Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 12. 10. 1981. Samkvæmt beiðni Lárusar Jónssonar, 3, þm. Norðurl. e., sem er farinn til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður hans, Vigfús Jónsson bóndi, taki á meðan sæti hans á Alþingi. Virðingarfyllst. Þorv. Garðar Kristjánsson.“ Vigfús Jónsson hefur áður átt sæti sem varamaður á þessu kjörtímabili og hefur kjörbréf hans því verið samþykkt.



Hinn 14. sept. s. l. var gefið út svofellt bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hef ákveðið samkvæmt tillögu forsrh., að Alþingi skuli koma saman til fundar laugardaginn 10. okt. 1981. Um leið og ég birti þetta, er öllum, sem setu eiga á Alþingi, boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni sem hefst kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 14. sept. 1981. Vigdís Finnbogadóttir. Gunnar Thoroddsen.“ Samkv. bréfi því, sem ég hef lesið, lýsi ég yfir því, að Alþingi Íslendinga er sett. Það er ávallt merkur atburður í þjóðarsögunni, þegar Alþingi Íslendinga er sett. Sú athöfn hefur fyrir löngu fengið á sig hefðbundið snið látleysis, í samræmi við eðli okkar Íslendinga sem ekki er um það gefið að flíka tilfinningum okkar um of á hátíðarstundum. Alþingi hefur um langan aldur búið við þá gæfu, að virðing fyrir málum, sem þar eru til umræðu, á sér djúpan hljómgrunn í hugum þegnanna. Menn láta sig í þessu landi meira skipta orð og athafnir lýðræðiskjörinna þingmanna sinna en títt er um almenning í öðrum löndum, enda flýgur orðið hratt á Íslandi og nær vegna fámennis okkar eyrum svo til allra sem í landinu búa. Þjóðmálaumræða er hér og víðtækari en annars staðar tíðkast og gagnrýni hins almenna borgara varðandi ákvarðanir fyrir þjóðarbúið oft harðskeyttari en efni standa til. Við það tapar hún iðulega gildi sínu og slævir fremur en að hvetja. Stóryrði eru ekki alltaf sterkasta vopnið. Menn gleyma oftar en ella að þakka það sem vel er gert og sýnist þeim eitthvað fara miður fría þeir sjálfa sig ábyrgð og falla í þá gryfju að kenna öðrum um. Skal þó á það minnt að við erum öll samábyrg við rekstur þessa þjóðfélags, hver í sinu starfi, - öll siðferðilega bundin af hagsmunum heildarinnar fremur en okkar eigin, sem kunna að vera tengdir líðandi degi. Framtíðin er alltaf á næsta leiti við hvert augnablik sem líður og til hennar verðum við fyrst og síðast að líta með enn gæfuríkara líf fyrir alla í huga. Mörg ámælisorð hafa fallið úr dómarasæti undanfarið um forfeður okkar Sturlungana, sem áttu landið fyrir 700 árum, og óeiningu þeirra innbyrðis verið líkt við ósætti okkar Íslendinga nútímans. Satt er að margt má læra af sögunni. En við megum ekki láta það blekkja okkur né gleyma því, að hver öld býr við sinn sannleika og við söguskoðun verður einatt að taka tillit til þeirra hugmynda um heiminn, sem ríktu hverju sinni. Við vitum nú meira um heiminn altan en þessi þjóð á jaðri heimsmenningarinnar hefur nokkru sinni áður vitað. Án þess að flíka eigin hagsmunum, er það og verður aðalsmerki okkar að vera sameinuð og sjálfstæð í hugsun og gjörðum, til fyrirmyndar öðrum þjóðum, sem veita þjóð okkar athygli. Engum Íslendingi vil ég ætla að kunna ekki fótum sínum forráð þegar þjóðfrelsi og þjóðarheill er í húfi í heiminum eins og hann er byggður upp á okkar tímum. Engin lifandi vera á annað betra en líf sitt að leggja til þjóðarbúi. Engin lifandi vera fær