Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á ýmsum lögum vegna sameiningar Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda í Bændasamtök Íslands. Þetta frv. er flutt á þskj. 684 og er 389. mál þingsins. Frv. er samið í landbrn. Um tilurð þess vísast til 4. gr. laga nr. 130/1994 en samkvæmt þeim lögum voru Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda sameinuð í ein heildarsamtök bænda sem hafa hlotið nafnið Bændasamtök Íslands og hafa þau samtök eins og kunnugt er þegar tekið við öllum réttindum og skyldum Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda. Í áðurnefndri 4. gr. laga nr. 130/1994 er kveðið á um það að tekin skulu til endurskoðunar öll lagaákvæði þar sem vísað er til Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda og er frv. það sem hér liggur fyrir árangur af því starfi. Við samningu frv. var haft samráð við Bændasamtök Íslands. Í frv. eru lagðar til breytingar á 33 lögum en langflest þeirra eru á framkvæmd landbrn. Þegar hafa verið lögð fyrir þingið tvö önnur frumvörp sem rekja má til breytinga á yfirstjórn samtaka bænda og er þar átt við frv. til laga um breytingu á lögum um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. sem þingið samþykkti sem lög í síðustu viku og frv. til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra sem hv. landbn. þingsins hefur nú til meðferðar. Í flestum tilvikum fela breytingar þær sem hér eru lagðar til ekki annað í sér en að orðin Bændasamtök Íslands koma í hin ýmsu lög í stað Stéttarsambands bænda eða Búnaðarfélags Íslands. Því er ekki um að ræða efnisbreytingar á gildandi lögum enda rúmast slíkar breytingar ekki í því formi sem er á þessu frv. Þá ber líka að nefna að sum lögin eru til heildarendurskoðunar á vegum ráðuneytisins þótt sú vinna sé ekki langt á veg komin. Á það t.d. við um skógræktarlögin, landgræðslulögin, lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins, jarðræktarlögin og búfjárræktarlögin. Hæstv. forseti. Ég vek athygli á 11. gr. frv. sem fjallar um breytingar á lögum nr. 89/1966, um Framleiðnisjóð landbúnaðarins. Stjórn Framleiðnisjóðs er í dag skipuð fimm mönnum og er í 11. gr. frv. lagt til að svo verði áfram. Samkvæmt lögunum eins og þau eru í dag tilnefna Búnaðarfélag Íslands, Stéttarsamband bænda og stjórn Búnaðarbanka Íslands og stjórn Framkvæmdastofnunar hver um sig einn mann í stjórnina en landbrh. skipar einn án tilnefningar og er sá formaður stjórnar. Sá háttur hefur verið hafður á frá því að Framkvæmdastofnunin var lögð niður að forsrh. hefur tilnefnt einn mann í stjórn Framleiðnisjóðs enda ekki sjálfgefið að valdheimildir Byggðastofnunar, sem tók þó við hluta af verkefnum Framkvæmdastofnunar, næðu til þess að tilnefna í stjórnina. Eins og ég sagði áðan þykir rétt að stjórn Framleiðnisjóðs verði áfram skipuð fimm mönnum og er í frv. gert ráð fyrir því að Bændasamtök Íslands tilnefni tvo fulltrúa og er það í sjálfu sér óbreytt frá því sem nú er, sbr. 2. gr. laga um Framleiðnisjóð, sbr. lög nr. 130/1994. Jafnframt er gert ráð fyrir að landbrh. skipi tvo menn án tilnefningar og verði annar þeirra formaður stjórnarinnar. Þá er gert ráð fyrir að Rannsóknarráð Íslands fái tilnefningarrétt í stjórnina og verður að líta svo á að slíkt fyrirkomulag samræmist vel lögmætu hlutverki Framleiðnisjóðs landbúnaðarins eins og því er lýst í 1. gr. laganna en það er að veita styrki og lán til framleiðniaukningar og hagræðingar í landbúnaði og atvinnurekstrar á bújörðum og má jöfnum höndum styrkja rannsóknir og framkvæmdir sem miða að lækkun framleiðslu- og dreifingarkostnaðar, svo og framkvæmdir er stefna að því að samræma landbúnaðarframleiðsluna þörfum þjóðarinnar miðað við markaðsaðstæður innan lands og utan á hverjum tíma. Hlutverk Rannsóknarráðs Íslands samkvæmt lögum nr. 61/1994 er m.a. að treysta stoðir íslensks atvinnulífs með því að stuðla að markvissu vísindastarfi, tækniþróun og nýsköpun. Má ætla að sú breyting sem hér er lögð til á skipan stjórnar Framleiðnisjóðs sé vel til þess fallin að tengja saman þá aðila sem hér um ræðir og þau verkefni sem þeir hafa með að gera lögum samkvæmt. Með þeirri breytingu á skipan stjórnar Framleiðnisjóðs, sem 11. gr. frv. felur í sér ef að lögum verður, er enn fremur lagt til að Búnaðarbanki Íslands eigi ekki lengur fulltrúa í stjórn sjóðsins. Rökin fyrir þeirri breytingu eru fyrst og fremst þau að óeðlilegt sé að fulltrúi annarrar fjármálastofnunar eigi sæti í stjórninni og taki þar þátt í afgreiðslu og ákvörðunum sem varðað geta viðskiptamenn