Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í lögum um skólakerfi er um það rætt, að íslenskir skólar skiptist í þrjú stig; skyldunámsstig, framhaldsskólastig og háskólastig. Á sama hátt mætti kannske tala um fimm stig í menntakerfi þjóðarinnar með það í huga, að fyrst má telja forskólann, síðan koma þessi þrjú lögbundnu skólastig, þ.e.a.s. grunnskóli, framhaldsskóli og háskóli, en þar á eftir komi svo endurmenntunin eða fullorðinsfræðslan. Áður en ég vík að efni þess frv. um framhaldsskóla sem hér liggur fyrir, tel ég rétt að renna augunum yfir þessi fimm stig menntakerfisins til þess að betra sé að átta sig á viðfangsefni frv. í ljósi annarra verkefna í menntamálum. Ég held, áður en vikið er að öðrum viðfangsefnum, að það leyni sér ekki, að brýnasta verkefnið eins og á stendur er að marka heildarstefnu hvað framhaldsskólann snertir. Þetta verkefni hefur verið aðalviðfangsefnið nú á síðari hluta þessa áratugs og má nú ekki lengur dragast að því séu gerð full skil hér á Alþ. Þessi þróun hefur verið í fullum gangi nú um alllangt skeið, en heildarskipulag hefur vantað. Á fyrri hluta áratugsins var hins vegar unnið að öðru stórverkefni, sem var setning laga um grunnskóla, og það var ekki fyrr en 1974 sem niðurstaða fékkst og grunnskólafrv. var samþ. hér á Alþ. Ég vil þó minna á að það mál var ekki endanlega útkljáð við afgreiðslu Alþ. á grunnskólafrv. vorið 1974. Enn eru nokkrir þættir málsins óútkljáðir, þ. á m. um lengingu skólaskyldunnar. Hér á Alþ. voru menn ekki á eitt sáttir um það, hvort skynsamlegt væri að lengja skólaskyldu um eitt ár, og voru margir sem töldu að nægilegt væri að sett væri á fræðsluskylda, skylda sveitarfélaga til þess að sjá nemendum fyrir fræðslu á þessu níunda skólaári, en ekki væri skynsamlegt að þvinga nemendur með lagaboði, úr því að þeir hefðu náð þessum aldri, til að sækja skóla, enda mætti víst heita að um 90% nemenda mundu sækja skóla hvort sem þeir væru skyldaðir til þess eða ekki. Spurningin væri þá um það eitt, hvort Alþ. ætti með lagasetningu að sjá til þess, að þau 5–6%, sem eftir væru og ekki kæmu í 9. bekk grunnskólans af sjálfsdáðum, skiluðu sér, því að vissulega er það svo, að alltaf verður einhver hluti nemenda sem ekki getur sótt 9. bekk grunnskólans af ýmsum ástæðum, aðallega heilsufarsástæðum, og því ekki að vænta að um geti orðið að ræða 100% skólasókn af hálfu þessa aldursflokks frekar en annarra. Ég minni á þetta hér vegna þess, að ég tel að endurskoðun grunnskólalaga sé óhjákvæmilegt viðfangsefni nú á næstu mánuðum, og samfara þeirri endurskoðun þarf Alþ. að taka endanlega ákvörðun um það, hvort skólaskylda verði aukin um eitt ár eða ekki. Ég tel að Alþ. hafi í raun aldrei afgreitt þetta mál, heldur áskildi sér rétt til þess að taka endanlega afstöðu áður en grunnskólalögin kæmu endanlega til framkvæmda, og við erum enn ekki komin að því tímamarki. Á s.l. vori gaf menntmrn. út ítarlega skýrslu um framkvæmd grunnskólalaganna og um þessa skýrslu urðu nokkrar umr. hér á Alþ., en stefnumótunin hvað þetta atriði snertir er enn eftir. Varðandi háskólastigið má segja það, að það þarfnast vafalaust endurskoðunar eins og flest annað í okkar menntakerfi og m.a. þarf að hyggja að tengslum Kennaraháskóla Íslands og Tækniskólans við Háskólann. Þar eru óútkljáð ýmis stefnumarkandi atriði sem Alþ. verður fyrr eða síðar að taka endanlega afstöðu til. Nægir að minna á að Kennaraháskólafrv. hefur verið hér á ferðinni innan veggja Alþ. nú um nokkurt skeið, en hefur ekki verið afgreitt vegna mikils ágreinings um ákveðin atriði þess. En um leið og þessi endurskipulagning hlýtur að eiga sér stað á þremur stigum skólakerfisins þarf ekki síður að huga að þeirri menntun sem þar fyrir utan stendur. Þá vil ég í fyrsta lagi nefna samræmdan forskóla í kjölfar kraftmikillar uppbyggingar leikskóla og annarra dagvistarstofnana sem þarf að eiga sér stað á næstu árum, og í öðru lagi að koma þarf á nýju skipulagi hvað snertir endurmenntun og fullorðinsfræðslu, en þau mál eru nú mjög brotakennd og tilviljunarkennd, eins og flestum mun kunnugt. Nýtt skipulag þessara mála er brýn nauðsyn, og ég vil leggja á það áherslu, að nýtt skipulag þarf alls ekki að vera neitt bákn sem togar til sín milljarða kr. eins og sumir hafa óttast. Hér er um það að ræða, að við höfum verið með öldungadeildir starfandi og aðra fullorðinsfræðslu í framhaldsskólum. Við höfum fræðslustarf verkalýðshreyfingarinnar, námsflokka með kvöldnámskeiðum, málaskóla, bréfaskóla, og hugsanlegt er að bæta þar við stórauknu fræðslustarfi í útvarpi og sjónvarpi. Allt þetta þarf að fella í samræmda heild, og ég tel að unnt sé að gera það án þess að leggja stórauknar byrðar á herðar skattgreiðenda og tel að þetta sé eitt allra brýnasta viðfangsefnið í menntamálum eftir að við höfum komið málum framhaldsskólans í betra horf en nú er. Ég held að það verði þegar að fara að stiga fyrstu sporin hér á Alþ. til að endurskipuleggja þetta nám. Svo vikið sé að því frv. sem fyrir liggur, þá verður fyrst fyrir að spyrja, hver séu meginrökin fyrir þessu frv. Ég held að svarið sé einfaldlega það, að núverandi framhaldsskólakerfi svari ekki tímans kalli. Námsframboð er oft einhæft, námsbrautir einangraðar og lokaðar og nemendur, sem taka ranga ákvörðun í öndverðu, eru lokaðir inni í blindgötum og verða að byrja allt framhaldsskólanám frá byrjun ef þeir ætla sér að skipta um nám. Auk þess má á það benda, að hin skörpu skil milli bóknáms og verknáms gera síðarnefnda námið annars flokks, M.ö.o.: verknámið er vanrækt, sniðgengið bæði af nemendum og fjárveitingavaldi. Nemendur leita sér ekki menntunar í eðlilegu samhengi við hæfileika sína og löngun og námið verður ekki eins markvisst og vera ber. Ýmislegt hefur verið gert til þess að lagfæra verstu ágallana, en þessi viðleitni hefur nær eingöngu beinst að afmörkuðum brautum framhaldsskólastigsins, og þess hefur ekki verið gætt, að þetta menntunarstig myndar í raun eina samvirka heild sem verður að vera í eðlilegum tengslum við aðliggjandi skólastig. Úrbætur, sem hafa verið gerðar, hafa því ekki reynst til frambúðar. Aðdragandi þessa frv. er orðinn mjög langur. Lög og reglugerðir um einstaka skóla hafa verið tekin til endurskoðunar nú á þessum áratug oftar en einu sinni og ný löggjöf verið sett, m.a. um viðskiptamenntun. Nefndir hafa verið skipaðar til þess að fjalla um veigamikla þætti framhaldsskólans, og má þar nefna verk- og tæknimenntunarnefnd, sem skilaði í júlí 1971 ítarlegri grg. um verk- og tæknimenntun á Íslandi, iðnfræðslulaganefnd, sem skilaði till. um þróun tæknimenntunar í des. 1975, og nefnd, sem endurskoðaði lög um hjúkrunarnám og skilaði till. í júlí 1976. Auk þess má nefna ýmsa aðra starfshópa sem hafa undirbúið stofnun fjölbrautaskóla. Hinn 25. nóv. 1974 skipaði menntmrh. nefnd til þess að gera till. um breytta skipan náms á framhaldsskólastigi. Í þessari nefnd áttu sæti eftirfarandi deildarstjórar í menntmrn.: Hörður Lárusson, sem var formaður n., Árni Gunnarsson, Indriði H. Þorláksson og Stefán Ólafur Jónsson. N. skilaði frumtillögum til menntmrh. 