heldur neins notið nema eiga sér samferðarmenn, - og lánsömust er hún þegar samfylgdin fer fram í einhug, öllum til farsældar og heilla. Það kýs enginn að vera einn og vinalaus, hvorki í nánasta umhverfi sinu né í heiminum. - Hitt er svo annað mál, að við erum ekki svo deig að við séum einatt sammála um alla hluti, og við fáum aldrei fullþakkað lýðræðið, að þurfa ekki að lúta skoðanakúgun. Frjáls skoðanaskipti eru lyftistöng hugsunar hverju sinni. Affarasælast hlýtur það þó að vera að gera samkomulag um ósamkomulag og búa þannig við heimspeki séra Jóns Prímusar. Í heiminum ríkir skálmöld, þar sem það er mikill munaður að vera Íslendingur, mega ganga frjáls og óttalaus um landið sitt án þess að vera varinn vopnuðum vörðum eða uggandi um að eiga þau örlög fyrir höndum að verða veginn úr launsátri. Við upphaf 104. löggjafarþings Íslendinga er þess jafnframt minnst, að 100 ár eru liðin frá því að virðulegt Alþingishús okkar var reist. Það var gert af miklum stórhug og með ótrúlegum hraða - stórhýsið reis af grunni á aðeins tveimur árum. Erlenda sérfræðinga og steinsmiði þurfti að sjálfsögðu að kalla til starfa, en Íslendingar munu hafa átt drjúgan þátt í að svo einarðlega var unnið. Þeim var í fyrstu greitt lægra kaup en útlendingunum, en síðan fengu þeir að vinna í ákvæðisvinnu. Þá gengu þeir svo hraustlega til verks að þeir fengu rúmlega tvöfalt kaup á við starfsfélaga sína, en leiðst ekki slík ósvinna nema í skamman tíma. Húsið var reist með bjarta framtíðarhugsjón að leiðarljósi, - hugsjón, sem engan þó óraði fyrir að næði á einni öld svo háleitu marki sem raun ber vitni. Frá þeim tíma að þeir steinar voru tilhöggnir, sem mynda veggi þessa húss, hafa orðið meiri framfarir fyrir orð þeirra manna, sem látið hafa í ljós hugmyndir sínar og hugsjónir innan þessara veggja, en dæmi eru til annars staðar. Þegar húsið var reist var hér bændaþjóðfélag, sem aldrei hefði getað dreymt um þá velmegun, sem við búum við, með sívaxandi lífsgæðum. Við tileinkum okkur aukna þekkingu jafnt og þétt, og á vísinda- og tæknisviði eru Íslendingar síst eftirbátar annarra þjóða. Það er mér oft ofarlega í huga, þegar ég er innt eftir hver þessi þjóð er, að hér eru hlutfallslega fleiri skapandi hugir að verki en aðrar þjóðir hafa af að státa, fleiri sem láta sig mál þjóðarinnar skipta og sigla ekki um lífsins farveg í sinnuleysi með þá skoðun, að það sé hvort eð er einhver annar sem taki það að sér að sjá um að gera það sem framkvæma þarf hverju sinni. Þar fagna ég eðli og andans gjöfum þjóðar minnar best, því þegar til kastanna kemur bera allir velferð hennar fyrir brjósti. Ég óska þess, að Íslendingar megi sem lengst fara með friði, glaðsinna og sáttir við sjálfa sig og með vinarþel hins frjálsa þegns lýðræðisins að fararnesti. Megi frelsishugsjónin ávallt ríkja í þessu húsi og þeir, sem í því starfa, bera gæfu til að taka heillaríkar ákvarðanir um allan aldur. Að svo mæltu bið ég þingheim að minnast fósturjarðar vorrar með því að rísa úr sætum. [Þingheimur stóð upp, og forsrh., Gunnar Thoroddsen, mælti: „Heill forseta vorum og fósturjörð. Ísland lifi.“ Þingmenn tóku undir þessi orð með ferföldu húrrahrópi.] Samkv. 1. gr. þingskapa ber nú aldursforseta að stjórna fundi þar til kosning forseta sameinaðs Alþingis hefur farið fram, og bið ég aldursforseta dr. Gunnar Thoroddsen, 8. þm. Reykv., að ganga til forsetastóls.