viðkomandi stofnunar. Slíkt gæti skapað hagsmunaárekstra. Í samræmi við þessa tillögu er lagt til í b-lið 11. gr. frv. að 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna um Framleiðsnisjóð verði felldar brott en þar er kveðið á um að Búnaðarbankinn hafi umsjón með sjóðnum gegn þóknun og um endurskoðun á bókhaldi sjóðsins fari eftir núgildandi lögum um viðskiptabanka og sparisjóði. Um síðari atriðið verða almennar reglur að gilda. Í 9. gr. frv. eru lagðar til breytingar á lögum nr. 17/1965, um landgræðslu, í þá veru að rjúfa þau tengsl sem hafa verið við Búnaðarfélag Íslands samkvæmt lögunum. Sú breyting sem nú er orðin á skipan stjórnar hagsmunasamtaka bænda leiðir til þess að ekki getur talist eðlilegt að Bændasamtök Íslands hafi með sama hætti umsjón með landgræðslumálum og Búnaðarfélag Íslands hafði með að gera í umboði landbrh. Í 34. gr. frv. er lagt til að nokkur lög og lagaákvæði sem talin eru úrelt verði felld brott en þar er m.a. um að ræða lög um mótak, lög um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum og lög frá 1984, um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán. Að endingu skal þess getið að frv. þetta var til umfjöllunar á nýafstöðnu búnaðarþingi og barst ráðuneytinu í gær ályktun þingsins þar sem koma fram athugasemdir og ábendingar við 9.--11. gr. og 17. og 19. gr. frv. Mun ég koma þeim á framfæri við hv. landbn. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, með síðari breytingum. Frv. þetta er flutt á þskj. 677 og er 385. mál þingsins. Frv. er samið í umhvrn. í samráði við Hollustuvernd ríkisins. Árið 1979 voru sett lög um landhelgi, efanhagslögsögu og landgrunn, sbr. lög nr. 41/1979. Lög þessi tengdust staðfestingu hafréttarsáttmálans og er ætlað að tryggja réttindi og hagsmuni Íslendinga varðandi yfirráðarétt yfir hafsvæðinu kringum Ísland. Í lögum um varnir gegn mengun sjávar er að finna frekari útfærslu á lögunum nr. 41/1979 hvað snertir þennan þátt málsins. Þessi lög mörkuðu tímamót á sínum tíma en á þeim árum sem liðin eru frá því að þau voru sett hefur mikið vatn runnið til sjávar auk þess sem viðhorf hafa breyst til nýtingar auðlindarinnar. Reynslan hefur og sýnt að á sumum atriðum þarf að skerpa betur. Í ljósi þessa hefur verið ákveðið að stefna að heildarendurskoðun laga um varnir gegn mengun sjávar á næstu tveimur árum. Hins vegar eru nokkur atriði sem þarf að taka á hið fyrsta og geta ekki beðið eftir heildarendurskoðun laganna. Um er að ræða eftirtalin atriði: 1. Gildissvið laga nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, takmarkast við íslenska efnahagslögsögu. Samkvæmt svokölluðum MARPOL-samningi, sem er alþjóðasamningur frá 2. nóv. 1973, um varnir gegn mengun frá skipum, og íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, hefur Ísland skuldbundið sig til að íslensk lög á þessu sviði nái einnig yfir starfsemi íslenskra skipa utan íslenskrar efnahagslögsögu. Taka þarf af öll tvímæli um það í lögunum. 2. Ísland hefur ritað undir alþjóðasamning um varnir gegn mengun hafrýmis Norður-Atlantshafsins, svokallaðan OSPAR-samning. Ísland er aðili að gildandi samningum á þessu hafsvæði en stefnt er að því að OSPAR leysi eldri samninga af hólmi, þ.e. Óslóarsamninginn frá 1972 og Parísarsamninginn frá 1974. Það er hagur Íslands að OSPAR taki gildi hið fyrsta þar sem í honum eru ákvæði sem ætlað er að sporna enn frekar gegn því að mengunarefni berist út í umhverfið. Samningurinn tekur ekki gildi fyrr en öll aðildarlönd Óslóar- og Parísarsamninganna hafa staðfest hinn nýja OSPAR-samning. Í honum eru nokkur ákvæði, einkum er varða varp úrgangsefna í hafið, sem þarf að taka á í íslenskri löggjöf áður en hann verður staðfestur. Loks þarf að lagfæra lítillega lög um varnir gegn mengun sjávar, nr. 32/1986, sbr. lög nr. 57/1995, með tilliti til breytinga sem urðu á árinu 1995 þegar starfsemi mengunardeildar Siglingamálastofnunar ríkisins var færð yfir til Hollustuverndar ríkisins. Hæstv. forseti. Vegna þeirra atriða sem ég hef talið upp að framan tel ég mikilvægt að þær breytingar sem frv. þetta gerir ráð fyrir verði að lögum á þessu þingi. Í 1. gr. frv. er kveðið á um að við 2. gr. laganna bætist ný málsgrein sem kveður á um að lögin gildi einnig um starfsemi íslenskra skipa utan íslenskrar efnahagslögsögu eftir því sem Ísland hefur skuldbundið sig til í alþjóðasamningum. Með þessu ákvæði er verið að taka af öll tvímæli um að ákvæði MARPOL-samningsins gildi fyrir íslensk skip sem eru utan íslenskrar efnahagslögsögu. 