Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Pjetur Ottesen) Þetta frv. er mönnum gamalkunnugt hjer á þingi. Það var samþykt í Nd. 1919, en dagaði uppi í Ed. Lengi ekki umr. um það að þessu sinni, en geri það að tillögu minni, að frv. verði vísað til allsherjarnefndar.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin ekki fundið ástæðu til að fallast á frv. þetta. Nefndinni er það ekki ljóst, á hverju það byggist, að betra sje, að einn maður hafi eftirlit með jarðeignum ríkissjóðs á stóru svæði, í stað viðkomandi hreppstjóra í hverjum hreppi. Þeim ætti að vera það hægara, þar sem svæðið er minna og þeir eru nákunnugir. Nefndinni virðist það of mikið vantraust á hreppstjórum landsins að þora ekki að trúa þeim fyrir þessum tiltölulega fáu eignum, ef það álíst tiltækilegt að setja einn mann yfir margfalt fleiri eignir og dreifðari um margfalt stærra svæði. Það er þegar búið að selja mikið af þjóðjörðum, og það ætti því ekki að vera sjerstakt vandastarf að hafa á hendi innheimtu og eftirlit á þeim fáu eignum, sem eftir eru í hverjum einstökum hreppi. Aðalástæðan fyrir frv. þessu er talin sú, að ekki sje annað óselt af þjóðjörðum en þær, sem fyrirhugaðar eru til opinberra nota, eða þar sem er útmæling á lóðum, eins og t. d. á Raufarhöfn, Kópaskeri og Flatey, þar sem hafa risið upp þorp, og þess vegna telji stjórnin það miður heppilegt að fela hreppstjórn í hverri sveit umsjónina. En einmitt eins og hjer hagar til, þá lítur nefndin svo á, að hreppstjóri standi þar miklum mun betur að vígi en maður, sem á heima í fjarlægu hjeraði og hefir að sjálfsögðu auk þess í mörgu öðru að sýsla. Ef þessi maður ætti t. d. heima í uppsveitum Suður- eða Norður-Þingeyjarsýslu, mundi hann kynoka sjer við að fara alla leið út á Raufarhöfn eða fram í Flatey, til þess að skifta lóðarskika eða líta eftir ábúð einstakra leigjenda. Þetta frv. kemur því undarlegar fyrir, sem það byggir á sömu ástæðu og lögin frá 1913 voru bygð á, en gengur þó í þá átt, að kollvarpa að miklu leyti þeim lögum. Og vil jeg í því sambandi vísa til orða flm. málsins 1913, 1. þm. Skagf. og þáverandi umboðsmanns. Hann segir svo, hinn gamli og glöggi þingm., í ástæðunum fyrir lögunum, sem jeg ætla að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalatriðið í frv. er að koma hagkvæmara skipulagi á umboð þjóðjarða. Fyrirkomulagið nú er sjerstaklega óhentugt, af því að þjóðjörðum hefir fækkað mjög, fyrir sölu á seinni árum. Fyrirhöfn umboðsmanna aukist.“ Háttv. deildarmenn sjá, að ástæðan fyrir lögunum er þarna sú sama og nú er flutt til þess að upphefja þau og það í því umboði, sem ekki verður sagt að standi eiginlega neitt sjerstaklega á. Þegar litið er á þetta hliðstætt, kemur það allkátlega fyrir sjónir. Auk þess byggir frv. á undarlega litlu trausti til hreppstjóra yfirleitt. Ef sýslunefnd er ekki treyst til þess að útnefna svo þrjá menn, að þeim hverjum um sig sje nokkurn veginn fulltrúandi til að gegna stöðunni, og sýslumanni svo ekki treyst til þess að velja þann, sem hann ætlar best til starfans fallinn, þá er óneitanlega rjettara að nema lögin alveg úr gildi. Það nægir ekki að gera það að eins á þeim stað, sem frv. fer fram á, heldur fyrir fult og alt, ef bygt er á þessari órökstuddu ástæðu stjórnarinnar með frv. En þessi vantraustsyfirlýsing á hreppstjóra, sem nefndin getur ekki fallist á, er enn undarlegri, þegar til þess er litið, að þeir mega ekki gera ábúðarsamning án samþykkis viðkomandi sýslumanns. Vandamesta starfið á umboði þjóðjarða hvílir þannig að miklu leyti á sýslumanni, því hitt ætti hverjum hreppstjóra að vera ljett verk, að dæma um það, hvort jörð sje sæmilega setin og sjá um, að afgjald sje greitt o. s. frv. það getur verið erfiðara að gera hagfeldan byggingarsamning, en það er sem sagt gert með aðstoð sýslumanns. Þetta mál er að vísu ekkert stórmál, en getur þó orðið allþýðingarmikið, því ef frv. er samþ., þá er því þar með lýst yfir, að lögin um umboð þjóðjarða sjeu óheppileg. Nefndinni hefir þess vegna ekki fundist ástæða til að fallast á frv., eins og tekið er fram í nál. Þá má benda á það, að frv. hefir dálítinn kostnaðarauka í för með sjer. Umboðsmönnum er ætlað 10% í þóknun, og er það hagfelt, þegar til þess er litið, að áður höfðu þeir 162/3%. En hreppstjórar hafa 6% eða 4% minna en umboðsmenn. Þetta eru að vísu ekki stórar upphæðir og skiftir ekki mjög miklu máli, en eigi að síður mælir það á móti frv. frekar en með því. Jeg sje þá ekki ástæðu til að ræða þetta frekara að sinni; fæ ef til vill tækifæri til þess síðar. Jeg hefi hjer lýst skoðun minni og skoðun nefndarinnar og vona, að mjer hafi tekist það svo, að háttv. deildarmenn geti auðveldlega áttað sig á málinu, enda er það ekki torskilið.