Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Varðandi lið 4 er því til að svara, að ókleift er að halda uppi slíku eftirliti, að ekkert geti úrskeiðis farið. Sölusamtökin hafa eigin eftirlit með framleiðslunni, en hjá Framleiðslueftirliti sjávarafurða eru 10 starfsmenn við eftirlit með freðfiski. Þeir verða þó einnig að sinna eftirliti í öðrum greinum, og mun láta nærri, að um 5 stöðugildi fari í freðfiskeftirlit: Á Íslandi eru hins vegar starfrækt rúmlega 100 frystihús. Sá fiskur, sem hér um ræðir, mun einkum hafa verið framleiddur í aflahrotunni s. l. sumar, en einmitt á þeim tíma var talsverður hluti af þjálfuðu starfsfólki fiskiðnaðarins í sumarleyfum. Þátt fyrir mannfæð, þá fjarlægðu starfsmenn Framleiðslueftirlitsins og dæmdu frá mun meira magn af fiski úr frysti- og hráefnisgeymslum frystihúsanna en það sem hér um ræðir, auk þess magns, sem þeir hindruðu að færi inn í hráefnisgeymslurnar. Miðað við þann mannafla og fjármuni. sem Framleiðslueftirlitið hefur yfir að ráða, er langt því frá, að hægt sé að anna nægilegu eftirliti við slíkar aðstæður. Virðingarfyllst, Jóhann Guðmundsson forstjóri Samband íslenskra samvinnufélaga. 4. maí 1979. Útflutningur á gölluðum þorskafurðum árið 1978. Við þökkum bréf yðar, dags. 3. maí s. l., í tilefni af fyrirspurn Geirs Gunnarssonar til sjávarútvegsráðherra. Er ljóst, að fyrirspyrjandi hefur í huga galla, sem rekja mætti til skemmds eða lélegs hráefnis. Allar gæðakvartanir. sem okkur berast erlendis frá, sæta tiltekinni kerfisbundinn meðferð, sem á að tryggja, að allir, sem hlut eiga að máli, fái að vita um kvörtunina, hvers eðlis hún er, hvaða fyrirbyggjandi ráðstafanir þurfi að gera o. s. frv. M. a. vegna þessa kerfis er mjög aðgengilegt að skoða allar gæðakvartanir yfir tiltekið tímabil. Skoðun á gæðakvörtunum ársins 1978 gefur ekki til kynna að þær megi rekja til lélegra hráefnisgæða. Langmest er um kvartanir vegna orma og beina í flökum og flokkum. Á árinu var gerð sérstök herferð í því efni að fjarlægja bein úr fiskblokk og hefur hún skilað sýnilegum árangri að dómi fyrirsvarsmanna Iccland Seafood C'orporation, sölufyrirtækis okkar í Bandaríkjunum. Þess skal að lokum getið, að engin af þeim kvörtunum, sem okkur bárust á árinu 1978, leiddi til meiri háttar fébóta af hálfu framleiðenda Virðingarfyllst, Sigurður Markússon framkvæmdastjóri.

Magn og söluverð: kg 15 064 414 Ísl. kr. 5 110 899 834 Skiptist eftir löndum: 1. Bretland 9 585 931 3 535 815 270 2. V-Þýskaland 5 342 247 1 551 552 420 3. Færeyjar 136 236 23 532 144 Samtals: 15 064 414 5 1 10 899 834 Skiptist eftir skipum: Bretland 1. Skutt. yfir 500 tonn: 11 söluf. 1 634 113 ísl. kr. 577 201 797 2. Skutt. undir 500 tonn: 48 söluf. 5 272 415 ísl. kr. 1 967 830 495 3. Bátar: 42 söluf. 2 679 406 ísl. kr. 990 782 973 V-Þýskaland 1. Skutt. yfir 500 tonn: 15 söluf. 3 426 643 ísl. kr. 980 538 5 14 2. Skutt. undir 500 tonn: 6 söluf. 902 912 ísl. kr. 263 217 591 3. Bátar: 19 söluf. 1 012 692 ísl. kr. 307 796 320 Ísfisksölur erlendis 1/11 '78 til 30/4 1979. - Eftir heimahöfnum skipa. 1. Vestmannaeyjar 1 727 457 kg 2. Selfoss 252 900 kg 3. Þorlákshöfn 64 249 kg 4. Grindavík 827 156 kg 5. Sandgerði 289 011 kg 6. Garður 197 772 kg 7. Keflavík 106 362 kg 8. Hafnarfjörður 1 929 059 kg 9. Reykjavík 5 169 115 kg 10. Akranes 68 213 kg 11. Rif 68 030 kg 12. Ólafsvík 68 015 kg 13. Grundarfjörður 393 636 kg 14. Patreksfjörður 446 832 kg 15. Tálknafjörður 70 026 kg 16. Flateyri 112 450 kg 17. Sauðárkrókur 364 124 kg 18. Siglufjörður 1 575 047 kg 19. Ólafsfjörður 191 955 kg 20. Dalvík 90 231 kg 21. Raufarhöfn 97 605 kg 22. Seyðisfjörður 629 372 kg 23. Neskaupstaður 240 067 kg 24. Hornafjörður 85 730 kg Samtals: 15 064 414 kg Skrá yfir fiskiskip, sem selt hafa ísfisk erlendis nóv. 1978 til apríl 1979. % af heildar- Skuttogarar yfir 500 tonn: Kg afla 1. Engey RE 1 531 173 36,2 2. Guðsteinn GK 144 372 836 21,9 3. Jón Dan GK 141 119 997 8,6 4. Karlsefni RE 24 983 325 78,6 5. Snorri Sturluson RE 219 219 618 11,0 6. Viðey RE 6 229 856 100,0 7. Vigri RE 71 1 221 061 2,4 8. Ögri RE 72 1 382 890 85,5 Samtals: 5 060 756 Skuttogarar undir 500 tonn: 1. Arinbjörn RE 54 105 493 2. Barði NK 120 90 419 3. Bjarni Herjólfs. ÁR 200 252 990 21,7 4. Ásgeir RE 60 153 763 5. Breki VE 61 154 566 6. Bjartur NK 121 100 280 7. Björgúlfur EA 312 90 231 8. Dagný SI 70 89 556 12,2 9. Drangey SK 1 249 386 10. Erlingur GK 6 197 772 12,4 11. Gyllir ÍS 261 112 450 12. Gullberg NS 11 289 655 23,7 I3. Gullver NS 12 266 988 31,1 14. Hjörleifur RE 211 111 433 15. Hegranes SK 2 114 600 16. Krossvík AK 300 68 213 17. Lárus Sveinsson SH 126 68 015 18. Ólafur Bekkur ÓF 2 81 435 19. Otur GK 5 238 793 18,4 20. Ólafur Jónsson GK 404. 289 011 23,4 21. Rauðinúpur ÞH 160 97 605 22. Runólfur SH 135 268 312 17,6 23. Sindri VL 60 207 035 14,0 24. Skafti SK 3 94 756 25. Sólberg ÓF 12 110 520 26. Sigluvík SI 2 213 893 22,5 27. Stálvík SI 1 235 920 19,5 28. Sigurey SI 71 529 980 91,0 29. Vestmannaey VE 54 444 055 33,5 30. Ýmir HF 343 599 148 100,0 31. Maí GK 346 105 000 32. Klakkur VE 103 144 055 Samtals: 6 175 327 Bátar: 1. Álsey VE 502 69 410 2. Ársæll Sigurðsson HF 12 397 750 100,0 3. Árni í Görðum VE 73 117 261 4. Arney KE 50 58 576 5. Bergur VE 44 41 530 6. Búrfell KE 140 34 503 7. Bjarnarey VE 501 68 104 8. Boði KE 132 47 786 9. Brimnes SH 257 68 030 10. Bylgjan VE 75 58 025 11. Bjarni Ásmundss. RE 12 63 750 12. Frigg BA 4 70 026 13. Fjölnir GK 17 41 494 14. Fylkir NK 102 49 368 15. Gylfi BA 12 201 024 16. Gissur hvíti SF 55 43 385 17. Goðanes RE 16 22 455 18. Geirfugl GK 66 41 199 19. Guðfinna Steinsd. ÁR 10 64 249 20. Helga Guðmundsd. BA 77 30 942 21. Haffari SH 275 77 600 22. Hvanney SF 51 42 345 23. Helga RE 49 96 861 24. Haukaberg SH 20 47 727 25. Hrafn Sveinbjarnars. GK 255 39 798 26. Huginn VE 55 144 735 27. Jón Þórðarson BA 180 126 402 28. Kópur GK 175 46 665 29. Ottó Wathne NS 90 72 638 30. Rán GK 42 497 369 100,0 31. Sigurbára VE 249 45 829 32. Sig. Þorleifsson GK 256 62 720 33. Sandafell GK 82 57 497 34. Surtsey VE 2 94 960 35. Sævík SI 3 176 662 36. Sigurbergur GK 212 91 000 37. Stapavík SI 4 225 418 38. Sæbjörg VE 56 103 389 39. Sæborg RE 20 47 437 40. Vestri BA 63 88 464 41. Víkurberg GK 1 44 950 Samtals: 3 819 333 Heildarverðmæti hérna og erlendis. Hér má reikna með um 10% rýrnun aflans í siglingu miðað við löndun innanlands. Hins vegar rýrnar einnig sá fiskur, sem bíður vinnslu í fiskverkunarhúsi, miðað við innvigtaðan afla úr skipi. Olíukostnaður: Eins og kunnugt er reyndist olíuverð í íslenskum höfnum hærra en erlendis á umræddu tímabili. Ráðstafanir, er gerðar hafa verið til jöfnunar olíuverðs hér á landi, hafa hins vegar vegið á móti. Í Þýskalandi fylla skipin tanka sína þannig að þau fá olíu er nemur a. m. k. siglingu fram og aftur svo og veiðitíma. Í svipinn er olía skömmtuð í Bretlandi að því marki er nemur rúmlega heimsiglingu. Verið er að ganga frá skýrslu, er sýna mun meðalbreytingar á olíuverði erlendis í hverjum mánuði. Erlendur kostnaður: Reiknað er með tollum og löndunarkostnaði í erlendum höfnum samkv, reikningum: 4, liður. Heildarsöluverð erl. kr. 5 110 899 834 ÷ erlendur kostn. 20% kr. 1 022 179 967 ÷ olía, sjá meðf, fylgiskjöl. Áætlaður olíukostnaður við siglingu með ísfisk til sölu í Bretlandi og Vestur-Þýskalandi yfir tímabilið nóv. til apríl 1979. Meðalverð á olíu í Bretlandi (Grimshy-Hull) umrætt tímabil, sem miðast við löndunardaga er kr. 41,11 pr. lítra. Í Vestur-Þýskalandi (Bremerhaven-Cuxhaven), reiknað út á sama veg, er meðalverð kr. 49,95 pr. lítra. Samkvæmt þessu eru: 1. Grimsby-Hull: 3 940 000 1 á 41,11 kr. 161 973 400 2. Bremerhaven-Cuxhaven: 1 810 000 1 á 49,95 kr. 90 409 500 Samtals: 252 382 900 Á olíu er meðalverð hér heima á sama tíma: 1. Miðað við landanir Grimsby-Hull kr. 56,57. 2. Miðað við landanir Bremerhaven-Cuxhaven kr. 57,68. Kaupi skipin meira magn en þarf í siglinguna kemur það til með að lækka heildarkostnaðinn og má ætla að það hafi verið gert í allmiklum mæli á umræddu tímabili. Áætluð olíunotkun vegna siglinga með ísfisk, Reykjavík-Grimsby eða Hull-Reykjavík. Vegalengd = 1037 +1046 = 2084 sjómílur. Skuttogarar stærri en 500 brúttórúmlestir. Afl = 1700 hö. Olíunotkun = 190g/hö klst. Ganghraði = 12,8 sml./klst. Söluferðir = 11 Olía söluferð = 20840,1901700= 52 588 1 12,8 = 1152 588 = 578472 eða um 580 000 1 Skuttogarar minni en 500 brúttórúmlestir. Afl = 1350 hö. Olíunotkun = 190g/hö klst. Ganghraði = 11,8 sml./klst. Söluferðir = 48 Olía söluferð = 20840 1901350= 45 300 1 11,8 = 4845 300 = 2 174 424 eða um 2 200 000 l Bátar Afl = 700 hö. Olíunotkun = 190g/hö klst. Ganghraði = 10 sml./klst. Söluferðir = 42 Olía söluferð = 2084011 90700= 27 717 1 10 = 2771742 = 1 164 122 eða um 1 160.000 1 Skuttogarar stærri en 500 br. rúml. = 580 000 l Skuttogarar minni en 500 br. rúml. = 2 200 000 l Bátar = 1 160 000 l Samtals: 3 940 000 l Áætluð olíunotkun vegna siglinga með ísfisk, Reykjavík-Bremerhaven eða Cuxhaven-Reykjavík. Vegalengd = 1195 + 1179 = 2374 sjómílur. Skuttogarar stærri en 500 brúttólestir. Afl = 1700 hö. Olíunotkun = 190g/hö klst. Ganghraði = 12,8 sml./klst. Söluferðir = 15 Olía söluferð = 23740 1901700= 59 906 1 12,8 = 1559 906 = 898 596 eða um 900 000 1 Skuttogarar minni en 500 brúttólestir. Afl = 1350 hö. Olíunotkun = 190g/hö klst. Ganghraði = 11,8 sml./klst. Söluferðir = 6 Olía söluferð = 23740,190M350= 51604 I 11,8 = 651 604 = 309 625 eða um 310 000 1 Bátar Afl = 700 hö. Olíunotkun = 190g/hö klst. Ganghraði = 10 sml./klst. Söluferðir = 19 Olía söluferð = 23740,190700= 31 574 1 10 = 1931 574 = 599 909 eða um 600 000 l 04 Skuttogarar stærri en 500 br. rúml. = 900 000 l Skuttogarar minni en 500 br. rúml. = 310 000 l Bátar = 600 000 l Samtals: l 810 000 l 5. liður Áætlað útflutningsverð er miðað við að allur aflinn fari til frystingar. Er hér um mjög lauslega áætlun að ræða vegna þeirra tímatakmarkana er oss er veittur. A. Áætlað fob, útflutningsverðmæti frystra afurða + verðmæti úrgangs til fiskimjölsverksmiðja er kr. 3 589 000 000. B. Áætlaður vinnulaunakostnaður er kr. 910 500 000. Þess ber að geta að töluverður erlendur kostnaður er innifalinn í vinnsluverðmæti, svo sem orka, umbúðir og fleira.