21. júlí 1976 og gerði honum grein fyrir meginhugmyndum sínum. Þá hafði þessi n. kynnt ýmsa þætti till. á fleiri en einum fundi með kennurum og skólastjórum við grunnskóla og framhaldsskóla, en síðan var boðað til sérstakrar ráðstefnu á Hótel Esju í okt. 1976 með þátttöku manna bæði frá skólum og atvinnulífi. Í framhaldi af þessum miklu samráðum fól menntmrh. fyrrnefndri nefnd deildarstjóra í menntmrn. að endurskoða till. með hliðsjón af því sem fram hafði komið. Endurskoðað frv. var síðan lagt fram á Alþ. vorið 1977, en ekki afgreitt. Frv. var enn tekið til endurskoðunar og lagt fram að nýju vorið 1978. Nú birtist þetta frv. í þriðja sinn og enn í nokkuð endurskoðaðri mynd. Ég mun fyrst gera grein fyrir þeim meginbreytingum frá ríkjandi menntakerfi sem í frv. felast, en síðan fjalla um þær breytingar sem gerðar hafa verið á frv. síðan það var seinast lagt fram. Ég tel að kjarni þessa frv. sé eftirfarandi: Rammalöggjöf er sett um samræmdan framhaldsskóla, sem skiptist í ákveðin meginnámssvið. Með meginnámssviðum er t.d. átt við almennt bóknámssvið, búfræðisvið, heilbrigðissvið, hússtjórnarsvið, listasvið, tæknisvið, uppeldissvið, viðskiptasvið. Hér eru þessi svið nefnd sem dæmi, vegna þess að frv. sjálft tiltekur ekki hversu mörg þessi svið eigi að vera og hver þau eigi að vera, heldur er gert ráð fyrir að teknar séu ákvarðanir um þetta atriði á síðasta stigi. Hvert meginnámssvið skiptist síðan í námsbrautir, og svo að dæmi sé aftur tekið, þá hefur verið talað um að tæknisvið skiptist hugsanlega í iðjubrautir, tæknabraut, iðnaðarbraut, fiskvinnslubraut, vélstjórabraut og skipstjórnarbraut. Og svo annað dæmi sé nefnt af uppeldissviði, þá mundi uppeldissvið hugsanlega skiptast í íþrótta- og félagsmálabraut, almenna uppeldisbraut og í þriðja lagi fóstur- og þroskaþjálfabraut. Gert er ráð fyrir því, að nám á hverri námsbraut miði að almennri menntun og undirbúningi til framhaldsnáms eða sérhæfingu til starfs, eftir því hvernig námsáföngum er raðað saman. Námslok geta orðið í námi eftir 1, 2, 3 eða 4 ár, eftir því að hvaða marki er stefnt. Þó gert sé ráð fyrir skilgreindum námslokum eftir eitt ár eða fleiri, þá getur hver einstaklingur, sem hættir námi, haldið áfram síðar á sömu námsbraut eða annarri braut og fengið að fullu viðurkenndar þær einingar sem hann hefur aflað sér áður. Það er sem sagt gert ráð fyrir því, að markaðar séu leiðir til framhaldsnáms af öllum brautunum, engin þeirra endi í blindgötu. Í öðru lagi má sérstaklega geta þess, að gert er ráð fyrir því, að nám í framhaldsskóla sé skipulagt í námsáföngum og hver áfangi sé metinn til eininga sem miðast við eina kennslustund á viku í eitt skólaár eða tvær á einni önn, en tvær annir eru á vetri. Með námseiningu er átt við það magn námsefnis, sem telst hæfilegt fyrir meðalnemanda á fyrrgreindum tíma, þá er einnig talin með nauðsynleg heimavinna, og gildir þetta bæði um verklegt og bóklegt nám. Sömu námseiningu má kenna á mislöngum tíma, allt eftir getu og hæfileikum þeirra nemenda sem hlut eiga að máli. Hver námsáfangi skal hafa fullt gildi þótt nemandi flytjist milli námsbrauta, ef námsáfanginn heyrir til þeirri námsbraut sem skipt er yfir á. Ég tel að einmitt þetta atriði hvað áfangakerfi snertir sé grundvallaratriði í þessu samhengi og það mun mjög auðvelda að ná markmiðum þessa frv. Ég vil samt taka það fram til þess að afstýra misskilningi, að áfangakerfi af þessu tagi þarf ekki óhjákvæmilega að leiða til þess, að bekkjakerfi sé lagt niður, enda þótt það hafi verið algengast og þyki eðlilegast, þegar áfangakerfi er tekið upp, að þá sé venjulegt sígilt bekkjakerfi lagt niður. Um það hefur verið rætt og ég tel það fullkomlega raunhæfa möguleika, að í þeim skólum, þar sem stjórnendur telja heppilegt að viðhalda áfram bekkjakerfi, sé samt hægt að byggja á áfangakerfi þannig að þetta hvort tveggja sé samræmt. Þetta vildi ég taka hér fram, vegna þess að sumir hafa skilið það svo, að með þessum nýja framhaldsskóla og með því áfangakerfi, sem hann byggist á, sé endanlega verið að útrýma bekkjakerfi t.d. í bóknámsdeildum framhaldsskólans, en svo er ekki. Í frv., eins og það lá fyrir í fyrra og hittiðfyrra, var gert ráð fyrir hvað fjármálahlið málsins snertir, að ríkissjóður greiði kennslu- og stjórnunarkostnað, en annar rekstrarkostnaður og viðhald greiðist að hálfu af sveitarfélögum. Hins vegar greiðist stofnkostnaður í öllum framhaldsskólum að 70% úr ríkissjóði. Í núverandi frv. hefur nokkuð önnur stefna verið tekin upp hvað snertir kostnaðarskiptingu, - fyrirkomulag sem ég tel að óneitanlega hafi ýmsa kosti. Þetta fyrirkomulag miðar að því að tvö fyrstu ár framhaldsskólans verði kostuð sameiginlega af ríki og sveitarfélögum eftir hliðstæðum meginreglum og gilda um grunnskóla, en kostnaður af námi umfram tvö fyrstu árin greiðist úr ríkissjóði. Lagt er til að tekið verði upp námsvistargjald, sem lögheimilissveitarfélag greiði vegna þeirra nemenda sem tvö fyrstu skólaárin sækja skóla, sem reknir eru af öðrum sveitarfélögum, eða skóla fyrir mjög sérhæft nám, sem reknir eru af ríkinu. Hér er um verulega breytingu að ræða, en ég tel að þessi breyting eigi ekki að vera óhagstæðari sveitarfélögum en sú regla sem fyrir var í frv. eins og það áður lá fyrir. Þó hefur þetta ekki verið kannað nægilega enn, og ég tel að óhjákvæmilegt sé að frekari viðræður eigi sér stað um þetta mál við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. Ég tel að kostir þess fyrirkomulags, sem nú er gerð till. um, séu ótvíræðir, því að ljóst er að á líklega um eða yfir 20 stöðum á landinu mun framhaldsnám eingöngu ná til tveggja fyrstu áranna og þetta nám mun að verulegu leyti fara fram í húsakynnum sem byggð hafa verið eða byggð verða fyrir grunnskólastarf. Það virðist því hafa ótvíræða kosti að láta sömu reglu gilda hvað snertir rekstrarkostnað og stofnkostnað varðandi þessi tvö fyrstu ár framhaldsskólans. Hins vegar mundi þá ríkið algerlega yfirtaka allan kostnað sem snertir tvö síðari árin. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega geta þess, að einn megintilgangur frv. er að efla verknám og iðnað, og þetta kemur m.a. ljóslega fram í ákvæði til bráðabirgða, 38. gr., þar sem segir: „Í fyrstu 5 ára áætlun menntmrn. um skipan námsbrauta á framhaldsskólastigi og framkvæmdir til að koma þeirri skipan á, sbr. 12. og 19. gr. laganna, skal lögð sérstök áhersla á uppbyggingu og eflingu verknámsbrauta. Skal miðað við að þær framkvæmdir verði sem lengst komnar þegar lögin í heild koma til framkvæmda, sbr. 37. gr.“ Eftir að tekin var sú stefna að haga fjármálahlið frv. með þeim hætti sem ég hef nú lýst, komu fram áhyggjur manna um að kostnaður af byggingu verknámsaðstöðu yrði ýmsum sveitarfélögum ofviða, en það væri einmitt mjög brýnt að hraða byggingu verknámsaðstöðu og sérbyggðra skólaverkstæða a.m.k. á einum stað í hverju kjördæmi þannig að unnt væri að koma á raunverulegu iðnnámi til samræmis við það, sem gert hefur verið hér á höfuðborgarsvæðinu. Með hliðsjón af þessu var ákveðið að gera sérákvæði um byggingu verknámsaðstöðu, svo hljóðandi, í e-lið 30. gr.: „Heimilt er að ákveða, að framlag ríkissjóðs verði allt að 75%k byggingarkostnaði og meiri háttar búnaði sérbyggðrar verknámsaðstöðu (skólaverkstæða) sem ætluð er fyrir heil fræðsluumdæmi, eða hluta þeirra ef nemendafjöldi krefst þess, og þannig að eðlilegri og hagkvæmri skólaskipan sé komið á að mati menntmrn.