Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á fimmtudag vakti ég athygli á því hér úr ræðustól að í fréttum hefði verið skýrt frá því að Ríkisendurskoðun hefði lokið við skýrslu um sölu á hlutabréfum ríkisins í SR-mjöli en það var jafnframt skoðun ríkisendurskoðanda að sú skýrsla yrði ekki birt meðan fram færi málflutningur í máli sem einstaklingur hefur höfðað vegna þeirrar sölu. Ég óskaði eftir því úr ræðustól að forsætisnefnd tæki þetta mál til skoðunar. Nú var greint frá því áðan á þingflokksfundi í Alþb. að til forsætisnefndar hefur borist bréf frá Ríkisendurskoðun þar sem fram kemur m.a. að í þeirri skýrslu sem Ríkisendurskoðun hefur nú lokið um söluna á SR-mjöli komi fram gagnrýni Ríkisendurskoðunar á það sem hún telur að betur hefði mátt fara við söluna. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar það liggur fyrir staðfest á Alþingi að Ríkisendurskoðun hefur lokið skýrslu um þessa sölu þar sem gagnrýni kemur fram á söluna en ætlar síðan að halda skýrslunni leyndri þótt einstaklingur hafi höfðað mál út af sölunni í héraðsdómi Reykjavíkur. Ég vil í því sambandi minna forseta á það fordæmi að þegar þingið tók afstöðu til þess á síðasta kjörtímabili hvort ætti að birta upplýsingar, sem vörðuðu mál einstaklings sem var í málarekstri fyrir dómi, þá tók þingið þá afstöðu að þær upplýsingar ætti að birta. Þingið taldi ekki ástæðu á síðasta kjörtímabili til að bíða með að birta upplýsingar þótt mál væru í gangi. Ég vil þess vegna láta koma skýrt fram sem skoðun þingflokks Alþb. að þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar eigi tafarlaust að birta. Og ég vil beina þeim tilmælum til forseta þingsins að skýrslan verði birt. Þetta er skýrsla sem fjárln. óskaði eftir, þetta er skýrsla sem Ríkisendurskoðun hefur lokið og það er í samræmi við það fordæmi sem skapað var á síðasta kjörtímabili að skýrslan verði birt.

Virðulegi forseti. Að frumkvæði fjárln. var óskað eftir því að Ríkisendurskoðun gerði athugun á sölu og sölumeðferð hlutabréfa í SR-mjöli. Þetta var ákveðið og þeim tilmælum beint til Ríkisendurskoðunar á fundi fjárln. 12. jan. Ég tel eðlilegt að þegar Ríkisendurskoðun hefur lokið athugun sinni, sem hún mun hafa gert eftir því sem fréttir herma, þá kynni hún fjárln. niðurstöður sínar enda er skýrslan gerð að frumkvæði þeirrar nefndar. Það hlýtur síðan að vera á valdi eða forræði fjárln. hvernig fjárln. telur eðlilegast og réttast að þessar upplýsingar verði notaðar, þ.e. hvort þær verði birtar eða ekki. Fjárln. hefur verið boðuð til fundar út af þessu máli í fyrramálið kl. 11 þar sem fulltrúar Ríkisendurskoðunar munu mæta á fundinn og síðan mun fjárln. taka sínar ákvarðanir á þeim fundi um framhald málsins. Mér þótti nauðsynlegt að þetta kæmi fram, virðulegi forseti.

Frú forseti. Það er auðvitað ófært að fela þessa skýrslu. Það liggur ljóst fyrir að úr því að Ríkisendurskoðun fór yfir þetta mál að frumkvæði fjárln. þá hlaut hún auðvitað að finna þar gagnrýnisverða hluti. Málið er þannig vaxið að ábyrg stofnun eins og Ríkisendurskoðun gat ekki litið á þetta mál öðruvísi en sjá á því verulega vankanta. Það er engum greiði gerður með því að leyna þessari skýrslu eða fela hana. Það vekur meira að segja enn þá meiri tortryggni en ella mundi verða. Skýrslan gæti orðið til þess að eyða einhverju af þeirri tortryggni sem að sjálfsögðu er fyrir hendi. Ég tel að það sé alveg skýlaust að það beri að birta skýrsluna, kynna hana fyrst fjárln. og síðan Alþingi öllu. Ég vil fara fram á að hér verði umræða utan dagskrár um söluna á SR-mjöli áður en þinglok verða í vor og kem því hér með til hæstv. forseta.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að mér finnst mjög eðlilegt að Ríkisendurskoðun skili þessari skýrslu til fjárln. sem beðið hefur um hana og að þar sé fjallað um skýrsluna, það sé fyrsta stig þessa máls. Síðan taki fjárln. það til skoðunar hvað hún gerir í framhaldi af málinu. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. forseta um það hvort ekki sé kominn forgangslisti yfir þingmál sem hugsanlegt er að ljúka afgreiðslu á fyrir þinglok. Það styttist óðum til þingloka og enn höfum við þingflokksformenn ekki fengið að sjá neinn forgangslista yfir mál sem ríkisstjórnin leggur áherslu á að ljúka. Það er mjög erfitt fyrir nefndir að vinna við þær aðstæður að vita ekki enn á hvað lögð er áhersla að ljúka og þess vegna vildi ég beina þessari spurningu til hæstv. forseta hvort ekki sé hægt að fá helst bara nú þegar þann forgangslista sem ríkisstjórnin hyggst leggja fram.

