur óhrakið enn, því að hafi sósíalistar mist við það, að kjördagurinn í sumar var 1. júlí, þá hafa íhaldsmenn gert það líka, því að ekki eru allir sjómenn sósíalistar - sem betur fer. Þá sagði háttv. 5. landsk., að jeg hefði byrjað að safna undirskriftunum í Hafnarfirði núna undir mótmæli gegn þessari skiftingu. Jeg veit nú tæplega, hvað jeg á að segja við annari eins fjarstæðu og þessari. Mjer var alls ekki kunnugt um þessar undirskriftir fyr en þær komu hingað, og svo hygg jeg að hafi verið með samþm. minn líka. Kjósendurnir hafa víst áreiðanlega sjálfir átt upptökin að þeim. Þá komst hv.þm. út í alveg óskylt efni, þegar hann fór að tala um, að jeg hefði verið kaupfjelagsskap bænda óvinveittur. Þessi sleggjudómur kemur nú óneitanlega töluvert illa heim við fortíð mína, þar sem jeg hefi verið kaupfjelagsstjóri sjálfur, veitt pöntunarfjelagi forstöðu í fleiri ár og flutt vörur hingað beint frá Hamborg, sem allir voru ánægðir með. Hitt er rjett, að jeg hefi verið óánægður með samábyrgðina, eins og hún er grundvölluð með samvinnufjelagslögunumfrá 1921. Að síðustu sagði þessi háttv.þm., að bændur í Gullbringusýslu væru nú sem óðast að snúa sjer frá sjávarútveginum og að jarðrækt og landbúnaði. Þetta er alveg rjett. En það eru einmitt þessir bændur, sem hafa kosið okkur þingmenn kjördæmisins á þing. Það er bændavaldið í sýslunum, sem ráðið hefir kosningunni, og frá því eru sósíalistar að reyna að ná kjördæminu.

Jón Baldvinsson Háttv. 1. þm. G.-K. var að skora á mig að nefna eitt einasta dæmi, þar sem þingmenn kjördæmisins hefðu neitað að framfylgja áskorun Hafnfirðinga hjer á Alþingi. Þetta er mjög hægt verk. Jeg minnist t. d. frumvarps um hlutfallskosningar í bæjarstjórn í Hafnarfirði, sem Ágúst Flygenring vildi ekki flytja. Þá veit jeg ekki betur en það sje krafa fjölda manna í Hafnarfirði að fá 8 stunda hvíldartíma á togurunum. Þessu hefir að minsta kosti 2. þm. kjördæmisins verið á móti, og er það enn. Um skoðun háttv. 1. þm. G.-K. í því máli veit jeg ekki, en grunur minn er sá, að hann muni, þegar til kemur, fylgja samherjum sínum í því sem öðru. Háttv. þm. bað mig um að nefna eitt dæmi, en jeg hefi nú nefnt tvö, og gæti nefnt fleiri við tækifæri. Að því er snertir undirskriftirnar í Hafnarfirði undir mótmæli gegn skiftingunni, þá veit jeg ekki betur en að íhaldsmenn hafi gengist fyrir þeim. En jeg vil vekja athygli á því, að ennþá hafa þær ekki verið lagðar fram, og meðan svo er, er maður ekki skyldugur að trúa því, að þær hafi nokkurntíma komið til þingsins.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Eins og sjá má á þskj. 233, sá nefndin við nánari athugun, að betur færi á, að orðalagi frv. væri breytt eins og brtt. fara fram á. Hjer er um engar efnisbreytingar að ræða, og vona jeg, að hv. deild samþ.brtt.

Einar Árnason Jeg hefi flutt hjer brtt. á þskj. 232, sem jeg vona, að verði ekki mikill ágreiningur um. Hún er aðeins til þess að rýmka dálítið um ákvæði í 3. gr., sem er þess efnis, að útflutningsnefnd eða framkvæmdastjórar skuli hafa skrifstofu á Siglufirði um síldveiðitímann. Mjer virðist þetta ákvæði helsti þröngt, því að það gæti þótt ástæða til að hafa þar opna skrifstofu um lengri eða skemri tíma af árinu, og vildi jeg því heldur láta þetta vera óbundið. Vænti jeg, að hv.flm. þessa frv. hafi ekkert við þessa brtt. mína að athuga.