“ Hér hlýtur að vera um að ræða prentvillu. Það hlýtur að vanta örfá orð inn í þessa setningu.  Aðrar helstu breytingar á frv., frá því að það var lagt fram í fyrra, eru þessar: Tekinn er upp sérstakur kafli í frv. um fullorðinsfræðslu innan framhaldsskólakerfisins. Ég vil vekja sérstaka athygli á þessum kafla, V. kafla frv., en þar segir í 15. gr., með leyfi forseta: „Stefnt skal að því, að framhaldsskólum verði gert kleift að sinna menntun fullorðinna á þeim námsbrautum sem reglulegt starf skólanna tekur til. Í þessu skyni má heimila skóla að: a) veita þeim sem orðnir eru 19 ára aðgang að einstökum námsáföngum ásamt reglulegum nemendum skólans..., og b) stofna til sérstakra námskeiða, þ. á m. kvöldskóla, til að fullnægja óskum og þörfum þeirra sem komnir eru af venjulegum skólaaldri og hentar ekki að sækja reglulega kennslu skólans. Setja skal í reglugerð nánari ákvæði um nám þetta, þ. á m. um lágmarksfjölda þátttakenda í námshópum og um námstíma er geti verið lengri eða skemmri en í reglulegu námi.“ Og í 16. gr. segir: „Stefnt skal að því að kennsluaðstaða framhaldsskóla nýtist einnig fyrir almenna fræðslustarfsemi, aðra en þá sem um getur í 15. gr., þ. á m. endurmenntun í ýmsum starfsgreinum. Getur rn. í samráði við skólanefnd heimilað framhaldsskóla að eiga hlut að skipulagningu og framkvæmd slíkrar starfsemi, sem kynni“ - hér er önnur prentvilla, þær kunna að vera margar í þessu frv. - „sem kynni að verða óskað eftir.“ Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan, að þörf er á því að endurskipuleggja fullorðinsfræðslu í landinu og frv. um það efni hefur verið lagt nokkrum sinnum fram á Alþ., en ekki hlotið náð fyrir augum þm. Ég tel ekki að með þessu ákvæði sé verið að lauma ákvæðum frv., sem ekki hefur náð hér afgreiðslu undanfarin ár, inn bakdyramegin, því að hér er fyrst og fremst um heimildarákvæði að ræða sem á ýmsan hátt gengur miklu, miklu skemmra en þær heimildir sem fólust í frv., sem ekki var afgreitt, um fullorðinsfræðslu. Ég tel hins vegar, að hér sé stigið mjög mikilvægt og þýðingarmikið skref til að efla fullorðinsfræðslu í landinu á grundvelli starfsemi þeirra öldungadeilda, sem þegar eru fyrir hendi. Ég vil sérstaklega vekja athygli á 34. gr. frv., sem líka fjallar um þetta mál, þ.e.a.s. kostnaðarhliðina: „Kostnaður vegna sérstakra námskeiða, sem stofnað er til samkv. 15. gr., greiðist sem hér segir: Almennur rekstrarkostnaður, svo sem ljós, hiti, ræsting og viðhald, greiðist eftir þeim reglum sem gilda um sömu kostnaðarliði í reglulegu starfi skólans“ - þ.e.a.s. skiptast milli ríkis og sveitarfélaga. „Annar kostnaður við námskeiðin, þ. á m. kennslu- og stjórnunarlaun, skal að þriðjungi greiddur úr ríkissjóði, þriðjungi af sveitarfélögum og þriðjungur skal innheimtur með námskeiðsgjöldum af nemendum. Þeir greiða einnig efniskostnað vegna námsins.“ Ég vek á því athygli, að hér er gert ráð fyrir að fullorðinsfræðslan verði ekki ókeypis, heldur greiði nemendur hluta af þessum kostnaði. Um þetta má vissulega deila og getur sýnt sitt hverjum, en ég held að með þessu séu ekki lagðar neinar óhæfilegar byrðar á þá sem hyggjast afla sér viðbótarmenntunar. Ég vek á því athygli, að við starfrækslu öldungadeilda í framhaldsskólum hefur verið innheimt nokkurt gjald af nemendum og engum fundist það tiltökumál. Með þessu ákvæði er að vísu um nokkra hækkun að ræða á þessu gjaldi. En þeir, sem um þetta hafa fjallað, hafa verið sammála um að hér væri ekki um svo mikla gjaldtöku að ræða að ástæða væri til að ætla að hún yrði til að hamla mönnum skólasókn. Hins vegar hafa margir bent á að nokkurt framlag af hálfu nemenda, sem sækja fullorðinsfræðslu eða afla sér endurmenntunar, hafi reynst verka á þann veg, að námið hefur orðið samfelldara og menn hafa sótt námið af meiri alvöru en í þeim tilvikum þar sem ekkert endurgjald hefur komið fyrir námið. Þriðja aðalbreytingin, sem felst í ákvæðum þessa frv., snýr að gildistöku laganna, útgáfu reglugerða og undirbúningi að framkvæmd laganna. Eins og kunnugt er hefur verið gengið út frá því í undangengnum frv., sem lögð hafa verið fyrir Alþ., að menntmrn. setti nánari ákvæði í reglugerðir um framkvæmd laganna. Mörgum hefur þótt fullmikið vald lagt í hendur rn. með þessum hætti, og við endurskoðun frv. hefur verið lagt allt kapp á að setja inn í frv. ýmis ákvæði sem tryggja ítarlegri samráð við ýmsa aðila. Ég vil hér sérstaklega nefna 2. mgr. 36. gr. svo hljóðandi: „Við samningu reglugerða skal m.a. kveðja til fulltrúa frá framhaldsskólum, atvinnulífi og samtökum sveitarfélaga. Menntmrn. til aðstoðar við samræmingu reglugerðanna skal vera starfshópur er í eigi sæti auk fulltrúa rn. einn fulltrúi frá hverjum eftirtalinna aðila: Samtökum kennara á framhaldsskólastigi, samtökum nemenda á framhaldsskólastigi, Alþýðusambandi Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Að jafnaði skal leita álits framhaldsskólaráðs áður en reglugerðir eru gefnar út.“ Hér er vikið að ráði einu miklu, sem ákvæði hafa verið um í fyrri frv., framhaldsskólaráði, sem er mjög fjölmennt ráð og á að vera rn. til aðstoðar við mótun og samræmingu meginstefnu í málefnum framhaldsskóla. Ég hef orðið var við að frv. hefur löngum verið gagnrýnt ekki hvað síst fyrir það, að gert sé ráð fyrir svo þunglamalegri stofnun sem framhaldsskólaráði samkv. frv. Ég tel að sú gagnrýni eigi fyllsta rétt á sér, og er ekki í hópi þeirra, sem hafa verið hrifnastir af þessu ráði. Ég tel hins vegar að ákvæði frv. um þetta ráð séu ekkert stórmál í sjálfu sér. Ef ýmsum þykir kostur, að þetta ráð sé til, og telja, að í því verði fólgið eitthvert aðhald að störfum rn., en svo virðist, að margir telja, að þetta ráð sé algerlega óhjákvæmilegt í þessu samhengi, þá er ég persónulega eindregið þeirrar skoðunar að samþykkja eigi ákvæði um þetta framhaldsskólaráð. Ég hef því ekki haft neitt frumkvæði að því að strika ákvæði um það út úr frv. Ég held að kjarni þessa ákvæðis um framhaldsskólaráð sé nánast sá, að haldin sé árleg ráðstefna um þróun framhaldsskólans, og ég get nú ekki séð að neinn skaði sé skeður þótt slíkt sé gert. Kostnaðurinn ætti a.m.k. að vera smámál í þessu sambandi. Ég vil í öðru lagi vekja athygli á því, að í 21. gr. er gert ráð fyrir auk framhaldsskólaráðsins, að starfandi séu fjöldamargar nefndir rn. til ráðuneytis í þessum málum: námssviðsnefndir fyrir hvert námssvið og námsbrautanefndir fyrir hverja námsbraut. Í fyrri frv. hafa verið bein ákvæði um það, að lög féllu úr gildi við samþykkt þessa frv., og þar hefur ekki verið um að ræða einn eða tvo lagabálka, heldur fjölmörg lög sem snerta einstaka skóla. Þessum ákvæðum hefur verið breytt á þann veg, að í 37. gr. segir einungis að úr gildi falli „lagaákvæði er fara í bága við lög þessi. Eftirtalin lög um skóla á framhaldsskólastigi skulu gilda til bráðabirgða þar til settar hafa verið reglugerðir um tilsvarandi námsbrautir, skólagerðir eða skólastofnanir með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 36. gr., sbr. og lokamgr. þessarar gr.