Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Jónsson Jeg skal ekki mæla lengi fyrir þessum brtt. mínum á þskj. 523; jeg geri ráð fyrir að greiða atkv. á móti frv., en alls ekki með því, í hvaða mynd sem það verður. En ef frv. verður samþ., þá vildi jeg gjarnan, að brtt. mínar kæmust fram. Fyrsta brtt. mín gengur út á það, að laganefndin skuli aðeins skipuð til eins árs í stað fjögurra ára, sem ákveðið er í frv. Jeg hefi bent á það áður, hversu óeðlilegt það er, ef stjórnarskifti fara fram, að hin viðtakandi stj. þurfi að starfa mest af þeim tíma, sem hún er við völd, með þá n. sjer til ráðuneytis, sem hún kynni alls ekki við að starfa með og sem skipuð er af annari stj. Mjer skilst, að þó þessi brtt. yrði samþ., þá gerði hún engan skaða, en gæti fremur orðið til gagns. Stj. verður að geta látið n. starfa eins og hún vill; og þetta er spor í frjálslyndisáttina, að sú stj., sem er við völd, geti eftir eitt ár losnað við þá n., sem er í ósamræmi við hana. Önnur brtt. mín lýtur að því að fella úr 3. gr. ákvörðun um, að lögunum skuli raða í bálka. Virðist mjer óþarfi að mæla nokkuð fyrir um það í lögum, hvernig lögunum skuli raðað, aðeins að hafðar sjeu fullkomnar efnisskrár, og út á það gengur till. mín. Þriðja brtt. mín er um það, að 4. gr. verði feld úr frv. Jeg sje ekki ástæðu til, að það sje tekið fram í lögunum, að n. sje heimilt að ráða sjer aðstoðarmenn við afgreiðslu einstakra mála. Það virðist sjálfsagt, ef hún þarf á sjerfræðingum að halda og ráðh. samþ. það. Með þessu er gefið í skyn, að þetta eigi að gerast, hvort sem brýn þörf er til þess eða ekki. Og ýmsum þdm. er nú þegar farið að þykja nóg um þann kostnað, sem af nefndarskipuninni kynni að leiða, þó að eigi væri bætt við. Jeg fjölyrði ekki meira um þessar brtt. Jeg áleit rjett að flytja þær, því að þær eru til bóta, ef frv. á að ganga fram.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) N. hefir ekki haft tíma til að athuga þessar brtt. í heild, en jeg hefi talað við einn samnefndarmann minn um þær og við álítum, að þær sjeu meinlausar og þýðingarlitlar og að þær spilli ekki að verulegum mun. Jeg tók það fram við 2. umr., að það væri stórt atriði, að sömu menn ættu sem lengst sæti í n., og þá væru mestar líkur til, að þeir yrðu óhlutdrægir. Ef hægt er að víkja þeim frá eftir eitt ár, þá má búast við, að sömu menn verði ekki lengi í sessi. Jeg get ekkert sagt um þessa till. fyrir hönd allshn., og eru atkv. hennar því óbundin; þetta er ekki stórt ákvæði, en þó greiði jeg atkv. á móti því. Brtt. við 3. gr. fer fram á, að handhæg og fullkomin efnisskrá verði látin fylgja útgáfu laganna. Það er vitanlega til bóta, en þetta hefir vafalaust vakað fyrir öllum, og þurfti ekki að setja það inn í lögin. Þá er brtt. um, að 4. gr. verði feld úr frv. Jeg er sammála hv. 1. þm. Reykv. um, að altaf geta komið þau tilfelli, að n. þurfi að leita aðstoðar sjerfræðinga, hvort sem þessi heimild stendur í lögunum eða ekki, og það verður gert. Þessi till. er því bæði meinlaus og gagnslaus.

Hákon Kristófersson * *Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg vil taka það fram, að það hefir engin áhrif á mig, hversu góður maður það er, sem kann að vera höf. þessa frv. Jeg er því mótsnúinn af því að það er hið mesta „humbugs“-mál, að tildra upp þessum þremur nefndarstoðum. Stj. hefir það altaf í hendi sjer að ráða sjer menn til aðstoðar við undirbúning lagafrv. Jeg held það sje ekki hægt að segja með sanni, að þm. hafi á síðustu árum verið án aðstoðar í þessu efni, þar sem þeir hafa, hver og einn, altaf getað snúið sjer til hins ágæta skrifstofustjóra um málfegrun og annað, er lýtur að formi á frv. og till. Þessu frv. hefir nú verið snúið upp í heimild, og er því ekki orðið mikils um það vert. En ef fylgismönnum frv. hefir þótt það svo ákaflega þýðingarmikið, hvers vegna vildu þeir þá ekki gera það óbreytt að lögum, í stað þess að útbúa það aðeins sem heimild fyrir stj. ? Þessar breyt. eru sönnun þess, að hv.frsm. meiri hl. lítur smáum augum á málið. Það hefir líka komið í ljós, að tveir nm. úr meiri hl. lýsa hlutverki n. þveröfugt hvor við annan. Hv. 2. þm. Árn. telur, að n. eigi að vera eins og þjónn þings og stj. og gerir sem minst úr henni, en hv.frsm. telur, að hún hafi mjög veglegt hlutverk. Á þetta hefir hv.þm. Dal. bent. Innan meiri hl. allshn. er talsverður ágreiningur um það, hvert valdsvið n. ætti að hafa. Jeg vil aðeins lýsa yfir því, að það hefir engin áhrif á afstöðu mína til þessa máls, hver er upphafsmaður þess. Reynslan af þessari n. verður ólygnasta vitnið. - Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál, enda er það svo í garðinn búið, að meiri hl. hv. d. hefir það í hendi sjer að koma því fram, enda ber það hans mark. Þó virðist þetta ekki vera meira nytjamál en svo, að stj. er heimilað að skipa þessa nefnd.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg þarf litlu að svara ræðu hv.þm. Barð., því að ekkert nýtt kom fram í ræðu hans. Jeg nenni heldur ekki að endurtaka ummæli mín við 2. umr. þessa máls, en jeg vil undirstrika það, að jeg álít það mjög nauðsynlegt fyrir þingið að hafa þessa n., skipaða lögfróðustu mönnum, sjer til aðstoðar. Og jeg hjelt, að hv.þm. Barð. sem allshnm. hlyti að geta fallist á það. Hv. þm. tók það eftir öðrum áð minnast á aðstoð skrifstofustjóra og að hún ætti að vera þm. nægileg. Jeg vil aðeins benda hv.þm. á það, að skrifstofustjóri er alls ekki skyldugur til þess að veita slíka aðstoð, og hann hefði engan tíma til þess, ef hann ætti að gera það í verulegum stíl. Þá kom hv.þm. að því, að þetta ættu að vera heimildarlög. Jeg játa það, að mjer er ver við, að einungis um heimildarlög er að ræða, en það skiftir engu máli, þar sem þetta er áhugamál hæstv. stj., og mun hún skipa n. eins fyrir því. Annars er seinni hl. frv. aðalatriðið fyrir mjer, þ. e. útgáfa laga. Að því er snertir ummæli hv.þm. Barð. um ágreining milli mín og hv. 2. þm. Árn., vil jeg taka það fram, að það er alls ekki rjett. Við hv. 2. þm. Árn. erum einmitt sammála um það að þurka út alt, er geti gert n. þessa pólitískt hlutdræga. Hv. 2. þm. Árn. hefir einnig neitað því að hafa sagt nokkuð í aðra átt. Jeg hefi altaf lagt áherslu á það, að n. skoði sig ópólitíska hvað störfin snertir, svo að hún geti á engan hátt dregið vald þingsins úr höndum þess.

Magnús Torfason Sumir hv.þdm. hafa skilið orð mín þannig, að jeg ætlaðist til, að n. hefði pólitísk áhrif. Mjer hefir aldrei dottið neitt slíkt í hug. Jeg átti einungis við það, að hverjum manni, sem fer að fást við löggjafarmál, eykst skapandi kraftur. Það er t. d. vitað, að þeir, sem hafa verið skrifarar á Alþingi, hafa oft orðið þm., og það er vegna þess að þeir hafa fengist við þingmál. Eins gæti ef til vill farið um ýmsa þá menn, er í n. ættu sæti, og átti jeg við það, en ekki að þeir hefðu áhrif á löggjafarvald þingsins. Ef þeir hefðu þann skapandi kraft, myndi það sannast, að þeir yrðu þingmenn öðrum fremur, og á þann hátt kæmi hann fram hjá nefndinni.

Hákon Kristófersson * Ræðuhandr. óyfirlesið. Það er ekki ætlun mín að vekja sennur, og mun jeg því verða stuttorður. Hv. frsm. sagði, að jeg hefði það eftir öðrum, er jeg nefndi hinn ágæta mann skrifstofustjóra Alþingis. Jeg þurfti ekki að láta aðra segja mjer neitt um það; jeg fór þar eftir minni eigin reynslu. En nú vil jeg leyfa mjer að spyrja hv.frsm. að einu: Álítur hann, að hverri stj. beri skylda til að skipa slíka n.? Það gæti setið sú stj. við völd, sem áliti, að slík n. væri óþörf. Og hvað verður þá úr þessum leiðtogum, þessum skapandi krafti og mentandi löggjöf, sem þjóðinni áskotnaðist fyrir atbeina hinnar ágætu n.? Þá bar hv.þm. sig þeim ómaklegu brigslum, að vantaði lögfræðilega aðstoð í allshn., þar sem hv.þm. hefir átt sæti um undanfarin ár, að því ógleymdu, að hv. 2. þm. Árn. á einnig sæti í þeirri n. - Jeg vil algerlega mótmæla þessum ummælum hv.þm.; mjer finst að þau sjeu alveg ómakleg.

Þetta er ekki rjett haft eftir

. Jeg sem allshn.maður hefi ekki fundið annað en að hv.þm. sje mjög skýr á lögfræðileg málefni og veiti góðar upplýsingar í þeim efnum, en það kann að vera, að mig skorti dómgreind til þess að dæma um slíka hluti, og mun jeg því ekki deila við hv.frsm.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Hv. þm. Barð. bar fram þá spurningu, hvort stj., er síðar sætu að völdum, myndu ekki geta látið undir höfuð leggjast að skipa þessa n. Jeg lít svo á, að svo framarlega, sem lögin verða samþ., beri stj. að skipa n., og ef hún er einu sinni hlaupin af stokkunum, mun það sýna sig, að hún er til svo mikils gagns fyrir þingið, að menn vilja ekki missa hana. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði kvartað undan því, að skorti lögfræðilega aðstoð í allshn. Þetta sagði jeg ekki; jeg vildi aðeins benda á það, hve mikil þægindi það væru fyrir allshn., sem ætíð er störfum hlaðin, eins og hv.þm. veit best um, ef hún gæti leitað aðstoðar hjá sjerfræðingum í þessu efni, og hafði jeg þá aðallega í huga prófessora háskólans. Og þótt 2–3 lögfræðingar eigi sæti í allshn., er hún svo störfum hlaðin, að þeir hafa engan tíma til þess að gefa sig að því að rækja málin vísindalega með lögfræðilegum samanburði t. d. við erlenda löggjöf. Annars þýðir ekki að fara um mál þetta fleiri orðum; við hv.þm. Barð. höfum hvor sína skoðun í þessu máli, og býst jeg. ekki við, að hún muni breytast neitt við umr. hjá hvorugum okkar.

Einar Jónsson * *Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg þóttist hafa talað svo greinilega við 2. umr. þessa máls, að jeg hugði, að jeg þyrfti ekki að taka til máls í annað sinn. Þá gaf jeg hv. samþingismanni mínum alvarlega áminningu, en þar sem jeg sje, að hann hefir ekki látið sjer segjast við þá hótun, verð jeg að áminna hann enn á ný, og segi jeg honum það, að ef hann heldur áfram þessum hætti sínum og beitir sjer fyrir máli þessu með Framsóknarflokknum, kemur hann ekki með mjer á þing framar. Jeg vil taka það fram, að svo fremi, sem þetta frv. á að ganga lengra en það er komið, þætti mjer betur farið, að brtt.hv. 1. þm. Reykv. yrði samþ. Sú brtt. er til mikilla bóta, þar sem lagt er til, að 4. gr. falli niður, en þar er þessari n. heimilað að leita sjer aðstoðar, er henni þurfa þykir. Það væri hin mesta óhæfa að velja fyrst n. til aðstoðar þingi og stj., stofna þrjú ný embætti, en þó er traustið ekki meira á n. en svo, að þessum mönnum er heimilt að fá aðstoð annarsstaðar hvenær sem er. Annars er skipun þessarar n. hið svartasta vantraust á þingi og stj., og það vildi jeg, að jeg mætti segja 10 sinnum nei, er til atkvæða kemur, - til þess væri jeg fús.

Sigurður Eggerz Við 2. umr. þessa máls beindi jeg fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., en þar sem hann er fjarstaddur nú, mun jeg ekki fara nánar út í það mál. Jeg vil aðeins, úr því að jeg er staðinn upp, mæla með brtt.hv. 1. þm. Reykv., sjerstaklega vegna þess, að hún dregur úr útgjöldum þeim, er þetta frv. hefir í för með sjer. Þá hefir hv. 2. þm. Árn. lýst því, hvað hann meinti með ummælum sínum um „skapandi kraft“ í n. Jeg skal ekki fara neitt út í þá skýringu, sem hann gaf, en ærið virðist mjer hún loðin. Annars væri gaman að vita, hvernig slík n. hefði haft áhrif á þetta þing. öllum kemur saman um það, að á þessu þingi hafa smámálin verið mest rædd, en stóru málin, eins og t. d. vinnudómurinn o. fl., hafa verið að gægjast inn á dagskrá við og við, en sárlítið komið til umr. Hefði nú slík n. getað bætt úr þessu? Eftir síðasta skilningi hv. 2. þm. Árn. hefði n. engin áhrif haft í því efni. Annars hefir það verið tekið rækilega fram, að þessi n. er hinn mesti hjegómi og til einskis annars en aukins kostnaðar. Og nú er svo komið, að þeir, sem málinu voru fylgjandi í upphafi, óska þess, að þessi n. hafi sem minst að segja. Væri því vel, ef þeir gætu snúist að fullu og greiddu allir atkv. gegn þessu máli, því að þá hefði það hlotið þau úrslit, er því væru makleg.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Hv. samþm. minn (EJ) er farinn burt úr d. og get jeg því illa svarað honum. Hv. þm. gat þess, að ef jeg beitti mjer fyrir þessu máli, skyldi hann koma mjer út úr þinginu. Hann hefir tvisvar gert tilraun til þess áður, en tókst ekki, og ef honum ætti að takast tilraunin nú í þriðja skifti, yrði honum að vaxa fiskur um hrygg, en slíkt er nú ekki útlit fyrir, að minsta kosti ekki sem stendur. Ýmsir hv.þm. hafa orðið til þess að segja, að laganefndin yrði til þess að draga úr áliti þingsins. Þetta er hreinasti misskilningur. N. hlyti altaf að verða til mikils gagns fyrir þingið og bæta löggjöfina að forminu til. Og í því sambandi vil jeg benda á, að sú af nágrannaþjóðum okkar, sem viðurkend er að hafa lög sín best úr garði gerð, hefir slíka n. til aðstoðar þinginu, en það eru Svíar.

Einar Jónsson * *Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg ætla ekki að tefja umr. þessa máls með því að þrátta við hv. samþm. minn (GunnS). Af hlífð við hv.þm. hefi jeg ekki viljað minna hann á, á hvern hátt hann komst inn í þingið. Hv. þm. var kosinn á þing í Rangárvallasýslu vegna þess, að hann þóttist vera flokksleysingi. Nú gortar hann af því, að hann sje það ekki lengur, og það bregst aldrei, að hann fyllir flokk stj. og snýst öndverður gegn mjer. Jeg skyldi virða hv.þm. meira, ef hann hefði kjark í sjer til þess að viðurkenna, að hann tilheyrði þessum flokki. Og það segi jeg hv.þm. í fullri alvöru, að fylgi hann stj. í þessu máli, verður hann ekki oftar kosinn af Rangæingum á þing, því að þetta mál er bæði þingi og stj. til skammar, og öllum þeim, sem að því standa.

Það eru fleiri en framsóknarmenn, sem fylgja þessu máli

. Hv. þm. V.-Sk. er ekki ennþá, sem betur fer, búinn að færa svo út kvíarnar með kaupfjelagsskapinn og samvinnuna, að hann fái Rangæinga til þess að fylgja stj. blint að málum, a. m. k. fær hann mig ekki til þess. Og hv.þm. munu sjá, þótt síðar verði, hvað þeir hafa gert, ef þessi n. verður skipuð, því að það mun koma að því, að hún svifti þm. alla ráðum og dáð og dragi úr áhrifum þingsins, enda er þetta það hastarlegasta mál, sem jeg man eftir síðan jeg kom hingað á þing, fyrst fyrir 20 árum. Og jeg skil ekkert í því, að hv.þm. V.-Sk., sem ætíð hefir reynst dugandi við störf þingsins, skuli geta fallist á skipun þessarar n. Grunur minn er sá, að hann og fleiri beygi sig hjer fyrir hinum stranga flokksaga, því að jafngreindir menn og hann hljóta að sjá, hvert stefnir.

Lárus Helgason Hv. 1. þm. Rang. fór að minnast á kaupfjelagsskap í sambandi við þetta mál og hjelt auðsjáanlega, að það væri mjer veikur punktur. Jeg get ekki sjeð, hvað kaupfjelög koma máli þessu við, en úr því að hv.þm. drap á þau, vil jeg benda á það, að óvíða mun sá fjelagsskapur hafa gert eins mikið gagn og í Skaftafellssýslum, og hygg jeg, að þó það mál væri rannsakað, væri ekki hægt að finna, að jeg hefði gert minni sýslu ógagn með þeim málum. Hitt er annað í mál, að hv. 1. þm. Rang. mun hafa staðið framarlega í kaupfjelagsskap í sinni sýslu, sem ekki varð góður endir á.

