Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrsti liður er svo hljóðandi: „Hve mikið fé hefur nú verið tekið að láni hjá Evrópusjóðnum og með hvaða skilmála um endurgreiðslu? Eins og mönnum er í fersku minni fékk hæstv. ríkisstj. heimild hjá Alþ. til að taka lán í þessum sjóði, og er spurningin af því tilefni. 2. tölul. hljóðar þannig: „Hve mikið hefur verið tekið að láni hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og með hvaða kjörum?“ Gildir alveg sama um þá spurningu og tilefni til hennar, en það er lánsheimild sú, sem stjórnin útvegaði sér í fyrravetur. Í þriðja lagi er spurt, hverjar lántökur opinberra aðila hafa verið leyfðar á þessu ári af bönkum og ríkisstjórn. Tilefni þessarar spurninga er, að í lögum um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála, í 7. gr., er svo hljóðandi ákvæði, með leyti hæstv. forseta „Ekki mega opinberir aðilar né einkaaðilar semja um lán erlendis til lengri tíma en eins árs nema með samþykki ríkisstj. Til lána telst í þessu sambandi einnig hvers konar greiðslufrestur á vörum og þjónustu til lengri tíma en eins árs.“ Síðan segir: „Erlend lán til skemmri tíma en eins árs, þar með talinn hvers konar greiðslufrestur á vörum og þjónustu, skulu háð reglum, sem ríkisstj. setur.“ Af þessu tilefni leyfi ég mér að gera fsp. Þá, sem er í 3. liðnum. sem sé, hverjar lántökur opinberra aðila hafa verið leyfðar á þessu ári af bönkum og ríkisstj. Þá er það loks 4. liðurinn. Hann er einnig fram kominn vegna þessarar sömu lagagreinar, en samkvæmt þeirri lagagrein hefur ríkisstj. gefið út reglur um erlendar lántökur í auglýsingu frá 31. maí s.l., og er ákveðið í þeirri auglýsingu, að menn geti keypt vörur með gjaldfresti, enda semji þeir við viðskiptabankana um greiðslu á þeim vörum, sem þannig eru keyptar, ef gjaldfresturinn er þrír mánuðir eða minna. En síðan er tekið fram, að ef gjaldfresturinn er 3–12 mánuðir, skuli sækja sérstaklega um leyfi eða þá skuli sérstakt samþykki viðskiptabankanna koma til eftir nánari reglum. sem ríkisstj. setur. Sýnist samkvæmt þessu þurfa samþykki fyrir öllum slíkum lánum, og af því tilefni er þessi 4. tölul. settur fram. En hann hljóðar þannig: „Hve miklu nema þær lántökur einkaaðila samtals, sem leyfðar hafa verið á þessu ári af ríkisstj. og bönkum?“ Er þd átt við að sjálfsögðu þau lán sem falla undir ákvæðin, sem ég var að rifja upp.



Herra forseti. Ég bið afsökunar á því, að mér skuli hafa seinkað nokkuð til fundarins, en ég var bundinn við áríðandi símtal. Fyrsta spurningin, sem hv. 1. þm. Austf. hefur beint til mín, hljóðar þannig: „Hve mikið fé hefur nú verið tekið að láni hjá Evrópusjóðnum og með hvaða skilmála um endurgreiðslu? Yfirdráttarheimild Íslands hjá Evrópusjóðnum er 12 millj. dollarar eða 458 millj. ísl. kr. Þar af hafa verið notaðar 7 millj. dollara eða 266 millj. ísl. kr. síðan 5. marz 1960, og verður að endurgreiða þessa upphæð fyrir 20. febr. 1962. Hinn óhreyfði hluti heimildarinnar, 5 millj. dollara eða 190 millj. kr., var til ráðstöfunar frá og með 1. ágúst 1960 og verður að endurgreiðast innan tveggja ára frá þeim tíma, að svo miklu leyti sem til notkunar hans kynni að koma. Vextir og kostnaður er 1/4% í þjónustugjald auk 4% ársvaxta af þeirri upphæð, sem notuð hefur verið. Önnur spurningin hljóðar svo: „Hve mikið hefur veríð tekið að láni hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og með hvaða kjörum?" Yfirdráttarheimild Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum nemur 8437500 dollurum eða 320.6 millj. kr. Þar af hafa verið notaðir 6812500 dollarar eða 258.9 millj. ísl. kr. Þar af voru 91.2 millj. kr. notaðar til þess að greiða skuld vegna gullframlags Íslands til sjóðsins, sem talið er til eignar, þegar aðstaða Íslands gagnvart sjóðnum er gerð