“ Síðan er langur listi þar sem taldir eru upp þeir skólar sem þessi lög fjalla um. Í 37. gr. er einnig gert ráð fyrir því, að menntmrh. flytji Alþ. árlega skýrslu um undirbúningsstarfið og kynni þinginu drög að reglugerðum sem á döfinni eru hverju sinni. Ég held að þær breytingar, sem gerðar hafa verið í þá átt að hafa sem víðtækust samráð við ýmsa aðila utan menntakerfisins og þá einkum aðila vinnumarkaðarins, auk þeirra fjöldamörgu aðila sem þarna koma við sögu, eins og kennarasamtök, og ákvæði um skýrslugjöf til Alþingis sem gefur þinginu aukin tækifæri til þess að taka einstök framkvæmdaatriði til umr. og jafnvel álykta um þau ef mönnum sýnist svo, - ég held að þessi ákvæði séu tvímælalaust til hagsbóta. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um efni þessa frv. Ég vil minna á það, að jafnvel þótt frv. þetta verði að lögum er aðeins eitt skref stigið á langri leið að því marki, að framhaldsskólinn verði endurskipulagður. Eftir að lög þessi hafa verið sett verður þörf á miklu starfi við gerð námsskrár um hinar ýmsu námsbrautir og námssvið. Einnig þarf að hefja samninga við einstaka skóla og við fræðsluráð í hinum ýmsu fræðsluumdæmum um skólaskipun á hverju landssvæði og semja reglugerðir á grundvelli þeirra niðurstaðna sem fást. Þegar þessu verki er lokið, en allt hlýtur þetta að taka nokkurn tíma, þá fyrst er hægt að samræma skólastarfið á framhaldsskólastiginu í eina heild. En ég held að allir séu sammála um það, að frumforsenda þess, að unnt sé að hefja þetta mikla starf, sé að frv. þetta verði að lögum, að Alþ. móti heildarstefnuna. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég ætla í örfáum orðum að vekja athygli á tveimur þáttum í því frv. sem hér liggur fyrir til umr., frv. til l. um framhaldsskóla, en það er í fyrsta lagi menntun þroskaheftra og í öðru lagi sá kafli er gerir ráð fyrir fullorðinsfræðslu. Hvað varðar menntun þroskaheftra er í frv. gert ráð fyrir að nemendur, sem vegna fötlunar eða frávika frá eðlilegum þroskaferli fá ekki notið venjulegrar kennslu í einni eða fleiri námsgreinum, eigi rétt til sérstakrar kennslu við sitt hæfi. Ég fagna þessu ákvæði mjög, þar sem þroskaheftum hefur ekki áður verið tryggð sérstaklega menntun að grunnskólanámi loknu. Því tel ég mjög brýnt að þeim verði tryggð örugg aðstaða til framhaldsnáms ef hugur þeirra stendur til þess og þroski leyfir. Það, sem ég tel þó brýnast í málefnum þeirra að grunnskólanámi loknu, er að þeim sé búin fullkomin aðstaða til að kanna og undirbúa möguleika á að fara út á vinnumarkaðinn og væri það best tryggt með því, að þeim væri gefinn kostur á fjölbreyttu vali í verkmenntun og starfsþjálfun. Ég hef þá trú, að ef hvort tveggja stæði til boða, bóklegt nám og verklegt nám eða starfsþjálfun að grunnskólanámi loknu, muni reynslan sýna að þroskaheftir mundu frekar sæk ja í verklegar greinar eða starfsþjálfun, sem gæti hugsanlega tryggt þeim vinnu á hinum almenna vinnumarkaði. Vel má vera að þar sem í greininni segir: „kennslu við sitt hæfi“ rúmist verklegt nám eða starfsþjálfun, einkum þar sem kveða á nánar um framhaldskennslu þeirra í reglugerð. En ég tel að til að taka af öll tvímæli, þar sem þroskaheftum er mjög mikils virði að þeim sé búin aðstaða til að nýta þá hæfileika og starfsorku sem þeir búa yfir og hafa vegna lítillar aðstöðu til verkmenntunar og starfsþjálfunar þeirra ekki fengið tækifæri til að nota, þurfi viðbót að koma við gr., þar sem á eftir orðunum „kennslu við sitt hæfi“ komi: þ. á m. verkmenntun og starfsþjálfun. - Ef þetta væri tryggt mundi það stórbæta aðstöðu og möguleika þeirra til að taka að sér ýmis störf úti á hinum almenna vinnumarkaði. Hvað varðar kaflann um fullorðinsfræðslu, þá er hann að mínu mati alls ófullnægjandi að því leyti, að hann tekur ekki nægjanlega til allra þátta fullorðinsfræðslunnar í landinu. Þar er að mestu gert ráð fyrir að sinna menntun fullorðinna á þeim námsbrautum sem reglulegt starf skólanna tekur til, en ekki vikið að almennri fræðslu, t.d. bréfaskóla, námsflokka og félagasamtaka. Auk þess er þar um almennt orðalag að ræða, þar sem segir aðeins að stefnt skuli að því að framhaldsskólum skuli gert kleift að sinna menntun fullorðinna, sem er ófullnægjandi vegna þess að orðalagið tekur ekki af öll tvímæli um að það skuli framkvæmt. Má benda á í því sambandi, að engin hinna 38 gr. frv. er með svo óljóst orðalag hvað varðar framkvæmd. Það, sem fyrst og fremst er því stefnt að í fullorðinsfræðslu með þessu frv., er að tryggja þá kennslu fullorðinna sem kennd er í öldungadeildum, og er það góðra gjalda vert. En öldungadeildir koma aðeins að gagni hluta þeirra, sem stunda fullorðinsnám, og komi ekki til setning laga um almenna fullorðinsfræðslu, sem rekin er af bréfaskóla, námsflokkum og félagasamtökum, er nemendum stórlega mismunað. Ef ekki verður fullkomlega tryggt annað kennslufyrirkomulag samhliða öldungadeildunum, mun það leiða til þess, að sveitarfélög gripu frekar til rekstrar öldungadeilda þar sem kostnaður væri að stórum hluta greiddur af ríkinu, en aftur á móti mundi kennsla þeirra, sem helst hefðu þess þörf, verða látin sitja á hakanum, þ.e.a.s. fólks sem illa hefur gengið í námi áður eða litla menntun hefur fyrir. Er þar með stuðlað að auknum stéttamismun, þveröfugt við það sem hlutverk fullorðinsfræðslu er ætlað. Ef ekki kemur einnig til samhliða lagasetning um þá almennu fullorðinsfræðslu, sem ég áður greindi frá, getur það stuðlað að því að drepa niður hina frjálsu fræðslustarfsemi sem í landinu er, og verður að að teljast spor aftur á bak. Í því sambandi er rétt að benda á að þeir nemendur, sem notið hafa kennslu eftir kennslufyrirkomulagi almennrar fullorðinsfræðslu, eru um 10 þúsund árlega, og eru ætlaðar til hennar á fjárl. 1979 um 3.2 millj. Fram kom í máli hæstv. menntmrh., að hann hefur skilning á að þarna þarf verulega úr að bæta. Vænti ég þess, að hann muni því greiða fyrir að frv. um almenna fullorðinsfræðslu verði fljótlega lagt fyrir þetta þing. Fyrrv. menntmrh. skipaði n. sem vinna átti að undirbúningi laga um fullorðinsfræðslu, og á ég sæti í þeirri nefnd. N. hefur ekki enn lokið störfum, en mun innan tíðar skila áliti til menntmrh. um lagasetningu er tekur til allra þátta fullorðinsfræðslu, svo sem fræðslu á vegum bréfaskóla, námsflokka og félagasamtaka, og væri raunar nauðsyn á að hún fengi meðferð á Alþingi samhliða þessu frv., þar sem einn þáttur þessa frv. um framhaldsskóla gerir ráð fyrir fullorðinsfræðslu, þótt takmörkuð sé. Ég taldi rétt að benda hv. þdm. á nauðsyn þessarar lagasetningar, sem í undirbúningi er, þegar við 1. umr. um þetta frv.



