Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég lýsti yfir því við 2. umr. þessa máls, að ég fyrir mitt leyti gæti verið samþykkur þessu ákvæði í staðinn fyrir ákveðið gjald af skippundi, en álít þó, að prósentugjaldið, sem lagt er til í brtt. 559, sé of lágt, og legg ég því til, að það verði hækkað upp 6%. Vil ég mega leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. frá mér, hæstv. fjmrh. og hv.þm. G.-K. þess efnis, að í staðinn fyrir 5% komi 6%. Vænti ég þá, að flm. geti fallizt á þetta og taki aftur aðra brtt. á þskj. 559.

Forseti (JörB): Hæstv. atvmrh. hefir afhent mér þá skrifl. brtt., er hann lýsti, en til þess að till. megi taka til umr. og atkvgr., verður að veita afbrigði frá þingsköpum.

Hannes Jónsson Það hefir verið svo mikið annríki undanfarið, að maður hefir naumast haft tíma til þess að athuga málin nákvæmlega og helzt ekki nema jafnóðum og þau koma fram. - Við 3. gr. frv. þessa hefi ég það að athuga, að mér sýnist stj. sjóðsins vera óþarflegu fyrirferðarmikil, og mætti rýra það að talsverðu leyti. Það er gert ráð fyrir 9 manna stjórn fyrir sjóðinn, og nær það ekki nokkurri átt, að slíkt fjölmenni sé nauðsynlegt til þess að hafa þetta starf á hendi. Í niðurlagi 3. gr. er ákveðið, að ráðh. ákveði þóknun til stjórnarmanna og starfstíma þeirra. Hér gæti því verið um sparnað að ræða, ef fækkað væri mönnunum. Í áframhaldi að þessu er svo ákveðið, að ráðh. skuli setja reglur um starfsemi sjóðsstjórnarinnar. Mér finnst meiri þörf fyrir að fá reglugerð um starfsemi sjóðsins, því að stj. sjóðsins á að haga sér eftir því, hvert er starfssvið sjóðsins sjálfs. Ég kann ekki við að hafa þetta ákvæði svona og hefi því borið fram skrifl. brtt. við gr. og vil leyfa mér að lesa hana hér upp, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn sjóðsins skipa 5 menn. Skulu 4 þeirra kosnir hlutfallskosningu af sameinuðu Alþingi, en atvmrh. skipar hinn fimmta, og er hann formaður. Ráðh. ákveður þóknun til stjórnarmanna og starfstíma þeirra og setur reglugerð um starfsemi sjóðsins.“

Forseti (JörB): Hv. þdm. hafa heyrt þessa skrifl. brtt., sem hv.þm. V.-Húnv. hefir nú afhent mér, og vil ég leita afbrigða frá þingsköpum til þess að hana megi taka til meðferðar á fundinum.

Thor Thors Við hv.þm. Vestm. höfum borið fram brtt. við frv. þetta, á þskj. 559. Hún gengur í þá átt, að í stað þungagjalds sé tekinn ákveðinn hundraðshluti af verðinu. Við töldum hæfilegt að hafa þetta gjald 5%, en nú hefir náðst samkomulag milli allra flokka um að miða gjaldið við 6%, og getum við eftir atvikum fellt okkur við þá breyt. Aðalatriðið var að fá þetta ákveðið sem hundraðshlutagjald, því að þannig kemur það réttlátlegar niður. - Síðari brtt. okkar á þskj. 559, við fyrirsögn frv., get ég líka tekið aftur, samkv. ósk hæstv.atvmrh. Aftur á móti tel ég orðalag fyrri málsgr. 1. gr. ekki nógu nákvæmt. Þar stendur: „Meðan innflutningur á saltfiski er takmarkaður til eins eða fleiri markaðslanda, skal við útflutning fiskjarins“, o. s. frv. Ég ætla að bera fram skrifl. brtt. þess efnis, að í stað „fiskjarins“, komi: saltfisks. Það er meiningin og er rétt, að hún komi ótvírætt fram í orðalagi frv.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá hv.þm. Snæf.: „Við 1. gr. Fyrir „fiskjarins“ í fyrri efnismálsgrein komi: saltfisks“. Brtt. er skrifl. og of seint fram komin, og þarf því tvöföld afbrigði.

Hannes Jónsson Ég vil til frekari áherzlu á samþ.brtt. minnar við 3. gr. benda á, að eins og sú gr. hljóðar nú, er engin trygging fyrir því, að n. verði fullskipuð, og má það ekki góðri lukku stýra. Það kemur ekki til mála, að hægt sé að þvinga stjórnmálaflokka til að tilnefna menn í n., sem þeir engin afskipti vilja hafa af.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Málið er orðið svo þaulrætt hér á þingi, að ekki þarf margt um það að segja. Tilgangur þess er að gera mjólkurframleiðendum mjólkina verðmætari en nú er, án þess að íþyngja neytendum í kaupstöðum. Eftir þá miklu mjólkurlækkun, sem komið hefir verið á smátt og smátt síðustu 10 árin, er svo komið, að slíkt ósamræmi er nú milli framleiðslukostnaðar og söluverðs, að margir framleiðendur ganga frá skiptunum með meiri eða minni skaða. Til þess að ná þessu takmarki hefir aðallega verið bent á tvær leiðir. Önnur er sú, að skipuleggja mjólkursöluna og fækka mjólkurbúðunum í bænum, sem gleypa alltof mikinn hluta af útsöluverðinu. Úr þessu á að bæta með því að koma á samsölu á mjólkinni og jafnframt fækkun útsölustaðanna. - Annað ólag á mjólkurverzluninni hefir verið í því fólgið, að menn hér í nágrenninu hafa keppt svo hver við annan að koma mjólkinni út, þegar of mikið hefir verið framboðið, með því t. d. að bjóða alltaf hærra og hærra sölugjald og á þann hátt verðfellt hana smátt og smátt fyrir sér og öðrum án þess að útsöluverðið lækkaði. Og á sama tíma og yfirfullt hefir verið á markaðinum, svo að vinna hefir þurft úr mjólkurafgangunum hér í nágrenninu, hafa austanbúin oft með ærnum kostnaði, t. d. í ófærð að vetrinum, verið að berjast við að flytja mjólk til bæjarins, þó að þau hafi ekki fengið upp úr því nettó nema vinnsluverð, eða tæplega það. Með þessari löggjöf er hugsað að koma á verkaskiptingu milli þessara manna. Þeir, sem framleiða mjólk hér í nágrenninu, sitja fyrst og fremst að mjólkurmarkaði hér, og hinir verða að víkja af markaðinum, nema meiri mjólkur sé þörf. En þeir taka aftur að sér að vinna úr mjólkinni aðrar vörur eftir þörfum. En til þess að skapa nokkurn jöfnuð, verða þeir, sem sitja að markaðinum og njóta þannig hlunninda umfram hina, að leggja á sig nokkrar kvaðir, til þess að bæta hinum upp það, sem þeir missa. Það er verðjöfnunargjaldið. Þó er ákveðið í frv., að nokkur hluti þeirrar mjólkur, sem framleidd er hér í kaupstaðnum, skuli undanþegin verðjöfnunargjaldinu að nokkru leyti. Þessir menn fá þannig að vísu forréttindi fram yfir aðra, sem selja til bæjarins. Um þetta hefir mikið verið deilt, en ég álít, að þetta sé sanngjarnt. Mjólkurframleiðsla hér á bæjarlandinu er dýrari en í nærsveitunum og austanfjalls. Það mætti auðvitað halda því fram, að það væri rétt að stuðla að því að framleiða mjólkina þar, sem það væri ódýrast, án sérstaks tillits til staðhátta. En á meðan svo er háttað um samgöngur, að það geta verið langir kaflar á veturna, sem ómögulegt er að komast með mjólk á markaðinn reglulega og í tæka tíð, þá verður að vera til mjólk, sem alltaf má grípa til, á réttum tíma. Það er því sjálfsagt, á meðan þannig er ástatt, að tryggja þá mjólkurframleiðslu að mestu, sem nú er í bæjarlandinu, svo að hún geti verið sem varasjóður fyrir bæinn, þegar ekki er hægt að flytja mjólkina lengra að. Af þessu leiðir, að það verður að tryggja framleiðendunum hér hærra verð en þeim, sem fjær búa. Á sama hátt má segja, að framleiðslan sé dýrari í nágrenni Rvíkur en í hinum frjósömu sveitum austanfjalls, og ef nýmjólkurframleiðslan á að þrífast þar, þá verður mjólkin, sem þar er framleidd, að vera í hærra verði en sú mjólk, sem framleidd er austanfjalls. En nauðsynin fyrir því, að mjólkurframleiðslan geti þrifizt þar er sú hin sama og ég minntist á áður. Sú mjólk er nær hendi, og það er venjulega tryggt, að hægt er að ná í hana fljótlega, þó að samgöngur teppist austur yfir fjallið. Mjólkin, sem framleidd er á bæjarlandinu, er öruggust, er samgöngur teppast; þar næst mjólkin í nærsveitunum. Þess vegna verða neytendur að leggja á sig þá kvöð að borga hana því verði, að það svari kostnaði að framleiða hana, þó nokkuð sé hærra en á þeirri mjólk, sem framleidd er fjær, en stundum getur verið ókleift að ná í tæka tíð. Það verður að tryggja það, að í nágrenni Rvíkur og nærsveitunum geti þrifizt svo mikil nýmjókurframleiðsla, að bærinn sé aldrei mjólkurlaus. Mjólkurverðlagsnefnd verður að gera sér grein fyrir þessu. Ég skal svo fara út í brtt., sem n. hefir orðið sammála um. Það stendur að vísu á þskj. 737, að brtt. séu frá meiri hl. landbn., en um meginhluta þeirra stóð n. öll saman. Það voru tveir nm., sem vildu ganga lengra, og hafa þeir flutt brtt. á þskj. 749, en ég ætla ekki að fara út í þær fyrr en frsm. minni hl. hefir talað fyrir þeim. Fyrsta brtt. er við 2. gr., að á eftir orðunum „ef sérstök þörf krefur“ í síðari málsl. fyrri málsgr. komi: Þó aldrei meira en allt að 8%. - Samkv. l. á verðjöfnunargjaldið að vera minnst 5%, en svo má hækka það, ef þörf krefur, en það er ekki tiltekið, hvað mikið má hækka það. En samkv. brtt. má það ekki fara upp úr 8%. Þetta er því svipað hámark og er í kjötsölulögunum. Ég hygg, að það komi aldrei til, að það þurfi að fara upp úr 8%. - B-liður brtt. er við 2. gr., að á eftir orðunum „fullræktaðan hektara af túni“ í síðari málsgr. komi: og hlutfallslega fyrir brot úr hektara. - Ákvæðið um það, að mjólk úr jafnmörgum kúm og maðurinn á fullræktaða hektara skuli vera undanþegin verðjöfnunargjaldi, gildir, þó að ekki sé um heilan hektara að ræða. Ég býst við, að meiningin hafi verið þessi, en það er ekki tekið fram í frv., og þótti okkur því rétt að koma með brtt. um það. - Svo er c-liður brtt. um það, að aftan við sömu málsgr. bætist nýr málsliður: Undanþága þessi nær þó eigi til hærra verðjöfnunargjalds en 5%. - Með þessu er átt við það, að ef verðjöfnunargjaldið fer upp úr 5%, þá kemur sú hækkun á mjólk, sem undanþegin er verðjöfnunargjaldi. Andmæli hafa komið fram gegn þessu utanþings, og býst ég við, að um þetta verði rætt síðar í d., og mun ég ekki ræða um það að sinni. Meginbreyt. er við 5. gr. frv., en þar er gert ráð fyrir því, að allir, sem framleiða mjólk í Rvík, séu skildir til að selja hana gegnum mjólkursölumiðstöð. Öllum þessum mönnum er nú gefinn kostur á að velja um, hvort þeir vilja selja mjólk sína gegnum sölumiðstöð og verða aðnjótandi þeirra hlunninda að vera undanþegnir því að greiða verðjöfnunargjald, eða að selja mjólkina ógerilsneydda beint og greiða verðjöfnunargjald. Margir af mjólkurframleiðendum í Rvík hafa komið til landbn. og óskað eftir því, að þetta ákvæði næði fram að ganga og fullyrt, að framkvæmd l. myndi verða miklu vinsælli, ef þetta næði fram að ganga. N. féllst á að leggja þetta til. En ég er sannfærður um, að ef vel tekst til um samsöluna, þá munu flestir eða allir framleiðendur í Rvík koma inn í hana, en n. vill ekki þvinga þá til þess, en gefa þeim kost á að fara hina leiðina, ef þeir vilja það heldur. Ég geri ráð fyrir, að þetta verði mýkra í framkvæmd l., og n. leggur því eindregið til, að þessi heimild verði samþ. - B-liður 2. brtt. er aðeins formsbreyting, sem nauðsynleg er vegna efnisbreytingar, sem er orðin á c-lið gr., því að ákvæðið á við upphaf gr., en ekki alla gr. - C-liður er sjálfsögð afleiðing af a-lið 2. brtt., að undanþiggja þá mjólk, sem seld er beint, frá því að vera gerilsneydd. Í brtt. er ákvæði um það, að þeir, sem selja beint, verði að sætta sig við að hlíta þeim fyrirmælum um hreinlæti og hollustuhætti við framleiðslu og afhendingu mjólkurinnar, sem sett verða í reglugerð, er mjólkursölunefnd semur og landbúnaðarráðherra staðfestir. Þetta verða þeir að gera sökum þess, að þeim er leyft að selja mjólkin, ógerilsneydda. 3. brtt., við 14. gr. frv., er engin veruleg efnisbreyt., því þar eru aðeins færð saman í eitt ákvæðin um sektir gegn brotum á l. Okkur fannst betra að hafa þetta í einni gr., og sömuleiðis að hafa ákvæði um, að mjólkursölunefnd geti svipt mjólkurframleiðanda rétti til beinnar sölu til neytenda, ef henni þykir hann misbeita þeirri heimild sinni, eða nota hana gagnstætt tilgangi laga þessara, í þessari sömu gr. Það hefir komið fram hjá ýmsum, að það gæti komið fyrir, þegar menn mega ráða því sjálfir, hvort þeir selja í gegnum sölumiðstöð eða beint, að tveir menn kæmu sér saman um það, að ef annar selur í gegnum sölumiðstöð, en hinn beint, þá tæki sá, sem selur beint, nokkuð af mjólk hins og selji hana beint. En n. hlyti að geta sannfært sig um það, ef þetta ætti sér stað, og er nauðsynlegt, að reynt sé að koma í veg fyrir það, og að n. hafi helmild til þess að girða fyrir það. - 4. brtt. er lítilsháttar breyt. við 15. gr. B-liður till. er um það, að 2. og 3. málsgr. 15. gr. falli burt, og eru þau ákvæði komin í 14. gr. samkv. brtt. okkar. 3. brtt. er við ákvæðið um stundarsakir, að síðari málsgr. falli burt. Það er búið að taka það fram í 16. gr., hvenær l. eigi að öðlast gildi, og er viðkunnanlegra að láta þetta ákvæði um stundarsakir fylgja þeirri gr. um það, hvenær það eigi að öðlast gildi, og er því þetta viðlagsákvæði óþarft. Ég held, að ég sé búinn að minnast á öll aðalatriðin, en um hinar brtt. mun ég ekki tala fyrr en flm. hafa gert grein fyrir þeim.

Jón Pálmason Ég geri ráð fyrir, að flestum, sem fylgdust með málefnum landbúnaðarins, hafi verið ljóst, að nauðsynlegt væri að setja l. um sölu mjólkur í Rvík og í Hafnarfirði. Það er kunnugt, að svo að segja hver einasti þm. er fylgjandi því, að sett séu lög um þetta efni. Það er eðlilegt, að menn greini á um það, með hverjum hætti þetta skuli vera. Ég skal þá fyrst víkja að áliti mínu á því, hver sá grundvöllur eigi að vera, sem löggjöf um þetta efni á að byggjast á, og hver nauðsyn sé á því, að sett séu l. þar um. Ég skal svo fara fáum orðum um það, sem hv.frsm. vék að, að brýn þörf er á því að koma á sem fyllstri verkaskiptingu milli nýmjólkurframleiðenda, þannig, að þeir, sem fjærst búa markaðinum, vinni úr mjólkinni, en hinir borgi verðjöfnunargjald, til þess að bæta þeim upp, svo að þeir keppi ekki um markaðinn við þá, sem nær búa. Annað, sem löggjöfin verður að byggjast á, er að koma verður í veg fyrir það, að sölukostnaðurinn sé eins mikill og þegar margir framleiðendur keppa um markaðinn. Þó að þessi grundvöllur sé tryggður með l., þá verður auðvitað að athuga, hve langt á að ganga í því að þvinga einstaklinga og samvinnufélög undir opinbert vald. Ég skal taka það fram, að ég tilheyri þeim flokki, sem vill leysa vandamálin með frjálsum samtökum einstaklinganna og láta ríkisvaldið ekki grípa inn í nema sérstök þörf sé fyrir hendi. Þessi skoðun kemur fram í brtt. okkar hv.þm. Ak., og skal ég nú snúa mér inn á það svið, þar sem ágreiningur er í hv. landbn. Fyrst skal ég víkja að því, að landbn. er sammála um að gera þá breyt. á frv., sem hér liggur fyrir, að mjólkurframleiðendur í bæjunum megi velja um, hvort þeir vilja selja beint og borga verðjöfnunargjald, eða hafa þá undanþágu, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég verð að halda fast við það, að það er óeðlilegt að knýja mjólkurframleiðendur inn í samsölu og valda þeim þannig óþarfa kostnaði. Hitt er eðlilegt og réttmætt, að þeir borgi verðjöfnunargjald til þess að losna við óheppilega samkeppni frá þeim, sem fjær búa, það hefir komið fyrir, að menn í Rvík hafa orðið að vinna úr mjólk sinni, en Árnesingar hafa þá verið að brölta með mjólk sína að austan yfir Hellisheiði hálfófæra. En þetta ætti ekki að kom, fyrir, ef skipulagsins er gætt. Stærsti ágreiningurinn milli okkar í landbn. er um hámark verðjöfnunargjaldsins. Meiri hl. vili hafa hámarkið 8%, en ég og hv.þm. Ak. viljum hafa það 6%. Það kann nú að vera, að mönnum finnist það ekki skipta miklu máli, hvort hámarkið er 6% eða 8%. En ég vil biðja menn að athuga, að hér er um töluverðan skatt að ræða á mjólkurframleiðendur í bæjunum og nágrenni þeirra. Ég ætla að fara ofurlítið út í það reikningslega. Eftir því takmarki, sem n. vill setja á ársnyt í Rvík, - en það eru 3000 lítrar á kú -, verður verðjöfnunargjaldið, ef hámarkið er 6%, 72 kr. á kú á ári, en 96 kr., ef verðjöfnunargjaldið er 8%. Ef við göngum út frá því, að takmarkið sé það, sem ég og hv.þm. Ak. stingum upp á, og ef allir framleiðendur í Rvík binda sig við þetta eina verðlagssvæði - en þessi l. hafa litla þýðingu fyrir aðra en þá, sem framleiða mjólk í Rvík og Hafnarfirði og því umhverfi, sem nær til þessara staða - og selja mjólkina beint, þá nemur verðjöfnunargjaldið, ef reiknað er með 6%, 47095 kr., því það mun láta nærri, að hér sé um 2 millj. lítra að ræða. Á svæði Mjólkurfélags Rvíkur, sem selur 2½ millj. lítra, nemur verðjöfnunargjaldið 60 þús. kr., og Thor Jensen, sem selur um 900 þús. lítra, verður þá að borga í verðjöfnunarsjóð 21600 kr. M. ö. o. verður þá verðjöfnunargjaldið, ef reiknað er með þessu hámarki, 129 þús. kr., en ef reiknað væri með 8%, 172 þús. kr. Það verður að gera sér grein fyrir því, til hvers á að nota þetta gjald og hve mikil þörf er fyrir að hafa það hátt. Verðjöfnunargjaldið verður fyrst og fremst notað til þess að bæta austanbúunum, Mjólkurbúi Ölfusinga og Mjólkurbúi Flóamanna, fyrir að flytja ekki mjólk á Rvíkur- og Hafnarfjarðarmarkaðinn. Hvað Mjólkurfélag Borgfirðinga snertir, þá er það dálítið óljóst, hver aðstaða þess verður, en ég hygg, að frekar litlar líkur séu til þess, að mikið verðjöfnunargjald verði greitt til þeirra. Orsökin er sú, að þeir sjóða niður mikið af mjólk, og það er ekki ætlazt til, að borgað sé verðjöfnunargjald á niðursuðumjólk. Og þegar svo er komið, að gert er ráð fyrir því, að Borgfirðingar og Mýramenn hafi yfir hraðskreiðu skipi að ráða, sem á að ganga milli Borgarness, Akraness og Rvíkur, þá verður auðveldara fyrir þá að selja rjóma hingað en Árnesinga, og það gæti komið til mála, að svo mikið verði flutt til Rvíkur til sölu af neyzlumjólk og rjóma, að hlutföllin yrðu svo jöfn, að ekkert gjald þyrfti að greiða til Borgfirðinga og Mýramanna. Þetta liggur ekki ljóst fyrir, og getur ekki heldur legið ljóst fyrir eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja. Hvað er mikil sú mjólk, sem austanbúin vinna úr og þyrfti að borga á verðjöfnunargjald? Eftir því, sem ég hefi komizt næst, tekur Ölfusbúið á móti 700 þús. lítrum, og Flóabúið rúmlega 1 millj. lítra ltr. ár. Eitthvað af þessari mjólk er selt eystra, a. m. k. frá Ölfusbúinu. Ef við gerum ráð fyrir, að komi til greina að borga þurfi verðjöfnunargjald af 1,5 millj. lítra, þá svarar það til, ef reiknað er með 3 þús. lítra meðalkýrnyt, að það sé ársnyt 500 kúa. En ef gert væri ráð fyrir, að þetta sé of há kýrnyt og reiknað væri með 2500 lítrum, sem mun vera óhætt, þá svarar það til mjólkur úr 600 kúm. Ef gert er ráð fyrir 600 kúa nyt, sem þurfi að greiða verðjöfnunargjald á, af þessum þremur aðilum, Mjólkurfélagi Rvíkur, Mjólkurbúi Thor Jensens og mjólkurframleið. hér í Rvík, þá kæmu 215 kr. á hverja kú. Ég skal ekki segja, hversu mikill munur verður á, að selja mjólkina unna eða sem neyzlumjólk. Mér kemur ólíklega fyrir sjónir, að þörf sé á að setja hærra verðjöfnunargjald en er nú, en því hefir verið haldið fast fram af meiri hl. og það er vitanlega líka óeðlilegt, að engin takmörk séu sett. En ég skal ekki tala meira um þetta, en víkja að annari brtt. okkar hv.þm. Ak., sem er að efni til sama brtt. og meiri hl. flytur um, að tekið sé upp í 5. gr. frv., sem okkur finnst þá, að verði of löng og klúðursleg, og leggjum því til, að greinin skiptist í tvennt, eftir okkar till. í 4. og 5. gr. En það gæti verið um samkomulag að ræða, að skipta gr. síðar, og gætum við þá tekið þessa till. aftur, sem hér er um að ræða, og mætti fjalla um hana til 3. umr. Þá skal ég koma að því, sem hér er sagt í 3. brtt., að í staðinn fyrir „félög“ komi „félag“. Það byggist á því, að þörf sé á að setja skýrara ákvæði um þetta; þegar notað er orðið. „félög“, geta þau orðið býsna mörg, en okkur finnst eðlilegra, að aðeins sé eitt félag í lögsagnarumdæmi hvers sölustaðar, sem um er að ræða. Þá vil ég víkja að till. okkar um stjórn þessara mála. Við leggjum til, að 4. gr., er fjallar um 5 manna nefnd, falli burt, en í 6. gr., þar sem talað er um 7 manna nefnd, séu henni ætluð þau verkefni, sem nú er ætlað tveimur nefndum. Ég verð að segja, að mér finnst það óeðlilegt og óþarft að hafa tvær n. í þessu máli, meira að segja, ef gott samkomulag hefði verið, þá hefði mátt láta sér nægja, eins og er í norsku lögunum, eina n., sem fjallar um allt skipulag á afurðasölunni innanlands mjólk, kjöti og öðrum afurðum. Menn geta deilt um, hvort réttmætt sé að gera þessa röskun, en ég verð að segja það, að okkur hv.þm. Ak. fannst ekki, að við gætum gengið inn á, að það væri eðlilegt að hafa 12 manna yfirstjórn í þessum málum. Þá er brtt. við 6. gr., um skipun n. Við leggjum til, að í stað tveggja manna, er ráðh. á að skipa án tilnefningar, komi einn maður tilnefndur af félagi mjólkurframleiðenda, þeirra, sem eru innan lögsagnarumdæmis þess bæjarfélags, er aðalsala fer fram og sé hann fulltrúi þeirra. Okkur finnst það að öllu leyti eðlilega með farið. Ég hefði kosið víðtækari breyt. á skipun n., því ég fæ ekki séð, að það sé eðlilegt, að Alþýðusambandið eigi þar fulltrúa, og ekki heldur S. Í. S., sem hefir enga verzlun með þessar vörur. Hefði verið eðlilegra, að hlutaðeigandi bæjarstj. hefði átt tvo fulltrúa, en okkur kom saman um í n., að breyta þessu ekki, enda kom það í sama stað niður hvað snertir Rvík, því ef tveir væru valdir af bæjarstj. hér, mundi Alþfl. fá annan, sem yrði þá sennilega sami maðurinn. Nokkuð svipað er að segja um S. Í. S., með því að á öðru verðjöfnunarsvæði, sem er mjólkursamlag Eyfirðinga og er stjórnað af K. E. A., sem er sterkasti aðilinn innan S. Í. S., og mundi því fulltrúi S. Í. S. gæta hagsmuna þess, auk þess sem Mjólkursamlag Borgfirðinga á engan fulltrúa, er hann verður þá að skoðast fulltrúi fyrir, og ennfremur fyrir þá menn aðra úti um land, er falla undir þessi lög. Um þetta atriði skal ég ekki að sinni fara fleiri orðum, en snúa mér þá að öðrum brtt. á þskj. 749, er ég get hugsað mér, að valdi öllu meiri ágreiningi en þær, sem ég hefi nefnt. Í fyrsta lagi er þá brtt. 3, d-liður, að það sé fastákveðið í l., að bændum, sem framleiða mjólk, sé frjálst að flytja mjólk og rjóma í hvaða mjólkurbú sem er og starfar á verðjöfnunarsvæðinu. Vil ég, að bændum sé þetta frjálst, þó að annað bú sé nær, ef þeir kynnu að ná hagkvæmari viðskiptum annarsstaðar. Það hefir verið bent á, að við þessu séu ekki reistar rammar skorður í frv., en auðvitað mætti setja þær í reglugerð, svo ég tel rétt að setja þetta ákvæði inn, að þeir séu frjálsir. Ég legg áherzlu á þetta; þó þessi brtt. virðist í fljótu bili ekki vera stór, þá vil ég á allan hátt koma í veg fyrir, að hægt sé að neyða bændur til að verzla við mjólkurbú, sem e. t. v. er illa stjórnað, ef kostur er á öðru betra. Þá vil ég víkja að atriði, sem er stórt í þessu sambandi, sem er sölumiðstöðin og yfirráðin yfir henni. Ég hefði kosið, að ekki hefði verið gengið lengra í upphafi en að gera aðstöðu mjólkurframleiðenda betri með því að setja verðjöfnunargjaldið, en að þeim samvinnufélögum, sem hér er um að ræða, hefði verið látið eftir, hvort selja skyldi beint eða með samtökum. En þetta er nú komið svo langt, að ákveðið er að setja hér upp sölumiðstöð, og ég býst ekki við, að snúið verði aftur með það. Þess vegna viljum við hv.þm. Ak. tryggja framleiðendum sjálfum yfirráðin yfir þessari miðstöð. Við leggjum því til, að úr 7. gr. verði felldur niður liðurinn um yfirráðin og um að bráðabirgðaákvæðið falli burt, er felur mjólkursölunefnd stjórnina til 1. maí og vald til að gera þær ráðstafanir, sem henni lízt, og geta orðið örðugleikar á að kippa til baka, ef mjólkurframleiðendur skyldu síðar fá yfirráðin. Menn sjá, að þessar brtt. skipta miklu máli, hvorir eigi að ráða, mjólkursölunefndin eða framkvæmdarstjórar búanna. En ég skal ekki ræða það nánar fyrr en andmælum verður hreyft. Ég sé, að ég hefi hlaupið hér yfir þá brtt., sem við flytjum um borgun til n. Við leggjum til, að ríkissjóður greiði form. n., en öðrum nm. verði greitt úr verðjöfnunarsjóði. Þá leggjum við til, að 2. málsgr. falli burt úr 15. gr., ákvæðið um, að sá, er brotlegur gerist við lögin, missi gjaldið fyrir mjólk sína. Frá fjárhagslegu sjónarmiði skiptir þetta ekki miklu máli. Okkur finnst óeðlilegt, þó að menn brjóti lögin, að mjólkin verði gerð upptæk, eins og þetta væri eitur, og henni hellt niður.

Það er ekki talað um að hella henni niður

. Mér finnst ekkert óeðlilegt, að menn fengju að flytja hana heim og ráða sjálfir, til hvers þeir notuðu hana, eftir að hafa borgað sektir fyrir brot sitt. Ég skal svo ekki að sinni dvelja lengur við þessar brtt., en vonast eftir að hafa tækifæri til að svara síðar þeim aðfinnslum, sem kunna að koma fram gegn þeim.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég á hér einu brtt. við þetta frv. Sú brtt. er við 6. gr. frv., þar sem ákveðið er, hvaða aðilar leggi til menn í þá 7 manna n., sem á að hafa yfirstjórn mjólkurmálanna í samráði við landbráðh. Það er svo gert ráð fyrir í gr., að stjórn Mjólkurbandalagsins leggi til tvo menn, og mun svo vera ákveðið, að annar sé frá mjólkurbúunum austan Hellisheiðar, en hinn frá mjólkurbúunum vestan heiðar. En það er, auk þeirra manna, sem falið hafa mjólk sína í hendur Mjólkurbandalags Suðurlands, allstór aðili í þessu máli, sem er Mjólkurfélag Borgfirðinga, er á hér hagsmuna að gæta. Er það ekki svo lítið svæði, sem það nær yfir af því verðjöfnunarsvæði, sem mjólkursölunefnd er nýbúin að ákveða og auglýsa, eða allir þeir aðilar, sem búa milli Skarðsheiðar Haffjarðarár, eða Mýra- og Hnappadalssýsla og stór hluti Borgarfjarðarsýslu. Þessi aðili hefir eins og allir hljóta að sjá mikilla hagsmuna að gæta. Mjólkurframleiðslan á þessu svæði vex hröðum skrefum, og með þeirri aðstöðu, sem hefir skapazt við starfsemi mjólkurniðursuðuverksmiðjunnar í Borgarnesi, sem hefir tæki til að taka móti meiri mjólk en nú er gert, hafa vaxið skilyrði til þess að mjólkurframleiðslan á þessu svæði aukist mikið frá því, sem nú er. Þess vegna virðist mér eðlileg og sanngjörn krafa, að Mjólkursamlag Borgfirðinga fái að velja einn manninn. Ég hefi valið þá leið, til þess ekki sé hægt að segja, að gengið sé á rétt annara stofnana, er hér eiga hlut að máli, að taka annan manninn, sem nú er ákveðið í frv. að ráðherra skipi án tilnefningar, og að Mjólkursamlag Borgfirðinga fái að tilnefna hann, en að ráðh. skipi þá aðeins form. n. án tilnefningar. Mér þætti vænt um, ef hv. deild vildi viðurkenna sanngirni þessarar till. með því að greiða henni atkv. Á þskj. 749 er brtt. frá hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Ak. við sömu gr. frv., sem fer fram á það, eins og hv.þm. A.-Húnv. hefir lýst, að kveða svo á, að annar af þeim mönnum, sem ráðh. skipar, sé tilnefndur af félagi mjólkurframleiðenda innan þess bæjarfélags, sem aðalsala fer fram í. Ég vil leyfa mér að benda á, að ég ætla, að svo sé t. d. hvað Rvík snertir, að bæjarstj. hafi leyfi til að tilnefna einn mann í n. Virðist mér, að með því sé hvað Rvík snertir nokkurnveginn séð fyrir hagsmunum þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli, á því svæði, sem lögsagnarumdæmi Rvíkur nær yfir. Því það er vitanlegt, að þegar bæjarstj. skipar þennan mann, er honum falið hvorttveggja í senn, að gæta hagsmuna neytenda og framleiðenda, og geri ég ekki ráð fyrir, að hægt sé að ætlast til, að hann geri upp á milli þessara aðila. Mér virðist því frá þessu sjónarmiði, að hvað Rvík snertir sé með þessu séð fyrir íhlutun mjólkurframleiðenda. Ég vil ennfremur benda á, að e. t. v. gæti valdið misskilningi og ágreiningi það orðalag, sem er á till. þeirra hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Ak., þar sem talað er um „félag mjólkurframleiðenda innan bæjarfélags, þar sem aðalsala fer fram“. Nú er vitað, að aðalsala á 1. verðjöfnunarsvæði fer fram hér í Rvík. En það eru til fleiri verðjöfnunarsvæði, þ. á. m. eitt, sem tilheyrir Akureyri, og er aðalsala þá þar. En hér er ekki um að ræða nema einn mann, og virðist því geta valdið misskilningi, hvort félagið ræður, eða hvort verið sé að skapa báðum aðilum aðstöðu til að eiga menn í n., er sitji þá til skiptis -, en orðalagið í till. gerir ekki ráð fyrir nema einu félagi. Það er því, að mér virðist, þar sem líka búið er að sjá fyrir Rvík í frv., eins og ég hefi áður drepið á, ekki ástæða til að samþ. þessa brtt., og þarf hún því ekki að vera í vegi fyrir brtt. minni, að hún verði samþ. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum um þetta, en mér þykir gott og vænt um, að samkomulag hefir orðið í n. um eitt atriði, sem mjög var deilt um í Ed. og hefir vitanlega verið deiluefni frá upphafi, og það er viðvíkjandi mjólkursölu framleiðenda á bæjarlandi Rvíkur. Það er gott vegna þess, að þá er hægt að samþ. þessi lög í betri og öruggari vissu um, að gagn verði að löggjöfinni, eftir því sem tekst að ná samkomulagi um fleiri atriði, sem ágreiningur hefir verið um. Það eykur mikið öryggi um nytsemi og gagn löggjafarinnar, eftir því sem hægt er að sníða af fleiri agnúa og rýma burtu fleiri ágreiningsatriðum, sem bólað hefir á. Ég hefi áður talað um í sambandi við annað mál, að e. t. v. væri ástæða til að breyta 1. gr. mjólkurlaganna að því er snertir ákvörðun verðjöfnunarsvæða. Þessi orð voru sprottin af því, að átök nokkur voru um það í mjólkursölunefndinni, hver skyldi verða aðstaða Mjólkursamlags Borgfirðinga innan verðjöfnunarsvæðanna. En nú er þessi ástæða fallin burt. Þessi ágreiningur jafnast með því, að mjólkursölunefndin hefir ákveðið, að Mjólkursölusamlag Borgfirðinga verði á verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur, og þess vegna er burt fallin ástæðan til þess að setja ákvæði um þetta í lögin, því að maður verður að ganga út frá því sem sjálfsögðu, að ekki verði farið að breyta þessu aftur Borgfirðingum í óhag, enda eru nóg tækifæri fyrir hendi til þess að gera þær ráðstafanir, sem fyrirbyggja, að slíkt geti komið til mála.