Jón Baldvinsson Þetta frv. er ekkert nýr gestur á Alþingi; það hefir síðustu árin verið hjer fyrir öðru hverju, en það hefir ekki verið hægt að ná samkomulagi í þinginu um það, hver skyldi vera hinn eini kjördagur fyrir landið alt. En nú hefir frv. þó komist það langt, - jeg man ekki fyrir víst, hvort það hefir komist svo langt áður -, að það hefir verið samþykt í hv.Nd. og liggur nú hjer fyrir, svo að líklegt er, að nú eigi til skarar að skríða. Mjer hefði fundist það vera rjettara af þeim mönnum, sem bera það fyrir brjósti, að bændur í sveitum norðanlands þurfi ekki, vegna illviðra á lögmæltum kosningadegi, að sitja heima, að reyna að hliðra þannig til, að hentugri kjördagur yrði valinn fyrir þá, en að þau hjeruð landsins, sem sá kjördagur væri óhentugur, fengju að halda þeim, sem nú er. Jeg verð að segja það, að sá hluti kjósendanna, sem langverst verður úti á slíkum kjördegi, sem hjer er ætlast til að verði fyrsti laugardagur í júlí, eru verkamenn og sjómenn, þeir mennirnir, sem dreifast út um land í atvinnuleit og ekki eiga hægt með að ná til embættismanna til þess að greiða atkvæði, og ekki eiga tök á, á þeim stutta fresti frá framboði til kosninga, að koma atkv. sínu heim. Þegar það er athugað, hversu fá atkv. eru greidd hjer á landi utan kjörstaða, síðan heimaatkvgr. hætti, þá sjest það, að mikill hluti af því fólki, sem er fjarverandi frá heimilum sínum, notar sjer ekki þau rjettindi, sem heimiluð eru með kosningum utan kjördæmis. Og þetta er skiljanlegt, því að það er hreint ekkert aðgengilegt að greiða atkv. utan kjörstaðar. Menn, sem eru komnir út í sveit til atvinnu þar, verða að fara til hreppstjórans, eina eða fleiri bæjarleiðir, til þess að láta afgr.atkv. sitt þar, og þeir verða að vera svo heppnir að hitta hreppstjórann heima og svo heppnir að hitta hreppstjóra, sem er svo lipur, að hann vill afgreiða þá. Jeg hefi sem sje sannanir fyrir því, að ýmsir hreppstjórar hafa beinlínis brotið þá embættisskyldu, sem á þeim hvílir, og hafa neitað að láta greiða atkv. hjá sjer og heimtað yfirlýsingu um það, að mennirnir væru á kjörskrá heima í sínu hjeraði. En þetta er rangt, því að þeir eiga ekki að dæma um það, hvort maðurinn hafi kosningarrjett eða ekki; þeir eiga aðeins að láta kosningu fara fram, svo sem fyrir er mælt í lögunum, og senda plöggin til þess staðar, þar sem kjósandinn segist eiga heima, og svo á kjörstjórn á þeim stað að dæma um það, hvort hann kemur til greina sem kjósandi. Jeg veit ennfremur dæmi þess, að hreppstjórar hafa hreint og beint vísað mönnum á bug, ekki þótst mega vera að snúast í slíku, og þegar þetta eru menn, sem eru í kaupavinnu í sveitum og þurfa að fara eina eða fleiri bæjarleiðir til að skila sínu atkv., þá er það ekki nema eðlilegt, að þeir trjenist upp á því, þegar þeir eiga á hættu að vera reknir til baka aftur, eða að hitta hreppstjórann kannske ekki heima. Slík atkvgr. er auðveldari í kaupstöðum eða þar, sem lögreglustjóri er eða sýslumaður, því að þeir munu ávalt taka við atkv. og hafa líka ákveðinn skrifstofutíma. En þó er hjer sá hængur á, að það fólk, sem er í atvinnu alla daga, á ekki víst að komast á venjulegum skrifstofutíma, og þá á það undir góðvild embættismannsins, hvort það fær að komast að til að greiða atkv., nema feld sje niður vinna. Hinn fyrsta vetrardag er velflest verkafólk komið til sinna heimila, sjómenn eru þá á milli vertíða, svo að flestir eru heima hjá sjer, en þeir, sem eru á skipum, eiga kannske hægt með að greiða atkv., því að skipin koma venjulega í höfn á þessum tíma, og þá getur öll skipshöfnin komist að til að kjósa; auk þess má líka kjósa um borð í skipunum. Þessi breyting á kjördeginum er til óhagræðis fyrir mikinn hluta af íbúum landsins; maður getur sagt, að alt landið frá Seyðisfirði, alt Suðurland og norður fyrir Ísafjarðardjúp hafi stórmikil óþægindi af breytingunni, en það er miklu meira en helmingur landsmanna, sem á þessu svæði býr. Þess vegna álít jeg rangt af flm. þessa máls að vilja neyða þessum kjördegi upp á Sunnlendinga, fyrir hina tiltölulega fáu kjósendur á Norðurlandi. Það er dálítið óhagræði að hafa kjördagana tvo, en þó sje jeg ekki annað ráð til samkomulags. En það má ómögulega gera þessa breyt., því það er sama sem að meina Sunnlendingum að greiða atkv. Þá kem jeg að því atriði, sem jeg þykist vita, að menn muni keppast við að lýsa yfir hjer á þingi, kannske menn úr báðum þeim flokkum, sem að þessu frv. standa, að það sje verið að gera þetta vegna sveitanna. Að gera þetta eða hitt fyrir bændurna, er nú mikið notað - og misnotað. Og í þessu máli hljóðar herópið svo, að þetta sje gert til þess að tryggja bændum á Norðurlandi að geta kosið. Einhverjir þm. hafa sagt fyrir hönd bænda, að þeir vilji ekki hafa kjördaginn í september. En það hefir hann lengst af verið, fram til 1908. Þá var hann fluttur til 1. vetrardags, og hefir verið það í 20 ár. Sá maður, sem fyrstur benti á þennan dag sem hinn heppilegasta, var Sigurður Sigurðsson ráðunautur. Fáir munu hafa verið honum gagnkunnugri um alt land. Hann þekti nákvæmlega staðhætti í öllum landshlutum; hann var gagnkunnugur hugsunarhætti og þörfum sveitabændanna sjerstaklega. Og það var hann, sem benti á þennan dag sem hinn hentugasta fyrir alt landið. Það er fleira en að greiða atkv., sem máli skiftir í þessu sambandi. Það er nauðsynlegt, að kjósendur fái að fylgjast með í kosningaundirbúningi. Mönnum verður að gefast kostur á að sækja kjósendafundi, því að þeir eru nauðsynlegur undanfari kosninga og skapa að verulegu leiti þá stefnu, sem kosningarnar marka. Menn kjósa eðlilega eftir þeim pólitísku upplýsingum, sem þeir fá á undan kosningum, og eftir því, hvernig þeim finst málefni standa til. Jeg hefði gjarnan viljað til samkomulags stinga upp á að hafa kjördagana tvo, sumarkjördag á Norðurlandi og vetrarkjördag á Suðurlandi og fyrir kaupstaðina um alt land. Jeg vildi því mega vænta þess að þeir hv.þm., sem telja sig hafa almenna þekking á staðháttum allra landshluta, muni geta fallist á þessa till. mína. Það mælir óneitanlega fylsta rjettlæti með því að hafa kjördagana tvo, ef á annað borð á að breyta til. Og að því athuguðu er fyrsti vetrardagur tvímælalaust besti dagurinn fyrir kaupstaðina og fyrir sveitirnar sunnanlands. Við skulum nú athuga nánar, hvernig ástatt er í Reykjavík um bað leyti, sem kjósa á samkv. þessari breyt, sem hjer er til umr. í síðasta lagi yrði það 7. júlí. Um það leyti er allur fjöldi fólks farinn norður á Siglufjörð og víðar á síldveiðar; það er farið út um alt á gufuskipum, mótorskipum o. fl., og margt fer til Austfjarða, því þar er venjulega meira um að vera til sjávarins en hjer sunnanlands um þann tíma. Auk þess dreifist fólkið upp um allar sveitir og yfirleitt fer allur þorri verkfærra manna burt úr bænum til þess að stunda sumaratvinnu sína. Og rjett í þann mund, sem þessi flutningur er kominn í kring, þá eiga alþingiskosningarnar að fara fram. Það má því nærri geta, að undir slíkum kringumstæðum er ekki auðvelt fyrir fólk að koma atkv. sínu á kjörstað. Það er t. d. ómögulegt fyrir bann, sem rær norður á Ströndum, að koma atkvæði sínu til Reykjavíkur innan fjögurra vikna; menn þurfa líka að vita, hverjir eru í kjöri, og það getur vel farið svo, að þeir fái ekki að vita það fyr en búið er að kjósa. Og oft eru allmargir hjeðan norður á Reykjarfirði og Steingrímsfirði í Strandasýslu og Skálum á Langanesi, svo að það segir sig sjálft, að þeir menn eiga ekki hægt um vik með að koma atkv. sínu til skila á kjörstað.  (Rödd af þingbekkjum: Það er sími á öllum þessum stöðvum)  . „Það er sími á öllum þessum stöðvum“, segir einn hv.þm. En það er ekki sími alstaðar þar, sem menn eru í atvinnu. Og ekki er hægt að senda atkv. í alm. kosningum með síma. Það getur því engum blandast hugur um, að þetta er einhver óhentugasti kjördagurinn, sem hugsast getur, nema ef það væri síðar á sumrinu, sem auðvitað væri verra. Og mjer er ekki grunlaust um, að þetta sje af yfirlögðu ráði gert, sem sje til þess að gera kaupstaðafólki erfiðara að taka þátt í kosningum. Jeg veit með vissu, að þessi hugsun hefir vakað fyrir mörgum, sem hafa beitt sjer fyrir málinu. Og það mun ekki að ástæðulausu mælt, þótt jeg fullyrði, að fyrv. stj. hafi haft þetta í huga, þegar hún ljet kjósa um þetta leyti árs, eftir þingrofið, og hafði hún þó óbundnar hendur um kosningadag. Tilgangurinn með þessu var enginn annar en sá, að nema kaupstaðafólki að greiða atkv. og taka þátt í kosningunum yfirleitt. Og því verður ekki neitað, að þetta tókst að allmiklu leyti, því að atkvæðatölurnar voru lægri en venjulega. Hinsvegar kemur það minna að sök, þó landskjörsdagurinn sje 1. júlí; þar kemur nokkuð annað til greina. Þar er það einkum eldra fólkið, sem kýs, en það fer síður heiman að á sumrin; en við almennar kosningar er það fremur yngra fólkið, sem einnig á að kjósa. Jeg vil svo að lokum endurtaka þau tilmæli mín, að horfið sje að því að hafa kjördagana tvo, til þess að öllum stjettum gefist kostur á að neyta kosningarrjettarins. Annar kjördagurinn yrði þá t. d. fyrsti laugardagur í júlí, og væri hann fyrir sveitirnar norðanlands, en hinn kjördagurinn væri fyrsti vetrardagur, og kysu þá kaupstaðirnir og sveitirnar sunnanlands. En hversu upptalning atkv. væri háttað, það er einungis fyrirkomulagsatriði. Það er hugsanlegt, að menn vildu geyma að láta lesa upp atkv., til þess að það hefði ekki áhrif á kosningarnar fyrsta vetrardag. Fyrir og um aldamót var ekki kosið samdægurs hjer um alt land. Mig minnir, að það færi eftir ákvæðum sýslunefndar. Það leið oft töluverður tími á milli kosninga. Framboðsfrestur var þá enginn; menn lýstu því yfir á kjörfundi, að þeir yrðu í kjöri. Menn gátu þá verið í kjöri í tveim kjördæmum í senn, og eru dæmi til þess. Nú er slíkt útilokað, eins og kunnugt er, eftir núgildandi kosningalögum. Og ef fyrri kosningarnar væru ekki lesnar upp fyr en um leið og hinar síðari, þá þarf ekki að óttast áhrif frá þeim fyrri á hinar seinni. Jeg vildi biðja menn að athuga þessa uppástungu mína, hvort ekki mætti komast að einhverju samkomulagi um kjördag eða kjördaga, sem allir mættu við una, og að meiri hl. þjóðarinnar væri ekki gert rangt til með kjördagsfærslunni.

Jón Jónsson Mjer fanst hv. 4. landsk. hefði getað sparað sjer ræðu sína við þessa umr. Að öllum líkindum fer málið í n. og sætir þeirri athugun, sem öll stærri mál eiga að fá. Engum blandast hugur um, að hjer er um nauðsynjamál að ræða, og jafnvel hv. 4. landsk. ber ekki á móti því. Einungis fór hann fram á breyt., sem snerti kaupstaðina sjerstaklega. Mjer virðist, að þá færi betur á því fyrir hv. 4. landsk. og flokksbræður hans, að þeir kæmu með þar að lútandi brtt. við frv., í stað þess að berja höfði við steininn og þverskallast við framgangi þarflegs máls. Því verður alls ekki á móti mælt, að núv. kjördagur er svo óhentugur sem frekast getur verið, sjerstaklega ef illa viðrar, sem oft á sjer stað um þann tíma. Sjerstaklega verða sveitirnar norðanlands mjög illa úti, og sama er að segja um Skaftafellssýslurnar. Þar getur oft verið svo ástatt um það leyti, sem kjördagurinn er, að öll hin miklu vatnsföll sjeu full af krapi og elg og með öllu ófær yfirferðar, að ógleymdum hinum gífurlegu fjarlægðum, sem þar er um að ræða. Má því af líkum ráða, hvílíkir örðugleikar eru á því að sækja á kjörstað, enda er mörgum það beinlínis fyrirmunað af þessum orsökum. Enda er einn aðalflm. frv. hv.þm. A.-Sk. Víðast hvar af landinu er sömu sögu að segja. Er þess skemst að minnast, að haustið 1926 fóru fram landskosningar, eins og kunnugt er. Var þá slíkt veður um alt Norðurland á kjördaginn, að í mörgum sveitum komst enginn maður á kjörstað sökum veðurs. Dagana áður hafði kyngt niður ódæmum af fönn og kjördaginn var stórhríð allan daginn, nema hvað rofaði lítið eitt til um hádegið, og örfáar hræður, sem þó síst áttu heimangengt undir þvílíkum kringumstæðum, gátu með erfiðismunum náð kjörstað til þess að kjósa. Jeg veit ekki, til hvers er verið að hafa almennan kosningarrjett upp á það, að kjördagur sje svo valinn, að heilum stjettum þjóðfjelagsins sje gert ókleift að neyta kosningarrjettarins. Þá talaði hv. 4. landsk. um þá erfiðleika, sem sumarkjördagur bakaði kaupstaðafólki, sjerstaklega Reykvíkingum, þeim, sem leituðu út úr bænum til sumaratvinnu. Það kann að vera nokkuð til í þessu, og viljum við síst verða til þess að auka á óhagræði kaupstaðabúa í þessum efnum, en hitt þykir mjer ekki ósennilegt, að hv. 4. landsk. geri helst til mikið úr þeim erfiðleikum, sem kjördagsfærslan myndi baka kaupstaðafólki. Meðal annars talaði hann um það, ef hreppstjóri væri óliðlegur, þá gæti það orðið til þess að meina manni að kjósa. En jeg vil benda þm. á, að í slíkum tilfellum stendur kjósanda opinn vegur til þess að kæra tafarlaust og fá það leiðrjett. Jeg skal geta þess, að slíkt átti sjer stað á Norðurlandi eigi fyrir löngu, en hlutaðeigandi kærði tafarlaust, og eftir 2 klst. var annar hreppstjóri kominn á laggirnar, til þess að taka við atkvæðunum. Þessi mótbára hv.þm. er því algerlega þýðingarlaus. Í þessu sambandi sagði hv.þm. það líka, að kjósendum væri erfitt að koma atkv. sínu á kjörstað, og jafnvel hefðu ekki tök á að fá vitneskju um það, hverjir væru í kjöri. Þetta er gripið úr lausu lofti. Það eru 4 vikur frá því, er framboðsfresti lýkur og þar til kosningar fara fram. Menn munu því oftast hafa fengið að vita um framboðin áður en þeir fara að heiman, auk þess liggur sími um alt land, svo að mönnum er vorkunnarlaust að fá að vita, hverjir eru í kjöri. Ennfremur er mönnum opinn vegur að greiða atkv. áður en þeir fara að heiman. Að þessu athuguðu held jeg, að hv.þm. geri úlfalda úr mýflugunni, þegar hann talar um þessa erfiðleika og ranglæti, sem kjördagsfærslan hefði í för með sjer. Jeg skal að vísu játa, að vel gæti komið til mála að hafa kjördagana tvo, en mjer finst, að hv.þm. hefði átt að koma með þá till. fyr, eða láta flokksbræður sína í Nd. gera það, þegar frv. var þar til umr. Hjeðan af fer málinu að verða hætt, þar sem mjög er orðið áliðið þings, og óðum líður að þinglokum. Mál þetta þolir enga bið, úr því sem komið er. Hv. þm. talaði um illar hvatir, sem hann taldi liggja frv. þessu til grundvallar. Mjer er ekki ljóst, hvað hv.þm. á við með því. A6 vísu talaði hann ekki um Framsóknarflokkinn í þeim tón, og er það góðra gjalda vert, en Íhaldsflokknum ber hann á brýn, að hann hefði ákveðið kjördag síðustu kosninga með hið sama fyrir augum og nú lægi að baki þessa frv. Jeg skal nú leiða hjá mjer að forsvara Íhaldsflokkinn, en hafi íhaldsfl. haft það í huga þá, þá hefir hann algerlega misreiknað sig, því eins og allir vita, bar hann engan sigur úr býtum við þær kosningar. Og mjer þykir fremur ólíklegt, að þetta hafi vakað fyrir foringjum Íhaldsflokksins. En hvað sem því líður, þá er frv. þetta fram komið nú vegna knýjandi nauðsynjar og til þess að afstýra því hinu hróplega ranglæti, sem meiri hl. þjóðarinnar er beittur með því að hafa svo óhentugan kjördag. Jeg vil því vænta þess, að menn verði ekki til þess að bregða fæti fyrir þetta þarflega mál, og vil skora á n. að athuga það vel og rækilega, svo að það nái afgreiðslu á þessu þingi. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar við þessa umr., enda mun mönnum gefast tækifæri til þess, þegar málið kemur frá nefnd.

Jón Þorláksson Hv. 4. landsk. var enn að burðast við að endurtaka hin marghröktu ósannindi sín um óheiðarlegan tilgang stj. með því að ákveða kjördaginn eftir þingrofið 1927 í byrjun júlí. En hv.þm. veit ósköp vel um þá ástæðu, sem þáv. stj. hafði til þess að breyta þannig. Sú ástæða var, að stj. áleit ekki heimilt samkv. stjskr. að draga að láta kosningar fara fram til hausts. Hinsvegar áleit jeg ekki gerlegt að láta kjósa meðan sláttur stóð yfir, og því var þessi tími valinn, og bar jeg ábyrgð á því. Jeg hefi líka oft haft tækifæri til þess að sýna það, að jeg álít einmitt þennan tíma heppilegastan, og það er hann tvímælalaust. Jeg vil því enn einusinni vísa þessum margniðurkveðnu dylgjum til föðurhúsanna. Það eru einungis tvö önnur atriði í ræðu hv. 4. landsk., sem jeg sje ástæðu til að svara sjerstaklega. Annað var það, að hv.þm. sagði, að Sigurður heitinn Sigurðsson ráðunautur hafi fyrstur stungið upp á núv. kjördegi sem heppilegustum fyrir alt landið. Þetta mun vera rjett, en síðan það gerðist hefir margt breytst hjer á landi. Sú breyt., sem mestu máli skiftir í þessu sambandi, er, að konur hafa fengið kosningarrjett. Áður voru það því eingöngu karlmenn, sem sóttu á kjörstað, og þá var það fyrir sig, þó kosið væri fyrsta vetrardag, en síðan konur fengu líka kosningarrjett, er þessi dagur með öllu óhæfur kjördagur, einnig á Suðurlandi. Auk þess sem veðráttan er mjög tvísýn um þetta leyti, þá er dagurinn orðinn svo stuttur, að fólki til sveita vinst ekki tími til að sækja kjörstað, ef um nokkra vegalengd er að ræða. Kemur slíkt sjer einatt mjög illa, eins og af líkum má ráða, því óvíðast stendur svo á til sveita um þann tíma, að alt heimilisfólkið eigi heimangengt í senn, og sjerstaklega er slíkt bagalegt fyrir eldra fólk. Jeg álít, að ganga verði eitt og sama yfir Norður- og Suðurland hvað kjördag snertir. Hvað viðvíkur óþægindum þeim, sem hv. 4. landsk. talaði um, að kjördagsfærslan bakaði kaupstaðafólki, sem leitaði atvinnu út úr bænum yfir sumartímann, þá skal jeg geta þess, að framboðsfrestur er útrunninn í byrjun júní, og þeir, sem hafa í hyggju að fara úr bænum, geta þá greitt atkv. áður en þeir fara. Jeg get ekkert sjeð því til fyrirstöðu, enda hefjast ekki alment ferðir til atvinnuleitar út úr bænum fyr en rjett um eða fyrir kjördaginn, og örsjaldan fyr en framboðsfrestur er útrunninn, með þeim kjördegi, sem hjer er stungið upp á. En lögin sjá einnig fyrir þeim, sem ekki geta kosið heima áður en þeir fara. Þeir geta komið atkv. sínu á framfæri á þeim stað, þar sem þeir dvelja. Get jeg því ekki talið næga ástæðu til þess að hafa kjördagana tvo, annan fyrir sveitirnar og hinn fyrir kaupstaðina. Hinsvegar mælir öll sanngirni og heilbrigð skynsemi með því að flytja kjördaginn til hásumarsins.