3. gr. frv. er breyting á 13. gr. laganna. Er þar sett fram sú meginregla að allt úrkast efna og hluta í hafið sé óheimil, samanber þó upptalningu í 2. mgr. greinarinnar. Við gerð OSPAR-samningsins ákváðu samningsaðilar að víkja frá svokölluðum bannlistum þar sem talin eru upp þau efni sem bannað er að varpa í hafið. Það hefur sýnt sig vera afar erfitt að ganga úr skugga um að slík efni sé ekki að finna í margs konar hlutum. Þess í stað er farin sú leið að telja upp þau efni sem til greina kemur að varpa í hafið. Þrátt fyrir að þessi efni séu talin upp þarf að ganga úr skugga um það í hvert skipti að þau innihaldi ekki mengandi efni. Í 2. mgr. greinarinnar er að finna ,,leyfislistann`` eins og hann er samkvæmt OSPAR-samningnum. Í henni er einnig að finna heimildarákvæði til að setja reglur um með hvaða hætti standa skuli að varpi úrgangsefna í hafið. Þetta er gert til þess að geta sett fram nánari reglur er taki mið af samþykktum vinnureglum OSPAR-samningsins. Í 5. gr. frv. eru gerðar þær breytingar á lögum að við 18. gr. laganna bætist við tvær nýjar málsgreinar. Í fyrri mgr., sem lagt er til að bætt verði við 18. gr. laganna, er kveðið á um að Hollustuvernd ríkisins skuli sjá um að skipuleggja og samræma viðbrögð við mengunaróhöppum á sjó og þann búnað sem nauðsynlegur er. Þetta er komið til vegna þess að nauðsynlegt er að tryggja samræmingu í notkun þess mengunarvarnabúnaðar sem þegar hefur verið tekinn í notkun og tekinn verður í notkun í framtíðinni. Enn fremur er nauðsynlegt að svonefnd samningsráð fái formlegan bakgrunn. Í síðari mgr., sem lagt er til að bæta við 18. gr. laganna, er sett inn heimild fyrir ráðherra að setja samræmda gjaldskrá fyrir notkun á mengunarvarnabúnaðinum. Þetta ákvæði er sett inn að ósk hafnanna þar sem erfitt getur verið fyrir einstök sveitarfélög að ákveða gjald fyrir notkun á þessum búnaði. Þar til umhvrn. var stofnað árið 1990 fór samgrn. með mál er tengdust mengun sjávar. Þurfti ráðuneytið því að hafa samráð við heilbrrn. sem fór þá með hollustuháttamál og menntmrn. sem fór með náttúruverndarmál við setningu reglna um olíumengun frá landsstöðvum og um flokkun eiturefna og hættulegra efna. Þessir málaflokkar heyra nú allir undir umhvrn. og þarf að laga lögin að þeirri staðreynd. Breytingar í þessa veru er að finna hér og hvar í frv. Einnig er um að ræða lagfæringu í samræmi við að verkefni mengunarvarnadeildar Siglingamálastofnunar voru flutt til Hollustuverndar ríkisins 1. júní 1995. Breytingar í þessa veru eru gerðar í 2., 4., 5., 6. og 7. gr. frv. og þarfnast þessar breytingar ekki frekari skýringa. Í 8. gr. frv. er kveðið á um að lögin skuli þegar öðlast gildi og þegar þau hafa hlotið staðfestingu skal fella meginmál þeirra inn í lög nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, ásamt síðari breytingum, og gefa þau út svo breytt. Loks er rétt að taka fram að í umsögn fjmrn. um frv. kemur fram að ekki er fyrirsjáanlegur kostnaðarauki fyrir ríkissjóð verði frv. óbreytt að lögum. Hæstv. forseti. Ég hef lokið framsögu um þetta frv. til laga um breyting á lögum, nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og umfjöllunar í hv. umhvn.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta frv. sem hæstv. ráðherra hefur mælt fyrir og aðeins segja að það er eðlilegt og sjálfsagt að reyna að breyta löggjöf okkar til samræmis við sáttmála sem við höfum verið þátttakendur í og viljum stuðla að að öðlist gildi. Það er sérstaklega eitt atriði sem mér finnst ekki með góðum svip í þessu frv. en það kann að vera vandi við að fást. Þar er um að ræða lista í 3. gr. þar sem heimilað er að tilteknum efnum eða hlutum sé varpað í hafið. Það er 3. gr. frv. Ég tel að við Íslendingar þurfum að leitast við að umgangast hafið sem best og vera þar í fararbroddi. Til þess þurfum við auðvitað að bæta okkur í mörgum greinum og að setja heimild í lög um að hægt sé að setja dýpkunarefni, föst jarðefni, fiskúrgang og ekki síst skip og loftför í hafið fram til 2004, margt af því ber ekki góðan svip. Ég tel að við þurfum að endurskoða mjög alvarlega reglur um umgengni við hafið og hafsbotninn, bæði á grunnsævi og svo langt út sem seiling mannsins nær. Ég man ekki betur en það sé bannað samkvæmt reglum okkar nú að sökkva skipsskrokkum í hafið, kann þó að vera að mig misminni, en samkvæmt þessu erum við með opna heimild til ársins 2004. Mér finnst að við verðum að leita annarra leiða í löggjöfinni ef þarna er um að ræða að uppfylla ákvæði alþjóðasamnings en taka svo til orða sem hér er gert.