Herra forseti. Ásamt hv. þm. Páli Péturssyni og Gunnlaugi Stefánssyni flyt ég þáltill. um að fela ríkisstj. að endurskoða löggjöf um ærumeiðingar. Lög þau, sem hér um ræðir, eru almenn hegningarlög, nr. 19 frá 1940, 108. gr. í XII. kafla og 234. 237. gr. og 7.41. gr. í XXV. kafla. Í þessum greinum er m. a. kveðið svo á að sektum varði bregði maður manni brigslum án tilefnis, þótt hann segi satt, og varðandi opinbera starfsmenn, að aðdróttun, þótt sönn sé, varði sektum sé hún borin fram á ótilhlýðilegan hátt. Af þessu sést að gildandi lög um meiðyrði þrengja mjög prentfrelsi og málfrelsi manna og beinlínis banna mönnum að viðlagðri refsingu að segja sannleikann. Þau geta því beinlínis komið í veg fyrir opna þjóðmálaumræðu og hljóta þar með að teljast varhugaverð fyrir lýðræði í landinu. Hér er rétt að minna á að umrædd löggjöf um ærumeiðingar hefur þótt orka tvímælis allt frá því að hún var sett, en lögin eru tæpra 40 ára gömul eða sett árið 1940. Helsti andófsmaður þessa máls á þingi, þegar það var til umr. árið 1939, var Gísli Sveinsson sýslumaður og þm. og voru tvær greinar honum einkum þyrnir í augum. Það voru 236. gr. og 237. gr. og varaði hann mjög við að binda þau ákvæði í lög. Áður en ég rek málflutning Gísla Sveinssonar, sem ég tel merkilegan og sígildan, er rétt að ég rifji upp hvernig þessar greinar hljóða. 236. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund, þá varðar það varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum. Sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til þess að halda hana rétta, þá varðar það sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum.“ 237. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef maður bregður manni brigslum án nokkurs tilefnis, þá varðar það sektum, þótt hann segi satt.“ Um efni þessara ákvæða sagði Gísli í þingræðu á sínum tíma að verið væri að skerða þá hluti sem í eina og hálfa öld hefðu verið uppistaða alls lýðfrelsis í ræðu og riti, og hann minnir á að allar þjóðir hafi keppst við að taka upp í stjórnarskrár sínar ákvæði um ritfrelsi og prentfrelsi allt frá stjórnarbyltingunni miklu í Frakklandi. Með hliðsjón af þeirri þróun telur Gísli umrædd ákvæði þessarar tveggja greina varhugaverð fyrir lýðfrelsið. Hann greinir frá umr. í danska þinginu um sama efni, sem áttu sér þá stað um líkt leyti, og hann greinir frá andstöðu danskra þm. við sams konar ákvæðum sem þáv. dómsmrh. Dana, Steincke, var talsmaður fyrir. Um þetta segir Gísli, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur ekki farið dult hjá þeim bræðrum okkar við Eyrarsund, að þetta sé að brjóta frelsið, en Steincke hefur varið það með þeirri forsendu, að nauður geti rekið til að brjóta frelsið til að vernda frelsið. En nú hefur það ekki komið fram, hvor hluti frelsisins sé þyngri á vogarskálinni, sá sem brotinn er eða sá sem er verndaður.“ Þessi málflutningur Gísla Sveinssonar er enn í fullu gildi, og þeir atburðir hafa gerst á síðustu árum, sem sanna okkur, að veruleg þörf er á endurmati á því, hvorn hluta frelsisins meiðyrðalöggjöfin á fyrst og fremst að vernda. Á hún að vernda æru manns á kostnað tjáningarfrelsis eða á hún fyrst og fremst að vernda frelsi manns til að tjá sig? Þetta mætti einnig orða svo: Ef árekstrar verða milli frelsisins að tjá sig og frelsisins til að hafa 100% æru, hvorn hluta frelsisins teljum við þá þýðingarmeiri? Þetta er þungamiðja málsins, ef maður reynir að meta einhver þau illræmdustu og víðtækustu meiðyrðamál sem orðið hafa hér á landi eftir að þessi lög voru sett, og reyndi þá mjög á þessa löggjöf og túlkun hennar. Hér á ég vitaskuld við VL-málin svonefndu sem fylgdu í kjölfar opinberrar umr. um bandaríska hersetu á Íslandi. Undirréttardómarar vildu leysa þennan ágreining yfirleitt á þann hátt, að tjáningarfrelsi ætti að sitja í fyrirrúmi þegar opinber umræða væri annars vegar, en smásmuguleg vernd ærunnar að víkja. Þessi stefna undirréttardómaranna allra sem um málin fjölluðu, hnígur raunar mjög í sömu átt og hæstiréttur Bandaríkjanna stefnir í og má vitna til dóma þar að lútandi. Þessi stefna gefur tjáningarfrelsinu allan forgang og takmarkar það ekki af æruverndunarástæðum nema farið sé yfir öll siðræn mörk. Hins vegar hnikaði Hæstiréttur hér yfirleitt öllum VL-dómunum til og gaf ærunni meiri vernd á kostnað tjáningarfrelsisins en undirréttur gerði. Þess ber þó einnig að geta, að Hæstiréttur klofnaði í tvennt í öllum dómum sínum. Þessar niðurstöður dómstólanna sýna að sú löggjöf, sem dómstólarnir verða þó að styðjast við, er í engu samræmi við réttarvitund manna nú. Sú meiðyrðalöggjöf, sem við búum við í dag, gerir ekki ráð fyrir að opinber þjóðfélagsumræða sé til. Löggjöfin miðast við hugsunarhátt löngu genginna kynslóða og allt annað þjóðlíf en við lifum við nú. Það er því í rauninni ekkert undarlegt þó að dómarar sýna að tímabært er að færa þessar réttarreglur í það horf að það samsvari réttarvitund manna og tryggi, en skerði ekki grundvallarmannréttindi eins og tjáningarfrelsi. Eigi menn að geta borið traust til dómstólanna, þá er ein grundvallarforsendan sú, að sem mest samsvörun sé á milli löggjafar og réttarvitundar almennings. Stofnun Málfrelsissjóðs sýndi einnig glögglega hver réttarvitund manna er í þessum efnum í þjóðfélagi okkar, en í ávarpi því, sem sjóðsstofnuninni fylgdi og fjöldi manná af öllum stjórnmálaskoðunum skrifaði undir, er enn hert á því að vernda skuli tjáningarfrelsi og ekki eigi að veita heimild til skerðingar á því í nútímaþjóðfélagi. Ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa ávarpið eða meginhluta þess, þar eð það skýrir glögglega kjarna málsins. Þar stendur svo, með leyfi forseta: „Allt frá tímum frönsku stjórnarbyltingarinnar hefur skoðana- og tjáningarfrelsi verið einn af hornsteinum þess lýðræðis sem þjóðir um norðanverða Evrópu og Ameríku hafa fylgt og leitast við að festa í sessi. Réttarþróun í þessum efnum hefur mjög gengið í þá átt að rýmka málfrelsi í stjórnmálaumræðum. Samkv. stjórnarskrá Íslands eiga þessi réttindi að vera tryggð Íslendingum, en með framkvæmd gildandi lagaákvæða um meiðyrði er hætta á að þessum réttindum verði í raun settar óæskilegar og ónauðsynlegar skorður. Tilefni þessa ávarps eru dómar þeir sem nýlega hafa verið kveðnir upp í Hæstarétti vegna ummæla sem fallið hafa í umræðum um hersetuna, eitt heitasta deilumál þjóðarinnar síðustu þrjá áratugi. Með þeim hefur mörgum einstaklingum verið gert að greiða háar fjárhæðir í málskostnað og miskabætur handa stefnendum. Undirritaðir telja nauðsynlegt að tryggt verði fyllsta frelsi til umræðna um málefni, sem varða almannaheill, og til óheftrar listrænnar tjáningar. Meðan þetta frelsi er ekki ótvírætt tryggt teljum við höfuðnauðsyn að slá skjaldborg um málfrelsið og höfum í því skyni ákveðið að beita okkur fyrir stofnun Málfrelsissjóðs. Málfrelsissjóði verður ætlað það að standa straum af kostnaði og miskabótum vegna meiðyrðamála þegar stjórn sjóðsins telur að með þeim séu óeðlilega heftar umræður um mál sem hafa almenna, samfélagslega eða menningarlega skírskotun.“ Ég læt lestri úr ávarpi stofnenda Málfrelsissjóðs lokið, herra forseti, en minni á, að þegar hefur nokkrum aðilum verið greitt fé úr sjóðnum. Í þessari till., sem ég mæli hér fyrir, er einnig gert ráð fyrir að endurskoðun meiðyrðalöggjafarinnar taki til 241. gr., en samkv. henni má dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk ef sá krefst þess sem misgert var við. Fremur en leita langt yfir skammt í rökfærslu að þeirri skoðun okkar, að hér sé um úrelt ákvæði að ræða, ætla ég að leyfa mér að vitna í hæstv. forsrh., Ólaf Jóhannesson. Í opnu bréfi, sem hirtist í Tímanum í marsmánuði 1976, til Þorsteins Pálssonar þáv. ritstjóra Vísis, fjallar hæstv. forsrh., sem þá var raunar dómsmrh., um þetta ákvæði. En tilefnið var það, að ritstjóri Vísis höfðaði mál á hendur ráðh. og krafðist þess, að dómari dæmdi dauð viss ummæli ráðh. sem hann hafði látið sér um munn fara í útvarpsþættinum Beinni línu. Um þetta umrædda ákvæði segir Ólafur Jóhannesson á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalatriðið er spurningin, hvort hægt sé að dæma orð til dauða. Heilbrigð skynsemi svarar því neitandi. Orð lifa eða deyja eftir því sem efni standa til. Ekkert dómsorð getur deytt þau. Þótt dómsorð segi einhver orð dauð og ómerk getur það eftir sem áður lifað góðu lífi, flogið á milli manna í talmáli og verið skrifað í bækur og blöð, en dómsorðið verður þá bara dauður bókstafur, engum til gagns eða ánægju. Ég veit auðvitað eins vel og þú, að enn er heimild til þess í íslenskum hegningarlögum að dæma tiltekin orð eða ummæli dauð og marklaus, svo sem það mun oftast hafa verið orðað í dómsorði, sbr. 1. mgr. 241. gr. hegningarlaganna. Ég veit líka að þess háttar heimild hefur verið íáslenskum lögum allt frá því að hún var tekin upp í prentfrelsistilskipun frá 9. maí 1855, en þá þótti nú heldur vissara að setja prentfrelsinu hæfilegar skorður. Hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan og hugmyndir manna um tjáningarfrelsi og prentrétt hafa tekið talsverðum stakkaskiptum. Ég hygg að hliðstæð ákvæði í sambandi við meiðyrðamál þekkist vart utan Íslands nema í norskum og dönskum lögum. Við fengum þau að sjálfsögðu frá Dönum. Ómerking er ekki refsing, heldur mun hún upphaflega hafa verið hugsuð sem plástur á sár þess er taldi misgert við sig í orðum. Meginatriðið er að ákvæði þetta, þótt enn standi í íslenskum lögum, er fyrir löngu orðið úrelt og að steinrunnu nátttrölli sem samrýmist ekki nútímahugmyndum manna og síst þeirra sem telja sig fyrirsvarsmenn hins frjálsa orðs. Það væri því viðeigandi að dómstólar virtu það að vettugi og bættu þannig úr tómlæti löggjafans.“ Herra forseti. Ég álít að nægileg rök hnígi að því að endurskoða beri þá meiðyrðalöggjöf sem við búum við, og það er skoðun okkar flm., að sú endurskoðun eigi að fara í þann farveg að tryggja að umr., sem hafa menningarlega og þjóðfélagslega skírskotun, geti farið fram á eðlilegan hátt og séu ekki heftar með tilliti til ærunnar, sem við hljótum að skipa skör lægra. Og þótt þau ráð hæstv. núv. forsrh. til dómstólanna um að bæta úr tómlæti löggjafans með því að virða að vettugi viss lagaákvæði hafi í því samhengi, sem þau voru sett fram, verið sanngjörn og rétt, þá hlýtur hitt þó að teljast réttara, að löggjafinn hæti úr eigin tómlæti og setji lög er tryggi grundvallarmannréttindi í þágu almannaheillar. Ég leyfi mér að leggja til að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef mjög litlu við hina ítarlegu framsögu hv. 1. flm. að bæta. Þó langar mig, þar sem ég er meðflm. að þessari till., að drepa á eitt atriði enn, sem ég tók ekki eftir að kæmi fram í máli hv. 1. flm. Það er skoðun mín, að það þurfi að breyta þessari löggjöf, það þurfi að endurskoða hana og færa hana nokkuð til annars horfs en hún er nú. Meginrökin fyrir þeirri skoðun minni eru þau, að eftir henni sýnist mér hafa verið felldir dómar sem ekki er hægt að áfrýja, sem ég finn ekki vitrænar forsendur fyrir, en sjálfsagt eru þeir löglegir. Ég vil enn fremur gera mikinn mun á því, á hvern hátt menn skammast. Ég vil fyrirgefa skammir miklu fremur ef settar eru fram með listrænum hætti. Hættan við að rýmka löggjöf eins og þessa er sú, að menn leiðist út í illyrði. Það er engum málstað til framdráttar, engum einstaklingi til framdráttar að illyrðast í geðvonsku og af kauðahætti, og út af fyrir sig sé ég ekkert á móti því að það sé refsingarvert athæfi. Hitt horfir öðruvísi við mér, ef þetta er gert með skemmtilegum og listrænum hætti. Ég hef orðið þess var, að það er hægt að komast að orði svo að fengur er að og svo að auðgi mannlífið, og það er ástæðulaust að refsa svo mjög fyrir það. Þá væri líka æskilegt að geta gert mun á því, hvort sagt er satt eða logið. Ég lít svo að það eigi að vera refsivert athæfi að ljúga upp á mann rakalausum ósannindum og ekki síst ef þær eru settar fram á ósmekklegan hátt. En ég held ástæða sé til að fara mildari höndum um þann sem getur sannað áburð sinn, þann sem getur sannað að hann hafi haft rétt að mæla. Það er býsna mikið atriði. Og þetta leiðir hugann að fjölmiðlum nútímans. Fjölmiðlar eru orðnir máttugir í þjóðfélaginu. Fjölmiðlafólk hefur tamið sér nokkuð aðra starfshætti en áður. Blaðamennska er það sem menn kalla opnari en áður og blaðamenn eru að vísu ágengari og harðvítugri í ádeilu sinni heldur en þeir hafa áður verið. Það undirstrikar einmitt nauðsyn þess að menn umgangist staðreyndir og sannleika af virðingu og reyni að halda sér innan marka velsæmis og þeir, sem ekki virða það, taki út sína rassskellingu. Hvort menn skammist meira í þjóðfélaginu nú um stundir eða áður, þá hygg ég að svo sé ekki. Ég hygg að orðaskipti manna á Alþ. fyrr meir hafi a. m. k. stundum verið allmiklu snarpari en við eigum að venjast sem sitjum á hv. Alþ. í dag.

Flm.(Eyjólfur K. Jónsson): Herra forseti. Um langt árabil hefur verið ljóst að nauðsyn hefur borið til að endurskoða ýmiss konar löggjöf um félagarekstur. Á síðasta Alþingi gerðust þau ánægjulegu tíðindi að samþ. voru ný lög um hlutafélög, hin merkasta löggjöf að mínu mati, þar sem margar hugmyndir voru sóttar til þróunar bæði vestan hafs og austan. Samvinnufélagalög eru gömul og ófullkomin eins og hlutafélagalögin voru, og samvinnumönnum eins og öðrum hefur lengi verið ljóst að breytinga væri þörf. Nú er tímabært að mínu mati að fylgja fram breytingum á samvinnufélagalöggjöfinni alveg á sama hátt og hlutafélagalögunum og samræma þessi lög. Þess vegna er lagt til að Alþ. feli ríkisstj. að láta hefja undirbúning nýrrar löggjafar um samvinnufélögin. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, herra forseti. Ég geri ráð fyrir að allir þm. séu sammála um að nauðsyn beri til að endurskoða þessa löggjöf alveg á sama hátt og hlutafélagalögin, og vænti ég því að hv. allshn., sem ég legg til að fái málið til umfjöllunar, muni geta afgreitt það nú alveg næstu daga þannig að till. fái samþykki á þessu þingi.



Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því fyrir hönd samvinnumanna að rísa úr sæti og þakka hv. alþm. Eyjólfi K. Jónssyni fyrir tillöguflutning þennan. Ég sé í grg. að hann telur sig gera þetta að ósk framkvæmdastjóra Sambands ísl. samvinnufélaga. Nú er mér ekki alveg fyllilega ljóst hvort framkvæmdastjórinn hefur verið að gera að gamni sínu eða hvort hann hefur mælt í alvöru þegar hann nefndi einmitt þennan hv. þm.

Honum var bláköld alvara.

Ég sé að hv. flm. hefur tekið þetta svo sem það væri bláköld alvara, og ég reikna með að hv. flm. hafi hugsað sig vandlega um, því að þessi orð framkvæmdastjórans féllu í erindi sem hann flutti á ráðstefnu 2. sept. 1972, og þar með hefur flm. náttúrlega haft góðan umhugsunarfrest. Ég vil engan dóm á það leggja hvort þeir framkvæmdastjórnin og hv. þm. hafa lög að mæla, að það sé mjög brýnt að endurskoða þessi lög, en vera kann að svo sé. Hitt vil ég taka fram, að ég tel að þarna sé um nokkuð viðamikið mál að ræða, og þar sem till. fer til n., þar sem ég á sæti, vefst það ofurlítið fyrir mér hvort við komum til með að geta afgreitt það á þeim fáu dögum sem eftir eru. Hjá n. liggja mörg mál óafgreidd og það gengur illa að ná saman fundum. Við erum að vísu búnir að halda marga fundi og afgreiða mörg mál, en málafjöldi er mikill og þetta mál seint fram komið. En allt um það, þá komum við til með að athuga málið í n. Ég tel æskilegt að aðalfundur Sambands ísl. samvinnufélaga fái tækifæri til þess að segja sitt orð um þetta mál, og enn þá meira væri mér í mun að afgreiða það ef slík stofnun bæði um það sérstaklega. Það getur sem sagt verið hentugt að hafa sumarið fyrir sér að hugsa um málið og kynna sér það, og væntanlega koma tímar og koma ráð að líta á það síðar.



