Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá meiri hluta hv. heilbr.- og trn. um frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar, 541. mál. Nál. er á þskj. 886 og brtt. á þskj. 887. Hv. heilbr.- og trn. fékk gesti á sinn fund til að fjalla um frv., m.a. frá heilbr.- og trmrn., Landssambandi eldri borgara og Félagi eldri borgara í Reykjavík og frá Mannréttindaskrifstofu, eins og nánar er tilgreint í nál. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um almannatryggingar er lúta að rétti ellilífeyrisþega til tekjutryggingar. Forsaga þessa frumvarps er sú að 19. desember 2000 kvað Hæstiréttur Íslands upp dóm í málinu nr. 125/2000: Tryggingastofnun ríkisins gegn Öryrkjabandalagi Íslands og gagnsök. Ekki var litið svo á að sá dómur ætti beint við um ellilífeyrisþega og í samræmi við það tóku lög nr. 3/2001 sem Alþingi setti í kjölfarið til að fullnægja dómi Hæstaréttar ekki til þeirra. Frumvarp þetta kveður á um að ellilífeyrisþegum verði tryggð sömu réttindi og örorkulífeyrisþegum voru tryggð með lögum nr. 3/2001. Meiri hluti hv. heilbr.- og trn. er sammála þeirri afstöðu sem fram kemur í athugasemdum við frumvarpið að til framtíðar eigi sömu efnisrök við um réttindi ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega að þessu leyti. Í máli fulltrúa Landssambands eldri borgara og Félags eldri borgara í Reykjavík kom fram að samráð hefði verið haft við þá áður en frumvarpið var lagt fram og jafnframt að frumvarpið fæli í sér skref í rétta átt til að bæta kjör ellilífeyrisþega. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem gerð er grein fyrir á sérstöku þingskjali, 887. Breytingin felst í eftirfarandi: Lagt er til að orðalagi ákvæðis III til bráðabirgða verði breytt þannig að ekki fari á milli mála að þeir sem ekki hafa sótt um tekjutryggingu en eiga rétt á henni skv. 1. gr. laganna geti sótt um hana sér til handa og eigi þá sama rétt og aðrir sem réttar munu njóta samkvæmt lögunum. Undir nál. rita auk framsögumanns hv. þm. Tómas Ingi Olrich, Jón Kristjánsson, Sigríður Anna Þórðardóttir, Ásta Möller og Katrín Fjeldsted.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Þetta er nál. minni hluta heilbr.- og trn. Frumvarp það sem hér er til umræðu á rætur sínar að rekja til dóms Hæstaréttar í máli nr. 125/2000, svokölluðu öryrkjamáli. Í því máli komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap vegna tekna maka, sbr. 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar við dómi Hæstaréttar voru að leggja fram frumvarp til laga um breyting á lögum um almannatryggingar. Í því frumvarpi, sem síðan varð að lögum nr. 3/2001, var einungis dregið úr skerðingu á tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka í stað þess að afnema hana. Stjórnarandstaðan mótmælti þessari málsmeðferð, enda taldi hún hana ekki fullnægja dómi Hæstaréttar, og er vísað til ítarlegs nefndarálits sem minni hluti heilbrigðis- og trygginganefndar skilaði í því máli. Dómur Hæstaréttar tók ekki beint til ellilífeyrisþega og sama gilti um lög nr. 3/2001, þó svo að sterk rök væru fyrir því að sömu sjónarmið ættu við um ellilífeyrisþega og Hæstiréttur hafði sem rök fyrir niðurstöðu sinni varðandi örorkulífeyrisþega. Með frumvarpi því sem hér er til umfjöllunar má segja að ríkisstjórnin hafi nú fallist á að sömu sjónarmið eigi að gilda um réttindi ellilífeyrisþega og gilda um réttindi örorkulífeyrisþega. Einungis er þó talið að þessi sjónarmið eigi að gilda til framtíðar, en réttur ellilífeyrisþega aftur í tímann er ekki viðurkenndur. Þessu mótmælir minni hlutinn og bendir á að á tímabilinu 1. janúar 1994 til 31. desember 1998 var ákvæði, sem skerðing tekjutryggingar vegna tekna maka byggðist á, hvort sem um var að ræða örorkulífeyrisþega eða ellilífeyrisþega, að finna í reglugerð nr. 485/1995. Þessa reglugerð taldi Hæstiréttur skorta lagastoð og á þeim grundvelli taldi hann skerðinguna óheimila. Þar sem skerðing tekjutryggingar ellilífeyrisþega í hjúskap vegna tekna maka byggðist á þessari sömu reglugerð má ljóst vera að þeir hljóta að eiga sama rétt á endurgreiðslu og örorkulífeyrisþegar, að minnsta kosti hvað varðar fyrrgreint tímabil. Þessi staðreynd er algerlega hunsuð í frumvarpi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Hjá fulltrúum eldri borgara, sem komu fyrir nefndina, kom fram að þeir hefðu sett fram þau sjónarmið sín á fundum með ríkisstjórninni að þeir teldu að félagsmenn sínir ættu rétt á greiðslum aftur í tímann, og þá allt aftur til ársins 1994, eða að minnsta kosti jafnlangt aftur og öryrkjar verða taldir eiga þann rétt. Ekki var brugðist við þessu í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Þrátt fyrir þennan annmarka sem eldri borgarar töldu vera á frumvarpinu kváðust þeir sáttir við það, svo langt sem það næði, enda takmarkaði það ekki möguleika félagasamtaka þeirra eða einstakra félagsmanna á því að sækja frekari rétt til dómstóla. Það kom jafnframt fram í máli þeirra að þeir væntu kjarabóta við þá endurskoðun á almannatrygginga löggjöfinni sem nú fer fram. Minni hlutinn vill benda á að í frumvarpinu er með sama hætti og í frumvarpinu, sem lagt var fram í kjölfar öryrkjadómsins, verið að lögfesta reglu sem felur í sér mun hærra skerðingarhlutfall gagnvart eigin tekjum lífeyrisþega en tíðkast annars staðar í lífeyristryggingum almannatrygginga. Meginregla almannatryggingalaga er sú að tekjutrygging skerðist um 45% af þeim tekjum sem eru umfram tiltekið frítekjumark en nýja reglan, sem lögfest hefur verið gagnvart öryrkjum og nú er lögð til gagnvart ellilífeyrisþegum, mælir fyrir um tæplega 67% skerðingarreglu gagnvart eigin tekjum lífeyrisþega, þ.e. lífeyrisþegans með lægri tekjurnar í hjónabandi eða sambúð. Eftir að lög nr. 3/2001 tóku gildi kom í ljós að þeir sem þetta nýja ákvæði varðar eru nánast eingöngu konur eða 98%. Í ljósi áðurgreindrar staðreyndar tekur minni hlutinn undir þau sjónarmið sem fram komu í máli þeirra Elsu Þorkelsdóttur, lögfræðings og eins af sérfræðingum Evrópuráðsins í jafnréttismálum, og Bjarneyjar Friðriksdóttur frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, sem komu á fund nefndarinnar, að skoða þyrfti, áður en frumvarpið yrði að lögum, hvaða áhrif það hefði á konur annars vegar og karla hins vegar. Jafnframt kom það fram að skoða þyrfti samþættingu frumvarpsins á kjör karla og kvenna við aðra kjaraþætti, svo sem skattalöggjöf og jafnréttissjónarmið. Í kjölfar kvennaráðstefnunnar í Peking 1995 samþykktu íslensk stjórnvöld að koma á svokallaðri samþættingu (mainstreaming) sem m.a. felur í sér að við lagasetningu skuli skoðað hvort lagasetningin komi mismunandi við kynin. Þetta var sett inn í jafnréttislögin og framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar byggist einnig á því að við lagasetningu skuli byggja á sjónarmiðum samþættingar. Þá kom einnig fram að ef ákvæði varðar meira annað kynið en hitt gætu verið líkur á að um óbeina mismunun vegna kynferðis væri að ræða, sbr. 22. gr. jafnréttislaga. Dæmi um þetta er verkefni sem félagsmálaráðherra og félagsmálaráðuneytinu ber að vinna að og varðar samþættingu jafnréttissjónarmiða við lagasetningu. Og ég verð að segja, herra forseti, að í ljósi þessa er það náttúrlega ákaflega ankannalegt og óeðlilegt að þessi löggjöf skuli ekki vera skoðuð í ljósi samþættingarsjónarmiðanna þar sem þetta hefur nú verið sett inn í jafnréttislöggjöf okkar og sömuleiðis inn í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar. Minni hlutinn óskaði eftir upplýsingum um hve margir ellilífeyrisþegar af hvoru kyni fengju greiðslur samkvæmt þessu frumvarpi þegar það yrði að lögum. Ekki var unnt að veita þær upplýsingar fyrir afgreiðslu málsins. Minni hlutinn gagnrýnir þá tímaþröng sem málið er í sem kemur m.a. í veg fyrir að fram komi upplýsingar sem þessar og að samþættingarvinna fari fram. Í samræmi við framangreint telur minni hlutinn eftirfarandi galla vera á frumvarpinu: Í fyrsta lagi telur minni hlutinn að afnema hefði þurft með öllu skerðingu tekjutryggingar vegna tekna maka með sama hætti og hefði átt að gera varðandi öryrkjana. Í öðru lagi að réttur ellilífeyrisþega hefði þurft að ná aftur í tímann. Í þriðja lagi gagnrýnir minni hlutinn tímapressuna sem málið er í og kemur í veg fyrir að nauðsynlegar upplýsingar komi fram og jafnframt að sú samþættingarvinna, sem þurft hefði að fara í áður en frumvarpið yrði að lögum, gæti farið fram. Umræðan um lífeyristryggingar almannatrygginga í kjölfar öryrkjadóms Hæstaréttar sýnir að kerfið er orðið allt of flókið hvað varðar reglur um tekjutengingar einstakra bótaflokka og flækir þessi lagasetning það enn. Það er því vart á færi annarra en sérfræðinga að skilja hvernig það virkar. Reglur um bætur almannatrygginga eiga að vera gagnsæjar og einfaldar. Til að ná því markmiði þarf að taka kerfið upp í heild í stað þess að vera með endalausar breytingar án þess að horfa á kerfið og lögin í heild. Með hliðsjón af því að í frumvarpi þessu er gerð réttarbót fyrir ákveðinn hóp ellilífeyrisþega leggst minni hluti nefndarinnar ekki gegn afgreiðslu málsins en í ljósi þeirra ágalla sem tíundaðir hafa verið mun minni hlutinn sitja hjá við afgreiðslu málsins og vísar allri ábyrgð á lagasetningunni á hendur ríkisstjórninni. Herra forseti. Undir nál. rita sú sem hér stendur, Ásta R. Jóhannesdóttir, og hv. þm. Þuríður Backman og Rannveig Guðmundsdóttir, sem sat nefndarfundinn þegar málið var afgreitt í fjarveru Bryndísar Hlöðversdóttur sem á fastasæti í nefndinni og er samþykk þessu minnihlutaáliti. Herra forseti. Ég ætla að taka nokkur atriði til umræðu sem varða þetta mál og ég tel fulla ástæðu til að komi hér fram. Hér er á ferðinni sambærilegt frv. og við vorum með þegar öryrkjamálið var til umræðu. Tekjutengingin vegna tekna maka er minnkuð, en hún er ekki afnumin. Gamla reglan, tekjutengingarreglan í 17. gr., heldur sér en það kemur viðbótarregla sem er þá með aukinni skerðingarprósentu gagnvart eigin tekjum þess maka sem er með lægri tekjurnar. Eins og kom fram í nál. minni hlutans þá er þarna um ákveðna kjarabót að ræða þótt við teljum alls ekki verið að fara að dómi Hæstaréttar. Áfram er verið að mismuna fólki eftir hjúskaparstöðu. Ég vil geta þess hér, herra forseti, og minna á hver staða lífeyrisþega í hjúskap er. Ég vil einnig minna á það sem ég hef oft nefnt í þessum ræðustóli, að tekjutengingarreglurnar vegna tekna maka hafa haft í för með sér að lífeyrisþegar eru síður í hjúskap. Þetta hefur valdið skilnuðum og fólk í þessari stöðu gengur ekki í sambúð eða hjónaband. Ef lífeyrisþeginn býr einn þá hefur hann heimilisuppbót og hann gæti haft sérstaka heimilisuppbót, hann hefur fullan grunnlífeyri og fulla tekjutryggingu hafi hann ekki aðrar tekjur. Við það að ganga í hjúskap missir hann heimilisuppbótina, sérstöku heimilisuppbótina, grunnlífeyririnn hans lækkar um 10%, hann fær aðeins 90% af grunnlífeyri, auk þess sem tekjutryggingin sem hjá einstaklingi, ellilífeyrisþegum, er um 31.000 kr., getur ekki farið upp fyrir 25.000 kr., hún er lækkuð um 8.000 kr. með þessum lögum. Nú er ég að miða við ef hann byggi einn og hins vegar að hann sé í hjónabandi. Ég vil geta þess að nokkrir lífeyrisþegar hafa komið að máli við mig eftir þessa lagasetningu, lífeyrisþegar sem hafa ekki treyst sér að hefja sambúð eða ganga í hjónaband, sem hafa sagt að þetta breytti svo litlu fyrir sig. Þetta breytti svo litlu í auknum tekjum ef lífeyrisþegar gengju í hjónaband að þeir verða að vera áfram einir því að þeir geta ekki séð sér farborða öðruvísi. Við þurfum ekki annað en að horfa á hvaða tekjur fólk er með. Lífeyrisþeginn eða öryrkinn sem hefur ekkert nema almannatryggingagreiðslurnar er ekki með nema um 73.000 kr. til að framfleyta sér. Það að hann gæti náð upp í 43.000 kr. með samanlögðum almannatryggingabótum plús aðrar tekjur --- maður sér auðvitað hver munurinn er þar á. Ég tel því að það verði að halda þessu til haga við þessa lagasetningu. Varðandi það að ekki gafst tími til að skoða hversu margir af þeim sem þessi lagasetning varðar eru karlar og hversu margar konur þá vil ég gagnrýna að ekki skuli hafa verið búið að kanna það áður en frv. var lagt fram og ekki fylgi því upplýsingar um það hvernig þetta kemur við karla og konur, sérstaklega í ljósi þess að það voru nánast eingöngu konur sem lentu í þessari lagasetningu hjá öryrkjunum. Mér finnst ólíklegt annað en að meiri hlutinn séu konur í þessu tilviki, þ.e. hjá ellilífeyrisþegunum, vegna þess að fullorðnar konur eru yfirleitt með mun minni rétt í lífeyrissjóðum en karlar. Mjög margar eru með nánast engan lífeyrissjóðsrétt. Oft hafa verið gerðar kannanir á því og sýnt fram á að fullorðnar konur, ellilífeyrisþegar á Íslandi, búa við verulega fátækt og gera má ráð fyrir að þessar konur lendi í þessari lagabreytingu. Ég ítreka að verið er að bæta kjör þessa fólks lítillega, en þó ekki í þá veru sem ég tel að hæstaréttardómurinn hafi kveðið á um. Ég vil líka, herra forseti, nefna að það er til lítils að ákveða það hér með lagasetningu og stefnumótun á Alþingi að ætla að taka betur á málefnum í lagasetningu eins og að einsetja sér að koma á samþættingu og skoða lagasetningu, sérstaklega hvaða áhrif hún hefur á karla og konur í hverju tilviki þegar það er síðan ekki gert, þegar það er síðan hunsað að skoða þessa þætti. Ekki er verið að virða lög eins og jafnréttislögin þegar þetta gerist. Við höfum verið með umræðu um lagaráð og nauðsyn þess að vanda til lagasetningar á Íslandi. Auðvitað erum við ekki að því þegar verið er að koma hér með mál undir slíkri tímapressu sem hér er þar sem ekki gefst tími til að skoða þætti eins og þessa, sem hefði vissulega verið full þörf á, eins og frv. og lögin í kjölfar öryrkjadómsins sýna. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að sinni en mun ef ástæða er til fara yfir fleiri þætti málsins. Full ástæða hefði verið til að rifja upp ýmislegt sem sneri að öryrkjadómnum en ég ætla ekki að gera það því ég tel mikilvægt að þessi löggjöf fari hér frá þinginu fyrir nefndaviku þó svo ég sé mjög ósátt persónulega við hvernig ríkisstjórnin hefur tekið á þessum málum og hvernig hún túlkar dóm Hæstaréttar en fer ekki að honum þó hér sé um að ræða lögjöfnunarfrv. eins og fram hefur komið. En hér er sem sagt áfram í gangi tekjutenging við laun maka. Fyrningarákvæðin eru lakari en kveðið var á um í lögunum frá 24. janúar sl. Ég geri ráð fyrir því, herra forseti, að þetta sé ekki endirinn á þessu máli. Hér á eftir að verður frekari málatilbúnaður ef ég þykist vita rétt því þessi lagasetning á örugglega eftir að draga dilk á eftir sér enda er málshöfðun í undirbúningi til þess að fá þessum fyrningarákvæðum hnekkt.

Herra forseti. Af tilefni ræðu hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur finnst mér brýn nauðsyn á að leggja ríka áherslu á að það frv. sem hér er til umræðu, leggur til að lögfesta sérreglu, viðbótarreglu við 17. gr. almannatryggingalaganna, reglu sem er ellilífeyrisþegum ótvírætt til hagsbóta og frv. felur í sér ótvírætt ívilnun fyrir ellilífeyrisþega. Þessari reglu er ætlað að tryggja ellilífeyrisþega ákveðnar lágmarkstekjur án tillits til tekna maka ellilífeyrisþegans. Í þessari reglu felst að samanlögð eigintekjuöflun ellilífeyrisþega og tekjutrygging geta aldrei, þrátt fyrir meginregluna um sameiginlegt frítekjumark hjóna, numið lægri fjárhæð en 25.000 kr. á mánuði. Hún felur það í sér að enginn ellilífeyrisþegi fær vegna tekna maka lægri lífeyri en 43.424 kr. Með þessu frv. er ætlunin að hækka og tryggja ellilífeyrisþega í hjúskap rúmar 43.000 kr. á mánuði án tillits til tekna maka. Þetta er meginefni frv. Séreglan rýrir ekki hag nokkurs ellilífeyrisþega. Enginn ellilífeyrisþegi fær lægri fjárhæð vegna sérreglunnar en þá sem er verið að leggja til. Sérreglan kemur ekki til framkvæmda nema þegar svo háttar að útreikningur á bótum vegna almennu reglunnar í 17. gr. leiði til þess, vegna tekna maka, að greiðslurnar eigi að fara þar undir. En mér finnst fullt tilefni í framhaldi af ræðu hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur að hnykkja á því hvert er efni frv. og taka fram að það er til hagsbóta og það er til ívilnunar ellilífeyrisþegum sem eru í hjúskap og frv. varðar.

Herra forseti. Andsvar hv. þm. er ekki andmæli við neitt af því sem ég sagði áðan í ræðunni. Ég sagði að þetta væri ákveðin kjarabót. Engu að síður er ekki verið að afnema tekjutengingu við tekjur maka. Það er verið að setja viðbótarreglu sem er flóknari og í þeirri viðbótarreglu er brattari skerðing gagnvart eigin tekjum lífeyrisþegans um 67% meðan almenna reglan er 45%. Herra forseti. Hv. þm. talar drýgindalega um það að hér sé verið að tryggja ellilífeyrisþega 43.000 kr. Það er alveg rétt, ég sagði líka að það væru 43.000 kr., þ.e. greiðslurnar úr almannatryggingunum plús tekjur einstaklingsins sem er verið að tryggja. Aftur á móti ef hann byggi ekki með maka, þ.e. ef hann byggi með syni sínum eða einhverjum öðrum, þá fengi hann a.m.k. 51.000 kr. þannig að það er verið að lækka þessa sem eru þó í hjúskap eða sambúð með sambýlismanni eða -konu niður um 8.000 kr. Það er staðreyndin í þessu máli, nákvæmlega eins og gagnvart öryrkjunum. Samkvæmt skilningi bæði þeirra sem kærðu í öryrkjamálinu og einnig okkar sem skoðuðum málið og allra þeirra sem sáu dóminn fyrst, þá var það niðurstaða Hæstaréttar að ekki mætti tekjutengja vegna tekna maka, þ.e. ekki skerða tekjutrygginguna. Ég stend við þann skilning minn og ég tel að ekki sé farið að dómi Hæstaréttar, hvorki gagnvart öryrkjunum á sínum tíma né í lögjöfnuninni gagnvart ellilífeyrisþegunum vegna þess að ég tel að tekjutenging vegna tekna maka sé ekki heimil.

Herra forseti. Mér finnst ástæða til að árétta að það frv. sem hér er lagt fram varðar ellilífeyrisþega. Það varðar ekki örorkulífeyisþega. Þetta frv. hefur í sjálfu sér enga tengingu við dóm Hæstaréttar aðra en að verið er að leggja til að sömu efnisrök skuli gilda fyrir ellilífeyrisþega og fyrir öryrkja. En varðandi orð hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur að þarna sé verið að mæla fyrir brattari skerðingu í þeim tilvikum sem sérreglan tekur til þá finnst mér rétt að vekja athygli á því að það er aðeins í þeim tilvikum sem ellilífeyrisþeginn sjálfur hefur yfir 450.000 kr. í tekjur að þessi réttur samkvæmt sérreglunni minnkar. En ekki gert er ráð fyrir að allar tekjur ellilífeyrisþegans sjálfs skerði bætur hans, heldur aðeins tveir þriðju hluti þeirra sem hafi áhrif til þess að sérreglan lækki og hann fari niður fyrir 43.000 kr. En hvernig hv. þm., þegar hann mælti fyrir áliti minni hluta heilbr.- og trn., gat leitt líkur að því að þetta ákvæði mismunaði á einhvern hátt konum og körlum, er ekki nokkur leið fyrir mig að skilja því ef gengið er út frá því að konur í hópi ellilífeyrisþega hafi að öllu jöfnu lægri tekjur en karlar þá hljóta líka konur og ellilífeyrisþegar í fleiri tilvikum en karlar að njóta hagsbóta af sérreglunni sem tryggir þeim þennan tiltekna lágmarksrétt.

