Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. 18. maí 1992 samþykkti Alþingi ályktun sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því að gert verði átak til að efla íþróttaiðkun kvenna. Áhersla verði lögð á mikilvægi íþrótta í líkamlegu og félagslegu uppeldi og sem fyrirbyggjandi aðgerð til að bæta heilsu og vinnuþrek. Fjárframlög ríkisins til íþrótta skulu veitt með það að markmiði að gera íþróttaiðkun kvenna og karla jafnhátt undir höfði.`` Þessi till. var á margan hátt nokkuð merkileg, kannski aðallega fyrir það að allar konur, sem áttu sæti á Alþingi, fluttu till. og var hún samþykkt á Alþingi eins og ég sagði áðan. Varla efast nokkur lengur um gildi íþrótta, bæði fyrir félagslegt og líkamlegt uppeldi fólks. Áherslur þeirra sem ráða ferðinni í þessum málum hafa hins vegar verið ágreiningsefni þeirra sem fjalla um íþróttir. Að þeirra mati og reyndar mínu mati líka er allt of mikil áhersla lögð á þjálfun meistaraflokks karla og landsliða karla í boltaíþróttum og þessi lið fá langmest fjármagn. Það gildir ekki bara um meistaraflokka. Þetta gildir einnig um yngri flokkana og allir sem eiga börn vita að miklu meiri áhersla er lögð á þær íþróttagreinar sem strákar stunda, svo sem fótbolta og handbolta, en minni áhersla lögð á þær greinar sem stelpur stunda. Á Íslandi stunda um 100 þús. manns íþróttir innan íþróttahreyfingarinnar og er áætlað að um þriðjungur þeirra séu konur. Orsakir fyrir því að svo fáar konur stunda íþróttir innan íþróttahreyfingarinnar eru margar en fjölmargar konur stunda íþróttir utan íþróttahreyfingarinnar bæði á heilsuræktarstöðum og eins sjálfar. Konur innan íþróttahreyfingarinnar vilja leggja aukna áherslu á kvennaíþróttir og hafa í því sambandi bent á fjölmargar ástæður þess að svo lítil áhersla er lögð á kvennaíþróttir og hafa bent á ýmsar leiðir til úrbóta. En það er ekki bara á Íslandi sem þetta er svona heldur er það víða annars staðar. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh. á þskj. 627 til hvaða ráðstafana ríkisstjórnin hafi gripið í framhaldi af þeirri ályktun Alþingis sem ég las áðan upp.

Hæstv. forseti. Ég svara þessari spurningu að því er veit að ráðuneytinu sjálfu. Í námi íþróttakennara og á endurmenntunarnámskeiðum kennara hefur verið lögð á það áhersla að í skólum landsins sé jöfn aðstaða fyrir pilta og stúlkur og mikilvægi íþrótta í þroskaferli og uppeldi hvers og eins. Á undanförnum árum hefur verið lögð áhersla á samkennslu pilta og stúlkna í grunnskólum og framhaldsskólum í skólaíþróttum. Í aðalnámsskrá grunnskóla segir m.a.: ,,Námsskráin gerir ráð fyrir að stúlkur og piltar skuli nema það sama. Það fyrirkomulag í íþróttakennslu að kenna stúlkun og piltum sér felur í sér hættu á að kennslan verði mismunandi eftir kynjum. Samkennsla pilta og stúlkna er því æskilegri að þessu leyti auk þess sem hún er líkleg til þess að hafa örvandi áhrif á nám og efla gagnkvæma virðingu, tillitssemi og skilning milli kynjanna.`` Hið sama er uppi á teningnum í nýju fyrirkomulagi almennrar íþróttakennslu framhaldsskóla þar sem tilgangur kennslunnar er að efla líkamsþroska, bæta heilsufar nemenda og vekja hjá þeim áhuga á reglubundinni íþróttaiðkun og líkamsrækt. Námsmarkmið fyrir stúlkur og pilta eru hin sömu og heyrir það nú frekar til undantekninga að kenna stúlkum sér og piltum sér.`` Ráðuneytið hefur lýst sig fúst til samstarfs við íþróttahreyfinguna um að efla íþróttaiðkun kvenna. Íþróttasamband Íslands hefur einnig lýst því yfir að nefnd á vegum ÍSÍ, sem falið var að vinna að umbótum í kvennaíþróttum, sé reiðubúin til samstarfs við ráðuneytið vegna samþykktar Alþingis. Að öðru leyti fylgir menntmrn. eftir ályktuninni frá 18. maí sl. með starfi íþrótta- og æskulýðsdeildar ráðuneytisins. Á vegum Rannsóknastofnunar uppeldis- og menntamála hefur farið fram yfirgripsmikil rannsókn meðal þúsunda ungmenna, pilta og stúlkna, þar sem m.a. var könnuð þátttaka þeirra í íþróttum og samspil íþróttaiðkunar og margra annarra þátta í lífi þeirra. Þannig voru tengsl íþróttaiðkunar við ýmsa þætti í skólagöngu þeirra, reykingar, áfengis- og fíkniefnaneyslu könnuð, svo og ýmislegt sem tengist líðan þeirra, bæði andlegri og líkamlegri. Þær niðurstöður verða ræddar á sérstöku málþingi um gildi íþrótta, málþingi sem haldið verður 15. maí nk. á vegum íþróttanefndar ríkisins og menntmrn. Ætla má að niðurstöður ofangreindrar rannsóknar varpi ljósi á mismunandi viðhorf, áhuga og þátttöku pilta og stúlkna í íþróttum þannig að nýta megi þær niðurstöður til þess að efla íþróttaiðkun kvenna í samvinnu við þá aðila sem vinna að þessum málum.

Frú forseti. Ég þakka ráðherra svörin en ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með að ekki skuli vera búið að gera meira. Kannski er ekki mjög langur tími frá því að þessi þáltill. var samþykkt, þ.e. eitt ár, ég hafði þó vonað að tíminn hefði verið notaður. Ég er sammála ráðherranum í því að mjög mikilvægt sé að hafa samstarf við ÍSÍ og þá þessa nefnd sem er sérstaklega starfandi þar um íþróttir kvenna og ég held að það sé líka mjög mikilvægt að setja á stofn einhver þróunarverkefni um íþróttaiðkun í skólum eins og ráðherra reyndar talaði aðeins um. Ég hefði talið eðlilegt að leggja meiri áherslu þar á íþróttaiðkun stúlkna. Því miður er það nú svo þar sem ég þekki til að meiri áhersla er lögð á strákana. En það er kannski annar handleggur. Ég hefði talið eðlilegt er að taka strax upp þráðinn við þessa nefnd innan ÍSÍ af hálfu ráðuneytisins. Mér datt í hug að einhver innan ráðuneytisins, kannski í hlutastarfi, hálfu starfi eða kannski fullu starfi, þyrfti að sinna þessum málum sérstaklega, þ.e. að kona verði ráðin til þess að sinna þessu séstaklega. Það er gott og gilt að halda þær ráðstefnur sem ráðherrann talaði um, en þessi þáltill. gengur sérstaklega út á að efla íþróttaiðkun kvenna. Ég vil benda á að fyrir um það bil viku héldu konur innan íþróttahreyfingarinnar ráðstefnu eða málþing um íþróttaiðkun kvenna. Ég komst því miður ekki á þann fund en afrakstur þess fundar held ég að væri gott veganesti fyrir þá sem vinna að þessum málum innan ráðuneytisins að skoða. Ég vil einnig benda á að innan Evrópuráðsins hefur sérstakt átak verið gert til þess að efla íþróttaiðkun kvenna og þetta bendi ég á til þess að leggja áherslu á að þetta er ekki neitt sérstakt fyrirbæri hér á Íslandi og nefnd hefur verið sett á stofn sem hefur haldið a.m.k. tvær eða þrjár ráðstefnur um þetta mál. Það er því mjög mikið að gerast í þessum málum og ég tel að efniviðurinn sé nægjanlegur til þess að byggja á. Ég bendi á að ekki bara Evrópuráðið sem heild heldur einnig fjölmörg lönd hafa lagt sérstaka áherslu á þetta í stefnumótun sinni og Íslendingar eiga einn fulltrúa, Lovísu Einarsdóttur, sem er fulltrúi Íslands í þessum vinnuhópi á vegum Evrópuráðsins. Þetta vildi ég segja og ég vonast til þess að ráðuneytið taki nú þegar upp þráðinn við þennan hóp og í samvinnu við konurnar og reyndar ÍSÍ í heild taki myndarlega á þessum málum.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft mikilvægu og merkilegu máli og mig langaði til að beina því til hæstv. menntmrh., sem auðvitað er alltaf að huga að sparnaði eins og aðrir ráðherrar í hans ríkisstjórn, að hér er um fyrirbyggjandi aðgerðir að ræða. Allar kannanir og rannsóknir sýna að heilsufar kvenna, ekki síst á vinnustöðum, er því miður oft lakara en karla. Þær finna meira fyrir ýmiss konar álagssjúkdómum, svo sem streitu og vöðvabólgum. Í því samhengi er einmitt mjög mikilvægt að stuðla að auknu framboði á íþróttum sem koma almenningi og almenningsíþróttum til góða. Þetta beinir sjónum að því að mér vitanlega er engin stefna í þessum málum til af hálfu ríkisvaldsins. Mikil þörf er á því að slík stefnumótun eigi sér stað sem ekki síst beinist að því að auka íþróttaiðkun kvenna í þeim tilgang að bæta bæði andlega og líkamlega heilsu.

Hæstv. forseti. Eflaust má alltaf gera betur en gert er. Ég nefndi nokkur atriði sem unnið er að á vegum ráðuneytisins, að vísu ekki allt vegna ályktunarinnar, námsskráin er eldri en ályktunin og rannsóknin, sem ég vitnaði til, var heldur ekki gerð vegna þessarar ályktunar Alþingis frá því í maí í fyrra. Ég nefndi sérstaklega málþingið sem verður haldið í næsta mánuði og ég vonast til að út úr því málþingi komi eitthvað það sem megi nýta til þess að efla íþróttaiðkun kvenna. Ég nefndi líka samstarfið við íþróttahreyfinguna og auðvitað er alveg sjálfsagt mál að taka upp þráðinn við þessa nefnd sem starfar á vegum Íþróttasambands Íslands. Það munum við áreiðanlega gera. Mismunandi áherslur eru hjá íþróttafélögunum. Það er eflaust rétt sem hefur komið fram að meiri áhersla er lögð á keppnisíþróttir karla en kvenna en ráðuneytið gerir að minnsta kosti það sem í þess valdi stendur og snýr fyrst og fremst af skólunum til þess að sem mest jafnræði verði.

Virðulegi forseti. Við Öldugötuna í Reykjavík stendur hús gamla Stýrimannaskólans sem reist var skömmu fyrir síðustu aldamót. Til skamms tíma var grunnskóli fyrir börn Vesturbæjarins starfandi í húsinu en eftir að hann flutti í nýtt húsnæði hefur framtíð hússins verið óljós. Íbúasamtök Vesturbæjar hafa lengi haft áhuga á því að fá húsið undir félagsmiðstöð eða aðra menningarstarfsemi en á einhverju strandar. Mér leikur því hugur á að vita hvað ráðuneyti mennta- og menningarmála hefur í hyggju varðandi framtíðarnýtingu hússins en öllum má ljóst vera að þarna er um að ræða mjög merkilegt gamalt hús, eitt af fáum stórhýsum í gamla Vesturbænum í opinberri eign. Þetta hús má ekki grotna niður og verða leiksoppur vatns og vinda og barna í hverfinu. Því spyr ég hæstv menntmrh. á tveimur þingskjölum sem hér eru til umræðu, í fyrsta lagi á þskj. 858: ,,1. Hverjar urðu niðurstöður nefndar þeirrar sem Birgir Ísl. Gunnarsson, þáverandi menntamálaráðherra, skipaði árið 1988 til að gera tillögur um framtíðarnýtingu húss gamla Stýrimannaskólans við Öldugötu og hvenær skilaði nefndin af sér? 2. Hvernig var tillögum nefndarinnar fylgt eftir?``

Hæstv. forseti. Varðandi fyrri lið fsp. er tekið fram að Svavar Gestsson, þáv. menntmrh., skipaði umrædda nefnd 11. nóv. 1988 þótt nefndaskipunin sjálf hefði verið ákveðin af Birgi Ísl. Gunnarssyni fyrir ráðherraskiptin þá um haustið. Þegar nefndin hóf störf lágu þegar fyrir hugmyndir um framtíðarnýtingu hússins frá Íbúasamtökum Vesturbæjar, og eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda höfðu þau sýnt áhuga á að fá afnot af húsinu, og einnig Foreldra- og kennarafélagi Vesturbæjarskóla um að menningar- og félagsstarf í hverfinu fengi aðstöðu í húsinu með áherslu á að skólalóðin yrði áfram leikvöllur barna í hverfinu. Skólastjóri Stýrimannaskólans hafði einnig látið í ljós ósk um að minjar og saga sjómannafræðslu yrðu varðveitt í húsinu og nefndinni var falið að taka afstöðu til þessara hugmynda og annarra sem upp kynnu að koma um framtíðarnýtingu hússins. Nefndin mun hafa kannað möguleika á framkvæmd þessara hugmynda og einnig annarra sem upp komu meðan hún starfaði, m.a. að þarna yrði útibú frá Borgarbókasafni eða þjónustumiðstöð fyrir aldraða. Þessar tillögur voru kynntar ráðuneytinu á sínum tíma eftir því sem ég hef komist næst en niðurstaða fékkst ekki varðandi notkun hússins og þess vegna fór það svo að þessum tillögum eða hugmyndum nefndarinnar hefur ekki verið fylgt eftir. Ég kem frekar að þessu í svari við næstu fsp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Eins og fram kom í máli hans eru ýmsar hugmyndir uppi varðandi nýtingu hússins og við komum reyndar betur að því á eftir en það má ljóst vera að þetta er það stórt og myndarlegt hús að það býður upp á ýmsa möguleika. Í svari ráðherra kom líka fram að þetta er að mörgu leyti svolítið sérstakt af því að húsið er eign ríkisins enda gamalt skólahús, en ýmiss konar starfsemi á vegum borgarinnar hentar hugsanlega best í húsinu. Því væri fróðlegt að það kæmi fram hvort viðræður hafa átt sér stað milli Reykjavíkurborgar og ráðuneytisins um einhvers konar makaskipti eða að borgin fengi húsið til yfirráða eða hvernig þeim málum er háttað. En raunar er aðalatriði í mínum huga það að húsið verði nýtt og að það standi ekki autt. Að vísu hefur verið smávegis leiklistarstarfsemi þarna og það verið nýtt að einhverju marki en það er alveg augljóst að ef húsið er ekki í almennri notkun og ekki vel um það hugsað er auðvitað hætta á að þetta merkilega hús verði fyrir einhverjum skaða. Ef maður hefur í huga þær hörmungur sem yfir Þjóðminjasafnið hafa gengið hljótum við að verða að beina sjónum að varðveislu þessara húsa og hvernig um þau er hugsað en við komum reyndar betur inn á það í næstu fsp.

