Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands hefur gefið út svohljóðandi forsetabréf: ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hef ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda fimmtudaginn 16. júní 1994 kl. 10.00. Gjört í Reykjavík, 7. júní 1994. Vigdís Finnbogadóttir. Davíð Oddsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþingismenn svo og starfsmenn Alþingis býð ég velkomna til þingstarfa við þessi sérstaklega hátíðlegu tímamót í sögu lýðveldisins.

Ég vil bjóða hv. alþingismenn velkomna til þingstarfa á ný. Fundir Alþingis í dag eru til undirbúnings hátíðarfundi Alþingis á Þingvöllum á morgun í tilefni 50 ára afmælis lýðveldisins svo sem sú dagskrá sem útbýtt hefur verið ber með sér. Gott samkomulag hefur tekist milli þingflokka og forseta um fyrirkomulag þinghaldsins hér í dag. Gert er ráð fyrir tveimur stuttum þingfundum og að þingstörfum geti lokið á tólfta tímanum.

Borist hefur eftirfarandi bréf, sem er dagsett 13. júní 1994: ,,Til forseta Alþingis, Salome Þorkelsdóttur. Þar sem ég tek í dag við starfi borgarstjóra í Reykjavík afsala ég mér þingmennsku frá þessum degi að telja. Ég þakka alþingismönnum og starfsmönnum Alþingis fyrir samstarfið og óska þeim farsældar í framtíðinni. Virðingarfyllst, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir.`` Við þingmennskuafsal Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur borgarstjóra tekur Guðrún J. Halldórsdóttir sæti hennar og verður 18. þm. Reykv. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og ég býð hana velkomna til starfa á ný. Kristín Einarsdóttir verður þá 10. þm. Reykv. og Kristín Ástgeirsdóttir 15. þm. Reykv.

Þá hefur einnig borist svofellt bréf til forseta Alþingis, dags. 15. júní 1994: ,,Þar sem Sigbjörn Gunnarsson, 7. þm. Norðurl. e., getur ekki vegna sérstakra anna sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, samkvæmt beiðni hans, að óska þess að 1. varaþm. Alþfl. í Norðurl. e., Sigurður E. Arnórsson framkvæmdastjóri, Akureyri, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf ritar Rannveig Guðmundsdóttir, formaður þingflokks Alþfl. Sigurður E. Arnórsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Svo háttar til með bæði dagskrármálin að þau eru of seint fram komin og verður nú leitað afbrigða um að þau megi koma á dagskrá, sbr. 6. mgr. 44. gr. þingskapa, sem kveður á um að þingsályktunartillögur þurfi að koma fram innan 6 mánaða frá þingsetningu. Verður nú afbrigða leitað.

Svo háttar einnig til með bæði dagskrármálin að of skammt er liðið frá útbýtingu þeirra, sbr. 4. mgr. 44. gr. þingskapa, og verður því enn að leita afbrigða um að þau megi koma á dagskrá.

Forseti vill geta þess að samkomulag er milli þingflokka, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 72. gr. þingskapa, um að umræða um dagskrármálið skuli standa í 50 mínútur og að hver þingflokkur hafi 10 mínútur til umráða.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir till. til þál. um endurskoðun á VII. kafla stjórnarskrár Íslands. Tillagan liggur fyrir á þskj. 1321. Samkomulag hefur orðið milli þingflokkanna um flutning þessarar tillögu í tilefni 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar, í tilefni 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi, að stefna beri að því að ljúka endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar, nr. 33 17. júní 1944, með síðari breytingum, fyrir næstu reglulegu alþingiskosningar. Miðað verði m.a. að því að færa ákvæði kaflans til samræmis við þá alþjóðlegu sáttmála um mannréttindi sem Ísland hefur gerst aðili að. Við endurskoðunina verði höfð hliðsjón af tillögum stjórnarskrárnefndar frá 5. apríl 1994.`` Ég vil strax í upphafi láta það koma fram að VII. kafli stjórnarskrárinnar er margbreytilegur að efni. Þar er fjallað um mannréttindi sem borgurunum eru tryggð, svo og ýmis önnur atriði, t.d. ríkisborgararétt útlendinga, vörn landsins og hvernig standa skuli að breytingum á stjórnarskránni. Þó að kaflinn fjalli þannig um mörg ólík atriði hefur hann í daglegu tali iðulega verið nefndur mannréttindakafli stjórnarskrárinnar þar eð þær greinar, sem lúta að mannréttindum, eru rúmlega helmingur allra greina kaflans eða alls 8 greinar af 15. Það er skoðun okkar flutningsmanna að tímabært sé að VII. kafli stjórnarskrárinnar verði endurskoðaður og þá hugsanlega skipt í tvo eða fleiri kafla og mannréttindaákvæði hans þannig aðgreind frá öðrum ákvæðum. Við teljum að ýmislegt kalli á endurskoðun VII. kafla, ekki síst mannréttindaákvæðanna, og vel sé við hæfi að Alþingi taki ákvörðun um slíka endurskoðun nú þegar fagnað er hálfrar aldar afmæli lýðveldis á Íslandi. Þær breytingar sem mikilvægast er að gera á kaflanum varða mannréttindaþátt hans og því mun ég í framsögu minni einkum fjalla um þau atriði. Að mati okkar flutningsmanna þarf að efla, samhæfa og samræma mannréttindaákvæðin þannig að þau gegni betur en nú því hlutverki sínu að vera vörn almennings í samskiptum við þá sem með ríkisvald fara. Í því sambandi vil ég leggja áherslu á tvennt. Í fyrsta lagi eru mörg mannréttindaákvæði íslensku stjórnarskrárinnar ófullkomin auk þess sem þörf er á því að færa ýmis ákvæði til nútímalegra horfs, enda eru þau óbreytt frá því að fyrsta stjórnarskrá Íslands var sett árið 1874. Ég vil í þessu sambandi nefna að ákvæði stjórnarskrárinnar um trúfrelsi, ákvæðin um friðhelgi heimilis, ákvæðin um prentfrelsi og ákvæðin um félagafrelsi hefta ýmist í engu eða takmörkuðu leyti vald löggjafans. Sum mannréttindaákvæði ganga skammt efni sínu samkvæmt. Ákvæði 72. gr. nær þannig aðeins til prentfrelsis en eigi til tjáningafrelsis almennt. Þá fjallar 65. gr. fyrst og fremst um handtöku, sem er liður í rannsókn refsimála, en frelsi og réttaröryggi almennt nýtur þar ekki verndar. Einnig má nefna að 66. gr. verndar ekki einkalíf manna yfirleitt heldur takmarkast við ákveðna þætti þess. Í öðru lagi er tímabært að mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar séu endurskoðuð með tilliti til þeirra þjóðréttarlegu skuldbindinga sem Ísland hefur gengist undir með því að gerast aðili að alþjóðlegum