Jón Baldvinsson Mjer fanst það of langt gengið hjá hv. 6. landsk., þegar hann sagði, að jeg hefði viðurkent rjettmæti þessa máls, því að það gerði jeg alls ekki, heldur sagði jeg, að málið væri mjög ranglátt eins og það lægi fyrir nú í frv. En jeg viðurkendi, að það væri rjettlátt, að t. d. Norðurland fengi annan kjördag en Suðurland. Jeg skoða það því eins og hvert annað ofbeldi þingmeirihlutans, ef hann lætur mál þetta ganga fram óbreytt, þar sem það sviftir fjölda fólks atkvæðisrjetti. Þá var hv. 6. landsk. að tala um, að það hefði verið rjettara af flokksbræðrum mínum í Nd. að koma fram með brtt. við frv. þetta en vera að stympast á móti því. Jeg býst nú ekki við, að hv.þm. hafi sagt þetta af því að hann hafi ekki vitað, að forseti sá, sem var í forsetasæti þegar mál þetta var síðast á dagskrá í Nd., neitaði að taka málið út af dagskrá, þegar flokksbræður mínir ætluðu einmitt að koma brtt. að við það. Var því ekki um annað fyrir þá að gera en veita því mótspyrnu.

Það hefði verið hægt fyrir þá að koma með brtt. fyr

. Það er altaf hægt að segja þetta og því um líkt, en þeir o. fl. vonuðu nú í lengstu lög, að jafnranglátt frv. sem þetta yrði ekki samþ., þar sem það skapar meira en helmingi þjóðarinnar miklu erfiðari aðstöðu til þess að neyta kosningarrjettar síns en þörf er á. Líka komu fram í Nd.brtt. frá einum þm. úr sveitakjördæmi, um að hafa kjördaginn í september, en því var hafnað. Var því ekki um neinn samkomulagsgrundvöll að tala í Nd.; öllu slíku var annaðhvort hafnað eða bægt frá með ofbeldi. Þá sagði hv.þm., að hann tryði því ekki, að til væri nokkur sá hreppstjóri, sem hagaði sjer eins og mjer sagðist frá, en hann var varla búinn að sleppa orðinu fyr en hann sagði sömu söguna sjálfur og staðfesti með því framburð minn. Hv. þm. sagði frá hreppstjóra þar norður frá, sem hafði neitað að taka á móti atkv., en fjekk að sjálfsögðu sín makleg málagjöld fyrir. Þar sem jeg talaði um hreppstjórana, þá hafði jeg fyrir ákveðin dæmi frá mörgum hreppstjórum, sem annaðhvort hliðruðu sjer hjá eða beinlínis neituðu að gera lögboðin störf. Tveir þessara hreppstjóra áttu heima hjer fyrir austan fjall. Auk þessa er alkunn kosningaaðferðin á Vestfjörðum hjá Hnífsdalshreppstjóranum. Þegar því hreppstjórarnir eru ekki öruggari en þetta í starfi sínu, er ekki von, að menn sjeu fúsir á að skilja eftir hjá þeim atkv. sín í reiðuleysi. Líka ber þess að gæta, að til sveita þurfa menn altaf að leggja á sig nokkur ferðalög til þess að kjósa hjá hreppstjóra, og þau geta oft verið kostnaðarsöm. Þá sagði hv.þm., að svona sanngjarnt mál þyldi enga bið. Já, jeg hefi nú alls ekki heyrt neitt um það, að kosningar stæðu fyrir dyrum í sumar, vegna stjórnarskrárbreytingar eða annara ástæðna, og að þeirra í hluta vegna þurfi að flýta máli þessu. En það má vel vera, að hv. 6. landsk. geti lýst því yfir, að þingrof eigi að fara fram í sumar, og þar af leiðandi nýjar kosningar, en þá væri viðkunnanlegra, að einhver ráðherranna væri við, þó ekki væri nema til þess að staðfesta yfirlýsingu hv.þm. En sje nú svo, sem mjer er næst að halda, að engar kosningar sjeu fyrir dyrum, þá virðist engin þörf að hamra þetta í gegn nú. Til þess ætti að vera nægur tími á þingunum 1930 og '31. Það er því á engan hátt teflt á fremsta hlunn með frv., þó að það bíði a. m. k. næsta þings. Auðvitað ræður enginn yfir lífi og dauða, og því getur það komið fyrir, að kjósa þurfi einn og einn þm., en þeirra hluta vegna þarf ekki að gera breyt. á kosningalögunum, því að venjan hefir verið sú, að láta slíkar aukakosningar fara í fram á öllum tímum, eftir því sem á hefir staðið. Hinn lögfesti kosningadagur hefir ekki verið notaður í öðrum tilfellum en þeim, að kjósa ætti við almennar kosningar eða þá að margar aukakosningar ættu að fara fram. Jeg fæ því ekki betur sjeð en málið þoli vel bið, þar sem þetta er ekki nema annað þingið frá því að almennar kosningar áttu sjer stað. Þá kem jeg að hv. 3. landsk. Hann er altaf, sem von er, ergilegur, þegar minst er á kosningarnar 1927. Nú var hv.þm. sjerstaklega að tala um óheilindi hjá mjer, en jeg fæ ekki sjeð, að það sjeu nein óheilindi, þó að jeg sje svo hreinskilinn að segja þessum hv.þm. það, að hann og flokkur hans hafi ákveðið kjörd. 1927 í júlímánuði beinlínis í því skyni, að atkvæðatala Alþýðuflokksins yrði þá minni en með því að láta kosningarnar bíða til hausts. Jeg trúi þessu statt og stöðugt, meðfram af því, að ekki var hægt að fá hann þá sem forsrh., eða þáv. atvmrh., til þess að gefa nokkrar upplýsingar um það á þinginu 1927, hvenær kosningarnar yrðu þá látnar fara fram, enda þótt þeir væru margspurðir um það. Hefðu þeir þá þegar talið, að skylt væri að láta kosningarnar fara fram strax eftir þingrof, var þeim innan handar að segja það strax. En þeir munu eins og fleiri hafa litið svo á, að það væri ekki skylda, og ljetu því kosningarnar bíða fram í júlí. Enda var fordæmi fyrir því, að kosningum hafði verið frestað frá vori til hausts, eftir að breyt. hafði verið samþ. á stjskr. og þar af leiðandi þingrof.  Þá var hv.þm. að tala um, að till. Sigurðar heit. ráðunauts um að færa kjördaginn til fyrsta vetrardags hefðu verið góðar á þeim tíma, sem þær komu fram, því að þá hafi það eingöngu verið karlmenn, sem kjörfund þurftu að sækja. En jeg veit nú ekki betur en að konur hafi mestan þann tíma, sem þessi kjördagur hefir staðið, haft kosningarrjett, enda þótt kosningarrjettur þeirra væri ekki alt tímabilið eins almennur og nú. Og hafi fyrsti vetrardagur verið heppilegur til ferðalaga í sveitum þá, er hann það eins enn þann dag í dag. Annars ber þess að gæta, að það eru líka miklar annir í sveitum fyrst í júlímánuði. Þá er komið að slætti og sumstaðar jafnvel byrjaður sláttur. Er því stórt efamál, að fólk eigi betra með að fara að heiman þá heldur en 1. vetrardag. A. m. k. eru menn yfirleitt ekki eins hlaðnir störfum fyrsta vetrardag, þar sem þá er búið að ljúka við mestöll haustverk, og áhyggjur manna því minni en þegar fara á að byrja á aðalsumarvinnunni. Vegur því hjer hvað upp á móti öðru. Annars er það undantekning ein, ef svo vont veður er t. d. á Suðurlandi fyrsta vetrardag, að ekki sje öllum kleift að komast ferða sinna. En það getur auðveldlega komið fyrir, að á Norðurlandi sjeu hríðardagar fyrst í júlí. Það hefir komið fyrir, og getur eins komið enn. Ef menn eiga því að sigla fyrir öll sker í þessu máli, munu erfiðleikarnir á því að ákveða kjördag ekki verða svo fáir. Það má vel vera, að það muni yfirleitt verða betra fyrir Norðurland að hafa kjördaginn í júlímán. heldur en fyrsta vetrardag, en jeg þori óhætt að fullyrða, að fyrir Suðurland sje fyrsti vetrardagur heppilegri kjördagur en nokkur dagur annar. Jeg þykist nú vita, að hv. 3. landsk. sje það fullkunnugt, enda þótt hann segi annað nú, að fjöldi fólks fer t. d. hjeðan úr bænum um lokin, frá 11.– 14. maí, bæði austur, vestur og norður í atvinnuleit, en þá er á 3. viku þangað til framboðsfrestur ætti að vera útrunninn, ef kjördagurinn væri fyrst í júlí. Það fólk, sem þá fer úr bænum, yrði þá að senda hingað atkv. sín, ef þau eiga að vera gild. Og hefi jeg áður lýst erfiðleikunum, sem á því geta verið. Hvernig sem því á þetta er litið, þá eru altaf fleiri þúsundir manna farnar hjeðan af Suðurlandi fyrst í júlí í atvinnuleit, og mikill hluti þessa fólks á mjög erfitt með að koma atkv. sínum til skila á rjettum tíma, ef það á annað borð getur kosið. Hvað snertir það fólk, sem fer nú ekki í burtu fyr en framboðsfrestur er útrunninn, og ætti því þeirra hluta vegna að geta kosið heima, þá er svo með margt af því, að það getur ekki kosið sökum þess, að það fer burtu með svo stuttum fyrirvara. Það er nefnil. algengt, að sagt er við menn: Já, þú getur fengið atvinnu, ef þú ferð með skipinu, sem fer eftir fáa klukkutíma. Er þá annað að gera með tímann heldur en að fara upp á skrifstofu til þess að kjósa. Mönnum verður það þá frekar fyrir að ráðstafa heimilum sínum og útbúa sig til fararinnar heldur en að neyta kosningarrjettar síns. Í upphafi ræðu sinnar virtist mjer hv. 6. landsk. tala frekar vinsamlega um breyt., sem komið gætu til mála við frv., en þegar á leið ræðuna, virtist mjer gæta minni sanngirni hjá honum; þá vildi hann hespa málið af tafarlaust. En jeg verð nú að segja, að mjer fyndist það ekkert illa til fallið, að allshn. fengi að athuga það, þó ekki væri nema fram yfir helgina. Vil jeg því leggja það til, að því verði nú vísað til hennar, í von um, að finna megi einhverja betri úrlausn á því en þessa.

Erlingur Friðjónsson Jeg lít svo á, að full ástæða sje til að fara hægt í sakirnar með þær breyt., sem felast í frv. á þskj. 470, því að eins og hv. 4. landsk. benti á, eru litlar líkur til, að almennar kosningar til Alþingis fari fram fyr en eftir tvö ár. Jeg vona líka, að mínir góðu vinir samvinnumennirnir fái að sitja að völdum nokkurn tíma ennþá. Hvað snertir frv. það, sem hjer er til umr., þá virðist mjer undirbúningur þess ekki vera svo góður, að það gæti ekki batnað við frekari athugun. Því til sönnunar má t. d. benda á, að þeir, sem staðið hafa að því, hafa einu sinni ekki verið á einu máli um það, hvaða kjördagur væri bestur fyrir sveitirnar. Þannig kom t. d. fram í hv.Nd.brtt. frá einum hv.þm., sem hefir aðalfylgi sitt í sveitum, að hafa kjördaginn að haustinu, nálægt göngum. Þá ber og þess að gæta, ef hugsa á um það, að kvenfólkið geti sem best notið kosningarrjettar síns, að laugardagur er mjög óheppilegur dagur fyrir það. A. m. k. erum við á Akureyri komnir svo langt, að við sneiðum hjá þeim dögum til bæjarstjórnarkosninga, því að þeir eru mestu annadagar kvenfólksins. Annars þykir mjer einkennilegt, að þeir, sem eru að hugsa um sem bestan árangur af kosningum í sveitum, skuli fara jafnlangt frá þeim dögum, sem um langt skeið hafa gilt sem flutningsdagar og fardagar fyrir sveitafólkið. Hygg jeg þó, að þeir dagar sjeu valdir af reynslu og þekkingu á því, að það sje hentugasti tíminn til vinnu utan heimilisins. Vinnuhjúaskildaginn er eins og kunnugt er 14. maí, en fardagarnir snemma í júní. Í frv. þessu er farið fram á, að kjördagurinn sje fyrst í júlí, og er það hentugur tími fyrir þá, sem eingöngu hugsa um sveitirnar, þó jeg telji, að fyrri hluti júní myndi hentugri til kosninganna. En mjer þykir dálítið einkennilegt, að þeir hinir sömu menn, sem þykjast vera að leiðrjetta ranglæti með færslu kjördagsins, skuli ekki geta sjeð það, að sá tími, sem frv. ætlast til að verði ákveðinn, er mjög óheppilegur til kosninga fyrir stóran hluta þjóðarinnar. Sá kjördagur, sem nú er, er sá hentugasti, sem enn hefir verið fundinn fyrir verkafólk og sjómenn. Jeg tel það því talsvert harðdræga ásælni í garð þeirra manna að færa kjördaginn, án þess að íhugaðir sjeu nánar þeir möguleikar að hafa kjördagana tvo, annan fyrir sveitirnar, en hinn fyrir sjávarþorpin og kaupstaðina. Jeg hefi fyrir löngu komist að raun um, að það myndi verða besta lausnin á þessu máli. Þeir einu af kaupstaðabúum, sem hjer verður að taka tillit til, eru verkafólkið og sjómennirnir, því að verslunarmenn, embættismenn og aðrir slíkir höfðingjar eru altaf heima, nema ef þeir skreppa sjer til skemtunar út yfir pollinn eða annað. Hjer er því um að ræða hagsmuni tveggja stjetta, sveitabændanna annarsvegar og verkalýðsins og sjómannanna hinsvegar. Jeg get nú endurtekið það, að jeg viðurkenni rjett bændanna til þess að fá sinn kjördag út af fyrir sig, og það á hentugum tíma fyrir þá. En eftir því sem hann er í frv., virðist mjer hann ekki heppilega settur fyrir þá. Jeg tel hann of seint að vorinu, og auk þess er hann laugardagur, sem jeg tel mjög óheppilegan kjördag fyrir kvenfólkið. Það hefir verið minst á kosningarnar 1927 í sambandi við þetta mál, og er ekki óeðlilegt að bera þær kosningar saman við þann anda, sem kemur fram í þessu frv. Tilgangurinn mun hafa verið sá að koma í veg fyrir með þeim kosningum, að kjósendur Alþýðuflokksins í landinu gætu neytt sín við kosningarnar. Þar sem alkunnugt er, að það er fremur lítil vinátta á milli verkalýðsins og íhaldsins í kaupstöðunum, er þetta vel skiljanlegt. Það er vitanlega mannlegur breyskleiki, að vilja tryggja sjer og sínum flokki sem mesta pólitíska hagsmuni, og undrast enginn, þó að slíkar hvatir komi í ljós hjá stj. Íhaldsflokksins. Jeg þykist sjá, að í þessu frv., sem hjer er nú fyrir þinginu um færslu kjördags til alþingiskosninga, komi hið sama fram og vakti fyrir hv. 3. landsk., þegar hann ákvað að láta alþingiskosningarnar 1927 fara fram í júlímánuði. Það eru flokkshagsmunir, sem valda ákvörðunum hinna ráðandi stjórnmálaflokka í þessum efnum.

Jón Þorláksson Hv. 4. landsk. endurtók þá ásökun sína til stj. Íhaldsflokksins, að hún hefði ákveðið, hvenær alþingiskosningarnar fóru fram 1927 til hagsmuna fyrir Íhaldsflokkinn í pólitískum efnum; og hv.þm. Ak. tók í sama streng um leið og hann afsakaði það og viðurkendi, að þetta væri nú ekki annað en mannlegur breyskleiki, að vilja vernda sína pólitísku hagsmuni, eins og hann orðaði það. En að slík vandlætingasemi skuli koma frá þessum mönnum! Það þekkja víst fáir betur en hv. 4. landsk. þá list að hlynna að flokkshagsmunum, og vita engir betur en hann, að foringjahagsmunirnir standa þeim nærri. Jeg get sagt hv. 4. landsk. það, að jeg er mjer þess ekki meðvitandi, að jeg hafi í ráðherratíð minni látið nokkra stjórnarathöfn mína stjórnast af tilliti til flokkshagsmuna  Það hefir verið litið svo á hjer, að þegar þingrof hefir fram farið, þá sje enginn þm. og ekkert þing til í landinu. En nú er hjer samkv. stjskr. þingbundin konungsstjórn og æðsta valdið í höndum konungs og Alþingis. Og þá má sú skipun ekki vara lengi, að annar hluti æðsta valdsins - Alþingi - sje ekki til í landinu, þó að konungur sje að vísu við völd. Jeg segi þetta aðeins til viðvörunar í framtíðinni, að það má ekki eiga sjer stað, að þjóðin sje án Alþingis svo að nokkru nemi. Þessar ástæður hefir hv. 4. landsk. heyrt mörgum sinnum, þó að það komi ekki fram í ræðum hans í dag. Þó að ekki væri fastákveðinn viss kjördagur í þinglokin 1927, þá var það yfirleitt vitanlegt, að kosningar mundu ekki verða látnar dragast til hausts. Þess vegna er þetta ljettúðarfult og ábyrgðarlaust gaspur hjá hv. 4. landsk. Hann talar um, að vegna flokkshagsmuna íhaldsmanna hafi kosningarnar verið ákveðnar eins og gert var 1927; en svo var alls ekki.

Jón Jónsson Hv. 4. landsk. sagði, að jeg hefði ekki haft það rjett eftir sjer, að hann og flokksmenn hans teldu nokkrar rjettmætar ástæður fyrir þessu frv. Þeir hafa þó að nokkru leyti viðurkent, að á Norðurlandi væru rjettmætar ástæður fyrir því að skifta um kjördag til alþingiskosninga. Enda er ekki hægt annað. Eins og jeg hefi áður bent á, þá getur farið svo, að það sje ómögulegt fyrir sveitabúa á Norðurlandi að nota kjördag á haustin. Þess vegna er ekki forsvaranlegt að ætla þeim það. Við síðustu kosningar, 1927, kom það greinilega í ljós, að bændur gátu notað kjörrjett sinn betur en áður, og hefir sennilega aldrei verið jafnmikil kosningaþátttaka í sveitunum og þá. Í mörgum kjördæmum eru bæði sveitir og kauptún, sem eiga sameiginlegt þingmannskjör. Þegar kjördagur er að haustinu, þá þurfa þeir, sem í kauptúnunum búa, aðeins að skjótast í næsta hús til að kjósa, en sveitabúar komast þá máske ekki á kjörstað vegna illveðurs og ófærðar. Sjá þá allir, hve sveitahrepparnir njóta sín illa móts við kauptúnahreppana. Hv. 4. landsk. taldi, að jeg hefði látið mjer mjög ant um, að þetta frv. gengi sem hraðast í gengum þingið; það er að vísu rjett. En ekki er það af þeirri ástæðu, að jeg búist við almennum kosningum á næsta ári. Þó getur alt komið fyrir. Einhverjir geta líka heltst úr lestinni.

Það getur alt komið fyrir

. Já vitanlega. Annars er það undarlegt, hvernig hv. jafnaðarmenn líta á hlutina, t. d. á þessa breyt. á kjördeginum. Eitthvað hefir þó kvisast um, að hv. 4. landsk. og hans flokkur hafi talið það mjög mikið nauðsynjamál á þinginu í fyrra að flýta fyrir skiftingu á einu kjördæmi, þó að ekki stæði þar nein kosning fyrir dyrum. - Jeg tel nauðsynlegt, að þetta frv. um breyt. á kjördeginum nái fram að ganga á þessu þingi, og verð að álíta það óheppilegt vegna vinnubragða þingsins að fresta því nú, þegar það er búið að ganga í gegnum hv.Nd. - Jeg verð að telja það mjög misráðið af hv.þm. að bera nú á síðustu stundu fram brtt. við frv., um 2 kjördaga. Það sýnist svo, sem hv. samflokksmenn hans hafi haft nógan tíma fyrir sjer til þess að flytja slíka till. í Nd. Þá taldi hv. 4. landsk., að jeg vildi hespa frv. af sem fyrst; það hefi jeg nú ekki sagt. En jeg beindi þeirri ósk minni til n., að hún settist ekki á málið, heldur afgreiddi það með nægum fyrirvara til þess að það kæmist í gegnum deildina. Hv. þm. Ak. taldi, að það væri mjög ranglátt gagnvart kaupstöðunum að setja þessi lög um færslu kjördagsins; það kann nú að vera að einhverju leyti óþægilegt fyrir kaupstaðina. En jeg verð að halda því fram, að eins og nú er háttað, þá sje miklu meira ranglæti framið gagnvart sveitunum. Kjósendur í kaupstöðum geta þó kosið víðar en heima hjá sjer, eða hvar sem þeir eru staddir á kjörstað. Þá taldi hv.þm. heppilegra að hafa kosningar fyr að vorinu. En þá yrði alt of lítill tími til fundarhalda fyrir þm., þegar þingi er ekki slitið fyr en seint í maí. Og ekki er þægilegt að hafa fundi í sveitunum fyrri en eftir miðjan júní venjulega. Jeg tel því mjög vafasamt, að það sje heppilegt að láta kosningar fara fram fyrri en fyrstu dagana í júlí. Ennfremur hafa þessir hv.þm. stungið upp á því, að kosningar færu fram nálægt 10. sept. Áður hafa kosningar einu sinni farið fram í september, og það þótti svo óhentugt, að frá því var horfið aftur. - Meðan eldri kosningalögin voru í gildi, fóru kosningar fram í sept., en þá voru færri, sem höfðu kosningarrjett og gátu sótt kjörfund; þess vegna kom það síður að sök. Jeg tel, að það geti alls ekki komið til greina nú, að kosningar fari fram í sept.

