Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það er nú svo algengt að fá tækifæri til að ávarpa hv.alþm.Nd., en hinsvegar svo nýstárlegt að fá að áheyrendum þúsundir manna um land allt, að ég vil byrja mál mitt með því að bjóða ykkur velkomin á áheyrendasvið Alþingis. Það væri óskandi, að kjósendur landsins ættu yfirleitt hægra að fylgjast með, bæði sjá og heyra það, sem fram fer, því að þá væri margt öðruvísi en það nú er. Og mér væri nær að halda, að þá þyrftum við ekki að standa nú í því að halda eldhúsdag yfir þessari stjórn. Hún væri þá fyrir löngu hrunnin til agna og ekki annað eftir af henni en sú stybba, sem ávallt verður eftir, þegar rusli er brennt. Það er fjarlægð kjósendanna, sem veldur því, að menn sjá ekki eins og er. Það má nefna sem dæmi þessa ófagra leiks það, hverjar skýrslur hafa verið gefnar um fjárhag ríkisins. Á árunum 1924–27 var borgað meira af skuldum en nokkur dæmi eru til hér á landi. En um kosningar báru andstæðingar þáv. stj. Það út um allt land, að skuldirnar hefðu hækkað á þessum árum, sem þær lækkuðu um framt að helming. En hvað segja þeir nú, þegar þær eru aftur á ný komnar upp í hæðirnar, og meira að segja upp úr gamla metinu? Nú má ekki heyrast, að skuldir hækki. - Mér er sagt, að hæstv.forsrh. hafi glatt landsmenn með þeirri fregn á nýjárinu, að nú hefðu skuldirnar lækkað að miklum nnm vegna kreppunnar. Það er þá með oðrum orðum orðið þannig á síðari árum, að borgi maður af skuldum, þá hækka þær og vaxa manni yfir höfuð, en taki maður ný lán, þá minnka skuldirnar. Þessu eru menn beðnir að trúa, og skyldi þá ekki geta verið, úr því að skrökvað er um svona augljósa hluti, að eitthvað sé málum blandað víðar? Ég hafði hugsað mér að svara hér nokkrum orðum hinum fimm ræðum ráðherranna í gær. En ég verð að segja, þegar ég lít í huganum á þessar ræður, þá sé ég þar ekki standa stein yfir steini, nema í ræðu hæstv. fjmrh. Hæstv. forsrh. varði sínum 27 mínutum til þess að endurtaka í sífellu með dálítið breyttum orðum og sívaxandi raddstyrk og ósköpum andmæli sín og hneykslun yfir einhverju voðalegu þingmannaverkfalli, sem stæði fyrir dyrum. Hann nefndi sí og æ hv. 3. þm. Reykv., formann Dagsbrúnar og formann verkamálaráðsins. Ég veit ekki, hve oft hann las upp þennan langa titil, en ég taldi það tuttugu sinnum. Og svo komst hann í þessu draumarugli út í samúðarverkfall líka og virtist vilja biðja okkur sjálfstæðismenn að gera nú ekki stj. neinn óleik á þessu þingi. Ég verð nú að segja, að mér er ekki kunnugt um þetta þingmannaverkfall. En mér er kunnugt um eitt þingverkfall, og það var gert af þessum sama forsrh. í fyrra. Þá gerði hann sér hægt um hönd og rak allt þingið frá störfum og bannaði þingmönnum að inna af hendi þá frumstæðustu skyldu sína, eins og hann myndi orða það, að fylgja stjórnarskrá landsins og afgreiða fjárlög. Og svo kemur þessi sami ráðh. og er að krossa sig hér og tala um verkföll og samúðarverkföll, af því að hann grunar, að einhverjir þm. muni ætla að fella einhver frv. fyrir stj. Hann, sem rak allt þingið burt í fyrra frá öllum störfum! Þetta kalla ég brjóstheilindi, og fáir munu hirða um hans skoðun á þessu. Þá minntist hann á viðburðina, sem gerðust hér í fyrra um þetta leyti. Kom það í ljós í ræðu hans, að hann hefir þá verið afskaplega hræddur. Það var eins og honum fyndist það eitthvað afarmerkilegt, að hann skyldi ekki mega reka þingið burt án þess að því væri mótmælt. En það verð ég að segja, að mér fannst hann játa bera óþarflega mikið á hrollinum, sem er í honum nú, þegar afmælisdagur þingrofsins nálgast. Það er sagt, sennilega í gamni, að það sé nú verið að smíða nokkur hundruð eikarkylfur til þess að berja á Reykvíkingum, ef þeir skyldu taka upp aftur þann leiða ósið að hefja mótmæli og biðja um fullan kosningarrétt. Hann vill kannske feta í fótspor rússnesku lögreglunnar sællar minningar, sem skaut á mannfjöldann fyrir framan vetrarhöll keisarans í Pétursborg. Nei, æsingarnar herna í Reykjavík í fyrra voru sannarlega ekki um skör fram eftir málefni, þó að nokkur þúsund stilltra borgara gengju hér um göturnar. Og það er alveg óparft af hæstv.forsrh. að vera nú að rifja þá atburði upp og egna menn til frekari aðgerða - þó að ráðh. aldrei nema kunni að treysta sínum eikarkylfum og stálhjálmum. Hæstv. dómsmrh. þarf ekki að svara. Þó að hann læsi hér upp gamla Íslandsbankareikninga, þá býst ég ekki við, að menn hafi fundið samhengið milli þeirra og fjárstjórnar ríkisins á síðustu árum. Hann var að segja frá, að Copland og Stefán Th., sem hann svo kallar, hefðu orðið gjaldþrota. Ræða hans minnti helzt á skopvísuna um hafnaringeniörinn, sem mældi út og mátaði upp á hár, að höfnin okkar hefði ekki hreyfzt í þúsund ár. En eitt atriði verð ég að minna á. Hann gerði mér þann heiður að nefna mig í sambandi við grein, sem ég skrifaði um uppsögn ritsímasamningsins við Mikla norræna ritsímafélagið. Sú hneykslissaga er nú alkunn, en skal einhverntíma verða enn betur kunn, sagan af því, hvernig íslenzka stj. lá hundflöt frammi fyrir Svensson, forstjóra þessa milljónafélags, og varð að biðja um náð og miskunn, af því öllum peningum var eytt og ekki hægt að losna af klafanum. Þetta um mig gerði nú ekki mikið til. En svo flutti hann miklu verra um látinn mann, Gísla Ólafson landssímastjóra, sem hafði undirbúið þetta mál. Það hefði leitt til 200–300 þús. kr. sparnaðar á ári, og fé hafði hann útvegað með ágætum kjörum. hennan mann lét hæstv. ráðh. sér sæma að óvirða og baknaga í gröfinni, og öfunda ég hann ekki af því frægðarorði. Gísli Ólafson var einn af allra ástsælustu og inndælustu mönnum og framúrskarandi röskur og samvizkusamur embættismaður. En hann fékk landssímastjórastöðuna móti vilja dómsmrh., og það var syndin, sem ekki má fyrirgefa. Þess vegna leggst nú ráðh. á náinn og eys ósönnum óvirðingarorðum á þennan látna ágætismann. Ég á ekki um þetta önnur orð sterkari en að segja: Það var dómsmrh. og engum öðrum líkt. Svar mitt til hæstv. fjmrh. verð ég að láta bíða, þar til ég tek til máls næst. Ég ætla nú ekki að verja þessum mínútum til þess að rifja upp að neinum verulegum mun hinar gömlu syndir. Meginafbrot stj. er að mínu viti fjármálasukkið. Það er hörmulegt til þess að vita, að allt viðreisnarstarf áranna 1924–27, sem unnið var af svo mikilli óserhlífni af hendi þeirra, sem hinar þungu byrðar báru, og með svo mikilli skapfestu og viturleik af þeim, sem með það fóru, það er hörmulegt, átakanlegt, grátlegt, að allt þetta starf skuli vera gersamlega þurrkað út og miklu meira en það. Skuldirnar eru komnar langt upp fyrir það, sem áður var, skattarnir stórum hækkaðir og ekki minnzt á annað í þeim efnum en ýja skatta og aukna skatta. Það var ódæmi, að eftir allra mestu góðæri til lands og sjávar, sem yfir þetta land hafa gengið, skuli heimskreppa hitta þjóðina á barmi ríkisgjaldsþrots. Fyrir heimskulega og óráðvandlega meðferð opinbers fjár er þjóðin nú orðin það fátækust og bágast stödd, sem hún hefir nokkru sinni orðið síðan hún fékk sjálfstæði, og síðasta ár, eitthvert inndælasta ár að allskonar árgæzku, allt snýst upp í hörðustu kreppu og vandræði fyrir óvit þeirra, sem þjóðin hefir falið forustuna. Það má segja um illa stjórn svipað og gert var um Attila Húnakonung, að þar, sem hestur hans sté fæti niður, greri aldrei gras framar. Ég vildi óska, að þið, góðir landsmenn, mættuð sjá sporin stjórnarinnar eins skýrt og við gerum hér í Reykjavík, þá mundi ykkur ekki langa til, að þau yrðu mörg hér eftir. En þó að nú blasi átakanlegast við manni fjármálarústirnar, þá eru það svo sem ekki einu sorglegu minnisvarðarnir, sem marka feril þessarar stjórnar. Það eina, sem kemur í veg fyrir, að ég lýsi því hér, er sú staðreynd, að þetta er orðið öllum lýðum ljóst. Það dettur engum lengur í hug að halda, að dómsmrh. okkar geri það, sem rétt er, heldur ævinlega það, sem hann telur vænlegast fyrir sjálfan sig og flokkinn. Það dettur engum lengur í hug, að embætti í opinberar stöður sé veitt eftir verðleikum. Það var einu sinni svo, en það er ekki lengur. Þetta lagast nú bráðum. En hitt lagast því miður ekki, að hugsunarhætti fjölda manns hefir verið umsnúið. Það er því miður svo komið, að kröfur um hinar fornu dyggðir réttsýni og skyldurækni í opinberum störfum eru stórum sljóvgaðar. Mennirnir eru svona gerðir, að þeir venjast öllu. Menn geta orðið samdauna öllu, og þetta er því miður einnig svo í andlegum efnum. Þetta er nú meginábyrgð þeirra, sem í æðstu stöðum eru. Þegar farið er að eins og stj. sú, sem undanfarið hefir ráðið ríkjum hér, að hafa opinbert velsæmi að engu, að verjast með því einu að endurtaka ósiðina í sífellu, svo að menn gefist upp á að eltast við þá, þá er með þessu athæfi svo mögnuðu eitri og ólyfjan seitlað út til fólksins, að það hreinsast ekki fyrr en eftir langan tíma. En ég ætla ekki að orðlengja um þetta. Ég hefi lýst stjórnarfarinu áður í útvarpið og ég hefi ekki heyrt neitt af því hrakið. Þó að margt hafi síðan skeð, þá er svipurinn sá sami. En það er annað, sem ég ætla mér að gera dálítið að umtalsefni hér. Og það er sú staðreynd, að þessi óhæfa stj. situr nú í trássi við vilja mikils meiri hl. þjóðarinnar, eða mestum því tveggja þriðjunga allra kjósenda í landinu. Ef stj. hefði farið vel með völdin, ef hún hefði nú verið búin að brynja þjóðina með öðru en ósannindum og blekkingum, ef þessi stj. hefði brynjað þjóðina og búið undir kreppuna með því að halda áfram stefnunni frá 1924–27, ef hún hefði nú verið búin að borga skuldirnar og átt fé í sjóði, ef hún hefði getað komið fram nú og sagt við þjóðina: Nú steðjar að kreppa, nú skulum við lækka skatta, en verja samanspöruðu fé til atvinnubóta og heilbrigðra framkvæmda, sem sagt, ef stj. hefði farið að eins og ráðvandur og skynsamur ráðsmaður, þá býst ég ekki við, að raddirnar um breytingar hefðu orðið háværar. En þegar hún bætir því ofan á rangfengin völd, að hún fer illa með þau, þá getur ekki verið annars að vænta en að eigandinn heimti sitt, eða með öðrum orðum, að meirihl. þjóðarinnar heimti þau völd, sem hann á. Um þetta mál hafa nú farið fram ýtarlegar umr. í dag og þeim verið útvarþað, en mér fannst þetta mál gnæfa svo hátt, að ekki sé hægt að ganga framhjá því hér á eldhúsdegi. Og vil ég þá byrja á því, sem einhverjum kann að koma á óvart, að það er stj. sjálf, sem byrjar þetta mál. En stj. hefir látlaust borið það út um borg og bý, að andstæðingar hennar hafi ætlað með einhverju skyndiáhlaupi að breyta kosningatilhöguninni. En Alþingistíðindin segja annað. Við sláum upp í Alþt. 1931. Þar er m. a. stjórnarfrv. eitt, sem fer fram á breyting á kosningatilhöguninni, og það er frá forsætisráðherranum. Það er stjórnarskrárfrv., þar sem lagt er til, að landskjörið falli niður. Nú er það þannig, eins og öllum landslýð er kunnugt, að landskjörið er eina brúin í kosningatilhöguninni hér á landi. Það er eina kosningin til Alþingis, þar sem kjósendur eru allir jafnréttháir. Gallinn á því er sá, að of fáir þm. eru kosnir þar í einu, til þess að kjósendaviljinn fai notið sín, en sjálf kosningin er hlutfallskosning og því alveg laukrétt eftir þingræðisreglum. Þetta kemur þá líka fram í því, að stjórnarflokkurinn, sem lifir af náð ranglátrar kosningatilhögunar, varð fyrir barðinu af landskjörinu. Réttlætið er ótrúlega erfiður andstæðingur. Þegar stjórna á með ranglæti, hljóta menn að meiða sig á hverjum anga, sem eftir er af réttlæti. Og hér rak nú réttlætið upp höfuðið í efri deild Alþingis. Það var svo sem ekki furða, þó að forsrh. sýndist hað ófrýnilegur selshaus og vildi berja hann niður í gólfið, eins og heimilismennirnir á Fróðá forðum. Það er æðinapurt örlaganna það, sem þessi stj. hefir orðið fyrir og það á margvíslegan hátt. Það er napurt háð í því, að hún skyldi hefja feril sinn með loforði um fækkun embætta og allskonar sparnað og skipa nefnd til að undirbúa fækkunina og sparnaðinn. Það er háð í því, að núv. dómsmrh. skyldi árum saman vera búinn að predika velsæmi í opinberum málum. Það er háð örlaganna í því, að hann skyldi skrifa bókina „Komandi ár“, þar sem hann predikar gegn því, sem hann hefir nú sjálfur gert, en með því, sem hann hefir barizt móti. Hann vildi láta Eimskipafélagið annast alla útgerð fyrir ríkið, en stj. hans verður fyrst til að taka þetta af Eimskipafélaginu. Hann vildi láta kjósa með hlutfallskosningu í stórum kjördæmum, en þegar hann var orðinn ráðh., varð þetta einhver stórkostlegasti pólitíski glæpurinn í hans augum, og á andstöðu gegn því komst hann inn í ráðherradóminn aftur. En naprasta háð örlaganna er það, að forsætisráðherrann, einmitt forsætisráðherrann, hann skyldi verða til þess að byrja baráttuna fyrir breyttri kosningatilhögun. Auðvitað var það strax tekið fram af okkur andstæðingum stj., að ef afnema ætti landskjörið, yrði fleira að fylgja með. Og þar sem nú hefir verið komið á hlutfallskosningum, beinlínis og óbeinlínis, í öllum löndum, þar sem kosningalög eru komin í rétt horf, þá varð svarið eðlilega þetta: Við skulum afnema landskjörið, en þá verðum við líka að afnema það algerlega óeðlilega og dæmalausa bann, sem nú er í stjórnarskránni gegn hlutfallskosningum nema í Reykjavík. Slíkt bann þekkist hvergi á byggðu bóli nema hér á Íslandi, og hér komst það áreiðanlega inn í stjórnarskrána óvart í sambandi við landskjörið. Með þessu var ekki einu sinni farið fram á að lögbjóða hlutfallskosningar. Það var yfirleitt ekki farið fram á að hrófla neitt við grundvelli kosningatilhögunarinnar. Öll ósköpin voru þau, að það var farið fram á, að stjskr. yrði í þessu efni eins og hún hafði verið frá upphafi og fram til 1917 og eins og hún er í þessu efni í öllum löndum, öðru en Íslandi. En hvað skeði? Það skeði ekkert annað en það, að konungsvaldinu, sem ekki er sérlega sterkt hér, var beitt til þess að reka þingmenn heim fyrirvaralaust og án þess að þeir gætu innt af hendi þá skýlausu skyldu sína samkv. stjskr. að ganga frá fjárlögum. Og út um landið var þeyst með þá tröllasögu, að nú væru sjálfstæðsmenn og sócíalistar búnir að sameina sig um það hermdarverk að leggja niður hin fornu kjördæmi. Og í þessum buslugangi var svo reynt að fela allar syndir stj. frá undanförnum árum. Og þetta tókst að nokkru leyti. Það mistókst að vísu að villa meiri hl. þjóðarinnar sýn. En það tókst að skrökva að nægilega mörgum til þess að hið úrelta kosningafyrirkomulag skilaði stjórnarflokknum í höfn með meiri hl. þingmanna. Þegar kjósendur á einum stað fá 4 þingmenn, þegar jafnmargir kjósendur annarsstaðar fá 15 þm., þá getur útkoman orðið nokkuð skrítin mynd af þjóðarviljanum í heild. Þegar 4900 framsóknarkjósendur í austurhluta landsins fá 10 þingmenn kosna, en nálega helmingi færri sjálfstæðiskjósendur í þessum sama hluta landsins fá engan þingmann, fer að verða skiljanlegt, að stjórnarflokkurinn geti sigrað, þó að málstaðurinn sé ekki vel hreinn. Þegar þriðjungur fólksins, sem er stjórnartrúar, fær 23 þm., en sem eru andstæðingar stj., fá ekki nema 19 þm., þá fer það að verða ónotalega líkt gamla fyrirkomulaginu, þegar stj. gat lafað á fylgi konungkjörinna þingmanna einna, þ. e. þingmanna, sem hún útnefndi sálf. Stjórnin situr því í krafti eða réttara sagt kraftleysi eins þriðjungs þjóðarinnar, og það þess þriðjungsins, sem var lengst að atta sig á því, sem var að gerast. En ég veit, að nú hefir stj. ekki líkt því þennan þriðjung að baki sér, í þessu máli að minnsta kosti. Forsrh. sagði í gær, að hann bæri málið öruggur undir þjóðina. Það er ekki í fyrsta sinn, sem hann óvirðir þjóðina með því að treysta henni til þess að fylgja röngu máli. Það er svo margt komið í ljós síðan síðustu kosningar fóru fram og það hafa svo margir greindir og góðir menn fylgt stj. fram til síðustu kosninga, að það er ekki nema eðlilegt traust á dómgreind þeirra, að ég er viss um, að fjöldi hefir nú snúið baki við henni. Þetta má m. a. sjá hér í Reykjavík. Hér hafa nú á fáum dögum skrifað undir áskorun um að breyta kosningatilhöguninni í réttlátara horf fleiri kjósendur en þeir, sem greiddu atkv. við síðustu kosningar alls, og var þó sú kosning afarfast sótt af öllum flokkum. Þá átti stjórnin hér á 13. hundrað atkv., og það er því alveg augljóst, að mikill fjöldi þeirra hafi skrifað undir. Og í tveim stöðum, hér og í Hafnarfirði, hafa skrifað undir þessar áskoranir fast að því eins margir kjósendur eins og stj. átti yfirleitt um allt land við síðustu kosningar. Hvað veldur breytingunni? Það veldur, sem ég sagði áðan, að síðan um seinustu kosningar hafa komið í ljós svo mikilvæg atriði, sem menn þá voru ekki búnir að átta sig á. Vil ég þar nefna fyrst fjárhagsástandið. Þó að við værum búnir að segja þetta fyrir löngu, t. d. fyrir landskjörið 1930, að allt væri að sökkva í skuldir, og svo í síðustu kosningabaráttu, þá var eins og einhver herfjötur væri á hugsun margra. En nú er það bert. Nú er hægt að þreifa á því. Nú verða allir að kannast við ósköpin, að eftir að sópað hefir verið inn í ríkissjóðinn góðærisgróða með hásköttum og lánum tugum milljóna umfram allt, sem áður hefir þurft, er ekki til grænn túskildingur, þegar kreppan skellur á. Hvað myndi bóndi gera við ráðsmann, sem hefði farið svona með hann? Hann hefði fengið honum nægan vinnukraft við heyskap, og svo hefði komið hver gæðaveturinn eftir annan, svo að eftir allri reynslu hefði átt að vera safnaðar geysilegar fyrningar, og ráðsmaðurinn hefði skrifað honum hvert bréfið eftir annað, heilar bækur um það, hve vel hann stjórnaði búinu. En svo kemur harður vetur. Bóndinn kemur til eftirlits, og þá er enginn heytugga nokkursstaðar. Ráðsmaðurinn hefir eytt heyinu öllu í sína eigin sauði og hlöðukálfa í gersamlegu óleyfi. Hvað halda menn nú, að bóndinn myndi gera við þennan ráðsmann? Halda menn, að hann mundi pakka honum fyrir tilskrifin og biðja hann að halda áfram að stjórna svona vel? En þetta er nákvæmlega það, sem menn um allt land hafa nú séð til ráðsmannsins á þjóðarbúinu. Og þetta hefir komið nú, síðan um seinustu kosningar. Annað, sem komið hefir í ljós síðan, hefir þó ef til vill sært enn fleiri af fylgismönnum stj. og snúið hugum þeirra frá henni. Hæstv. forsrh. sagði, að nú hefði sannast, að sagan um samband sjálfstæðismanna og sósíalista um að afnema kjördæmin hefði verið sönn. En þetta er svo fjarri sanni, að hún hefir fullkomlega afsannazt með nál. sjálfstæðismanna í hv.Ed. En það hefir annað komið upp úr dúrnum, og það var sagan, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði hér um samningamakk Framsóknar við sócíalista um það að gefa þeim 2–3 þingsæti frá sjálfstæðismönnum. Fylgismönnum stj. hefir sárnað, þegar þeir hafa nú séð svart á hvítu, að það voru allt saman ósannindi, sem stj. og lið hennar bar út um landið til þess að þvo af sér þingrofshneykslið, þetta um sambandið milli sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna um að afnema hin sérstöku kjördæmi: Ég veit um góða og gilda framsóknarmenn, sem ekki geta fyrirgefið stj. þetta, að gera ómengaða skröksögu að meginkosninganúmeri, og ekki geta fyrirgefið sjálfum sér það, að þeir skyldu láta blekkjast af þessari skröksögu. Ég vil svo víkja ofurlítið að því, hvað það er, sem er um barizt, því að á því veltur að miklu leyti, á hvern kemur þungi ábyrgðarinnar á því að láta nú samvinnu í þinginu stranda. Eru það nú einhverjar harðskeyttar kröfur - einhverjar einhliða kröfur? Þetta skulum við athuga dálítið nánar, til þess að sjá, hvort stj. hefir nokkra afsökun. Málið, sem um er barizt, er stjórnarskrárfrv., þar sem farið er fram á, að Alþingi sé rétt mynd af vilja þjóðarinnar. Annað er það nú ekki. Það er ekki farið fram á að afhenda neitt vald frá einum til annars. Það er aðeins farið fram á það, að þegar þjóðin velur fulltrúa á Alþingi, þá komi vilji hennar sem bezt fram á þessari fulltrúasamkomu. Er nú hægt að hugsa sér nokkra kröfu eðlilegri, sanngjarnari og sjálfsagðari en þessa? Er mögulegt fyrir nokkurn mann að rísa upp og segja: Alþingi á ekki að vera rétt mynd af skoðunum þjóðarinnar? Er nokkur sá ódrengur eða heimskingi til, að hann vilji og geti kinnroðalaust haldið því fram, að kosningum skuli hagað þannig, að þjóðin vilji eitt, en fulltrúar þeir, sem hún velur, vilji annað, og þeir ráði? Það getur vel verið, að slíkir ódrengir séu til, því að það er misjafn sauður í mörgu fé. En eiga þeir að ráða - og dettur nokkrum í hug, að þeir fái að ráða? Og ef svo er litið á það, hvernig sjálfstæðismenn hafa hugsað sér að koma þessu í framkvæmd, þá verður það sama uppi á teningnum, að allt hefir verið gert til þess að bjóða framrétta hönd til samkomulags. Stj. hefir alltaf látið svo sem hennar megináhugamál væri það, að hin einstöku kjördæmi heldu áfram að vera til og eiga sína sérstöku fulltrúa. Á þeim grundvelli var barizt við síðustu kosningar. Stjórnarliðið barðist þar á móti sinni eigin skröksögu um það, að við ætluðum að afnema hin sérstöku kjördæmi. Og nú er þetta einmitt boðið fram af okkar hálfu. Báðir fá eftir þessum till. það, sem þeir hafa lagt áherzluna á, við það meginatriði, að Alþ. verði rétt mynd af skoðunum landsmanna, og þeir það, sem þeir hafa sagt, að væri meginatriði, að hin sérstöku kjördæmi haldist. En þegar þetta er boðið fram, þá er það allt í einu orðið alveg óaðgengilegt og óhafandi. Og skín í þessu í úlfinn innan í sauðargærunni. Það var skröksaga um sjálfstæðismenn, að þeir vildu afnema kjördæmin - en það var líka skröksaga um stjórnarflokkinn, að hann bæri það fyrir brjósti að halda kjördæmunum. Þeim er umhugað um, að ranglætið haldist. Það er þetta, en ekki kjördæmaskiptingin, sem þeir bera fyrir brjósti. Það þýðir ekki fyrir hæstv.forsrh. að berja sér á brjóst og segja: Ég er ekki að hugsa um flokkinn minn. - En um hvað hugsar hann annað, eða hefir hugsað? Og fyrir þetta forna þeir svo landsins heill. Á þessum voðalegu erfiðleika tímum, sem þeir eiga drýgstan þáttinn í að hafa leitt yfir þjóðina, forna þeir allri samvinnu við aðra flokka þingsins, fórna þeirri samvinnu, sem helzt gæti leitt til þess, að vandamálin yrðu leyst. Fyrir þetta láta þeir viku eftir viku af starfstíma þingsins fara í súginn, og málin komast nær ófærunni. Ég á bágt með að trúa því, að þeir rísi undir þeirri ábyrgð frekar en Kain gat risið undir synd sinni. En sannast að segja trúi ég því ekki, að nokkur flokkur geri aðra eins óhæfu og þessa: Að láta fjárhagslega ógæfu og hrun atvinnuveganna dynja yfir þjóðina heldur en sleppa í hendur þjóðarinnar því valdi, sem hún á að hafa. Meðal annars trúi ég þessu ekki af því, að þetta er svo gersamlega vonlaus barátta. Eins og það þykir nú sjálfsagt, að menn kjósi, þó að þeir eigi ekki ákveðna fasteign, að konur kjósi og að engin forréttindi í þessum efnum fylgi aðli eða neinu slíku, eins sjálfsagt þykir þetta eftir örskamma stund, að menn hafi jafnmikil áhrif á gang málanna, hvaða stjórnmálaflokki, sem þeir fylgja. Spurningin er því aðeins um það, hve mikil nátttröll þeir vilja verða, þessir menn, sem kalla sig í háði framsóknarmenn, hvað mörg ár þeir vilja komast aftur úr straumnum áður en þeir steypast fyrir einhuga dómi þjóðarinnar. Ég vil nú enda þessi orð mín með því að óska þess, þeirra vegna, að þeir vitkist sem fyrst, því að það er ákaflega hætt við, að eftir því sem þeir standa lengur á móti, því hærri verði dynkurinn þegar þeir detta.