Ég býð hv. alþm. og starfsfólk Alþingis velkomið til starfa. Tveir fyrrv. alþingismenn hafa dáið frá því að síðasta þingi var slitið. Erlendur Þorsteinsson fyrrv. skrifstofustjóri andaðist 10. júlí, 75 ára að aldri. Magnús Kjartansson fyrrv. ritstjóri og ráðh. andaðist 28. júlí, 62. ára. Erlendur Þorsteinsson var fæddur á Búðum í Fáskrúðsfirði 12. júní 1906. Foreldrar hans voru hjónin Þorsteinn sjómaður þar og síðar vélstjóri á Akureyri og Siglufirði Sigurðsson og Helga Erlendsdóttir. Hann lauk gagnfræðaprófi á Akureyri 1925 og stundaði síðan framhaldsnám þar fram á árið 1927. Þá hvarf hann frá námi og gerðist skrifari bæjarfógetaembættisins á Siglufirði og ári síðar fulltrúi bæjarfógeta. Árið 1936 var hann ráðinn skrifstofustjóri síldarútvegsnefndar og þremur árum síðar framkvæmdastjóri hennar. 1958 varð hann skrifstofustjóri Brunabótafélags Íslands og gegndi því starfi til sjötugsaldurs. Erlendur Þorsteinsson aðhylltist ungur stefnu jafnaðarmanna í þjóðmálum. Hann átti sæti af þeirra hálfu í bæjarstjórn Siglufjarðar 1938–1947 og var forseti bæjarstjórnar fyrsta kjörtímabilið. Hann var skipaður í nýbyggingarráð 1944, var í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins 1947–1952 og í síldarútvegsnefnd og stjórn Tunnuverksmiðja ríkisins 1947–1970, og formaður beggja 1958–1969. Á Alþingi átti hann sæti sem landskjörinn þm. 1938–1942 og sat auk þess sem varaþm. 1938 og 1949–1950, tók sæti á 9 þingum alls. Erlendur Þorsteinsson átti heimili og vettvang starfa sinna á Siglufirði á miklum athafnatímum í því bæjarfélagi. Þar gegndi hann forustustörfum við vinnslu og sölu síldar. Hann öðlaðist mikla reynslu á því sviði og tók margsinnis þátt í viðskiptasamningum Íslendinga við aðrar þjóðir. Samstarfsmenn hans bera honum það vitni, að hann hafi verið réttsýnn í stjórnarstörfum og vinsæll í samstarfi. Magnús Kjartansson var fæddur á Stokkseyri 25. febrúar 1919, sonur hjónanna Kjartans Ólafssonar og Sigrúnar Guðmundsdóttur. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík vorið 1938, var síðan við verkfræðinám í Kaupmannahöfn 1938–1940, en hvarf þá að námi í norrænum og íslenskum fræðum. Hann var ritstjóri Þjóðviljans 1947–1971. Á Alþingi tók hann sæti varamanns á árunum 1950–1952 og 1965, var kosinn alþm. Reykvíkinga 1967 og átti sæti á þingi til vors 1978, alls á 17 þingum. Hann var heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og iðnaðarráðherra 1971–1974. Í menntamálaráði átti hann sæti 1946–1953 og 1956–1963, var þingkjörinn fulltrúi í Norðurlandaráði 1967–1971 og 1974–1978 og í orkuráði 1975–1979. Magnús Kjartansson var hátt á þrítugsaldri þegar hann hvarf frá námi að ritstjórn og þátttöku í stjórnmálabaráttu. Hann var snjall í ræðu og riti, baráttuglaður, harðskeyttur og markviss. Hann var mikilvirkur alþingismaður og ráðherra. Í ríkisstj. voru honum falin ráðuneyti sem voru í mótun sem sjálfstæðar stjórnardeildir. Hann beitti sér af dugnaði fyrir nýmælum í iðnaðar- og orkumálum, en þó einkum í heilbrigðis- og tryggingamálum. Þá átti hann þó við að stríða sjúkleika sem þyngdist síðar og neyddi hann að lokum til að draga sig í hlé frá stjórnmálastörfum. Síðustu starfskrafta sína á opinberum vettvangi helgaði hann einkum réttindamálum öryrkja. Samherjar Magnúsar dáðu hann og andstæðingar hans í stjórnmálum kunnu að meta mikla hæfileika hans. Ég bið þingheim að minnast Erlendar Þorsteinssonar og Magnúsar Kjartanssonar með því að rísa úr sætum. – 
            