Jón Baldvinsson Jeg fæ ekki sjeð, að þessi ákvæði í stjskr., sem hv. 3. landsk. vitnaði til, fyrirskipi það, sem hann vildi vera láta. Það stendur í 76. gr.stjskr., að „rjúfa skal Alþingi þá þegar“. En hvenær er Alþingi rofið? Það er gert með brjefi konungs, sem ráðh. undirskrifar. Ef það hefði verið dregið að rjúfa þingið þangað til t. d. tveim mánuðum eftir þingslit, og kosningar gætu farið fram á venjulegum kjördegi. En hvernig færi, ef ætti að skilja þetta bókstaflega, hefi jeg áður lýst. Samkv. stjskr. er ákveðið, að Alþingi skuli að jafnaði koma saman 15. febrúar ár hvert; og hinsvegar er það ákveðið með lögum, að almennar kosningar skuli fram fara 1. vetrardag. Nú stendur Alþingi venjulegast fram í maímánuð. Af þessu má draga þá ályktun, að þó að stjskrbreyt. hafi verið samþ., þá sje hæfilegur kosningafrestur til 1. vetrardags. - Jeg vissi það áður, að hv. 3. landsk. væri brjóstheill maður. En jeg hjelt nú samt, að hann færi ekki að bregða öðrum um, að þeir ljetu stjórnast af flokkshagsmunum. Það hæfir honum síst allra stjórnmálamanna.  Hv. 6. landsk. sagði, að af því það hefði verið kosið 1. júlí síðast, 1927, þá hefðu komið fram fleiri atkv. með Framsóknarflokknum í landinu og þingflokkur bænda stækkað. En þess ber að gæta, að atkv. flokksins meðal kjósenda hefir ekki fjölgað í líku hlutfalli við þingfulltrúa flokksins. Hv. stjórnarflokkur má vita, að hann situr ekki að svo mörgum atkv., er svari til 19 eða 20 þingsæta. Það stafar bæði af ranglátri kjördæmaskipun, og í öðru lagi getur það verið fyrir heppni í einstökum kjördæmum, að Framsóknarflokkurinn vann þá svo mörg þingsæti. Það má flokkurinn vita, að sá sigur var ekki unninn af öðrum ástæðum. Þá minnti hv.þm. á skiftingu Gullbringu- og Kjósarsýslu í 2 kjördæmi, sem samþ. var á þinginu í fyrra. Jeg hjelt nú, að af því að samvinnumenn - og samflokksmenn hv. 6. landsk. - voru okkur jafnaðarmönnum sammála um það mál og áttu sinn þátt í að það gekk fram, þá ættum við ekki að fara að deila um það nú. Til þess að gert sje ráð fyrir öllum möguleikum, þá getur það vitanlega komið fyrir, að stj. fremji pólitískt sjálfsmorð, eða segi af sjer, og að þess vegna þyki ástæða til að hafa kosningalögin til búin á þann hátt, sem flokkur hennar óskar. Jeg vil nú vona, að stj. fari ekki að gera nein axarsköft, og jeg vil jafnframt vona, að hún og flokksmenn hennar fylgi ekki jafnranglátu máli og þetta er.

Jón Þorláksson Jeg vil aðeins benda hv. 4. landsk. á eitt, út af því ráði, sem hann beindi til mín í síðustu ræðu sinni, að það hefði mátt fresta því lengur að gefa út konungsbrjefið um þingrof og nýjar kosningar 1927, og draga kosningarnar til hausts. Jú, það er rjett. Þetta ráð var til, en með því hefði verið framið brot á 76. gr.stjskr., þar sem sagt er, að rjúfa skuli þing þá þegar, er stjskrbreyt. hefir verið samþ. Jeg álít, að það hefði verið stórlega vítavert, og jeg treysti mjer ekki til að bera ábyrgð á því sem ráðh. En með öðru móti var ekki hægt að draga kosningarnar til hausts.

Jón Jónsson Hv. 4. landsk. taldi, að Framsóknarfl. hefði ekki aukið atkvæðamagn sitt við síðustu þingkosningar. Jeg hygg, að því verði tæplega neitað, að sá þingflokkur, sem kemst í meiri hl., komist það vegna þess, að hann fær fleiri atkv. en andstæðingarnir. Þetta hygg jeg, að ekki verði hrakið. Þá talaði hv. 4. landsk. um, að við ættum ekki að deila um það, þó að Hafnarfjörður hefði verið gerður að sjerstöku kjördæmi, af því að samvinnumenn hefðu verið því máli fylgjandi. Jeg vil aðeins segja það, að sú tilvísun nær ekki til mín, hvorki til nje frá. Jeg átti engan þátt í því máli, sem fór hjer fram á síðasta þingi. En þetta breytir ekki á nokkurn hátt þeirri kröfu minni, að það frv., sem hjer liggur fyrir, eigi nú að ganga tafarlaust fram. Við eigum ekki að fresta því til morguns, sem hægt er að gera í dag.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er nú aftur komið hingað frá hv.Nd., sem að vísu hefir gert á því nokkuð margar breyt., en það stendur svo á með þær, að það eru að mestu leyti orðabreyt., að sumu leyti lagfæringar, en mjög litlar efnisbreyt. Það virðist svo, sem frv. þetta hafi fengið góðan byr í hv.Nd., sem hefir samþ. frv. með töluverðum meiri hl. atkv., en þrátt fyrir þær breyt., sem hv.Nd. hefir gert á frv., sjer meiri hl. allshn. ekki ástæðu til annars en leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir.

Ólafur Thors Það hefir mikið verið talað um þetta frv. í þessari hv. d., og mjer hefir heyrst, að menn sjeu sammála um, að hjer sje stórmál á ferðinni. En jeg lít talsvert öðrum augum á það. Að menn tala um þetta frv. sem stórmál, kemur líklega til af því, að flestir játa, að margar íbúðir hjer í bæ eru með öllu óboðlegar. En hjer er ólíku blandað saman. Það er tvímælalaust, að margar íbúðir eru ónothæfar, en hitt er jafntvímælalaust, að þetta frumvarpskríli hv. 2. þm. Reykv. ræður enga bót á því meini. Þvert á móti er líklegt, og jafnvel víst, að afleiðingarnar verða gagnstæðar því sem til er ætlast. Frv. þetta gerir ráð fyrir, að bæjarfjelög leggi fram 2 kr. á hvern íbúa árlega. Ríkissjóður greiðir eitt skift; fyrir öll 10% af byggingarkostnaði. Væntanlegir kaupendur húsanna fá þessi 10% gefins, eiga að greiða í peningum 15% af andvirði hússins og gjalda eftirstöðvar með 5% af lánsupphæðinni á 42 árum. Ef miðað er við Reykjavík og núverandi íbúafjölda, mundu árlegar tekjur sjóðsins verða 50 þús. kr. Þær tekjur verða að hrökkva til að greiða vaxta- og afborganamismun á þeim 75% á byggingarkostnaði, sem hvíla á húsunum. Líklegt verður að telja, að ókleift reynist að útvega sjóðnum lán til lengri tíma en 20–25 ára. Af því leiðir, að þennan tíma fara um 1/2 tekjur sjóðsins til greiðslu á afborganamismun kaupenda og sjóðanna. Hjer í Reykjavík yrðu þá eftir 25 þús. kr. til að greiða árlegan vaxtamun. Vaxtamunurinn verður sennilega minst 21/2%, sem svarar að 25 þús. kr. nægja til greiðslu á vaxtamun á 1 milj. kr. En af þessu leiðir, að hámark andvirðis húsbygginga fyrir tilstilli þessa sjóðs yrðu á næstu 20 árum hjer í Reykjavík aðeins 1,3 milj. kr., og er þá talið framlag ríkissjóðs og kaupanda, en ekki tekið tillit til væntanlegrar fólksfjölgunar í bænum. Samkv. till.hæstv.atvmrh. yrði þessi upphæð alt að helmingi hærri, en hlutur ríkissjóðs fimm sinnum hærri en eftir frv. hv. 2. þm. Reykv., og skal jeg aðeins víkja að því síðar. Má sjálfsagt um báða segja, að hvorugur hefir gert sjer grein fyrir tölulegri niðurstöðu af þessum till. Þó að það sje nú ótvírætt, að hjer í bæ sjeu slæmar íbúðir, þá mun það rjett athugað hjá hv. 1. þm. Skagf. o. fl., að þær eru þó að skömminni til skárri en mörg þau mannahíbýli, sem notast verður við víða til sveita.  Frumvarpskríli hv. 2. þm. Reykv. er því ekki aðeins gagnslaust, heldur beint skaðlegt, og aðeins flutt til að sýnast. Jeg hefi nú að vísu ekki kynt mjer til hlítar þær till., sem hæstv. forsrn. ber fram í málinu, en fljótt á litið sýnist mjer, að samkv. þeim verði hluti ríkissjóðs mikið þyngdur, án þess þó að það komi að verulegu liði. Eftir till.hæstv.forsrh. á hluti ríkissjóðs að vera 50 þús. kr. á ári hverju, eða sem svarar um 700.000 kr. í eitt skifti fyrir öll, og er það fimm sinnum hærri upphæð en hv. 2. þm. Reykv. fer fram á, því samkv. frv. hans er tillag ríkissjóðs aðeins 10% af þeirri 1,3 milj. kr., er ætla má að verði hámark byggingarkostnaðar á næstu 20 árum, eða 130 þús. kr. Jeg býst ekki við, að hæstv. ráðh. hafi sjeð, að hann batt ríkissjóði með þessu fimmfalt þyngri bagga en flm. ætlaðist til en sveitamannshjarta hans fjekk kaupstaðarsting, er hann sá þessi mörgu fátæku börn ganga framhjá, eins og hann lýsti í svo skáldlegri ræðu. Vafalaust vakir gott eitt fyrir ráðh., en árangur góðviljans er þó aðeins sá, að ríkissjóður tekur á sig þungar kvaðir, sem þó ekki verða þeim að liði, sem mesta þörfina hafa. Eina ráðið, sem dugir, er að útvega góð lán handa þeim, sem vilja byggja, því að þá myndi verða meira um byggingar, en húsaleiga lækka að sama skapi. Mjer virðist skynsamlegast að vísa málinu til stj. og sjá svo til, hvort hún getur ekki bætt eitthvað úr þessum vandræðum án þess að lagt sje inn á nýja braut um afnot ríkissjóðs.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er oft skemtilegt að hlusta á röksemdarfærslu hv. 2. þm. G.-K. fyrir andstæðinga hans. Sjerstaklega er það gaman fyrir þá áheyrendur, sem voru hjer í gærkvöldi, þegar verið var að ræða um ellistyrkinn. Þá talaði hann um, að slíkt frv. væri spor í áttina, þótt lítið væri, en svo notar hann þau rök gagnvart verkamannabústöðunum, að hjer sje verið að stíga of smátt spor. Þetta virðist hálfeinkennilegur hugsanagangur, og hann er þó alveg í fullu samræmi við hegðun hv.þm. Það frv., sem jeg flutti, er að mestu sniðið eftir samskonar löggjöf í nágrannalöndunum og gengur í þá átt, að ríkið og bæirnir leggi fram fje til þess að styrkja fátæka verkamenn til að koma upp bústöðum handa sjer. Sá annmarki er á frv. þessu, að ef til vill mætti búast við, að byggingar stöðvuðust of fljótt, en þó er ómögulegt að segja, að þetta sje smávægilegt spor, enda ávalt hægt við að bæta, ef byggingar stöðvast af fjeleysi, en kjör sjóðsins eru hagkvæm fyrir verkamenn. Hv. þm. gat þess, að bygt hefði verið fyrir 5 milj. kr. hjer í Rvík síðastl. ár, en fæst þeirra húsa eru smáhýsi, eins og menn geta sjeð t. d. ef þeir ganga inn eftir Laugaveginum, því að þar eru 3 hús, sem áreiðanlega hafa farið yfir 1 milj. kr. Þá eru tvö stórhýsi í Austurstræti, sem munu hafa kostað hálfa milj., og svo er víðar. Jeg hefi verið því hlyntur, að ríkið hlaupi undir bagga við þessar byggingar, en það er alger misskilningur, að það eigi að styrkja efnaða menn, heldur er tilætlunin einungis sú, að koma á einskonar veðdeild, sem styrki hina fátækustu að hjálpa sjer sjálfir og eignast íbúðir sínar. Með hverju ári verður hægra fyrir millistjettina, sem getur borgað 150–200 kr. mánaðarleigu, að fá sjer íbúðir, en íbúðir handa öreigunum, sem ekki geta borgað meira en 50–60 kr. á mánuði, fjölgar ekki. Það er líka svo hjer í Reykjavík, eftir húsnæðisskýrslunum að dæma, að fjöldi fjölskyldna býr í þvílíkum íbúðum, að þær eru ekki einu sinni nothæfar fyrir harðgerða karlmenn á besta skeiði, hvað þá heldur fyrir konur og börn. Hvað sem hv.þm. vill segja um kjör verkamanna, þá hygg jeg, að það byggist ekki á nánum kynnum, sem hann hefir af þeim, enda mun hann ekki þekkja frekar til þeirra en það, að hann mætir þeim á götu og kann að hafa lánað einhverjum fáum útvöldum peninga í bili. Hv. þm. Borgf. talaði mjög skynsamlega um málið, og vil jeg þakka honum það. Það var aðeins í fáum atriðum, sem jeg var honum ekki samdóma. Hann sagði, að byggingar- og landnámssjóður væri ekki sambærilegur við þetta, því að þar væru lagðar hömlur á umráðarjett manna. Þessi styrkur á ekki að verða mönnum til hagnaðar, þannig að þeir geti okrað á húsum sínum, heldur mega þeir ekki selja þau nema fyrir sama verð og þeir fengu þau, að viðbættum umbótum og frádreginni fyrningu, þ. e. a. s. sannvirði, rjettara verð en það, sem til er tekið í byggingar- og landnámssjóði, sem er þar fasteignamatsverð. Þannig verður það að vera, úr því að þeir fá styrk af opinberu fje. Þá sagði hv.þm., að byggingar- og landnámssjóður væri ekki tekinn til starfa, og það er að vísu rjett, en hann mun fá það fje, sem við þarf, árið 1930. Þegar hv. 2. þm. G.-K. talaði um það, að þetta væri ekki fyrir nema sæmilega efnað fólk, þá sýndi það sig, að hann hefir ekki lesið frv. því að þá hefði hann sjeð, að hinum fátækustu er ætlaður styrkurinn. Tekjur, er nema 4.000–5.000 kr. á ári, eru ekki háar í kaupstöðum, þar sem menn þurfa að kaupa alt í sig og á, húsnæði o. s. frv. Eignir, er nema 1.500 kr., er heldur ekki mikið, og þó þarf maðurinn ekki að eiga þá upphæð, heldur leggja fram sem því nemur af öðru fje en því, er sjóðurinn nær yfir. Jeg mun ekki fara að karpa um það, hvort íbúðir sjeu betri til sveita eða í kaupstöðum. Þær eru sumstaðar mjög góðar til sveita, en víða mjög illar. Þeir, sem til þekkja, vita, að verkamannaíbúðir í kaupstöðum eru alveg óviðunandi, og það er nægilegt að vita það. Þótt hv.þm. Borgf. hafi kannske komið inn á marga bæi í Borgarfirðinum og Mýrunum í pólitískum leiðangri, hygg jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að jeg hafi víðar komið en hann, og hefi jeg því fengið allgóða hugmynd um, hvernig aðbúð fólks er yfirleitt í sveitum, og engin ástæða fyrir hann að reisa sig svo mjög út af því efni, eins og sveitamaður, er oftast situr heima að búi sínu, hljóti að vita betur til um húsakynni í ýmsum sveitum landsins heldur en bæjarmaður, er víða ferðast. Jeg hygg, að það hafi verið hv. 1. þm. Skagf., sem mintist á það, hvernig stj. sjóðsins ætti að launa. Það á að ákveðast af atvmrh., og hygg jeg, að kostnaðurinn við það verði aldrei tilfinnanlegur.

Hvað gerir hv.þm., að mikið fje renni til hvers?

. Jeg geri ráð fyrir, að 500 kr. verði greiddar hverjum stjórnanda, en eins og gefur að skilja, get jeg ekki sagt neitt ákveðið um það, því að það hlýtur að fara eftir erfiðinu. Svo vil jeg að endingu benda á það, að þetta er töluvert ólíkt og um byggingar- og landnámssjóð, því að þar eiga sveitirnar og bæirnir ekki að leggja fram neitt af mörkum. Ef sveitirnar vildu fá samskonar kjör til húsbygginga sinna, þá yrðu þær að taka fullan þátt í kostnaði, en tillagið yrði þó minna úr ríkissjóði. Jeg mun ekki víkja að brtt.hv. 1. þm.N.-M. í þetta sinn, en mun geyma það til 3. umr.