Jóhann Jósefsson Það hefir nú verið rætt talsvert um frv. þetta, sem virðist geta átt við, ef miðað er við ástandið hjá öðrum þjóðum, þar sem stóriðnaður er rekinn. En þau form í atvinnurekstri, sem við eiga hjá þeim, eiga ekki ávalt við hjer hjá oss. Jeg vil ekki segja, að óþarft sje að öllu leyti að safna slíkum skýrslum sem þessum, nje heldur að hinu opinbera sje gangur atvinnulífsins óviðkomandi. Jeg lít svo á, að hinu opinbera sje skylt að greiða fyrir atvinnulífinu á allan hátt með viturlegri löggjöf. En sú löggjöf á ekki fremur að greiða götu einnar stjettar en annarar, en það er einmitt það, sem þeir, sem standa að þessu frv., virðast oft gleyma. Jeg tók svo eftir, að hv.flm. segði, að ekki væri tilætlunin með þessu frv. að gera kröfur til hins opinbera. Það er þó þegar gert með því að leggja því kostnað á herðar með skýrslusöfnuninni. Hv. flm. hefir líklega átt við, að ekki væri ætlast til, að ríkissjóður legði fram fje til atvinnubóta. Það er að vísu gott að hafa þessa yfirlýsingu, en ef litið er til reynslu undanfarinna ára, þá hefir mjer virst sækja í það horf hjá jafnaðarmönnum hjer eins og annarsstaðar, að knýja á opinbera sjóði til að leggja fram fje í atvinnuleysi. Þetta getur að vísu verið nauðsynlegt, þegar sjerstaklega stendur á. En jeg verð að taka undir það með hv. 3. þm. Reykv., að ástæða er til að ætla, að þetta verði til að gefa mönnum undir fótinn um innflutning í kaupstaðina, að það verði til að ala upp í mönnum þá trú, að hið opinbera útvegi mönnum vinnu, ef ekki vill betur til. Það er þetta, sem mjer finst hættulegt við frv. Stærri kaupstaðir landsins eru þegar of fullir af fólki, og atvinna af skornum skamti. Það er því síður en svo, að vert sje að gera gyllingar til að fá fólk til að flytja í kaupstaðina. Hv. 1. flm. var að tala um, til hverra meðala yrði tekið, er fyrir lægju skýrslur um mikið atvinnuleysi. Leit hann svo á, að ekki yrði gripið til þeirra ráða að láta ríkissjóð og bæjarsjóði leggja fram fje, heldur að skipulagsbinda atvinnuvegina. Mjer er nú ekki ljóst, hvað hv.flm. á við með þessu, þegar sannað er, að fólkið er orðið alt of margt, svo að tveir menn eru um hvert verk, sem einn getur unnið. Mjer þætti fróðlegt að fá skýringu á því. Jeg held, að hjer sje aðeins um orðaleik að ræða, en ekki raunverulegar ráðstafanir, sem reynslan hefir sýnt, að að haldi komi. En reynslan hefir sýnt það bæði hjer og annarsstaðar, að jafnaðarmenn hafa leitað á náðir hins opinbera um atvinnubætur. Fulltrúi þeirra hjer á þingi hefir áður flutt stórkostlegar brtt. við fjárlagafrv. um fjárframlög til atvinnubóta, sem stundum hafa skift hundruðum þúsunda. Þó hefir þá ekki verið um yfirstandandi atvinnuleysi að ræða, heldur það, að ríkissjóður skuli viðbúinn að taka við fólki, sem ekki hefir atvinnu. Grunur hv. 3. þm. Reykv. um, að þessi skýrslusöfnun verði til að draga fólkið úr sveitunum, er rjettur. Þegar menn úti um land sjá, að stór stjórnmálaflokkur beitir sjer fyrir því, að veitt sje í fjárlögum fje til atvinnubóta, þá er það beinlínis til að ýta undir menn að flytja sig á eyrina. Það er eitt í frv., sem sýnir, að flm. er það áhugamál að láta flokk sinn fjalla sem lengst um þetta mál. Það kemur glögglega fram í 2. gr. frv. Í 2. gr. er gert ráð fyrir, að sú skylda að safna skýrslum sje lögð á herðar sveitar- og bæjarstjórnum, og skyldi maður þá ætla, að þær hefðu frjálsar hendur um það. En því er ekki að heilsa. Það eru jafnaðarmannaforkólfarnir, sem þar eiga að hafa tögl og hagldir, og þar mega engir aðrir nærri koma. Og þegar þess er gætt, hve hætt slíkum mönnum er við að flytja litaðar frásagnir, jafnvel svo, að hreinn flokkslitur verði á, þá er síst ástæða til að fela þeim það fremur en öðrum. Jeg þarf hjer ekki miklu við að bæta. Þingsagan sýnir það ljóslega, að jafnaðarmenn vilja, að bætt sje úr atvinnuleysi á kostnað hins opinbera. Það er verið að gera gyllingar til þess að fjölga fólki í kaupstöðunum, auka með því atvinnuleysi þar og leggja stórum auknar byrðar á ríkissjóð og bæjarsjóði. Einn af hv.flm. frv., sem nú er ekki hjer viðstaddur, sagði fyrir skömmu, að vjer yrðum að leggja kapp á að standast samkepni við aðrar þjóðir. Þetta er vel mælt og viturlega, en það er víst, að ráðið til þess er ekki það að fá fólkið til að flytja úr sveitum landsins í yfirfylta kaupstaði.