Hæstv. forseti. Það er aðeins örstutt. En það er um 3. gr. að segja að ég tel að þetta form sem hér er sett upp sé til bóta þar sem settur er fram listi yfir það hverju heimilt er að varpa í hafið. Ég álít listann mjög þröngan gagnstætt því sem var í fyrri lögum eins og ég reyndi að gera grein fyrir í framsögu minni þar sem var áður listi yfir það sem bannað var. Hér er sem sagt snúið við formerkjunum og gert í samræmi við ákvæði OSPAR-samningsins hvernig þetta skuli vera. Hv. þm. nefndi að leyfilegt væri að setja skip og loftför í sjóinn fram til 31. des. 2004. Fyrst svona ákveðin dagsetning er tiltekin finnst mér líklegt án þess að ég hafi það þó fyrir framan mig að hér sé um að ræða einhvern samning sem við kunnum að vera aðilar að. Ég man eftir því að nýlega var í þinginu fyrirspurn um framkvæmd mála af þessu tagi og kom í ljós að það er orðið mjög lítið um það að skipum sé sökkt eða þau dregin til hafs til þess að farga þeim á þann hátt. Hins vegar kann það að skapa önnur vandamál í höfnum, hjá skipasmíðastöðvum eða hjá sveitarfélögum sem þarf þá að taka á með öðrum hætti og er að sjálfsögðu eitt af viðfangsefnum umhvrn. eða umhverfisyfirvalda að sjálfsögðu að glíma við það. Að lokum minni ég á afstöðu mína og viðbrögð okkar Íslendinga við því þegar til stóð að sökkva títtumræddum olíuborpalli síðasta sumar og við áttum ábyggilega þátt í því að að tókst að koma í veg fyrir það, þ.e. afstaða okkar til málsins og mótmæli við því ásamt mótmælum frá fjölda annarra aðila. Viðhorf mitt til þeirra mála er því nokkuð ljóst þó að það kunni að vera að í lögum eða samningum einhvers staðar sé að finna heimildir sem gera það að verkum að þessi dagsetning er svo afdráttarlaust bundin hér en það álít ég að sé mál sem hv. umhvn. mun að sjálfsögðu skoða í vinnu sinni.

Virðulegi forseti. Það er vissulega góðra gjalda vert ef um þrengingu er að ræða á efnum og hlutum sem heimilt er að varpa í hafið. Þessi mál verða auðvitað gaumgæfð í þingnefnd og borin saman við gildandi reglur á þessu sviði. Ég tel að við eigum að sníða mjög þröngan stakk í þessum efnum og taka almennt séð umgengni okkar við hafið og hafsbotninn til endurskoðunar þannig að bætt verður úr ýmsu sem aflaga fer nú.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkru fékk ég skriflegt svar dómsmrn. við fyrirspurn minni um nefndastörf og verkefni sem dómarar vinna fyrir framkvæmdarvaldið. Í framhaldi af þeim svörum hef ég óskað eftir umræðu um aukastörf dómara og grundvallarsjónarmið varðandi aðgreiningu hinna þriggja þátta ríkisvaldsins, þ.e. framkvæmdarvalds, löggjafarvalds og dómsvalds, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þó gert sé ráð fyrir þessari þrískiptingu valdsins eru augljós tengsl milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds þar eð þingmenn geta verið ráðherrar. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir að löggjafinn tengist dómsvaldinu á þann hátt að þingmenn gegni dómsstörfum eða dómarar þingstörfum. Slíkt þætti fráleitt og ósamrýmanlegt stjórnarskránni. Það hefur hins vegar verið álitamál hvort dómarar geti stundað önnur störf samhliða dómstörfum, t.d. á sviði framkvæmdarvaldsins. 61. gr. stjórnarskrárinnar gerir enn ráð fyrir því að dómarar sinni umboðsstörfum. Þessu ákvæði hefur ekki verið breytt þrátt fyrir lögin um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði en megintilgangur þeirra laga var að ég hélt að einskorða störf dómara við dómstörfin. Því kemur það verulega á óvart í svari ráðuneytis við fyrirspurn minni hversu umfangsmikil aukastörf dómara eru í þágu og samkvæmt beiðni framkvæmdarvaldsins. Það hlýtur að vera umhugsunarefni hvort það fær staðist 2. gr. stjórnarskrárinnar, staðist í ljósi réttaröryggis og staðist þær breytingar á réttarfari sem gerðar hafa verið á undanförnum árum að dómarar sinni aukastörfum í þeim mæli sem gert er. Það er umhugsunarefni vegna sjálfstæðis dómstóla gagnvart löggjafar- og framkvæmdarvaldi að einn af hverjum þremur dómurum situr í nefndum eða ráðum á vegum framkvæmdarvaldsins, alls 23. 9 af þessum 23 sitja í nefndum á vegum dómsmrn. sem öðru fremur á að sjá um að tryggilega sé búið um réttaröryggishnúta dómskerfisins. Sérstaklega í ljósi dómstólabreytinganna sem gerðar voru 1992 og þess að dómarar séu hafnir yfir allan vafa um vanhæfni og hlutdrægni. Auk þess er eftirtektarvert að nokkrar þessara nefnda koma bersýnilega inn á svið löggjafar og dómsvalds, t.d. réttarfarsnefnd og barnaverndarráð. Störf dómara í þeim nefndum orka verulega tvímælis og gætu valdið vanhæfi við dómstörf. Það er því vissulega tímabært að skoða hvort ekki er ástæða til þess að ganga þannig frá málum að starfandi dómarar sinni eingöngu dómstörfum. Ég taldi reynar að Alþingi hefði þegar gengið þannig frá málum en svar dómsmrh. við fyrirspurn minni bendir til annars. Í 34. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna er gert ráð fyrir því að heimilt sé að fela opinberum starfsmanni aukastörf í þágu hins opinbera enda valdi það ekki vanrækslu á þeim störfum sem stöðu hans fylgja. Hins vegar ef starfsmaður tekur að sér aukastörf í annarra þágu ber honum að tilkynna það því stjórnvaldi ríkisins er veitti honum stöðuna. Ef það stjórnvald telur aukastarfið ósamrýmanlegt aðalstarfi starfsmannsins má hann ekki taka það að sér. Ég spyr því hæstv. dómsmrh. hvort leitað hafi verið samþykkis stjórnvalds varðandi þær 23 skipanir dómara í nefndir sem greint er frá í svari dómsmrn. Ef ekki hvort hæstv. ráðherra telji ekki eðlilegt að sömu reglur gildi gagnvart aukastörfum dómara og aukastörfum annarra opinberra starfsmanna, þ.e. að ávallt skuli fara fram faglegt mat á því hvort aukastarf sem dómari tekur að sér samrýmist aðalstarfi hans. Jafnframt spyr ég hæstv. ráðherra hvort ekki sé full ástæða til þess að setja reglur um aukastörf dómara, hvort og þá hvaða aukastörf starfandi dómari megi taka að sér. Samkvæmt 2. og 6. gr. laga um Kjaradóm og kjaranefnd ákveður Kjaradómur launakjör hæstaréttardómara og héraðsdómara. Samkvæmt 6. gr. skal kjaradómur við úrlausn mála taka tillit til venjubundins vinnuframlags og starfsskyldna umfram dagvinnu. Hann úrskurðar hvaða aukastörf tilheyri aðalstarfi og hver beri að launa sérstaklega. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort Kjaradómur hafi fjallað sérstaklega um þau aukastörf dómara sem þeir hafa tekið að sér á vegum ráðuneyta. Hefur Kjaradómur samþykkt þau og ákveðið þóknun vegna þeirra? Í því svari sem barst við fyrirspurn minni víkur hæstv. dómsmrh. sér undan því að svara þeirri grundvallarspurningu hvort ekki sé andstætt megintilgangi réttarfarsbreytinganna 1992 og 2. gr. stjórnarskrárinnar að dómarar sinni störfum á vettvangi framkvæmdarvaldsins. Í stað þess að svara beint er notast við svokölluð hagkvæmnisrök fyrir því að dómari eigi sæti í stjórnsýslunefndum. Það voru einnig hagkvæmnisrök sem notuð voru fyrir því að sami maður fór á sínum tíma með umboðsvald og dómsvald. Með setningu laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds lýsti Alþingi þau rök ótæk og ákvað að dómarar skyldu einungis fara með dómsvald. Ráðuneytið leggur í svari sínu áherslu á að sjálfgefið sé vegna sérstakrar þekkingar og hæfni dómara að nýta starfskrafta þeirra í ýmsum nefndum og ráðum, m.a. til að semja lagafrumvörp og til að fjalla um erfið og viðkvæm mál þar sem víðtækrar lagaþekkingar er krafist. Ég dreg ekki í efa að hæfni og þekkingu dómara megi nýta í störfum fyrir framkvæmdarvaldið en það er einfaldlega ekki það sem málið snýst um heldur hitt að aldrei má leika minnsti vafi á hæfi dómara til að gegna dómstörfum. Auk þess má ætla að fjöldi lögmanna búi yfir þeirri þekkingu og reynslu sem þarf til að sinna þeim störfum sem fylgja nefndasetu þeirra 23 dómara sem um getur í svari dómsmrn. Dómsvaldið verður að vera hafið yfir allar vangaveltur um hugsanlegt vanhæfi vegna tengsla við framkvæmdarvaldið eða aðra. Þar eiga að vera skýrar og skarpar línur. Þær virðast ekki hafa verið dregnar með þeim lögum sem Alþingi hefur sett. Þó tel ég að Alþingi hafi lýst á ótvíræðan hátt þeim vilja sínum að skilja ætti algerlega á milli dómsvalds og framkvæmdarvalds með þeim réttarfarsbreytingum sem gerðar voru 1992. Því spyr ég hæstv. dómsmrh.: Mun hann beita sér fyrir því að settar verði reglur þar sem tekin verður af allur vafi í þessum efnum?

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda gilda um aukastörf dómara sömu reglur og gagnvart öðrum opinberum starfsmönnum. En samkvæmt gildandi lögum er heimilt að fela starfsmanni að vinna fyrir sanngjarnt endurgjald aukastörf í þágu ríkisins enda valdi það ekki vanrækslu á þeim störfum er stöðu hans fylgja. Samkvæmt gildandi reglum er ekki skylt að leita eftir samþykki stjórnvalds til að fela mönnum aukastörf í þágu ríkisins. Það er á hinn bóginn skylt ef um er að ræða störf í annarra þágu. Að því er varðar þá dómara sem eiga hlut að máli hefur ekki verið leitað eftir samþykki dómsmrh. til skipunar þeirra í nefndir nema í þeim tilvikum sem leiðir af eðli máls að sjútvrh. og dómsmrh. hafa á undanförnum fimm árum skipað menn í nefndir. Að því er varðar það álitaefni sem hv. fyrirspyrjandi vék að um Kjaradóm er það að segja að samkvæmt lögum