Herra forseti. Ég vil einungis vekja athygli á því, að í grg. er auðvitað gert ráð fyrir að fullt samráð verði haft um þessa endurskoðun við forustumenn samvinnufélaganna. Það er ekki verið að ákveða hér eitt eða neitt annað en að hefja, eins og það er orðað í till. sjálfri, undirbúning nýrrar löggjafar um samvinnufélög og samvinnusambönd. Auðvitað er mjög vel hægt að samþykkja till. og taka upp viðræður við forustumenn samvinnufélaganna. Að því er varðar það, hvort Erlendi Einarssyni hafi verið alvara þegar hann orðaði það fyrir allmörgum árum að ég yrði hjálplegur við að koma fram þessum lagabreytingum, þá vildi það svo til að við fluttum hvor um sig erindi á ráðstefnu uppi í Bifröst, þar sem ég ræddi um almenningshlutafélög aðallega og hann um samvinnufélög. Það urðu mjög skemmtilegar og miklar umr. um þessi félagaform og að hvaða leyti þau væru skyld og að hvaða leyti ekki, og við vorum, held ég, sammála um flest sem sagt var á þessari ráðstefnu, ég og forstjóri Sambands ísl. samvinnufélaga. Því miður tókst hvorugum okkar að hafa þau áhrif í þjóðfélaginu að löggjöf yrði sett um þessi félagaform fyrr en á s. l. vetri. Ég get, held ég, sagt að ég hafi átt þátt í því að reka frv. um hlutafélög áfram í fjh.- og viðskn., og mér finnst þess vegna tímabært að bæði ég og aðrir reynum að endurbæta samvinnufélagalöggjöfina. Ég minnist þess sérstaklega að formaður fjh.- og viðskn., sem þá var, Halldór Ásgrímsson, ræddi það einmitt oftar en einu sinni við mig að samvinnufélagalögin yrðu endurskoðuð líka í framhaldi af endurskoðun hlutafélagalöggjafar og að þessi tvenn lög yrðu samræmd. Ég get gjarnan bætt því við, að það skortir hér á Íslandi einnig löggjöf um ýmiss konar sjálfseignarstofnanir, samlagsfélög og sameignarfélög, sem atvinnurekstur stunda. Ég hef ekki haft það með í þessari till. vegna þess að ég held að eðlilegast væri að næst yrði samvinnufélagalögunum breytt, en síðan í framhaldi af því yrði sett sérstök löggjöf um þessar stofnanir sem sumar hverjar eru veigamiklar og reka mikinn atvinnurekstur í þjóðfélaginu án þess að um þær séu nokkur almenn lög.



Herra forseti. Hv. flm. hefur hugsað mikið um félagaform og er kunnur að frumkvæði sínu um almenningshlutafélög. Guð hjálpi mér, ef þessir góðu vinir mínir, hv. 5. þm. Norðurl. v. og framkvæmdastjóri Sambands ísl. samvinnufélaga, hafá verið sammála um allt varðandi hlutafélög og samvinnufélög. Ég vil þá bara fullyrða það, að ef svo er, þá mun a. m. k. töluverður hluti af samvinnufólki í landinu vera þeim ósammála.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir til umr. á þskj. 514, miðar að því að framkvæmdar verði nákvæmar kannanir á launakjörum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Óhætt er að segja að fátt veldur meiri deilum og er jafnvandmeðfarið og launaskiptingin í þjóðfélaginu, enda eru uppi stöðugar kjaradeilur og ágreiningur í þeim málum. Þegar um svo veigamikinn undirstöðuþátt í þjóðfélaginu er að ræða, sem ræður afkomu heimilanna, auk þess að vera snar þáttur í efnahagslífinu í heild, þá hlýtur að vera grundvallaratriði að þær ákvarðanir, sem teknar eru á því sviði, byggist á allri þeirri yfirsýn og þekkingu í þeim málum sem mögulegt er að við getum haft yfir að ráða. Án slíkrar þekkingar verða allar ákvarðanir í kjaramálum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu handahófskenndar og kannske ekki síður óréttlátar, þar sem raunsætt mat liggur oft ekki til grundvallar ákvarðanatöku í þeim málum, heldur miklu fremur að ýmsar óréttmætar kröfugerðir séu knúnar fram í skjóli aðstöðu, sérhagsmuna og eigin mats á verðleikum, án réttmæts og hlutlauss mats á gildi og eðli vinnunnar. Við slíkar aðstæður bera þeir iðulega skarðan hlut frá borði sem síst skyldu, þeir sem skila mestum arði í þjóðarbúið með vinnu sinni við undirstöðuframleiðslugreinar í þjóðfélaginu. Hvaða mat liggur t. d. til grundvallar því að þeir, sem bera minnst úr býtum miðað við jafnlangan og kannske stundum lengri vinnutíma, hafa tvöfalt upp í fimm- til sexfalt minna en þeir sem mest bera úr býtum? Hvaða mat og réttsýni liggur til grundvallar slíkum geysilegum mismun í launakjörum? Hvað réttlætir þennan launamismun? Þetta eru grundvallarspurningar sem við verðum að fá svör við. Oft skortir líka í öllum umræðum um kjaramál alla sanngirni og þekkingu vegna þess að staðreyndir hafa ekki legið fyrir til að draga réttmætar og sanngjarnar ályktanir af þróun þessara mála undanfarna áratugi, enda er það ein meginforsenda þessa tillöguflutnings að ná fram með slíkum rannsóknum og könnunum sem till. gerir ráð fyrir þeirri þekkingu sem geti skilað okkur þeim árangri að hægt sé að byggja upp heilbrigða kjaramála- og efnahagsstefnu í framtíðinni. Slíkar kannanir og rannsóknir hafa að einhverju leyti verið framkvæmdar, en í of litlum og sundurlausum mæli til að á þeim megi byggja. Slíka yfirgripsmikla könnun og rannsókn er varla á færi aðila vinnumarkaðarins að framkvæma. Liggur því næst við að ætla að hún verði framkvæmd á vegum stjórnvalda, enda má einnig benda á að í frv. forsrh., í kaflanum um samráð stjórnvalda við samtök launafólks á sviði efnahagsmála, segir í 5. gr., að verkefni samráðs þessa skuli m. a. vera að fjalla um atriði sem horfa til framfara á sviði atvinnu-, verðlags-, kjara- og launamála og efnahagsmála almennt. Má því ætla að slíkar upplýsingar hljóti að verða mjög hagnýtar og nauðsynlegar við ýmsa sameiginlega ákvarðanatöku, bæði hjá stjórnvöldum og aðilum vinnumarkaðarins. Nákvæmar kannanir á launakjörum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu mættu einnig verða grunnur að sanngjarnari tekjuskiptingu og hagkvæmara launafyrirkomulagi, enda segir í þáltill., að kannanirnar skuli sérstaklega miðast við að gera grein fyrir, hvort vissir hópar hafi ekki öðlast þá hlutdeild bætts þjóðarhags sem almennt geti talist réttmæt, og skuli þannig unnar að á grundvelli þeirra megi ákveða hvaða aðferðum hægt sé að heita til að auka laun og tekjur þeirra einstaklinga eða hópa sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Mikill meiri hluti efnahagslegra ákvarðana, sem teknar eru á Alþ. og í ríkisstj., miða að því að bæta kjör þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Slík vinnubrögð eru og í fullu samræmi við álit mikils hluta þjóðarinnar um framkvæmd á grundvallarhugmyndum um þjóðfélagslegt réttlæti. Næg atvinna síðustu áratuga hefur útrýmt almennri fátækt. Stefnan í menntamálum hefur og valdið því, að alþýðufólk hefur með aukinni menntun náð fram aukinni verðmætasköpun og þannig aukið tekjur sínar og þjóðarinnar. Þá má og nefna breytingar sem gerðar hafa verið í skatta-, almannatrygginga- og félagsmálum og hafa haft áhrif í þá veru að bæta stöðu vissra hópa í þjóðfélaginu, svo sem barnafjölskyldna, aldraðra og öryrkja. Margt bendir þó til þess að ekki sé nóg að gert, og enn má finna hópa í þjóðfélaginu, sem bæði hafa lág laun og litlar tekjur. Hið opinbera getur bætt hér úr með aðgerðum á sviði skatta-, félags- og atvinnumála. En til þess að slíkt verði gert á sem árangursríkastan hátt þarf að liggja fyrir hver vandinn er og hvers eðlis. Þá er ekki síður mikilvægt í þessu sambandi að um það hefur ekki verið eining á vinnumarkaðinum hverjir skuli teljast til láglaunahópa og hverjir til lágtekjuhópa. Auðvitað verður ekki úr því skorið í rannsókn sem þessari. Hins vegar ætti með slíkri rannsókn að skapast grundvöllur til raunhæfari umræðu og ákvarðana en nú á sér stað. Kannanirnar eiga sérstaklega að miða að því að upplýsa, meta og undirbyggja vissa þætti og mætti við framkvæmd og úrvinnslu þeirra bæta við frekari þáttum sem að gagni mættu koma, því að þeir þættir, sem till. gerir ráð fyrir, þurfa ekki að vera tæmandi. Í fyrsta lagi gerir till. ráð fyrir að fyrir liggi á einum stað, þar sem tölfræðileg tölvuúrvinnsla er möguleg, allar upplýsingar um lífskjör og kjaramál er máli skipta og nauðsynlegar eru til tölfræðilegrar greiningar hverju sinni. Slíkar upplýsingar eru að einhverju leyti fyrir hendi, en á við og dreif um þjóðfélagið, t. d. hjá Þjóðhagsstofnun, Kjararannsóknarnefnd, verkalýðsfélögunum, Jafnréttisráði, Hagstofu, verðlagsstjóra, skattstofum og tryggingakerfinu. En aðrar upplýsingar, sem nauðsynlegar eru, liggja ekki á lausu og þeirra þyrfti að afla með könnunum sem þessari. Eðlilegt má telja að slíkar upplýsingar séu varðveittar á einum stað, þar sem hægt sé að endurbæta þær eins og tilefni gefast til á hverjum tíma og vinna úr þeim. Ekki er óeðlilegt að álíta Kjararannsóknarnefnd í tengslum við Þjóðhagsstofnun rétta aðilann til að vinna að slíkum könnunum, þó að einstaka verkefni mætti fela öðrum aðilum, eins og t. d. Háskóla Íslands. Í lið 2 segir að framkvæma eigi tölfræðilegan samanburð á hvers konar kjaraatriðum - í hvaða formi sem þau eru látin í té - innan og milli starfsgreina, fyrirtækja, stofnana, verkalýðsfélaga, atvinnuvega eða byggðarlaga. Slíkur samanburður sem þessi hlýtur að teljast nauðsynlegur því að þá opnast möguleiki til að framkvæma hlutlausan og raunhæfan samanburð á hvers konar kjaraatriðum sem að gagni gætu komið fyrir ríkisvaldið og aðila vinnumarkaðarins við gerð kjarasamninga eða við mótun launa- og tekjustefnu í landinu. Ef um marktækan mismun væri að ræða milli launakjara einstakra byggðarlaga, atvinnuvega, verkalýðsfélaga, starfsgreina eða ólíkra rekstrarforma í atvinnurekstri, þá gefur auga leið að leita þarf skýringa með könnunum eða á annan hátt ef æskilegt þykir þar um að bæta. Þegar velt er fyrir sér kjaramálum og tekjuskiptingu er algengt að spurt sé: Hvers vegna er greitt meira fyrir þessa vinnu en aðra. Í lið 3 er um mjög mikilvægan lið að ræða, sem er rannsókn á forsendum flokkaskipunar og annarra kjaraatriða hinna margvíslegu kjarasamninga, þ. e. a. s. að meta vægi hinna ýmsu eðlisþátta vinnunnar eða annarra áhrifaþátta með vinnurannsóknum, t. d. ábyrgðar, áhættu, hæfni, lífaldurs, prófa, starfsaldurs, starfsreynslu og fleiri þátta. Aðalreglan hingað til er að flokkaröðun er ákveðin í aðalkjarasamningum eða öllu heldur sérkjarasamningum einstakra félaga af einhvers konar samstarfsnefndum um starfsmat, t. d. af Kjaranefnd hjá starfsmönnum hins opinbera. Það, sem einkum hefur verið lagt til grundvallar, er, að því er næst verður komist, ábyrgð, sjálfstæði í starfi, menntun, starfsaldur hjá sama aðila, en ekki endilega starfsreynslan sem slík, rökstuðningur stéttarfélags og oft á tíðum framboð og eftirspurn og ekki síst viðhorf til starfsins. Ein reglan sannast með undantekningum, að því færri sem vinna í starfsgreininni, því betur er hún launuð. En tæpast er hægt að tala um að neinar formlegar reglur gildi hér um og er reyndar nokkuð misjafnt eftir stéttarfélögum á hverju slíkt starfsmat byggist. Raunhæfir mælikvarðar byggðir á rannsóknum á eðli vinnunnar, þar sem gert er ráð fyrir að hinir fjölbreytilegu eðlisþættir hennar geti á einhvern hátt vegið upp hvor á móti öðrum, hljóta að vera nauðsynlegir til að hægt sé á einhvern sanngjarnan hátt að ákveða kaup og kjör samkv. flokkaröðun eða á annan hátt. Þegar deilt er um kaup og kjör, þá er oftast verið að deila um taxtakaupið, sem byggist á flokkaröðuninni, og samanburður gerður á þeim grundvelli, en hjá sumum hópum er taxtakaupið ekki afgerandi þáttur heildartekna og enn öðrum óverulegur þáttur. Sanngjarn samanburður verður því varla gerður nema öll launakerfin séu dregin inn í myndina. Því hlýtur að vera nauðsynlegt að upplýsa hlutfall hinna ýmsu launakerfa í launakjörum almennt, þannig að hægt sé að sjá hvaða þáttur launakjara sé mest ákvarðandi um launakjör hverrar starfsstéttar, svo sem dagvinnutaxtar, yfirvinnutaxtar, afkastahvetjandi launataxtar, yfirborganir og aðrar duldar greiðslur eða kjaraþættir. Liður í heildarmyndinni í kjara- og launamálum hlýtur einnig að vera að meta heilsufræðileg, félagsleg og hagfræðileg áhrif hinna mismunandi launakerfa og vinnuaðstæðna og einnig hvort að skaðlausu mætti koma við viðar afkastahvetjandi launakerfum, t. d. hjá hinu opinbera. Óþrifalegar, heilsuspillandi og óaðlaðandi vinnuaðstæður hafa án efa veruleg áhrif á starfsgetu sem og vinnuframlag starfsfólks. Það gæti því hvort tveggja í senn verið hagur vinnuveitanda sem launþega ef samanburðarkönnun á sambærilegum vinnustöðum leiddi í ljós marktækan mismun á vinnuframlagi betri vinnuaðstæðum í hag. Alkunna er að margvísleg launakerfi eru notuð á vinnumarkaðinum til þess að auka afköst eða árangur, önnur til þess að ná samfelldari vinnu, t. d. vaktaálag, enn önnur til þess að halda góðum starfskröftum, t. d. yfirborganir, yfirvinnutaxtar, og fleira mætti nefna. Það er augljóst að slík launakerfi hafa ekki sömu áhrif, hvorki á launþegann sjálfan né árangur vinnu hans. Öll hafa þau sína kosti og sína galla, en nauðsynlegt að slíkt sé metið á hlutlausan hátt. Sennilega geta allir fallist á það, að þrátt fyrir ákvæði jafnréttislaganna frá 1976, þar sem segir að konum og körlum skuli greidd jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf, sé enn um töluvert launamisrétti að ræða. Staðreynd er að kynbundin starfsskipting er almennt ríkjandi í mörgum atvinnugreinum, þó að óljóst sé í hve ríkum mæli karlmenn sitji að betur launuðum störfum en konur, einnig að konur veljast jafnan f láglaunastörf. Kannanir hafa leitt í ljós að launamunur karla og kvenna er einnig innan sömu starfsgreina. Slíkar staðreyndir krefjast þess að leitað sé skýringa á því, hvort uppbygging launataxta og annarra