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg hafði ekki hugsað mjer mikla mótstöðu á móti frv. þessu og tel varla vert, að gera úr því mikla þrætu. Jeg bjóst ekki við mótstöðu, vegna þess, að fyrir skömmu gekk gegnum þingið umræðulítið frv. um Arnarstapaumboð. Ef til vill hefir það verið umhugsunarlítið. En nú er heil nefnd á móti þessu frv. þar sem jeg er vel kunnugur þessu umboði, vil jeg gefa nokkrar skýringar, sem snerta þetta mál. Jeg hefi verið umboðsmaður þar í nærri 20 ár. Það er þegar búið að selja mikið af jörðum og það, sem eftir er, á förum, nema jarðir þær, sem ætlaðar eru til opinberra eða almenningsnota og má því ekki selja. Í Reykdælahreppi er að eins eftir ein jörð, og hún er ætluð til læknisseturs. Flatey er öll ætluð til grasbýla, og þar er verslunarlóð. Hún er í 4 lögbýlum, en þar af eru 2 bygð einum og sama manni, og það er hreppstjórinn. Í Presthólahreppi eru 2 kauptún, Raufarhöfn og Kópasker. Innan skamms verða aðeins eftir þessar tvær jarðir, sem kauptúnin standa á. Verði einhver eftir, þá verður hún höfð til almenningsnota. Í Skinnastaðahreppi eru 2 jarðir. Önnur þeirra er seld, en hin gerð að læknissetri eða skólajörð. Jeg geri ekki ráð fyrir, að í öðrum hreppum verði nokkuð eftir, en ef svo færi, þá yrðu þær eignir annaðhvort ætlaðar til opinberra þarfa eða til almenningsafnota. Eðlilegra sýnist nú, að ríkisstjórnin sjálf velji og skipi þá menn, sem eiga að annast þær fasteignir, sem geymast eiga til almenningsnota, eða eru það þegar, en ekki sveitar- eða hjeraðsvöld. Háttv. frsm. (St. St.) gerði endilega ráð fyrir því, að umboðsmaður yrði valinn út á útkjálka hjeraðsins. Þetta eru auðvitað getsakir einar. Það er stjórninni í sjálfsvald sett að velja menn af stöðum, sem liggja vel við. T. d. gæti umboðsmaður Norðursýslu vel átt heima á Húsavík. Þá ætti hann hægast með að komast til Raufarhafnar, Kópaskers og annara þeirra staða, sem eignirnar standa á. Jafnvel þótt hann ætti heima á Raufarhöfn, þá ætti hann ekki svo erfitt með að komast á staðina með strandferðaskipunum. En á Húsavík væri hann best settur, og þar eða í nágrenninu eru auðfengnastir hæfir menn til þess. Jeg legg því meira upp úr orðum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þar sem hann benti á, að betra væri að treysta einum manni í hjeraðinu en 4 eða 5 hreppstjórum. Jeg er ekki að leggja hreppstjórunum til, enda sæti það síst á mjer. Í Norðursýsluumboði eru 2 hreppstjórar, báðir vinir mínir, og jeg ber hið fylsta traust til þeirra beggja, en annar þeirra er illa við riðinn, þar sem hann er ábúandi á hálfri Flatey. Hv. frsm. (St. St) sagði, að rjettast væri þá að nema lögin öll úr gildi. Jeg er ekki á móti því, en eitthvað þarf að koma í staðinn, og jeg er ekki undir það búinn nú sem stendur. En af því áð jeg er svo nákunnugur Norðursýsluumboðinu, vildi jeg ekki sleppa tækifærinu nú til að fá því breytt, þar sem enn þá er ekki farið að afhenda umboðið hreppstjórum. Viðvíkjandi brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þá er jeg ekki á móti henni. Jeg skil vel þær ástæður, er hann færði fyrir henni, því þær eru þær sömu og í Norðursýsluumboði. En það, sem rekur hjer á eftir, að því er Norðursýsluumboðið snertir, er, eins og jeg hefi þegar getið um, það, að því hefir ekki verið skift enn þá.  (P. O.: Hver hafði umboðið áður?)  . Jeg hafði umboðið þangað til jeg varð ráðherra, en varð þá auðvitað að sleppa því. Annars finst mjer eins og það sje einhver hreppstjóraviðkvæmni, sem hafi ráðið afstöðu nefndarinnar og frsm (St. St.) til frv. þessa.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagðist vita, að betra yrði eftirlitið með þjóðjörðunum, ef frv. þetta næði fram að ganga. Mjer liggur við að segja: „Mikil er trú þín, kona.“ Háttv. þm. (Sv. Ó.) veit, að ríkisstjórninni mun ávalt takast vel að velja slíka menn; hann veit, að hún mun aldrei verða hlutdræg, aldrei láta fylgismenn sína eða gæðinga ganga fyrir öðrum, Háttv. þm. (Sv. Ó.) gefur mjer tilefni til að taka það fram, að jeg efast um þetta, því að þessi maður, sem á að hafa á hendi umboðið, verður þá að hafa margfalda yfirburði fram yfir hreppstjórana, sje þeim engan veginn treystandi til umboðsstarfsins, hverjum í sínum hreppi, og jeg get búist við, að það Verði erfitt að fá slíkan mann á hverjum tíma sem er. Sami háttv.