um Kjaradóm og kjaranefnd er hlutverk Kjaradóms að úrskurða um hvaða aukastörf tilheyri aðalstarfi og hver beri að launa sérstaklega. Kjaradómur ákvarðar þannig hvaða aukastörf dómara tilheyra aðalstarfi en það er ekki hlutverk Kjaradóms að taka afstöðu til þess hvort eða hvaða aukastörfum dómarar mega sinna. Ef aukastarf er launað sérstaklega er það ekki hlutverk Kjaradóms að ákvarða þóknun fyrir það. Um ákvörðun þóknunar fyrir aukastörf dómara gilda sömu reglur og fyrir aukastörf annarra opinberra starfsmanna. Að því er varðar þá spurningu hvort nauðsynlegt sé að setja reglur til að taka af vafa í þessum efnum er það svo að um þetta gilda almennar reglur og þær sömu fyrir dómara og aðra þannig að í sjálfu sér hafa ekki komið upp vafatilvik að þessu leyti svo mér sé kunnugt um. En auðvitað getur verið álitaefni hvort tiltekin störf samrýmist starfi dómara. Ég fól réttarfarsnefnd að semja ný lög fyrir dómstólana, ný dómstólalög, og þess er að vænta að á næsta hausti verði tillögum skilað um þau efni. Það er eitt af viðfangsefnum nefndarinnar að taka afstöðu til þess hvort nauðsynlegt sé að setja sérstakar reglur fyrir dómara varðandi aukastörf og verður þá á því tekið í áliti réttarfarsnefndar þegar tillögur að dómstólalögum koma síðar á þessu ári. Alls staðar á Norðurlöndunum þar sem aðskilnaður dómsvalds og umboðsvalds fór fram löngu á undan því sem gerðist hjá okkur eru dómarar í nefndastörfum, einkanlega þegar um er að ræða störf sem lúta að samningu lagafrumvarpa. Ýmist sitja þeir í slíkum nefndum og í nokkrum tilvikum hafa dómarar verið fengnir til þess að semja lagafrumvörp upp á eigin spýtur. Ég tel þetta vera eðlilega skipan og hún raskar ekki á nokkrun hátt réttaröryggi eða hæfi dómenda til þess að fjalla um dómsmál. Væri vissulega mikill skaði skeður ef dómarar gætu til að mynda ekki komið að undirbúningi lagafrumvarpa um réttarfarsmálefni. Í öllum tilvikum taka þau stjórnvöld sem bera fram frumvörpin hinar pólitísku ákvarðanir um þær tillögur sem lagðar eru fyrir Alþingi og Alþingi setur sjálft lögin. Því er það svo að í þeim tilvikum er ekki á nokkurn hátt að mínu mati skert réttaröryggi manna í landinu. En því eru eðli máls samkvæmt sett þröng mörk hvaða störf geta talist samrýmanleg dómarastörfum og ég tel það vera fyllilega eðlilegt álitaefni að setja um það skýrar reglur og það er hlutverk réttarfarsnefndar sem vinnur nú að nýjum dómstólalögum.

Herra forseti. Það væri gaman ef hæstv. dómsmrh. upplýsti hversu margir dómarar sitja í réttarfarsnefnd sem nú á að endurskoða dómstólalögin. Hugmyndin um þrískiptingu ríkisvalds byggir á þeirri hugsun að hið sameinaða þjóðfélagsvald sé þríþætt og skiptist í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Með skiptingu ríkisvaldsins í þrjá þætti á að vera tryggt að enginn einn þáttur þess verði svo sterkur að hann geti svipt þegnana frelsi með ofríki og að eigin geðþótta. Lögin frá 1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, byggja á þessari hugsun þrátt fyrir að í því tilviki líkt og fleirum er varða réttarfarsbreytingar hafi vegsemd okkar komi að utan eftir að einstaklingar höfðu dregin ríkið nauðugt fyrir Mannréttindadómstól Evrópu og fengið þar réttláta niðurstöðu, niðurstöðu, sem samræmist ákvæðum hinna ýmsu mannréttindasáttmála, niðurstöðu sem þeir höfðu ekki fengið hér á landi. Það er því ekki óeðlilegt að gera þá kröfu að skörp skil skuli vera milli dómara sem fara með dómsvaldið og handhafa framkvæmdarvalds enda fá dómarar oft og iðulega réttarágreining til meðferðar þar sem takast á annars vegar einstaklingar og hins vegar ríkisvaldið sem framkvæmdarvaldið fer með fyrirsvar fyrir. Því getur nefndaseta dómara í einstaka tilvikum leitt til þess að raunveruleg hætta sé á hagsmunaárekstrum. Í ljósi reynslunnar er frekari málflutningur fyrir Mannréttindadómstólnum lítt eftirsóknarverður fyrir ríkið. Í raun er engin þörf á því að hafa dómara í nefndum á vegum framkvæmdarvaldsins, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess að starfandi dómarar í landinu eru 47, þar með taldir 9 hæstaréttardómarar. Ég kannaði það að gamni mínu í dag að undanfarin 40 ár eða allt frá árinu 1956 hafa verið útskrifaðir frá lagadeild Háskóla Íslands um það bil 1.000 lögfræðingar. Ég á bágt með að trúa því að í þeim hópi megi ekki finna fólk sem geti setið í nefndum án þess að yfirvofandi hætta sé á því að unnin verði veruleg réttarspjöll fyrir þjóðina. Í skriflegu svari dómsmrh. vegna fyrirspurnar hv. málshefjanda sitja 12 dómarar í stjórnsýslunefndum sem falið er úrskurðarvald. Í ljósi þess fjölda lögfræðinga sem hafa verið útskrifaðir undanfarin 40 ár fæ ég ekki séð að það séu nokkur rök að vísa til hagkvæmni í þessu sambandi. Sennilega er leitun að þjóð sem er jafn vel mönnuð af lögfræðingum og sú íslenska. Mig langaði að lokum að gera orð Morgunblaðsins í dag í forustugrein að mínum: ,,Stjórnvöldum ber að fylgja fast fram meginmarkmiði réttarfarsbótanna sem enn er að festa rætur og tryggir almenningi réttaröryggi sem lengi hefur verið beðið eftir.``