upp. Af yfirdráttarheimildinni hafa því raunverulega verið notaðar 167.7 millj. kr. Yfirdráttarheimildin gildir í eitt ár frá 23. febr. 1960 að því er tekur til þeirrar upphæðar, sem er umfram gullframlag Íslands til sjóðsins, að fjárhæð 2.8 millj. dollara eða 91.2 millj. ísl. kr. Skilyrðið er, að það, sem dregið er hverju sinni á sjóðinn, skuli endurgreiðast innan þriggja ára. Vextir og kostnaður eru 1/2% í þjónustugjald og 2%–4% í ársvexti, eftir lengd lánstímans og eins eftir því, hve mikið er notað af heimildinni, miðað við framlag Íslands til sjóðsins. Ef heimildin er t.d. aðeins notuð í eitt ár, reiknast 2% í vexti á ári. Af svarinu við þessum tveim spurningum kemur fram, að það, sem búið er að nota af 760 millj. kr. yfirdráttarheimildunum hjá Evrópusjóðnum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, er samtals 433.7 millj. kr., 266 millj. hjá Evrópusjóðnum og 167.7 millj. hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þegar notkun þessara yfirdráttarheimilda er athuguð eða þegar um hana er rætt, verður einnig að athuga, hver breyting hefur orðið á yfirdráttarskuldum bankanna, en yfirdrættir þeirra hafa lækkað síðan í febrúarlok á þessu ári um 442.6 millj. kr., eftir að tekið hefur verið tillit til þeirrar sölu á verðbréfum, sem átt hefur sér stað á þessum sama tíma, en verðbréfasalan hefur numið 88.6 millj. kr. Heildarlækkun yfirdráttarskuldanna nam 515.5 millj. kr., en þegar minnkun verðbréfaeignarinnar, 88.6, hefur verið dregin frá, reynist nettóminnkun yfirdráttarskuldanna 426.9 millj. kr. frá því í febrúarlok, en á tímabilinu frá því að gengisbreytingin var gerð og til febrúarloka nam lækkun yfirdráttarskuldanna 15.7 millj. kr., þannig að heildarlækkun þeirra frá gengislækkunardegi nemur 442.6 millj. kr. Lækkun yfirdráttarskulda gjaldeyrisbankanna nemur því 8.9 millj. kr. meira síðan 22. febr. s.l. en það fé nemur, sem búið er að nota af yfirdráttarheimildunum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Washington og Evrópusjóðnum París. Af þessu er augljóst mál, að þær 433.7 millj. kr., sem notaðar hafa verið af yfirdráttarheimildunum hjá þessum tveim alþjóðastofnunum, hafa allar gengið til þess að lækka yfirdráttarskuldir bankanna erlendis, sem voru orðnar mjög háar eða námu nettó 557.9 millj. kr. og raunar 8.9 millj. kr. betur. Þriðja spurningin hljóðar þannig: .,Hverjar lántökur opinberra aðila hafa verið leyfðar á þessu ári af bönkum og ríkisstjórn?“ Í lögum um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála frá 25. maí 1960, í 7. gr. þeirra laga, er kveðið svo á, að hvorki opinberir aðilar né einkaaðilar megi semja um lán erlendis til lengri tíma en eins árs í senn nema með samþykki ríkisstj. Er hér um nýmæli að ræða, að því er einkaaðila snertir, en sams konar lagaákvæði hafði verið í gildi um opinbera aðila frá því 1945, en ekki verið framfylgt. Frá og með gildistöku laga um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála hinn 1. júní s.l. hafa umræddar lántökur hins vegar allar verið háðar samþykki ríkisstj. Frá þeim tíma hafa opinberir aðilar fengið heimild til lántöku erlendis til lengri tíma en eins árs sem hér segir: 1) Framkvæmdabanka Íslands hafa verið heimilaðar eftirtaldar Lántökur erlendis: a) Lán að upphæð 2740950 kr. vegna Baader-þjónustunnar, þ.e. kaup á flökunarvélum. Lán að upphæð 639555 kr. til kaupa á niðursuðuvélum. c) Lán að upphæð 8828500 kr. til vörukaupa í Sviss. d) Lán að upphæð 11877450 kr. til kaupa á fiskiðnaðarvélum í Vestur-Þýzkalandi, e) Lán að upphæð 7309200 kr. til vélakaupa í VesturÞýzkalandi. 2) Rafveitu Hafnarfjarðar hefur verið veitt heimild til lántöku erlendis að upphæð 2966896 kr. til kaupa á rafbúnaði í nýja aðalspennistöð. 