sáttmálum til verndar mannréttindum. Er þar einkum að nefna mannréttindasáttmála Evrópu frá 4. nóvember 1950, ásamt síðari viðaukum, sem lögfestur var hér á landi sl. vor, félagsmálasáttmála Evrópu frá 18. október 1961 og tvo mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 16. desember 1966, annars vegar um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og hins vegar um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Aðstaðan hér er sú að íslensk lög ganga a.m.k. að ýmsu leyti skemmra í vernd mannréttinda en þessir sáttmálar. Getur þetta valdið vanda í lagaframkvæmd hér á landi og jafnframt orðið til þess að íslenska ríkið verði dregið til ábyrgðar fyrir þeim alþjóðastofnunum sem ætlað er að framfylgja nefndum mannréttindasamningum. Eins og fram kemur í texta þáltill. er gert ráð fyrir að við endurskoðun mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar verði höfð hliðsjón af tillögum stjórnarskrárnefndar frá 5. apríl sl. Ég vil því taka fram að veruleg vinna hefur þegar verið unnin að endurskoðun mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar á vegum stjórnarskrárnefndar og hafa færustu sérfræðingar unnið fyrir og með nefndinni að málinu. Nefndin hefur á allmörgum fundum sínum rætt þennan hluta stjórnarskrárinnar og á fundi hennar 5. apríl sl. náðist samstaða um tillögur sem sendar voru ríkisstjórn og þingflokkum. Þær tillögur eru birtar sem fskj. með þáltill. þessari. Nokkrir nefndarmanna lýstu þó áhuga á að taka inn fleiri ákvæði í mannréttindahluta stjórnarskrárinnar en um þau varð ekki samstaða innan nefndarinnar. Ég tel mikilvægt að þingflokkarnir komi sér sem fyrst saman um tillögur um breytingar á VII. kafla stjórnarskrárinnar og leggi fyrir Alþingi strax í haust. Þannig er tryggt að þingið hafi nægan tíma til að fjalla um málið og geti afgreitt frv. til stjórnskipunarlaga fyrir lok þinghalds, sem væntanlega verður í mars 1995, þar sem frv. til stjórnskipunarlaga þarf að samþykkja á tveimur þingum til að það öðlist gildi. Mætti með þessum hætti taka málið til meðferðar á ný þegar á fyrsta þingi á næsta kjörtímabili. Þegar rætt er um hvaða mannréttindaákvæði skuli vera í stjórnarskrá er oft erfitt að draga mörkin og margt lendir utan stjórnarskrár sem vissulega má líta á sem mikilvæg mannréttindamál. Mér kemur t.d. í hug sú umræða sem var fyrir stuttu um aðgengi hreyfihamlaðra að opinberum stofnunum. Engum blandast hugur um að hér er um mikið hagsmunamál fatlaðra að ræða og að líta megi á kröfu þeirra um að allar opinberar byggingar í landinu séu aðgengilegar fötluðum sem eðlilega mannréttindakröfu. Ég vil því nota þetta tækifæri til að láta í ljós ánægju með yfirlýsingu Davíðs Oddssonar forsrh. um að gerð verði könnun á aðgengi fyrir fatlaða í opinberum stofnunum. Slík könnun væri mikilvægur liður í því að hrinda í framkvæmd úrbótum á þessu sviði fyrir fatlaða. Þó að við Íslendingar höfum búið við stjórnarskrárvarin mannréttindi meira en heila öld og séum farnir að líta á slíkt sem sjálfsagðan hlut er okkur hollt að minnast þess að í stórum hluta heimsins nýtur fólk ekki slíkra réttinda. Daglega berast okkur fréttir af mannréttindabrotum víða um heim. Barátta fyrir sjálfsögðum grundvallarmannréttindum er því víða háð enn. Í þessu sambandi ber að virða sérstaklega starf samtaka á borð við mannréttindasamtökin Amnesty International, sem unnið hafa mikið og gott verk á undanförnum áratugum. Það er einnig ánægjulegt að á þjóðhátíðardaginn 17. júní er ætlunin að stofna á Þingvöllum íslensku mannréttindaskrifstofuna, en að henni standa meðal annarra Íslandsdeild Amnesty International, Rauði kross Íslands, Biskupsstofa og Lögmannafélag Íslands. Eitt af hlutverkum hennar verður að útbreiða þekkingu og fræðslu sem hjálpað geti fólki til að tileinka sér sjónarmið mannréttinda. Það er von mín að stofnun Mannréttindaskrifstofunnar verði til að efla virðingu hérlendis fyrir mannréttindum og um leið geti Íslendingar lagt meira af mörkum til alþjóðlegrar baráttu fyrir auknum mannréttindum víða um heim. Það er ósk mín og trú að við Íslendingar megum ávallt standa í fremstu röð þeirra þjóða sem virða mannréttindi í orði og verki. Þjóðirnar á meginlandi Evrópu hafa hins vegar valdið vonbrigðum þegar við lítum til þess hildarleiks sem nú er háður í Júgóslavíu. Gróf mannréttindabrot og viðurstyggilegt ofbeldi innan sjálfrar Evrópu hefur valdið okkur hryggð og skapað vantrú á samtökum Evrópuríkja og reyndar einnig Sameinuðu þjóðunum. Hinar voldugu þjóðir Evrópu hafa í reynd brugðist og hik þeirra og skortur á samstarfi hefur kostað óbærilegar þjáningar fyrir hundruð þúsunda íbúa fyrrum ríkja Júgóslavíu. Þá getum við heldur ekki gleymt ofbeldi, mannúðarleysi og grimmd í ýmsum ríkjum Afríku og Asíu. Við biðjum og vonum að þessar þjóðir geti í framtíðinni lifað við lík mannréttindi og lífskjör og við búum við þó að um leið sé rétt að líta í eigin barm og vona að okkur takist að tryggja að íslenskir þegnar eigi eftir að búa við enn öruggari og betri mannréttindi. Ég get ekki lokið máli mínu án þess að minnast á það sem ég tel vera ánægjulegasta viðburðinn á sviði mannréttindamála á þessu ári á alþjóðavettvangi en það er sigur lýðræðis og mannréttinda í Suður-Afríku. Þar standa vissulega upp úr Nelson Mandela og de Klerk, sem báðir hafa sýnt mikið hugrekki á erfiðum tímum. Þeir hafa án nokkurs vafa átt stærsta þáttinn í því hversu átakalaust umskiptin hafa gengið fyrir sig í landinu. Sameiginlega hafa þeir náð ótrúlegum árangri í því að leggja grunn að lýðræðisríki Suður-Afríku. Mestar væntingar eru vitaskuld nú bundnar við Nelson Mandela, nýkjörin forseta landsins, sem stigið hefur fram á leiksvið sögunnar sem einn af helstu stjórnmálaleiðtogum síðari hluta 20. aldarinnar, maður sátta og umburðarlyndis og laus við hatur og hefnigirni þrátt fyrir að hafa setið fangelsi hvíta minni hlutans í nær 30 ár. Ég vil því ljúka ræðu minni með því að óska honum og leiðtogum hvítra manna í þessu landi alls hins besta í því erfiða starfi sem þeirra bíður. Að lokum legg ég til, virðulegi forseti, að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu.