Virðulegi forseti. Við höldum áfram umræðum um gamla Stýrimannaskólann og á þskj. 859 beini ég eftirfarandi spurningum til hæstv. menntmrh.: ,,1. Hvaða áform eru uppi um framtíðarnýtingu húss gamla Stýrimannaskólans við Öldugötu í Reykjavík? 2. Hvernig er háttað viðhaldi og eftirliti með húsi gamla Stýrimannaskólans í Reykjavík?`` Þessar spurningar skýra sig sjálfar. Hér er um það að ræða hvaða hugmyndir nú eru uppi í menntmrn. um nýtingu á húsinu og hvaða möguleikar koma þar til greina, eins og ég nefndi áðan hvort t.d. er inni í myndinni að Reykjavíkurborg fái þetta hús eða íbúasamtök Vesturbæjar. Það yrði líklegast að gerast í gegnum borgina eða eru aðrar hugmyndir uppi um nýtingu hússins? Það kom fram fyrr á fundinum að skólastjóri Stýrimannaskólans í Reykjavík, Guðjón Ármann Eyjólfsson, hefur ákveðnar hugmyndir og er ákaflega jákvæður í garð þessa húss og hefur stungið upp á því að þar verði komið á fót einhvers konar minjasafni en ég er frekar á því að það eigi að nýta þetta hús í þágu hverfisins eins og reyndar hefur verið gert eða var gert á meðan þar var skóli og ekki síst í ljósi þess að það er ekki margra kosta völ varðandi félagsaðstöðu í gamla Vesturbænum og því er húsið auðvitað tilvalið til nýtingar sem kemur öllum íbúum hverfisins til góða. En ég bíð spennt eftir svörum hæstv. menntmrh.

Hæstv. forseti. Þegar Reykjavíkurborg skilaði gamla Stýrimannaskólanum árið 1989 var húsið í fremur lélegu ástandi og hafði lítt verið haldið við. Menntmrn. gerði þá þegar við afhendingu athugasemdir við ástand hússins og óskaði eftir því við Reykjavíkurborg að borgin greiddi kostnað af viðhaldi þess. Það voru gerðar þá minni háttar lagfæringar á íbúð í risi hússins en leigutaki að þeirri íbúð tók að sér að annast eftirlit með húsinu og svo er enn. Leigutakinn lítur eftir því. Á sínum tíma beindist athugun nefndar um framtíðarnýtingu gamla Stýrimannaskólans m.a. að því að húseignin yrði áfram notuð af Reykjavíkurborg. Það var hins vegar horfið frá þeim hugmyndum. Það fengust á síðasta ári á fjárlögum 3 millj. kr. til viðhaldsframkvæmda. Samningar um þátttöku Reykjavíkurborgar í viðhaldskostnaði eru nú á lokastigi og viðhaldsviðgerðir raunar þegar hafnar utanhúss. Það kemur til greina að ráðuneytið ráðstafi húsinu til einhverrar stofnunar á vegum ráðuneytisins. Nokkrar hugmyndir hafa komið upp. Það kemur einnig til greina samningur milli Reykjavíkurborgar og menntmrn. um að Reykjavíkurborg fái afnot hússins og viðræður hafa farið fram alveg nýlega um það efni. Það liggur hins vegar ekki fyrir niðurstaða og ekki gert ráð fyrir að ákvörðun verði tekin fyrr en viðgerð utan húss verði lokið en sú viðgerð er þegar hafin eins og ég sagði áðan. Ég get ekki farið frekar út í það hvaða hugmyndir eru þarna uppi. Ef Reykjavíkurborg fær húsið til umráða þá verður það borgarinnar að koma með hugmyndir og fá samþykki ráðuneytisins fyrir því en þarna hafa komið fram hugmyndir að íbúasamtökin, eins og hér hefur áður komið fram, fái húsið til afnota. Þarna hefur einnig komið til greina skólahald og svo minjasafn Stýrimannaskólans eins og við nefndum áðan. Þetta er sem sagt allt í undirbúningi og á viðræðustigi við Reykjavíkurborg.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Ég er ákaflega fegin að heyra að það er komin hreyfing á þetta mál því ég geng oft fram hjá þessu húsi eða fer þar fram hjá á öðrum farartækjum og ég hef fylgst með því að þarna er ákaflega lítil hreyfing í kringum húsið og eiginlega hörmulegt að horfa upp á svona stórt og myndarlegt hús standa autt og yfirgefið þó reyndar séu íbúar í húsinu eins og hér kom fram. Það kom fram í svari hæstv. menntmrh. að þessar sömu hugmyndir eru til umræðu og verið hafa á undanförnum árum og ég vona svo sannarlega að eitthvað verði úr þeim. Ég vil ljúka þessari umræðu með því að skora á hæstv. menntmrh. að sjá til þess að niðurstaða fáist í þetta mál og að við megum sjá þetta hús í góðu ásigkomulagi og það nýtist, helst þannig að öllum íbúum Reykjavíkur komi til góða.

Frú forseti. Þann 5. maí 1990 samþykkti Alþingi ályktun um nýja aðferð við útreikning þjóðhagsstærða sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta kanna aðferðir við útreikning þjóðhagsstærða þar sem tekið sé tillit til áhrifa framleiðslustarfsemi á umhverfi og náttúrulegar auðlindir. Í þessu skyni verði komið skipulagi á hagsýslugerð um umhverfismál og nýtingu auðlinda og fylgst með því sem er að gerast erlendis á þessu sviði.`` Á 112. löggjafarþingi þegar þessi tillaga var samþykkt töldum við flm. nauðsynlegt að endurskoða útreikning þjóðhagsstærða. Nokkrar þjóðir hafa sýnt viðleitni til þess að meta umhverfisþætti inn í þjóðhagsreikninga. Þar hafa Norðmenn riðið á vaðið og fleiri þjóðir eru að huga að því sama. Norðmenn byrjuðu að velta fyrir sér auðlindamati fyrir nær 20 árum síðan og nú gefur norska hagstofan árlega út yfirlit um ástand náttúrulegra auðlinda og mengun í Noregi. Þær stærðir sem til þessa hafa verið teknar inn í auðlindareikninga varða orku, fiskstofna, skóga og loftmengun og þá er ég að tala um Noreg. Norska umhverfisráðuneytið er nú að meta önnur svið þar sem miklu varðar að tengja saman efnahagslíkön og vistfræðilegar upplýsingar. Það má e.t.v. segja að hér á landi hafi verið reynt að meta slíkt og það má kannski segja að það sé vísir að slíkum útreikningum þegar metnir eru fiskstofnar hér við land. En það hefur hins vegar kannski ekki verið gert með aðrar auðlindir og ekki kannski beinlínis teknir inn í þjóðhagsstærðir beint. Í riti Þjóðhagsstofnunar, Þjóðarbúskapurinn, frá því í apríl 1991, rit númer 12, er birt í viðauka greinargerð þar sem tekið er aðeins á þessu máli og heitir sá kafli ,,Umhverfið og efnahagslífið``. Tilefni þess að þessi viðauki er þar prentaður er einmitt þessi ályktun Alþingis. Þeir segja þar að þessi greinargerð sé einungis kynning á efninu og ber að líta á hana sem slíka. Mér þótti samt mjög gott þetta framtak og margt merkilegt og gott að finna sem þar kemur fram. Það sem mig langar kannski til að vekja athygli á er að þeir segja að þjóðhagsreikningamenn séu hins vegar mjög formfastir og íhaldssamir í viðhorfum sínum en það breytir ekki því að þetta eru mál sem verður að fara að taka föstum tökum og þess vegna hef ég beint fsp. til hæstv. forsrh. á þskj. 628 um framkvæmd á þessari ályktun Alþingis sem ég nefndi áðan.

Hæstv. forseti. Í tilefni af þeirri ályktun Alþingis sem hv. 15. þm. Reykv. vitnaði til, eða með vísan til hennar, þá skipaði umhvrh. í febrúar 1992 nefnd þriggja manna til að gera tillögur um hvernig staðið skuli að því verkefni sem þál. kveður á um. Í skipunarbréfi nefndarinnar er henni falið að kanna aðferðir við útreikninga þjóðhagsstærða þar sem tekið sé tillit til áhrifa og framleiðslustarfsemi á umhverfi og náttúrulegar auðlindir. Þá er nefndinni falið að gera tillögur um skipulega hagsýslugerð um umhverfismál og nýtingu auðlinda til samræmis við samþykktir og aðgerðir Sameinuðu þjóðanna, norrænu ráðherranefndarinnar og OECD á þessu sviði. Í nefndinni eiga sæti deildarsérfræðingur í umhvrn., forstöðumaður þjóðhagsreikninga í Þjóðhagsstofnun og hagstofustjóri sem er formaður nefndarinnar. Það sem af er starfstíma nefndarinnar hefur hún kynnt sér stöðu rannsókna í nágrannaríkjunum varðandi gerð svokallaðra grænna þjóðhagsreikninga og kröfur og óskir um gerð hagskýrslna varðandi þetta efni á alþjóðvettvangi. Jafnframt hefur nefndin farið yfir stöðu þessara mála hér á landi og rætt um skipulag umhverfisskýrslugerðar og verkaskiptingu milli stofnana. Í bréfi til umhvrh. 9. febr. sl. kynnti nefndin fyrstu niðurstöður sínar en þær lúta að skipulagi og verkaskiptingu við gerð almennra hagskýrslna um umhverfismál. Álit nefndarinnar er að í meginatriðum ber að haga þessu með eftirfarandi hætti: 1. Nefndin álítur eðlilegt og í samræmi við skipulag þessara mála í nálægum löndum að framsetning og útgáfa töluyfirlita um umhverfismál verði hluti almennrar hagsýslugerðar Hagstofu Íslands. Er þá gert ráð fyrir því að Hagstofan leiti til fagstofnana og óski eftir samstarfi og ráðgjöf um reglubundna skýrslugjöf, þar á meðal til hvaða sviða, þátta og landsvæða skýrslugjöfin skuli taka, um tíðni athugana, skilgreiningar og fleira þess háttar. Jafnframt verði samið við fagstofnanir um að þær láti Hagstofunni gögn í té með reglubundnum hætti. Tekið er fram að í þessu felist engin takmörk á skýrslustarfi fagstofnana sem auðvitað mundi eftir sem áður haga nánari skýrslugerð um eigið verkefnissvið og verksvið eftir því sem þykir best henta á hverri stundu. 2. Hér á landi er gerð þjóðhagsreikninga hlutverk Þjóðhagsstofnunar. Sá þáttur þessa máls sem varðar útreikning þjóðhagsstærða og mat á áhrifum umhverfis og náttúruauðlindar tengist þjóðhagsreikningagerð og felst m.a. í gerð sértækra hliðarreikninga við þjóðhagsreikninga. Nefndin telur því eðlilegt að Þjóðhagsstofnun annist þetta verkefni. 3. Nefndin telur skynsamlegt að skipulag hagsýslugerðar um umhverfismál verði í fyrstu miðuð við að draga saman og nýta tiltæk efni. Jafnframt verði leitast við að fylla upp í eyður á viðkomandi sviðum og fá því komið til leiðar að athuganir verði gerðar með reglubundnum hætti sem þáttur í skipulegri og samfelldri upplýsingagjöf. Áhersla verður lögð á þau svið sem brýnust eru talin af stjórnvöldum en um leið verið tekið svo sem unnt er tillit til alþjóðlegrar gagnasöfnunar á þessu sviði. Í bréfi nefndarinnar segir enn fremur að nauðsynlegt sé að nú þegar verði farið að móta það skipulag og hafa það samráð við fagstofnanir sem áður greinir. Nefndin leggur því til að ráðinn verði starfsmaður í þessu skyni. Verkefni hans verða að hefjast handa við upplýsingasöfnun og töflugerð á nokkrum völdum sviðum umhverfismála, leitað verði fyrirmyndar í skýrslum nágrannaþjóða og reynsla þeirra hagnýtt svo sem kostur er. Starfsmaðurinn starfi á Hagstofunni undir stjórn hennar og nefndarinnar. Lagt er til að á þessu ári verði launakostnaður borinn saman af Hagstofu Íslands og umhvrn. Jafnframt verði leitað eftir fjárveitingu á fjárlögum 1994 til að kosta fasta stöðu við Hagstofuna við gerð umhverfisskýrslna. Umhvrn. féllst á þessa tillögu og er afráðið að þetta starf hefjist nú á næstunni. Mikilvægt er að hafist verði handa við almenna hagsýslugerð um umhverfismál með skipulagðari og reglubundnari hætti en verið hefur. Það er jafnframt forsenda þess að unnt sé að takast á við mat á umhverfisáhrifum við gerð þjóðhagsreikninga. Í þessu sambandi skal á það bent að rannsóknir á þessu sviði eru yfirleitt ekki langt á veg komnar á alþjóðavettvangi. Þá hefur ekkert ríki hafið gerð þjóðhagsreikninga með því sniði sem hér er gert ráð fyrir en nokkur ríki hafa unnið að færslu sérstakra hliðarreikninga til að nálgast þau áhrif sem hér er um að ræða. Þess má enn fremur geta að hagskýrslustofnun Sameinuðu þjóðanna samþykkti í marsmánuði sl. tillögur um heildarendurskoðun þjóðhagsreikningakerfis Sameinuðu þjóðanna. Það er ekki gert ráð fyrir að áhrif framleiðslustarfsemi á umhverfi og auðlindir verði metin við þjóðhagsreikninga sem slíkra, heldur komi fram í sérstökum hliðarreikningum að vali og eftir getu hvers og eins ríkis. Á hinn bóginn má minna á að frá því sl. haust hefur á vegum hagstofum hinna Norðurlandanna og fyrir styrk frá norræna ráðherraráðinu verið unnið að undirbúningsathugun og aðferð við mat á umhverfisáhrifum á þjóðarstærðir. Þetta verkefni byggist á áliti Norðurlandaráðs 1991. Þessu undirbúningsverkefni er að ljúka og hefur verið sótt um fjárveitingu til framhaldsverkefnis á þessu sviði. Verði fé veitt til þessa og framhald á verkefnum er ætlunin að Íslendingar tengist því og fylgist með því eins og frekast er unnt. Það væri ákjósanlegt þar sem Norðurlandaþjóðirnar þykja skara fram úr á þessu sviði. Við ættum því að geta notið góðs af þessu norræna samstarfsverkefni og norrænum rannsóknum í þessum efnum.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. svörin og lýsa ánægju minni með það hversu vel ríkisstjórnin hefur tekið á þessari ályktun Alþingis. Það verður að segjast eins og er að það hefur ekki alltaf verið drifið svo í málum eins og hér hefur verið gert og það er auðvitað vel og ber að fagna því. Eftir því sem mér heyrðist á þeim upplestri sem kom fram hjá hæstv. forsrh. þá lýst mér nokkuð vel á þær tillögur sem komið hafa fram hjá þessari nefnd og reikna ég með því að þær liggi líka á lausu væntanlega hjá umhvrn. þannig að það er hægt að kynna sér þær betur. Ég tel mjög mikilvægt að þessu máli verði hraðað og fagna því að það hefur verið ákveðið að gera ráð fyrir því á fjárlögum að starfsmaður verði ráðinn í verkefnið. Ég tók eftir því að hann átti að vera hjá Hagstofu Íslands. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Hagstofan og Þjóðhagsstofnun vinni saman að þessu máli sem væntanlega er gert ráð fyrir. Það er auðvitað eðlilegt að það verði gerðir sérstakir hliðarreikningar að því er varðar umhverfismálin kannski til að byrja með en það verður auðvitað að samþætta efnahags- og umhverfismálin, þau eru svo samtengd og verða ekki aðskilin. Þó svo að þessir hefðbundnu þjóðhagsreikningar verði áfram á þann hátt sem nú er þar sem eingöngu eru tekin mið af þeim verðmætum sem unnt er að meta af einhverri nákvæmni en ekki teknir inn ýmsir þættir svo sem umhverfisþættir og félagslegir þættir og ýmislegt fleira, þá sé mjög mikilvægt að þeir þættir verði teknir inn og það verði sett fram á sama hátt og þjóðhagsreikningarnir eru settir fram þannig að fólk geti gert sér grein fyrir að þegar verið er að meta hagvöxt, þá sé hægt að gera það a.m.k. á tvennan hátt. Annars vegar eingöngu með tilliti til hinna efnahagslegu þátta og svo hins vegar með umhverfismálin inni í. Reyndar eru margir sem benda á og hef ég talið það vera mjög mikilvægt að taka einnig inn ýmsa félagslega þætti. Þetta vildi ég og sagt hafa, frú forseti, varðandi þessa ályktun og endurtek það að ég lýsi ánægju minni með það að ríkisstjórnin hafi tekið nokkuð myndarlega, að því er mér heyrist, á þessu máli.

Virðulegi forseti. Hinn 26. apríl 1991 skipaði þáv. forsrh. Steingrímur Hermannsson, nefnd til þess að vinna að eflingu heimilisiðnaðar. Í þessari nefnd sátu Ásrún Kristjánsdóttir myndlistarkona sem er formaður, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir fyrir hönd forsrh., Sigrún Guðmundsdóttir frá menntmrn., Jakobína Guðmundsdóttir frá Heimilisiðnaðarfélagi Íslands og Hildur Hákonardóttir fyrir Samband ísl. myndlistarmanna. Þessi nefnd vann mikið starf og skilaði heilmikilli skýrslu sem lögð var fram í nóvember sl. Það má ljóst vera að orðið ,,heimilisiðnaður`` felur margt í sér og nefndin komst að þeirri niðurstöðu að það bæri að skilgreina það hugtak mjög vítt. Í inngangi skýrslunnar segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að orðið ,,heimilisiðnaður`` hefur breytt um merkingu og er í dag allt handverk og listhandverk sem unnið er af einstaklingum eða hópum sem ýmist eru áhugafólk eða fagfólk en nánari skilgreiningar er vissulega þörf.`` Í ljósi þessarar skilgreiningar skoðaði nefndin þetta mál og leggur fram margar tillögur um það hvernig efla megi heimilisiðnað á Íslandi. Það má ljóst vera að í heimilisiðnaði og listiðnaði felast miklir möguleikar til atvinnusköpunar, ekki síst í sveitum landsins þar sem er að finna margar vinnandi hendur sem hafa því miður of lítið fyrir stafni. Nú hef ég dæmi þess að konur úti á landsbyggðinni hafa gripið til sinna eigin ráða, en það þarf meira til og hér þarf auðvitað ríkisvaldið að koma til. Við getum lært af því sem gerst hefur bæði í Finnlandi, Danmörku og víðar þar sem peningar hafa verið lagðir í hönnun og eflingu ýmiss konar list- og handverks og því leikur mér hugur á að vita hvernig ríkisstjórnin ætlar að fylgja eftir þessari skýrslu sem unnin var á vegum forsrn. Því spyr ég hæstv. forsrh. á þskj. 703: ,,Hvernig hyggst forsrh. fylgja eftir tillögum nefndar þeirrar um eflingu heimilisiðnaðar sem skipuð var í ráðherratíð Steingríms Hermanssonar og skilaði skýrslu og tillögum í nóvember 1992?``

Hæstv. forseti. Nefnd um eflingu heimilisiðnaðar var skipuð í aprílmánuði 1991 en í febr. sama ár samþykkti Alþingi þál. þar sem forsrh. var falið að kanna í samvinnu við fræðsluyfirvöld, samtök listamanna og Heimilisiðnaðarfélag Íslands hvernig efla mætti heimilisiðnað hér á landi. Helstu markmið skyldu vera eftirfarandi: a. Að kanna stöðu heimilisiðnaðar og minjagripagerðar á landsbyggðinni. b. Að leita uppi gamlan fróðleik um gerð ýmissa þjóðlegra muna með það að markmiði að þjóðleg handíð varðveitist og þróist áfram. c. Að kanna hvernig veita megi faglega ráðgjöf með því að efna til námskeiða þar sem kunnáttufólk leiðbeinir um rétt vinnubrögð og handtök við gamla heimilisiðnaðinn og mikilvægi þess að nota hráefni sem er sérstakt fyrir Ísland. d. Að leggja sérstaka áherslu á vinnslu íslensku ullarinnar, t.d. með því að standa fyrir tónvinnunámskeiðum. e. Að sækja stoð til hönnuða og hugmyndasmiða í leit að nýsköpun í heimilisiðnaði. f. Að aðstoða fólk við fjármögnun og markaðssetningu. g. Að hafa samstarf við atvinnumálaráðgjafa þar sem þeir eru starfandi. Í nefndina voru skipaðir Ásrún Kristjánsdóttir formaður, Ásta R. Jóhannesdóttir, fulltrúi forsrn., Sigrún Guðmundsdóttir, fulltrúi menntmrn., Jakobína Guðmundsdóttir, fulltrúi Heimilisiðnaðarfélags Íslands, og Hildur Hákonardóttir, fulltrúi Sambands ísl. listamanna. Byggðastofnun lagði nefndinni til starfsaðstöðu og starfsmann, Lilju Karlsdóttur. Nefndin hélt hátt á þriðja tug funda og skilaði skýrslu sinni í lok nóvembermánaðar sl. Í henni er m.a. fjallað um hvernig varðveita megi þá handverksmenningu sem við höfum tekið í arf og hvort og þá hvernig nýta megi þessa þekkingu og það hráefni sem til staðar er til nýsköpunar í atvinnumálum. Benda nefndarmenn á í skýrslu sinni að heimilisiðnaður og handverk skipi ekki þann sess sem þeim ber í skólakerfinu og að vinna beri að uppbyggingu handverksfræðslu allt frá fyrstu bekkjum grunnskóla til háskólastigs. Auk þess að gera tillögur er lúta að úrbótum í kennslu- og skólamálum gerir nefndin margvíslegar tillögur um hvernig aðstoða megi handverksmenn og smáfyrirtæki sem fást við handlistverk og minjagripagerð. Er í því sambandi lagt til að stuðlað verði að því að meðferð hráefnis svo sem ullar verði bætt, fagleg ráðgjöf við einstaklinga og smáfyrirtæki verði efld, sérstaklega sú er lýtur að hönnun og vöruþróun. Athugað verði hvort hægt sé að koma á nettengingu smáfyrirtækja og samstarfi í sölumálum, auk þess sem kannað verði hvort bæta megi rekstrargrundvöll handverksfólks og fyrirtækja, t.d. með skattalegum ívilnunum. Þá er lagt til að sett verði á stofn sérstök hönnunarmiðstöð er hafi það hlutverk að hafa yfirsýn yfir og aðstoða við uppbyggingu smáiðnaðar, listiðnaðar og minjagripagerðar. Samkvæmt tillögunni skal um miðstöðin m.a. annast verkmenntarannsóknir, námskeiðahald, hönnun og gæðamat, safna upplýsingum, gögnum og hugmyndum um verkmenntir og listhandiðnað og aðstoða einstaklinga og smáfyrirtæki við sölu og markaðssetningu handverksmuna. Skýrsla nefndarinnar hefur verið send Byggðastofnun til kynningar og hefur innihald hennar verið rætt óformlega. Endanleg afstaða ríkisstjórnarinnar til einstakra tillagna liggur ekki fyrir en ýmsar þær hugmyndir, sem settar eru fram í skýrslunni, eiga sér samhljóm í stefnu ríkisstjórnarinnar sem m.a. er ítrekuð í stefnu- og starfsáætlun hennar, hvítbókinni, en líkt og þar kemur fram vill ríkisstjórnin styðja við viðleitni smáfyrirtækja til nýsköpunar. Þessari stefnu hefur m.a. verið fylgt eftir með styrkveitingum á vegum iðnrn., félmrn. og Byggðastofnunar. Auk þess hefur Framleiðnisjóður landbúnaðarins veitt fé til heimilisiðnaðarverkefna, aðallega í gegnum Stéttarsamband bænda. Til Byggðastofnunar leitar vaxandi fjöldi fólks með hugmyndir um ýmiss konar framleiðslu í tengslum við handverk, list- og heimilisiðnað og hefur stofnunin sinnt beiðnum um aðstoð og fyrirgreiðslu eftir megni. Ég mun fara þess á leit við Byggðastofnun að lagt verði mat á þarfir þessara hópa og hvernig megi koma til móts við þær. Þessi skýrsla hefur verið send fleiri aðilum til kynningar og verður send enn fleiri aðilum til fróðleiks á næstunni og framhald málsins mun ráðast m.a. af þeim viðtökum sem skýrslan fær. Ég tel fyrir mitt leyti að þessi nefnd hafi starfað afskaplega vel og unnið vandað og gott verk og það sé full ástæða til þess að taka störf nefndarinnar mjög alvarlega og fylgja þeim eftir og ég mun fyrir mitt leyti stuðla að því.

Frú forseti. Ég tel að það hafi verið ástæða til þess að hreyfa þessu máli sem kannski hefur nú ekki gerst mikið í en ég er mjög ánægður með að forsrh. tekur jákvætt á málinu þó að nokkur bið hafi orðið á. Ég tel að hér sé um merkilega skýrslu að ræða og það sé full ástæða til þess að hlynna að þessari starfsemi. Ekki síst vegna þess að í þessu getur verið talsverð atvinnusköpun. Þó að það megi kannski ekki ofmeta það, þá er þetta verkefni sem sjálfsagt er að sinna og sérstök ástæða til að sinna þar sem atvinnuástand er með þeim hætti í landinu sem raun ber vitni. Hér er um að ræða góðan þátt í menningu okkar sem við megum ekki vanmeta og tækifæri til listsköpunar og þróunar. Ég vil sem sagt hvetja til að málið verði tekið fastari tökum og vonast eftir því að þeim góðu hugmyndum sem hreyft er í þessari skýrslu verði sem flestum hrint í framkvæmd.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda að koma með þetta mál hér inn sem ég tel að sé þarft að hreyfa. Það hefur verið veruleg þróun víða um land hvað þetta snertir núna á allra síðustu árum og það hefur leitt það í ljós að þarna eru e.t.v. miklu meiri möguleikar heldur en margir ætluðu í upphafi. Þótt þessi þróun sé skammt á veg komin, þá er það svo að það er allnokkur hópur fólks víða um land sem hefur orðið af heimilisiðnaði, samkvæmt þeirri skilgreiningu sem lagt er til að verði höfð um heimilisiðnað í skýrslunni sem forsrh. las upp úr, verulegan hluta tekna sinna og í einstaka tilfellum allar sínar tekjur. Og ég hvet til þess að það verði unnið af hálfu ríkisstjórnarinnar að þessu máli á grundvelli þeirrar skýrslu sem nú liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir hans svör og öðrum þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni. Ég skildi orð hæstv. forsrh. þannig að hann hefði fullan hug á því að fylgja þessu máli eftir og eins og hér hefur komið fram þá er að finna í þessum tillögum ýmsa möguleika til atvinnusköpunar. Það er staðreynd að varðandi ýmis svið heimilisiðnaðar og listiðnaðar erum við langt á eftir tímanum og ekki aðeins þurfum við að standa vörð um okkar gamla handverk og okkar þjóðmenningu sem að þessu snýr heldur eru þarna ýmsir nýir möguleikar á framleiðslu sem bæði skapa vinnu og auka tekjur og sölu. Að mínum dómi er um mjög merkilegar hugmyndir að ræða sem fram koma hjá skýrsluhöfundum, en ég vil sérstaklega minna á megintillögur nefndarinnar sem er það að sett verði á fót hönnunarmiðstöð. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að akkilesarhæll heimilisiðnaðarins í landinu væri m.a. skortur á góðri hönnun. Fólk er að þreifa sig áfram og búa til hluti en með aðstoð góðra hönnuða má bæta framleiðsluna mjög mikið og þessari hönnunarmiðstöð er ætlað margvíslegt hlutverk. Það liggur hér fyrir þinginu tillaga um að komið verði á fót hönnunarmiðstöð og flm. eru sú sem hér stendur og frú forseti sem nú situr á forsetastóli, en við höfum að sjálfsögðu mikinn hug á því að þessum tillögum verði fylgt eftir. Ég er að taka þetta mál upp hér og við fluttum þá tillögu sem ég nefndi hér áðan fyrst og fremst í þeim tilgangi að vekja athygli á þessu máli ef það mætti verða til þess að ýta við ríkisstjórninni og öðrum þeim sem að þessu máli koma. Ríkisvaldið getur gert margt til þess að ýta undir þessa þróun og að hjálpa þessum veikburða iðnaði en fyrst og fremst hlýtur framtíðin að byggjast á frumkvæði og því að nýta bæði gamalt og nýtt. Ég skora á hæstv. forsrh. að fylgja nú málinu vel eftir og huga að því að margt smátt gerir eitt stórt og að þarna getur verið um verulega möguleika að ræða.

Virðulegi forseti. Á síðustu árum hefur sandfok ógnað ýmsum af dýrustu náttúruperlum Mývatnssveitar. Sömu sögu er raunar að segja um gróður í byggð og á afréttarlöndum bænda í þessari sveit sem er ein hin sérstæðasta og fegursta hér á landi. Sandfokið á upptök sín á Mývatnsöræfum, en gosefni t.d. af Öskjusvæðinu eru mjög á hreyfingu þegar þurrviðrasamt er. Í sunnanátt eða suðlægum vindum teygir sandfokið sig niður í byggð og eru sandskaflarnir nú komnir inn í Dimmuborgir. Óhjákvæmilegt er að bregðast við þessum vágesti áður en hann eyðir náttúruverðmætum sem eru óbætanleg. Ekki liggur að mínum dómi nægilega ljóst fyrir hvað gert hefur verið á síðustu árum til þess að sporna við þessum háska. Á síðustu árum hefur Landgræðsla ríkisins haft verulegt fé til ráðstöfunar til landgræðslustarfa og til þess að vinna gegn landeyðingu. Á fjárlögum ársins 1992 var almennt starfsfé Landgræðslu ríkisins um 210 millj., þar með til sérstakra landgræðslu- og gróðurverndarverkefna, rétt um 80 millj. kr. en sérstaklega var merkt til aðgerða í Mývatnssveit eða við Mývatnssveit um 2 millj. kr. Á fjárlögum þessa árs eru ætluð sér sérstakra landgræðsluverkefna á vegum Landgræðslu ríkisins um 81,6 millj. kr. eða svipað og árinu á undan. Að sjálfsögðu hlýtur það að vera viðfangsefni þessarar stofnunar að ráðast gegn þeim vanda sem heitast brennur á landinu hvar sem það er og ég fæ ekki betur séð en hvergi sé eða hafi verið á síðustu árum meiri yfirvofandi háski fyrir náttúruverðmæti, náttúruperlur og byggð í einni sveit en einmitt Mývatnssveit eins og hér er gert að umtalsefni. Því hef ég lagt fram á þskj. 890 fsp. til hæstv. landbrh. sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Hvað hefur verið gert af hálfu opinberra aðila síðustu sex árin til að hefta sandfok sem ógnar náttúruperlum Mývatnssveitar ásamt gróðri í byggð og afréttarlöndum? 2. Hvað hafa þessar aðgerðir kostað? 3. Til hvaða aðgerða er áætlað að grípa á þessu ári?``