3) Rafmagnsveitum ríkisins hefur verið veitt heimild til lántöku erlendis að uppnæð 3220500 kr. til kaupa á 2 dísilvélasamstæðum. 4) Vita- og hafnarmálastjórn hefur verið veitt heimild til lántöku erlendis að upphæð 7439040 kr. vegna smíði á nýju vitaskipi. Fjórða og síðasta spurningin hljóðar þannig: „Hversu miklu nema þær lántökur einkaaðila samtals, sem leyfðar hafa verið á þessu ári af ríkisstj. og bönkum?“ Að því leyti er missögn í fyrirspurninni, að það er eingöngu ríkisstj., sem veitir heimild til lántöku samkvæmt ákvæðum laganna. En lán þau, sem einkaaðilum hefur verið heimilað að taka frá 1. júní 1960 til lengri tíma en eins árs, nema alls 25701110 kr.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, svo langt sem þau ná. Ég mun ekki, fremur en ég er vanur við sams konar tækifæri, leggja út af þeim, því að ég álit, að það sé aðalatriðið við svona tækifæri að fá upplýsingar. Þó væri mikið tilefni til þess að ræða um þær lántökur, sem þegar hefur verið upplýst um. En ég sakna þess. að hæstv. ráðh. á eftir að svara einum lið fyrirspurnarinnar, og hann er sá, hversu miklar lántökur til vörukaupa nema, þær sem einstaklingar hafa fengið leyfi til þess að framkvæma og sumpart tilkynnt bönkunum um og samið við þá um greiðslu á samkv. auglýsingu hæstv. ríkisstj. Þetta fylgdi ekki með í svörunum, og má vera, að hæstv. ráðh. sé ekki búinn að fá skýrslu um þetta. Vildi ég vonast eftir að fá yfirlýsingu frá honum um það, að ég þyrfti ekki að endurtaka fyrirspurnina, til þess að þetta yrði upplýst einnig. En eins og hæstv. ráðh. hlýtur að vera ljóst, felst í fsp., eins og ég líka upplýsti, þegar ég talaði fyrir henni að það er óskað eftir skýrslu um það, hversu miklu þessar vörukaupalántökur einstaklinga nemi í heild. Þetta hlýtur að vera til í bönkunum, því að það stendur skýrum stöfum í auglýsingunni, að það skuli tilkynna bönkunum um jafnvel þau vörukaup, sem gerð eru með þriggja mánaða fresti ag minna, og fá samninga við þá nm greiðsluna. Enn fremur stendur skýrum stöfum, að leyfi bankanna þarf, sem munu vera veitt í umboði ríkisstj., til þess að taka vörukaupalán, sem eru á milli 3 og 12 mánaða að lengd. Allir sjá, að það er náttúrlega ómögulegt að átta sig nokkurn skapaðan hlut á gjaldeyrisstöðu landsins, nema þessar upplýsingar komi fram.



Herra forseti. Ég svaraði ekki öðru í upphafi en því, sem fsp. gaf með réttu beinlínis tilefni til. En eins og ég benti á áðan, er fjórða spurningin ekki alveg rétt orðuð, ef það vakir fyrir hv. þm., sem hann nú gat um í viðbótarathugasemdum sínum, því að eins og honum er áreiðanlega jafnljóst og mér, þá eru lagaákvæðin þannig, að leyfi ríkisstj. þarf til þess að taka lán til lengri tíma en eins árs. Hins vegar er innflytjendum heimilt að semja um greiðslufrest til allt að þriggja mánaða, án þess að leyfi ríkisstj. eða banka komi til, en til 3–12 mánaða greiðslufrests, þarf leyfi banka. Ég skal gjarnan, að gefnu þessu tilefni frá hv. þm., skýra frá því, sem ég veit um þessi atriði, því að það er alveg rétt hjá honum, að til þess að fá myndina fullkomna af gjaldeyrisstöðunni, er nauðsynlegt að hata hugmynd um þetta, en bankarnir hafa einmitt í fyrsta skipti nú, sáðan 1. júní, hafið skýrslugerð, sem gerir þeim kleift að fylgjast með því, hversu mikið er um notkun þeirrar heimildar, sem nú er gert ráð fyrir að innflytjendur geti notað til allt að eins árs greiðslufrests erlendis. Útistandandi eru nú í frjálsum gjaldeyri, bæði í ábyrgðum og innheimtum, um 80 millj. kr., og er hér nær eingöngu um að ræða þriggja mánaða gjaldfrest, en yfirleitt hafa bankarnir ekki fallizt á greiðslufrest til lengri tíma en þriggja mánaða, nema hlutaðeigandi innflytjandi hafa getað sýnt fram á með alveg óyggjandi og fullum rökum, að það hafa verið venja áður í þeirri sömu viðskiptagrein. Það má öllum kunnugum