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Hér er hreyft máli sem snertir sjálfar rætur þess þjóðskipulags sem við búum við eins og komið hefur fram sem er byggt á þrískiptingu ríkisvaldsins í löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald. Grunnhugsunin að baki þessari skiptingu er sú að með því að þrískipta ríkisvaldinu sé minni hætta á ofríki ríkisvaldsins gagnvart þegnunum og misbeitingu valds af hálfu ríkisins. Við Íslendingar höfum haft þessa skiptingu í stjórnarskrá okkar um langt skeið en eins og öllum er kunnugt og hér hefur komið fram líka í umræðunni þurfti utanaðkomandi þrýsting til þess að raunverulegri skiptingu, eins og okkur var sagt þá, yrði komið á milli framkvæmdarvalds og dómsvalds. Það er ekki gert fyrr en fyrir nokkrum árum síðan. Eins og málshefjandi benti á má draga í efa að eiginleg skil hafi orðið þarna á milli og bendir svarið við fyrirspurn hennar um störf dómara á vegum framkvæmdarvaldsins eindregið til þess. Mér finnst með ólíkindum að heyra hæstv. dómsmrh. segja að það sé eðlileg skipan að dómarar semji frumvörp sem þeir eiga síðan að dæma eftir í ókominni framtíð og túlka. Þeir semja þá væntanlega greinargerðirnar sem eru síðan notaðar sem lögskýringargögn þegar málin koma fyrir þá sjálfa einhvern tíma síðar meir. Það má vel nýta reynslu dómara og þekkingu á t.d. sviði réttarfarsmálefna eins og hæstv. dómsmrh. inn á áðan á annan hátt en þann að setja þá í nefndir og í störf á vegum ríkisins. Það má gera það með því að senda t.d. frumvarpsdrög sem eru samin af einhverjum af þeim þúsund lögfræðingum sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson benti á áðan að væru til. Það má senda slík drög eða frv. til umsagnar til Dómarafélagsins. Þetta er gert um aðrar stéttir sem búa yfir einhverri sérþekkingu og ég er alveg undrandi á því að það skuli vera litið svo á að það sé það mikill hörgull á lögfræðingum hér í þessi störf að það þurfi að leita í smiðju dómara og vera þannig að stefna í hættu hlutleysi þeirra þegar til þess kemur að mál koma fyrir dóminn síðar meir á ferlinum. Mér finnst þessi skipan engan veginn sæmandi og ég er undrandi á því að hæstv. dómsmrh. skuli telja þetta vera eðlilega skipan og mér finnst ekki hafa komið fram í svari hans af hverju er nauðsynlegt að leita til dómaranna og af hverju störf þeirra þurfa að vera með þessum hætti. Af hverju er ekki hægt að bregðast við þessu með því að leita umsagnar t.d. hjá Dómarafélagi Íslands eins og gjarnan er gert í slíkum tilvikum?

Virðulegur forseti. Ég tel að hv. málshefjandi hafi vakið athygli með fyrirspurn sinni um þessi efni og nú með þessari umræðu utan dagskrár á máli sem er mjög nauðsynlegt að verði lagfært. Eftir þær upplýsingar sem fengist hafa frá hæstv. dómsmrh. liggur fyrir í hve miklum mæli leitað er til dómara í sambandi við nefndastörf. Ég sé ekki hin minnstu rök fyrir því og sannfærðist á engan hátt af því sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að nokkur nauðsyn sé á því að halda áfram að skipa dómara í nefndir á vegum hins opinbera og mér finnst það ekki í rauninni réttmætt að setja þá að öllu leyti hvað þetta varðar undir sama hatt og opinbera starfsmenn almennt. Störf dómara eru önnur og veigameiri en almennt gerist um embættismenn í landinu. Eins og hér hefur komið fram í máli manna er hægurinn hjá að leita eftir sjónarmiðum frá dómurum landsins ef nauðsynlegt er talið í sambandi við hvaða málefni sem er sem eðlilegt er að þeir tjái sig um og ég skora á hæstv. ráðherra að marka skýr skil í þessum efnum og beita sér fyrir því en ætla ekki réttarfarsnefnd að hreinsa til í þessum efnum. Það væri þó að það skuli síst lastað ef það kemur þaðan og nauðsyn verður á því. Ég vil einnig segja að það er þörf á að skoða þessi mál víðar. Eitt af þeim efnum sem þarna er auðvitað umhugsunarefni og hefur verið vakin athygli á með tillöguflutningi hér og oft áður er spurningin um setu ráðherra á Alþingi Íslendinga, þ.e. að sambland löggjafarvalds og framkvæmdarvalds sem birtist í því. Ég nefni það aðeins vegna þess að það er auðvitað eitt af þessum skörunarmálum milli þessara þriggja valdsviða og ekki það minnsta.