Páll Zóphóníasson Mál það, sem hér er rætt um, hefir tvær hliðar. Önnur er heilsufræðileg, hin er fjárhagsleg. Til beggja verður að taka tillit, áður en málið er afgreitt frá Alþingi sem lög. Mjólk er allra næringarvökva móttækilegust fyrir sóttkveikjur. Það er einmitt orsökin til þess, hversu títt það er, að með mjólk berast ýmsir sjúkdómar manna á milli. Þess vegna er það fyrsta skilyrðið í þessu efni, að gætt sé allra þeirra heilbrigðisráðstafana, sem gera það að verkum, að mjólkin verði holl vara fyrir neytendur. Til þess að þetta geti orðið, er vitanlega nauðsynlegt, að fyllsta hreinlætis sé gætt við meðferð mjólkurinnar og að tryggt sé, að bæði kýrnar og eins fólkið, sem við mjólkurvinnsluna starfar, sé fullkomlega heilbrigt. Þetta er yfirleitt alstaðar heimtað, enda þótt mikið vanti á, að allir fari eftir þeim fyrirmælum. Sérstaklega er nauðsynlegt að gæta ýtrasta hreinlætis og beita öllum mögulegum varúðarráðstöfunum við vinnslu og alla meðferð barnamjólkur. Þess vegna eru menn yfirleitt komnir inn á þá braut, að banna algerlega aðra mjólk til sölu hér í Reykjavík en stassaniseraða mjólk. Það hefir orðið að samkomulagi, að þeir sem kúabú reka í lögsagnarumdæmi Rvíkur - en þeir eru 129 og eiga samtals 800 -900 kýr -mættu velja, hvort þeir vildu heldur selja mjólkina í mjólkurmiðstöð og láta stassanisera hana eða að selja hana beint. Ég er viss um, að það borgar sig að velja fyrri leiðina fyrir alla þá, sem eiga nokkuð margar kýr. 30 eiga 1 kú, 10 -20 eiga 2 kýr, en allir hinir eiga fleiri. Allir, sem eiga nokkuð margar kýr, koma vitanlega í samsöluna, því að þeir sjá sér hag í því. Þess vegna er það trú mín, að af markaðinum muni brátt hverfa öll mjólk, sem ekki er stassaniseruð. Um þetta hafa verið samþ. lög af þinginu, sem ganga inn á þetta. Ég er sannfærður um, að fyrr eða síðar verður alveg tekið fyrir að selja óstassaniseraða mjólk frá þeim, sem eru ekki núna í samsölunni. Kröfuna um að mega selja mjólk beint til neytenda, og þá óstassaniseraða, er bara að skoða sem leifar af gamla tímanum. En sem sagt, til samkomulags geng ég inn á, að menn fái að velja á milli, hvort heldur þeir gera, í þeirri trú, að þeir, sem nú eru utan við samsöluna, en eiga nokkuð margar kýr og selja til margra neytenda í bænum, komi í samsöluna og stassaniseri sína mjólk, en frá þeirra mjólk er meiri hætta búin í þessu efni en hinum, sem færri kýr eiga, því þeir selja fleirum, og sýkingarhættan því meiri. Fjárhagshlið þessa máls snýr bæði að neytendum, sem vilja fá mjólkina sem ódýrasta, og að framleiðendum, sem vilja fá sem mest fyrir sína mjólk. Það er vitanlega öllum lýðum ljóst, að milliliðakostnaður og dreifingarkostnaður mjólkurinnar í bænum er allt of mikill. Eina leiðin til þess að lækka þennan kostnað er sú, að gera þær ráðstafanir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Það hefir tvisvar og jafnvel oftar verið á mig ráðizt fyrir að hafa, sem form. mjólkursölunefndar, tekið þá ákvörðun að lækka mjólkurverðið frá 1. nóv. síðastl. Þetta var m. a. gert í útvarpsumr. hér í þessum sal, og það hefir líka verið gert í umr. um önnur mál þessu óskyld. Þess vegna tel ég mér skylt að gera grein fyrir viðhorfi þessa máls. Vitanlega hafa ýmsir af þeim hv.þdm., sem um þetta mál hafa rætt, ekkert vitað, hvað þeir voru að segja, og þar á meðal hv. 10. landsk., sem fyllstan tók munninn. Mun ég nú rekja einstaka liði þessa máls í sundur eftir skýrslum frá árinu 1933, en það er síðasta árið, sem skýrslur liggja fyrir um frá þeim, sem mjólk selja. Mjólkurbandalag Suðurlands seldi í bæinn 278952 l. af nýmjólk að meðaltali á mánuði hverjum 1933. Með þessari mánaðarsölu reikna ég. Ég játa, að það er ekki víst, að það sé rétt. En yfirleitt er það almannarómur, að mjólkursalan fari sífellt vaxandi, og sé hann réttur, reikna ég með of lágum tölum. Umboðssölugjaldið á nýmjólk lækkaði um 2 aura á lítra, (úr 6 aur. niður í 4 aur.) 1. okt. Sumstaðar var lækkunin 4 aur., úr 8 í 4, en ég sleppi því. Umboðssölugjaldið á mjólk í lausri vigt lækkaði niður í 5 aur., en hækkaði aftur upp í 6 aur. Lækkunin var því 3 og 2 aur., því áður var það 8 aur. á lítra. Umboðssölugjaldið á rjóma lækkaði um 8 aur. á lítra. Þetta ár seldust 7522 lítrar af rjóma, og 40200 kg. af skyri, að meðaltali á mánuði, og á skyrinu lækkaði umboðssölugjaldið um 12 aur. - Ég vil taka það fram, að þegar ég segi, að mjólkin hafi lækkað um 2 aur. pr. lítra í umboðssölu, þá reikna ég með varlegum tölum. Umboðssölugjaldið lækkaði um........... -9697.68 á mán. í okt. - - - ...................... 9697.68 á mán. í nóv. Verðjöfnun kom í desember 9697.68÷5579.04 verðjöfn .......... 4118.64 á mán. í des. Alls lækkun 23514.00 til áramóta Mjólkurlækkunin nam: 1 eyr. á 1/3 heimfl. mjólk - - 2 - -2/3 mjólk selda í búðunum eða 12/3 á lítra í tvo mán.: 9311.00 og fellur það í skaut neytenda, en hitt, 14203.00, í skaut mjólkurframleiðenda. Nú geri ég ráð fyrir, að mjólkurbandalagsmenn segi: Þessi verðlækkun getur ekki komið bændunum að haldi af tveimur ástæðum. Sú fyrri er, að þeir geta ekki lækkað umboðssölugjaldið í sínum búðum eins mikið og gert er í búðum, sem aðrir menn eiga. Þetta segja þeir. En er nú rétt að gera þær kröfur til annara, sem þeir geta ekki framkvæmt sjálfir? Mér finnst það ekki. Þar að auki er þetta ekki rétt. Því er haldið fram af Mjólkurbandalaginu, að það hafi ekki getað fækkað búðum sínum, af því að ef þeir lögðu niður búð, þá væri sett í hana mjólk frá öðrum, og þeir misstu því söluna í kring. En nú er þessi ástæða fallin burt. Nú má ekki selja nema pasteuriseraða mjólk, og því er þeim opnaður möguleiki til að fækka búðunum, og leggja allar þær niður, sem ekki næst í sami útsölusparnaður og þeir nú krefjast af þeim, sem taka mjólk í umboðssölu. Því var og er réttmætt að reikna með þeim sparnaði í dreifingarkostnaði, sem þeir nú hafa náð í lækkuðu umboðsgjaldi við sölu mjólkurinnar. Ég er viss um það, að þessum tölum verður ekki hnekkt. Það verður kannske reynt að búa til aðrar út í loftið, en þessar eru staðreynd, og hefði ég gaman af því, ef reynt yrði að hrekja þær. Í þessu sambandi vil ég bæta því við, að sá sparnaður, sem hlýtur að verða við framkomu þessara laga, er ekki enn kominn í ljós nema að litlu leyti. Það er vitanlega ekki hægt að sjá fyrir, hversu mikill hann verður í framtíðinni, en samt sem áður er enginn vafi á því, að hann verður miklu meiri heldur en ennþá hefir komið ljós. Eins og ég tók áðan fram, þá hefi ég til samkomulags gengið inn á að leyfa mjólkurframleiðendum í bænum frjálsa sölu mjólkur, ógerilsneyddrar og utan við mjólkurmiðstöðina, enda þótt ég telji nauðsynlegt að útrýma sem fyrst allri mjólk, sem ekki er gerilsneydd, af markaðinum. 3. lið brtt. á þskj. 749, sem fjallar um það, að bændum sé frjálst að flytja mjólk og rjóma til hvers mjólkurbús, sem þeir óska á sama verðjöfnunarsvæði, tel ég öldungis óþarft að hafa í hl. þar sem vitanlegt er, að nú eru engar hömlur á því, hvert bændur flytja mjólk sína. T. d. flytja bæði Fljótshlíðar- og Skeiðamenn sína mjólk út í Ölfus. Annars mun atkvgr. mín í þessu máli sýna afstöðu mína til hinna einstöku brtt.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Það eru ekki nema sumir þeirra hv.þm. við, er ég hefði þurft að svara, og mun ég því sleppa sumu, er rétt hefði verið að andmæla. - Það er búið að ræða þetta mál mikið áður, svo ég skal ekki lengja umr. mikið, en ég vil þó um leið og ég mæli fyrir brtt. minni víkja að því, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði í sambandi við verðjöfnunargjaldið. Það er misskilningur, að 8%, eins og það er nú, sé of hátt. Ég vil í því sambandi benda á verðjöfnunargjaldið á kjöti, sem er 10 au. á kg. Það stendur svipað á viðvíkjandi kjötinu, en það er svo um kjötið, að þar er greitt verðjöfnunargjald, eigi aðeins þeim, er gætu selt á Rvíkurmarkaðinum, heldur öllum landsmönnum, er framleiða kjöt. Það er því meiri ástæða til þess að hafa það hátt, þar sem verið er að bæta upp þeim aðilum, sem geta líkað komið á Rvíkurmarkaðinn með sína mjólk. Ég vil benda hv.þm. á, að hér er ástæða til þess að fara hærra, því að það eru líkur til, að þótt farið sé upp í hámark verðjöfnunargjaldsins, þá njóti þeir, sem gjaldið greiða, mests hagnaðar. Það undrar mig því stórlega, að hann skuli vilja hafa verðjöfnunargjaldið hæst 6%. Ég get fallizt á það, að 5. gr. verði nokkuð löng og afkáraleg, ef þær breyt. verða gerðar á henni, er hér liggja fyrir, en það má bæta úr því með því að skipta gr. sundur við 3. umr. Þá sagði hv.þm., að óviðkunnanlegt væri að hafa 12 manna stjórn yfir þessum málum, og réttara væri að hafa aðeins eina n. Þetta er á misskilningi byggt. Það er hugsað þannig, að n. þær, sem ákveða verðlagið, eru tilnefndar af kaupstöðum þess verðjöfnunarsvæðis, er í hlut á. Það er óviðkunnanlegt að hafa aðeins eina n., er ákveði verðið úti um allt land, því að hún getur verið ókunnug staðháttum úti um landið. Því hefir sú leið verið farin að hafa eina mjólkursölunefnd fyrir allt landið, en verðlagsnefndir fyrir hvern stað. Út af brtt.hv.þm. Borgf. verð ég að segja það, að verði hún samþ., þá hefir það í för með sér svo mikla röskun á skipun n., að allar líkur eru til, að það verði til þess að hleypa málinu í strand. Í öðru lagi má benda á það, að sá réttur, er hann nefndi til handa mjólkurbúinu í Borgarnesi til þess að skipa sérstakan mann í n., er ekki fyrir hendi, vegna þess að búin austanfjalls skipa einn mann bæði, og sömuleiðis búin hér vestanfjalls. Til þess að tryggja samkomulag, þegar ákvæðin voru sett um það, hverjir ættu að skipa í n., var því sú leið farin að láta S. Í. S. skipa einn mann í n. Það mætti æra óstöðugan ef hvert nýtt bú heimtaði mann í n. Ég held líka, að einmitt sá fulltrúi, sem er skipaður af S. Í. S., muni gæta réttar mjólkurbúsins í Borgarnesi, enda er hann m. a. til þess skipaður í n. Eins og ég hefi bent á, yrði þetta því misrétti samanborið við búin austanfjalls og vestan, sem öll skipa aðeins tvo menn í n. Það verður aðeins til þess að tefja málið og sigla því í strand. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Ak. vil ég segja það, að þessar till. fara í sömu átt og till.hv. meiri hl. landbn., en að því leyti sem þær eru ekki eins, eru þær stórum verri. M. a. er sú röskun, er með þeim verður á skipun n., óviðunandi. Verðjöfnunargjaldið er einnig of lágt, og ég er hissa á því, að þessi till. skuli koma frá bónda, sem nýtur hagnaðar af kjötverðjöfnunargjaldinu, sem er stórum hærra en þetta. Með svo lágu verðjöfnunargjaldi sem till. gerir ráð fyrir eru líkur til þess, að l. næðu ekki tilgangi sínum. Ég hefi nú minnzt á brtt.hv.þm. Borgf. á þskj. 768, sem ég álít, að eigi að fella, og jafnframt á till. á þskj. 749, sem ég líka álít, að eigi að fella. Viðvíkjandi brtt.hv. meiri hl. landbn. vil ég geta þess, að þær hafa að nokkru leyti verið samdar í samráði við mig. Sú leið hefir verið valin, að leyfa beina sölu í Rvík gegn því, að þeir, sem það gera, hlíti þeim fyrirmælum um hreinlæti og hollustuhætti við meðferð mjólkurinnar, sem krafizt verður í reglugerð, og að þeir greiði af þeirri mjólk, er þeir selja beint til neytenda, fullt verðjöfnunargjald.  Að síðustu mælist ég svo til þess, að brtt. landbn. verði samþ. ásamt brtt. þeirri, sem liggur fyrir frá mér.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem hv. 2. þm.N.-M. sagði. Hann hélt því fram, að þeir, sem hefðu andmælt mjólkursölulögunum, hefði ekki vitað, hvað þeir voru að segja. Hann heldur kannske, hv.þm., að sá mikli fjöldi bænda, sem mjólkurframleiðslu stunda, hafi ekki vitað, hvað þeir sögðu þegar þeir sögðu, að mjólkurverðið, sem þeir fengju, mætti ekki lækka. Ég fyrir mitt leyti er ekki í vafa um, að þeim hafi verið þetta mál ljósara en honum. Því hefir verið haldið fram, að sölugjaldið væri lækkað um 4 aura á lítra. Þessu var t. d. haldið fram austur í Árnessýslu og víðar, og að þessum 4 aurum ætti að skipta á milli neytenda og framleiðenda. En nú hefir þessi lækkun ekki farið fram nema að nokkru leyti. Út af þessu vil ég minna hann á bréf frá Mjólkurfél. Rvíkur, dags. 23. okt. síðastl. Þar er sagt, að af 82 mjólkurbúðum félagsins hafi 2 selt fyrir 5 aura gjald á lítra. Þar af 2122,5 lítrar í flöskum, og í lausu máli 2318,5 lítrar, sem sparast ekki neitt af. Af þessum 2 búðum sparast því vegna þessara framkvæmda kr. 21,22, en hv.þm. áætlar sparnaðinn kr. 154.45. Þá eru 35 búðir, sem selja fyrir 6 aura sölugjald. Af þeim sparast því 2011.58 kr. En samkv. útreikningi hv. 2. þm.N.-M. eiga hér að sparast 4326,65 kr., eða meira en tvöfalt við það, sem raunveruleikinn sýnir. Svo er 1 búð, sem selur fyrir 7 aura sölugjald. Þar sparast því 39,30, en hv.þm. telur það muni vera 52.80. Þá eru 24 búðir, sem selja fyrir hæsta sölugjald, eða 8 aura pr. lítra. Þar sparast því kr. 2262.22. Á þessum eina lið hefir því orðið sá raunverulegi sparnaður. Í þessum mjólkurlögum er því ekki nein ráðstöfun, sem hægt er að sjá, að geti lækkað kostnaðinn. Setjum nú svo, að hægt væri að spara á öllum búðunum eins og hv.þm. vildi halda fram, þá sparaðist þó ekki nema 2,4 aur. á lítra. En sé hinsvegar reiknað með þeim sölukostnaði, sem Mjólkurfélagið gefur upp, þá sparaðist þó ekki nema 1,4 aur. á lítra. Þrátt fyrir þetta sér mjólkurverðlagsnefndin sér fært að lækka verð mjólkurinnar um 2 aura. pr. lítra. Það er því bersýnilegt, að lækkun þessi er alveg gerð út í bláinn, og það er alveg án tillits til þeirra, sem selja mjólkina á markaðinn. Lækkun sú, sem orðið hefir á sölugjaldi mjólkurinnar hér í Rvík. og mjólkurverðlagsnefndin telur sig byggja lækkunina á, var alls ekki til orðin vegna mjólkurl. Að henni hafði verið unnið af Mjólkurfél. Rvíkur, það var Mjólkurbandalag Suðurlands, sem ákvað, að hámarkssölugjaldið skyldi ekki vera hærra en 5 aur. á lítra. Ég verð að segja, að mér þótti mjög undarlegt, að hæstv. ráðh. skyldi ekki geta fallizt á brtt.hv.þm. Borgf., því að ég fæ ekki annað séð en að fyllsta réttlæti sé í því, að Mjólkursamlag Borgfirðinga hafi sama rétt til íhlutunar um stjórn þessara mjólkursölumála eins og hin mjólkurbúin. Að mjólkurbúin hér syðra verði fyrir órétti, ef brtt. þessi verður samþ., nær því engri átt. Frá mínu sjónarmiði er þessi breyt. sjálfsögð og stefnir í rétta átt. Um þá brtt. að sameina þessar tvær nefndir, verðlagsnefndina og aðalnefndina, er það að segja, að ég tel hana eiga rétt á sér, því að vel getur komið til mála að sameina þessar n., enda þótt það virðist ekki nauðsyn vegna tilkostnaðarins. Það skiptir í raun og veru ekki svo miklu máli, heldur hitt, hvað kemur að mestu gagni fyrir málið í heild. Það var fyrst svo til ætlazt, að mjólkurnefndin sjálf væri skipuð af mjólkurframleiðendum. Aftur á móti átti verðlagsnefndin að vera skipuð hvorum tveggja, neytendum og framleiðendum, Með þetta fyrir augum mun n. hafa verið skipuð. En nú hefir þetta breytzt í meðferðinni, því með skipun í aðalnefndina er valdið tekið af framleiðendum meira en æskilegt væri. Hæstv. forsrh. vildi halda því fram, að það væri meiri ástæða til þess að hafa hátt verðjöfnunargjald á mjólk en kjöti. Þetta er bara ekki rétt, því að það er svo mikill hluti af kjötinu, sem ekki er hægt að selja á innlendum markaði, sem þó var auðvelt að selja hér í Rvík meðan salan var frjáls. Mér er vel kunnugt um þetta, því að félag það, sem ég starfaði fyrir, sendi kjöt hingað, þegar langt var komið fram á vetur, og það seldist hér þrátt fyrir það, þó að annað kjöt væri á markaðinum. Þessu hefði það getað haldið, ef því hefði ekki verið bægt af markaðinum hér með þessu nýja fyrirkomulagi. Það gegnir því allt öðru máli með kjötið en mjólkina, sérstaklega síðan frystihúsin risu upp. Það má geyma það langt fram eftir árinu og senda það á markaðinn smátt og smátt, eftir því sem selst. En nú er þetta útilokað vegna þessarar nýju skipunar á kjötsölunni. Það er því ekki hægt að taka þá rökfærslu hæstv. ráðh. alvarlega, að verðjöfnunargjaldið eigi að vera eins hátt á mjólk og kjöti, því að mjólkurframleiðsluna er ekki hægt að geyma til þess að senda smátt og smátt á markaðinn.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég þarf ekki að vera langorður, sérstaklega þar sem hæstv.forsrh. er búinn að taka fram margt af því, sem ég þurfti að segja um brtt.hv.þm. A.-Húnv. Um brtt. þessa er það að segja, að enda þótt þær að nokkru leyti séu líkar að efni til brtt. meiri hl. n., þá sé ég ekki ástæðu til að breyta svo mjög um form þeirra sem till.hv.þm. fara fram á. Ég skal viðurkenna, að með brtt. meiri hl. landbn. við 5. gr. verður sú grein hálfóviðkunnanleg lagagrein, en eins og hæstv.forsrh. tók fram, þá mætti við 3. umr. skipta greininni og koma henni í betra form. Það, sem hv.þm. sagði um hámarksgjaldið, held ég að sé á litlum rökum byggt. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að þeir, sem framleiða mjólk hér í grennd við Rvík, myndu allir selja utan samsölunnar. Þetta held ég, að sé nokkuð hæpin fullyrðing hjá hv.þm. Ég fyrir mitt leyti er alls ekki viss um, að meiri hl. þeirra selji utan samsölunnar, og þess er ég fullviss, að þegar stundir líða, verða þeir alltaf fleiri og fleiri, sem fara með mjólk sína inn í hana. Í öðru lagi vildi hv.þm. halda því fram, að það væri ekki þörf á hækkun verðjöfnunargjaldsins, þó að Mjólkursamlag Borgfirðinga í Borgarnesi komi inn. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm., því að þessu er þann veg háttað, að stórir mjólkurframleiðendur þar efra hafa bein viðskipti við Rvík eins og nú er en eftir að lögin verða sett munu þeir verða að koma inn í Borgarnesmjólkurbúið, sem þar af leiðandi mun framleiða meira en það gerir nú. Er því meiri þörf á verðjöfnunargjaldi fyrir það. Samkv. ákvæðum frv. er ekki leyft að hækka verðjöfnunargjaldið upp úr 5% af útsöluverði mjólkur og rjóma, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi, og þó ekki nema með leyfi landbráðh. Ég vil að sjálfsögðu á engan hátt stuðla að því, að gjald þetta verði haft hærra en brýn nauðsyn krefur, en það gegnir alveg sama máli um það og verðjöfnunargjaldið á kjötinu. Sé það ekki nægilega hátt til þess að nokkurn veginn samræmi og réttlæti náist með því á milli þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, þá getur það ekki staðizt lengi. Þá er brtt.hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Ak., 3, a., um félög framleiðenda, að í staðinn fyrir „og félag framleiðenda“ komi: og félag mjólkurframleiðenda innan lögsagnarumdæmis sölustaðar. Ég hefi fyrir mitt leyti ekkert að athuga við þessa brtt. og býst við, að ég geti fylgt henni, þó að ég hafi ekki borið mig saman við aðra nm. um það. - Þá er það c-liður: Viðaukatill. um að bændum sé frjálst að flytja mjólk sína og rjóma til hvers þess mjólkurbús, sem þeir óska á sama verðjöfnunarsvæði. - Nú man ég ekki til, að nokkurt ákvæði sé í frv., sem bannar þetta, og held, að það sé ekkert tekið fram um það. Og þess vegna er ekkert því til fyrirstöðu, ef einstaklingarnir koma sér saman um það og samningar nást um það á milli búanna, hvernig sölu og flutningum mjólkur til þeirra skuli háttað. En mér finnst eðlilegast, að hvert mjólkurbú njóti þeirra viðskipta, sem eru á því svæði, er það nær yfir, og býst ég við, að það verði svo í framkvæmdinni, þó að þessi brtt. yrði samþ. En til þess að sýna, að þetta ákvæði er á engan hátt nauðsynlegt, skal ég t. d. benda á, að nokkuð af viðskiptasvæði Ölfusbúsins er austur í Rangárvallasýslu. Mjólkurframleiðendur í Rangárvallasýslu flytja mjólk sína framhjá Flóabúinu og alla leið í Ölfusbúið. Það er ekkert í lögunum, sem bannar þetta, og þess vegna álít ég algerlega óþarft, að þessi brtt. nái fram að ganga, og legg ég því á móti henni. Um brtt. sömu hv.þm. viðvíkjandi skipun mjólkursölunefndar er það að segja, að ég get hugsað mér margskonar fyrirkomulag á því öðruvísi en það er ákveðið í frv., en ég vil ekki leggja til um breyt. á því eða umturnun frv. svo síðla á þingi. Það getur kostað hrakning á frv. milli þd. og jafnvel aldurtila þess, þar sem svo fáir dagar eru eftir af þinginu. Ég legg því á móti þessari brtt. af þeirri ástæðu, og tel þarflaust að fjölyrða um það frekar. Um brtt.hv.þm. Borgf. á þskj. 768 er það að segja, að ég felli mig á margan hátt vel við hana, og mundi fylgja henni, ef málinu í heild sinni væri ekki hætta búin af því að hrekjast á milli þd. En hinsvegar sé ég ekki ástæðu til að leggja svo mikla áherzlu á þetta atriði, að ég vilji leggja málið í hættu þess vegna. Sá maður í mjólkursölun., sem þessi till. mundi ganga út yfir, ef samþ. væri í n., hefir þegar reynzt málum Mjólkursamlags Borgf. þannig, að ég efast mjög um, að sérstakur fulltrúi frá mjólkursamlaginu hefði gert það betur í þeim málum, sem þessi héruð varða. Og þegar tekið er tillit til þess, bæði hvernig þessi maður hefir reynzt það sem af er í n. og einnig að málinu verði stofnað í hættu með hrakningi milli þd., þá er ég a. m. k. ekki viðbúinn því nú að heita því að greiða atkv. með þessari brtt. Að lokum vil ég minnast á brtt. frá hæstv. landbráðh. á þskj. 801, sem er við till. meiri hl. landb. á þskj. 737. - Ég er ekki eins hræddur við það og hann, að gefa það eftir að, 2000 lítrar séu gjaldfrjálsir hjá hverjum framleiðanda innan lögsagnarumdæmis kaupstaða; ég er ekkert hræddur við, að það eyðileggi framkvæmd laganna. Ég held, að það sé vel hægt að kontrollera þetta og glöggva sig á því, hver er raunverulegur mjólkurframleiðandi og hver kann að vera talinn það að nafninu til. En ég skal geta þess f. h. meiri hl. n., að þar sem hann leggur ekki mikið kapp á þetta atriði, þá getur hann fyrir sitt leyti fallizt á þessa brtt. - Ég hefi svo ekki fleiri orð um þetta að sinni.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég heyrði, að hæstv.forsrh. lagði mjög fast á móti brtt. minni á þskj. 768, og eftir því sem orð féllu hjá hv.þm. Mýr., mátti skilja, að hæstv. ráðh. hefði verið með heitingar um að málið mundi tefjast, og jafnvel hlekkjast alvarlega á, ef brtt. mín yrði samþ. Ég get satt að segja ekki skilið þessa barnalegu ástæðu hæstv. ráðh., eða hvers vegna hann leggur sig svo í framkróka um að hefta framgang þessarar till. Ég heyrði ekki nema lítið af ræðu hæstv. ráðh. - En hann kvað hafa sagt, að ef brtt. mín yrði samþ., þá mundi það valda röskun á mjólkursölunefndinni. Það veldur náttúrlega þeirri röskun, að ef Mjólkursamlag Borgfirðinga fær rétt til að skipa mann í n. og ef það vildi fela umboð sitt öðrum manni, þá kæmi þar maður í manns stað. En að það valdi að öðru leyti nokkurri sérstakri röskun á n., er út af fyrir sig engin röksemd á móti brtt. - Hitt, sem hæstv. ráðh. sagði, að fyrir austan Hellisheiði væru tvö mjólkurbú, sem hefðu aðeins einn fulltrúa í n., en ef mjólkurframleiðendur vestanfjalls fengju 2 fulltrúa í n., þá væri hlutfallinu raskað - það sannar ekkert. Því þó að ekki sé lítið á stærra svæði en hér vestan Hellisheiðar, þá er þar um tvö mjólkursamlög að ræða, eða mjólkurbú Mjólkurfél. Rvíkur, og annað stórt mjólkurbú í Mosfellssveit. Mér finnst þess vegna ekki hægt að færa þetta fram sem ástæðu móti minni brtt., að hún valdi röskun á réttu hlutfalli milli fulltrúa frá mjólkurbúunum. En hitt má aftur á móti benda á með fullum rökum, að hæstv. ráðh. hefir sjálfur með skipun manna í n. raskað þessu hlutfalli. Annar maðurinn, sem hann skipaði í n., er mjólkurframleiðandi austanfjalls, en hinn er kunnur bæjarmaður hér í Rvík. Og ég skal í þessu sambandi játa, að það er alveg rétt, sem hv.þm. Mýr. sagði, að þessi maður hefir komið miklu betur fram en ýmsir aðrir í n. í deilunni um afstöðu Mjólkursamlags Borgfirðinga til þessa máls yfirleitt og hagsmuni þeirra. - En ef hinsvegar brtt. mín verður samþ., þá er komið jafnvægi á í n. um fulltrúa frá mjólkurframleiðendum austanfjalls og vestan. Till. mín stefnir því beinlínis að því að lagfæra lögin, heldur en að hún raski þeim til hins lakara. Það má búast við því sem gefnu, að maður, sem Mjólkursamlag Borgf. mundi skipa í mjólkursölun., yrði annaðhvort mjólkurframleiðandi úr því héraði eða maður, sem hefði sérstakra hagsmuna að gæta í þeim félagsskap á því svæði. - Ég held því, að hæstv. ráðh. hafi alls ekki með þessum mótbárum sínum kippt fótunum undan þeim rökum, sem brtt. mín byggist á. Ég held, að með þessari breyt. verði betur séð fyrir því, að jafnvægi haldist í mjólkursölunefndinni, en með þeirri skipun, sem nú er. Hv. þm. Mýr. gerði ráð fyrir því, að ef brtt. mín yrði samþ., þá yrði rýmt úr n. þeim manni, sem bezt hefir reynzt Mjólkursamlagi Borgf. - Ég veit náttúrlega ekki, út yfir hvern það mundi ganga. En það er auðvitað vissara fyrir Mjólkursamlag Borgfirðinga að ráða sjálft yfir þessum manni og hafa vald á honum heldur en að eiga það alveg undir ráðh., hver hann verður. Því að hæstv. ráðh. getur alltaf breytt um menn í n., og það er miklu meira öryggi í því, að sá fulltrúi, sem Borgf. skipa sjálfir, standi vel í ístaðinn fyrir þá. Ég segi þetta ekki af sérstakri tortryggni til núv. landbrh., heldur álít ég, að þetta verði yfirleitt betra fyrir Borgf., hver sem situr í ráðherrasæti. - Ég þarf svo ekki að fara um þetta fleiri orðum, en vænti að brtt. mín fái góðan byr og að hæstv. ráðh. sjái við nánari athugun, að ekki er ástæða til að vera á móti henni. Hún verður á engan hátt til tjóns fyrir málið, heldur miklu fremur til gagns. Þeir menn, sem eru á svæði Mjólkursamlags Borgf., mundu laðast betur að þessum félagsskap, yrðu ánægðari og mundu álita sínum málum betur borgið en ella. Og það er áreiðanlegt, að aðstaða félagsins er miklu betur tryggð, ef það ætti sjálft að skipa fulltrúa í n. heldur en með núv. fyrirkomulagi Ég vil ennfremur benda á, að það er ákaflega rík venja við skipun í nefndir, að hinum ýmsu aðiljum er falið að leggja til menn í þær, og venjulega hefir hlutaðeigandi ráðh. nokkra íhlutun þar um, en það er hreinasta undantekning, að ráðh. sé falið að skipa nema einn mann í n., sem er jafnan form. n. - Þessi brtt. mín er því í samræmi við þá nálega ófrávíkjanlegu reglu hér á Alþingi, að ráðh. skipi aðeins form. n. Ég vil því biðja hv.þdm., er þeir greiða atkv. um þessa brtt., að hafa það í huga, ef þeim þykir það nokkurs vert, að samræmi haldist í gerðum Alþingis í þessu efni.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Hv. þm. Borgf. mælti fast með brtt. sinni og reyndi að hnekkja því með rökum, sem ég hafði sagt, að brtt. hans mundi valda röskun á mjólkursölunefndinni. Hv. þm. sagði, að ég hefði borið það fram sem rök gegn brtt. hans, að ekki mætti raska nefndarskipuninni. Ég taldi þetta ekki beinlínis rök á móti till., heldur taldi ég það bæði eðlilegra og viðkunnanlegra, að sú n. héldi áfram að starfa að þessu máli, sem búin væri að undirbúa það á allan hátt. En þetta eru ekki aðalrökin gegn till., heldur hitt, að brtt. sjálf er beinlínis ranglát. Hún er flutt undir því yfirskini, að það þurfi að sýna Mjólkursamlagi Borgfirðinga það réttlæti að leyfa því að skipa 1 mann í n. Ég benti á það í minni fyrri ræðu, að tvö stór mjólkurbú austanfjalls skipuðu ekki nema 1 mann í n. Þess vegna hefði engin regla verið sett um það né fordæmi gefið fyrir því, að hvert mjólkurbú eigi að hafa einn mann í n., heldur þvert á móti. Í öðru lagi má benda á það, að ef mjólkurbúum verður fjölgað á verðlagssvæðinu, þá ætti hvert bú að mega bæta við einum manni í mjólkursölunefndina, ef þessi regla yrði upp tekin. M. ö. o., í hvert skipti sem nýtt mjólkurbú yrði reist, mætti búast við till. eða kröfu um það, að fjölgað yrði um 1 mann í n. Ég vil benda á það, að mér er sagt, að verið sé að stofna mjólkurbú á Snæfellsnesi, í sambandi við mjólkurbúið í Mýrasýslu. Það má því búast við till. um einn mann þaðan í mjólkursölunefndina. Það er ennfremur verið að stofna bú á Akranesi, sem einnig getur komið þar inn.

Það stendur utan við þessi lög

. Já, það stendur utan við lögin. En það er ekki hægt fyrir hv.þm. Borgf. að mótmæla því, að það getur komið inn síðar. Í Hafnarfirði er verið að hugsa um að stofna mjólkurbú. Þeir geta líka heimtað að fá fulltrúa í n. Þess vegna er sú regla óhæf, að hvert nýstofnað bú geti fengið einn fulltrúa, þegar aðeins 1 fulltrúi er ákveðinn fyrir bæði búin austanfjalls, og sömuleiðis 1 fulltrúi fyrir búin hér vestanfjalls. Það er ekki réttlátt að veita nýjum búum viðbótarfulltrúa, samanborið við þá aðila mjólkurbúa, sem nú eru fyrir. Og í öðru lagi er það lítt framkvæmanlegt, af því að þegar eitt mjólkurbú hefir fengið sinn sérfulltrúa í n., þá koma fleiri og fleiri á eftir og krefjast hins sama. Af þessum ástæðum var sú leið valin, að S. Í. S tilnefndi einn fulltrúa í n. fyrir önnur mjólkurbú en þau, sem nú eru starfrækt hér austanfjalls og vestan. Þannig á sá fulltrúi að rækja sitt hlutverk í n., og það á að skoða hann sem fulltrúa þeirra mjólkurbúa, sem ekki hafa tilnefnt mann í n. Ég hygg líka, að ef mjólkursamlag Borgf. hefði valið mann fyrir sig í n., þá hefði það máske tilnefnt þennan mann (Árna Eylands), því það hefði orðið að taka mann hér búsettan. Í þriðja lagi má á það henda, að hið allra versta við þetta fyrirkomulag - að hvert mjólkurbú hafi fulltrúa í mjólkursölunefnd - er það, að þá má búast við þeim vinnubrögðum í n., að reiptog verði á milli hinna ýmsu hagsmunaflokka á hverju verðlagssvæði, er kann að hafa þær óheppilegu afleiðingar, að ýmiskonar viðkvæm ágreiningsmál verði afgr. með einföldum meiri hl. í n. án tillits til þess, hvað er bezt fyrir heildina. Þess vegna hefir hér verið valin leið, sem tíðkast erlendis í þessum efnum og hefir gefizt þar vel, að hafa sem mest af hlutlausum aðilum í nefndinni, samhliða fulltrúum hlutaðeigandi aðila, sem eru kunnugir öllum staðháttum, og eiga þeir að gæta þar jafnvægis um ákvörðun mjólkurverðs o. fl. En það má ekki byggja slíkar ákvarðanir á kröfum hvers mjólkurbús, eða á neinni tilviljun um það, hversu mörg mjólkurbú kunni að eiga fulltrúa í mjólkursölunefndinni. Þessi galli hefir komið greinilegast fram í Mjólkurbandalagi Suðurlands. Þar hefir verið sífellt reiptug á milli hinna einstöku félagsdeilda í bandalaginu um ákvörðun mjólkurverðs o. fl., enda er það ekki óeðlilegt. Það er þess vegna mikilsvert réttlætismál, hvernig úr þessu er leyst, og mun það vera heppilega til lykta leitt í l. og í fullu samræmi við það, sem bezt hefir reynzt erlendis, eins og ég hafi áður bent á. - Þessi brtt.hv.þm. Borgf. er ekkert réttlætismál; þvert á móti. Og hún mundi, ef samþ. yrði, skapa fordæmi, sem yrði mjög slæmt og afleiðingaríkt fyrir þetta mál.

