Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umr. í kvöld skiptist í tvær umferðir, 25–30 mín. á flokk í fyrri umferð, en 15–20 mín. í síðari umferð. Röð flokkanna er þessi: Framsfl., Sjálfstfl., Alþb. og Alþfl. Af hálfu Framsfl. tala Eysteinn Jónsson og Ingvar Gíslason, af hálfu Sjálfstfl. tala Bjarni Benediktsson, Pétur Sigurðsson, Matthías Bjarnason og Ingólfur Jónsson. Af hálfu Alþb. tala Hannibal Valdimarsson og Magnús Kjartansson. Af hálfu Alþfl. tala Gylfi Þ. Gíslason og Bragi Sigurjónsson. Hefst þá umr., og til máls tekur fyrsti ræðumaður kvöldsins, Eysteinn Jónsson, og talar af hálfu Framsfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Við flytjum hér fjórir saman þáltill. um vantraust á ríkisstj. og þykir okkur þetta ekki gert að ástæðulausu, og mun ég færa fram nokkur rök fyrir því, en aðrir auka þar við í umr. Þessar vikurnar hafa umbúðirnar verið að flettast utan af einum hrikalegasta blekkingarvef, sem ofinn hefur verið í íslenzkum stjórnmálum. Það má víst alveg fullyrða, að engir eru jafnundrandi yfir aðförum ríkisstj. nú um þessar mundir og einmitt þeir, sem lögðu trúnað á málflutning stjórnarflokkanna í kosningunum í vor og léðu þeim atkv. sitt í góðri trú. Stjórnarflokkarnir sögðu, að það væri kosið um verðstöðvunarstefnuna, sem væri eins konar viðauki við viðreisnina. Þeir sögðust hafa tekið upp verðstöðvunarstefnu með góðum árangri og væru öll skilyrði þannig, að þeirri verðstöðvun yrði haldið áfram. Þeir bættu því hispurslaust við, að afkoma atvinnuveganna væri traust og grundvöllur atvinnulífsins öruggur og þótt eitthvað bjátaði á þyrfti engar áhyggjur af að hafa, það gerði m.a. gjaldeyrisvarasjóðurinn, sem hefði verið komið upp. Þeir létu meira að segja fullyrða, að búið væri að leysa þann vanda, sem að hefði steðjað vegna nokkurs verðfalls í íslenzkum afurðum frá því, sem það var hæst. Þegar þeir sögðu þetta, vissu þeir mætavel, að það var enginn grundvöllur fyrir þeirri verðstöðvun, sem þeir lofuðu eftir kosningarnar. Þeim var ljósara en nokkrum öðrum, að þeir notuðu peninga, sem þeir höfðu ráð á í stuttan tíma, til þess að byggja upp svikastíflu fyrir dýrtíðarflóðið, sem hlaut að bresta eftir kosningar. Þeir vissu líka annað og meira. Þeir vissu sem sé vel, að grunnurinn var svo holgrafinn undan íslenzku atvinnulífi eftir verðbólgustefnu undanfarinna ára, að það gat á engan hátt staðið aðgerðalaust svo að segja stundinni lengur. Þennan sannleika, sem nú er öllum mönnum augljós, sögðu framsóknarmenn þjóðinni blátt áfram fyrir kosningarnar, en málflutningur ríkisstj. og stjórnarflokkanna var byggður á botnlausum ósannindum um þýðingarmestu málefni landsins. Stjórnarflokkarnir vissu vel, að menn hafa sterka löngun til þess að trúa því, að vel gæti gengið. Þetta notfærðu þeir sér hispurslaust, ef orðið gæti til þess að svíkja sér út meiri hluta áfram, þrátt fyrir það, hvernig komið var. Engum dettur nú í hug, að stjórnarflokkarnir hefðu fengið meiri hluta á s.l. vori, ef þeir hefðu sagt þjóðinni satt. Engum er þetta ljósara en þeim sjálfum, og einmitt þess vegna notuðu þeir þessar aðferðir. Umboð fengið með þvílíkum aðferðum er ógilt eða svo mun a.m.k. þeim finnast, sem leggja venjulegt siðgæðismat á málin. En það er nú öðru nær en ríkisstj. og forráðamönnum stjórnarflokkanna finnist þetta, því að ekki höfðu atkvæðin fyrr verið látin í kassana og talin og hinn naumi meiri hluti, fenginn með þessum hætti, komið í ljós, en þeir fóru að hælast um, að þjóðin hefði veitt þeirra stefnu traust í kosningunum og nú bæri þeim að stjórna áfram. Það væri þjóðarviljinn, vilji meiri hluta þjóðarinnar. Lítum svo á framkvæmd verðstöðvunarstefnunnar eftir kosningarnar. Fljótlega urðu þeir að setjast á rökstólana, því að ómjúkur var sá, sem á eftir rak, sem sé vandinn, sem fallinn var kosningamánuðina. Verkefnið var ekki það, hvernig verðstöðvuninni skyldi haldið áfram, því að það var þeim sjálfum ljóst, að kom ekki til greina, heldur hitt, hvernig dýrtíðarflóðinu skyldi beint yfir þjóðina. Yfir þessu sátu ráðh. í sumar, og þegar haustaði, kom árangurinn í ljós af sumarstarfinu. Þeir sögðu þá allt í einu, að ríkissjóð vantaði 750–800 millj. kr. til þess að koma endunum saman. Þetta yrði að fást með því að hætta niðurgreiðslunum, sem þeir innleiddu fyrir kosningar til þess að halda niðri verðlaginu til bráðabirgða, og með því að demba á nýjum álögum til ríkissjóðs í margvíslegustu og ótrúlegustu myndum upp á 350 millj. Mest átti verðhækkunin að verða á matvælunum, og sá böggull fylgdi, að þessar verðhækkanir allar saman yrði almenningur að taka á sig bótalaust. Það yrði að banna með l., að þessar verðhækkanir kæmu inn í kaupgjaldið. Þetta átti að jafngilda 7 1/2% almennri kjararýrnun, þó miklu meiri kjararýrnun hjá stærri heimilum, sem hafa lægri tekjur. Þessar álögur áttu því að vera og eru í öfugu hlutfalli við getu manna til þess að borga. Þeir, sem trúað höfðu áróðri stjórnarflokkanna í vor, voru agndofa af undrun. Við vissum á hinn bóginn, að þetta var þó aðeins byrjunin. Í þessu sambandi var sem sé ekki hreyft við málefnum atvinnulífsins, sem komin voru í algera sjálfheldu fyrir löngu. Ríkisstj. varð hins vegar ekki klækjafátt, þegar á þetta var bent. Þeir sögðu, að menn skyldu ekki taka þessu illa, því að þó að þetta væri kannske ekki gott, væri það þó bót í máli, að ef farin væri þessi leið, kæmi gengislækkun alls ekki til greina„ Það hefði verið athugað mjög vandlega og var margendurtekið, mjög vandlega, hvaða leiðir kæmu til greina. Gengislækkunarleiðinni og öðrum óheppilegum leiðum hefði verið hafnað, en einmitt þessi leið tekin til þess að forðast hana, til þess að sýna, hve djúpur skilningur væri á þessu í stjórnarherbúðunum, sagði hæstv. forsrh. mjög hátíðlega hér á Alþ. í sambandi við stefnuræðuna í haust, að gengislækkun hefði einmitt einnig verið útilokuð vegna þess, að hún skapaði fleiri vandamál en hún leysti. Þetta átti auðvitað að koma fram til þess að sýna, að gengislækkun væri útilokuð að vandlega yfirveguðu ráði, en ekki í neinu fljótræði. Þessu mættu menn því treysta. Hagspekingurinn í ríkisstj., hæstv. viðskmrh., sagði: „Hins vegar get ég fullyrt, að gengislækkun er ekki rétta ráðið.“ Og sá ráðh. var óþreytandi að lýsa því, að önnur leið en gengislækkun væri valin að vandlega yfirveguðu ráði. Þegar þrengt var að ráðh. út af ástandi atvinnuveganna, gáfu þeir að vísu í skyn, að eitthvað kynni að þurfa að gera fyrir þá, en allt væri það þó óvíst og yrði tekið til athugunar seinna og raskaði ekki þessum höfuðniðurstöðum. Þegar hæstv. ráðh. sögðu þetta, var þeim auðvitað alveg jafnvel ljóst og nú, að búið var að fara þannig með íslenzkt atvinnulíf, að annaðhvort hlytu þeir að neyðast út í gengislækkun eða hrikalegt uppbótakerfi. Eða halda menn kannske, að það hafi fyrst runnið upp fyrir þessum mönnum nóvemberdaginn, er Bretar felldu pundið, sem svaraði til 5% áhrifa í íslenzku efnahagslífi, að það væri óumflýjanleg nauðsyn að lækka gengi íslenzkrar krónu um 20% vegna ástands íslenzkra atvinnuvega? Halda menn, að þetta hafi fyrst runnið upp fyrir ráðh. fyrir rúmri viku síðan? Nei, auðvitað ekki. Allur þessi málatilbúnaður og allir þessir svardagar gegn gengislækkun var ósannindavefur af sama toga spunninn og málflutningurinn fyrir kosningarnar, liður í þeim klækjum, sem ríkisstj. beitir í viðskiptum sínum við þjóðina. Sýnishorn af því, hvernig hugsað er í þessum herbúðum, kemur svo fram m.a. í því, sem einn af ráðh. sagði, þegar hann sagðist ekki skilja, að menn skyldu vera að gera veður út af því, þó að ríkisstj. hækkaði núna verðlag á vörum, sem hún hafði lækkað verð á fyrir nokkrum mánuðum eða m.ö.o., að menn skyldu vera að gera veður út af því, þó að stjórnin hefði lofað verðstöðvun, en efndirnar orðið verðhækkunarflóð. Þá er það ekki ómerkur þáttur í þessum ljóta leik, að annað aðalblað ríkisstj., Alþýðublaðið, hefur hreinlega gefizt upp við að gera sig hlægilegt lengur með því að halda því fram, að ráðh. hafi ekki mælt gegn betri vitund, þegar þeir aftóku um gengislækkunina, því að blaðið segir hispurslaust í forystugrein í fyrradag, að Bjarni og Gylfi hafi án efa skilið betur en flestir aðrir, að gengi krónunnar kynni að falla eftir nokkra mánuði. Já, það er áreiðanlegt, að það vissu þeir mætavel í haust og í vor líka, þegar þeir lofuðu verðstöðvuninni. Það er svo einnig lærdómsríkt fyrir launþegasamtökin, að þó að ráðh. vissu þetta, þá átti að kúga samtök launafólksins til þess að ganga inn á vísitölubannið með því að hóta gengislækkun, ef ekki yrði á það fallizt. Stæðu launþegasamtökin fast á rétti sínum í þessu, bæru þau ábyrgð á gengisfellingu, sagði ríkisstj., sem þá hlyti að verða, en annars þyrfti ekki að koma til. Þegar þetta þokkalega vopn var notað, vissu ráðh. mætavel, hvernig komið var og gengislækkunaráætlanirnar lágu í skúffunum, eins og Alþýðublaðið játar og liggur í augum uppi. Og við bætist auðvitað, að allt var þetta gert með samstarfsorð á vörum. En hver var þá hernaðaráætlun ríkisstj. í sumar og haust? Hvers vegna í ósköpunum var sú aðferð valin að taka málefni ríkissjóðsins fyrst og hella yfir menn matvöruhækkunum í því sambandi, en skilja eftir málefni atvinnuveganna? Því var ekki horfzt í augu við vandann strax sem mest í heild? Skýringin liggur í augum uppi. Það átti að taka málin í áföngum. Það átti að komast að mönnum í áföngum. Fyrsti áfangi átti að vera fólginn í því að leysa tekjuöflunarvandamál ríkissjóðs, útvega honum peninga og slíta vísitöluna úr sambandi í þeirri lotu. Höfuðskýringin á þessum vinnubrögðum, sem mörgum sýndust undarleg; vera að fara í öfugan enda, eins og margir hafa kallað það, er einmitt þessi: Að ríkisstj. lagði á það ofurkapp að ná því ákvæði burt úr l., að kaupgjald skyldi hækka í samræmi við verðlagsvísitölu, slíta vísitöluna úr sambandi, áður en kæmi að aðaldýrtíðarflóðinu, sem stjórnin vissi, að var í vændum. Það var aðalatriðið. Þannig stóðu svo málin, þegar Bretar þurftu að lækka pundið, og þá beið ríkisstj. heldur ekki boðanna. Þetta var talinn sannkallaður hvalreki í stjórnarherbúðunum. Var ekki komið hér skálkaskjólið og tilvalið tækifæri til þess að rugla menn mátulega, á meðan kúvent var yfir í plönin, sem biðu framkvæmdanna? Ríkisstj. settist því niður og tók fram plöggin sín um viðreisnina og verðstöðvunina og ástand atvinnuveganna, og nú átti að taka allt með í botn, og útkoman varð vitaskuld eins og vænta mátti, og ríkisstj. vissi sjálf fyrir fram, að ekki dygði að lækka gengi íslenzkrar krónu um minna en 25%, enda þótt gengislækkun Breta gæfi að sjálfsögðu ekki tilefni til meira en 5% lækkunar Þetta var ekki lengi gert, því að ráðh., sem einungis viku áður þóttust ekki vita, hvort nokkuð þyrfti að gera fyrir íslenzkt atvinnulíf og sögðust vita a.m.k. það, að það væri ekki gengislækkun nema þá sú ein, sem yrði þrjózku verkalýðsins að kenna, ef hann vildi ekki beygja sig strax; það kom í ljós, að einmitt þessir ráðh. áttu tilbúna nákvæma útreikninga um það, hversu mikil gengislækkun væmi óumflýjanleg umfram gengisfall pundsins, og það var 20% gengislækkun, sem þeir sögðu lágmark umfram Breta. Og hver er þá orðin efndin á verðstöðvuninni, sem lofað var í kosningunum? Í stuttu máli sagt, stórfelld verðhækkunaralda á matvörum þeim, sem haldið var niðri með niðurgreiðslum á meðan kosningabaráttan stóð, og gengislækkunin í ofanálag, sem reisa mun háa dýrtíðaröldu á næstunni. Ætli það hafi verið nokkrar ýkjur, þegar framsóknarmenn sögðu í kosningabaráttunni í vor, að stórfelldar verðhækkunarbylgjur ættu eftir að koma upp á yfirborðið, því að stjórnarstefnan hefði grafið undan atvinnulífinu og verðgildi krónunnar? Í sambandi við gengislækkunina er ríkisstj. svo búin að herja fram hér á Alþ. uppáhaldsmálið sitt, sem hún ætlaði að vera búin að koma í framkvæmd með góðum fyrirvara, áður en aðalflóðið skylli yfir, sem sé að slíta verðlagsvísitöluna úr sambandi við kaupgjaldið. Það er nú búið að afnema það lagaákvæði, sem var undirstaða júní-samkomulagsins, að vísitöluuppbætur skuli greiðast á kaup. Þessar uppbætur höfðu menn tryggðar í l. Nú hefur það ákvæði verið numið á brott. Verða menn því að bera bótalaust þær verðhækkanir, sem nú verða vegna gengislækkunarinnar. Það má heita, að allir kjarasamningar í landinu séu lausir, og augljóst er, að með þessum vinnubrögðum er stefnt til stórátaka um kjaramálin. Ríkisstj. og stjórnarflokkarnir segja, að það sé lífsnauðsyn að nema úr l. vísitölutrygginguna, því að kaupið verði nú að lækka sem nemur verðhækkunum vegna gengislækkunarinnar, enda stafi hár framleiðslukostnaður hér af því, að gróði veltuáranna hafi runnið inn í kaupgjaldið. Honum verði menn nú að afsala sér, gengisfallið stafi af því, að kaupið sé of hátt. Hvert er svo þetta kaupgjald? Skoðum það ofurlítið nánar. Almennt verkamannakaup í hærri flokkunum í Dagsbrún t.d. er 114–118 þús. kr. á ári, ef unnið er fullan dagvinnutíma 300 daga á ári, en Iðjukaup um 108 þús. kr. á ári. Fagmannakaup um 130–140 þús. kr. á ári fyrir fulla dagvinnu. En vísitölufjölskyldan er talin þurfa 236 þús. kr. á ári samkv. nýja vísitölugrundvellinum. Og það er þetta kaup, 108–140 þús. kr., sem engin fjölskylda getur lífað af mannsæmandi lífi, sem býr við viðreisnarhúsaleigu, sem stjórnarflokkarnir segja, að hafi sligað íslenzkt atvinnulíf undanfarin veltiár og í því sé góðærisgróðinn. Og það er þetta kaup og annað hliðstætt ásamt tekjum bændanna, sem ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa nú gert ráðstafanir til þess að lækki dag frá degi jafnóðum og dýrtíðin vex vegna gengislækkunarinnar. Hefur sú ríkisstj. ekki setið nógu lengi, sem engin úrræði sér önnur en þessi og svona hefur haldið á atvinnu- ag kjaramálunum á veltiárunum? Þetta kallar ríkisstj. síðan ráðstafanir til tryggingar vinnufriði, en allir aðrir vita, að með þessu er innleitt ófriðarástand í atvinnu- og starfslífi landsins. Þessar ráðstafanir ganga sem sé gersamlega í berhögg við yfirlýsingar nálega allra stéttarfélaga landsins sem streymt hafa fram undanfarið ásamt beinum yfirlýsingum um verkfallsátök, ef verðtrygging kaups yrði numin úr lögum. Fyrir atvinnurekendur er þetta einnig mikið áfall, því að þeir þyrftu nú umfram allt starfsfrið, og ofan á bætist það, að ríkisstj., sem hefur þá trú, að fyrir flestu öðru skuli ganga að lækka kaupmátt launanna, því að hann sé of mikill, mun fljótlega lenda út á þá braut að leita leiða til þess að gera atvinnurekendum sem örðugast fyrir að verða við óskum launþeganna. Með þessu verður því öllu stefnt niður á við í stað þess að snúa blaðinu við og taka upp jákvæða stefnu í atvinnu- og kjaramálum, sem tryggt gæti viðunandi kaup fyrir eðlilegan vinnudag. Til þess þyrfti auðvitað að breyta stefnunni í mörgum efnum m.a. lánamálum og miða hana við þarfir atvinnulífsins, og margt fleira þarf að koma til. En ríkisstj. segir, að það þurfi engu að breyta nema því að hætta að verðtryggja kaupgjaldið og tekjur bændanna um leið og gengið er fellt, því að hér þurfi ekkert að endurskoða stjórnarstefnuna. Það hafi verið farið rétt að í öllu. Einungis þetta kaup, sem ég nefndi, sé of hátt og annað kaupgjald. Ráðh. hafa verið þrábeðnir um það hér á Alb. undanfarnar vikur að sýna fram á hvernig fólk geti tekið á sig lækkun á þessu kaupgjaldi, en þeir hafa reynzt ófáanlegir til þess að gera slíka tilraun. Í ríkisbúskapnum á að vera sama ráðleysið áfram og eyðslan sem fyrr og reiðuleysið í fjárfestingunni og öðru því, sem mestu skiptir og veldur því, að við Íslendingar búum við gengishrun og ömurlegt kaupgjald, þegar nágrannaþjóðirnar búa við farsæla þróun í atvinnu- og kjaramálum og stöðugt verðgildi peninga. En ríkisstj. segir, að ástæðan sé verðhrun á útflutningsvörum og aflabrestur. Svo langt ganga þeir í áróðri sínum í þessu tilliti, að þeir svífast þess ekki að bera þróunina í þessum málum nú saman við verstu áföll, sem íslenzka þjóðin hefur orðið fyrir á þessari öld, þ.e.a.s. verðhrun og markaðshrunið fyrir stríð. En hverjar eru staðreyndirnar? Þær segja nokkuð annað. Meðalverðlag helztu útflutningsvara þessa árs verður álíka hátt og meðalverð síðustu 5 ára, en á þeim 5 árum hefur meðalverð á útfluttum vörum verið óvenjulega hátt og tvö þessara ára toppverð, sem við höfum naumast áður þekkt dæmi til. Þar með er þessi blekking úr sögunni. Aflabrestur hefur ekki orðið, þótt aflinn hafi orðið minni en sl. ár, sem var algert metaflaár í allri sögu íslenzku þjóðarinnar. En hverju eru mennirnir að reyna að leyna með þessum fráleita málflutningi? Það hlýtað vera eitthvað meira en lítið, sem þarf að breiða yfir, þegar gripið er til áróðurs af þessu tagi og það af valdamönnum landsins. Það er ósköp auðveit að skilja, hvað það er, sem leyna þarf. Hér hefur orðið að fella gengi íslenzku krónunnar þrisvar sinnum á 7 árum síðan þessi stjórn tók við völdum. Þessi ár hafa þó verið einhver þau beztu, bæði af náttúrunnar hendi og eins að því, er varðar viðskiptakjör, sem þjóðin hefur nokkru sinni lifað, þegar litið er á meðaltölin. Ástæðan hlýtur því að vera röng stjórnarstefna og stórfelld mistök í stjórnarframkvæmdum, en hvorki verðhrun né aflabrestur, enda þarf ekki lengi að leita orsakanna. Verðbólgan hefur vaxið margfalt hraðar hér en í viðskiptalöndum okkar árum saman, og það er þetta, sem hefur grafið grunninn undan afkomu íslenzkra atvinnuvega. En er það ekki kaupgjaldið, segir stjórnin. Er það ekki kaupgjaldið, sem valdið hefur verðbólgunni? Kaupmáttur tímakaups hefur ekki aðeins vaxið miklu minna hér en í nágrannalöndunum, heldur er ástandið svo ömurlegt, að kaupmáttur þess hefur nálega ekkert vaxið hér í 8 góðærisár, en framleiðslukostnaður atvinnuveganna. samt aukizt svo gífurlega, að útflutningsverð, sem áður tryggði góða afkomu, hrekkur nú hvergi nærri og neyðir út í gengisfall. Verðbólgustefna ríkisstj. er undirrót þess. hvernig komið er, en ekki hitt, að kaupgjaldið hafi hækkað um of. Þeir, sem ekki skilja þetta, geta enga bót á vandanum ráðið, og einmitt þess vegna á ríkisstj. að fara frá. Undir því yfirskini, að hafa ætti hemil á verðbólgunni, hefur hér verið framkvæmd röng peningamálastefna, sem hefur bætt gráu ofan á svart og orðið þess valdandi, að vegna rekstrarfjárskorts hefur tæpast verið hægt að reka nokkurt íslenzkt atvinnufyrirtæki árum saman af fullri ráðdeild og hagsýni. Stefna í stofnlánaveitingum hefur verið þannig allan þennan tíma, að segja má, að ókleift hafi verið að búa nokkurn rekstur þannig, að hann gæti fyllilega notið sín. Hér hefur ríkt algert stjórnleysi í fjárfestingarmálum, sem leitt hefur til sorglegrar sóunar á dýrmætu vinnu- og vélaafli og til óhagkvæmari fjárfestingar, þegar á heildina er litið, en orð fá lýst. Hér hefur verið fylgt algerlega neikvæðri stefnu í atvinnumálum, sem bezt sést á því, að togaraútgerðin hefur verið látin drabbast niður aðgerðarlaust af hálfu ríkisvaldsins, þorskveiðiflotinn látinn dragast saman og þar með grafið undan sjálfum frystiiðnaðinum, sem er ein lífæð þjóðarbúsins, iðnaðurinn settur á kaldan klaka í mörgum greinum með margvíslegum ráðstöfunum og landbúnaðurinn hafður að hornreku. Um þetta mætti leiða fjölda vitnisburða, ef tími væri til, og það úr sjálfum stjórnarherbúðunum. Þessi stefna hefur lamað atvinnuvegina og lækkað verðgildi íslenzku krónunnar. En þessi stefna á að halda áfram. Þjóðin verður á hinn bóginn að gera sér grein fyrir því, að ekki er von á góðu, þegar stjórnarflokkarnir hér eru a.m.k. 20 árum á eftir íhaldsflokkum í öðrum löndum að hugsunarhætti og framkvæmd. Þeir telja öll ríkisafskipti og ríkisforystu í atvinnumálum og fjárfestingarmálum óalandi og óferjandi og stjórnleysi í þeim málum æðstu dyggð, en sanna stjórnlist í því einu fólgna að beita lánsfjárhöftum og skattaflóði í sem margvíslegustum myndum til þess að draga úr fjárráðum fólks og fyrirtækja. Þessi stefna stjórnarflokkanna er byggð á þeirri meginskoðun, að allt komi af sjálfu sér, ef yfirvöldin gæti þess, að ekki sé of mikið fjármagn í umferð. Þess vegna sé hægt að lækna allar meinsemdir með lánsfjárhöftum, háum sköttum og álögum og svo gengisfalli við og við, ef í nauðir reki. Þetta eru á hinn bóginn alveg úreltar aðferðir, sem hafa illa gefizt, og það er engin tilviljun, að sú ríkisstjórn, sem þessum aðferðum hefur beitt, hefur neyðzt til þess að fella krónuna í verði þrisvar sinnum á 7 árum. Hagfræðingar í æðstu trúnaðarstöðum í þýðingarmiklum alþjóðastofnunum vara alvarlega við þessum aðferðum, segja reynsluna sums staðar undanfarið ólygnasta í því, hversu þær hafi illa gefizt, enda er þeim nú hafnað alls staðar þar sem farsællega er stjórnað. Sú ákvörðun ríkisstj. að fella gengi íslenzku krónunnar án þess að breyta þeirri stefnu, sem þrívegis hefur þannig leitt til gengishruns á 7 árum, þýðir í raun og veru, að ríkisstj. byrjar strax að safna í fjórða gengisfallið. Við höfum sagt þjóðinni undanfarið, að ríkisstj. væri búin að grafa undan verðgildi krónunnar, og það höfum við sagt satt. En það, sem mest á reið, var þá einmitt, að leiðrétting á sjálfri gengisskráningunni yrði samferða stefnubreytingu í grundvallaratriðum í atvinnu- og efnahags- og kjaramálum. Hér verður ekki komizt langt í því að lýsa þeirri stefnu, en ég nefni örfá höfuðatriði, sem ég hef þráfaldlega undanfarið skýrt nánar. Tekin verði upp stjórn á fjárfestingunni og verkefnum raðað eftir þýðingu þeirra fyrir atvinnulífið og þjóðarbúskapinn. Skynsamlegur áætlunarbúskapur verði innleiddur. Peningapólitík verði miðuð við þarfir atvinnulífsins og heilbrigða fullnýtingu vinnuafls og véla. Enn fremur komi til forysta ríkisvalds í atvinnumálum, sem byggist á nánu samstarfi við einstaklingsframtak, félagsframtak og samstarf við stéttasamtökin með fullum heilindum. Öflugur stuðningur við íslenzkt framtak, þar með talið að hefja íslenzkan iðnað til vegs og velmegunar. Byggðajafnvægis- stefna, sem framkvæmd væri af öflugri stofnun með veruleg fjárráð. En því er ekki að heilsa, að þessi stefna hafi verið tekin upp, heldur á allt að svamla áfram í sama ráðleysinu. En hvað ætli verði lengi að sækja í sama horfið fyrir íslenzkum fyrirtækjum og íslenzkum atvinnurekstri, ef hann verður rekstrarfjársveltur eins og undanfarið eða jafnvel því verr, sem nemur hækkunum á öllum nauðsynjum til rekstrarins vegna gengislækkunarinnar? Hvað verður um uppbyggingu atvinnulífsins og stórfellda sókn í tækni og vélvæðingu, ef áfram á að gilda sama tómlætið og ráðleysið og verið hefur í öllum afskiptum eða réttara sagt afskiptaleysi ríkisvaldsins af málefnum atvinnuveg anna og þeirri stefnu verður framfylgt, sem yfirlýst er af forsrh., að vaxtarbroddurinn í atvinnulífi á Íslandi þurfi að vera atvinnurekstur erlendra manna byggður upp á alls konar sérréttindum umfram atvinnurekstur landsmanna sjálfra? Eins og í einkarekstri og einkalífi manna, skiptir þó mestu, þegar til Iengdar lætur, hvernig til tekst um fjárfestinguna, í hvað þjóðin leggur, á því veltur mest um afkomuna framvegis. Haldi sama óreiðan áfram og verið hefur í fjárfestingarmálunum, sem fyllilega er ætlun stjórnarinnar, verður ekki komizt út úr kviksyndinu. Ofan á ranga meginstefnu í atvinnu- og efnahagsmálum, sem þrautreynt er, að leiði til algerrar sjálfheldu í málefnum landsins við hagstæð skilyrði, hefur ríkisstj. nú gert ráðstafanir til þess að slíta vinnufriðnum og sagt launþegasamtökunum stríð á hendur, eftir að hafa gert allt, sem hún gat, til þess að kenna þeim um gengislækkunina, en atvikin haga því svo, að af þeim tilburðum hefur ríkisstj. haft lítinn sóma, en vinnuaðferðir hennar skýrzt fyrir mörgum. Það er álit okkar, að ríkisstj. hefði átt að segja af sér áður en hún lagði út í þá fásinnu að fella gengi íslenzkrar krónu í þriðja sinni að óbreyttri þeirri stefnu, sem þrívegis hefur leitt til gengisfalls. Það er skoðun okkar, að ríkisstj. geti ekki stjórnað, þótt hún vilji halda völdunum, og það sé siðferðileg og lýðræðisleg skylda hennar að fara frá þegar það hefur áþreifanlega sannazt, að henni hefur mistekizt í öllum höfuðatriðum. Við teljum það liggja í augum uppi, að ríkisstj. nýtur ekki lengur trausts meiri hluta þjóðarinnar, og fáum mun til hugar koma, að hún fengi nú umboð þjóðarinnar til þess að stjórna áfram, ef eftir væri leitað. Við teljum ríkisstj. því umboðslausa og á rangri og hættulegri leið, og henni beri því að fara frá og á þetta viljum við leggja ríka áherzlu með flutningi þessarar vantrauststill. – Góða nótt.