Hæstv. forseti. Það hefur orðið niðurstaða í tilefni 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi að stigið verði skref til aukinna mannréttinda á okkar ágæta landi. Að þessu máli hefur verið nokkur aðdragandi og hefur komið í ljós að ýmsir hafa verið þeirrar skoðunar að málið sé óþarft því hér séu mannréttindi betur virt en víðast gerist og að slík réttindi verði ekki einungis tryggð með lögum eða ákvæðum í stjórnarskrá, þar skipti t.d. venjur, siðir og kristin trú líka miklu máli. Ég er þeirrar skoðunar að það fari mjög vel á því að samþykkja á Þingvöllum á 50 ára afmæli íslenska lýðveldisins þingsályktun sem kveður á um það að fyrir næstu reglulegu alþingiskosningar skuli þingflokkar hafa komið sér saman um breytingar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Það fer vel á því nú þegar þjóðin er að auka samstarf sitt við aðrar þjóðir og alþjóðasamstarf almennt er að eflast og heimurinn þannig að minnka. Við Íslendingar megum ekki verða eftirbátar annarra hvað það snertir að treysta grundvöll mannréttinda. Ég vil einnig nefna að það er ánægjulegt að á morgun, 17. júní, verður formlega stofnuð mannréttindaskrifstofa hér á landi í fyrsta sinn. Tilgangur skrifstofunnar verður að safna upplýsingum um mannréttindamál innan lands og veita aðgang að þeim upplýsingum. Jafnframt skal skrifstofan koma upplýsingum um mannréttindi á framfæri við almenning og stuðla að fræðslu og rannsóknum á sviði mannréttindamála hér á landi og annars staðar. Af og til hefur komið til tals að stofnsetja hér mannréttindaskrifstofu eða mannréttindastofnun, en slíkar stofnanir eru starfandi annars staðar á Norðurlöndum. Nú er það að verða að veruleika á 50 ára afmæli lýðveldisins. Á liðnum árum hefur umræða um mannréttindi aukist jafnt og þétt um allan heim. Hrun Berlínarmúrsins og fall ríkisstjórna, sem kenndu sig við kommúnisma, í Mið- og Austur-Evrópu ýttu undir þessa þróun. Víða hefur verið komið á fót mannréttindastofnunum til að kanna ástand mannréttinda og stuðla að því að þau séu virt. Ísland hefur staðfest ýmsa sáttmála til verndar mannréttindum sem hafa verulega þýðingu. Það er þó grundvallaratriði að í stjórnarskrá landsins sé að finna meginreglur um þau málefni sem mestu varða, enda eiga þau að tryggja enn betur rétt manna en alþjóðleg mannréttindaákvæði. Það er á margan hátt skiljanlegt að við Íslendingar leiðum sjaldan hugann að mannréttindum. Mannréttindabrot hafa ekki verið tíð hér á landi síðustu ár og áratugi. Við höfum haft mannréttindaákvæði þótt ófullnægjandi séu í lögum í meira en heila öld. Mannréttindaákvæði í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins hafa haldist nærri óbreytt að efni til frá því að Kristján IX. Danakonungur færði okkur stjórnarskrá á 1000 ára afmæli byggðar á landinu árið 1874. Þau ákvæði sem taka á mannréttindum í stjórnarskrá okkar eiga fyrst og fremst að tryggja viss borgaraleg og stjórnmálaleg frelsisréttindi. Á þessari öld hafa hins vegar ýmis ríki sett í stjórnarskrá ákvæði um félagsleg mannréttindi sem kveða á um skyldur ríkisvaldsins við þegnana á sviði almennrar velferðar, öryggis og jafnréttis. Með því móti er fólki tryggður réttur til menntunar, heilbrigðisþjónustu og jafnvel vinnu. Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna sem samþykkt var á allsherjarþinginu 10. des. 1948 hefur orðið grundvöllur mannréttindastarfs um allan heim. Í 1. gr. yfirlýsingarinnar segir að allir menn séu bornir frjálsir og jafnir öðrum að virðingu og réttindum. Þetta eru fögur orð sem leystu margan vanda ef væru í heiðri höfð. Staðreyndin er sú að ójöfnuður er fremur regla en undantekning. Menn eru því miður ekki jafnbornir til virðingar og réttinda. Við höldum því fram að Ísland sé stéttlaust land sem ætti að þýða það að allir hafi sömu möguleika til að ná viðurkenndum markmiðum í lífi sínu. Það vona ég að sé vilji flestra. Til þess að ná því markmiði er nauðsynlegt að valdamenn þjóðarinnar hafi yfirsýn, þekki aðstæður þjóðarinnar og kunni að setja sig í spor þeirra sem minna mega sín. Á þetta skortir oft og tíðum og því er enn meiri ástæða til að setja ítarlegri ákvæði um almenn réttindi borgaranna. Í 13. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi er kveðið á um að til að framfylgja því að allir eigi rétt til að njóta menntunar og fræðslu við sitt hæfi, skuli barnafræðsla vera skyldubundin og án endurgjalds. Sérstaklega er tekið fram að ekki megi skerða rétt foreldra til þess að velja börnum sínum skóla í samræmi við skoðanir sínar. Ég tel ástæðu til að hnykkja á þessu ákvæði í ljósi aðstæðna sem hér hafa verið að skapast með niðurskurði á fjárframlögum til skólamála og skólagjöldum sem tekin hafa verið upp í framhaldsskólum til þess að mæta kostnaði við rekstur skólanna. Í þeim tillögum sem stjórnarskrárnefnd skilaði af sér í apríl sl., um breytingar á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar, er að finna nýja grein sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Rétti manna til vinnu og orlofs skal skipað með lögum.`` Samkvæmt þessu er ríkinu skylt að viðhalda eins mikilli atvinnu og unnt er með því að skapa þannig aðstæður í þjóðfélaginu að atvinnulíf geti blómstrað. Þarna mun vera hafður til hliðsjónar félagsmálasáttmáli Evrópu og 6. og 7. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Nú getur það verið erfitt og hápólitískt matsatriði hvenær ríkið skapar nægjanlega góðar aðstæður í þjóðfélaginu til að atvinnulíf geti blómstrað og einnig að hve miklu leyti hægt er að kenna ríkisvaldinu um þegar atvinnulíf gengur illa. Hitt er svo óumflýjanleg staðreynd að nýtt vandamál hefur komið inn í íslenskt þjóðfélag á síðustu árum. Hér hefur verið meira atvinnuleysi en við Íslendingar höfum átt að venjast og því fleiri einstaklingar átt við sárt að binda vegna þess ástands en við getum sætt okkur við. Frá því að sögur hófust hafa menn velt réttindum sínum fyrir sér og saga mannréttindabaráttu er bæði löng og á margan hátt átakanleg. En þó að mannréttindi eins og við þekkjum þau kæmust varla á dagskrá fyrr en í byrjun nýaldar þá var flest það að finna í boðskap Jesús Krists sem telja má grundvöll slíkra réttinda. Kenningar hans um jafnrétti og mannúð hafa í fáu verið bættar fram til dagsins í dag. Kristur kenndi að menn ættu að elska náungann eins og sjálfan sig og í 1. gr. mannréttindayfirlýsingarinnar segir að menn séu gæddir vitsmunum og samvisku og að þeim beri að breyta af náungakærleika hver við annan. Þarna erum við komin að mikilvægu atriði í mannlegum samskiptum sem oft reynast okkur mannanna börnum erfið. Við munum áreiðanlega öll eftir því, hv. þingmenn, þegar presturinn talaði til okkar í Dómkirkjunni fyrir nokkrum árum og sagði okkur að við ættum að elska náungann jafnvel þótt okkur þætti hann hundleiðinlegur. Þar var mikilvægum boðskap komið á framfæri á þann hátt að allir skildu. Mannskepnan er breysk og mannleg samskipti eru ekki einföld. Það er þó enginn vafi á því að við mannfólkið gerum lífið erfiðara en það þyrfti að vera með því að vera ekki nægilega jákvæð í garð hvers annars, vera ekki hreinskiptin, vera ekki þakklát fyrir það sem við höfum og síðast en