Hæstv. forseti. Landgræðslustörf til að hefta sandfok í Skútustaðahreppi hófust árið 1942. Síðan hafa verið girt og friðuð 17 svæði sem spanna 26.500 hektara af einhverjum erfiðustu sandfokssvæðum þessa lands. Á síðustu sex árum hefur verið unnið fjölþætt gróðurverndar- og landgræðslustarf í Skútustaðahreppi sem hér segir: Á árunum 1987--1992 voru settar upp landgræðslugirðingar á fjórum stöðum í hreppnum, alls 56 km að lengd og 7.800 hektarar að stærð. Innan girðinganna hefur melgresi verið sáð og áburði dreift til að styrkja melgresi og annað gróður. Í girðingunni umhverfis Reykjahlíð hefur einnig verið lögð áhersla á notkun taðs og heys til uppgræðslu og plöntun landgræðslutrjáa. Nokkuð hefur verið unnið að uppgræðslu og áburðargjöf á völdum svæðum í afrétti þótt land hafi ekki verið friðað. Mikið uppgræðslustarf hefur verið unnið innan landgræðslugirðinga. Mest hefur það verið unnið með flugvélum sem sáð hafa grasfræi, dreift áburði á sáningar og styrkt gróður til að örva fræsetu og sjálfssáningu. Melfræ hefur verið herfað niður og nú á síðustu árum sáð á samt lúpínufræi með sáðvélum, einnig utan landgræðslugirðinga. Síðan 1983 hefur verið unnið að umfangsmiklu samvinnuverkefni um uppgræðslu og stöðvun sandfoks í Krákárbotnum með það að markmiði að stöðva sandburð í Kráká og Laxá. Landsvirkjun, Skútustaðahreppur, ýmis veiði- og landeigendaféög ásamt Landgræðslunni hafa kostað það verkefni. Hundruð hektara af ógrónu landi hafa verið grædd, sandfok stöðvað á vissum svæðum, en gífurlegt verkefni er þar fram undan eins og annars staðar í hreppnum. Í samræmi við stefnu og markmiðssetningu Landgræðslunnar hefur verið lögð áhersla á það í vaxandi mæli að fá bændur til starfa við landgræðslu í hreppnum. Í síðasta ári tóku bændur að sér ýmis landgræðslustörf, svo sem sáningu, áburðargjöf og girðingar í meira mæli en áður þótt þeir hafi í mörg ár unnið að þessum verkefnum. Árið 1990 hófst sérstakt samvinnuverkefni við bændur um uppgræðslu heimalanda. Markmið þess er að græða upp land í heimahögum til að beita vor og haust og minnka með því álag á viðkvæmt land. Bændur greiða hluta af kostnaði við þetta verkefni. Árin 1991 og 1992 var þetta heimalandaverkefni fært út enn frekar því ónóg aðstaða í heimalöndum hefur verið ein af ástæðum þess hve beit hefur hafist snemma í afréttum. Beitartími sauðfjár á afréttum Mývetninga var ein sá lengsti sem þekkist á landinu. Mikið hefur áunnist í styttingu beitartíma. Fyrr á árum hófst beit á afrétti hreppsins í maí en á síðasta ári var upprekstur ekki heimilaður fyrr en 4. júní og þá aðeins fyrir hluta fjárins til að byrja með. Beit á svo viðkvæmu landi hefst þó enn allt of snemma og unnið að því að ná samkomulagi um enn frekari seinkun upprekstrar. Til að minnka beitarálag hefur Landgræðslan stuðlað að fækkun sauðfjár í samvinnu vð heimamenn og yfirstjórn sauðfjárframleiðslunnar. Fé á sumarbeit í hreppnum fækkað úr 17.600 fjár í 14.300 fjár á árunum 1987--1992. Göngum hefur verið flýtt og tekið hefur verið fyrir haustbeit áa í mellöndin á austurafrétt Mývetninga sem stóð frá því eftir göngur og fram í desember. Hefting sandfoks og úrbætur vegna ferðamanna í Dimmuborgum eru sérstakt átaksverkefni sem unnið er að í samvinnu við Náttúruverndarráð og Skútustaðahrepp með liðstyrk bænda og áhugamanna. Borgunum var bjargað frá eyðileggingu þegar landið var girt 1942 en þá var hluti Dimmuborga reyndar þegar kominn í kaf í sand. Unnið er að því að hefta sandinn varanlega auk þess að bæta göngustíga til að fyrirbyggja skemmdir af völdum traðks. Á umræddu tímabili hefur Landgræðslan og landbrn. haldið fjölda kynningar- og fræðslufunda í Mývatnssveit. Fyrrv. landbrh. skipaði árið 1988 nefnd til að gera tillögur um landgræðslu og landnýtingu. Á grundvelli álits nefndarinnar var unnið mikið starf við úttekt og mat á ástandi og búskap í hreppnum. Landgræðslu- og landnýtingarnefndin sem landbrh. skipaði á sl. ári hefur unnið víðtækt starf við öflun gagna til áætlunargerðar. Stofnað var á sl. ári sérstök samráðsnefnd Landgræðslunnar og heimaaðila til að samræma aðgerðir í hreppnum og stýra landgræðslustörfum bænda. Alls hefur Landgræðslan varið 104,6 millj. til verkefna í Skútustaðahreppi á þessu tímabili. Árlegur kostnaður er því um 10% af heildarfjárveitingu Landgræðslunnar. Framlög annarra aðila er erfitt að meta nákvæmlega en munu losa 30 millj. kr. á umræddu tímabili. Í júní sl. skipaði ég nefnd til að semja landgræðslu- og landnýtingaráætlun fyrir Skútustaðahrepp með hliðsjón af ástandi heimalanda og afrétta. Í skipunarbréfi kemur m.a. fram að nefndin skuli hafa það að markmiði að finna leiðir til að stöðva gróður og jarðvegseyðingu þar sem jafnframt sé gætt hagsmuna íbúa sveitarfélagsins með tilliti til búsetu- og atvinnumöguleika. Áhersla er einnig lögð á að efla samvinnu bænda og Landgræðslunnar og gefa bændum í auknum mæli kost á vinnu við landgræðslu. Hæstv. forseti. Ég á eftir tæpa mínútu og mun nota síðari ræðutíma minn til að ljúka ræðunni.

Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar eitt brýnasta verkefni í landgræðslu hér á landi. Hæstv. ráðherra lýsti hvað gert hefur verið í og við byggð en að mínu mati þá verður, ef þarna á að nást varanlegur árangur, að hefta sandfokið fram á öræfunum. Þarna gildir e.t.v. á mjög lýsandi hátt orðtakið ,,á skal að ósi stemma`` og það hlýtur að vera verkefni næstu ára. Ég get einnig, virðulegi forseti, sagt frá því hér að nú er í gangi samvinnuverkefni milli umhverfisnefndar Eyjafjarðarsveitar í Eyjafirði og Landgræðslunnar um að safna saman ónýtum heyrúllum og flytja austur á Mývatnsöræfi og ég tel að þetta sé enn eitt lýsandi dæmið um það að bændur landsins eru allir af vilja gerðir að vinna með Landgræðslunni að verkefnum sem þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör. Það kom fram í hans svari að unnið hefur verið að landgræðslustörfum og landvernd á þessu svæði allt frá árinu 1942 og á síðustu árum hefur verið varið til þessara starfa allt að 10% af heildarfé Landgræðslu ríkisins sem farið hefur til landgræðslustarfa. Það hafa verið girt svæði og unnið mikið starf innan girðinga og er ekki að vanmeta það. Það hafa líka verið haldnir margir fundir með bændum og samið við þá um styttingu á beitartíma og unnið að því að fá þá til að fækka fé. Athyglinni hefur sem sagt verið beint að því að draga úr búskap og svíða búsmalann af bændum sem hefur í sjálfu sér lítil áhrif á uppruna vandans sem þarna er við að tefla. Ég lít svo til að þessar aðgerðir allar sem hingað til hafa verið gerðar hafi ekki komið að þeim notum sem nauðsynleg eru og skal ég þó ekki vanmeta það að hæstv. ráðherra sem starfað hefur stuttan tíma, hefur nú skipað sérstakar nefndir til þess að fjalla um þessi mál og er það vel. En það er óhjákvæmilegt þegar slík vá vofir yfir þessari sveit að bregðast við með þeim hætti sem raunar kom fram hjá síðasta ræðumanni að efna til varnargarða, beinlínis að gera varnargarð frá því fyrir framan Svartárkot í Bárðardal og austur að Jökulsá og þáttur í því gæti verið að flytja heyrúllur. Það þarf að sá melgresi í belti sem getur tekið við sandstraumnum. Það þarf með einhverjum ráðum að hefta sandfokið sem kemur sunnan af öræfunum og blasir við hverju sinni sem maður er á ferð í þurru veðri í sunnanátt og er að kæfa þessa fallegu og dýrmætu sveit og allar náttúruperlur hennar. Þessu vil ég beina til hæstv. ráðherra og ég tel að þetta sé svo þýðingarmikið verkefni að það réttlæti það að varið sé til þessa verks um takmarkaðan tíma miklu meira fé en 10% af ráðstöfunarfé Landgræðslunnar meðan það verk stendur yfir.

Hæstv. forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni að í júní 1992 hafði ég skipað nefnd til að semja landgræðslu- og landnýtingaráætlun fyrir Skútustaðahrepp með hliðsjón af ástandi heimalanda og afrétta. Nefndin hefur haldið allnokkra fundi og hefur mikil vinna verið lögð í undirbúning nefndarálits sem nú er langt komið. Álit nefndarinnar mun marka framtíðarstefnu um skipulag búfjárbeitar, gróðurverndar- og landgræðsluframkvæmda í Skútustaðahreppi á næstu árum. Ekki er unnt að fjalla um tillögur nefndarinnar fyrr en hún hefur lokið störfum og niðurstöður kynntar heimamönnum. Áhersla er lögð á að sátt náist um það sem gert verður. Auk þess starfs sem álit nefndarinnar mun hafa í för með sér verður áfram unnið að þeim landgræðsluverkefnum sem fyrr eru talin. Helstu breytingar á þessu ári eru þær að varnarstarfið í Dimmuborgum verður aukið og bændur munu taka í auknum mæli þátt í hvers konar landgræðsluframkvæmdum í samræmi við áherslur stofnunarinnar á landgræðslustörf bænda. Ég vil í framhaldi af þessu, hæstv. forseti, þakka fyrirspyrjanda að leggja fram þá fsp. sem hér er til umræðu. Það er laukrétt sem hann og hv. 6. þm. Norðurl. e., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, sögðu áðan að fá eða kannski engin verkefni eru brýnni í landgræðslumálum nú en Mývatnssvæðið í heild sinni. Ég hef í samræmi við þá skoðun mína skipað fulltrúa landgræðslu og skógræktar á Húsavík, Þröst Eysteinsson, sem m.a. og kannski ekki hvað síst hefur það verkefni að skipuleggja landgræðslustarfið á þessu svæði og ná samkomulagi við bændur um þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru. Í samræmi við það var einnig flutt hér frv. sem nú er orðið að lögum um að heimilt sé að verja beingreiðslum til bænda til landgræðslustarfa. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil undirstrika mikilvægi málsins og í því var ekkert ofsagt í ummælum fyrirspyrjanda.

Hæstv. forseti. Á síðustu árum hefur það færst í vöxt að fólk með krabbamein á ólæknandi stigi hefur óskað eftir því að fá aðstoð menntaðs fólks á heilbrigðissviði, fyrst og fremst hjúkrunarfræðinga en einnig mætti nefna lækna, geðlækna, presta og sjúkraliða, til þess að geta dvalið sem lengst heima hjá sínum nánustu og þá í sumum tilfellum einnig að deyja heima. Þessi þjónusta hefur gengið undir nafninu heimahlynning. Það er lykilatriði í þjónustu heimahlynningar að fjölskylda viðkomandi sjúklings taki virkan þátt í aðhlynningunni því viðkomandi hjúkrunarfólk getur ekki dvalið allan sólarhringinn á heimili sjúklings. Bakvaktir eiga hins vegar að tryggja að möguleikar séu á að leita strax hjálpar ef nauðsyn krefur. Að sjálfsögðu lokast engar leiðir til þess að sjúklingur geti lagst inn á sjúkrahús og fengið þá meðferð sem þar er veitt. Heimahlynning er sjúklingi að kostnaðarlausu eins og lega á sjúkrahúsi. Það er óhætt að segja að krabbamein spyr ekki um aldur, það er því ekki síður mikilvægt að geta boðið yngra fólki og fólki á miðjum aldri kost á að dvelja sem lengst heima hjá sínum nánustu áður en kallið kemur sem enginn mannlegur máttur fær stöðvað. Fram til þessa hefur mikið starf í heimahlynningu verið unnið í sjálfboðavinnu og það segir mér að starfsemin sem slík sé ekki komin í nægilega fastar skorður hér á landi. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbrrh. um heimahlynningu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Hvernig er háttað heimahlynningu fyrir krabbameinssjúka, a. í Reykjavík, b. utan Reykjavíkur? 2. Hver eru framtíðaráform ráðuneytisins varðandi þróun þessarar þjónustu? 3. Hver er áætlaður kostnaður við heimahlynningu borið saman við kostnað við legu á sjúkrahúsi?``