þm. (Sv. Ó.) hreyfði því, að það hefði verið kafað svo grunt hjer í deildinni, þegar Arnarstapaumboð var undanskilið framkvæmd laganna, og hann þá bar fram hina sömu tillögu og hann flytur nú, um að Múlaumboð falli einnig undir þetta lagafrumvarp, að þess hafi ekki verið gætt, að hann rjeði engu um það, hver yrði umboðsmaður eftir sinn dag. Það er ekki mitt að svara þessu ámæli, heldur er það háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) að taka upp hanskann hvað þetta snertir, þar sem hann var frsm. þess máls. Hv. þm. (Sv. Ó.) gat þess enn fremur, til að fegra afstöðu sína til þessa máls, að hjá honum væri alls ekki um neitt vantraust á hreppstjórunum að ræða, þeir væru eiginlega vel færir um að hafa þetta umboð á hendi. Já, - en þá er heldur ekki nein ástæða til að taka umboðið úr höndum þeirra. Þm. gat þess, að farið væri með þetta sem hreppsmál. Að vísu má hugsa sjer það, en með því er ekki sagt, að þá hljóti að verða illa með eignina farið, því það mundi valda tjóni fyrir sveitarfjelagið. Annars virðast lögin næg trygging fyrir góðu eftirliti með eignunum. Því jeg fæ ekki sjeð, að engin trygging sje í því, að sýslumaður samþykki ábúðarskilmála. Hann ætti þó að geta sjeð, hvað sje löglegt eða rjettmætt og hvaða skilmálar sjeu með öllu óhlutdrægir. Það er næstum óskiljanlegt, að ekki megi fyllilega treysta sýslumönnum að þessu leyti. Annars vil jeg spyrja hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að ef til dæmis væru í sama hreppi, segjum 2-3 jarðir, sem væru mjög vel fallnar til sundurskiftingar í grasbýli, og svo skyldi fara, að fjöldi manna vildi fá lóðir. Þá risi upp í hreppnum að öllum líkindum smáþorp. Væri þá ekki sjálfsagt að svifta hreppstjórann umboðinu? Mjer skilst eftir stefnu frumv., að svo yrði að fara, en það yrði nokkuð erfitt í framkvæmdinni, yrði sennilega þingmál í hvert sinn, sem slíkt kæmi fyrir. Hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) sagði, að ekki væri nema einn ábúandi á hálfri Flatey. En var nú ástæða til, að einn maður fengi bygðar tvær lendur? Að mínu áliti er það illa farið, hvernig umboðsmenn hafa hagað sjer í þessu falli, hvernig þeir hafa leyft sjer að byggja jafnvel vildisjarðir þeim, sem ekki hafa flutt á þær til ábúðar, heldur nytjað þær, og svo flutt meira og minna af heyfengnum burt af jörðinni. Þetta hefir orðið til þess, að jörðin hefir níðst niður, bæði að ræktun túns og viðhaldi húsa. Það hefir jafnvel komið fyrir, að mönnum hafa verið bygðar stórar jarðir á þennan hátt, sem engin nauðsyn bar til að gera. Slíkt virðist ekki vera vel samrýmanlegt því, að mörg góð bændaefni eru í vanda stödd af því að þá vantar jarðnæði. Þetta álít jeg að hreppstjórar mundu ekki leyfa sjer, en þetta hafa umboðsmenn leyft sjer, eins og kom fram í ræðu hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.). En í því tilfelli hefir að vísu getað staðið svo á, að fleiri hafi ekki beiðst ábúðarinnar. Hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) þótti undarlegt, að hjer skyldi verða slíkur þytur út af frv. þessu, þar sem Arnarstapaumboðið var samþykt nær orða og umræðulaust. En hjer er öðru máli að gegna, þar sem hjer er að ræða um þrjú smá þorp, í mikilli fjarlægð hvert frá öðru. Hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) gat þess enn fremur, að hreppstjórar stæðu ekki beint undir ríkisstjórninni, en það yrðu umboðsmenn að gera, þar sem eignirnar ættu að vera háðar beinu eftirliti stjórnarinnar. Þetta er ekki þýðingarmikið atriði, þegar þess er gætt, að þeir þurfa að gera stjórninni árleg skil, og það er verk sýslumannanna, sem standa beint undir stjórninni, að líta eftir, hvernig þeirra reikningsskil eru. Ef vangoldið er frá hreppstjóra árum saman, er auðvitað sjálfsagt, að sýslumaður tilkynni þá vanrækslu, og yrðu þá að sjálfsögðu gerðar þær ráðstafanir, sem hlýða þætti. Jeg man svo ekki eftir, að það kæmi fram í ræðum háttv.þm. nokkrar fleiri verulegar ástæður, sem leggjandi sje áhersla á, og hefi því ekki meira að segja að sinni.

Björn Hallsson Það er aðeins eitt atriði, sem jeg vildi bæta við ræðu hv.þm. Eyf. (St. St.) í andsvari hans til hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Háttv. 1. Þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að það væru samtök innan hreppanna um það að fá jarðirnar keyptar fyrir sem lægst verð. Þetta er svo þung ásökun, að ekki má láta ómótmælt. Þar sem, eins og kunnugt er, eru eiðsvarnir virðingarmenn, sem meta jarðirnar, þá er með þessum orðum borið á þá, að þeir meti eið sinn að engu, og virðing fyrir honum veiti því enga tryggingu. Jeg get sagt, hvað sjálfum mjer viðkemur, að jeg hefi verið virðingarmaður og fundið til þeirrar ábyrgðar, sem starfinu fylgir. Jeg held líka, að hver virðingarmaður virði eftir því, sem hann telur jörðina verða, en ekki til þess að kaupandi fái þær sem ódýrastar. Að vísu munu fáir hafa virt jarðir eftir braskverði dýrtíðarár anna, enda er það ekki heilbrigt verð. En væri þessi ásökun hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) rjett, þá held jeg, að full ástæða sje til að afnema lögin tafarlaust, svo að meiri siðspilling hljótist ekki af þeim. En eins og að framan segir, mótmæli jeg því, að hún sje rjett.