Varðandi síðara atriðið sem hv. 6. þm. Vestf. minntist á, þá er gert ráð fyrir því að boða fund með formönnum þingflokka síðar í dag og forseti hefur þegar ítrekað ósk um slíkan forgangslista og vonandi sér hann dagsins ljós innan skamms tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil minna á það í upphafi að salan á SR-mjöli hefur verið mjög umdeild í þjóðfélaginu. Hún hefur verið mjög umdeild hér á Alþingi. Það hafa komið fram skýrar óskir á Alþingi um að málið verði tekið til meðferðar og upplýst. Það var á grundvelli þeirrar skoðunar hér í þinginu sem fjárln. óskaði eftir því að þessi athugun yrði gerð. Ég fagna því þess vegna að fjárln. ætlar strax í fyrramálið að óska eftir því að fá skýrsluna í sínar hendur og tel fullkomlega eðlilegt að fjárln. birti síðan þingmönnum skýrsluna. Í ljósi þess hver aðdragandinn er að beiðni fjárln. um þessa skýrslu og í ljósi þess að hér á þingi hefur hvað eftir annað verið krafist að málið yrði upplýst og tekið til skoðunar er í raun og veru ekki stætt að leyna þingmenn niðurstöðu Ríkisendurskoðunar þessu máli. Ríkisendurskoðun er trúnaðarstofnun þingsins til þess að vinna athuganir af þessu tagi og það eru bókstaflega engin rök, hvorki lagaleg, stjórnarskrárleg eða siðferðileg, fyrir því að leyna síðan skýrslu sem Ríkisendurskoðun hefur gert um þetta mál. Ég vil þess vegna ítreka þá afstöðu okkar alþýðubandalagsmanna sem niðurstaða varð um á þingflokksfundi okkar fyrr í dag að það er eindregin krafa Alþb. að þessi skýrsla verði birt þinginu þegar í stað.

Eins og hér hefur reyndar komið fram í máli formanns fjárln., hv. 7. þm. Norðurl. e., þá óskaði fjárln. hinn 12. jan. sl. eftir því með bréfi til Ríkisendurskoðunar að ,,hún geri athugun á hvernig staðið var að undirbúningi og sölu á hlutabréfum í SR-mjöli hf.`` Ríkisendurskoðandi féllst á þessa beiðni nefndarinnar, enda er hún byggð á 1. gr. laganna um Ríkisendurskoðun þar sem segir að stofnunin skuli vera þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagsmálefni ríkisins. Ríkisendurskoðandi mun nokkru síðar hafa tilkynnt nefndinni munnlega að sá fyrirvari væri á athugun þessari af sinni hálfu að hann mundi ekki birta greinargerð um þetta mál ef það færi fyrir dómstóla, a.m.k. ekki meðan málflutningur færi fram í málinu. Við þennan fyrirvara voru ekki gerðar athugasemdir í nefndinni. Nú hefur verið upplýst að greinargerð Ríkisendurskoðunar sé á lokastigi en jafnframt ljóst að munnlegur málflutningur fyrir héraðsdómi Reykjavíkur í máli út af sölu hlutabréfa í SR-mjöli hf. verði 25. apríl nk. Ríkisendurskoðandi boðaði því í síðustu viku að greinargerð þessi yrði ekki birt að svo komnu máli. Í framhaldi af ummælum hv. 8. þm. Reykn. í síðustu viku og ósk hæstv. 3. varaforseta, hv. 14. þm. Reykv., um að forsætisnefnd þingsins fjallaði um málið bað forseti ríkisendurskoðanda um greinargerð um málið. Hún barst í morgun og var til umræðu á fundi forsætisnefndar. Þetta var ekki efnisleg greinargerð heldur einungis um meðferð málsins. Forsætisnefnd lauk ekki afgreiðslu þessa máls. Það verður aflað frekari gagna og málinu lokið fljótlega. Nú hefur hv. 7. þm. Norðurl. e. upplýst að það er fyrirhugaður fundur á morgun í fjárln. með ríkisendurskoðanda og væntir forseti þess þá að málið skýrist eftir þann fund.

Herra forseti. Ég hygg að hæstv. forseta hljóti að vera það ljóst að ef Alþingi Íslendinga er farið að hugleiða það í alvöru hvort koma eigi í veg fyrir að gögn í máli sem eru fyrir dómstólum séu birt, þá er Alþingi Íslendinga að taka afstöðu með framkvæmdarvaldinu gegn dómsvaldinu í landinu, gegn því að það fáist réttar niðurstöður í málaferlum á Íslandi. Gera menn sér ekki grein fyrir alvöru málsins? Er það niðurstaðan að menn láti sér detta það í hug, hvað þá að framkvæma það, að Alþingi Íslendinga eigi að fara í einhvern sambræðing með framkvæmdarvaldinu gegn dómsvaldinu í landinu? Ég segi nei. Það hlýtur að vera frumskylda Alþingis Íslendinga að stuðla að því með öllum ráðum að niðurstöður dómstólanna séu réttar, hverjar sem svo niðurstöðurnar verða. Þá fyrst væri spillingin orðin alvarleg ef Alþingi Íslendinga væri komið á mála hjá framkvæmdarvaldinu til að koma í veg fyrir það að niðurstöður dómstóla séu réttar. Ég vona að hæstv. forseti geri sér grein fyrir alvöru málsins. Þetta mál hlýtur að sjálfsögðu að halda áfram upp í Hæstarétt. Ætla menn að geyma þessa skýrslu í salti þangað til og þá til hvers?

Hæstv. forseti. Á sl. þingi var lögð fram skýrsla umhvrh. um mótun stefnu í umhverfismálum og bar hún heitið ,,Á leið til sjálfbærrar þróunar``. Í þessari skýrslu var m.a. fjallað um hagræn stjórntæki og í tilefni af því hef ég beint eftirfarandi fsp. til umhvrh.: ,,Hvað líður beitingu hagrænna stjórntækja, svo sem umhverfisskatta, umhverfisgjalda og skilagjalda, við umhverfisvernd, sbr. stefnu ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum (429. mál, þskj. 729 á 116. löggjafarþingi)?``