Herra forseti, góðir hlustendur. Öðru hverju komast á kreik sögur af fljúgandi diskum, sem til jarðarinnar séu komnir frá öðrum hnöttum með hinar furðulegustu kynjaverur innanborðs. Af ræðunni, sem við nú heyrðum, mætti ætla, að þvílíkur furðufugl hefði brugðið sér í líki há. þm., Eysteins Jónssonar, því að tal hans einkenndist af algerum ókunnugleika á aðstæðum hér og þá einnig þeim nýju viðhorfum, sem skapazt hafa á síðustu misserum. Þessi nýju viðhorf tóku að myndast á árinu 1966. Það var að vísu mikið aflaár í heild, útflutningstekjur meiri en nokkru sinni fyrr. Þó voru þorskveiðar þá erfiðar, afli mun minni en áður og verðlag á hraðfrystum fiski fór mjög lækkandi, þegar á árið leið. Síldveiðin var svipuð og 1965, en mikil verðlækkun á síldarafurðum, þegar á árið leið, og þó sveiflur mjög í verði. Af þessum sökum voru verðstöðvunarlög sett seint á árinu 1966. Vegna reynslu síðustu ára um hagfellda þróun á verði afurða landsmanna, höfðu menn þá von um, að einungis væri um tímabundna, skammvinna örðugleika að ræða. Þegar fram á árið 1967 kom og þó áður en útséð var um, hversu vetrarvertíð reyndist örðug, þegar gæftir voru svo lélegar að leita þarf til ársins 1914 til annars eins, þá sáu menn, að verðfallið mundi alvarlegra og varanlegra en þeir höfðu í upphafi vonað. Með þetta í huga tók ég í almennum stjórnmálaumr. hér á Alþ. hinn 11. apríl s.l. svo til orða, með leyfi hæstv. forseta: „Á meðan við erum svo háðir sveiflum vegna afla og verðlags, sem raun ber vitni, er ógerlegt að segja fyrir um það, hverjum úrræðum þurfi að beita á hverri stundu, en frelsið mun lengst af reynast bezta leiðarstjarnan. Jafnframt ber að keppa eftir að draga úr ávissu og sveiflum, og verður það ekki sízt gert með því að skjóta fleiri stoðum undir efnahaginn, hagnýta allar auðlindir landsins“ Nokkrum dögum síðar var haldinn landsfundur sjálfstæðismanna, og var í stjórnmálayfirlýsingu hans hinn 23. apríl s.l. meðal annars sagt: „Hið mikla verðfall á ýmsum helztu útflutningsafurðum sjávarútvegsins hefur þó leitt til verðlækkunar hráefnisins og þar með rýrt afkomu sjómanna og útgerðarfyrirtækja. Ríkisvaldið hefur leitazt við að draga úr afleiðingum verðfallsins með auknum framlögum úr ríkissjóði til sjávarútvegsins á þessu ári, þótt slíkar aðgerðir geti að sjálfsögðu ekki vegið á móti svo gífurlegu verðfalli afurða veigamikilla greina sjávarútvegsins, eins og nú hefur orðið raunin á. Jafnhliða hefur með ákvörðunum um verðstöðvun verið gerð nauðsynleg ráðstöfun til að hindra hækkun rekstrarkostnaðar útflutningsatvinnuveganna. Áður fyrr hefðu jafnstórfelldir erfiðleikar atvinnuveganna samstundis valdið viðskiptahöftum, nýjum álögum og kjaraskerðingu almennings En vegna trausts fjárhags ríkissjóðs og gjaldeyrisvarasjóðsins, hefur til þessa verið hægt að ráða við þessa miklu erfiðleika án þess að skerða viðskiptafrelsi eða kjör almennings.“ Þessi var yfirlýsing sjálfstæðismanna hinn 23. apríl s.l. Með þessum orðum mínum og yfirlýsingu landsfundarins er berum orðum gerð aðvörun um, að ef stórfelldir örðugleikar atvinnulífsins haldist, kunni að verða að skerða viðskiptafrelsi eða kjör almennings og ógerlegt sé að segja fyrir um það, hverjum úrræðum þurfi að beita á hverri stundu. Það er þess vegna síður en svo rétt, að við sjálfstæðis menn höfum fyrir kosningar gert lítið úr aðsteðjandi örðugleikum. Við lögðum þvert á móti áherzlu á. að mikil óvissa væri fram undan. Því miður reyndust þessar aðvaranir ekki að ófyrirsynju, og gat þó enginn í apríl séð fyrir þau áföll, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir á þessu ári. Vegna aflabrests, verðfalls markaðslokana og söluerfiðleika telja fróðustu menn nú. að útflutningsverðmæti okkar muni á þessu ári vera 1/4-1/3 minna en það var á árinu 1966, og eru þó ekki þar með öll kurl komin til grafar, því að bæði vetrarvertíð og síldveiðar hafa sökum umhleypinga og fjarlægra miða orðið mun óhagstæðari fyrir sjómenn og útvegsmenn en minna aflaverðmæti einu nemur. Nú erum við Íslendingar engan veginn óvanir miklum sveiflum í afkomu atvinnuvega okkar, en hvarvetna mundi þykja vá fyrir dyrum, ef slíkt bæri að í svo stórum stíl sem orðið hefur hér, jafnvel þótt í miklu öflugra þjóðfélagi væri en okkar. Engu að síður telzt svo mikil sveifla til minnkunar útflutningsverðmæta, sem nú hefur orðið, meðal fádæma í sögu þjóðarinnar, frá því að atvinnuvegir komust í nútímahorf. Fram hjá afleiðingum þessa geigvænlega hnekkis komumst við ekki með nokkru móti, hversu illa sem þær koma við okkur. Í því skyni gagnar allra sízt uppvakning gamalla deilna, sem þjóðin er þegar fyrir löngu og margoft búin að kveða upp sinn dóm um. Að sjálfsögðu áttum við einnig við ýmsa örðugleika að etja á uppgangsárunum fyrir 1966. En styrkveitingar þá til einstakra atvinnugreina sanna ekki ótraustan efnahag, heldur voru nauðsynlegar til að jafna á milli vegna þess, hversu misjafnan arð atvinnugreinarnar gáfu, og þá einkum síldveiðar mun meiri en nokkur önnur. Og auðvitað er það rétt, að ef verðlag innanlands hefði haldizt óbreytt samtímis því, sem verðlag útflutningsins stórhækkaði, stæðum við nú ólíkt betur að vígi. En tal um þetta er nú gersamlega út í hött. Orsakir verðhækkana er hægt að rekja lið fyrir lið, ef menn fást til að sinna staðreyndum, gagnstætt því, sem hv. þm. Eysteinn Jónsson gerir. Afurðaverð er nú mjög svipað og á árinu 1964, en síðan þá og til 1. okt. 1967 hafa kauptaxtar verkafólks og iðnaðarmanna að heildarmeðaltali hækkað um 45% og kaupmáttur tímakaups hækkað um 17%. Ef kaupgjaldið lækkaði nú sem þessari hækkun nemur, mundi afkoma atvinnuveganna vissulega vera betri en nokkru sinni fyrr. Engum kemur þvílík skerðing lífskjara til hugar. Aðalatriðið er, að tekjum útflutningsatvinnuveganna hefur jafnóðum með margvíslegu móti verið dreift út um allt þjóðfélagið til hvers einstaks þjóðfélagsþegns í bættum lífskjörum. Einmitt þess vegna verður nú ekki komizt hjá nokkurri lífskjaraskerðingu. Það er rétt, að í framtíðinni mundi það draga úr slíkum sveiflum eða afleiðingum þeirra. ef við værum í Fríverzlunarbandalaginu eða næðum viðhlítandi samningum við Efnahagsbandalagið, þó að við getum ekki orðið fullkomnir aðilar þess, Eins er það okkur höfuðnauðsyn að nýta allar auðlindir landsins til að skjóta fleiri stoðum undir efnahag og atvinnu landsmanna til aukins jafnvægis og stöðugleika. En þótt ótrúlegt sé, standa um þetta harðar deilur, eins og heyra mátti af ummælum hv. þm. Eysteins Jónssonar. Hv. stjórnarandstæðingar berjast hatrammlega á móti öllum þessum ráðstöfunum eða reyna að gera þær tortryggilegar, og hefur okkur þó nú þegar orðið ómetanleg stoð af atvinnunni og tekjunum, sem fengizt hafa við virkjun Búrfells og byggingu álbræðslu. Með þessum aðgerðum er vísað á veginn til að hindra jafnmiklar sveiflur í framtíðinni, en enn komumst við ekki hjá að taka afleiðingum af okkar einhæfa atvinnulífi, og þess vegna er ekki unnt að skjóta sér undan ráðstöfunum til að koma í veg fyrir, að minnkun útflutningsverðmæta um allt að 1/3 leiði til öngþveitis og varanlegra örðugleika Þó að viðbrigðin séu mikil, er íslenzkt þjóðfélag nú, sem betur fer, svo efnum búið, að það getur tekið á sig þessi áföll, ef rétt er við brugðizt, og þó að menn þurfi nokkuð að þrengja að sér í bili, geta allir búið við rýmri kjör en almenningur naut fram á miðjan þennan áratug. Með engu móti fær staðizt, þegar sagt er, að verið sé að svíkja júní–samkomulagið 1964 með tillögugerð okkar á frv. um efnahagsaðgerðir og nú með lagasetningunni um verðlagsuppbót og vísitölu. Júní–samkomulagið var einungis gert til eins árs og auk þess háð skilyrðum um meiri takmarkanir á grunnkaupshækkun en raun varð á. Og þegar verðtryggingarfrv. var lagt fyrir Alb. í okt. 1964, sagði ég orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: .,Á sínum tíma var það skýrt fram tekið. að skuldbinding um gildi þessara I. gilti að sjálfsögðu ekki lengur en þeir samningar eða samkomu lag, sem frv. byggist á. Það þótti hins vegar ekki ástæða til þess að hafa neinn slíkan gildistíma ákveðinn í frv. sjálfu. Það verður að fara eftir aðstæðum, viðhorfum á hverjum tíma, hvað í þessum efnum er ákveðið.“ Og síðar segi ég orðrétt: „Vísitalan veitir launþegum að vissu leyti tryggingu, það er óumdeilanlegt, en hins vegar hefur hún hættur í sér fólgnar varðandi of öran verðbólguvöxt, sem einnig kemur niður á launþegum eins og öðrum landsmönnum. Það er þess vegna hvorki hægt að segja, að verðtrygging eða vísitala skuli undir öllum kringumstæðum vera lögboðin né heldur, að algert bann við þessu skuli að staðaldri vera í I. Það verður að fara eftir ástandi og horfum í efnahagsmálum hverju sinni, hvað tiltækilegt þykir í þessum efnum.“ Þetta sagði ég í okt. 1964 í þessum sama ræðustól. Allir, sem að gerð júní-samkomulagsins stóðu, vita, að þessi orð mín í okt. 1964 eru sannleikanum samkvæm, enda var á sínum tíma engin aths. gerð við þau, þegar þau voru sögð í áheyrn helztu samningamanna af hálfu ASÍ. Till. okkar um verðtryggingu nú og vísitölu eru einmitt í fullu samræmi við það, sem ég sagði á þessum tíma og um var samið 1964. Ríkisstjórnin hefur í öllum aðgerðum sínum og till. lagt á það höfuðáherzlu að vernda gengi íslenzku krónunnar. Þar hefur á stundum verið við ramman reip að draga. Sterk öfl hafa leynt og ljóst stefnt að því að knýja fram gengislækkun, og þá hafa stundum þeir höggvið, er hlífa skyldu. Hv. þm. Ólafur Jóhannesson, sem þá hafði til skamms tíma verið bankaráðsmaður í Seðlabankanum, sagði t.d. í almennum stjórnmálaumr. á Alþ. hinn 11. maí 1965, orðrétt: „Nú óttast margir og ekki að ástæðulausu, að ríkisstj. muni grípa til þriðju gengisfellingarinnar á komandi hausti. Vegna þess, sem á undan er gengið, duga því miður ekki yfirlýsingar hæstv. forsrh. til að eyða þeim grunsemdum.“ Þetta sagði Ólafur Jóhannesson þá, fyrrv. seðlabankaráðsmaður, og sízt voru þau ummæli hans löguð til þess að styrkja traust á krónunni. Þetta sagði hann einmitt á því ári, þegar þorskvinnslan og þó einkum hraðfrystiiðnaðurinn, sem síðustu misseri hefur átt við mesta örðugleika að etja, þegar þessi sami iðnaður hlaut þann mesta gróða, sem hann nokkurn tíma hefur hlotið í allri sinni sögu, og þegar síldarvinnslan var þó enn arðhærari. Sumir menn hafa aldrei séð annað ráð, hvernig sem á stendur, en gengisfellingu. Af því tilefni sagði ég hinn 12. des. í fyrra til svars við fsp, hv. þm. Hannibals Valdimarssonar: „Núverandi ríkisstj. kemur ekki til hugar að fella gengið. Það er að vísu rétt, að þannig getur staðið á í þjóðfélagi, að það sé nauðsynlegt að fella gengi, eins og dæmin sýna bæði hér og annars staðar. Það væri auðvitað alveg fásinna, ef ég ætlaði að segja, að aldrei kæmi til mála að fella gengi á Íslandi.“ Síðar sagði ég í sömu ræðu: „Hitt segi ég, og við það skal ég standa, að ég skal aldrei vera með gengislækkun framar, nema því aðeins, að ráðstafanir verði gerðar til þess, að þeir, sem ætla sér að knýja fram gengislækkun til þess að græða á henni sjálfir, fái að borga sinn brúsa fyllilega.“ Þetta voru orð mín 12. des. í fyrra. Það er óhagganleg sannfæring mín, að ekki megi láta undan ásókn braskara, hvort heldur í stjórnmálum eða fjármálum, um gengislækkanir og verður að hindra, að þeir hagnist á sinni óhugnanlegu iðju. Ég hef æ ofan í æ mælt gegn ótímabærri gengislækkun. Allt annað mál er, eins og ég hef ætíð gert fyrirvara um, að stundum getur staðið svo á að gengislækkun sé óumflýjanleg. Í framsöguræðu minni um efnahagsaðgerðirnar í haust sagði ég t.d. orðrétt: „Ég hef lýst yfir því oft áður, að vitanlega væri það fásinna af nokkurri ríkisstj. að lýsa yfir því, að gengislækkun kæmi aldrei til greina.“ Þetta sagði ég þá. Hins vegar taldi ég, að gengislækkun bæri að forðast, eins og aðstæður voru þá. En þær aðstæður gerbreyttust, þegar Bretar ákváðu gengislækkun pundsins, og er út af fyrir sig enginn ágreiningur um það. Eins er óþarfi að deila um, að lækkun krónunnar nú stafar af fleiri ástæðum en lækkun pundsins. Úr því að til gengislækkunar varð að grípa á annað borð, var einsætt að ráða á þann hátt fram úr þeim vandræðum, sem tekjuhrapið á útflutningsvörum hefur skapað. Þá var einnig eðlilegt að skapa atvinnuvegunum svo mikið svigrúm, að þeir m.a. gætu staðið undir kauphækkun vegna verðhækkananna nú að undaförnu. Með þessu eykst verðbólguhætta raunar, en úr henni er jafnframt dregið með því, að sjálfvirk vísitöluhækkun kaups verður ekki lengur lögboðin, að minnsta kosti á meðan áhrif gengislækkunarinnar eru að koma fram. Enginn hefur gerzt talsmaður þess að lögbinda grunnkaup, og þá er eðlilegast, að allt kaupgjald sé háð frjálsum samningum aðila. Úrslitum ræður, að unnt er að hefja nýtt tímabil án stórátaka með þeim hug ábyrgra aðila. sem gefur von um, að þessi tilraun takist. Og er þó nú þegar ljóst, að til eru þeir, sem leggja ofurkapp á, að illa fari. Á Alb. má nú heyra daginn út og daginn inn stöðugar ögranir frá hv. framsóknarþm. og línukommúnistum til verkalýðsins um að slaka hvergi á kröfum. Eins og ég segi, er atvinnuvegunum nú skapað aukið svigrúm og mun rýmra en ef till. ríkisstj. í frv. um efnahagsaðgerðir hefðu ekki reynzt óframkvæmanlegar, vegna okkur óviðráðanlegrar atburðarásar. Þetta er gert með tilflutningi tekna frá öðrum þjóðfélagsaðilum til atvinnuveganna. Á fyrsta stigi er gengislækkun því öllum almenningi óhagstæð ari en hinar upphaflegu till. ríkisstj. En hætta á samdrætti og atvinnuleysi verður minni, og sannarlega eigum við öll afkomu okkar og lífskjör undir blómlegum atvinnuvegum. Hættan á margvíslegum verðhækkunum er hins vegar miklu meiri, og strangt verðlagseftirlit er óhjákvæmilegt, jafnframt því sem treysta verður þjóðhollustu allra um að gæta nú hófs um kröfugerð. Í því skyni að eyða tortryggni um verðlagsákvarðanir hefur ríkisstj. beitt sér fyrir nýrri skipan verðlagsnefndar, og var sú upphaflega till. upphaflega flutt af fulltrúum Alþýðusambandsins. Viðurkennt er, að leita þarf allra skynsamlegra ráða til að létta byrðum af þeim, sem lakast eru staddir. Auðvitað hlýtur undirbúningur slíkrar tillögugerðar að taka nokkurn tíma og er þá þess að gæta, að gengisbreytingu ber nú allt öðruvísi að en oftast áður, þegar þær hafa verið undirbúnar mánuðum saman. Nú hafa einungis örfáir dagar verið til stefnu. Gengislækkunin má ekki verða til þess, að skotið sé á frest ýmsum endurbótum, sem nauðsynlegar eru í atvinnuvegum okkar, svo sem nýskipan hraðfrystiiðnaðarins og nýtingu fiskveiðilandhelginnar í samræmi við till. vísindamanna. Þótt gengislækkun hafi nú reynzt óhjákvæmileg, mun það því miður sannast, sem ríkisstj. hefur ætíð talið, að því fer fjarri, að hún leysi allan vanda, samfara því, sem hún tvímælalaust vekur upp ýmis ný vandamál. Úr þeim vandamálum verður jafnóðum að ráða, eftir því sem efni standa til, og reynir þá mest á sáttfýsi og samstarfsvilja.