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Hv. þm. Vestm. hefir fundið hvöt hjá sjer til að flytja hjer alllangt mál til stuðnings hv. 3. þm. Reykv. Þetta kom mjer að nokkru leyti á óvart og að nokkru leyti ekki. Hv. þm. er fulltrúi kaupstaðar, þar sem mikill meiri hluti íbúanna er sjómenn og verkamenn, og það er áreiðanlegt, að hann talar ekki í umboði þeirra í þessu máli með því að leggjast á móti málinu. Hann viðurkendi í upphafi máls síns, að hjer væri atvinnuleysi, og það í allstórum stíl, og ástandið í kauptúnum væri yfirleitt alt annað en gott á ýmsum tímum. En svo fór hann að bera saman aðstöðuna hjer á landi og erlendis og tók dæmi um stóriðjureksturinn. Vitanlega er skráning í fleiri greinum en stóriðjurekstri erlendis. En hjer má segja, að sje til vísir til stóriðju: sá atvinnuvegur, sem þegar hefir myndast í stærri kauptúnum, eins og t. d. togaraútgerðin og einnig vjelbátaútgerð, sem rekin er í stórum stíl. Við getum því hvað þetta áhrærir borið okkur saman við aðrar þjóðir, því þetta er vísir að okkar stóriðju. Hv. þm. sagði, að jeg hefði mælt þau orð, að við jafnaðarmenn mundum alls ekki gera kröfu til atvinnubóta fyrir opinbert fje. Þetta hefi jeg aldrei sagt, en hitt er það, að í frv., eins og það liggur fyrir, er alls ekki farið fram á þetta. Sá eini kostnaður, sem af frv. leiðir, er það, sem skráning kostar; og jeg benti á það fyr í umr. að sá kostnaður myndi alls ekki vera tilfinnanlegur. Hitt er rjett, að þegar ástandið er mjög ilt, þá veit jeg ekki, til hverra á að leita um atvinnubætur, ef ekki til hins opinbera, þegar atvinnurekendurnir segjast hvorki geta nje vilja bæta úr þörfum fólksins, sem vantar fyrir daglegu brauði. Jeg skal ekki gera getsakir, en jeg býst við, að hv.þm. vilji heldur, að fátækrasjóðir sjeu tæmdir undir slíkum kringumstæðum, heldur en að ráðist sje til þeirra framkvæmda, sem hægt er að sýna með rökum, að gefa eitthvað í aðra hönd. Reynslan hefir sýnt það hjer í Reykjavík, að vinna til slíkra framkvæmda hefir borgað sig í allflestum tilfellum. Hitt er rjett, sem bent var á undir umræðum síðast, að þegar gripið er til atvinnubóta óhugsað sem einhverra vandræðavarna, þá er ekki um þær atvinnubætur hugsað eins og skyldi. Mætti það betur verða, ef tími væri hafður fyrir sjer og vilji væri. til að undirbúa þær. Og einmitt skráning ætti að geta orðið tilefni þess, að betur yrði fyrir þessum málum hugsað. Veigamesta ástæðan í augum hv.þm. virðist mjer vera sú, að fólkið muni þyrpast allmikið til sjávarplássanna, ef slík skráning færi fram. Jeg verð nú að segja, að jeg ætla ekki að fara að reyna á þolinmæði hv. þingmanna með því að rekja það mál út í æsar, en benda mætti þessum hv.þm. á það, sem honum þó er fullkunnugt, að með þeim lögmálum, sem ríkja yfirleitt bæði í atvinnulífi og viðskiftalífi, sem nefnd er hin frjálsa samkepni, þá er það vatn á mylnu atvinnurekenda, að fólkið þyrpist sem allra mest utan um þá vinnu, sem þeir hafa að bjóða. Þetta hefir bersýnilega komið í ljós hjá öllum atvinnurekendum, að þeirra virðist vera þægðin, að fólkið sje of margt til hverss handtaks, sem á að vinna. Og undiraldan undir þessu er sú, að því fleiri hendur, sem bjóðast til vinnu, því meiri líkur eru til að geta fengið fólkið fyrir lægra kaup. Nú vil jeg undir engum kringumstæðum gera neinar gyllingar til þess að laða fólk í kaupstaði. En spursmálið er viðvíkjandi því fólki, sem einu sinni er komið í sjávarþorpin og farið að lifa þar, hvað það eigi að gera á ýmsum tímum, þegar slíkt neyðarástand kemur fyrir, að atvinnuvegirnir segjast ekki geta veitt fólki vinnu. Á að láta fólkið falla úr hor og hungri? Þá segjum við jafnaðarmenn, að það sje að verða viðurkend meginregla um allan heim, að þá beri því opinbera skylda að sjá þessum hluta þegnanna fyrir vinnu til framdráttar sjer og sínum. Fyrir þá vinnu kemur eitthvað af framkvæmdunum sem verðmæti fyrir þjóðfjelagið. Jeg skal benda á það, að nýlega kom skeyti, sem talið er með stærri frjettum í því stóra landi Bandaríkjunum, er hermir, að jafnvel stjórnin - sem annars er ekki talin mjög frjálslynd í garð verkalýðsins - sje að hugsa um að efna til atvinnubóta handa þeim mikla fjölda atvinnulausra manna. Er enginn vafi, að bygt er á skráningu í því landi. Hví ættum við endilega að vilja vera þeir eftirbátar að vilja ekki haga okkur eftir menningarþjóðum í þessu efni og vilja ekki taka upp þá þjóðfjelagslegu ráðstöfun, sem þær telja sjer skylt að inna af hendi? Þá lagði hv.þm. út af því, að jeg hefði talað um að skipuleggja atvinnuvegina. Í því getur falist ákaflega margt. Atvinnuvegirnir eru enn ekki reknir með hagsmuni verkalýðsins fyrir augum, heldur með því augnamiði, að þeir, sem reka þá, geti grætt, en það er ekki litið á þarfir þeirra, sem vinna við atvinnuvegina. Það skipulag, sem við jafnaðarmenn höfum í huga, byggist á því, að þjóðfjelaginu beri skylda til að líta á hag heildarinnar, en ekki einstaklinganna. Eins og nú á sjer stað, eru atvinnuvegirnir án nokkurs skipulags, og stjórnendur þeirra leika lausum hala eftir sínum eigin geðþótta, hvernig sem alt veltist, og alt þetta leiðir af sjer atvinnuleysi ásamt öðru misrjetti. Jeg ætla ekki að fara að fræða þennan hv.þm. nú um það, hvernig við hugsum þetta skipulag á jafnaðarmanna vísu; jeg vona aðeins, að við báðir lifum það að sjá íslenska atvinnuvegi skipulagða. En það vil jeg segja hv.