Herra forseti. Greinilegt er að hv. formanni heilbr.- og trn. þykir ástæða til að geta ýmissa atriða hér en það er ekkert af því sem varðar neitt af því sem ég hef verið að halda fram annað en það að ég vil mótmæla því að þessi lagasetning varði ekki hæstaréttardóminn. Þetta er samræming út frá þeim dómi. Hvers vegna er verið að koma með þessa lagasetningu inn í þingið? Telur hv. þm. að þessi lagasetning hefði komið inn í þingið ef ekki hefði verið dómur Hæstaréttar og frv. hér í kjölfar hans? Herra forseti. Þetta er ákaflega sérkennileg staðhæfing frá hv. þm. Að tala um það að þetta tengist ekki öryrkjum. Ég hef aldrei sagt að þetta mál varðaði öryrkja. Aftur á móti, herra forseti, tel ég fulla ástæðu til að minnast á það að tekjutengingin gagnvart ellilífeyrisþegum er meiri en gagnvart öryrkjum. Frítekjumörkin eru lægri, sem gerir það að verkum að enn er það svo þrátt fyrir það að margoft hafi verið bent á að þegar öryrki verður gamall, þegar hann verður ellilífeyrisþegi, þá lendir hann í miklu meiri tekjutengingum þrátt fyrir þessar lagabreytingar. Ég hefði gjarnan viljað sjá það hér fyrst verið er að breyta 17. gr. að einnig hefði verið tekið á þessum atriðum þannig að þegar öryrkinn verður 67 ára verði hann ekki fyrir kjaraskerðingu eins og hann verður áfram þrátt fyrir þessa lagabreytingu. Það er atriði sem við hefðum einnig átt að skoða í nefndinni ef tími hefði gefist til. En ég minni á það, herra forseti, að komið hefur í ljós að 98% þeirra sem þessi lagabreyting náði til hjá öryrkjunum á sínum tíma eru konur og í ljósi þess er full ástæða til að skoða þennan þátt.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að með frv. sem hér er til umfjöllunar er verið að auka rétt aldraðra. Verið er að bæta kjör karla og kvenna á eftirlaunaaldri sem þiggja lífeyri frá almannatryggingakerfinu, það er verið að hækka stuðninginn úr 18.000 kr. upp í 43.000 kr. og hann er tryggður burt séð frá tekjum maka. Með frv. er verið að færa rétt aldraða til jafns við öryrkja eins og við munum frá því frv. sem var til umfjöllunar í janúar. En það sem ég vildi helst fjalla um í andsvari er það sjónarmið sem kemur fram í ræðu hv. þm. að frv. geti strítt gegn jafnréttissjónarmiðum. Ég fæ því engan veginn stað. Ég bendi á að reglan er hin sama gagnvart konum og körlum. Svo vill til að þjóðfélagsaðstæður hafa verið þannig undanfarna áratugi að konur í kynslóðunum á undan okkur hafa verið meira heima en nú tíðkast sem þýðir að þær hafa minni rétt í lífeyrissjóðakerfinu. Ég mundi telja að það væri þá fyrst sem væru komnar einhverjar sérreglur út frá þessum aðstæðum sem jafnréttislög væru brotin því við leggjum upp með að lögin meðhöndli konur og karla jafnt og það gerir þetta frv. Það bara vill þannig til að hlutföll milli karla og kvenna sem lögin taka til eru ójöfn af þekktum ástæðum.

Herra forseti. Það er alveg rétt að hlutföllin eru önnur, sérstaklega hjá öryrkjunum, þau eru 98% konur og 2% karlar hvað þetta mál varðar. Einnig er rétt og ég vil orða það þannig að verið er að minnka skerðingu vegna tekna maka, en það er ekki verið að afnema hana eins og Hæstiréttur sagði að skyldi gera. Kæran gekk út á hvort heimilt væri að skerða vegna tekna maka, ekki hvort skerða mætti minna eða meira og niðurstaðan var nákvæmlega sú sama, það var ekki heimilt að skerða vegna tekna maka. En hér er verið að minnka hana, það er alveg rétt. Ástandið í samfélaginu og hjá þeim kynslóðum sem nú eru á ellilífeyri er eins og kom fram hjá hv. þm. að konurnar eru með lægri tekjur. Þær hafa verið að sinna heimilisstörfum og öðrum verkefnum sem varða fjölskylduna og eru þess vegna með lítinn sem engan rétt í lífeyrissjóðum og eru þess vegna fátækari aðilinn í þessum samböndum. Einmitt þess vegna ber okkur að skoða þetta. Þess vegna var verið að taka það inn í jafnréttislögin að við ættum að skoða hvernig löggjöf varðar hina ýmsu hópa. Ég horfi á þetta frá mannréttindum kvenna sem í þessu lenda og eiga lítinn rétt. Ég get vitnað í konu sem ég var á fundi með sem sagði mér frá því. Hún er búin að vinna sér inn ákveðin lífeyrisréttindi og maðurinn hennar er líka öryrki með hærri lífeyrisréttindi, en þegar kemur að lífeyri hennar lendir hún í 67% skerðingu gagnvart sínum lífeyri meðan sameiginlegu tekjurnar voru 45%. Þetta finnst fólki óréttlæti. Þetta bitnar á konum. Auðvitað verðum verðum við að skoða þessa löggjöf í því samhengi, herra forseti.

Herra forseti. Mér þykir málflutningur hv. þm. vera undarlegur. Það sem gerist með frv. er að þetta næði t.d. til 1.100--1.200 manns. Segjum að þetta séu 1.200 manns þá er verið að bæta kjör 1.188 kvenna og 12 karla. Ég get ekki séð annað en að ef einhvers staðar hallar á, þá er á karlana hallað í þessu sambandi því að verið er að bæta kjör kvennanna fyrst og fremst. Mér finnst þessi málflutningur hv. þm. vera farinn að snúast upp í andhverfu sína. Annað sem ég vildi líka ræða er niðurstaðan sem varð í sambandi við þetta frv. Á fundi okkar í gær kom fram með gestum okkar, fulltrúum aldraðra, að frv. er niðurstaða af fundi þeirra og ríkisstjórnarinnar. Einnig kom fram að þetta væri niðurstaða af viðræðum, þetta væri áfangi sem þeir væru sáttir við. En jafnframt kom fram að samtökin þeirra mundu ekki sækja þetta mál lengra varðandi fortíðina öðruvísi en það væri einhver einstakur félagsmaður sem þyrfti á stuðningi að halda ef hann óskaði þess að sækja þetta mál til fortíðar. En ég bendi á og segi það aftur hér eins og ég sagði við 1. umr.: Ég tel fyrst og fremst að horfa eigi til framtíðar varðandi þessi mál og fortíðina eigi að láta kyrra liggja.

Herra forseti. Mér þykir þetta merkilegar upplýsingar sem koma fram hjá hv. þm. sem heldur því fram og fullyrðir hér í ræðustóli að þetta séu 1.100--1.200 konur. Við gátum ekki fengið upplýsingar um það í nefndinni hversu margar konur og hversu margir karlar væru í þessum 1.100--1.200 manna hópi, það getur vel verið að stjórnarliðar hafi verið búnir að fá þessar upplýsingar.

Út frá þínum forsendum.

Ég talaði um öryrkjana. Þær upplýsingar voru komnar í fréttum og annars staðar. Varðandi ellilífeyrisþega og fulltrúa þeirra á fundinum hjá heilbr.- og trn. í gær, þá kom það skýrt fram að það var ekkert samkomulag um frv., það var ekki samkomulag.

Niðurstaða.

Þeir voru ósáttir við að fá ekki greitt aftur í tímann. En þeim var tilkynnt að svona yrði þetta og þeir yrðu að fallast á það. Annaðhvort eða ekki. Þeir sögðu frá því að það hefðu verið afarkostir sem þeir stóðu frammi fyrir og þeir vildu frekar þennan áfanga en ekki neitt. Það kom mjög skýrt fram að þeir voru ekki sáttir við að fá ekki greitt aftur í tímann og töldu jafnvel að þeir ættu rétt til 1994 eins og þeir lýstu yfir hjá heilbr.- og trn. áður þegar þeir komu fyrir þingnefndina í janúar. Þær fullyrðingar eru því aðeins úr lagi færðar að þetta hafi verið sameiginleg niðurstaða þessara hópa. Svo var alls ekki. Þetta var ákvörðun ríkisstjórnarinnar og þeir tóku því þótt þeir væru ósáttir við hana. Þetta var þó í áttina.

Herra forseti. Við erum að fjalla um frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993. Við erum að fjalla um breytingar sem snúa að ellilífeyrisþegum. En þannig er mál með vexti eins og hér kom fram í ágætri yfirferð hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, sem fór yfir nál. minni hlutans og ég er aðili að, að þessar breytingar byggjast á öryrkjadómnum sem féll í desember. Það er ekkert launungarmál og ekkert óeðlilegt að sá dómur og sú löggjöf sem sett var í framhaldi af dómnum blandist inn í málflutning okkar hérna. Aftur á móti er alveg ljóst að þingmenn sem og aðrir landsmenn túlkuðu dóm Hæstaréttar á tvo vegu. Ég er í þeim hópi sem túlkaði dóm Hæstaréttar á þann veg að öryrkjar hefðu átt að fá alveg sömu greiðslu lífeyrisbóta hvort sem þeir væru einhleypir eða í sambúð, 51.000 kr. Við töluðum um skerðingu þegar við fjölluðum um lög um öryrkja þar sem ekki var farið að þessum dómi og við erum eins að tala um skerðingu hvað varðar ellilífeyrisþega því verið er að gera greinarmun á einstaklingi og fólki, ellilífeyrisþegum, í sambúð. Vissulega eru hér nokkrar bætur til ellilífeyrisþega og ég ætla ekki að gera lítið úr því. En með vísan til hæstaréttardómsins, þá er ekki verið að fara að þeim dómi. Það er alveg ljóst þar sem öryrkjar voru búnir að standa í málaferlum í mörg ár eða frá 1994, að ríkisstjórnin sem hafði tapað þeim málflutningi öllum fyrir Hæstarétti treystir sér ekki með sams konar mál fyrir dómstóla aftur. Miklu heppilegra er að beygja sig fyrir þeirri staðreynd að það sé álit Hæstaréttar að um samsvarandi hópa sé að ræða, þ.e. að þeir eigi að hafa samsvarandi bætur. Því er eðlilegt að sú tillaga komi frá ríkisstjórninni að bjóða ellilífeyrisþegum að fá samsvarandi bætur og öryrkjar frá 1. janúar. Þá vil ég enn og aftur draga það fram að ekki er verið að bjóða samsvarandi bætur og dómur Hæstaréttar byggðist á því að samkvæmt honum var ekki farið að lögum, ekki var stoð fyrir þeirri reglugerð sem greiðslurnar byggðu á og sú reglugerð á jafnt við um ellilífeyrisþega og öryrkja. Því tel ég að þær bætur sem ellilífeyrisþegar eru að fá núna með frv. séu ekki nægilegar þar sem ekki var endurgreitt frá því að reglugerðin var sett og muni ekki standast fyrir dómi. En það verður þó a.m.k. skárra fyrir hæstv. ríkisstjórn að fá á sig hálfan skell en fullan. Varðandi það atriði að vísað er til þess að samráð hafi verið á milli Félags eldri borgara eða fulltrúa þeirra og ríkisstjórnarinnar og þetta sé niðurstaða samráðs, þá hefur Félag eldri borgara engan samningsrétt. Á fundi hæstv. heilbr.- og trn. kom fram frá fulltrúum eldri borgara að svona samráðsfundir eru haldnir nokkrum sinnum á ári. Það var knýjandi fyrir eldri borgara að fá þennan samráðsfund til að kynna óskir sínar. Beiðni þeirra og óskir voru að farið væri alfarið að hæstaréttardómnum og þeir fengju ekki minna en öryrkjar hefðu fengið. Það var ekkert samkomulag. Þeim var tilkynnt að þetta væri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að svona skyldu þeirra bætur vera. Ég frábið mér og eldri borgurum þann málflutning að hér sé um samkomulag að ræða. En vissulega líta eldri borgarar og við öll með ákveðinni eftirvæntingu til þeirrar endurskoðunar sem nú á sér stað á almannatryggingalöggjöfinni allri eins og hún er, að í þeirri endurskoðun komi frekari bætur til ellilífeyrisþega sem og annarra. Löggjöfin er orðin stagbætt og torskilin fyrir allan almenning og fleiri. Það þarf orðið meira en sérfræðinga til að lesa saman greinar og átta sig á réttindum einstakra hópa og því er mikilvægt að heildarendurskoðun eigi sér stað. En því miður veit ég ekki hvort við getum verið mjög bjartsýn, alla vega tala ég svo fyrir mína hönd, á að andi þeirrar endurskoðunar verði í samræmi við niðurstöður hæstaréttardómsins, að sú grundvallarbreyting verði í lögunum og það verði sem rauður þráður í gegnum löggjöfina að gengið verði út frá rétti einstaklingsins. Herra forseti. Mér finnst miður ef reynt er að gera lítið úr þeim viðhorfum sem kynnt voru í heilbr.- og trn. í morgun og dregin fram og ekki að ástæðulausu, að horfa þurfi til fleiri þátta þegar verið er að krukka í lög eins og hér er verið að gera, endurskoða lög, semja ný lög, að horfa þurfi til fleiri þátta en bara afmarka eins og gert er varðandi ellilífeyrisþegana núna. Vissulega eru ellilífeyrisþegar að fá bætur, satt er það. En gert er upp á milli einstaklinga og þeirra sem eru í sambúð. Stenst það? Getum við gert þetta svona? Einnig er verið að vísa til þess að löggjöf eins og þessi geti haft óbein áhrif varðandi jafnréttisregluna. Vegna þess hvernig aldurssamsetning þjóðarinnar er, þá muni ákveðnar reglur eins og þessi vera til hagsbóta fyrir annað kynið frekar en hitt. Þegar við erum að tala um skerðingarákvæði eða um almannatryggingabæturnar, þá lendir það oft frekar á konum af því það eru frekar konur en karlar sem eru öryrkjar, eru ellilífeyrisþegar og þiggja þessar bætur. Óbeint kemur þetta við konur frekar en karla. Þó að enginn kynjamunur sé, enginn munur í lagasetningunni sjálfri, þá verðum við auðvitað að horfa til þessa. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna, en mér finnst rétt að draga þetta fram og við í minni hlutanum munum ekki tefja málið. Við munum sitja hjá við afgreiðsluna og vísa alfarið allri ábyrgð á þessari lagasetningu yfir á ríkisstjórnina. En ástæðan fyrir því að við getum ekki greitt þessu atkvæði er í fyrsta lagi að ekki er verið að afnema að fullu skerðingu á tekjutryggingu vegna tekna maka. Ekki er verið að greiða ellilífeyrisþegum bætur aftur í tímann þó ekki væri nema þessi ár, fjögur eins og hjá öryrkjum eða sjö sem reglugerðin hafði ekki stoð í lögum. Og í þriðja lagi gagnrýnum við þá tímapressu sem málið er í, eins og mörg önnur stórmál sem að mínu mati þarf að vinna vel, t.d. að skoða samþættingu þessara breytinga. En ég ætla rétt að vona að þegar við fáum heildarlöggjöfina hingað inn í þingið eftir endurskoðun verði búið að vinna heimavinnuna og við fáum tækifæri til þess að skoða þá löggjöf með tilliti til annarrar löggjafar, m.a. með tilliti til jafnréttis, með tilliti til skatta og fleira sem hefur áhrif á kjör fólks.

Herra forseti. Ég ætla að nota tækifæri til andmæla í andsvari til að taka undir með hv. þm. Þuríði Backman og ítreka það sem kemur einmitt fram í nál. okkar. Hér er verið að fjalla um mannréttindi. Það er verið að fjalla um mannréttindamál. Við eigum að skoða hvort það sé heimilt og standist ákvæði stjórnarskrár, alþjóðasáttmála o.s.frv. að mismuna fólki eftir sambúð eins og við erum að gera með lagasetningu þessari. Þó verið sé að minnka þær skerðingar er enn verið að mismuna fólki verulega eftir því hvort það er í sambúð eða ekki, hvort það er með fjölskyldu eða ekki. Hallað er á fjölskylduna í lagasetningunni og það eigum við að skoða. Ég átel stjórnarliðana fyrir að gera lítið úr því að við leggjum áherslu á að það þurfi að vanda löggjöf. Hér á þingi þarf að vanda lagasetninguna. Það ber ekki að gera lítið úr slíkum röddum. Ég vil líka fagna því að við skyldum hafa fengið sérfræðinga á fund nefndarinnar í morgun sem lögðu mjög brýna áherslu á slíkt og bentu á að samkvæmt íslenskum lögum bæri að skoða lagasetningu í þessu ljósi, gagnvart jafnréttissjónarmiðum, gagnvart mannréttindum, gagnvart ýmsum öðrum lögum o.s.frv. Það ber okkur að gera. Það er á okkar ábyrgð sem alþingismanna að sinna slíkri vinnu og vanda vinnubrögðin í þinginu.

Herra forseti. Ég kom í ræðustól til að tjá þá skoðun mína að við í Frjálslynda flokknum erum sammála áliti því sem hér er skilað af minni hluta heilbr.- og trn. og teljum að þessi lagasetning, eins og lagasetningin í janúar varðandi öryrkjana, nái ekki þeim sjónarmiðum að tryggja fólki lágmarkslífeyri. Enda gengur frv. út á að skerða með sama hætti og gert var í lögunum nr. 3/2001, um réttindi öryrkja, að þessu leyti. Þar til viðbótar er í þessu frv. látið að því liggja að ekki er tekið á því að ellilífeyrisþegar eigi réttindi aftur í tímann eins og öryrkjarnir. Þar er verið að mismuna þessum hópum og réttur ellilífeyrisþega aftur í tímann er ekki viðurkenndur. Þessu mótmælir minni hlutinn í nál. sínu og ég tek undir það. Þar að auki er verið að lögfesta reglur sem fela í sér hærri skerðingarhlutfall gagnvart eigin tekjum lífeyrisþegans en tíðkast annars staðar í lífeyristryggingu almannatrygginga eins og hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir kom vel inn á í málflutningi sínum þegar hún mælti fyrir minnihlutaálitinu. Ég vil líka halda því til haga að í málflutningi mínum við lagasetningu í öryrkjamálinu var því haldið fram af mér og fleirum að enn væri það svo að það væru einkum konur sem ættu lítinn eða engan rétt í lífeyrissjóðum. Nú liggur það fyrir eftir að búið er að skoða hvernig þetta hlutfall er hjá öryrkjunum að 98% af þeim sem eiga rétt eru konur. Þessu hélt ég margsinnis fram í umræðunni, einkum í rökræðum við hv. þm. Pétur H. Blöndal, um það að það væru einkum konur sem því miður ættu lítinn og engan rétt í lífeyrissjóðum. Það er alveg greinilegt að það getur varla verið meira afgerandi staðfest niðurstaða á því en þessi 98%, eða hvað? Ég tel líklegt að því sé eins varið með ellilífeyrisþegana. Þetta segir okkur auðvitað að þrátt fyrir að við séum komnir inn á nýja öld þá er það enn svo að konur eiga tiltölulega lítinn rétt í lífeyrissjóðum og hafa mun lakari framfærslu á efri árum eða vegna veikinda eða sjúkleika sem leiðir til örorku en karlar. Á þetta benti ég iðulega í umræðunum í janúar sl. og ég tel að það liggi mjög skýrt fyrir að svo er málum háttað og ég held að menn þurfi ekki að deila mikið um það að þrátt fyrir lífeyriskerfið okkar, þá er þessu því miður enn þá svo háttað. Því er einnig þannig háttað að sumir karlar sem hafa verið í tekjulágum hópum eða greiddu vegna samninga og laga lítið í lífeyrissjóði framan af tímabilinu eftir að lífeyrissjóðirnir urðu almennir upp úr 1970 eiga sumir hverjir mjög lítinn og slakan rétt í lífeyrissjóðum. Þessu vildi ég halda til haga og ég vonast til að í framhaldi af svo afgerandi niðurstöðu þurfi menn í stjórnarflokkunum ekki að koma margsinnis í ræðustól og rífast um að allir eigi sama rétt og nægan rétt í lífeyrissjóð.

Herra forseti. Hér er fjallað um till. til þál. um að auka framboð á leiguhúsnæði. Ég hafði óskað eftir því, herra forseti, að hæstv. félmrh. yrði viðstaddur þá umræðu en mér skilst að hann sé ekki í húsi. En er það ekki rétt skilið hjá mér að hans sér að vænta innan smá stundar?

Forseti getur upplýst að hæstv. félmrh. mun verða í húsinu það er ég best veit innan 15 mín.