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir áhuga hans á þessum málum, málaflokknum í heild. Nú er það svo að til þess að ná markmiðum sínum í umhverfismálum hafa stjórnvöld einkum þrjá valkosti, þ.e. fræðslu, löggjöf, einhvers konar boð og bönn, og jafnframt hagræn stjórntæki. Það síðasta byggist á því að ríkisvaldið getur haft áhrif á hegðun fólks með því að beita gjöldum og sköttum og beisla þannig markaðsöflin í þágu umhverfisverndar. Víða um heim er vaxandi umræða einmitt um notkun hagrænna stjórntækja til að stuðla að umhverfisvernd. Er bent á að með því að flytja skattbyrði frá launa- og tekjusköttum einstaklinga í auknum mæli yfir í mengunar- og auðlindaskatta, þá megi mögulega vinna gegn frekari óæskilegri þróun á báðum þessum sviðum. Um þessar mundir fer fram mjög ítarleg skoðun á þessum möguleikum hjá OECD. Eitt meginstefið í stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum er aukin notkun hagrænna stjórntækja til að laga atvinnulíf og neysluhætti að kröfum sjálfbærrar þróunar. Þessi áhersla á hagræn stjórntæki markar nokkur tímamót í umfjöllun um umhverfismál hér á landi og mun væntanlega þegar fram líða stundir verða æ mikilvægari eftir því sem þekking fólks á þeim möguleikum sem bjóðast með þessum hætti eykst. Hagræn stjórntæki eru hins vegar ekki óþekkt fyrir okkur Íslendinga. Hér má t.d. nefna að við höfum beitt lægri innflutningsgjöldum á létta og sparneytna bíla, við höfum sett lægri skatta á blýlaust bensín og við höfum sett skilagjald á einnota umbúðir utan um ýmsar drykkjarvörur. Það var einmitt tekið á þessu í úttekt OECD á umhverfismálum á Íslandi og lokið talsverðu lofsorði á það hvernig okkur hafi tekist þarna til. Það má líka nefna almenna skattlagningu á bensín sem virkar líka sem hagrænt stjórntæki þó að upphaflegi hvatinn að þeim skatti hafi ekki verið umhverfisvernd. Það mál fullyrða að þessar aðgerðir hafa skilað verulegum árangri og þær hvetja til frekari aðgerða á þessu sviði. Í umhvrn. er verið að vinna að nokkrum málum sem byggjast á notkun hagrænna stjórntækja. Hið fyrsta varðar frekari skilagjöld af einnota umbúðum, en árangurinn af skilagjaldi á gosdrykkjaumbúðir er hvati til að gera enn betur á því sviði. Í því sambandi þarf að taka afstöðu til skilagjalda á ýmsum öðrum vörum. Ég nefni hér sem dæmi skilagjald á hjólbarða- og landbúnaðarplast en hvort tveggja má endurvinna. Annað mál varðar svo skilagjöld á bílum sem er í vinnslu. Í fyrra var lagt fram frv. um það efni, en þó meginhugmynd þess hafi verið nokkuð góð, þá eru mörg atriði um framkvæmd og kostnað sem eru flókin og krefjast ítarlegri skoðunar. Sú vinna er í gangi og til hennar hafa m.a. verið kvaddir sérfræðingar við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Þriðja málið í þessum anda verður lagt fram á næstu dögum hér í þinginu, en það hefur þegar verið samþykkt til framlagningar í ríkisstjórn þó að ekki séu líkur á því að það verði samþykkt það sem eftir lifir þessa þings. Það er frv. til laga um sérstakt gjald á vörur sem geta orðið að spilliefnum. Eins og staðan er í dag þá greiða menn fyrir eyðingu spilliefna eftir notkun þeirra. En reynslan hefur sýnt að það er ekki hvati til viðunandi eyðingar og endurvinnslu spilliefna. Það er eðlilegra að menn greiði fyrir eyðingu vörunnar þegar þeir kaupa hana og hún er þeim til einhverra nota fremur en þegar hún er þeim einskis nýt. Sem dæmi um vöru sem þetta gjald mun ná til verði frv. að lögum í fyllingu tímans eru olíuvörur, lífræn leysiefni, málning og litarefni, rafhlöður, rafgeymar og ljósmyndavörur. Og ég hika ekki við að segja, virðulegi forseti, að verði þetta frv. að lögum, þá mun það valda straumhvörfum í meðferð spilliefna hér á landi. Á grundvelli stefnuskrár ríkisstjórarinnar og samþykktar Ríó-ráðstefnunnar um umhverfi og þróun, þá er nú verið að vinna að áætlunum í umhverfismálum fram til ársins 2000. Þeirri vinnu, virðulegi forseti, lýkur væntanlega í sumar. Frekari notkun hagrænna stjórntækja hlýtur að taka nokkurt mið af þeirri niðurstöðu sem vinnuhóparnir komast að. Í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að þar verði hafin gagnger endurskoðun skattalaga og opinberra gjalda til að laga neyslu, atvinnulíf og hagkerfin að kröfum sjálfbærrar þróunar. Hér er vissulega stórt hugsað. Þetta stefnumið er hins vegar í samræmi við þá alþjóðlegu umræðu sem á sér nú stað um nánari samþættingu efnahagsmála og umhverfismála. Fyrsta skrefið að þessu markmiði er vitaskuld að auka þekkingu og áhuga almennings, en jafnframt forustu fólks á öllum sviðum þjóðlífsins á hagrænum stjórntækjum. Það dugar ekki að fáeinir áhugamenn um umhverfismál sinni þessu ef allur fjöldinn, ekki síst þeir sem véla um umhverfismál, efnahags- og skattamál sjá ekki möguleikana sem hagræn stjórntæki bjóða einmitt upp á. Það fara miklar umræður fram, virðulegi forseti, einmitt um þessa þætti í löndunum í kringum okkur og það er nauðsynlegt að ná þeirri þekkingu og þeirri reynslu sem menn hafa nú þegar hingað inn í landið. Það má geta þess í lokin, virðulegi forseti, að í umhvrn. höfum við í hyggju að halda ráðstefnu um þetta efni til að auka áhuga og skilning manna, ekki hvað síst innan Stjórnarráðsins á þessum málaflokki og einnig þeirra sem fara með atvinnulífið í landinu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. mjög greinargóð svör og það er greinilegt að hann er vel að sér í þessum málum. Það er ánægjulegt að heyra það að í ráðuneyti hans er áfram unnið að þessum málaflokki og þess er að vænta að það komi frekari tillögur hér fram á þinginu innan tíðar. Ég skal ekki lengja þessa umræðu. Svo greinargóð voru svör hæstv. ráðherra en ég vil einungis nefna eitt atriði og það er að þegar við vinnum að löggjöf í þessum anda þá gætum við þess að auka ekki álögur og skatta á atvinnulífið. Álögur og skattar á atvinnulífið eru í dag á Íslandi þegar of háir og þó að við viljum beita þessum hagrænu stjórntækjum, þá gerum við það á þann hátt að við leiðbeinum atvinnulífinu og beinum því inn á betri og réttari brautir en íþyngjum því ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sjónarmið sem hv. þm. Árni M. Mathiesen heldur hér fram að það er nauðsynlegt þegar menn taka upp beitingu hagrænna stjórntækja í auknum mæli, að það verði ekki til þess að þyngja um of álögur atvinnulífsins. Og það er einmitt þess vegna sem við í umhvrn. höfum reynt að starfa með atvinnulífinu, reynt að starfa með þeim sem þar fara með þessi mál og satt að segja er mér ljúft að upplýsa það að þaðan höfum við oft fengið ágætar hugmyndir. Það er líka svo að það er ánægjuefni að einmitt forustumenn í atvinnulífinu eru fullir skilnings á þessu og á sumum sviðum hafa þeir raunar stigið skrefum framar en stjórnvöld hafa ætlast til af þeim.