launakjara kalli fram mismun á kjörum karla og kvenna, og á því, hvers vegna þau störf, sem konur stunda, séu jafnan lægst launuð. Er t. d. einhverra skýringa að leita í launamismun karla og kvenna vegna aðildar að mismunandi verkalýðsfélögum? Nauðsynlegt er einnig að upplýsa hvernig aldurs- og kynskipting sé eftir launatöxtum, yfirborgunum og starfsgreinum, en þar er átt við að upplýsa einfaldlega hlutfallsskiptingu karla og kvenna í einstökum launaflokkum hinna ýmsu kjarasamninga og hversu yfirborganir eru ráðandi og mismunandi í kjörum karla og kvenna, en það ætti að sýna á marktækan hátt hvor hópurinn er meiri láglaunahópur. Það sama á við um aldur. En niðurstöður þessar gætu leitt í ljós hvort tekjur aukist reglulega fram að einhverju aldursmarki og minnki síðan úr því. Nauðsynlegt væri einnig, eftir því sem kostur er, að kanna slíkt gagnvart öðrum launakerfum og fá þannig sem sannasta mynd af slíkri skiptingu. Ef í ljós kæmi við slíka könnun að yfirborganir réðu miklu um launakjör almennt hlyti samhliða að verá nauðsynlegt að upplýsa hvaða áhrif það hefur í reynd á verðlagsþróun í landinu, því að varla getur talist eðlilegt að láglaunahópar, sem eingöngu taka laun samkv. kjarasamningum, beri kostnaðarhækkanir vöru og þjónustu sem leiðir af slíku. Mikilvægt atriði könnunarinnar er einnig að rannsaka hvort og hvers vegna sumir hópar eru verr í stakk búnir en aðrir til að ná fram bættum lífskjörum við almenna kjarasamninga, t. d. vegna aðstöðuleysis eða af öðrum ástæðum, og á sama hátt að rannsaka hvort aðrir hópar hafa notfært sér aðstöðu sína á óeðlilegan hátt til þess að knýja fram lífs- og launakjör sem eru í engu samræmi við vinnuframlag þeirra. Skert starfsgeta eða starfsþrek hefur vitaskuld áhrif á lífsafkomu og kjör margra hópa, bæði vegna andlegrar og líkamlegrar fötlunar og vegna aldurs, sjúkdóma og slysa. Slíkar breytingar á högum fólks koma oft fyrirvaralaust og hafa mikil áhrif á lífsafkomu og hagi þess. En í slíkri könnun sem þessari, þar sem leitast á við að gera grein fyrir, hvers vegna vissir hópar hafa ekki öðlast þá hlutdeild bætts þjóðarhags sem almennt geti talist réttmæt, og leita á leiða til þess að bæta hag þeirra, hlýtur að vera nauðsynlegt að kanna hvaða áhrif skert starfsgeta eða starfsþrek hefur í reynd á eðlilega tekjuskiptingu í þjóðfélaginu, þótt slíkt mat og könnun geti verið erfið í framkvæmd. Með því ætti að nást fram einnig hvað skert starfsgeta er ákvarðandi þegar um er að ræða aðra sambærilega þætti, eins og t. d. menntun og starfsreynslu. Þau hagstjórnartæki, sem stjórnvöld hafa yfir að ráða til þess að bæta hag og afkomu hinna verst settu, eru m. a. í gegnum skatta- og almannatryggingakerfið. Þessum hagstjórnartækjum hefur því eðlilega verið beitt til þess að bæta kjör þeirra sem verst eru settir vegna skertrar starfsgetu, starfsþreks eða annarra félagslegra ástæðna. Hér er um stóran hóp fólks að ræða, þar sem t. d. öryrkjar eru milli 7–8 þús. og fjöldi aldraðra einnig með skerta starfsgetu. Erfitt reynist því oft á tíðum fyrir þetta fólk að fá starf við sitt hæfi á vinnumarkaðinum og á það því oft undir högg að sækja í starfsvali og launakjörum. Lífeyrir almannatrygginganna og ákvarðanir stjórnvalda í skattamálum eru því mjög ákvarðandi um lífsafkomu og hagsmuni þessa fólks. Slíkir hópar hafa ekki verkalýðsfélög til þess að gæta réttar síns og eru háðir ákvörðunum stjórnvalda hverju sinni um afkomu sína. Nauðsyn ber til að leita allra tiltækra leiða til að tryggja þessu fólki réttmæta og eðlilega hlutdeild í vaxandi þjóðartekjum. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir helstu atriðum þeirra kannana og rannsókna sem þáltill. gerir ráð fyrir, en á grundvelli þeirra mætti ná fram mikilvægum áfanga í kjaramálum. Um það fjallar 15. liður till., en sá liður fjallar um hvort ekki sé hægt í samráði við aðila vinnumarkaðarins að samræma og einfalda hinn mikla frumskóg kjaraákvæða og launataxta er nú gilda í landinu, sem hafa gert alla samningsgerð mjög erfið og tímafreka. Slíkan aragrúa launataxta hlýtur að teljast hagkvæmt að einfalda og samræma, því að slíkt flókið og margþætt kjarakerfi og kostnaðarsamt, torveldar, tefur og skapar ýmsa erfileika í allri samningsgerð, auk þess sem slíkt fyrirkomulag eykur líkur á misrétti og óréttlátri tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Hér er því um hagsmunamál allra aðila að ræða, bæði aðila vinnumarkaðarins, ríkisvaldsins og þjóðarinnar í heild. Í þessari þáltill. er á engan hátt lögð nein höfuðáhersla á, að ríkisvaldið hafi afskipti af slíkri samræmingu og einföldun á launatöxtum og kjaraþáttum ef slíkt þætti ganga inn á frjálsan samningsrétt, þó að e. t. v. mætti ætla að stjórnvöld hefðu forgöngu í svo yfirgripsmiklu og vandasömu verki. Forsendan fyrir að slík einföldun og samræming geti verið framkvæmanleg er að framkvæmdar séu þær kannanir og rannsóknir sem þáltill. gerir ráð fyrir. Herra forseti. Ljóst er af því, sem fram kemur í þáltill., og því, sem ég hef rakið, að hér er um ærið yfirgripsmikið og jafnvel kostnaðarsamt verkefni að ræða. Sumt er framkvæmanlegt á skömmum tíma án mikils tilkostnaðar, annað tæki lengri tíma og kostaði töluvert. En það er skoðun flm. þessarar þáltill. að slík fyrirhöfn og kostnaður gætu skilað sér margfalt aftur í hættum skilyrðum til uppbyggingar heilbrigðs efnahagslífs og betri og réttlátari kjörum fólksins í landinu, sem hlýtur að vera það markmið sem allir stefna að. Þó að skammur tími sé nú eftir af þingi er von mín að þm. sjái hve brýnt er að slíkar kannanir séu gerðar og fyrir liggi þær upplýsingar sem nauðsynlegar hljóti að vera til að draga réttmætar og sanngjarnar ályktanir í kjaramálum, sem á megi byggja við gerð kjarasamninga og almennt geti gefið rétta vísbendingu um hvert skuli stefna til þess að ná fram réttlæti í launamálum. Þróun launa- og kjaramála undanfarna mánuði og ár hlýtur að krefjast þess að slíkar kannanir fari fram. Ég vil svo að lokum vona að þessi þáltill. njóti stuðnings þdm. og hljóti afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Að lokinni þessari umr. óska ég eftir að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 546 er flutt till. til þál. um aðgerðir vegna fiskeldis að Laxalóni. Þetta mál á sér að því leyti óvenjulega forsögu, að flutningsaðili þessa máls er öll allshn. Nd. Allshn. Nd. ákvað að eigin frumkvæði að kanna svo vel sem auðið væri samskiptamál þau sem kölluð hafa verið Laxalónsmál. Þetta eru orðin löng og flókin mál með allmiklu tilfinningalegu ívafi, - mál sem eiga sér þriggja áratuga sögu, - og það, sem n. gerði, var að nota sér þann rétt, sem hún hefur sem þn., og kalla fyrir þá aðila, sem gátu veitt upplýsingar um þetta mál, viða að sér öllum þeim upplýsingum, sem hún taldi mögulegt, og semja ályktun í formi till. til hins háa Alþ. um hvernig með skuli fara. Niðurstaða og ályktun allshn. Nd. til Alþingis er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar 1. Að skipuð verði þriggja manna nefnd, sem verði falið að vinna að eftirfarandi verkefnum: að meta það brautryðjendastarf sem Skúli Pálsson hefur unnið með eldi á regnbogasilungi hér á landi; að meta tjón það sem kann að verða vegna niðurskurðar á regnbogasilungsstofni Skúla Pálssonar, þar til nýr stofn er orðinn kynþroska og arðbær; að meta verðmæti stöðvarinnar að Laxalóni með það fyrir augum að Alþ. samþykki að ríkið festi kaup á henni; að gera till. um uppbyggingu fiskræktarstöðvar að Þóroddsstöðum II í Ölfusi og hvernig þar megi halda áfram þeirri fiskrækt sem nú er í Laxalóni. 2. Væntanlegur kostnaður vegna máls þessa verði greiddur úr ríkissjóði.“ Með þessari till. til þál. fylgir svofelld grg.: „ Allshn. Nd. hefur um nokkurra mánaða skeið að eigin frumkvæði haft til athugunar málefni Skúla Pálssonar að Laxalóni og samskipti hans við opinbera aðila. Málið hefur verið kannað frá mörgum hliðum. Til að afla upplýsinga hafa eftirtaldir aðilar komið til fundar við nm. og gefið upplýsingar: Sveinn Snorrason hrl., Þór Guðjónsson veiðimálastjóri, Skúli Pálmason hrl., Páll A. Pálsson yfirdýralæknir, Guðmundur Pétursson forstöðumaður, Keldum, dr. Sigurður Helgason fisksjúkdómafræðingur, Skúli Pálsson framkvæmdastjóri og Sveinbjörn Dagfinnsson ráðuneytisstjóri. Svo sem sjá má af þessari upptalningu hefur n. rætt við allmarga einstaklinga vegna þessa máls, sem almennt gengur undir heitinu „Laxalónsmálið“, í því skyni að afla greinargóðra og hlutlægra upplýsinga. Í ljós hefur komið að hér er um að ræða deilumál sem erfitt er að leggja á tölulegt mat. Málið er öðrum þræði af tilfinningalegum toga spunnið, og hafa tekist á framkvæmdavilji annars vegar og verndunarsjónarmið hins vegar. Stjórnvöld og embættismenn verða ekki áfelld fyrir að taka tillit til verndunarsjónarmiða gagnvart viðkvæmu lífríki landsins. Því síður er unnt að áfellast athafnamenn sem vilja efla og auka rekstur sinn. Það er hins vegar ljóst, að fiskrækt getur verið mjög arðvænleg atvinnugrein ef rétt er að staðið. Nægir í því sambandi að minna á reynslu Dana, Norðmanna og fleiri þjóða. Það er þess vegna skoðun nm., að Alþ. beri að gera það sem í þess valdi stendur til að greiða fyrir framförum í þessari atvinnugrein, án þess að tekin sé ástæðulaus áhætta. Skúli Pálsson hóf eldi á regnbogasilungi árið 1951, eftir að hafa flutt regnbogasilungshrogn til landsins. Þekking á fisksjúkdómum hefur fleygt fram síðan þá. Vegna fjárskorts og af öðrum ástæðum var ekki fyrir hendi hér á landi aðstaða né sérhæfðir starfskraftar til að ákvarða óumdeilanlega heilbrigði regnbogasilungsins. Hins vegar hefur ekki í röskan aldarfjórðung fundist neinn kvilli í regnbogasilungsstofninum. Stjórnvöld hafa á þessu árabili verið á varðbergi gagnvart hugsanlegum sjúkdómum og enga áhættu tekið. Þessa afstöðu hafa sumir nefnt óeðlilega tregðu embættismanna og stjórnvalda. Árið 1976 gerðist það svo, að staðfest var nýrnaveiki í laxastofni á Laxalóni. Þar eð ekki þykir sannað að regnbogasilungur geti ekki borið þennan sjúkdóm, þótt hann sýkist ekki sjálfur, þykir n. rétt að farið verði að tillögum dr. Sigurður Helgasonar um niðurskurð á regnbogasilungsstofninum að klaki loknu á vori komanda. Ætlunin er að sótthreinsa hrognin og koma upp nýjum stofni. En hver sem upptök deilunnar um regnbogasilunginn kunna að vera er ljóst að með árunum hefur mikill hiti færst í hana. Óhætt er að fullyrða að þar hefur verið farið út fyrir skynsamleg mörk. Verður ekki séð að slíkar deilur séu til þess fallnar að auka gagnkvæmt traust þegns og stjórnvalds. Ógerlegt er að meta nákvæmlega hugsanlegt tjón vegna varfærni stjórnvalda gagnvart regnbogasilungsræktun á undanförnum árum, varfærni sem m. a. byggist á því að nauðsynleg aðstaða hefur ekki verið fyrir hendi til rannsókna. Hér er átt við hugsanlegt tjón Skúla Pálssonar og þjóðarheildarinnar. Vegna þess að hér getur verið um arðvænlega atvinnugrein að ræða er það skylda Alþ. að vera hvetjandi, en ekki letjandi þegar um þessi mál er fjallað. Um leið ber og að taka fyllsta tillit til álits hæfustu sérfræðinga. Ekki leikur vafi á því, að Skúli Pálsson hefur orðið fyrir og á eftir að verða fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þróunar mála. Hætt er við að tilraunin að Laxalóni, fái hún þann endi sem nú blasir við, muni draga kjark úr öðrum sem hug hafa á svipuðum tilraunum. Þess vegna gerir allshn. þær till. sem hér hefur verið lýst.“ Nú vil ég leggja á það þunga áherslu við sameinað Alþingi, að það er n. í annarri deildinni sem sameiginlega hefur komist að þessari niðurstöðu. Þar eru nm. úr öllum stjórnmálaflokkum. Í allshn. Nd. eiga sæti: Árni Gunnarsson úr Alþfl., Einar Ágústsson úr Framsfl., Friðrik Sophusson úr Sjálfstfl., Gils Guðmundsson úr Alþb., Matthías Á. Mathiesen úr Sjálfstfl., Svava Jakobsdóttir úr Alþb. og Vilmundur Gylfason úr Alþfl., og þessir nm. eru sammála um þá till. til þál. svo sem hún er lögð fram af n. fyrir hæstv. Sþ. En nú er það svo, að það liggur mikið við að þetta mál verði ekki tafið og þæft, heldur að það fái greiða afgreiðslu. Framtíð þessa rekstrar að Laxalóni er í húfi. Eftir að allshn. Nd. fór af stað með þessa athugun s. l. haust hefur hæstv. landbrh. skipað aðra n. með hliðstæð verkefni, og af þeim sökum einnig er orðið mjög knýjandi að Alþ. marki stefnu í þessum efnum. Nefnd í deild, skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokka, hefur náð samkomulagi og mjög góðri samvinnu um þetta mál. Því bið ég þess að það hendi ekki Alþ. á lokastigi þessa máls að bregða fæti fyrir það. Við lítum svo á að það sé eins vél unnið og auðið var. Þingnefndin hefur í allan vetur að þessu unnið. Þó að dagskrá hafi verið svo hagað að það komi ekki til umr. fyrr en á allra síðustu dögum þingsins, þar sem að þessu standa fulltrúar allra stjórnmálaflokka, þá sýnist mér, að eðli málsins samkv. eigi að vera auðvelt að láta þetta mál renna hér greiðlega í gegn. Ég legg að lokum á það áherslu, að hér er um framtíð heillar atvinnugreinar að ræða. Og svo sleppt sé þeirri persónusögu sem inn í þetta mál spinnst, sem í sjálfu sér er auðvitað ekki aðalatriði málsins þó að hún skipti einhverju máli, þá er hér um svo mikilvægt mál að ræða að það þolir raunar ekki bið. Þarna verður að koma til stefnumörkun. Hún er hér lögð til af fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþ. Og ég vil enda á því að biðja þess, að þetta mál verði ekki tafið, heldur að þessi till. verði samþ. og framkvæmdir verði síðan í samræmi við það.