Sveinn Ólafsson Það tekur því ekki fyrir mig að elta lengi ólar við hv. mótstöðumenn mína. Svör þeirra hafa flest farið fram hjá efninu. Þó hafa einstöku atriði fram komið, sem jeg neyðist til að gera athugasemdir við. Frsm. háttv. nefndar (St. St.) fór mest í aukaatriði, en gekk fram hjá því, sem ráðherra lagði mikla áherslu á, sem sje þá tryggingu, er frv. veitti, og í hverju hún væri aðallega fólgin. Til þess að sýna honum, að hann hefði gengið fram hjá þessu atriði, benti jeg honum á, að það hefði þótt meiri trygging í að fela Arnarstapaumboð sjerstökum umboðsmanni. Hann spyr nú, hvernig hafi farið með Arnarstapaumboð, og á víst að skilja það sem tilvitnun til vanskila, sem þar urðu eitt sinn hjá umboðsmanni, og bendingu um, að svo muni verða eftirleiðis, ef þeim sje haldið. Þessi spurning er vindhögg og dæmið of einstaklegt til að álykta eftir því. Missmíði og axarsköft hafa komið fyrir hjá opinberum starfsmönnum í ýmsum stjettum. Sýslumenn hafa hröklast úr embættum fyrir óhöpp eða óreglu og sjóðþurð, og neitar þó enginn því, að starf þeirra sje nauðsynlegt. Vandalítið væri að benda á glappaskot einstakra hreppstjóra og hrapallega meðferð þeirra á kirkjujörðum, en slík dæmi sanna nær ekkert um það, hvert fyrirkomulagið sje tryggast. Sú tilgáta hans, að hreppstjórar myndu aldrei leyfa sjer að byggja tvær jarðir sama manni, eins og umboðsmenn hafi leyft sjer að gera, er svo skopleg, að jeg nenni ekki að svara henni. Hvað viðvíkur viðbótarræðu hv. 2. þm.N.-M. (B. H.), þá skal jeg taka það fram, að jeg sagði ekki, að hrepparnir hefðu samtök um að fá jarðirnar sem ódýrastar, heldur að það 1iti stundum þannig út. Hvað eiðsvörnu virðingarmönnunum viðvíkur, þá má ekki gleyma því, að sannfæring þeirra getur oft litast af aðstöðu til vina, frænda og vandamanna, og þeim alveg ósjálfrátt, jafnvel hjá samviskusömustu mönnum; eða - hví er varnaður boðinn á því í lögum, að eiðsvarnir dómarar dæmi í málum vandamanna? Að öðru leyti tek jeg ekki alvarlega athugasemdir, sem ekkert hafa komið málinu við. Hvað viðkemur Múlasýsluumboði, þá liggur ekki fyrir skýrsla um jarðirnar, og skal jeg því geta þeirra að nokkru. Þær eru 5. Fyrst er Kollaleira við Reyðarfjörð með Búðareyri. Þar hefir bygð aukist mjög á síðari árum, og þar er aðalviðskiftastöð kaupfjel. Hjeraðsbúa. Önnur er Kappeyri í Fáskrúðsfirði, sem nú hefir tekið við bygðarauka Búðaþorps með sjávarúthaldi. Þriðja er Nes í Norðfirði, þar sem stærsta kauptún Austurlands stendur, en þar er að vísu að eins 1/3 eignarinnar ríkiseign. Fjórða er Vattarnes við Reyðarfjörð, einhver þektasta og besta verstöð eystra. Fimta er Glettinganes við Borgarfjörð, lítið kot að vísu, en verstöð góð og sjálfkjörinn vitastaður, jörð, sem mikið kapp var lagt á að fá keypta fyrir nokkrum árum fyrir 400 krónur, en sjálfsagt er að ætla vitaverði til ábúðar. - Hjer við mætti reyndar bæta 6. jörðinni, námujörðinni Helgustöðum. Enga þessa jörð ætti að selja, en talsverðu hygg jeg varði fyrir ríkissjóð, að sæmilega sje með þær farið.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Þann 16. ágúst f. á. voru gefin út bráðabirgðalög, sem voru samhljóða þessu frv. Vil jeg nú gera nokkra grein fyrir framkomu þessa frv. Fyrst er það, að stjórninni barst brjef frá bankaráði Íslandsbanka, sem skýrir frá því, að seðlafúlga bankans sje að verða ónóg fyrir viðskiftaþörfina, en hins vegar ekki þær kringumstæður fyrir hendi, að hægt sje að útvega nægan málmforða fyrir aukningu seðla. Stjórnin íhugar nú og athugar ástandið. Við þá íhugun varð hún fljótt sannfærð um það, að ókleift mundi að útvega gull, allra síst í tækan tíma eða nægilega mikið. Bankinn gat ekki annast nauðsynlegar yfirfærslur, hvað þá heldur að hann hefði ráð á að kaupa gull eða auka innstæðu sína í erlendum bönkum. Þetta var í miðjum júlí. Var nú auðsætt, að ef bæta ætti úr peningaskortinum, svo að nægði daglegum þörfum viðskiftanna, þá væri um tvent að velja. Annaðhvort yrði stjórnin sjálf að gefa út gjaldmiðil, eða leyfa bankanum útgáfu seðla, samkv. ósk bankaráðsins. Stjórnin tók dræmt í að gera ályktun um málið. Þótti hvort um sig þessara ráða neyðarúrræði. Hún vissi, að það mundi taka of langan tíma að prenta sjerstaka ríkisseðla, og Landsbankaseðlar voru ekki til, svo neinu munaði, og með slíkum seðlum yrði því ekki fyrirbygð stöðvun á útborgunum í Íslandsbanka; enda var stjórnin ekki ánægð með þá aðferð að öðru leyti. Stjórnin velti málinu fyrir sjer fram í byrjun ágústmánaðar. Hún hjelt, að vegna viðskiftahafta og tregðu mundi seðlanotkunin verða minni. En sú varð ekki raunin á. Snemma í ágúst eru málmtrygðir seðlar þrotnir í Íslandsbanka. Þá var, eftir