þm., að það er hægt að koma góðu skipulagi á eitthvað án þess að þjóðnýta það, þó það sje hið æskilegasta. Hann vildi gera allmikið úr því í 9. lið frv., að sveitarstjórnum og bæjarstjórnum sje heimilt að leita samninga við verkalýðsfjelög um skráningu. Þvílík goðgá! En jeg veit ekki annað en sú skráning sje í höndum verkalýðsfjelaga erlendis. Hefi jeg hvergi sjeð, að á nokkurn hátt væri dróttað að þessum verkalýðsfjelögum að segja ekki rjett um ástæður, enda er engin ástæða að ætla slíkt. Nú er það svo, þegar skráning fór fram í Reykjavík, að þá hefir borgaraflokkurinn tekið verkalýðsmenn í þjónustu við skráninguna og ekki látið sjer það neitt vaxa í augum. Að síðustu vil jeg nefna þann straum, sem nú beinist til kauptúnanna. Jeg hefi átt tal við ýmsa bændur um þetta mál, og jeg álít, að það sje sú frjálsa samkepni í þessu sem öðru, sem er orsök þess, að fólk leitar jafnmikið til sjávar. Önnur ástæða er sú, sem hv.þm. er ekki ókunnugt um, hvað lítið er gert enn sem komið er til þess að gera sveitir landsins byggilegar. Það eru engin önnur ráð til að halda fólkinu kyrru í sveitinni en að gera landið svo byggilegt, sem frekast eru tök á. Fólkið leitar úr sveitinni þangað, sem það í augnablikinu heldur, að því geti liðið betur, og ekki síst meðan sú stefna leikur lausum hala, að allir atvinnurekendur við sjávarsíðuna geta hópað utan um sig svo og svo miklu af fólki langt fram yfir þörf. Jeg held, að jeg hafi nú í stuttu máli flutt nokkra rökfærslu gegn andmælum þessa hv. fulltrúa verkamannakjördæmisins. Þessi skráning er nauðsynleg, hvað svo sem upp af henni sprettur, og vænti jeg þess, að hv. deild leyfi málinu að fara til nefndar, - og vænti ennfremur, þar sem ekki er um mikil útgjöld fyrir ríkissjóð að ræða samkv. frv., að það geti orðið að lögum á þessu þingi.

Hjeðinn Valdimarsson Mjer finst dálítið einkennilegt, að hjer stendur upp hver þingmaður á fætur öðrum til þess að mæla á móti frv., sem aðeins fer fram á, að fengin sje áreiðanleg vitneskja um atvinnuhætti hjer á landi. Hvernig stendur á, að íhaldsmenn margir hjer í deildinni eru algerlega andstæðir því að vita, hvernig er háttað um þessa hluti? Það verða þeir þó að viðurkenna, að það mál er eitt af þeim mestu alstaðar í heimi, hvernig eigi að ráða bót á því atvinnuleysi, sem verður alstaðar þar, sem auðmagnið er farið að láta til sín taka. En hvernig er hægt að ráða bót á slíkum meinum, ef enginn maður getur með vissu sagt, hvernig ástandið er á hverjum tíma. Þó að þetta litla frv. yrði að lögum, er hægt að gera ráð fyrir því, að þegar ábyggilegar skýrslur kæmu, mundu menn hafa mismunandi afstöðu um það, hvað gera ætti. En hinu er illa hægt að mæla gegn, að betra sje að hafa áreiðanlegar skýrslur en engar um staðreyndir. Það hefir sýnt sig á seinni árum, eftir að togara- og vjelbátaútgerðin fór að aukast, að eitthvað er altaf af atvinnulausu fólki hjer á landi. Þetta er reyndar ekki óeðlilegt; það fylgir meiri háttar atvinnurekstri. Þegar unnið er fyrir heimsmarkaðinn, safnar atvinnureksturinn til sín sæg af verkafólki til vissra staða, svo að atvinnan geti þanist út og dregist saman, eftir markaðshorfum. Þegar fara að verða mikil brögð að atvinnuleysinu, er það hætta fyrir þjóðfjelagið og þarf að taka til sjerstakra ráða. Á meðan ekki eru nema nokkur % atvinnulausir, er hægt að fara aðrar leiðir, sem reyndar flokksmenn okkar í Ed. eru að fara fram á með frv. um atvinnuleysistryggingar. En þegar atvinnuleysið er farið að verða stórkostlegt, þá er ekki hægt að ráða bót með öðru en breyttu skipulagi, hvort sem það er gert á sama hátt og 1880, þegar fólkið var flutt úr landinu, eða gert með því að rækta sveitir, koma upp nýjum atvinnuvegum í kaupstöðum, eða öðrum atvinnubótum. En hvernig sem um þessar úrlausnir fer, þá finst mjer ekkert meiri fjarstæða en það, að atvinnuleysisskýrslur einar hljóti að draga menn í kaupstaði. Hvað er það, sem getur frekar verið aðvörun gegn því að flytja í kaupstað en að sjá það svart á hvítu, að fjöldi manna gangi þar atvinnulaus? En það var þetta, sem hv.þm. Vestm. hjelt fram, að af þessum atvinnuleysisskýrslum myndi leiða fólksfjölgun í kaupstöðum. Þá gat hann þess, að flokki þeim, sem eftir frv. myndi sjá um að safna þessum skýrslum, mundi hætt við að flytja litaða frásögn af ástandinu. Jeg verð að segja, að mjer finst slíkt ósæmilegar getsakir. - Fulltrúaráð verkalýðsfjelaganna hjer í bænum hefir oftar en einu sinni haft á hendi skýrslusöfnun, bæði fyrir sjálft sig og einnig vegna bæjarstjórnarinnar; hefir hún reitt sig á þessar skýrslur og notað þær þegar atvinnubætur hafa verið gerðar. Aldrei hefir verið minst á það einu orði á neinn hátt, að þetta væru falsaðar eða litaðar skýrslur, enda eru þær útfyltar eftir sögusögn mannanna sjálfra og undirskrifaðar af þeim sjálfum, svo að lituð frásögn er útilokuð.

Jóhann Jósefsson Háttv. 4. þm. Reykv. þótti undarlegt, hvernig jeg talaði. Það er nú svo. Hv. þm. er sjálfsagt svo fróður hvað áhrærir það kjördæmi, sem jeg er fyrir, að hann veit það eins vel og jeg, að samsafn af vinnufólki á þann stað er mjög óheppilegt, ekki einasta fyrir bæjarfjelagið í heild, heldur og fyrir hvern einstakling. Og þegar jeg álít þær gyllingar, sem gerðar eru, hvort heldur af honum eða öðrum, til þess að draga fólkið að sjónum, t. d. til Vestmannaeyja, þá er jeg að vinna að hagsmunum þeirra manna, sem þar búa, hvaða stjórnmálaflokk sem þeir fylla. Jeg hefi eiginlega beint mínum orðum meir gegn framsögu og flutningi frv. og fortíð jafnaðarmanna í þessu máli heldur en gegn frv. sjálfu. En í frv. er aðallega eitt atriði, sem sýnir það bert, að hjer er þeim mönnum ætlað um að fjalla, sem a. m. k. eftir minni reynslu hafa iðulega farið með litaðar frásagnir sjer í vil, en andstæðingum til óhags. Jeg á við 2. gr. frv. Þeir hafa báðir, hv.þm., hent það mjög á lofti, að jeg beitti mjer móti sjálfri skýrslusöfnuninni, en jeg hefi aðallega beint orðum mínum gegn þeim „mótivum“, sem liggja til grundvallar, nefnilega að slengja byrðum á herðar ríkissjóðs og gera fólki vitanlegt úti um landið, að hjer sje stefnt að því horfi, að þegar atvinnu brestur í kauptúnum, muni það opinbera hlaupa undir bagga með vinnu. Hvað snertir skýrslusöfnunina sjálfa, þá held jeg raunar, að hvað sem líður lagastaf um þetta efni, muni hver vera sínum hnútum kunnugastur í hverju kauptúni og bæjarfjelagi fyrir sig. Hv. 4. þm. Reykv. fanst það hótfyndni af mjer að tala um, þó að það væri heimilt að lögum að láta verkalýðsfjelögin hafa skýrslusöfnun á hendi. Það er meira en heimilt; það er skylda eftir frv. Vona jeg, að hv.þm. hafi lesið frv. áður en hann flutti það.

„Að leita samninga“ stendur í frv.

. Já, skylt að leita samninga. Það er alveg ljóst og kom bert fram í ræðu hv. 4. þm. Reykv., að tilgangurinn er sá, að safna efnivið í kröfur á hendur þess opinbera um fjárframlög úr ríkissjóði og bæjarsjóðum. Hv. þm. hefir játað þetta sjálfur. Við fyrri hl. þessarar umr. tók hann það að vísu fram, að ekki væri meiningin að gera kröfur til hins opinbera, heldur skipulagsbinda atvinnuvegina; en nú segir hann: Jeg veit ekki; hvert á að leita, ef ekki til þess opinbera. Hann segist hafa í hendi sjer og sinna samherja þetta allsherjarmeðal við atvinnuleysi í landinu, sem jeg hygg rjett útlagt, að hann hafi átt við þjóðnýtingu framleiðslufyrirtækja. Jeg get nú ekki sjeð, að á skipaflotanum væri rúm fyrir fleiri sjómenn yfir höfuð, þótt það væri ríkið, sem ræki þennan flota, eða með öðrum orðum væri reksturinn skipulagsbundinn, sem það heitir á máli hv. 4. þm. Reykv. Ef við eigum báðir að sjá það, eins og hann spáði, þá býst jeg við, að reynslan muni sýna, að jeg hefi rjett fyrir mjer, að ekki rýmkist á skipunum fyrir þetta. Þegar búið er með lagafyrirmælum að binda hendur hinna framtakssömustu manna bæði til sjávar og lands, þannig að sá ónýti ber alveg jafnt úr býtum og sá duglegi, þá ætlar þessi hv.þm. að láta gullöld atvinnunnar renna upp. Því má hver trúa, sem vill. Það er eitt áreiðanlegt, að þeir, sem leggja fastastan trúnað á þær kenningar, þeir hafa lítið kynt sjer atvinnusögu landsmanna á umliðnum árum. Það á við í þessu landi, ef það á nokkursstaðar við, að einstaklingar verða að fá að njóta sín til fulls, ef vel á að fara. Það er algerður misskilningur hjá hv.flm., að það sje vatn á mylnu atvinnurekenda, að fólkið sje sem flest eða langt of margt utan um vinnuna. Það er þvert á móti til trafala fyrir atvinnurekstur, að framboð á vinnufólki sje langt fram yfir þörf. Það vita líka allir, sem komið hafa nálægt atvinnurekstri, að það er bæði raun og bagi að því, þegar atvinnufyrirtæki eru svo umsetin af mönnum, en ekki er hægt að veita áheyrn nema litlum hluta. Og að því er snertir aðdróttun hv.