Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Geir Gunnarsson) : Herra forseti. Strax og fjvn. hafði verið kosin nú í haust, hóf hún störf við athugun fjárlagafrv., nokkru áður en því var formlega vísað til hennar. N. hafði, þegar meiri hl. hennar skilaði nál., haldið 42 fundi, en síðan hefur einn bæst við, svo að alls eru fundirnir orðnir 43, auk þess sem undirnefndir í sérstökum málaflokkum hafa haldið marga fundi, þó einkum undirnefnd í skólamálum, sem oft hefur lagt nótt við dag í störfum sínum. Enda þótt n. skili þrem nál. og greinist í meiri hl. og tvo minni hl., gefur það ekki rétta mynd af því, hvernig þessir aðilar standa að störfum í n. á þeim tíma, sem hún hefur fjárlagafrv. til meðferðar, heldur hefur samstarfið sem fyrr verið með miklum ágætum. Ég vil því koma á framfæri sérstöku þakklæti mínu til meðnm. minna, sem allir hafa lagt sig fram um, að störfin mættu ganga sem greiðlegast. Á það ekki síður við um fulltrúa stjórnarandstöðunnar en hina. Þeir hafa sem jafnan fyrr staðið að málum af heilindum og drengskap í minn garð, og fyrir það flyt ég þeim þakklæti mitt og met mikils þeirra framkomu. N. hefur notið atfylgis hagsýslustjóra og starfsliðs hans í störfum sínum, og flyt ég þeim aðilum þakkir n. Á fund n. koma á hverju hausti forstöðumenn margra ríkisstofnana og gera grein fyrir starfsemi stofnana sinna og því, sem þeim þykir áfátt um áætlaðar fjárveitingar til þeirra á komandi ári. Auk þess sækja aðrir aðilar, einkum forsvarsmenn sveitarfélaga og félagssamtaka, mjög á um að fá viðtöl við n. Í þetta fara margir fundir, og meðan verður ekki að öðru unnið. Miðað við verkefni er tími n. til starfa í rauninni mjög naumur. Henni berst gífurlegur fjöldi erinda, að þessu sinni talsvert á 6. hundrað, og því miður hefur ekki tekist að tryggja, að þau berist fyrir eðlileg tímamörk. Athuga verður og skoða stöðu hverrar skólatryggingar, sem unnið er að eða sótt er um að byggja, hvers sjúkrahúss, heilsugæslustöðvar og læknisbústaðar, og ræða verður um einstaka verkþætti í hverri einustu höfn í landinu, bera þetta saman og meta og vega, þegar ákvarðanir eru teknar um áframhaldandi fjárveitingar eða nýjar fjárveitingar. Þegar haft er í huga, að tími n. til að skila störfum er afmarkaður, er ekki að ófyrirsynju, að nm. þyki nokkuð langur tími fara í þessi viðtöl, og þau eru vissulega vandamál. Eftir þeim er mjög fast leitað, jafnvel mest síðustu dagana, sem n. hefur til umráða og brýnt er að nota til annarra óhjákvæmilegra starfa, ef unnt á að vera að skila till. í tæka tíð. Mér er alveg ljóst, að stundum og jafnvel æðioft kemur tiltölulega lítið fram í þessum viðtölum. Þó að ýmis þeirra séu mjög gagnleg og óhjákvæmileg nauðsyn. Ég hef fyrir mitt leyti ekki viljað ganga langt í því að takmarka þau, þótt milli þörf sé fyrir tímann til annarra starfa fyrir einstaka nm. og n. í heild. Því miður hefur ekki, eins og ég áðan sagði, tekist sem skyldi að tryggja, að umsóknir berist í tíma, heldur rignir þeim yfir n., þegar mest er að gera, t. d. bárust um 200 erindi nú frá byrjun nóv. Það er því vissulega ekki mikill tími til viðtala. En hitt má að mínum dómi ekki vanmeta, að persónulegar viðræður nm. sameiginlega við embættismenn ríkisins, við sveitarstjórnarmenn og forustumenn félagasamtaka eru þræðir, sem varast verður að slíka. Verði slík viðtöl lögð niður í ríkum mæli eða með öllu, er hætt við, að n. lokist inni um of frá hinum raunverulegu umbjóðendum sínum, svo og frá þeim stofnunum ríkisins, sem hún ætti að hafa enn meiri tengsl við en hún hefur til þessa getað. Þótt n. megi varla af tímanum sjá til viðtala, því að hans er jafnan brýn þörf til annarrar vinnu við afgreiðslu fjárlagafrv., þá er hætt við, að hún lokaðist jafnvel um of inni og hver nm. ætti þá nær eingöngu samskipti við aðila úr sínu eigin kjördæmi. Slík vinnubrögð væru ekki holl fyrir n., sem á að vinna þau störf, sem fjvn. fyrir. Kynni nm. af vandamálum sveitarfélaga og stofnana hvarvetna um landið, sem fengin eru með persónulegum viðtölum n. við þá, sem þau bera fram, eru nauðsynleg, og úr þeim má ekki draga. Að hinu ber fremur að hyggja, hvort unnt er að koma þeim fyrir að einhverju leyti með öðrum hætti en venjan hefur verið um langt skeið, að þessir aðilar komi til viðtals við n., þegar hún er harðast keyrð í störfum og yfir hana rignir látlaust nýjum erindum. Þegar um hægist, verður fjvn. að taka þessi mál til sérstakrar athugunar, hvernig hún getur viðhaldið og jafnvel aukið tengsl sín við þá, sem hagsmuna eiga að gæta í sambandi við fjárveitingar í fjárl., án þess að það komi í sama mæli og nú niður á þeim knappa tíma, sem n. hefur til afgreiðslu mála á lokastigi. Annað vandamál, sem óhjákvæmilegt er að fá lausn á, er frammistaða ýmissa rn. og ríkisstofnana í sambandi við afgreiðslu fjárl. Þau gögn, sem þessir aðilar eiga að leggja fyrir n., koma of seint. Þau ættu að vera fyrir hendi, áður en þing kemur saman. En það virðist fara á einn veg, hvernig sem að er farið til þess að fá þessum gamla óvana breytt, að vera með allt á síðustu stundu og leggja frumgögn fyrir n. um það leyti sem hún ætti að vera að ljúka tillögugerð. Samtímis láta sjálf rn. rigna yfir n. eins og skæðadrífu nýjum erindum frá því í nóv. og allra örast eftir að byrjaður er des., þegar í raun réttri ætti ekki að opna eitt einasta bréf. Þetta er í einu orði sagt óþolandi og verður að breytast. Í undirnefnd fjvn. á sæti einn nm. frá hverjum þeim flokki, sem mann á í n. Undirnefndin fjallaði um allmörg mál í sumar og hélt fleiri fundi en hún hefur áður gert. Meðal mála, sem n. sinnti, má nefna mötuneytismál ríkisstofnana, en athugun sú, sem sænskur aðili var látinn gera um hugsanlega notkun eldhúss Landsspítalans í þágu annarra ríkisstofnana en spítalanna, leiddi í ljós, að afkastageta þess dugir ekki til þess, að unnt sé að nota það einnig fyrir mötuneytin. Er því ljóst, að eigi að leysa þessi mál, rekstur mötuneyta ríkisstofnana, frá einum framleiðslustað, þarf til þess sérstakt eldhús, sem annaðhvort yrði miðað við þarfir ríkisstofnana einna eða yrði byggt upp í samvinnu við aðra aðila, og væri þá ástæða til að huga jafnframt að lausn mötuneytaþörf skólanna. Væri ástæða til að kanna, hvort ekki er tímabært og fjárhagslega hagkvæmt, að ríkið, eitt eða í samvinnu við aðra, byggi og reki afkastamikið eldhús, sem skipuleggi sendingar á máltíðum á vinnustaði ríkisstofnana, í skóla og á vinnustaði fyrirtækja, sem óskuðu viðskipta. Væri e. t. v. með þeim hætti unnt að jafna aðstöðu starfsmanna í þessu efni verulega frá því sem nú er. Til frekari athugana á málefnum nokkurra ríkisstofnana, sem undirnefndin hefur áður beint athygli sinni að, hafa viðkomandi rn. skipað sérstakar nefndir, sem í sitja fulltrúar frá þessum stofnunum, frá því rn., sem þær heyra til, svo og frá hagsýslustofnuninni. Þannig var í mars s. l. skipuð nefnd til þess að gera allsherjarúttekt á skipulagi Pósts og síma, og hafa komið hingað fulltrúar frá norsku póst- og símaþjónustunni til að aðstoða n., og munu þeir gera tillögur um heildarskipulag stofnunarinnar. Í apríl s. l. var skipuð n. til að fjalla um skipulag og rekstur Ríkisútvarpsins. Er n. m, a. ætlað að huga að sameiningu á starfsemi, sem nú fer fram bæði hjá sjónvarpi og hljóðvarpi. T. d. eru fréttastofurnar tvær. Enn fremur er í athugun, hvort ekki er unnt að breyta tilhögun á innheimtu afnotagjalda, en á innheimtudeild munu nú starfa um 30 manns. Í apríl s. l. var einnig skipaður starfshópur til þess að gera till. um bætta þjónustu og rekstur Tryggingastofnunar ríkisins. Í sambandi við starfsemi þessara sérstöku nefnda er ástæða til að vekja athygli á því, að í fjárlagafrv, er nú gert ráð fyrir allverulegri fjárveitingu í því skyni að kaupa þjónustu erlendra og innlendra sérfræðinga á sviði hagsýslumálefna, og gefst með því aðstaða til þess að kanna gaumgæfilega rekstur einstakra ríkisstofnana, eftir því sem ástæða þykir til, og gera till. um hagfelldari rekstur. Þá hefur verið unnið að athugun á því, hvort hagkvæmt muni reynast að setja undir sama þak starfsemi nokkurra ríkisstofnana: Öryggiseftirlits ríkisins, Brunamálastofnunar ríkisins, Löggildingarstofnunar og Rafmagnseftirlits ríkisins. Er þá m. a. stefnt að því, að þær hefðu sameiginlega vinnuskrifstofu. Símavarsla og vélritun og önnur slík störf yrðu þá unnin þar fyrir allar stofnanirnar, í stað þess að þær þurfi að hafa starfskrafta og húsrými til þeirra verkefna hver fyrir sig. Á fjárl. þessa árs er heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán allt að 20 millj. kr. til kaupa á sameiginlegu húsnæði fyrir ýmsar þær ríkisstofnanir, sem nú eru í leiguhúsnæði. Þessi heimild hefur ekki verið notuð, en farið hefur fram sérstök athugun á því, hvort ekki væri hagkvæmt að byggja ofan á hús Sölumiðstöðvar setuliðseigna við Grensásveg og ætla þar stað þeim stofnunum, sem ég áðan nefndi, og e. t. v. fleiri. Sú athugun virðist sýna, að hér yrði um hagkvæma ráðstöfun að ræða. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að vinna eigi eftir sérstakri áætlun að því að koma sem allra flestum stofnunum ríkisins í eigið húsnæði á tilteknu árabili. Þetta þarf að sjálfsögðu að gerast á alllöngum tíma, en að þessu marki þarf að keppa. Það er alls engin ástæða til þess, að ríkisstofnanir greiði með leigugjaldi þau óverðtryggðu lán, sem einkafyrirtæki og einkaaðilar fá frá lánastofnunum til að fjárfesta í húsnæði, sem síðan er leigt ríkinu. Vissulega eru alveg ótæmandi þær þarfir, sem við blasa hvarvetna um landið fyrir það fjármagn, sem ríkið getur af mörkum látið til fjárfestingar, og því skiljanlegt, að þarfir fyrir ýmiss konar skrifstofuhúsnæði ríkisins hafi verið látnar sitja á hakanum, þegar á móti er teflt þörf fyrir sjúkrahúsbyggingar, skólamannvirki, hafnir og önnur brýnustu verkefni. Samt sem áður er ég þeirrar skoðunar, að ekki megi endalaust lita fram hjá því, að sífellt stærri hluti þjónustuskrifstofa ríkisins, sem landslög gera ráð fyrir, að starfi, eru í leiguhúsnæði, og á nokkurra ára bili greiða þær til einstaklinga og einkafyrirtækja það húsnæði, sem leigt er og jafnvel marggreiða það. Hér þarf að tryggja með sérstakri áætlun, að miði í rétta átt við hverja fjárlagaafgreiðslu, þar til það telst til undantekninga, að ríkisstofnanir séu í leiguhúsnæði. Undirnefnd fjvn. hefur fjallað um, með hvaða hætti megi tryggja sem mest samræmi í launakjörum, hlunnindum og starfsreglum milli þeirra stofnana, sem lúta þeim reglum, sem um þetta gilda í ríkisstofnunum, og svo á hinn bóginn stofnana, sem eru utan við þessi ákvæði, svo sem ríkisbankar og ýmsar aðrar ríkisstofnanir, sem virðast sjálfar setja sér sínar eigin reglur að meira eða minna leyti. Má þar nefna Framkvæmdastofnun ríkisins, Húsnæðismálastofnunina, Áburðarverksmiðju og Sementsverksmiðju. Er nú í könnun, hvort unnt væri að koma hér á samræmingu með sérstakri lagasetningu, sem tryggði, að allar ríkisstofnanir sætu við sama borð í þessum efnum. Undirnefndin kannaði enn fremur nokkuð starfsemi Sauðfjárveikivarna ríkisins, hvort of lengi væri kostað til girðinga og vörslu, þar sem ekki væri lengur full þörf fyrir hendi. Virðist sem á þessu sviði mætti nokkuð endurmeta og spara. Undirnefndin hefur fjallað um tryggingu ríkiseigna og hefur einróma mælt með því við stjórnvöld, að samið verði við Brunabótafélag Íslands um, að það taki að sér alla eigna- og áhættutryggingu ríkisins og ríkisstofnana með þeim kjörum, sem það hefur boðið, að veittur verði 10% afsláttur frá núgildandi iðgjöldum og að tryggingar ríkisins og ríkisstofnana verði sérstakur tryggingaflokkur og endurgreiddur verði ágóðahlutur af hagnaði, en Brunabótafélagið taki á sig tap, er verða kynni. Tryggingarnar og framkvæmd þeirra yrði algerlega á ábyrgð Brunabótafélags Íslands. Með þeim hætti kæmi auðveldlega fram, hvað ríkið greiðir fyrir tryggingarnar og hvað það fær í staðinn, en um það liggja ekki fyrir gögn nú varðandi allan ríkisbúskapinn. En í athugun, sem gerð var á tryggingaviðskiptum 26 ríkisfyrirtækja, kom í ljós, að á 3 árum fengu þau í tjónabætur nokkurn veginn sömu upphæð, um 60 millj. kr., sem þau greiddu í iðgjöld á einu þessara ára. Má þó ætla, að tjónabætur hafi verið hærri á þessum þrem árum en að jafnaði, þar sem á þessu tímabili var um að ræða 25 millj. kr. bætur vegna tjóns á varðskipinu Ægi. Undirnefndin hefur beitt sér fyrir því, að skrifstofustarfsemi Fiskimálasjóðs verði lögð niður og lánastofnun taki að sér ásamt viðkomandi rn. þau störf, sem þar hafa verið unnin. Undirnefndin kynnti sér nokkuð rekstur og uppbyggingu Fiskmats ríkisins og Síldarmats ríkisins. Hefur n. sent viðkomandi rn. grg. um þá athugun og lagði þar til, að sérstakri n. yrði falið að vinna að eftirfarandi verkefnum: 1. Að taka til heildarathugunar skipulag og starfsemi Fiskmats ríkisins og koma m. a. fram með till. um framtíðarverkefni matsstofnana sjávarútvegsins og till. að innra skipulagi, þar sem þau atriði, sem minnst var á í grg. n., verði tekin til athugunar. 2. Að gera till. um, hvernig hagfelldast sé að fella Síldarmat ríkisins inn í nýja matsstofnun sjávarútvegsins. 3. Að semja frv. til l. um matsstofnun sjávarútvegsins, þar sem gengið er út frá því, að Síldarmat ríkisins verði lagt niður og starfsemi þess verði falin matsstofnuninni. 4. Að kanna og gera till. um, á hvern hátt verði best tryggt samræmi á störfum matsstofnunarinnar og eftirlitsstörfum sölusamtaka, þannig að fyllstu hagsmuni sé gætt. Þá er þess að geta, að undirnefnd fjvn. kynnti sér þær athuganir, sem fram hafa farið í því skyni að koma á fót hagfelldari tilhögun á skráningu bifreiða á þann veg, að hvert ökutæki haldi sama skrásetningarauðkenni frá fyrstu skráningu þar til það er endanlega tekið út af skrá. En samkv. þeim athugunum, sem fram hafa farið, var talið fyrir 11/2 ári, að sparnaður við að taka upp slíkt kerfi væri mjög varlega áætlaður 31/2–4 millj. kr., miðað við fjölda ökutækja og skráningarfjölda árið 1971. Þessi tala er að sjálfsögðu mun hærri í dag. Er þó sleppt að meta til verðs allan þann tíma, sem umráðamenn ökutækja nota nú við umskráningu, en með nýja skipulaginu yrði um mikinn tímasparnað að ræða hjá þeim aðilum, miðað við það, sem nú á sér stað. Undirnefnd fjvn. hefur einróma mælt með því við viðkomandi rn., að tekið verði upp breytt fyrirkomulag um skráningu ökutækja, - tilhögun, sem er einfaldari og öruggari og sparaði verulega vinnu bifreiðaeftirlitsmanna, sem gætu þá unnið þeim mun meir að störfum, sem varða umferðaröryggi. Ég hef hér minnst á nokkur þau mál, sem undirnefnd fjvn. hefur fjallað um, en mun nú rekja þær brtt., sem fjvn. flytur sameiginlega á þskj. 204. Þar eru fyrst till. varðandi menntmrn. Áður en ég kem að þeim till., sem tilgreindar eru á þskj. 204, vil ég minnast á það, að í aths. við fjárlagafrv., á bls. 167, er þess getið, að fjárveiting til útgáfustarfsemi heimspekideildar Háskóla Íslands nemi 2.5 millj. kr. og skiptist með þeim hætti, sem þar er tilgreint, milli málfræðiskorar, bókmenntaskorar og sagnfræðiskorar. Fjvn. er sammála um að líta svo á, að hér eigi að vera um að ræða á fjárl. óskipta upphæð 2.5 millj. kr., en heimspekideild Háskólans skipti henni sjálf. Þá er till. um, að við aðalskrifstofu menntmrn. verði laun hækkuð um 560 þús. kr. vegna ráðningar starfsmanns til að sinna málefnum dagvistunarheimila samkv. 16. gr. l. nr. 29 1973. Og önnur till. er varðandi aðalskrifstofuna. Þar er lagt til, að framlag vegna námsskrárgerðar við iðnfræðslu hækki um 1 millj. kr. eða úr 1.5 millj. í 2.5 millj., en mjög er talið á skorta, að þessu máli hafi verið sinnt sem skyldi. N. flytur till. um, að veittar verði 275 þús. kr. styrkur til að kosta kennara, einn eða fleiri, til náms í talkennslu fyrir vangefin börn. Gerð er till. um hækkun, 2 millj. 681 þús., á launagreiðslum við læknadeild háskólans. Hér er um að ræða ráðningu prófessors í félagslækningum frá 1. sept. á næsta ári, hálfa dósentsstöðu í lífeðlisfræði, 4 hlutastöður dósenta í lyflæknisfræði og hlutastöðu lektors í heimilislækningum frá 1. sept. Þessi aukning á mannafla læknadeildar er talin óhjákvæmileg, til þess að unnt verði að komast hjá fjöldatakmörkunum á inngöngu nema í læknadeild. Að sjálfsögðu er til lítils að stórauka framkvæmdir um allt land í heilbrigðismálum, ef ekki eru jafnframt gerðar ráðstafanir til þess, að starfskraftar séu til. Till. er gerð um, að á næsta hausti verði tekin upp kennsla í haffræði við Háskóla Íslands og laun við verkfræðideild hækki í því skyni um 1 millj. 35 þús. kr., en gert er ráð fyrir ráðningu prófessors næsta vor til þess að undirbúa kennslu og dósents næsta haust. Gjöld til Raunvísindastofnunar háskólans eru hækkuð um 806 þús. kr. vegna uppsetningar og rekstrar jarðskjálftamæla til að fylgjast með jarðskjálftum í grennd við Kötlu. Lagt er til, að hafin verði viðbygging við hús Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins að Keldnaholti og þar fari jafnframt fram starfsemi í tengslum við verkfræðideild háskólans. Lagt er til, að framlag til endurbóta á húsnæði Menntaskólans á Akureyri verði hækkað um 2 millj. kr. og gjaldfærður stofnkostnaður við Menntaskólann á Ísafirði verði hækkaður um 3.3 millj. kr., í 48 millj., til þess að unnt verði að standa við gerða verksamninga. - Framlag til byggingar menntaskóla á Egilsstöðum hækkar um 10 millj. kr. í 15 millj. Með þeim fjárveitingum, sem áður hafa verið veittar til skólans, ætti að vera unnt að hefja byggingu hans á næsta ári, ef undirbúningi að öðru leyti verður lokið í tæka tíð. - Lagt er til, að veittar verði 2 millj. kr. til áhaldakaupa við Menntaskólann í Kópavogi. - Framlag til gjaldfærðs stofnkostnaðar við Kennaraháskóla Íslands hækkar um 6.6 millj. í 28.6 millj. - Framlag til Æfinga- og tilraunaskóla Kennaraháskólans hækkar um 1 millj. í 7.3 millj. kr. Gjaldfærður stofnkostnaður Íþróttakennaraskóla Íslands að Laugarvatni hækkar um 1.5 millj. - Lagt er til, að hækkuð verði um 1 millj. kr. fjárveiting til Stýrimannaskólans í Reykjavík vegna tækjakaupa. - Enn fremur hækki framlag til Fóstruskóla Íslands um 1 millj. - Lagt er til að framlag til Handíða- og myndlistarskólans til áhalda- og tækjakaupa hækki um 250 þús., kr. - Fjárveiting til gjaldfærðs stofnkostnaðar í héraðsskólum hækkar um 6.9 millj. kr., í 71.5 millj. - Flutt er till. um, að framlag til byggingar Skálholtsskóla hækki um 1 millj. kr. eða í 6 millj. Framlag til byggingar barnaskóla o. fl. hækkar um 158.4 millj. og nemur eftir þá hækkun 658.4 millj. Það skal tekið fram í þessu sambandi, að á s. l. sumri gerði fjvn. skrá um þær fjárveitingar til þessa málaflokks, sem hún taldi eftir ábendingum menntmrn. helst koma til greina, að ekki kæmi til greiðslu á árinu, ef beitt yrði heimild, sem fyrir hendi var til niðurskurðar á verklegum framkvæmdum. Nú hefur n. borist bréf frá fjmrn. um, að heimildir til niðurskurðar hafi í engu tilfelli verið notaðar gagnvart verklegum framkvæmdum og eigi því ónotaðar fjárveitingar um n. k. áramót í þessum málaflokkum og öðrum að vera fyrir hendi til framkvæmda á næsta ári, og hefur því ekki verið gengið út frá því, að þær þurfi að endurveita. Í þeim till., sem fyrir liggja um fjárveitingar til verklegra framkvæmda á hina ýmsu framkvæmdaliði, er því ekki um endurveitingu að ræða, heldur ávallt nýtt framkvæmdafé, sem kemur þá til viðbótar geymdu fé, þar sem um það er að ræða. Þá er lagt til, að veittar verði 4.6 millj. kr. til að koma á fót í leiguhúsnæði dagheimili fyrir fjölfötluð börn. - Lagt er til, að liðurinn til dagvistunarheimila hækki um 30 millj. kr. í 85 millj. og skiptist í framlag til rekstrar 45 millj. kr. og til byggingarframkvæmda 40 millj. Í lögum, sem sett voru á síðasta ári um stuðning ríkisins við byggingu og rekstur dagvistunarheimila, er gert ráð fyrir margháttuðum athugunum, sem eiga að fara fram á vegum menntmrn. á þeim umsóknum, sem þangað eru sendar um slík fjárframlög frá ríkissjóði, og síðan séu lögð fram ýmis gögn, uppdrættir, fjárhagsáætlanir, staðfesting á mótframlögum og fleira, áður en fjvn. gerir till. um fjárveitingar til einstakra framkvæmda. Ekkert af þessu hefur enn borist til n., og hefur hún því ekki skipt upphæðinni, en flytur þá till. á þskj. 204, að auk þess, að heildarupphæðin til byggingarframkvæmda hækki um 30 millj. í 40 millj., hækki úr 10 millj. í 40, verði ákveðið við afgreiðslu fjárl., að fjvn. úthluti af upphæðinni til einstakra framkvæmda eigi síðar en 1. maí n. k., enda hafi þá verið fullnægt ákvæðum l. nr. 29 1973, um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri dagvistunarheimila, um undirbúning viðkomandi framkvæmda. Þá er till. um, að framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna hækki um 30 millj. kr. frá frv. Nemur þá fjárveiting til Lánasjóðsins á næsta ári 486.6 millj. kr., og munu lán á næsta ári nema u. þ. b. 83% af umframfjárþörf í stað 77.8% 1973 og 62.9% á árinu 1970. Auk þessarar upphæðar, sem lagt er til að veitt verði til Lánasjóðs ísl. námsmanna, eru á fjárl. veittar 75 millj. kr. til að jafna námskostnað eftir búsetu. Nema því sérstakar greiðslur úr ríkissjóði til aðstoðar við námsmenn samtals 561.6 millj. kr. á næsta ári, en hliðstæðar greiðslur námu um 67 millj. 990 þús. kr. árið 1970. Beinar greiðslur til Lánasjóðsins nema þannig orðið verulega háum upphæðum eða nokkrum tugum millj. kr. hærri upphæð en allar fjárveitingar eru úr ríkissjóði til rekstrar, byggingarframkvæmda og tækjakaupa við eftirtaldar stofnanir samanlagt: Háskóla Íslands, Tilraunastöðina á Keldum, Raunvísindastofnun Háskólans, Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, Orðabók háskólans og Náttúrufræðistofnun Íslands. Vegna vægra lánaskilmála verður aukning eigin tekna Lánasjóðsins mjög lítil, eða um 800 þús. kr. á næsta ári, á sama tíma og beint ríkisframlag nemur nær 490 millj. kr. Þess er að vænta, að á þessu verði breyting með nýjum l. um Lánasjóð ísl. námsmanna, þannig að sjóðurinn verði smátt og smátt færari um að sinna skuldbindingum sínum með eigin fé, en hlutfallslega geti dregið úr beinum árlegum framlögum ríkissjóðs, sem eru orðin mjög há, enda hygg ég, að vilji flestra námsmanna standi til þess, að breytingar verði gerðar á lánareglum sjóðsins, sem leiði til þess. Það má vel vera, að ýmsum námsmönnum þyki ekki mikið til þess koma að veita úr ríkissjóði óafturkræft fyrir ríkissjóð þá upphæð, sem ég hef hér nefnt, um 490 millj. kr. En ég get sagt fyrir mitt leyti, að ég tel ekki tímabært nú, að veitt verði sú upphæð, sem með þarf til þess, að lán nemi allri umframfjárþörf. Ég tel það ekki tímabært, fyrr en ég sé, hvernig gengið verður frá lánakjörum og endurgreiðslu lána í þeim lögum um Lánasjóð námsmanna, sem væntanlega verða samþykkt á þessu þingi. Ég vil fyrst fá að sjá, hver verður eiginfjármyndun sjóðsins og hver á að verða hlutur ríkisins á komandi árum. Það má líka vel vera, að ýmsum námsmönnum þyki lítið til þess koma, að fjárveitingar úr ríkissjóði til námsmanna, þ. e. a. s. til Lánasjóðsins og til jöfnunar námsaðstöðu, hafa hækkað úr tæplega 68 millj. kr. 1970 í rúmlega 561 millj. kr. á næsta ári. En ég verð að segja, að ég vildi gjarnan að ýmis önnur góð málefni hefðu fengið hliðstæða hækkun. Þá er lagt til, að styrkurinn til erlendra námsmanna í ísl. skólum hækki um 200 þús. kr. og verði alls 1 millj. og 800 þús. kr. Á móti þessum styrk veita aðrar þjóðir íslenskum námsmönnum styrki, sem nema miklu hærri upphæðum. Styrkur til útgáfustarfa hækkar um 1 millj. 165 þús. kr., í 5 millj. 465 þús. Er þá gert ráð fyrir, að eftirgreindir styrkir hækki eða bætist við: Sögunefnd Þingeyinga verði veittar 75 þús. kr. Jóni Gíslasyni vegna sögu hreppaskipunar á Suðurlandi 25 þús. kr. Styrkur til Hins ísl. bókmenntafélags hækki úr 500 þús. í 750 þús. kr. Menningarsjóði og þjóðminjasafninu verði veittur 300 þús. kr. styrkur til að gefa út bók með myndum frá Íslandi á fyrri öldum. Sögufélagi Ísfirðinga verði veittur 50 þús. kr. styrkur, Glímusambandi Íslands til að gefa út Glímusögu Íslands á árinu 1974 150 þús. kr., Alþýðusambandi Íslands til útgáfu handbókar 200 þús. kr., Sögufélagi Borgfirðinga og Sögufélagi Austurlands 50 þús. kr. hvoru og Íþróttakennarafélagi Íslands 30 þús. kr. Jafnframt er gert ráð fyrir, að 2 aðilar, er sent hafa umsóknir til n. um útgáfustyrki, haldi óbreyttum hlut, þ. e. a. s. Samband ungra rithöfunda 75 þús. kr. og Búnaðarsamband Austurlands 100 þús. kr. Lagt er til að styrkur til Stúdentaráðs Háskólans og SÍNE (Sambands ísl. námsmanna erlendis) hækki um 100 þús. kr. í 310 þús. kr. Þá er lagt til, að styrkur til Myndlistaskólans í Rvík, þ. e. Myndlistaskólans við Freyjugötu, hækki um 200 þús. kr. í 500 þús. kr. Þá leggur n. til, að breytingar verði á útgjaldaliðum hjá Þjóðminjasafni Íslands sem hér segir: Laun hækki um 300 þús. kr., önnur rekstrargjöld um 600 þús., viðhald um 250 þús. og yfirfærslur um 50 þús. kr. Þessar hækkanir eru af nokkrum aðgreindum orsökum, sem koma fleiri en ein inn á sama útgjaldalið hjá stofnuninni. Í fyrsta lagi er um að ræða tillögn um, að 400 þús. kr. verði veittar til þess að hefja söfnun og björgun ýmissa muna og minja í tengslum við sjósókn og sjómennsku, en ýmsir slíkir hlutir, þ. á m. bátar, liggja undir skemmdum víðs vegar um land. Til þess að hefja könnun á þessu máli og söfnun og björgun minja er þessi till. flutt. En þetta er það fyrsta, sem þarf að gera til þess, að af því geti orðið, að komið verði upp sjóminjasafni, sem Íslendingum sæmir, en þess er að vænta, að ríkisvaldið og bæjaryfirvöld í Hafnarfirði nái samstöðu um slíka safnbyggingu, ef Alþingi samþykkir till., sem liggur fyrir um það efni. Í öðru lagi er um að ræða tillögu um, að veittar verði 600 þús. kr. vegna Örnefnastofnunar, og þá gert ráð fyrir, að sú stofnun, sem þau mál annast, geti ráðið nemendur að sumri til að aðstoða við örnefnasöfnun úti á landsbyggðinni. Þá er í þriðja lagi um að ræða till. um nokkrar hækkanir til safnsins vegna varðveislu gamalla húsa og kirkna, samtals 250 þús. kr. Lagt er til, að laun hjá Þjóðskjalasafni Íslands hækki um 260 þús. kr. vegna ráðningar starfsmanns í ½ starf í viðgerðarstofu safnsins. Laun hjá Listasafni Íslands hækka um 360 þús. kr. vegna safnvarðar í ½ starfi til að sjá um sýningar og útlán úr safninu. Þessi upphæð er í núgildandi fjárlögum, en féll niður af misgáningi í frv. Lagt er til, að framlög til Menningarsjóðs hækki um 700 þús. kr., þessi upphæð verði veitt til að styrkja gerð kvikmyndar um íslenskan bónda á Vestfjörðum, en Þorsteinn Jónsson kvikmyndagerðarmaður hefur hlotið sérstakan styrk menntamálaráðs til að gera þessa mynd, en styrkur menntamálaráðs dugir naumast fyrir meira en þriðjungi kostnaðar. Liðurinn aðrir tónlistaskólar hækkar um 3 millj. kr., þar sem þessi liður hefur ekki reynst nægja á undanförnum árum til þess, að hann svari til af rekstrarkostnaði skólanna, en það er skoðun fjvn., að þann hluta beri að greiða, enda þótt áætlun kunni að vera lægri en hluti raunverulegs rekstrarkostnaðar. Þess vegna er talið varlegra að hækka áætlunina um 3 millj. kr. fyrir næsta ár. Nefndin flytur till. um, að rekstrarframlag til Barnamúsíkskólans í Rvík hækki um 600 þús. kr., en á móti því framlagi kemur framlag frá Reykjavíkurborg. Framlag til Leikfélags Reykjavíkur hækkar um 1½ millj. í 5½ millj. kr. - Þá er lagt til, að framlag til Bandalags ísl. leikfélaga komi sem sérliður á fjárlögin, en lagaákvæði munu gera ráð fyrir, að svo sé gert. Liðurinn er 300 þús. kr. hærri en það framlag, sem Bandalagið hlaut á þessu ári. - Þá leggur n. til, að framlag til annarra leikfélaga hækki um 1 millj. og 700 þús. kr. í 5 millj. og 200 þús. kr., og er þá við það miðað, að Leikfélag Akureyrar, sem nú er orðið atvinnumannaleikhús að nokkru leyti, hljóti 2½ millj. kr. af þeirri upphæð. - Þá leggur n. til, að tekinn verði upp nýr liður á fjárlögum: Til leiklistarskóla 1½ millj., en ætlunin er, að Þjóðleikhúsið og Leikfélag Reykjavíkur standi sameiginlega að rekstri leikskóla, auk þess sem samtök áhugamanna um leiklist, reka eigin skóla, og er til þess ætlast, að þessir aðilar allir fái greiðslu af þessum lið. Fjvn. leggur til, að heiðurslaun listamanna hækki um 900 þús. kr., í 3 millj. kr. Menntmn. þingsins gera síðan tillögur um skiptingu þessarar upphæðar. N. leggur enn fremur til, að starfslaun listamanna hækki um 1 millj. kr., í 2½ millj. kr., og listamannalaun hækki um 2 millj. 670 þús. kr., í 14 millj. kr. Þá er lagt til, að tekinn verði upp nýr liður: Til Tónskóla Sigursveins D. Kristinssonar vegna stofnkostnaðar, og veittar verði 460 þús. kr. Hér er um að ræða 3. og síðustu greiðslu, en áður hafði verið gert ráð fyrir því, að greiðslur yrðu 3, en vegna mistaka féll niður að gera ráð fyrir síðustu greiðslunni í fjárlagafrv. Lagt er til, að Tónlistarfélagi Mosfellssveitar, Tónlistarfélagi Árnessýslu og Tónlistarfélagi Hafnarfjarðar verði veittar 144 þús., kr. hverju, eða samtals 432 þús. kr., vegna innréttinga á húsnæði fyrir tónlistarskóla á þessum stöðum. Þessir sömu aðilar fengu við afgreiðslu fjárlaga í fyrra hliðstæðar upphæðir, og þá var þess sérstaklega getið, að um væri að ræða fyrri greiðslu af tveimur, en á fjárlagafrv. hafa þessar greiðslur fallið niður. Þá kemur nýr liður: Styrkur til færeysks rithöfundar til dvalar á Íslandi 100 þús. kr. Rithöfundasjóður Íslands hefur lagt til, að slík fjárveiting verði tekin upp, og var fjvn. sammála um að fallast á þá tillögu. Þá er komið að till. varðandi Íþróttasjóð, en n. leggur til, að framlag til sjóðsins verði hækkað um 17.1 millj. kr. frá frv. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1972 voru framlög til sjóðsins hækkuð um 160% í þeim tilgangi að hefja aðgerðir til þess að snúa við þeirri þróun, sem hafði verið látin viðgangast, að skuldir sjóðsins hrúguðust stöðugt upp, en framlag ríkissjóðs væri nánast ekki neitt, nam á fjárl. á árinu 1971 5 millj. kr., þar með taldir kennslustyrkir. Við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1972 var framlag ákveðið 13 millj. kr., og við afgreiðslu núgildandi fjárlaga var haldið áfram á sömu braut og fjárveitingar miðaðar við, að halinn yrði greiddur á 4 árum, gegn því, að sveitarfélög og íþróttafélög féllu frá 20% af inneign sinni. Svo til öll sveitarfélög og íþróttafélög hafa nú samþykkt þessar tillögur. Í fyrra voru 16.6 millj. kr. veittar til greiðslu á fyrsta fjórðungi skuldarinnar og 3.1 millj. kr. var veitt vegna íþróttamannvirkja, sem þá voru í byggingu, til þess að mæta skuldbindingum varðandi framkvæmdir þeirra á árinu. Nú er lagt til, að enn verði veittar 16.6 millj., kr. vegna annars hluta af skuldagreiðslunum, 18 millj. kr. verði veittar til þeirra framkvæmda, sem voru í byggingu í fyrra og fengu þá 3.1 millj., skrá um þau er í sérstakri sundurliðun á þskj. 204, og enn er lagt til að veittar verði 3.1 millj. kr. til nýrra íþróttamannvirkja, sem hafnar verða framkvæmdir við á næsta ári. Sundurliðun á fjárveitingu til þeirra framkvæmda er einnig á þskj. 204. Enn fremur leggur n. til, að rekstrarstyrkur til íþróttafélaga hækki úr 5.3 millj. kr. í 6.3 millj. kr. Samtals nemur þá fjárveiting til íþróttasjóðs skv. þessum till. á næsta ári 44 millj. kr. og hefur nær nífaldast frá því, sem núverandi stjórnarandstöðuflokkar ákváðu að veita sjóðnum á árinu 1971. Rúmlega þriðjungur fjárveitingarinnar nú fer til þess að greiða hluta af skuldahalanum, sem eftir var skilinn, þegar viðreisnarstjórnin fór frá völdum. En þess er að vænta, að með áframhaldi á þeirri stefnu, sem núverandi stjórnarflokkar hafa tekið upp gagnvart íþróttasjóði, komist mál hans á réttan kjöl og það heyri sögunni til, að íþróttamannvirki standi á úthlutunarskrá í 18 ár, eins og áður átti sér stað. Þá er komið að brtt. við liðinn æskulýðsmál. N. leggur til, að framlag til Æskulýðsráðs ríkisins hækki um 800 þús. kr., framlag til Ungmennafélags Íslands um 900 þús. kr., til Bandalags ísl. skáta um 160 þús. kr., til Æskulýðssambands Íslands um 200 þús. kr., til Bandalags ísl. farfugla 25 þús. kr., til starfsemi K F U M í Vatnaskógi 25 þús. kr. og við bætist eftirfarandi aðilar: Samband bindindisfélaga í skólum fái 50 þús. kr., Íslenskir ungtemplarar 50 þús. kr. og Æskulýðsnefnd S: Þingeyjarsýslu 50 þús. kr. Þá er lagt til, að Frjálsíþróttasambandi Íslands verði veittur sérstakur styrkur vegna Evrópumeistaramóts í frjálsum íþróttum á næsta ári, 100 þús. kr., en sambandið hefur jafnan hlotið slíkan aukastyrk, þegar Evrópumeistaramót fara fram. Lagt er til að styrkur til Matthíasarsafns á Akureyri hækki um 40 þús. kr. í 80 þús. kr. Flutt er tillaga um, að Sædýrasafninu í Hafnarfirði verði veitt hækkun á rekstrarstyrk úr 300 þús. kr. í 1 millj., en safnið hefur orðið umfangsmeira með hverju ári, og er rekstrarkostnaður þess nú nálega 20 þús. kr. á dag. Þá er enn fremur till. um, að Sædýrasafninu verði veitt stofnkostnaðarframlag 1 millj. 34 þús. kr. Hér er um að ræða 1. greiðslu af 6 vegna stofnkostnaðar, en ríkissjóður ber 40% af þessum stofnkostnaði, en sveitarfélögin á Reykjavíkursvæðinu og Keflavík og Njarðvík bera 60% Þá leggur n. til, að framlag til Skáksambands Íslands hækki úr 400 í 500 þús. kr. og styrkur til alþjóðaskákmóts í Rvík úr 150 þús. kr. í 250 þús. kr. - Þá leggur n. til, að styrkur til hjálparsveita skáta vegna sporhunds, sem notaður er við leit að týndu fólki, hækki um 50 þús. kr. í 200 þús. kr. Framlag til Kvenfélagasambands Íslands hækkar um 350 þús. kr., í 1 millj. 700 þús. kr. N. gerir till. um, að styrkur til Hlíðardalsskóla í Ölfusi hækki um 300 þús. kr., í 900 þús. kr. Þá leggur fjvn. til, að tekinn verði upp nýr liður: Til þjóðhátta- og byggðakvikmynda 300 þús. kr., og er þá gert ráð fyrir, að hann skiptist á milli 3 aðila, sem fái 100 þús. kr. hver, þ. e. a. s. Búnaðarsamband Suðurlands, Hólshreppur og Búnaðarsamband N: Þingeyjarsýslu, en allir þessir aðilar vinna nú að gerð heimildarkvikmyndar og hafa sótt um styrk til fjvn. Lagt er til, að upp verði tekinn nýr liður: 300 þús. kr. til sumarnámskeiða í Leirárskóla, en þar hafa verið starfrækt námskeið fyrir leiðbeinendur í félags- og íþróttastarfi. - Þá er lagt til, að félagi laganema við Háskóla Íslands verði veittur 250 þús. kr. styrkur vegna kostnaðar við að halda mót norrænna laganema á Íslandi á næsta sumri. - Þá er enn lagt til, að tekinn verði upp nýr liður til rannsóknar á fornum þingstað í Kópavogi og veittar verði 75 þús. kr. til að greiða kostnað við fornleifauppgröft og hinu forna þingstæði í Kópavogi, en það verk er Menningar- og listasjóður Kópavogs að láta vinna. Þá er komið að till. varðandi utanrn. lagt er til, að liðurinn: Til kaupa á Iceland Review 500 þús. kr., falli niður, en á móti hækki liðurinn til upplýsinga- og kynningarstarfsemi hjá rn. um 1 millj. og 500 þús. kr. Er við það miðað, að með þessu móti verði utanrrn. gert kleift að auka kaup á tímaritinu um allt að 1 millj. kr., eftir því sem það telur nauðsyn til bera, miðað við fjárhagslega afkomu þess og gildi þess sem upplýsinga- og kynningarrits. Þá eru brtt. varðandi landbrn. Á þskj. 204 er brtt. nr. 58, Jarðeignasjóður ríkisins, og er lagt til, að hann hækki um 2 millj. kr. Þessi till. er rangt tilfærð, og ég vil leiðrétta hana þannig, að hér á að vera um að ræða hækkun á liðnum Jarðeignir ríkisins, framlög, og verður þessi brtt. leiðrétt á öðru þskj. Framlag til Tilraunastöðvarinnar á Akureyri hækkar um 2 millj. kr., vegna þess að fyrirhugaður er flutningur tilraunastöðvarinnar úr þéttbýlinu á Akureyri á ríkisjörð í nágrenninu. Lagt er til, að við viðfangsefnaliði hjá Landnámi ríkisins bætist: Til byggingar gróðurhúsa 1 millj. kr., en í lögunum mun gert ráð fyrir slíkum styrkjum. Þá er lagt til, að framlag í Fiskræktarsjóð hækki um 1 millj. og 300 þús. kr. í 4 millj. kr. Framlag til fyrirhleðslna hækkar um 4 millj. og 30 þús. kr. Sundurliðun á einstakar fyrirhleðslur kemur fram á þskj. 204 Það mun vera um að ræða prentvillu í nál. meiri hl. fjvn., þar sem greint er frá þessum till. Þar er sagt, að hækkun á fyrirhleðslum sé 75 þús. kr., en er rétt tilgreint í brtt. 4 millj. og 30 þús. kr. Styrkir til landþurrkunar hækka um 75 þús. kr., þaðan er talan líklega komin. Og sundurliðun er einnig á þskj. 204. Flutt er til 1. umr., að framlag til Einangrunarstöðvar holdanauta hækki úr 6 millj. kr. í 8 millj. kr., en 10–12 millj. kr. munu vera til ónotaðar af fyrri fjárveitingum, svo að unnt ætti að vera að hefja framkvæmdir á næsta ári. Félagssamtökin Landvernd, það er lagt til, að styrkur til þeirra hækki um 200 þús. kr. eða í 500 þús. kr. Till. varðandi sjútrrn.: Hafrannsóknastofnun, útibú, lagt er til, að þessi liður hækki um 1 millj. og 500 þús. kr., þannig að heildarfjárveiting verði 3 millj. og 500 þús. Er þá gert ráð fyrir, að stofnuð verði 2 útibú frá stofnuninni, og hafa í því sambandi verið nefnd Húsavík og Höfn í Hornafirði. Þá er lagt til, að liðurinn Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, útibú, hækki um 500 þús. kr. í alls 2½ millj. kr., en þetta fé mun vanta til þess að koma upp einu útibúi frá stofnuninni. Til sjóvinnunámskeiða og skólabáta, þar er lagt til, að þessi liður hækki um 2 millj. kr. vegna námskeiða sem fyrirhugað er að halda í meðferð veiðarfæra, sérstaklega á þeim stöðum, þar sem gerðir eru út skuttogarar. Lagt er til, að liðurinn veiðieftirlit hækki um 3 millj. kr. vegna ráðningar 3 veiðieftirlitsmanna til að hafa eftirlit með, að haldin séu skilyrði sem sett eru við útgáfu veiðileyfa, m. a. að því er varðar gerð og notkun veiðarfæra, veiðisvæði, veiðitíma, aflasamsetningu og lágmarksstærð tegunda. Skrifstofa Rannsóknastofnana atvinnuveganna, lagt er til, að launaliður hækki um 880 þús. kr., vegna ráðningar fulltrúa allt árið og aðstoðargjaldkera hálft árið. Er þá komið að till. varðandi dóms- og kirkjumrn. Lagt er til, að liðurinn rekstur sjúkrasamlaga falli niður, en upphæðinni verði skipt á launa- og rekstrarliði viðkomandi embætta sýslumanna og bæjarfógeta. Hér er því ekki um að ræða till., sem breyti niðurstöðutölum frv. Liðurinn lögreglustjórinn í Bolungarvík, þar er lagt til, að tekin verði upp fjárveiting til skuldagreiðslu vegna byggingar yfir skrifstofur embættisins og lögreglustöð. Er hér um sömu fjárveitingu að ræða og er í núgildandi fjárlögum. Launaliður hjá embætti sýslumannsins á Selfossi hækkar um 511 þús. kr. vegna ráðningar starfsmanns til tryggingaumboðs. Lagt er til, að gjaldfærður stofnkostnaður hjá bæjarfógetanum í Keflavík hækki um 4 millj. kr. vegna innréttingar á skrifstofu embættisins, en sem kunnugt er stækkar lögsagnarumdæmi embættisins verulega um næstu áramót. Launaliður er að nokkru vanáætlaður í frv., miðað við það starfslið, sem þar hefur unnið. Auk þess er gert ráð fyrir starfsliðsaukningu, þegar umsvif embættisins aukast nú mjög, og er gerð tillaga um, að launaliður hækki af þessum sökum um 2 millj. 