Virðulegi forseti. Þessi fsp. er í þremur töluliðum. Í fyrsta lagi er spurt um það hvernig háttað er heimahlynningu fyrir krabbameinssjúka í Reykjavík og utan Reykjavíkur. Því er til að svara að heimahlynning Krabbameinsfélags Íslands er þjónusta við krabbameinssjúklinga með sjúkdóm á lokastigi sem óska eftir að geta dvalið í heimahúsi sem allra lengst. Þjónustan byggir á hugmyndafræði Hospice-hreyfingarinnar þar sem megináhersla er á lögð á það að sjúklingar geti lifað og dáið með fullri reisn og virðingu. Hér er því fyrst og fremst um líknarmeðferð að ræða þar sem leitast er við að sinna á heildrænan hátt líkamlegum, andlegum, félagslegum og trúarlegum þörfum sjúklingsins og aðstandenda hans. Enn fremur er aðstandendum veitt umönnun eftir dauða sjúklings. Starfsemi heimahlynningar Krabbameinsfélags Íslands er enn sem komið er einungis veitt á höfuðborgarsvæðinu. Starfsemin hófst fyrri hluta árs 1987 og var takmörkuð við dagþjónustu í byrjun, fimm daga vikunnar. Þörf fyrir þjónustu á öðrum tímum sólarhrings varð brátt augljós og veitir heimahlynningin nú sólarhringsþjónustu. Hjúkrunarfræðingar sem starfa við heimahlynninguna gengu inn í samning Tryggingastofnunar ríkisins við hjúkrunarfræðinga. Sömuleiðis gerðu læknarnir sem þar starfa samkomulag við Tryggingastofnun ríkisins um greiðslufyrirkomulag. Á árinu 1991 störfuðu fimm hjúkrunarfræðingar og tveir læknar við heimahlynninguna og önnuðust 89 sjúklinga. Alls dóu 64, þar af 30 í heimahúsum og hefur fjöldi þeira sem deyja í heimahúsum aukist mjög frá upphafi. Þjónustudagar hjá heimahlynningu Krabbameinsfélagsins voru 5.481 á árinu 1991. Sjúklingafjöldi í heimahlynningu á árinu 1992 var 88 en nokkuð dró úr starfseminni á síðari hluta ársins vegna skorts á hjúkrunarfræðingum. Þannig voru teknir í þjónustuna 60 sjúklingar á fyrri hluta ársins en einungis 28 á síðari hluta þess. Nýir hjúkrunarfræðingar hafa bæst við fyrri hluta þessa árs og er starfsemin því að nýju að færast í eðlilegt horf. Frá síðustu áramótum hafa 46 sjúklingar komið í þjónustuna sem er svipað og á sama tíma og í fyrra. Í öðru lagi er spurt: Hver eru framtíðaráform ráðuneytisins varðandi þróun þessarar þjónustu? Því er til að svara að starfsemi heimahlynningar Krabbameinsfélagsins var upphaflega hugsuð sem þróunarverkefni Krabbameinsfélagsins í a.m.k. tvö ár en að loknu því tímabili yrði hún metin. Í nóvember 1989 urðu þáttaskil í starfseminni þegar Rauði kross Íslands og Reykjavíkurdeild Rauða krossins ákváðu að veita Krabbameinsfélaginu fjárhagslegan stuðning og til að þróa þetta verkefni betur. Rauði krossinn hætti þátttöku í verkefninu í apríl 1991. Í febrúar 1991 var af hálfu landlæknisembættisins gerð úttekt á starfsemi heimahlynningarinnar. Meginniðurstaða þeirrar úttektar var sú að um mjög góða þjónustu væri að ræða. Sérstök nefnd vinnur nú að endurskipulagningu heimahjúkrunar í Reykjavík. Fulltrúar frá heimahlynningu hafa rætt við nefnd þessa. Þess er að vænta að í tillögu nefndarinnar verði sérstakur gaumur gefinn að fyrirkomulagi heimahlynningar sem þætti í heimahjúkrun. Varðandi landsbyggðina þá er heimahjúkrun rekin frá allflestum heislugæslustöðvum landsins. Eftir því sem kostur er er þar reynt að sinna heimahlynningu krabbameinssjúklinga með sjúkdóm á lokastigi með svipuðu fyrirkomulagi og tíðkast í Reykjavík. Varðandi spurninguna um áætlaðan kostnað við heimahlynningu borið saman við kostnað við legu á sjúkrahúsi þá er erfitt að bera saman kostnað við heimahlynningu og kostnað við legu á sjúkrahúsi þar sem um mjög ólíka þjónustu er að ræða. Kostnaður við rekstur heimahlynningar Krabbameinsfélagsins á árinu 1991 var 24,3 millj. kr. og var þar um að ræða 5.481 þjónustudag eða 4.433 kr. á dag. Sá kostnaður sem Krabbameinsfélag Íslands ber nú af þessum rekstri er fyrst og fremst greiðslur fyrir bakvaktir hjúkrunarfræðinga og lækna, auk húsnæðis og annarrar aðstöðu. Samtals eru þetta 6--7 millj. kr. Annan kostnað vegna heimahlynningar greiðir Tryggingastofnun ríkisins.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh., starfandi heilbrrh., fyrir þessi svör og þau segja mér fyrst og fremst það að hér í Reykjavík er skipulag heimahlynningar í nokkuð góðu lagi og nokkuð föstu formi og það sé, eins og kom fram í hennar máli, starfandi nefnd sem eigi að móta þetta starf enn betur. En hins vegar er þessi þjónusta samkvæmt svarinu ekki veitt á landsbyggðinni eins og vera skyldi. Það sem mér finnst aðalatriðið í þessu máli er að það sé boðið upp á þessa þjónustu og hún sett í ákveðinn farveg. Ég held að það hljóti allt að mæla með því. Það er ekki verið að tala um aukinn kostnað fyrir ríkisvaldið og það held ég að hljóti að skipta máli og það er verið að tala um að bjóða upp á þessa þjónustu, ekki það að neinn væri skyldaður til þess að dvelja heima með krabbamein ef hann vill frekar vera á sjúkrahúsi. Það sem kom fram í máli ráðherra í sambandi við kostnað segir mér að það sé kannski ekki nema eins og einn fjórði af kostnaði við það að liggja á sjúkrahúsi og jafnvel enn minna að dvelja heima og njóta þessarar þjónustu. Eins og kom fram í mínu máli áðan þá byggist þetta náttúrlega á því að fjölskylda viðkomandi sjúklings geti verið þátttakandi og nú er svo komið á flestum heimilum að það er öll aðstaða til þess að hafa sjúklinga heima. Aðstæður á heimilum eru orðnar þannig og tækni svo fullkomin að heimilin bjóða upp á það að þessi þjónusta geti farið þar fram. Mér er kunnugt um það að á Akureyri hefur verið unnið mikið sjálfboðastarf á þessu sviði en því miður er þar ekki komið það fyrirkomulag sem tíðkast hér í Reykjavík að Tryggingastofnun taki þátt í kostnaðinum. Ég get því ekki annað en spurt hæstv. félmrh., starfandi heilbrrh., að því hvort henni finnist ekki eðlilegt að þetta starf sem hér hefur þróast á þennan veg yrði útvíkkað þannig að t.d. á Akureyri yrði svipuð þjónusta veitt. Ég vil að síðustu nefna lyfjakostnað í þessu sambandi. Það er náttúrlega galli samfara því að sjúklingur dvelji heima því þá þarf hann að greiða lyfjakostnað að fullu.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með fyrirspyrjanda að hér er um mjög mikilvæga þjónustu að ræða sem ber að efla og ég hygg, eins og fram kom í máli mínu áðan, að það sé erfitt að bera saman tölur varðandi þessa þjónustu og spítalaþjónustu, þá sé hér um ódýrari þjónustu að ræða. Legurdagurinn kostar um 20.000 kr. á hátæknisjúkrahúsum og 6.000--7.000 kr. eru daggjöld á hjúkrunarheimilum en við erum að tala um á milli 4.000 og 5.000 kr. þannig að hér er augljóslega um mjög álitlegan kost að ræða. Eins og kom fram í máli mínu áðan hefur þetta verkefni verið í þróun og eins og ég nefndi líka þá hefur nefnd sem er að skoða endurskipulagningu á heimahjúkrun sérstaklega verið falið að skoða þennan þátt málsins. Það er auðvitað brotalöm í þessu að þessi þjónusta skuli ekki með skipulegri hætti ná til landsbyggðarinnar, álíka og hún gerir í Reykjavík. Ég held það hljóti að koma til sérstakrar skoðunar í þessu nefndastarfi að víkka þessa þjónustu þannig að hún nái með betri og skipulegri hætti út til landsbyggðarinnar.

Frú forseti. Í erlendum blöðum og sjónvarpsstöðvum er mikil og stöðug umfjöllun um sjúkdóminn alnæmi og varnir gegn honum. Stöðugt er unnið að rannsóknum sem eiga að verða til að hefta útbreiðslu alnæmis og til að vinna hug á HIV-veirunum sem sjúkdóminum valda. Staðreyndin sem við stöndum frammi fyrir er hins vegar sú að afar hægt gengur að vinna bug á vágestingum þótt dregið hafi úr útbreiðslu sjúkdómsins einkum meðal ákveðinna hópa, sérstaklega homma. Mér hefur sýnst að heldur hafi dregið úr opinberum varnaraðgerðum hér á landi og að fjölmiðlar haldi ekki vöku sinni í þessu alvarlega máli. Að mínum dómi er það fyrst og fremst hlutverk heilbrigðisyfirvalda að vera í forustu í baráttunni við alnæmið, ekki eingöngu vegna þess að um gífurlegan kostnað er að ræða í heilbrigðiskerfinu vegna á fjórða tugs sjúklinga sem hér eru sýktir af alnæmi heldur fyrst og fremst vegna þess hve gífurlega mikilvægt það er að verjast útbreiðslu sjúkdómsins. Það hefur sýnt sig að forvarnir og stöðugur áróður er það sem gagnar best og þá er þar fyrst og fremst um að ræða áróður sem beinist að því að hver og einn beri ábyrgð á sinni kynhegðun. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér þá er um 7 millj. kr. varið til forvarnastarfs. Það eru þeir peningar sem landsnefnd um alnæmisvarnir fær til umráða á þessu ári og ég held að það megi öllum ljóst vera að þar er um allt of lítið fé að ræða þegar hugsað er til þess að bara lyfin sem alnæmissjúklingar hér á landi þurfa að taka inn kosta að því er mínar upplýsingar segja um 16 millj. kr. Og ég held að það sé ljóst að betur má ef duga skal, ekki síst í ljósi þess að sú könnun sem landsnefnd um almnæmisvarnir hefur staðið fyrir á kynhegðun Íslendinga hefur leitt í ljós samkvæmt fyrstu niðurstöðum að kynhegðun hefur lítið breyst. Á þskj. 860 spyr ég hæstv. heilbrrh. um aðgerðir til að hefta útbreiðslu alnæmis og samkvæmt þeim formála sem ég flutti hér, þá er auðvitað tilefni fsp. hvernig staðan er í þessum málum í ljósi þess litla fjármagns sem varið er til forvarna og líka í ljósi þess að mig fýsir að vita hvernig við stöndum í þessum málum samanborið við aðrar þjóðir. Því spyr ég: ,,1. Hvaða árangri hafa aðgerðir til varnar útbreiðslu alnæmis hér á landi skilað a. að mati alþjóðlgera heilbrigðisyfirvalda (WHO), b. að mati íslenskra heilbrigðisyfirvalda? 2. Hvernig er fræðslu um alnæmi og vörnu gegn því háttað nú og að hvaða hópum fólks beinist fræðslan einkum? 3. Er unnið að nýrri stefnumótun í alnæmisvörnum í ljósi þeirra upplýsinga sem nú liggja fyrir bæði erlendis frá varðandi útbreiðslu alnæmis og þeirrar vitneskju sem aflað hefur verið um kynhegðun Íslendinga?``

Virðulegi forseti. Sem svar við 1. lið þessarar fsp. um árangur aðgerða til varna útbreiðslu alnæmis vil ég segja að fyrsta tilfelli af alnæmi sem greint var hér á landi greindist í október 1985. Fram til desemberloka 1992 höfðu samtals 25 einstaklingar greinst með alnæmi. Þar af höfðu 12 látist. Að auki höfðu 55 til viðbótar greinst með HIV-smit. Heildarfjöldi smitaðra frá því að skráning hófst er því 80. Vandasamt er að meta árangur aðgerða gegn alnæmi vegna eðlis sjúkdómsins og takmarkaðra upplýsinga um útbreiðslu hans. Árið 1988 var reynt að meta hversu margir væru smitaðir hér á landi með hliðsjón af þeim forsendum sem gefnar voru í hliðstæðu mati erlendis. Niðurstaðan varð sú að þá væru smitaðir 200--400. Um síðustu áramót höfðu eins og áður segir greinst hér á landi samtals 80 Íslendingar með HIV-smit. Erfitt er að fullyrða hvort þær aðgerðir sem gripið var til fyrir 10 árum hafa leitt til þess að færri hafi smitast, en líklegt verður að teljast að fræðsla og varnarbarátta hafi skilað verulegum árangri. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin setti á laggirnar árið 1987 sérstakt verkefni og yfirstjórn í baráttunni gegn alnæmi. Komu fulltrúa frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni hingað til lands til að leggja á ráðin með hvernig best yrði hagað baráttunni gegn alnæmi. Samkvæmt ráðleggingum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar til allra aðildarríkja sinna var sett á laggirnar landsnefnd um alnæmisvarnir sumarið 1988 af þáv. heilbr.- og trmrh. Guðmundi Bjarnasyni. Hlutverk nefndarinnar var að samræma aðgerðir gegn alnæmi og stuðla að samvinnu heilbrigðisþjónustunnar og opinberra aðila, þar með talið sveitarstjórna, svo og kirkju, skóla, félagssamtaka og annarra þeirra sem leggja vildu baráttunni gegn alnæmi lið og stuðla þannig að markvissu starfi. Eitt af verkefnum landsnefndarinnar var að gera landsáætlun um aðgerðir gegn alnæmi. Skilaði nefndin tillögu að landsáætlun til heilbrrh. í ágúst 1990 og féllst ráðherra á tillögur nefndarinnar. Var síðan skipuð ný landsnefnd í janúar 1991 til fjögurra ára. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar frá menntmrn., félmrn., heilbrrn., landlæknisembætti, samtökum áhugafólks um alnæmisvarnir, samtökum heilbrigðisstétta, Samtökunum '78, Rauða krossi Íslands og Biskupsstofu auk þess sem sérfræðingur í smitsjúkdómalækningum á sæti í nefndinni. Hlutverk nefndarinnar er að hrinda í framkvæmd landsáætlun um almenningsvarnir en þeirri áætlun var á sínum tíma dreift til allra þingmanna. Eitt fyrsta verkefni nefndarinnar var að undirbúa könnun um kynhegðun Íslendinga. Fór sú könnun fram árið 1992. Sendir voru spurningalistar til um 1.500 einstaklinga á aldrinum 16--59 ára sem valdir voru af handahófi úr þjóðskrá. Voru fyrstu niðurstöður kynntar í nóvember 1992, en unnið er að frekari úrvinnslu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ekki framkvæmt sérstakt mat á því hvernig til hefur tekist með alnæmisvarnir hér á landi. Ísland sat í stjórn alnæmisverkefnis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar á árunum 1988--1990, enda þótt ekki hafi farið fram formleg úttekt á alnæmisvörnum má ráða af samtölum við forsvarsmenn stofnunarinnar að þeim þyki sem vel hafi til tekist og marka það af því hvað útbreiðsla hefur verið hæg hér miðað við önnur Vestur-Evrópulönd. Helsta markmið aðgerða gegn alnæmi var frá upphafi skipuleg fræðsla þannig að Íslendingum væri öllum ljóst að alnæmi er lífshættulegur smitandi sjúkdómur og að hægt er að koma í veg fyrir smit þekki maður smitleiðir sjúkdómsins og geri viðeigandi ráðstafanir til að sýkjast ekki né heldur sýkja aðra. Sem svar við lið 2 í þessari fsp. vil ég segja að landlæknisembættið og landsnefnd um alnæmisvarnir hafa borið ábyrgð á skipulagningu þeirrar fræðslu sem fram hefur farið og samhæfingu, en fræðslan sjálf fer þó að mestu leyti fram innan skólakerfisins og þá á ábyrgð fræðsluyfirvalda. Í upphafi var leitast við að auka möguleika skóla til að auka fræðslu m.a. með gerð kennsluefnis í góðri samvinnu við fræðsluyfirvöld. Samkvæmt nýlegri könnun Sigríðar Jakobínudóttur, sem gerð var að tilhlutan landlæknisembættisins og með fjárhagslegum stuðningi landsnefndar um alnæmisvarnir, fá 83% nemenda í 9. og 10. bekk fræðslu um alnæmi. Af könnununum má þó ráða að á nokkrum stöðum þurfi að bæta fræðslu til nemenda. Þá hafa heilsugæslustöðvar mjög víða tekið þátt í fræðslustarfi um alnæmi bæði með beinum og óbeinum hætti, víða með því að fara í skóla og annars staðar á fundi hjá félagasamtökum og á vinnustaði. Landsnefnd um alnæmisvarnir hefur starfsmann, hjúkrunarfræðing með sérmenntun, sem hefur sinnt viðamiklu fræðslustarfi ásamt með einstaklingum frá Samtökum áhugafólks um alnæmisvandann. Haldnar hafa verið námstefnur í samvinnu við Rauða kross Íslands og Samtök áhugafólks um alnæmisvandann með erlendrum fyrirlesurum. Að lokum sem svar við 3. lið fsp. vil ég segja að vonir standa til að könnun á kynhegðun sem áður hefur verið nefnd gefi tilefni til að endurskoða landsáætlun um alnæmisvarnir bæði hvað varðar áherslur í fræðslu- og upplýsingastarfi og markhópa. Þá er í landsáætluninni gert ráð fyrir að endurmeta þurfi landsáætlunina reglulega þannig að hún nái sem best tilgangi sínum. Samtímis er ljóst að öll umræða um sjúkdóminn er nú mun minni en áður og hætt við að erfiðara reynist að fá fólk til að halda vöku sinni ef þögnin umlykur alnæmi. Það að umræðan hefur minnkað svo mjög er þó ekki séríslenskt fyrirbrigði heldur alþjóðlegt. Samtímis eykst útbreiðsla hratt í heiminum, sérstaklega í Afríku og einnig í Asíu. Þó er ljóst og eftir því tekið hve hraði útbreiðslunnar hefur orðið mun minni á Norðurlöndum en annars staðar. Er líklegt að það megi þakka félagslegum aðstæðum, góðri menntun íbúa og árangursríkum aðgerðum heilbrigðisyfirvalda.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka starfandi heilbrrh. fyrir þessi svör. Eins og fram kom í hennar máli er það staðreynd að umræðan um alnæmi hefur minnkað því miður. Vonandi er það ekki vegna þess að fólk reyni að loka augunum fyrir þessum mikla vágesti, heldur séu þar aðrar ástæður að baki. Ég hef orðið vör við það á ferðum mínum erlendis að það er mjög margt gert til þess að halda umræðunni gangandi og m.a. í Bretlandi hafa listamenn og poppstjörnur verið virkjaðar til þess að mæta í fjölmiðlum og reyna að ná til unga fólksins. Það er auðvitað mjög svo góðra gjalda vert að beina sjónum að skólakerfinu og verður auðvitað að byrja út frá því en menn verða líka að átta sig á þeim breytingum sem eiga sér stað í mynstrinu, í útbreiðslunni. Samkvæmt því sem ég hef lesið, þá er útbreiðslan núna mest meðal kvenna. Það eru konur sem eru orðnar aðaláhættuhópurinn. Samkynhneigðir karlar hafa tekið mjög á þessu máli og það hefur dregið mikið úr útbreiðslu í þeirra hópi. Eins hafa sjúkrahús og heilbrigðiskerfið tekið mjög fast á þessum málum varðandi varnir við blóðgjafir og hreinsun nála og fleira slíkt en eiturlyfjaneytendur eru auðvitað enn í áhættuhópi. En sem sagt, nýjasti hópurinn er fyrst og fremst konur sem smitast af eiginmönnum sínum sem leita til beggja átta eða stíga hliðarspor í hjónabandinu. Mér finnst rétt að vekja athygli á þessu hér og beina því til hæstv. heilbrrh. að sjónum verði ekki síst beint að konum því betur má ef duga skal. Við þurfum að halda vöku okkar í þessu alvarlega máli.

Virðulegi forseti. Árið 1992, árið í fyrra, var fyrsta heila árið á Íslandi eftir að við höfðum sett heildstæð lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi. Lögin sem við höfðum þar til stuðst við voru margvísleg en með hinni nýju lagasetningu á árinu 1991 má segja að þau hafi verið felld í einn ramma jafnframt því sem lögin voru gerð skýrari og felld úr gildi ýmis hamlandi ákvæði gagnvart erlendri fjárfestingu. Það er óhætt að segja að þau lög hafi með ýmsum hætti endurspeglað þann almenna vilja sem fer vaxandi að auka erlent áhættufjármagn í íslenskum atvinnurekstri í því skyni að efla íslenskt atvinnulíf með sem margvíslegustum hætti. Um leið og ég segi þetta hlýt ég þó að vekja athygli á því að með þessum lögum var um leið þrengt að möguleikum útlendinga til þess að eiga hlut í íslenskum sjávarútvegi, enda er það svo að jafnvel óbein og mjög fjarlæg eignaraðild útlendinga að íslenskum sjávarútvegi er nú bönnuð eftir gildistöku þessara laga frá árinu 1991. Í dag eru takmarkanir á fjárfestingu útlendinga hér á landi þessar helstar: Í lögunum um fjárfesetingu erlendra aðila eru taldar upp þær takmarkanir sem núna gilda og þær eru: Bann við fjárfestingu í félögum sem stunda útgerð fiskiskipa, fiskvinnslu, orkuvinnslu og orkudreifingu. 49% hámark á eignarhlut erlendra aðila í félagi sem stundar flugrekstur, 25% hámark á eigarhlut erlendra aðila í hlutafélagsbanka, bann við fjárfestingu erlends ríkis eða fyrirtækis í eigu erlends ríkis, 200 millj. kr. hámark á árlegri fjárfestingu í eigu erlends aðila eða fjárhagslega tengdra erlendra aðila og 25% hámark á heildarfjárfestingu erlendra aðila af áætlaðri fjárfestingu í tilteknum atvinnugreinum. Hinn 23. febr. sl. mælti hæstv. viðskrh. fyrir breytingu á þessum lögum og það frv. er nú til meðferðar í hv. efh.- og viðskn. Mér er ekki kunnugt um það hvort fyrirhugað er að afgreiða þetta mál á þessu þingi, en vissulega kalla allar aðstæður á nokkrar breytingar nú. Það er löngu ljóst að ýmsar aðrar þjóðir hafa löngum séð sér mikinn hag í því að laða til sín erlendt fjármagn. Auk þess að nýta það fé til þess að styrkja eiginfjárstöðu eigin atvinnulífs, þá hafa þessar þjóðir talið það eftirsóknarvert af ýmsum öðrum ástæðum. Í því sambandi vil ég aðeins nefna aðgang að þekkingu, nýjum hugmyndum og markaðsaðgang sem oft fylgir því að taka upp samstarf við erlend fyrirtæki sem hafa haslað sér völl úti á hinum alþjóðlega markaði. Hér á landi hefur það jafnan verið deilumál og jafnvel feimnismál hversu mikinn hlut útlendingar ættu að eiga í íslensku atvinnulífi. Sem betur fer hefur þetta verið að breytast. Hugarfar hins gamla dalakofasósíalisma hefur smám saman verið að hverfa. Vandi okkar hér innan lands hefur því ekki undanfarin ár stafað af því að andstaðan væri svo mikil hér við þátttöku útlendinga í ýmissi atvinnustarfsemi. Þvert á móti er það svo að vandinn hefur verið sá að útlendingar hafa lítið kært sig um að fjárfesta í íslensku atvinnulífi, því miður, sjálfsagt einkanlega vegna þess að arðsemin er almennt minni en í atvinnulífi erlendis. Engu að síður skiptir það máli fyrir okkur hvernig til hefur tekist í þessum efnum og hvernig okkur mun ganga á þessum sviðum. Því hef ég leyft mér á þskj. 884 að inna hæstv. viðskrh. eftir þessu máli með þremur spurningum: 1. Hversu mikil var fjárfesting erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi árið 1992? 2. Hversu mikil var sú fjárfesting í einstökum atvinnugreinum? 3. Má vænta aukins áhuga útlendinga á því að fjárfesta í íslensku atvinnulífi?

Virðulegi forseti. Fjárfesting erlendra aðila í atvinnulífi á Íslandi árið 1992 reiknast hafa verið 813 millj. kr. reiknað á meðalsölugengi 1992. Um skiptingu eftir atvinnugreinum er þetta að segja: Þessi fjárfesting var að langmestu leyti framlag Alusuisse til Íslenska álfélagsins, Ísal. Auk þess var tilkynnt um fjárfestingu erlendra aðila í almennum iðnaði að fjárhæð 100 millj. kr. og verslun og þjónustu að upphæð tæplega 200 millj. kr. Þar er um eiginfjárloforð að ræða og einhver hluti fjárhæðarinnar kemur ekki til greiðslu fyrr en síðar. Þá spyr hv. þm.: Má vænta aukins áhuga útlendinga á því að fjárfesta í íslensku atvinnulífi? Reynslan sýnir að áhugi erlendra aðila á því að fjárfesta í íslensku atvinnulífi er sáralítill þveröfugt við það sem margir Íslendingar virðast halda sjálfir. Þetta stafar væntanlega m.a. af lágum arði af slíkum fjárfestingum þegar til lengri tíma er litið. Erlenda fjárfestingu hér á landi má reyndar að langmestu leyti rekja til orkufreks iðnaðar, þ.e. Álfélagsins og Íslenska járnblendifélagsins. Erlendir aðilar sýndu fiskeldi nokkurn áhuga um skeið en reynslan af gengi greinarinnar hefur bundið endi á þann áhuga. Því næst er þess að geta að erlendum aðilum var óheimilt að fjárfesta í þeim atvinnugreinum sem tengdust beint tveimur helstu náttúruauðlindum landsins, þ.e. sjávarútveginum og orkuvinnslu. Ég tel nauðsynlegt að auka fjárfestingar erlendra aðila í íslensku atvinnulífi. Atvinnurekstur er áhættusamur og það er vænlegra að deila áhættunni með erlendum eignaraðilum en þurfa sífellt að standa erlendum lánardrottnum skil á afborgunum og vöxtum hvernig svo sem árar. Einnig fylgja erlendri fjárfestingu oft mikilvæg markaðstengsl, nýjar framleiðslu- og stjórnunaraðferðir og tækniþekking. Allt eru þetta mikilvægir þættir fyrir íslenskt atvinnulíf í harðnandi alþjóðlegri samkeppni. Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að fá erlenda aðila til að fjárfesta í orkufrekum iðnaði hér á landi og nú standa yfir kannanir á möguleikum þess að flytja rafmagn til útlanda um sæstreng. Hvort tveggja mundi fela í sér umtalsverða erlenda fjárfestingu. Stofnun frísvæðis á Keflavíkurflugvelli er í undirbúningi og vonir því bundnar að erlendir aðilar hefji starfsemi sína þar. En það er meginatriðið í því að laða erlenda fjárfestingu til landsins að íslensku atvinnulífi verði búin góð almenn skilyrði og þau verði sambærileg við það sem gengur og gerist í grannlöndum.

Hæstv. forseti. Ég hef oft beitt mér fyrir því að reynt yrði að fá erlenda aðila til að fjárfesta á Íslandi, svo sannarlega, og við höfum verið mörg um það. Það hefur gengið nokkuð brösulega eins og hér var gerð grein fyrir. En eitt er það svið sem við eigum að fara varlega í að leyfa útlendingum a.m.k. óskoruð réttindi. Það er sjálfur sjávarútvegurinn. Ég bjóst satt að segja ekki við því að menn færu að vekja það upp einmitt á viðkvæmustu tímum í sambandi við samskipti við Evrópubandalagið og Evrópuhreyfingarnar, að við Íslendingar ættum að láta útlendinga fá leyfi til svo og svo mikilla fjárfestinga. Ég skal ekki fordæma allt í því efni, en ég vara mjög sterklega við því að menn sjái þar einhvern auð í garði. Ég hygg að svo sé ekki. Okkur veitir ekkert af að nýta miðin okkar öll og þau eru mjög mikil, miklu stærri en 200 mílurnar. Við eigum sjálf að hagnýta þennan auð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svör hans sem fyrst og fremst leiða það í ljós að allt það tal, allar þær upphrópanir, allt það gaspur sem hefur verið sett á upp á síðkastið um það að verið sé að gleypa Ísland með einhverjum hætti vegna þess að hér væri verið að opna eitthvað örlítið á erlendar fjárfestingar hér á Íslandi, þær eru sýnilega gersamlega út í loftið. Ég rakti það í upphafi máls míns hér áðan að árið 1992 væri einmitt fyrsta árið þar sem við hefðum í senn heildstæða löggjöf um fjárfestingu erlendra aðila á Íslandi og í öðru lagi hefði það líka verið fyrsta árið sem við hefðum haft meiri opnun á þessu sviði. Hvað segir svar hæstv. viðskrh. okkur? Jú, það segir okkur það að ef við tökum frá framlag Alusuisse til síns fyrirtækis hér á Íslandi og tölum bara almennt um atvinnulífið, þ.e. iðnaðinn og verslunina, þá eru það um 100 millj. ef ég tók rétt eftir í almennum iðnaði og 200 millj. í verslun og hluti af því var hlutafjárframlag sem óvíst var með greiðsluna á. Nú geta menn velt því fyrir sér, stafar Íslendingum hætta af þessu? Stafar Íslendingum einhver efnahagsleg hætta af þessu? Nei, ég held alveg hið gagnstæða. Ég held að niðurstaðan af þessu sé sú að okkur Íslendingum stafar fyrst og fremst efnahagsleg hætta af því ef sú staða er uppi að okkar atvinnulíf sé svo veikburða, okkar atvinnulíf sé þannig að afraksturinn sé svo lítill að útlendingar hafi ekki áhuga á því að fjárfesta hér. Það eru auðvitað mjög þýðingarmikil rök sem hníga að því fyrir íslenskt atvinnulíf að fá hingað erlent fjármagn, bæði til þess að styrkja atvinnustarfsemina efnahagslega og einnig hitt að hingað komi nýjar hugmyndir, hingað komi aðgangur að erlendum mörkuðum í gegnum þetta eins og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson var auðvitað að víkja að í máli sínu áðan og hann var einmitt á árum áður frumkvöðull í því að vekja athygli á nauðsyn þess að við tengdum okkur erlendum aðilum með þessum hætti og hafi hann þökk fyrir það.

Virðulegi forseti. Þótt íslenskt atvinnulíf hafi búið við afar kröpp kjör síðustu árin og alveg sérstaklega núna þá hefur það vakið athygli mína og margra fleiri hversu mikill stórhugur hefur þrátt fyrir allt verið í atvinnulífinu. Í þessu sambandi er af mjög mörgu að taka. Útflutningur á íslensku hugviti og þekkingu á sér nú þegar stað í margvíslegum mæli eins og kunnugt er en hitt er líka byrjað að íslensk fyrirtæki hafi fjárfest erlendis í fyrirtækjarekstri, sérstaklega á sviðum þar sem Íslendingar hafa öðlast sérþekkingu. Mér detta í hug af handahófi eftirtalin dæmi: Grandi hf. í Reykjavík hefur nú keypt sig inn í sjávarútvegsfyrirtæki í Chile. Útgerðarfélag Akureyringa hf. hefur eignast meiri hluta í stóru útgerðarfyrirtæki, sjávarútvegsfyrirtæki í Rostock í hinu gamla Austur-Þýskalandi. Nýsir og Skagstrendingur hf. hyggja á þátttöku í sjávarútvegi í Namibíu og það nýjasta er að fyrirtækið Þormóður rammi íhugar nú afar spennandi þátttöku í sameiginlegu sjávarútvegsfyrirtæki á Indlandi ásamt þarlendum aðilum. Síðast ber auðvitað að sjálfsögðu að nefna góða för sem hæstv. sjútvrh. gerði til Mexíkó á þessu ári eða því síðasta þar sem lögð voru drögin líka að nánar samstarfi Íslendinga og Mexíkómanna á þessu sviði. Sannleikurinn er auðvitað sá að víða úti í hinum stóra heimi, ekki síst í löndum þriðja heimsins, þar sem annars ríkir skortur, hafa menn gnótt þess sem okkur skortir hér í hinum vestræna heimi. Þar á ég við hlut eins og auðlindir til lands og sjávar sem ekki er hægt að nýta vegna þess að tækniþekkinguna og verkfærin skortir. Þar geta þjóðir eins og okkar komið til skjalanna. Þetta sjá líka aðrar þjóðir sem nú eru í óða önn að taka upp tvíhliða samstarf við ríki þessi á margvíslegu sviði. Dæmi um þetta get ég nefnt frá Indlandi þar sem hugsanlega getur tekist samstarf með Íslendingum og Indverjum. Þar hefur það gerst á einungis einu ári að 20 aðilar hafa sett á fót sameiginlegt fyrirtæki með Indverjum til þess að nýta hin gjöfulu mið við strendur landsins en það er talið allt að 1,9 millj. smálesta af fiski, sem nú er vannýttur, megi nýta við strendur landsins. Það sem okkur er auðvitað fjötur um fót í þessu sambandi er tvennt: Smæð fyrirtækjanna og það hversu þau eru almennt fjárhagslega veikburða. Þess vegna kann það að virðast fjarlægt að hyggja nú að þessum efnum og mér er það að sjálfsögðu ljóst að fjárfesting af þessu tagi getur aldrei orðið annað en skynsamleg en lítilleg viðbót við okkar almenna innlenda efnahagslíf. Þá letur það að sjálfsögðu íslenska stjórnendur sem hafa fangið svo fullt af daglegum vandamálum að vita af því að tíminn sem þeir verja til undirbúnings og þátttöku í atvinnulífi erlendis tekur athyglina frá því sem þeir eru að gera hér heima og það eru því miður ekki margir framkvæmdastjórarnir eða athafnamennirnir sem í dag geta leyft sér slíkt. Einmitt um þessar mundir eru að aukast möguleikar í þessum efnum með meiri opnun, bæði hér í okkar innlendu löggjöf eins og ég rakti raunar áðan fyrr í umræðu, en einnig með því að aðrar þjóðir eru á sömu braut hvað þetta snertir. Samkvæmt þeim upplýsingum sem Seðlabanki Íslands gefur var heildarfjárfesting innlendra aðila erlendis á árinu 1991 237 millj. kr. en þar af voru 142 millj. vegna fasteignakaupa. Ég hef því talið ástæðu til að spyrja hæstv. viðskrh. á þskj. 885 eftirtalinna spurninga: ,,1. Hversu mikil var fjárfesting innlendra aðila erlendis á árinu 1992? 2. Í hverju fólst sú fjárfesting? 3. Hversu mikill hluti fjárfestingarinnar kom frá a. atvinnufyrirtækjum, b. fjármálastofnunum, þar með töldum lífeyrissjóðum, c. einstaklingum? 4. Má vænta aukinnar fjárfestingar Íslendinga erlendis? Og ef svo er, á hvaða sviðum helst?``