Jón Pálmason Það hefir svo margt verið tekið fram í. þessum umr., að það verður ekki hjá því komizt fyrir mig að fara allýtarlega út í þetta mál og svara jafnframt einstökum atriðum, sem fram hafa komið hjá ýmsum hv.þdm. Ég skal þá fyrst snúa mér að því atriði, sem hæstv.forsrh. talaði um: skipun mjólkursölunefndarinnar. - Hæstv. ráðh. mælti mjög á móti brtt. okkar hv.þm. Ak. um tilnefningu manna í n., og um að n. skuli aðeins vera ein. Hv. frsm. meiri hl. landbn. og hv.þm. V.-Húnv. mæltu einnig á móti þessari brtt. okkar. En ég verð nú að leyfa mér að halda öðru fram í þessu efni. Þá er fyrst að geta þess, að eftir því sem ábyrgðinni er dreift á fleiri hendur, eftir því verður starfið verr rækt. Hver aðili vill ýta af sér, og enginn þeirra gengur hreint til verks. Ég held því, að það sé framför, en ekki afturför, að hafa aðeins eina n. í þessu máli, en ekki tvær. Enda virðist ekki þörf á að skipa 12 menn til starfa í þessum nefndum. Það er náttúrlega rétt athugað hjá hv.þm. Borgf., að það getur valdið misskilningi í 4. brtt. okkar hv.þm. Ak., hvernig hún er orðuð. Samkv. till. á að breyta til þannig, að hver aðili skipi aðeins mann í n., í stað þess sem landbrh. á nú samkv. frv. að skipa 2 menn. Samkv. b.-lið till. er ætlazt til þess, að fulltrúi félags mjólkurframleiðenda innan bæjarfélags víki sæti, eins og fulltrúi bæjarstj., þegar n. hefir til meðferðar málefni annara kaupstaða, en þá taka sæti í n. fulltrúar tilsvarandi aðila í hlutaðeigandi kauptúni eða kaupstað. Það er þetta, sem á að felast í till., en ég er fús til að breyta orðalagi hennar við 3. umr., til þess að taka af öll tvímæli um það. Á brtt.hv.þm. Borgf., um að mjólkursaml. Borgf. skipi einn fulltrúa í n., get ég ekki fallizt og vísa í því efni til þess, sem hæstv.forsrh. hefir sagt um hana. En út í það ætla ég ekki að fara, það er ekkert stórmál. Ég legg mikla áherzlu á að n. verði aðeins ein, það ætti að nægja, því að störfin eru ekki svo mikil. Hér er verið að setja fleiri menn til launaðra starfa en nokkur þörf er á, og getur þetta orðið mjög þýðingarmikið atriði, sérstaklega þegar lengra líður fram. Þá skal ég víkja að öðru deiluatriði í brtt. okkar hv.þm. Ak.: Að bændum skuli frjálst að flytja mjólk sína og rjóma til hvers þess mjólkurbús, sem þeir óska, á sama verðjöfnunarsvæði. - Hv. þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. hafa báðir sagt, að þetta væri ekki bannað í l., og það mun satt vera. En það er ekki þar með sannað, að þetta ákvæði þurfi ekki að vera í l. En ég legg einmitt áherzlu á, að þetta ákvæði verði sett inn í lögin. Í fyrsta lagi vegna þess, að það kynni að verða sett ákvæði í reglugerð um að skylda mjólkurframleiðendur til að flytja mjólk sína í eitthvert ákveðið bú. Og í öðru lagi vil ég benda á þá ástæðu fyrir þessari brtt., að það kom fyrir ekki alls fyrir löngu, að bændur austan úr Hreppum, sem ekkert eru viðriðnir Mjólkurbú Flóamanna, komu með rjóma hingað til Rvíkur og hefðu getað selt hann fyrir gott verð í Mjólkurfél. Rvíkur, en þeim var bannað að leggja hann þar inn og sagt, að þeir ættu að leggja hann inn í Mjólkurbú Flóamanna. Að svona lagað geti komið fyrir, vil ég fyrirbyggja meðfram með þessari brtt., sem hér er fram sett. Í öðru lagi vil ég taka það fram, að í 7. gr.l. er ákvæði um það, að svipta megi einstök bú verðuppbót og jafnvel styrk, ef þeirra rekstrarkostnaður sé talinn of hár; sem sé er mjólkursölunefndinni gefið á þessu sviði ákaflega mikið vald, sem hún getur notað til þess að færa verzlunina með þessa vöru meira undir einstök bú heldur en eðlilegt er. Ég vil láta bændur, sem þessa vöru framleiða, hafa fullt frelsi til þess að verzla við það samvinnufélag, sem þeim lízt bezt á, og þess vegna legg ég áherzlu á, að þessi brtt. verði samþ. Þá skal ég minnast á 5. gr. Það kom fram hjá hv.frsm. og jafnvel hjá hæstv.forsrh., að þeir mundu geta gengið inn á að skipta þessari gr. niður við 3. umr. Þessu var neitað í n., og þótti mér það undarlegt, því hver maður getur séð, að þegar búið er að prenta þessa gr. upp, þá verður hún þvílíkur hrærigrautur, að ekki er viðunandi að hafa hana í einu lagi. Annars legg ég ekki mikið upp úr þessu atriði, af því að það er frekar formsatriði heldur en efnislegt, og býst við, að við nm. ættum að geta komið okkur saman um, hvernig þetta verður borið upp. En það er annað atriði í þessu sambandi, sem þarna er flækt inn í og við hv.þm. Ak. erum alveg mótfallnir, og það er þessi liður, sem hæstv.forsrh. leggur til, að felldur sé niður, sem sé, að undanþágan fyrir mjólkurframleiðendur í kaupstöðum gildi ekki nema fyrir 5%, þó verðjöfnunargjaldið sé fært upp í 8%. Það, að láta menn, sem annars eiga að fá undanþágu, borga nokkurn hlut í verðjöfnunargjald, er frá okkar sjónarmiði ófært, og erum við þar í samræmi við skoðun hæstv.forsrh. á því atriði. Þá skal ég koma að því, sem hv. 2. þm.N.-M. vék talsvert að, sem sé hinni heilbrigðislegu hlið þessa máls. Hann gat þess, að hann hefði gert það nauðugur að ganga til samkomulags við okkur um það, að framleiðendur í kaupstöðum mættu velja um, hvort þeir seldu sína mjólk beint eða færu með hana til gerilsneyðingar. Nú er það tilskilið í þessari brtt., að það skuli settar reglur um það eftir till. hlutaðeigandi bæjarstj. og að fengnu áliti yfirstjórnar heilbrigðismálanna, hvernig hagað skuli framleiðslu þessarar mjólkur, og það finnst mér menn ættu að geta sætt sig við. Það er allt öðru máli að gegna, þegar mjólk frá mörgum heimilum er skellt saman í mjólkurbúin; það er ekki nema eðlilegt, að rík krafa sé um að gerilsneyða slíka mjólk. Þessi heilbrigðislega hlið er því frá mínu sjónarmiði ekki stórt atriði. - Annars er í þessu sambandi nokkur ástæða til þess að víkja að því, hvernig til hagar um framleiðslu og sölu samkv. l. á svokallaðri barna- og sjúklingamjólk. Það eru ekki um það atriði nein föst ákvæði, og er gert ráð fyrir að setja þau nánar með reglugerð. Nú er það víst, að á því svæði, sem þessi l. koma mest til að verka á, Reykjavík og nágrenni hennar, þá er líklega hvergi neitt til líka jafnfullkomlega gætt allra krafna að því er snertir heilbrigðihlið þessarar framleiðslu eins og á búi Thor Jensens. Ég sé því ekki, að nokkur ástæða sé til þess að gera þaðan mjög strangar kröfur, því mér hefir virzt, að þar sé svo vel um búið og tryggt, að Reykvíkingar gætu vænzt þess að fá þar hina beztu mjólk til þessara hluta. Þá ætla ég að snúa mér að höfuðdeiluefninu, sem hér er um að ræða, verðjöfnunargjaldið, og afstöðu hinna einstöku búa og framleiðenda í Reykjavík og öðrum kaupstöðum til sölumiðstöðva, sem gert er ráð fyrir að setja upp. Hæstv. forsrh. undraðist það, að ég, sem væri bóndi, skyldi leyfa mér að leggja til, að verðjöfnunargjaldið væri ekki hærra en 6%, og vitnaði þar til kjötlaganna. Það lætur vel í eyrum sumra manna og hefir oft heyrzt hér á þingi, að þetta og þetta væri gert fyrir bændurna, og ég skal taka það fram, að ég er manna fúsastur til að gera allt, sem í mínu valdi stendur bændunum til hagsmuna. En þó ég sé að forminu til þm. A.-Húnv., þá skoða ég mig fyrst og fremst sem fulltrúa allrar þjóðarinnar, og þess vegna er ég ófáanlegur til þess að gera í nokkru máli annað en það, sem ég tel sanngjarnast og réttast. Og ég verð að segja það, að ýmislegt af því, sem gerzt hefir á undanförnum árum og átt að vera í umboði bændanna, er það lakasta, sem gert hefir verið í okkar pólitík, ekki fyrir það, að bændur hafa viljað láta svo vera, heldur af því, að framkvæmdin hefir orðið slík í hinum ýmsu málum í okkar þjóðfélagi, að það hefir verið reynt að draga hlut þessara manna á annara kostnað. En það er einmitt það, sem á að vera grundvallarhugsunin í öllu fjármála- og pólitíska lífi, að byggja það upp á þeim grundvelli að vera einum til hagnaðar án þess að skaða annan, og í þessu máli lít ég svo á, að öllum sé til hagnaðar, að sýnd sé sú sanngirni, sem við á. En það, að hitta hinn rétta meðalveg, er vandinn, sem hér er um að ræða, og skal ég taka það fram, að ég ætla mér ekki þá dul að halda því fram, að það eitt sé rétt, sem ég segi, en ég held því einungis fram, sem ég eftir nánari athugun tel heilbrigðast. Hvað það snertir, að sambærilegt sé verðjöfnunargjald fyrir kjöt og mjólk, þá er það frá mínu sjónarmiði alveg ósambærilegt, og það af þeim sökum, að það er mikill meiri hluti af kjöti, sem þarf að borga verðuppbót á, en mikill minni hluti, sem selst fyrir hið hæsta verð. En þetta er öfugt í því tilfelli, sem hér er um að ræða, því það er mikill meiri hluti af mjólk, sem er borgaður verðjöfnunarskattur af og kemur yfir á minni hluta þeirrar mjólkur, sem um er að ræða, að þessi l. nái til. Í öðru lagi er það svo, eins og hv.þm. V.-Húnv. benti á, að verzlunarhættirnir með kjöt og mjólk eru ósambærilegir, og af þeim sökum meiri ástæða til þess, að verðjöfnunargjaldið þurfi að vera hærra á kjöti heldur en á mjólk. - Ég hefi sýnt fram á það með útreikningi, að eftir þeim líkum, sem fyrir liggja, muni eins og sakir standa á þessu svæði útkoman verða sú, að með 6% verðjöfnunargjaldi verði verðuppbótin til þeirra bænda, sem líkur eru til, að selji mjólk sína í Mjólkurbú Ölfusinga og Flóamanna, hvorki meiri eða minni en 215 kr. á hverja kýrnyt. Það er ekki hægt að segja, að það sé sérlega lágt, og ætti öllum að vera ljóst, að hagur þeirra manna, sem þarna eiga hlut að máli, er mikið tryggður með þessari löggjöf, sem hér er verið að setja, enda á svo líka að vera. Hv. frsm. meiri hl. vildi vefengja þennan útreikning minn, og skal ég játa, eins og ég gerði áðan, að ekki er hægt að færa fullar sönnur á, að hann sé réttur, allra sízt á komandi ári, en hann er miðaður við það ástand, sem nú er á svæði Mjólkurfélags Reykjavíkur og mjólkurbúi Thor Jensens. - Þá var það annað atriði, sem hv.þm. Mýr. vildi vefengja og ekki er hægt að sanna á hvoruga hlið. Hann taldi líkur til þess, að meiri hluti framleiðenda í Rvík færi inn í samsöluna og yrði því undanþeginn verðjöfnunargjaldi. Ég skal ekkert um þetta fullyrða, en mér virðist líkurnar vera þær, að útkoman verði ekki sú fyrst um sinn. Og það, sem ég hefi þar til grundvallar að færa fyrir minni skoðun, er það í fyrsta lagi, að verðmismunurinn, sem yrði hjá framleiðendum hér í Rvík, er geysilega mikill, ef þeir færu að gerilsneyða sína mjólk og selja hana í samsöluna. Gerilsneyðingin mun kosta 4 aur. pr. lítra, og þá gilti það fyrir framleiðendur hér í Rvík um 80 þús. kr. Verðjöfnunargjald, sem þessir sömu menn þyrftu að greiða með 6% hámarki, mundi vera eins og ég tók fram áðan 47900 kr. Mismunurinn á þessum tölum er strax áberandi, og þar við bætist svo, að þessir menn yrðu að borga allan sölukostnað, ef þeir færu inn í samsöluna, og eru líkur til, að þar kæmu á þá aðrar 80 þús. kr., því ég tel eins og sakir standa enga vissu fyrir því, að sölukostnaðurinn yrði undir 4 aur. pr. lítra. Þá skal ég koma að því, sem ég vék frá áðan, hvort ég væri að vinna gegn bændunum með því að vilja gera þessi l. frjálslegri fyrir þá aðila, sem hér um ræðir, sem sé framleiðendur í Rvík og einnig þann stóra aðila, bóndann á Korpúlfsstöðum, Thor Jensen. Það er nú vitanlegt, að framleiðslukostnaður mjólkur á öllu þessu svæði er mjög dýr, og til þess liggja alkunnar orsakir. Reyndar hefir það verið almennt álitið úti um land allt, að engin grein hins íslenzka landbúnaðar væri arðvænlegri fyrir hlutaðeigandi menn heldur en framleiðsla mjólkur til sölu í Rvík. En reynslan hefir sýnt, að jafnvel þessi grein landbúnaðarins er í hættu stödd og ber sig illa eins og sakir standa. Ég hefi það fyrir satt, að á svæði Mjólkurfélags Rvíkur muni framleiðslukostnaðurinn ekki vera undir 20 -24 aur. og innan bæjarfélags Rvíkur frá 21 -28 aur. Ofan á þetta bætist svo að því er framleiðendur Rvíkur snertir, að þeir eiga að greiða annaðhvort tæp 48 þús. í verðjöfnunarskatt - ef um hámark er að ræða - eða eftir till. meiri hl. n. 64. þús. kr. En ef ofan á þetta á að bæta því, sem hæstv.forsrh. leggur til, að fella niður þessa 2 þús. potta undanþágu, þá verkar það strax til viðbótar 6200 kr. Ef l. yrðu samþ. eins og þau eru, sem væntanlega verður ekki, þá væru þarna lögð svo há gjöld á þessa menn, að það eru ekki líkur til annars en að þeir yrðu gjaldþrota, og hvað tekur þá við? Bæjarfélagið hér yrði þá að taka þessi ræktunarlönd, sem hér er um að ræða, og mundi þá verða vikið inn á það svið, sem sósíalistar óska, að stofnaður yrði bæjarrekstur á mjólkurframleiðslu. Jafnframt er það líka auðsætt, að ef hinu stóra búi á Korpúlfsstöðum er gert svo erfitt fyrir, eins og líkur benda til, að það geti ekki þrifizt, að endirinn verður sá, að Rvíkurbær kaupir þessa jörð og þau mannvirki, sem þar eru, og rekur þar mjólkurbú. M. ö. o., ef þrengt er svo að kosti þessara manna umfram það, sem nauðsyn ber til, þá lít ég svo á, að endirinn geti ekki orðið nema á einn veg, þann veg, að þessir menn gefist upp, eins og allt bendir til að flestir atvinnurekendur séu nú að gera í okkar þjóðfélagi, en þetta stóra og fjölmenna bæjarfélag stofnar til bæjarrekstrar á mjólkurframleiðslu í geysistórum stíl. Og sá bæjarrekstur hefði það tvennt fyrir augum, annað að láta sína einstaklinga, sem fyrst og fremst eru neytendur, fá þessa vöru með sem beztum kjörum, og svo hitt, að fullnægja þeirri þörf, sem hér er fyrir hendi með þessa vöru. En ef út á þessa braut yrði farið, þá er auðsætt, að ekkert meira tjón getur komið fyrir bændur, sem nú selja mjólk hingað, og þess vegna held ég því skilyrðislaust fram, að það, að fara hóflega í sakirnar við þessa menn, sem hér eiga hlut að máli, sé fyrst og fremst gert til hagsmuna fyrir þá bændur, sem hér eiga að njóta markaðsmöguleikanna fyrir þessa vöru. Ég held því, að það sé varhugavert og þar að auki óþarft að setja verðjöfnunargjaldshámarkið upp í 8%, því í þessu tilfelli er ekki annað hægt að sjá en að 5 -6% muni nægja, og að sjálfsögðu tel ég rétt, að takmörk séu fyrir því í 1., hvað verðjöfnunargjaldið megi vera hæst. Ég skal svo ekki fara mjög mikið nánar inn á þetta mál. Ég er búinn að taka fram þau aðalatriði, sem virðist nauðsynlegt að taka fram. En ég skal þó leyfa mér að bæta því við, að mér virðist það, að setja um það föst ákvæði í 1., að stjórnskipuð n. eigi að ráða yfir sem mestri sölu á þeirri vöru, sem hér er um að ræða, sé í raun og veru fullkomið vantraust á þá stefnu, sem mikill hluti þessa þings fylgir og þar á meðal ég, að það sé heppilegasta leiðin til þess að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar að hafa sem frjálsastan félagsskap þeirra manna, sem um þau mál fjalla. Þess vegna leggjum við hv.þm. Ak. til í okkar brtt., að dregin séu út úr frv. þau ákvæði, sem miða að því að láta mjólkursölunefndina, ef svo vill verkast, taka ráðin af stjórn þessara samvinnufélaga, sem þessa hluti eiga að hafa og hafa með að gera. Ég skal svo ekki að þessu sinni hafa um þetta fleiri orð, því ég vænti þess, að hv.þm. hafi séð, hvað það er, sem fyrir mér vakir með till., sem hér liggja fyrir, og þó hæstv. ráðh. hefði þau orð um þær, að þær ætti að fella allar, þá þykir mér einkennilegt, ef allir hv.þm. geta á það fallizt. Hinu er náttúrlega ekki að leyna, að það getur svo farið með þessar till. eins og hverjar aðrar, sem komið hafa frá okkur sjálfstæðismönnum á þessu þingi, að hægt sé að neyta aflsmunar til þess að fella þær. Að vísu veit ég ekki, hvort allir sjálfstæðismenn fylgja þessum brtt., - ég hefi ekki borið það undir þá. En ég vil segja það, að svona mál er óheppilegt að gera á nokkurn hátt pólitískt, því hér eigum við allir að vinna að því að leysa þau vandamál, sem um er að ræða, á þann hátt, að allir, sem við eiga að búa, geti haft hag af, án alls tillits til þess, hverjar pólitískar skoðanir þeir hafa.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Ég hefi ekki kvatt mér hljóðs til þess að ræða frv. almennt eins og það liggur fyrir, né heldur þær brtt., sem bornar eru fram af minni hl. landbn. Fyrir till. meiri hl., sem við minni hl. mennirnir getum fylgt að allverulegu leyti, hefir þegar verið gerð grein af form. n., hv.þm. Mýr., og fyrir brtt. frá minni hl., mér og hv.þm. A.-Húnv., hefir verið gerð grein af honum, og læt ég nægja að vísa til þess, þar sem ég er samþ. hans málaflutningi í öllum aðalatriðum. En það er sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi gera að umtalsefni, og það er brtt. frá hæstv.forsrh. Mér virðist ekki hafa verið farið inn á það atriði eins og vert er, því að ef brtt. er samþ., þá virðist mér brotin grundvallarregla, sem byggt er á í þessu frv., sú sem sé, að menn fái verðuppbót á þá mjólk eina, sem þeir framleiða til sölu og greiða verðjöfnunargjald af og selja, en ekki þeirri mjólk, sem þeir nota sjálfir. Í búunum fyrir austan fjall er augljóst, að bændur fá aðeins verðuppbót fyrir þá mjólk, sem þar er unnin. Það er sanngjarnt að hverfa að því að kaupa þá þannig til þess að flytja ekki mjólk til Rvíkur, og út frá sama sjónarmiði er það sanngjarnt, að bændur í kringum Rvík greiði verðjöfnunargjald til þess að geta setið einir að Rvíkurmarkaðinum. En í hvorugu þessu tilfelli ná þessi ákvæði til mjólkur, sem menn framleiða til eigin nota. Nú er gert ráð fyrir því í brtt. frá landbn. - og ég vissi ekki betur en að um það væri fullkomið samkomulag í n. -, að um leið og mönnum er gefinn kostur á að selja mjólk beint til neytenda, þ. e. ekki í gegnum búðir, þá væri sjálfsagt, að dreginn væri frá nokkur hluti framleiðslunnar, sem ætlaður væri til heimilisnota og undanþeginn verðjöfnunarsj.gjaldi. Það var ákveðið, að það skyldi vera 2 þús. lítrar, og átti form. landbn. uppástunguna. Ég fel það mjög hæfilegt, en hefði til samkomulags getað farið niður í 1800 lítra. En að fella þetta alveg niður er þvert brot á anda laganna. Hvers eiga Reykvíkingar að gjalda, að mega ekki framleiða handa sjálfum sér eins og allir menn aðrir á landinu? Eða þá Akureyringar, sem. mér stendur næst að minnast á í þessu sambandi. Það er gert ráð fyrir því, að þeir sem selja mjólk í bæinn, greiði verðjöfnunargjald af 3 þús. lítrum á hverja kú, að frádregnum 2 þús. lítrum til heimilisnotkunar. Hvað snertir þetta hámark, 3 þús. lítra, þá finnst mér það fullhátt. Kýr í Rvík gefa nokkuð hærri meðalnyt að sögn, þótt ég efist um það, en þær gera það a. m. k. ekki almennt á Akureyri. Hér kemur margt til greina, bæði hve mikil stund og um hve langan aldur hefir verið lögð á það að bæta kúakynið, og svo meðferð öll. Hér í Rvík er notað meira kraftfóður, og með því er hægt að fá allmiklu hærri nyt en ella. Ennfremur kemur hér til greina hagabeitin og hversu aflað er heyfengs á sumrum o. fl. o. fl. Á Akureyri er ekki reiknað með meira en 2300 lítra meðalnyt. Þeir, sem því hefðu einungis eina kú, yrðu að greiða verðjöfnunarsjóðsgjald af allri sinni mjólk, þótt hún væri öll notuð í heimahúsum. Ég mótmæli þessu. Ég mótmæli því, að í þessu sé nokkurt minnsta réttlæti, að mönnum sé svo gott sem bannað að framleiða mjólk til eigin nota. Og ef þetta verður knúð í gegn, þá skal ég lofa því, að ég skal á hverju einasta þingi meðan slík ákvæði eru í gildi bera fram brtt. um að þau verði felld niður. Og ég vil bæta því við, að þótt ég telji þessi l. ganga í rétta átt og vera til bóta, þá mun ég mjög hugsa mig um áður en ég greiði atkv. með þeim út úr d., ef ég ekki hreint og beint greiði atkv. á móti þeim, verði brtt.hæstv.forsrh.samþ.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Hv. þm. Ak. lagði mikla áherzlu á orð sín þegar hann minntist á þetta gífurlega ranglæti, sem í till. minni fælist. Og hann sagði jafnframt, að hann ætti erfitt með að greiða þessu máli atkv. út úr d., ef till. yrði samþ., og mundi á hverju einasta þingi bera fram brtt. til þess að fá þessu ranglæti hrundið. Það eru engar smáræðis fullyrðingar, sem hv.þm. hefir í sambandi við þetta „ranglæti“. En það má segja, að málflutningur sé orðinn nokkuð erfiður í sambandi við þetta mál vegna fulltrúa einstakra kaupstaða, þegar svona er til máls tekið. Ég vil benda á það í sambandi við þessa 3 þús. lítra, að það var flutt fram í mjólkurnefndinni af þeim manni, sem fyrst og fremst er umboðsmaður Reykvíkinga, Guðmundi Ásbjörnssyni, að miða við þá tölu fyrir þá, sem selja í gegnum mjólkurmiðstöð. Það er upplýst, að meðalnyt í Rvík er 3300 lítrar, og þess vegna fékk þessi umboðsmaður Rvíkur, Guðm. Ásbjörnsson, því til leiðar komið í n., að setja skyldi inn í l. að miða við 3 þús. lítra. Að vera á móti þessari till. er sama sem að leyfa mönnum að vera fyrir utan samtökin. Það liggja fyrir margar áskoranir um það frá ýmsum mönnum, og svo aftur áskoranir um að leyfa ekki óbeina sölu. Svo kemur hv.þm. Ak. og telur þetta ranglæti, - þetta sama og sá maður, sem sérstaklega á að gæta hagsmuna Rvíkur, heimtar að fá sett inn í lögin. Þannig er málflutningurinn um þetta atriði, og hann stafar af því, að þeir menn sumir hverjir, sem flytja þetta mál, eru ekki inni í því yfirleitt, sem þeir eru að fara með. Ársnytin er samkv. fengnum skýrslum 3300 lítrar að meðaltali, svo að þessir menn hafa til eigin neyzlu og meira en það. En á annað er að líta, sem þessi hv.þm. minntist alls ekki á, að jafnframt og þetta ákvæði er tekið úr l., þá er líka fellt burt það ákvæði í þeim till., sem fyrir liggja, að leggja nokkurt verðjöfnunurgjald á þá, sem ganga inn í sölumiðstöðina, sem á að vera 3% eftir till. minni hl. landbn. Með þessu er öllum opnuð leið til þess að ganga inn í sölumiðstöðina og greiða aldrei af meiru en þeir selja í gegnum sölumiðstöðina, án þess að greiða nokkurt verðjöfnunargjald. Svo að jafnhliða því, að þetta ákvæði er tekið burt, þá opnast leiðin til þess að ganga inn í sölumiðstöðina og greiða ekkert verðjöfnunargjald nema af því, sem þeir sannanlega selja á markaðinn. - Ef hinsvegar yrði farið að leyfa, eins og hv.þm. Ak. vildi, 2 þús. lítra undanskilda verðjöfnunarsjóðsgjaldi til eigin nota hvers framleiðanda, þá mundi sennilega fjölga nokkuð mikið framleiðendunum næstu dagana eftir að mjólkurl. gengju í gildi.  Af því að ég er byrjaður að svara þessum ræðum, sem hér hafa farið fram síðan ég tók síðast til máls, vil ég fara örfáum orðum um það, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði um málið. Hann minntist á það, og lagði á það nokkuð mikla áherzlu, að það væri ranglæti að haga skipun n. þannig, að „samtakamáttur samvinnufélaganna“. eins og hann orðaði það, væri lamaður eða tekinn af þeim með valdi. Ég skal upplýsa það í þessu sambandi, að svo var til ætlazt, að félög, sem hér eiga hlut að máli, kæmu sér saman um, hvernig fyrirkomulagi samsölunnar yrði hagið eftir áramótin. En það sýndi sig, eins og það hafði sýnt sig um mjólkursamtökin áður, að það varð erfitt um samkomulag, og ef það hefði svo ekki komizt á hjá félögunum, þá hefði framkvæmd l. strandað um áramótin, en það kæri ég mig ekki um að eiga á hættu eftir allt það, sem ég er búinn á mig að leggja fyrir þetta mál. Ég valdi því þá leið, að mjólkursölunefndin skyldi fara með þessi mál þangað til í maí í vor, en þegar félögin koma sér saman, þá taka þau við samsölunni og ráða henni. Það er ekki skertur þeirra réttur, ef þau koma sér saman og sýna, að þau hafa möguleika til þess að stjórna málinu. Það er ekki verið með þessu að ráðast á samvinnufélögin, heldur er verið að gera það, sem nauðsynlegt er, til þess að gera l. framkvæmanleg. Þá minntist hv.þm. á, að verðjöfnunarsjóðsgjaldið væri of hátt. Ég vil ekki fara að endurtaka það, sem ég áður sagði um það atriði, en einungis láta þess getið, að hann kom að því og talaði alllengi um, að með þessu háa verðjöfnunargjaldi væri verið að koma hagsmunum gegn hagsmunum, og jafnvel stétt gegn stétt. Hér er ekki um annað að ræða en verðjöfnunargjald milli framleiðendanna, sjálfra bændanna. Það er eitt, sem þessi hv.þm. tekur aldrei með í alla sína útreikninga og gerir ómögulegt út í þá að fara eða fá vit úr þeim, og það er það, að búin fyrir austan fjall hafa mikinn hluta sinnar mjólkur, og nú meiri hlutann, í vinnslu. Vinna úr þeim vörur, sem seljast langt fyrir neðan það verð, sem fæst fyrir neyzlumjólk hér á markaðinum. En þessi félög og einstaklingar austanfjalls geta samt sent sína mjólk á Rvíkurmarkaðinn, ef þeim er ekki haldið til baka með verðjöfnunarsjóðsgjaldinn. Og þess vegna þarf verðjöfnunargjaldið að vera nokkuð hátt, að þessir menn setja sína mjólk í verðminni vörur en mjólkin sjálf er seld til neyzlu. Annars er rétt að benda á það í þessu máli, að t. d. þegar þessi hv.þm. reiknar út, hvað bændur austanfjalls fái í uppbót á hverja kú, þá reiknar hann út frá því, sem bændur austanfjalls selja mjólk sína til neyzlu hér í bænum, án þess að taka minnsta tillit til þess, hvað unnið er úr mjólkinni í búunum austanfjalls. En að þræta um það aftur og fram, hvað gjaldið eigi að vera hátt, hefir út af fyrir sig ekki neina þýðingu. Menn komast ekki með því að neinni niðurstöðu. En á það má benda, að þeir menn, sem nú selja mjólk á Rvíkurmarkað, fá eftir því, sem ég bezt veit, 20 -24 aura fyrir lítrann hjá Mjólkurfélagi Rvíkur. Ef mjólkin er seld á 10 aura og verðjöfnunargjaldið er 3 aurar, og þótt kostnaður við gerilsneyðingu og dreifingu sé 8 -9 aur., þá fengju þessir menn í lögsagnarumdæminu og nágrenninu a. m. k. 28 aura pr. lítra. Þrátt fyrir það, að verðjöfnunarsjóðsgjaldið sé 3 aurar, getur svo farið, að hagnaður þeirra, sem búa utan lögsagnarumdæmisins, verði meiri tiltölulega en þeir fá, sem búa fyrir austan fjall og er haldið til baka af markaðinum. Þá er enn eitt, sem hv.þm. lagði mikla áherzlu á og byggt var á algerðum misskilningi, og um þetta talaði hv.þm. alllangan tíma, og það eru þessi ákvæði í d-lið 3. brtt. á þskj. 749, um það, að „enda sé bændum frjálst að flytja mjólk sína og rjóma til hvers þess mjólkurbús, sem þeir óska á sama verðjöfnunarsvæði“. Um þetta fórust hv.þm. svo orð, að e. t. v. mætti ákveða um það í reglugerð, að banna þennan flutning nema til einstakra búa. Ég get ómögulega séð, að það sé nokkur grundvöllur til slíks í l., enda alls ekki til þess ætlazt, og ég er viss um, að hv.þm. veit, að ekki er hægt að setja reglugerð án þess að hún sé í samræmi við ákvæði l. Þetta er því allt út í bláinn hjá þm. Jafnframt minntist hann á það þessu til sönnunar, að mönnum austan úr sveitum hefði verið bannað að flytja rjóma í Mjólkurfél. Rvíkur. Þetta er bara tóm vitleysa og ekkert annað. Þetta er hvergi bannað í l. og heimilt samkv. l. Ég spurði lögreglustjórann, sem var staddur hér frammi, um, hvort þetta hefði komið til mála og hvernig myndi á þessu standa. Hann kvað þetta allt ósatt og tilhæfulaust, sem ég vissi raunar. Hitt er annað mál, að mjólkurbúin hafa haft samninga sín á milli um það, að hvert búið sé ekki að seilast eftir mjólk frá öðrum, en það kemur l. ekkert við, og því eru þessar brtt. hans út í bláinn.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Þetta er nú allmikið hagsmunamál fyrir mína kjósendur, og gæti því verið nokkurt tilefni til þess fyrir mig, sem þeirra umboðsmann hér á þingi, að fara nokkrum orðum um málið almennt og taka til athugunar þær brtt., sem fyrir liggja. Ég geri þó ekki ráð fyrir að gera það að þessu sinni, sumpart vegna þess, að mín afstaða til málsins er kunn frá fyrri þingum, a. m. k. hvað snertir þá grundvallarstefnu, sem í frv. felst, og sumpart af hinu, að hér hafa verið gefnar ýtarlegar skýringar bæði á heildardráttum löggjafarinnar og eins á einstökum brtt., og vitna ég þá sérstaklega í ræðu hv.frsm. minni hl., hv.þm. A.-Húnv. Ég skal einungis í tilefni af því, sem hæstv.forsrh. sagði er hann var að ljúka sinni ræðu, gefa þá viðurkenningu, að mér gekk hálfilla að skilja, hvað hann átti við í fyrri hluta sinnar ræðu.

Ég get skilið það

. En það er víst af því, að ég er svo ókunnugur málinu og ófróður, eins og hann mun nú komast að orði, því að hann segir það yfirleitt alltaf, og það veit enginn neitt nema hann í því máli, sem hann talar um, og ég á auðvitað ekki von á því betra, þótt ég sé nú raunar búinn að flytja þetta mál hér á þingi áður en hann komst á þing, þótt það væri í betra búningi hjá mér en honum, það skal ég játa. Ég viðurkenni, að mér gekk afarilla að skilja, hvað ráðh. meinti með sumu í ræðu sinni, en það fékk ég þó út úr því, að honum fannst það hæpið lof, sem hv.þm. Ak. bar á sína kjósendur, að segja, að kýrnytin væri lægri á Akureyri en í Rvík. Það er eins og þessir kjósendur væru þarfanautin á Akureyri, hvernig sem ráðh. hefir nú hugsað sér það.

Ætli það fari ekki dálítið eftir meðferðinni? Hvernig er það á Korpúlfsstöðum?