321 þús. kr. frá frv. og að texti breytist úr bæjarfógetinn í Keflavík í sýslumaður og bæjarfógeti, Keflavík. Þá er gerð till. um nýjan lið, matsnefnd eignarnámsbóta. Skv. l. nr. 11 1973, um framkvæmd eignarnáms, skal koma á fót n. til að ákvarða eignarnámsbætur. Er lagt til, að eftirtaldir liðir verði teknir inn vegna n.: Laun 2 millj., önnur rekstrargjöld 250 þús. kr., þ. e. a. s. heildargjöld 2 millj. 250 þús. kr., og á móti komi tekjur 1 millj., nettóútgjöld, 1250 þús. kr. Þá er lagt til, að styrkur til að endurbæta Auðkúlukirkju hækki um 25 þús. kr. í 100 þús. kr., og n. leggur til, að framlag til Kirkjubyggingasjóðs hækki um 1 millj. kr. í 5 millj. kr. Er þá komið að till. varðandi félmrn. Er lagt til, að styrkur til Iðnnemasambandsins hækki um 120 þús. kr., í 350 þús., og styrkur til Neytendasamtakanna um 200 þús. í 450 þús. - Einnig er lagt til, að styrkur til sjómannastofa hækki um 600 þús. kr., í 1 millj. 150 þús. kr. - Lagt er til, að tekinn verði inn að nýju liðurinn: Orlofsheimili húsmæðra í Gullbringu- og Kjósarsýslu og Keflavík, en þessi styrkur hefur fallið út af frv., en er í núgildandi fjárl. Þá er lagt til, að styrkur til Blindrafélagsins hækki um 500 þús. kr., til þess að félagið geti ráðið blindraráðgjafa í sína þjónustu, og breytist þá textinn úr „byggingarstyrk“ í „styrkur“, jafnframt því sem upphæðin hækkar. Þá er lagt til, að liðurinn styrktarsjóður lamaðra og fatlaðra hækki um 500 þús. kr. Þá eru till. varðandi heilbr.- og trmrn. Landsspítalinn: Lagt er til, að framlag til gjaldfærðs kostnaðar hjá Landsspítalanum verði hækkað um 13.2 millj. kr., í 113.2 millj., og að liðurinn verði sundurliðaður í B-hluta og er gert ráð fyrir að fjármagnið verði notað á eftirfarandi hátt: Bygging geðdeildar 60 millj. kr., bráðabirgðahúsnæði, þ. e. a. s. innflutt hús fyrir rannsóknarstofur, 22 millj. kr., vegna barnaheimilis 12 millj., röntgentæki 10 millj., ketilhús 2 millj., stjórnun og eftirlit 4 millj. og 200 þús. og annað ótiltekið 3 millj., eða samtals 113 millj. 200 þús. Má ætla, að bygging geðdeildar verði fokheld á árinu 1975, en ljúki á árinu 1977, en þá hefjist bygging rannsóknarstofnana, en fram að þeim tíma er ætlunin, að vandinn vegna rannsóknarstofnana verði leystur með bráðabirgðahúsnæði, tilbúnum húsum, en veittar eru 22 millj. kr. á næsta ári til þeirra framkvæmda. Það húsnæði mætti hugsanlega flytja síðar, eftir að endanlegar byggingar eru komnar í gagnið, þangað sem þá kynni að vera brýnust þörf fyrir þær. Lagt er til, að liðurinn Bygging sjúkrahúsa, sjúkraskýla, læknamiðstöðva, elliheimila og læknisbústaða, annarra en ríkissjúkrahúsa, hækki um 50 millj. 718 þús. kr. og nemi 294 millj. 70 þús. kr. Af þessari upphæð fara 15 millj. kr. til stuðnings við byggingu elliheimila, og er í sundurliðun á þskj. 204 við það miðað, að þeir aðilar, sem eru með framkvæmdir í gangi, fái 3 millj. kr. hver, en aðrir fái greitt vegna undirbúningsframkvæmda af sameiginlegri upphæð. Sundurliðun varðandi sjúkrahús og læknisbústaði er á þskj. 204. Setning laga um skipan heilbrigðismála, en þau voru sett á síðasta þingi, markar tímamót í uppbyggingu heilbrigðisþjónustu hér á landi, þar sem frumkvæði um framkvæmdir er lagt á herðar ríkisvaldinu og stóraukinn hluti ríkissjóðs í framkvæmdum. Vegna þess, hversu þjónusta í heilbrigðismálum er víða bágborin, eru nú óskir um framkvæmdir hvarvetna mjög miklar og til þessara mála verður að verja miklum fjárhæðum á næstu árum. Er mikil nauðsyn á, að þær séu skipulagðar fram í tímann og þeir staðir látnir sitja í fyrirrúmi, þar sem þörfin er mest og aðstaða fólks erfiðust. Tillögur um fjárveitingar til einstakra staða miðast við, að framkvæmdir hefjist á allmörgum stöðum, auk þess sem áfram verður unnið að ýmsum stórum framkvæmdum. Gert er ráð fyrir, að framkvæmdir hefjist m. a. á næsta ári á Patreksfirði við byggingu heilsugæslustöðvar, þar er fjárveiting 8 millj. og geymt fé 5 millj. Á Ísafirði hefjast framkvæmdir við heilsugæslustöð, fjárveiting 9.8 millj. kr. og geymt fé 8.2 millj., kr. Á Dalvík hefjist bygging heilsugæslustöðvar, fjárveiting er 10.3 millj. kr., geymt fé 2.7 millj. kr. Á Akureyri hefjist bygging 1. áfanga sjúkrahúss, fjárveiting er 23.1 millj. kr., en geymt fé 6.9 millj. Gert er ráð fyrir, að 1. áfanga verði lokið árið 1978, en á sama tíma á sama ári hafi hafist bygging 2. áfanga eða legud., sem ljúki árið 1981. Þessi áætlun er gerð með samkomulagi aðila frá fjmrn og heilbrrn. og þeirra aðila, sem Akureyrarbær hefur látið annast viðræður um málið af sinni hálfu. Á Neskaupstað er nýlega hafin viðbygging við sjúkrahúsið, fjárveiting á næsta ári er 23.3 millj. og geymt fé 2.1 millj. kr. Á Höfn í Hornafirði er áformað að hefja byggingu heilsugæslustöðvar, fjárveiting er 13 millj. og geymt fé 300 þús. kr. Á Selfossi er nýlega hafin bygging sjúkrahúss, fjárveiting 20.5 millj. kr., geymd fjárveiting frá ríkissjóði 14.5 millj. kr. Í Keflavík er ráðgert að hefja viðbyggingu við sjúkrahús, fjárveiting er um 10.5 millj. kr., og geymt fé 4.5 millj. kr. Í sambandi við geymdar fjárveitingar af framkvæmdafé, er rétt að minna á það, sem ég hef áður nefnt, að heimild í núgildandi fjárlögum til þess að skera niður fjárveitingar hefur ekki verið beint gagnvart framkvæmdaliðum. Er bréf með staðfestingu þessa af hálfu hæstv. fjmrh. birt sem fskj., með nál. meiri hl. fjvn., en í nál. meiri hl. í fyrra var tilgreindur og sundurliðaður sá niðurskurður, sem þá var framkvæmdur. Í fjárveitingum til framkvæmda nú, er því ekki um endurveitingar að ræða, heldur nýtt framkvæmdafé. Þá leggur n. til, að St. Jósefsspítala í Hafnarfirði verði veittur byggingarstyrkur, 3.5 millj. kr., vegna viðbyggingar, sem hafin er við sjúkrahúsið. Þá er lagt til, að hækkað verði framlag til námsskeiðs sjúkraliða um 600 þús. kr., í 1200 þús. kr., en hér er um að ræða eitt nýttasta starfslið sjúkrahúsanna, sem mikil þörf er á hvarvetna um landið. N. leggur til að framlag til sjúkraflugs hækki um 950 þús. kr., í 1600 þús., og rekstrarstyrkir skiptist þannig: Flugþjónustan fái 400 þús. kr., Flugfélagið Ernir, Vestfjörðum, 500 þús. kr., Tryggvi Helgason, Akureyri, 350 þús. kr., Flugfélag Austurlands 250 þús. kr. og Flugfélagið í Vestmannaeyjum 100 þús. kr. N. leggur til, að tekinn verði inn í fjárl. að nýju liðurinn til tækniaðstoðar við sveitarfélög vegna vatns- og skolpveituvandamála og annarra umhverfis- og mengunarmála 3 millj. kr. Hér er um að ræða málefni, sem eru sveitarfélögum og fleirum mjög erfið úrlausnar, og þeim er því mikil þörf á að geta fengið aðstoð í þessum efnum. M. a. hafa sveitarfélög fengið styrki af þessum lið til þess að koma á fót sorpbrennslu. Þá er lagt til, að liðurinn áfengisvarnir hækki um 250 þús. kr. og er þá einkum höfð í huga þörf á aukinni útgáfustarfsemi. Og lagt er til, að styrkur til Stórstúku Íslands hækki um 300 þús. kr., og er þá einkum höfð í huga þörf Stórstúkunnar á að efla tengsl við barnastúkur og unglingastúkur úti á landi og starfsemi þeirra. Þá er ein till. varðandi fjmrn. Það eru liðirnir styrktarfé og ýmis eftirlaun embættismanna og styrktarfé og ýmis eftirlaun, ekkjur. Þessir liðir hækka um 357 þús. kr. í 20 millj. 778 þús., en sundurliðun er á þskj. 204. Tillögur varðandi samgrn.: Lagt er til, að liðurinn Vegagerð, til einstaklinga, heimila og samtaka hækki um 2 millj. 492 þús. kr. Hér er um að ræða framlög til að halda uppi gistingu og byggð, og hækkunin stafar í fyrsta lagi af 504 þús. kr. vanáætlun á þessu ári, sem greiða þarf 1974, og í öðru lagi vegna skuldagreiðslna vegna viðgerðar á Fornahvammi og aukins kostnaðar Vegagerðarinnar á því húsi, sem hún á þar, og í þriðja lagi vegna hækkunar á styrkjum til ýmissa aðila, sem halda uppi gistingu og byggð. Vanáætlaður hefur verið í frv., launaliður á Vitamálaskrifstofu, og er lagt til, að úr því verði bætt og launaliðurinn hækkaður um 535 þús. kr. Skv. till. fjvn. á þskj. 204, hækkar framlag til hafnarmannvirkja og lendingarbóta um 144 millj. kr. og verður 444 millj. kr., sem er 272 millj. og 200 þús. kr. hækkun frá núgildandi fjárl., og ber þá að gæta þess, að hér koma til viðbótar 163 millj. kr., sem ætlaðar eru á fjárl. til sérstakra hafnarframkvæmda í Grindavík og Höfn í Hornafirði. Nemur þá framlag ríkissjóðs til sveitarfélaga eða hafnarsjóða vegna hafnagerða samtals 613 millj. kr. á móti 206.8 millj. kr. á núgildandi fjárlögum og 99 millj. 365 þús. kr. árið 1971. Að meðtöldum hluta hafnarsjóðanna svarar þetta til þess, að unnið verði fyrir u. þ. b. 850 millj. kr. við hafnarframkvæmdir, aðrar en landshafnir, á næsta ári. En samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að unnið verði einnig fyrir 255 millj. kr., í landshöfninni í Þorlákshöfn á árinu 1974. Framlag á fjárlögum til hafnarframkvæmda á næsta ári, nemur þá samtals 838 millj. kr., þ. e. a. s. 444 millj. kr. á liðnum hafnarmannvirki og lendingarbætur, og 255 millj. kr. vegna Þorlákshafnar, þar af á samkv. frv. að afla 290 millj. kr. með lánsfé, svo að beint framlag ríkissjóðs yrði þá 548 millj. kr. á móti 206.8 millj. kr. á núgildandi fjárlögum, og nemur hækkunin 341.2 millj. kr. Í samræmi við ákvæði hinna nýju hafnarl. um, að framlag til Hafnabótarsjóðs skuli nema a. m. k. 12% af framlagi til hafnarmannvirkja og lendingarbóta, hækkar framlag til sjóðsins á frv. um 17.3 millj., úr 36 millj. kr. í 53.6 millj., sem er hækkun um 31.3 millj. frá núgildandi fjárlögum. Sé lagt saman framlag ríkisins samkv. þessum till. til hafnarframkvæmda í almennum höfnum og landshöfnum, og framlag til Hafnabótasjóðs, nemur heildarfjárveitingin 891.3 millj. kr. Hér er því brotið blað í sögu hafnargerða í landinu, og þess er að vænta, að á næstu árum verði staðið að fjárveitingum til þessara mála meira í líkingu við það, sem nú er lagt til, en það, sem verið hefur um langt árabil. Ég held, að þm. séu flestir þeirrar skoðunar, að framlög til hafnarframkvæmda hafi verið stórum of lág um mjög langt árabil. Þær lágu fjárveitingar og minni greiðsluhluti ríkissjóðs samkv. eldri lögum hafa valdið því, að við verulega erfiðleika hefur verið að glíma í flestum höfnum landsins, og segja má, að enn hafi ekki verið byggð höfn á Íslandi, sem nefna mætti því nafni. Allt of víða er það svo, að mestu tjónin á skipunum verða í höfnunum, og jafnvel á miklum framleiðslustöðum er mikill hluti flotans og jafnvel allur í stórfelldri hættu, ef gerir áhlaupaveður. Hjá þjóð, sem á allt sitt undir sjósókn og fiskvinnslu, verður ekki undan því vikist að gera hafnirnar þannig úr garði, að þeim, sem vilja það á sig leggja að sækja sjóinn, sé ekki gert það ókleift vegna óviðunandi aðstöðu fyrir fiskiskipaflotann, þegar að landi er komið. En til úrbóta dugir ekki það eitt að veita fé á fjárlögum til að kosta þau 75% af framkvæmdakostnaði í höfnum, sem ríkið á að sjá um. Víða er hag hafnarsjóða svo komið, að þeir eru einskis megnugir og geta í raun og veru ekki bætt á sig kostnaði við nýjar framkvæmdir. Þeir voru m. a. margir hverjir fyrir allmörgum árum látnir taka erlend lán til að greiða sinn hluta af kostnaði hafnargerða, síðan riðu gengislækkanir yfir ein af annarri, og enda þótt ríkissjóður hafi tekið á sig nokkurn hluta gengismunarins, er greiðslubyrði þeirra meiri en svo, að hafnarsjóðirnir fái undir því risið, enda ættu í rauninni ekki að vera til þess ætlast, að á fámennum stöðum eigi það fólk, sem svo til allt vinnur að mikilvægustu framleiðslustörfunum í þjóðfélaginu, að taka sérstaklega á sig fram yfir þá, sem t. d. búa í höfuðborginni og næsta nágrenni, að greiða fjárfestingu, sem er þjóðinni nauðsynleg til þess að þessi framleiðslustörf verði unnin. Er þess vegna óhjákvæmileg nauðsyn og þjóðfélagslega sanngjarnt, að gerðar verði ráðstafanir til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða a. m. k., sem verst eru settir. S. l. sumar voru veittar 117 millj. kr. að láni úr Hafnabótasjóði til hafnarsjóða, þar af voru 40 millj. kr. veittar sem sérstök fjárhagsaðstoð með 15 ára lánum, afborgunarlausum fyrstu 2 árin. Að þessari úthlutun vann undirnefnd fjvn. og síðan öll n, í sumar. Það var samdóma álit nm., að þessar 40 millj. kr. hefði þurft að veita sem óendurkræfan styrk. Að vísu eru á því meiri framkvæmdaerfiðleikar og viss vandkvæði, m. a. vegna ófullnægjandi samræmis í gögnum um stöðu hafnarsjóðanna og erfiðleika á samanburði. Þessi aðstoð var veitt á grundvelli sérstakrar heimildar í núgildandi fjárl., og við 3. umr. um fjárl. nú mun verða flutt till. um hliðstætt heimildarákvæði. Samkv. greiðsluáætlunum hafnarsjóða fyrir árið 1974 mun halli þeirra hafnarsjóða, sem hafa ekki nægar tekjur fyrir greiðslu afborgana og vaxta verða samtals um 63 millj., kr. Þessar hafnir eru 48 talsins, og þær vantar frá 50 þús. kr. upp í 9½ millj. hverja til þess að hafa afgang af rekstri til að greiða allar afborganir og vexti. Hinar, sem hafa rekstrarfé til þess að greiða alla vexti og afborganir lána, eru 9 og hafa afgang umfram vexti og afborganir frá 50 þús. til 3½ millj., samt. um 10 millj. kr. Það er því ljóst, að full þörf er á, að mál sjálfra hafnarsjóðanna verði tekin til sérstakrar meðferðar, enda gera hin nýju hafnalög ráð fyrir því. Næsta till. n. er um framlag til sjóvarnargarða. Það lækkar um 1.3 millj. kr., og sundurliðun er á þskj. 204 Þá leggur n. til, að framlag til fjárfestinga hjá flugmálastjórn hækki um 33.8 millj. kr., í 172 millj. kr., og er þar um að ræða 97 millj. kr. hækkun frá núgildandi fjárl. Ekki þarf að hafa mörg orð um, hversu mikilvægar framkvæmdir í flugvallargerð eru fólki, sem býr úti á landsbyggðinni. Á tímum viðreisnarstjórnarinnar var þessum málum í litlu sinnt og þessar þarfir fólksins látnar liggja úti. Fjárveiting árið 1971 var um 1/6 hluti þess, sem nú er gerð till. um. Nú eru fjárveitingar í fyrsta sinn bundnar ákveðnum stöðum, og kemur sundurliðun fram á þskj. 204. Þá leggur n. til varðandi flugbjörgunarsveitir, að rekstrarstyrkur hækki um 50 þús. kr., í 150 þús. kr., en þessi styrkur hefur verið óbreyttur um langt árabil. Þá er lagt til, að flugbjörgunarsveitin í Reykjavík verði veittar 300 þús. kr. til bifreiðarkaupa fyrir deildina, en bifreiðakostur þessarar deildar mun nú vera almennt orðinn 20 ára gamall. Þá kemur liðurinn: Til að bæta hreinlætisaðstöðu á fjölsóttum ferðamannastöðum. Er lagt til, að þessi liður hækki um 1 millj. 540 þús. kr., sem er í samræmi við áætlun, sem Náttúruverndarráð hefur beitt sér fyrir til úrbóta á þessu sviði. Ráðstöfun á þeirri 1 millj. kr., sem fyrir er á liðnum, er þegar bundin öðrum framkvæmdum, þess vegna er verið að bæta þessari rúml. ½ millj. kr. við. Þá leggur n. til, að veittar verði 5 millj. kr., til að bæta ferðamannaaðstöðu við Gullfoss, en í ráði er að byggja nýjan skála þar, en talið er, að árlega komi þangað 80–100 þús. Ferðamenn, og mjög hefur skort á, að þar væri viðunandi aðstaða fyrir hendi. Þá er komið að till. varðandi iðnrn. Er lagt til að liðurinn: Til eflingar iðnþróunar og tækninýjunga í iðnaði hækki um 1 millj. kr. vegna styrks til Jóns Þórðarsonar til að fullgera reykskilju, sem hann hefur fundið upp. Þá leggur n. til. að tekinn verði upp nýr liður: Endurskoðun áætlana um nýtingu innlendra orkugjafa til húshitunar og annarra þarfa, 2 millj. kr. Hin nýju viðhorf í orkumálum, sem nú setja mark sitt á daglegt líf manna víða um heim, valda því, að gera verður sérstakar ráðstafanir til að flýja þeim áætlunum, sem uppi hafa verið um notkun innlendra orkugjafa til húshitunar og annarra þarfa. Má þar sérstaklega nefna nauðsyn þess, að hraðað verði áætlunum um hitaveitu í nágrannabæjum Reykjavíkur og rannsóknum og framkvæmdum vegna væntanlegrar hitaveitu á Suðurnesjum, svo og fyrirhugaðrar virkjunar jarðgufu við Kröflu. Til þess að endurskoða og kanna þær áætlanir, sem fyrir liggja, og leita úrræða til að hraða framkvæmdum, er þessi fjárhæð veitt. Hér er um að ræða verkfræðilega þjónustu. En ákvarðanir um stærri ráðstafanir eru á umræðustigi, og liggur fyrir fjárvn. erindi frá iðnrn, og munu þau málefni Orkustofnunar, sem þar er um rætt, tekin til nánari athugunar fyrir 3. umr. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir þeim brtt., sem fjvn. flytur sameiginlega við 2. umr. Verði þær samþ. hefur það í för með sér hækkun útgjalda um 648 millj. 407 þús. kr., og yrði þá greiðsluhalli samkv. því 544 millj. 744 þús. kr. Af ákvörðunum um fjárveitingar, sem bíða 3. umr., má nefna útgjöld vegna launahækkana 1. des. s. l., hækkanir, sem tilkynntar hafa verið á lífeyrisbótum, og væntanlegar breytingar daggjalda sjúkrahúsa og þar með útgjalda sjúkratrygginga. Auk þess má nefna ýmis önnur mál. sem óafgreidd eru hjá n., svo sem húsnæðismál Tækniskólans, sem ég vænti að fái jákvæða lausn við endanlega afgreiðslu fjárlaga. Einnig má nefna málefni Orkustofnunar, sem eru þjóðinni sérstaklega mikilvæg nú vegna nýjustu viðhorfa í orkumálum, eins og ég áðan greindi. Þá má nefna málefni Ríkisútvarpsins, sem ég tel að afgreiða verði með öðrum hætti en gert er í frv. Og samþykkt heimildagreinar bíður 3. umr. að venju. Nú þegar 2. umr. fjárlaga fer fram standa yfir almennir kjarasamningar og óráðið er um ákvörðun fiskverðs. Jafnframt eru að koma fram áhrif hinna stórfelldu verðsveiflna í helstu viðskiptalöndum okkar. Viðræður standa yfir milli stéttarsamtakanna og ríkisstj. um lausn kjaradeilnanna og tilhögun vísitölumála í sambandi við verðlags- og skattamál. Enn er óljóst, hvernig þessi mál skiptast, og flytur meiri hl. fjvn. ekki fyrr en við 3. umr. brtt. við tiltekið frv. Það er ekki nýtt, að ekki eru fluttar brtt. við tekjulið við 2. umr. Ég hygg, að sá háttur hafi jafnvel verið oftast á hafður, og ég minnist þess jafnvel sem minnihlutaaðili í fjvn. að hafa ekki þrátt fyrir ítrekaðar óskir fengið neinar upplýsingar, ekki einu sinni fyrir 3. umr., um afkomu ríkissjóðs á árinu eða um áætlaða stöðu þeirra efnahagsþátta á næsta ári, sem mestu ráða um útkomu einstakra liða á tekjuhlið. Ég held, að hverjum, sem með stjórn fer, verði ávallt mjög erfitt að sjá við 2. umr., hvernig mál ráðast, svo að unnt sé að slá fastri tekjuhlið fjárlaganna og flytja við 2. umr. brtt. í samræmi við það. Einkum á þetta við þau ár, sem nýir kjarasamningar eru gerðir. Þetta vandamál á Alþ. jafnan við að stríða, hverjir svo sem með stjórn fara, og ég hef oft hugleitt, að hagkvæmara kynni e. t. v. að vera, að reikningsáramót ríkissjóðs og stofnana hans væru ekki almanaksárin heldur t. d. 1. mars. Hætt er e. t. v. við, að þær ákvarðanir, sem úrslitum ráða og aðrir aðilar taka, svo sem stéttarfélögin, drægjust saman við þau reikningslegu áramót ríkissjóðs. Þó hygg ég, að svo þyrfti ekki endilega að vera. Ákvörðun fiskverðs er í samhengi við upphaf vertíðar og þarf þess vegna að taka fyrir áramót, og verkalýðsfélögin munu ekki almennt hafa talið heppilegt, að kjarasamningar fari fram á vertíð. E. t. v. væri á þennan hátt unnt að standa á annan hátt að undirbúningi fjárlaga og ákvarðanatöku um þau. En hvað sem þessu liður, er rétt að geta þess, að fjvn. hefur nú fyrir 2. umr., þótt seinna væri en ég hefði kosið, fengið nokkrar upplýsingar um endurmat á tekjuhlið fjárlagafrv. út frá þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir um útkomu síðari hluta þessa árs, miðað við þá spádóma, sem gerðir voru um þann tíma, áður en fjárlagafrv. var unnið, en á þeim áætlunum síðari hluta þessa árs er tekjuhlið frv. m. a. byggð. Taldi hagrannsóknastjóri, Jón Sigurðsson hagfræðingur, sem mætti á fundi fjvn. s. l. mánudag ásamt samstarfsmanni sínum, Ólafi Davíðssyni hagfræðingi, að áætla mætti út frá þeim nýju upplýsingum, sem nú liggja fyrir, að miðað við óbreytta tekjustofna fjárlagafrv. gætu heildartekjurnar orðið um 2 þús. millj. kr. hærri en gert er ráð fyrir í frv., en við samningu þess var byggt á þeim upplýsingum, sem lágu fyrir um sömu þætti á miðju s. l. sumri. Herra forseti. Þeir flokkar, sem nú eru í stjórnarandstöðu, fóru með stjórn á Íslandi í rúmlega 12 ár. Því stjórnartímabili lauk fyrir rúmlega tveimur árum. Á því tímabili lagði Sjálfstfl., sem öllu réð í stjórninni, sig fram um að láta hin frjálsu efnahagslögmál ráða, láta einkafjármagnið stjórna þróuninni í landinu sem allra mest óheft af afskiptum og aðgerðum ríkisvaldsins og sem minnst stýrt og stjórnað af því. Við þær aðstæður gildir það einfalda lögmál, að fjármagnið sækir þangað, sem það ávaxtast mest. Á þessum árum var sú stefna ráðandi að halda sem mest niðri framkvæmdum ríkisins á öllum sviðum. Fjárfestingarmál áttu að vera í sem allra ríkustum mæli mál einkaframtaksins. Samfélagslegar framkvæmdir voru í lágmarki. Afleiðingarnar urðu í samræmi við lögmál óhefts fjármagns. Það dróst sífellt meir þangað, sem það var mest fyrir. Út um allt land var stöðnun og afturför, landlægt atvinnuleysi og fólk, sem bjó á stöðum, sem höfðu allt til að bera til að vera mikilsverðir framleiðslustaðir, væri fjármagni beint þangað vitandi vits af stjórnarvöldum, hrökklaðist þangað, sem fjármagnið var mest fyrir. Svo rækilega blómstraði lögmálið um straum fjármagnsins á þann vettvang, þar sem það var mest og ávaxtaðist best á þessum viðreisnartímum, að það fóru naumast spurnir af því, að byggt væri íbúðarhús úti á landi, á sama tíma og það var helsti gróðavegurinn hér í mesta þéttbýlinu að byggja íbúðir og selja. Á þessum árum voru fjárveitingar úr ríkissjóði til verklegra framkvæmda úti á landi í lágmarki. Það átti við um svo til alla þætti: hafnargerð, flugvallagerð, sjúkrahúsbyggingar o. fl. Þetta hafði þau tvöföldu áhrif, að sáralítið fjármagn frá samfélaginu rann til þessara staða til ráðstöfunar og að fólk, sem átti heima úti á landsbyggðinni, bjó við miklu lakari þjónustu á öllum sviðum en aðrir þjóðfélagsþegnar og sá ekki fram á, að breyting yrði á, svo lítt miðaði. Þetta ýtti fólki enn burt af þessum stöðum í þéttbýlið, þar sem það jók síðan á eftirspurnina eftir húsnæði og hækkaði það í verði, og lögmál hins óhefta fjármagns blómstraði þar enn betur. Þetta hefur verið að snúast við hin síðustu tvö árin - og hvers vegna? Vegna þess, að þeir, sem nú fara með stjórn, hafa þá stefnu, að fjármagnið eigi ekki að ráða óheft, það eigi að beita samfélagslegum aðgerðum til þess að ráða nokkru um það, hvað gerist í uppbyggingu og þróun atvinnulífs og félagsmála í landinu. Það eigi ekki að láta óheft lögmál gróðafjármagnsins ráða, heldur eigi ríkisvaldið að beita fjármagninu til þess að bæta og jafna lífskjör almennings í landinu. Núv. stjórnarflokkar hafa veitt og ætla sér að veita af sameiginlegu fé landsmanna til aðgerða og framkvæmda, sem treysta atvinnulífið og bæta og jafna þjónustuna, hvarvetna þar sem brotalamir eru, en láta ekki einkafjármagnið eitt um hituna með þeim afleiðingum, sem við þekkjum frá tímum viðreisnarstjórnarinnar. Þessir flokkar hafa það markmið að tryggja jafnrétti þegnanna í þjóðfélaginu um atvinnu og þjónustu, hvar sem þeir búa, en ætla ekki einkafjármagninu einu að sjá um það og þá einungis á þeim stöðum, þar sem það sjálft vill hreiðra um sig. Stjórnarflokkarnir hafa nú stóraukið fjárveitingar til framkvæmda og þjónustu og til tryggingamála til þess að bæta kjör þeirra, sem ekkert hafa annað fyrir sig að leggja en tryggingabætur. Allt kallar þetta á fjárveitingar og skattlagningu. Sjálfstfl. og Alþfl. létu togaraflotann eyðast í sinni valdatíð, létu tryggingabætur rýrna að kaupmætti á veltiárum, létu fólk úti á landsbyggðinni ganga atvinnulaust, án þess að hafast að, og þeir létu fólkið neyðast til þess að flytja í stórum stíl til þéttbýlisins, þar sem það jók gróða húsabraskaranna. Þessir flokkar hafa ekki treyst sér til þess að standa gegn hækkuðum fjárveitingum til þeirra aðgerða, sem nauðsynlegar hafa verið til að snúa þessari þróun við og nauðsynlegar eru til að halda áfram á sömu braut. Um óhjákvæmilega tekjuöflun til þessara aðgerða gegnir öðru máli, þeir eru á móti henni. Þessar aðgerðir hafa þegar borið árangur í stóraukinni atvinnu og framleiðslu út um allt land, þar sem nú er keppst við húsbyggingar og hvers konar uppbyggingu. Þær hafa borið árangur í því, að nú sér fólk, sem áður hafði verið sett hjá um opinbera þjónustu, að stórfelldum fjármunum er varið til að auka jafnrétti á þessum sviðum í atvinnumálum og þjónustu. Til þess að unnt sé að hafa áhrif á það, hvernig atvinnulífið hyggist upp, hvernig þjónustu almenningur býr við, og til að tryggja, að óheft umsvif og streymi fjármagnsins eftir eigin lögmálum drepi ekki heil byggðarlög í dróma, þarf að beita samfélagslegu fjármagni, fjármagni frá ríkinu. Fjárveitingar sem þær, sem núv. stjórnarflokkar hafa staðið að, og óhjákvæmileg tekjuöflun til þeirra er grundvöllur framfara hvarvetna í landinu og grundvöllur jafnréttis þegnanna til atvinnu og þjónustu, hvar sem þeir búa. Þess vegna treysti ég því, að þau samtök launamanna um land allt, sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta og miklu geta ráðið um, hvernig mál skipast nú, tryggi í samningum við stjórnvöld, að þær till. um stórauknar fjárveitingar til að gera enn átak til framkvæmda og framfara hvarvetna um landið fái farsælan framgang.

Frsm. 1. minni hl. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. fjvn., form. n., 10. landsk. þm., tók fram, er starf fjvn. mikið, fundir margir og mikil vinna í undirn., svo að þeir þm., sem þar starfa, hafa meiri samskipti heldur en flestir aðrir þm. alveg frá hausti og fram að jólum. Fer auðvitað ekki hjá því, að í slíkri vinnu kynnast menn betur og mynda vináttubönd, sérstaklega þeir, sem eru búnir að starfa lengi saman, þó að stundum skerist í odda eins og gengur. Ég vil þakka form. fjvn. fyrir samstarfið í n., eins og jafnan áður, og öðrum nm. Starf undirn. fjvn. hefur verið með svipuðum hætti og áður. En ég held, að fullkomin ástæða sé til að auka starfsemi undirnefnda í fjvn., vegna þess að málaflokkar í flóknara og margslungnara þjóðfélagi eru að verða fleiri, og það er því nauðsynlegt, að þm. stjórnar og stjórnarandstöðu vinni að skiptingu þess fjármagns, en taki ekki við molunum, sem koma af borðum stjórnarherranna. Ég held því, að þar þurfi að breyta um og gera það starf viðtækara en verið hefur. Ég held líka, að vinnubrögðum fjvn. þurfi mjög að breyta. Ég er ekki að gagnrýna núv. form. fyrir það, því að þótt vinnubrögð hafi verið um nokkurt árabil með þessum hætti, þá sjá menn, að það er nauðsynlegt að gera breytingar á alltaf öðru hverju. Ég tel fyrir mitt leyti, að of langur tími fari í upplestur erinda, í upplestur langra bréfa og langdregnar viðræður við menn. Þetta er allt saman æskilegt, en svo er tími orðinn naumur, þegar líður að afgreiðslu fjárlaga til 2. umr., að það er ekki gefinn tími til að fara yfir óskir og aths. manna og þær teknar til umr. í n. í mörgum tilfellum, heldur er sá háttur hafður á og þó sérstaklega áberandi núna, að erindalistar eru seint teknir upp. Þegar búið er að vinna að skiptingu fjármagns til hinna helstu málaflokka, sem undirn. starfa í, þá er ekki farið yfir listana og yfir öll erindin, valið úr, hvað á að afgreiða og hverju á ekki að sinna, heldur er skammtað á borð nm. í fjvn. það, sem finnur náð fyrir augum stjórnarherranna, og kemst í gegn á fjölskyldufundum meiri hl. fjvn.- manna. Þessu tel ég, að þurfi að breyta, ef á að viðhalda því samstarfi, sem nauðsynlegt er að halda og hafa á hverjum tíma á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Í þeim málaflokkum, sem undirn. hafa starfað í, hefur náðst mjög viðunandi samkomulag umskiptingu fjármagnsins, en það er skoðun mín, að ef stranglega hefði verið farið eftir lögum um greiðslu ríkisins til hinna ýmsu framkvæmda, eins og skólakostnaðarl., þá hefði mun hærri upphæð þurft að vera í fjárlagafrv. en till. fjvn. gera ráð fyrir. En stjórnarandstaðan telur ekki þörf á að spenna bogann meira en gert hefur verið, og þess vegna sættir hún sig við þessar upphæðir, vegna þess að það er nú um ábyrga stjórnarandstöðu að ræða, en það er meira en hægt var að segja oft og tíðum á árum áður. Meiri hl. fjvn. ræður sér vart fyrir gleði yfir því, hve honum hefur tekist að stjórna landinu vel og þenja ríkisútgjöldin upp úr öllu valdi, eins og fram kemur í nál. þeirra, sem virðist samið og undirritað í sæluvímu óðaverðbólgunnar. Það sama kom raunar fram hjá hv. form. fjvn., sem hér var að ljúka máli sínu áðan, en þó grunar mig, að innra sé hann ekki ánægður, því að maðurinn er bæði skynsamur og raunsær, og hann veit, að í flestum efnum er farið rangt að og engin samstaða er um hjá ríkisstj. og stuðningsliði hennar að hverfa frá eyðslu og ábyrgðarleysi og taka upp ábyrga efnahagsstefnu. Þess vegna kom það mér á óvart, þegar form. fjvn. sagði hér áðan, að ríkisstj. hygðist halda áfram þessari stefnu. Hvaða manni dettur í hug að væna núv. ríkisstj. um, að hún hafi stefnu. Þetta er stefnulaust rekald í öllum málum, sem engum manni dettur í hug að nefna að hafi stefnu. Það verður síðar komið að þessari ræðu og kannske mörgum öðrum ræðum hér á eftir. Ég ætla svo síðar að víkja að nál. minna ágætu félaga og vina í meiri hl., en það vakti hjá mér nokkra kátínu við fyrsta lestur, en þegar ég hugsaði um efni þessa nál. og boðskap, þá breyttist kátínan í meðaumkun með þessum ágætu félögum mínum í nefndinni. Þegar núv. stjórnarflokkar voru í stjórnarandstöðu, gagnrýndu þeir harðlega hækkun fjárlaga, þeir gagnrýndu ofþenslu í ríkiskerfinu, fjölgun ríkisstarfsmanna, þeir gagnrýndu verðbólguna, sífellt hækkandi verðbólgu í landinu, og þeir áttu þá ráð undir hverju rifi. Þeir sögðu, að það þyrfti aðeins að gera eitt, og það væri að skipta um ríkisstj. og breyta um efnahagsstefnu. Þegar það hefði verið gert, mundi verða tekin upp festa og skipulag í meðferð fjármála. En við skulum líta á, hvernig þróun fjármálanna hefur verið, frá því að þessi ríkisstj. tók við völdum. Í fjárlögum fyrir árið 1971, sem voru síðustu fjárlög fyrrv. ríkisstj., voru tekjur áætlaðar 11 milljarðar 54.7 millj. kr., en gjöld 11 milljarðar 23.3 millj. kr. Greiðsluafgangur það ár var áætlaður 270.4 millj. kr. Á fjárlögum 1972, fyrstu fjárlögum núv. ríkisstj., voru áætlaðar tekjur 16 milljarðar 898.8 millj. kr., en gjöld 16 milljarðar 549.5 millj., kr. Greiðsluafgangur var þá áætlaður 87.5 millj. kr. Fjárlög yfirstandandi árs eru tekjur áætlaðar 21 milljarður 970.3 millj. kr., en gjöld 21 milljarður 457.2 millj. kr. Greiðsluafgangur í ár er áætlaður 24.4 millj. kr. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár, árið 1974, sem við erum að ræða hér nú, er gert ráð fyrir því, að tekjur verði 27 milljarðar 343.4 millj. kr., og gjöld 27 milljarðar 437.3 millj. kr. Greiðsluafgangur er áætlaður 103.7 millj. kr. Niðurstöðutala fjárlaga, frá því að þessi ríkisstj. tók við, hefur því hækkað sem hér segir: 1971–1972 um 5 milljarða 526.2 millj. kr., eða 50.13%. 1972–1973 um 4 milljarða 907.7 millj. kr., eða 29.65%. Útgjaldaaukning frá síðasta fjárlagafrv. er áætluð 5 milljarðar 980.1 millj. kr. Og nú við 2. umr. liggja fyrir brtt. frá fjvn. til hækkunar á gjöldum að upphæð 648 millj. 407 þús. kr. Hækkun gjalda nemur því 6 milljörðum 628.5 millj. kr. frá fjárlögum yfirstandandi árs. Skylt er að geta þess, að hluta þeirra gjalda, sem áður hafa verið á framkvæmdaáætlun, er nú bætt við rekstrarútgjöldin, en þar er um 690 millj. kr. að ræða. Mér finnst rétt að geta þess, að það hefur oft áður verið rætt um hækkun fjárlaga, og sumir menn þreyttust ekki á því í 12 ár að hneykslast yfir, hvað fjárlögin hækkuðu. Þar hafa fáir gengið lengra og verið duglegri að hneykslast en núv. hæstv. fjmrh., en hann sagði 9. des. 1970 við 2. umr. fjárlagafrv., að heildarniðurstöður á tekjuhlið fjárlagafrv. væru 11 milljarðar 536 millj. kr., og hann bætti við: „Hér er um stórfelldari hækkun að ræða en nokkru sinni fyrr á fjárlagafrv., þar sem hækkunin ein nemur 3 milljörðum 139 millj. kr. Á undanförnum þingum hafa hv. alþm. og þ. á m. ég gert að umtalsefni þær hækkanir, sem hafa orðið á fjárlagafrv., en verð nú að viðurkenna það, að allt, sem hefur gerst um þá hluti á undanförnum árum, eru smámunir einir, samanborið við það, sem nú er að gerast. Þá má geta þess, að árið 1965, eða fyrir 6 árum“, sagði núv. hæstv. fjmrh„ „voru niðurstöður fjárlagafrv. 3 milljarðar 529 millj., eða 380 millj. kr. hærri tala en hækkunin ein er nú. Þá má einnig geta þess, að þegar gengið var til kosninga 1967, voru niðurstöður fjárlagafrv. 4 milljarðar og 700 millj. kr. Það þykir nú ekki mikið að hækka um þá upphæð núna. Hækkunin nemur 2/3 af heildarupphæð fjárlaganna fyrir fjórum árum. Þessi þróun er a. m. k. greinileg, svo að ekki verður um deilt, að hraustlega er að staðið í hækkun fjárlagafrv. Það má vel vera, að að dómi þeirra, sem að þessu standa, sé hér vel gert og rétt stefnt, þó að okkur hinum sýnist, að svo sé ekki“, sagði hæstv. fjmrh. þá. Og hann sagði jafnframt: „Mér varð að orði í sambandi við 1. umr. fjárlagafrv. núna á yfirstandandi hausti, að fjárlögin væru spegilmynd af þeirri stjórnarstefnu, sem fylgt væri, og ennfremur, að stjórnarstefnan hefði áhrif á efnahagsmál þjóðarinnar og hækkun verðbólgunnar í landinu.“ Þetta sagði nú sá vísi maður þá. Og hann auðvitað ætlaði að taka við og breyta um stefnu, eins og hann lofaði. Hann komst í ráðherrastól og hans flokkur. En hvernig hefur stefnubreytingin orðið? Fjárlagahækkanir voru miklar, sem hann nefndi í þessari ræðu sinni, en þær eru barnaleikur á við það, sem hefur skeð síðan hann og hans félagar tóku við völdum í þessu landi, og er ekkert lát á. Það var talað um á þeim árum, að það ætti að fækka ríkisstarfsmönnum mjög verulega, því að ríkisbáknið væri þanið út og það væri alveg taumlaust, hvernig það gengi fyrir sig, og ef þeir kæmust að, þá yrði nú sannarlega tekið til hendinni og hreinsað alvarlega til. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1972 voru fastráðnir ríkisstarfsmenn, miðað við júlímánuð 1971 eða einmitt á sama tíma og núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum, 6798, en í fjárlagafrv. fyrir árið 1973 eru þeir, miðað við júlímánuð þess árs, orðnir 7244, og voru þeir taldir í des. s. l. ár 7383 samkv. upplýsingum þeim, sem fjárlaga- og hagsýslustofnunin útvegaði að okkar beiðni. Fastráðnum starfsmönnum hafði því fjölgað um 585 á valdatímabili núv. ríkisstj., frá 1. júlí 1971 til des. 1972. Nú bregður svo kynlega við, að skrá yfir ríkisstarfsmenn hverfur úr fjárlagafrv., hún dettur hreinlega upp fyrir. Hún er búin að vera í fjárlagafrv. í mörg ár, en í fjárlagafrv., sem lagt var fram hér í þingbyrjun, er skráin horfin. En af hverju er hún horfin? Ég spyr hæstv. fjmrh. að því: Hvers vegna hvarf starfsmannaskráin með fjárlagafrv. fyrir árið 1974, án þess að nokkur skýring væri á því gefin? Ég bað fjárlaga- og hagsýslustofnunina um upplýsingar nú um starfsmannafjöldann, en ég fékk þær ekki. Þeir sögðust ekki vita það. Það væri ekki hægt að telja í þessum stóra og mikla frumskógi ríkisstj. starfsmenn ríkisins. Það er ekki hægt að festa lengur tölur á ríkisstarfsmönnunum að dómi þeirra, sem landinu stjórna. Skráin hverfur, og það er ekki einu sinni hægt að telja, hvað ríkisstarfsmennirnir eru margir. Þetta eru upplýsingarnar, sem Alþ. fær nú við 2. umr. fjárlaga. Þetta þykja góð vinnubrögð nú. Hvaða skýringu gefur hæstv. fjmrh. og ríkisstj. á þessum tiltektum? Hvað eru fastráðnir starfsmenn margir, og hvað eru þeir margir lausráðnir? Væri kannske hægt að fá talningu í þessum frumskógi, fá upplýsingar um það, áður en afgreiðslu fjárlaga lýkur endanlega? Þetta voru nokkur sýnishorn af nýju stefnunni, sem kölluð var og form. fjvn. sagði að ætti að vera óbreytt. Hvernig hefur svo tekist að sýna aðhald í ríkisrekstrinum? Hefur kostnaður rn. lækkað? Hefur verið fylgt kostnaði fjárlaganna í reynd í sambandi við rn.? Það væri ekki ónýtt að líta aðeins á smáyfirlit yfir æðstu stjórn ríkisins. Það er ekki á milli ára, mér dettur ekki í hug að fara svo ógætilega að jafnviðkvæmri ríkisstj. og nú situr að völdum. Ég ætla aðeins að bera saman lítillega nokkur rn. við fjárlög og ríkisreikning á fyrsta heila ári núv. ríkisstj. Það gekk svo vel til, að kostnaður við æðstu stjórn ríkisins var 68 millj. kr. hærri í ríkisreikningnum heldur en hann var ákvarðaður í fjárlögunum. Sum rn. tóku stór stökk, enda góðir íþróttamenn margir í þeim stjórnarrn. Iðnrn. átti metið í hástökkinu, það stökk upp fyrir fjárlögin um 73.41%. Þar næst kom heilbr: og trmrn. með 64.9%, en það skal tekið fram, að hástökkvarinn er sami maður. Hann fékk hæði gull- og silfurverðlaunin. Utanrrn. er þriðja í röðinni. Þar átti nú aldeilis að lækka útgjöldin, þegar þeir komust að, en það fær ekki nema bronsverðlaunin og ekki nema 45% stökk. Önnur rn. fá minna, og er leitt til þess að vita, að jafngóður íþróttamaður og mikill garpur og sjútvrh. er nær ekki nema 34.94%. Ég ætla að láta þetta nægja. Í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar frá 14, júlí 1971, sem ég er búinn að lesa oft og mörgum sinnum, þótt ekki sé nema fyrir þau orð aðalhöfundarins. Þar segir um kjaramál, að ríkisstj. „mun leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum. Í því skyni mun hún beita aðgerðum í peninga- og fjárfestingarmálum og ströngu verðlagseftirliti. Til þess að ná þessu marki, vill stjórnin hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og atvinnurekenda um ráðstafanir í efnahagsmálum. Ríkisstj. mun ekki beita gengislækkunum gegn vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum, en halda áfram verðstöðvun, þar til nýjar ráðstafanir til að hamla gegn óeðlilegri verðlagsþróun verða gerðar.