Virðulegi forseti. Íslenskir aðilar fjárfestu erlendis á árinu 1992 fyrir 541 millj. kr. reiknað á meðalsölugengi ársins. Þessi fjárfesting fólst í fasteignakaupum, fjárfestingu í atvinnurekstri og kaupum á erlendum markaðsverðbréfum. Þessi fjárfesting sundurliðast þannig að frá atvinnufyrirtækjum komu 206 millj. kr., frá fjármálastofnunum að meðtöldum lífeyrissjóðum 146 millj. kr., en frá einstaklingum 189 millj. kr. Að því er varðar fjármálastofnanir er það að segja að inni í þeirri tölu eru öll verðbréfakaup verðbréfafyrirtækja þótt þau séu gerð fyrir hönd einstaklinga vegna þess að sú krafa er gerð samkvæmt gildandi reglum að innlend verðbréfafyrirtæki hafi milligöngu um öll verðbréfakaup innlendra aðila erlendis. Og að því er varðar einstaklinga, 189 millj. kr., þá má til viðbótar þessari fjárhæð rekja einhvern hluta af fjárfestingum erlendis í verðbréfum sem er innifalið í tölunni 206 millj. kr. í gegnum verðbréfafyrirtæki. Í fjórða lagi spurði hv. þm.: Má vænta aukinnar fjárfestingar Íslendinga erlendis? Og ef svo er, á hvaða sviðum helst? Svarið við því hlýtur að vera almennt já, það má vænta aukningar í erlendum fjárfestingum Íslendinga. Reynsla annarra þjóða sýnir að þegar afnumin eru höft á fjárfestingum, einkum verðbréfakaupum, þá leiðir það til aukinna fjárfestinga. Það kemur einkum tvennt til. Í fyrsta lagi sjá einstaklingar en þó einkum stórir fjárfestar eins og lífeyrissjóðir og verðbréfasjóðir aukna möguleika í að dreifa áhættu með því að eignast fjölbreyttara safn verðbréfa en þeim gefst kostur á í heimalandi sínu. Í annað stað gefst tækifæri til að fjárfesta í áhættusömum en þá að sama skapi arðbærum atvinnugreinum sem ekki eru til staðar í heimalandi. Þess er að vænta að sama gerist hér á landi og ýmsir lífeyrissjóðir hafa t.d. þegar hafið undirbúning að því að kaupa erlend verðbréf í einhverjum mæli. Með þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu opnast nýir möguleikar til að fullvinna sjávarafurðir hér á landi. Það kann að leiða til þess að Íslendingar telji sér hagkvæmt að kaupa hlut í erlendum flutninga-, dreifingar- eða markaðsfyrirtækjum eða standa sjálfir að stofnun slíkra fyrirtækja. Loks má nefna að víða um heim eru tækifæri fyrir Íslendinga til að selja þekkingu á sviði fiskveiða og fiskvinnslu og stunda atvinnurekstur í sjávarútvegi eins og fyrirspyrjandi sjálfur, hv. þm., vék að. En til að ná verulegum árangri á þessum sviðum verða Íslendingar að vera reiðubúnir að leggja fram eigið fé í fyrirtæki í þessum löndum með einum eða öðrum hætti eins og dæmi eru nú þegar um í Chile, Þýskalandi og eins og er í undirbúningi t.d. í Namibíu og Kamtsjatka, Indlandi og víðar. Reyndar er það svo að óskir um samstarf á sviði sjávarútvegs frá öðrum þjóðum nema nú þegar milli 10 og 20, þ.e. óskir hafa borist frá 10 til 20 þjóðum um að stofna til slíks samstarfs. Það er næsta víst að í ríkjum Austur-Evrópu, í Eystrasaltsríkjunum og í Rússlandi og víðar leynast tækifæri af ýmsum toga bæði í sjávarútvegi og öðrum atvinnugreinum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskrh. fyrir hans ágætu svör. Það sem mér finnst þau leiða í ljós, eftir því sem ég hef haft upplýsingar um, er að hér er um að ræða aukningu í fjárfestingu innlendra aðila erlendis. Það hefði hins vegar verið mjög til bóta ef það hefði komið fram í svari hæstv. ráðherra hversu mikill hluti af þessari fjárfestingu hefði verið í fasteignakaupum, hversu mikill hefði verið í atvinnurekstri og hversu mikill í markaðsverðbréfum. Út af fyrir sig má segja sem svo að það eigi ekki að vera á færi einstakra stjórnmálamanna að meta það og vega í hvaða farveg þessi fjárfesting eigi að fara en engu að síður verð ég að láta í ljósi þá skoðun mína að auðvitað hefði maður kosið að sem mestur hluti af þessari starfsemi, þessari fjárfestingu, hefði einmitt farið í það að taka þátt í atvinnustarfsemi vegna þess að það getur haft svo margvíslegan annan ávinning fyrir okkur, bæði þann að við getum með beinum hætti tengst þessu og það fer aldrei hjá því að með því að taka þátt í atvinnurekstri erlendis þá öðlast menn þekkingu og nýja sýn sem mun koma að gagni fyrir okkur í framtíðinni. Það var mjög athyglisvert sem hæstv. ráðherra vék að og það var það að 10--20 þjóðir höfðu óskað eftir samstarfi við Íslendinga á sviði sjávarútvegs og það undirstrikar það mikla álit sem íslenskur sjávarútvegur nýtur erlendis og þá virðingu sem fólk í sjávarútvegi á Íslandi nýtur erlendis. Ég tel sem sagt að hér sé um mjög athyglisverða hluti að ræða, sérstaklega það sem lýtur að fjárfestingu okkar í erlendum atvinnufyrirtækjum. Ég bendi á í þessu sambandi að fjárfesting t.d. Útgerðarfélags Akureyringa í þýska útgerðarfyrirtækinu hefur þegar leitt af sér aukna starfsemi hér á landi með því að þessi skip koma og landa, njóta ýmiss konar þjónustu, kaupa innlenda þjónustu, innlendan varning og þess háttar og auðvitað kemur þetta þess vegna okkur beinlínis til góða og óbeinlínis þó síðar verði.

Virðulegi forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að margs konar erfiðleikar hafa steðjað gegnum árin að strjálbýlisverslun í landinu umfram annan verslunarrekstur hér á landi. Þetta stafar af mörgum ástæðum. Ég nefni sem dæmi dýrari aðföng sem verslunarreksturinn þarf að búa við, birgðakostnað vegna þess að flutningar eru oft og tíðum erfiðari, birgðakostnaður verður meiri, þar af leiðandi vaxtakostnaður meiri vegna þess að vextir hafa verið síhækkandi á undanförnum árum og loks vil ég nefna það að vaxandi samkeppni smærri verslana, bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi við stórmarkaðina, hefur að sjálfsögðu gert þeim erfitt fyrir. Ég held að það megi segja sem svo að það séu tvær hliðar á þessu máli. Annars vegar það sem lýtur að sjálfum verslunarrekstrinum, þessi almenni rekstrarvandi sem hefur verið að hrjá strjálbýlisverslunina lengur en hina almennu verslun í landinu af ástæðu sem ég hef þegar rakið. Þetta er hinn almenni rekstrarvandi sem skapar auðvitað óöryggi, ekki bara fyrir verslunareigendur heldur líka fyrir fólk sem þarf að nýta sér og notar sér verslunina í strjálbýlinu, svo þýðingarmikill atvinnurekstur sem þetta er. Hitt er líka ekki síður mikilvægt og er auðvitað hin hliðin á sama málinu að vegna þess vanda og vegna þess aðstöðumunar sem strjálbýlisverslunin býr við þá hefur vöruverð óneitanlega því miður orðið hærra á landsbyggðinni en það er á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að að mörgu leyti sé þetta þjóðfélagslegt vandamál vegna þess að þetta er auðvitað einn þátturinn í því að fólk hefur stundum neyðst til þess að yfirgefa heimkynni sín vegna þess að vöruverðið er hærra og það býr ekki við það þjónustulega öryggi sem fólk á höfuðborgarsvæðinu og hinum stærri stöðum býr við. Í fyrri umræðum um þetta mál á hinu háa Alþingi kom það fram hjá hæstv. viðskrh., Jóni Sigurðssyni, að hann hefði ákveðið að viðskrn. léti gera sérstaka úttekt á vandamálum dagvöruverslunarinnar í strjálbýli og hann hygðist byrja á því að taka fyrir dagvöruverslun á Vestfjörðum en það hefur komið fram að verðmunur í tiltekinni verðkönnun sem fram fór einmitt um þetta leyti eða í ársbyrjun 1992 hefði leitt í ljós að verðmunur á Vestfjörðum var meiri heldur en annars staðar í landinu miðað við höfuðborgarsvæðið. Nú hef ég þess vegna leyft mér á þskj. 948 að leggja eftirfarandi fyrirspurnir fyrir hæstv. ráðherra í tilefni af þessari úttekt hæstv. viðskrh. eða ráðuneytisins á vanda dagvöruverslunarinnar: ,,1. Hverjar voru niðurstöður úttektar viðskiptaráðuneytisins á vanda dagvöruverslunar í strjálbýli? 2. Hvernig hefur ráðuneytið brugðist við þessum niðurstöðum?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr um niðurstöður úttektar á vanda dagvöruverslunar í strjálbýli. Nefndin var skipuð 22. febr. 1989 og alllangt síðan hún skilaði sínum niðurstöðum. Hún telur skýringar á þeim sérstaka vanda sem við er að glíma í strjálbýlisversluninni vera einkum þessar: Áhrif stórbættra samgangna sem beina viðskiptum til verslunarþjónustu stærri þéttbýlisstaða. Áhrif hins almenna samdráttar á framleiðslu sem m.a. hefur leitt til verulegrar fólksfækkunar víða á landsbyggðinni fyrir utan áhrif aukins rekstrarkostnaðar og fjármagnskostnaðar. Niðurstaða nefndarinnar var að opinberrar aðgerðar væri þörf til þess að bæta stöðu dagvöruverslunar í strjálbýli. Jafnframt benti nefndin á að ýmiss konar sérverslun ætti einnig í erfiðleikum en taldi ekki þar um að ræða vanda sem opinberir aðilar gætu úr bætt. Nefndin var sammála um að almennar aðgerðir til styrktar dagvöruverslun ættu að ná til verslunarsvæða þar sem íbúafjöldi er um eða innan við 1.500 manns en sértækar aðgerðir þyrftu að koma til varðandi verslun og þjónustu í strjálbýli þar sem verslunarsvæðið telur innan við 500 íbúa ef svæðið býr við umtalsverða einangrun frá fjölmennari verslunarsvæðum hluta ársins. Nefndarmenn voru sammála um að fjárfestingarstyrkir ættu ekki við nema þá í algjörum undantekningartilvikum þar sem brugðið verði á það ráð að treysta rekstrargrundvöll verslunar og þjónustu með því að sameina dagvöruverslun fjölbreyttari verslun og þjónustu, svo sem eldsneytissölu til bifreiða, lyfjasölu, áfengissölu, póstafgreiðslu o.s.frv. Í slíkum tilvikum hljóta sveitarfélög að gegna miklu hlutverki með skipulagsaðgerðum og í sumum tilvikum eignarhaldi og húsnæði. Það er augljóslega erfitt að skapa verslunarþjónustu á verslunarsvæði sem er með 500 íbúa öðruvísi en með því að sameina það annarri þjónustu. Nefndin benti á að stuðningur við verslun og þjónustu í strjálbýli ætti eðli málsins samkvæmt að vera meðal verkefna Byggðastofnunar, þ.e. stuðningi við fjárfestingar og að veittir verði úr ríkissjóði hagræðingarstyrkir til strjálbýlisverslana sem greiddu kostnað við rekstrarráðgjöf og í sumum tilvikum væru notaðar til að greiða fyrir sameiningu verslunarfyrirtækja og hagræðingu í verslun og þjónustu. Þá spyr hv. fyrirspyrjandi hvernig viðskrn. hafi brugðist við tillögum nefndarinnar. Því er til að svara að einungis fáar af tillögum nefndarinnar hafa komist í framkvæmd vegna fjárskorts. Þess skal þó getið að ráðuneytið réð Sigurð Jónsson rekstrarráðgjafa til þess að framkvæmda tillögur nefndarinnar um ráðgjöf við verslunareigendur og rekstraraðila dagvöruverslana á landsbyggðinni. Tók hann fyrst fyrir Vestfirði, gerði þar úttekt á stöðu dagvöruverslunar, ræddi við viðkomandi aðila og fulltrúa sveitarstjórna á svæðinu og skilaði tillögum um keðjusamstarf verslana í því skyni að auka hagkvæmni í vöruinnkaupum. Fundað hefur verið um málið með fulltrúum kaupmannasamtaka og samvinnuverslana og með fulltrúum vestfirskra verslanaeigenda og til stendur að halda almennan fund þar vestra með fulltrúum verslunareigenda. Á fundum sem haldnir hafa verið fyrir nokkrum vikum var rætt um frekari fundahöld og námskeiðastarfsemi með eigendum og starfsfólki dagvöruverslana í strjálbýli. Á sama tíma sem þetta hefur átt sér stað hefur þróunin reyndar verið ör í dagvöruverslun landsmanna og mun nú standa fyrir dyrum stofnun nýs innkaupasambands fyrir samvinnuverslunina og jafnframt hafa einstaka kaupmenn upp á síðkastið notið innkaupaþjónustu hjá Bónuskeðjunni. Með keðjusamstarfi dagvöruverslana í strjálbýli eins og sá rekstrarráðgjafi sem ráðuneytið leitaði til hugsaði sér það er fólgið í samstarfi um innkaup frá framleiðendum og öðrum á tilteknum vörutegundum, samnýtingu á þjónustu, betri nýtingu auglýsingafjár o.s.frv. Þá er ráðgjöf og samanburður rekstrarafkomu mikilvægur þáttur í slíku samstarfi en bætt fjármagnsnýting og lækkun rekstrarkostnaðar er meginforsenda þess að takast megi að bæta afkomu og tryggja áframhaldandi rekstur. Ráðuneytið hefur nú samið við þennan rekstrarráðgjafa að gera sams konar úttekt á dagvöruverslun á Austfjörðum og mun hún fara fram í sumar og í framhaldi af því ráðgjöf um úrbætur. Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég tel að við margslunginn vanda sé að etja í dagvöruverslun í strjálbýli, vanda sem ekki verður leystur nema í samstarfi verslunareigenda, samtaka verslunarinnar, sveitarstjórna og reyndar Byggðastofnunar. Þróunin í strjálbýlisverslun vegna breyttra aðstæðna verður ekki stöðvuð en ég tel að hlutverk hins opinbera í þessu máli eigi að vera að stuðla að því að íbúar strjálbýlis njóti lágmarksþjónustu á þessu sviði eins og öðrum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans þó ég verði að láta það í ljósi að mér finnst með ólíkindum hvað þau svör eru lík svörum sem hæstv. ráðherra gaf við fsp. af ekki ósvipuðu tagi sem lögð var fyrir hann þann 20. febr. 1992. Það segir okkur auðvitað það fyrst og fremst að þetta mál er í mjög slæmum farvegi. Það er í farvegi hinna eilífu kannana og skýrslugerða og sendimanna sem eru að fara um landið til þess að ræða við menn og kannski róa menn dálítið og segja frá því að þeim hafi nú ekki alveg verið gleymt en mér finnst að það hafi afar lítið sem segja má að sé fast í hendi komið út úr þessu. Ég geri mér það fullkomlega ljóst að það er ekki fullkomlega á valdi stjórnvalda að ráða fram úr þessum vanda. Að mörgu leyti er hér um að ræða vanda sem er á einskis manns færi að ráða fram úr nema þá e.t.v. fólksins sjálfs á landsbyggðinni. Ég vil benda á að kaupmenn eru mjög víða úti um land einmitt að bregðast við þessum vanda með mjög margvíslegum hætti. Ekki bara því að tengjast verslunarkeðjum hér suður í Reykjavík þó það hafi vissulega skilað mjög góðum árangri víða. Menn eru að reyna fyrir sér með beinan innflutning og menn eru að reyna fyrir sér með því að sameinast um innkaup og fleira í þessum dúr. Ég hefði hins vegar talið að ráðuneytið gæti veitt þessu máli miklu meiri liðstyrk, sérstaklega með alls konar rekstrarlegri ráðgjöf sem er mjög dýr fyrir hverja og eina einstaka af þessum litlu einingum. Ég held að þar hefði ráðuneytið fyrst og fremst átt að koma til að aðstoða verslunina. Ég árétta að hér er ekki um að ræða einkamál örfárra kaupmanna. Hér er um að ræða mál sem snertir hag fólksins sem þarna býr, snertir tekjur þess og afkomu þess. Þess vegna er þarna ekki um að ræða einkamál örfárra aðila og þess vegna held ég að það sé rétt sem ég fullyrti hér áðan að þetta er auðvitað þjóðfélagslegt vandamál sem við þurfum að taka á með sérstökum hætti.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda að það er auðvitað einkum og sér í lagi á sviði rekstrarráðgjafar sem ráðuneyti gæti yfirleitt látið eitthvað gott af sér leiða á þessu sviði en vek jafnframt athygli á því að það er einmitt á því sviði sem ráðuneytið hefur einbeitt sér í því að fylgja fram tillögum og ábendingum umræddrar nefndar með því að ráða rekstrarráðgjafa til þess sérstaklega að sinna þessum málum varðandi verslunina á landsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Í efnahagslífi okkar eða atvinnulífi sem ég a.m.k. lít á sem eitt og það sama, gætir þess mjög að okkur skortir verkefni. Það er augljóst í sjávarútvegi og það er einnig augljóst að í öðrum greinum skortir okkur verkefni í útflutningi. Sumar útflutningsvörur okkar sæta harðnandi samkeppni. Við eigum jafnvel von á harðnandi samkeppni hér á heimamarkaði við okkar innlendu vörur frá innflutningi annarra þjóða. Á þessum tíma tel ég mjög mikilvægt fyrir okkur að við tökum þátt í því sem sumir kalla heimsverslun af meiri þrótti en áður. Sterkasta atvinnugrein okkar er sjávarútvegur. Þar hafa okkar menn vakið athygli fyrir þekkingu tækni og árangur í starfseminni þó að þeir eigi í erfiðleikum hér heima fyrir en þó einkum vegna minnkandi afla á heimamiðum. Á það hefur oft verið bent að við eins og aðrar þjóðir þurfum að beina hug okkar og þrótti að verkefnum í öðrum löndum á mörkuðum annarra landa. Einn sá stærsti á þessu sviði er innan Rússlands, hvort sem við köllum það sambandslýðveldi eða einfaldlega Rússland. Þar býr þjóð sem á miklar auðlindir, á mikla möguleika og við Íslendingar erum á meðal þeirra sem getum náð í veruleg verkefni, veruleg viðskipti, með samstarfi við þá um nýtingu þeirra auðlinda um þróun varnings og markaðssetningu afurða. Því spyr ég sjútvrh.: ,,Hyggst ráðherrann beita sér fyrir því að koma á samstarfi við Sambandslýðveldið Rússland í sjávarútvegi er leitt geti til langtímaviðskipta milli landanna um a. hráefni til fiskvinnslu og matvælaiðnaðar, markaðssetningu og sölu afurða, b. sölu þekkingar og tækni sem nýtist við stjórn fiskveiða, vinnslu og vöruþróun, c. sölu tækjabúnaðar, veiðarfæra og fiskiskipa, d. skipasmíðar, endurbætur og viðgerðir og e. greiðslu fyrir vörur og þjónustu með hráefnum?``

Frú forseti. Á milli Íslands og Rússlands er í gildi samningur á sviði sjávarútvegsmála sem undirritaður var 25. apríl 1977 við Sovétríkin þáverandi. Fjallar hann um samstarf á sviði vísinda og tæknisamstarfs og samráð um fiskveiðar og rannsóknir á auðlindum hafsins. Áhugi hefur komið fram hjá báðum að eiga sem best samskipti á þessu sviði og víkka út samninginn frá 1977 þannig að hann nái til annarra sviða sjávarútvegsmálefna. Stjórnkerfið og efnahagslífið í Rússlandi er eins og kunnugt er í mikilli uppstokkun eftir að ákveðið var að hverfa frá miðstýringu til markaðsbúskapar. Stjórnkerfið í Rússlandi er í mótun og hafa stór ráðuneyti verið lögð niður en í stað þess hafa nefndir eða ráð verið sett á laggirnar. Stjórn fiskveiða er í höndum sjávarútvegsráðs Rússlands. Það annast jafnframt stjórnun innan greinarinnar og stuðning ríkisvaldsins við fyrirtæki. Þá hefur ráðið yfirumsjón með alþjóðlegu samstarfi á sviði sjávarútvegsmála og það annast og skipuleggur menntun starfsfólks í fiskiðnaði. Ráðið hefur samráð við ráðamenn á hinum ýmsu svæðum og héruðum landsins um nýtingu auðlinda og í gildi eru reglur verkalýðsfélaga um að veiðar skulu stundaðar af rússneskum þegnum. Engin almenn lög eru um fiskveiðilög í Rússlandi og er framkvæmd þeirra því nokkuð á reiki. Undirbúningur slíkrar löggjafar er þó hafinn og er reiknað með að honum ljúki á þessu ári. Þessi staða skapar tækifæri fyrir erlenda fjárfesta á sama tíma og hún veldur óvissu og getur dregið úr áhuga þeirra. Stjórnmálaástandið í Rússlandi og fyrrverandi aðildarríkjum Sovétríkjanna hefur einnig haldið aftur af fjárfestingum erlendra aðila í þessum ríkjum og sér ekki fyrir endann á því. Rússar eru þriðja mesta fiskveiðiríki heims með um 11 millj. tonna ársafla. Floti þeirra er of stór fyrir eigin fiskimið og hafa þeir því samið um veiðiheimildir í lögsögu annarra ríkja. Flotinn er engu að síður í vaxandi mæli á heimamiðum þar sem veiði hefur aukist að undanförnu. Fiskveiðar erlendra skipa eru mjög takmarkaðar í rússneskri fiskveiðilandhelgi en nokkur belgísk, norsk og færeysk skip stunda þar þó veiðar. Rússar hafa eðlilega ekki hug á hleypa erlendum ríkjum inn í fiskveiðilandhelgi sína án þess að fá í staðinn veiðiheimildir í landhelgi þeirra. Í desember á síðasta ári kom hingað til lands í boði sjútvrh. formaður sjávarútvegsnefndar Rússlands Vladimir Koreljsky. Markmiðið var að athuga möguleika á samstarfsverkefnum milli Rússa og Íslendinga í sjávarútvegi. Áhugi Rússanna er mestur á beinu samstarfi fyrirtækja í löndunum. Koreljsky nefndi möguleika á samskiptum Íslendinga og Rússa á þorski í Barentshafi í skiptum fyrir karfa og grálúðu á Íslandsmiðum og einnig sýndi hann áhuga á því að rússnesk verksmiðjuskip fengju yfir borðstokk síld og loðnu frá íslenskum fiskiskipum í stað þorsks, rækju eða hörpudisks, en einnig kæmu beinar peningagreiðslur til greina. Hugmyndum um veiðiheimildir Rússa í íslenskri fiskveiðilögsögu var alfarið hafnað enda banna íslensk lög veiðar erlendra fiskiskipa í íslenskri lögsögu. Á fundunum voru einnig ræddir möguleikar á stofnun sameiginlegra fyrirtækja þar sem Íslendingar gætu lagt fram fjármagn, tækni, tækjabúnað, sérfræðiþekkingu, t.d. vegna fullvinnslu sjávarafla til manneldis og markaðssetningar sjávarafurða. Eins og kunnugt er hafa íslensk fyrirtæki flutt inn rússneska rækju undanfarin ár og stutt er síðan innflutningur hófst á svokölluðum Rússaþorski. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands og Fiskifélagi Íslands voru flutt inn rúmlega 2.000 tonn af rækju og tæplega 3.000 tonn af þorski á síðasta ári. Árið 1991 voru flutt inn tæplega 4.000 tonn af rækju en aðeins 120 tonn af þorski. Hér er um viðskipti milli fyrirtækja að ræða og ekki rétt að stjórnvöld hafi afskipti af þeim. Viðskipti við Rússa ná ekki aðeins til hráefnis því rússnesku togararnir hafa keypt hér þjónustu af ýmsu tagi. Stálsmiðjan og Fiskafurðir gerðu samning við rússneskt útgerðarfyrirtæki frá Múrmansk um viðamiklar breytingar á vinnsludekki fimm 2.000 tonna frystitogara. Samningurinn hljóðar upp á tæplega 200 millj. kr. og mun fyrirtækið greiða fyrir breytingar með fiski. Forsaga málsins var að Íslendingar voru ekki sáttir við meðferð fisks sem Rússar lönduðu hér en með breytingum á skipunum hér á landi er ráðin bót á því. Hér er farin skynsamleg leið sem þjónar hagsmunum allra sem að málinu koma. Forsvarsmenn fyrirtækjanna telja að meira verði um verkefni sem þessi í framtíðinni. Ljóst er að Rússar þurfa að flytja inn tækni og þekkingu í sjávarútvegi á næstu missirum. Þá skortir bæði fjármagn og tækniþekkingu til að framleiða sjávarafurðir sem standa undir kröfum erlendra aðila. Ekki hefur skort á áhuga útlendinga í þátttöku í uppbyggingu sjávarútvegs í Rússlandi og hafa fyrirtæki frá Noregi, Þýskalandi, Bretlandi, Danmörku, Portúgal og Spáni átt samstarf við innlend fyrirtæki þar. Íslendingar hafa takmarkaðan tíma til að koma á samstarfi við rússnesk fyrirtæki vegna mikillar ásóknar annarra ríkja. Fleiri dæmi má nefna um samstarf við Rússa. Íslenskar sjávarafurðir hf. hafa gert samning við rússneskt útgerðarfyrirtæki um framleiðslu og sölu á afurðum eins af skipum fyrirtækisins. Marel hf. hefur um nokkurra ára skeið selt tæki til sjávarútvegsfyrirtækja í Rússlandi. Fyrirtækið Icecon og fleiri fyrirtæki, t.d. Traust, vinna nú að sölu á tækniþekkingu til Kamtsjatka með því að bjóða ráðgjöf og byggingu á fiskvinnslufyrirtækjum. Útflutningsráð hefur einnig komið að þeim verkefnum. Þannig er af ýmsu að taka en kjarni málsins er þó sá að hér verður fyrst og fremst um að ræða samskipti milli fyrirtækja en ekki stjórnvalda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. svörin. Á þeim má greina að samskipti Íslendinga og Rússa í sjávarútvegi um tækniþróun og aðrar framfarir eru nokkuð vaxandi. En ég vil þó sérstaklega geta þess að ég tel að stjórnvöld hafi hér sérstakt hlutverk þó að viðskiptin verði að vísu beint á milli fyrirtækja. Ég tel að hlutverk stjórnvalda hafi verið það að hafa hvetjandi áhrif og skapa með samningum við önnur ríki grundvöll til slíkra viðskipta hvort sem þau eru viðskipti með vörur, þekkingu, þjónustu eða hvað eina. Þess hefur gætt í fréttum að undanförnu að aðrar þjóðir hafa verið öllu hressari en Íslendingar við að ná sér í verkefni eystra, við markaðssetningu á afurðum sínum, í viðskiptum með hráefni, jafnvel veiðar. Það hlýtur að vekja athygli að flestar grannþjóðir okkar sem eru eins og við fiskveiðiþjóðir hafa veiðiheimildir í Barentshafi en ekki Íslendingar og auðvitað að líkum sökum þess að Íslendingar hafa ekki sótt þangað árin áður en dregið var þar mjög úr veiðum og hafa þess vegna ekki tilkall til veiðiheimilda nú. Ég hygg að hvatningaráhrif ráðuneyta, stjórnvalda, í þessu efni séu jafnvel meiri heldur en við höfum stundum gert okkur grein fyrir. Og ég vil eindregið hvetja til þess að við endurnýjum samninga við Rússa og treystum ekki öllu lengur á samninga við ríkjabandalag sem ekki lengur er til.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að hlutverk stjórnvalda í viðskiptasamskiptum af því tagi sem hér eru til umræðu eru fyrst og fremst fólgið í því að stuðla að grundvelli þeirra með almennum samskiptum og hvatningu. Að því er varðar veiðiheimildir þá er það alveg ljóst að Rússar eru ekki tilbúnir að veita heimildir til veiða innan sinnar lögsögu með íslenskum skipum nema að endurgjald komi fyrir með veiðiheimildum þeirra í íslenskri lögsögu. Þetta kom mjög skýrt fram á fundum sem ég átti með Koreljsky, formanni sjávarútvegsráðs Rússlands, í desember á sl. ári. Ég ítreka það að af okkar hálfu þá hefur ekki komið til greina að hleypa rússneskum skipum inn í íslenska landhelgi.