Ég ætla þá að hefja mál mitt í trausti þess að hæstv. ráðherra komi hér í hús og taki þátt í umræðunni, eða a.m.k. hlýði á það sem við höfum fram að færa. Eins og tillagan ber með sér stendur að henni þingflokkur Samfylkingarinnar sem sýnir þann þunga og þá vigt sem þingflokkur Samfylkingarinnar vill leggja á þetta mál, að ráðist verði í átak til að auka framboð á leiguhúsnæði. Tillagan felur það í sér að ríkisvaldinu verði falið að hafa frumkvæði að því að ráðast í átak að fjölga leiguíbúðum og stuðla að viðráðanlegum leigukjörum í samráði við sveitarfélögin, verkalýðshreyfinguna og félagasamtök. Í því skyni á að gera fjögurra áætlun með það að markmiði að leysa húsnæðisvanda þeirra sem eru á biðlista eftir leiguhúsnæði og þeirra sem nú eiga hvorki rétt til almennra né félagslegra lána. Herra forseti. Ég held að allir séu sammála um það og einnig stjórnarherrarnir þó að þeir viðurkenni það ekki opinberlega, að neyðarástand ríki á leigumarkaðnum, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. En biðlistinn eftir leiguhúsnæði vex dag frá degi og hefur tvöfaldast í Reykjavík frá því félagslega húsnæðiskerfið var lagt niður fyrir þremur árum. Í raun og sanni er það svo, herra forseti, að flest af því sem við höfðum uppi í stjórnarandstöðunni á þeim tíma um hvaða áhrif það hefði hefur gengið eftir, því miður. Nú er staðan sú að um 2.000 einstaklingar og fjölskyldur á landinu öllu eru á biðlista og bara í Reykjavík er um að ræða 600--700 einstaklinga og fjölskyldur. Námsmenn sem bíða eftir íbúðum eru 300--400 og umsóknir hjá þeim voru um 835 á sl. ári, en einungis var hægt að verða við 60% umsóknanna. Hjá Öryrkjabandalaginu bíða 440 einstaklingar. Þar hefur biðlisti tvöfaldast á stuttum tíma og við þann lista bætast árlega um 100 manns. Staðan er því vægast sagt ömurleg, herra forseti, og ég held að allir hljóti að skilja að þessu neyðarástandi verði að mæta. Hingað til hefur ríkisstjórnin mætt því mjög sérkennilega. Hún hefur mætt þessu neyðarástandi, herra forseti, með því að hækka vexti á leiguíbúðum upp í nánast markaðsvexti. Hún hefur einnig hækkað vexti á svokölluðum félagslegum hluta lána úr Íbúðalánasjóði sem eiga að vera til þeirra sem verst eru staddir. Þeir voru 2,4% fyrir þremur árum, en eru núna komin upp í 5,7%. Flestir sem fá viðbótarlán og eru þegar með 85--90% lánað af íbúðarverði hafa þegar nýtt sér að fullu vaxtabætur og því er um raunhækkun á vöxtum að ræða sem ekki verður bætt með vaxtabótum. Sama virðist gilda hjá mörgum sem fá húsaleigubætur, að ef leiga hækkar vegna þessarar vaxtahækkunar verður það ekki bætt með húsaleigubótum. Hægt er að sýna fram á, herra forseti, hvað við erum að tala um miklar fjárhæðir í þessu sambandi. Það kemur reyndar fram í skýrslu hæstv. félmrh. að þegar vextir af leiguíbúðum fara úr 1% í 4,9%, þá kallar það að óbreyttu, herra forrseti, á að leigugreiðslur á 60 fermetra íbúð hækkar úr 24 þús. á mánuði í um 41 þús. Ef bæta á upp þeim aðilum sem standa að uppbyggingu sveitarfélaga, þ.e. sveitarfélögunum eða félagasamtökum, þessa miklu hækkun á vöxtum annaðhvort með vaxtaendurgreiðslu eða svokölluðum stofnstyrkjum, þá þurfa stofnstyrkir á hverja íbúð að vera milli 2 og 3 millj. kr. á hverri íbúð, frekar nær 3 millj. kr. til þess að ekki þurfi að auka leigugreiðslur. Að öðrum kosti mundu þær hækka eins og ég hef sagt um 16 þús. kr. á mánuði, eða 192 þús. kr. á ári. Allir sjá auðvitað að þetta gengur ekki vegna þess að þeir sem þurfa á leiguíbúðum að halda eru tekjulægsti hluti þjóðfélagsins. Þetta eru aðallega barnmargar, tekjulágar fjölskyldur, lífeyrisþegar, öryrkjar, einstæðir foreldrar og námsmenn. Enda er það svo, herra forseti, að stöðnun er á uppbyggingu á leiguíbúðum. Ekki er margir sem nýta sér þær leiguíbúðir sem lánað er til og hæstv. félmrh. hefur verið að tíunda aukningu á, herra forseti, a.m.k. ekki á óbreyttum leigukjörum. Því hefur verið óvissuástand á undanförnum mánuðum í þessu efni vegna þess að ríkisstjórnin hefur boðað að hún ætli að grípa til aðgerða en við höfum ekki séð þær hingað til, að undanskildu því sem fram kom í gær, herra forseti, hjá hæstv. félmrh. að hann boðar að hann hafi skrifað bréf til lífeyrissjóðanna og óskað eftir samstarfi við þá um uppbyggingu á leigumarkaði og er það vissulega vel. Ég hefði nú haldið að lánsframboð sem slíkt væri ekki það sem helst þyrfti. Lánsframboð hefur verið nægjanlegt á markaðnum. Spurningin er hvort lífeyrissjóðirnir geti lánað með hagstæðari kjörum en aðrar lánastofnanir, en lífeyrissjóðirnir hafa jú ákveðnum skyldum að gegna um ávöxtun á fjármunum sínum, þannig að í sjálfu sér hlýtur það að vera takmarkað hvað lífeyrissjóðirnir geti komið inn í það með mikilli niðurgreiðslu á lánsfé. Það sem skiptir öllu máli í þessu efni er það sem hæstv. félmrh. nefndi í gær, þ.e. þessi svokölluð vaxtaendurgreiðsla eða stofnstyrkir --- og ég fagna komu hæstv. ráðherra hér inn í salinn --- og væri mjög gott ef hæstv. ráðherra gæti skýrt nokkuð betur en fram kom í máli hans í gær hvað um væri að ræða háa stofnstyrki. Hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni í gær stofnstyrki sem gætu verið 2--3%, ef ég man rétt, frá ríki og annað eins --- ég vænti að hæstv. ráðherra sé þá að hlusta á mál mitt af því ég er að beina spurningu til hans --- frá sveitarfélögum. Við hvað er hæstv. ráðherra þá að miða? Er hann að miða við af stofnverði íbúðar? Það er mjög brýnt að það komi fram hver viðmiðunin er. Erum við að tala um eitthvað sem gæti samsvarað 2--3 millj. á hverja íbúð? Ef það er svo mundi ég fagna mjög vegna þess að þá erum við að nálgast eitthvað sem samsvarar þeirri vaxtahækkun sem gengið hefur hér yfir á umliðnum missirum og mánuðum og þá væri það eitthvað sem mundi jafna mjög út það að ekki þyrfti að grípa til hækkunar á leigugreiðslum. Að vísu á ég eftir að sjá það, herra forseti, að sveitarfélögin séu tilbúin að koma inn með svo miklar fjárhæðir, ef sveitarfélögin ættu að greiða sem samsvarar helmingnum af þeim stofnstyrkjum sem nauðsynlegir eru til þess að þurfi ekki að hækka leigugreiðslurnar. Herra forseti. Ég sé að ég á ekki mikið eftir af tíma mínum en ég vil nýta hann til þess að gera aðeins grein fyrir þeim tillögum sem felast í þáltill. sem ég mæli fyrir. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á þann hóp sem hefur einnig lent á milli í þeirri breytingu sem varð á húsnæðiskerfinu 1998, þ.e. þann hóp sem ekki á rétt á lánum í húsbréfakerfinu eða er of tekjuhár til að eiga rétt á leigu\-íbúðum. Er hæstv. ráðherra að skoða einhverjar lausnir handa þessum hópi, annaðhvort að rýmka rétt til leiguíbúða, rýmka rétt til húsaleigubóta eða skoða einhvern valkost eins og var fyrir í kerfinu, kaupleigukerfið, sem nýttist bærilega þeim hópi sem þarna getur lent upp á milli? Ég vil í því sambandi nefna, af því að svo oft hefur verið talað um það að 100% lánin sem voru afnumin 1998 hafi engu skilað vegna þess að fólk hafi bara farið beint í gjaldþrot með 100% lán, þá liggur fyrir úttekt á því hvernig þessi lán hafa nýst þessum hópi. Frá 1988--1994 voru um 500 slík lán í gangi og það voru 10% af þeim hópi, sennilega um 58 lán samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, sem lentu í vandræðum. Það er því ljóst að þetta skilaði sér verulega og auðvitað segir það sig sjálft að það er betri lausn út af greiðslubyrði hjá þessu fólki að fara slíka leið og eignast þá íbúðir, þó eignamyndunin sé ekki hröð en vera á leigumarkaðnum og borga 70--90 þús. kr. fyrir tveggja herbergja íbúð eins og fólki er nú boðið upp á. Ég mun í síðari ræðu minni, sem ég mun væntanlega halda í dag þegar þessu vindur fram, fara inn á húsaleigubæturnar sem er mjög brýnt að afnema skattlagningu á og ég man ekki betur en hæstv. ráðherra hafi eilítið nefnt þær hér í gær og ég vil spyrja hann nánar um. Hvað er það sem hæstv. ráðherra er að tala um? Er hann að tala um að rýmka húsaleigubæturnar eða er hann að tala um að vinna að afnámi skattlagningar á húsaleigubótum? Ég hygg að það sé einn besti kosturinn sem hægt er að hugsa sér fyrir láglaunafólk, fyrir utan náttúrlega að efla leigumarkaðinn, að afnema skattlagningu á húsaleigubótum. Það er auðvitað hrein svívirða og brot á jafnræðisreglu, bæði stjórnarskrár og skattalaga, að önnur skattaleg meðferð sé á húsaleigubótum þegar það í ofanálag gerist að skattlagning á húsaleigubótum geti líka skert barnabætur og námslán hjá námsmönnum. Við leggjum til í þessari tillögu að heimilt verði að veita 95% lán til sveitarfélaga og félagasamtaka í staðinn fyrir 90%. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Kemur það til greina að hans mati, af því að við hugsum okkur framkvæmdaáætlun til ákveðins tíma, til fjögurra ára, þar sem leyst verði úr slíkri þörf, að tímabundið verði hægt að hækka þessi lán í 95% til þess að auðvelda að hægt sé að koma slíkum íbúðum á fót? Ég spyr um það sérstaklega. Síðan höfum við farið yfir vaxtaendurgreiðslur og stofnstyrkina sem við leggjum mikla áherslu á og húsaleigubætur og tryggja að leigukjör fari ekki yfir 6% af stofnverði. Við höfum reiknað út að það gæti þýtt að leiga yrði um 25--30 þús. kr. á tveggja til þriggja herbergja íbúð. Mikilvægt er að stimpilgjöld falli niður hjá framkvæmdaraðila. Núna, ef ég skil málið rétt, falla stimpilgjöld bara niður á íbúðum sem hafa verið með 1% vöxtum en ekki þegar þau eru komin upp í 3,9% vexti og það er auðvitað mjög óréttlátt að málum sé þannig háttað. Og eins er mikilvægt að kanna hvort hægt sé að gefa afslátt af gatnagerðargjöldum, sem eru töluvert há, ef ég skil málið rétt, eða um 200--300 þús. kr. á litla íbúð í fjölbýlishúsi. Ég hef fjallað um skattlagninguna á húsaleigubótum og síðan samstarfið við lífeyrissjóðina, um að styrka átakið með kaupum á sérstökum húsnæðisbréfum. En ég hygg þó að það sé varla hægt að ætlast til þess að lífeyrissjóðirnir komi með mikið af niðurgreiddu fjármagni eins og ég sagði hér áðan. Síðan leggjum við til að rýmkuð verði tekjuskilyrði fyrir rétti til leiguíbúða fyrir fólk sem á nú hvorki rétt til almennra né félagslegra lána eins og ég nefndi. Tekjuskilyrðin eru núna 2 millj. varðandi húsaleigubætur og 1.540 þús. fyrir einstaklinga varðandi leiguíbúð og 1.925 millj. fyrir hjón. Og þá er spurning hvort sé rétt að rýmka þetta tekjuviðmið þannig að fleiri hafi möguleika. Síðan er hugmyndin sú að ríkið komi inn með 85% þess framlags sem þarf til að sú framkvæmdaáætlun nái fram að ganga, en sveitarfélögin 15% og er þar um töluverða fjármuni að ræða. Ég hygg að þetta geti verið einhvers staðar á bilinu 4--6 milljarðar eftir því hvað mikið kemur inn sem verði fellt niður af gjöldum sem hér er verið að tala um og hvort skattlagning húsaleigubóta verði afnumin. Herra forseti. Ég sé að tíma mínum er að ljúka. Tillagan gengur í stórum dráttum út á þetta. Mikilvægast er, herra forseti, að það er að nást að mínu viti nokkuð breið samstaða um það að fara þurfi í átak á þeim vettvangi að því er varðar leiguíbúðirnar. Menn geta deilt um hvaða leiðir á að fara í þessu efni, en ég hygg að flestir séu sammála því markmiði sem við hljótum að stefna að, þ.e. að létta af því ófremdarástandi sem nú ríkir á leigumarkaðnum. Ég legg til, herra forseti, að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Herra forseti. Við höfum í áratugi búið við opinbert húsaleigukerfi sem hefur valdið því að nánast engir einstaklingar eða fyrirtæki fjárfesta í húsnæði til að leigja út vegna þess að samkeppnin gekk ekki upp. Ekki er hægt að keppa við niðurgreidda leigu sem er niðurgreidd með skattpeningum. Það kerfi sem við höfum búið við í áratugi hefur verið með mjög lágri leigu til ákveðinna tekjuhópa, þess fólks sem gætti sín á því að hafa ekki of miklar tekjur. Það hefur sem sagt valdið því að þeir sem leigja út frá sér eru orðnir mjög fáir. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að það sé eingöngu lágtekjufólk sem leigir húsnæði. Oft er það þannig að fólk fer kannski tímabundið til starfa utan af landi til Reykjavíkur eða öfugt. Einnig kemur fólk frá útlöndum, útlendingar sem ætla að starfa hérna í nokkra mánuði eða ár og vill ekki setja sig inn í það að fara að kaupa sér íbúð og það vill gjarnan leigja, en það fær ekki húsnæði vegna þess að leigumarkaðurinn er í rúst. Það er rétt hjá hv. þm. og flytjendum þessarar till. til þál. að leigumarkaðurinn er í rúst. Þess vegna finnst mér skorta á að þeir sem flytja þessa tillögu horfi á eitthvað annað en opinbert leigumarkaðskerfi. Þeir virðast ekki á nokkurn máta hafa sett sig inn í það hvernig er að eiga húsnæði og leigja það út. Það er dálítið merkileg staða. Ég var um árabil formaður Húseigendafélagsins og ég fékk að vita frá eigendum húsnæðis hvernig það var að eiga húsnæði og leigja út. Margir segja mér að eflaust sé hægt að leigja húsnæði á 80 þús. kr. en sú leiga verður aldrei greidd. Það er engin greiðslutrygging og þeir sem eru glannalegastir í því að taka húsnæði á leigu með hárri leigu ætla sér aldrei að borga hana eða geta það hreinlega ekki. Síðan er umgengnin hjá einstökum leigjendum þannig að íbúðirnar eru nánast tilbúnar undir tréverk, það er búið að brjóta allar hurðir og kveikja eld á parketinu í stofunni o.s.frv. Þetta er vandamál sem skemmir leigumarkaðinn, mjög fáir einstaklingar skemma fyrir öllum hinum sem eru að leigja. Fólk ætti að kynna sér hvernig er að leigja út íbúðir. Mér segja þeir sem eiga húsnæði og leigja út, þeir örfáu sem eftir eru, að miklu skynsamlegra sé að leigja á lágu verði en hafa tryggingu fyrir því að leiga verði greidd. Það sé miklu meira virði. Þess vegna er leigan í reynd töluvert lægri en menn hafa verið að tala um. Menn hafa verið að tala um 70--80 þús. kr. á mánuði. Það er leiga sem ég hygg að verði aldrei greidd. Sú leiga sem er í gangi er trúlega 40--50 þús. kr. eins og kannanir hafa sýnt. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur eytt dálitlu púðri á skattlagningu húsaleigubóta og borið það saman við vaxtabætur. En þetta eru þau tvö form sem ríkið veitir til beinna styrkja til húsnæðiskaupa fyrir utan óbeina styrki sem felast í ríkisábyrgð á húsbréfum. Auðvitað skiptir litlu máli hvort bætur eru skattlagðar eða ekki, það má bara að hækka þær sem nemur skattinum, en það kemur öðruvísi út. Fyrir þá sem greiða ekki neina skatta er betra að hafa bæturnar ekki skattlagðar því þeir borga enga skatta hvort sem er. En þeir sem borga skatta yfirleitt, fara upp fyrir skattleysismörk, t.d. þeir sem eru ekki námsmenn fara flestir yfir skattleysismörk, fyrir þá skiptir náttúrlega máli hvort bæturnar eru skattlagðar eða ekki, en sjálfsögðu mætti bara hækka þær sem nemur skattinum. Það merkilega er að hvergi í lögunum um húsaleigubætur er eitt einasta orð um hvað þær eiga að vera háar. Ekkert einasta orð. Það er reglugerðarákvæði ráðherra og hann getur bara haft þetta eins og hann vill með samkomulagi við sveitarfélögin. Það breytir því eiginlega engu að tala um skattlagningu. Ég hef reynt að bera saman vaxtabætur og húsaleigubætur. Það er eiginlega óvinnandi vegur vegna þess hvað reglurnar eru óskaplega flóknar í vaxtabótunum. Og eins í húsaleigubótunum. En hvorar tveggja reglurnar eru arfavitlausar, herra forseti. Verið er að borga vaxtabætur til hátekjufólks, fólk með allt upp í 600 þús. kr. heimilistekjur getur fengið vaxtabætur. Þær hvetja til skulda vegna þess að það skiptir ekki máli á vissu tekju- og eignabili hvað fjölskyldan skuldar. Ríkið borgar alla vextina. Það er því um að gera að skulda nógu mikið til að fá vaxtabæturnar. Það skiptir eiginlega engu máli hvort menn skulda einni eða tveim millj. meira eða minna, eða sáralitlu máli. Húsaleigubæturnar eru arfavitlausar vegna þess, herra forseti, að þær taka mið af tekjum fjölskyldunnar en það eru sömu mörk fyrir einstakling og sex manna fjölskyldu, herra forseti. Sex manna fjölskylda má hafa sömu tekjur og einstaklingur eða námsmaður hefur að meðaltali yfir árið. Þess vegna eru það aðallega námsmenn, einstaklingar, sem fá húsaleigubætur, sem þeir fá til viðbótar við námslánin. Því eru margir námsmenn komnir með dágóð lífskjör, margir hverjir miklu betri en þeir hafa seinna meir þegar þeir fara að vinna. Til dæmis kemur fram í upplýsingablaði frá félmrn. að einstaklingur sem er með 2,5 millj. á ári, þ.e. rúmar 200 þús. kr. á mánuði, fær 6 þús. kr. í húsaleigubætur. Einstaklingur sem sér bara um sjálfan sig, ekkert annað, engin börn og ekki neitt, fær 6 þús. kr. á mánuði í húsaleigubætur. Hann má hafa sömu tekjur áður en húsaleigubæturnar byrja að skerðast eins og sex manna fjölskylda. En þetta eru reglurnar sem hv. frummælandi stóð að að búa til á sínum tíma og þær eru náttúrlega alveg arfavitlausar. Þessi kerfi eru bæði mjög slæm og þau koma einmitt ekki þeim til góða sem mest þyrftu á því að halda, barnmargar fjölskyldur sem þyrftu mest á því að halda. Það er verið að dæla út peningum til fólks sem ekki þarf á þeim að halda. Herra forseti. Þetta er ekki það velferðarkerfi sem ég vil sjá. Þess vegna hef ég hreyft þeirri hugmynd á Alþingi að þessu verði breytt þannig að teknar yrðu upp húsnæðisbætur sem væru háðar tekjum og eignum fjöskyldunnar allrar en það rekst aftur á móti á dóm Hæstaréttar sem segir að ekki megi taka tillit til aðstöðu fólks eða fjölskylduaðstæðna nema að litlu leyti.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja þetta: Þegar ég hlusta á hv. þm. Pétur H. Blöndal, 10. þm. Reykv., fjalla um þessi mál þá er eins og hann búi í einhverju öðru landi en við hin. Þar sem þetta er afbrags vel gefinn maður og hefur mikla þekkingu, ekki síst á efnahagsmálum, þá er mjög einkennilegt að hlusta á hann þegar kemur að því að ræða um það hvernig er hægt að tryggja mannsæmandi kjör hjá þeim sem minnst hafa og hvernig er hægt að haga málum þannig að í þessu landi búi ólíkir hópar hönd í hönd eða hlið við hlið á mannsæmandi hátt. Það er dálítið yfirgengilegt að hlusta á þingmanninn fjalla um þessa félagslegu þætti. En ég virði það við hann að hann hefur þá pólitísku skoðun að ekki eigi að vera með félagslegar aðgerðir eða úrræði. Ég geri mér grein fyrir því að okkur greinir í grundvallaratriðum á í pólitík þannig að þar með ætla ég líka að enda þennan pistil um ræðu þingmannsins með að það er grundvallarafstaðan sem er ólík hjá okkur tveimur. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur kynnt vel tillögu okkar sem hér er til umræðu og vegna hvers við leggjum til að fara þá leið sem við bendum á í tillögu okkar. Ég hlýt samt að draga það fram þó ég ætli ekki að fara yfir þessa tillögu eins og hún gerði að við erum að leggja það til að 95% lán verði veitt og ríki og sveitarfélög beri kannski þyngstan kostnað af þessu, samhliða því að leitað verði til annarra aðila um að koma inn í átak af þessu tagi. Þá langar mig, herra forseti, að víkja að því bréfi sem hæstv. félmrh. Páll Pétursson kynnti í gær í fyrirspurnatíma þar sem hann skrifar til lífeyrissjóðanna, níu stærstu lífeyrissjóðanna, og viðrar stöðuna í þessum málum og að félmrn. telji mjög brýnt að fá fleiri aðila til að stuðla að auknu framboði leiguíbúða og fer yfir það hvernig hann sér fyrir sér að taka hugsanlega á málum og hvort lífeyrissjóðir sem lána sjóðfélögum til kaupa á eigin húsnæði geti komið til móts við leigjendur með því að eiga aðild að leigufélögum Búseta, t.d. með 10% láni til byggingarkostnaðar eða kaupverðs íbúðarinnar. Ég hlýt að bera fram þá spurningu til hæstv. félmrh. hvernig hann sjái fyrir sér að hlutur ríkisins sé í þessu dæmi. Það er mjög mikilvægt að það komi hér fram. Hins vegar hlýt ég líka að vekja athygli á því sem kemur fram í bréfinu um breytingar á húsaleigubótum, skattalegu umhverfi leigufélaga, hlut sveitarfélaga með framlagi í formi lóða- og gatnagerðargjalda og þetta er nokkuð það sama og við höfum verið að koma inn á í málflutningi okkar og sem rök fyrir þeirri tillögu sem við höfum borið fram þótt auðvitað sé hún mun ítarlegri en það sem er kynnt í þessu stutta bréfi. En staðan er mjög alvarleg, herra forseti, vegna þess að gjörbreyting á félagslega húsnæðiskerfinu sem hæstv. félmrh. stóð fyrir hefur bitnað illilega á þeim sem eru verst settir og það er grundvallaratriði þegar gera á miklar breytingar að þá séu ný úrræði þegar til staðar þegar þau sem fyrir eru eru felld úr gildi. Annars myndast þarna gjá um tíma, lengri eða skemmri tíma, sem er þegar orðinn allt of langur í þessu tilfelli þar sem verða mjög mikil vandamál hjá þeim sem lenda á milli stafs og hurðar í lífi sínu og í þessu tilfelli í húsnæðismálunum. Ráðherrann gerði miklar breytingar á húsnæðiskerfinu, m.a. á Íbúðalánasjóði, og átti að spara u.þ.b. 100 millj. á ári með þeim breytingum. Verkefnum var fækkað, sparnaður varð ekki, kostnaður hefur aukist um a.m.k. 100 millj. á ári undanfarin ár og nú eftir síðustu áramót komu fréttir um að hann nálgaðist á 7. hundrað millj. í stað þeirra 400 sem voru áformaðar. Sé ég fyrir mér að hægt hefði verið að nota þessar 300 millj. til ýmissa góðra hluta, annarra en þeirra sem fara þarna greinilega í launahækkanir til fárra. Herra forseti. Það sem blasir við er að ríkisvaldið hefur fullkomlega skellt við skollaeyrum varðandi það hvaða áhrif þessar breytingar höfðu. Segja má að varðandi hag fólksins skipti minnstu að Íbúðalánasjóður varð svona dýrt fyrirbæri. Það sem skiptir máli eru afleiðingar breytinganna. Á sama tíma og felld voru út 100% lán, á sama tíma og félagslegar íbúðir voru í raun og veru afnumdar með lögunum og öllum vísað út á markað, þá gerðist það auðvitað að sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu sem höfðu byggt hundruð íbúða á ári hættu að byggja, það var skrúfað fyrir það. Auðvitað er það ekki svo að markaðurinn taki bara við sér eins og hendi sé veifað og hann gerði það heldur ekki í þessu tilviki. Því gerðist það að á sama tíma og miklir fólksflutningar voru til höfuðborgarsvæðisins þá var verið að byggja minna, allar byggingar sveitarfélaganna á svæðinu stóðu í stað og allir voru að leita eftir íbúð. Hvað þýddi það? Íbúðaverð hækkaði. Fasteignamat hækkaði, fasteignagjöld hækkuðu, eignarskattar hækkuðu. Þetta hafði áhrif á bætur, bæði barnabætur og vaxtabætur þannig að það gat munað tugum þúsunda kr. hjá einni fjölskyldu sem tekjuviðmið hafði að öðru leyti ekki breyst hjá. Það var alveg ótrúlegt að verða vitni að því hvernig ríkisstjórnin skellti fullkomlega skollaeyrum við þessu. Fólki sem var áður úthlutað félagslegu húsnæði hjá sveitarfélögunum var öllu ýtt út á almenna húsnæðismarkaðinn með fyrirheitum um viðbótarlán auk húsbréfanna en íbúðirnar hækkuðu margfalt meira en viðbótarláninu nam auk þess sem engin fyrirhyggja var með hvað ætti að gera fyrir þá sem áður höfðu fengið 100% lán. Þess vegna er mjög undarlegt þegar hæstv. félmrh. kemur svo hér eins og í gær og ber saman úthlutanir leiguíbúðanna eingöngu 1991, 1994 og 1995. Ég vona að hæstv. félmrh. skilji að þetta mál er víðtækara en svo og er í raun og veru algjör sorgarsaga sem Sjálfstfl. og Framsfl. bera fullkomna ábyrgð á. Hér hefur verið farið yfir það, herra forseti, hversu miklir biðlistar eru hjá sveitarfélögunum. Talið er að í Reykjavík einni saman séu 1.900 eða 2.000 manns á biðlistum ef námsmennirnir eru teknir með, félagasamtök, sveitarfélög og námsmenn, og hefur verið lýst yfir af öðrum en okkur stjórnmálamönnunum að neyðarástand sé hjá hópum en þessi ríkisstjórn hefur ekki látið sig þá varða. Þetta er það sem við erum að ræða hér, hvernig á að bæta úr hjá því fólki sem er sent út á leigumarkaðinn og íbúðir eru leigðar á 70, 80 og 90 þús. sem er u.þ.b. launin hjá mörgu þessu fólki.

Herra forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir bar mér á brýn að í samræmi við grundvallarskoðun mína vildi ég ekki vera með félagslegar úrbætur. Hv. þm. veit betur. Ég hef alla tíð staðið vörð um velferðarkerfið og ég tel velferðarkerfið vera mjög mikilvægt, herra forseti. Mér finnst þetta því ómakleg ásökun. Hins vegar er ég á móti því að dæla bótum til hátekjufólks. Ég hef nefnt dæmi úr þessum ræðustól um einstæða móður með tvö börn í háskólanum sem er með yfir 200 þús. kr. til ráðstöfunar allt árið um kring og borgar enga skatta. Með yfir 200 þús. kr. á mánuði í ráðstöfun, allt árið um kring, og borgar enga skatta. Ég nefndi áðan í ræðu minni að hjón með 600 þús. kr. í heimilistekjur eru að fá vaxtabætur, herra forseti. Viljið þið hafa það þannig? Ég hef líka nefnt að einstaklingur með 200 þús. kr. á mánuði er að fá 6 þús. kr. í húsaleigubætur. Er það þetta sem við viljum? Veit ekki hv. þm. að fjöldi fólks í landinu er aðeins með 100 þús. kr. í mánaðartekjur í heildina og er að greiða þessi ósköp?

Herra forseti. Ég þekki líka þessar ræður. En ég þekki ekki þessi dæmi. Ég þekki fjölmörg dæmi um stöðu fólks á leigumarkaði. Ég þekki ungar konur með tvö og þrjú börn sem eru að vinna, kannski allan daginn og í eftirvinnu og aukavinnu þar á eftir og eru örþreyttar á kvöldin að sinna heimilinu, til þess að komast yfir litla íbúð. Ég þekki líka ungar konur sem ætlast er til að borgi 60--70 þús. kr. á mánuði í leigu og því miður er það nú svo að oft og tíðum er ætlast til þess að það sé ekki gefið upp þrátt fyrir að við erum að reyna að búa til kerfi, sem þingmaðurinn er að setja út á, um húsaleigubætur en húsaleigubætur eru einn af velferðarþáttunum í öllum löndunum í kringum okkur. Hv. þm. hefur áður tekið dæmi um þá miklu peninga sem fólk fær úr lánasjóðnum. Ég þekki ekki þau dæmi. Mér finnst þvert á móti að það sé frekar af skornum skammti sem verið er að veita til framfærslu námsmannanna, a.m.k. þar sem ég þekki til, en svo vill til að hér í salnum er sá maður sem gerst þekkir til. Ég vona að hann komi hér í ræðustól á eftir og upplýsi hvað það er sem fólk getur verið að fá í námslán af því það er líka einn þáttur velferðarkerfis okkar og ágætt að fá upplýsingar um það þegar við ræðum kjör fólks á leigumarkaði og hvernig standi á því, ef um er að ræða einhver ýkt dæmi eins og þingmaðurinn tekur að einhver sé að fá miklu meira en hann þurfi, það liggur í orðunum, af hverju því hefur þá ekki verið breytt? Ekki er verið að breyta kjörunum upp á við. Ekki er verið að láta þá sem minnst hafa hafa meira. Við skulum þá sameinast um það ef eitthvað slíkt er. En það er umræðan um velferðarkerfið sjálft, umræðan um það hvernig eigi að bæta hag þeirra sem minnst hafa. Það er í þeirri umræðu sem mér finnst sjónarmið mín og þingmannsins rekast á. Ég tek sérstaklega fram að ég er í engu að gera lítið úr þingmanninum heldur árétta að við erum með mismunandi pólitísk sjónamið í þessum sal.

Herra forseti. Hv. þm. byrjaði að nefna einstæða móður sem er að koma yfir sig húsnæði, sem ætti mjög erfitt. Hvernig væri að lækka skattana á þetta fólk, herra forseti? Þetta fólk er að borga vaxtabæturnar til hátekjufólksins sem er með 600 þús. kr. á mánuði. Þetta fólk greiðir húsaleigubætur til einstaklinga sem eru með 200 þús. kr. á mánuði. Þetta fólk greiðir námslánin og niðurgreiðslurnar á þeim til einstæðu móðurinnar í háskólanum sem er með yfir 200 þús. kr. í ráðstöfun á mánuði. Hvernig væri að taka upp kerfi sem væri félagslegt, herra forseti, en ekki þannig að við séum með oftryggingar og ofbætur út um allt?

Herra forseti. Hvernig væri að hækka skattleysismörkin sem hafa verið fryst af hálfu þessarar ríkisstjórnar og þessara stjórnarflokka árum saman og hafa ekki fylgt útgjaldaviðmiðunum og vísitölum, hvernig væri það? Af því þingmaðurinn talar um skatta, þá ætla ég að lýsa því yfir hér að það er ekki leiðin sem ég tel að við eigum að fara að lækka sífellt skattana og svo skuli bara allir borga þjónustugjöld og borga fyrir það sem þeir fá. Það eru nefnilega íhaldssamfélögin sem við viljum forðast. Guð forði okkur frá því. Ef við ætlum að vera með félagsleg úrræði þá reynum við að skoða hvernig við búum til réttlátt þjóðfélag. Hvernig gerum við fólki með ólíkar aðstæður og ólík kjör, því við munum aldrei getað jafnað þau, þó ég vilji taka undir með þingmanninum, að ég vona að við getum hækkað launin, þá eru úrræðin ekki þau að gera skattana sem lægsta og að fólk borgi svo bara þá þjónustu sem það fær. Það er sennilega sú mesta mismunun sem hægt er að hugsa sér.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu þáltill. um átak til að auka framboð á leiguhúshæði. Eins og 1. flm. greindi frá er allur þingflokkur Samfylkingarinnar á þessu máli. Kannski er þetta spurning um að gera þjóðarátak í þessum málum. Mig langar til að minna þingmenn á mjög gagnmerka skýrslu sem hæstv. félmrh. lét vinna um húsnæðismálin. Þar kemur fram mjög margt gagnlegt. Ég þekki afar vel til húsnæðismála í Reykjavík og þá ekki síst þeirra biðlista sem hér eru þar sem ég var formaður félagsmálaráðs Reykjavíkurborgar sem var með þessi mál á sinni könnu. Við sáum hvernig bættist við þessa biðlista ár frá ári og ekkert var hægt að gera. Það er frægt gat í þessum kerfum. Það þarf ákveðið tekjuviðmið til að fá leiguhúsnæði og síðan næstum annað tekjuviðmið þegar þarf að fara að kaupa. Síðan er þessi millihópur sem á hvergi heima og er mjög erfitt að leysa vandann fyrir. Það hefur auðvitað verið að gerast jafnt og þétt á höfuðborgarsvæðinu að fólk kemur af landsbyggðinni og það kemur auðvitað líka fólk af landsbyggðinni, sem er fátækt, er ekki með mikið á milli handanna og vill auðvitað fara á biðlista í þeim sveitarfélögum sem það er að flytja til. En það gengur ekki því að það þarf að hafa búið nokkuð mörg ár í sveitarfélaginu. Það er arfur gamallar sveitfesti að viðhalda þessu en það er náttúrlega reynt að halda í þetta meðan ekkert gerist á hinum endanum varðandi aukningu á fjármagni og aukningu bygginga leiguíbúða. Við þekkjum öll þetta með húsaleigubæturnar og spurningu um að afnema skattinn af þeim. Það er réttlætismál sem flest allir taka nú undir að sé orðið tímabært að verði samþykkt í þinginu. Þá má ekki heldur gleyma því að nokkrir lenda í erfiðleikum með húsaleigubæturnar því þar eru ákveðnar reglur. Þá er ég ekki hvað síst að hugsa um landsbyggðarfólk því það er mjög algengt eins og við þekkjum að landsbyggðarfólk þarf að senda börn sín langt í burtu til náms. Þá hefur það stundum farið þannig að landsbyggðarfólk hefur t.d. reynt að kaupa litlar kjallaraholur í stað þess að láta börn sín greiða rándýra leigu í annarra vasa. Þessi hópur hefur átt mjög erfitt gagnvart húsaleigubótalögunum því um leið og það er mikill skyldleiki, þó lögheimili foreldra sé annars staðar, þá fá þau ekki húsaleigubæturnar greiddar. Þetta er nefnilega ekki spurning um misnotkun á einhverju kerfi, heldur erum við þarna að tala um að rétta hlut ungmenna, t.d. utan af landi, sem eru hér í háskólanámi eða öðru og fá ekki inni á görðum. Þetta er eitt af því sem ég veit að hæstv. félmrh. er meðvitaður um og væri afar þarft að skoða sérstaklega. Það eru langir biðlistar eftir leiguhúsnæði núna og erfitt að sinna þessari þörf. Reynt var að gera kerfið meira gegnsætt hjá Reykjavík með stofnun Búseta. Þá var maður að vona að það mundi gerast að fólk yrði tímabundið í því húsnæði á meðan það væri að komið sér upp öðru og færi þá inn í önnur kerfi. En það virðist ekki hafa gerst. Það er líka spurning hvort ekki væri hægt að skoða kaupleigukerfi, hvort það verði ekki núna að velta upp öllum þúfum, öllum góðum hugmyndum, sem hafa verið settar til hliðar og ekki verið notaðar aftur þannig að allt verði gert til þess að auka framboð á húsnæði. Auðvitað er það svo með lífeyrissjóðina, svo ég komi aðeins inn á það, að þeir eru að fjárfesta í útlöndum, í misjafnlega árangursvænum sjóðum. En ég held að það hafi hingað til verið arðvænlegast að fjárfesta í steinsteypu á Íslandi. Ég held að það væri í sjálfu sér bara mjög gott að gera það hér. Kannski væri hægt að fá lífeyrissjóðina með í átak um þetta mál. Ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt að fá svona átak í gang. Ég fæ ekki betur séð en að mikið af þeim tillögum sem eru í skýrslunni væri hægt að nýta einmitt í slíku átaki. Ég vona því að þáltill. fái góða umræðu í nefnd og það fáist umsagnir um hana, sérstaklega frá lífeyrissjóðunum og verkalýðshreyfingunni.

Herra forseti. Úr því svona arðbært er að fjárfesta í steinsteypu eins og hv. þm. lét að liggja hefur þá ekki hv. þm. hugsað sér að kaupa svo sem eins og nokkrar íbúðir og leigja þær út?

Það er spurning hvort ég fengi lán fyrir því öllu. Auðvitað hefur það hingað til verið þokkalegt. Ég tala ekki um fyrir félagasamtök. Það hefur líka verið arðbært fyrir marga sem hafa átt margar íbúðir. Sveitarfélögin hafa þurft að stóla á þann leigumarkað að framleigja íbúðir af fólki sem á margar íbúðir og heilu blokkirnar. Ég sé heldur ekkert að því að lífeyrissjóðirnir mundu byggja nokkrar blokkaríbúðir eða stakar íbúðir og leigðu þær.

Herra forseti. Hver er þá vandinn ef það er svona sniðugt að kaupa íbúðir og leigja þær út? Vandinn er sá að það gerir enginn vegna þess að það er ekki sniðugt. Vegna alls konar skattlagningar, fasteignagjalda, eignarskatta o.s.frv. er ekki sniðugt að kaupa og eiga íbúðir til að leigja þær út. Líka vegna þess sem ég nefndi áðan að einstakir leigjendur skemma fyrir öðrum leigjendum með mjög slæmri umgengni og með því að standa ekki skil á leigunni. Þannig er það. Það hefur því enginn traust á þessu. Mér þætti gaman að sjá hv. þm. standa í því að innheimta leigu. Hann gerði lítið annað.

Herra forseti. Það hefur verið þannig að svokallaðir jaðarhópar hafa yfirleitt verið hjá sveitarfélögunum, þeir hópar sem hafa verið bæði taldir verst farnir og hafa hugsað verst um húsnæðið. Það eru til alveg hrikalegar sögur af því. Ég ætla ekki að fara að segja þær hér í sölum Alþingis. Það hefur þá verið í húsnæði á vegum sveitarfélaganna. Auðvitað er það svo að einhvert örlítið brot af þessum jaðarhópum leigja á hinum frjálsa markaði en það er yfirleitt ekki nema í mjög stuttan tíma. Nú ég hélt að íbúðareigendur gætu reynt að tryggja sig eftir bestu getu. 

Hæstv. forseti. Þegar ég var að alast upp í Reykjavík á árunum í kringum 1960 vildi svo til að nokkrir mínir nánustu kunningjar voru úr fjölskyldum sem þurftu að búa við þau skilyrði sem þá voru boðin á leigumarkaði í Reykjavík. Skilyrðin voru sem sagt þau að ef fólk var svo heppið að komast á annað borð yfir húsnæði þurfti það iðulega að hrekjast árlega úr einni kjallaraholunni á næsta hanabjálka. Þær innréttingar, sem boðið var upp á eða sú einangrun sem var í þessum vistarverum, eða sú lykt sem þarna var inni þrátt fyrir að reynt væri að viðhafa ýtrasta hreinlæti, var nú ekki þannig að það séu gleðilegar endurminningar þegar maður hugsar um það. Ég tel að það hafi verið einn glæstasti atburður í sögu íslenskrar alþýðu þegar framkvæmdanefnd fór að byggja húsnæði í Breiðholti og úthluta á sínum skilyrðum einmitt til þessa hóps, það var fyrsti áfanginn í því átaki. Það vildi svo til að fjórar fjölskyldur, sem ég þekkti í gegnum það að börn af þessum heimilum voru vinir mínir, fengu þarna húsnæði. Ég gleymi því aldrei hvers konar gleðiatburður það var þegar fólk flutti þarna inn með dívanana sína. Það átti ekki mikil húsgögn, en þarna voru þó innréttingar, það voru skápar í svefnherbergjum, það voru fínar eldhúsinnréttingar og dúkar á öllum gólfum. Þarna var allt nýtt og þetta var svo glæsilegt að fólki fannst að það væri komið í höll. Ég veit a.m.k. það sem ég fylgdist með þessu fólki, sem margt er nú gengið núna, að þá fór það vel með íbúðir sínar. Það er alveg öruggt mál. En það má segja það að þær áttu að heita eignaríbúðir en það var sama --- þetta var á þeim kjörum að verkafólk gat notfært sér það. Ég hélt satt að segja að maður þyrfti ekki að upplifa þann dag að maður sæi núna eftir árið 2000 blasa við svipaða knýjandi nauðsyn á að gera átak í að koma upp húsnæði einmitt fyrir þennan hóp eins og núna blasir við. Ekki er lengur hægt að skella skollaeyrunum við því að það er neyðarástand í húsnæðismálum í Reykjavík. Ég þekki núna ungt fólk, vini barna minna, sem hafa verið að leita sér að húsnæði í Reykjavík vegna þess að þeir eru í námi eða að leita sér að vinnu. Ég er mjög vel meðvituð um hvað það er sem býðst, ef það býðst yfirleitt nokkur hlutur. Það sem býðst eru t.d. tveggja herbergja íbúðir á 70 þús. kr. á mánuði og því fer fjarri að þær séu allar í góðu ástandi þannig að manni finnist þær yfirleitt vera leigufærar en það er rifist um þetta. Það er ekki eins og fólk komist upp með að flytja inn og borga síðan ekki húsaleiguna eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal bar að einhverjir vinir hans, sem hafa greinilega ekki nógu vel vaðið fyrir neðan sig í þessum efnum, hafa þurft að þola. Nei, því í hverju einasta af þessum tilfellum þá er þess krafist að fólk greiði þrjá mánuði fyrir fram, tvo mánuði fyrir fram í leigu og einn mánuð sem tryggingu. Þar að auki þarf það að leggja fram tryggingarvíxil fyrir einhverri hugsanlegri ógreiddri leigu sem aðstandendur þurfa að skrifa upp á. Þetta eru alveg ófrávíkjanleg skilyrði til að nokkurt húsnæði fáist yfirleitt. Það fólk sem stendur illa og hefur t.d. enga til að skrifa upp á slík plögg fyrir sig getur bara étið það sem úti frýs ef maður má nota slíkt orðbragð. Það fær ekki inni. Það er bara svo einfalt. Ég verð því að segja að ég fagna því mjög að þessi þáltill. frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur skuli liggja hér fyrir. Hún er reyndar lögð fram af öllum þingflokki Samfylkingarinnar sem hvetur til þess, líkt og árið 1963 og hafði reyndar verið gert áður, að ráðist verði í átak til að koma húsnæði yfir þennan hóp. Í þessu tilfelli er verið að tala um leiguíbúðir. Það kom fram þegar hæstv. félmrh. svaraði fyrirspurn í gær um framboð á leiguhúsnæði að hann er ekki á því að nýju húsnæðislögin eigi neinn hlut að máli eða hafi gert nokkuð það sem getur orðið ungu fólki sem er að baslast á leigumarkaði til trafala. En ég vil endurtaka það sem ég sagði í gær. Ég tel þessi lög að mörgu leyti ágæt til síns brúks fyrir þá sem eru nógu vel staddir til að geta passað inn í þetta kerfi. Hins vegar hefur það gerst sem við sáum fyrir, sem tókum þátt í umræðunni á sínum tíma, að það fólk sem við óttuðumst mest um hefur orðið út undan. Það er það sem er fyrst og fremst á götunni. Að það skuli vera hundruð fjölskyldna í Reykjavík sem búa ýmist á gistiheimilum eða inni á ættingjum sem engan veginn hafa í rauninni pláss fyrir það, vegna þess að það getur ekki komið sér neins staðar fyrir, er náttúrlega neyðarástand og það þetta fáum árum eftir að kerfinu var skipt út. Ég held að það hljóti að gerast að ríkisstjórnin verði að vakna af þeim þyrnirósarsvefni sem hún hefur sofið í þessum málum og taka sér tak og gera átak til að auka framboði á leiguhúsnæði fyrir láglaunafólk líkt og stungið er upp á í þessari till. til þál.

Hæstvirti forseti. Ég sakna þess að ekki skuli fleiri sjónarmið hafa komið fram í umræðunni. Hér hafa talað fulltrúar Samfylkingarinnar og einn fulltrúi Sjálfstfl. Ég áttaði mig ekki alveg á því hvort hv. þm. Pétur H. Blöndal væri alveg á móti þessum tillögum sem eru til umræðu. Mér fannst hann fyrst og fremst vera að tala um aðra hluti en þær tillögur sem hér er verið að fjalla um. Mig langar til þess að nefna það samt úr máli hans hér áðan þar sem hann sagði að ástæðan fyrir því að það væri ekkert framboð á leiguíbúðum væri að það væri ekkert sniðugt að leigja út íbúðir. Menn fengju þetta ekki borgað og ekkert væri upp úr þessu að hafa eftir því sem ég skildi hann. Þetta er auðvitað hluti af vandamálinu, það er alveg rétt. En hvernig stendur þá á því? Það stendur auðvitað þannig á því að hér á Íslandi er stefna stjórnvalda í peningamálum sú að halda uppi himinháum vöxtum. Afleiðingin af þeirri stefnu er sú að það eru allt aðrar leiðir betri til að hafa arð af fjármagni sínu en að leigja út íbúðir. Samt sem áður er leiguverð á íbúðum svona hátt. Hvers vegna er það? Jú, auðvitað vegna þess að það hefur enginn haft áhuga á því að standa í því að eiga leiguíbúðir. Menn hafa haft alls konar möguleika á undanförnum árum hér á markaðnum sem hefur gefið mjög góða ávöxtun. En það er ekki fyrr en á síðasta ári sem fór aftur að halla undan fæti hvað þetta varðaði. En þetta er ég að færa í tal vegna þess að greinilegt er að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. félmrh. hafa gjörsamlega gefist upp fyrir þessu ástandi. Þar er tekin ákvörðun um að láta alla vexti sem viðkoma húsnæðismálunum vaða upp úr öllu valdi. Menn viðurkenna bara ástandið. Annars vegar eru það húsbréfin sem afföllin sjá um að séu alltaf í samræmi við aðra ávöxtunarkröfu á markaðnum og hins vegar eru leiguíbúðir þar sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. félmrh. í broddi fylkingar eru búin að ákveða að keyra upp vextina á örfáum árum úr 1% upp í 4,9%. Það munar nú um minna. Síðan hafa þær breytingar sem hafa orðið í þessum húsnæðismálum valdið því að það stórvantar húsnæði á markaðinn. Flutningar fólks utan af landsbyggðinni hafa svo aukið enn á vandann á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er auðvitað allt saman samverkandi. En það er kominn mikill pirringur í fólk yfir því að það skuli ekki hafa verið brugðist við með neinum hætti. Hæstv. félmrh. lét gera skýrslu um ástandið. Sú skýrsla hefur legið fyrir þó nokkuð lengi. Mér finnst að tillögur hefðu nú átt að vera komnar fram fyrir löngu frá hæstv. ráðherra í þessu efni um hvað hann vildi gera. Ég svo sem veit ekki hvort mikill eðlismunur yrði á því sem hann vill gera í þessu og því sem hér er lagt til. Ég tók hins vegar eftir því þegar tillögur Samfylkingarinnar höfðu verið kynntar að það kom fram að vinstri grænir eru alveg á sama máli og við í þessu. Ég las einhverja undarlega grein sem formaður vinstri grænna, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, skrifaði í Morgunblaðið. Inntakið sem ég las út úr henni gekk út á að fara yfir það nokkuð nákvæmlega að allar tillögurnar sem við værum að leggja fram væru tillögur sem þeir hefðu fundið upp á einhvern tímann en voru samt ekki búnir að leggja fram. Ég er svo sem ekkert að setja út á að það séu til menn sem séu á sömu skoðun og við en mér finnst engin ástæða til þess að menn séu með einhverja geðvonsku yfir því þó Samfylkingin leggi fram tillögu sína. Ég hef síðan hlustað á fulltrúa vinstri grænna í þessu máli og ég sé ekki neinn eðlismun á því sem sá ágæti flokkur vill vinna í þessum málum og við viljum gera. Við ættum að geta náð góðri samstöðu um að reyna að þrýsta á að það verði farið að tillögum af þessu tagi sem hér eru til umræðu. Ég held þess vegna að ástæða sé til að ganga eftir því við hæstv. félmrh. hvort þessar tillögur séu ekki vænlegar til að leysa þessi vandamál og hvort hann sé ekki tilbúinn til að vinna að breytingum á þeim því auðvitað erum við til viðræðu um það því það er ekki aðalatriði málsins að allt verði gert nákvæmlega eins og við leggjum til. Aðalatriði málsins er að hægt verði að leysa þennan alvarlega vanda. Það verður ekki gert nema það kosti eitthvað, það er alveg á hreinu. Ég held að það verði að horfast í augu við það að menn mega ekki setja þessi máli í samhengi við hávaxtastefnu ríkisstjórnarinnar. Menn verða að horfa langt fram í tímann í þessum málum. Það má ekki láta stjórnarstefnu í fáein ár verða til þess að húsnæðismálin gjaldi fyrir það á sama hátt og gerst hefur á undanförnum árum. Þess vegna held ég að ástæða sé til að skoða vandlega þær hugmyndir sem hér eru. En auðvitað er ekki mikill tími til stefnu. Það er mjög brýnt að menn taki á þessum málum nú þegar. Ég skora enn og aftur á hæstv. félmrh. að láta hendur standa fram úr ermum því að auðvitað ræður hann úrslitum í þessu máli og hæstv. ríkisstjórn og beiti sér fyrir því að tekið verði á málum á svipuðum nótum og hér hefur verið lagt til.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu þáltill. sem er mjög þörf og brýn. Hún fjallar um átak til að auka framboð á leiguhúsnæði. Ég fagna þessari þáltill. Hún er í anda þeirra hugmynda sem við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum sett fram og fellur vel að stefnu okkar varðandi enduruppbyggingu á félagslegu húsnæðiskerfi. Ég tek undir þá gagnrýni að þegar félagslega húsnæðiskerfið var lagt niður þá undirbjuggu stjórnvöld það ekki að koma til móts við þá sem höfðu ekki og hafa ekki efni á að fjárfesta og koma sér þaki yfir höfuðið. Því miður er það svo í öllu frjálsræðinu, þar sem áhersla er lögð á að hver og einn eigi sína íbúð, að sá hópur sem ræður ekki við húsakaup, vegna lágra launa og vegna þess að hann hefur ekki eignir til að selja, á ekki möguleika á þeim lánum sem til þarf og treystir sér ekki til að standa undir þeim vaxtakröfum sem gerðar eru. Lendi fólk einu sinni í þeirri aðstöðu að þurfa að leigja er erfitt að koma sér út úr þeirri stöðu, ekki síst þar sem leigan, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, er mjög há. Þá er lítið hægt að leggja til hliðar. Ég nefni höfuðborgarsvæðið því að hér eru erfiðleikarnir við að fá leiguhúsnæði hvað mestir og biðlistar langir, eins og tekið hefur verið fram. Í sjálfu sér má segja að félagslega húsnæðiskerfið eins og það var byggt upp hafi verið orðið þungt í vöfum. Á því hefði þurft að gera töluverðar breytingar til þess að það gengi til framtíðar, bæði fyrir þá sem fjárfest höfðu í því og ekki síður fyrir þau sveitarfélög sem höfðu í bjartsýni tekið þátt í uppbyggingunni. Sveitarfélögin vildu byggja vel yfir íbúa sína og á mörgum stöðum fyrir væntanlega íbúa. Íbúum hefur hins vegar ekki fjölgað í mörgum sveitarfélögum og harðast hefur þetta komið niður á þeim svæðum þar sem íbúum hefur fækkað. Þannig var kerfið en í stað þess höfum við ekki fengið neitt á félagslegum grunni. Það er mjög brýnt að því verði komið á og ég tek undir þá hvatningu hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að við einhendum okkur í þetta, ekki eingöngu ríkisvaldið heldur og félagasamtök, lífeyrissjóðir, að við myndum þjóðarsátt um að byggja upp nýtt kerfi sem geti komið til móts við þarfir þeirra sem ekki hafa efni á að koma yfir sig þaki. Það eru líka vandamál úti á landsbyggðinni þó að þar standi því miður of mörg hús auð. Oft er þó vandamál að hafa til taks leiguhúsnæði til að taka á móti fólki sem vill tímabundið húsnæði og byrjar ekki á því að kaupa en vildi koma út á land ef það gæti fengið leigt húsnæði. Þetta eru líka aðstæður sem horfa þarf til. Á móti kemur átthagabindingin í núverandi kerfi varðandi leigu í félagslegu húsnæði. Maður þarf að hafa búið ákveðinn tíma á viðkomandi stað til að fá inni. Ég kom í ræðustól til að taka undir þessa tillögu, enda er hún mjög í anda áherslna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Ég vona að við náum samstöðu um að gera stór\-átak í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega þakka 5. þm. Austurl., Þuríði Backman, fyrir góðar undirtektir. Það er hárrétt hjá henni að við höfum, Samfylkingin og Vinstri grænir, hvatt til átaks í að fjölga leiguíbúðum enda mundi það koma til móts við þau lög sem gilda í dag. Það er ekki þar með sagt að ef við værum komin í ríkisstjórn, Samfylkingin og Vinstri grænir, að þetta væri hið eina sem við gerðum. Við höfum hins vegar oft unnið saman að þessum málum, fólkið í þessum flokkum. Um það leyti sem hæstv. félmrh. gerði breytingar sínar vorum við að skoða húsnæðismálin saman. Þá komu fram hugmyndir um átak í að fjölga leiguíbúðum og leita til lífeyrissjóða um að kaupa sérstök húsnæðisbréf. Ég vil benda á hve vandinn hefur vaxið frá því að við, sem vorum saman í stjórnarandstöðunni á árunum 1997 og 1998 þegar unnið var að breytingum á þessum málum, höfðum hvað mestar áhyggjur. Þá voru hugmyndir okkar þær að næstu tíu árin yrðu árlega byggðar 300 leiguíbúðir. Nú er ljóst að þær þyrftu að vera 500, einmitt vegna þess að ekkert hefur verið aðhafst. Vandinn eykst þannig að það sem hefði dugað þá, ef rétt hefði verið haldið á málum, dugir ekki lengur. Ég vildi vekja athygli á því um leið og ég þakka þingmanninum fyrir góða ræðu og undirtektir við brýnt mál.

Herra forseti. Ég fagna þessari tillögu, þ.e. að hún skuli vera flutt. Ekki það að ég ætli að samþykkja hana í því formi sem hún er en ég er sammála þeim anda sem fram kemur í upphafsorðum tillögunnar sem eru svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisvaldinu að ráðast í átak til að fjölga leiguíbúðum og stuðla að viðráðanlegum leigukjörum í samráði við sveitarfélögin, verkalýðshreyfinguna og félagasamtök. Í því skyni verði gerð fjögurra ára áætlun með það að markmiði að leysa húsnæðisvanda þeirra sem eru á biðlista eftir leiguhúsnæði og þeirra sem nú eiga hvorki rétt til almennra né félagslegra lána.`` Ég lít svo á að hér sé að myndast samstaða um að brýnt sé að bæta úr þeim skorti sem óneitanlega er á leiguíbúðum á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef átt í könnunarviðræðum, eins og fram kom í umræðum í gær, við lífeyrissjóði, verkalýðshreyfinguna og samtök atvinnurekenda. Vegna góðra undirtekta við umfjöllun um leiguíbúðirnar hef ég beðið formlega um tilnefningu manna til að útfæra nánar þær hugmyndir. Það vantar leiguhúsnæði fyrir venjulegt fólk, óháð tekjum. Það eru biðlistar hjá Félagsbústöðum og víðar. Biðlistana hjá Félagsbústöðum er kannski ekki alveg að marka því að Félagsbústaðir leigja með miklu betri kjörum en mér er sagt að séu á almennum markaði, a.m.k. finnast dæmi um það á almennum markaði að leiga sé þar langtum hærri en hjá Félagsbústöðum. Hjá Félagsbústöðum er leiga á stærri íbúðunum í kringum 40 þús., 42 þús. minnir mig á mánuði. Því er ekki óeðlilegt að fólk sæki í þær ef það telur sig hafa möguleika á að komast þar inn. Sveitarfélögin eiga að sjá um þá sem þurfa á leiguhúsnæði að halda og geta ekki aflað sér þess með öðrum hætti vegna tekjuleysis eða annarra ástæðna þannig að þeir séu ekki einfærir um að komast í leiguhúsnæði. Öryrkjabandalagið hefur unnið stórvirki í að fjölga leiguíbúðum og ég hef gert samkomulag við Öryrkjabandalagið um að það byggi sambýli og sérhæft húsnæði fyrir fatlaða sem ríkið taki á leigu af Öryrkjabandalaginu. Aldraðir og námsmenn hafa líka staðið myndarlega að húsnæðismálum sínum og þannig komið til móts við verulega þörf. Lífeyrissjóðirnir geta komið að þessu máli með ýmsu móti að óbreyttum lögum en lífeyrissjóðir mega ekki eiga fasteignir nema þær sem þeir þurfa til starfsemi sinnar. Hins vegar mega þeir eiga allt að 15% í hlutafélögum eða eignarhaldsfélögum, enda sé ávöxtun eðlileg á þeim fjármunum sem lífeyrissjóðirnir leggja í þau félög. Lífeyrissjóðirnir geta t.d. gengið til samstarfs við Búseta ef þeir svo kjósa og lagt fram 10% í framlag í hverja íbúð. Íbúðalánasjóður lánar 90% til leiguíbúða með 3,9% vöxtum. Það er líka hægt að hugsa sér að nokkrir lífeyrissjóðir, kannski sjö þeirra, myndi eignarhaldsfélag eða hlutafélag um að byggja og reka leiguíbúðir, leggi fram þessi 10% en Íbúðalánasjóður lánaði 90%. Nú er það svo með lífeyrissjóðina að þeir lána sjóðfélögum til að kaupa eða byggja húsnæði. Vextirnir á þeim lánum eru 6--7%. Ég hef spurst fyrir um vextina hjá einum þremur. Það eru svolítið mismunandi vextir á þessum lánum en 6,5% er algengt. Ég tel að lífeyrissjóðirnir þyrftu ekki að hafa hærri ávöxtunarkröfu af því sem þeir verja til leiguíbúða. Það er viss sanngirni í að lífeyrissjóðirnir láni þeim sem eru að kaupa en þeir gera ekkert fyrir félaga sína á leigumarkaði. Það er ekki óeðlilegt þó að þeir komi eitthvað til móts við þá, jafnframt því sem verkalýðshreyfingin hefur á undanförnum áratugum komið mjög myndarlega að húsnæðismálum. Þá er eðlilegt að vekja þá hugmynd aftur til lífsins. Ég hef líka viðrað þá hugmynd að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, þar sem þessar íbúðir mundu rísa eða yrðu keyptar, leggi fram lóðir og gatnagerðargjöld, leggi það t.d. inn sem hlutafé. Ég tel að húsnæðislöggjöfin hafi gefist vel en hins vegar sé of mikil spenna á húsnæðismarkaði á höfuðborgarsvæðinu, m.a. vegna flutnings fólks til höfuðborgarsvæðisins sem yfirgefur íbúðir úti á landi. Það hefur þurft tvær íbúðir á hverjum einasta degi á undanförnum árum, aðeins vegna þeirrar fjölgunar sem verður af aðfluttum. Þetta hefur orsakað það að þrátt fyrir miklar byggingar hefur verðið hækkað upp úr öllu valdi. Ég vil vekja athygli á því að vextir til leiguíbúða hafa ekki hækkað og að unnið er að samkomulagi um framtíðarfyrirkomulag á vöxtum til leiguíbúða samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögunum um húsnæðismál. Þessi lög skapa stórbætt úrræði fyrir tekjulága og ég skal aðeins fara yfir það. Þau atriði sem við erum fyrst og fremst að kanna er skattlagning húsnæðisbóta. Ég tel að mikill fengur væri í að gera húsaleigubætur skattfrjálsar. Mér er hins vegar sagt í fjmrn. að fyrirrennari minn, Jóhanna Sigurðardóttir, hafi á sínum tíma samið um að þær yrðu skattaðar og fengnir viðbótarpeningar í húsaleigubætur. Ég vil kanna áhrif skattlagningarinnar. Við erum að tala um stofnstyrki, 3% frá ríki. Ef sveitarfélögin legðu til 2--3% þá gæti ríkið e.t.v. lagt til meira og fengið tilvísunarrétt. Síðan erum við að ræða húsaleigubótahækkun á móti hækkun vaxta þannig að leigukostnaður hækki ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa því yfir að það er ánægjulegt að þessi ræða hæstv. félmrh. var nokkuð jákvæð og gefur tilefni til bjartsýni hvað varðar aðgerðir enda eru þær orðnar nauðsynlegar. Í framhaldi af því að félmrh. hefur ritað það bréf sem hefur verið til umræðu þá viðrar hann hugmyndir um að lífeyrissjóðirnir leggi fram 10% í íbúð vegna leigu sjóðfélaga. Ég ætla náttúrlega að nefna það strax að það er a.m.k. ekki hægt fyrir lífeyrissjóðina að lána sjóðfélögunum 10%, ekki ef þetta eiga að vera leiguíbúðir. Það verður að finna annað form þannig að við fyrstu sýn hugnast mér nú betur að reynt sé að fara út í einhvers konar eignarhaldsfélag því að einhver verður að eiga hlutinn sem þeir sem leigja eru að leigja. Síðan verður að tryggja það með alhliða aðgerðum að húsaleiga fari ekki yfir 6%, það höfum við skoðað mjög ítarlega. Varðandi það að ráðherrann telur að húsnæðiskerfið gefist vel þá er húsbréfakerfið ágætt og hefur reynst sérstaklega gott lánsform ef ekki myndast teppa eins og þegar félagslega kerfið var aflagt með þeim afleiðingum sem ég lýsti í ræðu minni og ætla náttúrlega ekki að endurtaka. En ég vil spyrja hæstv. félmrh. eftir ræðu hans: Er e.t.v. að opnast möguleiki á því að félmn. afgreiði þetta mál jákvætt frá sér, þó með breytingum sé, og þar með sé undirstrikað af hálfu ráðherrans að vilji sé til að taka á sameiginlega í þessu brýna hagsmunamáli?

Herra forseti. Lífeyrissjóðirnir yrðu að sjálfsögðu að eiga þessi 10%. Það er það sem vantar. Íbúðalánasjóður hefur peninga til að lána 90%. Það sem vantar er einhver sem vill leggja 10% í púkkið til að koma upp leiguíbúðinni og reka hana. Félagsbústaðir eru í fínu formi til að reka slíkar leiguíbúðir sem verktakar. Ég mun í seinni ræðu minni fara yfir fleiri atriði og bera það til baka sem hv. þm. var að segja um húsnæðiskerfið.

Herra forseti. Ég þakka fyrir jákvætt innlegg hæstv. ráðherra í umræðuna. Það er kannski ekki oft sem ég og hæstv. félmrh. erum sammála en í megindráttum get ég tekið undir margt sem kom fram í máli ráðherrans. Í lokaræðu minni hér á eftir mun ég koma inn á nokkur atriði sem hann var með þar sem ég hef ekki tíma til þess nú. En ég vildi þó segja við hæstv. ráðherra að hann láti þá í fjmrn. í guðanna bænum ekki rugla sig varðandi vilja hans til að afnema skattlagningu á húsaleigubótum. Hæstv. ráðherra þekkir forsöguna í því að þegar ég var að reyna að koma á húsaleigubótakerfinu kostaði það þetta að ég samdi við fjmrh. og fjmrn. um það að hækka húsleigubæturnar sem samsvaraði skattinum. Það þýddi þá að þeir sem voru skattlausir komu betur út úr þessu vegna þess að skattleysismörkin gerðu það að verkum að þeir þurftu ekki að borga skatt. En þetta var aðeins tímabundið til að koma húsaleigubótakerfinu á og allir vissu að það yrði ekki til frambúðar vegna þess að ekki er meiri hluti fyrir því innan þingsins og var reyndar ekki þá að hafa skattlagningu á húsaleigubótunum. En þær hækkuðu þá sem samsvaraði skattinum en auðvitað á að gæta samræmis í þessu við vaxtabætur. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, þegar hann talar um stofnstyrki og talar alltaf um 2--3%, hvað hann er þá að tala um? Er hann að tala um af stofnverði eignarinnar? Ég vildi gjarnan vita það svo að ég átti mig á þeirri fjárhæð sem hæstv. ráðherra er að tala um sem niðurgreiðslu á hverri íbúð vegna þess að það skiptir máli við hvað hæstv. ráðherra er að miða. Það er alveg eðlilegt að lífeyrissjóðirnir komi inn í þetta eins og ráðherrann nefnir og ég er alveg sammála þeim rökum sem hæstv. ráðherra kallar þar til, en 6,5% vextir á 10%-hlutanum, ég sé ekki annað ef leigugreiðslurnar eiga að vera þær sömu, miðað við 1% vexti þá þurfi stofnstyrkir að vera meiri. En ég vildi aðeins koma inn á það í lokaræðu minni á eftir.

Herra forseti. Ég ætla að bíða eftir lokaræðu hv. þm. En svo ég svari því sem ég gleymdi áðan þá tel ég ekki að ástæða sé til þess að afgreiða tillöguna í því formi sem hún er. En ég var að fagna þeim anda sem er í henni og þeim tilgangi sem í henni er sem ég tel góðra gjalda verðan. En þarna eru atriði sem ég get ekki fallist á í hernaðaráætluninni eða vinnuáætluninni. Ég er að tala um prósentur af stofnverði hverrar íbúðar. Þetta er allt á umræðustigi og rétt er að hafa það með öllum fyrirvörum. Þetta eru þeir kostir sem við höfum verið að velta á milli okkar, hvað geti gagnast best leigjendum til að mæta hækkuðum vöxtum. Síðan er illu heilli sá samningur sem fyrirrennari minn gerði um skattlagningu húsaleigubótanna. Ég tel að það sé atriði sem sé aðgengilegt og ætti að vera aðgengilegra fyrir ríkissjóð. En samningur er samningur og til þess vitna þeir fjármálaráðuneytismenn.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær ágætu umræður sem hafa orðið um tillögu okkar þingmanna Samfylkingarinnar um að auka framboðið á leiguhúsnæði. Þær hafa verið jákvæðar á flesta lund og er fyllilega ástæða til að ætla að breið samstaða sé um að fara þá leið sem hér er mörkuð í þeirri tillögu sem við höfum farið í gegnum í dag. Ég held að það mundi bara styðja við ráðherrann og þær hugmyndir sem hann hefur líka í þessu efni, sem falla að þeim hugmyndum, ef hann fengi breiðan stuðning þingsins til að framfylgja þessari tillögu vegna þess að ekki veitir nú af með samstarfsflokk hans, Sjálfstfl., sem hefur reyndar aldrei verið neitt sérstaklega uppnuminn yfir leiguhúsnæði eins og fram kemur m.a. í því sem við vorum að nefna hér um skattlagningu á húsaleigubótum. Hæstv. ráðherra ætti að fagna því ef hann fengi stuðning þingsins með samþykkt þessarar tillögu og auðvitað erum við opin í Samfylkingunni fyrir öllum breytingum sem mættu verða til þess að ná samkomulagi um að fara í þetta mál vegna þess að ég held að þetta þurfi að gerast í formi ákveðinnar áætlunar sem menn vinna eftir. Það er ekki víst að menn vilji hafa það hér til frambúðar að hafa einhverja niðurfellingu t.d. á lóðar- eða gatnagerðargjöldum eða ákveðnum atriðum sem eru í þessari tillögu eða hugmyndum ráðherra til frambúðar þó að menn gætu hugsað sér að hafa það meðan við værum að leysa mesta vandann. Fyrst varðandi húsaleigubæturnar svo það sé alveg skýrt. Ráðherrann er það reyndur í stjórnmálum, ætli hann sé ekki orðinn elstur allra þingmanna í starfsaldri hér eða a.m.k. nálægt því, að hann veit það, ekki síst sem ráðherra, að það að vera að vitna til þess að þegar húsaleigubótakerfinu var komið á fyrir a.m.k. átta árum þá var það forsenda þess að ná málinu í gegnum Sjálfstfl. að þetta yrði haft með þessum hætti. Annars er ekki einu sinni víst að við værum með nokkurt húsaleigubótakerfi í dag vegna þess að það var ekki auðvelt mál að ná húsleigubótakerfinu í gegn í samstarfi við Sjálfstfl. í ríkisstjórn. Ég býst við að hæstv. ráðherra hafi fundið fyrir því í samstarfi sínu við Sjálfstfl. Það varð að samkomulagi á þeim tíma að húsaleigubætur yrðu skattlagðar en þó með því að greiðslur húsaleigubóta hækkuðu sem samsvaraði skattinum. Aldrei var samið um það neitt til frambúðar, það er ekki einu sinni til skriflegt samkomulag um slíkt. Þetta átti bara að vera til þess að lögfesta húsleigubótakerfið, setja það á lögbókina, og ég kallaði það kraftaverk að ná því þannig í gegn með Sjálfstfl., hvað þá að þeir viðurkenndu hækkun á húsaleigubótagreiðslunum á þeim tíma sem samsvaraði skattinum. Ég ætla að biðja ráðherrann að láta það ekki þvælast fyrir sér vegna þess að það er náttúrlega fyrirsláttur af hálfu ráðherrans ef hann ætlar að nota það til að afsaka að hann nái því ekki fram að afnema skattlagninguna á húsaleigubótum. Hæstv. ráðherra nefnir lífeyrissjóðina og talar um að 10% komi frá þeim en nefnir um leið að vaxtagreiðslurnar séu í dag 6,5% sem þyrfti þá að greiða af þeim lánum. Ég óttast það, ef það er með þeim hætti, að þá verði greiðslubyrðin meiri en hún þyrfti að vera ef farin væri sú leið sem við erum að tala um að veitt væri 95% lán og það væri þá á þeim kjörum að það samsvaraði 1% vöxtum. Það er raunverulega það sem við erum að tala um í tillögum okkar og niðurgreiðslan gæti verið í formi vaxtaendurgreiðslu eða stofnstyrkja sem þyrftu þá að vera heldur hærri. Ég vil líka leyfa mér að efast um það, herra forseti, með tilliti til þeirra fjárhagslegu samskipta sem hafa verið milli ríkis og sveitarfélaga --- enda hefur hæstv. ráðherrann allan fyrirvara á því, ég heyri það --- að hægt sé að ná því fram að sveitarfélögin komi inn með 2--3% stofnstyrki á móti ríkinu. Ef farið væri fram með þá stofnstyrki sem ráðherrann nefndi þá værum við komin á mjög viðunandi grundvöll í þessu efni. En þetta er alls ekki í hendi og í tillögu okkar er gert ráð fyrir, eins og hæstv. ráðherra hefur séð, að ríkissjóður komi inn með 85% þess framlags sem þarf til að ná þessu marki en sveitarfélögin bara 15%. En raunverulega er ráðherrann samkvæmt þessu, af því að mesti þunginn er auðvitað í vaxtaendurgreiðslunum og stofnstyrkjunum, að tala um að 50% komi frá sveitarfélögunum og 50% frá ríkinu, sem er miklu þyngri byrði á sveitarfélögin og sveitarfélögin hafa kannski ekki verið óskaplega dugleg við það í gegnum árin að koma upp leiguíbúðum og ekki einu sinni þegar þær voru með 1% vöxtum, hvað þá ef vaxtabyrðin yrði meiri. Ég spyr því ráðherrann af því að hann svaraði ekki þeirri spurningu hjá mér áðan: Telur hann þá leið ekki koma til greina sem ég er að benda á, þ.e. 95% lán til sveitarfélaga og félagasamtaka? Af því að hæstv. ráðherra hefur nefnt Búseta í þeirri skoðun sem fram fer á vegum ráðuneytis hans þá spyr ég ráðherrann svo það fari ekki á milli mála: Í þeirri skoðun sem fer fram í ráðuneyti hans, sem er þá í formi þess að lánað verði 100%, ef ég skil ráðherrann rétt, og til komi ákveðnir stofnstyrkir, lóða- og gatnagerðargjöld eða ígildi þeirra af hálfu sveitarfélaganna, sem yrði þá lagt inn sem hlutafé af hálfu sveitarfélaganna, hvað með félagasamtök sem hafa verið að byggja leiguíbúðir og gert hefur verið mjög mikið átak í? Ég er að tala um Öryrkjabandalagið og Lánasjóð íslenskra námsmanna. Er hæstv. ráðherra í viðræðum við þá aðila varðandi byggingu leiguíbúða almennt? Ég þekki það sem ráðherrann nefndi varðandi sambýlin og samkomulagið við Öryrkjabandalagið. Það er annars eðlis en við erum að tala um hér. Eru þeir aðilar líka í samráði við ráðherrann um uppbyggingu, þ.e. ekki lánasjóðurinn, heldur stúdentagarðarnir og Öryrkjabandalagið? Ég nefndi áðan tölur í því sambandi, að 440 einstaklingar bíða eftir leiguíbúðum hjá Öryrkjabandalaginu og við þann lista bætast árlega 100 manns og hjá stúdentum eru um 300--400 manns sem bíða og ekki er hægt að leysa það hjá þeim. Mér finnst mjög mikilvægt að vita hvort í skoðun ráðherra á þessu máli komi þessir aðilar einnig að. Ég vil einnig nefna og spyrja hæstv. ráðherra, sem ég tel líka mikilvægt og tengist raunverulega þessu máli af því að við erum að tala um ákveðnar viðmiðanir, hverjir geti átt rétt á leiguíbúðum o.s.frv., af því að við erum að miða við ákveðnar tekjur fólks þar sem væntanlega er þá litið á ákveðin viðmið bæði hjá þeim sem standa að leiguíbúðum og öðrum, þ.e. hvaða tekjur fólk getur haft sem fer inn í slíkt kerfi. Fyrir þinginu liggur tillaga frá okkur í Samfylkingunni um að gerður verði ákveðinn neyslustaðall sem ég tel ákaflega mikilvægan og t.d. Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna hefur verið að kalla eftir. Við leggjum til að unnið verði að gerð samræmds neyslustaðals um framfærslukostnað heimila eftir fjölskyldugerð sem verði leiðbeinandi fyrir stjórnvöld um ýmsar ákvarðanir er lúta að fjárhæðum bóta og styrkja velferðarkerfisins. Ég spyr um þetta af því að ég tel þetta afar mikilvægt tæki til þess að nota þegar verið er að ákvarða fjárhæðir bóta og styrkja, eins og t.d. húsaleigubóta sem við höfum verið að ræða hér. Og einnig sé það grundvöllur að greiðsluáætlun og greiðslumati hjá lánastofnunum að því er varðar húsnæðismál. Ég spyr ráðherrann af því að ég veit að Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna hefur verið að kalla eftir þessum neyslustaðli: Hver er skoðun ráðherrans á því að gerður sé slíkur neyslustaðall? Getur hann fallist á þær hugmyndir sem við höfum lagt fram í því sambandi að nauðsynlegt sé að vinna að málum með þeim hætti eins og við leggjum til varðandi það? Ég vil einnig spyrja ráðherrann, af því mér fannst ráðherrann sýna því mikinn skilning að húsnæði vantar og hann nefndi leiguhúsnæði óháð tekjum. Það er alveg rétt, eins og við höfum farið inn á, að ákveðinn valkost vantar fyrir hóp sem hefur lent þarna á milli: Telur ráðherrann að til greina komi að endurvekja valkost eins og t.d. var með kaupleigukerfinu eða eitthvað í þeirri mynd að þeir sem eru þarna á milli gætu hugsanlega komist af með einhvern slíkan kost eins og kaupleigukerfi, sem bauð fólki upp á að leigja í ákveðinn tíma og síðan að kaupa og það væri þá að eignast húsnæðið? Telur hæstv. ráðherra að til greina komi að skoða einhvern slíkan kost? Ég hef heyrt hjá þeim sem vinna að húsnæðismálum, m.a. í höfuðborginni, að mikil þörf sé fyrir slíkan valkost og fólk bendir oft á að sá valkostur hafi verið í kaupleigukerfinu og fólk sem vinnur að því að leysa þessi vandamál sem við erum með hér sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu vildi gjarnan sjá slíkan valkost. Síðan vil ég spyrja ráðherrann: Hefur hann sett einhver tímamörk á það hvenær niðurstaða fæst í þeirri skoðun sem verið er að vinna á hans vettvangi? Nú geri ég ráð fyrir að einhverjar af þeim leiðum sem ráðherrann hefur nefnt og eru í tillögu okkar samfylkingarfólks þurfi ákveðna breytingu á lögum, að lagasetningu þurfi til þess að framfylgja henni og þeim hugmyndum og úrbótum sem hafa komið fram, m.a. hjá ráðherranumþ Ég spyr því: Verður þetta það tímanlega að hægt sé að setja það í lög sem þarf að setja í lög til þess að ráðast í það átak sem menn eru sammála um? Ég tel ekki ástæðu, herra forseti, til að lengja frekar umræðuna. Hún hefur verið sérstaklega ánægjuleg og í alla staði vekur hún vonir um að bjartari tímar séu fram undan á leigumarkaðnum en við höfum séð lengi. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér einhverjar tímasetningar í þessu efni þannig að hægt væri að fylgja málinu eftir með nauðsynlegum lagasetningum að lokinni skoðun hans og ráðuneytis hans á því og eftir að félmn., sem fær þetta mál til meðferðar, hefur fjallað um tillöguna sem mér sýnist að hægt sé að ná breiðri samstöðu um hér í þinginu.

Herra forseti. Það er ágætt samkomulag hjá mér við sjálfstæðismenn í ríkisstjórninni, jafnvel þótt þeir og ég út af fyrir sig gagnrýni ekki viðhorf þeirra að orð skuli standa jafnvel þótt ekkert hafi verið skrifað. Mér þykir út af fyrir sig ekkert gaman að sí og æ skuli vera vitnað í þennan samning við fyrirrennara minn.

Hvar er þessi samningur? Ég vil sjá hann.

Það var ekkert skrifað, búið er að viðurkenna það hér úr ræðustól að hann hafi verið munnlegur. Hraða þarf þessu verki, ég hef ekki sett nein sérstök tímamörk en hraða því eins og unnt er. Lagaheimildir eru allar fyrir hendi. Til að fullnægja þessum hugmyndum mínum sem við höfum verið að ræða þarf ekki nein lög um þetta mál. Ég mun ekki beita mér fyrir því að Íbúðalánasjóður fari að lána 95% til leiguíbúða. Það er rétt að halda til haga, og ég ætla að sýna fram á hve mikið hefur verið ofsagt um þá afturför sem ræðumenn hér hafa verið að segja um hina félagslegu aðstoð í húsnæðiskerfinu í nýju lögunum, að 1990 var fjöldi félagslegra íbúða 824 sem framkvæmdaaðilar á öllu landinu höfðu til ráðstöfunar til umsækjenda, þ.e. leiguíbúðir, innlausnaríbúðir eða endursöluíbúðir, nýjar íbúðir inn í kerfið og íbúðir með viðbótarláni. Þær voru 1.235 árið 1993, 1.287 árið 1995, 1.684 árið 1999 og 1.782 árið 2000. Ekki þarf frekar vitnanna við, þeim hefur verið að stórfjölga og það hefur verið gert mikið átak. Svo við förum yfir hvernig fólki hefur gengið að standa í skilum, þá var hlutfall vanskila af heildarútlánum Íbúðalánasjóðs árið 1995 1%. Í fyrra var það 0,3% og það er í sögulegu lágmarki. Varðandi umsóknir vegna greiðsluerfiðleikalána eða umsóknir vegna greiðsluerfiðleika og/eða frystingar lána, þá voru þær 1.545 árið 1995 en 157 árið 1999 og 233 árið 2000. Ef við skoðum fjölda nauðungaruppboða, þá voru þau 628 árið 1995 en 276 árið 1999 og 317 árið 2000. Ég mun vonandi fyrir vorið leggja fram frv. um lítils háttar breytingar á húsnæðislöggjöfinni. Það eru ákveðnir annmarkar sem við höfum rekist á og sem ég tel að væri heppilegt að laga. Þeir eru ívilnandi fyrir lántakendur. Ég vil rýmka möguleika á greiðsluerfiðleikalánum. Þeir eru nokkuð þröngir, það eru tvenns konar möguleikar, annaðhvort að frysta í þrjú ár eða að breyta vanskilum í 15 ára lán. Þessa möguleika vil ég rýmka. Ég vil skapa möguleika á að bjarga fólki þegar hús eyðileggjast eins og nokkur dæmi eru um, t.d. þegar veggjatítlur hafa eyðilagt húsin, að heimild sé til að afskrifa lánin. Ég mun einnig á næstu dögum koma með breytingu á húsaleigubótalögunum. Húsaleigubætur hækkuðu um síðustu áramót og það er kannski rétt að halda því inni í þessari umræðu hvað húsaleigubætur eru, þ.e. ef tekjur eru 2 millj. og um einstakling eða hjón er að ræða, eru húsaleigubæturnar 11 þús. á mánuði. Ef um eitt barn er að ræða þá eru þær 18 þús. á mánuði miðað við 40 þús. kr. leigufjárhæð á mánuði. Ef börnin eru tvö eða þrjú eru þær 20 þús., þ.e. helmingurinn af leigufjárhæðinni. Þannig að húsaleigubæturnar eru engin smábúbót fyrir þá sem þær þiggja. En ég vil laga þessa löggjöf meira, þ.e. ég vil rýmka þinglýsingarkvöðina. Ég vil rýmka skyldmennaleiguna, þ.e. mjög ströng skilyrði eru um að ekki megi vera ættartengsl eða náin ættartengsl. Ég vil liðka til fyrir námsmönnum á stúdentagörðum. Eitt af því sem menn hafa rekið sig á og m.a. er kannski orsök að þeim biðlista sem er eftir leigu\-íbúðum á stúdentagörðunum er að þeir sem leigja herbergi fá ekki húsaleigubætur og þurfa að greiða hærri leigu, þ.e. hærri raunleigu en þeir sem fá íbúð. Eins þarf að laga varðandi sambýli og dvalarheimili. Síðast en ekki síst er mjög nauðsynlegt að auglýsa það að einungis er 10% skattur á húsaleigutekjur. Ég er ekki viss um að allir átti sig á því, allir þeir sem eru að leigja út og stela undan leigunni og vilja ekki gera samning þannig að leigjandinn geti fengið húsaleigubætur, að það er ekki nema 10% skattur á húsaleigutekjur, það er sami skattur og á fjármagnstekjur. Það tel ég að þurfi að kynna betur en gert hefur verið. Ég mun ekki beita mér fyrir því að skatturinn verði afnuminn. Mér finnst að slíkar tekjur eigi að bera einhvern skatt og 10% skattur er ekki óbærilegur. Ef við tölum ofurlítið um vaxtapólitíkina, þá eru húsbréfavextirnir núna 5,1%. Þegar afföllin voru sem mest, ef þeim var dreift út á lánstímann, báru húsbréfin í kringum 6% vexti. En afföllin hafa farið lækkandi, eru komin niður í 7--8% núna. Viðbótarlánin bera 5,7% vexti og leiguíbúðalánin 3,9% vexti. Húsbréfavextirnir hafa verið kyrrir frá ársbyrjun 1999 a.m.k. Stýrivextir Seðlabankans sem voru 7,5% í ársbyrjun 1999 eru komnir í 11,4%. Óverðtryggð skuldabréf voru þá í 12% og eru komin í 18% núna og vísitölubundin lán voru með 10% vöxtum og eru núna komin í 12%.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra er ekki að bera saman sambærileg lán þegar hann talar um félagsleg lán á sl. áratug. Félagsleg lán hættu að mestu að vera til eftir 1995. Þá voru lán til leiguíbúða með 1% vöxtum og um það hafði þá verið sátt í 25 ár, að hafa þau 1%. Þó höfðu menn ansi oft lent í niðursveiflu. En eftir 1995, eftir að hæstv. ráðherra breytti húsnæðiskerfinu, þá hækkuðu vextirnir, eru nú komnir í 3,9% og hann stefnir með þá í markaðsvexti. Síðan eru þessi viðbótarlán, sem ráðherra nefnir félagsleg lán, komin með 5,7% vexti. Það er því vart hægt að tala um félagsleg lán í því sambandi. Ráðherrann ber þar ekki saman sambærileg kjör. Þegar hæstv. ráðherra talar um vanskil í lágmarki --- Guð láti gott á vita og ég vona að það sé rétt. En ég spyr ráðherrann: Er hann þar að bera saman sambærileg atriði. Það getur verið svo að vanskilafjárhæðir hafi hækkað þótt hlutfall vanskila af heildarlánum, sem fjölgað hefur gífurlega, hafi ekki hækkað mikið. Ég býst við að ráðherrann skoði málin út frá þeim sjónarhóli og það er blekkjandi. Þetta ekki í samræmi við það sem núna sést í bönkunum og hjá Íbúðalánasjóði, að greiðsluerfiðleikalán hafa tvöfaldast frá sl. ári, enda er ráðherrann að boða að hann ætli að rýmka heimildir til greiðsluerfiðleikalána. Það kom síðan fram í fréttum að búist er við því, því miður, að 400 fjölskyldur tapi íbúðum sínum á þessu ári. Einnig hefur komið fram að orðið hafi 60% aukning á árangurslausu fjárnámi. Ég er ekki að búa til þessar tölur. Þetta eru vísbendingar um erfiðleika hjá fjölskyldunum og það þarf að taka á þeim, einmitt með því að lækka vextina. Því miður hefur ráðherrann gert allt annað en að lækka þá á undanförnum árum. Hann hefur meira að segja gengið svo langt að félagslegu lánin eru nærri því komin í markaðsvexti.

Herra forseti. Ég hef hér farið með fyllilega sambærilegar tölur. Árið 1995 voru félagslegar íbúðir til ráðstöfunar á landinu öllu samtals 1.287, árið 1996 1.244, árið 1997 1.198, árið 1998 1.046. Íbúðalánasjóður tók síðan við eftir nýjum lögum og þá urðu þær 1.684 1999 og 1.782 árið 2000.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra er að reyna að rugla fólk í ríminu og dreifa athyglinni frá þeim vanda sem fólk stendur frammi fyrir með þessari talnarunu sem hann fer með og ég fullyrði að eru ekki sambærilegar tölur. Eigi þær að vera sambærilegar þá lítum við bara mismunandi augum á hvað teljist félagslegar íbúðir og hvað ekki. Ég get varla kallað það félagslegar íbúðir sem keyptar eru með 5,7% vöxtum. Ég get varla litið á leiguíbúðir sem félagslegan valkost nú orðið þegar vextirnir nálgast markaðsvexti. Ef hæstv. ráðherra bæri saman lán eins og þau voru fyrir hans ráðherratíð, vaxtakjör þá og vexti af lánum núna þá eru það ekki sambærileg kjör. Mér fannst ráðherrann byrja vel í dag þegar hann talaði um framtíðina og það sem gera þyrfti en nú virðist hann kominn aftur í fortíðina þar sem hann fótar sig mjög illa, herra forseti. Hann hefur staðið fyrir breytingum sem leitt hafa til þess neyðarástands sem við búum við í dag. Mér fannst á máli ráðherrans fyrr í dag að hann hefði séð að sér og ætlaði að reyna að vinna að úrbótum vegna þess hvernig komið er fyrir félagslega íbúðakerfinu og leigumarkaðnum. Við skulum vona að ráðherrann haldi sig við efnið og reyni ekki að renna sér á hálum ís í fortíðinni vegna þess að fortíð ráðherrans í þessu efni er ekkert til að státa sig af.