Til skrifarastarfa vil ég kveðja hv. 10. þm. Reykv., Friðrik Sophusson, og hv. 5. þm, Reykn., Jóhann Einvarðsson. Eftirfarandi bréf hefur borist: „Mér hefur tjáð Halldór Ásgrímsson alþm., að hann þurfi að dveljast erlendis næstu tvær vikur í opinberum erindagerðum og geti af þeim sökum ekki sinnt þingstörfum. Jafnframt tjáði hann mér að hann óskaði eftir í samræmi við 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að Guðmundur Gíslason kaupfélagsstjóri, 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, tæki sæti á Alþingi í fjarveru sinni. Þetta tilkynnist yður hér með, herra forseti. Kristján Benediktsson, starfsmaður þingflokks framsóknarmanna.“ Guðmundur Gíslason hefur tekið sæti varaþingmanns á Alþingi fyrr á þessu kjörtímabili. Kjörbréf hans hefur verið samþykkt og býð ég hann velkominn.



Samkvæmt 3. gr. þingskapa skal þessu næst kjósa forseta sameinaðs Alþingis og bið ég starfsmenn þingsins að útbýta seðlum. Kosningu hlaut Jón Helgason, 3. þm. Suðurl., með 54 atkv. - Auðir seðlar voru 6.



Jón Helgason er rétt kjörinn forseti sameinaðs Alþingis. Ég óska honum heilla og bið hann að taka við störfum. Alþingishús í 100 ár.



Ég þakka hv. alþm. það traust, sem mér hefur verið sýnt, og vænti þess, að samvinna okkar megi verða sem best á því þingi sem nú er að hefja störf. Eins og fram hefur komið, þá eru á þessu ári 100 ár liðin síðan Alþingi var fyrsta sinn sett í þessu húsi og vil ég minnast þess með nokkrum orðum. Bygging Alþingishússins átti nokkurn aðdraganda enda þótt framkvæmdir við bygginguna stæðu ótrúlega skamman tíma. Það var Sveinn Skúlason, þáv. þm. Norður-Þingeyinga, sem flutti á Alþingi 1865 og aftur 1867 till. um þjóðhátíð 1874 og sýnilegt minningarmark um hinn fyrsta landnámsmann, Ingólf Arnarson, og fjársöfnun í því skyni. Tillagan var afgreidd á þingi 1867 með þeirri breytingu sem nefnd, er Sveinn Skúlason átti sæti í, gerði tillögu um, að minningarmarkið yrði hús af steini handa Alþingi. Jafnframt skyldi hver alþm. gangast fyrir árlegri fjársöfnun í kjördæmi sínu til að standa straum af kostnaði við bygginguna. Nokkurt fé safnaðist næstu árin, en það nægði þó ekki til að hrinda verkinu af stað. En á þriðja löggjafarþinginu, árið 1879, samþykkti Alþingi að skora á stjórnina, að á fjárhagstímabilinu 1880–1881 sé byggt hús handa Alþingi og söfnum landsins, að sett sé nefnd af 5 þingmönnum, þremur úr Nd. og tveimur úr Ed., er stjórnin leiti álita hjá á milli þinga um tilhögun og byggingu hússins. Í fjárlögum fyrir árin 1880 og 1881, sem þá voru samþykkt, var að frumkvæði fjárlaganefndar neðri deildar allt að 100 þús. kr. fjárveiting í þessu skyni. Heildargjöld fjárlaga þessi ár voru áætluð um 800 þús. kr. samtals. Hilmari Finsen landshöfðingja var falin framkvæmd þingsályktunarinnar, en hann hafði einmitt skrifað forseta neðri deildar bréf í upphafi þingsins 1879 