Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan tvö í dag, að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma, fer fram umræða utan dagskrár um stöðu á fjölmiðlamarkaði á Íslandi. Málshefjandi er hv. þm. Guðni Ágústsson. Menntamálaráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Að undanförnu hefur viðskiptanefnd fundað ótt og títt um þann vanda sem blasir við íslensku þjóðinni. Við framsóknarmenn berum vissa ábyrgð á þeim tíðu fundahöldum en við óskuðum ekki bara eftir neyðarfundi út af stöðu sparisjóðanna og annarra minni fjármálafyrirtækja heldur einnig út af málaferlum gamla Kaupþings við breska ríkið og samningunum við Holland og Bretland. Enn liggur fyrir beiðni okkar um að viljayfirlýsing sem íslenska ríkið er búið að gera við Hollendingana verði lögð þar fram. Í gær fjallaði nefndin um gríðarlega mikilvæg mál, annars vegar um stöðu launþega og hins vegar um stöðuna á peningamarkaðssjóðunum. Fulltrúar Samfylkingarinnar sáu sér ekki fært að mæta við þær umræður og lét stjórnarandstaðan bóka að hún lýsti undrun sinni á því. Svo gerðist það aftur í morgun þegar við vorum að ræða um mjög mikilvæg mál eins og bráðavanda atvinnulífsins og afstöðu um peningamarkaðssjóði að þeir létu sig vanta. Nú er það þannig að ...

Forseti vill aðeins gera athugasemdir hér. Umræður um störf þingsins eru undir öðrum dagskrárlið. Athugasemdir um fundarstjórn forseta eiga að snúast um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Hæstv. viðskiptaráðherra er ekki hér til að svara spurningum þingmanna og hann verður heldur ekki hér næstkomandi fimmtudag. Ég vil lýsa yfir óánægju minni með þessa fundarstjórn. Það brenna margar spurningar á okkur þingmönnum sem við viljum beina til hæstv. viðskiptaráðherra og mér þótti viðeigandi að kæmi fram hér.

Vegna þessara athugasemda er rétt að geta þess að hæstv. viðskiptaráðherra er með fjarvistarleyfi og situr varamaður á þingi í hans stað. Forseti á því erfitt um vik en að sjálfsögðu eru athugasemdir hv. þingmanns teknar til skoðunar á vegum forseta.

Herra forseti. Ég vil inna hæstv. forsætisráðherra og talsmenn stjórnarflokkanna eftir því hvar séu á vegi stödd þau mál sem lúta að heildarrannsókn og tæmandi rannsókn á þeim atburðum sem orðið hafa í fjármálakerfi okkar. Það hefur borið á góma af og til og menn hafa þá talað um hvítbækur og annað í þeim dúr en síðan hefur lítið gerst. Það er rétt að upplýsa að engar viðræður hafa farið fram milli stjórnmálaflokkanna eða þingflokkanna um það hvernig staðið verði að þessum málum. Almenningur gerist nú æ órólegri. Það er mikill skortur á upplýsingum og menn eru hissa og hugsi yfir ýmsu sem virðist vera að gerast í skjóli Fjármálaeftirlits, skilanefnda og tímabundinna bankaráða þótt afar takmarkaðar upplýsingar komi fram um það. Almenningur hefur þá óþægilegu tilfinningu, og við þingmenn hér á Alþingi hljótum að deila henni enn sem komið er að nokkru leyti, a.m.k. fulltrúar stjórnarandstöðu, að það litla sem gerist í þessum málum er að framkvæmdarvaldið og þeir aðilar sem komið hafa efnahag landsins í kaldakol burðast nú við að rannsaka sig sjálfir. Slíkt getur eðli málsins samkvæmt aldrei gengið. Tæmandi og heildstæð rannsókn og yfirumsjón með slíku getur augljóslega ekki verið í höndum framkvæmdarvaldsins. Spurningin er: Þarf ekki að koma til kasta Alþingis og þurfa stjórnmálaflokkarnir og þingflokkarnir ekki að sameinast um markvissan og skjótan undirbúning að þessu, annaðhvort með því að setja lög um sérstakar rannsóknaraðgerðir af þessu tilefni eða að koma þessu með einhverjum öðrum hætti í farveg? Ég held að það dugi ekki lengur að ýta þessu á undan sér. Það þarf að gæta að því að slík rannsókn komist í farveg það tímanlega og það skjótt að engin gögn hafi glatast og auk þess er nauðsynlegt að fullvissa almenning í landinu um að það verði gert.

Herra forseti. Ég vil taka undir meginsjónarmið þingmannsins sem hann hefur gert grein fyrir. Ég vek athygli á því að nokkrum dögum eftir að þeir atburðir urðu sem í daglegu tali eru nú kallaðir hrun bankanna greindi ég frá því að af minni hálfu stæði til að láta rannsaka það mál til hlítar og gera um málið það sem kalla mætti á íslensku hvítbók. Við forseti Alþingis höfum síðan rætt þetta mál og það hefur einnig verið rætt í ríkisstjórninni. Ég tel eðlilegt að Alþingi hafi þar ákveðna forustu og mun beita mér fyrir því í samstarfi við forseta Alþingis og vonandi forustumenn allra flokka á Alþingi að málinu verði komið í farveg sem ekki verði deilt um. Nóg er samt um þrætur og deilur í þjóðfélaginu út af þessu máli þó að sá þáttur málsins verði hafinn yfir slíkt. Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir slíkri niðurstöðu og það verður velt við hverjum steini þegar að því kemur í þessari athugun, vænti ég. Við þurfum að fá til verksins einstaklinga sem allir geta treyst en við gætum hugsanlega jafnframt þurft að leita til erlendra sérfræðinga um aðstoð eða ráðgjöf á þessu sviði. Það er enginn áhugi á því að draga þetta mál eða tefja það. Það þarf að vanda undirbúninginn og gera þetta vel þannig að allir þingmenn, allir þingflokkar, allir aðilar í þjóðfélaginu sjái að rétt og eðlilega sé að málinu staðið. Ég lagði strax upp með það í Morgunblaðsviðtali 12. október sl. og hef margítrekað á Alþingi að til stendur að gera það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin og ég tek það þá þannig að nú snúi menn sér að þessu verki. Ég held að það sé mjög mikilvægt að á næstu einum til tveimur vikum verði þessum hlutum komið í farveg. Það ætti ekki að þurfa að vefjast fyrir Alþingi að setja sérstök lög um þessa rannsókn sem margt mælir með að gerð verði, að hún fari einfaldlega fram á grundvelli sérstakra lagaheimilda sem settar verði. Fyrir því eru nýleg fordæmi að standa þannig að málum fremur en beita gildandi úrræðum eins og 39. gr. stjórnarskrárinnar sem auðvitað gæti líka komið til greina. Ég er sammála því að þarna þarf að vanda mjög val á þeim aðilum sem fengnir verða í verkið, þeim sérfróðu, óháðu aðilum og væntanlega er kostur að fá að einhverju leyti liðsinni erlendra aðila. Þar má nefna þá aðstoð sem ýmsar nágrannaþjóðir á hinum Norðurlöndunum hafa boðið fram og gæti m.a. falist í því ásamt öðru að leggja til mannafla, aðstoð eða sérfræðiþekkingu í þennan þátt endurreisnarstarfsins á Íslandi að rannsaka hlutina ofan í kjölinn þannig að hægt verði að gera þá upp 

Hæstv. forseti. Ég sé mig knúinn til að ræða við hæstv. forsætisráðherra um þá stöðu sem upp er komin í nýja ríkisbankakerfinu. Þar sitja í skjóli ríkisstjórnarinnar bráðabirgðabankaráð, handlangarar ráðherranna og embættismenn sem sagt er að taki nú miklar ákvarðanir í hinu nýja ríkisbankakerfi. Það er umræða um að milljarðaafskriftir útrásarmanna séu felldar niður. Fram fari brunaútsala á eignum bankanna við þessar aðstæður á síðustu vikum til manna sem áttu þær eignir fyrir, hafa tapað þeim og kaupi þær nú á nýjan leik. Það er margt sem sagt er um þessar mundir. Ég tel mjög mikilvægt, hæstv. forsætisráðherra, að strax hefjist opinber rannsókn á þessum fullyrðingum, rannsókn á því hvort stóreignamenn hafi lokið störfum sínum í einkabankakerfinu með því að afskrifa milljarðaskuldir á sjálfa sig. Þeir afskrifuðu það ekki að ætla að bera ábyrgð á því að almenningur sem hefur tapað milljörðum í peningamarkaðsreikningum, sem færði sparifé sitt í góðri trú fyrir áróður bankamanna innan slíkra reikninga og eru núna stórtap almennings svo milljörðum skiptir. Ég tel mjög mikilvægt, hæstv. forsætisráðherra, að hin nýju bankaráð sem eiga að stjórna þessum bönkum í framtíðinni líti strax dagsins ljós. Mér var sagt í upphafi að þessi bankaráð verði bráðabirgðabankaráð. Ef svo er ekki verður forsætisráðherra að upplýsa það hér. Það þolir enga bið og opinber rannsókn þarf að fara í gang strax.

Herra forseti. Hv. þingmaður er í raun og veru að tala um tvennt hér. Í fyrsta lagi spyr hann um skipun varanlegra bankaráða en það er ætlunin að ganga frá þeirri skipun á næstu dögum að höfðu samráði við stjórnarandstöðuna. Við gerum ráð fyrir að því máli geti lokið í vikunni en það er rétt að það hefur dregist nokkrum dögum lengur en til stóð. Varðandi rannsókn á hugsanlega saknæmu athæfi er komið fram að ákveðnum mönnum hefur verið falið að hefja undirbúning að slíkri rannsókn á vegum dómsmálaráðherra. Ég held að það sé alveg skýrt og nauðsynlegt að slík rannsókn fari fram. Í öðru lagi að því er varðar annars konar athæfi sem ef til vill er ekki sakhæft en er hins vegar eitthvað annað athugavert við hefur Fjármálaeftirlitið að sjálfsögðu þar ákveðna eftirlitsskyldu. Ég veit ekki betur en að á vegum þess sé unnið að slíkum athugunum eins og efni standa til og eðlilegt er. Ég fullvissa hv. þingmann um að engu verður undan skotið í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Varðandi það sem ég minntist á er eðlilegt að Fjármálaeftirlitið fari strax yfir þær fullyrðingar sem nú hafa verið í fjölmiðlum um að milljarðaafskriftir hafi verið gerðar í einkabankakerfinu á síðustu dögum þess. Það verður að rannsaka það strax sem sakamál. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra aftur: Hefur það ekki verið rætt í ríkisstjórn og hver eru áformin í þeim efnum? Mér fannst svarið ekki skýrt. Ég vil enn fremur segja að það hefur dregist hjá hæstv. forsætisráðherra að skipa varanleg bankaráð. Það hefur margt dregist og hvað er verið að gera í skjóli þess dráttar? Eigum við í stjórnarandstöðuflokkunum svo að koma að bankaráðunum þegar búið er að ganga frá ýmsum hlutum? Það vekur tortryggni og áhyggjur margra manna. 

Herra forseti. Ég tek það fram að í bráðabirgðabankaráðunum sitja embættismenn og starfsmenn ráðuneyta sem þekktir eru að samviskusemi og heiðarleika í störfum sínum og hafa reynt að sinna sínum erfiðu verkefnum, sem óvænt komu í fangið á þeim fyrir nokkrum vikum síðan, af prýði og ég veit ekki annað en allir hafi gert það. Það þarf að ganga frá þessum máli með varanlegri hætti, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Til stendur að gera það á næstu dögum og þá þarf líka að velja hæft, traust og heiðarlegt fólk úr flokkum til setu í bankaráðin. Um hitt málið vísa ég til míns fyrra svars. Það eru engir skuldarar öðrum merkilegri í viðskiptabönkunum á Íslandi og allir eiga að fá sömu meðferð.

Virðulegi forseti. Í fréttum Morgunblaðsins 1. nóvember var gerð grein fyrir því sem kom fram á vef dagblaðsins The Daily Telegraph , sem þykir hallt undir breska íhaldsflokkinn, og sem tekið var upp í fréttaskýringaþætti Channel 4 í Bretlandi þar sem segir frá því að forsætisráðherra Íslands, hæstv. Geir H. Haarde, hefði aðvarað Gordon Brown, forsætisráðherra Bretlands, við því í apríl sl. að íslenska fjármálakerfið stæði frammi fyrir miklum erfiðleikum. Jafnframt var vísað til þess varðandi þennan fund hæstv. forsætisráðherra og forsætisráðherra Breta að Downingstræti 10 í apríl að þeir hafi þar rætt ýmis vandamál í íslenska bankakerfinu. Þar er fullyrt að Gordon Brown, forsætisráðherra Breta, hafi þá ráðlagt forsætisráðherra Íslands að snúa sér beint til Alþjóðgjaldeyrissjóðsins varðandi aðstoð handa Íslendingum. Vegna þessara frétta og þess sem þarna kemur fram vil ég í fyrsta lagi spyrja: Er þær staðhæfingar sem hafðar eru uppi í vefriti dagblaðsins The Daily Telegraph og sem komu fram í fréttaskýringaþætti á Channel 4 og hafa verið birtar í Morgunblaðinu , réttar? Það er fyrsta atriðið. Það skiptir gríðarlega miklu máli hvort þarna er farið rétt með sem haldið er fram, að hæstv. forsætisráðherra hafi varað Gordon Brown, forsætisráðherra Breta, við aðstæðum á Íslandi og hann ráðlagt forsætisráðherra Íslands að leita þá þegar eftir aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í annan stað, ef þessi frétt á við rök að styðjast er eðlilegt að spurt sé: Á grundvelli hvaða upplýsinga varaði hæstv. forsætisráðherra breska forsætisráðherrann við varðandi fjármálakerfi Íslands?

Herra forseti. Það gætir töluverðrar ónákvæmni í þessari frétt sem hv. þingmaður vitnar til. Eigi að síður er fótur fyrir einhverju sem þar stendur, m.a. því að við Gordon Brown, forsætisráðherra Bretlands, hittumst í London 25. apríl sl. Gefin var út fréttatilkynning um þann fund. Í henni segir að við höfum m.a. rætt alþjóðlegu efnahags- og fjármálakreppuna, erfiðleikana í bankakerfi heimsins og áhrif þess á Íslandi og m.a. í því samhengi þau áhrif sem það gæti haft á starfsemi íslenskra fyrirtækja í Bretlandi sem eru með yfir 100 þúsund manns í vinnu. Það munar um það þar í landi. Það var rætt en komið hefur fram á öðrum vettvangi að Seðlabanki Íslands hafði fyrr á árinu leitað fulltingis breska seðlabankans um einhvers konar gjaldmiðlaskiptasamning eða fyrirgreiðslu af því tagi. Málefni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins bar vissulega á góma á þessum fundi en mig rekur ekki minni til að forsætisráðherra Bretlands hafi sérstaklega mælt með því að við leituðum þangað á því stigi. Þetta voru góðar umræður og mjög gagnlegar og ég taldi mig hafa mikið gagn af þeim. Fréttirnar af fundinum rugluðust dálítið vegna misskilnings sem fram kom á heimasíðu breska forsætisráðuneytisins um að meginefni hans hefði verið aðild Íslands að Evrópusambandinu sem var ekki einu sinni rætt. Þau mál sem hv. þingmaður spyr um voru rædd með þeim hætti sem ég hef nú lýst og ég tel að það hafi verið góðar umræður sem voru vonandi báðum aðilum gagnlegar og hafa skipt máli í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Ég bjóst satt að segja ekki við því að sú frétt sem ég vísaði til væri að öllu leyti nákvæm. Samt sem áður liggur fyrir og er hér staðfest af hæstv. forsætisráðherra að strax í apríl var ríkisstjórn Íslands það ljóst að alvarlegar blikur væru á lofti í efnahagsmálum íslensku þjóðarinnar og að dregið gæti til alvarlegra vandamála hvað varðaði starfsemi íslenskra fjármálafyrirtækja erlendis. Þess vegna velti ég því fyrir mér af hverju ekki var gripið til aðgerða eða ráðstafana þá þegar. Hæstv. forsætisráðherra minnist þess ekki að talað hafi verið um aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins en spurningin er: Hringdu þá ekki aðvörunarbjöllurnar strax í apríl sem hefði átt að taka tillit til og grípa til aðgerða?

Herra forseti. Aðvörunarbjöllur í alþjóðahagkerfinu byrjuðu að hringja í ágústmánuði árið 2007 þegar undirmálslánakreppan hófst í Bandaríkjunum. Hún hefur síðan magnast upp í mikinn fellibyl út um allan heim sem við sjáum ekki enn þá fyrir endann á. Enn hrynja bankar víðsvegar um heiminn og stjórnvöld víða dæla nú stórkostlegum upphæðum af almannafé í bankakerfi sín. Við sáum þetta ekki fyrir í aprílmánuði ef það er það sem hv. þingmaður spyr um. Við sáum ekki fyrir að Merrill Lynch mundi leggja upp laupana, við sáum ekki fyrir að Lehman Brothers mundu fara á hausinn og þar af leiðandi sáum við ekki fyrir að bankarnir mundu lenda í erfiðleikum við að endurfjármagna sig eins og raunin varð í síðari hluta septembermánaðar. Það er orsökin fyrir því að þeir féllu með þeim hætti sem raun bar vitni. Auðvitað sáu menn fyrir ýmsa efnahagslega erfiðleika og það var það sem var til umræðu á þessum fundi, alþjóðlega efnahagsvandamálið sem þá blasti við.

Virðulegur forseti. Ég vil spyrja út í vinnubrögð Samfylkingarinnar. Í stjórnarsáttmálanum stendur að breyta eigi eftirlaunalögum og Samfylkingin og Sjálfstæðisflokkurinn hafa ætlað að standa saman að því. Síðan ber svo við að fimm þingmenn Samfylkingarinnar leggja fram slíkt mál hér í þinginu. Það gengur út á að breyta eftirlaunum forseta Íslands, ráðherra, þingmanna og hæstaréttardómara. Þrír þessara þingmanna eru hér í salnum núna. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar og hæstv. utanríkisráðherra, segir í vor að hún vilji helst láta breyta þessum lögum fyrir slit á vorþingi. Nú kastar tólfunum þegar hv. þm. Árni Páll Árnason segir í fjölmiðlum að hann vilji afnema eftirlaunalögin strax þrátt fyrir mögulega bótaskyldu, smásálir geti þá sótt forréttindi sín með dómi. Gott og vel. Ég held að það sé stefna allra flokka að afnema þessi lög eða að breyta þeim. Hér er 43 manna þingmeirihluti Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar. Þess vegna spyr ég: Af hverju er ekki búið að breyta lögunum nú þegar? Hvað er Samfylkingin að blaðra daginn út og inn og gerir svo ekkert í málunum? Þess vegna spyr ég hæstv. iðnaðarráðherra: Hvenær verður lögunum breytt fyrst Samfylkingin rekur svona á eftir því? Ég tek fram að ég styð það. Framsóknarflokkurinn hefur ályktað um að breyta eigi lögunum. Af hverju er ekki búið að gera það, hæstv. iðnaðarráðherra?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það liggja fyrir yfirlýsingar að ég hygg frá öllum stjórnmálaflokkum um mjög ótvíræðan vilja til þess að breyta þessum lögum. Það hefur líka komið fram að það hafa verið í gangi ákveðnar viðræður á milli forustumanna flokkanna um samstöðu til þess að ná þessu fram. Ég tel að það sé mjög mikilvægt, með tilliti til þess hvernig til þessara laga var stofnað, að samstaða náist um þetta mál. Hv. þingmaður spurði síðan: Hvenær mun sú samstaða nást? Ég hugsa að það ráðist af afstöðu stjórnarandstöðunnar ekki síður en þeirra sem eru stjórnarmegin. Hv. þingmaður vísaði til þess að það væri 43 manna stjórnarmeirihluti hér á þingi. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni en þetta er hins vegar mál sem stjórnarmeirihlutinn hyggst ekki knýja fram í andstöðu við vilja stjórnarandstöðunnar. Nú tek ég það alveg skýrt fram að ég er ekki með þessu að ýja að því að stjórnarandstaðan sé eitthvað að stympast við í þessu máli. Þetta er hins vegar mál sem er mjög nauðsynlegt að vinna hratt og nauðsynlegt að ná sem breiðastri samstöðu um það. Ef hv. þingmaður innir mig eftir afstöðu Samfylkingarinnar til þess hvenær eigi að ná því fram hefur það komið fram hjá formanni Samfylkingarinnar í nýlegu merku viðtali, sem ég veit að hv. þingmaður hefur legið yfir eins og fleiri, að hún væntir þess að það gerist fyrir jól. Það hefur komið fram af hálfu Ingibjargar Sólrúnar, hæstv. utanríkisráðherra, að hún vildi gjarnan sjá það gerast fyrir jól. Sama gildir um mig.

Virðulegur forseti. Ég tel það hneyksli hvernig Samfylkingin hagar sér í þessu máli. Það er fáránlegt að þurfa að hlusta á það hér að hæstv. ráðherra segi að hann vilji helst ekki knýja stjórnarandstöðuna til að taka þátt í þessu máli. Hvað er hér á ferðinni, virðulegi forseti? Við höfum sagt að við viljum breyta þessu. Við bjóðum fram krafta okkar og samstarf. Hér er 43 manna meiri hluti stjórnarflokkanna, fleiri en tveir þriðju þingmanna tilheyra stjórnarflokkunum og Samfylkingin er þar á meðal. Ég spyr aftur: Af hverju er ekki búið að breyta þessu? Af hverju hefur Samfylkingin ekki beitt sér í því? Af hverju er ekki búið að ná samstöðu um breytingar fyrst þingmenn Samfylkingarinnar eru óþreytandi að koma hér upp og heimta breytingar á þessu strax? Menn skulu þá bara gera það og vinda sér í það mál og hætta að benda á einhverja aðra.

Herra forseti. Ég tek undir hvert orð sem hv. þingmaður sagði: Við skulum vinda okkur í að breyta þessum lögum, til er ég í það. Það er fólk í þessum þingsölum sem er þeirrar skoðunar að það sé svo erfitt að gera það, að ekki sé hægt að ná því fyrir jól. Einn situr á ská fyrir aftan hv. þingmann, það er hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir. Ég heyrði hana segja í útvarpi á laugardaginn að hún teldi að ekki væri hægt að breyta því fyrir jól. Ég veit ekki af hverju hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir er þeirrar skoðunar en hún sagði það eigi að síður. Ég er ekki að ýja að því að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir eða þingmenn Framsóknarflokksins yfirleitt séu eitthvað á móti því. Ég bendi bara á það að þeir sem sitja í þessum sölum og hafa meiri þingreynslu en jafnvel hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. fyrrverandi umhverfisráðherra Siv Friðleifsdóttir telja vandkvæði á því. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að ekkert eigi að standa í vegi fyrir því að eftirlaunalögunum verði breytt fyrir jól. Samfylkingin er til í þann dans og vonandi allir.

Hæstv. forseti. Fjármálakerfið á Íslandi er komið á hliðina. Efnahagskerfið í heild sinni á í miklum alvarlegum og vaxandi erfiðleikum en það sorglega er að þetta hefði ekki þurft að fara svona. Það sorglega er að ef löggjafinn hefði reist nauðsynlega múra til varnar almenningi og heimilum í landinu hefði t.d. Icesave-hneykslið ekki orðið að veruleika og við stæðum ekki frammi fyrir þeirri hrikalegu katastrófu sem við nú gerum. Ég nefni sem dæmi um reglur og löggjöf sem setja hefði þurft um ýmislegt sem snertir krosstengsl í viðskipta- og fjármálalífinu, lög um aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarsjóða sem hefðu komið í veg fyrir Icesave-hneykslið þar sem viðskiptahlið bankans fóðraði óseðjandi fjárfestingarófreskjuna. Nú þegar við stöndum frammi fyrir því að greiða úr þeim flækjum sem eru í fallít fjármálakerfi þjóðarinnar blasir við okkur annað og ekki síður alvarlegt og mikilvægt verkefni en það er að reisa nýtt fjármálakerfi. Þá skiptir miklu máli hvernig til tekst um allt lagaumhverfið og ég leyfi mér að beina þeirri spurningu til hæstv. forsætisráðherra hvort hann muni beita sér fyrir þverpólitískri aðkomu alls þingsins að því starfi. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum aftur og ítrekað á undanförnum mánuðum, missirum og árum lagt fram tillögur í þessa veru. Þær hafa allar verið hunsaðar og nú spyr ég: Er hæstv. forsætisráðherra reiðubúinn að efna til þverpólitísks samstarfs um nýtt lagaumhverfi fyrir íslenska fjármálakerfið?

Herra forseti. Eins og hv. þingmaður veit byggist lagaumgjörðin um fjármálakerfið á Íslandi á samevrópskum reglum. Bæði hér á landi og annars staðar hafa þær að ýmsu leyti reynst mjög gallaðar. Það þarf að laga til í þeim efnum og við eigum að taka forustu um það á Íslandi sjálf, það sem snýr að okkur. Atriði eins og hv. þingmaður kallaði réttilega Icesave-hneykslið mega ekki koma upp í nokkurri mynd aftur. Þetta verkefni sem við í ríkisstjórn og fólk á okkar vegum er nú að eyða dýrmætum tíma sínum í að reyna að greiða úr, er auðvitað ömurlegt mál á alla lund. Samkvæmt verkaskiptingu í Stjórnarráðinu hefur viðskiptaráðherra frumkvæði að undirbúningi löggjafar um regluverkið á fjármálasviðinu. Eftir það kemur málið til ríkisstjórnar og þingflokka hennar og síðan til Alþingis þannig að á þeim vettvangi koma allir flokkar að og ég er alveg sannfærður um að góð ráð úr ranni Vinstri grænna verða ekki síður vel metin en annarra í þessum efnum. Það er eitt og annað í regluverki okkar sem eftir á að hyggja reyndist ekki vel og krosseignarhald, eignarhald eignarhaldsfélaga á hlutabréfum í bönkunum og fleira af því tagi eru atriði sem við höfum brennt okkur illilega á. Koma þarf í veg fyrir að lagaákvæði um þetta og evrópskar reglur verði misnotaðar af öflum og aðilum sem ekki hafa hagsmuni þjóðarbúsins að leiðarljósi.

Hæstv. forseti. Það er ýmislegt sem við getum ekki breytt sem er orðið að veruleika. Ég nefni andvaraleysi og fyrirhyggjuleysi fyrrverandi og núverandi ríkisstjórnar. Ég nefni stefnu fyrrverandi og núverandi ríkisstjórnar. Ég nefni afstöðuna sem var að finna í fjármálakerfinu hjá þeim sem þar stýrðu för. Þetta er liðin tíð. En nú þurfum við einnig að horfa til framtíðar og ég tók það sem svo að hæstv. forsætisráðherra væri því fylgjandi að efnt yrði til þverpólitískrar samstöðu um smíði nýs lagaumhverfis fyrir fjármálakerfið í landinu. Það er mjög mikilvægt að við komum öll að því verki.

Herra forseti. Ef það yrði skoðað hvernig lög um regluverk á fjármálamarkaðnum hafa verið afgreidd á Alþingi á undanförnum árum allt frá því að við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu kæmi í ljós að flestöll lagafrumvörp um þetta efni hafa verið samþykkt samhljóða út úr þinginu, að hvorki Vinstri grænir, forverar þeirra né aðrir stjórnmálaflokkar hafi gert veigamiklar athugasemdir við það regluverk. Vill þingmaðurinn gera athugasemd?

Ekki gleyma ... söguð út af borðinu.

Það er nefnilega það. En ég vildi segja að frumkvæðisrétturinn í þessu máli og skyldan er að sjálfsögðu hjá ríkisstjórninni og viðskiptaráðherra hennar en atbeini annarra þingflokka kemur að sjálfsögðu til skjalanna hér í Alþingi. Ekki verður fúlsað við athugasemdum eða hugmyndum hvaðan svo sem þær koma úr hinu pólitíska litrófi í því starfi sem fram undan er í þessum efnum. En fyrst þarf að vinna þetta mál á vettvangi ríkisstjórnarinnar.

Hættu að snúa út úr ...

Kemur það ekki úr hörðustu átt þegar hv. þingmaður segir öðrum að hætta að snúa út úr?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að fá að segja örfá orð og útskýra mína hlið málsins. Hæstv. iðnaðarráðherra bar það á mig áðan að ég hefði sagt að ekki væri hægt að breyta eftirlaunalögunum fyrir jól. Málið er þannig vaxið að ég tók ásamt fleiri þingmönnum þátt í umræðum á laugardag í þætti sem heitir Í vikulokin. Þar ræddum við um þessi margumtöluðu eftirlaunamál og eftirlaunalög og fórum yfir það öll frá okkar sjónarhorni. Ég ætla ekki að fara yfir það hverjir hinir þingmennirnir voru. Nema hvað að ég fór yfir hvernig Samfylkingin þjófstartaði í málinu eins og hv. 10. þm. Suðvesturkjördæmis gerði áðan og að það hefði gert málið miklu erfiðara en það hefði þurft að vera t.d. vegna þess að þetta kemur fram í stjórnarsáttmála og það þýðir að sjálfstæðismenn og Samfylking ætla að taka á þessu máli saman. En með þessu þjófstarti Samfylkingarinnar er málið miklu flóknara og þess vegna ber Samfylkingin ábyrgð á því að málið er ekki komið lengra en raun ber vitni. En það sem ég sagði var: Þetta verður ekki samþykkt fyrir jól 

Forseti vill ítreka að hv. þingmenn hafa býsna góð og mörg tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Við höfum á hverjum einasta degi í upphafi fundar möguleika á að koma með óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra og síðan að ræða störf þingsins annan hvern dag. Forseti hvetur hv. þingmenn til að nýta sér þá tíma og ganga ekki of nærri umburðarlyndi forseta hvað varðar umræður um fundarstjórn forseta.

Hæstv. forseti. Alltaf gerist eitthvað stórt um helgar. Nú reis upp Rauðsól eða vígahnöttur eða rosabaugur og ætlar að eignast alla einkarekna fjölmiðla á Íslandi. Ég spyr: Er hér í gangi brunaútsala á nánast öllum fjölmiðlum og fjölmiðlavaldi Íslands til eins manns sem jafnframt hefur yfirburðastöðu á neytendamarkaði? Er það ríkisvaldið sem stendur fyrir þessu í gegnum ríkisbankann? Salan á 365 miðlum til Rauðsólar, einkahlutafélags í eigu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, er gerð að tillögu Landsbankans að sagt er. Ekki er ljóst hver ætlar að lána Jóni Ásgeiri fyrir kaupunum. Vil ég ekki fullyrða neitt þar um. En ég spyr: Á einhver ríkisbanki þar hlut að máli með bráðabirgðabankaráð og bráðabirgðabankastjórn? Greitt er fyrir hlutinn með 1.500 millj. kr. og til viðbótar yfirtekur nýja félagið að minnsta kosti 2 milljarða af skuldum 365 og ábyrgðir fyrir 2 milljarða til viðbótar. Talað er um afskriftir skulda upp á 5–6 milljarða. Á félaginu hvíla ábyrgðir í breskri prentsmiðju fyrir 2 milljarða sem hafði áður verið aflétt og þær færðar yfir til FL Group en nú birtast þær í reikningum 365 á nýjan leik. Viðskiptin með þessa prentsmiðju hafa ekki farið hátt hérlendis en Bretar hafa reist brúnir yfir þeim og svo virðist sem sami leikur hafi verið leikinn þar og með síendurtekna yfirskuldsetta sölu FL Group og fleiri fyrirtækja. Sumir hluthafar eru mjög óánægðir og átelja vinnubrögð stjórnar fyrir að hafa fyrirvaralaust á síðustu metrunum selt kjarnastarfsemi og verðmætustu eignirnar úr því til stærsta hluthafans áður en hinum hluthöfunum 600 gæfist svigrúm til þess að athafna sig. Bent var á að enn væru til á Íslandi menn sem gætu hugsað sér að eignast félagið og þyrftu ekki lán til en stjórnin ákvað snarlega að selja stærsta hluthafanum félagið á spottprís. Á einn ríkisbankanna, sem nú ber fólk út af heimilum sínum vegna vanskila á lánum sem því var af starfsmönnum sama banka ráðlagt að taka, að fjármagna einn einasta athafnamann með þeim afleiðingum að lýðræði þjóðarinnar bíður hnekki? Er ekki ljóst að vegna annarra umsvifa Jóns Ásgeirs Jóhannessonar á neytendamarkaði hérlendis er þessi hlutur honum meira virði en flestum öðrum? Eru allir hinir frjálsu fjömiðlarnir gjaldþrota eða svo yfirhlaðnir skuldum í nýju ríkisbankakerfi? Ég spyr: Er þá ekki réttara fyrir ríkið í nafni frelsisins að selja hina góðu fjölmiðla á markaði hæstbjóðanda? Einhverjir mundu vilja kaupa Morgunblaðið , aðrir Fréttablaðið , hinir þriðju hið góða útvarp Bylgjuna og fjórðu Stöð 2 með öllum sínum tækifærum. Fjórða valdið væri tryggt í höndum margra einstaklinga og fyrirtækja. Lykilatriðið er þrátt fyrir allt að setja löggjöf utan um eignarhald fjölmiðla í ljósi fenginnar reynslu. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra: Telur ráðherra ásættanlegt að einn maður skuli nú eiga flesta fjölmiðla og þar með langstærstan hlut fjölmiðlamarkaðar á Íslandi og ráða þar með að mestu leyti yfir fjórða valdinu sem gjarnan er nefnt í sömu andrá og þrígreining ríkisvaldsins? Telur ráðherrann að þessi staða sé ásættanleg fyrir lýðræðið í landinu, að ekki sé minnst á almenning sem á rétt á hlutlausum, óvilhöllum upplýsingum? Telur ráðherrann að lagaumhverfi samkeppnissjónarmiða heimili að fjórða valdið safnist á eina hendi eins og hér virðist vera að gerast? Í hverju felst endurskoðun ráðherrans á starfsumhverfi RÚV sem rætt hefur verið um? Eru fyrirhugaðar breytingar til þess fallnar að veikja stöðu RÚV á þessum fákeppnismarkaði sem virðist vera að líta dagsins ljós? Ég hef reyndar sannfrétt í morgun að enn sé þessi yfirtaka eins manns á öllum frjálsum fjölmiðlum ekki frágengin. Bankaráð Landsbankans er bráðabirgðabankaráð, ég endurtek það, handlangarar ráðherra og ráðuneyta. Slík bankaráð eiga ekki að taka þessa ákvörðun á sig eða sætta sig við að bankastjórn geri slíkt í þeirra skjóli. Samkeppniseftirlitið hlýtur að fjalla um það stóra einokunarvirki sem nú er að rísa sem Rauðsól eða rosabaugur eins og ég sagði í upphafi. Í vörn og sókn öflugasta athafnamanns Íslands og að eigin sögn jafnframt stærsta skuldara Íslandssögunnar í gegnum félög sín. Ég vil fá hér skýr 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka Guðna Ágústssyni, hv. þingmanni Suðurkjördæmis, sérstaklega fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp hér á Alþingi þannig að þingmönnum öllum gefist tækifæri til þess að tjá hug sinn til þessarar þróunar á fjölmiðlamarkaði. Málefni fjölmiðla hafa verið mjög til umræðu í þjóðfélaginu, á Alþingi sem og annars staðar undanfarin ár og þá ekki síst sú varhugaverða þróun almennt á fjölmiðlamarkaði að eignarhald fjölmiðla færist nú á sífellt færri hendur. Við munum það öll hversu deilurnar urðu harðar um fjölmiðlana á Alþingi vorið og sumarið 2004 en þá samþykkti Alþingi lög um fjölmiðla sem öðluðust ekki gildi þar sem forseti Íslands neitaði að staðfesta þau með undirritun sinni. Í kjölfarið á því taldi ég afar mikilvægt að hér næðist þverpólitísk sátt um stöðuna á fjölmiðlamarkaði með það í huga að fjölmiðlar gegna lykilhlutverki. Sú sátt náðist og þverpólitísk nefnd skilaði sameiginlegu áliti hvað varðaði eignarhaldið á fjölmiðlamarkaði. Þar voru því settar ákveðnar skorður. Það þverpólitíska frumvarp varð ekki að lögum og nú blasir við, líkt og hv. þingmaður vekur athygli á, sú staða að einn maður getur nú öðlast yfirráð yfir nær öllum fjölmiðlum á Íslandi að Ríkisútvarpinu undanskildu. Það er auðvitað grafalvarlegt mál og kallar á mjög margar spurningar. Þar ber fyrst að nefna þá undarlegu staðreynd að svo virðist sem banki sem nú er í eigu ríkisins virðist hafa átt frumkvæðið af þessum gjörningi ef marka má ummæli framkvæmdastjóra 365 í fjölmiðlum. Það skiptir að mínu mati miklu máli að sem mest gegnsæi ríki um allar þær ákvarðanir sem nú eru teknar í bankakerfinu í kjölfar atburða síðustu vikna. Það má ekki gerast að spurningar vakni um hvort verið sé að hygla ákveðnum einstaklingum eða fyrirtækjum á kostnað heildarhagsmuna. Það er ekki gott að óþarfa tortryggni skapist í þjóðfélaginu. Nóg er nú samt. Slík tortryggni getur að mínu mati leitt til ákveðinnar tæringar. Ég tel algjört lykilatriði í þessu samhengi varðandi fjölmiðlamarkaðinn að stjórn og stjórnendur Landsbankans skýri fyrir þjóðinni hvaða hagsmunir hafi legið þarna að baki. Það er svo annað mál að ef af yrði væri mjög alvarleg staða komin upp fyrir fjölmiðlamarkaðinn í heild sinni. Fjölmiðlar eru lykilþáttur í lýðræðislegri þjóðfélagsumræðu. Það væri háskaleg þróun ef samþjöppun á fjölmiðlamarkaði yrði algjör. Hún stefnir í það. Það er með engu móti hægt að færa rök fyrir því að slík samþjöppun væri heilbrigð þegar litið er til lýðræðislegrar umræðu. Við þurfum að hvetja mjög til lýðræðislegrar umræðu þvert í samfélaginu. Ég tel því mikilvægt að þetta mál verði skoðað annars vegar með hliðsjón af þeirri sjálfsögðu kröfu að fyrirtæki séu meðhöndluð með sama hætti í bankakerfinu og að eigendur bankanna, íslenskur almenningur, verði ekki hlunnfarinn. Hins vegar verður að skoða málið með hliðsjón af því mikilvæga hlutverki sem fjölmiðlar gegna í lýðræðisþjóðfélagi. Hitt er svo annað mál að staðan á fjölmiðlamarkaði er alvarleg. Þar kemur fyrst og fremst tvennt til: Hrun á auglýsingamarkaði, sem er mikið, um 50% samkvæmt mínum tölum, og óhagstæð gengisþróun og hár fjármagnskostnaður. Nú þegar hefur verið boðað að ein sjónvarpsstöð, Skjár 1, mun hætta rekstri og ljóst er að öll fjölmiðlafyrirtæki í landinu berjast í bökkum. Ég hef því, líkt og hv. þingmaður kom inn á, boðað sérstaka skoðun á stöðunni á fjölmiðlamarkaði og verður sérstökum starfshópi falið það verkefni. Ég vonast til að hann geti hafið störf nú í vikunni og unnið verk sín hratt og örugglega. Ég tel mikilvægt að stjórnarandstaðan komi inn í það verkefni. Meðal þess sem skoða verður er sú samþjöppun sem á sér stað um þessar mundir og átti sér í raun stað núna um helgina eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á. Hins vegar verður líka að skoða stöðu sjálfstæðra fjölmiðla með tilliti til umsvifa Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, hvort rétt sé að takmarka hlutverk og umfang Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði til skemmri tíma eða til frambúðar. Í því ljósi verða menn þó að hafa hugfast að þrátt fyrir miklar sögur um fyrirferð Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði var hlutdeild þess í sjónvarpsauglýsingum innan við þriðjungur. Samhliða því sem auglýsingamarkaðurinn er skoðaður verður að fara yfir stöðu Ríkisútvarpsins sem ekki hefur farið varhluta af þeim efnahagslegu erfiðleikum sem nú hrjá samfélagið. Ríkisútvarpið okkar gegnir mikilvægu hlutverki á fjölmiðlamarkaði og um það hefur verið þverpólitísk samstaða. Það er vissulega óhjákvæmilegt að Ríkisútvarpið dragi saman seglin líkt og önnur fyrirtæki í landinu í ljósi aðstæðna en hins vegar verður að tryggja að það geti áfram gegnt sínu mikilvæga almannaþjónustuhlutverki með sóma. Ef við blasir að algjör samþjöppun verður á markaði sjálfstæðra fjölmiðla, sem ég geld varhuga við, verður hlutverk Ríkisútvarpsins brýnna en nokkru sinni fyrr. Við slíkar aðstæður væri sömuleiðis varhugavert að setja því of þröngar skorður og afhenda 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að það er mjög þörf umræða sem hér fer fram í dag og merkileg tíðindi ef svo fer að allir einkareknir fjölmiðlar verði á sömu hendi. Ég tel fulla ástæðu til þess að rykið verði dustað af því frumvarpi sem þverpólitísk sátt náðist um fyrir einhverjum árum. Ég fagna því ef hæstv. menntamálaráðherra hyggst skipa samstarfshóp með þátttöku allra flokka þar sem farið verður yfir þessi mál því að við þurfum að setja skynsamleg lög um fjölmiðla. Hér ríktu miklar deilur og ég ætla ekki að eyða tíma mínum í að rifja þær upp en um þessi lög þarf að ríkja sátt. Eignarhald á fjölmiðlum þarf að vera upplýst. Hugsanlega þarf að setja um það ákveðin mörk, hvort það eignarhald eigi að vera í einhverri tiltekinni dreifingu eða að eigendur eigi ekki að vera í einhverjum öðrum rekstri. Við þurfum að skoða þessi mál. Það er mikilvægt að hér verði áfram fleiri en einn fjölmiðill, þ.e. að fjölmiðlar verði á fleiri en einni hendi. Lítum bara á forsíður blaðanna í dag þar sem verið er að fara yfir málefni þeirra starfsmanna Kaupþings sem tóku lán fyrir hlutabréfakaupum. Hlutverk fjölmiðla er að setja málin á dagskrá, að vekja upp spurningar, svara spurningum, ýta við þeim sem hér eru inni, ýta við þeim sem eru úti í viðskiptalífinu, úti í atvinnulífinu. Fjölmiðlar eru fjórða valdið og það þarf að vera virkt. Ég vil sérstaklega nefna að þegar svona horfir þarf að undirstrika mikilvægi Ríkisútvarpsins. Ef svo fer að Ríkisútvarpið verður tekið af auglýsingamarkaði, sem er í góðu lagi að ræða enda á það við um marga ríkisfjölmiðla í heiminum, þarf að sjálfsögðu að tryggja tekjustofna þess á móti því að það skiptir miklu máli að hér verði áfram fjölmiðill í almannaeigu með almannahagsmuni að leiðarljósi. Það er ekki viðunandi að staða þess verði skert umfram það sem þegar er orðið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að brydda upp á málinu og hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin. Sem kunnugt er hefur tekið til starfa fjölmiðlafyrirtæki með því fallega nafni Rauðsól. Við hljótum að óska því fyrirtæki allrar velgengni en um leið hlýtur maður að segja að ef unnt er að sameina í eitt fyrirtæki Morgunblaðið og Fréttablaðið er eitthvað mikið að á Íslandi. Það getur einfaldlega ekki verið að það standist 17. gr. samkeppnislaga að sameina tvö stærstu blöð landsins í eitt fyrirtæki. Það leiðir svo augljóslega til einokunarstarfsemi á dagblaðamarkaði að þau lög sem Alþingi hefur sett hljóta að vernda neytendur fyrir slíkri sameiningu. Ég fagna því að hér á þingi höfum við skerpt á samkeppnislögunum. Slíkur samruni nær ekki fram að ganga fyrr en að lokinni athugun Samkeppniseftirlitsins og við hljótum að hafa traust á henni. En verði sú aðgerð ekki stöðvuð hlýtur Alþingi að þurfa að endurskoða samkeppnislöggjöfina því að það er líka hættulegt fordæmi fyrir önnur svið á markaði. Ef þessi samruni verður ekki hefur í sjálfu sér ekki annað gerst, að öðru leyti en því sem lýtur að samkeppnislögunum, en að þeir miðlar sem reknir eru undir hatti 365 eru reknir í sérstöku fyrirtæki. Þá hafa ekki sameinast sérstakir miðlar. Við hér á þingi hljótum hins vegar að þurfa að huga aftur að þeim niðurstöðum sem tókust í sameiginlegri nefnd um fjölmiðlamál um þá hættu sem við höfum áður rætt, um ritstjórnarlegt sjálfstæði, hvernig hægt er að beita leyfisveitingum m.a. með ljósvakarekstri til þess að setja margvísleg skilyrði til að tryggja bæði fjölbreytni og sjálfstæði í fjölmiðlun á Íslandi. Það verður sannarlega mikilvægt á komandi mánuðum og missirum, 

Frú forseti. Enn og aftur lendum við í því hlutskipti, þingmenn, að ræða um fjölmiðlamál og að gefnu tilefni þar sem einn aðili er að eignast öll dagblöðin í landinu að stærstum hluta. Þess vegna er mjög tímabært að fjalla um þessi mál og skoða þau upp á nýtt. Auðvitað er hægt að fagna þeim hugmyndum hæstv. menntamálaráðherra að skipa nefnd til að skoða þessi mál. Samkeppni á fjölmiðlamarkaðnum er með þessu móti engin og það þarf að laga. Frjálsir fjölmiðlar eru sárafáir. Þó er rétt að minna á útvarpsstöð eins og Útvarp Sögu en í blaðaheiminum eru ekki önnur blöð gefin út en þessi fáu. 

Frú forseti. Við ræðum mjög mikilsvert mál sem er staðan í fjölmiðlum á Íslandi. Ég get ekki alls kostar tekið undir árnaðaróskir til þess nýja félags sem boðar núna algera yfirtöku eins manns á nær öllum fjölmiðlum, árnaðaróskir sem komu fram áðan, því að ég tel þetta grafalvarlegt mál og í raun og veru er staðan sú að sömu öfl og komið hafa íslensku viðskiptalífi í mjög þrönga og erfiða stöðu, svo ekki sé fastar að kveðið, ráðast nú fram og henda hluta af fjölmiðlaskuldum sínum framan í almenning en ætla sér sjálf að sitja að sömu fjölmiðlavöldum og hafa orðið þjóðinni mjög dýrkeypt. Það hefur orðið þjóðinni dýrkeypt hvernig tengslin milli stórfyrirtækjanna og fjölmiðlanna hafa verið. Ég hafna því alfarið þegar menn tala um stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði sem sérstaklega óeðlilega. Sjálfur hef ég verið fjölmiðlamaður og rekið fjölmiðlafyrirtæki allan minn starfsaldur og ég kvarta ekki undan þeirri samkeppni sem kemur frá Ríkisútvarpinu. Ég kvarta undan þeirri óvægnu samkeppni sem raunverulegir og heiðarlegir fjölmiðlaeigendur hafa þurft að glíma við frá matvörukaupmönnum sem hafa notað mjólkurlítrann til að greiða niður auglýsingaverð í þeim mæli að í raun og veru er staðan sú að auglýsingaverð hefur verið nánast óbreytt í krónutölu þau 25 ár sem ég hef sjálfur rekið slíkt fyrirtæki, nánast óbreytt í krónutölu, svona u.þ.b. 40 þúsund fyrir heilsíðuna í litlum blöðum eins og þeim sem ég stóð að og eins og fjölmörg blöð eru rekin í Reykjavík líka, sjálfstæð og inni í stærri keðjum. Í raun og veru hafa þessir aðilar gengið freklega á svig við öll eðlileg samkeppnislög og sú staða sem nú er komin upp er grafalvarleg, herra forseti.

Frú forseti. Með kaupum Rauðsólar á fjölmiðlahluta 365 og fyrirhugaðri sameiningu Fréttablaðsins og Morgunblaðsins er að eiga sér stað mesta samþjöppun á fjölmiðlamarkaði sem sést hefur á Íslandi. Fullyrða má að hið nýja fjölmiðlafyrirtæki sem nú er að myndast hér á landi með 24 fjölmiðla innan vébanda sinna eigi sér engan samjöfnuð í hinum vestræna heimi. Gangi þessi áform eftir eru svo gott sem allir einkareknu fjölmiðlarnir hér á landi komnir á eina hendi. Slíkt getur varla talist lýðræðislegri umræðu í samfélaginu til framdráttar alveg óháð því á hvers hendi eignarhaldið er en fjármögnun kaupanna vekur auðvitað upp spurningar. Árið 2004 var reynt að koma á regluverki hér á landi sem hafði þann tilgang að tryggja dreift eignarhald á fjölmiðlum og lýðræðislega umræðu í samfélaginu. Við sem stóðum að lögunum og samþykktum þau máttum á þeim tíma m.a. sæta ásökunum um að hafa gerst sekir um tilræði gegn lýðræðinu, valdhroka og valdníðslu og meira að segja dreifðu menn banönum á stéttir Alþingishússins. Undir þessi ósköp öll ýttu fulltrúar allra þeirra flokka sem þá voru í stjórnarandstöðu á Alþingi. Lögin hlutu ekki staðfestingu forseta Íslands sem hélt því fram að gjá hefði myndast milli þings og þjóðar. Í ljósi sögunnar er mjög athyglisvert, svo ekki sé meira sagt, að heyra að nú er komið allt annað hljóð í strokkinn hjá fulltrúum þeirra stjórnmálaflokka sem fyrir fjórum árum máttu ekki heyra á það minnst að slíkar reglur yrðu settar um eignarhald á fjölmiðlum og fundu málinu allt til foráttu. Og það væri ekki síður athyglisvert að fá nú upplýst hvort þeir sem töluðu hvað mest um gjána milli þings og þjóðar telji að hún sé enn til staðar eða hafi jafnvel verið brúuð og hvort þeir aðilar séu ánægðir með þá þróun sem átt hefur sér stað á íslenskum fjölmiðlamarkaði. 

Frú forseti. Já, nú eru sagðar fréttir af kaupum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar á helstu eignum 365 miðla og í þeim fréttum er mest talað um hvort hann sé að notfæra sér veika fjárhagsstöðu fyrirtækisins, hvort hann sé að greiða of lítið fyrir eignirnar og hvar hann hafi grafið upp þennan eina og hálfa milljarð. Þetta er umfjöllun viðskiptalegs eðlis en hún segir heilmikið um fjölmiðla og fjölmiðlaumfjöllun á Íslandi. Við höfum því miður sjaldan náð lengra í fjölmiðlaumfjölluninni en að takast á um það hvort þeir eigi að vera einkareknir eða ríkisreknir og frá 1985 þegar einkareknir fjölmiðlar fóru af stað hefur það vægast sagt gengið misjafnlega. Fjárhagslegur grundvöllur einkarekinna miðla hefur alltaf verið mjög erfiður enda segir það sig sjálft í jafnsmáu samfélagi, ekki einu sinni meðan Ríkisútvarpið var eitt á hinum eftirsóknarverða auglýsingamarkaði nægðu auglýsingatekjurnar fyrir rekstrinum. Samþjöppunin nú er auðvitað til marks um þetta. Á seinni árum hafa gírugir kaupahéðnar þanið auglýsingamarkaðinn út, klappaðir upp af frjálshyggjufólki, fyrst og fremst að því er virðist til að ná að standa undir útgáfu blaða og tímarita og útsendingu sjónvarps og hljóðvarps, fjölmiðla sem hafa jafnvel verið í eigu þeirra sjálfra. Nú þegar harðnar á dalnum og auglýsingatekjur næstum gufa upp, þá eru fjölmiðlafyrirtækin hluti af atvinnufyrirtækjum landsmanna og við í þessum sal þurfum að horfa á að fjöldi fólks sem hefur átt lifibrauð sitt undir þessum fyrirtækjum er að missa vinnu sína. Þetta er afar snúin staða, virðulegi forseti, sem bregðast þarf við en við þurfum líka að svara hinni pólitísku spurningu, ekki aðeins hinni viðskiptalegu: Til hvers eru fjölmiðlar? Eru þeir eins og hver önnur fyrirtæki sem eigendur setja á stofn til að ávaxta pund sitt? Nei, auðvitað er ekki. Fjölmiðlar eru mikilvæg tæki til að stunda lýðræðislega umræðu 

Frú forseti. Fyrirferð Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði veldur samþjöppun einkarekinna miðla á fjölmiðlamarkaði og veikir lýðræðið. Það segir sig sjálft að þegar fjölmiðlafyrirtæki standa illa og atvinnuleysi er meðal blaðamanna, þá laskast kínamúrar fréttamiðla. Auglýsingasamningurinn fer að skipta meira máli og ótti blaðamanna við að missa vinnuna eykur líkurnar á að þeir láti undan þrýstingi eða jafnvel ritskoði sjálfa sig. Það þarf enginn að velkjast í vafa um að stjórnendur fjölmiðlafyrirtækja, hvort sem þau eru rekin af ríkinu eða einkaaðilum, reyna að hafa áhrif á fréttamiðla þó að engin dæmi þekki ég, enda reyna blaðamenn, ritstjórar og fréttastjórar að standa í fæturna í þessum efnum. Hjá Ríkisútvarpinu hefur útvarpsstjórinn ákveðið að hann skuli lesa fréttirnar, þar setur dagskrárstjórinn sjálfan sig á dagskrá og þeir eru á sama tíma talsmenn fyrirtækisins. Hjá 365 eða Rauðsól vill forstjórinn ákveða sjálfur hverjir skulu vinna á fréttastofu og fréttablaði. Það er skoðun mín að fjölmiðlalöggjöf eigi að takmarka eignarhald til að tryggja eðlilegt samkeppnisumhverfi og ritstjórnarlegt frelsi fréttamiðla þannig að almenningur geti treyst því að fjölmiðlar sem fjalla um þjóðfélagsmál gefi hlutlausa mynd af samfélaginu. Atvinnurekendur ættu samkvæmt slíkri löggjöf að gefa rökstuðning fyrir uppsögn blaðamanns. Þá mundi slík löggjöf undirbyggja og treysta siðareglur um sjálfstæði fréttamiðla gagnvart yfirstjórn og auglýsingadeild. Það að nánast allir frjálsir fjölmiðlar séu um það bil að færast á hendi eins og sama eigandans gerir slíka löggjöf nauðsynlega enda dregur hún verulega úr áhrifum eignarhalds á efni og innihald fréttamiðla. Hið breska BBC er að draga saman seglin vegna fjármálakreppunnar, lækka laun þáttastjórnenda og stjórnenda en á Íslandi er boðið upp á kreppuafslátt til auglýsenda til að taka meira af kökunni sem fer smækkandi. Það gengur ekki. Það getur enginn keppt við þá forgjöf sem Ríkisútvarpið hefur í þessum efnum. Þess vegna fagna ég fyrirætlunum hæstv. menntamálaráðherra að skoða þessi mál og styð þær.

Virðulegi forseti. Þó að ákveðinn auðmaður, í þessu tilviki handhafi Rauðsólar, hafi ákveðið að kaupa fjölmiðla sem ekki var rekstrargrundvöllur fyrir í góðæri, er í sjálfu sér ekkert við því að segja þó að slíkur maður vilji setja peningana sína í fyrirtæki sem varla geta talist óarðbær nema að það séu ákveðnar reglur sem gilda í þjóðfélaginu um samkeppnisrétt. Að mínu viti brýtur þetta algerlega í bága við þær reglur og hugmyndir sem menn hafa um samkeppni. Í annan stað gilda víða reglur vegna eðlis fjölmiðla, m.a. í Danmörku þar sem kveðið er á um að fyrirtæki í ákveðnum rekstri megi ekki eiga ráðandi hlut í útvarpsstöðvum. Í Noregi er miðað við að tryggja beri fjölbreytni í fjölmiðlum með sérstakri löggjöf og það er vísað til 2. mgr. 10. gr. sáttmála um mannréttindi sem við höfum í okkar löggjöf. Þessi sjónarmið gera það að verkum að handhafar þeirra úrræða sem hér eru, m.a. Samkeppniseftirlitið, hafa alla möguleika og grundvöll til að bregðast við að hér verði ekki slík samþjöppun. Ég tel gersamlega óþolandi að samþjöppun sem þessi eigi sér stað. Ég þekki sjálfur hvað það er að verða fyrir þöggun og þurfa að hætta sem fastur greinahöfundur þegar vikið er að máli sem snertir eiganda viðkomandi fjölmiðils. Sá maður sem talaði á undan mér, hv. þm. Róbert Marshall, þekkir það og benti á að það væri eigandinn sjálfur sem veldi hverjir ynnu eða ynnu ekki á fréttastofu. Það segir okkur hversu grafalvarlegt mál hér er um að ræða.

Hæstv. forseti. Hæstv. menntamálaráðherra sagði: Það blasir við að einn maður getur eignast alla einkarekna fjölmiðla á Íslandi. Já, það er rétt, en valdið er ráðherra og ríkisstjórnar að stöðva þetta mál strax. Þetta er allt gert í nafni ríkisstjórnarinnar ef það er gert í gegnum bankaráð sem er bráðabirgðabankaráð, í gegnum bankastjórn sem er bráðabirgðabankastjórn. Ég verð að segja að mér finnst hæstv. menntamálaráðherra boða það seint að í rassinn verði gripið. Nú á að skipa fjölmiðlanefnd, það á að gera það eftir að þessi gjörningur hefur átt sér stað. Ég fer fram á að gjörningurinn verði stöðvaður og að við förum yfir markaðinn. Með þeim hætti getur Framsóknarflokkurinn, og stjórnarandstaðan að ég hygg, komið að því máli með ríkisstjórninni. Ég vil líka minnast á samkeppnismálin. Samkeppnisráðherra hlýtur að stöðva þetta mál. Hann hefur gert sig gildandi sem samkeppnisráðherra, Björgvin Sigurðsson, og hlýtur að stöðva þetta mál strax. Ég fagna umræðu sjálfstæðismanna í þessari umræðu. Ég vek hins vegar athygli á því að samfylkingarmenn hafa talað með öðrum hætti enda bera þeir rauða sól í barmi. Hv. þm. Róbert Marshall ræddi um forgjöf Ríkisútvarpsins eina ferðina enn. Þegar þessum gjörningi verður lokið verður RÚV með 12% tekjuhlutfall eftir eignabreytingarnar um helgina. Hin nýja sól mun hafa 75% hlutfall. Hver er staðan? Þetta er hin eilífa umræða og það er sorglegt að hlusta á hæstv. menntamálaráðherra sem við hvert tækifæri boðar að hún muni taka tekjurnar af Ríkisútvarpinu. Þetta er staðan sem blasir nú við og ég mótmæli því 

Frú forseti. Ég þakka sérstaklega þessa umræðu sem hefur verið merkileg fyrir margra hluta sakir en undirstrika það sem ég sagði við lok minnar fyrri ræðu, að það væri varhugavert eins og þróunin er þessa dagana  Ég minni líka á það sem stóð á sínum tíma í tillögum hinnar þverpólitísku nefndar. Þar voru m.a. ákvæði um breytingu á samkeppnislögum sem hefðu þá snert einmitt samruna eins og hér er um að ræða, t.d. Árvakurs og Fréttablaðsins. Þá hefðu verið sett sérstök samkeppnislög sem hefðu tekið á þessu og við hefðum þá betur samþykkt þau lög á sínum tíma. Um hvað snýst þetta mál í heild sinni? Það snýst auðvitað um það, frú forseti, að traust ríki í samfélaginu, að trúnaður ríki. Við þurfum að byggja samfélagið upp. Fjölmiðlar leika hér lykilhlutverk 

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um takmörkun á losun brennisteinsvetnis af manna völdum í andrúmslofti. Flutningsmenn auk mín eru þrír hv. þingmenn Vinstri grænna, Steingrímur J. Sigfússon, Kolbrún Halldórsdóttir og Árni Þór Sigurðsson. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja umhverfismörk fyrir leyfilegum hámarksstyrk brennisteinsvetnis í andrúmslofti. Samhliða þessu er ríkisstjórninni falið að efla rannsóknir á losun brennisteinsvetnis með því m.a. að tryggja að fram fari ítarlegri mælingar á magni þess í andrúmslofti og á fleiri stöðum. Ríkisstjórninni er jafnframt falið að tryggja að brennisteinsvetni verði hreinsað úr útblæstri jarðgufuvirkjana og að notuð verði besta fáanleg tækni til að farga eða nýta brennisteinsvetni svo að umhverfi, lífríki og heilsa fólks hljóti engan skaða af.“ Tilgangurinn með flutningi þessarar tillögu er að koma í veg fyrir heilsutjón og reyndar líka náttúruspjöll frá rekstri jarðvarmavirkjana en hvort tveggja hefur greinilega verið mjög vanmetið í mati á umhverfisáhrifum virkjananna. Það er mjög brýnt að mati flutningsmanna að áður en lengra er haldið í boðaðri stóraukinni, ágengri og ósjálfbærri nýtingu jarðvarmasvæðanna okkar, háhitasvæðanna, verði að taka til í þessum ranni, setja umhverfismörk, efla rannsóknir, fjölga mælingarstöðvum og hreinsa brennisteinsvetnið úr útblæstri jarðgufuvirkjananna. Nýlega komu í ljós, og ég vil byrja á að vekja athygli á því, umfangsmiklar gróðurskemmdir umhverfis bæði Hellisheiðarvirkjun og Svartsengi sem sýna, eins og ég sagði áðan, hversu brýnt er að bregðast við þessu strax. Það að slíkar upplýsingar skuli ekki hafa legið fyrir þegar þessar virkjanir í Svartsengi og Hellisheiðarvirkjun voru í umhverfismati segir manni að matið á áhrifunum er langt í frá að vera rétt. Brennisteinsvetni, H 2 S, er náttúrulegt efni sem við þekkjum sem hveralykt og veldur í rauninni efnamengun í lofti, á yfirborði og í grunnvatni. Það er margt annað sem kemur upp með jarðgufunni okkar en þessi þingsályktunartillaga fjallar einungis um þetta eina efni, brennisteinsvetnið. Í svari umhverfisráðherra við fyrirspurn Kolbrúnar Halldórsdóttur á 135. löggjafarþingi kom fram að á árinu 2005 losuðu jarðvarmavirkjanir tæplega 17 þús. tonn af brennisteinsvetni og enn fremur að eftir að við hafi bæst annar áfangi Hellisheiðarvirkjunar, Hverahlíðarvirkjun og Bitruvirkjun, muni þetta vaxa í 38 þús. tonn á ári. Í umsögn sinni um Hverahlíðarvirkjun bendir Umhverfisstofnun á að þegar, og ef, bæði Bitruvirkjun og Hverahlíðarvirkjun verða reistar verði losun brennisteinsvetnis af manna völdum orðin fimm sinnum meiri en náttúruleg losun brennisteinsvetnis frá öllum hverasvæðum landsins. Við vitum að strax og Hellisheiðarvirkjun var gangsett 1. september 2006 komu fram kvartanir undan aukinni hveralykt eða aukinni mengun af völdum blásandi hola á Hellisheiðinni og í deilum sem urðu um Bitruvirkjun, sem er fyrirhuguð í aðeins 6 km fjarlægð frá næstu húsum eða byggð í Hveragerði, kom fram að bæði skipulags- og byggingarnefnd Hvergerðinga og bæjarstjórnin sem slík lýstu miklum áhyggjum af þessum framkvæmdum við Bitru. Það endaði í því að yfir þúsund athugasemdir bárust sveitarstjórn Ölfuss vegna Bitruvirkjunar og sveitarstjórnin frestaði í kjölfarið afgreiðslu skipulags Bitruvirkjunar í byrjun september sl. Það var reyndar aðeins frestun, ekki afturköllun, það var ekki hætt við að setja Bitru á skipulag, því miður því að hún er allt of nálægt byggð í Hveragerði. Þessi áform og það að ekki skuli hafa verið fallið frá þeim heldur aðeins frestað sýna enn frekar nauðsynina á því að setja skýr umhverfismörk fyrir leyfilegan hámarksstyrk brennisteinsvetnis í andrúmslofti og að efla mælingar og rannsóknir eins og tillögugreinin fjallar um. Það vill svo til að jarðgufa í Hellisheiði er óvenjurík af brennisteinsvetni og, eins og ég sagði áðan, um leið og Hellisheiðarvirkjun var gangsett 1. september 2006 fóru að berast kvartanir, meira að segja bárust kvartanir frá kaupmönnum sem versluðu með silfurmuni við Laugaveg um að nú þyrfti að pússa silfrið, það félli of mikið á það út af brennisteinsvetninu. Í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu má sjá á bls. 3 hvernig brennisteinsvetni, vikumeðaltal samkvæmt mælingum á Grensásvegi, á árinu 2006, eykst um leið og virkjunin er gangsett. Loftgæði eru nú mæld á fimm stöðum á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. við Grensásveg, í Húsdýragarðinum í Reykjavík, síðan er færanleg lítil stöð sem Reykjavíkurborg hefur rekið og auk þess fara fram mælingar á loftgæðum á Keldnaholti og Hvaleyrarholti. Ég vek athygli á því að ég hef lagt fram fyrirspurn um þessar mælingar til hæstv. umhverfisráðherra og af orðalagi fyrirspurnarinnar má m.a. marka að þessi færanlega mælistöð Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar hefur lengst af í sumar verið óstarfhæf. Þegar þessir fjórir föstu mælipunktar eru upp taldir eru komnir þeir staðir sem er mælt á í Reykjavík. Það segir sig sjálft að stöðin á Grensásvegi er miklum mun fjær upptökum mengunarinnar en næsta byggð er og það er nauðsynlegt að bæta við mælistöðvum í Norðlingaholti þar sem næst er Hellisheiðinni og ekki síður í Hveragerði sem er enn þá nær Hellisheiðarvirkjun. Það þarf líka að auka rannsóknir og mælingar á útivistarsvæðunum á Hellisheiðinni vegna þess að þar fara auðvitað hundruð ef ekki þúsundir manna um á góðviðrisdögum og reyndar allan ársins hring. Þar getur mengunin verið verulega mikil. Neðan til á bls. 3 í greinargerðinni er línurit sem sýnir niðurstöðu mælinga í lok mars, einnar viku í mars núna í vor. Því miður hefur þetta línurit ekki prentast nægilega vel en á bls. 4 má aftur sjá hvernig brennisteinsvetni mælist á Hvaleyrarholti í Hafnarfirði núna fyrstu fjóra dagana í októbermánuði. Þar kemur fram að styrkurinn rauk upp aðfaranótt 3. október og fór þá yfir 70 míkrógrömm í rúmmetra. Ég fór inn á vef Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar í dag til að skoða hver þróunin hefði verið frá þessari dagsetningu, aðfaranótt 3. október sl., og þá kemur í ljós, með leyfi forseta, eins og sjá má á þessu línuriti hér, að þrisvar sinnum hefur þessi toppur farið upp fyrir 40 míkrógrömm í rúmmetra frá þessum degi og einu sinni, þann 19. október, fór það upp í 70 míkrógrömm aftur. Nú eru menn ekki á eitt sáttir um það hversu mjög brennisteinsvetni sé skaðlegt heilsu manna. Það er ljóst að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur fram að þessu miðað við gríðarlega hátt hlutfall sem er 150 míkrógrömm í rúmmetra á sólarhring. Þau viðmið eru nú til endurskoðunar hjá stofnuninni og hefur Umhverfisstofnun vakið athygli á því að nær væri fyrir Íslendinga að fylgja ákvörðun Kaliforníubúa sem miða við 42 míkrógrömm á klukkutíma en við það mæligildi er talið að 80% manna finni lyktina af brennisteinsvetninu, þ.e. hveralyktina. Hvers vegna skyldi þurfa að setja umhverfismörk, hvers vegna skyldi þurfa að efla mælingar og fjölga mælingarstöðvum, hvers vegna skyldi þurfa að taka brennisteinsvetnið úr útblæstri frá jarðvarmavirkjunum? Staðreyndin er sú að brennisteinsvetni er baneitrað í miklum mæli. Það verður líka að viðurkennast að þær mælingar, styrkur efnisins, þær upplýsingar sem vitað er um hann í andrúmslofti í Reykjavík, eru ekki það miklar að hann sé talinn valda bráðri heilsufarslegri áhættu en hins vegar, eins og ég nefndi áðan, skortir mælingar í byggð þar sem hún er nærri virkjununum á Hellisheiði. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því sem í greinargerðinni segir um útvarpsviðtal við Sigurð Þór Sigurðarson, lækni og sérfræðing í lungna-, umhverfis- og atvinnusjúkdómum, í nóvember 2007 þar sem hann vitnar m.a. í erlendar rannsóknir og segist hafa áhyggjur af því að börn alist upp í umhverfi þar sem magn brennisteinsvetnis sé ávallt til staðar, enda þótt það sé ekki í mjög miklum mæli. Þar kemur einnig fram að þessi mengun bitnar fyrst og fremst á lungna- og astmasjúklingum og að ýmis mengunarefni hafi mjög neikvæð áhrif á lungnaþroska í börnum. Eins og við vitum vex astma og öðrum öndunarfærasjúkdómum barna ásmegin um allan heim. Sigurður Þór Sigurðarson sagði í þessu viðtali rétt að brennisteinsvetnið yrði fangað úr útblæstri jarðgufuvirkjananna á Hellisheiði og vildi hann með því ítreka að það er betra að hafa varann á en að komast að því eftir kannski 10–20 ár að þetta hafi verið eins skaðlegt og hann óttast. Ég tek sérstaklega undir þessi orð. Tækni til að farga brennisteinsvetni er alþekkt og á vegum Orkuveitu Reykjavíkur er ýmislegt í gangi í þeim efnum. Algengast er að brennisteinsvetnið sé notað til framleiðslu á gifsplötum en Orkuveitan leitar einnig leiða til að veita því aftur um borholur ofan í jarðhitageyminn með skiljuvatni frá virkjununum. Þá eru líka hafnar tilraunir á Nesjavöllum við að framleiða hágæðaprótínmjöl úr örverum sem nýta brennisteinsvetnið. Það er af nógu að taka, tæknin er eins og ég sagði alþekkt enda er þetta miklu meira vandamál við jarðgasvinnslu en við jarðhitavinnsluna og menn þekkja þetta í öðrum löndum. Ég vil að lokum, frú forseti, vekja enn og aftur athygli á því að gróðurskemmdirnar uppi á Hellisheiði og í kringum Svartsengi sýna okkur að í mati á umhverfisáhrifum hafa áhrifin af brennisteinsvetninu og áhrifin af rekstri jarðgufuvirkjana verið vanmetin. Það segir manni líka að kostnaðurinn við byggingu þessara virkjana hefur verið vanmetinn þar sem ekki er gert ráð fyrir því að hreinsa brennisteinsvetnið úr útblæstrinum, sem segir aftur að arðsemi þessara veitna er væntanlega minni en menn gerðu ráð fyrir. Ég lýsi að lokum, frú forseti, vonbrigðum mínum yfir því að 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um friðlýsingu alls vatnasviðs Skjálfandafljóts. Auk mín eru flutningsmenn hv. þingmenn Atli Gíslason, Árni Þór Sigurðsson, Guðmundur Magnússon, Jón Bjarnason, Katrín Jakobsdóttir, Kolbrún Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson. Hæstv. forseti. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flytur þingsályktunartillöguna og er hún í sama anda og svipuð þingsályktunartillögum sem fram hafa komið áður, m.a. um friðlýsingu Jökulsár á Fjöllum og Jökulsánna í Skagafirði. En þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa og leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga um friðlýsingu Skjálfandafljóts. Friðlýsingin taki til alls vatnasviðs Skjálfandafljóts ásamt þverám og verði hvers kyns röskun á náttúrulegum rennslisháttum fljótsins óheimil, svo og mannvirkjagerð. Skal friðun svæðisins stuðla að varðveislu landslags þess, náttúrufars og menningarminja ásamt því að það verði notað til útivistar, ferðaþjónustu og hefðbundins landbúnaðar. Sérstaklega skal hugað að því við undirbúning málsins hvernig friðlýsing Skjálfandafljóts geti tengst fyrirhuguðum Vatnajökulsþjóðgarði og stofnun frekari þjóðgarða eða verndarsvæða norðan jökla.“ Hæstv. forseti. Alþingi er ljóst að unnið er að rammaáætlun um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma og vonandi lýkur þeirri vinnu sem fyrst svo hægt verði að takast á um niðurstöður nefndarinnar og ná í nánustu framtíð sátt um hvaða vatnasvið og hvaða jarðvarma við ætlum að vernda til framtíðar og hvaða svæði við teljum ásættanlegt að fara inn á og nýta til virkjana, orkuöflunar eða annarra nota. En þessari vinnu er ekki lokið. Ég vona okkar allra vegna og landsins að vatnasvið Skjálfandafljóts verði á verndunarlistanum en til að taka af allan vafa tel ég mikilvægt að líta á vatnasvið Skjálfandafljóts út frá náttúruverndarsjónarmiðum og fá nýja og breytta sýn á vatn og náttúru sem auðlind og möguleika til að nota svæði eins og vatnasvæði Skjálfandafljóts til að byggja upp atvinnu til lengri tíma, t.d. ferðaþjónustu. Í greinargerðinni segir: „Frá Vatnajökli norðvestanverðum rennur Skjálfandafljót. Fljótið á uppruna sinn í Vonarskarði, rennur norður Sprengisand og fellur til sjávar í Skjálfanda. Skjálfandafljót er 175 km langt og rennur um stórbrotið og fjölbreytt landslag á leið sinni til sjávar.“ Náttúrufegurð fljótsins, umhverfis og vatnasvæðis er einstök og þeir sem hafa farið um svæðið, hvort sem er í heild eða að hluta, segja að allir séu jafnhrifnir af því. Ég held að óumdeilt sé að svæðið er einstakt og þar má svo taka út einstaka þætti sem eru alveg sérstakir. „Þótt fljótið sé jökulfljót er vatnið í því ekki eingöngu jökulvatn þar sem lindarvatn rennur í það í Ódáðahrauni, m.a. suður úr Suðurá og Svartá, og gengur því nokkuð upp af fiski upp í fljótið. Goðafoss, einn af þekktustu og jafnvel tilkomumestu og fegurstu fossum landsins er í fljótinu. Samkvæmt Kristni sögu á Þorgeir Ljósvetningagoði að hafa kastað heiðnum skurðgoðum sínum í fossinn við kristnitöku Íslendinga árið 1000. Skjálfandafljót á einnig náin tengsl við sögu þjóðarinnar því nokkrum kílómetrum fyrir neðan Goðafoss kvíslast fljótið og umvefur Þingey, sem staðsett er gegnt Fellsskógi. Talið er að Þingey sé forn þingstaður héraðsins frá 963 og er þar að finna fornar minjar. Af eynni draga Þingeyjarsýslur og Þingeyjarsveit nafn sitt. Fjölmörg svæði og náttúrufyrirbæri í fljótinu og vatnasviði þess eru á náttúruminjaskrá nú þegar, m.a. Goðafoss, Aldeyjarfoss, Hrafnabjargafoss og Þingey. Ferðaþjónusta í Þingeyjarsýslum er í örum vexti og er Goðafoss meðal vinsælla áfangastaða ferðamanna, enda einungis steinsnar frá þjóðveginum. Einnig hafa verið farnar ferðir út í Þingey og uppi hafa verið hugmyndir um að gera eyna aðgengilegri fyrir ferðafólk. Þá eru vinsælar gönguleiðir meðfram fljótinu þar sem ferðamenn geta notið hinnar einstöku náttúrufegurðar.“ Ferðaþjónustuaðilar í Þingeyjarsýslum hafa litið bæði á Jökulsá á Fjöllum og Skjálfandafljót sem mikilvæga áfanga fyrir ferðamenn og vilja gjarnan byggja upp öflugri ferðaþjónustu með tilliti til náttúruskoðunar og menningarlegrar ferðaþjónustu og ég tel að umhverfi Skjálfandafljóts og saga bjóði upp á enn frekari eflingu ferðaþjónustu á svæðinu. Önnur ástæða, hæstv. forseti, er fyrir því að tillagan er lögð fram. Mikil ásókn hefur verið í orkuauðlindir þjóðarinnar, bæði vatnsafl og jarðvarma, og ég tel að við höfum ekki alltaf sést fyrir í þeim efnum. Við höfum viljað fara nokkuð bratt í nýtinguna fyrir þá kynslóð sem nú lifir og þá næstu í staðinn fyrir að horfa til framtíðar og líta til þess hvort kynslóð okkar hafi ein rétt á því að nýta auðlegðirnar sem landið gefur okkur. Hvort okkur beri ekki skylda til að vernda og skilja eitthvað eftir handa komandi kynslóðum til að nýta til orkunotkunar, ef á þarf að halda. Í áformum sem hafa verið uppi hafa orkufyrirtæki litið til Skjálfandafljóts, og það fleiri en eitt og fleiri en tvö, og uppi hafa verið hugmyndir um að virkja á svæðinu. Ég tel að mjög varlega eigi að fara í undirbúning að öllu slíku. Efla þarf rannsóknir á svæðinu með tilliti til náttúrufars og sögu og kortleggja grunnrannsóknirnar vel áður en farið verður út í rannsóknir sem beinast eingöngu að orkuöflun. Til þess þarf fjármagn og ég tel að fjármunum sé betur varið í grunnrannsóknir á náttúrufari og náttúruauðlindum í Þingeyjarsýslum sem grunn að fjölbreyttri atvinnustarfsemi en rannsóknir sem miðast eingöngu við stóriðju og orkunotkun af mikilli stærðargráðu, en tímabært og nauðsynlegt er að leggja þær af. Við flutningsmenn teljum þarft að Alþingi taki af skarið í því að friðlýsa vatnasvið Skjálfandafljóts og eðlilegt er að láta nú reyna á yfirlýsingar sem fallið hafa á undanförnum mánuðum og missirum um vilja til að ekki verði hróflað við Skjálfandafljóti. Ekki er nóg að lýsa yfir að vilji sé til að vernda Skjálfandafljót og gefa yfirlýsingar um að ekki eigi að sækja orku í Skjálfandafljót fyrir stóriðju á Norðausturlandi en fara fyrr í háhitasvæðin og aðra virkjunarkosti. Eftir sem áður eru þessar rannsóknir í gangi og beiðnir orkufyrirtækja um að rannsaka ákveðin svæði Skjálfandafljóts með tilliti til orkuöflunar til virkjana. Mörgum er umhugað um að vernda svæðið og stofnuð hafa verið samtök sem beita sér eingöngu fyrir verndun Skjálfandafljóts og hafa opnað heimasíðu með góðum greinum og kynningu á svæðinu. Því eins og þingheimur veit eru mörg falleg og undraverð svæði á Íslandi sem liggja það fjarri þjóðveginum að ekki fara allir inn á þau til að skoða og svæði sem við höfum ekki séð og kynnst verða oft ekki eins merkileg í huga okkar og önnur. Því er mikilvægt að kynna vel svæði sem vitað er að þarf að vernda og ganga vel um. Ekki eru til margar eða miklar bókmenntir um Skjálfandafljót og náttúrufar í kringum það, en nokkrar greinar hafa verið skrifaðar og ferðafélagsbækur hafa tekið svæðið fyrir. Ég hef ekki fundið rit og rannsóknir sem hafa eingöngu fjallað um svæðið en tel að með friðlýsingunni gefist einstakt tækifæri til að horfa á vatnasviðið í heild og einbeita sér að rannsóknum á því öllu. Bændur í Svartárkoti og í Þingeyjarsýslum hafa stofnað til og eflt menningarsetrið Svartárkot þar sem unnið er að rannsóknum og kynningu á náttúrunni. Mjög ánægjulegt er þegar atvinna er styrkt og aukin með því að koma á menningarsetrum og rannsóknarsetrum eins og Svartárkoti og ef hlúð er að þeim geta þau orðið mun öflugri. Hæstv. forseti. Ég legg til að þingsályktunartillögu um friðlýsingu alls vatnasviðs Skjálfandafljóts, allt frá Vatnajökli og norður í Skjálfanda, verði vísað til hv. umhverfisnefndar að loknum þessum umræðum.

Hæstv. forseti. Mig langar til þess að segja nokkur orð um þetta ágæta mál sem hér er framkomið sem mér finnst áhugavert að mörgu leyti. Hv. þingmenn sem það flytja eru þeirrar skoðunar að friðlýsa eigi þetta svæði sem kemur ekki á óvart því svæðið er mjög fallegt og býður upp á margt að mínu mati. Ég get því lýst því yfir hér að ég tel að þetta sé allt saman athugunarvert og vil segja að það eru ekki uppi áform um að virkja þarna, það ég best veit. Ég veit t.d. að fyrirtækið Alcoa sem hefur áhuga á að byggja álver við Húsavík hefur ekki sýnt áhuga á því að orkan komi úr hugsanlegri virkjun í fljótinu sem væri þá Hrafnabjargavirkjun. En hún er ein af þeim virkjunum sem er til umfjöllunar í sambandi við rammaáætlun og miklu fleiri virkjunarmöguleikar sem ekki endilega endast sem virkjanir heldur er það rannsóknarstarf sem þarna fer fram. Þess vegna eru þessir möguleikar bornir saman með ýmislegt í huga, nýtingu eða ekki nýtingu. Þetta mál er mér dálítið kært og svæðið er mér kært. Ég á heima í stuttri fjarlægð frá Bárðardalnum og hef þekkt þetta svæði alla mína ævi og tel að það sé einstaklega fallegt frá náttúrunnar hendi. Eins og kom fram hjá framsögumanni þá býður það upp á möguleika í sambandi við ferðaþjónustu sem vissulega eru mikið nýttir nú þegar en þar eru eflaust frekari tækifæri sem þarf að huga að. Svo er það Þingey, eyjan sem á mikla sögu og ég er einmitt félagi í hinu þingeyska fornleifafélagi sem er að rannsaka eyna. Þar hefur ýmislegt athyglisvert komið í ljós og örugglega á margt fleira eftir að koma í ljós. Þarna hefur t.d. fundist vorþingstaður. Alþingi hefur verið rausnarlegt í sambandi við fjárveitingar til þessa rannsóknarstarfs og ber að þakka það. Í ár fékk félagið 10 millj. kr. og þær nýttust ákaflega vel. Svo má nefna fræðasetrið sem er tengt við Svartárkot. Þar er fyrirhuguð starfsemi sem er að hefjast en er ekki komin langt á veg. Þó hefur í tvö sumur verið stundað þar mjög áhugavert fræðastarf og margir útlendingar hafa komið til þess að taka þátt í því. Ég kveð mér hér hljóðs vegna þess að ég tel að þetta mál sé allrar athygli vert um leið og ég minni á það starf sem fer fram í tengslum við rammaáætlun. Það mun að sjálfsögðu verða fjallað um þetta svæði eins og önnur og þá virkjunarmöguleika sem þar eru þó svo að ég viti ekki til, eins og ég sagði áðan, að uppi séu áform um að ráðast í neinar slíkar framkvæmdir á þessum slóðum.

Frú forseti. Ég vil bara örstutt fagna þeirri tillögu til þingsályktunar um friðlýsingu alls vatnasviðs Skjálfandafljóts sem hér hefur komið fram. Allir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eru flutningsmenn tillögunnar og hv. þm. Þuríður Backman, 1. flutningsmaður hennar, hefur gert hér ítarlega grein fyrir henni. Ég vil líka lýsa ánægju minni með jákvæðar undirtektir hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur sem af mörgum hefur þótt nokkuð áhugasöm og hefur, að margra mati, farið fram úr sér í áhuga sínum á virkjunum, stóriðjudraumum og framkvæmdum. En það er mjög mikilvægt hvar sem við drögum mörkin þar að við stöndum vörð um náttúruperlur, síkvikar, sílifandi náttúruperlur eins og jökulárnar eru, Jökulsárnar í Skagafirði, Skjálfandafljót, Jökulsá á Fjöllum o.fl. Þetta eru lífæðar og í orðsins fyllstu merkingu, ekki aðeins á landi heldur einnig í sjó. Áhrif framburðar og blöndunar efna við hafið fyrir ströndum landsins mynda hið síkvika líf og við megum ekki grípa þar inn í nema að mjög vandlega athuguðu máli. Tillagan um friðlýsingu alls vatnasviðs Skjálfandafljóts er virkilega tímabær. Við vitum að það hafa verið uppi áform um virkjanir á einstökum stöðum í fljótinu sjálfu eða í aðrennslisám. Þess vegna er mikilvægt að við getum dregið þarna varnarlínu um Skjálfandafljótið. Það er líka ánægjulegt að það hefur verið stofnaður áhugahópur heimamanna um friðlýsingu Skjálfandafljóts. Heimamenn gera sér auðvitað langbesta grein fyrir því hversu dýrmæt náttúruauðlind Skjálfandafljótið er, óspjölluð, fyrir samfélagið bæði í nútíð og til framtíðar. Áhugahópurinn hefur sett á fót vefsíðu með upplýsingum, greinum og möguleika á stuðningsyfirlýsingum, að skrifa undir stuðning við friðun og friðlýsingu Skjálfandafljóts og vatnasviðs þess, á skjalfandafljot.is. Í stefnuyfirlýsingu hópsins segir, með leyfi forseta: „Stofnaður hefur verið áhugahópur um friðlýsingu Skjálfandafljóts. Það er markmið hópsins að vinna að friðlýsingu alls vatnasviðs Skjálfandafljóts, stuðla að friðun og varðveislu landslags þess, náttúrufars og menningarminja ásamt því að það verði notað til útivistar, ferðaþjónustu og hefðbundinna nytja.“ Þarna er fyrst og fremst verið að standa vörð um hefðbundna stöðu vatnasviðs Skjálfandafljóts. Á heimasíðu þessa ágæta öfluga félagsskapar er að finna greinar, upplýsingar og kynningu á náttúrufari, sögu og ýmsu mjög áhugaverðu og athyglisverðu. Hliðstæður hópur var stofnaður fyrir einum þremur árum, áhugahópur um verndun vatnasviðs jökulánna í Skagafirði. Ég er viss um að fyrir atbeina þess fólks sem þar steig fram tókst að stöðva áform um virkjanir í jökulsánum í Skagafirði, að þær yrðu stíflaðar og virkjaðar og þeim þannig spillt. Hlutverk hópsins var ekki síst að kynna þá dýrmætu fjársjóði sem fólust í fljótunum eins og þau voru. Þar er rekin öflug ferðaþjónusta, fljótasiglingar, en fljótin móta líka ásýnd og ímynd heils héraðs auk þess að móta lífríki frá fjalli til sjávar. Ég vildi bara, frú forseti, árétta hversu mikilvægt það er að við stöndum vörð um þessar auðlindir okkar, þessar náttúruperlur. Við höfum séð hvernig þær hafa lotið í gras fyrir virkjunaræðinu, hver á fætur annarri. Slagurinn stendur núna m.a. um Þjórsá. En við viljum vernda jökulárnar okkar, Jökulsárnar í Skagafirði, Skjálfandafljót og svo mætti áfram telja. Það er ánægjulegt að það skuli vera komnir upp áhugahópar heimamanna til að vernda þessar ár, eins og hér hefur verið greint frá. Það liggur líka fyrir þinginu tillaga til þingsályktunar um friðlýsingu vatnasviðs jökulánna í Skagafirði sem flutt var á síðastliðnum vetri undir sömu formerkjum og hér er gert varðandi vatnasvið Skjálfandafljóts. Ég vona að það verði þverpólitísk samstaða um að þessi þingsályktunartillaga nái fram að ganga og Alþingi geti stolt kynnt samþykkt sína um tillögu til þingsályktunar um friðlýsingu alls vatnasviðs Skjálfandafljóts.

Hæstv. forseti. Ég vildi bæta hér við nokkrum orðum og þá kannski helst að þakka hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fyrir góðan stuðning við þessa þingsályktunartillögu. Hún er jú búsett skammt frá því svæði sem við leggjum til að verði friðlýst og ég er nær sannfærð um að hún þekkir svæðið sjálf. Það er svo mikilvægt að heimamenn sjálfir taki upp baráttuna og veifi flagginu, kynni þau svæði sem þeir vita sjálfir hversu verðmæt eru. Ég tel mig tala af nokkurri reynslu, búsett austur á Héraði. Það opnaðist mér alveg nýr heimur við að flytjast austur á Egilsstaði fyrir 25 árum síðan og fara í fyrsta skipti inn að Snæfelli, að Hafrahvammagljúfrum og inn á Austur-Öræfin þar sem ég hafði aldrei komið áður. Ég hafði ekki hugmynd um að þessi miklu gljúfur, Hafrahvammagljúfur, væru til á landinu. Ásbyrgi og gljúfrin fyrir norðan eru þekkt en Hafrahvammagljúfur höfðu ekki komist á blað. Það voru bara smalar og heimamenn sem vissu um þetta svæði. Ég efast um að ef sú óspillta náttúra sem núna finnst ekki nema undir vatni hefði verið þjóðinni kunn hefðum við ekki farið í að gera hið mikla lón, Hálslón. Það er alltaf sú nálgun að maður þurfi að þekkja til eða kynna sér til þess að geta verið í forustu og beitt sér fyrir verndun. Því fagna ég sérstaklega vinnu heimamanna að heimasíðunni þar sem svæðið er kynnt. Ég vona að þessi þingsályktunartillagan fái enn frekara brautargengi. Ég tala nú ekki um ef við förum að vinna svo með nýja vatnatilskipun Evrópusambandsins þar sem fram kemur sú breytta sýn að líta á vatn sem auðlind, að gera sér grein fyrir mikilvægi drykkjarvatns og þeim skorti sem víða blasir við í heiminum þar sem fólk á heilu landsvæðunum og jafnvel í heilu álfunum þjáist af drykkjarvatnsskorti. Þar er einnig talað um aðgengi fólks að vatni, um forgangsröðun þjóða á nýtingu vatns og mikilvægi þess að vernda vatnasvæðin og koma þeim helst í sitt upprunalega horf á þeim svæðum sem hefur verið spillt af ýmsum ástæðum, auka sjálfbæra nýtingu vatns. Hæstv. forseti. Það liggur í augum uppi að líta á á svæðið í kringum Skjálfandafljót og vatnasvæði þess sem hluta af Vatnajökulsþjóðgarði. Það hefur verið litið mjög jákvætt til þess að færa Vatnajökulsþjóðgarð til vesturs og taka inn vatnasvið Skjálfandafljóts. Ég tel að það sé næsta skref sem við eigum að taka í því máli þrátt fyrir aðhald í ríkisfjármálum og þeim þrengingum sem við stöndum frammi fyrir núna. Það verður erfitt að koma saman fjárlögum, ég geri mér grein fyrir því, hæstv. forseti, en það eru verkefni eins og fornleifarannsóknir sem skila okkur auðæfum til lengri tíma litið sem má ekki skera svo niður að ekki verði hægt að stunda þær með sóma áfram. Þar vil ég sérstaklega nefna Þingey sem er mjög merkilegur staður. Við Íslendingar ættum að þekkja þann stað og kynna hann betur í ferðaþjónustunni.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um setningu reglna um hámarksmagn transfitusýra í matvælum. Flutningsmenn að þessari tillögu eru sú er hér stendur og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir, Magnús Stefánsson, Bjarni Harðarson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Álfheiður Ingadóttir, Árni Páll Árnason, Björk Guðjónsdóttir og Þuríður Backman. Eins og sést á flutningsmönnum koma þeir úr öllum flokkum, þ.e. úr Framsóknarflokki, Sjálfstæðisflokki, Samfylkingu og Vinstri grænum en ekki úr Frjálslynda flokknum. Það ríkir því nokkuð breið pólitísk samstaða um málið. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að hefja undirbúning að setningu reglna um að hámarksmagn transfitusýra í matvælum verði tvö grömm í hverjum hundrað grömmum af fitumagni vörunnar.“ Til þess að útskýra það betur vil ég nefna að tillagan var lögð fram síðastliðið vor en hlaut ekki umræðu þannig að ekki fór hún nú í gegn þá. Hún er því endurflutt hér. Norðurlandaráðsþing hefur nýlega samþykkt tillögu af þessu tagi sem mér þótti mjög gott að skyldi vera gert. Á síðustu árum hefur mjög mikil umræða skapast um transfitusýrur í matvælum vegna þess hversu hættulegar þær eru heilsu manna. Neysla á transfitusýrum eykur líkur á hjarta- og æðasjúkdómum mun meira en neysla á mettaðri fitu sem þó er vel þekktur áhættuvaldur fyrir slíka sjúkdóma. Transfitusýra eykur líka hættu á offitu og sykursýki 2 sem eru nú þegar sjúkdómar sem menn segja að fari mjög vaxandi og er líkt við faraldur. Til þess að nefna tölulegar staðreyndir aukast líkur á hjarta- og æðasjúkdómum um meira en 25% ef neytt er fimm gramma af hertri transfitusýru á dag. Það er auðvelt að fá það magn margfalt eingöngu í einni máltíð ef hún er þannig samsett. Transfitusýrur myndast þegar olía er hert en hörð fita er notuð í matvæli til að fá ákveðna eiginleika sem taldir eru eftirsóknarverðir á nútímamarkaði, þ.e. eiginleikar sem auka geymsluþolið. Eins og menn þekkja vilja þeir sem selja matvöru að hún geymist sem lengst þannig að hún rýrni ekki í hillum búða. Þess vegna hefur transfitusýran verið nýtt. Transfitusýra er t.d. í matvörum þar sem notað er smjörlíki eða djúpsteikingarfeiti með hertri fitu, svo sem í kökum, kexi og frönskum kartöflum. Þá innihalda djúpsteiktur skyndibitamatur, örbylgjupopp, snakk og sælgæti í mörgum tilvikum umtalsvert magn transfitusýra. Einnig má nefna að frá náttúrunnar hendi má finna transfitusýrur t.d. í rjóma og smjöri þannig að við getum ekki sneitt algjörlega fram hjá transfitusýrum í matvælum. Dæmi eru um að hert fita geti verið allt að 60% af heildarfitumagni í vöru. Hér er því um að ræða geysilega há gildi. Steen Stender, yfirlæknir á Gentofte-sjúkrahúsinu í Kaupmannahöfn, hefur rannsakað magn transfitusýra í völdum fæðuflokkum í mörgum löndum. Hann hefur í því sambandi sérstaklega skoðað skyndibita, kex, kökur og örbylgjupopp. Þar kemur í ljós að Ísland skorar alveg svakalega hátt í þeim samanburði. Ef við tökum þá fæðuflokka sem hann hefur skoðað er ljóst að í Danmörku eru gildin lægst. Dagleg neysla Dana á transfitusýrum eru 0,4 grömm í 100 grömmum af fitu. Í Finnlandi eru þessi gildi 10 grömm, í Svíþjóð eru það 14 grömm og í Noregi 16 grömm en á Íslandi er hlutfallið 35 grömm af 100 grömmum af fitu sem allt of hátt. Við skipum okkur á bekk með Austur-Evrópuþjóðum og Bandaríkjamönnum. Bandaríkjamenn eru með 36 grömm og er því aðeins fyrir ofan okkur. Ungverjar er með 42 grömm og eru hæstir. Neysla transfitusýra hér á landi er því allt of mikil og vekur það athygli. Talið að það sé m.a. vegna þess að við flytjum inn mikið af matvöru frá Bandaríkjunum, það geti skýrt að hluta til þessi háu gildi. Steen Stender segir að út frá rannsóknum sínum á transfitusýrum sé ljóst að þær eigi ekkert erindi í matvæli. Hann telur að þær séu ágætar í skóáburð og koppafeiti, sem er nú svolítið merkilegt að lesa, en eigi alls ekki vera í matvörum. Hér á landi hefur neyslan á transfitusýrum sem betur fer minnkað um tæplega þriðjung á síðastliðnum tveimur áratugum þannig að við erum að fara í rétta átt. Þar vegur mest minni smjörlíkisneysla og jafnframt að framleiðendur smjörlíkis framleiða smjörlíki með öðrum hætti nú en áður. Það er mjög jákvætt en samt skipum við okkur á bekk með þeim löndum og þjóðum sem neyta transfitusýra í mestu magni eða um 3,5 grömm á dag sem er tæplega tvöföld sú neysla sem mælt er með. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að ekki sé æskilegt að neyslan fari yfir 2 grömm á dag og við liggjum sem sagt þar yfir. Hér á landi er ekki skylda að merkja matvöru með næringargildismerkingu. Engar reglur eru í gildi um leyfilegt magn hertrar fitu í matvælum hér á landi og ekki eru reglur um hvernig merkja eigi magn þessarar fitu á matvörum. Neytendum hér á landi er því ekki gefinn kostur á að forðast transfitusýrur þótt viljinn sé fyrir hendi. Þó eru einhverjar matvörur merktar en það er vegna þess að í Bandaríkjunum eru þær merktar og við flytjum vörur þaðan inn til landsins þótt reglur um slíkt séu ekki í gildi hér. Danir ákváðu árið 2003 að setja reglur um að festa hámarksgildi transfitusýra í mat þar í landi við 2 grömm af 100 grömmum af fitu. Danmörk er fyrsta ríkið sem fer þessa leið. Danir fengu á sig kærur innan Evrópusambandsins frá tveimur matvælaframleiðendum sem töldu að reglur þeirra væru til þess fallnar að hindra frítt flæði vöru um Evrópusambandsmarkaðinn. Þeir voru tilbúnir þess að fara með málið fyrir Evrópudómstólinn og standa á sínu en Evrópusambandið féll frá málaferlunum á hendur Dönunum og þótti það miklum tíðindum sæta af því að venjulega hefur Evrópusambandið ekki málaferli sem það dregur til baka. Það var þó gert í þessu tilviki og sú niðurstaða Evrópusambandsins að hætta við málsókn byggðist á viðurkenndum vísindarannsóknum. Ekki var hægt að hrekja röksemdafærslur Dananna um að transfitusýrur eru mjög hættulegar heilsunni. Danmörk er því fyrsta landið í heiminum sem setur takmarkandi reglur um iðnaðarframleiddar transfitusýrur í matvælum og reglur þeirra í Danmörku gilda bæði um mat sem framleiddur er þar í landi og um vörur sem eru fluttar inn til Danmerkur. Reynsla þeirra er góð og fundu þeir ekki fyrir neinum erfiðleikum við að innleiða reglurnar. Það var ekki einhver tegund matar sem hvarf gjörsamlega úr hillunum heldur brugðust matvælaframleiðendur við þessari kröfu með því að breyta framleiðsluháttum sínum og það gekk alveg upp. Bandaríkjamenn hafa valið aðra leið. Þeir hafa sett reglugerð um merkingar á matvælum þannig að hlutfall transfitusýra kemur skýrt og greinilega fram á umbúðum. Síðan þurfa neytendur að ákveða sig hvort þeir velja vöruna eða ekki. Það tel ég að sé mjög tímafrek og flókin leið og hún útheimtir talsvert eftirlit en látum það nú vera. Erfiðast við þá leið, þ.e. að merkja vöruna, er að það krefst svo mikillar þekkingar hjá neytendum að skilja hve mikið magn transfitusýra er í vörunni og miða við magn þeirra í annarri vöru sem þeir neyta. Það er mjög flókin leið fyrir utan það að þeir hópar sem neyta mest af transfitusýrum vita oft ekki af því. Það eru hópar sem ekki rýna í merkingar á matvöru, borða skyndibitamat á veitingastöðum þar sem þeir fá matinn í hendur án þess að vita um innihaldið. Þeir hópar geta því ekki sneitt hjá transfitusýrunum nema þeir sem matreiða á skyndibitastöðunum geri það fyrir viðskiptavinina. Það er mjög ólíklegt að það sé gert ef ekki eru settar reglur um hámarksmagn transfitusýra í matnum. En það sem menn geta gert til þess að hindra hin neikvæðu áhrif transfitusýra er að velja olíu og mjúka fitu í staðinn fyrir herta. Það er langbest, rannsóknir benda til þess. Mig langar til að draga það sérstaklega fram að rannsóknir benda jafnframt til þess að lýsisneysla vinni gegn neikvæðum afleiðingum af neyslu transfitusýra. Það er auðvitað mjög gleðilegt fyrir Íslendinga og er hugsanlega skýringin á því að hér er þó ekki hærra hlutfall hjartasjúkdóma en raun ber vitni þrátt fyrir að við neytum hlutfallslega svona mikils af transfitusýrum. Það má vera að mikil vörn sé í lýsinu og vinni gegn þessum háu gildum. Mig langaði að benda sérstaklega á þetta af því að það er mikil hefð fyrir því að taka lýsi á Íslandi. Í New York hafa heilbrigðisyfirvöld bannað notkun transfitusýra á veitingastöðum. Þau hafa sett hámarksgildi um magnið þar. Það eru eitthvað um 25.000 veitingastaðir í New York og þrátt fyrir að Bandaríkjamenn almennt velji leið merkingar hafa heilbrigðisyfirvöld í New York verið í fararbroddi í ýmsum lýðheilsumálum sem þessum. Þau hafa bannað reykingar á veitinga- og skemmtistöðum og voru mjög framarlega í því á sínum tíma. Nú hafa þau sem sagt bannað að notað sé svo mikið magn transfitusýra í mat sem leyfilegt er í Bandaríkjunum, á veitingastöðum í New York. Virðulegur forseti. Síðustu mínúturnar vil ég nota til að lýsa umræðunni á Norðurlandaráðsþinginu sem var haldið nú fyrir skömmu. Miðvikudaginn 29. október var samþykkt með þorra greiddra atkvæða að fara dönsku leiðina eða þá leið sem ég og fleiri hv. þingmenn leggja til hér. Gefin eru fimm ár í aðlögun. Þar er líka áskorun á ríkisstjórnir landanna að reyna að þrýsta á Evrópusambandslöndin og EES-löndin að taka inn sömu reglur fyrir utan að breyta þessum reglum í hverju landi fyrir sig. Danir eru búnir að því. Það var mjög skemmtileg umræða þingi Norðurlandaráðs. Þó var hópur þingmanna sem beitti sér gegn þessari tillögu en það voru hægri menn. Málflutningur þeirra var á þá leið að þetta væri nú allt í góðum gír og færi allt í rétta átt, það þyrfti nú ekkert að standa í þessu. Það er að vissu leyti rétt að við erum að þokast í rétta átt, gildin eru að lækka. Það er vegna þrýstings frá neytendum. Menn vilja selja vöruna sína og vita að neytendur eru mjög viðkvæmir fyrir transfitusýrum. Að minnsta kosti beita neytendasamtök sér gegn þeim. Það er mjög brýnt að hafa í huga að hópur fólks, sérstaklega börn og unglingar og reyndar ýmsir aðrir, neyta mikið skyndibita. Sumir gera það vinnu sinnar vegna, t.d. vörubílstjórar. Slíkar stéttir eru í mestri hættu vegna mikillar neyslu á transfitusýrum. Með því að setja mörkin við 2% verndum við þessa hópa. Það er því tilefni til þess að setja reglur um það. Það er ódýrt og einfalt og skilar miklum árangri. Þess vegna er þessi tillaga flutt. Þó að ýmsir hlutir stefni í rétta átt eins og reykingar, sem fara minnkandi, er samt ástæða til þess að setja reglur sem fara verður eftir. Við settum reglur um að ekki væri leyfilegt að reykja á veitinga- og skemmtistöðum. Þess vegna eigum við líka að setja reglur um að vernda neytendur gegn transfitusýrum. Að flestu leyti gilda sömu rökin, þ.e. lýðheilsurök, virðulegur forseti.

Hæstv. forseti. Ég er ein af meðflutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu og styð hana hjartanlega. Ég hef lengi fylgst með áhrifum transfitusýra á heilsu fólks, þ.e. eftir að fram fóru að koma rannsóknir á áhrifum af þessari eðlisbreytingu fitunnar, þ.e. hvaða áhrif það hefur að neyta slíkrar fitu. Notkun vestrænna þjóða á hertri fitu eða transfitusýrum hefur aukist með breyttu mataræði og þá sérstaklega með tilkomu ruslfæðis, eins og við köllum það, eða djúpsteikingar og franskra kartaflna og annars í þeim dúr þar sem þessi fita er í miklu magni. Það ætti að vera fyrirhafnarlítið fyrir okkur að taka upp ákveðnar reglur hvað varðar hámarksinnihald af transfitusýrum í matvælum. Ekki síður þarf að fylgja því eftir að matvæli séu merkt og að neytendur eigi þess kost að kynna sér innihaldslýsingar á matvælum - sama hvort það eru transfitusýrur, erfðabreytt efni eða efni úr umbúðum - og hafi þannig val um það hvaða matvöru þeir kaupa. Ég tel mjög mikilvægt að við förum að fordæmi þeirra þjóða sem hafa tekið niðurstöður rannsókna alvarlega, séð hvaða áhrif þessi tegund fitu hefur á heilsu fólks og þannig haft áhrif á það að þjóðir breyti mataræði sínu, borði hollari mat - og síðan má fylgja þessu öllu eftir með hvatningu til betri lýðheilsu með meiri hreyfingu o.s.frv. Það þarf líka að koma upplýsingum um hollustu matvæla að, upplýsingum um að það skipti máli hvað við borðum því við erum það sem við borðum. Það skiptir máli hvernig maturinn er eldaður. Það skiptir líka máli hvernig maturinn er framreiddur ef út í það er farið. Þegar við erum að reyna að koma hollum mat ofan í börnin okkar þá er ekki sama hvernig hann er borinn fram. Við þurfum að hafa þetta allt í huga. Við getum ekki leyft okkur að horfa á síhækkandi hlutfall af þjóðartekjum fara í heilbrigðisþjónustu, í lyf og aðgerðir sem við getum með mjög einföldum hætti fyrirbyggt. Við getum eflt lýðheilsu. Við getum gert það með þessu móti. Við getum aukið og eflt meðvitund fólks um að velja hollan mat, að forðast það sem er óhollt. Við getum áfram verið ströng á reykingabanninu, horft á reykingar út frá óhollustu, út frá óbeinum reykingum og hvika ekki frá því reykingabanni sem við höfum sett á, að það sé bannað að reykja í opinberu húsnæði, á veitingastöðum o.s.frv. Ég styð þessa þingsályktunartillögu einlæglega og tel að þetta sé eitt af þeim málum sem við ættum að geta látið fara hratt hér í gegnum þingið. Ég bar fram fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra um iðnframleiddar transfitusýrur í matvælum, það var á 131. löggjafarþingi. Þá var nú ósköp fátt um svör og langt í það að ráðherra treysti sér til að lýsa því yfir að hægt væri að koma takmörkunum á en það yrði gert síðar. En ég tel að tími sé kominn til þess að við gerum það og tökum Dani okkur til fyrirmyndar. Um þetta efni ættum við að geta sameinast hér á þessu haustþingi og með því móti farið út í fyrirbyggjandi aðgerðir og eflt lýðheilsu.

Frú forseti. Hér er um að ræða mikilvægt heilbrigðismál og að mínu viti einboðið að bregðast hratt við, fara að fordæmi Dana og minnka, að minnsta kosti um helming, neyslu Íslendinga á transfitusýrum, hertri fitu, niður í 2 grömm af hverju hundraði. Við verðum að átta okkur á því að neysla transfitusýra eða umbreyttra fitusýra hefur aukist gríðarlega síðastliðin hundrað ár sem og þau heilsufarslegu vandamál sem því hafa fylgt. Fitur hafa verið hertar með þessu móti allt frá því upp úr aldamótunum 1900. Fyrsta einkaleyfið var veitt á herðingu jurtafitu á árinu 1911 þegar hin fræga bandaríska Crisco-feiti var búin til. Þetta þótti góð tækni. Herðing eykur geymsluþol jurta og fiskifitu. Herðingin breytir áferðinni þannig að auðveldara verður t.d. að nýta afurðina sem viðbit. Gríðarlega mikill áróður var rekinn fyrir notkun þessarar fitu og jafnframt gegn dýrafitu og kókosfeiti sem eru hvort tveggja náttúrulegar fitur, eins og smjörið okkar og kókosfeitin, og hafa reynst miklum mun hollari og meinhollar í samanburði við þessa hertu fitu. Þær fitur sem hér um ræðir eru búnar til við kemískt ferli. Þetta eru ekki náttúrulegar fitur þó að þær finnist í dýraafurðum, sérstaklega hjá kúakyninu þar sem örverur mynda transfitusýrur í vömb jórturdýra. Þaðan er upprunnið það sem er náttúrulegt af þessu. Allar aðrar transfitusýrur, hertar fitur, eru búnar til við efnafræðilegt ferli og eru algjörlega ónáttúrulegar líkamanum, gjörsamlega framandi og virka á hann eins og eitur. Melting manna er mjög sérhæfð og líkami manna bregst á mismunandi hátt við því sem inn í hann fer. Til eru tvö form af öllum lífrænum fitum, svokölluð cis og transform - og nú er ég farin að halda hér smákennslufyrirlestur yfir hv. þingmönnum og komin í minn gamla ham sem lífefnafræðikennari. 
             En þessi tvö form, cis og trans, geta aldrei komið hvort í annars stað. Líkaminn getur á engan hátt nýtt transfituna. Þetta er eins og hendurnar á okkur. Þær eru spegilmynd hvor af annarri en geta aldrei komið hvor í stað hinnar. Og ensímið sem brýtur niður fituna, lípasinn sem brýtur niður fitu í líkama manna, ræður ekki við þetta tilbúna kemíska form, þessar transfitusýrur. Þess vegna nýtast þær ekki í líkamanum. Þessi tegund fitu dvelur miklum mun lengur í blóðinu en hin fitan, sú náttúrulega, og veldur þess vegna miklu meiri áhættu, m.a. á blóðtappa, og þetta ferli er mjög þekkt. Ég nefndi áðan að þessar transfitusýrur virkuðu eins og eitur fyrir líkamann og það er vegna þess að mótstöðuafl líkamans verður upptekið við að hreinsa þetta efni sem ekki getur nýst úr blóðinu og sinnir þá ekki öðru á meðan. Það var ánægjulegt að heyra þá yfirlýsingu Jóa Fel í útvarpsviðtali síðastliðið sumar - en hann er jafnþekktur á Íslandi og Jói pípari er nú í Bandaríkjunum - að bakarar á Íslandi væru hættir að nota hálfhertar fitur í framleiðslu sína, og er það vel. Það þýðir að menn nota þá væntanlega fullhertar fitur. En ef fljótandi jurtafita er fullhert verður hún bara að köggli og til þess að hægt sé að nota hana sem viðbit, til eldunar eða í bakstur þarf að bæta í hana olíu. Þetta virðist vera sú leið sem bakarar hafa farið og það er vel. Ég hef líka fengið staðfestingu á því að þeir íslenskir framleiðendur sem selja viðbit, undir þekktum vörumerkjum eins og Smjörvi eða Létt og laggott, eru líka hættir að nota transfitusýrur í framleiðslu sína og það er líka mjög gott og veitir ekki af. Hins vegar vantar algjörlega opinbera staðfestingu á því að svo sé í öllum tilfellum. Það er þess vegna sem setja þarf reglur, eins og þessi þingsályktunartillaga gerir ráð fyrir, þannig að hægt sé að fá á því staðfestingu að með þessu sé eftirlit, að þessu sé fylgt eftir og eins konar vottun sé á þessu ferli. Ég get ekki stillt mig um að ítreka það sem 1. flutningsmaður, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sagði hér áðan um þá sem eru viðkvæmastir fyrir neyslu á transfitusýrum. Það eru að mínu viti tveir hópar. Það eru þeir sem liggja í skyndibitanum - og það eru því miður ekki bara vörubílstjórar, það væri þá smærri markhópur, heldur eru það börn og ungmenni, sérstaklega hvað varðar djúpsteiktan mat og þá einkum franskar kartöflur. Ég hef séð niðurstöður rannsóknar frá New York frá árinu 2005 en sú rannsókn er ein af forsendunum fyrir því að notkun á transfitusýrum til djúpsteikingar á veitingastöðum í New York var bönnuð. Rannsóknin leiddi í ljós að það var 28 sinnum meira af transfitum í feitinni þar en í Danmörku. Þetta var á McDonald's-skyndibitastöðum. Nú er þetta ástand væntanlega breytt með banni á notkun slíkrar feiti í New York en ekkert eftirlit er með því hér á landi hvernig þessu er háttað og þess vegna þarf að setja þessar reglur. Ég vil að lokum nefna þann hóp sem getur enga björg sér veitt í þessu efni, getur ekki lesið á innihaldslýsingar og getur ekki einu sinni valið hvað fer ofan í hann, en það eru ungbörn, það eru börn á brjósti. Rannsóknir hafa sýnt að magn transfitusýra í móðurmjólkinni sveiflast eftir því hve mikið af þeim móðirin leggur sér til munns. Það endurspeglast síðan í magni transfitusýra í blóði ungbarnsins hvað þau láta mikið af því ofan í sig með móðurmjólkinni. Hér er að mörgu að hyggja og eitt er víst að ég tel að þetta eigi líka erindi í heilbrigðisnefnd. Ég velti því fyrir mér frú forseti: Hér er reiknað með því að þetta fari í samræmi við matvælalöggjöfina til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og mig langar að óska eftir því, vegna þess hversu brýnt heilbrigðismál þetta er, að einnig verði kallað eftir því að málið fari til umsagnar í hv. heilbrigðisnefnd.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða hér tillögu til þingsályktunar um setningu reglna um hámarksmagn transfitusýra í matvælum. Ég vil byrja á því að þakka hv. 1. flutningsmanni, Siv Friðleifsdóttur, fyrir að endurflytja þetta mál sem er mjög mikilvægt. Ég hef verið með hv. þingmanni á þessu máli frá því að hún flutti það fyrst, á síðasta þingi. Það hefur líka verið mjög fróðlegt að hlusta á umræðuna og heyra þá umfjöllun sem málið hefur fengið hér. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hélt lærðan fyrirlestur um þetta mál og hversu transfitusýrur er slæmar heilsunni og hvenær umbreyting á fitusýrum hófst, 1911 með Crisco sem fékk fyrsta einkaleyfið. Ég minnist þess að í gegnum tíðina hefur sú fita verið mikið auglýst, geysilega mikið, og þessi herta fita hefur orðið hluti af matarmenningu og matreiðslu á heimilum, ekki bara hér á landi heldur víða í heiminum, þessu hefur verið haldið mjög að þeim sem annast matargerð. Í ljósi þess er öll umræða um hættuna af notkun þessara hertu fitusýra geysilega mikilvæg. Eins og bent hefur verið á eykur þetta hættu á ýmsum sjúkdómum, blóðtappa, hjarta- og æðasjúkdómum og kannski er það rétt eins og kom fram í umræðunni að ástæðan fyrir því að við höfum ekki farið verr út úr notkun þessara transfitusýra hingað til er að hér tekur fólk almennt lýsi sem vinnur gegn áhrifum þessara fitusýra. Engu að síður er geysilega mikilvægt að settar verði reglur um þetta og það fellur undir verksvið sjávar- og landbúnaðarráðherra að setja slíkar reglur þar sem matvælamál heyra undir þann ráðherra. Vissulega er þetta stórt heilbrigðismál. Þetta er forvarnamál sem fellur undir heilbrigðismál og þess vegna er eðlilegt að heilbrigðisnefnd fái málið til umsagnar og veiti landbúnaðar- og sjávarútvegsnefnd umsögn um það. Hér hefur verið farið vel yfir hvernig þróunin hefur verið. Ísland hefur staðið sig illa og í greinargerðinni er listi yfir það hvar við stöndum í samanburði við aðrar þjóðir. Við erum óhugnanlega ofarlega á þeim lista. Þó hefur þróunin verið jákvæð, við höfum minnkað notkunina um þriðjung á undanförnum tveimur árum, bakararnir eru hættir að nota þessa fitu eins og bent var á í yfirlýsingu Jóa Fel. Það er verið að leggja á ráðin um að setja svona reglur víða, t.d. leggur Alþjóðaheilbrigðisstofnunin, WHO, til að þjóðir fari ekki yfir 2 grömm á dag. Norðurlandaráð samþykkti í síðustu viku þingmál af þessu tagi þar sem lagt er til að farin verði danska leiðin sem útskýrð er í greinargerðinni og það er sú leið sem við hv. þingmenn, flutningsmenn sem standa að þessu máli leggjum til. Norðurlandaráð gefur þjóðum eða ríkisstjórnum fimm ár til þess að koma þessu á. Við eigum ekki að þurfa að bíða svo lengi, við ættum að geta samþykkt þetta þingmál á þessum vetri, þetta á ekki að kosta neitt. Þetta er þingsályktunartillaga um að setja reglur og það er verið að benda á aðra leið en Bandaríkjamenn hafa verið að fara með merkingum því að merkingarnar eru dýrar og það eru margir sem ekki lesa merkingar á matvælum og því er mun árangursríkara að setja reglur. Öll umræða er líka mikilvæg, að fólk geri sér grein fyrir því hvaða áhrif neysla á vörum með þessum fitusýrum í hefur á heilsuna. Það eru djúpsteiktu vörurnar og óhollusta alls konar. Við höfum bent á þetta í umræðu um offitu, þetta eru einmitt efnin sem leiða til hennar, djúpsteiktar skyndibitavörur og í ljósi þess er náttúrlega sérstaklega mikilvægt að við tökum á þessum málum. Kostnaður í heilbrigðiskerfinu fer síhækkandi, sérstaklega vegna aukinna hjarta- og æðasjúkdóma og fleiri sjúkdóma sem slíkur lífsstíll, mikil neysla á skyndibitamat, hefur í för með sér. Við þurfum því að grípa til allra ráða til þess að koma í veg fyrir að fólk fái þessa sjúkdóma. Við þurfum að efla lýðheilsu, sérstaklega í dag þegar illa árar í efnahagslífinu og við þurfum að leita allra leiða til þess að spara og gera fólki lífið léttbærara og auka heilbrigði. Einmitt þá þurfum við að taka á þessum málum. Það skiptir máli hvað við borðum, það skiptir máli hvernig við högum lifnaðarháttum okkar og það er einmitt það sem við erum að benda á hér. Bandaríkjamenn hafa tekið upp merkingar á matvælum en heilbrigðisnefnd New York borgar hefur, eins og getið er um í greinargerð með tillögunni, bannað notkun transfitusýra á veitingastöðum frá því í júlí 2007, sem er ákaflega jákvætt. Við eigum auðvitað að fara sömu leið og banna notkun þeirra á veitingastöðum þar sem fólk getur ekki fylgst með því hvaða efni eru í þeim mat sem það neytir. Mig langar að nefna eina athugasemd sem okkur flutningsmönnum þingmálsins hefur borist, hún er frá ísframleiðendum, Kjörís, sem bentu okkur á að það þyrfti að skoða notkun transfitusýra í ís. Þar var okkur bent á að transfitusýrur væru ekki allar jafnslæmar. Ég tel rétt að sú nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar skoði þær athugasemdir sem komið hafa fram hjá þessum framleiðanda og kanni hvort þarna er eitthvað á ferðinni sem þurfi að taka tillit til þegar slíkar reglur verða settar. Ég nefni það hér vegna þess að þessi athugasemd hefur borist okkur. Ég vil fagna því að þetta mál er komið fram og hvetja þá sem eiga sæti í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd til að afgreiða það, þetta er á allan hátt til bóta fyrir okkur öll.

Frú forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um setningu reglna um hámarksmagn transfitusýra í matvælum. Þó nokkuð margir hv. þingmenn skrifa undir tillöguna en 1. flutningsmaður er hv. þm. Siv Friðleifsdóttir. Ég vil geta þess strax í upphafi að ég er ekki einn af þeim þingmönnum sem skrifa undir tillöguna eins og hún birtist á þessu þingi og ég vil gera örlitla grein fyrir því hvers vegna ég er ekki með á tillögunni. Ég vil byrja á því að segja að það er ekki vegna þess að mér þyki málið ekki gott en ég hefði viljað fara örlítið öðruvísi í þennan málaflokk. Ég held í raun að sú stutta ræða sem ég hyggst flytja hér, frú forseti, verði bara til þess að ítreka verkefnið sem slíkt og hversu nauðsynlegt það er. En þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að hefja undirbúning að setningu reglna um að hámarksmagn transfitusýra í matvælum verði tvö grömm í hverjum hundrað grömmum af fitumagni vörunnar.“ Ég hefði viljað hafa þessa tillögu dálítið víðtækari og kveða á um meiri fræðslu hvað þetta varðar, að tillagan geri meiri kröfur en að bara séu búnar til reglur. Eins og kom fram hjá hv. framsögumanni, Siv Friðleifsdóttur, hafa þessi mál verið rædd á tveimur undangengnum Norðurlandaráðsþingum og ég hef einmitt tekið þátt í þeirri umræðu. En munurinn í hinni svokölluðu dönsku leið þar sem verið er að tala um boð og bönn og setja reglur og reyna að fylgja þeim eftir, og annarri leið er sá að hafa gríðarlega mikið af upplýsingum og fræða almenning, eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir gerði að umtalsefni áðan og hélt mjög faglegt erindi um málið. Það er einmitt það sem ég vil, að við vekjum verulega athygli á þessu máli. Ég tel að við eigum að gera það annars vegar með því að setja ákveðnar reglur, einhver mörk og einhver markmið, og hins vegar og ekki síður að líta á þetta sem heilbrigðismál, eins og reyndar hefur komið fram í ræðum þingmanna, og gera þetta svolítið með frjálsum og fúsum vilja fólks. Í Svíþjóð til að mynda eru fyrirtæki með merkingar á matseðlum þar sem sagt er hvort notaðar eru transfitusýrur eða ekki. Ég tel að við þurfum að horfa til þess hvað þennan málaflokk varðar að koma þessum upplýsingum sem fræðslu til notenda þannig að fólk verði meðvitað um hvað um er að ræða. Við erum með reglur bæði varðandi neyslu á áfengi og tóbaki og höfum bannað notkun á tóbaki á tilteknum stöðum og þrátt fyrir að við séum með miklar upplýsingar um skaðsemi tóbaks er viss hluti fólks sem notar það en gerir það þá meðvitað um skaðsemi þess. Frú forseti. Ég vil vinna að framgangi þessarar tillögu í svolítið breyttri mynd og ég held að það sé fyrst og fremst til góðs fyrir verkefnið vegna þess að þetta er stór þáttur í heilbrigðismálum okkar. Þetta er líka þáttur í markaðssetningu Íslands fyrir ferðamenn. Það má því líta á þetta frá mörgum hliðum. Ég vil ekki gera lítið úr því sem hér hefur raunar komið fram í framsöguræðum að lýsið er mikilvægt fyrir okkur. Kannski ættum við að vera með miklu meiri fræðslu og áróður fyrir því að fólk noti lýsi á Íslandi. Þetta er þvílíkur vökvi sem gerir okkur gott allt frá vöggu til grafar. Við ættum að leggja það sem lóð á vogarskálina fyrir þetta málefni að nefna lýsið og koma því t.d. inn í skólamáltíðir ef nefna má einhverja þætti hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001. Flutningsmenn ásamt mér eru Guðni Ágústsson, Valgerður Sverrisdóttir, Magnús Stefánsson, Siv Friðleifsdóttir, Birkir J. Jónsson og Bjarni Harðarson eða allur þingflokkur framsóknarmanna. Í stuttu máli fjallar þetta frumvarp að mestu um það að faglega skuli staðið að ráðningu seðlabankastjóra en einnig er þar mjög mikilvægt ákvæði um að fundargerðir vaxtaákvarðanafunda bankastjórnar Seðlabankans skuli birtar opinberlega. Málefni Seðlabankans og ekki síst seðlabankastjóra hafa mikið verið til umræðu að undanförnu og má kannski segja að trúverðugleiki bankans hafi hrunið samhliða stóru viðskiptabönkunum. Eftir að frumvarpið var lagt fram þann 3. október sl. hafa þingmenn Frjálslynda flokksins lagt fram sambærilegt frumvarp. Það er þó tæknilegur munur þar á og þeir fara með öðrum hætti í frumvarpið en meginefni þess fjallar líka um að seðlabankastjóri skuli vera faglega skipaður. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa einnig tekið undir þetta svo ég á von á að þetta frumvarp nái fram að ganga en hljóti ekki sömu örlög og mörg þingmannafrumvörp á Alþingi. Markmiðið með frumvarpinu er fyrst og fremst að faglega sé staðið að ráðningu seðlabankastjóra og að ákvarðanir við beitingu stjórntækja Seðlabanka Íslands í peningamálum séu teknar á faglegum forsendum. Verulegu máli skiptir fyrir trúverðugleika og ímynd bankans hvernig staðið er að skipan seðlabankastjóra. Það má engum blandast hugur um að þeir sem eru skipaðir í embætti séu ekki aðeins hæfir til að gegna því heldur séu þeir hæfastir í hópi þeirra sem völ er á. Trúverðugleiki hvers seðlabanka er honum afar mikilvægur. Því má enginn vafi leika á því að Seðlabankinn sé sjálfstæður og starfi á faglegum forsendum. Gerð er tillaga um að stöður seðlabankastjóra verði auglýstar og að gerð verði krafa um reynslu og þekkingu á sviði peninga- og efnahagsmála. Einnig er nauðsynlegt að viðkomandi hafi háskólapróf á þessum sviðum. Með þessu er komið til móts við harða gagnrýni um að ákvarðanir seðlabankastjóra séu teknir á öðrum forsendum en faglegum á tímum þar sem sífellt meiri krafa er gerð um markvissa og faglega stjórnun peningamála. Eitt af markmiðum með setningu laganna sem hér er gerð tillaga um að verði breytt um Seðlabanka Íslands var að auka sjálfstæði bankans og gera honum kleift að vinna markvisst og faglega að stjórnun peninga- og efnahagsmála landsins. Ljóst er að slíkum markmiðum verður ekki náð nema eining og samstaða ríki um bankann og að tryggt verði að bankanum verði stjórnað af faglega hæfum einstaklingum. Einnig verða ákvarðanir sem þar eru teknar að njóta trausts almennings og fjármála- og efnahagslífsins. Frumvarpið naut víðtæks stuðnings á Alþingi enda voru með því gerðar sömu kröfur um gagnsæi, fagleg vinnubrögð og sjálfstæði Seðlabankans og gerðar eru til annarra seðlabanka víðs vegar um heiminn. Ákvarðanir í peningamálum eru að verulegu leyti orðnar faglegt viðfangsefni þar sem bankinn stefnir að ákveðnu verðbólgumarkmiði en gengi krónunnar ræðst af markaði. Það er því til samræmis við þær kröfur að gerð er tillaga um að færustu sérfræðingar í peningamálum séu við stjórn bankans. Við þessu hafa flestir seðlabankar heims brugðist enda eru flestir seðlabankastjórar heimsins menntaðir hagfræðingar. Í 2. mgr. núgildandi 23. gr. laga um Seðlabanka Íslands er fjallað um skipun seðlabankastjóra. Þar segir m.a. að forsætisráðherra skipi formann bankastjórnar Seðlabankans og aðra bankastjóra til sjö ára í senn. Ekki er skylt að auglýsa þessi embætti til umsóknar. Ljóst er að forsætisráðherra er veitt skipunarvaldið án nokkurs aðhalds frá Alþingi, ríkisstofnunum eða fjármálamarkaðnum. Hvorki eru gerðar sérstakar kröfur til umsækjenda í lögunum né þarf að fara fram sérstakt mat á þeim sem ætlað er að gegni starfinu. Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er sérstaklega tekið fram að almenn skilyrði til skipunar eða ráðningar í starf á vegum ríkisins eru að hlutaðeigandi starfsmaður hafi almenna menntun og þar að auki þá sérmenntun sem lögum samkvæmt er krafist eða eðli málsins samkvæmt verður að heimta til óaðfinnanlegrar rækslu starfans. A.m.k. sömu kröfur hlýtur að þurfa að gera til ráðningar seðlabankastjóra en þó eru engar slíkar kröfur uppi. Gamlar venjur byggðar á gömlum sjónarmiðum og forsendum eiga ekki lengur við. Í ályktunum síðasta flokksþings Framsóknarflokksins frá árinu 2007 er sérstaklega kveðið á um að afnema beri pólitískar ráðningar seðlabankastjóra. Þá tóku ráðherrar og þingmenn flokksins þá ákvörðun er flokkurinn sat í ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili að óska þess að seðlabankastjóri yrði faglega ráðinn. Við upphaf 136. löggjafarþings árið 2008 eru blikur á lofti í íslensku efnahagslífi. Þegar frumvarpið var lagt fram 3. október mældist verðbólga um 14%, stýrivextir eru 15,5% og skuldatryggingarálag ríkisins mældist um 600 punktar. Nú hafa allar þessar tölur breyst til mikilla muna, mikið vatn hefur runnið til sjávar á örskömmum tíma, og til að mynda eru stýrivextirnir nú orðnir 18% sem því miður mun ekki leiða af sér neitt annað en mikið atvinnuleysi. Brýni ég því ríkisstjórnina sérstaklega að taka höndum saman og lækka stýrivextina sem allra fyrst þannig að hjól atvinnulífsins fái áfram snúist. Áður en löggjafarþingið var sett hafði Seðlabankinn forustu í þjóðnýtingu eins stærsta banka landsins, Glitnis. Sú ákvörðun var ekki bara umdeild út frá stöðu Glitnis heldur einnig út frá því hvernig staðið var að ákvörðuninni. Það má hins vegar engum dyljast að svo stór ákvörðun sem snertir allt fjármálalíf þjóðarinnar er eingöngu tekin út frá faglegum forsendum en ekki pólitískum. Í raun á það ekki að gerast að spurningar vakni um hvort hagfræðingar Seðlabankans hafi verið með í ráðum við ákvörðunina eins og gerðist þegar Glitnir var þjóðnýttur. Það er því enn brýnni nauðsyn nú en áður að frumvarp þetta nái fram að ganga. Og eftir að Seðlabankinn tók jafnumdeildar ákvarðanir og raun ber vitni, seðlabankastjóri kom fram í umdeildu viðtali í Kastljósi, Seðlabankinn festi gengið í nokkra klukkutíma, hætti því, fór svo út í þá aðgerð að lækka gengið en hækkaði það nokkrum dögum seinna, viljum við framsóknarmenn benda á að það er enn brýnni nauðsyn að þetta frumvarp nái fram að ganga á Alþingi. Einnig er lagt til í frumvarpinu að birtar verði fundargerðir vaxtaákvarðanafunda bankastjórnar Seðlabankans. Í fundargerð skuli gerð grein fyrir forsendum ákvörðunarinnar og þeim markmiðum sem eiga að nást með henni. Flutningsmenn þessa frumvarps telja að það sé nauðsynlegt fyrir fjármálalífið að það fái upplýsingar um á hvaða grunni þessar ákvarðanir séu teknar. Gagnrýnt hefur verið af hálfu fjármálafyrirtækja að forsendur og markmið stýrivaxtaákvarðana séu ekki uppi á borðinu. Í rauninni er það alveg galin hugmynd að þeir sem fást við fjármálamarkaðinn og peningamarkaðinn skuli ekki geta fengið rökstuðning fyrir stýrivaxtaákvörðunum Seðlabankans, sérstaklega þegar jafnmikið er í húfi og raun ber vitni. Sú breyting sem hér er lögð til er fyrst og fremst sett fram til að auka tiltrú á Seðlabankanum og auka gagnsæi stýrivaxtaákvarðana bankans. Um leið fengi bankinn nauðsynlegt aðhald og málefnaleg umræða mundi aukast. Það er mat flutningsmanna þessa frumvarps að trúverðugleiki bankans hvað varðar stjórn peningamála verði ekki tryggður nema jafnstórar ákvarðanir og þessar séu uppi á borðinu. Herra forseti. Ég óska eftir að frumvarpinu verði vísað til viðskiptanefndar og fái þar faglega umfjöllun. Ég vona einnig að það verði sent út til umsagnar. Ég hef fundið mikinn stuðning í umræðunni við þessa hugmynd, þetta er faglega unnið og ég held að þetta sé eitthvað sem flestir ættu að geta sætt sig við. Því segi ég aftur að ég óska þess að frumvarpið nái fram að ganga en verði ekki svæft í nefnd eins og því miður er raunin með svo mörg þingmannafrumvörp.

Frú forseti. Erindi mitt í þennan ræðustól er eitt og það er að lýsa eftir Samfylkingunni. Seðlabankar hafa vissulega verið í kastljósi fjölmiðla um allan heim, bæði austan hafs og vestan á undanförnum vikum eins og við þekkjum. Þeir hafa brugðist við fjármálakreppunni með ýmsum hætti, hægri/vinstri eins og gengur og ýmist mokað fé í banka eða þjóðnýtt þá eftir aðstæðum hverju sinni. Hér á Íslandi hefur umræðan um fjármálakreppuna nokkuð snúist í kringum ekki bara Seðlabankann heldur einn bankastjóra og formann bankastjórnar Seðlabankans. Ég verð í tilefni af því að segja að það er eitt að ráða pólitíkusa sem bankastjóra Seðlabankans en annað að hann haldi sig áfram í pólitík og taki jafnvel að sér að vera blaðafulltrúi ríkisstjórnar, eins og hér hefur verið bent á, og hirti ráðherra eftir því sem hentar. Ég tók eftir því í dag, frú forseti, að hæstv. forsætisráðherra hefur opnað efnahagsskrifstofu í forsætisráðuneytinu. Ekki veit ég hvort það eru viðbrögð við þeirri gagnrýni sem Samfylkingin lét bóka um á ríkisstjórnarfundi og leka síðan þaðan út. Ég verð hins vegar að segja að ég tel að það sé kominn tími til að endurvekja Þjóðhagsstofnun um leið og sjálfstæði og faglegir burðir Seðlabankans eru styrktir. En það undrar mig að þegar tækifæri gefst til að ræða sérstaklega um stöðu Seðlabankans og val á seðlabankastjóra og það hvernig menn eru upplýstir um vaxtaákvarðanir þessa sama banka þá skuli Samfylkingin ekki láta sjá sig í þessum sal að undanteknu þó því að í þessum töluðu orðum mínum gengur nú í salinn einn hv. þingmaður, Karl V. Matthíasson, og vænti ég þess að hann taki til máls um þessa merku tillögu, ella mun það sannast sem góður maður sagði við mig á dögunum um Samfylkinguna, að hún væri hér í dag og þar í gær en hvergi þegar á henni þarf að halda.

Frú forseti. Hér er verið að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands þar sem gert er ráð fyrir að fram fari fagleg ráðning í embættið og tel ég það vera hið besta mál. Reynslan hefur sýnt að ráðning í stöðu seðlabankastjóra, úr hvaða flokki sem þeir hafa verið, hefur alltaf verið umdeild en þetta embætti þarf að vera þannig að svo sé ekki og sama gildir um þá sem hafa setið í bankaráðum seðlabankans. Ég gæti talið upp fjöldann allan af bankastjórum, t.d. gömlum alþýðubandalagsmönnum og bankaráðsmönnum úr öðrum flokkum, framsóknarmönnum og fleirum en ég læt það ógert. En með þeim breytingum sem orðið hafa á samfélaginu að undanförnu þá er orðin meiri krafa um að menn hafi að leiðarljósi sanngirni og menn hafi að leiðarljósi almennilegt siðferði og réttlæti. Mér finnst þetta vera angi af því. Eins er með allar þær stöður sem menn koma til með að þurfa að veita vegna hinna miklu breytinga. Auðvitað gerir samfélagið kröfu um að það sé gert á faglegan og réttlátan hátt. Þetta hlýtur í raun að ná til allra stofnana samfélagsins og félaga, meira að segja verkalýðsfélaga sem ráða menn í störf og til stjórnmálaflokka, skóla, kennara og allt hvað eina. Það er því mjög gott að þetta frumvarp kemur fram, það vekur okkur til umhugsunar um þessa hluti. En að halda því fram að Samfylkingin hafi ekki verið til staðar, ég skildi ekki alveg hvað það kom þessu máli við þegar hv. þm. Álfheiður Ingadóttir var að tjá sig áðan. Ég ætlaði reyndar að fara í andsvör en það misskildist aðeins og því held ég þessa stuttu ræðu á undan en ég hvet hv. þingmann til að fara yfir þau mál og þau atriði sem hefur verið unnið að á vegum ráðherra Samfylkingarinnar í sambandi við það sem lýtur að velferðarmálum, félagsmálum og öðru því sem hefur verið til góðs fyrir fólk. Ég ætla hins vegar ekki að tjá mig um það hvort það sé hægt að gera allt algerlega eins og allir vilja. Það getur reynst erfitt en menn reyna að gera sitt besta. Við erum nú komin í þá stöðu að við verðum að vera í miklu varnarstarfi fyrir atvinnuleysingja, fyrir öryrkja og gamalt fólk, aldraða og sjúklinga, fólk sem á undir högg að sækja. Ég held því fram að Samfylkingin muni gera allt sem í hennar valdi stendur því fólki til góðs.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls og þakka þann stuðning sem þeir lýstu yfir við frumvarpið. Ég geri mér vonir um að það nái fram að ganga en átta mig engu að síður á að þetta er þingmannafrumvarp. Eitt óttast ég sérstaklega og það er að þó að Samfylkingin hafi tekið undir þetta, bæði í þingsal og svo í fjölmiðlum, bókað á ríkisstjórnarfundum, þá er hún við völd og hún framkvæmir einfaldlega ekki í samræmi við þau orð sem hún lætur svo almenning heyra. Í mínum kokkabókum heitir þetta bara að tala upp í eyrað á fólki eða að hrópa á torgum. Stýrivaxtaákvæði Seðlabankans og þjóðnýting Glitnis eru gríðarlega umdeildar ákvarðanir og nutu í rauninni ekki trausts vegna þess að almenningur, greiningarfyrirtæki og fjármálalífið, fékk það á tilfinninguna að þær væru teknar á einhverjum öðrum forsendum en faglegum. Það gengur einfaldlega ekki. Auðvitað snýst þetta núna um atvinnuleysi og um það að fólk hefur það miklu erfiðara. Það er gott að Samfylkingin segist ætla að vinna að hag öryrkja og þeirra sem um sárt eiga að binda en hún er í ríkisstjórn, ekki Framsóknarflokkurinn eða Vinstri grænir. Þess vegna er það eina sem við flutningsmenn þessa frumvarps getum gert er að óska eftir að frumvarpið nái fram að ganga og að þeir sem eru í ríkisstjórn og taka undir með okkur fylgi því eftir. Að öðru leyti þakka ég umræðurnar sem hafa farið fram. Ég hefði að vísu kosið að þær hefðu verið fjörlegri og aðeins öflugri, ég tala ekki um af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, en það er víst ekki á allt kosið í þeim efnum.

Frú forseti. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson talaði um að Samfylkingin segðist ætla að gera eitthvað í sambandi við atvinnuleysið. Ég skora á þingmanninn að kynna sér það sem hefur verið gert, t.d. neyðarsímann sem félagsmálaráðuneytið hefur komið upp, kynna sér þær viðbætur sem hafa verið lagðar í Ráðgjafarstofu heimilanna og kynna sér þá vinnu sem er í gangi og undirbúning vegna þess fjölda fólks sem horfir fram á gjaldþrot ef ekkert verður að gert. Ég skora líka á hv. þingmann að kynna sér þær tillögur sem hafa komið í samræmi við greiðsluaðlögun og jafnvel lög sem ég held að hæstv. viðskiptaráðherra hafi lagt fram. Mér finnst það líka vera svolítið - ég ætla ekki að koma með nein lýsingarorð, ég er ekki alveg sáttur við það að þingmaðurinn skuli tala í þá veru um ástandið að gefa í skyn að Samfylkingin og Sjálfstæðisflokkurinn standi fyrir því. Allir atburðir eiga sinn aðdraganda og við getum velt fyrir okkur aðdraganda þeirrar stöðu sem samfélagið er í í dag. Þá getum við velt fyrir okkur hvar sú skrúðganga byrjaði og hverjir eru búnir að vera hvað duglegastir að ganga í þeirri skrúðgöngu, t.d. í einkavæðingu, í einkavæðingu Búnaðarbankans m.a. Ég get nefnt ótal mörg dæmi sem ég læt hjá líða í sambandi við einkavæðinguna og það sem sumir kalla í dag græðgisvæðinguna. Ég held að menn eigi ekki að vera að kasta grjóti úr glerhúsi.

Virðulegi forseti. Mér sýnist mér hafa tekist að æsa þingmann Samfylkingarinnar upp og neyðist til að svara því sem ég tel að hafi verið afar ómaklega vegið að Framsóknarflokknum. Það er rétt að Framsóknarflokkurinn var í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum síðustu 12 ár, hárrétt. Á þeim tíma var farið í mikla uppbyggingu á samfélaginu. Það má í rauninni líkja því við að hér hafi verið byggt stórt og mikið hús, atvinnuleysi var ekkert og kaupmáttur launa jókst. Hins vegar tók þjóðin ákvörðun um að Framsóknarflokkurinn bar skarðan hlut úr býtum í stjórninni og Samfylkingin tók við. En hvað sögðu framsóknarmenn þá? Við sögðum einfaldlega að það þyrfti að styrkja undirstöðurnar vegna þess að þótt húsið væri orðið stórt og mikið, þótt efnahagslífið væri stórt þá væru bankarnir stórir og það þyrfti að styrkja undirstöðurnar. Við sögðum líka: Ekki byggja ofan á húsið, ekki auka 20% á ríkisfjármálin vegna þess að þá getur þetta hús hrunið. Það er ekkert gaman að koma fram og vera „I told you so-maðurinn“ en þetta er hins vegar staðreynd. Þótt það sé óvinsælt að minna á það þá höfum við framsóknarmenn bent á að hér hafi þurft á undanförnum 18 mánuðum að grípa til efnahagsráðstafana. Hvaða aðgerðaáætlun er ríkisstjórnin eiginlega með? Hér var minnt á Ráðgjafarstofu heimilanna. Það þarf að stórauka fjárframlög til hennar og það þarf að gera það sem allra fyrst. Frumvarp um innheimtulögin tekur ekki gildi fyrr en um áramótin. Er þá ekki bara málið að flýta þeirri framkvæmd? Við horfum fram á atvinnuleysi og það er útilokað að Samfylkingin geti með einhverri bókun í ríkisstjórn firrt sig allri ábyrgð á ástandinu eins og það er núna.

Frú forseti. Blessað fólkið. Það er rétt, Framsóknarflokkurinn bar skarðan hlut frá borði, þannig er það bara, og samvinnuhugsjónirnar og allt það fóru fyrir bí á þessum tíma  Hús var byggt, segir hv. þingmaður, og byggja hefði þurft ofan á það. Það sem gerðist var að enginn grunnur var undir húsinu. Hús þarf að reisa á grunni en það var ekki gert. Farið var af stað á gríðarlegum hlaupum og hamagangi með einkavæðingunni á bönkunum og ýmsu öðru og ekki hugað nógu vel að því. Ég ætla svo sem ekki að segja að - samfylkingarmenn vöruðu margsinnis við mörgu, 

Virðulegi forseti. Það skal ekki standa á okkur framsóknarmönnum að við bjóðum ekki fram aðstoð okkar við uppbyggingu á verkefninu sem blasir við enda höfum við ítrekað gert það og það veit hv. þingmaður vel. Samvinnuhugsjónin lifir enn og þótt aðeins hafi komið ryk á hana er vert að taka hana upp nú á tímum. Við framsóknarmenn fórum í atvinnuuppbyggingu. Hver eru afrek Samfylkingarinnar á því sviði - t.d. varðandi Bakka á Húsavík, hvernig er staðan í þeim málum? Hæstv. iðnaðarráðherra og þingmenn Samfylkingarinnar fullyrtu að það tefðist ekki um einn dag og hver er staðreyndin? Það tefst og atvinnuuppbyggingin líka,  Svo finnst mér ansi hart að gagnrýna einkavæðingu á bönkunum þegar þingmenn Samfylkingarinnar hafa lýst því yfir trekk í trekk í ræðupúlti að strax verði farið í að selja bankana á ný. Lýsir hv. þingmaður því hér yfir að hann sé á móti því? Ætlar hv. þingmaður að segja þjóðinni fyrir hönd Samfylkingarinnar að hér verði ríkisbankar næstu tugi ára? Ég vona svo sannarlega ekki. Hæstv. forseti. 

Hæstv. forseti. Á Íslandi er bannað að auglýsa áfengi. Engu að síður birtast bæði í blöðum og sjónvarpi auglýsingar um áfengi. Þetta komast sölumenn upp með að gera vegna þess að í áfengislögunum, nr. 75/1998, er glufa. Þetta frumvarp til laga er tilraun til að stoppa í þá glufu. Hér fylgir ítarleg greinargerð. Hana samdi starfshópur sem skipaður var árið 2000 og skilaði af sér í nóvember árið eftir og þar er að finna tillögu sem frumvarpið byggir á. Vinnuna inntu aðrir af hendi, en ég og meðflutningsmenn mínir höfum tekið að okkur að vera dropinn sem holar steininn. Við hefðum gjarnan viljað að þessi einfalda lagabreyting væri þegar orðin að veruleika. Við erum, auk mín, hv. þingmenn Magnús Stefánsson, Karl V. Matthíasson, Jón Magnússon, Þuríður Backman og Gunnar Svavarsson, fólk úr öllum flokkum á þingi að undanskildum Sjálfstæðisflokknum. Við leggjum fram tillögu um breytingu á áfengislögunum til að minni líkur verði á að menn misnoti lögin og smeygi sér um glufuna sem þar er að finna. Við viljum láta bæta einum málslið við 20. gr. laganna með það fyrir augum að koma í veg fyrir að hætta verði á ruglingi á milli áfengrar framleiðslu og þeirrar sem verið er að auglýsa, vegna nafns vörunnar, umbúða eða annarra einkenna. Á þessa leið hljómar breytingin. Við höfum flutt þetta frumvarp á fjórum þingum. Það hefur ekkert verið gert. Við sjáum þessar auglýsingar aftur og ítrekað. Dómstólar hafa því miður brugðist í málinu, þeir hafa hysjað upp um sig núna upp á síðkastið, sem er mjög gleðilegt. Benda má á að samtök fólks hafa verið stofnuð um þetta, upphaflega að frumkvæði Árna Guðmundssonar, sem var æskulýðsfulltrúi í Hafnarfirði. Árni er kröftugur maður og hópurinn, sem hefur skipað sér í baráttusveit með honum, góður. Í þjóðfélaginu eru ýmsir sem vilja ýta á og þrýsta á að lagabreytingin verði að veruleika. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta. Rökin hafa áður komið fram á fjórum þingum, ég bæti ekki neitt með því að þusa um þetta lengi í ræðustól en hvet til þess að málið fái skjóta afgreiðslu í allsherjarnefnd þingsins, þar sem það á heima, og verði brátt að lögum.

Frú forseti. Rætt er um frumvarp til laga um breytingu á áfengislögunum og eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði grein fyrir fjallar málið um að ekki sé hægt að birta áfengisauglýsingar eða auglýsingar á vöru sem á ekki að vera áfengi en er það samt. Ég hef orðið vitni að því, frú forseti, að unglingar eða - svo ég haldi nú öllu til haga - drengur sem ég þekki mjög vel kom til mín og sagði: „Heyrðu, í sambandi við eina bjórauglýsinguna.“ Ég segi við drenginn: „Heyrðu, bjórauglýsingu, það er bannað að auglýsa bjór hér á Íslandi.“ „Nei, það var þarna í sjónvarpinu, það var bjórauglýsing, það var verið að segja frá einhverjum köllum sem voru í kulda og eitthvað svona.“ Þetta sagði þessi ungi drengur, 14 ára gamall, við mig. Þannig skildi hann þessa auglýsingu, frú forseti, hún var ekkert annað en bjórauglýsing. Þeir sem horfðu á auglýsinguna voru hvattir til að drekka bjór. Við vitum að í bjór er efni sem heitir alkóhól og það fer mjög illa með marga og skaðlegt er fyrir ungmenni að neyta þess, það hefur reynslan kennt okkur. Við þurfum ekki annað en að lesa fréttir liðinna mánaða, vikna, og ára til að sjá að áfengisneysla kemur oft við sögu þegar vandræði, vesen, erfiðleikar og þjáningar hrjá fólk og oft þegar menn eiga í erjum. Því styð ég tillöguna og er meðflutningsmaður hennar vegna þess að ég vil gera allt sem hægt er til að draga úr neyslu alkóhóls. Á fræðslukvöldum og samkomum með ungmennum er talað um að reyna að tefja þau, reyna að fresta drykkjunni um eitt ár enn, frú forseti. Af hverju er aldrei sagt: Það er allt í lagi að lifa lífi án áfengis? Þurfa allir unglingar sem fæðast hér á landi að bíða spenntir eftir því? Já, núna þegar ég verð 18 ára þá á ég að drekka - reyndar er það ólöglegt - eða: Þegar ég verð tvítugur eða tvítug þá má ég drekka og ég hlakka til að ná þeim aldri að ég geti drukkið alkóhól. Frú forseti, sú mynd er dregin upp að alkóhólneysla sé eitthvað eftirsóknarvert og maður eigi að hlakka til og fresta því að byrja að drekka. Ekki er sagt: Ég ætla að lifa lífi án áfengis. Ég veit hvaða glötun alkóhólneysla hefur leitt yfir margar þúsundir manna. Ég sá í fréttunum í gær, frú forseti, að dauðsföllum vegna lifrarskemmda hefur fjölgað á Íslandi. Það er hægt að rekja beint til þess að drykkjumunstur og svokölluð vínmenning þjóðarinnar hefur breyst frá því að menn fóru á stór fyllerí um helgar - svo ég orði það þannig - og drukku brennivín, vodka og slíkar tegundir. Nú er siðmenningin komin og fólk drekkur meira bjór og rauðvín með mat, en í rauðvíni er alkóhól. Í hverjum dropa af rauðvíni eru 11% af hreinu alkóhóli. Efnið fer inn í líkama fólks og líkaminn þarf að vinna úr því sem er mjög erfitt og gerir að verkum að lifrin eyðileggst. Nú sjáum við skýrslur um að fólk deyi vegna skorpulifrar, þetta eru staðreyndir. Þegar við leyfðum bjórinn á sínum tíma varð það til þess að alkóhólneysla þjóðarinnar jókst. Þegar vínmenningin kom með léttvínum og svokölluðum borðvínum - sem sumir eru svo ósvífnir að kalla matvöru - jókst alkóhólneyslan og menn sötra rauðvín og bjór miklu meira en sterku vínin áður. Frú forseti. Við þurfum að gera allt sem við getum til að draga úr þessu, bæði gagnvart börnum og unglingum og leggja áherslu á að líka sé hægt að lifa án alkóhóls. Það er hægt að ganga í gegnum lífið án þess að nota alkóhól og vera hamingjusamur og glaður og elska tilveru sína án þess að þurfa að hlakka til að eiga lög við Bakkus. Þannig er það, frú forseti. Ég gleðst yfir því að frumvarpið skuli vera lagt fram því það vekur umræðu um þessi mál og vekur okkur líka til umhugsunar um hvernig líf okkar eigi að vera, um hvað það eigi að snúast? Eigum við að vera heil, eigum við að vera ósködduð, eigum við að taka inn efni sem fara í heilann, gera slæma hluti og valda því að fólk missir dómgreind og lendir í alls konar vandræðum og veseni, lögbrotum og ljótum málum? Frú forseti. Talað er um að íþróttaiðkun hafi forvarnagildi, en ég hef rekið mig á að í samfélagi okkar, og reyndar öðrum samfélögum, hópast fólk saman til að drekka alkóhól og horfa á íþróttir. Þetta finnst mér vera mótsögn. Á sumum íþróttavöllum og jafnvel á íþróttabúningum frægra félaga eru hreinar og beinar áfengisauglýsingar. Þá spyr maður sjálfan sig: Þeir íþróttamenn sem auglýsa alkóhól, bjór og svona, ætli þeir fái sér tvo, þrjá létta bjóra, eins og kallað er, eða sterka jafnvel - Elefant, eða hvað þetta nú heitir - áður en þeir hlaupa inn á völlinn til að keppa? Ég er hræddur um að það rími alls ekki við allt það sem talað er um í sambandi við forvarnagildi íþrótta. Þegar talað er um forvarnir má ekki gleyma listnámi, tónlist. Forvarnir eru líka í tónlistarnámi og í myndlistarnámi og hvers kyns andlegri og góðri iðkun. Á þetta þurfum við að leggja meiri áherslu. Ég vona, frú forseti, að þetta frumvarp verði að lögum fyrr en síðar og fólk gefi sér tíma til að velta fyrir sér hvers vegna það drekkur og af hverju alkóhól er svona nauðsynlegt. Er það vegna þess að fólkið er undir stjórn áfengisins eða þess að fólkið stjórnar drykkjunni?

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárreiður ríkisins sem eru frá 1997. Frumvarpið er stutt og hnitmiðað. Í því er lagt til að 33. gr. laganna falli brott og lögin öðlist þegar gildi. Frumvarpinu fylgir eftirfarandi greinargerð sem ég vil leyfa mér að fara yfir og er svohljóðandi, með leyfi forseta: Með frumvarpi þessu er lagt til felld verði brott úr lögum um fjárreiður ríkisins lagagrein sem heimilar fjármálaráðherra að greiða úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum. Greinin er svohljóðandi: „Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.“ Greinin var umdeild þegar frumvarpið, sem síðar varð að lögum um fjárreiður ríkisins, var rætt og afgreitt á Alþingi á 121. löggjafarþingi vorið 1997. Var á það bent að greinin færi í bága við 41. gr. stjórnarskrárinnar en hún hljóðar svo: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Tvær breytingartillögur komu fram við 33. gr. sem báðar miðuðu að því að lögin gengju ekki lengra en stjórnarskráin var talin heimila, en þær voru báðar felldar. Að öðru leyti er vísað til umræðunnar sem þá fór fram um málið sem var 100. mál þingsins, þskj. 103. Flutningsmaður flutti á 133. löggjafarþingi að nýju þá tillögu í frumvarpsformi að fella alveg brott 33. gr. og vildi með því undirstrika að löggjafarvaldinu er samkvæmt stjórnarskrá ætlað að fara með fjárveitingavaldið. Frumvarpið varð þá ekki útrætt og var endurflutt á 135. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt. Verði frumvarpið að lögum mun það styrkja löggjafarvaldið og stefna að aðgreiningu þess og framkvæmdarvaldsins. Vissulega var full þörf á því að flytja frumvarpið á sínum tíma en síðan hafa gerst þau tíðindi sem undirstrika enn frekar nauðsyn þess að draga skýrar línur milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Er þar vísað til Grímseyjarferjumálsins og skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í ágúst 2007. Það mál einkenndist af því að fjármálaráðherra teygði æ lengra túlkun sína á heimild til þess að stofna til útgjalda án heimildar í fjárlögum. Heimildarákvæði í fjárlögum til þess að selja ferjuna Sæfara og ráðstafa andvirðinu til kaupa eða leigu á annarri ferju túlkaði ráðherrann sem sjálfstæða heimild til útgjalda án þess að sala á ferjunni hefði farið fram og taldi einnig að upphæð þeirrar heimildar takmarkaðist ekki af andvirði hinnar seldu ferju. Ríkisendurskoðun gagnrýndi þetta harðlega og sagði í skýrslu sinni: „Að mati Ríkisendurskoðunar stenst þessi aðferð á engan hátt ákvæði fjárreiðulaga og getur ekki talist til góðrar stjórnsýslu.“ Telja verður að ákvæði 33. gr. fjárreiðulaga ýti undir þessa óheillaþróun og affarasælast sé að afnema greinina og fella þar með niður allar heimildir til greiðslu fjár úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum ríkisins. Að þeirri breytingu gerðri verður það skýr og ótvíræður vilji Alþingis að virða ákvæði 41. gr. stjórnarskrár lýðveldisins. Þannig er greinargerðin með frumvarpinu, virðulegi forseti. Ég vil fara frekari orðum um þetta mál og sérstaklega gera grein fyrir mismunandi sjónarhorni á heimild stjórnarskrárinnar, en í henni er kveðið skýrt á um að ekkert gjald megi greiða úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum og fjáraukalögum - og hins vegar þeirri grein fjárreiðulaga sem kom inn fyrir 10 árum þar sem fjármálaráðherra var veitt heimild til að greiða fjármuni úr ríkissjóði þótt ekki væri fyrir því heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum. Sú heimild er á þann veg að ráðherra meti sjálfur hvenær heimildin er fyrir hendi og aðrar aðstæður sem tengjast matinu. Með öðrum orðum er heimildin algjörlega komin í hendur framkvæmdarvaldsins og matið á því hvenær henni skuli beitt er líka í höndum ráðherra. Þetta hefur ekki alltaf verið skilningur Alþingis á þessu ákvæði sem kom fyrir 11 árum inn í fjárreiðulögin. Ég vil rifja upp að veturinn 1989–1990, á 112. löggjafarþingi, fjallaði fjárveitinganefnd Alþingis, sem þá hét, um þessi mál af því tilefni að greiðslur úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum höfðu færst svo í aukana að til vandræða horfði að mati þeirra sem þá fjölluðu um málið. Þeir töldu að stemma yrði stigu við þessari sjálftöku úr ríkissjóði sem kölluð var. Fjárveitinganefnd Alþingis varð sammála um að taka fyrir þetta atferli sem er mjög athyglisvert í ljósi þess hver þróunin hefur verið síðustu 11 árin þar sem fjármálaráðherra opnar þessa heimild sem Alþingi veitti honum 1997 í því skyni að stofna til útgjalda oftar og meira en áður var. Fjárlaganefndin gamla flutti frumvarp um málið á 112. löggjafarþingi eins og fyrr segir. Meðal annars var það flutt í neðri deild og þar voru flutningsmenn þáverandi þingmenn Sighvatur Björgvinsson, Pálmi Jónsson, Alexander Stefánsson, Málmfríður Sigurðardóttir, Ólafur Þ. Þórðarson, Ásgeir Hannes Eiríksson og Friðjón Þórðarson. Það var frumvarp til laga um fjárgreiðslur úr ríkissjóði o.fl. en 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Greiðslu úr ríkissjóði má ekki inna af hendi nema heimildar til hennar sé aflað fyrir fram í fjárlögum eða fjáraukalögum fyrir hvert reikningsár.“ Fyrir fram, virðulegi forseti, og það er kjarni málsins. Það var einróma niðurstaða fjárveitinganefndar á þeim tíma að stjórnarskrárákvæðið bæri að skilja þannig að heimild til að greiða út peninga yrði að veita fyrir fram í fjárlögum en ekki eftir á. Þetta var rökstutt frekar í greinargerð með frumvarpinu þar sem segir t.d. um það sem þá hafði tíðkast og ég nefndi, það eru aukafjárveitingar, með leyfi forseta: „Öllum ætti að vera ljóst að í þessum efnum hefur ein af grundvallarreglum íslenskrar stjórnskipunar verið brotin, þ.e. reglan um að Alþingi fari með fjárveitingavaldið.“ Þetta var dómur fjárveitinganefndar um það sem þá tíðkaðist. Þótt það sé í minna mæli er það hið sama í eðli sínu og þá var. Fjárveitinganefnd komst að þeirri niðurstöðu að þarna væri brotin ein af grundvallarreglum íslenskrar stjórnskipunar. Síðan er rakið í greinargerð að fjárveitinganefnd hafi gert tillögur undirnefndar sinnar að sínum og flutt sem frumvarp. Í nefndaráliti undirnefndar fjárveitinganefndar segir, með leyfi forseta: „Reglan skal vera sú að greiðslur úr ríkissjóði umfram lagaheimildir eigi sér ekki stað. Nægi slíkar heimildir ekki eða komi upp ný viðfangsefni er ekki heimilt að greiða kostnað þeirra vegna nema eftir afgreiðslu fjáraukalaga og skulu fjáraukalög lögð fyrir Alþingi þegar þurfa þykir.“ Með öðrum orðum: Ef upp kæmu einhver tilvik eða atvik sem kölluðu á útgjöld sem ekki væri séð fyrir í gildandi fjárlögum væri samt óheimilt að greiða út og ríkisstjórnin yrði að afla heimilda áður en greiðslan færi fram. Þetta var skilningur fjárveitinganefndar, allra nefndarmanna úr stjórnarliði og stjórnarandstöðu úr öllum flokkum þingsins. Að þessu leytinu til, og á því vek ég athygli, hefur stjórnarskráin ekki breyst. Reglan er nú í 41. gr. nákvæmlega eins og hún var á þessum tíma veturinn 1989–1990. Það er athyglisvert í ljósi þess rökstuðnings sem gripið var til þegar fjárreiðulögin voru til umfjöllunar fyrir 11 árum, og voru samþykkt, að fjárveitinganefnd lét athuga fyrir sig hvernig þessu væri fyrir komið á Norðurlöndunum. Þar kemur fram að meginreglan er sú í þjóðþingunum að þau fara með fjárveitingavaldið og það er virt af framkvæmdarvaldinu. Það er svolítið breytilegt eftir löndum hvernig útfærslan er. Í sumum löndum er heimilt að greiða utan fjárlaga en þá með samþykkt þingnefndar sem fer með umboð þingsins. Í megindráttum er það niðurstaðan af athuguninni á þeim tíma að það tíðkaðist ekki á Norðurlöndum sem hér gerist að ráðherrar gætu greitt úr ríkissjóði greiðslur vegna útgjalda sem Alþingi hafði ekki samþykkt og síðan látið Alþingi standa frammi fyrir gerðum hlut með frumvarpsflutningi, svokölluðu fjáraukalagafrumvarpi. Í fjárreiðufrumvarpinu sem lagt var fram á 121. löggjafarþingi, og ég hef vikið að, er opnað fyrir þessa heimild og hún sett inn í frumvarpsform sem hér var samþykkt um að fjármálaráðherra hefði heimild til að greiða án þess að fyrir því væri samþykki Alþingis ef ófyrirséð atvik valdi. Er þetta rökstutt með því að eitthvað geti gerst sem ekki verði séð fyrir og verði að bregðast við, svo sem ef dómstólar dæma ríki til að greiða bætur í dómsmáli um bótaskyldu. Þetta var rökstuðningurinn fyrir því að hafa þyrfti þessa heimild til ráðherra. Rökstuðningi fjárveitinganefndar Alþingis, eins og hann var á sínum tíma, var hafnað og rökum annarra þjóðþinga einnig, að einfalt sé að sjá við slíkum óvæntum útgjöldum með því að gera ráð fyrir þeim í fjárlögum eða með því að flytja mál og afla heimildar hverju sinni áður en greiðsla fer fram. Það er mjög athyglisvert að þingið skuli hafa farið þá leið að víkja eigin hlutverki til hliðar með jafnafgerandi hætti og þarna er, að hafna eigin rökstuðningi, sem þá var ekki nema nokkurra ára gamall, og veita einstökum ráðherrum, fyrst og fremst fjármálaráðherra, heimild til að greiða úr ríkissjóði að eigin mati. Það er líka lykilatriði í þessu að þannig er gengið frá heimildinni í fjárreiðulögum að ráðherra einn hefur matið. Honum ber að vísu að láta fjárlaganefnd vita og leggja málið fyrir hana en það hefur líka breyst. Það er ekki gert eins og segir í lagagreininni, að það eigi að gerast þegar í stað að loknu því að heimildin hafi verið nýtt, um leið og ákvörðun hefur verið tekin, heldur er því safnað saman eða lagt fram í frumvarpsformi jafnvel mörgum mánuðum síðar. Ráðherrann fer því ekki einu sinni eftir lagatextanum hvað þessa upplýsingaskyldu til þingsins varðar. Þingið getur ekki setið undir þessu, virðulegi forseti. Breyta verður lögunum og framkvæmdinni til samræmis við stjórnarskrá lýðveldisins. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og skattanefndar. Ég vil að lokum segja að ég held að æ fleirum verði ljóst hversu knýjandi nauðsyn er á því að breyta stöðu löggjafarþingsins gagnvart ríkisstjórn á hverjum tíma. Þetta ákvæði sem fór inn í fjárreiðulögin á sínum tíma, og lagt er til hér að fellt verði brott, er kannski talandi tákn um þá veiku stöðu sem Alþingi hefur sjálft sett sig í gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þinginu ber að vinda bráðan bug að stjórnkerfisbreytingum sem gera Alþingi að Alþingi og ríkisstjórn að ríkisstjórn, sem færa fjárveitingavaldið að fullu og öllu til Alþingis þar sem það á að vera samkvæmt stjórnarskrá og færa ráðherrana af þingbekkjunum upp í Stjórnarráð þar sem þeir eiga heima, virðulegi forseti. Ég vil minna á frumvarp sem liggur fyrir þinginu, sem ég er einnig flutningsmaður að, um að ráðherrar eigi ekki sæti á Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég tek undir allflest sem kom fram í máli hv. flutningsmanns, Kristins H. Gunnarssonar, að hugsanlega því undanskildu sem hann lauk ræðu sinni með, að ráðherrar eigi ekki að eiga sæti á Alþingi. Ég tel að það eigi að fara aðrar leiðir til að styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu og þetta er vissulega leið í þá átt. Það er augljóst, eins og hér kom fram í mjög skýru máli hv. flutningsmanns, að þarna hefur þingið rekið af leið. Ekki bara þarf að bæta lagaumgjörðina heldur framkvæmdina líka, það hefur slaknað á lögum og framkvæmd. Ég kem hingað fyrst og fremst til að lýsa því yfir að ég tel mjög mikilvægt að þetta mál fái hið allra fyrsta vandaða og hraða umfjöllun í efnahags- og skattanefnd þingsins þar sem ég á sæti.