áskorun bankaráðsins, heimild veitt til að auka seðlafúlgu þá, sem var í umferð, án þess að málmforðinn væri jafnframt aukinn. Málmforðinn, sem Íslandsbanki þá hafði, nægði þá einungis til tryggingar tæpum 9 miljónum, eftir ákvæðum gildandi laga. Stjórnin gaf því út bráðabirgðalög, um heimild fyrir ríkisstjórnina til að leyfa Íslandsbanka að gefa út alt að 12 miljónum króna í seðlum, án aukningar á málmforðatryggingunni. Aukningin, eftir bráðabirgðalögunum, mátti því fara upp í rúml. 3 miljónir kr., og var sú aukning veitt smátt og smátt, eftir þörfum í hvert skifti, og með sjerstök- um samningi. Aðalatriði samningsins var það, að Íslandsbanki skyldi gjalda í landssjóð af þeirri seðlafúlgu, sem hann hefði í umferð í hvert skifti umfram hið málmtrygða, sömu vexti og forvextir væru samtímis í Þjóðbankanum í Kaupmannahöfn. - Þetta var því eigi, og átti heldur ekki að vera, gróðavegur fyrir bankann, heldur einungis hjálp til að standa við óhjákvæmilegar skuldbindingar. Heimild laganna var notuð þannig, að seðlafúlgan í umferð varð hæst á 12. miljón. En í árslok var búið að draga inn alla aukaseðlana og rúmlega það. Ríkissjóður hefir fengið um 44 þús. kr. í gjald af aukaseðlunum. Auðvitað mun hafa verið reynt eftir megni að halda í seðlana, enda hafði bankinn enga hvöt til að sóa þeim ónauðsynlega. Ef stjórnin hefði neitað um þessa heimild til seðlaútgáfu, hefði varla verið hægt að varna mjög alvarlegum afleiðingum. Jeg ætla svo ekki að segja fleira að sinni. Nefndin getur fengið hjá mjer nánari upplýsingar og ýms plögg, ef hún telur nauðsynlegt.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Sú tilhögun hefir ekki reynst heppileg, að megnið af seðlaútgáfu Íslandsbanka allmörg síðastliðin ár hefir verið samkvæmt heimildum, er gilt hafa um stutt skeið í senn, og stundum með bráðabirgðalögum. Því hefir bankinn ekki ávalt getað verið eins viðbúinn því hlutverki sínu, að sjá fyrir nægum verðmiðli eftir þörfum viðskiftanna, sem skyldi, og ekki eins vel útbúinn með fastan og ríflegan málmforða eins og ef hann hefði haft seðlaútgáfurjettinn fastbundnari til langs tíma. Bankinn hefir ekki viljað hætta á að leggja í kostnað við prentun seðla, nje heldur fastan gullforða, þegar hann hefir ekki verið viss um að halda útgáfurjettinum áfram. Þetta kom ljóst fram í sumar, er skortur varð á seðlum, en bankinn gat afsakað sig að nokkru leyti með því, að hann hefði ekki haft útgáfurjett eftir viðskiftaþörfinni, nema árlangt í senn. Nú hefir hann útgáfurjett einungis til 1. maí næstkomandi. Þessu átti að kippa í lag á Alþingi 1919, og var það eftir áskorun Alþingis 1917, á þann hátt, eins og kunnugt er, að Landsbankinn fengi útgáfu þeirra seðla, sem viðskiftaþörfin krefði, fram yfir 21/2 miljón, sem Íslandsbanki hefir samkvæmt sínum upphaflegu lögum. Till. stjórnarinnar í þessu efni gengu nú samt ekki fram á Alþingi 1919, eins og kunnugt er. Samningakjörin við Íslandsbanka þóttu ekki aðgengileg, og þó var engu siður hitt, að Landsbankanum þótti eigi fært að taka að sjer aðalforstöðu peningamálanna þegar í stað, eins og tekið var fram í nál. meiri hl. fjárhagsnefndar. Niðurstaðan varð því sú, að halda sama bráðabirgðafyrirkomulaginu og verið hafði að undanförnu, og gildir það einungis til 1. maí þ. á. Þess vegna er óhjákvæmilegt, annað hvort að framlengja þetta sama fyrirkomulag, ellegar koma á nýju og betra skipulagi. Þetta síðartalda telur stjórnin alveg nauðsynlegt, ef ekki óhjákvæmilegt, samkv. því sem tekið er fram í athugasemdunum. Fyrirkomulagið samkvæmt frv. telur stjórnin hið heppilegasta. Við nánari athugun hefir stjórninni orðið ljóst, að hve nær sem að því kemur, að Íslandsbanki skilar af sjer seðlaútgáfurjettinum, og þótt það verði í lok sjerleyfistímans, mun hann þurfa nokkur ár til að draga inn seðla sína. Og hvenær sem Landsbankinn tekur við seðlaútgáfunni, er honum hagkvæmara að þurfa eigi í einum rykk að taka að sjer það hlutverk að fullnægja allri seðlaþörf landsmanna. - Landsstjórnin hefir auðvitað borið sig saman við stjórnir beggja bankanna um þetta frv., eða fyrirkomulagið, sem er ráðgert í því, og þótt hún frá hvorugri hliðinni hafi fengið óskorað samþykki í öllum atriðum, þá býst stjórnin ekki við því, að ósamþykki þessara stofnana verði málinu til fyrirstöðu. Jeg álít ekki ástæðu til að fara lengra út í málið að sinni. Jeg tel víst, að því verði vísað til bankamálanefndar, þótt jeg annars hafi ætlast til, að það fari til fjárhagsnefndar. Ætla því ekki að gera það að till. minni. Ýms smærri atriði þessu máli viðkomandi tel jeg ekki fallin til umr. hjer. En stjórnin mun verða til taks að gefa allar upplýsingar, sem nefndin þarfnast.