“ Þetta sagði ríkisstj. í sínum málefnasamningi, sem Bjarni Guðnason, sem var að kalla fram í hér áðan, hefur nú til skamms tíma trúað á, en er nú genginn af trúnni. Hvernig hefur nú til tekist að standa við þetta gefna fyrirheit? Á þessu ári hefur kaupgreiðsluvísitalan hækkað úr 117 stigum í 149.89 stig, eða um 28%. Framfærsluvísitalan hefur hækkað á sama tíma úr 176 stigum í 226 stig eða um 28.41%, - en þá tek ég almanaksárið, væri meira, ef ég tæki frá 1. nóv. til 1. nóv. Byggingarvísitalan hefur hækkað á sama tíma úr 689 stigum í 913 stig, eða um 32.6%. Til samanburðar má geta þess, að byggingarvísitala hækkaði á 12 ára valdaferli fyrrv. ríkisstj. um 403 stig eða um 33 stig á ári að meðaltali. Síðan núv. ríkisstj. tók við, hefur byggingarvísitalan hækkað um 378 stig á 2½ ári eða um 152 stig að meðaltali á ári, en ríkisstj. lofaði líka í málefnasamningi sínum að hugsa fyrir húsnæðismálunum og draga úr óhóflega miklum byggingarkostnaði, sem þá var. Segir í pésanum þeirra, að hún ætli að gera ráðstafanir til að lækka óhóflegan byggingarkostnað almennings, m. a. með lækkun byggingarkostnaðar, hagstæðari lánum og afnámi vísitölubindingar húsnæðislána“. Og hún hefur staðið heldur betur við fyrirheit sitt og lækkað byggingarkostnaðinn, þegar hún hefur nú á einu ári hækkað byggingarvísitöluna um 32.6%, og á tveggja og hálfs árs valdatíma hefur byggingarvísitalan, eins og ég sagði áðan, hækkað um 378 stig. Þannig hefur verið staðið við þetta fyrirheit. Það verður því ekki sagt, að núv. ríkisstj. hafi staðið vel við það fyrirheit sitt að halda verðbólgunni í skefjum. Bera þessar verðhækkanir ríkisstj. fagurt vitni um skelegga baráttu við verðbólguna? Ég spyr talsmenn stjórnarinnar. Mig langar líka til þess að nefna hér nokkur atriði um verðhækkanir, sem hafa átt sér stað á hinum algengustu vörum, frá því að núv. ríkisstj. tók við, og ég miða það við verð á vöru í júlíbyrjun 1971 og nú við verð á vöru 10. des. 1973. Og þá ætla ég að minna á örfá atriði. 1 kg. af súpukjöti kostaði þá 124.60 kr., en kostar núna 256.00 kr., hækkun 105%. Vel af sér vikið að halda dýrtíðinni niðri. Lítri mjólkur 12.60 kr. 1971, núna 25.30 kr., 100% hækkun. Bensínlítrinn kostaði 16 kr., er nú kominn í 26 kr. Það er bara smáhækkun, ekki nema 62%. Það er von á góðu mjög fljótlega eftir áramótin. Olíulítrinn kostaði 1. júlí 4.39 kr., en lækkaði, eftir að núv. ríkisstj. tók við völdum, vegna þess að hún afnam söluskatt af olíu, sem var mjög sanngjarnt og eðlilegt af þeim að gera, og þá lækkaði olíulítrinn niður í 3.90 kr., en nú er olían komin í 7.70 kr., en miðað við verð, sem var 1. júlí, hefur orðið 75% hækkun á olíu. Ekki skal ég álasa ríkisstj. fyrir það, sem á eftir að koma í þeim efnum, því að það eru áhrif, sem hún ræður ekki við. Nógar eru sakir hennar, þótt ekki sé verið að bæta á hana því, sem hún ræður ekki við og á ekki skilið. Hveiti kostaði 22.90 kr., er komið í 44 kr., eða 92% hækkun. Strásykur kostaði 25.50 kr., er kominn í 53 kr., 107% hækkun þar. Smjörið var í 130 kr., komið í 356 kr., 173% hækkun þar. Vel af sér vikið. Fóðurbætir, kúablanda, tonnið kostaði þá 9 310 kr., það er komið núna í 18622 kr., 100% hækkun þar. Þetta eru örfá sýnishorn af því, sem hefur áunnist, síðan þessi ríkisstj. tók við völdum, sem átti ráð undir hverju rifi, áður en þeir komu í valdastólana, og sagðist ætla að berjast skeleggri baráttu við verðbólguna, hvernig henni hefur fatast flugið. Eru stjórnarliðar ánægðir með ríkisstj. sína? Þeir voru 32 í upphafi valdatíma núv. ríkisstj. Nú hefur einn, eins og ég sagði áðan, gengið af trúnni. Honum hefur ofboðið, hvernig allt er komið, og hann hefur sagt skilið við þessa fjölskyldu og vill ekki eiga mjög mikið samneyti við hana síðan, að hann hefur sjálfur sagt að undanförnu, hvað sem kann í að skerast, ég skal láta það ósagt. En eigum við að líta á, hvað annar stjórnarþm. hefur að segja um stefnu ríkisstj. Það eru ekki eftir nema 31, og ef hann er líka orðinn veikur í trúnni, þá fara ekki að vera eftir nema 30. Og þeir ætla að ganga af trúnni í stafrófsröð, eins og allt bendir til. Bjarni Guðnason er genginn af trúnni. En sá, sem ég ætla nú að vitna hér til, er gáfaðasti maður Framsfl., Björn Pálsson, maður, sem hefur meira fjármálavit en hinir 16 í Framsfl. til samans, það fer ekki á milli mála og öll þjóðin trúir og veit, að það er satt og rétt. Hann skrifaði ríkisstj. sinni bréf 30. nóv. 1972, og hann segir í þessu bréfi, að líkur séu á, að fjárlög muni hækka um ca. 100% á tveimur árum, ef engar ráðstafanir verði gerðar til lækkunar, segir þessi gáfaðasti þm. Framsfl. Og hann bætir við: „Fólkið óttast gengislækkun, og eyðslan eykst.“ En ekki hefur nú skriðan orðið minni, síðan hann skrifaði þetta bréf. Og hann segir: „Ég álít, að stjórnarskútunni verði siglt á sker, ef eigi er breytt um stefnu.“ Enda er hún löngu komin á sker. Það er ekki nokkur leið að hreyfa hana. Það var ekki breytt um neina stefnu og engin stefna til. En hann var ekki kominn lengra á þroskabrautinni, blessaður, en það fyrir ári að hann segir: „Ég hef eigi áhuga fyrir stjórnarskiptum nú og leyfi mér því að benda stjórninni á nokkur atriði, sem mundu og gætu valdið breyttri stefnu“. Það er ekki að spyrja að tryggðinni hjá honum, enda hefur þetta verið einhver tryggasti maður hæstv. forsrh, og staðið best við bakið á honum, og þess vegna vildi hann nú leiðrétta áttavitann hjá stjórninni fyrir ári og kemur þar með ákveðnar hendingar, en svo hefur honum verið þungt niðri fyrir, að eftir að hann skrifaði þetta bréf, fór hann litlu síðar norður til búa sinna og tók ekki þátt í afgreiðslu fjárlaga. Hann lagði til að lækka fjárlögin um ca. 5 milljarða. Hann lagði til að lækka tekjuskatt þannig, að persónufrádráttur yrði ca. 500 þús. kr. fyrir hjón með 2–3 börn, og hafa heildartekjuskatt eigi yfir 30% á venjulegar vinnutekjur. Hins vegar segir hann: „að skattleggja mætti allt að 70% af nettótekjum þeirra, sem hafa margar millj. án mikils erfiðis.“ En hann fer ekki nánar út í það, hvernig breytingin átti að vera á skattstiganum og hvað erfiðið ætti að vera mikið. Látum það liggja á milli hluta. En hann kom með mjög athyglisverða till. í þessu bréfi til ríkisstj. Þeir hafa sennilega allir geymt bréfið, ég trúi því ekki, að þeir hafi kastað bréfinu. Hann kemur með þá till., að launþegum yrði boðin tekjuskattslækkun gegn því, að þeir féllu frá umsamdri kauphækkun 1. mars, en í ljós kemur við hlutlausa athugun, að atvinnuvegirnir gætu eigi greitt hærri laun, en að öðrum kosti verði 40 stunda vinnuvika gerð raunhæf, þannig að kaffitími verði eigi reiknaður sem vinnutími og unnið verði til hádegis á laugardögum, nema 1–2 mánuði að sumrinu. Það segir hann, og er skarplega athugað, að muni draga úr víndrykkju á föstudagskvöldum og skapa betri þjónustu. En lækkun tekjuskatts þarf að vera það mikil, að launþegar græði að mun á slíkum samningum. En hún var nú ekki aldeilis á því, ríkisstjórnin, að vilja draga úr víndrykkju, því að þeir byggja alltaf meira og meira á tekjum af brennivínssölu. En það vantar ekki hræsnina í suma stjórnarþm. og jafnvel fleiri. Þeir flytja till. um að draga úr vínveitingum og öðru slíku, en rétta svo upp höndina eins og hún mögulega kemst til að auka tekjur ríkisins af brennivínssölu og að hafa aðra fulla. Hinn gáfaði þm. Framsfl. segir: „ Ríkisstj. á svo að snúa sér til þjóðarinnar og biðja fólkið að draga úr eyðslu.“ En hefur ríkisstj. gert það? Nei, hún hefur farið alveg öfugt að við ráðleggingar Björns á Löngumýri. Hún hefur sjálf eytt meiru heldur en nokkru sinni fyrr. Hún hefur sjálf kvatt beint og óbeint þjóðina að herða á eyðslunni, og það hefur sannarlega verið gert. Þannig lítur þetta út. Skal ég nú ekki hafa um þetta fleiri orð. Við gerð fjárlaga haustið 1971, þá boðaði ríkisstj. gagngerar breyt. í skattamálum. Við sjálfstæðismenn  Fundarhlé. Herra forseti. Við gerð fjárlaga haustið 1971 boðaði ríkisstj. gagngerar breyt. í skattamálum. Við sjálfstæðismenn vöruðum við þeim áformum, sem ríkisstj. hafði uppi í þeim efnum, þar sem við töldum slíkar aðgerðir í efnahagsmálum gera hvort tveggja í senn að hækka fjárlögin geigvænlega og verða á þann hátt hættulega virkur verðbólguvaldur í þjóðfélaginu og mundi sú skattahækkun höggva háskalega nærri getu skattborgaranna, einkum þeirra, sem minna mættu sín. Þessi illi grunur okkar hefur fullkomlega verið staðfestur síðan. Kröfur launþegasamtakanna beinast nú fyrst og fremst að því að lina skattpíningu síðustu ára, fremur en hækka launataxta, og skal engan undra það, þegar borin er saman skattgreiðsla einstaklinga og félaga árið 1971 og síðan. Þegar skattafrv. ríkisstj. voru lögð fram haustið 1971, héldu ráðh. því fram, að hér væri um skattalækkanir að ræða. Reyndin hefur orðið önnur, og er rétt að láta staðreyndir tala. En þegar við látum staðreyndir tala, þá á ég við það að gefa yfirlit yfir, hvað voru álagðir skattar á árinu 1971 og hverjir voru álagðir skattar árin 1972 og 1973. Samtals var álagður tekju- og eignarskattur á öllu landinu á árinu 1971, síðasta ári viðreisnarstjórnarinnar, 1 milljarður 525 millj. kr. Þessi skattaupphæð hækkaði á fyrsta ári þessarar ríkisstj. upp í 4 milljarða 449 millj. kr., og á yfirstandandi ári fór hún upp í 5 milljarða 759 millj. kr. Hækkun tekju- og eignarskattsins hefur því orðið á tveggja ára tímabili þessarar ríkisstj. hvorki meira né minna en 377.7%. Það eru smámunir hækkanirnar á vöruverðinu á við hækkanir, skattanna eins og ég hef nú skýrt frá. En það er líka eftirtektarvert við þessar skattaálögur, hvað munurinn er mikill eftir því, í hvaða skattumdæmum þær eru, hvað þær koma hart niður sérstaklega á héruðum, þar sem fiskvinnsla og sjómennska er allsráðandi og raunar höfuðatvinnuvegurinn. Þar hafa tekjurnar hækkað, og þar hefur ríkissjóður seilst einna dýpst í vasa þess fólks. Á Reykjavíkursvæðinu, skattumdæmi Reykjavíkur, hefur hækkunin orðið 367.4% eða aðeins neðan við meðallag, en skattaupphæð Reykvíkinga hefur hækkað úr 779 millj. kr. í 2862 millj. Í Vesturlandsumdæmi hefur hækkunin orðið 447.6%, og í Vestfjarðaumdæmi er hækkunin mest, eða 504%, í Norðurlandi vestra er hún 468%, í Norðurlandi eystra 368%, á Austfjörðum 400%, í Suðurlandsskattumdæmi 480%, í Vestmannaeyjum 300%, en það er eðlilegt, að þeir séu lægstir, vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar voru á þessu ári, og í Reykjanesumdæmi 357%. Það má því segja, að þar hafi skattahækkunin orðið minnst og í Reykjavíkurskattumdæmi. Í málefnasamningi ríkisstj. margumrædda eru fyrirheit gefin um, að nú skuli breytt um stefnu í skattamálum með valdatöku þessarar ríkisstj. og skattabyrðin koma réttlátar niður, þ. e. að láta breiðu bökin bera skattana. En hverjar eru svo staðreyndir í þessum málum? Allt stefnir í sömu átt og komið var hjá hinni fyrri vinstri stjórn, sem sat að völdum á árunum 1956–1958. Hver hefur svo þróunin orðið? Á árinu 1959 voru 61900 skattgreiðendur, eða 79.2% af skattgreiðendum, sem greiddu skatt, en þeir, sem engan skatt greiddu, voru 16261, eða 20.8%. 1969 voru skattgreiðendur 15080, eða 20.84%, en 63620, eða 79.16%, greiddu engan skatt. Nú er þessu öllu breytt, eins og þetta var á dögum vinstri stjórnarinnar sálugu. Nú á þessu ári, 1973, eru 57987 skattgreiðendur, sem greiða 57.5%, en 42855, sem greiða engan skatt, eða 42.5%. M. ö. o. : þegar viðreisnarstjórnin réð, voru 20.84%, sem greiddu skattana, en 79.16%, sem greiddu enga skatta. Þetta sýnir, að þá voru ekki skattlagðar hinar almennu tekjur launþega í landinu. En nú er breytingin orðin sú, að í stað 20.84%, sem greiddu skattana, greiða nú 57.5% skattana, en 42.5% greiða nú enga skatta á móti 79.16%, eftir að viðreisnin hafði farið höndum um skattalögin. Þetta er nú munurinn á þessum slæmu kapítalistum, sem frsm. meirihl. var að ræða um áðan, og þessum kapítalistum, sem nú stjórna í ríkisstj., þannig hafa þeir búið að skattamálum almennings. Þetta er staðreynd, sem liggur ljós fyrir, og þýðir hvorki fyrir einn né annan ráðherranna eða annað stuðningslið ríkisstj. að mæla á móti. En það er ekki furða, þó að sumir menn séu ánægðir og fari á kostum í nál. Skattalöggjöf núv. ríkisstj. var vanhugsuð. Breyt., sem gerðar voru frá fyrri löggjöf, voru ekki gerðar vegna þess, að gagngerra breytinga var þörf, heldur af því og eingöngu af því, að það mátti ekki styðjast við skattalöggjöf fyrrv. ríkisstj. og meta og vega á skynsamlegan hátt, hvernig hún þróaðist, og gera á henni eðlilegar breytingar, eftir því sem reynsla og þekking teldi eðlilegt. Það er eftirtektarvert, að horfið var frá því að leyfa einstaklingum að draga frá tekjum sínum viðhald húseigna, eins og gert var með þeirri nýju skattalöggjöf, heldur afmarka ákveðna prósentu sem leyfilegan frádrátt. Þetta hefur það í för með sér, að þeir, sem halda eignum sínum vel við, fá engan frádrátt umfram þá prósentu, sem hæstv. fjmrh. og ríkisstj. skammtar af rausn sinni hverju sinni. Þetta hefur leitt til þess, að það er hætt í verulegum mæli að gefa upp þau útgjöld, sem fasteignaeigendur verða fyrir, þannig að skatturinn getur ekki haft eftirlit með því, hverjum er greitt fyrir viðhald fasteigna í landinu vegna þess, að fasteignaeigendur sjá enga ástæðu til og hafa engan áhuga fyrir að gefa upp þessa launamiða fyrst þeir fá ekki að njóta þess við álagningu skatta. Ég held, að þetta dæmi sanni og sýni, hvað vanhugsaðar voru flestar aðgerðir núv. ríkisstj. í skattamálum. Þetta hefur skaðað ríkissjóð að mínum dómi um gífurlegar upphæðir í sköttum. Þetta er staðreynd líka, sem ekki þýðir að mæla á móti, og það var frámunalega aulalega að staðið að gera þessa breytingu í sambandi við skattalögin, ein og margt fleira, sem ég ætla ekki að koma inn á hér, vegna þess að það þarf að komast yfir það mikið efni. Það er ekki heldur úr vegi í þessu sambandi að geta þess, hvað kostar að leggja skattana á, hvað ríkið verður að borga fyrir að leggja skattana á. Hvað kosta embætti allra skattstofa á landinu, ríkisskattanefnd, Gjaldheimtan í Reykjavík og embætti ríkisskattstjóra? Þessar stofnanir kostuðu á árinu 1971 82 millj. 666 þús., á árinu 1972 fór þessi kostnaður upp í 108 millj. 923 þús., og á þessu ári er hann talinn 147 millj. 979 þús. samkv. fjárl., og hann er áætlaður nú í fjárlagafrv. 183 millj. 827 þús. kr. M. ö. o., álagning skattsins og vinnan við skattana og kostnaðurinn hefur hækkað um 102–103% frá árinu 1971 til þess fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Þetta eru engar smáupphæðir. Þar fyrir utan er auðvitað allur kostnaðurinn við innheimtu skattanna, nema Gjaldheimtunnar í Reykjavík. Ég held, að þarna hafi ekki verið tekinn upp sparnaður eða dregið úr útgjöldum frá því, sem þau voru, áður en þessir herrar komu í ríkisstj., sem núna situr. Allar aðgerðir stjórnvalda síðasta hálft þriðja ár hafa miðað að því, að ríkið er sífellt að taka meira af þjóðarframleiðslunni í sínar þarfir. Á árinu 1965 var þjóðarframleiðsla á markaðsverði, verð þjóðarframleiðslu 21 milljarður 257 millj., kr., en tekjur samkv. A-hluta ríkisreiknings 3 milljarðar 690 millj. kr., en hlutfall ríkisins í þjóðarframleiðslunni var þá 17.4%. Á árinu 1970, hækkaði þjóðarframleiðslan í 42 milljarða 833 millj., en tekjur samkv. ríkisreikningi 9800 millj., og hlutfallið fór úr 17.4% í 22.9%. 1971 hækkar þjóðarframleiðslan upp í 53 milljarða 210 millj. kr. og tekjur á ríkisreikningi í 13 milljarða 258 millj., en hlutfallið fer þá upp í 24.9% Þá er líka komin vinstri stjórn. Á árinu 1972 er þjóðarframleiðslan komin í 65 milljarða 450 millj. kr., en tekjur samkv. ríkisreikningi 17 milljarðar 837 millj., og þá fer hlutfallið í 27.2% Það eru engin smástökk, sem þetta hlutfall tekur frá árinu 1970 til 1972, þrátt fyrir gífurlega hækkun á þjóðarframleiðslunni. Og á þessu ári er þjóðarframleiðslan talin munu nema 89 milljörðum og 100 millj. kr., en ég hef leyft mér að áætla tekjur á ríkisreikningi eftir fund með forstjóra og starfsmanni hagrannsóknadeildarinnar 23 milljarða 970 millj. kr., þannig að hlutfallið verður um það bil 27%. Útgjöld fjárlagafrv. eru nú komin í nálega 28.1 milljarð, ef miðað er við, að till. fjvn., sem hér liggja fyrir við þessa umr., verði allar samþ. Það er sjáanlegt, að við 3. umr. fjárl. eiga þau eftir að hækka stórkostlega frá því, sem þau nú liggja fyrir. Lífeyristryggingar og sjúkratryggingar eiga eftir að hækka um nokkur hundruð millj. Ef bætur eru hækkaðar hjá lífeyristryggingum um 7.4%, þ. e. samsvarandi kaupgreiðsluvísitöluhækkun sept.-des. 1973, yrði dæmið þannig, að heildarlífeyristryggingar eru samkv. fjárlfrv. 3 milljarðar 887.5 millj. kr., 86% af því eru hluti ríkissjóðs, en þá mundu lífeyristryggingarnar nema 3 milljörðum 343.3 millj. kr., og með 7.4% hækkun vísitölunnar frá sept. til des. mundi fjárlagafrv. hækka sem lífeyristryggingu nemur um 247.4 millj. kr. Sjúkratryggingarnar hækka líka verulega, en útgjöld vegna sjúkratrygginga í frv. eru 3987.9 millj. kr., en þá er gert ráð fyrir 13%–14% hækkun daggjalda frá september-verðlagi þessa árs, en þá voru í gildi daggjöld, þegar frv. var samið, sem ákveðin voru 1. júlí á þessu ári. Launaliðir fjárlagafrv. eiga eftir að hækka mikið, því að þeir eru í A-hluta frv. miðaðir við vísitölu septembermánaðar, en heildarlaun í A-hluta frv. nema 5 milljörðum 809.6 millj. kr., en miðað við kaupgreiðsluvísitölu 1. des., 149.89 stig, hækka launin á næsta ári vegna þessa um 430 millj. kr. Í B-hluta frv. eru launaliðir ýmist miðaðir við kaupgreiðsluvísitölu eins og hún var í marsmánuði eða í septembermánuði, en þá þurfa launin í þessum hluta fjárlagafrv, að hækka um hvorki meira né minna en 560 millj. kr., en heildarlaunin í B-hlutanum eru 360 millj. kr.. Þar af eru 138.7 millj. kr. miðaðar við laun í sept. 1973, en 228.2 millj. kr. við laun í mars 1973. Ef færa á þessi laun í des: laun yrði hækkunin þannig, að 1384.7 millj. hækkuðu í um 7.4%, um 102.5 millj. kr., en 2218.2 millj. hækka hvorki meira né minna en um 20.6%, eða um 456.9 millj. kr. Samtals er því hækkunin 559.4 millj. kr. samkv. þessum útreikningum. Þá er vitað, að samningar við opinbera starfsmenn koma til með að auka verulega útgjöld ríkissjóðs á næsta ári, en sú stærðargráða er enn óþekkt. Auk þessa, sem ég hef nefnt, eru mörg mál og erindi, sem send hafa verið, óafgreidd. Ég vil t. d. í þessu sambandi nefna eitt erindi, sem ekki hefur fengið afgreiðslu og form. fjvn. nefndi ekki í sinni ræðu, þegar hann talaði um óafgreidd erindi, enda var það ekki tæmandi upptalning, sem hann gerði, en það sýnir, hvað mikið ber á milli, frá því að viðkomandi rn. og fjárlaga- og hagsýslustofnun hafa farið höndum um till. hinna ýmsu stofnana og gengið frá fjárlagafrv., að í till. Hafrannsóknastofnunarinnar og fjárlagafrv. ber hvorki meira né minna en um 63 millj. kr. á milli. Nú er ég ekki með þessum orðum að segja, að það sé heilög skylda að taka hverja tölu inn, sem stofnun fer fram á. En hitt er heilög skylda, að fara ítarlega ofan í það, sem berst, meira en að hlusta á eða taka við bréfum stofnananna, heldur meta það og vega, hvað er hægt að fara í, hverju er hægt að sleppa, til þess að fjárlagafrv. fari ekki upp úr öllu valdi. Þar er ekki nóg að gera kröfur á hendur stofnunum almennt ef það á svo jafnframt að skera niður það, sem þær telja, að þurfi að framkvæma á viðkomandi fjárlagaári. Hitt verður svo að vera ákvörðunarvald Alþ. og þá fjvn., hvað skuli leyft á hverjum tíma, og skera það af, sem hægt er að komast hjá í hverju tilfelli, til þess að lækka útgjöld á viðkomandi fjárlagaári. Þá eru komnar fram kröfur heildarsamtaka Alþýðusambands Íslands um miklar kauphækkanir, og má búast við verulegum kauphækkunum, sem munu hafa áhrif á fjárlögin og atvinnureksturinn í landinu. Sjómannasamtökin hafa sett fram sínar kröfur um hækkun skiptaprósentu og hækkun á lágmarkskaupi. Sjómannasamtökin leggja fram kröfur um miklar hækkanir á kauptryggingu. Sem dæmi má nefna, að 1. vélstjóri, sem nú, miðað við kaupgjaldsvísitölu 1. des., er með kauptryggingu 58564 kr., þá er farið fram á 54 þús. grunnlaun á mánuði, sem munu þá verða um 75600 kr. Hásetar krefjast 36 þús. kr. kauptryggingar í grunnlaun, sem munu nema í kringum 50400 kr. á mánuði, miðað við núv. vísitölu, en þeir hafa nú frá 1. des. kauptryggingu 39042 kr. Þá er krafist hækkunar mikillar á skiptaprósentu, og sömuleiðis má segja, að við lauslegt mat á sameiginlegum kröfum heildarsamtaka Alþýðusambands Íslands, eingöngu miðað við byrjunarlaun, þá má áætla, að velflestir launþegar, sem taka kaupgjald samkv. samningum Verkamannasambands Íslands, krefjist 40.9% hækkunar. Einu undantekningarnar frá því eru nokkrir taxtar, sem skipta ekki mjög miklu máli. En miðað við samanreiknaðar tölur starfsaldurshækkana kauptaxta nokkurra verkalýðsfélaga í Reykjavík er krafan, að laun undir 31 þús. kr. Á mánuði hækki um 11223 kr. að meðaltali, og krafist er, að laun hærri en 31 þús. kr. hækki öll um 12676 kr. á mánuði. Þá er krafist 15% hækkunar á alla fiskvinnu og leggja þá 15% ofan á 40.9% hækkunina. Krafan um hækkun í þessari vinnu nemur því hvorki meira né minna en 62%. Auk þessa eru gerðar margar aðrar kröfur. Það lítur því ekki beint vel út með þróun kaupgjalds og verðlagsmála, og það er ekki margt, sem bendir til þess, að það dragi úr brotsjó óðaverðbólgunnar á næstunni. Hvar eru nú öll úrræðin, sem núv. ríkisstj, átti, þegar þessir sömu menn voru í stjórnarandstöðu? Nú finnst mér vera kominn tími til, að þeir láti eitthvað heyra frá sér af öllum þeim úrræðum, sem þeir áttu þá í handraðanum. Hvernig kaup- og kjarasamningar kunna að verða til lykta leiddir, skal hér ósagt látið. En eitt má fullvíst telja, að verulegar hækkanir verða á öllu kaupgjaldi, sem mun hafa í för með sér vaxandi tilkostnað við atvinnureksturinn. Tvær höfuðástæður fyrir nýrri kröfugerð launastéttanna eru algert aðgerðarleysi ríkisstj. til að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem á sér stað í efnahagsmálum og leitt hefur til þeirrar mestu óðaverðbólgu, sem nú flæðir yfir þjóðina. Hin ástæðan er gengdarlaus skattpíningarstefna, sem launþegasamtökin í landinu stynja undir. Ég skal taka fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að í þeirri prósentu, sem ég nefndi í sambandi við kröfur aðildarsamtaka ASÍ, þá er í launakröfum þeirra talið, við lauslegt mat, eingöngu miðað við byrjunarlaun á nokkrum sameiginlegum kröfum þeirra, sem gerir auðvitað hækkunarprósentuna hærri en ella. Þá ætla ég að koma nokkuð að byggðamálum eða byggðastefnunni. Í athugasemdum við fjárlfrv. segir, að með fjárlfrv. sé hafinn nýr áfangi í framkvæmd byggðastefnu þeirrar, sem ríkisstj. markaði við upphaf valdatöku sinnar, með ákvörðun um lagasetningu á síðasta Alþingi um að efla stofnlánasjóði atvinnuveganna, svo sem Stofnlánadeild landbúnaðarins, Fiskveiðasjóð og sjóði iðnaðarins, með hækkuðu framlagi. Framlag til Byggðasjóðs hefur verið óbreytt nú um hríð, 100 millj. kr. En í þessu frv. hækkar hluti til sjóðsins af árgjaldi, sem Álverksmiðjan í Straumsvík greiðir, um hvorki meira né minna en 1900 þús. Það er eina hækkunin, sem á sér stað til Byggðasjóðs á þessu ári, eða þá á s. l. ári, í þeirri dýrtíðaröldu, sem átt hefur sér stað, þegar allir vita, að framkvæmdamáttur kemur til með og hefur minnkað mjög verulega, frá því að þessi upphæð var upphaflega ákveðin. Þetta virðist ekki vera stórkostlegur áhugi á því að auka framlög til byggðamálanna, ekki a. m. k, í framkvæmd. En áhuginn er mjög mikill í orði hjá mörgum af stuðningsmönnum ríkisstj. Einu sinni höfðu menn mikinn áhuga á að efla Byggðasjóðinn og það mjög myndarlega. Það var borið fram hér á Alþ. frv. til l. um stofnun Byggðajafnvægissjóðs ríkisins og ráðstafanir til að stuðla að verndun og eflingu landsbyggðar og koma í veg fyrir eyðingu lífvænlegra byggða. Þetta var nú bara fyrirsögnin á frv. Fyrsti flm. þessa frv. var ágætur baráttumaður fyrir byggðajafnrétti, nýlátinn þm. og vinur okkar, Gísli heitinn Guðmundsson. En enn þá eru flm. þessa frv. nokkrir á Alþ. S. flm. frv. er ekki alveg áhrifalaus maður nú, því að það er sjálfur Halldór E. Sigurðsson fjmrh., og 4. flm. frv. er ágætur vinur okkar í fjvn., Vilhjálmur Hjálmarsson, mikill áhugamaður um byggðamál. Og 5. flm. frv. er Ágúst Þorvaldsson, líka fjvn., maður og vel hugsandi í byggðamálum og stór og stæðilegur að auki. Þessir menn fluttu þetta frv. á sínum tíma, höfðu mikinn áhuga á því, og þá voru slæmir menn, sem vísuðu þessu frv. til ríkisstj. og það náði ekki fram að ganga. Í 9. gr. þessa frv. segir: „Tekjur Byggðajafnvægissjóðs eru 2% af árlegum tekjum ríkissjóðs samkv. ríkisreikningi, í fyrsta sinn af tekjum ársins 1972, sem greiðist sjóðnum í byrjun hvers mánaðar af innheimtum tekjum næsta mánaðar á undan, í fyrsta sinn í byrjun febrúarmánaðar 1972.“ Þannig mundi láta nærri, að þessar tekjur væru nú komnar yfir 500 millj., ef þetta frv. þeirra félaga hefði náð fram að ganga á sínum tíma. En það hefur líka verið tækifæri til þess að láta þessi ákvæði taka gildi, þó að fyrrv. stjórnarflokkar hafi ekki viljað það, því að nú eru þessir menn hæstráðandi hér á Alþ., og hefði því verið mjög létt verk að fá þessu framgengt. Ég skal minna hv. flm, á það, að við 1. þm. Reykn. tókum upp þessa till. óbreytta á fyrsta þingi þessarar ríkisstj. um það, að framlag úr ríkissjóði skuli vera 2% af árlegum tekjum ríkissjóðs, alveg óbreytt úr frv. þeirra framsóknarmanna. Þessa till. tókum við upp í sambandi við brtt. við frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins, og þá fengu flm., flokksbræður þeirra og aðrir hollvinir byggðastefnu og strjálbýlis tækifæri til þess að koma þessu fram og tryggja Byggðasjóði verulegt fjármagn. En þá skeði það, að þegar þessi till. okkar nafnanna kemur til atkv., þá er viðhaft nafnakall og þá greiða allir stjórnarliðar, allir sem einn, atkvæði gegn þessari till., gegn þessu afkvæmi þessara ágætu manna, sem ég var að tala um áðan, og till. var strádrepin. Það var einn framsóknarmaður, sem ekki greiddi atkv. gegn till. Það var Gísli heitinn Guðmundsson. Hann greiddi ekki atkv. Hinir drápu allir sitt eigið afkvæmi, og þar við situr. Svo eru þeir að furða sig á því, þó að ungir framsóknarmenn og Möðruvallahreyfingin séu ekki ánægð með framlagið til byggðamála. Að vísu er Möðruvallahreyfingin nokkuð hátt stemmd í þessu. En það má eitthvað vera á milli að standa við fyrri gerðir og tillögur eða ganga til móts við Möðruvallahreyfinguna varðandi framlag til byggðamála. Ég vil nú mjög eindregið hvetja hæstv. fjmrh. og flm. þessa frv. að taka það nú upp úr pússi sínu og sjá, hvort þeir geti ekki sætt sig við að taka upp aftur þetta áhugamál sitt, en láta það ekki liggja í þagnargildi, þegar þeir ráða ferðinni í fjármálum og við stjórn landsins. Ég held, að það sé ekki of mikið, sem Byggðasjóður hefur yfir að ráða. Að vísu tók hann við eignum og tekjum Atvinnujöfnunarsjóðs með gildistöku l. um Framkvæmdastofnun ríkisins, um Byggðasjóð, og á s. l. ári, 1972, voru veittar 480.4 millj. kr. úr Byggðasjóði, en af þeirri upphæð voru hvorki meira né minna en 297.7 millj. kr. lánaðar til nýsmíði fiskiskipa og kaupa á notuðum skipum samkv. sjálfvirkum reglum Byggðasjóðs, sem giltu það ár. Annað fjármagn, sem kom til skiptanna, nam því ekki nema 182.7 millj. kr., sem má segja, að hafi verið hin raunverulegu byggðalán, því að hitt voru sjálfvirkar reglur, sem allir fengu lánað eftir, hvar sem þeir voru staðsettir á landinu. En byggðalánin skiptust eftir landssvæðum þannig, að Vesturland fékk 24.3 millj., Vestfirðir 23.3, Norðurl. v. 30.5, Norðurl. e. 41 millj., Austfirðir 48.7 millj. og Suðurland 14.8 mill,j. Þetta sýnir nú út af fyrir sig, að það er fullkomin ástæða til þess að gera átak í sambandi við byggðamálin vegna óðaverðbólgunnar, sem tröllríður íslensku efnahagslífi, því að lán Byggðasjóðs fara sífellt minnkandi hennar vegna. Það er mikið talað um það, hvað gert hafi verið fyrir landsbyggðina og hvað atvinnuleysið hafi gersamlega horfið úr landinu, og það hafi nú verið einhver munur eða á tímabili viðreisnarstjórnarinnar. Sá, sem þetta sagði hér áðan, gat þess ekki, hefur sennilega ekki haft tíma til þess, - ekki hefur það verið af því, að hann hafi ekki viljað láta það koma fram, - hvað hafði skeð í íslensku efnahagslífi, þegar verðfall varð á velflestum útflutningsafurðum okkar á árunum 1966–1967. Það hafði þær afleiðingar, að atvinnuleysi var víða í okkar landi og ekkert síður hér í þéttbýlinu en víðast hvar annars staðar. Sumir staðir úti um land voru blessunarlega lausir við atvinnuleysi á þessum árum. Staðir eins og t. d. Vestmannaeyjar, velflestir staðir á Vestfjörðum, velflestir útgerðarstaðir hér á Reykjanesinu sluppu að mestu eða jafnvel öllu leyti við atvinnuleysi á þessum tíma. En það rétti fljótt við, og þá voru gerðar ráðstafanir í efnahagsmálum. Það rétti fljótt við sala á sjávarafurðum. En ef við ætluðum að bera þessi tvö ár saman við það, sem núna er, og þær aðstæður, sem við búum núna við, þá þolir það engan samanburð, vegna þess að afurðaverðið á velflestum afurðum okkar hefur aldrei verið hærra en nú á síðustu árum. Þess vegna er svo mikil vinna, en það er líka vandi, þegar mikil vinna er og mikil spenna myndast í þjóðfélaginu, að gæta þá að sér og gera þessa spennu ekki meiri en ástæða er til, því að ef hún er gerð meiri, ef boginn er þaninn jafngeigvænlega og gert hefur verið, þá er það mesti verðbólguvaldur, sem við er að glíma, og það er það, sem liggur fyrir. Ég skal játa það, að framkvæmdir á dögum eða árum viðreisnarstjórnarinnar hafa verið ákaflega mismunandi eftir því, hvar hefur verið á landinu. Á sumum stöðum voru framkvæmdir sáralitlar, og ég hefði þess vegna haldið, að þegar fór að batna verulega um, og það var þegar byrjað á því að sjá góðan bata á velflestum stöðum upp úr árinu 1970, yrði því haldið áfram og þess yrði vandlega gætt að ýta heldur undir framkvæmdir, þar sem framkvæmdir hafa verið litlar á undanförnum árum. Ég skal játa það, að núv. ríkisstj. og raunar fyrrv. ríkisstj. líka gerðu margt í þessum efnum, og núv. ríkisstj. hefur gert margt vel í þessum efnum. En það er ýmislegt, sem hún hefur vanrækt og mig langar til, þó að það sé ekki stórt mál, að minnast hér á eitt mál, hvernig kerfið getur hagað sér og staðið í vegi fyrir nauðsynlegum, sjálfsögðum og eðlilegum framkvæmdum í litlu og fátæku byggðarlagi, þar sem ekkert hefur verið byggt í fjöldamörg undanfarin ár. Á fjárl. ársins 1971 var veitt smáupphæð á fjárl. til undirbúnings byggingar læknisbústaðar norður á Hólmavík í Strandasýslu, en þar hafði ekki verið byggt íbúðarhús um nokkurt skeið. Undirbúningur átti sér stað hjá heimamönnum, og fjvn. lagði til árið eftir að veita í þennan læknisbústað 1500 þús. kr., í fjárl. ársins 1973 voru enn veittar 1500 þús. kr. og í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, eru einu sinni enn veittar 1500 þús. kr. M. ö. o.: með þessu fjárlagafrv. verður búið að veita í þennan læknisbústað á 4 árum 4.7 millj. kr. En það hefur staðið á kerfi, sem var sett á, lögum um skipan opinberra framkvæmda, sem voru sett á valdatíma viðreisnarstjórnarinnar, en það frv. hlaut alveg sérstaka náð hjá talsmönnum stjórnarandstöðunnar á þeim tíma, en hafði aftur lítið og takmarkað fylgi hjá okkur sumum stjórnarþm. á þeim tíma. Ég greiddi t. d. ekki atkv. og var á móti þessu frv., en núv. hæstv. fjmrh. mælti með því hér í Nd. og hæstv. forsrh. sem talsmaður Framsfl. í Ed. fagnaði mjög tilkomu þessa eftirlits. Nú eru þessi lög undir stjórn hæstv. fjmrh., og þeim hefur verið beitt þannig gagnvart þessu litla byggðarlagi, að þessi læknisbústaður hefur ekki fengist byggður enn þá. Það má ekki enn byrja, og samstarfsnefndin um opinberar framkvæmdir hefur hvorki meira né minna en tekið þetta stórmál fyrir á 16 fundum. Það væri fróðlegt að gefa hér út útdrátt úr fundargerðum samstarfsnefndarinnar um opinberar framkvæmdir um gang þessara mála.  Í fundargerð, sem byggingarnefnd heima fyrir í þessu byggðarlagi hélt á árinu 1972 eða 24. okt., þá segja þeir í bréfi til þessarar n.: „Eftir athugun á 5 teikningum af læknabústöðum, sem heilbr.- og trmrn. lét okkur í té, þá virðist okkur, að teikning sú, sem áður var gerð af arkitektum, sem þeir völdu og samþykkt af yður, heilbr.- og trmrn., og nefndin telur, miðað við áður umrædda lóð og aðstæður, sé sú æskilegasta, sem um sé að ræða, og uppfyllti best þær kröfur, sem gera verður til slíkrar byggingar, svo sem að tveir bílskúrar tilheyri læknisbústaðnum og geymsla fyrir sjúkratæki. Hvað viðkemur stærðarmun á áðurnefndum teikningum og hinum síðarnefndu, sem eru 58 fermetrar, þá kemur þar á móti bílskúr, tækjageymsla og gestaherbergi á jarðhæð, er við teljum nauðsyn á að hafa. Væntum vér þess, að hið háa rn. og samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir sjái sér fært að fallast á þessi sjónarmið okkar með því að leyfa framkvæmdir samkv. framansögðu. Öllum er það ljóst, hvílík nauðsyn það er þessu byggðarlagi, að hér sé starfandi læknir, svo að byggð haldist.“ Það má segja, að þetta bréf og þessi samþykkt sé mjög í kansellí-stíl, og það var sagt, að Danir hefðu verið seinir á sér að sinna heiðnum Íslendinga hér fyrr á árum, en lítið hefur gengið betur hjá hinu nýja kansellíi undir stjórn fjmrn. í þessu efni. En 25. maí greinir einn af nm. samstarfsnefndarinnar frá því á fundi, að undirbúningi teikninga eftir allt saman sé mjög áfátt, og var þeim sama manni falið að ýta á málið og aðstoða byggingarnefndina. Síðan hefur ekkert gerst. Þetta er nú gangur kerfisins. Það er ekki svona kerfi, sem við þurfum að byggja upp og hlaða undir. Ef svona kerfi er notað til þess að halda í skefjum framkvæmdum í þeim byggðarlögum, þar sem litlar sem engar framkvæmdir eru, þá vil ég afnema svona kerfi, afnema þessi lög með einu og öllu og ekki hafa þetta kerfi lengur. Ég ætla nú að koma að nál. vina minna í meiri hl. fjvn. Nál. þetta er ein lofgerðarrolla um ríkisstj. Það er að vísu viðurkennt, að útgjöld hafi hækkað, en það er ekki minnst á þann mikla vanda, sem við er að etja, óðaverðbólguna. Það er ekki minnst á skattabyrðina á öllum sviðum, sem allt er að sliga, og þau áhrif, sem hún hefur á þjóðfélagið og hafa orðið hvati og orsök stórfelldra krafna um hærri laun, heldur fara þeir nm. að leita að tilteknum atriðum innan ákveðinna málaflokka, þar sem finna má miklar hækkanir að krónutölu, og þeir verða svo glaðir við að finna á þennan hátt 6–8 atriði, að þeir hoppa á öðrum fæti yfir nál. og syngja hástöfum: Allt í lagi alls staðar, enda eru raddmenn miklir meðal þeirra félaga. Einn þeirra málaflokka, sem nefndur er með miklum fögnuði, eru hafnamálin, sem formaður fjvn. gerði nokkuð að umræðuefni hér áðan. Ég skal fúslega játa það og gleðjast yfir því, að framlög til hafnamála hækka verulega með þessu fjárlagafrv. frá því, sem verið hefur. Þeir félagar segja í nál., að verja skuli 838 millj. kr. til hafnarframkvæmda og 53.3 millj. í Hafnabótasjóð. Og þeir segja jafnframt, að 394 millj. kr. af þeirri upphæð fari til framkvæmda í þremur tilteknum höfnum, Þorlákshöfn, Grindavík og svo er smásletta, 25 millj., í Höfn í Hornafirði. Af þessari upphæð tekur þjóðfélagið að láni til framkvæmda á þessu ári í þessu augnamiði, hjá Alþjóðabankanum, 290 millj. kr. á næsta ári. En þeir segja, að það sé ætlunin að fjármagna eða veita fé með beinni fjárveitingu á móti þessum framkvæmdum, sem Alþjóðabankinn lánar til, 164 millj. kr. Og þeir eru kátir og glaðir, karlarnir, yfir því, að þetta fjármagn sé nú veitt af fjárl. En við skulum huga svolítið nánar að þessu fjármagni til þessara þriggja hafna á móti Alþjóðabankaláninu,en þar er að finna skýringu á því í 32. lið í heimildagr. fjárl., sem á að koma til afgreiðslu við 3. umr. Þar segir: „ Ríkisstj. er heimilt að ráðstafa því fé, sem inn kemur af aðflutningsgjöldum og söluskatti af tilbúnum húsum, sem Viðlagasjóður flytur inn til tímabundinna nota fyrir Vestmanneyinga, til greiðslu á hluta ríkissjóðs í framkvæmdakostnaði við hafnir í Grindavík, Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði, sem er mótframlag á móti láni Alþjóðabankans.“ Nú spyr ég: Hefði nokkur maður, sem gegnt hefði embætti fjmrh., hefði nokkur ríkisstj., tekið toll af innfluttum húsum til Viðlagasjóðs fyrir Vestmanneyinga eftir þá atburði, sem þar skeðu? Hefði nokkur ríkisstjórn treyst sér til annars en að gefa þessar tolltekjur eftir? Ég svara því alveg hiklaust neitandi. Nei, það hefði engin ríkisstj. treyst sér til þess. En þessi ætlar að finna 40% á móti Alþjóðabankaláninu, og hún fann út það patent að hirða tollinn af Viðlagasjóðshúsunum. Viðlagasjóður á að borga toll af húsunum, síðan ætlar fjmrh. af höfðingsskap sínum og ríkisstj. að greiða þessar sömu upphæðir fyrir hafnargerð í Þorlákshöfn, Grindavík og Höfn í Hornafirði sem mótframlag á móti láni Alþjóðabankans. Þetta er alveg einstakur höfðingsskapur, sem mun lengi verða í minnum hafður. Svo kem ég að hinu. Það var upplýst hér í umr. fyrir nokkru í sambandi við frv. um staðfestingu á brbl. um verklegar framkvæmdir, þar sem þessum hafnamálum var þrýst inn í við 2. umr., að Alþjóðabankinn hefði verið algerlega ófáanlegur að lána til nokkurra annarra hafna en þessara þriggja. Þetta hafi eiginlega verið ákvörðun Alþjóðabankans, ríkisstj. væri alsaklaus af því að hafa tekið ákvörðun um aðeins þessar þrjár hafnarframkvæmdir, sem þó eru auðvitað ekki nema tvær aðallega. Er það þó þakkarvert hjá hæstv. ríkisstj., þó að hún taki við láni hjá Alþjóðabankanum til þessara þriggja hafna. Ber það vott um lofsverðan áhuga fyrir hafnamálum, ef alþjóðalánastofnun kemur og býður hér stórar upphæðir að láni til þessara þriggja tilteknu framkvæmda? Ég held, að það þurfi ekki að sæma þá neinum heiðursmerkjum, ráðh., fyrir að hafa tekið þessu tilboði. En ég skal líka minna mína ágætu félaga í fjvn. og ríkisstj. á það, að núv. ríkisstj. hafði ekki frumkvæði um endurskoðun hafnal., það var fyrrv. ríkisstj., sem gerði það. Á valdatíma fyrrv. ríkisstj. voru sett ný hafnalög, sem þá voru mikil framför frá hafnalögum þar á undan. En það kom hrátt í ljós, að kröfurnar mögnuðust, rétt eftir að sú löggjöf tók gildi, um að fara í miklu dýrari hafnargerðir en áður var. Áður létu smástaðir sér nægja trébryggjur, en krafan kom rétt eftir að sú löggjöf varð að veruleika, um hafnargerðir á velflestum stöðum á landinu. Þetta hafði í för með sér stórfellda hækkun á framkvæmdakostnaði, og það kom brátt í ljós, að sú hafnalöggjöf var að verða úrelt af þessum ástæðum og fleirum. Ég ásamt fleiri þm. Sjálfstfl. fluttum þáltill. um að endurskoða hafnalöggjöfina á þinginu 1971. Sú till. náði ekki fram að ganga vegna tímaskorts, ekki vegna andstöðu í þingi, en þáv. samgrh. skipaði n. til þess að undirbúa löggjöf um nýja hafnalöggjöf, og fyrri samgrh. í núv. ríkisstj. hætti tveimur mönnum í þessa n. Ég var einn af þeim mönnum, sem áttu sæti í þessari n., og þekki þessi mál því mjög vel, og við skiluðum mjög fljótlega þessu frv. eða sendum ríkisstj. okkar nál. Ríkisstj. lagði svo frv. fram á þingi 1972 og var ætlunin að lögfesta það þá, en það náði ekki fram að ganga. Það var lagt fram aftur haustið 1972, það náði ekki fram að ganga fyrir afgreiðslu fjárl., en var aftur lögfest seint á síðasta þingi. Þessi lög eiga að taka gildi 1. jan. 1974, svo að ég veit eiginlega ekki, hverjir það eru, sem þurfa að gorta sérstaklega af því, hver eigi frumkvæðið eða heiðurinn af því, að þessi löggjöf varð til. Á þessu hausti, eftir að þessi tilmæli komu fram frá hæstv. fjmrh. að taka þessar þrjár hafnargerðir inn, mætti hann ásamt núv. hæstv. samgrh. á fundi fjh.