ekki síst framfylgja ekki í raun þeirri grundvallarreglu mannréttinda að allir menn séu bornir frjálsir og jafnir öðrum að virðingu og réttlæti. Fyrr á öldum var réttarstaða almennings slæm og segja má að leiguliðar, vinnuhjú, konur og þrælar hafi verið með öllu réttlaus þegar verst lét. Svo fór að lokum að klerkar, aðalsmenn og frjálsir bændur tóku sig saman og þvinguðu konunga til að tryggja sér ákveðin lágmarksréttindi. Ef til vill má segja að þetta hafi verið undanfari nútímamannréttinda. Réttarstaða kvenna hefur alla tíð verið allt önnur en karla. Konum var oftast skipað með þeim körlum sem minnst réttindi höfðu. Meginreglan var sú að karlmenn höfðu öll ráð kvenna í hendi sér. Þó ber þess að geta að Íslendingar hafa átt kvenskörunga í gegnum aldirnar og svo er einnig um fleiri þjóðir. En það er með mannréttindi kvenna eins og mannréttindi almennt að ýmsum finnst erfitt að henda reiður á vandamálinu og gera sér illa grein fyrir því hvar skórinn kreppir og hvað konur vilja. Auðvitað vilja konur jafnrétti, að kynin standi jafnfætis í raun. Það er umhugsunarefni að það skuli ekki hafa verið fyrr en á þessari öld sem konur fengu kosningarrétt hér á landi, sem varð þó tiltölulega vel að verki staðið miðað við mörg önnur lönd. Mikið hefur áunnist síðan það gerðist en betur má ef duga skal og ákvæði stjórnarskrárinnar hafa miklu hlutverki að gegna í þessu efni. Hæstv. forseti. Því miður eigum við jarðarbúar enn langt í land með að hægt verði að segja að mannréttindi séu virt. Eins og ég hef áður látið koma fram er ástand mannréttinda hér á landi nokkuð gott miðað við mörg önnur lönd. Það þýðir þó ekki það að við eigum ekki að láta okkur þessi mál varða. Við eigum að sjálfsögðu að vera þátttakendur í þeirri baráttu sem fer fram í heiminum um aukin mannréttindi á öllum sviðum. Það er staðreynd að stjórnarskrá okkar er ófullkomin að því leyti til að þar skortir ýmis ákvæði er varða þennan mikilvæga málaflokk. Úr því þurfum við að bæta og ég lýsi yfir ánægju með það fyrir hönd okkar framsóknarmanna að það verk er hafið og ég vænti góðrar samstöðu um framhaldið.

Virðulegur forseti. Sannarlega markar það þáttaskil þegar grundvöllur er lagður að endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins Íslands hvað mannréttindaákvæði hennar varðar og það fer vel á því að slík fyrirheit séu gefin í tilefni 50 ára afmælis lýðveldisins. Á slíkum tímamótum verður saga þjóðar skýrari í huga en ella. Oft er bent á að söguskilningur nútímans og gildismat sé bundið við nýtíð eina. Fortíðin, með sögu atburða og reynslu fólksins í landinu, hafi svo lítið hagkvæmt gildi. Ef lífsgæðin verða einvörðungu metin á efnahagslegum kvörðum þá má sín lítils réttlætið. Hvers mega sín mannréttindi í sambúð þjóðar ef þjóðin er sundurskilin við sögu sína? Hvers mega sín mannréttindi ef slík gildi verða lítils metin nema þau afli fjár en gleymi þeim rétti sem boðar að allir skuli hafa aðgang að almennum lífsgæðum, félagslegum, menningarlegum og efnahagslegum? Að tengja saman afmæli lýðveldis og mannréttindi minnir okkur áþreifanlega á að að baki slíkum rétti er saga um stríðandi baráttu. Mannréttindi eru ekki sjálfsögð lífsgæði, þau verður að vilja, verja og efla og við verðum að skynja um leið grundvöll slíkra verðmæta. Krossmarkið í þjóðfánanum er engin tilviljun. Það vísar veginn að uppsprettulind réttlætis, kærleika og mannúðar, þeirra gilda sem mannréttindin nærast af. Við Íslendingar höfum löngum verið stoltir af því að mannréttindi séu óvíða betur virt og meira í heiðri höfð en hér á landi. Víst er að svo hefur verið þrátt fyrir að lengi hafi legið fyrir brýn þörf um endurskoðun á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Ísland fullgilti mannréttindasáttmála Evrópu hinn 19. júní árið 1953. Það var hins vegar ekki fyrr en á sl. vori að hið háa Alþingi steig það mikla skref til bættrar lagasetningar á sviði mannréttindamála að veita sáttmálanum lagagildi. Á undanförnum árum hefur athygli manna beinst í auknum mæli að þeim alþjóðasáttmálum á sviði mannréttindamála sem Ísland á aðild að. Við hæfi er að geta um þá alþjóðasáttmála. Ber þar fyrst að telja mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, sem samþykkt var á allsherjarþinginu árið 1948. Mannréttindayfirlýsingin er ekki þjóðréttarsamningur og því ekki bindandi fyrir aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. Næst ber að nefna mannréttindasáttmála Evrópu eða samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sem undirritaður var í Róm 1950 og tók gildi árið 1953. Við sáttmálana hafa verið gerðir átta viðaukar. Sáttmálinn fékk lagagildi hér á sl. vori eins og fyrr sagði. Félagsmálasáttmáli Evrópu var samþykktur í Torino 1961 og tók gildi árið 1965 og Alþingi ályktaði 14. maí 1975 að heimila aðild að sáttmálanum og fullgilti hann 15. janúar árið 1976. Samþykkt allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna í desember árið 1966, um alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, tók gildi í ársbyrjun 1976. Samþykktin var undirrituð af Íslands hálfu árið 1968 og fullgilt 1979. Alþjóðasamningur um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi var samþykktur á allsherjarþinginu 1966. Ísland fullgilti samninginn með fyrirvörum og hefur jafnframt fullgilt tvær valfrjálsar bókanir með honum. Þá hefur Ísland einnig fullgilt samning um afnám allrar mismununar gagnvart konum og samning um réttindi barna. Báðir þessir samningar voru gerðir með samþykktum á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ísland hefur fullgilt marga samninga sem lúta að mannréttindum og því ber sannarlega að fagna. Því miður hefur hins vegar dregist úr hömlu að endurskoða VII. kafla stjórnarskrárinnar, þar sem áhersla er lögð á mannréttindin sem borgurunum eru tryggð. Það er því fagnaðarefni að samkomulag skuli hafa tekist á milli þingflokka um að hraða þeirri endurskoðun nú á hálfrar aldar afmæli lýðveldis á Íslandi. Stjórnarskrárnefnd hefur nú þegar lagt verulega vinnu af mörkum að endurskoðun mannréttindaákvæðanna og gert tillögur sem birtast sem fylgiskjal með ályktun þeirri sem hér er til umræðu. Það er afar mikilvægt að endurskoðunin verði vel og vandlega unnin og gefi kærkomið tilefni til opinskárra umræðna í þjóðfélaginu um mannréttindamál. Virðulegur forseti. Mannréttindi eru á meðal dýrmætustu verðmæta sem fólkið fær notið. Við þekkjum þess allt of mörg dæmi víða um heim að grundvallarmannréttindi eru virt að vettugi og það þrátt fyrir fjölda sáttmála og yfirlýsinga sem gerðar hafa verið. Í inngangsorðum að mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það ber að viðurkenna að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda er eigi verða af honum tekin og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Hér er skýrt að orði komist. Mannréttindi á að vernda með skýrum ákvæðum í stjórnarskrá, lögin kveða svo nánar á um framkvæmdina. En það skiptir miklu að eining og samstaða ríki á meðal þjóða um skilning og túlkun slíkra grundvallaratriða. Sú till. til þál. sem hér er til umræðu á vel við á 50 ára lýðveldisafmæli. Megi hún verða Íslendingum til heilla og blessunar.