Virðulegi forseti. Frá því að hæstv. núv. fjmrh. beitti sér fyrir breytingu á lögum um ríkisskattanefnd sem fólu í sér skipun nýrrar nefndar, yfirskattanefndar, hefur sitthvað komið þeim aðilum sem um skattamál fjalla og við þau starfa á óvart í framkvæmd þessara laga, til að mynda hvernig nefndin var skipuð. Af þessum ástæðum vil ég spyrja ráðherrann nokkurra spurninga sem ég hef sett fram á þskj. 833: ,,1. Hve mörgum málum hefur verið vísað til yfirskattanefndar, hve mörgum málum hefur hún lokið, hve mörgum af úrskurðum hennar hefur verið áfrýjað til dómstóla? 2. Telur ráðherrann skipan yfirskattanefndar til þess fallna að aðilar að málum, sem hún fær til úrskurðar, telji hana óvilhallan úrskurðaraðila eða dómstól? 3. Telur ráðherrann koma til álita að breyta ákvæðum þar um í þá veru að hún verði skipuð ekki eingöngu einstaklingum sem starfað hafa við skattheimtu heldur einnig einstaklingum sem starfað hafa við gerð ársreikninga og við skattskil? 4. Telur ráðherrann koma til álita að skipa nefndina að fengnum tilnefningum samtaka slíkra aðila?``

Hæstv. forseti. Sem svar við 1. lið fyrirspurnarinnar vil ég segja að yfirskattanefnd tók við 1.154 óafgreiddum málum frá ríkisskattanefnd hinn 1. júlí 1992. Frá þeim tíma og til marsloka 1994 hafa verið skráð á skrifstofu yfirskattanefndar 2.664 ný mál. Á sama tíma hefur 2.398 málum verið lokið fyrir yfirskattanefnd, þar af 2.317 með úrskurði en 69 mál hafa verið afturkölluð eða lokið með öðrum hætti. Á árinu 1993 sem er fyrsta heila starfsár yfirskattanefndar úrskurðaði nefndin í 1.262 málum. Úrskurðir á heilu ári urðu flestir 1.151 árið 1991 hjá ríkisskattanefnd sem starfaði á árunum 1980--1992, að meðaltali á árabilinu 1980--1992 kvað sú nefnd upp 894 úrskurði á ári. Af þessu sést að þrátt fyrir aukna skilvirkni hefur hinn mikli fjöldi nýrra mála gert það að verkum að birgðastaða, ef svo má segja, um mitt sumar verður svipuð og þegar yfirskattanefnd tók til starfa. Málin eru hins vegar yngri en áður, enda er áhersla lögð á að ljúka eldri málum. Stefnt er að því að í árslok verði engu máli ólokið sem er eldra en 12 mánaða. Slík mál voru hins vegar 217 um sl. áramót, 185 um áramótin 1992--1993 og 487 um áramótin 1991--1992. Til dómstóla hefur verið vísað tveimur málum. Sem svar við 2. lið tel ég að yfirskattanefnd sé óvilhallur úrskurðaraðili. Í lögum um yfirskattanefnd er skýrt kveðið á um að nefndin eigi að vera óháður úrskurðaraðili. Þeir einstaklingar sem veljast til setu í nefndinni hverju sinni vita að niðurstöður nefndarinnar er hægt að bera undir dómstóla. Þegar þeir kveða upp úrskurði í einstökum málum eiga þeir að byggja á því hver er hin lagalega rétta niðurstaða. Og mér finnst ólíklegt að nefndarmenn láti önnur sjónarmið hafa áhrif á niðurstöður sínar. Sem svar við 3. lið má segja að samkvæmt 9. gr. laga nr. 111/1992, um yfirskattanefnd, skulu nefndarmenn fullnægja skilyrðum sem sett voru í 86. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, um embættisgengi skattstjóra. Samkvæmt þeirri grein má ekki skipa mann skattstjóra nema hann uppfylli þessi skilyrði: 1. Hafi óflekkað mannorð eða hafi ekki hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað. 2. Sé lögráða og hafi forræði fjár síns. 3. Sé íslenskur ríkisborgari. 4. Hafi lokið prófi í lögfræði, hagfræði eða viðskiptafræði eða sé löggiltur endurskoðandi. Víkja má frá ákvæðum þessa menntunarskilyrðis ef maður hefur aflað sér víðtækrar sérmenntunar eða sérþekkingar um skattalöggjöf eða framkvæmd hennar. Af þessu sést að það er ekki þörf á að breyta ákvæðum um skipan nefndarmanna af þeim ástæðum sem spurningin lýtur að. Hins vegar er rétt að geta þess að heppilegast er að yfirskattanefnd sé skipuð hæfum einstaklingum sem hafi sérfræðikunnáttu í skattarétti, t.d. lögfræðingum, viðskiptafræðingum og löggiltum endurskoðendum. Þá kemur svar við 4. liðnum. Þar er líklega átt við samtök t.d. endurskoðenda, lögmanna og fleiri. Ég tel og það er mitt mat að það sé ekki rétt að fulltrúar hagsmunaaðila eigi fulltrúa í yfirskattanefnd. Yfirskattanefnd er og á að vera óháð nefnd sem úrskurðar á stjórnsýslustigi um ágreiningsmál, um ákvörðun skatta, gjalda og skattstofna. Nefndin á ekki að verða háð ríkisvaldinu eða öðrum aðilum. Þetta á að vera tryggt með ákvæðum í lögum og með því að niðurstöður nefndarinnar er hægt að bera undir dómstóla. Hvort nefndarmenn eru skipaðir af fjmrh. eins og í dag eða af öðrum aðila, t.d. dómsmrh., tel ég að skipti ekki ýkjamiklu máli. Hæpið er að halda því fram að dómsmrh. skipi t.d. dómara, valdi því að dómstólarnir séu ekki hlutlausir. Af þessu sést hver mín afstaða er til þessa máls, en ég vil taka það fram að ég tel heppilegt fyrir yfirskattanefnd ef þeir sem þar sitja á hverjum tíma sækja reynslu sína og menntun sem allra víðast í þau svið sem nefndin fjallar um í sínu starfi.