- og viðskn. Nd. Þar spurðum við nm. þá um ýmislegt varðandi hafnarframkvæmdir, og ég hygg, að það hafi ekki farið milli mála, að við lögðum mjög hart að þeim ráðh. báðum að auka mjög fjárframlög til hafnargerða og sömuleiðis að halda áfram þeirri viðleitni, sem ákveðin var við afgreiðslu síðustu fjárl. að taka inn á heimildagr. 40 mill,j. kr. til þess að létta greiðslubyrði hafna, sem formaður fjvn. gerði hér að umræðuefni, og ég þarf ekki að bæta þar neinu við. Það var ekkert tekið inn í þetta fjárlagafrv. til þess að halda þessari viðleitni áfram, og það hefur verið fram undir það, að þessi mál komu til umr., fremur hljótt um viðbrögð í þessum efnum, en fjmrh. tók loks um daginn nokkuð jákvætt undir þetta, og mér er kunnugt um það, að hæstv. samgrh. hafði og hefur mikinn hug á því og formaður fjvn. staðfesti það hér í ræðu sinni áðan, að það eigi að taka hér inn upphæð við 3. umr. Ég furða mig nokkuð á því, hvers vegna mínir ágætu félagar, meiri hl. fjvn., skuli ekki minnast einu orði á stærsta liðinn til verklegra framkvæmda í fjárlagafrv., en það er stofnkostnaður skyldunámsskólanna, sem sýnir, að framlög til þeirra hafa ekki breyst eins og skyldi frá árinu 1970. En mér finnst rétt að minna á það, að á árinu 1970 voru framlög til byggingar skyldunámsskóla 206.9 millj. kr. Þau hækkuðu á árinu 1971 upp í 288.1 millj. kr. eða um 39% á þessu eina ári. Á fyrsta ári núv. ríkisstj. hækkuðu þessi framlög uppi 394.7 millj. kr. eða um 37%. Á yfirstandandi ári hækkuðu þau í 477.5 millj. kr. eða um 20%. Og í frv., þegar tekið er tillit til þeirra till., sem liggja fyrir frá fjvn., verður þessi upphæð 658.4 millj., kr. og hækkunin frá því árið á undan er 37% á móti 39, sem hún var 1970–1971. En það er annað, sem þarf að bæta við þetta. Það er eftirtektarvert, að á sama tíma og það varð loks 37% hækkun, þá hækkar byggingarvísitalan miðað við 1. nóv. hvers árs frá árinu 1970–1971 um aðeins 2.1%, en þá hækka framlögin um hvorki meira né minna en 39%, þegar vísitalan hækkar um 2.1%, en á árinu 1972 hækkar hún um 28.7%, en þá hækka framlögin um 37%, og á árinu 1973 hækkar byggingarvísitalan um 32.6%, þegar hækkunin verður 20%. Þetta er nú allur höfðingsskapurinn, sem hér er um að ræða í langstærsta liðnum til verklegra framkvæmda. En þetta sáu þeir ekki, mínir ágætu vinir og félagar í meiri hl. fjvn. og gerðu þetta ekki á nokkurn hátt að umræðuefni. Ég held, að það hafi ekki verið af því, að þeir hafi gleymt þessum lið, heldur af því, að þeir hafi talið betur henta að reyna að þegja hann í hel. Um framlög til skólamála sagði okkar ágæti fjmrh. árið 1969 um þessi atriði, þegar rætt var þá um framlög til skólabygginga, að hann hefði tekið eftir því í umr. af hálfu hæstv. menntmrh., sem þá var Gylfi Þ. Gíslason, að hann hefði vitnað í tölur í þessu sambandi, m. a. talað um samtímatölur, þ. e. tölur, sem væru jafngildar því, sem hann vitnaði til. Nú er mér kunnugt um það, hvernig sá útreikningur er fundinn. En hv. 2. þm. Vesturl. vitnaði hins vegar í byggingarvísitölu í þessu sambandi, hann taldi, að þessar fjárveitingar ættu að fylgja byggingarvísitölunni til að minnka ekki framkvæmdamáttinn. En núv. hæstv. fjmrh sagði þá: „Byggingarvísitalan er ekki einhlít um þetta, því að fleiri samanburðaratriði koma þar til greina. Stundum hef ég leyft mér að vitna í hækkun fjárl., sem hefur orðið veruleg á þessu tímabili, og þess er líka að geta, að fólksfjölgunin í landinu hefur orðið veruleg á þessum árum, sem vitnað er til svo að það verður að taka inn í þann samanburð líka til þess að gera þetta hliðstætt.“ Og hann bætti við: „Við megum heldur ekki gleyma því, að við lifum á öld hraðans. Það er allmikil breyting orðin á okkar veröld og okkar landi á 10–12 síðustu árum. Þessi öld, sem er oft kölluð atómöld, hefur krafist mikils í sambandi við skóla og menntun, og okkar þjóð frekar en aðrar þjóðir kemst ekki hjá því að taka tillit til þess.“ Þetta voru orð núv. hæstv. fjmrh., en þá var hann talsmaður Framsfl. við fjárlagaumr. En nú þarf ekki einu sinni að taka tillit til byggingarvísitölunnar, hvað þá heldur að taka tillit til hraðans og að hann lifir á atómöldinni. Nú skiptir það engu máli, og nú skiptir engu máli, að fólksfjölgun á sér stað í landinu. Sennilega er reiknað með, að hún hætti þá alveg, ef fóstureyðingarfrv. fer í gegn. Ég veit það ekki. Það hefur nú komið fram loks 7. des. 1973 í bréfi frá fjmrn., þar sem segir: „Af gefnu tilefni vill rn. staðfesta, að það hefur ákveðið að nota ekki heimild þá, sem veitt er í 6. gr. fjárlaga 1973 til 15% niðurskurðar fjárveitinga gagnvart fjárveitingum til framkvæmda 1973.“ Loksins 7. des. kemur þessi yfirlýsing til fjvn., og ég verð nú að segja það, að mér finnst ekki beint ástæða til að skera niðúr smáframlög, sem eru í fjárl. til framkvæmda, en láta allt, sem er stórt og skiptir tugum og hundruðum millj., eiga sig, þegar þess er gætt, að tekjur ríkissjóðs hafa farið um 2000 millj. fram úr fjárlagaáætlun. Þá sé ég ekki beint ástæðu til að ráðast á garðinn, þar sem hann er lægstur, og skera niður þessi 15%. En eitthvað hefur þetta staðið lengi í ríkisstj., það er margt annað, sem stendur minna í henni, að hún hefur ekki tekið ákvörðun um þetta fyrr en nú rétt fyrir 2. umr. fjárl. Ég vil spyrja hv. ríkisstj. að því, hvort hún sé ákveðin í því að skera niður um 15% rekstrarframlög samkv. fjárl. samkv. þessari sömu heimild og hvort hún telji það brýna nauðsyn í slíku árferði sem þessu. Þegar mörgum þeim aðilum, sem hafa orðið þar fyrir barðinu, hefur verið haldið niðri með að tryggja sér auknar tekjur, þá finnst mér það ekki vera hægt, að sami aðili, ríkisstj., sem meinar tilteknum aðilum að hækka tekjur sínar eða fá hærri tekjur, skuli skera niður þau framlög, sem eiga að vera til rekstrarstyrks þeirra fyrirtækja. Mér þætti fróðlegt, ef hæstv. fjmrh. gæfi þinginu upplýsingar um þetta atriði. Á 12 ára valdatíma viðreisnarstjórnarinnar áttu nokkrir þm. þáv. stjórnarandstöðu nokkur uppáhaldsmál, sem entust þeim flestum að tala um í 12 ár og gagnrýna þáv. ríkisstj. fyrir. Hv. 1. þm. Austf. var mjög hugleikið að ræða um vaxtaokrið, og hann fékk mjög dygga aðstoð síns ágæta vinar og samherja, 2. þm. Austf., Lúðvíks Jósepssonar, í þeim efnum, og þetta uppáhaldsumræðuefni entist þeim alveg út stjórnarandstöðutímabilið. Núv. formaður þingflokks Framsfl., hv. 4. þm. Reykv., átti líka sitt uppáhaldsumræðuefni, en hann hafði sérstaka unun af því að ræða um sparifjárbindinguna, sem hann taldi óhóflega og óhæfa í alla staði. Eftir að hann komst í stjórnaraðstöðu, hefur hann lítið talað, sem frægt er orðið, en hann hefur varast í þessi fáu skipti, sem hann hefur komið hér í ræðustól, að minnast á sparifjárbindingu. Það hefur verið eins og að nefna snöru í hengds í manns húsi að nefna sparifjárbindingu síðan. Þriðja uppáhaldsumræðuefni þessara manna og fleiri var hin stórkostlega skuldaaukning þjóðarinnar, sem þeir töldu, að ætti sér stað á þessum árum. Um öll þessi þrjú uppáhaldsumræðuefni hefur verið furðuhljótt í þessum herbúðum að undanförnu. Það er hætt að tala um vaxtahækkunina, eftir að vextirnir voru hækkaðir á þessu ári. Það er hætt að tala um að afnema sparifjárbindinguna, eftir að þessir sömu menn juku bindinguna. Skuldir þess opinbera ræða þeir ekki óneyddir. En þrátt fyrir það, ætla ég þó að gera þau mál nokkuð að umræðuefni. Þrátt fyrir það, að afurðaverð á flestöllum útflutningsvörum okkar hefur verið hagstæðara en nokkurn gat grunað, hafa erlendar lántökur aukist stórlega. Gengdarlausar fjárfestingar hafa átt sér stað, sem hafa leitt til kapphlaups um vinnuafl og ýtt undir og magnað óðaverðbólguna, sem nú tröllríður íslensku efnahagslífi. Hinar stórfelldu erlendu lántökur valda öllum hugsandi mönnum áhyggjum, og er nauðsynlegt að hugleiða í alvöru þá alvarlegu þróun, sem þar á sér stað. Þannig hafa erlend lán þjóðarinnar, sem hafa verið tekin til langs tíma, hækkað frá árinu 1965 úr 3926 millj. kr. til ársins 1973 í ca. 20 milljarða 670 millj. kr. En frá árinu 1970 hafa skuldir þjóðarinnar við útlönd hækkað úr 11 milljörðum 95 millj. í 20 milljarða 670 millj. kr. Ef við lítum á samanburð áranna, þá hækka erlendu skuldirnar á tímabilinu 1971–1973 úr 14 milljörðum 445 millj. kr. í 17 milljarða 246 millj. á árinu 1972 og svo nú í ca. 20 milljarða 670 millj. Þá skulum við líka hafa í huga, að 1972 er dollarinn á 87.12 kr. og er nú enn á árinu 1973 á 84 kr., svo að ekki er það vegna gengisbreytinga, sem þessi stóru stökk eru stigin. Afborganir og vextir af erlendum lánum hafa farið sífellt hækkandi á þessum árum. Á árinu 1970 voru afborganir af erlendum lánum 1645.1 millj. kr., en eru áætlaðar á árinu 1974 2 milljarðar 797 millj. kr. Stökkið í vöxtunum hefur þó orðið enn meira og geigvænlegra, því að það hefur farið frá árinu 1970 úr 731.8 millj. kr. í áætlaða vexti á næsta ári 1710 millj. kr. Samkv. þessu hafa árlegar afborganir og vextir erlendra lána hækkað frá árinu 1970 úr 2376.9 millj. kr. í 4568 millj. kr., sem áætlað er, að það verði á næsta ári. Greiðslubyrði í hlutfalli við gjaldeyristekjur af vörum og þjónustu er því orðin geigvænleg. Hún var á árinu 1970 11.2%, en er 1972 11.4% og það er spáð, að greiðslubyrðin á næsta ári, þrátt fyrir þessi hagstæðu ár í útflutningi, muni nema um 11.4% Það kom oft fyrir, að fyrrv. stjórnarandstæðingar, núv. stjórnarsinnar, höfðu hér mörg orð um það, hvað það væri óskaplegur glannaháttur af fyrrv. ríkisstj. að taka lán til framkvæmda, og þeir áttu ekki til orð til að lýsa áhyggjum sínum yfir því, hvað hér væri gálauslega að farið. Í blaði framsóknarmanna í Suðurlandskjördæmi, sem Þjóðólfur heitir og kom út rétt fyrir kosningar 1971, segir, að Ingólfur Jónsson hafi gengið um í sínu kjördæmi til þess að hæla sér af vegaframkvæmdum þar, og blaðið segir, að Ingólfur haldi mjög á lofti hinum nýju vegaköflum á Suðurlandi, sem eru loksins orðnir ökufærir. Síðan segir: „Ingólfur tekur lán á lán ofan og veltir þannig áhyggjubyrðinni yfir á þá, sem eiga að erfa landið. Vilt þú, kjósandi góður, styðja mann, sem leggur slíkar skuldir á fólk framtíðarinnar? Ef svo er, þá kýst þú íhaldið. Ef þú vilt Ísland í dag Fyrir Íslendinga í dag, en ekki Ísland á morgun fyrir Íslendinga í dag, þá kýst þú Framsfl. Þitt er valið.“ Og auðvitað hefur þessi kosið Ágúst Þorvaldsson. Nú skyldum við ætla, að þegar þessi stefna, sem vill Ísland í dag fyrir Íslendinga í dag, en ekki Ísland á morgun fyrir Íslendinga í dag, hafi hætt þessum lántökum vegna vegaframkvæmda og hafi hugsað um að borga skuldirnar hans Ingólfs, en ekki hengja baggana á þá, sem eiga að erfa landið. En því miður eru upplýsingarnar ekki á þann veg, að skuldirnar hafi neitt lækkað. Skuldir Vegagerðarinnar og ríkissjóðs vegna vegaframkvæmda hafa aukist, frá því að þessi Þjóðólfsgrein kom, úr 1211.8 millj. kr. á árinu 1971 í 1722.9 millj. kr., og á þessu ári er talið fullvíst, að þær verði ekki undir 2000 millj. kr., svo að nú má stofna til skulda fyrir þá, sem eiga að erfa landið, og ekki fyrir Íslendinga í dag, heldur sennilega fyrir Íslendinga á morgun, því að það verður ekki sagt um þá framsóknarmenn, að þeir séu ekki góðir fimleikamenn.  Framkvæmdir verða að vera í hverju þjóðfélagi á öllum tímum. Framkvæmdir eru undirstaða framfara, og arðsemisframkvæmdir eru undirstaða bættrar lífsafkomu þegnanna. Framkvæmdum verður að raða eftir mikilvægi þeirra og missa ekki sjónar á þeim arði, sem þær kunna að skapa þjóðfélaginu og létta undir með þegnunum. En svo eru einnig aðrar framkvæmdir, sem eru óumflýjanlegar í menningarþjóðfélagi, sem ekki skapa beint arð, framkvæmdir í heilbrigðismálum, framkvæmdir í skólum, þær skapa ekki beinan arð, en óbeinan. En það verður að gæta þess að stilla framkvæmdum í hóf og láta tekjumöguleikana ráða hverju sinni, hvað hægt er að fara í viðamiklar framkvæmdir á hverjum tíma, og gera þar allmikinn greinarmun á, hvað eru beinar arðsemisframkvæmdir og hvað eru aðrar framkvæmdir. Arðsemisframkvæmdirnar verða að verulegu leyti að sitja fyrir og undir flestum kringumstæðum, og þær framkvæmdir, sem ég leyfi mér að halda fram, að eigi að hafa forgang fram yfir allar aðrar framkvæmdir nú á þessum tímum, eru hitaveituframkvæmdir og framkvæmdir í raforkumálum með tilliti til þess, að það þarf að auka stórkostlega rafhitun húsa, sem ekki koma til með að fá hitaveitu, á þeim svæðum, þar sem hitaveita verður ekki lögð. Í þriðja lagi álít ég, að forgang þurfi að hafa framkvæmdir í hafnamálum, sem eru auðvitað um leið atvinnumál og undirstaða þess, að sjávarútvegur og fiskveiðar geti gengið. Það gleður mig, eins og ég sagði áðan, að það eru auknar framkvæmdir til hafnarmála, en hins vegar hryggir mig mjög, að þegar farið er út í þær miklu framkvæmdir, skuli ekki liggja fyrir jafnframt, á hvern hátt eigi að stuðla að almennri uppbyggingu í hafnamálum, ekki endilega á næsta ári, heldur næstu 2–3 árum, þannig að menn geti séð það og vitað, hvenær röðin kemur að þeim til framkvæmda. Þetta skiptir höfuðmáli. Ástandið í olíumálunum í heiminum er með þeim hætti, að við þurfum að taka þar mjög mikinn kipp til að auka þær framkvæmdir, þó að það sé mikil spenna í þjóðfélaginu, en við verðum einnig að draga úr öðrum. Ef hæstv. ríkisstj. vill taka upp þessi vinnubrögð, þá þori ég að lýsa því yfir fyrir hönd Sjálfstfl., að þó að hann sé í stjórnarandstöðu, þá er hann reiðubúinn til viðræðna, vinsamlegra viðræðna um þessi mál, til þess að koma þarna á betra skipulagi en nú er ríkjandi. Ég tel það frámunalega kjánalega stefnu, sem hefur verið viðhöfð í sambandi við gjöld til Hitaveitu Reykjavíkur og í sambandi við gjöld Rafmagnsveitunnar, að vegna þess að þessi útgjöld eru inni í vísitölunni, þá skuli vera neitað um hækkanir, þó að sannanlegt sé, að þessi fyrirtæki séu rekin með ofboðslegum halla, sem ekki nær nokkurri átt. Einmitt þessi fyrirtæki eiga að hafa fjármagn úr að spila til þess að geta haldið framkvæmdum áfram, og það er mjög eftirtektarverð áætlun, sem send var frá Hitaveitu Reykjavíkur, þar sem gerð var áætlun um, hvað kostaði olíukynding. Olía, sem er miðuð við 40 þús. kwst. og miðað við 5.80 kr. lítirinn, kostar 36560 kr., vextir og fyrningar af stofnkostnaði 10%, 13600 kr., rafmagn, gæsla og viðhald 6 þús. kr. Það var áætlað, að það kostaði að kynda þetta hús 56100 kr. Sambærileg áætlun að kynda þetta sama hús með vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur á því verði, sem hér er nú ráðandi, er 21056 kr., á móti 56100 kr. Annað dæmi var gert með áætlun um sama hús, og þar er reiknað með því olíuverði, sem líklegt er talið, að brátt muni taka gildi, og vatnsverðið samkv. fjárhagsáætlun Hitaveitu Reykjavíkur fyrir árið 1974. Og með því verði á olíu, sem reiknað er með, að hún fari í, eða 11 kr. lítrinn, þá er ætlað, að það kosti 88920 kr. að kynda þetta hús með olíu, en með heitu vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur aðeins 26996 kr., þ. e. innan við 1/3 miðað við það að kynda með olíu. Þetta dæmi og mörg önnur sýna, hvað það er í raun og veru röng fjármálastefna að herja höfðinu við steininn og halda þessum gjöldum niðri í jafnmikilvægum málum og orkumálin og upphitunarmálin eru. Ég held, að ríkisstj. ætti að taka þetta mál til alvarlegrar athugunar og láta ekki lengur bíða að afgreiða með sómasamlegum hætti þessi mikilvægu mál. Um B-hluta fjárl. er lítið rætt hér við fjárlagaumr., og enn minna hefur verið rætt um þau fyrirtæki, sem þar eru, í fjvn. Hins vegar minntist formaður fjvn. á það hér áðan, að það þyrfti að athuga nánar um Ríkisútvarpið, sem er í B-hlutanum. Það getur nú ekki gengið mörg ár í senn að afgreiða fjárlög með þessar stóru, miklu stofnanir þannig, að þær séu reknar með stórfelldum halla allar. En í fjárlagafrv. eru gjöld umfram tekjur hljóðvarpsins 44 millj. 445 þús. kr. og gjöld umfram tekjur hjá sjónvarpinu 44 millj. 220 þús. kr., m. ö. o., eins og uppsetningin er þar, þá eru gjöldin 88.7 millj. kr. Þar við bætist, að launaliðir hafa hækkað gífurlega mikið, frá því að þessi fjárlagagerð þessara stofnana fór fram, svo að þessi halli er orðinn margfalt meiri nú en hann sýnist vera í fjárlagafrv. Sama má segja um stærstu sjálfstæðu stofnun ríkisins, Póst og síma. Þar er byggt á annarri vísitölu en nú er. Það á eftir að hækka mjög verulega útgjöld þessarar stofnunar. En þar sem þetta hefur ekki verið tekið fyrir endanlega í fjvn. og ekkert liggur fyrir um það, hvað á að gera í sambandi við þessar stofnanir, þá ætla ég mér að geyma að ræða þessi atriði frekar við 3. umr. Ef við ætlum að halda fjárl. niðri og ef við ætlum að koma í veg fyrir óhóflega hækkun fjárl., þá verðum við að breyta um vinnuaðferð. Þá verðum við fyrst og fremst að gera okkur fyrir fram grein fyrir því, hvað við treystum okkur á hverjum tíma til þess að leggja á þjóðina í sköttum og þá með hvaða hætti við ætlum að innheimta þessa skatta, hvort við ætlum að innheimta þá í vaxandi mæli í beinum sköttum eða óbeinum. En fyrst og fremst verðum við að gera okkur grein fyrir því, hvað við teljum hæfilegt að leggja háa skatta á, svo að það verði ekki til þess að draga úr viðleitni manna að afla sér tekna. Í öðru lagi verður að gera sér grein fyrir því, hvernig við ætlum að skipta hinum sameiginlegu útgjöldum og þörfum þjóðfélagsins á hina ýmsu málaflokka og sömuleiðis innan hinna ýmsu málaflokka. Þegar við höfum á þann hátt myndað þak á hverjum málaflokki, þá verðum við að snúa okkur að því verkefni að skipta því fjármagni, sem er fyrir hendi, en ákveða ekki fyrir fram þessa framkvæmd og hina, sem kallar á auknar kröfur frá öðrum. Ef þetta byggðarlag er ekki með í því dæmi, þá hrópar það á auknar kröfur, þannig að þá verður alltaf að bæta við. Það er þessi aðferð, sem hefur verið notuð að undanförnu, og þess vegna kannske hafa fjárl. hækkað meir en ella. Ég hefði kosið að ræða miklu nánar um efnishlið fjárlagafrv. en ég hef gert, en ég hef nú orðið nokkuð langorður, svo að ég ætla að fara að stytta mál mitt. Það eru miklir annmarkar á því að gera þessu máli fullkomin skil við þær aðstæður, sem við er að búa. Það vantar allar upplýsingar um tekjuhlið fjárlagafrv. að öðru leyti en því að lýst er yfir, að 2% söluskattur til viðlagasjóðs falli niður 1. mars n. k. Þá er gert ráð fyrir í tekjuöflun frv., að söluskattur hækki úr 11% í 13% frá næstu áramótum. Ekkert frv. er enn komið fram um hækkun söluskatts til þess að staðfesta þessi áform, sem lýst er yfir í fjárlagafrv. Hefur ríkisstj. þingstyrk til að koma þessu frv. fram? Á að afgreiða fjárlög án þess að vita, hvort hægt er að ná samkomulagi um afgreiðslu laga, sem miða að skattlagningu til þess að standa undir útgjöldum fjárl.? Ekkert af þessu liggur fyrir. Ég spyr hæstv. ríkisstj.: Hvað hugsar hún sér að gera í þessum efnum? Á ekki að bíða og sjá til, hvað er að gerast í kaupgjaldsmálunum, hvað raunverulega þarf? Á að ganga frá afgreiðslu fjárl. eins og sé um pappírsfjárlög að ræða? Er þetta ætlun ríkisstj.? Hún ræður auðvitað ferðinni í þessum efnum. Ég hygg, að skynsamlegra hefði verið að leita samstarfs við stjórnarandstöðuna, hvernig sé hægt að leysa þessi mál. Þessi ríkisstj. hangir á bláþræði hvað styrkleika snertir hér á Alþ., og hún má ekki vera svo forstokkuð að reyna ekki samkomulagsleiðir við stjórnarandstöðu til þess að ná skynsamlegri afgreiðslu fjári., jafnvel þó að það komi til með að taka nokkrar vikur. Ég hef áður vakið athygli á því, hversu stórkostleg hækkun hefur orðið á fjárl. í heild í tíð núv. ríkisstj. Sýnt hefur verið fram á, að sú hækkun stafar í stórum mæli af ört vaxandi ríkisbákni og ríkisafskiptum, en hefur ekki að sama skapi orðið vegna verklegra framkvæmda, enda hafa þær í heild ekki aukist að magni til. Skattheimtustefna ríkisstj. hefur verið þannig í framkvæmd, að allur almenningur stynur undan og undrast og þá ekki síst þeir, sem byggja þau héruð, sem erfiðasta baráttu heyja varðandi búsetuskilyrði fólksins, félagsleg réttindi þess og afkomuöryggi. Þetta er illa farið, og er stefnt í óefni, ef svo heldur fram. Við sjálfstæðismenn leggjum þunga áherslu á, að algerlega verði breytt um stefnu í efnahagsmálum. Sköttum verði að stilla í hóf. Ríkisstj. og Alþ. verða að gera sér grein fyrir því, hversu stóran skatt er hollt og nauðsynlegt að taka til sameiginlegra þarfa þegnanna og gera síðan áætlanir um skiptingu þeirrar upphæðar milli efnisþátta fjárl., eins og ég sagði áðan. Að því loknu getur fjvn. með ábyrgum hætti gengið frá endanlegum till. um ráðstöfun ríkisfjár til hinna ýmsu staða á landinu. Sú ríkisstj., sem nú situr hér að völdum og taldi landsmönnum trú um, að hún mundi taka upp áætlanagerð um alla þætti ríkisbúskaparins, hefur gengið á svig við þau fyrirheit og horfið frá því að fela Framkvæmdastofnun ríkisins heildaráætlanir og röðun framkvæmda, en leyft liðsmönnum sínum að bítast um fjármagnið til einstakra framkvæmda og vissra staða og gengið að því búnu í það að telja saman bitana. Þá kemur í ljós, að niðurstöðutölur fjárl. hafa hækkað meira en áætlað var. Þá eru góð ráð dýr og ekki önnur fyrir hendi en að teygja tekjudálkinn og leggja hærri álögur í formi skatta á þjóðina. Stefnunni verður að breyta og starfsaðferðum við fjárlagagerð, til þess að Alþ. tapi ekki tökum á fjármálum ríkisins og stjórnun þess. Með tilvísun til þess, sem ég hef um þetta sagt, teljum við sjálfstæðismenn, að þessar breytingar séu meðal hinna mikilvægustu, sem gera þarf: Dregið verði stórlega úr ríkisafskiptum og miðstjórnarvaldi ríkisins settar skorður, m. a. með því að skipa verkefnum þannig, að verksvið sveitarfélaganna verði aukið verulega frá því, sem nú er, og valdsvið ríkisins fært saman að sama skapi. Sú valddreifing mundi strax koma fram í lækkandi kostnaði við opinberar framkvæmdir byggðarlaganna og verða um leið raunhæfasta leiðin til að framkvæma þá byggðastefnu, sem tekur mið af getu almennings og nánustu vandamálum borgaranna. Fyrir gerð fjárl. teljum við nauðsynlegt að hverfa meir að áætlunum til lengri tíma, bæði um verklegar framkvæmdir ríkisins og fjárlagaáætlanir. Brtt. fjvn. leiða til 648.4 millj. kr. hækkunar fjárl. Við fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. berum ekki ábyrgð á þeim till., sem gerðar eru um heildarfjárhæðir til einstakra þátta, svo sem hafna, sjúkrahúsa ríkisins, sveitarfélaga og einstaklinga, menntaskóla, héraðsskóla og hvers kyns annarra skólamannvirkja, fyrirhleðslna, svo og til hinna ýmsu ríkisfyrirtækja, þar sem þær virðast hafa ákvarðast í megindráttum án tillits til þess, að um fasta fjármagnsáætlun hafi verið að ræða. Þá hefðum við staðið að skiptingu þess fjármagns. Sama má segja um aðrar brtt., sem n. flytur í greindu þskj., að um nokkrar þeirra var full samstaða. Þó teljum við, eins og ég sagði í upphafi máls míns, að skipulegri vinnubrögð hefði þurft að viðhafa við afgreiðslu hinna ýmsu erinda, sem til n. bárust, til þess að viðhlítandi samræmis gætti um afgreiðslu þeirra. Því áskiljum við okkur rétt til að hafa óbundnar hendur um afstöðu til hinna einstöku till. Í nál. okkar sjálfstæðismanna bendum við á þá óhæfu starfsaðstöðu fyrir fjvn. að ætla henni að fjalla um útgjaldabeiðnir, sem skipta hundruðum millj., þegar ekki bólar á neinum viðunandi till. stjórnvalda um tekjuöflunarleiðir. Við munum því ekki flytja frekari brtt. við þessa umr. Ég hef sýnt fram á það, að ríkisfjármálin verður að taka allt öðrum og fastari tökum en gert hefur verið á valdatíma þessarar ríkisstj., svo að með ábyrgum hætti verði lokið gerð fjárl. fyrir næsta ár. Efnahagsmálin horfa þannig við, að hinn almenni borgari er uggandi um sinn hag, og öryggi hans er teflt í tvísýnu. Það leiðir af stjórn ríkisfjármálanna, sem er laus og fálmandi, að ekki er hægt að taka með ábyrgum hætti afstöðu til þess, hversu langt megi ganga í fjárveitingum án þess að ofbjóða getu almennings með skattaálögum.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Ég vil byrja þessa umr. með því að þakka meðnm. mínum og þá sérstaklega formanni fyrir gott samstarf í fjvn. á hinum mörgu fundum, sem nefndin hefur haldið. Einnig hefur hagsýslustjóri mætt á mörgum fundum og verið okkur til mikillar aðstoðar. Óvenjumikill fjöldi erinda hefur nú borist til fjvn. eða rúmlega 600 erindi. Enn þá er stór hluti þessara erinda óafgreiddur, og vitum við ekki í stjórnarandstöðunni, hver afstaða hæstv. ríkisstj. er til þessara erinda. Eins og fram kemur á þskj. 204, stendur fjvn. sameiginlega að brtt., er nema um 650 millj. kr. í heild. Að þessum brtt. samþykktum verður fjárlagafrv. komið með rúmlega 28 milljarða niðurstöðu, eða hækkun, sem er liðlega 30% frá gildandi fjárlögum. Svo sterk einkenni eru á verðbólgu á Íslandi í dag, eins og hér má sjá. Einhvern tíma hefðu núv. stjórnarflokkar kallað þetta við aðra aðstöðu en þeir hafa í dag, sérstök einkenni stjórnlausrar óðaverðbólgu. Við í stjórnarandstöðunni höfum skilað sérstökum nefndarálitum og gerum þar grein fyrir viðhorfi okkar til þróunar peningamála. Vissulega er það rétt, að í vissum málaflokkum hefur verið gert stórátak með setningu laga í þágu þessara málaflokka og meiri skattinnheimtu af atvinnulífinu og almennum borgurum eða skattgreiðendum. T. d. má nefna stórátak í hafnamálum, sem hlaut að fylgja í kjölfarið á stórauknum kaupum togara. Nú verður fiskvinnslan að taka á sig mjög stórt álag til þess að mæta auknum útgjöldum í hafnargjöldum. Einnig hefur hlutur ríkissjóðs verið aukinn, og því hlýtur það að vera eðlilegt, að fram komi auknir möguleikar að bæta hafnaraðstöðu hér á landi. Þörfin er augljós, og mun þetta koma öllu þjóðarbúinu að góðu, þegar fram í sækir. Nokkur deila hefur komið upp á hv. Alþingi um fjárveitingar í hinar stóru hafnarframkvæmdir, en ég tel, að það hafi ráðist vel, hvernig atkvæðagreiðsla féll varðandi hina sérstöku lántöku og framkvæmdir við Grindavíkurhöfn, Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði. Hið mikla góðæri, sem ríkir til sjávarins á yfirstandandi ári, og hið geysiháa verðlag, sem nú er og mun aldrei hafa verið svo hátt áður í sögu landsins, gerir eðlilega kröfu til þess, að betri þjónusta sé tryggð fyrir bátaflotann og vinnslustöðvar landsmanna. Annað væri fullkomlega óeðlilegt. Einnig er lofsvert, að stórátak er gert í gerð flugvalla, og tryggir það betri samgöngur um allt land. Nokkrir fleiri málaflokkar fá verulega aukningu og munu geta aukið framkvæmdir sínar, eins og meiri hl. fjvn. undirstrikar mjög rækilega í sínu nefndaráliti. Hins vegar er enn óleyst fjármögnun á stórum þáttum á vegum ríkisins, er nema tugum og hundruðum milljóna samtals. Mætti þar nefna þáttinn um sjúkratryggingar og lífeyrisgreiðslur, vandamál Orkustofnunarinnar vegna nýrra viðhorfa í orkumálum og mikilla þarfa á skjótri fjárfestingu í hitaveitu á þéttbýlissvæðinu hér á Reykjanesi og víðar út um land. Á s. l. hausti flutti ég ásamt Stefáni Gunnlaugssyni till. til þál. um mikla fjáröflun til þess að mæta auknum þörfum í hitaveituframkvæmdum, og enn hafa þm. Alþfl. flutt um þetta vandamál nýja till. Þessi till. okkar var samþykkt á þann hátt, að henni var vísað til hæstv. ríkisstj. en lítið hefur borið á úrræðum fyrr en nú, að sérstök nefnd hefur verið sett á stofn á vegum iðnrn. eða orkumálaráðherra til þess að reyna að finna hina skjótustu lausn vegna yfirvofandi olíuskorts í heiminum. Við lögðum til í þáltill. okkar, að stórt lán yrði tekið til þess að flýta fyrir hitaveituframkvæmdum, og er það auðvitað grundvallaratriði, að svo sé gert. Það er skoðun okkar í Alþfl., að varla sé um betri kjarabót að ræða, eins og ástandið er í dag, en geta veitt sem flestum landsmönnum hitaveitu eða upphitun með rafmagni. Það er kjarabót, sem er raunverulega eins og fundið fé fyrir alla neytendur slíks orkugjafa. Stjórnarsinnar hafa æ ofan í æ haldið því mjög á lofti, að mjög skipulega hafi verið unnið að uppbyggingu atvinnulífsins undanfarið og allt sé nú með meiri blóma en á tímum viðreisnar. Því miður fellur sú staðhæfing um sjálfa sig, að skipulega hafi verið unnið að uppbyggingu atvinnulífsins, þrátt fyrir tilvist Framkvæmdastofnunar ríkisins. Mér er sagt, að þar hrúgist inn beiðnir um margvíslegar áætlanagerðir og sé nú svo komið, að í raun og veru sé stofnunin að kafna í ýmiss konar áætlunargerðum án þess að hafa möguleika að vinna nægilega vel úr þeim og raða þeim niður, eins og undirstrikað var á sínum tíma í umræðum um þessa stofnun, þegar lög um hana voru sett hér á hv. Alþingi. Það er t. d. athyglisvert, að kaupin á skuttogurunum fóru fram hjá þessari ágætu stofnun, og einnig var það upplýst nú fyrir skömmu, að kaup á allt að 10 nýjum hringnótaskipum hafi einnig lent fram hjá sömu stofnun. Þetta er þó fjárfesting, sem nemur frá 7–8 milljörðum á núverandi gengi, og sýnist mönnum, að slík stofnun ætti að fjalla um minna mál en þetta er. Það mun vera rétt, að á vegum hennar hafi verið gerð áætlun um endurbætur frystihúsa í landinu og samið allmikið plagg í því efni. En því miður er verðbólgan svo ör í landinu, að forsendurnar fyrir þeim útreikningum eru flestar eða allar brostnar. Það, sem knýr fyrst og fremst á um endurskipulagningu í frystihúsaiðnaðinum, eru kröfur frá hinum bandaríska markaði um aukið hreinlæti og betri meðferð á hráefninu. Þessum kröfum verðum við að svara, og mikil nauðsyn er á því, að samræming sé í byggingu frystihúsanna, en ekki sé verið að lappa upp á mörg gömul frystihús, sem eru 20, 30 eða jafnvel 44 ára gömul. En því miður segir mér svo hugur um, að ríkisvaldið stuðli jafnvel að slíkri þróun í ríkum mæli. Í svari við fyrirspurn frá mér hér fyrir nokkru upplýsti hæstv. sjútvrh., að afkoma hinna nýju skuttogara væri erfið og augljóst væri, að þeir gætu ekki staðið í skilum með afborganir vaxta og lána. Þetta er alvarlegt mál. Það er óhjákvæmilegt, að hv. Alþ. líti á þessa staðreynd. Hvort sem menn vilja, að eitthvað sé lagt til hliðar á fjárlögum til að mæta þessum erfiðleikum í rekstri togaranna eða á annan veg, þá er ekki hægt að komast fram hjá því, að eitthvað verður að gera og það fyrr en síðar, til þess að þessi nýju, góðu skip, sem færa þjóðarbúinu svo mikið verðmæti úr hafinu, stöðvist ekki. Sjálfsagt kunna að verða skiptar skoðanir um, hvað rétt sé að gera, en ég vil leggja áherslu á það, að enn dýrara er og óverjandi með öllu, að þessi skip geti ekki haft eðlilegan rekstur og að til stöðvunar komi á þeim, sérstaklega hjá fyrirtækjum úti um land. Það yrði þeim kaupstöðum og þorpum ofviða, sem að slíkri útgerð standa, á mjög stuttum tíma. Það er ekki nóg að hæla sér yfir því að hafa stuðlað að kaupum á 60 skuttogurum og geta ekki leyst þann vanda sem fylgir því að skapa þessum atvinnutækjum eðlilegan rekstrargrundvöll. Það gæti þá fljótlega slegið í bakseglin fyrir atvinnulífið og orðið þungt til úrlausnar, ef dregst úr hömlu að ráðast á þennan vanda, sem er að tryggja skuttogaraflotanum sómasamlegan rekstur. Þetta vil ég hér undirstrika og leggja á það mikla áherslu, að hæstv. ríkisstj. taki á þessu máli af raunsæi, en ekki með neinu hiki. Þegar togarakaupin voru undirbúin í tíð viðreisnarstjórnarinnar, sáu menn fram á, að möguleiki væri á því, að endar næðu saman, eins og sagt er. Þá var kvöð á fiskkaupanda, að hann borgaði 11% aukalega til útgerðarinnar, og hefði þetta nokkurn veginn dugað í dag, a. m. k. gagnvart því, að ekki væri um að ræða, að bein útgjöld væru meiri en innkomnar tekjur. Þegar tekið er tillit til fullra afskrifta, munu endar ekki nást saman, þó að þetta kerfi hefði haldist óbreytt. En hæstv. ríkisstj. breytti þessu fyrirkomulagi fyrir löngu, og nú blasir við sá vandi, eins og ég drap á áðan, að tryggja það, að þessi stórvirku atvinnutæki geti haldið áfram eðlilegum rekstri. Svo var komið í desember fyrir nærri ári, að hæstv. ríkisstj. sá sig tilneydda að fara út í gengisfellingu, sem var ákveðin 10.7% gagnvart dollar. Því hafði þó verið margyfirlýst áður í ræðu og riti af stjórnarsinnum, að ekki mundu þeir grípa til gamalkunnra viðreisnarráða til að leysa úr efnahagsvanda, ef upp kæmi. En sem sagt, hið gamalkunna ráð, gengisfelling, var næst hendi, og sú var niðurstaðan, að sú leið var valin. Þetta leiddi til þess, að einn af stuðningsmönnum hæstv. ríkisstj., hv. 3. landsk., Bjarni Guðnason, hefur sagt skilið við hæstv. ríkisstj., og þar með hefur hæstv. ríkisstj. misst meiri hl. sinn í neðri deild. Nú er úr vöndu að ráða. Óhjákvæmilegt er, eins og boðað hefur verið, að setja löggjöf um tekjuauka, og nú í fyrradag var lagt fram frv. um lækkun tolla, er mun rýra tekjumöguleika ríkissjóðs um nokkur hundruð milljónir. Það liggur því ekki fyrir, að unnt sé að koma með tekjuöflunarfrv. er hafi öruggan framgang á hv. Alþingi. Nú er það upplýst, að tekjur ríkissjóðs á yfirstandandi ári verða nálægt 2000 millj. kr. hærri en fjárlög gera ráð fyrir. Þetta er óvenjumikil aukning. Jafnframt þessu verða útgjöld einnig mun hærri, þótt ekki sé vitað, hvað það er í krónum talið. Samt sem áður er augljóst, að afkoma ríkissjóðs á yfirstandandi ári verður óvenjugóð. Það væri vissulega eðlilegt undir ríkjandi kringumstæðum í geysilegri verðbólgu, þenslu á vinnumarkaði og of mikilli eftirspurn eftir vinnuafli, svo að sumar starfsgreinar eru næstum því á uppboði, að ríkissjóður hefði og sæi ástæðu til að leggja nokkuð digra sjóði til hliðar. En því miður, ekki virðist vera um slíkt að ræða, a. m. k. höfum við í stjórnarandstöðunni ekki verið heiðraðir með því, að okkur sé greint frá slíku. Það er augljóst, að mikil breyting hefur verið á flestum eða öllum þáttum fjárlaga fyrir yfirstandandi ár til hækkunar. Hið góða árferði, sem ríkir varðandi sjávarafurðir, hefur gefið ríkissjóði mjög auknar tekjur og landsmönnum möguleika á mjög mikilli aukningu í innflutningi, svo að talið er, að hún nemi jafnvel allt að 55%. Grundvöllur tollstofns hefur verið talinn munu aukast allt að 37% á þessu ári, en var áætlað upphaflega, að mundi nema um 27%. Þetta gefur auðvitað, eins og áður er sagt, ríkissjóði geysimikla tekjuaukningu. Hin hagstæða þróun á sölu sjávarafurða gaf ríkisstj. möguleika á því að hækka gengið aftur á s. l. vori. En því miður kom sú ráðstöfun mjög misjafnlega niður á einstökum framleiðendum og skapaði mörgum erfiða aðstöðu, þar sem þeir höfðu keypt rekstrarvörur sínar, svo sem veiðarfæri og margt annað, m. a. olíur, á hinu lægra gengi og áttu afurðir sínar næstum allar eftir vertíðina óseldar úr landi, en fengu greiðslu í staðinn á háa genginu. Einnig hefur þetta komið mjög illa við útflutningsiðnaðinn, og forsvarsmenn iðnaðarins undirstrika það nú í tíma og ótíma, að staða þeirra sé mjög erfið og að fyrirsjáanlegt tap á þessum útflutningsgreinum sé það mikið, að nema muni mjög mörgum tugum milljóna og sumar stefni í strand, ef ekki verði að gert til hjálpar. Sú hugmynd hefur komið fram, að nota ætti nú skyndilega Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, er nemur nú nálægt tveimur milljörðum til þess að hlaupa undir bagga með iðnaðinum. Þessi hugmynd er fráleit á þessu stigi, vegna þess að myndun Verðjöfnunarsjóðsins fer eingöngu fram innan sjávarútvegsins sjálfs og er hrein eign þeirra, er við sjávarútveginn starfa, og kemur ekki til greina undir neinum kringumstæðum að taka hann frá þeim. Það, sem má gera, er að stofna til hliðstæðrar sjóðsmyndunar fyrir iðnaðinn og aðrar atvinnugreinar og þá með kvöð á sjálfan sig, en ekki láta aðrar greinar atvinnulífsins borga með slíkri milligjöf. Slíkt kerfi er fjarstæða og mun leiða af sér hreina upplausn á milli atvinnugreina. Það er útilokað að leggja á slíkar kvaðir á milli atvinnugreina og láta einhverja misvitra stjórnendur útdeila slíku eftir árferði. Þá er miklu hreinna að hafa skatta það háa, að þeir hrökkvi til, ef illa árar einhvers staðar, og ríkissjóður eigi einhverja möguleika á afgangi og allir borgi eftir hliðstæðum reglum og lögum inn í ríkissjóðinn. Þótt afkoma sjávarútvegsins hafi verið óvenjugóð á þessu ári, eru miklar blikur nú fram undan vegna geysilegra hækkana á olíum og veiðarfærum Því miður er fyrirsjáanlegt, að veiðarfæri munu hækka frá 50–70% eða jafnvel enn meir, og enn alvarlegra er, ef dæma má frá útlitinu í dag, að alger skortur kann að koma fram síðla á næsta ári, svo að margir bátar munu verða í mjög miklum vandræðum að tryggja sér veiðarfæri fyrir árið 1975. Ómögulegt er að spá, hvaða afleiðingar þetta hefur, en eitt er víst, að nú vantar geysimikið rekstrarfé til bátaflotans í heild til þess að geta keypt strax það, sem hægt er að fá af veiðarfærum, þó að á háu verði sé, því að það er mál þeirra, er til þekkja, að verð muni enn fara hækkandi, er líður fram á veturinn. Raunverulega þyrfti ríkisstj. að hugleiða að stofna til sameiginlegra innkaupa í allstórum stíl á veiðarfærum og geyma hér og úthluta síðan, til þess að sumir hverjir lendi ekki gersamlega uppi á skeri og verði að hætta atvinnurekstri sínum vegna veiðarfæraskorts. Mér er kunnugt um það, að í Noregi hefur ríkisvaldið sett mjög strangar reglur um notkun veiðarfæra og útflutning, og er tímabært, að hæstv. ríkisstjórn taki þetta alvarlega mál til rækilegrar athugunar og tryggi nú, ef nokkur leið er, að í landinu séu til einhverjar lágmarksbirgðir af veiðarfærum, sem yrði úthlutað eftir aðstæðum hjá útgerðinni um allt land. Þetta mun kosta allmikið fé, en það mun kosta enn meira fé, ef tugir báta geta ekki haldið út í árslok næsta árs eða hafið vertíð á eðlilegum tíma 1975 vegna veiðarfæraskorts. Annar þáttur í þessari bliku, sem fram undan er fyrir sjávarútveginn í annars góðu árferði varðandi sölu afurða, er hækkun sú, sem fram undan er á brennsluolíum og smurolíum. Samtals hafa fróðir menn talið, að hækkun veiðarfæra og olíu kunni að nema allt að tveimur milljörðum á ársgrundvelli í auknum rekstrarútgjöldum. Ef svo reynist, má augljóst vera, að forsendur um stórhækkaðar launakröfur á hendur atvinnulífinu eru því miður hæpnar og jafnvel brostnar. Þessi þróun kostnaðar fyrir sjávarútveginn og skortu,r á olíu er svo mikið mál, að hæstv. ríkisstj. verður að gera allt, sem unnt er, til þess að koma í veg fyrir alvarlegar afleiðingar af þessari miklu breytingu. Þegar hefur nefnd embættismanna verið sett á stofn til þess að kanna, hvaða afleiðingar þetta hefur fyrir atvinnulífið, og er það vel út af fyrir sig, en hér má heldur ekki skera við nögl sér nauðsynleg útgjöld til þess að komast að raun um, hvað skynsamlegt er að gera til þess að draga úr þessum áhrifum fyrir atvinnulífið og þar með landsmenn alla. Ég vil benda á t. d. einn þátt. Ef skortur verður á smurolíum, þó að það sé ekki stór liður út af fyrir sig, þýðir það samt, að fjöldi báta getur umsvifalaust stöðvast eða vissar vélar og þar með vissir þættir í framleiðslukerfinu, er leiða af sér stöðvun á öðrum sviðum. Það kemur, eins og mönnum hlýtur að vera ljóst, fram keðjuverkun mjög fljótlega í okkar þjóðfélagi, ef undirstöðuatvinnuþátturinn stansar. Við afgreiðslu yfirstandandi fjárlaga fyrir réttu ári var sett inn heimild til þess að draga úr samþykktum útgjöldum um 15% á vissum þáttum, hjá ríkisfyrirtækjum. Nú er upplýst, að vegna góðrar afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári, er nemur mikið á annan milljarð, hefur ekki þurft á þessu að halda, eins og heimildin veitti hæstv. fjmrh. að gera. Þetta sýnir, að jafnvel hæstv. ríkisstjórn hefur metið ástand mála í efnahagskerfinu mjög á annan veg en raun ber vitni um, og öll verðlagsþróun hefur orðið miklu meiri og örari í verðbólguátt en gert var ráð fyrir. Í raun og veru hefur verðbólgan þróast hér sem hrein óðaverðbólga. Hv. 3. landsk., Bjarni Guðnason, hefur séð ástæðu til þess að lýsa þessari þróun á þann veg, að hér væri ekki aðeins óðaverðbólga, heldur væri nauðsyn að setja orðið „æsileg“ framan við, svo að henni væri rétt lýst. Hann hefur jafnframt sagt það vera einkenni hæstv. ríkisstj., að í raun væri skattpíning hennar komin á það stig að kalla mætti, að almenningur væri ekki lengur sjálfráða aura sinna. Hvað sem þessu líður, er öllum ljóst, að lengra verður ekki gengið í innheimtu beinna skatta. Hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir, að hann sé fús til þess að draga úr beinum sköttum og hverfa yfir í óbeina skatta í hærra hlutfalli en verið hefur hér á landi. Miðað við framkomnar tillögur, bæði af hálfu Alþfl. og hálfu Sjálfstfl. Virðist vera grundvöllur fyrir ákveðinni kerfisbreytingu í innheimtu beinna skatta og óbeinna skatta. Ég ætla mér ekki að fara hér að ræða um tillögur Alþfl. Það hefur þegar verið gerð grein fyrir þeim af 1. flm., formanni flokks okkar, Gylfa Þ. Gíslasyni, hér í Sþ. fyrir nokkru. Við hins vegar teljum það skyldu okkar, um leið og við leggjum til, að beinir skattar lækki verulega, að lýsa yfir, að við séum til viðtals um að tryggja ríkissjóði hliðstæða tekjumöguleika í formi óbeinna skatta og hann missir við lækkun beinna skatta. Einnig leggjum við til, að komið sé til móts við láglaunafólk, er ekki hefur greitt beina skatta, og því verði með engu móti íþyngt við kerfisbreytinguna. Í till. Sjálfstfl. bólar ekki á neinni slíkri úrlausn, og mun ég ekki ræða það nánar, en þess verður að vænta, að fulltrúar þeirra geri nokkru nánar grein fyrir því, með hvaða hætti þeir vilja mæta tillögum sínum um tekjumissi ríkissjóðs, jafnvel yfir 4 milljarða kr. samkvæmt þeirra frumvarpi. Ég hef áður vikið að verðþenslunni, og það mun sjálfsagt verða drepið á hana af fleiri ræðumönnum en mér og hefur þegar verið gert. Þar sem allir virðast vera á móti mikilli verðþenslu og óðaverðbólgu, ættu að vera möguleikar á því að ná samstöðu um hömlun á útþenslu ríkisútgjalda, en því miður virðist ekki ríkja hér á hv. Alþingi samstaða um slíkt. Það er ekki nóg að tala um það, að draga þurfi úr ríkisútgjöldum, við þurfum að koma saman og móta ákveðna stefnu í því efni. Á almennum borgarafundi, sem Alþfl. gekkst fyrir s. l. sunnudag, 19. nóv., í súlnasal Hótel Sögu, lýsti formaður Sjálfstfl., 2. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, yfir því aðspurður, „að Sjálfstfl. væri reiðubúinn að stuðla að tillögum um lækkun fjárlaga með ríkisstjórninni,“ og hann bætti við: „Tilboðið stendur, hvort sem við erum í ríkisstjórn eða ekki“. Ég get fyrir hönd Alþfl. sagt, að við erum að sjálfsögðu nú sem fyrr reiðubúnir til þess að ræða um hömlur á verðbólgunni, því að það mun koma láglaunafólki að mestu gagni, að verðbólgan sé sem minnst. Engir græða meira á verðbólgunni í dag en stóreignamenn og braskarar, og það hefur margsinnis verið undirstrikað af núverandi stjórnarflokkum á sínum tíma, verandi þá í stjórnarandstöðu, að viðreisnarstjórnin svonefnda hjálpaði gróðamönnum umfram aðra á því tímabili. En ég vil segja, að aldrei hafa ríkt betri tímar hjá þessum hópi manna, hversu stór svo sem hann er, en einmitt undanfarin 2–3 ár. Vil ég í því efni minna á, að byggingarvísitalan var 1. mars 1970 439 stig, en 1. þ. m. var hún 913 stig. Á þessum þremur árum og átta mánuðum hefur byggingarvísitalan því hækkað um 474 stig eða um 108% og þar af um 272 stig síðan í árslok 1971 eða um helming. Þessi þróun er geigvænleg, og verðum við að grípa í taumana til að hamla hér á móti. Ég vil enn einu sinni minna á hið góða fyrirheit í málefnasamningi hæstv. ríkisstjórnar um það að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum okkar. En því miður er sannleikurinn sá, að engri ríkisstjórn á Íslandi hefur mistekist stjórn efnahagsmála jafn herfilega og sjálf mjög áþreifanlega, en þau hafa nær þrefaldast á þessu valdatímabili, sem er 21/2 ár. Hæstv. fjmrh. hefur sagt, að fjárlögin séu spegilmynd af efnahagsstefnu viðkomandi ríkisstj., og svo sannarlega sjáum við í spegilinn, og myndin er ótvíræð. Í nál. meiri hl. er sagt, að markvisst hafi verið unnið að því að tryggja afkomu þjóðarbúsins. Vel væri, ef rétt væri frá sagt. En því miður er afkoma þjóðarbúsins ekki jafntrygg og góðærið gefur til kynna, eins og ég hef nokkuð fjallað hér um að framan, og almenningur í landinu er þess fullmeðvitandi, að mjög mikil óvissa ríkir um afkomu margra þátta í atvinnulífinu. Hins vegar er hið háa verðlag á útflutningsafurðum okkar þess valdandi, að margir launþegahópar hafa sett fram óvenjulega háar launakröfur í dag og telja, að atvinnulífið geti með góðu móti mætt kröfum þeirra. Þeim er að ýmsu leyti vorkunn. Þeim er ekki ljóst, að verðþenslan er svo gífurleg á öllum sviðum, að afkoman er ekki trygg þrátt fyrir hið margrómaða góðæri, sem ríkir. Því hefur verið haldið mjög á lofti, að kaupmáttaraukning hafi verið hér mjög mikil, og til þess notaðar ýmsar kúnstir að sanna þá staðhæfingu. En væri nú ekki rétt að búa til sæmilegan lista yfir helstu neysluvörur: mjólk, smjör, ost, kjöt, sykur, hveiti, brauðtegundir, hinar algengustu, og jafnvel eitthvað meira og bera það saman s. l. 3 ár og láta það tala út af fyrir sig? Þennan lista á að birta. Það er ekki hægt að fara nákvæmlega út í það hér, það yrði allt of langt mál, en þetta er það, sem snýr að húsmóðurinni. Þetta er það, sem snýr að hinum almenna neytanda. Ég vil aðeins minna á: Hvað kostaði mjólkurlítrinn, þegar ríkisstj. tók við völdum? 12.60 kr. En hvað kostar hann í dag? 25.30 kr. Hækkunin er 100%. Það er ekki langt frá því, að svipuð hreyfing eigi sér stað varðandi kjötið. Margvísleg önnur þjónusta hefur hækkað um 50% eða meir. Það er ekki nóg að reikna með, að stytting vinnutímans gefi mönnum svo og svo mikið í kaupmáttaraukningu. Það, sem launþeginn finnur og skattþegninn gerir sér grein fyrir, er það verðmæti til þarfafullnæginga, sem ákveðin krónutala veitir honum frá ári til árs. Það metur hann sem sína kjarabót og sína kaupmáttaraukningu, annað ekki. Sú var tíðin, að forsvarsmenn Alþb. töluðu mjög um það, að spara mætti í bankakerfinu, þar mætti endurskipuleggja, þar mætti hirða margs konar gróða, sem bankaauðvaldið myndaði á Íslandi. Almenningur hefur nú beðið spenntur eftir því að sjá eitthvað gert eða aðhafst í þessum efnum til hagsbóta og til skynsamlegrar úrlausnar. En hvað hefur skeð? Bókstaflega ekki neitt. Og það eina, sem maður hefur spurnir af, er, að nú sé verið að semja um það, að Alþb. tryggi sér nýjan bankastjóra í einum ríkisbankanna. Nú er ekki talað um endurskipulagningu. Nú er ekki talað um samdrátt í bankakerfinu. Nú þarf aðeins að tryggja það, að einn úrvalsmaður í flokknum fái aukin völd, heppilega stöðu. Þetta eru allar efndirnar á því sviði. Undirnefnd fjvn. hefur starfað nokkuð í sumar og farið yfir vandamál vissra ríkisfyrirtækja og fengið skýrslur frá viðkomandi forstjórum. Þar hefur verið rætt ítarlega um margvíslegan sparnað og endurskipulagningu. Þetta er verk, sem gengur of seint að mínu mati, og ég undirstrikaði það í ræðu minni hér í fyrra, að raunverulega þyrfti að ákvarða, hvað mikið valdsvið undirnefnd fjvn. gæti fengið, svo að hún gæti ýtt meira á um endurskipulagningu og gert tillögur til fjmrh., sem hægt væri að framfylgja á sem skemmstum tíma, um aðhald og sparnað í ríkisrekstrinum. Ég vil taka það fram, að sumir forstjórar ríkisstofnana, sem nefndin hefur talað við, eru mjög opnir fyrir því að endurskipuleggja og gæta hófs í rekstri sinna stofnana, og er það mjög þakkarvert. Hins vegar verðum við líka varir við það í undirnefnd, að nokkurt tregðulögmál ríkir í sumum þessara stóru ríkisstofnana, og það hefur verið nefnt „smákóngaveldi“. Þessu þarf að breyta. Í athugun er nú rekstur vissra stórra ríkisstofnana, og verður að vænta þess, að nokkur árangur náist á því sviði. Ég mun ekki fara út í það hér nú, þar sem hún er svo skammt á veg komin og form. fjvn. hefur þegar vikið að henni, en það er von mín, að hæstv. fjmrh. stuðli að því, þar sem hann hefur sýnt í því efni lofsverðan skilning, að margar ríkisstofnanir verði teknar til gaumgæfilegrar endurskoðunar varðandi rekstur og jafnvel sameiningu vissra þjónustuþátta og þar fram eftir götunum. Fyrir þetta vil ég persónulega þakka honum og einnig meta að verðleikum framlag hagsýslunnar. Þaðan hefur undirnefnd fengið ítarleg gögn um margt úr ríkisrekstrinum og góðar hugmyndir um endurskipulagningu, sem að mínu mati mundi spara útgjöld verulega hjá vissum stofnunum. Þegar allir stjórnmálaflokkar eru sammála um, að hamla verður á móti þenslunni í ríkiskerfinu, ætti að vera leið til þess að draga úr þessari þenslu og sýna ákveðna viðleitni í þá átt að hamla á móti verðþenslunni, óðaverðbólgunni, sem hér ríkir. En vandamálið virðist mér vera það að fá menn til að vera það ábyrga, að þeir vilji standa saman Um ákveðnar tillögur, er jafnvel geti gengið svo langt, að allmörgum ríkisstarfsmönnum sé hreinlega sagt upp starfi, þar sem þjónustan eða framkvæmdin á vegum ríkisins er ekki nægilega vel framkvæmd. Einnig er hinn þátturinn, sem þarf að taka til gaumgæfilegrar athugunar, og það er sá framkvæmdahraði, sem ríkisvaldið verður að hafa á sínum framkvæmdum. Það hefur alltaf verið svo, og reyndar mun verða um óákveðin tíma, að þrýst er á, að sem mest fjármagn komi úr ríkissjóði í opinberar framkvæmdir, og þarf ekki að rekja það hér nánar. Við vitum allir, að í okkur þm. er kippt meira og minna, ef heimamenn í héraði eru óánægðir, og okkur er álasað fyrir sofandahátt, léleg vinnubrögð og þar fram eftir götunum. Þetta þola auðvitað þm. ekki til lengdar. Þeir hefjast handa og gera nokkra atlögu að ríkissjóði um meiri fjárútlát. En hér sem í mörgu öðru þarf að gæta samræmingar og meta og vega, hvað kemur þegnunum í heild að bestum notum. Byggðastefnan á mikinn hljómgrunn meðal þjóðarinnar í dag, og er það vel út af fyrir sig. En ég vil aðeins segja frá einu dæmi hér, að erfitt getur verið að meta aðstæður á milli tveggja staða, þó að í sama landsfjórðungi sé. Það er varðandi hafnarframkvæmd, en samþykkt var að ráðast í framkvæmd, er nam milli 7 og 8 millj. kr. á öðrum staðnum, en hinn staðurinn, sem ég vil bera saman við, er allmiklu stærri, og ég tel, að hann eigi mikla og blómlega framtíð fyrir sér eftir vissa samgöngubót, sem nú er unnið að og verður búin á næsta ári. Þennan stað vanhagar um sjúkrahús og margt annað, og að mínu mati er miklu skynsamlegra að hjálpa þessum stað um stórfé, þó að á öðrum stað í viðkomandi landsfjórðungi sé, og heldur sætta sig við þessa hafnarframkvæmd á minni staðnum. En nú er þrýst á um tugmilljóna framkvæmd á minni staðnum í viðbót í hafnarframkvæmdir, og það er túlkað svo, að verði ekki látið undan, muni fólksflutningar eiga sér stað úr þessu litla plássi. Hvernig á að leysa svona hnút? Ég segi það hreinskilnislega, að þegar báðir staðirnir eru í sama landsfjórðungi, tel ég rétt á þessu stigi að veita í sjúkrahús og aðra lífsnauðsynlega fyrirgreiðslu á hinum stærri og örugglega miklu blómlegri stað í framtíðinni, en segja hinu fólkinu, að ekki sé svigrúm að sinni að ganga lengra en þegar hefur verið gert varðandi þá framkvæmd sem nú er nýlokið á hinum minni stað. Auðvitað er þetta erfitt verk, en við komumst ekki hjá því að meta og vega, hvað er hægt með skynsamlegu og góðu móti að gera. Þörfin fyrir opinbera aðstoð er hvarvetna mikil fyrir hendi. Ég vil kalla það stjórnleysi í efnahagsmálum að láta svo víða undan, að ekki er einu sinni möguleiki á því að framkvæma fyrir það fé, sem fjárlög veita og innheimt er af skattborgurunum, þótt nú ríki hin mesta óðaverðbólga. Það eru allmörg dæmi þess, að nokkuð stórar upphæðir geymist á milli ára núna í röð, og m. a. má benda á, að í skólunum er rúmlega 100 milljónum óráðstafað frá s. l. ári, og ég veit ekki betur en bókstaflega hafi ekki verið svigrúm til þess að eyða þessu fjármagni. Þó vantar skóla mjög alvarlega á vissa staði á landinu, en það er í þéttbýli. Og ég sé ekki annað en þeim kröfum verði að mæta því sem næst að fullu. Mikil uppbygging hefur átt sér stað í skólum á vissum svæðum úti um land, og það er út af fyrir sig gleðilegt. En það er ekki heldur verjandi, að hér á þéttbýlissvæðinu og t. d. í kjördæmi mínu skuli vanta svo hörmulega skólastofur nú, að jaðri við hreint neyðarástand á vissum stöðum. Meiri hluti fjvn. stillir upp í krónutölum talið fjárveitingu frá 1970 og til ársins 1974, og er undirstrikað, hversu aukningin er gífurlega mikil í krónum talið. En væri ekki nauðsynlegt að láta fylgja með, hvað hægt var að framkvæma fyrir hverja milljón í byggingu, svo sem í skólahúsnæði, talið í rúmmetrum eða einhverju öðru, sem er sambærilegt frá ári til árs? Það er hinn raunverulegi samanburður, sem almenningur vill fá. Þessi talnaleikur á milli áranna er um of notaður af okkur hv. þingmönnum. Við eigum að koma fram og segja nákvæmlega, hvað raunverulega er hægt að gera á viðkomandi ári, og leggja það fyrir dóm kjósenda. Ég mun ekki rekja hér einstaka þætti frv., eða málaflokka. Það hefur þegar verið gert skilmerkilega af formanni fjvn., og yrði um mikla upptalningu að ræða af minni hálfu, ef ég gerði það nú. En eins og ég gat um hér að framan, höfum við ekki séð nýja áætlun um tekjuöflun ríkissjóðs fyrir árið 1974. Unnið er nú að því í hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunarinnar að gera nýja áætlun um tekjuhliðina við fjárlagafrv. Einnig er komið fram frv. um mikla tollalækkun, og verður því fróðlegt að sjá, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að ná saman endum í tekjuöflun og útgjöldum, þegar það er viðurkennt, að ekki er hægt að ganga lengra í því efni að innheimta hærri beina skatta. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir hækkun á söluskatti. Söluskattsaukning einhliða mun ekki ná fram að ganga. Það er því ríkjandi alger óvissa, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar að komast í gegnum eðlilega tekjuöflun árið 1974. Ég get ekki vænst þess, að teknamegin séu áætlaðar tölur byggðar á þeirri tekjuaukningu, sem núverandi ár sýnir, og það síðan framreiknað til dæmis með 20%, 25% eða jafnvel 30% aukningu. Slíkt er óraunhæft, eins og ástand efnahagsmála er í dag, og afkoma atvinnuveganna er á þá lund, eins og ég hef áður rakið, að slíkt er engan veginn rökrétt. Þó er vitað, að reikna má með því, að viss fyrirtæki muni greiða verulega hærri skatta á næsta ári vegna góðrar afkomu í ár en verið hefur, en það mun hvergi nærri hrökkva til á móti hækkun útgjalda vegna verðbólgunnar. Reikna má með því, að áhrif frá erlendum verðhækkunum kunni að vera á næsta ári 13–15%, en það hefur verið metið á yfirstandandi ári allt að 12%. Hins vegar hefur verðbólgan hér nálgast 30% á yfirstandandi ári. Slík þróun áfram hlýtur fyrr eða síðar að setja allt efnahagslíf úr skorðum. Ekki þarf nema tiltölulega lítilfjörlega lækkun á afurðum okkar á erlendum markaði, svo að allt fari í strönd aftur og við blasi enn ein gengisfellingin. Það verður að gera þá kröfu til stjórnenda þjóðarbúsins í slíku góðæri og nú ríkir varðandi verðlag á afurðum okkar, að gengisfelling sé ekki á næsta leiti og ekki á þar næsta leiti heldur. Því hefur verið haldið fram, að veruleg stefnubreyting hafi átt sér stað í þá átt, að nú séu framkvæmdir á vegum ríkisins í mun stærra mæli fjármagnaðar með samtímatekjum. Það er rétt, að nokkuð hefur miðað í þessa átt. En rétt er að undirstrika það, að nú munu erlend lán, löng og stutt, vera miklu hærri en nokkurn tíma áður í sögu okkar, eða yfir 20 milljarða. Mörg lán eru tekin til þess að standa fyrir óhjákvæmilegum framkvæmdum, langtíma fjárfestingarframkvæmdum, og er það eðlilegt út af fyrir sig. En fara verður varlega í þessu efni sem öðrum við ríkjandi aðstæður. Mér er ekki kunnugt um, hversu há tala er nú í erlendum skuldum á stuttum viðskiptalánum, en það væri fróðlegt að fá um það samanburð 2–3 ár aftur í tímann. Innflutningur á yfirstandandi ári gefur til kynna, að boginn sé spenntur til hins ítrasta í þessu efni, og er tæplega skynsamlegt eð auka þannig á neyslu í þjóðfélaginu við ríkjandi aðstæður. Hins vegar kemur það ríkissjóði mætavel að fá síhækkandi tolltekjur af svona miklum innflutningi, en talið er, eins og ég gat um hér að framan, að aukningin nemi um helming á yfirstandandi ári frá því, sem áætlað var. Eitt mikilvægt atriði er gersamlega óleyst varðandi tekjuöflun ríkissjóðs. Það eru áhrif vísitölunnar í breyttu skattformi. Það hefur verið undirstrikað af hæstv. fjmrh., að nýir skattar mættu ekki koma að fullu inn í vísitöluna vegna sívaxandi áhrifa frá víxlhækkunum, og er þetta auðvitað laukrétt. Því miður hafa launþegasamtökin ekki náð samstöðu í þessu máli, en það er mikilvægt, að þau beri gæfu til þess að gera sér grein fyrir því, hver eru áhrif víxlhækkana á kaupgjaldsvísitölu og vinnulaun og neysluvöru sitt á hvað, eftir því, hvernig þessum málum er fyrir komið og hvernig hver þáttur verkar til skiptis til hækkunar og verðbólguhvetjandi. Við þá samningagerð um launakjör, sem framundan er og þegar er unnið að, vil ég láta þá ósk í ljós, að menn beri gæfu til þess að koma sér niður á betra kerfi en ríkt hefur um margra ára bil í þessum efnum. Það er, eins og ég nefndi hér að framan láglaunamanninum í óhag, að hér geisi verðbólga. Það er stóreignamaðurinn, sem hagnast mest á verðbólgunni, láglaunamaðurinn situr eftir eignalaus. Sparifé, sem lagt er til hliðar, brennur upp, verður að engu. Sæmilegar fyrningar til elliáranna gufa upp, og enginn ræður neitt við neitt. Þetta ástand hefur varað í ísl. þjóðfélagi með mismunandi móti allt frá stríðsbyrjun. Ég tel, að það sé tími kominn til þess, að þeir, er spara og lifa hófsamlega og eru hinir mætustu þegnar varðandi skattgr. og ráðstöfun tekna sinna, fái viðurkenningu á þessu sviði með því, að ríkisstj. geri nú myndarlegt átak til þess, og raunar allir stjórnmálaflokkarnir, að dregið sé úr verðbólgunni, svo að sparifé landsmanna fái að ávaxtast í friði án þess að brenna upp og rýrna óeðlilega á verðbólgubálinu. Herra forseti. Ég mun nú ekki lengja mál mitt miklu meira. Ég vil aðeins undirstrika það, að við í Alþfl. munum ekki koma með stórar tillögur til hækkunar útgjalda. Hins vegar áskiljum við okkur rétt til þess að flytja eða standa að smávægilegum breytingum til hækkunar eða lækkunar á frv., en tillöguflutningur af okkar hálfu, sem nemi útgjöldum upp á hundruð milljóna, verður ekki fyrir hendi. Við væntum þess, að takast megi að hefta verðbólguna. Við væntum þess, að launþegar geti tryggt kjör sín í komandi kjarasamningum. Við væntum þess, að athafnalíf og allur atvinnurekstur í landinu geti verið með eðlilegum hætti og vertíð geti hafist á venjulegum tíma á komandi ári. Við væntum þess, að almenningur í landinu gefi gaum að því, er kemur að næstu kosningum, hvernig tekist hefur í efnahagsmálum hjá hv. stjórnarsinnum við hinar bestu aðstæður, sem þjóðfélag okkar hefur átt við að búa varðandi ytri áhrif. Almenningi í landinu var lofað fastri stjórn, skipulegri stjórn á efnahagsmálum, nýjum úrræðum, betri úrræðum í kosningabaráttunni fyrir síðustu kosningar. Við væntum þess, að almenningur haldi svo vöku sinni, að hann meti úrræðaleysi núverandi stjórnarherra og hvíli þá við fyrsta tækifæri.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurósson) : Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt með því að þakka formanni fjvn. og nm. öllum, bæði úr meiri og minni hl., fyrir ágætt starf, sem þeir hafa unnið við afgreiðslu þessa fjárlagafrv. til 2. umr. Mér er það ljóst og er því kunnugur, að það reynir mikið á starfsorku þeirra og dugnað við slíkan undirbúning sem þennan, og þeir hafa sýnt mikinn dugnað við það. Ekki síst þakka ég það, hvað nú er mikið af málefnaflokkum afgr. við 2. umr., en það hefur verið með ýmsu móti, hvað það hefur verið á hverjum tíma. Ég vil líka þakka hagsýslustjóra og starfsfólki hagsýslunnar fyrir þeirra vinnu í sambandi bæði við meðferð málsins, meðan það hefur verið hér á Alþ., og eins áður en frv. var lagt fram. Það er ekki nema eðlilegt, að í sambandi við umr. um þetta frv. komi fram viss gagnrýni, og svo á að vera, og skal ég ekki fara langt út í það eða það, sem sagt hefur verið hér í umr., en hef þó löngun til þess að víkja að nokkrum atriðum eða til þess að leiðrétta það, sem mér finnst, að betur mætti fara. Ég verð að segja það, að ég get glaðst yfir því, að þær ræður, sem ég flutti hér í stjórnarandstöðu áður fyrr, hafi verið nokkurs virði, því að þær eru uppistaðan í ræðu hv. stjórnarandstöðu núna og hafa verið nú á þremur þingum. Ég veit ekki, hvort þeirra ræður duga svo, þegar breyting verður á og þeir verða komnir í aðra aðstöðu en nú, sem vafalaust verður, að það verði hægt í þær að vitna, en vafalaust verður það líka reynt. Hv. 2. þm. Vestf. sagði hér áðan, að hæstv. heilbrrh. væri fimleikamaður mikill, og ekkert efast ég um það, að hann kunni þar nokkuð til verka. En hv. 2. þm. Vestf. er það nú ekkert siður. Þegar hann t. d. ræddi hér um skattamálin og fór að tala um fjölda skattgreiðenda, þá gleymdi hann því, að nú er búið að fella inn í tekjuskattinn persónuskattana, sem á þessu fjárlagafrv. væru að fjárhæð upp á 1244 millj. kr., sjúkrasamlagsgjöld, sem væru líka á þessu fjárlagafrv. 1047 millj. kr., og framlag sveitarfélaga til almannatryggingakerfisins, sem væri 1050 millj. kr. Hér er um að ræða fjárhæðir, sem eru 3300 millj. kr. og rúmlega það, og ekki væri undarlegt, þó að eitthvað hefði breyst við það að taka þetta nú inn í tekjuskattinn, eins og gert hefur verið. Ég hygg, að þegar ég lít á till. sjálfstæðismanna um tekjuskattinn, sem ég skal ekki fara að ræða að þessu sinni, þá sé það kannske eina leiðin, sem þeir hefðu til þess að lækka hann, svo sem þeir boða, að fara inn á þetta kerfi aftur. Þá væri hægt að lækka tekjuskattinn um 3300 millj., og þá vantaði þá ekki nema 1200 millj. í það, sem þeir ætla að skera niður. Út af því, sem hv. þm. sagði um viðhaldsprósentuna og hann tengdi núv. skattalögum, þá er það á misskilningi byggt. Ákvörðunin um að fella niður viðhaldið hjá húseigendum er ekkert tengd þessum skattalögum, því að hún var tekin samkv. eldri lögum, áður en þessi lög urðu til. Hún var byggð á reynslu skattstjóra um margs konar erfiðleika við sönnunargögn í sambandi við þetta, og þetta var talin sanngjörn leið í þessu skyni. Hins vegar skal það játað, að þessi leið hefur ókosti, og ber að lita á það nú, þegar reynslan hefur sýnt það. Hv. 2. þm. Vestf, talaði um fjölgun í ríkiskerfinu og ástæðuna til þess, að ekki væri starfsmannaskrá með fjárlagafrv. Ástæðan til þess, að ekki er starfsmannaskrá með fjárlagafrv. nú, er sú, að þegar farið var að prófa þessa starfsmannaskrá, þá kom það á daginn, að hún var ekki svo raunhæf sem haldið var, og m. a. var hún fyrst og fremst byggð á því, sem greitt hafði verið út í launadeild fjmrn. Nú hefur það hins vegar gerst á síðari árum með stórar stofnanir eins og Tryggingastofnun ríkisins, Póst og síma og fleiri slíkar stofnanir, að þeirra laun eru nú greidd í launadeildinni, og það var ekki nein fjölgun á starfsmönnum í sambandi við þá breytingu. Það var því ákveðið í haust að reyna að gera þessa starfsmannaskrá þannig, að hún væri í samræmi við fjárlagafrv., og að því er unnið, en það er þó nokkurt verk, en ég get hins vegar gefið hv. alþm. yfirlit yfir það, hvað hefur verið samþykkt í bremsunefndinni svokölluðu um starfsmannafjölgun á yfirstandandi ári. Það eru í Háskóla Íslands 24 stöður, hjá Pósti og síma 21, Vegagerð ríkisins 14, fangelsi við Síðumúla 10, Rafmagnsveitum ríkisins 5, dómaraembættið við rannsóknardeildina í fíkniefnamálum 5, Bifreiðaeftirlitið 9 og aðrar stofnanir 49, eða alls 137 manns. Þetta er það, sem hefur verið afgreitt í bremsunefndinni og gefur því rétta frásögn um það, sem þar að snýr. Út af því, sem hv. 2. þm. Vestf. var að tala um heildarútgjöldin af skattprósentunni, þá er eðlilegt að taka það í einu lagi, bæði h,já ríki og bæjarfélögum, og þegar er verið að tala um mikla eyðslu og stjórnleysi í sambandi við fjárlagafrv., þá þykir mér rétt að vekja athygli á því, að borgarstjórinn í Reykjavík sagði frá því nú í sjónvarpi fyrir tveimur dögum, hvað þeirra væntanlegu fjárlög hækkuðu, og það var um 34% eða nokkrum prósentum hærra en fjárlagafrv., sem við erum nú að fást við, svo að viða er þá í landi pottur brotinn, ef á að færa það undir þennan lið, að um stjórnleysi sé að ræða. Ég vil líka vekja athygli á því, að heildarskatttekjur hins opinbera eru þær sömu á árinu 1973, miðað við verð þjóðarframleiðslu, 33.5% og 1972 voru þær þetta líka, 1971 31.8% og 1970 aftur 30%. En hækkunin á milli áranna 1970–1971 var meiri heldur en á milli áranna 1971 og 1972. Það er oft talað um það hér á hv. Alþ., var rætt um það í gær, hvað fjárlög væru seint á ferðinni. Ég hef í því sambandi athugað afgreiðslu fjárl. allt frá 1960 og fram til þessa dags. Þá kemur á daginn, að af þeim 13 fjárlagafrv., sem hafa verið til meðferðar á þessu tímabili, eru 8, sem 2. umr. hefur farið fram um 13. og 14. des. Svo er eitt, þar sem umr. hefur farið fram 12, des. og 11. des., tvö 9. des., og umr. um aðeins tvö hafa farið fram 2. des., það var 1966 og 1967, en afgreiðslan fór þá fram 14. og 15. des., svo að það var nærri hálfur mánuður á milli, og afgreiðsla á fjárl. hefur verið venjulega 17.–22. des. Þetta er ekkert sérstakt, sem hér er á ferðinni, heldur það venjulega um meðferð málsins, enda ekki undarlegt, því að vinna í fjvn. er það mikil að það veitir ekki af tímanum frá 10. okt. fram yfir miðjan des. eða fram að miðjum des. til þess að koma þessum málum áfram. Þetta vildi ég nú segja í sambandi við þá aths. og hef ekki frekar orð þar um. Ég vil svo segja frá því, sem hefur komið fram í ræðum framsögumannanna hér í dag, að hagrannsóknastjóri ásamt starfsmanni sínum gekk á fund n. um það leyti, sem þeir voru að skila og ljúka störfum til undirbúnings 2. umr. hér í hv. fjvn., og gerði þeim grein fyrir afkomu ársins 1973, eins og hún er sjáanleg nú í nóvemberlok. Það, sem þar um er hægt að segja, er það, að tekjur til nóvemberloka eru orðnar um 95% af áætluðum tekjum fjárl. á þessu ári. Hann gerði í því sambandi grein fyrir því, sem vitað var, að fjárlagafrv. var byggt upp á septembervísitölu, og bæði tekjur og gjöld voru miðuð við þær áætlanir, sem þá var reiknað með um afkomu ársins 1973, og enn fremur byggt á þeirri vísitölu, sem þá var þekkt. Það, að fjárlagafrv. verður nú endanlega byggt upp á vísitölu des., þýðir bæði hækkun á tekjum og gjöldum, og enn fremur þýðir það, að tillit verður tekið til teknanna á þessu ári við endanlega ákvörðun í sambandi við tekjuáætlun fjárl. Þær breytingar, sem eiga eftir að koma fram á útgjöldum fjárlagafrv. út frá þessum verðlagsbreytingum, eru hækkun á launum, hækkun á lífeyristryggingum og sjúkratryggingum. Hér er um allverulega hækkun að ræða, svo að það er gert ráð fyrir því, að það geti verið um einn milljarð, sem þetta kostar út af fyrir sig, þessar hækkanir, sem þannig koma til. Það má því reikna með því, að hækkun fjárlagafrv. í heild að viðbættu því, sem kemur frá fjvn., geti orðið um 1700–1800 millj. kr. Ég vil geta þess í sambandi við þessa umr., að sú hugsun ríkisstj. að hækka tekjurnar með álögðum söluskatti um 2% var í fyrsta lagi hugsuð til þess, að önnur söluskattsprósentan gengi til þess að mæta þeirri tollalækkun, sem boðuð er í því tollskrárfrv., sem lagt hefur verið fram. Það mun verða reynt á það síðar, hvort það fæst samstaða um það hér á Alþ. að tengja þetta tvennt saman, og er tollalækkunin bundin því skilyrði. Á annan hátt er hún ekki framkvæmanleg. Að hinu leytinu mun ríkisstj, ekki afla tekna með auknum söluskatti vegna ríkissjóðs. Hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunarinnar vinnur nú að endurmati á tekjum ríkissjóðs út frá þeim þekktu stærðum, sem hún vinnur nú við. Ég veit, að í alvöru dettur engum í hug, að frá henni komi annað þar um heldur en hún sjálf álítur vera rétt að meta við þær aðstæður, sem nú er metið. Það er jafnframt víst, að það verður veruleg hækkun á tekjunum frá því, sem fjárlagafrv. gerði ráð fyrir, á þeim tekjustofnum, sem í því eru. Hins vegar er það líka ljóst, að það mun ekki nægja til þess að gera fjárlagafrv. greiðsluhallalaust, ekki síst þegar tekið er tillit til þess, sem eftir á að koma í sambandi við hugsanlegar launabreytingar. Þess vegna verður við 3. umr. komið með þær till., sem munu nægja, til þess að tekjur og gjöld fái staðist. Ég mun því ekki fara frekar út í það, en vildi við þessa umr. gefa þessa yfirlýsingu um málin, eins og þau liggja nú fyrir og að er stefnt með þeim. Ég kann ekki heldur að segja það með vissu, hverjar umframtekjur verða á árinu 1973. Mér sýnist líklegt, að þær geti orðið 8–10%, og ég býst við því, að hagrannsóknastjóri hafi reiknað með eitthvað á því bili, því að nóvembertölurnar gefa tilefni til þess. Hins vegar verður að segja, að það hefur farið sem fyrr, að auknum tekjum fylgja líka aukin útgjöld, enda er sumt af þessu tengt saman, eins og ég nefndi dæmi um hér að framan. Það eru mörg dæmi um það, að tekjur hafi farið verulega fram úr fjárl. T. d. var það svo á árinu 1961, að þá fóru tekjur 23.3% fram úr fjárl., 1962 um 17.3% og 1970 um 16.7%. Útgjöld fóru að sjálfsögðu líka fram úr fjárl. þessi ár, en það er afar erfitt að bera saman útgjaldahliðina og raunar eldri fjárlög við uppgjörið á ríkisreikningnum, eins og hann hefur verið gerður upp síðan 1968. Í framhaldi af þessu vil ég víkja nokkuð að því, sem fram hefur komið hér í dag í umr. um stöðu íslensku þjóðarinnar gagnvart útlöndum, og þeim áhyggjum, sem hv. þm. hafa lýst þar að lútandi. Þær upplýsingar, sem ég hef hér um, eru fengnar í dag, og þær eru miðaðar flestar við októberlok. Reiknað er með, að erlendar skuldir verði í árslok um 20 milljarðar 470 millj. kr. Þá er reiknað með árslokum. En við það er það að athuga, að gjaldeyrisstaðan út á við hefur breyst verulega, og þann 31. okt. s. l. var gjaldeyrissjóðurinn 7 milljarðar 659 millj. kr. Hygg ég, að það sé hæsta staða á gjaldeyrissjóði, sem verið hefur. Í júnímánaðarlok 1971 var hann 4 milljarðar 86 millj. kr. Hækkun á skuldunum frá 1971 til ársloka núna, eins og áætlað er, er um 6 milljarðar, því að þær voru 14 milljarðar 445 millj. 1971. Þegar dregin er frá mismunurinn á gjaldeyriseigninni núna og þá, hefur gjaldeyriseignin aukist um 3 milljarða 573 millj. kr., og birgðabreytingin, - eins og talið er, að birgðir muni verða í árslok 1973 og eins og þær voru í árslok 1971, - hefur hækkað um 1600 millj. kr. Hér er því um að ræða fjárhæð, sem nemur 5229 millj. kr. Og þegar þetta er dregið frá 6000 millj. kr. skuldaaukningu, þá er mismunurinn, nettóskuldaaukning, á þessu tímabili 771 millj. kr. Þegar á það er litið, held ég, að enginn þurfi að undrast eða óttast, að með gáleysi hafi verið siglt, því að reynslan sýnir það, að greiðslubyrði erlendra lána í hlutfalli við tekjur af vörum og þjónustu var, eins og hv. 2. þm. Vestf. upplýsti hér áðan, 1970 11.2%, 1971 10%, 1972 11.4%, en 1973 9.7%. Þessar upplýsingar hef ég fengið frá Seðlabankanum í dag, svo að af þessu má sjá, að það er langt frá því, að staða okkar út á við sé slæm, nema síður sé, því að hún er mjög hagkvæm. Þessi lán, sem við höfum fengið, eru fyrst og fremst lán vegna framkvæmda okkar í virkjunum, vegna skipakaupa og annarra slíkra nauðsynlegra hluta. Við höfum á síðustu árum verið með Laxárvirkjun, Lagarfossvirkjun og Mjólkárvirkjun, og til þessara virkjanaframkvæmda höfum við fengið erlend lán og einnig á þessu tímabili til Búrfellsvirkjunar. Skipakaup hafa líka verið nokkur á þessum árum og verið fengin til þeirra sérstök lán. Þá vil ég geta þess, að á þessu ári hefur innstæða hjá innlánsstofnunum aukist í spariinnlánum um 3847 millj. kr. eða 20.6% frá 1. jan. til 31. okt. og í veltuinnlánum um 1910 millj. kr. eða 39.4% Alls er aukningin á þessu tímabili 5757 millj. kr., eða 24.5%. Ég held, að þegar á þetta er litið, sé öllum ljóst, að hér er ekki um neinn vandræðabúskap að ræða, heldur er afkoma þjóðarinnar á þessu ári mjög góð og hagstæð, og þarf ekki undan því að kvarta. Þó er ekki því að neita, að þjóðin hefur orðið fyrir verulegum áföllum á þessu ári ekkert síður en önnur ár, svo sem ég kem síðar að. Ég vil vekja athygli á því, að atvinna og uppbygging til framtíðarinnar hefur verið geysimikil á yfirstandandi ári. Fiskiskipaflotinn hefur verið stórefldur, fiskiðjuverin hafa verið endurbætt og byggð ný, framkvæmdir í landbúnaði eru nú meiri en nokkru sinni fyrr, framkvæmdir á vegum ríkisins sömuleiðis og bæjar- og sveitarfélaga. Alls staðar hefur verið um mikla vinnu að ræða, og það má rétt vera, að það hafi sums staðar verið um fullmikla vinnu að ræða. Það er talið, að á þessu ári hafi þjóðarframleiðslan aukist um 5% og þjóðartekjuaukningin sé 7.5%, enn fremur, að kaupmáttaraukningin sé í kringum 4%, einkaneyslan hafi aukist um 6% og á árunum 1971–1973 hafi ráðstöfunartekjur heimilanna vaxið um 35%, en þjóðarinnar um 28%. Greiðslujöfnuður mun á þessu ári verða hagstæður um 1550 millj., að spáð er, og mun batinn verða um 2000 millj. kr. Því er ekki að neita, að það, sem hefur orðið okkur óhagstætt á þessu ári, er m. a. verðþróunin, bæði innanlands og erlendis. Helminginn af verðhækkunum, sem orðið hafa hér á landi á þessu ári, má rekja til innfluttra vara. Það er talið, að verðhækkunin á innfluttum vörum sé um 12%, og þarf engan að undra, þó að byggingarkostnaður hafi hækkað verulega hér á landi, þegar byggingarefni, eins og steypustyrktarjárn og járn yfirleitt, hefur hækkað um eða yfir 100%, timbur yfir 50% og aðrar byggingarvörur eftir því. Ekki getur hjá því farið, að byggingarvísitalan hlýtur að hækka mikið, þegar slíkar erlendar hækkanir eiga sér stað, ekki síst hjá þjóð, sem er jafnháð innflutningi og íslenska þjóðin er. Ég vil t. d. vekja athygli á því í sambandi við þetta, að á áratugnum 1960–1970 bættust ekki á verðlagskerfið hér neinar innfluttar verðhækkanir. Það voru þá ekki þær verðhækkanir í viðskiptalöndum okkar, sem hafa verið nú, sem gerðu verðhækkunina hér. Þegar þetta er borið saman, þá hygg ég, að hv. alþm. sé það ljóst, að innlendar verðhækkanir eru ekki meiri á þessu ári en þær hafa verið á undanförnum árum. Ég vil t.d. vekja athygli á því, að á árinu 1969, þrátt fyrir það að ekki væri um innfluttar verðhækkanir að ræða, var verðhækkunin hér á landi um 24%. Það þarf ekki heldur neinn að draga það í efa, sem til þekkir, að hagkerfinu hér berast utan frá miklu meiri hækkanir heldur en hagkerfi annarra landa. Þá getur ekki hjá því farið, að Vestmannaeyjagosið hefur haft veruleg áhrif, ekki síst á sviði verðbólgunnar, því að þær framkvæmdir, sem fóru fram til þess að bæta úr t. d. húsnæðisvandræðum Vestmanneyinga, fóru fyrst og fremst fram hér á því svæði, þar sem vinnumarkaðurinn var mettaður fyrir. Þetta hlaut að leiða til þess, að þenslan varð meiri í hagkerfinu heldur en að öðrum kosti hefði orðið, og það, að svo stórt áfall sem Vestmannaeyjagosið er þessari þjóð hafi ekki meiri áhrif á raunverulega afkomu þjóðarinnar heldur en það hefur gert, er að minni hyggju vel að verið. Þá vil ég geta þess, að vísitölukerfi það, sem við búum við, hefur geysilega mikil áhrif í okkar verðlagskerfi, því að það mælir hverja hreyfingu í verðlaginu og mælir svo ört sem það gerir. T. d. er það munur eða hjá nágrönnum okkar, þar sem kerfið mælir ekki nema kannske einu sinni á ári eða annað hvort ár og það mælir ekki hreyfingar í tekjuöflun ríkissjóðs og fleiri slíkar hreyfingar, sem auðvitað hafa sín áhrif í þessu okkar verðlagsvísitölukerfi. Ég held, að það sé því ljóst, að ef á að verða breyting hér á í sambandi við verðbólguna, þá þurfi að nást samkomulag milli launþega og ríkisvaldsins um verðlagskerfi vísitölunnar. Að þessu hefur nokkuð verið unnið í sambandi við þau kjaramál, sem nú standa yfir, og verður haldið áfram að vinna að því. Ég vil líka segja það, að ég lít svo á, að það sé með öllu óforsvaranlegt að draga úr nauðsynlegum félagslegum umbótum á sviði ríkisvaldsins, ef einkafjármagnið og aðrir opinberir aðilar hafa takmarkalaust frelsi til sinna framkvæmda. Ef á að fara að takmarka hér framkvæmdafrelsi, þá verður það að vera víðtækara en það, að það nái bara til ríkisvaldsins. Út af aðgerðum þeim, sem ríkisstj. hefur gert á þessu ári til þess að hamla á móti verðbólgunni, vil ég minna á þá gengishækkun um 13%, sem hún hefur komið áleiðis á þessu yfirstandandi ári. Þetta hefur lækkað innfluttar vörur um 4%, og það hefur gert gengið sveigjanlegra en áður hefur verið, auk þess sem binding á sparifjársöfnun á að verða til þess að draga úr þenslu, hvernig sem það hefur á annað borð verkað. Ég vil og segja það, að ég tel, að brýna nauðsyn beri til þess að ná samstarfi á milli ríkisvaldsins og lífeyrissjóðanna í sambandi við útlán þeirra. Ég tel að þetta eigi að gera með þeim hætti, að það eigi að fá fé til Byggingarsjóðs ríkisins og Framkvæmdasjóðs, sem að takmörkuðu leyti verði með verðtryggingu, og þá fái líka lífeyrissjóðirnir að nokkru leyti verðtryggt það fé, sem þeir hafa til umráða. Ég held, að það sé óhugsandi bæði vegna þeirra og vegna ríkisvaldsins að láta þetta fjármagn valsa í þjóðfélaginu alveg án afskipta og það sé líka hið mesta gáleysi að reyna ekki að verðtryggja það, til þess að það nýtist betur, þegar þarf á því að halda til þeirra, sem geyma sér það til elliára. Ég get líka vel látið mér það til hugar koma, að við gerðum meira að því að reyna að beita vísitölutryggingu í sambandi við útlán heldur en við höfum gert og þá með öðrum hætti, einmitt með þeim hætti, að einhver hluti fjárins væri vísitölutryggður, en ekki öll lánsfjárhæðin. Ég held, að þetta mundi geta haft áhrif til þess að draga úr okkar verðbólgu eða a. m. k. hægja eitthvað á ferðinni. Það er ljóst, að enn berast okkur utanaðkomandi áhrif, sem eru verðbólguvaldandi, og það er hækkun á olíuverðinu, sem ekki verður umflúið frekar en þær hækkanir, sem hafa borist til okkar nú á yfirstandandi ári. Frammi fyrir þessu stöndum við og við ráðum ekki við það, þetta verður inn í okkar kerfi að ganga og við verðum að meta út frá því. Ég vil segja það í sambandi við verðbólguna, að ég tel hina mestu nauðsyn, enda stefnir ríkisstj. að því, að finna leið til úrbóta þar um, - ég vil nú ekki segja til úrlausnar, þetta verður sífellt vandamál, hvaða ríkisstj. sem er, - eftir áramótin og leita um það samstöðu hér á hv. Alþ., en ég vil þó segja það, að betra er að hafa takmarkaðar verðhækkanir heldra en atvinnuleysi. Það hygg ég, að hv. þm. séu allir sammála um. Mér er eins og öðrum ljóst, að nú ríkir nokkur óvissa í sambandi við okkar efnahagsmál og atvinnumál í sambandi við þær launadeilur, sem nú eru yfirstandandi í landinu. Ég vil þó segja það, að mér finnst, að enda þótt kröfur þær, sem settar voru fram, væru mjög háar, hafi raunin orðið sú, að þær hafi ekki verið sóttar með neinni hörku, þannig, að ég geri mér vonir um, að það fáist viðunandi lausn á þeim. Í sambandi við þau kjaramál hafa farið fram viðræður á milli ríkisstj. og deiluaðilanna: Alþýðusambandsins, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna, um aðra þætti þjóðlífsins, eins og skattamálin, en ríkisstj. hefur áður lýst því yfir, að hún er reiðubúin til þess að breyta sínu skattakerfi með því móti, að hvorugt komi inn í vísitöluna, hvorki þeir beinu skattar, sem nú eru, né þeir óbeinu sem kæmu á móti þeim, sem frá yrði horfið. Það fórn fram umr. um þetta í fyrravetur, en strönduðu þá, eftir að Vestmannaeyjagosið kom upp. Þá var horfið frá því máli. Nú er það mál allt mikið betur undirbúið vegna þeirrar skýrslu, sem skattalaganefndin hefur unnið og er mikið og gott verk og betra að fást við málin, eftir að hún hefur komið fram. Hvort samkomulag tekst um þetta, skal ég ekki segja, en að því er unnið og verður unnið að því að reyna að leita eftir því samkomulagi til þess að gera þessi mál viðráðanlegri. Eins og ég gat um áðan, hefur afkoma þjóðarinnar verið góð á þessu ári og verður svo áfram vonandi, nema utanaðkomandi áhrif kunni að hafa þar óheillavænleg áhrif á meira en nú verður séð. Hinu er ekki að neita, að áföll eins og Vestmannaeyjagosið og olíuverðlagið hafa náttúrlega geysimikil áhrif til óhagræðis og erfiðleika fyrir þjóðina í heild. Þetta fjárlagafrv., sem hér liggur nú fyrir til 2. umr., ég gerði það vel grein fyrir því við 1. umr., að ég skal ekki fara langt út í það núna. Í raun og veru byggir þetta fjárlagafrv. á trú á landið, fólkið og framtíðina. Það er byggt á því að skila landinu betra í hendur þeirra, sem við taka, heldur en þegar við, sem nú förum með mál þess, tókum við því. Þess vegna er nú miklu varið til uppbyggingar til þess að bæta fyrir framtíðinni og leysa verkefni, sem hún yrði að öðrum kosti að leysa. Það hefur komið fram í þessum umr., og ég hef séð það, að þetta fjárlagafrv. væri hið mesta óráðsíufjárlagafrv. Ég spyr: Er þá byggðastefnan, sem hv. frsm. báðir hafa vikið þannig að, að hefði vaxandi fylgi, - er hún óráðsía? Þetta fjárlagafrv. einkennist af henni. Er það óráðsía að veita meira fé til framkvæmda í höfnum heldur en nokkru sinni fyrr? Er það óráðsía að veita meira fé til framkvæmda í skólum en verið hefur? Er það óráðsía að veita meira fé til framkvæmda í flugvöllum en áður hefur verið? Er það óráðsía að veita nú aukið fé til þess að byggja upp heilbrigðiskerfið, sem mjög skortir á, að hafi verið byggt upp hér á landi? Sama er að segja um starfsemi eins og Íþróttasjóður annast, almannatryggingar, elli- og dagvistunarheimili. Er óráðsía að veita fé til þess alls? Það eru einmitt þessir þættir, sem hækka útgjöld fjárlagafrv., því að rekstrarútgjöld fjárlagafrv. eru ekki hærri hlutfallslega, heldur lægri en var 1971. Það er því ekki það, sem hefur gerst, þrátt fyrir það að launasamningarnir 1970 höfðu sín áhrif, og þau auknu útgjöld, sem ríkissjóður hefur tekið við af sveitarfélögunum, hafa einnig valdið ríkissjóði auknum útgjöldum á rekstrarreikningi. En það, sem sker úr um hækkun fjárl., er félagsleg uppbygging, byggðastefna, sem er einkenni á þessu fjárlagafrv. Ég er sannfærður um það, að þó að hv. alþm. í ræðu eða blöðum noti orðið óráðsíu í sambandi við fjárlagafrv., þá eru þeir innst inni sammála því, að að slíku fjárlagafrv. vilji þeir standa.