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar stjórnarandstaða í lýðræðisþjóðfélagi ber fram vantraust á ríkisstj., eru í flestum tilfellum ákveðnar forsendur fyrir hendi, svo sem umdeilanlegar efnahagsaðgerðir eða aðrar stórpólitískar ráðstafanir. Vissulega verður að telja ærna ástæðu til slíkrar tillögugerðar og umræðna, þegar grípa þarf til aðgerða eins og nú hefur verið gert, og á ég þá að sjálfsögðu við gengislækkunina. En ef sú staðreynd er höfð í huga, að þeir hv. þm., sem vantraustið bera fram, eru um leið að votta sjálfum sér traust, hljótum við stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. og þjóðin öll að spyrja þessa hv. þm., hvaða úrræði þeir hafi upp á að bjóða til lausnar miklum vanda, úrræði, sem þeir telja í sinni gagnrýni, að eigi að tryggja óbreytt kjör allra launþega, stórbæta hag alls atvinnurekstrar og standa undir hinum margháttuðu kvöðum, sem lagðar eru á ríkissjóð. Þegar við spyrjum þessara spurninga, fást engin svör, aðeins þokukennt rugl um hina leiðina, sem allt bendir til, að aldrei hafi verið til nema í huga meistara Eysteins og nokkurra lærisveina hans. Það er hins vegar rétt, að ekki vantar gagnrýnina, enda er allt gagnrýnt, sem gert er, og þá aukaatriði, hvort svart er talið hvítt eða hvítt svart. Ef sú vá skapast fyrir dyrum þeirrar þjóðar, sem býr við einhæfa útflutningsframleiðslu, að meginhluti útflutningsafurðanna fellur stórlega í verði á erlendum mörkuðum, segir stjórnarandstaðan á Íslandi, að það sé ríkisstj. að kenna, ef það hafi þá nokkuð að segja fyrir okkar þjóðarbúskap. Ef sjómenn okkar og útgerð fá yfir sig erfiðustu vetrarvertíð, sem komið hefur í hálfa öld, segir stjórnarandstaðan, að það sé ríkisstj. að kenna, og þegar Englendingar lækka gengi pundsins, sem óumflýjanlega markar þá braut, sem fara verður til þess að Ieysa vanda atvinnuveganna, segir stjórnarandstaðan á Íslandi, að þetta sé ráðabrugg ríkisstj. Það kemur því ekki á óvart, þótt framhaldið verði fullyrðingar framsóknarmanna um, að stuðningsflokkar ríkisstj. hafi blekkt kjósendur sína fyrir síðustu kosningar, og haldið því fram, að allur vandi væri leystur með verðstöðvunarlögunum og auknum niðurgreiðslum úr ríkissjóði. Með slíkum málflutningi er vísvitandi verið að fara rangt með staðreyndir, eins og hæstv. forsrh. benti á hér á undan. Í sambandi við auknar niðurgreiðslur á s.l. ári var skýrt tekið fram, að til þeirra væri notaður tekjuafgangur ríkissjóðs, sem ekkert lá fyrir um, að yrði fyrir hendi á næsta hausti. Við setningu verðstöðvunarlaganna var aldrei sagt, að grundvallarvandi útflutningsatvinnuveganna vegna verðfalls og aflabrests væri leystur með þeim. Hins vegar var sú von látin í Ijós, að á þessu tímabili gæti orðið um verðhækkanir á afurðum að ræða sem þó síðar brást. Og síðast en ekki sízt var því lýst yfir, að með þessu gæfist þeirri ríkisstj., sem mynduð yrði að loknum síðustu alþingiskosningum, tóm til að kynna sér vandamálin og leggja sínar till. fram á næsta Alþingi. Ef þjóðin hefði vottað hv. stjórnarandstæðingum traust sitt í þessum kosningum og hv. þm. Eysteinn Jónsson og Magnús Kjartansson sezt í ráðherrastóla, hefðu þeir notið þessara aðgerða ekki síður en núv. hæstv. ríkisstj. Þegar á þetta er horft, bið ég hlustendur að rifja upp, hvernig viðskilnaður þessara sömu gagnrýnenda var fyrir 9 árum, þegar þeir hlupu frá stjórn Iandsins í miðri messu, og engin samstaða var innan vinstri stjórnarinnar um nein úrræði gegn þeim vanda, sem þá blasti við. Nei, okkar kjósendur voru ekki blekktir s.l. vor. Hins vegar sýndu úrslit kosninganna, að hvorki kommúnistum né Framsfl. tókst að blekkja kjósendur. Þær byrjunarráðstafanir, sem boðaðar voru í efnahagsfrv. ríkisstj. í haust, voru að meginefni til ráðstafanir til að tryggja hallalaus fjárlög. Að sjálfsögðu er það frv. ekki nú til umr. vegna gerbreyttra viðhorfa, sem sköpuðust við fall pundsins. En alþjóð er nú kunnugt um tilboð hæstv. ríkisstj. til ASÍ um viðræður og till. frá stjórnendum þess um, hvernig óumflýjanlegar álögur á þjóðina í heild yrðu sem léttbærastar þeim, sem úr minnstu hafa að spila í okkar þjóðfélagi. Ég tel, að nú sé rík ástæða til að óska eftir frekari og ýtarlegri till. frá samtökum launþega um leið og þær, sem þegar hafa verið bornar fram, verði kannaðar til hlítar, enda var vel í þær allar tekið, nema að afgreiða fjárlög með halla. Framkvæmd sumra þeirra getur orðið til stuðnings þeim vilja stjórnarfiokkanna að gera allt, sem hægt er, til að fyrirbyggja atvinnuleysi. Með aðgerðum ríkisstj. er verið að tryggja atvinnuvegunum þann rekstrargrundvöll, sem nauðsynlegur er, svo að hægt sé að halda uppi fullri atvinnu um allt land. Persónulega tel ég, að tímabundin lífskjaraskerðing allrar þjóðarinnar eigi ekki að vera of stór fórn til að svo geti orðið. Að sjálfsögðu eru enn ókomin mörg þeirra frv., sem boðuð hafa verið vegna nauðsynlegra hliðarráðstafana, sem fylgja í kjölfar gengisbreytingarinnar. Hæstv. ríkisstj. hefur lýst því yfir sem stefnu sinni, að hún vilji hafa samráð við verkalýðshreyfinguna í því skyni, að gengislækkun sú á krónunni, sem ákveðin hefur verið, rýri ekki hlut launþega meira en óhjákvæmilegt reynist. ASÍ bar fram þá ósk við ríkisstj., að fulltrúar þess fengju aðild að verðlagsákvörðunum. Ríkisstj. varð við þessari ósk, og í gær og í dag hefur frv. þess efnis, að 4 fulltrúar ASÍ taki sæti í verðlagsnefnd meðan áhrif gengislækkunarinnar eru að koma fram í verðlagi innanlands, verið rætt. Þegar mál þetta var til umr. í Nd. s.l. nótt, var furðulegt sjónarspil sett á svið. Þegar ríkisstj. hefur orðið við ósk ASÍ og málið er tekið fyrir á næturfundi til að flýta því, bera framsóknarmenn fram till. þess efnis, að fulltrúum ASÍ verði fækkað, en í staðinn komi fulltrúi frá BSRB. Þetta var gert, þrátt fyrir vitneskjuna um það, að önnur launþega samtök eigi kröfu á slíku alveg til jafns við samtök opinberra starfsmanna, að ekki sé minnzt á neytendasamtökin, og einnig, að slíkar kröfur hljóta að koma upp síðar hjá þessum samtökum. Á fundinum í nótt var m.a. vitnað í samþykki forseta og varaforseta ASÍ, sem báðir eiga sæti hér á Alþ., eins og þeir tveir hafi einhvern rétt til að afsala ASÍ rétti, sem því er færður með löggjöf. Í dag í Ed. og síðar í Nd. var svo orðið við þessari ósk, einfaldlega vegna þess að þarna var um formsatriði ein að ræða því að það vita allir menn, að ráðamönnum ASÍ var Ieyfilegt skv. till. ríkisstj. að skipa hvern sem var sem fulltrúa sinn í verðlagsnefnd og þeir hefðu getað skipað Kristján Thorlacius í þá stöðu ekki síður en þeir gátu skipað uppflosnaðan bónda af Barðaströnd í kjararannsóknanefnd á sínum tíma. Þetta litla sjónarspil ber þess glöggan vott, að hv. stjórnarandstæðingar eru ekki allir ánægðir með viðræður hæstv. ríkisstj. og fulltrúa launþegasamtakanna, og virðast sumir mikið á sig leggja til þess að halda þessu ósamstæða og sundurþykka liði saman. Það hefur ekkert leyndarmál verið, að framsóknarmenn og sumir kommúnistar í Alþb. hafa gengið berserksgang til að skapa sem mestan vanda fyrir ríkisstj., og reyndu hvað þeir gátu til að koma á allsherjarverkfalli 1. des., áður en ríkisstj. gæfist ráðrúm til að mæta þeim vanda, sem svo skyndilega blasti við, þegar gengi pundsins var fellt. Þáttur Framsfl. í sambandi við verkfallið á verzlunarflotanum og lausn þeirrar viðkvæmu deilu er enn eitt dæmi um það, hvaða aðferðir eru notaðar. Góðir hlustendur. Á undanförnum árum hafa auknar þjóðartekjur dreifzt jafnóðum og þær urðu til til allrar þjóðarinnar, til launþega, til sameiginlegra þarfa þjóðarinnar, til uppbyggingar atvinnuveganna. Vissulega hafa mörg víxlspor verið stigin, og af mistökunum ber að læra. Óarðbær fjárfesting í flestum greinum atvinnulífsins er ekki nýlunda hér á landi, og sjálfsagt eigum við stuðningsmenn ríkisstj. eftir að deila innbyrðis og við aðra um nauðsynlegar ráðstafanir til að mæta afleiðingum slíkra gerða. En vaxandi skilningur þjóðarinnar á nauðsyn aukinnar framleiðni í öllum greinum atvinnulífsins, sem markvisst er unnið að, auk nýrra atvinnugreina, betri nýtingar fiskimiða og sjávarafla, auk sparnaðar í opinberum rekstri gefur vonir um, að áhrif þeirra áfalla, sem við höfum orðið fyrir, verði skammvinn og þjóðin geti þá í enn ríkara mæli notið framfara og velmegunar, eins og á undanförnum árum. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þau ár, sem núv. ríkisstj. hefur farið með völd, eru mestu framfaraár í sögu þjóðarinnar. Alhliða uppbygging hefur átt sér stað á öllum sviðum. Aldrei hafa verið byggð fleiri og fullkomnari skip, síldarverksmiðjur og fjölmörg iðnfyrirtæki. Ræktun og byggingar í sveitum hafa verið meiri en áður. Í samgöngumálum hafa framfarir aldrei verið meiri og stórstígari. Í menningarmálum hefur mikið áunnizt og í félagslegri uppbyggingu hefur náðst undraverður árangur á skömmum tíma. Lífskjör almennings hafa aldrei verið betri, um það bera þúsundir alþýðuheimila í landinu gleggst vitni. Það hefur ríkt í þessu landi trú og bjartsýni. Ánægjulegast af þessu öllu er, að þessar framfarir hafa náð til allra landsfjórðunga, þótt óneitanlega séu til einstaka hreppsfélög, þar sem framfarir hafa verið alltof hægfara, en því hafa valdið atvinnuerfiðleikar vegna stórminnkandi afla í þeim byggðarlögum og tilfærsla á fólki til þeirra staða, þar sem uppbyggingin hefur verið örari. Allt þetta hefur getað gerzt, vegna þess að atvinna hefur verið mikil og meginhluti þjóðarinnar hefur lagt hart að sér til þess að ná þessum árangri Samfara þessu var verð á flestum útflutningsafurðum okkar hagstætt, einkum á árunum 1964 og 1965 og átti það hvað drýgstan þáttinn í því, að þessar miklu þjóðfélagsumbætur áttu sér stað. Hinn mikli hraði, sem verið hefur í allri uppbyggingu okkar, hefur gert það að verkum. að fjárfesting atvinnuveganna hefur verið mikil, og þeir þess vegna ekki haft nægilegt rekstrarfé til að mæta versnandi stöðu á sölu afurða okkar á erlendum markaði. Það mikla verðfall, sem hófst seinni hluta s.l. árs í flestum greinum útflutningsafurða okkar, hefur leitt til mikilla erfiðleika hjá flestum útflutningsfyrirtækjum í landinu og enn fremur haft óhjákvæmilega erfiðleika í för með sér fyrir flestar aðrar greinar atvinnulífsins. Verðfallið á útflutningsafurðum okkar hefur kostað þjóðina á þessu ári ekki minna en 1500 millj. kr., og samhliða, því hefur afli skipa okkar minnkað verulega og tilkostnaðurinn við veiðarnar vaxið hröðum skrefum einkum síldveiðiflotans, sem orðið hefur að sækja á fjarlæg mið. Þetta er mikið áfall. það mesta sem hefur yfir okkur dunið frá því á árum heimskreppunnar miklu, eftir árið 1930. Hv. stjórnarandstæðingar og alveg sér í lagi framsóknarmenn hafa í ræðum sínum hér á hv. Alþ. og í málgögnum sínum gert lítið úr þessu verðfalli og gengið svo langt að halda því fram, að stjórnarflokkarnir hafi fyrir síðustu kosningar blekkt þjóðina og hreinlega neitað því, að hætta steðjaði að í efnahagsmálum hennar. Í þessu sambandi á að nægja að minna á að um síðustu áramót og á fyrstu mánuðum þessa árs var svo komið. að bátaflotinn hefði stöðvazt, ef fiskverð hækkaði ekki, og frystihúsin og annar fiskiðnaður gátu ekki vegna verðfallsins greitt hærra fiskverð. Þá leysti ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar þann vanda með því, að ríkissjóður greiddi alla fiskverðshækkunina, sem mun nema um 100 millj. kr. á þessu ári. Þetta var gert með því að lækka útgjöld á fjárl. þessa árs. Jafnframt tók ríkissjóður á sig að greiða allt að 75% af verðlækkuninni á frystum fiski, til þess að hraðfrystiiðnaðurinn gæti haldið áfram starfrækslu sinni. Það hefur verið stefna núv. stjórnarflokka að gæta varfærni við afgreiðslu fjárl. og spenna ekki bogann það hátt, að ekkert sé til að mæta ófyrirsjáanlegum erfiðleikum. Þessi stefna leiddi það af sér, að rekstrarafgangur varð hjá ríkissjóði á síðasta ári, sem gerði það kleift, að hægt var að greiða verðfallsbætur á frystan fisk á þessu ári, sem munu nema 110 millj. kr., án þess að Ieggja nýja skatta á þjóðina. Það veltur á miklu. að þær ráðstafanir, sem nú hafa verið gerðar í efnahagsmálum, komi framleiðsluatvinnugreinunum að gagni til frambúðar. Það er tvímælalaust höfuðatriðið fyrir verkamenn og sjómenn, sem og alla aðra landsmenn, að atvinnufyrirtækin í landinu séu rekin með eðlilegum hætti og útflutningsatvinnuvegirnir búi við hallalausan búskap. Það er bezta tryggingin fyrir því, að atvinna sé nóg. Sjávarútvegurinn er hornsteinn efnahagslegs sjálfstæðis okkar, sem skapar grundvöllinn fyrir aðrar atvinnugreinar í landinu. Við verðum að gera miklar breytingar á starfrækslu hans og leggja höfuðáherzlu á að sá afli, sem á land kemur, verði sem bezt nýttur, vinna hann heima sem mest og gera hann eins verðmætan til útflutnings og frekast er unnt. Við verðum að nota okkur allar tækninýjungar til þess að auka verðmæti afurða okkar, en það þýðir jafnframt, að breyta verður um vinnuaðferðir og spara vinnuaflið til þess að lækka framleiðslukostnaðinn. Það verða nóg verkefni fyrir það vinnuafl, sem sparast, í nýjum greinum, og við eigum auðveldara með að auka fjölbreytni atvinnulífsins og taka í okkar eigin hendur margþætta framleiðslu og verkefni. sem við nú verðum að kaupa frá öðrum þjóðum. Til þess að ná sem mestum árangri á þessu sviði verða atvinnurekendur og launþegasamtök að taka upp nánari samvinnu en hingað til hefur verið. Verkalýðshreyfingin er það sterkt afl í landinu, að þjóðfélagsumbótum verður ekki komið á að neinu gagni, nema hún sé með í ráðum og virkur þátttakandi í breytingum, sem nauðsynlegt er að koma á til þess að tryggja heilbrigðan atvinnurekstur og raunverulegar lífskjarabætur almennings. En það er ekki heldur nóg að auka verðmæti útflutningsafurða okkar, við verðum einnig að tryggja sölu þeirra á erlendum mörkuðum. Þar er gífurlegt starf að vinna. Við verðum að gera allar hugsanlegar ráðstafanir til þess að selja afurðir okkar til fleiri þjóða en við gerum nú. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að ef við vinnum meira úr afla okkar hér heima, gerum hann að verðmætari vöru, verðum við fyrst og fremst að leita markaða á meðal þeirra þjóða, þar sem lífskjörin eru bezt, því að þær hafa það fram yfir aðrar að geta keypt dýrar vörur. Við getum ekki lengur haldið áfram að standa utan við markaðsbandalög, þegar svo að segja allar þjóðir Evrópu eru orðnar aðilar að markaðshandalögunum. Þjóðir þær, sem standa að Fríverzlunarbandalaginu og Efnahagshandalaginu, telja tæpar 300 millj. íbúa. Við getum ekki í framtíðinni selt afurðir okkar þessum þjóðum, ef við eigum að vera háðir síhækkandi innflutningstollum. Flestar þessar þjóðir eru þróaðar iðnaðarþjóðir, þar sem lífskjör almennings eru góð og kaupgeta mikil. Við verðum að auka fjölbreytni í vinnslu sjávarafla og öðrum þeim afurðum, sem við flytjum út. Við fáum með hverju árinu, sem líður, sífellt fleira ungt fólk til starfa í þjóðfélaginu, ungt fólk, sem öðlazt hefur betri og meiri menntun en áður var. Á síðustu árum hefur mikið af ungu fólki sérmenntað sig á mörgum sviðum. Tæknimenntun færist í aukana, og við erum nær því marki en áður að auka fjölbreytni í starfi þjóðarinnar. Unga fólkið í þessu landi á gullin tækifæri til að víkka og treysta starfssvið þjóðarinnar. Við eigum að auka áhrif unga fólksins á sviði atvinnulífs og í menningar- og félagsmálum, gefa því tækifæri til að bera í vaxandi mæli ábyrgð og auka á þann hátt þroska þess. Fyrir tæpum áratug voru menn við völd í landinu, sem flm. þessarar vantrauststill. ættu bezt að þekkja. Þá steðjaði nokkur vandi að, sem þó var ekki nema svipur hjá sjón miðað við þann, sem nú er við að etja. Þann vanda treystu þeir sér ekki til að leysa. Þegar þjóðarskútan kenndi þá grunns, urðu þeir hræddir og stungu sér fyrir borð, svo að sást í iljar þeirra. Þá urðu sjálfstæðismenn að taka við stjórnarforustunni og stýra úr þeim vanda, og þeim tókst það giftusamlega. En veður eru válynd og nýr vandi og stærri er nú fyrir hendi. Sjálfstæðismenn og stjórnarflokkarnir báðir eru staðráðnir í því að hopa hvergi, heldur sigrast á erfiðleikunum. Það er skylda þeirra, sem þjóðin hefur valið til forustu, að berjast við erfiðleikana og finna. leiðir til að sigrast á þeim. Þeir, sem það gera, glata ekki trausti þjóðarinnar, þó að í bili verði að gera ráðstafanir, sem krefjast fórna af öllum landsmönnum. Við trúum því, að hér sé við stundarerfiðleika að etja og þess sé ekki langt að bíða, að áfram haldi sóknin til aukinna framfara og betri lífskjara. – Góða nótt.