þessum málum vera ljóst, að þó að áður hafi ekki verið leyfilegt að hagnýta neinn gjaldfrest erlendis, þá mun hafa kveðið að því í allverulegum mæli, og þarf það í sjálfu sér engum að koma á óvart. Sú reynsla, sem bankarnir hafa aflað sér um þessi atriði nú, eftir 1. júní, þegar farið var að framkvæma ákvæði hinna nýju laga, hefur leitt í ljós, að það hefur tvímælalaust verið um að ræða allverulega notkun á greiðslufresti erlendis áður, þótt lög hafi ekki gert ráð fyrir slíku. En ég endurtek, að um lengri greiðslufrest en þrjá mánuði er ekki að ræða, nema því aðeins að bönkum hafa verið gerð fullkomin grein fyrir því, að þar sé um ábreytta viðskiptanætti að ræða frá því, sem áður var. Útistandandi eru í vöruskiptagjaldeyri 78 millj. kr., þar af 57 vegna olíukaupa í Sovétríkjunum. Vilji maður gera sér grein fyrir því, hvort hér sé um nokkuð óeðlilegt eða óvenjulegt að ræða eða hvort líkur séu á því að notkun greiðslufrestsins hafi stefnt eða sé að stefna gjaldeyrisaðstöðu okkar í hættu, þá er einfaldast og ábyggilegast að athuga þær breytingar, sem hafa orðið á ábyrgðaskuldbindingum og greiðsluskuldbindingum bankanna við síðustu mánaðamót og á sama tíma í fyrra og breyta skuldbindingatölunni í fyrra í nýja gengið, til þess að tölurnar verði sambærilegar. Ég hef upplýsingar um þessi atriði. Í septemberlok 1959 námu ábyrgðaskuldbindingar bankanna í frjálsum gjaldeyri 125 millj. kr., - tölunni hefur verið breytt í nýja gengið. Í septembermánuði s.1. námu ábyrgðarskuldbindingarnar 123.5 millj. kr. í frjálsum gjaldeyri. Ábyrgðarskuldbindingarnar hafa m.ö.o. lækkað, svo að þær eru 11/2 millj. lægri í septemberlok í ár en þær voru í septemberlok í fyrra. Um greiðsluskuldbindingarnar er það að segja, að þær námu í septemberlok 1959 153 millj. kr. á nýja genginu, en greiðsluskuldbindingarnar 30. sept. nú í ár námu 175.8 millj. kr. Þær hafa því aukizt um 22.8 millj. kr., sem verður áreiðanlega ekki talin há upphæð og ekki varhugaverð að neinu leyti. Á þessu sést því, að ef teknar eru saman ábyrgðarskuldbindingar og greiðsluskuldbindingar bankanna í septemberlok í fyrra og í ár, þá er þar um aukningu um því sem næst 20 millj. kr. að ræða. Þetta er öruggasti mælikvarðinn á það, hvort heimildin til þess að hagnýta sér greiðslufrest erlendis hefur verið misnotuð þannig, að af því mætti teljast einhver hætta fyrir gjaldeyrisástandið.

Á hvaða gengi er þetta gamla reiknað þarna?

Reiknað á nýja genginu, reiknað á 38 kr. dollarinn.

Við hvað er miðað, þetta gamla?

16.32 og 38 kr. Þessar tölur baka af öll tvímæli um það, að á þessu sviði gjaldeyrisafkomunnar er ekki heldur um neina voveiflega atburði að ræða, ekki um neina þróun að ræða, sem ástæða sé til að óttast, þannig að gera þurfi sérstakar gagnráðstafanir. Þá þykir mér að síðustu rétt, fyrst málin hafa borizt inn á þennan vettvang, að skýra hinu háa Alþingi frá nýjustu tölunum, sem fyrir hendi eru um gjaldeyrisaðstöðuna, til viðbótar þeim, sem nýlega hefur verið skýrt frá opinberlega og birzt í blöðum. Þróun gjaldeyrisaðstöðunnar á fyrstu tveim vikum þessa mánaðar, sem nú er að líða, eða á tímabilinu frá 1.–13. okt., er sú, að gjaldeyriskaup bankanna á fyrstu tveim vikum oktábermánaðar í frjálsum gjaldeyri námu 83.3 millj., en salan 73.6 millj., þannig að í frjálsum gjaldeyri batnaði gjaldeyrisaðstaðan á fyrstu tveim vikum októbermánaðar um 9.7 millj. kr. Kaupin í vöruskiptagjaldeyri námu 16 millj. kr., en salan 12.9 millj. kr., þannig að einnig í vörukaupagjaldeyri batnaði gjaldeyrisaðstaðan um 3.1 millj. kr. Á fyrstu tveim vikum októbermánaðar hefur því gjaldeyrisaðstaðan í frjálsum gjaldeyri og vörukaupagjaldeyri batnað um 12.8 millj. kr., og er því enn um þá sömu þróun að ræða, sem verið hefur í þeim málum undanfarnar vikur og mánuði.