Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg stend aðeins upp til að taka það fram, að fjárveitinganefnd geymir allar sínar athugasemdir til 2. umr., og geta háttv. þingmenn því komist í eldhúsið þess vegna.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla mjer ekki að vera lengi í eldhúsinu að sinni, og geta því háttv.þm. verið óhræddir fyrir mjer; þeir munu fá að komast þar að, Það eru aðeins tvær fyrirspurnir, sem jeg ætla mjer að koma með til hæstv. stjórnar. Fyrri spurningin er viðvíkjandi Eyrarbakkaspítala í Árnessýslu. Mjer er tjáð, að ekki muni verða lokið við að fullgera það hús í fyrirsjáanlegri framtíð og eigi heldur muni vera trygging fyrir, að það verði nokkurn tíma tekið til rekstrar sem sjúkrahús. Það mun vera búið að greiða úr ríkissjóði um 50 þús. krónur til þessa fyrirtækis, en mjer skilst svo, að í fjárlögunum sje þessi fjárveiting bundin því skilyrði, að húsið komist upp og í öðru lagi verði tekið til rekstrar. Síðari spurning mín er um það, hvort greidd hafi verið til ríkissjóðs uppboðsskuld fyrir fisk, sem seldur var að tilhlutun útflutningsnefndar, að upphæð ca. 9–10 þús. kr., og ógreidd var síðast, þegar jeg vissi til, eða hvort nokkrar líkur væru til, að ekki fengist greidd. Það eru þessi tvö atriði, sem mjer sjerstaklega er hugleikið að fá upplýsingar um hjá hæstv. stjórn.

Pjetur Ottesen Það eru tvær spurningar, sem jeg ætla að leggja fyrir hæstv. fjármálaráðherra (MagnJ), og jeg vænti að fá skýr svör við þeim. Jeg hefi sem sje heyrt því fleygt, að þessi hæstv. ráðherra hafi laust fyrir áramótin ávísað úr ríkissjóði nokkurri fjárhæð til greiðslu á húsaleigu á Hótel Ísland, þar sem hann býr, og vil jeg fá að vita, hvort þetta sje rjett hermt, og ef svo er, þá hvaða heimild hæstv. ráðh. áliti sig hafa til að verja fje úr ríkissjóði til slíkrar greiðslu í eigin þarfir. Í öðru lagi hefi jeg heyrt, og mun það rjett vera, að stjórnin hafi ábyrgst um milj. kr. lán fyrir Reykjavíkurbæ nú nýlega, og fýsir mig að vita, eftir hvaða heimild það hafi verið gert.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg get svarað báðum þessum fyrirspurnum hv.þm. Borgf. (PO) strax. Þegar jeg tók við ráðherrastörfum sýndi það sig fljótt, að nauðsyn var að hafa stofu, þar sem fólk gæti hitt mig utan þess tíma, sem ætlaður er til viðtals uppi í stjórnarráði. Bæði er það aðkomumönnum óþægilegt að þurfa kannske að dvelja hjer nóttunni lengur af því viðtalstími er úti, og ekki eru allir fyrir það að arka upp í stjórnarráð, þó þeir raunar hafi fult erindi, og þvílíkt er ástatt um marga daglega. Fyrir mig persónulega væri það náttúrlega fyrirhafnarminst að vísa þessum mönnum frá og njóta næðis, í stað þess að afgreiða þá; en þann tímann, sem jeg er ráðherra, kæri jeg mig ekki um að reka starf mitt þannig. Jeg samdi því um leigu og innrjettingu á herbergi til þessara afnota, og er ekki í neinum vafa um, að jeg hafði fulla heimild til þess og það var ekki svo stórkostlegur samningur, að jeg hjeldi ráðherrafund um hann, enda hefir margfalt stórvægilegri málum fyr og síðar verið ráðið til lykta án þess að vera borin undir alt ráðuneytið. Jeg skal taka það fram, að hefði jeg haft íbúð á opinberan kostnað, eins og forsrh., eða eigin íbúð, eins og atvrh., hefði þessarar ráðstöfunar ekki þurft, en því var ekki til að dreifa, þar sem jeg bjó á hóteli þar tekur maður ekki upp meira rúm en nauðsyn krefur, og jeg hefi hvorki aukið eða minkað mína íbúð meðan jeg hefi gegnt ráðherrastörfum. Þá er ábyrgðin fyrir láni Reykjavíkurbæjar til vatnsveitunnar. Jeg býst við, að það verði leitað endanlegrar heimildar, þegar fjáraukalög fyrir árið 1923 koma fram. Svo stóð á, að bæjarstjórnin hafði fengið heimild til að leita þessa láns og hafði fengið tilboð um það, sem varð að afgerast strax, en gat þó alls ekki fengið lánið, nema stjórnin lofaði ábyrgð sinni. Það eru auðvitað mörg fordæmi fyrir því, að stjórnin ábyrgist lán fyrir bæjarfjelög. Þetta lán var tekið til viðauka við vatnsveitu bæjarins hjer, og var það full ástæða til þess að stjórnin veitti þessa aðstoð í útvegun lánsins.

Pjetur Ottesen Hæstv. fjrh. (MagnJ) hefir svarað fyrirspurnum mínum, ef svar skyldi kalla. Að því er snertir fyrri spurninguna, um húsaleiguna, þá sagði hann, að nauðsynlegt hefði verið fyrir sig að leigja þetta herbergi, svo að hann gæti boðið þar inn gestum, sem erindi eiga við hann sem ráðherra. En nú vita allir, að hver ráðherranna fyrir sig hefir herbergi eða skrifstofu í stjórnarráðshúsinu, sem þeir veita þeim mönnum viðtal í, er erindi eiga við stjórnina; það er því orðin og á að vera föst venja, að ráðherrarnir sjeu þar til viðtals við menn, er þurfa að reka erindi sín við þá, enda miklu hagkvæmara á allan hátt fyrir almenning, að geta snúið sjer þar til ráðherranna en að þurfa að vera að elta þá út um allan bæ. Það er í alla staði gersamlega óheimilt hæstv. fjármálaráðherra að greiða úr ríkissjóði umgetna húsaleigu, þó undir þessu yfirskyni sje; það er öllum vitanlegt, að hjer er um hans privat herbergi eða íbúð að ræða og ekkert annað. Aðrir ráðherranna en hv.forsrh. hafa engan rjett til húsnæðis á ríkiskostnað fyrir sig eða sína, framar því sem þeir vitanlega gegna embættisskyldu sinni í stjórnarráðshúsinu. Þarna hefir því hæstv. fjrh. (MagnJ) gengið inn á alveg nýja og hjer áður óþekta braut, og vil jeg ekki láta það óvítt. Það er aðferðin, sem hæstv. fjármálaráðherra hefir hjer viðhaft, að taka þannig fje ríkissjóðs úr eigin hendi og verja til sinna þarfa, sem fyrst og fremst þarf að víta, og það svo, að slíkt komi ekki aftur fyrir; og ef ávítanir einar duga ekki í því efni, þá getur orðið þörf að grípa til kröftugri ráða. Það þarf líka að gjalda varhuga við, að hver ráðherra, ef fleiri verða en einn í framtíðinni. geti ekki smátt og smátt komið því svo fyrir að láta ríkið borga íbúð sína, uns þeir að lokum hafa allir ókeypis húsnæði. Tel jeg að koma beri í veg fyrir þetta strax í byrjun og láta slíkt ekki viðgangast átölulaust. Hvað viðvíkur ábyrgðinni. þá er það nú víst orðin æðimikil fúlga, sem ríkið hefir tekið ábyrgð á fyrir Reykjavíkurbæ. Skiftir það víst nokkrum miljónum nú orðið. Hæstv. fjrh. (MagnJ) bar það fram stjórninni til afsökunar, að fordæmi væri fyrir því. Það er að vísu rjett, að ríkið hefir áður gengið í ábyrgð fyrir bæinn. En það er ekkert fordæmi fyrir því, ekki eitt einasta, að slíkt hafi verið gert í algerðu heimildarleysi, eins og nú, í hið eina skifti áður, sem ekki var bein lagaheimild fyrir ábyrgð, þ. e. þegar rafveitulánið var tekið, leitaði þáverandi stjórn símleiðis álits þingmanna áður en ábyrgðin var látin í tje, og fjekk á þann hátt fulla trygging fyrir því, að ábyrgðin yrði formlega samþykt eftir á. Það er því þýðingarlaust að vitna til fordæmis fyrir slíkri aðferð sem þessari. Það er ekki til. Þetta er alveg ný aðferð, að ganga þannig í ábyrgð án heimildar þingsins. Í þessu lýsir sjer svo mikið kæruleysi og virðingarleysi gagnvart þinginu, að slíkt á ekki og má ekki koma fyrir. Í sambandi við þessa hálfrar miljónar króna ábyrgð vil jeg geta þess, að jeg hefi heyrt, að hæstv. stjórn hafi gert það að skilyrði fyrir ábyrgðinni, að hún fengi 350 þúsundir af láninu í dönskum krónum í Kaupmannahöfn, sem hún síðan hafi notað til sinna þarfa. Hjer virðist því hafa verið um nokkurskonar verslun að ræða milli ríkisstjórnarinnar og Reykjavíkurbæjar, og er það út af fyrir sig dálítið óviðfeldið. Hæstv. fjrh. (MagnJ) hefir orðið að viðurkenna rjettmæti ásakana minna á hann út af þessum atriðum, og má því alls ekki niður falla, að gangskör verði gerð að því að ráða bót á þessu.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Háttv. þm. Borgf. (PO) þótti óskýrt svar mitt við fyrirspurn hans, en svo var að heyra, að þar um hafi ráðið mestu, að hann hafi ekki viljað taka eftir því, sem jeg tók skýrt fram, að hjer er alls ekki um neina húsaleigu að ræða fyrir mig, eða að jeg hafi ókeypis íbúð. Herbergi það, er hjer ræðir um, er eingöngu í opinberar þarfir, en alls ekki prívat fyrir mig. Tek jeg því engum vítum frá honum í þessu máli. Um ábyrgðina er það að segja, að það hefði verið það sama og að láta bæinn verða af láninu, ef bíða hefði átt þings með það. Frá bæjarins hendi var þetta mikið nauðsynjamál, að lánið yrði tekið, og lánskjörin sæmilega góð. Til þess því að láta ekki bæinn verða af láninu, varð það ofan á, að stjórnin hljóp undir bagga með honum. Annað mál er það, að ríkið hefir keypt nokkuð af þessum gjaldeyri. Bærinn þurfti ekki á öllu láninu að halda þegar í stað. Var því engin ástæða til þess, að fjeð lægi á meðan óhreyft, þar sem ríkið þurfti hvort sem var á erlendum gjaldeyri að halda. Það er nú líka komið á daginn, að bærinn hefði engan hagnað haft af því, að fjeð hefði legið kyrt í erlendum gjaldeyri.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg mun eiga að svara þeirri fyrirspurn háttv. 1. þm. Skagf. (MG). hvort búið sje að greiða uppboðsskuld. 9–10 þús. kr., fyrir fisk, sem seldur var í Viðey. Þessi sala fór fram löngu áður en jeg tók við stjórn, og er jeg því ekki svo kunnugur málinu frá byrjun, að víst sje, að jeg geti gefið fullnægjandi svar nú; en jeg get þá bætt úr því seinna við tækifæri. Fiskur sá, er hjer ræðir um. var búinn að ganga gegnum margra hendur, eftir því, sem jeg frekast veit, og var að lokum seldur á uppboði að tilhlutun útflutningsnefndar. Kaupandi fisksins greiddi síðar alt uppboðsverðið, nema 9 til 10 þúsund krónur. Voru gerðar margvíslegar tilraunir til að ná þeim hjá honum, en það tókst ekki. Loks kom svo í vetur erindi frá sýslumanni Gullbringu- og Kjósarsýslu, þar sem þess var beiðst, að skuldin yrði gefin eftir, og var það gert. Ástæðan, sem til þess lá, var sú, að fiskurinn seldist á uppboðinu fyrir miklu hærra verð en annars hefði verið hægt að fá fyrir hann, eftir því sem mjer hefir verið frá skýrt, og varð því í raun og veru gróði af sölunni, enda þótt þessi hluti söluverðsins væri eftir gefinn. Hefði ekki orðið neitt betra að selja fiskinn miklu lægra verði, þótt það kaupverð hefði alt verið greitt. Þá ætla jeg að leyfa mjer að fara nokkrum orðum um fyrirspurnir háttv.þm. Borgf. (PO). Skal jeg þá fyrst geta þess viðvíkjandi húsaleigumálinu, að jeg hefi ekkert um það vitað nje heyrt minst á það fyr en nú í dag, og get jeg því ekkert um það sagt. Þá hefir stjórninni verið lagt það til ámælis, að hún veitti Reykjavíkurbæ ábyrgð við lántöku í Danmörku. Jeg skal ekki um það segja, hvort það sje rjett, að ekkert fordæmi sje til fyrir þessu, en á mörgum öðrum stöðum er svipað fordæmi. Sem dæmi má nefna það, er hreppar taka lán, og þurfa til þess oft og tíðum ábyrgð sýslunefndar, þá er það oft, að sýslumaður tekur slíkt á sig og veitir leyfi fyrir hönd sýslunefndarinnar, upp á væntanlegt samþykki hennar, er hún næst kemur saman. Hjer er mjög líkt ástatt. Reykjavíkurbær þurfti á láni að halda til vatnsveitunnar og átti kost á láni með hagfeldum kjörum, ef ábyrgð fengist. Það var því blátt áfram nauðsynlegt fyrir bæinn, að þetta lán fengist, en það var gert að skilyrði af lánveitanda, að samningar yrðu gerðir innan viss tíma, 15. október að mig minnir. Engin stjórn hefði í þessum sporum viljað takast á hendur þá ábyrgð að neita bænum um ábyrgðina, svo að hann hefði orðið af þessu hagfelda láni. Það er því alls eigi rjett hjá háttv.þm. Borgf. (PO), að það lýsi á nokkurn hátt virðingarleysi fyrir hinu háa Alþingi, þótt ekki væri eftir því beðið með þetta mál. Jeg ber mjög mikla virðingu fyrir því og mundi aldrei takast á hendur ábyrgð á fjárveitingum án heimildar þess, nema brýnasta nauðsyn lægi til. En jeg skal viðurkenna, að rjettara hefði verið að bera ábyrgðina undir þingið nú og leita samþykkis þess, og er enn tími til að bæta úr því.

Hákon Kristófersson Jeg hjó eftir því áðan, að hæstv. fjrh. (MagnJ) tók fram í hjá háttv.þm. Borgf. (PO), að hjer væri ekki um húsaleigu að tala, heldur væri þetta eingöngu skrifstofufje. Jeg vil nú leyfa mjer að spyrja: Hyggur hæstv. fjrh. (MagnJ), að þetta og annað eins gangi í nokkurn þingmann, að nokkur taki trúanlegt, að þetta herbergi, sem hann leigir á Hótel Ísland, sje notað fyrir skrifstofu? Öllum er kunnugt, að hann hefir opinbera skrifstofu í stjórnarráðinu. Þar eiga allir aðgang að að finna hann viðkomandi embætti hans. Þeir menn, sem heimsækja hann á Hótel Ísland, hljóta því að heimsækja ráðherrann þar sem prívatmann, og sje jeg ekki, að landið eigi að greiða húsaleigu í því skyni. Jeg get tekið undir það með háttv.þm. Borgf. (PO), að þetta sje í algerðu heimildarleysi gert, og vona jeg, að hæstv. ráðherra sjái sóma sinn í því að skila fjenu aftur. Það hafa áður verið, og er enn ráðherra, sem enga húsaleigu taka úr ríkissjóði, nje til prívatskrifstofuhalds. Því skyldi ekki hæstv. atvrh. (KIJ). eins geta tekið leigu eftir eitt herbergi í húsi sínu, til þess að bjóða mönnum inn í ? Jeg fór að minnast á þetta af því, að jeg álít öldungis óalandi og óverjandi, að þetta gangi svo til framvegis, að slíkum kostnaði sje komið yfir á ríkissjóð. Ætla jeg, að þetta sje þó ekki neitt einstakt, heldur einn liður í langri keðju, sem sýnir, að hæstv. fjrh. (MagnJ) sje óhafandi og ómögulegur í því sæti, er hann skipar nú. Það ber raun vitni, að fleira er í ólagi en með landhelgissjóðinn. Jeg trúði því ekki fyr en hæstv. fjrh. (MagnJ) játaði það á sig, að þetta gæti verið satt með húsaleiguna. Álít jeg, að sökin liggi að nokkru hjá hæstv.forsrh. (SE), því hann á að líta eftir, að svona hneyksli komi ekki fyrir innan stjórnarinnar. Jeg trúi því ekki, að hann, sem jeg þekki að mörgu góðu, ljeti slíkt viðgangast í heilt ár, hefði hann haft vitneskju um það. En að hæstv.forsrh. hefir ekki vitað um þetta, verð jeg að telja alls ónógt eftirlit frá hans hálfu á því, sem gerist innan stjórnarinnar. Jeg ætla mjer ekki að verða neinn syndatínir stjórnarinnar. enda kannske ekki um margar syndir að tala. Samt vildi jeg spyrja hæstv. fjrh. (MagnJ) um söluna á Geysishúsinu, er notað var sem gistihús bæði fyrir útlenda og innlenda ferðamenn, hvort það hafi ekki verið selt fyrir mun lægra verð en hægt hefði verið að fá fyrir það á annan hátt. Eins vildi jeg spyrja um, hvort búsmunir þeir, er húsinu fylgdu, hafi ekki verið seldir fyrir nokkuð lágt verð, og hvort þess hafi verið nægilega gætt að hafa eins mikið upp úr húsinu og búsmununum eins og mátt hefði, ef vel hefði verið á haldið. Jeg ætla svo ekki að fara frekari orðum um þetta að sinni, en vænti, að hæstv. ráðherra gefi mjer svör við þessari fyrirspurn minni, svör, sem sjeu svo greinileg, að mjer og öðrum sjeu fullskiljanleg.