Herra forseti. Ég geri ekki ráð fyrir að tala hér langt mál að þessu sinni þó fullkomin ástæða væri til. Ég hef áður látið þá skoðun í ljós, að illa væri farið um störf Alþ. í framtíðinni ef þm. teldu sig eiga að sitja í rannsóknarrétti og vinna að rannsókn mála. Ég hef litið svo á að löggjafarstarfsemin, sem er þeirra aðalmál, eigi að sitja í fyrirrúmi, og ýmsir hafa farið í stjórnmálabaráttuna með tilliti til þess að þeir vildu taka þátt í slíkum störfum, en ekki hugsað sér réttarrannsókn, enda væru þeir að mínu mati illa til þess hæfir, því þeir þekktu ekki svo til sem skyldi og gætu haft annarleg sjónarmið þegar þeir færu til slíkra starfa. Ég heyrði í vetur að ein þingnefnd hefði tekið sig til að athuga mál, sem hefur stundum verið til umr. hér á hv. Alþ. og víðar, af eigin hvötum að kallað var. Það þarf enginn mér að segja að það hafi verið af eigin hvötum, heldur hefur verið á bak við það áróður og hann í meira lagi. Þetta finnst mér vera sönnun þess sem ég hef áður sagt, að slíkir aðilar eru ekki heppilegir til rannsóknar í málum vegna þess að annarleg sjónarmið kunna þar að ráða. Það mál, sem hér er um að ræða, er á vissan hátt kannske einsdæmi í sambandi við regnbogasilung. En það er ekki einsdæmismál í sambandi við ræktun á nytjafiskum hér á landi. Það hafa margir orðið fyrir verulegu tjóni vegna áfalla af því að sjúkdómur hefur komið upp í stofni, og hefur ekki verið hægt að bæta vegna þess að hér er enginn tryggingasjóður sem greiðir slíkar bætur. Hins vegar er það skoðun mín að nauðsyn beri til að einhver slík stofnun sé í þessu landi, vegna þess að hér getur verið um geysilegt fjárhagstjón að ræða ef engar bætur koma til. Í þessu sambandi vil ég minna á það, að hjá Stangveiðifélagi Reykjavíkur kom upp sjúkdómur í laxeldisstöð fyrir nokkrum árum og gerði það að verkum að slátra þurfti öllum þeim stofni sem þar var, og fengust sama og engar bætur fyrir. Nú hafa atvikin hagað því svo til, að ég hef á nokkurn hátt kynnst því máli sem hér er til umr. En áður en ég vík að því vil ég vekja á því athygli, inn á hvaða braut Alþ. væri að fara ef það af eigin hvötum færi að taka upp tjónbætur til einstaklinga. Mér finnst að við hinir alþm., sem ekki höfum enn kynnt okkur málið eins og nm., verðum að eiga okkar rétt til ákvörðunartöku eins og aðrir hv. þm. En ég efast ekkert um að þetta á eftir, ef samþ. verður, að verða fordæmi sem í verður vitnað og margir munu reyna að hagnýta sér. Ég er í raun og veru alveg hissa ef það á eftir að gerast að hv. Alþ. samþ. þetta án þess að gera sér grein fyrir slíkum afleiðingum í sambandi við fordæmið. Þessu vil ég vekja sérstaka athygli á því að hér er ekki um lítið mál að ræða. Það eru ótalmörg dæmi um að tjón, sem hefur orðið vegna sjúkdóma sem hafa komið upp í stofni, hafi ekki verið bætt nema að mjög takmörkuðu leyti eða kannske að engu leyti. Nú er það svo, að fyrir nokkrum árum var um það rætt hvort öruggt væri að regnbogasilungurinn á Laxalóni væri heilbrigður. Þá stóð þannig á hjá okkur að við höfðum hér á landi engan sérfræðing sem sérstaklega hafði kynnt sér þennan þátt. Hins vegar höfðum við sérfræðinga sem höfðu kynnt sér hliðstæða sjúkdóma og voru þeim kunnugir, eins og t. d. dr. Guðmundur Pétursson á Keldum, nú yfirdýralæknir. Var þó talið að öruggt væri ekki að þeir gætu úrskurðað þarna svo að réttmætt væri. Fyrir mín tilmæli sem landbrh. var þá farið inn á þá braut að leita eftir því við tilraunastöð og sérfræðistöð í Danmörku að fá að senda þangað fisk til þess að fá úr því skorið. Þessi vísindastöð fékkst til að vinna þetta verk og vann það, og það var úrskurður hennar að það væri ekki smit í þessum fiski. Beiðnir um afgreiðslu í því sambandi voru því afgreiddar á þann veg að um heilbrigðan fisk væri að ræða. Hins vegar kom svo upp í framhaldi af þessu að Skúli á Laxalóni vildi fara að setja upp stöð austur við Ölfusá. Nú er mér ekki kunnugt um að framkvæmdir hafi verið hafnar þar að neinu marki, og það var a. m. k. ekki þegar þetta var til umr. Það voru mörg ljón talin á veginum og m. a. varfærni embættismannanna í sambandi við smit á sjúkdómum. Enn fremur var það, að ef smit kæmi í þennan fisk og honum tækist að komast inn í veiðisvæði Ölfusár og Hvítár, þá væri geysilegt tjón orðið sem við kynnum ekki að sjá fyrir hvað mundi kosta ef slíkt væri gert. Var því talið mjög hættulegt að fara inn á þessa braut, og niðurstaða varð ekki um að gefa leyfi til slíks. Nú kom það enn upp á s. l. ári, að í laxi, sem þarna var geymdur, kom upp sjúkdómur. Það var nokkuð gert í því máli og meira en ég held að það hafi verið metið til gagns af þeim sem um þessi mál hafa talað. Það voru fengnir erlendir sérfræðingar til að kynna sér og úrskurða hvort um sjúkdóm væri að ræða. Það er ekki nokkur vafi á að sagan, sem gerðist í kringum þetta allt, hafði sitt að segja til tjóns fyrir eiganda stöðvarinnar, því að meðan verið var að snúast í kringum þetta voru laxaseiðin látin lifa og þau voru fóðruð og það var verulegur kostnaður við að fóðra seiðin eða fiskinn. Þetta endaði svo að áliti þeirra, sem best þekktu til, með þeim hætti að eyða þessum fiski. Það féll í minn hlut sem landbrh. að ákveða þau mörk sem þarna voru sett því sem niður yrði skorið. Sú ákvörðun var að láta regnbogasilunginn eiga sig, þar sem ekki væri vitað um neinn sjúkdóm í honum, og freista þess að halda þeirri starfsemi áfram. Þannig var að því máli staðið þá. Enn fremur var það svo, að í þeirri ríkisstj., sem sat þá, var tekin sú ákvörðun, þrátt fyrir það að ekki væru lagafyrirmæli um það, að greiða Skúla á Laxalóni nokkrar bætur vegna þessa tjóns. Það var látið athuga hversu mikið tjón væti. Þeir, sem skoðuðu það, mátu tjónið á 30–34 millj., ef ég man rétt. Upphaflega voru svo greiddar 15 millj. kr. Og ég held að ég muni það rétt, að meðan ég hafði áhrif á þessi mál voru greiddar um 20 millj. kr. til þeirra sem fyrir tjóninu urðu. Ég er ekkert að efast um að tjónið var verulegt, en það var gert meira úr því en þurfti ef þessum stofni hefði verið eytt strax og ekki hefði verið reynt að telja mönnum trú um að hér væru vondir menn að verki sem vildu eyða þessum fiski því að það var á miklum misskilningi byggt. Hér var auðvitað um það að ræða að þessi seiði, sem þarna voru, máttu ekki fara út í árnar, og jafnvel þó að stjórnvöld hefðu gefið leyfi til að flytja þau, hvort sem var innanlands eða utan, þá hefði enginn orðið til að kaupa þau. Í framhaldi af því, sem gert hefur verið í þessum málum, er svo það að Íslendingur var í námi um þessa sjúkdóma, varð sérfræðingur á því sviði, og hann var ráðinn til starfa undireins og hann hafði lokið þessu námi. Ég held því að það sé á miklum misskilningi byggt, að það hafi verið sýnd þarna þvermóðska eða menn hafi haft nokkra löngun til þess að láta verða tjón hjá viðkomandi aðila, nema það sem leiddi af þeim erfiðleikum sem upp komu, og úr því tjóni hafi verið dregið eins og nokkur tök voru á. Ég tel einnig að það hafi verið haldið á þessu máli af fullum vinskap og reynt að hafa þau áhrif að draga úr hugsanlegum deilum í sambandi við málið og sigla þannig á milli skersins og bárunnar í þessu máli sem nokkur hávaði var í kringum. Eftir því sem kemur fram virtist það vera niðurstaða þessa nýja sérfræðings að drepa regnbogasilunginn af ótta við að í honum kynni að leynast sjúkdómur. Það kom fram í þeim álitsgerðum, sem ég sem ráðh. fékk til meðferðar og greindi frá á hv. Alþ., að regnbogasilungurinn væri hættulegur að því leyti, að sjúkdómur gæti leynst í honum og smit hans gæti verkað þó ekki næði hann til fisks, heldur í gegnum hrognin og annað því um líkt. Nú verð ég að segja það, að þessi niðurstaða er mjög óæskileg að því leyti, að ég lít svo á að það sé illt að þurfa að eyða þessum regnbogasilungi. Hins vegar verður e. t. v. ekki hjá því komist að slátra þeim fiskum, sem upp eru komnir, og byggja þá á seiðunum sem koma í vor. Hins vegar verð ég að segja það jafnframt, að ég hef ekki neitt á móti því að stjórnvöld styðji að því að koma upp regnbogasilungi aftur á sem heilbrigðastan hátt og tryggt verði þá eins og í mannlegu valdi stendur að koma í veg fyrir að sá stofn sýkist á nýjan leik, ef hinn er sjúkur, sem er vafalaust byggt á því að menn þora ekki að treysta því að hann sé það ekki. Hins vegar hélt ég að það væri hægt að halda Laxalóni áfram sem slíkri stöð eftir þessa aðgerð og væri því miklu eðlilegra að flytja laxeldið austur í Ölfus heldur en að taka áhættu. Nú skal ég, eins og ég sagði í upphafi máls míns, ekki þreyta menn á að segja mikið um þetta mál. Það er búið að tala nóg um það og það er búið að blása það nógu mikið upp. Hitt verð ég að segja, að ef hv. Alþ. ætlar að fara að taka upp svona mál sem sérstakt fósturbarn sitt, án þess að málið sé betur búið í hendur Alþ. en hér er lagt fram, því hér er ekki neitt það í þessari grg. sem gerir það að verkum að Alþ. fari að fóstra þetta, það er fjarri því, þá skulu þeir hv. alþm., sem að slíku vilja standa, gera sér grein fyrir því, að þeir eiga eftir að standa frammi fyrir slíkum málum oftar. Það geta orðið fleiri til að hafa uppi áróður um að koma nefndum í gang á óskiljanlegan hátt, eins og hér hefur átt sér stað. Og þetta er að mínu mati gott dæmi um það, að inn á rannsóknastarfsemi á Alþ. ekki að fara.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. fyrrv. landbrh. hefur nú gert allítarlega grein fyrir þróun þessa máls í hans tíð sem ráðh. og hef ég þar engu við að bæta, en vil segja örfá orð um það, sem gerst hefur síðan, og þá um leið gera grein fyrir afstöðu minni til málsins. Ég vil segja í upphafi, að meðan ég hef einhver áhrif á þessi mál mun ég fara mjög að tillögum fisksjúkdómanefndar. Ég mun ekki taka neina umtalsverða áhættu á því að þessi sjúkdómur dreifist um fiskvegi þessa lands, og ég trúi ekki að nokkur hv. þm. vilji gera það, enda er út af fyrir sig ekki verið að deila um það. En þetta vil ég að komi fram. Ég vil þá geta þess í því sambandi, að nú hefur Skúli Pálsson farið fram á að mega flytja sótthreinsuð hrogn regnbogasilungs í stöðina á Þóroddsstöðum. Fisksjúkdómanefnd hefur um það fjallað. Nefndin leggur reyndar til sem fyrsta kostinn að eldi silungsins .verði haldið áfram að Laxalóni, en getur þó eftir atvikum fallist á að hitt verði gert, enda þá vandlega fylgst með því og fallist á skilyrði sem n. setur. Eftir atvikum og að fenginni þessari niðurstöðu hef ég ákveðið að rn. heimili það með þeim skilyrðum sem fisksjúkdómanefnd setur. Þar er m. a. að með þessu fylgist sá sérfræðingur, sem færastur er í öllum þessum málum, og að sjálfsögðu allt sótthreinsað og einnig þess vandlega gætt að ekki sleppi frá þeirri stöð á Þóroddsstöðum seiði í fiskvegi og vatnavegi þar. Þess vil ég jafnframt geta, að samkv. veiðilöggjöfinni er óheimilt að reka, getum við sagt, fiskræktarstöð nema aðbúnaður hafi verið samþykktur af Veiðimálastofnun. Og rn. hefur nú ítrekað farið fram á að sótt verði um slíkt. Þetta er í lögum og hjá því verður að sjálfsögðu ekki gengið. Því verða eigendur að senda inn nauðsynleg gögn og fá þau samþykkt eins og lögin krefjast. Á því mun ekki standa að sjálfsögðu ef stöðin fullnægir þessum reglum. Ég vil jafnframt geta þess, sem mér þóttu heldur slæm tíðindi, að líklega mun hafa verið dreift seiðum frá þessum stofni í Laxalóni á 44 staði á þessu landi eftir að sjúkdómurinn kom upp, en áður en hann uppgötvaðist. Fundist hafa m, a. sýkt seiði í einni á þar sem dreift var. Við skulum vona að meginþorri þessara seiða hafi ekki verið sýktur, og ég er ekki að segja með þessu að svo hafi verið. En þarna sjá menn hvað nærri fór stórslysi. Ég vil segja að ég hef mjög mikla samúð með Skúla Pálssyni og með brautryðjandastarfi hans og ég vil leyfa mér að segja hans óbilandi kjarki að halda þessu áfram við erfið skilyrði. Hann á heiður skilið fyrir það og sannarlega bætur, eins og hann hefur reyndar fengið töluverðar eins og rakið var af fyrrv. landbrh. Ég vil jafnframt upplýsa að landbrn. hefur skipað þrjá menn til að athuga þetta mál, kanna hvers virði telja megi að sá regnbogasilungsstofn sé, sem þarna er, og hvert tjón hljótist af þeirri meðferð sem krafist er, þ. e. a. s. að stofninum verði eytt og alinn upp nýr stofn. Það tekur nokkurn tíma, nokkur ár. Athugað verður hvort eðlilegt væri á þeirri forsendu að mæla með frekari aðstoð af hendi ríkisvaldsins í þessu sambandi. Því má segja að annar liður þáltill. sé þegar í athugun. Hins vegar vil ég segja það um þriðja lið: að meta verðmæti stöðvarinnar að Laxalóni með það fyrir augum að Alþ. samþ. að ríkið festi kaup á henni, að mér þykir þar um heldur vafasama hugmynd að ræða og e. t. v. til eftirbreytni þannig að mönnum þætti nóg um. Auk þess er svo, að stöðin að Laxalóni á sér að öllum líkindum ekkí nema örstutta framtíð. Vatnið fer minnkandi þar því að Reykjavíkurborg tekur meira og meira af því. Mér er sagt að svo gæti farið eftir örfá ár, þegar byggðin vex á svæðum sem nú eru skipulögð, að stöðin verði lögð niður. Ekki vil ég ríkinu það að sitja uppi með vatnslausa fiskræktarstöð. Hins vegar sýnist mér vel koma til greina að byggja upp fiskræktarstöð á Þóroddsstöðum og ekkert óeðlilegt að eigendur fái aðstoð til þess með lánsfé og öðru sem tiltækt er og veitt í þessu skyni. Hins vegar held ég að það hljóti að vera hlutverk þeirra sjálfra að skipuleggja þá stöð, enda hafa þeir góða þekkingu til að bera. Vafasamt er að opinber nefnd fái það verkefni að skipuleggja stöð fyrir einkaaðila. Þessum upplýsingum vildi ég koma á framfæri. Ég vil jafnframt geta þess, að fyrir nokkrum árum og reyndar hygg ég aftur nýlega hafa veiðiréttareigendur á Suðurlandi varað við því að flytja fisk á þeirra svæði. Þetta var þó því miður þegar gert árið 1977, eins og ég sagði áðan. Þetta andmæli eru fyrst og fremst á því byggð, að menn eru hræddir við þennan sjúkdóm og ekki síður að fá regnbogasilung í vatnið. Hann er að sjálfsögðu keppinautur um þau lífsgæði sem eru í hverju veiðivatni, og menn meta það, hvort þeir vilja heldur íslenska bleikju eða erlendan regnbogasilung. Ég fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum vafa um hvað ég vildi heldur. Þetta er merkileg starfsemi og sjálfsagt að veita þá aðstoð sem hægt er. Rn. mun hafa að leiðarljósi þetta tvennt: að forðast í lengstu lög að sjúkdómurinn berist út og gera allt til þess að sporna gegn því, en hins vegar gæta réttlætis gagnvart Skúla Pálssyni.