og vakið athygli á þörfinni fyrir Alþingishús og þá þegar unnið nokkuð að athugun málsins. En þingmannanefndin varð ekki eingöngu til að leita álita hjá, heldur virðist hún hafa verið athafnasöm og þá ekki síst Tryggvi Gunnarsson sem dvaldist í Kaupmannahöfn veturinn 1879–1880 og vann þá að undirbúningi húsbyggingarinnar með útvegun efnis og ráðningu byggingarmeistara og annarra starfsmanna. Svo vel var að verki staðið að Alþingi var sett og haldið í hinu nýja húsi nær fullbyggðu þegar það kom næst til fundar, 1. júlí 1881. En þá var lögbundið að þing skyldi hefjast fyrsta virkan dag í júlí. Stórhugur þings og þjóðar við byggingu Alþingishússins fyrir einni öld hlýtur að vekja athygli okkar og aðdáun í dag. Þing var þá aðeins haldið annað hvert ár og stóð tæpa tvo mánuði hvert sinn, þannig að nýtingartíminn var ekki langur ef sá mælikvarði okkar tíma er notaður. Á sama tíma og sulturinn vofði yfir miklum hluta heimila í landinu, þá leggur fólk fram úr léttum sjóði til að þjóðin eignist virðulegt Alþingishús. Og Alþingi ákveður að verja áttunda hluta tekna á fjárlögum í þessu skyni enda þótt segja mætti að þjóðina vantaði þá allt til alls. Það hefur verið mat þeirra mætu manna, sem þá voru kjörnir til setu á Alþingi og voru að vinna að því að leggja grunninn að efnahagslegu og stjórnarfarslegu sjálfstæði þjóðarinnar, að þetta væri ekki of dýru verði keypt til að styrkja stöðu Alþingis og þá um leið þjóðarinnar allrar. Alþingishúsið var reist hjá bæjarstæði fyrsta landnámsmannsins og þannig tengd saman fortíð og framtíð. Þetta framtak sýnir trú þeirra, sem að því stóðu, á bjartari framtíð þjóðarinnar og þátt Alþingis í að skapa hana. Og vissulega varð þeim að trú sinni þótt hart blési stundum á móti. Í ræðu, sem Hilmar Finsen landshöfðingi flutti við setningu Alþingis 1. júlí 1881, sagði hann m. a.: „Hinn 9. júnímánaðar f. á. var hyrningarsteinninn lagður, og var í hann múrað silfursspjald og á það voru grafin, auk skýrslu um hin helstu sögulegu atriði hússins, þessi orð Drottins vors: „Sannleikurinn mun gjöra yður frjálsa.“ Undir umsjón hins ötula og duglega yfirsmiðs, konduktors Balds, var nú vinnunni haldið áfram allt sumarið, og var þakið lagt á húsið áður en hörkufrostið bannaði alla vinnu utanhúss, en þegar að því kom var unnið innanhúss allan vetrartímann, og jafnvel þótt harðindin hafi tafið mikið fyrir og haft mikla og marga örðugleika í för með sér, er samt sem áður húsið nú fullgjört til hins ákveðna tíma og stendur það nú sem hið skrautlegasta og öruggasta hús, er nokkurn tíma hafi verið reist á Íslandi, landi og lýð til sóma og niðjum vorum til minnis um það, að á fyrsta kosningartíma stjórnarfrelsisins hafi Alþingi Íslendinga í samverknaði við stjórnina haft vilja og dug til að framkvæma eins fagurt og stórkostlegt verk.