þm. í garð atvinnurekenda, að þeir væru altaf reiðubúnir til þess að nota sjer þessa aðstöðu, þá ætla jeg að leyfa mjer að mótmæla því, að þetta sje rjett fram borið. Jeg mótmæli, að þetta sje rjett, þegar talað er um atvinnurekendur yfir höfuð. Það er því þvert á móti, að það sje vatn á mylnu atvinnurekenda, að fólkið flykkist til bæjanna, heldur mundi nær að segja, að stundum sje það atvinnuvegunum til niðurdreps. Hv. flm. vitnaði í ræðu sinni í erlend dæmi máli sínu til stuðnings, eins og hann hefir jafnan haft til siðs síðan jeg heyrði hann tala hjer í hv. deild. Jeg skal ekkert um það segja, hvort hann hafi í þetta sinn farið rjett með þessar erlendu upplýsingar; það hefi jeg ekki kynt mjer enn. En í öll önnur skifti, sem hann hefir vitnað í erlendar fyrirmyndir, er mjer kunnugt um, að hann hefir farið meira og minna rangt með þær. Hv. 2. þm. Reykv. áleit, að það væri ekki nema til góðs að rannsaka atvinnuleysið og sagði, að við, sem móti frv. höfum talað, værum þessari rannsókn andvígir. Jeg hefi ekki mótmælt rannsókn í þessu efni, en hitt hefi jegsagt, að rannsaka frá hálfu þessara manna með það fyrir augum að gera svo á eftir kröfur til hins opinbera um atvinnubætur, bætir ekki úr flóttanum úr sveitunum. Það er að seilast um hurð til lokunnar. Því meiri kröfur, sem jafnaðarmenn gera, og því meiri gyllingar, sem gerðar eru um atvinnubætur kaupstaðanna, því meira los kemur á fólkið í sveitunum, sem þá leitar til kaupstaðanna og byggir afkomu sína þar á vonum, sem ekki rætast. Mjer fanst þessi sami hv.þm. bera mikinn kvíðboga fyrir því, að mál þetta kæmist ekki til nefndar. Mjer hefir ekki komið til hugar að bregða nú þegar fæti fyrir frv. og hamla því, að það færi til 2. umr. og nefndar. En hitt vil jeg segja að lokum, að mjer finst það undarlegt, að þessir sömu menn, sem takmarka vilja vinnuna og hefta atvinnuvegina, skuli bera fram frv. um að safna atvinnuleysisskýrslum til þess að geta gert kröfur til hins opinbera um aukna vinnu til framfærslu því fólki, sem þeir hafa lokkað til kaupstaðanna. Í þessu er eitthvert öfugstreymi, sem ekki er gott að greina í.

Jón Ólafsson Það er hvorttveggja, að jeg má aðeins gera stutta athugasemd nú, enda var jeg svo heppinn, að um daginn, þegar mál þetta var síðast til umr., rak hv.flm. ofan í hv.þm. Ísaf. flest af því, sem hann hafði sagt, og viðurkendi, að frv. væri borið fram meðal annars í þeim tilgangi að hrinda af stokki atvinnubótum og æsingi. Að öðru leyti rangfærði hv.þm. Ísaf. alt, sem jeg hafði sagt, sennilega af einhverri vöntun um að fara ráðvandlega með orð andstæðinga sinna, og ætla jeg því ekki að þreyta hv. deild með því að fara að eltast við það. Hinsvegar kom fram í ræðu hv.flm. sú raunverulega hugsun, sem einkennir allar athafnir jafnaðarmanna, að þetta frv. sje borið fram í þeim tilgangi að stíga með því fyrsta sporið til þess að skipuleggja atvinnuvegina á jafnaðarmanna vísu, en forðast að fara inn á þá braut að útskýra nánar, í hverju þetta skipulag ætti að vera fólgið. Jeg læt nú hv.þd. bændur um það, hvort þeir álíti skipulag á jafnaðarmanna vísu nauðsynlegt að því er landbúnaðinn snertir, eða hvort þeir vilji, vegna atvinnubóta, lengja sláttinn fram til veturnátta o. s. frv. Hitt er víst, að sjávarútvegsmenn munu ekki treysta jafnaðarmönnum, og allra síst foringjum þeirra, til þess að skipuleggja útveginn. Hv. þm. Ísaf. var eitthvað að dylgja um það, að jeg hefði látið skip mín liggja við landfestar um hábjargræðistímann. En veit þm., hvað eru aðalbjargræðistímar atvinnuveganna? Eða heldur hann, að bjargræðistími á þorskveiðum sje í júlí og ágústmánuði? En á þeim tíma liggja togararnir helst í höfn vegna ýmislegrar aðgerðar og hreinsunar. Á öðrum tímum árs hafa ekki mínir togarar legið í höfn, nema hafi verið um verkföll eða verkbönn að ræða. Eftir þessu að dæma gæti jeg trúað því, að þessi hv.þm. vissi ekki betur en að síldveiðin hjer við land væri mest á þorranum. Hann sagði líka, þessi sami hv.þm., að jeg hefði sótt vinnufólk í aðra landsfjórðunga, og því ekki hlynt að atvinnu bæjarbúa. Þessu er því til að svara, að í stórum stíl hefir það ekki verið, aðeins fáeinar stúlkur undan Jökli árið 1923, og síðan ekki. Að öðru leyti má geta þess, að enn ganga verkafjelagsmenn og konur ómerkt af forkólfum jafnaðarmanna, svo að ilt er að þekkja þá frá öðrum, er atvinnu leita hjá þeim, sem eitthvað hafa að láta vinna. Annars er það rjett hjá hv.