Virðulegi forseti. Málefni sumarhúsaseigenda hafa talsvert verið í umræðum upp á síðkastið og er meginástæðan sú að sumarhúsaeigendur fá mjög mismunandi þjónustu frá þeim sveitarfélögum þar sem sumarhúsin eru staðsett. Það eru ekki til neinar skilgreiningar á því hvaða þjónustu sveitarfélög skulu veita sumarhúsaeigendum og hvaða þjónusta sé í raun og veru innifalin í þeim fasteignagjöldum sem sumarhúsaeigendur greiða til sveitarfélaga en oft á tíðum eru þessi fasteignagjöld verulega stór hluti af tekjum margra sveitarfélaga þar sem sumarhús eru mjög mörg. Þessa umræðu fyrir hönd sumarhúsaeigenda hefur Samband félaga sumarhúsaeigenda á Íslandi leitt og í framhaldi af því skipaði hæstv. félmrh. nefnd 1. apríl 1993 sem átti að hafa það hlutverk að fjalla um málefni sumarhúsaeigenda með tilliti til þessara hluta. Því spyr ég hæstv. félmrh. hér í fyrirspurn á þskj. 938: ,,1. Hefur starfshópur sá, er félmrh. skipaði í apríl 1993, um málefni sumarhúsaeigenda skilað áliti? 2. Hyggst ráðherra gera kröfur til sveitarfélaganna um að sumarhúsaeigendur eigi rétt á tiltekinni lágmarksþjónustu fyrir greiðslu fasteignagjalda og ef svo er, hver er þá sú lágmarksþjónusta að mati ráðherra sem sumarhúsaeigendur eiga rétt á?``

Virðulegi forseti. Umræddur starfshópur hefur ekki skilað áliti sínu en samkvæmt upplýsingum frá formanni hópsins er stefnt að því að starfi hans verði lokið innan eins mánaðar og hefur dregist lengur en ég ætlaði að fá niðurstöðu. Af því að fyrirspyrjandi nefndi að hópurinn hefði verið skipaður í apríl þá er skipunarbréfið, þegar þessi starfshópur er skipaður, dags. 27. sept. 1993 en í þessum starfshópi eiga sæti Hallgrímur Guðmundsson bæjarstjóri, sem er tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga, Hrafn Hallgrímsson, tilnefndur af umhvrn., og Kristján Jóhannsson, tilnefndur af Sambandi sumarhúsaeigenda, ásamt fulltrúa félmrn. Vegna tölul. 2 í fyrirspurninni er rétt að fram komi að skipta má fasteignagjöldum í tvo flokka, þ.e. annars vegar fasteignaskatta sem lagðir eru á fasteignir í samræmi við 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga og hins vegar þjónustutengd fasteignagjöld, svo sem sorphirðugjöld. Samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga eru fasteignaskattar einn af tekjustofnum sveitarfélaga og eru þeir lagðir á fasteignir án sérstakra kvaða um veitta þjónustu af hálfu sveitarfélaga til handa fasteignaeigendum. Samkvæmt núgildandi lögum er sveitarfélögum ekki skylt að veita sumarhúsaeigendum nánar tilgreinda þjónustu nema að því er varðar brunavarnir. Hins vegar er í hinum ýmsu lögum að finna heimildir til handa sveitarfélögunum til að sjá um ýmiss konar þjónustu, t.d. rekstur vatnsveitu, lagningu holræsis og sorphirðu. Í þessu sambandi þarf hins vegar einnig að skoða þá staðreynd að í þeim sveitarfélögum þar sem finna má flesta sumarbústaði er álagður fasteignaskattur á sumarhúsaeigendur stór hluti heildarálagðra fasteignaskatta. Þau sveitarfélög veita sumarhúsaeigendum of litla þjónustu og eigendurnir hafa litla eða enga aðstöðu til að þrýsta á sveitarfélögin um að veita einhverja þá þjónustu sem þeir telja þörf á. Eins og áður sagði hefur starfshópurinn ekki skilað sínum niðurstöðum og þykir mér rétt að bíða með afstöðu mína til þessa máls þar til álit starfshópsins liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þetta svar. Um dagsetninguna á skipunarbréfinu ætla ég ekki að deila við hæstv. félmrh. Það voru hins vegar þær uppýsingar sem ég hafði að starfshópurinn hefði verið skipaður 1. apríl 1993. Það er reyndar óheppilegur tími til þess að skipa starfshópa þar sem er spurning um hvort á að taka mark á skipuninni eða ekki. En um dagsetninguna ætla ég ekki að deila, hæstv. ráðherra. Það sem mér fannst vera athyglisvert í þessu ágæta svari hæstv. ráðherra var það að ráðherrann taldi að sumarhúsaeigendum væri veitt of lítil þjónusta og það er auðvitað það mikilvægasta sem fram hefur komið í þessu efni. Ég skil hæstv. ráðherra vel að hann skuli ætla að bíða með að gefa út hverjar þær skilgreiningar eiga að vera á þeirri þjónustu er sumarhúsaeigendur mega vænta af sveitarfélögunum en af þessu svari má þó hiklaust draga þá ályktun að það þarf að mati hæstv. ráðherra að bæta þjónustuna og hún þarf að vera meiri og því fagna ég sérstaklega.

Virðulegi forseti. Út af síðustu orðum fyrirspyrjanda þá er það rétt að ég tel að það þurfi annars vegar að herða á skyldum sveitarfélaga til að veita sumarhúsaeigendum þjónustu og hins vegar líka að gera kröfu til sumarhúsaeigenda sjálfra um ákveðið samstarf og skyldu þeirra sjálfra á milli sem ekki hefur gengið sem skyldi.

Hæstv. forseti. Það hlýtur að mega teljast einn af grundvallarþáttum í lífinu að eignast barn og ala það upp. Hjá stærstum hópi fólks gengur þetta nokkuð snurðulaust fyrir sig og almenningur lítur á þetta sem sjálfsagðan hlut. Það er þó staðreynd að stór hópur fólks eignast aldrei börn á hinn náttúrulega máta og er barnleysi verulegt og vaxandi vandamál í hinum vestræna heimi. Áður fyrr gat fólk ættleitt börn af sama þjóðerni en smám saman hefur sá möguleiki orðið að engu, eða svo gott sem. Sem dæmi má nefna að árið 1947 voru 3.600 börn sem áttu sænskt foreldri ættleidd í Svíþjóð. Rösklega 40 árum síðar var talan komin niður í 30. Hið sama hefur gerst hér á landi. Mér dettur ekki hug annað en að líta á þetta sem jákvæða þróun. Auðvitað er það ánægjulegt að flestallir foreldrar, í flestum tilfellum einstæðar mæður, hafa aðstöðu til að ala börn sín upp frekar en að gefa þau frá sér. Enda segir í barnasáttmála Sameinuðu þjóðarinnar skýrt og skorinort að börn eigi að vera hjá foreldrum sínum. Sé það ekki hægt sé næstbesti kosturinn að búa hjá kjörforeldrum í heimalandi eða utan þess. Barnaheimili sé neyðarúrræði. Ef við lítum á málið hinum megin frá þá má segja að verið sé að bjarga börnunum með ættleiðingu, t.d. frá Asíulöndum til Vesturlanda frá því að gerast betlarar, vændiskonur eða þrælar í verksmiðjum. Þúsundir barna þeirra landa sem hér um ræðir eiga hvorki móður né föður. Heimili þeirra frá upphafi er strætið. Stutt æviskeið verður barátta frá upphafi til enda. Ættleidd börn á Íslandi frá 1970 til apríl 1994 eru samtals 293 eftir því sem félagið Íslensk ættleiðing hefur vitneskju um. Flest koma frá Sri Lanka, eða 85, 61 frá Indónesíu og 53 frá Indlandi en færri frá öðrum löndum. Kostnaður er mismikill og mjög breytilegur eftir löndum, þó er kostnaði hér á landi haldið mjög í lágmarki og er sennilega helmingi lægri hér en í Skandinavíulöndum að ferðakostnaði frátöldum sem er alltaf meiri hér. Ég hef upplýsingar um það að í nágrannalöndum okkar eru fjárstyrkir veittir til kjörforeldra sem ættleiða börn frá öðrum löndum. Í Svíþjóð er upphæðin 24.000 sænskar kr., í Danmörku 31.000 danskar kr. og í Noregi 31.000 norskar kr. Eini beini fjárstuðningurinn sem hægt er að tala um að hafi verið veittur hér á landi af hálfu ríkisins eru 2 millj. kr. sem félagið Íslensk ættleiðing fékk á síðasta ári á fjárlögum. Ég hef því leyft mér, hæstv. forseti, að bera fram fsp. til hæstv. dómsmrh. um ættleiðingar á þskj. 939 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Mun ráðherra beita sér fyrir breytingum á ættleiðingarlögum til samræmis því að flest börn, sem ættleidd eru, eru ættleidd erlendis frá? 2. Mun ráðherra beita sér fyrir styrkveitingum til þeirra foreldra sem ættleiða börn erlendis frá vegna þess kostnaðar sem af því leiðir líkt og tíðkast hjá nágrannaþjóðum okkar?``

Frú forseti. Sem svar við fyrri lið fyrirspurnarinnar skal þetta tekið fram: Sifjalaganefnd vinnur nú að endurskoðun ættleiðingarlaga, nr. 15/1978, og hefur nefndin í störfum sínum m.a. tekið tillit til ákvæða Haag-sáttmála um vernd barna og samvinnu ríkja varðandi ættleiðingar barna milli landa og er að því stefnt að í íslensk ættleiðingarlög komi sérstök ákvæði um ættleiðingar barna erlendis frá í samræmi við efni samningsins. Samningur þessi var undirritaður í Haag í maímánuði á síðasta ári en hann hefur ekki enn öðlast gildi að alþjóðarétti. Ég hef áhuga á að Ísland gerist aðili að samningi þessum en það getur þó ekki orðið fyrr en hann hefur öðlast gildi að alþjóðarétti og nauðsynlegar breytingar hafa verið gerðar á íslenskri ættleiðingarlöggjöf þannig að hún samrýmist honum. Að því er varðar síðari lið fyrirspurnarinnar er því til að svara að engin ákvörðun hefur verið tekin um slíkar styrkveitingar. Ég hef hins vegar farið þess á leit að aflað verði upplýsinga frá öðrum norrænum ríkjum um hvernig slíkum styrkveitingum er hagað þar og mun taka mál þetta til athugunar þegar þær upplýsingar liggja fyrir.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir jákvætt svar við minni fsp. í báðum tilfellum og þó sérstaklega í því fyrra þar sem það síðara gaf kannski ekki bein svör en þó sagði hæstv. ráðherra að hann mundi kynna sér hvernig að þessum málum væri staðið hjá nágrannaþjóðum okkar og tel ég það jákvætt. Ég vil leyfa mér að líta á þetta mál svolítið í samhengi við það sem verið er að gera með glasafrjóvgunum. Nú er það þannig að þegar fólk ættleiðir börn erlendis frá og yfirleitt ættleiðir börn þá er það vegna sjúkleika í langflestum tilfellum. Í mörgum tilfellum er um það að ræða að konur geta orðið þungaðar en geta ekki fætt af sér heilbrigð börn. Í slíkum tilfellum þýðir ekki að benda á glasafrjóvgun og því verður þetta að niðurstöðu hjá þeim foreldrum sem svona er ástatt um. Við vitum það að kostnaður er þó nokkur við glasafrjóvgun þó enginn held ég að horfi í sjálfu sér í þann kostnað en það má reikna með því að hver meðferð í glasafrjóvgun kosti um 200 þús. kr., hvort sem af því verður þungun eða ekki því það getur í sjálfu sér mistekist. Mér finnst að þessar staðreyndir verði að vera með í þessari umræðu vegna þeirra einstaklinga sem þarna eiga í hlut og taka þann kostinn að ættleiða börn erlendis frá. Svo vil ég að allra síðustu láta það koma hér fram, hæstv. forseti, að ég tel að það hafi tekist mjög vel til með þau börn sem ættleidd hafa verið til Íslands. Þessi börn hafa spjarað sig engu síður en alíslensk börn, af íslenskum uppruna, og þeim hefur til allrar guðslukku verið tekið vel í íslensku þjóðfélagi.

Virðulegi forseti. Að undanförnu hefur náðst umtalsverð kostnaðarlækkun hjá ríkinu varðandi lyfjaútgjöld. Kemur helst tvennt til: Sjúklingar taka verulegan þátt í kostnaði við kaup á lyfjum, borga sem sagt stærri hluta af lyfjakostnaði, og í öðru lagi hefur því ítrekað verið beint um nokkurt skeið til lækna að ávísa ódýrasta lyfi sé verkun lyfsins talin sú sama, þannig að læknirinn merkir S á lyfseðilinn ef hann telur óhætt að nota samheitalyf. Með því hefur náðst umtalsverður sparnaður og ber að fagna því. Í Læknablaðinu, ekki alls fyrir löngu, var auglýsing frá umboðsaðilum erlendra lyfja þar sem læknar voru minntir á að setja R á lyfseðil sem þýðir að sjúklingurinn fær eingöngu afgreitt tiltekið lyf. Þessi auglýsing í Læknablaðinu hefur farið illa í heilbrigðisyfirvöld og kannski ekki að ástæðulausu þar sem umtalsverður árangur hefur náðst í sparnaði vegna S-merktra lyfja eins og ég sagði að framan. Hefði nú einhverjum þótt eðlilegt að heilbrigðisyfirvöld auglýstu á móti í Læknablaðinu. Í staðinn er hafin ótrúleg herferð í fjölmiðlum, sérstaklega í útvarpi. Það má tala um síbylju í því sambandi. Þessar auglýsingar valda furðu hjá mörgum sjúklingum, þeir spyrja sig auðvitað hvort læknar séu algjörlega á valdi lyfjaframleiðenda. Þurfa sjúklingar að vera vakandi yfir því hvaða lyfi læknar ávísa? Er ætlast til að sjúklingar meti verkun lyfja áður en þeim er ávísað? Með auglýsingunni eru læknar gerðir tortryggilegir og nánast sagðir hirðulausir um að velja rétt og jafnframt ódýrasta lyfið. Með auglýsingunni eins og hún er sett fram er látið að því liggja að sjúklingarnir eigi valkost hvaða lyfi er ávísað, málið er einfaldað með auglýsingu frá heilbr.- og trmrn. og Tryggingastofnun ríkisins eins og um sölu á misdýru en jafngóðu haframjöli væri að ræða. Því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh. eftirfarandi fimm spurninga á þskj. 942: ,,1. Hverju á að ná fram með þeim auglýsingum sem nú birtast í blöðum og ljósvakamiðlum frá heilbrigðisráðuneytinu og Tryggingastofnun ríkisins? 2. Er ætlast til að sjúklingar hafi áhrif á lækna varðandi hvaða lyfjum er ávísað? 3. Hvað á auglýsingaherferðin að standa lengi yfir? 4. Hvað er áætlað að þessi auglýsingaherferð muni kosta? 5. Í hvaða fjölmiðlum er auglýst?``