. En ekki vil ég viðurkenna, að ef kýrnytin er lægri í Gullbringu- og Kjósarsýslu en í Rvík, þá sé það af því, að tómir níðingar fáist við gripahirðingu í sýslunni. Þetta er e. t. v. skoðun forsrh. En hér liggur fyrir, að kýrnytin er hærri í Rvík en í nágrenninu, og ef hann vill gera það að sínum orðum sem landbrh., að það sé af níðingslegri meðferð á gripum annarsstaðar, þá hefði ég gaman af að sjá framan í íslenzka bændur. En náttúrlega etur hann þetta allt ofan í sig aftur. - Ég verð að biðja hæstv. forseta að láta forsrh. fara út úr d. eða skipa honum að þegja meðan ég er að tala. - Annars verð ég að segja það út af þeirri till., sem deilt er um, hvort rétt sé að undanskilja verðjöfnunargjaldi 2 þús. lítra hjá framleiðendum í Rvík, að ég hefi ekki sérstaklega skoðað það mál niður í kjölinn, enda er till. nýframkomin. En úr því að hv.þm. Mýr. er faðir till., sem mér skilst að upplýst sé hér í d., þá geri ég ráð fyrir því, að hann sé þar í samræmi við vilja minna kjósenda, þar sem hans og þeirra hagsmunir fara mjög saman, þar sem hann er búsettur í kjördæminu og mjólkurframleiðandi. Ég geri því ráð fyrir, að hann hafi borið sig saman við menn um þetta atriði og þeir telji það sanngjarnt. En mér þætti vænt um, ef hann vildi áður en umr. lýkur fræða mig og aðra frekar um þetta. Hinu andmæli ég hjá hæstv. landbrh., að þessi till. hljóti að leiða til svika, eins og hann orðaði það. Mér finnst, að ráðh. eigi að nægja að vera hér með illmælgi í garð bændanna um það, að minni kýrnyt hjá þeim en í Rvík stafi af illri meðferð kúnna, þótt hann setji ekki líka á þá svikastimpilinn, því að það er óhjákvæmileg staðreynd, að þetta er ekki hægt að svíkja nema með aðstoð bændanna, og þau ummæli hans, hæstv. ráðh., að þetta myndi verða svikið í ríkum mæli, er ekki hægt á nokkurn annan hátt að skilja en þann, að hann sé að stimpla alla bændastéttina sem svikara. Það er hart, að ég skuli þurfa að standa hér upp á þinginu og bera hönd fyrir höfuð bændanna og beina frá þeim árásum frá sjálfum landbrh. Það er hart. Hæstv. ráðh. gat þess í sinni ræðu, að það hefði komið fram nú sem endranær, að ekki mætti vænta neins samkomulags frá mjólkurframleiðendum um sín málefni. Hæstv. ráðh. getur með engum rökum borið þessar ásakanir fram. Mjólkurbandalagið hefir, og það áður en hæstv. ráðh. kom til skjalanna, borið gæfu til þess að halda saman og stýra sínum málum. Hitt er ljóst, að þeir menn innan Mjólkurbandalagsins, sem minnsta hafa tilhneigingu til ofríkis, hafa ekki óskað eftir því, að þessi maður yrði landbúnaðarráðherra. Þeim hefði verið það sæmra sjálfra sín vegna og þeirra vegna, sem hafa falið þeim að gæta hagsmuna sinna, að kunna sér betur hóf í þessari tilhneigingu sinni en þeir hafa kunnað. En ég er líka viss um það, að eitt af því, sem hefir orðið þeim að fótakefli í eðlilegri viðleitni þeirra til þess að gæta hófs, er það, að þeir hafa vitað, að þeir þurftu ekki að gæta stillingar í þessum efnum til þess að ná eyra hæstv. landbrh. Mjólkurbandalagið hefir starfað með góðum árangri á undanförnum árum og sæmilegri samheldni. Mér sýnast nú horfur á því, að sú samheldni fari út um þúfur, og er það lakara fyrir það, að þeir hafa valdið því, sem ekki þoldu þá freistingu að horfa á þennan mann í sæti landbrh. Ég vil ekki á þessu stigi málsins dæma um það, hver ógæfa af þessu leiðir, vegna þess að ég hefi vonir um það, að vitibornir menn muni skilja það áður en lýkur og kannske áður en 1angt um líður, að öllu málefninu er bezt borgið með því, að umboðsmenn framleiðenda taki fullt tillit hver til annars. Ég gerði mér í öndverðu miklar vonir um það, að þetta samkomulag tækist, þannig að engin þörf yrði fyrir afskipti valdboðsins á þessu sviði. Þess vegna óskaði ég ekki eftir öðrum afskiptum hins opinbera í þessu máli en að stofnaður yrði verðjöfnunargjaldssjóður, og ég hefi svo gert það eftir óskum og í umboði kjósenda minna að óska þess, að samsala sé sett á stofn, enda þótt ég beri ekki til hennar sama traust og margir af umbjóðendum mínum. En í þessu máli tel ég mér skylt að fylgja fram þeirra óskum. a. m. k. ef ég hefi ekki bjargfasta sannfæringu um það, að þeir kunni ekki fótum sínum forráð en svo vitibornir sem þeir eru og reyndir á þessu sviði, þá ætla ég mér ekki að þekkja þessi mál betur en þeir, og hefi hlítt þeirra ráðum í því. En ég er alveg sannfærður um það, að þau ákvæði þessa frv., sem gefa einhverjum aðilanna sérstaka afstöðu til þess að beita hina aðra aðila ofríki, þau verða málinu til falls, fyrr eða síðar, ef hlutaðeigandi aðilar standast ekki þessa freistingu og snúa til rétts vegar áður en í óefni er komið. En um þetta vil ég ekki fullyrða að svo stöddu, enda þótt mér sýnist, að ýmislegt, sem fram hefir komið í þessu máli, bendi til þess, að miður muni til takast en ég hefi gert mér vonir um. En það, að ég er ekki eins svartsýnn eins og kannske efni standa til, er af því, að ég geri mér, eins og ég hefi áður sagt, vonir um það, að ef og þegar reyndin leiðir það betur í ljós en orðið er, hver hætta stafar af þessu, þá bæti þeir aðilar, sem hér um ræðir, ráð sitt og sjái, að það er viturlegast í þessu máli að beita engri kúgun og engu ofríki. Af þeim brtt., sem fluttar eru við frv., vil ég snúa mér sérstaklega að einni, og það er l.brtt. á þskj. 737, sem heimilar landbrh. að leggja á verðjöfnunarsjóðsgjald allt að 8%. Það er að vísu svo, eins og frv. er núna, að þá eru landbrh. ekki settar neinar skorður um það, hversu hátt verðjöfnunarsjóðsgjaldið megi vera og ég fyrir mitt leyti vil heldur engar skorður hafa heldur en að þær séu 8%. Ég vil nefnilega heldur, að ef á að beita bændur hérna sunnanfjalls því misrétti að krefjast 8% verðjöfnunarsjóðsgjalds af þeim, þá sé það gert á ábyrgð landbrh. eins, en ekki að Alþ. sé gert meðábyrgt í því, og sem umboðsmaður bænda í Gullbringu- og Kjósarsýslu er ég sannfærður um, að það er heppilegasta lausnin fyrir þá. Ég mun a. m. k. aldrei ljá mitt atkv. þessu ákvæði til stuðnings. Ég vil hafa hreina aðstöðu til þess, fyrir þeirra hönd, að ráðast á landbrh. fyrir meðferð þess valds, sem honum er tilskilið í þessari gr. Ég óska náttúrlega helzt eftir, að því sé haldið, sem í öndverðu var ákveðið í þessu máli, sem sé að verðjöfnunarsjóðsgjaldið fari ekki yfir 5%. Ég er sannfærður um , að það er nóg til þess að bæta á eðlilegan hátt bændum austanfjalls þann halla, sem þeir kunna að verða fyrir vegna þess að afsala sér sölu á nýrri mjólk hér í Rvík. En þetta ákvæði, ef samþ. er af þinginu, opnar landbrh. leið til þess að rýja bændur sunnanfjalls, öðrum til framdráttar, í ríkara mæli en ég hygg, að nauðsyn geti nokkurn tíma krafizt. Ég vil ekki selja honum í hendur sjálfsvaldi til þess að dæma um, hvað langt á að ganga í þessu efni, a. m. k. ekki þannig, að hann geti gert mig meðábyrgan fyrir því hámarki, sem hann kann að beita á hverjum tíma. Ég er þó reiðubúinn til þess að geta honum vald til þess að leggja verðjöfnunargjald á allt upp að 5%, en það, sem þar fer fram yfir, vil ég að hann geri á eigin ábyrgð. Ég vil yfirleitt segja það um brtt. á þskj. 749, þó kannske ekki undantekningarlaust, að ég tel þær til bóta, en ef ég ætti að fara að gera grein fyrir afstöðu minni til hverrar einstakrar af þeim, þá yrði það allt of langt mál, enda hefir hv.frsm. minni hl. þegar gert það mjög ýtarlega. Ég vil taka það fram, að ég hafði ekki tækifæri til þess að hlýða á þá ræðu, sem hæstv. landbrh. flutti hér fyrst eftir matarhléið í kvöld, og get ég þess vegna á engan hátt svarað henni. Mér þykir ástæða til þess að taka þetta fram, vegna þess að sú stutta ræða, sem hann áðan flutti, hefir gefið mér tilefni til talsverðra leiðréttinga, og ég geri þess vegna fastlega ráð fyrir, að ef ég hefði líka heyrt fyrri ræðu hans, þá mundi ég hafa þótzt knúður til þess að leiðrétta ýmsar firrur, sem hann mun hafa haldið fram í þeirri ræðu. En mér þykir það miður, að þeir, sem síðar lesa umr. um þetta mál, geri mig meðábyrgan á orðum hans, á þann hátt, að ég hefði ekki andmælt þeim, og þess vegna tek ég þetta fram. Út af brtt. á þskj. 768, frá hv.þm. Borgf. um það, að í stað þess að atvmrh. skipi tvo menn í mjólkursölun. skv. 6. gr. frv., þá skuli atvmrh. skipa einn mann í hana og Mjólkursamlag Borgfirðinga annan, vil ég segja það, að mér finnst þessi till. sanngjörn og get í því efni vísað til rökstuðnings hv.þm. Borgf. fyrir þessari till. Ég sagði í upphafi máls míns, að ég mundi ekki ræða þetta mál almennt, af því að mín afstaða til þess er kunn í öllum aðaldráttum. Ég mun heldur ekki rekja aðstöðu mína að því er snertir einstakar brtt., sem fyrir liggja. En ég vil þó segja það, að eins og þetta frv. verður, eða miklar horfur eru á að það verði, þegar það verður afgr. héðan úr d., þá er ég ekki sannfærður um, að það leiði til þeirrar farsældar, sem við Mjólkurbandalagsmenn höfum gert okkur vonir um. Samt sem áður tel ég rétt að afgr. málið í trausti þess, að þeir, sem með framkvæmd þess fara, geti, þegar þeir fá meiri reynslu í störfum sínum, vaknað til öruggs skilnings á því, hver skylda hvílir á þeim um sanngjarna beitingu þeirra lagafyrirmæla, sem hér á að lögfesta. Verði þeir ekki við þeirri skyldu sinni á eðlilegan hátt, þá getur vel svo farið, að ég verði einn þeirra, sem tel nauðsynlegt að gera veigamiklar breyt. á þessari löggjöf eða hrinda henni með öllu. Það er þess vegna á þeirra valdi og fer eftir því, hvernig þeir framkvæma þá skyldu sína, sem þeir taka sér á herðar, hvort við, sem höfum gert okkur vonir um, að slík lagafyrirmæli megi verða bændum, sem við eiga að una, til framdráttar, hvort þær vonir okkar rætast, eða hvort okkur eigi að verða vonbrigði að allri þeirri starfsemi, sem leitt hefir til þessara lagafyrirmæla, sem hér liggja fyrir. Frumdrættir þessa máls hafa verið hugsaðir og undirbúnir í Mjólkurbandalaginu út frá viðurkenningu hinnar ríku þarfar, sem bændur hafa fyrir að fá annað og hærra verð fyrir sínar afurðir en þeir til þessa hafa fengið. Það liggja miklar vonir til grundvallar fyrir þessu frv. og það eru miklar vonir margra þurfandi manna tengdar við lagasetninguna og framkvæmd hennar. Það er þess vegna mikil og þung ábyrgð, sem þeir bera, sem eiga að hafa á hendi framkvæmdir þessara lagafyrirmæla, vegna þess að allt gildi l. veltur á sanngjörnum framkvæmdum þeirra. Ég skal ekki að svo komnu máli draga það í efa, að þessi framkvæmdan. sé sér þess meðvitandi, að mikið velti á hennar aðgerðum í þessu efni. Hitt dreg ég enn sem komið er í efa, að henni hafi tekizt að losa sig undan þeirri tilhneigingu að draga fremur fram hagsmuni eins aðilans heldur en annars, þeirra sem hlut eiga að máli. En þó að svo sé, þá álít ég samt, að það enn sem komið er gefi mér ekki fullt tilefni til þess að telja mig vonsviptan um ágæti þeirrar gagnsemi, sem til var stofnað með lagasetningunni, og þá m. a. vegna þess, að þessir menn hafa ennþá ekki starfað nema stuttan tíma, og það er nú oft svo, að menn þjálfast lætur þegar örðugleikarnir knýja á, því að þá rennur betur upp fyrir mönnum, að eitt af því allra nauðsynlegasta til þess að sigra örðugleikana er einmitt það, að vera réttlátir. Það eru svo flestir menn gerðir, að ef þeim er sýnt réttlæti, þá sætta þeir sig við margvíslega örðugleika, en ef menn finna ekki til réttlætis, þá eru jafnvel hinir minnstu agnúar nægilegir til þess að valda mótþróa, en sérhver mótþrói þeirra, sem við lögin eiga að búa, er hættulegur. Það er mín skoðun, að í þessari lagasetningu sé gengið lengra heldur en nauðsyn bíður í því að takmarka frjálsræði manna, og út af fyrir sig er þetta náttúrlega mikill ókostur, en nokkur er það bót í máli, að það má liðka þetta í framkvæmdinni, ef góður vilji er til þess. Sá agnúi er því einn þeirra, sem úr má draga með réttlátri og velviljaðri framkvæmd l. Einnig á því sviði vil ég geyma mér minn dóm um ágæti þessarar lagasetningar. Ég vil svo að endingu segja það, og ég endurtek það, að þó að ég telji agnúa á l., og þó að ég sjái fram á, að þeir agnúar geti orðið til óþrifa, ef framkvæmd 1. verður ekki á þann hátt, að hin mesta réttsýni verði sýnd, þá tel ég samt, að þinginu beri að samþ. þessi l. og bíða átekta með sinn dóm, þar til reynslan sker úr um það, hvort þeir menn gera skyldu sína, sem með framkvæmdarvaldið eiga að fara.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég skal reyna að svara þessari ræðu hv.þm. G.-K. með fáum orðum. Hv. þm. var nokkuð taugaóstyrkur og óstilltur í byrjun ræðu sinnar, en svo endaði hann með ákaflega hrífandi ræðu, svo að þetta fór þess vegna allt sæmilega. En upphafið var ekki að öðru leyti í samræmi við endirinn, því að hann bar mér það á brýn, og þeim öðrum, sem eiga að sjá um framkv. l., að þeir mættu vita það, að þeir fengju eyra fyrir ýmsum ósanngjörnum kröfum hjá þeim ráðh., sem með l. ætti að fara, og þess vegna væri ekki við góðu að búast við framkvæmd þeirra. En svo endaði hann ræðu sína með því að segja, að allt mundi þetta fara vel úr hendi og mennirnir mundu reynast starfi sínu vaxnir, m. ö. o., hann endaði ræðu sína með því að mótmæla mestöllu, sem hann hélt fram í upphafi hennar. Ég skal þá drepa á þau sárfáu atriði, sem hv.þm. G.-K. minntist á í sinni ræðu. Í fyrsta lagi, þegar ég í sambandi við þá 2 þús. lítra, sem ég tel, að ekki eigi að undanþiggja verðjöfnunargjaldi, hvorki hér í Rvík né í öðrum kaupstöðum, hafði þau ummæli upp eftir hv.þm. Ak., að kýrnyt væri lægri þar en hér í Rvík, þá dró hv.þm. G.-K. þá broslegu ályktun út frá því, að ég væri að fara með svívirðingar um íslenzka bændur. Annars hélt ég satt að segja, að þessi hv.þm. vissi það, að kýrnyt er yfirleitt talsvert hærri í kaupstöðum en í sveitum, vegna þess að í kaupstöðum er gefinn fóðurbætir með heyjunum, svo að þær mjólki betur, en bændur uppi til sveita gefa kúm sínum yfirleitt eingöngu hey. Hinsvegar var það rétt ályktun út frá þeim ummælum, sem hv.þm. Ak. hafði hér, að mjólkurframleiðendur á Akureyri færu annaðhvort verr með sínar kýr en mjólkurframleiðendur hér í Rvík, eða þá að þeir væru meiri búskussar en bændur hér. En því hefir ekki verið mótmælt og það er aðalatriðið í þessu sambandi, að kýrnyt hér sé meiri en 3 þús. lítrar á ári, og því hefir heldur ekki verið mótmælt, að þetta ákvæði er sett inn í frv. samkv. beiðni þess manns, sem á sérstaklega að sjá um þessa hlið málsins. Og þar með eru fengnar fullar sannanir fyrir því, að það er ekkert ranglæti í því að nema burt þessa 2 þús. lítra, einkanlega þegar á það hefir verið bent, sem ég hefi bent á í minni síðustu ræðu, að menn geti alltaf gengið í Mjólkursamlagið og fengið mjólk sína án þess að borga verðjöfnunargjald. Þá minntist hv.þm. G.-K. á það, að það hefði verið óþarfi fyrir mig að láta þau orð falla, að ekki hefði verið sem bezt samkomulag í Mjólkursambandinu, sem svo er kallað. Hann sagði, að Mjólkursambandið hefði starfað með góðum árangri og sæmilegri samheldni. En ég vil bara benda á þær staðreyndir, að það eru allir hv.þm. sammála um það, að nauðsynlegt sé að setja þessi l., og hv.þm. G.-K. hefir einnig haldið því fram í sinni ræðu. Þrátt fyrir þau samtök, sem hér hafa verið á þessu sviði, eru hér í Rvík 105 mjólkurbúðir, en um það eru allir sammála, að slíkt sé algerlega óviðunandi. Þetta er nú hinn prýðilegi árangur Mjólkurbandalags Suðurlands. Þar að auki veit maður það vel, að þar hefir komizt inn eðlileg samkeppni á milli bænda austanfjalls og vestanfjalls, um að koma mjólkinni á Rvíkurmarkaðinn, þeir hafa keppt um það og yfirboðið hver annan til þess að ná í mjólkurbúðirnar, til þess að geta selt mjólk sína hér í Rvík, og það með þeim árangri, að hér munu vera um 80 löggiltar mjólkurbúðir, en eru taldar vera 105 af mjólkursölun., með öllum þeim geipilega kostnaði, sem þetta veldur. Þá minntist þessi hv.þm. á það, að með þessum l. eins og frá þeim mundi verða gengið, þá liti út fyrir, að það ætti að níðast á einum, öðrum til hagsbóta, og átti hann þá sérstaklega við það, að það yrði gengið á rétt þeirra, sem búa vestanfjalls, eða m. ö. o. í Reykjavík og Mosfellssveit, og til hagsmuna fyrir þá, sem austanfjalls búa. Þessu vil ég fyrst og fremst svara því, að hvað Rvík snertir, þá er gengið lengra í tilhliðrunarsemi við mjólkurframleiðendur í henni í þessu frv. heldur en í því frv., sem þessi hv.þm. flutti hér sjálfur. Samkv. þessu frv. er þeim heimilað að selja mjólk sína, þá, sem framleidd er á grasi, í gegnum mjólkurmiðstöð án þess að greiða af henni nokkurt verðjöfnunargjald. Það er þess vegna boðið upp á tvær leiðir í þessu frv., sem ekki var boðið upp á í frv. þessa hv.þm. Hver einasti maður, sem framleiðir mjólk hér í lögsagnarumdæmi Rvíkur og á grasi, getur þess vegna notað sér sölusamtökin án þess að greiða verðjöfnunargjald, og jafnframt getur hann verið fyrir utan sölusamtökin, eins og frv. nú er úr garði gert. Það er ómögulegt að segja, að það sé gengið á rétt Reykvíkinga í þessu máli, heldur er búið að ganga svo langt í tilhliðrunarsemi við Rvík og til samkomulags við þá, að það hefir hvergi annarsstaðar, þar sem þannig lög hafa verið sett um þetta efni, verið gengið jafnlangt fyrir framleiðendur, sem búa í nágrenni bæja, eins og hefir verið gert í þessum lögum. Og það er alveg áreiðanlegt, að hvernig sem þessi l. yrðu og hvernig sem frá þeim væri gengið, þá verður aldrei fullkomin ánægja með þau, þannig, að einstakir menn þykist ekki eiga að fá meira en þeir í raun og veru eiga að fá. Þannig hefir það gengið erlendis, þar sem 1. svipuð þessum hafa verið sett. Þar koma sífellt kröfur frá þeim, sem búa í nágrenni bæjanna, um að fá meiri undanþágur, vegna þess að þeir geti setið að markaðinum. En reynslan sýnir, að þeir geta það ekki, vegna þess að mjólkin streymir til bæjanna úr fjarlægari héruðum. Nei, Reykvíkingar verða sannarlega ekki útundan í þessari lagasetningu. - Þá talaði hv.þm. um afstöðu Mosfellinga til l., og er það auðskilið, þar sem þar er um að ræða mikið hagsmunamál fyrir hann sjálfan. Ég get ekki séð, að Mosfellingar þurfi að kveinka sér undan því að greiða 3 au. á lítra í verðjöfnunarsjóð. Þeir selja mjólkina á 40 aur., kostnaður við dreifingu og gerilsneyðingu fer aldrei fram úr 9 aur. á lítrann, og fá þeir þá 28 aur. af hverjum lítra, sem þeir selja, en hafa að þessu ekki fengið nema 20 -24 au. Einmitt fyrir þá, sem í nágrenninu búa, verður hagnaðurinn mestur, og vafalaust meiri en bændanna austanfjalls, sem þurfa að vinna ódýrari vöru úr sinni mjólk. - Ég skal líka geta þess, að þegar gjaldið var sett án hámarks, kom öll stjórn Mjólkurfél. Rvíkur til mín, einir fjórtán menn, og fóru fram á, að sett yrði hámark á verðjöfnunargjaldið, þetta hámark, sem hv.þm. nú vill vera laus við. En þessir menn frá Mjólkurfél. Rvíkur lögðu áherzlu á það, að hámark yrði sett, og fóru fram á, að það yrði 7%. Ég sagði þeim þá, að ég gæti ekki lofað því, að hámarkið yrði sett 7%, en ég skyldi sjá til, hvort 8% gæti ekki gengið. Milli till. minnar og þeirra er því aðeins 1% munur. Ég vil líka benda á það, að n. hafði öll komið sér saman um 7% hámark, en það var miðað við núv. ástand, en bersýnilegt er, að nauðsyn ber til að hafa verðjöfnunargjaldið hærra, þegar búið í Borgarnesi kemur inn á verðjöfnunarsvæðið og framleiðslan á því verður meiri en nauðsynlegt er. Af þessu vænti ég, að það sé augljóst, að þetta hámark er sett í samræmi við kröfur þeirra, sem lengst ganga, nefnilega þeirra, sem búa í nágrenni Rvíkur. Aðfinnslur hv.þm. G.-K. voru því langt frá á nógu sterkum rökum byggðar. Í sambandi við setningu þessarar löggjafar verður að hafa vakandi auga á því, að þeir framleiðendur, sem með henni er haldið úti af markaðinum, verði ekki svo illa settir, að þeir neiti að sætta sig við fyrirkomulagið. Og þá er aðalatriðið að hafa svo sanngjarnt verðjöfnunargjald, að hægt sé að halda fullri sanngirni í verðlaginn bæði austanfjalls og vestan. Og ég fullyrði, að til þess að ná slíku marki, má ekki ákveða hámark verðjöfnunargjaldsins lægra en 8%. Og það er aðeins einni prósentu hærra en uppástunga framleiðenda hér í nágrenninu. Þetta kann að koma harðar niður á þeim einstöku mönnum, sem hefðu getað selt mjólk sína á annan hátt en í gegnum sölusamlagið. En til þess má ekki taka tillit. Lögin verða að ganga jafnt yfir alla, hvort sem það eru stór bú eða smábændur. Og þau eru sett með fyllstu sanngirni til allra aðila fyrir augum.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér þótti fróðlegt að heyra yfirlýsingu þá, sem lá í síðustu orðum hæstv. landbrh., að l. þessi væru sett með fyllstu sanngirni til allra aðila. En þó þætti mér fróðlegra að fá vitneskju um það, hvort hæstv. ráðh. á við frv. eins og það kom nú inn í d., eins og það verður, ef brtt. meiri hl. landbn. verður samþ., eða í þriðja lagi ef frv. verður að l. með brtt. minni hl. landbn. Þessi yfirlýsing hæstv. ráðh. er nefnilega út í bláinn, meðan ekki er sagt, hvern af þessum þrem búningum l. er átt við, því að hvert af þessu má heita sérstök lög. - Mér virtist fleira í ræðu hæstv. ráðh. vera svipað þessu. Hann þykist þurfa að tala á eftir hverjum þdm., sem lætur álit sitt í ljós. Okkur sjálfstæðismönnum hefir verið borið það á brýn, að við beittum málþófi á þessu þingi, en ég vil nú benda hæstv. ráðh. á það, að umr. gætu orðið ólíkt styttri nú, ef hann gæti geymt sér að tala og svara svo nokkrum þm. í einu. Þessi hæstv. ráðh. byrjar gjarnan ræður sínar á því að lofa að vera ekki langorður, en svo vill oft teygjast lengur úr þeim en hæstv. ráðh. tekur eftir. - Annars ætlaði ég mér aðallega að snúa mér að þeirri hlið þessa máls, sem að Rvík veit. Hæstv. ráðh. talaði um það í ræðu sinni, að það yrði að halda verðlaginu í jafnvægi milli svæðanna innan verðjöfnunarsvæðis Suðvesturlandsins. Innan þessa verðjöfnunarsvæðis má telja þrjú aðgreind svæði, hvert með sínum sérstöku þörfum og hagsmunum. Það fyrsta er framleiðslusvæði bæjarlandsins í Rvík, annað svæðið eru nágrannasveitir Rvíkur hér vestanfjalls, og það þriðja austanfjalls, og með því svæði mætti sennilega telja Borgarfjörð, því að framleiðendur þar munu hafa líkan flutningskostnað á Rvíkurmarkaðinn og þeir, sem á þessu svæði búa. Hæstv. ráðh. sagði, að tilgangur l. væri sá, að ná jafnvægi á verðinu milli þessara svæða. En mig langar til þess að fá nánari skýringu á þessu. Ef átt er við það, að allir fái jafnt verð fyrir vöruna, þá er ekkert vit í þessu. Auðvitað þarf að taka tillit til þess, hvað framleiðendur á hverju þessu svæði leggja í kostnað. - Tilgangurinn verður að vera sá, að skapa hverju af þessum svæðum eðlilegt verðlag með tilliti til framleiðslukostnaðarins. En bæði með frv. eins og það kom frá Ed., og eins þó að brtt.hv. meiri hl. yrði samþ., er ekki tekið tillit til þessa. Fyrst þegar frv. var borið hér fram, lét hæstv. ráðh. í veðri vaka, að þetta væri gert fyrir þá, sem byggju á bæjarlandinu í Rvík, og ætti að vernda þá fyrir samkeppni utan að. Og ég hefði getað fallizt á þessar ráðstafanir, ef þessir menn hefðu óskað eftir lögunum. En það er öðru nær; þeir hafa mótmælt þeim eindregið, að ég held allir nema einn einasti framleiðandi. Enda var eftir till.ríkisstj. í þessu máli ekkert gert til að vernda rétt þessara manna, en í þess stað búið svo að þeim, að fyrirsjáanlegt var, að með framkvæmd þeirra ráðstafana hefði mjólkurframleiðsla á bæjarsvæðinu liðið undir lok. Og þó að sú umbót, sem felst í brtt. meiri hl. n., nái samþykki, þá er fyrirsjáanlegt, að ekki verður hægt til frambúðar að framleiða mjólk á bæjarlandinu, ef l. ganga í gegn. Þótt brtt. meiri hl. bæti nokkuð um, þá er það samt ekki nóg. Og það er ekki svo lítill ábyrgðarhluti fyrir Alþ. að ætla að gera einskis virði alla þá fyrirhöfn og allt það fjármagn, sem búið er að leggja í ræktun á bæjarlandinu og búrekstur þar. En að því er stefnt með því að leggja á þá háan skatt og greiða hann til keppinautanna. Mér skildist, að ef brtt. á þskj. 737 verða ekki samþ., og framleiðendum hér í Rvík þar með sýnt sjálfsagt réttlæti, að þeim séu settir tveir kostir. Annar er sá, að þeir verða að afhenda alla mjólk sína, aðra en þá, sem fer til heimilisþarfa, til gerilsneyðingar og samsölu með þeirri mjólk, sem að er flutt í bæinn. Ef þeir gera þetta, fá þeir undanþágu á verðjöfnunargjaldi fyrir mjólk úr þeim kúm, sem fóðraðar eru með heyi af bæjarlandinu, þó svo, að þeir verða að borga 3% af andvirðinu, og sleppa þeir þá við 5% af álaginu, ef miðað er við 8%. En vilji þeir selja beint til neytendanna, verða þeir að borga allt verðjöfnunargjaldið, 8% af andvirði mjólkurinnar. Þar sem frv. lætur frjálst val milli þessara möguleika, hljóta forgöngumenn þess að skoða þá sem nokkurnveginn jafngóða. Athugum fyrri kostinn. Eftir því sem hv.þm. A.-Húnv. taldist til, kostar gerilsneyðingin 4 aur. á lítra og salan 4 aur. Sá hluti mjólkur, sem er verðjöfnunargjaldsskyldur, er helmingur af allri þeirri mjólk, sem framleidd er á bæjarlandinu, og þó meiri, líklega nær tveim þriðju hlutum en helmingi. Þessi aukakostnaður, gerilsneyðing, samsalan og verðjöfnunargjaldið, mundi því nema um 220000 kr. á þessa framleiðslu, eða m. ö. o. 10 aur. á hvern lítra. Meginið af þessum útgjöldum mætti spara með því að selja beint. Ég er sannfærður um það, að ef eitthvert annað stjórnarvald legði svipaðan skatt á framleiðslu þessara 150 manna, sem framleiða mjólk úr 1000 kúm, yrðu allir sammála um það, að mennirnir fengju ekki undir því risið. Þetta er um 220 kr. skattur á hverja kú. Augljóst er, hvert þetta stefnir. Það stefnir til gereyðileggingar á þessum atvinnurekstri. Meiningin er sú, að hjálpa mjólkurframleiðendum austanfjalls. En er sú hjálp trygg til langframa? Ég get vel trúað því, að þegar búið er að leggja mjólkurframleiðsluna kringum Rvík í rústir, verði arðvænlegra að framleiða mjólk austanfjalls. En þá er sú hætta til, að svo margir safnist að þessum arðvænlega atvinnuvegi, að Rvíkurmarkaðurinn verði of þröngur fyrir framleiðsluna þaðan. Ég held því, að þetta skipulag hafi dauða sinn í sér fólginn. Það er þýðingarlaust að ætla sér að hjálpa einu framleiðslusvæðinu á kostnað hins. - Nú er það svo í frjálsu framboði, að verðlagið samsvarar nokkurnveginn framleiðslukostnaðinum. Þeir framleiðendur, sem mestu þurfa að kosta til flutninga á mjólkinni hingað, búa flestir á svo góðu landi, að þeir geta framleitt mjólkina með minna tilkostnaði. En í kringum Rvík er framleiðslan miklu dýrari, en flutningskostnaðurinn sama sem enginn. Þetta gerir það að verkum, að hægt er að framleiða með svipuðum hagnaði mjólk hér á bæjarlandinu og austur í Rangárvallasýslu. Reglan er sú, að þetta helzt nokkurnveginn í hendur. Framleiðendur austur í Rangárvallasýslu standa í raun og veru svipað að vígi eins og framleiðendur hér í nágrenni Rvíkur. Þeir þurfa að vísu að glíma við fjarlægðina, en hinsvegar búa þeir á ódýrara landi en framleiðendur hér, svo að á þessu verður nokkurt jafnvægi, enda eru framleiðendur mjólkur á báðum þessum svæðum sammála um það, að erfitt sé að láta þennan atvinnurekstur bera sig. Ég hygg, að það mundi aðeins raska því jafnvægi, sem nú er, að skattleggja suma framleiðendur til þess að styrkja aðra. Ég hygg, að því fari mjög fjarri, að þetta frv. verði til hagsbóta fyrir þá, sem því er ætlað að hjálpa. Ég lít svo á, að bezt mundi gefast að láta framleiðendur sjálfa koma sér saman um markaðinn og lofa þeim að vera lausum við afskipti löggjafarvaldsins í þessu efni. Ég spái því, að þessi lög verði ekki langlíf, þó að frv. nái samþykki. Ég er viss um, að stórir gallar á l. eiga eftir að koma í ljós, og að svo vandfarið verður með þau, að þetta verður eilíft vandræðamál. Ég skal játa, að ég tel, að brtt. meiri hl. landbn. gangi í rétta átt, að því leyti, sem þær viðurkenna ranga meðferð málsins í hv.Ed. En hv. meiri hl. n. hefði bara átt að viðurkenna það ranglæti, sem í því er fólgið að taka þarna réttindi af einum og færa öðrum, og hann hefði átt að leggja til, að þessir aðilar fengju að selja beint til neytenda. - Mig langar til að drepa hér á eitt atriði og upplýsa annað. Ég vil upplýsa, að eftir því sem ég hefi heyrt hefir fulltrúi Rvíkur í mjólkursölunefndinni talið um 3000 lítra ársframleiðslu mjólkur úr kú og gert kröfu til, að eigi væri greitt verðjöfnunargjald af 3000 lítrum úr kú, ef framleiðendur í bæjarlandinu fengju þessa undanþágu. - Þá vildi ég spyrjast fyrir um það, sem um hefir verið getið á prenti, að ríkisstj. hafi gefið einhverjum samtökum bænda hér einkaleyfi til innflutnings á mjólkurafurðum a. m. k. til Rvíkur. Ég vil spyrja, hvort þetta sé rétt, og ef svo er, við hvaða lög það styðst. Einnig vildi ég spyrja, hve miklu þessi innflutningur nemur og hve mikinn hagnað má áætla af þessum sérréttindum. Mér þykir líklegt, að hér geti verið um allmikinn hagnað að ræða. Það þarf t. d. að flytja inn mikið af smjöri, því að innlenda framleiðslan fullnægir ekki eftirspurninni. Ég vildi spyrja, eftir hvaða lögum þetta er gert og hver reynslan hefir orðið um hagnað af þessum innflutningi. Mér þótti rétt, að þetta kæmi fram hér, því að það stendur í sambandi við þá löggjöf, sem hér er verið að ræða.

Jón Pálmason Hæstv. forseti má ekki taka það illa upp, þó að ég geti ekki lofað að verða mjög stuttorður. Það er ekki óeðlilegt, að mörg verði ágreiningsatriðin í jafn stóru máli og þessu og mörg sjónarmiðin. það sýnir sig líka, að við hv.þm. Ak., sem flytjum brtt. á þskj. 768, stöndum mitt á milli tveggja skauta, ef svo mætti segja, eftir sjónarmiði hv. 5. þm. Reykv. að dæma. Ég mun þó sleppa honum, en víkja að hæstv.forsrh., sem gerir till. um að fella niður þessa 2000 lítra undanþágu í kaupstöðum. Mér finnst þetta mjög ósanngjarnt af honum, þar sem öll landbn. er sammála um þetta atriði. Hann segir, að meðalársnyt úr kú hér í Rvík sé 3300 lítrar. Mér þykir nú nokkuð hátt farið, að miða verðjöfnunargjaldið við það eingöngu. En segjum, að þetta sé rétt. Vil ég nú biðja hæstv. ráðh., sem væntanlega vill sýna einum sömu sanngirni og öðrum, að athuga, hver útkoman yrði. Hér í Rvík eru 33 menn, sem eiga eina kú hver. Þeir fá þá til heimila sinna 300 lítra hver af skattfrjálsri mjólk. Nú er 6 menn, sem eiga 10 kýr hver. Í hlut hvers þeirra koma þá 3000 lítrar af skattfrjálsri mjólk. Einn maður á 38 kýr. Hann fær 11400 lítra skattfrjálsa. Þetta sýnist nú reka sig dálítið á. Eftir till. landbn. eru undanþegnir 2000 lítrar, og með því er öllum gert jafnhátt undir höfði. Mér þætti mjög undarlegt, ef hv. deild féllist á að samþ. þessa till.hæstv. ráðh. Hann heldur því fram, að auðvelt sé að fara á svig við lögin í þessu atriði, en ég held, að það yrði mjög auðvelt að hindra slíkt, þó að undantekningar kynnu að eiga sér stað. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að þýðingarlaust væri að tala um samkomulag milli þessara mjólkurbúa; það hefði sýnt sig, að um lítið samkomulag hefði verið að ræða, og því hefði verið gripið til þess ráðs að setja þau undir mjólkursölunefnd. Ég vil grípa í sama streng og hv. 2. þm.N.-M. gerði hér í kvöld. Aðstaða þeirra félaga, sem hér eiga hlut að máli, gerbreytist, svo að þótt ekki hafi verið um samkomulag að ræða áður, þá er undarlegt, ef þau geta ekki komið sér saman á þessum grundvelli. Það getur verið vafasamt, hve rétt er að ganga langt inn á þá braut að beita þvingunarráðstöfunum. Ég held, að bezt fari á því, að þessi samvinnufélög hafi sem frjálsastar hendur. Hér er um þeirra eigin hagsmuni að ræða, og er undarlegt, ef þau geta ekki komið sér saman. Viðvíkjandi útreikningum mínum um verðjöfnunargjaldið fer því fjarri, að ég hafi aðeins miðað við neyzlumjólk austanbúanna á Rvíkurmarkaðinum. Þau senda aðeins um 800 þús. lítra, en ég miðaði við 1700 þús. lítra hjá báðum. Ég tel, að hlutaðeigendur gætu vel við unað, þó að verðjöfnunargjaldið væri ekki nema 6%, og viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði, að mjólkurnefndin í Rvík hefði óskað, að það væri 7%, skal ég segja það, að ég get sannað, að hann fór þar með rangt mál, því að hún lagði til, að það yrði 6%, eins og við hv.þm. Ak. leggjum til í brtt. okkar, en hvorki 7% né 8%. Auðvitað má um það deila, hvað hæfilegt sé í þessu efni, en mér virðist 72 kr. gjald á kú það hár skattur, að varhugavert sé að samþ. hærra hámark. Þá er eitt atriði, sem talsverður ágreiningur er um milli mín og hæstv. ráðh., en það er sú till. okkar, að bændum skuli frjálst að flytja mjólk sína til hvaða hús sem þeir óska á sama verðjöfnunarsvæði. Hann sagði, að þetta væri sagt út í bláinn og af þekkingarleysi. Hann hefði mátt hafa um þetta vægari orð, því að þó að ég hafi ekki lögfræðiþekkingu á við hann, sýnist mér ljóst, að hér megi gera mönnum allþröngt fyrir dyrum. Hann sagði, að ekki væri grundvöllur fyrir þessu í lögunum, en í 5. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Ef mjólkursölunefnd þykir ástæða til, getur hún, að fengnu leyfi landbúnaðarráðherra, ákveðið, að vissar sveitir, hluti úr sveitum eða kauptún skuli tekin undir sölu- og dreifingarrétt mjólkurbúa eða sölumiðstöðva þeirra með þessar afurðir“. - Á þessu ákvæði er hægt að byggja það, að taka hvaða sveit sem er undir sölu- og dreifingarrétt ákveðins mjólkurbús. Mér finnst rangt að amast t. d. við því, að menn austan úr sveitum geti selt rjóma til Mjólkurfél. Rvíkur. Það geta verið þeir staðhættir, að þeir hafi litla möguleika til þess að skipta við næsta bú, og er þá rétt að tryggja það, að þeir geti selt hvaða búi, sem þeir óska. Þessari till. hefir verið mótmælt af því að hún væri óþörf. En þó að þetta ákvæði kynni að vera óþarft, sýnist útlátalaust að lofa því að standa í frv., ef það er ekki skaðlegt. Hæstv. ráðh. sló því fram, að ég hefði verið að tala um stéttabaráttu, en því fór fjarri. Ég talaði um hugsanlega árekstra milli einstakra svæða, ef ekki væri gætt fulls samræmis. Um verðjöfnunargjaldið getum við ekki orðið sammála, og verða atkvæðin að skera þar úr. Ég vil láta stilla því svo í hóf, að tryggt sé, að þessir menn geti stundað atvinnu sína áfram. Hæstv. ráðh. gekk út frá því, að ef þeir gæfust upp, mundi reksturinn leggjast niður. En svo mundi ekki verða, heldur mundi bæjarfélagið verða að kaupa eignirnar og halda rekstrinum áfram, og það er ekkert smáræði, sem hér er um að ræða, því að samkv. upplýsingum frá Búnaðarfél. Ísl. standa hér 600 -700 þús. kr. í fjósum, haughúsum og hlöðum og um 1200 þús. í ræktuðu landi, sem mun vera um 600 hekt. Þar við bætast svo íbúðarhús og girðingar. Allt þetta yrði bæjarfélagið að kaupa, ef þessir menn færu á höfuðið, en það mundu þeir gera, ef frv. yrði samþ. eins og það kom inn í þessa hv. deild. Það ætti að vera hverjum manni augljóst, að til þess að l. komi að tilætluðum notum og komizt verði hjá árekstrum, sem vandræði mundu hljótast af, verður öllu að vera í hóf stillt, og að því stefna till. okkar hv.þm. Ak. Með þeim er dregið úr þeim takmörkunum á frelsi manna og félaga, sem ráðgerðar eru í frv. eins og það liggur nú fyrir. Landbn. er líka öll sammála um að greiða talsvert úr þeim annmörkum, sem á frv. eru. Ég skal ekki segja, hvaða afstöðu ég kann að taka, ef allar brtt. okkar verða felldar. Ég skal geta þess, að norsku lögin um sölu mjólkur og rjóma, sem ég hefi hér í þýðingu, eru aðeins heimildarlög, og neysluskatturinn er ætlaður til þess að bæta upp þeim, sem mestu verða að kosta til flutnings vegna fjarlægðar. Af svæðum þeim, sem selja mjólk til Oslo, koma um 300 millj. lítra af mjólk, og þessi samtök ganga svo vel í höndum samvinnufélagsskaparins, að sölukostnaðurinn er ekki nema 1/11 úr eyri á hvern lítra mjólkur. Ég býst við, að ef eins vel gengi hér, gætu allir verið ánægðir. En hvað sem líður öllum ágreiningi og pólitískum flokkum, hygg ég, að það stefndi helzt til bóta á þessu sviði, að samvinnufélagsskapurinn fengi tök á að koma þessu máli í gott horf án allrar þvingunar.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Af þeim brtt. sem liggja fyrir við frv., er ein langþýðingarmest, sú, að leyfð sé bein sala mjólkur til neytenda hér í Rvík. Ég hefi heyrt, að stærri framleiðendur hér séu ekki móti miðstöð, enda er reynslan frá Akureyri, að flestir stærri framleiðendurnir selja gegnum samlagið. Það eru því einkum smærri framleiðendurnir, sem ég ber hér fyrir brjóstinu, þeir menn, sem eiga 1 -2 kýr og hafa þær til stuðnings sér við lífsframfærslu sína og sinna. Þessir menn kjósa allflestir beina sölu, þó að þeir þurfi að borga í verðjöfnunarsjóð, þ. e. a. s. ef frá er dregin sú neyzlumjólk, sem þeir nota til heimilanna. Maður, sem hefir eina kú og notar sjálfur 2000 lítra af 3000, og verður að greiða verðjöfnunarskatt af allri mjólkinni, hann borgar ekki 5% í verðjöfnunarsjóð, heldur 15%, þar sem hann selur aðeins 1000 lítra, en borgar af 3000, ef hann er látinn greiða af sinni eigin neyzlumjólk. Þetta ranglæti hefi ég minnzt á áður, en mig furðar, að hæstv.forsrh. skuli gerast málsvari fyrir slíkt óréttlæti. Hæstv. forsrh. segir, að því sé ekki mótmælt, að kýrnyt hér í Rvík sé 3000 lítrar. Ég hefi mótmælt þessu og mótmæli því, að þetta sé rétt, þar til komið er með skýrslur, sem sanna annað. En ég hygg, að hvergi hér í Rvík sé notuð sú eina örugga leið um mælingu mjólkur, sem er að vega mjólkina með réttri vog. Reynslan hefir sýnt, að ef notuð er rétt vog, þá getur munað allt að 10% frá því, sem mjólkin mælist. Mælirinn er ólöggiltur, og oft er hann ekki fullur. En um þetta atriði o. fl., er snertir nythæð kúnna, væri hægt að flytja heilan fyrirlestur, og skal ég ekki koma lengra inn á það. Það mun vera reynsla þeirra, sem kaupa kýr, að þeir fá lakari kýr en þeir, sem ala þær upp sjálfir af góðum stofni. Ég hygg að Korpúlfsstaðabúið sanni þetta fullkomlega. Þar mun ekki hafa fengizt sú meðalkýrnyt - og ekki nálægt því -, sem hæstv.forsrh. heldur fram að sé hér, og hefir þó verið reynt að vanda um val á þeim kúm, sem þangað hafa verið keyptar. Það er nú orðið svo framorðið, að ég held, að það sé ekki gustuk að halda mönnum hér lengur, og skal ég því ekki fara út í þau atriði, sem orðin eru þrautrædd af öðrum. En ég vil vænta þess, að hv. meðnm. mínir í landbn. gangi ekki framhjá því að leyfa 2000 lítra frádrátt fyrir heimilisneyzlu.

Ólafur Thors Ég vil fyrst leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hve lengi hann hugsar sér að halda fundi áfram. Það hafa nú undanfarið verið fundir kvöld eftir kvöld til kl. 1 og 2 á nóttunni, og það stappar nærri, að þetta séu hlægileg vinnubrögð, þegar þm. eiga fyrst að sitja á nefndarfundum frá kl. 9 eða 10 að morgni til hádegis, og síðan á deildafundum til kl. 1 og 2 á nóttunni frá kl. 1 e. h., því eins og allir vita, er ekki svo, að hér sé um neitt málþóf að ræða, heldur stór ágreiningsmál milli flokkanna, sem eðlilegt er, að séu rædd nokkuð. Vil ég því gjarnan vita, hvað fundur á að standa lengi.

Forseti (JörB): Það er alveg rétt, að fundir gerast nú langir og þm. eru farnir að þreytast. Það mun vera tilætlun margra, að þingi verði lokið fyrir jól, en það getur ekki gengið nema greitt sé fyrir málum, sem afgr. þarf. Þó ég viðurkenni fyllilega, að það sé rétt, að fundarsetur séu langar, þá vildi ég gjarnan ljúka þessu máli í nótt, og vona því, að þm. stilli ræðum sínum í hóf.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég vil náttúrlega ekki færast undan því að tala í málinu, enda þótt að nóttu sé og hálfóviðkunnanlegt að horfa á deildina einna líkasta tannlausum góm í kerlingu, og leiðinlegt að flytja skynsamlegar ræður um þörf málefni yfir tómum stólum. Vitanlega eru oft færri viðstaddir en nú, því stundum skipa forseti og ræðumaður meiri hl. fundarmanna, en náttúrlega er það engu lagi líkt að tala um málin yfir ekki fleiri þm.  Hæstv. forsrh. var að gera tilraun til þess af veikum mætti að snúa út úr fyrir mér. Honum tókst það - eins og vænta mátti - eftir því sem efni og geta leyfðu, en heldur ekkert þar fram yfir. Ég get vel skilið, að hann iðrist orða sinna, er hann sagði, að kýrnyt væri lægri utan Rvíkur en innan hennar og að það stafaði af meðferð kúnna. Hann notaði þau orð, að meðferðin mundi valda því. Mér þykir vænt um, að hæstv. ráðh. skuli hafa lært af minni ræðu, að þetta stafar af allt öðrum ástæðum, m. a. af fóðurbætisgjöf, sem er miklu meiri í Rvík en úti í sveitum. - Þá er mjög óviðkunnanlegt og ómaklegt að nota þau ummæli, er hæstv. ráðh. gerði í garð Mjólkurbandalagsins Ég hefi hér áður leitt rök að því, að Mjólkurbandalagið hefir starfað í ágætri eða góðri samvinnu innbyrðis, með góðum eða sæmilegum árangri undanfarin ár. En hæstv. ráðh. lét sér ekki segjast, heldur hélt áfram deilunni á Mjólkurbandalagið, fullyrti, að megnasta óeining hefði verið í samstarfinu og leiddi rök að því, að mjólkurbúðum hefði fjölgað óeðlilega o. fl. Ég hygg, að réttara hefði verið, að hann hagaði orðum sínum á þann veg, að þrátt fyrir gott samstarf hefði komið sá galli í ljós, að mjólkurbúðir væru fleiri hér í bænum en þörf er á, og til að hindra þetta hafa meðlimir Mjólkurbandalagsins leitað aðstoðar löggjafans, til að koma á fækkun búðanna með eðlilegum hætti. Sú ósk eða krafa framleiðendanna lýsti sér í frv. því, sem ég flutti á aðalþinginu 1933. Frv. var flutt með sameiginlegum vilja þeirra, sem að Mjólkurbandalaginu standa, eða samkv. till. framleiðendanna sjálfra, og hefði að þeirra dómi verið nóg til að tryggja það, sem tryggja þurfti af hálfu löggjafarinnar. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að í frv. því, sem hér liggur fyrir, væri gengið lengra en í frv., sem ég flutti 1933, í því að tryggja hagsmuni eða rétt reykvískra framleiðenda. Þetta er náttúrlega skakkt, og er leiðinlegt, að ráðh. skuli vera svo ókunnugur þessu frv., sem hann hefir fjallað svo mikið um, eins og þessi ummæli bera vitni, ef hæstv. ráðh. er ekki að fara hér vísvitandi með ósannindi. Ef tekinn er 8% skattur af framleiðslunni hér, þó ekki sé nema af 2000 lítrum, þá er hér um verulega meiri upphæð að ræða en samkv. mínu frv., þar sem gert var ráð fyrir 50 kr. af kú. Ég hygg, að þetta sé rétt með farið, og óhætt fyrir hvern sem er að líta í þingtíðindin frá því 1933, að þar sést ekki annað. En ef það reynist nú svo, að ég fari með rétt mál, þá er það heldur leiðinlegur vitnisburður fyrir hæstv. ráðh., að þekkja ekki betur til málsins en þetta, þar sem þetta er annað aðalmál hans og segja má, að hann hafi ekki nema tvö mál, lögin um sölu mjólkur og kjöts, á þessu þingi. Ég verð líka að draga í efa, að ráðh. viti þetta ekki, því allar líkur benda til, að hann viti, að þetta er svona. Verð ég því að ásaka hann fyrir að raska staðreyndum, og er leiðinlegt fyrir hann að geta ekki talað í þessu máli án þess að gera það. Hæstv. ráðh. var að tala um, að þetta væri hagsmunamál mitt og snerti mig persónulega og að ég talaði um þetta mál af vanstillingu og æsingu. Þetta er nú bara orðatiltæki, sem hæstv. ráðh. hefir vanið sig á, og er fálm út í loftið, til að svara með orðagjálfri, þegar rökin skortir, þó að það sé mjög óviðeigandi af hæstv. ráðh. Mér þætti gaman að vita, hvað hæstv. ráðh. á við, þegar hann er að tala um, að þetta sé stórt hagsmunamál fyrir mig. Það er rétt, að þetta er hagsmunamál minna kjósenda, sem mér er skylt að vera á verði um sem þeirra umboðsmaður hér. En ef hæstv. ráðh. er að brýna mig með, að faðir minn á kýr, þá þætti mér gaman að horfa framan í hæstv. ráðh. Því ég er fremur ámælisverður fyrir að hafa ekki reynt að vernda hans hagsmuni, sem eru sérstæðir, því hann hefir meiri hagsmuna að gæta í sambandi við þetta frv. en nokkur annar einstakur maður. Ég verð að segja, að ef hópur manna hefði hér átt hlut að máli, hefðu þm. hreyft þeirra hagsmunakröfum hér; enginn þm. hefði dirfzt að ganga framhjá því. Hann hafir lagt hér fram mikið fé, kannske ½ millj. meira en þörf var á, vegna þess að þetta var honum hugsjón, að tryggja mjólk með viðunandi heilnæmi handa börnum og sjúklingum. Ég hefi ekki borið hönd fyrir höfuð þessa manns, vegna þess að hann er faðir minn. Mér þykir því hart að vera brigzlað um það úr ráðherrastóli, að ég eigi hér persónulegra hagsmuna að gæta, þar sem þetta er svo fjarri, að ég hefi vegna þess að ég er sonur þessa manns látið mannúðar- og réttlætiskröfur liggja í þagnargildi, og ætti frekar að hallmæla mér fyrir það sinnuleysi, sem ég hefi sýnt. En ég treysti því, ef hæstv. ráðh. er réttlátur, að hann hafi í hyggju sjálfur að taka fullt tillit til þessa manns, - og það hefði hann átt að vera búinn að taka sig fram um, ef hann hefði rænu á að gæta hagsmuna allra aðila. E. t. v. tekur hann tillit til þessara , aðstæðna við framkvæmd laganna, og ég krefst þess, að hann geri það a. m. k. er hans hagsmunir falla saman við kröfur um heilbrigðilega meðferð mjólkur. Ég er ekki með þessu að gera hæstv. ráðh. neinar getsakir í þessum sökum, en ég vil ekki liggja undir því að hlusta á brigzlyrði úr ráðherrastóli fyrir engar sakir. Ég hefi hagað öllum mínum gerðum, bæði leynt og ljóst, til að tryggja hagsmuni manna í mínu kjördæmi, en ekki persónulega sérstaka hagsmuni þessa eina manns, af þeim ástæðum, er ég hefi greint. Ég er sannfærður um, að það er hægt - án þess að rýra hagsmuni annara - betur en gert er í lögunum, en ég viðurkenni, að það er hægt í framkvæmd þeirra, en ég vil bíða átekta, enda er það hans, en ekki mitt, að bera fram umkvartanir, ef honum finnst ástæða til. Þetta eru þau einu ummæli, sem ég hefi látið falla við þessar umr., er snerta hagsmuni föður míns, til þess knúður af hæstv. ráðh., og tel ég því, að ekki hafi ég gengið of langt eða lengra en velsæmi heimilar, heldur skemmra en réttlætistilfinning býður mér. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni, að heimildin fyrir innheimtu verðjöfnunargjalds mætti ekki vera minni en 8%. Er það ekki rétt?

Jú

. Ég verð að segja, að ég bíð með óþreyju eftir svari. Ég hefi heyrt frá aðilum, að ráðh. hafi sagt, að hann ætlaði sér ekki að nota þessa heimild, en ég bjóst við, að ekki þyrfti að grípa til þess að nota 8%. En sé svo, að ráðh. ætli að nota heimildina, tel ég miður farið, ef Alþ. leggur blessun sína yfir þau lög, að ráðh. innheimti þennan skatt. Ég viðurkenni, að það er réttlátt, að þeir menn greiði einhvern skatt, sem fá að nota einhvern bezta markaðinn á landinu. Það er margt, sem ég þyrfti að ræða í sambandi við þessi lög, og ég veit, að hæstv. forseti viðurkennir þetta fúsastur manna, að ekki sé gagn í að ræða málin svo síðla nætur, þegar margir þm. eru fjarverandi. Hæstv. forseti mun ennfremur viðurkenna, að rólegar og skynsamlegar umr. um málið gætu helzt leitt til þess, að þær breyt. fengjust á löggjöfinni, sem bornar eru fram á réttan hátt, og að friðsamleg lausn fengist á ágreiningsatriðunum, miklu fremur en að halda þrásetum uppi við umr. Er bæði óréttlátt, óskynsamlegt og skaðlegt að haga þannig afgreiðslu mála. Ég skal viðurkenna, að nauðsynlegt getur verið að halda langa fundi. 14 -16 klst. í sólarhring hvað eftir annað er þreytandi fyrir þm., og ef stjórnarflokkunum er illa við slíkar setur, ætti hæstv.ríkisstj. að gæta hófs um flutning mála, svo að umr. og öðrum þingstörfum gæti verið lokið með eðlilegum hætti. Ég viðurkenni ekki, að beitt hafi verið málþófi, og fullyrði, að í stærri málum hefir málþófi aldrei verið beitt. Þeir, sem setið hafa á Alþ. áður, vita, að um deilumál og öll stórmál hafa flokkarnir þurft að leita upplýsinga og þótt nauðsynlegt að þær kæmu fram, og oft áður voru miklu lengri umr. um smærri mál en nú eru um stórmálin. Hæstv. forseti veit vel og viðurkennir, að það er engin meining í því að ræða jafnmikið alvörumál og það, sem hér liggur fyrir, um hánótt yfir auðum bekkjum. Ég er ekkert áfjáður í að raska svefnró hv.þdm. Ég á hér við hv.þm.N.-Þ., sem er nú að rumska og rífa upp augun. Ég skil það vel, að hann hafi ekki ánægju af því að hlusta á mig halda ræður. Þótt ég sé persónulega beittur þeim órétti að fá ekki að ræða um þetta þýðingarmikla mál, vil ég samt mælast til þess, að hæstv. forseti beiti aðra hv.þm. ekki þessum sama órétti. Þetta mál er þannig vaxið, að það hlýtur að vera hægt að ræða það með rólegu móti og bera fram umbótatill. við það, því ð það er ekki flokksmál. Skilyrðið fyrir því, að þetta sé hægt, er, að menn heyri mál þeirra hv.þdm., sem eitthvað hafa um málið að segja, en brjóti ekki heima í rúmum sínum.

Forseti (JörB): Beiðni um, að málum, sem rétt eiga á sér, sé hraðað í gegn annarsvegar og kvörtun yfir löngum fundahöldum hinsvegar geta ekki samrýmzt. Ég fyrir mitt leyti viðurkenni, að fundartími gerist nú lengri en svo, að hægt sé með sanngirni að búast við, að hv.þm. geti fullkomlega notið sín við þingstörf. En sé gengið út frá því, að óhjákvæmilegt sé að ljúka þingstörfum fyrir jól, verður ekki hjá því komizt að haga fundahöldum eins og nú er gert. Hvað þetta mál sérstaklega snertir, þá má gera ráð fyrir, að það breytist við meðferð í Nd., og svo á það eftir að ganga til Ed. aftur, og ef um einhver atriði er að ræða, sem samkomulag gæti fengizt um, mætti taka málið og brtt. til meðferðar við 3. umr., því að þetta er 2. umr. málsins.

Ólafur Thors Ef menn gætu mætt við 2. umr. málsins, þá er sennilegt, að 3. umr. þess þyrfti ekki að vera löng. Þetta er eitt af þeim málum, sem svo að segja allt þingið er sammála um, að ná skuli fram að ganga. Þess vegna er nauðsynlegt, að menn geti komið sér saman um, hvaða vinnubrögð eru heppilegust málinu til framdráttar. Ég hygg, að skynsamlegasta leiðin í þessu efni sé, að menn beri sem mest óskir sínar og skoðanir fram við 2. umr. málsins, svo að einungis lítil umr. þurfi að fara fram um málið við 3. umr., og aðeins að forminu til.

Forseti (JörB): Ég vona, að það standi ekki í veginum, þótt 2. umr. verði lokið. Ég get tekið undir það með hv.þm. G. K., að það sé hyggilegt fyrir afgreiðslu málsins, að þeim, sem fyrir þessu máli standa sérstaklega, gefist kostur á að bera ráð sín saman milli 2. og 3. umr. Ég vil vona, að menn geti nú orðið ásáttir um þessa lausn málsins.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég mun eigi tala langt mál að þessu sinni. Ég get þó ekki stillt mig um að leiðrétta þann misskilning, sem mér virtist gæta í ræðu hæstv.forsrh. Hann hélt því fram, að mjólkursölumálið hefði legið margar vikur hjá landbn. Ég vil upplýsa það í þessu sambandi, að málið var ekki búið að liggja í tvær vikur hjá n., þegar það var afgr. Hvað ræðu hv.þm. A.-Húnv. snertir, eru ekki mörg atriði í henni, sem ég þarf að svara. Við erum sammála um meginmál brtt. Það, sem á milli bar, var, að hv.þm. vildi haga þessu atriði dálítið öðruvísi en við og skipta strax þeirri grein, sem hér um ræðir. Ég lýsti yfir því í n., að ef brtt. yrði samþ., þá myndi ég leggja til, að gr. yrði skipt niður á eftir í fleiri gr. við 3. umr. Útreikningur hv.þm. á verðjöfnunargjaldinu er beint út í loftið. Það mun sýna sig, að ef það er rétt, sem hann heldur fram í þessu efni, þá verður hámarkið ekki notað. En menn mega ekki gleyma því, að það er ómögulegt að byggja framtíðarþörf verðjöfnunargjalds á því, sem nú er gert, vegna þess að framleiðslan mun aukast á verðjöfnunarsvæðinu á þeim hluta þess, þar sem mjólkurframleiðendur njóta gjaldsins, og má þá ekki raskast hlutfallið milli mjólkurverðsins og verðs þeirra afurða, sem bæta á upp, því að þá er öllum réttlætisgrundvelli kippt burt í þessu efni. Hv. þm. G.-K. beindi til mín fyrirspurn um það, hvort ég hefði, þegar lagt var til, að þessir 2000 lítrar væru dregnir frá fyrir framleiðendur í Rvík, borið mig saman við aðra framleiðendur, sem hefðu svipaðra hagsmuna að gæta og ég sjálfur. Ég bar mig ekki saman við neinn annan en hv. meðnm. mína, sem voru mér sammála um, að rétt væri að bera þetta fram til samræmis við aðra framleiðendur utan kaupstaðanna, sem ekki greiða verðjöfnunargjald af sinni neyzlumjólk. En þegar hræðsla kemur fram um það hjá þeim, sem lögin eiga að framkvæma, um að það verði örðugt, ef þetta ákvæði verður að 1ögum, þá vil ég beygja mig fyrir því, þar sem líka, eins og hæstv. landbrh. hefir bent á, að þeir, sem eiga eina eða tvær kýr, gætu losnað við verðjöfnunargjaldið með því að ganga í samsöluna og láta þangað þá mjólk, sem þeir nota ekki sjálfir. Hv. 5. þm. Reykv. talaði mikið um, að það verðhlutfall, sem nú er milli mjólkurframleiðenda, mætti ekki raskast. En mér er spurn: Hvaða gagn er í því fyrir jafnvel þá, sem bezt hafa verðið, að hlutfallið haldist óbreytt, ef verðið heldur áfram að lækka smátt og smátt, svo að enginn stendur uppi? Ég er viss um, að ef ekkert verður gert í þessu máli, þá fer þannig áður en langt um líður, að allir verða komnir niður í skítinn. En vitanlega eru það ekki heldur hagsmunir neytenda, að menn geti ekki framleitt vöruna. Hann var enn með þá firru, að þessi l. væru sérstaklega stíluð gegn Reykvíkingum og tilgangurinn væri sá, að koma þeim af markaðinum. Þetta er ekki rétt, því að það er alveg víst, að ef ekkert er aðgert, þá færu þeir að hætta þessari framleiðslu eins og aðrir, vegna þess tryllta framboðs og þar af leiðandi verðfalls, sem yrði á þessum markaði. Og eins og ég hefi áður tekið fram, þá er það tilgangurinn að tryggja þessa menn í nágrenni Rvíkur, svo að þeir geti haldið áfram að stunda sína framleiðslu, sem er alveg nauðsynlegt meðan samgöngum er þannig háttað, að það getur lokazt að meiru eða minna leyti fyrir flutninga á þeirri mjólk, sem flutt er inn á bæjarlandið. Þess vegna er nauðsynlegt að geta haldið hér uppi þeirri mjólkurframleiðslu, svo að bærinn verði þó ekki alveg mjólkurlaus, ef lokast fyrir samgöngurnar. Það var eins og bergmál af hv.þm. A.-Hún., sem hv. 5. þm. Reykv. var að reikna út, hvað verðjöfnunargjaldið yrði tilfinnanlegt á framleiðendur innan Rvíkur. Þegar þeir voru búnir að kasta þessu nokkrum sinnum á milli sín, þá varð niðurstaðan sú hjá hv. 5. þm. Reykv., að gjaldið mundi verða 10 aurar á lítrann. Nú hefir því verið haldið fram og enginn reynt að mótmæla því, að allar líkur væru til þess, að þegar búið væri að koma skipulaginu á. mundi vera hægt að greiða a. m. k. 30 aura fyrir lítrann út úr samsölunni til þeirra, sem greiða verðjöfnunargjaldið, og þá verði allur frádráttur frá útsöluverði til þess verðs, sem framleiðendurnir fengju, 10 aur., og þá sér hann, að ekki er sanngjarnt að kalla þetta allt skatt á framleiðsluna, því að mikið af þessum kostnaði er vegna sölukostnaðar, að það verður að dragast frá þessum 10 aurum.  Annað má líka minnast á, að það fylgja því líka nokkur útgjöld að sjá svo um að hafa alltaf sem jafnasta framleiðslu af mjólk árið um kring vegna viðskiptamanna, en það er ekki eins nauðsynlegt fyrir þá, sem fara inn í samsöluna. Þá er ennþá ein hlið á þessu, sem hann má ekki gleyma, og það er það, að á þennan hátt er þessum aðilum tryggður forgangsréttur að sölunni í Rvík, sem alls ekki er nú. Það hefir oft verið svo, að ýmsir framleiðendur hér í Rvík eiga örðugt með að koma út mjólk sinni tíma og tíma og verða að selja sumt fyrir miklu lægra verð. Í þessu felst líka ekki svo lítill frádráttur. Ef því hv.þm. athugar allar þessar hliðar, þá sér hann, að þessir 40 aurar koma ekki í vasa þessara manna fyrir hvern mjólkurlítra, sem seldur er beint á markaðinn hér. Það væri ýmislegt fleira, sem ástæða væri til að minnast á. En af því að nú er áliðið nætur, mun ég fresta því í þetta skipti, sérstaklega af því, að það er búið að leggja fyrir framan mig blað, sem skrifað er á: „Ekki málþóf í deildinni“. Ég vil ekki taka það til mín, að ég hafi verið með málþóf, en vil þó láta máli mínu lokið.

Thor Thors Það er nú orðið áliðið nætur, og satt að segja er ekki ánægjulegt að tala yfir tómum stólum, en þar sem hér er um stórt vandamál að ræða, þá vil ég segja nokkur orð í sambandi við það, sem ég vil taka fram og fá frekari skýringu á. Eitt aðalatriðið í þessu frv. er verðjöfnunarsjóðsgjaldið, sem á að greiða af allri neyzlumjólk, sem seld er í Rvík. Það er sagt, að þetta gjald sé greitt af þeim, sem þessa markaðar hafa notið og eiga að njóta, til þess að kaupa sér frið til að fá að sitja að þessum markaði, eins og hv.frsm. orðaði það. Hv. frsm. sagði ennfremur að þeim, sem búa í nágrenni Rvíkur og hafa hina landfræðilegu aðstöðu til þess að njóta þessa markaðar, sé tryggð forganga að markaðinum. Það er vitanlega talsvert miklu til þess kostandi fyrir þá aðila, sem búa í nánd við Rvík, að fá að njóta þessa markaðs í friði. Þeir hafa nærri því allir ráðizt í miklar framkvæmdir með ærnum tilkostnaði, í öruggri trú þess, að hin landfræðilega aðstaða þeirra tryggi þeim þennan markað, en á því hefir orðið verulegur brestur hin síðari ár. Þess vegna verð ég að viðurkenna, að það er ástæða til fyrir þessa aðila að greiða nokkurt verðjöfnunargjald til friðarsamninga í þessu máli, til að tryggja þeim þennan markað. Mér virðist það líka hafa komið greinilega fram hjá hæstv.forsrh., að þetta sé tilætlunin. En ég vil nú spyrja: Hvar er þetta tryggt með þessari löggjöf? Hvar er það tryggt, að mjólkurframleiðendur innan lögsagnarumdæmis Rvíkur og í Gullbr.- og Kjósarsýslu fái að njóta þessa markaðs? Þrátt fyrir bezta vilja fæ ég ekki séð, að þetta sé neinstaðar tekið fram í frv. Ég fæ ekki betur séð en að það standi opið fyrir búin austan fjalls, sem ekki hafa landfræðilega aðstöðu til að sinna þessum markaði að jafnaði, eins opið og áður að flytja inn á Reykjavíkurmarkaðinn eins mikla mjólk og forráðamenn þeirra óska. Það kann að vera, að það sé tilætlunin að láta það ekki verða svo í framkvæmdinni, heldur láta þá landfræðilegu aðstöðu ráða, en ég tel rétt, að það kæmi ljóslega fram í frv. sjálfu, því að það yrði vissulega til þess að tryggja meiri frið um löggjöfina sjálfa og sætta þá aðila, sem telja sig eiga um sárast að binda út af framkvæmd þessa máls. Þeir, sem búa fjær Rvík, fá það skilmerkilega tekið fram í l., sem að þeim snýr, sem sé verðjöfnunargjaldið, sem þeir eiga að fá. Hinir, sem þessa markaðs eiga að njóta og greiða til þess sérstakan skatt, fá sitt ekki nægilega skýrt tekið fram í l. Hv. þm. Mýr. vildi draga það í efa, að það væri rétt, sem þeir hv. 5. þm. Rvík og hv.þm. A.-Húnv. hafa haldið fram, að skattur sá, sem þessi löggjöf hefir í för með sér, gæti orðið 10 aurar á lítra, fyrir framleiðendur í nágrenni Rvíkur, þ. e. a. s., að þeir fengju 10 aurum minna fyrir hvern lítra, þegar l. væru komin í framkvæmd, en þeir fá nú. Mér er þetta mál kunnugt af umsögn manna, sem hafa haft mjög mikil viðskipti á þessu sviði, og einn þessara manna, sem hér hefir átt hlut að máli, hefir tjáð mér, að þetta munaði sig þessu, þegar athugaður er hans venjulegi dreifingarkostnaður. Hv. þm. Mýr. hristir höfuðið. Hann má hrista það svo lengi, að það hrynji af honum, sem ég raunar óska ekki. En ég trúi þessum manni betur en hv.þm., og hann verður að virða mér það til vorkunnar. Annars er það einkennilegt, að þau fyrstu hlunnindi, sem bændur hafa notið af þessari löggjöf, er lækkun á mjólkurverðinu. Þetta mál er borið fram af hæstv. landbn. af umhyggju fyrir bændum. En fyrsta reynslan, sem þeir fá af þessari löggjöf, er mjólkurlækkun. Og það liggur svo mikið á að lækka verðið, að stj. lætur það viðgangast að brjóta ákvæði frv. til að koma lækkuninni fram. Það er nefnilega ákveðið í 2. málsgr. 4. gr., að útsöluverð mjólkur skuli á hverjum tíma reiknað, eftir því, sem við verður komið, samkvæmt vísitölu og nánari ákvæði skuli setja um þetta í reglugerð. En þegar mjólkurverðið var lækkað, var engin reglugerð komin út, svo að ákvæði l. voru að þessu leyti brotin. Vísitala var heldur engin til að fara eftir, svo að vitað sé. Ég skýt þessu fram til þess að sýna, að það er fullkomlega ástæða fyrir einstaka bændur til að efast um, að þetta mál verði þeim til þeirra hagsbóta, sem stundum er látið í veðri vaka. Og ég get búizt við því, að framkvæmd þessa máls verði erfið hjá stjórnarflokkunum, þar sem það er vitað, að þeir hafa mjög ólíkra hagsmuna að gæta í þessu máli. Sósíalistar þurfa vitanlega að hugsa um neytendurna í Rvík, og Framsfl. mun samkv. fyrri yfirlýsingum sínum vilja hugsa um hagsmuni bændanna. Það er því mjög líklegt, að framkvæmd þessa máls í höndum þessara tveggja aðilja verði næsta erfið. Það hefir líka komið greinilega fram í blöðum sósíalista, að það sé þeirra krafa, að mjólkurverðið verði lækkað mjög mikið frá því, sem nú er, og einn hv.þm., sem að vísu er nú ekki viðstaddur, hv. 9. landsk., hefir meira að segja skrifað grein um málið í annað aðalblað stj. og sagt þar, að sjálfsagt væri að lækka mjólkurverðið þegar í stað um 4 aura - greinin er skrifuð í septemberbyrjun - og niður í 35 aura um áramót. Þessi lækkun er ekki ennþá komin fram, enda þótt hv.þm., sem því miður er nú fjarverandi, léti svo ummælt, að stj. ætti formælendur fáa, þegar til þings kæmi, ef þessi lækkun yrði ekki framkvæmd. Ég bendi á þetta til þess að sýna, hversu líklegt það er, að erfið verði framkvæmd þessa máls fyrir þessa aðila. Annars er það svo með jafnviðkvæmt mál og þetta, að mjög mikið er komið undir því, hvernig fer um framkvæmdina, og það er vissulega erfitt verk, sem þeir takast á hendur, sem þessu máli ætla að veita forstöðu í framtíðinni. Það veltur allt á því um það, hversu langlíft málið verður, hvernig þeim tekst að halda á því. Ég hefði nú talið rétt, út frá því sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að nýju ákvæði væri bætt inn í 7. gr. frv., og vil ég leyfa mér að skjóta því til landbn., hvort hún vilji ekki athuga þetta til 3. umr. - 7. gr. fjallar um störf mjólkursölun. Ég tel heppilegt, að á eftir síðustu málsgr. þeirrar gr. komi nýr liður, þar sem það yrði gert eitt af störfum mjólkursölun. að gæta þess, að eigi verði meiri mjólk flutt inn á sama markað en nægir þörf hans, þannig, eins og ég tók fram, að þess yrði gætt, að þeir, sem borga gjaldið, hafi nokkra tryggingu fyrir því, að þeir fái að njóta þess markaðs, sem þeir samkv. yfirlýsingu hæstv.forsrh. eru að kaupa sér frið til að fá að njóta einir. Þá er eitt atriði, sem ég vildi mega fá upplýsingar um. Það er nefnilega ákvæði 7. gr., að mjólkursölun. skuli hafa eftirlit með vöruvöndun mjólkur og gefa fyrirskipanir þar að lútandi. Í sambandi við þetta vildi ég spyrja, hvort það væri tilgangur þeirra, sem mestu ráða um þetta mál, að sérhvert mjólkurbú héldi sínu sérmerki, þannig, að það fengist eðlilegur og nauðsynlegur metnaður milli búanna um það, að hafa sem mesta vöruvöndun. Þessa er mjög víða gætt, t. d. við útflutning á saltfiski. Þar hefir hver framleiðandi sitt sérmerki á öllum þeim fiski, sem út er fluttur í gegnum sölusambandið, og það merki er látið halda sér til þess að tryggja vöruvöndun, svo að það geti einnig orðið bert, ef verkun á fiskinum er ekki nógu vönduð, hvar það hefir átt sér stað. Ég tel heppilegt, að slíkt yrði einnig í þessu máli, ef það á að verða tilgangurinn að vinna að vöruvöndun. Ég held, að það séu þá ekki fleiri atriði, sem ég þarf að taka fram að sinni, en hv.þm. G.-K. bað mig, til þess að spara tímann, að skjóta því til hæstv.forsrh., að hann hefði í upphafi ræðu sinnar sagt, að þeir sem kynnu að hafa tilhneigingu til þess að beita rangsleitni við framkvæmd mjólkurl., hefðu ekki fundið nauðsynlegt aðhald hjá forsrh. Annað eða meira sagði hann ekki. En í síðari hluta ræðu sinnar sagði hann, að hann vildi ekki að fyrra bragði beinlínis væna forsrh. um það, að hann beitti beinlínis rangsleitni um framkvæmd þessa máls að því er snertir einn aðila þess. Annað og meira sagði hann ekki. Mér þykir þetta nokkuð mikil viðkvæmni hjá hæstv.forsrh., ef hann telur slíkt oflof, og ég vona, að reynslan skeri úr, að hér sé ekki um það að ræða.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Það skal ekki vera langt að þessu sinni. - Ég vil, að landbrh. upplýsi meira það, sem ég spurði áðan um innflutning til landsins á landbúnaðarvörum, sérstaklega á smjöri. En ef hann er ekki viðbúinn að svara því nákvæmar en hann gerði, þá vil ég óska, að hann rannsaki það í sínum plöggum í ráðuneytinu, hvort svo er, að einhver mjólkurbú hafi einkaheimild til innflutnings á smjöri, og ef svo er, hvað mikið flutt er inn, og hvort líkur séu til, að það muni haldast, og þá hvað mikið þurfi að flytja inn af smjöri á hverju ári. Þetta skiptir miklu máli í sambandi við þetta mál. Ég vona, að hann svari þessu síðar, ef hann er ekki við því búinn nú.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég gleymdi að minnast á það út af þeim orðum, sem hv.þm. A.-Húnv. lét falla, að það er ekki rétt hjá honum, að það sé til neinn grundvöllur fyrir reglugerð, sem færi í þá átt, að framleiðendur megi ekki flytja í hvaða bú, sem þeir vilja. Þetta ákvæði, sem hann benti á, er í 15. gr. og um allt annað, sem ég vona, að hann sjái við nánari athugun. Það er eingöngu um það, að taka megi inn á verðjöfnunarsvæðið kauptún, sem ekki hafa verið þar áður. Eins var það, sem hann minntist á þennan rjóma að austan, að það var ekki rétt, sem hann sagði. - Jafnframt get ég upplýst það, að það eru samningar milli búanna austanfjalls og Mjólkurfél. Rvíkur, að taka ekki við framleiðslu frá viðskiptamönnum hvors annars. Hv. þm. verður því að viðurkenna, að hann hafi hér ekki farið með rétt mál, eins og hann hlýtur að sjá við nánari athugun. Þá vil ég aðeins víkja orðum til hv.þm. Snæf. Hann sagði, að mjólkurl. hefðu verið brotin með því að lækka mjólkurverðið. Þessu vil ég ekki láta ómótmælt. Hann sannaði það líka sjálfur með þeirri gr., sem hann las upp, að þetta var ekki rétt. Gr. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Útsöluverð skal á hverjum tíma reiknað út, eftir því sem við verður komið, eftir vísitölum. Nánari ákvæði um þetta skulu sett í reglugerð“. Nú er ekki búið að ákveða vísitöluna, og þess vegna varð því ekki við komið að reikna verðið út eftir henni. Annars liggur fyrir hæstaréttardómur um það, að framkvæmdin hafi verið lögleg, og því er fjarstæða, að halda því fram, að l. hafi verið brotin. Viðvíkjandi vöruvönduninni er það að segja, að n. hefir ekki ákveðið enn, hvaða fyrirkomulag verður tekið upp í því efni. Fyrirspurn hv. 5. þm. Reykv. vil ég svara á þá leið, að ég fékk upplýsingar frá þeim aðilum, sem mest hafa haft með þetta að gera, en að öðru leyti er ég ekki reiðubúinn að gefa frekari upplýsingar nú. - Fleira þarf ég svo ekki að taka fram að þessu sinni.

Jón Pálmason Það eru ekki nema örfá atriði, sem ég hefi ástæðu til að víkja að, og þá fyrst það, sem hæstv.forsrh. vék að í sinni næstsíðustu ræðu, að þeir, sem framleiddu mjólk í Rvík og ættu 1 -2 kýr, notuðu alla sína mjólk sjálfir og þyrftu því ekkert verðjöfnunargjald að borga. En ég fæ ekki annað séð en að þeir verði að borga af því, sem er umfram 2000 lítra, svo að þetta er ekki rétt hjá hæstv.forsrh. Þá vil ég mótmæla því, sem hv.frsm. hafði eftir mér, að það verðjöfnunargjald, sem þessir menn greiddu, gæti orðið 10 aurar. Það hefi ég aldrei sagt. Eins og ég skýrði frá snemma undir þessum umr., þá er um annað hvort að ræða fyrir þessa menn að greiða 4 aura gerilsneyðingargjald og 4 aura sölugjald og ganga í samsöluna, eða vera utan hennar og greiða fullt verðjöfnunargjald, 6 -8%. Þetta er nokkuð annað en hv.þm. Mýr. þóttist hafa eftir mér, að ég hefði sagt, að hér væri um að ræða 10 aura skatt. Þó að ekki sé lengra gengið en þetta, þá er hér nokkur mismunur frá því, sem landbn. leggur til. Svo ég drepi á aðstöðu stærsta bóndans, sem hér á hlut að máli, þá er auðsætt, að hann verður samkv. fyrirmælum þessa frv. að borga geysiháa upphæð, sem hann er laus við nú. Við því væri vitanlega ekkert að segja, ef bein nauðsyn væri til þess, en mér skilst, að framleiðsla hans sé á það háu stigi, að þar verði ekki um bætt. Ég efast því um, að það sé rétt að knýja hann inn í þessa sölumiðstöð. Hæstv. forsrh. vildi halda því fram, að það væri rangt hjá mér, að hægt væri að byggja reglugerð á ákvæðum 5. gr. Það má vera, að svo sé frá hans sjónarmiði, en hann fær þá bara allt annað út úr h en ég fæ út úr þeim. Að síðustu vil ég endurtaka það, sem hv.þm. Mýr. vék að, að það er rangt hjá hæstv. ráðh., að mál þetta hafi verið fleiri vikur hjá landbn., því að hún hafði það aðeins nokkuð á þriðju viku til meðferðar.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi lýst við 2. umr. þessa máls ástæðum þeim, sem fyrir liggja um þessar ferðir í Norður-Ísafjarðarsýslu, og í hvert öngþveiti þetta mál er komið og getuleysi héraðsins til þess að standa undir þessum ferðum með sífelldum rekstrarhalla. Eins og ég gat um þá, var svo komið í fyrra, að félag það, sem hélt uppi þessum samgöngum, var búið að tapa öllu hlutafénu og meira til, eða um 70 þús. kr., og auk þess töpuðu einstakir menn tugum þús. af innieign, sem þeir áttu hjá félaginu. - Á haustþinginu 1933 lágu fyrir áætlanir um nýtt skipulag á þessum ferðum, og samgmn. Nd. tjáði sig samþykka því, að ríkið tæki ábyrgð á byggingarkostnaði skips fyrir félag, sem stofnað yrði í þessum tilgangi, og jafnframt að styrkurinn yrði hækkaður að mun. Þessi ályktun samgmn. Var síðan send ríkisstj., sem tjáði sig, að svo miklu leyti sem á hennar valdi stæði, mundu leggja til, að styrkurinn yrði hækkaður verulega, eða upp í 30 þús. kr. á ári, og einnig að ríkisábyrgð yrði veitt fyrir byggingarkostnaði slíks skips. Á þessum grundvelli var það, að sýslunefndin fór að gangast fyrir hlutafjársöfnun. Endirinn á því máli varð sá, eins og menn vita, að sýslubúar hafa stofnað hlutafélag og safnað hlutafé og þannig byggt á loforðum fyrrv.ríkisstj. og samgmn. á þinginu í fyrra. Er það sæmilegt Alþingi að bregðast héraðsbúum, þegar grundvöllur er þessi? Ég hygg, að það sé meðfram af því, að ýmsir hafa látið sér koma til hugar, að ríkið gæti sér að skaðlausu, og kannske jafnvel til þess að sleppa við frekari útgjöld, lánað vitaskipið Hermóð til þess að annast þessar ferðir á næsta ári. Ég hefi sagt mínum umbjóðendum þar vestra frá þessu, en þeir eru mjög hræddir við að taka á sig ábyrgð á rekstri svona stórs skips. Ég býst við, að þegar þeir þar vestra hafa heyrt undirtektir þingsins, þá hafi þeir farið að tala sig saman um þetta, því til Alþingis hefir nú rignt fjölda skeyta, ekki einungis frá sýslunefndarmönnum og hreppsnefndum Norður-Ísafjarðarsýslu, heldur líka úr öllum hreppum Ísafjarðarsýslu, og er það einróma krafa manna vestur þar, að byggður verði ca. 60 rúmlesta bátur. En nefnd þeirri, sem séð hefir um framkvæmd þessara mála fyrir vestan, lízt svo á, að rekstrarkostnaður Hermóðs hljóti að verða það mikill, að styrkveiting sú, sem verið hefir, hrökkvi skammt til þess að greiða þann rekstrarhalla, sem þeir telja fyrirsjáanlega á úthaldi Hermóðs. Og það hljóta allir að sjá, að ómögulegt er, að sýslusjóður Norður-Ísafjarðarsýslu, sem hefir ennþá talsverðan bagga frá gamla félaginu, eða um 8 þús. kr., og þar að auki hefir ákveðið að leggja í nýjan bát 5-10 þús. kr., geti tekið að sér þann bagga, sem leiðir af rekstrarhalla þessa skips. Mér er því ekki sjáanlegt, að það verði haldið uppi samgöngum um Ísafjarðarsýslu, nema því aðeins, að ríkisstj. vilji ganga inn á að leigja eða lána skipið vestur þangað, og að ríkissjóður þá taki á sig þann halla, sem verða kann af rekstri þessa skips umfram þá fjárveitingu, sem er veitt til þessara ferða í fjárlögum. Ég hefi nú verið að bíða eftir svari hæstv.atvmrh. við bréfi, sem ég skrifaði honum að loknum umr. í fyrradag, því án þess að fá svar við því get ég ekki fallið frá þeim till., sem ég hefi borið fram á þskj. 647, sem eru þær minnstu kröfur, sem mínir umbjóðendur treystast til þess að fara fram á, til þess að þessu máli verði skipað á nokkuð viðunandi hátt.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Milli umr. hefir mér borizt bréf frá hv.þm.N.-Ísf., og ennfremur hefi ég fengið að sjá fundargerð beggja samgmn. d. Í bréfi hv.þm. N-Ísf. er endurnýjuð og nokkuð fyllri fyrirspurn, sem hann beindi til mín við 2. umr. þessa máls. Hann spyrst fyrir um það, hvort sú lausn fáist til bráðabirgða á samgönguþörfum Norður-Ísafjarðarsýslu, að ríkissjóður lánaði Norður-Ísfirðingum vitaskipið Hermóð til póst-, fólks- og vöruflutninga innan Norður-Ísafjarðarsýslu árið 1933, leigulaust og án þess að leigjendur greiddu annað viðhald skipsins en nauðsynlegt daglegt viðhald, ennfremur að styrkur til samgangna þessara miðaðist við rekstrarkostnað að frádregnum tekjum þeim, sem skipið fengi af póst-, vöru- og mannflutningum. - Þetta er fyrirspurnin. Ég hefi athugað þetta mál nokkuð síðan og ennfremur séð fundargerð samgmn., eins og ég gat um áðan, þar sem gerð er ályktun um að leggja til, að vitaskipið Hermóður verði lánað leigulaust til þess að annast ferðir Djúpbátsins. Ég get lýst því yfir, að ég tel, að unnt verði að lána Hermóð næsta ár til þessara ferða leigulaust, eða án þess að heimtaður sé annar leigu kostnaður af leigjendum skipsins en að skipinu sé skilað nokkurn veginn í sama ástandi og það er í, þegar það er lánað. Aftur á móti um það, að styrkurinn miðist við rekstrarhalla bátsins, get ég ekkert loforð gefið um. Samgmn. hefir gert það að till. sinni, að styrkurinn til Djúpbátsins yrði hækkaður úr 19 og upp í 20 þús. kr., og ég get því ekki gefið nein loforð um það, að leggja fram meira fé en þessu nemur. Eftir þeirri áætlun, sem fyrir liggur frá Pálma Loftssyni, forstjóra Skipaútgerðarinnar, þá lítur út fyrir, að hann telji, að með sömu fólksflutningum og sömu áætlun og gerð er fyrir 60 tonna mótorbát, þá verði rekstrarkostnaður Hermóðs hér um bil 6500 kr. lægri, ef ekki er reiknuð leiga af honum, heldur en rekstrarkostnaðurinn yrði, ef notaður væri mótorbátur. Ég hygg því, að í sjálfu sér sé ekki ástæða til þess að gera ráð fyrir, að frekari styrk mundi þurfa, ef skipið verður lánað án leigu, heldur en til væntanlegs djúpbáts. Ég vil taka það fram, að ég tel, að á þessu máli sé aðeins fengin bráðabirgðalausn, og ég get ekki hugsað mér að segja neitt ákveðið um það, hvernig þetta verði framvegis, fyrr en reynslan er fengin um það, hvernig þetta gefst.