Forsætisráðherra (SE): Að því er snertir ábyrgðina fyrir Reykjavíkurbæ, þá er það mitt álit, að hjá því hafi ekki verið hægt að komast, en jeg vona, að hæstv. fjrh. (MagnJ) leiti síðar samþykkis þingsins viðvíkjandi því. Um húsaleiguna hefi jeg ekkert vitað fyr en nú. Þá kem jeg að spítalamálinu á Eyrarbakka. Veit jeg ekki, hvort jeg get nú gefið fullnægjandi upplýsingar, eða eins nákvæmar og jeg vildi, en áskil mjer rjett til að gera það síðar. Þetta er orðið mesta vandræðamál. Byrjaði með því, að menn fyrir austan byrjaði með á að gangast fyrir byggingu spítala. Landlæknir mælir með því, og vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr brjefi hans: „Og verð jeg að segja, að þar er í smíðum eitt allravandaðasta sjúkrahúsið hjer á landi, og legg jeg eindregið til, að hið háa dómsmálaráðuneyti fallist á og samþykki gerð hússins, sem er hálfsmíðað.“ Það hefir staðið í miklu stappi um málið milli spítalanefndar og stjórnarinnar. Stjórnin hjelt því fast fram, að hún myndi ekki greiða af höndum fjárupphæðina fyr en skilyrðum fjárlaganna væri fullnægt. Í vetur kom málaleitun frá spítalanefnd, þar sem sýnt var fram á, hve miklu fje hefði þegar verið varið til spítalans, og farið fram á, að stjórnin greiddi þessar 80000 krónur, sem heimilaðar eru í fjárlögunum fyrir 1922. Nú hafði stjórnin altaf talið undirskilið, að sýslunefndin í Árnessýslu, legði fram 40000 krónur á móti tillögunni úr ríkissjóði. Spurðist stjórnin því fyrir um, hvort fje þetta hefði verið greitt, eða hve nær ætti að greiða það, en svör sýslunefndaroddvita voru ekki svo skýr, að neitt ákvæðið yrði ráðið af þeim. En til þess að bæta úr brýnustu vandræðunum greiddi stjórnin 50000 kr. á móti því, sem einstakir menn höfðu þegar lagt fram. Standa því eftir 30000 kr., er spítalanefndin leggur ríka áherslu á, að greiddar verði nú þegar. Byggir hún það á því, að stjórnin hafði sent skeyti og lofað að greiða fjeð, þegar skilyrðum fjárlaganna væri fullnægt. Í þessu skeyti var ekki tekið fram, að nægilegt fje yrði að vera fyrir hendi til þess að fullgera spítalann, en það þótti stjórninni svo sjálfsagt atriði, að ekki þyrfti að taka það fram. En nú neitaði stjórnin að greiða þessar 30000 kr., sem eftir standa, fyr en sýslan hefir greitt þær 40000 kr., sem um var talað, enda hefir sýslunefndin lofað að leggja það fje fram, eftir skýrslu, sem stjórnin hefir fengið frá spítalanefndinni. Þar segir svo: „Samkvæmt ályktun aðalfundar sýslunefndar Árnessýslu 1920 er heitið styrk úr sýslusjóði, helmingi á móti ríkissjóðsstyrk, til þess að koma upp spítala á Eyrarbakka. Er sú upphæð nú kr. 40000 og stendur sú ályktun sýslunefndarinnar óhögguð. Þetta lofaða fje hefir spítalanefndin upp á að hlaupa við framhaldsbyggingu spítalans“, Stendur nú í þessu stappi, að sýslunefndin hefir ekki greitt fjeð og ekki heldur gefið nein ákveðin loforð um greiðslu, og vill stjórnin því ekki inna af höndum eftirstöðvarnar af fjárveitingunni. Verði spítalanum ekki haldið áfram, verður að reyna að krefjast endurgreiðslu á þessum 50000 kr. Annars álít jeg, að málið sje komið svo langt, sjerstaklega þar sem sýslunefndin í Árnessýslu hefir leyft Eyrarbakkahreppi að taka að sjer rekstur sjúkrahússins, að hún muni tæplega geta dregið sig í hlje, heldur muni hún greiða þessar 40000 kr. Að öðrum kosti mun stjórnin ekki greiða þær 30000 kr. sem eftir standa. nema þingið skipi svo fyrir. Annars er jeg fús á að rannsaka mál þetta betur og gefa nánari skýrslu, ef þess yrði óskað og tækifæri gefst síðar.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Háttv. þm. Barð. (HK) tók upp spurninguna um herbergisleiguna. Jeg skal ekki bæta öðru við út af fáryrðum hans en að jeg lít á þetta sem sjálfsagðan hlut, er gerður hefði verið fyrir hvern annan opinberan starfsmann, sem líkt hefði staðið á um, þar sem hjer er að ræða um herbergi, er jeg þarf eingöngu að nota stöðu minnar vegna. Það ætti að vera ofurljóst, að jeg get ekki vísað mönnum, sem við mig eiga erindi, upp í stjórnarráð á hvaða tíma sem er. Þá vildi sami háttv.þm. fá að vita um Geysishúsið, áður en hann talaði nánar um það, hvort það hefði ekki verið selt og við hvaða verði. Jeg skal fúslega skýra honum frá, að húsið var selt til læknisbústaðar og sjúkrahælis í Grímsneshjeraði fyrir 3000 kr. Einnig voru ýmsir innanstokksmunir, svo sem sængurföt, rúm og eldhúsgögn, seldir fyrir 1500 kr. Vona jeg, að þetta sjeu þær upplýsingar, sem háttv.þm. þarf til þess að komast á rásina.

Pjetur Ottesen Það ætti að vera kveðið nógu ríkt að orði, svo að hæstv. fjrh. (MagnJ) geti skilið og tekið sjer til inntektar, að hann hefir tekið fje það, sem um var rætt, í fullkomnu heimildarleysi. Í stjórnarráðinu tekur hann vitanlega á móti þeim gestum, er þurfa að finna hann vegna embættis hans. En handa þeim gestum, er sækja hann heim, ber ríkinu engin skylda að sjá honum fyrir viðtalsherbergi. Þetta hlýtur hæstv. ráðherra að hafa verið fullljóst, þegar hann tók við ráðherraembættinu. Hinir ráðherrarnir hafa þegar þvegið hendur sínar af því, að þeir hafi verið í vitorði með fjármálaláðherra um þetta gerræði. Mjer skildist, að þeir hefðu ekki vitað um þetta fyr en jeg mintist á það nú. Annars hygg jeg, að þeir hefðu skilið stöðu sína svo, að þeir hefðu afstýrt þessu hneyksli. Það er því ekki nema rjett og sjálfsagt, að hæstv. fjrh. (MagnJ) skili aftur því fje, sem svona er til fengið. Hæstv. atvrh. (KIJ) var að leita að fordæmum fyrir líkri ábyrgð, sem stjórnin hafði gengið í fyrir Reykjavíkurbæ í vetur, og vísaði í því efni til sýslumanna sem oddvita sýslunefnda. Kvað hann altítt, að þeir gengju í ábyrgð fyrir hönd sýslusjóða fyrir hreppsfjelög, án þess að leita samþykkis sýslunefnda fyr en eftir á. Jeg hygg, að hæstv. atvrh. (KIJ) blandi þarna saman. Eftir sveitarstjórnarlögunum mega hreppsfjelög ekki taka lán, þó á eigin ábyrgð sje, án samþykkis sýslunefnda, og ætla jeg, að hæstv. ráðherra hafi átt við, að sýslumenn hafi oft gefið slíkt samþykki á sitt eindæmi, upp á væntanlegt samþykki sýslunefndar eftir á.  (Atvrh. KIJ : Ekki eingöngu ; hvorttveggja hefir átt sjer stað)  . Jeg hygg, að mjög fá dæmi sjeu þess, að sýslunefndaroddviti hafi gengið í ábyrgð án þess að hafa áður fengið samþykki sýslunefndar. Það gæti þá helst verið með þeim hætti, að leita samþykkis hvers eins sýslunefndarmanns, líkt og t. d. gert var árið 1920, þegar stjórnin gekk í ábyrgð fyrir rafveituláni Reykjavíkurbæjar, eftir að hún hafði leitað álits þingmanna, hvers í sínu lagi. Að vísu geta ef til vill verið undantekningar í þessu efni, en þær munu fáar og ekki sjerstaklega eftirbreytnisverðar. Hitt er og fullljóst, að þetta má ekki vera fordæmi fyrir stjórnina að ganga í ábyrgð fyrir lánum, án þess að hafa áður leitað samþykkis þingsins, annaðhvort formlega, með sjerstakri lagaheimild, eða með því að tryggja sjer fyrirfram samþykki meiri hluta þingmanna. Þetta er eina rjetta leiðin, og verður að girða fyrir, að út af henni sje brugðið. Hæstv. atvrh. (KIJ) mintist á, hve bráðan þetta hefði borið að og að stjórnin hefði þurft að gefa lokasvar fyrir 20. okt. En eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið - og jeg hefi sjálfur sjeð svarskeytið - sendi stjórnin ekki skeyti með bindandi loforði um ábyrgð fyr en 20. nóv. Jeg hygg því, að þetta hafi ekki borið svo bráðan að, að ekki hefði mátt vinnast tími til að leita álits þingmanna. Og því fremur, sem hæstv. stjórn hefir hvorki í fjárlagafrv. sínu fyrir næsta ár nje í fjáraukalagafrv. fyrir 1922 leitað samþykkis þingsins um þessi efni, verð jeg að álíta, að þetta sýni alt of mikið einræði stjórnarinnar og beinlínis virðingarleysi fyrir þinginu.

Eiríkur Einarsson Jeg vil leyfa mjer að gera örfáar athugasemdir út af ýmsu, sem hjer hefir orðið að umtalsefni. - Það hefir verið gerð fyrirspurn um húsaleigu hæstv. fjrh. (MagnJ), og skal jeg hvorki bera í bætifláka nje álasa hæstv. ráðherra út af því máli. Hvort húsaleigustyrkur þessi er rjettmætur eða saknæmur, læt jeg liggja á milli hluta. Finst mjer hjer koma fram, sem oftar, að þegar hönd festir á lágum, en ákveðnum upphæðum, eru hv.þm. oft mjög kvikusárir, en miklu síður í stórmálum, sem eru ekki skráð greinilega á pappírinn. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg telji ekki sjálfsagt að gæta fullrar varúðar í smærri atriðum, en miklu meiri þörf er þó að hafa gát á hinum stærri.

Á mjóum þvengjum -

. Jeg var búinn að slá þann varnagla líka. Nú stendur svo á, að sumir ráðherrar verða að sætta sig við leiguíbúð, en einungis einn ráðherranna býr í ráðherrabústaðnum. Væri æskilegast, að öðru jöfnu, að ráðherrabústaðurinn væri sem mest notaður handa þeim ráðherrum, sem ekki eru húseigendur. Áður bjuggu þar 2 ráðherrar, og hygg jeg, að þeir hafi haldið fullum veg og sóma. Þó að þeir byggju dálítið þrengra en nú er. Jeg býst við, að það myndi fremur auka sátt og samlyndi með ráðherrunum, að þeir gengju á undan með góðu eftirdæmi og flyttu saman, heldur en að upp þurfi að koma vafaatriði um leigu ráðherra úti í bæ.

Er nokkur ósátt þar á milli?

Samkomulagið seint of gott. Þá var minst á sölu hússins við Geysi Jeg álít það mál ekki með öllu óviðkomandi mjer, þar sem þetta gerðist í Árnes- sýslu og mjer er málið kunnugt. Það mun rjett, að því hefir verið hreyft bæði í blöðum og af einstökum mönnum, að óviðeigandi hafi verið að rífa húsið og selja. En heima fyrir í hjeraði, þar sem gistihúsleysið ætti að vera tilfinnanlegast, hefir þetta mál legið mjög í láginni og lítið verið um það rætt. Ber tvent til þess. Í fyrsta lagi er það á allra vitorði, að húsið var algerlega ófullnægjandi sem gistihús fyrir ferðamenn, sjerstaklega á undan konungskomunni, og í annan stað, að rekstur hússins var svo arðlítill, að menn hjeldust þar ekki við til að sinna ferðamönnum. Þó að húsið væri nauðsynlegt, miðað við þarfir ferðamanna, var enginn hagur af því að reka það, svo að bæri sig. Þetta tvent veldur því, að mönnum þar eystra er ekki svo mikill söknuður að húsinu. Gestir leituðu á bændaheimili til gistingar hvort eð var. Jeg skal játa, að fyrir sumargesti væri mjög heppilegt að hafa gistihús í Biskupstungum ofanverðum; en það er ekki einungis við Geysi, sem slíkt hús þyrfti að vera, heldur einnig víðar. Á leiðinni austur frá Þingvöllum til Heklu þyrftu að vera gistihús með hæfilegu dagleiðamillibili, t. d. í Biskupstungum austast og svo í Gnúpverjahreppi. Slík gistihús eru því miður ekki til. Þetta veldur mjög tilfinnanlegum vandræðum fyrir ferðamenn og íbúa sveitanna. En úr því að húsið var rifið og flutt, verð jeg að halda því fram, að því hafi verið vel varið, þar sem það, var notað hálft í hvoru til opinberra þarfa. Það var sem sje selt til læknisseturs og sjúkraskýlis í Laugarási, en það eru einmitt samskonar byggingar, sem eru venjulega styrktar af því opinbera. Ættu menn að íhuga, að þetta er mikil mýking í málinu, og ólíkt verra, hefði húsið verið selt einhverjum prívatmanni. Þetta veit jeg, að háttv.þm. muni fallast á. Jeg skal játa, að um húsmunina gegnir öðru máli heldur en um húsið sjálft. Það getur verið, að þeir hafi verið seldir of ódýrt: mjer er ókunnugt um það, og skal því ekkert um það segja. Þessir húsmunir munu hafa verið seldir hjeraðslækni, og má hann, sem er ungur kandidat, fult svo vel njóta þeirra fyrir sanngjarnt verð sem einhver annar. En víst er um það, að læknishjeraðið á þar engan hlut að máli. Jeg hygg, að stjórnin hafi ráðstafað þessum munum betur og sanngjarnlegar, þó að hún hafi ef til vill orðið af nokkrum skildingum, miðað við hæsta verð, sem kynni að hafa fengist á uppboði, heldur en mörgu öðru, sem ekki hefir verið minst á hjer. Mætti þá t. d. drepa á hrossahald stjórnarinnar, sem hefir reynst dýrt og virst með öllu óþarft. Þá var drepið á annað mál, sem á vettvang austur í Árnessýslu, en það er um Eyrarbakkaspítala. Þegar fjárlögin voru afgreidd með 80000 kr. fjárveitingu til spítalans, skal jeg taka það fram, að jeg greiddi einungis atkvæði með þessum lið, en talaði alls ekkert fyrir honum. Þessi fjárveiting var borin fram til sigurs af alt öðrum mönnum en þingmönnum Árnesinga, þó að hinn fyrirhugaði spítali ætti stað í kjördæmi þeirra. Hæstv. stjórn hefir að svo vöxnu máli neitað að greiða þessar 30000 kr., sem eftir standa af fjárveitingunni. Það má vel vera, að stjórnin hafi altaf miðað fjárveitinguna við, að sýslufjelagið legði fram 40000 kr. En mjer er vel kunnugt um afstöðu sýslunefndarinnar til spítalamálsins frá upphafi. Fyrst þegar umtal reis um þessa spítalabyggingu, var jeg settur sýslumaður í Árnessýslu, og síðar átti jeg sæti í sýslunefndinni um eitt skeið. Þegar fyrst var farið fram á, að spítali yrði reistur þarna, og sýslunefndin hjet stuðningi sínum, var miðað við lítið sjúkrahús eða skýli, í mesta lagi með 12 rúmum. Þetta sjest í fundargerð sýslunefndar, og þó að oft hafi verið rætt um málið síðan, hefir jafnan verið haldið fast við það skilyrði um stærð spítalans. En nú er spítalinn hálfkominn upp, með alt annari gerð en gert var ráð fyrir og meira en helmingi stærri, alt að 30 rúmum, án þess að sýslunefndin veitti á nokkurn hátt nokkru sinni samþykki sitt til styrktar svo ofvöxnu fyrirtæki. Hún var altaf á móti honum svona stórum. Maður fær nú víða að heyra það, og verður því miður ekki mótmælt, að fjárhagur sýslufjelags Árnesinga sje ekki glæsilegur, og ætti því fremur að vera auðskilið, að sýslunefndin vill og hefir altaf viljað gæta varúðar, er um fjárframlög til þessarar spítalabyggingar ræðir. Það verður því að takast skýlaust fram sem verulegt atriði, að það er ekki sýslunefnd Árnesinga, heldur spítalanefnd Eyrbekkinga að kenna, að ráðist hefir verið í svo stórt sem raun er á. Sú nefnd er sá eini rjetti aðili þar eystra, sem komið hefir spítalamálinu í þetta horf. Hún ber ábyrgðina, en ekki sýslufjelagið. Og ekki er hægt að liggja sýslunefndinni á hálsi fyrir það, að hún neitar að greiða þá upphæð, sem er í algerðu ósamræmi við loforð hennar og skyldur. Þá kemur þetta spursmál, sem hæstv.forsrh. (SE) mintist á, hvað ætti að gera, ef sýslunefndin vildi ekki borga 40 þúsundirnar. Á þá að heimta fjeð til baka, sem þegar er greitt? Er það mögulegt? Jeg hygg ekki. Mestur hluti þess er nú orðinn að eyðslufje, sem ekki verður skilað aftur, komið í hússkrokkinn. Það gladdi mig að heyra þá skoðun koma fram áðan, að úr því að svo miklu fje væri búið að verja til þessa húss, þá væri rjett að láta það verða til nytsemdar. Vona jeg fastlega, að ríkisstjórnin sjái um, að gert verði svo gott úr sem kostur er á. Þetta, sem jeg hefi nú sagt, er til þess að girða fyrir allan misskilning um. hvernig afstöðu Árnessýslu er varið í þessu máli. Jeg skal játa, að það hefir komist óskipun á þetta spítalamál, sem veldur því, að það er komið í svona ilt horf, en það er ekki Árnesingum yfirleitt að kenna nje sýslunefnd þeirra; hún hefir altaf áskilið, að húsinu yrði komið upp skuld- laust og ekki stærra en svo, sem jeg hefi fyr skýrt frá, og ekki lofað fjárstyrk úr sýslusjóði fyr en ástæður leyfðu. Gerðir sýslunefndarinnar eru þessu til sönnunar. Árnesingar hafa því að engu leyti vanrækt skyldur sínar í þessum efnum.

Jón Sigurðsson Úr því að svo er komið, að menn eru teknir að yfirheyra hæstv. stjórn, þá vildi jeg leyfa mjer að beina fyrirspurnum til hennar um tvö atriði, og er það hæstv. atvrh. (KIJ), sem helst ætti að vita deili á þeim. Fyrra atriðið er þetta: Hvað knúði hæstv. stjórn til þess að láta leggja símalínuna að Staðarfelli, og hvað er áætlað, að hún kosti - Hitt snertir bændaskólann á Hólum og er þessa efnis: Hvað olli því, að skólastjórinn á Hólum sagði búinu lausu? Hvað vakti fyrir hæstv. stjórn með skipun þess máls? Og loks: Hví leitaði hún ekki álits Búnaðarfjelags Íslands og landbn. Alþingis, áður en hún gerði endanlega skipun á málinu? Þetta er mál, sem varðar mjög, alt Norðurland, og er nú gott tækifæri til að fá glöggar upplýsingar því viðvíkjandi.

Magnús Guðmundsson Eftir því sem komið hefir fram um Eyrarbakkaspítalann, þá er nú búið að borga 50 þúsund krónur úr ríkissjóði til hans. Hann er þó ekki fullger enn þá, og óvíst, hvort það verður fyrst um sinn. Jeg hefi fyrir satt, að sýslunefnd Árnesinga hafi á síðasta fundi sínum neitað algerlega um styrk til spítalans úr sýslusjóði. Það virðist því svo, sem hæstv. stjórn hafi verið nokkuð fljót á sjer með að greiða þessar 50 þús. til þessa fyrirtækis. Jeg skal þó ekki, til þess að gera henni ekki neitt rangt til, fara neitt frekar út í þetta að sinni, en bíða þeirra upplýsinga, sem hæstv. forsætisráðherra lofaði áðan að gefa í málinu. Að því er snertir uppboðsfjeð, þá sagði hæstv. atvrh. (KIJ), að þetta hefði verið gefið eftir af stjórninni. En jeg spyr: Með hvaða heimild? Jeg veit þó, að hjer var um talsverða upphæð að ræða, og hefir ríkissjóður stundum lotið að minna. Eftirgjöf þessi var alóþörf, því að sýslumaður stóð í ábyrgð fyrir henni, og þótt salan hafi kannske verið góð, skiftir það engu máli, því að ríkissjóður átti heimtingu á allri uppboðsupphæðinni. Hvað viðvíkur ábyrgðinni fyrir Reykjavíkurkaupstað, þá virðist það ekki vera forsvaranlegt af hæstv. stjórn að hafa ekki tekið till. upp í fjáraukalög þess efnis að fá samþykki þingsins á ábyrgðinni. Jeg man ekki til þess, að þessi aðferð, sem hæstv. stjórn hefir kosið hjer, hafi til þessa verið viðhöfð. Hvað snertir húsnæði hæstv. fjármálaráðherra (MagnJ), þá skil jeg ekki, að hann sje nein sjerstök undantekning með það að þurfa að bjóða til sín gestum utan stjórnarráðsins. Sú ástæða er fjarri því að vera frambærileg. En nú vil jeg spyrja þennan hæstv. ráðherra: Ætlar hann sjer framvegis að taka þetta fje? - Jeg verð að líta svo á, að það geti ekki með nokkru móti talist eiga heima með skrifstofukostnaði stjórnarráðsins. Jeg get sagt honum, að þegar jeg var fjármálaráðherra, varð jeg að borga nærri helming launa minna í húsaleigu. Ef svo stendur á um hann, þá gæti verið um það að ræða, að hann fengi húsaleigustyrk, eins og jeg hefi bent á, að til mála gæti komið um suma embættismenn hjer í Reykjavík, en til að samþykkja það, að hann taki það sjálfur í leyfisleysi og færi það til útgjalda þar, sem það á alls ekki heima, til þess er jeg ófáanlegur. Um Geysishúsið vil jeg segja það, að þar mun hafa verið saman komið talsvert verðmæti. Hefir kunnugur Árnesingur sagt mjer, að læknirinn muni hafa fengið miklu meira fje fyrir það, sem húsinu fylgdi, en hann gaf fyrir það, og þó hjelt hann eftir því, sem hann og sjúkrahúsið í Laugarási þurfti. Jeg get að vísu ekki fullyrt, að þetta sje svo, þar sem jeg var þar eigi við sjálfur, en vil þó geta þess, að sögumaður var þarna nákunnugur og auk þess maður sannorður.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Háttv. þm. Borgf. (PO) gat þess, að hann hefði nýlega verið uppi í stjórnarráði og sjeð. hve nær símskeyti um ábyrgð fyrir lántöku Reykjavíkur var sent, er jeg gat um áðan. Kvað hann það hafa verið 20. nóv. Þetta getur verið rjett hjá háttv.þm., að mig hafi mismint um þetta. Það eru svo mörg símskeyti send úr stjórnarráðinu daglega, að ekki er að búast við, að maður muni upp á dag, hve nær þau eru öll send. Það er annars svo um mig, að eins og jeg met lítils ranglátar ásakanir, eins ljúft er mjer að játa, ef um einhverja yfirsjón er að ræða af minni hendi. Og skal þá einmitt játa það, að jeg tel það yfir sjón af stjórninni, að hafa ekki leitað heimildar þingsins fyrir þessu - enda skal það gert. Að því er snertir spurningu háttv. 1. þm. Skagf. (MG) um það, hvaða heimild stjórnin hafi haft til að gefa eftir þetta fje, sem hann gat um, þá vil jeg beina til hans þeirri gagnspurningu, hvaða heimild stjórnin hafi yfirleitt til að gera þetta eða hitt.