Herra forseti, góðir hlustendur. Í þriðja sinn á 7 árum hefur ríkisstj. framkvæmt gengisfellingu. Nú seinast minnkar verðgildi krónunnar um fjórðung, og er hitt þó öllu réttara, að erlendur gjaldeyrir hækkar um 33%. Með þeirri verðhækkun verða menn að kaupa þær vörur, sem erlendis eru keyptar, og það er raunverulega það, sem mestu máli skiptir. Út af þessu og óviturlegri og áfarsælli stjórn atvinnumála og efnahagsmála þjóðarinnar bera Framsfl. og Alþb. nú fram vantraust á ríkisstj. Vantraustsumr. er nú að hefjast, og hafið þið, hlustendur góðir, þegar heyrt rökstuðning hv. 1. þm. Austf. fyrir vantraustinu og varnarræðu hæstv. forsrh. Mér þótti það skemmtilegt að heyra hann vitna í fyrri ummæli sín um gengislækkun og braskara, og vil ég vona, að honum takist að standa við þau orð í sambandi við framkvæmd þessarar gengislækkunar. Myndin er því nokkuð farin að skýrast, en í framhaldi af því mun ég nú gera grein fyrir því, hvers vegna við Alþb.–menn teljum ríkisstj. vantrausts verða og einskis trausts maklega. Það gerðist með setningu brbl. í marz 1961, að valdið til að ákveða og skrá gengi íslenzkrar krónu var af Alþ. tekið og afhent Seðlabankanum og ríkisstj. Þann 23. þess mán. tilkynnti Jóhannes Nordal aðalseðlabankastjóri, að gengi íslenzkrar krónu hefði nú verið fellt, þannig að hver Bandaríkjadollar kostaði hér eftir rúmar 57 kr., en áður kostaði hann, eins og kunnugt er, 43 kr. Frammi fyrir þessu stóð Alþ sem gerðum hlut. Fyrsta frv., sem ríkisstj. flytur, varðandi gengisfellinguna, kallast frv. til l. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabankans um nýtt gengi íslenzkrar krónu. Það stappar nærri, finnst mér, að ríkisstj. vilji leiða athyglina frá sér að verkfærinu, Seðlabankanum, og segja sem svo: Sýkn er ég. – En allar afsakanir eru með vissum hætti alltaf ásakanir, og víst er um það, að enginn er sekur um þessa gengisfellingu nema hæstv. ríkisstj. sjálf vegna sinnar stefnu. Það er hennar ranga stefna í efnahagsmálum og atvinnumálum, sem ógæfunni veldur. Stundum er verkafólkið og verkalýðssamtökin höfð fyrir sökum í þessu efni. Launastéttirnar hafi sýnt allt of mikla heimtufrekju og gengið allt of nærri atvinnuvegunum, en þessu vísa ég algerlega á bug sem ósönnu og röngu. Kaupmáttur tímakaupsins er nú næstum því sá sami og í upphafi stjórnartímabilsins og hefur oft verið miklu lægri. T.d. fór kaupmáttur almenns tímakaups niður í 84 stig árið 1961, og hann var 86 stig á árinu 1964, þegar júní-samkomulagið var gert. Nú er kaupmáttur tímakaupsins í fiskvinnu t.d. 102,5 stig og í hafnarvinnu, sem mest hefur hækkað, 112,5 stig. Sannleikurinn er sá, að verkamenn hafa ekki fengið neina teljandi hlutdeild í aukningu þjóðartekna fyrir samningsbundna dagvinnu sína En á sama tíma hafa þjóðartekjurnar vaxið um full 40%. Svipað verður upp á teningnum, á kauphækkanir hér eru bornar saman við nágrannalöndin. Launakjör verkafólks á Íslandi hafa hækkað minna en á Norðurlöndum. En það, sem úrslitum veldur um miklu óhagstæðari þróun kjaramála launastéttanna hér á landi samanborið við Norðurlönd, er þó aðallega gerólík þróun verðlagsmála hér og þar. Á Norðurlöndum hefur verðlag aðeins hækkað um 1–2% að meðaltali á ári, en hér hefur dýrtíðarófreskjan ætt áfram um 10–11% árlega. Þetta gerir gæfumuninn. Það er meðal annars fyrir þessa átakanlegu óstjórn í dýrtíðar– og verðlagsmálum, að launastéttirnar bera fyllsta vantraust til hæstv. ríkisstj. Allra sízt verður verkalýðshreyfingin sökuð um það, að hafa brotið niður grundvöll íslenzka gengisins hin síðari ár. Síðan 1964 hefur sú stefna verið uppi að gera mjög hófsamlegar kröfur um kaupgjaldshækkanir, en knýja heldur fram í leiðinni ýmiss konar þjóðfélagsumbætur, sem dýrtíðarmölurinn fengi síður grandað, svo sem skipulagt átak í húsnæðismálum hér suð–vestanlands og aðstoð við atvinnulífið á Norðurlandi. Það skyldi svo vera hlutverk ríkisstj. hins vegar að vaka yfir verðlaginu og standa gegn vaxandi dýrtíð. En í því hlutverki hefur ríkisstj. því miður mjög svo brugðizt vonum manna, og þess vegna stendur hún nú í dag frammi fyrir vantrausti. Önnur afsökun fyrir öngþveiti efnahagsmálanna, sem nú er oft gripið til, er verðfall og aflabrestur. Og ekki er því að neita, að hér er hægt að finna átyllu. Það er rétt, að mikið verðfali hefur orðið á síldarlýsi og síldarmjöli miðað við toppverð seinasta árs, sem enginn hygginn maður gat þó ímyndað sér, að héldist til langframa Einnig hefur verð á frystum flökum lækkað verulega. Þó er verðið á öllum þessum útflutningsafurðum okkar mun hærra en fyrir 5 árum, árið 1961, og þegar virðist komið yfir dýpstu lægðina og verðið farið að lyfta sér á ný. Það verðlag, sem þótti ágætt fyrir 5 árum, þykir nú óviðunandi með öllu, og það er því einu að kenna, að dýrtíðaróstjórn okkar innanlands hefur ráðið þeim örlögum. En ég spyr: Verður fiskveiðaþjóð ekki að vera við því búin hvenær sem er, að verðfall geti orðið í nokkra mánuði á nokkrum útflutningsafurðum hennar? Og það, sem hér hefur gerzt, er ekkert annað en það. Á slíkt að geta valdið allsherjar hruni? Það tel ég ósiðlegt með öllu, ef sæmileg stjórn er á hlutunum. Hinu má þó ekki heldur gleyma, að sumar útflutningsafurðir okkar nú eru í hæsta verði, sem þær hafa nokkru sinni komizt í. Þannig er það með saltfiskinn, bæði verkaðan og óverkaðan, og sama er að segja um saltsíldina. Þessar útflutningsafurðir okkar allar eru í því hæsta toppverði, sem við höfum nokkurn tíma fyrir þær fengið. Mín niðurstaða er því sú, að ekki sé með nokkru móti hægt að réttlæta gengislækkunina með verðfallinu á heimsmarkaðinum. Hið umfangsmikla uppbóta–, styrkja– og niðurgreiðslukerfi, sem stjórnin hafði þvert ofan í öll fyrirheit yfirlýstrar stefnu sinnar flækt sig í löngu áður en verðfallið skal á sýndi líka öllum heilskyggnum mönnum, að stjórnarstefnan var raunverulega búin að fella gengið fyrir löngu, gengið var orðið skakkt og mældi framleiðsluatvinnuvegunum of lítið. Þeir voru löngu komnir í þrot og flutu aðeins á bráðabirgðaaðstoð um hver áramót. En er þá ekki afsökun aflabrestsins eitthvað haldbetri? Ég held það tæpast. Rétt er það, að aflabrögð yfirstandandi árs standast ekki samjöfnuð við metaflabrögð ársins 1966. Víst lét síldin líka bíða eftir sér í ár, og kostnaðarsamt var að sækja hana í órafjarlægð frá landinu austur í höf. En enginn getur samt talið árið 1967 aflaleysisár. Meira að segja getur samt vel svo farið áður en um lýkur, að það reynist 3. eða 4. mesta aflaár íslenzkrar sögu. Reynist það mat mitt nærri sanni, verður ekki heldur auðvelt að réttlæta þessa gengislækkun með átakanlegum aflabresti. Er þá komið að þeirri afsökun fyrir gengislækkuninni nú, að Bretar felldu sterlingspundið. Og það er rétt, að við höfum ávallt fylgt pundinu. En viðskipti Íslendinga við sterlingssvæðið eru þó ekki meiri en svo, að lækkun pundsins hefði í allra mesta lagi getað réttlætt 8–10% lækkun krónunnar. Þetta er áætlun, en sennilega er hún heldur of há en of lág, enda hafa aðrir áætlað þarna mun lægri tölu, eða 5–6%. Mín skoðun er því sú, að svo stórfelld gengislækkun, sem hér er um að ræða, 33% hækkun á erlendum gjaldeyri, verði engan veginn réttlætt með falli pundsins, nema að því leyti hvaða tími var valinn. Gengisfelling krónunnar er bein viðurkenning ríkisstj. sjálfrar á því, að íslenzkir útflutningsatvinnuvegir voru enn einu sinni komnir í þá kreppu, þá sjálfheldu vil ég segja, að hún kom ekki auga á nein önnur úrræði til að halda þeim gangandi en að fella gengi krónunnar um röskan 1/4 þeim til bjargar, enda er það nú kunnugt, að stöðvun vofði yfir og hafði verið boðuð um næstu áramót. Auðvitað hefur þessi kollsteypa ríkisstj. í efnahagsmálum alvarleg og stórfelld áhrif á þjóðlífið allt. Reynslan af fyrri gengislækkunum er slæm og vekur ekki bjartar vonir, sporin hræða. Gróðabrall og spákaupmennska fengu byr í segl, en byrðarnar sögðust þyngst á alþýðu manna. Skyldi það nú fara eins í þetta sinn? Það er spurningin. Það er vitað, að fyrstu afleiðingarnar verða svo að segja strax stórfelld aukning dýrtíðar, og skiptir því mestu máli, hvernig takast megi að halda dýrtíð í skefjum. Víst ætti það að vera sameiginlegt áhugamál ríkisvaldsins, atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, að gengislækkunin verði útflutningsatvinnuvegunum sem varanlegust blóðgjöf. Það er hennar eini réttlætanlegi tilgangur. Og að því, að þeim tilgangi verði náð, mun verkalýðshreyfingin stuðla eins og hún orkar og fær aðstöðu til. En nú hefur kaupgreiðsluvísitalan verið felld úr l. um sinn. Það má því ekki leiða til þess, að óréttmætum byrðum verðhækkana verði velt yfir á herðar launastéttanna. Um það verða verkalýðssamtökin og öll launþegasamtök að vera vakandi á verðinum. Með tilliti til þeirrar óvissu, sem ríkir um alla framkvæmd gengislækkunarinnar, og slæmrar reynslu af þeim fyrri, heiti ég því á verkalýðsfélögin, hvert og eitt, að halda nú vel vöku sinni. Með frv. því um efnahagsmál, sem ríkisstj. lagði fram í þingbyrjun og afla skyldi ríkissjóði 750–800 millj. kr. í nýjum álögum án þess, að launþegasamtökin fengju neinar bætur fyrir, var gerð allfruntaleg árás á lífskjör almennings, alveg sérstaklega hina tekjulægstu. Aðalforsenda þessa frv. var sú, að vísitölubætur þær á kaup, sem launþegar áttu rétt á skv. l. og samningum, miðað við 1. des., skyldu þurrkaðar út með nefndri lagasetningu. Gegn þessu risu Alþýðusambandið og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja sem einn maður. Lá við sjálft, að verkalýðsfélögin yrðu að fara í allsherjarverkfali til þess að verja þennan rétt sinn. En áður en til þess kæmi, sá ríkisstj. sitt óvænna og féllst á, að kjaraskerðingin samkv. frv. yrði bætt í launum eftir vísitölu 1. des. Þar með var aðalkröfu verkalýðshreyfingarinnar fullnægt, og var mælt með því, að verkföllum yrði aflýst. Þarna var að vísu einungis um varnarsigur að ræða, en samt sem áður þá var fullur sigur, og hann vannst vegna órofa samstöðu verkalýðshreyfingarinnar og náinnar samstöðu með B.S.R.B. Þó vil ég vegna kviksagna um, að leynisamningar hafi verið gerðir einmitt í sambandi við lausn þessa máls, lýsa því yfir, að ekkert slíkt samkomulag hefur verið gert, slíkt er algerlega úr lausu lofti gripið. Um þetta mál skal ég ekki fara fleiri orðum, að því verður nánar vikið af öðrum í þessum umr. Það hefur nú verið upplýst af sérfræðingum ríkisstj., að þeir hafi í öllum útreikningum sínum um gengislækkunina gengið út frá því, að tekjur hlutarsjómanna yrðu óbreyttar í krónutölu eftir framkvæmd gengislækkunarinnar. Þetta er ótrúlegt, en satt. Hlutarsjómenn eiga samkv. hefðbundnum hlutaskiptakjörum um helming aflans. Hækki verðmæti þess hluta aflans, sem útgerðarmaðurinn á um 33% vegna gengislækkunarinnar, á hlutur sjómanna að sjálfsögðu að hækka jafnmikið, að öðrum kosti væri gengið á hlut þeirra, sjómennirnir rangindum beittir. Svo er þó að sjá sem ýmsir hafi hug á að koma slíku ranglæti fram. Fyrir nokkrum dögum lét einn af talsmönnum L.Í.Ú. hafa þetta eftir sér í Morgunblaðinu: „Fáist því ekki breytingar 3 núverandi samningum við sjómenn um skiptakjör, hlýtur útgerð fiskiskipa að stöðvast.“ Hér er blátt áfram ógnað með stöðvun útgerðar, ef hlutaskiptum sjómanna fáist ekki breytt til lækkunar. Framkvæmdastjóri L.Í.Ú. endaði viðtal sitt við Morgunblaðið með því, að láta í ljós þá von sína, að sjómenn yrðu viðmælanlegir um þetta. Sömu skoðanir um nauðsynlega skerðingu hlutaskipta lét Sverrir Júlíusson alþm., form. L.Í.Ú., í ljós í sjónvarpsviðtali. Og það varð til þess, að Jón Sigurðsson, form. Sjómannasambandsins, lýsti því yfir, að til annars hefði kjarasamningum bátasjómanna verið sagt upp, miðað við næstu áramót, en að rýra þau og skerða. Um það ætti nú Jón Sigurðsson að vita, að sjómannastéttin stendur auðvitað að baki honum sem einn maður, og víst er um það, að verði alvara gerð úr þessum hótunum, mundu fleiri verða til varnar en sjómennirnir einir. Þar mun verða einhuga og sameinaðri verkalýðshreyfingu að mæta. Sjómenn hafa þegar, eina og allir vita, á þessu ári tekið á sig tilfinnanlega kjaraskerðingu, bæði af aflabresti og verðfalli. Það væri því toppmæld ósvífni, ef ætlunin væri ofan á það að ráðast á kjarasamninga þessarar stéttar, sem á Herkúlesarherðum sínum ber uppi langmestan hluta þeirrar verðmætasköpunar, sem íslenzk þjóðfélagsbygging hvílir á. Verði sú raunin á að Alþfl. standi að slíkri aðför að sjómannastéttinni eftir nokkrar vikur, þá er hann kominn enn lengra frá uppruna sínum en ég vildi þó að óreyndu trúa. Slík afstaða flokksforustunnar mundi að minnsta kosti leysa mig frá öllum vanda um að svara því hlýlega heimboði, sem hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, og fleiri foringjar Alþfl. sendu mér um Jónsmessuleytið í vor, rétt fyrir kosningarnar. Og það finnst mér viðeigandi að segja hér, að verði svo á málum haldið varðandi framkvæmd gengislækkunarinnar, að byrðar hennar verði aðallega lagðar á herðar verkafólks og sjómanna, en milliliðum og bröskurum látið haldast uppi að gera sér hana að féþúfu, mun því verða svarað á verðugan hátt, og í þeirri fylkingu skilst mér, að hæstv. forsrh. ætli að vera. Nú er gengislækkunin sem sé staðreynd, hún verður ekki umflúin, og þá er allt, bókstaflega allt undir framkvæmd hennar komið. Bezt er að gera sér það ljóst, að þess er ekki að vænta, að neinn fái fullar bætur hennar vegna. Ef allir fengju það, væri hún tilgangslaus efnahagsmálaraðstöfun með öllu. Fari svo, að sumum stéttum haldist það uppi að mata krókinn á gengislækkuninni, hrifsa til sín allt sitt eða jafnvel krækja sér í gróðahluta af henni á annarra kostnað, þá mundi örugglega illa fara, eins og í hin fyrri skiptin. Þá étur gengislækkunin sig upp á nokkrum mánuðum. Og því miður eru strax ljótar blikur á lofti í þessu efni. Sú krafa er þegar uppi frá kaupsýslunni, að hún fái að selja vörubirgðir sínar á endurkaupsverði, sem þýðir, að hún fengi að hækka verð þess feikna vörumagns, sem hrúgað var inn í landið á fyrri hluta ársins og keypt á gamla genginu. Nú þegar hefur olíufélögunum verið heimiluð mikil hækkun á benzíni og olíum. Er þar þó vissulega um vörur að ræða, sem keyptar voru inn á gamla genginu og tollafgreiddar áður en gengið var fellt. Fjöldamargar spurningar leita nú á hugann um framkvæmd gengislækkunarinnar. Ég vil t.d. spyrja: Er ekki ætlunin að gera neinar ráðstafanir til þess, að þær miklu vörubirgðir, sem í landinu eru, hækki ekki vegna gengisfallsins? Hvað hyggst ríkisstj. gera til þess að bæta sparifjáreigendum það tjón. sem þeir enn þá einu sinni verða fyrir af völdum gengisfellingar? Mér finnst ekki úr vegi að hugsa úr í það, að í flestum tilfellum er spariféð óeydd vinnulaun og ekkert annað. Er ekki ætlunin að gera neinar sérstakar ráðstafanir til þess að halda óskertum kaupmætti ellilífeyris, örorkubóta og fjölskyldubáta, þegar áhrif gengisfellingarinnar fara að koma í ljós? Ef það verður ekki gert, verður gengisfellingin eins og reiðarslag á þessa tekjulægstu þegna þjóðfélagsins. Hvað hyggst ríkisstj. gera til þess að rétta hlut íslenzkra námsmanna erlendis? Það er sýnt, að þeir verða umvörpum að hætta námi, ef ekki verður brugðið við skjótt og þeim rétt hjálparhönd vegna verðfalls krónunnar. Hvað hyggst ríkisstj. nú gera, þegar kaupgjaldsvísitala er felld úr l., til þess að gera húsbyggjendum vísitölutryggð húsnæðislán léttbærari? Er ekki einsætt, að vísitölukvöðin hverfi af slíkum lánum, jafnframt vísitölubótum á laun? Ekkert virðist sjálfsagðara. Er það ætlun ríkisstj., að innheimtir verði jafnháir tollar að hundraðshluta eftir gengisfellinguna sem fyrir hana? Ef það verður gert, mundi það þýða peningamokstur í ríkissjóðinn. Þá gengi ríkið á undan í því að mata krókinn á gengislækkuninni, og væri þó full hætta á að ýmsum þætti það eftirbreytnivert fordæmi, sbr. hið fornkveðna, að eftir höfðinu vilja limirnir dansa. En ef ætlunin er að lækka tolla, hve mikil getur þá sú tollalækkun orðið, og hve fljótt getur hún komið til framkvæmda? Er það vilji ríkisstj., að allur vöruinnflutningur til landsins verði tekinn undir verðlagsákvæði og álagningu á hið hækkaða vöruverð stillt í hóf? Auðvitað væri það glapræði hið mesta, ef álagningin yrði hin sama í hundraðshlut um á hið hækkaða innkaupsverð eftir gengislækkunina sem fyrir hana. Og enn vil ég spyrja: Er það ætlun ríkisstj. að bæta þeim innflytjendum, sem nú munu skulda um 600 millj. kr. erlendis í lánum til skamms tíma, gengistapið með því að láta það fara inn í verðlagið? Ef það verður gert, skapar það margvísleg fordæmi, sem stuðla mundu að því, að holl áhrif gengislækkunarinnar fyrir atvinnulífið hyrfu og rynnu út í sandinn á skömmum tíma. Ég fullyrði, að enginn kaupsýslumaður hefur búizt við öðru en því að verða að bera gengisáhættu af slíkum lánum sjálfur, enda mundi þetta skapa mikið misrétti í framkvæmd meðal heildsalastéttarinnar. Það er talið, að íslenzkir útgerðarmenn skuldi um 5000 millj. í Noregi vegna skipa, sem þar hafa verið byggð á seinustu árum. Það eru að vísu lán til nokkru lengri tíma en hjá verzluninni, en samt er ástæða til að spyrja: Eiga útgerðarmennirnir að bera gengistapið af þessum erlendu skuldum sínum, eða er ætlunin að bæta þeim það, eins og heildsölunum kann að verða bætt sitt gengistap? Hvort sem menn hafa meiri eða minni trú á opinberu verðlagseftirliti, er það víst, að framkvæmd gengisfellingarinnar verður að fylgja sterkt, vökult og virkt verðlagseftirlit. Ef ekki, þá er ég ekki viss um, að það sé nauðsynlegt að gera verðlagseftirlitið að stóru og fyrirferðarmiklu skrifstofubákni. Það er hægt að skipuleggja verðlagseftirlit fólksins. Það mætti t.d. viðurkenna verðlagsnefndir eða verðgæzlunefndir kvenfélaga, húsmæðrasamtaka og verkalýðsfélaga. Þeirra hlutverk væri að fylgjast gaumgæfilega með verðlagi frá degi til dags, hvert á sínu svæði, senda skýrslur og kærur um meint brot, og þyrfti þá að mínu viti að hraða rannsókn og dóm um í slíkum málum líkt eins og um umferðarbrotamál væri að ræða. Ég spyr því: Mundi ríkisstj. vilja byggja upp slíkt verðlagseftirlit heimilanna eða fólksins? Þannig mætti á margt benda og lengi spyrja, og hér hefur ekki verið spurt af illkvittni. Ég hef spurt í vændum þess, að svörin sýndu það og sönnuðu, að ríkisstj. vilji leita allra ráða til að halda dýrtíð í skefjum, svo að útflutningsatvinnuvegirnir og atvinnulífið í heild njóti áhrifa gengislækkunarinnar sem allra lengst. En um það getur enginn maður verið í vafa, að á þeirri stundu, sem sú fjármunatilfærsla til útflutningsatvinnuveganna, sem í gengislækkuninni felst, er komin út í verðlagið, hefur hún runnið sitt skeið og verður eftir það engum að gagni. Mikil þensla er vissulega víða í þjóðfélaginu, en víst er um það, að hvergi hefur meiri þenslu gætt en í verzluninni. Álagningargrundvöllur hennar hefur að minnsta kosti hækkað um 70% og álagningin í mörgum tilfellum um 100% eða jafnvel meir. Dýrmætt vinnuafl þjóðarinnar hefur á seinustu árum sogazt til verzlunarinnar. Fyrir fáum árum voru 11 af hverjum 100 Íslendingum við verzlun. Nú sýna skýrslur, að 15 af hverjum 100 vinna við verzlunarstörf Þetta er mikils til of mikið. Á þessu hefur þjóðin engin efni. Hvergi ríkir meira skipulagsleysi í framkvæmd en í verzluninni, og auðsætt virðist það vera, að þegar þjóðartekjur minnka stórlega, þá verður það nauðsynlegra en endranær að fara skynsamlega með vinnuaflið og beina fleiri höndum að framleiðslustörfum, ef mögulegt er, en á því örlar hvergi, eða ekki fæ ég séð það. Og það verð ég að segja, að þá meinsemd held ég, að núv. stjórn sé ekki fær um að lækna, því að hún er ekki fyrst og fremst ríkisstj. atvinnuveganna, hún er miklu fremur, því miður, ríkisstj. milliliðanna. Það horfir að mínu viti nú einna mest til óheilla í þjóðfélagi okkar, hversu fáir vinna fyrir mörgum, og meðan svo er ástatt, eru flest úrræði í efnahagsmálum raunar nokkurn vegin dæmd til að mistakast. Herra forseti. Núverandi hæstv. ríkisstj. hafði ekki lengi stjórnað, þegar hún greip til gengislækkunar, það var árið 1960. Þá hafði stjórn Alþfl. lækkað allt kaup með l. árið áður, eða árið 1959. Árið 1961 felldi stjórnin gengið aftur. Hvað veldur því svo, að gengisfellingar töldu ekki árin í framhaldi af þessari álitlegu byrjun? Því olli sívaxandi aflamagn frá ári til árs, aðallega sem afleiðing mikillar tæknibyltingar í fiskveiðunum. Samfara þessu hækkuðu allar útflutningsafurðir okkar frá ári til árs allt fram á síðari hluta ársins 1966. Enn fremur bjó þjóðin öll þessi ár við eindæma hagstæð viðskiptakjör varðandi erlent vöruverð. Samt fór svo, að strax á árunum 1964 og 1965, meðan allt lék þó í lyndi, varð ríkisstjórnin að byggja upp viðtækt kerfi uppbáta, niðurgreiðslna og styrkja. Þá var gengið raunverulega fallið, en einurð skorti bara til að viðurkenna það, enn þá hékk þó viðneisnarkerfið uppi með harmkvælum. En þegar verðfall varð svo á þessu ári í nokkra mánuði á sumum útflutningsafurðum okkar, þá hrundi viðreisnarkerfið gjörsamlega, og gengisfelling, sem leiðir af sér 33% hækkun erlends gjaldeyris, varð ekki umflúin. Þetta er mikil sorgarsaga, átakanlegur hrakfallabálkur. Þetta er þó saga hæstv. ríkisstj. Í þremur atrennum er hún búin að hækka gengi Bandaríkjadollarsins gagnvart íslenzkri krónu úr kr. 16,32 í kr. 57,07 eða nærri því um 300%. Ætli þetta hljóti nú ekki að vera nærri heimsmeti? En ríkisstj. situr enn, og sennilega er hún nú að tauta í barm sér: Það er í fjórða sinni, sem er fullreynt. En hvort sem vantrauststillaga sú, sem hér er til umræðu, verður felld eða samþ. á hv. Alþ., er það sannfæring mín, að ríkisstj. hafi glatað trausti þjóðarinnar, alveg sérstaklega í atvinnumálum og í efnahagsmálum, og beri því lýðræðisleg skylda til að biðjast lausnar. Alþb. telur ríkisstj. margfaldlega hafa unnið sér til óhelgi og eigi því að segja af sér.