Virðulegi forseti. Þegar Íslendingar hlutu stjórnarskrá 1874 var í þeirri stjórnarskrá kafli um mannréttindi. Þrátt fyrir 50 ára afmæli íslenska lýðveldisins höfum við ekki enn borið gæfu til þess að endurskoða þann kafla. Það er því mikilvægt að Alþingi ákveði nú, staðfesti ákvörðun um að endurskoðun mannréttindakafla stjórnarskrárinnar sé okkar fyrsta mál á 50 ára afmæli lýðveldisins. Íslenskt þjóðfélag 1874, þegar mannréttindakaflinn tók gildi, var því miður ekki samfélag víðtækra mannréttinda. Kosningarrétturinn var mjög takmarkaður. Hann var takmarkaður við þá sem höfðu veruleg fjárráð eða höfðu yfir eignum að ráða. Hann var einnig takmarkaður á þann veg að einungis karlmenn höfðu rétt til þess að ákveða stjórn landsins og velja þá sem sátu á Alþingi. Mannréttindin voru einnig takmörkuð á þann veg að launafólk hafði engan viðurkenndan rétt til að semja um kaup og kjör. Möguleiki almennings í landinu til að mynda samtök til að verja hagsmuni sína var nánast enginn. Það tók marga áratugi að ná því fram að kosningarréttur væri hvorki bundinn við eign né fjárráð. Það tók marga áratugi að ná því fram að konur hefðu sama rétt og karlar. Og það tók einnig marga áratugi að ná því fram að launafólk á Íslandi hefði þau sjálfsögðu réttindi að semja um kaup og kjör. Á þessari stundu, þegar Alþingi kemur saman til að staðfesta þann vilja sinn að færa mannréttindakafla stjórnarskrár lýðveldisins til samræmis við gildandi viðhorf, tel ég rétt að minnast með þakklæti allra þeirra mörgu sem á síðustu öld og fyrstu áratugum þessarar aldar börðust fyrir því að almenningur í þessu landi, karlar og konur, hefðu jafnan rétt. Á undanförnum áratugum hefur orðið veruleg breyting í alþjóðlegu samfélagi hvað snertir viðhorf til mannréttinda. Það er tákn um þá sögu að formaður stjórnarskrárnefndar, 1. flm. þessarar tillögu, skuli við framsögu sína minnast Nelsons Mandela. Sú staðreynd að hv. þm. Matthías Bjarnason, í sinni ræðu hér í dag, minnist með virðingu og þökk þeirrar baráttu sem blökkumenn í Suður-Afríku háðu í áratugi gegn ofurvaldi hins hvíta minni hluta sannar okkur vel og minnir okkur á að íslenskt samfélag er ekki einangrað. Við erum hluti af heild, mannkyni öllu, sem ber sameiginlega ábyrgð og hefur sameiginlegar skyldur. Sú sameiginlega ábyrgð felst í því að vernda lífríki jarðarinnar. Sú sameiginlega ábyrgð felst í því að sýna í verki að samborgarar okkar eru ekki aðeins Íslendingar heldur mannkynið allt. Þess vegna er það ekki aðeins í samræmi við okkar eigin sögu heldur einnig til samræmis við víðtækan skilning mannkyns á mannréttindum að nauðsynlegt er að endurskoða þann kafla íslensku stjórnarskrárinnar sem tekur til mannréttinda. Þeirri endurskoðun ber að fela í sér að við staðfestum þau réttindi sem Íslendingar hafa smátt og smátt verið að ávinna sér á undanförnum árum og áratugum, en hún verður einnig að taka til þess sem á alþjóðlegum vettvangi er nú orðinn viðurkenndur sáttmáli. Þess vegna ber okkur að setja í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins ákvæði um rétt einstaklinganna til umönnunar og öryggis. Þess vegna ber okkur að setja í stjórnarskrána rétt einstaklinganna til menntunar og fræðslu. Þess vegna ber okkur einnig að setja í stjórnarskrána rétt einstaklinganna til vinnu og orlofs. Við teljum einnig að í stjórnarskrána eigi að koma ákvæði um verndun umhverfis og rétt allra til þess að njóta þeirra gæða sem jörðin hefur fært okkur. Umhverfið verður ekki aðgreint með eignarréttinum einum. Umhverfið er sameign okkar allra. Breytingin frá því að stjórnarskráin var sett 1874 og til þeirrar tíðar sem við lifum nú felst kannski fyrst og fremst í því grundvallarviðhorfi að réttur allra til umhverfisins sé æðri eignarrétti einstaklingsins. Réttur mannkyns til að vernda og njóta lífríkis jarðar sé æðri en séreignarréttur hvers og eins. Það samfélag Evrópu, það samfélag Íslands sem tók við stjórnarskrá frá þjóðhöfðingjum á liðinni öld, bar merki þess að eignin og fjárráðin skipuðu sumum á æðri bekk. Það samfélag sem við búum við í dag, sú alþjóðlega heild sem við erum hluti af, hafnar algerlega þeim viðhorfum. Við búum á okkar tímum í samfélagi þar sem réttur einstaklinganna til að velja sér stjórnendur, þar sem réttur einstaklinganna til að verja sig fyrir dómstólum, þar sem réttur einstaklinganna til að njóta menntunar og fræðslu, þar sem réttur einstaklinganna til samfélagsöryggis, þar sem réttur einstaklinganna til alþjóðlegrar þátttöku í samstarfi og samhjálp og þar sem réttur einstaklinganna til umhverfis og lífríkis jarðarinnar eru talin grundvallarmannréttindi. Það er vissulega mjög mikilvægt að Alþingi í huga sínum staðfesti við samþykkt þessarar tillögu að hér er á ferðinni þál. um ákvörðun. Orðalagið í tillögunni felur í sér viljayfirlýsingu. En þegar Alþingi kemur saman á Þingvöllum þá er rétt að hafa það í huga að samþykkt þessarar tillögu jafngildir ákvörðun um að endurskoða mannréttindakafla stjórnarskrárinnar fyrir næstu þingkosningar. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, þakka samstarfsmönnum mínum í stjórnarskrárnefnd fyrir ágætt samstarf við mótun þeirra tillagna sem fylgja hér með í fylgiskjali. Ég tel að það sé mikilvægt að það komi fram að í stjórnarskrárnefnd ríkti einhugur og eindreginn vilji að baki þeim tillögum sem hér eru settar fram. Í nefndinni eru fulltrúar allra þeirra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Það er mikilvægt veganesti að fá samhug stjórnarskrárnefndar bak við þá tillögu sem hér er flutt. Megi Alþingi bera hliðstæða gæfu til þess að afgreiða mannréttindakafla stjórnarskrárinnar á þann veg sem stjórnarskrárnefnd hefur skilað sínu verki til Alþingis.

