Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. hefur haft þetta mál til meðferðar um hríð og rætt það við ýmsa sérfræðinga, og hefur n. orðið einróma sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. með smávægilegri breyt., sem ég vil gera grein fyrir hér á eftir. Þegar um það er að ræða, hvort skynsamlegt sé að hefja hér sementsgerð, þá þarf að skera úr því, hvort tæknilegir möguleikar eru á því, og í öðru lagi, hvort verksmiðja, sem framleiddi það hér, væri samkeppnisfær við aðflutning sements til landsins. N. hefur ekki haft skilyrði til þess að gera sér þess nákvæma grein, hvort teknísk skilyrði séu hér fyrir hendi til þessa. En hún hefur eftir getu athugað þær upplýsingar, sem fyrir liggja um þetta mál frá sérfræðingum, og rætt þetta mál rækilega við einn af þessum sérfræðingum, og hefur af því sannfærzt um, að eftir því, sem upplýsingar liggja fyrir, þá muni tæknileg skilyrði vera fyrir hendi hér til þess að framleiða gott Portlands sement. - Um hitt, hvort sementsgerðin mundi verða samkeppnisfær um verðlag á sementinu við aðflutning á sömu vöru, er erfitt að gera sér nákvæma grein. Í því efni skiptir það máli fyrst og fremst að reyna að gera sér grein fyrir, hve mikil eftirspurn muni vera eftir sementi á næstu árum og þá að hve miklu leyti verksmiðjan mundi geta notað afkastagetu sína. Og framleiðslukostnaðurinn færi mikið eftir því, að hve miklu leyti verksmiðjan gæti nýtt framleiðslugetu sína og svo hinu, hvaða verð verður á innfluttu sementi. Um þetta er það að segja, að í þeim áætlunum, sem fyrir liggja, er gert ráð fyrir 75 þús. tonnum, sem verksmiðjan geti framleitt af sementi á ári. Á síðasta ári mun sementsnotkun landsins hafa verið svipuð og þetta. En á því ári mun sementsinnflutningur hafa verið meiri hér en á nokkru öðru ári, og svo mikill, að ekki virðist rétt að gera ráð fyrir því, að sementsnotkun verði svo mikil á næstu árum. Fyrir stríð munu hafa verið notaðar 20 til 25 þús. smálestir af sementi á ári að meðaltali. En ekki er ástæða til að gera ráð fyrir, að sementsnotkun muni minnka niður í það hjá landsmönnum. Nú er sement notað til margra fleiri mannvirkja hér á landi en þá tíðkaðist. Auk þess mundi sennilega færast í vöxt notkun sements, ef völ væri á íslenzku sementi. Í öðru lagi reyndi n. að gera sér grein fyrir, hver áhrif það mundi hafa á framleiðslukostnað þessarar verksmiðju, ef framleiðslan yrði miklu minni en sementsþörf landsmanna hefur verið tvö undanfarin ár. Gert er ráð fyrir, að framleiðslukostnaður verði, með óbreyttu verðlagi á vinnu og öðru, 120 kr. á smálest, og gerðu verkfræðingarnir ráð fyrir, að hann mundi kannske vaxa og verða allt að 136 kr. á smálest. Innflutningsverð á sementi er nú 189 kr. pr. smálest. Framleiðslukostnaður mætti því vaxa um allt að því 53 til 69 kr. á smálest, til þess að verksmiðjan yrði ekki samkeppnisfær við innflutning á sementi, eftir þessum útreikningum sérfræðinganna. Og aðalatriðið í þessu sambandi er, að verksmiðjan yrði samkeppnisfær á þeirri stærstu innflutningshöfn á landinu, sem er Rvík. Og það virðist mega gera ráð fyrir, að flutningskostnaður yrði ekki svo mikill frá Vestfjörðum á sementinu, að verksmiðjan yrði ekki samkeppnisfær hans vegna. Hitt er annað mál, að hæpið kann að vera, að sementsverðið verði eins hátt erlendis og það er nú, og hefði það áhrif á samkeppnishæfni verksmiðjunnar við erlent sement. Verð á sementi fyrir stríð var 70 til 80 kr. á smálest, og svo kom gengislækkunin 1939, og má bæta henni við verðið, svo að verðið hækkar raunverulega sem henni nemur. Ef gert er ráð fyrir, að sement fari aftur niður í það verð, sem var á því 1930–1940, má segja, að vafasamt megi telja, að verksmiðjan gæti verið samkeppnishæf. En fróðir menn telja, að ekki séu líkindi til þess, að verð á sementi muni lækka - a.m.k. á næstu árum - svo mikið. Og auk þess má verð á sementi lækka talsvert frá því. sem nú er og hefur verið á undanförnum árum. til þess að verksmiðjan yrði ekki samkeppnisfær miðað við innflutt sement, svo að henni stafaði hætta af. En aðalatriðið er, að verksmiðjan gæti verið samkeppnisfær við innflutning á sementi. Verðbreyt. á sementi á heimsmarkaðinum eru nokkuð miklar, því að verulegur hluti sementsverðsins er flutningsgjöld. Einn af höfuðkostum þess að hafa innlenda framleiðslu á slíkum efnum, sem hér er um að ræða, er, að landið sem heild stendur mun betur að vígi með því að hafa innlenda framleiðslu á þeim, ef um verðhækkun á innfluttum vörum er að ræða, vegna þess að sú verðhækkun kemur þá landinu í heild til góða sem hagur fyrirtækisins og gerir því þar með kleift að selja við þeim mun lægra verði síðar. Þá er þess að geta, að það getur haft verulega þýðingu að hafa það öryggi, að völ sé á jafnnauðsynlegu byggingarefni og sementi í landinu. Það ástand kann að skapast í alþjóðamálum. þó að við höfum að vísu ekki orðið fyrir því óláni enn að þurfa að skorta slíkt byggingarefni, þá geta orðið erfiðleikar á því fyrir okkur að afla sements frá öðrum löndum, og getur þá reynzt gott að eiga völ á slíku byggingarefni í landinu sjálfu. þó að það kosti nokkurn gjaldeyri að koma upp fyrirtæki eins og þessu, mundi það, þegar það væri komið upp, spara gjaldeyri þjóðarinnar, þegar fram í sækti, og það til muna. Ég skal svo að síðustu gera örlitla grein fyrir þeim brtt., sem n. gerir við 7., 8. og 9. gr. frv. Í þessum brtt. er engin veigamikil efnisbreyt. í 7. gr. frv. var ákveðið um skatt og útsvar verksmiðjunnar og gert ráð fyrir, að verksmiðjan greiði 1/2% af kostnaðarverði framleiðslunnar hvert ár til þess sveitarfélags, sem hún er rekin í, þó ekki yfir 25% af útsvörum hlutaðeigandi sveitarfélags, og að aldrei megi þó leggja hærra útsvar á verksmiðjuna en nemur 50% af nettótekjum hennar. Við töldum ekki ástæðu til að miða þetta gjald að neinu leyti við kostnaðarverð framleiðslunnar, heldur töldum nægilegt að telja hana útsvarsskylda til viðkomandi sveitarfélags, en ákveða, að aldrei mætti þó leggja hærra útsvar á hana en næmi helmingi af tekjuafgangi hennar eða fjórðungi af samanlögðum útsvörum sveitarfélagsins. Síðari brtt. n. er við 8. og 9. gr. frv. Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir, að afskrifa skuli á ári hverju 3% af fasteignamati húsa. N. taldi ástæðulaust að leggja svo mikla afskriftakvöð á verksmiðjuna, og taldi eðlilegt, að henni yrði gert að skyldu að afskrifa a.m.k. 3% af byggingarkostnaði húseigna sinna. Lóðir hins vegar eru ekki afskrifaðar, og er það leiðrétt, sem í frv. stóð um það. Og enn fremur er gert ráð fyrir, að verksmiðjunni sé skylt að afskrifa a.m.k. 10% af kostnaðarverði véla og annarra áhalda, eftir frv. Það mun eðlilegt vera að skrifa ýmis tæki meira niður á ári en um 10%. N. taldi mestu skipta í þessu sambandi, að til yrði tekið, hvað verksmiðjan ætti að afskrifa þessa hluti minnst, en láta svo stjórn þessarar verksmiðju um það, hvort hún treysti sér til að afskrifa eitthvað meira í þessu efni á ári. Gerði n. brtt. um þetta atriði samkvæmt því. - Enn fremur leggjum við til í n., að tekjuafgangur allur renni í varasjóð, þannig að verksmiðjan geti ekki orðið tekjuöflunartæki fyrir ríkissjóð, heldur skuli sjálf eiga tekjuafgang sinn að öðru leyti en því, sem honum yrði varið til óhjákvæmilegra greiðslna. Þetta eru þær breyt., sem n. leggur til, að gerðar verði á frv., og eru þær mjög smávægilegar. Að síðustu vildi ég geta þess, að hér er einungis um heimildarlöggjöf að ræða. Ríkisstj. hefur lagt þetta frv. fram í því formi, að það yrði heimildarlög, og n. hefur talið eðlilegast, að málið verði afgreitt í því formi. Ég geri ráð fyrir, að ef ráðizt verður í þessar framkvæmdir, sé henni nauðsynlegt að láta rannsaka málið og endurskoða þær áætlanir, sem gerðar hafa verið, enda þótt sá, sem hefur haft þær með höndum, sé verkfræðingur og hafi lagt í þær mikla vinnu, því að gera má ráð fyrir, að það þurfi að yfirfara alla áætlunina. Og þess vegna höfum við talið eðlilegast að afgreiða þetta mál í heimildarlagaformi, og reyndar nægilegt, til þess að þessar framkvæmdir verði gerðar. Ef í ljós kemur, að skynsamlegt sé að ráðast í þær, mun ríkisstj. vafalaust nota heimildina og hefjast handa um að byggja verksmiðjuna.



Herra forseti, Ég vil þakka hv. iðnn. fyrir það starf, sem hún hefur lagt í að athuga þetta mál, og fyrir þær niðurstöður, sem hún leggur hér fram á þskj. 399 og komu fram í framsöguræðu hv. frsm. iðnn. Ég skal geta þess um leið, að eins og kemur hér fram í nál., þá ræddi n. við mig um þær smávægilegu breyt., sem hún vill gera á frv. Og ég fellst fyllilega á, að þær séu til bóta. Eins og hv. frsm. n. tók fram, er þetta fm. aðeins um heimildarl. um að reisa þessa verksmiðju. Ég tel, eins og ég hef látið í ljós við þetta mál, að hér sé um svo mikilsvert mál að ræða. ef það er sýnilegt, að svona verksmiðja ætti hér tilgangsrétt og gæti starfað nokkurn veginn á samkeppnishæfum grundvelli við erlendar verksmiðjur, þó að segja megi, að ýmsa hluti þyrfti að athuga betur, áður en ráðizt er í framkvæmdir. En málið er sem sé það mikilsvert, að rétt væri að afla ríkisstj. heimildar til að hefja framkvæmdir í þessu máli. Ég geri ráð fyrir og vænti þess, að þetta frv. verði að l. á þessu þingi. Og meðan ég á sæti í atvmrn., mun ég beita mér fyrir því, að það verði kannað enn betur en orðið er, hvort sá grundvöllur, sem hér er byggður á útreikningur og rannsóknir, sé ekki öruggur til að hefja framkvæmdir á. Það er sýnilegt, eins og nú er háttað um gjaldeyriseignir þjóðarinnar, að það er ekki á þessu eða næsta ári hægt að verja af þeim gjaldeyri, sem til fellur, því sem fram þarf að leggja samkvæmt frv. í þetta fyrirtæki. Sjálfsagt tel ég, ef málið þarf að standa eða bíða vegna þessa, að leita fyrir sér um erlent lán, að því leyti sem erlendan gjaldeyri þyrfti að nota til kostnaðar fyrirtækisins. Ég tel sjálfsagt, að það sé reynt, heldur en að málið af þeim ástæðum þyrfti að dragast um ófyrirsjáanlegan tíma. Hvernig það muni ganga, er ekki hægt að segja um fyrirfram, en ég tel sjálfsagt að reyna þá leið til þrautar, heldur en að verkið tefjist. Að öðru leyti er sjálfsagt að verða við því, sem kom fram hjá hv. frsm., að rannsaka niður í kjölinn einstaka kostnaðarliði, sem hægt er að fá betri vissu um, nema með útboðum í vélar, þannig að nokkurn veginn sé tryggt, að ekki sé rasað um ráð fram í þessu og að ekki sé ráðizt í annað og meira fyrirtæki en hér er gert ráð fyrir að byggja.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. atvmrh. fyrir, að þetta frv. er fram komið og líka fyrir það, að séð verður fyrir því, að sú reynsla, sem fengizt hefur, verði hagnýtt, þó að það hafi kostað ríkissjóð nokkra peninga. Sérstaklega ber að þakka þeim, sem upptökin eiga að því, að út í þetta var lagt, sem ég er sannfærður um, að verður til mikils gagns, ef haldið verður áfram. Eins og fram kemur í grg. frv., er þetta mál búið að vera á döfinni frá því 1935, og liggja fyrir ýtarlegar rannsóknir og var þetta svo langt komið, að búið var að afla tilboða í vélarnar frá Danmörku fyrir stríð, en enn þá hefur ekki orðið nein framkvæmd á þessu. Að vísu var það stór galli að halda, að verksmiðjan þyrfti endilega að vera nálægt Rvík. Það mundi skapa ýmsan aukakostnað, því að það er sjálfsagt að byggja verksmiðjuna þar, sem sandurinn er, þ.e. á Vestfjörðum, og með það fyrir augum var farið að rannsaka firðina á Vestfjörðum. Það hafa verið gerðar till. um ýmsa staði. En þrátt fyrir það að verksmiðjan hefði verið staðfest hér í Rvík, þá er ekki vafi á því, að hún væri búin að veita íslenzku þjóðinni margar milljónir króna, ef við hefðum borið gæfu til þess að ráðast í þessar framkvæmdir fyrir stríð. Verksmiðjan hefði þó ekki kostað nema brot af því, sem hún hefði sparað okkur í gjaldeyri þessi árin, ef svo vel hefði til tekizt. Það þýðir ekki að sakast um það. Við höfum þarna glatað tækifæri á þessu sviði, eins og mörgum öðrum. Ég man ekki tölur, sem talið var, að verksmiðjan hefði kostað fyrir stríð. Ég býst við, að það hefði ekki verið fjarri að ætla það 2–3 millj. kr. Það mundi sannarlega kosta 10 millj. kr. nú, eða meira en þre- til fjórfalt miðað við það, sem var fyrir stríð. Nú þýðir ekki að sakast um orðinn hlut, en reyna að læra af því, þegar svona mistök eru gerð. Hvað snertir framleiðsluna, þá er hægt að kaupa vélar, þó að staðhættir séu ekki fyrir hendi. Það þarf að gera þau innkaup, þegar búið er að finna það út, að til eru hráefni í landinn. Staðsetning eða nákvæmt fyrirkomulag verksmiðjunnar er atriði, sem hægt er að vinna að meðan verið er að smíða vélarnar, því búast má við, að það taki langan tíma, 11/2–2 ár. Ég tel því mjög nauðsynlegt að hafa hraðar framkvæmdir á þessu, og ég er sannfærður um, að enn um stund muni verða töluverð hækkun á allri iðnaðarvöru erlendri, svo að þannig töpum við fjármunum með hverjum deginum, sem liður, ef ekki eru fest kaup á þessum vélum. Frá gjaldeyrissjónarmiði er þetta svo stór þáttur í gjaldeyrissparnaði, að við ættum ekki að hika við að ráðast í þessa framkvæmd. Ég er sannfærður um, að ef keyptar verða nýtízku vélar, geta Íslendingar ekki síður rekið verksmiðju á hagkvæman hátt en útlendingar. Ég er ekki í vafa um, að það er rétt að miða afköstin við 75 þús. tonn. Það eru allir, sem tei ja líkur fyrir því, að ekki veiti af því, sérstaklega ef farið verður inn á þá braut að steypa þjóðvegi, sem fremur er hægt að gera, ef ekki þarf að greiða sementið í erlendum gjaldeyri. Ef við þurfum ekki á öllu því sementi að halda; þá er ég sannfærður um, að möguleikar væru á að flytja sement út. Það eru ýmsar borgir