Herra forseti. Enda þótt þetta frv. sé ekki mikið að vöxtum eða aðeins 38 gr., þá er ljóst að hér er afskaplega viðamikið og viðkvæmt mál á ferðinni sem þarfnast mikillar skoðunar og ítarlegrar athugunar, bæði í n. hér í þinginu sem og almennt í umræðum meðal skólamanna. Þetta mun vera í þriðja skipti sem frv. til l. um framhaldsskóla er flutt nú á jafnmörgum árum, og í tvö hin fyrri skipti hefur frv. ekki náð lengra en til nefndar. Enda þótt frv. sé aðeins 38 gr., sést af grg. og umsögnum sem fylgja frv., að hér er stórkostlega viðamikið og vandasamt mál á ferðinni og ekki hlaupið að því að kynna sér það svo að vel sé. Ég skal viðurkenna að ég hef ekki lesið það mjög ítarlega, hvorki í þetta skipti né áður þegar það hefur verið lagt fram. þannig að ég hafi komist yfir allar þær umsagnir sem þessu frv. hafa fylgt, en ljóst er að þar er gripið á mörgum atriðum sem vert er að athuga í sambandi við afgreiðslu málsins. Ein meginskýringin á því, hversu frv. er stutt, tel ég þó vera þá, að mjög víða í frv. er gert ráð fyrir að menntmrn. setji reglugerð um framkvæmd einstakra ákvæða, og jafnvel er rn. falið það vald að taka veigamiklar ákvarðanir í smæstu sem stærstu atriðum. Á þetta hefur verið bent í ýmsum þeim umsögnum, sem þessu frv. fylgja, og varað við svo mikilli miðstýringu sem frv. felur í sér. Ég held að það sé mat flestra og viðurkennt af velflestum sem hér þekkja til, að auðvitað þarf að vera ákvæði sem geri rn. kleift að setja reglugerðir um framkvæmd á einstökum atriðum. En það er vafasamt og það er ekki endilega æskilegt fyrir rn. að þurfa að setja reglugerðir um stærri mál, og ég held að það sé óæskileg þróun í lagasetningu að fara út á þá braut. Ég mun ekki nefna nein sérstök dæmi í þessu sambandi, en ég vek athygli á umsögn Háskóla Íslands í sambandi við þetta atriði, en í lok eins kafla í þeirri umsögn, á bls. 160, stendur eftirfarandi: „Skólastarfið er allt of margvíslegt og fjölþætt til þess, að hagt sé að draga nauðsynlega þekkingu svo saman á einn stað, að þaðan megi stjórna öllum meginþáttum skólastarfsins í smáatriðum. Af þessu leiðir að miðstýringu skólakerfisins verður að takmarka við: 1. fyrir fram stöðluð form ákvarðana, sem dreifðir framkvæmda- og ákvörðunaraðilar taka, 2. samræmingu og eftirlit, er dreifðar ákvarðanir hafa verið teknar, 3. ákvörðun grófra magnstærða, 4. fyrirgreiðslu fyrir nauðsynlegu samstarfi og umræðu dreifðra og óháðra starfsaðila, 5. beitingu endalegs valds í neyð.“ Ég vil fyrir mitt leyti taka undir þessi ummæli að meginefni til. Þetta veldur því, eins og fyrr segir, að lítið er komið inn á kennslufræðileg atriði í frv. og er það út af fyrir sig miður. En það styttir mjög frv. og er aðeins gripið á því allra stærsta. Ég mun ekki fara út í frekari umr. um þetta atriði, en vildi þó sérstaklega vekja athygli á þessum annmarka á frv., sem fólginn er í síendurteknum heimildum til rn. um að setja reglugerðir um mjög mörg atriði. Þá vil ég aðeins varðandi stjórnunarkaflann taka það fram, að ég er þeirrar skoðunar, að hér sé um mjög flókna stjórn og stjórnkerfi að ræða sem ég efast um að nái tilgangi sínum. Gert er ráð fyrir því í 12. gr., að rn. til aðstoðar við mótun og samræmingu meginstefnu í málefnum framhaldsskóla sé svokallað framhaldsskólaráð sem skipað sé mýmörgum fulltrúum frá hinum ólíklegustu samtökum. Ég efast ekki um að allir þeir aðilar, sem þar eru nefndir, eiga rétt á og þeim er skylt jafnvel að hafa áhrif og eiga tillögurétt varðandi framhaldsskólastigið. En ég hef þá trú, að það sé hægt að nálgast þau sjónarmið þessara aðila með öðrum hætti en að setja upp svo viðamikið ráð sem þarna er gert ráð fyrir, enda hef ég reynslu af því, að slík ráð, enda þótt þau séu ekki á vettvangi fræðslumála, eru harla lítils virði. Undir þessu framhaldsskólaráði eru síðan alls kyns nefndir, svo sem námssviðsnefnd og námsbrautanefnd. Auðvitað er gert ráð fyrir fræðsluráðum, skólastjórnum, skólaráðum o.s.frv. Að vísu get ég ekki komið auga á að verulega sé gert ráð fyrir því, að kennarar sjálfir hafi umsagnarrétt, það má vera að það sé einhvers staðar að finna í þessu frv. En allt er þetta afar flókið og vafasamt að það leiði til góðs árangurs. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, er ekki gert ráð fyrir að lög um hina ýmsu sérskóla verði felld niður, en aðeins þau lög sem stangast beinlínis á við þetta frv. Gert er ráð fyrir að ýmis lög um sérskóla á framhaldsskólastigi gildi til bráðabirgða þar til settar verði sérstakar reglugerðir um tilsvarandi námsbrautir. Ég vil aðeins segja í þessu sambandi, að mér er mikil eftirsjá að mörgum þessara skóla. Þó að sumir þeirra megi tvímælalaust leggja upp laupana, þá eru margir sérskólar sem hér hafa starfað um langan aldur á Íslandi og hafa gegnt hér mikilvægu hlutverki, og er ég mjög efins í því, að með því að fella starf þeirra alfarið niður sé stefnt til góðs fyrir það nám og það starf sem þar er stundað og numið. Ég held að það sé áríðandi við gerð nýrra laga um framhaldsskólastigið, að tillit sé tekið til hinna ýmsu sérskóla og reynt eftir fremsta megni að viðhalda þeim sem sjálfstæðum námsbrautum eða hvað það nú heitir, án þess að þeir séu beinlínis felldir niður, enda þótt að sjálfsögðu verði að taka upp það nám, sem þar er stundað, í ýmsum öðrum skólum, eftir því sem aðstæður krefjast. Ég tek eftir því, að eitt af þeim atriðum sem gerð er breyting á í þessu frv., eru ákvæðin um fullorðinsfræðslu sem felld eru inn í þetta frv. Ég veit ekki hvort ætlunin er að þau ákvæði, sem hér eru um fullorðinsfræðslu, eigi alfarið að koma í staðinn fyrir þá löggjöf sem fyrirhuguð var í frv. til l. um fullorðinsfræðslu sem lagt hefur verið hér fram á síðustu árum, eða hvort þetta sé aðeins upphafið að því að setja löggjöf um það efni alfarið, taka það í gildi. Öllum er ljóst að efla verður fullorðinsfræðslu og opna möguleika fyrir eldri borgara til þess að komast að í skólum landsins, enda hefur það gefið góða raun og verið vel sótt. Hins vegar er auðvitað öllum líka ljóst, að það krefst gífurlegs kostnaðar, og alltaf er spurning um það, hversu mikið er hægt að leggja í slíkt á hverjum tíma. Ég held að þetta ákvæði um fullorðinsfræðsluna sé góðra gjalda vert og sé vel athugandi að taka upp þennan hátt. En í því sambandi kemur auðvitað að því, hver á að borga brúsann. Hér er gert ráð fyrir því, að auk þess sem nemendur sjálfir taki að sér ákveðinn hluta kostnaðarins eigi sveitarfélögin að gera það líka að þriðjungi til. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. ráðh., að ekki er allt fengið með því að taka fram í lagaákvæðum að stuðla skuli að þessu eða hinu. Spurningin er, hvort það verði framkvæmt, og meðan svo margar spurningar liggja fyrir og þeim ósvarað varðandi kostnaðarskiptinguna milli ríkis og sveitarfélaga, þá er harla ólíklegt að sveitarfélögin ráðist út í þessa fullorðinsfræðslu að neinu gagni. Þá er ég kominn að því atriði sem sjálfsagt skiptir mestu máli, ef lítið er frá hinni kennslufræðilegu hlið málsins sem ég hef ekki mikið tjáð mig um og hef kannske ekki vit til, en það er kostnaðarskiptingin milli ríkis og sveitarfélaga og svo verkaskiptingin á milli þessara sömu aðila. Það er langsamlega stærsta vandamálið þegar frv. sem þetta er lagt fram og óskað er eftir afgreiðslu á því. Samband ísl. sveitarfélaga hefur lagt fram álitsgerð um verkefna- og verkaskiptingu - ég veit nú ekki hvort heldur það heitir - á milli ríkis og sveitarfélaga og þ. á m. um verkaskiptingu á framhaldsskólastiginu. Ég ætla ekki að fara að lesa upp allar þær till. sem settar eru fram í álitsgerð sambandsins, en vek aðeins athygli á því, að þar er margt sem stangast á við það sem gert er ráð fyrir í frv. Þá hef ég aflað mér bréfs sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur sent frá sér, dags. 12. jan., varðandi frv. þetta, þar sem beint er ákveðnum spurningum til hinna ýmsu sveitarstjórna og vakin athygli á þeim atriðum sem snerta hagsmuni sveitarfélaganna og þá einkum og sér í lagi varðandi kostnað. Ég held að það væri vert að geta um þau atriði sem sambandsstjórnin óskar svara við, og leyfi ég mér því að vitna í þetta bréf lítillega. Þar segir, með leyfi forseta: „Þau atriði í frv., sem mestu máli virðast skipta fyrir sveitarfélögin, eru þessi: 1. Kostnaður af tveimur fyrstu árum framhaldsskólans skiptist milli ríkis og sveitarfélaga eftir sömu meginreglum og kostnaður við grunnskóla (29. gr., sbr. og 30. gr.) Ríkið greiði launakostnað því aðeins að fullu að skipulag kennslu hafi verið samþykkt af menntmrn. og fullnægt hafi verið lágmarkskröfum um fjölda nemenda í kennsluhópum. 