Ólafur Thors Jeg kvaddi mjer hljóðs er jeg heyrði þjóstinn í hv. 2. þm. Reykv., sem þó hjaðnaði er á leið. Jeg hafði hugsað mjer að láta illmæli hans ekki verða ellidauð, og mun jeg því svara honum nokkru. Hv. þm. hneykslaðist á því, að jeg stuðlaði að því, að samþ. var hjer í d. frv. til að bæta úr kjörum fátækra gamalmenna. Jeg sýndi fram á, að það væri ekki endanleg lausn, en að það væri þó spor í áttina. Jeg spurði að því, hvað tapað væri með því að samþ. það frv. Hann hefir ekki svarað því ennþá, en það er vani jafnaðarmanna að vera andstæðir öllu því, sem er til bóta fyrir alþýðu, ef þeir koma ekki fram með það sjálfir, og svo var því einnig farið í gær. Munurinn á ellistyrktarfrv. og þessu frv., er hjer liggur fyrir, er sá, að ellistyrkinn fá aðeins gamlir menn og fátækir, en aðrir ekki, en samkv. þessu frv. verða hinir fátækustu útundan, en hinir efnaðri fá þar góðan bita. Það fór eins og vant er, að þegar jafnaðarmönnum er bent á, að till. þeirra sjeu götóttar, þá segjast þeir altaf hafa tekið það eftir útlendum fyrirmyndum. En það er harla einkennilegt, að þetta skuli ekki hafa runnið upp fyrir hv.þm. fyr en við bentum honum á, hversu einskisnýtt frv. hans er. Hv. þm. fullyrði, að meiri hl. þeirra 5 milj., sem bygt var hjer fyrir síðasta ár, hefði farið í stórhýsi. en hver einasti maður, sem gengur um bæinn, sjer, að alstaðar er verið að byggja stór hús og smá. En gerum nú ráð fyrir, að um eintóm stórhýsi sje að ræða. Þá losna þó altaf íbúðir þeirra manna, sem flytja í þau, og einhverjir njóta góðs af því. Það er sama, hvort það eru ríkir eða fátækir, sem byggja, aðeins að það sje gert, því þá njóta allir góðs af. Hv. 2. þm. Reykv. þóttist geta vísað til erlendra fyrirmynda um þetta og sagði, að einstaklingsframtakið hefði reynst vanmáttugt þar til að leysa þetta vandamál. En jeg get frætt hv.þm. um það, sem hann virðist ekki hafa vitað áður, að á síðari árum hafa Englendingar haft mikil opinber afskifti af húsbyggingarmálum, en árangurinn af þeim afskiftum hefir orðið alveg öfugur við það, sem til var stofnað. Það hefir sem sje orðið til þess að draga stórkostlega úr byggingum. Jeg er þess fullviss, að eins mundi fara hjer, þótt stofnað yrði til gjafa handa einstaklingum. Húsaleiga mundi ekki lækka, vegna þess að byggingum mundi fækka. Hv. þm. segir, að húsnæði sje vont hjer í bæ. Þetta er alveg rjett, en jeg held hið sama verði áfram, þótt frv. þetta verði gert að lögum. En annars má hv.þm. ómögulega rugla saman þörfinni á bættum húsakynnum og hinu, að þetta frv. bæti úr þeirri þörf. Jeg játa, að hjer sje þörf mikilla umbóta, en jeg tel þó, að hv. 2. þm. Reykv. hafi tekið of djúpt í árinni, er hann sagði, að húsnæði fátækara fólksins hjer væri almennt heilsuspillandi. Manndauði er minni hjer í Rvík en úti um land. Og hjer á landi er hann ekki meiri, heldur frekar minni en hjá þeim nágrannaþjóðum okkar, þar sem hann er minstur. En samt má slá því föstu, að hjer þurfi að bæta úr, og það þarf engra sannana við. Það er tvímælalaust, að dimmar kjallaraholur eru óhæfar til íbúðar. En þó þessu sje slegið föstu, þá er hreint ekki þar með sagt, að þetta frv. sje til nokkurra bóta. Niðurstaðan verður sú, að nokkrir menn, þó ekki þeir fátækustu, þiggja gjafir. En aðrir gjalda þess aftur á þann hátt, að þeir verða að greiða hærri húsaleigu. Jeg vil benda á það, að ef framtak einstaklingsins minkar vegna þessara aðgerða um 1/5 hluta í aðeins eitt ár, þá þarf 20 ára starfsemi þessa sjóðs til að bæta það upp. Þetta sýnir best, hvert kríli þetta frv. er, þótt það hinsvegar leggi talsverðan bagga á herðar ríkissjóðsins, sjerstaklega eftir till.hæstv.atvmrh. Jeg skal ekki fara að deila um það, hvor okkar hv. 2. þm. Reykv. veit meira um íbúðir fátæklinga hjer í bæ. En það er undarlegt, að ef jeg þykist vita eitthvað um íbúðir Reykvíkinga og ef hv.þm. Borgf. telur sig kunnugan íbúðum manna í sveitum, þá ávítar hv. 2. þm. Reykv. okkur og segir að hvorugur okkar viti neitt um þetta. Það er hann einn, þessi miskunnsami Samverji, sem skoðað hefir í hverja músarholu í þessum bæ og um land alt og hefir nú skyndilega, knúður af sínu hjarta, fundið hvöt hjá sjer til að bæta úr vandræðum fátæklinganna. En þessi maður er í mínum augum ekkert annað en hræsnari. Hann getur máske með einhverjum rjetti sagt, að hann þekki nokkuð til í Reykjavík. En að hann þekki betur til í sveitum en hv.þm. Borgf., það er brosleg vitleysa. Það má vera, að þm. hafi ferðast eitthvað um sveitir landsins sem drengur. En jeg hygg, að í síðari ferðalögum sínum hafi hann frekar átt erindi við þá, sem hann nefnir stundum burgeisa. Hann hefir þá verið að semja við þá um sölu á olíu og tóbaki. Við fátæklinga hugsa jeg, að hann hafi minni erindi átt. Jeg get að vísu skilið það, að hv.þm. renni í skap, þegar honum er sýnt það með rökum talnanna, hvílíkt kríli þetta frv. hans er og að afleiðingar þess verða alveg gagnstæðar því, sem hann ætlaðist til. Það er því von, að honum sárni. En hann má þó ómögulega láta reiði sína bitna á okkur, sem í allri vinsemd erum með rökum að benda honum á, hve frv. þetta sje afarlítils virði. Og ef hans góða hjarta heldur áfram að slá fyrir fátæklingana, þá verður þessi leiðbeining okkar til þess, að hann finnur bráðum upp eitthvað annað betra og gagnlegra en þetta frv.

Sigurður Eggerz Jeg vil með fáum orðum gera grein fyrir skoðun minni á þessu stórmáli, sem hjer liggur fyrir, því mjer er það fyllilega ljóst, að hjer er um stórt mál að ræða. Mjer er það jafnljóst eins og kom fram hjá hv.þm. Borgf., að þörfina fyrir bætt húsakynni er ekki síður að finna til sveita en í kaupstöðum og kauptúnum. Húsakostur er ekki góður hjer, en hann er ekki síður ófullkominn í sveitum. Aðalatriðið er því, þar sem um svona stórt mál er að ræða, að það sje athugað vandlega áður en í framkvæmdir er ráðist. Alt, sem fram hefir komið í málinu, bendir líka til þess, að það þurfi að athugast betur, og það frá öllum hliðum, áður en lengra er farið. Jeg mun því best fella mig við það, að því verði nú vísað til stj. Þessa niðurstöðu mína vil jeg svo rökstyðja nokkru nánar. Jeg skal þá aðallega snúa mjer að brtt.hæstv.atvmrh., sem er svo umfangsmikil, að hún er það eiginlega frv., sem nú liggur fyrir. Jeg get nú að vísu vel skilið það, að hæstv. ráðh. hafi ekki haft mikinn tíma til þess nú í annríki þingsins að undirbúa þessa till. Samkv. þessum till. á að mynda sjóð, sem á að lána út á húseignir. Þessi sjóður verður því nokkurskonar fasteignabanki. Hjer kemur það ljóslega fram, hversu óheppilegt það er, að sameina ekki öll slík lán undir einn hatt. Eftir till.hv. 1. þm.N.-M. á hver kaupstaður og hvert kauptún að geta sett slíkan fasteignabanka á stofn og geta þannig tekið fje að láni á ábyrgð ríkisins. Ríkissjóður verður því hinn stóri byggingarmeistari, sem reisir allar þessar byggingar. En þegar svo allir þessir sjóðir fara að taka fje að láni hver í kapp við annan, þá má nærri geta, hversu lánskjörin verða á móts við það, ef lánsins hefði verið leitað í einu lagi. Ef það á að fara að taka þetta mál fyrir í fullri alvöru, þá þarf að leiða af gaumgæfni að þeim grundvelli, sem líklegastur er til þess að geta orðið að gagni. En hjer eru einmitt svo margar veilur í þeim grundvelli, sem þessar till. eru bygðar á, að meiri undirbúningur er alveg nauðsynlegur. Jeg hefi nú bent á eina slíka veilu í frv., útvegun lánanna, en þær eru miklu fleiri, eins og þær umr., sem fram hafa farið, bera vott um. Þá er það eitt atriði í þessu máli, sem mjer þykir óviðfeldið. Alþ. getur að vísu tekið ákvarðanir um útgjöld úr ríkissjóði eins og því sýnist. En jeg kann því illa, að Alþingi sje að leggja bæjarsjóðum og sveitarsjóðum skyldur um fjárgreiðslur á herðar, án þess að þeir sjeu að því spurðir. En þetta er gert samkv. brtt.hæstv.forsrh., sbr. brtt.hv. 1. þm.N.-M, Og þetta er gert án þess að þeim sje nokkur stuðningur veittur til þess að þola þessi útgjöld. Annað, sem jeg kann illa við, er það, hve ríkissjóður er hóflaust hlaðinn ábyrgðum. Jeg veit að vísu ekki fyrir víst, hvað búið er að velta miklum ábyrgðum á ríkissjóðinn á þessu þingi, en jeg hygg þó, að fyrir utan búnaðarbankann, þá muni það vera minst 2 milj. kr. Þó gott geti verið, að ríkissjóður ábyrgist lán, þá má þó ekki gera of mikið að því. Sje það gert, þá fer gagnið af því minkandi. Það getur farið fyrir honum eins og sumum góðum og velviljuðum mönnum, sem eru óbágir á að skrifa nafn sitt upp á víxla fyrir einn og annan. Þótt nafn þeirra hafi verið gott í byrjun, þá kemur að því, að það verður lítils virði, og seinast verður hætt að kaupa víxla með þeirra nafni. Nafn þeirra dugir þá ekki lengur. Líkt þessu gæti farið fyrir ríkissjóðnum. Hann er nú í ábyrgð fyrir bankana, að öllu leyti fyrir annan og að nokkru leyti fyrir hinn. Auk þess er altaf verið að leggja ýmsar nýjar ábyrgðir á herðar hans. Jeg þykist vita, að mjer verði svarað því, að ábyrgðin samkv. þessu frv. sje takmörkuð. Það er að vísu rjett, að takmörk felast í framlögum bæjarsjóða og sveitarsjóða, en í 3. lið 2. gr. stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ennfremur getur sjóðurinn tekið lán til útlánastarfsemi sinnar. Lánin ábyrgist ríkissjóður og bæjarsjóður í jöfnum hlutföllum“. Ef margir sjóðir verða stofnaðir samkv. þessu frv. og það verður látið ná til margra kauptúna, er undir hælinn lagt, að í þessar mörgu bankastjórastöður fáist góðir menn, auk heldur ef þeir eiga nú að hafa mjög lág laun, þá er óvíst, að þeir bestu menn fáist í stöðurnar. Jeg þykist nú reyndar sjá, að áhættan eigi að vera takmörkuð með þeim 15%, sem menn eiga að leggja fram sjálfir. En jeg vil skjóta því til hæstv.atvmrh., að ef gengismálið verður ekki afgreitt nú og ef svo fer, að krónan verður hækkuð, þá fer nú að minka sú trygging, sem þessi 15% eiga að veita fyrir því, að ríkissjóður tapi ekki á ábyrgðum sínum. Þá er hjer eitt atriði enn, sem taka þarf til athugunar. Í 8. gr. er svo sagt, að lánin skuli veitt til þess að koma upp íbúðum fyrir verkamenn, og að veðskuldabrjef sje gefið fyrir hverja íbúð. Eftir núgildandi lögum er ekki hægt að gefa út veðskuldabrjef fyrir sjerstakar íbúðir. Hjer er aftur á móti gert ráð fyrir þessu. En það er algerlega á móti þeim grundvallarreglum, sem um þetta gilda hjer og annarsstaðar á Norðurlöndum. Þetta þarf því ásamt hinu öðru vel að athugast. Jeg var að hugsa um í vetur að koma með frv. í þessa átt. Jeg hafði heyrt, að í Osló væri til slíkur fjelagsskapur, er hefði sjerstök lög, sem heimiluðu þetta. En við nánari rannsókn á þessum fjelagsskap, svonefndum „Aktiebolig, komst jeg að raun um, að þetta er einskonar hlutafjelag, sem veðsetur húseignirnar í heilu lagi. Eftir þeim reglum, sem gilda, þarf húsið ekki aðeins að eiga lóð undir sjer, heldur þarf sú lóð að vera helmingi stærri, og 1/3 þegar um hornlóðir er að ræða. sbr. gildandi bæjarsamþykt. Hús með lóð þarf því að vera sjerstæð eign, og annað þekkist ekki hjá nágrannaþjóðunum. Þetta alt þarf því að athugast rækilega áður en lög verða sett. Þetta er þá í stuttu máli grg. fyrir afstöðu minni til þessa máls. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem eru þessu máli velviljaðir og vilja eitthvað gera fyrir þá, sem fátæktin þrýstir harðast að, eða eins og hæstv.atvmrh. orðaði það, að það væri sárgrætilegt að sjá æskuna tekna frá þeim börnum, sem verða að lifa í kjallaraholunum hjer í bæ - það var naumast annað hægt en að komast við af orðum hæstv. ráðh. - En frá sjónarmiði þessara manna ætti einmitt að íhuga þetta mál vandlega, svo það geti komið þeim að verulegu gagni, sem við mesta erfiðleikana búa. En þeir, sem við mestu erfiðleikana eiga að búa, hafa ekki gagn af þessu frv., því hvaðan fá þeir 15% ? Jeg hefi þá gert grein fyrir því, hvernig jeg muni greiða atkv. í þessu máli, og get látið staðar numið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg tók það skýrt fram, er jeg bar fram brtt. á þskj. 429, að þær bæri að skilja sem yfirlýsingu mína um það, að hinu opinbera bæri að bæta úr að einhverju leyti hinni brýnu þörf, sem er til á þessu sviði, og að jeg vildi benda á leið, sem mætti fara. Þetta er nú ekki það eina, sem fram hefir komið á þessu þingi af sama tægi. Frv., sem brtt. mínar eiga við, var borið fram af hv. 2. þm. Reykv., og má skoðast sem till. jafnaðarmanna í málinu. Og af hálfu Íhaldsflokksins - eða tveimur mönnum úr honum í hv.Ed. - hefir líka verið borið fram frv., sem bannar kjallaraíbúðir, sem telja verður hættulegastar. Frá öllum aðalflokkum þingsins hefir því komið fram viðurkenning um, að eitthvað þurfi að gera, og fulltrúi frjálslynda flokksins hefir einnig viðurkent þörfina. Jeg tók það fram, að brtt. mínar bæri ekki að skoða sem fastmyndað form, og við því er heldur ekki að búast, að það verði myndað, meðan allir eru öðrum störfum hlaðnir. Till. mínar ber því nánast að skoða sem samkomulagsgrundvöll, og er jeg því fús á að taka til athugunar þær till., sem fram koma, og ræða þær hjer. Eftir að hafa heyrt ræður þeirra hv. 6–8 þm., sem tekið hafa til máls, vil jeg tjá mig fúsan til þess að taka þær bendingar, sem fram hafa komið, til nánari athugunar í samráði við n. til 3. umr. Jeg vil leyfa mjer að drepa á atriði, sem komu fram hjá hv. 1. þm.N.-M., hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Skagf. Jeg tók það skýrt fram, að jeg miðaði till. mínar við stærri kaupstaði eingöngu. Og jeg álít, að það þurfi að gera víðtækari breytingar á frv. en gert er í till.hv. 1. þm.N.-M., ef þetta á líka að gilda fyrir smærri kauptún. Nú er það t. d. svo með sum smærri kauptúnin, að þau eru ekki hreppur út af fyrir sig. Væri þá ranglátt að leggja þennan skatt á hinn hluta hreppsins, sem ganga á til byggingar í kauptúninu. En hv. 1. þm.N.-M. hefir nú tekið brtt. sína aftur til 3. umr., og má þá laga þetta með nýrri till. Ýms þau atriði, sem hv.þm. Borgf. drap á, eru þannig vaxin, að sjálfsagt er að taka þau til friðsamlegrar athugunar á milli umr., t. d. hvort setja skuli ákvæði um, hve há ábyrgð ríkisins megi mest vera, eða hvort rjett sje að lána 85% út á virðingarverð húsanna. Í sambandi við þetta síðara vil jeg taka það fram, út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það liggur í augum uppi, að 15%, sem til viðbótar þarf, eiga þeir, sem byggja, að leggja fram. Þá drap hv.þm. Borgf. á það, hvort ætlast væri til, að í þessum húsum væru höfð nútímaþægindi. Það dettur víst engum í hug, að hjer eigi að fara að stofna til þess „luksus“, er tíðkast í hinum dýru og vönduðu íbúðum efnamanna þessa bæjar. Jeg sje því ekki ástæðu til að fara að ræða þetta atriði, en hvað hitt atriðið snertir, að lóðarblettur fylgi hverri íbúð, verð jeg að segja það, að jeg fyrir mitt leyti legg mikla áherslu á, að svo verði. Ef ríkið og bæirnir á annað borð taka höndum saman um að bæta íbúðirnar í kaupstöðunum, virðist sjálfsagt, að einhver grænn blettur fylgi hverri íbúð, því að það er mikið atriði til þess að fólkinu geti liðið vel og börnin haft betri aðstöðu til leika og afþreyingar. Ýmislegt það, sem hv. 1. þm. Skagf. nefndi, skal jeg ekki ræða frekar en jeg þegar hefi gert. Um það atriði út af fyrir sig, hvort ríkið eigi að borga þóknun til þeirra manna, sem stjórna þessum byggingarsjóðum, eða hvort rjettara sje, að ríkið og bæirnir borgi þetta í sameiningu. má auðvitað deila í það endalausa. Mjer virðist þó, að það gæti verið rjett að láta þennan kostnað greiðast að hálfu af hvorumtveggja þessara aðilja. Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði um lóðirnar, skal jeg aðeins segja það, að verið getur, að þetta megi athuga betur, en tilgangurinn með þessari till. er mjög ljós, þ. e. að stofna ekki til ódýrra bygginga á óhæfilega dýrum lóðum. Af þessari ástæðu er ætlast til, að bæirnir leggi til ódýrar lóðir, og af sömu ástæðu er ríkið tekið inn í þetta. Því að víða stendur svo á, að það á lóðirnar, sem kaupstaðirnir standa á. Svo er t. d. bæði í Vestmannaeyjum og á Siglufirði. Jeg veit, að hv. 1. þm. Skagf. er mjer sammála um, að þessi tilgangur er rjettur, svo að húsin verði ekki dýr, vegna þess að þau eru bygð á dýrum lóðum. Og þessi tilgangur næst með þessari till. Hv. þm. Dal. vjek að því, að samkv. frv. væru veðskuldabrjefin bundin við hverja einstaka íbúð. Jeg hygg nú, að það sje rjett hjá hv. 2. þm. Reykv., sem drap á þetta atriði, að fordæmi sjeu fyrir þessu í öðrum löndum, en tilgangurinn með þessu er sá, að einstaklingarnir geti fengið keyptar þessar íbúðir. Þessi ákvæði frv. eru því til að stuðla að sjálfsábúð.  Hv. 2. þm. G.-K. vill vísa þessu máli til stj., og hv.þm. Dal. tók í sama streng. Jeg skal ekkert um það segja, hvort þetta frv. nær fram að ganga, en jeg vil óska þess sem atvmrh., að stj. fái að sjá svip af vilja þingsins í þessu máli. Jeg vil ekki láta vísa þessu máli til stj. nú, heldur að fari fram atkvgr. um frv., svo að stj. sjái, hvað hún hefir á bak við sig í þessu máli, ef því yrði síðar til hennar vísað.