Frú forseti. Á seinni árum hefur umræða um mannréttindi aukist verulega frá því sem áður var. Upplýsingar berast nú með skjótum hætti heimshorna á milli og ekki er eins auðvelt fyrir þá sem fremja mannréttindabrot að dylja slíkt fyrir umheiminum. Nær daglega berst fréttir af mannréttindabrotum víða um heim og sums staðar er meðferð á fólki skelfileg. Hér á landi þykja mannréttindi næsta sjálfsögð og mannréttindabrot eru ekki algeng. Af þeim sökum hefur mannréttindamál ekki borið hátt í umræðum manna á meðal. Í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna segir m.a. í inngangsorðum, með leyfi forseta: ,,Það ber að viðurkenna að hver maður er jafnborinn til virðingar og réttinda er eigi verða af honum tekin og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Hafi mannréttindi verið fyrir borð borin og lítilsvirt hefur slíkt í för með sér siðlausar athafnir er ofboðið hafa samvisku mannkyns, enda hefur því verið lýst yfir að æðsta markmið almennings um heim allan sé að skapa veröld þar sem menn fái notið málfrelsis, trúfrelsis og óttaleysis um einkalíf og afkomu. Í stofnskrá Sameinuðu þjóðanna er lögð áhersla á grundvallaratriði mannréttinda, á göfgi og gildi mannsins og jafnrétti kvenna og karla. Einn mikilvægasti þáttur mannréttinda er tjáningarfrelsi. Fólk verður að hafa rétt til skoðana sinna og frelsi til að tjá þær án þess að eiga það á hættu að verða beitt misrétti. Þetta frelsi er þeim takmörkunum háð að þannig sé með það farið að ekki sé brotið á öðrum. Víða erlendis er fólk hneppt í fangelsi vegna skoðana sinna vilji það ekki þóknast valdhöfum og það jafnvel pyndað til dauða. Á Íslandi eru þess ekki mörg dæmi að fólk sé ofsótt vegna skoðana sinna. Þó verður ekki fram hjá því horft að hér á landi á sér stað ákveðin bæling á tjáningarfrelsi sem felst m.a. í því að ráðandi öfl beita valdi sínu til að útiloka fólk frá stöðum og embættum vegna stjórnmálaskoðana á sama tíma og embætti eru blygðunarlaust veitt eftir pólitískum línum. Er hér ekki í raun um mannréttindabrot að ræða? Frá því að sögur hófust hafa menn velt fyrir sér réttindum sínum og annarra. Menn veltu því fyrir sér hvort allir ættu tilkall til einhvers konar grundvallarréttinda eða hvort menn væru fæddir misréttháir. Síðari túlkunin birtist á fyrri tíð í sinni svörtustu mynd í þrælahaldi sem viðgekkst til skamms tíma og er ekki enn með öllu úr sögunni. Algengast er að réttindi hvers konar væru fyrst og fremst tengd frjálsum karlmönnum en ekki öðrum. Réttindi kvenna voru víðast hvar lítil sem engin. Yfirleitt var litið á konur sem eign karlanna. Slíkt tíðkaðist víðast hvar allt fram á þessa öld og enn er víða hægt að finna dæmi um slíkt. Konur hafa löngum átt við ramman reip að draga í mannréttindamálum og það er ekki fyrr en á seinni hluta síðustu aldar og þegar kemur fram á þá tuttugustu sem einhver skriður komst á réttindabaráttu kvenna. Þó konur hér á landi hafi nú orðið formlega sömu réttindi og karlar fer því fjarri að staða kynjanna sé jöfn. Fyrst og fremst hef ég þar í huga laun kvenna og mat á vinnu þeirra. Nú er svo komið að íslenskar konur hafa á heildina litið lengri skólagöngu að baki en karlar og hafa sótt fram á ýmsum sviðum. Þrátt fyrir þetta er enn ekki hægt að tala um jafna stöðu kvenna og karla í samfélaginu og á meðan er ekki hægt að tala um að allir þegnarnir séu jafnréttháir. Mannréttindaákvæði íslensku stjórnarskrárinnar hafa haldist nær óbreytt í heila öld eða frá því að Kristján IX. Danakonungur færði Íslendingum stjórnarskrá árið 1874. Þótt þau ákvæði nái skammt voru þau mikil framför og ótvírætt er þýðingarmikið að hafa slík ákvæði í stjórnarskrá. Ákvæði stjórnarskrár eru rétthærri öðrum lögum sem gilda í landinu og ekki er hægt að breyta þeim með einfaldri atkvæðagreiðslu á Alþingi. Í lögum er víða að finna ákvæði sem eiga að tryggja mannréttindi, en rétt er að setja í stjórnarskrá grundvallarákvæði um mannréttindi sem tryggja á öllum þegnum. Margoft hefur verið bent á að ýmis mannréttindaákvæði vanti í stjórnarskrá lýðveldisins. Umboðsmaður Alþingis sá ástæðu til þess skömmu eftir að hann tók til starfa að benda á það í bréfi til forseta Alþingis að í íslensku stjórnarskrána vanti almenn ákvæði um veigamikil mannréttindi. Sem dæmi nefndi hann skoðanafrelsi, jafnrétti, bann við afturvirkum refsilögum, vernd fjölskyldulífs og rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Einnig taldi hann að ákvæði um félagsleg réttindi séu fábrotin í stjórnarskránni. Það er því fyllilega tímabært að endurskoða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar m.a. á grundvelli alþjóðlegra þjóðréttarskuldbindinga á þessu sviði. Það eru óneitanlega nokkur vonbrigði að ekki tókst í tæka tíð fyrir þjóðhátíð að sameinast um það hér á Alþingi að leggja fram frv. til að styrkja mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Það hefði farið vel á því í tengslum við 50 ára afmæli lýðveldisins. Þingkonur Kvennalistans voru ásamt fleirum tilbúnar að leggja nokkuð á sig til að það gæti orðið, en því miður reyndist ekki nægur vilji til að ganga til þessa verks og því fjöllum við hér aðeins um þáltill. þar sem segir að stefnt skuli að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Í fskj. með tillögunni eru prentaðar þær tillögur stjórnarskrárnefndar sem nefndin sameinaðist um. Eðlilegt er að þær verði lagðar til grundvallar þegar málið er tekið upp hér á þinginu og auk þess litið á aðrar hugmyndir þingflokka. Nokkur atriði þyrfti e.t.v. að gera skýrari og kveða fastar að orði í sumum tilvikum. Einnig þarf að athuga sérstaklega hvort ekki sé rétt að setja inn fleiri ákvæði sem heima eiga í stjórnarskrá. Ísland hefur staðfest fjölda mannréttindasamninga sem gerðir hafa verið á vegum Sameinuðu þjóðanna, Evrópuráðsins og Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Þessir samningar fjalla m.a. um réttindi og stöðu kvenna, menningarleg, félagsleg og efnahagsleg réttindi, réttindi barna, flóttamanna og útlendinga, skólamál og réttindi og skyldur á vinnumarkaði. Þar sem nú gefst nokkur tími til að fara yfir málið er vert að gaumgæfa hvort ekki sé rétt að vernda þessi réttindi í stjórnarskrá. Það er því fjölmargt sem þarf að taka til athugunar þegar stjórnarskráin verður endurskoðuð á grundvelli þessarar tillögu. Ég tel mjög mikilvægt að sem flestir fái tækifæri til að tjá sig um þessi mál. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt hafa nokkrir aðilar bundist samtökum um að opna mannréttindaskrifstofu hér á landi. Tilgangur slíkrar skrifstofu er að safna upplýsingum um mannréttindi innan lands og utan, koma upplýsingum á framfæri, stuðla að fræðslu og rannsóknum á sviði mannréttinda hér á landi og víðar. Fyrir fáeinum dögum kom síðan út fyrsta kennslubókin um þessi mál hérlendis. Þetta ber vott um aukinn mannréttindaáhuga meðal Íslendinga. Ég vona að í kjölfar alls þessa glæðist umræða um mannréttindi í þjóðfélaginu og að sem flestir tjái sig um hvaða réttindi þegnanna eðlilegt sé að vernda í stjórnarskrá. Að lokum vil ég lýsa þeirri von að sú viljayfirlýsing sem felst í þessari þáltill. og sem væntanlega verður samþykkt á hátíðarfundi á Þingvöllum á morgun skili góðri undirstöðu fyrir lok kjörtímabilsins. Við þurfum á því að halda Íslendingar að auka samkennd og jöfnuð í þjóðfélaginu. Skýr ákvæði um mannréttindi í stjórnarskrá lýðveldisins eiga að auðvelda að ná þeim markmiðum.