Virðulegi forseti. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að það gilda sömu reglur um dómara og aðra opinbera starfsmenn hvað varðar heimildir til að stunda aukastörf. Í úrskurði sem kemur frá dómsmrn. 20. des. 1995 og varðaði heimild sem lögregluþjónn í Reykjavík óskaði eftir til að stunda leigubílaakstur sem aukastarf eru rök ráðuneytis í því máli eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Markmiðið með að tilkynna skuli veitingavaldinu [þ.e. dómsmrn.] um það þegar starfsmaður hyggst hefja vinnu við önnur störf samhliða starfi því er hann gegnir í þágu ríkisins er að tryggt sé að starf hans fari saman við starfið hjá ríkinu. Er í því efni um tvennt að ræða: Annars vegar að starfsmaður geti með fullnægjandi hætti rækt starfið og þar með talin nauðsynleg yfirvinna og þar með talið að aukastarfið valdi ekki hættu á vanhæfi hans í aðalstarfið.`` Út frá þessum rökum var þessum lögregluþjóni hafnað á sínum tíma um heimild ráðuneytis til þess að stunda leigubílaakstur í Reykjavík. Mér hefði þótt eðlilegt, að það hefði komið fram hjá hæstv. ráðherra að veitingavaldið, hæstv. dómsmrh., hefði með sama hætti fjallað um umsóknir eða veitingu þessara 23 eða 29 aukastarfa til dómara. Ég bendi einnig á það að þegar talað er um þessi aukastörf og hugsanlegt vanhæfi að nýleg lög sem samþykkt voru á Alþingi um fjöleignarhús, fela í sér að þar sé sett á stofn sérstök kærunefnd fjöleignarhúsamála. Í þessari kærunefnd fjöleignarhúsamála sitja þrír menn, þar af einn dómari. Lögin tóku gildi 1. jan. 1995 fyrir réttu ári. Eini möguleiki þeirra sem sækja til þessarar kærunefndar með sín mál til að skjóta málinu eitthvað lengra er til dómstóla. Yfir 70 mál fóru til kærunefndar fjöleignarhúsamála á árinu 1995. Eini möguleiki þeirra sem sækja til nefndarinnar um að fá leiðréttingu mála sinna sætti þeir sig ekki við niðurstöðu nefndarinnar er að fara með málin til dómstóla. Einn dómari situr í þessari nefnd af þremur nefndarmönnum. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að ábyrgð á lagasetningu er hjá Alþingi. Hins vegar vitum við það að jafnvel þó svo dómarar hafi komið að því að semja lagafrumvörp þá það hefur gerst að túlkun á gildi einstakra lagagreina og þeirra reglugerða sem byggja á lögum hefur verið mjög misvísandi. Það er jafnframt ljóst að dómarar hafa komið að því að semja reglugerðir. Því væri fróðlegt að heyra hvort það er í einhverjum tilvikum um að ræða að dómari hafi vikið vegna vanhæfis vegna þess að hann hafi komið að því máli, samningu lagafrv. eða reglugerðar á öllum stigum málsins og síðan eigi að dæma eftir.

Herra forseti. Það er rétt að ítreka að gildandi lagareglur kveða á um að það þurfi að leita samþykkis þess stjórnvalds sem skipað hefur í stöðu ef viðkomandi starfsmaður sækir um að fá að vinna aukastörf annars staðar en hjá ríkinu eða reka einkafyrirtæki. En lögin kveða ekki á um að það þurfi slíkt samþykki ef um er að ræða aukastörf hjá ríkinu. Ég get alveg fallist á að það kunni að vera rétt að setja sérreglur um dómara, ekki síst vegna þess eins og ég sagði áðan að það liggur í eðli máls að heimildir til aukastarfa þeirra hljóta að vera þrengri en annarra. Þess vegna er það m.a. hlutverk réttarfarsnefndar að taka það álitaefni til skoðunar við tillögugerð að nýjum dómstólalögum. Varðandi vanhæfi manna til þess að kveða upp dóma er það að segja að þó að þeir hafi tekið þátt í að undirbúa lagafrumvörp leiðir það ekki af sjálfu sér að það leiði til vanhæfis við uppkvaðningu dóma. Það liggur í augum uppi að til mynda að þingmenn, sem uppfylla skilyrði til þess að vera dómarar, missa ekki það skilyrði fyrir það eitt að hafa verið þingmenn og sett lög. Þeir geta síðar orðið dómarar þrátt fyrir það. Sama er að segja um embættismenn sem vinna í ráðuneytum að undirbúningi laga að þeir geta ef þeir uppfylla önnur skilyrði síðar orðið dómarar. En það breytir ekki þeirri niðurstöðu að ég tel eðlilegt að um þessi mál sé fjallað og það er verið að gera á réttum og eðlilegum vettvangi eins og sakir standa.

Herra forseti. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hæstv. dómsmrh. að það leiðir ekki af sjálfu sér til vanhæfis að dómararnir komi að samningu lagafrumvarpa. Það sem er verið að ræða um er einmitt það að þetta ógnar þeirri skiptingu sem við búum við í dag. Enn og aftur hef ég ekki heyrt skýringar hæstv. ráðherra á því af hverju í ósköpunum framkvæmdarvaldið þarf að leita í þessa smiðju þegar verið er að undirbúa einhver mál. Af hverju er ekki hægt að leita eitthvert annað en yfir í þennan anga ríkisvaldsins sem er beinlínis ætlast til í stjórnskipuninni okkar að séu skil á milli? Það er til nóg af öðru fólki til að vinna þessi verk. Það kom einmitt fram í máli hæstv. ráðherra að ekkert væri því til fyrirstöðu að þingmenn gætu síðar orðið dómarar. Það er alveg rétt. Hins vegar er ekki eðlilegt að t.d. ég sem þingmaður taki að mér í aukastörfum að dæma í málum og það lýsir kannski hverju er verið að ógna þarna. Þó þetta sé ekki fyllilega sambærilegt þá er verið að ógna ákveðinni skiptingu sem við viljum búa við. Það er ekki eðlilegt þó að það sé rétt sem hæstv. ráðherra bendir á að það eru ekki klárar og skýrar hæfisreglur dómara en ég tel fyllilega réttlætanlegt að taka þetta mál upp til athugunar og ég skora á hæstv. ráðherra að gera það og íhuga alvarlega hvort ekki sé ástæða til þess að endurskoða þessi vinnubrögð.