Haraldur Guðmundsson Mér fannst einkar góð dæmisagan úr biblíunni, sem guðsmaðurinn, er síðast talaði, flutti í ræðu sinni. Hann tók svo til orða, að hann tryði því ekki, að Framsókn gæti risið undir syndum sínum gegn íhaldsmönnum fremur en Kain undir sinni synd. Í þessu sambandi vil ég minna á það, sem allir vita, að Kain og Abel voru skilgetnir bræður. Mun því hafa vakað fyrir guðsmanninum, að mótgerðir Framsóknar við íhaldið bæri að skoða sem sambærilegar við mótgerðir Kains við bróður sinn, því að í raun réttri séu þessir flokkar - Framsóknar og Íhalds - skilgetnir bræður og deilur þeirra og erjur einskonar bræðravíg. En hvort hv.þm. býst við, að endalokin á deilum þessum verði þau hin sömu og biblían greinir frá, skal ég láta ósagt. En ekki myndi ég harma það, þótt báðir þessir flokkar biðu pólitískan dauða. Ég get svo látið þessum guðfræðilegu hugleiðingum lokið og vil þá snúa mér að hvi, sem er tilefni þessara umr., en það er gagnrýni og athugun á gerðum stj. og flokks hennar undanfarin ár. Núv. hæstv. stj. á nú bráðum hálfs áratugs afmæli. Því þó að hæstv.dómsmrh. hafi fengið hvíld í nokkra mánuði og Ásgeir komið í Einars stað, þá tel ég það eigi til breytinga; ég tel, að sama stjórnin hafi farið með völd í öll þessi 5 ár. Frá sjónarmiði okkar jafnaðarmanna skiptir það engu máli, hvað ráðherrarnir heita. Stefna þeirra og flokks þeirra - eða stefnuleysi -, framkvæmdir þeirra eða framkvæmdarleysi, þetta er það, sem máli skiptir. Af því leiðir það, að við getum ekki rætt um stjórnina og stefnu hennar án þess jafnframt að minnast flokks hennar. Hún verður að gjalda flokksins eða njóta, eins og líka flokkurinn hlýtur að gjalda hennar eða njóta, eftir því sem verðleikar standa til. Hæstv. stj. segir, að „verkin tali“, og þetta er rétt - bæði þau verk, sem unnin eru, og ekki síður hin, sem óunnin eru eða vanrækt hefir verið að hrinda í framkvæmd. En verkin gera meira en að tala, - þau dæma líka. heir, sem hlýða á mál verkanna, komast ekki hjá hvi að heyra dóminn líka. Ríkisstj. er nú senn 5 ára, og þær máttarstoðir, sem hún er byggð á, eru aðallega tvær; önnur er óttinn við íhaldið, en hin er ranglát kjördæmaskipun. Ástæðan til þess, að Framsókn tók við völdum 1927, var reynslan, sem fengizt hafði af stj. íhaldsins á undanförnum árum, en sú reynsla var slík, að meiri hluti þjóðarinnar vildi fyrir engan mun, að íhaldsstjórn yrði áfram við völd. Þessvegna veitti hún andstæðingum Íhaldsfl. meiri hluta á Alþingi; og þess vegna veitti Alþfl. á sínum tíma stjórn Framsóknar hlutleysi. Stj. hefir í raun réttri alltaf verið minnihlutastjórn, og er það enn. Það er á syndum íhaldsins, sem hún hjarir, því að svo er ríkur óttinn við íhaldið, að flestir kvíða því og óttast það, að ef framsóknarstj. fer frá, þá komist íhaldsfl. aftur að völdum. Hæstv. forsrh. ræddi í gærkvöldi með miklum hávaða um hann mikla „kosningasigur“?, sem Framsókn hefði unnið við síðustu kosningar. Það er heldur að miklast yfir, þó að þeim lánaðist, eftir að hafa verið við völd um fjögurra ára skeið, að ná í 35% greiddra atkv., en 65% fellu á móti þeim. Fæstir myndu gerast til þess að gorta af af slíkum „sigri“. En svo gífurlega ranglát er kjördæmaskipunin, að þótt Framsókn lánaðist aðeins að ná í 35% greiddra atkv., þá fékk hún 23 þm. af 36, sem kosnir voru. Og á þessu ranglæti hangir stjórnin. Ég vil því endurtaka það, sem ég sagði áðan, að máttarstólpar stj., sem veldi hennar hvílir á, eru þessir tveir: syndir íhaldsins og ranglát kjördæmaskipun. Í raun réttri mætti segja, að stoðin væri aðeins ein: syndir íhaldsins, því að ein af höfuðsyndum íhaldsins er einmitt sú, að það vanrækti að lagfæra kjördæmaskipunina meðan það hafði nægan styrk til þess á þingi. Sannast þar hið fornkveðna, að „sér grefur gröf, þótt grafi“, því þessi höfuðsynd íhaldsins kemur nti því sjálfu í koll, en - því miður - öðrum alsaklausum einnig. En ágóðann af þessari vanrækslusynd Íhaldsfl. tekur mi stj. og hennar flokkur. Ég vænti því, að af þessu, sem ég hefi nú sagt, að tilvera hæstv. stj. byggist á óttanum við íhaldið og sýndir þess, þá hljóti menn að sjá, að fyrsta krafan til framsóknarstj. hlaut að vera sú, að hún afneitaði íhaldinu og öllum þess verkum og öllu þess athæfi. Þetta var meginkrafan, sem hæstv. stj. varð að uppfylla, ef hún átti að eiga tilverurétt. Eigi því að mæla verk hæstv. stj. ber þess fyrst að gæta, hversu hún hefir orðið við þessari kröfu. Og því er skjótsvarað. Fyrstu árin tvö mátti segja, að nokkuð bæri á viðleitni hjá stj. og flokki hennar til þess að afneita stefnu íhaldsins. Fékkst þá fram nokkur þarfleg umbótalöggjöf, svo sem togaravökulögin, slylsatryggingarlögin, lög um verkamannabústaði, lækkun á kaffi- og sykurtolli og skipulag á síldarsölu, sem við jafnaðarmenn gengum inn á, þótt ekki væri þar farið að okkar tillögum; þá var líka gefið vilyrði, ef ekki hreint og beint loforð, um að skattalöggjöfinni skyldi breytt í þá átt að létta tollum af nauðsynjavörum. En það hefir hæstv. stj. síðan með öllu svikið, eins og kunnugt er. Undir lok þessa tímabils tók að bera mjög á því, að hæstv. stj. færi að hneigjast í íhaldsátt og taka upp siði fyrirrennara sinna. Við eldhúsumr. þá benti ég á, að hæstv.forsrh. væri farinn að skrýðast ósviknum íhaldsbuxum af fyrirrennara sínum, hv. 2. þm. Skagf. En hæstv.forsrh. mótmælti því harðlega og sór og sárt við lagði, að hann mundi aldrei nokkru sinni nota slíka íhaldslarfa. Sú hefir nú samt orðið raunin á, þrátt fyrir öll hreystiyrði ráðh., að hann, stj. öll og flokkur hennar hafa síðan hratt og stöðugt farið í íhaldsátt, og mun ég drepa á nokkur atriði, er sanna þetta. Í skattamálum hefir hæstv. stj. svikið gefin loforð, eins og ég vek lítilsháttar að fyrir stuttu, og hún hefir gert meira: hún hefir algerlega hlaupið frá stefnuskrá sinni í þeim málum og tekið upp tollastefnu íhaldsins. Nægir í því efni að benda á frv. meiri hl. mþn. í skattamálum, er Framsókn og Íhald sömdu í félagi og stj. flutti. Lagaboðin um samvinnufélagsskap um síldarsölu hefir hún bannfært og framið það hermdarverk að drepa síldareinkasöluna. Að því er snertir nauðsynja framkvæmdir, svo sem Sogsvirkjunina, sem er hreinasta bjargráðafyrirtæki fyrir 2/5 til þjóðarinnar, þá hefir hæstv. stj. tekið upp baráttu gegn framkvæmd þessa verks, þegar íhaldsmenn hættu að beita sér móti því. Á sama hátt hefir hún gerzt til þess, eftir að íhaldið hafði fallizt á kröfur okkar jafnaðarmanna um ráttlátari kjördæmaskipun, að taka upp harðvítuga baráttu gegn þeim kröfum, og í þeirri baráttu hefir hún svo langt komizt, að hún hefir brotið allar þingræðisreglur, notað konungsvaldið til þess að rjúfa þing og rekið þm. heim. Og loks hefir hún og flokkur hennar skipað sér í fylkingarbrjóst þeirra, sem alltaf eru að reyna að lækka kaup verkalýðsins, og sjálft stjórnarblaðið hefir nú að undanförnu veitt útgerðarmönnum harðar ákúrur fyrir að hafa látið togarana fara út án þess fyrst að reyna að knýja fram kauplækkun, þó að það hefði kostað stöðvun um ófyrirsjáanlegan tíma. Af þessu, sem nú er talið, sest, að hæstv. stj. hefir stöðugt færzt í íhaldsáttina og er nú sem stendur komin jafnvel aftur fyrir svartasta íhaldið. Það er því ekki nóg, að hæstv.forsrh. hafi farið í íhaldsbrækur hv. 2. þm. Skagf., sem hann fussaði svo við fyrir þremur árum, heldur hefir hann einnig skrýðzt afturhaldsúlpu, og konungur puntað upp á hann með krossum á bak og brjóst. Vænti ég nú, að hv. áheyrendur mínir nær og fjær fái séð, hvernig Framsókn hefir orðið við þeirri meginkröfu, sem gerð var til hennar í upphafi: að afneita íhaldinu og öllum þess verkum og athöfnum. Allir hv.þdm., sem hér hafa talað, hafa farið nokkrum orðum um ástand það, sem ríkir hér af völdum kreppunnar. Ég minnist þess, að á vetrarþinginu 1931 átti ég sæti í fjvn. þessarar hv. d. Benti ég þá á, að nauðsynlegt væri að gera ráðstafanir til að mæta kreppunni og flutti till. í þá átt. Þetta fékk engar undirtektir í n., og var ég einn í minni hl. Var þá gert óspart gys að krepputali okkar jafnaðarmanna, og íhaldsmenn og Framsókn skiluðu sameiginlegu nál. og brtt. við fjárlagafrv. þar sem gert var ráð fyrir, að engra sérstakra kreppuráðstafana væri þörf. Við jafnaðarmenn lýstum því yfir þá þegar, að við mundum greiða atkv. gegn frv. eins og íhald og Framsókn höfðu gengið frá því. En brtt. og frv. kom ekki til atkv. „því að hæstv.forsrh. tók til sinna ráða, eins og kunnugt er. Hann gerði ekki verkfall, eins og hann segir, að við jafnaðarmenn ætlum að gera nú. Hann gerði meira. Hann skipaði fyrir um verkbann, bannaði þinginu að vinna þau störf, er þjóðin hafði heimtað af því að vinna, og sendi þm. heim. Á sumarþinginu 1931 fluttum við jafnaðarmenn frv. til allmikils lagabálks um ráðstafanir vegna kreppunnar. Enn var gert gys að krepputali okkar jafnaðarmanna, og málið fékk engar undirtektir. Þó er svo að sjá, að samvizkan hafi eitthvað ónáðað stj. eða flokksmenn hennar, því undir þinglokin var samþ.þál., sem ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp. Hún hljóðar svo: „Neðri deild Alþingis ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka, á hvern hátt heppilegast sé að vinna gegn dýrtíð þeirri, sem nú ríkir í landinu, einkanlega í Reykjavík, svo og gegn yfirvofandi atvinnuleysi, og leggja tillögur þar að lútandi fyrir næsta Alþingi. Sérstaklega athugist: a. Möguleikar til lækkaðrar húsaleigu. b. Óeðlilega hár verzlunarkostnaður innlendrar og erlendrar vöru. c. Leið til að vinna gegn yfirvofandi atvinnuleysi“. Það orkar ekki tvímælis, að Alþingi er húsbóndi ríkisstj. og að með þál. er henni fengið verkefni, sem hún á að leysa úr þjóðinni til hagsbóta. En svo grátlega hefir nú viljað til fyrir ríkisstj., að í þessu efni hefir hún gert verkfall. Hún hefir ekki lagt fram neinar till. til þess að vinna gegn dýrtíðinni í landinu. Hún hefir enga möguleika bent á til lækkaðrar húsaleigu. Ekkert gert til þess að draga úr óeðlilega háum verzlunarkostnaði og ekki fundið, eða bent á, neina leið til þess að bæta úr atvinnuleysinu í landinu. Hæstv. stj. hefir ekkert gert, bókstaflega ekkert í þá átt, sem henni var falið að gera með þal. Hún hefir látið undir höfuð leggjast að framkvæma það, sem Alþingi skipaði henni. Svo gersamlega hefir hún virt vilja þingsins að vettugi, að segja má, að hún hafi hrækt framan í þá menn, sem að þál. stóðu og allir voru flokksmenn hennar, og haft að engu þá fyrirskipun, sem húsbóndi hennar gerði. Alþingi hefir nú verið við störf fast að því í 2 mánuði, og finnst mér því ekki nema ofur eðlilegt, þó að einhverjir af tilheyrendum mínum fjærri Reykjavík láti sér detta í hug, að allan þennan tíma hafi þingið verið að glíma við stór og merkileg mál, eins og þeir alvörutímar eru miklir, sem nú standa yfir. Ég skal nú drepa á 10 frv., sem láta mun nærri, að séu 1/7 af þeim málum, sem þingið hefir haft til meðferðar þessa tvo mánuði. Fyrst kemur þá stjfrv. um próf leikfimiskennara. Ekki er það stórmál. Þá er annað stjfrv., um nýjar brúargerðir, jafnhliða því, að skorið er niður allt framlag til brúa og annara verklegra framkvæmda. Þetta er að gera gys að þörfum landsmanna. Þá er frv. um friðun skírdags eftir kl. 6 að kveldi, að vísu ekki stjfrv. Þá er annað um kirkjugarða, og virðist þó, að meiri þörf hefði verið að hugsa um þá lifandi en þá dauðu, sem komast sennilega hjálparlaust yfir kreppuna. Þá má nefna frv. um kartöflukjallara og markaðsskála og annað um verðhækkunarskatt á skemmdum kartöflum, og tók það 7 daga hér í hv. d. að kveða þann draug niður. Enn eru ótalin frv. um markaskrár, um kosningu sáttanefnda, um geldingu hesta og nauta, um að opinberir starfsmenn skuli halda ræður í útvarp, o. fl. o. fl. Ég hefi þá talið 10 mál, sem þingið hefir verið að dútla við í 2 mánuði, að vísu meinlaus mál flest, eða meinlítil, en ekki neinar kreppuráðstafanir. Ekkert er gert enn til þess að létta kreppuna og bæta úr atvinnuleysinu. Stj. ræður mestu um störf þingsins með forsetunum, sem háðir eru hennar flokksmenn, og hún á sök á því, að slík hégómamál sem ég taldi eru látin standa í vegi fyrir öðrum þarfari málum. Stjórnarskrármálið og kreppuráðstafanir eru stærstu mál þingsins. Nú eru liðnir 2 mánuðir síðan stjórnarskrárfrv. kom fram, en fyrst í gær var hægt að taka það til 2. umr. í þeirri d., sem það var lagt fram í. Ástæðan til þess er sú, að framsóknarmenn hafa legið á till. sínum og reynt að tefja fyrir málinu eftir beztu getu. En á meðan er stj. og forsetar hennar að láta þingið dútla við mál eins og þau, er ég nefndi áðan, um kosningu sáttanefnda, kirkjugarða, markaskrár, friðun skírdags. geldingu hesta og nauta, o. þ. h. Þegar rætt er um kreppuna, tala sumir menn um hana eins og einhverja drottins ráðstöfun, sem dauðlegir menn verði að beygja sig fyrir í auðmýkt og undirgefni. Slíkt er vitaskuld hin mesta firra. Ég ætla ekki að ræða um eðli kreppunnar eða orsakir hennar nú, heldur reyna að gera tilheyrendum mínum nokkra grein fyrir því, í hverju hún lýsir ser. Kreppan lýsir sér í því, að þjóðin eða mestur hluti hennar á erfitt með að fullnægja þörfum sínum, svo sem um fæði, klæði, húsnæði og lífsnauðsynjar yfir höfuð. Skellur kreppan harðast á þá, sem ekkert hafa fyrir sig að leggja, nema ávöxt vinnu sinnar. Að vísu kemur kreppan einnig fram við þá, sem eignir eiga og ráða yfir miklu fjármagni. Gróði þeirra minnkar. Getur jafnvel farið svo, að þeir tapi meiru eða minna af eigin fé eða annara. En þeir verða ekki harðast úti. Þeir líða ekki skort. Þess vegna er það, sem nú kallar að, að létta undir með þeim, sem ekki geta fullnægt lífsnauðsynjum sínum vegna atvinnuskorts eða verðfalls afurða sinna. Svo er þetta frá mínu sjónarmiði. Aðrir líta ef til vill fremur á hag eignamannanna, sem tapa einhverju vegna kreppunnar. Þetta er eðlilegt. Kreppuráðstafanirnar hljóta auðvitað að markast af því, hvaða stefnu landsmálaflokkarnir fylgja. Hvort þeir meta meira hag verkalýðs og allrar alþýðu, þ. e. almenningsheill, eða hagsmuni yfirstéttarinnar svo kölluðu, þeirra, sem eiga eða ráða yfir mestum hluta þjóðarauðsins. Um kreppuráðstafanir gildir því hið sama og um t. d. skattamál og viðskiptamál. Hver flokkur berst fyrir hagsmunum þeirra stétta eða manna, sem honum er annast um. Hver otar sínum tota. Hver flokkur reynir eftir megni að velta byrðinni af því fólki, er hann telur sig fulltrúa fyrir. Íhaldsmenn vilja ekki atvinnubætur. Þær kosta fé. Og þær gera erfiðara að knýja fram lækkun kaups. Framsókn er í þessu sem öðru sammála Íhaldsfl. Hvorugur flokkurinn vill atvinnubætur eða atvinnuleysisstyrki. Ráðir vilja „létta kreppunni“ fyrir yfirstéttina með því að lækka kaup og hækka tolla. Ástandið hér á landi er óskaplegt. Á síðasta hausti fór hér fram talning atvinnulausra manna í kaupstöðum og kauptúnum. Þeir reyndust vera milli 2 og 3 þús. En eins og ég áður sagði, hefir ekki bólað á neinu hjá hæstv. stj. til að mæta kreppunni og sjá þessum monnutn fyrir vinnu. Það má segja, að krepputímar séu prófsteinn á hverja stjórn og flokk hennar. Léleg stjórn getur setið við völd í góðæri, án þess stórkostleg vandræði hljótist af. En á krepputímum er léleg og úrræðalaus stj. stórhættuleg. Í eldraun kreppunnar sest, hver dugir og hver ekki. „Í raun skal kappann reyna“, segir máltækið. En hvað hefir stj. gert til að létta kreppuna hjá verkalýðnum, þeirri stétt, sem verst er stödd af öllum? Hjálpin hefir lýst sér í því, að stj. hefir gert stórmikið til að auka atvinnuleysið, og þar af leiðandi orðið til þess að lækka storkostlega tekjur þeirra manna; sem erfiðleikar kreppunnar þjaka harðast. Og þar við bætist svo tilraunir hennar. til að hækka tolla á nauðsynjum þessa fólks. Ríkið hefir að undanförnu verið langstærsti atvinnurekandi landsins. Skal en taka nokkrar tölur úr bókinni „Verkin tala“, sem sýna þetta. Á 3 árum, 1928–1930, hefir ríkið lagt til vega, síma, brúa, hafna og vita 8 millj. 30 þús. kr., eða til uppjafnaðar á hverju þessara ára nálægt 2700 þús. kr., og er þá ekki talinn með kostnaður af starfrækslu og viðhaldi síma, hafna, vita o. þ. h. Til opinberra bygginga hefir verið varið nálægt 7 millj. kr. á þessum 3 árum og hluta af árinu 1931. Mér telst svo til, að á undanförnum árum, 1928–1930, hafi stjórnin til uppjafnaðar greitt milli 4 og 5 millj. hvert ár í vinnulaun við ýmsar opinberar verklegar framkvæmdir. Vegavinnan ein var árið 1930 um 150 þús. dagsverk. Hvað ætlar stj. að gera af slíkum framkvæmdum þetta ár? Til vega var lagt, eins og áður er sagt, um 2 millj. kr. til uppjafnaðar á hverju af þessum 3 árum. 4 næsta ári á samkv. frv. stj. að leggja fram 320 þús., þar í taldar brýr og sýsluvegir. Til nýrra síma, þar með taldir styrkir til einkasíma í sveitum, 85 þús., og til lendingarbóta 35 þús. Samtals verða þetta 435 þús. kr. Ef hætt er við þetta áætluðu vegaviðhaldi, þá verður þessi upphæð milli 900 þús. og ein millj. kr., þ. e. a. s., á sama tíma og atvinnuleysið steðjar að verkamönnum við það, að atvinnurekendur draga saman seglin og vísa fólkinu úr vinnu, þá er ríkið, sem er stærsti alvinnurekandi landsins, ómannúðlegra en óvaldir braskarar og rekur umsvifalaust mestan hluta verkamanna sinna út á gadd atvinnuleysis og bjargarleysis. Þegar verkafólkinu kemur verst, þá ætlar ríkið að senda heim 3 af hverjum 4, sem hjá því hafa unnið. Þetta eru atvinnubætur stj. á krepputímunum. Þó hefir stj. á undanförnum árum fengið til ráðstöfunar 161/2 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga, og öll þessi 3 ár hafa jafnaðarmenn krafizt þess með frv. um jöfnunarsjóð, að nokkru af þessum stórtekjum umfram áætlun væri safnað í sjóð, til þess að jafna atvinnu milli ára. Ef lögin um jöfnunarsjóð hefðu verið komin og verið framfylgt síðustu 4 ár, þá væru nú í þessum sjóði fast að 5 millj. kr. En þessar tillögur hefir stj. með engu móti viljað fallast á. Hún kýs heldur að fleygja út öllu fénu, meðan vel árar, og vísa svo verkamönnum burt, þegar kreppan skellur á. Sést á þessu, að stj. álítur, að ekki sé vandgert við verkamenn. En hvað gerir hún þá fyrir augasteina sína, bændurna, á þessum krepputímum? því er einnig fljótsvarað, ef litið er á fjárlagafrv. stj. Það á svo að segja að hætta að byggja brýr, vegi, síma og skólahús. Þetta er hjálpin, sem bændur þurfa að fá frá sjónarmiði stj. Kjöttollssamningnum hefir verið sagt upp, og ekki er það vitað, að stj. hafi hreyft hönd eða fót til að kippa því máli í lag. Hv. þm. Mýr. hefir reyndar farið til Noregs, en það er bezt að minnast sem minnst á þá ferð. Hann hefir sjálfur upplýst hér, að hann hafi eigi þorað að hreyfa málinu við ráðandi stjórnmálamenn í Noregi af ótta við, að það kynni að spilla málinu. Með því að fella niður atvinnu í kaupstöðum hefjr stj. líka stórspillt innlenda markaðinum, sem beztur og notadrýgstur hefir reynzt bændum. Engu er líkara en stj. vilji gera afurðasölu bænda jafnörðuga bæði innanlands og utan. Af þessu verður ljóst, að bændur eru ekki svo vel settir sem maður skyldi ætla, þar sem bændastj. er við völd. Við skulum þá líta á þann stuðning, sem smábataútvegsmenn fá, því að það hefir átt að heita svo, að þessi stj. væri þeim hlynnt. Þeim er hjálpað með hvi að skera niður síldareinkasöluna, þegar verst gegnir. Þannig er þeim hjálþað við síldarútgerðina. Þeim er neitað um lán og styrk af þeim 200 þús., sem þó er heimild fyrir að nota, til þess að styrkja tilraunir til að koma fiskinum ísvörðum til útlanda. Líka er því neitað í frv., sem ég legg reyndar ekki mikið upp úr, að greiðslufrestur sá, er þar um ræðir, skuli ná til smáútgerðarmanna, sem mynda samvinnufélög. Á síðasta ári var tekið í ríkissjóð, sem tollur og útflutningsgjald, 2 krónur af hverri síldartunnu, sem út var flutt, ef innflutningstollur er talinn með, og nú mun gjaldið vera kr. 1,50, þrátt fyrir þá lækkun, sem gerð var í sumar. Engin lækkun fæst á þessu gjaldi. Og stj. harðneitar, þegar hún er spurð, hvort hún vilji nokkuð gera til að koma saltfiskverzluninni í sæmilegt horf. - Ég hefi þá drepið á nokkur hjálparráð hæstv. stj., en þó er eitt eftir enn, sem ekki má gleyma og hæstv. ráðh. telja stórmikla hjálp fyrir verkafólk, sem enga atvinnu hefir, fyrir bændur, sem ekki eru matvinnungar, meðan þeirra vörur eru í eins lágu verði og nú, og útgerðarmenn, sem eiga ekki fyrir skuldum. Stj. hefir ekki gleymt þessum mönnum. Hæstv. fjmrh. flytur nú þessu fólki sinn fagnaðarboðskap. Og hvernig hljóðar hann þá? Eitthvað á þessa leið virðist mér hann vera: Verðlag á að hækka með lækkun á gjaldeyri og með því að leggja tolla á tolla ofan á nauðsynjar fólksins. Til viðbótar við vörutollinn, sem er 5–7%, er verðtollurinn 15 og 30%. Svo segir hæstv. fjmrh., að til viðbótar þessu vilji hann leggja á sérstakan verðtoll á „ónauðsynlegar vörur“, sem fluttar eru inn í landið, og eftir því, sem hæstv. ráðh. segir, þá á hann að vera hár, en það hefir hann ekki kallað, þó að tollurinn væri 30% fyrir utan vörutoll. Þá er gengisviðauki og verðtollur af tóbaksvörum, að ógleymdum bifreiða og bezínskattinum, sem er heinn tollur nauðsynjaflutninga, og hæstv. fjmrh. gerir ráð fyrir, að sá skattur einn nemi 350–400 þús. kr. Ef þessi frv. ná fram að ganga, þá mun hækkunin, sem af þeim leiðir, verða a. m. k. í milli 10 og 20% á tollabyrði hverrar meðal verkamannafjölskyldu. Þetta er nú fagnaðarboðskapur hæstv. fjmrh. Eftir hans till. á að neita þúsundum manna um atvinnu og lækka kaupið við þá fáu, sem vinnu fá áfram, og svo á að hækka allt verð með gengislækkun og tollum á tolla ofan. Ég verð að segja það, að í öllu þessu lýsir sér svo grátlegur misskilningur á hlutverki ríkisstj., að ég hefi aldrei heyrt slíks dæmi. Þessar ráðstafanir eru að minni hyggju svo fjarri því að draga úr kreppunni, að þær þvert á móti verða til þess að auka stórkostlega á vandræðin. Hvað hefir stj. gert til að bæta afstöðu okkar til viðskiptalanda okkar? Afurðaverð okkar fer að sjálfsögðu mikið eftir því, hverjir verzlunarsamningar nást við þau. Stórtíðindi hafa gerzt á þessu sviði. Ég drap á það áðan, að kjöttollssamningnum hefði verið sagt upp. Búið er að leggja 10% byrjunarverðtoll á fisk, sem fluttur er til Englands, og 15% verðtoll á fisk, sem fluttur er til Ítaliu. Mér er ekki kunnugt um, að stj. hafi gert neinar ráðstafanir til samninga við nokkurt þessara ríkja. Ég hefi séð það í blöðum, að Norðmenn hafi selt Rússum 30 þús. tunnur af íslenzkri síld síðastliðið ár, og hjá skilanefnd síldareinkasölunnar rotnar síldin niður. Hafi verið reynt að selja þessa síld, þá hefir það ekki tekizt. Það hefir verið fullyrt, að Spánverjar hafi í huga að segja upp tollasamningum við íslendinga, og ekki er kunnugt, að stj. hafi gert neitt í þessu efni. Það lítur út fyrir, að hæstv. stj. áliti, að þetta komi henni ekki minnstu vitund við. Þó er afstaða okkar í verzlunarmálum slík, að í öllum viðskiptalöndum okkar, að Miðjarðarhafslöndunum undanteknum, erum við stærri kaupandi en seljandi. Það er því enginn vafi, að ef skörulega væri að gengið, þá mætti greiða mikið fyrir sölu ísl. afurða í þessum löndum. Ég vil í þessu sambandi minna á, að við Alþýðuflokksmenn höfum flutt hér þáltill., um að reyna að ná samningum um viðskipti og gagnkvæm vörukaup við aðrar þjóðir, en því hefir ekkert verið sinnt ennþá. Þá skal ég víkja að verzluninni innanlands. Skattstjórinn í Reykjavík hefir að fyrirlagi ríkistj. samið skýrslu um verzlunarkostnað í Reykjavík, og eftir henni er árlegur verzlunarkostnaður erlendra vara 13–14 millj. kr., eða hátt á 5. hundrað á hvert mannsbarn. Þetta er fróðleg skýrsla og góðra gjalda verð, en það er bara ekki nóg að afla skýrslna. Það verður að gera eitthvað til að draga úr þessum óhæfilega háa verzlunarkostnaði. En það hefir ekki komið ein einasta till. í þá átt frá stj. Ég sé ekki betur en að hæstv. stj. sé að gera gys að sjálfri sér með því að leggja þessa skýrslu fram, þegar ekki er bent á eitt einasta ráð til að lækka þennan feykilega kostnað. Það hefði þá verið betra að leggja skýrsluna aldrei fram, því að hún er þungur áfellisdómur yfir stj., þegar ekkert er að hafzt. Ég tel, að eina verulega bótin í þessu máli væri það, ef hæstv. stj. hefði mannddm til að leggja til, og þingið að samþykkja, að taka alla utanríkisverzlun í hendur þjóðarinnar sjálfrar. Á erfiðleikatímum stríðsaranna var þetta gert að miklu leyti, og ég fullyrði, að erfiðleikar í verzlunarmálum okkar og atvinnumálum eru sízt minni nú en þa. Það er ekki hægt að gera sér von um verulegan og góðan árangur af þeim mörgu samningum, sem nú þarf að gera við erlend ríki, nema hægt sé samtímis að semja um kaup og sölu. Þá er hægt að nota þann hagkvæma verzlunarjöfnuð, sem við höfum í öllum viðskiptalöndum okkar, nema Miðjarðarhafslöndunum. Eins og ég hefi áður tekið fram, þá hafa framsóknarmenn þverbrotið yfirlýsta stefnu sína í skattamálum og tekið upp tollastefnu íhaldsins, og jafnframt aukið við nýjum álögum. Stj. hefir sett sig á móti hagsmunum verkafólksins og jafnvel gengið lengra en íhaldið í kröfum um kauplækkun. Í staðinn fyrir að bæta úr kreppunni hefir stj. aukið hana með því að stofna til aukins atvinnuleysis og hækkað vöruverðið með gengislækkun og auknum tollum. Hún hefir afnumið síldareinkasöluna, hið lögboðna samvinnuskipulag, sem stj. hefir kallað hana, og afhent síldarsöluna erlendum kröskurum og jeppum þeirra. Hæstv. stj. heftr þar með skapað þá hættu fyrir verkamenn, að þeir vinni að þessari framleiðslu allt sumarið, án þess að þeir fái nokkurt kaup, alveg eins og ástandið var áður en einkasalan komst á fót. Hún hefir hafið illvíga barattu gegn því, að allir fái jafnan kosningarrétt, hvar sem þeir eru í landinu. Hún er á móti virkjun Sogsins, sem væri stórmikil atvinnubót á þessum krepputímum og mundi verða til stórmikilla hagsbóta fyrir mikinn hluta þjóðarinnar og skapa möguleika fyrir ótal iðngreinir hér á landi. Hæstv. stj. ætlar að láta saltfisksöluna afskiptalausa og enga samninga gera við erlend ríki eða reyna að fyrirbyggja, að þau með tollum geri okkur ómögulegt að selja þar okkur framleiðsluvörur. Hæstv. forsrh. hélt einkennilega ræðu í gærkveldi. Hann talaði mikið um ábyrgðarleysi okkar Alþýðuflokksmanna, þar sem við vildum ekki samþykkja fjárlög, sem gera ráð fyrir, að verklegar framkvæmdir verði skornar svo niður, að þær verði ekki nema 1/4 af því, sem áður hefir verið. Hann sagði, að það væri óafsakanlegt ábyrgðarleysi, að við skulum ekki vilja samþ. verðtoll og viðbótarverðtoll á nauðsynjum fólksins um leið og kaupgjald verkafólksins lækkar. Þetta segir forseti þeirrar stj., sem í heimildarleysi hefir ráðstafað 161/2 millj. kr. af ríkistekjum umfram heimild, nú á fáum árum, hann, sem heldur, að fólkinu verði hjálpað með því að auka á atvinnuleysi og hækka vöruverðið með tollum og lággengi. Ég verð að segja, að þá er farið að kasta grjóti úr glerhúsi, þegar hæstv. ráðh. er að tala um ábyrgðarleysi okkar Alþýðuflokksmanna. Því verður ekki neitað, að á stj. og flokki hennar hvílir ábyrgð, sem hún getur ekki skorazt undan. Hún á að gera það, sem fært er, til að létta mönnum kreppuna, og þá fyrst og fremst þeim, sem harðast verða úti. Það felst stundum meira ábyrgðarleysi í því að láta það ógert, sem gera þarf, heldur en jafnvel að gera það, sem ætti eða mætti láta ógert. Og þessi vanrækslusynd hæstv. stj. er ein af hennar stærstu syndum, þó að margar séu stórar. Um ráð við kreppunni skal ég ekki segja margt að þessu sinni. Að óbreyttu núverandi þjóðskipulagi verður eigi komizt hjá kreppum. En þó má mikið gera til að draga úr hörmungum þeirra með því að sjá um, að framleiðslustarfsemin stöðvist eigi, og halda uppi atvinnubótum við gagnlegar framkvæmdir og létta tollum og sköttum af verkalýðnum. Hæstv. stj. og Íhaldsfl. hafa um þetta aðra skoðun. Bæði vilja bæta úr kreppunni með lækkuðu kaupi, minnkaðri atvinnu og hærra vöruverði. Hv. þm. G.-K. telur, að ekki séu önnur ráð til en annaðhvort að lækka kaupið eða gera eininguna Smærri, þ. e. a. s. fella gjaldeyrinn í verði. Hv. þm. sagði, að verkafólkið hefði spennt bogann svo hátt, að það hefði mergsogið atvinnufyrirtækin á undanförnum árum. Ég held, að fleiri en verkamenn hafi þar komizt á spenann og sogið drýgra en þeir. Mér er kunnugt um, að stórútgerðarmenn hafa tekið undan tugi og aftur tugi þúsunda, auk persónulegrar eyðslu, af arði sínum og sett t. d. í byggingu stórhýsa. Einn þeirra, sem hv.þm. G.-K. þekkir vel, hefir varið 1–2 millj. kr. til landbúnaðarframkvæmda, og það fé getur hann hvergi hafa fengið nema frá útgerðinni. Fleiri en verkamenn hafa komizt á spenann þar. Hæstv. fjmrh. segir, að bjargráðið sé að lækka framleiðslukostnað allan og hækka voruverð, þ. e. a. s. lækka kaupið og hækka vörurnar í verði. Ekki greinir því mikið á þar, hæstv. ráðh. og hv.þm. G.-K. Hæstv. forsrh. lagði svo mikið kapp á að lækka kaup verkamanna á Blönduósi, úr 95 au. niður í 85 au., að hann sveifst þess ekki að leggja í hættu kjötfarm frá þessum stað, sem hann sagði, að hefði verið hálfrar millj. kr. virði. Mikið skal til mikils vinna. Hann stofnaði framleiðsluvöru bændanna, sem var hálfrar millj. kr. virði, í hættu, til þess að geta lækkað kaup verkamanna á Blönduósi um 10 aura. Það kom ekki til stöðvunar, en skynsamlegra hefði það verið að ganga inn á þennan 10 aura mismun heldur en að láta kjötið ónýtast suður í London, ef til stöðvunar hefði komið. Svo var það eitt atriði að lokum. Það hefir verið venja, að landsreikningur væri kominn til þm. fyrir eldhúsumræðu. En ná að þessu sinni er landsreikningur fyrir 1930 enn ókominn í hendur þm. Frv. sýnir, að hann nemur milli 24 og 25 millj., og er það hærri upphæð en nokkurn tíma hefir sest hér á landsreikningi. Hvað er talið í þessum 24 milljónum? Ég vona, að astæðan til þess, að landsreikningurinn er ókominn, sé ekki sú að hæstv. stj. þori ekki að láta hann liggja fyrir þinginu, þegar eldhúsumræður standa. Ég vona, að það sé ekkert nema trassaskapur - ein af vanrækslusyndum hæstv.ríkisstj.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. tilheyrendur nær og fjær! Ég verð að láta það bíða þangað til síðar að gera aths. við ræður tveggja hv. síðustu ræðumanna. Ég mun á þessum hálftíma. eftir því sem hann hrekkur til, svara þeirri ræðu, sem ég komst ekki yfir að svara í gær, ræðu hv. 2. þm. Skagf., sem eldhúsumr. hófust með. Hv. þm. flutti mjög rækilega ræðu, enda mun hann hafa lagt í hana mikla vinnu og undirbúning. Hann hefir líka alla aðstöðu til þess. Hann hefir langa tið verið ráðh. og setið í öllum ráðuneytunum, og þar af leiðandi er hann kunnugur öllum málum í þjóðlífi okkar. Hann hefir verið endurskoðandi landsreikninganna um langan tíma og sér því hvern reikning, sem fer til endurskoðendanna. Hv. þm. er duglegur maður, og þori ég því að fullyrða, að ekkert hefir farið fram hjá honum. Hann hefir þess vegna tínt allt það til í ræðu sinni, sem einhverju máli skiptir - a. m. k. allt það, sem hann telur styðja sinn niðurrifsmálstað. Loks vil ég benda á það raunverulega atriði, að hv. 2. þm. Skagf. flutti ræðu sína sem þaulæfður málaflutningsmaður, enda er það nú atvinna hans. Hélt hann mjög rækilega fram öllu því, er studdi og fegraði málstað hans sjálfs. Það er venja málaflutningsmannsins að benda eingöngu á þau atriði, sem eru máli hans til stuðnings, og túlka þau eftir föngum, alveg án tillits til þess, hvað rétt er í málinu; það lætur hann sig ekki varða neitt um. Hina hlið málsins á sá málaflutningsmaðurinn að skýra, sem á móti stendur. Ræða hv. 2. þm. Skagf. var einhliða túlkun málaflutningsmannsins, flutt frá einstrengingslegasta sjónarmiði stjórnmálaandstæðings. Til samanburðar þessu vil ég rifja það upp, þegar ég var í andstöðuflokki íhaldsstjórnarinnar hér á Alþingi, og bera þessa framkomu saman við mína aðferð þá. Ég hafði þá þann starfa, fyrir hönd mins flokks, að gegna eldhúsverkunum á eldhúsdaginn, en hv. 2. þm. Skagf. var í stjórnarsæti. Ég var þá svo barnalegur að fara daginn áður til ráðh. og tilkynna þeim, hvaða málefni og aðfinnslur ég ætlaði að bera fram á eldhúsdegi, til þess að þeir gætu verið viðbúnir að svara fyrir sig. Þetta var vitanlega gott til þess að fá sem fyllstar upplýsingar viðkomandi hinum einstöku málum og leiða hið sanna í ljós, en þetta var ekki aðferð málaflutningsmannsnis. Að sjálfsögðu ræður hver sínum aðferðum og uppsker svo eftir því. Hv. 2. þm. Skagf. taldi upp mýmörg einstök atriði, eftir margra vikna vinnu við endurskoðun landsreikninganna, og tíndi fram svo mörg atriði, og að mér alveg óviðbúnum, að ég hefi ekki fullan viðbúnað til bess að svara þeim öllum út í yztu æsar. Ég man að vísu eftir mörgu, og ýmsu, sem hv.þm. minntist ekki á, en það er ómögulegt að komast yfir að svara því öllu, og það þó að ræðutími minn væri helmingi lengri, hvað þá nú, þegar stj. hefir helmingi styttri tíma til andsvara en andstöðuflokkar hennar. Hv. 2. þm. Skagf. hugsar sem svo: ég tíni allt fram frá sjónarmiði málaflutningsmannsins, sem orkað getur tvímælis eða vakið grun. Hvað kemur mér það við, þó að ömögulegt sé að koma við andsvörum eða skýringum; ráðh. um það, þó að eitthvað verði eftir ósvarað. Fólkið, sem á hlustar, verður að meta þessar aðferðir eftir föngum og draga sínar ályktanir af þeim. Ég tel mér skylt að benda á þessa aðstöðu áður en ég svara. Reglurnar um útvörpun þingræðna á eldhúsdegi eru þessar, og þýðir ekki um þær að fast. Hv. 2. þm. Skagf. notar málaflutningsmannsaðstöðu sína út í æsar frá sjónarmiði hins harðvítugasta málafl.manns. Það er hann sjálfráður um, en fólkið, sem á hlustar, á að vita, að svona er aðstaðan. Ég vil enn benda á eitt almennt atriði. Á eldhúsdögum á að bera fram aths. og ádeilur út af þeim gerðum stj., sem fram hafa farið frá því að síðasti eldhúsdagur var háður. Að vísu mætt teygja þetta nokkru lengra, þannig, að eldhúsræður megi ná yfir þáverandi kjörtímabil. En þegar almennar kosningar fara fram, þá eru þær allsherjareldhúsdagur eða dómsdagur yfir þeirri stj., sem með völdin fer; þá verður hún að standa frammi fyrir kjósendum með allsherjarreikningsskap gerða sinna. Ég lít svo á, að eldhúsdagsræða hv. 2. þm. Skagf. og annara stjórnarandstæðinga hefði aðeins átt að ná yfir það, sem gerzt hefir síðan um síðustu kosningar. En í ræðu hv. 2. þm. Skagf. eru dregnir fram atburðir að langmestu leyti frá fyrra kjörtímabili, frá árunum 1928–1930, aths. um margrædda og marghrakta hluti. Um þá hluti er genginn dómur þjóðarinnar í síðustu kosningum,- hæstaréttardómur,- dómur kjósendanna. Vitanlega bannar enginn hv. 2. þm. Skagf. að rifja þetta upp, -en ég lít svo á, að það sé glöggur vottur um veikleikamerki hjá hv.þm. Þetta er uppsoðinn, sangur og gamall matur úr síðustu kosningum, af því að hv.þm. hefði svo lítinn eldivið frá því, að þær fóru fram. Gamla Morgunbl.dálka varð hann að nota til uppkveikju í eldhúsinu að þessu sinni, og kynda undir katlinum með gömlum, mygluðum pappír úr prentsmiðjunni við Austurstræti. - Þá kem ég að síðasta atriðinu almenns eðlis, sem ég nefndi, til þess að sýna enn betur hann blæ, sem var á ræðu hv. 2. þm. Skagf. - Ég ætla að taka dæmi úr athafnalífi þjóðarinnar, af minna sviði en ríkisreksturinn er, dæmi af samvinnufélagi bænda - vaxandi, öflugu félagi. Það ganga yfir góðæri, afurðir seljast ágætlega, reksturinn gefur mikinn að, bændnr hafa töluvert fé banda á milli, félagið hefir mikla veltu og gott lánstraust, þannig, að nægilegt fé stendur því til boða til að starfa með. Stórhugur og framfaraþrá grípur alla félagsmenn; það er yfirleitt eðli okkar flestra Íslendinga, þegar vel árar. Menn trúa og treysta á jarðir sínar og héruðin. Menn trúa því, að framfarirnar gefi þeim öruggasta arðinn. Einstaklingarnir ráðast í ræktunar- og byggingarframkvæmdir, og þess vegna fer félagið líka að ráðast í nýjar framkvæmdir. Sláturhúsið, sem var gamalt, er stækkað: komið er upp nýju frystihúsi til tryggingar afurðasölu bænda, og til þess að brynja þá gegn kreppunni. Mjólkurbú er stofnað meðal bænda héraðsins; það er önnur brynjan. Stuðningur er veittur til þess að leggja nauðsynlegan veg, brýr o. fl., og til þess að halda uppi örari samgöngum innanhéraðs. Félagið lánar bændum fé til verkfærakaupa og til kaupa á útlendum áburði. Það er jafnvel gengið svo langt að fremja það ódæði að hlynna að forstjóra kaupfélagsins og forgöngumanni framfaranna á hann hátt að ívilna honum í launum, bæta íbúðarhús hans, eða að honum eru jafnvel veitt þau hlunnindi að fá frían eldivið og upphitun sem launauppbót. Svo kemur viðskiptakreppan, hörð og vægðarlaus, harðasta kreppan á öldinni. Verðhrun afurðanna er ógurlegt. Allir lánardrottnar kalla að í einu um innheimtu á sínum lanum. Engin lán eru fáanleg. Þeir, sem félagið á hjá, geta illa staðið í skilum og sumir alls ekki. Það kreppir að félaginu og félagsmönnum. Viðbrigðin eru sár. Margir bíta á jaxlinn og herða að sér reimina. Aðrir þola ekki mótganginn, þeir sem þreklausastir eru til að breyta um lífsvenjur og láta nokkuð á móti sér. Félagsmenn fara að ásaka hverir aðra og bera hver aðra brigzlum; sumir halda því fram, að betur væri ógert það, sem þeir væru búnir að framkvæma. Flestir snúa sér að stj. og forstjóra félagsins og öðrum forgöngumönnum þess og segja: Þú festir fé í frystihúsinu og endurreistir sláturhúsið; betra hefði verið, að það fé væri nú í sparisjóði. Þú gerðir þetta. Rjómabússtofnunin er að mestu þér að kenna. Þú réðir því, að þessi jarðræktarverkfæri voru keypt. Þú festir féð í jarðrækt og afurðarkaupum. Þú kastaðir fé til aðgerða á íbúð forstjórans. Þú veittir honum þau hlunnindi að fá frían eldivið til hitunar og suðu. Nú væri munur að hafa allt þetta fé óeytt í sjóðum. Þetta er smækkuð, en þó nákvæm mynd af því, sem gerzt hefir á þjóðarbúinu síðustu missirin. Öll þjóðin hefir viljað framfarir, allir hafa dregizt þar með; jafnvel íhaldsmenn og aðrir andstæðingar stj. hafa oft langsamlega yfirboðið stjórnarflokkinn og heimtað miklu meiri framfarir en stjórnin hefir viljað ganga inn á, og mun ég nefna glögg dæmi þessa síðar. Núna í kreppunni kemur svo afturkastið. Ásakanirnar eru byrjaðar. Öllu á að dengja á stj. Nú á hún ein að bera ábyrgð á eyðslunni. Andstæðingar stj. mála fjandann á vegginn. Nú vaða þeir fram á rit- og ræðuvöllinn, telja allt ómögulegt og tala um ríkisgjaldþrot, og þetta láta þeir sér sæma á sjálfu Alþingi. Nú eru allar framfarirnar einskis virði í þeirra augum, ekkert er gott og til gagns nema sparifé í bönkum. Svona er andinn í ræðum þeirra, eins og heyra mátti á hv. 2. þm. Skagf. Þetta jafnvægisleysi í kröfum og framkomu í þjóðmálum er engum til soma. Það er blátt áfram ósæmilegt, í fyrsta lagi að yfirbjóða stjórnmálaandstæðinga sína í kröfum um framfarir og til fjár úr ríkissjóði og koma síðan á eftir með þyngstu ásakanir fyrir, að þeir skyldu nota fé ríkissj. til framfarafyrirtækja. Við alþm. erum allir samsekir í þessu efni, að svo miklu leyti, sem um sekt er að ræða. En höfuðabyrgðina á stefnunni í ríkisbúskapnum, á framsókninni og athöfnunum undanfarin missiri, ber vitanlega stj. og þar næst framsóknarflokkurinn. Og allir höfum við verið gagnteknir af þeim áformum að nota góðærið til þess að gera sem mestar umbætur á sem flestum sviðum þjóðlífsins. Ég kem þá að sérstöku dæmi. Hv. 2. þm. Skagf. varð langtíðræddast um fjárhagsmálin árið 1930, og vitnaði hann sérstaklega í tölur frá því ári. Það er vitanlega mesta fjáreyðsluárið. Hv. þm. talaði um hina óheyrilegu fjárbruðlun á því ári, benti á tölurnar á einstökum liðum til samanburðar því, sem áður hefði verið greitt á sömu liðum, og sagði við áheyrendurna: „Athugið tölurnar. Þær tala“. En þetta er mjög einhliða fordæminu hjá hv.þm. Ég vil minna á, að það, sem veldur mestu um að flestir útgjaldal. eru hærri þetta ár en áður, er, að þá var stofnað til hinnar miklu þjóðarsamkomu, Alþingishátíðarinnar. En slík samkoma verður ef til vilj ekki haldin aftur fyrr en árið 2000, og okkar kynslóð lifir það ekki, að haldin verði aftur slík hátíð. Þetta er langmesta, merkilegasta, glæsilegasta og gagnlegasta hátið, sem þjóðin hefir haldið. Voru það við framsóknarmenn einir, sem réðu því, að hátíðin var haldin? Nei, þóðin öll vildi halda hana; allir flokkar réðu því og stóðu að þeirri framkvæmd. Þessu máli fylgdi sú gæfa, að allir flokkar voru sammála um það. Fulltr. stjórnmálaflokkanna unnu kauplaust í hátíðarn. og lögðu á sig mikið erfiði. Um það hefir ekkert verið talað. En ég vil hér nota þetta tækifæri gagnstætt því, sem hv. 2. þm. Skagf. gerði, og lýsa því yfir, að þátttaka andstöðuflokka stj. í þessu máli hafi verið þeim til sóma. Nm. eiga allir fyllstu þakkir skyldar; þeir störfuðu hlutlaust (loyalt) og gengust undir vandann og ábyrgðina af starfinu, allra helzt formaður nefndarinnar, og er það honum til mestu sæmdar. Þess vegna vil ég flytja honum sérstakar þakkir. En Alþingishátiðin kostaði mikið fé, og miklu meira en tölurnar svona beinlínis á pappírnum, enda þótt það sé geysimikið. Fé var lagt í allskonar endurnýjanir og viðgerðir, og er það fært á við og dreif í landsreikningnum fyrir árið 1930. Aðgerð og ýmiskonar útbúnaður fór fram á Alþingishúsinu, ráðherrabústaðnum og á Þingvöllum vegna hátíðahaldanna; ennfremur var mikið fé lagt í nýjan veg til Þingvalla, aðgerðir á ýmsum vegum, til brúargerða og ótal margs annars, sem of langt er upp að telja. En hver er svo útkoman og árangurinn af Alþingishátíðinni? Almenn þjóðarvakning, auk þess sem hún hefir orðið okkur til hins mesta sóma inn á við og ekki sízt út á við. Þjóðin mun búa að áhrifum Alþingishátíðarinnar um áratugi, bæði beint og óbeint, einstaklingarnir og heildin. Og þjóðin er stóranægð með það, hvernig hátíðin fór fram. Hún setti sinn svip á þjóðina í augum erlendu gestanna. Það er ekki undarlegt, þó að hátið eins og þessi, sem haldin er einu sinni á hverjum þúsund árum í sögu þjóðarinnar kosti þjóðina bæði fjármuni og fyrirhöfn. Og þegar allt var svo í garðinn búið, eins og ég hefi áður lýst, þá er það ljóst, að enginn veit það betur en málaflutningsmaðurinn og endurskoðandi landsreikinganna, Magnús Guðm., hvað Alþingishátíðarkostnaðurinn kemur víða við. Það er ekki drengilegt af málaflutningsmanninum að draga fram jafneinstrengislega mynd og hann gerði af ríkisrekstrinum 1930, og nota sér af því, að engin er jafnkunnugur og hann landsreikningunum fyrir það ár, nema hv.þm. V.-H. Það vita fáir aðrir en endurskoðendur landsreikninganna, hvað kostnaður við Alþingishátiðina kemur þar víða fram. Ég verð því að segja, að það er hvorki fallegar eða stórmannlegar eftirtölur hv. 2. þm. Skagf. út af hátíðarkostnaðinum, eða að hann skuli aðeins ásaka stj. og Framsóknarflokkinn fyrir þau útgjöld. Þessu stóra og einstaka atriði, að því er snertir kostnaðinn við Alþingishátíðina, vil ég sérstaklega skjóta undir dóm þjóðarinnar. Ég vil skjóta því undir dóm þjóðarinnar, hvort henni sýnist réttlátt, að stjórnin sé ásökuð fyrir þau útgjöld, sem urðu á því ári í sambandi við hátíðina og stofnað var til með einróma vilja þjóðarinnar. En þetta á einnig við um mestan hl. þeirra stóru útgjaldapósta, sem hv. 2. þm. Skagf. nefndi, t. d. allt það, sem hann taldi upp í sambandi við lántökur ríkisins og stærri framkvæmdir. Þetta lagði hv. 2. þm. Skagf. allt á bak stj. og Framsóknarflokksins, en þeir, sem kunnugir eru þingmálunum, vita, að þingflokkarnir bera sameiginlega ábyrgð á þessu. Ég skal nefna nokkur atriði, aðeins þó þau stærstu: Fjárframlag til Landsbankans 3 millj. 400 þús. kr., til Búnaðarbankans 3 millj. 600 þús. kr., til Útvegsbankans 7 millj. kr., til Fiskiveiðasjóðs Í millj. 250 þús. kr. Þetta nemur samtals um 151/4 millj. kr. Um það hafa allir flokkar verið sammála og talið sjálfsagt að greiða þannig fyrir þessum lánsstofnunum. Þá vil ég ennfremur nefna landssímastöðina í Rvík, ásamt lóð og viðbótarbygging í Hafnarfirði, kr. 890 þús., sjálfvirka stöðin með streng til Hafnarfjarðar kr. 1110 þús., samtals 2 millj. kr.; landspítalann, framlag á árunum 1927–31 ca. 11/2 millj. kr.; strandvarnarskipin tvö - Ægi og Þór -– ca. 1200 þús. kr.; útvarpsstöðina í Rvík ca. 800 þús. kr.; síldarverksmiðjuríkisins á Siglufirði ca. 11/2 mjllj. kr.; samtals 7 millj. króna. Ég hefi hér talið upp nokkra liði, sem eru samtals 22–23 millj. kr. og allir flokkar hafa staðið að. Má á því marka, hvað ádeila hv. 2. þm. Skagf. er hlutdræg. Ótalmargt fleira mætti nefna, en ég læt þetta nægja. Þá kem ég að því, sem meira er í þessu sambandi. Það mætti nefna fjölmörg dæmi þess, að Sjálfstæðisfl. hefir yfirboðið Framsóknarfl. gífurlega í fjárkröfum á mörgum sviðum, og þá sumpart fengið að ráða. Það er alls ekki rétt, að við framsóknarmenn höfum ráðið öllu í þinginu. Þegar allir þm., sem stóðu utan Framsóknarflokksins, sameinuðust, þá höfðu þeir, á síðasta kjörtímabili, meira hl. í báðum d. þingsins. Framsóknarfl. hafði þá aðeins 6 menn í Ed. og 13 í Nd., og gat flokkurinn því ekki af eigin rammleik komið fram sínum málum í þinginu, en andstöðuflokkarnir, sameinaðir, gátu hinsvegar komið vilja sínum fram. Ég skal t. d. nefna eitt mal, sem þeir þröngvuðu upp á stj., en það var um kaup á þriðja strandvarnarskipinu, „Þór“. Þeir heimtuðu sömuleiðis, að komið væri á þráðlausu skeytasambandi við útlönd, sem hefði kostað ríkissjóð c. 500000 kr. Þeir (Íhaldsmennirnir) heimtuðu, að Íslandsbanki yrði endurreistur og að ríkið tæki á sig alla áhættuna af því, og ef þeir hefðu mátt ráða, þá hefði verið hafnað þeim 6 millj. kr. í hlutafé og áhættufé, sem Útvegsb. hlaut innanlands og utan, og sú upphæð verið lögð beinlínis á bak þjóðarinnar eða ríkisstj. Loks vil ég minnast á hin gífurlegu yfirboð Íhaldsmanna í rafveitumálunum og í sambandi við Sogsvirkjunina. Hvílík yfirboð og fjárkröfur frá þeirra hálfu til ríkisins og almennings í landinu, alveg út í bláinn. Það mun nú vera öllum ljóst, hvað framkoma þeirra í þessum málum ber vott um mikið ábyrgðarleysi, og þess gætti líka á fleiri sviðum. Lítum svo á þessa einhliða málafærslu hv. 2. bm. Skagf., með fortið Íhaldsfl. að baki sér, þar sem hann leyfir sér að saka stj. um allar misfellur á meðferð ríkisfjár undanfarið kjörtímabil. Ég skýt því aftur til allra, sem heyra mál mitt: Svona flytur einhliða málaflutningsm. mál sitt. þess vegna beini ég til áheyrendanna hinni fornu aðvörun: „Trúið honum vart“. Út af því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði um nýjársræðu mína, og hinum mörgu og margendurteknu ummælum hans og annara um, að stj. hefði átt að leggja feð fyrir í sjóði, vil ég segja þetta: Vitanlega er það alveg rétt, að fyrir einstaklinginn og þjóðfélagið er það fyrsta skyldan, að sjá borgið hinu fjárhagslega sjálfstæði, reisa sér ekki hurðarás um öxl og hafa jafnan forsjá samfara kappi um framfarirnar, og einnig um hina allra gagnlegustu hluti. En ég segi hitt jafnhiklaust, að ég fordæmi ekki hinn hjartsýna, stórhuga mann, sem er mikilvirkur á góðu árunum, og ég virði hann tvöfalt, ef hann er líka stórtækur um að þrengja fast að sér, þegar blæs á móti. - Stórhugur og bjartsýni á góðu árunum, mikið þrek og sjálfsafneitun á hörðu árunum, það eru eiginleikar sannrar mannslundar. Ef að stranglega væri lifað eftir andanum í kenningum hv. 2. þm. Skagf., þá yrðu engar framkvæmdir á þjóðarbúinu, skuldir, ef til vill, eitthvað minni, en aðalútkoman yrði sú, að minna fé kæmi í ríkissjóðinn. Engri stj. mundi haldast það uppi að liggja með millj. kr. í sjóði; þá kæmu ýmist fram kröfur um skattalækkun eða um fjárveitingar til brýnna nauðsynja. Afleiðingarnar af kenningum hv. 2. þm. Skagf. eru í fáum orðum þessar: 1. miklu minni framfarir. Færri brýr og vegir, nálega enginn styrkur til samgöngubóta, skóla, rjómabúa, frystihúsa og jarðræktar. 2. Meiri fé hefði að vísu orðið eftir í vösum skattþegnanna. Sumt af því hefði komið atvinnnvegunum að gagni, sumt máske verið í sparisjóðsbókum, en langmestur hl. þessa fjár hefði farið í aukin lífsþægindi og aukna eyðslu. Hvort er betra, þessi stefna, eða framkvæmdirnar og verðmætin, sem hið opinbera hefir skapað? Hvor stefnan veitir þjóðinni farsælli brynju fyrir framtíðina? Ég er sammála hv. 2. þm. Skagf. um hað grundvallaratriði, að fyrst verði að sjá borgið hinu fjárhagslega sjálfstæði þjóðarinnar og lífsþörfum einstaklinganna, en svo skiljast leiðir; þá mætast tvær lífsskoðanir og hver hefir sína trú á því, hvað það er, sem tryggir bezt hið fjárhagslega sjálfstæði; hvort heldur framfarirnar eða spariféð. Mín lífsskoðun er innan þessa ramma: Heilbrigðar og skynsamlegar framfarir eru bezti sparisjóðurinn. Mín trú á landið er sú, að umbætur á landinu og þau fyrirtæki, sem bæta lífsmöguleikana í landinu, gefi hæsta og tryggasta vexti og veiti þjóðinni sterkasta brynju. Í styztu máli verður gert upp á milli okkar hv. 2. þm. Skagf. á þann hátt að svara spurningunni um það, hvort sé betra framsókn eða íhald. - Það er gamla eilífa deilumálið, og út af því höfum við skipað okkur hvor í sinn þjóðmálaflokkinn. Vera má, að hv. 2. þm. Skagf. hafi meiri líkur fyrir að laða menn til sín nú í kreppunni, en ég trúi bezt á styrkan framsóknarhug Íslendinga, jafnvel nú í kreppunni. Þá kem ég að síðasta atriðinu í ræðu hv. 2. þm. Skagf., um sparnað í ýmsum smærri útgjaldaliðum ríkissj., en hann lagði sérstaka áherzlu á hina smærri liði. Hv. þm. spurði: Vill stj. spara þetta eða hitt. Er nokkur sparnaðarhugur hjá stjórninni? Ég marka hug stjórnarinnar á svörum hennar við þessum spurningum mínum, sagði hv.þm. Og svar mitt er þetta: Allar einlægar bendingar um sparnað, hvaðan sem þær koma, eru teknar vel upp af mer. Ég játa afdráttarlaust, að nú er það höfuðnauðsyn að spara allt, sem hægt er að spara, og stöðva óþarfa eyðslu. Ég hefi þegar látið athuga margt í því efni, og er fús til samvinnu við alla þá, sem ekki nota orðið sparnað aðeins til þess að flagga með því. Ég vil benda hv. 2. þm. Skagf. og oðrum áheyrendum mínum á, að ég er þegar búinn að ganga miklu lengra en hv.þm. spurði um, til að prófa sparnaðarhug minn. Ég vil benda á nokkur dæmi þessu til sönnunar, sem öll eru um sparnað í starfsmannahaldi: 1. Tryggingarmálastarfsins. Það hefir verið lagt niður. 2. Rafmagnseftirlitið sömuleiðis. 3. Vélaeftirlitið; það er falið mönnum á þann veg, að ríkið ber engan kostnað af. 4. hjá vitamálastjóra hefir verið farkkað mönnum. Hjá vegamálastjóra sömuleiðis tveimur mönnum. 6. Í yfirstjórn landssímans. Þar var landssímastjóri, símaverkfræðingur og forstjóri landssímans. Þegar Gísli Ólafson dó, og Guðmundur Hlíðdal tók við, var hans starfi skipt á milli hans og stöðvarstjórans í Rvík. Ég get nefnt miklu fleira, en bæti því aðeins við, að lækkuð hafa verið laun allra starfsmanna ríkisins um 15%, þeirra sem starfa utan launalaga. Ef maður svo ber þetta saman við það, sem er gert annarsstaðar, - hver verður útkoman þá? Tökum Reykjavík, sem er alveg sambærileg fyrir þá sök, að flestir starfsmenn ríkisins eru hér. Í Reykjavík er engin launalækkun og sama dýrtíðaruppbót og áður var. Svo er það hjá bænum. Svo er það hjá Landsbankanum og Útvegsbankanum. Hjá útgerðarmönnunum hefir engin lækkun átt sér stað, hvorki hjá þeim sem vinna á sjó eða landi. Enn má nefna Eimskipafélagið, sem ekki hefir heldur lækkað við sína starfsmenn. Enginn hefir lækkað hann nema ríkisstj. Og þó er því haldið fram, að þar sé engin sparnaðarviðleitni. Beðið var um heimild á síðasta þingi um að lækka öll ólögboðin gjöld í fjárlögum um 25%. Sameinaðir sjálfstæðismenn oft jafnaðarmenn felldu þetta í Ed., en í þessari deild var það samþ. Hvernig getur svo hv. 2. þm. Skagf. og flokksmenn hans sagt, að okkur framsóknarmenn vanti allan sparnaðarhug. Getur jafnvel hv. 2. þm. Skagf. efast lengur um sparnaðarviðleitni okkar? Ég vil að lokum beina þeirri ósk og áskorun til hv. 2. þm. Skagf., að hann fari nú úr skikkju málaflutningsmannsins og líti á þessi mál af sanngirni. Ef hann gerir það, þá mun hann, sem hinn kunnugi maður, játa það, að af hálfu ríkisstj. er um hina mestu sparnaðarviðleitni að ræða.

Forseti (JörB): Ég vil geta þess, að það hefir orðið tilfærsla á tímanum frá því í fyrstu, þannig, að í næstu umferð við þessar umr. verður tíminn mislangur hjá flokkunum. Í þessari ræðuumferð hafa sjálfstæðismenn 21 mínútu, jafnaðarmenn 7 og framsóknarmenn 16 mín. yfir að ráða.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vil byrja á því að þakka hv.þm. Seyðf. fyrjr velvild hans til Sjálfstæðisflokksins, er hann sýndi með því að líkja honum við hinn góða bróður Abel. Honum hefir líklega ekki verið þetta ljóst fyrr en nú nýlega, úr því að hann og flokksmenn hans hafa undanfarið lagt lag sitt við hinn bróðurinn. Vona ég, að honum skiljist það æ betur og betur, að Sjálfstæðisflokkurinn er hinn góði bróðir á okkar þjóðarheimili. Hæstv. forsrh. tók ágæta líkingu af kaupfél., sem er illa og ógætilega stjórnað. Það festir eigur sínar á góðu arunum í fasteignum o. s. frv. Svo þegar kreppan kemur, þá er allt fast. Mér skildist hann vilja líkja stj. ríkisins undanfarið við slíkt félag, og er ég honum alveg sammála um það. Hann gat þess, að kaupfél. gerði vel við kaupfélagsstjórann, og á hann þar sennilega við sjálfan sig. Hann sagði, hæstv. ráðh., að vér sjálfstæðismenn hefðum neytt upp á sig og flokksmenn sína ýmsu, svo sem varðskipum. Hafi hann tekið nauðugur við Ægi, þá mun embættisbróðir hans, dómsmálaráðh., ekki hafa verið jafnófús til þess, ef dæma má eftir því, hvernig hann hefir notað þessa gjöf frá sjálfstæðismönnum. Annars ætla ég nú aðallega að víkja máli mínu að hæstv. fjmrh. Hann hefir bæði nú og fyrr borið fram þá vörn eina um fjármálaástandið í landinu, að hér sé um heimskreppu að ræða, sem enginn gæti neitt við ráðið. Hann hefir m. a. sagt, að svona hljóti það ávallt að vera, þegar kreppa steðjar að. Ég er hæstv. fjmrh. sammála um það, að kreppan er upp runnin í öðrum löndum. Hún heldur nú mörgum þjóðum heimsins í heljargreipum, og það er því ekki hægt að ætlast til, að við getum einir setið alveg hjá. En jafnvíst verð ég að telja það, að kreppan hjá okkur á meginrætur sínar hér í stjórnarráðinu. Og ég er ekki í vafa, eftir talstvert ýtarlega athugun, að meginþunginn, sem þjóðin finnur nú hvíla á sér, er ekkert annað en syndapoki hennar sjálfrar, sem hún lagði á sig, þegar hún skipti um stjórn og forustu í kosningunum 1927. Ég ætla nú ekki að rekja slóð kreppunnar úti í heiminum frá verðbréfahruninu í New York síðast í okt. 1929, um bankahrunin í Þýzkalandi, verðfall afurðanna og önnur kreppufyrirbrigði. En einkennilegt er að athuga það, að frá því að Englandsbanki gefur fyrsta viðvörunarmerkið 26. sept. 1929 líða h. u. b. nákvæmlega tvö ár, þar til er hann sjálfur verður að láta í minni pokann og gefast upp á gullinnlausninni 21. sept. 1931. Fall enska pundsins er nokkurskonar yfirlýsing um það, að nú sé kreppan komin í algleyming. Allt þetta sýnir okkur þann alþjóðablæ, sem er yfir kreppum nútímans, eins og yfirleitt yfir öllum viðskiptum heimsins í blíðu og stríðu. En þessi ótvíræða viðurkenning má ekki leiða athyglina frá hinu, að hver þjóð er enn nægilega einangruð til þess að valda mestu um allan hag sinn. Þegar Englandsbanki gefst upp við það að halda uppi pundinu, þá er það mest að kenna fjármálastjórn Englendinga sjálfra. Kreppan skellur á öllum, en afleiðingar hennar fara að mestu eftir viðbúnaðinum heima fyrir, alveg eins og harði veturinn gengur jafnt yfir alla. Hvert land á mikinn hátt í sínum eigin kreppum. En þó hygg ég, að Ísland hafi þá sérstöðu, að það ræður meira við þær en flest önnur ríki. Það stafar bæði af því, að hér er allt smátt og fjárhagslega einfallt, og af því, að við erum talsvert utan við örasta strauminn. Við þurfum ekki að bregða við eins skjótt og aðrir. Viðskipti okkar eru ekki örari en það, að venjulega fæst umhugsunartími. og það er ekki lítils virði. Í tvö ár voru skýin að dragast saman fyrir það óveður, sem nú er skollið á. Fyrsta viðvörunin kom seint á árinu 1929. Hvar var hið vakandi auga stjórnarinnar? Þetta er það, sem næst liggur fyrir að athuga. Á Alþingi 1930 var enginn kreppubragur yfir stjórnarliðinu. Mesti viðburður þess var sú stórfurðulega pólitíska hefnd, ráðgerð og undirbúin um mörg ár, sem átrúnaðargoð stjórnarflokksins var að koma fram á Íslandsbanka. Ég ætla ekki að fara að þreyta menn á því að segja þá raunalegu sögu hér. En það var sannarlega að leika sér með eldinn á hættulegasta stað, þegar mesta fjármálaafrek þingsins var það að loka banka, sem var jafnfléttaður inn í atvinnulíf okkar eins og Íslandsbanki var. Það var flokksbundin, sem þjónað var. Svo leið ár og aftur kom Alþingi saman 1931. Allt árið 1930, með öllu því, sem þá gerðist í heiminum, og allri fjársóun stjórnarinnar, var liðið. Allar loftvogir voru fallnar niður á lágmark, nema pólitíska loftvogin hjá stj. Stj. virtist fáu skeyta nema því, að kosningar voru framundan, og hún faldi allt nema ógengdina. Um hana gaf hún út bók til þess að teygja framan í kjósendur. En á þinginu var vel látið af öllu. Og svo var það rofið eins og menn muna. - Kjósendurnir litu á stjórnarloftvogina og gáfu henni bezta vitnisburð. Og svo kom þingið í sumar. Þá var veðrið í raun og veru skollið á. En ennþá var vel látið af öllu. Þegar spurzt var fyrir um fjárhaginn, til þess að haga sér eftir því, þá var það svar gefið, að tekjur fyrri helming ársins væru þær sömu og næsta ár á undan. Og ekkert var gert til þess að draga úr. Það hefir sjálfsagt verið skakkt af sjálfstæðismönnum að trúa þessum opinberu skýrslum, en áhrif hefði það engin haft, þótt þeir hefðu viljað hefja eitthvað viðvörunarop. Tilraun var þó gerð af þeirra hálfu til að taka fyrir stærsta fjáreyðslustrauminn með því að banna stj. að úthluta millj. króna úr ríkissjóði auk þess, sem Alþingi veitti. En það var fellt. Meiri hl. að einum manni undanteknum, vildi láta stj. hafa heimild til þess að halda áfram. Af þessu stutta yfirliti má sjá, að það var svo fjarri því sem mest mátti vera, að stj. virtist hafa hugmyd um, að nokkuð alvarlegt væri í aðsigi. Og það voru ekki orðin tóm, er sýndu þetta, heldur engu að síður athafnirnar. Það kemur fram í fjáreyslu hennar, sem fer sífellt vaxandi. Ég vil nú næst líta á það, hvort nokkuð var, sem bent gæti á það hér innanlands, að erfiðir tímar væru í aðsigi. Með því að athuga málin erlendis frá árslokum 1929, var útlitið ljótt, og frá miðju ári 1930 fór það að verða ljóst, hvert stefndi. En hvað sögðu okkar eigin loftvogir? Ég vil líta hér á tvær þeirra. Fyrst getum við þá litið á verzlunina. - Árið 1928 er mjög hagstætt. Mikils er aflað og verzlunin er hagstæð. Útflutningur nemur þá um 80 millj. kr. og 15,6 millj. meiru en innflutningur, og hefir það gefið vafalaust einar 10 millj. umfram. Þetta ár borgar stj. um 141/2 millj. úr ríkissjóði. Næsta ár, 1929, er einnig hagstætt. Mikils er aflað og verðlag er gott. Þó er útflutningur þá töluvert minni að verðmæti. En það er annað fyrirbrigði, sem nú ber á, og það er geysilegur innflutningur, svo að árið kemur út með nærri því 3 millj. kr. halla á verzlunarskýrslum, og má ugglaust telja raunverulegan halla þetta ár a. m. k. 8 millj. Þegar svona er komið, má vara sig, því að nú er hætt við ógengdinni. Fn stj. hækkar útborganir sínar þetta ár um 4 millj., upp í 18,4 millj. eða 7,5 millj. umfram fjárlög. Svo kemur árið 1930. Árið er enn afarmikið aflaár og verð er gott framan af. En svo kemur verðfallið. Kjötið heldur sér lengst eða fram að árslokum. Ullin fer í lægsta verð síðan á aldamótum. Gærur fara niður í einn þriðja fyrra verðs. Fiskur hrapar úr 120 kr. skpd. í 75 kr. í árslokin og Labradorfiskur úr 93 kr. í 56 kr. Ísfiskur verður líka miklu lægri. Meðalfarmur verður £922 eða £200 lægri en næsta ár á undan, sem þó þótti lagt. - Þó að þetta væri mesta aflaár, sem komið hefir (441000 skpd.) varð útflutningurinn ekki nema 61,1 millj. eftir því, sem næst verður komizt. Fiskbirgðir eru margfalt meiri um áramótin, og standa þar eins og ógnun fyrir næsta ár. Innflutningur er 6 millj. hærri. Halli sjálfsagt einar 11–12 millj. Þetta ár er því sérstaklega háskalegt. Allt er í háspennu, en grundvellinum kippt undan, og þátt í þessari ógengd tók stj. svo ríflegan, að hún borgaði úr ríkissjóði nærri 26 millj. kr., eða miklu meira en tvöfalda fjárlagaupphæðina, þ. e. 13,8 millj. umfram fjárlög. Þá vil ég næst líta á aðra loftvog, en það er greiðslujöfnuður Landsbankans út á við, eða réttara sagt greiðslujöfnuður landsmanna eins og hann speglast í greiðslujöfnuði Landsbankans. - Landsbankinn á inni hjá erlendum bönkum: Árið 1929 má telja lán 2,5+0,9 eða 3,4 millj. kr.; 1930 koma lán 15,3=?,5 millj. (endurgr.) eða 12,8 millj. kr.: 1931 má telja 1,5+2 eða 3,5 millj. kr. Alls kr. 19,7 millj. - Sagan, sem þessar tölur segja, er ærið eftirtektarverð. Frá ársbyrjun 1929 hefst jafn og hraðvaxandi halli á búskapnum, frá inneign upp á 11,7 millj. niður í skuld upp á 6 millj., eða nærri 18 millj. kr. munur á þessum miklu framfaraárum ! - En þó er sagan ekki nema hálfsögð með þessu, því að þessar tölur einar segja ekki nema hálfan sannleikann. Töluvert af þeim gjaldeyri, sem Landsbankinn hefir fengið inn erlendis, er alls ekki raunverulega tekjur landsmanna, heldur lánsfé, sem fengið hefir verið til landsins. Þetta get ég ekki gert upp til fullnustu, en benda má á þau lán, sem tekin hafa verið. Þessum greiðslujöfnuði hrakar sem sé um eitthvað nálægt 37 millj. 1929 til ársloka 1931, jafnhliða því að stj. hækkar stöðugt útborganir. Og á árinu, sem stj. borgar úr ríkissjóði 26 millj. kr., er hallinn á greiðslujöfnuðinum við útlönd yfir 20 millj. óhagstæður greiðslujöfnuður banka ætti æfinlega að vera hverri stj. viðvörun, og það er viðvörun, sem kemur þegar í stað. Á fyrsta mán. ársins 1930 var orðið augljóst, að halli hafði orðið á búskapnum 1929. En stj. sá ekki, eða vildi ekki sjá. Það þyrfti í rauninni ekki að segja meira um það, sem hér hefir verið nefnt. til þess að allir geti séð, að fjárkreppan, sem að okkur sverfur nú, er að mjög miklu leyti orsökuð af illri fjármálastjórn þess opinbera. En ég vil nú samt leitast við að draga þetta fram dálítið meira. Meginorsök hverrar fjárkreppu er framferði mannanna sjálfra. Hinn mikli og voldugi drifkraftur, sem keyrir menn áfram til framkvæmda, rekur mann í góðærinu fram úr því, sem til heilla horfir. Framleiðsla og allskonar rekstur eykst stöðugt, og um stund virðist allt vera komið á stöðuga leið upp á við. Kaupgjald hækkar, vörur seljast, fé liggur laust fyrir. En svo kemur hik á allt í einu. En þjóðfélögin þurfa ekki að standa uppi varnarlaus gegn þessari hættu. Það er hægt að vega talsvert móti því. Hvert þjóðfél. á í fórum sínum þung lóð, sem það getur lagt á vogarskálina á móti. Og þar kemur fyrst og fremst hið opinbera til greina. Það opinbera er nú farið að stjórna og hafa með höndum svo mikinn hluta af öllu fé þjóðarinnar, að það getur haft stórkostleg áhrif á alla fjármálastarfsemi hennar og unnið svo á móti eðlilegum öldugangi viðskiptalífsins, að hvorki bylgjutopparnir né öldudalirnir þurfi að fara mjög langt úr jafnvægisstöðunni. Á góðu tímunum, þegar allur vinnukraftur og allt fé er notað af einstaklingunum, á það opinbera ekki að koma fram sem keppinautur. Þá á það að fara að eins og Jósep í Egyptalandi, að safna í kornhlöður, því að þar eiga að ráða búskapnum svo vitrir menn, að þeir þekki þetta algilda lögmál, að magrar kýr koma á eftir þeim feitu, erfið ár eftir ógengd góðu áranna. Með því að draga sig þá í hlé með sína miklu möguleika, vinnur ríkið gegn óheilbrigðum ofvexti í öllu. Það tekur nauðsynlegt fé til varasjóða, til afborgana skulda og safnar sér því bæði fé og lánstrausti. Svo þegar syrtir að, menn missa bæði kjark og möguleika, þá opnar það sína sjóði og leitast við að draga úr vandræðunum. ha bæði á það fé til framkvæmda og þolir þó, að gjöld greiðist illa og nokkur halli verði á búskapnum. Þetta er stefnan, sem fylgt var á árunum 1924–27, þegar kreppan kom. 1926–27 voru skattar lækkaðir, en framkvæmdum haldið áfram. Það varð halli á ríkisbúskapnum, 200000 kr. annað árið og 11/2% millj. hitt árið. En þetta var algerlega skaðlaust, af því að ríkissj. var auðugur. Samansparað fé fleytti ríkinu yfir kreppuna og hennar gætti miklu minna vegna þeirra aðgerða. En hvað segir nú saga undanfarinna ára okkur? Hún sýnir okknr með órækum tölum, að stj. hefir breytt gagnstætt þessu. Og stj. hefir sjálf gefið út bók á ríkiskostnað, sem færir öllum landslýð heim sanninn um þetta. Skrá sú, sem ég birti áðan um útgjöld undanfarinna ára, sýnir þetta. Hún sýnir, hvernig stj. fylgir með og m. a. s. gengur á undan í því, sem hverja kreppu orsakar: Ógengdinni. Og hún kórónar það með því að borga úr ríkissjóði nærri 26 millj. kr. á sjálfu hættuárinu 1930. 18 millj. 1929 og 26 millj. 1930 eða 44 millj. kr. á tveim árum er ekki smáræði í okkar litla þjóðfél. Þetta geysilega peningaflóð kemur svo fram í gífurlegri samkeppni um allan vinnukraft og þar af leiðandi uppsprengdu kaupgjaldi og stórkostlega auknum innflutningi. En innflutningur er aukinn af völdum stj. bæði vegna þess, að stórkostlega þarf að víða að af ýmsu, en þó einkum vegna þess, hve kaupgetan er aukin með þessu. Peningaflóðið örvar stórum öll viðskipti, en ör viðskipti miða að hækkandi verðlagi. Ég held nú varla, að um þetta geti verið ágreiningur. Lóðinu, sem leggja átti í vogarskálina á móti, var slengt í vogarskálina með, og því hefir allt farið um hvert bak eins og raun er á orðin. Hæstv. fjmrh. ætti ekki að vera að afsaka þetta, því að það hlýtur að vera gert á móti betri vitund. Og hann má ekki láta sér um munn fara aðra eins ósk og mér heyrðist hann bera fram síðast í gærkvöldi, að hann óskaði, að ekki yrði langt þangað til að stjórn hér á landi yrði atyrt fyrir of miklar framkvæmdir í góðæri. Ég tek undir fyrri part þessarar óskar, að góðærið komi bráðlega, en ekki undir síðari part hennar, að þá sitji hér stjórn, sem misnoti góðærið. Þá vil ég benda á eitt mikilsvert atriði í þessu máli, og það er ráð, að stj. varð til þess að fresta fjárkreppunni um eitt ár hér í landi og bæta þannig óhöppum heils árs ofan á það, sem fyrir var. - Þetta gerði hún með lántökunum miklu 1930. Ef þá hefði ekki verið slengt inn um 13 millj. kr. erlendis, hefði kreppan komið ári fyrr. Sú yfirfærslustöðvun, er kom um síðustu aramot, hefði þá komið um næstu áramót á undan. Fyrirtæki þau, er sízt hefðu átt að halda áfram að auka tap sitt, hefðu stöðvazt. Úr verzlun og kaupgetu hefði dregið. Verzlunarjöfnuðurinn hefði lagfærzt ári fyrr. Markaðurinn hefði verið rýmri og verð skárra. Það, að árið 1931 er látið vaða áfram á falskri kaupgetu, hefir átt meiri ratt í vandræðunum en við getum að svo komnu gert upp. En, munu einhverjir spyrja, var þá hægt að komast af án þess að taka lán 1930? Voru ekki allir sammála um þær ráðstafanir, sem þetta fé fór til? Það getur vel verið, að seinni part ársins 1930 hafi ekki verið annað fyrir hendi en að taka þessi stórlán. En auðvitað stafaði það af óhófsfjáreyðslu undanfarandi ára. Þegar 3 ár veita inn í ríkissjóð 15 millj. kr. umfram áætlun, eins og árin 1928–30 gerðu, nær það vitanlega ekki nokkurri átt, að stj. eigi að þurfa að taka lán til allra óvæntra hluta. Og það þýðir ekki að vitna í lánsheimildir þingsins og afsaka stj. með þeim, því auðvitað eru þær miðaðar við venjulegar tekjur, en ekki 5 millj. kr. á ári umfram. Ef stj. því hefir verið orðin neydd til þess á síðara parti ársins 1930 að taka lán, þá er þð ekkert annað en staðfesting þess gamla beizka sannleiksorðs, að ein synd býður annari heim. Þessar miklu umframtekjur hefðu átt að nægja til alls, sem kallað var eftir. Hinni spurningunni, hvort ekki hafi allir verið sammála um það, sem féð fór til, get ég ekki svarað hér vegna tímaskorts. En úr því að en bar hana upp, get ég þó sagt alveg afdraáttarlaust, að þessu fer mjög fjarri. því að bæði voru andstæðingar stj. yfirleitt ósammála ýmsum sampykktum þingsins, svo sem t. d. stofnun síldareinkasölunnar o. fl., og svo verður sérstaklega að hafa það í huga, að langmestur hluti eyðslunnar - sá hluti hennar, sem steypt hefir öllu um þvert bak - er algerlega án samþykktar Alþingis. Þetta sannast hezt af skýrslum stj. í bókinni frægu. Þar er - og að því er virðist með talsverðu stolti - sagt frá því, hve ábyrgðarlaust stj. eyddi fé umfram heimildir fjárlaganna. Og sjálf er bókin eitt dæmið: tugir þúsunda settir í prentun þessháttar rita, sem engin heimild var til. Það er þá komið svo sem nú skal greina: 1. Tekjur góðu áranna eru eyddar og ríkissjóðurinn því tómur. 2. Lánsfé hefir verið veitt til manna og þeir laðaðir út í framkvæmdir, sem nú gefa tap og annað ekki, og þurfa þeir nú greiðslufrest. 3. Opinberar framkvæmdir voru afarmiklar, og nú stöðvast allt. Allur þessi fjöldi manna stendur slyppur eftir, auk allra þeirra, sem annarsstaðar missa atvinnu. Það hefði sennilega verið fullt svo heppilegt að taka nú til þessara framkvæmda, byggja nú skólahús og Arnarhvál, leggja vegi og byggja brýr og veita mönnum atvinnu, þegar þeir eiga sér fáa úrkosti. 4. Ríkið stendur nú uppi með afskapleg þyngsli, því að flestar framkvæmdirnar eru þess eðlis, að það kostar ekki aðeins peninga að eignast þær, heldur kostar líka peninga að eiga þær. 5. Skuldirnar hvíla eins og mara á þjóðinni. Yfir 40 millj. eru það nú, sem svara verður af vöxtum um hendur ríkisstj. 6. Lánstraust er náttúrlega ekki um að ræða. Með þessu þykist ég þá hafa sýnt, að afleiðingar kreppunnar eru að mjög miklu leyti orsakaðar af óviturlegri fjármálastjórn þess opinbera.

Héðinn Valdimarsson Ég lýsti því í ræðu í gær, hvernig kjósendur Framsóknarfl. hafa ávallt verið miklu róttækari en foringjarnir. Þetta hefir komið greinilega í ljós. Á flokksþingi Framsóknar í fyrra voru bornar fram kröfur um og hátíðlega lýst yfir, að ríkisstj. hallaðist meira að stefnu okkar jafnaðarmanna en íhaldsmanna. En foringjarnir sviku liðið. Ég vænti, að ég geti á þessum 7 mín. fundið þessum orðum mínum stað, þótt tíminn sé naumur. Ég vil þá líta á stefnuskrá Framsóknarfl., sem birt var í „Tímanum“ 6. maí 1931 og samþ. var á flokksþinginu, sem háð var dagana 29. marz til 9. apríl s. á. Ég ætla hér aðeins að taka fá dæmi, t. d. kennslumálin. Í stefnuskrá Framsóknarfl. er gert ráð fyrir, að flokkurinn berjist fyrir, að kennaramenntun verði bætt með hærri undirbúningskröfum og auknum kennslufræðum og bætt verði kjör kennarastéttarinnar“. Á sumarþinginu, sem það var eftir að flokkurinn hafði samþ. þessa stefnuskrá, bárum við jafnaðarmenn fram till. um bætt kjör kennarastéttarinnar. Þær till. mættu eindreginni andstöðu. Við höfum nú aftur á þessu þingi borið slíkar kröfur fram, og sennilega verða endalok þeirra þau, að þær verða svæfðar í n., en ríkisstj. og hennar flokkur er á móti þeim, þótt fjmrh. segist persónulega vera þeim hlynntur. Þá er enn það atriði í stefnuskránni, „að tekinn verði upp útflutningur á ísvörðum fiski með atbeina ríkisins þar sem samvinna myndast um útflutninginn í verstöðvunum, en samband slíkra sölusamlaga, byggt að samvinnuháttum, tekur að sér reksturinn. Verði nú jafnframt gerðar ráðstafanir til þess, að nauðsynleg ísgeymslu- og kælihús verði reist“. Var búizt við því, að með þessu væri hægt að bæta úr atvinnukreppunni og bæta útveg landsmanna. Hið eina, sem ríkisstj. hefir gert í þessu efni, er lítilsháttar tilraun, sem gerð var á Austurlandi og fór þannig, að útgerðarmenn fengu ekki annað greitt en nokkurn hluta veiðarfæranna, sem þeir urðu að kaupa, en fyrir sjálfan fiskinn fengu þeir ekki neitt. stefnuskránni er ennfremur: „Að leitað verði færis um myndun sölusamlags fyrir aðrar útfluttar fiskafurðir verstöðvanna, byggt að samvinnuháttum“. Við jafnaðarmenn höfum gert fyrirspurn um það, hvort framsóknarmenn myndu vilja fylgja okkur í því að koma skipulagi á saltfisksöluna, og án þess að tiltaka nokkurt sérstakt skipulag, en svarið frá forsrh. var neitandi. Ennfremur segir: „Að verðfesta krónuna í núverandi gengi“. Það er framkvæmt með því, að krónan er lækkuð um 20%. „Að seðlaútgáfan komist sem fyrst í hendur Landsbankans að fullu“. Sú framkvæmd hefir orðið á þá leið, að fjmrh. hefir beðið fjhn. að flytja frv. um, að Útvegsbankinn haldi um óakveðinn tíma þeim seðlaútgáfurétti, sem hann hefir, 4 millj. kr. „Að bankar og aðrar lánstofnanir gangi eftir fullum skilum skuldunauta sinna við hverskonar atvinnurekstur sem er“. Þetta er framkvæmt með gjaldfrestfrv. því, sem borið er fram, um að veita eins árs gjaldfrest. „Að skerpa eftirlit með bönkum og sparisjóðum“. Það er framkvæmt með því, að flytja till. um afnám bankaeftirlitmannsins. Ég fyrir mitt leyti álít, að sá maður, sem nú gegnir þessu embætti, hafi ekki staðið vel í stöðu sinni, en það er þó ekki hægt að segja, að það sé „að skerpa eftirlit með bönkum og sparisjóðum“ að afnema embættið. Í skattamálum er stefna flokksins sú, að „lækka tolla þá, er hvíla á nauðsynjavörum, en auka beina skatta“. Þetta framkvæmir hæstv. fjmrh. svo, að hann ber hér upp hvert frv. á fætur öðru um að auka óbeinu skattana. Flokkurinn vill „létta fátækraframfærslu af sveitar- og bæjarfélögum með því að koma á skyldutryggingum“. Stj. hefir ekki borið við að framkvæma þetta stefnuskráratriði flokksins, og frv. okkar Alþýðufl.manna, sem um þetta fjallar, virðist ekki hafa vakið neinn sérstakan fögnuð hjá henni. Í byggingarmálum vill flokkurinn „efla byggingar- og landnámssjóð“. Þetta er svo framkvæmt, að hæstv. fjmrh. gerir hverja tilraunina á fætur annari til þess að svipta sjóðinn styrk þeim, er hann nú nýtur af ágóða tóbakseinkasölunnar. Flokksþingið ákvað að láta „rannsaka þegar í stað, hvort eigi sé unnt að lækka kostnað við húsagerð í landinu með skipulagsbundinni verzlun með byggingarefni og bættum vinnuaðferðum“. þessu hefir stj. ekkert gert. Hér hefi ég rakið fjölda mála, sem sýna, að stj. hefir ekki gert það, sem kjósendur hennar hafa ætlazt til, að hún gerði. Það mætti rekja margt í viðbót, en þetta er nægilegt til að sýna, hversu gífurlega stj. hefir brugðizt sínum flokksmönnum til þess að þóknast íhaldinu. Ég vil þó geta um tvö mál í viðbót, sem ekkert stendur um í stefnuskránni. Annað er kreppan, hitt lýðréttindin. Ég vil lesa það upp, sem fyrrv. stærsti spámaður flokksins, rithöfundurinn - sem þá var - Jónas Jónsson, sagði einu sinni um kjördæmaskipunina. Í bók hans, „Komandi ár“, stendur þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Hinsvegar mætti greiða götu glöggrar flokkamyndunar á ýmsan hátt, en með engu fremur en að stækka kjördæmin og beita hlutfallskosningu. Þá koma stefnurnar fram fremur en einstaklingsáhrif, ættarfylgi eða fjármagn. Ef 3–1 sýslur væru í sama kjördæmi og kosið með hlutfallskosningu, reynir minna á „síðustu atkvæðin“, úrskurð þeirra andlega ómyndugu, sem fluttir eru í bifreiðum á kjörstaðinn, eins og sauðir til slátrunar. Hlutfallskosning tryggir rétt minni hlutans“. Allir vita hvernig stjórnin og ekki sízt Jónas Jónsson stendur nú í þessu máli. Ég hefi því miður ekki lengri tíma. Ég vil aðeins geta þess að lokum, að í kreppumálum hefir flokkurinn enga stefnuskrá gefið út, enda stj. ekkert gert. Á því eina sviði hefir stj. því ekki getað brotið gegn yfirlýsingum flokksins.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Mér er markaður tími út andsvara, svo það verða aðeins örfá atriði af mörgum, sem ástæða væri að ræða, sem ég get komizt yfir. Hv. 4. þm. Reykv. lauk ræðu sinni með því að leitast við að sanna, að erfiðleikar þeir, sem nú steðja að, stöfuðu aðallega af stjórnarfari síðari ára. Hér hefðu eintómir amlóðar ráðið, og því væri nú svo komið sem komið er. Afleiðingin af þessari ályktun hv.þm. er vitanlega sú, að amlóðar hafi haft ráðin um heim allan, því alstaðar hefir farið á sömu leið, alstaðar hafa erfiðleikarnir dunið yfir, alstaðar hefir kreppan spennt atvinnu- og viðskiptalíf heljargreipum. Og þótt skuggalegt sé útlits hér á landi, þá er það þó hvergi nærri eins vont og víða annarsstaðar. Ef þessi skýring hv.þm. væri rétt, þá væri það óskiljanlegt, að kreppa skuli ávallt verða hér á landi á sama tíma og annarsstaðar. Svo hefir þó alltaf orðið; svo var bæði um kreppuna 1926 og eins um kreppu þá, er upp kom í ófriðarlokin, á árunum 1921–1922. Hv. þm. benti á, að loftvog hefði verið farin að falla á árinu 1930. En ég hefi nú satt að segja ekki orðið var við miklar kreppuhugleiðingar á undanfarandi þing um hjá þessum hv.þm.Hv. þm. lætur glepjast af því, að hann sér nú og veit ýmislegt, sem hvorki hann né aðrir vissu síðasta sumar, hvað þá áður. Það var yfirleitt ríkjandi bjartsýni fyrri hluta árs 1931. Kreppan hafði þá staðið svo lengi úti í löndum sem kreppur eru vanar að standa, og menn bjuggust því við, að henni færi að létta. Þetta hafði sterk áhrif á stjórnir banka og atvinnufyrirtækja. Bankarnir voru ekki hræddir við að lána fé til útgerðar, þótt selja þyrfti skpd. á allt að 90 kr., til að útgerðin bæri sig. En verðið reyndist ekkert nálægt 90 kr., eins og allir vita nú. Ekki var þetta ríkisstjórninni að kenna. Það voru stjórnir banka og atvinnufyrirtækja, sem þessu réðu, og var raunar vorkunnarmál. Fyrsti vottur þess, að kreppunni mundi ekki létta, heldur magnast frá því, sem var, varð í Austurríki og Þýzkalandi í sumarbyrjun, þegar stórbankar tóku að hallast og fé Englendinga fraus þar inni. En höfuðrotið hófst ekki fyrr en að loknu sumarþingi. Tónninn á sumarþinginu var yfirleitt sá, af allra flokka hálfu, að nú færi að birta til, útlit væri sæmilegt og tekjur ríkisins mundu hrökkva fyrir ærnum útgjöldum. Ég hygg, að ekki þurfi lengi að leita að slíkum yfirlýsingum úr flokki hv. 4. þm. Reykv. Þeim var það vorkunn, þótt þeir sæu ekki fyrir það, sem nú er öllum bert orðið. En þetta sýnir, að þá var ennþá ekki fallin loftvogin fyrir sjónum stjórnmálamannanna. Það var eiginlega ekki fyrr en í sept., að mönnum varð ljóst, að til stórtíðinda dragi, en það var þegar sterlingspundið féll. Og það verð ég að segja, að þá er flest fundið til að ásaka stj., þegar hún er ásökuð um gengisfallið. Auðugum og voldugum þjóðum tókst ekki að varðveita verðgildi gjaldeyris síns. það varð óviðráðanlegt að dómi hv. 4. þm. Rvík. það var bara ísl. ríkisstj., sem átti að gera allt, sem var ómögulegt. Nei. Kreppan hefir haft öfug áhrif. Hún er höfuðorsök þess, hvernig atvinnuvegirnir nú standa að vígi, bankarnir og ríkið. Heimskreppan er höfuðorsökin, og það er villandi að rekja aðrar orsakir til þess. Um þetta verður ekki deilt. Höfuðorsök ástands atvinnuveganna er utanaðkomandi. Fyrr en það er viðurkennt, verða ekki tekin rétt ráð til að bæta úr. Hv. þm. Seyðf. talaði hér langt mál og gerði ýmsar óframkvæmanlegar kröfur. Hann ávarpaði stj. rétt eins og hún væri forsjónin sjálf, utan og ofan við allt ástandið. Hann lýsti því, hvernig ástatt er fyrir verkafólki, bændum, atvinnurekendum. En stj. - hún á úr öllu að bæta, öllu að bjarga, hún er engum örðugleikum háð - öðrum en máske svona löguðum ræðuhöldum. Hv. þm. talaði mikið um hin talandi verk stj. frá fyrri árum. Hann virtist halda því fram, að stj. hefði framkvæmt of mikið áður, en of lítið nú. Hv. þm. getur nú frómt úr flokki talað um hin talandi verk stj., því sjálfur er hann í vissum skilningi eitt af verkum stj., og máske það sem hæst talar og e. t. v. lengst. Það er samt engin ástæða fyrir hann til að gera óviðráðanlegar kröfur til stj. Hann mundi ekki taka slíku tali vel, þegar komið væri til hans sem bankastjóra, þá mundi hann fyrst og fremst athuga möguleikana á því, hvað getur borið sig, og hvað er fyrirsjáanlega ógerningur. Það er nákvæmlega það sama og ríkisstj. verður að gera. Samt gerir hv.þm. kröfur til ríkisstj. um að gera þetta og hitt, um að gera allt, án þess að fá tekjuauka, og jafnvel án þess að hafa trausta tekjustofna. Hún á að bjarga öllu með engu. Þetta er sama krafan og stúlkan gerði, er hún bað um skó, er væri stór innan í, en lítill að utan, svo hún gengi í augu biðlanna. Þessar kröfur hv.þm. eiga víst að ganga í augu kjósendanna. Ég veit ekki betur en að hvaða stj., sem er, verði að lúta ástandi því, er ríkir á hverjum tíma, engu síður stjórnir jafnaðarmanna en annara. Það sjá jafnaðarmannastjórnirnar í Englandi og Danmörku. Þær hafa orðið að lækka kröfurnar og spara. Það sá jafnaðarmaðurinn Thorson í Svíþjóð á sínum tíma. Þegar kommúnistar komu til hans og heimtuðu ríkisstyrk og atvinnubætur, þá sagði hann þeim, að ríkið mætti aldrei gera of mikið á krepputímum. Í sambandi við þetta má minna á hið geigvænlega frv., er hv. þm;. bar hér fram á síðasta þingi, 11 millj. frv., er öllum ofbauð, svo að enginn hefir á það minnzt síðan. Hv. þm. minntist á, að það þyrfti að gera eitthvað til að greiða fyrir afurðasölunni og semja við aðrar þjóðir, og vildi láta á sér skiljast, að ekkert hefði verið gert í þessu efni. Hann mun samt vita, að Sveinn Björnsson hefir verið sendur til Noregs vegna kjöttollsmálsins, og hefir skilað um það áliti. Hann veit líka, að kjötmarkaðurinn í Noregi er tregur og illur. Hann veit ennfr., að hæstv.forsrh. hefir borið fram frv., er miðar að því að flyta fyrir byggingu frystihúsa, svo að við getum flutzt meir yfir á nýmetismarkaðinn. Slíkar ráðstafanir þarf að gera, og þær eru líka gerðar. Hv. þm. mun kannast við það, að viðvíkjandi fisktollinum í Englandi er ekkert að gera að svo stöddu fyrir okkur. Brezka alríkið heldur fund í Ottawa í júlí í sumar um tollamál sín. Fyrr en þeim fundi er lokið talar brezka ríkið ekki við neinn. Þá fyrst er möguleiki til þess að tala við Englendinga um sameiginleg tollmál. Að svo stöddu er það ekki fyrir aðra en Englendinga að gera tollkröfur til stjórnar sinnar. Nú eru fiskkaupendur í Aberdeen og Orkneyjum að reyna að fá eftirgjöf á tolli af innfluttum fiski, sem fluttur er úr landi aftur. Gangi þeim ekki neitt, er ekki við að búast, að öðrum þýði að reyna. Vitanlega ber ríkisstj. að vera vakandi og koma til skjalanna strax og Ottawaráðstefnunni lýkur. Svo má minna á það, að þessi mál eru rædd í utanríkismálanefnd, og það er ekki altént heppilegt að ræða þau opinberlega til nokkurrar hlítar. Alþýðuflokknum var gefinn kostur á að koma manni í utanríkismálanefnd, en það þáði hann ekki. Um Rússa væri þess óskandi, að þeir hefðu eins mikinn áhuga á að kaupa af okkur og við á því að selja þeim. Það hefir verið reynt mikið til þess að selja þeim nokkuð af síld frá því í jan., og það var búið að útvega möguleika á því, að við keyptum af þeim í staðinn 1000 tonn af korni. Það starfaði að þessu góður maður og kunnugur í Rússlandi, en honum tókst ekki að koma því í kring. Rússar vildu heldur eiga samninga við Norðmenn, sem geta keypt margfalt meira af þeim. Nú er tími minn þrotinn og ég get ekki talið fleira. En hv.þm. kvartaði yfir því, að landsreikningurinn fyrir 1930 væri ekki ennþá fullbúinn. Sannleikurinn er sá, að frá minni hendi er landsreikningurinn fyrir löngu afgreiddur, og nú aðeins ókominn úr prentsmiðjunni. Þetta sagði ég hv.þm. í gær og að hann þyrfti ekki annað en ganga upp í prentsmiðju og fá sér hann. En í stað þess að gera það, hefir hann kosið að gera þetta að árásarefni á stj. En þar sem hv.þm. Seyðf. talar nú með svo mikilli vandlætingu um þennan landsreikning, þá vil ég minna á, að hinn sami Haraldur nokkur Guðmundsson, sem áður var þm. Ísf., er ekki alveg óviðkomandi þessum landsreikningi. Það var á því herrans ári 1930, sem hann gerðist bankastjóri, og var þá raunar og stj. stuðningsmaður. Og nú kemur mér í hug dálítil saga. Hún er að vísu ekki beinlínis geðþekk, en hún er úr eldhúsi. Og þar sem við nú erum í eldhúsi, þá læt ég hana fara. Það var á þeim árunum, þegar það tíðkaðist að hengja lík upp í eldhúsum, til þess að verja þau rotnun, þar til næðist til prests. Gamall maður lézt eitt sinn á afskekktu býli. Það var um hávetur og ekki unnt að koma líkinu til grafar. Það var því hengt upp í eldhúsrjáfur. Þá var það eitt sinn um veturinn, að dóttir hjónanna kemur til móður sinnar og segir: „Mamma, það er farið að leka úr honum afa ofan í grautinn ! “ Ég bið náttúrlega afsökunar á að hafa farið með þessa sögu hér. En mér finnst endilega, að þegar farið er í eldhúsið frá 1930 og tekið að hræra þar í landsreikningnum, þá verði ekki komizt hjá því, að úr framliðnum hv.þm. Ísaf. leki eitthvað ofan í hann graut.

Magnús Guðmundsson Ég hefi ekki nema stundarfjórðung til andsvara og verð því að fara fljótt yfir sögu. Hæstv. forsrh. sagði, að málafærslumaðurinn talaði gegnum mína ræðu. Hver er nú beztur kostur málafærslumanna? Að fara með rétt mál, því að geri hann það, er hægt á því að byggja réttlátan dóm. Þetta gerði ég. Ég fór með það eitt, sem rétt var. Það hefir og hæstv.forsrh. viðurkennt með því að gera enga tilraun til að hrekja neitt af því, sem ég sagði. Eitt, aðeins eitt, var það, sem ráðh. vildi bera í bætifláka fyrir, og það var Alþingishátíðarkostnaðurinn. Ég skal með ánægju draga hann frá. Hann er eða var um 800 þús. kr., og auk þess má telja nýja Þingvallaveginn, sem kostaði rúml. 300 þús. kr., að mig minnir. Ég neita alveg aftur á móti að taka Þingvallabraskið, 200–300 þús. kr., sem fóru í færslu húsa og kostnað af því. Hólið um Jóhannes Jóhannesson fyrrv. bæjarfógeta kemur nú, en nokkuð seint. Aðallega hefir maður orðið var við róg og níð í hans garð, en gott er að hann fær nú viðurkenningu starfs síns. Hæstv. forsrh., sagðist mundu taka vel öllum sparnaðartill. Gott og vel. Það skal verða reynt á það. Hann kvaðst hafa lækkað laun embættis- og starfsmanna ríkisins. En það hefir ekki nær því alstaðar tekizt. Stundum hefir tekizt svo óhönduglega til, að undirmönnum hefir verið tilkynnt launalækkun, en síðan laðzt að tilkynna það yfirmönnunum, er greiða þeim launin. Hæstv. ráðh. sagðist hafa fækkað embættum og lagt niður vélaeftirlitsmanninn. Ég get ekki þakkað honum það, því það starf var stofnað í algerðu heimildarleysi og laun greidd utan allrar lagaheimildar, og endurskoðendur landsreikninga hafa á hverju þingi kvartað yfir þessu. Ég hefi tekið eftir því, að í svörum við aths. yfirskoðunarmanna landsreikningsins 1930 kveðst stj. hafa afnumið eitt embætti við bifreiðaeftirlitið. Sá maður, er það embætti hafði, var gerður löggæzlumaður, og sjálfur telur hann sig gegna sama starfi og áður. Hæstv. fjmrh. þarf ég ekki neinu að svara. Hann ber ekki ráðherraábyrgð á eyðslu undanfarinna ára. Hann ber aðeins flokksábyrgðð. En ég þarf að segja nokkur orð við bæði hæstv.dómsmrh. og hæstv.forsrh. Ég ætla fyrst að svara hinum fyrrnefnda nokkrum orðum. Það mátti svo heita, að þessi ráðh. svaraði engu því, sem ég mælti í hans garð, og munu þó margir mæla, að ég hafi deilt á hann allharðlega. Aths. mínum um bílakostnaðinn svarar hann með því, að pósthúsið hafi fengið sér bifreið og vegamálastjórinn. Pósthúsið hefir fengið sér bíl til að flytja í póst í nágrenni Rvíkur, og vegamálastjórinn þarf að vera á sífelldu ferðalagi um allt land starfs síns vegna. Ætlar ráðh. því að fara að gerast póstmaður eða hafa eftirlit með vegaviðhaldi? Það lítur út fyrir það, úr því að hann hér sig saman við pósthúsið og vegamálastj. Það, sem ég átaldi um bifreiðarnar, var hið gengdarlausa bruðl í þeim efnum. Allur bifreiðakostnaður, að undanskildu öllu því, sem fært hefir verið til gjalda á Alþingishátíðarkostnaði, sem er stórfé, hefir verið hjá stj. einni um 42000 kr. á ari árin 1928 -1930, en um árið 1931 liggja ekki enn fyrir skýrslur. Langmestan hluta af þessu hefir dómsmrh. notað. Og a. m. k. annað eins hefir hann notað í snattferðir á varðskipunum og sennilega miklu meira. Honum þykir laun Eggerts Claessen hafa verið þá í Íslandsbanka, og ég viðurkenni, að þau voru það á tímabili, en miklu meira hefir hæstv. ráðh. kostað ríkissjóðinn, þó að aðeins sé tekið tillit til beinnar fjarnotkunar hans til persónulegra þarfa. Hann er sá langeyðslusamasti maður, sem ég hefi þekkt. Ekki beint fyrir það, að honum þyki gaman að vera í veizlum og gera sjálfan sig og aðra samkvæmishæfa, heldur einkum af því, að hann getur aldrei haldið kyrru fyrir. Hann er alltaf á sífelldu flökti og getur aldrei haldið kyrru fyrir. Hér á þingi getur hann aldrei kyrr verið. Það er eins og alltaf stingi hann þúsund títuprjónar. Og það er ekki nóg með, að ráðh. sé einn á þessu sífellda ferðalagi. Hann vill líka alltaf hafa um sig heila hirð, eins og nokkurskonar lífvörð. Þetta verður dýrt fyrir ríkissjóðinn. Það er dýrt fyrir ríkissjóðinn að taka varðskip, smala mönnum af ýmsum höfnum til ákveðins veizlustaðar og flytja þá heim aftur. Hvað ætli allar veizlurnar á Laugarvatni hafi kostað? Ég man, að í landsreikningnum 1929 voru færðar til gjalda, mig minnir, 149 kr. fyrir nesti boðsgesta að Laugarvatni. Takmarkalaus hégómagirni veldur miklu af þessum kostnaði. Um héraðsskólana er það að segja, að ég man vel eftir lánsheimildinni 1929, en hún hefir ekki verið notuð, og er það skýrt tekið fram í fjármálaræðu Einars Árnasonar á vetrarþinginu 1931. Ráðh. for því hér með bein ósannindi, er hann sagði, að þessi heimild hefði verið notuð. Hún hefir ekki verið notuð, heldur ausið úr ríkissjóði þvert ofan í gildandi lög, og mun ég ræða betur um þetta, er landsreikn. 1930 kemur hér til meðferðar. Litla-Hraunshælið nefndi ráðh. aðeins, og má ég ekki taka neinn tíma til að ræða um það. Að öðru leyti snerist ræða ráðh. um Íslandsbanka. Það er einkennilegt, að á hverjum eldhúsdegi kemur ráðh. með einhverja rannsóknarskýrslu nýrrar nefndar eða eitthvert rit, sem hann les upp úr. Þess vegna hefir stundum verið erfitt að svara honum. En nú brast honum bogalistin. Nú upplýsti hann sjálfur það, sem hann ætlaði að leyna. Honum fataðist stóriðjan, og mun ég nú sýna fram á það. Hann segir, að Íslandsbanki hafi tapað um 20 millj. kr. á 25 árum. Það er alltaf há upphæð; það er viðurkennt, en a. m. k. 15–18 millj. af þessu hefir bankinn sjálfur borgað aftur af viðskiptaágóða við sjávarútveginn, sem hann því nær eingöngu skiptir við. En hvað ætli hæstv. ráðh. borgi ríkissjóði mikið af því tapi, sem hann hefir valdið ríkissjóði. Undir 80 millj. kr. hefir hann og hans stj. notað á þessum síðustu 4 árum. Aðfarir Íslandsbanka eru smámunir í samanburði við þetta. Og svo er enn eitt. Hæstv. ráðh. nefnir töp Íslandsbanka á 4 eða 5 nafngreindum mönnum. Hann var svo óskynsamur að lesa upp, hvernig skuld þeirra var um hver áramót. Af þessum upplestri heyrðist það, að skuldir þessara manna hafa einmitt aukizt langmest 1928–1930, meðan núv. stj. var við völd. Nú hygg ég, að þótt þessi ráðh. sé ekki sterkur í röksemdafærslunni, þá skilji hann þó það, að ef það er synd mín og þeirra, sem voru með mér í fyrrv. stj., að bankinn hefir tapað á þessum mönnum, þá verður núv. stj. og þá hann sjálfur að bera ábyrgð á töpum, sem mynduðust í hennar tíð, og skýrslan sýnir, að það var stórmikill hluti. Hæstv. ráðh. hefir því með þessu löðrungað sjálfan sig og hæstv.forsrh., sem var form. bankáraðsins 1927–1930. Þegar þessi ráðh. ætlaði að fara að höggva til annara, þá tókst ekki betur en svo, að höggið lenti á honum og samverkamönnum hans. Ég mótmæli þeirri óhæfu, að þessi ráðh. skuli í þessum umr. hafa leyft sér að ráðast með hrakyrðum og brigzlum á minningu nýlátins embættismanns, Gísla Ólafsson landssímastjóra. Slíkt er fáheyrt, og getur ekki afsakazt með öðru en algerðu ábyrgðarleysi. Ég hefi gaman af að sjá, hvort hæstv.forsrh. getur látið vera að hreinsa skarnið af minningu þessa látna fornvinar síns, sem hann sjálfur skipaði landssímastjóra. Hæstv. dómsmrh. spurði, hvort ég sæi ekki magrar kýr á beit nærri túni mínu. Jú, ég sé þær, ég sé þær margar og magrar, sármagrar; grindhoraðar, bæði í mínu túni og utan þess. Og ég sé líka, að þær eru allar brennimerktar hæstv. stj. og langflestar með J.J., og ætla ég, að hæstv. dómsmrh: kannist við það brennimark. Hví hafa ekki Rvík og önnur sveitarfélög landsins safnað sjóðum á undanförnum árum eins og krafizt er af stj.? Þannig spurði ráðh. Svarið liggur opið fyrir. Hvorki Rvík né önnur sveitarfélög hafa fengið fé inn í milljónatali umfram áætlun, vegna þess, hvernig þeirra tekjulöggjöf er varið. Ekkert verulega meir getur komið inn en áætlað er. Aðaltekjurnar eru fastakveðin útsvör fyrir fram. Hér er því ólíku saman að jafna, og spurningin út í hött. Þá kem ég að hæstv.forsrh. Hann barðist mjög um og taldi, að ræða hv. 3. þm. Reykv. hefði staðfest allt, sem ráðh. sagði á þingmálafundum í vor, um að við sjálfstæðismenn hefðum gert fasta og órjúfanlega samninga við jafnaðarmenn um að eyðileggja rétt héraðanna til þess að hafa sérstaka fulltrúa. Það verður væntanlega fullt tækifæri til að tala betur um þetta, þegar stjskrfrv. kemur hér til umr., en nú þegar vil ég benda á, að staðreyndirnar sanna, að hæstv. ráðh. fer hér með blekkingar. Till. sjálfstæðismanna byggja einmitt á þeim grundvelli að vernda þennan rétt kjördæmanna, og jafnaðarmenn ganga einmitt inn á þetta. Hvar er þá hinn fasti órjúfanlegi samningur? Hann er hvergi. Allt, sem gerðist í málinu, hefir verið sagt og ekkert undan dregið. Hæstv. ráðh. á eftir að bíta úr nálinni um þessar fullyrðingar sínar. Því skal ég lofa honum. Þá minntist sami ráðh. á verkföll og samúðarverkföll, og lýsti hann hv. 3. þm. Reykv. heldur illa í því sambandi. Öðruvísi mér áður brá! ! Í 3 ár voru þeir nánir samherjar, og hefir verkfallshneigðin hjá hv. 3. þm. Reykv. sjálfsagt ekkert aukizt síðan. Kemur hér fram, sem oftar, að hæstv. stj. metur manngildi manna eftir því, hvort þeir eru með henni eða móti. En hvað er svo um þetta verkfall og samúðarverkfall, sem hæstv.forsrh. nefndi? Það á að vera í því fólgið, að jafnaðarmennirnir greiði atkv. á móti tekjuaukalögum hæstv. stj. á þessu þingi og ef til vill fjárl. líka. Þetta kallar nú hæstv.forsrh. verkfall. Verkbann segir hv.þm. Seyðf. Hann telur sig eiga svo mikla hönk í bakið á þeim, að þeir eigi að greiða atkv. með stj., og ef þeir leyfi sér að greiða atkv. á móti, þá sé það verkfall. Ég veit nú að sjálfsögðu ekki vel um, hve mikið er óslitið af hinum innilegu böndum milli Framsóknar og jafnaðarmanna, en ég get ekki vel skilið þessa röksemdafærslu. Mér skilst, að það gæti verið verkfall, ef þeir neituðu að greiða atkv. Greiði þeir atkv. á móti, sýnist mér, - svo að ég noti annað þekkt hugtak -, vera um handafl að ræða. Ég tók eftir, að hæstv.forsrh. mændi vonaraugum til okkar sjálfstæðismanna um, að við gerðum ekki það, sem hann kallar „samúðarverkfall“ með jafnaðarmönnum, það er að segja, að við greiðum ekki atkv. gegn fjárl. og með nauðsynlegum tekjulögum. Um leið og ég bendi á, að ég kannast alls ekki við, að ég geri verkfall, þótt ég greiði atkv. gegn einhverju frv., skal ég vísa til þeirrar skýru yfirlýsingar, sem ég áður hefi gefið hér í þessari hv. d. Af þeirri yfirlýsingu er það auðsætt, að það veltur á aðferð hæstv. stj. sjálfrar og hennar flokks, hvort úr þessu getur greiðzt eða ekki, og vænti ég, að hæstv. stj. þyki þá vel, er hún hefir bæði tögl og hagldir, þó að dálítið sé haldið í um miðju reipisins. Vilji hæstv. stj. beita kúgun í stærsta málinu, sem fyrir liggur þessu þingi, þá verður hún sjálf að taka afleiðingunum. Og það getur ekki skoðazt nema orðagjálfur, þegar hæstv. ráðh. talar um, að hann óski samvinnu, ef hann svo einskis réttlætis vill unna í hinu stærsta réttlætismáli þingsins. Að lokum vil ég taka það fram, að ég tel Sjálfstæðisflokkinn ekki hafa tapað í kosningunum í sumar, þar sem hann fékk nærri helming atkv. Ég þekki ekki neinn stjórnmálaflokk í heiminum, sem hefir tiltölulega jafnmikið fylgi. En ranglát kjördæmaskipun veldur því, að hann skuli vera í minni hluta á Alþingi.

Haraldur Guðmundsson Mér þótti dæmisaga sú, er hæstv. fjmrh. lauk máli sínu með, bæði smekkleg og velviðeigandi, sérstaklega í hans munni. Ég vil taka undir með saklausa barninu, sem sagði, að farið væri að leka úr honum afa, og það allóþyrmilega. Blöð Íhaldsflokksins sum skýrðu svo frá, þegar þessi hæstv. ráðh. tók sæti í ráðuneytinu, að þar væri um að ræða heiðursfélaga í íhaldsflokknum, þá fannst ýmsum vera heldur en ekki farið að leka úr honum afa! Betri sönnun fyrir því, að Framsókn hafi verið að sigla í íhaldsáttina nú síðustu árin, held ég, að verði torfundin. Hæstv. ráðh. segir margar og misjafnar dæmisögur. Það er sízt lastandi, ef þær eru góðar. En ég verð að álíta, að fjmrh. væri þörf fleiri góðra kosta en að hafa sífellt dæmisögur á takteinum, meira og minna biblíulegar. Þessi hæstv. ráðh. veik að mér persónulega nokkrum orðum. Ég ætla að svara því strax, svo að það gleymist ekki, því að ég vil borga mínar privat skuldir eftir því, sem ég get. Hæstv. ráðh. sagði; að ekki sæti á hv.þm. Seyðf. að vera að lasta verk stj., þar sem hann væri eitt af verkum hennar. Hún hefði gert hann að bankastjóra á Seyðisfirði. Ég vil segja hæstv. ráðh. það strax, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að það hefir engin áhrif á tal mitt um hæstv. stj., þó að hún hefði gert mig að bankastjóra. En það er ekki rétt, að hæstv. stj. hafi veitt mér þetta embætti. Það gerði bankaráð Útvegsbankans, en ekki hæstv. stj. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þennan kafla í ræðu hæstv. ráðh., en er reiðubúinn til þess að taka öllum afleiðingum af dómum mínum um og afstöðu minni til hæstv. stj., hvenær sem er. Annars segir hæstv. fjmrh. margt fleira spaklega en dæmisögur. Fræg er orðin samlíking hans um kreppuna, sem hann flutti í útvarpinu í vetur, að kreppan væri eins og vindarnir, engir vissu, hvaðan þeir kæmu eða hvert þeir færu. Eftir því mætti ætla, að okkur dauðlegum mönnum væri ekki fært að bæta neitt úr slíku fyrirbrigði, heldur ættum við, og þá hæstv. fjmrh. líka, að setjast með auðmýkt með hendur í skauti og bíða þar til þetta væri liðið hjá. En þannig lítum við jafnaðarmenn ekki á þetta mál. Hæstv. fjmrh. er einmitt til þess að gera ráðstafanir gegn kreppunni, og hann má ekki verða fyrstur til þess að segja, að ekkert sé hægt að gera. Hæstv. ráðh. spann upp langa sögu um það, hvað allir hefðu verið bjartsýnir á sumarþinginu 1931; þá hefðu allir haldið, að nú færi að rofa til, en um leið segir hann frá því, að einmitt þá hafi jafnaðarmenn lagt fyrir þingið 11 millj. kr. frv. um ráðstafanir til þess að mæta kreppuvandræðunum. Hæstv. ráðh. talaði um frv. þetta eins og einhverja fjarstæðu, en sumum flokksbræðrum hans og meðstjórnendum hefir ekki blöskrað að koma talsvert stærri upphæðum í lög en þessari, og það á skömmum tíma. Framsóknarstj. hefir fengið milljónir kr. tekjur umfram áætlanir til þess að ráðstafa. Við jafnaðarmenn höfum síðan 1929 krafizt þess, að ákveðinn hluti af þessum miklu tekjum væri lagður til hliðar, til þess að mæta vandræðum vondu áranna, en hæstv. fjmrh. og flokkur hans börðust á móti því, að þessi leið yrði farin. En hæstv. ráðh. getur ekki neitað því, að hefðu lögin um jöfnunarsjóð, sem jafnaðarmenn báru fram á þinginu 1929, verið samþ. þá, hefðu um síðustu áramót verið til 31/2 millj. kr. til þess að mæta atvinnuleysinu. Hæstv. ráðh. talaði um óframkvæmanlega hluti og taldi þar með öflun 11 millj. kr. á tveim árum til þess að mæta kreppunni. Ég held, að slíkt fari talsvert eftir því, hvað mikið kapp er lagt á það. Ég held að ég verði að nota nokkrar mínútur, til þess að sýna fram á, að þetta var ekki eins óframkvæmanlegt og hæstv. ráðh. heldur. Í fyrsta lagi var gert ráð fyrir, að árið 1931 hækkaði tekjuskatturinn um 100% og eignarskattur um 200%. Hæstv. ráðh. hefir lýst því yfir, að tekjuskatturinn af atvinnurekstri hafi enginn orðið á þessu ári, af því að atvinnufyrirtækin hafi engan arð gefið. Hann talaði ennfremur varlega utan að því, að hann hefði sjálfur verið að hugsa um að hækka þennan skatt, þótt ekkert hafi nú orðið af því, að hann hafi gert till. í þá átt. Þó að það væri rétt hjá hæstv-. ráðh., að atvinnufyrirtækin hefðu ekki borið arð 1931, þá er það þó víst, að miklar eignir eru til hér á landi, og einnig fjöldi hálaunamanna, sem gætu auðveldlega borgað tvöfaldan skatt af tekjum sínum. Og tekjurnar væru ólíkt betur fengnar á þennan hátt en að kúga þær af fátæklingum með tolli á toll ofan. Af fleiri atriðum, sem við bentum á sem hentugar leiðir til fjáröflunar, má nefna stóríbúðaskatt og húsaleiguskatt. Nú hafa fylgismenn hæstv. ráðh. tekið þessar till. upp, en mismunurinn frá uppástungu okkar er þó alltilfinnanlegur, þar sem nú er ætlazt til þess, að þessir skattar gangi beint til almennra útgjalda ríkissjóðs, en ekki til ráðstafana gegn kreppunni. Þá lögðum við til, að skemmtanaskatturinn yrði látinn ganga til kreppuráðstafana. Ekki var það óframkvæmanlegt. Enn var lagt til, að tekjur tóbakseinkasölunnar rynnu til kreppuráðstafana og 200% yrðu lögð á áfengistollinn, því að flestir, sem hafa ráð á að fá sér oft í staupinu, geta vafalaust séð af talsverðu í ríkissjóðinn, og enginn skaði væri, þótt eitthvað drægi úr áfengiskaupum og drykkjuskap. Samkv. frv. okkar áttu þessir nýju skattar að nema nú á 2 árum 5 millj. 300 þús. kr., og ég hefi engan mann fyrir hitt, sem hefir talið þetta óvarlega áætlað. -Ennfremur var bent á þá leið, að ríkisstj. legði út 3 millj. kr. innlent lotteríislán. Þó að það sé rétt, að ekki sé sem efnilegast nú á þessum síðustu og verstu tímum að bjóða út stór innanlandslán, þá eru miklar líkur til, að einmitt slíkt lán hefði orðið auðfengið. Þetta hefir verið gert og gefizt ágætlega víða erlendis. Þessi leið er því alls ekki fráleit. Það virðist a. m. k. ekki síður skynsamlegt að reyna ýmislegt slíkt og hér hefir verið minnzt á en að knýja stöðugt á dyr enskra stórbanka. Við jafnaðarmenn lítum svo á, að það helzta, sem gert verði gegn kreppunni, sé að varna því, að bændur og aðrir smærri atvinnurekendur flosni upp, og það verður hið opinbera að gera. Ennfremur að stuðla að því, að vinna fólks verði ekki gerð verðlaus, og auka opinberar framkvæmdir að miklum mun, enda eru með því síðasttalda slegnar tvær flugur í einu höggi, hagur fólksins bættur og verklegum framkvæmdum hrundið í framkvæmd. En þetta á ekki sem bezt heima í fjarmálaspeki hæstv. ráðh., sem heldur, að ráðið við kreppunni sé það, að allt vöruverð hækki, en kaupgjaldið lækki.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég ætla að eyða fáeinum mínútum af mínum stutta tíma til þess að svara nokkrum pexatriðum úr ræðu hv. 2. þm. Skagf. í gær. Hv. þm. sagði þá, að sig furðaði á því, að einn héraðslæknir skyldi fá 2000 kr. í launauppbót. Hann átti hér við Sigvalda Kaldalóns, og skal ég skýra frá ástæðunni til þessa. Þessi læknir flutti úr héraði, sem var miklu tekjuhærra, í annað tekjulægra. Og þetta var meðan hæst stóð baráttan milli læknafélagsins og landsstj., en í þeirri baráttu var félagið stutt af hv. 2. þm. Skagf. og flokki hans. Honum mun því kunnugt um, að herkostnaðurinn í því stríði varð nokkuð mikill, þó að hann hafi vafalaust verið minni en þegar flokkur hv.þm. kom hér upp herliði árið 1921, til þess að bola úr landi erlendum dreng. Íhaldið þyrlaði upp miklu ryki í sambandi við það mál, en síðar sýndi sig, að bar var allt byggt á heimskulegum vottorðum. Þá deildi hv.þm. á stj. fyrir það fé, sem hún hefði veitt til Reykjabúsins. En hversvegna mátti koma upp búum í sambandi við Klepp og Vífilsstaði, sem þegar eru farin að spara fyrir þessum spítölum þúsundir króna á ári á þeirri mjólk, sem þarf til þeirra, ef ekki má koma upp þarna á Reykjum samskonar búi fyrir Landsspítalann. Hv. þm. sagði ennfremur, að einum embættismanni í Reykjavík hefði verið greidd sérstök launauppbót af stj. Þessi embættismaður, sem hér um ræðir, er Jón Hermannsson, tollstjóri í Reykjavík. Hann hélt því fram, að hann ætti ógreidda dýrtíðaruppbót frá fyrra ári, og þar sem allt benti til, að svo væri, fékk hann þessa upphæð greidda. Eina árásin, sem hv.þm. getur því fært fram út af þessu, verður að byggjast á því, að hann lýsi Jón Hermannsson ósannindamann að þessari kröfu sinni og Gísla Ísleifsson ómerkan að þeirri tillögu að greiða þetta fé. Þá er mjög óheppilegur sá blástur, sem verið hefir í nokkrum hv.þm. út af Gísla Ólafsson, fyrrv. landssímastjóra. Þessi maður á það upp á sig og Morgunblaðið, að á hann skyldi vera minnzt hér. - Í Morgunblaðinu er þrásinnis ráðizt á okkur Framsóknarmenn fyrir að veita ekki meira fé en gert er til ýmsra verklegra framkvæmda, vega, brúa o. s. frv. Og í sömu blöðunum er Morgunblaðið að ráðast á stj. fyrir það, að eyðileggja ekki sæsímann hingað til lands, og kasta þannig bókstaflega í sjóinn öllum þeim peningum, sem búið er að leggja í það fyrirtæki. Með þeirri uppástungu braut Gísli Ólafsson af sér við land sitt og stj., og sömuleiðis Íhaldsflokkurinn fyrir það að taka undir þessar till. hans. Ennfremur sést það af skjölum, sem geymd eru í stjórnarráðinu, að það var einmitt þessi sami maður, sem réð því, að rándýr lóð í miðbænum var keypt undir nýju símastöðina, þrátt fyrir það, að ríkið ætti ágætar lóðir á Arnarholstúni, sem auðvitað var sjálfsagt að nota. - Það skiptir engu máli, hvort maðurinn er dauður eða ekki; það verður að segja sannleikann um hann jafnt fyrir því, þegar tilefni gefst, þegar um alþjóðar málefni er að ræða. Íhaldið og blöð þess ávítuðu landsstj. fyrir það, að hún tók í taumana 1930, þegar Gísli Ólafsson beitti sér af alefli fyrir því, að sæsíminn yrði lagður niður og tekið stórlán til að koma á talsambandi við útlönd. Íhaldið stendur varnarlaust í þessu máli. Það vildi þessa heimskulegu eyðslu, og reynir nú að fela sig á bak við dáinn mann. Það má einnig á það minna, að í vetur var gerður mikill hvellur út af væntanlegum talsímagjöldum og kallaður saman fundur til að mótmæla þeim gjöldum, sem heyrzt hafði um. En þegar það svo upplýstist á fundinum, að hér var um að ræða fyrirkomulag frá fyrrverandi landssímastjóra, þá datt allt í dúnalogn og hefir ekki heyrzt nefnt síðan. Þá sýndist ekkert athugavert við það, þegar till. um hina alltof dýru sjálfvirku stóð höfðu komið frá íhaldsmanni. Þá kem ég að aðalatriðinu, því, hvor flokkurinn hafi farið betur með fjármálastjórnina og með meiri heiðri. - Um jafnaðarmenn tala ég ekki í þessu sambandi, því að þeir þvo hendur sínar og þykjast engu hafa nærri komið. Er því rétt að lofa þeim að vera utan við. Þegar litið er á fjármálastjórn íhaldsins, þá er þar um líkt að segja, eins og hv.þm. G.-K. sagði um sinn atvinnuveg hér í gærkveldi, þar sem hann taldi hann mergsoginn og máttvana. Á árunum 1917 –1922 voru þeir fjmrh. Björn Kristjánsson, Sig. Eggerz og Magnús Guðmundsson, núv. hv. 2. þm. Skagf. þá var Jón Magnússon alltaf stjórnarforsetinn. En á þeim árum söfnuðust allt að 20 millj. kr. skuldir, sem eru uppistaðan að ríkisskuldunum. Og öllu þessu fé var varið í eyðslu, en ekkert varanlegt og gagnlegt var gert. Allt fór í botnlaust sukk. Þá í endalok þessa tímabils er það, sem Jón Magnúson réð Eggert Claessen að Íslandsbanka fyrir 40 þús. kr. árslaun. Þetta ásamt fleiru gaf tóninn um hin háu laun og þá miklu eyðslu, sem þeim urðu samfara. Verk þessara ára tala líka, en þau tala um þá óhófseyðslu sem þá átti sér stað. Þau tala til viðvörunar. Þegar svo Eggert Claessen er kominn að bankanum, þá þróast þau viðskipti, sem ég lýsti í gær, eða gaf sýnishorn af. Þá er Gísla Johnsen, Sæmundi Halldórssyni, Copland og fleirum þess háttar gæðingum íhaldsins haldið uppi á þann hátt, að það er hið glæfralegasta, sem hefir gerzt í okkar fjármálasögu. Þetta gerðist allt í tíð íhaldsins og er undirbúið af því. Og þó segir hv. 2. þm. Skagf., að stj. Tryggva Þórhallssonar beri ábyrgð á þessu. Og í sambandi við tapið á Seyðisfirði má geta þess, að Jón Þorláksson greiddi atkv. gegn því í bankaraði, að bróðir Stefáns Th. Jónssonar færi frá stjórn útibúsins þar, eftir að Svavar Guðmundsson var búinn að fara austur og komast að raun um, hvernig komið var. Það hefir verið gert yfirlit yfir það, hvernig skuldum ríkissjóðs var varið 1927 og hvernig þeim er varið nú. 1927, þegar íhaldið skilaði af sér, voru skuldir ríkissjóðs samkv. landsreikningum milli 11 og 12 millj. En þar sem mikið af þeirri upphæð var í dönskum krónum, þá verða þetta nærri 13 millj. ísl. kr. Hér við bætast svo lan MG og veðdeildarlán JónsÞ, 16 millj. kr. Eru skuldir ríkissjóðs þannig, þegar íhaldið skilaði af sér 1927, samtals ca. 29 millj. kr. Nú eru skuldir ríkissjóðs um 39 millj. kr. Skuldaraukning er því um 10 millj. kr. þar af hafa bankarnir fengið: Landsbankinn ............. 3 millj. Búnaðarbankinn .......... 3.6- Útvegsbankinn ............ 1.5 - Síldarverksmiðjan ....... 1.5 - Samtals 9.6 millj. Auðvitað hafa verið tekin lán, sem nema meir en skuldaraukningunni, 10 millj., en jafnframt hefir árlega verið borgað af gömlum skuldum, svo að mismunurinn er þessi. Eins og sest, þá hafa stærstu upphæðirnar af skuldaaukningunni farið til bankanna, og það að mestu leyti fyrir þá óstjórn, sem hefir ríkt um stjórn hinna stærri fyrirtækja íhalsmannanna. Það eru því tómar blekkingar að segja, að það sé Framsóknarflokkurinn, sem hafi stofnað til skuldanna. Við skulum svo rétt líta á, hvernig þar stendur, sem íhaldið hefir öllu ráðið á þessum árum, svo sem eins og er í Vestmannaeyjum og Reykjavík. hér var það nú svo í vetur, að bæjarstjórnin her, þar sem íhaldið ræður með Knud Zimsen í fararbroddi, varð að fá leyfi ríkisstj. til þess að leggja nýtt aukaútsvar á, er nam 10% af aðalútsvörum, til þess að geta innt af hendi daglegar skyldur. Leyfið var veitt. Það var lítið svo á, að ekki væri um annað að gera, þótt það hafi máske ekki verið rétt að gera það. Bær, sem teljast vill til menntaðra bæja, verður að uppfylla ýms nauðsynleg skilyrði, sem setja á hann menningarbrag. Margt af þessu vantar enn hér í Reykjavík. T. d. hefir bærinn verið svo aumur, að hann hefir ekki getað lokið við að gera lítinn baðklefa í Nýja barnaskólanum, auk heldur að hafa fullgert sundhöllina. Þannig er þá getan í Reykjavík, þar sem þó íhaldið hefir ávallt ráðið. Og þetta er í samræmi við harmagrát hv.þm. G.-K. hér í gærkveldi. Annar blær var á þeim hv.þm. við Þjórsarbrú 1927 á fundi þar. Þá sagði hann, að íhaldið í Reykjavík væri aflaklærnar, sem ættu að leggja peningana í ræktun landsins. En í gærkveldi var það sultardropinn, sem lak úr nefi hv.þm., er hann lýsti ástandinu hér. Hann sagði að skipin væru orðin gömul. Engir sjóðir væru til að bera hallann af útgerðinni og að gjaldþrot lægi fyrir henni við næstu áramot. Það eru nú 10 ár síðan ÓTh breiddi út faðminn og kallaði sig aflaklóna. En nú telur hann allt líf aflaklónna í kaldakoli og kveinar yfir því, hvernig þeir séu kúgaðir af sköttum í ríki Knud Zimsen. Hann hælir hv. 3. þm. Reykv. fyrir göfuglyndi í kaupgjaldsdeilum, en Morgunblaðið kvartar yfir því, að tillögur útgerðarinnar hafi verið hundsaðar af sócialistum En þó að þetta sé nú allt svart, þá eru þó ráð á að launa forstjóra útgerðarfélaganna sumra með 30–50 þús. kr. árslaunum. Og skipstjórarnir hafa stundum sín 40–50 þús. kr. Og útgerðarmannavillurnar í Vesturbænum kosta sumar fráleitt minna en 100–150 þús. kr. hver. Þetta hafa þessir fátæku menn byggt. Sagan sannar, að það eru íhaldsmennirnir, sem með óhófi sínu og sukki hafa sett allt á hausinn, hvar sem þeir hafa ráðið. - Og verkafólkið á þaðan einskis góðs að vænta, enda þótt reynt sé þetta ár að halda kaupinu óbreyttu, meðan verið er að véla alþýðuna til þess að lyfta íhaldinu í aðstöðu til að ráða öllu hér á landi. -

Ólafur Thors Hv. þm. Seyðf. vék að mér nokkrum orðum. Honum þótti ég lítið leggja til kreppumálanna og ekki lífvænlegt. - Sjálfur bar hann fram þá uppastungu, að ríkið tæki alla verzlun í sínar hendur! Það er nú eins og þar stendur, að hverjum þykir sinn fugl fagur. Það er sjálfsagt hin mikla fyrirmynd, síldareinkasala dómsmrh. og sócialista, sem hvetur til þessa bjargráðs. Ég mætti kannske minna á, að eftir þriggja ára starfsemi hefir „fyrirmyndinni“ tekizt að koma flestum skiptavinum á hausinn; og er svo sjálf farin sömu leið, og það svo eftirminnilega, að þótt sjómenn hefðu gefið alla sína vinnu í tvær vertíðir og útgerðarmenn lánað skip sín endurgjaldslaust, og greitt úr eigin vasa kol, salt, olíu, veiðarfæri og allan annan útgerðarkostnað, þá er hæpið, að nægt hefði til að vega „fyrirmyndina“ upp úr gjaldþrotafeninu. Ég er hræddur um, að verkalýðnum í landinu fari að líða mismunandi, þegar hann er búinn að búa svo sem eitt eða tvö ár í þessari Paradís þm. Seyðf. Og ég er ekki ósmeykur um, að þá fari nautunum og sauðunum að verða hætt. - Já, hv.þm. þarf ekki að gretta sig; ég átti við skepnurnar.

Þær ferfættu?

Ja, ferfættu skepnurnar. Nefnilega að hungrið yrði farið að sverfa svo mikið að almenningi, að gripið yrði til þess, sem ætilegt er í landinu. Hæstv. fjmrh. sagði það ofmælt hjá mér, að ríkissjóður væri aumastur allra aumra. Það væri í sjálfu sér ánægjulegt, ef ég hefði verið of svartsýnn í fyrri ræðu minni. En það hefir þá verið í öðru en þessu. Ég þekki ekki annan mælikvarða á mátt ríkissjóðs en efnahag hans og lánstraust annarsvegar, en gjaldþol skattþegnanna hinsvegar. Hér í umr. hefir nú verið sýnt fram á, að skuldir ríkissjóðs hafi meira en tvöfaldast á fám hátekjuárum. Enginn veit betur en hv. fjmrh., að lánstraustið er a. m. k. að þrotum komið. Og enginn hefir véfengt, að gjaldþegnarnir eru hörmulega stæðir. Geta ríkissjóðs stendur því á funum og feysknum stöðum. Hin hlið málsins er svo sú, að ríkissjóður þarfnast 10–12, að ég nú ekki segi 13–14 millj. kr. árlegra tekna til að standast brýnustu þarfir. Mér sýnast þetta ekki glæsilegar horfur og sný ekki aftur með það, að ríkissjóður sé aumastur allra aumra. En úr því að hæstv. fjmrh. er á annari skoðun, þá ætti hann að rétta hinum bágstöddu atvinnuvegum hjálparhönd og létta af þeim skottum. Þetta vill hæstv. ráðh. ekki gera, heldur vill hann fá nýja skatta frá þeim, sem hann telur aumari en ríkissjóð, og það er vitaskuld mikill misskilningur, að til séu nógir skattamöguleikar utan atvinnuveganna, eins og hann komst að orði. Allir skattar, hvort heldur af nauðsynjum eða óhófi, verða að greiðast af afrakstri atvinnulífsins eða eignum þjóðarinnar. Þetta verður hæstv. ráðh. að hafa hugfast. Þá vil ég leyfa mér að benda hæstv. ráðh. á það, að hann má ekki leita afsökunar á fjárhag ríkissjóðs í þeirri staðreynd, að ríkissjóðir annara ríkja hafa ekki safnað sjóðum og að Reykjavíkurbæ og einstaklingar hér í bænum hafa heldur ekki gert það. Tekjur íslenzka ríkissjóðsins hafa undanfarin 4 ár farið 35% fram úr áætlun. Mér er ekki kunnugt um, að neinn annar ríkissjóður hafi þau árin att svipuðu láni að fagna. Reykjavíkurbær hefir haft minni tekjur en áætlað var, og væri þá eðlilegast, að bærinn hefði safnað skuldum, en ekki sjóðum. En um atvinnurekendur er það að segja, að í fyrsta lagi hefir árferðið verið þeim óhagstætt, þótt ríkissjóður hafi skóflað að sér fé, og í öðru lagi stoðar ekkert, þótt árferðið sé sæmilegt, því að bæjar- og ríkissjóður skipta bráðinni á milli sín. Atvinnurekendur geta því engum sjóðum safnað. Nei, hæstv. ráðh. verður að leita annað til sambærilegrar samlíkingar við fjárhag ríkissjóðs. - Hérlendis kem ég helzt auga á síldareinkasöluna. Hún hefir verið einrað um, hvað hún hefir skammtað viðskiptavinum sínum, og seilzt djúpt í vasa þeirra, rétt eins og ríkissjóður við skattþegnana. Hún hefir komið flestum sínum viðskiptavinum á hausinn, alveg eins og skattalögur ríkisins eru að setja atvinnulífið, og svo er hún loks sjálf gjaldþrota. Ríkissjóður er nú að vísu aðeins gjaldvana, en það er þá líka af því, að hann hefir herravald yfir öllum eignum skattþegnanna meðan eitthvað er eftir. Hæstv. ráðh. lét svo um mælt, að ef framkvæmdir ríkisins fellu niður, þá væri það þeirra sök, sem neita um skattana. Þessu verð ég harðlega að mótmæla. Er nokkurt vit í því, að ríkissjóður, sem eytt hefir 77 millj. kr. á 4 árum og nú kemur til þrautpíndra skattþegna og heimtar nýja skatta, að hann skuli kasta undirtektum sem þessum framan í þá, sem hlífa vilja borgurunum við frekari blóðtöku: Það eruð þið, sem berið ábyrgðina á því, að verklegar framkvæmdir í landinu falla niður. - Þetta eru dómsmálaráðherrarök. Nei, það eru svei mér þeir, sem búnir eru að eyða og sukka öllum sjóðum, bæði ríkis og einstaklinga, sem ábyrgðina bera, og skulu aldrei að eilífu komast undan henni. Hæstv. fjmrh. á ekki að vera að reyna að verja gerðir fyrirrennara sinna. Með því leiðist hann út á hálar brautir og getur orðið á að grípa til raka, sem hvorki eru honum samboðin né lík. Sjálfur hefir hann, að því er ég bezt veit, aldrei beitt ráðherravaldi sínu, svo að hann þurfi að bera kinnroða fyrir. Sjálfan sig getur hann því varið, og það gerir hæstv. ráðh. vel. Hina á hann ekki að reyna að verja, því að það gerir hann illa, og getur enda ekki. Annars sýnir blærinn, sem er yfir þessum umr., ríkisstj. okkar rétt eins og hún er. Við sjálfstæðismenn höfum borið fram þunga ádeilu á stj. Við höfum engin svör fengið hjá hæstv.forsrh. og hæstv.dómsmrh.Hv. 2. þm. Skagf. bar fram mjög ýtarlega og vel rökstudda ádeilu á stj. út af fjármálunum. Þá svarar hæstv.forsrh. með ræðu um eðli og einkenni málfærslumannastéttarinnar, svo útbelgdri af glamri, að þar komust engar upplýsingar fyrir. Það má heita, að hann bæri ekki við að hrekja einn einasta lið í ræðu hv. 2. þm. Skagf. Og hitt er brot á öllu velsæmi og langt fyrir neðan virðingu Alþingis, að þegar sjálfur dómsmrh. er ákærður fyrir stórfellda misnotkun ríkisfjár, og þar á meðal sjálfum sér og vinum sínum til ánægju og framdráttar, þá svarar hann þessum þungu ásókunum með vaðli um töp bankans á einstökum kaupsýslumönnum. Eða þegar þessi maður er að fjargviðrast yfir því, að einhver annar hafi haft 40 þús. kr. árslaun og með því verið „dýrasti maður landsins“ og „skapað dýrtíðina í Reykjavík“, þessi maður, sem sjálfur hefir tekið árlega úr ríkissjóði minnst 100 þús. kr. til eigin þarfa, að því ógleymdu, að það er ekki minna en 10–12 millj. kr. af ríkisfé, sem hann hefir síðustu 4–5 árin sóað í lítt horf og alóþörf fyrirtæki. Ríkissjóður væri nú a. m. k. þessum milljónum betur stæður, ef meðalgreindur og ráðvandur maður hefði setið í stöðu hans þessi árin. Að ég ekki tek duglega í þennan ráðh. er af því, að mér sýnist, að kreppan, sem allir eru að tala um, að hafi lagzt eins og mara á alla þjóðina, hafi lagzt óvenjuþungt á hann, þyngra en á nokkurn annan af þegnum þjóðfélagsins. Að honum kreppir nefnilega ekki eingöngu fátækt ríkissjóðs, heldur kannske ennþá meira fastheldni hæstv. fjmrh. Þeirra viðskipti munu nú hafa byrjað þannig, að skömmu eftir að nýja stj. settist á laggirnar, ætlaði hæstv.dómsmrh. að kaupa sér flunkurnýjan og logagylltan lúxusbíl. En sem von var, þá var bíllinn nokkuð dýr. Er bezt að segja þessa sögu sem skemmsta. Hæstv. fjmrh. neitaði að borga lúxusbílinn, og seljandinn matti senda hann aftur. Upp úr þessu tók hæstv. fjmrh. ósköp kurteislega dómsmrh. sér við hönd og leiddi hann út úr fjárhirzlu ríkisins, þar sem hann hafði verið heimagangur í mörg ár, fór með hann út í horn og settist þar á hann. Þar sýnist svo kreppan hafa tekið við honum og fært hann út af stjórnmálasviðinu. Víst er um það, að þegar rædd eru hin alvarlegu málin, þá spyr enginn um álit hæstv.dómsmrh. Svör ríkisstj. til okkar sjálfstæðismanna eru vítaverðari fyrir það, að við höfum einmitt hlíft stj. við ádeilum um flest nema stærstu málin. Við höfum svo að segja ekki drepið á hlutdrægni stj. né siðlausar ofsóknir hennar og ódrenglyndi í garð andstæðinganna, eða brot hennar á skráðum og óskráðum lögum landsins. Þetta höfum við þó ekki gert af því, að við séum sammála hæstv.forsrh. um, að ekki megi minnast á eldri syndir en frá síðustu kosningum á þessum eldhúsdegi. Ég get sagt hæstv.forsrh., að það er venja utan stjórnmálalífsins, að bófar eru hengdir fyrir 20 ára gamla glæpi, ef til þeirra næst. Og guðsmanninn minni ég á það, að hann verður að iðrast vel og rækilega, ef hann ætla. ekki að taka afbrotin með sér í gröfina. - Svona seint fyrnast nú þær skuldir. Nei, það var ekki af þessum ástæðum, að við höfum verið hlífnir við stj., heldur af hinu, að með því að ræða eingöngu stóru málin, ætluðum við að knýja stj. til þess að gera. annað tveggja að svara og játa yfirsjón sína, eða að svara ekki og verða alveg ber að því að standa varnarlaus. Hið síðara hefir orðið, og það vona ég, að allir hv. áheyrendur skilji. Í þeirri ræðu, sem ég hélt hér í hv. d. í gær, sýndi ég fram á, hversu bágur er fjárhagur ríkissjóðs, og að atvinnulíf í landinu er að falla í rústir. Jafnframt grúfir margvísleg utan að komandi hætta yfir íslenzku þjóðlífi. Sumpart er þetta fyrir beinan tilverknað Framsóknarstj., en sumpart er henni alls ekki treystandi til að afstýra voðanum. Það er vitaskuld skylda allra ábyrgra manna, að neyta sameiginlegra átaka til viðhalds og viðreisnar íslenzku þjóðlífi, en til þess að nauðsynlegt samstarf geti hafizt milli flokkanna, er a. m. k. það tvennt nauðsynlegt: Að Framsóknarflokkurinn láti niður falla allar tilraunir til að halda augljósustu mannréttindum fyrir stórum meiri hl. þjóðarinnar, og að öll völd séu tekin úr höndum þeirra manna, sem nær öll þjóðin og mikill meiri hl. Alþingis fyrir löngu hefir misst allt traust á, vegna skorts þeirra á hagnýtum gáfum og þekkingu, og sakir áberandi, sívaxandi og óþolandi skapbrests þeirra. Sé Framsóknarflokkurinn ófús á að verða við svo sanngjörnum óskum, þá er það af því, að hann vill vitandi vits traðka á þjóðarviljanum. Þá er það af því, að hann vill misbjóða virðingu þeirra þingfulltrúa, sem fara með umboð tveggja þriðju hluta þjóðarinnar, þá er það af því, að hann vill heldur sitja á rústunum, meðan sætt er, en þiggja útrétta hönd þeirra, sem vilja reyna að reisa úr rústunum. Þá er það af því, að Framsóknarfl. vill ekki með samstarfi við aðra flokka tryggja þjóðinni þá vitsmuni, þekkingu og góðvild, sem föng eru á, enda þótt langflestir af þm. flokksins viti það vel, að með því einu móti er von til að brynja þjóðina, svo að hún fái varizt aðsteðjandi atlögum. Vilji Framsóknarfl. þetta ekki, er eftir eitt, og eingöngu eitt úrræði, nefnilega, að hinir flokkarnir grípi til sinna ráða an Framsóknarflokksins, og þá leið verður þá að fara. Úr því að svo hittist á, að eldhúsdagurinn er í íslenzku vikunni, einmitt um þær mundir, þegar allir ísl. framleiðendur eru að keppast við að tjalda því bezta, hver á sínu sviði, og sanna, að þeir þoli samanburð við útlenda keppinauta, þá vil ég nú beina þeirri áskorun til Framsóknarmanna þingsins, að þeir taki þátt í þeirri samkeppni, og sýni þjóðinni þá skárstu eða beztu stj., sem þeir geta framleitt. Ég lýsti því áliti mínu, að Framsókn eigi innan sinna vébanda svo nýta og heiðarlega menn að ég tel víst, að þeir geti með því að aðhyllast réttláta lausn kjördæmamálsins tryggt sér góða samvinnu við aðra flokka til úrlausnar erfiðustu viðfangsefnunum. Slík stj. myndi, miðað við fyrri framleiðslu flokksins, verða skoðuð vottur mikilla framfara í þeirri iðngrein, og yrði vafalaust talin mesta gersemi íslenzku vikunnar. Ég læt þá máli mínu lokið með því loforði til hv. flokksbræðra minna meðal áheyrenda, að við þm. Sjálfstæðisflokksins munum jafnan fylgja, fast fram öllum stefnu- og áhugamálum flokksins, ekki sízt kjördæmamálinu. Við munum jafnan leitast við að gera skyldu okkar, þar á meðal setja jafnan þjóðarhagsmuni yfir flokkshagsmuni.

Haraldur Guðmundsson Háttv. 4. þm. Reykv. flutti nokkur þakkarorð í síðustu ræðu sinni hér. Hann var að þakka mér fyrir það, að ég hefði líkt hans flokki við góða bróðurinn Abel. Var hann svo að mælast til þess, að sá flokkur, sem ég er í, legði frekar lag sitt við góða bróðurinn heldur en Kain, sem hann taldi vera Framsóknarflokkinn. Ég var nú ekki beint að óska þess, að Kain yrði banamaður Abels í þessu tilfelli. En ekki myndi ég gráta það, þótt báðir bræðurnir, Kain og Abel gengi hvor af öðrum dauðum. Ég held, að það væri heppileg lausn á heim bræðravígum, sem hér eru það, - þjóðinni heppilegust. Það leggst líka svo í mig, að ekki verði þess langt að bíða, að flokkarnir báðir skipti um nöfn. Annars gefur þetta mér tilefni til að segja til bræðranna beggja fyrir hönd Alþýðuflokksins: Við studdum Framsóknarflokkinn með hlutleysi meðan hann sýndi vilja og viðleitni í þá átt, að koma fram umbótalöggjöf og áhugamálum verkalýðsins. Þegar Framsókn hætti því, snerumst við gegn henni. Vilji Íhaldsflokkurinn hjálpa okkur að leiðrétta kjördæmaskipunina, viljum við Alþflm. gjarna vinna með honum að því. Þegar sú hugarfarsbreyting varð á Sjálfstæðisflokknum, að hann hneigðist að réttlátri kjördæmaskipun og varð með því að koma í framkvæmd virkjun Sogsins, þá vildum við jafnaðarmenn vinna að heppilegri lausn þessara mála með Sjálfstæðisflokknum. Við lítum svo á, Alþýðuflokksmenn, að sjálfsagt sé fyrir okkur að nota eftir getu ósamkomulag bræðranna til að koma fram áhugamálum okkar flokks. Við viljum nota til skiptis stuðning þeirra, stuðning Framsóknar til að koma fram þessu málinu, en íhaldsins til að koma fram hinu. Og við vonum, að þetta lánist okkur svo lengi, að bræðravígin standi svo lengi, að báðir bræðurnir, Kain og Abel, láti líf sitt, að báðir þessir flokkar hverfi úr sögunni. En í sambandi við ummæli hv. 4. þm. Reykv., vil ég taka það fram, að þar sem hann kvað svo að orði, að við jafnaðarmenn hefðum nú fallizt á, að gömlu kjördæmin skuli haldast, að þetta er ekki rétt. Fulltrúi jafnaðarmanna í mþn. í kjördæmaskipunarmálinu lýsti yfir því, að ef fulltrúar beggja hinna flokkanna kæmu sér saman um þetta skipulag, þá mundi hann fyrir sitt leyti sætta sig við það, að því til skildu, að uppbótarsæti yrðu veitt eftir þörfum, til þess að jafna flokkslegt misrétti, eins og till. sjálfstæðismanna benda til. Þetta er það eina, sem af okkur hefir verið uppi látið í þessu máli, og ekki meira. En það er áfram okkar skoðun, að með því sé bezt tryggt jafnrétti allra kjósenda, hvar sem þeir búa á landinu, að viðhafðar séu hlutfallskosningar, annað hvort í fáum, stórum kjördæmum, eða um land allt í einu lagi, svipað og landskjör er nú. Þá þykir mér rétt að vekja athygli hv. dm. og annara tilheyrenda á niðurlagi ræðu þess, sem síðast talaði hér á undan mér, hv.þm. (G.-K. Hann fór þar miklum hrósyrðum um ýmsa menn í Framsóknarflokknum; hann talaði um þá sem víðsýna, menntaða, starfhæfa og góða menn, sem áreiðanlega gætu náð samvinnu við hvaða flokk, sem væri. Yfirleitt talaði hann eins og samvinnuhugurinn og bróðurhugurinn væri mikill milli sjálfstæðismanna og þessara ýmsu manna úr Framsóknarflokknum. Mér kæmi nú ekki á óvart, þótt eitthvað af þessum fagurmælum hefði sérstaklega beinzt að sæti einu hérna vinstra megin við mig, nefnilega til hæstv. fjmrh., og svo nokkurra annara flokksmanna hans, sem standa í nánu vinfengi við Sjálfstæðisflokkinn. Þetta minnir mig á ummæli, sem sami hv.þm. hafði á s. l. sumri, þegar Framsóknarstj. var fagnað hér í hv. d. Hann kvað svo að orði, að undir þeim kringumstæðum, sem þá væri, mundi enginn flokkur hafa látið undir höfuð leggjast að leita samvinnu við aðra flokka, og jafnvel gefið kost á því að mynda samsteypustjórn. Mér þykir rétt að benda á þessi ummæli hv.þm., því að hann var með þeim í raun og veru að bjóða Framsóknarflokknum að lána honum mann í ríkisstj., eða þá að Framsóknarflokkurinn fengi honum að láni einhvern af þessum spöku, menntuðu og góðu mönnum, sem hann var að lýsa, í nýja ríkisstjórn úr hans flokki í stað annara. Þá vil ég aðeins drepa nokkrum orðum á síldareinkasöluna. Það hlakkaði nú að vonum mjög í hv.þm. G.-K. yfir því, að síldareinkasalan skyldi vera farin á hausinn. Honum var hún frá upphafi sár þyrnir í augum, og hann óskaði henni alls ills, En að þar með sé kveðinn upp dómur um það, hvort það eigi að vera skipulagslaus verzlun eða skipulögð verzlun með síld, það er fjarri öllum sanni. Það er vitað, að aragrúi útgerðarfyrirtækja, verzlana og einstaklingsfyrirtækja yfirleitt, fer á hausinn ár hvert. Vill þá hv.þm. halda því fram, að allur einstaklingsrekstur sé fyrir þessar sakir fordæmanlegur? ég hafði búizt við, að ýmsir aðrir mundu kveða þann dóm upp, en ekki þessi hv.þm. En eigi að byggja á dómi hans um síldareinkasöluna, þá er þessi dómur um einkafyrirtækin líka frá hans sjónarmiði réttur. Ég veit, að stjórn síldareinkasölunnar hefir gert ýms afglöp á s. l. ári; mér dettur ekki í hug að neita því; það vita allir. Aðalafglöpin eru fólgin í því, að það var saltað miklu meira af síld en hæfilegt var að framleiða. Svo voru ýms önnur mistök, eins og t. d. skemmdir í síldinni, o. fl. En meginástæðan til þess að síldareinkasalan fór á hausinn var þó ekki innifalin í glópsku stjórnar hennar. Megin ástæðan er sú, að við höfum girt okkur með heimskulegri og þröngsýnni fiskveiðalöggjöf, sem hefir kennt erlendum þjóðum að bjarga sér utan landhelgi, kennt þeim að veiða síld fyrir utan landhelgi og að verka síld fyrir utan landhelgi, svo að við fáum nú við ekkert ráðið. Þetta kemur bezt í ljós, þegar við athugum það, að það sem saltað var af síld veiddri við Íslandsstrendur umfram það, sem talið er að markaðurinn þoli, var eins mikið og allt það, sem saltað var innanlands. Það voru saltaðar alls um 500–550 þús. tn. af Íslandsveiddri síld á s. l. sumri. Þetta er talið um 200 þús. tunnum meira en markaðurinn þolir. En 200 þús. tn. var einmitt hað, sem síldareinkasalan saltaði á s. l. sumri. Nú erum við aftur ofurseldir valdi erlendra manna í síldveiðunum og höfum nú enga tryggingu fyrir því, að verkalýðurinn, sem þennan atvinnuveg stundar, fái nokkuð fyrir vinnu sína fremur en svo oft áður, nema Alþ. geri nú einhverjar ráðstafanir til þess að tryggja þetta, t. d. með því að samþ. lög um lögveð í síldinni fyrir verkamenn og sjómenn. Hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. vilja gera okkur jafnaðarmenn samábyrga sér, - eins og þeir mundu kalla það -, um eyðslu undanfarinna ára. Nú fer því mjög fjarri, að ég vilji fara að punta mig með sparnaði; til þess skal ég verða síðastur manna. En það er þó bezt, að rétt er satt sé sagt frá, og því vil ég leiðrétta þetta hjá hæstv. ráðh. (TrÞ og ÁÁ). Hæstv. forsrh. tók það fram, að öll þjóðin hefði heimtað meiri framfarir á öllum sviðum. Þetta er laukrétt hjá hæstv. ráðh. Það hefir sýnt sig á fjárl., að þessar kröfur hafa farið vaxandi á hverju ári. Þar er það ákveðið, hvað fara skuli til verklegra framkvæmda, hvað til vega, hvað til brúna, hvað til síma o. s. frv., og við berum ábyrgð á hverri gr. fjárl., sem við höfum greitt atkv. með. Og við munum fúsir taka þá ábyrgð á okkur. En hæstv.forsrh., og engu síður hæstv. fjmrh., er vel kunnugt um það, að umfram framkvæmdir þær, sem ákveðnar hafa verið í fjárl., hefir verið eytt hvorki meira né minna en 161/2 millj. kr. af tekjum ríkissjóðs, auk þeirra lána, sem tekin hafa verið. Það eru þessar umframgreiðslur, sem við jafnaðarmenn vitum. Við vitum hvorttveggja, sjálfræði stj., sem eyðir fé an þingheimilda, og líka hið gífurlega fyrirhyggjuleysi, sem lýsir sér í þessari eyðslu. Við lítum svo á, að þær skyldur hvíli á hverri ríkisstj., að nota verklegar framkvæmdir ríkisins til þess að jafna vinnuna frá ári til árs með því að leggja nokkurn hluta óvenjulegra tekna góðæra í sjóð og verja heim svo til aukinna framkvæmda ríkissjóðs í illærum. Þess vegna neita ég því algerlega, að við jafnaðarmenn eigum nokkurn þátt í þeirri eyðslu, sem ekki er bundin í fjárl. eða öðrum lögum, sem við höfum greitt atkv. Og ég verð að segja það, að mér þykir það smámannlegt af hæstv. ráðherrum að vera að reyna að koma sökinni á aðra af þessu. En ofan á þessa gegndarlausu eyðslu bætist svo það, að strax og harðnar í ári, þá stendur stj. uppi úrræðlaus, kveinar og kvartar, ber sér á brjóst og krossar sig, - að svo miklu leyti, sem hún er það ekki fyrir -, og segist ekkert geta fyrir peningaleysi og heimtar allt niðurskorið, sem til umbóta horfir. Það er örskammt öfganna á milli, milli heimskulegrar eyðslu og háskalegs „sparnaðar“. Stj. státar af því, að hún hafi fengið mann til að rannsaka, hvað mikill sé verzlunarkostnaðurinn í Reykjavík. Maðurinn kemst að þeirri niðurstöðu, að hann sé einhversstaðar á mill 13 og 14 millj. kr., en tilsvarandi kostnaður á öllu landinu mun þá nema nálægt 25–28 millj. kr., miðað við bæði erlendar og innlendar vörur. Við þetta lætur nú stj. sitja. Henni dettur ekki í hug, að neitt beri að gera til þess að draga úr þessum gífurlega kostnaði. Hún vill ekki minnstu tilraun til þess gera. Henni dettur ekki í hug, að reyna á neinn hátt að lagfæra verzlunina, þrátt fyrir þessa skýrslu, sem hún sjálf hefir látið semja, heldur vill láta hana halda áfram að vera í höndum þeirra, sem skýrslan segir, að reki verzlunina af svo mikilli hagsýni, sem skýrslan segir. En meðan heimskreppan þjakar, ber hún fram hvert frv. af öðru um nýjar skattaálögur á þá, sem ekkert eiga og enga atvinnu hafa. Meðan hún gerir ekki annað að til hagsbóta fyrir alþýðu þessa lands, er henni eins gott að láta vera að leita samninga við okkur jafnaðarmenn til að sjá ríkissjóðnum fyrir fé.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. áheyrendur ! Það er nú komið að hinni síðustu umferð, sem ég get tekið þátt í, í þessum umr., og það er ekki nema ein umferð eftir, svo að andstæðingarnir, langflestir, eiga ekki kost á að svara aftur. Ég mun þó nota tíma minn til að tína upp nokkur einstök atriði og víkja fáeinum orðum að þeim hv.þm., sem hafa yrt á mig, og gera nokkrar aths. við það, sem þessir hv.þm. hafa sagt. Þær ræður eru nokkurt sýnishorn af bardagaaðferð og vopnaburði þessara hv.þm. Ég mun þó telja mér skylt að haga orðum mínum hóglega, þar sem þeir geta ekki tekið aftur til máls og svarað fyrir sig. Ég get ekki minnzt á margt, þar sem tilhögunin á þessum umræðum er ekki eins og ég álít að hún ætti að vera, þar sem andstæðingunum er gefinn helmingi lengri tími en stj. Um ræðu hv.þm. G.-K. vil ég segja tvennt. Annarsvegar það, að hann talaði um glamur í minni ræðu, þar sem ég talaði um verkfall og samúðarverkfall. Það getur vel verið, að það hafi verið glamur; ég skal engan dóm á það leggja, en legg það glaður undir dóm áheyrendanna. En hv.þm. G.-K. fær líka sinn dóm, og ég legg það glaður undir dóm áheyrendanna, hvort það var minna glamur í hans ræðu en minni, og ég hygg, að þeir verði ekki færri, sem álíta, að það hafi verið lítið um annað en glamur í hans ræðu. Það var eitt eftirtektarvert í ræðu hv.þm. G.-K.; það voru orðin, sem hann sagði síðast. Hann sagði: „Jafnaðarmenn og sjálfstæðismenn munu grípa til sinna ráða“. Ég vil biðja landslýðinn að athuga vel þessi ummæli. Eru þau svar við beiðni hv. 3. þm. Reykv., formanns Verkamálaráðs Íslands, um samúðarverkfall? Hv. 3. þm. Reykv. skal fá þann vitnisburð hjá mér, að hann er langhreinskilnastur allra hv.þm. í sínum ræðum. í sinni fyrstu ræðu kom hann með verkfallshótun og beiðni um samúðarverkfall. Og þegar hann svaraði, stóð hann við það orði til orðs, sem hann sagði í sinni fyrstu ræðu; hann tók ekkert aftur af því síðar, heldur bætti við það í fullri hreinskilni. Hv. 3. þm. Reykv. gekk lengra; hann gerði aðra játningu. Hann sagði skýlaust: „Alþýðuflokkurinn ber enga ábyrgð á stjórnarfarinu og afgreiðslu á löggjöf landsins. Það þýðir ekki að tala við okkur um ábyrgðartilfinningu“. Ég vona að allir taki eftir þessu. Þetta er virðingarverð hreinskilni. Fulltrúar verkamannanna á Alþ. telja sig ekki hafa neina ábyrgð á því, sem gerist á Alþ. Það verður langur hali á heim ályktunum, sem draga má til af þessum orðum hv.þm. Hann verður oft minntur á þau. Ég endurtek það, að það var meiri hreinskilni í ræðu hv. 3. þm. Reykv. en nokkurs annars þm., og að hann er miklu hreinskilnari en flokksbróðir hans, hv.þm. Seyðf., sem vildi kasta ábyrgðinni að meira eða minna leyti af sér yfir á okkur. Hv. 4. þm. Reykv. var ekki eins hreinskilinn og hv. 3. þm. Reykv. og sýndi miklu minni heilindi í sinni ræðu. Hann neitaði því, eins og hv. 2. þm. Skagf., að sjálfstæðismenn hafi viljað og vilji enn leggja niður kjördæmin. Þetta segir hann, þótt það sé vitað, að þeir voru reiðubúnir til þess í fyrra, og hott því sé yfirlýst nú í áliti meiri hlutans í stjskrn. Þetta segir hann, þótt það viti allur landslýður, að fulltrúar sjálfstæðismanna í kjördæman. Hafa lýst sig reiðubúna nú að ganga inn á varatill. hv. 2. landsk. Hv. 4. þm. Reykv. vill neita því, að Framsóknarflokkurinn hafi unnið kosningasigur 1931, og hv. 2. þm. Skagf. neitar þessu líka. Þó veit það allur landslýður, að Framsóknarflokkurinn bætti við sig fleiri atkv. en nokkur annar flokkur, þegar það er borið saman við atkvæðatölur flokkanna við undanfarandi kosningar, bæði næstu kosningar á undan þeim síðustu, og þó sérstaklega kosningarnar þar á undan. Ennfremur dró hv. 4. þm. Reykv. dár að mér fyrir það, að ég hefði sagt, að ég legði óhræddur þetta mál undir dóm þjóðarinnar. Ég vil minna hv.þm. á, að við framsóknarmenn getum þar úr flokki talað. Ef við tökum þær 4 almennar kosningar, sem fram hafa farið síðan Framsóknarflokkurinn hóf starf sitt, þá sest það, að við hverjar nýjar kosningar hefir hann bætt við sig atkv. Hann hefir vaxið jafnt og þétt, meira en nokkur annar flokkur, en mest við kosningarnar í sumar. En flokkur hv. 4. þm. Reykv., sem gengið hefir til þessara 4 fyrirfarandi kosninga undir 4 nöfnum. hefir sömu sögu að segja, því hver för hefir verið fyrir honum samfelld breyting í sömu stefnu, þegar hann hefir skotið málum til þjóðarinnar, því að kosningafylgi hans hefir alltaf minnkað í sama hlutfalli og á sama stigi og fylgi Framsóknarflokksins hefir vaxið. Hv. þm. Seyðf. sýndi ekki minni óheilindi í sinni ræðu, og var ekki eftirbátur hv. 2. þm. Skagf. í málaflutningnum, þótt hann hafi ekki málaflutningsstörf að atvinnu. Hann sagði, að stj. hefði ekkert gert í kjöttollsmálinu. Því hefir nú hæstv. fjmrh. svarað. Hann sagði líka, að stj. hefði ekkert gert um viðskipti út á við. Hæstv. fjmrh. hefir líka svarað því. Viðvíkjandi viðskiptunum við England vil ég þó geta þess, að stj. hefir sent þangað Svein Björnsson sendiherra. Viðvíkjandi viðskiptunum við Spán vil ég segja það, að um þau fer nú fram sérstök athugun. Viðvíkjandi viðskiptunum sið Þýzkaland, þá er það kunnugt, að stj. sendi þangað hv.þm. Vestm., Jóhann Jósefsson, og að sú för hefir þegar borið árangur í þá átt, að liðka til um viðskipti við þjóðverja. Og viðvíkjandi viðskiptunum við Noreg, þá sendi stj. þangað þá Bjarna Ásgeirsson og Svein Björnsson. Og svo segir hv.þm. Seyðf., að stj. hafi ekkert gert í þessum málum. Hv. þm. Seyðf. ásakaði okkur fyrir, framsóknarmenn, að við skulum ekki leggja fram nál. í kjördæmamálinu. En liggur það fyrir frá hv. 2. landsk.? Nei, hann er heldur ekki búinn að skila nál. Hann ásakar okkur fyrir, að landsreikningurinn skuli ekki vera kominn. En það upplýstist af hæstv. fjmrh., að honum var boðið að sjá hann, en hann hefir ekki nennt að ganga upp í prentsmiðju eftir honum. Hv. þm. Seyðf. spyr: Hvað ætlar stj. sér að gera í því að leggja vegi? Hvað ætlar hún að gera í því að byggja brýr? Hvað ætlar hún að gera í því að leggja síma? Hvað ætlar hún að gera í því að sjá um atvinnubætur? Þetta virðist ofur einfalt, að spyrja um, hvað stj. ætli að gera í þessum eða hinum framkvæmdum, jafnframt því, sem hann yfirlýsir með hv. 3. þm. Reykv., að hann ætli enga peninga að láta stj. fá til neins. Jafnframt því, sem hann neitar að framlengja gamla skatta og að leggja á nýja skatta, heimtar hann allt til allra þarfa út um allt land. Loks sagði hv.þm. Seyðf.: „Það sat ekki 5 hæstv.forsrh. að tala um verkfall. Stj. hefir sjálf gert verkfall“. Og það var mikill fjálgleikur og hreinleikur í tóninum. Hann sagði, að hér hefði verið samþ.till. í fyrra um að gera ráðstafanir til að lækka dýrtíðina, og að stj. hefði ekkert sinnt því máli. Og þó viðurkenndi hann, að hún hefði látið gera merkilega skýrslu um verzlunarkostnaðinn í Reykjavík, og auðvitað verður tekið tillit til hennar við afgreiðslu fjárl. Og svo segir hann að stj. hafi gert verkfall í sambandi við þessa till. Hann skakar hér auðsjáanlega í því skjólinu, að þm. séu svo minnislausir, að þeir muni ekki, hvað gerðist, þegar þessi till. var lögð fram hér í fyrra. En ég hefi hér þingtíðindin frá í fyrra, og þau sýna afstöðu hv. jafnaðarmanna til till.Hv. 3. þm. Reykv. talaði um till. fyrir hönd flokks síns. Hann sagði: „Við jafnaðarmenn álitum þessa þáltill. þarflausa“. Svo stendur þessi sami hv. 3. þm. Reykv. upp og hellir sér yfir stj. fyrir að hafa ekki framkvæmt till. En allir hv.þm. jafnaðarmanna neituðu að greiða atkv. um till. þeir gerðu verkfall. Svo ásakar hv.þm. Seyðf. okkur fyrir það, sem við gerðum í sambandi við till. Þetta kastar nú ljósi yfir heilindin í þessu máli. En mestu óheilindin hjá hv. stjórnarandstæðingum eru þó í sambandi við umframgreiðslurnar. Ég gat um í dag fjölda marga liði, um milljónir, tugi milljóna, sem allir höfðu staðið í fjárl. En til viðbótar því, sem ég nefndi í dag, hefi ég nú lista fyrir mér um umframgreiðslur, fyrir utan allar milljónirnar, sem allir þm. samþykktu, og fyrir utan skipanir þingsins, og auk hinna sérstöku laga. Þetta eru aðeins nokkrir liðir, sem ég nú vil lesa: 1. Vextir og afborganir kr. 1055000.00 2. Alþingi ............. – 143000.00 3. Landsspítali .......... – 851000.00 4. 13. gr. Vegir, brýr, sími (framfaraverk) - - 3388000.00 5. Jarðræktarlögin ..... – 522000.00 6. Berklastyrkur ...... – 658000.00 7. Endurgreiddir tollar. – 229000.00 8. Skyldugreiðslur skv. 23. gr., sem ekki eru taldar í jöfnuði fjárl. – 1247000.00 9. Alþingishátíðin ...... – 924000.00 10. þingsályktanir ...... – 88000.00 Samtals kr. 9105000.00 Þetta eru allt umframgreiðslur og skyldugreiðslur, sem eru utan við og fram yfir jöfnuð fjárl., fyrir utan allt það, sem greitt er samkvæmt sérstökum lögum; þetta eru tölur, sem nema yfir 9 millj. kr. Ég nefni þetta sérstaklega til viðbótar því, sem ég hefi áður sagt um samábyrgð flokkanna. Út frá blekkingum hv. andstæðinga um þessar umframgreiðslur vil ég allra síðast segja þetta um landsreikninginn 1930, að það, sem mest er að marka, það, sem gefur bezta myndina af gjöldum ríkissjóðsins, er rekstrarreikningurinn fyrir 1930, sem ég held nú á í höndunum og færður er eins og lögin um ríkisbókhald og endurskoðun skipa fyrir um. Samkv. honum eru gjöldin 16716551 kr., og þar af er tekjuafgangur 464903 kr. Þetta minni ég á til viðbótar því, sem ég hefi áður sagt. Ég get ekki sagt fleira nú. Hæstv. forseti rekur á eftir mér. Tími minn er liðinn. Ég vil því þakka öllum áheyrendum og árna þeim allra heilla. Góðar nætur!

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það líður nú senn að miðnætti, enda er nú að byrja síðasta umferðin í umræðunum á þessum eldhúsdegi, og ég tala síðastur af hálfu míns flokks. Vil ég þá víkja ofurlítið að því, sem hefir verið nefnt síðan ég talaði seinast. Hæstv. fjmrh. sneri út úr því, sem ég sagði, í svari sínu, og var þess að vænta, því að ef hann hefði ekki gert það, hygg ég, að við hefðum verið sammála. Hann sagði, að ég hefði litið svo á, að stj. gæti komið í veg fyrir kreppu. Ég sagði aldrei neitt slíkt. Ég tók það skýrt fram, að kreppan væri eins og hvert annað sameiginlegt böl heimsins. Mér dettur ekki í hug, að það sé frekar hægt fyrir stj. íslenzku að koma í veg fyrir heimskreppu en t. d. bændur að koma í veg fyrir, að það komi harður vetur. En það, sem ég hefi sagt, er það, að það hefði verið hægt fyrir ríkisstj. að búa í haginn fyrir okkur, svo að kreppan hefði ekki skollið eins þungt á okkur. En hæstv. ráðh. reyndi náttúrlega að verja stj., og hann sagði, að ef þeir væri amlóðar, - sem ég sagði nú ekki -, þá mætti segja það sama um alla stjórnendur um alla veröldina. Þetta er nú náttúrlega ónakvæmni, að ég ekki segi meira. Ég er viss um það, að kreppan sverfur víða ekki eins fast að og hér. En auk þess þekki ég enga ríkisstj. í heiminum, sem hefir haft aðra eins aðstöðu til þess að búast við kreppunni og íslenzka stj. Ég býst við, að það hafi hvergi hagað svo til, að það hafi verið mokað eins geipilega miklum tekjum umfram áætlanir inn í ríkissjóðinn eins og her. Það mætti sjálfsagt líkja því, sem þar hefir átt sér stað, við aðstöðu Reykjavíkur og annara bæja, sem ekki hafa haft neinar tekjur umfram áætlaðar, og kannske varla þær. Hæstv. forsrh. sagði, að ég hefði dregið dár að því að bera mál undir kjósendur. Það hefi ég nú ekki gert. En úr því að hann kom að þessu, þá get ég gjarna sagt það, að ég tel það ákaflega ófullkomið málskot, að skjóta til þess dómstóls, þar sem 1/3 getur borið 2/3 dómaranna ofurliði. Ég vil bjóða hæstv.forsrh., að bera þetta kosningamal undir þjóðaratkvæði, en ég vil ekki gera það á þann hátt, að 1/3 ráði úrslitunum. Það kalla ég ekkert dómskot. Ég vil, að málinu sé skotið undir dóm þjóðarinnar, og það komi í ljós, hvort fleiri eru með eða móti. En að bera það undir þjóðina á þann hatt, að 1/3 eða minna ráði úrslitum, það er ekkert dómskot. Þá væri ástæða til að koma að því, sem hæstv.dómsmrh. sagði. Það voru ýms atriði í ræðu hans, sem væri ástæða til að athuga, ef ekki væri svo liðið kvöldið og ræðutímann. Það var gaman að heyra skýringar hans á þessu óskiljanlega fyrirbrigði, að embættismanni væri borguð hærri laun en lögákveðið er. Nú er það komið upp úr kafinu, að hæstv.dómsmrh. virðist ætla að fara að setja nýja grein í fjárlögin, nefnilega herkostnað. Það sem Sigvalda Kaldalóns var borgað fram yfir var herkostnaður í stríðinu milli læknanna og þjóðarinnar. Eins ætlar hann að telja mönnum trú um það, að þegar læknir kemur heim til hæstv. ráðh. og segir þau orð, sem honum líkar illa og er hræddur við, að þjóðin sé að berjast við læknana. Þetta er óðs manns æði. Stjórnarblaðið Tíminn var líka nýlega að tala um herkostnað. Ég veit ekki, hvaða stríð stj. ætlar í. Þá minntist hæstv.dómsmrh. því miður á Gísla heitinn Ólafsson. Ég hélt, að hann hefði fengið þá ráðningu, að hann hefði séð, að missmíði var á því, sem hann talaði. En það er ekki svo að sjá. Það eru í þjóðsögunum til skepnur, sem kallaðar eru nárottur. Þær héldu til í kirkjugörðum og lögðust á náinn. Það er ekki mín sök, þó að þessi hæstv. ráðh. vilji endilega skipa sér í þennan flokk, en það gerir hann með ummælum sínum um Gísla heitinn Ólafsson. Hann segir, að samtímis og andstæðingar stj. hafi skammað hana fyrir framkvæmdir, þá hafi þeir skammað hana fyrir að leggja ekki í sæsímann. Nú hefir það verið sýnt og sannað, að það þurfti 200 –300 þús. kr. til að gera þessa samninga, sem Gísli heitinn hafði undirbúið. Og hann hafði útvegað lán með góðum kjörum til að standast þennan kostnað. Hæstv. dómsmrh. kennir í brjóst um Mikla Norræna, að þráðurinn skyldi verða ónýtur. - Hann lýsti Íslandsbanka með svörtum litum. En hvað gerði þessi hæstv. ráðh. og stjórnarflokkur hans? Tók hann ekki ábyrgð á bankanum til þess að bjarga lífi stj.? Með því dekkri litum, sem hæstv. ráðh. málar ástandið í bankanum, þegar ábyrgð var tekin á honum, því betur lýsir hann, hvað mikið þjóðin hefir orðið að borga fyrir það, að stj. fékk að halda lífi 1930. Hæstv. ráðh. vék að sundhöllinni. Það stafar ekki af getuleysi bæjarins, að sundhöllinni hefir ekki verið enn komið upp, heldur af því, að samningar voru sviknir. Það hafði verið lofað helmingi framlags.- Að ekki hafi verið hægt að útbúa eitt herbergi í barnaskólanum, þá veit ég ekki hvað hæstv. ráðh. kemur það eiginlega við. Það er hægt að finna dæmi um það, að skólar ríkisins séu ekki vel útbúnir. Í háskólanum verða stúdentar oft að sitja úti í gluggakistunum, af því að ekki eru til nógu margir stólar. Hæstv. ráðh. endaði svo ræðu sína með því að segja, að Íhaldið hefði sett allt á hausinn, landið og Vestmannaeyjar. Ég ætla svo ekki að hafa þessi deiluorð fleiri, en þegar ég renni huganum yfir þessar umr., þá finn ég til þess, að það er döpur útsýn, sem blasir við okkur, og er það að vonum. Það hafa gengið yfir landið mörg eindæma góðæri. Þjóðin hefir á þessum góðærum ausið tugum millj. í ríkissjóð, en þegar herðir að, þá er hjá þessum góðu ráðsmönnum enginn eyrir eftir. Þá verður að skera allt niður, og það verður að leggja á nýja og nýja skatta. Það er verið að tala unt það, sem helzta úrræðið, að leggja á meðallaunuðu mennina, þá sem ekki bera meira úr býtum á góðu árunum en annars. Og nú þegar herðir að, missa þeir annaðhvort stöðu sína eða að tekjur þeirra lækka. Nú verður að flýja á þeirra náðir til þess að knýja fram þessa einu millj., sem stj. vantar. Ofan á allt þetta bætist, að stj. hefir ekki meiri hl. þjóðarinnar að baki sér, og neitar að gefa þegnum sínum jafnrétti í kjördæmaskipunarmálinu. Ég vil svo enda orð mín með því að óska þess, að þjóðin verði lýðfrjáls og sæmilega efnuð, að allir þegnar þjóðarinnar standi hlið við hlið og enginn reyni að hefja sig upp með því að taka sér meiri rétt en aðrir. Við erum of fámenn og fátæk þjóð til þess að slíkt misrétti verði þolað. Ég óska svo öllum, nær og fjær, ungum og gömlum, í hvaða stjórnmálaflokki, sem er, allra heilla. Ég vona, að allir taki höndum saman um að hreinsa allan saur og alla óheilbrigði úr okkar þjóðarlíkama.

Héðinn Valdimarsson Við hv.þm. Seyðf. skiptum þessum stutta ræðutíma á milli okkar. - Það voru aðallega orð hæstv.forsrh., sem koma mér til að tala nú. Ég átti vantalað við hann frá því í gær, en ég hafði hugsað mér að tala ekki um það nú. En nú kemur hann aftur með sömu orðin og í gær, til þess að reyna hræða menn út um land á því, að það séu byltingamenn og verkfallsmenn, sem hann og Framsóknarflokkurinn eigi í höggi við. Hann talaði um ábyrgððarleysi okkar jafnaðarmanna og þakkaði mér fyrir þá hreinskilni að segja, að við berum ekki ábyrgð á löggjöf og öðru, sem við samþ. ekki. Ég get ekki á sama hátt þakkað hæstv.forsrh. fyrir hreinskilni í sínum stjórnmálaræðum hér á þingi. Það er augsýnilegt, að það eru ekki rök, sem hann vill ræða í þessum málum, heldur tilfinningarnar og allan þann róg, sem Tíminn og önnur blöð stjórnarinnar og Sjálfstæðisflokksins hafa reynt að koma inn hjá þeim mönnum, sem ekki lesa málgögn jafnaðarmanna. Hæstv. forsrh. kemur klökkur til okkar fyrir hönd stj. og biður okkur um að opna vasa landsmanna fyrir stj., sem situr á móti vilja þeirra. Hann vill fá okkur bókstaflega til að stela peningum þjóðarinnar, því að það mundum við gera, ef við létum stj., sem styðst við minni hl. þjóðarinnar og berst móti vilja meiri hl. í þingmálum, hafa ótakmarkað fé. Við jafnaðarmenn teljum okkur bera ábyrgð á okkar verkum gagnvart umbjóðendum okkar, alþýðunni hér á landi, en ekki á verkum andstæðinga hennar. En ég get í stuttu máli sagt það um þing Íslendinga, að það er ekki svo skipuð samkoma, að íslenzk alþýða ráði þar með fulltrúum sínum. Hún á hér enga fulltrúa nema Alþýðuflokksmennina, enda er það einungis innan Alþýðufl., sem alþýðan ræður, hverjir fulltrúar séu í kjöri, eins og það er einungis í Alþýðuflokknum, sem starfað er að hennar hagsmunum. Eins og kjördæmaskipun og löggjöf er nú, er ekki hægt að segja, að alþýðan eigi mikinn rétt í landinu, hvorki á þingi né utan þings. Hún ætti að hafa öll ráðin, og það er það, sem Alþýðuflokkurinn vinnur að. - Ég vil svo að endingu óska þess, að áheyrendur fylgi framvegis þeim flokki, sem þeir telja hafa beztan málstað, án tillits til þess, hvaða flokki þeir hafa áður fylgt. Góða nótt, þið öll, sem hlýðið á!

Haraldur Guðmundsson Síðasta ræða hæstv.forsrh. mátti heita einn harmagrátur frá upphafi til enda. Hann var að kvarta yfir því, hvað stj. hefði lítinn ræðutíma. Það var samkomulag, að allir flokkar hefðu jafnan ræðutíma, svo að það er engin ástæða til að vera að kvarta. Hann kvartaði yfir því, að til stj. hefði verið beint óþægilegum spurningum. Hvers er annars að vænta á eldhúsdegi? Menn spyrja þá um margt, sem stj. kemur ónotalega. Og hann kvartaði yfir því, að við jafnaðarmenn vildum ekki samþ. fjárl., þar sem verklegar framkvæmdir eru skornar niður, og að við vildum ekki samþ. verðtoll og viðbótartoll ofan á hann. Loks fannst mér hæstv. ráðh. kvarta yfir letinni í mér, að nenna ekki að sækja landsreikninginn upp í prentsmiðju. Kl. var nú farin að ganga 1 um nóttina, þegar mér var boðið það, svo að það hefði ekki einungis verið eftirvinna, heldur næturvinna, og auk þess prentsmiðjan lokuð. Til viðbótar kvörtununum gat hæstv. ráðh. um það, sem stj. hefir afrekað, að lágtekjumenn, sem ekki eru verndaðir með lögum, hefðu fengið 15% launalækkun, að menn hafi verið sendir til Noregs, Danmerkur og Englands, og til Spánar, og hv.þm. Vestm. til Þýzkalands. En ég spyr hæstv. stj.: Hver er árangurinn af þessum sendiferðum. Mér er kunnugt um, að árangurinn af ferð hv.þm. Vestm. var nokkur, en það mun orka tvímælis, hve mikill hann var. En árangurinn af hinum sendiferðunum var enginn. Þá kvartaði hæstv.forsrh. undan því, að ég skyldi dirfast að spyrja stj., hvað hún hefði hugsað til verklegra framkvæmda í landinu. „Ég sem neitaði um fé“, segir hæstv. ráðh., og svo skyldi ég leyfa mér að spyrja um þetta. Ég held, að ég ætti þá lítið erindi á þing, ef mér er ekki leyfilegt að spyrja hæstv. stj. En í sambandi við fullyrðingu ráðh. um, að við jafnaðarmenn neitum stj. um fé, vil ég segja hæstv. ráðh., að ég er reiðubúinn að taka upp samninga við stj. og hennar flokk, ef hún vill ganga að því, að kosningaréttur allra manna og kvenna hér á landi 21 árs gamalla, hvort sem þeir hafa þegið sveitarstyrk eða ekki, verði gerður jafn og þjóðmálaflokkum tryggð þingsæti í réttu hlutfalli við kjósendatölu þeirra, þá er mér ljúft að vinna með stj. og flokki hennar að því að koma þessu í framkvæmd. Vilji stj. auka hátekju- og eignaskatta til þess að bæta úr afkomuvandræðum þeirra, sem engar eignir eiga, þá skal ég ljá því mitt lið. Og vilji stj. gera ráðstöfun til að lækka hinn óhæfilega háa milliliðakostnað verzlana, þá skal ég styðja stj. til þess. En vilji stj. ekkert af þessu gera, þá getur hún ekki vænzt eftir því, að ég styðji hana. Hæstv. ráðh. sagði, að undirtektir okkar jafnaðarmanna undir þáltill. hefðu verið dauflegar. Við sátum hjá við atkvgr., af því að við höfum ekki trú á, að stj. mundi hafa till. að nokkru. Við vissum, að það var þýðingarlaust að samþ. hana, og sú spá hefir ræzt. Að lokum vildi ég svo segja nokkur orð til þeirra, sem á mál okkar hlusta utan veggja þessa húss. Ég vil þakka þeim, sem hlýddu á mál okkar. Ég vil vænta þess, að þeir eigi hægra með, eftir að flokkarnir hafa lagt fyrir þá rök sín, að meta málstað hvers flokks um sig, þá er það þeirra að dæma, að velja eða hafna málstað og flokk. En við flokksmenn mína, hvar sem er, hvort sem þeir eiga heima við sjó eða uppi í afdölum, hvort sem þeir eru bændur eða sjómenn eða verkamenn, vil ég segja þetta: Reynsla allra þjóða hefir sýnt það og sannað, að þær stéttir, sem eignalausar eru og afskiptar um réttlæti, fá aldrei nokkurn tíma bættan sinn hag og aukinn sinn rétt sem náðargjöf frá ráðandi stéttum. Ef þeim er alvara að fá bættan sinn hag og aukinn sinn rétt, þá verða þær sjálfar að knýja það fram, sjálfar að knýja fram hags- og réttarbætur sér til handa. Til þess verða þær að skipa sér í fastan flokk, sinn eigin flokk, fylkja sér undir merki Alþýðuflokksins og láta bræðurna Kain og Abel eigast við, þangað til þeir báðir falla óvígir.

Dómsmálarh. (Jónas Jónsson) Við hæstv. fjmrh. verðum að skipta með okkur þessum stundarfjórðungstíma, sem okkur er ætlaður. Ég ætla að nota fyrstu mínúturnar til þess að leiðrétta ósannindi, sem hv.þm. G.-K beindi til mín í ræðu sinni. Að vísu eru það ekki hættuleg ósannindi, en þau eru þó þess eðlis, að ekki er rétt að láta þeim ómótmælt. Hv. þm. sagði, að ég hefði sýnt eyðslusemi í því að kaupa bíl fyrir ríkissjóðsfé til minna afnota. Ég seldi bíl fyrir ríkisins hönd um þingrofið í fyrra, og enginn bíll hefir verið keyptur af stjórnarráðinu síðan. Það hefir aldrei komið svo mikið sem til orða, að ég keypti bíl fyrir landið síðan um alþingishátíð. Þetta eru náttúrlega ekki mikil ósannindi, ef miðað er við daglegan munnsöfnuð þessa hv.þm. En einmitt þessi rakalausu ósannindi, þótt um lítið se, sanna, hve tilgangslaust er að trúa nokkurri fullyrðingu þessa manns. Þá sagði hv.þm., að ég væri frekur á minn hluta í landssjóði til minna eigin þarfa. En ég vil segja honum það, að ég held, að enginn embættismaður í Íhaldsflokknum hafi fallið frá að taka dýrtíðaruppbót á launum sínum og þingkaupi, en það hefi ég gert. Það er skrítið að beina ásökunum um fjáreyðslu einmitt til þeirra, sem sýna, að þeir vilja lækka við sig. Þá eru það líka ósannindi, að ég hafi notað varðskipin í mínar þarfir. Hv. þm. á víst við það, að ég átti þátt í því, að öllum frambjóðendum við landskjörið 1930 var boðið að hafa tal af kjósendum sínum með því að fara með varðskipunum kringum land, þegar björtust var nóttin og næstum ekkert fyrir skipin að gera við gæzlu. Þetta varð sú myndarlegasta fundarferð, sem farin hefir verið af öllum flokkum í alþjóðar þágu. En kostnaðurinn var ekki mikill, þegar þess er gætt, að skipin hlutu að vera á kostnaði landsins þessa daga sem aðra. Það er aðallega tvennt, sem hefir komið íhaldinu í þetta úfna og órólega skap, sem speglast í barnalegum og kjánalegum ásökunum á andstæðingana. Það er það, að við höfum hafið nýja fjármálastefnu í landinu. Það var hæstv.forsrh., sem stöðvaði hið mikla eyðsluskuldasafn 1922, sem andstæðingar okkar höfðu efnt til. Ennfremur höfðum við framsóknarmenn bent á, hvað hættulegt væri að hafa hin gífurlega þau laun, sem andstæðingar okkar höfðu komið á við Íslandsbanka, útgerð, við skipstjóra og við Eimskip, o. s. frv. Þessar óhæfilega háu launagreiðslur eru algerlega óheilbrigðar og þær eru undirstaðan undir dýrtíðinni í Reykjavík, sem mergsýgur landið. Það er rétt, að andstæðingunum hefir staðið stuggur af þessari pólitík okkar framsóknarmanna, og þeir hafa leitað ýmsra ráða til þess að rógbera þessa stefnu okkar. Ég get gjarnan minnt á eitt dæmi, af því að áður hefir verið drepið á það hér við umr., er flugumaður einn var til mín sendur um það leyti, sem loka átti Íslandsbanka. Sá flugumaður hafði ákveðið erindi, en það fór nú svo, að það var bankinn sem dó, en ekki ég, þó að til annars væri ætlazt. þessi barátta er ekki ný. Hún hefir nú staðið hér á landi á verzlunarsviðinu síðan kaupfélögin voru stofnuð. Hún fluttist inn á svið stjórnmálanna með stofnun Framsóknarflokksins, og hefir gert vart við sig í flestum stærri málum þjóðarinnar síðan, og nú síðast er þessi barátta flutt yfir á kjördæmamálið. Við framsóknarmenn höfum alltaf haft ákveðinn málstað að verja í þessari baráttu. Við höfum barizt fyrir rétti almennings gegn ójafnaðarmönnum þjóðfélagsins. Við höfum staðið á hinni sögulegu þróun og við stöndum á hinum sögulega rétti. Ég get sagt það, að við framsóknarmenn erum ekki hræddir við byltingar. Við látum ekki undan hótunum frá hægri eða vinstri. Og ef íslenzka þjóðskipulagið fellur í rústir, þá verður það ekki fyrir það, að við svíkjum ráð, heldur hitt, að ofbeldismennirnir verða yfirsterkari. Það hafa flugumenn komið til mín, en þeir voru sendir út aftur. Og ég vonast eftir því, að þegar mesti móðurinn rennur af þeim, er digurbarkalegast hafa talað hér, þá sjái þeir að sér, sjái, að það er ekki réttasta og sigursælasta leiðin að fara með hótunum, og þegar dómurinn kemur næst utan af landinu, þá veit ég, að hann fellur þeim ekki í vil. Hann dæmir þannig, að þeirra bardagaaðferð sé ekki bardagaaðferð góðs málstaðar. Við framsóknarmenn munum standa fast að okkar stefnu. Við treystum því, að ráðið til þess að komast út úr kreppunni með sigri sé skipuleg vinna í vandamálum þjóðarinnar, en ekki uppreisn og bylting, og við treystum því, að dómur þjóðarinnar verði staðfesting okkar stefnu. Þá vona ég, að íslenzka þjóðin komist yfir kreppuna með sigri, eins og svo marga erfiðleika fyrr og síðar. Ég vil svo kveðja alla heiðraða áheyrendur og þakka áhugann og vökurnar, sem þeir hafa á sig lagt til þess að hlýða á mál okkar. Ég veit, að við framsóknarmenn megum vænta stuðnings frá hinum dreifðu byggðum landsins til þess að leysa vandamálin á þessum erfiðu tímum.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Vegna þess, að þessi ræða mín verður hin síðasta ræða, er flutt verður í útvarpið að þessu sinni, mun ég ekki svara ýtarlega þeim hv. andstæðingum, er að mér hafa vikið í þessum umr. Þó vil ég ekki láta undan draga að segja hv.þm. Seyðf. það, að ég hefi engar persónulegar hótanir haft í frammi við hann. þvert á móti: ég hefi tekið það fram, að ég áliti hann fyllilega stöðu sinni vaxinn. Ég minntist hinsvegar á það, að eina ástæðuna af fleirum til þess, að hann hefði fengið þetta starf, mætti að sjálfsögðu telja ráð samstarf á þjóðmálasviðinu, sem á heim tíma hefði verið milli hans og hæstv. þáv. stj., og að sú þátttaka bindur hv.þm. í umtali um þær stjórnarathafnir, sem hann er samályrgur um. Ég býst nú raunar ekki við, að hv.þm. Seyðf. hafi nokkurntíma komizt svo langt að verða talinn heiðursfélagi í Framsóknarflokknum, en hann hefir þó verið meðstarfsmaður flokksins, að því leyti að styðja stj. hans til valda um 4 ára skeið.

Ekki þau síðustu

. Hv. þm. Seyðf. rakti ýtarlega, hvernig hann taldi mig vilja bæta tollum á tolla ofan á þjóðina, en hann hefir einmitt sjálfur lagt til að hækka um 200% toll af innflutlum vörum frá Spáni. Hann gætir þess ekki, að okkur er nauðsynlegt að haga okkur gætilega í tollamálum gagnvart þessu ríki, sem við þurfum að selja svo margfalt meiri vörur heldur en það, sem við kaupum haðan. Ég er hv.þm. sammála um það, að vínið sé sú vörutegund, sem eigi að bera háa tolla, en eins og aðstaðan er nú, er alls ekki vogandi að leggja út í það að hækka toll á þeirri vörutegund. Ég hefi talað um að fylla upp í þá eyðu milli tekna og gjalda á þessa og næsta árs fjárlögum, sem fyrirsjáanleg er og mun nema um eða yfir 2 millj. kr., en mér þykir gaman að benda á það til samanburðar, að einmitt hv.þm. Seyðf. hefir lagt til, að auknar verði álögur á þjóðina um 11 millj. kr., og þrátt fyrir ástandið, sem er, þá heldur hann ennþá jafn-fast við þessa sína gömlu till. um 11 milljónirnar og áður. Ég skal svo láta útrætt um þessi viðskipti okkar hv.þm. Seyðf. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að afgreiðslu fjárlaganna fyrir árið 1933. Það er útlit fyrir það, að hún geti orðið sæmileg. Í hv.fjvn. er samkomulag um það, að afgreiða gætileg fjárlög. Á tímum eins og þeim, sem nú eru, eru menn yfirleitt fremur svartsýnir á fjármálin, og þegar slíkt hugarfar litar fjárlögin, þá gengur betur en ella að koma fram tekjuhallalausum fjárlögum. Vitanlega þarf, til þess að slíkt geti orðið, að samþykkja framlengingu bæði á gengisviðauka og verðtolli, sem stj. hefir óskað að fá samþ., og frv. fjvn. um bráðabirgðafrestun ýmsra laga. Hinsvegar skal ég geta þess, að slíkar samþykktir eru sannarlega ekki gerðar fyrir stj. eina. Það er ekki gert fyrir stj. að afla ríkissjóði brýnustu tekna; það er gert fyrir þjóðina alla. Það er því gert þjóðinni allri til meins, að hindra framgang þessara tekjustofna, sem nauðsynlegir eru til þess að standa straum af þeim útgjöldum ríkissjóðsins, sem þingheimur allur hefir átt þátt í að samþykkja. Því er ekki að neita, að nokkur hiti hefir hlaupið í þingflokkana að þessu sinni í sambandi við stjórnarskrármálið, sem orðið er allmikið kappsmál, en þó er alls ekki vonlaust um góða úrlausn þess máls. - Flokkarnir hafa, að því er virðist, verið fram að þingbyrjun þrískiptir í málinu. Einn flokkurinn hefir lagt til, að landið yrði gert að einu kjördæmi. Annar flokkurinn hefir viljað breyta til farra og stórra kjördæma með hlutfallskosningu. Og þriðji flokkurinn hefir viljað halda í aðalatriðum óbreyttri þeirri skipun, sem er. En nú virðast þessir flokkar vera farnir allmjög að nálgast hverir aðra, svo að það sýnist svo, að þeir muni geta orðið asattir um að leysa þetta mál á einum og sama vettvangi, þeim, að fjölga þm. í Rvík og jafna að öðru leyti kjördæmakosninguna með uppbótarsætum. Þegar svo langt er dregið til samkomulags, að viðureignin er það á sama vettvangi, sýnist mér, að það væri meira giftuleysi heldur en Alþingi áður hefir átt að sæta, ef ekki dregur til samkomulags um þetta mál. Mér þótti mjög óheppilega til orða tekið hjá einum hv.þm. hér áðan, er hann sagði, að framsóknarmenn hefðu átta stolin þingsæti hér á Alþingi. Það er hart að orði kveðið, þegar það er líka algerlega röng ásökun. Framsóknarflokkurinn hefir ekkert nema lögmæta þingfulltrúa hér á Alþingi og hefir ekki stolið neinu af neinum. þó tala þingmanna hvers flokks muni breytast, ef lögunum verður breytt, þá getur skipan þingsins ekki á annan veg verið en nú er, meðan lögin standa óbreytt. Ég álít, að sundurlyndið í þessu máli verði að sveigjast til samkomulags og allir verði að slá nokkuð af kröfum sínum. Nú er dapurlegt útlit um næstu framtíð íslenzku þjóðarinnar, þeirrar þjóðar, sem svo oft áður hefir átt við margskonar örðugleika að stríða. En þjóðin hefir haft undarlegan mátt til að reisa við og ná sér til fulls í skjótri svipan og mun svo enn verða. Í stjórnmálum hefir líka oft skorizt í odda fyrri, en þrátt fyrir það hefir þjóðin enn borið gæfu til að halda saman um eina stjórn í þúsund ár, svo að ríkið hefir ekki klofnað. Vænti ég, að svo muni enn fara, og gifta landsins verði sterkari öflum eyðileggingarinnar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hæstv. fjmrh. er forfallaður frá að mæta á þessum fundi, en ég vildi óska þess, að hv. deild vildi lofa frv. þessu að ganga umræðulaust til nefndar. Vil ég leyfa mér að stinga upp á, eftir föstum vana, að frv. verði vísað til fjvn.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Það hefir nú um langt skeið verið viðfangsefni, á hvern hátt eigi að bæta samgöngur milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur, þannig að örugg leið fáist til flutninga alla tíma árs. Það hafa verið lagðar til ýmsar leiðir, en aldrei komið fram nein ákveðin lausn, fullkomlega áætluð, fyrr en með þessu frv., sem kallast mætti ákveðin lausn til bráðabirgða. Hv. þm. er kunnugt um, hvernig sú leið er hugsuð, sem frv. fer fram á að tekin verði í þessu máli, sem sé að lögð verði vetrarbraut til bráðabirgða á öðrum stað en vegurinn nú er yfir heiðina, þar sem snjóléttara er talið. Og það má telja víst, eftir því sem kunnugir álíta og sérfræðingur hefir rannsakað, að þar mun vera miklu betra vegarstæði, sérstaklega vegna snjólaga, og ef vegurinn er lagður sem vetrarbraut, verður hann að vera upphleyptur meira en vegurinn, sem nú liggur yfir Hellisheiði. En hinsvegar vil ég segja það, að ég tel með þessu frv. hvergi nærri bent á fullnægjandi leið til þess að leysa þetta mál, sem ég álit stærsta og mesta fjárhagsmálið fyrir Suðurland mi á næstunni, ekki einungis fyrir sveitirnar austanfjalls, heldur líka fyrir Reykjavíkurbæ og Hafnarfjörð. Það er alveg víst, að ef ekki tekst að gera þær samgöngur til hafnarinnar og á markaðsstaðina í Reykjavík nokkurnveginn öruggar allan hluta árs, þá mun verða mjög erfitt um alla framleiðslu í þessum sveitum. Ég er sannfærður um það, að Reykjavíkurbær mun hafa þar mikilla hagsmuna að gæta, og rætur dýrtíðarinnar hér í bænum mun að nokkru leyti að rekja þangað, hversu erfitt er fyrir Reykjavík að hafa stöðugt samband við sveitirnar og ná framleiðslu þeirra í nægilega stórum stíl og jafnóðum. Ég hefi skrifað undir álit samgmn. um það að ráða d. til að samþ. frv. eins og ráð liggur fyrir, ekki þó vegna þess að ég álíti, að hér sé um framtíðarlausn málsins að ræða, ekki vegna þess, að ég sé að öllu ánægður með það, heldur vegna þess, að ég álít að hér sé um þá leið að ræða, sem er framkvæmanlegust í bili, eins og nú standa sakir, og vegna þess að ég vil ekki hrinda frá mér neinni hönd, sem er framrétt til þess að bæta þá miklu erfiðleika, sem nú eru um samgöngur austur yfir fjallið. það er tvennt í þessu frv., sem ég tel nokkuð varhugavert og þyrfti betri athugunar við. Ég tel það varhugavert að áætla veginn ekki nema 3 m., þar sem kunnugt er, að vegurinn yfir Hellisheiði, sem er miklu breiðari, er oft lítt fær fyrir hálku að vetri til. Annað atriði teldi ég, að þyrfti einnig að aðgæta betur. Það er, hversu miklu dýrara það yrði að leggja veginn með það fyrir augum, að þar kæmi síðar járnbraut, því ég efast ekki um, að í framtíðinni verður járnbrautin eina lausnin, sem talin verður fullnægjandi, hvort sem það verður langt eða skammt að bíða eftir því. En þetta hefir ekki verið athugað af vegamálastjóra, þegar hann gerði áætlanir um þennan veg. En ég tel, að með þessu frv. sé allmikil bót frá því sem nú er. Erfiðleikarnir eru svo miklir um samgöngur sem stendur, að sjálfsagt er að taka þakksamlega hverri hjálp, sem býðst til að bæta úr brýnustu þörfinni.

Magnús Guðmundsson Ég heyri það, að hv.frsm. lítur á þennan veg sem einskonar undirbúning undir járnbraut. Ég man ekki vel, hvað þessi vegur á að kosta; mig minnir, að hann eigi að vera mjög dýr. Ég veit ekki, hvort hv.frsm. hefir athugað það, að ef þessi vegur verður gerður eins og hér er áætlað, mundi hann verða nokkru dýrari en vera þyrfti sem undirbúningur undir járnbraut. fyrir mér stendur þetta þannig, að ég get eins ímyndað mér, að verði þessi vegur lagður, þá verði það til að seinka fyrir þeim samgöngubótum við Suðurland, sem duga. Ég segi fyrir mig, að væri ég þm. héraðanna austanfjalls, há mundi ég hugsa mig um tvisvar áður en ég gengi að þessu frv. Það ræður af líkum, að þegar ríkissjóður er búinn að leggja stórfé í þennan veg, sem á að heita vetrarvegur, þá geti það haft allóþægileg áhrif á frekari fjárframlög að sinni. Ég ætla ekkert að fara út í járnbrautarmálið að þessu sinni. Tilboði um járnbraut fyrir 2 millj. gegn sérleyfi um virkjun fossanna í Þjórsá var ekki tekið. En út í það mun ég ekki fara nánar nema sérstakt tilefni gefist. Ég mun sem á þinginu í fyrra hvorki greiða atkv. með eða móti þessu máli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég tel hepplegt, að járnbrautarmálinu sé sem minnst blandað inn í þessar umr. Það liggur ekki fyrir hér. Að blanda járnbrautarmálinu í þetta á ekki við. Og það undrar mig, ef hv. 2. þm. Skagf. er tilbúinn að leggja allar þær mörgu millj. fram, sem járnbraut kostar. En tilboð um járnbraut, slíkt sem hann lýsti áðan, hefir mér vitanlega aldrei legið fyrir.

Magnús Guðmundsson Mér kemur það undarlega fyrir að heyra það, að tilboð það, er ég lýsti, hafi aldrei legið fyrir. Þingið samþ. þó sérleyfislög byggð á því. Þó neitar hæstv. ráðh. Ég hefi aldrei heyrt annað eins. Hér er nú verið að tala um tilboð af hálfu ríkissjóðs um nýjan veg austur. En ég veit sannarlega ekki, hvenær sá vegur kemur. Það er ekki útlit fyrir, að stórar upphæðir muni verða handbærar fyrst um sinn til að leggja í hann. Þetta tilboð er því meira á orði en á borði.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess, að mér barst beiðni um sérleyfi. En ég hefi hvorki orðið var við nein tilboð, eða neinar minnstu líkur fyrir því, að járnbraut hefði nokkurntíma verið lögð austur.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að ég líti á þetta sem undirbúning undir járnbraut. En ég tók það einmitt fram, að það væri galli, að ekki hefði verið rannsakað, hve dýrt væri að byggja þennan veg á þann hátt, að hann gæti verið undirstaða að járnbraut. Ég hefði viljað, að rannsakað væri, hve mikið þetta kostar. Hv. þm. sagði, að ef hann væri þm. fyrir þetta hérað, þá væri hann á móti þessu, af því að það gæfi ekki fulla lausn á samgöngumálinu. En ég sem þm. í þessu héraði álít einmitt ábyrgðarhluta að vera á móti því, sem getur horft til hagsbóta fyrir samgöngumál þessa héraðs. Ég er heldur ekki á sama máli og hv. 2. þm. Skagf., að þessi vegur tefji fyrir járnbraut eða eyðileggi vonina um hana. Sá vegur, sem nú er, sýnir atakanlega, að þörf er fyrir betri veg austur og ýtir undir, að hann sé lagður. Ef sá vegur kemur og verður sæmilegur, þá vex flutningamagnið og herðir á fullkomnari lausn samgöngumálsins. Hin sterkustu og eiginlega hin einu rök Björns Kristjánssonar gegn járnbrautarmálinu hér fyrrum voru þau, að flutningaþörfin væri svo lítil, að járnbraut gæti ekki borið sig. Ég held að hann telji aðeins 12–15 tonn, sem flytja þurfi yfir Hellisheiði að vetrinum. En það var eðlilegt, að lítið væri flutt, meðan engir möguleikar voru til að flytja. En við bætta flutningamöguleika vex framleiðsla og krefst enn betri samgangna. Hver bót í þessu efni knýr aðra fram, unz fullkomin lausn er fengin, - eða svo lít ég á þessi mál. Ég er því af þessum ástæðum með hverri þeirri verulegri samgöngubót, sem fáanleg er. - Ég vil ekki draga inn í þessar umr. slíkt hégómamál sem Titan-sérleyfið var. Ég er viss um að það mál var til stórrar bölvunar, því að það dró á langinn, að hafizt yrði handa um viðráðanlegar framkvæmdir á þeim tíma. Ég er sammála um, að ekki sé vert að draga járnbrautarmálið inn í þetta mál. En ég tel mér skylt að geta þess, að þótt ég fyrir héraðsins hönd taki þakklátlega á móti þeirri samgöngubót, sem felst í þessu frv., þá tel ég ráð þó ekki fulla lausn á samgöngumálum Suðurlandsundirlendisins. Það mál tel ég ekki tryggt fyrr en komin er járnbraut, sem gengur óhindruð alla tíma árs, hvernig sem viðrar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. Skagf. virðist vera orðinn hinn eini sanni og ómengaði járnbrautarmaður. Viðvíkjandi Titan þetta: Það getur vel verið rétt, að hann eigi eitthvert bréf geymt í púltinu hjá sér um þetta. En ég vil lýsa því yfir, að til mín sem ráðh. hefir aldrei neitt bréf komið, er sýndi nokkrar minnstu líkur fyrir því, að Titanfélagið ætti yfir fé að ráða til þessara framkvæmda. Hv. þm. talar um tvískinnung hjá öðrum í þessu máli. En sjálfur hefir hann lýst yfir því, að hann muni ekki greiða atkv. um það. Ég veit nú ekki, hvað tvískinnungur er, ef það er einmitt ekki þessi afstaða hv.þm.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) það virðist svo sem hv. 2. þm. Skagf. sé þetta mál mjög hugleikið. Að vísu er ekkert á móti því, að málið sé rætt, því að eflaust má skoða það, eins og flest önnur mál, frá fleiri en einni hlið. Hv. þm. gat þess, að ég væri ekki neitt vitrari maður en fyrirrennarar mínir í þingsalnum hefðu verið úr mínu héraði í þessu máli. Ég ætla ekkert að deila við hann um það og álit slíkt atriði vera utan þessa vettvangs. En ég kallaði Titanmálið hégómamál, og ég held, að reynslan hafi synt, að sá dómur er á viti byggður. Ég hefi álitið, að það hefði verið til trafala og tafar fyrir bættri úrlausn samgöngumálsins. Ég hélt nú, að sá draugur væri niður kveðinn, svo að hann tefði ekki lengur fyrir, en nú virðist sem hv. 2. þm. Skagf. sé að reyna að blasa í hann nýju lifi, í þeirri von, að hann geti tafið fyrir enn og eyðilagt þá umbót, sem hér er um að ræða. Eins og ég hefi þegar sagt, þá tel ég ekki þetta fullkomna né endanlega lausn á málinu, en ég veit, að héraðsbúar þar eystra álíta almennt, að þessi úrlausn sé þó svo mikils virði, að sjálfsagt sé að taka við henni. Og ég fyrir mitt leyti er alveg á sama máli í því efni.

Jón Ólafsson Ég skal ekki lengja mikið umr., en ég kann þó ekki við, að umr. fari svo fram, að ég segi ekki nokkur orð. Það er öllum ljóst, að samgöngurnar austur eru í hinu mesta ólagi. Einnig samgöngurnar með bifreiðum eru alveg óviðunandi. Flutningur á bílhlassi kostar nú austan úr Fljótshlíð um 90 kr., og útilokað er, að hægt sé að flytja til Rvíkur með minni kostnaði. Sláturféð verður að reka og í öllu að hegða sér eftir gamla laginu. Með þessu lagi á flutningum er ekki hægt að hugsa sér neina breyt. til bóta um framleiðsluna þar eystra. Járnbraut er eina viðunanlega lausnin á Samgöngumálinu. Það er margsannað, að hún mundi gera flutningana miklu ódýrari og margfalda flutningaþörfina mjög fljótlega. En svo er á það að líta, hve mikla von megi gera sér um járnbraut í nálægri framtíð. Ég fyrir mitt leyti hefi litla von um það. En ég er líka vonlítill um þennan veg, ef sá áætlun, sem gerð hefir verið um hann, er lögð til grundvallar. En þó eru meiri líkur um að fá hann en járnbraut í náinni framtíð. Í raun og veru tel ég þó sama, hvort frv. Þetta er samþ. nú eða ekki, - nema þá að eitthvert fyrirheit fylgi. En ég veit þó, að ekki muni gott að gefa það eins og ástæður eru nú. Ég vil þó fá að vita, hvert áhugamál þetta er hæstv. ráðh., vegna þess að frv. Þetta , eins og talað hefir verið um, bægir samgöngumálinu frá því, sem er aðalhugsunin, út á aukaleið, sem hætt er við, að síðar mundi bægja járnbraut frá. Sveitirnar austanfjalls eru hafnlausar og því engra framkvæmda að vænta á heim sviðum, er byggist á greiðum og ódýrum samgöngum. Ég er því ekki með neinni hrifningu yfir að fá lög, sem vonlaust er, að komi til framkvæmda á næstu árum. Þetta frv. má hví allt eins bíða, til frekari athugunar um, hvort hægt sé að fá lán. Og ef féð fæst, rá má taka tel athugunar, í hverskonar fyrirtæki á að leggja, veg eða járnbraut, eftir því sem tímarnir þá gefa tilefni til.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. Rang., að frv. Þetta tiltekur ekki neitt ákveðið ár, sem verkið verði framkvæmt á. Hann var nú svo sanngjarn að játa það, að ég gæti ekki gefið neitt ákveðið fyrirheit um þetta. En hv.þm. óskaði þó að heyra, hver minn hugur væri til þessa máls. Hvort hér væri einungis um fyrirslátt að ræða eða hvort það væri vilji minn að koma þessu verki í framkvæmd svo fljótt sem ástæður leyfa. Ég er fús til að láta í ljós minn hug til málsins. Ég hefi lyst því yfir þar eystra, og ég hefi lýst því yfir hér, að ég hefi fullan vilja á að gera mitt til að leysa þetta samgöngumál á viðunandi hátt. Og ég tel það eitt af meiri nauðsynjamálum þjóðarinnar að gera það svo fljótt sem unnt er. Ég hefi sannfærzt um það af rannsókn vegamálastjóra, sem hann hefir framkvæmt að minni ósk, að hægt sé að fá viðunanlega lausn á því á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir. Það er von mín, að þetta verk geti komizt í framkvæmd í náinni framtíð, og mér er það áhugamál, að þetta verði gert svo fljótt sem hægt er.

Jón Ólafsson Ég get verið þakklátur hæstv.forsrh. fyrir undirtektir hans og loforð það, sem skein út úr orðum hans. En ég hefði kunnað betur við, að frv. hefði nú fylgt þó ekki væri nema lítil fjárveiting af fé því, sem nú er á annað borð veitt til vegagerða, svo sjá mætti í reynd einhver merki þess, að þetta sé að skoðun hæstv. ráðh. mesta samgönguvandamálið. Það er það sannarlega, og ég geri ráð fyrir, að um það verði ekki þagnað fyrr en fengizt hafa hinar fullkomnustu vegabætur, nefnil. járnbraut. Þetta millispor er e. t. v. brúkað til þess að tefja fullkomnari framkvæmdir. Þótt illa blasi nú, þá er samt ekki gott að segja, hvort lengur þyrfti að bíða eftir járnbraut en þessum framkvæmdum. Ég veit, að flutningar bænda austur og austan eru margfalt meiri en það, sem þarf til að reka járnbraut. Mestu máli skiptir það þó, að mikið af afurðum verður aldrei flutt á öðru en járnbraut. Ég sé ekkert á móti því að samþ. þetta frv., en ég vil leggja mikla áherzlu á, að byrjað verði sem fyrst, helzt þegar eftir þetta þing. Það er augljóst, að vegagerðin stendur yfir í nokkur ár, og hún má ekki dragast verulega héðan af.

1) Ég fæ ekki betur séð en það skipti engu máli, hvort d. samþykkir frv. Þetta eða ekki. Það er borið fram á þeim tíma, sem fé til vegagerða er skorið niður í fjárl., og eingöngu í því skyni, að slá ryki í augu fólks. Ég vil engan þátt eiga í þeim skrípaleik og greiði því ekki atkv. Á 45. fundi í Nd., 7. apríl, var frv. tekið til 3. umr. (A. 322, 327).

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég skal ekki þreyta hv. d. með langri ræðu fyrir þessu frv., enda hefir mér ekki unnizt tíma til að búa mig undir slíkt. Hefði það þó óneitanlega verið fróðlegt og vel til fallið í sambandi við þetta mál að gefa hér nokkurt yfirlit um sölu aðalútflutningsvöru landbúnaðarins á þessari öld, en ég læt mér um þetta nægja aðeins að drepa á það helzta, sem gerzt hefir á allra síðustu árum. Eftir ágreininginn við Norðmenn, sem leiddi til kjöttollssamninganna 1924, var sjáanlegt, að við áttum of mikið í húfi til þess að geta átt allt að kalla undir norska kjötmarkaðinum einum, sem auk þess fór síþverrandi. Því var það og, að kæliskipsnefndin var skipuð árið 1924. Í framhaldi af starfi hennar var svo það, að Eimskipafél. með aðstoð ríkisins eignaðist skipið Brúarfoss, með fullkomnum frystiútbúnaði, og var með því gerður mögulegur útflutningur á frosnu kjöti héðan á erlendan markað í allstórum stíl. Jafnframt var þá ríkisstj. veitt heimild til að veita lán úr viðlagasjóði til frystihúsabygginga. Á þeim grundvelli voru síðan reist frystihúsin á Hvammstanga, Blönduósi, Sauðarkróki, Akureyri, Húsavík, Kópaskeri og Reyðarfirði. Nú síðast hefir verið reist mikið frystihús hér í Rvík, að vísu fyrst og fremst til annara afnota, og víðar eru frystihús, sem nota má í þessu skyni, en nú eru notuð til annars, svo sem við Eyjafjörð, í Dalvík og Grenivík. Vegna þessara ráðstafana hefir útflutningur á frystu kjöti smáaukizt. Af síðasta árs framleiðslu var alls flutt út 260 þús. fjár, þar af ca. 95 þús. fryst, en ca. 160 þús. saltað eða drjúgum meir en þriðjungur af frystu kjöti. Þetta má auka dálítið með því að nota frystihúsin meira. og sumpart með því að grípa til annara í viðbót, eins og t. d. frystihúsanna við Eyjafjörð, sem ég áður nefndi. Reynslan er yfirleitt góð af sölu frysta kjötsins. En mest er um það vert, hve stórkostlega hún léttir undir með saltkjötsmarkaðinum, svo að hægt hefir verið að halda verðinu stórlega uppi í Noregi hjá því, sem annars hefði verið. Nú er svo komið, að saltkjötsmarkaðurinn erlendis þrengist meir og meir meið hverju árinu, sem líður. Er afarerfitt um sölu saltkjötsins nú, og verður lítið selt nema í Noregi, en þar er sem annarsstaðar nú í kreppunni hafin öflug sókn í þá átt að nota sem mest innlendar vörur. Norski landbúnaðurinn nálgast það nú meir og meir að fullnægja heimamarkaðinum og er smátt og smátt að útrýma okkar kjöti. Við þetta bætist, að nú hefir kjöttollssamningnum frá 1924 verið sagt upp, og enn hefir ekki tekizt að fá hann framlengdan. Í samráði við utanríkismálanefnd var sendiherra okkar í Kaupmannahöfn að vísu sendur í heim erindum til Noregs. En tíminn var óhagstæður, því að einmitt um það leyti voru að fara fram miklar breyt. á norsku stjórninni, og varð sendiherra af þeim ástæðum að fara, áður en hann hafði lokið erindum sínum. Hinsvegar lofaði norska stj. því, að gera honum viðvart, er hún væri tilbúin til viðtals um samninga, til þess að hann þá gæti komið á fund hennar til frekara samtals, og reynir nú á, hversu fer um það mál. En norski markaðurinn einn er svo þröngur, að við verðum að vinna að því af öllum mæti að ná undir okkur markaði fyrir kjötið annarsstaðar, hvernig sem fer um framlenging samningsins. Það, sem nú liggur fyrir fyrst og fremst í þessu efni, er að herða sem mest á byggingu frystihúsanna, svo að við verðum þess megnugir að hagnýta okkur enska markaðinn meira en nú er. Engin ástæða er til að óttast, að hann taki ekki á móti meira kjöti frá okkur en hann nú gerir. Viðlagasjóðsaðstoðin um þetta er nú ekki lengur fyrir hendi, og þess vegna höfum við, hv.þm. S.-Þ. og ég, borið fram þetta frv. Í frv. er farið fram á það, að stj. verði heimilað að ábyrgjast allt að 400 þús. kr. lán til að koma upp frystihúsum á kjötútflutningshöfnum. Höfum við í 2. gr. frv. bundið ábyrgðina sömu skilyrðum og giltu á sínum tíma um viðlagasjóðslánin. Að því er upphæðina snertir, þá vil ég gera grein fyrir því, við hvað hún er miðuð. Þeir, sem kunnugastir eru þessum málum, álíta, að þörf sé að reisa frystihús þegar í sumar, einkum á 3 höfnum: Stykkishólmi, Borðeyri og Vopnafirði. Á öllum þessum stöðum eru hús fyrir, sem hægt er að nota í þessu skyni. Þarf því ekki að reisa húsin af stofni, en nóg að gera við þau. Er áætlað, að húsaðgerðin í Stykkishólmi muni kosta um 15000 kr. og vélarnar 40000 kr. Á Borðeyri er húsaaðgerðin áætluð 20000 kr. og vélar 50000 kr. Á Vopnafirði er gert ráð fyrir, að aðgerðin á húsinu þar muni kosta 20000 kr. og vélarnar 40000 kr. Alls er þá á þessum þrem kjötútflutningshöfnum gert ráð fyrir 185000 kr. kostnaði vegna frystihúsanna. En auk þess eru aðrir staðir, sem einnig er nauðsynlegt að reisa frystihús á, ef ekki í sumar, þá a. m. k. ekki síðar en á næsta ári. Þessir staðir eru Djúpavogur, Þórshöfn, Hólmavík og Borgarnes. Loks þarf áður langt líður að reisa frystihús í Vík í Mýrdal og Höfn í Hornafirði. Þó að þessir staðir séu nefndir til sérstaklega, sem ég nú hefi nefnt, ber engan veginn að líta svo á þetta, að það sé eingöngu gert fyrir þau héruð, sem að heim liggja. Ef hægt verður að koma upp þessum frystihúsum, sem ég nefndi, til viðbótar þeim, sem fyrir eru, er ekki vafi á því, að við getum komið megninu af útflutningskjöti okkar á enska markaðinn. Ætti þá að draga úr þeim vandræðum að mestu, sem nú eru á því að koma saltkjötinu út, því að með því að draga úr saltkjötsframleiðslunni yrði greitt fyrir sölu þess, sumpart innanlands og sumpart utanlands. Stafar því landbúnaðinum í heild sinni mikið gagn af slíkum ráðstöfunum. Að svo mæltu vil ég leyfa mér að leggja til, að frv., verði, að lokinni umr., vísað til hv. landbn.

Magnús Guðmundsson Ég kveð mér ekki hljóðs af því, að ég sé andvígur þessu frv., en ég vildi aðeins í sambandi við það leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort þau frystihús, sem þegar hafa reist verið án styrks af opinberu fé, mundu ekki geta fengið þá ábyrgð, sem hér er um að ræða. Mér er kunnugt um, að stj. vildi ekki fyrir nokkrum árum veita Sláturfél. Skagfirðinga hjálp til að koma upp frystihúsi þar á staðnum, og var því þá borið við, að ekki væri þörf á 2 frystihúsum á þessum stað, sem þá voru bæði í uppsiglingu. Reynslan hefir sýnt það, að þetta hafði við engin rök að styðjast, því að þótt húsin séu 2, verður oft að fresta slátrun á Sauðarkróki meðan beðið er eftir að skip sæki kjötið af því, sem slátrað er fyrri hluta kauptíðar, sökum þess, að bæði húsin eru full. Þetta umrædda fél. átti í miklum erfiðleikum með að koma húsinu upp, og á nú í vök að verjast um greiðslur á vöxtum og afborgunum af láni, sem fél. tók í þessu skyni. Vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh., hvort þetta hús mundi ekki geta fengið styrk af þessu fé. Ég held, að þetta sláturhús sé eina húsið, sem reist hefir verið án opinberrar aðstoðar. Það er nú að vísu svo, að það væri hlutverk Búnaðarbankans að réttu að veita þessa umræddu aðstoð, og bankanum var raunverulega lögð sú skylda á herðar, með því að fá honum viðlagasjóð, en þar sem bankinn getur ekki risið undir þessu, hefi ég fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að þessi ábyrgðarheimild verði veitt, enda þótt ég verði að líta svo á, að rétt hefði verið að láta meira af enska láninu renna í Búnaðarbankann en gert var. Hæstv. forsrh. drap á norsku samningana. Er ég hræddur um, að það geti dregizt nokkuð að semja á ný, ef bíða á um það boða frá norsku stj., en þetta mál þolir enga bið, og vildi ég því skora á hæstv. stj. að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að samningarnir mættu sem fyrst verða endurgerðir. Ég ætla, að það muni erfitt þegar á næsta árum að hrinda kjötsölumálum okkar svo áleiðis, að ekki þurfi að salta meira og minna af því kjöti, sem við flytjum út, og við verðum að horfast í augu við þann sannleika, að norski markaðurinn er eini markaðurinn, sem við eigum völ á fyrir saltkjötið, og reyna af þeim ástæðum að ná sem allra hagkvæmustum tollsamningum við Norðmenn. Mál þetta þolir því enga bið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það gladdi mig að heyra, að hv. 2. þm. Skagf. er meðmæltur þessu frv., og bjóst ég nú reyndar við því áður. Að því er snertir fyrirspurn hv.þm., þá vil ég fyrst leiða athygli hans að því, að hér er ekki um styrkaðstoð að ræða frekar en var, þar sem viðlagasjóðsaðstoðin var, heldur ábyrgð, og er þessi aðstoð þannig að vísu að þessu leyti minni viðlagasjóðsaðstoðinni, því að hún var fólgin í beinum lánum. Fyrirspurn hv.þm. var um það, hvort tilgangurinn væri að láta þetta ná einnig til þeirra frystihúsa, sem þegar hafa verið reist. Tilgangurinn með frv. er nú að vísu fyrst og fremst sá, að koma upp nýjum frystihúsum, en þetta má hinsvegar taka til athugunar í þeirri n., sem málið fær til meðferðar. Annars held ég, að eins sé ástatt um fleiri hús en þetta eina, sem hv.þm. nefndi, t. d. húsið á Húsavík. Hvort landbn. teldi rétt að láta þessi tvo hús koma undir ákvæði þessara laga, er atriði, sem n. athugar. Ég er sammála hv. 2. þm. Skagf. um, að í rauninni hefði það verið hlutverk Búnaðarbankans, og það hefði verið æskilegt, ef það hefði verið mögulegt, að beina meira fjármagni í þessa átt, þó að það sé orðið allmikið. En það er svo með Búnaðarbankann, að hann getur ekki nema að nokkru leyti innt af hendi þessa starfsemi, þegar svo mikið kallar að í einu eins og nú er. Hv. þm. vék að norsku samningunum og sagði, eins og rétt er, að það hefði verið hljótt um það mál. En ég vil geta þess, að það er ekki af tilviljun, sem hefir verið hljótt um það mál. Það er eftir eindregnum ráðleggingum sendiherrans í Kaupmannahöfn. Hann lítur svo á, að það væri líklegra til að ná samningum að hafa hljótt um málið og gefa norskum blöðum ekki tilefni til að vitna í íslenzk ummæli, eins og agitationin er sterk í Noregi. Og ég get sagt hv.þm. það, að af hálfu stj. er gert allt til að reyna að fá farsælan enda á samningana.

Magnús Guðmundsson Ég held, að ég hafi ekki haldið því fram, að það hafi verið veittur óafturkræfur styrkur til þessara frystihúsa. En það er náttúrlega ákaflega mikill styrkur að útvega lán með góðum kjörum, eins og viðlagasjóðslán, Það er svo mikill styrkur, að það nálgast það að fá 1/5 af framlagi, samanborið við það að fá lán gegn venjulegum bankavöxtum. Það eru einmitt þessi hlunnindi, sem þetta eina hús hefir farið á mis við, og það, að því er ég álít, fyrir ranga aðferð stj., því það var beinlínis svo, að það var neitað um lán til þessa húss, ef Sláturfél. Skagfirðinga væri með. Það hefir verið upplýst áður og það er hægt að gera það enn. En hvað snertir húsið á Húsavík, þá man ég ekki betur en að til þess hafi nýlega verið veitt lán úr Búnaðarbankanum. En það er langt frá mér að áfella það. Ég vil, að öll húsin hafi sömu kjör. En ef frystihúsið á Húsavík hefir orðið útundan, þá vil ég, að það verði leiðrétt líka. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið hljótt um hina norsku samninga, eftir ráðum sendiherrans. Ég get trúað þessu, og það var heldur alls ekki mín meining að blása málið út, og það hefir ekki verið gert af hálfu okkar Sjálfstæðismanna. En það hefir ekki alltaf og allra sízt af hálfu hv stv. forsrh. verið fylgt þeirri reglu að hafa hljótt um samninga við aðrar þjóðir meðan á heim stóð. En ég viðurkenni, að það er rétt, sem sendiherrann segir, að það getur spillt mjög fyrir, og mætti benda á það út af gamla kjöttollssamningnum. Þá lét hæstv.forsrh. ekki vera hljótt um það mál. M. a. s. tóku norsku blöðin upp grein eftir hann, sem sumpart var tekin mjög óstinnt upp og sumpart skilin þannig, að hægt væri að heimta hvað sem væri af okkur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Um frystihúsið á Sauðárkróki tel ég ástæðulaust að ræða frekar. Það var rætt mikið um það mál fyrir tveimur árum, og kom þá allt fram í málinu, sem þurfti að koma fram, og ég vísa til þess. Það er rétt, sem ég sagði um frystihúsið á Húsavík; það hefir ekki komizt undir lánskjör viðlagasjóðs. Út af kjöttollssamningnum vil ég segja það, að það er um mjög margt önnur aðstaða nú en 1924. Ég er sannfærður um, að það hafi verið nauðsynlegt að vekja nokkurn storm um málið hér heima þá, enda var þá þannig ástatt, að við Íslendingar áttum miklu meira undir því að fá tollinn framlengdan þá en nú. Annars vil ég geta þess, að sú stj., sem fór þá með völd, beindi ekki neinni ósk til þáv. ritstjóra „Tímans“ um að skrifa ekki um kjöttollssamninginn.

Magnús Guðmundsson Það var ekki von, að stj., sem var hér á landi 1924, beindi beiðni til hæstv.forsrh., sem þá var ritstjóri „Tímans“, um að ræða ekki málið, vegna þess, að málið var komið af stað löngu áður en þáv. stj. kom til valda. Hæstv. ráðh. sagði, að það hafi verið miklu meira að vinna með kjöttollssamningnum 1924 en nú. Það er sjálfsagt rétt, en þá var líka miklu meira að tapa með því að gera þetta að æsingamáli innanlands og í Noregi. Ef það er nauðsyn að þegja nú, þá var enn þá meiri nauðsyn að þegja þá. Hvað viðvíkur frystihúsinu á Húsavík, þá man ég ekki betur en að það hafi verið veðdeildarlán, sem það fékk í Búnaðarbankanum. Það er lán með miklu betri kjörum en venjuleg bankalán. Ég mundi fyrir hönd Sláturfél. Skagfirðinga vera mjög ánægður með að fá lán með sömu kjörum, eða ábyrgð á láni með þeim kjörum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil bara minna hv.þm. á gamla máltækið: Það er tími til að tala og tími til að þegja. Og ég álít, að tími hafi verið til að tala 1924, en tími til að þegja nú, hingað til a. m. k.

Magnús Guðmundsson Það getur vel verið, að það séu fleiri en hæstv.forsrh., sem vilja hafa atkv. um það, hvenær eigi að þegja eða tala. En ég vil ekki hlíta hans dómi um það.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég segi eins og Sighvatur Sturluson sagði: Mér þykja mínir dómar merkari um það, hvenær eigi að þegja og hvenær tala.

Magnús Guðmundsson Það er eins með mig; mér þykja mínir dómar merkari en hæstv.forsrh. um það, hvenær eigi að tala og hvenær þegja.

Magnús Torfason Það er með hálfum hug, að ég stend hér upp, eftir að höfuðskepnurnar þrjár brugðu sér í algleymingi á leik hér í d. í gær. Ég geri það af því, að ég slysaðist til að bera fram brtt. í málinu, og verð að fylgja þeim úr hlaði með fáum orðum. Ég skal lýsa því yfir, að ég ber brtt. fram einn þm. í þessari hv. d., og veit ekki, hvort nokkrir fleiri fylgja mér þar. En hitt veit ég, að mikill hluti þjóðarinnar stendur á bak við þær; mér er nær að halda, að mikill meiri hl. þjóðarinnar utan Reykjavíkur sé þeim samþ. En það er full von, að svo sé, því að þessar till. eru fyllsta fylling réttlætisins í þessu máli. Það eru vitanlega ýmsar ástæður til þess, að ég ber þessar till. fram. Í fyrsta lagi eru þessar till. í fyllsta samræmi við síðustu kosningar og skipun Alþ. nú. Við vitum allir, hvernig þetta mál er til komið. Það var fitjað upp á því, að krafizt var, að þm. Reykv. yrði fjölgað. Á því ætluðu andstæðingar stj. að vinna kosningarnar. En það fór á aðra leið, sem kunnugt er. Þeir biðu hinn herfilegasta ósigur. Ég geri a. m. k. ráð fyrir því, að tilgangur þeirra hafi ekki verið sá, að fækka sínum þm., en fjölga þm. stjórnarflokksins. En þessar till. mínar eru ekki aðeins í samræmi við skipun Alþingis, heldur eru þær líka í fullu samræmi við gerðir þingsins í slíkum málum frá því fyrsta. Þegar kjördæmaskipunin, fyrir breytingar tímans, hefir ekki þótt orðin sem réttlátust, þá hefir stefnan ætíð verið sú, að fjölga þm. þar, sem mestar voru kröfurnar til og mest þörfin á. Og í þessum till. mínum, þar sem farið er fram á að bæta við þm. á Siglufirði, gera Gullbringu- og Kjósarsýslu að tvímenningskjördæmi og láta Reykjavík fá 8 þm., er fylgt sömu stefnunni, sem verið hefir í þessum málum frá upphafi. - Ein ástæðan til þess, að ég her fram þessar brtt. er sú, að í till. stj. er kjördæmaskipunin ákveðin í sjálfri stjskr. Og þegar kjördæmaskipunin er fest við slíkt akkeri, má ekki minna vera en að sú skipun þessara mála, sem þannig er rígbundin, verði höfð eins réttlát og hægt er. Auðvitað mun tíminn aflaga hvaða kjördæmaskipun, sem nú væri sett, meira og minna. - En hvað viðvíkur þeim 4 þm., sem bæta skal við Reykjavík, er það að segja, að þar er ekkert annað gert en að játa Reykjavík fá þá þm.tölu, sem hún nú þegar hefir. Reykjavík á 4 landsk.þm. með húð og hári, og þeir gætu ekki staðið betur í ístaði borgarinnar, þó að þeir væru kjörnir þm. hennar.

Hverja af landsk.þm. á Reykjavík ekki?

. Ég get svarað því strax. Það eru landsk.þm. Framsóknarfl. Þeir þm. hafa það auðsjáanlega alltaf á tilfinningunni, að þeir séu kosnir fyrir landið allt, en það er ekki hægt að segja um hina með neinum sanni. Ég sagði áðan, að andstöðuflokkar stj. hefðu farið mikla hrakför í síðustu kosningum. Og það var einmitt á kjördæmaskipunarmálinu, sem þeir töpuðu. Í síðustu kosningum var barizt um það, hvort atkvæðatalan ein ætti að ráða úrslitum kosninga eða ekki. Það bar því fremur á þessu, þar sem tveir flokkar, annars andstæðir, sameinuðust í þessari baráttu fyrir höfðatölunni, en það er öllum vitanlegt, að öll þessi samvinna sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna á rót sína að rekja til þess, að jafnaðarmenn náðu engu þingsæti við landskjörið 1930, sem þeir þó áttu rétt á. Eftir sinni flokkstölu eiga jafnaðarmenn rétt á að hafa a. m. k. 1 þm. af 6 landsk.þm. En sökum þess að það ráð var upp tekið að tvískipta þessari kosningu, fór svo, að þeir fá engan. - En því meiri varð ósigur þessara sambandsflokka 1931, sem það er alveg víst, að ekkert annað en krafa þeirra um alræði höfðatölunnar veitti Framsóknarfl. sigur. Ein ástæðan til þess, að ég ber fram mínar brtt. er sú, að þingflokkur framsóknarmanna og stjórn hans hefir enga heimild frá kjósendum sínum til þess að ganga feti framar en gert er í þessum till. Í kosningunum 1931 var það víða á þingmálafundum tekið berlega fram, að ekki mætti ganga lengra en þetta. Og á ýmsum þingmálafundum í vetur hefir það verið beint tekið fram af kjósendum Framsóknarfl., að þeir vilja ekki, að gengið sé lengra. Og þessar óskir hafa ekki aðeins komið frá kjósendum Framsóknar. Nei, þingmálafundargerðir frá einu íhaldskjördæminu eftir öðru hafa að geyma samskonar áskoranir. - T. d. get ég nefnt, að við þm. Árn. bárum fram á þingmálafundi till. um að halda fast við núv. kjördæmaskipun, en kjósendum þótti það ekki nógu tryggilegt, heldur bættu við ákvæði, þar sem bannað var að fara lengra í breytingum en gert er hér í mínum brtt. - Og það er ekki aðeins í framsóknarkjördæmi eins og Árnessýslu, að þetta gerist. Við vitum öll, að Rangæingar hafa óskað, að þetta mál yrði ekki tekið upp á þessu þingi. Þá má nefna yfirlýsingu frá Ísafirði, sem hæstv. fors. gat um í fundarbyrjun í gær. Þar höfðu 365 kjósendur skorað á Alþ. að breyta kjördæmaskipuninni í það horf, að höfðatalan eigi að ráða. En við kosningarnar í vor greiddu 887 kjósendur atkv. í þessu kjördæmi. Af þeim atkv. sem þar voru greidd, á Framsóknarfl. sama sem ekkert. Mestöll þessi atkv. hafa verið greidd íhalds- og jafnaðarmönnum í sumar. En þó að nú hafi verið gengið hús úr húsi og hváð eftir atkv. um þetta mál, fást ekki fleiri en 365 undirskriftir.

Það komu fleiri undirskriftir frá Ísafirði

. Ég verð að fara eftir því, sem nú liggur fyrir, og sé enga ástæðu til þess að leggja nokkuð upp úr spádómi hv. 1. landsk. Hann hefir yfirleitt ekki reynzt spámaður í sínu föðurlandi! En þessi smölun á Ísafirði hefir auðvitað gengið svona illa af því, að í kosningum fylgja menn oft sínum flokki, án þess að vera sammála stefnu hans í öllum atriðum. Oftast þarf kosningu, eina eða fleiri, til þess að menn segi alveg skilið við sinn gamla flokk. En þetta dæmi frá Ísafirði sýnir ljóslega, að fleiri standa á bak við aðstöðu Framsóknarfl. í þessu máli en kosningarnar síðastl. sumar sýndu. Enn ein ástæða til þess, að ég ber fram brtt., eru þær ótal raddir, úr öllum kjördæmum landsins, nema kannske Reykjavík, um það, að ekki megi fjölga þm. Það var tekið skýrt fram á fleiri en einum þingmálafundi í Árnessýslu, að kjósendur lögðu blátt áfram bann við því, að þm. yrði fjölgað. Þessi skoðun á fullan rétt á sér. Hér standa að meðaltali 2600 kjósendur á bak við hvern þm., og er það miklu minna hlutfallslega en í nokkru öðru landi. Ég álít það því engan ágalla á brtt. Framsóknar, að tala þm. er þar ákveðin með hámarkstölu. Það lít ég á sem verulegan kost. Ég er sannfærður um, að það sé almenn þjóðarkrafa, að þm. sé ekki fjölgað um of. Andstæðingarnir hafa sérstaklega í þessu máli hrópað á réttlæti, réttlæti!, og reynt að koma því inn í þjóðina, að þetta væri svo mikil réttlætiskrafa, að á móti henni yrði ekki staðið. Og í sambandi við það hafa þeir látið svo, sem það væri einhver goðgá, einhver glæpur að verða ekki við slíkum kröfum þegar í stað. Eins og sakir standa eftir kosningarnar síðast, finnst mér þetta vera að bera sakir á þjóðina alveg að óverðugu. Það er alveg víst, að þessi þjóð er eins næm fyrir réttlæti eins og nokkur önnur þjóð, undir vissum kringumstæðum kannske næmari en aðrar þjóðir, m. a. blátt áfram af því, hve fáir menn eru í þessu landi, af því, hve hérna er allt smátt, sem þjóðin hefir um sig, svo að jafnvel þjóðarréttlætisins gætir í beinum smámunum. Sem dæmi upp á það má nefna, að fyrr og síðar hefir veiting jafnvel smáembættis, ef hún hefir ekki þótt réttlát, vakið óánægju allrar þjóðarinnar. Jafnvel veiting smáprestakalls hefir orðið til þess, að rignt hefir niður mótmælagreinum. Það er því áreiðanlega ekki rétt hjá hv. andstæðingum stj. að leggja mikið upp úr réttlætinu í þessu máli. Þeir, sem ætluðu að vinna, töpuðu í kosningunum. Það er þvert á móti ákvæðið um alræði höfðatölunnar, sem er ekkert réttlæti, heldur argasta ranglæti, og þær aðferðir, sem notaðar hafa verið til að knýja fram þessar kröfur, eru þess eðlis, að þær sýna fyllilega, hvað á bak við þær liggur. Það eru ýmsar ástæður til þess, að talnalögmálið getur ekki alltaf ráðið í öllum hlutum. Fyrst er nú það, að áhrif kjördæmanna eru ekki jöfn. Dreifðir kjósendur standa miklu verr að vígi en þeir, sem búa í þéttbýli; þá vantar það afl samtakanna, sem hinir hafa. Dreifða kjósendur vantar það vopn, sem menn í þéttbýli hafa í höndum - þá vantar blaðakost og yfirleitt þá menningu, sem fjölmennið hefir og þarf til þess að geta ráðið yfir atkvæðum manna. Og eftir alþekktu lögmáli er von, að svo sé með þá hluti, sem lífrænir eru, þar sem sama lögmál gildir um dauða hluti. Þar stendur það óraskanlegt, eins og menn vita, að 8 súlur, sem standa á við og dreif, hafa ekki sama burðarmagn og 8 sementssúlur, sem standa þétt saman. Hv. 1. landsk. ætti að skilja þetta lögmál, að 8 sementssúlur, sem standa þétt saman, hafa ekki aðeins jafnmikið burðarmagn og 8 súlur, sem standa á við og dreif, heldur jafnvel 8X8 meira burðarmann.

Það var gott, að ég lærði ekki verkfræðina hjá hv. 2. þm. Árn.

. Ég er hræddur um, að hv. 1. landsk. reikni hér skakkt eins og oftar burðarmagnið. Hin dreifðu kjördæmi hafa heldur ekki öll sömu áhugamál. Eitt kjördæmið hefir þetta áhugamál, annað hitt. Þess vegna gengur kjördæmunum úti á landi svo illa að koma fram sínum málum, jafnvel þó réttlát og gagnleg séu. Þetta, að höfðatalan eigi ekki að ráða, er, eins og bent var á í gær, viðurkennt nýlega af frændum okkar Norðmönnum, en þeir eru sú þjóðin, sem við líkust kjör á að búa og við. Aðeins er sá munurinn, að það er miklu meiri ástæða til þess fyrir okkur en Norðmenn að gæta þess, að höfðatalan ein ráði ekki. Nú, og ég gæti vitnað í stjórnmálamann með einni af merkisþjóðum heimsins; hann getur kannske ekki jafnazt á við hv. 1. og 2. landsk., en hann þótti nú samt góður í sínu föðurlandi. Þessi stjórnmálamaður hét Leon Gambetta. Hann var einn helzti styrktarmaður franska lýðveldisins, sem stofnað var eftir 1870. Það er hans ráð, að öldungaráð franska þingsins yrði svo skipað, að menn úti um land, og þá sérstaklega bændur í sveitunum, ráði meiru en þeir áttu rétt á eflir fólksfjölda. Og hans skipulag hefir reynzt vel. Hann var hræddur við París. Hann var hræddur við, að borgarmenn þar, sem eru skjótir til nýræða, mundu geta þar í þéttbýlinu og í æsingu tekið ályktanir, sem ekki væru heppilegar fyrir landið; þess vegna barðist hann fyrir því, að öldungaráðið sé svo skipað sem ég nú hefi bent á. Ég heyrði það í gær hér í hv. d., og þó enn betur og skýrar í hv.Nd., að það hefði verið Framsóknarfl., sem hefði eiginlega verið byltingaflokkurinn í þessu máli, að hann hefði stofnað til ófriðarins. Ég var satt að segja alveg hlessa, þegar ég heyrði þetta borið fram. Það var sannarlega ekki Framsóknarfl., sem var með neinar byltingaráðstafanir; Framsóknarfl. fór alveg löglega og þinglega að í þessu máli. Ástæðan til þingrofsins var sú, að hinir flokkarnir voru búnir að koma sér saman um á því þingi að skera sér sneið, að fjölga þm. fyrir Reykjavík. Þetta átti ekki að bíða næstu kosninga. Nei, þeir vildu fá þessa sneið þá þegar á því þingi, og þannig raska jafnvæginu í þinginu. Og þetta ætluðu þeir að gera með hjálp manns, sem var studdur af Framsóknarfl. til kosninga 1927. Og þar sem sá maður, sem studdur var af Framsóknarfl. til kosninganna 1927, hafði haft bein svik í frammi við þann flokk á því þingi, með því að koma með till. um og hjálpa til, að þm. Reykjavíkur yrði fjölgað, þá æxlaðist það nú svo til, að rás viðburðanna sýndi það fullkomlega, að hann hafði ekki haft neinn rétt til þessa. Það fór enginn þm. hraklegri för í kosningunum en einmitt þessi þm. Og þingmálafundir í hans kjördæmi hafa lýst því yfir, að þeir vilji ekki, að þetta mál komi til neinna úrslita á þessu þingi. Ég get fullvissað hv. andstæðinga um, að ef þetta hefði ekki verið gert, ef ekki hefði átt að raska jafnvæginu milli flokkanna fyrir kosningar, þá hefði þingið aldrei verið rofið. Þetta gaf stj. rétt til þess að aftra því með öllum löglegum ráðum, að slíkt ætti sér stað, nema kjósendur hefðu samþ. að svo skyldi vera. Nei, byltingin, hún er nú ekki framsóknarmegin. Það verður aldrei skafið af andstöðuflokkunum, að þeir eru byltingamennirnir. Og sú bylting, sem þeir voru að bröltast með þá, var að vísu endemi að mörgu leyti, en einsdæmi líka að einu leyti, sem ég hefi ekki heyrt tekið fram enn. Hún var einsdæmi að því leyti, að það lá ekkert hagsmunamál á bak við þessa byltingu, ekkert eitt einasta hagsmunamál. En ég veit ekki til þess, að bylting hafi verið gerð í nokkru landi svo, að ekki hafi raunveruleg hagsmunamál á bak við hana legið. Því það er víst, að kaupstaðirnir, og Reykjavík sérstaklega, hafa alls ekki orðið útundan; þvert á móti eru það hin dreifðu kjördæmi, sem hafa átt í vök að verjast og ekki getað enn, þrátt fyrir þann liðsauka, sem þau hafa fengið í bændaflokknum, komið sínum málum fram. Nú, og hitt er líka jafnvíst, að þessi Reykjavíkurbylting átti sér enga rót utan Reykjavíkur; það hefir ekki heyrzt ein einasta rödd úr kjördæmunum utan Reykjavíkur um, að þau hafi séð ofsjónum yfir því, þó sum smæstu kjördæmin, ekki að kjósendatölu eða manntali, næðu meðaltalinu. Ég hefi ekki heyrt neina rödd um það úr kjördæmunum utan Reykjavíkur. Hitt er annað mál, að einstaka kjördæmi hefir viljað fá kosningarrétt fyrir sig, þegar það hefir átt heimtingu á því og þurft þess með. Nei, það er víst, að hérna var ekkert annað, sem berjast átti og barizt var um, en það, hvort bola ætti bændastj. frá völdum eða ekki. Fulltrúar kauptúnanna og Reykjavíkur gátu ekki þolað, að bændastj. sæti lengur við völd, og þeir örvæntu um sigur, um að þeir mundu geta sigrað Framsóknarfl. og bændaflokkinn. og þess vegna höfðu þeir fundið upp á þessu brölti og fóðrað það með höfðaréttlætinu. En það er líka önnur ályktun, sem þjóðin getur dregið af þessu. Sjálfstæðisfl. er í raun og veru enginn byltingaflokkur, og a. m. k. er hv. 1. landsk. vissulega í eðli sínu enginn byltingamaður, og þess vegna eru vitanlega einhverjar sérstakar ástæður til þess að til þessa úrræðis, þessa örþrifaráðs var tekið. Og þessar sérstöku ástæður eru þær, að þessir flokkar ekki aðeins fundu, að traust þeirra hjá þjóðinni hafði farið smáminnkandi, heldur fundu þeir líka, að svo mundi verða áfram; þeir höfðu misst alla von um að ná aftur því trausti, sem þjóðin hafði haft á þeim áður. Þeir höfðu misst alla von. Og ég fyrir mitt leyti skil þetta vel. Hegðun þeirra og framkoma og þingstörf að undanförnu voru ekki þannig löguð, að þau gætu aukið þeim flokkum traust. Og nú býst ég ekki við, að þeir hafi neitt upp úr brölti sínu, og því vil ég gefa þeim heilræði, svo að þeir komist út úr ógöngunum og til þess, að þessir flokkar komist í meiri hl., og til þess, að starf þingsins verði betra og heillaríkara fyrir þjóðina. Ég gef flokkum þessum það ráð, að þeir skuli vanda betur ráð sitt en þeir hafa gert hingað til; að þeir skuli meta meira heill alþjóðar en flokkshagsmuni. Ef þeir gera þetta, þá er ég ekki í vafa um, að þeim muni vel farnast. Og ég fyrir mitt leyti, ef þeir gera þetta, hefi ekkert á móti, að þeir komist til valda, því að það er ábyggilegt, að vel fer á því, að um það skipti öðruhverju, hverjir fára með völd meðal þjóðanna. Að síðustu vil ég í þessu sambandi benda á, hvað það er, sem þessir flokkar heimta af meirihlutaflokknum í þinginu. Það, sem þeir heimta af honum, er blátt áfram það, að hann eigi að gera kviðristu á sjálfum sér. Ef hann ekki ristir sjálfan sig á kviðinn, þá ætlum við að gera það. Það er þetta, sem þessir flokkar segja, og ég fyrir mitt leyti gengst ekki upp við slíku, og kalla það lítilmennsku að láta undan slíku. Það þótti hneyksli áðan - það hneykslaði suma menn -, að ég kallaði þessar till. hinna sameinuðu flokka fullkomið ranglæti. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um það. Aðeins vil ég benda á, að það má oftast meta málstaðinn eftir þeim meðulum, sem notuð eru til að koma honum fram - eftir þeirri bardagaaðferð, sem höfð er við það. Nú hefir hv. 1. landsk. á þskj. 300 borið fram breyt. við 1. um kosningar til Alþingis, sem eru þess eðlis, að minni hl. er gerður jafn meiri hlutanum. Ég man ekki eftir að hafa séð neina till., sem er eins full af ranglæti og þessi till. og fer eins greinilega í bág við alla þá stefnu, sem þessir flokkar þykjast vera að berjast fyrir, lýðræðisstefnuna. Þessi till. er samboðin því, sem fram hefir komið, ekki aðeins í bænum og blöðunum, heldur einnig á þingi. Þessir flokkar eru með hótanir dagsdaglega gagnvart stj. svo að segja í hverju máli, hótanir um kúgun á þann hátt að leggja niður sína þegnskyldu gagnvart þjóðfélaginu sem þingmenn. Þá var talað fagurlega um það hér í gær af hv. sjálfstæðismönnum, að það væri ekki ætlunin að stofna til ófriðar milli kaupstaða og sveitakjördæmanna, og vil ég fyrir mitt leyti vísa þessu til föðurhúsanna. Framsóknarfl. hefir sýnt það í hverju máli, að hann hefir reynt að uppfylla sanngjarnar og réttmætar óskir kaupstaðanna í hvívetna. Ég get a. m. k. sagt það hvað snertir mitt kjördæmi, að það er langt frá því, að íbúar þess vilji egna til ófriðar gegn Reykjavík, heldur þvert á móti, þeir óska samkomulags við Reykjavík, jafnvel þó það kjördæmi sé máske allra sárast leikið af völdum Reykjavíkur. Ræður þær, sem fluttar voru hér í hv.þd. í útvarpið í gær, voru ekki fyrst og fremst rökræður, heldur voru þær miklu fremur einskonar þingmálafundarræður, fluttar fyrir heiðraða kjósendur. M. a. gat hv. 2. landsk. þess, að kjörorð sitt og síns flokks væri „Ísland fyrir alla Íslendinga“. Ég get ekki neitað því, að þetta er góður endir á ræðu, en ég vil þó segja hv.þm., að framferði hans í þessu máli er á þá leið, að hann ætlast ekki til þess, að Ísland verði fyrir Íslendinga, heldur að allt Ísland verði fyrir Reykvíkinga. Þá var það hv. 1. landsk., sem gat um það í ræðu sinni í gær, að hann þættist vita um frekari tilboð frá hendi einstakra manna innan Framsóknarfl. um breytingar í kjördæmamálinu heldur en þær, sem koma fram í brtt. okkar. Ég veit ekki, hvaða heimildir hann hefir fyrir sér í þessu atriði; ég þekki ekki þessar till. innan Framsóknarfl. og vil alls ekki trúa því, að þær séu til, því með þessu er sagt, að einstakir menn í Framsóknarfl. séu með undirmál gegn sínum flokki og að auk þess séu þeir slíkir bjánar eða kjánar að fara að gera ný tilboð, áður en svar er fengið við því tilboði, sem fram hefir verið lagt frá hendi flokksins. Slíkt væri vitanlega svo mikill pólitískur barnaskapur, að það væri ekki að eins sjálfsagt að gera slíka menn flokksræka, heldur einnig þingræka.

Pétur Magnússon Hv. 2. þm. Árn. er eins og kunnugt er einn af þremur menntamönnum á Íslandi, sem að sögn á sínum tíma varðist öllum áhrifum frá Estrup. Þetta hefir nú nýlega verið sagt hv. 2. þm. til lofs og dýrðar, eins og það líka er, ef rétt er ályktað, því sjálfsagt hefir Estrup verið versti karl.

Hann var nú ekki svo galinn

. - En það eru ekki aðeins hinar „reaktionæru“ skoðanir Estrups, sem eigi hafa hrinið á hv.þm., því hann virðist hafa varizt öllum áhrifum frá þeim straumum, er mótað hafa stjórnskipulag flestra menningarlanda nútímans. Hann virðist alls ófróður um það, að frumkrafan, sem gerð er til stjórnskipunar allra ríkja, er byggja á lýðræðisgrundvelli, er sú, að meiri hluti borgaranna - eins og hann er á hverjum tíma - hafi ráðin í sínum höndum. Ef hv.þm. skildi þessa eðlilegu og sjálfsögðu kröfu, veit ég, að hann mundi ekki kunna við sig í flokki, sem fer með völd í landinu á eigin spýtur, þó að hann njóti ekki stuðnings meira en rúml. 3. hvers kjósanda í landinu. Í þessum efnum búum við við nær 60 ára gamalt skipulag og höfum því dregizt aftur úr nágrannaþjóðum okkar og flestum menningarþjóðum heimsins. Ég veit, að hv.þm. er svo vel að sér í veraldarsögunni, að hann veit vel, að þessi sama saga og hér er að gerast nú hefir áður gerzt í öllum lýðfrjálsum löndum. Það stjórnarfyrirkomulag, sem upphaflega var talið réttlátt, er eftir mismunandi langan tíma orðið ranglátt, og þeir, sem fyrir ranglætinu verða, krefjast breytinga og réttarbóta. Það kostar alstaðar baráttu að öðlast þær, og sumstaðar kostar það blóðsúthellingar, en alstaðar tekst það, og hv.þm. getur verið örugglega viss um, að þannig fer einnig hér. Ég fullyrði ekki, að það verði á þessu ári eða á næsta ári, en það verður áreiðanlega áður en þetta mál verður látið niður falla hér á Alþingi. Hv. þm. byrjaði ræðu sína með því að segja, að sínar till. væru „fyllsta fylling réttlætisins“, en öll ræða hans gekk þó í gagnstæða átt; hann reyndi eftir megni að halda fram þeirri skoðun, að engar breyt. ætti að gera á kjördæmaskipuninni. En þó flytur hann till. um breytingar á henni! Ég skal geta þess, að þær brtt. eru litaðar af flokkshagsmunum, því þær gerðu sennilega enga röskun á flokkaskipun þingsins eins og nú standa sakir. En breytingar eru það engu að síður, sem gætu í framtíðinni haft áhrif. Hv. þm. stagaðist mikið á þeirri fjarstæðu, sem hann taldi vera að „láta höfðatöluna ráða“, eins og þeir hv. framsóknarflokksmenn orða það. Einn fyndinn fyrrv. flokksbróðir hv.þm. sagði við mig í gær, að það væri einkennileg sú ótrú, sem framsóknarmenn hefðu á höfðum kjósendanna. En þessi fyrirlitning á „höfðunum“ er alveg ástæðulaus. Við kosningar verður einmitt „höfðatalan“ að ráða. Réttlátur kosningarréttur og kosningatilhögun getur hvergi miðazt við annað en það, að hver borgari hafi jafnan rétt við annan til áhrifa á val þingfulltrúanna. Í flestum lýðræðislöndum er kosningatilhögunin þegar komin í þetta horf, eins og hv. 1. landsk. og fleiri hafa sýnt fram á, en þar, sem svo er ekki, stendur barátta yfir, sem allir vita, að endar með sigri rétts málstaðar. Það hefir verið vitnað í Englendinga í þessu máli og talin hjá þeim gilda fyrirmyndar kosningatilhögun, því þar eru þm. kosnir í einmenningskjördæmum. En ég er nú hræddur um, að Englendingar sjálfir séu þar ekki allir á sömu skoðun. Margir beztu menn þjóðarinnar berjast þar fyrir hlutfallskosningum, og sú barátta hefir staðið yfir í mörg ár. Ég hefi hér í höndum blað, sem út er gefið af félagsskap þeirra manna í Englandi, er berjast fyrir hlutfallskosningum, og eru þar á meðal ýmsir af kunnustu stjórnmálamönnum landsins úr öllum flokkum. Í blaði þessu er bent á ýms eftirtektarverð dæmi frá síðustu kosningum þar í landi. Það eru alkunn úrslit þeirra kosninga, hinn mikli sigur „konservativa“ flokksins á kostnað jafnaðarmanna, sem misstu svo hrapallega fulltrúa sína, að þeir höfðu ekki eftir nema 46 þingsæti af 288 áður. Til skýringar á þessari miklu breyt. á skipan parlamentisins enska er bent á nokkur dæmi úr kosningunum 1931, sem sýna, hversu ranglátt kosningafyrirkomulagið er í Englandi. Í kosningunum þar árið 1929 fengu jafnaðarmenn 288 þingsæti, en hefðu eftir hlutfalli að greiddri atkvæðatölu átt að fá aðeins 225 sæti, en í kosningunum 1931 fengu þeir aðeins ein 46 þingsæti, en hefðu átt að fá 168 sæti eftir hlutfalli greiddra atkvæða. Íhaldsflokkurinn fékk í kosningunum 1929 nokkru fleiri sæti en honum bar að fá eftir kjósendafjölda sínum, en í síðustu kosningum hlaut hann 493 sæti, en í hlutfalli við kjósendatölu hefði hann ekki átt að fá nema 368 sæti. Ég skal nefna tvö dæmi um kosningarnar í tveimur einstökum héruðum landsins, þar sem ósamræmið er þó ennþá meira: Í öðru héraðinu fengu íhaldsmenn 472642 atkv. og hlutu 16 þingsæti, en verkamenn fengu 354277 atkv., en aðeins 2 þingsæti. Í hinu héraðinu hlutu íhaldsmenn 17 þingsæti fyrir 511700 greidd atkv., en verkamenn hlutu ekkert þingsæti og fengu þó 205707 atkv. greidd í kosningunni. Af þessum dæmum geta hv.þdm. séð, hversu öruggur grundvöllur fyrir réttlætið felst í kosningafyrirkomulaginu í Englandi. Ég get bent á það líka í þessu sambandi, að jafnaðarmenn misstu í þessum kosningum flesta forgöngumenn sína. Flokkur jafnaðarmanna í enska þinginu er því höfuðlaus her, sem ekki getur uppfyllt þær kröfur, sem gera verður til andstöðuflokks sérhverrar stj., ef vel á að vera. Af þessu öllu má glöggt sjá, að þetta kosningafyrirkomulag, þó notað sé af hinni merkilegu en íhaldssömu þjóð, er stórum annmörkum bundið og því ekki nema eðlilegt, að þar í landi sé óánægja með það; og hún mjög sterk. Hv. þm. talaði um það, að þjóðin hefði með síðustu kosningum skorið úr um þá atburði, sem gerðust hér á hv. Alþingi í fyrra, en hann tók þar ekki eitt atriði til greina. Hann minntist ekki á það, hvernig stjórnarflokkurinn vann sinn sigur. Hann nefndi það ekki, að flokkurinn vann þennan „kosningasigur“ með fylgi rúmlega eins þriðja hluta þjóðarinnar og með miklu færri atkvæðum en Sjálfstæðisfl. hlaut við kosningarnar. Sigur Framsóknarfl. var ekki meiri en þetta, sigur, sem vannst vegna úrelts kjördæmaskipulags, sigur, sem byggðist á ranglátri kjördæmatilhögun, en ekki á vilja þjóðarinnar. Það þýðir ekki um það að deila hér, hvort okkar kæra þjóð hefir næmari réttlætistilfinningu en aðrar þjóðir, eins og hv. 2. þm. Árn. hélt fram, þó rétt sé það að vísu, að mikill meiri hl. þjóðarinnar hefir greitt réttlátum málstað atkv. við síðustu kosningar; en ýmislegt í stjórnmálasögu síðustu ára sýnir hinsvegar, að nokkur vafi getur á því leikið, hvort þessi þjóð er næmari í þessum efnum en aðrar þjóðir. Ég get ekki látið vera að benda á það, að mér fannst tal hv.þm. um réttlætið koma eins og skollinn úr sauðarleggnum, því hann sagði einmitt, að það væri ekki mjög brýn ástæða til að byggja svo mjög á réttlætistilfinningum manna í þessu efni. Þá talaði hv.þm. um það, að sú aðferð hefði verið notuð hér á landi að bæta þm. við þau kjördæmi, sem urðu illa sett. Þetta er að nokkru leyti rétt. Hinsvegar var það, að þegar kaupstaðirnir fengu sína þm., þá var litið á það aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun. Það var gert ráð fyrir því, að kosningalögin yrðu þá bráðlega endurskoðuð, og tilraunir voru til þess gerðar á þingunum bæði 1905 og 1907, sem þó ekki báru árangur. Þessi lögsagnarumdæmi héldu svo fulltrúunum áfram og höfðu sum eðlilegan rétt til þeirra, en önnur ekki. Það var ekki til þess að bæta úr ranglæti, að kaupstaðirnir fengu þessa þingmenn; það hafði verið ákveðið í lögum að fjölga þm. um fjóra, og það þótti þá heppilegast eftir atvikum að láta kaupstaðina fá þá, en jafnframt var gengið út frá, að allri kjördæmaskipuninni yrði bráðlega breytt. Sú lagfæring, sem gerð var í þessum efnum árið 1921, þegar þm. Rvíkur var fjölgað úr 2 upp í 4, má teljast gerð til þess að nálgast réttlæti. Að öðru leyti minnist ég ekki, að gerð hafi verið nokkur önnur breyt. á kosningatilhöguninni í slíkum tilgangi síðan lögin voru sett árið 1877, nema ef telja á landskjörið. Sú lagfæring á þessum efnum, sem till.hv. framsóknarmanna fela í sér, er ekki í því falin að leiðrétta ósamræmið milli kjördæmanna, nema ef hv.þm. vili stefna í þá átt að gera breytingar á sjálfri kjördæmaskipuninni þannig að steypa saman kjördæmum og skipta svo aftur eftir fjölmenni, en ég hygg, að hv.þm. muni ekki vilja gerast talsmaður slíkrar stefnu. Ég man nú ekki eftir því, að það kæmu nokkur rök fram í ræðu hv.þm., sem ég þarf að svara, en úr því ég stóð upp, þá kann ég ekki við annað en að drepa á þá skýringu, sem hv.þm. gaf um upphaf þeirrar deilu, sem nú stendur yfir um kjördæmamálið. Hv. þm. skýrði svo frá, að tveir flokkar þingsins, Sjálfstæðisfl. og Alþýðufl., hefðu ekki getað unnað Framsóknarfl. þess að vera við völd og því hafi þeir tekið höndum saman til þess að berjast fyrir þeirri breyt. í þessu efni, er gæfi þeim meirihlutavald í þinginu. Því var í gær lýst yfir af hv. 3. þm. Reykv. - og skoraði hann á hæstv.forsrh. að mótmæla því, ef rangt væri farið með -, að tildrögin hafi verið þau, að þegar Alþýðufl. á árinu 1930 hafi verið farinn að þreytast í sambúðinni við Framsóknarfl., þá hafi verið fyrir áramótin 1930–1931 hafizt handa um samninga milli Framsóknarfl. og Alþýðufl. um að gera breyt. á kjördæmaskipuninni, og þar hafi verið kosin n. úr báðum flokkum til þess að leita samninga.

Var það ekki eftir landskjörið?

. Jú, það var eftir það. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að hæstv. stj. hefði boðið að bæta við einum þm. fyrir Siglufjarðarkaupstað og öðrum fyrir Neskaupstað í Norðfirði, og að þessu hafi verið ákveðið lýst yfir. Ennfremur hefði skinið í það hjá hv. framsóknarmönnum, að bætt yrði ef til vill við einu þingsæti fyrir Suður-Þingeyjarsýslu, með því að gera hana að tvímenningskjördæmi, og ennfremur einum þm. bætt við í Reykjavík. Hv. 3. þm. Reykv. lýsti þessu yfir og forsrh. neitaði því ekki í gær.

Því var margneitað í gær

. Ég Held, að hv. framsóknarmönnum gangi hálfilla að neita því, að þetta hafi verið í ráðum, hvort sem það hefir verið með vitund og vilja allra flokksmanna eða ekki. Þeim þýðir heldur ekki að ætla að verja sig með því, að þarna hafi engin formleg tilboð verið gerð. Það skiptir litlu máli, ef það hefir komið skýrt fram, að flokkur stj. væri tilleiðanlegur til slíkra samninga. En það eru ekki breytingar slíkar sem þessar, er Sjálfstæðisfl. vill fá á kjördæmaskipun landsins. Þessar breyt. voru eigi til þess ætlaðar að bæta úr ranglæti kjördæmaskipunarinnar, heldur áttu þær að styrkja aðstöðu tveggja ákveðinna stjórnmálaflokka. En þetta mál má sízt af öllu gera að flokkshagsmunamáli. Það verður að metast eingöngu með hagsmuni þjóðfélagsins fyrir augum. Og það höfum við sjálfstæðismenn viljað gera. Við viljum gera þær breyt., sem tryggja það, að enginn flokkur geti fengið meirihlutavald á Alþingi nema hann hafi líka meiri hl. þjóðarinnar að baki sér. Ég játa það, að Sjálfstæðisfl. hefði fyrr átt að koma auga á nauðsynina á þessum breytingum. Hann hefði átt að sjá það löngu fyrr, hver hætta gat af því stafað að láta núv. kosningafyrirkomulag haldast. En honum hefir farið eins og mörgum öðrum stjórnmálaflokkum víðsvegar um heim. Það er fyrst að gefnu tilefni, þegar reynslan hefir sýnt, hvað hlotizt getur af ríkjandi fyrirkomulagi, að menn koma auga á þörfina á breytingum. Þetta hygg ég, að hv. 2. þm. Árn. viti vel, að er hin raunverulega ástæða til þess, að þetta mál varð einmitt nú að því dagskrármáli, sem það er orðið, enda þó hann vilji reyna að gefa því annan svip. Hv. þm. var mikið að tala um byltingar og byltingaflokka í þessu sambandi. Mér er ekki vel ljóst, hvað hann á við með þessu tali, hvort hann kallar það byltingu, að tveir flokkar taka á stefnuskrá sína og berjast fyrir því, að borgarar landsins fái þau almennu mannréttindi óskert, sem hver maður á siðferðislega heimtingu á að fá. Hvort hann kallar það byltingu, að tveir flokkar reyna sameiginlega að berjast fyrir þessu máli á þinglegan og drengilegan hátt, án nokkurrar undirhyggju eða fals. Sé þetta bylting, verð ég að segja, að það fer ekki að verða mikið ámæli að heita byltingamaður. En ef leggja á þá merkingu í það orð, sem venjulegt hefir verið, þá er það aðeins einn flokkur, sem hægt er að segja um, að hafi reynt að gera byltingu í sambandi við þetta mál, og það er flokkur hv.þm. sjálfs. Hvort það hefir verið gert með hans ráði; veit ég ekki, en hitt veit hann, að framferði ríkisstj. 14. apríl í fyrra var ekki annað en bylting. Þegar stjórnarskrá landsins er brotin til þess að koma í veg fyrir, að máli sé hrundið fram á löglegar, hátt, þá er það bylting.

Frsm. minni hl. (Einar Árnason) Ég hafði gert ráð fyrir, að það yrði að mestu látið sitja við þær umr., sem fram fóru hér í gær, áður en gengið væri til atkv., og hefði ég vel getað sætt mig við að láta vera að taka til máls við þessa 2. umr. málsins og tala um þær till., sem fyrir liggja, ef svo hefði þá getað orðið, að atkvgr. færi fram strax. Ég hafði ekki búizt við, að fram færu almennar umr. um málið í dag, því þingsköpin gera ráð fyrir, að við 2. umr. séu rædd einstök atriði málanna, en almennar umr. um þau fari fram við 1. og 3. umr. Þær umr., sem mest hefir borið á hér í dag, hefðu því vel getað beðið til 3. umr. Ég ætla ekki að blanda mér inn í þessar almennu umr., sem fram hafa farið hér í gær og í dag um þetta mál. En vegna þessarar framhaldsumræðu sé ég mig þó til neyddan að gera nokkra grein fyrir till. minni hl. stjskrn., því það er fyrst og fremst verkefni þessa fundar að gera út um þær brtt., sem fyrir liggja. Eins og nál. á þskj. 292 ber með sér, höfum við hv. 2. þm. S.-M. ekki getað orðið meðnm. okkar sammála um stjskrfrv. Ágreiningurinn liggur í því, að okkur getur ekki komið saman um ákvæði þau, sem felast í 1. gr. frv. Um aðrar gr. frv. er lítill eða enginn ágreiningur. Að við getum ekki fallizt á ákvæði 1. gr., er vegna þess, að okkur finnst það of einhliða og einskorðað, en þó um leið of óákveðið. Einhliða að því leyti, að eftir því virðist eiga að byggja skipun Alþingis einungis á höfðatölunni án tillits til nokkurs annars, en aftur á móti of óákveðið að því leyti, að eftir á, þegar þetta ákvæði er komið inn í stjskr., er hægt að skapa það kosningaskipulag sem hverjum þingmeirihluta sýnist á hverjum tíma með einföldum lögum, auk þess sem engin takmörk eru sett fyrir því, að tala þm. geti ekki orðið óhæfilega há. Til þess að festa þetta frekar og fyrirbyggja öll eftirkaup um þetta mál, höfum við í minni hl. n. borið fram brtt. í þremur stafl. við fyrstu gr. frv., og skal ég þá minnast á hvern staflið fyrir sig. Í A-lið er það ákveðið, að það kjördæmaskipulag, sem nú er, skuli haldast, Ég held mér sé óhætt að segja, að það sé aðalkrafa fólksins úti um landið, að það geti haldið núv. rétti til íhlutunar um, hverjir verði í kjöri við kosningar til Alþingis, og að kjördæmaskipuninni verði ekki breytt nema sem minnst. Hitt mun ekki eins ákveðið, hvort ekki megi rýma eitthvað til á öðrum sviðum, ef þetta helzt. Þess vegna höfum við lagt til, að kjördæmaskipunin sé tekin upp í stjskr., til þess að það sé alveg víst, að eftir á sé ekki hægt að taka af fólkinu úti um landið þann rétt, sem það nú hefir og vill ekki missa. Um B-lið er það að segja, að þar er gert ráð fyrir, að þm. Rvíkur sé fjölgað úr fjórum upp í átta. Það hafa legið fyrir áskoranir um að fjölga þm. Rvíkur, og ég fyrir mitt leyti álít, að þær kröfur hafi við nokkurn rétt að styðjast. Ég minnist þess, að þegar fram komu óskir um að fjölga þm. Rvíkur úr tveimur upp í fjóra, þá sá ég strax, að það var réttmæt krafa og lýsti þá yfir, að ég væri þeirri breyt. fylgjandi. Eins þykir mér rétt nú, þegar hreyft er við þessum málum á annað borð, að verða við þeim kröfum að fjölga enn þm. Rvíkur, svo að hún sé sæmilega sett samanborið við önnur kjördæmi landsins. Aftur á móti dreg ég enga dul á það, að ég tel engri ósanngirni beitt við Rvík, þótt hún hafi ekki fulltrúa fullkomlega í samræmi við önnur kjördæmi landsins, miðað við kjósendatölu, af því hún hefir að ýmsu leyti betri aðstöðu, til áhrifa á þingi heldur en aðrir landshlutar. Það hefir verið svo og mun verða, að mjög margir af þm. eru búsettir hér í Rvík, þó þeir séu fulltrúar fyrir kjördæmi úti á landi, og vegna þess að þingið situr hér hafa áhrifamenn bæjarins alltaf aðstöðu til að beita áhrifum sínum á þingið, sem ekki verður neitað, að eru nokkur. Þá kem ég að C-lið brtt. okkar, og er það heimild um það, að bæta megi við fimm landsk.þm., og eiga það að vera uppbótarþingsæti handa þeim flokkum, sem harðast verða úti við kosningar og ná ekki þingmannatölu í samræmi við atkvæðamagn sitt, borið saman við aðra flokka. Að við köllum þessa þm.landsk., stafar af því, að þeir eiga að vera kosnir með samansöfnuðum atkv. um allt landið utan Rvíkur. Gert er ráð fyrir, að tekin séu í þessi þingsæti þeir frambjóðendur, sem flest atkv. hafa fengið án þess að komast að, innan þeirra flokka, sem eftir útreikningi eiga að hljóta uppbótarþm., og varamenn á að taka eftir sömu reglum. Það stendur í brtt., að það megi bæta við allt að fimm landsk.þm., því við gerum ráð fyrir, að það geti vel staðið svo á, að ekki þurfi að nota svo mörg sæti til þess að fylla upp þann mismun, sem verða kann á þingmannatölu flokkanna í hlutfalli við atkvæðafjölda þeirra. Hinsvegar getur þessi mismunur orðið svo mikill, að fimm sæti nægi ekki til að jafna hann fyllilega. En mér hefir skilizt jafnvel á flm. stjskrfrv., að það gæti vel komið til mála og samrýmzt þeirra till. að takmarka tölu þingmanna, og þá skilst mér, að af því geti leitt, að ekki náist heldur fyllilega það samræmi milli þingmannatölu flokkanna, sem þeir ætlast til, að heimtað sé í stjskr. eftir orðalagi 1. gr. frv. Það, sem við viljum reyna að ná með till. okkar, er fyrst og fremst það, að hinn forni réttur fólksins úti um landið verði ekki skertur, en að það sé hinsvegar bætt úr þeim misrétti, sem fram getur komið milli flokka við kosningar, a. m. k. að nokkuð miklu leyti, og í mörgum tilfellum alveg. Við, sem erum í minni hl. stjskrn. leggjum þessar brtt. okkar fram sem samkomulagsgrundvöll hér í hv. d., og verður það að ráðast, hvernig með þær verður farið, En ég fyrir mitt leyti get sagt það, að hvernig sem um þær fer, mun ég ekki beita atkv. mínu til að koma í veg fyrir, að frv. fari til 3. umr., því ég vil ekki útiloka fyrr en í síðustu lög, að samkomulag geti tekizt. Ég geri ráð fyrir, að við 3. umr. geti hafizt umr. um málið aftur og þá komi e. t. v. til úrslitabaráttunnar. Ég vil taka það fram, að ég teldi það mjög vel farið, ef samkomulag gæti náðst um þetta mál. En hinsvegar verð ég að segja það, að ef flm. frv. vilja ekkert þoka til, þá fer ég að verða vonlítill um það.