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að þessu sinni að ræða almennt um fjárlagafrv. við þessa umr., en ég get ekki stillt mig í upphafi máls míns að minnast hér á ummæli hæstv. ráðh., sem hann viðhafði hér um, að þetta frv. einkenndist af því, að um þróttmikla byggðastefnu væri að ræða af hálfu núv. ríkisstj. Ég ræddi þetta mál ítarlega við 1. umr. fjárlagafrv. Ég man ekki til þess, að hæstv. ráðh. svaraði efnislega þeim rökum, sem ég tíndi þar fram ótalmörg til þess að afsanna þessa fullyrðingu hans, en hann taldi aðeins eitt núna fram sem röksemd fyrir sínu máli, og það var, að rekstrarútgjöld þessa fjárlagafrv. væru hlutfallslega lægri en fjárl. frá 1971. Ég veit ekki almennilega, hvernig hæstv. ráðh. getur fullyrt þetta, því að eins og hv. þm. er kunnugt, liggja rekstrarútgjöld fjárlagafrv. alls ekki fyrir fyrir árið 1974, þannig að ég veit ekki, hvernig prósentureikning hæstv. ráðh. notar til þess að finna það út, að hlutfall rekstrarútgjaldanna sé minna núna en á fjárl. 1971. Það var meining mín að ræða hér aðallega nokkur atriði við þessa umr., sem varða fjárveitingar til þess kjördæmis, sem ég á sæti fyrir á hv. Alþ. Aðallega vildi ég þó ræða einn málaflokk í þeim efnum, þ. e. u. s. heilbrigðismálin. Þá er þar fyrst til máls að taka, að af þessu fjárlagafrv. og þeim till. frá hv. fjvn., sem liggja fyrir um það efni, verður ekki annað séð en að ríkisstj. hafi gerbreytt um stefnu að því er varðar byggingarmál Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Ég hef gert þetta mál nokkuð að umræðuefni hér undanfarið og þarf að leggja orð í belg frekar um það hér nú. Till. fjvn. í þessu skyni til nýbyggingar Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri eru 23.1 millj. kr. Mér hefur verið tjáð, að þessar till. séu byggðar á því, að geymt fé sé 6.9 millj., og því verði um 30 millj. kr. til ráðstöfunar á næsta ári í þessu skyni. Það er mál út af fyrir sig, sem ég skal ekki fullyrða um hér, að margir, sem gerst þekkja, telja, að þessar 6.9 millj. séu ekki eins auðfundnar og menn vilja vera láta, sem búið hafa þessar tölur til, en það er mál, sem kemur síðar í ljós. En ég vil í sambandi við þetta benda á það, hvað hér er um breytta stefnu að ræða frá því, að hæstv. heilbrrh. svaraði mér hér á hv. Alþ. um fjárveitingatill. heilbrrn. í þessu skyni. Hann sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: „Rn. hefur látið gera framkvæmdaáætlun og fjármögnunaráætlun fyrir bygginguna, nýbyggingu Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, og er þar gert ráð fyrir, að framkvæmdinni ljúki allri á þessum áratug. Við þetta eru till. rn. um fjárveitingar á næsta ári miðaðar, og eigi að fylgja áætlun, þarf 34 millj. miðað við verðlag í júlí s. l. og 85% þátttöku ríkisins, eins og gert hefur verið ráð fyrir samkv. nýjum lögum.“ Nú skulum við gera ráð fyrir því, að byggingarvísitalan hækki svipuð á næsta ári og hún hefur hækkað á þessu ári, og þá er það ekki minna en 43 millj., sem mun þurfa til þess, að þessum áfanga verði náð, sem hæstv. heilbrrh. taldi, að væru till. hans, hinn 13. nóv. s. l. Það verður ekki betur séð en að sú tala, sem á fjárlagafrv. er, 23.1 millj. kr., sé því alger handahófstala, sem miðast ekki við neinn tæknilegan áfanga, t. d. svonefndan þjónustukjarna, sem byrja á samkv. áætlunum heilbrrn. og heimamanna og er mikil bygging, 18300 rúmmetrar, - það virðist ekki vera um að sæða neinn heppilegan áfanga, sem geti náðst fyrir þetta fé, þannig að það lítur helst út fyrir, að steypa eigi grunn að þessari byggingu og kannske einn eða tvo veggi, þannig að það verður ekki séð, að að þessu máli sé staðið á neinn þann hátt, sem eðlilegur getur talist. Það er þess vegna von til þess, að menn séu uggandi um þetta mál og spyrji, hvað hangi á spýtunni. Ég hef aflað mér upplýsinga um það, það mun vera ætlun fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar að draga verulega úr framkvæmdaáformum við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og stefna eingöngu að byggingu þjónustukjarna sjúkrahússins fyrir 1978, en þá skyldi allri byggingunni nær lokið samkv. áætlun heilbrrn. og heimamanna. Þar með væri frestað fram yfir 1980, að teknar yrðu í notkun tvær leguálmur við sjúkrahúsið, samtals að rúmtaki 33800 rúmmetrar með 190 legurúmum. Sjúkrarými byggist því ekki fyrr en einhvern tíma eftir 1980 og yrði svo til óbreytt frá því, sem nú er. Ég vildi því í þessu sambandi spyrja hæstv. fjmrh., hvort þetta sé eðlilegur byggingarhraði, en hann svaraði mér þannig til hér á hv. Alþ., að að þessu máli yrði staðið þannig, að um eðlilegan byggingarhraða yrði að ræða. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðh., hvort hann viti, hvað í raun og veru verði uppi á teningnum, ef þessari stefnu, sem hann virðist nú hafa tekið upp, verði fram haldið. Vonandi veit hann það ekki og endurskoðar afstöðu sína, þegar hann hefur kynnt sér málið. Hann hlýtur að skilja, að margra ára frestun á 190 sjúkrarúmum á spítala eins og Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri er meira alvörumál en svo, að sú ákvörðun, sem fjárlaga- og hagsýslustofnunin virðist hafa tekið að lítt athuguðu máli, sé óskelkul, enda verður að vænta þess, að slíka ákvörðun verði að taka í nánu samráði við heilbrigðisyfirvöld landsins og heimamenn. Í framhaldi af því, sem ég hef áður gert hér á hv. Alþ., vil ég freista þess enn einu sinni að lýsa aðstöðunni á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, stefnu forráðamanna þess um byggingarframkvæmdir og þeim nýju viðhorfum, sem mér sýnist blasa nú við, ef sú stefna verður ofan á, sem nú virðist upp tekin af hálfu hæstv. fjmrh. og fjárveitingavaldsins. Ég hef undir höndum margar grg. lækna og forráðamanna Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri um það ástand, sem nú hefur skapast þar vegna þrengsla og aðbúnaðar. Ég vil leyfa mér að lesa hér stuttan kafla úr einni grg., sem saminn er af Gauta Arnórssyni yfirlækni, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo: „Húsnæði það, sem Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri ræður yfir, er nálega aldarfjórðungsgamalt og er allsendis ófullnægjandi. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan sjúkrahúsið var byggt, hafa breytingar á starfsháttum handlækninga og útþensla á handlækningagreinum orðið gífurleg. Við fleiri og þyngri sjúkdóma er nú beitt handlækningaaðgerðum, og eldri og hjúkrunarfrekari aldursflokkar eru nú teknir til skurðaðgerða en áður var. Meðferðin er flóknari og við hana beitt þyngri og fjölbreyttari útbúnaði til lækninga og gæslu en gegnumstreymi sjúklinga um handlækningadeildir hefur orðið hraðara vegna áherslu á endurhæfingu og fyrirbyggingu fylgikvilla. Að sjálfsögðu hefur starfsemi handlækningadeildar Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri þanist út og þróast á sama hátt og handlækningadeildarstarfsemi á öðrum sjúkrahúsum hérlendis og erlendis, eins og drepið er á hér að ofan. Nýir þættir og nýjar sjálfstæðar handlækningagreinar hafa verið teknar upp við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Skipulögð göngudeild með röðuðum tíma hefur verið starfrækt við handlækningadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri síðan 1971. Háls-, nef- og eyrnalækningar hafa verið teknar upp sem sjálfstæð grein. Augnlækningar, kvensjúkdómar og fæðingarhjálp hafa einnig fengið starfsaðstöðu sem sjálfstæðar þjónustugreinar á sjúkrahúsinu. Aðsókn að Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri hefur aukist til muna og gegnum streymi orðið hraðara. Jafnframt hefur þjónusta við hvern sjúkling og þjónusta á legudag aukist verulega.“ Síðan nefnir hann um þetta nokkrar tölur, sem ég tel mjög athyglisverðar. Í fyrsta lagi nefnir hann, að sjúklingafjöldi á handlækningadeild hafi verið 1969 583, 1971 966 og 1972 1203. Hann nefnir í öðru lagi, að aðgerðir á skurðstofum hafi verið 630 1969, 888 1971 og 1076 1972, og í þriðja lagi, að nýir sjúklingar á slysavarðstofu og göngudeild hafi orðið 1750, en sú starfsemi var tekin upp fyrst 1972. Ég held, að það sé óþarfi að lesa frekar upp úr þessari grg. hér, en ég hef aðeins lesið hér nokkurn kafla, sem lýsir vel því ástandi, sem þarna er að skapast, og ég hef hér margar fleiri grg., sem ég tel óþarfa að tefja tíma hv. Alþ. með að lesa. En ég vænti þess, að menn geri sér nánari grein fyrir því, hvaða vandamál er við að stríða vegna stóraukinnar þjónustu Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri á allra síðustu árum og þess 25 ára gamla húsnæðis, sem það starfar nú í. En þegar hér er komið, er kannske rétt að rifja það upp, að fyrrv. ríkisstj., bæði þáv. heilbrrh., Eggert G. Þorsteinsson, og fjmrh., Magnús Jónsson, sendu stjórn Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri bréf, sem lýsti meginstefnu fyrrv. ríkisstj. varðandi Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Þar er m. a. svo komist að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri gegnir fyrst og fremst þessu þríþætta hlutverki: a) að vera almennt sjúkrahús fyrir Akureyri og nærsveitir, b) að vera sérdeildasjúkrahús fyrir Norðurland, Norðausturland og Austfirði að hluta, c) að vera aðalvarasjúkrahús landsins utan höfuðborgarsvæðisins með tilliti til almannavarna. Á næstu 8 árum, 1972–1980, verði sjúkrahúsið stækkað svo, að í því verði alls 240–250 legurúm. Viðbygging verði reist í tveim áföngum, sem áætlað er, að taki um 4 ár að fullgera hvorn fyrir sig.“ Á grundvelli þessa bréfs hefur verið unnið að undirbúningi nýbyggingar, og stóðu vonir til þess, að hægt væri að hefjast handa á þessu ári. Við afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár var því hins vegar borið við, að tæknilegur undirbúningur væri ekki kominn svo langt á veg, að unnt væri að veita fé til framkvæmda, og var á þeim forsendum felld brtt. frá mér um að veita 20 millj. kr. til byggingarinnar í ár. Í ljós kom þó, að öll gögn voru komin frá heilbrrn. til fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar í ágúst s. l. sumar, þannig að fjármagn skorti einungis til að framkvæma á þessu ári það, sem heimamenn höfðu hug á, þ. e. a. s. að ráðast í grunn byggingarinnar, og till. mín því felld á sannanlega fölskum forsendum á síðasta þingi. En enn skal vegið í sama knérunn. En nú er spurningin: Hver er afsökunin nú? Ég vil biðja hæstv. fjmrh. um skýringu á því. Í því sambandi tek ég það fram, að haldi ráðh., að gert hafi verið samkomulag við forráðamenn Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri um þessa tilhögun, þá er það alger misskilningur. Ég hef rætt við þá forráðamenn, sem ræddu víð samstarfsnefndina um opinberar framkvæmdir. Þeir telja allir, að þeir hafi ekki samþykkt eina eða aðra áætlun um framkvæmdir við nýbygginguna á þeim fundi, sem hefur hér verið rætt um og mér er tjáð, að formaður fjvn. hafi bent á, en þeir telja sig ekki hafa samþykkt á þeim fundi neina áætlun, sem gengi skemmra en till. heilbrrn. Til þess að þjóna því hlutverki, sem skilgreint er í áður tilvitnuðu bréfi og núv. heilbrrh. hefur bréflega staðfest, að rn. hans stefni einnig að, eru byggingaráform Fjórðungssjúkrahússins mikil. En ég vil vekja athygli á því, eð hér er um óumflýjanlega lífsnauðsyn að ræða til þess að bæta úr brýnustu þörfinni og einnig til þess, að sjúkrahúsið geti þjónað því hlutverki að vera aðalvarasjúkrahús landsins, svo sem það á að vera. Áfangaskiptingu byggingarinnar er þannig hagað á rökréttan hátt miðað við þessar þarfir. Fyrst er ætlunin að byggja þjónustukjarna, en þar fæst fyrst og fremst aukið starfsrými fyrir starfsfólk. Þar verður slysavarðstofa, göngudeild, röntgendeild, skurðdeild og gjörgæsludeild. Þegar frá eru skilin 8 rúm á gjörgæsludeild, fæst þó ekki aukið legurými með þessari byggingu, þannig að sé stefnt að því, að hún rísi ein fyrir 1979, er ekki annað að sjá en stjórnvöld geri ráð fyrir því, að fólki fækki á Norðurlandi, því að augljóst er, að stóraukin legurýmisþörf hlýtur að verða við allar eðlilegar aðstæður á þessu árabili. Í því sambandi má geta þess, að þessi háskalega frestun hlýtur að bitna á mörgum byggðarlögum, því að nú er um það bil helmingur legudaga á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri í þágu Akureyringa og helmingur i þágu annarra byggðarlaga. Ég vil þá láta útrætt um þetta mál að sinni í þeirri von, að forráðamenn fjárveitingavalds og heilbrigðismála setjist niður og endurskoði áætlanir um nýbyggingu Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri í ljósi þeirra staðreynda, sem ég hef bent hér á. Ég veit, að það er í mörg horn að líta í fjármálum ríkisins, en ég veit ekki um margar framkvæmdir, sem ættu að eiga forgang fyrir nýbyggingu Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri í þeim málaflokki, sem um ræðir, þ. e. a. s. í samræmi við áætlanir heimamanna og heilbrrn. A. m. k. þori ég að fullyrða, að það er mikill ábyrgðarhluti að taka sjúkrahús við bæjardyr Reykjavíkur fram fyrir nýbyggingu Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, þegar rætt er um forgangsröð i slíkum verkefnum, en vonandi kannast hæstv. ráðh. við, að það þarf stundum að raða framkvæmdum. Þá vil ég víkja að tölum, sem mér virðast vera ósýnilegar í fjárlagafrv. og í brtt. hv. fjvn. Það vill svo til að hér er einnig um heilbrigðismál að ræða. Í l. nr. 56 frá 1973, um heilbrigðisþjónustu segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í 35. gr.: „Ráðh. lætur gera áætlun um heilbrigðisstofnanir, samkv. 16. og 26. gr. Gera skal áætlun til 10 ára í senn og endurskoða hana á 2 ára fresti. Leita skal umsagnar landlæknis um áætlunina. Þau umdæmi, þar sem erfitt er að halda uppi heilsugæslu, skulu hafa forgang um byggingu heilsugæslustöðvar. Framkvæmdaáætlun byggð á heildaráætlun skal árlega lögð fyrir Alþ. við gerð fjárlaga.“ Ég vil fyrst varpa þeirri spurningu fram við hæstv. ráðh., hvort væntanleg sé slík framkvæmdaáætlun fyrir framkvæmdir á sviði heilbrigðismála 10 ár fram í tímann við þessa fjárlagaafgreiðslu eða þótt ekki vari nema hluti af slíkri áætlun. Þá vil ég einnig varpa fram þeirri spurningu, hvar sé að finna stafkrók i þessu frv. og brtt. við það, sem bendi til þess, að fjárveitingarvaldið hyggist framfylgja þessum l. gagnvart þeim byggðarlögum, sem verst eru sett á Norðurl. e. varðandi þessa þjónustu, þ. e. a. s. þar sem heilsugæslustöðvar eiga að rísa. Í því sambandi vil ég benda á viðtal, sem birt er í dag í Morgunblaðinu við landlækni, en þar segir svo með leyfi forseta: „Hann sagði, að ýmis byggðarlög ættu það sameiginlegt, að allar leiðir í lofti og á landi lokuðust í langan tíma yfir veturinn. Nefndi hann í því sambandi Reykhóla Þingeyri, Flateyri, Bolungarvík, Hólmavík, Ólafsfjörð, Kópasker, Þórshöfn og Raufarhöfn, Vopnafjörð, Seyðisfjörð, Djúpavog og Kirkjubæjarklaustur. Flestir væru þessir staðir fremur illa búnir tækjum og þjónustu eftir því, enda reynslan sú, að erfitt reynist að fá lækna til starfa þar. Lagði landlæknir áherslu á, að brýna nauðsyn bæri til þess þegar í stað að bæta aðstöðuna á þessum stöðum, enda væri skýrt tekið fram í l. um heilbrigðisþjónustu, gr. 35, sem tækju gildi 1. janúar 1974, að slíkir staðir skyldu sitja í fyrirrúmi um byggingu heilsugæslustöðva.“ Í þessu frv. er þó ekki að finna, eins og ég sagði áðan, stafkrók um það, að heilbrrn. og fjármálavaldið í landinu hyggist undirbúa byggingu heilsugæslustöðvar t.d. á Þórshöfn, Kópaskeri eða Ólafsfirði. Mér er ekki grunlaust, að hæstv. fjmrh. freistist til þess að verja hendur sínar út af því, sem ég hef hér vakið máls á, með því að benda á, að ég vilji með þessum málflutningi hækka fjárlög, sem við stjórnarandstæðingar gagnrýnum, að séu þegar allt of há og hækki í risastökkum. Í því sambandi vil ég benda hæstv. ráðh. á, að ég hef hér fyrst og fremst vakið máls á framkv., sem hefðu átt að njóta forgangs, bæði í samræmi við nýgerð lög, sem hann og allir hv. þm. samþ., og einnig vegna sérstöðu sjúkrahússins á Akureyri. Ég sagði áðan, að hæstv. ráðh. hlyti að kannast við það, að menn hefðu stundum talað um það, að raða þyrfti framkvæmdum, og það er þetta, sem ég á við, þegar ég er að ræða þetta, að ég fæ ekki betur séð en að fjárveitingar til heilbrigðismála á Norðurl. e. hafi ekki verið veittar með þetta gullna hugtak í huga, að raða þurfi framkvæmdum eftir forgangsröð. Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðh. um tvennt, sem mér er sérstök forvitni á að vita um, hvernig tökum menn hyggjast taka við afgreiðslu þessara fjárlaga. Hið fyrra er að vita, hvernig ríkisstj. hyggst standa að fjáröflun til hafnagerðar, þ. e. a. s. hugsanlegrar lántöku til hlutdeildar sveitarfélaga. Eins og kunnugt er, hefur verið séð fyrir lántöku til hluta sveitarfélaga í þeim samgönguáætlunum á sviði hafna, sem gerðar hafa verið, sbr. Vestfjarðaáætlun og Norðurlandsáætlun á síðasta ári. En hvernig er ætlunin að standa að þessu nú, þegar framkvæmdaáætlun og fjáröflunaráætlun hefur verið tekin að hluta inn í fjárlög? Verður ekki um neina slíka fyrirgreiðslu að ræða? Ef svo er, þá tel ég, að sú stefnubreyting geti haft það í för með sér, að sum sveitarfélög ráði ekki við framkvæmdir, jafnvel þótt 75% kostnaðarhlutdeild komi til. Það seinna, sem ég vildi spyrjast fyrir um, var það, hvort hæstv. ráðh. sé fallinn frá því að taka inn á fjárlög fjárveitingu til þess að veita sérstök örvunarlán á landsbyggðinni til íbúðabygginga. Í milliþn. i byggðamálum hefur þetta mál verið rætt, og hafði n. ástæðu til að ætla, að 60 millj. kr. yrðu teknar inn á fjárlög að þessu sinni í því skyni. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, sem ég býst við að hv. þm. hafi allir forvitni á að vita og ekki síst það fólk, sem þetta skiptir mestu, þ. e. a. s. fólk sem byggir enn byggðarlög utan þéttbýlisins.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. form. fjvn., hefur n. alls rætt fjárl. frv. á 42 fundum sínum. Það kemur fram í nál. meiri hl. á þskj. 214, að n. bárust nokkuð á sjötta hundrað erindi, og er því augljóst mál, að enn bíða afgreiðslu hjá n. fjölmörg erindi, sem hún hefur ekki tekið endanlega afstöðu til. Eins og fram kom í umr. um fjárlagafrv. við 1. umr. málsins, þá mun það reynast rétt, að niðurstöðutölur fjárlaga fyrir árið 1974 verða ekki langt frá 30 milljörðum kr. Með þeim brtt., sem um er að ræða á þskj. 204, hækkar gjaldabálkur frv. um 660 millj., eins og þegar hefur komið fram, og eru þá niðurstöðurnar komnar nokkuð yfir 28 milljarðar. Eins og viðurkennt er, þá er um stórar fjárupphæðir að ræða, sem enn munu bætast við, og eru þær stærstar í sambandi við trygginga- og launamálin, en eins og kunnugt er, þá eru kostnaðarliðir frv. byggðir á verðlagi miðað við 1. sept. s. l. að mestu leyti, en þó t. d. hjá Pósti og síma er verðlagsgrundvöllurinn miðaður við vísitölu eins og hún var hinn 1. mars s. l. Sjá allir, að hér er um óraunhæfar tölur að ræða, sem endurskoða verður fyrir 3. umr. fjárlagafrv. Varðandi launaliði er óhjákvæmilegt að hækka útgjöld um nokkuð á 5. hundrað millj. kr., þó að aðeins sé lögð til grundvallar sú 7% vísitöluhækkun, sem átti sér stað hinn 1. des. s. l. Þá er vitað, að enn frekari hækkanir verða, eins og fram hefur komið í umr., þegar gengið hefur verið frá samningum við opinhera starfsmenn, en þeir samningar standa nú yfir, sem kunnugt er. Ríkisstj. hefur nú upplýst, að hún hafi boðið um 7% grunnkaupshækkun, en sagt er, að opinberir starfsmenn hafi slakað til niður í 12%. Þá er vitað, að það kom reyndar skýrt fram í viðræðum, sem fjvn. átti við forstöðumenn hagrannsóknadeildarinnar í þessari viku, að enda þótt engin kauphækkun ætti sér stað í sambandi við þá samninga, sem nú standa yfir við opinbera starfsmenu og yfirleitt allt launafólk í landinu, þá mundi óðaverðbólgan halda áfram að vaxa, ef ekkert verður að gert til að breyta þeirri þróun og nýjar sjálfkrafa hækkanir eiga sér stað aftur hinn 1. mars og síðan 1. júli og koll af kolli. Það er hins vegar vitað, að hjá því verður ekki komist að veita a. m. k, þeim lægst launuðu nokkra kjarabót, hvort sem grundvöllur er fyrir því af hendi atvinnuveganna eða ekki. Hins vegar er það upplýst, eins og ég sagði áðan, að ríkisstj. mun hafa boðið 7% kauphækkun til opinberra starfsmanna, og er þá um svipaða hækkun þar að ræða og átti sér stað hinn 1. sept. s. l. Hverjar niðurstöður verða í sambandi við endanlega samninga við opinbera starfsmenn, verður enn ekki sagt, en það má telja ekki ósennilegt, að það verði um einhverja tölu að ræða, sem er þarna á millibilinu milli 7% og 12%. Það má því telja eðlilegt, að nú verði eins og 1971, þegar eins stóð á, - en þá stóðu samningar yfir við opinbera starfsmenn, - skilinn eftir greiðsluafgangur á greiðsluyfirliti ríkissjóðs, en þá nam hann rúmlega 270 millj. kr. Ef hliðstæð fyrirhyggja verður viðhöfð við afgreiðslu þessa frv. nú og gert var 1971, ætti greiðsluafgangur á greiðsluyfirliti ríkissjóðs að vera nú ekki undir 800 millj. kr. aðeins til að jafnast á við það, sem átti sér þá stað, og bara til þess að vera raunhæfur í sambandi við það, sem má segja, að þegar sé vitað í sambandi við væntanlega samninga. Það er ekki lítil upphæð, sem þarna er um að ræða og gera verður ráð fyrir, að ríkisstj. muni leggja til að það verði greiðsluafgangur á greiðsluyfirliti fjárlaganna, þegar þau verða afgreidd nú við 3. umr. Nú var það hins vegar svo 1971, og það kann einnig að verða svo, þó að tekin yrði til greina slík upphæð eins og ég hef hér nefnt, að þrátt fyrir þá fyrirhyggju, sem sýnd var þá, 1971, nægði það engan veginn til þess að mæta þeim aukna kostnaði, sem af samningsgerðinni leiddi þá. Þá er það annað, sem vert er að hafa í huga við afgreiðslu fjárlagafrv., en það eru þær kröfur, sem launastéttir þjóðfélagsins hafa gert á hendur ríkisvaldinu varðandi leiðréttingu á skattpíningunni. Hæstv. fjmrh, talaði hér langt mál við 1. umr. um fjárlagafrv. Hann vildi sýna fram á, að það væri síður en svo ástæða til þess að kvarta undan sköttunum. Hann var með fjölmarga útreikninga, sem áttu að sýna, að þetta væri ekki eins vont og af væri látið. Við þessa umr. las ég upp samþykkt, sem þá nýlega hafði verið gerð í verkalýðsfélaginu Jökli á Snæfellsnesi, þar sem því var lýst yfir, að beita yrði þeirri aðferð til að knýja fram úrbætur í skattamálum fiskvinnslufólks, að félagið legði bann við allri nætur- og helgidagavinnu hjá fiskvinnslufyrirtækjunum, og kæmi sú samþykkt til framkvæmda með viku fyrirvara, ef ekki næðist viðunandi lagfæringar á skattalögunum, um leið og gengið yrði frá væntanlegum kjarasamningum. Fólkinu er orðið ljóst, að hátt kaup og fleiri kr. koma að litlu haldi í því verðbólguflóði, sem nú á sér stað, þegar þar við hætist, að auknar kjarabætur renna að stórum hluta sjálfkrafa í ríkissjóð í gegnum skattakerfið. Það hefur verið yfirlýst stefna Sjálfstfl. í skattamálum, að almennar atvinnutekjur, þ. e. dagvinnukaup skv. Dagsbrúnartaxta ásamt 2 eftirvinnustundum, ættu að vera algjörlega tekjuskattsfrjálsar. Það er líka eftirtektarverð sú upplýsing, sem fram kemur í nál. fulltrúa Sjálfstfl. í fjvn. varðandi þróun þessara mála í tíð vinstri stjórnarinnar, bæði fyrr og nú, og hins vegar þá miklu breytingu, sem átti sér stað, þegar viðreisnarstjórnin tók við eftir fall vinstri stjórnarinnar fyrri. Þar eru tölur, sem tala skýru máli. Í stjórnarsáttmálanum, Ólafskveri, sem allir eigi tekjuöflunarleiðir hins opinbera með það fyrir augum, að skattabyrðinni verði dreift réttlátlegar niður en nú er gert. Oft hefur heyrst talað um breiðu bökin, að þau eigi að bera skattana. En ætli það sé ekki algert einsdæmi, að jafnstór hluti af skattgreiðendum og hér á sér stað lendi í hæsta skala skattstigans. Það er talið, að af þessum stóra hópi skattgreiðenda, sem á yfirstandandi ári greiða tekjuskatt til ríkissjóðs, muni um 75% þeirra lenda með hluta af tekjum sínum í hæsta skattstiga, sem undir venjulegum kringumstæðum er flokkað undir stórgróðamenn og braskara. Þannig er þá staðreyndin varðandi þá endurskoðun, sem boðuð var í stjórnarsáttmálanum, að komið skyldi á til þess að leiðrétta það ófremdarástand, sem að þeirra dómi væri fyrir hendi. Því er stundum haldið fram, að ekki megi koma til þess að mismuna mönnum í sköttum eftir því, hvaða störf fólk vinni. Íslendingar hafa þó viðurkennt, að slíkt geti átt rétt á sér, og í framkvæmd hefur verið um skattaívilnun að ræða hjá sjómönnum. Það er að sjálfsögðu með tilliti til þess, hvað sjávarútvegsframleiðslan gegnir þýðingarmiklu hlutverki í íslensku efnahagslífi og við gjaldeyrisöflun þjóðarinnar, að ekki verður hjá því komist að láta það fólk, sem fiskvinnslustörf vinnur, fá nokkur hlunnindi í gegnum skattaálögur. Það verður að tryggja sjávarútveginum nauðsynlegan vinnukraft, ef hann á ekki að verða undir í samkeppninni við aðrar þýðingarminni atvinnugreinar um nauðsynlegt vinnuafl. Í því skattalagafrv., sem Sjálfstfl. hefur lagt fram, er gert ráð fyrir því, að til slíkra ívilnana þurfi að koma og hafi þá stjórnvöld vald til þess að gera þá leiðréttingu, sem nægir til að tryggja sjávarútvegsframleiðsluna. Það fer ekki hjá því, þegar maður les nál. meiri hl. fjvn., að maður verði var við, að mennirnir finna til sín og sýnist, að verk þeirra séu harla góð. Það er eðlilegt, að stjórnarherrarnir geti státað af einhverju varðandi hækkun á fjárframlögum til ýmissa framkvæmda, eftir að þeir hafa hækkað fjárlögin um hvorki meira né minna en 20 þús. millj. kr. á 2½ ári. Það er eins og það séu einhver afrek að hafa getað lagt fram eitthvað meira en áður til hinna einstöku málaflokka. Það er vitnað til þess, sem fjármagnað er með venjulegum fjárveitingum, til þess að sanna, hvað munurinn sé mikill. Það er gengið svo langt, t. d. í hafnamálunum, að nota sér það óhapp, sem þjóðina henti vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum á yfirstandandi ári og leiddi til óhjákvæmilegra hafnarframkvæmda, þótt það sé einnig framkvæmt með erlendu lánsfé. Ég hygg, að íslendingar allir hefðu heldur kosið að hafa minni hafnarframkvæmdir í næstu fjárlögum og að í stað þess hefði ekki komið til náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum. Í sambandi við óafgreidda málaflokka má minnast á ríkisspítalana. Ég gat þess við 1. umr. fjárlaganna, að skv. upplýsingum læknaráðs ríkisspítalanna vantaði um 262 nýja starfsmenn til sjúkrahúsanna, og þar af um 90 manns á Fæðingardeildina eina, en viðbót við hana er, sem kunnugt er, að taka til starfa um þessar mundir. Enn sem komið er hefur ekkert verið rætt um þetta vandamál eða hvaða tökum það verður tekið. Það er því augljóst mál, að hér er um allstóra fjárhæð að ræða, sem ekki verður komist hjá að samþykkja. Ég vil einnig segja, að þær upplýsingar höfum við fjvn.-menn fengið á milli umræðna hjá forstöðumönnum ríkisspítalanna, bæði læknum og öðrum framámönnum, að á yfirstandandi ári hafi hluti af sjúkrarými Landsspítalans staðið ónotaður um lengri tíma vegna skorts á starfsfólki, en það verður að telja mjög alvarlegt mál. Við erum alltaf að tala um, að enn vanti ný og ný sjúkrahús, og vissulega er það rétt, þegar tillit er tekið til þess, að alltaf eru fyrir hendi fjölmargir sjúklingar, sem eru á biðlista og bíða eftir sjúkraplássi. En það kemur að litlu gagni að fá ný sjúkrahús, nema jafnframt sé séð fyrir því, að nægir starfskraftar séu fyrir hendi. Hér er sem sagt um verulegan útgjaldalið að ræða, sem ekki verður komist hjá að taka fullt tillit til við endanlega afgreiðslu málsins. Að öðru leyti vil ég segja það um hlut ríkisspítalanna í þessu fjárlagafrv., sem ber á sér öll einkenni á óðaverðbólgu, að þar er ekki af miklu að státa fyrir núv. stjórnarflokka, að á sama tíma og byggingarvísitalan hefur hækkað um 33% og fjárlög hækkað um allt að 8–9 þús. millj. kr., þá skuli aðeins vera til ráðstöfunar nýtt fjármagn til byggingarframkvæmda fyrir ríkisspítalana umfram það, sem er í fjárlögum yfirstandandi árs, um 12 millj. kr., eða sem næst 11–12% hækkun. En þrátt fyrir þá stórauknu þenslu og síaukin útgjöld í ríkisbákninu, sem þetta fjárlagafrv. er gleggst dæmi um, er samt að finna tilburði hjá ríkisstj. í frv. til að draga úr útgjöldum ríkisins. Til þess að hamla nokkuð gegn óðaverðbólgunni hefur núv. ríkisstj., - og það gerði fyrrv. ríkisstj. einnig, - gripið til þess að greiða niður verðlag á nauðsynjavörum og jafnframt að greiða barnafjölskyldum vissar fjölskyldubætur með hverju barni. Þessar ráðstafanir hafa á vissan hátt hamlað á móti vísitöluhækkunum og þannig hægt skriðið eða dregið úr áhrifum verðhækkana. Og það eru þessir liðir fjárlaganna, sem á nú að spara. Ákveðið er að lækka fjölskyldubætur um 250 millj. kr., en af því leiðir, að vísitalan hækkar um hátt á annað vísitölustig og að öðru leyti lækka fjölskyldubætur um 3500 kr. með hverju barni. Þá er í frv. gert ráð fyrir því, að niðurgreiðslur á nauðsynjavörum lækki um 500 millj. kr. frá þeirri viðmiðun, sem var hinn 1. sept. s. l. Sé gert ráð fyrir því, að hvert vísitölustig á landbúnaðarvörum kosti 180 millj. kr., en það fer nokkuð eftir því, hvaða vörur eru teknar, en alla vega er það ekki langt frá því. Þá mun þessi lækkun á niðurgreiðslum á vöruverði leiða til hækkunar á vísitölunni, sem nemur tæpum 3 vísitölustigum. Þannig fer ekki hjá því, að þessar ráðstafanir til samans hafi þau áhrif á verðbólguna, að vísitalan hækki um sem næst 4–5 vísitölustig. Hér á sjálfsagt að vera að finna úrræði stjórnarflokkanna til þess að standa við fyrirheitin, sem birt voru í Ólafskveri, þ. e. að verðbólgan skuli ekki hækka meira hér en sem svarar því, sem á sér stað í nágrannalöndunum. Það dæmalausa stjórnleysi, sem nú á sér stað í íslenskum efnahagsmálum, mun vart eiga sér nokkurn líka, og láta mun nærri, að verðbólgan hér sé a. m. k. 2–3svar sinnum meiri en gerist mest hjá nágrannaþjóðunum. Það, sem hefur hjálpað ríkisstj. til að halda þjóðarbúinu á floti, þrátt fyrir allt stjórnleysið, er ekkert annað en hið einstaklega góða árferði, sem verið hefur óslitið, síðan núv. stjórnarflokkar tóku við stjórnartaumunum. Það liggur við, að sumir úr stjórnarherbúðunum vilji halda því fram, að íslenska þjóðin hafi nú brynjað sig svo vel fyrir áföllum, að engin hætta sé á því, að ný kreppa geti komið. Vissulega hefur það mikið að segja, að íslendingar hafa stóraukið sín atvinnutæki og þá sérstaklega í sjávarútveginum. En sú aukning, sem þar hefur átt sér stað, er síður en svo að öllu leyti núv. ríkisstj. að þakka. Það var fyrst og fremst því að þakka, að afturbati var kominn hjá sjávarútveginum á árunum 1970 og 1971, sem leiddi til þess, að fyrrv. ríkisstj. beitti sér þá fyrir samningum um byggingu nýrra fiskiskipa, bæði skuttogara og annarra fiskiskipa, á þeim árum, og hefur sú þróun haldið áfram síðan. Í aths. við fjárlagafrv. segir, að gert sé ráð fyrir, að hækkun söluskatts um 2% komi til framkvæmda frá og með næstu áramótum. Gert er ráð fyrir, að þessi hækkun söluskattsins muni færa ríkissjóði um 1200 millj. kr. Fjárlagafrv. er nú komið til 2. umr. og örfáir dagar, þangað til þinghlé kemur fyrir jól. Samt sem áður bólar ekki á neinu lagafrv., sem á að tryggja þessa fjáröflun. Ég tel því, að sýnilegt sé, að þessi umrædda löggjöf, sem tryggja á hvorki meira né minna en nokkuð á annan milljarð kr., verði ekki lögfest, þannig að gjaldstofninn verði virkur, eins og boðað hefur verið, strax við næstu áramót. Það er því ekki óeðlilegt að spyrja hæstv. fjmrh., hvað hann ætlist fyrir í þessum efnum. Ég vil að lokum segja, að allt bendir til þess, að þessi ríkisstj. leiði þjóðina út í sömu ófæruna í efnahagsmálum og hin fyrri vinstri stjórn gerði á árunum 1956–1958. Ríkisstj. tók við blómlegu búi. Hún hefur allan tímann, síðan hún tók við arfinum, búið við óvenju hagstætt árferði. Ríkisstj. hefur ekki notað hið góða árferði til þess að treysta efnahagsgrunn þjóðfélagsins. Þvert á móti hefur hún siglt þöndum seglum í átt til enn meiri óðaverðbólgu með hverju árinu, sem liðið hefur. Það er einmitt vegna þessarar stjórnlausu verðbólguþenslu, sem ríkisstj. er byrjuð að missa áhöfnina fyrir borð. Einn fyrrv. liðsmaður stjórnarinnar, hv. þm. Bjarni Guðnason, hefur sagt skilið við stjórnarliðið og boðar nú, að hann skuli gera sitt til að forða þjóðinni frá þeim ófögnuði í efnahagsmálum, sem hann lýsti svo á fjölmennum fundi nú um síðustu helgi: Að efnahagsástand þjóðarinnar væri nú komið út í slíkt ófærufen, að íslensk tunga ætti ekki til neitt svo sterkt lýsingarorð, að nægði til að lýsa þeirri óðaverðbólgu, sem nú ætti sér stað. - Samt er þessi hv. þm. prófessor og magister í norrænni tungu. Á stjórnarheimilinu virðist allt í uppnámi. Aðalstjórnarblöðin senda hvort öðru tóninn með alls konar brigslyrðum, og er skemmst að minnast þess, sem fór fram milli blaðanna núna nýlega í sambandi við varnarmálin. Að öðru leytinu grípur hver ráðherrann fram í fyrir öðrum og flytja málin í þinginu í nafni síns rn. og það enda þótt málið, sem flutt er, sé í verkahring annars ráðherra. Það sagði mér einn hv. þm. í stjórnarliðinu, sem hefur að baki sér langa reynslu á Alþ., að þessi vinnubrögð, sem hér hefðu átt sér stað, væru algert einsdæmi í þingsögunni. Um fjárlagafrv. vil ég svo að lokum segja það, að hafi ríkisstj. ekki nægan þingmeirihl., eins og allt bendir til að hún hafi ekki, til að tryggja framgang nauðsynlegra fjáröflunarlaga, sem hún hefur boðað, að hún muni flytja, þá er grundvöllurinn undir þessu fjárlagafrv. brostinn og ríkisstj. ber að segja af sér.