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Stjórnarandstaðan hefur flutt till. um vantraust á ríkisstj. Fyrstu viðbrögð mín við þessari till. eru þau, að mig langar til að lýsa trausti á dómgreind Íslendinga, á dómgreind ykkar, sem mál mitt heyrið. Oft er sagt um Íslendinga, að þeir séu gáfuð þjóð og menntuð. Einkum er það haft á orði, að þeir séu bókmenntaþjóð, en ég vil einnig mega treysti því, að þeir hafi heilbrigða dómgreind á efnahagsmál, að þeir geri sér ljósar mikilvægar staðreyndir og kunni að draga af þeim réttar ályktanir. Hvaða Íslendingur veit ekki, að mikið verðfall hefur orðið á útflutningsvörum landsmanna? Hvaða Íslendingur veit ekki, að gjaldeyrisvarasjóðurinn hefur minnkað um næstum helming á einu ári, og hver er sá Íslendingur, sem heldur, að þetta þurfi engin áhrif að hafa í íslenzku þjóðlífi? Auðvitað hafa þeir hlutir verið að gerast í efnahagsmálum Íslendinga, að hagur þjóðarheildarinnar hefur farið versnandi, og þess vegna hljóta lífskjör okkar allra að rýrna í bráð. Um þetta getur enginn ágreiningur verið meðal skynsamra manna, um hitt getur menn greint á, hvernig bregðast eigi við þessum vanda. Það má gera með ýmsu móti. Ríkisstj. hugðist fyrst reyna að leysa vandann án þess að breyta gengi krónunnar Hún vissi, að það mundi verða erfitt, en hún vissi líka, að gengisbreyting er svo viðurhlutamikil ráðstöfun, að til hennar á ekki að grípa nema hún sé talin brýn nauðsyn. En þegar gengi pundsins var lækkað og gengisbreyting krónunnar varð óhjákvæmileg af þeim sökum, þótti einsýnt, að skynsamlegt væri að hætta við fyrri fyrirætlanir um lausn á efnahagsvandamálunum og freista þess að leysa þau með því að hafa gengislækkunina nokkru meiri en svaraði til lækkunar sterlingspundsins. Í þessu sambandi var það veigamikið atriði, að gengislækkunarleiðin gerði kleift að verða við óskum launþegasamtakanna um hækkun verðlagsuppbótar á laun 1. des. n. k. Fyrri fyrirætlanir ríkisstj. voru við það miðaðar, að kaupgjald héldist óbreytt 1. des. En hætta var á að til viðtækra verkfalla kæmi, ef kaup hækkaði ekki 1. des. Gengislækkunin gerði kauphækkunina mögulega, og nú hefur verkföllum verið aflýst, vinnufriður verið tryggður, m. a. með því að gengislækkunarleiðin var farin. Í sambandi við þessa atburði alla hefur undanfarnar vikur gerzt ýmislegt sögulegt, sem varpar athyglisverðu ljósi á stjórnmálatlokka og stjórnmálamenn. Á s.l. sumri fóru fram kosningar til Alþ., þá fékk þjóðin tækifæri til þess að láta í ljós traust sitt eða vantraust á stjórnarflokkum, á þeirri ríkisstj., sem setið hafði að völdum, á þeirri stjórnarandstöðu, sem andspænis stóð. Úrskurður þjóðarinnar var traust á ríkisstj., vantraust á stjórnarandstöðuna. Ríkisstj. hélt meiri hluta sínum í þriðja sinn, aðalstjórnarandstöðuflokkurinn, Framsfl., tapaði þingsæti. Þetta var lýðræðisleg niðurstaða, fengin að loknum frjálsum umræðum í langri kosningabaráttu. Ríkisstj., sem er nýbúin að vinna kosningar, á að sjálfsögðu að fá starfsfrið til þess að vinna að lausn viðfangsefna sinna í samræmi við stefnu sína. Það er grundvallaratriði lýðræðis og þingræðis, að svo geti orðið. En stjórnarandstaðan á Íslandi lítur því miður ekki þannig á það er hið alvarlega, sem verið hefur að gerast bak við tjöldin undanfarnar vikur. Það, sem í raun og veru hefur verið að gerast, er, að stjórnarandstaðan hefur neitað að viðurkenna niðurstöðu kosninganna í sumar, þá niðurstöðu kosninganna, að núv. ríkisstj. eigi að fara áfram með völd. Þegar stjórnarandstöðunni tókst ekki að hnekkja meirihluta ríkisstj. í kosningunum og koma henni frá völdum með þeim hætti, tók hún upp nýja baráttuaðferð til þess að koma henni frá. Með hliðsjón af hinum miklu efnahagsörðugleikum, sem verðfall og aflabrestur hefur valdið þjóðinni, reri hún að því öllum árum, að verkalýðshreyfingin efndi til allsherjarverkfalls núna í desember. Það skipti þessa stjórnmálabraskara engu máli, hvað slíkt verkfall kostaði launþegana. Það skipti þá engu máli, hverju tjóni það ylli þjóðarheildinni. Það eina, sem skipti þá máli, var að erfiðleikarnir yrðu svo miklir, að ríkisstj. treysti sér ekki til annars en óska eftir samvinnu við stjórnarandstöðuna til þess að leysa þá, m.ö.o. að þeim yrði boðin aðild að ríkisstj. Með misnotkun verkalýðshreyfingarinnar átti þannig að knýja það fram, sem ekki hafði unnizt í nýafstöðnum kosningum. Það þýðir ekkert fyrir leiðtoga Framsfl. og kommúnistaforingjana í Alþb. að bera á móti því, að þetta hafi verið ætlunin. Það var í margar vikur altalað meðal þm. í stjórnarandstöðuflokkunum, að erfiðleikarnir fram undan væru svo miklir, að ríkisstj. kæmist ekki hjá því að leita samvinnu við stjórnarandstöðuna um lausn þeirra, og jafnframt þóttust ýmsir vita, að Eysteinn Jónsson og Lúðvík Jósefsson mundu engan kost gefa á samstarfi um lausn vandans, nema fyrsta sporið yrði myndun fjögurra flokka ríkisstj. Það átti m.ö.o. fyrst að semja um ráðherrastólana, áður en nokkuð yrði rætt um úrræðin. Þá fyrst ætluðu þessir herramenn að segja, hvað þeir vildu gera til þess að leysa vandamálin, þegar þeir væru orðnir ráðherrar, og leiðin til þess að komast í þessa aðstöðu átti að vera sú að magna verkföll og ringulreið. Hér er um alvarlega hluti að ræða Hér er um það að ræða, að stjórnmálamenn reyna að koma sér undan lýðræðislegum dómi kjósenda með bolabrögðum, með rangindum, sem ekki aðeins kosta þjóðarheildina stórfé, heldur kippa í rauninni grundvellinum undan gildi þingræðis og kosninga Ef mönnum, sem tapa í lýðræðislegum kosningum, á að takast að þvinga sig inn í ríkisstj. með verkfallsbaráttu, er niðurstaða kosninganna ógild, þá er verkfallsvopnið orðið áhrifameira en kjörseðillinn. Allir hljóta að sjá, hvert slíkt mundi leiða. Ég er þeirrar skoðunar, að það hefði fyllilega getað komið til mála, að fleiri flokkar fengju hlutdeild í stjórn landsins, ef það í raun og veru hefði getað stuðlað að lausn vandamálanna. En stjórnarmyndun án samkomulags um úrræði í megindráttum gat ekki verið spor í þá átt, og ríkisstj. hefði brugðizt hrapallega skyldum sínum, ef hún hefði látið knýja fram með verkföllum niðurstöðu, sem átti sér ekki lýðræðislegar og þingræðislegar forsendur. Verkföll á að leysa á vinnumarkaðinum, en ekki með stjórnarmyndun. Sem betur fer kom ekki til verkfalla, en það var sannarlega ekki framsóknarforingjunum og kommúnistaleiðtogunum að kenna Ástæðan var sú, að verkalýðshreyfingin lét ekki misnota sig, þegar til kastanna kom. Ábyrgir verkalýðsleiðtogar tóku hagsmuni fram yfir valdastreitu framsóknarmanna og kommúnista Framsóknarforingjarnir og kommúnistaleiðtogarnir urðu fyrir vonbrigðum, þegar verkföllum var aflýst. Tilraunin til þess að hrekja ríkisstj. frá völdum hafði mistekizt. Draumurinn um að brjótast upp í ráðherrastólana, þrátt fyrir niðurstöður kosninganna, var búinn. Því miður er þetta ekki í fyrsta skipti, sem þessir sömu menn gera tilraun til þess að misnota verkalýðshreyfinguna sér til stjórnmálaframdráttar. Hliðstætt gerðist í raun og veru eftir næstsíðustu kosningar, haustið 1963. Ríkisstj. hélt velli í þeim kosningum og jók atkvæðamagn sitt, en því átti ekki að una. Sumarið og haustið 1963 voru uppi viðtækar ráðagerðir um að knýja það fram með verkföllum, sem hafði ekki unnizt við kjörborðið. Þetta olli miklum og alvarlegum erfiðleikum, en einmitt þeir erfiðleikar stuðluðu að því, að verkalýðshreyfingin gerði sér ljóst, hvað hér var um að vera og hvað var í húfi. Þess vegna kom til júní-samkomulagsins svonefnda 1964, en með því samkomulagi var að ýmsu leyti brotið í blað í sögu samskipta ríkisvalds og verkalýðshreyfingar. Það voru ábyrgir verkalýðsleiðtogar, sem að því samkomulagi stóðu, en það lék ekki á tveimur tungum, að kommúnistaleiðtogarnir og framsóknarforingjarnir voru því algerlega andvígir. Þeir reyndu fram á síðustu stund að koma í veg fyrir, að samkomulag yrði, og leyndu ekki vonbrigðum sínum, þegar úr því varð. Það voru sömu mennirnir, sem unnu gegn júní-samkomulaginu og hvöttu til verkfallanna nú í des. Það voru sömu mennirnir, sem í bæði skiptin sátu eftir með sárt ennið, vonsviknir yfir því að hafa ekki getað misnotað verkalýðshreyfinguna til þess að veikja löglega kosna ríkisstj. og færa stjórnarandstöðu, sem þjóðin hafði sýnt vantraust, aukin stjórnmálaítök. Ég vil hvetja alla þá, sem mál mitt heyra, til þess að hugleiða vandlega, hversu alvarlega hluti hér er í raun og veru um að ræða. Framsóknarforingjarnir og kommúnistaleiðtogarnir eru í sannleika sagt að sniðganga reglur lýðræðisins. Þeir eru að storka þeim meiri hluta kjósenda, sem hefur hafnað forustu þeirra í frjálsum kosningum. Þeir eru í raun og veru að segja við þennan meiri hluta: Það skiptir engu máli, hvaða ríkisstj. þið viljið hafa og hvaða stjórnarstefnu þið viljið láta fylgja. Verkfallsvopnið er svo sterkt, að sé því beitt kröftuglega, verður ríkisstj. að víkja og kalla á stjórnarandstöðuna til hjálpar. Þannig fáum við hlutdeild í völdunum og aðstöðu til þess að framkvæma að einhverju leyti okkar stefnu, hver svo sem niðurstaða kosninganna hefur orðið. Hér er að sjálfsögðu um algerlega ólýðræðislegan hugsunarhátt og verknað að ræða. Það er í sjálfu sér ekki undrunarefni, að kommúnistar skuli hugsa þannig og breyta í samræmi við það. Þeir hafa ekki einu sinni í orði, ýmsir hverjir, fallizt á leikreglur lýðræðis og þingræðis og telja þau þjóðfélög til fyrirmyndar, þar sem hvorki ríkir lýðræði né þingræði. En hitt hljóta menn að undrast, að leiðtogar Framsfl. skuli ekki gefa kommúnistaforingjunum neitt eftir í ákefð sinni við þessa iðju. Það ætti að vera alvarlegt umhugsunarefni fyrir almenna fylgismenn Framsfl., sem ég efast ekki um, að séu yfirleitt góðir lýðræðissinnar. Er þeim í raun og veru að skapi, að foringjar þeirra hegði sér eins og þeir gera? Er þeim að skapi, að ekki skuli ganga hnífurinn milli framsóknarforustunnar og kommúnistaleiðtoganna? Er það í samræmi við vilja þeirra, að samtímis því, sem ýmsir verkalýðsleiðtogar ASÍ taka ábyrga afstöðu og láta hagsmuni launþeganna ráða gjörðum sínum, en ekki stjórnmálasjónarmið, skuli bókstaflega enginn framsóknarforingi hafa áhuga á neinu öðru en pólitískum hráskinnaleik og valdabraski? Sú vantrauststill., sem hér er til umræðu, er í orði kveðnu borin fram vegna þess, að gengi krónunnar hefur verið lækkað. 1. flm. hennar er form. Framsfl., Eysteinn Jónsson. Í sjónvarpsþætti um daginn spurði fréttamaður Eystein Jónsson, hvort Framsfl. hafi verið fylgjandi gengislækkun, áður en Bretar felldu sterlingspundið. Eysteinn Jónsson tók þessu fjarri og lét nánast í ljós undrun yfir því, að nokkrum skyldi geta dottið annað eins í hug. En það er sannarlega ekkert undarlegt, þótt mönnum detti í hug, að Framsfl. sé í raun og veru fylgjandi gengislækkuninni og mundi jafnvel hafa hana meiri, ef hann hefði mátt ráða Framsfl. má ekki halda, að menn muni ekki eitthvað aftur í tímann. Fyrsta gengishækkun, sem gerð var hér á landi eftir að föst gengisskráning var tekin upp, var gengislækkunin vorið 1939, en þá var Eysteinn Jónsson viðskmrh. og ráðh. bankamála. Hann flutti þá margar ágætar ræður bæði innan þings og utan, um að gengislækkun væri skynsamlegasta leiðin út úr þeim vanda, sem þá var við að etja. Útgerð landsmanna hafði þá um langt skeið verið rekin með halla vegna verðfalls, sem fylgdi í kjölfar heimskreppunnar miklu, og missis mikilvægra markaða vegna Spánarstyrjaldarinnar. Reynt hafði verið að sigrast á erfiðleikunum með ýmsum ráðum, m.a. ströngum innflutnings- og gjaldeyrishöftum, en allt kom fyrir ekki. Vorið 1939 var talið óhjákvæmilegt að lækka gengið, og var það tvímælalaust rétt. Þá taldi Eysteinn Jónsson það líka rétt, enda var hann ráðherra. Næst var almenn gengislækkun gerð 1950. Hana bar að með sérkennilegum hætti. Minnihlutastjórn Sjálfstfl. hafði setið að völdum og borið fram frv. um gengislækkun, en þá var gengisskráningarvaldið í höndum Alþ. Framsfl. bar þá fram vantraust á ríkisstj. Sjálfstfl. vegna gengislækkunarfrv., rétt eins og nú. Vantraustið var samþ., enda var ríkisstj. þá minnihlutastjórn. En þegar eftir að vantraustið hafði verið samþ., myndaði Framsfl. ríkisstj. með flokknum, sem hann hafði verið að lýsa vantrausti á og samþ. með honum gengislækkunarfrv., sem hafði verið tilefni vantraustsins. Í allri sögu Alþ. Íslendinga hefur enginn stjórnmálaflokkur hegðað sér með líkum hætti og Framsfl. gerði í þessu máli. Enginn íslenzkur stjórnmálaflokkur hefur nokkurn tíma afhjúpað jafnberlega málefnalausa tækifærismennsku og Framsfl. gerði í þetta sinn. Gengislækkunin var röng meðan Framsfl. var utan ríkisstj., en hún var rétt á samri stundu og hann var kominn í ríkisstj. Auðvitað gleymist þetta ekki, en með hliðsjón af því þarf formaður Framsfl. ekki að verða hissa, þótt hann sé spurður, hvort Framsfl. hafi verið eða sé kannske fylgjandi gengislækkuninni nú. Þegar ríkisstj. Hermanns Jónassonar átti við örðugleika að etja, örðugleika, sem að endingu leiddu til falls hennar, gerðu allir stjórnarflokkarnir till. um lausn þeirra, þótt samstaða næðist ekki, svo sem kunnugt er. Vorið 1958 stakk Framsfl. upp á því, að lagt yrði almennt gjald á bæði útflutning og innflutning, jafnhátt á báða bóga. Jafngilti þetta að sjálfsögðu gengislækkun, og var bæði framsóknarmönnnum og okkur öllum hinum það jafnljóst. Þá var gengislækkun með öðrum orðum leið út úr vandanum. Það var rétt hjá framsóknarmönnum, enda voru þeir þá í stjórn. En þegar núverandi stjórnarflokkar lækkuðu gengið tæpum 2 árum seinna, var það orðið alrangt, enda voru framsóknarmenn þá ekki í stjórn. Með hliðsjón af öllu þessu mega foringjar Framsfl. hreint ekki verða hissa á því, þótt mönnum detti í hug, að þeir séu í raun og veru alls ekki á móti gengislækkuninni, þótt þeir flytji vantraust á ríkisstj. hennar vegna. Vita í raun og veru ekki allir, sem þekkja dálítið til Framsfl., að það hefði verið lítill vandi að fá hann til þess að samþykkja gengislækkunina? Líklega hafði einn ráðherrastóll dugað. Enginn vafi er á að tveir hefðu verið fullnægjandi. En ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að gengislækkunin sé jafnnauðsynleg, hvort sem Framsfl. er með henni eða á móti. Meira máli skiptir þó hitt, að það er hægara að láta gengislækkunina koma atvinnuvegunum að gagni, að það er hægara að verja þá, sem höllustum fæti standa, áföllum vegna gengislækkunarinnar án Framsfl. en með honum. Þess vegna látum við okkur í léttu rúmi liggja, þótt hann tali gegn henni. Við vitum, að hún var nauðsynleg. Við vitum líka, að það hefði verið auðvelt að fá Framsfl. í lið með henni, en við kærum okkur ekkert um að greiða það verð fyrir fylgi Framsfl., sem við þykjumst vita, að þeir mundu setja upp. Við kærum okkur ekki um að taka upp þá afturhaldsstefnu í efnahagsmálum, sem Framsfl, aðhyllist. Við kærum okkur ekki um að gefa honum kost á að efla þá sérhagsmuni, sem við vitum, að hann ber fyrir brjósti. Það er í sannleika sagt ömurlegt, hvílíkt hlutskipti næststærsti stjórnmálaflokkur þjóðarinnar, Framsfl., hefur kosið sér á síðari árum. Það er engu líkara en 9 ára vist utan stjórnarráðsins hafi rænt forustu flokksins allri heilbrigðri dómgreind og ábyrgðartilfinningunni í þokkabót. Flokkurinn er orðinn harðasti kaupkröfuflokkur þjóðarinnar. Engin kauphækkunarkrafa er sett fram, án þess, að Framsfl. styðji hana. Samtímis styður hann allar kröfur atvinnurekenda um aukna styrki úr ríkissjóði. Hann heimtar aukin bankalán til atvinnurekenda og húsbyggjenda og lækkaða vexti. Jafnframt er hann á móti ráðstöfunum, sem ætlað er að auka sparifjármyndun. Hann krefst hækkaðs hlutar úr fiskverði til sjómanna samtímis því sem hann telur bátana hafa allt of lélega afkomu. Jafnframt telur hann frystihúsin berjast í þökkum og þurfa að fá aukinn ríkisstyrk. Hann ber fram till. um stóraukin ríkisútgjöld samtímis því sem hann krefst lækkunar skatta og tolla. Hann ýtir undir óánægju kaupmanna með álagningu sína og krefst afnáms verðlagseftirlits, jafnframt því sem hann segir neytendur þurfa að fá lægra vöruverð. Hann krefst hækkaðs verðs á landbúnaðarafurðum til þessa að hækka kaup bænda jafnframt því sem hann hvíslar því að verkamanninum, að hann hljóti að sjá hversu dýrtíðin sé orðin voðaleg. Þannig mætti lengi telja. Ef Framsfl. fréttir einhvers staðar af kröfugerð, þá er hann kominn þangað til þess að styðja hana. Ef Framsfl. fréttir af einhverjum hópi manna, sem hann telur að hægt sé að gera óánægðan, þá er hann kominn þangað til þess að blása í glæðurnar Ef hann telur einhverjar líkur á verkfalli, hvetur hann til þess. Ef reynt ar að ná sáttum í vinnudeilu, eins og farmannadeilunni um daginn, þá reynir hann að koma í veg fyrir það. Þetta er ótrúlegt, en það er því miður satt. Svona hefur enginn flokkur hegðað sér áður á Íslandi, ekki einu sinni kommúnistarnir. Í hópi þeirra hafa oft reynzt vera menn, sem litið hafa á vandamál dagsins af ábyrgðartilfinningu. Allar götur síðan Sósfl. var stofnaður hefur verið á allra vitorði, að sú fylking hefur verið samansett af mönnum með mjög ólíkar skoðanir, og sá ágreiningur hefur hvað eftir annað komið upp á yfirborðið. En því miður virðist enginn ágreiningur vera í þingliði Framsfl. Það virðist næstum óhugnarlega sammála um lýðskrumið og ábyrgðarleysið. Svo grátt hefur 9 ára dvöl utan ríkisstj. náð að leika Framsfl. Góðir hlustendur. Þessi vantrauststill. verður að sjálfsögðu felld, og ríkisstj. mun halda áfram störfum sínum í samræmi við mótaða stefnu. En því fer víðs fjarri, að sá þingmeirihluti, sem stendur að baki ríkisstj. þykist nota vald sitt af yfirlæti. Okkur er ljóst, að þjóðin hefur orðið fyrir miklu áfalli í efnahagsmálum. Við drögum enga dul á, að fram undan eru erfiðir tímar. Við komum fram af hreinskilni og segjum þjóðinni, að hún verði að sætta sig við nokkra kjaraskerðingu í bráð. Okkur er ljóst, að gengislækkun er alvarlegur atburður. Einmitt þess vegna var ekki gripið til hennar fyrr en nú. Þegar slík alvara er á ferðinni, er okkur ljóst, að okkur ber að leita allra ráða, til þess að öll framkvæmd gengislækkunarinnar og ráðstafanir í sambandi við hana sé sem sanngjörnust og réttlátust og allt sé gert til þess að áihrif hennar verði sem minnst hjá þeim, sem erfiðast eiga með að þola þau. Við ætlum okkur ekki þá dul, að við í ríkisstj. eða stjórnarflokkunum vitum allan sannleikann í þessum efnum. Þess vegna viljum við gjarnan hafa sem nánust samráð við þá aðila, sem líklegast er, að gefið geti vísbendingar um, hvernig hægt sé að haga framkvæmdaatriðum skynsamlegast. Að því er launþega snertir er líklegast, að heildarsamtök þeirra geti gefið góð ráð. Þess vegna hefur ríkisstj. lagt á það áherzlu, að samstarf takist og haldist við ASÍ. Ríkisstj. mun reyna að taka tillit til allra ábendinga og allra góðra ráða, sem þaðan berast og líkleg væru til þess að létta launþegum þær byrðar, sem hún þarf því miður að leggja á herðar þeirra um sinn. Á sama hátt telur ríkisstj. sjálfsagt að hafa samráð við samtök atvinnurekenda, bæði í sjávarútvegi, iðnaði og verzlun, sem og bændasamtökin um það, með hverjum hætti fyllsta gagn geti orðið af gengisbreytingunni. Ríkisstj. er því ekki heldur andvíg að hafa um þessi mál samvinnu við þá stjórnmálaflokka, sem eru í stjórnarandstöðu, en slík samvinna má ekki byggjast á hrossakaupum, heldur á sameiginlegum skilningi á vandamálinu og samstarfsvilja til þess að leysa þau. Alvörutímar eins og þeir, sem við nú lifum, eiga ekki að vera tími þjóðfélagsátaka og ófrjórra deilna, heldur tímar samstarfs og sameiginlegs átaks til þess að koma þjóðarskútunni út úr þeim þunga straumi, sem hún hefur nú orðið að sigla gegn um hríð. Það getur tekizt, það verður að takast. Íslendingar hafa oft áður orðið fyrir miklum áföllum í efna hagsmálum. Nægir í því sambandi að minna á kreppuárin eftir 1930 og árin eftir heimsstyrjöldina síðari. Ég er þeirrar skoðunar, að það hafi í bæði skiptin verið látið dragast of tengi að grípa til þeirra ráðstafana, sem dugðu, en ég ásaka engan í því sambandi, það er alltaf erfitt að taka afdrifaríkar ákvarðanir. Það hefur einnig átt sér nokkurn aðdraganda að þessu sinni, að hin endanlega ákvörðun var tekin um að lækka gengi krónunnar. En það var þó gert fyrr nú en nokkru sinni áður undir svipuðum kringumstæðum, nema 1961. Einmitt það ætti að geta gefið fyrirheit um, að gengislækkunin komi að því gagni, sem til er ætlazt. En frumskilyrðið í því sambandi er, að ekki verði hækkum á framleiðslukostnaði innanlands fyrst um sinn. Ef það verður, er hagur útflutningsatvinnuvaganna og iðnaðarins af gengislækkuninni rokinn út í veður og vind og vofa hallarekstrar, greiðsluhalla og atvinnuleysis komin á kreik aftur. Sú vofa, sem gengislækkuninni er einmitt ætlað að halda frá dyrum okkar. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, hef ég þá bjargföstu trú á dómgreind Íslendinga, að þeir sjái og skilji, að við erum á réttri braut og nú höfum við gert rétt og nú þurfum við um sinn að sætta okkur við minna en undanfarin ár, til þess að ný sókn geti hafizt fram á við fyrir framförum og bættum lífskjörum. Við búum í góðu landi, sem okkur þykir vænt um. Sjórinn er gjöfull, og við eigum auðlindir í hverum og fallvötnum, en mesti auður okkar er þó fólkið sjálft, vel menntað, vel verki farið og harðduglegt. Þótt á móti blási um sinn, er því engin ástæða til þess að örvænta. Lífskjör okkar hafa verið með því bezta, sem gerist í heiminum. Við eigum fullkomnari framleiðslutæki en nokkurn tíma áður í sögu þjóðarinnar. Við erum því vel undir það búin að standast áföll, og það munum við gera. Við munum sigrast á þeim erfiðleikum, sem nú hafa orðið á vegi okkar, og frá þeim átökum munum við koma stæltari en nokkru sinni fyrr.



