Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég sé mig knúinn til þess að ræða um starfshætti í umhvn. þingsins, þar sem ég á sæti, af sérstöku tilefni sem ljóst varð í morgun að yrði efni til þess að gera athugasemd við vinnubrögð af hálfu forustu í nefndinni. Þar gerðist það að tekið var út úr nefnd frv. til laga um náttúruvernd, með ákvörðun meiri hlutans þrátt fyrir eindregin mótmæli af hálfu fulltrúa í nefndinni sem bentu á það að frv. gæti ekki talist hálfunnið af hálfu nefndarinnar en þetta stóra mál sem vísað var til nefndar 11. mars og leitað var umsagna um kom fyrst fyrir í nefndinni 16. apríl og hefur verið til meðferðar á fjórum fundum þar til það var á þessum fundi tekið út úr nefnd. Það var fyrst á aukafundi í nefndinni sl. föstudag að raunveruleg vinna gat hafist um þingmálið innan nefndarinnar en þá stóð svo á að ekki mættu fleiri til aukafundar af hálfu stjórnarmeirihlutans en tveir þingmenn og er mæting kafli út af fyrir sig, einkum af hálfu fulltrúa Sjálfstfl. í þessari þingnefnd það sem af er þinginu. En ég ætla ekki að gera það að stóru máli í þessu samhengi þó að ástæða væri til að draga það fram. En það sem nú gerist er að nýtt frv. til laga um náttúruvernd er tekið út úr umhvn. hálfkarað án þess að búið sé að fara eðlilega yfir umsagnir og annað sem fram hefur komið af hálfu gesta í nefndinni, það keyrt í gegn þrátt fyrir andmæli okkar sem höfum reynt að taka þátt í störfum umhvn. á þinginu, og hvað mig snertir á fyrri þingum óháð því hvort ég væri í minni hluta eða meiri hluta þar við borðið, ég hef reyndar verið þar minnihlutamegin frá því að nefndin hóf störf eða frá því 1991, ekki alveg frá byrjun á starfi nefndarinnar. Vinnubrögðum af þessu tagi vil ég mótmæla, virðulegur forseti, í svo stóru máli sem varðar almannaheill og það verður auðvitað ekki til að greiða fyrir þingstörfum þegar þannig er staðið að málum af hálfu meiri hlutans í þinginu og jafnlítil alúð lögð við svo stórt mál eins og hér er um að ræða.

Virðulegi forseti. Ég vísa á bug þeirri gagnrýni sem kom fram frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Meðferð málsins í þingnefndinni hefur á allan hátt verið í samræmi við þinglegar venjur, engum hefur verið varnað þar máls, þangað höfum við fengið starfsmenn ráðuneytisins þrisvar. Allir gestir, sem óskað var eftir að kæmu fyrir nefndina, komu til fundar. Umsagnir hafa legið frammi, efnisleg umræða hefur farið fram í nefndinni, boðið hefur verið upp á aukafund, lokatillaga meiri hlutans um afgreiðslu málsins var rædd ítarlega í morgun, tillögur minnihlutamanna hafa verið teknar til greina og að ýmsu leyti teknar inn í lokaafgreiðsluna. Ég vísa því þessum ásökunum og mótmælum algerlega á bug. Ég hef ráðfært mig á hverju stigi þessa máls við þingreynda menn því að í engu vil ég níðast á jafnágætu fólki og starfar með mér í nefndinni, hvorki í meiri hluta né minni hluta. Það er samdóma álit allra eftir því sem málið hefur farið fram við hvert stig þess að með engum hætti sé hallað á rétt manna eða hann brotinn með einum eða öðrum hætti. Mér þykir miður að þetta mál skuli hafa verið tekið upp með þessum hætti en virði eins og ég hef alltaf gert þær skoðanir sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur sett fram um þetta efni.

Herra forseti. Hér er verið að ræða um vinnubrögð umhvn. og það varðar aðallega vinnubrögð varðandi frv. um náttúruvernd ríkisins. Það er hægt að taka undir þá gagnrýni hversu lítið stjórnarþingmenn hafa verið við, vinna við þetta frv. hefur byggst mjög á stjórnarandstöðunni og ég tek undir þá gagnrýni. Ég tek líka undir --- eins og ég gerði í morgun þegar ég samþykkti að málið yrði tekið út með fyrirvara um ákveðin atriði sem ég tel að verði að laga og reyndar í trausti þess að farið verði í endurskoðun og endurvinnu við frv. um náttúruvernd ríkisins því að það er ekki nægjanlega þroskað til þess að hljóta afgreiðslu. En ég held að formaður hafi staðið sig mjög vel, verið sanngjarn í umfjöllun um þetta og önnur mál. Það hefur verið gagnrýnt að hann tæki ekki nægjanlega upp þingmannamál en það hefur orðið bragarbót á því núna á síðustu fundum og ég vonast til þess að hann taki þeirri gagnrýni eðlilega sem þar er fram sett en að öðru leyti tek ég undir sérstaklega þá gagnrýni sem kom fram í máli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um að það sé óeðlilegt að það sé stjórnarandstaðan sem sjái aðallega um framkvæmd vinnu við mál hjá umhvn. ásamt með formanni og einum til tveimur fulltrúum að auki hjá ríkisstjórninni.

Herra forseti. Mér finnst þau ummæli sem hér hafa komið fram vera ósanngjörn. Ég er einn af stjórnarþingmönnum sem sitja í umhvn. og tel mig hafa mætt mætavel á fundi þeirrar nefndar. Þannig vildi til að í síðustu viku var ég ekki á landinu og eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson veit þá hefur hann stöku sinnum brugðið sér af landi brott og þess vegna ekki getað mætt á fundi umhvn. eða annarra nefnda. 

Herra forseti. Ég finn mig knúna til að taka undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram og ég tel hana fyllilega réttmæta. Samstarfið í hv. umhvn. hefur hingað til gengið mjög vel að minni hyggju. Við höfum verið með stórmál undir, nýja löggjöf á ýmsum sviðum og rætt málin ítarlega og leitt þau sameiginlega til lykta. Því miður hafa þingmannamálin mætt afgangi eins og hér hefur komið fram vegna þess hve brýn og stór mál við höfum verið með í nefndinni og reyndar hefur verið fast gengið eftir því af hálfu stjórnvalda að þau væru afgreidd. Fulltrúar þingflokka stjórnarandstöðu og reyndar einnig þingflokks Framsfl. hafa sótt fundi vel og dyggilega, jafnt aukafundi sem reglulega fundi, því að þeir hafa sannarlega verið fleiri en einn og fleiri en tveir. Sama verður því miður ekki sagt um hinn stjórnarflokkinn. Sæti fulltrúa hans eru sjaldnast fullskipuð nema til standi að afgreiða mál frá nefndinni, þá eru atkvæði þeirra nauðsynleg þó að fulltrúar Sjálfstfl. hafi kannski ekki komið að málinu á annan hátt. Þetta eru auðvitað léleg vinnubrögð og ámælisverð. Ég lýsi miklum vonbrigðum með störf nefndarinnar hvað varðar umfjöllun og afgreiðslu frv. um náttúruvernd og tek undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram um hvernig staðið hefur að þeim vinnubrögðum. Þetta þingmál er gríðarlega mikilvægt fyrir þróun náttúruverndar í landinu og verðskuldar ítarlega og góða umfjöllun og skoðanaskipti, að ég tali ekki um mikilvægi þess að menn reyni til hins ýtrasta að ná samkomulagi um flest atriði þess. Því var beinlínis hafnað af meiri hlutanum að farið væri sameiginlega yfir frv. grein fyrir grein eins og eðlilegt og sjálfsagt er. Það var boðið upp á aukafund sagði hv. formaður umhvn. Það var boðið upp á aukafund í síðustu viku og við sóttum þann fund. Það var ekki um annan dag að ræða en í gær og það var aukafundur í síðustu viku og það á að vera aukafundur í þessari viku og hvað veit ég hvað þeir verða margir. Ég hafna því algerlega að hér hafi verið um einhverja skapandi tregðu að ræða af hálfu stjórnarandstöðunnar eða nokkurra fulltrúa í nefndinni og harma það að þessi vinnubrögð skyldu vera viðhöfð.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þá gagnrýni sem er sett fram á störf umhvn. Ég tel óhjákvæmilegt að tekið verði á þessum málum, einnig með hliðsjón af því að fjölmörg önnur mál en hér hafa verið nefnd liggja fyrir öðrum þingnefndum þar sem mikið vantar á að menn gefi sér nægilegan tíma til að taka á málum. Í því sambandi vil ég t.d. nefna yfirferð efh.- og viðskn. yfir fjöldamörg mál sem liggja þar fyrir. Ég gæti nefnt fleiri mál til sannindamerkis um það að nú líður að þeim tíma að Alþingi fari að vinna illa. Nú líður að þeim tíma að menn gætu lent í því að vanda sig ekki nógu mikið. Nú líður að þeim tíma að menn gætu farið að samþykkja lög sem verði að leiðrétta strax á næsta þingi. Ætli það væri ekki skynsamlegt við þær aðstæður að sýna í lágmarki og í hófi skapandi tregðu þegar fljóta yfir borð þingmanna fleiri, fleiri þingmál og frv. frá ríkisstjórninni sem er knúið á um að verði afgreidd á tiltölulega mjög stuttum tíma oft mjög lítið vandað. Þess vegna vil ég taka undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram og skora á forustu þingsins að beita sér fyrir því að betur verði haldið utan um málin. Ég bendi á að samkvæmt starfsáætlun Alþingis á því að ljúka á miðvikudaginn kemur. Ég bendi á að þeirri starfsáætlun hefur ekki enn þá verið breytt. Enn þá liggur ekki fyrir forgangslisti ríkisstjórnarinnar. Þó að stjórnarandstaðan hafi óskað eftir þessum forgangslista þá liggur hann ekki enn þá fyrir. Það er því augljóst að þingstörfunum er stefnt í hnút og þann háska að menn vandi sig ekki nægilega mikið við afgreiðslu þingmála hér næstu daga.

Virðulegi forseti. Ég vil að sumu leyti endurtaka þau orð sem hér komu fram og bæta nokkrum atriðum við. Það er rétt að samstarf í umhvn. hefur verið mjög gott og ánægjulegt. Menn hafa lagt sig þar fram, bæði stjórn og stjórnarandstaða. Það er ljóst að innan nefndarinnar er fólk sem hefur mikla þekkingu og vill umhverfismálum og lagasetningu um þau allt hið besta. Það er hins vegar ekki hægt að sitja undir því að vera beittur röngum ásökunum eins og hér var gert. Það var boðið upp á aukafund í framhaldi af síðasta fundi. Sá fundur fór algerlega í það að fjalla um frv. efnislega. Þar lagði meiri hlutinn fram efnislegar tillögur. Það var óskað eftir þeim svipuðum frá minni hlutanum. Minnihlutafólk lagði fram sitt mál, þetta var rætt og sömuleiðis var þetta rætt í morgun. Það er því rangt að við þessu hafi ekki verið orðið. Engum hefur verið varnað máls, allir hafa komið fyrir nefndina sem þess hafa óskað eða við höfum boðið þangað. Auk þess hafa farið fram ítarleg samtöl utan nefndarfunda þar sem ég hef leitast við að ná samkomulagi í nefndinni um ákveðin atriði. Í þeim samtölum og ekki síður á nefndarfundunum hefur komið í ljós að það er ágreiningur í grundvallaratriðum um stjórnsýsluþátt frv. og þegar það var ljóst var vitað að ekki þýddi að reyna að ná saman nema það tækist í þeirri úrslitatilraun sem ég gerði í morgun þegar ég óskaði eftir því að fá að vita hverjir væru tilbúnir til að standa að því áliti sem lagt var þar fram. Ég veit að við munum eiga ánægjulegt samstarf áfram í umhvn. en ítreka að með engum hætti var brotið á einstaklingum né nefndarmönnum og þingleg meðferð var öll eins og best getur verið þó svo að við höfum fullnýtt þann tíma sem til ráðstöfunar var núna undir lokin.

Herra forseti. Mér þykja afar sorgleg ummæli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og Kristínar Halldórsdóttur um störf umhvn. í þessu máli. Menn ættu að líta aðeins til baka og skoða forsögu þessa máls, hvernig að þessu máli var unnið á síðasta kjörtímabili, bæði af hálfu ráðuneytisins og eins af hálfu þingsins. Menn ættu að hugsa til nefndarinnar sem ekki skilaði af sér og var leyst upp einu og hálfu ári eftir að hún átti að skila af sér og hugsa til þess að þetta mál var lagt fram á þessu þingi í þriðja skipti. Síðan er kvartað yfir því að málið hafi ekki fengið næga umfjöllun og að menn mæti ekki til þess að sinna störfum sínum. Það var ágætlega að orði komist hjá hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni þegar hann ræddi um skapandi tregðu en tregða þeirra hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og Kristínar Halldórsdóttur í þessu máli er allt annað en skapandi. Það er tregða niðurrifsins, það er tregða sem skaðar, það er tregða sem skaðar þróun náttúruverndar. Þessir hv. þm. hafa sett sér það markmið að koma í veg fyrir að frv. verði samþykkt á Alþingi. Liður í því var að reyna að koma í veg fyrir að það kæmist út úr þingnefndinni. Þetta hlýtur öllum að vera ljóst sem með þessu máli hafa fylgst. Það er hins vegar meiri hluta Alþingis að koma í veg fyrir það að minni hlutanum takist að stöðva mál sem meirihlutafylgi er fyrir. Ég vil að lokum, herra forseti, undrast þau orð hv. þm. Svavars Gestssonar þegar hann segir að nú líði að þeim tíma að Alþingi fari að starfa illa. Hv. þm. Svavar Gestsson er þingreyndari maður en ég en ég kannast ekki við að Alþingi starfi illa. Hann getur kannski sagt það af sínum eigin vinnubrögðum, vinnubrögðum sinna eigin flokksmanna. En að lýsa slíku yfir hér úr ræðustól hv. Alþingis finnst mér forkastanlegt. Það dæmir sig í raun og veru sjálft.

Virðulegur forseti. Hér hafa fallið allstór orð af hálfu stjórnarliða, síðast frá hv. þm. Árna M. Mathiesen. Það er kannski forboði þess sem koma skal af hálfu stjórnarliða í sambandi við efnislega umfjöllun um þetta mál. Formaður nefndarinnar telur að vinnubrögðin séu með ágætum og hann fer með rangt mál í sambandi við umfjöllun um málið. Það er fyrst á aukafundi þar sem tveir stjórnarliðar eru viðstaddir sl. föstudag að farið er að ræða frv. efnislega. Það var að minni kröfu sem byrjað var á því. Það var farið yfir 13 greinar af 40. Punktur. Síðan kemur nefndarálit og breytingartillögur meiri hlutans í morgun inn á þingnefndarfund og það er ekki einu sinni ráðrúm til að lesa það yfir á nefndarfundinum. Þá er kveðið upp úr um það að nú sé komið að skilum í þessu máli. Þannig eru vinnubrögðin. Hvað um þingmannamálin í nefndinni? Það er fyrst eftir afgreiðslu þessa máls að þingmannamál fást tekin á dagskrá þrátt fyrir loforð á loforð ofan af formanni nefndarinnar í febrúarmánuði um að það skuli gert eftir að búið var að afgreiða frv. um erfðabreyttar lífverur, loforð sem ekki var staðið við, því miður. Þar á meðal er frv. um breytingu á lögum um náttúruvernd, frv. sem ég hef flutt ásamt fleiri þingmönnum. Umsagnir lágu fyrir um það í janúar en það hefur ekki fengist á dagskrá nefndarinnar þótt það varði það frv. sem tekið var út úr nefndinni í morgun. Þetta eru vinnubrögðin, virðulegur forseti. Það mætti margt segja um viðveru í nefndinni að því er varðar fulltrúa Sjálfstfl. Ef maður sæi ekki suma þeirra á þingfundum stöku sinnum mundum við ekki þekkja þá eða varla það. Þannig er þetta nú og það þrátt fyrir ákvæði 17. gr. þingskapa með vísun í 53. gr. um mætingu í þingnefndum. Þetta er líka alvörumál, virðulegur forseti, og ég vísa því frá að við þingmenn í umhvn. séum að fjalla um þessi mál með það í huga að stöðva mál, ,,af því bara`` eins og hér er haldið fram af hv. þm. Árna M. Mathiesen. Ég harma að svona skuli staðið að mjög þýðingarmiklu máli. Svo mikið er víst að það er hætt við að sá sem stóð að framgangi frv. um náttúruvernd 1971, Eysteinn Jónsson, fari að snúa sér við þar sem hann nú liggur.

Nú er senn liðinn sá tími sem ætlaður er til umræðna um störf þingsins í upphafi þingfunda og ég gef tveimur ræðumönnum til viðbótar orðið í trausti þess að um verði að ræða stuttar athugasemdir. Hv. 8. þm. Reykv. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til að bera af mér sakir. Það var borið á mig af hv. 2. þm. Reykn. að ég ynni illa hér í þinginu og ég stend hér upp til að mótmæla því. Að öðru leyti vil ég segja að það sem ég sagði var ekki það að Alþingi fari að vinna illa heldur sagði ég að það væri hætta á því að Alþingi færi að vinna illa. Það er hætta á því að menn hætti að vanda sig. Ef hv. þm. telur þessi aðvörunarorð einskis verð er það hans að meta það svo.

Herra forseti. Ég skal virða tilmæli hæstv. forseta um að gera aðeins stutta athugasemd. Ég verð að mótmæla orðum hv. 2. þm. Reykn., Árna Mathiesens, og mótmæla því hvernig hann gerir þingmönnum upp skoðanir og sjónarmið. Ég ber þetta mál sem hér hefur einkum verið um rætt fyrir brjósti eins og ég vænti að hv. þm. geri einnig. Og ég vil fá réttmætt ráðrúm til þess að fjalla um það. Um þetta snýst málið. Hér var sagt að nú liði að þeim tíma að hætta væri á að þingið færi að vinna illa. Ég er hrædd um, herra forseti, að sá tími sé kominn.

Herra forseti. Þann 23. apríl sl. barst fréttatilkynning frá menntmrn. þar sem kynnt var að ráðuneytið hefði keypt sig inn í Íslenska menntanetið, eignarhaldsfélag, sem er eitt af, að ég held, sex hlutafélögum og eignarhaldsfélögum sem starfa á almennum markaði og í einkaeign að því að selja aðgang að Internet-kerfinu. Þessi kaup bar mjög brátt að, m.a. svo brátt að mér er kunnugt um að rektor Kennaraháskóla Íslands heyrði fyrst um þessi kaup í útvarpsfréttum. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh.: Hvaða nauðsyn bar til að kaupa með þessum hætti eitt af þeim sex félögum í einkaeigu sem stunda sambærilega þjónustu við neytendur? Eitt af þessum sex félögum er t.d. Miðgarður hf. og ég veit ekki betur en að það selji hæstv. menntmrh. þjónustu sína. Í öðru lagi langar mig til þess að spyrja hæstv. menntmrh.: Hvaða skilaboð er hér verið að senda til aðila sem eru í samkeppni? Ef svo kynni að hafa farið að Íslenska menntanetið hf., sem var í greiðslustöðvun, hefði ekki getað haldið áfram er ég alveg sannfærður um að það hefði mátt semja við önnur þjónustufyrirtæki einnig í einkaeigu um að veita sambærilega eða sams konar þjónustu og menntanetið hefur veitt. Hvaða skilaboð telur hæstv. menntmrh. að sé verið að senda öðrum einkavæddum fyrirtækjum með því að ríkið leysi til sín eignir í Íslenska menntanetinu ehf. með þessum hætti? Í þriðja lagi langar mig til þess að vekja athygli á því að hér er um mikla fjárfestingu að ræða. Það eru greidd fyrir þessi kaup af hálfu ríkisins 21 millj. kr. Mér er kunnugt um að það er álitið af sérfræðingum að tölvueign og önnur áþreifanleg eign í Íslenska menntanetinu ehf. hafi numið um það bil 9,5 millj. kr. Þarna er því verið að kaupa eitthvað annað svo sem eins og viðskiptavild og hugbúnað. Ég vildi gjarnan fá að vita eitthvað um hvað verið er að kaupa og hvernig það er verðlagt með vísun til þess að ekki er langt síðan mjög voru gagnrýnd hér á Alþingi kaup hæstv. þáv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar á útgáfufélaginu Svart á hvítu þar sem m.a. var verið að kaupa óáþreifanleg verðmæti fyrir allháa fjárhæð. Ég vil gjarnan fá að vita frá hæstv. ráðherra hvað verið er að kaupa og hvað verið er að greiða fyrir hvern þátt í rekstrinum fyrir sig. Í fjórða lagi langar mig til að benda á að það er engin heimild fyrir þessum kaupum. Alþingi hefur ekki veitt heimild fyrir þessum kaupum í fjárlögum og fjárln. fékk ekki að vita af þessum kaupum fyrr en með bréfi til formanns fjárln. sem dags. er 26. apríl 1996 eða þremur dögum eftir að kaupin höfðu átt sér stað. Það var ekki einu sinni haft samráð við fjárln. um þessi miklu kaup. Hæstv. menntmrh. er þarna að skuldbinda ríkissjóð fyrir hárri fjárhæð, 21 millj. kr., án lagaheimilda og án samráðs við hv. fjárln. fyrr en eftir að kaupin fóru fram. Ég vil aðeins í þessu sambandi minna á að fyrir Alþingi liggur nú frv. sem hæstv. fjmrh. flutti um fjárreiður ríkissjóðs. Það bíður nú samþykktar á Alþingi eftir meðhöndlun í sérstakri nefnd. Ef það frv. væri orðið að lögum hefði hæstv. menntmrh. verið óheimilt að ganga þannig til verks. Það er vissulega gagnrýnivert að hæstv. fjmrh. skuli leggja fram frv. af því tagi sem lýsir slíkri stefnu sem það frv. lýsir um takmörkun á heimildum ráðherra til að skuldbinda ríkissjóð og almenna skattborgara, en á sama tíma skuli sami ráðherra eiga hlut að því að svo háum fjárhæðum sé varið úr ríkissjóði án formlegra heimilda. Virðulegi forseti. Ég óska eftir að fá upplýsingar um þessi mál frá hæstv. menntmrh. Ég er ekki að gagnrýna hans gerð eða gagnrýna starfsemi Íslenska menntanetsins. Ég tel það nauðsynlegt að við fáum upplýst hvaða gerningar hafa farið fram, í hverra umboði, hvað hefur verið keypt og hvernig hæstv. ráðherra ætlar að tryggja sér heimild fjárveitingavaldsins fyrir þeim ráðstöfunum á fé almennings sem hann hefur gert með undirskrift sinni.

Herra forseti. Um er að ræða kaup á Internetmiðstöðvum fyrir Kennaraháskóla Íslands og Verkmenntaskólann á Akureyri til að þessir skólar geti til skemmri og lengri tíma veitt kennslufræðilega þjónustu á Internetinu í samræmi við stefnu menntmrn. Innifalinn er allur búnaður á þessum tveimur stöðvum, tengingar við háhraðanet, stofngjöld vegna leigulína og tenging við Internetið á Íslandi ehf. Innifalið í þessu eru einnig kaup á vefum sem nýtast munu þessum aðilum og skólakerfinu í heild, námsefni, uppsetningarleiðbeiningar og kennslugögn vegna námskeiða fyrir kennara og skóla. Verið var að bjarga hagsmunum sem hefði kostað mun meira að byggja upp frá grunni. Ekki eru keyptar landmiðstöðvar Ísmenntar, enginn skrifstofubúnaður, notendatölvur eða annað sem hefur verið á skrifstofu og tæknideild fyrirtækisins. Hins vegar er keyptur tengibúnaður í Kennaraháskóla Íslands og Verkmenntaskólann á Akureyri og mótöld fyrir aðgang þeirra skóla sem það vilja nýta sér. Aðrir skólar tengjast með öðrum hætti, t.d. um Póst og síma. Til lengri tíma litið munu flestir í skólum tengjast á annan hátt, annaðhvort sjálfir beint inn á Internetið eða í gegnum þjónustuaðila. Aðeins skólar og aðrar menntastofnanir munu tengjast með þessum hætti. Ekki verður seld þjónusta til einkaaðila. Ætlunin er að skólar greiði fyrir þjónustu menntanetsins þannig að hún standi undir eðlilegum rekstrarkostnaði. Varðandi heimildir er það rétt að í fjárlögum er ekki gert ráð fyrir að Íslenska menntanetið sé keypt. Hins vegar hefur menntmrn. á sínum fjárlagalið fjárveitingar til tölvumála og mun sá liður nýtast í þessum tilgangi. Auk þess hefur fjárln. verið sent erindi um þetta og verið mælst til þess að litið verði á þetta mál með velvilja þegar kemur að því að taka ákvarðanir um aukafjárveitingar síðar á þessu ári eins og venja er og er alls ekki óeðlilegt að til þess verði litið þegar skoðaðir eru þeir gífurlega miklu hagsmunir sem eru í húfi fyrir allt skólakerfið, að þessi starfsemi getið haldið áfram. Það eru 300 manns sem stunda fjarnám og ef þessi starfsemi Íslenska menntanetsins hefði lagst niður eins og við blasti, þá hefði ríkissjóður lent í miklu meiri útgjöldum en nemur þessari 21 millj. kr. sem nefnd var sem kaupverð fyrir þennan hluta Íslenska menntanetsins. Það er algerlega rangt að halda því fram að fyrirtækið allt hafi verið keypt. Sá hluti þess sem lýtur að skólastarfinu var keyptur til þess m.a. að 300 nemendur sem eru í fjarnámi gætu haldið áfram sínu námi í vetur og lokið prófum og einnig í því skyni að tryggja áframhaldandi þjónustu við skólakerfið á þeim forsendum sem Íslenska menntanetið hefur gert á undanförnum árum. Það eru full rök fyrir þessu. Það skoðuðu þetta mál sérfræðingar bæði innan og utan menntmrn. sem mæltu eindregið með því að til þessa væri gengið með hagsmuni ríkisins í huga, með hagsmuni skólakerfisins í huga og með hagsmuni þeirra í huga sem innan skólakerfisins og innan menntakerfisins hafa notið þjónustu Íslenska menntanetsins. Ég vil vekja athygli á því að um 90% skóla hér á landi eru tengdir inn á netið í gegnum þetta kerfi og er það miklu hærra hlutfall en nokkurs staðar. Það hefði orðið reiðarslag fyrir skóla- og menntakerfið ef þessi starfsemi hefði lagst niður þannig að ég tel að hér hafi alls ekki verið illa farið með opinbert fé. Þvert á móti hafi þetta verið ráðstöfun sem sé til þess fallin að spara opinbert fé þegar til lengdar lætur og treysta þessa mikilvægu starfsemi í íslenska skólakerfinu. Það er alrangt að halda því fram að þessi kaup hafi komið rektor Kennaraháskóla Íslands í opna skjöldu. Starfsmaður Kennaraháskólans var þátttakandi í þessari samningagerð og tók fullan þátt í henni þannig að menn vissu mætavel þar að hverju stefnt var. Og það stendur nú fyrir dyrum að semja um það við Kennaraháskóla Íslands að hann taki þessa þjónustu að sér og reki hana í umboði menntmrn. og verður um það gerður sérstakur samningur við skólann.

Virðulegi forseti. Tilefni þessarar umræðu er samningur menntmrn. við Íslenska menntanetið ehf. um að kaupa menntatengda þjónustu fyrirtækisins. Mér er ekki ljóst hvort þingheimur gerir sér grein fyrir því að Íslenska menntanetið með frumkvöðulinn Pétur Þorsteinsson á Kópaskeri í fararbroddi hefur unnið það afrek að samtengja yfir 90% skóla landsins í þessu neti. Engu öðru landi í heiminum hefur tekist að ná svona langt. Svíar hafa t.d. aðeins samtengt um 25% sinna skóla á þennan hátt og þeir eru núna að leggja í milljarða kr. kostnað í þessu skyni. Á meðan erum við að fárast yfir tveimur tugum milljóna. Í fréttatilkynningu frá menntmrn. frá 23. apríl segir m.a., með leyfi forseta: ,,Fjárhagsstaða Íslenska menntanetsins hefur verið mjög slæm og nýlega fékk fyrirtækið greiðslustöðvun. Ef rekstur fyrirtækisins hefði lagst niður hefði Internet-þjónusta við aðila í menntakerfinu stöðvast. Skólar, nemendur og kennarar hefðu misst póstföng sín og netaðgang. Allir vefir á menntanetinu hefðu orðið sambandslausir. Allir póstlistar sem reknir eru á Íslenska menntanetinu hefðu orðið óvirkir og fjarnám nokkur hundruð einstaklinga hefði lagst niður.`` Þar er m.a. átt við það merkilega fjarnám sem nú á sér stað í Kennaraháskóla Íslands. Það kemur einnig fram í þessari fréttatilkynningu að samvinna hefur verið höfð við Samband íslenskra sveitarfélaga um framgang málsins og mun það eiga aðild að stjórnun og rekstri menntanetsins. Herra forseti. Kennslufræðilegur þáttur þessa máls er svo mikilvægur að það hlaut aðeins að vera spurning um hvenær en ekki hvort menntmrn. kæmi inn í þetta mál og tæki við stjórn Íslenska menntanetsins. Mér finnst það mjög eðlilegt að fela Kennaraháskóla Íslands málið. Þar með er ég alls ekki að segja að það eigi ekki að bjóða út tæknilegar hliðar þessa máls ef það er spurning um samkeppni eða annað slíkt, en kennslufræðilegur þáttur málsins hlýtur að vera í höndum menntamálayfirvalda. Að mínu mati er Íslenska menntanetið dæmi um tæknilegt undur sem hér hefur þróast til heilla fyrir skólakerfið í landinu. Það ber að varðveita og bæta með því að menntamálayfirvöld komi nálægt þessu og taki stjórnina í sínar hendur. Ég vona að hv. fjárln. verði við þeirri beiðni að af þessum kaupum geti orðið.

Virðulegi forseti. Það er því miður mjög sjaldgæft að það takist hjá einstaklingum eða fámennum hópum að rífa upp þróunarverkefni, t.d. í menntamálum sem geta skipt sköpum um framtíð. Það tel ég að Pétri Þorsteinssyni á Kópaskeri hafi tekist. Hann er í raun og veru byltingarmaður í skólamálum með þessu menntaneti sem hann þróaði í upphafi frá Kópaskeri við ótrúlega frumstæðar aðstæður. Niðurstaðan er sú að verulegur hluti íslenskra skólabarna í grunnskólum hefur aðgang að Íslenska menntanetinu og einnig unglingar í framhaldsskólum. Ég er þess vegna sammála hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur um að það var eðlilegur og sjálfsagður hlutur að menntmrn. gengi í það að bjarga málinu. Það hefði þýtt hrun hjá mörgum þúsundum íslenskra ungmenna ef ekki hefði verið gripið í taumana í tæka tíð. Það er alveg ljóst. Í því sambandi nægir að nefna fjarnámið til kennaraprófs við Kennaraháskóla Íslands þar sem eru um 100 nemendur og þeir eru daglega að nota þetta kerfi. Það má nefna fjarnám við Fósturskólann og það má nefna fjarnám við Verkmenntaskólann á Akureyri sem er nýfarið af stað. Í því eru núna 100 nemendur og geta sjálfsagt orðið fleiri áður en langur tími líður. Ég tel líka fagnaðarefni að það hefur verið tekin ákvörðun um að vista Íslenska menntanetið í Kennaraháskólanum. Þar á það nákvæmlega heima. Ég tel hins vegar að það hefði átt að standa betur að ákvörðunum um fjármögnun málsins og það hefði verið auðvelt fyrir menntmrn. að tryggja eðlilegt samráð við fjárln. um málið sem mér finnst að hafi ekki verið gert þó ég fagni ákvörðuninni sem slíkri.

Herra forseti. Það er rangt hjá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur að það sé verið að fjargviðrast yfir þessari aðgerð. Það er alrangt. Það er verið að fjargviðrast yfir vinnubrögðum. Það geri ég a.m.k. Ég vil, herra forseti, byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu og upplýsingar sem hafa komið fram. En það sem er fyrst og fremst gagnrýni vert í þessu máli er að málið ber þannig að þessari virðulegu stofnun, Alþingi, að þingmenn heyra um málið í fréttum fjölmiðla. Og sem fulltrúi míns flokks í fjárln. mótmæli ég því að nefndin er í vaxandi mæli notuð sem afgreiðslustofnun. Ég hef haft um þetta orð áður, m.a. í umræðum um fjáraukalög. Það er verið að taka ákvarðanir án kynningar og án samráðs við fjárln. Ég tek undir að það varð að bjarga þessu máli sem hér er um að ræða þannig að hátt í 300 nemendur í fjarnámi á menntanetinu gætu haldið áfram námi. En ég mótmæli fyrst og fremst vinnubrögðum. Það hefur ekkert staðið á fjárln. að koma til fundar hvenær sem er, á hvaða tíma sem er, ef þörf hefur verið á. Ég tel, hæstv. menntmrh., að það hafi ekki legið svo mikið á að það hefði ekki mátt kalla okkur saman til örstutts fundar til kynningar um málið og þá hefði þetta mál aldrei komið hér upp í sölum Alþingis sem utandagskrárumræðumál.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram í ræðum annarra ræðumanna sem hafa talað á undan að það ber nauðsyn til að bjarga starfsemi Íslenska menntanetsins sem er merkilegt fyrirtæki. Ég ætla ekki að ræða það nánar efnislega. Ég vil aðeins geta um hvernig málið bar að fjárln. af því að það hefur komið til umræðu. Það kom til fjárln. erindi varðandi þetta mál þrem dögum eftir að samningurinn var gerður. Nú er það ekki einsdæmi út af fyrir sig. Við höfum samt eigi að síður rætt það hvernig mætti bæta þessi vinnubrögð, hafa samband við fjárln. eða samráð á frumstigi, ekki síst vegna þess að nú situr fjárln. og hefur umboð eins og aðrar nefndir þingsins allt árið. Það er verið að herða á þeim ákvæðum með nýrri löggjöf um fjárgreiðslur úr ríkissjóði. Ég vil taka það fram að auðvitað vill fjárln. hafa slíkt samráð á frumstigi og ég held að það sé gott fyrir viðkomandi mál og framgang viðkomandi mála. Þetta dæmi er ekkert einsdæmi, þ.e. að það hafi verið haft samráð við fjárln. eftir á um fjárgreiðslur. Sennilega er þetta að þokast í rétta átt frá því sem áður var meira að segja. Eigi að síður vil ég taka fram að það er rétt að hafa samráð við fjárln. um mál af þessari stærðargráðu á frumstigi þegar samningur er gerður og áður en hann er undirritaður. Ég vildi taka þetta fram vegna þess að þetta hefur komið til umræðu varðandi málið. En það breytir því í engu að ég tel að þetta sé skynsamleg ráðstöfun út af fyrir sig og málið er í sjálfu sér ekki einsdæmi eins og ég hef tekið fram.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sighvati Björgvinssyni fyrir að taka þetta mál til umræðu vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt og nauðsynlegt fyrir þingheim og aðra sem á okkur hlýða að fá af því fregnir hversu mikilvæg og nauðsynleg ráðstöfun það var sem menntmrh. stóð fyrir, að tryggja hagsmuni þeirra fjölmörgu sem eiga viðskipti og hafa átt viðskipti við Íslenska menntanetið. Sú ráðstöfun að kaupa þann þátt þess sem hæstv. menntmrh. hefur gert grein fyrir var nauðsynleg. Ég held að allir séu sammála um það og það hefur komið fram í þessari umræðu. Þess vegna er hún gagnleg. Vegna þess sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson nefndi um heimildir til kaupanna, þá er það auðvitað rétt að ef frv. og breytingartillögur með því um fjárreiður ríkisins væri orðið að lögum, þá hefði öðruvísi verið farið að undirbúningi málsins. En engu að síður og þrátt fyrir þá löggjöf sem vonandi verður afgreidd nú fyrir þinglok, þá verða hæstv. ráðherrar jafnan að bregðast við innan þeirra heimilda fjárlaga sem þeir hafa. Hæstv. menntmrh. hefur bent á það að ráðuneytið hefur að sjálfsögðu heimildir til þess að nýta fjármuni sem lúta að tölvuvæðingu m.a. til þessara hluta. Ég vil nefna eitt til viðbótar og það er að í tengslum við Íslenska menntanetið hefur verið komið upp svæðisstövum um landið sem hafa veitt þjónustu í landshlutunum. Ein slík svæðisstöð til upphringinga inn í menntanetið er við Samvinnuháskólann í Bifröst. Það liggur fyrir hvað varðar rekstur þeirra sem m.a. sveitarfélögin hafa komið að, m.a. á Vesturlandi, þá er ekki tryggt hvernig rekstur svæðisstöðvanna verður í framtíðinni. Ég vil nefna það hér að það er nauðsynlegt í framhaldi af þessari mikilvægu aðgerð að tryggja að þær geti haldið stöðu sinni og eðlilegir og nauðsynlegir samningar náist við Póst og síma um forsvaranlega gjaldtöku á þeirri þjónustu sem svæðisstöðvarnar þurfa að veita. En þrátt fyrir mikilvægt og gott mál verður að tryggja nauðsynlegar heimildir í fjárlögum eða fjáraukalögum hverju sinni. Það vil ég undirstrika.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð inn í þessa umræðu sem er í sjálfu sér gagnleg. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir að hafa brugðist við og tekið á þessu vandamáli sem kom upp þegar óljóst var um framtíð Íslenska menntanetins vegna þeirrar miklu þjónustu sem það hefur veitt íslensku menntakerfi og þá ekki síst fjarnáminu. Ég tel að hæstv. menntmrh. hafi brugðist rétt við að kaupa þarna ákveðinn hluta af þessari starfsemi. Ég ætla ekki að dæma um upphæðir í því sambandi. Það hefur verið unnið afreksverk á þessu sviði eins og hefur komið fram áður í umræðunni. Við höfum komið okkur upp ódýrari þjónustu við skólakerfið, við menntakerfið heldur en ég leyfi mér að fullyrða að þekkist annars staðar eins og kom fram í máli hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur og í máli fleiri þingmanna. Hæstv. menntmrh. stóð því frammi fyrir því að taka á máli sem var vandasamt og ég tel að hann hafi brugðist rétt við. Þetta vildi ég að kæmi fram. Málið kom fyrst til kasta Alþingis fyrir allmörgum árum þegar við fluttum nokkrir þingmenn þáltill. sem fjallaði um það að menntmrh. beitti sér fyrir því að skjóta styrkari stoðum undir þessa starfsemi. Sú tillaga var ekki samþykkt, en ég tel að hún hafi hreyft við málinu. Ég hef því haft ánægju af því að fylgjast með hvernig það hefur þróast á réttan hátt á síðustu árum og ég vona að svo verði áfram

Herra forseti. Hún er merkileg þessi þróun sem varð á Íslandi með nettengingu langflestra grunnskóla landsins. Hún er merkileg fyrir þær sakir að hér var á ferðinni þróun sem var mörgum árum á undan því sem gerist í nágrannalöndum okkar. Hún var mun ódýrari en hún hefði annars orðið og hún var merkileg vegna þess að frumkvæðið kom frá litlum stað úti á landi. Það var kannski einmitt þess vegna sem þetta undur gerðist að hugvitsmaður sem bjó í dreifbýli sá þarna kost til þess að stytta boðleiðir. Það var kannski líka engin tilviljun að fjarnám hófst sömuleiðis úti á landi hjá Verkmenntaskólanum á Akureyri. Ég held að það frumkvöðulsstarf sem þarna átti sér stað hafi leitt okkur öll í sanninn um að þarna var á ferðinni tækni sem sérstaklega við Íslendingar gátum nýtt okkur svo fá sem við erum í þessu stóra landi. Þess vegna var þetta skref sem stigið var á sínum tíma enn þá merkilegra. Í þeirri ákvörðun sem menntmrh. tók þegar ákveðið var að kaupa Íslenska menntanetið eða þann hluta af því sem sérstaklega tilheyrir skólakerfinu, fólst ákveðin pólitík sem ég fagna vegna þess að það var pólitík í þá veru að verja starf sem unnið hefur verið og halda áfram að byggja á þeim grunni sem kominn er. Ég fagna því jafnframt að Kennaraháskólinn tekur netið að sér. Þar er það á réttum stað og ég veit að það verður þróað áfram í þágu íslenskra skóla.

Herra forseti. Saga uppbyggingar Íslenska menntanetsins er næsta sérstök ef ekki einstæð. Það starf hófst með brautryðjendastarfi Péturs Þorsteinssonar á Kópaskeri og tilurð Imbu. Ég tel þetta vera eitthvert merkasta framtak einstaklings af þessu tagi í sögu skólamála eða upplýsingatækni hér á landi og jafnvel þótt víðar væri leitað. Það vill svo til að ég þekki það líka persónulega að þetta brautryðjendastarf kostaði miklar fórnir, þrautseigju og elju sem er næsta ótrúleg. En svo er komið að mikilvægi þessa starfs er óumdeilt og gildi þess að hafa það áfram við lýði. Það var þess vegna ósköp einfaldlega þannig að hæstv. menntmrh. átti að mínu mati ekkert val um það að grípa varð til einhverra þeirra ráðstafana sem tryggðu áframhaldandi starfsemi Íslenska menntanetsins. Um það getur ekki verið nein deila. Með því er ég út af fyrir sig ekki að taka afstöðu í einstökum atriðum til nákvæmlega þeirrar aðferðar sem hæstv. ráðherra greip þarna til. Ég þekki ekki í smáatriðum innihald þess máls. Ég læt nægja að segja það eitt að ég vona að menn láti þar ekki smámál villa sér sýn í samanburði við hitt að tryggja áframhald þessarar starfsemi. Það væri stórslys eftir það sem á undan er gengið og í ljósi þess að við Íslendingar erum þarna öðrum þjóðum fordæmi, ef við létum það á síðari stigum málsins vefjast fyrir okkur að tryggja áframhaldandi starfrækslu menntanetsins. Ég vona því að hæstv. ráðherra, ráðuneyti hans og einnig þingið, fjárln. og aðrir aðilar, tryggi það með fullnægjandi hætti að þessum markmiðum verði náð, þ.e. að ekki komi neinir hnökrar á áframhaldandi starfrækslu menntanetsins.

Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram, er Íslenska menntanetið mjög merkilegt frumkvæði einstaklings í menntamálum og það er athygli vert. Þetta kerfi hefur sýnt sig að vera ódýrt og mjög skilvirkt og langt á undan sinni samtíð. Það hefur gagnast þjóðinni mjög mikið. Þetta hefur gert það að verkum að menn hafa getað stundað fjarnám löngu fyrr en ella hefði orðið og þetta er allt á grundvelli einkaframtaks eins manns. Síðan hafa aukin samkeppni og ytri aðstæður valdið því að þetta fyrirtæki hefur lent í vandræðum og það krafðist hraðrar ákvörðunar sem hæstv. menntmrh. tók til að leysa þennan vanda. En ég beini því til hæstv. ráðherra að hann noti nú tækifærið og geri þjónustusamning við Íslenska menntanetið því að það stendur til að þetta haldi áfram og þetta verði greitt. Það er hægt að gera þjónustusamning við fyrirtækið eða þetta nýja menntanet og síðan verði leitað eftir hlutafé til þess að taka yfir þetta fyrirtæki og reka það aftur, þ.e. einkavæða það eftir að búið er að gera þjónustusamning. Þá geri ég ráð fyrir því að það einkaframtak sem varð til þess að menntanetið varð svona árangursríkt muni halda áfram að blómstra og valda því að við Íslendingar munum sjá aftur á þessu sviði menntamála ákveðið frumkvæði einstaklinga.

Virðulegi forseti. Við skulum ekki missa sjónar á aðalatriði málsins. Íslenska menntanetið er hlutafélag sem ber að vísu það nafn en er hlutafélag eins og öll önnur hlutafélög á þessum markaði sem stunda sambærilega þjónustu. Þetta hlutafélag hefur vissulega unnið merkileg störf, en það hafa ýmis hlutafélög gert. Þetta hlutafélag lendir í erfiðleikum og þarf á greiðslustöðvun að halda þannig að það er fyrirsjáanlegt að það stefnir í gjaldþrot. Auðvitað koma þá upp vandamál um þjónustu við þá aðila sem þetta hlutafélag hefur þjónustað. Hæstv. menntmrh. leysir það með því að gera kaupsamning við félagið og kaupa af því verðmæti fyrir 21 millj. kr. Hann hefði t.d. getað spurst fyrir um það hjá öðrum fyrirtækjum sem selja þjónustu á markaðnum hvort þau geti tekið að sér að veita sambærilega þjónustu fyrir minna fé. En það er ekki gert heldur er þessi ákvörðun tekin. Þá er auðvitað spurningin þessi: Hvað er hæstv. ráðherra að kaupa? Það liggur fyrir eftir fróðra manna sögn að í hæsta lagi sé búnaður sá sem keyptur er, þó hann sé metinn á endurkaupsverði, á 9--9,5 millj. Þarna er því verið að kaupa eitthvað annað fyrir 10--11 millj. kr. Og hvað er það? Í kaupsamningnum er nefnt að það sé m.a. verið að kaupa nafnið, það sé verið að kaupa viðskiptavild, það sé verið að kaupa kennslustofninn og það sé verið að kaupa viðskiptasamböndin við skólana, við skóla í eigu ríkisins. Mikið af því efni sem er inni á þessu neti er unnið af skólunum sjálfum því það eru skólarnir sjálfir sem hafa þróað verulegan hluta af þessu, m.a. allt kennsluefni sem er inni á netinu. Er ríkið að kaupa efni af einkafyrirtæki sem ríkisskólar hafa sjálfir unnið? 21 millj. kr., virðulegi forseti, er talsvert mikið fé í skólamálum á Íslandi og fyrir það er hægt að gera ýmislegt. Ég ætla ekki að gagnrýna það en ég spyr aftur vegna þess að ég fékk ekki svar við því: Hvað var verið að kaupa? Hvers var viðskiptavildin metin, viðskiptasamböndin, nafnið á fyrirtækinu? Hver var þessi kennslustofn sem var inni á netinu? Var það kennslustofninn sem Kennaraháskóli Íslands hafði unnið? Þetta liggur ekki fyrir, virðulegi forseti. Það er alveg sama hversu málið er gott, þá skulum við ekki gleyma því að hér er um einkafyrirtæki að ræða, fyrirtæki í einkaeigu sem þarna er verið að veita sérstaka þjónustu. Ég spyr hvort það séu þá fordæmi um þjónustu annarra sambærilegra fyrirtækja sem veita skólum eða menningarstofnunum aðgang að Interneti. Ef þau lenda í greiðsluerfiðleikum má þá vænta þess að hæstv. fjmrh. og menntmrh. hlaupi undir bagga með þeim og bjargi rekstri fyrirtækjanna með slíkri fyrirgreiðslu?