Jón Auðunn Jónsson Mér þykir leitt, að hæstv. ráðh. hefir ekki tækifæri til þess að hlusta á það, sem ég þarf að taka fram í sambandi við ræðu hans. Ég vil í fyrsta lagi taka það fram, að á áætlun forstjóra Skipaútgerðar ríkisins er gert ráð fyrir 7 þús. kr. afborgun, og til fyrningar, umfram venjulegt viðhald, 4600 kr. Þetta eru 11600 kr., og þetta er fé, sem náttúrlega vinnst, eftir þessari áætlun, en sem alls ekki er reiknað með í hinni áætluninni, svo að áætlunarkostnaður Hermóðs er mun hærri en rekstrarkostnaður hins bátsins. Enda er það öllum mönnum skiljanlegt, að það er dýrara að halda úti 100 tonna gufuskipi heldur en 60 tonna mótorbát. Nú hefir hæstv.atvmrh. ekki viljað gefa neinn ádrátt um það, að rekstrarstyrkur til Hermóðs yrði hækkaður upp úr 20 þús., en ég þykist sjá það fyrir, að sú upphæð muni ekki nándar nærri nægja, og ég veit, að sýslun. er ekki fær um að standa undir svo miklum rekstrarhalla, sízt nema þá að því fé, sem á að nota til byggingar nýs skips, verði eytt, og það er náttúrlega einn steinn í götu þess, að nokkurntíma fáist viðunanlegar samgöngur á Djúpinu. Ég fullyrði það, að sumir hv.nm. í samgmn. eru því meðmæltir, að ákveðið verði að borga hærri styrk en 20 þús. kr., ef rekstrarhalli verður. Þar get ég vitnað til form. samgmn. Ed., sem var á fundi í dag, þar sem aðeins voru staddir 5 af 8 nm. Og þar sem hér er um aðeins bráðabirgðaráðstöfun að ræða, sem að nokkru leyti er þvingað upp á sýsluna og þeim er mjög óviðfelldin, en sætta sig ef til vill við, til þess að ferðir þarna falli ekki alveg niður, þá er eðlilegt, að þeir séu dálítið tregir til þess, ef rekstrarhalli skyldi verða t. d. 10 þús. kr., að standa undir þeim bagga. Ég sé mér því ekki fært að taka til baka brtt. mínar á þskj. 647, þar sem hæstv. ráðh. treystir sér ekki til þess að gefa nein vilyrði um aukið framlag úr ríkissjóði til rekstrar Hermóðs á næsta ári. En ég mundi hafa látið mér nægja, að hann hefði tekið vel í það, þó að hann hefði ekki sagt það með beinum orðum, að hann mundi greiða rekstrarhallann, ef t. d. samgmn. fengist til þess að samþ. það - og ég tel líklegt, að hægt sé að fá það samþ. af meiri hl. samgmn., að eitthvað verði greitt fram yfir þann styrk, sem nú er ætlaður til þessa, ef það sýndi sig, að rekstrarhalli yrði mikill. En ef engin von er um að fá neitt greitt upp í rekstrarhallann, þá tel ég þessu máli siglt í það strand, að ríkisstj. verði a. m. k. til þess að halda uppi póstsamgöngum, að taka málið algerlega í sínar hendur. Ég treysti mér ekki til þess á þessum grundvelli að falla frá þeim kröfum, sem ég hefi borið fram á þskj. 647, eftir eindregnum óskum sýslun. og héraðsbúa.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég vildi segja nokkur orð út af því, sem hv.þm.N.-Ísf. vitnaði í, að gerzt hefði á fundi í sameinuðum samgmn. í morgun, viðvíkjandi því máli, sem hér er rætt um. Ég held, að það sé á nokkrum misskilningi byggt hjá þessum hv.þm., að þeir, sem mættir voru á fundi þessum í samgmn., hafi yfirleitt fallizt á það, að meiri styrkur væri greiddur til þess að halda þessum samgöngum uppi en það, sem þegar hefir verið samþ. í samgmn., nema þá ef svo færi, að sýslun. Norður-Ísafjarðarsýslu, sem mun hafa á hendi stjórn þessara samgangna, vildi ekki taka að sér að halda uppi ferðunum með þeim styrk, sem talað er um að veita í þessu skyni, að þá kæmi til mála, heldur en að láta allar ferðir þarna falla niður - sem n. en sammála um, að ekki megi eiga sér stað -, að Skipaútgerð ríkisins í umboði ríkisstj. ef til vill tæki að sér að halda uppi þessum ferðum, og ef rekstrarhalli yrði, þá mundi hann á þann hátt vitanlega lenda á ríkissjóði. Ég held, að það hafi verið þetta, sem vakti fyrir þeim nm., sem um málið fjölluðu á þessum umrædda fundi. Um það, hvort þessi styrkur sé nægilegur eða ekki, er náttúrlega á þessu stigi málsins ómögulegt að segja fyrir nokkurn okkar með nokkurri vissu. Hv. þm.N.-Ísf. og þeir menn, sem með þessi mál fara í Norður-Ísafjarðarsýslu, halda að Hermóður verði það mikið dýrari í rekstri heldur en sá hugsanlegi bátur, sem smíða á, að það muni muna nokkuð miklu. Ég er nú jafnvel á þeirri skoðun, að þessi ótti sé ástæðulaus. Sú áætlun, sem liggur hér fyrir n. frá forstjóra Skipaútgerðar ríkisins, sýnir það, eins og líka áður hefir verið bent á, að ef Hermóður verður lánaður leigulaust til þessara ferða, þá verður rekstur hans sennilega ódýrari en hins fyrirhugaða báts, og þó er kostnaðurinn við að halda þessum ferðum uppi með Hermóði ef til vill reiknaður 1 þús. kr. of hátt. Hv. þm.N.-Ísf. hefir jafnvel fallizt á það, að reikna mætti kolin lægra en gert hefir verið. Mismunurinn á rekstraráætl. beggja skipanna nemur nú tæpum 7 þús kr., og ef kolaliðurinn færist niður, þá nemur mismunurinn nálægt 8 þús. kr. Ennfremur minntist ég á það við 2. umr. málsins, að á áætlun mótorbátsins væri olían ef til vill ekki reiknuð nógu hátt. A. m. k. upplýsti forstjóri Skipaútgerðar ríkisins það fyrir samgmn., að þann lið mætti taka með fyrirvara, og hafði í því fyrir sér sérfróðan mann í þessum efnum, sem hefir mjög góða þekkingu á þessu sviði. Útkoman verður því sú, að hægt er að lækka rekstrarkostnað Hermóðs, en rekstrarkostnaður vélbátsins hækkar ef til vill, svo að mismunurinn verður ef til vill ennþá meiri en áður er um getið. Mér virðist líka mega taka það með í reikninginn, að Hermóður er auk þess stærra skip heldur en hinn fyrirhugaði bátur og hefir betri skilyrði til þess að innvinna sér fargjöld heldur en mótorbátur sennilega mundi hafa, og það mundi sennilega oft koma fyrir, að burðarmagn Hermóðs yrði notað til fulls. Það kom fram í umr. um þetta mál, að fólkið vildi ekki ferðast með þessum bátum, ef þeir væru svo ófullkomnir, að þeir gætu ekki veitt farþegunum sæmilega líðan. Þetta skil ég mjög vel, og er því alveg sammála hv.þm.N.-Ísf. um það, að skip, sem heldur uppi svona ferðum, verður að vera svo vel útbúið, að því fólki, sem ferðast með því, geti liðið sæmilega og að það vilji ferðast með því. Ég held, að Hermóður hafi góð skilyrði til þess að taka takmarkaðan fjölda farþega, en að þeim takmarkaða fjölda geti liðið mjög vel. Þetta vildi ég minna á í sambandi við það, sem komið hefir fram í málinu, og ég held, að ekki sé ástæða til þess, eins og málið horfir nú við, fyrir hv.þm.N.-Ísf. að leggja svo mjög mikið kapp á að láta sínar till. koma til atkv., og þegar það líka er vitanlegt, að ekki er nema um eina lausn á þessu máli að ræða, og hún er sú, að Hermóður verði notaður til þessara ferða næsta ár.

Jón Auðunn Jónsson Það er rétt, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það kom til tals í n., að svo gæti farið, að ríkissjóður yrði að taka að sér rekstur skipsins, og þá yrði Skipaútgerð ríkisins falið að sjá um rekstur þess, og yrði það þá auðvitað rekið sem strandferðaskip og á kostnað strandferðanna, því að að vissu leyti eru þetta strandferðir, sem hér um ræðir, en í eiginlegum skilningi ekki flóaferðir. Allir flutningar, bæði manna- og vöruflutningar, eiga að fara fram á þessu skipi, en aftur á móti er t. d. mb. Skaftfellingur eingöngu vöruflutningaskip, en mannaflutningar og póstflutningar fara fram á landi. Ég get ekki tekið þessar till. mínar aftur, nema ég fái einhverja von um það, að það verði hlaupið undir bagga af hálfu ríkisins, ef rekstrarhalli verður mikill á skipinu og kostnaður fer mjög fram úr því, sem skipið vinnur sér inn, að viðbættum þeim styrk, sem í fjárl. er ætlaður til Djúpbátsferða.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Út af fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. um það, hvort ríkissjóður muni greiða meira en þann styrk, sem áætlaður er í fjárl. til Djúpbátsins, get ég ekki sagt annað en það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu. Ég get ekkert ákveðið loforð um það gefið. Ef fyrir liggja t. d. meðmæli með því frá samgmn., þá verða þau að sjálfsögðu tekin til greina af ríkisstj. Ég get ennfremur bætt því við, að á þessu mun verða tekið með fullkomnum velvilja, því að það er kunnugt, hvernig hagar til með ferðir þar vestra og hvaða erfiðleikar eru þar fyrir hendi. En eins og ég hefi áður tekið fram, þá get ég ekki gefið nein loforð um þetta.

Magnús Guðmundsson Ég skil það af þeim umr., sem hér hafa farið fram, að það sé ákveðið, að vitabáturinn Hermóður verði látinn halda uppi ferðum fyrir Norður- og Vestur-Ísfirðinga, og mér skilst, að það eigi að láta hann gera það þvert á móti vilja héraðsbúa þar. Það liggur í augum uppi, að það er ekki hægt að fyrirskipa þeim að kosta neinn ákveðinn bát, og ef ríkisstj. ætlar endilega að hafa þar í förum bát án samþykkis sýslubúa, þá verður hún vitanlega að gera hann út sjálf. Mér þykir ákaflega undarlegt, að ekki skuli vera hægt að fá samkomulag um það, að ríkissjóður taki þátt í þeim rekstrarhalla, sem kynni að verða, ef hann sýndi sig að verða meiri með því að nota þetta skip heldur en það, sem héraðsbúar hafa hugsað sér að fá. Þetta er svo mikil stirfni og ósanngirni gagnvart þeim, sem hér eiga hlut að máli, að ég er alveg steinhissa á því, að stj. skuli leyfa sér að taka svona í þetta mál. Gagnvart sumum héruðum er farið þannig að, að það er hlaupið undir bagga með kaup á skipum og veittur styrkur í því skyni, eins og líka hefir verið venja, en svo er öðrum héruðum aftur á móti neitað um slíkt, og þeim er sagt að nota skip, sem héraðsbúar hafa reynt áður, með nákvæmlega sömu skilyrðum og nú er talað um, og ekki séð sér fært að nota, vegna þess, hvað það er dýrt í rekstri. Ég get þess vegna ekki séð, að í rauninni séu nokkrar líkur til þess, að hlutaðeigandi sýsla taki að sér að halda uppi ferðum með Hermóði.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég veit ekki, hvernig hv. 1. þm. Skagf. lítur á hlutverk stj. í þessu efni. Honum er kunnugt um það, að það hefir ekki verið með mínu samþykki, að þessi fríðindi voru veitt Borgarnesbátnum. Hvað það snertir, að það eigi að þvinga Ísfirðinga til þess að nota Hermóð til þess að halda uppi ferðum á Djúpinu, þá vil ég taka það fram, að ég hefi ekkert um það sagt annað en það, að þeim hefir verið gefinn kostur á að fá hann til þess leigulaust. Ef þeir geta fengið annað skip hentugra, sem þeir treysta sér til þess að gera út með þeim styrk, sem veittur er í þessu skyni í fjárl., þá er ekkert á móti því. Að sjálfsögðu verður ríkisstj. að sjá um, að þarna fari a. m. k. fram póstflutningar, ef hlutaðeigandi sýslun. tekur ekki málið í sínar hendur. En ég sé ekki annað en að hér sé um mjög sæmilegt boð að ræða, þar sem Hermóður verður lánaður leigulaust. En að ég sem atvmrh. gefi bindandi loforð um það, að ríkissjóður greiði rekstrarhalla, sem kynni að verða, ef ferðunum yrði haldið uppi með því að nota Hermóð, fram yfir það, sem þingið samþ. í þessu efni, er vitanlega alveg meiningarlaust. Það væri þá eins gott að hækka bara styrkinn strax.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil bara leiða athygli hv. d. að því, hvað taki þá við, ef sýslun. Norður-Ísafjarðarsýslu sér sér með engu móti fært að leggja út í að láta Hermóð annast þessar ferðir með þeim styrk, sem ákveðinn hefir verið til þess af meiri hl. samgmn. á fundi, sem þó vantaði marga af nm. á. Þá verða engar ferðir þarna, nema ríkisstj. hlaupi undir bagga og laki að sér að sjá um þær. Og ég hygg, að það yrði að öllu leyti dýrara og án efa margfalt minna notað, ef ríkisstj. neyddist til þess að halda úti skipi þarna vestra til þess að annast póstflutningana eingöngu. Það vita allir, að Norður-Ísfirðingar eiga réttlætiskröfu á því að hafa einhverjar samgöngur umfram póstferðir, þegar litið er til þess, að aðrar sýslur hafa undanfarið fengið hlutfallslega margfalt meiri styrk til samgöngubóta á sjó og landi heldur en Norður-Ísfirðingar, og allir vita, að erfiðleikarnir eru langmestir þar hvað samgöngur snertir. Hér er um slíkt lítilræði að ræða, að mér finnst, að það sé varla, að maður geti fengið sig til þess að deila um þessa hluti, svo sjálfsagðar virðast þær kröfur, sem fram hafa komið frá Norður-Ísfirðingum, og svo í hóf stillt. Það er óhætt að segja, að þeir hafi miklu minni styrk frá ríkinu, þó að þetta allt verði uppfyllt, en allar aðrar sýslur landsins undantekningarlaust, en eiga þó erfiðasta aðstöðu. Eins og hér hefir áður verið tekið fram, þá hefði ég gert mig ánægðan með það, ef ráðh. hefði viljað taka það liðlega í þetta mál, að þvertaka ekki fyrir það, eins og mér skilst, að hann hafi gert, að ríkissjóður hlypi undir baggann með sýslunni, ef rekstrarhalli yrði mjög mikill. Ég er sannfærður um það, að ef til þess kemur, að ríkissjóður þarf að gera út skip þarna, sem yrði þá að sjálfsögðu falið skipaútgerð ríkisins og gert á kostnað strandferðanna, þá yrði það bæði dýrara og óhentugra. Það er fyrirfram vitað, að þeir flutningar geta ekki orðið eins hagkvæmir, ef stilla á í hóf með kostnaðinn, og ég er hræddur um, að kostnaðurinn geti orðið mikill, og að tekjurnar geti líka orðið minni heldur en þær annars gætu orðið, því að ég get vel hugsað mér, að það gæti komið stífni í héraðsbúa, sem ég er þó alveg á móti að kæmi fram, og að þeir mundu þá kannske sniðganga þennan bát og reyndu að notast við einhverjar hlaupaferðir, eins og oft hefir verið, til þess að annast flutninga sína, meira en vera ætti, bæði þeirra vegna sjálfra og ríkissjóðs.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Út af orðum hv.þm.N.-Ísf. vil ég taka það fram, að eftir því, sem ég bezt veit, þá eru allir nm. í samgmn. beggja d. sammála um að mæla með því, að ríkisstj. láni Hermóð til þess að halda uppi ferðum á Djúpinu. Ef n. eru ekki sammála um þetta, þá mun það vera þessi hv.þm. einn, sem ekki er á sama máli og n. í þessu máli. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um, að það væri stirfni af ríkisstj. að þvertaka fyrir að veita nokkurt fé til þessara ferða fram yfir það, sem Alþ. hefði samþ. Ég hefi ekki þvertekið fyrir neitt í þessum efnum. Ég hefi aðeins sagt, að ég geti engin loforð um þetta gefið. Hinsvegar mun ég, ef samgmn. leggur það til og beiðni liggur fyrir um það frá hlutaðeigendum, taka þetta til athugunar, en get ekki fyrirfram gefið nein bindandi loforð í þessu efni. Ég tel það ekki rétt og mun ekki gera það.

Magnús Guðmundsson Ég held, að hæstv. ráðh. hafi misskilið mig, ef hann heldur, að ég hafi farið fram á, að hann gæfi loforð um að greiða allan halla, sem af því kynni að leiða að halda þessu skipi úti. Það var aldrei mín meining. En ég vildi benda á, að það er stj. að leysa þetta mál, og hún verður að sjá um, að bátsferðum sé haldið uppi þarna, og mér skilst, að hún geti það vel á þennan hátt, sem hér er farið fram á. Mér skilst, að hún geti það með því að segja aðeins, að hún sé fús til þess að taka málið til athugunar, þegar það sýni sig, hve mikill rekstrarhallinn verður, og sýnt um leið íbúum þessarar sýslu sanngirni. Ef ég hefi skilið hv.þm.N.-Ísf. rétt, þá er það ekki annað en þetta, sem á milli ber, og það er sannarlega ekki til mikils mælzt, þó að þessi beiðni sé borin fram. 

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) [óyfirl.]: Nefndin hefir ekki getað komið fram heilsteypt í þessu máli, því að eins og sést á þskj. 728, hafa tveir nm. skrifað undir nál. með fyrirvara. En ég vænti þess, að hv.þdm. sjái, að nauðsynin bak við framlengingu þessara laga er svo brýn, að frv. verður að ná samþykki. Ég skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þá breyt., sem gerð var á þinginu 1933, um að aftan við 2. gr.l. um dragnótaveiðar í landhelgi frá 1928, bættist sem hér segir: „Á svæðinu frá Hjörleifshöfða vestur um til Látrabjargs skulu veiðar með dragnótum leyfðar í landhelgi frá 15. júní til 30. nóvember ár hvert. Á Breiðafirði og Faxaflóa skal slík veiði þó aðeins heimil skipum, sem skrásett eru innan lögsagnarumdæma, er að þeim liggja, öðrum hvorum eða báðum.“ Það, sem farið er fram á með frv., er að framlengja þessi ákvæði, og samkv. frv. er ætlazt til, að framlengingin nái til áramóta 1936. Ég skal viðurkenna, að í hinum ýmsu landshlutum er nokkur deila um það, hvort eigi að leyfa þessar dragnótaveiðar á þeim tíma, sem gert er ráð fyrir í frv. En þar sem þessi heimild gildir ekki nema fyrir nokkurn hluta landsins, þá get ég ekki skilið, að hinir aðrir landshlutar þurfi að vera á móti því, því að það snertir þá í raun og veru ekkert. En nauðsynin fyrir því, að þetta sé leyft, sýnist okkur a. m. k. hér í Sunnlendingafjórðungi vera mjög fyrir hendi. Það er fengin nokkur reynsla fyrir því, að einmitt yfir þennan tíma, sem dragnótaveiðar eru stundaðar, er allmikill hluti báta, sem engar líkur eru til, að verði starfræktir á annan hátt en að gera þá út á dragnótaveiðar, og því skiptir það miklu máli fyrir stóran hóp sjómanna, hvort þessi heimild verður í gildi eða ekki. Þetta veit ég, að á sérstaklega við allmikinn hluta af hinum smærri bátum hér í Reykjavík og á ýmsum stöðum hér við Faxaflóa, þar sem þeir bátur eru gerðir út á öðrum tíma ársins. Þeir taka þessar veiðar upp að vetrarvertíð lokinni, því að þá er yfirleitt hér við Suðurland ekki afla að vænta á grunnmiðum, og tæplega að farið sé á þessum bátum á djúpmiðin hér fyrir suðurströndinni. Er þá ekki í annað hús að venda fyrir þessa báta en að stunda þessar veiðar. Árangurinn af þessu síðastl. ár hefir orðið allgóður, og er það kannske meðfram því að þakka, að þau skilyrði eru nú fyrir hendi, að sæmilegt verð er á þessum fiski, sem er aðallega koli; að vísu er einnig dálítið af smáfiski, sem á þessum tíma er góð markaðsvara fyrir Reykjavíkurbæ. Á þeim tíma er venjulega tregt um soðfisk annarsstaðar frá, enda þarf langt að sækja hann, og kemur sá fiskur ekki eins nýr á markaðinn eins og fiskurinn, sem veiddur er í dragnætur í Faxaflóa. Það má því segja, að þeir hafi líka nokkurn markað fyrir annan fisk heldur en kola, sem er mestmegnis útflutningsvara og er fluttur út í frosnu ástandi eða í ís, af þeim, sem kaupa þennan fisk af þeim. Ég hefi hér hjá mér reikninga frá nokkrum bátum, sem hafa stundað þessar veiðar síðastl. ár. Ég skal ekki þylja upp alla reikningana, en vildi aðeins drepa á, að hlutur skipverjanna við þessar veiðar er betri heldur en við margan annan veiðiskap. Og þetta er á þeim tíma árs, sem eru litlar líkur til, að þeir hinir sömu menn gætu skapað sér atvinnu. Það er því hvorttveggja í senn, atvinnuspursmál og um leið skapast útflutningsvara, sem á þessum tíma árs er mjög mikilsvert. Fyrstu reikningarnir, sem liggja hér fyrir mér, eru yfir bát, sem hefir skilað til fjögurra manna 2887 kr. samtals. Annar bátur, þar sem hásetarnir voru fimm, skilaði til þeirra 3933 kr. samtals. Veiðitími þessa báts var nokkru styttri en hins bátsins. Svo hefi ég hér reikninga frá þriðja bátnum. Þar er tímabilið frá 20. júní til 30. september. Hefir hlutur hvers manns orðið þar 797 kr. Að lokum eru hér reikningar frá fjórða bátnum, en hann er úr Keflavík. Á þeim bát hefir hlutur hvers manns orðið 1170 kr., en þar er veiðitíminn nokkru lengri, eða frá 1. júní til 4. nóvember. Ég held, að óþarfi sé að telja upp, hver útkoman hefir orðið á fleiri bátum, því að hún er þessu lík hjá flestum, betri heldur en við nokkurn annan veiðiskap. Það er því allmikið í húfi fyrir mikinn hóp sjómanna, sem stunda veiðar á smærri mótorbátum, ef á að banna að stunda dragnótaveiðar á þessum tíma árs. Ég skal þá lauslega drepa á þá mótbáru móti þessu, sem komið hefir fram utan þings, og það er m. a., að dragnótaveiðarnar eiga að hafa svo mikla eyðileggingu í för með sér, að þær fæli burt fiskinn o. s. frv. Ég fyrir mitt leyti er á skoðun þeirra manna, sem álíta, að þetta hafi ekki við rök að styðjast. Ég vil aðeins benda á skýrslu, sem lá fyrir þinginu 1929 eða 1930, frá Árna Friðrikssyni fiskifræðingi, þar sem hann færði með tölum skýr rök að því, að af öllum þeim kola, sem veiðist hér við land, eru 9/10 hlutar hans veiddir af útlendum veiðiskipum, mestmegnis enskum togurum, en aðeins 1/10 er veiddur af Íslendingum sjálfum. Fiskifræðingurinn heldur því fram, að ef við veiðum ekki kolann þar, sem við eigum þægilegast með að ná honum og á þeim tíma, sem menn geta ekki notfært sér annað, þá verði hann að mestu leyti útlendingum að bráð, og að kolinn muni, hvort sem hann gengur til þurrðar fyrr eða seinna, gera það alveg jafnt, þó að við bönnum okkar landsmönnum að veiða hann eða ekki innan landhelginnar. Mér finnst, að þessi skýrsla fiskifræðingsins sé svo þung á metunum, að við eigum sjálfir að reyna að notfæra okkur þennan fisk á þeim tíma, sem við eigum þægilegast með að veiða hann. Og hér er um þann fisk að ræða, sem á erlendum markaði er talinn verðmætastur allra fiskiteg., sem við getum flutt út. Ég hefi ekki orðið var við hér í nágrenninu neina verulega óánægju með þessi lög, nema helzt í einu héraði. Garðinum, og hefi ég þó komizt að raun um, að sú skoðun, jafnvel innan þessa héraðs, er ekki eins almenn eins og menn halda. Það er meira trúaratriði, sem mér skilst, að liggi á bak við hjá einstökum mönnum, heldur en að það sé eins mikil hætta að þessu eins og þeir vilja vera láta. Ég vildi því vænta þess, að hv. deild liti á nauðsyn þessa máls, en ekki á þær mótbárur, sem blásið er upp gegn þessum lögum, af ástæðum, sem ég áðan skýrði frá, að væru ef til vill meira trúarlegs atriðis heldur en að við veruleg rök hefðu að styðjast. Hér er um verulega mikið fjárhagsmál að ræða fyrir þá menn, sem að þessum veiðum standa, og landið í heild, því að þessi verðmæti fiskur yrði ekki nema að mjög litlu leyti veiddur af okkur, ef þessi heimild, sem hér er farið fram á, væri ekki fyrir hendi, því að eins og fiskifræðingurinn benti á, yrði kolinn erlendum fiskimönnum að bráð. Ég tel svo ekki þörf á að hafa lengri formála fyrir þessu máli, en vænti, að hv.þdm. kynni sér þær ástæður, sem að því liggja, áður en þeir greiða atkv. á móti framgangi þess.

Þorsteinn Þorsteinsson Það liggur hér fyrir brtt. frá mér á þskj. 788, en sú brtt. nær ekki því marki, sem ég vildi, og er það fyrir vangá mína. Ég mun þess vegna taka þessa brtt. aftur, en flytja skrifl. brtt. í staðinn. Ég lít svo á, að þetta sé alveg sjálfsögð breyt. og að sýslusjóðirnir eigi ekki að vera lakar settir í þessu efni en bæjarsjóðir. Ég skal játa, að ég hefi ekki athugað frv. nógu nákvæmlega, en það er mesti óhugur í mér við það, og ég er hræddur um, að það geti stuðlað að því, að viðskipti manna verði ekki eins hrein og áður. Menn munu kinoka sér við að gefa skriflegar kvittanir eins og áður, þegar greiða þarf sérstaklega stimpilgjald fyrir hverja kvittun, en þá er hætt við, að þræta vaxi út af greiðslu, - neitað, að greiðsla hafi átt sér stað, þótt fram hafi farið. Ég er hræddur um, að það verði prókúratorar, sem auðgast mest á þessu frv.: Málaferli aukist.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. Dal., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 804,II] . Leita verður tvöfaldra afbrigða fyrir því, að þessi brtt. megi koma til meðferðar á þessum fundi.

Pétur Magnússon Ég lét í ljós við 2. umr., að ef þessi löggjöf ætti að koma að gagni, yrði sérstaklega að gæta tvenns. Annarsvegar, að lögin væru einföld í framkvæmd, og hinsvegar, að stimpilgjaldið væri ekki sett svo hátt, að menn kveinkuðu sér við að borga það. Mér skildist á hæstv. fjmrh., að nota ætti ákvæði 3. gr. til þess að ákveða sama gjald af ávísunum og kvittunum, án tillits til upphæðarinnar, og hefir það þann kost, að þá þarf ekki nema eina tegund af stimpilpappír. En ég álít nauðsynlegt að hafa heimild til að ákveða mismunandi gjald af ávísunum og kvittunum. Kvittanir þola ekki að jafnaði hátt gjald, og þyrfti að orða þetta öðruvísi í lögunum. Auk þess álít ég, að sú fjárhæð, sem ráðgerð er sem hámark, sé of hátt sett. Ég ætla að leyfa mér að bera fram brtt. við 2. málsgr. 3. gr., og afhendi ég hæstv. forseta hana hér með.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá hv. 2. þm. Rang.: [Sjá þskj. 804,I] . Verður að leita tvöfaldra afbrigða fyrir þessari brtt.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég á brtt. á þskj. 176, og eru þær í beinu áframhaldi af því, sem gerðist við 2. umr. - 1. brtt. gerir ráð fyrir að fella niður úr A.-lið 1. gr. orðið „vöruávísanir“. Það er óþarft að hafa þetta, því að vöruávísanir eru ekki ávísanir í venjulegri merkingu þess orðs, og gæti það því orðið til þess að villa fyrir að láta þetta standa svona. - 2. brtt. er líka fram komin vegna aths., sem fram kom við 2. umr. Ef hún verður samþ., hljóðar upphafið á B-lið 1. gr. þannig: „Allar viðurkenningar fyrir greiðslu eða innborgun á fjárhæð“ o. s. frv. En það þótti geta komið fyrir, að gefin væri út kvittun með ótilgreindri fjárhæð. - 3. og 4. brtt. eru aðeins til þess að taka af öll tvímæli um, að opinber gjöld skuli undanþegin stimpilgjaldi. Ég er samþykkur brtt.hv.þm. Dal. og hv. 2. þm. Rang. að mestu leyti. Mér finnst skynsamlegt að hafa möguleika til að setja lægra gjald á kvittanir en ávísanir. En ég mundi kjósa að hafa heimild fyrir lítið eitt hærra gjaldi en hv. 2. þm. Rang. vill, án þess ég sé þó viss um, að það verði haft hærra, en ég er ekki alveg tilbúinn að taka ákvörðun um þetta. Ég ber því fram skrifl. brtt. við hina skrifl. brtt.hv. 2. þm. Rang., og afhendi ég hæstv. forseta hana hér með.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hæstv. fjmrh. við skrifl. brtt. frá hv. 2. þm. Rang., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 805]. Verður að leita afbrigða um þessa till., svo að hana megi taka til umr. og atkvgr. á fundinum.

Magnús Guðmundsson Mér sýnist af þeim fjölda skrifl. brtt., sem hér koma fram, að málinu hafi eigi verið veitt nægileg athugun, eins og ég tók fram við 2. umr. - 3. og 4. brtt.hæstv. fjmrh. skil ég svo, að niður falli þessi undanþága fyrir einstakar stofnanir, sem reknar eru af ríki og bæjum, svo að kvittanir frá landssímanum t. d. verða þá stimplaðar. Það er náttúrlega ekkert við þessu að segja og sjálfsagt að hafa ákvæðin sem skýrust. Má kannske segja, að þetta sé eðlilegt „trick“ af einum fjmrh., og skal ég ekki dvelja við það. En satt að segja finnst mér hæstv. ráðh. vera orðinn nokkuð frekur í kröfum um tekjuaukana, enda þarf mikils með, sbr. brtt. meiri hl. fjvn. við fjárlfrv., sem væntanlega verða allar samþ. - Mér finnst þetta frv. heldur leiðinlegt, og ég er hræddur um, að það komi í ljós ýms óþægindi við framkvæmd l. Ég vil þó stuðla að því, að það verði sem bezt úr garði gert, og kem því með 2 fyrirspurnir til hæstv. ráðh. Það stendur í 1. gr. B. um kvittanir, að sama sé, hvort greiðsla hafi farið fram í peningum eða víxlum og ávísunum. Skilst mér, að þetta skuli teljast til kvittana og stimplast. En samkv. A-lið 1. gr. eiga víxlar og ávísanir að stimplast, svo að mér skilst, að samkv. þessu verði um tvístimplun að ræða, og finnst mér það miður sanngjarnt. - Þá stendur í 5. gr. B. 1, að undanþegnar skuli kvittanir fyrir úttekt úr sparisjóðsbók. Ég þekki ekki slíkar kvittanir. Bankinn fær aðeins skrifaða beiðni á miða.

Það er kvittunin!

. Það er alls engin kvittun, því maður fær ekkert greitt gegn þeim miða nema skrifað sé í bókina af starfsmönnum bankans. Mér finnst koma hér fram hugsunarvilla, sem alls ekki á að koma fyrir.

Það er átt við úttektarmiðana. Bankinn notar þá sem sönnunargagn fyrir því, hver hafi tekið úr bókinni

. Þetta eru alls ekki neinar kvittanir í venjulegum skilningi, heldur aðeins til að sýna, hver hafi tekið féð út. Ef það væri kvittun, ætti hún ekki að afhendast fyrirfram, enda fær maður enga útborgun gegn slíkri beiðni nema hafa bókina með. - Ég held, að það séu ýms atriði í frv., sem þörf væri á að taka til frekari athugunar.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 1. þm. Skagf. minntist á, að um tvístimplun gæti orðið að ræða samkv. B-lið 1. gr. Það fer nú eftir því, hvað kallað er tvístimplun, en ég held, að ekki sé ástæða til að gera neina undanþágu um þetta atriði. Um úttektarmiða úr sparisjóðsbókum er það að segja, að bankinn lítur á þessa miða sem kvittanir, og það er samkv. ósk frá Landsbankanum, að þeir voru taldir hér með, svo að það kæmi fram, að ekki væri skylt að stimpla þessa miða. Hitt er misskilningur, að það, sem ritað er í sparisjóðsbókina, sé nokkur kvittun, enda er það ritað af bankamönnunum sjálfum. Bankinn sjálfur lítur á úttektarmiðann sem kvittun, svo að hér er ekki um neina hugsunarvillu að ræða.

Pétur Magnússon Út af brtt.hæstv. fjmrh. við mína brtt. skal ég geta þess, að ég legg ekki kapp á, hvar takmarkið skuli vera um hámark gjaldsins. Ég vildi aðeins í þessu sambandi beina því til hæstv. ráðh., að hann gæti þess að setja ekki hámarkið svo ofarlega, að hætta geti verið á því, að menn freistist mjög til þess að fara í kringum þessi lagaákvæði. Fyrir mér vakir ekki það, að ég sé hræddur við, að mönnum sé íþyngt með þessu gjaldi, heldur hitt, að l. nái ekki þeim tilgangi sínum að afla ríkissjóði tekna.

Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) Þegar ég hvarf frá þessu máli í gærkvöldi, var ég kominn að því að tala um álit meiri hl. sjútvn., og skal ég þá halda áfram með þetta mál. 10. desember, rúmum 10 vikum eftir að hæstv. ráðh. fékk þetta frv. í sínar hendur og tók við kynnu sér og sínum flokksmönnum efni þess, eftir því sem hann hefir sjálfur lýst yfir, þá fyrst kemur álit meiri hl. n. Ég ætla, að það sé dagsett 10. desember, en í gær kom það fyrst inn í d. Eftir þennan útungunartíma gæti maður nú ætlað, að meiri hl. hefði einhver rétt rök fram að færa og einhverjar skynsamlegar og velviljaðar till. til úrlausnar á málinu, byggðar á athugun og skilningi á þeim mikla vanda, sem hér liggur fyrir, og á frv. sjálfu. En af nál. er það í fæstum orðum að segja, að það er í raun og veru ekkert annað en níðrit. Það er spunnið úr vanþekkingu, óvild og mjög fágætum dónahætti, vil ég segja, og morandi í beinum ósannindum, því miður mörgum alveg vísvitandi. Ritsmíð eins og þetta nál. meiri hl. á auðvitað sinn líka. Það á eflaust sinn líka í greinum sorpblaða, en í þingskjölum held ég, að það eigi engan sinn líka, að ógleymdu áliti sömu n. um frv. til l. um fiskiráð. Ég mun finna öllum þessum orðum mínum stað í framhaldi þessarar ræðu minnar, bæði með tilvitnunum í nál. sjálft og jafnframt með tilvitnunum í það, sem áður hefir gerzt málinu. Meiri hl. segir í upphafi álits síns, að atvmrh. hafi komið á fund í sjútvn. 27. okt. og lýst því yfir, að frv. þetta hefði komið svo seint fram eða til stj., að hún hefði ekki getað tekið tillit til þess við samningu fjárlagafrv. fyrir 1935 og hefði þess vegna ekki séð sér fært að mæla með samþ. þess á þessu þingi, nema því aðeins, að séð væri jafnframt fyrir fjáröflun í þessu skyni. Hinsvegar hefði ráðh. æskt þess eindregið, að sjútvn. tæki til athugunar, hvort ekki væri unnt að gera ráðstafanir um skuldaskil smáútvegsins þegar á þessu þingi. Það, sem hv. meiri hl. hefir hér eftir ráðh., er eitt af því fáa, sem er rétt hermt í nál., og þess vegna er bezt að athuga það fyrst. Það atriði, að frv. hafi borizt stj. of seint til þess að hún gæti tekið tillit til þess við samningu fjárlagafrv. fyrir 1935, er auðvitað persónulegt álit ráðh. sjálfs, en að mínu áliti er þessi skoðun hans röng, eins og ég skal leitast við að færa rök að. Eins og ég hefi áður sagt, þá skýrði mþn.atvmrh. frá því í lok ágústmánaðar í sumar, hver niðurstaðan væri um efnahag útvegsins og hvað n. mundi leggja til, að gert yrði í þeim málum. N. óskaði eftir samvinnu við ráðh., sem sjálfsagt var, því að samkv. stöðu sinni var hann oddviti í þessu máli. Ráðh. tók máli n. vel, og um miðjan september færði n. ráðh. uppkast að þessu frv., sem hér liggur fyrir. Þá var jafnframt hæstv. fjmrh. kynnt þetta frv. og honum fært það af nm., og hann óskaði eftir, að ákveðnum manni í stjórnarráðinu yrði sýnt frv. og hann látinn fara yfir það og athuga sérstaklega hina teknisku hlið frv. Það er þess vegna mín persónulega skoðun, að frv. hafi komið nógu fljótt úr höndum n. til stj., svo að hún gæti tekið fullt tillit til þess við samningu fjárlagafrv. Hitt er annað mál, hvað er skoðun hæstv.atvmrh. í þessu efni. Hann segir, að það sé sitt álit, að það hafi ekki verið hægt. En sannleikurinn í þessu máli er sá, sem öllum hv.þm. á að vera kunnugt, að það var stj., sem hafði allar skyldur í þessu máli. Alþingi fól henni eða fyrirskipaði að láta þessa rannsókn fara fram og koma fram með till. til úrlausnar. Milliþn. starfaði aðeins fyrir stj. Það þýðir ekkert að vera að halda fram öðru eins og því, að stj. hafi þarna aðeins verið að athuga, hvort og hvernig hún ætti að taka undir mál mþn. Það var hún, stj. sjálf, sem átti að koma með og leggja fyrir þingið samkv. þáltill.till. til úrlausnar þessara mála, auðvitað byggðar á þeirri rannsókn, sem hún lét gera. Það er firra - og ég vona, að það sé í síðasta skiptið, sem ég þarf að mótmæla henni -, að allar skyldur í þessu efni hafi hvílt á mþn., en engar á stj. Því er alveg snúið við. Sannleikurinn er sá, að höfuðskyldan gagnvart þessu máli hvílir á stj., en ekki mþn.Mþn. var bara til aðstoðar stj., og ég þykist hafa fært að því sæmileg rök, að n. flýtti rannsókn sinni eins og hún gat og kynnti stj. niðurstöðurnar svo tímanlega, að það var nægilega rúmur tími til þess að taka tillit til frv. í samningu fjárlagafrv. fyrir árið 1935, og n. lagði við það alla alúð, að kynna stj. þetta mál og fá samvinnu hennar um úrlausn á þessum vanda. Hitt atriðið, sem er haft eftir ráðh. og er alveg rétt, er það, að hann gæti ekki mælt með því, að frv. næði samþ. þessa þings, nema því aðeins að séð væri fyrir tekjuöflun í þessu skyni. Þessi orð ráðh. skildum við í mþn. þannig, að hann ætlaðist til, að frv. næði fram að ganga á þessu þingi, ef séð væri fyrir fjáröfluninni. Allur Sjálfstfl. hér á þingi var sammála um það, og form. flokksins lýsti því yfir hér í deildinni, að flokkurinn mundi leggja sitt lið til þess, alveg ákveðið, að fjárl. yrðu afgr. tekjuhallalaust, og vinna að því að ríkissjóði bættist sá tekjumissir, sem hann yrði fyrir, ef þetta frv. yrði samþ. Til þess að framkvæma þetta varð fyrst og fremst að gera sér það ljóst, hver yrði tekjuöflun ríkissjóðs samkv. tekjuöflunarfrv. þeim, sem fram voru komin, bæði frá stj. og fyrir hennar atbeina, og í þessu skyni var það, að a. leitaði álits hæstv. fjmrh. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að skýrslur hans um þetta efni nái ekki nokkurri átt. Ég þarf ekki að endurtaka það frá því í gærkvöldi, hver hans skýrsla var. Hann telur t. d., að einkasölufrv. gefi einar 200 þús. kr., og þar er ekkert tillit tekið til þess tekjuauka, sem leiðir af afnámi bannlaganna. Þar var gert ráð fyrir, að tollbreytingar mundu gefa 400 þús. kr., sem er mjög lág upphæð, en þó er það allra mest áberandi, að það er ekki gert ráð fyrir, að einkasölurnar gefi ríkissjóði svo sem neinn arð. Það er því svo langt frá því, að hér hafi fengizt nokkur samvinna við meiri hl. sjútvn. og stjórnarflokkana á þingi að gera rétta rannsókn á þessu máli, að hér er ekkert undir það tekið, alls ekkert. Og það vita allir, hvernig fór með samvinnuna við sjálfstæðismenn að rétta við fjárhaginn með niðurfærslu á útgjöldum. Allar slíkar till. voru hispurslaust drepnar af stjórnarflokkunum báðum hér á þingi. Ég má nú til, af því að hið einstaka plagg, nál. meiri hl., er komið mér í hendur, að fara um það nokkrum orðum. Í þessu nál. er það endurtekið, að minni hl. sjútvn. og flm. þessa frv. hafi flýtt því svo, að meiri hl. hafi engan kost átt á að athuga það. Ég skýrði frá því í gærkvöldi, hver gangur þessa máls hefir verið, og hirði ekki um að endurtaka það; það er nóg að benda á það, að nú er komið á 11. viku síðan mál þetta var fyrst fengið hæstv. ráðh. í hendur með þeirri grg., sem frv. fylgdi. Og þegar hv.nm. segja, að þeir hafi engan kost átt á að kynna sér málið, áður en það var borið fram af okkur flm., þá vil ég enn benda á það, að hæstv.atvmrh. skýrði frá því, og hann hefir ekki verið véfengdur, að hann hefði haft málið hjá sér þessa 17 daga, sem hann hafði frv., til að kynna samflokksmönnum sínum það. Ég vil álíta, að það muni vera rétt, einkanlega þegar mér er orðið kunnugt um það, að hæstv.atvmrh. hefir einmitt gert talsvert til þess að ná einhverju samkomulagi til úrlausnar á þessu, en hefir sýnilega lent þar í minni hl. Í nál. segir svo, að málinu hafi verið hraðað það mikið, að ekki hafi verið hikað við að brjóta alla þingvenju til þess að ná því marki að koma málinu út og gera það að flokksmáli. Þetta eru svo blygðunarlaus ósannindi, að mig furðar, að það skuli vera sagt af sömu mönnum, sem vita það, að frv. er ekki flutt fyrr en fyrst í nóvember, en var fengið ráðh. í hendur fullbúið með grg. 10. okt. og hann leggur það fyrir sjútvn. 27. okt., og við gengum eftir meðnm. okkar um það að veru meðflm. Þá segir hér í þessu nál., að það hafi verið sýnt, að ekki fengist samkomulag í n. um flutning frv., því að sjálfstæðismenn hefðu haldið fast við að taka sem mest af útgerðinni, og helzt alla, undir skuldaskilin og afgr. málið þegar á þessu þingi, en ekki getað bent á leiðir til fjáröflunar vegna þess tekjumissis, sem ríkissjóður yrði fyrir vegna samþykktar frv., enda hefði flokkur þeirra á þingi stuðið gegn öllum tekjuaukafrv. stj. Manni blöskrar eiginlega ekkert, sem kemur frá þessum mönnum, og þau með verður að láta svo heita, að manni blöskri þetta ekki heldur. Það er ekki undarlegt, þó að sjálfstæðismenn haldi fast við það, að taka helzt alla útgerðina undir skuldaskil. Það er einmitt ágreiningurinn, að þeir vilja það, en hinir ekki. Hér er meiri hl. n. því eiginlega að löðrunga sjálfan sig, líklega óafvitandi, því að hann sýnist ekkert vita, hverja hann ber. Svo er því bætt við í nál.: „En ekki gátu þeir bent á leiðir til fjáröflunar vegna þess tekjumissis, sem ríkissjóður yrði fyrir vegna samþykktar frv.“ Við höfum mörgum sinnum boðizt til þess að gangast fyrir tekjuöflun, ef tekið væri á því, að láta frv. ganga fram. En tekjuöflun í þessu skyni, þegar þverneitað er að láta frv. ganga fram, það sér hver maður, að væri ekkert nema vitfirring. Slík hugsun getur ekki fæðzt í nokkrum heilbrigðum heila. Og svo koma þessi rakalausu ósannindi, að sjálfstæðismenn hér á þingi hafi staðið á móti öllum tekjuaukafrv. Ég veit ekki betur en að búið sé að samþ. tekjuaukafrv. með atkv. sjálfstæðismanna, og ég veit heldur ekki betur en að þeir hafi komið fram með till. um allmikinn sparnað á fjárl., en þær voru allar strádrepnar. Sjálfstfl. hefir margsinnis boðizt til þess að gangast fyrir tekjuöflun vegna Skuldaskilasjóðs, að svo miklu leyti sem tekjuöflunarfrv. stj. ekki nægðu, en þeir eru ekki svo gersneyddir þeirri ábyrgðartilfinningu, sem stjórnarflokkarnir virðast vera sneyddir, að þeim detti í hug að leggja álögur á þjóðina, nema full þörf sé þar fyrir hendi. Þess vegna dettur sjálfstæðismönnum ekki í hug að leggja á nýja skatta vegna þessa frv., nema frv. sé um leið tryggður framgangur. Ef það er ekki sýnt, að tekjuöflunarfrv. þau, sem samþ. verða, nægi ekki til þess, að fjárl. verði afgr. tekjuhallalaust, þó að skuldaskilasjóður yrði stofnaður, þá kemur ekki til mála, að sjálfstæðismenn gangist fyrir nýjum álögum þar að auki. Hér stendur, að meiri hl. hafi hinsvegar haldið þeirri skoðun hæstv.atvmrh. fast fram, að smábátaútvegurinn og vélbátaútvegurinn skyldi styrktur af ríkinu til þess að ná skuldaskilasamningum. Engu í þessa átt hefir meiri hl. haldið fram. Hann hefir ekki fengizt til neins samkomulags um þá hluti. Ég sé nú ekki neinn úr hv. meiri hl. hér í salnum, enda er mér sama hvar þeir flækjast. Þeir skulu ekki með flótta sínum hefta mig í því að segja það, sem segja þarf. Ég veit, að það er sama og að stökkva vatni á gæs, að ræða við þá með rökum. Þess vegna hirði ég hvergi, þó þeir snúi nú baki við, þar sem þeir ættu að beita brjóstinu, enda er bakhlutinn kannske engu ógöfugri. Þeir hafa aldrei orðað það, að smábátaútvegurinn ætti að fá hjálp. Þeir hafa skvaldrað um málið vítt og breitt, en alls ekki komið með neinar till. til samkomulags um hjálp handa smábátaútgerðinni. „En bankarnir yrðu að sjá fyrir stórútgerðinni“, segir hér, „línuveiðurum og togaraútgerðinni“. Ég býst við, að bankarnir telji sér ekki fremur skylt að hjálpa togaraútgerðinni en öðrum greinum útgerðarinnar. Ég býst við, að þeir reyni að inna af höndum skyldur sínar og hjálpa þessum atvinnuvegi eftir því sem á stendur í hverju einstöku tilfelli, en miði þá hjálp hvorki við skipastærð né persónur. Þá segir hér í nál. meiri hl. n., að svo virðist, sem það sé skoðun allra, sem ræða um málið, bæði bankastjóra og flm. frv., að engin skuldaskil geti orðið fyrir næstu vertíð, þótt frv. næði fram að ganga á þessu þingi. Ég sé nú ekki, hvernig nokkrum manni hefði getað flogið það í hug að skuldaskil gætu orðið áður en næsta vertíð hefst, þar sem bátavertíðin byrjar nú næstu daga og togaraveiðin í febrúar. Mþn. datt ekki í hug, að þetta lánaðist á styttri tíma en tveimur árum. Þessi orð meiri hl. sjútvn. eru því sögð út í loftið og sýna, að hann hefir aldrei botnað neitt í þessum skuldaskilamálum. Ég geri ráð fyrir, að allir skynbærir menn skilji, að skuldaskilasjóðurinn er enn ekki nema frv., sem fyrst þarf að verða að lögum, og þar næst þarf að afla fjár í sjóðinn og síðan þarf hann að fá í hendur öll nauðsynleg gögn til þess að geta annazt lánveitingar. Svo þegar meiri hl. fer að ræða um, hvert hafi átt að vera verkefni mþn., þá hefir hann látið prenta upp í nál.þál. um starf n. frá l933, sem bæði er prentað í grg. frv. og áliti mþn., auk þess sem hún er í Stjórnartíð. frá 1933, og segir svo: „Verkefni mþn. voru mjög stór samkv. þál., sem birt er hér að framan. en í till.n. felast ekki úrlausnir á þeim nema að mjög litlu leyti. Má í því efni vitna til skýrslu n. sjálfrar um afkomu útvegsins.“ Þetta bendir til þess, að meiri hl. hefir ekki einu sinni lesið nál., eða ef hann hefir gert það, þá hefir hann ekki skilið það, og er hvorttveggja jafnsennilegt frá mínu sjónarmiði. Í þál. stendur, að stj. eigi að láta rannsaka og safna skýrslum um fjárhagsástæður og afkomuhorfur sjávarútvegsmanna um land allt. Ég held, að því verði ekki neitað, að n. hefir gert það, eftir því sem hægt var á ekki lengri tíma. Í öðru lagi segir, að undirbúa skuli till. til úrlausnar á vandamálum útvegsmanna, einkum um ráðstafanir af hálfu hins opinbera, til að firra þá vandræðum vegna yfirstandandi krepputíma. Þessir 2 liðir í þál. eru auðvitað höfuðverkefni n. Nú er það vitanlegt, að n. hefir framkvæmt þessa rannsókn og borið fram þær till. til úrlausnar á vandamálum sjávarútvegsins, sem fyrst og fremst stefna að því, að skapa útveginum fjárhagslega sjálfstæðan grundvöll. Og það er álit n., að þetta sé sú umbót, sem fyrst þurfi að gera á þessum atvinnuvegi, áður en lengra er farið. Og ég hefi ekki heyrt neinn mótmæla því áliti n., nema ef á að skoða sem mótmæli það skvaldur, sem er að finna í nál.hv. meiri hl. n. Þá var það annað, sem n. komst að við rannsókn sína, en það var, að útgerðartækin hafa, í seinni tíð mjög gengið úr sér. Þetta á sér einkum stað, þegar hart er í ári, að útgerðarmenn eiga erfitt með að halda við skipum sínum. Þetta stafar af því, að hér er engin stofnun, sem veitir stofnlán til útvegsins, nem, lítill vísir til slíkrar stofnunar, þar sem Fiskveiðasjóður er. Eftir að n. hafði komizt að því, að það þurfti að endurnýja fiskiflotann, og þá sérstaklega stóru skipin, komst n. að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti að efla þá stofnun, sem veitir stofnlán til sjávarútvegsins. Þess vegna hefir n. flutt frv. um að efla Fiskveiðasjóð, og ég hefi ekki heyrt vefengt, að þær till. mundu koma að gagni. Í þriðja lagi átti n. að athuga leiðir til þess að bæta rekstur útvegsins. Það hafði verið bent á það, að vátrygging smábáta væri í ólagi. N. fékk því sérfræðinga til þess að athuga þetta, og það kom í ljós, að vátryggingum þessum er mjög ábótavant. Þess vegna skilaði n. frv. um vátryggingar báta, sem gerir það að verkum, ef að lögum verður, að gera áhættu þeirra minni, sem lána fé til bátanna og hafa tekið mjög háa vexti af þeim lánum, fyrir það hve áhættan er talin mikil. Þá er það viðurkennt, að útgerðin hefir víða borgað miklu hærra verð fyrir ýmsar útgerðarvörur en líklegt væri, að þyrfti að vera, ef útgerðarmennirnir hefðu samtök með sér um útvegun hagkvæmra lána, til þess að kaupa þessar vörur, og þess vegna hefir n. samið frv. um rekstrarlánafélög fyrir smábátaútveginn. Það hefir komið í ljós, að smábátaútvegurinn, sérstaklega á afskekktum stöðum, sætir mjög hörðum kjörum í þessum efnum, og ég hefi ekki heyrt því mótmælt, að öflun þessara vara yrði ódýrari og rekstrarlánin áhættuminni, ef þessi félög yrðu leidd í lög. Ég ætla, að þessi atriði afsanni þá firru hv. meiri hl. sjútvn., að mþn. hefði að mjög litlu leyti leyst þau verkefni, sem henni var falið að leysa. - Þá ræðir í nál. um tekjuhalla sjávarútvegsins, og segir þar m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Árin 1930, 1931 og 1932 er hinsvegar samkv. skýrslunni tekjuhalli á útgerðinni, sem nemur samtals kr. 8669870“. „Aurum sleppt“, segja þeir neðanmáls, þessir vitru menn. En það er töluvert meira en aurarnir, sem sleppt er. Það er skýrt fram tekið í nál. og skýrslum mþn., að þessar tölur séu miðaðar við það, hvernig útgerðin hefir gengið, en ekki hver rekstrarhallinn hafi orðið í heild. Tekjuhallinn hefir orðið miklu meiri, því þessar tölur eiga aðeins við þá útgerðarmenn, sem n. hefir fengið rekstrarreikninga frá. Hér er því sleppt meiru en aurum; hér er sleppt milljónum. Þetta sýnir það enn, að hv. meiri hl. sjútvn. hefir annaðhvort ekki lesið skýrslur mþm. eða þá að hann hefir ekki skilið þær. Þá ályktar n. út frá þessum forsendum, að á þessum þremur árum hafi útgerðin ekki greitt vexti af lánsfé nema rúmar 3 millj. kr., og af eigin fé hafi útgerðin greitt í vexti rúma 640 þús. kr., og þá segir n., að tekjuhallinn fram yfir það sé nærri 5 millj. kr. Svo undirstrikar hv. meiri hl. n.: „Og leiðir skýrslan það í ljós, að jafnvel þótt skuldirnar hefðu verið allar strikaðar út, og útgerðin hefði enga vexti þurft að greiða af skipunum, varð samt um 5 millj. kr. tekjuhalli á rekstri þeirra skipa, er skýrslur n. ná yfir á þessum þrem árum“. Með þessu virðast þeir ætla að sanna, að þýðingarlaust sé að losa útgerðina við vextina. En þetta er auðvitað hin mesta kórvilla. Það þarf að reyna að losa útveginn við skuldirnar og lækka vextina. Það er sennilega enginn svo grunnhygginn, nema þessir hv.nm., að halda, að hægt sé að hjálpa með því einu að lækka vextina, en hinsvegar geta allir séð, að það gæti hjálpað mikið. Eins og sýnir sig á skýrslu mþn., eru vextir útgerðarinnar af lánsfé á fjórðu millj. kr. á þessum þremur árum, og er þó vitað, að mikið vantaði af rekstrarreikningum, er skýrslan var samin, og töluvert miklir vextir eru þarna, ótaldir af svonefndum biðskuldum. Ég hefi heyrt það á sumum mönnum, að vaxtalækkun þýði lítið fyrir útveginn, úr því hallinn sé miklu meiri en það, sem vöxtunum nemur, en þetta er hin mesta villa. Þetta er þó einn þáttur í viðreisn útvegsins, og til þess að útvegurinn geti starfað á eðlilegan hátt, þarf að létta skuldabyrði hans, sem er orðin honum um megn. Það yrði of langt mál að eltast við allar þær blekkingar, sem meiri hl. sjútvn. hefir hrúgað upp í áliti sínu, en hér segir, að mþn. hafi fengið skýrslur um kaupgjald og hlutarráðningu frá Noregi, „og virðist n. telja hvorttveggja til fyrirmyndar, enda þótt þaðan komi á hverju ári fregnir um sult og bágindi fiskimanna og tekjur sjómanna hér séu svo lágar, að þær þurfi að hækka, þó hærri séu en í Noregi“. Ég veit ekki, hvað hæft er í þeim fréttum, sem hér er vitnað í um sult í Noregi, en ég vil geta þess, ef allir hv.þdm. eru ekki búnir að lesa álit mþm., að n. safnaði skýrslum frá mörgum löndum, öllum í gegnum sendiráð Dana, um marga hluti, sem ég man ekki alla upp að telja, en þó fyrst og fremst um það, hvað hinar ýmsu þjóðir gera mikið fyrir sína útgerð. Og það var alstaðar mjög mikið. Hvergi nema hér er lagt útflutningsgjald til ríkissjóðs á sjávarafurðir. Aftur á móti er víða veitt einskonar premía fyrir að afla mikið og flytja mikið út, og allar þjóðir hafa gert ráðstafanir til þess að bæta lánskjör þessa atvinnuvegar, margar með beinum fjárstyrk til veiðarfærakaupa eða skipabygginga, margar þjóðir hafa lagt fram fé til lækkunar vaxta og til rekstrarlánastarfsemi, en um þetta getur meiri hl. ekkert; honum finnst kannske, að þetta sé allt einskis virði fyrir útveginn. Meiri hl. n. - og að því er virðist meiri hl. þings - hefir allt annan skilning á sjávartútveginum hér heldur en aðrar þjóðir í Norðurálfunni hafa á sínum sjávarútvegi. Sá munur er svo mikill, að það er ekki undarlegt, þó á hann sé bent. Þegar á að koma sjávarútveginum hér á réttan kjöl, er því ekki að undra, þó leitað sé upplýsingu um þá aðbúð sem sjávarútvegurinn hefir hjá nágrannaþjóðunum, sem nota sömu markaði og við, og við þá athugun kemur glöggt í ljós, að hún er öll önnur en gerist hjá Íslendingum. Hitt er nokkuð einkennilegt, að meiri hl. skuli nota þessa skýrslusöfnun mþm. til þess að hrúga upp blekkingum í málinu. Mþn. útvegaði þessar upplýsingar að eins til þess að sýna fram á mismunandi kjör sjávarútvegsins hér og annarsstaðar, og til þess að leita fyrirmynda hjá öðrum þjóðum í þessum efnum. Þegar svo meiri hl. n. er búinn að tala um sult og seyru sjómannanna í Noregi, sem mþn. telji til fyrirmyndar, þá er haldið áfram, og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá minnist n. einnig á útgerðarvörur, svo sem olíu, kol, salt, beitu og veiðarfæri, sem seldar eru hér á landi hærra verði en í nálægum löndum. Þó n. sé þetta ljóst, kemur hún ekki með neinar frambærilegar till. um að færa þetta til réttlætingar“. Kannske meiri hl. ætlist til, að mþn. hefði borgað þennan mismun? Hvað átti n. annað að gera en að benda á, hvernig þetta er, og á hvern hátt hún telur tiltækilegast að lækka verð á þessum vörum? Hún benti á, að verð á þessum vörum væri hátt, m. a. fyrir innflutningshöft, sem meiri hl. sjútvn. eru ekki á móti skapi. Og mþn. benti á, að helzta leiðin til þess að lækka verð á þessum vörum væri sú, að útgerðarmenn gætu greitt þær við móttöku, til þess að ekki þyrfti að fá þær að láni hjá þeim, er verzla með þessar vörur. Af þessum ástæðum lagði n. til, að útgerðarmönnum væri gert mögulegt að stofna félög, til þess að fá bankalán til kaupa á útgerðarvörunum. Það er nú svo, að fjöldinn allur af útgerðarmönnum hefir ekkert til þess að kaupa þessar vörur fyrir í byrjun vertíðar, eða til þess að greiða önnur óhjákvæmileg gjöld, svo sem vátryggingu og skrásetningargjald. Og ef þeir hafa ekki fé fyrir hendi til þess að greiða þessi gjöld, eða útgerðarvörur, svo sem veiðarfæri, olíu, beitu og salt, þá verða þeir að fá þessur vörur að láni, en um leið eru þessar vörur komnar í geipiverð. N. hefir bent á það, ef stofnuð yrðu félög í hverri verstöð meðal útgerðarmanna, er útveguðu þeim lán til staðgreiðslu á þessum hlutum, þá mundi útgerðarkostnaðurinn mikið lækka. Líklega hafa þessar till.mþn. farið framhjá meiri hl. sjútvn. og þess, vegna fer hann með þessar staðleysur og ósannindi. Svo segir þessi nefndarhluti: „Hinn mikla mismun á verði á útgerðarvörum, sem menn eiga við að búa í verstöðum innanlands, minnist n. ekki á, svo að séð verði“. Þetta er nú einmitt eitt af því, sem mþn. hefir gert gleggsta grein fyrir, hinn mikli munur á verði útgerðarvara. Þess vegna ber hún fram frv. um rekstrarlán útvegsmanna. Bæði í grg. þess frv. og hér í hv. d. hefir ljóslega verið gerð grein fyrir því, að þessi mikli verðmunur stafar af því, eins og öllum skynbærum mönnum er kunnugt, að þegar menn geta ekki fengið heila skipsfarma í einu og greitt vöruna við móttöku, þá verður að kaupa hana dýrara verði á öðrum höfnum og fá hana síðan flutta í smáskömmtum á útgerðarstaðinn. Við slíkan flutning er geysimikill kostnaður. Þetta verður ekki leiðrétt nema menn geti fengið vöruna beint. Það er vitanlegt, að það hefir komið fyrir að salt hefir verið selt þriðjungi og jafnvel helmingi hærra verði í einstökum afskekktum stöðum heldur en það kostar komið í höfn hér í stórum förmum. Þó er ég alls ekki viss um, að þeir, sem flutt hafa saltið til þessara staða og selt það, hafi tekið meira fyrir það en þeir þurftu. Þetta stafar af óhentugu fyrirkomulagi. Þegar svo n. hefir fimbulfambað um þetta, sumpart af ókunnugleika og sumpart af þörf til þess að segja skammir um mþm., kemur þessi gullvæga setning: „Ástæðan til þess, að skýrslan greinir ekki ljóslega frá þessum útgjaldahlið, gæti legið í því, að meiri hl. n. er úr þeim stjórnmálaflokki, sem að mestu leyfi styðst við þá, sem lifa á þessari verzlun“. Ég hefi aldrei séð neitt hliðstætt þessu í þskj. Þetta eru auðvitað heimskuleg og vísvitandi ósannindi, en þar að auki er svo fjarri því, að nokkur maður trúi slíku, að það er óskaplegt, að fullorðnir menn skuli bera það fram. Þó í einstökum tilfellum hafi verið selt mjög dýrt salt á afskekktum stöðum, þá veit enginn, hverjir það hafa gert, og það liggur ekkert fyrir, sem bendir til þess, að nokkur hafi haft af því óeðlilegan gróða. Hið háa verð stafar af fyrirkomulagi sölunnar. Það er alveg merkilegt, að menn skuli vilja heimska sig á öðru eins og því að segja, að meiri hl. Sjálfstfl. lifi af því að selja salt! Auk þess er það svo fúlmannlegt að bera fram svona getsakir á hendur mþn., sem hefir starfað algerlega hlutdrægnislaust, að það gegnir furðu, að slíkt skuli borið inn í þingið. Gátu ekki þessir aumingja menn fengið sér eitthvert afdrep áður en þeir lögðu þennan óþverra af sér? Eða er sómatilfinningin alveg gersamlega vikin frá þeim? Áður en ég skil við þetta atriði, ásakanirnar í garð mþn. um það, að hún hafi ekki athugað og tekið tillit til þess, að hinn hái rekstrarkostnaður útgerðarinnar liggur í fleiru en vaxtagreiðslum, þá vil ég benda hv.þm. á það, að mjög mikið af verki n. gekk einmitt til þess að láta gert skýrslur og rannsóknir um, hvar væri helzt að ráðast á, til þess að koma útgerðarkostnaðinum niður. Og n. tók það fram strax í upphafi í nál. sínu, þó hv. meiri hl. sjútvn. hafi e. t. v. hvorki lesið það né skilið, að henni væri ljóst, að ekkert þýðir að gera skuldaskil sem þessi, nema þar fari á eftir aðrar aðgerðir til þess að leiðrétta hinn óhagstæða rekstur. En hún segir jafnframt, að þessu verði að halda hverju út af fyrir sig, því skuldaskilin verði að koma fyrst. Síðan bendir n. á, að hún hafi látið gera margskonar skýrslur og rannsóknir, sem eigi að sýna, hvað mikill hluti af útgerðarkostnaðinum hver útgjaldaliður er, og hvernig þeir hafa breytzt ár frá ári, til þess að menn geti betur áttað sig á, hvaða liðir eru óeðlilega háir. Þar að auki bendir n. sérstaklega á ýmsa af þessum kostnaðarliðum og hvernig þá mætti leiðrétta. Svo segir hv. meiri hl. sjútvn., að n. hafi ekkert sinnt þessari hlið málsins, og það muni vera af því, að meiri hl. mþn. sé af þeim stjórnmálaflokki, sem að mestu leyti styðjist við menn, sem selja salt. Í þessu sambandi kemur svo hv. meiri hl. að því, að það liggi svo mikill stjórnarkostnaður á útgerðinni. Ég kalla það alllitla feimni af þeim, sem að þessu plaggi standa, að tala um slíka hluti. Ég er ekki kunnugur stjórnarkostnaði útgerðarinnar yfirleitt, en ég er þó kunnugur einu togarafélagi, og öll þau ár, sem það félag starfaði, hafði framkvæmdarstjórinn lægst laun af öllum, sem við félagið unnu. Enginn háseti hafði svo lága ársþjónustu, að hann hefði ekki meira. Skrifstofukostnaður, framkvæmdastjórn og ferðakostnaður nam 6000 kr. á ári, og þar af mun framkvæmdastjórinn hafa haft um 3000 kr. Aftur er hv. form. sjútvn. framkvæmdarstjóri þess útgerðarfélags, sem mun hafa haft tiltölulega hæstan stjórnarkostnað af öllum íslenzkum útgerðarfyrirtækjum. En þar er sú sérstaka aðstaða, að hægt hefði verið að velta rekstrarhallanum yfir á bæjarfélagið hans og pína hann út frá borgurunum með útsvörum, og sumpart yfir á ríkið og pína hann þannig út með sköttum á fyrirtæki og alþýðu í landinu. Þá talar nál. meiri hl. um, að auðsafn talsvert hafi orðið hér á landi síðan um aldamót fyrir aðgerðir útgerðarinnar. Þetta er eitt af því fáa, sem satt er í áliti þessa nefndarhluta. Svo heldur hann áfram: „Stórútgerðin hefir dregið mestan hluta auð, þessa að landi, en skipunum, sem fært hafa landsmönnum þennan auð, er nú lýst af formanni í félagi eigendanna sem fúadöllum, ryðkláfum og manndrápsbollum. Peningarnir, sem sjómennirnir hafa hætt lífi sínu fyrir, hafa ekki gengið til endurnýjunar skipunum, heldur til ýmislegs annars, sem margt er sjómönnum alveg óviðkomandi. Jafnframt því sem skipin hafa gengið úr sér og ekki verið endurnýjuð, hafa þau safnað skuldum, að nokkru leyti hjá bönkunum og að nokkru leyti hjá einstökum verzlunarfyrirtækjum, sem oft eru búin að græða upphæð, er skuldinni nemur, eða meira, á því að selja skipunum útgerðarvörur. Þessar skuldir vill minni hl. sjávarútvegsnefndar nú setja að nokkru leyti yfir á ríkissjóð, án þess þó að gera nokkrar ráðstafanir til að bjarga skipunum frá að sökkva dýpra og dýpra í skuldafenið og án þess að gera ráðstafanir til þess að þau verði endurnýjuð. Meiri hl. nefndarinnar getur ekki, að athuguðu máli, fylgt þessu“. Ég verð að eyða nokkrum orðum til að fara í gegnum þetta. Þarna er hrúgað saman þeim firnum af fávizku og níði, að ekki er fljótgert að moka öllum þeim óþverra burt. Það er vitanlegt, að stórútgerðin hefir dregið á land stórfé á undanförnum áratugum, og það eru heldur kaldar kveðjur, sem hún fær nú fyrir. Síðan um aldamót hafa útgjöld ríkissjóðs vaxið úr 3/4 millj. upp í 25 millj. á einu ári. Árlegar tekjur hans eru komnar ofarlega á annan tug millj. Það er vitanlegt, að mest af þessu fé er frá sjávarútveginum komið. Og ég veit ekki betur en allur landslýður hafi notið þessa fjár. Fyrir það hafa verið gerðar allar framfarir síðari ára, sem miða að því að gera lífsnautn þeirra, er landið byggja, meiri en áður. Og það er ómótmælanlega sannað með skýrslum, að útgerðin hefir veitt mönnum meiri tekjur heldur en nokkur önnur starfsemi í landinu. Hæst kaup hefir stórútgerðin veitt sjómönnum, þó sérstaklega sé hér hlaðið á hana, skömmum. Nefndarhlutinn segir, að skipum útgerðarinnar sé nú lýst eins og fúadöllum og ryðkláfum. Það er ekkert leyndarmál, að síðan áníðsla ríkisins á sjávarútveginum komst í algleyming síðan farið var að féfletta hann beinlínis í þágu hins opinbera, þá hefir ekki verið unnt að endurnýja skipastólinn. Jafnaðaraldur togaranna er kominn á 15. ár og jafnaðaraldur línuveiðaranna er yfir 30 ár, enda hafa þeir flestir verið keyptir inn í landið gamlir. Það er því ekkert ósatt í því, að þetta séu orðnir ryðkláfar, og engin ástæða til að dylja það. En í hvaða sambandi var talað um þetta? Það var verið að fara fram á, að sjávarútvegurinn fengi leyfi til að endurnýja sig sjálfur, til þess að hann geti haldið áfram að bera auð að landi. Þetta á að vera einhver óskapleg goðgá! Svo segir, að minni hl. sjútvn. vilji færa skuldasöfn útvegsins að nokkru leyti yfir á ríkið. Minni hl. hefir aldrei farið fram á neitt í þá átt. Það hefir bara aldrei komizt inn í hinn ferkantaða haus þeirra meirihl.manna, hvað mþn. meinar. Hún segir skýrum orðum, að hún ætlist til, að sjávarútvegurinn rétti sig við af eigin rammleik. Það er farið fram á, að sjávarútvegurinn fái að halda útflutningsgjaldinu til eigin þarfa. Þar er ekki unt að ræða neina eign, sem ríkissjóður á, heldur gjald, sem lagt er á þennan atvinnurekstur sjálfan. Svo bætir þessi virðulegi nefndarhluti við: „án þess þó að gera nokkrar ráðstafanir til að bjarga skipunum frá að sökkva dýpra og dýpra í skuldafenið og án þess að gera ráðstafanir til þess, að þau verði endurnýjuð.“ Eru þessir menn alveg gengnir frá vitinu? Þetta segja þeir einmitt þegar þeir eru að fjalla um frv. frá mþn. um að sjávarútvegurinn fái leyfi til að leggja sjálfur fé í sjóð til þess að endurnýja flotann. Ég sé, að eitt flónið hlær. En ég vil leyfa mér að segja það, að réttast væri, að þingið gerði samþykkt um, að þetta plagg væri gert upptækt og brennt, mér liggur við að segja í lúkum þeirra manna, sem sett hafa það saman. Svo mikil skömm er að því, að slíkt skuli vera lagt fram á Alþingi, að það ætti að afmá það með öllu. Hv. nefndarhluti segist ganga inn á, að smáútveginum sé hjálpað, en vera ófáanlegur til að láta stórútgerðina velta sínum skuldum yfir á ríkið. Hver hefir beðið um það, að ríkið taki við skuldum stórútgerðarinnar? Enginn, mér vitanlega. Það hefir aðeins verið talað um, að þessi útgerð fengi að halda einhverju af sínum eigin tekjum til þess að lækka skuldirnar og endurnýja skipastólinn. Fram á annað hefir ekki verið farið. - Hér segir síðan: „Einstaklingar hafa ekki orðið þess megnugir eða ekki hirt um að endurnýja stórútgerðina. Það opinbera, ríki eða bæjarfélög, verður því fyrr eða síðar að hlaupa undir bagga og gera það eða veita aðstoð til þess, eigi ekki sá hluti útgerðarinnar, sem beztan arð getur gefið og mesta atvinnu á sjó og landi, að leggjast í rústir. Til þessa álítur meiri hl. n. að nota beri fé og lánstraust ríkisins, en ekki í skuldafenið og hin gömlu sökkvandi skip einstaklinga.“ Hvað meinar hv. nefndarhluti með því, að ekki eigi að nota fé í hin „sökkvandi skip einstaklinganna“? Meinar hann, að eigi að sökkva þeim skipum, sem til eru, og láta bæjarfélögin og ríkið kaupa skip í staðinn? Hvar hafa bæjarfélögin fé til slíkra hluta? T. d. það bæjarfélag, sem hv. form. sjútvn. hefir verið að látast stjórna? Ætli það verði ekki svo, að útgerðin sjálf verði að leggja til þetta fé? Það er nú komið í ljós við rannsókn, að útgerðarmenn eru öreiga. Ég veit ekki, hvers þeir eiga þá að gjalda sem auðvald, þegar þeir eiga ekki neitt. Eiga þeir að gjalda þess, að hafa byggt upp þjóðfélagið og gert það þess megnugt, sem það hefir verið, þó nú sé það að verða loppið í höndum fáráðlinga? Eiga þeir að gjalda þess, að útgerðin hefir lagt fram fé til þess að koma upp skólum, sjúkrahúsum, söfnum, vegum, síma og öðrum gagnlegum hlutum, að hún hefir gert þjóðinni fært að lifa menningarlífi, þó enn virðist vera hér til menn, sem ekki hafa tekið menningunni? Þeir, sem andað hefir kaldast frá til útgerðarinnar, hafa fundið henni það til foráttu, að hún væri auðvald í landinu. Það hefir verið aðalbrennsluefnið, þegar kynt hefir verið undir til þess að gera útgerðinni sem erfiðast fyrir, að útgerðarmenn væru svo ríkir, að það væri meiningarleysa að slaka á kröfunum, því þeir rökuðu saman fé og níddust á alþýðunni, sem lifði við sult og seyru. Nú eru þetta orðin gatslitin ósannindi, og því hefir alveg verið snúið við blaðinu. Nú er aðalsynd útgerðarmannanna, hvað þeir eru fátækir. Nú er sífellt hamrað á því, að það þýði ekkert að vera að halda þessum mönnum uppi. Meira að segja sanngjarnasti maðurinn, sem um þetta hefir rætt, sagði í útvarpsræðu, að það væri útgerðarmönnum sjálfum að kenna, hvað útgerðin hefði gengið illa. Furðaði mig á slíkum ósannindum frá þeim manni; hefði verið verðugra, að þau hefðu verið sögð fyrir reikning meiri hl. sjútvn. Ég ætla svo samkv. tilmælum hæstv. forseta að ljúka þessum kafla ræðu minnar og geyma þar til eftir kaffihléið að ræða um þá rökstuddu dagskrá, sem borin hefir verið hér fram. [Frh.] 4154 Forseti (JörB): Við 1. umr. þessa máls var allmikill ágreiningur milli manna og fóru þá ýms hörð ummæli manna á milli. Það má vera, að hv. 6. þm. Reykv. finnist af litlum skilningi tekið á þessu máli af ýmsum öðrum dm., en þó svo kunni að vera að hans áliti, er eigi rétt að viðhafa óþingleg orð, þegar rætt er um þau málefni, er fyrir Alþingi koma. Vil ég því biðja hv. 6. þm. Reykv. og aðra að viðhafa ekki framvegis óþinghæf ummæli, þó nokkuð skorist í odda um skoðanir manna.

Sigurður Kristjánsson Það er vitanlega sjálfsagt, að menn eiga ekki að viðhafa óþingleg orð, og ég skal taka áminningu hæstv. forseta vel að því leyti, að ég tel sjálfsagt, að þess sé gætt almennt. En ég vil benda hæstv. forseta á, að ég hefi hér fyrir mér árásarskjal, sem ekki á sinn líka meðal þingskjala, þar sem bornar eru þungar sakir með grófum orðum á mig og samstarfsmenn mína, og farið með bein ósannindi. Orðið lýgi er t. d. ljótt orð, og ég hefi skirrzt við að nota það, en þegar um það er að ræða, sem er lygi, þá er ekki hægt að komast hjá því að nefna þau hugtök, sem þar eiga við, ef maður vill segja satt og rétt frá. Þegar ég aftur á móti á að mæla um svona plagg, þá get ég ekki gengið svo á bak við sannleikann, að ég ekki hafi einhver orð í þá átt sem við eiga. Ég vil þó leggja áherzlu á það, að vegna þeirrar hv. samkomu, sem við erum á, og vegna hæstv. forseta hefi ég mjög slegið af þeim orðum, sem við hefðu átt, og annars hefðu mátt vera stórum sterkari, eftir tilefni þeirra.

Finnur Jónsson Ég mótmæli því algerlega, að þetta nál., sem fyrir liggur og hv. 6. þm. Reykv. talaði um, sé óþinglega orðað, og ber ég það undir dóm hv.þdm.Nál. þetta er að öllu leyti prúðmannlega orðað og rækilega rökstutt. Í sambandi við þær ávítur, sem hæstv. forseti beindi til hv. 6. þm. Reykv., vildi ég biðja þeim hv.þm. nokkurra griða, því að mér er það kunnugt af langri samvinnu við þennan hv.þm., að hann getur ekki lifað án þess að velta sér upp úr soralegu orðbragði, bæði í ræðu og riti. Og vegna þessarar lífsnauðsynjar hv. 6. þm. Reykv. vildi ég biðja hæstv. forseta að gefa honum nokkuð lausan tauminn í þessu máli.

Forseti (JörB): Ég vil ekki, að menn fari að leiða hesta sína saman nú á þennan hátt. Ef svona samræður eru óumflýjanlegar þessum hv.þm., hafa þeir tækifæri til þeirra á öðrum vettvangi.

Sigurður Kristjánsson Ég vil frábiðja mér grið. En ég fer fram á, að hv.þm. Ísaf. sé hér skoðaður sem sjúklingur. Ég held, að fyrir liggi sæmilegt læknisvottorð um, að hann sé ekki heilbrigður. Hann hefir einn þingmanna gert sig sekan um það að lesa hér upp á hæstv.Alþ. skrifuðu níðræðu, þar sem bornar eru slíkar sakir á nafngreindan mann, sem óumflýjanlega mundu leiða þann mann í tugthúsið, sem þau eru stíluð um, ef nokkur hæfa væri í þeim.