2. Um stofnkostnað vegna 1. og 2. skólaárs framhaldsskóla, sem til fellur eftir gildistöku laganna, fer með sama hætti og um grunnskóla, sbr. 30. gr. e-lið. 3. Rekstraraðilar að framhaldsskólum ásamt ríkinu eru sveitarfélög, eitt eða fleiri. Gert er ráð fyrir samvinnu sveitarfélaga sem í hlut eiga, þ.e. innan sama fræðsluumdæmis, og þau geri með sér samning um skiptingu kostnaðar (31. gr. 1. og 2. mgr.). Óljóst er með öllu hvernig til muni takast að koma slíkri samvinnu á og hvernig greiðslum einstakra sveitarfélaga eigi að vera eða muni verða háttað. 4. Ákvæði frv. um stjórnun framhaldsskóla, sbr. VII. kafla, 21, og 23: gr., eru allflókin og óglögg, sérstaklega þegar mörg sveitarfélög standa að framhaldsskóla. Af þessum ákvæðum verður ekki séð að einstök sveitarfélög geti haft áhrif á fjárstjórn framhaldsskóla. 5. Lögfest er námsvistargjald sem sveitarfélag greiðir vegna nemenda sem sækja 1. og 2. bekk framhaldsskóla í öðrum sveitarfélögum, en eiga lögheimili í hlutaðeigandi sveitarfélagi. Námsvistargjald skal greiða bæði vegna skóla sem reknir eru af öðrum sveitarfélögum og ríkinu eða ríkinu einu. Námsvistargjald miðast við hlutdeild sveitarfélaga í meðalrekstrarkostnaði á nemanda og hæfilegu hlutfalli í stofnkostnaði. 6. Sérreglur eru um kostnað við fullorðinsfræðslu á vegum framhaldsskóla skv. 15. gr., og er í því sambandi gert ráð fyrir aukinni kostnaðarþátttöku sveitarfélaga, m.a. að þau greiði þriðjung af launakostnaði, sbr. 34. gr. 7. Í frv. eru ekki ákveðnar reglur um ýmis veigamikil atriði, heldur er mælt fyrir um að menntmrn. taki ákvarðanir um þau og setji reglugerðir um þau, sbr. t.d. VI. kafla, 17. og 20. gr., og 23. og 27. gr. Að því leyti yrðu lög þessi rammalög.“ Og svo segir: „Ljóst er að frv. mun, ef að lögum verður, leiða til mikilla útgjalda fyrir sveitarfélögin, en engan veginn er ljóst hver sú útgjaldaaukning muni verða eða hvernig hún muni koma við einstök sveitarfélög. Ekki er heldur vitað um að uppi séu hugmyndir um að afla sveitarfélögunum viðbótartekna vegna þessa nýja verkefnis.“ Þetta var tilvitnun í bréf Sambands ísl. sveitarfélaga, dags. 12. janúar. Ég verð að finna að því, þegar þetta frv. er lagt fram, að ekkert kemur fram í frv. né heldur í ræðu hæstv. ráðh. hvað framkvæmd þessara laga muni kosta mikið, annars vegar fyrir ríkissjóð og hins vegar fyrir þau sveitarfélög sem eiga að framkvæma lögin og taka þátt í kostnaði af þeim. Nú var samþ. hér á þingi fyrir nokkrum árum að þegar ríkisstj. legði fram frv.-bálka sem þennan, þá skyldu jafnframt fylgja kostnaðaráætlanir. Þetta hefur sem aðalregla verið vanrækt, hver sem á aðild að ríkisstj., og er það miður, enda er óeðlilegt og óskynsamlegt að þm. séu að samþykkja frv. sem enginn hefur minnstu hugmynd um hvað kosta muni áður en yfir lýkur. Og það sem verra er, að sjálfsögðu er ekki heldur gert ráð fyrir því og engar tölur um það, hvað þetta muni kosta í auknum útgjöldum fyrir sveitarfélögin, né heldur eru neinar hugmyndir uppi um það og ekkert um það getið við þessa umr., hvaða hugmyndir eru hjá stjórnvöldum um tekjumöguleika fyrir sveitarfélögin á móti þeim aukna kostnaði sem þetta frv. ótvírætt hefur í för með sér. Nú er það að vísu rétt, að í frv., sem hér er lagt fram, hefur verið dregið úr því sem áður var gert ráð fyrir í fyrri frv., þar sem sveitarfélög áttu að hafa meiri kostnað af lögunum. Nú er sem sagt aðatreglan sú, að um sé að ræða sameiginlega kostnaðarþátttöku ríkis og sveitarfélaga á fyrstu tveim árunum, en síðan sé það ríkisins að standa undir kostnaði af seinni tveim árunum. Þetta ákvæði, sem miklu máli skiptir, er mjög óljóst. Það mætti spyrja, hvernig eigi að fara að þegar um nemendur er að ræða sem eru styttri tíma en 4 ár í skóla, hvernig eigi að fara með það húsnæði, sem nú er fyrir hendi, varðandi stofnkostnað. Við skulum t.d. gera okkur grein fyrir því, að sveitafélög standa mjög mismunandi að vígi núna. Sum þeirra hafa þegar byggt upp skólamannvirki sem mundu fullnæg ja þeim kröfum sem eru gerðar í þessu frv. Önnur standa höllum fæti. Á þetta þá að bitna á þeim sveitarfélögum sem hafa ekki byggt upp skóla enn sem komið er, þannig að þau eigi að standa undir hluta - 50% - af áætluðum stofnkostnaði? Á þá ríkið að endurgreiða sveitarfélögum 50% af þeim stofnkostnaði þeirra húsa sem nú þegar er búið að byggja o.s.frv.? Ég hef í höndum aths. eða ábendingar sem fram hafa komið frá stjórnvöldum í Reykjavík varðandi þetta frv., þar sem m.a. er drepið á þau atriði sem ég var að nefna. Þar segir m.a.: „Spurningar vakna, eins og t.d. ef gagnfræðaskólahúsnæði, sem borgin á að 50% hluta, er tekið undir sérskóla fyrir nemendur á 3. eða 4. námsári, hvort ríkið eigi að greiða borginni eignarhluta hennar eða ekki. Ef ætlunin er að ríkið greiði stofnkostnað vegna nýbyggingar fyrir 3. og 4. námsár og endurgreiði sveitarfélögunum hluta þeirra í núverandi skólahúsnæði, sem tekið væri til nota vegna þess náms, skortir í frv. ákvæði er tækju af allan vafa í því efni. Tæplega verður annað ráðið af frv. en að sveitarfélögum sé ætlað að greiða stofnkostnað að hálfu á móti ríkinu vegna alls þessa framhaldsnáms sem byggja þarf yfir eftir að núverandi húsnæði hefur verið afhent.“ Ég nefni þetta vegna þess, að þetta er auðvitað afskaplega stórt mál fyrir sveitarfélögin. Í þessu sambandi kemur líka upp sú spurning, hvort nauðsynlegt sé að sameina einhver sveitarfélög. Gert er ráð fyrir því í frv., að þau haldi uppi mikilli samvinnu, og þá er spurningin hver eigi að standa fyrir slíkri samræmingu og slíkri samvinnu og hvernig eigi að fara með það í framkvæmd. Þá er nauðsynlegt að fá það upplýst í meðförum þessa máls, hvað samþykkt þessa frv. kostar mikið í aukningu starfsmanna í rn. Eins og ég vakti athygli á fyrr í ræðu minni, er gert ráð fyrir að rn. setji reglugerðir um fjölmörg atriði. Það krefst að sjálfsögðu aukins mannafla og mikillar vinnu, og væri fróðlegt að fá upplýsingar um hvaða áætlanir eru uppi um það hjá hæstv. ráðh. eða menntmrn. Þessar aths. mínar eru ekki settar fram vegna þess að ég sé að lýsa andstöðu minni við þetta frv. Ég geri mér fullkomlega ljóst, að það þarf að setja nýja löggjöf um framhaldsskólanámið og reyna að samræma það sem mest, og ég styð því þá viðleitni sem fram kemur í þessu frv. En það er auðvitað öllum ljóst og verður ekki skoðað sem nein allsherjargagnrýni þó að vakin sé athygli á einstökum ákvæðum sem betur mættu fara eða spurningar vakna um. Fyrir nokkrum árum fóru hér fram ítarlegar umr. um grunnskólanámið. Að lokum voru samþ. lög um það skólastig. Nú þegar framhaldsskólanámið og framhaldsskólalöggjöfin eru til meðferðar væri fróðlegt að fá upplýsingar um það, hvaða reynslu menn hafa af þeim breytingum sem gerðar voru á grunnskólastiginu. Hvernig hafa hin samræmdu grunnskólapróf heppnast? Ég var einn þeirra sem gagnrýndu þá aðferð og hef enn allan fyrirvara á um gildi hennar. Þetta snertir auðvitað framhaldsskólanámið, vegna þess að námsfólkið í grunnskólunum er að búa sig undir nám í framhaldsskólunum. Við hljótum að velta því fyrir okkur, hvaða kröfur eru gerðar í grunnskóla. Fara þær dvínandi, kröfurnar sem gerðar eru til námsárangurs? Hvers konar námsfólk kemur upp í hina „æðri“ skóla? Hefur það tamið sér námsaðferðir og hefur það náð það langt í sínu námi, að það sé tilbúið til þess að setjast í skóla á framhaldsskólastigi og í hina „æðri“ skóla, sem ég kalla „æðri“ - innan gæsalappa? Allt þetta hlýtur að vera með í umr. um framhaldsskólafrv. sem nú er hér til umr., vegna þess að það er ekki hægt að líta á eitt stig skólanámsins einangrað. Allt helst þetta í hendur. Ég vildi aðeins segja það að lokum, að þó að þetta frv. hafi dagað uppi hér í þinginu s.l. tvö ár og sé nú komið enn einu sinni á borðin til okkar, þá er ástæðulaust að harma það mjög. Hins vegar hefði ég frekar harmað það, að ekki hefðu skapast nægilegar umr. um frv. Það er ekki nægilegt að fá um það skriflegar umsagnir frá skólamönnum sem sendar eru í rn. og fylgja sjálfsagt velflestar með þessu frv., heldur þurfa auðvitað umr. að fara fram sem víðast í þjóðfélaginu, meðal skólamanna, meðal foreldra og meðal nemendanna sjálfra. Með því einu móti getum við sniðið löggjöf framhaldsskólanna þannig að hún falli að skoðunum landsmanna allra og beri þanrúg tilætlaðan árangur.