Herra forseti. Ég er reglulega stoltur af fortíð minni í þessu efni. Það er hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem er að reyna að rugla fólk í ríminu. Tölurnar sem ég las upp áðan fékk ég í morgun frá Gísla Gíslasyni, starfsmanni Íbúðalánasjóðs. Einnig er rétt að hafa í huga varðandi viðbótarlánin að þeir íbúðareigendur sem hafa fengið þau fá samtímagreiddar vaxtabætur. Varðandi það hvort 5,7% eru óeðlilega háir vextir þá er rétt að taka fram að við búum við það að óverðtryggð skuldabréfalán bera 18% vexti og verðtryggð skuldabréfalán bera 12% vexti.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda. Með þáltill. sem hér liggur fyrir er leitað heimildar Alþingis til að setja af stað langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda. Með tillögunni er í fyrsta sinn lagt til að gert verði sérstakt átak í öryggismálum sjófarenda á grundvelli samþykktar Alþingis. Á undanförnum árum hefur mikið verið unnið í þessum málaflokki og hefur það m.a. skilað sér í því að tilkynntum slysum á sjómönnum til Tryggingastofnunar ríkisins hefur fækkað verulega og dauðaslysum á sjó hefur fækkað jafnt og þétt síðustu áratugina. En betur má ef duga skal. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands mat það svo árið 1998 að árlegur heildarkostnaður vegna sjóslysa væri 3,2--4,3 milljarðar kr. Með tillögunni er stefnt að því að gera enn betur og efla samvinnu þeirra sem að öryggismálum sjófarenda koma. Aðdragandann að tillögu þessari má rekja til þess að í byrjun ársins 2000 ákvað ég að láta hefja vinnu við að undirbúa gerð langtímaáætlunar í öryggismálum sjófarenda. Skipuð var verkefnisstjórn 16. febr. 2000 til að halda utan um verkið með fulltrúum frá samgrn., samtökum sjómanna og útgerðarmanna, Slysavarnafélaginu Landsbjörgu og Siglingastofnun Íslands. Unnið var að málinu í nánu samstarfi við aðra hagsmunaaðila og siglingaráð. Á heimasíðu Siglingastofnunar Íslands var kynning á verkefninu og var öllum sem láta sig öryggismál sjófarenda varða gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum að. Til að geta betur metið leiðir sem þarf að fara til að bæta öryggi sjófarenda almennt var óskað eftir athugasemdum og tillögum frá sjómönnum, útgerðum og öllum sem málið varðar. Tekin voru saman ýmis sjónarmið sem fram hafa komið í skýrslum og almennri umræðu, svo sem í blöðum, tímaritum og á ráðstefnum. Sérsniðnar spurningar um öryggismál voru sendar til útgerðarfyrirtækja og sjómanna. Svör bárust frá um 120 starfandi sjómönnum og auk þess komu fram ýmsar aðrar skriflegar og munnlegar athugasemdir, alls um 600 talsins. Þessi mikli fjöldi athugasemda og tillagna ber vott um þann gífurlega áhuga sem er á öryggismálum sjómanna og hversu brýnt er orðið að hefja framkvæmd á samræmdri langtímaáætlun. Við undirbúning málsins voru teknar saman upplýsingar úr þeim tilkynningum um slys á sjómönnum sem bárust Tryggingastofnun ríkisins árið 1999. Skoðaðar voru nýlegar sjóslysaskýrslur og rætt var við ýmsa aðila sem hafa góða þekkingu á ákveðnum sviðum öryggismálanna. Þegar áðurnefnd atriði höfðu verið skoðuð og metin dró verkefnisstjórn út atriði varðandi öryggismálin og tengd málefni sem skoða ætti sérstaklega. Í framhaldi af því skilaði verkefnisstjórn tillögum sínum um þau atriði þar sem úrbóta er þörf og voru helstu niðurstöður hennar eftirfarandi: 1. Útgerðarmenn og áhöfn beri sameiginlega ábyrgð á því að fyrirkomulag öryggismála um borð sé í góðu horfi. 2. Megináherslur í öryggismálum þarf að leggja á forvarnir gegn slysum og óhöppum. 3. Af hálfu hins opinbera er Siglingastofnun Íslands með öryggismál sjófarenda undir yfirstjórn samgrn. 4. Samgrn. hefur frumkvæði að því að hlutverk allra sem að öryggismálum sjófarenda koma verði skilgreint og efld verði samvinna og samstarf þeirra aðila. 5. Siglingastofnun Íslands geri fyrir hvert ár framkvæmdaáætlun í öryggismálum sjófarenda sem samgrh. staðfesti. 6. Opinberar stofnanir og aðrir sem að öryggismálum sjófarenda vinna sendi skýrslu til Siglingastofnunar Íslands fyrir lok hvers árs um fyrirbyggjandi aðgerðir á sviði öryggismála sjófarenda. Tilgangurinn með tillögu þessari er að gera langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda á árunum 2001--2003 með því að setja af stað sameiginlegt átak allra aðila sem að öryggismálum sjófarenda koma og er Siglingastofnun Íslands falið að vera nokkurs konar samnefnari fyrir þá. Markmið átaksins er að treysta öryggi íslenskra skipa og áhafna þeirra sem og farþega á íslenskum skipum og skipum sem sigla í íslenskri efnahagslögsögu eftir því sem nánar er ákveðið í áætluninni. Hlutverk hvers og eins sem vinnur að öryggismálum sjófarenda verður skilgreint og er stefnt að því að slysum til sjós fækki um a.m.k. þriðjung fram til ársins 2004 og að sama skapi dragi úr tjóni vegna sjóslysa. Samkvæmt tillögunni á samgrh. fyrir 1. apríl hvers árs, fyrst árið 2002, að leggja fyrir Alþingi skýrslu um framgang áætlunar í öryggismálum sjófarenda og hvernig miði í átt að settu marki. Hér eru dæmi um helstu verkefni sem samkvæmt tillögunni er lagt til að í verði ráðist: Menntun og þjálfun sjómanna verði efld með ýmsum hætti. Gert verði sérstakt átak í öryggismálum farþegaskipa og farþegabáta. Átaksverkefni í fræðslu og áróðri. Gerð fræðsluefnis og leiðbeininga. Söfnun og miðlun upplýsinga milli sjómanna og aðila í landi. Samræmd slysa- og sjúkdómaskráning. Úrbætur í stöðugleikamálum skipa og báta. Gerð verði úttekt um kostnað vegna sjóslysa. Slysatryggingamál sjómanna verði skoðuð. Fyrirbyggjandi aðgerðir í heilbrigðismálum sjómanna. Notkun öryggis- og gæðastjórnunarkerfa. Öryggistrúnaðarmannakerfi verði tekið upp í fiskiskipum. Eftirlit með öryggisþáttum verði eflt. Auknar rannsóknir og úttektir á sviði öryggismála skipa. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um efni tillögunnar og vísa að öðru leyti til greinargerðar með henni. Að endingu vil ég leggja áherslu á að sjóslys við Ísland eru allt of tíð og verður að leita allra leiða til að fækka þeim. Mikilvægt er að allir leggi sitt af mörkum til að svo megi verða. Sú till. til þál. um langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda sem hér er lögð fram er mikilvægt skref að því marki. Ég vil að lokum leggja til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til hv. samgn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þessa þáltill. og honum og mönnum hans fyrir það mikla starf sem hér hefur verið lagt af mörkum í þeirri viðleitni að sporna við þeirri miklu slysatíðni sem um nokkurra áratuga skeið hefur verið allt of há meðal íslenskra fiskimanna og hjá farmönnum. Ég hlýt að koma inn á það að fyrrv. hæstv. samgrh. skipaði fimm alþingismenn í nefnd, þann sem hér talar, sem gegndi formennsku, Stefán Guðmundsson, Guðjón Guðmundsson, Gísla S. Einarsson og Kristin H. Gunnarsson. Nefndinni var ætlað að gera tillögur að úrbótum í öryggismálum sjómanna. Þessi hv. nefnd skilaði síðan af sér í júnímánuði 1998 og lagði til ýmsar úrbætur í öryggismálum sjómanna upp á 18 liði. Hins vegar var skýrslan ekki nema upp á þrjár blaðsíður og vakti það nokkra athygli og umræðu. Það verður að segjast eins og er að þegar nefndin fór á stúfana og fór að fjalla um þetta mál var hún sammála um að það lægi ljóst fyrir hvar skórinn kreppti helst að í öryggismálum sjómanna og taldi ekki ástæðu til að vera með langlokur í því máli, búa til mikla skýrslu með miklu lesefni heldur að komast að kjarna málsins. Þá kem ég að þeirri ágætu þáltill. sem hæstv. samgrh. var að mæla fyrir. Þar má sjá að flest þeirra atriða sem þessi fimm manna þingmannanefnd komst að eru einmitt tekin upp og eru í þessari ágætu þáltill. Ég vildi aðeins koma inn á, með leyfi hæstv. forseta, nokkur atriði sem eru mjög mikilvæg og skipta sjómannastéttina miklu máli. Það er t.d. um skipulegar æfingar og þjálfun og útgáfa samræmdrar fræðslu um hífingarbúnað. Merkingar á hættusvæðum í skipum. Slysa- og óhappaskráning í skipum. Endurnýjuð sjókort séu gefin út og þau séu aðgengileg sem víðast. Síðan eru fleiri atriði eins og slysatryggingamál. Bótarétt sjómanna þarf að skoða og þurfa stjórnvöld, samtök sjómanna og útgerðir og tryggingafélög að vinna saman að útfærslu málsins. Þetta er eitt af því sem þingmannanefndin gerði að nokkru máli í skýrslu sinni. Sannleikurinn er sá að þetta er eitt það alvarlegasta vandamál sem sjómannastéttin hefur staðið fyrir vegna þess að þegar slys verður á skipi hefur það undantekningarlaust verið þannig að þegar leitað er eftir bótarétti sjómannsins þarf hann að sanna sök. Það er með ólíkindum á þessum tíma að svo skuli vera. Hins vegar varð í síðustu kjarasamningum milli Sjómannafélags Reykjavíkur og útgerða kaupskipa mikil og góð breyting gerð á þessum þætti í þá veru að nú eru sjómenn nánast kaskótryggðir. Þetta er eitt þeirra atriða sem deilt er um í þeim kjarasamningum sem standa nú yfir milli fiskimanna og útgerðar fiskiskipa. Vonandi finnst lausn á þessu vegna þess að það mátti sjá í mörgum tilvikum þegar slysaskýrslur voru gerðar að þar virtust menn fara út og suður og hlaupast undan raunveruleikanum í þessu máli tryggingabótanna vegna. Þetta er því hið besta mál og vissulega full ástæða til að hér sé tekið á. Ég hnaut um það í þessari þáltill. að nauðsynlegt væri að endurnýja sjókort og að hafa þau aðgengileg sem víðast. Fyrir nokkrum dögum, virðulegi forseti, fékk ég svar frá dómsmrh. við spurningu minni um sjómælingar við Ísland þar sem ég spurði frá hvaða tíma væru elstu dýpistölur sjómælinga við Ísland, sem enn er stuðst við á sjókortum, og hverjir önnuðust þær mælingar? Svarið er eftirfarandi: Elstu dýptarmælingar sem stuðst er við eru frá árunum 1890--1913. Danir önnuðust þessar mælingar og ná þær hringinn í kringum landið. Í einstökum tilvikum er stuðst við eldri mælingar svo sem í Breiðafirði en þær voru gerðar 1860 af Frökkum. Hér er vissulega verk að vinna. Ég vænti þess að hæstv. samgrh. hafi áhrif þar á. Sagt er að til þess að koma sjókortum við Ísland í gott lag, miðað við þann vinnuhraða sem viðgengst nú hjá Sjómælingum Íslands, muni það taka næstu 30--40 árin. Annað sem er líka farið inn á, og er hið besta mál, er skipulag skyndiskoðana á skipum. Það þurfi að skipuleggja. Reglum um öryggisráðstafanir við hífingar sé betur fylgt. Við höfum komið inn á það að það er með ólíkindum að ef krani eða lyftari er uppi á bryggju þá þurfa menn að hafa sérstök próf og hafa farið í sérstök námskeið til að læra að hífa og vinna með lyftara. En ef sömu tæki eru flutt um borð í skip þarf enga pappíra, engin skírteini, engan lærdóm. Svo er það sérkennilega að þegar slys verður á bryggju þá kemur Vinnueftirlit ríkisins, en þegar slys svo verður um borð í skipi sem liggur við bryggju þá kemur sjóslysanefnd. Þarna þarf vissulega að gera einhver skil á milli. Við nefndarmenn í þeirri nefnd sem gerði tillögur um úrbætur í öryggismálum sjómanna komum líka inn á að það væri með ólíkindum að Siglingastofnun tæki ekki út burðarþol lása, slitálag víra, og hvernig ástand blakka og hífibúnaðar væri vegna þess að þar verða slysin. Þar er slysatíðnin mest um borð í skipum. Hún er í kringum þennan tröllaukna og mikla hífibúnað fiskiskipanna. En hér er gerð tillaga um betra eftirlit og það er af hinu góða. Herra forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum. En ég vil aðeins ítreka ánægju mína með að hér skuli vera komin fram till. til þál. um langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda og það er nýtt. Það hefur aldrei gerst áður að svo mikil áhersla sé lögð á öryggismál sjómanna eins og hér er gert og ber vissulega að fagna því. Ég vænti þess að samgn., þar sem ég á sæti, muni vinna þetta mál hratt og vel.

Herra forseti. Ég stend upp til þess að lýsa fullum stuðningi við till. til þál. um langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda. Segja má að það hafi verið löngu tímabært að koma með slíka þáltill. og ég trúi ekki öðru en hún fái góða afgreiðslu á þinginu. Okkur ætti a.m.k. ekki að vera neitt að vanbúnaði með að fara yfir hana og afgreiða hana. Eftir því sem hér er gerð grein fyrir virðist hafa verið mjög góður undirbúningur og mikil vinna lögð í tillöguna, bæði faglega og eins er mjög ánægjulegt að hér sé gerð áætlun til þriggja ára og áætlun um hvað þetta muni kosta á ári. Maður getur haft á þessu fulla trú og vonað að þetta verði ekki bara á pappírnum heldur munum við á sama tíma samþykkja fjármagn til þessara hluta sem verði nýtt eins og hér er gerð tillaga um. Slys á sjómönnum eru því miður allt of tíð og slysin eru mjög oft alvarleg. Eins og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson nefndi áðan er það einmitt aðstaða um borð eins og vírar og toghlerar og svo bara veiðibúnaðurinn sjálfur sem eru slysavaldar, áhættuþættirnir eru vel sundurgreindir og mikil áhersla lögð á forvarnastarf. Raunar er lagt til að megináhersla í öryggismálum verði lögð á forvarnir gegn slysum og óhöppum. Til að svo geti orðið verði útbúnir fræðslubæklingar, námskeið og annað slíkt. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara yfir þessa þáltill., ég vildi lýsa fullum stuðningi við hana og óska okkur öllum og sjómönnum til hamingju með að þessi vinna fari í gang og vona að hún skili tilætluðum árangri og að slysum fækki í nánustu framtíð.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. samgrh. fyrir þá till. til þál. sem hann leggur fram um langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda. Ég tel að í rauninni sé verið að leggja fram mjög vel unnið plagg og góðar ábendingar. Þó ævinlega sé það svo að menn geti bent á einhver atriði sem þeim finnst að leggja eigi meiri áherslu á þá er sú skoðun auðvitað misjöfn milli manna um það hvar slíkar áherslur eigi að leggja. Í sumum tilvikum finnst manni kannski að það hefði mátt marka meiri tekjur en ég held þó að hér sé lagt upp með mjög góða vinnuaðferð til næstu ára um það hvernig megi stuðla að góðri þróun í öryggismálum sjófarenda. Þess vegna endurtek ég þakkir mínar til hæstv. samgrh. varðandi þetta mál í heild sinni og vona að það verði okkur öllum til góðs. Mig langar hins vegar kannski að varpa inn nokkrum spurningum. Í fyrsta lagi langar mig að forvitnast um það hvenær STCW-F verður formlega staðfest af Íslands hálfu ef ráðherrann gæti svarað því nú eða síðar. Síðan langar mig auðvitað að víkja almennt að því sem kemur fram í hinum ýmsu liðum sem fjallað er um. Ég vil samt áður en ég fer að víkja að einstökum liðum láta þess getið að sjónarmið mitt er það almennt í öryggismálum að aldrei verði til betra öryggistæki en skipið sjálft. Það sé í raun og veru mesta og besta öryggismál hvers sjómanns og ekki síst skipstjórnarmanns að sjá til þess að skipið sjálft sé þannig búið og því þannig hagað til að á það megi treysta en hann sé ekki með allan hugann við það að treysta á öryggisbúnaðinn. Öryggisbúnaðurinn á fyrst og fremst að vera búnaður til þess að bregðast við á neyðarstundum og menn eiga að vera með sjónarhornið að langmestu leyti á búnað og viðhald skipsins sjálfs enda verða því miður langflest slysin um borð í skipunum. Það er þar sem langlíklegast er að við getum komið með virkar úrbætur með því að þar sé skipulega og vel staðið að verki. Það eru hins vegar nokkur atriði sem mig langar til að forvitnast um. Mig langar m.a. til að vita hvernig verður þjálfun í Slysavarnaskóla sjómanna hagað að því er varðar þyrlumálin svokölluðu? En það er í raun og veru samstarf Landhelgisgæslunnar annars vegar og Slysavarnaskólans hins vegar um að þjálfa sjómenn sem fara í gegnum námskeið í Slysavarnaskóla sjómanna í að vera í sjónum, kunna að vera í búningum, kunna að bregðast við þegar þyrla kemur og standa bara yfirleitt rétt að málum. Ég hef litið svo á að þessi þjálfun væri afar nauðsynleg fyrir sjómenn. Ég hef líka litið svo á að hún væri nauðsynleg fyrir Landhelgisgæsluna. Ég hef þess vegna átt svolítið erfitt með að skilja á undanförnum árum þær miklu kröfur sem Landhelgisgæslan hefur sett fram um að fá sérstakar greiðslur fyrir þá tíma sem þeir eru í þessari starfsþjálfun með sjómönnunum. Það er einfaldlega þannig að þyrluflugmenn Landhelgisgæslunnar þurfa að stunda flug og þurfa að stunda æfingar. Og það hlýtur að vera svo hjá Landhelgisgæslunni að þeir tímar sem notaðir eru í flugtíma við þjálfun á nemum í Slysavarnaskóla sjómanna hljóta líka að gagnast starfsmönnum Landhelgisgæslunnar til þjálfunar og viðhalds þekkingar sinnar. Þess vegna held ég að þetta sé mál sem menn þurfi að leysa og það er óviðunandi að menn séu alltaf að deila um þessa fjármuni sem Slysavarnaskólinn á að greiða til Landhelgisgæslunnar fyrir þá þjónustu, sem ég tel að Landhelgisgæslan þurfi virkilega líka á að halda. Og þetta ætti í raun og veru að vera sameiginlegt þjálfunarprógramm Landhelgisgæslunnar og Slysavarnaskólans sem nýtist báðum. Þess vegna spyr ég: Er búið að tryggja það til framtíðar litið hvernig þessum hlutum verður fyrir komið? Hvernig er um þetta samið? Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég hef verið nokkuð ósáttur við það hversu stífar kröfur Landhelgisgæslan hefur gert varðandi greiðslur fyrir slík þjálfunarnámskeið. Því að eins og ég sagði áðan þá tel ég að flugmenn Landhelgisgæslunnar og starfsmenn hennar um borð í þyrlunni hafi líka ákveðna þjálfun af því að taka þátt í þessum námskeiðum. Þetta var um þyrluna, en úr því byrjað er að víkja að Slysavarnaskóla sjómanna, þá vil ég láta þá skoðun í ljós að ég tel að Slysavarnaskóli sjómanna hafi sannað vel getu sína og uppbyggingu í forvarnastarfi fyrir sjómenn á undanförnum árum. Og vonandi er það svo að fækkun dauðaslysa og slysa á skipum hefur m.a. orðið vegna þess að menn hafa fengið betri þjálfun, bæði til að forðast slys og eins ef þeir lenda í slysum, hvernig þeir eigi að bregðast við. Það tel ég að hafi reyndar sannast í nokkrum sjóslysum hér við land að einmitt sú þjálfun sem menn hafa fengið, og það hefur komið greinilega fram í viðtölum við sjómenn, hefur skipt sköpum á neyðarstundum. Ég sé að hallar snöggt á tíma minn og er ég sennilega búinn með 1 / 4 af ræðunni. En ég fæ vonandi tækifæri til þess að ræða þetta síðar. Ég vil þó nefna eitt atriði áður en ég fer úr ræðustól. Það er sérstök reglugerð sem mér finnst vanta að setja þurfi um 30 brúttórúmlesta réttindanámskeið. Það er verið að kenna þessi námskeið úti um land og ég hef spurnir af því að mjög misjafn tími fari í að kenna þessi námskeið. Ég tel að nauðsynlega þurfi að fylgja eftir hvernig að þessu er staðið og að skilyrði séu uppfyllt og reglugerð í því sambandi. Síðan þakka ég fyrir þetta mál enn og aftur.

Forseti vill greina frá því vegna þeirra spurninga sem hv. þm. lagði fyrir hæstv. samgrh. að hann þurfti því miður að víkja af þessum fundi. Hann hafði gert ráð fyrir að þetta mál yrði á dagskrá miklu fyrr í dag og lofaði að mæta annars staðar kl. 5. Forseti mun sjá til þess að hæstv. ráðherra berist þessar spurningar strax í fyrramálið og væntir þess að hann muni senda hv. þm. svör sem fyrst.

Herra forseti. Það er vissulega svo að þegar þáltill. er lögð fram í svo viðamiklu máli sem öryggismál sjómanna eru, þá er eitt og annað sem menn sjá að betur hefði mátt fara. En ég hef þá trú að að fenginni samþykkt þáltill. sé auðvitað margt sem muni vinnast jafnhliða í málinu. Aðeins út af þeim fyrirspurnum sem fram komu, þá get ég upplýst hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson um að þessi STCW-regla sem hann minntist á er í því frv. sem stendur til að leggja fram varðandi áhafnir íslenskra skipa. Í annan stað veit ég að samgrn. hefur óskað eftir því við utanrrn. að svokallað STCW-F, þ.e. fyrir fiskiskipin, verði staðfest svo fljótt sem verða má. Það gengur þar í gegn vegna þeirrar alþjóðasamþykktar sem þarna er verið að ræða um. Ég veit einnig varðandi þyrluna, að í ráðuneytinu er núna verið að vinna að sérstökum þjónustusamningi við Slysavarnafélagið Landsbjörg þar sem einmitt verður gengið frá þeim þætti sem áhrærir þyrluna, þannig að hún verði áfram í þessu starfi. Ég vil einnig aðeins geta þess sem þm. hv. hefur eflaust orðið var við og nefndi, þ.e. fyrirspurnir mínar í sambandi við flugflota Landhelgisgæslunnar, hvernig hann er nýttur til gæslu og björgunar og þar á meðal í æfinga í Slysavarnaskóla. Þar kom ýmislegt athyglisvert fram m.a. það sem hv. þm. kom inn á, kröfur um greiðslur sem við erum ekki allir sáttir um hvernig krafið er. En auðvitað eru slegnar tvær flugur í einu höggi, annars vegar æfingar fyrir sjómenn og fyrir flugmennina sem svo mikilvægu hlutverki gegna í sambandi við björgun, bæði til sjós og lands.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Hallavarðssyni fyrir þær upplýsingar sem hann lagði fram í málið og ég tel ekki að hann hafi beinlínis verið í andsvari við það sem ég sagði, en þetta voru gagnlegar upplýsingar. Þó vil ég vekja athygli á að áhafnalagafrv. svokallaða liggur í þinginu og í því er vitnað í STCW fyrir fiskimenn. Sú reglugerð hefur mér vitanlega ekki enn þá verið samþykkt, þ.e. fiskimannahlutinn, eða verið staðfest af íslenskum stjórnvöldum. Ég benti einmitt á þetta í ræðustól um daginn að það væri erfitt að koma með þetta áhafnalagafrv. inn í umræðuna í hv. þingi fyrr en það lægi þá fyrir að menn væru búnir að staðfesta fiskimannahlutann í STCW. Ég veit ekki hvort það er búið, en ég held ég hafi alla vega upplýsingar um að það standi þó til og vonandi verður það gert áður en við förum að ræða frv. sem beinlínis vitnar í þá reglugerð.

Herra forseti. Í tillögunni er m.a. lögð áhersla á menntun og starfsþjálfun sjómanna. Það er á sínum stað vegna þess að eins og margoft hefur komið fram eru vinnuslys, slys til sjós, afskaplega algeng og Lífeyrissjóður sjómanna hefur sérstöðu hvað það varðar hversu hátt hlutfall útgreiðslna hans eru örorkugreiðslur. Hér er fjallað um starfsþjálfun og menntun á bls. 15 í greinargerð þáltill. Það er ljóst að verkstjórn hefur sitt að segja um hversu mikið öryggi starfsmanna er. Oft lenda óvanir menn í slysum og þess vegna vildi ég gjarnan heyra álit hv. þm., sem er menntaður og reyndur skipstjórnarmaður, hvort hann telji að sú breyting sem gerð var á skipstjórnarnámi fyrir nokkrum árum þar sem bóklegi þátturinn var lengdur um tvö ár en verklegi þátturinn skorinn niður um 3 / 4 sé í einhverju samræmi við það sem menn eru síðan að leggja hér til varðandi þjálfun. Eins og hér segir, með leyfi forseta: ,,Verknám er mikilvægt til að þjálfa nemendur í siglingu, veiðum, hífingum og að sigla skipi að og frá bryggju. Þessi atriði skulu vera hluti af starfsþjálfun stýrimannsefna.`` Spurning mín er þessi: Telur hv. þm. að sex mánuðir nægi væntanlegum yfirmanni á fiskiskipum okkar miðað við þær kröfur sem við hljótum að gera og ég nefni nú bara það sem hér er skrifað?

Herra forseti. Nei, ég tel að það sé ívið það stysta til að duga til þess. Þetta var hins vegar ákvörðun um að meiri þjálfun skyldi fara fram á landi. Og þetta tengdist m.a. þjálfun skipstjórnarmanna með siglingu skips í svokölluðum samlingi sem er staðsettur í Stýrimannaskólanum í Reykjavík. Síðan var gert ráð fyrir að meiri verklega þjálfun þyrfti og það er gert ráð fyrir því m.a. í þessum reglum fyrir fiskimenn, STCW, að undirmenn skuli hafa gengið sérstaka vakt undir handleiðslu stýrimanns. Þess vegna er það að verið er að færa áhersluna kannski til. En það er alveg rétt hjá hv. þm. að þessir sex mánuðir er mjög knappur tími í þessa veru. En menn töldu að rétt væri að taka þetta svona upp, þannig að menn gætu farið inn í námið í Stýrimannaskólanum beint áfram og þess vegna væri verið að auðvelda mönnum að fara inn í stýrimannsnámið. Hins vegar væru uppi hugmyndir um það núna í Stýrimannaskólanum, mér er kunnugt um það vegna þess að ég sit í skólanefnd Stýrimannaskólans, að breyta þessu aftur og vega meira inn starfsreynsluna. Ég held að það verði niðurstaðan þegar menn eru búnir að horfa á þetta núna í tvö, þrjú ár, að það verði gert, þ.e. að starfsreynslan verði aftur nokkuð meira metin.

Herra forseti. Ég vil lýsa yfir ánægju með þá niðurstöðu sem mér heyrist hv. þm. vera kominn að, vegna þess að ég met skoðun hans í þessu máli vegna þeirrar reynslu sem hann hefur, bæði sem skipstjórnarmaður og vegna þeirrar reynslu sem hann hefur af setu í skólanefnd Stýrimannaskólans. Sannfæring mín er sú að það hversu mjög hefur fækkað í stýrimannsnámi sé að hluta til vegna þessara breytinga. Við þekkjum það vel að oft voru það reyndir sjómenn sem ákváðu að fara í skóla eftir að þeir voru orðnir sannfærðir um getu sína til sjós. Í dag virðist hins vegar vera reiknað með því að ungir karlar afli sér bóknáms og síðan taki þeir ákvörðun um hvort þeir ætli að verða sjómenn. Ég held að rangt sé í þá hluti farið. Ég kem sjálf úr sjómannafjölskyldum og horfi líka á það sem unglingakennari þar sem ég horfði á eftir sumum strákunum mínum á sjó og sumir skiluðu sér inn í Sjómannaskólann. Niðurstaða mín er orðin sú að þessi breyting hafi grafið undan stýrimannanáminu í raun og veru. Ég veit ekki einu sinni hvort það var í lagi að gera þessa tilraun, því að hún var gerð að mínu mati vanhugsað, vegna þess að í rauninni voru til rannsóknir sem sýndu okkur að það er fleira sem skiptir máli en hið bóklega þegar kemur að skipstjórn.