Herra forseti. Eins og kom fram í máli hv. frsm. og eins af flm. á ég sæti í þeirri n. sem tók það upp hjá sér af eigin hvötum að kanna og íhuga það mál sem hefur verið sett fram á þskj. 546. Að sjálfsögðu á málið sér dálítið sérstaka fortíð, sérstaka sögu, annars vegar af formsástæðum, það er óvenjulegt að n. flytji slíkt mál inn til þingsins, og hins vegar áreiðanlega af efnisástæðum. Mér heyrðist hv. 1. þm. Vesturl. gera því skóna að það væru annarleg sjónarmið, áróður og þess háttar, sem lægju að baki því, að við ákváðum að fara út í rannsókn - „athugun“ - á þessu máli. Það má vel vera að það hafi legið til grundvallar hjá einhverjum nm., en svo er ekki háttað a. m. k. hvað mig varðar og ég held ýmsa fleiri sem í n. eru. Get þá bent til dæmis á flokksbróður hv. þm. Halldór E. Sigurðssonar, Einar Ágústsson, sem átti sæti í þessari n. og stendur að flutningi þessarar tillögu. Þegar reynt er að gera það tortryggilegt að n. flytji mál af eigin hvötum eða jafnvel af annarlegum ástæðum mætti kannske rifja það upp, að landbn. flytja stundum mál að beiðni ráðh. þegar ríkisstj. kemur sér ekki saman um það. Það er utanaðkomandi þrýstingur og e. t. v. annarlegar ástæður, gætu sumir orðað það sjálfsagt, þeir sem ekki væru sammála efni málsins. Ég geri ráð fyrir því, að nm. í landbn. hafi á reiðum höndum skýringar á því, að þeir telji slíkt ekki vera annarleg sjónarmið, jafnvel þótt viðkomandi ráðh. fari þá leiðina. Á sama hátt teljum við okkur ekki skuldbundna að taka ekki upp mál þegar um þau hefur verið skrifað í blöðum. Þetta vildi ég taka strax fram út af formshliðinni, því að það skiptir dálítið miklu máli og er kannske hluti þessa máls að hér er farið inn á nýjar brautir, með afskaplega hógværu sniði þó. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Vesturl., að það hefur enginn sjúkdómur fundist í regnbogasilungnum. Regnbogasilungurinn er alinn upp allt öðruvísi en venjulegur silungur og er eins konar borgarbarn sem er bráðþroska og vex fljótt. Þess vegna hefur hann verið arðgæfur, þótt ég efist ekki um að hinn sé betri á bragðið, eins og mér heyrðist hæstv. ráðh. vera að gefa í skyn með orðum sínum. En það breytir ekki því, að það getur verið og hefur reyndar verið álit sérfræðinga í seinni tíð að alheilbrigður regnbogasilungur geti verið smitberi samt sem áður. Og það er þess vegna sem þetta mál hefur siglt í strand. Við erum hér á landi um þessar mundir að lifa nokkurs konar tímamót, þar sem tvö grundvallarsjónarmið stangast á: annars vegar þau sjónarmið að fara skuli út í nýjar atvinnugreinar sem hugsanlega gefa arð og eru þess vegna hagkvæmar fyrir þjóðfélagið, og hins vegar þau verndunarsjónarmið sem hljóta ætið að koma til skjalanna og verða æ meira áberandi í okkar þjóðfélagi. Hér er um það að ræða að vernda náttúru landsins fyrir sjúkdómum sem gætu komið upp í verðmætum fiskstofnum í fersku vatni hér á landi, og það er að sjálfsögðu ákaflega skiljanlegt og æskilegt markmið að halda þeim hreinum, ekki síst þegar tillit er tekið til þeirrar staðreyndar, að það hefur víðast hvar ekki tekist og sums staðar hafa menn jafnvel gefist algerlega upp á því að reyna að halda ósýktum stofni í laxfiskum. Hitt er svo annað mál, að það getur stundum gerst að ýmsir sérfræðingar, sem fara með slík mál bæði á þessu sviði og jafnvel á mengunarsviðinu sem er nú í tísku að tala mikið um, reyni að vernda sína stöðu. Við eigum stundum að setja okkur í spor þetta sem í dag eiga að segja til um hvort þessi og þessi framkvæmd hafi einhverja hættu í för með sér, hafi mengun í för með sér o. s. frv. Þessir menn þurfa vegna framtíðarinnar að vernda sína hagsmuni og hagsmunir þeirra eru að koma í veg fyrir að þeir sjálfir persónulega hafi gert mistök á einhverju ákveðnu stigi ákvörðunartökunnar. Þess vegna verða slíkir aðilar oft ákaflega íhaldssamir og það er jafnframt skiljanlegt. Við skulum taka t. d. álverksmiðjuna eða verksmiðjuna á Grundartanga og ímynda okkur að þeir, sem voru harðast gegn þeim verksmiðjum af mengunarástæðum, hefðu fengið að ráða. Og við skulum ekki bara ímynda okkur það, - við skulum ímynda okkur að þeir, sem harðast börðust gegn verksmiðjunni í álverinu, hefðu haft rétt fyrir sér. Ef svo væri, þá væru íbúar Hafnarfjarðar allir steindauðir, ekki einn einasti þeirra á lífi. En að því er mér skilst, - ég hef reyndar ekki komið þangað suður eftir undanfarna daga, - er þar allt kvikt af lífi og það sem þjakar þá meira að segja enn meira þessa stundina en mengun álversins er fýla frá fiskimjölsverksmiðju sem þar er rekin. Nú hefur að vísu verið lagður í það gífurlegur kostnaður að koma í veg fyrir slíka fýlu sem þar er af þeirri verksmiðju, og það er alveg af sömu rót runnið og það mál sem við erum að tala um. Þar er um að ræða nýjar kröfur sem eru uppi í þessu þjóðfélagi um að það séu mannréttindi að lifa í lyktarlausu umhverfi, og út af fyrir sig geta allir tekið undir slíkar kröfur. En við verðum líka að átta okkur á því að það kostar peninga. Ég hef rætt um þessi mál saman vegna þess að þau falla dálítið saman hvað þetta varðar. Að vísu er annars vegar um að ræða hugsanlega smitandi sjúkdóma og hins vegar er um að ræða mengun. Hvort tveggja er ný fyrirbrigði sem að fullu verður að taka tillit til við atvinnuþróun landsmanna, en mega samt ekki - og á það vil ég leggja þunga áherslu - mega samt ekki verða til þess að draga allan kjark úr framþróun í atvinnumálum í þessu landi. Um það snýst þetta mál. Þetta mál snýst um það, hvort ríkisvaldið með einum eða öðrum hætti er tilbúið að koma til liðsinnis við unga atvinnugrein sem eflaust á möguleika í þessu landi. Við í hv. allshn. Nd. höfum lagt til að það verði metið, hve miklu fjármagni þurfi að verja til þessa máls, og svo jafnframt, hvort ástæða sé til þess, að ríkissjóður taki að sér að leggja fram fjármagn í því sambandi, og ég jafna því fjármagni til fjármagns sem notað er til þess að styðja ungar atvinnugreinar - áhættufjármagns sem ríkið leggur fram í upphafi, meðan verið er að kanna hvort ung atvinnugrein getur lifað. Þetta er gert í nálægum löndum. Við höfum of lítið gert af þessu tagi hér á landi, t. d. í iðnaðinum, en okkur ber að gera það og það er hluti af rannsóknar- og þróunarstarfsemi fyrir atvinnuvegina. Það var á þeim sjónarmiðum sem þetta starf okkar í n. byggðist m. a. Ég hef þegar lýst því, að ég tel að n. hafi að sjálfsögðu haft fullkominn rétt þegar hún tók að sér þetta starf, og það sem meira er að af þessu starfi hefur þegar hlotist talsvert gagn. Þar má t. d. minnast á þá n. sem hæstv. landbrh. talaði um áðan að sett hafi verið á laggirnar í svipuðu skyni. Ég get ekki fullyrt það, en ég hygg að sú nefndarstofnun hafi komið til vegna áhrifa frá þessu máli. Og þá má kannske til gamans spyrja: Voru það ekki annarleg ytri áhrif, voru það ekki annarlegar ástæður sem höfðu þar áhrif á ráðuneytisstjórann? Ég efast ekki um að starf okkar hafði áhrif á hann, og ég fagna því að svo gerðist, því ég held að málið sé þess eðlis að okkur beri að styðja það. Það var rætt um það líka, hvers vegna ekki væri hægt að halda áfram Laxalónsstöðinni. Það gerði hv. 1. þm. Vesturl. Hæstv. ráðh. svaraði því til, sem rétt er, að erfiðleikarnir eru þeir, að sú stöð er að verða vatnslaus vegna byggðarinnar í Reykjavík, þannig að ekki verður hægt að halda henni úti miklu lengur. Það verður að sjálfsögðu að taka tillit til þess þegar er verið að meta verðmæti slíkrar stöðvar. Ég lít ekkí á það sem persónulegan stuðning við Skúla Pálsson á Laxalóni, síður en svo, heldur sem undirstöðuathugun, þetta sé fjármagn sem við leggjum fram í þessu atvinnuskyni af því að við erum að reyna að finna og okkur alþm. ber skylda til þess að reyna að finna nýjar arðsamar atvinnugreinar hér á landi. Ég vil taka það skýrt fram vegna orða hv. 1. þm. Vesturl: að það er hvergi í grg., að ég held, a. m. k. ekki með mínu samþykki, minnst á þvermóðsku stjórnvalda eða þvermóðsku fyrrv. ráðh. í þessu sambandi. Þvert á móti - og það vil ég taka mjög skýrt fram - tel ég að fyrrv. hæstv. landbrh. hafi brugðist drengilega við í þessu máli. Það vil ég taka skýrt fram. Á sínum tíma, þegar upp kom sýking í allt öðrum stofni, ekki regnbogasilungsstofninum að Laxalóni, heldur öðrum stofni, brást fyrrv. hæstv. landbrh., hv. þm. Halldór E. Sigurðsson, drengilega við, og við öðru hafði ég ekki búist. Þess vegna kom það mér eiginlega dálítið á óvart hver afstaða hans var til málsins, því að þetta mál er á engan hátt árás á hann. Ég tel þetta miklu frekar vera stuðning við þær aðgerðir sem hann hefur þegar byrjað á varðandi þetta mál og hann á heiður skilinn í því sambandi. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þessa till. Ég held, að hún sé ekki eins voðaleg og hv. þm. vill vera láta, og tel, að það sé ástæðulaust að halda uppi löngu málþófi um þetta mál. Ég vona satt að segja að þegar öllu er á botninn hvolft komi í ljós að við nm. og hann getum átt sameiginlega leið í þessum málum.



Herra forseti. Ég skal ekki þreyta hv. þm. með að tala hér lengi. Hins vegar hef ég það mér til afsökunar líka, að ég hef ekki þreytt hv. þm. með ræðuhöldum á þessu þingi. Öðruvísi mér áður brá, held ég megi segja. En út af því sem kom fram hjá hv. 5. landsk. þm., Friðrik Sophussyni, vil ég segja það strax, að það er afskaplega fjarri því að ég líti á þetta mál sem nokkra árás á mig. Því fer mjög fjarri. Ég hef enga ástæðu til að líta á það sem slíkt og tel mig hafa góða samvisku í málinu, og það er fjarri því að það sé ástæðan til afstöðu minnar nú. Ég vil hins vegar segja það í sambandi við flutning n. að máli, að það er allt annað þegar t. d. ráðh. biður n. að flytja mál. Þó eru til þess þau drög, að þá er það venjulega mál sem ekki fæst samstaða um í ríkisstj. Þá hefur ráðh. beðið n., sem fjallar um þann málaflokk, að flytja það, og þá hefur það verið tekið fram í grg. að n. hafi gert þetta að ósk viðkomandi aðila, venjulega ráðh., og nm. áskilji sér rétt til óbundinnar afstöðu til málsins. Ef Alþ. fer hins vegar að taka upp á arma sína einstaka þætti í okkar þjóðlífi og fara að gera till. um þá, eins og hér er lagt til, hvað er þá um einkaframtakið? Hér er lagt til, með leyfi hæstv. forseta: „að gera tillögur um uppbyggingu fiskræktarstöðvar á Þóroddsstöðum II í Ölfusi og hvernig þar megi halda áfram þeirri fiskrækt, sem nú er í Laxalóni“. Eru hv. þm. þeirrar skoðunar að Alþ. geti farið að gera till. um uppbyggingu á atvinnufyrirtæki Péturs eða Páls víðs vegar um landið? Ég held að það muni sýna sig, að slíka stefnu er ekki heppilegt að taka, og ég held að það sé ekki grandskoðað þegar þetta er sett fram. Það var Skúli sjálfur sem valdi þennan stað og hefur ráðið allri uppbyggingu sem þar hefur farið fram. Meira að segja hefur hann styrks notið til þess frá Alþ. Ég minnist þess frá mínum fyrstu þingárum, að þá vorum við nokkrir fjvn.-menn sem beittum okkur fyrir því að ríkið tæki ábyrgð á láni vegna þessarar starfsemi, svo að nokkurn stuðning hefur fiskræktarstöðin hlotið. Það voru skiptar skoðanir um hvort rétt væri að styrkja hana, en það var samþ. hér á hv. Alþingi. Ég efast ekkert um að sérfræðingum getur yfirsést. Ég verð að segja það sjálfum mér til lasts, að ég hafði ekki búið mig undir þessar umr. þó að till. væri á dagskrá. En t. d. greinargerð dr. Guðmundar Péturssonar forstöðumanns á Keldum var að mínu mati eins hlutlæg og frekast var hægt að hugsa sér, en hún benti á þær veilur sem fylgdu þessum fiskstofni, að þótt heilbrigður væri gæti hann valdið smiti. Hann sýndi fram á að þetta hefði gerst í hinum ýmsu löndum og hvaða áhrif það hefði haft á lífríki þeirra staða. Þetta fannst mér vera sterk rök. Og ég minnist þess nú, að eftir þær upplýsingar, sem ég gaf í svari við fyrirspurn, hefur þetta mál ekki komið til umr. á hv. Alþ. fyrr en nú. Ég leit svo á að þeir hv. þm., sem þá sátu hér, hefðu gert sér grein fyrir að málið væri tvíþætt og ekki á færi nema sérfræðinga að fjalla um það. Það var líka rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðh. áðan, að mótmæli gegn flutningi stöðvarinnar austur í Ölfus hafa borist. Hins vegar var það svo, að við ræddum það við fulltrúa Skúla að reyna að undirbúa þessa stöð þannig að það væri hægt að líta svo á að fyllstu kröfum væri þar fullnægt. Ég vil því segja það, að ég held að farið hafi verið að þessu með gát eins og hægt var, og eins það, sem ég vitnaði til áðan í sambandi við dönsku vísindastöðina, að láta rannsaka þennan fisk. Út af því, sem hv. 5. landsk. þm. sagði um álverksmiðjuna og Grundartangaverksmiðjuna og þær kröfur sem hafa verið gerðar til þeirra, þá er það á allra vitorði að kröfur til mengunarvarna eru margfalt meiri á Grundartanga og eru þar taldar hinar fullkomnustu sem þekktar eru nú. Ástæðan fyrir því, að það á að fara að auka varnir í álverksmiðjunni, er einmitt sú, að veilur hafa komið fram í sambandi við þá verksmiðju og kröfum hefur ekki verið sinnt fullkomlega eins og hefði þurft að gera í upphafi í sambandi við mengunarvarnir þar. Og ekki orkar það tvímælis, að í nágrenni við þá verksmiðju hefur átt sér stað dauði búfjár sem er talið mega rekja til áhrifa frá þeirri verksmiðju. Þeir, sem þar áttu hlut að máli, urðu fyrir geysilega miklu tjóni og hafa ekki hlotið bætur enn þá. Hins vegar halda þeir uppi slíkum kröfum. Fjárhag þess fólks, sem varð fyrir því, ungs fólks, var algjörlega raskað og það er nú í miklum vandræðum. Þess vegna er skynsamlegt og gott að fara að þessu með gát. Ég skal ekki hafa þessi orð öllu fleiri. En ég endurtek það, að meira þarf til heldur en enn er orðið til þess að koma mér inn á þessa nýju braut. Ég vil líka bæta því við, að ég er alveg viss um að n. sú, sem ráðh. hefur skipað, hefði verið skipuð í framhaldi af aðgerðunum s. l. vor, og þeim tillögum, sem hinn nýi sérfræðingur, sem beðið var eftir, hefur gert. Þá var ekki álitið að væri rétt að slátra regnbogasilungnum. Þess vegna eru orð mín hér fyrst og fremst aðvörunarorð í tvennum tilgangi: að fara með fullri varúð í sambandi við lífríkið og þær hættur, sem af slíku sem þessu geta stafað, og svo hitt, að það verður að gæta hófs í þeim kröfum sem á að gera til ríkisins í sambandi við bætur. Þar verður að fara með mikilli varfærni.