Herra forseti. Ég kveð mér ekki hljóðs til að ræða fjárlögin eða fjárlagaafgreiðsluna almennt, heldur til þess eins að mæla með fáeinum orðum fyrir 2 brtt., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 233. Hin fyrri lýtur að fjárveitingu til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að það hefur verið stefna stjórnar Lánasjóðsins og námsmanna bæði hér innanlands og erlendis, sem notið geta stuðnings Lánasjóðs ísl. námsmanna, að smám saman yrði fjárveiting til sjóðsins svo stór, að hann verði þess megnugur að veita lán, sem svaraði til allrar svonefndrar umframfjárþarfar námsmannanna. Í gildandi l. um Lánasjóð ísl. námsmanna var það markmið sett, að stefnt skyldi að því, að fjármagn sjóðsins yrði svo mikið, að hann gæti mætt allri svonefndri umframfjárþörf námsmanna, en það er sú fjárþörf, sem þeir þurfa á að halda til þess að stunda nám sitt, að frádregnum þeim tekjum, sem þeir hafa yfir að ráða af eigin aflafé. Fyrir nokkrum árum urðu allmiklar deilur um fjárveitingar til Lánasjóðsins og ákveðnar óskir af hálfu stjórnar hans og námsmanna um auknar fjárveitingar til sjóðsins. Var þeim af hálfu fyrrv. ríkisstj. mætt af fyllstu vinsemd og skilningi og fjárveitingar til sjóðsins auknar mjög verulega frá ári til árs og því lýst yfir þá með samþykki þáv. ríkisstj., að stefnt skyldi að því, að markinu 100% lán vegna umframfjárþarfar yrði náð í fjárlögum ársins 1974. Þótt um væri að ræða mikla aukningu á fjárveitingu til sjóðsins og hér væri tvímælalaust um mikilvæga stefnuyfirlýsingu að ræða, þótti þáv. stjórnarandstæðingum og þá einkum og sér í lagi tveimur af aðalforvígismönnum stjórnarandstöðunnar í þá daga, sem nú eru meðal helstu forvígismanna stjórnarflokkanna, þ. e. hv. form. þingflokks Framsfl. og hæstv. iðnrh., ekki nógu langt gengið. Þeir báru fram brtt. við frv. um Lánasjóð í þá átt, að kveðið skyldi á um, að fjárveitingarnar skyldu aukast ár frá ári, þannig, að umframfjárþörf yrði fullnægt á fjárlagaárinu 1974. Við, sem þá vorum í ríkisstj., töldum hins vegar nægilegt að gefa yfirlýsingu um það, að að þessu skyldi stefna á þrem næstu árum, þannig að markinu yrði náð á því ári, sem nú fer í hönd. Svo hefur hins vegar því miður brugðið við, að eftir að hinir áköfu stuðningsmenn námsmannanna og Lánasjóðs ísl. námsmanna komust í valdastóla, hefur fjárveiting til sjóðsins ekki aukist í þeim mæli, að unnt væri að ná þessu marki. Á þessu ári mun fjárveitingin hafa nægt til þess að veita lán, sem svarar til 78% umframfjárþarfarinnar, og er það sama hlutfall og í fyrra. Í fyrra var heldur engin aukning á getu sjóðsins til þess að hækka hlutfallið til að mæta umframfjárþörfinni. Þetta hefur valdið mjög mikilli óánægju hjá námsmönnum, og hafa allir þm. fengið fleiri en eitt bréf frá námsmönnum með ósk um, að við yfirlýsingar fyrrv. ríkisstj. verði staðið. Engin breyting varð í þessu efni á fjárveitingunni í fyrra, og í fjárlagafrv. er ekki heldur gert ráð fyrir neinni hækkun á umframfjárþarfarhlutfallinu. Nú hefur fjvn. hins vegar samþykkt örlitla hækkun á fjárveitingunni, þ. e. a. s. 30 millj. kr., og telur, að það hækki getu sjóðsins til þess að mæta umframfjárþörfinni úr 78%, sem ég nefndi áðan, upp í 83%. Það hefur komið fram, að hvorki stjórn Lánasjóðsins né heldur námsmenn una þessu, telja þetta allsendis ófullnægjandi, og tel ég, að óskir þeirra í þessu efni séu á rökum reistar, þeir hafa fært fullnægjandi rök fyrir því, að tími sé kominn til þess og það sé í samræmi við fyrri yfirlýsingar og fyrri fyrirætlanir, að hægt sé að mæta umframfjárþörfinni 100% á næsta ári. Þetta er þeim mun eðlilegra og nauðsynlegra vegna þess, að hæstv. menntmrh. hefur lýst því yfir, að í undirbúningi sé og bráðlega verði lagt fyrir Alþ. frv. um endurskoðun og nýskipan Lánasjóðsins, þar sem um verði að ræða breytt lánakerfi, þar sem hugtakið umframfjárþörf skipti ekki lengur sama máli og það gerir nú. Áður en gamla kerfið er kvatt, finnst mér því vera eðlilegt, að staðið sé við yfirlýsingar fyrrv. ríkisstj. um það, að 100% umframfjárþörfinni sé mætt. Síðan tekur við alveg nýtt kerfi með nýrri tegund mats á fjárþörf þeirra nemenda, sem sækja um lán eða styrk úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Af þessum sökum hef ég leyft mér að flytja brtt., sem gerir ráð fyrir því, að fjárveitingin, sem fjvn. eða ríkisstj. gerir ráð fyrir, verði í fjárlagafrv., 486.6 millj. kr. til Lánasjóðsins hækki upp í 584.6 millj. kr., en það mundi nægja til þess að mæta umframfjárþörfinni 100%. Vegna þess að ég óttast, að hæstv. ríkisstj. sé e. t. v. ekki reiðubúin til þess að fallast á þessa till., hef ég leyft mér að flytja varatill., sem geri Lánasjóðnum kleift að mæta 88.5% umframfjárþörfinni, en til þess að svo geti orðið, þarf fjárveitingin að nema 518.6 millj. kr. Tel ég það í raun og veru vera algert lágmark þess, sem námsmönnum er bjóðandi, að hækka getu sjóðsins úr 78% umframfjárþarfarinnar í 88.5% hennar, ekki hvað síst þegar haft er í huga, að hér er í raun og veru um tveggja ára skammt að ræða, þar eð engin breyting varð í þessum efnum í fyrra. Að sjálfsögðu er það meginósk mín, að aðaltill. verði samþ., en lágmark tel ég að sinna varatill., ekki hvað síst þegar höfð er í huga afstaða þeirra, sem nú sitja í ríkisstj., til þessara mála, meðan þeir voru í stjórnarandstöðu. Þá hef ég, herra forseti, leyft mér að flytja aðra till. varðandi Vísindasjóð, en í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því, að framlag í Vísindasjóð haldist óbreytt í 2 millj, kr., en það hefur verið óbreytt í 2 millj. nokkur undanfarin ár. Ég legg til, að nú hækki það allverulega og verði 10 millj. Vísindasjóður hefur starfað í 16 ár, og það orkar ekki tvímælis, að hann hefur komið mörgu góðu til leiðar. Honum var upphaflega fenginn, sem tekjustofn hluti af tekjum Menningarsjóðs, - en fjármál hans voru endurskipulögð á árinu 1958, - auk lítils háttar framlags beint á fjárl. En fjárhagur Vísindasjóðs var síðan stórbættur með setningu Seðlabankalaganna 1961, þar sem ákveðið var, að Vísindasjóður skyldi hljóta ákveðinn hluta af vöxtum Seðlabankans af stofnfé sínu. Án þessa tillags frá Seðlabankanum hefði Vísindasjóður í raun og veru verið lítils megnugur, næstum óstarfhæfur undanfarin ár, þar eð framlög úr Menningarsjóði hafa staðið í stað um langt skeið og voru lengst af 800 þús. kr. á ári. En á þinginu 1970–1971 var orðið ljóst, að bæði þurfti Menningarsjóður á meira fé að halda en hann hafði haft undanfarið og ekki síst að Vísindasjóður þurfti á meira fé að halda. Þess vegna beitti þáv. ríkisstj. sér fyrir því, að fjárhagur Menningarsjóðs var endurskipulagður og gerður alger fjárhagsaðskilnaður milli Menningarsjóðs og Vísindasjóðs, þannig að gert var ráð fyrir því, að framvegis skyldu tekjur Vísindasjóðs annars vegar vera framlagið frá Seðlabankanum og hins vegar beint framlag á fjárl. Ég gat þess, þegar ég flutti þetta frv. á þinginu 1970–1971 um endurskipulagningu á fjármálum Menningarsjóðs og Vísindasjóðs, að það væri alveg nauðsynlegt að skilja fjárhag sjóðanna að. Menningarsjóði var séð fyrir sérstökum nýjum tekjum, og gert var ráð fyrir því, að einmitt flutningur fjármála Vísindasjóðs yfir á fjárlög gæti orðið til þess, að ríkisframlag til hans stæði ekki í stað, eins og það hefur gert undanfarin ár, heldur yrði aukið a. m. k. í hlutfalli við aukningu fjárl. og helst í hlutfalli við aukningu fjárframlaga til Vísindastarfa í landinu. Fjárframlög til háskólans hafa t. d. stóraukist, fjárframlög til æðri skóla hafa stóraukist, fjárframlög til ýmiss konar sérstakra vísindastarfa hafa verið aukin og stuðningur við námsmenn hefur verið aukinn. En stuðningur við Vísindasjóð hefur ekkert verið aukinn mörg undanfarin ár og hefur staðið í stað í 2 millj. kr. Við svo búið má að sjálfsögðu ekki lengur standa. Vísindasjóður telur sig þurfa á rúmlega 42 millj. kr. að halda til að geta sinnt þeim óskum, sem bornar hafa verið fram við hann og hann telur að eigi allar saman stuðning skilið. Ég treysti mér þó ekki til að leggja til, að óskum sjóðsins verði fullnægt að öllu leyti í einu lagi, enda er alveg einsýnt, að ekki má við svo búið standa, að eitt árið enn standi fjárframlag til Vísindasjóðs úr ríkissjóði í stað í einum 2 millj. kr. þrátt fyrir stórauknar fjárveitingar á svo að segja öllum öðrum sviðum og þrátt fyrir síminnkandi verðgildís hverrar kr. Ég hygg, að hér sé um mikið sanngirnismál að ræða og í rauninni einfalt mál. Það er þörf á eflingu þeirra vísindarannsókna, sem Vísindasjóður styrkir. Sjóðurinn hefur verið vanræktur mörg undanfarin ár af hálfu ríkisins, og það má því ekki minna vera en fjárframlög til hans séu aukin verulega, og þá tel ég ekki minni aukningu en úr 2 í 10 millj. koma til greina og tel alls ekki farið fram á of mikið. Það er enginn vafi á því, að það fé, sem veitt er til að styrkja vísindarannsóknir, ber margfaldan ávöxt, jafnvel í peningum reiknað. Þess vegna leyfi ég mér að óska þess, að hæstv. ríkisstj. og þm, taki þessari till. með velvild og skilningi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. um það, að styrkur til Bandalags íslenskra skáta verði hækkaður um 500 þús. Ástæðan til þessarar till. er sú, að raunverulegur styrkur til þessarar starfsemi hefur verið lækkaður sem þessu nemur frá því í fyrra. Það kemur þó ekki fram í sjálfum fjárl., vegna þess að frá haustinu 1969 og til 1973 hafði Bandalag ísl. skáta þau hlunnindi samkv. ákvörðun menntmrh., að kennara við gagnfræðaskóla í Reykjavík var heimilað að verja hálfum starfstíma sínum sem framkvæmdastjóri Bandalags ísl. skáta. En þegar sá maður hætti störfum sem starfsmaður Bandalags ísl. skáta, fékkst þessi heimild ekki endurnýjuð fyrir annan mann. Þess vegna er það, að þessi till. er flutt, því að annars getur þessi starfsemi dregist stórlega saman. Og við það er þessi upphæð, 500 þús., miðuð. Verður að telja, að með þessari till. sé ekki fram á mikið farið, því að raunverulega er þarna ekki verið að fara fram á stóraukinn styrk til starfseminnar, heldur aðeins reynt að halda í horfi. Það væri sannarlega ekki fráleitt að láta sér detta í bug, að heldur hefði átt að flytja till. um hækkun, til þess að unnt væri að auka og efla þessa nauðsynlegu starfsemi fyrir æskulýðinn í landinu, en mér er ljóst, að hér verður að hafa till. nokkuð við hóf, ef maður ætlar sér að fá þær samþykktar. En ég vil ekki ætla hv. fjvn., að það hafi raunverulega vakað fyrir henni að haga sínum ákvörðunum svo, að Bandalag ísl. skáta þyrfti að draga úr starfsemi sinni, heldur mun vera þarna um aðstæður að ræða, sem nm. kann að hafa verið ókunnugt um. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um það í þessari ræðu, hvílík nauðsyn er á því, að skátastarf geti haldist og eflst í þessu landi, og mér dettur aðeins í hug í því sambandi að minnast orða, sem ég heyrði hæstv. forseta Sþ. flytja við hátíðlegt tækifæri hjá skátum í fyrra. Þar sagði hann: „Hafi skátastarfsemi nokkurn tíma verið nauðsynleg æskulýðnum, ekki aðeins á Íslandi, heldur í heiminum, þá er það nú í dag.“ Undir þessi orð vil ég af heilum hug taka og vænti þess, að svo muni verða um velflesta þm. Ég held, að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð eða skýringar um þessa till. Ég held, að alveg sé ljóst, af hverju hún er fram komin. Það eru tvö önnur atriði, sem mig langar til þess að nefna í sambandi við till. fjvn. Annað er varðandi styrk til norræns laganemamóts, sem hér á að halda á næsta sumri. Það er svo, að hin norrænu laganemamót mega teljast orðið liður í námi íslenskra lagastúdenta, og sumt, sem þar kemur fram, leggur á vissan hátt grundvöll að norrænu lagastarfi, sem er mikilvægt fyrir okkar löggjöf. En þannig er, að þessum mótum hefur jafnan verið haldið uppi mestmegnis af opinberu fé og kostnaður mótsins er áætlaður hátt á 3. millj. Fram á þá upphæð var farið við hv. fjvn., og n. var sent bænarskjal undirritað af öllum lögfræðingum, sem eiga sæti á Alþ., og þeir eru nú stundum taldir í það flesta, en mér virðist af þessu, að þeir hafi varla verið nægilega margir. A. m. k. var þeirra erindi ekki tekið til greina nema að 1/10 hluta til. Í till. fjvn. er lagt til, að til norræns laganemamóts verði varið 250 þús., og það eru tæp 10% af því, sem mótið kostar, og ég geri ráð fyrir, að með þessa upphæð verði ekki hægt að halda þetta mót. Á þessu vildi ég vekja athygli og svo enn fremur leggja á það áherslu, að mót þessi mega teljast með nokkrum hætti liður í námi þessara stúdenta. Ég sé, að mér hefur orðið það á að geta þess ekki, að á þessu téða bænarskjali var ekki nafn eins lögfræðings, sem á sæti á Alþ., en hann var fjarverandi þann dag, sem ég afhenti skjalið. Það var sjálfur hæstv. fors.- og dómsmrh. En ég læt mér ekki detta í hug, að það standi á hans stuðningi við þetta mál, enda hefur framkvæmd slíkra móta, að því er hið opinbera varðar, jafnan verið í höndum dómsmrn. Ekki vil ég heldur ætla hv. fjvn. það, að henni hafi ekki þótt skjalið nægilega fínt, fyrst þar var ekki nafn sjálfs forsrh. En það liggur vissulega nærri að láta sér detta þá skýringu í hug. A. m. k. hefur nefndin ekki talið lögfræðingana, sem undirskrifuðu, nægilega marga eða þá þennan lið í námi íslensku stúdentanna nægilega merkilegan. Ég flyt ekki um þetta sérstaka till., en leyfi mér að beina því eindregið til hv. n., að hún endurskoði þessa afstöðu, ef nokkur einustu föng eru á. Svo er þriðja atriðið, sem mig langar til þess að nefna, og það er sýnu stærra en þessi tvö. Þannig var, að á öndverðu þingi í vetur flutti hv. 3. þm. Reykn., Oddur Ólafsson, fsp. um það, hvað liði byggingu geðdeildar Landsspítalans, hvenær væri fyrirhugað að taka þá byggingu í notkun. Þá sagði hæstv. heilbrrh. m.a. svo: „Byggingarframkvæmdir eru ekki hafnar, en öllum undirbúningi vegna byggingar I. áfanga er lokið, og hafa fullgerðar teikningar verið til athugunar hjá hagsýslustofnun og framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins síðustu vikurnar. Samkv. verkáætlun, sem samin var í sept., var gert ráð fyrir, að byggingarframkvæmdir gætu hafist á þessu ári, og þá var gert ráð fyrir að ljúka byggingunni á þrem árum eða hún gæti orðið tilbúin til notkunar í árslok 1976. Til þess að þessi framkvæmd gæti orðið, þarf að ætla til byggingarinnar um 350 millj. á þessum tíma, og þá þarf jafnframt að gera ráð fyrir því, að þær framkvæmdir, sem áætlaðar voru í ár, færist yfir og þeim ljúki á árinu 1974 jafnframt þeim framkvæmdum, sem þá voru áætlaðar.“ Og hæstv. ráðh. heldur áfram: „Það kemur til kasta þm. að taka ákvörðun um það, hvort þeir vilji hraða byggingu geðdeildar Landsspítalans, svo að hún geti komist í not í árslok 1976. Til þess þarf að hækka verulega þá fjárveitingu, sem áformuð er til byggingarinnar á árinu 1974. Í fjárlagafrv. eru áætlaðar 60 millj. til byggingarinnar, en þyrftu samkv. áætlun að vera um 90 millj. á árinu 1974, til þess að hægt verði að standa við fyrrgreinda áætlun. Þetta mál mun m. ö. o. koma til afgreiðslu Alþ., við afgreiðslu fjárlaga.“ Þetta sagði hæstv. heilbrrh. Bæði ég og margir aðrir þm. gerðu fastlega ráð fyrir því eftir þessum ummælum, að sá hugur fylgdi máli hæstv. ráðh., að hann mundi beita sér fyrir því við hv. fjvn., að þessar 90 millj. yrðu ætlaðar til þessarar nefndu byggingar, þ. e. a. s. að um hefði verið að ræða 30 millj. kr. hækkun frá frv., eins og það var lagt fram í haust. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér, hefur ekki orðið vart við þessa tilburði ráðh. Ég verð að segja, að mér finnst það æði hart aðgöngu, að ráðh. geti látið sér slíkt um munn fara sem hann gerði, við þessa umr., vinna svo ekkert að því sjálfur, að þessi fjárveiting fáist og varpa ábyrgðinni af því, að of lítið fé verði veitt, til þess að við áætlun verði staðið, yfir á herðar þm. Ég veit, að það þýðir ekki að varpa hér fram fsp. eða biðja um upplýsingar frá ráðh., sem er fjarstaddur, en hins vegar geri ég ráð fyrir, að það samband muni þó einhverjir viðstaddra, þótt fáir séu, a. m. k. hv. formaður fjvn., kannske hafa við þennan hæstv. ráðh., að hann gangi eftir því hjá honum hvort ekki sé ætlunin að gera neinar ráðstafanir í þá átt, að þessi fjárveiting fáist. Tilraunir hans í þá átt hafa farið mjög hljóðlega eftir þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér, og væri þá fróðlegt að vita, í hverju þeir tilburðir hæstv. ráðh. hafa komið fram. Og komi í ljós, að hæstv. ráðh. hafi ekki heitt sér fyrir þessu og geri það ekki milli umr., þá leyfi ég mér að áskilja mér rétt til þess að flytja till. um þetta við 3. umr., til þess er fullkomin ástæða. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. og þeir, sem hann styðja, samþykki þá till. Annars get ég ekki litið svo á, að það séu ábyrg orð, sem hann flytur hér í haust, þegar hann varpar ábyrgðinni af þessum fjárskorti yfir á herðar þm, og hefst svo sjálfur ekki að. Þetta finnst mér mjög alvarlegt atriði og vil láta á það reyna, hvort þarna hefur ekki raunverulega hugur fylgt máli. Ég vil satt að segja ekki ætla hæstv. ráðh. það, að hann varpi fram slíkum athugasemdum algerlega í ábyrgðarleysi.



Herra forseti. Í nál. okkar sjálfstæðismanna í fjvn. er getið um það, að við teljum, að skipulegri vinnubrögð hefði þurft að viðhafa við afgreiðslu hinna ýmsu erinda, sem bárust til n., til þess að viðhlítandi samræmis gætti um afgreiðslu þeirra. Með þessari ályktun okkar erum við ekki að kasta steini að þeim, sem stýrt hafa þar störfum. Við eigum á því nokkra sök sjálfir, að skipulegri vinnubrögð hafa ekki verið tekin upp. Við höfum ekki gert um það till. meðan á þessari vinnu stóð, og því eigum við á því nokkra sök. En það hefur orðið okkur enn ljósara, eftir að aðalvinnunni lauk í fjvn. að þessu sinni, að ekki hefur verið nægilega vel og gaumgæfilega farið yfir þau mál. sem fyrir n. lágu, til þess að sú afgreiðsla væri viðhlítandi, sem við höfum þegar innt af hendi. Ég minni á þetta vegna þess, að þegar ég fer yfir lög um Landnám ríkisins, þá sé ég, að þar er gert ráð fyrir í 61. gr., að viðfangsefni Landnámsins séu þau, og þau sem þar eru tilgreind, og í 62. gr. segir, að til þeirra viðfangsefna, sem talin eru í 61. gr., skal veita fé á fjárl. En ég sé, að tveir töluliðir hafa fallið þarna niður, þ. e. 2. tölul., sem er til sameiningar jarða og endurbyggingar eyðijarða, en þar er um eins konar skipulagsmál landbúnaðarins að ræða og tel ég, að þurfi að taka þetta til endurskoðunar. Einnig hefur fallið niður að ákvarða fjárframlög til 5. tölul. 61. gr., sem er til varmaveitna á sveitabæjum, og ætti öllum að vera það ljóst, að á þessum tíma, þegar verð á orku flýgur upp úr öllu valdi, þá er enn meiri ástæða til en áður að sinna þessu málefni. Fleira gefur að sjálfsögðu komið til, ef leitað er í þeim erindum öllum, sem til n. bárust, sem maður teldi ástæðu til að taka frekar til athugunar, og geymi ég mér allan rétt til þess að gera það við 3. umr. Ég sagði hér og benti á það, að þessi orð í nál. okkar sjálfstæðismanna voru ekki fleipur. Ég vildi einnig líta svo á það nál., sem meirihl. hefur látið frá sér fara, að það væri á þann veg, að það mætti treysta því, sem þar er fram borið. En ég ætla, að fleiri alþm. hafi farið líkt og mér að undrast stórlega nál. Ég get ekki leynt undrun minni yfir því, sérstaklega vegna þess, hversu ótrúlega þeir menn, sem að því standa, virðast vera ánægðir með verkalokin, þar sem þeir nefna um það hvert dæmið að öðru, að hinar ýmsu fjárveitingar hafa hækkað stórlega siðan 1970 og 1971. Ég verð að segja það, að þegar þau dæmi eru skoðuð, sem rakin eru í nál., þá má ekki hafa þau lengi undir smásjánni, svo að feyran í þeim komi ekki í ljós, en þau eru þannig valin og skýrð, að allir þeir, sem aðeins heyra þessi dæmi lesin yfir eða kynnt lauslega, geta jafnvel trúað því, að nú loksins sé vel staðið að fjárveitingum til velflestra þátta verklegra framkvæmda, þar sem fjárveitingar eru nú miklu hærri rað krónutölu en áður. Hins vegar eru engar upplýsingar fyrir hendi um það í nál., hvað líður framkvæmdamætti þess fjár, sem tilgreint er. Ef sá samanburður er gerður, sést, að hækkaður kostnaður við framkvæmdir er svo gífurlegur, eins og sýnt hefur verið fram á af öðrum hér á undan mér, að í flestum tilvikum, sem dæmi eru nefnd um í nál., er hreint ekki um magnaukningu að ræða. Er því þessi sjálfsánægja meirihl. með þau hækkuðu framlög, sem tínd eru til í nál„ líkari kuldahlátri yfir eigin óförum, því að vitaskuld hefur verðbólgan þvingað fram hækkanirnar, en óðaverðbólgan er afleiðing stjórnarstefnunnar og heimatilbúin að mestu. Það vakti athygli mína að lesa það í Tímanum í morgun, þegar einn blaðamannanna auglýsir eftir nýju orði yfir hugtakið, sem tjáð hefur verið með orðinu óðaverðbólga til þessa, og er það gert vegna þess, að manninum sýnist, að nú sé alveg að því komið, að það orð hafi ekki lengur við þeim hraða, sem orðinn er á verðþenslunni. Um þetta má með sanni segja hið fornkveðna, að bragð er að, þá barnið finnur. Ég ætla ekki að gera þessi dæmi meiri hl. frekar að umræðuefni, þar sem flokksbræður mínir hafa hér á undan mér gert grein fyrir áliti okkar og skýrt það fyllilega. En ég sé ástæðu til að fara nokkrum orðum um þann þáttinn, sem snýr að Lánasjóði íslenskra námsmanna. Ég tel rétt, að ég kynni hér það, sem í nál. er sagt um þetta efni, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórnarflokkarnir tryggðu stuðning til jöfnunar námsaðstöðu eftir búsetu með sérstakri lagasetningu, og er gert ráð fyrir, að á næsta ári verði veittar 75 millj. kr. til jöfnunar námskostnaði. Jafnframt er á þskj. 204 gerð till. um að hækka fjárveitingu til Lánasjóðs ísl. námsmanna um 30 millj. kr., og nemur sú fjárveiting þá alls 486.6 millj. kr. á næsta ári, sem svarar til þess, að lán nemi um 83% af umframfjárþörf, en námu 62.9% 1971. Sérstakur stuðningur úr ríkissjóði við námsmenn, þ. e. námslán og framlög til jöfnunar námskostnaði, hafa numið neðangreindum upphæðum á undanförnum árum: 1970 67 millj. 990 þús., 1971 105 millj. 625 þús., 1972 215 millj., 1973 373 mill,j. 600 þús., og 1974 561.6 millj. kr. Hafa þessi framlög rúmlega áttfaldast frá árinu 1970.“ Allt er þetta rétt, en þessi samanburður á upphæðum í krónum gerir myndina þannig úr garði, að sá, sem les þetta yfir og hefur ekki kunnugleika í málinu, telur, að nú fyrst hafi verið búið sæmilega að íslenskum námsmönnum. Og vegna þess að ég veit annað í þessu máli heldur en þarna kemur fram, þá þykir mér rétt til stuðnings mínu máli að kynna hér það, sem fulltrúar í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna létu frá sér fara á blaðamannafundi, sem þeir héldu núna í haust. Ég ætla ekki að tefja þingheim með því að lesa alla þeirra skýrslu yfir, en ég vil koma hér fram með aðalatriðin í. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í l. um námslán og námsstyrki frá 1967 segir svo í 2, gr.: „Stefnt skal að því, að opinber aðstoð við námsmenn samkv. l. þessum nægi hverjum námsmanni til að standa straum af árlegum námskostnaði, þegar eðlilegt tillit hefur verið tekið til aðstöðu hans til fjáröflunar.“ Efnisinnihald l. er þannig á þá lund, að 100% umframfjárþörf skuli náð í áföngum, án þess þó að ákveðið tímamark sé ákveðið. 17. nóv. 1970 lýsti þáv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, því yfir á Alþ., að hann og reyndar ríkisstj. öll væri því fylgjandi, að 100% umframfjárþarfar yrði náð á námsárinu 1974–1975, og væri þá í öllu farið eftir till. stjórnar LÍN í þessum efnum. Þm. Magnús Kjartansson og Þórarinn Þórarinsson vildu hins vegar ganga lengra og lögfesta efnisinnihaldið, það er fólst í viljayfirlýsingu Gylfa Þ. Gíslasonar fyrir hönd þáv. ríkisstj. Í þeim tilgangi lögðu Magnús Kjartansson og Þórarinn Þórarinsson 30. nóv. 1970 fram frv. til l. um breyt. á viðkomandi l., en málinu var þá vísað til ríkisstj. 10. mars 1971. Framkvæmd l. var nokkuð í samræmi við anda l. og till. Lánasjóðsins allt til ársins 1972–1973. Er núv. vinstri stjórn hafði setið að völdum í eitt ár, brá svo við, að ráðamenn sáu sér skyndilega ekki lengur fært að framfylgja till. Lánasjóðsins, sem voru í samræmi við anda l. og þeirra eigin till. tveimur árum áður, og höfnuðu fjárlagahækkun á lánaprósentunni: Svo gefa þeir hér í skýrslu sinni yfirlit yfir það, hversu lánaprósentan er há á hverju ári, og hún er á þessa leið: „1967–1968 er hún 43%, 1968–1969 er hún 48.5%, 1969–1970 er hún 52.2%, 1970–1971 er hún 62.9%, 1971–1972 er hún 77.4%, 1972–1973 er hún 77.8%, 1973–1974 er hún 77.8%. Samkv. fjárlagafrv. 1974 er enn reiknað með óbreyttu lánahlutfalli og fer því ekki á milli mála, að ráðh. mennta- og fjármála hyggjast enn á ný skella skollaeyrum við till. Lánasjóðs.“ Hér lýkur tilvitnun. Eftir að þetta er skráð er komin fram till. um hækkun á framlaginu til Lánasjóðsins um 30 millj. kr., eins og sjá má á þskj. 204. Ég hef nú kynnt hv. Alþ. viðhorf hinna ungu nemenda í Háskóla Íslands og í sambærilegum skólum, innlendum og erlendum. Það er mönnum ljóst, að þær aths., sem settar eru fram í þeirra máli, eru fyllilega eðlilegar. Fulltrúar tveggja hinna stærri aðildarflokka ríkisstj., Magnús Kjartansson og Þórarinn Þórarinsson, hafa með tillöguflutningi á Alþ. 1970 blekkt hina ungu nemendur og vakið hjá þeim vonir, og beint og óbeint reynt að telja þeim trú um, að þeir og flokkar þeirra hefðu sérstaklega ríkan áhuga á því að leysa þeirra vanda. Það má vel vera, að svo sé. En ef svo er, þá kemur sá áhugi fram í öðru formi en hampað var haustið 1970. Þetta er ámælisvert. Ég vil átelja þetta á sama hátt og ég átel það hjá meiri hl. fjvn. að byggja þannig upp umsagnir sínar um vissa þætti fjárl., að fullkomlega villandi mynd fæst af ástandi og horfum um framkvæmdamátt þeirra fjárveitinga, þegar þær eru bornar saman við eldri fjárveitingar. Ég lýsi óánægju minni yfir því, að hæstv. fjmrh. skuli einnig láta sér sæma slíkan leikaraskap með sannleikann. Hann segir hér áðan í þessum ræðustóli, að fjárlagafrv. sé byggt upp með trú á fólkið og landið. Ég veit, að hæstv. fjmrh. hefur sjálfur trú á þjóð sinni og landi. En ég fullvissa hann um það, að það verður ekki lesið út úr því frv., sem við ræðum hér í kvöld. Það lýsir ekki byggðastefnu í hraðri sókn, þótt hent sé á hækkandi framlög á fjárl., þegar látið er hjá líða að meta mátt þeirra framlaga, þegar komið hefur fram sú rökstudda skoðun okkar stjórnarandstæðinga, að dýrtíðin hafi étið krónurnar. Það sýnir ekki trú á fólkið að draga úr framkvæmdamætti framlaga til skólabygginga eða þegar aðilum Lánasjóðs íslenskra námsmanna er talin trú um sérstakan áhuga núverandi valdhafa fyrir málefnum þeirra, en kippa síðan að sér hendinni um fjárframlög, en hæla sér þó af örlæti í því efni. Það má segja eitt og annað í ræðustól, en að lokum munu þó rauntölur til framkvæmda tala sínu máli og leiða í ljós hinn sanna vilja og hina sönnu trú manna og flokka.



Herra forseti. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram, tók ég til máls og felldi um það þau orð, sem mér þóttu henta. Nú hefur fjárlagafrv. gengið til n. og er aftur komið hér inn í þd., og mér virðist, að það, sem ég sagði um það í upphafi, fái staðist, þannig að stefnan er sú sama, og þess vegna vísa ég til fyrri ræðu minnar og verð ekki margorður, en vil þó aðeins benda á tvö, þrjú atriði. Mér kemur nokkuð spánskt fyrir sjónir, hvað hæstv. fjmrh. virðist lítið ræða um þær uggvænlegu horfur, sem eru í efnahagsmálum þjóðarinnar. Nú standa yfir kjarasamningar. Þar þokast lítið eða ekkert, og kunnugir menn segja mér, að ef svo fer sem horfir, þá mætti jafnvel búast við verkföllum á næsta ári og það fyrr en síðar. Jafnframt þessu er orkuvandamál veraldarinnar, hækkandi verðlag og fiskverðið, sem þarf að ákveða um áramótin, og svo jafnframt þessi óðaverðbólga eða bandóðaverðbólga, allt samofið, og fer ekki milli mála, að hér er við geysilegan vanda að etja. Og mér finnst það skylda ráðamanna þjóðarinnar að ræða þessi mál hreinskilnislega og reyna ekki að slá ryki í augu þjóðarinnar og kannske allra síst þm., sem hafa töluverða reynslu í þessum málum. Ég vil benda á eitt atriði. Þessi ríkisstj. nefndi sig sjálfa stjórn hins vinnandi fólks. En hvernig er nú komið? Það virðist ekki unnt með góðu móti að bæta kjör láglaunafólksins í landinu. Atvinnurekendur telja, að það sé enginn grundvöllur til kauphækkunar, og samt er viðurkennt, að láglaunafólkið býr við síst betri kjör en fyrir 30–40 árum. Jafnframt þessu er það helsta krafa verkalýðsfélaganna að lagfæra skattinn, einkanlega tekjuskattinn, skattpíning sé. Þó virðist engin leið að lagfæra tekjuskattinn, það er ekkert svigrúm fyrir það. Jafnframt þessu gerir frv. ráð fyrir því að skerða hag barnafjölskyldna með því að lækka fjölskyldubæturnar. Og jafnframt þessu virðist frv. gera ráð fyrir því að lækka niðurgreiðslur á helstu neysluvörum almennings. Ég fæ ekki betur séð en að í öllu þessu peningaflóði, í allri þessari verðbólgu, þá sé einmitt lítið eða ekkert svigrúm eftir til þess að bæta kjör þeirra þjóðfélagsþegna, sem ríkisstj. einmitt taldi sig leggja áherslu á að bæta. Varðandi tekjustofna frv. blasir það við, að ríkisstj. virðist ekki hafa lengur bolmagn til þess að fara þær leiðir í tekjuöflun ríkissjóðs, sem hún helst kysi. Og hvað merkir það? Það merkir það, að hún stjórnar ekki lengur. Þegar svo er komið, að það er boðuð í grg. í fjárlagafrv. 2% söluskattshækkun frá 1. jan., síðan horfið frá því, af því að það er ekki þingfylgi fyrir því, en það merkir að sjálfsögðu, að ríkisstj. hefur ekki lengur tök á því að móta þá stefnu í efnahagsmálum, sem hún helst kysi. Þess vegna lít ég svo á, að það væri heppilegast fyrir ríkisstj. og fyrir þm. og þjóðina, að þessi ríkisstj. færi frá. Og það er óskemmtilegt að horfa upp á það varðandi tekjuskattinn, hvað þessi ríkisstj. getur reynt á langlundargeð þm., þar sem vitað er, að skattpíningin með tekjuskattinum er orðin óþolandi. En það bryddir ekki á því, að ríkisstj. telji sér skylt að gera einhverjar breytingar á því. Og hversu lengi á að reyna á þolinmæði þm. í þessum efnum? Hér verður ekki annað sagt en það þurfi að fara að taka efnahagsmálin traustari tökum, og það verður að gerast, að minni hyggju, með samstöðu allra þingflokkanna, stjórnmálaflokkanna, þannig að þeir gætu saman gert þær óvinsælu ráðstafanir, standa að því að leita eftir því, hvað megi skera niður, hvað sé hægt að spara í ríkisstofnunum, á hvaða liðum er hægt að draga úr útgjöldum. Þetta eru óvinsælar ráðstafanir, og ég teldi, að það væri ábyrg afstaða hjá þingfl. öllum að koma saman og fara í gegnum þessi mál, og að sjálfsögðu ætti hæstv. fjmrh. að hafa forgöngu um það efni. Og ég er alveg sannfærður um það, að allir þingfl. munu vera fúsir að axla þá byrði að taka á sig þann vanda, ef frumkvæðið kæmi frá núv. ríkisstj., því að það er hreinn misskilningur að láta þetta fljóta svona, og síðan endar þetta í ósköpum. Ég sagði fyrir 2 árum, að mér sýndist, að örlög þessarar ríkisstj. yrðu þau, að verðbólgan mundi gleypa hana. Þetta er að sannast. Hún er komin upp að hálsi í ófreskjuna. Og það má vel vera, að hún geti þraukað nokkurn tíma enn, en allt fer þetta á eina leið. Ég held, að ástandið, eins og það er núna, hljóti að kalla á samvinnu flokkanna, því að ef svo fer fram sem horfir, þá blasir við að mínu viti gengisfelling á næsta leiti, með kjararýrnun fyrir launþega, auknu eignamisrétti o. s. frv. Allt þetta er gömul saga, en það er eins og það sé engin önnur leið til. Hæstv. fjmrh. hefur svarað gagnrýni um óðaverðbólgu og mikil ríkisútgjöld á þá lund, að spyrja þm.: „Viljið þið ekki byggja hafnir, viljið þið ekki byggja sjúkrahús, viljið þið ekki lækna sjúka o. s. frv. Þetta er ákaflega ódýr aðferð, og það er ekki um þessa hluti að ræða. Það er fyrst og fremst um það að ræða, að fara svo bratt í uppbyggingu, eins og efnahagsaðstæður leyfa. Það er kjarni málsins. Og þegar ég hef látið þau orð falla, t. d. í sambandi við skuttogarakaupin, að það hefði átt að fara með miklu meiri skynsemi í þau mál, þá þýðir ekki að koma og segja: Bjarni Guðnason er á móti því að kaupa skuttogara, hann er á móti því að byggja upp atvinnulífið, hann er á móti byggðastefnu. - Þetta eru óheiðarlegar röksemdir, enda er það ekki kjarni málsins. Það, sem er kannske það eðlilega í sambandi við skuttogarakaupin, er, að það hefði átt að kaupa svona 10 togara á ári, byggja flotann hægt upp, en það hefur verið rokið í þetta og að mér skilst fram hjá sjálfri Framkvæmdastofnun ríkisins, sem átti beinlínis að gera áætlanir um uppbyggingu atvinnulífsins. Ekki skal ég fara nánar út í þessa sálma, en þar sem ég tel, að vandi efnahagsmálanna sé orðinn slíkur, að það þurfi að fara hér að spyrna við fæti, og við hljótum að fara í gegnum svipaða stjórnmálaþróun og er í nágrannalöndum, þá er enginn vafi á því, að ég er helst þeirrar skoðunar, úr því að núv. ríkisstj. lokar skilningarvitum sínum og vill ekki horfa á vandann, að þá væri e. t. v. eðlilegast að láta þjóðina segja til um þessa hluti. Ég hygg, að það væri skynsamlegt að efna sem fyrst til almennra þingkosninga, þá gætu þeir flokkar, sem við tækju, byrjað á nýjan leik og gert þær ráðstafanir sem þurfa, gert úttekt á öllu apparatinu á fjárl. og ríkiskerfinu, og byrjað þannig á nýjan leik, og þetta held ég, að sé hið eina skynsamlega í raun og veru. Ef svo reynist, að stefna ríkisstj. í verðbólgumálum á sér fylgi meðal þjóðarinnar, þá geri ég ráð fyrir því, að ríkisstj. muni koma tvíefld aftur inn í þingsalina og geti þá áfram haldið sinni stefnu. Ef þjóðin er annarrar skoðunar, þá verður öðrum mönnum falin stjórnarstefnan. Og úr því að við erum nú lýðræðisríki, búum við þingræði, þá held ég, að það sé tími til kominn að spyrja þjóðina ráða og reyna þannig á nýjan leik að glíma við þessi stóru vandamál.



Herra forseti. Það nálgast nú miðnætti, og ég skal reyna að stytta svo mál mitt, að þm. ofbjóði ekki. En sannleikurinn er sá, að það væri mikil ástæða til þess að gera hér nokkra úttekt, ekki aðeins á þjóðarbúinu, heldur hæstv. fjmrh. og ríkisstj. í heild. Hv. síðasti ræðum., fyrrv. stuðningsmaður ríkisstj., dró fram í fáum orðum hér áðan eftirtektarverðar staðreyndir, sem sönnuðu, að til allrar hamingju er ekki alveg vonlaust um þá upphaflegu stjórnarliða, að þrátt fyrir þá blekkingarhulu, sem þeir drógu fyrir augu sín í upphafi, er þeir hófu sína eyðslustefnu, sem þeir hafa markvisst fylgt síðan, með þeim geigvænlegu afleiðingum, er við nú stöndum andspænis, kunni e. t. v. áður en langt um líður, fleiri að sjá að sér. Mætti þá helst vænta þess, að það yrði gáfaðasti maður Framsfl., eins og lýst var hér í dag. Ég veit ekki, hvort hann er hér í þingsalnum eða hvort hann er lagstur undir feld, en hann hefði haft gott af að hlýða á orð fyrrv. samherja síns, sem var að ljúka máli sínu hér áðan. Hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni hér í kvöld, að hann fagnaði því, hvað hinar gömlu ræður hans væru vel auglýstar. Ég efast nú um, að hann fagni því. Ég held að ég þekki hann það vel, að hann muni alls ekki fagna því, heldur harma, vegna þess að ég hygg, að innst inni sé hann allt of raunsær maður til að gera sér ekki grein fyrir því, í hvílíka ófæru er stefnt, þótt að hann hins vegar hingað til hafi ekki af einhverjum ástæðum haft þrek til að berja í borðið við samráðherra sína í eyðsluráðuneytunum og segja: Hingað og ekki lengra. Það er ekki nóg, hæstv. rh., að lýsa yfir, að menn hafi trú á land sitt og þjóð. Það efast ég ekki um, eins og hér var áðan sagt, að hæstv. ráðh. hefur. Það er mikil ábyrgð, sem fjmrh. er falin á hendur að gegna á hverjum tíma, og það veltur á miklu, þó að auðvitað margt annað komi til, hvernig á þeim málum er haldið, sem hæstv. fjmrh. fer með. Satt að segja mundi það hafa glatt mig, ef hæstv. ráðherra hefði verið sjálfum sér samkvæmur og hagað sér í samræmi við þær deilur, sem hann hélt uppi á fjármálastjórn fyrrv. ríkisstj. og fyrrv. fjmrh., kúventi ekki svo gjörsamlega frá öllu því, sem hann áður hefur sagt, eins og reynd ber vitni um. Þegar ég sá fjárlagafrv. hér í haust, leitaði ég eftir einum kafla í því, sem hefði í rauninni átt að vera feitletraður, og það væru áhyggjur hæstv. rh. yfir því geigvænlega ástandi í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem blasti við þá þegar, er þetta frv. var lagt fram. Það er ekki hægt að afsaka hann með því, að hæstv. rh. hafi þá ekki vitað um það ástand, sem var í þjóðfélaginu, og þann verðbólgueld, sem stöðugt logaði skærar og skærar og er nú kominn á það stig, að það gagna vissulega ekki frómar óskir og góð orð um trú á land og þjóð til þess að slökkva þann eld. Til þess þarf miklu meira, til þess þarf gerbreytt hugarfar hjá þessum hæstv. rh. og ríkisstj. að sjálfsögðu allri. Það var viss manndómur í því hjá fyrrv. vinstri stjórn, þegar forsrh. hennar baðst lausnar, vegna þess að ríkisstj. réð ekki lengur neitt við þann vanda, sem við var að glíma. Og ég get tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni, að það er vitanlega það eina, sem hæstv. núv. ríkisstj. ætti að gera til þess að gera þjóðinni í lok tilveru sinnar eitthvað gagn. Þetta er það mesta gagn, sem hún gæti gert henni. En mér sýnist allt benda til þess, enda þótt ríkisstj. hafi ekki lengur meiri hl. hér á Alþingi til þess að fá afgr. mál í hv. Nd., þá sé ætlun hennar að sitja svo lengi sem sætt er og lifa í samræmi við það hugarfar, sem lýst var hér, er landhelgismálið var hér til afgreiðslu, af einum stjórnarfl., að allt væri þó betra en að víkja úr ráðherrastólnum. Í fjárlagafrv. er ekki að finna eitt einasta orð um það, að áhyggjur sæki að hæstv. fjmrh. yfir því efnahagsástandi, sem ríkjandi er, og þeim horfum, sem fram undan eru, heldur aðeins lýst því mikla flóði fjármagns, af allverulegri ánægju, sem nú er til ráðstöfunar fyrir ríkissjóðinn, og sem nú verði hægt að moka út á næsta ári. Og þessi mikla sjálfumgleði birtist áfram í nál. hv. meiri hl. fjvn. og í ræðu frsm. n., er hann lýsti hér fjálglega öllum þeim afrekum, sem núv. ríkisstj. hefði unnið og hvað óskaplega mikið hún væri að gera fyrir fólkið í landinu, úti um allar byggðir landsins, að byggja allt upp, sem vanrækt hefði verið, og benti á þær geysilegu fjárveitingar, sem ætlaðar væru til alls konar framfaramála. Það er í samræmi við þá undarlegu ræðu, sem hæstv. fjmrh. flutti við 1. umr. fjárl., sem var í rauninni undir niðri alger varnarræða, því að eins og ég sagði áðan, veit ég, að hæstv. fjmrh. veit betur en hann lætur um eðli vandans, þar sem hann byrjaði á því að búa sig undir ádeilur frá öðrum, sem er nú aldrei sérlega sterkt, og hélt áfram raunar þeim málflutningi hér í kvöld með því að tala um það, hverjir vildu vera á móti þessu og hverjir hinu. Ja, hverjir vildu vera á móti því út af fyrir sig, að það væri hægt að gera enn þá meira í landinu? Eru nokkur mörk fyrir því? Þetta er auðvitað dæmalaus röksemd, ef röksemd skyldi kalla, hjá nokkrum rh. að viðhafa svona orðbragð. Það verður að sjálfsögðu að meta það á hverjum tíma, hvað hægt er að gera, eins og hver einstaklingur verður að gera sér grein fyrir því. Það getur verið ósköp gaman fyrir hvern mann að fá sér alls konar verðmæti og góða hluti. En það er ekki svo gott, ef hann á ekki fyrir því. Slíkar röksemdir eru því alls ekki frambærilegar og í rauninni ósæmilegt að bera þær á borð. Það verður að byrja á því að gera sér grein fyrir því, hvert er ástand efnahagskerfisins í landinu á hverjum tíma, og það minnsta, sem hægt er að gera kröfu til. varðandi fjárlagaafgreiðslu, er, að fjárl. séu ekki örvandi á óheillavænlega þróun efnahagsmála í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Ríkisfjármálin eru einn allra veigamesti þáttur efnahagsþróunarinnar og þess, hvort stefnt er í rétta eða öfuga átt, og hér hefur að öllu leyti verið stefnt í öfuga átt. Það var að hefjast verðbólguþróun, þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Engu að síður byrjaði hún að moka úr öllum sjóðum og eyða öllu fé, sem til var, og síðan hefur þessu dyggilega verið framfylgt. Enda þótt innkomnar tekjur séu nánast í stjarnfræðilegum tölum, hefur tekist að koma öllu í lóg, og enda þótt fjárl. muni nú vafalaust fara í 30 milljarða, þá lítur ekki út fyrir, að það verði nokkur vandi að koma hverri einustu krónu í lóg. Það er ekkert hugsað fyrir því að safna fé á þessum árum, sem hver einasta skynsöm ríkisstj. um víða veröld mundi gera og hefur gert. Á þessum árum hefði samtals átt að leggja fyrir nokkra milljarða kr., í stað þess að eyða hverri krónu og jafnvel afgreiða ríkisbúskapinn með halla, eins og gert hefur verið síðustu ár, eða svo nærri halla, að það tekur því ekki að nefna þær ómerkilegu tölur, sem afgangurinn hjá ríkissjóði hefur verið. Við vitum ekki um málið í ár, það tekst e. t. v. að ná saman endum, en það verður naumast meira en það. Eilíft tal um það, að þessi hæstv. ríkisstj. vilji gera allt fyrir alla, vilji byggja upp landið og framkvæma stórkostlegar félagslegar umbætur, þetta er góðra gjalda vert. En það skortir skilninginn og forsendurnar fyrir því, að þetta geti komið að gagni. Þessi uppbygging og þessar félagslegu umbætur eru nánast sagt lítils virði eða kannske minna en einskis virði, ef efnahagsástand þjóðarinnar þróast á þann veg, að allt verður þetta að engu. Það eru auðvitað glamuryrði hjá hæstv. ríkisstj. eða fjmrh, og form. fjvn., að tala um, að ríkisstj. hafi haldið uppi einhverri stórkostlegri byggðastefnu og að hún hafi haldið uppi stórkostlegum umbótum í tryggingamálum. Flest af því var búið að lögfesta, áður en hæstv. ríkisstj. tók við völdum. En það, sem hún hefði getað gert gagnlegt, hefði verið að gera þessa fjármuni, sem þarna hefur verið úthlutað, sem vissulega eru miklir, einhvers virði fyrir fólk. Allar þessar hækkanir eru nefnilega fyrst og fremst til að vega upp á móti þeirri óhemjulegu rýrnun peninga, sem orðið hefur í tíð núv. hæstv, ríkisstj. Það er óskaplega fallegt að tala um, að það hafi verið byggður upp togarafloti, sem hefur verið dreift um allt land. En hvernig það dæmi lítur út í dag, þegar allar horfur eru á, að byggðarlag eftir byggðarlag, komist í algjör fjárþrot eða jafnvel gjaldþrot fyrir það, að verðbólgan hefur svo verið aukin af hæstv. ríkisstj. og fyrir hennar tilstilli, að það er ekki hægt að gera þessi skip út? Og nú eru hvarvetna um landið kveinstafir, sem berast, og þeir háværir, um það, hvað eigi að gera við þessi skip, vegna þess að þau ganga ekki einu sinni, þó að þau hafi verið gefin. Þetta eru afrekin til að byggja upp sjávarútveginn. Og það er gaman að lesa upp háar tölur um tryggingabætur og annað þess konar. En þegar fólkið fær jafnvel stöðugt minna fyrir þessa peninga, þá verður að litlu gagni að lesa upp slíkar tölur. Það er svo annað mál, að það liggur í augum uppi, þegar fjárlög hækka, - á 2 árum hafa þau tvöfaldast, og lætur nærri, að þau muni þrefaldast á þremur árum, allar horfur á því, - að þessir peningar hljóta að ganga til einhverra hluta. Og mér finnst það ekki vera neitt stórkostlega vegsamlegt, þó að það sé birtur listi yfir það, að það hafi þó einhverjum hluta þeirra verið varið gagnlega. Ég skil ekki, hvernig jafngáfaðir menn og hæstv. fjmrh. og form. fjvn. skuli geta borið á borð annan eins þvætting og er að finna í þessu plaggi og halda, að menn fyllist aðdáun og lotningu fyrir það, að þessir peningar hafi þó verið notaðir til einhvers gagns í þjóðfélaginu. Nei, það er sannarlega ekkert til að dást að. Ég held, að flestir hefðu verið gæfusamari yfir því, að þessar tölur hefðu verið lægri og að ástand efnahagsmálanna hefði eftir því verið skárra. Tölur segja nefnilega ekki alltaf, jafnvel ekki hálfan sannleikann. Þær geta stórkostlega blekkt, eins og þær gera í þessu tilfelli. Það er svo annað mál, sem ég skal skjóta fram hér, en skiptir ekki öllu máli í öllu þessu talnaflóði, að samanburðurinn, sem gerður er af hv. meiri hl. fjvn. við einstakar framkvæmdir, er auðvitað algjörlega skakkur, vegna þess að þeir sleppa fjáröflun, sem áður var í framkvæmdaáætlun utan fjárlaga, en taka núna framkvæmdaáætlunarfé, sem er innan fjárl. í þetta skiptið. Ekki það, að ég telji þetta miklu varða í sambandi við þennan talnamokstur, en ég nefni þetta aðeins til þess að benda á, hvernig þessar tölur eru fundnar út og hversu haldgóðar þær eru. Vafalaust gleður marga að lesa þetta fallega bréf hæstv. ráðh. í niðurlagi grg. fjvn. um það, að nú sé ákveðið að nota ekki heimild þá um 15% niðurskurð fjárveitinga, sem átti að framkvæma 1973. Ég efast um, að þetta sé nokkuð lofsvert. Ég skal segja það alveg eins og er, að miðað við það ástand, sem er í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá á ekki alltaf að tefla á ystu nöf og spara ekki fé. Það getur vel verið, að það sé óvinsælt að segja það, en mér er sama um, hvort það er óvinsælt eða ekki, menn verða að horfast í augu við staðreyndir. Það er ofþensla í opinberum framkvæmdum, og það hefur engin tilraun verið gerð til þess af þeirri stofnun, sem sett var til þess að raða, eins og það var orðað, framkvæmdum eftir þýðingu þeirra og gildi, að hafa nokkra stjórn á þróun efnahagsmála og framkvæmda í þjóðfélaginu. Talsmenn atvinnuveganna hafa látið í ljós áhyggjur sínar æ ofan í æ og með sífellt meiri þunga um það, að höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar sé ekki hægt að starfrækja vegna ofþenslu í framkvæmdum í landinu. Og enda þótt ég ætli ekki að fara að lýsa störfum Framkvæmdastofnunar ríkisins, þá má kannske segja, að það sé skást, að hún geri sem minnst. En þá hefði hún þó á þessu sviði getað gert eitthvað gagn. En það var ekki fyrr en ég leyfði mér það fyrir nokkru, þegar var verið að ræða um það, að öll vandamál þjóðfélagsins stöfuðu af byggingu Seðlabankahúss, að spyrjast fyrir um það hjá þeirri stofnun, hvað væri að segja um heildarfjárfestingar í landinu, fyrst og fremst á vegum hins opinbera, og hvað stofnunin hyggðist gera eða hefði gert til þess að athuga, hverjum af þessum framkvæmdum mætti fresta. Varla gæti vandinn verið svo lítill. að það væri ekki nema spurning um eitt hús, þá væru allir sáluhólpnir. Ef það væri hægt að byggja Seðlabanka, þá gætu allir hætt að hafa áhyggjur, þó að ég væri ekki neinn sérstakur talsmaður þess húss, það er önnur saga. Það var bara of barnalegt og fjarstætt að taka það mál upp út af fyrir sig, til þess að það skipti neinu máli. Þá kom það á daginn, að slíkar upplýsingar voru ekki fyrir hendi, og það var ákveðið að hefjast handa um að safna þeim og því ekki illa tekið, ég skal játa það, af forráðamönnum þeirrar stofnunar. Það gæti nú verið þarft og gott að íhuga, hvort einhverju af þessu hefði mátt fresta. Þess vegna verð ég að segja það, að ég sé ekki, að það sé neitt sérstakt gleðiefni, þetta bréf hæstv. ráðh. til fjvn. Það hefur vafalaust sparað honum og þeim í rn. talsverða vinnu og kannske verið komist hjá því að valda einhverjum óvinsældum, en það er nú það, sem virðist fyrst og fremst vera hugsað um, að allir geti fengið allt, sem þeir biðja um. En það er stefna, sem ég held að geti aldrei leitt til neins góðs. Þetta er meginatriðið, sem hefði átt að einbeita afgreiðslu fjárlaga að, að láta þau verka í jákvæða átt til að ná þeim árangri, að fjárlögin, ríkisbúskapurinn, gæti að sínu leyti stuðlað að því að vinna gegn þeirri óheillaþróun, sem nú er í efnahagsmálum og er fram undan í ennþá stærri mæli. En þetta hefur með þessu fjárlagafrv. verið algjörlega vanrækt. Hér er ekki einn staf að finna í þá átt, og það eina, sem við fáum að heyra í hæstv. fjmrh., er hér í kvöld það, að nú sé fram undan að vinna að þessum málum og það megi einhvern tíma á næstunni búast við einhverjum till. En fyrst á að afgreiða fjárlagafrv., áður en ráðist er að þeim vanda. Einhvern tíma hefði manni getað dottið í hug, að það hefði verið vitlegt að geyma að afgreiða einn veigamesta þáttinn einmitt í sambandi við baráttu gegn verðbólgu, sem ríkisfjármálin alltaf eru. Það voru nokkur atriði í ræðu hæstv. ráðherra, sem mig langar til að minnast á. Hann gat þess, - og það hefur verið blóm í hnappagat hæstv. ríkisstj., - að það hafi verið gerð mikil breyting á nefsköttum og það hafi verið yfirtekið frá sveitarfélögunum samkv. því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, að mér skildist, 3.3 milljarðar, sem mætti reikna til þeirra breytinga, sem þá voru gerðar. Þetta er nú ekkert sérstakt til að dást að, í fyrsta lagi held ég, að það sé hæpið mál að hafa farið út á þá braut. Það getur verið gott og blessað að afnema nefskatta í tryggingakerfinu. En ef nú enginn lögregluþjónn fæst til þess að vinna hjá ríkinu, þá fer að verða hæpin pólitík, sem þar var rekin, að létta lögreglukostnaði af sveitarfélögunum. Það sýnist ekki vera svo, að þeir kæri sig mikið um að vera í þjónustu hæstv. fjmrh. og ríkisstj., vilji heldur vera hjá sveitarfélögunum. Og ég veit nú ekki nema það stökk hafi verið tekið af lítilli fyrirhyggju. Mér finnst það þó ekki í samræmi við þann boðskap ríkisstj. í upphafi að auka áhrif sveitarfélaganna. En hvað um það, hún er ekki til að dást að, þessi tala, þegar þess er gætt, að tekjuauki ríkissjóðs til að mæta þessari yfirtöku hefur numið 15–16 milljörðum, þannig að það verður nú lítið úr þessum 3.3 milljörðum. Hæstv. fjmrh. sagði, sem var alveg rétt, að það, sem þyrfti að leggja til grundvallar mati á því, hvort væri um að ræða skattahækkun eða hækkun álaga, væri, hvað hátt hlutfall það væri af þjóðarframleiðslu. Þetta er vissulega rétt, og það vill nú svo vel til að ég er með hér í höndunum bók, sem er, að því er ég hygg, með því nytsamasta, sem gert hefur verið af hæstv. ríkisstj., þ. e. a. s. það hafa verið gefnar út margar merkar bækur um efnahagsmál af þeim ágætu sérfræðingum, sem að því vinna, en það hafa oftast nær orðið sameiginleg örlög þessara bóka, að það hefur verið ákveðið að loka þær niðri í skúffu og fara ekkert eftir þeim. En þessar bækur eru mjög nytsamar, ef menn vilja kynna sér þær. En þar er m. a. að finna, hvernig skattþunginn hefur breyst. Hæstv. ráðh. taldi nú ekki, að þar væri um veigamikið atriði að ræða, en hann var 1971 31.8% af þjóðarframleiðslu, 1972 er áætlað, að hann verði 33.5%, 1973 er spáin 34.1% og 1974, miðað við það, að Vestmannaeyjaskattarnir verði framlengdir eða söluskatturinn, sem á nú eins og aðrir skattar ekki að hverfa, þá verður hann 35.5%, þannig að hér hefur verið um stöðuga hækkun að ræða. Og á erfiðleikaárunum 1967 og 1968, sem er alveg sérstakt og þessar álögur hafa hæst komist áður, sem var eðlilegt, miðað við það ástand, sem þá var í þjóðfélaginu, þá nam þetta þó ekki nema 32%. Hér hefur því orðið um að ræða stórfelldar auknar skattaálögur miðað við þjóðarframleiðslu, og hefði maður þó haldið, þar sem þjóðarframleiðslan hefur vaxið jafngífurlega og raun ber vitni um, að það hefði átt að vera auðið að komast af með sömu prósenttölu. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram frá öðrum talsmönnum Sjálfstfl., að það er höfuðnauðsyn að setja sér mark um það, að útgjöld ríkissjóðs fari ekki umfram ákveðna prósenttölu af þjóðarframleiðslu. Það þýðir ekki að hafa þann máta lengur á, þegar svona stefnir með ríkisútgjöldin, að slíkt aðhaldsleysi sé ríkjandi, eins og allir hljóta að sjá og þarf ekki að lýsa nánar. Þá verður að setja sér mörk um það, hvað ríkið megi eyða, en ekki fylla bara alltaf í skörðin með nýjum sköttum. Þetta er stefna, sem verður að taka upp, og er í rauninni eðlilegt, að sett sé ákveðin hlutdeild af þjóðartekjum, - ég tala nú ekki um, að það ætti að nægja, þegar jafnstórkostleg aukning þeirra er og hér er reyndin, - og haldið sé við það og Alþingi ráðstafaði útgjöldum innan þeirra marka. Þetta er þekkt meðal sumra þjóða og hefur gefist vel, og ég held, að við höfum gott af því að taka upp þessa starfshætti, þegar svo er komið sem nú horfir og er staðreynd, að fjárl. hækka meira á 3 árum en á 12 árum áður. Til þess þó að gera sér grein fyrir því eftir annarri leið, hvort álögur hafi vaxið eða ekki, þá hef ég hér tekið saman, - og skal taka fram, að þá eru teknar til samræmis allar þær breytingar, sem gerðar hafa verið á gjaldheimtu, - hvernig skattadæmið lítur út, þ. e. a. s. öll álögð gjöld, bæði til ríkis og sveitarfélaga, og eru frádregin hlunnindin, sem ber auðvitað að taka tillit til varðandi það, að nefskattar hafa verið felldir niður. Og þá kemur það fram, að 1971 námu þessi gjöld samtals 5.1 milljarði, 1972 7.5 milljörðum, og má gera ráð fyrir, að 1973 nemi þetta 9.5 milljörðum. Ég þarf ekki að skýra þessar tölur, þær sýna ljóst, hversu stefnir. Og nú er svo komið, sem verður að teljast harla ömurlegt og jafnvel þó broslegt, að eftir skattalagabreytinguna, sem hæstv. fjmrh. beitti sér fyrir, strax eftir að hann tók við völdum og lá svo mikið á, að hún var lögfest, án þess að hægt væri að rannsaka málið til hlítar, sem leiddi til þeirrar einstæðu niðurstöðu, að það þurfti að setja brbl. til að leiðrétta verstu annmarkana, þegar það kom í ljós, að aðalþungi skattanna hafði verið lagður á gamalt fólk, - þá er niðurstaðan nú eftir þennan stutta tíma, reynslan af því kerfi sú, að allir heimta lækkun beinna skatta. Ég held, að það hefði nú verið praktískara fyrir hæstv. ríkisstj. og hæstv. fjmrh. að láta gömlu skattana halda sér og reikna bara nógu lága vísitölu, og þá gat hann kennt fyrrv. stjórn um. En nú hefur hæstv. ríkisstj. orðið það á í óðagotinu að setja ný skattalög, þannig að nú verður ekki fyrrv. stjórn kennt um. Hvað segir nú skattamálanefndin um þessi nýju skattalög? Hún segir í því áliti, sem hún hefur látið frá sér fara, að það verði að telja, að nú séu beinir skattar orðnir óeðlilega háir og beri brýna nauðsyn til að breyta skattheimtunni. Það er að finna þennan dóm í þessari ágætu skýrslu frá fjmrh., sem samin er af mætum og góðum mönnum, endurskoðunarnefnd skattalaga, sem að vísu varð til í tíð fyrrv. ríkisstj., en hafði sama verkefni og hæstv. fjmrh. fól þeirri n. að halda áfram, sem hann skipaði, en það þurfti bara af einhverjum ástæðum að breyta um menn í n., látum það vera. Það vill svo einkennilega til, að þessir menn hafa komist að sömu niðurstöðu og þeir, sem störfuðu fyrir fyrrv. ríkisstj., og það hefur orðið svo náttúrlega á fleiri sviðum en þessu, að sérfræðingar núv. hæstv. ríkisstj. hafa komist að sömu niðurstöðu og komist var að í fyrrv. ríkisstj., af því að sú ríkisstj. komst að réttri niðurstöðu. Og sérfræðingarnir breyta ekki sínum skoðunum, þó að skipti um ríkisstj. Hæstv. núv. ríkisstj. ætlaði að lifa á brjóstvitinu, en komst að raun um, að það hrökk skammt. Ég vil aðeins leiðrétta eitt smáatriði hjá hæstv. ráðh., ekki af því að það skipti máli, heldur af því að ég veit, að hann vill hafa það, sem sannara reynist. Hann sagði, að ákvörðunin um það að hætta að draga frá viðhald húsa, heldur reikna ákveðna prósentu, væri frá tíð fyrrv. ríkisstj. Það er rangt. 