Góðir hlustendur nær og fjær. Hæstv. menntmrh., sem var að ljúka hér máli sínu, notaði ræðutíma sinn til þess aðallega að kasta fram strákslegum ásökunum í garð framsóknarmanna, en ræddi ekki einu orði að kalla þau málefni, sem fyrst og fremst eru á dagskrá með þjóðinni nú. Þjóðin er því litlu nær eftir ræðu þessa hæstv. ráðh. um það, sem fram undan er í efnahagsmálum, og verður þetta að teljast vægast sagt ómerkilegur málflutningur. Það er sannarlega ekki vandalaust að átta sig á orðum og yfirlýsingum ríkisstj. og einstakra ráðh. nú að undanförnu. Fyrir nokkrum vikum sögðu ráðh., að gengislækkun skapaði fleiri vandamál en hún leysti. En þessa síðustu daga ber víst að líta á það sem skoðun ríkisstj., að gengislækkun sé allra meina bót í efnahags- og atvinnulífi. Slíkt er þó auðvitað meira en ofmælt. Gengislækkun sú, sem framkvæmd hefur verið, verður aldrei skoðuð sem einhver úrbótaráðstöfun í sjálfu sér, heldur fyrst og fremst sem viðurkenning á ákveðnu ástandi, ófremdarástandi, sem skapazt hefur á alllöngum tíma vegna rangrar stjórnarstefnu. Gengislækkun er ávallt neyðarúrræði, sem aðeins er gripið til, þegar allt um þrýtur, þegar svo er komið, að búið er að grafa undan gjaldmiðlinum og rýra verðgildi hans. Gengislækkun felst ekki í því einu saman að skrá nýtt gengi niðri í Seðlabanka. Gengislækkunin á sér aðdraganda, sem nær yfir mörg ár, og er eins og lokakafli í löngum hrakfallabálki. Gengislækkunin verður hvorki skýrð né skilin nema í ljósi þessara sanninda. Reynslan ein fær úr því skorið, hvort sá tími, sem fram undan er, verður hagstætt tímabil í atvinnu- og efnahagsmálum eða hvort stefnt er til sama vandræðaástands og ríkt hefur undanfarin ár. Þær aðgerðir, sem ríkisstj. hefur nú framkvæmt, gefa í sjálfu sér engin fyrirheit um blómlegt efnahagslíf, því að eins og þær eru settar fram, eru þær ekki líklegar til þess að eyða frumorsök vandans, sem við er að stríða og lengi hefur þjáð íslenzkt efnahagslíf og fjármálastjórn. Sá vandi, sem mestur er og enn er óleystur, er vandi verðbólgunnar. Það er sá vandi, sem herjað hefur undanfarin ár og valdið hefur því, að smám saman hefur verið grafið undan gjaldmiðli þjóðarinnar og hann rýrður svo að verðgildi, að nú hefur þótt óhjákvæmilegt að skrá gengi krónunnar upp á nýtt í þriðja sinn á 7 ára tímabili. Og meðan ekki finnast ráð og ekki er fyrir hendi samstaða um aðgerðir til þess að hefta verðbólguþróun, þá er fullsnemmt að spá um það nú í upphafi nýs gengisfellingartímabils, að hér sé um viðunandi efnahagslausn að ræða. Það hlýtur að vekja undrun, þvílík látalæti eru í kringum þessa gengislækkun. Þeir, sem að henni standa, láta eins og hún komi þeim sjálfum alveg á óvart. Atburðarásin á að hafa verið svo hröð, að þeir hafa ekki haft við að fylgjast með henni. Þetta eru augljós látalæti og gerð í því skyni einu að láta líta svo út sem ástæðan til gengislækkunarinnar eigi rætur í fjarlægum og ófyrirséðum viðburðum einhvers staðar úti í heimi. Það er að vísu staðreynd, að Bretar hafa skert gengi sterlingspundsins og slíkt hlaut að hafa óheppileg áhrif á nokkurn hluta af útflutningsverzlun okkar. En lækkun sterlingspundsins um 5% getur ein saman ekki réttlætt 25% gengislækkun ísl. krónu. Til þess að jafna metin milli gengislækkunar sterlingspundsins og útflutningshagsmuna okkar nægði að fella krónuna um 5% gagnvart hinum brezka gjaldmiðli. Allt það, sem umfram er, þ.e.a.s. um 20%, á sér aðrar orsakir. Og þessar orsakir eru heimatilbúnar og þurfa engum að koma á óvart. Þar er sjálf stjórnarstefnan að verki, verðbólgan og dýrtíðin, röng atvinnumálastefna, röng verzlunanstefna, röng stefna í fjárfestingarmálum, röng bankapólitík. Á meðan ekki er breytt um grundvallarstefnu, á meðan ekki er leitazt við að ráða niðurlögum verðbólgunnar, á meðan gjaldeyrissjóðir tæmast vegna óþarfa innflutnings og heimskulegrar eyðslu, á meðan fjárfestingin er skipulagslaus og eitt rekur sig á annars horn í þeim efnum, á meðan fjármagnið sogast inn í milliliðabraskið, en fjarlægist undirstöðuatvinnuvegina, - á meðan slík öfugþróun ríkir á öllum sviðum og ekki er breytt um grundvallarstefnu í efna hagsmálum, þá mun sækja í sama farið og verið hefur öll stjórnarár núv. ríkisstj. Þá er stefnt að nýrri gengislækkun áður en varir, enda er allur ferill ríkisstj. varðaður verðbólgu og gengisfellingum. M.a. stóð ríkisstj. augliti til auglitis við gengisfellingu á síðasta ári, en valdi þá leið að fresta henni þangað til nú. Ríkisstj. kaus að greiða verðbólguna niður beint úr ríkissjóði og kallaði þá ráðstöfun sína verðstöðvan, en réttnefni hennar hefði verið frestun á gengisfellingu fram yfir kosningar. Í kosningabaráttunni í vor ræddu forustumenn stjórnarflokkanna hins vegar um gengislækkun sem fjarstæðu, og allt fram á síðustu stund, nú fyrir viku eða hálfum mánuði afneituðu þeir gengislækkun og sóru fyrir allar slíkar áætlanir. Eigi að síður hefur gengið verið fellt, ekki til samræmis við lækkun sterlingspundsins, eins og ríkisstj. vill fá almenning til að trúa, heldur sem ráðstöfun í beinu samræmi við þróun efnahagsmála s l. 8 ár og sem framhald þeirrar þróunar. Fyrir 8 árum hófust þessir menn til valda með miklu yfirlæti og fullyrðingum um, að markmið þeirra væri að koma á nýju og fullkomnu efnahagskerfi, sem byggt væri á viðurkenndum og allt að því óyggjandi hagfræðikenningum. Var mjög áberandi í upphafi viðreisnar sú tilhneiging ríkisstj. að setja fræðilegan stimpil á ráðstafanir sínar í efnahagsmálum og kalla til vitnis um ágæti þeirra ýmsa útlenda aðila, bæði einstaka menn og heilar stofnanir, þó að slíkum vitnaleiðslum fari nú fækkandi. Það væri of langt mál að greina nákvæmlega frá, í hverju þessar ráðstafanir voru fólgnar, enda eru þær flestum í fersku minni, en ástæða er til þess við þessar umr. um vantraust á ríkisstj. að rifja upp, hvert var höfuðmarkmið stjórnarstefnunnar eða hins nýja efnahagskerfis. Markmiðið var í stuttu máli sagt viðreisn atvinnulífsins, verðbólgustöðvun og efnahagslegt jafnvægi, þ .á. m. verndun gjaldmiðilsins. Þessum göfuga og margþætta tilgangi skyldi náð eftir leiðum, sem færustu efnahagssérfræðingar höfðu markað. Þessi boðskapur var því ekki fluttur sem venjuleg stjórnmálastefna, heldur miklu fremur sem hagfræðilegur rétttrúnaður. Viðreisnarstefnan hófst eins og krossferð gegn villutrú þeirra, sem efuðust um, að íslenzka efnahagskerfið yrði alfarið vegið á sömu vog og efnahagskerfi iðnaðarstórveldanna. Frá því er skemmst að segja, að reynslan hefur sýnt, að viðreisnarráðstafanirnar voru ekki þeim kostum búnar, sem höfundar þeirra og talsmenn vildu vera láta. Hinum göfugu markmiðum um viðreisn efnahags- og atvinnulífs hefur ekki verið náð, heldur hefur þróunin orðið alveg hið gagnstæða. Verðbólgan hefur vaxið mjög ört allan viðreisnartímann og gengi krónunnar hefur verið svo óstöðugt, að leitt hefur til endurtekinna gengisfellinga. Þetta tvennt ætti að vera nægileg ábending um haldleysi viðreisnarstefnunnar, því að vitanlega verður ríkisstj. hvað helzt dæmd eftir því, hvernig henni farnast, að því er tekur til verðlagsþróunar og gengismála. En stærsti áfellisdómurinn er þó ástandið í atvinnumálunum. Sú stefna, sem upphaflega var sagt að ætti að treysta grundvöll atvinnuveganna, hefur í reynd orðið til þess að grafa grundvöllinn undan þeim. Íslenzkt atvinnulíf verður nú að súpa seyðið af þessari 8 ára tilraunastarfsemi, sem stofnað var til á röngum forsendum og misskilningi á því, hvað hentaði íslenzku atvinnulífi. Skakkt mat á hagsmunum frumatvinnuveganna og hins unga íslenzka iðnaðar, hefur leitt til þess vandræðaástands, sem endar nú í ógöngum gengisfellingar. Ríkisstj. hefur lagt höfuðkapp á að halda uppi svonefndri frjálsri innflutningsstefnu, sem á undanförnum veltiárum hefur leitt til meira álags á gjaldeyrissjóði en þeir reyndust færir um að þola, þegar nokkuð dró úr sjávarafla og verðlagshækkunum. Verzlunarfrelsi af því tagi, sem ríkisstj. hefur hallazt að og barizt fyrir af meiri ákafa en skaplegt má telja, veldur litlu eða alls engu um varanlegan hagvöxt á Íslandi, en hefur hins vegar orðið bein orsök að fáránlegustu eyðslustefnu og gjaldeyrissukki, sem enn er reynt að viðhalda með erlendum lántökum, þegar eiginn gjaldeyrir þjóðarinnar er á þrotum. Það er framleiðslan til landa og sjávar, atvinnulífið í landinu og afkoma frumatvinnuveganna, sem bera uppi lífskjörin á hverjum tíma, en ekki milliliðastarfsemi. En það er eitt af einkennum stjórnarfarsins undanfarin ár, að milliliðastarfsemin hefur blómstrað, fjármagnið hefur leitað í stríðum straumum inn í verzlunina, fyrst og fremst gróðavænlega einkaverzlun og spákaupmennsku, en framleiðsluatvinnuvegirnir hafa verið í fjármagnssvelti. Stefnan í innflutningsmálunum hefur einkum haft óheillavænleg áhrif á þróun innlends iðnaðar, hún hefur kippt fótunum undan fjölmörgum einstökum iðngreinum og átt þátt í að draga úr almennum vexti iðnaðarins. Slík þróun er skaðvænleg, því að innlendur iðnaður er tiltölulega ný atvinnugrein og þarf enn um skeið sérstakrar verndar við. Vissulega er ísl. iðnaður ekki annmarkalaus og stenzt ekki í öllum greinum harða gagnrýni um fjölbreytni og vörugæði. En hann er sá atvinnuvegur, sem flestum veitir fasta, og trygga atvinnu. Það er að langmestu leyti iðnaðinum að þakka, að hægt hefur verið að taka á móti hinni öru fólksfjölgun í landinu, en íbúatalan hefur tvöfaldazt á um það bil þremur áratugum. Þjóðinni hefur fjölgað úr 100 þús. manns í 200 þús. manns á þessum tíma. Án innlends iðnaðar hefði þessi fólksfjölgun tæpast getað átt sér stað og næstum víst, að mikill hluti fólksaukningarinnar hefði neyðzt til að flytjast úr landi og setjast að með öðrum þjóðum, líkt og átti sér stað um og eftir aldamótin, þegar fólkið streymdi þúsundum saman til Vesturheims. Slík þróun á sér stað á Írlandi enn í dag og annars staðar, þar sem lítið er hlúð að innlendum iðnaði og atvinnuframtaki landsmanna sjálfra, en í þess stað mænt upp á útlenda forsjá og erlent auðmagn. Hlutlaus dómur um stjórnarstefnuna undanfarin ár mundi án minnsta efa leiða til þeirrar niðurstöðu, að öll meginmarkmið hennar í efnahagsmálum hefðu brugðizt. Það væri verðugt verkefni fyrir fræðimenn að útskýra, hvers vegna hagstjórnartæki viðreisnarinnar og grundvallarkenningar boðbera hennar hafa brugðizt svo gersamlega eins og raun ber vitni. Mætti gjarna hugsa sér, að viðskm.- og menntmrh. beitti sér fyrir því, að góðir og hæfir hagfræðingar hlytu sérstakan fjárhagsstyrk til þess að rannsaka sögu viðreisnarinnar og áhrif hennar á íslenzkt efnahagsog atvinnulíf. Núv. ríkisstj. hefur að baki sér mjög nauman meiri hluta á Alþ. Þennan meiri hluta fékk hún í síðustu kosningum út á þann málflutning sinn, að hún ætlaði að halda áfram verðstöðvun þeirri, sem hún kom á í nóv. í fyrra. Þessi málflutningur var blekkingin uppmáluð og er það sízt í samræmi við lýðræðislegar leikreglur, sem hæstv. menntmrh. þykist kunna öðrum mönnum betur skil á. En hrekklaus almenningur varaði sig ekki á henni, þessari blekkingu, og varð til þess að trúa orðum stjórnarherranna. Vitanlega sáu allir, sem fylgdust með þróun mála, að atvinnu- og efnahagslífið var helsjúkt og verðstöðvunin gat ekki haldið áfram með þeim hætti, sem forustulið stjórnarflokkanna vildi vera láta. Nú er það líka komið í ljós, að ríkisstj. hefur allan tímann stefnt að gengisfellingu og talið hana óumflýjanlega og notar fyrsta tækifærið, sem gefst, til þess að koma henni á. Með öllu er óvíst, hverjar hliðarráðstafanir eiga að fylgja gengislækkuninni. Ríkisstj. hefur enga viðhlítandi grein gert fyrir því, hvað ætla má, að kjaraskerðingin verði mikil hjá almenningi, hjá aldraða fólkinu, hjá öryrkjunum, hjá sparifjáreigendunum. Á þetta hafa hæstv. ráðh., sem hér hafa talað í kvöld, ekki minnzt aukateknu orði. Það eitt er víst, að kjaraskerðingin verður mikil, enda strax farið að auglýsa verðhækkanir ofan á þær hækkanir, sem urðu á matvörum fyrir skömmu. Gengislækkunin er fyrst og fremst talin gerð vegna atvinnuveganna, en ekki liggur fyrir nein áreiðanleg greinargerð um það, hver áhrif hennar verða á einstakar atvinnugreinar. Á það hafa hæstv. ráðh., sem hér hafa talað í kvöld, ekki minnzt einu orði fremur en annað, sem máli skiptir í þessum umr. Grengislækkunin hlýtur að hafa mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs og afgreiðslu fjárlaga. allan þann tíma, sem gengislækkunarmálin hafa verið til umr. á Alþingi og í dagblöðum, hefur ekki aukatekið orð verið sagt um það, hver ríkisstj. telji að þessi áhrif muni verða. Það er t.d. alls óvíst, að tollar verði lækkaðir, og óvíst, að söluskatturinn verði skertur. Margt bendir hins vegar til þess, að ríkisstj. hugsi sér að gera gengislækkunina að sérstakri gróðaleið fyrir ríkissjóð. Miðað við alla málavexti, hin fálmandi tök ríkisstj. að undanförnu, ósamhljóða yfirlýsingar hennar og glatað traust hennar hjá almenningi, þá staðreynd, að ríkisstj. hefur ekki áhrifavald né getu til þess að koma í veg fyrir stórfelldar vinnudeilur innan tiltölulega stutts tíma, allt þetta og ótal margt fleira staðfestir þá skoðun, að ríkisstj. beri að leggja niður völd. Það er nauðsynlegt að leita nýrra leiða í því skyni að auka áhrifavaldið að baki þeim úrræðum, sem gera þarf til raunverulegrar viðreisnar íslenzku atvinnu- og efnahagslífi. Sé þess ekki kostur að mynda víðtæk samtök áhrifaafla þjóðfélagsins án undangenginna nýrra kosninga, tel ég ekkert eðlilegra en að alþingiskosningar fari fram á næsta ári og þess freistað að rjúfa þá sjálfheldu, sem íslenzk stjórnmál eru óneitanlega í. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Stjórnarandstaðan hefur borið fram vantraust á ríkisstjórnina og vill koma henni frá völdum. Ekki gera stjórnarandstæðingar sér grein fyrir því, hvað við á að taka, ef núv. ríkisstj. legði niður völdin. Það er talað um að breyta þurfi um stefnu í þjóðmálunum án þess að nokkur jákvæð stefna komi fram hjá stjórnarandstöðunni. Hin leiðin er ekki lengur nefnd og jákvæða Ieiðin, sem talað var um á s.l. vori, því síður. Það er þó ljóst, að það, sem helzt má greina í málflutningi framsóknarmanna og Alþb.manna, er, að þeir gera tilraunir til að þyrla upp blekkingum og loforðum til handa öllum stéttum, sem fyrirsjáanlegt er, að ekki verður staðið við. Kom þetta sérstaklega, fram í ræðum Eysteins Jónssonar og Ingvars Gíslasonar hér áðan. Íslendingar eru fámenn þjóð í stóru Iandi. lífskjörin hafa um aldaraðir verið erfið og atvinnuvegirnir fram á síðari áratugi verið frumstæðir og mjög getulitlir. Einangrun, harðindi og fátækt hafa lengi haldið þjóðinni í heljargreipum. Tímarnir hafa breytzt, með því að tæknin hefur verið tekin í þjónustu landsmanna. Tæknin hefur aukið afköstin og framleiðsluverðmætin. Lífskjörin hafa batnað og fjármagn myndazt í landinu, sem notað hefur verið í auknum mæli til framkvæmda og uppbyggingar. Þrátt fyrir margvíslega möguleika, sem landið hefur, er augljóst, að fámenn þjóð verður að gæta þess að haga framkvæmdum og efnahagsmálum í samræmi við staðhætti og fjárhagslega getu. Stjórnmálin hér á landi hafa frá því, að landsmenn fóru að ráða málum sínum sjálfir, snúizt um það, á hvern hátt lífskjör almennings yrðu helzt bætt og hvernig bezt mætti ná árangri í framfaramálum þjóðarinnar. Þótt oft hafi orðið mistök, eins og skiljanlegt er, verður að viðurkenna, að margt hefur vel tekizt og að framfarirnar hér á landi hafa orðið ótrúlega miklar á þeim áratugum, sem Íslending ar hafa farið með sín eigin mál. Við erum stolt af því að búa við lýðræði og þingræði, og til þess er ætlazt að meiri hlutinn megi ráða. Kosið er til Alþ. ekki sjaldnar en á 4 ára fresti, og ríkisstj. koma og fara. Allar ríkisstj. munu fá sinn dóm í stjórnmálasögu þjóðarinnar. Sú ríkisstj., sem nú situr, mun ekki verða undanskilin. Núv. ríkisstj. var mynduð til þess að reisa við efnahag landsins, eftir að vinstri stjórnin á árunum 1956-58 hafði vegna rangrar stjórnarstefnu komið efnahag landsins í rúst. Þjóðin hafði glatað traustinu út á við og hafði ekki gjaldeyri fyrir brýnustu lífsnauðsynjum. Sú saga er kunn og verður því ekki rakin hér. Það skal þó vakin athygli á því, að á árunum 1957 og 1958 var ekki aflatregða, það var miklu frekar uppgripaafli á þeim árum. Það var ekki verðfall á heimsmarkaðnum á íslenzkum afurðum, en það var úrræðalaus stjórn, sem stýrði eftir rangri stefnu, og þess vegna misheppnaðist flest af því, sem þessi ógæfusama ríkisstj. reyndi að framkvæma. Það var seint á árinu 1959, sem núverandi stjórnarflokkar tóku höndum saman og mynduðu ríkisstj. til þess að bjarga atvinnuvegunum og vinna að viðreisn þjóðarinnar. Gengislækkunin, sem var lögfest í ársbyrjun 1960, var ekki vegna verðlækkunar og aflabrests, hún var ekki gerð vegna þess, að sterlingspundið eða önnur mynt í mikilvægu viðskiptalandi Íslendinga hefði verið felld. Gengisfellingin 1960 var lögfest vegna þess, að vinstri stjórnin hafði gengið þannig frá málunum, að krónan var fallin, þó að það hafi ekki fengizt viðurkennt af þáverandi valdhöfum, sem höfðu búið til 20 misjöfn gengi á krónunni, en þá fékkst hún heldur hvergi skráð í erlendum bönkum. Eftir að krónan hafði verið skráð á réttu gengi 1960, var hafizt handa um uppbyggingu atvinnulífsins. Unnið var að því að tryggja landsmönnum nægilega atvinnu og bæta lífskjörin, eftir því sem unnt reyndist. Öllum, sem vilja líta hlutlaust á þróunina síðustu 8 árin, mun vera ljóst, að uppbyggingin hefur á engu tímabili í þjóðarsögunni verið jafnmikil og á þessum tíma. Lífskjörin hafa þrátt fyrir dýrtíðina, sem svo oft er talað um, aldrei verið jafnari eða betri en á þessu tímabili. Allur almenningur hefur getað veitt sér mun meira á þessum árum en nokkru sinni áður. Kaupmáttur launa hefur aukizt á árunum 1960-1967 um 23.4%. Kauphækkunin hefur vitanlega verið miklu meiri og talsverður hluti hennar farið til að mæta verðhækkunum á þeim nauðsynjum, sem ávallt verður að kaupa. Kaupmáttur launanna jókst, vegna þess að framleiðslan hafði aukizt og atvinnuvegirnir létu meira af hendi til launþeganna en það sem nam verðlagshækkununum. Framleiðslan jókst, vegna þess að stjórnarvöldin stuðluðu að því, að atvinnuvegirnir eignuðust afkastamikil tæki og tækju tæknina í þjónustu sína. Á þessum tíma hefur verið kappkostað að auka framleiðni og hagræðingu, til þess að atvinnuvegirnir væru færari um að greiða hærra kaup og veita launþegum betri kjör. Í sjávarútveginum hefur verið unnið að stækkun fiskiskipaflotans, og í hefur þess vegna verið mögulegt að stunda síldveiðar fjarri heimamiðum, eins og verið hefur á síðustu árum. Árið 1960 var rúmlestatala fiskiskipa 23335 brúttólestir, en 1967 60611 brúttólestir. Aukningin er 37276 rúmlestir brúttó eða 160%. Samtímis þessu hafa verið reist fiskiðjuver og verksmiðjur til þess að nýta aflann. Það er þó ljóst, að mikið verkefni er óunnið í því skyni að hagnýta sjávaraflann betur og gera hann varðmætari á erlendum markaði. Landbúnaður hefur á undanförnum 8 árum verið í mikilli framför. framleiðslan hefur stóraukizt, þótt bændum hafi fækkað nokkuð. Þannig hefur mjólkurframleiðslan aukizt um 46.8% og kjötframleiðslan um nærri 20%. Byggingar í sveitum hafa aldrei verið meiri en á þessu tímabili. Ræktunin hefur verið 4-6 þús. ha árlega síðan 1960, en var á áratugnum 1950-60 2500 ha að meðaltali. Kjör bænda hafa batnað verulega og aldrei verið nær því en á þessu tímabili að vera í samræmi við kjör annarra stétta. Munu margir bændur hafa brosað, þegar Eysteinn Jónsson talaði hér áðan um það, að landbúnaðurinn væri hornreka hjá ríkisstj. og munu þeir þá hafa minnzt ráðsmennsku Eysteins Jónssonar í landbúnaðarmálum. Kjör bænda eru mjög misjöfn, eftir því hvar þeir búa. Hagstofan hefur gert skýrslu um meðaltekjur bænda í hverri sýslu 1965 og í þeirri skýrslu kemur tekjumismunurinn greinilega fram. Í þeirri sýslu, sem hefur hæst meðaltal, eru nettótekjur 257 þús. kr., en í þeirri sýslu, þar sem meðaltekjur bænda eru lægstar, aðeins 156 þús. Í mörgum sýslum eru meðaltekjurnar talsvert hærri en tekjur viðmiðunarstéttanna, en í öðrum venjulega lægri, og verður landsmeðaltalið því mjög mörg árin nokkuð undir þeim tekjum, sem viðmiðunarstéttirnar, verkamenn, iðnaðar- og sjómenn, hafa. Þetta er vitanlega mikið vandamál, sem erfitt er að finna lausn á. Ljóst er, að þetta misræmi verður ekki lagað með því einu að hækka verð á landbúnaðarafurðum. Hætt er við, að búin séu of lítil hjá mörgum bændum og geti ekki gefið viðunandi tekjur, auk þess sem ræktunar- og afkomuskilyrði á mörgum jörðum eru ekki góð. Forustumenn bændasamtakanna hafa gert sér grein fyrir þörfinni á því að taka þessi mál til gaumgæfilegrar athugunar. Talsvert hefur verið gert til þess að reyna að bæta úr misræminu. m.a. með því að veita hærri jarðræktarframlög til þeirra, sem minni ræktun hafa. Þá hefur verið stofnaður jarðakaupa- og framleiðnisjóður landbúnaðarins, sem er ætlað að koma að gagni í þessum efnum. Lánasjóður landbúnaðarins verður ekki fyrir skakkaföllum vegna gengisbreytingarinnar, eins og á dögum Framsóknar. Stofnlánadeildin mun halda áfram að eflast og tryggja áframhaldandi framkvæmdir í landbúnaðinum. Iðnaður er ekki gamall að árum á Íslandi. en hefur eigi að síður mikilvægu hlutverki að gegna og mun í náinni framtíð taka til sín fjölda manna. Iðnaðurinn hefur á ýmsan hátt átt í erfiðri samkeppni við erlendan iðnvarning, en mun komast yfir þá erfiðleika. eftir því sem framleiðnin og tækniþróunin vex í þessari atvinnugrein. Iðnaðurinn þarf mikla raforku. Virkjun Þjórsár við Búrfell er stórvirkjun, sem gefur Landsmönnum lægra raforkuverð en orðið hefði með því að virkja í litlum áföngum, eins og áður. Skilyrði fyrir stórvirkjun var að tryggja sölu á nægilega stórum hluta orkunnar. Það var gert með því að gera samning við Svisslendinga um orkukaup til álbræðslunnar. Með því að haga framkvæmdum þannig getur raforkuverð til landsmanna orðið allt að 60% lægra en ef Þjórsá hefði verið virkjuð í litlum áföngum. Stjórnarandstæðingar sögðust vilja virkja við Þjórsá, en þeir voru á móti því að virkja á ódýran hátt, þeir voru á móti álbræðslu, þeir voru á móti því að byggja kísilverksmiðju við Mývatn, og þeir voru á móti stórvirkjun. Við Búrfellsvirkjun vinna nú 410 íslenzkir starfsmenn og við Straumsvík 260 og í Kísiliðjunni um 30 eða alls 700 manns við þessar framkvæmdir. Við Kísiliðjuna munu síðar verða allt að 100 starfsmenn. Hætt er við, að erfitt hefði verið að finna atvinnu fyrir alla þessa menn, ef ekki hefði verið ráðizt í allar þessar framkvæmdir. Það er nauðsyn, og það má segja, að skylt sé að haga málum þannig, að allir, sem geta unnið, geti fengið atvinnu. Á vinnumarkaðnum fjölgar nú árlega um 1500 manns. Þjóðin verður að notfæra sér auðlindir landsins, hafsins, gróðurmoldarinnar, vatnsaflsins og jarðhitans. Það er sjálfsagt að hafa það hugfast, að til þess að ekki komi til atvinnuleysis, verður að vera stöðug uppbygging í atvinnurekstri þjóðarinnar, það þarf stöðugt aukin tæki og nýjar atvinnugreinar, sem geta tekið við þeirri fjölgun, sem á vinnumarkaðinn kemur. Um það leyti, sem rætt var um samninga um álbræðsluna, var því stundum haldið fram, að hún gæti tekið of margt fólk frá atvinnuvegunum. Þetta er vitanlega reginmisskilningur. Álbræðslan mun ekki nota nema um 500 manns og er því ekki til baga fyrir innlenda atvinnuvegi, en álbræðslan verður þýðingarmikil fyrir þjóðarbúskapinn eigi að síður. Auk þess sem hún gerir verð á raforkunni mun ódýrara en ella hefði orðið, mun þjóðin árlega hafa allmiklar gjaldeyristekjur frá þessu fyrirtæki. Árlegar tekjur af verksmiðjunni munu verða allt að 100 millj. kr. á ári og gjaldeyristekjur vegna verksmiðjunnar allt að 500 millj. kr. á ári. Af tekjum verksmiðjunnar renna árlega tugir millj. í framkvæmdasjóð strjálbýlisins til uppbyggingar víðs vegar um land. Frá álverksmiðjunni fæst mikilvægt hráefni til margs konar iðnaðar, sem mun festa rætur hér á landi. Aðrar atvinnugreinar, svo sem flug og siglingar, eru nú mjög þýðingarmiklar og veita þúsundum manna atvinnu. Ef rétt er á haldið, ætti að geta orðið mikil aukning ú þessum þáttum atvinnulífsins á næstu árum. Í vega- og hafnarmálum hafa verið gerð stórátök á undanförnum árum. Framkvæmda fé til vega hefur aukizt um 550% á síðustu 8 árum, en vegagerðarkostnaður hefur aukizt á sama tíma um 100%. Eigi að síður þarf hér meira að gera, þar sem uppi eru kröfur um bætta vegi og að varanlegt slitlag verði sett á hraðbrautir. Eins og áður er sagt, hafa undanfarin 8 ár verið tímabil framkvæmda og athafna. 