Virðulegi forseti. Til mín hefur verið beint fimm spurningum frá hv. þm. Ingibjörgu Pálmadóttur. Í fyrsta lagi: ,,Hverju á að ná fram með þeim auglýsingum sem nú birtast í blöðum og ljósvakamiðlum frá heilbrigðisráðuneytinu og Tryggingastofnun ríkisins?`` Svar: Lækkun lyfjakostnaðar án þess að slaka á öryggi eða gæðum. Í öðru lagi: ,,Er ætlast til að sjúklingar hafi áhrif á lækna varðandi hvaða lyfjum er ávísað?`` Svar: Átakinu er ætlað að upplýsa almenning um þá möguleika sem reglugerð ráðuneytisins um R-, sérlyf, og S-, samheitalyf, merkingu lyfseðla gefur. Megintilgangur kynningarátaksins er að sjálfsögðu að leitast við að lækka lyfjakostnað samfélagsins og hlut sjúklinga. En eins og áður sagði að slaka í engu á öryggi og gæðum. Það gefur auga leið að hér er hlutur lækna þyngstur á metum. Átakinu er jafnframt ætlað að upplýsa almenning um þann mikla árangur sem þegar hefur náðst með góðri samvinnu lækna, lyfsala og lyfjafræðinga. Þá er með átakinu reynt að hvetja til umræðu milli lækna, lyfjafræðinga og sjúklinga um lyfjameðferð. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hvað á auglýsingaherferðin að standa lengi yfir?`` Svar: Þetta kynningarátak er á lokasprettinum. Fram til þessa hafa móttökur almennt verið mjög góðar og þær litlu mælingar sem tök hefur verið á að koma við eftir svo skamman tíma hafa sýnt að árangur um merkingu lyfseðla hefur aukist og batnað. Í fjórða lagi: ,,Hvað er áætlað að þessi auglýsingaherferð muni kosta?`` Svar: 4 millj. 175 þús. 517 kr. Það er að sönnu há upphæð en þegar litið er til þess að lækkun útgjalda vegna þessarar reglugerðar um R- og S-merkingu lyfja hefur skilað tugum millj. kr. og unnt er að halda því fram að árangur til frekari lækkunar getur numið hundruð millj. kr. er þessi upphæð lág. Í fimmta lagi: ,,Í hvaða fjölmiðlum er auglýst?`` Svar: Morgunblaði, DV, Alþýðublaði, Tímanum, Degi, Vikublaðinu, Eintaki, Bylgjunni, Stöð 2, Rás 1, Rás 2, sjónvarpinu, SVR og Vinnunni, blaði ASÍ.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Pálmadóttur fyrir að beina þessum spurningum til heilbr.- og trmrh. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að tilgangurinn með þessari auglýsingaherferð væri að beina notkun í ódýrustu lyfin. Heilbr.- og trmrn. sendi frá sér reglugerð sem tók gildi 1. mars 1994 þar sem var verið að ræða m.a. um lyf við sárasjúkdómi eða magasáralyf og þar sem talað er um hámark á skammtastærð. Þessi reglugerð hefur það í för með sér að ekki er hægt fyrir neytendur þessara lyfja að kaupa ódýrustu lyfin, t.d. íslenska lyfið Cimetidín, 200 mg, eða Tagament, 200 mg, þar sem skömmtun á dag er eðlileg 1--2 töflur þá eru eingungis á markaði pakkningar fyrir 100 töflur. Þannig að það er 50 daga notkun en ekki sú 30 daga notkun sem ráðuneytið lagði til.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þau voru mjög merkileg að mínu mati. Þessi auglýsingaherferð kostar sem sé rúmlega 4 millj. kr. og það er auglýst í flestum fjölmiðlum en ekki í þeim eina fjölmiðli sem rétt hefði verið að auglýsa í, Læknablaðinu, því það er auðvitað verið að beina þessu til lækna að nýta alltaf ódýrasta kostinn sé það jafngóður kostur. En það vill svo til að það stendur á hverjum einasta lyfseðli, með leyfi forseta: ,,Ef læknir heimilar afgreiðslu ódýrasta samheitalyfs skal hann rita S fyrir aftan nafn listans. Ef læknir heimilar ekki afgreiðslu ódýrasta samheitalyfs skal hann rita R fyrir aftan nafn listans. Lyfseðillinn er ógildur sé þessari áritun sleppt.`` Þetta hafa læknar gert samviskusamlega. Heldur hæstv. heilbrrh. virkilega að læknar í landinu fari eftir auglýsingum í útvarpi frá hæstv. heilbrrh.? Ímyndar sér hann það? Það ímynda ég mér ekki því ég þekki það vel til íslenskra lækna að þeir hugsa bæði um heilsu og um fjárhag sinna sjúklinga, þannig að ég tel að þarna sé hæstv. heilbrrh. að eyða almannafé til einskis. Enn og einu sinni kemur það í ljós að hæstv. heilbrrh. setur samasemmerki við lyf og haframjöl.

Virðulegi forseti. Ég hef ákveðinn ótta af því að hv. fyrirspyrjandi vaði í villu og svima í þessum efnum. Þetta kynningarátak eins og ég gat um í svari mínu, byggist á því að allir þeir aðilar sem nærri koma og áhrif hafa þarna á, læknar, lyfjafræðingar og sjúklingar, hafi allar helstu upplýsingar um þá möguleika sem tilgreind reglugerð gefur kost á. Okkur er kunnugt um það eftir stikkprufum að sjúklingar, eðlilega, spyrja lækna að því þegar lyfseðlar eru gefnir út hvort um sé að ræða samheitalyf í þessum lyfjaflokki. Því miður er það nú svo þótt að læknar hafi tekið vel við sér varðandi þessa reglugerð þá eru það ekki nema 48% lyfseðla sem eru merktir með þeim hætti sem reglugerðin segir til um. Þannig að ákveðin vandamál hafa skapast í þeim tilfellum sem engin merking er. Þetta hefur farið sívaxandi og er í rétta átt og fer batnandi og við væntum þess að í kjölfar þessa kynningarátaks þá náum við enn frekari árangri en áður var. Með öðrum orðum, ég hygg að þessir fjármunir sem ég nefndi til sögunnar og hefur verið varið til þessa kynningarátaks komi þvert á móti til með að skila sér margfalt í lækkun útgjalda hjá Tryggingastofnun, í lækkun útgjalda hjá þeim einstaklingum sem kaupa þurfa lyfin því ekki skulum við gleyma því, eins og fram hefur komið í umræðu einatt á hinu háa Alþingi að 30% lyfjaútgjalda eru úr buddu notenda sjálfra. 70% er hin samfélagslega þjónusta sem skattgreiðendur taka á sig sameiginlega. Varðandi athugasemdir hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur um breytta reglugerð 1. mars sl. um skammtastærð þá vil ég taka það skýrt fram að í þeirri reglugerð var kveðið á um það að þar sem um var að ræða langvarandi sjúklinga, króníska sjúklinga, sem þyrftu á þessum meðulum að halda til lengri tíma, þá var kveðið á um það að með nákvæmri skilgreiningu læknis þá mundi Tryggingastofnun ríkisins gefa út lyfjakort sem heimiluðu stærri skammta.