Finnur Jónsson Ég mótmæli því, að ég hafi nokkurn tíma farið hér inn á einkamál hv. 6. þm. Reykv. En ég hefi rætt hér nokkuð opinbera framkomu þessa hv.þm. frá þeim tíma og frá þeim stað, þar sem við höfum sérstaklega unnið saman, til þess að sýna, hvers trausts hann mætti vænta af mér í samvinnu um opinber mál. Inn á einkamál þessa hv.þm. hefi ég aldrei farið. Ef mönnum finnst það ljótt, sem ég hefi sagt um þennan þm., þá er orsökin sú, að framkoma þessa þm. hefir verið ljót, því ég hefi eingöngu skýrt frá staðreyndum.

Sigurður Kristjánsson Það eru nú orðnir nokkrir dagar síðan ég kvaddi mér hljóðs til að tala um þetta mál, svo að ekki væri undarlegt, þó að ég væri farinn að ryðga í því, sem ég ætlaði að segja. En reynt mun að fægja af því ryðið. Mál þetta snertir mikið þann verkahring, sem ég hefi starfað í lengstan hluta æfi minnar, og er því ekki nema eðlilegt, að mig langi til þess að leggja orð í belg um það. Það mætti segja, að mál þetta sé svo langt komið hér í hv. d., að ég sé orðinn á seinni skipunum með aths. mínar. En þó á þetta, frv. eftir að fá úrslitaákvæðið um það, hvort það á að lifa eða deyja. Ég hefi í kennarastarfi mínu ekki komizt hjá því að rekast hvað eftir annað á mikla galla á kennslubókum þeim, sem fyrirskipaðar eru. Mig furðaði því stórum, þegar frv. þetta kom fram og átti ekki fyrst og fremst að bæta úr þeim ágöllum, sem allir kannast við, að eru á ýmsum algengum barnakennslubókum, heldur var það aðalatriðið, að ríkið tæki í sínar hendur útgáfu þessara bóka og ætti að sjá um prentun, bindingu og dreifingu bókanna. Ég hefi ekki orðið var við það, að vandi væri að fá menn til þess að gefa út skólabækur, eða að sérstakir örðugleikar hafi verið á dreifingu þeirra. Hitt er á allra vitorði, að mörgum þeim kennslubókum, sem notaðar eru í barna- og unglingaskólum, er ábótavant um efni og form. Þetta er ekki undarlegt, ef menn athuga það, að hinir og þessir hafa hlaupið til þess að semja kennslubækur, annaðhvort af því, að þeir hafi verið óánægðir með þær, sem fyrir voru, eða þá af hégómlegri löngun til þess að verða höfundur, - líka kunna menn að hafa álitið samningu slíkra bóka arðvænlega. Algengur galli á skólabókum er það, að höfundar þeirra hafa ekki kunnað að marka efninu rétt form. Í barnaskólunum eru t. d. í einni námsgrein kenndar bækur, sem fara algerlega andstæðar götur. Það er í náttúrufræði. Önnur þeirra er alveg miðuð við fræðilegu hliðina, og er mjög stutt. Hún á að vera nokkurskonar leiðbeining fyrir kennarann, sem með því móti verður að leggja mestan hluta fræðslunnar til frá eigin brjósti. Hin bókin er afarlöng, og hefir höfundur hennar sýnilega ekki gert sér ljóst, að lengd slíkra bóka verður að miðast við þann tíma, sem ætlaður er þeirri grein í barnaskólunum. Bókin verður því eins og ógurleg húð þanin yfir örlítið gat, bókin þarf miklu lengri tíma en til þessarar fræðigreinar er ætlaður í barnaskólum, og verður því ekki að fullu gagni. Hún er líka með allt öðru sniði. Þetta er sumpart skemmtilegar sögur um dýralíf og sumpart aumasta skvaldur. Þetta verður því miklu líkara lesbók en kennslubók, og alveg óhæf til notkunar í skólum, sem hafa mjög takmarkaðan tíma fyrir þessa fræðigrein. Það verður að vera á valdi þeirra, sem kennslumálunum stjórna, hvort á að halda þeirri stefnu að hafa bækurnar þurrar og fræðilegar, en kennarinn leggi svo til mest af efninu, eða þá lesbókarstefnuna, að hafa bækurnar til skemmtunar, en minna til staðgóðrar fræðslu. Slíkar bækur geta auðvitað ekki hjálpað nemendum til að standast fræðileg próf, en sennilegt er, að þeir fái með þessu móti nasasjón af ýmsu, sem við kemur fræðigreininni, og þá líklega fyrst og fremst því, sem æfintýralegt er og skemmtandi, en kannske þá miður áreiðanlegt. - Víst er um það, að margar þær skólabækur, svo nú eru notaðar, eru ekki sniðnar til fyrir þá skóla, sem eiga að nota þær. Ýmist eru þær of þurrar og stuttar, eða þá of langar og ófræðilegar, svo ekki er hægt að segja, að þær séu nothæfar. Auk þess er á mörgum skólabókum sá galli, að þar úir og grúir af villum. Það sýnir bezt, að það eru óvaldir menn, sem taka að sér að skrifa kennslubækur. Oft verður kennarinn að nota þessar bækur út úr neyð, af því að sæmilegar bækur eru ekki til. Það er hin mesta skapraun fyrir kennara að þurfa að fá nemendum sínum bók í hendur, sem hann veit, að þeir geta ekki lesið sér til gagns. Hitt er þó ennþá verra, að þurfa að fá nemendum sínum bók í hendur, þar sem manni er það ljóst, að höfundur hefir misskilið efnið í verulegum atriðum. - Það er meinlausara, því að nokkrar beinar villur séu í bókinni, því að þær má blátt áfram leiðrétta. Þá er það ekki skemmtilegt, að þurfa að segja nemanda, að kennslubók sú, sem hann eigi að læra, sé full af skekkjum. Slíkt er ekki vel til þess fallið að auka virðingu fyrir náminu, eða styðja þá trú hans, að kennarinn og höfundur kennslubókarinnar sé hátt yfir nemandann hafinn í þekkingu. - Annar tilfinnanlegur galli á þessu kennslubókamáli er sá, hvílíkur glundroði er á því, hvaða bækur eru notaðar; þar er oft skipt um ár frá ári. Ýmist veltur þetta á vali kennara eða fyrirskipunum frá æðri stöðum. Þetta getur orðið til þess að slíta námið bagalega í sundur, t. d. ef skipt er um bók á miðjum skólatímanum. Niðurskipun efnisins er gerólík hjá einstökum höfundum, svo með þessu móti verður að hlaupa yfir sumt, og annað vantar í. Fyrir utan þessi óþægindi er þetta líka tilfinnanlegt fjárhagsatriði fyrir marga fátæka foreldra. Ég skal taka það til dæmis, að fyrir nokkru átti barn á mínu heimili að fara að læra ensku. Ég spurði, hvaða bók ætti að nota, og það var Geirsbók. Ég átti þessu bók og ætlaði að fá barninu hana, en hún var keypt fyrir nokkrum árum, og nú þurfti að kaupa nýja útgáfu. Og þessi bók kostar 5 kr. Bókin má því heita sérlega ódýr. En það bætir ekki úr, þó farið sé að kenna fleiri bækur í sömu námsgrein, og bækurnar batna ekki við það eitt, að þær séu löggiltar; þær hafa sína galla eins og áður. En það þarf ákveðið að banna bækur, sem ekki eru hæfar til kennslu, og ekki löggildu aðrar eins bækur og bók þá, sem lesið var upp úr hér fyrir nokkrum dögum, sem á allan hátt er óhæf til kennslu. Og ég gæti lesið úr ýmsum fleiri bókum ýmislegt, sem er endileysa og óhæft til kennslu, þó ekki sé fyrir pólitíska hlutdrægni, og jafnvel ekki fyrir beinar villur, en mærðin í áður nefndri bók er óskapleg og hefir hlaupið með höf. í þær gönur, að fræðin lenda alveg út í hringiðu fyrir sjónum nemandans. Slík mælgi á alls ekki heima í skólabók. Ég hafði haldið, að ef hefjast ætti handa um að bæta skólabækurnar, þá kæmi fyrst og fremst fram till. um, hvernig þær yrðu bezt samræmdar kennslunni, að þær væru skrifaðar af hæfum mönnum og miðaðar við þann tíma, sem námsgreinunum er ætlaður, og tryggt, að bókin væri litlaus fræðibók til þess eins sniðin að veita nemandanum þekkingu og létta kennsluna. En slíkar ráðstafanir hafa ekki verið gerðar og eru ekki gerðar með þessu frv. Ég veit, að það, sem fyrir höf. frv. vakir, er að gera skólabækurnar ódýrari en þær nú eru. En það er óhætt að fullyrða, að það er ekki verð bókanna sjálfra, sem mestum kostnaði veldur heimilunum, heldur óregla í því, hvaða bækur eru keyptar, og að alltaf er verið að skipta um bækur. Þetta ætti að vera svo, að hægt væri að nota sömu bókina fyrir fleiri börn, þar sem hvert tæki við af öðru, þar sem mörg börn eru á heimili á ýmsum aldri. því það eru einmitt þessi sífelldu bókaskipti, sem er höfuðkostnaðurinn. Ég þekki af eigin reynd, að sá kostnaður er óhæfilegur fyrir barnmörg heimili. Það getur verið, að einstöku bók yrði ódýrari, en sumar bækur eru nú svo ódýrar, eins og ég nefndi áður, að þær yrðu tæplega ódýrari, og sumar e. t. v. dýrari. En þetta yrðu a. m. k, aldrei nema smámunir hjá lækkuðum kostnaði, sem gæti verið við reglu á því, hvaða bækur eru notaðar. Það er ekki hægt að neita því, að svona hrein ríkisútgáfa á skólabókum er ekki hættulaus, og þarf að gera sér það ljóst í tíma, að þó það hafi e. t. v. vakað fyrir að gera bækurnar ódýrar, er þó hitt vafalaust aðaltilgangurinn, að koma þessu undir ríkið - ríkisprentsmiðjuna og bókbandið og opna leið fyrir tekjur til ríkisins. Ég veit ekki til, að ríkisprentsmiðjan sé ódýrari á sinni vinnu en aðrir, og það er a. m. k. víst, að hún væri það ekki, ef hún væri ein og hefði ekki við aðra að keppa. Einokun er alstaðar óheppileg, en óvíða óheppilegri en við útgáfu bóka. Og mín skoðun er sú, að því fari fjarri, að bækurnar muni lækka í verði, en hinsvegar sé mikil hætta á, að skólabækurnar verði seldar óhæfilega háu verði. Það verður að viðurkennast, að hver ríkisstj. hefir mikla tilhneigingu til þess að græða á svona fyrirtæki, og hér kemur það ennfremur til greina, að sú ríkisstj., sem nú situr og ber málið fram, er alstaðar á þönum eftir tekjum í ríkissjóðinn, og mun það einmitt vera að koma fram hér, þar sem ríkisstj. þoldi ekki, að bókaútgáfan væri frjáls, af því hún býst við, að útgáfan gefi ríkinu tekjur, er það tekur hana í sínar hendur. Hitt gæti komið til mála, að heppilegt væri að hafa eftirlit með þessu, og að athugað væri um, hver gæt í gefið ódýrast út, en þó með vönduðum frágangi, traustu bandi o. s. frv. Þó er ekki hægt að neita, að því fylgir alltaf nokkur hætta, að ríkið hafi óskorað einræði til þess að fara með þessi mál. Það mál benda á, svo ómótmælanlegt sé, bók, sem gefin hefir verið út með ríkisstyrk, en er með greinilegum pólitískum lit. Og við höfum haft þá ríkisstj., sem gefur bendingu um, að þannig muni það verða, og ég er ekki svo bjartsýnn að gera ráð fyrir, að við getum ekki haft hana áfram. Hitt getur vel komið fyrir, að sjálfræði ríkisstj. til þess að ráða þeim málum verði svo mikið, að skólarnir verði gerðir að pólitískum stofnunum, enn meir en nú er, og er það gersamlega óhæfilegt og ætti að svipta þá skóla ríkisstyrk. Það er vissulega ekki vandalaust að skipa þessum málum, og mér er ljóst, að þau þurfa aðgerða við, og líklega væri réttast að breyta löggildingarstarfseminni og fá hlutlausa n. manna til þess að ráða hvaða bækur væru kenndar. Fræðslumálastjóri og fræðslumálaráðh. veldu menn í n. og engin bók fengi löggildingu nema öll n. væri á einu máli. Þyrfti þá n. að kynna sér, að bækur væru sniðnar eftir tíma og þörfum skólanna og þroska barnanna. En n. ætti ekki aðeins að sjá um að löggilda bækurnar, heldur að sjá um samningu þeirra og rýma burt bókum, sem ekki eru hæfar eða eru gallaðar. Ég held, að þetta mál þurfi grandgæfilegrar athugunar, svo tryggt sé, að ekki skapist andleg einokun í skólunum og nemendunum sé beint með hlutdrægni inn á pólitískar brautir, en skoðanir barnanna fái að þroskast eftir eigin vali. Það nær engri átt, að við stofnun, sem allir borgarar, sem standa undir gjöldum þjóðfélagsins, styrkja, séu börnin leidd inn á brautir, sem eru gagnstæðar þeirra eigin skoðunum. Slíkar stofnanir verða að vera hlutlausar. Þá þarf jafnframt bókaútgáfunni að ræða um, hvernig útsölunni verði hagað. Það má öllum vera kunnugt, sem um bókaútgáfu hugsa, að hér er svo lítill markaður fyrir bækur, að erfitt er að gefa þær út svo að þær verði almennings eign, því ekki er að ræða um sölu íslenzkra bóka nema hér innanlands. Við forlagið og útsöluna þarf bæði húsnæði og fast starfsfólk, og það verður því alltaf léttir að hafa til sölumeðferðar þær bækur, sem tryggt er, að mikið selst af, þó ekki væri á þeim beinn gróði, þá léttir það fyrir dreifingu annara bóka. Að kippa skólabókunum frá þeim, sem mundu gefa út aðrar bækur, gerir hið andlega fóður fólksins einhæfara, og þær bækur dýrari en þær yrðu annars - en skólabækurnar alls ekki ódýrari. Ég held, að þau sölulaun, sem gert er ráð fyrir, séu ekki nema fyrir kostnaði og fyrningu. Ég er ekki á móti því, að reynt sé að bæta úr þeim göllum, sem á skólabókunum eru, en ég held ekki, að það verði gert með þessum lögum, heldur með því að velja þar til forstöðu þá menn, sem hæfastir eru. Og ég er hissa, að sú þörf skyldi ekki koma fyrst upp í hug, þeirra manna, sem um þetta vildu bæta. Ég tel því bezt, að málið fengi að hvíla sig og yrði tekið upp á allt öðrum grundvelli. Ég er því á móti þessu frv.

Forseti (JörB): Mér hefir borist skrifl. brtt. frá hv.þm. V.-Ísf., svo hljóðandi: Sjá þskj. 808. Þar sem brtt. er skrifleg og of seint fram komin, þarf tvennskonar afbrigði til þess að hana megi taka til meðferðar.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl]: Ég hefi borið fram þessa brtt. vegna þess ákvæðis í 1. gr. frv., að ríkið sé skyldugt til þess að gefa út allar þær bækur, sem löggiltar eru til kennslu, en vil ekki láta þessa skyldu ná nema til venjulegra skólabóka. Till. verður því í raun og veru í því fólgin að draga úr 1. gr. og færa undir 7. gr. Þá er hér komin fram brtt. á þskj. 735, frá hv. 9. landsk., og er hún nokkurnveginn shlj.till. á þskj. 673. Þó verð ég að taka brtt. 9. landsk. fram yfir, þar sem gert er ráð fyrir, að útgáfustj. hafi allar ráðstafanir að útgáfunni. 2. brtt. á þskj. 673, um að bjóða út prentun og band, tel ég óþarfa, þar sem ríkisprentsmiðjan mun geta unnið þetta með ódýrara móti en aðrir, og heppilegt að getu notað til þess dauðan tíma. 3. brtt. á sama þskj., um að greiða 5% hærri sölulaun, ef bækurnar eru greiddar við móttöku en ef þær eru látnar í umboðssölu, má gjarnan vera. 4. brtt. er ég mótfallinn. Tel ég rétt, eins og 7. gr. gerir ráð fyrir, að heimilt sé til þess að gefa út fleira en bækur, svo sem landabréf o. fl., sem þarf að sjá skólunum fyrir. Þá er loks 5. og síðasta brtt. á þessu þskj., þar sem lagt er til, að útgáfustjórn skuli leita samkomulags við útgefanda um kaup á upplagsleifum, myndamótum o. fl., en ef samkomulag næst eigi um kaupverðið, skuli það ákveðið með mati 3 dómkvaddra manna. Þessi brtt. er ég mótfallinn, af því að í 8. gr. er örugg trygging fyrir því, að upplagið verði ekki gert ónýtt, og ég tel, að löggiltar kennslubækur eigi að láta gilda meðan eitthvað er eftir af upplaginu. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt., en ég get tekið undir ýmislegt af því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði um skólabækur almennt, en ég tel vafalaust, að með því að láta ríkið gefa út þessar bækur, þá verði þær miklu betur úr garði gerður. Pólitíska hættu tel ég litla sem enga, og mér er sama, hvaða klíkubræður yrðu í þessari n., því að þeir starfa allir gagnvart öllum landslýð, og ég tel einmitt, að með ríkisútgáfu sé fengin meiri trygging fyrir því, að hvergi verði komizt nálægt pólitík, heldur en með því fyrirkomulagi, sem nú er. Þessi stórkostlega pólitíska hætta, sem hér er svo mikið talað um, er nú ekki meiri en það, að ég veit ekki til, að neinn hafi t. d. kvartað um pólitíska hlutdrægni í kennslubók Jónasar Jónssonar í Íslandssögu. Þeir mættu þó kannske halda, að þar væri reynt að koma pólitík að, en ég hefi aldrei heyrt um neitt af slíku tægi. Þetta er þá sú reynslan, sem við höfum, og ekki ætti hún að versna, því að þótt útgáfunefnd eigi að fá að ráða útgáfunni, þá er ekki breytt eldri ákvæðum um fræðslun., en hún er skipuð fræðslumálastjóra og kennaraskólastjóra og þar að auki fulltrúa frá kennarastéttinni, sem eru mjög eðlilegir aðilar í þessu sambandi. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um frv. að svo stöddu, m. a. vegna þess, að umr. hafa orðið óþarflega langar um frv., og ég dreg að sama skapi úr mínu máli og aðrir hafa talað um málið lengur en þörf val á.

Forseti (JörB): Það eru mörg mál hér á dagskrá, sem ég hefi hugsað mér að taka fyrir í dag og reyna að koma eitthvað áleiðis, en það er sýnilegt, að umr. um þetta mál verður ekki lokið fyrir kl. 4. Ég sé mér því ekki annað fært en að fresta um stund umr. um þetta frv.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það er nú orðið nokkuð langt síðan þessu máli var lokið í allshn., og gat n. ekki orðið sammála um það, en þó hefir minni hl. ekkert látið frá sér heyra, og hygg ég, að hann sé því andvígur, að málið nái fram að ganga, en meiri hl. hefir afgr. málið í því formi, sem sjá má á þskj. 594. Um málið sjálft skal ég ekki fjölyrða mikið. Meiri hl. n. komst að þeirri niðurstöðu, að rétt væri, að um þessar eignir ríkissjóðs verði skipuð sérstök yfirstjórn, eins og farið er fram á í l.gr. frv., og gerði því enga brtt. í því efni. En við 2. gr. frv. hefir meiri hl. leyft sér að koma með nokkra viðbót, þess efnis, að heimilt sé ýmsum bæjarfélögum og allsherjarsamtökum verkamanna að hafa þarna sumarbústaði og koma upp nauðsynlegum leikvöllum fyrir þá, sem dvelja þar sér til heilsubótar og hressingar. Þessi staður er talinn hafa mjög góð skilyrði til að veita mönnum hressingu að sumarlagi, vegna þess að þarna er sólríkt og heilnæmt loftslag, og þá ekki sízt vegna hveranna, sem þarna eru og taldir eru mjög heilnæmir, sérstaklega fyrir veiklað fólk. Þess vegna taldi meiri hl. nauðsynlegt, að þessi heimild kæmist inn í l., svo þetta væri ekki útilokað, enda mun landrými vera nóg til þess að þessu verði fyrir komið, og hefir þegar bólað á því, að einstakir menn kæmu sér þarna upp sumarbústöðum til hressingar. Þá leyfði meiri hl. sér að bera fram brtt. við 3. gr. frv., og hefir þar tekið upp framkomna till. í þessu máli frá hv.flm. (JJ), en bætir því við, að það skuli vera á valdi þeirrar nefndar, sem ætlazt er til, að hafi umsjón með þessum eignum ríkisins, hvort hún beitir eignarnámsheimildinni eða ekki og á hvaða tíma það skuli vera gert. Þarna hafa nú 2 menn öðlazt leiguréttindi, Sigurður búnaðarmálastjóri, sem hefir fengið 4½ ha. lands leigt til 75 ára, og Magnús Kristjánsson, sem mér er ekki kunnugt um, hvað hefir leigt til langs tíma, en hann mun hafa lýst því yfir, að hann muni af fúsum vilja láta af hendi sín leiguréttindi gegn greiðslu á því, sem hann hefir til kostað þarna. Um Sigurð búnaðarmálastjóra er það að segja, að hann hefir komið upp ýmsum tilraunum á landi þessu, og eru það ýmsar nýjungar, sem hann hefir færzt í fang, t. d. ræktun á ýmsum jurtum, sem þrífast í heitari löndum en við eigum við að búa. Meiri hl. lítur svo á, að þessar tilraunir séu allmerkilegar og óskar þess, að sem mestur árangur gæti orðið af þeim. M. a. hafa þarna verið gerðar tilraunir með að rækta tóbaksjurtir. Hvort sem það kann nú að þykja þarflegt eða ekki, þá er víst um það, að til landsins er flutt mikið af þeirri jurt, þ. e. a. s. í vindlingum og sígarettum. Og hvað sem annars um þessar tilraunir má segja, þá lítur meiri hl. þannig á, þar sem þessi maður hefir mikinn áhuga á þessum tilraunum sínum, að ekki sé rétt meðan hans nýtur við að kippa af honum þeirri ánægju, sem hann kann að hafa við þessar tilraunir sínar. Meiri hl. gerir því ráð fyrir, að þessi réttindi, sem hann hefir öðlazt þarna með samningum við fyrrv. stj., séu ekki framseljanleg neinum öðrum og geti ekki heldur gengið í erfðir að honum látnum. - Þetta er aðalkjarninn í brtt. okkar í meiri hl. við þetta frv. En ég geri nú ekki ráð fyrir þrátt fyrir allt, að það vinnist tími til þess að láta þetta mál ganga fram á þinginu, þar sem svo er orðið áliðið þingtímans. En eins og sjá má á viðbótarskjali því, sem prentað er með nál. meiri hl., sem er ýmiskonar fróðleikur frá búnaðarmálastjóranum um þessar eignir ríkisins, telur hann, að það þyrfti á ýmsan hátt fyllri löggjöf um þessar jarðeignir heldur en gert er ráð fyrir með þessu frv., og ég hefi orðið var við, að ýmsir menn, sem þarna eru kunnugir, telja, að þetta muni vera á ýmsan hátt rétt. því hér sé um svo merkilegan stað að ræða með miklum framtíðarskilyrðum. En þar sem ég geri ekki ráð fyrir, að ríkið muni á næstu árum gera þær stórfelldu framkvæmdir, sem þarna er mögulegt að gera, þá sé ég ekki neitt tapað við það, þó löggjöfin nái ekki lengra en hér er ætlazt til að þessu sinni, og tel ég því, þó ég geti þessara radda, sem um þetta mál hafa komið, að engin ástæða sé til þess að hefta framgang þessa máls eins og það liggur fyrir Alþ. nú. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál á þessu stigi og býst ekki við að taka aftur til máls, nema sérstakt tilefni gefist til þess. En ég skal taka það fram sem mína skoðun, að ég tel það hafa verið vel ráðið, þegar ríkið tryggði sér eignarrétt á þessu landi, því það er alltaf að koma betur og betur í ljós, hvaða verðmæti þarna eru fólgin og hversu mikil framtíðarskilyrði þarna geta verið fyrir ríkið í náinni framtíð.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Það er nú svo um þetta frv. eins og fleira, sem kemur frá þessum hv.flm. (JJ), að það er á takmörkum, að hægt sé að taka það alvarlega, enda er sannleikurinn sá, að það lítur út fyrir, að þessi hv. d. hafi ekki meira en svo tekið það alvarlega, og jafnvel ekki n., sem um það hefir fjallað og þó í orði kveðnu hefir lagt til, að það næði fram að ganga, þó að hún hafi látið prenta með nál. sínu langt fskj., sem sýnir með ljósum rökum, hversu gersamlega ástæðulaus þessi löggjöf væri. Þetta mál horfir í fáum orðum sagt þannig við, að ríkið kaupir fyrir nokkrum árum Reykjatorfu í Ölfusi. Í landi þessara jarða, sem tilheyra Reykjatorfunni, eru minnst 400-500 ha. af vel ræktanlegu landi, og auk þess nokkurt ræktanlegt land í daladrögum og hlíðum kringum Reykjakot og milli Reykjakots og Reykja. - Þjóðkunnur aldraður maður fær svo leyfi til þess að reisa sér býli á landi jarðarinnar og fær litla spildu til ræktunar, en til þess, eins og hann sjálfur segir, að þarna sé lífvænlegt, þurfti hann að fá meira land til umráða. Hv. flm. þessa máls hafði á þeim tímum, sem hann var í stjórn landsins, lofað þessum manni, að hann skyldi fá spildu úr Reykjalandi, en það dróst á langinn. Eftirmaður hans fullnægði svo þessu loforði, sem hann hafði gefið sem ráðh., og lætur Sigurð búnaðarmálastjóra - en það er maðurinn, sem þarna hafði reist sér býli - fá 4½ ha. af ræktanlegu landi í viðbót. Þegar þetta hefir gerzt, rís sami maðurinn upp, sem áður hafði lofað að láta þarna land af hendi, og segir: Hér er verið að leiða þjóðina í glötun og eyðileggja þessar miklu, verðmætu eignir, - af því að ríkið hefir afsalað sér réttinum til þessa lands um takmarkaðan tíma. Það væri nú e. t. v. hægt að skilja þetta, ef nota ætti landið í þjóðhættulegum tilgangi, en meiningin er aðeins að nota landið til ræktunar og tilrauna með ýmsar jurtir, sem annars vaxa ekki hér á landi. Það er því ekki hægt að sjá, að þjóðinni stafi stórhætta af því, þó að í kringum 1/10 partur landsins væri notaður í nokkur ár í þessum tilgangi, sérstaklega þegar þess er gætt, að ríkið hefir í sinni hendi, hvenær sem því þykir ástæða til, að svipta manninn umráðarétti yfir þessu landi, þar sem honum var ekki veitt varanlegt afsal fyrir því og hægt er að taka það eignarnámi, hvenær sem ástæða þætti til. En það, sem skeður eftir að hv.flm. hafði lofað að láta landið af hendi, er það, að þessi maður kemst í pólitíska andstöðu við hann, og virtist hv.flm. þá ekki lengur geta unnað honum þess að hafa þessa litlu landspildu til afnota, og það virðist einmitt vera ástæðan til þess, að þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 150, er fram komið. - Í frv. er svo ákveðið, að 5 manna nefnd, sem á að hafa á hendi yfirstjórn sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana ríkisins, skuli einnig falin umráð þessara jarðeigna ríkisins í Ölfusi, og til þess að öðrum en ríkinu og ríkisstofnunum sé leyfð notkun á landi þarna, þarf að fá sérstakt leyfi Alþ. í hvert sinn. Og svo klykkir út með því, að sérhver sá, sem öðlazt hefir leiguréttindi eða önnur réttindi yfir þessum landareignum skuli vera skyldur til að láta réttindi þessi af hendi við ríkið. Þarna er naumast um aðra að ræða en búnaðarmálastjóra; að vísu er eitthvað af jörðunum í byggingu, en eins og bent hefir verið á við l.umr., af hv. 1. þm. Skagf., þá er það ekki nema einföld skylda ríkisstj. að byggja jarðirnar. - Ég segi fyrir mitt leyti, að ég er ekki farinn að koma auga á, hvaða skynsamlegar ástæður mæla með því að fela spítalanefndinni umráð þessara jarðeigna. Það er að vísu svo, að þarna hefir verið reist sjúkraskýli fyrir berklasjúklinga, sem mun hafa einhver lítils háttar landnot þarna. Bú er og rekið þarna fyrir ríkisins reikning, en þó undarlegt megi virðast, þá hefir sjúkrahúsið ekki fengið þær afurðir, sem framleiddar eru á búinu, heldur eru þær fluttar suður fyrir fjall, en sjúkrahúsið fær aftur á móti keypta mjólk í Mjólkurbúi í Ölfusinga. Svo var það a. m. k. í stjórnartíð hv.flm. Það mætti segja, að ekki væri óeðlilegt, að spítalanefndin hefði vald yfir því landi, sem sjúkraskýlin nota, eða myndu nota. En það er og yrði aðeins hverfandi lítill hluti landsins. En notkun langmests hluta landsins er og verður allt öðruvísi en svo, að spítalanefnd verði að teljast bezt hæf til að hafa yfirumsjón með því. Þetta land heyrir undir ríkisstj. eins og aðrar ríkissjóðsjarðir, og ég get á engan hátt séð, að spítalanefnd sé hæfari til að hafa umsjón með þeim heldur en ríkisstj. Það er alveg ástæðulaust að vantreysta stj. til þess að nota landið á sem hagkvæmastan hátt. Um 3. gr. frv. er það að segja, að það er með öllu ástæðulaust, meðan til eru 500 ha. af óræktuðu landi, sem stj. getur gert við hvað sem hún vill, að fara að svipta þann eina mann, sem þarna hefir staðið að ræktun, umráðarétti yfir tæpum 5 ha. lands. Þetta er svo hlægileg fjarstæða, að varla er hægt að búast við því, að hv.flm. ætlist til, að þetta sé tekið alvarlega. Þótt svo færi, að ríkið þyrfti á þessu landi að halda, áður en leigufrestur er útrunninn, stendur því opið hvenær sem er að taka þennan umráðarétt eignarnámi. Annars get ég látið nægja í þessu sambandi að vísa til hins ýtarlega álitsskjals Sigurðar búnaðarmálastjóra, sem prentað er í áliti meiri hl., þar sem hann sýnir fram á, hversu fráleitt það sé að svipta sig nú umráðaréttinum yfir þessu landi. Ég læt þetta nægja um málið að sinni, þar sem auðsætt er, að ekki á að taka það alvarlega.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég heyrði ekki ræðu hv. 2. þm. Rang., en ég vil þó víkja nokkuð að síðasta atriði hennar, um leiguna á þessum ríkiseignum eða hluta af þeim. Það hefir jafnan ríkt skoðanamunur milli okkar og íhaldsmanna um þetta mál. Íhaldsmenn stóðu sem fastast gegn kaupunum, en við vildum kaupa jarðbitann og landið í kringum hann til almenningsnota. Nú þegar kaupin eru um garð gengin og enginn ágreiningur lengur um það, að þau hafi verið góð og hyggileg vegna hinna miklu framtíðarmöguleika, sem jarðhitinn felur í sér, viljum við nota hitann og landið til almenningsheilla, en ekki leigja það út til einstakra manna í almennum skilningi, eins og nú er stefna og vilji íhaldsmanna. Það má annars geta um það í þessu sambandi, að íhaldsmönnum hefir farið mjög fram í skilningi sínum á gildi jarðhitans síðan þeir fjandsköpuðust gegn kaupunum á Reykjatorfunni, því að nú falast íhaldsmenn eftir hverri heitri holu í grennd við Rvík og jafnvel uppi í Hengli, og er þetta sagt þeim til lofs, en ekki lasts. Ég vil leiðrétta það atriði í umsögn Sigurðar búnaðarmálastjóra, að ég hafi nokkurntíma lofað honum landi úr þessum ríkiseignum á leigu æfilangt. Ég skal nú leiða að þessu hin almennu rök. Ég hefi alltaf verið því fylgjandi, að jarðir þessar ættu að vera almenningseign og þær ætti að nota til almenningsgagns. Ég gerði allt, sem ég gat, til þess að fá Reykjakot laust úr ábúð, og má nærri geta, hvort ég hefi gert það í því skyni að leigja landið aftur til 75 ára.

Skrökvar Sigurður búnaðarmálastjóri þá þessu?

. Já, það er með öllu ósatt, að ég hafi gefið honum slíkt loforð. Því, sem eftirmaður minn gerði í þessu máli, get ég ekki borið ábyrgð á. Hv. 2. þm. Rang. má trúa um mig hverju sem hann vill, en svona er þessu farið, enda er það alveg í samræmi við fyrri stefnu mína í málinu. Sigurður búnaðarmálastjóri talaði einhverju sinni um það við mig í spaugi að fá blett til ræktunar handan við Varmá til skamms tíma. Slíka notkun landsins taldi ég eðlilega, en þó var ekkert frekar í þessu gert í minni stjórnartíð. Eftir að ég lét af stjórn var Reykjakot leigt til lífstíðar þvert á móti okkar stefnu. Ef Sigurður búnaðarmálastjóri hefði látið sér nægja að fá blett um stuttan tíma, eins og hann stakk upp á við mig í spaugi, hefði ekkert verið við það að athuga. Enginn hefði verið að finna að því, að landið væri ræktað, en hitt var þvert ofan í stefnu okkar og tilgang, að leigja landið til 75 ára. Ég hefi ekki lagt sérstaka áherzlu á að hraða þessu máli, en þykir þó gott, að það skyldi komast til 2. umr. En á næsta þingi mun ég ekki sætta mig við slíkan seinagang. En ég tel, að sá grundvöllur, sem fengizt hefir með áliti meiri hl., nægi í bili, og því hefi ég ekki komið með neinar brtt. Hinsvegar mun ég leggja áherzlu á það, að málið verði tekið fyrir í byrjun næsta þings. En með þeirri viðbót, að ekki mætti reisa mannvirki á löndunum án leyfis, væri þetta mál komið á skynsamlegan grundvöll fyrir það opinbera og á hreinan grundvöll gagnvart þeim mönnum, sem þarna eiga hlut að máli, þannig að þeir verði að víkja, þegar ríkið þarf landsins með, gegn sanngjörnum skaðabótum fyrir mannvirki og bætur á landinu. Og það verður áður en 75 ár eru liðin, að ríkið þarf á þessu landi að halda. Þróunin á þessum tímum gengur örar en svo. Ég fjölyrði ekki meira um málið að sinni. Ég lít svo á, að verið sé að undirbúa málið fyrir næsta þing og með áliti meiri hl. allshn. sé lagður grundvöllur, sem þá verði hægt að byggja á.

Magnús Guðmundsson Ég vil leiðrétta þá missögn hjá hv.þm. S.-Þ., að Sjálfstfl. hafi verið á móti kaupunum á Reykjatorfunni. Málið kom fram hér í d. við 2. eða 3. umr. fjárl. og sætti ekki andmælum, en ég skal ekki segja, hvernig atkv. féllu hér. Í Nd. var till.samþ. án þess að brtt. kæmu fram við fjárlfrv. Það er því ranghermi, að Sjálfstfl. hafi lagzt á móti málinu. Ég skal ekki fjölyrða um loforð hv.þm. S.-Þ. sem ráðh. við Sigurð búnaðarmálastjóra um leigu á landspildu þeirri, sem hér ræðir um, en Sigurður hefir nú staðfest skjallega, að hv.þm. S.-Þ. hafi gefið sér þetta loforð, og ég efast ekkert um, að hann segi það satt, og það mun enginn gera, sem þekkir báða mennina. Hv. þm. er að gera sig breiðan út af því, að ég hafi leigt Reykjakot til lífstíðar. En þekkir hann þá ekki ábúðarlögin? Ábúandi krafðist samkv. ábúðarlögunum, að byggt væri yfir hann og hann fengi lífstíðarábúð, og samkv. lögum átti hann rétt á hvorutveggja. Hvernig stendur á, að hv.þm. minnist ekki á Kross og Velli í þessu sambandi, þar sem hið sama átti sér þó stað og um Reykjakot?

Hv. 1. þm. Skagf., þá hæstv.dómsmrh., gat vel farið í kringum þetta með ýmsu móti

. Ég taldi það jafnan skyldu mína sem ráðh. að fara eftir lögunum, en ekki í kringum þau. Hv. þm. er alltaf að staglast á 75 ára leigutíma á bletti þeim, sem Sigurður búnaðarmálastjóri hefir á leigu, en hv. 2. þm. Rang. hefir nú bent á, að þennan leigurétt er hægt að taka, hvenær sem ríkið þarf á landinu að halda. En hitt væri gaman að vita, hver skyldi kæra sig um að taka land þarna til ræktunar til eins árs í einu. Það myndi vitanlega ekki nokkur lifandi maður gera. Annars er það alveg óðs manns æði að ætla sér að fara að telja mönnum trú um, að ríkinu stafi einhver hætta af þessum leigurétti S. S. á fáum ha. Hv. flm. upplýsti við 1. umr., að ábúandinn í Reykjakoti væri fús til þess að fara af jörðinni, svo að þá er alveg augljóst, að frv. er beint gegn S. S. einum. Þetta verður þó enn augljósara af þeirri brtt.flm. sjálfs, að ákvæði frv. nái einungis til þeirra samninga, sem gerðir haf, verið eftir að ríkið keypti þessar eignir. Allt, sem gert hefir verið af svipuðu tægi áður, á að fá að standa, svo sem samningar um sumarbústaðina, sem þarna eru, og því um líkt. Frv. er því eingöngu beint gegn Sigurði búnaðarmálastjóra. Það er því næsta einkennilegt, að hv.flm. skuli vera að þakka n. fyrir afskipti hennar af málinu, því að n. leggur einmitt á móti því, að landið sé tekið af Sigurði.

Þegar ríkið þarf á því að halda

. Það er tekið fram í samningunum og auk þess hefir ríkið ávallt heimild til að taka hvaða land sem er, ekki aðeins sitt, heldur annara.

Já. með lögum

. Auðvitað. Þá vil ég minnast lítið eitt á brtt., sem hv.flm. hefir flutt við frv. og n. hefir tekið upp. Það er dálítið eftirtektarvert, að hv.flm. skuli sjálfur vera orðinn svo óánægður með frv., að hann flytur við það stórfelldar brtt. Það ber ekki vott um grandgæfilega athugun frv. Þessi brtt.hv.flm. er annars vel þess verð, að hún sé athuguð nánar. Samkv. henni á að leigja landið „allsherjarsamtökum verkamanna og samvinnufélaga“, eða m. ö. o. tveim stjórnmálasamböndum, Alþýðusambandi Íslands og S. Í. S. Ég held, að meiri hl. n. hefði átt að hugsa sig um áður en hann gerði sig beran að svona augljósri hlutdrægni. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Hér er aðeins um tilraun til einkahefndar að ræða gegn manni, sem hv.flm. telur, að hafi snúizt á móti sér í stjórnmálum. Jafnvel samherjum hans í allshn. er þetta ljóst.

Forseti (EÁrna): Ég ætlaði að taka fyrir 6. mál á dagskránni, en af því að tíminn er orðinn naumur, vildi ég vita hjá hv. 5. landsk., hvort hann óskar eftir því, að málið sé tekið til umr.

Forseti (EÁrna): Ég mun þá taka málið á dagskrá seinna, en tek það af dagskrá í þetta sinn.