1960-66 hefur verið byggt íbúðarhúsnæði yfir 40 þús. manns, en fólksfjölgunin á þessum árum hefur verið aðeins tæplega 20 þús. Mun aldrei áður hafa verið gert svo stórt átak í húsnæðismálum sem á þessu tímabili. Þessar miklu framkvæmdir voru mögulegar, vegna þess að atvinna var nægileg fyrir alla, sem vildu vinna. Tekjur þjóðarbúsins jukust með bættum atvinnutækjum, kaupmáttur launanna var meiri, vegna þess að stór hluti af arði atvinnuveganna var greiddur til launþeganna. Á miðju ári 1966 dró bliku á loft, þar sem verðfall varð mikið á útflutningsafurðum þjóðarinnar. Þetta verðfall hefur haldizt og aukizt á ýmsum vörum. Við verðfallið hefur það bætzt, að aflinn er miklu minni en hann var árin 1965 og 1966. Má því segja, að aflatregðan og verðfallið komi mjög þungt niður á þjóðarbúskapnum. Er talið, að tekjumissir þjóðarbúsins á yfirstandandi ári verði um 30% miðað við s.l. ár. Af þessum sökum hefur síðustu vikurnar verið rætt um kjaraskerðingu og erfiðleika atvinnuveganna. Ríkisstj. reynir með ýmsum ráðum að stuðla að því, að kjaraskerðingin verði sem minnst. Þess vegna hafa sérstaklega verið athugaðir möguleikar á að bæta fyrir þeim, sem verst eru settir, með því að hækka tryggingabætur á elli- og örorkulífeyri ásamt bótum til barn margra heimila. Þá eru einnig í athugun fleiri hliðarráðstafanir til þess að milda áhrif gengisbreytingarinnar. Gangi sterlingspundsins var fellt. Allir eru sammála um, að Íslendingar, sem selja mikið á brezkan markað og til þeirra landa, sem hafa gengisskráningu í samræmi við pundið, gátu ekki annað en breytt krónunni, eftir að Bretar höfðu Iækkað gengið. Ríkisstj. taldi eðlilegt að stíga sporið nokkru stærra til þess að skapa útgerðinni þann rekstrargrundvöll, sem gerði henni mögulegt að starfa án styrkja úr ríkissjóði. Til þess að gengisbreytingin nái tilætluðum árangri, þarf að gera það, sem unnt er til þess að halda rekstrarkostnaðinum niðri og vinna gegn því, að verðlag hækki umfram það, sem brýnasta nauðsyn krefur. Með því gengi, sem nú er í gildi, batnar aðstaða hjá útflutningsatvinnuvegunum í sam keppni við erlenda aðila. Atvinna mun örvast í landinu, og atvinnuleysi ætti að vera útilokað. Uppbygging atvinnuveganna getur haldið áfram og lífskjörin farið batnandi á ný. Það er ástæða til að ætla, að þjóðin geri sér fulla grein fyrir því, að afkoma hvers einstaklings og heildarinnar fer eftir því, hvernig atvinnuvegunum vegnar og hvernig viðskiptakjörin eru út á við. Sá skilningur mun nú vera fyrir hendi, að þeir, sem vinna að framleiðslunni. eigi að bera úr býtum eins mikið og gjaldgeta atvinnuveganna leyfir. Það verður einnig að ætla, að reynslan hafi kennt, að til ófarnaðar leiðir, ef lengra er gengið í kröfum á hendur atvinnuvegunum en þeir geta staðið undir. Ríkisstj. hefur unnið að því að skapa skilning á milli stéttanna, milli atvinnurekenda og launþega. Það er von allra, sem vilja þjóðarheill, að gagnkvæmur skilningur megi verða fyrir hendi í atvinnumálum þjóðarinnar, svo að í framtíðinni verði byggt hér upp traust athafnalíf og örugg atvinna. Þá þarf ekki að efast um, að efnahagur þjóðarinnar verður góður og að lífskjör almennings í landinu muni fara batnandi og verða eins og þau bezt gerast hjá öðrum menningarþjóðum. Þjóðin vill ekki vinstristjórnarforustu til valda, menn. sem ekki virðast hafa neitt lært síðan þeir fóru með völdin. Vantrauststillagan verður því felld til huggunar þeim, sem vilja áframhaldandi framfarir og uppbyggingu í landinu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar yfir dynja stórtíðindi, sem raska högum hvers einasta manns, er ástæða til, að fólk staldri við ofurlitla stund og reyni að skyggnast út fyrir hversdagslegt umhverfi sitt. Ég vil biðja menn að hugleiða með mér eina athyglisverða staðreynd. Á tæpum tveimur áratugum höfum við lækkað gengi íslenzku krónunnar fimm sinnum. Eftir styrjöldina kostaði einn bandarískur dollari rúmar 6 kr. Hann kostar nú 57 kr. Sé dollarinn notaður sem mælikvarði, hefur íslenzka krónan nú aðeins svo sem 1/9 hluta af því verðgildi, sem hún hafði fyrir tveimur áratugum. Þetta hrun á gengi íslenzku krónunnar stafar ekki af því, að við höfum átt við einhverja óvenjulega og óviðráðanlega erfiðleika að etja á þessu tímabili. Menn geta bent á eitt og annað örðugleikaskeið, en í heild hefur þetta tímabil verið okkur hagstætt. Tækniþróun hefur verið ör. Þjóðarframleiðslan og þjóðartekjur hafa aukizt verulega. Engu að síður hefur gengi krónunnar haldið áfram að falla, og fallhraðinn fer 2 sífellu vaxandi. Síðustu þrjár gengislækkanir hafa dunið yfir okkur á tæp um 8 árum, einmitt á þeim árum, þegar vöxtur þjóðartekna hefur verið hvað mestur. Hliðstæð dæmi verða ekki fundin í nokkru viðskiptalandi okkar og raunar ekki nokkru landi heims með hliðstæðan efnahag. Við verðum að leita til óstjórnarríkja rómönsku Ameríku til þess að finna jafnoka okkar. Hver einstök gengislækkun hefur verið varin með tímabundnum rökum af ýmsu tagi, og menn hafa oft tekið þann málflutning gildan, fallizt á röksemdirnar eða snúizt gegn þeim. En ef við lítum á þessa tvo áratugi í heild, má það vera hverjum manni ljóst, að hinar tímabundnu röksemdir hrökkva ekki til sem nein raunveruleg skýring. Hrun krónunnar hefur verið föst regla allan þennan tíma, og sú regla gerist æ nærgöngulli okkur, án þess að skýringar verði fundnar í nokkrum þeim ytri aðstæðum, sem við höfum orðið að fást við á þessum tíma. Það stoðar lítið að segja, að gengislækkun sé orðin óhjákvæmileg og spyrja, eins og gert hefur verið undanfarna daga: Ertu með henni eða móti? - Það, sem skiptir máli, er að leita svars við þeirri spurningu, hvers vegna gengislækkanir verða okkur óhjákvæmileg örlög æ ofan í æ. Það stoðar lítið að setja upp ábúðarmikinn svip, eins og hæstv. forsrh. og aðrir málssvarar ríkisstj., og segja, að víst sé gengislækkun neyðarúrræði, en til slíkra úrræða verði menn að grípa af karlmennsku, ef þeir vilja ekki gefast upp fyrir vandamálunum. Það, sem máli skiptir, er að fá svar við þeirri spurningu, hvers vegna þessi gengislækkananeyð sækir okkur heim æ ofan í æ umfram allar grannþjóðir okkar. Þvílíkar spurningar ættu að vera áleitnar við landsmenn þessa dagana, ekki aðeins vegna þess, að gengislækkanir eru efnahagslegar kollsteypur, sem raska högum og kjörum hvers einasta manns. Gengislækkanir hafa einnig mjög víðtæk áhrif á samfélagslega vitund manna, siðferðilega afstöðu þeirra, það félagslega samhengi, sem er undirstaða hvers þjóðfélags, ekki síður en sjálft efnahagskerfið. Gengislækkanir eru ekki aðeins tilfærsla á fjármunum í þjóðfélaginu, oft afar ranglát. Þær ýta ekki aðeins undir ábyrgðarleysi, brask og spákaupmennsku. Slík efnahagsóstjórn hefur einnig áhrif á lífsviðhorf manna. Hún brýtur niður þær félagslegu dyggðir, sem er bindiefnið í hverju heilbrigðu þjóðfélagi. Hún stuðlar að upplausn og óreiðu og siðferðislegri ringulreið. Ég held, að það fái naumast dulizt nokkrum hugsandi manni, að siðferðislegri reisn þessa þjóðfélags okkar hefur hrakað ásamt gengi krónunnar á þeim rúmum tveimur áratugum, sem liðnir eru síðan við endurreistum lýðveldið af fagnandi einhug. En hvernig stendur þá á því, að síendurteknar gengislækkanir sækja okkur heim umfram allar þær þjóðir, sem við höfum mest viðskipti við og nánust kynni af, hvort sem þær búa við kapitalískt eða sósíalistískt efnahagskerfi? Ég tel engum vafa bundið, að sú staðreynd er tengd sjálfri sérstöðu okkar í heiminum. Við erum næsta einstakt fyrirbæri, aðeins 200 þús. manns í víðáttumiklu og harðbýlu landi, Við höfum sett okkur það mark að halda til jafns við aðrar þjóðir í lífskjörum og menningu, enda þótt allur þjóðarbúskapur okkar jafngildi aðeins einu sæmilegu fyrirtæki meðal stórþjóðanna. Það er augljóst mál, að því aðeins fáum við risið undir því verkefni, að við lærum að sameina krafta okkar og einbeita þeim. Engu að síður hafa ráðamenn þjóðarinnar gengið upp í þeirri dul, að við gætum apað eftir efnahagsskipulag og hagstjórnaraðferðir annarra þjóðfélaga hundraðfalt og þúsundfalt stærri. Þeir hafa, og ekki sízt með viðreisnarstefnunni, reynt að hefja hér til öndvegis gróðakerfi það, sem tíðkast í Ameríku og Vestur-Evrópu. Afleiðingin hefur orðið sú, að við sundrum kröftunum æ meir í stað þess að sameina þá, brjótum þetta litla samfélag niður í örsmáar einingar, sem grafa hver undan annarri. Í auðvaldsríkjum Ameríku og Evrópu eru burðarásarnir risastór fyrirtæki, sem eru þrautskipulögð og starfrækt af ýtrustu hagkvæmni. Þar er sannarlega ekki um stjórnlaust framtak hvers einstaklings að ræða. Hér á Íslandi er hliðstæð skipulagning óhugsandi nema við temjum okkur félagsleg viðhorf, eins og við gerum til að mynda í raforkuframleiðslu. En á flestum þeim sviðum, sem máli skipta, blasir í staðinn við glundroði. Fiskveiðar eru undirstöðuatvinnugrein Íslendinga. Á því sviði hafa vinnubrögðin verið þau eftir stríð, að sum árin höfum við keypt nýja togara svo tugum skiptir, en á öðrum tímabilum látum við togaraflotann grotna niður, eins og gerzt hefur í tíð núv. ríkisstj. Sama stjórnleysið auðkennir bátaútgerðina, sífelldir rykkir eftir vísbendingu stundargróðans. Í fiskiðnaði okkar er í senn um að ræða stórfellda yfirfjárfestingu og ákaflega lélega nýtingu. Oft notast aðeins 10-15% af afkastagetu frystihúsanna, svo að ekki sé minnzt á fjárfestinguna í síldariðnaðinum eða á fyrirbæri eins og Faxaverksmiðjuna ag Norðurstjörnuna í Hafnarfirði. Um aðrar greinar iðnaðar er sömu sögu að segja. Sum árin fjárfestum við hundruð millj. kr. í neyzluvöruverksmiðjum með afkastagetu, sem gæti séð milljónaþjóðum fyrir nauðsynjum, og látum þær svo koðna niður eða deyja drottni sínum nokkrum árum síðar. Allir vita, hvernig ástatt hefur verið að undanförnu í málmiðnaði og stálskipasmíði. Þó tekur fyrst steininn úr, þegar vikið er að verzlun og þjónustu. Þar hafa fyrirtækin sprottið upp eins og gorkúlur á haugi undanfarin ár. Nú er svo ástatt í Reykjavík, að hver verzlun um sig sér að meðaltali aðeins fyrir þörfum nokkurra tuga fjölskyldna, og það gefur auga leið, að tilkostnaðurinn við það kerfi verður óhemjulegur, þó að ekkert sé minnzt á gróða. Yfirleitt hefur reglan verið sú í öllum atvinnugreinum á Íslandi, að hafi einhvers staðar verið gróðavon, hafa sprottið upp fjölmörg fyrirtæki og grafið hvert undan öðru, þar til engin tök voru lengur á skynsamlegum rekstri. Nú síðast eru tvö fyrirtæki farin að framleiða fiskumbúðir með tvöföldum vélabúnaði og tvöföldum tilkostnaði, vegna þess að það eina, sem fullnægði öllum þörfum okkar, var talið skila verulegum arði. Það er þetta allsherjarstjórnleysi, sem er undirrót stöðugrar verðbólguþróunar og síendurtekinna gengisfellinga. Efnahagskerfið er svo sundurtætt í smáar einingar og þjónustustarfsemin svo þrútin og kostnaðarsöm, að þjóðfélagið sporðreisist með stuttu millibili. Þetta sundurvirka, þróttlausa skipulag veldur því, að þess er enginn kostur að koma við skynsamlegri hagstjórn. Stjórnarvöldunum er það helzt eftir skilið að ákveða kollsteypur, þegar kerfið er að komast í alger þrot. Þarna er meginástæðan fyrir öryggisleysinu í íslenzkum efnahagsmálum. Af þessum sökum höfum við orðið að þola fimm gengislækkanir á tæpum tveimur áratugum. Sumum kann að finnast þetta nokkuð almennar hugleiðingar í tilefni af vantrausti og nærtækum viðfangsefnum, sem um er deilt í því sambandi. Samt er hér vikið að sjálfum kjarna vandamálanna, þeim grundvallarahriðum, sem geta skýrt öll smærri viðfangsefni. Það mun stoða okkur lítið að deila og þjarka og þrasa um nærtæk vandamál, ef þær deilur eru ekki mótaðar af langsýnum sjónarmiðum. Það, sem sker úr um stjórnmálaþróun og efnahagsþróun á Íslandi, eru átökin milli félagshyggju og stjórnleysis. Hver, sem íhugar af raunsæi hinar sérstöku aðstæður íslenzku þjóðarinnar, mun komast að þeirri niðurstöðu, að við getum aðeins starfrækt þessa litlu efnahagslegu heild og haldið til jafns við aðra með félagslegum vinnubrögðum. Aðrar leiðir eru ófærar. Þegar ég tala hér um félagsleg vinnubrögð, á ég við allar tegundir eignarréttar, þjóðnýtingu, samvinnurekstur og einkarekstur, sem sameinist í áætlunarbúskap, sniðnum eftir hinum sérstöku, íslenzku aðstæðum. Ég á við það, að við rekum þjóðarbúskap okkar á jafnskipulegan og hagkvæman hátt og nútímaleg fyrirtæki eru rekin í sæmilega þróuðum löndum, hvort sem þau eru sósíalísk eða kapítalísk. Menn streitast enn við það hér á landi að kalla nútímalega hagstjórn höft, en hún ein mun geta tryggt okkur festu og öryggi í efnahagsmálum, hámarksnýtingu á auðlindum okkar, fjármagni og vinnuafli og þar með þann afrakstur, sem tryggir þegnunum hámarksfrjálsræði í verki. Ástæða er til að benda á í þessu sambandi, að ríkisstj. og sérfræðingar hennar hafa greinilega einnig hugleitt þessi vandamál á undan förnum árum og komizt að sömu niðurstöðu og ég, að það sé ekki unnt til frambúðar að halda uppi sjálfstæðri, íslenzkri efnahagsheild með aðferðum hins sundurvirka gróðaskipulags. En þeir taka skipulagið, stjórnmálahollustu sína, fram yfir það ætlunarverk íslenzku þjóðarinnar að starfrækja hér sjálfstætt samfélag. Viðbrögð þeirra eru þau að opna landið erlendu auðmagni, leyfa alþjóðlegum auðhringum að starfrækja hér risafyrirtæki á íslenzkan mælikvarða, og nú er sú stefna boðuð af vaxandi kappi að tengja okkur við Fríverzlunarbandalagið og Efnahagsbandalag Evrópu, eins og heyra mátti í ræðu hæstv. forsrh. og annarra ráðh. hér á undan. Valdhafarnir vilja gera Ísland að hluta af stórri heild, svo að þær hagstjórnaraðferðir, sem standast ekki við íslenzkar aðstæður, verði neyddar upp á okkur af öðrum, svo að við verðum útkjálkahreppur í samfélagi voldugra þjóða og verðum að lúta lögmálum þeirra. Í flótta sínum frá innlendri efnahagsóstjórn stefna valdhafarnir að því að leiða yfir okkur erlenda efnahagsharðstjórn. Þessi þróun hefur verið afar greinileg seinustu árin, og hún er í beinum tengslum við þau vandamál, sem leitt hafa yfir okkur eina gengislækkunina af annarri með sívaxandi hraða. Valdhafarnir reyna mjög að halda því fram, að nýjasta gengislækkunin sé aðeins tæknileg aðgerð til þess að bjarga atvinnuvegunum og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Þeir segjast hafa reiknað nákvæmlega út, hvað fiskiðnaðurinn þurfi mikið, þorskveiðarnar, síldariðnaðurinn o. s. frv., og gengislækkun sé óhjákvæmileg niðurstaða af því dæmi. Og í samræmi við það biðja stjórnarvöldin verkalýðsfélög og aðra að sýna þegnhollustu og fórnar lund og sætta sig við byrðar til þess að bjarga atvinnuvegunum og Íslandi. En þessar ákallanir standast ekki. Gengislækkun ein saman leysir engan vanda til frambúðar. Hún kemur ekki nálægt sjálfu vandamálinu, skipulagi efnahagskerfisins og hagstjórninni. Gengislækkun eins og sú, sem nú hefur verið framkvæmd, hefur aðeins þann tilgang að framlengja enn um stund óstjórnina og ringulreiðina í atvinnumálum og efnahagsmálum, gera þessum aragrúa af óhagkvæmum og illa reknum fyrirtækjum kleift að starfa áfram enn um sinn, halda við sóuninni og magna hana, þar til næsta kollsteypa verður óhjákvæmileg, eins og gerzt hefur með sívaxandi hraða undanfarna tvo áratugi. Ef stjórnarstefnan helzt, verður þessi gengislækkun aðeins ávísun á þá næstu, nema ríkisstj. verði áður búin að innlima okkur í stærri heild, svo að aðrir og voldugri aðilar en við skeri þá úr um rekstur atvinnuveganna og gengi gjaldmiðilsins. Gengislækkun eins og sú, sem nú hefur verið framkvæmd, er ekki skurðlækning til þess að komast fyrir mein, heldur er hún deyfilyf til að draga í bili úr vanlíðan þeirri, sem meinsemdinni fylgir. Eins og ég sagði áðan. skiptir það engu meginmáli, hvort gengislækkunin hafi verið óhjákvæmileg eða ekki, heldur hvers vegna hún er talin óhjákvæmileg í fimmta skipti á tæpum 20 árum. Hér er ekki um að ræða hagfræðilegt reikningsdæmi eða tæknilegt úrlausnarefni, heldur stjórnmál, átökin á milli félagshyggju og gróðahyggju, áætlunarbúskapar og stjórnleysis. Það er til marks um skammsýni og getuleysi margra íslenzkra stjórnmálamanna, að félagshyggjan skuli hafa verið á undanhaldi á Íslandi um langt skeið, því að það er alkunn staðreynd, að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar aðhyllist félagsleg sjónarmið. Hér á þingi eru tveir flokkar, sem stofnaðir voru til framdráttar sósíalistískum og félagslegum markmiðum, Alþfl. og Alþb. Í kosningunum í sumar fengu þeir þriðjung greiddra atkv., og þeir hafa að bakhjarli öflugustu félagssamtök þjóðarinnar, verkalýðshreyfinguna. Hér er um að ræða svo sterkt þjóðfélagsafl, að það gæti mótað stjórnmálaþróunina, ef menn gætu hafið sig yfir þau lágkúrulegu ágreiningsmál og fordóma, sem glögglega birtust í ræðu hæstv. ráðh. Gylfa Þ. Gíslasonar, og tekið að huga í alvöru að þeim meginmálefnum, sem sameiginleg eru. Framsfl. var einnig stofnaður til framdráttar félagslegum viðhorfum, samvinnu sameign og samhjálp, og einnig innan Sjálfstfl. er skilningur á félagslegum sjónarmiðum meiri en í nokkrum öðrum íhaldsflokki, sem ég þekki til. Hér á Íslandi ættu að vera allar forsendur fyrir sívaxandi félagslegri stjórn á efnahagsmálum og atvinnumálum, ef stjórnmálaflokkarnir störfuðu í samræmi við skoðanir fylgismanna sinna. En því miður hafa íslenzk stjórnmál verið í öldudal um langt skeið. Þar afa skammsýn sjónarmið og lágkúra ráðið ríkjum. Menn hjakka í sama farinu og hafa ekki djörfung til að endurmeta viðhorf sín, þegar aðstæður breytast. Þess vegna hefur lítilli en harðvítugri klíku í forystu Sjálfstfl. og sérfræðingum í hennar þjónustu tekizt að ráða ferðinni á undanförnum árum. Þessi hópur sérhagsmunamanna og kreddumeistara hefur getað skákað andstæðingum sínum hverjum gegn öðrum, vegna þess að þá hefur skort samheldni og reisn og skilning á þeim viðfangsefnum, sem brýnust eru. Það er þessi litla viðreisnarklíka, sem hefur leitt yfir okkur fimm gengislækkanir á tveimur áratugum, og ætlar næst að festa kreddur sínar og sérhagsmuni í sessi með því að innlima, okkur í stærri heild. Það væri þungur dómur um íslenzk stjórnmál, ef sú ráðagerð tækist. En ráðagerðin tekst, ef menn láta ekki þessa nýjustu kollsteypu verða sér áminningu og tilefni til endurmats. Það endurmat þarf einnig að ná til verkalýðshreyfingarinnar. Þeirri kenningu hefur á undanförnum árum verið otað óspart að verkalýðshreyfingunni, að hún eigi ekki að hafa nein afskipti af stjórnmálum, hún eigi að vera hlutlaus aðili, tengd ríkisvaldinu hverju sinni, eins konar skriffinnskustofnun og innheimtufyrirtæki, sem sæki krónur og aura, þegar fjármunir liggja á lausu en felli innheimtu niður af þegnskap, ef atvinnuvegirnir eiga í svokölluðum örðugleikum, eins og verkalýðsleiðtogi Sjálfstfl., hv. þm. Pétur Sigurðsson, lagði áherzlu á hér áðan. En verkalýðssamtökunum var ætlað álit annað hlutskipti, þegar þau voru stofnuð fyrir hálfri öld, og þau hafa haft miklu stærri markmið, þegar þeim hefur orðið mest ágengt. Alþýðusamband Íslands var stofnað til þess að breyta þjóðfélaginu til þess að leiða til sigurs þau félagslegu markmið, sem ég hef hér vikið að, og þeim tilgangi mega verkalýðssamtökin aldrei gleyma Það er sagt, að með gengisfellingu og afnámi vísitölubóta sé ríkisstj. að kalla yfir sig ný og stórfelld átök á vinnumarkaðinum, og það mat er tvímælalaust rétt. En þau átök verða að hafa annan og meiri tilgang en þann einn að endurheimta krónur og aura. Það er brýnasta hagsmunamál verkalýðshreyfingarinnar að afnema það kerfi, sem leiðir öryggisleysi og sífelldar kollsteypur yfir launafólk; að öðrum kosti jafngildir kaupgjaldsbaráttan þeirri iðju að moka í sífellu sama sandinum í botnlausa tunnu. Og vel mætti verkalýðshreyfingin hugleiða það einmitt nú, að hún er mikið þjóðfélagsafl hér á Íslandi. En hver yrði máttur hennar, ef búið væri að gera Ísland að útskækilshreppi í þeirri stóru heild, sem ráðh. og sérfræðingar tala um? Íslenzk verkalýðahreyfing hefur í fullu tré við íslenzka atvinnurekendur og íslenzk stjórnarvöld, ef hún kýs að beita afli sínu, en hver yrði máttur hennar í átökum við erlend auðfélög, sem ekki eru í neinum órjúfandi örlagatengslum við íbúa þessa lands? Með þessum orðum er ég ekki að leggja til, að verkalýðshreyfingin ánetjist einhverjum stjórnmálaflokki eða stjórnmálaflokkum, heldur að hún hefji sjálf til öndvegis í starfi sínu og baráttu þau félagslegu sjónarmið, sem voru sjálfur tilgangurinn með stofnun Alþýðusambands Íslands. Vantraust það, sem hér er flutt, stafar ekki eingöngu af gengislækkun, ráni á vísitöluupp bótum, snarhækkun á hversdagslegustu lífsnauðsynjum og öðrum þeim árásum, sem öllum eru í fersku minni, Meginástæðan er ágreiningur um grundvallaratriði, sem skera úr um þróun atvinnumála og raunar um framtíð Íslands sem sjálfstæðrar efnahagslegrar heildar. Ég veit fullvel ekki síður en aðrir, hvernig atkv. falla um vantrauststill. Hún verður felld af sameinuðu stjórnarliði gegn sameinuðum stjórnarandstæðingnum. Ég geri mér ekki vonir um hughvörf hjá einum einasta manni innan veggja þessa húss. En það, sem máli skiptir, er, hver viðbrögðin verða utan þessarar stofnunar, hjá alþingi þjóðarinnar sjálfrar. Það hefur sjaldan verið ríkari ástæða til þess en nú, að menn staldri við og hugleiði staðreyndirnar um niðurlægingu landsstjórnarinnar á mestu árgæzkutímum, sem við höfum notið, að menn endurmeti gömul og úrelt viðhorf og eigi djörfung til að breyta í samræmi við nýja tíma og nýjan skilning. Það hefur sjaldan verið brýnna en nú, að menn láti sér ekki nægja að mögla hver í sínu horni, heldur beiti þeim baráttutækjum, sem tiltæk eru til þess að knýja fram óhjákvæmilegar breytingar á stjórnarstefnunni. Um leið og stefna stjórnleysis og síendurtekinna gengislækkana hefur verið felld af þjóðinni sjálfri, munu finnast leiðir til þess að koma þeim vilja gegnum hina bergmálslausu múra alþingishússins. Þá, en ekki fyrr, verður vantraust á viðreisnarstefnuna samþ. einnig í þessum sal.