Jón Baldvinsson Það er í sjálfu sjer ekki ný stefna, sem kemur fram í frv. því, sem hjer liggur fyrir. Alt frá því, er Íslandsbanki var stofnaður laust eftir síðustu aldamót, hafa honum verið veitt hlunnindi á hlunnindi ofan; þing eftir þing hafa honum verið veittar nýjar og nýjar ívilnanir, og að heita má hver einasta landsstjórn hefir hlaupið eftir hverju hans kalli. Jeg efast ekki um, að af þingi og stjórn hafi þetta verið gert í góðri trú og með hag landsins fyrir augum. Þeim hefir ekki verið það ljóst, að hjer væri nein hætta á ferðum. Og þeim fáu aðvörunarröddum, sem heyrst hafa, hefir enginn gaumur verið gefinn. Með stofnun Íslandsbanka, eins og honum er fyrir komið, er í rauninni stigið óheillaspor í peningamálum vorum. Fyrst og fremst að því leyti, að þar með var komið í veg fyrir, að banki þjóðarinnar sjálfrar, Landsbankinn, yrði aukinn að fjármagni. Menn hafa líklega ekki í fyrstu búist við því, að þeir ágallar mundu verða á fyrirkomulagi útlenda hlutabankans, sem mörgum þykir nú komið í ljós. Það mun því margur hafa búist við því, að sú stefna ætti nú formælendur fá, að halda áfram að styrkja Íslandsbanka til þess að vera aðalpeningastofnun landsins, eftir alt það, sem á undan er gengið, og þótt það hafi sýnt sig, að hagur bankans og þjóðarinnar getur verið sitt hvað, og að bankinn notar rjettindi þau og fríðindi, sem hann fær hjá þjóðinni, til þess að raka saman fje handa útlendum hluthöfum, skeytandi ekkert eða sáralítið um hagsmuni landsins. Með slíkum starfstilgangi gætu útlendu yfirráðin hæglega sett Íslandsbanka á höfuðið - þættir viðskiftalífsins eru svo margir, að slíkt er hugsanlegt - þó að af því hlyti að leiða alment hrun hjer á landi. Og sú stefna frv., að láta Íslandsbanka vera aðalbanka landsins áfram, að minsta kosti um nokkurt skeið, er því fráleit. Að vísu gerir frv. ráð fyrir, að nú eigi að byrja á því að flytja lítils háttar af seðlaútgáfurjettinum yfir til Landsbankans, en Íslandsbanki á að hafa alla aukaseðlaútgáfuna, sem að dómi stjórnarinnar þarf, þ. e. a. s. eftir því, sem Íslandsbanki vill vera láta. En fyrir þetta á líka að verðlauna bankann, með því að leyfa honum að auka hlutafje sitt um 100%, og gefst honum þar ágætt tækifæri til þess að safna nýjum landher með hlutabrjefagjöfum. þess er getið í athugasemdum stjórnarinnar við frv., að ef það nái fram að ganga, nái Íslandsbanki ef til vill sama lánstrausti og hann hafði áður. Það lánstraust hefir ekki reynst svo haldgott, að mikil ástæða sje til að fagna yfir þessu. Og margur mun hafa búist við því, að landsstjórnin yrði ekki eins lítilþæg í þessu efni og nú virðist fram komið. Yfirfærsluskyldu Íslandsbanka fyrir Landsbankann og stjórnina er að mestu ljett af honum í frv. Stjórnin segir, að sú skylda hafi valdið hinum mestu erfiðleikum og óþægindum. Það er satt að því leyti, að vanræksla bankans á þessari skyldu sinni hefir nærri því komið landinu á höfuðið. Jeg sje ekki ástæðu til að verðlauna bankann fyrir það. Það er kann ske ekki rjett að ræða þetta meira við 1. umr. En jeg vildi skjóta því til nefndarinnar, sem verður falið að fjalla um málið, hvort ekki væri ástæða til að breyta frá stefnu stjórnarinnar í þessu máli. Þó að hinu háa Alþingi þóknaðist að samþ. þetta frv., eins og það er nú, og þó að konungur staðfesti það, þá er það ljóst af athugasemdunum við frv., að það er ekki nóg til þess að veita því lagagildi, því yfir Alþingi og konungi stendur aðalfundur eigenda útlanda bankans og segir, að honum þóknist nú þetta eða hitt. Mjer finst það eitthvað svipað og ef höfð væru þau endaskifti á meðferð mála, að sökudólgarnir, í stað þess að vera refsað fyrir afbrotin, færu sjálfir að ákveða sjer verðlaun fyrir þau.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg ætla ekki að svara hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), enda er ekki ástæða til þess að vekja miklar umr. um málið á þessu stigi, því það mun einnig yfirleitt verða rætt mest í nefnd. En hv.þm. (J. B.) talaði þó svo ókunnuglega um ýms atriði þess, að jeg verð að andmæla því að nokkru, þar sem mjer eru þau kunnari en honum, enda er jeg sannfærður um það, að dómur sögunnar um þetta mál og meðferðina á Íslandsbanka að undanfömu verður allur annar en hv.