Herra forseti. Ég gerði grein fyrir því í upphaflegu svari mínu hvað var verið að kaupa þannig að ég tel ástæðulaust að fara aftur út í það. Ég vil þakka þessar ágætu umræður. Þær hafa verið mjög gagnlegar til þess að upplýsa um þá hagsmuni sem voru í húfi. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að 21 millj. kr. fyrir það sem hér er í húfi séu ekki miklir peningar sama hvernig menn skilgreina það og sama til hvaða sérfræðinga hv. þm. Sighvatur Björgvinsson leitar. Ég veit ekki hvaða sérfræðingar það eru eða hvaða aðstöðu þeir hafa haft til þess að kynna sér málið. Sérfræðingar sem ég leitaði til og fóru ofan í málið og grandskoðuðu það telja að þetta verð sé síður en svo eitthvert eyðslufé af hálfu ríkisins eða að verið sé að kasta þessu á glæ. Þvert á móti er það eins og fram hefur komið að hér er um gífurlega mikla hagsmuni að ræða sem snerta skólakerfið. Íslenska menntanetið, það fyrirtæki heldur áfram að starfa og þarf að leysa úr sínum málum. Þetta leysir ekki þess vanda. Þetta leysir hins vegar vanda íslenska skólakerfisins að þeim hluta sem hann var bundinn Íslenska menntanetinu og tryggir framhald á þeirri þjónustu sem þetta fyrirtæki hafði byggt upp og hér hefur verið lýst og á rætur að rekja til eins manns eins og hér hefur komið fram. Það liggur því alveg ljóst fyrir að hagsmunirnir sem hér eru í húfi eru miklu meiri en þessar tölur gefa til kynna. Ég vil þakka hv. formanni fjárln. fyrir hans orð. Ef lög hefðu mælt fyrir um ákveðna aðferð í þessu máli hefði að sjálfsögðu verið farið að þeim en eins og hann sagði er ekki um neitt einsdæmi að ræða og fjárln. mun taka sínar ákvarðanir. Tilmæli mín til hennar liggja fyrir og hin efnislega afstaða er skýr. Varðandi framtíðarstöðu málsins þá verður gerður samningur við Kennaraháskóla Íslands um að hann taki að sér þessa starfsemi. Það verður síðan sett sérstök stjórn yfir þessa starfsemi á vegum Kennaraháskólans, sveitarfélaganna og ríkisvaldsins. Hvað verður boðið út og hvað verður innan skólans ætla ég ekki að segja um á þessu stigi málsins. En hér verður um sérstakan rekstur að ræða sem á að standa undir sér og á ekki að vera í samkeppni við einkaaðila heldur á að þjóna skólakerfinu þannig að best nýtist.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. og brtt. frá meiri hluta efh.- og viðskn. vegna frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Frv. þetta hefur verið mikið til umræðu að undanförnu á almennum vettvangi og ekki síður á vettvangi þingsins. Efh.- og viðskn. hefur fjallað um þetta mál á einum tíu fundum. Hún hóf vinnu við málið strax að loknu páskaleyfi, fór þá yfir málið, fór yfir umsagnir og kallaði á marga umsagnaraðila til fundar við sig. Á þskj. 886 er þess getið hverjir fengu málið til umsagnar og sendu þær inn. Meiri hluti nefndarinnar hefur lagt til brtt. við frv. í einum 19 liðum. Mun ég í þessari framsögu gera grein fyrir efni þeirra. Áður en ég kem að einstökum brtt. vil ég segja að það frv. sem hér er til umræðu hefur í för með sér miklar breytingar og þær eru til þess fallnar að gera ríkiskerfið nútímalegra og til þess fallnar að starfsmannahald ríkisins verði allt betur í takt við þau verkefni sem ríkinu eru falin og þann árangur sem menn hyggjast ná úr ríkisrekstrinum. Meginbreytingarnar sem felast í frv. koma fram í I. kaflanum þar sem gildissvið þeirra nær til allra starfsmanna ríkisins hvort heldur þeir tilheyra núv. stéttarfélögum opinberra starfsmanna eða félögum Alþýðusambands Íslands. Í öðru lagi vil ég nefna ákvæði um viðbótarlaun þar sem forstöðumenn stofnana geta ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum laun til viðbótar grunnlaunum sem eykur sveigjanleika í starfsmannahaldi í stofnunum og gerir ríkinu betur kleift að keppa um hæfa starfsmenn við einkamarkaðinn. Í þriðja lagi vil ég nefna að með almennri reglu er æviráðning opinberra starfsmanna afnumin. Í fjórða lagi vil ég nefna að ábyrgð forstöðumanna á fjárreiðum ríkisstofnana er aukin. Í fimmta lagi vil ég nefna það að nú heyra allir svokallaðir embættismenn undir kjaranefnd eða Kjaradóm með sínar launaákvarðanir. Að lokum vil ég nefna að við samningu stjórnvaldsfyrirmæla samkvæmt lögum þessum og við endurskoðun þeirra skal jafnan gefa stéttarfélögunum kost á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félagsmanna sinna um þau ágreiningsatriði sem upp kunna að koma. Vík ég nú að einstökum brtt. sem meiri hluti nefndarinnar vill gera við þetta frv.: Lagt er til að við 1. mgr. 2. gr. bætist nýr málsliður er orðist svo: ,,Lögin taka til hæstaréttardómara og héraðsdómara eftir því sem við getur átt.`` Hæstaréttardómarar og héraðsdómarar hafa nokkra sérstöðu meðal embættismanna. Þannig gilda sérreglur um lausn þeirra frá embætti, frábrugðnar þeim sem frv. mælir fyrir um. Því er lagt til að lögin gildi einungis um þá eftir því sem við getur átt. Þá upplýstist það í umfjöllun nefndarinnar að fyrirhugað er að setja sérstök lög um dómstóla þar sem kveðið verður sérstaklega á um þessi atriði sem varða hæstaréttardómara og héraðsdómara. Í 2. lið brtt. við 7. gr. er lagt til að orðin ,,svo sem minni háttar skrifstofustörf, störf samkvæmt námssamningi, ræstingastörf, sendilsstörf eða önnur svipuð störf`` í 2. mgr. falli brott. Þarna er verið að fella niður sérstaka útskýringu á því  Meiri hluti nefndarinnar telur ekki eðlilegt að það sé verið að festa það niður að það þurfi að auglýsa öll störf. Fyrst og fremst hygg ég að það sé þörf á því að bæta þá framkvæmd sem verið hefur á þessum málum þar sem það hefur verið því miður nokkuð um það að ráðið hafi verið í störf sem segja má að ætti samkvæmt öllum venjulegum sjónarmiðum að auglýsa en það hefur ekki verið gert í öllum tilvikum. Eins er í þessari grein lagt til í frv. að laus embætti skuli undantekningarlaust auglýsa í Lögbirtingablaðinu. Í 3. lið brtt. eru lagðar til eftirfarandi breytingar á 9. gr., þar sem í fyrsta lagi er verið að gera ráð fyrir því að Kjaradómur komi inn í upptalningu ásamt kjaranefnd. Síðan er verið að endurorða 2. mgr. þar sem fjallað er um viðbótarlaunin. Þessi endurorðun er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Forstöðumenn stofnana geta ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum, öðrum en embættismönnum, laun til viðbótar grunnlaunum, sem samið er um skv. 1. mgr., vegna sérstakrar hæfni er nýtist í starfi eða sérstaks álags í starfi, svo og fyrir árangur í starfi. Þessum ákvörðunum má breyta hvenær sem er, en sé breytingin starfsmanni í óhag tekur hún ekki gildi fyrr en að liðnum uppsagnarfresti þess starfsmanns sem hún varðar, sbr. 46. gr.`` Meginbreytingin sem meiri hluti efh.- og viðskn. leggur hér til er að ákvarðanir um viðbótarlaun geti ekki átt við um embættismenn eða þá sem taka laun samkvæmt Kjaradómi eða kjaranefnd. Viðbótarlaunin munu því eingöngu geta gengið til þeirra sem eru með laun samkvæmt kjarasamningum og eru þess vegna ekki fyrir það sem við getum nefnt toppana í ríkiskerfinu. Þá er lagt til að við bætist nýr málsl. sem orðist þannig, með leyfi forseta: ,,Þar á meðal getur hann að eigin frumkvæði breytt ákvörðunum um viðbótarlaun ef þær brjóta í bága við reglurnar og afnumið heimild einstakra forstöðumanna til að ákvarða starfsmönnum viðbótarlaun ef rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar er ekki í samræmi við fjárlög.`` Hér er verið að fjalla um heimildir fjmrh. til að grípa inn í ákvarðanir um viðbótarlaun ef þessar ákvarðanir hafa farið út fyrir þær reglur og viðmiðanir sem um þau eru sett. Eins ef fjárhagsleg afkoma viðkomandi ríkisstofnunar er ekki í takt við það sem henni er sett fyrir í fjárlögum. Í umfjöllun nefndarinnar var þetta ákvæði rætt allmikið og þessi brtt. frá meiri hlutanum endurspeglar vilja til þess að fara varlega í þessu máli og þróa þetta hægt og rólega þannig að þetta geti orðið eðlilegur hluti af launakerfi opinberra starfsmanna en ekki að fara í þetta með einhverjum fljótheitum og gassagangi. Í 4. lið brtt. er lögð til breyting við 10. gr. þar sem verið er að bæta inn skilgreiningu á hugtakinu föst laun og taka fram að í þessum lögum sé átt við föst laun fyrir dagvinnu án viðbótarlauna eins og þau eru skilgreind í 2. mgr. 9. gr. Tilgangurinn með þessari breytingu er að koma í veg fyrir að sá sem tekur lífeyri úr Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins samkvæmt eftirmannsreglunni svokölluðu geti krafist þess að fá hækkun á lífeyri sínum vegna þess að eftirmaður hans hafi fengið úrskurðuð viðbótarlaun hjá sínum forstöðumanni. Við í meiri hluta nefndarinnar teljum ekki eðlilegt að slíkar einstaklingsbundnar ákvarðanir um viðbótarlaun hafi áhrif á lífeyrisgreiðslu til þess sem í því starfi var áður. Í 5. lið brtt. er lagt til að breytingar verði á 11. gr. frv. og tvær málsgreinar þar verði felldar niður. Þær fjalla um orlofsrétt. Eins og greinin er í dag tekur hún fyrst og fremst mið af því fyrirkomulagi sem gildir hjá BSRB og BHMR félögunum í þeirra kjarasamningum en er á skjön við það sem tíðkast hjá Alþýðusambandsfélögunum. Þess vegna er lagt til að þessar tvær málsgreinar verði felldar niður. Það var raunar í samræmi við það sem Alþýðusambandið fór fram á. Í 6. lið brtt. er lögð til lagfæring á orðalagi um sveigjanlegan vinnutíma sem fjallað er um í 13. gr. frv. Þar er fyrst og fremst um það að ræða að forstöðumanni stofnunar ber að verða við óskum starfsmanna um sveigjanlegan vinnutíma eftir því sem unnt er, sbr. 1. mgr. 17. gr., enda bitni slíkt ekki á þjónustu stofnunar við almenning. Meiri hluti nefndarinnar telur að það sé lykilatriði í sambandi við sveigjanlegan vinnutíma að það eigi að sjálfsögðu að reyna að verða við óskum fólks um það eins og mögulegt en þjónusta viðkomandi stofnunar við almenning hljóti þó alltaf að vera í fyrirrúmi. Í 7. lið brtt. er lagt til að breyting verði á 21. gr. frv. Þar er um að ræða að forstöðumaður skal veita starfsmanni skriflega áminningu ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Breytingin felst í því að forstöðumaðurinn er skyldugur til að veita slíkum manni áminningu en í frv. eins og það er í upphaflegri mynd er orðið ,,getur`` í staðinn fyrir orðið ,,skal``. Menn telja að það sé það alvarlegt að sinna starfi sínu með þessum hætti að það sé rétt að skylda forstöðumenn ríkisstofnana til að veita slíkum starfsmönnum skriflega áminningu. Vonandi verður þó aldrei þörf á slíku því ríkið vill að sjálfsögðu hafa hæft fólk í sinni þjónustu. Í 8. lið brtt. er verið að leggja til breytingu á 22. gr. frv. Það eru breytingar á því ákvæði greinarinnar sem kveður á um hverjir skuli teljast embættismenn. Þannig er annars vegar lagt til að prestar og prófastar ásamt ríkistollstjóra verði embættismenn en starfsmenn Almannavarna ríkisins og landhelgisgæslu ekki. Síðan er lagt til að skilyrði 10. tölul. um forsetaskipun verði fellt út og það skipti ekki máli af hvaða stjórnvaldi eða hvaða ráðherra menn eru skipaðir til þess að þeir teljist embættismenn. Í 9. lið brtt. eru gerðar tillögur um breytingar á 23. gr. frv. Í frv. var gert ráð fyrir því að ef það ætti að auglýsa starf embættismanns eftir að hann hefði gegnt því í tæp fimm ár mætti fresturinn til þess að láta viðkomandi embættismann vita vera þrír mánuðir. En í brtt. nefndarinnar er sagt að hann þurfi að fá vitneskju um þetta með a.m.k. sex mánaða fyrirvara. Ef embættismaður er ekki upplýstur um það með a.m.k. sex mánaða fyrirvara að það standi til að auglýsa starf hans á nýjan leik þá framlengist skipunartími hans sjálfkrafa í embættið um fimm ár. Síðan er einnig lögð til smáslaufa í þessum 9. lið brtt. þannig að embættismaður getur að sjálfsögðu óskað eftir að láta af störfum með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 37. gr. en það á fyrst og fremst við um þá sem eru að láta af starfi að eigin ósk. Í 10. lið brtt. eru lagðar til breytingar á 26. gr. frv. þar sem fjallað er um lausn frá embætti. Í stað síðari málsliðar 4. mgr. þar sem fjallað er um lausn frá embætti um stundarsakir er talað um að setja inn tvo nýja málsliði sem orðist svo: ,,Ef embættismanni er veitt lausn um stundarsakir af ástæðum sem greindar eru í 2. mgr. er skylt að veita honum áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er veitt lausn. Annars er ekki skylt að gefa honum kost á að tjá sig um ástæðu lausnar áður en hún tekur gildi.`` Síðan bætist við ný málsgrein sem orðast svo, með leyfi forseta: ,,Ef embættismaður óskar skal rökstyðja ákvörðun um lausn um stundarsakir. Ef annað stjórnvald en ráðherra hefur tekið þá ákvörðun má bera hana undir hlutaðeigandi ráðherra.`` Þetta er gert til að hafa nægilegt samræmi milli þessara laga og stjórnsýslulaganna um það hvernig málsmeðferð er háttað. Í 11. lið brtt. eru gerðar brtt. við 27. gr. frv. Þar er lagt til í a-lið að orðin ,,eða að hætti opinberra mála, ef ástæða þykir til`` falli brott. Við bætist nýr málsliður er orðist svo: ,,Stjórnvaldi eða starfsmanni er þó ætíð heimilt að vísa máli til rannsóknar að hætti opinberra mála.`` Í greininni er fjallað um að það sé hægt að setja upp nefnd sérfróðra manna sem fjalli um mál embættismanns ef honum hefur verið veitt lausn um stundarsakir fyrir meintar misfellur í starfi. Í brtt. er gert ráð fyrir að viðkomandi starfsmanni eða viðkomandi stjórnvaldi sé ávallt heimilt að vísa málinu til opinberrar rannsóknar ef svo er kosið. Í 12. lið brtt. eru gerðar tillögur um breytingar á 30. gr. frv. þar sem segir: ,,Í stað orðanna ,,ber að greiða honum föst laun`` í 3. mgr. komi: skal hann halda óbreyttum launakjörum.`` Hér er verið að fjalla um að laun og önnur launakjör embættismanna skuli ákveðin af Kjaradómi og kjaranefnd samkvæmt þeim lögum og eigi þeir því ekki rétt á viðbótarlaunum samkvæmt 2. mgr. 9. gr. frv. Í 13. lið brtt. er verið að gera tillögubreytingar á 37. gr. sem fjallar um lausnarbeiðni embættismanns. Þar er verið að fella niður hugtakið viðbótarlaun sem leiðir líka af því að viðbótarlaun eiga ekki við um embættismenn. Í 14. lið er verið að gera brtt. við 39. gr. frv. Þar er lagt til að greinin orðist eins og hér segir, með leyfi forseta: ,,Laun og önnur launakjör embættismanna skulu ákveðin af Kjaradómi og kjaranefnd samkvæmt þeim lögum sem um þá úrskurðaraðila gilda. Þó skulu laun og önnur launakjör lögreglumanna, tollvarða og fangavarða fara eftir kjarasamningum sem stéttarfélög eða samtök þeirra gera við ríkið, sbr. 47. gr.`` Hér er gerð brtt. sem felur í sér ákveðið stílbrot í rauninni á frv. og því hvernig þessum málum er almennt háttað. Með frv. er verið að gera lögreglumenn og fangaverði og tollverði alla að embættismönnum en í stað þess að laun þeirra heyri undir kjaranefnd er gert ráð fyrir að þessir aðilar hafi samningsrétt og geti þá samið um sín kjör. Hins vegar hafa þeir ekki verkfallsrétt. Þetta var samkvæmt óskum félaga þessara starfsmanna eða embættismanna. Í 15. lið brtt. er gerð tillaga um breytingu á 41. gr. frv. Þar er fjallað um ráðningu í starf tímabundið og þar bætist nýr málsliður við 1. mgr. frv. Málsgreinin er þannig í frv., með leyfi forseta: ,,Starfsmenn ríkisins, aðrir en embættismenn, skulu ráðnir til starfa ótímabundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti.`` Við er bætt samkvæmt brtt.: ,,Skal sá frestur vera þrír mánuðir að loknum reynslutíma nema um annað sé samið í kjarasamningi.`` Hér er sem sagt verið að kveða á um að gagnkvæmur uppsagnarfrestur skuli vera þrír mánuðir nema annað sé tekið fram. Í 16. lið brtt. er verið að gera brtt. við 44. gr. Í frv. segir að ekki sé skylt að veita starfsmanni áminningu áður en honum er sagt upp störfum en í brtt. hljóðar greinin svo, með leyfi forseta: ,,Skylt er að veita starfsmanni áminningu skv. 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar. Annars er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi, þar á meðal ef uppsögn stafar af öðrum ástæðum, svo sem þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar. Ef starfsmaður óskar skal rökstyðja uppsögn skriflega. Ef hún á rætur að rekja til ástæðna sem greindar eru í 21. gr. má bera hana undir hlutaðeigandi ráðherra.`` Hér er verið að færa þetta í stíl við stjórnsýslulögin. Í 17. lið brtt. eru gerðar tillögur til breytinga við 51. gr. frv. Þar er kveðið á um starfsmenn Alþingis. Þar bætist nýr málsliður við 1. mgr. greinarinnar: ,,Forseti Alþingis fer með það vald gagnvart starfsmönnum þingsins sem fjármálaráðherra er fengið í 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 27. gr.`` Enn fremur er sams konar viðbót við 2. mgr. frv., þar bætist við nýr málsliður sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Skrifstofustjóri Alþingis er á sama hátt í fyrirsvari gagnvart starfsmönnum þingsins, svo og ríkisendurskoðandi og umboðsmaður Alþingis gagnvart starfsmönnum sínum.`` Í 18. lið brtt. er gerð tillaga um breytingu á 56. gr. frv., 2. tölul. Þar er fyrst og fremst verið að gera tillögur til breytinga á 56. gr. varðandi lög um Kjaradóm og kjaranefnd. Meginbreytingin miðar að því að fallið verði frá því að launakjör embættismanna verði alfarið ákveðin af kjaranefnd. Það er breytingin á frv. sem meiri hlutinn gerir tillögu um. Því er gert ráð fyrir að núverandi fyrirkomulag haldist óbreytt en þó er lagt til að umboðsmaður barna verði tekinn inn í 2. gr. laga nr. 120/1992 í samræmi við ákvæði laga um umboðsmann barna, nr. 83/1994, sbr. a-lið brtt., þ.e. að hann falli undir Kjaradóm frekar en kjaranefnd. Tillögu b-liðar má rekja til þeirra breytinga sem meiri hlutinn leggur til að gerðar verði á 2. gr. laga nr. 120/1992 og 39. gr. frv. Í d-lið er lagt til að kjaranefnd fái sambærilega heimild til ákvörðunar viðbótarlauna og er að finna í ákvæði 2. mgr. 9. gr. frv. varðandi aðra starfsmenn. Loks er í tillögu um ákv. til brb., e-lið, lagt til að laun og starfskjör embættismanna sem hingað til hafa tekið laun samkvæmt kjarasamningum verði óbreytt til loka þeirra samninga. Meginmálið er að kjaranefndin ein ákveður um laun embættismanna. Það er ekki þannig að kjaranefnd ákveði fyrst laun embættismanna og síðan komi ráðherrar eða ráðuneytisstjórar og úrskurði viðkomandi embættismönnum viðbótarlaun. Slíkt kerfi gæti aldrei nokkurn tímann gengið upp því þá þyrfti kjaranefnd innan örstutts tíma að fara að taka tillit til þeirra ákvarðana sem viðkomandi ráðherrar hafa tekið um viðbótarlaunin og þá væri fallið um sjálft sig það fyrirkomulag að kjaranefnd úrskurði um heildarlaun þessara aðila. Í 19. lið brtt. eru gerðar breytingar á ákv. til brb. þar sem verið er að lengja frest varðandi rétt til biðlauna, hann verði óbreyttur frá gildandi lögum hjá starfsmönnum sem skipaðir hafa verið eða ráðnir í starf hjá ríkinu fyrir gildistöku laga þessara. Hæstv. forseti. Eins og ég hef rakið í máli mínu hefur meiri hluti efh.- og viðskn. gert allviðamiklar tillögur til breytinga á frv. Nefndin hefur fjallað um málið með það að markmiði, eins og gildir að sjálfsögðu um öll önnur mál, að reyna að bæta það stjfrv. sem hér liggur fyrir. Ég vil sérstaklega í því sambandi færa fulltrúum þeirra sem komu til fundar við nefndina og sendu inn umsagnir þakkir fyrir þeirra framlag til málsins. Síðan vil ég líka færa nefndarmönnum, bæði samnefndarmönnum mínum í meiri hluta nefndarinnar og þeim sem eru í minni hluta nefndarinnar, þakkir fyrir störf sín. Þeir sem störfuðu í minni hlutanum eru að sjálfsögðu mjög harkalega á móti þessu máli eins og oft hefur komið fram og á sjálfsagt eftir að koma fram í þessari umræðu. En það hefur ekki þýtt að þeir hafi ekki viljað leggja gott til málanna og taka þátt í því að færa einstakar greinar til betri vegar eftir því sem þeirra sannfæring hefur boðið. Það tel ég að sé þakkarvert þótt menn séu ekki sammála um þetta mál. Að lokum vil ég segja, hæstv. forseti, að mál eins og þetta er að sjálfsögðu aldrei fullskapað. Þess vegna geri ég ráð fyrir að það gangi aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. til þess að fara megi yfir það hvort ekki leynist einhver atriði í því sem mætti til enn betri vegar færa. Síðan geri ég líka ráð fyrir því að þetta frv. sem vonandi verður að lögum eigi eftir að slípast dálítið í þeirri framkvæmd sem óhjákvæmilega verður á málinu þegar aðilar fara að vinna eftir þeim. Ég vona að þessi lög, eftir að frv. hefur verið samþykkt, eigi eftir að reynast góður grunnur til þess að byggja á starfsmannahald ríkisins og samskipti ríkisvaldins við stéttarfélög þeirra starfsmanna sem hjá ríkinu vinna um allnokkra framtíð.

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson eigi að spara sér þakkargjörðina gagnvart stéttarfélögunum í landinu vegna þess að þau kunna honum engar þakkir. Og sannast sagna held ég að þessi ræða sem hér var flutt sé mörgum manninum mikil vonbrigði, a.m.k. þeim sem trúðu því eða vonuðu að tekið yrði tillit til þess rökstuðnings og þeirra sjónarmiða sem fram komu af hálfu samtaka launafólks, tillögur um breytingar á þessu frv. Hér er hafin mjög mikilvæg umræða þar sem reynir á sjálfstæði Alþingis. Þetta er umræða um grundvallarbreytingar á starfskjörum tugþúsunda einstaklinga. Þessar tillögur hafa sætt mikilli og þungri gagnrýni í þjóðfélaginu enda taka þær á samningsbundnum kjörum. Málsmetandi aðilar hafa fært fyrir því rök að þetta frv. stangist á við stjórnarskrá landsins og siðferðilega stenst þetta frv. engan veginn, hvorki hvað varðar innihald né allan framgangsmáta, þ.e. hvernig á að þröngva þessu í gegnum þingið. Það er samdóma álit allra samtaka launafólks sem þessi lög taka til. Og reyndar allra samtaka á vinnumarkaði á Íslandi að undanskildum samtökum atvinnurekenda, VSÍ og Vinnumálasambandsins. Hér eru boðaðar breytingar um skert kjör launafólks í þeim anda sem þessi samtök hafa krafist. Hér er þess vegna talað fyrir hönd meiri hluta á Alþingi en gegn meiri hluta í þjóðfélaginu. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson kann að tala hér fyrir hönd meiri hluta efh.- og viðskn. Alþingis sem í einu og öllu endurómar vilja VSÍ, Vinnumálasambandsins. Og þessi sjónarmið eru reyndar líka alveg ótrúlega lík því sem heyrst hefur frá Verslunarráði Íslands. Ég kom, hæstv. forseti, hingað upp til þess að leggja áherslu á alvöru þessa augnabliks. Ég skora á Alþingi að láta ekki fulltrúa þeirra sjónarmiða sem hér hefur verið talað fyrir segja sér fyrir verkum. Nú er komið að því að Alþingi sýni sjálfstæði sitt.

Hæstv. forseti. Vissulega olli andsvar hv. þm. mér vonbrigðum þótt það kæmi ekki á óvart. Ég tel að það sé að sjálfsögðu kominn tími til þess að Alþingi sýni sjálfstæði og setji þau lög um þessi mál sem það telur skynsamlegast. Og fyrir mig get ég einungis sagt að ég tel að sú meginstefna sem í frv. felst sé skynsamleg. Ég hygg að það sé skynsamleg stefna að láta lögin ná til allra starfsmanna ríkisins, að afnema þann víðtæka rétt til biðlauna sem hefur verið talið að væru í lögunum í dag og gera þann rétt eðlilegri, að afnema æviráðningu embættismanna með almennri reglu. Og önnur þau meginatriði sem í frv. eru tel ég að séu rétt og eðlileg í samræmi við nútímastarfsmannastefnu. Brtt. sem komu frá umsagnaraðilum voru tvenns konar. Í fyrsta lagi var oft sagt í brtt. að við ættum að draga frv. til baka og það ætti ekki að afgreiða málið. Um það var lítið fjallað vegna þess að meiri hluti nefndarinnar telur að afgreiða eigi málið. Í öðru lagi komu svo brtt. við einstakar greinar frv. Það var reynt að taka tillit til þeirra eins og unnt var án þess þó að meginstefnunni í frv. væri breytt. Þetta voru þau sjónarmið sem meiri hluti nefndarinnar hafði að leiðarljósi. Hann telur að þetta séu skynsamleg vinnubrögð og algjörlega rétt siðferðilega.

Hæstv. forseti. Ég þarf nú meira en mínútu til að ræða þessi mál og mun nýta mér það rækilega þegar líður á daginn. Meiri hluti nefndarinnar, upplýsir hv. þm. okkur um, var á því að afgreiða málið. Alveg sama þótt nefndin hefði í höndum sínum rökstuðning frá hverju einasta verkalýðsfélagi í landinu, frá öllum þeim samtökum sem þessi lög taka til, þar sem þessum vinnubrögðum er mótmælt og þar sem eru færð mjög ítarleg og rækileg rök fyrir því hvers vegna þessi lög standast ekki. Það er verið að svipta stóra hópa samningsrétti. Það stendur enn þrátt fyrir þessar breytingar. Það er verið að koma á forstjóraveldi og duttlungastjórnun inni í kerfinu þrátt fyrir þær málamyndabreytingar sem hér hafa verið kynntar. Þar að auki eru svo ótrúlegar rangfærslur í þeim gögnum sem hér eru borin á borð fyrir þingið. T.d. segir hér í plöggum sem koma frá fjmrn.: ,,Réttur til biðlauna verði sá sami og í núverandi lögum en þó gerð sú breyting að frá þeim dragast önnur laun sem starfsmaðurinn kann að hafa á biðlaunatímanum.`` Síðan er þetta náttúrlega botnað. ,,Þessi breyting kann að leiða til nokkurs sparnaðar í framtíðinni ef ríkisfyrirtæki eða stofnun er breytt í hlutafélag eða fært til sveitarfélaga.`` Ég tek þetta bara sem eitt dæmi af mýmörgum um rangfærslur og ótrúlega óvönduð og óheiðarleg vinnubrögð að þinginu er ekki bjóðandi upp á annað eins.

Hæstv. forseti. Ég hygg að réttast sé að takast einfaldlega á um það hér í þingsölum hvort menn telji eðlilegt að biðlaunarétturinn sé með þeim hætti eins og núverandi lög hafa verið túlkuð eða hvort biðlaunarétturinn verður eins og lagt er til í frv.

Það verða þá að vera einhverjir stjórnarliðar hér til að takast á við.

Mín afstaða er sú að það sé rétt að hafa biðlaunaréttinn með þeim hætti sem lagt er til í frv. Meiri hlutinn vill að sjálfsögðu afgreiða málið en gerir sér grein fyrir því að málið er erfitt. Ekki síst vegna þess að það er m.a. verið að takmarka þennan biðlaunarétt. Að sjálfsögðu gera menn sér grein fyrir því að það er ekkert auðvelt og ekki til vinsælda fallið hjá ákveðnum hópi fólks að fara þannig að. En ef menn trúa því að þeir séu að gera rétt í því og þetta sé skynsamlegt þá standa menn í lappirnar vegna þess að sjálfstæði þingsins er í veði.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða eitt allra stærsta mál þessa þings og ég spyr: Hvar eru ráðherrar þessarar ríkisstjórnar? Hvar er hæstv. fjmrh.? Hvar er hæstv. forsrh.? Ætla þeir ekkert að fylgjast með þessari umræðu sem hér á að fara fram? Hér hefur hv. formaður efh.- og viðskn. gert grein fyrir þeim brtt. sem liggja fyrir og var hinn rólegasti yfir þessu öllu saman. En ég vil spyrja hann: Hvaða áhrif heldur hv. þm. að þessi einhliða lagasetning muni hafa á starfsmannastefnu ríkisins, á vinnuanda innan stofnana ríkisins og síðast en ekki síst á ástandið á vinnumarkaðnum? Ef við horfum á málin í samhengi við önnur frv. sem verið er að fjalla um er hér einfaldlega verið að setja vinnumarkaðinn í háaloft. Það er verið að setja hér allt í háaloft með því að þvinga í gegn einhliða lagasetningar sem ná yfir allan vinnumarkaðinn og þetta þýðir ekkert annað en verkföll og vinnudeilur. Ég vil nefna hér enn eitt frv., frv. um framhaldsskóla, sem er á hraðleið í gegnum þingið og mun breyta vinnuumhverfi kennara. Hvar eru samningar staddir við kennara? Hvað er eiginlega að gerast? Ætlar meiri hlutinn á hinu háa Alþingi bara að renna þessu í gegn og setja allt þjóðfélagið í háaloft? Það er nákvæmlega það sem verið er að gera vegna þess að svona einhliða lagasetning kann ekki góðri lukku að stýra. Það á að leita samvinnu og samráðs.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu er eðlilegt að leita sem mest samráðs við lagasetningu en það þýðir ekki að löggjafarvaldið eigi að færast frá Alþingi. Það er eðlilegt eins og gert var í þessu máli. Aflað var umsagna frá fjöldamörgum aðilum og þeir höfðu samráð við þingið um þær breytingar sem voru gerðar á stjfrv. Ég held að þegar frá líður muni þær öldur lægja sem hafa upp risið. Þegar búið er að fara í gegnum eina eða tvenna kjarasamninga með þessar reglur muni það koma í ljós að þær eru heppilegar, flestar hverjar, og að þær verði ágætis grunnur til þess að starfa á í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Fyrir hvern eru lögin? Hverjum á löggjafinn að þjóna? Er það ekki fólkið í landinu? Er það ekki almannahagur? Á löggjafinn að vera að setja einhverja löggjöf sem gengur þvert á alþjóðasamþykktir? Hugsanlega er þetta brot á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins þar sem því er haldið fram í greinargóðum umsögnum að ýmis ákvæði þessa frv. eins og reyndar frv. um stéttarfélög og vinnudeilur standist ekki alþjóðasamþykktir. Hvað er löggjafinn að fara? Hvert er hann að halda? Afla umsagna, sagði hv. formaður efh.- og viðskn. Það er ekkert farið eftir þessum umsögnum vegna þess að hér er verið að svipta fólk samningsrétti, félagsrétti og ýmsum öðrum réttindum. Því spyr ég aftur: Hvaða áhrif heldur hv. formaður efh.- og viðskn. að þessi lagasetning muni hafa? Hún mun hafa alvarleg áhrif og ég vil benda á það sem fram kom af hálfu Alþýðusambandsins á fundi félmn. í gærkvöldi. Þegar menn eiga að fara að vinna eftir þessum lögum má búast við því að í haust og fram undir áramót þurfi að gera á svona bilinu 5--8 þús. viðræðuáætlanir samkvæmt þessum fínu lögum sem er verið að reyna að fá samþykkt hér.

Hæstv. forseti. Hv. formaður félmn. hefur kannski meiri áhrif á það en ég hvernig frv. um stéttarfélög og vinnudeilur er afgreitt og getur sjálfsagt komið í veg fyrir það að viðræðuáætlanir skipti þúsundum. En fyrir hvern eru lögin? spyr hv. þm.

Þau eru fyrir ríkisstjórnina.

Og fjallar um almannahag í því sambandi. Ég verð að segja fyrir mig að ég tel að það sé í þágu almannahagsmuna t.d. að afnema æviráðninguna eins og hún hefur verið. Ég tel líka að það sé í þágu almannahagsmuna að takmarka biðlaunaréttinn eins og gert er í þessu frv. og fyrir því er ég tilbúinn að bera ábyrgð gagnvart mínum kjósendum þegar þar að kemur.

Virðulegi forseti. Það er aðeins eitt atriði í brtt. meiri hlutans sem ég vil gjarnan biðja hv. formann efh.- og viðskn. um skýringar á hér í andsvari. Að öðru leyti mun ég koma með álit mitt á þessu frv. fram í ræðu. Það hefur vakið mjög mikla úlfúð innan háskóla landsins að gera alla forsetaskipaða prófessora að embættismönnum samkvæmt frv. en ekki aðra háskólakennara. Þar með stóð til að eyðileggja framgangskerfi háskólakennara, samanber tillögu um slíkt í fylgifrumvarpi með þessu frv. Nú er orðið ,,forsetaskipaður`` farið út úr 10. tölul. 22. gr. skv. brtt. meiri hlutans og því vil ég spyrja hvort það þýði að allir skipaðir háskólakennarar, prófessorar, dósentar og lektorar teljist embættismenn og þess vegna geti framgangskerfið áfram verið til eða hvað? Merking löggjafans þarf að vera alveg skýr því framgangskerfið er meginhvatinn til aukinna afkasta í rannsóknum háskólakennara. Og ég vil meina að framgangskerfið sé ein forsenda þess að ungir vísindamenn fást til starfa við háskóla landsins. Þetta þarf að vera alveg skýrt til þess að háskólarnir geti gert viðeigandi ráðstafanir og komið með viðeigandi viðbrögð.

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að breytingin sem meiri hluti efh.- og viðskn. leggur til við 22. gr. frv. er með þeim hætti að allir þeir sem skipaðir eru í störf samkvæmt öðrum lögum teljast embættismenn og það er í rauninni sá mælikvarði sem til staðar er. Síðan á að sjálfsögðu eftir að taka nánar á málefnum einstakra stofnana svo sem Háskóla Íslands í bandorminum og bandormurinn var sýndur hér og fluttur. Hann verður væntanlega ekki afgreiddur á þessu þingi en þá þarf að sjálfsögðu að fara betur yfir það mál hvernig menn vilja haga málefnum innan Háskóla Íslands til frambúðar. Ég hygg að það sé ekki hægt að lýsa neinu endanlega yfir á þessari stundu um það mál. Það þarf að fjalla um það m.a. í samráði við þær stéttir háskólakennara sem starfa við háskóla.

Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir áliti minni hluta efh.- og viðskn. en auk mín standa að álitinu hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk þessu áliti. Herra forseti. Ég sé að hæstv. fjmrh. er ekki hér í salnum.

Jú, jú, taktu bara af þér gleraugun þá ferðu að sjá.

Hann er það sjaldan í sæti sínu og sjaldan í þingsölum. Við skulum þá vona að hann verði hér út umræðuna. Þetta frv. einkennist m.a. af því að það hefur ekkert eðlilegt samráð verið haft við stéttarfélögin við gerð þess. Frv. var unnið á þann hátt að í desember sl. voru send fyrstu drög til stéttarfélaganna og þeim gefnir nokkrir dagar til að gefa álit á því og þá var ljóst hvað var hér í uppsiglingu. Þá fyrst var vitað að ríkisstjórnin stefndi að meiri háttar lagasetningu um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Í febrúar var haft málamyndasamband við stéttarfélögin en ekki gert neitt með það né reynt að skapa þann farveg sem hefði leitt til einhverrar samstöðu varðandi þetta mál. Þrátt fyrir þetta hefur málið borið hér inn í þingsali í formi frv. sem við tökum nú til 2. umr. Þá er eðlilegt, herra forseti, að leitað sé umsagna stéttarfélaganna og annarra aðila sem þessi lög varða. Þessar umsagnir hafa borist. Þessar umsagnir, herra forseti, eru nú tiltækar þingmönnum hér við þessa umræðu. Þessar umsagnir eru það umfangsmiklar að það þurfti að setja teygju á þær, það þurfti að hefta þær í fjóra bunka til að hægt væri að koma þeim í aðgengilegt form. Þetta eru umsagnir frá tugum stéttarfélaga hringinn í kringum landið um þetta frv. ríkisstjórnarinnar og þær eru allar á einn veg. Þessu frv. og þeirri hugsun sem frv. lýsir er hafnað gersamlega. Herra forseti, það er ekkert gert með þessar umsagnir. Það er ekkert gert með þær skoðanir sem stjórnarandstaðan hefur verið að halda fram í þessu máli undanfarnar vikur. Ríkisstjórnin stefnir í stríð. Ég veit ekki hvort henni er það meðvitað að með þessum vinnubrögðum, bæði hvað varðar innihald og form, er verið að stefna í stríð við verkalýðshreyfinguna, við stéttarfélögin í landinu við næstu kjarasamninga. Varnaðarorð eru virt að vettugi en þau hafa oft verið töluð í góðri meiningu af hálfu stjórnarandstæðinga. Þetta gera menn ekki, svona lagasetningu bera menn ekki á borð, menn vinna ekki svona gagnvart starfsmönnum sínum. Það er alveg sama hve mörg varnaðarorð féllu um þetta. Það kom skýrt fram í máli hv. formanns efh.- og viðskn. að ríkisstjórnin ætlar að keyra þetta mál í gegn. Það eru sett í þessu frv. markmið. Ríkisstjórnin gefur sér ákveðin markmið með þessari lagasetningu. Hún talar í aðalatriðum um sex atriði. Hún segir: Þessi löggjöf á að endurspegla nýja starfsmannastefnu. Þessi löggjöf á að auka valddreifingu. Það á að auka sveigjanleika í starfsmannahaldi. Það á að einfalda launakerfið. Það á að auka og bæta jafnrétti og svo er klykkt út með því að þessi lagasetning eigi að gera ríkið að fyrsta flokks vinnuveitanda. Þetta eru markmiðin sem ríkisstjórnin lagði upp með. Herra forseti, ég man ekki eftir neinu tilfelli um það að löggjöf uppfylli markmið jafnilla og þessi lagasetning sem við erum að ræða um. Þetta er óvönduð lagasmíð. Það er ekki nóg með það að ekki var gætt neins eðlilegs samráðs við þá aðila sem málið varðar heldur var kastað til höndunum við undirbúning þessa máls. Þetta frv. sem hér er að koma út úr nefnd er slæmt frv. Það er léleg lagasmíð og það verður ekki hægt að vinna eftir því. Frv. er samið einhliða af embættis- og trúnaðarmönnum fjmrn. Vissulega má það vera rétt og ég ætla ekki að bera á móti því að það sé tímabært að endurskoða lög sem eru orðin 40 ára gömul. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það að menn hugi að því hvort ekki sé eitthvað í slíkri lagasetningu sem betur má fara. Hér er verið að tala um löggjöf sem snertir 25 þús. starfsmenn ríkisins en launaútgjöld ríkisins eru 36 milljarðar. Þetta snertir á einn eða annan hátt næstum því hverja einustu fjölskyldu í okkar landi. Því er það augljóst að menn þurfa að vanda mjög vel til við lagasetningu sem aftur á að skapa ramma framtíðarinnar. Það er ekki gert í þessu frv. Það er lagt upp með að starfsmönnum ríkisins er skipt í tvo meginflokka en í reynd verður um að ræða a.m.k. fjórar tegundir starfa hjá hinu opinbera, þ.e. eldri starfsmenn með ótímabundna ráðningu, það eru nýir embættismenn án samningsréttar en ráðnir tímabundið til fimm ára, það eru hinir nýju embættismenn. Síðan eru það sérstakir embættismenn sem tengjast öryggisstéttum sem eru með samningsrétt en skertan verkfallsrétt og tímabundna ráðningu og síðan eru það almennir starfsmenn sem er meginhluti opinberra starfsmanna. Það sem er einna ámælisverðast varðandi þetta frv. er að það skerðir samningsbundinn rétt. Það gengur á kjarasamninga. Það er einhliða aðgerð í krafti þess að þeir sem leggja það fram hafa meiri hluta á Alþingi. Í krafti þess meiri hluta sem er lýðræðislega kosinn er einhliða skertur samningsbundinn réttur. Þetta er óhæfa. Það verður að semja um þá hluti sem getið er um í kjarasamningum. Það er grundvallaratriði varðandi þá hluti sem við erum að ræða um að menn grípa ekki með löggjöf á þennan hátt inn í þætti sem tengjast kjarasamningum. Samningar eru ekki lausir fyrr en um næstu áramót og það er augsýnilegt að ríkisstjórnin kýs að binda hendur launþega í landinu áður en kemur að næstu kjarasamningum því að það eru fleiri mál sem hanga á þessari sömu spýtu. Það er ekki bara þetta mál um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Það er líka hið þekkta frv. um stéttarfélög og vinnudeilur. Herra forseti. Menn vita líka að það átti að breyta meiru þó svo ýmsu af þeim málum hafi nú verið frestað. Það átti m.a. að skerða lífeyrisrétt líka. Það er augsýnilegt að ríkisstjórnin, sem er að byrja sitt fyrsta ár, telur sig hafa allt það vald og alla þá möguleika og nýtir þá sem kosningarnar á síðasta ári veita henni. Niðurstaða hennar er að hún þurfi ekki að taka á nokkurn hátt tillit til þess umhverfis sem hún starfar í og hún þurfi ekki að taka tillit til þeirra samninga sem ríkisvaldið hefur gert við starfsmenn sína. Svokölluð æviráðning er m.a. skert í þessu frv. Um 10--12 þúsund manns af starfsmönnum ríkisins eru ekki með gagnkvæman uppsagnarfrest, ýmsir þeirra eru með eldri skipan, forsetaskipan, en mjög margir aðrir með ótímabundna ráðningu. Vafalítið gætu stéttarfélögin hugsað sér að ræða mál sem tengjast ráðningartíma. En þá vilja þau með réttu takast á um það við kjarasamningagerð því að það er staðreynd að menn hafa búið við lægri laun vegna þess starfsöryggis í opinberri þjónustu sem m.a. felst í svokallaðri æviráðningu eða ótímabundnum samningum. Það er ómótmælanlegt að laun í opinberri þjónustu hafa verið lægri en á almennum markaði, m.a. vegna þessa ákvæðis sem hér er verið að afnema. Það hefði vitaskuld átt að koma þá til greina ef menn vildu skoða það sameiginlega að hafa takmarkaðan ráðningartíma eða gagnkvæman uppsagnarfrest að samið væri um hærri laun. En, herra forseti, stéttarfélögunum er ekki gefinn kostur á þessu. Lögunum er breytt núna nokkrum mánuðum fyrir kjarasamningsgerð til að takmarka möguleika þeirra við þá samninga. Inngripin í kjarasamninga og hinn svokallaði biðlaunaréttur, sem er fólginn í rétti til launa ef starf er lagt niður, eru ómótmælaleg. Þetta er samningsbundið. Þetta er bundið í lögum og deilan hefur hvað mest snúist um þá spurningu að geri ríkisvaldið breytingar á rekstrarformi stofnana sinna, fyrirtækja sinna, breytir þeim t.d. í hlutafélög, þá er því haldið fram af fjmrh. og talsmönnum ríkisstjórnarinnar að það verði að taka þennan rétt af til að fólk sé ekki á því sem þeir kalla á tvöföldum launum ef þeir halda áfram að vinna hjá sama vinnuveitanda. Aðalatriðið í þessu er að þetta er samningsmál. Ef stéttarfélögin kjósa að ræða þessa reglu sem er bundin í lögum gæti vitaskuld komið til álita við samningsgerð ef mönnum sýndist svo að hækka laun ef menn kysu breytingar á þessum málum. En það er ekki gert. Hér er gengið fram með frv. þar sem þessir hlutir eru einhliða teknir af núverandi starfsmönnum ríkisins. Fleiri mál, sem tengjast réttindum, eru rýrð í þessu frv. Það er til að mynda veikindaréttur og oft hafa menn tekist harkalega á um þann rétt í kjarasamningsgerð en í frv. er gert ráð fyrir að reglugerðin haldi sér en síðan verði samið um þennan rétt. Hins vegar bendir margt til þess að stefnt sé að því að draga úr þessum rétti. Þetta mál, sem tengist veikindarétti, er því sett í mikla óvissu og það sama á við rétt í fæðingarorlofi. Þar er gerður sami hluturinn, þ.e. að þessir hlutir eru færðir þannig að það eigi að semja um þá sérstaklega í kjarasamningum, reglugerðir verði látnar standa óbreyttar um stundarsakir en margt bendir til að stefnt sé að því að rýra þennan rétt. Í þessu frv. eru sömuleiðis tekin úr sambandi að hluta stjórnsýslulög eða málskotsréttur sem menn hafa. Með þessu er verið að taka stjórnsýslulög úr sambandi að hluta til gagnvart opinberum starfsmönnum. Nú skulum við aðeins átta okkur á því hvers eðlis stjórnsýslulögin eru. Herra forseti. Ég reiknaði með að hæstv. fjmrh. væri vakandi í umræðunni en ég kýs að bíða þar til hann hefur lokið sínu samtali.

Forseti gengur út frá því sem vísu að hæstv. ráðherra sé vakandi.

Stjórnsýslulögin eru fyrst og fremst sett til að tryggja rétt borgaranna. Það að tækifærið skyldi vera notað við þessa lagasetningu þegar menn eru að tala um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að takmarka þennan rétt lýsir e.t.v. betur en margt annað þeirri hugsun og þeirri hugmyndafræði sem býr að baki frv. Nú er það einnig svo að löggjöf um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, lagabálkurinn sem slíkur, er samningsumgjörð. Hann mótar umgjörð kjarasamninga og hefur gert það mjög lengi. Þannig hefur lagaumgjörðin áhrif á kjarasamninga, hefur áhrif á feril þeirra. Það að breyta einhliða samningsumgerðinni eins og gert er með þessum hætti er siðleysa. Það hefur komið fram í umsögnum fjölmargra stéttarfélaga varðandi málið. Mig langar til að vitna í hluta af ályktun, sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja sendi efh.- og viðskn. varðandi þetta mál, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Því hefur verið haldið fram að ákvæði laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins séu ekki hluti af samningsbundnum kjörum ríkisstarfsmanna. Þetta er rangt. Dæmi eru um að einstök ákvæði laganna eigi uppruna sinn í kjarasamningum. Það sem þó skiptir meira máli er að í ráðningarsamningum langflestra ríkisstarfsmanna er svo um samið að um réttindi og skyldur launþegans fari eftir lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna að svo miklu leyti sem öðruvísi er ekki samið um í ráðningarsamningum. Það er því berum orðum svo um samið við langflesta ríkisstarfsmenn að ákvæði laganna eru hluti af ráðningarkjörum þeirra.`` Þessi afstaða sem kemur fram hjá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja er augljós og hún er líka rétt. Hún er lögfræðilega rétt, þ.e. að lögin skapa samningsumgjörð og eru hluti af ráðningarsamningi. Samningsumgjörðinni er breytt einhliða af hálfu ríkisstjórnarinnar með þessu frv. Það verður líka að hafa í huga að það er beinlínis bannað að skerða áunnin réttindi án þess að bætur komi til. Það eru fjölmörg dæmi um það í löggjöf okkar að menn hafa áunnið sér vissan rétt og það er ekki hægt að taka hann af mönnum nema með því að veita mönnum bætur. Það flokkast undir eignarréttarvernd stjórnarskrárinnar. Það er athyglisvert í þessu sambandi að rifja upp yfirlýsingu hæstv. forsrh. vegna kennaradeilunnar eða flutnings á grunnskólanum yfir til sveitarfélaganna um áunnin réttindi þar sem kveðið var upp úr um að ekki yrði gengið á áunnin réttindi og að starfsmenn mættu einnig eiga von á því að geta haldið áfram að byggja upp réttindi sem þeir hafi mátt vænta. Engar slíkar yfirlýsingar hafa verið gefnar varðandi þetta frv. og í útfærslu frv. er þessa að gengu getið. Starfsöryggi hefur verið metið til launa hjá opinberum starfsmönnum og það eru tvö atriði sem einkum hafa verið talin betri, fyrrnefnt atriði um starfsöryggi sem ég nefndi áður varðandi þá sem byggju við ótímabundna kjarasamninga. Hitt tengist lífeyrissjóðsmálum sem ætlunin var líka af hálfu ríkisstjórnarinnar að skerða eins og þingmenn muna eftir. Nú hefur verið hætt við þá lagasetningu í bili, líklega vegna þess að ríkisstjórninni þykir sennilega nóg um vert að reyna að knýja þetta frv. og frv. um stéttarfélög og vinnudeilur í gegnum þingið í andstöðu við bæði stjórnarandstöðu og öll stéttarfélög í landinu. Grundvallaratriði í þessu sambandi er frjáls samningsréttur sem hefur verið virtur um áratuga skeið en með þessum tveimur frumvörpum er vegið harkalega að þessari grundvallarreglu í stjórnskipun okkar. Þannig er í þessu frv. réttarstaða ýmissa starfsmanna breytt einhliða. Það er tekin samningsréttur af stéttum og þetta er talið brjóta í bága við félagsmálasáttmála Evrópu, samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og skoðanir sérfræðinefndar Evrópuráðsins. Það er nefnilega ekki svo, herra forseti, að hér sé verið að halda fram að frv. brjóti einungis í bága við eðlilega starfshætti og samskiptahætti. Þetta mál er alvarlegra en það. Frv. brýtur í reynd gegn alþjóðlegum samningum sem við höfum undirritað. Félmn. Alþingis er að fjalla um frv. um stéttarfélög og vinnudeilur en það orkar mjög tvímælis hvort frv. brjóti ekki í bága við alþjóðasamninga. Það kom í ljós eftir að Lagastofnun Háskólans hafði gefið sína fyrstu álitsgerð varðandi það efni að það frv. er í fjölmörgum atriðum í andstöðu við bindandi sáttmála sem Íslendingar hafa gerst aðilar að. En í þessu áliti var líka kveðið á um hvað er alþjóðlegur réttur varðandi samskipti ríkisvalds og launþega. Þannig koma fjölmargar athugasemdir fram í áliti Lagastofnunar sem eiga mjög vel við þetta frv. sem við erum að ræða um hér. Í þessari álitsgerð segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Rétt er þó að taka fram að Alþjóðavinnumálastofnunin í Genf hefur lagt áherslu á mikilvægi reglulegs samráðs stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins til að tryggja frið í þjóðfélaginu, þar á meðal samráð við undirbúning löggjafar sem snertir þá.`` Hún hefur lagt áherslu á mikilvægi þess að hafa samráð við undirbúning löggjafar sem snertir þá. Hvernig var þetta uppfyllt af hæstv. ríkisstjórn? Þetta var hunsað gjörsamlega. Síðar í þessari álitsgerð segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þó að réttur einstakra launþega til að stofna stéttarfélög séu mannréttindi hvers launþega og sá réttur verndi ekki þau stéttarfélög sem þegar eru til staðar, er ljóst að bæði stjórnarskrá og alþjóðasáttmálar á þessu sviði gera ráð fyrir því að íhlutun ríkisvalds með lagasetningu um málefni stéttarfélaga sé mjög takmörkuð og hindri ekki lögmæta og eðlilega starfsemi stéttarfélaga. Þá er það einnig mjög mikilvægt hlutverk ríkisvaldsins að stuðla hverju sinni að því að friður ríki á vinnumarkaði án þess þó að grípa inn í starfsemi og baráttu stéttarfélaga.`` Það er augljóst af þessum orðum úr álitsgerð Lagastofnunar Háskóla Íslands sem var fengin til að skoða lögmæti frv. um stéttarfélög og vinnudeilur að þetta sjónarmið sem er aðaláherslan í alþjóðlegum samningum hefur verið þverbrotið við gerð og vinnslu þessa frv. Allar þessar umsagnir sem ég gat um áðan, þessi stóri bunki sem er svo mikill að við gátum ekki haft hann í öðru formi en hann er hér núna í þingsölum, allar umsagnirnar ganga út á það að hafna frv. Það eru ein eða tvær undantekningar sem ég kem að síðar. Það má segja að afstaða stéttarfélaganna sem þetta mál varðar mestu komi fram í sameiginlegri ályktun Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, BHM og Kennarasambands Íslands, en þau ályktuðu 11. mars sl. Með leyfi hæstv. forseta, hljóðar þessi ályktun svo: ,,Sameiginlegur fundur BSRB, BHMR og KÍ, 18. mars 1996, krefst þess að ríkisstjórnin falli nú þegar frá áformum um að skerða réttindi og kjör opinberra starfsmanna og draga úr samnings- og verkfallsrétti allra launamanna. Einhliða aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum eru bein aðför að frjálsum samningsrétti í landinu. Á undanförnum vikum hafa samtök opinberra starfsmanna í sameiningu staðið fyrir öflugu upplýsingastarfi og fundahöldum um frumvörp ríkisstjórnarinnar um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og sáttastörf í vinnudeilum. Á fundunum hefur birst órofa samstaða um að hrinda þessari aðför ríkisstjórnarinnar. Þúsundir manna hafa mótmælt framgöngu ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Áfangasigur í baráttu opinberra starfsmanna gegn einhliða skerðingaráformum ríkisstjórnarinnar náðist þegar forsætisráðherra lýsti því yfir að frv. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins verði ekki keyrt í gegnum þingið að svo stöddu í óþökk þeirra sem málið varðar, og að áunnin réttindi verði ekki skert. Ríkisstjórnin ætlar eftir sem áður að fá samþykkt frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þrátt fyrir andstöðu opinberra starfsmanna og enn á eftir að koma í ljós hvernig staðið verður að samningum um endurskoðun á Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Fundurinn krefst þess að lýðræðislegar leikreglur verði virtar og öll áform ríkisstjórnarinnar um einhliða skerðingu á réttindum og kjörum verði lögð til hliðar. Allt annað er bein aðför að launamönnum sem óhjákvæmilega kallar á átök á vinnumarkaði. En eins og margoft hefur komið fram eru samtökin reiðubúin til að ganga til raunverulegra samninga um þessi atriði. Fundurinn hvetur öll stéttarfélög og samtök launafólks til að standa þétt saman uns fullur sigur hefur náðst. Burt með frumvörpin!`` Í þessari ályktun kom fram sameiginleg afstaða opinberra starfsmanna gagnvart þessu frv. Það sem er athyglisvert einnig í þessu er að stéttarfélögin lýsa sig reiðubúin til að ganga til raunverulegra samninga um þessi atriði. Það hefur ekki skort, herra forseti, á samráðsvilja stéttarfélaganna varðandi þennan málaflokk. Hér standa stéttarfélögin öll saman. Þau hafa ekki alltaf staðið saman að málefnum sem snúa að ríkinu, en þau standa saman varðandi afstöðu gagnvart þessum frumvörpum. Og það sem meira er, herra forseti, verkalýðshreyfingin á almennum markaði stendur líka saman. Öll samtök launafólks í landinu hafa sömu skoðun á þessum frumvörpum ríkisstjórnarinnar. Herra forseti, launþegasamtök hér á landi eru ekki alltaf samstiga í afstöðu sinni. Það sem er einnig athyglisvert varðandi þetta mál er að allir stjórnarandstöðuflokkarnir eru sömu skoðunar. Allir þessir aðilar segja og hafa sagt núna vikum saman: Þessi frumvörp eiga að hverfa út af borðinu. Menn verða að finna þessum efnisatriðum annan farveg. Ef meiri hluti Alþingis og ríkisstjórn kýs að breyta löggjöf um þessi atriði, verður hún að finna samráðsvettvang um þær breytingar. Þannig hefur alltaf verið staðið að breytingum á vinnulöggjöf. Endurskoðun á heildarlöggjöf um þessi mál hefur aldrei verið reynd nema menn kæmu að einu borði og ræddu saman um þetta. Í þessu frumvarpi eru fjölmörg atriði sem beinlínis vega að rótum stéttarfélaganna hér á landi. Það er athyglisvert að allt þetta gerðist í kringum 1. maí eins og menn muna vel. Þá gaf Alþýðublaðið út hátíðarblað, athyglisvert blað með frásögnum úr fortíðinni og stefnumótun framtíðarinnar. Meðal annars fóru þeir út á göturnar og spurðu fólk eins og oft er gert í blöðum. Þeir spurðu: Hvar er góðærið? Það svöruðu nokkuð margir. Fæstir höfðu orðið mikið varir við góðærið. En það var eitt mjög athyglisvert svar sem kom fram í Alþýðublaðinu 1. maí sl. Þá var Hannes Hólmsteinn Gissurarson stjórnmálafræðingur spurður: Hvar er góðærið?