Það á að vera nauðsynin, sem heimilar það

. Já, hjer var einmitt um slíka heimild að ræða. Svo leit stjórnin á, og því gerði jeg þetta - auðvitað upp á mína ábyrgð. Jeg veit ekki til þess, að ríkisstjórnin geti yfirleitt haft aðra aðferð en þessa, að gera hitt og þetta á sína ábyrgð. Og jeg býst við, ef farið væri að rannsaka hinar og þessar upphæðir, sem þessi hv.þm. veitti á sína ábyrgð meðan hann var fjármálaráðherra, þá finnist einhver þar á meðal, sem er ægilegri og ónauðsynlegri en þessi, annars hefði stjórnin árin 1920–21 ekki farið 51/2) miljón fram úr fjárveitingu. Jeg hefi enn þá ekki viljað ráðast í slíka leit, en jeg veit engu að síður, að þar eru mýmargar heimildarlausar fjárveitingar, sem eru meiri ábyrgðarhluti en þessi, sem hjer er um að ræða, ekki stærri en hún er. Þá vil jeg víkja að háttv. 2. þm. Skagf. (JS) með þeim formála að benda á það, hve ójafn leikur hjer er háður. Þm. búa sig undir þær spurningar og aðfinslur, oft nauðaómerkilegar, eins og spurningin um Hólabúið, er þeir bera að stjórninni, og koma jafnvel stundum með skrifaðar ræður, en stjórnin er með öllu óviðbúin. Hún hefir ekki hugmynd um það, að hverju hún muni spurð í það og það skifti, og getur því ekki búist til svara. Jeg veit, að þetta eru engin einsdæmi um þessa stjórn, sem nú situr, en þó hefir þetta ekki altaf verið svona. Jeg man t. d., að á einu þingi, 1907, í stjórnartíð Hannesar Hafsteins, þá mtti jeg sem landritari til svara fyrir stjórnina á eldhúsdeginum, og gat jeg þá samstundis svarað öllu, sem að var spurt. Jeg man, að Magnús heitinn Stephensen kom á eftir til mín og furðaði sig á því, hve greiðlega mjer hefðu gengið svörin. Og sagði jeg honum þá ástæðuna, að mjer hefði verið sagt fyrir fram af því, að hverju jeg mundi spurður. Dáðist hann mjög að þessari nærgætni, en kvaðst ekki hafa átt henni að fagna um sína tíð. Jeg hefi sagt þetta til að benda háttv. deild á, að heppilegt myndi að taka upp þessa venju, að tilkynna stjórninni nokkru fyrir, að hverju hún muni spurð. Þá fyrst geta háttv.þm. með rjettu krafist ítarlegra svara af henni, og það hlýtur þó að vera meiningin, er spurt er, að fá svar, en það er ekki hægt að búast við slíku, ef ráðherra er ekki undir það búinn að svara í einhverju ómerkilegu máli, sem ef til vill hefir gerst fyrir löngu, eins og er um þetta Hólabúsmál, sem auðsjáanlega er kosningarbeita, sem hv.þm. (JS) ætlar að fleyta sjer á í haust. Háttv. 2. þm. Skagf. (JS) spurði, hvað hefði gengið stjórninni til að leggja símalínu að Staðarfelli. Henni gekk það sama til og fyrverandi stjórn að leggja síma til Þorlákshafnar. Hjer er fylgt eldri praksis. Það, sem aðallega kom henni til að gera þetta, var að með því voru sparaðar 4000 krónur fyrir ríkissjóðinn. Úr því að Staðarfell er nú eign landsins og líklegt er, að þar verði bráðlega stofnaður skóli, þá áleit jeg það ekki áhorfsmál að leggja um leið þessa aukalínu og spara með því þetta fje. Þetta var bara sjálfsagður búhnykkur fyrir ríkissjóðinn, að gera þetta nú þegar. Jeg gæti annars farið inn á fleira en símalínuna til Þorlákshafnar, sem fyrverandi stjórn hefir leyft sjer, óátalið af háttv. 2. þm. Skagf. (JS), en tækifæri mun til þess síðar, þótt jeg sleppi því nú. Þá spurði háttv. 2. þm. Skagf. (JS) að því, hvað hafi valdið því, að skólastjórinn á Hólum hafi sagt búinu lausu, og hvers vegna ekki hefði verið leitað samninga við hann. Jeg get nú ekki vitað það, hvers vegna skólastjórinn hafi sagt lausri stöðu sinni, sem bústjóri, en jeg get ímyndað mjer, hvað honum hafi gengið til, og það mun háttv.þm. líka vera fullkunnugt um, sjálfsagt kunnugra en mjer. Skólastjórinn hafði mælst til þess, að keypt væri af honum kvikfje og annar bústofn, sem hann átti í búinu; en stjórnin neitaði því. Til þess var engin fjárheimild, og jeg sá ekkert frá hendi fyrv. atvinnumálaráðherra að lofað hefði verið í þá átt. Og þar sem engin heimild var fyrir slíku, býst jeg ekki við, að hægt sje að víta mig fyrir, að jeg ljet þetta ógert og framkvæmdi ekki það, sem var heimildarlaust. Því að hefði jeg gert það, vænti jeg, að heyrst hefði hávært hljóð frá sama háttv.þm. (JS); hann hefði þá spurt um heimildina og vítt mig fyrir verkið, og ekki dregið úr. Þá spurði háttv.þm. (JS), hvort jeg hefði gefið skólastjóra kost á rekstri búsins, þegar komið var til tals að byggja Hóla. Rjett fyrir þingbyrjun bauðst ungur og efnilegur maður að vestan til að taka búið á leigu. Áður en nokkuð var af ráðið um jörðina, sendi jeg honum símskeyti með fyrirspurn um, hvort hann hjeldi enn fast við uppsögnina, en fjekk ekkert svar upp á það, og varð jeg því að líta svo á, að þögnin væri sama sem samþykki. Enda þótt stjórnin gæti haldið sjer við uppsögnina, ætlaði hún samt að gefa skólastjóranum enn einu sinni kost á búsrekstrinum áfram, ef hann hefði kært sig um, og sýnist þetta ekki vera harðneskjuleg meðferð. heldur hið gagnstæða. Hafi því í fyrirspurn háttv.þm. átt að felast ásökun um, að stjórnin hefði farið illa með skólastjórann, þá mótmæli jeg því algerlega, og jeg skal enn geta þess, að hann bað um horn af jörðinni - Grundargerði held jeg það heiti - til afnota, og var honum veitt það og fleiri ívilnanir. Sjálfur hafði hann sagt upp forstöðu búsins, og það ekki á kurteisasta hátt, en fjekk þó þessi skilyrði uppfylt. Þriðja spurning háttv. 2. þm. Skagf. (JS) var sú, hvers vegna jeg hefði ekki leitað ráða til Búnaðarfjelags Íslands um þetta mál. Það urðu ekki margir til að biðja um jörðina; þó var komin fram umsókn frá einum álitlegum ungum manni, og var honum veitt ábúðin. Síðar heyrði jeg, að einhver annar hefði hugsað til að sækja, en þá var það orðið of seint. Má vel vera, að það hefði verið rjettara að bera þetta mál undir Búnaðarfjelagið, en jeg veit ekki til, að mjer hafi borið nein skylda til þess. Og ekki hefi jeg orðið var neinnar þykkju frá forseta Búnaðarfjelagsins út af því.

Jón Þorláksson Jeg er ekki vel upplagður til þess að taka þátt í þessum eldhúsdagsumræðum, og hafði ekki ætlað mjer það, en stend þó upp út af ummælum í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (EE) um spítalamálið á Eyrarbakka. Jeg varð að skilja orð hans þannig, og það hafa líklega fleiri gert, að sú 40 þúsund kr. fjárveiting, sem ráðgert hefir verið að sýslan legði til spítalans, væri ekki í fullu samræmi við ákvörðun og tilætlun sýslunefndar Árnessýslu. Vænti jeg, að hann leiðrjetti þetta, ef það er ekki rjett skilið. Fyrst hann gerir það ekki, hefir hann ætlað að segja þetta. Jeg vil ekki segja, að loforð sýsluefndarinnar sje svo ótvírætt, samkvæmt sýsluefndarályktuninni frá 1920, að hægt sje að krefja um það með aðstoð laganna. En það er þó ótvírætt, að loforð um 40 þús. kr. framlag gegn 80 þús. kr. úr ríkissjóði hefir verið samþykt í sýslunefndinni, og er því ekki í ósamræmi við vilja sýslunefndarinnar. Jeg hefi ekki sjálfa fundarályktunina við hendina, en stjórnin gerði fyrirspurn til oddvita sýslunefndarinnar síðastliðið haust, um greiðslu á 40 þúsund kr. frá sýslunni til spítalans, og í svarskeyti frá sýslumanninum er vísað til þessarar fundarályktunar. Þar segir svo, ef jeg má lesa það upp. með leyfi hæstv. forseta : „Sakir þess, að sýslunefnd hefir ekki haft Eyrarspítalamálið til meðferðar síðan 1920, er ekki unt að gefa ákveðnara svar en felst í samþykt aðalfundar það ár, enda það nægilegt og má ekki efa, að sýslunefnd efni öll heit sín. Bið athugað, að Eyrarbakkahreppur verður að skoðast laus við spítalann, ef ríkisstyrkur verður ekki greiddur.“ Ætti þetta svar hans að vera nægilegt til skýringar því, að sýslunefndin hefir þá lofað þessu. Jeg vil taka það fram, vegna þess, að jeg er máli þessu kunnugur fyrir veru mína á þessum stöðvum, að mál þetta er þannig vaxið, að það er ekki sem best fallið til þess að vera gert að eldhúsdagsmáli, eins og líka hæstv.forsrh. (SE) lýsti yfir. En af því að háttv. 1. þm. Árn. (EE), sem er í stjórnarflokknum, andaði kalt til stjórnarinnar, vil jeg, sem er stjórnarandstæðingur, taka í strenginn með henni í þessu máli. Þetta er vandræðamál, og öll vandræðin stafa af atburðum, sem gerðust í tíð fyrverandi stjórnar, án þess að henni verði þó heldur gefin sök á þeim. Þó að ógætilega væri farið á stað í þessu máli, vil jeg segja það stjórninni og einkum spítalanefndinni til afsökunar, að í öllum atriðum hefir verið notuð handleiðsla þeirra tveggja manna, sem að sjálfsögðu eiga mestu um það að ráða - landlæknis og húsameistara ríkisins. Þeir studdu báðir spítalanefndina á Eyrarbakka í málinu. Samkvæmt till.fjvn. hækkaði Alþingi 1921 styrkinn til spítala úr 20 þús. kr. upp í 80 þús. kr., og átti aukningin, 60 þús. kr. að ganga til þessa spítala. Er óþarft að lesa ummæli frsm. um það; þau muna allir. Nú hefir öllum skilyrðunum, sem fjárlögin setja, verið fullnægt, og stjórnin virðist ekki ámælisverð eða ásökunar fyrir útborgun á þeim 50 þús. kr., sem þegar eru greiddar úr ríkissjóði. Miklu heldur get jeg búist við, að ríkissjóður geti orðið dæmdur til að borga 60 þús. króna tillagið alt. Þetta er orðið kappsmál, og jafnvel hatursmál, í milli flokka innan hjeraðs, og kom það einnig fram í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (EE).

Eiríkur Einarsson Háttv. þm. hafa tekið sanngjarnlega í þetta mál, þar sem þeir telja sjálfsagt, að spítalinn verði tekinn til einhverra nota og gert svo gott úr málinu sem unt er, úr því sem komið er. Jeg skal líka taka undir það með háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að þetta er vandræðamál og ekki til þess fallið að ræðast á eldhúsdegi. En tilefni þess, að jeg tók til máls, var ekki það, að jeg ætlaði að halda langa ræðu gegn stjórninni, heldur vildi jeg gefa skýrslu um afstöðu sýslunefndarinnar í Árnessýslu til spítalamálsins, því að mjer fanst hæstv.forsrh. (SE) gefa þar villandi svör og bera sýslunefndina óverðskulduðum ámælum. Það hefir verið vitnað í skeyti til oddvita sýslunefndarinnar í Árnessýslu og svo skeyti frá oddvitanum til stjórnarráðsins í haust; enn fremur í ályktun aukafundar sýslunefndarinnar, sem haldinn var síðastliðið haust. Þessi yfirlýsing, sem gefin var í haust, er mjer kunnug af viðtali við oddvita sýslunefndarinnar. Oddviti tjáði mjer, að stjórnin hefði sent sjer símskeyti um, að ekkert væri því til fyrirstöðu að borga úr ríkissjóði þetta 80 þús. kr. tillag, ef sýslunefndin heimilaði Eyrarbakkahreppi að taka að sjer rekstur spítalans. Í skeytinu gekk stjórnin fram hjá fjárhagsafstöðu sýslunnar til spítalans. Eingöngu sökum þessa eina skilyrðis, sem stjórnin setti, samþykti fundurinn síðastliðið haust áðurnefnda ályktun, alveg án tillits til framlags sýslunnar. Þessa skýrslu gef jeg hjer eftir oddvita sýslunefndar og einnig samkvæmt framburði margra merkra sýslunefndannanna, sem samþyktu ályktunina eingöngu af því að ekkert annað skilyrði var sett fyrir útborgun ríkissjóðstillagsins en heimild handa einum hreppi til spítalarekstrar. Þótti þeim viðurhlutamikið að neita Eyrarbakkahreppi um heimild til að taka við húsinu, úr því útborgun úr ríkissjóði virtist undir því einu komin. Þannig skildi sýslunefndin þetta; hvort sem undirstöðuatriði þessa máls eru rjett eða röng, þá er það svona og var svona lagt fyrir nefndina. Það var eðlilegt, að þeim Árnesingunum rynni blóðið til skyldunnar, fyrst fyrirtækið gat átt kost á 80 þús. króna framlagi, og vorkunnarmál, að nefndin samþykti skilyrðið um ábyrgð eins hreppsfjelags á móti. Hitt segi jeg ekkert um, hvort rjett hafi verið að leyfa fátæku hreppsfjelagi að taka að sjer spítalann eða ekki, sem vitanlega var honum ofurefli. Það er sjerstakt mál, sem jeg ætla ekki að forsvara nje dæma um. Mjer þykir það grálega mælt, þegar sagt er, að Árnessýsla smokri sjer undan að uppfylla gefin loforð. Í því sambandi er eitt, sem ekki má þegja um, þegar málið er skýrt, en hæstv. forsætisráðherra þagði um, og stendur það óhrakið. Jeg á við skilyrði það, sem sýslunefndin setti upphaflega fyrir stærð spítalans; hún hefir altaf vitnað til þess síðan. Hygg jeg að hæstv.forsrh. (SE) sje svo mikill lögfræðingur, að hann virði það mikils sem forsendur í málinu. Annað skilyrði, sem sýslunefndin setti fyrir framlagi úr sýslusjóði til spítalans, var, að það skyldi greitt þegar fjárhagsástæður sýslufjelagsins leyfðu. Þetta sýnist máske vera loðið. En það er eðlilegt af hendi sýslunefndar, eins og ástatt var; gefur nefndin með þessu ótvíræða bendingu um, að hún vilji hafa fulla íhlutun um hve nær byrjað verði að byggja spítalann og nota hann. Skilyrðin hafa altaf fylgt í málinu, með þessum orðum eða öðrum, sem þýða bið sama, og get jeg vísað til sýslufundargerðanna um það, sem eru staðfestar til í stjórnarráðinu. Þegar tillit er tekið til hámarks upphæðarinnar. 40 þús. kr., fara að verða skiljanleg skilyrði sýslunefndarinnar um stærð spítalans og íhlutun um hve nær hann verði tekin til starfrækslu. Jeg viðurkenni, að mjer var nauðugt að skýra frá þessu máli hjer, en jeg komst ekki hjá því, vegna þess, sem fram hefir komið frá öðrum í umræðunum. Það er rjett, að pólitík hefir blandast í þetta spítalamál, en ekki venjuleg pólitík, heldur læknapólitík, sem er nú kanske síst betri. En því mótmæli jeg, að ræða mín bæri vott um nokkurn hita eða illindi. Jeg hefi ekkert skift mjer af þessari læknapólitík og hefi staðið fyrir utan þetta mál, að öðru leyti en því, sem jeg hefi átt sæti í sýslunefndinni. Finn jeg svo ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum. Það, sem hæstv.forsrh. (SE) sagði, að sýslunefndin yrði að fullnægja kvöðinni um 40 þús. kr. greiðslu til spítalans, gefur mjer ástæðu til að mótmæla þessu - mótmæla því, að nokkur slík kvöð hvíli á sýslunni um þetta, og það af ástæðum, sem jeg hefi skýrt frá.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil leyfa mjer að þakka háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) fyrir það, hversu vel og sanngjarnlega hann hefir tekið í þetta mál, og hygg jeg lýsingu hans á því alveg rjetta. Ný gögn eru líka altaf að koma fram. Nú í þessum svifum rekst jeg t. d. á skeyti, sem jeg hefi sent sýslumanninum í Árnessýslu, og vil jeg leyfa mjer að lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: „Með skírskotun til viðtals umbiðst í dag símleiðis yfirlýsing yðar um útborgun til spítala Eyrarbakka frá sýslunni að upphæð svarandi til helmings ríkissjóðsstyrksins“. Annað skeyti sendi jeg daginn eftir, svo hljóðandi: „Ákveðið svar óskast þegar símleiðis um það, hvort greitt verður af sýslunni til Eyrarspítala 40 þúsund mót áttatíu þúsund úr ríkissjóði“. Þessu svaraði sýslumaður með eftirfarandi símskeyti: „Sakir þess að sýslunefnd hefir ekki haft Eyrarspítalamálið til meðferðar síðan 1920, er ekki unt að gefa ákveðnara svar en felst í samþykt aðalfundar það ár, enda það nægilegt, og má ekki efa, að sýslunefnd efni öll heit sín. Bið athugað, að Eyrarbakkahreppur verður að skoðast laus við spítalann, ef ríkisstyrkur verður ekki greiddur“. Mundi sýslumaðurinn hafa svarað á þessa leið, hefði honum ekki verið fullkunnugt um það, hvaða skuldbinding til fjárgreiðslu hvíldi á sýslunni? Svarið er raunar nokkuð loðið. En á stjórnin ekki heimting á því, að embættismenn landsins svari stjórninni skýrt og án nokkurra undirmála ? Það er kunnugt, að í byrjun leit málið þannig út, að sýslunefndarmenn söfnuðu atkvæðum til að fá oddvita til að kalla saman fund og spítalanefndin sneri sjer sömuleiðis til mín í þessu skyni og bað mig að ýta undir oddvita sýslunefndar að kalla saman fund, svo hægt væri að fullnægja þeim skilyrðum, er stjórnin gerði kröfu til. Í símskeyti stjórnarráðsins, sem oddviti ber fyrir sig, eru að vísu ekki nefndar 40 þús. kr. frá sýslunefndinni, en öllum var þó kunnugt, að sú greiðsla var undirskilin. Það er rjett athugað, að þetta mál muni ekki græða mikið á þessum umræðum hjer í dag. Það er vandræðamál, eins og jeg tók fram í upphafi, og væri nauðsynlegt, að einhverja leið væri hægt að finna út úr því.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Háttv. 1. þm. Skagf. (MG) var að spyrjast fyrir um það, hvort jeg mundi halda áfram að greiða mjer „húsaleigustyrk“ úr ríkissjóði. Málinu er þá auðsjáanlega ætlað að líta svo út, sem hjer sje um húsaleigustyrk mjer til handa að ræða. Þó er það vitanlegt, að jeg hefi aldrei komið nálægt þessari húsaleigu, heldur hefir hún að sjálfsögðu verið greidd beint til húseiganda. Annars er það svo, að jeg hefi sjálfur engan persónulegan áhuga fyrir þessu. Jeg gæti auðvitað eins verið afundinn við menn, sem við mig þyrftu að tala, og vísaði þeim upp í stjórnarráð á viðtalstímum þar, en óþægindi mundi það hafa í för með sjer fyrir ýmsa, og ekki síst aðkomumenn, svo jeg mundi síður vilja gera það en þó jeg með því losnaði við eitthvert persónulegt nart. Þá var enn verið að minnast á Geysishúsið, og þá sjerstaklega innanstokksmunina. Aðalverðmætin munu hafa legið í rúmum og sængurfatnaði. Tvö tilboð jafnhá bárust, 1500 kr. hvort. Annað þeirra var frá konungsnefndarmanni, og mátti það því skoðast sem einskonar mat frá þeirri hlið. Enn fremur voru talin tormerki á því að flytja alt til Reykjavíkur; hefði þá bæst við flutningskostnaður, auk þess sem allóvíst var, að meiri upphæð hefði fengist fyrir það þar. Enda tel jeg líklegt, að þætti ekki ráðlegt nú, ef svo hefði verið gert.

Hákon Kristófersson Þar sem jeg er einn þeirra, sem varpað hafa fram meinlausum fyrirspurnum til hæstv. stjórnar, býst jeg við, að jeg eigi minn hluta af þeim ummælum hæstv. atvrh. (KIJ) um þann ójafna leik, sem ætti sjer stað, þegar stjórnin yrði að svara fyrirspurnum án alls fyrirvara. En mjer er ekki kunnugt, að sú hafi verið þingvenja hjer, að stjórninni hafi verið gert viðvart við slík tækifæri sem þessi, og veit ekki heldur til, að þeirri reglu sje fylgt í öðrum nærliggjandi löndum. Hann var í því sambandi að tala um stjórnarandstæðinga, en mjer komu þau ummæli á óvart, því jeg veit ekki til, að jeg hafi sýnt mig í neinni andstöðu við hann. En meiri líkindi eru fyrir því, að stjórn, sem átt getur von á fyrirspurnum fyrirvaralaust, vandi betur ráð sitt í öllum tilfellum, ef hún getur búist bæði við fyrirspurnum og útásetningum viðkomandi ýmsum stjórnarathöfnum, og haldi sjer vakandi. Hv. 1. þm. Árn. (EE), sem virtist vilja bera hönd fyrir höfuð hæstv. fjrh. (MagnJ), talaði um það, að þm. væru kvikusárir, er um smámál væri að ræða. En jeg verð þá að segja, að hann er æði hörundsár fyrir hönd hæstv. fjrh. (MagnJ), því jeg tel það ekkert smáatriði, ef ráðherra tekur fje til eigin afnota úr ríkissjóði án allrar heimildar. Hvað mundi verða sagt um sýslumenn, ef þeir tækju á sama hátt fje úr sýslusjóði? Í sambandi við það, að fjármálaráðherra þurfi að veita mönnum viðtal annarsstaðar en í stjórnarráðinu, þá verður það frekar að álítast „prívatmál, en að þar sje nokkru verulegu ráðið til lykta. Og þess ber að gæta, að ýmsir ráðherrar, svo sem Björn Kristjánsson og fleiri, hafa búið í sínum eigin húsum og ekki álitið viðeigandi að taka heimildarlaust fje úr ríkissjóði upp í húsaleiguna. Því kemur mjer á óvart, að háttv. 1. þm. Árn. (EE) skuli verða svo uppvægur fyrir aðfinslum mínum í þessu máli. - Þá talaði sami hv.þm. um Geysishúsið og sölu þess, og vildi ekki telja aðfinsluvert, hvernig því hefði verið ráðstafað. En þó heyrðist mjer á honum, að hann teldi nauðsynlegt að hafa gistihús á hverri dagleið þar austur eftir, og er þetta þá gert enn meir að ófyrirsynju, að rífa húsið niður. Enda var nýbúið að verja allmikilli fjárhæð til hússins, með það fyrir augum, að það skyldi vera látið standa um óákveðinn tíma. Jeg mundi þó ekkert hafa lagt á móti því, að það færi til sjúkrahúss í Árnessýslu - út af fyrir sig gat það verið heppilegt - en mjer finst það aftur á móti varhugavert af stjórninni að taka, ekki hæsta tilboði. Því það gefur að skilja, að þótt sjúkraskýlið sje annars, ef til vill, alls góðs maklegt, þá bar stjórninni engin skylda til að leggja því til þannig lagaðan styrk, og mátti ekki gera það í heimildarleysi eða upp á væntanlegt samþykki þingsins. Jeg býst við, að nálega 1500 kr. hafi verið gefnar eftir. Jeg hefi raunar ekki skjölin fyrir hendi; hafði í morgun ætlað mjer að fá þau til yfirlits uppi í stjórnarráði, en þau lágu ekki laus fyrir. Það hygg jeg líka, að því megi slá föstu, að almennur vilji manna í Árnessýslu hafi verið á móti því, að húsið væri rifið niður. Viðvíkjandi húsbúnaðinum, þá sagði sami háttv.þm., að ekki hefði farið illa á því, að þeir hefðu runnið til ungs og efnilegs kandidats með góðu verði. En jeg verð að halda því fram, að þó sá heiðursmaður eigi vafalaust alt gott skilið, þá átti hann að fá þá muni með sannvirði, en auðvitað ekki að okra á þeim. Annars er þetta álit háttv.þm. í fullu samræmi við þau ummæli hæstv. fjármálaráðherra við mig, að best færi á því að skifta innbúi Geysishússins upp á milli hreppanna í Árnessýslu. Jeg hafði fengið uppi í stjórnarráði lista yfir þessa búshluti og var kominn af stað með hann, en þá kom maður á eftir mjer og beiddist þess, að jeg skilaði honum aftur. Hið háa stjórnarráð hafði sjeð sig um hönd. En margir nýtilegir munir virtust vera þar, m. a. 20 - 30 körfustólar, og býst jeg þó ekki við, að aðalverðmætið muni hafa legið í þeim. Hæstv. fjrh. (MagnJ) veit vel, hvers vegna jeg er svona fjölorður um þetta. Jeg átti tal við hann í fyrra og beiddist þess að fá húsið leigt næsta sumar, fyrir hönd stúlku, sem verið hafði í konungsförinni og hlotið hin bestu meðmæli frá vegamálastjóra, sem bjóst við, að hún mundi hirða húsið svo vel, að eigi yrði kostur á betra. Tók ráðherrann vel í þetta og bjóst við, að samningar um þetta tækjust, svo framarlega sem fyrverandi stjórn hefði ekki bundið hendur sínar í því máli á þann hátt, að gefa loforð fyrir sölu á húsinu. Og auðvitað treysti jeg því og trúði, sem hver annar hrekkjalaus maður, sem hjelt sig eiga við haldinorðan mann, óvitandi um vafninga veraldarinnar, að hann mundi standa við sín orð. En það kom á daginn, að hann hafði ekki verið mjer heill í málinu, því að þá hafði hann lofað Jörundi Brynjólfssyni húsinu fyrir 2000 kr. Að þetta sje rjett, leyfi jeg mjer að fullyrða, því jeg hefi órækar sannanir fyrir því. Að vel athuguðu máli lít jeg svo á, að hæstv. ráðherra hafi vísvitandi farið með blekkingar og ósannindi í þessu máli, sem urðu til mikils óhagræðis fyrir þá, sem hjeldu sig mega fullkomlega treysta honum. Jeg kann illa við, að hæstv. ráðherra (MagnJ) hefir enga tilraun gert til þess að láta þinginu í tje vitneskju í þessu máli. Það hefir komið fram, og er óhrakið, að hægt hefði verið að selja húsið hærra verði. Jeg verð því að telja framkomu hæstv. ráðherra (MagnJ) alt annað en ákjósanlega, og jeg hefði óskað, að hann hefði að minsta kosti verið hreinskilinn við þingið, en ekki verið hjer með vafninga, sem ómögulegt er að sjá í gegnum með ærlegum augum. Slíkar ráðstafanir sem þessi eru með því móti, að hæstv. ráðherra getur ekki tekið neinum það illa upp, þótt þær sjeu víttar, og vona jeg, að hann misskilji ekki eða láti sjer mislíka það, sem jeg hefi sagt hjer. En ef svo er komið, að stjórnin má fara með fje landsins eftir vild sinni, þá erum við komnir inn á óheppilega braut, sjerstaklega ef ráðherrarnir eru ekki vel valdir, eins og því miður hefir fyrir komið.

Jón Baldvinsson Jeg get ekki verið hæstv. atvrh. (KIJ) sammála um það, að þm. eigi að láta stjórnina vita fyrirfram, hvers þeir ætla að spyrja. Það er eðlilegt, að á eldhúsdaginn, þar sem eru frjálsari umræður en ella. komi margt fram, sem þarf að upplýsa, og eins getur þm. dottið margt í hug meðan á umr. stendur, sem þeir hafa ekki athugað áður. Jeg ætla þess vegna að spyrja stjórnina nokkurra spurninga. Fyrst vil jeg spyrja hæstv. forsætisráðherra um það, hvaða eftirlaun danska bankastjóranum. er fór frá Íslandsbanka, hafi verið veitt. Þetta mál hefir mikið verið rætt, enda á það að vera opinbert mál. Og í einu blaði hefir verið nefnd til ákveðin upphæð. Jeg vildi gjarnan fá upplýsingar hjá stjórninni um þetta. Þá vil jeg spyrja sama hæstv. ráðherra (SE) sem er í bankaráði Íslandsbanka. hver mæti fyrir og fari með atkvæði erlendra hluthafa. Jeg vona, að hann svari mjer þessu. Þá vil jeg beina spurningum til hæstv. atvinnumálaráðherra. Það getur verið, að hann þurfi að afla sjer upplýsinga, en honum gefst tækifæri til þess, því bráðum verður fundarhlje. Á síðasta sumri keypti atvinnumálaráðuneytið kolafarm, og urðu út af því blaðadeilur. Mörgum sýndist, að stjórnin hafi breytt óhyggilega með því að ganga fram hjá þeirri stofnun ríkisins, Landsversluninni, sem sjerstaklega var kunnug þessum málum, þar sem það þó mun vera embættisvenja að leita álits þeirra stofnana, sem kunnugar eru á því sviði, sem um er að ræða í hvert sinn. Nú vildi jeg fá að vita, hve mikið kolin hafi kostað og hvernig hafi verið hagað útboði á þeim. Jeg vil einnig spyrja hæstv. ráðherra (KIJ) um það, hvort það sje rjett, að tveir kaupsýslumenn hjer í Reykjavík hafi fengið meðmælabrjef til útlanda frá stjórninni, þegar þeir þó fóru utan til þess að sinna sínum eigin erindum. Verð jeg að telja það mjög óheppilegt, ef svo hefir verið. Þá hefi jeg gefið tveimur ráðherrunum verkefni, og jeg er svo mikill jafnaðarmaður, að jeg kann ekki við að skilja þann þriðja út undan. Jeg vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra (MagnJ) um það, hvernig því sje varið með lán eða ábyrgðir ríkisins til verksmiðjunnar á Álafossi. Það er sagt, að fyrirtækið standi völtum fótum, og jeg vona, að fje landsins sje þar nægilega trygt. Sjerstaklega er nauðsynlegt að vita þetta áður en greidd eru atkv. um fjárlögin. Það er að vísu ekki hægt að ásaka stjórnina fyrir þetta: það er þingsins verk, en gott væri að fá þetta upplýst.

Jón Auðunn Jónsson Jeg ætla að byrja með að óska þess, að hæstv. fjármálaráðherra (MagnJ) gefi skýlausa yfirlýsingu um það, að hann ætli ekki að halda lengra út á þá braut að veita sjálfum sjer fje úr ríkissjóði án allrar heimildar. Jeg óska þess einnig, að hann lýsi því yfir, að hann ætli að greiða aftur þessa peninga. Upphæðin er ekki há, en fordæmið er ilt og á ekki að líðast. Ef haldið verður áfram á þessari braut, getur það komið fyrir, að ábyrgðarlitlir ráðherrar leigi heil hús handa sjálfum sjer, og það án þess að spyrja samverkamenn sína um það, hvað þá þingið. Enn fremur vil jeg spyrja ráðherrann (MagnJ), hvort það hafi verið í erindum stjórnarinnar, sem hann fór, er hann fór til útlanda á síðastliðnu sumri, meðan forsætisráðherra (SE) var þar. Og ef svo ótrúlega vill til, að hann hafi farið í erindum stjórnarinnar, þá vildi jeg vita, hver þau erindi hafi verið. Þá kem jeg að sölu Geysishússins, og kemur víst flestum saman um, að sú stjórnarathöfn sje lítt verjandi. Ýmsir, sem höfðu áhuga á því, að gistihús væri áfram á staðnum, vildu bjóða meira fyrir húsið en það var selt öðrum fyrir. Sömuleiðis er það á allra vitorði, að innanstokksmunirnir voru seldir langt fyrir neðan sannvirði. Það gengur sú saga, sem hægt mun að færa sönnur á, að kaupandinn, með því að selja lítinn hluta munanna, hafi getað greitt ríkissjóði andvirðið. Jeg vona, að hæstv. fjármálaráðherra láti ekki bíða lengi eftir svörum og skýringum.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg ætla fyrst að svara háttv.þm. Ísaf. (JAJ) og gefa honum skýlausa yfirlýsingu, en ekki þá, sem hann bað um. Jeg er sannfærður um, að ráðstafanir mínar hafa verið rjettmætar og jeg sje ekki, að þær þurfi að gefa neitt ilt fordæmi. Það er engin hætta á því, að ráðherrar fari síðar að leigja heil hús fyrir sjálfa sig, þó að eitt herbergi hafi verið leigt til stjórnarþarfa. Háttv. þm. (JAJ) hjelt því fram, að jeg hefði getað látið forsætisráðherra eða sendiherra sinna erindum ytra og þurft að fara sjálfur. Þetta er hvorugt rjett, þegar af þeirri ástæðu, að báðir þessir menn voru hjer heima á Íslandi meðan jeg dvaldi í Kaupmannahöfn. Þá kom hv.þm. (JAJ) að Geysishúsinu og átti þar samleið með hv.þm. Barð. (HK). Jeg get því svarað þeim báðum í einu. Það var óþarfi af háttv.þm. Barð. (HK) að afsaka afstöðu sína til þessa máls, eða gera játningu - ranga þó - hjer framan í deildinni um hvatir sínar. En ummæli hans sýna, að hann hefir tilfinningu fyrir því, að hann og hans fylgdarpeð vinna hjer óheilt verk og lítilmannlegt og í alt öðrum og verri tilgangi en þeir láta í veðri vaka. Þetta mun koma á daginn og „skal þess bíða“. Yfirleitt þurfa þeir ekki að afsaka það, hverjum vopnum þeir beita gegn mjer, því aursletturnar lenda eingöngu á þeim sjálfum; jeg hefi enga tilhneigingu til þess að gjalda líku líkt í því efni. Hinu kann jeg síður, að samherjar mínir tefli þremur peðum af þessu tægi fram til þess að vega aftan að mjer, og mun jeg því snúa mjer við eftir því. Háttv. þm. (HK og JAJ) gerðu mikið úr innanstokksmununum í Geysishúsinu, og til þess að þeir renni ekki blint í sjóinn með það, þá skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp lista yfir þessa muni. Jeg skal lesa hægt, svo að þeir geti skrifað upp það helsta. Listinn hljóðar þannig: „Skrá yfir búshluti og innanstokksmuni, sem geymdir eru frá síðastliðnu sumri í húsi ríkissjóðs við Geysi: 82 grunnir diskar, 66 djúpir diskar, 50 eggjabikarar, 12 ávaxtaskálar, 4 kartöfluföt, 22 brauðbakkar, 32 kökudiskar, 1 kökufat, 2 glerkönnur, 6 leirkönnur, 2 sósurjómakönnur, 74 vatnsglös, lítil 46 vatnsglös, stór, 10 föt, stór (leir), 8 föt, lítil, 1 fat, stórt (em.), 1 leirskál, stór, 3 tepottar, 5 tesigti, 1 kjötkvörn, 1 hakkajárn, 2 skurðarbretti, 2 blikkbalar, 1 búrhnífur, 2 smjörspaðar, 1 fiskspaði, 1 trjesleif, 3 ausur, 1 pönnukökuhnífur, 1 panna, 1 kökuform, 2 þeytarar, 1 kjötöxi, 1 rifjárn, 1 sósusigti, 3 dósahnífar, 7 pottar, 1 mjólkurfata, 1 olíuofn, 2 kaffikönnur (önnur stór), 1 ketill, 2 prímusar, 10 leirskálar, 25 bollapör, 4 þvottastell (leir), 5 þvottastell (em.), 9 þvottaskálar, 10 vatnsfötur, 8 öskubakkar, 20 smádiskar (gler), 2 smáföt, 24 sængurver, 24 koddaver, 24 lök, 4 beddar, 2 vattteppi, 6 vattdýnur, 48 serviettur, 3 borðdúkar, 36 handklæði, 36 þurkur, 6 sængur, 18 koddar, 54 rúmteppi, 3 fataburstar, 3 skóburstar, 2 áburðarburstar, 4 búnt eldspýtur, 8 ediksglös, 5 saltker, 24 borðhnífar, 24 gaflar, 24 skeiðar, 24 dessert skeiðar, 24 dessert gaflar, 12 dessert hnífar. 24 teskeiðar, 1 blómvasi, 5 speglar. 3 kjötgaflar, 4 járnrúm, 2 trjerúm, 4 þvottaborð, 4 þvottaborð með grind, 2 borð, 1 divan, 1 divanteppi, 1 fatasnagi, 1 fataskápur, 1 þvottaborð með marmaraplötu, 1 spegilborð, 5 stólar (stoppaðir), 27 birkistólar, 13 stangdýnur, 21 stígvjelaþræll, 1 tappatogari, 29 vatnsflöskur, 1 fægiskúffa, 1 fægikústur, 5 gólfmottur, 2 gólfskrúbbur, 1 gólfkústur, 1 lakkdós og kústur, 1 hamar, 1 sög, 1 öxi, 1 lóðhamar, 1 nafar. Skráin samin af Jóni Jónssyni frá Flatey, ráðsmanni við Geysi“. Þá er nú listinn búinn, og geta háttv. fyrirspyrjendur skemt sjer við að rýna í hann fyrst um sinn. Tilboðin, sem komu í þetta, voru tvö, jafnhá, og var tilboðinu frá Laugarási tekið, því að ekki þótti tiltækilegt að flytja þetta hingað suður.

Var þetta ekki selt prívatmanni?

. Maðurinn, sem keypti, var læknirinn við sjúkraskýlið. Þá var háttv.þm. Barð. (HK) að tala um, hvers vegna hærra tilboðinu í Geysishúsið hefði ekki verið tekið. En þar um er háttv.þm. því til að svara, að þetta yfirboð, sem var 500 kr., kom ekki fyr en svo seint, er samningar við læknishjeraðið um kaup á húsi þessu voru gerðir, enda bar tilboðið með sjer, að það var gert með vitund um það, og hefði því átt að sendast læknishjeraðinu, en ekki stjórninni. Háttv. þm. hefir stundum nefnt húsið „gistihús“. Mjer vitanlega hefir þarna aldrei neitt gistihús verið og engin heimild til að fara að reka þarna „ríkishótel“. Jeg veit ekki betur en að húsið lægi þarna eiginlega í algerðu reiðileysi. Enn fremur skal jeg taka það fram, að eignarheimild ríkisins fyrir húsinu var ekki í lagi. Það hafði verið selt eftir fyrri konungskomuna. 1908, að mig minnir, án þess að þeir samningar nokkurn tíma hafi verið kláraðir. Var því frekar um kröfu en eignarheimild að ræða. Einnig, lágu fyrir meðmæli frá landlækni, um að vera læknishjeraðinu innan handar með að eignast húsið, því að annars hefði sjúkraskýlið ekki orðið reist í bráð. Jeg sje því ekki annað en að farið hafi verið rjett að þessu máli.

Forsætisráðherra (SE): Það eru aðeins tvær fyrirspurnir háttv. 2. þm. Reykv. (JB) sem jeg vildi svara. Fyrri fyrirspurnin var um það, hve mikil eftirlaun Tofte bankastjóri hefði fengið, er hann ljet af embætti. Jeg skal strax upplýsa það fyrir hv.þm., að hann fjekk engin eftirlaun. En hitt atriðið, hvernig samningur hans var gerður upp, sje jeg ekki ástæðu til að skýra frá, þar sem svo var ákveðið á bankaráðsfundi, að skýra ekki frá því, sem þar gerðist. Hvað snertir aðra fyrirspurnina. um það, hver færi með atkvæði hinna útlendu bankaráðsmanna Íslandsbanka, er því til að svara, að það er enginn ákveðinn, því að stundum hefi jeg farið með þau og stundum aðrir. Jeg fór t. d. með þau síðast.

Jón Sigurðsson Hæstv. atvrh. (KIJ) bar sig mjög illa, er hann byrjaði að svara fyrirspurnum mínum, því að hann taldi, að það væri að vega að vopnlausum mönnum, er verið væri að spyrja hæstv. stjórn. Þetta þykir mjer of mikill barlómur; við, sem höfum verið að spyrja, höfum spurt um stjórnarráðstafanir, sem við þekkjum ekki nema af afspurn, en hæstv. stjórn hefir að sjálfsögðu rannsakað og er nýlega búin að afgreiða; geta því allir sjeð, að hún hlýtur að standa miklu betur að vígi en við, sem erum nýkomnir frá búum okkar. Út af þessum launum sínum tók hæstv. ráðherra það fram, að erlendis væri venja, að slíkar fyrirspurnir sem þessar kæmu fram nokkru áður en þeim ætti að svara, til þess að stjórnin gæti verið undirbúin. Þetta hygg jeg ekki vera rjett; á erlendum þingum. t. d. enska þinginu, verður stjórnin að vera viðbúin að svara hvenær sem er. Við fyrstu spurningu minni, um heimild stjórnarinnar til að láta leggja símalínuna til Staðarfells, fjekk jeg það svar hjá hæstv. ráðherra, að það hefði verið sama heimild og fyrverandi stjórn hefði haft til þess að láta leggja línuna til Þorlákshafnar, og hefði jeg sem fylgismaður hennar ekkert fundið að því. Bauðst hann jafnframt til að koma með fleiri dæmi, þessu lík, frá tíð fyrverandi stjórnar, sem jeg hefði verið samþykkur. Ef hæstv. stjórn hefði haft sömu heimild og fyrv. stjórn til þess að leggja Þorlákshafnarsímann, þá væri hún betur á vegi stödd í þessu máli en hún er, því Þorlákshafnarsíminn var í símalögunum. En það get jeg sagt hæstv. ráðherra, að hann veit ekkert um, hvort jeg hefi verið samþykkur öllum gerðum fyrv. stjórnar, þó að jeg hafi ekki gert það að umtalsefni á hinum svokallaða eldhúsdegi. Það eina, sem jeg því fjekk, sem átti að heita svar við fyrirspurninni, var, að við það að taka upp þessa línu nú hefði sparast um 4 þús. kr. Það er vitanlega gott og blessað, ef svo er, og ætti jeg síst að lasta hæstv. stjórn fyrir sparnað. En þá vaknar hjá mjer önnur spurning, og hún er sú, hvort það muni líka vera sparnaðarráðstöfun hjá hæstv. stjórn að láta staurana til línunnar Fáskrúðsfjörður - Reyðarfjörður liggja eitt til tvö ár enn þá. Þeir eru nú búnir að liggja á þriðja ár fyrir austan, og er ekki ólíklegt, að þeir fari að feyskjast. Hefði því ekki verið eins hyggilegt að láta leggja þessa línu, sem er 2. flokks lína og í símalögunum? Jeg er ekki í minsta efa um það, og verð því eindregið að halda því fram, að slík ráðstöfun, sem þessi, sje brot á rjetti þeirra hjeraða, sem komin eru með síma inn í símalögin, hvort heldur sem hún er gerð af fyrverandi eða núverandi stjórn, því til hvers eru þá ákvæði símalaganna, ef ekkert má fara eftir þeim. Og hjer stendur einmitt svo á, að upp er tekin lína, sem ekki er í símalögunum og engin fjárveiting er til, hvorki í fjárlögum eða fjáraukalögum, og engin ósk er um frá viðkomandi hjeraðsbúum. Því jeg veit, að háttv.þm. (Dala. (BJ) hefði ekki látið undir höfuð leggjast að bera slíkar óskir fram, ef þær hefðu einhverjar verið til. Lítur því út fyrir, að þetta hafi ekki einu sinni verið áhugamál heima í hjeraðinu, heldur knúð fram af ofurkappi einstakra manna, þvert ofan í lög og gildandi reglur. Síðasta þing feldi niður fjárveitingu til allra símalína, og sparnaðurinn á því sviði gekk svo langt, að jafnvel sumir þingmenn greiddu atkvæði á móti línum í sínum eigin hjeruðum, og var jeg einn af þeim. Bæði fjárveitinganefndir og meiri hluti þingmanna sýndu hæstv. stjórn það traust að leggja það í hennar vald, hvort eða hverjar línur skyldu lagðar á þessu ári, og vitanlega var það samróma álit allra, að ef nýjar línur yrðu lagðar, þá gætu ekki aðrar línur komið til greina en þær, er stóðu í frv. stjórnarinnar og voru feldar niður. En hvernig hefir hæstv. stjórn farið með það vald, er henni var gefið í þessu efni? Því er fljótsvarað; hún hefir misbrúkað það, eins og áður er sagt, og því gersamlega brugðist þeim vonum, er jeg og aðrir gerðu sjer um framkvæmdir hennar á þessu sviði. Tillögur fjárveitinganefndar nú, um að taka símalínurnar upp í fjárlögin, eru fyrst og fremst bygðar á þessari reynslu; nefndin mun ekki hafa treyst sjer til að leggja það til, að slíkt einræði verði veitt hæstv. stjórn aftur, sökum þeirrar reynslu, sem þegar er fengin. Annað atriðið, sem jeg óskaði svars hæstv. atvrh. (KIJ) um, var um byggingu skólabúsins á Hólum. Hæstv. ráðherra gat þess, að skólastjóri hefði farið fram á, að landið keypti nokkurn búsauka og að fyrverandi atvinnumálaráðherra hefði veitt ádrátt um það, Það getur ekki talist ástæðulaust, þó að skólastjóri hafi farið fram á þetta, því að búið er lítið, og geta allir sjeð, hvort 4 brúkunarhross. t. d., sjeu ekki of lítið fyrir búið. Auk þess sem líka hefir verið mjög dýrt að hleypa upp búi. Hæstv. ráðherra gat þess, að þessi búsauki myndi hafa kostað um 3–4 þús. kr., og ásaka jeg hann ekki fyrir það, þó að hann gæti ekki tekið þessa kröfu til greina þegar í stað. En jeg tel það ámælisvert að leitast ekki eftir frekari samningum við skólastjórann. En hæstv. ráðherra taldi það ekki hafa verið skyldu sína. En það verð jeg aftur að segja honum, að ef enginn gerði annað en það, sem lagaskyldan byði, þá yrði margt ógert, og situr illa á ráðherra að viðhafa slík ummæli. Og um þetta mál tel jeg, að alveg hafi verið sjálfsögð skylda að leita frekari samninga en gert var, því að það skiftir alls ekki svo litlu, hvernig búskapurinn á bændaskólunum er rekinn. Hefði stjórninni líka átt að vera innan handar að leita til Búnaðarfjelags Íslands eða landbúnaðarnefnda þingsins, þegar þingið var einmitt að koma saman um það leyti, sem búið var leigt, því að hún hefir oft leitað til þingsins um ómerkilegri mál. Þegar breyta skal einhverju, eru það tvær spurningar, sem liggja fyrir. Fyrst. hvort breytingin sje til bóta, og ef það er vafasamt, þá er hin spurningin sú, hvort sá fjárhagslegi hagnaður, sem af henni kann að verða, vegi á móti þeim óþægindum, sem af henni kann að leiða. Ef hvorugt er fyrir hendi, hvorki umbótin nje fjárhagslegur gróði, er breytingin órjettmæt. Skal jeg nú leiða rök að því, að hvorug þessi ástæða lá fyrir. Aðalvinningurinn við það skipulag, sem nú er á Hvanneyri og verið hefir á Hólum, að skólastjóri sje jafnframt bústjóri, er fyrst og fremst sá, að honum gefst tækifæri til að sýna í verkinu það, sem hann kennir. Og er eitt vel unnið verk meira virði en 5–10 fyrirlestrar. Einnig er skólastjóri stöðu sinnar vegna skyldugur að reka fyrirmyndarbú og tilraunabúskap, eftir því sem ástæður hans frekast leyfa, í búnaðarskólunum eða í sambandi við þá á að gera tilraunir með vinnusparandi vjelar og önnur praktisk viðfangsefni, og hverjum ætti að vera betur treystandi en skólastjórum bændaskólanna að afla innlendrar reynslu handa okkur bændunum? Því að okkur vantar hana tilfinnanlega á fjölmörgum sviðum. En bændur eru því miður fæstir svo efnum búnir, að þeir geti lagt út í þann kostnað, sem slíkar tilraunir hafa í för með sjer; reynslan er að vísu góður kennari, en hún er líka dýr kennari. Eru þá líkur til, að bústjóri, óviðkomandi skólanum, inni þessi hlutverk af hendi eins og skólastjóri myndi gera. Jeg segi nei. Skólinn er honum alveg óviðkomandi og bústjóri hefir engar skyldur við hann. Má því ganga út frá því með fullri vissu, að allar búnaðartilraunir og öll nýbreytni verði lögð á hilluna og búskapnum hagað einungis eftir þeirri grundvallarreglu að græða sem mest fje, en ekki þekkingu og reynslu, sem verður þó að vera meginatriði fyrir slíkan skóla. Verða því allar tilraunir, sem byrjað kann að vera á, kyrktar í fæðingunni um óákveðinn tíma og komið á fullkominni kyrstöðu. Maður sá, sem veitt hefir verið búið á Hólum, getur vel verið duglegur, - jeg þekki það ekki - en jeg geri mjer enga von um, að hann sjái sjer fært að reka búið eins og vera ber um skóla- og tilraunabú; það mundi reynast honum fjárhagslegt tjón, en í það má skólastjóri ekki horfa, enda hefir hann þá laun sín við að styðjast. Jeg skal svo að endingu geta þess að töluverð hreyfing er nú um það að setja upp fyrirmyndarbú austur í Árnessýslu, og því er einmitt fylgt fram af sumum stuðningsmönnum stjórnarinnar í Framsóknarflokknum. En það finst mjer allundarlegt, ef hæstv. stjórn er í vitorði um þetta og styrkir það, á sama tíma, sem hún sviftir okkur Norðlendinga hinum litla vísi, sem við höfðum af tilraunabúi. Nú hefir hinn nýráðni bústjóri tjáð hæstv. stjórn, að hann treystist ekki til að flytja í bæinn á Hólum. nema því aðeins, að talsverðu fje yrði varið þar til aðgerðar. Það virðast því mestar líkur til, að greiða verði eins mikið fje- eða meira úr ríkissjóði en þótt keyptur hefði verið búsaukinn, sem skólastjórinn fór fram á. Jeg get því ekki komið auga á nokkrar málsbætur hæstv. atvrh. (KIJ) til handa í þessu máli. Skólanum er gert tjón og ríkissjóði sömuleiðis með þessari flaustursráðstöfun, og hygg jeg, að flestir Norðlendingar muni gjalda hæstv. stjórn óþökk fyrir.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Það eru aðeins fáein orð. Jeg átti ósvarað háttv. 2. þm. Reykv. (JB) viðvíkjandi Álafossi, þ. e. því láni, sem verksmiðjunni var veitt úr viðlagasjóði. Það lán var að upphæð 100 þús. kr. og er frá því í júlí 1920. Það var veitt með 20 ára afborgunum og trygt með veði í verksmiðjunni, vjelum og ýmsun tilheyrandi húsum, og get jeg því ekki sjeð, að það hafi verið gengið illa frá lántökusamningunum frá stjórnarinnar hálfu. Úr viðbótinni, eða ábyrgðinni, sem heimilið var í næstsíðustu fjárlögum, hefir ekki orðið, hvorki í minni tíð nje fyrirrennara míns.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg held, að háttv.þm. Barð. (HK) hafi ekki heyrt vel til mín í dag, er jeg mintist á, hversu langt frá því að vera auðvelt það væri fyrir stjórnina að svara ýmsum spurningum viðvíkjandi skjölum og þess háttar án þess að hafa nokkurn fyrirvara. Jeg tók þá fram, að slíkar óviðbúnar fyrirspurnir væru ekki praksís í öðrum löndum, nema ef vera kynni í Danmörku. En í Englandi er það t. d. ekki praksis; það veit jeg. Þar kemur ekki fyrir, að lögð sje fyrirspurn fyrir ráðherra, nema hún hafi áður verið prentuð. Enda segir þetta sig sjálft. Svo framarlega sem þingmenn vilja fá svör við fyrirspurnum sínum, og það hlýtur þó að vera meiningin, þá er það ekki altaf hægt og aldrei vandalaust fyrir ráðherra að gefa þau þegar í stað, og það er ekki von á því, að þeir muni út í æsar það, sem stendur í gömlum skjölum. Annað er það, að þótt einhverjum þm. þyki þetta og þetta merkilegt mál, einkum ef það snertir kjördæmi þeirra, getur það verið ómerkilegt í augum ráðherra. Með þessu hefi jeg þá líka svarað háttv. 2. þm. Skagf. (JS) út af ummælum hans um þetta atriði. Þá ætla jeg að snúa mjer að háttv. 2. þm. Reykv. (JB) Hann lagði fyrir mig tvær fyrirspurnir. Í fyrsta lagi, hvers vegna stjórnin hefði keypt kol frá Englandi síðastliðið sumar, í stað þess að fá þau hjá Landsversluninni. Honum fanst það skakt að farið og spurði, hvernig á því hafi staðið og hvað kostnaðurinn hafi verið mikill. Hvað því viðvíkur, að stjórnin hefði átt að fá kolin hjá Landsversluninni, þá get jeg í raun og veru verið honum sammála um það, en gallinn var sá, að hún hafði ekki heimild til þess að kaupa kol. Háttv. þm. man sjálfsagt, að á síðasta þingi komu fram tvær till., þar sem gengið er út frá, að Landsverslunin hafi ekki eftirleiðis sölu á öðrum vörum en hún hafði fengið rjett til einkasölu á. þ. e. tóbaki og steinolíu. Í umr. um það mál er skýrt tekið fram, að ekki sje ætlast til, að Landsverslunin hefði kola- og kornvöruverslun. Það gekst stjórnin undir. Sú leið var því útilokuð. Svo stóð á í júlí og í ágústmánuði, er kaupa átti kol handa ríkisstofnununum, þá kostaði hver smálest heimflutt 85 kr. Þetta þótti náttúrlega gífurlegt, og sendi því stjórnin fyrirspurn til allra kaupmanna, sem líklegastir þóttu til að geta útvegað kol með betri kjörum, um það, hvar þau reyndust ódýrust. Eftir talsvert umstang og trúkk fjekst loks tilboð frá kaupmanni einum hjer í bænum um að selja ríkinu kol á 60 kr. tonnið á staðnum. Þessi kjör voru stórum mun betri en hægt var annarsstaðar að fá, og keypti stjórnin því þegar 1060 tonn. Við flutning heim lögðust 2 kr. á hvert tonn, svo að hvert tonn heimfluttra kola kom til að kosta 62 kr. Kol þau, er skyldu fara til Vífilsstaða, tók Lagarfoss með til Hafnarfjarðar, að því er mjer hefir skilist aukreitis og án þess að sjerstakur kostnaður hafi orðið af þeim flutningi. Þá voru þau flutt þaðan til Vífilsstaða og kostuðu þangað komin 61 kr. pr. tonn. Með þessu kolaverði held jeg því fast fram, að landið hafi grætt mikið á þessari ráðstöfun stjórnarinnar, um 25 kr. á hverju tonni, og er því síður en svo, að hún sje ámælisverð fyrir, heldur þvert á móti. Hvað kolin sjálf snertir, þá hjetu þau „Large Yorkshire hard Steamcoals“ - ágæt kol og viðurkend af öllum, sem þau hafa notað. Með þessu hygg jeg, að jeg hafi svarað fyrri fyrirspurninni nægilega. Þá fann sami háttv.þm. að því, að stjórnin hafi autoriserað kaupmenn, sem höfðu farið út í heim í eigin verslunarerindum. Jeg man að vísu eftir, að skömmu eftir að jeg tók við ráðherraembættinu í fyrra, kom einn merkasti kaupmaður þessa bæjar til mín og tjáði mjer, að hann ætlaði utan til þess að leitast fyrir um betri markað fyrir íslenskar afurðir. Sjálfur hefir hann altaf verslað með afurðir landsins. Hann sýndi mjer meðmæli, sem Pjetur heitinn Jónsson ráðherra hafði gefið honum árið áður, og höfðu þau ekki að geyma neina autorisation. Hann spurði mig nú, hvort jeg vildi ekki gefa sjer samskonar meðmæli, og af því að jeg þekti manninn að öllu því besta, sem vandaðan og duglegan mann, þá blandaðist mjer ekki hugur um að gefa honum þau. Sjerstaklega hafði hann ætlað sjer að komast fyrir, hvort hægt væri að flytja lifandi fje til Belgíu. Starf hans í því efni hefir ekki kostað landið einn einasta eyri. Hvað snertir, að hann hafi sjálfur haft gagn af ferðinni, skal jeg ekkert um segja, því að jeg veit það ekki; en hafi svo verið, sem er ekki ólíklegt, þá hefir landið hafi það líka. Þar með tel jeg síðari fyrirspurninni svarað, svo sem þörf er á. Háttv. 2. þm. Skagf. (JS) hefir aftur ítrekað þessar 2 spurningar, sem hann beindi til mín í gær, sjerstaklega út af Staðarfellssímanum. Hann sagðist ekki hafa fengið svar, en rifjar þó upp í ræðu sinni með mörgum orðum svör mín. Jeg lít svo á, sem margt sje óþarflegra framkvæmt en að leggja síma til staðar, er landið á og er sýslumannssetur, auk þess sem það verður væntanlega innan skamms skólasetur: en auk þess er þessi lagning uppfylling á gömlu loforði. Sýslumaðurinn í Dalasýslu sagði mjer, að hann hefði átt tal við Pjetur sál. Jónsson um þetta 1920, og hafi hann gefið málinu góðar undirtektir. Frekara vildi hann ekki fullyrða. Auðvitað hefir Pjetur sálugi sjeð það sama og jeg nú, að öll sanngirni mælti með því, að þessi lína væri lögð um leið og Króksfjarðarsíminn, sjerstaklega þegar við það má spara um 4–5 þús. kr. Hv. þm. gat þess, að nær væri að nota símastaura þá, sem nú lægju undir skemdum fyrir austan, án þess, að við þeim hafi verið hreyft í háa tíð, og hafi þannig verið borinn fyrir borð rjettur þeirra hjeraða, sem samkvæmt símalögunum hefðu þegar átt að hafa fengið síma. Það er að vísu leiðinlegt, að þeim línum hefir ekki enn verið komið upp, en fjárskortur hefir gersamlega hamlað því til þessa. En nú getur hv.þm. sjeð í fjárlagafrv., að mín meining er að koma þeim í framkvæmd, jafnvel á næsta ári. Jeg er ekki úrkula vonar um, að það takist. Háttv. sami þm. (JS) álítur, að jeg hafi verið of fljótur á mjer að semja við nýja ábúandann á Hólum. Það get jeg alls ekki viðurkent. Staðan var auglýst laus með löngum fyrirvara, en enginn gaf sig fram. Rjett fyrir þingbyrjun kom loks efnilegur maður til mín og bauðst til að taka að sjer búið. Jeg skýrði honum frá skilmálum öllum, og bauðst hann til að ganga inn á þá, en þóttist þó þurfa að fara norður fyrst til þess að skoða sig um á staðnum. Þá fjell heppileg skipsferð norður, og tók hann sjer þá far þangað. Það er rjett, að þing var þá að byrja, og hefði verið hugsanlegt að setja málið í þingnefnd. t. d. landbúnaðarnefnd. En einn hv.þm., 3. þm. Reykv.  (JÞ. var um daginn að kvarta yfir því, með hve mörgum störfum stjórnin ónáðaði þingnefndir. Jeg gat að vísu ekki tekið það til mín, því að jeg legg það ekki í vana minn að snúa mjer til nefnda til að biðja þær um að aðstoða mig í embætti mínu. Jeg hefi aldrei gert það og aldrei komið í nefndir, nema eftir beiðni þeirra. En þetta sýnir, hversu skiftar skoðanir manna eru um þetta mál. Annar þm. segir, að stjórnin hafi átt að setja þetta mál í nefnd, en hinn, - og á það get jeg vel fallist, - að ekki beri að ónáða nefndir að óþörfu. (JS: Það er enginn vansi)  . Það er satt, en hvað segir þá háttv. 3. þm. Reykv.? Þar sem sami háttv.þm. (JS) segir, að jeg hafi ekki tjáð mig skyldan til að leita samninga við skólastjóra, þá er það blátt áfram ósannindi. Því það hefi jeg aldrei sagt, en jeg sagði, að mjer hefði ekki verið skylt að bera málið undir Búnaðarfjelagið, og við það stend jeg. Jeg þekki lítið til þess fyrirmyndarbús í Árnessýslu, sem háttv.þm. gat um. Jeg hefi heyrt, að menn hefðu í hug að stofna slíkt bú í sambandi við áveiturnar, en jeg hygg, að málið komist ekki skjótt í framkvæmd. Síst má draga þá ályktun af þeirri fyrirætlum, að það eigi að eyðileggja Hóla fyrir Norðurland á kostnað Sunnlendinga. Að endingu gat hv.þm. (JS) þess, að húsrúm væri svo lítið á Hólum, að nauðsynlegt væri að hressa upp á gamla bæinn. Jeg get ómögulega skilið, að húsakynni á Hólum sjeu svo lítil, að nokkur vandræði sjeu fyrir bónda að fá húsnæði, nema því aðeins, að kennarar heimti miklu stærri íbúð en þörf er á. Jeg held, að engin vandræði verði að þessu, ef menn vildu sýna dálitla tilhliðrunarsemi, en ef því er ekki að fagna, þá er náttúrlega öðru máli að gegna, og þá verður að taka til annara ráða, til þess að kennarar sýni tilhliðrunarsemi í húsaskiftingunni. Annars hafði jeg hugsað mjer að skipa háttv.þm. sjálfan, fyrir hönd stjórnarinnar, til þess að vera við úttekt Hólabúsins í vor og afhenda það í hendur þessa nýja bónda, og treysti jeg honum fyllilega til að sjá svo um, að þeim nýja bónda verði trygt sæmilegt húsnæði.

Bjarni Jónsson Jeg hefi lagt hlustirnar við því, meðal annars. er háttv. 2. þm. Skagf. (JS) mælti í garð hæstv. atvinnumálaráðherra (KIJ) um það, að sá hinn sami hafi gert sig sekan í glópsku þeirri að ákveða að leggja síma að Staðarfelli. Þetta hlýtur að vera mjög góð stjórn, þegar hún er ásökuð fyrir það að hafa nú framkvæmt 8 ára gamalt loforð þings og stjórnar. Ef einhver kynni að efast um, að það sje rjett, sem jeg segi, skal hann snúa sjer til landssímastjórans, Forbergs, er veit alt hið sanna um þetta mál og mun staðfesta mína frásögn. 1914 bar jeg fram á þingi frv. um, að sími yrði lagður frá Búðardal að Tjaldanesi, yfir Staðarfell og Skarð. Skal jeg ekki rekja það nánar, hvar jeg hugsaði mjer, að síminn skyldi liggja, en menn geta sjeð það á uppdrætti, sem prentaður er í þingtíðindum þess árs og Forberg ljet gera yfir þessa hluti. Hann vildi ekki fallast á að láta símann fara þessa leið, þar eð koparþráður sá, sem ætlaður var til hans, var 3,3 mm. að þvermáli, og yrði því of dýr. En í þess stað lofaði hann þá að leggja aukalínu út að Staðarfelli, en Skarðslínuna vildi hann eigi fallast á. Mig undrar eigi, þótt sýslumaður Dalamanna hafi fengið góðar undirtektir hjá Pjetri sál. Jónssyni, því að hann var einn af fleiri í símanefndinni 1914, og vissi því vel um hið gefna loforð. Einnig var því lofað, að símalína þessi skyldi lögð 1916. Á þessum loforðum hefi svo jeg og Dalamenn verið dregnir í 6 ár, uns atvinnumálaráðherra lætur kaupa í fyrra sumar efni til símans, og hefst þannig fyrstur handa til að efna hið marggefna loforð.

Það loforð hefir verið gefið á bak við tjöldin

. Bak við hvaða tjöld? Það ei á allra vitorði, þeirra er málið þekkja, að hætv. atvrh. (KIJ) ríður hjer fyrstur á vaðið til að uppfylla gamalt þingloforð. Hann á síst skilið ákúrur fyrir það, heldur þakklæti fyrir að hafa bætt afbrot undanfarinna stjórnarvalda. Hitt væri hægt að átelja fyrir, sem sje hinn mikla drátt, sem orðið hefir á framkvæmdunum.

Jón Auðunn Jónsson Mjer virðist þörf á því að fara nokkrum fleiri orðum en orðið er um þá stjórnarráðstöfun hæstv. fjrh. (MagnJ), að hann ávísaði sjálfum sjer húsaleigu fyrir herbergi í einkaíbúð sinni. Því út úr hinni skýjuðu yfirlýsingu hans, sem hefði þó átt að vera skýlaus, hefir víst enginn fengið neitt, nema ef til vill það, að talsvert ský sje á velsæmistilfinningu hæstv. ráðherra (MagnJ). Jeg verð því að leyfa mjer að biðja hæstv.forsrh. (SE) um yfirlýsingu um það, hvort hann sje tiltæki þessu sammála eða hvort hann ætlar að láta þetta líðast áfram. Af upptalningu húsmunanna í Geysishúsinu er það bersýnilegt, að þeir voru ekki þannig, að þeir hæfðu einir á sveitaheimili. Ráðherrann hefir því sannað það, sem ætla má, að hann vildi ósanna, sem sje það, að þessir munir voru fremur gefnir en seldir. Því um verðið er það að segja, að það er auðsjeð, að það nær engri átt, þegar þess er gætt, að meðal munanna voru 6 vönduð rúm með öllum búnaði, allir borðbúnaður handa 24 manns, sem alt hafði verið notað handa konunginum og hans fylgdarliði, og má geta nærri, hvort þetta eitt hefir ekki verið meira en 1500 kr. virði, auk alls annars, sem þarna var selt, enda ekki ósennilegt, að sá, sem tekur handa sjálfum sjer, geti líka tekið til að gefa öðrum. Þegar hæstv. ráðherra (MagnJ) fór svo að tala um utanförina í sumar, varð grauturinn nokkuð heitur, og ef ekki kemur annað fram um það ferðalag en það, sem hann mælti í ræðu sinni, munu víst flestir líta svo á, sem ferðin hafi verið alveg óþörf. Yfirleitt verður að segja, að framkoma þessa hæstv. ráðherra (MagnJ) í málum þessum hafi verið á þann veg, að hún sje alveg óforsvaranleg og ósæmileg, og hefir því að maklegleikum verið vítt af öllum þeim, sem um þetta hafa talað, og vænti jeg þess líka, að hæstv.forsrh. (SE) gefi einnig skýra yfirlýsingu, til þess að þvo sínar hendur af þessum málum, því ekki ætla jeg hann samsekan í ósómanum.

Magnús Jónsson Jeg hafði hugsað, að þetta lítt takmarkaða umræðuefni, sem eldhúsdagurinn svo nefndi leggur upp í hendur manna, yrði notað til þess að einhverju leyti að minnast á eitt mál, sem ef til vill hefir vakið meiri eftirtekt og umtal en nokkurt annað mál nýlega. Ólafsmálið svo nefnda. Jeg ætlaði ekki að taka her til máls í fyrstunni, og er því ekki svo undirbúinn, að jeg geti rakið nema aðalatriði málsins, enda skifta þau mestu. En úr því enginn annar hefir orðið til þess að vekja hjer athygli á þessu máli, þykir mjer rjett að gera það stuttlega, og verður þá ekki hjá því komist að rekja nokkuð sögu málsins. Það var sumarið 1921, að Ólafur ritstjóri Friðriksson kom úr utanför og hafði með sjer rússneskan pilt, sem hann hafði, að sögn, tekið upp af götu sinni í gustukaskyni, af því að hann er hjartagóður maður. En þegar til kom, reyndist svo sorglega ástatt, að piltinn hafði augnveiki slæma og smitandi, sem hjer var ekki til áður og læknar vildu ekki eiga undir, að hjer gæti útbreiðst, og lögðu því til, að drengurinn yrði sendur úr landi aftur. En maðurinn, sem í hlut átti, er tilfinningamaður og tók sjer þetta nærri og vildi sporna við þessu. Fór svo, að í hart sló milli hans og yfirvaldanna, og urðu úr tvær atrennur, þar sem hann veitti lögreglunni mótspyrnu með valdi. Eins og við var að búast, hvaða skoðanir sem menn annars höfðu á málinu, var ekki unt að meta svo, að honum væri heimilt að veita lögreglunni slíka mótspyrnu átölulaust, og að lokum fjell hæstarjettardómur í málinu 1922, og var maðurinn þar dæmdur í refsingu. Nú er sagt, að ekki tjái að deila við dómarann og að þegar dómur sje fallinn verði menn bráðlega að taka út hegningu sína. Menn undruðust það því margir, að maður þessi skyldi eftir sem áður ganga laus og liðugur, og fara jafnvel í kosningaferðalag út um land. Gengu þá þær sögur um bæinn, að stjórnarráðið hefði verið búið að senda dóminn til fullnægingar, en forsætisráðherra (SE) hefði sent eftir honum aftur. Öllu þessu getur nú hæstv.forsrh. (SE) svarað og sagt, hvort rjett er, og ætla jeg því ekki langt út í málið, enda er mjer það út af fyrir sig ekkert kappsmál. Úrslit málsins eru líka kunn, þau sem sje, að hæstv.forsrh. (SE) fjekk því til vegar kom í utanför sinni, að maðurinn var náðaður áður en hann tók út nokkuð af hegningu sinni og án þess, að sögn, að hann hefði sjálfur sótt um það, og án þess að hæstirjettur hefði verið spurður álits. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni, en það, sem jeg vildi beina til stjórnarinnar, var þetta, hvað hefði knúð hana til þess að koma fram þessari náðun, á þann hátt sem hún gerði, og geri jeg ráð fyrir því, að hæstv.forsrh. (SE) sje þetta aðeins kærkomið tilefni til þess að koma að sínum skýringum á málinu, þar sem hann hefir þagað um það til þessa, en hlýtur þó að vera það vel vitanlegt, að allmikil óánægja hefir verið út af málinu meðal þjóðarinnar, og kemur jafnvel enn fram í þingmálafundargerðum, einkum að því er snertir afstöðu stjórnarinnar til hæstarjettar. Einnig verð jeg að minnast á annað mál, sem jeg hefi reyndar drepið á áður og hæstv.forsrh. (SE) lofaði mjer þá að svara, en hefir ekki gert enn. Það er um stjórn landsbókasafnsins. Með lögum 1907 var sett ráðgefandi nefnd til aðstoðar landsbókaverði við bókakaup, og sátu í henni einn maður frá hverjum embættisskólanum og einn frá mentaskólanum og svo þjóðskjalavörður. Árið 1919 sló í hart milli nefndar þessarar og landsbókavarðar, og sagði nefndin af sjer, eftir að hafa kært landsbókavörð, en kæran ekki verið tekin til greina. Síðan hefir slík nefnd ekki verið skipuð, og virðist því safninu ekki löglega stjórnað. En það, sem jeg vildi spyrjast fyrir um hjá hæstv.forsrh. (SE), er þetta, hvers vegna nefndin hefir ekki verið skipuð og hvort ekki eigi að skipa hana á ný. Þriðja málinu vildi jeg einnig mega beina til hæstv.forsrh., þó það snerti að öðru leyti persónulega annan hæstv. ráðherra. En það er um kensluna í lagadeild háskólans. Það er vitanlegt, að hæstv. núverandi fjrh. (MagnJ) var prófessor í þeirri deild, áður en hann gerðist ráðherra, og var enginn maður skipaður í háskólaembættið í hans stað, en kenslunni ráðstafað á annan hátt. Nú er jeg ekki að álasa einum ráðherra fyrir það í sjálfu sjer, þó hann skipi ekki í slíkt embætti í sinn stað undir eins, ef hann býst við því að vera ekki lengi fjarverandi frá því. En undir eins og sýnt er, að svo getur orðið, virðist vera sjálfsagt að sjá háskólanum fyrir fullkominni kenslu í staðinn, því ástandið, sem verið hefir í lagadeildinni. er mjög óheppilegt, þó fordæmi kunni að vera fyrir því, og er nú orðið alveg óþolandi, því frá síðustu mánaðamótum er kenslan alveg fallin niður, og getur lagadeildin ekki við þetta unað. Vildi jeg því spyrjast fyrir um það, hvað hæstv. stjórn ætlar að gera til þess, að deildin beri ekki lengur svo skarðan hlut frá borði.

Magnús Guðmundsson Jeg get verið mjög stuttorður. Jeg spurði hæstv. atvrh. (KIJ) þess. hver nauðsyn hefði verið á því að gefa eftir uppboðsskuldina frá Viðey, 10 þúsund krónur, og sagði hann það hafa verið sömu nauðsyn og hjá mjer hefði verið fyrir umframgreiðslum 1920 og 1921. Það er nú hvorttveggja, að jeg ber ekki einn ábyrgð á slíkum umframgreiðslum; þar voru fleiri að verki, en svo þakka jeg honum fyrir það, að hann þykist kominn í gott vígi, þegar hann heldur, að hann sje eins og jeg. En jeg veit ekki til þess, að jeg hafi samþykt neinar slíkar eftirgjafir, og þess vegna er þetta alls ekki sambærilegt, og því þarf hæstv. ráðherra að skygnast um eftir nýrri heimild. Hæstv. ráðherra (KIJ) talaði einnig um Þorlákshafnarsímann og sagði, að engin heimild hefði verið fyrir honum, frekar en Staðarfellssímanum, sem jeg talaði um, að stjórnin hefði nú lagt án heimildar. En þetta er rangt, því um Þorlákshafnarsímann eru til lagaákvæði frá 28. nóv. 1919, og því var hann lagður í fullri heimild. En það, sem jeg var að átelja um Staðarfellssímann, var það, að hann var lagður án heimildar, en þar símalínur látnar bíða, sem lagaheimild var fyrir. Hjer er því farið á snið við gildandi lög. Um Álafossmálið, sem einn háttv.þm. mintist á, skal jeg geta þess, að þar var ekki um neina ábyrgð að ræða, heldur vel trygt lán, og mun Íslandsbanki nú ætla að taka stofnunina á sínar herðar. Út af því, sem hæstv. fjrh. (MagnJ ) sagði um húsaleigumál sitt, að hann mundi halda áfram að hirða leiguna, þá á jeg bágt með að trúa því, eftir þær undirtektir, sem þetta hefir fengið hjer, og jeg trúi ekki fyr en jeg tek á, að hann sje svo djarfur að gera þetta.

Forsætisráðherra (SE): Háttv. 4. þm Reykv. (MJ) hefir ekki fundist loga nógu bjart í eldhúsinu, og hefir því viljað auka eldana að Aðilshöllu, og skal jeg ekkert kvarta undan því. Um hið svonefnda Ólafsmál hefir verið reistur stormur gegn mjer um alt land. Á undan storminum, meðan á honum stóð og eftir hann hefi jeg nákvæmilega hugsað um það, sem jeg gerði, og jeg hefi ávalt betur og betur sannfærst um, að jeg hafi gert rjett. Jeg hefi ekki enn sagt eitt orð um þetta mál. enda þótt árásirnar hafi dunið yfir mig landshornanna á milli. Jeg þagði, og þó hafði jeg nóg að segja. En jeg hjelt, að þögnin væri þessu máli best, bæði út á við og inn á við. Og enn mundi jeg hafa þagað, ef jeg hefði ekki verið nú knúður til að taka til máls. Jeg skal byrja á því að rifja upp gang máls þessa í stórum dráttum. Eins og kunnugt er, tók Ólafur Friðriksson dreng að sjer í Rússlandi og kom með hann hingað. Jeg hygg, að hann hafi tekið þennan dreng í góðgerðaskyni; viljað hrífa hann úr rússnesku eymdinni og ganga honum í föðurstað. En svo vildi svo hörmulega til, að þessi drengur reyndist hafa augnsjúkdóm - trachoma. - sjúkdóm, sem var óþektur hjer áður og er hættulegur. Stjórnin ákvað því, eftir samráði við lækna, að vísa drengnum úr landi. Þetta var heilbrigðisráðstöfun. En í stað þess að beygja sig fyrir þessu, tók Ólafur til þess óyndisúrræðis að veita mótspyrnu og halda drengnum með valdi. Þá skeði það, að lögreglustjórinn hjer fór með lögregluna á heimili Ólafs til að taka drenginn. Lítilfjörleg mótstaða var veitt og endalokin urðu þó, að Ólafur hjelt drengnum. Var ekki hægt að dylja það, að framkoma lögreglustjóra var ærið óheppileg. Í stað þess að taka Ólaf og ganga einarðlega fram, yfirgaf hann vígvöllinn alt of fljótt. Næsti þáttur þessa máls var sá, að Ólafur sat í húsi sínu og hafði drenginn hjá sjer og hafði vörð um sig. En nú var liði safnað í bænum, það búið sem best að vopnum, sem föng voru á. Sjúkrahús var innrjettað til að leggja þá særðu inn í og dauðu, ef svo skyldi verkast, og eftir þennan mikla undirbúning var svo haldið á sólríkum, björtum degi heim að húsi Ólafs og það umkringt. Nýi lögreglustjórinn gengur svo djarfmannlega að húsinu með brugðnu sverði og heimtar það opnað í kóngsins og laganna nafni. Með lítilli fyrirhöfn var svo komist inn í húsið. Og sjá - þar inni situr Ólafur Friðriksson, vafalaust þreyttur og úrvinda af svefni og æsingu undanfarinna daga. Með honum var kona hans og nokkrir menn aðrir. Hann er umsvifalaust tekinn, handfjötur er settur á hann og honum tafarlaust ekið í fangelsið ásamt konunni og fylgismönnum hans. Bærinn er settur í nokkurskonar herhald, bíóum og öðrum opinberum skemtistöðum er lokað um kvöldið, og ýmsir menn voru handteknir og sumir lítt sekir. - Þetta er annar þátturinn. Svo hefst sá þriðji. - Ólafur situr í gæsluvarðhaldinu og sveltir sig þar í 10 daga. Dómur er feldur yfir honum í undirrjetti og síðan í hæstarjetti. Og svo skeður það, að jeg legg það til við konunginn, að Ólafur verði náðaður skilyrðisbundið, - hegningin falli niður, ef hann hagar sjer vel næstu 5 árin, - og hans hátign konungurinn verður við þessari bæn minni. Og það er þetta, sem valdið hefir storminum gegn mjer. Skulu nú athugaðir allir málavextir. Fyrsta spurningin er nú, hvort stjórnin hafi brotið landslögin með þessari náðun. Ef svo hefði verið, þá er það altaf allalvarlegt atriði. Jeg held, að enginn hafi haldið því fram, að stjórnin hafi brotið stjórnarskrána eða önnur lög með náðuninni, enda er rjetturinn til náðunar tekinn svo ótvírætt fram í stjórnarskránni. Þá hefir verið fundið að því, að Ólafur hafi ekki sjálfur beðið um náðun, heldur aðrir fyrir hann. Jeg játa, að jeg hefi ekki rannsakað svo náðunar-„praksis“ annara landa, að jeg þori að segja, hver regla er í þessu, en jeg fæ ekki sjeð, að neitt sje því til fyrirstöðu, að aðrir en sökunauturinn biðji um náðunina. Margir vinir þessa manns báðu um náðunina og mikill hluti alþýðu þessa bæjar stóð þar að. Og mennirnir, sem báðu um hana, trúðu því einlæglega, að með þessu móti væri málinu best borgið, því að ella mundi kvikna eldur í hugum manna, sem lengi mundi brenna. En hvernig var nú sú alþýða, sem bað um þessa náðun? Það var sama alþýðan, sem á stríðsárunum sýndi hina mestu stillingu og siðprýði, þegar alt logaði í uppþotum úti um heiminn. Það var svona skapi farin alþýða, sem bað fyrir Ólaf. Og er ekki örðugt að loka eyrunum fyrir bænum slíkrar alþýðu, sem maður hlýtur að vera stoltur af á þessum óróatímum.? Og það voru fleiri en þessir menn, er mæltust til, að Ólafur væri náðaður, og það sumir, er á eftir bljesu mest að eldinum. Þá hefir það verið ein ásökunin, að hæstirjettur hafi ekki verið spurður um, hvort skyldi náða. En ætli nokkur hafi athugað það, að fyrverandi stjórn spurði heldur ekki hæstarjett, þegar hún náðaði. Og þó náðaði hún, eða lagði til náðun við konung, fyrir einhvern þann ógeðslegasta glæp, að bora göt á skip og setja þar með mörg mannslíf í voða. Þá æpti enginn, þegar fyrir þetta var náðað án þess að spyrja hæstarjett. Og ef litið er á náðunar-„praksis hjer, sjest það, að stundum hafa dómstólarnir verið spurðir áður en náðað hefir verið, stundum hafa þeir alls ekki verið spurðir, og komið hefir fyrir, að náðað hefir verið gegn tillögum þeirra. Hjer hefir því engin venja eða „praksis“ verið brotin, þótt hæstirjettur væri ekki spurður. En satt er það, rangt gat verið að náða, þótt engin lög eða venja hefði verið brotin. Og hjer vaknar þá sú spurning: Hví lagði stjórnin til, að náðað yrði. Áður en þeirri spurningu er svarað, er rjett að athuga eðli þess brots, sem náðað var fyrir, hvort það hafi borið vott um sjerstaklega glæpsamlegt hugar far eða ekki. Jeg játa, að brotið, sem drýgt var, er mjög alvarlegt, en jeg neita, að það sje þess eðlis, að það beri vott um glæpsamlegt hugarfar. Það, sem dró Ólaf Friðriksson til mótþróans gegn lögreglunni, var áreiðanlega tilfinningin fyrir munaðarleysingjanum, sem hann dró úr þeirri rússnesku eymd. Hann var nýbyrjaður að njóta föðurgleðinnar, en svo kom óhamingjan. Auðvitað átti hann að hlýða lögunum; allir eiga að hlýða lögunum. En Ólafur Friðriksson er óneitanlega hugsjónamaður, og að sumu leyti með „forskrúfaðar“ hug sjónir, og því greip hann til þess óyndis úrræðis, sem enginn borgari má grípa til, að óhlýðnast lögreglunni. En jeg spyr nú, þar sem drögin að hinni þungu sök Ólafs Friðrikssonar voru þessi: Var það þá nauðsynlegt og var það rjett að hrinda honum niður fyrir svarta bakkann ? Og eru ekki einmitt þau brot, sem runnin eru af því hugarfari, sem jeg hefi greint hjer að framan, einmitt þau brot, sem sjerstök ástæða er að náða fyrir? Sú er og var skoðun mín. Jeg trúi ekki á svartholið. Ekki í sök eins og þeirri, sem hjer er að ræða um, að minsta kosti. Jeg tek alla ábyrgð á mig óhræddur af þessu máli. Jeg skal játa, að það var vont, að Ólafur Friðriksson skyldi ferðast um landið með æsinguni, áður en málinu var ráðið til lykta, og að hann skyldi viðhafa þau óviðurkvæmilegu orð um hæstarjett, sem hann gerði, en jeg var þá fjarverandi og vissi ekki um þetta. En jeg mótmæli því harðlega, að jeg eða stjórnin hafi viljað með náðuninni móðga hæstarjett eða gera lítið úr honum. Hvernig hefði mjer átt að koma slíkt til hugar? Jeg, sem var einn af aðalhvatamönnum þess, að hæstirjettur var fluttur heim. Jeg, sem hefi altaf borið virðingu fyrir þessum háa rjetti. Jeg, sem á þar tengdaföður minn fyrir dómsforseta, mann, sem jeg hefi altaf borið mjög óskorað traust til. Hvílík fjarstæða er það, að láta sjer detta í hug, að jeg hafi viljað rýra álit þessa virðulega rjettar. Eða hvernig er það móðgun við rjettinn, þótt miður sje náðaður, sem rjetturinn hefir dæmt. Þó náðunin hefði verið órjettmæt, þá gat hún aldrei rýrt álit rjettarins hún gat þá aldrei rýrt álit annara en stjórnarinnar. Með náðuninni er engin afstaða tekin til þess, hvernig dómurinn er. Og aldrei hefir stjórninni dottið í hug að draga í vafa, að dómur hins háa rjettar í þessu máli væri fullkomlega í samræmi vi lögin. Þá hefir það verið átalið í blöðunum, og kom einnig fram hjá háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) að dómurinn hefði verið sendur bæjarfógeta til fullnægingar, en svo hefði stjórnin látið sækja hann. Það er rjett, að jeg skipaði að sækja dóminn, því að hann var sendur til bæjarfógeta án þess jeg vissi af. Varla verður dómsmálaráðherra víttur fyrir það, þó hann í máli eins og þessu vilji sjá dóminn áður en hann er sendur til fullnægingar. Hvílík fásinna að átelja mig fyrir það, sem var vanræksla, ef jeg hefði ekki gert það. Þá hefir því verið haldið fram, að jeg hafi gert þetta til að afla mjer fylgis. Jeg mótmæli þessu harðlega. Jeg mótmæli því, að þetta hafi nokkurn tíma komið í huga mjer, svo mikil fjarstæða er það. Enda sjá allir, hver afstaða þm. þessa flokks er til mín hjer í þinginu. Hann er í beinni andstöðu við mig. Jeg hefi ekki beðið um fylgi fyrir aðgerðir mínar í þessu máli, og mjer hefir aldrei komið það til hugar. Ekkert mál sem þetta hefir valdið mjer jafnmikilli áhyggju, og um ekkert mál hefi jeg betur hugsað. Jeg get líka glatt mig við það, að endalok málsins hafa orðið þau bestu, sem unt var: Friður er orðinn hjá þjóðinni um málið, og þess eðlis var það bæði út á við og inn á við, að þetta var hið besta. Eða trúa háttv.þm. því, eða nokkur annar, að betra hefði verið, að refsivöndur laganna hefði hitt þennan mann harðara en orðið var? Það skiftir litlu, þótt þjóðin eða einstakir menn hafi reist storm gegn mjer út af þessu; hitt skiftir meiru, ef endalok þessa máls hafa orðið þau bestu, sem völ var á, og jeg sannfærist altaf betur og betur um, að svo hafi verið. Ekki alls fyrir löngu skrifaði góður vinur minn í Danmörku, einn af þeirra bestu lögfræðingum, mjer, að hann skildi ekki annað en að þá storma, sem risið hefðu gegn mjer út af náðun Ólafs Friðrikssonar, mundi fljótt lægja, því sú hugsun væri nú að verða ríkjandi hjá siðuðum þjóðum, að það væri ekki það eftirsóknarverðasta eða heppilegasta að svala sjer í hefndinni, ef hægt væri að fá sömu niðurstöðu með öðru móti. Ýmsir ágætismenn hjer, sem hafa sagt mjer, að þeir hafi í byrjun staðið á öndverðum meiði við mig í þessu máli, hafa viðurkent við mig, að þeir haldi, að það, sem jeg hafi gert, hafi verið það rjetta. Og stundum er það svo, að einmitt þegar maður þorir að gera það rjetta, þá blæs stormurinn harðast, en sjaldan nema litla stund. Skal jeg svo láta útrætt um þetta. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) spurði, hvernig á því stæði, að þessi nefnd við Landsbókasafnið hefði ekki verið skipuð. Þar er því að svara, að jeg hafði ekki veitt því eftirtekt, að lögunum var ekki fullnægt í þessu efni, en sjálfsagt er að kippa þessu máli hið fyrsta í lag. Þá var það viðvíkjandi kenslunni í lagadeild háskólans: þykir mjer líklegast, að þessi fyrirspurn sje borin fram eftir ósk lagadeildarinnar. Jeg sje, að þingmaðurinn mótmælir ekki, og jeg tel því þessa ályktun mína rjetta. Fyrst verð jeg að víkja lítið eitt að sögu þessa máls. Jeg hefði tekið það fram áður hjer í þinginu, að jeg teldi óheppilegt, að hæstarjettardómarar hefðu kenslustörf á hendi og hafði látið í veðri vaka við hr. Magnús Guðmundsson. 1. þm. Skagf., að jeg mundi setja hann í þessa stöðu, ef lagadeildin væri því meðmælt. En í stað þess að mæla með M. G. óskaði lagadeildin einróma, að L. H. Bjarnason hæstarjettardómari hefði kensluna áfram. En þegar hæstarjettardómarinn kom aftur heim frá útlöndum, vildi hann ekki taka að sjer nema hálfa kensluna, og vildi lagadeildin fela herra Magnúsi Guðmundssyni hinn helming kenslunnar. Spurði jeg þá Magnús Guðmundsson að því, hvort hann vildi taka á móti setningu í stöðuna, því mjer fanst þá rjettast, að hann hefði það þá alt á hendi, en hann neitaði því.

Það var ekki fyr en í október í haust, sem jeg var að þessu spurður

. Síðan tóku þeir að sjer kensluna Lárus H. Bjarnason og Einar prófessor Arnórsson, og hafa gegnt henni þangað til þeir nú hafa sagt henni af sjer frá 1. þessa mánaðar. Jeg hefi nú síðan boðið mjög góðum manni setningu í stöðuna, en hann neitaði. Fjármálaráðherra hefir lofað mjer að tala við fyrri embættisbræður sína í lagadeildinni um að taka við kenslunni til bráðabirgða, og veit jeg ekki, hverju þeir hafa svarað. En fáist enginn til að gegna starfinu, þá verð jeg auðvitað að halda því fast að prófessorunum við lagadeildina, að þeir skifti kenslunni á milli sín í bili. Besti maður í starfið er auðvitað hæstarjettardómari Lárus H. Bjarnason, en jeg sje mjer ekki fært, vegna hæstarjettar, að halda því fast að honum að hafa kensluna áfram.

Magnús Jónsson Þeir, sem hlýddu á orð mín áðan, munu vart verða fyrir miklum vonbrigðum, þó ekki verði neinir stórviðburðir eða læti út af þeim. En mjer heyrðist það á orðum hæstv.forsrh. (SE), að honum fyndist þetta svo hátíðlegt mál, að varla mundi öðru eins hreyft hafa verið á Alþingi. Jeg hreyfði þessu með svo hæglátlegum og hlutlausum orðum, að hver sem var, jafnvel háttv. 2. þm. Reykv. (JB). hefði getað flutt þessa ræðu mína orði til orðs, og mun hann mjer þó eigi í öllu sem best sammála. Mjer fanst besta tækifærið vera einmitt nú til að hreyfa þessu máli, sem er eitt af því, sem mestum tvímælum hefir orkað af öllum verkum stjórnarinnar, eins og ráðherrann sjálfur komst að orði um þetta. Það er rangt hjá hæstv.forsrh. (SE), að óveður þau, er risið höfðu út af þessu máli, hafi nú lægt með öllu. Þó ekki hafi að vísu altaf haldist sama veður um þetta, held jeg því þó fram, að menn sjeu enn mjög sömu skoðunar um þetta mál, enda þótt menn endist ekki til að halda því altaf jafnvakandi. Mig minnir sterklega, að einmitt nú nýlega hafi einhversstaðar utan af landi borist þingmálafundargerðir, sem hafi inni að halda ályktanir um þetta mál, og sanna þær því fullkomlega þá skoðun mína, að enn muni vera talsverð óánægja úti um land út af gerðum stjórnarinnar í þessu máli. Hæstv. forsrh. (SE) talaði eflaust frá sínu hjarta, er hann sagði, að þögnin væri hið besta um þetta mál. Þó er jeg samt eigi alllítið hissa á þessum ummælum hans um þögnina og ágæti hennar í þessu máli. Jeg hafði einmitt haldið, að hæstv. ráðherra (SE) mundi þykja vænt um, að þessu máli væri hreyft, svo hann fengi tækifæri til að skýra afstöðu sína í því og verja þar sínar gerðir. Hvað viðvíkur sögu þessa máls, þá er jeg honum þar algerlega sammála. Við erum báðir sammála um það, að Ólafur Friðriksson hafi tekið drenginn að sjer af hjartagæsku einni saman og að honum hafi í rauninni gengið aðeins gott til, þótt svona tækist til fyrir honum. Við erum sammála þangað til kemur að síðasta atriði þessa máls. - gerðum stjórnarinnar í því. Þar skilja leiðir okkar og þar fóru varnir hæstv.forsrh. (SE) í mola. Jeg held því reyndar ekki fram, að stjórnin hafi beinlínis brotið lögin í þessu efni, enda þótt svo gæti þó vel verið; jeg get ekki um það dæmt, vegna þess, að jeg er ekki svo lögfróður, að jeg sje til þess fær undirbúningslaust. En í allri hinni löngu varnarræðu hæstv.forsrh. (SE) saknaði jeg eins, og það var sjálft aðalatriðið, sem sje svarið við spurningu minni um það. hvaða ástæður það voru, sem rjeðu gerðum stjórnarinnar. Helst hygg jeg þó, að ráðherrann hafi óttast, að svæsnar deilur kynnu að rísa um þetta mál, og að það gæti haft hættulegar afleiðingar, ef ekki væri undan slegið.  Jeg tek undir það með hæstv. forsætisráðherra og styð öll hans lofsamlegu ummæli um alþýðu þessa lands og hvernig hún kom fram, er óöld og ófriður steðjaði að hvaðanæva í heiminum. En ef með þessari alþýðu er átt við einn ákveðinn flokk, sem prýðir sig sjerstaklega þessu nafni, þá verð jeg að mótmæla því. Jeg veit eigi betur en að öll alþýða þessa lands eigi hjer óskilið mál, hún hafi öll uppfylt skyldur sínar á erfiðu tímunum, jafnt sú alþýða, sem í þessu máli var á móti gerðum stjórnarinnar, sem hin, er studdi stjórnina af pólitískum ástæðum. Jeg veit ekki um hug hvers manns; hitt veit jeg, að jeg hefi enga andúð til hr. Ólafs Friðrikssonar. Hann er fyrir mjer sem hver annar maður í þessu þjóðfjelagi. Það, sem er aðalatriðið fyrir mjer, er það, hvort svona mundi hafa verið farið að, hver sem í hlut hefði átt. Það er rjettlætið, sem jeg legg aðaláhersluna á, hvort svona mundi hafa verið farið að með alla menn, sem líkt hefðu framið. Ef ekki, þá hefir stjórnin í þessu framið rangt verk, og það var þetta, sem jeg vildi fá upplýst. Þá drap hæstv. ráðherra (SE) á annað mál, glæpamál af versta tægi, þar sem náðun hafði verið beitt. Jeg held það sje ekki sambærilegt, enda ekki viss um, nema um þetta sje einnig óánægja. Þar var og aðeins um stytting hegningartímans að ræða. Því er ekki heldur hægt að halda fram, að Ólafur Friðriksson sje glæpamaður, og mál hans er einkennilega sjerstætt. Verð jeg að telja það sjerstaklega óheppilegt, að þessi stefna var tekin í því. Hjer var verið að vefengja það, hvort rjettvísin gæti komið lögum yfir vissa menn, enda var óspart haft í heitingum í einu blaðinu hjer (Alþýðublaðinu) að ekki skyldi takast að koma fram þessu máli. Það var því orðið að „princip“ -spurningu, og því að stórmáli, þótt smátt væri í raun og veru. Þess vegna held jeg því fram, að þegar búið var að draga í efa, að hægt væri að koma lögum yfir vissan mann, þá væri það sjerstaklega óheppilegt að sveigja málið inn á þá braut, að svo gæti litið út, sem þessi hrakspá hefði ræst og einn einstaklingur væri landslögum sterkari. Þetta hygg jeg, að hafi verið það, sem menn tók sárast. Enn talaði hæstv.forsrh. um það, að þetta athæfi Ólafs hefði í rauninni ekki verið glæpsamlegt og að hann hefði heldur ekki upplag til glæpaverka. Jeg hefi ekki haldið þessu fram á neinn hátt: en hæstv. ráðherra (SE) talaði um, að Ólafur Friðriksson gengi með „forskrúfaðar“ hugsjónir. En þá mætti vel ætla, að aftur gæti sótt í sama horfið fyrir Ólafi, þar eð jeg geri vart ráð fyrir, að hæstv.forsrh. (SE) hafi búið til neina: öryggisskrúfur í hann, í stað þeirra fyrri. Þar sem hæstv.forsrh. lýsir því yfir, að hann trúi ekki á svartholið, erum við báðir hjartanlega sammála; jeg með mitt leikmannsvit í lögum, en hann er þar lögvitringurinn. Við trúum ekki á hin bætandi áhrif hegningarhússins, og er fyrirkomulag um meðferð á öllum þeim, sem reka sig á lögin, sannarlega stórgallað. En þar sem stjórninni er fengið framkvæmdarvaldið í hendur, má hún ekki gefa sig hugsjónunum á vald. Verður stjórnin jafnt sem dómarinn að beygja sig undir og hlýða lögunum. Annars yrði afleiðingin sú, að það yrði að náða alla, og leiddi það til þess að forða öllum lögbrjótum frá svartholinu. Fram hjá þessu verður ekki komist; það verður hæstv.forsrh. að sjá, að þessar ályktanir liggja alveg við bæjarvegginn hjá honum. Við erum sammála um alt nema þetta, að hann verður að fara eftir lögunum og sjá um, að þeim sje framfylgt og að eitt gangi yfir alla, hvort sem fáir eða margir standa á bak við og án allrar hræðslu við æsingar. Þá mótmælir hæstv.forsrh. (SE) því að hafa kastað rýrð á hæstarjett. Það hefir hann þó vitanlega gert. Annars eru skoðanir hans einkennilegar í því efni, er hann talar um, hvað sje niðrandi og hvað ekki. Það kom sjerstaldega fram, er hann var að ræða um niðurlagning þjóðskjalavarðarembættisins fyrir nokkrum dögum síðan. Það átti ekki að vera niðrandi fyrir starf þess manns, sem hafði gegnt því jafnlengi og vel. Þetta verður að teljast óvirðing á hæstarjetti. En setjum svo, að hann hafi hvorki heiðrað hæstarjett nje niðrað honum með því, sem hann gerði, þá er það víst, eftir sem áður, að hann hefði gert veg hæstarjettar enn meiri, ef hann hefði borið náðunina undir hann, einkum er svo sjerstaklega stóð á, að náðunin fór fram áður en dæmdur var byrjaður að taka út refsinguna. Þá spurði hæstv.forsrh. (SE), hvort nú myndi meiri friður, ef öðruvísi hefði verið að farið. En hvað dýrt eiga menn að kaupa friðinn? Hversu djúpt mundi heimurinn sokkinn, ef aldrei hefði neitt mátt gera, sem deilur eða ófriður gat risið af? Flestir, sem í stórræðum hafa staðið, hafa þokað heiminum áfram og upp á við, af því þeir hafa metið annað meira en frið og næði. Það eru ekki öll mál rjett, sem til friðar geta leitt. Auk þess efast jeg um, að þessi niðurstaða hafi leitt til friðar, því fjöldi fólks álítur þetta alveg ranga aðferð af hæstv. stjórn. Hæstv. forsrh. (SE) kom tvisvar eða þrisvar að því í ræðu sinni, hvað hefði verið friðvænlegast, svo að það lítur út fyrir, að hann hafi verið orðinn hræddur við ófriðinn, sem af því hefði getað leitt, ef hann hefði ekki sótt um náðunina. Það má því ætla, að heppilegasta ráðið fyrir þá, sem brjóta á móti lögunum, sje það að láta sem ófriðlegast og fá vini sína til að gera hark og hafa í hótunum. Megi þeir þá búast við að sleppa við refsingu, og það því fremur, sem þeir eigi fleiri kunningja. Sá, sem á lítið undir sjer og er vinfár, hefir aftur á móti enga von um náðun, því engan ófrið þarf að óttast, þótt honum sje refsað. Þetta er ekki rjettlæti. Þetta er ranglætið í sinni svörtustu mynd. Auðvitað verða þeir glaðir, sem harkið gera og fá sínu framgengt, en þeir, sem rjett og án hlutdrægni líta á málin, gera sig ekki ánægða með, að rjettvísin nái ekki jafnt til allra. Um hin tvö málin er ekki mikið að segja. Hæstv. forsrh. (SE) hefir lofað að kippa því í lag, er aflaga fer með Landsbókasafnið, svo að það er gott, að jeg skyldi minna hann á, að því er ekki stjórnað samkvæmt lögum.  (Forsrh. SE: En þess hefir ekki orðið vart)  . Nei, auðvitað verður ekki hár hvellur, þótt nefndin starfi ekki, þótt það liggi í augum uppi, að það sje heppilegra að hún starfi í samráði við bókaverðina. Viðvíkjandi kenslunni í lagadeild háskólans var svar hans alveg ófullnægjandi, svo að menn eru í sömu óvissunni sem áður. Hann talaði um, að hann hefði reynt til að fá kennara. meðal annara háttv. 1. þm. Skagf. (MG). Hann skaut því nú inn í, að sjer hefði boðist það nokkuð seint. Það eru engin undur, þótt hæstv. stjórn gangi illa að fá mann til að kenna, því aldrei hefir verið reynt það eina, sem dugað gat, og það eina, sem átti að gera, en það var að slá embættinu upp. En engin von, að menn vilji taka slíkt að sjer með setningu til bráðabirgða. Því hæstv. ráðh. getur fallið úr sessi þegar minst varir, og þá verður þessi bráðabirgðakennari að víkja. Var eiginlega sjálfsagt að slá embættinu upp, og það strax í fyrra vor að loknu þingi.

Forsætisráðherra (SE): Jeg verð að játa það, að mjer fanst ræða háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) mjög einkennileg. Í raun og veru talaði hann mjög mildilega um brot Ólafs Friðrikssonar, en skildi þó ekki í náðuninni. Hann vildi þó ekki halda því fram, að jeg hefði brotið lögin, en honum fanst vanta ástæður fyrir því, af hverju hefði verið náðað, og fanst sjerstaklega, að ekki mundi hafa verið tekið eins vægt á öðrum og Ólafi Friðrikssyni. Jeg sýndi nú greinilega fram á það í fyrri ræðu minni, hvað það væri, sem jeg áliti, að hefði dregið Ólaf Friðriksson til óhlýðninnar gegn lögreglunni, og benti á, að brotið væri ekki runnið af glæpsamlegu hugarfari, og sýndi með því meðal annars fram á, að vegna þessa væri ástæða til að náða. Ótal brot, runnin af mismunandi rótum, falla ef til vill undir sömu ákvæði hegningarlaganna. Dómurinn verður að halda sjer við lögin. Ef lögin í einstökum tilfellum eru of hörð, þá er gripið til náðunarinnar. Því er náðunin ekki nokkur vottur um, að dómurinn sje ekki eftir lögunum, heldur um hitt, að lögin sjeu of hörð í einstökum tilfellum. Þá talaði hann um, að svo væri að sjá, sem þessi maður væri hafinn yfir öll lög, en hann verður að viðurkenna, að lögin gengu sinn gang að öllu leyti. Maðurinn var fyrst settur í gæsluvarðhald, síðan dæmdur af undirrjetti, og þeim dómi svo skotið til hæstarjettar, og síðan náðaður. Það hefir verið náðað áður fyrir glæpi, sem stærri hafa verið og svívirðilegir í almenningsáliti, án þess að leitað hafi verið álits hæstarjettar, eins og t. d. þegar tilraun var gerð hjer til að sökkva skipi, með því að bora göt á það, svo sem menn muna eftir.

En þeir voru búnir að taka út nokkuð af refsingunni

. Er háttv.þm. (MJ) sá formalisti að álíta, að þetta sje ekki náðun, þótt ekki væri um allan tímann að ræða. Auk þess var Ólafi Friðrikssyni alls ekki gefin eftir refsingin að öllu, því hann var náðaður skilyrðisbundið. En hví þegir háttv.þm. yfir þessu? Ekki hefði hann átt að gleyma því frekar en öðru viðvíkjandi málinu, úr því að honum er svo ant um það. Hjer hefir verið farið rjett að öllu. Hjer var, eins og jeg hefi tekið fram, um hugsjónamann að ræða, sem í þeirri trú, að hann sje að bjarga barni frá eymd og volæði, leiðist út í það að brjóta lögin. Háttv. þm. hlýtur að skilja, að þar sem engir eigin hagsmunir liggja bak við brotið, en aðallega hugsun um að bjarga öðrum, sem viðkomandi eru orðnir kærir, þá er ekki hægt annað en að sjá brotið í mildara blæ. Í raun og veru stofnar Ólafur Friðriksson sjálfum sjer í voða, í þeirri trú, að hann með því geti bjargað barninu. Auðvitað er þetta engin afsökun fyrir brotinu, en það varpar þeim blæ yfir brotið, að ástæða er til þess að grípa til náðunarinnar. - Jeg veit auðvitað ekki, hvað háttv.þm. (MJ) vill láta refsivönd drottins ljósta þá hart, sem lögin brjóta. Auk þess tók Ólafur Friðriksson í sjálfu sjer út refsingu með því að sitja í gæsluvarðhaldi. Þetta er ógurleg hegning fyrir mann, sem ekki er glæplundaður. Jeg hefi haldið því fram, og veit það er rjett, að afleiðingarnar af þessari náðun hafi verið góðar; þær hafa skapað frið hjá alþýðunni, en þetta var alls ekki fært sem ástæða fyrir náðuninni við konung. Háttv. þm. (MJ) leyfir sjer að halda því fram, að jeg hafi móðgað hæstarjett með því að leita ekki álits hans. Hví reis ekki þessi háttv.þm. upp á móti fyrverandi stjórn, þegar menn þeir, er jeg hefi áður getið um, voru náðaðir? Það er hin mesta fjarstæða, að jeg vilji á nokkurn hátt móðga hæstarjett, og hefi jeg sýnt fram á það í fyrri ræðu minni. Þetta hefir enginn hnekkir verið fyrir hæstarjett, því samskonar aðferð hefir lengi verið notuð í öðrum löndum, og þá einnig þegar um lík mál þessu er að ræða, og sjálfur þingmaðurinn játaði, að þetta mál væri sjerstaklegs eðlis. Að því er snertir kensluna í lagadeild háskólans, þá held jeg því fram, að stjórnin hafi ekkert gert í því máli, sem hægt er að ámæla henni fyrir. Mjer finst eðlilegt, að embættinu verði haldið opnu eitt ár fyrir hæstv. fjrh. (MagnJ). Því ráðherrasessinn er valtur og engin eftirlaun. Er líka fordæmi fyrir því, að þessu embætti hafi verið haldið opnu áður, meðan Einar Arnórsson var ráðherra, og þá um lengri tíma.

Frsm. (Jón Þorláksson) Þetta frv. til laga um einkaleyfi hefir líka legið fyrir undanförnum þingum. Það kom fyrst fram á þinginu 1919, og hefir síðan legið öðruhvoru fyrir þinginu. Að málið hefir ekki enn þá hlotið afgreiðslu, virðist stafa af því, að ágreiningur hefir verið um þetta meginatriði, hvort vér erum þess umkomnir að setja hjer upp sjerstaka rannsóknarnefnd á einkaleyfum. Árið 1921 kom málið aftur inn á Alþingi og var þá ákvæðum um slíka rannsóknarnefnd bætt inn í frv. í Ed. En stjórnin gat ekki fallist á þá viðbót og lagði frv. fyrir þingið 1922 í fyrri mynd sinni. Þá komst það í gegnum efri deild, en varð aldrei útrætt í þeirri neðri. Og nú er það komið hjer enn á ný. Í nál. er gerð grein fyrir því, að allshn. geti ekki hugsað sjer, að farið verði að leggja í þann kostnað að setja hjer upp slíka rannsóknarnefnd. Hún vill leggja áherslu á það, að sneitt verði hjá slíkri nefndarskipun og þeim kostnaði, sem af henni myndi leiða. Hún lítur enn fremur svo á, að þetta mál sje ekki sjerlega þýðingarmikið, en þó telur hún rjettara að lög verði sett um það, en þá á þann hátt, að ekki hafi það í för með sjer neinn teljandi kostnað. Í frv. er að vísu ekki beinlínis farið fram á, að skipuð verði sjerstök rannsóknarnefnd í þessu skyni, en gert ráð fyrir, að ráðuneytið láti framkvæma rannsóknirnar. Nú þykir nefndinni ekki trygt, að rannsóknirnar verði í framtíðinni framkvæmdar á þann hátt, sem núverandi og fyrverandi stjórn hafa hugsað sjer þær. nema þessu sje ráðstafað með lögum. Hún vill því láta það koma fram í sjálfum lögunum, sem vakað hefir fyrir þessum stjórnum. Nefndin hugsar sjer, að venjulega verði þessu hagað þannig, að þegar sótt verður hjer um einkaleyfi, þá skuli beðið með afgreiðslu þeirrar beiðni þar til umsækjandi getur sýnt, að slíkt leyfi hafi verið veitt í einhverju ríki, þar sem einkaleyfisrannsókn fer fram. Þá fyrst getur hann fengið einkaleyfi hjer. En þegar sótt væri um einkaleyfi hjer á landi eingöngu, þá er það tilætlunin, að leitað verði til rannsóknarskrifstofunnar í Kaupmannahöfn, og hefir hún lofað því að taka að sjer rannsóknir fyrir oss gegn borgun. Það þótti okkur nefndarmönnum og rjett, til þess að gera ríkissjóði ekki kostnað með þessu, að umsækjandi greiði þann kostnað sjálfur, sem rannsóknin hefir í för með sjer. Hins vegar vill nefndin heimila ríkisstjórninni að hlaupa þar undir bagga, þegar um efnalitla menn er að ræða og ástæða þykir til að öðru leyti. Ætlast hún sjerstaklega til, að sú heimild sje notuð, er ríkisstjórninni þykir útlit fyrir, að um uppgötvun sje að ræða, sem kunni að hafa þýðingu fyrir framleiðslu landsins eða atvinnuvegi landsmanna. Öðru máli er að gegna um uppgötvanir, sem eru þess eðlis, að þær koma aðallega til framkvæmda erlendis. Að öðru leyti þarf jeg ekki að fjölyrða neitt um brtt. á þskj. 263. Þar er að mestu leyti bara um rjetting á máli og prentun að ræða.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg get verið stuttorður að þessu sinni. Þessi eina efnisbreyting á frv., sem háttv.allshn. stakk upp á, er þess eðlis að koma í veg fyrir, að til sjerstaks kostnaðar sje stofnað í sambandi við þessi mál, og það er nákvæmlega það sama, sem haldið er fram í frv., og því hefi jeg ekkert á móti því, að það sje enn skýrara tekið fram þar. Aðrar brtt.háttv. nefndar eru, eins og háttv.frsm. (JÞ) tók fram, ýmist til skýringa eða leiðrjettinga á smávægilegum atriðum. 5. brtt.. við 24. gr. frv., er ítarlegri en frv., og því til bóta. Þarf jeg svo ekki að fara fleiri orðum um þetta, og þakka hjer með háttv.allshn. fyrir góða meðferð þessa máls, sem jeg vænti, að gangi nú greiðlega gegnum báðar deildir þingsins. Þó er jeg ekki viss um, að Ed. muni fallast á skilning allshn.Nd. á orðinu „ráðuneyti“ - að það sje átt við þann ráðherra og þá deild stjórnarráðsins, sem málið heyrir undir, en ekki alla ráðherrana í einu. En ef háttv.Ed. mótmælir eigi þessum skilningi orðsins eða breytir þessu, þá lít jeg svo á, að þannig eigi þetta að vera.

Frsm. (Jón Þorláksson) Það er aðeins örstutt athugasemd vegna þess að jeg gleymdi því, að orðið „ráðuneyti“ í frv. á samkvæmt skilningi nefndarinnar aðeins að þýða þann ráðherra og þá deild eða stjórnarskrifstofu, er málið heyrir undir. Þessa vill nefndin geta af því að í umræðum um þetta mál í Ed. 1922 kom fram efi á því, hvort rjettara væri að láta sjerstaka nefnd rannsaka einkaleyfin eða fela þá rannsókn öllu ráðuneytinu. En eins og stjórnarfyrirkomulagið er nú, hlýtur þetta aðeins að merkja þann sjerstaka ráðherra og deild hans, er málið snertir. Það, sem Ed. virðist hafa meint með orðinu „ráðuneyti“, mun heita á rjettu máli ráðherrafundur eða ráðherrasamkoma. Nefndin tekur þetta fram af því hún vill ekki láta taka þetta mál frá rjettum viðkomandi ráðherra og leggja það undir alt ráðuneytið.

Flm. (Stefán Stefánsson) Fyrir nokkrum dögum síðan barst mjer brjef frá hr. Jóhanni Emil Landmark á Siglufirði, ásamt ýmsum skjölum, snertandi umsókn hans um íslenskan ríkisborgararjett, og tilmælum til mín um, að jeg flytti þetta frv. Þó að jeg þekki nú ekki þennan mann sjálfur persónulega, hefi jeg aflað mjer ýmsra upplýsinga um hann, og eru þær allar í raun og veru eindregin meðmæli með því, að honum sje veittur hinn umbeðni rjettur íslenskra ríkisborgara, og öll vottorð, sem hann hefir sent mjer, bera honum hinn besta vitnisburð. Maður þessi fluttist hingað frá Noregi til Siglufjarðar árið 1915. Kvæntist hann þar íslenskri konu og eiga þau eitt barn; auk þess hafa þau hjón tekið þar barn til fósturs. Íslenska er töluð á heimili þeirra og börnin eru að öllu leyti alin upp sem íslensk börn. Skilríki þau, er hann hefir sent mjer, sýna að fullu og öllu skil á þessu. Enn fremur hefir hann dvalið og átt heimili þarna í samfleytt 8 ár. Hann er lærður timbursmiður og hefir yfirleitt á sjer mjög gott orð, bæði sem duglegur og vandaður maður. Að endingu vil jeg taka það fram, að Jóhann Landmark hefir sent mjer símskeyti, þar sem hann kveðst ekki hafa æskt eftir að halda ríkisborgararjetti í Noregi. En eigi að síður fór jeg þó til norska ræðismannsins hjer, að leita enn frekari upplýsinga um þetta, og sagði hann mjer, að til sín hefði heldur engin slík ósk komið. Fæ jeg því ekki sjeð, að neitt sje því til fyrirstöðu að veita þessum manni íslenskan ríkisborgararjett. Vil jeg því óska, að háttv. deild taki þessu máli vel, og að málinu verði vísað til allshn. að þessari umr. lokinni. Vænti jeg svo, að háttv.allshn. athugi skjöl þau og skilríki, er jeg hefi vitnað til í þessu máli.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Þess hafði verið getið í umræðunum um fjáraukalög fyrir 1922, að slík lög fyrir 1923 hefðu enn ekki verið lögð fyrir þingið að þessu sinni, vegna þess, að ekki væri neitt tilefni til þess, eða með öðrum orðum, að það væri ekki fyrir hendi efni í þau. En nú hafa bæði kirkju- og kenslumálaráðherrann og atvinnumálaráðherra komið fram með efni í fjáraukalög fyrir árið 1923, og þess vegna mun stjórnin leggja þau fram von bráðar. Það er aðeins þetta, sem jeg vildi taka fram á undan umræðunum um þetta frv.

Flm. (Bjarni Jónsson) Þegar jeg nú hefi heyrt þessa yfirlýsingu hæstv. stjórnar, get jeg vel lagt niður stjórnina og hætt við að bera fram frv. um fjáraukalög; en úr því það er nú samt hjer fram komið, ætla jeg að gera nokkra grein fyrir því. Vil jeg fyrst benda þeim hv.þm., sem ekki hafa annað sjeð í þessu máli en 68 till.fjvn., að jeg hefi tekið upp í þetta frv. mitt marga liði, sem samþyktir eru af henni. Svo er um alla liðina í 1. gr. þessa frv., en þó varð mjer þar á sú yfirsjón í þessum stjórnarstörfum mínum, að jeg setti framlag til sjúkraskýlis á Blönduósi alt of lágt. Þar hafði jeg aðeins lítið á nokkurn hluta þeirrar virðingargerðar, sem fylgdi, því jeg sá síðar, að landlæknir hafði áætlað 17 þús. til þessa fyrirtækis. Vil jeg því biðja hv.þm. að byggja ekkert á þessu, þar eð jeg hafði ekki nægilegar upplýsingar við hendina heima hjá mjer, og alls ekki öll þau skjöl, sem þetta mál snertu. Og auk þess hafði jeg ýmsum öðrum störfum að sinna. Vænti jeg því þess, að hv.þm. noti ekki þessa ógætilegu tillögu mína sem mælikvarða á þetta atriði. Geri jeg svo ráð fyrir, að hæstv. stjórn taki flestalla liðina, sem hún veit um, að fjvn. hefir samþykt, upp í fjáraukalög sín fyrir 1923. Eins er um 2. og 3. gr. þessa frv. Þá liði flesta hefir fjvn. samþykt. Hvað viðvíkur hinum ýmislegu fjárveitingum til ferðakostnaðar ýmsum mönnum, þá álít jeg sjálfsagt, að þetta komi til atkvæðagreiðslu hjer í deildinni; og ef hæstv. stjórn tekur ekki þessa liði alla upp í fjáraukalagafrv. sitt mun jeg bera fram við það brtt. þess efnis; sömuleiðis nokkra liði, sem ekki hefir enn verið rætt um, í fjvn. Mun jeg þá koma þeim þann veg á framfæri við háttv. deild. Hafði jeg og ætlað mjer að taka alt með, er þar kom til umræðu, svo þm. gætu sjálfir ráðið, hvað fram næði að ganga af þessu, en þó gleymdi jeg einum verkfræðing, sem æskt hefir ferðastyrks til London, en það er Krabbe verkfræðingur. Í 5. gr. eru liðirnir 1.–6. samþyktir af fjvn. 6. gr. frv. inniheldur 2 liði, sem báðir eru samþyktir af nefndinni, og svo er og um alla liðina í 7. gr. Það mun nú ljóst af þessu, að það er harla lítið, sem jeg hefi ætlað að syndga í þessu máli, er fæstir liðir þessa frv. hvíla á mínu baki einu, er fjvn. hefir samþykt þá. Þar sem nú saga þessa máls sýnist geta verið á enda, er hæstv. stjórn hefir ákveðið að bera fram fjáraukalagafrv. fyrir árið 1923, skal jeg geta þess, háttv.þm. til skilningsauka, að upp í þetta frv. mitt tók jeg ýmsar till. til fjárveitinga á árinu 1923, sem flæktust fyrir okkur við umræðurnar um fjárlögin fyrir árið í 1924. Bið jeg svo hæstv. forseta að taka þetta mál út af dagskrá, þar eð jeg vil ekki gefa blóðþyrstum þingmönnum tækifæri til að drepa þetta frv., svo í stjórninni verði ekki á þann hátt meinað að bera fram frv. um fjáraukalög fyrir árið 1923. Þarf jeg einskis forsetaúrskurðar við um þetta frv. mitt, hvort heimilt hafi verið, þar sem allir þm. í hafa ótakmarkaðan rjett til að bera fram frv. fyrir þingið.

Forsætisráðherra (SE): Út af því, sem sagt hefir verið um Eyrarbakkaspítalann, vil jeg geta þess, að landlæknir kvað mikla nauðsyn á þeim spítala og mælti mjög með því, að hann yrði reistur. Þá er það einnig kunnugt, að Alþingi tók mjög vel í það mál og lofaði óvenjumiklu fje til spítalabyggingarinnar, svo ekki er hægt að segja, að stjórnin hafi ekki haft neitt aðhald úr þeirri átt. Það má vera, að fundargerðir sýslufundanna þarna eystra hafi verið í loðnara lagi. En þó ekki meir en svo, að altaf hefir verið talið víst, að Árnessýsla ætlaði sjer að leggja þetta fje til spítalans, þótt það drægist svo á langinn. Þessu til stuðnings skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp eina fundargerð. frá 20. maí 1920. Hún er svo hljóðandi: „Sýslunefndin heitir fulltingi sínu til sjúkrahúsbyggingar hjer o. s. frv. Þó með þeim breytingum, að nú sje ekki miðað við neina ákveðna hámarksupphæð frá sýslunni, heldur lofar sýslufjelagið alt að helmingi á við væntanlegt landssjóðstillag. er kemur til framkvæmda og greiðslu, er hagur sýslunnar leyfir og fjárhagur skánar frá því, sem nú er“. Þegar nú stjórnin hafði þessar fundargerðir við að styðjast, og auk þess yfirlýsingu landlæknis um mikla nauðsyn þessa máls, og svo þessa yfirlýsingu spítalanefndarinnar, þar sem einstakir menn taka á sínar herðar mikla ábyrgð, ef illa færi, var þá ekki eðlilegt, að hún borgaði þetta fje, sem svaraði til þess, er sýslan skyldi greiða? Henni datt auðvitað ekki annað í hug en Árnessýsla myndi borga þessar 40 þúsundir. Undir eins og grunsemd hennar var vakin, sendi hún skeyti til að fá nákvæmar upplýsingar í málinu. Og þegar henni þótti svarið, sem hún fjekk, grunsamlega loðið. neitaði hún að borga út það, sem eftir var - 30 þúsund krónur. Okkur datt alls ekki í hug, að sýslunefndin leyfði hreppnum að taka spítalann að sjer og kipti svo að sjer hendinni, er mest reið á. Ástæður stjórnarinnar eru þessar í málinu, að henni þótti rjett, er málið var svo langt komið og góðir menn búnir að binda sig ábyrgðum, að borga þetta fje, í því trausti, að sýslan borgaði það, sem henni bæri. Jeg veit, að það er komin talsverð pólitík í þetta mál þarna eystra, og því vafasamt, hvað verður þar ofan á. En hvað sem öðru líður, lít jeg svo á, að málið sje komið í það horf nú, að það verði að finna einhverja leið til að bjarga því. Og því verð jeg sömuleiðis að halda fram, að ekki sje hægt að víta stjórnina fyrir gerðir hennar í því hingað til.