þm. (J. B.) virðist gera ráð fyrir. Jeg skal svo víkja að höfuðstefnu frv., sem hv.þm. (J. B.) taldi þá, a ð fara vel með Íslandsbanka, í stað þess, að átt hefði að fara öðruvísi með hann. Jeg vil þó undirstrika það, að hjer er stigið mikilsvert spor í peningamálum landsins, með því, að Íslandsbanki afsali sjer seðlaútgáfurjettinum, sem hann hefir einkarjett á, að undanteknum þeim 750 þús., sem Landsbankinn hefir. En í þessu máli er á margt að líta, og þarf að fara lempilega í það fyrir báða aðilja, Íslandsbanka að skila af sjer og Landsbankann að taka við. Og þetta atriði, um afsal seðlaútgáfurjettarins, er aðalatriði málsins. Hitt, sem hv.þm. (J. B.) talaði um, er í rauninni aukaatriði, eins og nú stendur að minsta kosti. Um hlutafjáraukninguna er það t. d. að segja, að það er í sjálfu sjer deila um keisarans skegg, því nú sem stendur eru litlar horfur á því, að hægt verði að fá selda 41/2 miljón í hlutabrjefum Íslandsbanka. En hitt vil jeg segja, að ef það væri tækilegt nú, væri síst ástæða til að amast við því, - það mundi beinlínis hjálpa til að bjarga landinu.

Flm. (Einar Þorgilsson) Þessi till. er ekki nýmæli hjer í deildinni, því að hún hefir verið hjer á dagskrá undanfarna daga, og jeg hygg, að hv.þdm. greini eigi á um efni hennar. Það, sem deilunum olli, er hvort till. eigi að vera 2 eða aðeins 1, sem felur svo í sjer efni till. á þskj. 51, um viðskiftahömlur og fjárkreppu ríkisins, og till. á þskj. 53, sem hjer er til umr. Vil jeg nú sem flm.till. á þskj. 53 gera stutta grein fyrir afstöðu minni til málsins. Það hefir verið tekið fram hjer, að við stæðum á takmörkum stríðs og friðar, og að tímarnir væru viðsjárverðir, bæði fyrir einstaklingana og ríkið, hvað fjárhagslega afkomu þeirra snerti. Jeg lít nú svo á, að þó að mörg mikilsverð mál liggi fyrir þessu þingi, þá sje þó þetta ef til vill mál málanna. Á ófriðarárunum var oft kvartað yfir ýmsu, en ástæðulítið mörgum sinnum, því þá leið einstaklingum og þjóðinni ekki svo illa, að ástæða væri til að kvarta. Margir söfnuðu þá fje á þeim árum, en nú eru tímarnir breyttir. Þjóðarbúið hefir á síðustu missirum tapað tugum miljóna króna og fjöldi einstaklinga stendur höllum fæti efnalega. Það er því eigi vanþörf að athuga, hvort hægt sje úr að bæta. Háværar raddir hafa kveðið við í blöðunum um það, að fjárkreppan stafaði af eftirlitsskorti stjórnarinnar og mistökum bankanna. Jeg skal ekki leggja neinn dóm á þetta, en meðfram vegna þessa berum við flm.till. fram, svo að hið sanna fái komið í ljós, og ef unt væri að bæta úr ástandinu. Finn jeg svo eigi ástæðu til að fjölyrða meira um till., veit enda, að hún nær fram að ganga, því nauðsyn þess er svo ljós. Ástæðumar eru svo þröngar og útlitið svo ískyggilegt, að Alþingi verður að hafa hönd í bagga með, ef ske kynni, að það fengi einhverju um þokað. Veit að vísu, að hætt er við því, að ein þingnefnd fái ekki miklu áorkað, en má þó eigi láta óreynt, ef gagn kynni að að verða. Mælist til, að till. nái fram að ganga og 5 manna nefnd verði kosin.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 61, við frv. á þskj. 36, um umboðsskipun í Norður- sýsluumboði, og lýtur hún að því að bæta við Múlaumboði. Ástæðan fyrir mjer er ekki sú, að jeg haldi þessa skipun betri en ákvæði laga nr. 30, 1913, heldur að jeg veit með vissu, að hún er betri. Á þingi 1917, þegar þessi nýja skipun var gerð um Arnarstapaumboð, var af einum háttv. þingdm. hjer flutt brtt. um að bæta Múlaumboði við, en hún var feld, og að því er jeg best gat sjeð, af tómum misskilningi; jafnvel flaug sú fáránlega kenning fyrir, að till. mundi fyrir mig borin fram og mjer í hag, þótt öllum mætti það sýnilegt vera, eins og nú, að hjer var og er að ræða um skipun umboðsins eftir minn dag. Jeg er jafnsannfærður um það nú eins og jeg var þá, að þessi skipun, sem gerð hefir verið á Arnarstapaumboði, á einmitt alt eins við um Norðursýslu og Múlaumboð. Nákvæmlega sömu rökin mæla með á öllum þessum stöðum: Fjölbýlisjarðir, sem ekki verða seldar, til og frá á umboðssvæðinu, með mörgum lóðarútmælingum, verðmætar eignir, sem miklu skiftir fyrir ríkið og almenning að hyggilega og vel sjeu hagnýttar. Það er alls eigi rjett að líta á frv. þetta eins og vantraustsyfirlýsingu til hreppstjóranna. Ekkert slíkt vakir fyrir mjer, en jeg skil, að meðferð