“ Sannarlega sýnir bygging Alþingishússins vilja og dug þeirra, sem að því stóðu, er okkur niðjum þeirra til minnis um það og hefur verið landi og lýð til sóma, eins og landfógeti orðaði. Og þjóðin sýndi í verki vilja sinn og áhuga fyrir byggingunni, m! a. með því að fólk úr Reykjavík og nálægum héruðum fjölmennti til að vera viðstatt er hornsteinn Alþingishússins var lagður. Því var ljóst að það var verið að leggja hyrningarstein að öðru og meira en venjulegu húsi. Eins og fram kemur í þingsályktuninni frá 1879, var ákveðið að Alþingishúsið yrði einnig fyrir söfn landsins, þ. e. Landsbókasafnið, sem þá nefndist Stiftbókasafn og ætlaður var staður á neðstu hæðinni, og Forngripasafnið, sem fékk herbergi í austurenda efstu hæðar, en í vesturenda hennar var herbergi með húsbúnaði Jóns Sigurðssonar. Þegar söfnin fluttust í burtu var Háskólinn hér til húsa allt til ársins 1940. Auk löggjafarstarfsins, sem hér hefur farið fram og tengst öllum sviðum þjóðlífsins, hefur Alþingishúsið því á þennan hátt orðið til að varðveita menningu fortíðarinnar og byggja upp menntun framtíðarinnar. Enn fremur var hér til húsa frá 1940 skrifstofa ríkisstjóra- og síðar forsetaembættisins, en síðan skrifstofa forseta Íslands var flutt úr húsinu 1973 hefur Alþingi haft allt húsið til afnota. Þrátt fyrir mikla framsýni við byggingu Alþingishússins er orðið óhjákvæmilegt að bætt verði við húsnæði Alþingis með nýjum byggingum hér í grenndinni. Vegna þeirra gjörbreytinga, sem orðið hafa á starfsháttum Alþingis á liðinni öld og á þeirri vinnu sem af þingmönnum og starfsliði Alþingis er krafist, þá verðum við nú að hafa vilja og dug til framkvæmda á því sviði og með þeirri reisn sem við teljum við hæfi. En góð aðstaða og glæsileg húsakynni nægja ekki ein til að tryggja árangursríkt starf. Í lok ræðu sinnar við þingsetninguna 1881 segir Hilmar Finsen: „En - háttvirtu alþingismenn. Við vitum það allir, að sérhvert mannaverk er ófullkomið og valt, ef eigi vor himneskur faðir blessar og varðveitir það. Því viljum vér vígja þetta nýja Alþingishús með þeirri innilegri bæn til hins algóða guðs, að hann haldi verndarhendi sinni yfir konungi vorum og ættjörðu, yfir þjóð vorri og fulltrúum hennar, að hann blessi og varðveiti þetta hús og láti ævinlega sannleikann ríkja í því, svo að fulltrúar þjóðarinnar, þjóðin sjálf og landið verði frjálst í réttum og sönnum skilningi þess orðs, því þá getum vér átt það víst, að framförum og hagsæld ættjarðar vorrar sé borgið um aldur og ævi.“ Á þeim hundrað árum, sem liðin eru síðan þessi orð voru mælt, hefur íslenska þjóðin náð þeim markmiðum sem þá var mest barist fyrir. Þjóðin hefur öðlast sjálfstæði, hungri og kulda úr híbýlum bægt frá og framfarir að öðru leyti orðið miklu meiri en nokkurn gat þá dreymt um. Þetta hefur unnist með sameiginlegri baráttu Alþingis og þjóðarinnar allrar. Það er grundvallaratriði, að þjóðin öll standi vörð um Alþingi, þennan hyrningarstein lýðræðis í landinu og sjálfstæðis þjóðarinnar. En mest ábyrgð er vitanlega lögð á herðar þeim, sem þjóðin kýs hverju sinni úr sínum hópi til starfa á Alþingi, að þeir reyni í hverju því máli, sem hér er fjallað um, að finna þá leið, er þjóðinni megi til ávinnings verða, og þjóðin finni og treysti því, að þannig sé hér að málum staðið, svo að komið verði í veg fyrir tortryggni og misskilning á þeim mikilvægu störfum sem hér eru unnin. Þegar nú er að baki eitt hundrað ára starf í þessu húsi, þá er efst í huga óskin um að störf Alþingis stuðli ætíð sem best að gæfu og gengi þjóðarinnar.