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 12. þm. Reykv., Jóhönnu Sigurðardóttur, og hv. 8. þm. Reykv., Ellert B. Schram, fyrir ábendingar þeirra sem bersýnilega voru í vinsamlegum anda. Ég tek undir það með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að ákvæði frv. um fullorðinsfræðslu eru aðeins hluti þess sem gera þarf á því sviði og verður að taka þau mál sérstökum tökum. Ég held hins vegar að ekki hefði verið hyggilegt eða raunhæft að segja meira um fullorðinsfræðsluna í þessu frv. en hér er gert. Þetta eru auðvitað að nokkru leyti aðskilin mál, og ég held að óhjákvæmilegt sé að alþm. fái tækifæri til að taka afstöðu til endurskipulagningar framhaldsskóla án þess að farið sé að taka fullorðinsfræðslumálið í heild sinni inn í þetta frv. Þeim mun meira sem tekið er inn af ákvæðum sem snerta fullorðinsfræðslu, þeim mun meiri áhrif kann það að hafa á endanlega afstöðu manna til frv. og því eðlilegt að afgreiða þessi mál í tvennu lagi. Hins vegar eru tekin inn í frv. þau ákvæði sem snerta fræðslu fullorðinna þegar um er að ræða starfsemi sem fram færi innan veggja framhaldsskólans. Ég held að óhyggilegt sé að ganga lengra í þeim efnum en gert er í frv. Ég held að það sé hins vegar misskilningur hjá hv. þm., að hér sé einungis átt við svonefndar öldungadeildir menntaskólanna, eins og þær hafa verið starfræktar, þ.e.a.s. bóknám sem stefni að stúdentsprófi. Ég held að ákvæði 15. gr. frv. séu það rúm, að þau eigi að geta tekið til hvers konar fullorðinsfræðslu, hvort sem um er að ræða á sviði bóknáms eða verknáms eða hvaða öðru sviði fullorðinsfræðslu, engin hætta sé því á að hér sé um að ræða skipulag sem leiðir til aukinnar stéttaskiptingar ellegar sumum sé mismunað á kostnað annarra. Í b-lið 15. gr. segir, að heimilt sé að „stofna til sérstakra námskeiða, þ. á m. kvöldskóla, til að fullnægja óskum og þörfum þeirra sem komnir eru af venjulegum skólaaldri og hentar ekki að sækja reglulega kennslu skólans. Setja skal í reglugerð nánari ákvæði um nám þetta, þ. á m. um lágmarksfjölda þátttakenda í námshópum og um námstíma er geti verið lengri eða skemmri en í reglulegu námi.“ Ég held að þessi ákvæði rúmi í raun og veru fræðslustarfsemi af hvaða tagi sem er, ekkert frekar bóknám af því tagi, sem öldungadeildir hafa verið með, en annað nám. Og ég vil láta þess getið, að uppi hafa verið áform af hálfu Fjölbrautaskólans í Breiðholti að taka upp fullorðinsfræðslu á breiðum grundvelli, þannig að ekki yrði um að ræða öldungadeildir með því bóknámi sem Menntaskólinn við Hamrahlið hefur boðið, heldur yrði um að ræða mjög fjölþætta fullorðinsfræðslu. Ég skal fúslega viðurkenna það, sem fram kom hjá hv. þm. Ellert B. Schram, að æskilegra hefði verið að ég hefði fjallað hér ítarlega um kostnaðaráhrif af samþykkt frv. En það er margt sem hægt er að gera að ítarlegu umtalsefni og fjallað er um í grg. frv. sem ég nefndi hér ekki. Ég vil af þessu gefna tilefni benda á að mjög ítarlega er fjallað um kostnaðaráhrif frv. á bls. 53–65, bæði um kostnaðaráhrif af einstökum þáttum þess og einnig um kostnaðaráhrif þess fyrir sveitarfélögin í landinu. Um þetta er hvort tveggja fjallað mjög ítarlega hér. Um síðara atriðið er m.a. fjallað á bls. 60 og 61, en þar er reynt að áætla hver hefði verið rekstrarkostnaður ríkis og sveitarfélaga, ef þetta frv. hefði verið orðið að lögum árið 1976, og það borið saman við raunverulegan rekstrarkostnað 1976 skv. reikningum. Þetta er mjög ítarlegur samanburður, og ég held að betur sé ekki hægt að gera til að reyna að átta sig á í hverju breytingin er fólgin. Niðurstaðan er sú, að hefðu kostnaðarákvæði þau, sem frv. gerir ráð fyrir, verið í gildi á árinu 1976, þá er áætlað að hluti ríkissjóðs hefði lækkað úr 1799 millj. í 1739 millj., en hluti sveitarfélaga vaxið úr 226 millj. í 287 millj. Tilfærslan hefði numið um 60 millj. kr., sem vissulega er ekki stór upphæð, en þó það há upphæð að sveitarfélögin kann að muna verulega um hana. Ég vil í þessu sambandi segja það, að ég tel að það verði að skoða sérstaklega hvernig sveitarfélögunum verði bættur þessi kostnaðarauki. Ég sé enga ástæðu til þess, að samþykkt þessa frv. hafi í för með sér kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin, og ég tel að það beri að athuga nánar. En að vandlegu athuguðu máli var talið einfaldara að breyta öðrum lögum en þessum til að ná þarna jöfnuði á nýjan leik. Ef farið væri að breyta rekstrarkostnaðarákvörðun þessa frv., þá yrðu málin áreiðanlega gerð flóknari en þau þurfa að vera. Það virðist einfaldara að breyta ákvæðum grunnskólalaganna á þann hátt, að ríkið tæki á sig eitthvað aukna hlutdeild í rekstrarkostnaði svo að reikningarnir yrðu jafnaðir á nýjan leik. Eins og kom fram áðan eru rekstrarkostnaðarákvæði þessa frv. varðandi i. og 2. bekk miðuð við grunnskólalögin, og er því eðlilegra að skoða þetta mál í tengslum við grunnskólalöggjöfina sjálfa. Um fjárfestingarkostnaðinn er fjallað sérstaklega á bls. 64 og 65. Á bls. 65 er tafla sem sýnir stofnkostnað framhaldsskóla 1978 skv. fjárlögum og til samanburðar tekið hvernig áætluð skipting hefði orðið milli ríkis og sveitarfélaga ef frv. hefði verið orðið að lögum. Skv. þessari töflu kemur í ljós að hlutur sveitarfélaga hefði vaxið úr 259 millj. í 266 millj. Niðurstaðan er sem sagt sú, að breytingin væri næsta lítil. Aukin hlutdeild sveitarfélaga vegna menntaskóla og héraðsskóla jafnast að mestu út af minnkunarhluta þeirra í fjölbrautaskólum og í iðnskólum. En eins og segir í grg.: „Hér hefur þó ekki verið tekið tillit til hugsanlegra áhrifa heimildarákvæðis í e-lið 30. gr. um hærra ríkisframlag til verkstæðishúsa.“ Ég er alveg sannfærður um að einmitt þetta ákvæði gerir miklu meira en að jafna þennan mun sem nemur 7 millj. Ég er alveg sannfærður um að sveitarfélögin muni hagnast á stofnkostnaðarákvæðum þessa frv., miðað við það skipulag sem nú er á þessum málum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa frekari orð um þetta frv. Ég vil láta þess getið, að frv. var lagt fram fyrir jól og ég hafði síðan samráð um það við menntmn. Nd., að frv. yrði sent til umsagnar allmargra aðila þá þegar, þannig að unnt yrði og auðveldara að hraða afgreiðslu málsins. Við í menntmrn. fengum lista yfir þá aðila, sem menntmn. Nd. hugðist senda málið, og sendum frv. síðan skv. þeim lista nokkru fyrir áramót. Einn þeirra aðila, sem fengu málið til meðferðar, var Samband ísl. sveitarfélaga. Menntmrn. hefur síðan fengið svar frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga þar sem bent er á að ákveðin ráðstefna verði haldin á vegum sambandsins síðar í vetur og ætlunin sé að taka málið þar til meðferðar. Við í menntmrn. höfum sent bréf til baka, þar sem við óskum eftir því, úr því að þessi ráðstefna var seint á vetrinum, að fram fari sérstakar viðræður með þátttöku starfsmanna í menntmrn. með fulltrúum frá menntmn. Alþ. og með fulltrúum frá Sambandi sveitarfélaga um fjármálahlið frv. Ég vonast til að þessu erindi verði svarað jákvætt og af slíkum viðræðum geti orðið hið fyrsta.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. hvað hann tók vinsamlega í ábendingar mínar varðandi fullorðinsfræðsluna. Mér fannst hins vegar ekki koma nægilega skýrt fram í máli hans, hvað hann hugsi sér varðandi þá hlið fullorðinsfræðslunnar sem lýtur að bréfaskólum og námsflokkum. Ég tel nauðsynlegt að það komi skýrt fram hjá hæstv. menntmrh., hvort það sé skoðun hans, að þau ákvæði, um fullorðinsfræðslu, sem koma fram í framhaldsskólafrv., séu fullnægjandi hvað varðar þessi atriði eða hvort hann sé fylgjandi því og muni beita sér fyrir nákvæmri lagasetningu um fullorðinsfræðslu sem taki til allra þátta hennar, bæði að því er varðar bréfaskóla og námsflokka.