Og ríkisstarfsmaður.

Og hann svarar spurningu blaðsins. Blaðamaðurinn spyr: Hver finnst þér vera staða verkalýðshreyfingarinnar í dag? Svar Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar er eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég er þeirrar skoðunar að verkalýðsfélög geri ekkert gagn til kjarabóta, það er ekkert samhengi greinanlegt milli kjarabóta og kjarabaráttu. Hins vegar geta verkalýðsfélög haft áhrif í þá átt að útvega félagsmönnum sínum margvíslegan afslátt. Þannig að ég sé hlutverk í framtíðinni fyrir verkalýðsfélög sem afsláttarklúbba.`` 
             Þetta var skoðun Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar sem birtist í Alþýðublaðinu 1. maí. Nú er það ekki svo að Hannes Hólmsteinn Gissurarson sé maður úti í bæ, ríkisstarfsmaður að vísu.  Menn segja: Hvað er að marka þetta. Það er ekkert um þetta í frv. En það er nefnilega ýmislegt í þessu frv. þar sem vegið er að rótum stéttarfélaganna í landinu. Í 47. gr. frv. segir að kjósi starfsmaður að standa utan stéttarfélaga, þá skuli hann njóta sömu launa og launakjara og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf. Það segir í lögunum að starfsmaðurinn þurfi ekki að greiða gjald til stéttarfélags eins og verið hefur og kveðið er á um í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í þessari lagagrein segir einnig að fjármálaráðherra skuli ákveða laun og launakjör þeirra starfsmanna sem standa utan stéttarfélaga ef starfið sem hlutaðeigandi gegnir fellur ekki innan samningssviðs einhvers ákveðins félags. Með þessu ákvæði er verið að opna möguleikann á því að starfsmenn geti staðið utan stéttarfélaga sem þeir hafa rétt til og tekið mið af kjarasamningum viðkomandi stéttarfélags. En þeir taka þá mið af kjarasamningum viðkomandi stéttarfélags án þess að taka nokkurn fjárhagslegan þátt í gerð kjarasamningsins. Einstaklingar geta því samkvæmt þessu byggt á sjálfstæðum launasamningi við vinnuveitanda. Hér er náttúrlega stefna á ferðinni. Hér er verið að fara inn á þá braut að samningsgerðin verði gerð á einstaklingsbundnum grunni án aðildar stéttarfélaga. Þetta er gróft brot á því fyrirkomulagi sem hefur verið um áratuga skeið, þ.e. að samningsrétturinn við kjarasamningsgerð gegnum stéttarfélögin hefur verið tryggður ótvírætt. Hérna er verið að opna möguleikana á því að brjóta niður stéttarfélögin sem þann aðila sem fer með kjarasamninga. En í 7. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna sem eru sérlög, önnur löggjöf, er kveðið á um starfsmenn utan stéttarfélaga. Ef þessar greinar eru hins vegar lesnar saman, 47. gr. í þessu frv. og 7. gr. í lögunum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, er augljóst að þarna skapast réttaróvissa og að það er vegið mjög harkalega að rótum félagafrelsis og stéttarfélaga. En það má einnig benda á að þetta félagafrelsi er tryggt í stjórnarskrá okkar. Við megum ekki gleyma því að við búum við ákveðið form hér á vinnumarkaði. Við búum við það form að stéttarfélögin fara með samninga og samningsgerðin hvílir á þeim gagnvart vinnuveitandanum. Sú stefna að breyta því einhliða af hálfu ríkisvaldsins hefur ekki komið fram fyrr en núna. Það sem ég segi um óvissu varðandi stéttarfélögin og starf þeirra byggir m.a. á áliti Gests Jónssonar lögfræðings, hæstaréttarlögmanns, sem er lögmaður BSRB en jafnframt einn virtasti lögmaður hérlendis á þessu sviði. Hér er því ekki verið að fara með neitt fleipur. Hér eru alvarlegir hlutir á ferðinni. Það má segja að gagnrýnin á þetta frv. sé þríþætt. Það er brotið gegn eðlilegu samráði við undirbúning við lagasmíð. Þetta er formið. Það er brotið gegn eðlilegu samráði þegar menn eru að undirbúa löggjöf. Það er gripið einhliða inn í kjarasamninga með tilteknum ákvæðum í þessu frv. og það er vegið að rótum skipulags stéttarfélaga á opinberum markaði með þessu frv. Það er með ólíkindum að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn skuli ekki átta sig á því í hvers konar óefni þeir stefna málunum með þessari lagasetningu. Ég minni á að það hefur áður gerst að ríkið greip inn í almenna kjarasamninga með löggjöf. Það gerðist 1989 þegar ríkisvaldið greip inn í kjarasamninga á opinberum markaði og nam úr gildi kjarasamninga sem höfðu verið gerðir. Þá var brotinn niður með einni aðgerð allur trúnaður og samstarf milli stéttarfélaga og ríkisvalds til mjög margra ára eins og menn minnast. Þetta hafði mjög mikil áhrif á samskipti launþega og ríkisvalds á opinberum markaði. Það eru sex eða sjö ár síðan þetta gerðist. Eitthvað hefur verið byrjað að gróa yfir sárin sem lagasetningin hafði í för með sér. Með lagasetningunni er rifið ofan af öllu þessu sári sem er þó ekki nema nokkurra ára gamalt með þessari fruntalegu framkomu og einhliða gerningi. Það er átakanlegt ef menn geta ekkert lært af sögunni. Reka sig á aftur og aftur og búa til þá stöðu að stríð verði á milli ríkisvaldsins og starfsmanna þess. Þetta frv., herra forseti, stefnir beint í þá átt. Í þessu frv. eru ýmis atriði sem brjóta á starfsmönnum þó með misjöfnum hætti sé. Stjórnsýslulög eru að hluta til tekin úr sambandi, þ.e. réttur til að tala máli sínu og það er vitaskuld ósvinna að gera löggjöfina þannig úr garði eins og hér er gert. Einnig má geta þess að frv. kveður á um að starfsmönnum sé skylt að vinna yfirvinnu. Það eru hins vegar engin ákvæði um slíkt á almenna markaðnum. Það má ekki gleyma því að frumvarpshöfundar vitna oft og tíðum í almenna markaðinn sem fyrirmynd sína. Hins vegar eru mjög mörg atriði í frv. gjörólík því sem gerist á almennum markaði. Það má nefna þetta ákvæði sem ég nefndi um skyldu til yfirvinnu, það er skylda við uppsagnir við langvarandi veikindi, það er framlenging á uppsagnarfresti og það er ekkert virkt eftirlit eða stjórnir að baki forstöðumanna auk ýmissa annarra atriða. Í ýmsum grundvallaratriðum víkur þessi löggjöf frá því sem almennt er á hinum hefðbundna vinnumarkaði hérlendis. Varðandi þá skyldu að vinna yfirvinnu sem er sérstök fyrir starfsmenn ríkisins er um að ræða íþyngjandi ákvæði og það hefur reyndar verið í lögum áður. Ef menn telja rétt að festa það með þessum hætti eins og gert er við heildarendurskoðun laganna, loksins þegar menn taka lögin upp í heild sinni, á vitaskuld að gefa starfsmönnum tækifæri á að taka þau mál upp í kjarasamningum. Ef menn telja rétt að það eigi að hafa slík íþyngjandi ákvæði eins og skyldu að vinna yfirvinnu á það að endurspeglast í hærri launum. Það er ámælisvert að í frv. er kveðið á um að verði um langvarandi veikindi starfsmanna að ræða sé skylt að leysa hann frá störfum. Það er sett í lagatextann að séu menn svo óheppnir að vera veikir til lengri tíma og vera í þjónustu ríkisins þá skulu þeir reknir. Þetta eru skilaboð hins fyrsta flokks vinnuveitanda. Ég held að þau gerist varla skýrari. Í frv. er einnig kveðið á um að framlengja uppsagnarfrest í allt að sex mánuði ef margir biðja um lausn samtímis. Sambærilegt ákvæði var í löggjöfinni áður. Þetta þekkist ekki á almennum vinnumarkaði. Menn geta þar sagt upp hvort sem þeir gera það margir eða fáir og vinnuveitandinn verður bara að glíma við þann vanda sem kemur í kjölfar slíks. En hér er sett í lög vald til þess að framlengja uppsagnarfrest í allt að sex mánuði ef margir leita lausnar samtímis. Ríkisvaldið hefur oft notað þessa heimild, nú síðast gagnvart heilsugæslulæknum sem standa í deilu við ríkisvaldið og sögðu upp en ákveðið var að fresta uppsögn þeirra um þrjá mánuði. Þetta ákvæði þekkist ekki á almennum markaði. Nú skulum við segja að það geti verið nauðsynlegt að vera með einhver slík ákvæði vegna sérstöðu ýmissa starfa hjá ríkinu. Það gæti vel verið. En þá eiga menn að ræða það og takast á um það við gerð kjarasamninga. Fyrir slík íþyngjandi ákvæði og skyldur er ósköp eðlilegt að á móti komi hærri laun til þeirra starfsmanna sem þetta á við um. Það er enginn kostur gefinn á slíku við þetta frv. Það er heldur ekkert virkt eftirlit með forstöðumönnum ríkisins, engar stjórnir á bak við þá í langflestum tilfellum. En ég mun koma að valdi forstöðumanna síðar í ræðu minni. Fjölmörg önnur atriði orka tvímælis. Til að mynda er ekkert tekið á kjarasamningsferli hjá ríkinu. Nú er vitað, herra forseti, að kjarasamningar á vegum hins opinbera fara þannig fram að það er ein miðstýrð nefnd fjmrn. sem gerir alla kjarasamninga við opinbera starfsmenn. Það er samninganefnd ríkisins. Það er engin tilraun gerð í þessu frv. til að reyna að brjóta þessa miðstýringu á bak aftur þrátt fyrir að flestir séu sammála um að þetta form samningsgerðar hafi gengið sér til húðar fyrir nokkru. En það er engin tilraun gerð til sjálfstæðrar hugsunar í þessu frv. til að reyna að finna þessum málum annan farveg. Það er líka mat mjög margra sem sendu inn umsagnir til hv. efh.- og viðskn., að launakerfið væri gagnrýnisvert og ekki fundinn farvegur til að stokka það upp. Gagnrýnisatriðin sem hafa verið nefnd eru t.d. að launakerfið þykir ógagnsætt, greiðslur fyrir óunna yfirvinnu eru býsna algengar og menn hafa ekki yfirsýn yfir þær. Það vantar hvata inn í kerfið, það tekur ekki mið af ólíkum aðstæðum innan ríkiskerfisins, mælir ekki mismunandi álag, er flókið og miðstýrt og svifaseint samningaferli, erfitt að leiðrétta rangfærslur og það hefur litla aðlögunarhæfni. Ekkert er tekið á þessum þáttum eða fundinn farvegur til endurskipulagningar á þessum þáttum í frv. Það eina sem mönnum datt í hug var að fela forstöðumönnum vald til yfirborgana eftir óljósum reglum. Það eru þó mörg stefnuatriði sem koma fram í frv., m.a. að það eykur vald ríkisins sem vinnuveitanda. Þegar frv. er skoðað er vald ríkisins sem vinnuveitanda orðið mikið miðað við vald vinnuveitanda á almennum markaði. Eins og hv. þm. þekkja bærilega þá þykir vald vinnuveitenda á almennum markaði vera býsna mikið. Frv. felur í sér lélegri ráðningarfestu en verið hefur og ekki er settur upp neinn farvegur ef deila skapast milli starfsmanna og forstöðumanna. Frv. gengur út á að geðþóttavaldi forstöðumanna er gefið gott rúm í stjórnsýslu ríkisins. Frv. gengur á réttindi starfsmanna og það gengur á réttindi þeirra eða möguleika á að hafa áhrif á starfsumhverfi sitt. Þetta er siðlaus lagasetning og hún er í andstöðu við nútímastjórnunarhætti miðað við hvernig fyrirtækjarekstur og opinber stjórnsýsla hefur verið að þróast í nágrannalöndunum. Það er ekki svo að það sé verið að búa einhverri skynsamlegri framtíðarstefnu farveg í þessu frv. Hér eru lausnir fortíðarinnar varðandi stjórnun og hér er fyrst og fremst verið að þrengja að möguleikum starfsmanna. Í frv. vantar alveg skyldu til samráðs og samstarfs við stéttarfélögin þegar kemur að ákvörðunum sem varða starfsmenn sjálfa. Við tölum ekki um önnur mál en við skulum biðja um samráð við þá í þeim málefnum sem varða starfsmennina sjálfa. Það er ekkert kveðið á um það í þessu frv. Vitaskuld er mjög mikilvægt þegar miðað er við þennan mikla fjölda ríkisstarfsmanna að eðlilegt samráð sé haft í stjórnsýslunni við starfsmenn. Þetta frv. er einfaldlega allt of hrátt til að hægt sé að vinna að því af einhverju viti. Ef menn hefðu sett það í einhvern eðlilegri farveg þá hefðu menn unnið út frá því endurskipulagningu á ríkisrekstri en því var hafnað að veita því í slíkan farveg. Ítrekaðar ábendingar um að málið yrði skoðað betur voru hunsaðar, ekki bara frá minni hlutanum heldur einnig frá stéttarfélögunum. Meiri hluti efh.- og viðskn. afgreiddi málið löngu áður en það var tilbúið til frekari þinglegrar afgreiðslu. Margt er hægt að gagnrýna í þessu frv., það kom m.a. fram í umsögnum. Í 16. gr. eru lögbundin mjög óljós ákvæði um tímaskráningu og refsiákvæði um frádrátt á laun. Þetta eru illa útfærð ákvæði og úrelt að hluta og þau sýna þekkingarleysi frumvarpshöfunda á vinnu ríkisstarfsmanna. Það er svona eitt dæmið um það þegar menn eru að vinna að hlut sem þeir hafa ekki glögga þekkingu á. Í 21. gr. frv. er kveðið á um að það sé brottrekstrarsök ef ekki er sýndur fullnægjandi árangur í starfi. Hvað er fullnægjandi árangur í starfi? Við spurðum að því í nefndinni. Við fengum engin svör við því hvað væri fullnægjandi áragnur í starfi. Það er augljóst að forstöðumaður hefur þetta mat einhliða hjá sér. Í 27. gr. frv. er gert ráð fyrir sérstakri nefnd sem kanni meintar misfellur starfsmanns. Það er hins vegar ekki tryggt hlutleysi slíkrar málsmeðferðar þar sem ráðherrar, fjármála og fagráðherrar skipa tvo af þremur í nefndinni. Þetta er dæmi um mál sem hefði þurft að skoða betur. Í 36. gr. frv., en engin breyting er gerð á því, er kveðið á um að flytja megi embættismenn til í starfi en það er ekkert rætt um að það eigi að gerast í samráði við viðkomandi embættismann. Vitaskuld getur verið gott að skipta mönnum í stöðum innan ríkiskerfisins en hér væri eðlilegt að eitthvert samráð yrði haft við viðkomandi starfsmann. En hér hefur viðkomandi starfsmaður ekkert um það að segja ef hann er fluttur til í starfi. Þetta er ekki góð útfærsla. Það er ýmislegt sem bendir til þess að það hefði þurft að skoða réttarstöðu starfsmanna í Háskóla Íslands en fram komu ábendingar um það. Það er alveg ljóst að fyrirkomulag kjarasamninga á þeim vettvangi gerir það að verkum að það er ekki hægt einhliða að kveða á um breytingar án þess að það sé rætt ítarlega við kjarasamningsgerð. Réttarstöðu lögregluþjóna, tollvarða og fangavarða er breytt einhliða. Þeir eru gerðir með lagasetningu að embættismönnum, þó sérstakri gerð embættismanna. Embættismönnum með samningsrétt. Það hefði þurft að ræða þau mál betur. Það var gert að hluta til við forustumenn stéttarfélaganna en ég tel að hér hefði þurft að fara fram ítarlegri umræða um þennan nýja flokk starfsmanna ríkisins sem byggður er upp með þessum hætti. Í frv. er kveðið á um að prófastar og prestar verði gerðir að embættismönnum en þeir hafa gert miklar athugasemdir við það að þeir skuli vera felldir undir fimm ára ráðningartíma eins og er aðalreglan í frv. Réttarstaða presta og þjóðkirkjunnar er dálítið sérstök. Þetta er dæmi um mál sem ekki virðist hafa verið skoðað nægjanlega. Ég vil með leyfi hæstv. forseta vitna til álits sem nefndinni barst frá formanni Prestafélags Íslands, Geir Waage, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta. ,,Af framansögðu stendur einkum tvennt gegn því að fimm ára ráðning sóknarpresta verði lögleidd. Í fyrsta lagi gengur þetta fyrirkomulag gegn guðfræði kirkjunnar og þar með gegn allri grundvallarskipan sem verið hefur. Það brýtur um leið alla hefð í samskiptum ríkis og kirkju en kirkjan hefur kennt að allir menn skuli hlýða ríkisvaldinu á meðan það setur sig ekki á móti frelsi fagnaðarerindisins. Í öðru lagi er hið kirkjulega embætti sett í uppnám. Tímanlegu öryggi prestakallanna og prestsembættisins er stefnt í hættu ekki síst úti um landið þar sem leifar eignaprestakallanna enn tryggja prestsþjónustu með því að gera prestum lífvænlegt þar að vera og þjóna. Ég tel ákvæði frv. um fimm ára ráðningartíma presta raska svo kirkjuskipaninni, að kirkjulögum að öðru leyti óbreyttum, að ekki verði við unað. Því legg ég það til að lögin verði ekki látin taka til sóknarprestsembætta þjóðkirkjunnar. Reynist ekki unnt að koma þeirri breytingu á frv. við álít ég að umsvifalaust þurfi að undirbúa löggjöf um breytt fyrirkomulag á sambandi ríkis og kirkju svo unnt verði að tryggja kirkjunni þann umbúnað hins kirkjulega embættis er tryggt geti frelsi boðunarinnar með tryggari hætti en frv. gerir. Þau nýju kirkjulög yrðu þá að taka gildi um leið og ákvæðið um fimm ára ráðningartímann tækju gildi í kirkjunni ef ekki yrði gerður sá aðskilnaður ríkis og kirkju í nýrri löggjöf sem tryggði kirkjunni fullkomið frelsi boðunarinnar að því er tekur til ofangreinds máls.`` Hér tók ég út umsögn formanns Prestafélags Íslands varðandi stöðu stéttar sem hann er í forsvari fyrir. Það er ekki gerð tillaga um að breyta þessu ákvæði sem hann talar um varðandi ráðningartíma en hér boðar hann að setja þurfi ný lög ef þetta verður að lögum og það þurfi jafnvel að aðskilja ríki og kirkju. Það er auðvitað stórmál sem sumir mundu vilja skoða alvarlega. Sumir eru hlynntir slíku en aðrir telja það óráðlegt. Ég ætla ekkert að dæma um það. En ég er að draga þetta fram sem dæmi um áhrif af svona einhliða lagasetningu á ýmsar starfsstéttir í landinu. Eins og kemur fram í þessari tilvitnun er alveg augljóst að þetta er ekki að fullu rætt. Það hefur ekki verið skoðað nægilega hvort hér er einhver slík sérstaða á ferðinni að menn verði að leggjast betur yfir það. Ég er ekki að fullyrða neitt um að þessi sjónarmið hafi við rök að styðjast, ég veit ekkert um það. Þetta er sjónarmið eins formanns eins fagfélags varðandi þá meðferð sem hans stétt verður fyrir í þessu frv. Það komu fram fjölmargar slíkar ábendingar frá ýmsum umsagnaraðilum. Það komu t.d. fram mjög vandaðar álitsgerðir frá heildarsamtökunum BSRB og BHMR og Félagi hjúkrunarfræðinga sem voru mjög ítarlegar og fjölluðu um fjölmarga þætti sem snerta þær starfsstéttir. En það var ekkert gert með það í brtt. meiri hlutans. Það er ekki tekið neitt á því í þessu frv. að hjá starfsmönnum ríkisins verða tvenns konar kerfi í gangi. Nýir starfsmenn verða ráðnir samkvæmt því réttarumhverfi sem þessi lög gera ráð fyrir, þ.e. með tímabundinni ráðningu eða með gagnkvæman uppsagnarfrest og síðan verða náttúrlega þeir sem eru nú þegar í ríkisþjónustu og ýmsir þeirra búa við ótímabundna ráðningu eða óuppsegjanlegan samning þar sem ekki er gert ráð fyrir gagnkvæmum uppsagnarfresti. ,,Eldri starfsmenn`` munu starfa við hlið nýráðinna starfsmanna sem eru með gagnkvæman uppsagnarfrest og tímabundna ráðningu. Það er engin tilraun gerð til þess í þessu frv. að reyna að fella saman þessi ólíku kerfi, t.d. að þeir sem eru með svokallaða æviráðningu geti átt þess kost að fara inn í hið nýja réttarkerfi og þá á hærri launum gegn því að afsala sér æviráðningu. Það eru engin ákvæði í frv. um það að reyna að fella saman eldra og nýrra kerfi. Almenna reglan í þessu frv. er sú að embættismenn séu skipaðir til fimm ára. En það er heimilt að framlengja stöðu þeirra án auglýsinga. Ég hefði talið eðlilegt að það væri grundvallarregla að auglýsa stöðu á vegum ríkisins ekki hvað síst þegar kemur að embættismönnum. Þetta býður því heim að óhæfir forstöðumenn geta setið langt umfram það sem eðlilegt mætti teljast vegna þess að stöðurnar verða ekki auglýstar lausar til umsóknar. Það er heimilt að framlengja tímabundna ráðningu án auglýsingar og það tel ég vera ámælisvert. 16. gr. frv. er sömuleiðis gagnrýnisverð. Þar er gert ráð fyrir að forstöðumenn geti framselt vald sitt. Þeir fara með mikið vald og framsal á þessu valdi hefði þurft að sæta verulegum takmörkunum. Það er mikilvægt að þær reglur sem settar verða um yfirborganir verði settar í samráði við stéttarfélögin. Það er ekki svo. Við spurðum margítrekað hvað yrði með þær reglur sem menn ætla að vinna með varðandi yfirborganir. Það er getið um þær í 9. gr. frv. Hvaða reglur eru þetta? Það kom í ljós að það voru engar reglur til. Hvort þessar reglur verða settar, þær á að setja í fjmrn., hvort þær verða settar í samráði við stéttarfélög eða ekki er algjörlega óvíst. Það sýnir betur en margt annað það mikla vald sem fjmrn. tekur sér með þessari löggjöf. Það eru settar takmarkanir á rétt embættismanna til að starfa að málefnum sem tengjast kjarasamningum og taka þátt í almennri kjaraumræðu. Það er álit ýmissa varðandi þetta ákvæði að það jaðri við brot á stjórnarskránni um málfrelsi. Þetta er dæmi um þann línudans sem frumvarpshöfundar stíga hér gagnvart stjórnarskránni. Ákvæði til bráðabirgða eru að ýmsu leyti óljós og ýmis þeirra skerða réttindi þeirra sem nú eru í starfi. Eitt meginatriðið í frv. er aukið vald fostöðumanna. Það er gimsteinninn í frv. að mati hæstv. fjmrh. Herra forseti. Ég sé ekki fjmrh., en geri ráð fyrir að hann fylgist grannt með úr hliðarsal. Ég er að verða þreyttur á að kalla eftir honum hér inn í þingsalinn. Ég vildi óska eftir að hann yrði hér við umræðuna.

Forseti gerir ráðstafanir til að fá hæstv. ráðherra í salinn.

Þetta aukna vald forstöðumanna sem frv. gerir ráð fyrir kemur m.a. fram í þeim rétti að ákvarða viðbótarlaun til einstakra starfsmanna sem hafa sýnt sérstaka hæfni í starfi. Því er hins vegar ekki lýst hvernig á að gera þetta. Það er ekki vitað eftir hvaða reglum á að vinna og það er bersýnilegt að hér er forstöðumönnum falið vald til eftirlitslausra launaákvarðana. Þeir geta hyglað einstökum starfsmönnum, enda er það tilgangurinn í sjálfu sér, án nokkurra afskipta t.d. af hálfu stéttarfélaganna. Ein af röksemdum frumvarpshöfunda með þessu fyrirkomulagi er að segja: Svona er þetta gert á almenna vinnumarkaðnum. Það er rangt. Framkvæmdastjóri á almenna vinnumarkaðnum hefur vissulega vald til þess að gera sjálfstæðan launasamning við undirmenn sína. Og þeir sem til þekkja vita að slíkt er mjög algengt. Hins vegar hafa framkvæmdastjórar í fyrirtækjum á almennum markaði eftirlit á bak við sig. Þeir eru bundnir af stjórnarsamþykktum og þeir verða í langflestum fyrirtækjum á almennum markaði að standa reikningsskil gerða sinna gagnvart stjórn síns fyrirtækis. Þar á meðal, ef svo ber undir, yfirborganir til einstakra starfsmanna. Stjórn þarf síðan að svara fyrir rekstur fyrirtækisins á árlegum aðalfundi eða hluthafafundum. Hér á almenna markaðnum eru a.m.k. tvö virk eftirlitsstig ef borið er saman við forstöðumenn í ríkisþjónustu. Þannig að röksemdin sem borin er fram varðandi samanburðinn við almenna markaðinn á einfaldlega ekki við. Það er augljóst að það er stefna frv. að slíta yfirborganir úr samhengi við önnur ráðningarkjör. Það er alveg augljóst. Það er eitt af þeim stefnumálum sem fram koma í þessu frv. Mig langar, herra forseti, að vitna aðeins í álitsgerð sem kom frá BSRB varðandi þennan þátt. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,BSRB telur líklegt að fram komnar tillögur`` --- þ.e. tillögurnar um yfirborganirnar --- ,,verði erfiðar og tilviljanakenndar í framkvæmd og kunni að skapa fleiri vandamál en þeim er ætlað að leysa. Þær kannanir sem BSRB hefur skoðað staðfesta að svo kunni að vera. Æskilegt er að Alþingi afli upplýsinga hjá fjmrh. hvað nákvæmlega eigi að leggja til grundvallar við launaákvarðanir og þær reglur sem hann kveður þær eiga að grundvallast á. Staðhæfingar fjmrh. um að með frv. sé stefnt að opnara og gagnsærra launakerfi standast engan veginn. Þvert á móti bendir allt til að hið gagnstæða verði upp á teningnum. Þá er nauðsynlegt að skoða sérstaklega hvort reglur frv. stangist að einhverju leyti á við kjarasamningsbundin heimildarákvæði til sérstakra launahækkana.`` Það er augljóst af þessari tilvitnun að menn telja að yfirborgunarvald sem forstöðumönnum er falið með þessum hætti veki upp fleiri spurningar en það svarar. Til að mynda vantar ákvæði um samráð um þessar reglur þannig að tryggt verði að konur og karlar njóti sömu möguleika varðandi viðbótarlaun. En það er alþekkt út ríkiskerfinu og reyndar annars staðar líka á vinnumarkaði að yfirborganir koma oft fyrst og fremst karlmönnum til góða en ekki konum. Þrátt fyrir að um sé að ræða sambærileg störf njóta þær yfirborgana í mun minni mæli en karlmenn. Þess vegna hefði verið mjög nauðsynlegt varðandi þennan þátt, ef menn hefðu ætlað að lögfesta slíka útfærslu, að það væri gert ráð fyrir að ekki yrði haldið áfram þessu misrétti sem viðgengst bæði á opinberum og almennum markaði. Ráðherra, sem er yfirmaður forstöðumanna, er pólitískt skipaður. Það þarf að íhuga nokkuð varðandi þennan þátt að þótt forstöðumaðurinn beiti valdi sínu til yfirborgana eftir miðstýrðum reglum fjmrn. þá er augljóst að hann hefur vald til sjálfstæðra launaákvarðana gagnvart einstökum starfsmönnum. Það eru engar stjórnir eða fundir eins og eru á almenna markaðnum, yfirmaður forstöðumanna er viðkomandi fagráðherra. Það er hins vegar vitað að fjölmargir forstöðumenn innan ríkiskerfisins eru tiltölulega sjálfstæðir þannig að húsbóndavald fagráðherrans er í reynd ekki virkt. Því samanburður við almenna markaðinn er út í hött hvað því viðkemur að forstöðumaður séu með þessu orðnir sambærilegir við framkvæmdastjóra á almennum markaði. Forstöðumenn í opinberri þjónustu hafa með lögfestingu þessa frv. miklu meira vald. Þá vaknar spurning um skilin milli pólitísks valds og embættismanna stjórnsýslunnar. Á það var m.a. bent af Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins sem gerðu athugasemdir við frv. að þeir teldu rétt að starfsmenn þess ættu að búa við lengri ráðningartíma. Það voru fleiri sem báðu um það en þeir rökstuddu þetta út frá því að það sé nauðsynlegt að í æðstu stjórnsýslunni skapist stöðugt embættismannavald sem tryggi stöðugleika gagnvart pólitískt kjörnu valdi hverju sinni. Það er heilmikil hugsun fólgin í þessu. Menn hafa dæmi um hið gagnstæða þar sem framkvæmdarvaldið skiptir raunverulega út öllum æðstu yfirmönnum stjórnsýslunnar þegar það tekur við störfum. Þekktasta dæmið um stjórnarfar af þessum toga er í Bandaríkjunum við forsetakjör, en forseti er handhafi framkvæmdarvaldsins. Þá er skipt út helstu embættismönnum stjórnsýslunnar. Það er augljóst af þessu að hið pólitískt virka vald ráðherranna gagnvart forstöðumönnunum með hið aukna vald er í reynd ekki eins virkt og menn vilja vera láta. Ef nokkurt vit hefði verið í þessari umræðu hefði því átt skoða þetta mál betur. Það þarf að búa svo um hnútana varðandi þetta efni að geðþóttavaldi, sama hver fer með það geðþóttavald, sé haldið í eins föstum skorðum og mögulegt er. Þetta frv. gengur ekki út á það. Það ofurselur starfsmenn geðþóttavaldi án virks eftirlits. Það er ámælisvert. Það hefur e.t.v. verið hugsun frumvarpshöfunda, en það má vel vera að frumvarpshöfundar hafi einfaldlega ekki hugsað þessi mál í þaula eins og þyrfti að vera. Það kemur skýrt fram í 19. gr. frv. að forstöðumanni er heimilt að ráðskast með starf undirmanna sinna næstum að vild án þess að starfsmaðurinn eigi raunverulega nokkurn rétt til áhrifa annan en þann að hætta störfum. Þetta er ótækt ákvæði og gengur miklu lengra en er á almennum vinnumarkaði. Það sem verið er að gera með þessu frv. er að það er verið að undirbúa að færa kjarasamningsgerðina úr stéttarfélagsfarveginum yfir í farveg einstaklingsbundinna launasamninga. Það er alveg augljóst hvert stefnir í þessum efnum. Það hefði þá komið til álita að mati okkar, ef menn vilja endilega taka dálítið á varðandi þessa forstöðumenn, að segja upp öllum núverandi forstöðumönnum ríkisins, auglýsa stöður þeirra lausar til umsóknar og endurráða þá í stöðurnar fyrri forstöðumenn eða aðra og reyna þannig að stokka upp í ríkiskerfinu. Flestir vita að mjög margir af forstöðumönnum ríkisins geta ekki farið með þetta vald sem þeim er veitt samkvæmt þessu frv. Þeir kunna ekki með það að fara og það er mikil hætta á að þeir misnoti það. Það er ámælisvert í þessu frv. að það er hvergi sleginn varnagli við því hvað eigi að gera við þá menn sem kunna ekki að fara með það mikla vald sem þeim er falið samkvæmt þessu frv. Það hefur komið fram í umræðunni og hæstv. fjmrh. hefur verið hvað frískastur í því að tala fyrir því að nú þurfi að taka upp nýja stjórnunarhætti hjá hinu opinbera. Það sé komið að því að taka upp betri stjórnsýslu. Gott ef hæstv. fjmrh. var ekki framkvæmdastjóri Stjórnunarfélagsins einhvern tímann, ég man það ekki.  Nú eru til margar stjórnunaraðferðir og aðallega skiptast þær í þessa tvo meginflokka. Annaðhvort tala menn um miðstýringu eða dreifstýringu. Svo eru til margs konar útfærsla á þeim þáttum sem ég ætla ekki að fara út í hér. Þeir þættir hins vegar sem tengjast stjórnun í þessu frv. eru ekki nútímalegir. Þetta ber aftur merki þess að menn viti ekki hvað þeir eru að gera. Það er ekki leitað ráða varðandi nútímalega stjórnunarhætti sem menn hefðu getað gert við setningu þessara laga. Það er auðvitað eitt af því sem menn hefðu getað bætt. Ef menn hefðu viljað vinna þetta í einhvers konar samráði hefði verið hægt að upplýsa hæstv. fjmrh. um hvaða stjórnunaraðferðir, stjórnunarstíll og stjórnunarumgjörð væri heppilegur fyrir ríkisrekstur. Það er greinilegt að hann kann ekki skil á þeim efnum og ég er ekkert að álasa honum fyrir að vera ekki sérfræðingur á því sviði. En það er svo augljóst að hans menn sem komu að samningu þessa frv. þekkja ekki til. Nú er það svo að við getum vitaskuld ekki lagt fyrirtækjamat á alla þætti þjónustu ríkisins. Ríkið er starfandi sums staðar á samkeppnismarkaði og þá verða menn að laga sig að því formi og þeim háttum sem þar ríkja. En það er meginmunur á ríkisvaldinu og fyrirtækjarekstri. Mjög mikilvægir þættir í ríkisumsvifunum varða t.d. öryggismál, velferðarmál og menntamál og þar verður ekki komið við fyrirkomulagi fyrirtækjaramma. Það virðist alveg skorta sýn á þetta í þessu frv. Hæstv. fjmrh. talar oft um að það þurfi að betrumbæta svo mikið og ríkissjóðurinn sé að sliga hann o.s.frv. Í framhaldi af því má geta þess að umsvif opinberra aðila hérlendis eru miklu minni en í nágrannalöndum okkar. Og það hefur engin úttekt farið fram á því hvort opinber umsýsla hér á landi sé á einhvern hátt verri en hún er í nágrannalöndunum. Ég fullyrði að svo er ekki. Ég fullyrði t.d. að innan heilbrigðisþjónustunnar séum við að gera betri eða a.m.k. jafngóða hluti fyrir mun minna fé en gert er í nágrannalöndunum. Ég hef trú á að það gildi það sama um margt í menntakerfinu. Það virðist vera einhver trú á því að allt sem ríkið gerir, allt sem hið opinbera gerir sé óhagkvæmt og það beri að draga úr því og minnka það. Helst fella það niður og láta einhverja aðra aðila gera það. Þetta er mjög mikill misskilningur á eðli þeirra umsvifa sem ríkisvald hlýtur alltaf að hafa á tilteknum þáttum sem varða okkur öll. Hér kemur náttúrlega að því að menn eru að draga hina pólitísku línu. Þeir sem vilja markaðsvæða og færa fyrirtækjaumhverfið yfir á alla þá þætti í ríkiskerfinu sem þeim dettur í hug, hvort sem er á sviði velferðarmála, heilbrigðismála eða menntamála, eru fulltrúar ákveðinnar stjórnmálaskoðunar. Hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin standa fyrir þessari stjórnmálaskoðun. Ég og minni hlutinn hér á Alþingi erum hins vegar á móti þessum viðhorfum. Ekki vegna þess að við teljum ekki að það megi oft bæta og nýta sér markaðinn af hálfu ríkisins þegar það á við. En við erum á móti því að markaðsvæða hér þætti eins og heilbrigðismál, velferðarmál og menntamál. Markaðshyggjan á ekkert erindi inn í þessa málaflokka. Flestar grannþjóðirnar, a.m.k. þær sem stýrt er af jafnaðarmönnum, hafa fyrir löngu komist að þessari niðurstöðu. En þarna skilur á milli pólitískrar sýnar einstakra manna. Það má segja að frv. endurspegli ágætlega hina pólitísku sýn sem stjórnmálaflokkarnir hafa á þessum málaflokki. Þetta frv. er ekki að ná fram endurbótum í stjórnun sem hefði verið nauðsynleg. Sú miðstýringarárátta er mjög áberandi sem m.a. kemur fram í því að fjmrn. er falin framkvæmd á langflestum þáttum sem varða starfsmenn ríkisins. Í frv. er engin tilraun gerð til þess að reyna að tengja fagráðuneytin inn í einstakar ákvarðanir á árangursríkan hátt og efla eðlilega lýðræðislega stjórnarhætti innan stofnunarinnar sjálfrar. Það er engin tilraun gerð til þess í þessu frv. Eina sem gert er er að búið er til vald forstöðumanna, m.a. til yfirborgana og uppsagna, sem hefur ekkert með þá stjórnarhætti sem eru algengastir á almennum vinnumarkaði heldur eru hér dæmi um það að grípa einn, tvo þætti út sem geta ekki á nokkurn hátt tengst endurskipulagningu á ríkisrekstri einfaldlega vegna þess að þau mál hefði þurft að skoða í miklu víðtækara samhengi. Ég gat áðan um að allar umsagnirnar sem hér eru, og vafalítið á eftir að vitna í þær í umræðunni, hefðu verið neikvæðar nema örfáar. Það er stuðningur við þetta frv. hjá einum aðila í þjóðfélaginu. Það er frá vinnuveitendum á almennum markaði. Það eru einu aðilarnir sem taka undir þetta frv. Með leyfi hæstv. forseta vildi ég fá að lesa hér upp úr umsögn sem okkur barst frá Vinnumálasambandinu sem er eitt af vinnuveitendafélögunum hér. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hér er um mjög mikilvægt og þarft frv. að ræða sem tekur á þeim mismun sem myndast hefur milli opinberra starfsmanna og starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði.`` Síðar segir, með leyfi forseta: ,,Það er skoðun Vinnumálasambandsins að frumvarpið stuðli að jöfnuði milli launþega. Það er því von Vinnumálasambandsins að Alþingi veiti þessu frumvarpi brautargengi og leggjum við til að það verði samþykkt.`` Þetta var eina jákvæða umsögnin sem barst um frv. auk þess sem mátti lesa stuðning frá VSÍ við meginþætti þessa frv. Allir aðrir aðilar sem leitað var til, og þeir voru tugir ef ekki hundruð sem sendu inn umsagnir og hafa tjáð sig um þetta mál, leggjast gegn þessari lagasetningu.  ,,Bandalag háskólamanna bendir efh.- og viðskn. Alþingis á eftirfarandi meginatriði varðandi þetta frumvarp um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins: 1. Samráð um endurskoðun laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefur ekki verið virt. 2. Frumvarpið miðar einhliða að því að skerða ráðningarréttindi starfsmanna ríkisins og samningsrétt stéttarfélaga þeirra án þess að bæta þá skerðingu með nokkrum hætti. Þvert á móti eru boðið áform um enn meiri skerðingu á réttindum ríkisstarfsmanna með drögum að frumvarpi um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og frumvarpi um stéttarfélög og vinnudeilur. 3. Frumvarpið miðar að því að afnema ráðningarfestu og biðlaun ríkisstarfsmanna þrátt fyrir að laun þeirra hafi um áratuga skeið verið þeim mun lakari til að greiða fyrir þessi og önnur réttindi starfsmanna. 4. Með frumvarpinu er gengið á mikilvæg grundvallarmannréttindi starfsmanna ríkisins sem bæði eru varin af stjórnarskrá og alþjóðlegum samþykktum sem Ísland á aðild að. 5. Frumvarpið viðheldur flestum skyldum starfsmanna ríkisins umfram aðra launamenn og eykur þær í sumum tilfellum. 6. Með frumvarpinu er ýmist beint eða óbeint ýtt til hliðar ákvæðum stjórnsýsluréttar þegar ákvarðanir eru teknar um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og ríkisstarfsmönnum ekki tryggð sama vernd gegn misbeitingu valds og öðrum landsmönnum. Bandalag háskólamanna telur að efh.- og viðskn. Alþingis beri að hugleiða alvarlega afleiðingar af þessari aðför að réttindum og skyldum starfsmanna ríkisins. Verði frumvarp þetta að lögum verða kjör almennt og sérstaklega réttindi ríkisstarfsmanna á Íslandi lakari en í allri Norður-Evrópu og þótt víðar væri leitað. Það mun knýja suma hópa til þungra aðgerða en aðrir munu leita til annarra landa með dýrmæta sérþekkingu sína. Bandalag háskólamanna lítur á það sem skyldu sína að verja réttindi og kjör félagsmanna sinna með öllum tiltækum ráðum. Einskis verður látið ófreistað í baráttunni gegn þessum ólögum.`` Herra forseti. Þetta eru skýr orð og þetta eru mjög svipuð orð og koma fram í öllum þessum umsögnum sem okkur bárust. Þrátt fyrir það á að keyra í gegn þetta frv. sem felur í sér inngrip í kjarasamninga, felur í sér einhliða breytingu á réttarstöðu, frv. sem er illa unnið, frv. sem kallar á bæði laka stjórnarhætti, lakari stjórnsýslu og enn meiri miðstýringu en verið hefur. Nú hefði kannski mátt búast við því að sú mikla gagnrýni sem frv. hefur fengið undanfarnar vikur og fékk í 1. umr. málsins hefði leitt til þess að gerðar hefðu verið á því breytingar í meðförum þingsins eins og oft vill verða. Það kemur nú oft ýmis þvæla inn í þing og kannski er gerður úr því góður hlutur. Það er ekki svo. Hv. formaður efh.- og viðskn. gerði grein fyrir tillögum meiri hlutans um málið. Það var í 19 liðum en þessar tillögur eru í reynd minni háttar og breyta frv. í engum mikilvægum atriðum. Hið fræga orð ,,minni háttar`` er fellt út, en í frv. var talað um ,,svo sem minni háttar skrifstofustörf`` eins og alþekkt er. Þetta orðalag er fellt út enda sýnir það vitaskuld ekkert annað en lítilsvirðingu gagnvart tilteknum störfum hjá ríkinu en engin efnisbreyting er gerð á þeirri grein. Því er bætt inn í frv. að hægt sé að afturkalla viðbótarlaun ef farið er fram úr fjárlögum og nú er það svo að fjárlög hafa oft og tíðum verið þannig að ýmsar stofnanir hafa farið fram úr þeim. Það þekkja allir, stofnanir innan heilbrigðiskerfisins sem hafa lent í þessu og samkvæmt þessari brtt. á fjmrh. að hafa vald til að afturkalla þessi viðbótarlaun. Hér er enn og aftur dæmi um miðstýringu fjmrn. Nú er það hins vegar svo að það er ekki nema að hluta til á ábyrgð forstöðumanna hvort rekstur er samkvæmt fjárlögum. Það er Alþingi sem setur fjárlögin. Oft eru gerðar sérstakar kröfur um tiltekna þjónustu og stundum taka ríkisstjórnir ákvarðanir sem gera forstöðumanni ókleift að halda sig innan ramma fjárlaga. Í þessu sambandi mætti spyrja hvað yrði þá um stofnun eins og t.d. Sjúkrahús Reykjavíkur sem hefur verið gert ókleift að halda sig innan fjárlaga, einfaldlega vegna þess að ekki hefur verið tekið mark á þeim viðvörunarorðum sem bæði forsvarsmenn þeirrar stofnunar og reyndar stjórnarandstæðingar hafa margoft getið um. Nei, það er ekkert fjallað um þá erfiðleika sem þetta kynni að valda. Í einni brtt. meiri hlutans er reynt að koma í veg fyrir að forveri manns í starfi fái laun eftirmanns, þ.e. viðbótarlaunin eiga ekki að skapa rétt til lífeyris. Hv. formaður efh.- og viðskn. lýsti þessu áðan. Hins vegar er ekki ljóst að þetta ákvæði haldi einfaldlega vegna þess að það er þannig með lífeyrismál opinberra starfsmanna að lífeyrir á að miðast við laun eftirmanns. Hvort brtt., sem meiri hlutinn gerir ráð fyrir, komi í veg fyrir og taki af þennan rétt verður líklega útkljáð fyrir dómstólum. Þetta er dæmi um óljósa afgreiðslu meiri hlutans á þessu máli. Í þessu frv. eru gerð sérákvæði varðandi æðstu embættismenn ríkisins. Kjaranefnd á að ákvarða laun fyrir dagvinnu og önnur starfskjör og ákveða hvaða aukastörf tilheyra aðalstarfi og hvað ber að launa sérstaklega. Síðan er búið til sérstakt ákvæði fyrir hæst launuðu menn ríkisins, þ.e. ráðuneytisstjóra og forstöðumenn. Þar fundu menn smælingjann í 56. gr. Þar bjuggu menn til sérstakt ákvæði fyrir þennan hóp þess efnis að kjaranefnd er falið að ákvarða um laun fyrir venjubundið vinnuframlag og starfsskyldur umfram dagvinnu og við þá ákvörðun getur nefndin tekið sérstakt tillit til hæfni sem nýtist í starfi og sérstaks álags sem starfinu fylgir. Hér er enn og aftur verið að hygla þeim sem best mega sín í opinberri þjónustu. Þessir sérstöku trúnaðarmenn fá sérstaka meðferð í kjaranefnd. Nefndinni er falið að verðlauna þá sérstaklega. Þeim skal tryggt einhvers konar yfirborgunarkerfi í gegnum kjaranefnd. Almennir starfsmenn ríkisins eru ekki með nein slík ákvæði. Í þessum brtt. er m.a. kveðið á um að ef uppsagnir eru í krafti hagræðingar séu þær án skýringar þannig að forstöðumönnum er í reynd í sjálfs vald sett hvernig þeir losa sig við starfsfólk. Það er hvergi reynt að tryggja eðlilegan samráðs- og samræðuvettvang milli starfsmanna og forstöðumanna innan ríkisins. Í frv. er alls staðar verið að byggja upp mjög sterkt húsbóndavald. Það er það sem frv. gengur m.a. út á. Í þessum brtt. er gert ráð fyrir að fresturinn sem gildir um biðlaun verði færður í fyrra horf en það ber að undirstrika að biðlaunaréttur er tekinn af nýjum starfsmönnum ríkisins og hann er felldur niður hjá núverandi starfsmönnum ríkisins ef t.d. yrði um að ræða breytingu á rekstrarformi einstakra stofnana. Þetta brýtur í bága við kjarasamninga, þetta brýtur í bága við stjórnarskrána. Þetta er ekki flóknara en það. Ef menn ætla að láta þessi ákvæði standa þá eru menn að kalla yfir sig, auk allra hinna vandræðanna, að slegist verður fyrir dómstólum endalaust um þessar útfærslur eins og ríkisstjórnin leggur upp með. Þessar brtt. eru smávægilegar og breyta í engu aðalatriðum í málinu. Ef vitnað er í ályktun sem BHM gerði varðandi þann þátt þá segir þar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Frumvarpið setur í uppnám ýmis grundvallarréttindi starfsmanna. Áður hefur verið vísað til veikinda- og barnsburðarleyfisréttar. Með breytingartillögum nefndarinnar er gengið enn þá lengra og umsamdar einstaklingsbundnar viðbótargreiðslur starfsmanna eru teknar út úr ráðningarsamningi starfsmanna og færðar í geðþóttavald forstöðumanns. Með þessum síðustu breytingum er þetta vald síðan fært þráðbeint í fjmrn. Raunverulegur tilgangur breytinganna var þá ekki valddreifing til stofnana heldur aukin miðstýring.`` Þetta segir allt sem segja þarf um þessar brtt. og þann anda sem ríkir í þessu frv. Herra forseti. Það er augljóst að þessi málsmeðferð af hálfu ríkisstjórnarinnar er að gera og mun gera næstu kjarasamninga einstaklega erfiða. Fulltrúar stéttarfélaganna sem komu á fund efh.- og viðskn. töluðu enga tæpitungu um þann þátt. Þeir töluðu um að það væri hrunadans í uppsiglingu ef menn ætluðu að ganga fram með þessum hætti. Þar sem öll stéttarfélögin í landinu eru sammála í þessari afstöðu, bæði gagnvart þessu frv. og gagnvart frv. um stéttarfélög og vinnudeilur og það stefnir í ein mestu átök við gerð kjarasamninga sem við höfum átt í mörg, mörg ár. Það er með ólíkindum að ríkisstjórnin og meiri hluti á Alþingi skuli ekki reyna að fara að þessum varnaðarorðum sem menn hafa ítrekað sagt þeim. Friðurinn er rofinn í landinu. Það er slitinn sundur friðurinn milli ríkisvalds og starfsmanna þess með frv. Menn eru að endurtaka sama leikinn og fyrir sex, sjö árum með afnámi kjarasamninga 1989--1990. Menn eru kannski að ganga enn þá lengra í þessu frv. með því að setja heildarlöggjöf með þessum íþyngjandi hætti án þess að menn fái rönd við reist. Ég veit ekki hvort hæstv. fjmrh. er svo bjartsýnn á þróun mála að hann haldi að þetta gangi allt greiðlega fyrir sig og menn muni að lokinni þessari lagasetningu á næstu dögum hver og einn hverfa til síns heima og síðan vaxi gras yfir þetta mál og menn mæti bara með eðlilegum hætti upp úr áramótum til kjarasamningsgerða. Mín spá, hæstv. fjmrh., er að svo sé ekki. Ég byggi þá spá m.a. á því að ég hef ákveðna reynslu af kjarasamningsgerð bæði á vegum hins opinbera og á almennum vinnumarkaði. Ég hef komið að þessum málum í 15 ár þannig að ég þykist vita nokkuð hvernig á að meta stöðuna hverju sinni. Og mín varnaðarorð hafa verið mælt af heilum hug. Ég óttast það framhald sem við erum að sigla inn í. Það er augljóst að eitt af aðalatriðum í þessu frv. tengist öðru máli þessarar ríkisstjórnar, þ.e. biðlaunaréttinum. Ríkisstjórnin leggur mikla áherslu á að ná því máli í gegn vegna þeirrar hlutafjárvæðingar sem hún hefur fyrirhugað. Þar á meðal er hlutafjárvæðing Pósts og síma, en það frv. er í meðförum þingsins. Jafnframt er fyrirhugað að breyta ríkisviðskiptabönkunum í hlutafélag og ríkisstjórnin telur að það verði að afnema þennan rétt áður en að því kemur. Ég sagði í upphafi að ef menn vilja ræða um breytingar á kjarasamningsatriðum þá eiga þeir að gera það við kjarasamninga. Og ég treysti í sjálfu sér alveg stéttarfélögunum og ríkisvaldinu til að ræða þau mál þannig að skynsamleg niðurstaða fáist. Meginatriðið er að menn fari ekki með einhliða hætti inn í þætti sem snúa að kjarasamningum. Þegar afgreiðsla málsins var komin á lokastig og við höfðum heyrt aðvaranir, gagnrýni og ábendingar vegna þessa frv. gerðum við stjórnarandstæðingar kröfu til þess að fjmrh. kæmi ásamt helstu embættismönnum sínum á fund nefndarinnar til að ræða tiltekna þætti. Það er ekki alvanalegt en það eru fjölmörg fordæmi fyrir því að ráðherra komi á fund þingnefnda til að skýra sín mál. Og nú háttar svo til með þetta mál að það fjallar um breytingar á réttindum og skyldum opinberra starfsmanna. Fjmrh. er handhafi framkvæmdarvaldsins í þessum málaflokki. Hér er verið að breyta heildarlöggjöf og þess vegna er mjög mikilvægt þegar málin eru rædd í nefnd að þá sé leitað allra svara sem hægt er. Og það er fjmrh. sem ber hina pólitísku ábyrgð á málinu. Þetta var ekki óeðlileg krafa og ekki gerðum við ráð fyrir að við mundum snúa fjmrh. hæstv. á þessum fundi. Samt sem áður neitaði fjmrh. að mæta á fund efh.- og viðskn. Embættismennirnir komu en auðvitað gátu þeir ekki svarað þeim pólitísku spurningum sem þurfti að spyrja varðandi þessi mál. Embættismenn gefa bara svör við þeim efnislegu spurningum sem tengjast þáttum við frumvarpsgerðina. Að fjmrh. skyldi neita að koma á fund efh.- og viðskn. og ræða málið í lokaafgreiðslu þess, en málið var að fara út úr nefndinni að vilja meiri hlutans, lýsir betur en margt annað vinnubrögðum manna í þessu máli. Það er ekki nóg með að þetta mál og þessi málsmeðferð sýni hroka og ögrun ríkisstjórnarinnar gagnvart umhverfi sínu heldur kaus hún líka að taka þetta mál með valdi, þ.e. með meiri hluta sínum gegn atkvæðum stjórnarandstæðinga í efh.- og viðskn. Slíkt er sjaldgæft. Við töldum málið ekki fullbúið til 2. umr. en þeir notuðu meiri hluta sinn bæði í nefndinni og á Alþingi til að taka málið út og það gerðu þeir daginn fyrir 1. maí. Þeim var nákvæmlega sama þótt þúsundir manna mótmæltu þessum frv. daginn eftir. Þetta sýnir e.t.v. betur en margt annað hvílík harka er komin í þetta mál. Þessi stefna ríkisstjórnarinnar kemur fram grímulaust. Gleymum því ekki að meiri hlutinn hefur vald til þess að setja þau lög sem hann vill. Hann hefur vald til þess, hann er kosinn til þess. Þetta sýnir glöggt forgangsröðun stjórnarinnar. Það er reynt að knýja fram, kreppa að réttindum og skyldum opinberra starfsmanna og annarra launþega og það er verið að gera þeim erfiðara að sækja rétt sinn og kjör í næstu kjarasamningum. Það er augljóst, herra forseti, hverra erinda þessi ríkisstjórn er að ganga. Hún er að ganga erinda vinnuveitenda, alveg sama hvort sá vinnuveitandi er ríkisvaldið eða vinnuveitandi á almennum markaði. Það eru hagsmunir þeirra sem endurspeglast í þessu og öðrum frv. sem ríkisstjórnin hefur lagt fram um þennan málaflokk. Við stjórnarandstæðingar erum andsnúnir þessum hugmyndum stjórnarinnar. Þær svara ekki til þeirra grundvallarhugmynda sem við höfum um samráð og samstarf aðila í þjóðfélaginu. Það er þess vegna sem við teljum eðlilegt að þessu frv. verði vísað frá. Frv. ásamt þessum brtt. er alvarleg árás á réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Önnur eins vinnubrögð og innihald hefur ekki sést á hinu háa Alþingi í áratugi. Þessi ríkisstjórn er augsýnilega ákveðin í því að ná fram sinni stefnu og það á fyrsta starfsári sínu. Hún er að þrengja að launafólki. Hún gerir það með frv. um stöðu þeirra á vinnumarkaði. Hún gerir það með niðurskurði á framlögum í fjárlögum og til heilbrigðismála og hún gerir það með tillögum um vaxandi ójöfnuð í skattakerfinu efnafólki í hag. Þetta ber allt að sama brunni. Ríkisstjórnin er að gæta hagsmuna hinna betur stöddu í þjóðfélaginu og hún gengur á rétt þeirra sem minna mega sín. Við í minni hlutanum og stjórnarandstæðingar mótmælum þessum vinnubrögðum og við munum berjast gegn þeim hér á Alþingi og annars staðar með öllum tiltækum ráðum. Við leggjum til, herra forseti, að þessu frv. verði vísað frá.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þessa löngu og ítarlegu ræðu. Ég vil í framhaldi af henni segja að mér þótti hún ekki að öllu leyti trúverðug. Ég hefði talið að eftir þá miklu umfjöllun sem málið hefur fengið og þá ítarlegu umhugsun sem það hefur fengið hjá hv. þm. þá mundi hann t.d. hafa einhverjar brtt. að kynna í málinu. Þess í stað leggur hann til að málinu vísað frá í heildsölu eins og hann segir. Það vakna ákveðnar spurningar vegna ræðu hv. þm. Varðandi spurninguna um það hvort frv. gangi á gerða kjarasamninga hefur slík staðhæfing verið margrekin ofan í hv. þm. Ég skil ekkert í honum að hann skuli koma með það hingað upp á borð nú. Það er engin óvissa með veikindarétt eða fæðingarorlof. Stjórnsýslulög eru ekkert tekin úr sambandi. Það er ekki verið að kveða stéttarfélögin í kútinn og þvert á móti reiknar hv. þm. með því að það verði allmikið líf í stéttarfélögunum um næstu áramót. Meira að segja svo mikið líf að það horfir til vandræða. Það er hans spádómur og það kemur ekki alveg heim og saman við það að frv. brjóti niður skipulega starfsemi stéttarfélaga. Nema hv. þm. telji að þau eigi að sofa svefni hinna réttlátu. En ég sakna þess að hv. þm. skuli ekki gera grein fyrir því hvernig hann hyggst leysa úr þeim málum sem upp koma þegar þetta frv. verður að lögum. Ætlar hann, ef hann fær einhvern tíma til þess brautargengi, að afnema þau viðbótarlaun sem menn hafa samið um á einstaklingsbundnum grundvelli?

Herra forseti. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson saknaði brtt. við þetta frv. Það var þannig í nefndinni, herra forseti, að við sögðum við meiri hlutann: Hugleiðið nú einn hlut. Takið út úr þessu frv. þá þætti sem þið teljið að þið þurfið að berjast fyrir pólitískt. Við skulum takast á um þá og setjum málið að öðru leyti í einhvern þann farveg sem er aðgengilegur fyrir stjórnarandstæðinga og stéttarfélög. Hvaða mál eru það sem þið pólitískt viljið knýja í gegn? Það kom náttúrlega í ljós að það er biðlaunamálið og kannski önnur tvö, þrjú atriði. Stjórnarmeirihlutinn féllst ekki á þetta sem hefði að mörgu leyti verið skynsamleg aðferðafræði. Þá hefðu menn tekist á um tiltekna þætti en ekki staðið hér með heildarlöggjöf illa unna. Ég ætla ekki að byrja, herra forseti, á ræðu minni aftur. Ég get vitnað m.a. í ummæli Eiríks Tómassonar, eins frumvarpshöfunda, varðandi æviráðningu og biðlaunamál og í tengslum við kjarasamninga og kjarasamningsumhverfi. Ég held að það sé alveg augljóst --- og þá hlustar hv. þm. ef hann veit ekki hvaða áhrif þetta hefur á þau réttindi sem samið var um --- hvað verður ef þetta frv. verður að lögum. Við sjáum það fyrir okkur í stjórnarandstöðunni að hugsanlega verði þessi frv. brotin á bak aftur í næstu kjarasamningum eða síðar. Ég veit ekki hvort heldur verður. Hugsanlega náum við meiri hluta hér á Alþingi einhvern tíma og þá verður hægt að afnema þessi lög. Ég veit það ekki. En ég get sagt hv. þm. að þessi lög verða ekki látin standa ef við fáum bolmagn til að afnema þau.

Hæstv. forseti. Það er athyglisvert að heyra hv. þm. lýsa því yfir að ef hann fær til þess brautargengi vill hann afnema þessi lög. Ég reikna ekki með öðru en þess verði langt að bíða. En hann svaraði ekki spurningu minni: Ætlar hann þá að beita sér fyrir því að afnema þau viðbótarlaun sem menn munu semja um á einstaklingsbundnum grundvelli?

Herra forseti. Hv. þm. verður að skilja þá pólitík sem við leggjum upp með. Við teljum að þessi mál eigi að vinnast í samráði við stéttarfélög og þá einstaklinga sem málið varða, þar með talið viðbótarlaun. Við höfum beðið um reglur um viðbótarlaun en ekki fengið þær. Ég er næsta viss um að ef við komumst í þá stöðu að setja nýja löggjöf um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna munum við finna launamálunum betri farveg. Mér finnst satt að segja alveg með eindæmum þegar hv. þm. talar um líf í stéttarfélögum um næstu áramót. Mér finnst að menn séu að leika sér að eldinum, hugsanlega óafvitandi, ég veit það ekki. Ég hélt að hv. þm. og hæstv. fjmrh. væru ekki svo barnalegir í mati sínu en ég sé að líklega eru þeir það.

Virðulegi forseti. Það er ekki hægt í stuttu andsvari að fara yfir ræðu hv. þm. sem var reyndar nokkuð löng. Það gefst tími til þess síðar í umræðunni að fara yfir allar þær rangtúlkanir og misskilning sem kom fram í ræðu hans og kemur reyndar fram í minnihlutaálitinu. Ég vil þó segja strax hér og nú að það hefur hvergi komið fram neitt sem bendir til þess að þetta frv. taki á réttindum eða skyldum sem um hefur verið samið í kjarasamningum. Það hefur enginn maður nokkurs staðar sýnt fram á það, hvorki í minnihlutaálitinu né í ræðu hv. þm. En hv. þm. reyndi að gera mál úr því að ég hafi ekki komið á fund hv. nefndar. Ástæðan er tvíþætt. Önnur er sú að ég átti ekki kost á því tímans vegna en hins vegar finnst mér líka alveg ófært að gera mál úr því að ráðherrar mæti á þingnefndarfundi þegar ljóst er að þeir taka þátt og geta tekið þátt í þremur umræðum í þinginu og í nefndinni sitja fulltrúar stjórnarmeirihlutans. Sannleikurinn er sá að sá sem hér stendur hefur ávallt verið tilbúinn til þess að koma til fundar við opinbera starfsmenn um þessi mál. Ástæðan fyrir því að samráðið var ekki meira í upphafi var ósköp einfaldlega sú að fulltrúar opinberra starfsmanna kusu að fara með frumvarpsdrög og kynna þau fyrir sínu fólki. Við því er ekkert að segja. Þá kaus ég að leggja frv. fram til þess að allir gætu séð hvað í frv. væri en sagði í leiðinni að við værum tilbúin til þess að ræða við opinbera starfsmenn hvenær sem er. Og sama daginn, 

Herra forseti. Það er ekki hægt að fara í efnisumræðu um einstök atriði. Ég tel mig hafa bent skilmerkilega á þá réttindaskerðingu sem þetta frv. hefur í för með sér. Ég rakti mörg dæmi um hana og þetta hefur líka komið fram í umsögnum. Fjmrh. verður að kynna sér málið betur. Í öðru lagi er ósvinna, herra forseti, að fjmrh. skyldi ekki koma á fund nefndarinnar og ræða málið áður en það var tekið út. Við höfum sagt að það er venjulegt að það gerist, eða allavega ekki óvanalegt að slíkt gerist. Málið er þess eðlis að það var mjög mikilvægt við lokaafgreiðslu málsins að fá ákveðið pólitískt mat á tilteknum þáttum þess. Og það að ráðherra skyldi sýna þingnefndinni þá óvirðingu að koma ekki til fundar, lýsir honum betur en minni hluta efh.- og viðskn. Varðandi samráð sem hann nefndi, að hann sé alltaf reiðubúinn að koma og tala við fólk, þá má það vel vera að hann sé reiðubúinn að mæta á fundum. Ég þekki það ekki. Það er hins vegar augljóst að opinberir starfsmenn fengu ekki að koma að vinnu við frv. á neinn eðlilegan hátt. Það er staðreynd í þessu máli. Ef fjmrh. hefði meint eitthvað með því að setja hér heilsteypta heildarlöggjöf hefði hann sett nefnd á laggirnar með aðild manna sem hefðu unnið þetta mál eðlilega og staðið svo fyrir stjfrv. Vitaskuld ræður hann pólitískri línu málsins, maðurinn er kjörinn til þess. En það að hann sé reiðubúinn að mæta á fundi hjá BSRB eða einhverjum öðrum, hefur ekkert með vinnu við þetta frv. að gera. Það var augljóst að fjmrh. kaus að vinna þetta mál einn og óstuddur. Þannig er frv. komið hér inn í þing. Þetta er hans stefna. Það er ekki bara að hún sé röng og vond og hættuleg heldur er frv. einstaklega illa unnið.

Virðulegi forseti. Ég ætla að endurtaka að það hefur hvergi komið neitt fram sem bendir til þess að í þessu frv. sé verið að taka á réttindum eða skyldum sem um hefur verið samið í kjarasamningum. Hv. þm. hefur ekki getað sýnt fram á það og mun ekki geta sýnt fram á það því það er ekki hægt. 
             Í öðru lagi hefur fjmrh. sýnt nefndarstarfinu mikinn áhuga vegna þess að á hverjum einasta fundi hafa setið fulltrúar ráðherrans til þess að veita allar þær upplýsingar sem um hefur verið beðið. Það er ekki til siðs að ráðherrar sæki þessa fundi vegna þess að kjörnir þingfulltrúar sitja þessa nefndarfundi en ráðherrarnir koma að sjálfsögðu og taka þátt í þremur umræðum í málinu. Það er alveg óþarfi að að segja að það sé alvanalegt, eins og mátti skilja á hv. þm., að ráðherrar sæki nefndarfundi. Svo er ekki. Þar til viðbótar stóð nú þannig á að ég gat ekki komið á þessum tiltekna tíma. Að tala um ósvinnu í þessu sambandi er því náttúrlega algjörlega út í bláinn. Þetta vildi ég að kæmi fram en á síðari stigum mun ég að sjálfsögðu fjalla efnislega um það sem kom fram í ræðu hv. þm. Þetta þarf að koma mjög skýrt fram hér í upphafi og frammíköll og hróp einstakra þingmanna geta ekki breytt staðreyndum.

Herra forseti. Það er hægt að rekja ýmislegt sem viðvíkur bæði svokallaðri æviráðningu, biðlaunum, veikindamálum, fæðingarorlofi og málskotsrétti og mörgu fleiru sem tengist kjarasamningum sem tekið er á með íþyngjandi hætti í þessu frv. Varðandi það að ráðherrann neitaði að mæta á fund efh.- og viðskn. má geta þess að hann mætir á fund fjárln. og aðrir ráðherrar ef svo ber undir. Ég vil einnig geta þess að með mér í minni hluta nefndarinnar eru hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Jón Baldvin Hannibalsson, tveir fyrrv. ráðherrar. Og það var upplýst að --- það er ekkert alvanalegt en kemur fyrir --- að menn hafa aldrei talið það neitt tiltökumál að mæta í þingnefnd til að skýra tiltekna þætti í sínum þingmálum. Herra forseti, framkoma hæstv. fjmrh. gagnvart þingnefndinni varðandi þetta mál er ámælisverð.

Herra forseti. Það er eðlilegt að fara fyrst nokkrum almennum orðum um þetta mál og aðstæður sem eru í kringum þessa lagasetningu sem hæstv. ríkisstjórn ber hér fram og hefur gert að miklu kappsmáli að fá lögfest. Við þingmenn hljótum að líta svo á að þetta sé sérstakt forgangsmál hæstv. ríkisstjórnar og þau mál önnur sem skyld eru, einkum frv. um stéttarfélög og vinnudeilur, því að hæstv. ríkisstjórn hefur haft svo mikið við að flestöllum öðrum málum sem hér hafa verið til umfjöllunar hefur verið rutt til hliðar og þessum málum veittur forgangur. Það er margt, herra forseti, sem kemur í hugann þegar vinnuubrögðin í sambandi við þetta mál eru hugleidd. Það er satt best að segja að verða dálítið merkilegt hvernig hæstv. ríkisstjórn, sú er nú situr, ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hæstv. forsrh., annað ráðuneyti þess ágæta manns, er að temja sér alveg nýja siðu í sambandi við samskipti við aðila í þjóðfélaginu. Það var nú svo að maður taldi það yfirleitt sjálfgefið að það þætti ljóður á ráði málatilbúnaðar ef um það væri mjög mikill ágreiningur, ég tala nú ekki um mjög hörð andstaða úti í þjóðfélaginu, meðal þegnanna í landinu eða sérstakra hagsmunagæsluaðila og umboðsmanna þeirra hópa, stétta eða aðila sem við ættu að búa. En það er eiginlega eins og hæstv. ríkisstjórn telji að þetta hafi snústi við eða að þetta eigi að vera akkúrat öfugt því að hér gerist það í hverju málinu á fætur öðru að ríkisstjórnin leggur alveg sérstakt kapp á að koma fram málum sem eru einmitt þannig vaxin að það eru eiginlega allir á móti þeim. Það á við um þessi frv. sem sennilega mæta meiri andstöðu en finnanleg eru dæmi um í seinni áratuga sögu afgreiðslu mála af þessu tagi hér á þingi. Það á við um fleira sem hér er verið að gera eins og t.d. löggjöf hæstv. menntmrh. um framhaldsskólana sem allir kennarar í landinu eru á móti. En það er alveg sérstakt forgangsmál hjá hæstv. menntmrh. að drífa það mál í gegn og er það þá vegna þess kannski að allir kennararnir eru á móti því. Nú er það ekki svo, herra forseti, að hér eigi í hlut einhver smámál, hér eigi í hlut það að berja niður mótþróa í einhverjum fámennum litlum harðsnúnum hagsmunahópi sem ekki eigi rétt á sinni skoðun, gangi fyrir annarlegum sjónarmiðum eða öðru slíku. Nei, það er nú ekki svo. Þetta er ekki einhver þröngur fámennur sérhagsmunaklúbbur sem á í hlut heldur er það verkalýðshreyfingin í landinu, stærstu skipulögðu samtök í landinu nema ef vera skyldi að þjóðkirkjan eigi að flokkast sem enn þá stærra apparat. Það er því spurning hvort það breytir einhverju að í hlut á þessi hreyfing. Það verður ekki séð af framgöngu hæstv. fjmrh. í þessu máli, eða í málinu um stéttarfélög og vinnudeilur. Meira að segja er það svo að í þróaðri löggjöf réttarríkja sem við viljum gjarnan bera okkur saman við er búið að veita þessu sjálfstæða afli í þjóðfélaginu mjög víðtæka lagastoð og lagavernd og lögfesta og samningsbinda réttindi fólks til þess að skipa sér í verkalýðshreyfingu og gæta hagsmuna sinna þannig, enda hefur stundum verið til þess vitnað að kannski komi okkur þaðan bjargræðið í slagnum við þessa ríkisstjórn. Að það verði helst að hæstv. ríkisstjórn bogni eitthvað undan alþjóðlegum skuldbindingum okkar. Eins og kunnugt er, herra forseti, valdi ríkisstjórnin þá leið, og er hún þó ekki búin að sitja óskaplega lengi, að slíta samstarfi við verkalýðshreyfinguna um mótun löggjafar á þessu sviði og fara einhliða fram með þessi mál. Hæstv. félmrh. hefur orðað það svo að það hafi verið búið að halda svo marga fundi og það hafi ekkert komið út úr þeim að það hafi verið tilgangslaust að halda því áfram. Hæstv. ráðherra gaf því einhvern tiltekinn tíma, þolinmæði hans voru takmörk sett. Úr því að ekki lá fyrir niðurstaða og samkomulag þegar kom að þeim tímapunkti sem hæstv. félmrh. hafði ákveðið þá var málið blásið af og komið með það inn í þingið í þeim búningi. Svipað má segja um aðkomuna að þessu máli hjá hæstv. fjmrh. Það er sem sagt hafnað samráði um þetta. Þeirri hugsun er hafnað sem hefur verið lögð til grundvallar í þessum málum um áratuga skeið. Það má segja að vissar grundvallarleikreglur um þessa hluti setji maður ekki nema með samkomulagi. Það er verið að hafna þeirri hugsun. Það er verið að hafna því að leikreglurnar á vinnumarkaði skuli setja í samkomulagi, að þær séu gjörningur af því tagi að um þær verði að nást samkomulag. Og það er mjög alvarlegur hlutur þegar svona grundvallarleikreglur eiga í hlut. Nú koma menn náttúrlega hér og segja: Hverjir eiga að setja lögin? Er það ekki Alþingi? Eiga einhverjir aðrir að hafa áhrif á það? En þetta er nú ekki alveg svona einfalt því að leikreglurnar sem hér er verið að setja varða samskipti aðila sem verða að geta leyst úr sínum málum. Þetta er ekki bara löggjöf um einhver efnisleg atriði af því tagi sem löggjafinn verður að taka og setja niður í eitt skipti fyrir öll. Þetta er ekki löggjöf sambærileg við það t.d. þegar verið er að skipa vörum í tollflokka eða eitthvað þvíumlíkt, eða ákveða sektir fyrir umferðarlagabrot eða eitthvað af því tagi. Þetta er ekki þannig. Þetta er grundvallarlöggjöf um samskipti einna mikilvægustu aðila þjóðfélagsins sem auðvitað þýðir ekkert annað en að um sé samkomulag vegna þess að ef ekki tekst samkomulag þá færast þær deilur annað. Það gerist þannig. Þá færast þær yfir í samskipti þessara aðila á vinnumarkaðnum og í kjarasamningum. Mér finnst hafa skort á skilning á því og auðvitað algerlega hjá hæstv. ríkisstjórn eins og hún velur að ganga fram í þessu máli, að löggjöf um vinnumarkaðinn er löggjöf af þessu tagi. Ég hef sagt það hér áður og ég ætla að endurtaka það að ég tel hana vera að mörgu leyti sambærilega t.d. kosningalögum í landinu. Það þýðir ekkert að hafa uppi grenjandi ágreining um svoleiðis grundvallarlöggjöf. Það verður að reyna að leiða til lykta með samkomulagi eins víðtæku og nokkur kostur er. Það hefur sem betur fer yfirleitt verið þannig að menn hafa lagt mjög mikið á sig við að ná samkomulagi um slíkar grundvallarreglur. Þar má nefna þar bæði síðustu breytingar á stjórnarskránni og síðustu breytingar á kosningalögunum. Það var setið yfir því hér af fulltrúum allra flokka í báðum tilvikum lon og don að ná samkomulagi um þær breytingar og það sem tókst ekki samkomulag um var lagt til hliðar af því að menn vildu ekki standa að breytingum á slíkum grundvallarleikreglum í samfélaginu í ágreiningi. Menn vildu ekki beita valdi. Menn vildu ekki bera réttmæt sjónarmið, jafnvel þótt í minni hluta væru, ofurliði með afli atkvæða. Sömu hugsun á að reyna að leggja til grundvallar hér. Bæði af því að það er efnislega rétt, það þarf að vera þannig, en líka vegna þess að það er skynsamlegt en hitt er heimskulegt. Herra forseti, með leyfi, það er mjög heimskulegt að standa þannig að lagasetningu um málefni vinnumarkaðarins, ég tala nú ekki um hálfu ári áður en allir kjarasamningar í landinu eru lausir að um það sé grenjandi ágreiningur. Hver er skynsemin í því, hæstv. fjmrh., að ganga þannig fram? það er von að hæstv. ráðherra geispi, það er erfitt að hugsa um þetta. Hann þarf sennilega að sofa marga tíma til að ná fram niðurstöðu í þessu. Herra forseti. Í öðru lagi koma auðvitað upp ýmsar áleitnar spurningar í sambandi við samskipti þessara aðila, bæði nú og á undangengnum árum. Maður spyr sig kannski fyrst að því hvort verkalýðshreyfingin verðskuldi þessar trakteringar einmitt nú? Er þetta sanngjarnt burt séð frá öllu öðru? Sanngjörn framkoma í garð verkalýðshreyfingarinnar í ljósi þess hlutverks sem hún hefur leikið undanfarin ár og þeirra byrða sem hún hefur axlað, til að mynda þátttöku í svokölluðum þjóðarsáttarsamningum og þess að verkalýðshreyfingin hefur óumdeilt axlað byrðar og fært fórnir, látið félagsmenn sína í raun og veru taka byrðar á sínar herðar til að ná fram tilteknum efnahagslegum og pólitískum markmiðum. Ég hélt satt best að segja, herra forseti, að um það væri ekki mikið deilt að það væri á ferðinni umtalsvert óumdeilt framlag frá verkalýðshreyfingunni sem hefði fallist á að gera kjarasamninga sem hefðu falið í sér mjög óverulegar launahækkanir og miklu minni en hefði verið samið um vegna þess að menn væru að ná fram tilteknum efnahagslegum markmiðum í staðinn. Það vantar ekki að stundum þegar það hefur hentað þá hafa menn haldið hástemmdar ræður um mikilvægi þessa framlags verkalýðshreyfingarinnar. Ég man t.d. eftir ræðuhöldum hæstv. fjmrh. þegar hann var í stjórnarandstöðu, hæstv. ráðherra, og honum fannst það ekki pólitískt mjög heppilegt að sú ríkisstjórn sem þá sat ætti mikinn hlut að þeim ávinningum sem tókust í efnahagsmálum á árabilinu 1989 og 1991. Hvað sagði hæstv. fjmrh. þá, herra forseti? Hann sagði: Þetta er allt verkalýðshreyfingunni að þakka. Ekki þessari vondu og vitlausu ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Hún á engan heiður skilið en allt illt. Nei, það er verkalýðshreyfingin, þjóðarsáttin, sem er að skila þessum mikla ávinningi. Gott og vel. Sá sem hér talar hefur aldrei dregið fjöður yfir það að t.d. samningarnir 1990 og framlenging þeirra með vissum hætti voru gríðarlega mikilvægt innlegg í það að ná hér stöðugleika og festu í efnahagsmálum sem tókst á kjörtímabili Steingríms Hermannssonar, seinni ráðuneytum þess ágæta manns. Ég skal þess vegna taka hæstv. fjmrh. á orðinu og ýmsa flokksbræður hans, sem þá voru í stjórnarandstöðu og gerðu mjög mikið úr þessu hlutverki verkalýðshreyfingarinnar. En hvað fólst í þessu? Var þetta auðvelt? Var þetta bara dans á rósum, m.a. fyrir forustumenn verkalýðshreyfingarinnar á þessum árum? Almennu verkalýðshreyfingarinnar og samtaka opinberra starfsmanna BSRB, að svo miklu leyti sem þau tóku þátt í þessu? Nei, ætli það nú. Ætli það sé ekki m.a. þannig að þetta hafi reynt býsna mikið á þolrifin í verkalýðshreyfingunni? Ætli það sé nú ekki þannig að það kraumi víða undir einmitt vegna þess að sumir séu ósáttir við hversu mikinn herkostnað af þessum leiðangri gegn verðbólgunni almennt launafólk var látið taka á sig í gegnum þátttökuna í samningnum. Þá er náttúrlega eðlilegt að spurt sé núna þegar menn eru kannski loksins að uppskera að einhverju leyti árangurinn af þessu. Almennt launafólk því miður í of litlum mæli. En a.m.k. hvað ýmsar hagstærðir og þróun þeirra snertir þá geta menn sagt sem svo að hér sé veruleg breyting á og bati frá því sem verst lét. Eru þetta þakkirnar? Það er von að spurt sé. Heldur hæstv. fjmrh. að skynsamlegt sé að þessir mikilvægu aðilar, sem með samstarfi sínu á þessum árum sýndu fram á hvað hægt er að gera, m.a. þegar samkomulag er um hlutina, eigist við með þessum hætti? Er það jákvætt innlegg í það að samstarf svona aðila sem getur skipt gífurlega miklu máli á erfiðleikatímum og auðvitað alltaf að þá sé góður tími til þess núna að láta kné fylgja kviði með þessum hætti? Ég endurtek það, herra forseti, að ég tel þetta afar heimskulegt. Í þriðja lagi langar mig að gera aðeins að umtalsefni það sem hæstv. fjmrh. og ýmsir fleiri sem hér hafa reynt að bera í bætifláka fyrir þessa málafylgju hafa gert að miklu úrslitaatriði hjá sér. Það er að með lögunum sé ekki verið að skerða nein bein kjarasamningaatriði. Það er látið sem svo að á ferðinni séu tveir algerlega óskyldir hlutir, bara eins og svart og hvítt. Þ.e. annars vegar séu það kjarasamningar og hins vegar lögbundin réttindi. Þegar hæstv. fjmrh. talar þá talar hann eins og þetta séu tveir gjörsamlega óskyldir einstaklingar í sinni heimsálfunni hvor. Og af því að það hafi ekki verið sýnt svart á hvítu að það sé beinlínis verið að skerða umsamin atriði með lögunum þá sé þetta í lagi. En hvað þýðir, herra forseti, að tala svona? Hvað þýðir það? Ég held að það sé næstum sama hvert hæstv. fjmrh. færi með ræðu sína, þó það væri niður í neðstu bekki grunnskólans að allir sem eitthvað hugsa um þessi mál sjá auðvitað að þessi uppstilling gengur ekki upp. Það er ekki hægt að aðgreina þessa tvo hluti. Það er þvert á móti þannig að þeir eru svo samtvinnaðir að þeir eru óaðskiljanlegir. Kjarasamningar og alveg sérstaklega kjarasamningar opinberra starfsmanna byggja á lögum. Lögin og hin lögbundnu, lögvörðu réttindi, eru grunnurinn sem kjarasamningarnir eru gerðir á. Það liggur algjörlega í hlutarins eðli að næstum því hver einasta ákvörðun sem tekin er í kjarasamningum tekur með einum eða öðrum hætti mið af réttindaumhverfinu. Fyrir utan að það er alkunna að ýmis réttindi opinberra starfsmanna sem hafa verið talin betri en starfsfólks á almenna vinnumarkaðnum hafa beinlínis verið notuð sem rökstuðningur fyrir því í gegnum tíðina að opinberir starfsmenn ættu að sætta sig við lægri laun. Á dimmum dögum og löngum og mörgum tímabilum hafa menn reynt að vísa til þess að þeir hefðu þó alltaf þessi réttindi. Lífeyrisréttindin, starfsöryggið og kannski skárri réttindi í veikindum eða gagnvart fæðingarorlofi og öðru slíku og það væri af þeim ástæðum hægt að reyna að þreyja þorrann og góuna og hugga sig við lægri laun. Við munum mjög vel eftir slíkri umræðu, t.d. þegar verið var að reyna að fá fólk til að una kjarasamningum á mestu þenslu- og uppgangstímum á vinnumarkaðnum á níunda áratugnum þegar launakjör opinberra starfsmanna voru óumdeilanlega mun lakari en víða úti á almenna vinnumarkaðnum sökum mikilla yfirborgana og launaskriðs sem þá var í gangi. Það þarf ekkert að nefna það, menn þekkja þessa tíma þegar miklar yfirborganir, óumsamdar af ýmsu tagi, voru hér í gangi. Þá var ekki síst gripið til þess að segja: Hin lögbundnu réttindi, lífeyrisréttindin, starfsöryggið og allt þetta, það fá opinberir starfsmenn á móti lægri launum. Þýðir þá eitthvað að tala um hlutina svona eins og það sé útgangspunktur þessa máls og skipti öllu að hér sé ekki verið að skerða beinlínis umsamin réttindi, með öðrum orðum að það sé ekki verið að setja lög á kjarasamningaatriðin sem slík? Þó er það þannig, herra forseti, að sú röksemd stenst ekki einu sinni þegar betur er að gáð vegna þess að lagabreytingin kemur til á gildistíma kjarasamnings og á að taka gildi áður en honum lýkur. Að svo miklu leyti sem hér er um breytingar á réttarumhverfinu að ræða er líka verið að grípa inn í gildandi kjarasamninga af því að hann var gerður á tilteknum forsendum á grundvelli gildandi laga um þessi mál. Ef gildistaka frv. væri 1. jan. 1997 væri frekar hægt að hanga á því að menn gætu gert nýjan kjarasamning í ljósi nýrra laga og þetta hróflaði ekki við því umhverfi sem gilti allan gildistíma núverandi samnings en svo er ekki því frv. á að taka gildi mun fyrr. Herra forseti. Þetta er búin að vera mikil umræða og merkileg þvæla liggur mér við að segja að þetta skipti öllu máli og sé úrslitaatriði málsins að af því að ekki sé verið að skerða beinlínis með lögunum einhver tiltekin umsamin atriði frá því í síðustu samningum þá sé þetta í lagi. Þetta er að mínu mati barnaleg röksemdafærsla, langt fyrir neðan virðingu hæstv. ráðherra og annarra sem hafa reynt að færa hana fram vegna þess að hún er svo augljós einföldun á málum. Herra forseti. Mig langar að staldra við einn hlut sem hér hefur verið gerður nokkuð að umtalsefni og hefur verið notaður til að rökstyðja þetta mál, er m.a. farið mjög fallegum orðum um í greinargerð með frv. og það er nýja starfsmannastefnan. Það er ekkert annað en að það er verið að móta nýja starfsmannastefnu. Það er auðvitað stórmerkt mál að það skuli vera í bígerð að móta nýja starfsmannastefnu. Þetta er náttúrlega gert víða og er í tísku. Mörg fyrirtæki sem vilja vera framsækin og nútímaleg fara í að móta nýja starfsmannastefnu. Þá er það yfirleitt eitthvað jákvætt og ánægjulegt í hugum manna að það skuli vera mótuð ný starfsmannastefna. Maður fer að leita að því í hverju hin nýja starfsmannastefna birtist, hver sé hugsunin á bak við hana, hvar þess sjái stað í frv. og hvernig hún sé rökstudd. Maður leitar að svona ákvæðum eins og því að á einhvern hátt eigi nú að gera starfskjör og starfsumhverfi opinberra starfsmanna manneskjulegra en það er í dag. Það eigi að reyna að taka mið af nútímalegri hugsun í sambandi við málefni fjölskyldunnar, sveigjanlegan vinnutíma, réttindi foreldra vegna veikinda barna, að reynt sé að verða við óskum fólks í ríkari mæli um að geta lagað vinnutíma sinn og vinnuumhverfi að nútímalegum þörfum ef svo má að orði komast. Þörfum sem eru viðurkenndar í dag en voru það kannski ekki fyrir þrjátíu, fjörutíu eða fimmtíu árum síðan þegar tíðarandinn var annar. En er þetta inntak frv., herra forseti? Birtist hin nýja starfsmannastefna í þessu? Nei, það er ekki þannig. Nýja starfsmannastefnan er nefnilega einhver mesta afturhaldsstefna sem hefur sést á Vesturlöndum hvað starfsmannahald snertir í langan tíma. Ég fæ ekki heimfært neitt undir þetta hugtak, ,,ný starfsmannastefna`` nema það sem lýtur að húsbóndavaldinu. Lýtur að geðþóttavaldi forstöðumanna og ráðherra. Þegar maður leitar í hinni hliðinni, hvað af þessum atriðum sem mætti með vilja reyna að flokka undir nýja starfsmannastefnu lúti að auknum réttindum starfsfólks og umbótum á þeirra starfsumhverfi, þá verður fátt um svör. Ég man í fljótu bragði ekki eftir einu einasta atriði. Þvert á móti er verið að takmarka og skerða réttindi þarna í stórum stíl, jafnvel tjáningarfrelsi, en reyndar er lítið dregið úr skyldunum. Aðferðin við mótun starfsmannastefnunnar er líka athyglisverð. Ég hef stundum verið að velta því fyrir mér og ég spurði að því í efh.- og viðskn. þegar við kölluðum þangað fulltrúa fjmrn., sem sagt forstjórann sjálfan ef svo má að orði komast, ráðuneytisstjórann af því að ráðherrann neitaði að mæta, hvaða einkunn fengi stjórnandi í stóru einkafyrirtæki? Við skulum hugsa okkur að þetta væri stórt einkafyrirtæki, ríkið hf., einhvers staðar í nágrannalöndunum með allmarga tugi þúsunda starfsmanna á sínum vegum. Svo er ákveðið að móta nýja starfsmannastefnu. Forstjórinn kemur með tillögur um starfsmannastefnuna á stjórnarfund. Það á að fara að afgreiða málið. Þá eru allir starfsmennirnir í fyrirtækinu á móti breytingunum, allir. Hvað halda menn að yrði gert við svoleiðis forstjóra? Halda menn að einhverjir ábyrgir stjórnendur í fyrirtæki létu sér detta í hug að koma svoleiðis fram? Þeim dytti það ekki í hug eitt einasta augnablik að það yrði fyrirtækinu til framdráttar að ætla að knýja fram einhverjar slíkar breytingar í andstöðu við alla starfsmenn sína. Ég held að það sé alveg sama hvar menn leita út á einkamarkaðnum og það er nú í tísku að bera sig saman við hann. Svona breytingar dytti engum heilvita forstöðumanni eða forstjóra í hug að reyna að gera nema í samstarfi og samkomulagi við sitt starfsfólk sem á að vinna eftir þeim. Auðvitað ekki, annað er svo heimskulegt. Hæstv. fjmrh. er í þessu tilviki rétt eins og hver annar forstjóri ábyrgur fyrir rekstri. Vegna þess að undir fjmrn. heyrir starfsmannahald ríkisins. Útgjöldin koma úr ríkissjóði og framkvæmdin er þar. Þau samskiptamál sem upp koma milli þessara aðila fara í gegnum fjmrn. Þar er samninganefnd ríkisins o.s.frv. Þannig að málið er að mörgu leyti mjög sambærilegt við það að einhver stór vinnuveitandi væri á ferðinni og hann væri að móta sér nýja starfsmannastefnu. Það er nokkuð sérkennilegt. Þess vegna verða þessi ummæli í frv. og greinargerð nokkuð sérkennileg um að það eigi að færa ákvæðið til nútímalegra horfs. Nútímalegra hvað? Eru þessar breytingar eitthvað sérstaklega nútímalegar? Hver hefur umboð til að ákveða hvað sé nútímalegt og hvað ekki? Er það hæstv. fjmrh. sem hefur einn úrskurðarvald í þeim efnum? Að það sé nútímalegt að koma svona fram í samskiptum við starfsfólk og verkalýðshreyfinguna? Það er skrýtinn nútími. Það er komið inn á það í umsögn Bandalags háskólamanna að auðvitað er þetta víðar á dagskrá en hér. Þar er vitnað til upplýsinga úr riti þýska atvinnumálaráðuneytisins. Það mun heita á þeirri tungu Soziale Sicherheit in den Mitgliederstaaten der Europäischen Union, ekkert annað. Það er nú bara eins gott fyrir hæstv. fjmrh. að átta sig á þessu. Þar er komið aðeins inn á það hvað sé nútímalegt. Þar er t.d. talið mjög nauðsynlegt ef menn vilja færa hluti til nútímalegs horfs að banna ómálefnalegar og órökstuddar uppsagnir launamanna. Það sé nútímalegt. Það er með öðrum orðum ekki nútímalegt að það sé hægt að henda starfsfólki út bara si svona án þess að svo mikið sem rökstyðja það. Þannig var og er frv. þó brtt. meiri hlutans hafi eitthvað aðeins dregið úr því þegar þeim varð ljós villa síns vegar. Það var gert ráð fyrir því í frv. eins og það var lagt fram og er að nokkru leyti enn að ríkið geti meira og minna hegðað sér eins og því sýnist sem vinnuveitandi. Það þykir ekki nútímalegt nema þá bara hér á Íslandi. Það þykir það ekki í Þýskalandi samanber þetta merka rit og ekki yfirleitt annars staðar held ég þar sem menn reyna að nálgast þessi mál með sæmilega hófsömum hætti nema þá kannski á Nýja-Sjálandi. Það gæti verið að menn hafi sömu tilfinningu fyrir því hvað sé nútímalegt þar og í fjmrn. í dag. Herra forseti. Þá er maður kominn að hugmyndafræðinni á bak við þessar breytingar og það er eðlilegt að menn spyrji: Hver er hún? Ég hef að nokkru leyti komið inn á það hvað varðar aðdragandann og vinnubrögðin í sambandi við þetta mál. En auðvitað liggur það þannig að hugmyndafræðin sem hér er á ferðinni er ættuð úr tiltekinni átt og hæstv. ráðherra hefur svo sem ekkert farið í felur með það á undanförnum missirum hvert hann og skoðanabræður hans sækja sína ráðgjöf. Eftir að það fór heldur að dofna ljósið í Bretlandi og frú Thatcher hrökklaðist frá og þetta fór að ganga heldur illa hjá þeim þar blessuðum sáu þeir ljósið niður á Nýja-Sjálandi. Þau eru með ólíkindum þessi samskipti sem hafa komist á hér á seinni árum á milli Íslands og Nýja-Sjálands. Það liggur við að það verði að fara að opna flugleið þarna á milli. Það hefur komið hér hver spekingurinn á fætur öðrum yfirleitt alltaf á vegum annaðhvort fjmrh. eða Vinnuveitendasambandsins til að kenna okkur fræðin.  Herra forseti. Það eru svo fjölmörg efnisatriði frv. sem óhjákvæmilegt er að fara sérstaklega yfir. Ég ætla að rekja hér nokkur þau helstu. Það var að vísu farið yfir þau að hluta til í framsöguræðu hv. þm. Ágústs Einarssonar, framsöguræðu minni hlutans, en ég ætla að staldra hér við nokkur atriði sem ég sé sérstaklega ástæðu til að fara yfir. Það er í fyrsta lagi gildissvið laganna. Menn verða að átta sig á því að þar er talsverð breyting. Þessi lög taka, ef af verður, til allra starfsmanna ríkisins, þ.e. jafnt þeirra sem tilheyra almennu verkalýðshreyfingunni og samtökum opinberra starfsmanna. Eldri lög tóku reyndar ekki af skarið í þeim efnum að segja má en í greinargerð var það útskýrt svo að starfsfólk almennu verkalýðshreyfinganna skyldi teljast utan við gildissvið gildandi laga. Svo geta vaknað ýmsar spurningar um hvort þetta hafi verið eðlileg tilhögun, hvort það hafi t.d. verið brot á nútímahugmyndum manna um jafnræðisreglu og annað slíkt að þessi tilhögun var með þessum hætti. Auðvitað var þetta nokkuð sérkennilegt ástand, að starfsmenn hins opinbera skyldu vera flokkaðir upp með þessum hætti og sumir heyra undir lögin en aðrir ekki. Þannig var það nú samt og hér er sem sagt verið að breyta þessu. Það geta vel verið fullkomlega veigamikil rök fyrir því. Allt á þetta sér tilteknar sögulegar forsendur sem ræðumaður kann nú kannski ekki allar að rekja en tengjast m.a. því að á sínum tíma í upphafi höfðu sumir hóparnir verkfallsrétt en aðrir ekki og opinberir starfsmenn almennt ekki á þeim tíma. Þá, herra forseti, kemur að því að hæstv. fjmrh. hefur samkvæmt 4. gr. frv., mjög sérkennilegt að mínu mati, úrskurðarvald um gildissvið laganna. Það er nokkuð óvenjulegt, hygg ég að það skuli vera sett sérstaklega inn í lagatextann að viðkomandi ráðherra skuli hafa úrskurðarvald um gildissvið þeirra laga sem hann varða sérstaklega. Nú er þetta þannig að í nútímanum á allt að vera svo óskaplega fínt, hrein verkaskipting, það á ekki að blanda saman grundvallarstoðum stjórnsýslunnar, löggjafarvaldinu, framkvæmdarvaldinu, dómsvaldinu og öllu því. Menn þekkja þetta allt saman. Íslendingar hafa þurft að aðlaga sína löggjöf að þessu og þó fyrr hefði verið og reyndar fengið talsvert á kjaftinn fyrir það að vera seinir til. Ég spyr mig hvort það sé þá sérstaklega til fyrirmyndar og sniðugt að setja í löggjöf á því herrans ári 1996 að ef ágreiningur rísi um gildissvið laganna þá skuli fjmrh. skera þar úr. Bara si svona. Að vísu er sagt að menn geti borið málið undir dómstóla. Þó það nú væri. Það er varla ætlunin að taka þann rétt af mönnum. Þetta mundi nú kannski vera það sem Þórbergur kallaði selvfølgelighed. Mér finnst þessi 4. gr. nokkuð sérkennileg lagagrein og ég spyr hæstv. fjmrh. --- og mér er alveg sama þótt þetta kunni að hafa verið svipað í eldri löggjöf, hún gæti vel verið orðin úrelt einmitt að þessu leyti því það hefur mjög margt breyst í viðhorfum manna til réttarfarslegra atriða af þessu tagi: Þarf þetta endilega að vera svona? Væri ekki a.m.k. skemmtilegra að til væri eitthvert sjálfstætt úrskurðartæki, nefnd eða einhver slíkur aðili og svo málskotsréttur til dómstóla ef menn ekki yndu því? Auðvitað getur það veri býsna afdrifaríkt atriði hverjir teljast falla undir lögin og hverjir ekki, hvert gildissvið þeirra nákvæmlega er. Þetta var um 4. gr. herra forseti. Þá staldra ég næst við 7. gr. Ég tek fram að ég hleyp hér yfir ýmislegt sem ástæða gæti verið til að ræða. En tímans vegna ætla ég ekki að fara yfir allt sem út af fyrir sig væri áhugavert að ræða. Í 7. gr., sem reyndar hefur orðið mönnum að umtalsefni hér af ýmsum ástæðum, m.a. vegna orðalags sem á henni var af hálfu frumvarpshöfunda og ber þar hæstv. fjmrh. ábyrgðina og á höfundarréttinn. Ég held að það sé ekki umdeilt að viðkomandi ráðherra sem stjfrv. ber fram á höfundarréttinn og fengi STEF-gjöldin ef þau væru greidd., þó það sé ekki þar með sagt að hæstv. ráðherra hafi skrifað hvert einasta orð. Það kann að vera að einhverjir af húskörlum hæstv. ráðherra hafi samið sumt af þessum gullkornum.

Eða lögfræðingar?

Eða hugsanlega lögfræðingar, já. Þar var sem sagt þessi dásamlega setning um minni háttar skrifstofustörf þar sem menn komu í raun og veru upp um sig og þann hugsunarhátt sem að mörgu leyti gegnsýrði frv. Það er þetta minni háttar lið sem þarf að koma böndum yfir. En nú er búið að lagfæra þetta eða á að gera með breytingartillögum meiri hlutans. Að öðru leyti eru í 7. gr. ákvæði sem geta skipt býsna miklu máli og varða auglýsingar á störfum. Það er spurningin um það hvort halda eigi þeirri reglu sem verið hefur að auglýsa öll störf eða hvort hér megi fara út á þá braut sem greinin gerir ráð fyrir, þ.e. að það verði að nokkru leyti mönnum í sjálfsvald sett. Ég held að þessi grein sé býsna varasöm eins og hún er þarna orðuð. Embættin á að vísu að auglýsa í sjálfu Lögbirtingablaðinu áfram. Það er ekkert annað en það. En önnur störf skal auglýsa opinberlega samkvæmt reglum sem settar skulu af fjmrh. Síðan er forstöðumanni heimilt að setja sérreglur um það hvernig auglýsa skuli störf hjá stofnuninni. Svo var þessi fína hugsun að það mætti mæla fyrir í sérstökum reglum að minni háttar störf, svo sem minni háttar skrifstofustörf, störf samkvæmt námssamningi, ræstingastörf, sendilsstörf, uss uss uss, eða önnur svipuð störf, þurfi ekki að auglýsa opinberlega. Þessu er að nokkru leyti vikið til í breytingartillögunum en eftir stendur samt að það er horfið frá þeirri grundvallarreglu að ríkið sem vinnuveitandi auglýsi öll störf sem það er að ráða í. Ég hef miklar efasemdir um að það sé hyggilegt. Enn verra er held ég, herra forseti, að opna fyrir það að það geti að einhverju leyti orðið tilviljanakennt hvernig með þetta er farið. Þetta veit reyndar að fleiru í þessu frv. Hvernig ætla menn að tryggja það, þegar heimildir og völd eru færð á þennan hátt út til forstöðumanna, að ekki verði að einhverju leyti um tilviljanakennda framkvæmd að ræða? Einn geri þetta en annar hitt? Einn auglýsi öll störf samviskusamlega í Lögbirtingablaðinu, annar auglýsi bara í Alþýðublaðinu sem fáir sjá? Hver ætlar að tryggja að þarna verði ekki um misræmi að ræða? Það er auðvitað stutt í þær hættur að menn geti beinlínis misfarið með þessi ákvæði, hagað auglýsingum þannig að þær þjóni þeim tilgangi fyrst og fremst að fullnægja formskyldu, en að alls ekki sé ætlunin að auglýsingarnar skili inn umsóknum þannig að unnt sé að ráða einhvern góðan frænda í starfið o.s.frv. Þarna er stutt í vandasama hluti sem menn þurfa að gæta sín á. Ég hefði lagt til að þessi grein yrði tekin alveg sérstaklega til skoðunar á nýjan leik. Reyndar held ég að þarna þurfi almenna reglan að vera bæði opinber auglýsing og lögformleg birting í Lögbirtingablaði. Það ætti að vera reglan að það væri hvort tveggja gert þegar um störf hjá hinu opinbera er að ræða. Herra forseti. Þá er komið yfir í III. kaflann, um réttindin. Þar tókst að fá inn í 8. gr. að það skyldi veita starfsmanni upplýsingar um skipunar- eða ráðningarkjör en það ku hafa gleymst á undirbúningsstigi að gera ráð fyrir því, en það slapp fyrir horn. Og yfir í 9. gr. sem er nú sennilega ein frægasta grein frv., sérstaklega vegna ákvæða 2. mgr. Þar er þetta fræga ákvæði á ferð að forstöðumenn geti ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum laun til viðbótar grunnlaunum vegna sérstakrar hæfni er nýtist í starfi eða sérstakas álags í starfi svo og fyrir árangur í starfi. Síðan varð greinin þannig að ráðherrar geti enn fremur ákveðið að greiða forstöðumönnum einstakra stofnana sem undir þá heyra laun fyrir árangur í starfi til viðbótar þeim launum sem ákvörðuð eru samkvæmt 1. mgr. Með öðrum orðum, þetta fína nútímalega kerfi, nýja starfsmannastefnan, átti að ganga út á það að forstöðumennirnir fái í raun og veru sjálfstætt kjarasamningavald í hendur til að greiða launauppbætur eins og þeim sýnist til þeirra starfsmanna sem þeim sýnist og eins mikið og þeim sýnist. Til þess að samræmi sé í hlutunum þá verður auðvitað ráðherrann að geta síðan borgað forstjórunum. Það varð nefndarmönnum auðvitað ljóst að það var ekki sanngjarnt að bara undirmennirnir fengju þessar uppbætur þannig að menn fóru að velta því fyrir sér hvort kerfið yrði ekki að vera alveg ,,komplett``. Og á einu stigi málsins komu inn í efh.- og viðskn. alveg dásamlegar tillögur um að það yrði að vera hægt að borga ráðuneytisstjórunum svona sérstakar uppbætur. Já, mönnum fannst ekki sanngjarnt að þeir yrðu skildir eftir þannig að þeir ráðuneytisstjórar sem stæðu sig vel og væru hæfir í starfi skyldu fá uppbætur en hinir ekki. Á þessu jöpluðu menn um hríð í efh.- og viðskn. 

Hvað var það lengi?

Þetta er mjög lýsandi, herra forseti, um það á hvaða brautum menn hafa verið í þessum þankagangi. Við fórum náttúrlega að spyrja: Já það er nefnilega svona, já það er nefnilega það. Er hægt að fá upplýsingar um það hvaða ráðuneytisstjórar eru vandanum vaxnir og hverjir þeirra fengju uppbætur og hve miklar og hverjir ekki? Það yrði gaman á fundunum hjá ráðuneytisstjórunum, sem eins og kunnugt er hafa sinn félagsskap, þegar þeir færu að bera saman launauppbæturnar. Nei, auðvitað komust menn að þeirri niðurstöðu að þeir væru komnir út í algjörar ógöngur og bökkuðu með þetta og reyndar rúmlega það því að breytingartillaga meiri hlutans gengur út á að þetta ákvæði skuli ekki taka til embættismanna sem svo eru kallaðir samkvæmt frv. En það breytir nú litlu um að hér er á ferðinni mjög afdrifaríkur og stór þáttur þessa máls sem er auðvitað eitt af grundvallaratriðunum, ein af stóru pólitísku áherslubreytingunum að segja má í þessu frv., þ.e. að hverfa frá því að kjarasamningar á félagslegum grundvelli, sambærilegir fyrir alla þá sem laun taka samkvæmt þeim, séu almenna reglan varðandi laun til manna og ef eitthvað er greitt þar til viðbótar þá lúti það einnig almennum reglum eins og t.d. almennum reglum um yfirvinnu eða almennum reglum um þóknun fyrir hluti, að hverfa frá þessu öllu yfir í einstaklingsbundna samninga á grundvelli nánast geðþóttavalds viðkomandi forstöðumanna og þá ráðherra. Auðvitað er þetta mikil breyting, herra forseti, grundvallarbreyting. Maður hlýtur að spyrja sig að ýmsu í þessu sambandi. Hvaða áhrif kemur þetta til með að hafa? Hvernig verður þetta framkvæmt o.s.frv.? Þetta atriði stendur ekki eitt og sér í frv. Þetta er ekki í eina tilvikinu sem þessi hugsun kemur fram, nefnilega sú að hægt sé að hygla mönnum eða umbuna eða verðlauna eða hvað það nú er á þennan hátt, heldur er þetta líka angi af því að með sama hætti sé líka hægt að reka menn, á hinum endanum. Þannig að ríkið ætlar ekki bara að fá þessar gulrætur. Nei, það ætlar líka að hafa hinum megin frá sams konar vald til að reka menn ef mönnum sýnist svo að þeir standi sig ekki nógu vel. Þetta er í samhengi. Það kemur að því síðar þar sem kemur að þessu með árangur í starfi, fullnægjandi árangur í starfi. Menn ætla nú að fara að búa sér til einhvern mælikvarða til að meta fullnægjandi árangur í starfi. Ég held, herra forseti, að á þessu ákvæði séu mjög margar hliðar og sumar skuggalegar. Það hljóta allir að átta sig á því hversu vandmeðfarið vald af þessu tagi er, t.d. inn á fámennum vinnustað og hvernig áhrif þetta getur haft á andrúmsloft í starfsmannahópi. Það væri gaman að fá hér til vitnaleiðslu í stúku nokkra málefnalega forstöðumenn stofnana og spyrja þá að því hvort þá langi í þetta hlutverk. Verður það eftirsóknarvert og skemmtilegt hlutskipti fyrir forstöðumann að hafa þetta vald? Að geta gjörsamlega á einstaklingsbundnum grundvelli dregið starfsfólk sitt í dilka og verðlaunað það eins og mönnum sýnist en refsað öðrum? Hin hliðin er auðvitað sú að þeir sem engrar umbunar af neinu tagi njóta, gætu væntanlega í gegnum þetta misst í launakjörum miðað við það sem nú er því þessu ákvæði er ætlað að koma í staðinn fyrir ýmsa hluti sem áður hafa myndað að hluta til laun opinberra starfsmanna, eins og óunna yfirvinnu eða yfirvinnureglur o.s.frv. Ef það verður nú niðurstaðan að á næstu tveimur til þremur árum hverfi allir slíkir hlutir yfir í þetta kerfi, yfir í einstaklingsbundna samninga sem forstöðumenn gera við hvern starfsmann fyrir sig þá er mjög líklegt að einhver hluti hópsins fái ekki neitt. Er það ekki? Þannig að þetta dragist nú enn betur í sundur og svo verði einhverjir reknir. Hvernig á að tryggja að með þetta ákvæði verði ekki misfarið rétt eins og auglýsingaákvæðið? Dettur hæstv. fjmrh. ekki í hug eitt augnablik að það kunni að koma upp dálítið varhugaverðar aðstæður þar sem þetta vald verði notað til að hygla einhverjum gæðingum? Dettur hæstv. fjmrh. aldrei í hug að þetta tæki geti verið varhugavert í með tilliti til annars, svo sem eins og því að menn noti það til að ná fram öðrum markmiðum en þeim sem tengjast launamálum í fyrirtækinu? Það hvarflar líklega ekki að hæstv. fjmrh. að það geti orðið freisting einhverjum veiklyndum forstöðumanninum að kaupa af höndum sér gagnrýni með því að skutla einhverju í einhvern sem var með múður? Eða hitt, að hóta að taka af honum sporsluna ef hann verði ekki þægur. Hvernig væri nú að kalla manninn inn á teppið og minna hann á að það var samið við hann fyrir hálfu ári síðan um umtalsverða persónulega launauppbót, ef hann ætlar að fara að vera með eitthvert múður? Það skyldi þó ekki vera að þetta gæti orðið býsna varhugavert og vandmeðfarið tæki af ýmsum slíkum ástæðum? Það var spurt að því í efh.- og viðskn. hvernig menn teldu almennt að forstöðumenn og stofnanir væru undir það búin að taka við þessu hlutverki. Það var fátt um svör. En ætli það sé þá ekki óhætt að segja að það hafi komið fram vissar efasemdir um að menn væru allir og alls staðar vel í stakk búnir til þess að fá þetta vald og þetta hlutverk. Ég hygg að það sé ekki oftúlkun að segja að það hafi bryddað á slíkum efasemdum. Það var líka spurt um reglur og það varð fátt um svör. Það er ekki til siðs að hið háa ráðuneyti sýni á spilin þegar það er að óska eftir því að fá til sín eða sinna manna völd af þessu tagi. Þá er ekki til siðs að vera að tala mikið um það við löggjafann hvernig eigi með það vald að fara. Það varð fátt um svör. Hvaða mælikvarða á að leggja á það hvað er hófleg þóknun? Og fyrir hvað? Fyrir dugnað eða hlýðni eða lítilþægð? Hver ætlar að leggja mælikvarða á það? Er til einhver skárri aðferð en að semja um þetta í almennum samningum á félagslegum grundvelli þannig að allir standi jafnir? Ég hef ekki komið auga á það. Ég sé ekki ljósið í þessu. Ég hélt að það væri reynt að ráða menn til starfa og raða mönnum í verkefni með hliðsjón af menntun þeirra, getu og öðru slíku þannig að hver maður nýttist til hluta sem hann réði við, þar með kæmi líka fram eðlilegur launamunur og það væri kerfið sem við byggðum á. Mér finnst að með þessu sé verið að segja að fjöldinn allur af opinberum starfsmönnum sé hliðsettur í stjórnsýslunni, en menn eru svo misgóðir að það er nauðsynlegt að geta borgað þeim mismunandi hátt kaup þótt þeir sinni sömu störfum af því að sumir gera það vel en aðrir illa. Ef við tökum deildarstjóra í ráðuneyti er þá t.d. verið að segja að sá hópur sé svo ólíkur og misjafnlega vel starfi sínu vaxinn að það sé nauðsynlegt að geta borgað sumum vel og öðrum illa? Ætti það ekki að vera þannig að ekki væri ráðið til slíks starfs annað fólk en það sem er starfinu vaxið og sinnir því sómasamlega og á þar með rétt á því að fá svipað kaup? Þetta snýr að grundvallaratriðum, herra forseti. Þetta er spurning um viðhorf og nálgun og ég get ekki annað sagt en það að mér finnst þessi nálgun ógeðfelld. Mér finnst hún afar ógeðfelld og raunar ekki í neinu samræmi við þá hugsun sem ég vil leggja til grundvallar samskiptum aðila að þessu leyti. Kannski leiðir hæstv. fjmrh. sem á eftir að tala í umræðunni okkur í allan sannleika um snilldina sem á bak við liggur þetta fræga launauppbótarákvæði og hvernig það fellur saman í farveg við hina nýju og nútímalegu starfsmannastefnu og allt þetta. Svo er það ein spurning, herra forseti, hvort þetta þarf þá ekki að ganga líka alla leið og upp í ríkisstjórnina, þessar launauppbætur. Það er spurning. Kannski verður að fara að taka upp sérstakt launaaukakerfi fyrir ráðherrana og borga sumum vel og öðrum ekki. Þá tekur hæstv. fjmrh. nokkra áhættu. Ég er ekki viss um að hæstv. fjmrh. yrði á þeim endanum sem fengi hæsta launaauka. Það er bara stórkostlegt álitamál hvort hæstv. fjmrh. fengi nokkra launauppbót. Það væri t.d. ágæt regla, hæstv. ráðherra, að þeir sem eru hér yfirleitt og sinna störfum sínum fengju vel borgað. Það hefur engum dottið held ég enn þá í hug að t.d. hópur eins og þingmenn færi að fá mismunandi laun. Það mundu vakna ýmis býsna erfið úrlausnarefni í því máli. Hvernig á þá t.d. að mæla árangur þingmanna? Er þetta uppbótargeðþóttahugsunarkerfi allt saman hjá hæstv. ráðherra ekki alveg jafnfáránlegt og að láta sér detta í hug að fara að borga þingmönnum eða ráðherrum mismunandi kaup? Auðvitað er þetta allt saman meira og minna della og menn eru að nálgast vandamálið frá allt öðrum enda og öfugum. Almenna reglan á að vera sú að menn reyni að ráða hæft fólk til starfa sem er þeim vanda vaxið hverju sinni sem það á að fást við og þá leiðir af sjálfu að það fær laun í samræmi við það. Herra forseti. Síðan kemur þarna afar lítil og sakleysisleg grein nokkru aftar í frv. Það er 12. gr. og þar er sagt svona: ,,Starfsmenn skulu eiga rétt til launa í veikindaforföllum og fæðingarorlofi eftir því sem fyrir er mælt í lögum og, eftir atvikum, ákveðið eða um samið með sama hætti og laun, sbr. 1. mgr. 9. gr.`` Þetta segir kannski ekki alla söguna. Þó má ráða að menn eigi annaðhvort að fá þetta samkvæmt lögum eða því sem ákveðið er og vísa þá t.d. til kjaradómsákvarðana og kjaranefndar eða umsamið. Gott og vel. En þetta dugar ekki til skilnilngs á ákvæðinu. Þar þarf að fara í ákvæði til bráðabirgða og þar er mikil latína sem tengist þessu máli. Þar segir meðal annars: ,,Þrátt fyrir ákvæði 12. gr. laganna skulu reglugerðir nr. 410/1989, um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins, og nr. 411/1989, um veikindaforföll starfsmanna ríkisins, gilda um starfsmenn ríkisins sem skipaðir hafa verið eða ráðnir í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hafa undir lög nr. 38/1954, uns laun í veikindaforföllum og fæðingarorlofi hafa verið ákveðin eða um þau samið, sbr. 1. mgr. 9. gr. Sama á við um þá sem ráðnir verða í sömu eða sambærileg störf á þessu tímabili á grundvelli þessara laga. Þar til um annað hefur verið samið gilda enn fremur ákvæði 21. gr. laga nr. 38/1954 um umrædda starfsmenn, þó ekki embættismenn skv. 22. gr. laga þessara.`` Þessi mikla munkalatína og krossvísun á að þýða að það sé ekki með beinum hætti með þessum lögum verið að skerða núgildandi réttindi manna. En það er verið að vísa framtíðinni inn í samninga og þar með er það auðvitað þannig að það er verið að breyta umhverfi þessara mála vegna þess að þau hafa verið lögvarin og lögbundin. Þetta hefur auðvitað vakið mikla tortryggni vegna þess að málið er ekki sérlega skýrt fram sett og þarf nokkra yfirlegu til að ná því hvernig þessar krossvísanir eiga að lesast saman. Það vaknar því reyndar eðlilega tortryggni og vakir reyndar enn tortryggni um það að með þessu sé í reynd verið að veikja samningsstöðu opinberra starfsmanna hvað þessa hluti áhærir. Það er a.m.k. ljóst að varðandi framtíðina þurfa menn nað sækja sér þessi réttindi í gegnum kjarasamningana. Síðan fjallar 13. gr. frv., herra forseti, um rétt starfsmanna til sveigjanlegs vinnutíma. Eins og hún er fram sett í frv. er hún eitt af þessum gullkornum þar sem nútímaleg hugsun höfundanna endurspeglast með mjög skýrum hætti. Þar stendur: ,,Starfsmenn eiga rétt á sveigjanlegum vinnutíma samkvæmt ákvörðun forstöðumanns stofnunar,`` --- rétturinn nær ekki lengra en svo að hann nær til ákvörðunar forstöðumanns. Þeir fá sem sagt þann sveigjanlega vinnutíma sem forstjórinn ákveður. En svo er bætt við til öryggis: ,,enda verði slíku við komið að skaðlausu.`` Það er vissara. Þetta skal sem sagt vera þannig að starfsmenn eiga rétt á sveigjanlegum vinnutíma, herra forseti. Það er mikil mildi og gæska yfirvaldsins. En það er samkvæmt ákvörðun forstöðumanns og því skal við komið að skaðlausu. Þetta er hin nútímalega hugsun sem birtist í frv. Eins og ég sagði fyrr í ræðu minni, herra forseti, þegar ég fór að leita að því hvar þessi nútímalega hugsun og nýja starfsmannastefna birtist, fór ég m.a. að leita að ákvæðum af þessu tagi. Maður hefur auðvitað hugsað dálítið um það á undanförnum árum og velt því fyrir sér hvort ekki væri hægt að þróa eitthvað áfram og í átt til nútímalegra horfs réttarstöðu manna í þessum efnum á Íslandi. Til að mynda hvort ekki væri tímabært að fara að koma hér á sambærilegri réttarstöðu foreldra gagnvart veikindum barna, sveigjanlegum vinnutíma og því að skipta vinnutíma sínum o.s.frv. eins og maður þekkir í nágrannalöndunum en er í raun og veru allt saman ákaflega aftarlega á merinni hér. Maður varð auðvitað spenntur þegar maður áttaði sig á því að þetta orð, sveigjanlegur vinnutími, kom fyrir í textanum. En það var þá í þessu samhengi. Það var þá aldeilis. Það má til sanns vegar færa að svona fram sett sé þetta verra en ekki neitt fyrir fólk því að meðan ekkert af þessu tagi stendur í lagatexta, þá geta menn reynt að sækja sér þennan rétt samkvæmt venjulegum samskiptaleiðum. Fara fram á eitthvað, rökstyðja það og sækja það. En hér átti sem sagt að ganga þannig frá því í eitt skipti fyrir öll að öll réttindi manna væru algerlega undir ákvörðunarvaldi yfirmannsins, algerlega, þannig að ekkert stæði eftir. Það væri alveg skýrt að allt sem flokkaðist undir einhvern sveigjanleika í vinnutíma og öðru slíku væri í ákvörðunarvaldi forstöðumanns, enda yrði því viðkomið að skaðlausu. Auðvitað var það þannig að þegar nefndarmenn í efh.- og viðskn. meiri hlutans heyrðu ræður af því tagi sem hér hefur verið flutt, þá fóru þeir að skammast sín, leyfi ég mér að segja. Það leiddi svo til þess að það er lagt til að þessu ákvæði sé lítillega breytt í brtt. meiri hlutans. Það er vissulega í aðeins geðfelldara formi þar. --- Herra forseti. Ég er ekki með breytingartillöguþingskjalið, það er spurning hvort það væri hægt að útvega ræðumanni það.

Hvaða breytingartillaga?

Breytingartillögu meiri hlutans. Þó ég kunni margt í þessu, kann ég það ekki alveg utan að. Ég skal gera þá játningu hér. En nóg man ég til þess að það er aðeins lagfært þarna orðalagið. En það er víðs fjarri að það sé í því formi sem ég get sætt mig við eða hefði viljað sjá í því sem menn eru að rembast við að kalla einhverja nútímalega lagasetningu. Þetta er komið og hljóðar svo, texti dagsins, með leyfi forseta: ,,Starfsmenn eiga rétt á sveigjanlegum vinnutíma.`` --- Punktur. Það er mikil framför að fá þennan punkt þarna. --- ,,Ber forstöðumanni stofnunar að verða við óskum starfsmanna þess efnis eftir því sem unnt er, samanber 1. mgr. 17. gr., enda bitni slíkt ekki á þjónustu stofnunar við almenning.`` Þetta eru vissulega framför, herra forseti. Þarna er þó komið ákvæði um að það beri að verða við slíkum réttmætum óskum eftir því sem unnt er. Svo allri sanngirni sé til haga haldið vil ég geta þess sem gott er. Þessi lagfæring er að mínu mati tvímælalaust í rétta átt en ég hefði viljað sjá hana betur útfærða og afdráttarlausar tekið á ýmsu sem ég hef í mínum huga talið að hlyti að þurfa að koma inn í löggjöf til þess að gera starfsumhverfið manneskjulegra og í meira samræmi við það sem hefur verið að þróast í nágrannalöndunum á undanförnum árum. Þá er komið að IV. kaflanum, herra forseti, sem byrjar mjög skemmtilega. Þar er talið upp hvað góðan starfsmann hins opinbera skuli prýða. Hann skal t.d. rækja starf sitt af alúð og samviskusemi í hvívetna, gæta kurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi sínu.  Þá kem ég næst, herra forseti, að 21. gr. Þar er nýtt ákvæði. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu, getur forstöðumaður stofnunar veitt honum skriflega áminningu. Áður skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt.`` Nýmælið hér eru þessi orð sem skotið er inn í á milli komma, ,,hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi``. Þetta er hið stóra, merka nýmæli sem inn í þessa grein kemur og væntanlega er að öðru leyti eða mestu leyti samhljóða sambærilegum ákvæðum í gildandi lögum. Nú geta menn sagt sem svo að auðvitað sé þetta bráðnauðsynlegt og hefði alltaf átt að vera, að það væri til ákvæði sem tæki á því vandamáli að opinberir starfsmenn næðu ekki fullnægjandi árangri í starfi. Margir telja reyndar að svo sé og það sé þá frekar dugleysi og framkvæmdaleysi hins opinbera að leysa ekki slík vandamál þegar þau koma upp heldur en hitt að menn hafi skort til þess lagastoð. En menn verða þá líka að átta sig á því hvernig er hægt að framkvæma þetta og hvernig þeir ætla að útbúa mælikvarðana til að mæla menn á. Ég spyr: Treystir Alþingi, löggjafinn, sér til þess að leggja þetta niður svona í löggjöfina bara ,,in blanco`` og láta svo fjmrn. það eftir að smíða tommustokkinn? Mér finnst, herra forseti, að hér sé á ferðinni það mikið grundvallaratriði að það sé varla sæmandi að ætla Alþingi að afgreiða málið að svo stöddu hafandi þau svör ein frá fjmrn. að það standi til eða það sé ætlunin að semja þá um þetta einhverjar reglur eins og svo margt fleira í þessu frv., fylla út í eyðurnar þar sem forstöðumennirnir eru að fá geðþóttavald. Ráðherrann sem situr ofan á öllu móverkinu heldur svo í alla þræðina að lokum. Hringurinn lokast, herra forseti, þegar maður les saman ákvæði 7. gr., ákvæði 9. gr. og nokkur önnur ákvæði í þessu frv. sem eru af sama toga og svo síðast þetta í 21. gr., að ógleymdri kannski 47. gr. um sérstök réttindi og fríðindi þeirra sem standa utan verkalýðsfélaga. Þá held ég að hringurinn sé að lokast. Hann er að lokast þannig að það er í öllum tilvikum dregið úr gildi þess að vera í verkalýðsfélagi, því að auðvitað munu persónulegar, einstaklingsbundnar launauppbætur sem samið er um við forstjórann undir fjögur augu að sjálfsögðu draga úr gildi hinna almennu kjarasamninga. Þessi svipa sem hér er reidd á loft og sett í hendur forstjóranna mun hafa sömu áhrif. Menn verða hvort sem er ofurseldir valdi hans, bæði vegna gulrótanna sem hann hefur í annarri skúffunni og svipunnar sem hann hefur í hinni. Og þegar svo til viðbótar kemur það að frv. gengur út frá alveg sérstakri vernd fyrir þá sem standa utan verkalýðsfélaga, hvað er þá eftir? Hér ber allt að sama brunni, herra forseti. Þessi frumvarpssmíð er lævísleg samfelld aðgerð til þess að grafa undan skipulagðri kjarabaráttu opinberra starfsmanna og skipulagningu þeirra hagsmunabaráttu í félögum. Það er þannig. Öll þessi ákvæði hafa mikil áhrif á þetta samhengi fyrir utan hinn manneskjulega og félagslega þátt í þessu. Það er ekki nóg með það að á öðrum endanum séu menn verðlaunaðir eða þeim refsað og hótað refsingum í formi þess að svipta þá launauppbótunum, heldur er á hinum endanum þetta sjálfstæða vald forstöðumanns til að meta hvort fullnægjandi árangur hafi náðst í starfi, ekki bara svona einhver ágætur árangur, nei, heldur hvort hann sé fullnægjandi. Þetta snýst ekki um að sanna hitt, að um einhverja vanrækslu hafi verið að ræða. Það er nóg af ákvæðum fyrir í lögunum þegar því er að skipta. Þetta er ekki það. Þetta er ekki spurning um að það sé hægt að losa sig við þá menn sem ekki mæta í vinnuna eða skila ekki þeim verkum sem þeim er sett fyrir. Það er allt á sínum stað. Nei. Þetta snýst um það að menn hafa vald til þess að úrskurða um það hvort fullnægjandi árangur hafi náðst; 75% árangur, 80% árangur eða 10 kg af árangri á sólarhring. Hvernig ætlar hann að mæla þetta? Ég þekki enga mælikvarða, hvorki þá sem notaðir eru venjulega á mál og vog eða aðra afstæðari, til þess að vega þetta á. Lærði ég þó eðlisfræði einu sinni og kann flesta þessara kvarða. 

Hvaðan er þessi hugmynd, hv. þm.?

Nú verð ég að vísa bara á höfunda. Ég bara rata ekki í þessari þoku.

Nýja-Sjálandi?

Ja, hvað mælikvarðanir séu, já. Það verður kannski að senda mann út af örkinni og sækja tommustokkinn niður á Nýja-Sjáland. Hann hlýtur að vera til þar.  Það er fjölmargt fleira, herra forseti, sem ástæða gæti verið að staldra við, svo sem 22. gr. um setningu í embætti. Það er hin fræga embættismannagrein. Frv. gerir eins og kunnugt er ráð fyrir því að búa til tvo meginflokka opinberra starfsmanna. Það eru embættismenn og ekki embættismenn og verður náttúrlega geysilega eftirsótt og vinsælt að vera embættismaður. En þar fylgir líka böggull skammrifi að af embættismönnum eru tekin veruleg mannréttindi eins og þau að fara í verkföll og semja um kaup og kjör. Tjáningarfrelsi þeirra er verulega takmarkað o.s.frv. Þeim er bannað að vera með kjaft uppi þegar vinnudeilur standa í þjóðfélaginu o.s.frv. 23. gr. mun líka hafa grundvallarbreytingu í för með sér þar sem æviráðning er afnumin og frá því gengið að allir sem embættismenn teljast og falla undir 22. gr. skuli ráðnir til fimm ára í senn. Eins og ég sagði, herra forseti, hygg ég að ríkur vilji hafi verið víða til þess að endurskoða þetta æviráðningarákvæði. En það má kannski aðeins á milli vera hvort það er gert svona eða farin einhver önnur leið. Það er líka til hugtak eins og starfsöryggi og ráðningarfesta sem hefur greinilega ekki verið höfundunum hugleikið því að á slíka hluti er ekki minnst í þessu frv. eða greinargerð með því. Í 26. gr. sem varðar lausn manna frá embætti kemur þetta ágæti aftur, að hafa ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, og þar er í sjálfu sér uppsagnarákvæðið eða brottrekstrarákvæðið sett inn í textann. Þau ákvæði sem að þessu lúta voru stórgölluð og eru eins og þau eru í frv. Það var t.d. ljóst að ákvæði stjórnsýslulaga um andmælareglur voru ekki uppfyllt eins og frv. var fram sett. Það var ekki skilyrði að menn væru áminntir. Að hluta til er þetta lagfært með breytingartillögum meiri hlutans, þó ekki að öllu leyti. Það er dálítið merkilegt, herra forseti, að menn skuli vera með stjfrv. í höndunum þar sem löggjöf eins og stjórnsýslulögin eru bara hunsuð, brotin. Það vekur kannski meira spurningar um vinnubrögð í stjórnkerfinu. Þeir menn eru ekki að mínu mati vandanum vaxnir sem ganga frá frv. sem samræmist ekki grundvallarlöggjöf eins og stjórnsýslulögunum. Eiga þeir rétt á launauppbótum, hæstv. fjmrh.? Þetta er dæmalaust í raun og veru.

Sömu höfundar.

Sömu höfundar? Er ekki hæstv. fjmrh. höfundur? Er hann ekki með höfundarréttinn á þessu? Ber að minnsta kosti persónulega pólitíska ábyrgð á þessum málum. Pólitíska ábyrgðin er hjá hæstv. fjmrh. og það hefur aldrei þótt stórmannlegt að skjóta sér á bak við undirmenn sína í svona löguðu. Mergurinn málsins er sá að það er til háborinnar skammar að í viðkvæmum og vandasömum atriðum eins og þessum sem lúta að réttindum starfsmanna hvað uppsagnir snertir, andmælareglu o.s.frv., þá skuli menn ganga þannig frá stjfrv. að þeir standa berrassaðir með allt niður um sig gagnvart ákvæðum stjórnsýslulaganna og neyðast til að flytja breytingartillögur til að bjarga þeim málum að mestu leyti í horn. Það er það sem gerist hér. Það má meiri hlutinn í efh.- og viðskn. eiga að hann sá að sér í þessu. Að hluta til eru þessi ákvæði lagfærð eins og ég segi, en þó ekki að öllu leyti. Í 7. tölul. breytingartillagnanna á þskj. 887 segir, með leyfi forseta: ,,Við 21. gr. Í stað orðanna ,,getur forstöðumaður stofnunar veitt`` komi: skal forstöðumaður stofnunar veita.`` Þetta felur í sér að forstöðumaður skal nú veita skriflega áminningu þeim sem hann telur að hafi ekki náð fullnægjandi árangri í starfi eða vanrækt skyldur sínar að einhverju öðru leyti. Þetta má segja að sé framför þó í litlu sé. Ýmsir umsagnaraðilar bentu á fleira sem þessu tengist þar sem ákvæði frv. eins og það er úr garði gert samrýmdust ekki eða fullnægðu ekki þeim réttindum sem borgurunum og þar á meðal opinberum starfsmönnum auðvitað eru áskilin í stjórnsýslulögunum. Það er ekki til mikillar fyrirmyndar að vera með svoleiðis pappíra í höndunum. Og ekki batnar málið ef það eru sömu höfundarnir eins og hæstv. fjmrh. er að reyna að kalla fram í að séu. Herra forseti. Ætli ég taki þá ekki undir mig dálítið stökk og fari aftur í 10. kaflann sem heitir því kaldhæðnislega nafni ,,Sérstök réttindi``. Ég kalla það kaldhæðnislegt vegna þess að fyrri málsgreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Stéttarfélög eða samtök þeirra gera kjarasamninga við ríkið um laun félagsmanna sinna og launakjör eftir því sem nánar er fyrir mælt í lögum.`` Þetta eru sérstök réttindi. Það er sem sagt fært undir fyrirsögnina ,,Sérstök réttindi`` að stéttarfélög skuli gera kjarasamninga fyrir hönd félagsmanna sinna. En af þessu má hafa kannski gaman en ekki því sem á eftir kemur því að þar stendur, með leyfi forseta: ,,Nú kýs starfsmaður að standa utan stéttarfélaga og skal hann þá njóta sömu launa og launakjara og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf. Sé ekki um það að ræða skal fjmrh. ákveða laun og launakjör þeirra starfsmanna sem standa utan stéttarfélaga.`` Þetta felur það í sér að með lögum á að ganga frá því að ekki aðeins skuli menn geta staðið utan stéttarfélaga heldur skuli menn sjálfkrafa njóta alls þess sem stéttarfélögin semja um til handa sínum félagsmönnum. Á það hefur verið bent að það er alls ekki ótvírætt, nema síður sé, að þetta mundi ekki síðan verða túlkað þannig að þennan rétt ættu menn algerlega sjálfstætt gagnvart þessu frv. og fengju þessa þjónustu sér að kostnaðarlausu. Það þarf a.m.k. að vera alveg ljóst hvað vakir fyrir mönnum með lagasetningu af þessu tagi. Sumir lögfræðingar og þar á meðal menn sem eru sérfræðingar á þessu sviði, óttast að með vísan til félagafrelsisákvæða sem mikið er í tísku að vitna til, mundi það verða túlkað svo að svona lagasetning fæli sjálfkrafa í sér að þessi réttindi ættu menn án annarra skilyrða. Það væri sjálfkrafa og sjálfvirkt að þeir sem færu út úr stéttarfélögunum fengju allt það sem stéttarfélögin eftir sem áður semdu um til handa sínum félagsmönnum án þess að borga fyrir það. Hvað þýðir það? Það liggur gersamlega í hlutarins eðli að þetta eitt og sér væri nóg til þess að rústa allri skipulagðri verkalýðsbaráttu. Hvaða heilvita manni dytti í hug að vera að borga í stéttarfélag gjöld til langs tíma ef hann ætti það algerlega tryggt og lögvarið að hann nyti hvort sem er alls þess sem þau kynnu að semja um og án þess að þurfa að borga fyrir það? Hér er verið að snúa við hugtökum að mínu mati. Það er verið að skáka í því skjóli að það sé nauðsynlegt til þess að fullnægja ákvæðum um svonefnt öfugt félagafrelsi, sem er vandræðalegt hugtak en er samt það sem hér á við, þ.e. til þess að tryggja rétt manna til að standa utan félaga sem eigi að vera þá jafngildur eins og réttur manna til að mynda félög og er þá félagafrelsi. En það var þá það minnsta. Ef menn vildu tengja einhverja réttindavinnslu þessa hóps við stéttarfélögin, að taka algerlega af skarið um það í sömu lagagrein að slíks nytu þeir ekki nema greiða fyrir það. Allt annað er hneyksli og ég held að höfundar frv. og meiri hlutinn, ef hann ætlar að afgreiða þetta svona, skuldi okkur skýringar á því hvernig í ósköpunum mönnum dettur í hug að ganga svona frá þessu. Það er auðvitað alveg fráleitt. Þetta er andfélagslegt í hæsta máta. Þetta er misnotkun á þessu hugtaki að mínu mati því að þó að verið sé að vernda rétt manna, annars vegar til að mynda með sér félög til að gæta hagsmuna sinna og svo hins vegar rétt manna til að standa utan félaga, þá á ekki að gera það með þessum hætti. Í þessu felst auðvitað gróf mismunun. Það er verið að leggja kostnaðinn á þá sem standa í félögunum. Þeir eiga að bera byrðarnar, þeir eiga að draga vagninn, þeir eiga að sækja réttindin, þeir eiga að semja um kjörin. Hinir eiga að fá það allt ókeypis og vera sérstaklega lögverndaðir og lögvarðir í því sambandi. Það er það minnsta að þeir sem taka ákvörðun um að yfirgefa stéttarfélög sitt geri það vitandi það að þeir afsala sér því sem felst í því að vera þar. Allt annað er beinlínis óeðlilegt. Herra forseti. Þetta er að mínu mati eitt allra alvarlegasta og grófasta ákvæði þessa frv. Þetta er hluti af þeirri heild sem ég hef reynt að draga upp og kemur kannski skýrast fram í 9. gr., 21. gr. og þessari 47. gr. þar sem allt ber að sama brunni að verið er að mylja niður grundvöllinn undir skipulagðri kjarabaráttu opinberra starfsmanna, samningagerð, félagslegum samningum þar sem allir uppskeri sama hlut, færa það allt saman yfir í einstaklingsbundið form og svo er hnúturinn bundinn á þetta með því að setja þetta dæmalausa ákvæði um réttindi þeirra sem standa utan stéttarfélaga. Hlutur þeirra er í raun gerður miklu betri en hinna. Þetta er samyrkjubúskapur þar sem annar á að fá alla mjólkina og hinn alla mykjuna. Það er hugsunin hjá þessum snillingum. Herra forseti. Ég held ég láti nægja að fara yfir þessar greinar í frv. sem ég hef stiklað á stóru um. Ég ætla þá að hverfa að nokkrum atriðum sem koma sérstaklega fram í umsögnum nokkurra aðila og verður fyrst fyrir mér allmyndarleg bók. Ég ætla aðeins að sýna hæstv. forseta umsagnabunkann, það er gott fyrir forseta að vita af þessu.

Já, já.

Þetta er allnokkur pappír sem við þingmenn höfum fengið.

Við höfum það til að setja í forsetastól.

Það var ekki verið að vísa til þess, herra forseti. Ég var meira að draga athygli hæstv. forseta að því hvað við höfum haft að starfa, við sem höfum átt að reyna að setja okkur inn í sjónarmið aðila í málinu og okkur nefndarmönnum í hv. efh.- og viðskn. er kannski nokkur vorkunn þó okkur hafi fundist hart rekin trippin þegar málið var rifið út úr nefnd með þeim hætti sem alkunnugt er. Þessar umsagnir eru flestar ítarlegar og mjög efnislegar. Þær eru að vísu að einu leyti nánast allar samhljóða og það er að gjörvöll verkalýðshreyfingin, heildarsamtök sem og hvert eitt félag, sem hefur sent umsagnir, hafnar frv. og leggur til að því verði vísað frá. Mig rekur varla minni til þess að jafneinsleitur hópur umsagna af því tagi hafi í annan tíma legið fyrir í svona máli. Það er að vísu ein hjáróma rödd aftarlega í bunkanum sem ég mun koma að aðeins síðar. Herra forseti. Ég ætla að staldra við nokkrar umsagnir. Það er því miður enginn tími til að fara yfir þær allar en mig langar til að grípa aðeins niður í umsögn BHM, BSRB, Kennarasambandsins, Prestafélagsins, ASÍ og Vinnuveitendasambandsins. Fyrst umsögn BHM sem fer fyrst aðeins almennum orðum um frv. Þar er komið inn á það að í frv. og greinargerð þess vantar ekki að mjög háleit og göfug markmið séu sett fram og það er t.d. þetta að jafna réttarstöðu ríkisstarfsmanna og starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði. En það er niðurstaða þeirra í sinni umsögn að það sé fráleitt að halda því fram að réttarstaðan sé jöfnuð með þessu. Í raun eru skyldur starfsmanna ríkisins í engu minnkaðar. Opinberir starfsmenn verða áfram mjög sérstaklega settir hvað varðar fjölmarga slíka þætti þar sem þeir bera allt aðrar skyldur en starfsmenn á almennum vinnumarkaði. Það má t.d. nefna lítinn hlut eins og þann að vera skyldugur til að vinna yfirvinnu. Sú kvöð er lögð á alla opinbera starfsmenn. Þeir eiga ekki val í því. Þeim ber að vinna tiltekna yfirvinnu, þeir eru skyldugir til þess. Þetta er ekki lítið atriði. Það eru fjölmörg atriði sem varða þeirra starfsumhverfi sem er sérstakt, lúta að meðferð upplýsinga og hluta sem þeir komast á snoðir um í starfi sínu, samskiptum við aðila, það að vera opinber starfsmaður í samskiptum við fólk út á við o.s.frv. Þetta er allt saman á sínum stað. Það er hvergi í einu einasta tilviki svo að ég muni til dregið úr þeim skyldum og kvöðum sem lagðar eru á hendur opinberra starfsmanna þannig að að því leyti til er ekki verið að jafna einhverja réttarstöðu. Það er fjarri öllu lagi og þetta er ágætlega rökstutt í umsögn Bandalags háskólamanna. Þeir staldra í öðru lagi við völd forstöðumannanna og áhrif þess á starfsumhverfi opinberra starfsmanna en benda jafnframt á að einnig sé réttarstaða forstöðumanna og æðstu stjórnsýsluembættismanna stórskert gagnvart ráðherra og hinu stjórnmálalega valdi. Þetta er þáttur sem er mjög umhugsunarverður og við höfum lítið talað um því að það er auðvitað ekki bara þannig að annars vegar sé forstöðumönnunum fengið gífurlegt vald til að ráða og reka menn og borga þeim launauppbætur o.s.frv. heldur er staða þeirra aftur veikt gagnvart ráðherra. Það gerist auðvitað sjálfkrafa, m.a. með því að æviráðning, ráðningarfesta, er afnumin. Auðvitað er forstöðumaður sem er á tímabundinni ráðningu í annarri stöðu gagnvart sínum yfirboðara en sá sem var það ekki. Forstöðumennirnir eru settir undir ákvæðin um árangur í starfi eins og aðrir. Það er hægt að reka þá líka þannig að á endanum situr fjmrh. uppi með allt þetta vald og hefur forstöðumennina í greip sinni ef svo má að orði komast þannig að í frv. í heild sinni felst auðvitað stóraukin samþjöppun valds og miðstýring ef svo má að orði komast vegna þess að þetta gengur upp í gegnum forstöðumennina til ráðherra. Þetta er atriði sem þarf að hyggja vel að og er komið inn á í umsögnunum. Það er sem sagt að ráðningarfesta og starfsöryggi starfsmanna ríkisins hafi verið lykilatriðið í þessu valdajafnvægi milli ráðherra og forstöðumannanna. Í staðinn kemur fyrst og fremst geðþóttavald ráðherrans. Ég var aðeins búinn að koma inn á þetta með úrelta ákvæðið og nútímaleg viðhorf sem þeir gera líka að umtalsefni í umsögn sinni og svo er að lokum fjallað sérstaklega um nýju starfsmannastéttina og sveigjanleika í starfsmannahaldi. Sem sagt að geta ráðið og rekið að eigin vild og geðþótta. Það er víst einhvers staðar sagt að undir nýja starfsmannastefnu ríkisins eigi að falla það að ríkið og stofnanir þess verði fyrsta flokks vinnuveitendur. Er þetta aðferðin, herra forseti, sem hæstv. fjmrh. sér vænlega til þess að gera ríkið að fyrsta flokks vinnuveitanda, að útbúa þetta allt saman svona? Það finnst mér ekki mjög gæfulegt. Þetta er ítarleg umsögn, herra forseti, og það er komið inn á ýmislegt af því sem ég hef reyndar þegar gert að umtalsefni og annað ekki. Það er fjallað um mannréttindi opinberra starfsmanna í samhengi við málið, komið inn á stjórnarskrána og þá einmitt félagafrelsisákvæðin eða rétt manna til að stofna félög og hvernig þeim er snúið á haus í þessu frv. eða hvernig það í skjóli þeirra ákvæða fari fram með hluti sem eiga að þjóna algerlega gagnstæðum tilgangi. Í raun og veru er verið að grafa undan þeim sömu félögum og félagafrelsið á að vernda fyrst og fremst. Þannig er það. Þeir fara yfir auglýsingar á stöðum og ráðningarskilmála sem ég gerði að umtalsefni og hef ekki um fleiri orð. Það er minnt á að fyrirframgreiðsla launa er afnumin í þessu frv. og mun heyra sögunni til gagnvart nýjum starfsmönnum ríkisins þó að þeir sem séu á fyrirframgreiðslum nú haldi því og fleira þar fram eftir götunum. Síðan fylgja umsögninni ítarleg fylgiskjöl sem væri auðvitað gaman fyrir hæstv. forseta að heyra aðeins um en ætli ég láti það ekki bíða betri tíma að fjalla um það. Það getur vel verið að ég komi betur inn á þessar umsagnir, herra forseti, í seinni ræðu minni, sem verður flutt einhvern tíma síðar á þessu vori en við sjáum til með það. Ég ætla aðeins að koma við næst í umsögn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja.

Forseta heyrist að nokkuð sé í ræðulok hjá hv. þm. og vill spyrja hvort rétt sé til getið.

Ja, ég veit ekki hvað forseti kallar ,,nokkuð``. Það er með þessa mælikvarða, það ...

Það er teygjanlegt.

Það er eins og fullnægjandi árangur í starfi.

Já, við skulum sjá hvort við getum nálgast það. Forseti hafði ætlað sér að fresta fundi um sjöleytið.

Þá er ekki seinna vænna en fara að gera það bara.

Þá vill forseti biðja hv. þm. að setja punktinn þar sem honum þykir hæfa sem allra fyrst.

Ég get mjög vel gert hlé á ræðu minni hér ef það er það sem forseti er að fara fram á. Ég byrja þá næst á umsögn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eftir hlé. (Forseti (ÓE): Hv. þm. frestar þá ræðu sinni og fundinum er frestað til kl. 20.30.

Herra forseti. Ég var þar kominn að ég var að grípa aðeins niður í helstu umsagnir um frv. Ég ætlaði aðeins að stikla á fáeinum atriðum. Ég hafði fjallað svolítið um umsögn Bandalags háskólamanna sem var löng og ítarleg og reyndar sendi bandalagið bæði umsögn um frv. eins og það var lagt fram og einnig um það eftir að breytingartillögur meiri hluta efh.- og viðskn. höfðu litið dagsins ljós þannig að af þeirra hálfu var lögð mikið vinna í að gera grein fyrir afstöðu sambandsins. Sama má segja um flestar aðrar umsagnir að þær eru efnislegar og vandaðar og hefur greinilega mikil vinna verið lögð í það af ýmissa hálfu að koma sínum sjónarmiðum á framfæri og það er auðvitað þeim mun dapurlegra ef það er síðan ekki ætlunin að gera nokkurn skapaðan hlut með það sem þar er fram fært. En fyrir utan það að menn vísa þessu frv. frá er bent á fjölmörg rökstudd atriði sem samkvæmt öllum góðum venjum um vinnubrögð hefði verið venjan að fara ofan í saumana á svo sem eins og atriðum sem geta orkað tvímælis gagnvart ákvæðum stjórnarskrár eða öðru slíku. En því er ekki að heilsa að menn hafi lagt á sig að gera það í meðförum þingsins og hinnar háu efh.- og viðskn. enda enginn tími verið til slíks. Í raun og veru miðaðist starf nefndarinnar fyrst og fremst við það að ljúka formsins vegna því sem tilskilið er í formi þess að senda mál til umsagnar, taka við þeim umsögnum, hlýða á erindi gesta en í kjölfarið var málið síðan afgreitt út úr nefndinni. Þetta mál er að mínu mati þannig vaxið að það hefði verið dæmigert mál til þess að vera í meðhöndlun og vinnslu í tvö til fjögur missiri og það hefði verið t.d. heppilegt að setja starfsnefnd í það í sumar að skoða málið milli þinga og svo hefur oft verið með stærri og vandasamari mál sem hafa verið til vinnslu í þinginu. Ég gæti nefnt sem dæmi frv. að nýjum samkeppnislögum þegar þau voru unnin á síðasta kjörtímabili mjög vandlega og tekin til meðferðar á tveimur þingum, unnin milli þinga að hluta til af viðkomandi nefnd. En því er ekki að heilsa og því miður er sem sagt staða málsins þessi sem menn sjá hér. Í umsögn sinni kemur BSRB inn á mörg sömu atriðin og aðrir hafa gert. Þar er þó í fyrsta lagi farið yfir einn þátt þessa máls sem ég gerði að umtalsefni fyrr í ræðu minni og lýtur að samhengi kjarasamninga og löbundinna réttinda og skyldna opinberra starfsmanna. --- Það er verið að vekja athygli mína á því, herra forseti, að fjmrh. er einhvers staðar annars staðar en þar sem hann á að vera.

Forseti getur upplýst að hæstv. fjmrh. er í húsinu og hann hlýtur að vera innan seilingar.

Það er mikill fögnuður að oss kveðinn að fjmrh. skuli vera í húsi en það væri viðkunnanlegra að hæstv. ráðherra léti sjá sig. Á það er bent í umsögn BSRB að auðvitað séu kjarasamningarnar, lögin og lögbundin réttindi óaðskiljanlegir hlutir. Það er bent á að í ráðningarsamningum sé vísað í ákvæði laga. Þegar starfsmenn eru ráðnir er beinlínis vísað í ráðningarsamningum í ákvæði laganna og svo halda menn því fram að réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eins og gengið er frá þeim í lögum séu ekki hluti af kjarasamningi. Slíkur málflutningur gengur auðvitað ekki upp. Þess eru líka fjölmörg dæmi að einstök ákvæði í lögunum séu upprunnin úr kjarasamningum. Lögin hafa tekið upp og lögfest hluti sem voru upphaflega viðfangsefni kjarasamninga þannig að þetta tvennt fléttast saman og skarast með ýmsum hætti og því afgreiðist sá málflutningur sjálfur að reyna að halda því fram að þetta tvennt verði aðskilið. Enn fremur er farið yfir það hér að það geti ekki gengið miðað við eðlilegar samskiptareglur í þessum efnum að ríkið breyti kjaralegum forsendum starfsmanna einhliða. Það samrýmist ekki þeirri réttarstöðu beggja aðila að menn semji um þessa hluti þannig að einhliða ákvarðanir ríkisvaldsins um þessa þætti sem eru annaðhvort beint hluti af kjörunum eða tengjast kjörunum í gegnum samspil laganna og kjarasamninganna geti það ekki verið eðlilegt. Reyndar gengið svo langt að segja að það sé ósiðlegt að ríkið breyti forsendum ráðninga einhliða. Síðan fara þeir í umsögn sinni yfir óvissuna sem skapast um sjálfan samningsréttinn og stéttarfélagaaðildina og það eru hlutir sem ég gerði fyrr að umtalsefni í ræðu minni. Það er ekki síst ákvæði 47. gr. sem verður mönnum mikið umhugsunarefni. Að lokum er niðurstaða BSRB sú sama og annarra að þess er krafist að frv. verði hafnað, það sé gersamlega óásættanlegt hvernig að því hafi verið staðið og vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar í þessu efni er mótmælt. Reyndar datt mér það í hug, herra forseti, þegar ég var að blaða í gegnum þennan bunka og var að undirbúa mig undir ræðuna hvort ég ætti ekki að lesa upp öll félögin sem hafa sent inn umsagnir af því að sumir koma hingað býsna staffírugir og segja að Alþingi eigi að setja lögin, þannig sé það og menn varði ekkert um það þó að verkalýðshreyfingin öll sé á móti málinu. En kannski hefði það breytt einhverju ef maður hefði tekið sig til og lesið upp öll þau félög í flestöllum byggðarlögum landsins sem hafa sent hinu háa Alþingi erindi að þessu sambandi. Ætli það færu kannski ekki að renna tvær og tvær grímur á einn og einn mann ef þeim yrði það ljóst að t.d. öll félög opinberra starfsmanna á Vesturlandi, kjördæmi hæstv. forseta, eru með í þessum hópi. Það er reyndar svo skemmtilegt að efst í bunkanum er álit Starfsmannafélags Ólafsfjarðar, úr kjördæmi ræðumanns þannig að þetta er okkur öllum skylt. En út af fyrir sig er hægt að vísa til þess að þetta liggur fyrir en það er þannig að félög opinberra starfsmanna hringinn í kringum landið í hverju einasta byggðarlagi og ég hygg öll með tölu sem á annað borð hafa einhverja starfsemi með höndum eða eru til hafa sent inn erindi. Það verður því ekki sagt að tómlæti eða sofandaháttur hafi verið á ferðinni af þeirra hálfu. En það er kannski þannig í hugum hv. stjórnarsinna og meiri hlutans að það skipti nákvæmlega jafnlitlu eða engu máli þó að þetta sé svona að gervöll verkalýðshreyfingin í gegnum heildarsambönd sín en líka í gegnum félög sín og grunneiningar hringinn í kringum landið hafi mótmælt og sent þinginu erindi. Herra forseti. Ég ætla þá að fara aðeins aftar í umsögn frá Kennarasambandinu svo að maður grípi fyrst og fremst niður í umsögn stærstu sambandanna sem eiga hlut að máli. Sömuleiðis Kennarasambandið undirstrikar að ef frv. verði að lögum muni það hafa veruleg áhrif á kjör ríkisstarfsmanna og um yrði að ræða einhliða breytingar á lögbundnum kjörum. Þar er þetta sett fram svona að um sé að ræða einhliða breytingar á lögbundnum kjörum og auðvitað er það alveg hárrétt að kjör manna saman standa af fleiru en kaupinu einu. Þar koma líka til ýmis réttindi og hlutir sem menn fá gegnum lög og þeim er verið að breyta. Því er kannski nær í þessu sambandi að tala um heildarkjör eða lögbundin kjör. Kennarasambandið eins og aðrir í þessu sambandi lýsa sig eftir sem áður reiðubúna til þess hvar og hvenær sem er að setjast niður til samninga um þessi mál en bara ekki við þessar kringumstæður að verið sé að lögþvinga breytingar fram einhliða og í andstöðu við sambandið. Síðan er bent á nokkur mikilvæg atriði í umsögn Kennarasambandsins og að öðru leyti kom afstaða þeirra fram í heimsókn til nefndarinnar eins og gengur. Þá kemur umsögn frá Sambandi íslenskra bankamanna sem sömuleiðis er mjög í þá átt að hafna þessum vinnubrögðum og að frv. verði keyrt í gegnum Alþingi. Með því sé verið að efla til ófriðar við samtök launamanna sem erfitt verði að sjá fyrir endann á. Á það er líka minnt í þessari umsögn frá Sambandi íslenskra bankamanna að samtök launamanna, þar á meðal samtök starfsmanna ríkisfyrirtækja, hafi lagt sitt af mörkum til þess að skapa stöðugleika á vinnumarkaði og að umrætt frv. sé einkennilegt framlag ríkisvaldsins til þeirrar viðleitni og einmitt beinlínis til þess fallið að geta kollvarpað þeim ávinningi sem náðst hafi. Þá ætlaði ég næst að líta í umsögn Prestafélagsins, herra forseti, sem reyndar mun hafa verið gerð lítillega að umtalsefni fyrr í dag. Það er gott að hæstv. utanrrh. sem einu sinni var dóms- og kirkjumrh. er kominn  Hér er á ferðinni svolítið sérstakur angi þessa máls, herra forseti. Hann varðar stöðu þjóðkirkjunnar í landinu. Og svo merkilegt sem það er, þá kannski er þetta frv. að sumu leyti inngrip í samskiptareglur sem þarna hafa verið við lýði og eru aldagamlar og varða sjálfstæði kirkjunnar sem stofnunar með mjög sérstaka stöðu í samfélaginu. Í erindum sínum og heimsókn til efh.- og viðskn. gerði formaður Prestafélagsins sem hafði orð fyrir þeim, sérstaklega athugasemdir við það að breytingin á ráðningakjörum prestanna væri inngrip í sjálfstæði kirkjunnar sem samrýmdist ekki grundvallarskipan þjóðkirkjunnar. Ég held að það sé best að vitna í þetta beint, herra forseti, enda kann ég ekki betur að gera en að láta þessa umsögn tala fyrir sig sjálfa. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Frumvarp þetta felur í sér`` --- og vildi ég nú geta lesið stafsetninguna því þarna er t.d. orðið sér skrifað sjer --- ,,gjörbyltingu á grundvallarskipan þjóðkirkjunnar, ef að lögum verður. ... Síðan um siðbót hafa prestar verið forstöðumenn sjálfstæðra opinberra embætta, sem veita sóknum og prestaköllum þjónustu, en hafa fjárhagslega aldrei verið á þeirra vegum. Mikilvægt hefur jafnan verið talið að prestur væri í embætti sínu ekki öðrum háður og hefur hann því haft á bak við það kirkjueignir því til uppihalds og er svo enn, því prestar taka laun sín um ríkissjóð en ekki úr ríkissjóði og eru eignir hvers embættis á bak við þessar launagreiðslur, sbr. lög 46/1907.`` 

Þau eru um flutning kirkjueigna til ríkisins. Prestar fengu greidd laun og ...

Já. Síðan segir: ,,Rómversk-kaþólsk kirkjuskipan byggði á mikilli miðstýringu þar sem biskupar höfðu mikil völd. Þessi skipan vék fyrir lútersk-evangelískri skipan með Ordinatíunni þar sem biskupsembættinu var haldið sem tilsjónarembætti með kirkjulegum málefnum, (superintendentar) meðal annars sóknarprestsembættunum sem falið var að bera uppi þjónustuna í sóknunum á grundvelli prestakallsins. Í lúterskum sið lýtur kirkjan því ekki miðstýringu og er það bæði styrkur hennar og veikleiki.`` Síðan er að því vikið að mikil tilhneiging hafi nú reyndar verið uppi á síðustu tímum til að breyta þessu með eflingu embættis biskups Íslands. Það verður ekki farið nánar út í það, en svo segir, með leyfi forseta: ,,Í frumvarpinu er þessi þróun mála fullkomnuð m.a. með því að afnema skipun presta til embætta sinna og fela þau forræði biskups í reynd, sbr. ákvæði 22. gr., töluliðar 5.`` --- Þ.e. þeirrar ákvörðunar að gera presta að embættismönnum eins og þar greinir og að ráðningarkjör þeirra yrðu þá sambærileg við það. --- Loks segir: ,,Með þessu er veigamiklum grundvallaratriðum fleygt burt úr kirkjuskipaninni á öðrum forsendum en kirkjulegum. Verður sú aðferð að teljast hæpin.`` Síðan kom formaður Prestafélagsins á fund efh.- og viðskn. og rökstuddi sitt mál enn betur og síðan enn með bréfi dags. 24. apríl eftir að hann hafði átt fund með nefndinni. Þar er reyndar farið enn dýpra ofan í þá þætti sem lúta að kirkjuskipaninni, vitnað í Ágsborgarjátninguna og stöðu kirkjunnar og hins kirkjulega valds gagnvart hinu veraldlega o.s.frv. Þannig að hér, herra forseti, er ekki verið að hreyfa við neinum dægurmálum eða smámálum heldur eru á ferðinni hlutir sem grípa inn í grundvallarskipan þessara mikilvægu stofnana í þjóðfélaginu. Nú er það kannski ekki svo að ræðumaður sé best til þess fallinn af öllum sem hafa málfrelsi á Alþingi að tjá sig sérstaklega um söguna á bak við þetta. Til þess eru aðrir mér lærðari a.m.k. og munu kannski leggja lið í því. En nóg veit ég þó til þess og tek fullt mark á þessu erindi, að hér er enn einu sinni á ferðinni spurning um ákveðin grundvallaratriði sem menn á furðu léttvægan hátt ætla að hrista af sér í tengslum við þetta mál, þ.e. því grundvallaratriði hvort með þessum hætti og að setja ráðningu presta inn í þetta samhengi sé verið að raska þeirri skipan sem um aldir hefur tíðkast í samskiptum kirkjunnar sem stofnunar og hins kirkjulega valds gagnvart hinu veraldlega. En það virðist ekki valda meiri hlutanum miklum andvökum þó að þessi alvarlega athugasemd berist frá kirkjunni. Og bara til að minna á það, herra forseti, að þetta frv. varðar fleiri en þá sem nú flokkast sem opinberir starfsmenn í þeim skilningi að þeir tilheyri samtökum opinberra starfsmanna. Þetta frv., eins og leiðir af gildissviði þess, tekur einnig til þeirra starfsmanna hins opinbera sem eru félagsmenn í almennu verkalýðshreyfingunni, varðar því að sjálfsögðu einnig þá sem eru félagsmenn í Alþýðusambandi Íslands. Ég ætla því að grípa aðeins niður í umsögn þeirra. En í leiðinni verður fyrir mér umsögn frá Félagi starfsmanna Alþingis og Félagi starfsmanna Ríkisendurskoðunar. Það er vönduð og efnislega vel útfærð og rökstudd umsögn og komið þar við ýmislegt, m.a. stöðu Alþingis gagnvart stjórnskipuninni og þrískiptingu valdsins. Einnig að þessu leyti höfðu frumvarpshöfundar ekki vandað vinnubrögð sem skyldi. Það var til að mynda þannig að sjálfstæði Alþingis og forseta Alþingis var misboðið með frv. eins og það var fram sett. Frekjan í fjmrh. á sér lítil takmörk þegar hann vill fara að segja forseta Alþingis fyrir verkum í sambandi við starfsmannamál og þvinga upp á Alþingi hinni nýju og nútímalegu starfsmannastefnu sinni. Þetta skilst mér að sé verið að reyna að lagfæra að einhverju leyti í breytingartillögu meiri hlutans en það er til marks um andann í þessu sem þetta er nefnt hér. En síðast í umsögn Félags starfsmanna Alþingis og Félags starfsmanna Ríkisendurskoðunar er vakin athygli á því að 2. mgr. 47. gr. eins og hún er hér útfærð, hljóti að orka mjög tvímælis. Það er sagt, með leyfi forseta: ,,Nauðsynlegt er að það liggi fyrir meðan frv. er til umfjöllunar á þinginu hvort ætlunin sé að 7. gr. laga nr. 94/1981, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, haldi áfram gildi sínu, en þar er kveðið á um að starfsmenn sem standa utan stéttarfélaga greiði gjald til þess stéttarfélags sem þeir ættu að tilheyra, eða hvort ætlunin sé að gera einhverjar breytingar þar á. Ekki verður annað séð af orðalagi framangreinds ákvæðis en að það verði í raun og veru stéttarfélögin sem semji fyrir hönd þessara starfsmanna líka, þótt óbeint sé.`` Hér er nákvæmlega það sama atriði á ferðinni og ég var að ræða um fyrr í minni ræðu, þ.e. að það er auðvitað ekki hægt að láta nokkurn minnsta vafa, nokkra minnstu óvissu ríkja um atriði af þessu tagi. Nóg er nú samt að ganga frá þessu eins og 2. mgr. 47. gr. gerir þó ekki bættist það við að um þetta væri óvissa. Hugsanlega yrði það úrlausnarefni dómstóla hvort mönnum væri stætt á því að neita að greiða gjald til félags sem í reynd semdi fyrir þeirra hönd og færði þeim öll sömu réttindi og sínum félagsmönnum. En þeir mundu reyna, á grundvelli lagastoðar í þessum lögum ef sett verða, að komast hjá því að greiða samt sem áður fyrir þá þjónustu sem þeir fengju þar og þau réttindi sem þeir væru að ávinna sér. Þetta verður að vera alveg á hreinu og það er ekki til að mínu mati nein fullnægjandi aðferð til þess að ganga frá því önnur en sú að setja inn í sömu lagagrein, inn í 47. gr., pósitívt ákvæði um að menn skuli greiða fyrir þá þjónustu sem þeir þannig fái. Í umsögn Alþýðusambandsins er ósköp einfaldlega ítrekuð sú afstaða allrar verkalýðshreyfingarinnar að þessi frv. verði dregin til baka og um þessa hluti verði samið á eðlilegan hátt en ekki unnið að þeim svona. Og þá, herra forseti, að síðustu umsögninni sem ég ætlaði aðeins að staldra við. Þá kemur hin hjáróma rödd. Þá kemur eina umsögnin sem mælir með málinu, eina ljóstýran í myrkrinu. Og hver skyldi það nú vera? Halda menn að það sé félag opinberra starfsmanna á Borðeyri eða eitthvað svoleiðis? Nei, það er auðvitað Vinnuveitendasambandið. Þar á fjmrh. bandamann. Það er dálítið merkileg tilviljun að það skuli vera Vinnuveitendasambandið sem allt í einu er svona ánægt með þetta. Nú er Vinnuveitendasambandið ekkert svo sem sérstakur aðili að þessu máli. Það er um samskipti ríkisins sem vinnuveitanda og opinberra starfsmanna. En Vinnuveitendasambandið, og það er athyglisvert hvernig tónninn er í því, fagnar þessari stefnumörkun. Það fagnar sérstaklega stefnumörkuninni sem í málinu felst. Það fagnar þessari hugmyndafræði sem hér er á ferðinni. Það er fyrst og fremst það sem gleður Vinnuveitendasambandið að nú skuli loksins vera brotið í blað og stefnumörkun og hugmyndafræði af þessu tagi komi til sögunnar. Það er sönnun þess, enn frekari en áður hefur verið færð fram, hvaða hugsun hér á bak við liggur og hvert hefur verið farið í smiðju til að sækja þessar hugmyndir eins og áður hefur verið rætt um. Síðan eru hér, herra forseti, umsagnir frá miklum fjölda félaga sem meira og minna allar falla í sama farveg. Ég vil að lokum, herra forseti, aftur hverfa aðeins að almennri umfjöllun um stöðu málsins.

Þingmaðurinn gleymir Nýja-Sjálandi.

Það var nú lítillega rætt hér um Nýja-Sjáland fyrr í dag þannig að ég held að því hafi verið gerð fullnægjandi skil. Vek ég þá athygli á því að það hefur enn ekki komist á stjórnmálasamband milli Íslands og Nýja-Sjálands sem er merkilegt miðað við öll þessi ósköp. Ég kannaði það í vetur hver færi með stjórnmálaumboð hér fyrir Nýja-Sjáland. Þá var mér tjáð af sendiráði þeirra eða High Comission í London að Ísland og Nýja-Sjáland hefðu ekki tekið upp stjórnmálasamband, ekki í efnislegum skilningi, það væri hér hvorki diplómat né sendiherra. Ekki nema fyrrv. fjármálaráðherra verði gerður að farandsendiherra. Ég tel, herra forseti, að þetta mál sé alls ekki, burt séð frá pólitískum ágreiningi, þannig unnið af hálfu Alþingis að það sé forsvaranlegt að afgreiða það. Hér eru á ferðinni allt of mörg stór álitamál sem menn geta út af fyrir sig haft allar skoðanir á sem þeim sýnist, verið sammála eða ósammála. En einu geta menn ekki mótmælt og það er að það ber að vanda lagasetningu. Það ber að standa þannig að henni að þau atriði sem lögfest eru séu skýr, menn viti hvað þeir eru að gera, viti hvað þeir eru að greiða atkvæði um og það leiki ekki vafi á því hvaða réttarreglur er verið að mynda. Það liggur ekki fyrir. Þetta frv. er enn hrákasmíð og illa unnið. Það er fjarri því að hægt sé að vísa til yfirferðar efh.- og viðskn. sem fullnægjandi í þessum efnum. Það er fjarri því. Það ættu höfundar og ábyrgðaraðilar frv. að hafa sómakennd til þess að viðurkenna. Í þeirri takmörkuðu yfirferð sem efh.- viðskn. var gefinn tími til að setja í frv. komu fram fjöldamörg atriði sem voru óljós. Sum þeirra féllust menn á að þyrfti að lagfæra og það er verið að reyna að gera í breytingartillögum. En það eru mörg eftir. Ég segi það alveg eins og er að það er dapurlegt að standa frammi fyrir því að það eigi að troða í gegnum Alþingi á fáeinum sólarhringum á þessum vordögum breytingum á grundvallarlöggjöf af þessu tagi eins og hér á við, lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða um stéttarfélög og vinnudeilur, mjög vandasamri löggjöf með jafnlitla vinnu að baki. Hér eru á ferðinni einstaklingsbundin réttindi manna sem verið er eða e.t.v. er verið að hrófla við. Og hvað þýðir það? Það þýðir það venju samkvæmt að menn geta leitað réttar síns ef á þeim er verið að brjóta. Dæmin sanna að mönnum hafa verið mislagðar hendur við lagasetningu af þessu tagi á undanförnum árum. Eða er hæstv. fjmrh. t.d. búinn að gleyma SR? Nægir hæstv. fjmrh. ekki undirréttardómur í því máli? Þarf að dæma hann líka í Hæstarétti svo hann átti sig á því að menn geta gert mistök? Er það virkilega svo með hæstv. fjmrh. að hann langi í bullandi málaferli á næstu árum vegna þess að menn hafa ekki vandað sig nóg í lagasetningu sem kemur inn á mjög viðkvæm atriði af þessu tagi þar sem einstaklingsbundinn og jafnvel stjórnarskrárvarinn réttur borgaranna á í hlut? Hefur hæstv. fjmrh. enga samvisku gagnvart slíku? Hvað var sagt þegar biðlaunaákvæðin í SR-málinu voru til meðferðar? Þetta stenst ekki. Virtir lögfræðingar, þeir sömu m.a. og eru að gefa umsagnir nú og vara við atriðum eins og Gestur Jónsson, lögmaður BSRB, sögðu: Þetta stenst ekki. Þetta er einstaklingsbundinn og lögvarinn réttur manna og það er ekki hægt að taka hann af svona. Menn skeyttu ekki um það. Menn óðu fram með málið, lögfestu það og hvað gerist svo? Svo fá menn á kjaftinn fyrir dómstólunum. Er einhver sómi að þessu fyrir einhvern sem á hlut að máli? Fyrir ráðherra, fyrir Alþingi og aðra slíka? Nei, það er það ekki. Þetta er þvert á móti mjög dapurlegt. Staðreyndin er auðvitað sú að íslenskt stjórnarfar og réttarkerfi er auðvitað að mörgu leyti vanþróað í þessum efnum. Við vitum það. Við vorum langt á eftir flestum öðrum þjóðum til að taka upp og framkvæma ýmis grundvallaratriði sem nú eru viðurkennd og hafa verið um áratuga ef ekki alda skeið víða í kringum okkur. Það á sínar sögulegu skýringar og ég segi nú ekki afsakanir. En við vorum mjög fámenn þjóð og erum fámenn og áttum kannski ekki mjög ríka hefð í þessum efnum. Okkar stjórnkerfi var veikburða og sniðið að eldri tíma fyrirmynd og það gekk hægt að laga það til. En það afsakar ekki að kasta til höndunum í nútímanum þó að eitthvað eigi sér sögulegan bakgrunn. Það réttlætir ekki að umgangast viðkvæm og vandasöm mál sem varða réttindi fólks af einhverri léttúð og lausung. Örfá orð, herra forseti, um launamálin sem slík og launakerfið sem opinberir starfsmenn búa við og launamisréttið í landinu. Það er auðvitað ekki hægt að slíta það algerlega úr samhengi við það lögbundna kerfi sem sett er sem rammi utan um kjör og starfsumhverfi opinberra starfsmanna. Við ræddum á þingi í fyrravor og áttum þá m.a. orðaskipti, ég og hæstv. fjmrh., um kynbundið launamisrétti. Það var tekið upp í kjölfar skýrslu sem Jafnréttisráð lét gera um kynbundinn launamun og launamisrétti. Og hver varð meginniðurstaða þeirrar skýrslu, herra forseti? Jú, niðurstaðan varð sú að hin kynbundni launamunur hélt samvæmt könnuninni fyrst og fremst innreið sína í gegnum launauppbætur og sporslur sem lögðust ofan á hin föstu umsömdu grunnlaun. Þeir hópar hins opinbera og úti í einkafyrirtækjunum sem fyrst og fremst tóku laun samkvæmt föstum, almennum umsömdum samningum bjuggu í grófum dráttum við launajafnrétti. Þar var ekki kynbundinn launamunur á ferð. En þegar til sögunnar komu óumsamdar uppbætur og sporslur af ýmsu tagi, þá hélt kynbundni launamunurinn innreið sína, þ.e. sá sem er hið eiginlega launamisrétti og ekki verður skýrt með neinum gjaldgengum skýringum eins og þeim að konur taki síður yfirvinnu eða sækist síður eftir ábyrgðarstöðum o.s.frv. Niðurstaða skýrslunnar var sú að þegar búið var að sigta allt þetta út og búið að reyna að jafnstilla hópana í öllu tilliti, þá var það fyrst og fremst í gegnum þetta sem launamunurinn og kynjamunurinn kom inn. Og hvað segir þetta? Þetta segir okkur væntanlega að þeim mun meira sem er um þetta og þeim mun stærri hluti af laununum sem verður í þessu formi, þeim mun verra. Þeim mun meiri verður launamunurinn. Fjmrh. fékk að vísu þá kostulegu útkomu út úr þessu að einmitt þess vegna væri best að henda öllum samningum og láta bara hvern og einn baksa við að semja fyrir sig. Mér skildist þá á hæstv. fjmrh. að hann ætlaði einmitt að útrýma kynbundnu launamisrétti þannig að henda öllum almennum samningum. Ég fékk akkúrat gagnstæða niðurstöðu út. Ég sé ekki betur en þetta sanni að langsterkasta tækið til þess að reyna að sporna gegn kynbundnum launamun sé í gegnum samninga, í gegnum það að sem allra hæsti hluti af launum fólks sé fastur og umsaminn. Ég held að í mörgu tilliti sé það líka farsælasta niðurstaðan að launin og lífskjörin komi sem allra mest í gegnum slíka fasta samninga á félagslegum grunni þar sem menn standa jafnir að vígi. Herra forseti. Auðvitað hefði verið ánægjulegra að ræða aðra hluti sem tengdust launum fólks í landinu núna en þetta. Til dæmis þá að reyna að hífa upp kaupið og stytta vinnuvikuna, draga úr vinnuþrældómnum, en þar skera Íslendingar sig algerlega úr borið saman við aðrar þjóðir. En það er ekki þetta sem verður mönnum að umræðuefni. Það er því miður þannig að þetta mál boðar ekki framför í neinu tilliti séð, ekki neinu. Það er erfitt að benda á nokkurn skapaðan hlut sem lýtur að því að það sé verið að laga þá ágalla í launamálum okkar á Íslandi eða vinnuumhverfi sem mönnum er kannski mestur þyrnir í augum. Það er ekki þannig. Ætli það sé ekki þannig að umsamin grunnlaun á Íslandi séu núna hjá opinberum starfsmönnum nálægt því að vera helmingur til 40% af því sem þau eru í sumum nágrannalöndunum? Ætli kennarar í Noregi séu ekki með svona tvöföld til tvö- og hálfföld föst laun kennara á Íslandi, minni kennsluskyldu og að mörgu öðru leyti betri kjör þar fyrir utan? Ég hef það ekki nákvæmlega undir höndum en ég er ekki fjarri því að grunnlaun kennara miðað við meðalstarfsaldur sé milli 80--90 þús. í dag ef við tökum grunnskólakennara með 28 tíma kennsluskyldu sem jafngildir a.m.k. 40 tíma vinnuviku og síðan alla þá yfirvinnu sem menn gjarnan hlaða ofan á það. En a.m.k. er þetta tvöfalt ef ekki tvö og hálffalt í Noregi. Erum við að ræða um þetta? Felast einhverjar úrbætur að þessu leyti í frumvörpum hæstv. ríkisstjórnar? Verður þetta að lið í baráttunni við landflóttann og atgervisflóttann sem ýmsir hafa áhyggjur af? Er verið að taka á slíkum málum hér? Nei. Í raun og veru er ekki hægt að setja þumalinn á nokkurn skapaðan hlut hér sem hægt er að segja að horfi sérstaklega til heilla eða boði nýja tíma í þessum samskiptum. Og það er harla dapurlegt. Það segir, herra forseti, í gömlu máltæki að ekki verði feigum forðað né ófeigum í hel komið og kannski er það þannig með hæstv. ríkisstjórn að hún verði bara að fá að ana út í fenið. Það verði ekki vitinu fyrir hana komið hvernig sem reynt er. Ég tel að verkalýðshreyfingin hafi reynt á ábyrgan og málefnalegan hátt að fá ríkisstjórnina ofan af þessu feigðarflani með því að mótmæla þessum vinnubrögðum og krefjast þess að frumvörpin verði dregin til baka, en bjóða jafnframt upp á viðræður og samningaferli um þessi mál. Ég skil ekki, herra forseti, hvers vegna í ósköpunum ríkisstjórnin þekkist ekki það boð. Hvers vegna í ósköpunum t.d. þiggur ekki hæstv. fjmrh. það að setjast til viðræðna við opinbera starfsmenn í sumar um þessi mál til hliðar við það að farið verði að undirbúa gerð næstu kjarasamninga? Dettur hæstv. fjmrh. ekki í hug að það gæti verið svolítið sniðugur leikur núna að reyna að skapa aftur jákvætt andrúmsloft milli þessara aðila líka til undirbúnings þeim hlutum? Eða man hæstv. fjmrh. ekkert eftir því að það kemur að hausti og síðan vetri og svo koma áramót og kjarasamningar verða lausir? Það er sagt að gömlu Gallarnir hafi haft að máltæki: ,,Morgundagurinn kemur aldrei.`` Þeir vildu hrinda frá sér áhyggjum af því sem fram undan væri og höfðu reyndar að sögn ekki áhyggjur af neinu öðru en því að himinninn kynni að falla í höfuðið á þeim. En það er nokkuð síðan. Þetta var á fyrstu öldunum eftir Krists burð sem þessi fílósófía var uppi. Getur verið að hún hafi gengið aftur núna uppi á Íslandi í kolli hæstv. fjmrh. rétt fyrir aldamótaárið? Það kemur enginn morgundagur og ekkert að óttast nema hugsanlega það að himinninn falli í höfuðið á honum. Að öðru leyti er ekki ástæða til þess að hafa áhyggjur af nokkrum sköpuðum hlut, a.m.k. ekki því að það verði eitthvað ófriðlegt í samskiptum við verkalýðshreyfinguna þrátt fyrir þessar aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar. Ég held að hér sé alveg stórkostlega hættuleg málafylgja á ferðinni, hæstv. forseti. Mér líst illa á það ef ríkisstjórnin í gegnum þennan fautaskap ætlar að sólunda þeim ávinningi sem með ærnum fórnum hefur verið dreginn að landi í sambandi við hluti eins og þá að ná niður verðbólgu og skapa stöðugleika í verðlagi. Það hefur síður en svo verið útlátalaust vegna þess að það er óumdeilt að í því skyni hafa almennir launamenn í landinu í raun og veru fært fórnir. Það er hluti af þeirri mynd sem við erum að tala um þegar við berum saman tímakaup á Íslandi við það sem er í nágrannalöndunum að menn hafa sl. 5--6 ár verið með launin meira og minna fryst. Það var sú fórn sem var færð til þess að ná niður verðbólgunni og ná stöðugleika í verðlagi að launin voru í reynd meira og minna fryst og þar af leiðandi skertust lífskjörin í þó nokkrum mæli einkum framan af þessum tíma vegna þess að þá var enn ákveðin verðrýrnun í gangi. Þessi samanburður, herra forseti, er að verða okkur erfðari með hverju árinu sem líður. Með hverju árinu sem líður þola menn það verr. Eftir því sem allur samanburður er auðveldari og það er minna mál fyrir fólk að hreyfa sig milli landa þola menn það verr og verr að það skuli halla svo stórkostlega á okkur hér, ekki bara í kaupi heldur í lífskjörum og aðstæðum öllum. Það er ekki síður vinnuþrældómurinn og þær aðstæður sem fjölskyldum eru búnar uppi á Íslandi sem er að verða óþolandi þegar þennan samanburð ber á góma. Mér finnst því nöturlegt, herra forseti, að þegar við ættum að vera að fjalla um mál sem vísuðu til framtíðar þar sem menn væru að reyna að taka á þessu og rétta hlut okkar, erum við þveröfugt föst í umræðum um þá fornaldareinræðishyggju sem hér er á ferðinni af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Ég bind enn vonir við að það takist að koma í veg fyrir þessi ósköp. Við munum að sjálfsögðu gera allt sem við getum til þess, stjórnarandstaðan, minni hlutinn, að koma í veg fyrir það að þetta gerist en við ráðum því að sjálfsögðu ekki. Að lokum verður það í valdi meiri hlutans hvort hann neytir aflsmunar og olnbogar þetta í gegn í andstöðu við allt og alla en það er ógæfulegt og ég get ekki sagt annað en það að mér finnst eðlilegt og sanngjarnt að þeir menn sofi illa sem þannig standa að málum.

Virðulegi forseti. Ég mun síðar í þessum umræðum víkja að nokkrum efnisatriðum og sýna hv. þm. fram á að hann virðist ekki hafa lesið nægilega vel hvorki frv. né gildandi lög. En ég eins og sjálfsagt margir aðrir sem hlustuðu á ræðu hv. þm. vorum yfir okkur hrifnir af því hvernig hann hafði áhuga á því að sýna fram á hin góðu viðhorf sín gagnvart opinberum starfsmönnum og gegn þeirri fornaldareinræðishyggju sem nú ríkti um hve launin væru lág, um það að það þyrfti að virða grundvallarleikreglur, virðingu fyrir samkomulagi á milli vinnuveitenda, ríkisins og starfsmanna ríkisins. Hverfum aðeins nokkur ár aftur í tímann til ársins 1990. Byrjum reyndar á árinu 1989 um vorið þegar gerður var tímamótasamningur eins og það hét hjá þáv. ríkisstjórn, samningur sem lagði grundvöll að framtíðarsamskiptum ríkisins, ríkisstjórnarinnar og Bandalags háskólamanna. Svo gerist það nokkru seinna á augabragði, ekki með lögum á Alþingi heldur með bráðabirgðalögum þeirrar ríkisstjórnar að kauphækkuninni var svipt burtu og bannað var að hækka laun í nokkra mánuði eftir það. Finnst mönnum sem hlusta á þessa ræðu sem var flutt í marga klukkutíma í dag það vera trúverðugt að koma hér upp og flytja ræðu eins og hann flutti? Finnst fólki þetta vera góður málflutningur?

Er ráðherrann reiður?

Ráðherrann er ekki reiður en það getur vel verið að einhver sé reiður sannleikanum, þar á meðal sá sem hér kallar fram í því að hann ásamt síðasta ræðumanni sat einmitt í þeirri ríkisstjórn sem ráðherra ásamt hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni og með bráðabirgðalögum tóku þeir af kjarasamninga sem þeir höfðu sjálfir sett í samningum við launamenn nokkru áður. Getur ekki hv. þm. rifjað þetta frv. upp áður en hann segir að þetta sé það versta sem hann hefur séð áratugum saman?

Herra forseti. Ég get með mikilli ánægju rifjað þetta upp. Þá verður að vísu seinni ræða mín nokkuð löng en ég skal reyna að fara yfir það í mjög ítarlegu máli hvernig þetta gekk til 1989--1990. Það er einmitt einn vandi þessa máls, hæstv. fjmrh., fyrir okkur hin sem erum að reyna að ræða þetta málefnalega að staða ríkisvaldsins sem framkvæmdarvalds og vinnuveitanda og Alþingis sem vinnuveitanda og löggjafa er alveg sérstaklega vandasöm í samskiptum sínum við opinbera starfsmenn því að Alþingi og ríkisstjórn er hvort tveggja í senn í þessum skilningi. Annars vegar er það vinnuveitandi og sérstaklega auðvitað fjmrh. en hins vegar er svo á ferðinni sá hinn sami aðili sem fer með framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið. Þeim mun meir verða menn að vanda sig í þessum samskiptum. Nú skulum við segja að það hafi verið vond uppákoma sem þarna varð 1989--1990, samanber þessa röksemdafærslu hæstv. fjmrh. að svo skuli böl bæta að benda á annað verra. En er það þá fordæmi til þess fyrir hæstv. fjmrh. að gera slíkt hið sama eða eitthvað í þá veru? Til hvers er hæstv. fjmrh. að rifja þetta upp? Er það til þess að segja að það séu einhverjir samsekir? Er það það sem hæstv. ráðherra huggar sig við? Er hann sem sagt að líkja gerningi sínum núna við þetta mál? Það getur vel verið að hæstv. ráðherra vilji fara út í umræðurnar á þessum grunni en ég tel það ekki sérlega uppbyggilegt eða málefnalegt. Hvað varðar bráðabirgðalög, þá ætti hæstv. ráðherra ekki að verða flökurt. Ég veit ekki betur en bæði fyrri ríkisstjórn sem hæstv. ráðherra sat í og aðrar sem hann ber nokkra ábyrgð á hafi iðulega gripið til þess, m.a. tekið af með bráðabirgðalögum frægan kjaradóm sem var nokkuð umtalað fyrir nokkrum árum þannig ef við erum komnir út í þessa samanburðarfræði þá held ég að það hallist ekki mikið á í því heldur. En að öðru leyti, herra forseti, er þetta varla svara vert, svona andsvar sem er ekki efnislegt og skætingur út íloftið um óskylda hluti kostar varla svör.

Virðulegi forseti. Auðvitað er hægt að segja að þetta sé ekki svara vert og reyna að svara út í hött þegar maður kemur upp í andsvari. Ástæðan fyrir því að ég kem upp er sú að það var sagt í ræðu hv. þm., reyndar snemma dags, að það væri grundvallarregla sem hann vildi fylgja að virða samninga. Ég vildi aðeins benda hv. þm. á það og öðrum þeim sem heyra mál mitt að þetta fer sérkennilega úr munni hv. þm. Til viðbótar virtist hann hafa mikinn áhuga á því að koma því til skila að hann hefði áhyggjur af lágum launum opinberra starfsmanna. Sá maður sem bannaði með bráðabirgðalögum að þau yrðu hækkuð mánuðum saman og sá maður sem sat í ríkisstjórn á tíma í þrjú ár þegar kaupmáttur launa lækkaði um 20%. Þetta er auðvitað efnislegt andsvar við ræðu hv. þm. þó að það sé ekki langt andsvar á móti þriggja klukkutíma ræðu hv. þm. Þetta skiptir máli að komi fram í þessari umræðu og ég vil segja það að lokum að í þessu frv. er ekki verið að snerta við réttindum sem samið hefur verið um í kjarasamningum. Það er grundvallarmunur á því sem verið er að gera núna og var gert þá og það er gert núna eftir að leitað var eftir samráði við forustumenn opinberra starfsmanna. Það var lagt fram á þingi frv. sem hefur fengið ítarlega umfjöllun. Það hafa verið sóttir fundir og málið rætt og þetta frv. er ekki orðið að lögum, það lá ekkert frv. fyrir sumarið 1990, nei. Það voru bara höfðingjarnir sem nú þykjast vera hluti af Alþingi götunnar sem komu saman og sögðu: Við tökum allt til baka sem við sjálfir höfum samið um við launafólkið. Þetta þarf nauðsynlega að koma fram, virðulegi forseti, áður en hv. þingmenn úr þessum flokki og öðrum þeim sem þá áttu sæti í ríkisstjórn koma upp og ræða klukkutímum saman um þetta mál sem hér er á dagskrá til að koma í veg fyrir að það sé hægt að afgreiða það lýðræðislega.

Herra forseti. Maður veit ekki alveg hvaða aðferð maður á að nota til þess að reyna að ná upp einhverjum málefnalegum samskiptum við hæstv. fjmrh. Ég hugsa að það sé helst að reyna útúrsnúningaaðferðina á honum sjálfum og þá ætla ég að prófa að spyrja svona: Ef þessi ríkisstjórn, sem sat þarna fyrir löngu síðan var svona vond, lækkaði kaupið svona mikið hjá opinberum starfsmönnum og gerði svona marga hluti í ósamkomulagi við þá, var þá ekki komið nóg? Þurfti þá sú ríkisstjórn sem tók við að halda áfram að lækka kaupið? Þarf hún þá að halda áfram svona vinnubrögðum?  Við erum að ræða um grundvallarleikreglur, herra forseti, þ.e. þau okkar sem reynum að ræða þetta málefnalega, spurninguna um grundvallarleikreglur í samskiptum þessara aðila sem geta vonandi staðið árum og áratugum saman. Þannig þarf það helst að vera. Menn eiga ekki að vera að hringla með slíka hluti í tíma og ótíma. Bestu hlutirnir eru þeir sem standa sem mest óbreyttir árum eða jafnvel öldum saman. En málsvörn hæstv. fjmrh. fyrir frv. sínu sem hér hefur verið gagnrýnt í dag er mjög sérkennileg og ég vona að hæstv. ráðherra sé ekki að væla undan því þó að hér verði fluttar nokkrar ræður. Er hæstv. ráðherra orðinn eitthvað aumur í rassinum? Getur hann ekki setið undir þessu lengur? Hver er málsvörn hæstv. ráðherra þegar frv. hans er gagnrýnt? Hvernig birtist hún í þessu andsvari? Jú, hann fer aftur í tímann og ræðir um óskylda hluti. Hæstv. ráðherra svarar ekki einu einasta atriði af því sem hefur verið gagnrýnt í frv. hans. Málsvörnin felst ekki í því. Hæstv. ráðherra kemur ekki og útskýrir fyrir okkur 9. gr. eða 47. gr., ber ekki af sér það sem sagt hefur verið um þá hluti. Ég held að þessi málsvörn dæmi sig sjálf.

Það verður gert.

Herra forseti. Þeir hæstv. ráðherrar fjármála og félagsmála eiga það sameiginlegt á þessum vordögum að þeir ganga saman sem svarnir fóstbræður fram fyrir skjöldu og stíga fram undir merkjum hinna miklu umbótamanna sem vilja kollvarpa úreltum lögum og drösla verkalýðshreyfingunni á Íslandi sárnauðugri inn í nútímann. Báðir hafa á orði að fyrir þeim vaki að breyta ævafornri og úreltri löggjöf. Hæstv. félmrh. fer aftur í kreppuárin 1938 þegar þrælalögin voru sett sem sumir kölluðu þá, en aðrir mannréttindaskrá hins vinnandi fólks. Ég er að tala um vinnulöggjöfina árið 1938 en hæstv. fjmrh. vitnar til þess að löggjöfin um opinbera starfsmenn er frá árinu 1954 og þjóðfélagið hefur tekið stakkaskiptum síðan. Nú kann það að vera svo að eitthvað vefjist fyrir mönnum að trúa því að leiðin inn í nútímann liggi um hlaðið á Höllustöðum. En það kemur sumum nokkuð í opna skjöldu en  Nú vill svo til, herra forseti, að þegar við hugleiðum rök þeirra fóstbræðra, rökin um úrelta löggjöf, rökin um gerbreytta þjóðfélagshætti, rökin um að það sé þörf á því að breyta löggjöfinni m.a. til þess að auka á samræmi, draga úr mismunun milli annars vegar opinbera geirans, almenna vinnumarkaðarins, rökin um valddreifingu, rökin um meiri ábyrgð, rökin um nútímalegri stjórnunarhætti, allt er þetta hvert og eitt umræðuverð sjónarmið, ekki ætla ég að draga úr því. Ég nefni þetta í upphafi máls míns vegna þess að ég held að fjmrh. væri hollt að hugsa til fóstbróður síns sem kannski hefur gengið ögn lengra fram fyrir skjöldu, þ.e. hæstv. félmrh. Hvað vakti fyrir hæstv. félmrh.? Hann sagði á einföldu og auðskildu máli sem svo: ,,Ég vil dreifa valdinu frá verkalýðsforustunni og til fólksins og þá vil ég taka upp gamalt baráttumál um að heimila og lögfesta réttinn til stofnunar vinnustaðarfélaga, fyrirtækjafélaga.`` Í annan stað sagði hann: ,,Ég vil færa ákvörðunarvaldið frá fámennisstjórnum stéttarfélaga til fólksins á vinnustöðunum þegar kemur að kjarasamningum, umboð til kjarasamninga, atkvæðagreiðslur um kjarasamninga og atkvæðagreiðslur um miðlunartillögur. Ég er með öðrum orðum að berjast fyrir auknu lýðræði í hreyfingu sem er stöðnuð og lýtur fámennisstjórn.`` Og í þriðja lagi sagði hann: ,,Vil ég í nafni ábyrgðartilfinningar í þjóðfélaginu vegna þess að verkföll eru auðvitað ekki bara mál þeirra sem fara í verkföll heldur líka þeirra sem verða við það að búa, þriðji aðilinn, þjóðfélagið sem ekki er í verkfalli.`` Þess vegna vildi hæstv. félmrh. skilgreina betur og skilyrða hvert væri hlutverk ríkissáttasemjara til þess að leysa slík viðkvæm deilumál. Þetta þrennt, valddreifing, aukið lýðræði, aukin ábyrgð. Sannleikurinn er sá að af því að þetta kom úr svo óvæntri átt um hlaðvarpann á Höllustöðum, þá urðu ýmsir til þess að klappa fyrir þessu og segja: Þetta er bara nokkuð djarflega mælt. Sumir sögðu jafnvel: Mæl þú manna heilastur. Nú rifja ég þetta upp vegna þess að Höllustaðabóndinn, hæstv. félmrh., hefur heldur betur lent í umferðarslysi á framfarabrautinni og er hætt við að honum endist lítt erindi til þess að tosa öðrum inn í nútímann eins og komið er fyrir honum. Það er eiginlega eins og hann hafi  ,,Ákvæði i-liðar 6. gr. frv. um sameiginlega miðlunartillögu ríkissáttasemjara og atkvæðagreiðslu um hana fer í bága við alþjóðasamning Vinnumálastofnunarinnar sem Ísland er aðili að, nr. 98, eins og félagafrelsisnefnd Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hefur túlkað sáttmálann.`` Þetta lætur ekki mikið yfir sér. En þetta segir hvorki meira né minna en það að frv. félmrh., mannsins sem ætlaði að drösla verðugum sem óverðugum inn í nútímann, tókst ekki betur til í framkvæmd en svo að Lagastofnun Háskólans kemst að þeirri niðurstöðu að hér sé um að ræða brot á grundvallarskuldbindingum okkar á vinnumarkaði um félagafrelsi samkvæmt túlkun félagafrelsisnefndar og þar fauk það. Næsta mál. Með leyfi forseta segir svo: ,,Hætt er við að ákvæði frv. um samþykkt miðlunartillögu teljist ekki samrýmast rétti manna til frjálsra samninga samkvæmt alþjóðasáttmálum.`` Hér er ekki verið að tala um nein aukaatriði málsins. Hér er verið að tala um sjálfan kjarna málsins, að tillögurnar, sem hæstv. félmrh. hafði lagt svona mikla vinnu í og svona mikilvægar var að kæmust fram, samrýmast ekki rétti manna til frjálsra kjarasamninga. Þriðja atriðið er síðan þetta, með leyfi forseta: ,,Vakin er athygli á því að fram hafa komið sjónarmið um að skipan félagsdóms kunni að fara í bága við [það er ekki fullyrt] 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,`` samanber XIII. kafla, þ.e. rétturinn til að skjóta máli til úrskurðaraðila sem sannanlega væri óvilhallur og óhlutdrægur og væri því að treysta. Með öðrum orðum er tilraun hæstv. félmrh. dæmd harkalega í þremur grundvallaratriðum. Við þetta er síðan að bæta að vakin er athygli á ýmsum álitamálum sem snerta líka grundvallaratriði. Þar eru t.d. fyrstu tillögur hæstv. félmrh. um heimildina til að stofna vinnustaðarfélög á vinnustöðum með lágmarksfjöldanum 250 manns að því tilskildu að þrír fjórðu taki þátt. Í þessari álitsgerð Lagastofnunar er að vísu ekkert kveðið upp úr um að það sé brot á lögum eða skuldbindingum. Þó nú væri. En það eru hins vegar færð mjög sannfærandi rök fyrir því að ákvæðið eins og það kom frá félmrh. standist ekki vegna þess að hann hafi ekki heimildir til þess að mismuna fólki á vinnumarkaðinum með slíkum takmörkunarákvæðum að því er varðar fjölda. Það muni ekki standast frelsi til kjarasamninga, frelsi gagnvart vali milli félaga og reyndar jafnræðisreglu. Því næst er vakin athygli á því að ekki sé tekið nægilegt tillit til réttinda annarra stéttarfélaga sem eiga félaga á viðkomandi vinnustöðum. Það er fleira sem sagt er vera fullkomlega álitamál. Þá nefni ég sérstaklega þar sem fjallað er um fjöldauppsagnir en það á frv. félmrh. sameiginlegt með frv. hæstv. fjmrh. að það varðar þau mál, þ.e. hópuppsagnir sem gripið er til en þar er áhersla lögð á að einnig á því sviði verði að virða vissa lagavernd sem felst í alþjóðlegum skuldbindingum sem við höfum tekið á okkur og reyndar að því er varðar samúðarvinnustöðvun. Virðulegi forseti. Ég sagði í upphafi að ég héldi að það ætti að vera íhugunarefni fyrir hæstv. fjmrh. sem hefur ekki enn fengið slíka dóma inni í sínu frv. að líta á ófarnað hæstv. félmrh., fóstbróður síns í þessu stríði, vegna þess að sá sem hér talar talar út frá þeim forsendum að vissulega komi til álita að skoða, ræða, rökræða og semja um breytingar á vinnumarkaðnum. Þar er ekkert heilagt frekar en annars staðar. En það er afar slæmt þegar þannig tekst til að menn fara fram með slíku offorsi eftir að hafa slitið viðræðum í miðjum klíðum að henda fram frv. sem er slík hrákasmíð að það stenst ekki í grundvallaratriðum sæmilega óvilhalla umfjöllun lögfræðinga út frá spurningum um hvort það standist grundvallaratriði í vinnurétti, hvort það virði grundvallarreglur um frjálsa kjarasamninga og alþjóðlegar skuldbindingar. Að vísu er það svo að sérfræðingar í vinnurétti, þar á meðal virtur lögfræðingur sem hefur áður verið vitnað til í þessum umræðum eins og Gestur Jónsson, lögfræðingur BSRB, hefur fært fyrir því rök að einnig hæstv. fjmrh. sé á hálum ís að því er varðar a.m.k. tvenn eða þrenn meginmálefni sem hér er verið að taka á. Hins vegar er það staðreynd að efh.- og viðskn., í allri þeirri umræðu sem farið hefur fram um þetta frv. þar, hefur ekki með formlegum hætti farið þess á leit eins og hv. félmn. um það að leita lögfræðilegrar umsagnar Lagastofnunar Háskólans eða annarra óvilhallra aðila til þess að fá úr þessu skorið að svo miklu leyti sem það er hægt án þess að leita til dómstóla. Það er nefnilega ekkert eftir af frv. hæstv. félmrh. Vinnustaðarfélögin eru undir stóru spurningarmerki um það hvort þau standist skuldbindingar, jafnræðireglu og lög. Atkvæðareglurnar sem hann setti, sjöfaldar, flóknar, eru raunverulega dæmdar óframkvæmanlegar einfaldlega vegna þess að að því er varðaði miðlunartillögurnar þar sem sáttasemjari átti að fá vald til þess að dæma menn til samflots í óskyldum félögum er niðurstaðan sú að samkvæmt atkvæðareglunum sem áttu að auka lýðræðið er niðurstaðan sú að það er ekki hægt að fella miðlunartillögu. Og að dæmunum sem hafa verið tekin um það er vikið í mörgum greinum. T.d. má taka dæmi af miðlunartillögu sem væri borin fram í félagi sem hefur 15 þúsund félaga, þar sem 40% aðila greiddu atkvæði. Við skulum segja að niðurstaðan væri sú að 1.000 manns samþykktu miðlunartillöguna, en 4.999 væru á móti. Þessi miðlunartillaga væri samkvæmt þessum lögum og reglum samþykkt þótt 4.999 væru á móti en 1.000 með þá væri þetta samþykkt þótt 85% mundu hafna niðurstöðunni. Það er hægt að taka jafnvel enn þá fráleitara dæmi í 5.000 manna félagi. Ef þátttakan væri 30%, 1.500 mundu hafna tillögu en þrír einstaklingar samþykkja þá væri þetta samþykkt miðlunartillaga samkvæmt þessu. Þetta væri samþykkt miðlunartillaga þótt þrír samþykktu en 1.500 á móti vegna þess að þröskuldurinn um lágmarksþátttöku mótatkvæða fullnægði ekki ákvæðum frv. Þessi dæmi ættu kannski að nægja til þess að álykta sem svo: Frómar eru óskirnar og mjög áhugaverður málflutningurinn um nauðsyn umbótanna en þetta eru skýr og ótvíræð dæmi um feigðarflan. Jafnvel þótt maður hafi enga ástæðu til þess að rengja góðan hug hæstv. félmrh. þótt maður væri allur af vilja gerður til þess að vilja taka til jákvæðrar umræðu hugmyndir hans, þótt maður vilji jafnvel taka undir nauðsyn breytinga og umbóta, þá er framganga hans í málinu þvílíkt flas og til þvílíks ófagnaðar að það er verr af stað farið en heima setið. Hæstv. félmrh. er búinn að koma málum í óefni. Að vísu má vera af því að það er ekkert eftir af þessu nema hylkið og umbúðirnar og innihaldið er fokið samkvæmt þessari umsögn að niðurstöðurnar verði ekki eins ambögulegar en eftir stendur spurningin: Af hverju þetta flas? Af hverju að fara offari? Af hverju þessi dreissuga framganga og öll þessi kokhreysti? Ég ætla að keyra þessi mál í gegn þegar ljóst er að svo er kastað höndunum til undirbúningsins að málið stenst ekki, þolir ekki skoðun, það er óvandað. Þetta eru viðvörunarorð og þetta varðar, virðulegi forseti, það mál sem við erum að ræða hér vegna þess að við erum í raun og veru að ræða um vinnumarkaðinn á Íslandi og tvö frumvörp, annað um almenna vinnumarkaðinn, hitt um opinbera geirann, sem bæði hafa það sama yfirlýsta markmið að víkja frá úreltum ákvæðum og laga löggjöfina að breyttum þjóðfélagsháttum. Það er þegar sannað mál að í fyrra tilvikinu að því er varðar almenna vinnumarkaðinn er þetta allt í skötulíki. Við erum núna að ræða um tilraun tvö að því er varðar opinbera geirann og fyrra dæmið er einfaldlega til viðvörunar og til viðvörunar um hvað? Um það að flas er ekki til fagnaðar í þessum málum. Um það að þessi mál eru afar viðkvæm og vandmeðfarin, um það að æskilegt væri ef menn eru að leita erlendra fyrirmynda að taka þá líka til fyrirmyndar aðferðafræðina og vinnubrögðin sem við höfum kynnst hjá öðrum þjóðum. Hver eru þau? Það kemur m.a. fram í greinargerð með þessu frv. að endurskoðun gamalla laga, endurnýjun rammalöggjafarinnar um samskipti aðila á vinnumarkaðnum og í opinbera geiranum, hugmyndir um nýja stjórnunarstefnu og annað þess háttar sem hér er verið að reyna að bera á borð, voru ekki keyrðar í gegn með þvílíku offorsi og ekki með þeirri aðferð að ætla að leggja fram slíkt frv. án þess að á undan gengi ítarlegt samráð, án þess að látið verði á það reyna til þrautar hvort unnt verði að ná sameiginlegri niðurstöðu því að væntanlega er það svo að ef þess er á annað borð kostur að ná slíkum sameiginlegum niðurstöðum þá er það haldbetra og líklegra til að standast í framkvæmd en ef menn fara fram með einhliða aðgerðum án samráðs. Hvað tók það mörg ár í grannlöndum okkar að undirbúa og ræða og leita samráðs og þæfa hugmyndirnar áður en komist var að niðurstöðu um breytingar? Að jafnaði tók það um fjögur ár og í einu Norðurlandanna er nefnt að ferillinn hafi reyndar verið tíu ár. Það hálfa væri nú nóg, ég gæti sætt mig við það. En þetta lýsir auðvitað allt annars konar viðhorfum allt annars konar undirbúningi og í kjarna málsins, hæstv. fjmrh., allt annars konar stjórnunarstefnu vegna þess að partur af hinni nýju stjórnunarstefnu er náttúrlega að gera upp við sig hvort við ætlum að keyra þetta í gegn einhliða og taka afleiðingunum ef það er gert í blóra við eiginlega öll samtök starfsmanna ríkisins. Er það gæfulegt? Ætlum við að taka af því áhættuna? Eða er hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn að segja: Við höfum enga trú á því að það geti orðið nein samstaða um breytingar. Herra forseti. Ef við lítum nú á stöðu mála á vinnumarkaðnum og höfum í huga bæði almenna vinnumarkaðinn og opinbera starfsmenn, þá ætla ég seinastur manna að neita því að það er að mörgu að finna. Það er margt sem er gagnrýnt og það eru margar hugmyndir uppi um breytingar. Það er fyrst og fremst eitt sem við stöldrum við þegar við lítum á launakjör fólks á Íslandi. Það er að Ísland er orðið láglaunaland í þeim skilningi að við þolum ekki lengur samanburð við þjóðir sem við höfum hingað til haft til samanburðar. Við erum að dragast aftur úr öðrum þjóðum í launum og reyndar í launakjörum. Launin eru miklu lægri, taxtarnir eru miklu lægri en í þessum viðmiðunarlöndum. En við bætum okkur það upp með meiri atvinnuþátttöku í heild í þjóðfélaginu og miklu lengri vinnutíma, svo miklu lengri vinnutíma að á almenna markaðnum er það a.m.k. svo að það munar hvorki meiru né minna en tveimur og hálfum mánuði á ári sem venjulegur íslenskur verkamaður vinnur lengur en samsvarandi viðmiðunarhópar t.d. í Danmörku. Launin duga ekki til framfærslu fjölskyldu, launin sem menn fá fyrir vinnu sína í dagvinnu eru svo lág og þeir sem geta bæta sér það upp með aukinni atvinnuþátttöku og lengri vinnutíma, þeir sem eiga kost á því. Því næst eru það að ráðstöfunartekjurnar eftir skatta. Þar dregur svolítið úr bilinu einfaldlega vegna þess að þrátt fyrir allt er skattbyrðin ekki eins þung á Íslandi og í viðmiðunarlöndunum. Engu að síður eru gallar fram komnir í skattkerfinu okkar sem varða grundvallarafkomu, sérstaklega barnafjölskyldna og þá ungra fjölskyldna sem eru á því aldursskeiði að þurfa raunverulega að afla verulegra tekna til þess að standa undir húsnæðisútgjöldum þegar útgjaldamynstrið er mest. Með öðrum orðum, samanburðurinn á einhverjum tilteknum hópum er þannig að nú orðið er sennilega ekki búið jafnilla að neinum hópum manna, af hálfu hins opinbera á Íslandi, eins og þessum barnafjölskyldum sem hafa mikla skuldabyrði og þurfa að vinna sig út úr skuldum. Ástæðurnar eru einfaldar, þ.e. þær blasa við augum. Það er kannski ekki einfalt að taka á því. En ástæðurnar eru fyrst og fremst þær víðtæku tekjutengingar sem gripið hefur verið til á undanförnum árum --- sá sem hér talar ber vissulega sína ábyrgð á þeim alveg eins og hæstv. fjmrh. --- bæði að því er varðar bótagreiðslur til launþega og lífeyrisþega og eins skerðingar á bótagreiðslum. Þetta hefur leitt til þeirrar niðurstöðu að í reynd eru jaðarskattar á þessa launþegafjölskyldur orðnar svo háar að menn geta ekki lengur unnið sig út úr skuldum. Það er gríðarleg miðstýring á vinnumarkaðinum á Íslandi, vissulega í opinbera geiranum þar sem ein nefnd fer með samninga fyrir hönd vinnuveitandans við stéttasamtökin og vissulega á almenna markaðnum þar sem öll fyrirtæki á Íslandi framselja umboð til stjórnar Vinnuveitendasambandsins og endanlega til eins samningamanns til þess að fara með alla samninga á almenna vinnumarkaðnum. Þarna eru stór samflot. Þarna eru voðaleg meðaltöl. Og út úr þessu koma kjarasamningar sem menn geta fyrst og fremst gagnrýnt fyrir það að í þeim er enginn sveigjanleiki, í þeim er lægsti samnefnarinn og í þeim eru meðaltölin. Reynslan af þessu er ekki góð, hvorki þegar við lítum á árangurinn, hver niðurstaðan er varðandi launin, kjörin og kaupmáttinn, né þegar við lítum á möguleikana á því að taka tillit til breytilegrar afkomu atvinnugreina, fyrirtækja o.s.frv. Þetta er raunhæf og alvarleg gagnrýni, ekki tilbúin. Þetta er eitthvað sem fólk í landinu finnur fyrir og varðar líka, ekki bara tölur um afkomu, heldur einnig réttindin. Þ.e. þetta leiðir til einnar allsherjarmeðaltalsmennsku og þetta leiðir til vinnuþrælkunar og þetta leiðir til kuldalegs samfélags með meira áreiti og álagi á fjölskyldur og heimili en þyrfti að vera. Spurningin út frá þessari umræðu er: Er ekki þetta eitt af því sem ætti að vera forgangsverkefni einnar ríkisstjórnar að breyta? Er hæstv. ríkisstjórn að reyna að breyta þessu? Eru það tillögur hennar í skattamálum? Ég vísa t.d. til forgangsverkefnisins, umræðunnar sem hér hefur verið um fjármagnstekjuskatta, sem er einfaldlega í því fólgið að lækka stórlega skatta á þá 10% skattgreiðenda á Íslandi sem eru efnamestir, á kostnað þeirra sem lakari hafa kjörin. Þrátt fyrir nokkurn vott um nokkurn efnahagsbata þótt hann hvíli á veikum grunni, vott um að við erum komnir út úr verstu kreppunni sem staðið hefur í sjö ár, þá er það í þessu umhverfi sem fólk upplifir öryggisleysið um afkomu sína og atvinnuöryggið. Það er þungur undirtónn í þessari umræðu allri saman. Við höfum verið að upplifa atvinnuleysi í fyrsta sinn í mörg ár, séð það í návígi. Flestar fjölskyldur á Íslandi þekkja það með einum eða öðrum hætti af eigin reynd, ekki allar en mjög margar. Við erum að lifa mikið breytingaskeið og það er djúpstæð tilfinning og kvíði í hugum mjög margra gagnvart starfsörygginu, ótti við öryggisleysi og auk þess finna margir að þeir eru beittir ranglæti eða skilningsleysi af hálfu opinberra aðila þegar kemur t.d. að umræðunni um skattamálin. Í framhaldi af þessu og að þessu sögðu, virðulegi forseti, tel ég rétt að beina augunum svolítið að opinbera geiranum sérstaklega, að samskiptum ríkisvaldsins og starfsmanna ríkisins, vegna þess að frv. sem hér er verið að ræða er borið þannig fram að hæstv. fjmrh. í nafni ríkisstjórnar segir: ,,Ég legg fram frv. sem ég vil fá afgreitt með meiri hluta Alþingis með mjög skömmum undirbúningi og á mjög skömmum tíma``, samanber þessi fjögur ár sem ég vitnaði til áðan, ,,... og það er vitað að þetta er gert án þess að leitað hafi verið eftir, gerð tilraun til að fá fulltrúa stéttarfélaganna til samráðs, samstarfs og samninga.``  Hv. þm. Ágúst Einarsson sem var frsm. minni hlutans fyrr í dag hefur farið yfir það. Hann hefur farið yfir þessar breytingartillögur og þetta er ekki svar við því sem ég er að ræða vegna þess að ég er einfaldlega að segja eftirfarandi: Á opinbera markaðnum gildir ákveðin jafna, kjarasamningajafna. Hún er þessi: Kjör opinberra starfsmanna mynda eina heild, annars vegar af þeim réttindum sem þeir hafa annaðhvort áunnið sér í samningum eða fengið staðfesta í löggjöf og svo hins vegar útborguðum launum þeirra. Í umræðunum í efh.- og viðskn. var það rifjað upp að sá formaður samninganefndar ríkisins væri áreiðanlega ekki til sem hefði ekki í kjaraviðræðum við starfsmenn ríkisins sagt: ,,Í ljósi þess að þið hafið meiri réttindi á mörgum sviðum en gerist og engur á almenna markaðnum getið þið ekki gert kröfur um sambærileg laun.`` Með öðrum orðum, rökin fyrir því að það eru almennt séð lægri laun í opinbera kerfinu eru þau að opinberir starfsmenn njóti meiri réttinda og þau séu launaígildi. Það er almennt viðurkennt að réttindastaða opinberra starfsmanna er betri en almennt gengur og gerist á almenna markaðnum. Það er jafnframt viðurkennt að launin almennt séð eru lægri og þau eru lægri vegna þess að þessi rök hafa verið notuð í öllum kjarasamningum lon og don svo langt aftur í tímann sem elstu menn muna. Þessi jafna er staðreynd og það er staðreynd að að svo miklu leyti sem ráðningarfesta opinberra starfsmanna er meiri en annarra, þá hafa þeir goldið þess í launum. Þetta er talið til meiri réttinda. Það er ekkert vafamál og ég hef engan heyrt neita því að í öllum þessum kjarasamningaumræðum hefur verið sagt: ,,Það er staðreynd að opinberir starfsmenn njóta betri lífeyrisréttinda en gerist og gengur gerist á almenna markaðnum.`` Það hafa menn reiknað sem ígildi svo og svo mikilla launa og þess vegna er sagt: ,,Vegna betri lífeyrisréttinda er réttmætt og rök fyrir því að laun opinberra starfsmanna séu lægri.

Þetta er rétt.

Þetta er rétt. Meira að segja hæstv. fjmrh. neitar ekki þessu. Það er kannski ástæða til þess að staldra við þetta því að þetta á við um ráðningarfestuna, þetta á við um lífeyrissjóðina alveg tvímælalaust, þetta á við um fjöldamargt annað sem myndar kjör opinberra starfsmanna í formi réttinda. Það er alveg sama hvort við teljum það veikindaréttindi eða fæðingarorlof eða hvað annað sem verið er að fjalla hér um. Af því að minnst var á lífeyrisréttindin, er þess að geta að það er ekki bara að þeir fóstbræður, hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh., séu með frumvörp sem varða réttindaþáttinn, annars vegar í samningum við opinbera starfsmenn og hins vegar almenna markaðinn. Hæstv. fjmrh. bar fram frv. um breytingar á lífeyrisréttindum. Það er ástæða til þess að rifja það upp að hæstv. forsrh. greip fram fyrir hendur hæstv. fjmrh. eins og er kækur hans stundum og dró það frv. til baka. Hann gerði það eftir að opinberir starfsmenn höfðu fengið tryggingastærðfræðing til þess að meta frv. Þá héldu opinberir starfsmenn því fram að það hefði ekki staðist sem upp var lagt með í frv., nefnilega að í því fælist engin skerðing á áunnum réttindum. Tryggingastærðfræðingurinn komst að þeirri niðurstöðu að hér væri ekki um sambærileg verðmæti að ræða, nýja frv. tryggði ekki sömu verðmæti, í því fælist skerðing. Hæstv. forsrh. virðist hafa viðurkennt að svo væri. Að minnsta kosti vildi hann draga frv. til baka og hann gerði meira. Það var ekki nóg með að hann segði: ,,Það skal standa að við tryggjum öll áunnin réttindi þannig að opinberir starfsmenn verði í engu sviptir áunnum réttindum.`` Hann bætti líka við, og það er ástæða til að staldra við það, því sem menn hafa skilið sem svo að hann viðurkenndi líka að það ætti að tryggja þeim óbreytta ávinnslu réttinda eins og þetta heitir á máli opinberra starfsmanna. Ég er með í höndunum, virðulegi forseti, viðtal við Eirík Jónsson, formann Kennarasambands Íslands, þar sem hann er að fjalla um samskipti sín við ríkisvaldið í tilefni af samkomulagi um tilflutning verkefnatilfærslu til sveitarfélaganna og framlagningu þessara frumvarpa. Hann segir um þau mál hluti sem varða kjarna þessarar umræðu og ég leyfi mér að hafa eftir honum, með leyfi forseta: ,,Það voru einkum þrjú atriði sem félögin settu sem skilyrði fyrir að taka þátt í samvinnunni á ný, þ.e. að lífeyrisréttindi haldist óskert í nútíð og framtíð, að félögin eigi rétt á að segja upp kjarasamningum komi til þess að lögum um réttindi og skyldur kennara og skólastjóra verði í framtíðinni breytt í andstöðu við félögin og í þriðja lagi að samningsréttur kennara og skólastjóra verði ekki skertur. Ríkisstjórnin hefur með bréfi dags. 26. mars sl. heitið okkur að lífeyrisréttindi kennara og skólastjóra verði til framtíðar jafnverðmæt núverandi réttindum, áunnin réttindi haldi sér. Jafnframt hefur forsrh. lýst því yfir að núverandi sjóðfélagar muni halda öllum áunnum réttindum svo og öðrum sem þeir geta vænst að ávinna sér samkvæmt gildandi lögum.`` Þetta er það sem heitir á máli opinberra starfsmanna ávinnsla réttinda. Þeir minna á að það er einkennandi fyrir launakerfi opinberra starfsmanna og reyndar réttindakerfi að starfsaldurshækkanir eru mjög einkennandi fyrir þær þannig að réttindi manna vinnast með tíð og tíma. Maður sem hefur verið í opinberu starfi í 13 ár getur vænst þess að á 15. ári bæti hann við þessi réttindi. Það er ávinnslan, þ.e. hann er ekki bara hugsanlega sviptur áunnum réttindum heldur einnig þeim réttindum sem eru handan við hornið í tíma talað. Hæstv. forsrh., það er ekki hægt að skilja þessi orð á annan veg en þann gagnvart lífeyrissjóðsréttindum en að hann sé að segja: Ég er ekki bara að tala um áunnin réttindi þeirra sem eru nú starfandi heldur líka ávinnsluna fram í tímann séð á grundvelli óbreyttra laga. Af þessu tilefni er ástæða til þess að spyrja alveg sérstaklega hæstv. fjmrh.: Ég er ekki að gera það að gamanmálum að spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann sé sammála lögfræðinni hjá hæstv. forsrh., ég læt það liggja á milli hluta. Ég spyr bara hvort hæstv. fjmrh. sé sáttur við þessa yfirlýsingu hæstv. forsrh. Og er hann sammála þeirri túlkun sem hér er birt af hálfu formanns Kennarasambandsins um það hvað í því felst? Það er að segja að nú sé komin fram skuldbinding af hálfu ríkisstjórnarinnar um hvort tveggja: Jafnverðmæt réttindi óskert, öll áunnin réttindi núverandi starfsmanna óskert og varin og líka það að halda öllum áunnum réttindum, svo og öðrum þeim sem þeir geta vænst að áunnin séu samkvæmt gildandi lögum. Er fjmrh. samþykkur þessu? Er þetta skuldbinding af hálfu ríkisstjórnarinnar? Ef svörin við þessum spurningum eru já burtséð frá því hvort þetta er skynsamlegt eða ekki eða góð lögfræði, hver er þá niðurstaðan? Hverjar eru ályktanirnar? Ég leyfi mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Megum við vænta þess að þessar sömu grundvallarreglur gildi að öllu leyti, ekki bara gagnvart lífeyrisréttindum heldur líka gagnvart öðrum réttindum? Er þessi tékki hæstv. forsrh. gildur? Verður tekið við honum í fjmrn.? Verður hann uppáskrifaður? Verður hann greiddur og á hann bara við lífeyrisréttindi eða á hann við allan réttindapakkann? Það er ástæða til þess að halda því líka til haga í þessari umræðu að það er ekki bara að forsrh. hafi lýst þessu yfir í nafni ríkisstjórnar, heldur hafa sveitarfélögin einnig með bréfi dags. 21. mars samþykkt að kennarafélögin geti sagt upp kjarasamningum komi til þess að lögum um réttindi og skyldur kennara og skólastjóra verði breytt í andstöðu við félögin, þ.e. ef lögin um réttindi og skyldur sem hér er verið að breyta verða einnig látin ná til kennara og skólastjóra, þá viðurkennir Samband sveitarfélaga, hinn nýi vinnuveitandi, að það sé tilefni til uppsagnar. Hvað þýðir það? Það þýðir að þau eru að viðurkenna að ef opinberir starfsmenn verða sviptir réttindum sem eru ígildi kjara séu samningar lausir og þá eigi að setjast að samningaborði. Til hvers? Væntanlega til þess, það felst í því viðurkenning, að þá eigi að bæta skert réttindi með bættum launum. Merkingin getur ekki verið önnur. Það er með öðrum orðum fullkomin viðurkenning á jöfnunni sem er grundvallarjafnan í þessu máli að skerðing á réttindum kallar á samninga. Það má ekki taka þau af bótalaust einhliða heldur kallar þetta á samninga um að bæta það t.d. í launum, ekki bara lífeyrisréttindi heldur einnig önnur þau réttindi sem á liðnum árum hafa verið viðurkennd sem ígildi launa, sem hluti af heildarkjörum. Virðulegi forseti. Það er ekki lokið öllum þessum yfirlýsingum og bréfum hæstv. ráðherra því að eftir er hlutur félmrh., framúrstefnumannsins. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Loks lýsti félmrh. því yfir á fundi með forustumönnum heildarsamtaka launafólks að hann væri tilbúinn til að gera breytingar á fram komnu frv. um stéttarfélög og vinnudeilur að því er varðar miðlunartillögur og afgreiðslu þeirra sem er búið að dæma ólöglegt þannig að núverandi lagagrein um það efni standi óbreytt.`` Gjafir eru gefnar eða hitt þó heldur. En það er eiginlega komið að hæstv. fjmrh. að halda í kapphlaupinu í við hina tvo á undanhaldinu um að gefa til baka eitthvað af þessu sem átti að taka. Þeir eru á fullu, þeir eru á harðaspretti, forsrh. og félmrh., að draga í land eða hala út og nú er bara eftir yðar hlutur í skut. Herra forseti. Það þarf ekki að eyða orðum að því hvernig fór um sjóferð hæstv. félmrh. En hvað með þau góðu og fjálglegu áform sem hæstv. fjmrh. hefur þó uppi um nútímavæðingu? Ég sagði það við 1. umr. þessa máls að því verður ekki haldið fram með rökum að allt í þessu frv. sé óalandi, óferjandi og óhafandi og ekki að nokkru ræðandi. Það hefur enginn sagt það. Það hefur enginn sagt það heldur af hálfu stéttarfélaganna. Við höfum heyrt hv. þm. Alþb. og óháðra, held ég að það heiti, og formann BSRB lýsa því yfir að þau heildarsamtök hafi allan tímann verið reiðubúin til viðræðna og samninga. Og sá sem hér stendur sagði t.d. við 1. umr. þessa máls: Ég get alveg fallist á að það eigi að afnema tryggilega og með lögum svokallaða æviráðningu. Ég fellst á þau rök að það samrýmist ekki nútímastjórnunarháttum að ráða einhvern tiltekinn hóp embættismanna með konunglegri tilskipun um að þeir hafi embætti sín að léni til æviloka án nokkurs tillits til þess hvernig þeir sinna sínum störfum. Þetta hefur verið mín skoðun alla tíð og ég er að sjálfsögðu sömu skoðunar nú og ég hef verið og ég vitna til reynslu sem fulltrúi framkvæmdarvaldsins og ráðherra í ríkisstjórn og yfirmaður slíkra æviráðinna manna. Ég held að það sé engum manni hollt ...  Ég fellst líka á þau rök þegar menn eru að tala um biðlaunaréttinn að að svo miklu leyti sem menn eru að tala um staðreyndir, þ.e. um það að vegna túlkunar og fyrri dómsniðurstaðna sé svo komið að jafnvel við einfalda formbreytingu megi finna dæmi þess að menn hafi haldið tvöföldum launum, þá er ekkert sem réttlætir það. Hitt er svo annað mál að það er jafnrétt að einmitt vegna þess að hluti af starfsmönnum ríkisins voru æviráðnir og vegna þess að þeir höfðu ekki samnings- og verkfallsrétt hefur launum þeirra verið haldið niðri í staðinn. Og einmitt vegna þess að það hefur verið vitnað til þessa biðlaunaréttar hafa jafnframt verið notuð þau rök að þetta sé partur af sérstaklega hagstæðum ráðningarkjörum, starfsöryggi og ráðningarfestu opinberra starfsmanna. Og einmitt vegna þess að túlkunin hefur verið þeim í hag er hin hliðin á þeirri jöfnu sú að ef á að afnema þetta einhliða, þá á að bæta það í launum. Þetta er því einföld spurning: Er rétt af vinnuveitandanum að ætla að afnema þessi atriði, ég nefni bara þessi tvö sem dæmi, einhliða með löggjöf? Í stað þess að segja og láta á það reyna: Þetta tvennt teljum við óeðlilegt. Þetta tvennt viljum við leggja af. Eruð þið reiðubúnir til þess að setjast að samningaborði? Og að svo miklu leyti sem þið eruð reiðubúnir til þess að fallast á að þetta verði afnumið, erum við reiðubúnir til þess að ræða það sem hluta af ykkar starfskjörum að bæta það að einhverju leyti í launum. Um þetta hlýtur málið að snúast og það er einmitt þessu sem hefur verið hafnað. Og það er þetta sem þýðir að það færist óeðlileg harka í leikinn. Þótt ég hafi aðeins nefnt tvö dæmi um hluti sem er víðtæk samstaða um í þjóðfélaginu að megi breyta, þá er hitt jafnréttmæt krafa að það sé ekki bara höggvið á þetta einhliða heldur boðið upp á samninga vegna þess að þetta er ígildi launa. Menn hafa búið við lægri laun vegna þess arna og samningaleiðin er auðvitað rétta leiðin og líklegri til þess að skapa sátt um niðurstöðuna. Herra forseti. Það er margt sem bendir til þess að þessum frómu orðum um vilja til þess að breyta úreltu kerfi og úreltum lögum sé í raun og veru ekki fylgt eftir með sannfærandi hætti, þ.e. með viljanum til þess að setjast að samningaborði með starfsmönnum ríkisins og láta á það reyna til þrautar hvort um þetta geti tekist samstaða. Það þýðir ekki að vísa til þess að viðræðum hafi verið hafnað af hálfu opinberra starfsmanna. Það liggja fyrir yfirlýsingar um að þeir séu reiðubúnir til þess og hafi verið það lengi. Það hefur bara ekki verið látið á það reyna. Höfnunin liggur ekki fyrir. Og að svo miklu leyti sem þetta er þá orðið að spurningu um stöðu stéttarfélaga og um kjarasamningaferli, þá leyfi ég mér, með leyfi forseta, að vitna í álit minni hlutans. Þar segir á þessa leið, virðulegi forseti: ,,Sömuleiðis er frv. mjög ábótavant að því leyti að ekki er tekið á kjarasamningsferli hjá ríkinu. Kjarasamningar á vegum ríkisins fara þannig fram að ein miðstýrð nefnd, samninganefnd ríkisins sem starfar á vegum fjmrn., gerir alla kjarasamninga við ríkisstarfsmenn. Engin tilraun er gerð í frv. til þess að brjóta þessa miðstýringu á bak aftur og stokka upp það launakerfi sem opinberir starfsmenn búa nú við og sumir hafa lýst yfir að sé ónýtt launakerfi.`` Ég spyr: Er það trúverðugt af hálfu umbótamannsins sem er að boða breytingar, nýja starfsmannastefnu, nýja stjórnunarstefnu, að draga úr miðstýringu, að auka sveigjanleika, að auka valddreifingu ef byrjunin á ferlinum er sú að segja: Við hlustum ekkert á samningsaðilann. Við leitum ekkert eftir skoðunum eða áliti eða ályktunum samningsaðilanna. Við erum ekkert að leggja okkur fram um það að taka þessi mál til umræðna eða viðræðna, jafnvel þótt óskir komi fram um það. Við gerum þetta einhliða og við erum ekki með neinar tillögur um að breyta þessu kjarasamningaferli, þessu rammmiðstýrða kerfi einnar ríkisrekinnar nefndar í mjög flóknum og viðamiklum opinberum geira með mjög breytilega starfsemi. Hvað segir umbótamaðurinn mikli t.d. um hlut stéttarfélaganna? Hvaða hugmyndir birtast okkur annars vegar í frv. sjálfu, í málflutningnum? Hver er afstaða vinnuveitandans, hæstv. fjmrh., ríkisstjórnar til stéttarfélaganna? Hvaða hugmyndir hefur hann um rétt þeirra? Það er ástæða til þess að spyrja vegna þess að hæstv. félmrh. steytti á því skeri að hann hafði greinilega ekkert kynnt sér kjarnann í þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem við höfum tekið á okkur á undanförnum árum í formi fjölmargra, sex til átta, alþjóðlegra samninga sem þýða að þeir hafi fengið lagagildi á Íslandi og endurspegla raunverulega kjarnann í þróun vinnuréttar í löndunum í kringum okkur. Hæstv. félmrh. steytti á því skeri. Frv. hans komst ekki fram hjá þeim skerjum. Hann féll á fyrsta prófi, öðru prófi og þriðja prófi og situr eftir með slitrurnar af frv. Það er ástæða til þess að spyrja: Er hæstv. fjmrh. raunverulega haldinn sams konar hugarfari? Gerir hann ekki ráð fyrir því að það þurfi að gera breytingar á þessu miðstýrða kerfi, að draga úr miðstýringarvaldi einnar nefndar, að draga úr miðstýringarvaldi fjmrn. og að koma málum í þann farveg að fulltrúar stéttarfélaga í opinbera geiranum fái til þess ráðrúm, fái til þess farveg, fái til þess rétt að koma á framfæri í beinum viðræðum og samningum hugmyndum sínum, tillögum o.s.frv. Ég held að það sé laukrétt sem segir í nefndaráliti minni hlutans, með leyfi forseta: ,,Í frv. skortir algerlega stefnumótun hvað snertir samningsstöðu stéttarfélaga við ríkisvaldið og stofnanir þess. Það felur í sér lélegri ráðningarfestu en verið hefur. Það vantar algerlega farveg ef deilur verða milli forstöðumanns og starfsmanna einstakra stofnana. Þetta frv. gengur raunverulega út á það að geðþóttavald forstöðumanna ráði ríkjum í opinberri stjórnsýslu.`` Sér í lagi er hvorki kjarasamningaferlinu né hlutverki stéttarfélaganna gerð skil þannig að um það sé hægt að segja að það sé í anda einhverra nútímalegra starfsmanna eða stjórnunarstefnu. Þetta er miðstýringarstefna, þetta er boðvaldsstefna og það er boðið upp á hættu á fjarstýringu frá fjmrn. í gegnum forstöðumenn jafnvel þar sem hæstv. fjmrh., ég efast ekkert um að hann meinar það, er að boða sveigjanleika sinn í því formi að segja: Við ætlum að auka vald forstöðumanna, þar á meðal gefa forstöðumönnum vald til þess að umbuna góðum starfsmönnum með viðbótarlaunum. Rökin eiga þá að vera þau að kjarasamningar eru lágmarkssamningar en ef ríkið ætlar að keppa á vinnumarkaðnum eftir hæfu fólki, ef það ætlar að geta laðað til sín hæft fólk, ef það vill halda í hæft fólk sem ella leitar út á almenna vinnumarkmaðinn vegna hærri launa, þá þarf að vera einhver sveigjanleiki í kerfinu. Það verður einhvern veginn að bæta upp allt miðstýringarkerfi sem felst í kjarasamningaferlinu sem ekki er verið að breyta. Þess vegna segir hann, ég geri ráð fyrir að hann meini það, að það er jákvæð tillaga að auka vald forstöðumannanna. En meira að segja í því er sá skafanki og sá galli að allar tilraunir okkar fulltrúa minni hlutans í efh.- og viðskn. til þess að fá alvarlega viti borna umræðu um það mál hafa verið árangurslausar, þ.e. hvernig megi halda kostum þessara breytinga en gefa launþegum einhvers konar tryggingu fyrir því að þetta bjóði ekki heim misbeitingu, bjóði ekki heim auknu geðþóttavaldi í tiltölulega stirðnuðu embættiskóngaveldi, t.d. með því að laga þetta nær almennum reglum á almenna vinnumarkaðnum, með því að skipa ríkisstofnunum stjórnir þar sem t.d. fulltrúar starfsmanna ættu fulltrúa í stjórn, ekki meiri hluta en fulltrúa í stjórn, þar sem með öðrum orðum væri stjórn við hliðina á forstjóra og starfsmennirnir ættu þar einhvern fulltrúa alveg eins og á almenna vinnumarkaðnum er ekki bara forstjóri sem getur ráðið og rekið heldur eru líka stjórnir að baki honum og að lokum hluthafafundur eða aðalfundur, með öðrum orðum forstjóravaldið hefur aðhald. Eins þarf það að vera í opinberum rekstri ef mennirnir meina eitthvað með því sem þeir eru að segja um það að þeir vilji færa stjórnunarhætti í opinbera geiranum nær því sem tíðkast á almenna markaðnum. Þetta var augljóst dæmi um tillögu þar sem hefði þurft að gera breytingar en breytingunum var hafnað og reyndar heyrði ég aldrei nein trúverðug rök fyrir því af hverju því var hafnað. Reyndar er það svo að þegar þeim meginrökum er beitt að hér sé verið að stefna að því að samræma opinbera stjórnsýslu, opinberan rekstur því sem tíðkast í stjórnun fyrirtækja á almenna markaðnum þá á það stundum við en stundum ekki samanber þessi dæmi sem ég var að nefna að forstöðumaður á almenna vinnumarkaðnum getur ráðið og rekið en hann hefur aðhald af stjórn á hluthafafundum og aðalfundum. Annað dæmi sem kemur fram. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að færa forstöðumanni vald til þess að skylda starfsmenn sína til yfirvinnu að ákveðnu lágmarki. Það vald hafa forstjórar á almenna vinnumarkaðinum ekki. Er hægt að nefna einfaldara dæmi en jafnaugljóst dæmi um það að ef hér væru almennileg, ærleg samskipti milli vinnuveitenda og launþega þá væri þessi hlutur samningsatriði? Það væri augljóslega samningsatriði vegna þess að kvaðir eins og þær að vera skyldaður til yfirvinnu er auðvitað partur af starfskjörum og fyrir það ætti að semja um að þessir launþegar fái hærri laun. Sama er að segja um ákvæði svo að ég taki dæmi af réttinum til þess að framlengja uppsagnarfrest í svokölluðum hópuppsagnatilvikum. Það vald hafa ekki forstjórar á almenna vinnumarkaðinum. Sú kvöð er ekki lögð á launþega á almenna vinnumarkaðinum en hvers vegna er því hafnað að launþegar í opinbera geiranum eigi rétt á einhverri umbun í formi launa fyrir að taka á sig slíkar kvaðir? Hvers vegna svara menn því neitandi? Það er einhver falskur tónn í fínu ræðunni hæstv. fjmrh. þegar hann er að boða nýju nútímalegu stjórnunar- og starfsmannastefnuna sína. Í almennum hugmyndum er farið með faðirvorið og sagt að við viljum gera hið góða sem við meinum en í einstökum atriðum er ekkert eftir þessu farið. Þá halda menn fast við miðstýringarkerfið, óbreytt kjarasamningaferli, forakta hlutverk stéttarfélaga, forstjóravaldið er aukið. Í breytingartillögum á seinustu stundu er samt sem áður komið fram með þá breytingu ef þessir forstjórar standa ekki kúrsinn samkvæmt fjárlögum, fara yfir fjárlög, fjárlagaheimildir, þá hefur hæstv. ráðherra taumhaldið enn til þess að svipta þá réttinum til þess að greiða viðbótarlaun. Hvað eru margir forstjórar í ríkiskerfinu sem hafa ekki staðið kúrsinn gagnvart fjárlögum? Ég veit það ekki. Ég hef á tilfinningunni að þeir séu býsna margir. Þá er kannski eitt stærsta umbótamálið sem átti að vera hérna fokið og þar með frasinn um aukinn sveigjanleika og um það að laga grundvallaratriði í opinberum rekstri að almenna vinnumarkaðnum, farið í mjög veigamiklum atriðum. Herra forseti. Í nefndaráliti minni hlutans er rækilega gerð grein fyrir einum 23 atriðum sem varða réttindamál opinberra starfsmanna sem hér er verið að taka á með þeim hætti að við gagnrýnum vinnubrögðin og aðferðirnar. Ég veit að hv. frsm. minni hlutans, Ágúst Einarsson, hefur farið yfir þetta í ítarlegu máli og þetta liggur fyrir í þingskjali og ég vil þess vegna ekki eyða miklum tíma í að fara yfir það. En ég stikla á stóru, með leyfi forseta. Það er ekkert sjálfgefið að þrengja gildissvið laganna þannig að starfsmenn í ríkisrekstri hjá opinberum fyrirtækjum eða stofnunum sem eru algerlega fjármögnuð af ríkinu eða í eigu opinberra aðila skuli teknir út undan gildissviði þessara laga. Það er ekkert sjálfgefið við það vegna þess að að svo miklu leyti sem um er að ræða opinberan rekstur er hann fjármagnaður fyrir skattpeninga almennings. Allt öðru máli gegnir ef um er að ræða hlutafélög sem ríkið ætti kannski hlut í en fjármagnar ekki að öllu leyti. Annað dæmi. Skertur möguleiki starfsmanna til að tala máli sínu og skjóta ákvörðun yfirmanns til æðra stjórnsýslustigs. Ég tek undir það með fulltrúum stéttarfélaga að það er vandséð hvaða rök menn færa fyrir slíku eða hvernig menn ætla að klæða þetta í eitthvert gervi nútímalegra stjórnunarhátta. Sannleikurinn er sá að ég held að eitt stærsta skrefið í umbótaátt að því er varðar opinbera stjórnsýslu á Íslandi sem stigið hefur verið á seinni árum sé setning stjórnsýslulaganna. Ég viðurkenni að setning þeirra, aðhaldið sem af þeim stafar hefur áreiðanlega átt sinn hlut í því að bæta marga þætti sem voru gagnrýniverðir samkvæmt hefðum í íslensku stjórnkerfi. En með þessu ákvæði er verið að þrengja að og draga úr virkni stjórnsýslulaganna. Ég hef áður vikið að þessari skyldu til þess að vinna yfirvinnu sem á ekki á að bæta á nokkurn máta og ekki gefa kost á samningum um. Ég hef nefnt nokkur dæmi um það þótt hæstv. ráðherra tali um valddreifingu og sveigjanleika er hann í hverju dæminu á fætur öðru að sanka að sér meiri völdum samanber bandspottann sem hann hefur um taglið á nýja forstjóraveldinu. Ég vek athygli á því að það er ekkert gert til þess að breyta grundvallaratriðunum í kjarasamningaferlinu, hinni miklu miðstýringu sem þar er. Og meðan því er ekki breytt er ólíklegt að sveigjanleikinn eða einhver nýmæli að því er varðar framkvæmd launakerfa sem tækju tillit til þátta sem þarf að taka tillit til eins og dugnaðar, ábyrgðar, afkasta o.s.frv. rúmist innan þess. Það er einkenni á þessu frv. og reyndar frv. beggja hæstv. ráðherra að þeir eru í einu og öllu að draga taum vinnuveitenda. Þeir gera það eiginlega blygðunarlaust og þeir gera það oft í svo smáum atriðum að það vekur furðu og þeir gera það með því að taka ekkert tillit til einfaldra og sjálfsagðra krafna af hálfu stéttarfélaga sem samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum flokkast undir mannréttindi. Og það m.a. undirstrikar að það er einhver falskur tónn í þessari yfirlýstu umbótaviðleitni. Það eru engin ákvæði um starfsmannaráð, það er ekkert hlustað á tillögurnar um það að setja upp stjórnir til hliðar við forstjórana til þess að gefa starfsfólki og almenningi einhverja tryggingu fyrir eftirliti með því hvernig með forstjóravaldið er farið eða starfsmönnunum einhvern vettvang til þess að koma á framfæri sínum málum að siðaðra manna hætti. Að því er varðar brtt. sem ég nenni ekki að fjalla um í löngu máli vil ég samt sem áður vekja athygli á því að þegar niðurstaðan varð sú að taka fjölmenna hópa eins og löggæslumenn, tollverði og fangaverði og gefa þeim kost á því að njóta ráðningarfestu embættismannahópsins en jafnframt samt vikið frá grundvallarreglunni um að þar með eigi þeir að afsala sér samningsréttinum og verkfallsréttinum, þeir eru látnir halda samningsréttinum, þá er búin til enn ein mismununin í þessu þrefalda, lagskipta kerfi opinberra starfsmanna. Annars vegar eru embættismenn, skammtímaráðnir, 5+5 ár en njóta kjaradómskjara með sérstökum ákvæðum um það að grundvelli kjaranefndar er breytt að því er varðar það að ákvarða kjör yfirmanna stofnana, heildarkjör þeirra. Síðan í annan stað er þessi miðhópur sem nýtur ráðningarfestunnar en heldur samningsréttinum og svo loks þriðji hópur almennra starfsmanna. Á það hefur verið bent að þetta kunni jafnvel að varða við jafnræðisreglu og þetta sé vafasamt. Ég ætla ekki að fullyrða meira um það. Það kom fram í nefndarálitum að þessi niðurstaða hefur verið gagnrýnd. Það er augljóst mál að ef þetta gengur í gegn þá verðum við með tvö ólík kerfi í gangi hlið við hlið en ekkert tillit var tekið til þeirra hugmynda eða tillagna af okkar hálfu um að gefa einstaklingum val á því að hverfa þá frá æviráðningarkerfinu og inn í annað kerfi sem ég held að hefði verið til bóta. Á hugmyndir um það að forstöðumenn fyrirtækja gerðu nánari grein fyrir starfsemi sinna stofnana gagnvart viðkomandi þingnefnd var ekki hlustað. Ákvæðin í frv. um að takmarka auglýsingar á lausum stöðum hjá ríkinu er t.d. ekki í anda stjórnsýslulaganna og ekki í anda hugmynda um aukið gagnsæi í opinberri stjórnsýslu. Herra forseti. Þetta sem ég nú hef nefnt sem eru gagnrýniatriði, mismunandi mikilvæg, eru öll steinar í þá hleðslu að það er ekki hér verið að framkvæma neitt sem stendur undir nafni sem nútímaleg starfsmannastefna. Þetta rís ekki undir því nafni. Þetta er, alveg eins og hjá hæstv. félmrh., tilraun til þess að ná enn harðari tökum af hálfu hins miðstýrða vinnuveitendavalds ríkisins sem býr í fjmrn. Þetta dregur taum vinnuveitendans og þetta tekur ekkert eðlilegt og sanngjarnt tillit til sjónarmiða starfsmanna. Ég er ekki með þessum orðum að mæla með neinum starfsmannafasisma eða starfsmannaofurveldi. Ég hef oft varað við því að menn verða að gæta sín á því að draga ekki svo taum þeirra sem starfa í opinberri þjónustu að hagsmunir þeirra verði teknir fram fyrir hagsmuni þeirra sem eiga að njóta hinnar opinberru þjónustu vegna þess að að lokum er þetta þjónusta við almenning greidd af sköttum. Og það er líka hlutverk stjórnmálamanna, Alþingis og reyndar þá ráðherranna, framkvæmdarvaldsins, að gæta hagsmuna beggja. Mér finnst hins vegar að þeir ríði gjörsamlega við einteyming. Þeir draga svo algjörlega taum vinnuveitendasjónarmiða í þessu efni að það er úr öllu hófi. Herra forseti. Það segir meira en mörg orð að af öllum þeim umsögnum sem borist hafa um þetta frv. þá er ein hjáróma rödd. Það er eitt álit, staðlað álit ofan úr Garðastræti frá vinnuveitendum sem lýsa ánægju sinni með þetta frv. Ég skil það ósköp vel. En samt sem áður kann að vera að jafnvel þeir ágætu menn í Garðastrætinu gerðu rétt í því að hugsa sinn gang ögn vegna þess að að lokum er stóra spurningin varðandi afgreiðslu þessa máls þessi: Hvaða áhrif halda menn að afgreiðsla þessa frv., þessi lagasetning nú á vordögum, muni hafa á umhverfi kjarasamninga undir lok ársins? Halda menn að flumbrugangurinn og flasið í hæstv. félmrh. hafi bætt samskipti ríkisvaldsins við verkalýðshreyfinguna, Alþýðusambandið, Verkamannasambandið og hin stéttarfélögin? Halda menn að þessi tilraun til þess að brjóta í bága við grundvallarreglur alþjóðlegra skuldbindinga, félagafrelsi o.s.frv. sé til þess að bæta samskiptin eða til þess að stuðla að einhverri sátt um það hvernig kjarasamningum er ráðið til lykta? Eða heldur hæstv. fjmrh. að með því að hafna leið samráðs og samninga en halda til streitu þessari leið, einhliða ákvörðunar meiri hlutans, sé hann að leggja farsælan grunn að ábyrgum og hagkvæmum samningum út frá þjóðarhagsmunum við opinbera starfsmenn? Halda mennirnir þetta virkilega? Heldur það nokkur maður? Hversu oft fara þeir ekki með ræðurnar sínar um að það sé grundvallaratriði varðandi efnahagslega farsæld okkar Íslendinga nú að loknum löngum þrengingarárum að þegar efnahagsbatans er farið að gæta verði það ekki til þess að stöðugleikanum verði kollvarpað, það verði ekki til þess að við lendum aftur í nýrri kollsteypu. Þeir láta í ljós þá von að við höfum lært af óförum fyrri ára og vísa til þess að það sem gerist á vinnumarkaðnum, almenna markaðnum og í samskiptum ríkisins við opinbera starfsmenn sé grundvallarstærð í þessu efni. Ríkisvaldið dregur taum vinnuveitenda í þessum samskiptum og gengur fram í stóru sem smáu með því að draga úr, þrengja að, skerða eða afnema réttindi sem opinberum starfsmönnum hafa hingað til verið tryggð, ýmist lögbundin eða samningsbundin, stundum lögbundin í kjölfar samninga. Hún afnemur þetta allt saman einhliða en gefur ekki kost á viðræðum, kjarasamningum til þess að bæta það að nokkru í launum. Halda menn að þetta sé leiðin til þess að ljúka kjarasamningum með farsælum hætti? Halda mennirnir að þetta sé skynsamlegt? Ég er ekki að tala um hvort þetta er kurteislegt eða réttlátt. Ég spyr: Halda menn að þetta sé skynsamlegt? Halda menn að þetta leiði til þeirrar niðurstöðu sem þeir eru alltaf að láta uppi óskir um? Ég held ekki. Ég held að þetta sé óskynsamleg framganga. Sök sér væri ef þarna væri nauðugur einn kostur. Samningaleiðin hefði verið reynd til þrautar og það væri búið að hafna því algjörlega og loka öllum leiðum og við værum komin að nýjum kjarasamningum. En það erum við ekki, við erum á miðju kjarasamningstímabili. Þetta er spurning sem ég beini til hv. þm. stjórnarliða sjálfra vegna þess að þeir bera ábyrgð á stjórn landsins. Þeir bera ábyrgð á þessum meiri hluta og þeir verða að gera það upp við sig og ganga að því vitandi vits hvort þeir eru með þessari óbilgirni að kveikja neista sem getur orðið að því báli að þeir ráði ekki við að slökkva þá elda þegar kemur lengra fram á þetta ár. Sá dagur kemur, vegna þess að það kemur morgundagur, að opinberir starfsmenn sem telja sig hafa hér verið beitta ósanngirni og jafnvel mismunun, ekki á þá hlustað, ekki tillit til þeirra tekið, setjast að lokum að samningaborðinu með jöfnuna sína og segja: Það sem af okkur hefur verið tekið skuluð þið bæta okkur í launum. Þá held ég að það þýði ekki að fara með neinar ræður um nútímalega stjórnunarstefnu. Og þá held ég að sá dagur renni upp að hæstv. fjmrh. mætti minnast þess að það hefði farið betur ef hann hefði hlustað ögn betur á viðvörunarorð þeirra sem hér tala af málefnalegum rökum og velvilja vegna þess að það er ekki ráð nema í tíma sé tekið, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það var á ýmsan hátt athyglisverð ræða sem hér var flutt. Ég vil í fyrsta lagi segja frá því að það er rangt þegar því er haldið fram að það hafi ekki verið reynt að hafa samráð við opinbera starfsmenn. Ég vil minna á það að fyrsta yfirlýsing frá mér um breytingar á þessum málum kom árið 1994. Í ágúst sl. var farið af stað með þetta nefndarstarf. Hinn 12. desember var sent út bréf til þriggja samtaka og við fengum svar frá einu þeirra. 6. febrúar var meginstefnan kynnt, 12. febrúar fóru frumdrögin til þessara aðila. Þeir kusu hins vegar, og ég hef ekkert láð þeim það, að fara með málið út og berjast gegn frumdrögunum. Að svo komnu máli var ekki um annað að ræða í málinu en að leggja fram frv. þar sem menn gætu séð svart á hvítu um hvað málið snerist. Ég lýsti því yfir þá að ég væri tilbúinn til að ræða við opinbera starfsmenn. Ég hef fengið a.m.k. tvær beiðnir. Önnur var sú að koma á fund hjá BSRB og þangað fór ég. Hin er að ræða við starfsmenn sem koma til mín í fyrramálið. Það var beðið um fund um þetta mál. Það hefur aldrei strandað á samráði af okkar hálfu. Þetta vil ég að komi fram.

Það er ósatt.

Varðandi kjarasamningajöfnu sem hv. þm. minntist á hafa starfsöryggi, þar innifalið öruggur vinnuveitandi, veikinda- og fæðingarorlof, uppsagnarákvæði vegna áminningarskyldunnar og lífeyrisréttindin verið þau atriði sem hafa verið talin upp þegar menn tala um laun. Það hefur hins vegar aldrei svo mér hefur er kunnugt um verið minnst á ráðningarfestuna eða æviráðninguna og biðlaunaréttinn í þessu sambandi. Það hefur ekki verið gert, ekki svo ég kannist við. Enda starfa hjá ríkinu saman hlið við hlið annars vegar menn sem eru æviráðnir eða með ótímabundna ráðningu og hinir sem eru á þriggja mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti á nákvæmlega sömu launum. Og þannig hefur þetta verið undanfarin 10 ár.

Herra forseti. Nú er illt í efni. Nú kemur á daginn að hæstv. ráðherra hefur allan tímann verið fús til samráðs, samtala og samninga en það eru bara opinberir starfsmenn sem hafa ekki svarað bréfunum hans og ekki viljað hlusta á hann. Hæstv. ráðherra átti þess nauðugan kost að leggja fram frv. svart á hvítu af því að menn vildu ekki tala við hann um frv. Ég tek eftir þessu, svart á hvítu, þetta er mjög merkilegt af því að þetta kemur frá fjmrn. Ætlast hæstv. fjmrh. til þess að einhver trúi þessu? Látum það nú vera. En ef hann ætlast til að við trúum þessu þá spyr ég: Hefur nokkuð breyst? Er ekki hæstv. ráðherra sem er búinn að leggja hér fram frv. svart á hvítu til þess að menn neyðist til þess að sjá það frv. sem þeir hafa ekki viljað ræða við hann, er hann ekki tilbúinn til að taka þetta mál upp aftur og segja: Frv. liggur hér frammi svart á hvítu. Það er nú í þessu einhliða formi vegna þess að það hefur enginn viljað við mig ræða en ég er alveg tilbúinn til að ræða við þá sem loksins vilja við mig tala og taka tillit til þess og hugleiða og breyta og semja og prútta og plotta eins og menn gera í samningum. Er þetta ekki samkvæmt þessari yfirlýsingu rakið mál? Nú er búið að leggja málið fram svart á hvítu og draga það til baka út úr þingsalnum um tíma og þá er bara að hella sér út í þessar viðræður. Ekki strandar á hæstv. fjmrh. Að því er varðar kjarajöfnunina trúi ég ekki að hæstv. fjmrh. hafi ekki heyrt það erindi formanna samninganefnda sinna sem hafa sagt við hann: Við höfum verið að tala við opinbera starfsmenn og við höfum hamrað á því að þessi réttindi, eitt, tvö, þrjú, fjögur, fimm, sex, eru ástæðan fyrir því að þið getið auðvitað ekki fengið jafnhá laun og tíðkast á almenna vinnumarkaðnum. Það hlýtur að vera að það hafi verið nógu náið samband milli formanna samninganefnda og hæstv. fjmrh. sem hér hefur setið í fimm ár, flestum lengur, til að það hafi komist til skila.

Virðulegi forseti. Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan að það hefur verið boðið upp á samráð í þessu máli. Hins vegar get ég ekki stjórnað því hvort menn vilja tala við mig beint. Ef menn vilja frekar gera það í gegnum nefndina þá gera menn það. Það hefur verið gert. Málið hefur tekið breytingum í nefndinni og tók breytingum frá frumdrögum til frumvarps. Það hefur verið tekið tillit til fjölmargra sjónarmiða þannig að ég held að menn geti verið sæmilega sáttir við það. Í öðru lagi vil ég líka endurtaka fyrir hv. þm., sem er fyrrv. fjmrh., að ég hef borið mig saman við þá sem hafa gegnt formennsku í samninganefnd ríkisins. Það hefur verið minnst á starfsöryggið og lífeyrissjóðinn og við viðurkennum að það hefur verið bent á það sem vörn af hálfu vinnuveitandans að ekki sé ástæða til að hækka laun eins mikið og aðrir hafa af þessum ástæðum. Hv. þm. getur ekki komist hjá að hlusta á og íhuga það sem ég hef sagt hér. Hann ætti að rifja það upp með sjálfum sér hvort hann hafi nokkurn tíma sagt að æviráðningin væri virði peninga í samningum. Því svo er alls ekki. Það eru tíu ár síðan við féllum frá æviráðningu í langflestum stöðuveitingum hjá ríkinu. Biðlaunarétturinn er auðvitað aðeins réttur sem kemur til þegar stöður eru lagðar niður. Og sem betur fer er starfsöryggi opinberra starfsmanna það mikið að það kemur örsjaldan fyrir. Þess vegna hefur aldrei verið litið á þennan rétt sem peningaígildi. Það er þetta sem ég sagði, þetta get ég staðið við. Þetta höfum við kannað og ég veit ekki betur en svona hafi verið litið á málin af hálfu samninganefnda ekki bara í minni tíð heldur líka frá því í tíð hv. þm. sem fjmrh. Þetta vildi ég að kæmi fram því menn geta skemmt sér hérna í kvöld við að segja sögur en það verður að koma fram sem satt er í þessu máli þótt það gerist einungis annað slagið með löngu millibili vegna margra klukkutíma ræðna hv. þm., en þrír þeirra hafa nú lokið sér af.

Herra forseti. Í máli mínu áðan fór ég nokkrum orðum um þá hörmulegu sjóferð sem hæstv. félmrh. lagði upp í. Hann steytti á skerjum alþjóðlegra skuldbindinga og er nú með frv. sitt í slitrum. Eftir að hafa hlustað nú í tvígang á sömu ræðuna hjá hæstv. fjmrh. er ég kominn á þá skoðun að hæstv. fjmrh. sé einhver misskildasti maður sem nú er uppi. Mér satt að segja rennur það til rifja að hér skuli vera svona mikill misskilningur á ferðinni. Það er með öðrum orðum alveg ljóst að hæstv. fjmrh. er allur af vilja gerður að setjast að samningaborði og hlusta á mótaðilann. Hann hefur engar fyrirframhugmyndir í því efni. Hann er reiðubúinn skilyrðislaust til viðræðna og samninga til þess að láta reyna á hvort hægt er að skapa samstöðu um niðurstöðurnar. Þetta er stórpólitísk yfirlýsing. Ég fagna henni að sjálfsögðu. Það eina sem ég fer fram á er að nú fylgi athafnir orðum. Að nú sitjum við ekki bara yfir þessu einhliða frv., svart á hvítu, heldur verði þessum yfirlýsingum fylgt eftir. Og ég skora á fulltrúa opinberra starfsmanna að taka í útrétta sáttarhönd hæstv. fjmrh. Ég minni á að í þeim viðmiðunarlöndum sem vikið er að í greinargerðinni tók þetta fjögur ár. Við erum að sumra áliti meiri verkmenn, meiri afkastamenn eða skorpumenn, við gætum kannski lokið þessu á skemmri tíma. En þetta er rétta leiðin. Að því er varðar jöfnuna ætla ég ekki að standa í meira karpi við hæstv. fjmrh. Það vita allir menn, þeir þurfa ekki að hafa verið fyrrv. fjmrh. til þess, að í samningaþófinu um kaup og kjör við opinbera starfsmenn er allur réttindapakkinn umhverfis samningana í mjög mörgum greinum. Ég hef ekki tíma til að telja upp ígildi launa. Og það að þau eru skert er þá forsenda eða ástæða fyrir vilja til samninga. Við verðum að bæta það.

Hæstv. forseti. Menn fá reynslu af vinnumarkaðnum með ýmsum hætti. Hv. þm. sem hér talaði á undan og sá sem talaði þar á undan fengu sína eldskírn á vinnumarkaði með því að reka fjmrh. þáv. einu sinni frá verki og gera vitlausustu kjarasamninga Íslandssögunnar og þurftu síðan að éta það ofan í sig með lagasetningu skömmu síðar.

Er hægt að fá skýrt við hvern hv. þm. á?

Ekki frammíköll.

Það þarf ekki að koma neinum á óvart þótt opinberir starfsmenn muni setja einhvern verðmiða á þau takmörk sem verða þegar biðlaun eru takmörkuð með þeim hætti sem gert er í frv. og eins þegar æviráðningin er afnumin. En það hlýtur að leysast í næstu kjarasamningum og það tjón sem menn verða fyrir af þessum sökum er ekki þvílíkt að það raski neinu sem nemur. Varðandi þá hugmynd sem fram kom í efh.- og viðskn. um það að setja stjórnir yfir ríkisstofnanir má taka það fram að það eru stjórnir til staðar í mjög mörgum ríkisstofnunum. Reyndar hefur á tímabili núv. efh.- og viðskn. tvisvar sinnum verið ákveðið að setja stjórn yfir ríkisstofnanir að frumkvæði nefndarinnar. Í annað skipti var það þegar lögin um ÁTVR fóru í gegn hér í fyrravor. Þá þótti slík aðgerð vera hin versta aðför að forstjóra þess fyrirtækis og helst að þetta væri einhver slæm hugmyndafræði ofan úr Verslunarráði sem þarna réði ferðinni. Í seinna skiptið var verið að setja stjórn yfir Löggildingarstofuna. Það var gert nú fyrir jólin en það var allgóð samstaða um það. Ég hygg að það sé til bóta yfirleitt að setja stjórnir yfir ríkisstofnanir en ég hygg að það eigi ekki heima í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins heldur ætti að gera það með öðrum hætti.

Herra forseti. Hv. formaður efh.- og viðskn., Vilhjálmur Egilsson, rifjar upp að það hafi þótt hin mesta goðgá í vor þegar þeirri tillögu var hreyft að setja upp sérstaka stjórn við hliðina á forstjóra Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins þegar verið var að breyta þeirri stofnun í framhaldi af EES-samningunum. Ég vil rifja það upp að sá sem hér stendur var eindregið fylgjandi því að sú stjórn yrði sett. Og ef við erum báðir sammála um það þá erum við sammála um gott fordæmi. Ef hægt er að nefna fleiri dæmi sem auðvitað eru til er svarið þetta: Ég skil ekki hvers vegna menn vilja ekki leggja það á sig að girða fyrir tortryggni og eyða henni að því er varðar hættuna á geðþóttavaldi forstjóra með því að gera þetta að meginreglu. Það má vel vera rétt hjá hv. þm. að það eigi ekki heima í frv. til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna frekar en margt annað sem á ekkert heima í þessu frv. og að við setjum það fram í öðrum lagabúningi. En ef við erum sammála um þetta þá eru það tíðindi fyrir mig vegna þess að við erum búnir að tala fyrir þessu máli, þessari hugmynd og þessari tillögu mjög lengi innan efh.- og viðskn. og fengum ekki þau svör að þótt þetta ætti ekki heima í þessu frv. þá væri sjálfsagt að taka undir það. Að því er varðar síðan dulmálið sem hv. formaður efh.- og viðskn. fór með hér um fjmrh. sem aðilar vinnumarkaðarins þá vöktu einhvern tímann upp úr rúminu og forðuðu frá fólskuverkum finnst mér að hann ætti að hafa kjark til þess að taka það skýrt fram við hvern hann á svo allir fyrrv. fjmrh. liggi ekki óbættir hjá garði eða undir sömu sök seldir að ósekju.

Hæstv. forseti. Ég skal tala alveg skýrt um það hvern ég á við. Þáv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson, hv. þm. í kosningabaráttu til embættis forseta Íslands, var rekinn frá verki í ríkisstjórn sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sátu þá í. Þeir gerðu það sem ég kalla vitlausustu samninga Íslandssögunnar og þurftu að éta það ofan í sig með lagasetningu. Þannig fengu þeir sína reynsu af vinnumarkaðnum. Annað sem ég vildi gjarnan ræða við hv. þm. er það sem hann heldur fram um uppsagnir og stjórnsýslulög. Ég hygg að með þeim brtt. sem meiri hluti nefndarinnar hefur gert sé fyllilega farið með þau mál í takt við stjórnsýslulög. Það sem er ekki sett sem réttur starfsmanns til málskots eða að hann geti borið hönd fyrir höfuð sér er í tilvikum þar sem það á ekki við. Ef manni er t.d. sagt upp vegna hagræðingar í rekstri eða atriða sem koma honum sem persónu ekkert við er að sjálfsögðu réttur hans sá að fá uppsögnina rökstudda en það á ekki við í slíkum tilvikum að það sé réttur til að koma og vísa málinu til æðra stjórnvalds eða annað slíkt.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þm. Vilhjálmur Egilsson formaður efh.- og viðskn. sagði að í meðförum nefndarinnar er nokkur breyting til bóta þessi þrenging að stjórnsýslulögunum. Í annan stað er ég ákaflega feginn því að hv. þm. mannaði sig upp í að nefna hlutina sínum réttu nöfnum og er ekki að reyna að koma púðurskotum á pólitíska andstæðinga úr launsátri þess vegna. Það á að nefna hlutina réttum nöfnum og ekki hengja bakara fyrir smið. En þrátt fyrir þessi fátæklegu andmæli sem fram hafa komið hjá hv. þm., formanni efh.- og viðskn., þá er það satt að segja hvorki að hann hafi tekið á meginatriðum málsins eða, af því að hann hefur setið yfir þessu lengi fyrir hönd hæstv. fjmrh., að hann hafi notað sinn knappa tíma til þess að taka undir eitt eða neitt af þeirri þó jákvæðu og málefnalegu gagnrýni sem þetta hefur sætt bæði héðan úr ræðustól og í þessum nál. Eftir stendur eftir umræðuna hingað til hin ótvíræða yfirlýsing hæstv. fjmrh. um að hann er þrátt fyrir allt og þótt nokkuð sé framgengið málið reiðubúinn til að ræða þessi mál án fyrirframskilyrða við viðsemjendur sína. Meðan svo er geri ég mér vonir um að hann standi við þau orð og eitthvað verði mark á þeim takandi og hv. formaður efh.- og viðskn. fari í því efni líka auðvitað eftir forsvari yfirboðara síns.

Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. kvartar yfir því að hér séu fluttar langar ræður og jafnvel sömu ræðurnar aftur og aftur. Hann verður nú að þola það því hér er um afar stórt mál að ræða. Eins og ég sagði fyrr í dag í andsvari, hygg ég að hér sé á ferðinni stærsta mál þessa þings og kannski það alalvarlegasta því að það sem við erum hér að ræða er háalvarlegt mál, mál sem verður að skoða í samhengi við önnur mál sem eru til meðferðar á hinu háa Alþingi. Þar er ég að vísa til frv. um stéttarfélög og vinnudeilur sem er til meðferðar í félmn. Ég er að vísa til frv. um breytinguna á Pósti og síma. Ég er að vísa til framhaldsskólafrv. Og það kunna að vera fleiri frv. sem öll lúta að þessu sama, þ.e. að ryðja brautina fyrir einkavæðinguna og því að koma hér á einhverju sem hv. ríkisstjórn kallar nútímalega stjórnunarhætti og ég ætla að koma að alveg sérstaklega á eftir. Hæstv. forseti. Ég tel mig vera seinþreytta til vandræða en það sem hér er að gerast í öllum þessum frv. er í rauninni svo hrikalegt að það er ekki annað hægt en hafa þungar og miklar áhyggjur af því. Það var rakið áðan og ég ætla ekki að fara að endurtaka þá sögu, að hæstv. félmrh. lagði fram frv. sem reyndist ekki standast alþjóðlega sáttmála sem við erum aðilar að, að dómi lögmanna sem voru beðnir að skoða það sérstaklega. Aðrir lögmenn sem hafa verið kallaðir til telja það frv. brjóta í bága við mannréttindasáttmála og alþjóðlega sáttmála aðra í miklu fleiri atriðum en þessir tveir lögmenn sem unnu álit Lagastofnunar. Ég er að tala hér um þrjá lögmenn sem hafa verið kallaðir fyrir nefndina. Því miður hefur ákaflega lítið verið kannað hvernig það frv. sem við erum hér að ræða í kvöld stenst alþjóðlega sáttmála, þó það hafi verið margítrekað bent á það, m.a. í umsögnum BHM, að mörg atriði frv. standist hugsanlega jafnvel ekki eignarskrárákvæði stjórnarskrárinnar, ákvæðin um félagafrelsi, ákvæðin um rétt manna til að vera í félögum og stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Á öll þessi atriði hefur verið bent en því miður hefur nánast engin skoðun farið fram á því hvernig frv. stenst þetta. Þetta er mjög alvarlegt vegna þess að ég er alveg sannfærð um það og vil gera það hér að sérstöku umræðuefni, að verði frv. samþykkt þá á það eftir að hafa mjög alvarlegar afleiðingar. Það á eftir að hafa mjög alvarlegar afleiðingar á vinnuanda hjá stofnunum ríkisins. Það á eflaust eftir að valda því sem kallað er atgervisflótti ef fólk á annarra kosta völ. Eftir því sem efnahagslífið tekur betur við sér eru auðvitað ýmsir möguleikar að opnast. Ég hygg að frv. eigi eftir að valda mjög mikilli óánægju vegna þeirra réttindasviptingar sem hér á sér stað. Þegar menn eru að tala hér af einhverju léttlyndi um biðlaun og æviráðningu þá eru þetta auðvitað réttindi sem skipta fólk máli. Þó það megi segja sem svo að það geti verið óeðlilegt að fólk fari úr einu starfi í annað og sé á tvöföldum launum þá gildir það um hluta þeirra starfsmanna sem slíkt kemur fyrir að fólk lækkar í launum. Fólk getur lækkað í launum t.d. þegar ríkisfyrirtækjum er breytt í hlutafélög og hlutur ríkisins síðan seldur. Þetta getur haft í för og hefur í för með sér réttindasviptingu. Það gildir t.d. um þá sem fara út á almennan vinnumarkað að fæðingarorlof er þar miklu lakara en hjá ríkinu. Með þessum breytingum er verið að svipta fólk réttindum og að ryðja brautina fyrir frekari réttindasviptingu. Þetta tengist frv. sem ég nefndi áðan, um stéttarfélög og vinnudeildur, þar sem er verið að breyta öllu umhverfi vinnumarkaðarins. Það er því miður ekki rétt sem fram kom í máli hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar að það sé ekkert eftir í frv. félmrh. Það liggja fyrir nokkrar breytingartillögu sem ég ætla ekki að gera grein fyrir hér. Þær munu koma fram þegar þar að kemur. En málið er alveg jafnvont nú og það var. Tillögurnar sem verið er að leggja þar fram til breytinga eru jafnvel enn þá vitlausari en það sem var í upphaflega frv. og standast ekkert frekar alþjóðlega sáttmála en það sem upphaflega var þar að finna.  Eins og margbent er á í gögnum sem þessum málum fylgja hafa verkföll undanfarin ár fyrst og fremst verið í röðum opinberra starfsmanna, hvert verkfallið á fætur öðru, harðvítug og löng verkföll. Þetta segir okkur mikla sögu um samskipti ríkisins og starfsmanna þess. Svo koma menn með þessa frumvarpsnefnu og boða nýja starfsmannastefnu. Nýja stjórnarhætti hjá hinu opinbera. Það á að gera stjórnun ríkisins og stofnana þess nútímalegri í kjölfarið á öllum þessum deilum. Og hvernig er þetta gert? Þetta er gert með því að það er verið að þvinga frv. í gegn um þingið. Hér eru stjórnarsinnar náttúrlega ekki margir. Þeir iðka það yfirleitt ekki að fylgjast með þessum frv. og eru ekki að setja sig inn í þá gagnrýni sem kemur fram á málin vegna þess að þeir vilja ekkert vita um gagnrýnina. Þeir vilja ekki ...  Ég ætla aðeins að víkja að honum sérstaklega vegna þess að ég verð að viðurkenna að sú lýsing sem kemur fram í þessu frv., þær lagagreinar sem verið er að breyta, koma alls ekki heim og saman við það sem ég veit um nýjan stjórnunarstíl því ég hef kynnt mér það töluvert. Ég get rifjað það upp að ég átti þess kost fyrir tveimur árum að ferðast um Bandaríkin þar sem m.a. var verið að kynna fyrirtækjarekstur og ýmsar stofnanir hins opinbera. Þar kom margt fram um nýjan stjórnunarstíl. Ég setti niður á blað ýmislegt og tíndi til greinar sem ég vil gjarnan lána hæstv. fjmrh. því hann þarf greinilega að kynna sér hvað felst í hinum svokallaða nýja stjórnunarstíl. Hann hefur kannski lesið eitthvað um hann, e.t.v. aðallega greinar frá Nýja-Sjálandi eða þá að hann man bara þær upplýsingar sem fram komu í máli Ruth Richardson, fyrrv. fjármálaráðherra á Nýja-Sjálandi, þegar hún var hér á ferð og lýsti því að ein mikilvægasta og mesta breytingin sem hefði verið gerð á stjórnkerfinu þar væri að breyta lögunum um opinbera starfsmenn og breyta öllum lögum um kjarasamninga í þeim tilgangi að gera vinnumarkaðinn sveigjanlegri. Sennilega hefur það tekist að einhverju leyti því að í Morgunblaðsviðtali við hana á sínum tíma í nóvember sagði hún einmitt að vinnumarkaðurinn hefði verið leystur úr gíslingu hins mikla samflots þar sem allir voru negldir saman í sömu kjarasamningana. Hvar kemur þetta nú heim og saman? Í frv. hæstv. félmrh. er einmitt verið að beina öllum inn í þetta blessaða samflot. Þar gengur öll hugsun út á það að fá heildarsamninga. Síðan kemur fjmrh. með sinn nýja stjórnunarstíl og talar um valddreifingu og að færa vald til stofnana. En það er bara ekkert slíkt að finna í þessu frv. Hvað er það sem einkennir hinn nýja stjórnunarstíl eins og hann er kenndur t.d. í Bandaríkjunum? Fyrsta grundvallarregla er samvinna og samráð? Samvinna og samráð. Það er nú einmitt það sem hefur skort svo átakanlega í allri þessari vinnu. Hæstv. fjmrh. lýsti því áðan að aldrei hafi strandað á samráði, aldrei strandaði neitt á samráði. En hvað kallar hann samráð? Það væri fróðlegt að fá upplýst hvað hann kallar samráð. Er það eitthvert samráð að kynna fólki drög að frv.? Er það samráð? Er það samráð að taka ekki tilliti til þeirra athugasemda sem fram koma? Ég get vitnað til þess sem fram kom hjá fulltrúum opinberra starfsmanna sem komu á fund félmn. í gærkvöldi og sögðu: ,,Til hvers er verið að kalla okkur endalaust á nefndarfundi og eyða fyrir okkur mörgum klukkustundum þegar ekkert er hlustað á það sem við segjum, þegar ekkert tillit er tekið til þess sem við höfum fram að færa?`` Er þetta samráðið? Er þetta það sem hæstv. fjmrh. á við með samráði? Önnur grundvallarreglan í hinum nýja stjórnunarstíl --- og nú vísa ég til Bandaríkjanna. Ég þykist vita að hæstv. fjmrh. hafi ekki mjög mikla andúð á Bandaríkjunum eða sé mjög gagnrýninn á stjórnarfarið þar í landi. --- Önnur reglan er þátttaka og áhrif starfsmanna. Að starfsmenn hafi áhrif á ákvarðanir í stofnunum sínum og fyrirtækjum og þeir séu kallaðir til þátttöku. Enn ein reglan er jafnrétti á vinnustað. Eins mikið jafnrétti á vinnustað og hægt er að koma á. Jafnrétti milli kynjanna, jafnrétti milli yfirboðara og undirmanna. Enn ein reglan er vinsamlegt umhverfi sem felst ekki bara í fallegum húsum og innréttingum heldur vinsamlegt andrúmsloft milli starfsmanna, það sem hefur verið þýtt sem vinnuandi á íslensku, og er ákaflega mikilvægt hugtak og er auðvitað það sem hæstv. fjmrh. er að spilla með sínu frv. Enn ein reglan er sú að þeir sem stjórna eigi að deila valdi sínu og þekkingu, þeir eigi að deila valdinu með þeim sem þeir vinna með og liggja ekki á þekkingunni heldur deila henni. Það á að ýta undir starfsmenn í störfum þeirra að þeir sýni frumkvæði og að þeim sé vel launað og hrósað fyrir það sem er gert vel. Einnig að ýta undir sjálfsvirðingu starfsmanna og loks að bera virðingu fyrir fjölskyldu og fjölskyldulífi starfsmanna. Þetta er það sem ég hef séð sem meginreglur þess sem er kallað nýr stjórnunarstíll og er oft kenndur við konur og þau áhrif sem konur hafa haft á fyrirtækjarekstur, m.a. í Bandaríkjunum. Ég get veifað hér greinum sem sanna það sem ég hef hér verið að segja. En hvað er það sem hæstv. fjmrh. er að gera í sínu frv. og öðrum þeim frv. sem við erum að ræða hér? Þar er verið að draga úr áhrifum starfsmanna. Það er verið að draga úr áhrifum starfsmanna við að taka ákvarðanir. Þar get ég t.d. vísað til framhaldsskólafrv. þar sem m.a. er verið að taka kennara út úr skólanefndum. Það verður ekki vart við snefil af einhverju sem kalla mætti atvinnulýðræði eða aukin áhrif starfsmanna ríkisins í þessu frv. Nei, hér gengur allt út á að styrkja stöðu yfirmanna, yfirboðara, og þó það sé sett fram sem grundvallarhugmynd að það eigi að styrkja sjálfstæði stofnana og þar með að koma á valddreifingu þá er það bara alls ekki gert. Fjmrh. og fjmrn. eru með puttana í þessu öllu saman. Allt felur þetta í sér mikla miðstýringu og fornaldarleg viðhorf. Þetta eru gamaldags og úrelt viðhorf til starfs og starfshátta og þeirra áhrifa sem fólk á að hafa á umhverfi sitt. Ég spyr hæstv. fjmrh.: Hvaðan eru þessar hugmyndir komnar og hvernig rökstyður hann það að hér sé um nýjan stjórnunarstíl að ræða? Þetta er nákvæmlega eins og menn hafa gengið fram áratugum og jafnvel öldum saman að deila og drottna. Það er stefnan í þessu. Þá ætla ég að koma aðeins betur að aðdraganda þessa máls sem er nauðsynlegt að rekja hér vegna þess að það er ljóst að við erum að gera breytingar á býsna gömlum lögum, lögum frá 1954, sem áttu sér allnokkurn aðdraganda. Ef ég man rétt voru fyrstu lögin um opinbera starfsmenn sett 1915 og þar var réttur þeirra takmarkaður mjög verulega en eftir síðari heimsstyrjöldina þótti mönnum ástæða til að festa í lög ýmis félagsleg réttindi opinberra starfsmanna sem þýddi þó að þeir höfðu ekki verkfallsrétt. Reyndar var það svo að hluti opinberra starfsmanna hafði ekki einu sinni samningsrétt heldur bjó við það að launanefnd ákvað launakjörin og síðan Kjaradómur. Það sem skiptir máli varðandi þær breytingar sem hafa verið gerðar á stöðu opinberra starfsmanna eftir 1954 er auðvitað það að samið var um þau réttindi sem bættust við. Að vísu voru opinberir starfsmenn ekki ánægðir með allt sem var að finna í þeim lögum sem sett voru en það var þó að undangengnum samningum sem lagabreytingarnar áttu sér stað. Þannig á auðvitað að vinna, hæstv. fjmrh. Þannig á að vinna. Það á að reyna að ná samkomulagi við fólk og virða mannréttindi. Það á að auka félagsleg réttindi en ekki að skerða þau eins og hér hefur komið fram. Ég nefndi aðeins áðan hvaða afleiðingar frv. muni hafa ef það verður að lögum. Ég hygg að það sé alveg ljóst að í komandi kjarasamningum mun ríkja mikil harka jafnt á almenna vinnumarkaðnum sem hjá opinberum starfsmönnum því auðvitað munu menn reyna að bæta sér upp réttindamissinn með hækkuðum launum. Eins og komið hefur fram í umræðum í kvöld hafa réttindi opinberra starfsmanna alltaf verið metin til launa. Því hefur alltaf verið haldið að opinberum starfsmönnum að ekki væri hægt að bæta launakjör þeirra meira vegna hinna miklu félagslegu réttinda sem þeim væru tryggð með lögum. Nú er verið að afnema sum þessi réttindi og opinberir starfsmenn vildu að sjálfsögðu fá að semja um þau, semja um einhverjar breytingar þar á en það er ekki gert. Þess vegna verður reynt að sækja það með kjarasamningum sem verið er að taka af fólki. Það sem er svo alvarlegt í þessu frv. og er ekkert hlustað á er að það er verið að svipta ákveðinn hóp ríkisstarfsmanna aftur samningsréttinum. Og ekki bara samningsréttinum með því að gera menn að embættismönnum sem munu heyra undir Kjaradóm og kjaranefnd, aðallega kjaranefnd, heldur er þar með verið að gera önnur félagsleg réttindi þessa hóps að engu. Þar get ég nefnt t.d. prófessora í háskólanum sem sumir hverjir hafa mótmælt harðlega því sem hér er verið að gera með þessu frv. Þetta gildir um ýmsa aðra hópa opinberra starfsmanna sem munu verða í tölu embættismanna að þeir eru sviptir öllum rétti til að hafa áhrif á eigin kjör. Þegar þetta fer saman við þær breytingar sem fyrirhugað er að gera á almenna vinnumarkaðnum þýðir það að mínum dómi að hér verður allt í háa lofti. Það verður allt í háa lofti á vinnumarkaðnum þegar líða tekur á árið og það er alveg ljóst að stéttarfélögin munu að sjálfsögðu bregðast við breytingunum með eðlilegum aðgerðum. Ég get nefnt sem dæmi það sem ég reyndar kom að hér í dag að verkalýðshreyfingin spáir því að það þurfi að gera um 5.000--8.000 viðræðuáætlanir í kjarasamningunum næsta haust og í kringum áramótin til að framfylgja settum lögum. Það geta orðið harðvítug verkföll sem erfitt verður að afboða eftir að settar hafa verið nýjar reglur um hvernig eigi að standa að verkfallsboðun. Það verður áreiðanlega bið á því að menn fari í vinnustaðasamninga eða láti bjóða sér upp á að greiða atkvæði um sameiginlega miðlunartillögu eftir þessa lagasetningu. Það er því alveg ljóst að með öllum þessum aðgerðum og þessum frv. er ríkisstjórnin að setja allt á annan endann. Það er verið að setja vinnumarkaðinn á annan endann. Það getur ekki annað gerst í kjölfar þessarar lagasetningar. Ég ætla að víkja nánar að einstökum atriðum. Þá ætla ég fyrst að koma að því sem mér finnst skipta mjög miklu máli og það er félagafrelsið og hvernig verið er að traðka á því og verið að grípa inn í innri mál stéttarfélaga og starfsmanna með frv. Það er svo, hæstv. forseti, að félagafrelsið er ekki einungis tryggt í íslensku stjórnarskránni þar sem segir í 74. gr., með leyfi forseta: ,,Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess.`` Í 75. gr. segir: Í lögum skal kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu.`` Jafnframt segir í þessari grein: ,,Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa.`` Það má kannski minna á að í frv. er gert ráð fyrir að hægt sé að flytja ríkisstarfsmenn á milli starfa milli stofnana ríkisins án þess að þeir hafi nokkuð um það að segja. Ég spyr hvort það standist 75. gr. stjórnarskrárinnar? Félagafrelsið er tryggt í félagsmálasáttmála Evrópu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Allt verkafólk og vinnuveitendur eiga rétt á að gerast aðilar að samtökum, innlendum eða fjölþjóðlegum, til verndar efnahagslegum og félagslegum réttindum sínum. Allt verkafólk og vinnuveitendur eiga rétt á að semja sameiginlega. Í félagsmálasáttmála Evrópu segir líka í 5. gr. um réttinn til að stofna félög: ,,Í því skyni að tryggja og stuðla að frelsi verkafólks og vinnuveitenda til að stofna staðbundin félög, landsfélög eða fjölþjóðleg sambönd til að gæta hagsmuna þeirra á sviði efnahags og félagsmála og til að ganga í slík félög skuldbinda samningsaðilar sig til að sjá um að landslög skerði ekki það frelsi né að þeim verði beitt til að skerða það. Í landslögum eða reglugerðum skal ákveða að hve miklu leyti trygging sú, sem þessi grein veitir, skuli taka til lögreglunnar. Það skal einnig ákvarðast í landslögum eða reglugerðum að hve miklu leyti tryggingin, sem grein þessi gerir ráð fyrir, skuli ná til manna í herþjónustu.`` Á öðrum stöðum kemur fram að það er ekki heimilt að grípa inn í félagafrelsið nema að slíkt varði öryggi þjóðarinnar, heilsufar eða annað sem er mjög brýnt eins og kemur fram í greinargerðinni með þeim breytingum sem gerðar voru á íslensku stjórnarskránni. Inn í allt þetta er verið að grípa með þessu lagafrv. og frv. um stéttarfélög og vinnudeildur. Það er um óeðlilegt inngrip og afskipti af innri málefnum stéttarfélaga að ræða. Það er verið að taka af ákveðnum hópi réttinn til að stunda þá vinnu sem þeir kjósa og þannig mætti lengi telja. Að mínum dómi er um margfalt brot að ræða og eins og ég nefndi hér áður getur ekki annað gerst en að þetta verði allt saman kært. Þetta verður allt kært, þetta er því miður þess eðlis. Ég ætla þá að víkja að einstökum efnisgreinum frv. eins og það liggur nú fyrir. Ég hef að vísu komið inn á einstaka atriði í máli mínu. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um breytingartillögurnar sem hér liggja fyrir því að þær breyta í rauninni afskaplega litlu þó að þar hafi hv. meiri hlutinn í efh.- og viðskn. orðið við ýmsum sjálfsögðum breytingartillögum, ýmsu sem bent var á. En eins og ég nefndi áðan er tilgangur þessa frv. í fyrsta lagi að marka nýja starfsmannastefnu. Ég er þegar búin að víkja nokkuð að því atriði hvers konar starfsmannastefna þetta er, sem fyrst og fremst gengur út á það að þrengja rétt fólks. Það er auðvitað rökstutt þannig að ríkið þurfi að vera fyrsta flokks vinnuveitandi og að vera fært um að keppa við almennan vinnumarkað um góða starfsmenn. Þetta eru röksemdirnar. Maður spyr sig í fyrsta lagi: Hvernig í ósköpunum dettur frumvarpshöfundum í hug að ríkið geti orðið fyrsta flokks vinnuveitandi með þessum starfsaðferðum? Hvernig dettur mönnum í hug að setja svona fram þegar við horfum á sögu undanfarinna 10 ára og öll þau verkföll sem opinberir starfsmenn hafa gengið í gegnum og þær breytingar sem hér er verið að þvinga í gegn einhliða, hvernig dettur mönnum í hug að menn geti litið á ríkið sem fyrsta flokks vinnuveitanda eftir þessi ósköp? Halda menn að þetta renni svona í gegn þegjandi og hljóðalaust og hafi engin áhrif? Halda menn það virkilega? Ég spurði hv. formann hv. efh.- og viðskn. að því í dag hvaða áhrif hann teldi að þessar breytingar mundu hafa og það varð fátt um svör. Honum finnst þetta allt gott og blessað, bara harla gott. Enn eitt markmið þessa frv. er að auka valddreifingu og sveigjanleika í starfsmannahaldi ríkisins. Ég spyr enn og aftur: Hvar er þessi valddreifing? Er það einhver valddreifing að auka sérstaklega vald forstöðumanna, það að forstöðumenn geti borgað fólki einhver extralaun? Er það einhver sérstök valddreifing? Hvernig skilur hæstv. fjmrh. þetta hugtak, valddreifingu? Ég hefði haldið að valddreifing fælist í því að starfsmenn hefðu meiri áhrif á stefnu sinnar stofnunar og það starf sem þar fer fram innan dyra, að menn tali saman, að menn beri saman bækur sínar, að menn taki sameiginlegar ákvarðanir og beri virðingu fyrir skoðunum hvers annars. En það er ekki verið að tala um það. Það er hreint ekki verið að tala um það. Það er bara verið að tala um aukið vald forstöðumanna. Í hverju felst þessi sveigjanleiki í starfsmannahaldi? Hvaða sveigjanleiki er hér á ferð? Ég vildi gjarnan fá skýringu á því. Það er að vísu kveðið á um að það verði hægt að bjóða upp á sveigjanlegan vinnutíma sem er auðvitað góðra gjalda vert.  Ég spyr hæstv. fjmrh. --- sem reyndar hefur brugðið sér frá, hæstv. forseti. Hann er væntanlega einhvers staðar í grennd.

Forseti gerir ráðstafanir til að hann komi.

Ég spyr hann: Í hverju felst þessi sveigjanleiki? Ég vil fá skýringu á þessu. Ég fæ ekki séð að hér sé um neinn sveigjanleika að ræða, nema ef vera kynni þetta með vinnutímann sem ég ætla reyndar að koma að aftur því það er reyndar full þörf á því að skoða betur í ljósi þess sem hefur verið að gerast, hvað þeir eiga við með sveigjanleika í vinnutíma. Eins og sveigjanleikinn hefur verið tíðkaður úti í Evrópu, hefur hann fyrst og fremst falist í því að bjóða fólki eða þvinga fólk til þess að minnka við sig vinnu, fækka störfum. Er það það sem verið er að tala um? Ég vonaðist til þess og skildi frv. þannig upphaflega að það væri ekki meiningin. En eftir allt það sem hér hefur á undan gengið, veit maður ekki á hverju er von. Enn eitt markmið þessa frv. er að einfalda launakerfið. Ég á bágt með að sjá að sú skipting í hópa opinberra starfsmanna sem hér er boðuð, bjóði upp á einfaldara launakerfi. Það verður hópur ríkisstarfsmanna sem er innan ASÍ og semur við ríkið í gegnum sín stéttarfélög. Síðan verður hópur starfsmanna sem er í BSRB og BHM sem semur beint við ríkið. Síðan er hópur starfsmanna sem heyrir undir Kjaradóm og kjaranefnd. Menn sækjast eftir því sumir hverjir að komast í þann fína flokk því að þeir vona að þeir fái hærri laun út úr því þó þeir hafi reyndar sumir hverjir verið að átta sig á því að þeir væru líka að fórna töluverðum réttindum um leið. Býður þetta upp á einfaldara launakerfi? Þetta er bara jafnmargfalt launakerfi og það hefur verið. Það er kveðið á um það að Kjaradómur og kjaranefnd eigi að ákveða heildarlaun þess hóps sem þessir tveir aðilar fjalla um, Kjaradómur og kjaranefnd. Með 9. gr. þar sem kveðið er á um þessa launauppbót er vissulega meiningin, nái frv. fram að ganga, að það kerfi sem fyrir er með öllum þessum duldu sporslum verði breytt og það afnumið. Ef það gerist sem er auðvitað af hinu góða, er samt ekki verið að einfalda launakerfi ríkisins. Það verður ekkert gagnsærra með þessu. Það er ekki meiningin að gefa upp hverjir fá hvaða aukagreiðslur. Það er ekki meiningin. Enn eitt markmiðið sem hér er sett fram snýr að því að auka jafnrétti. Það er auðvitað góðra gjalda vert að minna menn á að þeir eigi að gæta jafnréttis kynjanna bæði við stöðuveitingar og þegar verið er að ákveða launauppbætur. En í núgildandi lögum frá 1954 er kveðið á um að karlar og konur skuli hafa jafnan rétt til starfa og launa hjá ríkinu. Og hver er niðurstaðan? Hver er sú mynd sem við okkur blasir hvað það varðar? Gífurlegt launamisrétti kynjanna hjá ríkinu þannig að svona setningar eru náttúrlega aglerlega innantómar ef þeim er ekki fylgt eftir. Þær þýða ekki nokkurn skapaðan hlut. Hæstv. fjmrh. slær um sig sem riddara jafnréttisins þessa mánuðina og gefur út bæklinga sem er góðra gjalda vert ef því er fylgt eftir með raunhæfum aðgerðum. En aðgerðirnar felast fyrst og fremst í því að það fari fram nýtt starfsmat hjá ríkinu, að störf verði endurmetin til launa, störf kennara, störf hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða, starfsstúlkna á sjúkrahúsum og annarra hópa sem vinna ábyrgðarmikil og erfið störf en eru mjög lágt launaðir, konur fyrst og fremst. Í því felst jafnréttið. Og að það verði raunhæfar aðgerðir til þess að fjölga konum í ábyrgðarstörfum og að sjá til þess að hlutur kvenna í nefndum á vegum ríkisins verði jafn hlut karla eins og lög kveða á um. Málið felst í því, hæstv. fjmrh., að framfylgja lögum, ekki að setja einhverjar fallegar klausur inn í lög sem er svo ekkert fylgt eftir. Eins og ég var að rekja hér, þá hafa þau lög sem við höfum búið við hingað til, hvort sem það eru jafnréttislögin eða lögin um opinbera starfsmenn eða lögin um jöfn laun karla og kvenna frá 1961 sem voru merkileg og framsækin lög á þeim tíma, einfaldlega engu breytt, sáralitlu breytt. Ég get rifjað það upp af því að það er orðið áliðið kvölds að launabilið milli karla og kvenna hefur eiginlega ekkert breyst frá því um 1300. Þá var launamunur karla og kvenna um það bil helmingur. Við erum í þeirri stöðu enn þá þegar litið er á heildarlaun, meðallaun. Launabilið er um það bil helmingur. Þarna eru einfaldlega allt önnur lögmál á ferð. Það er allt annað á ferð en einhver lagasetning. Það eru viðhorf og get ég tekið undir það með hæstv. fjmrh. að það þarf að breyta viðhorfum, en það þarf líka að fylgja eftir því sem verið er að samþykkja. Þetta eru markmiðin sem ég var að rekja hér. Ég spyr aftur: Hvers konar innantómt hjal er þetta? Í hverju felst þessi nýja starfsmannastefna? Í hverju felst valddreifingin og sveigjanleikinn? Hann er ekki í þessu frv., svo mikið er víst. Og ég spyr enn: Hvaðan eru þessar hugmyndir? Eins og fram kom í máli fulltrúa BHM í gærkvöldi, er ástæða til þess að spyrja: Hvar eru tillögurnar um atvinnulýðræði? Hvar eru tillögurnar um aukinn rétt fólks? Erum við virkilega í þeirri stöðu að vera að skerða félagsleg réttindi fólks? Er einhver ástæða til þess? Eru þau svo yfirþyrmandi hér á landi að þau séu að sliga allt okkar þjóðfélag, þessi gífurlegu félagslegu réttindi, samningsréttur, biðlaun, æviráðning? Er þetta svona yfirgengilegt og svo þungt í vöfum og efnahagskerfinu erfitt og samanburðurinn svo ofboðslegur við almenna vinnumarkaðinn að þessu verði að breyta? Staðreyndin er sú, hæstv. forseti, að við erum langt á eftir þeim þjóðum sem við berum okkur helst saman við hvað varðar félagsleg réttindi. Þó að ég sé ekki mjög hrifin af Evrópusambandinu, get ég samt sagt að öryggi starfsfólks innan Evrópusambandsins er miklu betur tryggt en hér á landi. Uppsagnarákvæði og starfsöryggi fólks er miklu betur tryggt. Hvar eru þær tilskipanir frá ESB? Ekki er verið að ýta þeim í gegn.  En það vill svo til að viðhorf til vinnandi fólks eru víða allt önnur en hér á landi. Það ríkja mjög undarleg viðhorf hér á landi sem ég veit varla hvaðan eru ættuð. Þau felast í því að vera sífellt að reyna að takmarka áhrif og réttindi vinnandi fólks. Hvers konar hugmyndir eru þetta um lýðræði? Ég átta mig ekki á því hvaðan í ósköpunum þetta er komið. Ég ætla að víkja að einstökum atriðum þessa frv. eins og full ástæða er til. Ég rakti áðan þessa skiptingu í ríkisstarfsmenn sem er þessi mikla einföldun og sveigjanleiki. Maður spyr sig: Hvaða tilgangi þjónar það að skipta ríkisstarfsmönnum svona upp í flokka? Í rauninni sýnist mér að flokkarnir séu ekki þrír eins og menn hafa verið að tíunda hér. Þeir eru fjórir. Það eru embættismennirnir, það eru þeir sem nú eru starfsmenn ríkisins og eru félagar í BSRB og BHM og síðan eru það þeir sem eru félagar í ASÍ og vinna hjá ríkinu og síðan verða það þeir sem eru nýráðnir hjá ríkinu og njóta ekki þeirra réttinda sem þeir, sem núna starfa hjá ríkinu, munu þó að hluta til halda. En það verður svo mikill munur á réttindum fólks og þess vegna var það sem minni hlutinn í efh.- og viðskn. lagði til að hér yrði farin sama leið og m.a. hefur verið farin í Danmörku, þ.e. að bjóða fólki upp á að velja um réttindastöðu gegn því að fá hærri laun. Ég ætla aðeins að koma að 7. gr. frv. sem víkur að auglýsingum. Það er eitt af þessum furðulegu atriðum í frv. um að það á að auglýsa sum störf og önnur ekki. Þótt hér hafi verið tekið út það orðalag sem mjög var gert að umtalsefni við 1. umr. um hin minni háttar störf sem ekki þarf að auglýsa, þá er það svo að það ber að auglýsa sum störf í Lögbirtingablaðinu og önnur með öðrum hætti. Eins og þetta hefur verið, og m.a. hefur verið bent á af umboðsmanni Alþingis, hefur sú regla að auglýsa öll störf á vegum ríkisins verið þverbrotin og þess vegna eru menn að sveigja inn á aðrar brautir. En ég vil benda á að í núgildandi jafnréttislögum segir, með leyfi forseta: ,,Ítrekuð verði sú skylda ...`` --- Þetta er reyndar í framkvæmdaáætlun núverandi ríkisstjórnar. --- ,,Ítrekuð verði sú skylda ríkisstofnana að auglýsa allar stöður til umsóknar. Í auglýsingu um starf skal koma fram hvatning til þess kynsins sem er í minni hluta í viðkomandi starfsgrein eða hvatning um að konur jafnt sem karlar sæki um starfið.`` Ég spyr: Hvernig kemur þessi stefna ríkisstjórnarinnar sem samþykkt var á sínum tíma í framkvæmdaáætlun um jafnréttismál heim og saman við það sem er svo verið að ákveða í þessum lögum um að auglýsa sum störf og önnur ekki? Hvaða ástæða er til þess að auglýsa ekki öll störf og gefa fólki kost á að sækja um störf? Það hefur mikið verið rætt um 9. gr. þessa frv. og ég ræddi það töluvert við 1. umr. Þar er kveðið á um rétt forstöðumanna til þess að ákveða aukagreiðslur. Sú breyting hefur reyndar orðið á að þetta nær ekki til embættismanna. Þeir eiga einfaldlega að sæta dómi Kjaradóms eða kjaranefndar. En eftir stendur þetta atriði sem er afar umdeilt. Að sumu leyti get ég tekið undir að það er við lýði kerfi sem er algerlega óalandi og óferjandi og býður upp á mjög mikla mismunun. En það eðlilega er auðvitað að stokka upp launakerfi ríkisins, gera það gagnsætt og einfalt og tryggja jafnrétti kynjanna í gegnum kjarasamninga og nýtt starfsmat í stað þess að vera með aukasporslur af þessu tagi. Það einfaldasta og besta er auðvitað að vera laus við slíkt. Varðandi 12. gr. kom það nokkuð til umræðu í hv. efh.- og viðskn. að í nefndaráliti yrði þessi grein skýrð, en þar er kveðið á um veikindarétt og fæðingarorlof. En það er ekki orð um hana í nefndarálitinu. Það er mjög auðvelt að misskilja það sem hér er á ferð en þeir höfundar frv. skýra athugasemdirnar með greininni með því að nú nái lögin til félagsmanna í ASÍ og þar með er verið að telja almannatryggingalögin upp í því samhengi. En síðan er tekið fram í ákvæði til bráðabirgða að núverandi réttindi haldi sér nema um annað verði samið. Þetta er afar óljóst og ég hygg að hægt sé að túlka þessa grein með þeim hætti að það sé ekki ótvírætt að þessi réttindi haldist. Þess vegna hef ég, hæstv. forseti, lagt fram brtt. við þessa grein. Að mínum dómi er sérstaklega varðandi fæðingarorlofið um afar mikilvæg ákvæði að ræða og ég ætla að nýta mér þann rétt að mæla fyrir þeirri tillögu í seinni ræðu minni hvenær sem hún verður flutt. Ég ætla að reyna að stytta mál mitt, en það er auðvitað ástæða til að fara mjög ítarlega í einstök atriði.  Þá vík ég að 17. gr. þar sem kveðið er á um skyldu opinberra starfsmanna til þess að vinna yfirvinnu. Þar er reyndar um örlitla breytingu að ræða á núgildandi lögum þar sem dregið er úr þessari vinnuskyldu vegna tilskipunar ESB. Hér er þó verið að taka aðeins tillit til slíkrar tilskipunar. En hvað er það sem réttlætir að opinberir starfsmenn séu skyldaðir lögum samkvæmt til þess að vinna yfirvinnu? Hvers vegna á sú regla að gilda um opinbera starfsmenn og hvernig kemur það heim og saman við það markmið þessa frv. að samræma þau lög sem gilda um opinbera starfsmenn og þær reglur sem gilda á almennum vinnumarkaði? Þetta er að mínum dómi alger forneskja og ætti að sjálfsögðu að afnema. Ég ætla reyndar að sleppa því að fara sérstaklega í þau mál sem víkja að því ef fólk hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi. Það er auðvitað atriði sem kallar á alveg sérstaka skoðun hvernig menn ætla að meta það. --- Forseti. Mér þykir vera skvaldur í salnum.

Hafið hljóð í salnum.

Þá kem ég að 22. gr. þar sem kveðið er á um það hverjir teljist embættismenn. Þar hefur gengið á ýmsu og í rauninni lít ég svo á að mál Háskóla Íslands, prófessora og annarra starfsmanna Háskóla Íslands sé óafgreitt. Þar ruku einhverjir upp til handa og fóta og vildu komast í hóp embættismanna eða vera áfram flokkaðir sem embættismenn hjá ríkinu. En það kemur fram í bréfum frá Félagi háskólakennara, reyndar ítrekað, að sú breyting sem verður með þessum lögum mun raska framgangskerfi háskólans. Í bréfi sem dags. er 6. maí frá Félagi háskólakennara segir, með leyfi forseta: ,,Verði frumvarp til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, ásamt frumvarpi til laga um breytingar á sérákvæðum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem fylgir því, óbreytt að lögum, mun framgangskerfi háskólakennara verða lagt í rúst en slík einhliða breyting á lögum háskólans mun hafa víðtæk áhrif á kjör háskólakennara til hins verra en fullyrt hefur verið að ný lög eigi ekki að breyta kjörum ríkisstarfsmanna.`` Síðar segir, með leyfi forseta: ,,Nú er gert ráð fyrir að prófessorar verði embættismenn í skilningi áðurnefnds frv. og jafnframt að dósent geti ekki fengið framgang til embættis prófessors samkvæmt 147.--148. gr. fyrrnefnds fylgifrumvarps. Félag háskólakennara mótmælir því að framgangskerfi háskólans verði eyðilagt eins og mun gerast með þessari breytingu.`` --- Ég bíð eftir því að heyra frá ýmsum þeim starfsmönnum háskólans, m.a. prófessorum, sem hafa verið að átta sig á þeirri réttindasviptingu sem þeir verða fyrir, þeim félagslegu réttindum sem þeir missa við þessa breytingu. Annar hópur sem hefur verið til sérstakrar skoðunar og er bætt inn í þennan hóp eru prestar og prófastar. Í rauninni hygg ég að það verði reiknað með því að það gildi um þá sérstök lög, þeir teljist embættismenn í skilningi laga en verði undanþegnir þessari fimm ára reglu sem verið er að setja. Það gerist þó eingöngu með því að það verði sett sérlög. Hér hefur fyrr í dag verið rakið það bréf sem formaður Prestafélagsins sendi efh.- og viðskn. þar sem hann rakti fyrir nefndinni hvernig okkar kirkjuskipan er til komin allt frá Ágsborgarjátningunni og kirkjuskipan Kristjáns III. Það verður auðvitað að viðurkenna þá sérstöku stöðu sem kirkja og prestar hennar hafa í ljósi þess samnings sem gerður var 1907 og því er eðlilegt að taka sérstakt tillit til þeirra og líta ekki á presta sem hverja aðra embættismenn. Það kallar á sérstaka lagasetningu að þeirra staða verði tryggð, enda telja prestar að þeir þyrftu hugsanlega að sæta því að verða vikið frá störfum eða þurfa að skipta um brauð á fimm ára fresti. Það gengur þvert á hugsun þeirrar kirkjuskipunar sem við búum við og köllun kennimanna eins og það er kallað. Þarna eru því stórir hópar sem þarf að skoða betur og að tryggja með lögum. Aðeins varðandi þá reglu um að skipa menn tímabundið til fimm ára. Ég get tekið undir að það er nauðsynlegt hjá ríkinu að tryggja ákveðna hreyfingu á starfsmönnum og að ríkiskerfið geti losið sig við, ef þannig má að orði komast, fólk sem reynist óhæft í starfi. En það er spurning hvort hér sé ekki of langt gengið og að hér fái ráðherra og hugsanlega forstöðumenn stofnana þvílíkan rétt til þess að víkja fólki frá að það geti varla talist réttlætanlegt. Hér er um mikið vald að ræða sem menn geta beitt ef þeim líkar ekki við viðkomandi embættismann. Menn hafa líka bent á það í umsögnum sem borist hafa að ákveðin festa í embættismannakerfinu er líka nauðsynleg eins og reyndar annars staðar og auðvitað er engin ástæða til þess að víkja fólki frá störfum nema brýnar ástæður kalli á það. Stóru málin í þessu frv. er það sem snýr að biðlaunarétti, að æviráðningu, eða ráðningarfestu eins og það er kallað, sem margir hópar verða sviptir með þessum lögum. Það er starfsöryggi opinberra starfsmanna í heild og það eru mál eins og fæðingarorlofið og veikindaréttur sem að mínum dómi er hægt að mistúlka út frá þessu frv. Í stað þess að tryggja þann rétt með lögum er honum vísað til kjarasamninga meðan aðrar stéttir búa við lög hvað það varðar. Þetta eru allt saman gríðarlega stór atriði og ég ítreka að hér er verið að svipta fólk réttindum sem hefur verið kveðið á um í lögum. Það getur munað fólk miklu hvort sem það er um biðlaun að ræða, ef veruleg breyting verður á starfi, sérstaklega ef ríkisstofnunum er breytt yfir í hlutafélög og það getur orðið veruleg breyting á fæðingarorlofi þannig að við erum að tala um réttindi sem skipta miklu máli. Niðurstaða mín af öllu þessu er sú að við hljótum að spyrja: Hvað er verið að gera í raun og veru? Hvað er verið að gera með frv.? Hvaða afleiðingar mun það hafa? Þetta eru þær stóru spurningar sem við stöndum frammi fyrir og svar mitt er það að hér er verið að ryðja brautina fyrir einkavæðingu og fyrir breytingar í ríkisrekstri sem á ekkert skylt við nýja eða jákvæða stjórnunarhætti og það er verið að sauma að stéttarfélögunum í landinu. Það er það sem er verið að gera, svipta fólk réttindum og sauma að stéttarfélögunum. Hvers vegna? Hafa stéttarfélögin þvílíkt vald og þvílík áhrif að ástæða sé til? Geta menn ekki horfst í augu við þau lög sem hafa verið samþykkt í landinu og þá alþjóðasáttmála sem við höfum staðfest sem tryggja félagafrelsi og rétt fólks til þess að berjast fyrir bættum kjörum? Geta þessir stjórnmálamenn, sem tilheyra Sjálfstfl. fyrst og fremst og framsóknarmennirnir sem þegja, ekki horfst í augu við þessar staðreyndir? Ég spyr enn og aftur, hæstv. fjmrh.: Hver er tilgangurinn með þessum breytingum? Ég þykist hafa rakið það að þessar breytingar eiga ekkert skylt við það sem kallað er nýr stjórnunarstíll eða einhverja nýja jákvæða starfsmannastefnu. Hver er sú starfsmannastefna? Hvar er þessi sveigjanleiki sem verið er að boða? Hann er hvergi sýnilegur og nú ætla ég að fara að ljúka máli mínu, hæstv. forseti. Hér er til umfjöllunar lagafrv. sem mun hafa mjög alvarlegar afleiðingar. Hér er verið að vinna að margháttuðum breytingum á íslensku samfélagi sem núverandi stjórnarflokkar hafa ekkert umboð til þess að gera. Þeir hafa ekki sótt umboð til kjósenda til þess að gera þær breytingar sem verið er að boða. Það er langt í frá. Enda þótt hv. þm. Vilhjálmur Egilsson hafi sagt það í dag að hann teldi sig hafa umboð frá kjósendum sínum og teldi að þeir mundu sætta sig við vinnubrögð hans og gerðir, þá var ekkert þessu líkt boðað fyrir kosningar, ekkert. Þó að það hafi verið að finna í stefnuskrá Sjálfstfl. á undanförnum árum einhverjar slíkar klausur hefur ekkert komið fram sem boðaði allar þær miklu breytingar sem hér er verið að gera. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. segir, með leyfi forseta: ,,Eitt af markmiðum ríkisstjórnarinnar er að endurskoða vinnulöggjöfina með það að markmiði að stuðla að stöðugleika, ábyrgð samningsaðila og auknum áhrifum einstakra félagsmanna í stéttarfélögum.`` Það er búið að rekja það í kvöld margsinnis að það er verið að setja stöðugleikann í stórhættu með því að setja vinnumarkaðinn allan á annan endann. Væri gott að meiri hlutinn héldi fund með fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, ekki síst ASÍ og félögum opinberra starfsmanna, til að heyra í þeim hljóðið núna og hvað þeir eru að boða á næstu mánuðum því það er ekkert lítið. Menn ætla að bregðast við. Þessu verður ekki tekið þegjandi og hljóðalaust. Það er alveg ljóst. Það er verið að stefna stöðugleikanum í stórhættu. Hvers vegna, hæstv. fjmrh.? Hvers vegna? Er það að þrengja að stéttarfélögunum mikilvægara en það efnahagslega jafnvægi sem hefur náðst, það sem launafólk hefur greitt dýru verði og reyndar má deila um hverju hafi skilað? Er það virkilega mikilvægara fyrir Sjálfstfl. að troða upp á þjóðina þessum nýsjálensku hugmyndum og hugmyndum frá Margréti Thatcher og John Major? Það var rétt einn fulltrúinn í heimsókn í boði hæstv. fjmrh. sem var að kynna einkavæðinguna í Bretlandi. Það eru ær og kýr hæstv. fjmrh. að kynna sér þessar hugmyndir og reyna að koma þeim í framkvæmd. Það er verið að troða þessu upp á þjóðfélagið án þess að nokkrar umræður hafi átt sér stað. Það er verið að gera breytingar á öllum leikreglum vinnumarkaðarins þvert á vilja annars aðilans og slíkt kann ekki góðri lukku að stýra. Eins og segir í stefnuyfirlýsingunni: að auka áhrif einstakra félagsmanna í stéttarfélögum. Það er á öllum vígstöðvum verið að draga úr valdi og áhrifum, hvort sem við lítum á kennara framhaldsskólanna, opinbera starfsmenn yfir höfuð eða félagsmenn í almennum verkalýðsfélögum. Við fáum kannski tækifæri til þess að ræða í næstu viku um frumvarpið um stéttarfélög og vinnudeilur þó að ég voni svo sannarlega að hæstv. félmrh. hafi vit á því að draga þá vitleysu til baka því að það stendur ekki steinn yfir steini í því frv. og mun einnig kalla á margfaldar kærur. Það er orðið ansi hart ef Íslendingar þurfa að standa í stöðugum kærumálum úti í Evrópu. Það þarf stöðugt að leita til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eða Mannréttindadómstóls Evrópuráðsins vegna þessarar vitleysu og þeirra forneskjulegu hugmynda sem verið er að reyna að troða upp á samfélagið og sem flestir hafa hafnað, hæstv. félmrh. Það er að vísu einhver sértrúarhópur í sambandi við John Major og á Nýja-Sjálandi en ef hæstv. fjmrh. mundi t.d. fylgjast með umræðum í Bandaríkjunum um efnahagslífið, um stjórnunarhætti, um hlutverk hins opinbera þá kæmist hann að því að þar eru allt aðrar hugmyndir á ferðinni. Það er verið að hjakka í einhverju fari. Þetta er eins og oft hefur komið í ljós, Íslendingar eru 10--20 árum á eftir tímanum, nánast sama í hverju sem er. Hér er verið að troða hugmyndum upp á okkur sem hafa reynst illa annars staðar og menn hafa verið að snúa frá. Þá er verið að reyna að troða þessu upp á okkur og það á eftir að hafa mjög alvarlegar afleiðingar. Það er alveg augljóst mál að þetta á eftir að hafa alvarlegar afleiðingar og þetta á eftir að spilla starfsmannahaldi og vinnuanda hjá ríkinu í stað þess að bæta hann eins og var yfirlýstur vilji hæstv. fjmrh. Þetta gengur allt í þveröfuga átt og ég skora á hæstv. fjmrh. að stöðva málið hér og nú, draga það til baka leita samráðs og samninga við opinbera starfsmenn því að rétt eins og hægt var að semja við þá um breytingar 1986 þá er áreiðanlega hægt að gera það núna. Ríkisvaldið og stofnanir ríkisins gegna svo miklu hlutverki í samfélagi okkar, og nægir þar að vísa til skólakerfisins og heilbrigðiskerfisins, að hæstv. fjmrh., hæstv. félmrh. og þessi ríkisstjórn hafa ekki leyfi til þess að vinna þau skemmdarverk sem hér er verið að vinna.