þm. Ísaf., að það er atvinnuvonin, sem ginnir fólkið til kaupstaðanna, og mætti þá segja, að jeg hafi óbeinlínis átt þátt í því, að fólk hefir komið hingað í atvinnuleit. En hinu, sem jeg hjelt fram og held enn fram, því verður ekki hrundið með rökum: að það eru forkólfar jafnaðarmanna, sem eiga þó stærsta þáttinn í innflutningnum til bæjarins, með því að lofa fólkinu gulli og grænum skógum í atvinnubótum á ríkiseða bæjarkostnað, en sem hljóta að reynast tálvonir. Þá eru það rakalausar aðdróttanir í garð atvinnurekenda, að þeir vilji innflutning fólks til bæjarins til þess að hafa hægari aðstöðu um að þrykkja niður kaupi. Þvert á móti er mjer það ljóst, að af innflutningi fólks og að engu leyti auknum atvinnumöguleikum hljóta að leiða færri dagsverk hjá þeim, sem fyrir eru, og gefur því síður ástæðu til kauplækkunar. Þetta læt jeg mjer nægja, enda nenni jeg ekki að ræða þetta mál frekar við hv.flm. þessa hugsanagrautar. Það er öllum ljóst, hvað liggur á bak við frv. þetta og hvað vakir fyrir þessum jafnaðarmannaforkólfum með flutningi þess.

Jóhann Jósefsson Jeg ætla að gera hv.flm. þann greiða að benda honum á þrjú dæmi, sem hann fór rangt með, svo hann gæti sín betur næst, þegar hann vitnar í erlendar fyrirmyndir. Í fyrsta lagi fór hann með rangt mál, er hann sagði í framsöguræðu um aukinn svefntíma á togurunum, að íslenskir fiskimenn á togurum væru verst launaðir allra fiskimanna. En sannleikurinn er sá, að þeir hafa mun betri launakjör en Þjóðverjar að minsta kosti, og ekki verri kjör en breskir fiskimenn, að þeim ef til vill undanteknum, sem frá Hull sigla. Í öðru lagi fór hv.þm. með rangt mál í umr. um bann gegn næturvinnu, er hann taldi heilsusamlegri skilyrði í erlendum hafnarbæjum heldur en hjer. Og í þriðja lagi fullyrti þessi sami hv.þm. í umr. um sama mál, að í erlendum fiskihöfnum væri ekki unnið á nóttum. Það tíðkaðist aðeins hjer og hvergi annarsstaðar. En þetta er rangt. Í Grimsby, Hull, Geestemünde og Aberdeen er unnið að fiskuppskipun úr togurum að nóttu til, eftir þörfum, og geta þeir trúað því, sem vilja, að hollara sje að vinna að nóttu til í kolaryki þessara stóru hafnarbæja heldur en hjer í hinu hreina íslenska vetrarlofti. Þetta verður hv.flm. að láta sjer nægja í bili. Það getur gefist tækifæri til að hrekja aðrar staðhæfingar hans síðar, ef hann vandar ekki betur staðhæfingar sínar en hann hefir gert fram að þessu.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Eins og getið er um í hinni stuttu greinargerð, sem þessu frv. fylgir, þá er það meiri hl. fjhn., sem flytur það eftir tilmælum ríkisstjórnarinnar. Breytingar þær, sem þetta frv. gerir ráð fyrir á lögum um Landsbanka Íslands, sem voru fyrir síðasta þingi, eru aðallega í tveim atriðum. Fyrra atriðið er það, að ákveða, að ríkissjóður skuli bera ábyrgð á skuldbindingum bankans innanlands. Um þetta atriði var töluvert deilt á síðastliðnu þingi, og það fóru svo leikar, að þeir, sem vildu hafa þetta ákvæði í lögunum, urðu í minni hluta, og þó að svo færi þá, sáu þeir sjer ekki annað fært en að vera með lögunum í heild, vegna þess hve málið hafði lengi verið fyrir þinginu, og þó að sá endir, sem há var bundinn á málið, væri ekki sem æskilegastur, þótti samt sem áður ótækt að fá ekki lög um þessa stofnun. Hitt aðalatriðið, sem felst í þessu frv., er um fyrirkomulagið á stjórn bankans. Á síðasta þingi varð mikill ágreiningur um hetta atriði, og lyktaði honum svo, sem jeg hefi lýst um fyrra atriðið. Að vísu eru nokkrar smærri breytingar, sem felast í þessu frv., en jeg sje ekki ástæðu til að koma að þeim nú, en þessar tvær breytingar eru þær höfuðbreytingar, sem á frv. eru gerðar, og þær afleiðingar af þeim, sem óhjákvæmilegar voru. Jeg lít svo á, að það þurfi engan að undra, þótt þessar breytingar komi fram, og við, sem á þinginu í fyrra urðum að láta í minni pokann, gerum nú tilraun til að koma fram því fyrirkomulagi á stjórn bankans, sem við teljum heppilegra. Hinsvegar þykir mjer ekki ólíklegt, að nokkur ágreiningur verði enn um þessi atriði. En af því að álíta má, að fyrirkomulagið á stjórn bankans skifti talsverðu máli, þá var álitið sjálfsagt að bera fram þessar brtt. Jeg sje ekki ástæðu til að rifja upp að þessu sinni gang málsins á undanförnum þingum, enda mun flestum hv.þdm. hann kunnur. Ef til vill finnur einhver ástæðu til að andmæla frv. þegar í stað, og verður þá að taka því. Annars tel jeg rjettara, að það færi nú umræðulítið til yfirvegunar í nefnd, svo að þar sæist, hvort ekki mætti ná samkomulagi um ýms einstök atriði, sem nú er ágreiningur um. Tel jeg það heppilegra en að byrja nú þegar togstreitu um málið. Jeg vænti þess, að frv. fái að ganga til fjhn. að umræðu lokinni.