Herra forseti. Enda þótt að það sé hálfleiðinlegt að þurfa að flytja mál, er varðar sjávarútveg, án þess að hæstv. sjútvrh. sé viðstaddur, sé ég ekki ástæðu til annars en að verða við því að tala fyrir málinu fyrst það er komið hér á dagskrá. Ég hef flutt á þskj. 469 till. til þál. um heildarúttekt á fiskiskipaflota landsmanna, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta gera heildarúttekt á fiskiskipaflota landsmanna, samsetningu hans eftir landssvæðum, aldri skipa, veiðiaðferðum, afkastagetu og efnahagslegu gildi. Niðurstöður verði lagðar fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Í grg. kemur fram, að með tilliti til hins alvarlega ástands fiskstofna við landið hafa umr. farið inn á það svið að fiskiskipafloti landsmanna sé of stór og óhagkvæmur. Háværar raddir heyrast um að tafarlaust verði að minnka fiskiskipaflotann um allt að 20–30 þús. lestir og sumir telja um helming. Með tilliti til þessara umr. og fullyrðinga hlýtur að teljast nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hvernig fiskiskipafloti okkar er samsettur í dag, þar sem fram komi stærð og gerð skipa, aldur og afkastageta við hvers konar veiðar, úthaldsdagar á ári og á hvaða landssvæðum hann er skráður. Þessar upplýsingar hljóta að vera grundvallaratriði þegar rætt er um takmörkun veiða og skynsamlega sókn miðað við afkastagetu fiskstofna og nýtingu. Engar upplýsingar eru aðgengilegar um hversu stór hluti fiskiskipaflotans liggur bundinn í höfn eða stundar veiðar aðeins hluta úr ári. Það er skoðun mín, að þegar verið er að ræða um takmörkun sóknar í fiskstofna og skipulag og stjórnun fiskveiða þurfi þessar upplýsingar að liggja fyrir svo að hægt sé að gera sér grein fyrir endurnýjunarþörf og ekki síður samsetningu hans og þýðingu miðað við atvinnuuppbyggingu og afkastagetu fiskvinnslustöðva víðs vegar í landinu. Kemur þar til skoðunar staðsetning miðað við nálægð fiskimiða. Með hliðsjón af ofangreindum þáttum hlýtur að vera eðlilegt að meta efnahagslegt gildi fiskiskipaflotans fyrir viðkomandi byggðarlög og þjóðfélagið í heild. Viðurkennt er að mestur hluti útflutningsframleiðslu landsins fer fram í hinum mörgu sjávarþorpum og bæjum víðs vegar um land. Víða er framleiðslan svo mikil að miðað við íbúafjölda er hægt að nefna útflutningsverðmæti 2–5 millj. kr. á hvern íbúa staðarins. Það er því ekki ofmælt að tilvera og framtíð þessara byggðarlaga stendur og fellur með fiskveiðum og fiskvinnslu og er um leið undirstaða efnahags þjóðarinnar í heild. Allar ákvarðanir um samdrátt í sjávarútvegi eru því stórmál sem verður að byggja á samræmdum aðgerðum sem byggjast á niðurstöðum sem hefur verið komist að eftir vandlega athugun, þar sem tillit er tekið til ekki aðeins vísindalegra þátta, heldur ekki síður efnahagslegrar og félagslegrar uppbyggingar víðs vegar um landið. Það er skoðun mín að við eigum að flýta okkur hægt í að minnka fiskiskipaflota okkar, þörf sé á að endurskoða samsetningu flotans, taka tillit til nýrrar tækni og reynslu, sem sífellt er að þróast í tæknivæddum heimi. Benda má á þá staðreynd, að bylting hefur orðið í tæknibúnaði fiskveiða, sem m. a. hefur orðið til þess að íslenski loðnuskipaflotinn afkastar mjög miklu við veiðar. Ef íslenskir útgerðarmenn og sjómenn hefðu ekki verið svo opnir fyrir því að tileinka sér þessar nýjungar og tækni væri floti okkar í dag vanbúinn við þessar veiðar. Skuttogaravæðingin er mesta framþróun í fiskveiðum okkar fyrr og síðar. Það er skoðun mín að gera þurfi róttækar aðgerðir til að efla skipasmíðaiðnaðinn í landinu, bæði hvað varðar nýsmíði og viðhald skipa. Íslenskir iðnaðarmenn í þessari grein hafa sannað að þeir eru ekki síður færir á þessu sviði en erlendir. Kemur því vel til greina að hefja skipasmíðar fyrir erlendan markað jafnhliða endurnýjun okkar eigin fiskiskipa. Á þessu þingi hafa komið fram margar þáltill., sem allar fjalla um okkar mesta hagsmunamál, fiskveiðar og fiskvinnslu, en eru ekki útræddar. Það ber að harma. Ég nefni þskj. 39, um skipulagningu á fisklöndun til fiskvinnslustöðva, þskj. 113, um aukna nýtingu í fiskvinnslu, þskj. 523, um athugun á hámarksarðsemismöguleikum þorskveiða, þskj. 522, sem er frv. um fiskiverndarsjóð, þskj. 335, um könnun á atvinnu- og efnahagslegum áhrifum takmarkana á fiskveiðum Íslendinga. Allar þessar till. og umr. renna stoðum undir þá skoðun mína og margra annarra að hefja verði tafarlaust samræmda úttekt allra þátta þjóðarbúsins er varða fiskveiðar og fiskvinnslu. Þetta er mikið verk sem kalla þarf til okkar færustu menn. Þessi úttekt verður að vera víðtæk og nákvæm, þar sem hver landshluti er tekinn fyrir og fiskiskipaflotinn, stærð, aldur, veiðiafköst, eins og einhver hefur orðað það: haglýsing fiskiskipaflotans og fiskveiðanna. Miklar upplýsingar liggja fyrir um þessi mál í ýmsum stofnunum, svo sem Fiskifélagi Íslands, Framkvæmdastofnun - byggðadeild, Siglingamálastofnun, sem vissulega auðveldar þessa alhliða úttekt. En það þarf að samhæfa þessar upplýsingar og draga af þeim skynsamlegar ályktanir sem settar séu fram í stefnumótun og umræðum á breiðum grundvelli. Tillögur fiskifræðinga okkar eru áreiðanlega byggðar á staðreyndum sem við höfum ekki leyfi til að draga í efa. Þess vegna verða stjórnvöld og stjórnmálamenn að hafa yfirlit yfir allar þær staðreyndir sem útgerð okkar og fiskvinnsla byggist á. Öðruvísi er ekki unnt að taka til við skynsamlega stjórn á þessum málum. Ég tel að setja þurfi nú þegar í gang víðtækt samstarf um þetta okkar stærsta mál, samstarf stjórnmálaflokka og hagsmunaaðila: útgerðarmanna, sjómanna og fiskverkenda, og jafnframt þurfi að fá fiskifræðinga til viðræðufunda með sjómönnum og útgerðaraðilum víðs vegar um landið um hvernig best verði hagað veiðum og vinnslu við þessar aðstæður og í framtíðinni. Ég hef setið slíka fundi og ég veit að þeir hafa áhrif. Fyrrv. sjútvrh., Matthías Bjarnason, boðaði til slíks fundar í Stykkishólmi 1977 með hagsmunaaðilum í sjávarútvegi, þar sem fiskifræðingar voru einnig. Þar var rætt hispurslaust um vandamálin og komu fram ýmsar fræðandi upplýsingar sem ekki voru öllum kunnar. Ég sat ráðstefnu Verkfræðingafélags Íslands að hluta til nú í vetur um öflun sjófangs. Þar komu fram margir vísindamenn okkar og áhugamenn um sjávarútveg og m. a. aflaskipstjórar. Vil ég fullyrða að allur sá fróðleikur og skoðanir í þeim erindum, er þar voru flutt, er gott innlegg í þá heildarúttekt sem ég tel að verði að gera nú þegar í þessu stærsta máli þjóðarinnar. Við verðum að koma á stefnumótun í fiskveiðum: fiskveiðistefnu. Um það þarf ekki að deila. Þjóð, sem á jafnmikið undir fiskveiðum og við Íslendingar, verður að kunna að stjórna þessum málum. En málið er ekki einfalt. Það snertir svo til allt okkar efnahagslíf og byggðaþróun. Þess vegna verður að skoða það frá öllum hliðum og vanda betur til en til þessa hefur verið gert. Málið þolir ekki bið. Tillögur og álit fiskifræðinga kalla á raunhæf vinnubrögð sem hæstv. sjútvrh. verður að hafa forustu um með því alhliða samstarfi sem ég hef nefnt. Við erum sjálfsagt öll sammála um nauðsyn þess að takmarka sókn í þorskstofninn með það markmið að byggja hann upp svo að tryggð verði framtíð fiskveiða á Íslandi og um leið framtíð þjóðarinnar. Við verðum að skoða vandlega sókn í aðra fiskstofna. Ég tel nauðsynlegt að fara varlega í síldarstofninn. Við eigum að læra af biturri reynslu fyrri ára. Síldveiðar hafa gífurlegt gildi, ekki síst fyrir bátaflotann. Við þurfum að auka síldarleit og rannsóknir, t. d. á svæðinu fyrir Vesturlandi og Vestfjörðum. Það er spurning, hvort við eigum ekki svo til eingöngu að veiða síld í reknet. Það tryggir úthald stórs hluta bátaflotans í nokkra mánuði, tryggir gott hráefni og kemur í veg fyrir smásíldardráp. Hringnótaveiðarnar, ekki síst með loðnunótarveiðarfærum, gáfu ekki góða raun, hafa sennilega valdið meira tjóni í síldveiðum t. d. á s. l. ári en það síldarmagn sem þessi veiðiaðferð kom með að landi, og ber því að takmarka mjög fjölda þeirra í síldveiðum og herða eftirlit. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega benda á athyglisverðar greinar sem birtust í síðasta tölublaði Ægis nú fyrir stuttu, sem ég tel að væri fræðandi fyrir þá menn, sem vilja um þessi mál fjalla, að kynna sér rækilega. Á undanförnum vertíðum hafa margir fiskimenn verið kvíðnir yfir því, að of geyst hafi verið farið í loðnustofninn. Því miður var þessi kvíði ekki ástæðulaus eins og fiskifræðingar nú hafa tilkynnt um. Mikill vandi er okkur á höndum, en hann er að mínu mati yfirstíganlegur, ef rétt er á haldið. Við ráðum einir yfir fiskimiðunum umhverfis landið. Það er kjarni málsins. Þess vegna getum við leyft okkur hæfilega bjartsýni. Við þurfum að skipuleggja veiðar t. d. bátaflotans. Skoðun mín er sú, að takmarka eigi þorskanetaveiðar miklu meira en nú er gert. Þorskanetaveiðar á svæðinu frá Hornafirði til og með Vestfjörðum ætti aðeins að leyfa frá 20. febr. til 30. apríl ár hvert. Ég tel, að styrkja eigi línuveiðar meira en gert er, og æskilegast, að línuvertíð geti verið óslitið tímabilið sept.–febr. ár hvert. Taka þarf til athugunar að breyta heimildum til togveiða fyrir minni báta á grunnmiðum svæðis- og tímabundið eftir tillögum og undir eftirliti fiskifræðinga. Á þann hátt væri hægt að auka sókn í ýsu og skarkola og um leið gera útgerð smærri bátanna viðráðanlegri og ekki hvað síst tryggja gott hráefni til fiskvinnslu. Ég fullyrði að bátar á hefðbundnum dragnótasvæðum gætu aflað miklum mun meira en nú er af t. d. skarkola, sem talinn er vannýttur, ef fiskvinnslustöðvar vildu taka á móti því hráefni. Áhugi fiskverkenda og útflutningsaðila hefur ekki verið fyrir hendi og hafa því dragnótabátar sums staðar þurft að forðast skarkolamiðin sem þeir annars mættu veiða miklu meira á. Þessu þarf að breyta með opinberum afskiptum. Það vantar fullkomnar kolaflökunarvélar. Allt ber þetta að sama brunni. Við þurfum skipulag veiða og heildarstjórn sem er grundvölluð af víðtæku samstarfi margra aðila. Á það vil ég leggja höfuðáherslu. Herra forseti. Við erum fiskveiðiþjóð í fararbroddi. Þess vegna má aldrei draga úr því að við tileinkum okkur þá tækni sem best reynist við fiskveiðar hverju sinni, bæði hvað varðar gerð skipa, tækjabúnað og veiðarfæri. Endurnýjun er nauðsyn, en innan hæfilegra marka. Skip og bátar ganga úr sér á árabili, og er sjálfsagt að meta vandlega hvort hagstæðara er að byggja ný skip frekar en að endurbyggja gömul eða leggja þeim fyrir fullt og allt. Framkvæmd þessarar þáltill. auðveldar ákvörðun í þessu stóra vandamáli þjóðarinnar. Þess vegna hef ég leyft mér að flytja hana hér á hv. Alþingi. Herra forseti. Ég geri að till. minni að eftir þessa umr. verði þessari till. vísað til allshn.



Herra forseti. Till. sú til þál., er ég ásamt Ólafi Björnssyni hef flutt, fjallar um velfarnað sjómanna á siglingum og í erlendum höfnum. Samhljóða þáltill. flutti Benedikt Gröndal á síðasta þingi, en till. varð ekki útrædd. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna n. til að gera till. um ráðstafanir til að auka velfarnað íslenskra sjómanna á siglingu og í erlendum höfnum. N. skal sérstaklega athuga eftirtalin atriði: 1. Hvernig tryggja megi, að í íslenskum skipum verði ekki aðeins sjónvarp, heldur og myndsegulbandstæki. 2. Hvernig unnt verði að láta festa á segulbönd íslenskt efni, þ. á m. sjónvarpsdagskrár, og lána böndin til skipa. 3. Hvort Ísland getur með því að gerast aðili að norrænum eða alþjóðlegum samtökum tryggt sjómönnum þjónustu, þ. á m. lán á kvikmyndum og segulböndum, í erlendum höfnum. N. skal skipuð þannig, að Sjómannasamband Íslands tilnefni einn mann, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands annan og hinn þriðji sé skipaður af ráðh. án tilnefningar.“ Hugmyndin um að koma myndsegulböndum um borð í skip okkar hefur oft verið rædd hér á þingi, þótt ekki hafi neitt orðið úr framkvæmdum. Á undanförnum áratugum hefur skipastóll okkar Íslendinga breyst mjög til batnaðar frá fyrri tíð. Það er þó ekki ýkjalangt síðan aðbúnaður sjómanna var í algeru lágmarki, það þótti ekki atriði hvernig að mönnum var búið. Hjá útgerðinni var fyrst og fremst hugsað um að fiska vel og á millilandaskipum að drífa skipið áfram samkv. áætlun. Ekki geri ég því skóna, að sá hugsunarháttur hafi breyst. Hins vegar hafa kröfur um bættan aðbúnað, öryggi og hollustuhætti hljómað hærra. Nú er það manneskjan sem situr í fyrirrúmi. Sjómannasamtökin hafa mjög látið þessi mál til sín taka. Margir sigrar hafa unnist. Fyrsta kennileitið eru vökulögin, en síðan hafa ýmsar úrbætur komið til, bæði með löggjöf og í samningum, en margt er óunnið. Eitt af því, sem nú er brýnast, er að finna leiðir til þess að gera langar fjarvistir sjómanna frá heimilum sínum bærilegri. Það er skoðun mín að Alþ. verði að taka þátt í þeirri leit, reyndar að hafa frumkvæði í þeim málum, því að sjómenn eiga það sannarlega inni hjá löggjafanum að málefnum þeirra verði sýndur meiri sómi en hingað til. Margt má upp telja er að liði mætti verða, T. d. er oft rætt um misrétti í símamálum, sem vissulega er fyrir hendi. Það er hins vegar sjaldan hugleitt hve það mundi rjúfa einangrun sjómanna ef þeir fengju að hringja til heimilis síns án sérstaks endurgjalds. Tæknin er nú þannig, að símtöl frá skipi þykja sjálfsögð, en sjómenn eru hindraðir í því að hafa samband við fjölskyldu sína vegna mikils kostnaðar. Væti það verðugt verkefni fyrir samgrh. að fyrirskipa lækkun eða afnám gjalda af símtölum sjómanna á hafi úti. Mætti vissulega athuga hvort hagkvæmt er og nauðsynlegt að koma upp sjómannastofum. Það hefur reyndar hvað eftir annað verið reynt að starfrækja sjómannastofur. Það hefur yfirleitt mistekist, því að rekstrargrundvöllur hefur ekki verið fyrir hendi. Ýmsar aðstæður hafa líka breyst. Áður fyrr voru fiskibátarnir afar nöturlegar vistatverur. Þá var ekki fýsilegt fyrir sjómenn, sem ekki voru heimilisfastir í heimahöfn bátsins, að dveljast í vistarverum bátanna, en eins og áður er getið hefur þar orðið mikil breyting til batnaðar. Þörf fyrir sjómannastofur er því mun minni en áður fyrr. Till. okkar fjallar einkum um það, að þriggja manna n. geri könnun á því hvernig tryggja megi að sjómenn njóti kvikmynda, sjónvarps og annarrar afþreyingar sem við í landi höfum. Á Alþ. hefur oft verið rætt um að koma upp sendistöðvum er tryggt geti að sjómenn, er fiska við strendur landsins, njóti sjónvarps. Þrátt fyrir ýmsar vangaveltur hafa engar úrbætur verið gerðar, enda afar kostnaðarsamt að gera svo að vel sé í þeim efnum. Er ólíklegt að nokkuð verði gert í þeim málum á næstu árum, enda er áreiðanlega stutt í að Norðurlöndin og fleiri lönd komi upp sjónvarpshnöttum. Þegar það er orðið að veruleika verður mögulegt fyrir sjómenn, hvar sem þeir sigla á Norður-Atlantshafi, að sjá útsendingar margra sjónvarpsstöðva. Þrátt fyrir ógnarhraða og snilli tækninnar eru þessir möguleikar svo dýrir að enn þá verður að styðjast við það sem þekkt er. Nokkur íslensk skip hafa 16 mm kvikmyndavélar um borð. En hér á landi er mjög takmarkað úrval þess myndefnis sem hægt er að lána til skipanna, sérstaklega ef ferðir þeirra eru langar. Nú hefur sú breyting orðið á í seinni tíð, að myndsegulbandstæki hafa rutt sér mjög til rúms og hafa orðið ódýrari með hverju ári sem liðið hefur, þannig að viðráðanlegt er orðið fyrir stofnanir og jafnvel einstaklinga að eignast þessi tæki. Hafa nágrannaþjóðir okkar þegar allmikla reynslu af því. Nokkur millilandaskip og togarar hafa nú þegar myndsegulbandstæki og má tengja þau við venjuleg sjónvarpstæki til að fá myndina. Ég hef haft spurnir af því, að í Noregi, þar sem kaupskipafloti er stór, hafi mikið verið gert til að bæta alla aðbúð sjómanna. Þegar kvikmynda- og myndsegulbandsþjónustu var komið á þar var deild í samgrn. falið að sjá um þjónustuna. Útgerðarmenn voru skyldaðir til að greiða í þann sjóð er kostaði þjónustuna. Deild þessi sá um að dagblöðin væru sjómönnum ætíð til reiðu, kvikmyndir o. fl. Þá var samið við sjónvarpið og útvarpið að taka upp dagskrá norska sjónvarpsins og fleiri dagskrár. Síðan var millilandaskipum og fiskiskipum gert kleift að fá spólurnar til sýningar um borð. Seinna gerðist það, að einkafyrirtæki var falið þetta verkefni, þ. e. að taka sjónvarpsefni upp á kasettur. Ekki var að sökum að spyrja: Kostnaður óx með risaskrefum og er mér kunnugt um að norskir útgerðarmenn hafa mótmælt hressilega. Sú nefnd, er við leggjum til að kanni þessi mál, athugar væntanlega hvernig þessum málum verði best fyrir komið hér á landi. En mig langar þó til að benda á að hugsanlegar eru a, m. k. þrjár leiðir. Í fyrsta lagi verði Ríkisútvarpinu falið að taka sjónvarpsefni upp á kasettur og dreifa þeim. Í öðru lagi verði sjómannasamtökunum sjálfum eða Menningar- og fræðslusambandi alþýðu falið verkefnið, enda verði samtökunum tryggt fjármagn til að inna það af hendi. Í þriðja lagi er mögulegt að hver útgerð um sig sjái um sin skip. Sú leið yrði vissulega kostnaðarsöm og úrval annars efnis en okkar sjónvarp hefur að bjóða af skornum skammti. Nokkrir útgerðarmenn hafa nú þegar komið upp slíkri aðstöðu. Rétt er að geta þess, að samfara nýjum leiðum í dreifingu kvikmynda- og sjónvarpsefnis hefur komið upp hvimleitt vandamál er allir þeir, er kunnugir eru málefnum sjónvarps og útvarps, þekkja af meira eða minna biturri reynslu, en þar á ég við höfundarrétt. Kunnugt er að höfundarréttarmál í sambandi við kvikmyndir og sjónvarp eru svo flókin að illmögulegt hefur reynst að greiða úr þeim. Tugir manna vinna við að framleiða þetta efni. Þegar fullgert efni er selt til notenda getur verið allt að því ómögulegt að skipta á milli allra þeirra, sem koma við framleiðsluna, því fé sem til höfundarréttar heyrir. Þetta hefur sums staðar verið leyst á þann hátt við sjónvarpsfyrirtæki, að höfundargreiðsla hefur fallið í einu lagi í einhvern sameiginlegan sjóð þess starfsfólks sem hlut á að máli. Þótt vissulega væri einfalt að leysa þessi mál hér á fyrrgreindan hátt hefur ekki tekist að koma því til leiðar. Mér hefur verið tjáð að ekki hafi verið unnt að koma því til leiðar að svo mikið sem einn filmubútur úr sjónvarpi okkar væri fáanlegur, þótt óskað sé eftir honum, eftir að sjónvarpað hefur verið. Af þessu leiðir að finna verður lausn á þessu líka ef ætti að taka sjónvarpsdagskrár á segulbönd til að lána um borð í kaupskip okkar og fiskiskip. Því verður þó ekki trúað að óreyndu að starfsfólk stofnunarinnar mundi standa í vegi fyrir lausn á þessu máli. Hef ég fyrir satt að svo sé ekki, heldur mundi skorta framtak hjá forráðamönnum stofnunarinnar. Vafalaust væri hægt að ráða á því bót ef hart væri sótt að, sérstaklega ef um allan flotann væri að ræða. Fróðlegt væri að kanna hvernig Norðmenn leysa þessi mál. Ekki sakar að geta þess, að samkv. þeim upplýsingum, er ég hef aflað að mér, muni aðilar horfa alveg fram hjá höfundarréttarmálum og þeirri röksemd beitt, að sjómenn hafi hvort eð er greitt afnotagjöld af sjónvarpstækjum á heimilum sínum og um leið fyrir höfundarrétt af efni sem þeir hafa ekki tækifæri til að sjá. Í viðræðum mínum við sjómenn hefur komið fram að til séu norræn samtök um velferð sjómanna sem m. a. halda uppi dreifingu á ýmsu efni til skipa og hafa miðstöðvar í öllum helstu höfnum heims. Þess vegna er lagt til að kannað verði hvort við getum bætt aðstöðu eigin sjómanna með aðild að einhverjum slíkum samtökum. Þá benda þeir á að mjög sé það mismunandi, þegar þeir koma í erlendar hafnir, hvort þeir hafi yfirleitt aðgang að nokkrum sjómannaheimilum eða ekki. Kann að vera, að aukið formlegt samstarf við aðra aðila geti bætt aðstöðu þeirra að því leyti. Mál þetta er ekki stórt eða fyrirferðarmikið. Það skiptir þó miklu máli fyrir þá sem hlut eiga að máli, þ. e. sjómennina. Verði till. þessi samþ. kallar það á röskleg vinnubrögð viðkomandi n., því að ekki má dragast að sjómenn fái þá þjónustu sem till. gerir ráð fyrir. Útgerðarfélög verða að sjálfsögðu að leggja fram fé svo að málið verði að veruleika. Þeim fjármunum er vel varið sem bæta aðbúnað þeirrar stéttar sem er undirstaða þeirrar velferðar er við nú búum við.