Magnús Jónsson Þeir hv.þm., sem talað hafa síðan jeg kvaddi mjer hljóðs, hv.þm. Dal. og hv. 2. þm. G.-K., hafa minst á þau tvö atriði, sem jeg ætlaði aðallega að ræða. svo að jeg get verið stuttorður. Áður en jeg kem að því, ætla jeg þó að víkja að nokkrum aukaatriðum, sem fram hafa komið í umr. Það er leiðinlegt, að fram skuli hafa komið andmæli gegn þessu frv. á þeim grundvelli, að það sje illa viðeigandi, að ríkið fari að gera ráðstafanir til að bæta úr húsnæðisleysinu hjer í Reykjavík. Þó að ekki sje farið strangt út í það, hverjir það eru, sem gjalda til ríkissjóðsins, og hverjir fá úr honum aftur, er það ekki fallegt, að nokkur skuli verða til þess að telja það illa viðeigandi, að eins mikill gjaldandi og Reykjavík er fengi þessar 50 þús. kr. til að bæta úr þeim húsnæðisvandræðum, sem hjer eru. Ef bót mætti verða að þessum ráðstöfunum á annað borð, ætti þetta fjárframlag út af fyrir sig ekki að vaxa neinum í augum. Jeg hjó eftir því hjá hv.þm. Barð., að hann vildi bæta úr hinni háu húsaleigu með öðrum ráðstöfunum en hjer er gert ráð fyrir. Jeg komst aldrei að því, hvað fyrir honum vakir í þessu efni, en ef hann hefir hugsað sjer að bæta úr þessu með húsaleigulögum eða einhverju áþekku, vona jeg, að menn hafi sjeð svo vel árangurinn af slíkum l., að ekki verði farið að leggja inn á þá braut aftur. Enda virðist það harla einkennileg speki, að ætla sjer að bæta úr húsnæðisvandræðum með því að þrengja kosti þeirra, sem hús eiga og reisa. Þeir mintust á það, hæstv.forsrh. og hv.þm. Dal., að það hefði verið mikil sjón að sjá hinn stóra hóp hinnar uppvaxandi kynslóðar, er börnin í barnaskólanum fóru í skrúðgöngu hjer um bæinn á sumardaginn fyrsta. Það er ekki lítið verkefni, sem liggur í því að reisa hús yfir allan þann fjölda, sem hjer vex upp, en slíkt er hinn hrapallegasti misskilningur, að aðeins þurfi að koma upp góðum húsum í stað þeirra, sem ljeleg eru fyrir. Það þyrfti að bæta við nýjum húsum á hverju ári, þó að öll væru þau viðunandi, sem fyrir eru, en slíkt getur aldrei átt sjer stað, vegna þess að hús ganga úr sjer; þau eldast og kröfur tímans breytast. Húsnæðismálið verður ekki leyst á einum tíma eða öðrum. Það er eitt af þeim málum, sem aldrei verða leyst. Hvað stór upphæð, sem lögð er fram í eitt skifti fyrir öll til húsabygginga, þarf altaf að endurnýja, byggja við og breyta. Það stoðar ekkert að ákveða einhverja eina upphæð í þessu skyni eða miða við ákveðinn íbúðafjölda. Alt breytist þetta með tíð og tíma. Það er rjett hjá hv. 2. þm. Reykv. og fleiri hv.þm., sem talað hafa, að það er mest um vert, að hægt sje að byggja ódýrt. En jeg held, að besta ráðið að því marki sje að gera engar ráðstafanir, því að allar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, a. m. k. hjer í Reykjavík, hafa miðað að því að gera húsin dýrari. Jeg hygg því, að í þessu máli verði að stöðva með að setja nýjar reglur, sem ýmist verða til að tefja eða gera húsin dýrari. En það, hve hús eru dýr hjer, stafar af því, að hjer verður að fylgja ýmsum reglum, sem ekki eru annarsstaðar. Það munu allir geta verið sammála um, að bæta þurfi úr húsaskortinum hjer í Reykjavík, en spurningin er, hvort þetta er heppileg leið að því marki. Mjer virðist sem við með þessum ráðstöfunum munum lenda í sömu reynslunni og t. d. Englendingar. Jeg hefi hjer bók eftir enskan mann, Ernest Benn að nafni. Hann er „individualisti“ og eindreginn andstæðingur jafnaðarmanna. Bæði flokksmenn og andstæðingar þessa manns lúka upp einum munni um það, að hann berjist drengilega, noti rjettar tölur og upplýsingar í bókum sínum og berjist eingöngu gegn þeim skoðunum, sem hann er andvígur af sannfæringu. Í þessari bók, sem jeg gat um, ræðir hann um húsnæðismálið í Englandi, sem er eitt af mestu vandamálum Englendinga sem annara. Hann sýnir þar fram á, að síðan farið var að leggja fram mikið fje af ríkinu til húsabygginga, hafi stórkostlega kipt úr öllum nýbyggingum á Englandi. Hann tekur þetta t. d. frá því sjónarmiði, hve margir fást við ýmsar greinar bygginga nú og fyrir 20 árum, og niðurstaðan er sú, að í öllum þessum stjettum hefir fækkað mjög mikið. Múrarar, trjesmiðir o. s. frv. hafa nú minna að gera á Englandi en á meðan einkaframtakið fjekk að njóta sín í því að reisa húsin. Hann tekur nokkur bæjarfjelög, sem mikið hafa gert til þess að byggja handa verkamönnum sínum, en reynslan er alstaðar sú sama, að þetta gengur svo hgt, að t. d. í London þarf 2.500 ár til að endurnýja íbúðarhúsin. - Hann skýrir frá því, að í Bandaríkjunum hafi verið sett n. til þess að athuga þetta mál, og hafi hún komist að þeirri niðurstöðu, sem ekki þætti lofsverð hjer á landi, að ekki vri hægt að gera neitt, sem ekki spilti fyrir. Eftir þessu fóru Bandaríkjamenn, og Benn skýrir frá því, að húsnæðisvandræðin sjeu hverfandi í New-York, þar sem einstaklingarnir voru látnir í friði um að byggja, í samanburði við það, sem er í London. Í New-York hafi verkamennirnir góðar íbúðir og bílskúr fylgi flestum húsum; en í London, þar sem mörgum miljónum hefir verið varið af opinberu fje til bygginga, sje „spursmálið“ altaf opið og tala þeirra, sem íbúðir vantar, fari stöðugt hkkandi. Jeg býst við, að sumum láti þetta í eyrum sem hver önnur þjóðsaga og telji það ómögulegt, að það kippi úr byggingum, þó að styrkur sje veittur til þeirra. En slíkt er skammsýni. Frv., sem hjer liggur nú fyrir, sýnir greinilega, að þessu er svona farið. Þær ráðstafanir, sem frv. gerir ráð fyrir, geta leitt beint úr öskunni í eldinn. Hjer á að veita takmarkaða upphæð til bygginga með vildarkjörum og þannig að takmarka, hve hægt verður að byggja mikið með þeim kjörum. Við þetta bætist svo, að nauðsynlegt er, að stjórn byggingasjóðsins takmarki. hve mikið verði bygt á ári. veiti þetta 300–400 þús. kr. árlega í þessu skyni, því að ef öllum peningunum er varið til þessa í einu, verður það til þess, að þeir, sem efnaðir eru, hrifsa þetta alt til sín, en hinir fátækari verða útundan. Stjórn sjóðsins verður að hnitmiða það niður, hverjir fái þessi vildarkjör. Það verður að dreifa þessum peningum út um langt tímabil. og afleiðingin er sú, að allir þeir, sem eru að brjótast í að koma sjer upp húsi, reyna að bíða í lengstu lög, til þess að geta notið þessara vildarkjara. Vildarkjörin verða þannig til að kippa úr byggingum, ef ekki er hægt að veita þau öllum, sem á þurfa að halda. Jeg get hugsað mjer, að ef slík l. sem þessi yrðu samþ., mundi kippa úr byggingum, og þá kemur það fram, sem hv. 2. þm. G.-K. rjettilega sagði, að húsabyggingum fækkar, en húsaleigan hækkar. Sumir koma sjer upp húsum með góðum kjörum, en aðrir, og þeir verða fleiri, sitja hjá. Það má auðvitað segja, að menn verði betur stæðir, þegar þeir eru búnir að byggja fyrir góð kjör, en þau hús, sem ekki komast upp, bæta ekki úr húsnæðisvandræðunum hjer í bænum. Þetta er því alveg rökrjett. Það verður að gæta þess vel að grípa ekki inn í eðlilega rás viðburðanna með hinum og þessum ráðstöfunum. Það er því ekki rjett hjá hv. 2. þm. Reykv., er hann var að bera þetta frv. saman við frv., sem samþ. var hjer í gærkvöldi, og sagði, að ef það hefði verið spor í rjetta átt, væri þetta það líka, því að þetta frv. getur verið víxlspor. Það getur verið spor aftur á bak, og ekkert er sennilegra en að svo fari. Því að ef menn eiga von á 4% lánum, býst jeg við, að þeir þoli lengur vondu húsakynnin, til þess að geta notið þessara vildarkjara. Og jeg skora á þá menn, sem ekki eru mjer sammála um þetta, að hrekja þaft. Það var aðeins þetta í ræðu hv. 2. þm. G.-K., sem jeg vildi sýna greinilegar fram á en hann gerði, af því að það er mörgum manninum hreinasta hebreska, að úr húsabyggingum geti dregið við það, að þær eru styrktar. Hitt atriðið, sem jeg vildi drepa á, er sú aðferð, sem hafa á í þessu máli. Hjer á að fara að stofna svokallaðan byggingarsjóð, og á hann að lána alt að 85% af virðingarverði húsanna, en það er miklu meira en venjulegt er að lána út á fyrsta veðrjett. Mjer þykir undarlegt, að hjer skuli eiga að ganga framhjá veðdeildinni. Jeg hefi aldrei heyrt það, að vandræði væru með að fá þann hluta af byggingarkostnaðinum, sem hægt er að fá með veðdeildarláni. Hitt hefir allajafna orðið til trafala, hve bilið er mikið á milli þess, sem hægt er að fá í veðdeildinni, og hins, sem menn geta lagt fram sjálfir. Það er á þessu bili, sem menn stranda, en ekki á því, að þeir vilji ekki taka veðdeildarlán, því að þarna á milli liggur meira en helmingur af verði húsanna. Það er því þetta bil, sem þarf að brúa. Jeg vildi vekja athygli hæstv.forsrh. á þessu, hvort ekki væri óheppilegt að taka verkefnið af veðdeildinni. Jeg skal ekkert um það segja, hvort ekki mætti reyna að greiða fyrir því úr ríkissjóði að milda kjör veðdeildarinnar. En jeg álít, að hún ætti að geta klárað þetta, og þessi sjóður að taka við, þar sem henni sleppir. Nú lánar veðdeildin um 40%, og það mundi greiða fyrir þessum sjóði, ef hann þyrfti ekki að lána nema 45% í stað 85%. Það hefir komið fram till. um að vísa málinu til stj. Jeg er ekki ánægður með það; jeg vildi heldur samþ. rökstudda dagskrá, með beinum tilmælum um að leggja málið fyrir næsta þing. En jeg get vel orðið við tilmælum hæstv.atvmrh. um að láta atkvgr. fara fram um frv., og kem því ekki fram með rökstudda dagskrá nú.

Jón Ólafsson Það liggur við, að jeg sjái eftir þeim tíma, sem fer í að ræða þetta mál. Mjer finst alt benda á, að frv. eigi ekki að ná fram á þessu þingi. Frv. fór í n. hinn 27. febr. En nál. meiri hl., þess hl., sem sjálfur flm. frv. á sæti í, er ekki dagsett fyr en 30. apríl! Þetta bendir á, að frv. sje ekki borið fram í alvöru, heldur sje hjer um nauðungarverk að ræða og því sje verið að leika þennan skrípaleik. Og loks er meiri hl. hefir skilað áliti sínu, þá víkur hann ekkert frá brtt., er hæstv.atvmrh. hefir borið fram. Vegna þessa alvöruleysis hefi jeg ekki trú á, að málinu sje ætlað að ná framgangi á þessu þingi. Mál þetta er stórmál og er því margt í sambandi við það, sem þarf rækilegrar athugunar, og þetta er miklu stærra viðfangsefni en menn gera sjer í fljótu bragði grein fyrir. Þörfin er óneitanlega nokkur, en þó eigi eins aðkallandi og þörfin fyrir byggingar- og landnámssjóð, þann, er stofnaður var á síðasta þingi. Hvað sem segja má um íbúðar hjer í Reykjavík, - og þá einkum kjallaraíbúðirnar, sem þeir og gera sjer mestan matinn úr, sem hafa það fyrir markmið að flaðra upp um alþýðuna -, þá er þó fjöldinn af híbýlum sveitanna svo miklu lakari, að ekki er saman berandi. Jeg vil endurtaka það, að þetta er gott mál og þarft, sem sjálfsagt er að líta á með sanngirni og velvilja. En það er líka margt annað, sem er mjög aðkallandi um framkvæmdir þjóðfjelagsins, og er þá ætíð spurningin, hverju eigi fyrst að sinna. Í 1. gr., eins og hún verður eftir brtt.hæstv.atvmrh., er ákveðið, að fje úr byggingarsjóði skuli lána til að reisa íbúðir handa verkafólki, „almennum verkamönnum og sjómönnum og starfsmönnum ríkis og bæjarfjelaga“. Að mínu áliti er margt annað fólk, sem ekki hefir síður þörf fyrir slíka hjálp. Verslunarmenn eiga ekki að fá aðgang að þessari fyrirgreiðslu. Þó held jeg, að margt verslunarfólk og fólk, sem starfar yfirleitt að viðskiftalífinu, hafi minni tekjur en verkamenn, að jeg ekki tali um sjómenn. Það mun vera sárafátt af slíku fólki, sem hefir 5.000 kr. í árstekjur. Og jeg get ekki sjeð, að það sje sanngjarnt, að bæjarfjelagið geri svo upp á milli borgara sinna, að ljá þessu fólki ekki slíkt lið sem öðru. Þetta bendir til þess, að hjer sje sjerstaklega um að ræða alþýðudekur. Það á að láta líta svo út, sem eitthvað sje verið að gera fyrir alþýðuna, þótt engin festa fylgi atgerðunum. Þá á að færa þetta í þann búning, að samvinnufjelög komi upp byggingunum. Jeg veit ekki, á hvaða grundvelli fjelagsskapar Byggingarfjelag Reykjavíkur var reist. Það er að vísu ekki samvinnugrundvöllur, en þó er það þannig, að þeir eiga rjett á íbúðunum. sem lagt hafa fram fjeð. Eftir því sem jeg þekki til þess fjelags, þá verður ekki annað sagt en að sá fjelagsskapur hafi tekist illa. Að vísu verður að kannast við það, að ógæta fjelagsskaparins var, að hann reisti byggingar sínar á svo óheppilegum tíma. En þó væri það ekki í því öngþveiti, sem það nú er í, ef því hefði verið betur stjórnað. Slík fyrirmynd fjarlægir mig nokkuð frá þessu frv. Það verður a. m. k. að koma skýrt fram í frv., að því aðeins verði ráðist í byggingu, að einhver hafi pantað hana og hann geti þá staðið straum af þeim 15% af andvirðinu, sem hann á að borga við móttöku. Það er langt frá því, að lánveitandinn sje tryggur með því að lána 85% út á húsin. Skal jeg í því sambandi minna á það hrun, er varð hjer 1908. Þá varð ekki gott að selja hús fyrir veðdeildarskuldum, og er það þó, eins og kunnugt er, æðimikið minna en 85%, sem veðdeildin lánar út á hús. Hjer ríkir stöðug hætta. Jeg legg þó ekki svo ýkjamikið upp úr þessari hættu, að jeg telji rjett að láta málið stranda þess vegna. Jeg er hissa á, að hæstv.atvmrh. skuli gera það að till. sinni, að atvmrh. eigi að segja til um, hvort þörf sje þessara ráðstafana eða ekki. Jeg gæti hugsað, að það væri hollara fyrir hverja þá stj., sem við völd situr, að vera laus við það. Það hlýtur að verða hverri stj. vandræðamál. Jeg veit, að yfir hverri stj. ganga nógar klaganir og henni er fyrir nógu margt legið á hálsi, þó ekki bætist þetta tilfinningamál ofan á. Það gæti orðið ónotalegt fyrir ráðh. að neita slíkum kröfum. En þetta er þó ef til vill ekki mikið atriði, og úr því að jeg sje, að hæstv. ráðh. vill taka þetta upp á sig, þá skal jeg ekki Standa í vegi fyrir, að brtt. verði samþ. Jeg sje ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í einstök atriði frv. Þar er óendanlega margt, sem þarf að laga. Og jeg fyrir mitt leyti finn hjer ekki áhuga fyrir öðru en að tala um það. En jeg get tekið undir það með öðrum, sem talað hafa um það, sem að húsabyggingum snýr, að jeg er sannfærður um, að ef svo víðtækar vonir og jafnvel kröfur verða vaktar, kröfur, sem engin tök eru á að uppfylla, þá muni margir bíða og bíða lengi eftir því að fá þessi kjör, sem hjer um ræðir. Jeg held því, að þetta verði til að draga úr byggingum í svip og verki því öfugt við það, sem því er ætlað. Eina ráðið til að lækka húsaleiguna er, að stj. beiti sjer fyrir því, að hagkvæm lán fáist til bygginga, að menn geti með góðu móti fengið alt það að láni, sem þeir geta ekki lagt fram sjálfir. Jeg veit til, að menn hafa klofið byggingarkostnað, þrátt fyrir ótrúlega lítil efni, ef þeir aðeins hafa átt kost á láni til langs tíma og þótt vaxtakjör væru ekki sem best. Jeg mun fylgja þeirri hugmynd, sem í frv. felst, ef henni verður komið í skynsamlegan búning, og mun jeg því greiða frv. atkv. til 3. umr., hvað sem jeg svo geri. En jeg vænti þess, að n. ásamt hv.flm. geri eitthvað til að lagfæra það í þeim atriðum. sem jeg hefi nefnt, og taki þannig á sig rögg eftir tveggja mánaða hvíld.

Haraldur Guðbrandsson Eftir þessa ræðu hv. 8. þm. Reykv. er maður alveg jafnnær um það, hvort hann er með frv. eða á móti því. Hann segist vera fylgjandi hugmyndinni, ef hún sje klædd í skynsamlegan búning. En um það hefir hann enga bendingu gefið, hver sá búningur sje. En hins má minnast, að í fyrra lýsti hann sig fylgjandi máli þessu. Væntanlega sjest bráðlega, hvort það var af heilindum mælt. Þau eru allbrosleg rökin íhaldsmannanna gegn frv. þessu. Allir fullvissa þeir þingheim um, að þeir vilji alt gera til að bæta úr húsnæðisvandrðunum, en það er sama, á hvaða umbtur er bent, alt á það að vera ómögulegt. Af þessu verða þær ályktanir einar dregnar, að fagurmlin sjeu yfirskin eitt og þeir sjeu ráðnir í því að leggjast á móti málinu. En forsendur þeirra eru sín úr hverri áttinni að vanda og ósamrýmanlegar. Hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Barð. telja sig andvíga því, að bætt sje úr sárustu húsnðisvandræðum verkamanna og sjómanna í kaupstöðum af því, að þá muni fólkið leita þangað úr sveitunum. Hv. 2. þm. G.-K. telur frv. vera argasta „kák“, málið hjegóma og „smámál“ og telur þó, að það verði til þess að gera kjör fátæks fólks í kaupstöðum miklu verri en þau nú eru, ef frv. verði að lögum. En hvað verður þá úr kenningu hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Barð.? Hann tlar sveitamönnum meir en meðalflónsku, ef hann gerir ráð fyrir, að þeir flytji frekar til bæjanna fyrir það, að kjör fátkra bæjarbúa verða verri en þau eru nú. Nei, þessir herrar eru sammála um það eitt að reyna að koma málinu fyrir kattarnef, en ákafinn er svo mikill, að rök þeirra stangast eina og mannýgir hrútar. Allir virðast þeir þó halda, að þeir standi sig prýðilega. Út af tölu hv. 2. þm. G.-K. verð jeg að segja það, að hafi hann í henni nokkurntíma komist nálægt sannleikanum, þá hlýtur hann að hafa lækkað röddina alveg óvenjulega, því að jeg gat ekki heyrt það. Hann kallaði frv. hv. 2. þm. Reykv. kákmál, en í lok ræðu sinnar komst hann þó að þeirri niðurstöðu, að hægt yrði að byggja verkamannabústaði fyrir 1.300.000 kr. hjer í Reykjavík, ef frv. hv. 2. þm. Reykv. yrði að lögum. En samkv. brtt.hæstv. atvmrn., sem hjer er eiginlega um að ræða, yrðu það a. m. k. um 2.600.000 kr., sem hægt væri að byggja fyrir hjer í bænum. Jeg hefi athugað þetta, og telst mjer til, að ef lán fengist til 30 ára, þá yrði hægt að byggja fyrir nærfelt 3 milj. króna, að meðtöldu framlagi þeirra, sem íbúðirnar kaupa. Hv. 2. þm. G.-K. getur kallað þetta „kák“, ef hann vill. En jeg veit með vissu, að um það munar stórmikið, ef hægt er að byggja nýja verkamannabústaði fyrir 3 milj. króna á t. d. næstu 3 árum hjer í bnum. En það er ekki hægt, ef frv. verður að lögum. Auk þess er þess að gta, að nú fjölgar hjer í bænum um 1.000–1.200 manns árlega. Það má því telja víst, að sjóðirnir aukist svo, að þeir geti, auk þess að bera vaxtajöfnuð af þessari upphð, lagt nokkuð til nýbygginga árlega, eftir því sem íbúatalan eykst. Það er því alveg víst, að frv. þetta btir verulega úr fyrir bæjarbúum, þótt hinsvegar engin hætta sje á, að fólk streymi til kaupstaðanna og sveitirnar tæmist af þeim sökum. Það er furðulegur hugsunarháttur að bera það fram gegn þessu máli, að í sveitum sjeu þó til enn verri hreysi en í kaupstöðum. Það er búið að gera ráðstafanir til þess að bæta úr húsnæðisástandinu í sveitum, eins og rjett var og sjálfsagt að gera. Lögin um byggingar- og landnámssjóð voru sett í því skyni. Ríkissjóði er ætlað að ábyrgjast fyrir hann 5 milj. kr. og leggja auk þess fram til hans 200 þús. kr. á ári hverju. Sú röksemd, að fátæklingarnir, sem búa í heilsuspillandi híbýlum í bæjum, eigi rólegir að sætta sig við þau, af því að einhversstaðar uppi í sveitum sje enn hægt að finna jafnvel verri hreysi, er engum siðuðum manni samboðin. Það er furðulegt blygðunarleysi að ætla að rjettlæta sig með þessu. Eins og verkamenn og sjómenn, sem búa við okurleigu í rökum, dimmum, köldum og heilsuspillandi kjallaraholum með fjölda barna, sje nokkur bót í því, þótt ljeleg húsakynni sjeu til ennþá einhversstaðar í sveitum landsins. Það er til vansæmdar þessari hv. deild, að slíkt skuli hjer fram borið sem rök. Þeir, sem hafa verið með því að samþ. lögin um byggingar- og landnámssjóð, sem binda ríkissjóði árlegan útgjaldabagga, 200 þús. kr. auk 5 milj. kr. ábyrgðar, til þess að bæta húsakynni í sveitum, geta ekki kinnroðalaust verið á móti því, að frv. þetta sje samþ. Hjer er um að ræða aðeins 1/5 hluta þess, sem ríkissjóður árlega leggur til bygginga í sveitum, og býr þó um helmingur landsmanna í kaupstöðum og kauptúnum. Í raun rjettri ætti ríkissjóður að leggja sömu upphæð, 200 þús. kr. á ári, til húsabóta í kaupstöðum og kauptúnum. Hv. 2. þm. G.-K. segir, að frv. sje „kák“ eitt, að ekkert muni um það, þótt hægt verði að byggja til viðbótar verkamannabústaði fyrir 3 milj. kr. hjer í Reykjavík. Hampar hann því mjög, að hjer hafi í fyrra verið bygt fyrir um 5 milj. kr. - Þetta mun vera nærri sanni. En hvað mikið af þessum húsum er bygt sem íbúðarhús fyrir verkamenn og sjómenn, fyrir tekjuminsta fólkið? Getur hv.þm. upplýst það? Jeg hygg ekki. Hitt vita allir, að það er aðeins örlítill, örlítill hluti þessara húsa, sem notuð verða til íbúðar fyrir fátækt fólk. Jeg man eftir 8–10 stórhýsum, sem bygð voru síðasta ár eingöngu fyrir verslanir, skrifstofur og þess háttar. Í þeim er engin íbúð, en andvirði þeirra skiftir áreiðanlega milj. Þá er barnaskólinn nýi, Landsspítalinn og Kleppur; að minsta kosti eitt eða tvö þessara húsa eru talin með í brunabótavirðingum ársins síðasta. Jeg hygg, að öll þessi stórhýsi eigi æðidrjúgan þátt í þessum 5 milj., sem bygt var fyrir í fyrra, en auðvitað hafa fleiri hús verið bygð en þessi. Ef menn ganga vestur fyrir bæ, upp á Sólvelli og Landakotstúnin gömlu eða annað vestur í bæinn, getur þar að líta fjölda nýbygðra húsa, en hverjir eru það, sem hafa bygt þau? Eru það verkamenn? Nei, það eru mestmegnis betri borgarar, sæmilega efnum búnir menn, og flest eru húsin ekki ætluð nema fyrir eina fjölskyldu. Þetta eru yfirleitt lagleg og prýðileg hús, og til flestra hefir bersýnilega verið vel vandað. Yfirleitt er þeim háttað svo, að sá, sem er húseigandinn, býr á 1 eða 2 hæðum, en kjallarinn og súðarherbergin eru leigð fátæklingum. Þessi herbergi eru aftur leigð svo dýru verði, að leigan eftir þau hjálpar húseigandanum töluvert til að standa straum af eigninni. Hús þessi geta orðið arðberandi, ef eigendurnir hlífast ekki við að okra á verkalýðnum, sem á þess engan kost að koma sjer upp húsum. Margir þeirra geta kannske lagt fram 1.000–1.500 kr., en meira ekki, og slík upphæð stoðar ekkert nú. Hjer í Reykjavík má ekki byggja nema svo stór hús samkv. byggingarsamþyktinni, að það er verkamönnum alment alveg um megn að koma þeim upp eins og lánskjörin eru nú, og því er þá að finna í gömlum húsum og ljelegum og í kjöllurum og súðarherbergjum í nýrri húsum. Þetta má sjá í húsrannsóknarskýrslunum. Hv. 2. þm. G.-K., sem þykist þekkja kjör verkalýðs þessa bæjar út í ystu æsar, rak upp stór augu, er jeg sagði honum, að hundruð íbúða, sem verkamenn yrðu að hafast við í, væru beinlínis óhæfar til íbúðar, hættulegar fyrir heilsu íbúanna, eldri sem yngri. Ef hann hefði kynt sjer skýrslurnar frá í sumar, hefði hann sjeð, að það eru fjölmargar íbúðir, sem svo er lýst, að þr sjeu kaldar, rakar og dimmar og í alla staði heilsuspillandi. Þessar íbúðir eru líka oftast svo þröngar, að þr mega teljast óviðunandi, en verkalýðurinn verður að gera sjer þær að góðu og borga fyrir þær okurleigu. Fátæklingarnir verða að sætta sig við að hýrast í þeim skotum, sem eigendurnir nota ekki, vilja ekki nota. Þetta er bæjarskömm og bæjarvoði, og úr þessu er skylda ríkis og bæjar að bæta.

Ljót lýsing, ef sönn er

. Hv. þm. Barð. má vita það, að jeg stunda sannleikann, og það gerum við báðir - venjulega.

hvað sagði hv.þm., - venjulega?

. Já, „venjulega“ á við hann. Hv. 2. þm. G.-K. mælti það rjettilega, að hvort sem þetta frv. næði fram að ganga eða ekki, þyrfti að útvega þeim mönnum, sem rjeðust í húsabyggingar, betri lánskjör yfirleitt en nú væri völ á. Það er alveg ósæmilegt, að húseigendur skuli nú fá aðeins 1/3 af verði húsanna úr veðdeildinni, og verða svo að greiða 12% afföll af þessum margtrygðu lánum. Úr þessu þarf að bæta, en það er undarlegt, að hv.þm. og flokkur hans skuli ekki hafa gert neitt í þessu máli, meðan hann fór með völd. Þá var þó ástandið engu betra. Jeg get sagt hv.þm. það, að jeg er fús til að vinna með honum að því, að menn fái út úr veðdeildinni t. d. 60–70% af verði húsa sinna, en það kemur ekki við þessu frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg get tekið undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að þetta tvent væri gerólíkt. Annað miðar að því að hjálpa mönnum, sem lítil eða engin efni eiga, til að koma sjer upp húsum fyrir sig og sína aðeins. En veðdeildin lánar aðallega þeim, sem einhver efni hafa eða talsvert lánstraust, og þeir menn geta rekið bygginguna sem gróðafyrirtæki. Veðdeildin skiftir sjer ekkert af því. Og það er sjálfsagt að gera skýran mun á þessu tvennu, nauðsynjabyggingum og gróðafyrirtækjum. Annars er það nú frv. um verkamannabústaði, sem hjer liggur fyrir til umr., en ekki veðdeildin. og skal jeg því snúa mjer að því og þeim brtt., sem fram hafa komið við það. Brtt. hæstv.atvmrh. eru að ýmsu leyti eins góðar og frv., en að sumu leyti langtum verri. Brtt. eru sprottnar af því, að horfið er frá þeirri hugmynd, sem fram kemur í frv., að bæjarfjelögin sjái sjálf um byggingarnar, en aftur á móti er þar horfið að því ráði, að setja inn byggingarfjelög sem milliliði. Jeg álít, að bæjarfjelögin sjeu fullfær um að sjá um þetta sjálf, en rjett er það, að erlendis hafa þessar aðferðir verið notaðar svo að segja jöfnum höndum. Það hefir verið veittur styrkur bæði til bæjarfjelaga og byggingarfjelaga í þessu skyni. Sá bær, sem stendur fremst í þessu efni, er Stokkhólmur. Þar lætur bærinn sjálfur byggja húsin og selur þau síðan verkamönnum. Þar hefir verið bygt fyrir tugi miljóna, og á bærinn lóðirnar og tekur leigu af þeim, en selur húsin jafnóðum og bygð eru. Jeg verð að taka undir það með hv.þm. Dal., að það er ljóður á þessu frv., hve mörg smálán þarf að taka á ábyrgð ríkissjóðs. Það væri í alla staði heppilegra, að stórlán yrðu tekin og færri og fjenu svo skift á milli hlutaðeigenda. Þetta tti hv. nefnd að taka til athugunar fyrir 3. umr. Ennfremur vil jeg benda á það, að ef bæirnir bygðu húsin, þá gtu þeir, sem ekki geta lagt fram í vinnu eða peningum 15% verðs, samt haft möguleika til þess að eignast húsin með tímanum. Þeir gætu orðið leigjendur fyrst í stað og greitt mánaðarlega eitthvað lítilsháttar umfram leiguna og á þann hátt orðið eigendur með tíð og tíma. Þetta myndi þeim auðvitað torveldara, ef um byggingarfjelög væn að ræða. Það eru ýmsir fleiri annmarkar á brtt.hæstv.atvmrh., en það hefir orðið að samkomulagi milli flm. þessa frv. og næstv. ráðh. að láta þessar brtt. standa. Í því trausti, að frv. nái fram að ganga, og er þá skýrður þessi mikli dráttur, sem hefir orðið á, að málið kæmi úr nefnd. Hv. 1. þm. Reykv. las upp ýmsar tölur til útskýringar á ræðu hv. 2. þm. G.-K., og það er í sjálfu sjer fallega hugsað af honum að hlaupa undir bagga með samherja sínum, en þó held jeg nú, að það hafi verið alger óþarfi af honum, því að hv. 2. þm. G.-K. má eiga það, að hann skýrði mál sitt nægilega; í það minsta þóttist jeg skilja meiningu hans. Þessir hv.þm. hjeldu því fram, að er frv. þetta næði fram að ganga, mundi það draga mjög úr öllum byggingaframkvæmdum, og þessu til sönnunar las hv. 1. þm. Reykv. upp kafla úr enskri bók. Vil jeg ekki draga í efa, að hann hafi lesið rjett. En fleira mun þurfa að athuga en þessa ensku bók í þessu sambandi. Hann skýrði frá því, að laun verkamanna í New-York vru þreföld við það, sem þau eru í Englandi, og má það vel vera, að íhaldið sje eitthvað skárra að sumu leyti þar vestra en hjer í Evrópu. En þetta kom frv. ekkert við. Aðalatriðið er hitt, hvort það muni rjett vera, að frv. þetta muni draga úr byggingum, ef það verður að lögum, hvort þeir, sem nú láta byggja, myndu þá leggja hendur í skaut sjer og bíða eftir þessum vildarkjörum. En eins og jeg benti á, er sett ákvæði um, hverjir skuli njóta styrks þessa, og það eru þeir einir, sem hafa undir hinu tiltekna tekju- og eignahámarki, en þeir, sem meira eiga, koma ekki til mála. Þess vegna getur ekki verið um það að ræða, að þeir menn haldi að sjer höndum, sem ekki hafa rjett til að fá styrkinn. Það væri alveg þýðingarlaust fyrir þá. Auðvitað byggja þeir áfram sín hús. En með því að samþ. frv. er mönnum, sem nú er ókleift að koma upp húsum, gert það mögulegt, og við það aukast auðvitað byggingar í bæjunum.

Hvernig fer fyrir hinum, sem hafa bygt hús sín þannig, að þau yrðu „rentabel“?

. Það er eins og hver önnur „forretning“, sem altaf getur mislánast. Við því er ekki hgt að sjá. Ef þessir menn hefðu ekki hugsað um að hafa kjallara og súðarherbergi til að leigja öðrum, þá hefðu þeir getað dregið mikið úr byggingarkostnaði, haft húsin við sitt hfi, ekki bygt þau til að græða á leigjendum. Annars eru engar líkur til, að ekki fáist nógir leigjendur, a. m. k. tti hv. 1. þm. Reykv. ekki að óttast það, eftir því sem hann áðan sagði, en hitt vona jeg og tel vel farið, að leigan lækki og rýmra verði í þessum leigukytrum. Þessum tveimur hv.þm. ætti að vera það kunnugt, að flokksbræður þeirra í Ed. hafa komið fram með frv. um bann gegn íbúðum í jarðhýsum og hyggjast að geta útrýmt þeim á 20 árum. En hvað á þá að verða um fólkið, sem í þeim býr? Eitthvað verður að gera til þess að sjá því fyrir húsnði, og fæ jeg því ekki annað sjeð en að við flm. þessa frv. og þessir hv.þm. ættum að geta verið sammála um að gera frv. þetta að lögum og banna íbúð í óhollum kjöllurum.

Magnús Guðmundsson Hstv. forsrh. svaraði nokkrum fyrirspurnum, sem jeg hafði talað um áður, og upplýsti, að þessi 16% eigi að leggja fram af bæjarmönnum, þannig að ef bygt er fyrir til dmis eina miljón kr., eiga þeir að leggja fram 160 þús. kr. Hversu margir geta verið saman um byggingar, er kosta 1 milj. kr., veit jeg ekki, en áreiðanlega mun verða erfitt um þessi framlög. Að því er snertir þóknun til sjóðstjórnanna, fjelst hæstv. ráðh. á, að sanngjarnt væri að skifta því t. d. á milli ríkis og bjar. Mjer finst, að ekki geti komið til mála að láta ríkið bera þetta eingöngu. Það mtti t. d. láta bæina bera helming. En þó finst mjer, að ekki ætti að fara lengra en svo, að þóknunin verði greidd í svipuðu hlutfalli og framlögum til bygginganna. Það virðist vera eðlilegasti grundvöllurinn. Hstv. ráðh. sagði, að þessar lóðir ættu að vera ódýrar, og um það er jeg honum alveg sammála, en þess ber að gæta, að þær hljóta að vera mjög stórar, hvort sem um sambyggingar eða sjerstakar byggingar er að ræða, af því að í frv. er svo ráð fyrir gert, að sjerstakur lóðarblettur fylgi hverri íbúð. Lóðirnar er því ekki hægt að hafa nema utan við bina. Jeg verð að taka undir með þeim, sem hafa látið í ljós undrun sína yfir því, hve mikið á að lána út á fyrsta veðrjett, alt að 86%. Það hefir ekki þótt frt í nemum öðrum fjelagsskap. Jeg skal ekki fullyrða, hvort þessu er samfara nokkur bætta, en það er ekki ólíklegt, að svo sje, og þá er það vitanlegt, að sú áhætta kemur á ríkissjóð. Um veðin í einstökum íbúðum skal jeg taka það fram, að það er áreiðanlegt, að ákvæðin í frv. eru ekki nægileg. Það verður að búa til heilmikinn lagabálk um þetta, ef það á að hepnast, og snúa upp og niður á gildandi lögum um veð. En hæstv. ráðh. sagði ekkert um að alatriðið í minni ræðu, sem sje um hlutfallið á milli sveita og kaupstaða. Jeg sagði, að kaupstaðirnir hefðu sogið merg og blóð úr sveitunum, með því að toga til sín vinnukraftinn svo gífurlega, að víða eru ekki á heimilunum nema húsbændur og börn þeirra og verða að vinna alla vinnu. Af þessu hlýtur að leiða, að sveitirnar verða aflvana gagnvart kaupstöðunum, og þess vegna hefir þingið einmitt á undanförnum árum hlaupið undir bagga með sveitunum. Það er viðurkent, að sveitirnar og kaupstaðirnir eru eins og hendurnar á mannlegum líkama. Það dugir ekki, að önnur sje máttlaus, enda hefir það eftir mínum skilningi verið tilgangur undanfarinna þinga að styrkja veikari höndina til þess að geta unnið sitt hlutverk. En sá styrkur er ekki búinn að standa nema svo skamman tíma, að ekki er við því að búast, að sá árangur hafi náðst, sem við getum vonast eftir. Hitt dylst engum, að ef farið er að styrkja betur hinn arminn, um leið og jöfn vinna er heimtuð af báðum, þá hlýtur sá veikari að gefast upp. Jeg lít því svo á, að þetta frv. sje öfugt spor við það, sem stigið hefir verið á undanförnum þingum, auk þess sem jeg sje ekki fram á, að ríkissjóður geti tekið á sig þá þungu byrði, að byggja upp kaupstaði og kauptún landsins. Á núv. kynslóð hvílir geysiþungi. Í 1.000 ár hefir ekki mikið verið gert í þessu landi, svo að það kemur á núv. kynslóð að bæta úr svo mörgu, og það hlýtur að vera aðalatriðið að taka það fyrst, sem mest er þörf á. Hæstv. ráðh. kvaðst hafa sannfærst um ágæti sinna tillagna, þegar hann sá þúsund Reykjavíkurbörn á sumardaginn fyrsta. En það eru líka til þúsund börn í sveitunum og um þau þarf ekki síður að hugsa. Jeg sá sömu börnin og hæstv. ráðh., og jeg gat ekki sjeð, að þau bæru á sjer nein merki þreytu eða úrkynjunar. Og jeg er viss um, að ef safnað væri saman þúsund börnum úr sveitunum, væru þau engu óþreyttari nje minna hjálparþurfa en kaupstaðarbörnin. Í sveitinni verða börnin að byrja að vinna snemma, og sum baki brotnu, til þess að ljetta undir með foreldrum sínum, því að oft er vinnukrafturinn enginn annar. Mjer finst hæstv. ráðh. beygja af á sinni stefnu undanfarið með till. sínum í þessu máli. Hv. þm. Ísaf. talaði um, af hverju hv.þm. Barð. og jeg vildum ekki fylgja frv., og sagði, að við óttuðumst það, að fólkið mundi dragast úr sveitunum til kaupstaðanna. Það er alveg rjett. Þetta er aðalástæðan. En önnur veigamikil ástæða gegn frv. er sú, að jeg get ekki sjeð, að ríkissjóður geti bætt á sig þessum útgjöldum í viðbót við aðrar byrðar, og auk þess liggur miklu nær að gera eitthvað annað, þar sem upplýst er, að bygt hefir verið fyrir um 5 milj. króna hjer í bænum síðasta ár, eða m. ö. o. fyrir eins mikið fje og gert er ráð fyrir, að lánað verði handa byggingar- og landnámssjóðnum fyrir allar sveitir landsins. Jeg get ekki skilið í öðru en að með þessu móti fáist nægilegt húsnæði í bænum innan skamms, ef svo verður haldið áfram, og eins og stendur er engin ástæða til að ætla, að dragi úr nýbyggingum hjer í bænum. Jeg er alveg sammála hv.þm. Ísaf. um það, að óhentugt sje að taka mörg smálán, en miklu heppilegra að taka lánin í einu lagi. En eins og frv. er nú, er vafasamt, að slíkt sje hægt, en þó ætti að vera hægt að bæta úr því með brtt. Jeg mun þá ekki lengja umr. meira. Jeg mun greiða atkv. mitt með því, að málið gangi til 3. umr. og geng þá út frá, að málið fái rækilega athugun í nefnd. En hjer eru nú svo mörg mál skamt á veg komin, að mjer finst vafasamt, að málið nái fram að ganga á þessu þingi, þótt fylgi hefði til þess. Jeg get gengið inn á að fá upplýsingar um afstöðu manna til málsins með atkvgr., eins og hæstv.forsrh. sagði. En jeg get ekki greitt málinu atkv. mitt út úr deildinni.

Ólafur Thors Jeg heyrði ekki alla ræðu hæstv.forsrh., en jeg heyrði, að hann sagði, að hann hefði ekki haft nógan tíma til að athuga málið. Mjer finst mjög sennilegt, að þetta sje rjett, því að vitanlega er hæstv. ráðh. mjög önnum kafinn eins og stendur, og í öðru lagi bera handbrögð hans á brtt. þess vott. Hinsvegar taldi hæstv. ráðh., að bæta mætti úr þessu með því að athuga málið til 3. umr. Jeg er fyrir mitt leyti hræddur um, að ekki vinnist tími til að athuga málið að gagni á þeim tíma, og teldi heppilegast að athuga það til næsta þings. Hv. þm. Ísaf. beindi sumpart orðum sínum til mín. Honum þótti rök okkar íhaldsmanna stangast, er við segðum, að frv. væri kríli, en myndi þó draga fólkið úr sveitunum. En þetta getur ákaflega vel samrýmst. Fólkið í sveitunum myndi vænta miklu meira af þessum ráðstöfunum en rjett er, eins og vonlegt er, þar sem hv.þm. Ísaf. og aðrir samherjar hans hafa sýnt svo lítinn skilning á málinu, og þá einkum hinum tölulega grundvelli þess. Hv. þm. Ísaf. sagði, að ekki væri rjett að gera lítið úr þessum sjóðum, því að þeir gætu bygt fyrir 3 milj. kr. á 30 árum. Segjum nú, að svo löng lán fáist. Flestir efast víst um það. En þá er líka tæmt verkefni sjóðanna í 30 ár á eftir. Nú er bygt fyrir 5 milj. á ári hjer í Reykjavík. Eftir 30 ár yrði búið að byggja fyrir 150 milj. með sama áframhaldi. - Þessar ráðstafanir mættu því ekki draga úr einstaklingsframtakinu að 1/50, án þess að byggingaraukinn sje skertur. Hitt er gersamleg hugsunarvilla hjá hv.þm. Ísaf., að byggingar efnamanna hjer í bænum hafi ekki áhrif á húsaleigu eða stuðli ekki að auknu húsnæði í bænum. Það skiftir ekki máli, hver byggir, heldur að bygt sje. Og þó að stórhýsi sjeu bygð fyrir skrifstofur eingöngu, verður afleiðingin sú, að rýmkar um húsnæði til íbúðar. Ef þær byggingar hefðu ekki verið reistar, hefði sú þörf, er þær fullnægja, orðið að leita annað og dregið úr möguleikum fyrir húsnði til íbúðar. Annars rugla formælendur þessa frv. saman þörfinni á auknu og bttu húsnði og því, að frv. kríli þetta ráði bót á þeirri þörf. Það er hægt að þenja sig og grenja um dimmu, köldu, röku kjallaraholurnar. Það hefir enginn mótmlt því, að húsnði hjer í bænum sje ábótavant að ýmsu leyti, en hinu hefir verið haldið fram með góðum og gildum rökum, að ráðið til að bæta úr því væri ekki í frv. eða brtt. þess. Annars er um þetta tilfinningavæl jafnaðarmana eins og sníkjurnar, að þeir eru sjaldan fyrstir til að grípa beiningastafinn, sem þörfin sverfur brýnast að. Það getur vel verið, að íhaldsmenn finni eins til umbótaþarfar á þessu sviði og jafnaðarmenn, sem hæst æpa um málið. Jeg og hv. 1. þm. Reykv. höfum sýnt fram á, að htta er á, að frv. þetta, ef að lögum verður, geri það að verkum, að húsaleiga í bnum hækki, vegna þess að það muni draga úr framkvæmdum einstaklinganna. Og jeg tel það satt að segja nægjusemi að ætla að byggja vonir sínar um umbætur á húsnæðinu á fyrirmlum frv. Ráðið til þess er, að menn fái meiri og betri lán út á fasteignir sínar en verið hefir. Að því vildi jeg stuðla, og ef þessu máli verður vísað til vil jeg skora á hana að hafa þessa leið fyrir augum. Það er með öllu rangt, að Íhaldsflokkurinn vilji ekkert gera í málinu. Íhaldsflokkurinn átti góðan þátt í frv. um lánsfjelög, og jeg myndi kjósa, að lengra yrði gengið á þeirri braut.

Jón Ólafsson Jeg verð að kannast við, að jeg gleymdi áðan að tala um eitt atriði, sem mjer þykir allmiklu skifta, og það er, að hvorki eftir frv. nje brtt. hstv. forsrh. hefir aðallánveitandi trygt sjer nauðsynlegt eftirlit með þeim, sem eiga að fá 85% lánað út á hús sín, um það, að gætt sje bygginda og hagkvæmni í byggingu húsanna, en það er vitanlega alveg nauðsynlegt. Jeg vil benda á, að reynsla af samvinnufjelögum um byggingar hjer í bnum er ekki svo góð, að hún gefi góðar vonir, og því held jeg, að fylsta ástæða væri til að hafa eftirlit með því, að byggingarkostnaður hlypi ekki fram úr öllu vegna klaufaskaps þeirra, sem hlut eiga að máli, því að hjer ríður auðvitað á því, að ráðdeildarlega sje með fjeð farið. Hv. þm. Ísaf. þóttist ekki hafa heyrt, hvort jeg væri með eða á móti málinu. Jeg hefi þegar lýst yfir því, að jeg er með því á framkvæmanlegum grundvelli. En eins og stendur vinst ekki tími til að laga þr miklu misfellur, sem á frv. eru, og litlar líkur til, að það nái fram að ganga á þessu þingi, og eins og frv. er nú, eru engar líkur til, að jeg geti fylgt því nema til 8. umr. Hv. þm. Ísaf. var að tala um, að jeg væri að dingla rófunni utan í þetta mál. Jeg veit ekki, hvað hann á við með því, en mjer hefir ekki virst vanþörf á þeim aths., sem komið hafa fram við það. Þetta mál virðist hjer borið fram af hv. jafnaðarmönnum til þess eins að sýnast, en ekki til þess, að árangur verði af. Hefði svo verið, hefðu þeir vandað betur til undirbúnings málsins.

Pjetur Ottesen Ef hv.flm. (HStef) tekur brtt. sínar aftur, þá tek jeg þær upp og óska, að þær verði bornar undir atkv. nú þegar.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Flm. lýsti yfir því í gr, að hann tæki brtt. sínar aftur til 8. umr., og gat jeg þess þá, að jeg færi ekki út í þær vegna þeirrar yfirlýsingar. Þessar brtt. hafa ekki verið ræddar hjer og eiga því ekki að koma til atkv.

Sigurður Eggerz Jeg vil spyrja, hvort þessar brtt. sjeu að nokkru frábrugðnar öðrum brtt., svo að ekki megi taka þær upp.

Forseti (BSv): Svo er ákveðið í þingsköpum, að til þess að hægt sje að taka brtt. annara þm. upp, verði að gera það á sama fundi og brtt. eru teknar aftur.

Pjetur Ottesen Það er ekki rjett, að þessar brtt. hafi ekki verið ræddar hjer við 2. umr.Hv. flm. þeirra reifaði þær og jeg vjek nokkuð að þeim í ræðu. Jeg held því fastlega fram, að úr því að brtt. standa á dagskránni, hafi forseti ekki vitað um, að þær hafi verið teknar aftur, og krefst þess því, að brtt. sjeu bornar undir atkv.

Jörundur Brynjólfsson Jeg skal geta þess, að jeg gegndi forsetastörfum, er hv. 1. þm.N.-M. tók brtt. sínar aftur, og heyrði jeg hann taka það fram í ræðu sinni.

Forseti (BSv): Jeg vil leyfa mjer að kveðja hstv. 2. varaforseta (JörB) til að stjórna fundi og fella úrskurð í þessu máli, af því að honum er kunnara, hvað fram hefir farið.

Halldór Stefánsson Jeg vil aðeins geta þess, hvernig þessi afturköllun brtt. minna fór fram. Hv. 2. þm. Reykv. bar fram í ræðu þau tilmæli, að jeg tæki aftur brtt. mínar til 8. umr., og játaði jeg því stundarhátt úr sæti mínu. Skal jeg ekki um dæma, hve formlegt það hefir verið, en jeg get þessa til leiðbeiningar fyrir hæstv. forseta. Jeg skal og geta þess, að það er ekki allskostar rjett, að ekki hafi verið rætt um till. Jeg hafði reifað þær, er jeg tók þær aftur, og hv.þm. Borgf. mintist nokkuð á þær, en vel má vera, að einhverjir hafi látið hjá líða að ræða þær vegna þess að jeg kvaðst taka þær aftur.

Pjetur Ottesen Jeg vil benda á það, úr því að forsetaskifti hafa nú orðið hjer, að sá forseti, er þá stýrði fundi, ber ábyrgð á dagskránni og hefir búið hana til. Það er því hæstv. 2. varaforseti (JörB), sem hjer á til sakar að svara.

Magnús Torfason Samkv. 40. gr. þingskapanna, sem ræðir um, að brtt. megi kalla aftur á hverju stigi umr. sem vill, þá er hverjum þm. aðeins heimilt að taka hana jafnskjótt upp aftur á sama fundi. Þó að þessi brtt. hafi slæðst á dagskrá í dag fyrir sakir ókunnugleika skrifstofunnar, þá getur það ekki haft áhrif á þessi ákvæði þingskapanna.

Jón Sigurðsson Jeg vil benda á það, að hæstv. forseti feldi úrskurð á þinginu í fyrra í samskonar þrætu og hjer liggur fyrir. Mig minnir, að það væri í umr. um fjárl., en það skiftir ekki miklu máli. Jeg hafði þá tekið upp till. annars þm. og forseti úrskurðaði, að hún skyldi berast undir atkv. Með þeim úrskurði er fengið fullkomið fordæmi fyrir því, sem hjer liggur fyrir.

Pjetur Ottesen Jeg vil, út af orðum hv. 2. þm. Árn., benda á, að það er forsetinn, sem ber fullkomna ábyrgð á dagskránni og því, hvað á hana er sett, en ekki skrifstofan.

Forseti (JörB): Ákvæði 40. gr. þingskapanna um þetta efni eru skýr og ótvíræð og eru á þessa leið: „Frumvörp, hvort heldur eru frá stjórninni eða þingmönnum, svo og tillögur til þingsályktunar og breytingartillögur, má kalla aftur á hverju stigi umræðu sem vill. En heimilt er hverjum þingmanni að taka það jafnskjótt upp aftur á sama fundi. Fyrirspurn má og afturkalla“. Nú er ekki einungis, að það sje annar fundur en þegar þessar brtt. voru teknar aftur, heldur hefir liðið dagur á milli. Þessi fundur er því 2. eða 3. fundur síðan till. voru teknar aftur af flm. þeirra. Á þessu atriði veltur mest, og úrslitin hljóta að falla samkv. því. Út af því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, skal jeg geta þess, að þá var um alt annað að ræða. Till. sú, sem þá var tekin aftur, var að vísu ekki tekin samstundis upp, en það var þó gert aðeins síðar á sama fundi, áður en til atkv. var gengið. Jeg úrskurða því, að brtt. á þskj. 509 og 519 komi ekki til atkv. nú við þessa umr. Skrifstofan semur dagskrá og útbýr þær, án þess að forseti hafi í hvert sinn fylgst með því, hvernig frá þeim er gengið. Og þingskjalsnúmer að þessum brtt. hefir af vangá slæðst inn á dagskrána.

Pjetur Ottesen Það þýðir vitanlega ekki að deila við dómarann; úrskurðurinn er þegar fallinn. En afleiðing þessa úrskurðar er sú, að deildarmenn geta í hverju einstöku tilfelli ekkert mark á því tekið, hvað á dagskránni stendur, þegar svo er, að hæstv. forseti lýsir yfir í miðjum umr. og þegar að atkvgr. er komið, að einstakir hlutar mála, sem á dagskránni standa, eigi þar ekki að vera og tekur þá þar af leiðandi fyrirvaralaust út af dagskránni. Það fer þá að verða harla lítið úr þeirri ábyrgð, sem forseti ber á dagskránni.

Ólafur Thors Það er algengt, að forseti gerbreytir dagskrám, bæði að því er snertir röð mála á dagskrá og hvernig þau eru lögð fyrir til umr. Þess vegna er ekki hægt fyrir forseta að skjóta sjer undir skrifstofuna um ábyrgð á því, hvernig gengið er frá dagskrám funda. Enda ber hann sjálfur ábyrgð á því.

Forseti (JörB): Það var óþarfi af hv. 2. þm. G.-K. að endurtaka það, sem hv.þm. Borgf. sagði; það skildist fullvel. Það er vitanlegt, að forseti hefir fulla heimild til að breyta dagskrá eins og honum sýnist og leiðrjetta hana, þegar þess þarf með. Enda hefir það ætíð viðgengist svo átölulaust hjer til. Enda er ekki unt að komast hjá því. Það er alkunna, að oft koma fram till. við mál eftir að dagskrá er samin, en þeirra till. er auðvitað þá ekki getið á dagskránni. Enginn mun þó vilja efast um, að dagskráin sje í sínu gildi. Afbrigða er þá aðeins leitað fyrir þeim till., er of seint koma fram. - Stundum er líka á dagskrá vitnað til númera á þingskjölum, sem ekki eiga við það mál. Er forseti þá vanur að leiðrjetta slíkt, og hefir enginn þm. hjer til amast við slíku, svo jeg viti. Að öðru leyti þýðir ekki að deila um þessar brtt. Þau skjöl, sem þeim tilheyra (509 og 519) eru nú afturkölluð, samkv. þeim úrskurði, sem jeg nú þegar hefi gefið.

Pjetur Ottesen Svo framarlega sem forseta hefði verið um það vitað, að þau skjöl, sem snerta þessar brtt., hefðu ekki átt að standa í dagskránni, þá hefði átt að afturkalla þau í fundarbyrjun. En þar sem það var ekki gert, þá verður að telja það hringl, sem hjer á sjer stað, þó hæstv. forseti eigi í hlut, markleysu eina, og ber því að sjálfsögðu að halda því fram, að hæstv. forseti sje ekki að gabba dm. með dagskránni.

Bjarni Ásgeirsson Jeg vil vekja athygli á því, að það hefir oft verið tekið fram í umr. hjer í dag, að þessar brtt.hv. 1. þm.N.-M. væru aftur teknar, þannig, að ekki væri ástæða til að ræða um þær nú. Bæði jeg og nokkrir aðrir hv.þdm. höfum talið þetta afgert; að öðrum kosti hefði jeg a. m. k. tekið til máls um þessar brtt. En þær hafa ekkert verið ræddar af þdm. á þessum fundi og þingheimur því með þögninni tjáð sig því samþykkan, að þær væru ekki á dagskrá, þó að láðst hefði að taka út af henni þingskjalsnúmerin. Að tillögurnar hafi verið aftur teknar á síðasta fundi, hefir nú verið viðurkent af hv.flm. þeirra.

Pjetur Ottesen Jeg hefi engan heyrt minnast á það í umr. hjer í dag, að þessar brtt. væru aftur teknar. Jeg hefi í mínum ræðum talað um þessar till. jafnframt frv., og sama hafa aðrir dm. gert, og beinlínis gengið út frá því, að þær kæmu hjer til atkv. við þessa umr., eins og aðrar till. og gr. þessa máls. Þessi aðferð, sem hjer er viðhöfð, er gersamlega óþingleg.

Ólafur Thors Jeg vil benda hv.þm. Mýr. á, að það er þarflaust að deila um, hvort brtt. hafi verið hjer til umr. í dag. Það er öllum hv.þdm. ljóst, að svo hefir verið. Um hitt er deilt, hvort heimilt sje að taka þær upp og krefjast atkv. um þr á þessum fundi, með þeim rökum, að úr því þær eru tilgreindar á dagskránni, gildi einu, þótt flm. hafi tekið þær aftur á síðasta fundi.

Forseti (BSv): Jeg vil gefa þá skýringu, að það hefir ekki verið bókað í fundarbókinni, að þessar brtt. hafi verið afturkallaðar; og þess vegna hafa þær slðst með inn á dagskrána. Jeg segi þetta aðeins til þess að upplýsa málið. Það hafa nú þegar farið fram ærnar umr. um þetta, en af því að það er laugardagskvöld, þá mega þdm. gjarnan veita sjer þá skemtun að halda umr. áfram.

Pjetur Ottesen Hæstv. forseti vildi veita þdm. þá skemtun að halda áfram þessum umr. Það má mikið vera, ef þeim forsetunum þykir skemtun að þessu; öðrum þykir það áreiðanlega ekki. Mjer skilst, að það sje nú viðurkent af hæstv. forseta, að sá forsetaúrskurður, sem hjer er fallinn, muni eigi aðeins vera gagnstður dagskrá þessa fundar, heldur og fundarbókun frá síðasta fundi. Þetta gefur fullkomið tilefni til þess, að þingmenn samþykki ekki blindandi bókun í undargerða, eins og venja hefir verið til.

Magnús Jónsson Það er ekki venjulegt að bóka það, að till. sjeu teknar aftur, fyrri en komið er að atkvgr. og úrslitum dagskrármála. Jeg held, að ekkert atriði líkt þessu hafi orðið hjer til ágreinings fyrr. - Annars ber jeg ekki ábyrgð á því, hvernig gengið er frá bókun fundargerða, heldur hæstv. forseti.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Jeg skal gjarnan bera vitni um það, að hv. 2. þm. Reykv. mæltist til þess við hv. 1. þm.N.-M., að hann tæki till. sínar aftur til 3. umr. En jeg heyrði ekki hv. 1. þm.N.-M. gera það. Þó má vel vera, að það hafi farið framhjá mjer.

Forseti (BSv): Þessu má bjarga á þann hátt að leita afbrigða frá þingsköpum um það, hvort þessar till. megi ekki koma undir atkv. nú. Úrskurður hstv. varaforseta er rjettur samkv. ákveðum þingskapa, og framhjá þeim verður eigi komist, nema leitað sje afbrigða og þau heimiluð. Og skal það gert, ef fram koma óskir eða kröfur um það.

Það er að gefa þdm. steina fyrir brauð

.

Ólafur Thors Jeg vil spyrja hæstv. forseta, hvernig hann skilji 43. gr. þingskapa. Þar stendur: „Getur forseti breytt röðinni á þeim málum, sem eru á dagskrá, og einnig tekið mál út af dagskrá“. - Þetta eru þær heimildir, sem forseta eru fengnar með þingsköpunum. En hjer er hvorki um að ræða að breyta röð nje taka mál af dagskrá. Hjer á aðeins að taka nokkurn hluta máls af dagskrá. Er það heimilt?

Forseti (BSv): Hjer verða ekki kveðnir upp tveir úrskurðir, hvor ofan í annan. Það er skýlaust, að brtt., sem tekin er aftur, verður að taka upp á sama fundi, ef duga skal. En jeg hefi boðið til samkomulags að leita afbrigða frá þingsköpum um það, að þessar brtt. megi verða bornar undir atkv. nú.

Sigurður Eggerz Mjer skildist, að það hefði ekki verið sannað í umr., að þessar till. hefðu verið teknar aftur á síðasta fundi. En nú hefir verið upplýst, að ekkert sje um það bókað; þá skilst mjer, að eitthvað sje bogið við úrskurðinn, þar sem hann er bygður á þessu. En hann er nú upp kveðinn, og við því verður ekkert gert.

Það er sannað, að till voru teknar aftur

.

Forseti (BSv): Út af því, sem hv.þm. Dal. sagði, skal jeg taka það fram, að það sannar ekkert, þó að um þetta hafi ekki verið bókað. Annars er þýðingarlaust að þrefa lengur um þetta. Það verður ekki kveðinn upp annar úrskurður.

Pjetur Ottesen Jeg vil vekja athygli á þessum orðum hæstv. forseta, þar sem hann segir, að það þýði ekki að kveða upp annan úrskurð. Jeg skil þetta þannig, að hann mundi hafa kveðið upp öðruvísi úrskurðum þetta efni en hæstv. 2. varaforseti hefir gert.

Forseti (BSv): Til þess að enginn tapi rjetti sínum, þá tek jeg málið út af dagakrá.