Herra forseti. Góðir hlustendur fjær og nær. Nýlega er komin á markaðinn bók, sem heitir „Suðaustan 14“, og mun nafnið sótt til Vestmannaeyja, en hvort sem það er rétt eða rangt, hefur almenningur það á meðvitundinni eftir veðurlýsingum frá Stórhöfða, að þar sé nánast alltaf háarok, eða eins og segir í vísunni: „Í útlöndum er ekkert skjól. eilífur stormbeljandi.“ Nú eru mismunandi veður ágæt tilbreytni í tilverunni, jafnvel háarok hressandi einstöku sinnum, en eilífur stormbeljandi, sífellt suðaustan rok er fullmikið af svo góðu. Menn snúa sér undan slíku veðravíti og leita síður en svo á náðir þess. Undanfarna daga og vikur hafa margar og langar ræður verið fluttar í hinu háa Alþingi Íslendinga um stjórnmálaviðhorfið og efnahagsmálin, og hefur hv. stjórnarandstraða talið sig hafa þar mest vit á öllu svo að sannazt hefur á þm. þar í flokkum, að margir eru kallaðir. Sameiginlegt er eitt með öllum ræðum þessara hv. þm. stjórnarandstöðunnar. Þar er sífellt suðaustan 14, eilífur stormbeljandi, allt er forkastanlegt, sem stjórnarflokkarnir hafa gert og ætla að gera. Núv. ríkisstj. er óalandi, óferjandi og ætti að vera óráðandi öllum bjargráðum, svo sem kveðið var að orði um skóggangsmenn til forna. Eftir að hafa hlýtt á slíkan málflutning um mánaðar skeið, verður manni enn ljósara en fyrr, hvers vegna stjórnarandstaðan tapaði alþingis kosningunum á s.l. vori. Þar réði hinn eilífi stormbeljandi verulegu um, sá málflutningur að greina ekkert á milli þess, sem andstæðingar þeirra höfðu val gert og miður gert, heldur ráðast á allt jafnt með suðaustan 14. Almenningi féll ekki slíkt veðravíti. Hann sneri sér undan veðurofsanum, leit á hann sem gjörningaveður. Undanfarnar vikum hefur ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar lagt sig fram um það að ná samkomulagi við launþegasamtökin um fyrirkomulag og framkvæmd erfiðra og þungbærra, en nauðsynlegra efnahagsaðgerða. Vissir aðilar innan stjórnarandstöðunnar hafa á hinn bóginn lagt sig alla fram um það að hindra slíkt samkomulag. Þeir virðast hafa hugsað um það eitt að reyna að nota launþegasamtökin sem bakþúfu upp í stjórnarstóla, en ekki sézt fyrir um þjóðarheill, þótt þeir hafi ekki haft erindi sem erfiði. Og því svellur þeim nú móður. Till. sú, sem hér er til umr. í kvöld, er afsprengi þess hugmóðar. Nú skal lýst vantrausti á ríkisstj. Meginefni rökstuðnings stjórnarandstöðunnar fyrir vantrauststill. er þessi: 1. Stjórnarflokkarnir skýrðu þjóðinni rangt frá ástandi efnanagsmála í alþingiskosningunum á s.l. vori og öfluðu sér þannig meiri hl. á Alþ. með ósannindum og blekkingum, meiri hl., sem hefur ekki lengur meirihluta kjörfylgi að baki sér. 2. Ríkisstj. hefur ekki reynzt þeim vanda vaxin að taka efnahagsmál þjóðarinnar réttum tökum. Efnahagsstefna stjórnarinnar er röng, henni ber að fara frá og rýma fyrir nýrri ríkisstj. Við skulum nú athuga þessar staðhæfingar hv. stjórnarandstæðinga ofurlítið nánar. Það er þá fyrst, að stjórnarflokkarnir hafi blekkt þjóðina varðandi ástand efnahagsmálanna Sjálfstfl. mun svara fyrir sig, en Alþfl. neitar þessari ásökun afdráttarlaust. Í kosningunum í vor sagði hann við kjósendur: Samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. hefur stuðlað að jafnri og stöðugri atvinnu þegar á heildina er litið. Var þetta rangt? Nei. Alþfl. sagði: Veiðiskipafloti landsmanna hefur stórlega vaxið undir samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl., en vegna þessa hefur þjóðinni tekizt að notfæra sér mun betur auðæfi hafsins, láta heildartekjur sínar vaxa og velmegun aukast. Var þetta rangt? Nei. Alþfl. sagði: Með stjórnarsamstarfi Alþfl. og Sjálfstfl. hefur tekizt að stuðla að stórfelldri uppbyggingu skólahúsa og íbúðarhúsnæðis. Almannatryggingar hafa verið auknar og vöruúrval bæði brýnna nauðsynja og velmegunarvara hafur aldrei verið meira. Var þetta rangt? Nei. Alþfl. sagði: Með minnkun skuldabyrða landsins og myndun allverulegs gjaldeyrisvarasjóðs hefur efnahagur þjóðarinnar út á við verið treystur, en það gerir henni færara en ella, að þola tímabundnar verðsveiflur á útflutningsafurðum sínum. Var þetta rangt? Síður en svo. Og Alþfl. sagði, og takið þið nú vel eftir, að brýna nauðsyn bæri til að standa vörð um verðstöðvunarstefnuna, láta hvorki verðlag né kaupgjald hækka, því að annars riðuðu atvinnuvegirnir til falls. Vegna mjög lækkaðs og enn fallandi verðs á útflutningsafurðum okkar væru þegar komnir í ljós verulegir erf iðleikar og enginn gæti sagt fyrir, hvað fram undan væri. Hins vegar hefur þjóðin hingað til mætt öllum sínum erfiðleikum ótrauð og sigrazt á þeim. Það mundi hún enn gera, ef hún tækist á við þá af festu og þolgæði, en léti ekki volið og barlóminn blekkja sig. Var þetta röng staðhæfing? Ég held, að almenningi hafi ekki fundizt það og finnist það ekki heldur nú. En þessi staðhæfing fór mjög fyrir brjóstið á hv. stjórnarandstæðingum. Þeim virðist renna blóðið til skyldunnar við volið og barlóminn. Hv. stjórnarandstæðingum hefur síðustu vikur og daga orðið tíðrætt á Alþ. um kosningavíxilinn, sem þeir nefna svo, hinar auknu niðurgreiðslur í fyrravetur á landbúnaðarvörum og niðurfellingu þeirrar aukningar í haust. Ekki lá nú í láginni þeirra skilningur á þessari efnahagsaðgerð við kosningarnar s.l. vor. Þeir kölluðu þetta hreinlega kosningamútur, blekkingaraðgerð til að leyna almenning því, að erfiðleikar steðjuðu að. En þessar staðhæfingar stjórnarandstæðinga misstu þá þegar marks, og vegna hvers? Vegna þess, að frambjóðendur stjórnarflokkanna drógu enga dul á, að vandinn var fyrir hendi. Alþfl. sagði kjósendum sínum það tæpitungulaust fyrir kosningar, að vaxandi niðurgreiðslur væru neyðarráðstafanir, sem aðeins væru skynsamlegar meðan ríkissjóður gæti innt þær af hendi án nýrra skatta og beðið væri átekta um, hvort útflutningsafurðir okkar hækkuðu ekki í verði. M.a. vegna. þessa málflutnings Alþfl. gerði almenningur sér það ljóst strax á liðnu sumri, þegar síldveiðar okkar reyndust okkur mun óhagstæðari en undanfarin sumur, verðlækkun á útflutningsafurðum okkar hélzt og sumir markaðir enda lokaðir, að nýrra efnahagsaðgerða væri von og áreiðanlega þörf. Ríkisstj. var meira að segja fremur legið á hálsi fyrir seinlæti heldur en fljótræði í þeim sökum. Mörgum fannst að takmarka bæri þá þegar innflutning og hlífa þannig gjaldeyrisvarasjóðnum við verulegri blóðtöku. En aðrir ræddu um gengisbreytingu eða hækkun söluskatts. Það fer þannig ekki á milli mála, að almenningur var með á nótunum, hvað var að gerast í efnahagslífi okkar, hvað sem tali hv. stjórnarandstöðu líður um kosningavíxil niðurgreiðslna og blekkingar, sem kjósendur hafi verið beittir með þeim. En ég vil líka vekja athygli almennings á því, að með blekkingarbrigzlum sínum í garð stjórnarflokkanna er stjórnarandstaðan einnig að löðrunga alþýðu manna, gefa í skyn, að hún sé svo fákæn og dómgreindarlaus, að hún láti telja sér trú um hluti, sem stangast á við augljósar staðreyndir og hún hefur fyrir augunum. „Gjafir eru yður gefnar“, mætti hér segja. Er þetta ekki nokkuð langt gengið í mannfyrirlitningunni? Ég leyfi mér að staðhæfa af þeirri reynslu sem ég hef af hinum almenna kjósanda í hinum mismunandi stéttum, að hann standi okkur a.m.k. mörgum hverjum alþm. fyllilega á sporði um athygli og dómgreind á þeim veðrateiknum, sem dregur á loft þetta eða hitt árið yfir þjóðarheimill okkar, og láti ekki segja sér fyrir um það umhugsunar- og athugasemda laust, hvað fari að og hvernig við því skuli bregðast. Áður en ég hætti að tala um blekkingarbrigzl hv. stjórnarandstöðu í garð okkar stjórnarsinna og þá fullyrðingu, að meiri hl. kjósenda hafi látið okkur ginna sig eina og þurs, vil ég lítillega drepa á þá staðhæfingu hennar, að velgengni undanfarinna ára stafi einvörðungu af góðæri, en að engu leyti af farsælli stjórn mála. Þetta er sérstaklega eftirlætisfullyrðing framsóknarmanna, og er mörgum í fersku minni ein af ræðum hv. 1. þm. Vestf., þegar hann í upphafi þingsins hugðist færa sönnur á, að fram komið og orðið verðfall á útflutningsafurðum okkar væri hvorki atvinnuvegunum né þjóðinni verulega þungbært, því að enn væri verðlagið ekki undir meðalverðlagi nokkurra tiltekinna ára undanfarið. Hitt láðist nv. þm. að nefna, hvað kaupgjald og verðlag hefði hækkað frá þeim tíma, er hann tók fyrst til viðmiðunar, né heldur drap hann á það, að sú hækkun stæði enn, þótt verðlag útflutningsafurða væri fallið og það misræmi ylli erfiðleikunum. Auðvitað hét þetta í munni hv. þm. ástjórn ríkisstj., en ekki hefur hún stjórnað verðfalli á útflutningsvörum né valdið þar nokkru um, og ólíklega hefur hv. þm. ætlazt til, að ríkisstj. hefði hindrað hækkanir kaupgjalds þau árin, sem útflutningsatvinnuvegirnir gátu borið þær vegna góðæris, eins og stjórnarandstaðan vill telja. Í útvarpsumr. frá Alþ. á s.l. vori tók Sigurður Ingimundarson, nú 1. landsk. þm. og einn af forvígismönnum Alþfl. hér í Reykjavík, þessa góðærisstaðhæfingu til meðferðar og benti með skýrum rökum á, að samkv. venjulegum skilningi á orðinu góðæri hefði ekki gengið góðæri yfir landbúnaðinn, svo að hann vissi, því að víða um land hefði ár eftir ár verið kvartað um kal og grasleysi. Þá vissi hann ekki heldur til, að sérstakt góðæri hefði verið talið ríkjandi vestan- og norðanlands undanfarin ár, hvað aflaföng úr sjó snerti, sum árin ekki heldur sunnanlands. Aflabrögð togaranna hefðu oftast undanfarin ár þótt rýr, og þar hefði ekki verið góðæri að marki, en hitt væri rétt, að síldin hefði veiðzt. Þar væri vissulega um góðæri að ræða, en spyrja mætti, hvaða aðstöðu við hefðum haft til að notfæra okkur það, ef framsýnnar stjórnar hefði ekki notið við öflun veiðiskipa af fullkomnustu gerð og séð hefði verið fyrir aðstöðu til þess að nýta aflann. Það stendur enn upp á Framsfl. að svara þessari glöggu og skýru ræðu Sigurðar Ingimundarsonar. Næst skulum við líta á þá fullyrðingu stjórnarandstöðunnar, að ríkisstj. hafi ekki reynzt þeim vanda vaxin að taka efnahagsmál þjóðarinnar réttum tökum og beri því að fara frá, þar sem hún njóti ekki lengur fylgis meiri hl. landsmanna. Þegar við reynum að kryfja þessa staðhæfingu til mergjar, verðum við að skilja á milli liðinnar tíðar og þess, sem bíður. Um þær efnahagsaðgerðir, sem nú hafa verið teknar eða senn verða teknar, þ.e. gengislækkunina og hliðarráðstafanir í sambandi við hana, gengur dómur reynslunnar seinna, og hann einn verður óvefengjanlegur. Nú getum við aðeins ráðið í hann af líkum frá fyrri reynslu og er þó sá þátturinn mikilverðastur, sem ekki verður séður fyrir, hvaða aðstóð almenningur veltir til þess, að niðurstaða reynslunnar verði hagstæð. Ef við leggjumst ekki öll á eitt um það, að gengislækkunin verði atvinnuvegunum blóðgjöf, ef við hvorki skiljum né viljum skilja það, að hér er verið að freista þess að bæta hag atvinnuveganna, svo að atvinna geti haldizt sem jöfnust og bezt, en í stað atvinnuöryggisins verðum við vísast um einn að þola lítillega þrengri kjör, - ef við hvorki skiljum þetta, né viljum skilja það, er gengislækkunin aðeins bráðabirgðaaðgerð. En gerist hitt, sem allar góðar vættir styðji, að landsmenn víkist af ábyrgð undir nauðsynina, mun gengislækkunin koma að góðu gagni. Þannig liggur það í hendi alþjóðar og framtíðarinnar að skera úr því, hvort ríkisstj. hefur nú reynzt forustu og þar með efnahagsvandanum vaxin. Dómur stjórnarandstöðunnar þar um er ekki tímabær. En hvað líður þá liðnum tíma? Hefur stefna ríkisstj. í efnahagsmálum verið þar röng? Núverandi efnahagsvandi er sá, að mikið verðfall hefur orðið á útflutningsafurðum okkar. Vissir markaðir hafa lokazt, og afli hefur nokkuð dregizt saman. Er þetta að kenna efnahagsstefnu núv. ríkisstj.? Enginn mun bera sér það í munn. Hitt vill hv. stjórnarandstaða staðhæfa, að hinar miklu tekjur þjóðarinnar um undanfarin ár, sem sérstaklega komu af miklum síldarafla og hagstæðu verðlagi á afurðum okkar erlendis, hafi brunnið á örskömmum tíma upp í báli verðbólgu. Ekki þarf nema hugleiða stórfelld skipa- og flugvélakaup, minnast nýrra verksmiðja, skóla og íbúðarhúsabygginga á undanförnum árum til að sannfærast um, að þetta er ekki allur sannleikurinn. Hitt er rétt, að hluti af hinum auknu þjóðartekjum hefur vissulega brunnið á báli verðbólgunnar, en víxlverkanir verðlags og kaupgjalds hafa þar óvefengjanlega komið við sögu. Hefur ríkisstj. haft þar fyrirleikinn? Varla verður það sagt með sanni, og ekki minnumst við þess, að Framsfl. né Alþb. hafi sérstaklega gengið fram fyrir skjöldu með það að hindra víxlhækkanirnar. Brennur þó verðbólgan á flestum þegnum þjóðfélagsins og ekki sízt á launþegum og bændum. Við höfum þvert á móti orðið vitni að því hvað eftir annað, að þessir flokkar og ekki síður Framsfl. hefur sjaldan talið eftir sér að kasta sprekum á eldinn. Hér skal ég að vinna, virðist hann hafa hugsað. Nú kann einhver að spyrja: En hvaða vesaldómur er það hjá ríkisstj. að láta eldana brenna? Hví slekkur hún þá ekki? Og þá komum við að kjarna þessa máls, sem almenningur virðist ekki gera sér glögga grein fyrir. Það er ekkert framkvæmdavald til í landinu sem getur barið í borðið og sagt, að svona skuli hlutirnir vera og öðruvísi ekki. Þetta er í senn veikleiki og styrkleiki íslenzka lýðveldisins, veikleiki að því leyti, að vegna þessa getur nálega hver stétt þjóðfélagsins, jafnvel minni hagsmunahópar, tekið hús á löglegri ríkisstj. og gert henni ókleift að koma málum fram nema eftir samkomulagsleiðum. En styrkleikur á hinn bóginn að því leyti, að þannig finna stéttirnar að vissu marki meir til ábyrgðar sinnar eða ættu að finna það. Þær verða að koma sér saman undir leiðsögn ríkisstj. sem kann hverju sinni bezt að laða til samvinnu og samstöðu. Það er skilningurinn á þessum þætti í stjórnarháttum okkar, sem hefur valdið því, að samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. hefur í vaxandi mæli leitað meir og meir eftir samvinnu stéttanna um úrlausnir efnahagsmála og þá ekki sízt launþegasamtakanna, fjölmennasta hópsins í þjóðfélagi okkar. Það hefur varla farið framhjá nokkrum, að þessi samvinnueftirleitun hefur í sumum tilfellum a.m.k. kallað á aukna ábyrgðarkennd forustuliðs stéttanna og af þessari samvinnu hefur ýmislegt gott flotið, sem ella hefði kannske alls ekki náðst fram. Enginn skyldi því vanmeta nauðsyn þessara samvinnutilrauna né sjá eftir tímanum, sem í þær fer, þó að hóf verði að vera á öllu Á s. l. vori gengu stjórnmálaflokkarnir til alþingiskosninga. Þeir lögðu spilin á borðið fyrir kjósendur, hver eftir sínu mati á málefnum þjóðarinnar. Að sjálfsögðu drógu þeir hver fram sinn hlut eftir getu. Það er háttur flokka. Einn telur þetta sér sigurstranglegast. Annar hitt. Stjórnarandstaðan taldi, að sér mundi verða bezt til fylgis, að deila hart á samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. Sérstaklega lagði Framsfl. alúð við að túlka fyrir alþjóð, að þar hefði allt tekizt illa. Nú yrði að taka upp aðra stjórnarstefnu fara nýja leið, hina leiðina. Hver sú leið væri, þótti óljóst. Margir komust að þeirri niðurstöðu að önnur stjórnarstefna táknaði það í munni flokksins, að hann fengi sæti í ríkisstj., að nýja leiðin væri, að hann næði sæti í ríkisstj. og að hin leiðin væri, að hann öðlaðist sæti í ríkisstj. Kjósendum þótti svipur Framsfl. ekki hreinn og upplitið næsta ódjarflegt. Þeir veittu honum ekki aukið brautargengi. Alþb. gekk klofið til kosninganna í vor og kom sárt og vígmótt af innbyrðis deilum út úr þeim. Hinn vaski og gunnreifi uppreisnarforingi Hannibal Valdimarsson bar að vísu skjöldinn hátt úr þeim hildarleik. En það verður honum vísast sízt fyrirgefið af andstæðingunum í eigin flokki, og fáum dylst, að „bróðernið er flátt mjög og gamanið er grátt“ í þeim herbúðum. Þegar óeiningin í herbúðum Alþb. er höfð í huga og getuleysi Framsfl. til þess að skilgreina, hvað hann vill í þjóðmálum annað en að komast í ríkisstj., liggur í augum uppi, að þangað er ekki til forustu að leita í þeim vanda, sem nú er við að fást. Þar verður núv. ríkisstj. að fá frið til að greiða úr erfiðleikunum. Það verður affarasælast. Strangasti dómurinn, sem kveðinn hefur verið upp um stjórnarandstöðuna og algert stefnuleysi hennar í efnahagsmálum, hefur verið felldur af nokkrum talsmönnum þjóðstjórnar nú. Rök þeirra eru að þjóðstjórn skuli mynduð, svo að stjórnarandstaðan verði til friðs. Enginn nefnir, að hana skuli taka inn í stjórn vegna skynsamlegra till. eða úrræða hennar. Nú skyldi enginn taka orð mín svo, að núv. ríkisstj. sé gallalaus eða geti ekki gert skyssur. Slíkt hefur allar ríkisstj. hent og mun allar henda Það er mannlegt að skjátlast. En ég þykist hafa leitt rök að því, að meginefni rökstuðnings hv. stjórnarandstöðu fyrir vantrauststill. sinni sé úr lausu lofti gripið. Það er ekki rétt, að núv. ríkisstj. hafi hlotið meiri hl. með þjóðinni út á fals og blekkingar varðandi efnahagsstöðu hennar s.l. vor. Það er engin sönnun fyrir því, að meiri hl. kjörfylgis sé brostinn. Það hafa ekki verið færð rök fyrir því, að stjórnarstefnan í efnahagsmálum okkar hafi reynzt í megindráttum röng, og það er enn of snemmt að dæma um áhrif nýgerðrar gengislækkunar á efnahagskerfi okkar. Af öllu þessu er vantrauststill. hv. stjórnarandstæðinga óraunhæf og ótímabær, og ég vil leyfa mér að skora á flm. hennar að taka hana aftur og tefja ekki þingstörfin með gagnslausum tillöguflutningi. Hv. stjórnarandstaða hefur kvartað undan því á Alþ. undanfarið, að ræðum hennar væri lítt eða ekki svarað og stjórnarsinnar vildu litið á mál hennar hlýða. Með þessu væri hinu háa Alþ. óvirðing sýnd. En hefur stjórnarandstaðan hugleitt, hver hlutur hennar er í þessu? Það má vissulega æra stöðuglyndasta, mann að hlusta á sömu röksemdirnar fluttar mörgum sinnum af ræðumanni eftir ræðumanni, sem hafa það eitt að marki að tefja tímann og heyra í sjálfum sér. Þetta er að sýna Alþ. óvirðingu og þetta er að fara illa með hlutverk sitt, því að snörp og sköruleg stjórnarandstaða, sem þorir og kann að segja kost og löst á stjórnaraðgerðum, er þingræðinu nauðsynleg ag ætti, ef vel er á málum haldið. að ganga næst farsælli og góðri ríkisstj. um virðingu alþjóðar. Hvar er virðing stjórnarandstöðunnar í dag með þjóðinni? Kemur hún fram í þjóðstjórnarhugmyndinni til að láta stjórnarandstöðuna vera til friðs? Það er þá virðing, liggur mér við að segja. Ég vil ráða stjórnarandstöðunni heilt. Hættið þessum sífellda suðaustan 14, hættið þessum eilífa stormbeljanda, reynið að hafa farsæl áhrif á málefni lands og þjóðar með ábyrgri afstöðu með því að segja af fyllstu einlægni kost og löst á hlutunum að ykkar dómi án hornauga á stjórnarstóla, því að til þess voruð þið kjörnir á þing. Megi svo nýgerðar efnahagsaðgerðir verða þjóð okkar til hagsældar. Megi ríkisstj. bera gæfu til farsællar forustu landi og lýð. Megi takast góð samvinna og samstaða stjórnarflokka og stjórnarandstöðu um framgang og framkvæmd margra góðra mála á Alþ. og utan þess nú og framvegis. - Góða nótt.