þessara ríkiseigna getur yfirleitt eigi verið eins vel borgið hjá þeim og umboðsm., sem stjórnin skipar, og það liggur í því, að hreppstjórar verða háðari hreppsbúum á hverjum stað en umboðsmaður, sem býr utan hrepps, og töluverð hætta er á, að meðferð eignanna verði einskonar hreppsmálefni; eigin hagur og grannahagur verður eðlilega oft í fyrirrúmi. Auðvitað getur þetta átt við líka um umboðsmann, ef eignirnar liggja í hans hreppi, en hvorttveggja er, að hann býr þá að eins í einum hreppi þeirra, sem eignirnar eru í, enda stjórninni hægari tök á honum en hreppstjórum. Jeg hefi verið við riðinn sölu margra þjóðjarða, alt frá 1910, og hún hefir í mörgum tilfellum sýnt mjer, að hreppsbúar styðja tíðum hver annan eftir föngum til að eignast jarðirnar með litlu verði og losa ríkissjóð við þær. Jeg hefi varla sjeð svo lýst þjóðjörð, sem selja átti, að eigi væri lögð mikil áhersla á ókosti hennar, en að sama skapi dregin fjöður yfir kostina, þetta er ljós vottur þess, hvernig farið getur, þegar meðferð eignanna er orðin að hreppsmálefni. Það er á allra vitorði, að almenningur lætur sjer lítið ant um hag þess opinbera, er kröfuharður, þegar þangað á að sækja gjöld, en linur um eftirgangsmuni, þegar þangað ber að greiða. Það mætti benda á mörg atvik, sem eru spegill þessa hugsunarháttar, en jeg sje ekki ástæðu til þess hjer. Lögin frá 1913, um meðferð umboðanna, eru eigi vandl. hugsuð; þau geta átt við þar, sem örfáar sveitajarðir verða eftir við fráfall umboðsmannanna, en alls eigi þar, sem fjölbýlisjarðir margar, með mörgum útmældum lóðum eða jafnvel heilum kauptúnum, eru eftir. Jeg býst að vísu ekki við því, að jeg snúi huga þeirra, sem fyrirfram hafa ákveðið að fella frv. og till. mína, eins og hv. landbúnaðarnefnd leggur til, en jeg tel mjer jafnskylt fyrir því að halda fram þeirri stefnu, sem jeg tel rjettari og öruggari. Háttv. frsm. (St. St.) áleit það örugga tryggingu fyrir góðri meðferð á eignum ríkisins, að staðfesting sýslumanns væri heimtuð á byggingarbrjefum. Jeg verð að líta öðruvísi á. Í fæstum tilfellum geta sýslumenn dæmt nokkuð um meðferðina af eigin reynd, en verða að treysta sögusögn hreppstjóranna. Sjerstaklega á þetta við um fjarlæga hreppa í víðlendum sýslum, eins og t. d. á sjer stað í Múlaumboði. Þá hefir það verið tekið fram í nál. sem ástæða gegn frv., að eftirlit hreppstjóranna verði ítarlegra, vegna þess að þeir búa nærri vettvangi og geti því skift jörðunum rjettlátlegar og heppilegar manna milli. Það má vel vera, að þessi skifting eða úthlutun yrði hreppsbúum þeim, sem í hlut ættu, haldkvæmnari, og það kemur heim við skoðun mína um það, að umsjón eignanna verði að hreppsmálefni. En það er þá líka jafnljóst, að öðrum, sem þurfa að komast að notum þessara eigna, verður leiðin ógreiðari og ríkinu eða hagsmunum þess miður borgið. Þá er sú óverulega ástæða flutt gegn frv., að umboðslaun hreppstjóra sjeu lægri en umboðsmanna. Þessi hækkun nemur að eins nokkrum hundruðum króna, og er hún eðlileg afleiðing þess, að fyrirhöfn umboðsmanna er meiri, því þeir verða að hafa eftirlit með stóru svæði, en hreppstjórarnir að eins rjett í kringum sig. Um sparnað þann, sem háttv. nefnd talar um á þskj. 57, ætla jeg ekki margt að tala. Frv. gerir ráð fyrir, að umboðsmenn fái 10%, en áður hreppstjórum ætlaðar 6%. Háttv. frsm. (St. St.) lagði ekki mikla áherslu á þetta, enda er hjer ekki um ýkjamikið að ræða. Tekjur af Norðursýsluumboði má ætla 5000 kr. árlega og af Múlaumboði 4500 kr. Umboðslaun því eftir frv. 500 kr. í öðru, en 450 í hinu. Væri nú eignum þessara umboða skift milli hreppstjóranna, þá mundi sparast af umboðslaununum nyrðra 200 kr., en eystra 180 kr. eða alls 380 kr. í báðum. Slík upphæð skellur ekki hátt í ríkissjóði, og fljótlega getur jafnstór upphæð glatast ríkinu, eða þótt meira væri, af lóðarleigum við sjó á þjóðjörðum, ef ekki er vel til gætt og þegar meðferð eignanna er orðin að hreppsmálefni. Jeg skal svo ekki tefja hv. deild með fleiri orðum um þetta mál. Jeg get sagt nú, eins og jeg sagði, þegar þetta var á dagskrá á þingi 1917, að jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvort ofan á verður, en það veit jeg, eins og jeg gat um áðan, að eftirlitið af hálfu hins opinbera yrði miklu betra, ef frv. næði fram að ganga.