Flm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er að miklu leyti samhljóða lögum um sama efni frá 27. júní 1921. Að vísu eru nokkrar breytingar í þessu frv., sem miða að því að gera tryggari ákvæðin um sölu áfengis, en aðalbreytingarnar eru fólgnar í því, að hægt er eftir þessu frv. að reka verslun með þessa vöru með nokkru minni kostnaði en verið hefir. Þetta eru að vísu aðalbreytingarnar, en auk þess er ein allmikilvæg breyting frá því, sem nú er í lögum. Það er ákvæði um álagningu á þær vörur, sem þessi verslun selur. Í núgildandi lögum er heimilað að leggja á vínanda 25–75% af verði varanna, þegar þær eru hingað komnar, en í þessu frv. er gert ráð fyrir að heimila álagningu, er nemi frá 50–100%. Þessi breyting virðist í alla staði rjettmæt, vegna þess að hjer er um varning að ræða, sem ekki er hægt að telja nauðsynjavöru, og þótt af þessu kynni að leiða eitthvað minni sölu, þá teljum við flm. það ekki neinn skaða. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál við 1. umr. þess, og þótt jeg hafi að vísu farið hjer út í einstök atriði, þá verð jeg að telja það heimilt, með því að þar með hefi jeg aðeins lýst því, hverjar aðalbreytingar sjeu gerðar á núgildandi lögum, ef frv. þetta verður samþykt. Vil jeg svo mælast til þess, að frv. fái að ganga til 2. umr. og að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað til allshn.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það er aðeins stutt athugasemd til þess að bera af mjer sakir. Hv. þm. Vestm. bar þær sakir á mig, að jeg gæfi rangar upplýsingar, er jeg vitnaði í erlendar fyrirmyndir máli mínu til stuðnings. Jeg veit nú ekki, hvað hann á við með þessu, því jeg kannast alls ekki við að hafa falsað neinar heimildir, er jeg hefi notað. Hitt er vitanlegt, að þegar um það er að ræða að taka hjer upp nýmæli, hvort sem heldur er í lagasmíð eða á öðrum sviðum, þá er ekki nema eðlilegt, að vitnað sje í erlendar fyrirmyndir. Þetta hefir ávalt tíðkast og okkur fullvel sæmandi, þó að við notfærum okkur reynslu þeirra manna eða þjóða, sem lengra eru á veg komnir, bæði í þessum efnum sem öðrum. Annars sje jeg ekki ástæðu til að svara hv.þm. Vestm. frekar, en vænti, að hann reyni að finna þeim orðum sínum stað, að jeg hafi farið rangt með, er jeg var að vitna í erlendar fyrirmyndir. Ummæli mín bygði jeg sumpart á eigin reynslu og sjón, eða þá á skjalfestum upplýsingum, sem jeg hefi enga ástæðu til að halda, að sjeu óáreiðanlegar. Hv. 3. þm. Reykv. ætla jeg ekki neinu að svara - þess þarf ekki með - öðru en því, að skipulagsleysi atvinnuveganna bendir ótvírætt í þá átt, að þeim mundi betur vegna, ef þeir væru reknir af hálfu hins opinbera, heldur en nú undir stjórn þeirra einstaklinga, er með þá fara eftir eigin hagsmunum og geðþótta. Jeg býst hinsvegar ekki við, að skráning atvinnulausra verði stórt spor til þess skipulags; gæti þó svo farið, að í skjóli slíkra ráðstafana þroskist sú hugsun, að öll stærri atvinnufyrirtæki, eins og togaraútgerðin, væru best komin undir ríkisrekstri. En þá verða þeir ekki lengur atvinnurekendur, hv. 3. þm. Reykv. og aðrir stórútgerðarstjórar, sem hafa líf og alla velferð fólksins í sinni hendi, heldur verða þeir gerðir að þjónum fólksins, og skil jeg það náttúrlega einkar vel, að slík tilhugsun muni þeim svíða sárt.