Herra forseti. Það er ekki nokkur vafi á því í mínum huga a. m. k., að hv. þm. hreyfir hér merkilegu máli. Þetta er einn þáttur í viðfangsefni sem illa hefur verið að staðið af okkar hálfu fram til þessa. En þetta er einmitt sá þátturinn sem mjög brennur á mönnum núna og ákaflega sterkt er eftir leitað að eitthvað raunhæft verði gert í. Í byrjun þessa þings fluttum við Alexander Stefánsson frv. um að sjómannastofur yrðu styrkhæfar samkv. félagsheimilalögum, þ. e. a., s. fengju greiddan stofnkostnað, 40%, hvort sem þær yrðu byggðar einar sér eða í tengslum við hótel eða félagsheimili eða verbúðir. Þetta frv. hefur fengið afgreiðslu í annarri þd., og ég vona að það fái afgreiðslu í þinginu. Ég var um tíma í haust að hugsa um að flytja till. í framhaldi af þessum frv.-flutningi, en hikaði þó við. Það er eins og lítið hafi sést eftir þó að menn hafi verið með tillögugerð um þetta efni á Alþ. Við gerðum einu sinni tilraun til þess nokkrir saman að flytja till. um að skora á viðkomandi ráðh. að undirbúa löggjöf um sjómannastofur sérstaklega. Hún náði ekki fram að ganga. Víð skrifuðum svo ráðh. Hann setti n. í málið og hún undirbjó frv., en það var aldrei lagt fram. Ég held að það hafi þótt óaðgengilegt í viðkomandi rn., og satt að segja fannst mér það líka. Þannig hefur ákaflega lítill árangur orðið af málatilbúnaði á Alþ. um þetta efni. En eins og ég sagði, ég var þó að hugleiða till. um þetta. Þá kom félagsmálapakkinn og ég áleit að það væri alveg rakið að inn í hann kæmu einmitt þessi mál, þessi þáttur í velfarnaðarmálum sjómanna, sjómannastofurnar og raunar ýmislegt fleira. Ég er nú ekki alveg viss um að þessi þáttur sé þarna innifalinn. Ég vona það þó enn þá, en ég held samt að það hafi verið alveg fyllsta ástæða til þess fyrir hv. þm. að flytja þessa tillögu. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við hana, þar sem ég legg til að beina þessari athugun inn á fleiri þætti þessa máls. En sá tillöguflutningur minn breytir ekki því, að hv. þm., flm. þáltill. ýttu hér á þann punktinn sem nú er kannske hvað mest í sviðsljósi og ætti að vera tiltölulega einfalt að leysa ef menn fást til að taka á því. Þjónusta við það fólk, sem er á sjónum um lengri eða skemmri tíma, er eðlilega nokkuð sérstaks eðlis. Sjómann, sem er staddur í ókunnu plássi, skortir ótalmargt af því sem þeir hafa alveg sjálfkrafa sem stunda sína vinnu í nánd við heimili sitt. Hann vantar samastað, hann vantar, eins og hv. flm. rakti, aðstöðu til þess að tala í síma, til þess að skrifa bréf, til þess að ná í blöðin, ná til fjölmiðtanna, horfa á sjónvarp, ef það er fáanlegt o. s. frv., sem sagt fjöldamargt það sem aðrir en sjómenn hafa heima hjá sér sjálfkrafa. Hér á ég við sjómenn sem eru staddir í höfnum. Svo er það sérstakt mál, eins og hv. flm. reifaði sérstaklega, hvað varðar sjómenn á höfum úti um borð í skipinu, þessum einangraða vinnustað. Og eitt af því, sem á að vera hægt að láta þar í té, er ýmiss konar afþreyingar- og fræðsluefni, eins og t. d. það sem hægt er að flytja á segulbandsspólum, hvort sem það eru myndsegulbönd eða önnur segulbönd. Það hefur ýmislegt verið gert til undirbúnings þessum málum hér. Menn hafa, eins og hv. flm. minntist á, töluvert rætt um möguleika á því að koma sjónvarpi til sjómanna beint, sjómanna á Íslandsmiðum, sjómanna á siglingu í kringum landið. Ég man eftir að Karvel Pálmason flutti um þetta till., og ég man að n., sem undirbjó áætlun um dreifingu sjónvarps, setti fram hugmyndir um hvað þetta mundi kosta og hvernig mætti standa að slíku. Og það satt að segja kostaði svo mikið að byggja sjónvarpsstöðvar fyrir fiskimiðin að mönnum hraus hugur við að leggja í það. Fyrir utan kostnaðinn er það vitanlega svo, að sjónvarp nýtist ekki úti á fiskimiðum eða á siglingu á sama hátt og í heimahúsum, því menn ganga þar vaktir og geta ekki safnast saman við tækið á sama hátt og fólk í landi. Þar koma myndsegulböndin til uppfyllingar, jafnvel þó að menn sæju sjónvarp. En ég er alveg sammála hv. flm., að það verður ekki til neinnar hlítar fyrr en þá ef hér kemur sjónvarp frá gervihnetti. Það má geta þess hér, að það er eiginlega tvennt sem er að gerast þessar vikur í sambandi við sjónvarp til sjómanna úti á sjó. Annað er það, að það er kominn til landsins sendir sem verður settur upp á Arnarnesi við Ísafjörð og nær yfir það svæði sem menn kalla Hótel Grænuhlíð, þar sem skip liggja tíðum, og svo eitthvað á nálæg mið. Hins vegar er í pöntun og verið að framleiða sendi fyrir stöðina á Háfelli sem sjómenn ná af skipum við endilanga suðurströndina, eftir því sem greinargóður sjómaður hefur sagt mér. Þessi sendir mun hafa um það bil tífalt meiri orku en sá gamli svo það hlýtur að koma til góða á þessu svæði. Á hinu leitinu var um tíma starfandi n. um þessi myndsegulbandsmál á vegum menntmrn., en hún náði ekki neinum verulegum árangri. Hún rak sig á það vandamál, sem hv. flm. minntist á, höfundarréttarmálin. Og nú hafa tveir lögfræðingar verið að grúska í þessu. Og enn má geta þess, að það eru þó nokkur íslensk skip nú þegar sem hafa tæki sem geta tekið upp sjónvarpsefni um borð og sýnt síðan. Nokkur skip, t. d. hjá Landhelgisgæslunni og eitthvað af farskipum og ég hygg líka einhver örfá fiskiskip, hafa slík tæki. Þetta er ákaflega handhægt, m. a. vegna þess sem ég minntist á áðan, að það hagar öðruvísi til um borð með það að horfa á dagskrá heldur en í landi. Það eru nú þegar fyrir hendi nokkuð umfangsmiklar upplýsingar um þessi mál hjá nágrönnum okkar, eins og hv. flm. drap á. Þessum upplýsingum hefur verið safnað saman í sambandi við vissar athuganir hjá menntmrn., líka hjá samtökum sjómanna og enn í þriðja lagi hjá nýráðnum fulltrúa þjóðkirkjunnar sem vinnur að þessum sjómannamálum. Ég hef t. d. séð danskan samning. Það eru nokkuð margir aðilar sem standa að þeim samningi, bæði útgerðarmenn, sjómenn, höfundar og ég held útvarpsstöðvar eða þá rn. fyrir þeirra hönd o. s. frv. Og ef till. hv. þm. yrði nú afgreidd á Alþ., sem væri ekki nema mannsverk, þrátt fyrir það að hún sé seint á ferðinni, þá vona ég að þarna gæti hreyfing komist á þetta mál. Ég verð að segja það, að það er alveg sérstaklega sorglegt hvað lítið hefur gengið hér heima og erfiðlega með rekstur sjómannastofa. Alþ. hefur veitt smástyrki, bæði stofnkostnaðarstyrki og rekstrarstyrki, til sjómannastofa. En ég held að það sé ekki ofmælt, að það er tiltölulega lítill árangur af þessum fjárveitingum og af þeirri viðleitni sem menn hafa vissulega sýnt á ýmsum stöðum. Þarna eiga ekki allir óskilið mál, og það eru til staðir sem hafa af myndarskap staðið að rekstri sjómannastofa, en þeir eru því miður ekki margir. Nú hefur það komið til að Kirkjuráð hefur fyrir forgöngu biskups ráðið sérstakan starfsmann til þess að hafa forustu um þetta. Sú starfsemi er á byrjunarstigi og er mjög í mótun, en ég er alveg sannfærður um að til þessa fékkst mjög hæfur maður. Hann er kennari að menntun og eitthvað hefur hann meira unnið í skólum. Hann hefur starfað töluvert mikið erlendis, og ég held, að hann hafi alla burði til þess að verða hér að mjög góðu liði ef hann fær sæmilega aðstöðu til þess. En þó að Kirkjuráð telji sig geta launað manninn, þá mun vanta á að það geti látið í té fjármagn til þess að byggja upp starfsaðstöðu. En ég vona að komi út úr félagsmálapakkanum okkar ágæta einhver hjálp í þessu efni. Þarna þarf bæði að koma til hús og búnaður fyrir slíka miðstöð sem ég tel að bæði mundi hafa forustu um uppbyggingu starfs hér innanlands og jafnframt miðstöð til þess að hafa samband við stöðvar erlendis, en á því er gríðarlega mikil þörf, t. d. að koma blöðum til sjómannastofa erlendis. Það er hörmulegt til þess að vita, að enda þótt það sé bæði norrænt samstarf og alþjóðasamstarf um rekstur sjómannastofa víðs vegar og þá í þeim höfnum öllum þar sem íslensk skip koma fyrst og fremst, þá er héðan að heiman nálega ekkert samband haft við þessar stofur. Það var leitað til menntmrn. og fleiri rn., meðan ég var þar, um fjárstuðning til þess að senda út blöð. En það varð aldrei neitt úr neinu og ekkert fast samband haft við þessa staði. En t. d. til þess að senda dagblöðin á einar 10 stofur, sem þeir segja mér, sem hafa verið að skoða þetta, að væri nokkuð gott, þarf eitthvað rösklega eina millj. kr., - 1200 þús. hafa þeir áætlað. Ég átti nýlega tal við bryta sem starfar hjá Eimskip. Einhvern tíma gerðist það að blöð voru send í einhver skipti á tiltekna sjómannastofu. Hann sagði að það hefði verið alveg ótrúlegt hvernig skipverjar hefðu farið hvað eftir annað upp á þessa sjómannastofu, sem hafði blöðin, til þess að fá fréttir að heiman. Það er reyndar ekkert ótrúlegt, því að það getur hver séð sjálfan sig í sporum þessara manna sem staddir eru í fjarlægri höfn. Það er eitt atriði sem nú hefur hrakað í sambandi við það að hafa einhver tengsl við farmenn okkar þá sem lengst eru í burtu. Það hafa verið sendar út með morsi fréttir til skipa, og þetta er það eina samband sem skip ná eftir að þau eru komin í vissa fjarlægð frá Íslandi. En vegna einhvers ágreinings um það, hver skuli bera kostnað af þessu, hefur þessi útsending verið felld niður um sinn. Ég trúi ekki öðru en það verði á því tekið, það má til með að gera það. En þetta kostar nokkra fjármuni,- ég hygg að það kosti einar 4–5 millj. á ári. En þessi útsending næst á öllum þeim slóðum, skilst mér, sem okkar skip sigla á. Ég skal svo ekki hafa þessi orð miklu fleiri. Undir niðri er veruleg hreyfing á þessu máli, og afgreiðsla þessarar till. gæti orðið til þess að betur yrði fylgt á eftir. Við hljótum að leggja áherslu á viss atriði, eins og t. d. það að koma upp einhverri forustu um samstarf. Ég er ekki á því að það eigi að vera ríkisrekstur á sjómannastofum. En ég held samt sem áður að það sé mjög þýðingarmikið að efla slíka forustu, og ég þykist sjá möguleika til þess í gegnum starfsmann Kirkjuráðs og þjóðkirkjunnar sem ég nefndi áðan, sérstaklega af því að mér líst mjög vel á manninn. Þetta út af fyrir sig er mjög þýðingarmikið atriði, og þá á ég við að upp kæmi forusta bæði um tengst út á við og líka um það að laða til samstarfs ýmsa aðila innanlands sem ættu að starfa saman að þessum málum. Þar á ég m. a. við ríkið, kirkjuna, sveitarfélögin, sjómannasamtökin, samtök útgerðarmanna og ýmsa klúbba og félög. Ef tækist að laða þessa aðila til samstarfs mundu þeir verða átakamiklir. Svo þarf vitanlega aukin framlög, ég neita því ekki, þó ég afþakki beinan ríkisrekstur á þessu sviði. Víða þarf að taka til hendi hér heima. Sjómannastofur, þjónusta við skipin á sjónum og tengslin við erlendu sjómannastofurnar, það eru stóru þættirnir í þessu. Ég skal ekki, herra forseti, tefja fundinn lengur, en segi það enn og aftur, að ég held að það væri mjög gott ef tækist að koma þessari till. til n. og síðan að afgreiða hana hreinlega.