Það var ákveðið af mér og rn.

Já, það gleður mig, enda vissi ég, að ráðh. vildi hafa það, sem réttara er í þessu. Þetta var ekki framkvæmt fyrr en í tíð hæstv. núv. ráðh., og mér skilst, að hann sé eftir eitt ár búinn að sjá, að þetta hafi verið skökk stefna, og það ber líka að viðurkenna, að hann hefur séð það svo snemma. Nú skal ég ekki, eins og ég sagði áðan, þreyta menn á að fara út í þær tölur, sem hæstv. ráðh. minntist á varðandi gjaldeyrisvarasjóð og gjaldeyriseign, því að það væri of langt mál. En sannleikurinn er sá, að það hefur komið greinilega fram í áliti sérfræðinga ríkisstj. og kom fram í skýrslu hagrannsóknardeildarinnar á s. l. ári, að hún teldi að ekki mætti lengra ganga í erlendum lántökum, þannig að mat hennar var nokkuð annað en hæstv. ráðh. Erlendar fastar lántökur hafa aukist í tíð núv. hæstv. ríkisstj. um 7.5 milljarða. Þetta segir hæstv. ráðh., og það er eitt dæmið um það, að hann telur þetta allt saman harla gott og geri ekkert til, vegna þess að gjaldeyrisvarasjóður hafi hækkað úr rúmum 4 milljörðum í rúma 7 milljarða og þannig sé í rauninni hægt að verulegu leyti að ná saman endum og með birgðaaukningu. Þetta er auðvitað alger misskilningur. Það t.d. liggur alveg ljóst fyrir, að það er minni kaupmáttur gjaldeyrisvarasjóðsins í dag heldur en hann var 1971, þannig að þarna sýnir sig enn einu sinni, að tölur eru alger blekking eða geta verið það. Það er verðlagsþróunin, sem alltaf gildir, og þessi gjaldeyrisvarasjóður nú, hann nægir - ég vil ekki fullyrða of mikið - varla til þess að kaupa það andvirði erlendis frá, sem var hægt að kaupa fyrir gjaldeyrisvarasjóðinn, eins og hann var í byrjun ágúst 1971. Þetta er ákaflega veigamikil staðreynd. Viðskiptahallinn við útlönd hefur verið mikill allt frá árinu 1970, en 1970 og 1969 var ekki viðskiptahalli, heldur var þá töluverður afgangur. En nú hefur reyndin orðið sú, að þessi síðustu ár hefur orðið geysilegur viðskiptahalli við útlönd, og dæmi um þetta eða sannanir er að finna í síðustu bók, sem hagrannsóknadeildin hefur gefið út, og þar kemur í ljós, að þessi viðskiptahalli nemur stórkostlegum fjárhæðum á hverju ári. Og það er engin skýring á þeim viðskiptahalla, sem hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið meira um skipakaup á þessu ári heldur en áður hefði verið, vegna þess að það er algerlega rangt, og t. d. skipakaupin hafa ekki haft nokkur áhrif í sambandi við hinar erlendu lántökur. Þegar talað er um þessi kaup, þá verður að sjálfsögðu að taka bæði skip og flugvélar, og þau kaup hafa orðið minni í ár, árið 1973, heldur en hefur orðið áður, þannig að einnig þessi fullyrðing hæstv. ráðh. fær ekki staðist. Og það vill svo til, að ég hef einnig tölur Seðlabankans um þetta atriði, og þær sýna glöggt, að hér er ekki um stórkostlegan mun að ræða. Fiskiskipalánin urðu 854 millj. 1972, eru áætluð 955 millj. 1973, voru 716 millj. 1970 og 556 millj. 1971. Önnur skipalán eru mjög svipuð, en ef við tökum flugvélalánin, sem eru alltaf tekin með í þessum tölum, þegar þær eru dregnar út úr greiðslujöfnuðinum, þá kemur á daginn, að flugvélakaupin hafa numið rúmum 2 milljörðum árið 1971, en eru ekki nema 1.3 milljarðar áætlað árið 1973, þannig að ekkert af þessu fær skýrt þá skuldasöfnun erlendis eða viðskiptahalla, sem hæstv. ráðh. vildi gera lítið úr. Ég gat áðan um, að þessi viðskiptahalli væri mikill, og aðeins til að nefna þar tölur, þá var hann óhagstæður árið 1971 um 3.8 milljarða, 1972 um 1.8 milljarða, og 1973 er viðskiptahallinn áætlaður 3.6 milljarðar. Þetta er nú búskapurinn. Maður gæti haldið, eins og hæstv. ráðh. sagði, að þetta hefði verið voðalegt ástand, og hann var að tala um það, hvað Vestmannaeyjagosið hefði haft óheillavænlega þróun á efnahagslíf þjóðarinnar á þessu ári. Hér er algerlega talað út í hött og furðulegt, að maður, sem þekkir jafnvel inn á þetta og hæstv. ráðh., skuli nota svona rök. Maður hefur heyrt þessu haldið fram áður. En verð útfluttra vara á þessu ári er áætlað að muni hækka yfir 40% frá árinu áður, yfir 40%, sem aldrei hefur gerst áður í sögu þjóðarinnar, að því er ég best veit, þannig að þegar talað er um, að Vestmannaeyjagosið hafi skapað einhverja erfiðleika og skapað óhagstæða verðmyndun og viðskiptastöðu okkar út á við, þá er þetta alger misskilningur, og ég er forviða á, að jafngáfaður maður og hæstv. ráðh. skuli halda þessu fram. En þegar verið er að tala um gjaldeyrisvarasjóðinn, þá eru nú hvorki meira né minna en 2 milljarðar á þessu ári, sem okkur hafa verið gefnar, sem hefur komið til góða gjaldeyrismegin hjá okkur. Í ofanálag á þetta má geta þess, að nýlega var verið að afgreiða hér mál, þar sem boðið var af Alþjóðabankanum eitthvert hagstæðasta lán, sem við höfum nokkurn tíma tekið, 700 millj. kr., til umhóta hér innanlands. Ekki skal ég gera lítið úr því tjóni, sem Vestmannaeyjagosið hefur valdið, en það hefur ekki valdið þjóðarbúinu miklu tjóni. Það hefur valdið stórkostlegum erfiðleikum og vandamálum fyrir fólkið, sem bjó í Vestmannaeyjum, það er allt önnur saga. En í öllum hamingju bænum, ég vona, að hæstv. ríkisstj. hætti að bera þennan skjöld fyrir sig, Vestmanneyingana, það er ekki rétt og ekki sanngjarnt. Hæstv. ráðh. sagði, að þegar menn væru að tala um verðbólgu, þá væri það ekki mikið ríkisstj. að kenna, það væri allt saman eða meginhlutinn að kenna erlendum verðhækkunum. Hvað skyldi nú vera hæft í þessu? Í gulu bókinni, sem að vísu er gefin út í júlímánuði, enda ber hún þess merki, þá er rætt um það, að verðhækkanir eða hækkun á vísitölu vöru og þjónustu á árinu 1973, þ. e. a. s. frá 1. nóv. 1972 til 1. nóv. 1973, muni verða 22%. Þessi tala er ekki 22%, hún er 30.2% nú. Svona hefur verðbólgan vaxið stórkostlega miklu hraðar en gert var ráð fyrir. Það er alveg rétt, að hér koma auðvitað til greina verðhækkanir. Ég skal játa, að ég hef það ekki sundurliðað, vegna þess að hagrannsóknadeildin getur ekki gert það enn. Hún áætlaði, þegar hún spáði 22% verðbólguaukningu, að bein breyting innflutningsverðs í erlendri mynt mundi verða 4% af þessu, það er allt og sumt. Segjum, eð það sé 10%. Ég skal ekki segja, hvort hæstv. ráðh. segir 12%. Ég vil ekki vefengja hann, en það verða þá 18.2%, sem er þá að þakka hæstv. ríkisstj. eða kenna. Það eru aðeins tvö dæmi þess, að verðbólga hafi vaxið meira á Íslandi frá því um 1940. Ég hef ekki tölur lengra aftur í tímann, enda er það nú ærinn tími að gera samanburð við, aðeins tvö tilfelli, og þau voru algerlega sérstæð, bæði þessi tilfelli, og eiga alls ekki við í sambandi við það, sem nú er að gerast, 30.2% verðbólguaukningu, skuldir erlendis komnar yfir 20 milljarða, fjárl. komin í 30 milljarða, allir samningar lausir hjá verkalýðssamtökum og opinberum starfsmönnum og stórkostleg óvissa fram undan varðandi erlend viðskipti, sem að vísu eru okkur óviðráðanleg. Allt er þetta harla gott að mati hæstv. ríkisstj., og ekki örlar á till. í þá átt að mæta þessum vanda. Og það var út af fyrir sig alls ekki ógáfuleg röksemd og hugmynd hjá hv. þm. Bjarna Guðnasyni, að það væri kannske orðið tímabært í slíku vandræðaástandi að gera sér grein fyrir því að reyna að bjarga skipinu, áður en það strandaði svo algerlega, að það væri ekki hægt að ná því út aftur, ef menn væru komnir fram af gjárbakkanum, því að það virðist svo sem hæstv. ríkisstj. ætli ekki, ef hún er sjálfráð, að nema staðar á gjárbakkanum, heldur velta ofan í gjána, sem fyrrv. hæstv. forsrh. 1958 forðaði þó þjóðinni frá, þó að það gerði nú kannske minnst til með ríkisstj. En þó að allt þetta blasi við augum okkar allra og þarf ekki þm. til, þetta sér hver einasti þjóðfélagsborgari, og hvarvetna, þar sem maður mætir fólki, þá er það ekki að dást að því, að það fái hækkað kaup um 7% á þriggja mánaða fresti, fjarri fer því. Það er þrungið af kvíða, og eftir alla þessa miklu uppbyggingu, sem hæstv. ríkisstj. stærir sig af, þá er núna meginhluti allra þeirra, sem fást við rekstur í þessu landi, sem hefur áhyggjur af því, hvernig í ósköpunum á að forðast stöðvun atvinnulífsins vegna þeirrar ofsaverðbólgu, - ég kann ekkert nafn yfir þetta, og ég segi eins og aðrir, að það er gott og snjallt hjá Tímanum að auglýsa eftir orði yfir þetta, ég veit ekki, hve auðvelt verður að finna það, sem nú riður húsum hér. Þetta er nú öll uppbygging hæstv. ríkisstj. Það er óskaplega gaman að kaupa togara, og það er gaman að geta sagt, að iðnfyrirtæki hafi eflst. Það er gaman að geta haft þá stefnu að þrefalda útflutning iðnaðarvara, eins og hæstv. iðnrh. hefur lýst, en fylgjast svo ekki betur með en það, að menn eru ginntir út í framkvæmdir, - ég segi ginntir, - með því að leggja eignir sínar í framleiðslutæki, kannske í stærri stíl en nokkru sinni áður, til þess svo að setja þessi framleiðslutæki á hausinn. Ekki verður betur séð en svo verði. Hæstv. ríkisstj. hlustar ekki á þær raddir, sem hvarvetna berast af landinu um, að það sé sennilega millj. kr. halli á mánuði jafnvel af skuttogurumum nýju, enda þótt ekkert sé reiknað í fyrningar og vexti. Nei, nei, það er bara beðið, það á að bíða eftir skýrslum og bíða eftir rannsóknum, og guð má vita, hverju á að bíða eftir. Nei, þetta er vissulega ekki ástand til þess að stæra sig af. Það er eins og hér sé verið að leika blindingjaleik. Og þó að hann geti verið skemmtilegur, þá getur hann haft alvarlegar afleiðingar, ekki síst ef þeir menn, sem stjórna eiga málum, ganga alltaf með bundið fyrir augum. Hún hefur villt mönnum sýn um hið raunverulega ástand efnahagsmála okkar, þessi geysilega hækkun, sem hefur orðið á okkar útflutningsframleiðslu. Og ríkisstj. hefur dregið algerlega rangar ályktanir, þ. e. a. s. hún hefur engar ályktanir dregið af því að nota þessa einstæðu gjöf, sem þjóðinni hefur hlotnast með þessari stórfenglegu fjáröflun í þjóðarbúið, á skynsamlegan hátt og til þess að undirbyggja framtíðina. Þetta er alvarlegasta fordæmingin á hæstv. núv. ríkisstj. og raunar alveg nægileg til þess að henni beri skylda til þess að biðjast lausnar, að afgreiða nú, ef það er hugmyndin, rétt fyrir jólin 30 milljarða fjárlög án þess að sjá fyrir tekjuöflun. Það kann að vera, að hæstv. ráðh. hafi uppi í erminni einhver úrræði, sem eiga þá fylgi hér á Alþ. Ég veit það ekki, við sjáum það við 3. umr. fjárl., ef ætlunin er að knýja hana fram fyrir jól. En við slíkt er ekki hægt að una, og ríkisstj. getur ekki leyft sér að bjóða þjóðinni upp á þau vinnubrögð, ef henni skyldi detta það í hug. Ég segi þetta nú við 2. umr., ef það kynni að geta valdið hæstv. fjmrh. nokkrum hugleiðingum um það, hversu alvarleg áhrif það kynni að hafa að reka nú í gegn með handjárnuðu stjórnarliði fjárlög með milljarða halla og alla enda lausa á öllum sviðum. Ég leyfi mér að vara stórkostlega við því að knýja fjárl. fram með þessum hætti og tel skylt að láta það liggja hér skjalfast fyrir, að sú aðvörun hafi komið fram. Hæstv. ráðh. ræður að sjálfsögðu hvað hann gerir og ríkisstj., og hv. þm. stjórnarliðsins ráða því, hvort þeir allir nema sá eini, sem hefur nú skilið við hópinn, ætla að láta draga sig út í slíkt fen, en sökin hvílir á þeim. Og ég er ákaflega hræddur um, að það fari þá svo, að þó að vissulega þjóðin vilji eins og hæstv. fjmrh. trúa á land sitt og getu sjálfrar sín til að bjarga sér, og það hefur henni alltaf tekist og það með góðum hætti, ef bærileg stjórn hefur verið í landinu, þá verði það þjóðin, sem ekki trúi á hæstv. ríkisstj. marga daga eða vikur enn, að svo miklu leyti sem einhverjir kunna enn að trúa á hana. Þeir eru sennilega til, en þeim fer fækkandi dag frá degi. Þar sem ég vil vonast til og reyndar veit, að er sannmæli, að hæstv. fjmrh. vill trúa á land sitt og þjóð og vill henni vel, þá skal það verða mitt síðasta orð að endurnýja þá hvatningu til hans og áskorun, að hann hugsi nú sitt mál og ani ekki út í þá ófæru, sem hér blasir við, ef hann ætlar að knýja fram fjárlög nú fyrir jól, botnlaus fjárlög, í stað þess að snúast við vandanum, annaðhvort hefjist handa um samræmdar ráðstafanir, sem hann og ríkisstj. beitir sér fyrir, - látum það gott heita, ef ríkisstj, getur gert það, - eða þá að segja hreinskilningslega og skjóta þeim orðum til hæstv. forsrh., sem að sjálfsögðu hefur þar síðasta orðið, að hann ætti að taka fyrirrennara sinn úr fyrrv. vinstri stjórn sér til fyrirmyndar og segja af sér, áður en það er orðið um seinan, vegna þess að áhrif þess að gera ekki neitt, eins og sakir standa nú, loka augum, gleðjast aðeins yfir því að geta fengið milljarðinn hér og milljarðinn þar og halda uppi nýjum hugleiðingum um þetta prósent í söluskatti þarna og hitt prósentið þarna, það bjargar ekki þjóðinni, heldur leiðir til ófarnaðar, og þá munu menn minnast þessarar vinstri stjórnar þó með enn þá óskemmtilegra hætti en þjóðin minnist fyrri vinstri stjórnarinnar. Þökk sé forsrh. þeirrar stjórnar, sem baðst lausnar, þegar hann sá, að hann gat ekki ráðið við vandann.



Herra forseti. Ég skal ekki að þessu sinni fara út í það að ræða fjárlagafrv. í heild eftir þær ítarlegu ræður, sem fluttar hafa verið hér á undan mér af fulltrúum míns flokks. Ég skal að þessu sinni halda mig við það að mæla hér fyrir lítilli brtt., sem ég hef leyft mér að flytja ásamt 4 öðrum þm., og víkja aðeins örfáum orðum að tveimur til þremur ufmörkuðum atriðum öðrum. Á þskj. 235 hef ég leyft mér að flytja brtt. ásamt þeim hv. þm. Gunnari Gíslasyni, Birni Pálssyni og Pétri Péturssyni um það, að upp verði tekin nýr liður til undirbúningsframkvæmda við uppbyggingu heilsugæslustöðva, 1 millj. kr., við sjúkrahúsið á Blönduósi. Á fjárl. yfirstandandi árs voru veittar 500 þús. kr. til sjúkrahússins á Blönduósi, að því er heimamenn telja og að því er heilbrrn. telur til undirbúnings framkvæmda við heilsugæslustöð þar við sjúkrahúsið. - Þetta fé var að hluta notað til þess að láta teikna grunnteikningar við þá framkvæmd, sem þarna er fyrirhuguð. Skipulagsuppdrættir allir lágu fyrir áður. Ef ekki fæst að þessu sinni á fjárl. næsta árs nein fjárveiting til þess að halda þarna áfram undirbúningi, er þessi framkvæmd dottin út úr þeirri röð, sem verður við uppbyggingu heilsugæslustöðva um landið á næsta ári. Sú fjárhæð, sem við flm. þessarar brtt, förum fram á, er 1 millj. kr. Sú fjárhæð er í samræmi við það, sem lagt er til, að varið verði til undirbúnings annarra slíkra mannvirkja í fjárlagatill. hv. fjvn. Þessi fjárhæð er svo lítil, að fyrir hana er ekki unnt að ráðast í framkvæmdir, einungis halda áfram þeim undirbúningi, sem hafinn er. Til þess að færa nokkrar sönnur á það, að það hefur verið álit heilbrn., að þær 500 þús. kr., sem veittar eru á fjárl. yfirstandandi árs, hafi átt að renna til þessara undirbúningsframkvæmda, þá vil ég geta þess, að rn. greiddi beint til teikninga til undirbúnings þessa mannvirkis á yfirstandandi ári 300 þús. kr., og í því felst viðurkenning á því, að 500 þús. kr. á fjárl. yfirstandandi árs hafi átt að renna til þessa undirbúnings. En því rek ég þetta hér, að þetta er vefengt af hv. fjvn. nú. Á síðasta ári eða við afgreiðslu fjárl. hér fyrir ári vakti ég athygli á því, hverju misrétti kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir hér á hv. Alþ., væri beitt í sambandi við fjárveitingar til heilbrigðismála. Þá runnu í hlut Norðurl. v. 2% af heildarfjárveitingum til framkvæmda í heilbrigðismálum í landinu. Því skal ekki á móti mælt, að að þessu sinni er nokkur bót ráðin á fyrir kjördæmið í heild. Þó er sú bót ekki stærri en svo, að nú nema fjárveitingar til þessa kjördæmis 2.3% af heildarfjárveitingum til framkvæmda í heilbrigðismálum miðað við þær till., sem hér liggja fyrir á þskj. 204 frá hv. fjvn. Enda þótt svo fari, sem ég vonast til, að sú litla brtt., sem við 4 af þm. þessa kjördæmis höfum leyft okkur að flytja hér um 1 millj. kr. í þennan lið verði samþykkt, þá er ekki hægt að segja, að við förum fram á það, að okkar hlutur verði gerður stór í þessum efnum. Sé aðeins staldrað við til þess að hugleiða, hverja þýðingu það hefur að láta ekki slitna röð framkvæmda við uppbyggingu þessara þjónustu stöðva í strjálbýlinu, þá vil ég vekja athygli á því, að það skiptir kannske nokkuð miklu máli fyrir það starfsfólk, sem vinnur við þessar þjónustustofnanir, hvort það sér fram á það, að aðbúnaður og aðstaða verði bætt á næstu árum eða hvort ekki verður um neinar breytingar að ræða. Á slíkum atriðum getur oltið, hvort það sérmenntaða fólk, læknar og hjúkrunarfólk, sem enn þá starfa að þessum málum úti á landsbyggðinni, haldist þar við áfram eða ekki. Það þarf ekki að tíunda það hér, að heilbrigðisþjónusta er ein sú brýnasta þjónusta, sem landsmenn allir þurfa að njóta, því að þar getur riðið á lífi og dauða hvenær sem er, eins og öllum mun ljóst vera. Í annan stað vil ég vekja athygli á því, að þeim fjármunum, sem varið er til uppbyggingar heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa úti á landsbyggðinni; er yfirleitt ekki illa varið. Ef litið er til þess, að daggjöld á sjúkrahúsum eru víðast hvar um það bil helmingi lægri í sjúkrahúsum úti á landi heldur en gerist hér á sjúkrahúsum í Reykjavík, þá má það ljóst vera, að það er lítil fjármálaspeki í því að kreppa svo að þessum mannvirkjum úti á landsbyggðinni, að miklu fleiri sjúklingar en nokkur ástæða er til þurfi að dvelja í sjúkrahúsum hér í Reykjavík og ekki aðeins kosti til þess ærnu fé í ferðakostnað og mikilli fyrirhöfn, heldur einnig kosti það þjóðina í heild tvöfalt meira yfirleitt á hvern legudag heldur en gerist víðs vegar úti á landi. Ég vil nefna sem dæmi um þetta, að nú eru daggjöld á sjúkrahúsinu á Blönduósi 2250 kr., á sama tíma sem ég hygg, að þau séu um 5 þús. kr. hér á Landsspítalanum í Reykjavík. Það er því augljóst mál, að þeim fjármunum er vel varið, sem renna til þess að búa í haginn fyrir það, að sjúklingar geti í ríkari mæli en gerist í dag dvalist í sjúkrahúsi í sinni heimabyggð við minni kostnað, minni fyrirhöfn og á ýmsan hátt minni sálræn óþægindi heldur en að þurfa að dveljast langdvölum í sjúkrahúsum í Reykjavík, þar sem kostnaður er til muna hærri. Ég skal ekki fara miklu fleiri orðum um þetta mál. Ég vil aðeins segja það, að sú viðbót, sem fyrirhugað er að byggja við sjúkrahúsið á Blönduósi, miðað við þær teikningar, sem fyrir liggja, er ekki stórmannvirki. Með því að samþykkja þessa till. væri þess vegna ekki verið að binda ýkjaþunga bagga, sem þyrfti að axla í framtíðinni til þess að ljúka þessum framkvæmdum. Hér er um að ræða móttöku læknis og skurðstofur og e. t. v. eina hæð ofan á móttökurýmið til viðbótar sjúkradeild sjúkrahússins. Hér er um hagkvæma framkvæmd að ræða, sem ætla má, að eftir verðlagi í dag kostaði um 30 millj. kr. Miðað við framkvæmdir í heilbrigðismálum yfirleitt er augljóst, að hér er ekki um stórmannvirki að ræða, mannvirki, sem mundu binda of þunga bagga við afgreiðslu fjárl. á næstu árum, yrði þessi till samþ. Ég vil geta þess hér, að við atkvgr. í lok þessarar umr. mun ég óska eftir því, að þessi till. verði tekin til baka til 3. umr., þannig að tóm gefist til fyrir hv. fjvn. að taka þetta mál enn á ný til endurskoðunar, og ég vænti með þeim árangri, að n. sjálf sjái, að sjálfsagt sé að taka þessa till. upp. Ég hafði hugsað mér að minnast örfáum orðum á einn þátt annan varðandi fjárveitingar í mitt kjördæmi, og hefði mér þótt miklum mun betra, ef hæstv. forsrh. hefði verið hér viðstaddur. Ég mun þó vekja athygli á þessu máli, þar sem hæstv. fjmrh. situr hér í salnum, en það er varðandi hafnarframkvæmdir á Siglufirði. Ég veit, að þetta mál hefur verið tekið allítarlega til meðferðar hjá hv. fjvn., en því miður hefur niðurstaðan orðið sú, að hún leggur til, að einungis verði varið til framkvæmda 3 millj. kr. á næsta fjárlagaári. Nú er það svo, að hæstv. ríkisstj. hefur af allmiklum stórhug stutt að því, að í Siglufirði yrði ráðist í það að byggja upp nýtt og myndarlegt fiskiðjuver á vegum Þormóðs ramma. Uppbygging þessa atvinnufyrirtækis er háð því, að um leið rísi hafnarmannvirki, sem að vísu er nokkuð kostnaðarsamt í framkvæmd. Heimamenn telja einsýnt, að það skuli byggt upp með þeim hætti, að reist verði stálþil, sem yrði um 120 m langt, og er talið, að mannvirkið í heild kosti um 45 millj. kr. með þeim hætti. Hafna- og vitamálastofnunin hefur nú komið með hugmyndir um aðra lausn þessa máls, þannig að byggð verði bryggja á stauruan og viðlegukantur, sem væri um 40 m langur, en þeirri leið hafna heimamenn og halda fast við þá leið, sem til þessa hefur verið ætlað að fara. Það hefur verið talið eðlilegt, að því fjármagni, sem þyrfti að verja til þessa mannvirkis af ríkisins hálfu, eða nálægt 35 millj. kr., yrði skipt á tvö ár. Ég vil, án þess að ég hafi gert það upp við mig að fullu, hvort ég fari að flytja um þetta efni brtt. við 3. umr., beina því mjög eindregið til hæstv. fjmrh., og hefði gert það enn fremur til hæstv. forsrh., hefði hann verið hér viðstaddur, hvort ríkisstj. hafi á prjónunum fyrirætlanir um að leysa fjárþörf þessara framkvæmda með einhverjum öðrum bætti en fram kemur í till. fjvn. við afgreiðslu fjárl. Hæstv. ríkisstj. hefur vitaskuld til þess úrræði í sambandi við framkvæmdaáætlun ríkisins, og skal ég út af fyrir sig fallast á, að sú lausn geti komið að gagni, eigi síður en þótt um fjárlagaframlag væri að ræða, þótt það væri æskilegra. En um þetta efni óska ég eftir að fá skýr svör. Ég vænti þess mjög, að hæstv. fjmrh. geti gefið mér svör um þetta efni, áður en þessari umr, lýkur. Þriðja atriðið, sem ég vil hér nefna, er um framlög á vegum landbrn. til grænfóðurverksmiðja. Svo virtist sem hæstv. landbrh. og fjmrh. teldi heppilegt að hverfa hér úr þingsalnum í gær, þegar að því kom, að ég vænti svara við fsp. minni um þessi efni. Nú geri ég ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. geti svarað þeirri fsp., sem fyrir liggur á sérstöku þskj., áður en 3. umr. fjárl. fer fram. Eigi að síður þykir mér rétt að vekja athygli á þessu máli hér við 2. umr. og óska eftir því, að hæstv. landbrh. og fjmrh. gefi um það svör, hver sé fyrirætlun hæstv. ríkisstj. um þetta efni. Framleiðsla heyköggla eða grasköggla hefur verið að aukast hér á landi. Nú starfa þrjár ríkisreknar grænfóðurverksmiðjur undir yfirstjórn Landnáms ríkisins og ein, sem rekin er af einstaklingum. Staðfest hefur verið af hæstv. landbrh. áætlun um uppbyggingu þriggja nýrra grænfóðurverksmiðja á 6–8 árum, og sú staðfesting yrði með bréfi ráðh., dags. 2. júní 1972. Hér er um talsvert fjárfrekar framkvæmdir að ræða, og skal ég ekki á þessu stigi leiða getum að því, hvað uppbygging þessara þriggja verksmiðja muni kosta í heild. En eins og fram kemur í frv. til fjárl., sem hér er til umr., eru nú áætlaðar til þessa verkefnis 14.6 millj. kr. Út af fyrir sig er það nokkurn veginn í samræmi við þá verðlagsþróun, sem orðið hefur síðan ákvæði um þetta voru tekin í lög 1971. En þá var sett sem lágmark í lögin, að varið yrði til hyggingar grænfóðurverksmiðja eigi minna en 7.5 millj. kr. á ári. En þess er skylt að geta, að hvort tveggja hefði skeð: hæstv. ráðh. hefur staðfest áætlun um uppbyggingu þriggja nýrra verksmiðja og hæstv. ráðh. hefur með úrskurði ákveðið að kaupa verksmiðju, sem sett var á fót af félagssamtökum og einstaklingum vestur í Saurbæ í Dölum. Eftir því sem ég veit best, þá er það svo, að vegna þeirra skuldbindinga, sem þegar liggja fyrir gagnvart fjárgreiðslum til grænfóðurverksmiðja, fyrst og fremst vegna kaupanna á grænfóðurverksmiðjunni í Saurbæ í Dölum og einnig nokkurra framlaga til annarra verksmiðja af þessu tagi mun ekkert fé verða til ráðstöfunar á næsta ári við uppbyggingu hinna þriggja nýju verksmiðja, ef þessi liður verður ekki hækkaður í meðföruan Alþingis nú við afgreiðslu fjárl. Ég vil hér með beina því til hæstv. ráðh., hvort hann getur á þessu stigi gefið yfirlýsingar um það, hvað ríkisstj. hyggst fyrir um þessi efni, hvort það sé meining hæstv. ráðh. og ríkisstj. í heild að stöðva algerlega uppbyggingu verksmiðjanna eða hvort fyrirætlanir eru uppi um það að ráða þarna bót á. Í sambandi við það, hverja þýðingu þetta mál hefur, vil ég vekja athygli á því, að á síðustu árum og einkanlega nú á síðasta ári og því ári, sem nú er að líða, hefur verð á innfluttu kjarnfóðri farið ákaflega hækkandi. Á sama tíma hefur það sýnt sig, að framleiðsla á graskögglum er hagkvæm hér á landi og þær tvær verksmiðjur, sem elstar eru eða lengst hafa gegnt því hlutverki að framleiða grasköggla á Rangárvöllum, munu á þessu ári skila góðri rekstrarafkomu. Það hefur einnig skeð, að hvarvetna frá félagssamtökum bænda hafa borist áskoranir um að hraða uppbyggingu þeirra verksmiðja, sem búið er að gera áætlun um. Einnig liggur það fyrir, að hagkvæmt er að nota þetta fóður í stað innflutts kjarnfóðurs, a. m. k. sem nemur 50–60%, og af því leiðir mjög verulegan gjaldeyrissparnað, vegna þess að talið er, að þessi framleiðsla kosti ekki nema um það bil 1/4 framleiðslukostnaðar í erlendum gjaldeyri, en hitt í innlendum kostnaði. Ég ætla ekki á þessu stigi að rekja það frekar, enda þótt það mætti gera í löngu og ítarlegu máli, hverja þýðingu það hefur, ekki einungis fyrir landbúnaðinn, heldur fyrir þjóðarbúið í heild, að áfram verði unnið að þessu verkefni, ekki með hangandi hendi eða með þeim hætti, að þær ákvarðanir, sem búið er að taka, verði gerðar ómerkar, heldur á þann veg, að brugðið sé við og átak gert til þess að hrinda þessu máli áfram. Þýðingu þessa skal ég ekki rekja frekar, heldur vil ég vænta svara um þetta efni frá hæstv. landbrh. og fjmrh. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í einstök atriði, sem snerta fjárlagaafgreiðsluna, nú við þessa umr. Þar er þó af nógu að taka, og gæti ég bent á nokkur atriði, sem ég tel ástæðu til að leggja fram brtt. við til lækkunar, jafnframt því sem ég hef hér bent á vissa þætti, sem ástæða væri til þess að gefa gaum, hvort ekki þyrfti að sinna með meira fjármagni. Þegar hafa hér verið bornar fram nokkrar brtt. til hækkunar við fjárlagafrv., vitaskuld frá hv. fjvn. og einnig frá einstökum þm. Ein af þessum brtt. finnst mér keyra úr hófi fram sem tákn um hreina fásinnu og ótrúlega eyðslutilhneigingu hjá þeim, sem ráða ferðinni hér í sölum Alþingis, en það er till. undir III. lið á þskj. 235 frá hv. þm. Ragnari Arnalds, Gylfa Þ. Gíslasyni, Steingrími Hermannssyni og Hannibal Valdimarssyni, og þar á ég við till. um að hækka framlög til blaðanna, eins og það er orðað, samkv. nánari ákvörðun ríkisstj., að fengnum till. stjórnskipaðrar nefndar, úr 18 millj. kr. upp í 32 millj. kr. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa algerri andstöðu við þessa till., og enda þótt ég geri ekki ráð fyrir því, að mín tilmæli eða mín skoðun hafi nokkur áhrif á hv. flm. þessarar till., þá hefði ég talið eðlilegt a. m. k., að hún væri tekin aftur til 3. umr. og hv. þm. gæfist tóm til þess að íhuga hana nánar en gert verður hér að sinni, vegna þess m. a. að þessi till. kemur fram, eftir að mjög margir hv. þm. eru horfnir úr þingsalnum á kvöldfundi og atkvgr. verður væntanlega þegar í upphafi fundar á morgun. Ég mun ekki að þessu sinni flytja brtt. til lækkunar, og ég skal ekki fara að tíunda þau efni hér. En það væri þó full þörf á að staldra við og taka því rækilegt tak, hvort ekki næðist samstaða nokkurra þeirra þm., sem ofbýður þessi útþenslu- og eyðslustefna ríkisstj., og flytja nokkrar brtt. við fjárlagafrv. til lækkunar, áður en það verður afgreitt hér á hv. Alþ. Ég skal ljúka þessum fáu orðum mínum hér með því að lýsa aðdáun á því, hvernig hv. frsm. meiri hl. fjvn. gat fundið í sinni framsöguræðu grundvöll fyrir því að lýsa einhverri stefnu hæstv. ríkisstj, í sambandi við fjármál ríkisins. Sú stefna birtist vitaskuld á þann veg, sem við hv. þm. og landslýður allur hefur fundið, að er kannske eitt helsta einkenni núv. ríkisstj., að draga saman fjármagnið og um leið draga valdið til ríkisins. Þetta kom fram hjá hv. frsm. meiri hl. fjvn., e. t. v. ekki nákvæmlega með þessum orðum, heldur á þann hátt, að það þyrfti að hafa stjórn á fjármagninu, það þyrfti að efla tök ríkisins á fjármagninu og deila því þaðan til hinna ýmsu viðfangsefna í þjóðfélaginu, bæði til verklegra framkvæmda og félagslegra þátta. Þetta er vitaskuld eitt megineinkennið á núv. hæstv. ríkisstj. Og hún hefur, eins og komið hefur fram í ræðum ýmissa stjórnarandstæðinga hér í dag og í kvöld, gengið ötullega fram til þess að fylgja eftir þessari stefnu sinni. Skýrasta dæmið er auðvitað tölurnar, sem standa í gjaldabálki og tekjulið fjárlagafrv., en mörg fleiri dæmi mætti nefna, sem hér verða ekki rakin. En til þess að hnekkja þessari stefnu, þessari stefnu samsöfnunar valds og fjármagns hjá ríkinu, þá þurfa að koma aðrir menn að stjórnvölnum, - menn, sem hafa önnur sjónarmið, en þá menn er ekki að finna í röðum þeirra, sem fara með forustu þeirra stjórnmálaflokka, sem mynda núv. hæstv. ríkisstj. Það er einkenni á sósíalistískum flokkum að draga saman fjármagn í þjóðfélaginu til ríkisins, efla miðstjórnarvald og þenja út ríkiskerfi, mynda ríkisbákn, sem hefur í hendi sér sem flesta þræði valdsins og heldur um þá gildu sjóði fjármagnsins, sem dregið hefur verið úr höndum einstaklinga, fyrirtækja og sveitarfélaga til ríkisins. Þetta einkenni vinstra og sósíalistísks þjóðskipulags er að lýsa sér hér í þeirri stefnu, sem hv. þm. Geir Gunnarsson talaði um í framsöguræðu sinni í kvöld. Við sjálfstæðismenn viljum hverfa frá þessari stefnu. Við viljum snúa þessari stefnu við og fela sveitarfélögum og einstaklingum meira vald yfir fjármunum heldur en nú er gert. Við teljum, að öruggasta leiðin til þess að dreifa valdinu að nýju sé að fela sveitarfélögunum aukin verkefni og fá þeim aukna tekjustofna í samræmi við það til þess að sinna ákveðnum málaflokkum. Þegar hafa komið fram till. um einstaka slíka þætti af hálfu sjálfstæðismanna hér á Alþ. og þá fyrst og fremst í skólamálum, en ýmsir fleiri málaflokkar þurfa að fylgja með, þó að það skuli ekki rakið hér. En það er tómt mál að tala um það að ætla sér að dreifa valdinu í þjóðfélaginu án þess að skerða þá miklu samsöfnun fjármagns, sem ríkisvaldið stundar í formi margvíslegrar skattheimtu, sem er að sliga bæði einstaklinga og fyrirtæki. Ég lít svo á, að útþensla ríkisbáknsins verði ekki stöðvuð, nema með þessum hætti sé breytt um stefnu. Og það verður verkefni þeirrar ríkisstj., sem við tekur, þegar núv. hæstv. ríkisstj. hefur lagt upp laupana, hvort sem það verður fyrr eða síðar. Þá verður að taka til hendi og marka ákveðna stefnu um það að fela sveitarfélögunum valdið yfir fleiri ákveðnum málaflokkum, færa þar með valdið til fólksins sjálfs, og fá þeim tekjustofna til þess að sinna þeim viðfangsefnum, - tekjustofna, sem teknir eru úr höndum ríkisins. Að sama skapi séu skert umsvif ríkisvaldsins og möguleikar þess til þess að draga til sín fjármagnið með svo gegndarlausri skattheimtu sem nú tíðkast.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja eina litla brtt., sem prentuð er á þskj. 235. Efni hennar er, að lagt er til að hækka fjárveitingu til byggingar íþróttahúss á Akranesi um 4 millj., úr liðlega 6 millj. kr. í liðlega 10 millj. kr. Talan 10 millj. hefur verið valin með tilliti til þess, sem ég tel, að Akranesbær geti hugsanlega lagt fram á næsta ári af sinni hálfu til þessa mannvirkis. Hús þetta er allmyndarlegt, en þó aðeins miðað við, að þar geti farið fram löglegir kappleikir. Það verður til afnota fyrir alla skóla á Akranesi og íþróttahreyfinguna þar, sem er öflug og útbreidd. Þessi bygging hófst á árinu 1966, og er því von, að unga fólkið á Akranesi sé farið að lengja eftir því að fá hana til afnota. Enda þótt hækkun á fjárveitingum fengist nú, er ekki hægt að ljúka byggingunni á minna en 2–3 árum, og hefði hún þá verið réttan áratug í smíðum. Það er algerlega andstætt ríkjandi stefnu um opinberar framkvæmdir að vera svo lengi að byggja eitt hús, og ég vil láta í ljós von um, að hv. alþm. lengi ekki byggingartíma hússins á annan áratuginn með því að neita um þessa litlu hækkun á framlagi. Skal ég svo ekki halda vöku fyrir þingheimi lengur.