Virðulegi forseti. Á liðnum vetri, fljótlega eftir að ákvörðun forsætisnefndar Alþingis lá fyrir um að haldinn skyldi þingfundur á Lögbergi til að minnast 50 ára afmæli lýðveldis á Íslandi, kom í hlut forustumanna þingflokka að fjalla um það hvernig Alþingi gæti með viðeigandi hætti minnst þessara tímamóta. Höfðu þau mál þá áður hlotið ítarlega umfjöllun í forsætisnefndinni og nokkrar prýðilegar hugmyndir lágu fyrir. Frá upphafi var nokkuð um það rætt að taka til umfjöllunar og afgreiðslu svokallaðan mannréttindakafla stjórnarskrárinnar sem stjórnarskrárnefnd hefur nýlega skilað tillögum um. Niðurstaða þess máls er svo þáltill. sem rædd var hér fyrr á fundinum og lýtur að endurskoðun alls VII. kafla stjórnarskrárinnar, sem m.a. hefur að geyma mannréttindaákvæði hennar, fyrir næstu reglulegu alþingiskosningar. Einnig komu fljótlega fram hugmyndir um að eðlilegt væri að minnast afmælisins með myndarlegum fjárveitingum til sérstaklega valinna verkefna sem tengja mætti sjálfstæði þjóðarinnar í víðtækasta skilningi. Var þá m.a. litið til þeirrar áætlunar um landgræðslu og gróðurvernd sem Alþingi samþykkti árið 1974 í tilefni af 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar. Niðurstaðan varð sú að stofnaður skyldi sérstakur sjóður, lýðveldissjóður, er starfa skyldi í fimm ár. Hlutverk sjóðsins verður að veita fé til aukinna vistfræðilegra rannsókna á lífríki sjávar annars vegar og til eflingar íslenskri tungu hins vegar. Til þessa sjóðs er ætlunin að renni 100 millj. kr. árlega næstu fimm árin. Þessir fjármunir eru að sjálfsögðu til viðbótar hefðbundnum fjárveitingum til þessara málefna og munu skiptast til helminga milli þessara mikilvægu málaflokka. Þótt þessi tvö viðfangsefni séu ólík, annað á sviði raunvísinda en hitt á sviði hugvísinda, fara þau vel saman því þau tengjast tveimur meginundirstöðum þjóðlífs í landinu, hinni efnahagslegu og hinni menningarlegu. Ég mun nú, með leyfi forseta, lesa þá tillögu sem hér liggur fyrir á þskj. 1322: ,,Alþingi ályktar, í tilefni 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi, að stofna sjóð, lýðveldissjóð, og verja til hans 100 milljónum króna árlega næstu fimm ár. Ráðstöfunarfé sjóðsins skal ár hvert á starfstíma hans, 1995--1999, varið með þessum hætti: a. Helmingi fjárhæðarinnar, 50 milljónum króna, til átaks í vistfræðirannsóknum á lífríki sjávar. b. Helmingi fjárhæðarinnar, 50 milljónum króna, til eflingar íslenskri tungu. Alþingi kýs þriggja manna sjóðstjórn. Hún skal staðfesta rannsóknaáætlun skv. a-lið og reglur um stjórn verkefnisins, svo og um þátttöku vísindamanna og stofnana í því. Enn fremur skal sjóðstjórnin skipta því fé sem er til ráðstöfunar skv. b-lið og samþykkja verkefnaáætlun.`` Um þessa tillögugerð náðist gott samkomulag innan þingflokkanna og er tillagan flutt af öllum formönnum þingflokka. Ég hyggst nú gera nokkuð nánari grein fyrir efni tillögunnar, en vísa að öðru leyti til ítarlegrar greinargerðar sem henni fylgir. Eins og áður er fram komið er gert ráð fyrir að 50 millj. kr. renni árlega næstu fimm árin til sérstakra verkefna er lúta að rannsóknum á lífríki hafsins. Út frá því er gengið, eðli málsins samkvæmt, að forusta um þessi verkefni verði á hendi Hafrannsóknastofnunar og vísindamanna hennar. Það er mat forustumanna stofnunarinnar að fyrir það fé sem hér um ræðir megi gera myndarlegt átak í rannsóknum, sem til þessa hafa setið á hakanum þótt mjög mikilvægar séu, til aukins skilnings á fæðukeðjunni í hafinu umhverfis landið. Jafnframt hyggst stofnunin endurskipuleggja ráðstöfun rannsóknafjárins og eftirlit mannahalds til þess að tryggja að framlög úr lýðveldissjóði nýtist sem best. Í greinargerð með tillögunni liggja fyrir ítarlegar upplýsingar um þau brýnu rannsóknaverkefni sem fyrir liggja hjá stofnuninni á þessu sviði. Þar má nefna rannsóknir á vistfræði nytjafiska á fyrsta ári og á þarabeltinu sem uppeldis- og hrygningasvæðis nytjafiska, rannsóknir á vistfræði svif- og botnsamfélaga og rannsóknir á orkuflæðinu um vistkerfi íslenska hafsvæðisins, sem er nátengt spurningum um afrakstursgetu Íslandsmiða. Flutningsmenn tillögunnar vilja taka fram að æskilegt er að vísindamenn frá öðrum rannsóknastofnunum en Hafrannsóknastofnun geti komi að þessum verkefnum í einhverjum mæli og eftir því sem við getur átt. Í tillögunni er miðað við að vistfræðirannsóknirnar verði á hendi faglegrar verkefnisstjórnar sem geri nákvæma rannsóknaáætlun. Að þessu rannsóknaverkefni loknu gangist verkefnisstjórnin fyrir ráðstefnu þar sem niðurstöður verði kynntar og gefin út ítarleg skýrsla um þær. Helmingur fjármagns lýðveldissjóðs skal renna til að efla og treysta grundvöll íslenskrar tungu. Þar er vissulega mikilvægt málefni á ferð á tímum örra breytinga í fjölmiðlum innan lands sem utan þegar margvíslegir erlendir menningarstraumar sækja að íslensku máli, ekki síst því máli sem æskufólk landsins talar. Flutningsmenn telja brýnt að þeim menningarstraumum sé veitt í frjóan, íslenskan jarðveg og verði þjóðtungunni til eflingar en ekki til þess að spilla henni eða niðurlægja. Í greinargerð með tillögunni er tekið fram að ætlast er til að þeim fjármunum sem hér er um að ræða skuli skipt milli þriggja höfuðverkefna: 1. Málræktarsjóðs. 2. Námsefnisgerðar um íslenska tungu fyrir skólaæsku landsins. 3. Annarra þeirra verkefna sem að mati sjóðstjórnar þjóna markmiðum sjóðsins. Stjórn sjóðsins er ætlað að gangast fyrir gerð verkefnaáætlunar um hin tvö síðasttöldu atriðin. Í greinargerð tillögunnar er sérstaklega nefnt í þessu sambandi rannsóknir á máli og málnotkun, skipulegt átak til að efla lestrar- og framburðarkennslu í skólum, menntun þýðenda, ekki síst þeirra sem fást við svokallaðan nytjatexta, aðgerðir til að stuðla að málvöndun í ljósvakafjölmiðlum og söfnun og útgáfa á sviði þjóðlegra fræða sem eru nátengd þróun tungunnar. Hér er þó ekki um tæmandi upptalningu að ræða heldur frekar sýnishorn af þeim verkefnum sem til greina koma og flutningsmenn telja mikilvæg. Málræktarsjóður var stofnaður með skipulagsskrá í mars 1991. Hlutverk hans er í senn að vera rannsóknasjóður og verðlaunasjóður. Hann skal styrkja nýyrða- og íðorðastarf í landinu, starf orðanefnda, útgáfu handbóka og leiðbeininga um málnotkun, orðabóka og fleira sem nánar er tilgreint í skipulagsskrá sjóðsins. Það er ljóst að verkefni Málræktarsjóðs ná að nokkru leyti til þeirra verkefna sem lýðveldissjóði er ætlað að styðja, þ.e. útgáfu kennsluefnis í íslensku, en með þessum hætti yrði Málræktarsjóði gert kleift að leggja áherslu á nýyrðastarf, rannsóknastörf og þjónustu við almenning, en síður á útgáfu kennsluefnis. Við flutningsmenn teljum mikilvægt að Málræktarsjóður eflist. Í honum eru nú tæpar 20 millj. króna og við teljum brýnt að hann geti farið að starfa af fullum þrótti þegar fjárframlög koma frá lýðveldissjóði á næstu missirum. Það er sannarlega von okkar að efling Málræktarsjóðs og framlög til endurnýjunar og aukningar á námsefni í móðurmálinu á öllum skólastigum, frá leikskóla til framhaldsskóla, beri árangur og viðhaldi þrótti íslenskrar tungu og hvetji æsku landsins til þess að leggja rækt við málið og skila því enn betra til eftirkomenda sinna. Í tillögunni er ráð fyrir því gert að Alþingi kjósi lýðveldissjóði þriggja manna stjórn sem starfi út starfstíma sjóðsins. Þessa stjórn þarf Alþingi að kjósa í upphafi þings næsta haust. Flutningsmenn telja eðlilegt að þingflokkar nái samkomulagi um skipun valinkunnra einstaklinga í stjórnina og að um hana verði ekki pólitískur ágreiningur hér í þinginu. Verkefni stjórnarinnar verður að hafa yfirumsjón með ráðstöfun þess fjár sem í sjóðinn rennur. Hún skal staðfesta rannsóknaáætlun um vistfræðirannsóknir á lífríki sjávar og setja nánari reglur um stjórn þess verkefnis og um þátttöku vísindamanna og stofnana í því. Þá er sjóðstjórninni ætlað að skipta því fé sem varið verður til eflingar íslenskri tungu milli Málræktarsjóðs, námsefnisgerðar og annarra verkefna. Flutningsmenn ganga út frá því að sjóðstjórnin kveðji sér til ráðgjafar hina fróðustu menn, m.a. á sviði málvísinda og námsefnisgerðar, til þess að gera drög að verkefnaáætlun sem sjóðstjórnin svo staðfestir endanlega. Stjórn sjóðsins þarf enn fremur að gera tillögu um skipulagsskrá fyrir sjóðinn og er ætlast til að hún hafi samráð við forsætisnefnd Alþingis áður en sú skipulagsskrá verður staðfest með lögformlegum hætti fyrir lok yfirstandandi árs. Um sjóð af þessu tagi geta gilt lög nr. 19/1988 og með því er tryggt að Ríkisendurskoðun annist allt eftirlit með fjárstreymi úr honum. Samkvæmt tillögunni er miðað við að fjárframlög til sjóðsins hefjist á fjárlögum næsta árs, þ.e. 1995. Flutningsmenn telja mikilvægt að allri undirbúningsvinnu fyrir þau verkefni sem sjóðnum eru ætluð verði lokið á þessu ári þannig að vinna að rannsóknum og öðrum verkefnum sem tilgreind eru í tillögunni geti hafist þegar í upphafi árs 1995. Þá telja flutningsmenn eðlilegast að framlög til sjóðsins verði sjálfstæður fjárlagaliður undir hinni svokölluðu æðstu stjórn ríkisins, en skrifstofa Alþingis annist daglega fjárreiður sjóðsins og aðra umsýslu. Um þessi atriði mætti þó hafa aðra skipan ef um það næst samkomulag og hentugra þykir. Virðulegi forseti. Texti þessarar tillögu er skýr og greinargerðin er rækileg. Á miklu veltur þó að vel takist til um val og starf stjórnar hins nýja lýðveldissjóðs. Ég vil að endingu þakka meðflm. mínum, formönnum annarra þingflokka, fyrir góða samvinnu við undirbúning þessa máls og þann ásetning þeirra að ná niðurstöðu sem allir gætu verið sáttir við og sem hæfði tilefninu og væri Alþingi til sóma. Ég tel að svo sé um þetta mál. Einnig vil ég þakka þeim starfsmönnum Alþingis sem unnu að undirbúningi þessarar tillögu svo og þeim sérfræðingum sem leitað var til. Ég vil að endingu, virðulegi forseti, leggja til að þessari tillögu verði vísað til síðari umr., en ekki er gerð tillaga um að henni verði vísað til nefndar.