Hæstv. forseti. Sú till. til þál. sem hæstv. samgrh. hefur flutt er um langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda sem á að standa frá árinu 2001--2003. Það má spyrja, um leið og ég þakka fyrir þetta mál sem hér er flutt og mér sýnist vera mjög gott, hvers vegna þetta heitir langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda, sem á að standa bara í þrjú ár, spurning hvort þarna sé ekki um stystu langtímaáætlun að ræða sem menn ætla að fara í hin síðari ár. En það væri kannski frekar um hvað eigi að koma þarna eftir árin 2003. Þessi þáltill. er um átak í öryggismálum sjómanna og ber að sjálfsögðu að þakka það. Það verður aldrei of mikið gert í þeim málum. Meginmarkmið þáltill. er að slysum til sjós fækki um a.m.k. þriðjung fram til ársins 2004 og að sama skapi dragi úr tjóni vegna sjóslysa. Síðan finnst mér mjög gott og að það sé tímasett að í þessari þáltill. er fjallað um það að samgrh. skuli fyrir 1. apríl hvers árs, fyrst árið 2002, leggja fyrir Alþingi skýrslu um framgang áætlunar í öryggismálum sjómanna. Þetta tel ég vera mjög gott og hlýtur að vera til að veita aðhald í þessu máli þannig að það verði meira en að tillagan sé samþykkt og síðan fari þetta í einhvern hægagang. Mér sýnist að með þessu sé lagt til að þarna eigi að vinna vel að framkvæmdum málsins. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, er verið að fjalla um að fækka slysum um a.m.k. þriðjung og að sama skapi að draga úr tjóni vegna sjóslysa. En einmitt þegar þetta er lesið og það sem fylgir með sem segir á bls. 6 um kostnað vegna slysa og óhappa, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, ,,Kostnaður vegna sjóslysa á Íslandi``, sem gerð var árið 1998 fyrir landlæknisembættið er árlegur heildarkostnaður vegna sjóslysa metinn á bilinu 3,2--4,3 milljarðar króna á verðlagi ársins 1997.`` --- Síðan segir, sem ég ætla nú ekkert að lesa, að það megi álykta að þessi upphæð sé í rauninni miklu hærri ef allt væri tekið til og ég er sannfærður um að svo sé. Herra forseti. Þó að ekki sé nema þessi þáttur er fullkomlega eðlilegt að töluvert sé gefið í og tekið verulega á í þessum málum, vegna þess hve kostnaður samfélagsins, útgerða og annarra, er mikill hvað þetta varðar, að maður tali ekki um önnur atriði sem inn í þetta blandast eins og sárindi og það sem því fylgir. Þess vegna hefði ég gjarnan viljað spyrja hæstv. samgrh. út í gjaldáætlun sem fylgir með þessari þáltill. um hvað þetta muni kosta, það er áætlað að þetta kosti 10 millj. árið 2001, 15 millj. árið 2002 og 20 millj. árið 2003, eða samtals 45 millj. kr. Eru þetta virkilega nægilegir fjármunir til að gera það mikla átak sem þarf að gera í þessum efnum? Enn fremur finnst mér mjög athyglisverð sú tillaga sem hér kemur fram á bls. 9 um öryggisfulltrúa, en þar segir svo: ,,Koma þarf á öryggistrúnaðarmannakerfi fyrir áhafnir skipa sambærilegu og til er fyrir fyrirtæki í landi. Öryggisfulltrúar útgerðar og áhafnar væru skipaðir í stærri skipum og stuðla þyrfti að því að þeir séu virkir. Skilgreina þarf verk- og valdsvið öryggisfulltrúa og útbúa þarf fræðslu- og leiðbeiningarefni fyrir störf þeirra.`` --- Svo segir m.a. í þessum kafla. Herra forseti. Þarna er vitnað til trúnaðarmannastarfa í landi, trúnaðarmannastarfa stéttarfélaga og ég held þess vegna að það sé ákaflega mikilvægt að þessir öryggisfulltrúar fái svipaða stöðu gagnvart vinnuveitendum sínum vegna þess að við vitum það og þekkjum að oft lenda trúnaðarmenn í hinum ýmsu stéttarfélögum í miklum vandamálum. Þeir lenda oft og tíðum upp á kant við atvinnurekandann. Svo gæti einnig verið þarna og þess vegna hlýtur að vera mjög brýnt að staða öryggisfulltrúa um borð í skipum sé ákaflega vel tryggð í kjarasamningum. Ég veit ekki alveg hvernig á að koma að því máli og vil helst ekki ræða það meira vegna þess að kjarasamningar sjómanna eru eins og við vitum mikið ræddir einmitt á þessum degi og vonandi tekst þeim að ljúka samningum fyrir kl. 11 í kvöld þannig að ekki komi til verkfalls. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan er megináhersla í þessari þáltill. hvað varðar öryggismál sjómanna, forvarnir gegn slysum og óhöppum. Mér finnt mjög gott að svör skuli hafa borist frá 120 sjómönnum við þeim spurningalista sem sendur var út, að sjómenn hafi verið svo virkir við að tjá sig um þessi mál. Þar sem ég sit í hv. samgn. ætla ég ekki að hafa þetta lengra hér í umræðunni og segi að það var verst að hæstv. samgrh. gat ekki verið við þessa umræðu, það eru nokkrar spurningar í viðbót sem ég hefði viljað bera fram en þær bíða og verða lagðar fram í hv. samgn.

Virðulegi forseti. Líkt og sá hv. þm. sem flutti hér ræðu áðan á ég einnig sæti í samgn. og fæ því tækifæri til þess að fjalla þar um svokallaða langtímaáætlun sem er sennilega stysta langtímaáætlun sem ég hef augum litið en henni lýkur árið 2003 ef marka má þetta plagg. Ég veit ekki hvort það er tilviljun eða hvað en það er von okkar ýmissa hér að það verði síðasta ár hæstv. samgrh. í embætti svo við skulum vona að það gangi á eftir og hæstv. ráðherra miði þá við það kjörtímabil sem lýkur þá árið 2003. Það breytir ekki hinu að því ber að fagna að menn komi fram með hugmyndir af þeim toga sem hér eru lagðar fram og menn setji sér háleit markmið eins og hér er gert, þ.e. að reyna að fækka slysum til sjós um a.m.k. þriðjung fram til ársins 2004 og að sama skapi dragi úr tjóni vegna sjóslysa. Því ber að fagna að menn hafi þann metnað til að bera að reyna að ná þessum árangri. Þess vegna lýsi ég því yfir líkt og aðrir sem hér hafa talað að ég fagna því að þessi till. til þál. er lögð fram. Það er hins vegar þannig og það þekkjum við mætavel, hv. þm. á hinu háa Alþingi, að oft er lagt af stað í hin ýmsu mál með háleit markmið og miklar væntingar. Skemmst er að minnast merkrar byggðaáætlunar nokkurrar þar sem vinna átti lönd og höf og allt sem fyrir yrði í þeim efnum. En það er líka þannig að til að ná þessum markmiðum og til að standa undir þeim væntingum sem menn leggja upp með þá þarf oftar en ekki að leggja í það fjármuni. Það þarf að leggja í það fé. Þegar maður fer yfir þau háleitu markmið sem hér er lagt upp með, sem er skipt í fjórtán þætti, fer ekki hjá því að sú hugsun hvarfli að manni að þetta sé að einhverju leyti eða a.m.k. í og með dálítil sýndarmennska því að það er ekki mikið fjármagn sem menn hyggjast leggja í þennan málaflokk. Til þess að taka hér dæmi af handahófi og kannski byrja á lið nr. 1 um helstu verkefni: Menntun og þjálfun sjómanna verði efld með ýmsum hætti. --- Þar eru tilgreindir þættir eins og samræming sjómannamenntunar og aðlögun að alþjóðasamþykktum. Endurmenntun skipstjórnarmanna. Fræðsla og þjálfun í stöðugleika. Verk- og öryggisstjórnunarfræðsla fyrir yfirmenn á skipum. Öryggisfræðsla sjómanna á fimm ára fresti. --- Á fimm ára fresti, virðulegi forseti, en þetta er langtímaáætlun til þriggja ára. Námskeið í notkun og meðhöndlun búnaðar til hífinga. Námskeið fyrir leiðsögu- og hafnsögumenn. Ýmislegt fjarnám verði eflt og notað í eins miklum mæli og hægt er. Þegar bara þetta er lesið er alveg ljóst að til þess að geta hrint þessu í framkvæmd þarf að leggja verulegt fjármagn í þetta en á árinu 2001 er ætlað að leggja í þetta 1.300 þús. kr. Með fullri virðingu fyrir þeim væntingum og metnaði sem menn leggja upp með held ég að flestum ætti að vera ljóst að það næst ekki mikið með þessu fjármagni, a.m.k. ef marka má þau markmið sem hér er lagt upp með. Enda virðist mér það líka vera svo þegar maður skoðar þessa langtímaáætlun til þriggja ára og í samanburði við það má kannski rifja upp að áætlanir austur í Sovét voru jafnan til fimm ára þó að kannski megi einnig halda því fram með rökum að þær hafi ekki allar gengið eftir. En það breytir ekki hinu að hér hefur verið mjög vandað til verka í upphafi. Hér hafa verið fengnir valinkunnir menn til að gera þessar tillögur enda má glöggt greina þegar þessar tillögur eru skoðaðar og þessir fjórtán liðir eru skoðaðir að menn setja háleit markmið og menn gera væntingar til þessa. Hins vegar verð ég að segja það, virðulegi forseti, að mér finnst eins og hæstv. samgrh. hafi annaðhvort ekki haft getu eða vilja til þess að leggja í það fé til að ná þessum markmiðum. Ég er því ekki viss um að þegar til kemur að það fjármagn sem hér er áætlað að setja í þetta dugi langt þegar á reynir. Það breytir því ekki að mjór er mikils vísir og ég vænti þess að menn komist eitthvað áleiðis með þetta. Kannski er ástæða til þess að nefna það líka að slys á sjómönnum hafa verið gríðarlega mörg og bara tilkynningar um slys á sjómönnum fyrir árið 1999 eru 381. Án þess að ég hafi nákvæmar tölur yfir það þætti mér ekki ólíklegt í ljósi þess kerfis sem við rekum í sjávarútvegi og fiskveiðum að sjómönnum hafi jafnframt eitthvað fækkað líka svo þessar tölur segja ekki allt um það hvort þessi mál hafi horft til framfara undanfarin ár eða hvort þær eru í hlutfalli við fjölda sjómanna. Ég vil enn fremur taka undir flest sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði áðan enda kannski sá maður hér sem hefur mesta reynslu af þessum málum og virkilega ástæða til að hlýða á það sem hann hefur til þessara mála að leggja. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að þrátt fyrir að hér sé um nokkuð metnaðarfullt plagg að ræða þá er það svo þegar menn gera slíkar áætlanir að þá verður að leggja í það fjármagn. Við höfum dæmi um margar áætlanir sem gengu ekki eftir sökum þess að fjármagn hafi verið af skornum skammti eða hugmyndir þess eðlis að ekki hafi verið möguleiki á að ná þeim árangri sem að var stefnt. En jafnframt að mjór er mikils vísir og ég vænti þess að þrátt fyrir að ekki sé mikið fjármagn lagt í þetta, muni þetta verða skref fram á við.

Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. sem síðast talaði, Lúðvíki Bergvinssyni, að segja má að hér séu kannski ekki miklar tölur sem fylgja þessu máli hvað varðar væntanlegan kostnað. Mér þykir þó rétt að benda á að oft deila menn um að flugslysanefnd hafi ekki mikið fjármagn á milli handa á fjárhagsáætlun eða af fjárlögum en komi það hins vegar upp að það þurfi að vinna mikið verkefni þá er það mál auðvitað leyst. Það mun væntanlega verða eins hér. Hér eru menn að sigla í gott mál sem mun væntanlega verða enn frekar til að slysum á sjómönnum fækkar. Frá því slys voru fyrst skráð má segja að það hafi verið um og yfir 500 slys á hverju einasta ári. Hins vegar er nú svo komið, eins og hér kemur fram, að frá 1997 til 1999 hafa þau verið rétt rúmlega 400 á ári og það er vel. Þarna kemur Slysavarnaskóli sjómanna vel inn í. Ég tel hins vegar að það skref sem hér er stigið sé af hinu góða. Ég trúi því líka að margt af því sem hér er tiltekið sé ekki beinn kostnaður vegna þáltill. sjálfrar sem slíkrar heldur komi fagskólarnir inn í og fleiri aðilar. Ég bendi t.d. á það og oft höfum við, margir skipstjórnarmenn, tekist á um það að í skólum skipstjórnarmanna skuli kennd verkstjórn, vinnuhagræðing og vinnusálfræði. Það er það sem vantar, að menn geti, þekki og kunni að stjórna fólki í svo áhættusömu starfi sem t.d. starf hásetans er á fiskiskipi. Allt það sem hér er tiltekið mun auðvitað leiða til þess að menn fari að ígrunda þetta alvarlega. Við þekkjum það líka að það er oftar en ekki sem það gerist þegar sjómaður slasast að skipið siglir að landi, þeim slasaða er hent í land og skipið heldur til hafs aftur. Þetta, þ.e. langtímaáætlun í öryggismálum sjófarenda, mun því væntanlega leiða til betri daga.

Virðulegi forseti. Ég heyri verulegan samhljóm í máli mínu og máli hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar. Við erum sammála um að sjómenn stundi einhver hættulegustu störf sem hér eru stunduð og slysin eru í samræmi við það. Því beri okkur að tryggja eins og kostur er öryggi sjómanna. Mér heyrist líka að kannski sé flötur á því í þessu máli að við tökum höndum saman ásamt fleiri þingmönnum og leggjum til við næstu fjárlagagerð að auknum fjármunum verði varið í þetta svo mögulegt sé að ná þeim markmiðum sem að er stefnt og það skal ekki standa á mér í þeim efnum.

Herra forseti. Ég hef fundið góða strauma á milli mín og hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar á fundum samgn. um ýmis góð mál. Ég efa ekki að þegar við sjáumst á haustdögum og setjumst í samgn. þá munum við meta hvernig til hefur tekist, hvað fram undan er og hvort þörf sé á frekara fjármagni, þá munum við auðvitað standa saman um það. Ég vildi svo aðeins segja að það er þó eitt sem sker á milli mín og hans í þessu máli, þ.e. að hann vonast til að nýr samgrh. verði kominn eftir þetta kjörtímabil og þar skilja leiðir okkar. Ég tel að svo muni ekki verða.

Virðulegi forseti. Eins og glöggt má greina þá held ég að við hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson séum nokkurn veginn sammála um öll málsatvik í þessu. Ég er enn fremur sannfærður um að við munum ná saman um það hvernig við skiptum út núverandi hæstv. samgrh.

Herra forseti. Mig langar að bæta aðeins við það sem ég hóf máls á hér í fyrri ræðu minni. Ég nefndi Slysavarnaskóla sjómanna og mál sem honum tengjast. Ef menn ætla að koma á endurmenntun á slysavarnanámskeiðum á fimm ára fresti þá þarf náttúrlega að marka ákveðna tekjustofna fyrir Slysavarnaskólann. Ef við tökum upp svipað kerfi og Norðmenn, að sjómenn fari almennt í endurmenntun á fimm ára fresti í slysavörnum, þá veitir ekki af því. Stýrimannaskólinn hefur séð um endurmenntun á ýmsum sviðum, m.a. í fjarskiptum, sjúkrahjálp, skyndihjálp og lyfjagæslu og ýmsum fleiri atriðum. Það sem af er þessu ári og á síðasta ári hafa yfir 230 menn farið í gegnum námskeið í Stýrimannaskólanum. Stýrimannaskólinn gegnir því stóru hlutverki í endurmenntun manna á ýmsum sviðum. Fyrir utan hið hefðbundna nám í Stýrimannaskólanum, þá sinnir Stýrimannaskólinn einnig svokölluðu 30 brúttórúmlesta réttindanámi á sérstökum námskeiðum. Þar hafa 44 farið í gegn á síðasta ári og það sem af er þessu. Við erum að tala um að í gegnum Stýrimannaskólann fari á rúmu ári um 250 manns á ýmis endurmenntunarnámskeið séu 30 brúttórúmlesta réttindin talin með. Stýrimannaskólinn er því kjarnaskóli á þessu sviði og þarf virkilega að huga að því. Brýnt er að huga að endurnýjun á tækjabúnaði fyrir skólann og eins uppsetningu námskeiða, að þau séu metin eins og önnur kennsla sem Stýrimannaskólinn sinnir en ekki aðeins litið á þá nemendur sem þar eru í heilsársnámi, þ.e. tveggja anna námi. Einnig þarf að taka með í reikninginn þann fjölda sem fer í gegnum endurmenntunarnámskeiðin. Oft hefur verið talað um að nemendum í almennu námi í Stýrimannaskólanum hafi fækkað. Það er rétt en þó eru vísbendingar um að jafnvel sé von á fjölgun nemenda, að fleiri hafi sýnt náminu áhuga upp á síðkastið. Annakerfið sem tekið var upp við kennslu í Stýrimannaskólanum gerir það að verkum að menn geta farið hraðar í gegnum skólann, þ.e. ef þeir standa sig í náminu geta þeir bætt við sig og lokið náminu fyrr. Menn eru ekki allir jafnlengi í skólanum til lokaprófs og þar af leiðandi er annakerfið miklu liðlegra og frjálslegra en gamla bekkjakerfið var. Það er eitt atriði varðandi öryggismál sem mig langar til að vekja sérstaka athygli á og það tengist þeim mikla fjölda smábáta sem gerðir eru út til heilsárs fiskveiða hér við land. Þegar talað er um smábáta í dag er það afar ólíkt þeim smábátum sem notast var við fyrir 20--30 árum síðan. Í dag eru þetta hraðskreiðir plastbátar, lokaðir að langmestu leyti.

Má ég biðja hv. þm. í hliðarsalnum að gefa okkur hljóð.

Bátarnir eru lokaðir að langmestu leyti og tiltölulega hraðskreiðir. Þar af leiðandi er hægt að sækja stífar á þessum bátum en áður var á álíka stórum bátum og sjóhæfni þeirra gefur fullt tilefni til þess. Það kallar jafnframt á að t.d. upplýsingar um veður og veðurspár séu mjög aðgengilegar. Staðreyndin er sú að þessir bátar, sem geta náð um 20 sjómílna hraða eiga þess kost, fái þeir upplýsingar um snöggar veðrabreytingar, að forða sér undan veðri. Við munum nokkur slys sem hafa orðið. Ég man síðast eftir slysum sem urðu hér á Faxaflóa, vestur af Akranesi fyrir ekki mörgum árum, þegar snögg veðrabrigði urðu hér í Flóanum. Hefði mönnum verið kunnugt um það nógu tímanlega þá hefði vafalaust mátt forða þar slysum. Skipin hafa burði til þess að forða sér tiltölulega fljótt undan veðri. Þess vegna er veðurupplýsingakerfið sem m.a. hefur verið þróað á Siglingastofnun með veðurbaujum og ölduduflum afar mikilvægt. Menn treysta orðið á þetta við sjósóknina. Menn skoða veðurduflið og öldumælingarduflið áður en farið er til sjós og sjá hvort ölduhæðin er að minnka, hvort hún hefur minnkað á síðustu þremur klukkustundum eða sex og finna út vindátt og vindhraða. Þetta eru afar góðar upplýsingar sem hægt er að byggja á. Þegar menn treysta á svona upplýsingar, sækja nokkuð stíft og miða við upplýsingar sem þeir telja sig geta treyst á, er vitanlega afar nauðsynlegt, ef snögg veðrabrigði verða, að þeim upplýsingum sé komið til smærri báta. Þeir eiga sannarlega möguleika á að forða sér undan veðri vegna þess siglingarhraða sem þeir búa yfir. Þetta þekkja auðvitað allir sem stundað hafa sjó, að það er hægt að forða sér undan veðri ef það er gert í tíma og enn meiri líkur eru til þess á jafnhraðskreiðum bátum og smábátar eru í dag. Þetta held ég sé rétt að draga hér fram og vekja athygli á að bættar og betri veðurupplýsingar til sjófarenda geta skipt sköpum við að forða slysum. Strandveiðin er nú að stórum hluta stunduð á smábátum, a.m.k. frá sumum stöðum landsins og ekki endilega þaðan sem veður eru best. Þetta vildi ég leggja til umræðunnar. Ég tel að upplýsingakerfið sem hannað hefur verið hjá Siglingastofnun sé til mikilla bóta en það megi kannski gera betur í sambandi við veðurspárnar. Eitt atriði vil ég gera að umræðuefni að lokum. Það er útsýni úr brú skipa og í því sambandi vaktstaða í brú skipa. Það er afar nauðsynlegt að góð vakt sé staðin í skipum, að þar standi ávallt skipstjórnarmaður vakt og fylgist með siglingu og vinnu um borð í skipinu. Það þarf auðvitað sérstaklega að huga að því að ekki verði gengið á slíkt öryggi, m.a. í frv. sem liggur fyrir þinginu um áhafnir skipa.

Herra forseti. Frv. sem hér er til afgreiðslu er fylgifiskur dóms Hæstaréttar frá 19. desember sl. og felur í sér að ríkisstjórnin viðurkennir að hluta þann rétt sem ellilífeyrisþegar telja sig eiga á grundvelli hans, en ekki á fullnægjandi hátt frekar en lögin sem afgreidd voru um svipað efni sl. janúar. Samfylkingin lýsir allri ábyrgð á frv. og meðferð málsins alls á hendur ríkisstjórninni og munum við sitja hjá við afgreiðslu þess.

Herra forseti. Hér er á ferðinni frv. sem byggt er á sömu niðurstöðu og fengin var í öryrkjamálinu í janúar sl. Við í Frjálslynda flokknum munum sitja hjá við afgreiðslu þessa máls.

Með hliðsjón af því að í frv. þessu er gerð réttarbót fyrir ákveðinn hóp ellilífeyrisþega þá leggst þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs ekki gegn afgreiðslu þess. En í ljósi þeirra ágalla sem tíundaðir hafa verið í nál., þ.e. að ekki var að fullu afnumin skerðing tekjutryggingar og að í öðru lagi voru bætur ekki greiddar aftur í tímann þá munum við sitja hjá við afgreiðslu málsins og vísum allri ábyrgð á lagasetningunni á hendur ríkisstjórninni.