Herra forseti. Ég hélt að það hefði komið alveg nægilega skýrt fram í máli mínu, að ég teldi ekki að ákvæði framhaldsskólafrv. um fullorðinsfræðslu væru fullnægjandi. Ég hélt að það hefði komið alveg skýrt fram, að ég teldi að með þessum ákvæðum væri aðeins fyrsta skrefið stigið í þá átt að endurskipuleggja þessi mál. Og ég er innilega sammála hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um það, að við verðum að snúa okkur að því nú sem næsta verkefni að endurskipuleggja þá þætti fullorðinsfræðslunnar sem rúmast ekki innan framhaldsskólakerfisins. Ég efast ekki um að við erum í þessum efnum nokkuð sammála, a.m.k. í grófum dráttum. En ég bíð eftir því, að n. sú, sem fyrrv. menntmrh. skipaði til þess að fjalla um þessi mál, skiti af sér störfum, og mun taka málið til meðferðar í rn. strax og það hefur gerst.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja fundinn lengi. Ég vil aðeins taka það fram, að ég gagnrýndi það nokkuð, að ekki hefðu komið fram í ræðu hæstv. ráðh. neinar upplýsingar um, hvaða kostnað þetta frv. hefði í för með sér, og þá einkum og sér í lagi, hvernig þau útgjöld kæmu niður á sveitarfélögunum. Ég gerði mér auðvitað grein fyrir því, að í grg. voru vissar upplýsingar sem flestar eru þó hreinar ágiskanir, og það sem verra er: þar er miðað við tölur frá 1976 sem eru færðar upp til verðlags núna og segja alls ekki alla söguna, eru auðvitað miðaðar við forsendur sem þá lágu fyrir. Vitaskuld er misjafnt vægi á hinum ýmsum liðum frv. og ákvæðum þess og hvernig það kemur niður á viðkomandi sveitarfélögum eða hinum ýmsu samtökum þeirra. Hæstv. ráðh. fullyrti að kostnaður mundi ekki aukast hjá sveitarfélögum, vitnaði m.a. í eina setningu í grg. um að kostnaður mundi hugsanlega hækka um 60 millj. Við vitum náttúrlega báðir, ég og hæstv. ráðh., að þetta er tóm markleysa, ef menn standa í þeirri meiningu að kostnaður sveitarfélaga muni ekki hækka nema sem því nemur varðandi stofnkostnaðarliðinn. Það kemur fram í því bréfi, sem ég las upp áðan, að það er skoðun Sambands ísl. sveitarfélaga, stjórnar þess sambands, að frv. muni, ef að lögum verður, leiða til mikilla útgjalda fyrir sveitarfélögin og engan veginn ljóst hver sú útgjaldaaukning muni verða eða hvernig hún muni koma við einstök sveitarfélög. Ég vakti athygli á þessu áðan, vegna þess að mér finnst það vera eitt mikilvægasta atriðið við afgreiðslu þessa frv., hvernig á að mæta þessum útgjöldum og hvað lagasetning þessa frv. muni hafa í för með sér kostnaðarlega. Ég fagna því, að rn. hefur haft samband við Samband ísl. sveitarfélaga og vill nú taka upp viðræður við stjórn þess, hef ekki nema gott um það að segja og tel að það geti kannske skýrt þetta mál mun betur. En ég legg á það fyrir mitt leyti áherslu, að við afgreiðslu þessa máls, ef til hennar kemur nú í vetur, verði fullkomlega tekið tillit til hagsmuna sveitarfélaganna og algerlega tryggt að þau hafi ekki aukin útgjöld af þessum fræðslulögum nema þá að tekjur komi á móti.



Herra forseti. Áður en þingstörfum lauk fyrir jólin afgreiddi hv. Alþ. þáltill. sem heimilaði ríkisstj. að staðfesta samning um framtíðarsamvinnu ríkja varðandi fiskveiðar á Norðvestur-Atlantshafi. Var fullgildingunni hraðað til þess að samningur þessi gæti tekið gildi um síðustu áramót, eins og margir óskuðu eftir og mun það hafa tekist. Þessi samningur kemur í stað samnings frá 1949 um fiskveiðar á Norðvestur-Atlantshafi, sem fullgiltur var fyrir Íslands hönd í febr. 1950 og gekk í gildi í júlí 1950, sbr. einnig lög nr. 56 12. maí 1970. Við útfærslu fiskveiðilögsögu strandríkja við Norðvestur-Atlantshaf gjörbreyttist skipan fiskveiðimála á þessu svæði eins og öðrum. Var þá hafist handa um gerð nýs samnings sem tæki mið af hinu breytta ástandi. Var gengið frá samningnum á ráðstefnum í Ottawa í okt. 1977 og maí 1978, en samningurinn var undirritaður í Ottawa 24. okt. 1978. Undirrituðu hann fulltrúar Danmerkur vegna Færeyja, Íslands, Kanada, Noregs, Portúgals, Rúmeníu, Sovétríkjanna, Þýska alþýðulýðveldisins og EBE. Samningurinn gerir ráð fyrir að komið verði á fót nýrri stofnun, Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðistofnuninni, er taki við af þeirri fiskveiðinefnd sem starfandi hefur verið um langt skeið eða skv. samningnum frá 1949. Í tengslum við þessa stofnun munu starfa vísindaráð og fiskveiðinefnd. Vísindaráðinu er ætlað það hlutverk m.a. að vera vettvangur samvinnu um rannsóknir varðandi fiskveiðar á samningssvæðinu og að safna tölfræðilegum upplýsingum um þær. Fiskveiðinefndin skal vera ábyrg fyrir stjórnun og verndun fiskveiðistofna sem liggja utan fiskveiðilögsögu strandríkja á samningssvæðinu, eins og nánar er tiltekið í samningnum. Er hlutverk og valdsvið n. í fullu samræmi við löggjöf strandríkja við Norðvestur-Atlantshaf. Kostnaður af Íslands hálfu við þátttöku í þessari nýju stofnun er áættaður liðlega 12000 dollarar á ári. Þörf var á því að setja lög sem þessi til viðbótar heimildinni til þess að staðfesta samninginn, vegna þess að lagaheimild þarf til þess að sjútvrh. geti sett reglur um framkvæmd þessa samnings svo og til þess að í lögum væru refsiákvæði ef um brot væri að ræða. Þarf raunar ekki að skýra þrjár greinar samningsins öllu frekar, en þó verð ég að geta þess, að sjútvrn., sem að sjálfsögðu bar mikinn hluta af störfum við undirbúning þessa máls ekki síður en utanrrn. og sagði í raun og veru efnislega síðasta orð um hvernig við þessu var snúist, hefur skrifað bréf þar sem það leggur til að breytt verði einu atriði. Í 2. gr. segir í 2. mgr.: „Brot skulu einnig varða upptöku á veiðarfærum, þar með töldum dragstrengjum, og öllum afla innanborðs.“ Sjútvrn. telur að athuguðu máli, að réttara sé að hafa þetta mildara og segja: „Enn fremur er heimilt að gera afla og veiðarfæri upptæk.“ Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir því, að hinn fyrri samningur um fiskveiðar á Norðvestur-Atlantshafi, sem við höfum verið aðilar að, gangi úr gildi og einnig þau lög sem á sínum tíma voru sett varðandi framkvæmd hans. Er gert ráð fyrir að þessi samningur og lög falli úr gildi 1. jan. 1980. Herra forseti. Það mun vera venja að frv. um staðfestingu alþjóðasamninga gangi til allshn. Ég hygg þó að eðli þessa máls sé slíkt, að réttara sé að það gangi til hv. sjútvn. Er það því till. mín, um leið og ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr.