Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (G. B.) Af því að þetta frv. er svo langt og umfangsmikið, vil jeg leyfa mjer að skifta umr. í tvent. Það er fyllilega leyfilegt, samkvæmt þingsköpum. Verða því fyrst tekin til umr. og atkvgr. 4 fyrstu kaflarnir, eða 39 fyrstu gr. frv.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg verð að segja nokkur orð út af ræðu hæstv.forsrh. (J. M.) í gær. Nefndin hefir ekki getað borið sig saman um þær aths., sem hann gerði við brtt., vegna þess, að einn nefndarmanna er veikur. En okkur hinum kom saman um að falla ekki frá brtt. um að nema burt síðari málsgr. 10. gr. Þessi málsgr. er í dönsku lögunum, en hvorki í þeim sænsku nje norsku. Sama er að segja um brtt. við 19 gr. Nú eru lýsingar orðnar heldur fátíðar, en þrátt fyrir það, er engin ástæða til þess að fæla menn frá þeim, með því að vera óþarflega strangur í kröfum um skilríki. Nefndin telur nóg að heimta ábyrgð svaramanna á því, að skilyrðin sjeu fyrir hendi, og vitanlega fylgir embættisábyrgð þess, sem athöfnina fremur, að alt sje löglegt. Aftur virðist það óþörf skriffinska að heimta jafnan öll skilríki skrifleg, svo að prestur, sem hefði skírt og fermt dóttur sína, yrði að gefa henni vottorð úr kirkjubókinni, til þess að hann mætti lýsa með henni. Hæstv. forsrh. (J. M.) var að tala um, að prestar hefðu brent sig á að gefa hjón saman, sem vanti lögleg skilríki. Jeg hygg, að það hafi nú ekki verið oft, og helst ekki nema í því að gefa saman hjón, er annaðhvort þeirra stóð í sveitarskuld, en nú hefir ákvæðunum, sem bönnuðu að gefa þann í hjónaband, er sveitarstyrk hafði þegið, verið kipt úr löggjöfinni. Vitaskuld er gott og þægilegt að hafa öll skilyrðin talin upp í einu, eins og gert er í 19. gr. frv., en einkum var þó ástæða til þess, ef ólöglærðir vígslumenn ættu að framkvæma vígsluna, eins og frv. gerir ráð fyrir. En það vill nefndin einmitt taka burt úr frv., og þá er miklu minni ástæða til að rígskorða þetta svo mjög. Það gæti verið, að það þyrfti að orða betur 13. brtt. nefndarinnar, sem á við 35. gr.: „Nú eru hjónaefni gefin saman af öðrum en lög standa til, og er sú athöfn þá ógild“. Forsætisráðherra (J. M.) gat þess til, að þetta mætti skýra svo, að hjónavígslan væri ógild, ef annar framkvæmdi en sá, sem bar að gefa saman þessi hjón. Nú er í 11. brtt. sýslumönnum og bæjarfógetum gert að skyldu að vígja alla. jafnt menn utan hjeraðs sem innan. Þetta gæti því ekki átt við borgaralega vígslu. Enda átti nefndin með orðunum: „öðrum en lög standa til“ vitanlega við menn, sem ekki hefðu lagalegt vald til að framkvæma athöfnina. Og ef þeir vígja, þá á vígslan að vera ógild. En þeir, sem vald hafa til þessa, eru sýslumenn, bæjarfógetar, prestar þjóðkirkjunnar og löggiltir forstöðumenn annara trúarfjelaga. En vel getur verið að þetta mætti orða skýrara. 8. brtt., sem á við 16. gr., getur verið að sje ofurlítil efnisbreyting, og mun nefndin athuga það til 3. umr. Jeg man svo ekki að hæstv.forsrh. (J. M.) kæmi með fleiri aths. við þennan kafla, sem nú liggur fyrir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg held enn þá, að rjettara sje að halda 19. gr. eins og hún er í frv. Ef mjer hefir verið rjett skýrt frá, og jeg hygg það rjett vera, þá er þetta samhljóða Norðurlandalögunum og frumvörpunum. Þetta er af nokkru atriði, nefnilega, að skilyrðin sjeu hjer öll þau sömu, því að oft kemur það fyrir t. a. m. að sænskur maður kvongast í Danmörku o. s. frv. Þegar undanþága er fengin frá lýsingu, þá verður vígslumaður að heimta þessar sannanir, áður en vígsla fer fram. Og svo er annað. Þessi lög gera ráð fyrir minni skyldum, er hvíli á svaramönnum, en áður, og að hjónaefni gefi líka upplýsingar sjálf. Jeg legg ekki neina áherslu á það, hvort veitt skuli undanþága, ef geðveikur maður vill ganga í hjónaband. Jeg sje samt ekki, að slíkt ætti að geta orðið nokkuð hættulegt, ef sú undanþága væri að eins veitt samkvæmt ráði læknaráðs háskólans, því að hverjum ættum vjer fremur að treysta til að sjá slíkum sökum borgið? En eins og jeg hefi áður sagt, þá legg jeg litla áherslu á, hvort sú breyting nær fram að ganga. Öðru máli er að gegna um 19. gr. Jeg álít, að frv. sje spilt, ef þær breytingar, sem háttv. allsherjarnefnd hefir gert við hana, verða teknar til greina. Það má ekki gera lítið úr samræmi, að þessu leyti, við lög annara Norðurlanda, úr því vjer erum á annað borð að líkja eftir þeim, eða taka þau upp. Jeg held, að háttv.frsm. (Jóh. Jóh.) hafi ekki minst neitt á 8. brtt.  (Jóh. Jóh.: Það er verið að taka hana til athugunar. Getur hugsast, að komi fram viðaukatill.)  . Ef háttv. nefnd vill athuga þá brtt., þá mun rjettast að sleppa henni nú og taka hana svo til athugunar við 3. umr. Jeg gat um það í gær, að jeg væri ekki á móti 11. brtt., og man nú ekki eftir, að jeg hafi meira að segja að sinni.

Halldór Steinsson Jeg hefi, því miður, ekki haft nægan tíma til þess að athuga frv. gaumgæfilega, nje breytingar þær, sem nefndin hefir gert á því. Þó varð jeg fljótt var við, að nefndin hefir gert breytingar á því, í því augnamiði að reyna að koma í veg fyrir útbreiðslu ýmsra hættulegra sjúkdóma. í 10. gr. frv. er það ákveðið, að leyfð skuli undanþága, með ráði læknaráðs Háskólans, þar sem er að ræða um bann gegn því, að geðveikur maður eða hálfviti megi giftast. Jeg er í fylsta máta sammála háttv. nefnd í því, að fella þessa undanþágu niður. Jeg álít, að í slíkum efnum sje það hrein og bein fjarstæða, að nokkur undantekning eigi sjer stað. Jeg er annars ekki sammála hæstv.forsrh. (J. M.) í því, að það sje nokkur ástæða að leggja svo mjög mikla áherslu á það, að þessi lög verði í fullu samræmi við erlenda löggjöf, þar sem mörgu í þessum efnum er öðruvísi farið hjer hjá oss. Í 11. gr. er það ákveðið, að ekki megi vígja mann, sem haldinn sje af næmum kynsjúkdómi, flogaveiki eða holdsveiki, nema hinu hjónaefna sje það kunnugt, og læknir hafi lýst sjúkdómshættunni fyrir báðum. í þessari gr. tel jeg fyrra ákvæðið sjálfsagt, en síðari hluti greinarinnar gerir hana, að mínu áliti, að mestu þýðingarlausa. Sökin er nefnilega sú, að hjer er auðsæilega lögð öll áhersla á hjónaefnin, en ekkert tillit tekið til afkvæma þeirra. En þetta tel jeg hreinustu kórvillu. Þegar ræða er um hjónabandið frá heilbrigðislegu sjónarmiði, þá verður, að mínu áliti, að taka fyrst og fremst tillit til afkomendanna. Hjer verður að vera „absolut“ bann en ekki „relativt“. Ef því þessi grein á að verða annað en bókstafirnir tómir, þá verður að fella burtu síðara ákvæði hennar. En nú koma hjer fleiri sjúkdómar til greina en þessir þrír, sem hjer hefir verið minst á, og sem er all-óárennilegt að ganga með í hjónabandið. Einn þeirra sjúkdóma er berklaveikin illræmda. Jeg álít, að maður, sem ber opna smitandi berkla í sjer, drýgi hreint og beint glæp gegn þjóðfjelaginu með því að giftast. Hann kæmi til að vera daglega samvistum við óvita börn, sem ekki geta varið sig, en eru hins vegar mjög smitnæm. Í þeim efnum verður að krefjast þess af þeim fullorðnu og heilvita, að þeir sjái ungu óvitunum borgið. Þessari skæðu sýki verður aldrei útrýmt í þessu landi, nema lögð sje sjerstök áhersla á að vernda börnin gegn henni. En þá er vitanlega mest undir því komið, að foreldrarnir sjeu hraustir. Það er varla hægt að hugsa sjer haganlegri gróðrarstöð fyrir þennan fjanda mannkynsins en sjúka móður í hóp ungra barna sinna. - Það væri sannarlega full nauðsyn, að það væri fastákveðið í löggjöf hvers lands, að slíkt fólk mætti alls ekki gifta sig. Jeg veit annars ekki, hvort háttv. nefnd er á sömu skoðun og jeg í þessu efni, og því slæ jeg þessu hjer fram, sem minni persónulegu skoðun, nefndinni til leiðbeiningar. Í 16. gr. frv. er það ákveðið, að kona, sem er manni gefin, megi ekki giftast aftur fyr en liðnir sjeu 10 mánuðir frá slitum fyrri hjúskapar og samvista, nema óþunguð sje af völdum bónda síns. Jeg held, að það væri rjettast að sleppa þessum enda og láta 10 mánaða ákvæðið duga. Í fyrstu málsgr. 38. gr. frv. á að verða sú orðabreyting, að í staðinn fyrir „landssjóð“ komi „ríkissjóð“. Í 40. gr. er talað um, að ef hjónaband ríði í bág við fyrirmæli 12., 14. og 15. gr. um of náinn skyldleika, þá skuli ógilda það með dómi. Aftur á móti stendur í 42. gr., að krefjast megi ógildingar á hjónabandi, ef þau fyrirmæli hafi verið brotin, sem þar eru talin upp. Jeg vil að sú breyting verði þar á, að sama ákvæði gildi um þessa bresti og í 40. gr., nefnilega að þá skuli ógilda hjónabandið með dómi.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Hæstv. dómsmálaráðherra (J. M.) lagði mikla áherslu á það, að ekki væri skert samræmið við löggjöf Norðurlanda, um lýsingarskilyrðin. En jeg verð að líta svo á, að hæstv. dómsmálaráðherra hafi sjálfur brugðið frá þeirri reglu, þegar hann gerði á frv. þær breytingar, sem gefa jafngreiðan aðgang að undanþágu frá lýsingu og áður var - eins og líka nefndin álítur alveg rjett. Útkoman er því sú, að lýsingar verða hreinustu undantekningar eftirleiðis, eins og þær eru nú, því að það veldur hvorki fyrirhöfn nje kostnaði að ráði að kaupa sjer leyfisbrjefið. Það er einmitt í þessu, sem liggur aðalósamræmið milli vorra hjónabandslaga og annara Norðurlandaþjóða, að hjer á landi er miklu greiðari að gangur að því að losna við lýsingu. Eftir dönskum lögum um þetta efni getur konungur að eins veitt undanþágu frá lýsingu, þegar sjerstakar ástæður eru fyrir hendi. Eftir norskum lögum má að eins sleppa lýsingu. þegar annað hjónaefna liggur á banasæng. Og eftir sænskum lögum er þessi undanþága að eins heimiluð, ef annað hjónaefna er sjúkt. eða ef maðurinn er kallaður í stríð. Þegar við berum þessi ákvæði saman við ákvæði um sama efni í íslenskum lögum, þá sjáum við fljótt, að hjer er um miklu meiri mismun að ræða en þótt slept sje að heimta öll þau vottorð og skilríki, sem 19. gr. frv. ræðir um. Jafnframt liggur það í augum uppi, að ef þessum ákvæðum yrði haldið og stranglega framfylgt, þá yrði það til þess, að aldrei yrði lýst með hjónaefnum hjer á landi, en jeg geri ekki ráð fyrir, að hæstv. dómsmálaráðherra (J. M.) vilji leggja neinn þröskuld í veg þeirra, sem vildu halda þeirri góðu og gömlu venju. Viðvíkjandi því, sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) sagði, vil jeg taka það fram, að þar sem enginn læknisfróður maður á sæti í allsherjarnefndinni, þá taldi hún það tæplega ráðlegt að gera á frv. miklar breytingar í þessum efnum. Við vitum, að álit hinna bestu lækna var leitað um þetta, og samkvæmt þeirra ráði voru svo þau ákvæði sett, sem hjer er um að ræða. Að því er snertir umyrði hans um börnin, þá vil jeg leyfa mjer að vekja athygli hv.þm. (H. St.) á því, að öll börn fæðast ekki í hjúskap, og hætt er við, að eftir því sem þessi ákvæði yrðu gerð strangari, þá fjölgaði lausaleiksbörnunum að sama skapi, en þeim er sjaldnast betur borgið. Jeg tel rjettast að geyma brtt. við 16. gr. til 3. umr. og taka hana þá til nýrrar yfirvegunar. 8. brtt. hefir verið tekin aftur, og jeg hefi þá ekki meira að segja um þetta efni að sinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki fallist á rök háttv.frsm. (Jóh. Jóh.) um 19. gr. frv. í sambandi við lýsinguna. Mjer finst það ekki koma þessu máli við, hvort undanþágan er gerð þrengri eða rýmri. Jeg skal ekki orðlengja um þetta atriði. Það er öllum ljóst, hvað hjer er um að ræða. Það er ætlast til, að þessi vottorð liggi fyrir hendi þegar lýsing fer fram, í staðinn fyrir eins og fyr var, áður en vígsla færi fram.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Það var ekki meining mín að gera neina breytingu á þessu. Sá, sem framkvæmir vígsluna, ber ábyrgðina á því, að hjer sje alt í lagi. Og við litum svo á, að hjónaefni fái undanþágu hjá þeim valdsmanni, sem gæfi þau saman.

Halldór Steinsson Háttv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) sagði, að nefndin hefði ekki sjeð neina ástæðu til að breyta þessari gr., sem lýtur að undanþágunum, og kvað það atriði hafa verið borið undir lækna og vandlega íhugað af þeim. Nú er mjer ekki kunnugt um, að þetta hafi verið borið undir nokkum íslenskan lækni. Jeg tel þess fulla þörf, að þetta sje borið undir íslenska lækna, og löggjöf vor í þessu efni bygð á úrskurði þeirra, því að það er kunnugt, að það stendur öðruvísi á hjer en erlendis um ýmsa sjúkdóma og varnir gegn þeim, t. d. holdsveikina. Þá sagði háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.), að þetta fólk myndi auka kyn sitt, þótt ekki í hjúskap, og engin bót mundi vera að stuðla að vexti þess með of hörðum lögum. Það er rjett, að með því móti gætu lausaleiksbörnin orðið eitthvað fleiri, en hitt mun háttv.þm. (Jóh. Jóh.) samdóma mjer um, að þau verði þó aldrei eins mörg og hjónabandsbörnin ella. Tel jeg þetta fulllangt sótt sjá háttv.frsm. (Jóh. Jóh.).

Forseti (G. B): Þá kemur til umræðu síðari hluti frv.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil leyfa mjer að benda hinni háttv. nefnd á, að brtt. við 42. gr. 1. lið er efnisbreyting. Breytingin er aðallega gerð til að forðast orðið „gjörgengur“, og í staðinn fyrr það er sett .... „mátti því eigi skuldbinda sig til hjúskapar að lögum“. En frv. hefir eigi að eins fyrir augum það ógergengi - ef jeg mætti hafa það orð - heldur yfirleitt. Nefndin hefir rjettilega og viðkunnanlega sett í stað „makar“ „annað hjóna“ og „hitt hjóna“. Jeg vil að eins benda hinni háttv. nefnd á, að mjer hefði fundist rjettara, að hún hefði einnig í 3. og 4. lið 42. gr. haft „hitt hjóna“ sökum samræmisins. Þá vill nefndin, samkvæmt 17. brtt. b. við 45. gr. frv., setja „sanngjarnar“ í stað „hæfilegar“. Dálítill munur er á þessu. Þetta „sanngjarna“ verður fremur persónulegt mat dómarans sjálfs, en „hæfilegt“ meira alment mat. Jeg sje eigi hvaða ástæðu nefndin hefir haft til að setja hjer „sanngjarnar“ í stað „hæfilegar“, þegar litið er á 3. brtt., þar sem talað er um hæfilegar bætur fyrir ráðspjöll. Lakari þykir mjer þó brtt. 17 e. við 45. gr. Samkvæmt þessari brtt. vill nefndin fella niður ákvæðið, að bæturnar skuli miða við kjör beggja. Nefndin virðist ekki hafa tekið eftir því, að í þessu frv. eru skaðabætur ekki að eins miðaðar við kjör þess, sem fyrir skaðanum verður, eins og annars er gert yfirleitt í einkamálum, heldur tekin upp sú stefna, að miða þær einnig við kjör hins, sem bæturnar á að greiða. Þessi regla er einnig tekin upp í hinum sifjafrv. Úr því jeg nefni hin sifjafrv. vil jeg leyfa mjer að taka það fram, að jeg vona þess fastlega, að frv. um óskil getnu börnin komi bráðlega frá háttv. nefnd, því að það frv. átti fyrst og fremst fram að ganga af þessum frv. Jeg vil benda hv. nefnd á, að í 25. brtt. stendur: „55 eða 56. gr.“, en á að vera „55. eða 57. gr.“  (Jóh. Jóh.: Það er prentvilla)  . Það mætti leiðrjetta þetta, ef forseti vildi leyfa það. Þá er brtt. nefndarinnar við 2. málsgr. 56. gr. Jeg hefi ekkert verulegt að athuga við breytinguna sjálfa, eins og hv. nefnd eflaust hugsar hana. En með brtt. er felt burtu upphafið á annari málsgr., og hefir það sjálfsagt ekki verið tilætlunin. Úr þessu mætti bæta með því að færa upphaf 2. málsgr. upp, og bæta aftan við fyrri málsgr. Þá held jeg, ef jeg hefi ekki hlaupið yfir neitt, að jeg hafi ekkert að athuga fyr en kemur að 74. gr. Við aðra málsgr. þeirrar gr. gerir nefndin efnisbreytingu, sem jeg geri ráð fyrir, að hún hafi ekki ætlað að gera. Jeg ímynda mjer, að ekki þurfi annað en benda nefndinni á þetta, og þá muni Hún taka þessa brtt. aftur. Í brtt. nefndarinnar er málsgr.orðuð svo: „Áskilinn styrkur fellur niður, giftist styrkhafi á ný“. En þetta er ekki það, sem við er átt. Nei, meiningin er, að öll framfærsluskylda falli niður.  (Jóh. Jóh.: Það er auðvitað meiningin)  . Það sem jeg nefndi áðan, að athugavert væri við brtt. við 56. gr., kemur aftur fyrir í 76. gr. Mætti bæta úr því á sama hátt, að flytja 1. málslið 2. málsgr. upp í 1. málsgr. Jeg held það sje þá ekki fleira, sem jeg hefi að athuga við brtt. nefndarinnar. Flest af því, sem jeg hefi haft við þær að athuga, er mjög smávægilegt. - Jeg skal að eins geta þess að lokum, að rjettara hefði verið að hafa eitthvað í fyrirsögn IX. kap., sem benti til þess, að hann væri að sumu leyti til bráðabirgða. „Ýmisleg ákvæði“ má þó duga.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Nefndin hefir ekki getað borið sig saman um þetta atriði, því að einn nefndarmanna mætti ekki á fundi í morgun. Ástæðan fyrir því, að nefndinni þótti betra í 17. brtt. við 45. gr. að setja „sanngjarnar“ í stað „hæfilegar“ var, að þá yrði tekið tillit til kjara beggja hjónaefna. Ef „hæfilegar“ hefði staðið, þá hefði verið miðað við kjör þess, sem fyrir órjettinum varð, en með því að hafa „sanngjarnar“ þá er miðað við ástand beggja.

Óskýrara

. Meining nefndarinnar var ekki önnur en þetta. Nefndin leit svo á, að orðin, sem sett eru í stað „gjörgengi“, nái því, sem átt er við með því orði, en það orð er vandskilið. Jeg hugsa, að fæstir skilji það, sem lesa greinina, eins og hún er orðuð í frv., í fyrsta sinn. Það er prentvilla í a. lið 25. brtt., en jeg vona, að forseti láti leiðrjetta hana, og beri brtt. rjett upp. Þar á að standa: eða 57. gr., en ekki eða 56. gr. Jeg býst við, að öll nefndin sje sammála um, að rjett sje, að orðin í 56. gr. annari málsgrein: „skifti skal gera eftir öllum kjörum foreldra“ sjeu færð upp, og tilheyri 1. málsgr. sömu greinar. Brtt. 30, b. lið, við 74. gr. skal jeg taka aftur til 3. umr.Hæstv. dómsmálaráðh. (J. M.) benti á, á öðrum stað, sem sje 32. brtt. við 76. gr., að orðin „skiftinguna skal gera eftir öllum kjörum foreldra“, skuli færast upp og tilheyra 1. málsgr. sömu greinar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki fallist á, að „sanngjarnar bætur“ svari til „hæfilegar bætur“, og að það komi skýrt fram, að það miðist við kjör beggja hjónaefna. Þetta er, eins og frsm. (Jóh. Jóh.) tók fram, nýtt ákvæði, og jeg mundi helst óska, að það stæði eins og það er í frv. En annars ætla jeg að mælast til, að háttv.frsm. (Jóh. Jóh.) geymi brtt. 17 b og c til 3. umr.  (Jóh. Jóh.: Tek aftur brtt. 17, b og c liðinn)  .

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg þarf ekki miklu að bæta við það, sem í nál. stendur. Nefndin hefir fallist á, að frv. þetta nái fram að ganga með þeim breytingum, er fossanefnd Nd. gerði á því. Þær breytingar eru vegna þess, að ætla má, að samfeld vatnalöggjöf verði orðin að lögum, um það mál þetta kemur til framkvæmda. Breytingarnar eru því gerðar til þess að samræma þetta frv. þeim lögum. Jeg skal bæta því við, að fossanefnd Nd. hefir ekki með þessum breytingum tekið neina afstöðu til grundvallardeilumála fossamálsins frá 1917 og 1919.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Eins og nál. ber með sjer, leggur allshn. til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Byggir nefndin þá niðurstöðu sína á upplýsingum, sem liggja fyrir þinginu og benda í þá átt, að það hafi fylgi meiri hl. prestastjettarinnar, og einkum því, að synódus og meiri hl. hjeraðsfunda leggur til, að frv. í þessa átt verði samþ. Jeg skal að eins benda á, að frv. muni fremur stefna í þá átt að losa um bönd ríkis og kirkju, og getur hver og einn lagt upp úr því það, er honum sýnist.