í Evrópu, sem geta ekki framleitt sement sjálfar, heldur verða að flytja það til sín með járnbrautum. Nú er það þannig með vöru eins og sement. að ef taka á það í skip, munar litlu á verði. hvort sem það er flutt hundrað mílur eða þúsund mílur. Þannig að það er ekki útilokað, að ýmsar þjóðir sjái sér hag í að kaupa sement frá Íslandi frekar en að flytja það langar leiðir með járnbrautum, þó að þær framleiði það sjálfar. Því þykir mér rétt að miða afköstin við 75 þús. tonn, eins og gert er í frv. Eins og kunnugt er, liggja fyrir mörg l. um byggingu á ýmsum verksmiðjum, t.d. byggingu á tunnuverksmiðju o.fl., sem ekkert hefur verið gert í. Eigum við nú að setja þessa sementsverksmiðju í þetta safn, sem núverandi ríkisstj. virðist ekki hafa sérstakan áhuga fyrir að rusla til í og láta framkvæma? Eða eigum við nú þegar að afgreiða þetta frv. og láta í ljós vilja Alþ. um, hvort meiningin er að gefa bara heimild, sem hægt er svo að flagga með og síðan að framkvæma ekkert? Alþ. á nú að taka þetta föstum tökum og segja ákveðið: Þetta skal verða framkvæmt. Því að það liggja þegar fyrir þær upplýsingar, sem þarf, þó að margt eigi eftir að gera til undirbúnings á byggingu verksmiðjunnar. Og þegar er vitað, að nóg hráefni er til, og því ekki að skaffa orku með gufukatli eða mótor eins og gert var ráð fyrir hér til að byrja með? Því fyrr sem hægt er að framleiða sement með svipuðu verði og erlent, því minni gjaldeyri þarf til að afla sements. Þetta liggur hér fyrir, og þess vegna tel ég eðlilegt, af því að það er ekki svo bjart framundan hjá stj. og hún hefði ef til vill ekki hug til að nota þessa heimild, þá vil ég, að Alþ. skeri hér úr eða ákveði skýrt um, hvort byggja á þessa verksmiðju eða ekki. Með tilvísun til þessa leyfi ég mér að bera fram skriflega brtt. við 1. gr. frv., og skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana: Ríkisstj. skal láta reisa við Önundarfjörð verksmiðju með fullkomnum vélum og öðrum nauðsynlegum útbúnaði til framleiðslu sements. Vinnslugeta skal miðast við 75 þús. tonna framleiðslu á 300 dögum. Skal ríkisstj. láta hefja byggingarframkvæmdir á árinu 1948 og hraða þeim sem mest.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa langt mál um þetta frv. Ég get ekki hælt mér af því að hafa vit á möguleikum, sem hér eru til sementsverksmiðju. Þar verð ég eins og aðrir þm. að byggja á sérfræðingum. Ég hygg nú, eftir þeim rannsóknum, sem fram hafa farið, að tími sé kominn til að gefa hæstv. ríkisstj. heimild til að byggja sementsverksmiðju. Ég þakka því hæstv. ráðh. fyrir að flytja frv. og mæli með samþykkt þess. Mér er það ljóst, sem hæstv. ráðh. tók fram, að til þess að framkvæma þetta og ýmislegt annað, sem bíður, þá mundi nú, ef framkvæma ætti þessa hluti á næstunni, verða að taka gjaldeyrislán. En ég tel það enga fjarstæðu, heldur sjálfsagt að fara þá leið, þegar um er að ræða að auka framleiðsluna til útflutnings eða að draga úr innflutningi, eins og hér er um að ræða. Gjaldeyrislán er sjálfsagt að taka til fyrirtækja, sem búið er að rannsaka, að muni skapa eða spara gjaldeyri. - Ég skal ekki fara lengra út í þá sálma, en ég vona það, að þær vonir okkar komi til með að rætast og þær vonir, sem þessir sérfræðingar hafa skapað um þessa möguleika, því að okkur er það mikils virði að þurfa ekki að flytja inn þessa vöru, sem þjóðin notar til allrar byggingar, bæði á vegum, höfnum og húsum o.fl. Það er eitt smáatriði, sem ég vil þó minnast á. Vitanlega er það algengt og fullkomið aukaatriði í þessu sambandi, en þ.e. 7. gr., um útsvör. Ég hefði fellt mig fullt eins vel við hana eins og hún er í frv., þ.e. að hafa veltuútsvar, sem þó takmarkast af því, hvort nokkur ágóði er hjá fyrirtækinu, og að það verði ekki miðað við verð á innlendu sementi, heldur við verð, sem svarar til innflutts sements á sama tíma. Þessi regla þykir mér heppilegri, þó að ekki megi leggja meira á en sem nemur 50% af nettótekjunum miðað við erlent sement. En hv. n. leggur til, að útsvarið miðist eingöngu við tekjuafgang, en hann er ekki á neinn hátt miðaður við útlent sement. Ég vildi nú benda á þetta, því að ég felli mig betur við veltuútsvar en útsvar á tekjuafgang. Vegna þess, hvernig fyrirtækið er byggt upp, er því ekki ætlað fyrst og fremst að hafa tekjuafgang, heldur að spara gjaldeyri og framleiða þá með því verði, sem væri samkeppnisfært. Þetta er ekki hlutafélag og ekki ætlazt til að safna fé frá einstökum mönnum, heldur er ríkinu ætlað að standa undir því sem sjálfstæðri stofnun. Það er annað smáatriði, sem ekki var með í till. n., en það er mér að kenna, því að ég hafði ekki fengið óskir um það fyrr en n. hafði skilað áliti, en það er, eftir því sem lagt er til í frv. og þó aðallega í grg. þess, ætlazt til, að sjálf verksmiðjan skuli standa norðan Önundarfjarðar, þar sem bezt eru hafnarskilyrðin, en hráefnin tekin að vestanverðu. Önfirðingar telja margir æskilegra, að útsvarið gæti skipzt milli þessara tveggja hreppa, annaðhvort á þann hátt, sem hrepparnir koma sér saman um, eða þá eftir úrskurði ráðh., og þá sennilega atvmrh., er yrði ráðh. þessarar verksmiðju. Vegna þessarar viðbótar, sem mig langaði til að koma við, vildi ég spyrja hv. frsm. n., hvort hann væri ekki tilleiðanlegur að geyma fyrri till. til 3. umr. Það ætti ekki að valda tjóni, en mér gefst þá kostur á að ræða þetta smáatriði við n. á milli umr.



Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. þm. V-Ísf. vil ég geta þess, að ég minntist á það mál við meðnm. mína að taka brtt. aftur til 3. umr., og er okkur ljúft að verða við þeirri ósk hv. þm., til þess að okkur gefist tækifæri til þess að athuga möguleika á því að breyta 7. gr. í samræmi við óskir hans. Ég leyfi mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, að þessi brtt. komi ekki fram nú, heldur verði geymd til 3. umr. Hitt atriðið, sem hann minntist á með 7. gr., höfum við sjálfir talið æskilegra, að hún yrði eins og hún var, vegna þess að upphaflega var gert ráð fyrir því, að verksmiðjan skyldi greiða útsvar af ákveðnum hundraðshluta kostnaðarverðs framleiðslunnar. Þ.e.a.s. í núgildandi útsvarsl. er niðurjöfnunarn. í sjálfsvald sett, eftir hvaða reglum hún leggur á útsvar, og getur hún því lagt eftir sinum vilja á tekjuafgang eða veltuútsvar eða hvort tveggja. N. þótti ekki ástæða til að binda hér í l., að útsvarið skyldi vera veltuútsvar eingöngu, þar sem hvort sem er aðrar takmarkanir eru í gr. um, að útsvar megi ekki fara fram úr 50% af nettótekjunum. Það er því á valdi niðurjöfnunarn. sveitarstjórnar viðkomandi hrepps, eftir hvaða reglum hún leggur á verksmiðjuna. - Um hitt atriðið, að miða útsvarsskyldu hennar við innflutt sement, er það að segja, að ef verksmiðjan seldi sement sitt við lægra verði en væri á innfluttu sementi, væri hún skyldug til að greiða útsvar af hagnaði, sem hún hefði aldrei haft, og þá útsvarsskylda verksmiðjunnar meiri en raunverulega, og taldi n. það ekki eðlilegt og gerði þess vegna breyt. á þessu, því að eðlilegra væri, að hún greiddi af þeim hagnaði, sem reikningarnir sýndu miðað við söluverð. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að brtt. hv. þm. Siglf., þar sem hann leggur til, að 1. gr. verði breytt þannig, að ríkisstj. verði gert það að skyldu að byggja, en í frv. er henni heimilað að láta byggja. - Svo mun háttað um allar verksmiðjur ríkisins, sem hafa með höndum verklegar framkvæmdir, að lagafrv. hafa verið afgr. frá Alþ. í heimildarformi, og má hér benda á, að l. um síldarverksmiðjur ríkisins hafa verið samþ. sem heimildarlög. Ég tel því ekki neina ástæðu til þess að breyta frá þeirri venju, sem skapazt hefur, og rök þau, sem fram hafa verið borin um, að nauðsynlegt væri að fyrirskipa í l., hvenær og hvernig skuli hefjast handa með sementsverksmiðju, fá ekki staðizt. Það, sem hér er um að ræða, er það, hvort hv. þd. hefur það mikið traust á hæstv. ríkisstj., að henni sé treystandi til þess að ráðast í verklegar framkvæmdir, ef henni finnst það skynsamlegt. Ég dreg ekki í efa, að lokaathugun á þessu máli muni leiða í ljós, að bygging sementsverksmiðju sé skynsamlegt fyrirtæki, og ég treysti hæstv. ríkisstj., þeirri er nú situr, til þess að koma því í framkvæmd að athugunum loknum. Ég tel því enga ástæðu vera til þess að hvika frá því, að l. séu afgr. í heimildarformi.



Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. atvmrh. langar mig til þess að spyrja hann nokkurra spurninga. Hv. þdm. virðast ekki vera ósammála hvað viðkemur frv. sjálfu, en ég skil ekki þau ummæli hæstv. ráðh., að ekki sé unnt að leggja nægilegt til hliðar af þeim erlenda gjaldeyri, sem aflast, til framkvæmdar þessa máls. Hæstv. ríkisstj. tók að sér með samþykkt l. um fjárhagsráð að áætla innflutning og útflutning og setja ákveðna gjaldeyrisupphæð á sérstakan reikning, sem nota skyldi til atvinnutækja og nýrra framkvæmda. Hæstv. ríkisstj. hefur skuldbundið sig til að leggja þetta fyrir Alþ., leggja fyrir Alþ. þessar áætlanir. Nú er það vitað mál. að þetta fyrirtæki, sementsverksmiðjan, muni spara 8,5 millj. kr. á ári í erlendum gjaldeyri. Sementsverksmiðja mun því borga sig upp á einu ári gjaldeyrislega séð. Gjaldeyrislega séð mun hún geta borgað sig fyrir þjóðina á einu ári, en hitt er spurning út af fyrir sig, hvort fara eigi til útlanda til þess að taka lán til þessarar verksmiðju. Það mátti e.t.v. skilja á hæstv. ráðh., að ríkisstj. ætti erfitt um vik að fá lán til þessa fyrirtækis hér innanlands, að hæstv. ríkisstj. hefði ekki fundið náð í augum embættismanna Landsbankans og að hún kjósi heldur að fara út fyrir pollinn til manna, sem velviljaðir væru og gætu skilið nauðsyn þessa máls, eftir þeirri reynslu, sem fengin er. Ef það er ekki þetta, sem hæstv. atvmrh. átti við, þá kann að vera, að hann viti ekki enn, hvernig ráðstafa eigi gjaldeyrinum. Það er ákveðið með l., hvernig ráðstafa eigi hluta af þeim gjaldeyri, sem aflast á árinu, og Alþ. getur því ekki tekið þessa yfirlýsingu sem réttmæta. Það má og teljast mjög undarlegt. að við alþm. sjáum það í einu blaði í Rvík, að einn nm. úr fjhn. hefur skýrt frá því, að innflutnings- og útflutningsáætlunin fyrir árið 1948 sé nú tilbúin, þótt hún hafi ekki verið lögð fyrir þm. Það hefur verið gengið fram hjá alþm. með þetta, en hins vegar er skýrt frá þessum áætlunum á öðrum vettvangi, og þaðan fá svo þm. að vita, að einhverjar áætlanir hafi verið gerðar. Ég hef spurt menn úr viðskiptan., hvort þeir hafi séð þessa áætlun, en þeir segjast ekkert vita um hana. Ég verð nú að segja það, að við þm. hljótum að krefjast þess að fá að sjá þessa áætlun, sem okkur ber samkvæmt l. um fjárhagsráð og innflutningsverzlun. Fjárhagsráð á að skila innflutningsáætlun sinni til þingsins. Mér skilst, að gert sé ráð fyrir innflutningi á þessu ári fyrir I00 millj. kr., og er þá reiknað með 400–500 millj. kr. gjaldeyrisöflun. Samkv. l. um fjárhagsráð hefur hæstv. ríkisstj. sjálf sett inn í l. ákvæði um, að leggja skuli 15% af gjaldeyristekjum ársins inn á sérstakan reikning til nýsköpunar. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur framkvæmt þetta, en ef reiknað er með 400 millj. kr. útflutningi og 15% hans sé lagt inn á nýbyggingarreikning, þá ættu að hafa sparazt 60 millj. kr. á árinn 1946 og í árslok 1947 um 90 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Og ef svo er reiknað með 400–500 millj. kr. útflutningi á þessu ári, ættu að fást alltaf 60 millj. kr. á nýbyggingarreikning. Nú langar mig að fá upplýsingar um það, hvernig verja á öllum þessum gjaldeyri. Það hlýtur að liggja fyrir einhver áætlun um þetta, en það getur vart veríð hægt að forsvara, að við alþm. fáum ekkert um þetta að vita. Nú hefur hæstv. atvmrh. fylgt úr hlaði ágætu frv. um byggingu sementsverksmiðju, og eftir þeim áætlunum, sem fyrir liggja um málið, getum við gjaldeyríslega grætt á einu ári það fé, sem til hennar færi, miðað við sementsinnflutninginn. Nú langar mig að spyrja hæstv. atvmrh. um það, hvað sé til fyrirstöðu að nota þann gjaldeyri, sem fyrir er lagður á nýbyggingarreikning, til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd. Það væri gott, ef hæstv. ráðh. vildi gefa hv. Nd. upplýsingar um þetta. Það er skylda ríkisstj. að gefa Alþ. upplýsingar um það, hvernig gjaldeyri þjóðarinnar er ráðstafað. Ef það er ekki hægt að spara þessar 8 millj., sem þarf í erlendum gjaldeyri til sementsverksmiðjunnar, hvað verður þá um þær 60 millj. kr., sem fyrir eiga að vera á nýbyggingarreikningi? Þó það sé alls ekki útilokað að taka erlent gjaldeyrislán til framdráttar jafngóðu máli og þetta er, þá er það óþarfa eyðsla á gjaldeyri og ber að forðast slík í lengstu fög, þótt ekki sé til annars en þess að spara vaxtagreiðslur. Hv. 4. þm. Reykv. talaði hér um sparnað og sagðist fyrir sitt leyti bera það traust til núv. hæstv. ríkisstj., að hann teldi nægilegt, að hér yrði aðeins um heimildarlög að ræða. Það getur nú verið allfrábrugðið og mismunandi traust, sem þm. bera til hinna ýmsu ríkisstj., sem með völdin fara. En hvað snertir framkvæmd mála hefur nú komið fyrir, að ríkisstj. hafi frestað framkvæmd þeirra, og jafnvel þó að um beina lagaskipun hafi verið að ræða. Það hefur ekki í öllu gengið vel að fá hæstv. ríkisstj. til þess að framkvæma l. um ýmsar framkvæmdir, sem samþykktar hafa verið. Nýlega hótaði formaður eins stjórnmálaflokksins að höfða mál á hendur ríkisstj. fyrir það, að hún brjóti sett lagafyrirmæli um framlög úr ríkissjóði, með því að neita að leggja þau fram. Það eru æði viðkvæmir blettir á hæstv. ríkisstj., þegar rætt er um lánveitingar. Hæstv. atvmrh. hefur kvartað yfir því hér í þessum umr., að erfitt sé að fá nauðsynlegan erlendan gjaldeyri til sementsverksmiðjunnar, Það kynni nú að vera svo, að hæstv. ríkisstj. sé hrædd við að knýja á dyr Landsbankans til þess að leggja þetta fé fram, og að hæstv. ríkisstj. kjósi heldur að flýja með þetta út fyrir pollinn og leita á náðir velviljaðra erlendra manna, sem skilning hefðu á málinu. Það sýnist svo, að hæstv. stj. þori ekki að kveða upp úr við bankastjóra Landsbankans, en þá er bankinn kominn langt út fyrir það hlutverk, sem hann var stofnaður til, ef ekki er hægt að fá þar nauðsynlegt fé til fyrirtækis sem sementsverksmiðjunnar. Ég vona, að hæstv. ráðh. verði við þeim tilmælum að leggja fram á Alþ. skýrslu um það. hvernig ráðgert sé að verja gjaldeyri þjóðarinnar og hversu mikið gert sé ráð fyrir, að notað verði af gjaldeyristekjunum til nýrra framkvæmda.



Herra forseti. Ég gerði ekki ráð fyrir, að ég mundi taka þátt í þessari umr.. en ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er brtt. sú, sem fram hefur komið frá hv. þm. Siglf., en sams konar till. bar hann fram í iðnn. Mörgum okkar í iðnn. leizt svo á, að æskilegt væri, að þessi brtt. næði fram að ganga, en við nánari athugun komumst við á þá skoðun, að það væri ekki hyggilegt. Við erum, að ég held allir, sem sæti eigum á Alþ., sammála um það. að nauðsyn heri til, að byggð verði sementsverksmiðja, og við sjáum mikinn þjóðhagslegan hagnað af því fyrirtæki, ef áætlanir þær, sem nú liggja fyrir í málinu, standast. En reynslan hefur kennt okkur, að fáar áætlanir standast, þó að þær hafi litið fallega út á pappírnum og virðist hafa fengið vandlegar yfirveganir og verið reiknaðar út eftir beztu vitund, og ég efast ekki um, að þeir verkfræðingar, sem hér hafa verið að verki, hafi unnið verk sitt af samvizkusemi. En margar áætlanir - og má segja flestar - fyrri ára hafa ekki staðizt. Oft hefur það verið svo, að ráðizt hefur verið í framkvæmdir fyrir það, að áætlanir litu vel út. En er til kastanna kom. hafa framkvæmdirnar oft farið helming fram úr áætlun, og stundum hefur kostnaðurinn orðið þrisvar sinnum meiri en gert var ráð fyrir í upphafi. Ég gæti trúað, að áætlanir þær, sem hér liggja fyrir um þetta mál, muni standast betur en margar aðrar, en reynslan hefur kennt okkur alþm., að of margar áætlanir hafa ekki staðizt, og af því eigum við að hafa lært. Ég álít hyggilegt að draga framkvæmd þessa máls enn um stund og endurskoða þær áætlanir, sem fyrir eru. Hv. þm. Siglf. segir í brtt. sinni, að ríkisstjórnin skuli láta hefja byggingarframkvæmdir á árinu 1948. Það væri mjög æskilegt, að slíkt gæti orðið, en ég tel rétt að nota þann tíma til þess að athuga allar áætlanir nánar. Ég er því hlynntur, að hafizt sé handa um byggingu sementsverksmiðju, er nákvæm athugun hefur leitt í ljós, að þær áætlanir, sem fyrir liggja, séu réttar. Eftirminnilegt dæmi er það, er áburðarverksmiðjan var til umr. hér á Alþ., og þá lá við, að það frv. yrði samþ. án þess að það væri athugað frekar. Reynslan hefur sýnt, að það hefði verið rangt að byggja áburðarverksmiðju eftir því frv. Nákvæm rannsókn hefur leitt í ljós, að það hefði ekki verið heppilegt. Af þessu ættum við að hafa lært það, þegar á ferðinni er frv., sem kosta mun 15 millj. kr., að geta ríkisstj. tíma til þess að athuga og endurskoða þær áætlanir, sem fyrir liggja, áður en hún ræðst í framkvæmdir. Við nánari rannsókn gæti komið í ljós eitt og annað, sem betur færi með öðru fyrirkomulagi en nú er lagt til í frv. Það gæti einnig komið í ljós, að heppilegra væri að byggja þessa verksmiðju annars staðar en nú er lagt til. T.d. er nú gert ráð fyrir, að reist verði dieselorkuver til þess að knýja verksmiðjuna, en slíkt virðist nú vera fráleitt, ef hægt væri að komast hjá því í olíulausu landi. Er ómögulegt að staðsetja verksmiðjuna þar, sem hagnýta mætti vatnsorkuna? Ég veit, að ríkisstj. ætlar ekki að leggjast á þetta mál, en það er ekki rétt að flana að neinu. Það er ekki rétt að fara aftur að eins og við Skeiðsfossvirkjunina og byggingu nýju síldarverksmiðjanna. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir. að verksmiðjan kosti 15 millj. kr. Og ef allar áætlanir standast nú á borð við áætlanirnar um síldarverksmiðjurnar eða Skeiðsfossvirkjunina, mundi verksmiðjan kosta 40–50 millj. kr. Vegna þeirrar dýrkeyptu reynslu virðist mér hyggilegast að flana ekki að neinu, en gefa hæstv. ríkisstj. tíma til þess að endurskoða málið. Ég er hv. þm. Siglf. sammála um að miða afköst verksmiðjunnar við 75 þúsund smálestir á ári. Það er engan veginn of mikið, og notkun sements í landinu mun aukast að miklum mun frá því, sem nú er. Búast má við því, að mun meira sement verði notað til vega og alveg verði hætt að byggja hús úr timbri, en í stað þeirra steinhús. Ef miðað er við það, hversu mikið sement er notað í landinu, er eðlilegast, að afköst verksmiðjunnar verði miðuð við 70–80 þús. smálestir árlega. Ég skal nú ekki fjölyrða frekar um málið, en mér fannst vera ástæða til að minnast á fjárhagshlið málsins, því að hún er ekkert aukaatriði. Ríkisstj. verður einnig að gera sér grein fyrir, hvernig hún ætlar að afla fjár til verksins. Það er ekki nóg, þó að bankastjórar Landsbankans opni upp á gátt fjárhirzlur bankans, því að helmingur kostnaðarins við bygginguna verður að greiðast í gjaldeyri. Ríkisstj. þarf einnig að glíma við það, að útflutningurinn hrökkvi fyrir nauðsynlegum innflutningi á nauðsynjavörum. Það eru margar framkvæmdir, sem búið er að ákveða og þola enga bið. Og við hv. 2. þm. Reykv. erum áreiðanlega sammála um, að Sogsvirkjunin megi ekki bíða lengi. En hvað kostar það fyrirtæki? Fyrir tveimur árum var áætlað, að það fyrirtæki kostaði 50 millj. kr. En eftir nýjustu heildaráætlun um þessa virkjun er kostnaðurinn hvorki meiri né minni en upp á 60 millj. kr. Og þar af verður ríkissjóður að sjá fyrir helmingnum, og þar af verða að vera 2 millj. kr. fyrir hendi í erlendum gjaldeyri. Þetta þarf að vinna á tveimur næstu árum, ekki siður en að byggja sementsverksmiðju. Og það er hægt að telja upp fleira, eins og hv. þm. Ísaf. sagði. Hann nefndi 7–8 verksmiðjur, sem ríkisstj. hefur heimild til þess að byggja eða ráðast í að láta reisa. Hvað ætli þessar verksmiðjur kosti? Það er ekkert aukaatriði, að reynt sé að gera sér grein fyrir því, hvernig á að fara að því að finansera þessi fyrirtæki, ekki aðeins finansera þau þegar þau eru komin upp, heldur sjá fyrir byggingarkostnaði á þeim.  Ég ætla ekki að orðlengja um þetta meira, en vildi óska þess, að frv. þetta og áætlun sú, sem því fylgir, mætti standast, og að ríkisstj. treysti sér til að ráðast í að byggja sementsverksmiðju hér á landi sem fyrst. Og enda þótt við álitum þá áætlun, sem hér fylgir, ekki svo nákvæma, að það mætti 100% treysta henni, vitum við samt. að sá maður, sem gert hefur hana, hefur gert hana þannig, að við getum álitið, að það megi treysta honum a.m.k. ekki síður en mörgum öðrum í þessum efnum.



Ég get nú skilið það, að hv. 2. þm. Reykv. vildi gjarnan fá að sjá sem fyrst þá innflutnings- og fjárfestingaráætlun, sem fjárhagsráð vinnur að og hefur unnið að nú um skeið, og ég efast ekki um, að hann fái það fljótlega. Það hefur nú ekki verið fyllilega frá þessu gengið í einstökum atriðum fram til þessa, en mun mjög langt komið. Og undir eins og fjárhagsráð hefur gengið frá þessu þannig, að til fullnustu megi teljast, hygg ég, að þetta verði birt í þinginu ekki síður en annars staðar. Og ég hygg, að nú næstu daga eða jafnvel nú þegar sé búið að tilkynna fjvn. það. Ef ekki er búið að tilkynna þetta nú þegar í sambandi við afgreiðslu fjárl., mun það verða gert næstu daga, og hefur ríkisstj. gert ráðstafanir til þess, að það verði gert. En ég vona nú, að hv. þm. sýni ofurlitla biðlund, þó að gott hefði verið að þetta hefði legið fyrir nú þegar. En þegar ég greindi frá því áðan, að ég gerði ekki ráð fyrir því, að sá erlendi gjaldeyrir, sem nota þyrfti til þessara framkvæmda, yrði tekinn fyrst um sinn af gjaldeyrisöflun hvers árs, þá byggði ég það á áætlun fjárhagsráðs. Og ég sannfærðist um það eftir viðtali við fjárhagsráð og athugun á skýrslum þess, að ekki muni vera unnt að leggja til þá upphæð, a.m.k. ekki á yfirstandandi ári, sem gert er ráð fyrir, að þyrfti til að reisa sementsverksmiðju. Hv. þm. var að óska eftir, að ég legði þessar áætlanir fram hér í þinginu. Ég hef þær ekki við höndina og tel ekki heldur mitt hlutverk né ríkisstj. að leggja þetta fram, heldur annarra. En ég efast ekki um. að þetta verði fljótlega gert. Hv. þm. spurði um það, hvort það væri almenn fjármagnsvöntun til þessa fyrirtækis eða aðeins gjaldeyrisvöntun, sem ég miðaði við, þegar ég viðhafði þau orð, sem ég gerði. Ég er ekki enn þá farinn að leita fyrir mér um það fjármagn, sem a.m.k. væri sjálfsagt og eðlilegt, að tekið væri innanlands til þessara framkvæmda, og ekki um erlend lán heldur. En ég verð aðeins að segja það, að ég er ekki svo bjartsýnn, að ég sé alveg viss um, að það sé hægt að láta stökkva upp úr steinum í einum hvelli það innlenda fjármagn. sem áætlað er til þess innlenda kostnaðar af þessu verki, því að ég hef allt aðrar hugmyndir viðkomandi fjárþörf þjóðfélags en sumir hv. þm. virðast hafa. Því að ég álít, að það geti komið fyrir, að eitt þjóðfélag bresti fjármagn til þess, sem það þyrfti að gera, alveg eins og einstaklinga. Ég hef ekki trú á, að hægt sé að leysa allar þarfir þjóðfélags með því að setja seðlaveltu í gang. Það eru einhver takmörk fyrir því, þó að hv. 2. þm. Reykv. tali oft þannig, eins og þarna séu engin takmörk, sem komi til greina. Ég hef hins vegar gert mér von um, að unnt væri að fá kannske innanlands það fjármagn, sem þarf til innlendrar notkunar við að reisa þetta fyrirtæki. En eins og ég sagði þessum hv. þm. áðan, er það svo, að eftir þeim áætlunum, sem fjárhagsráð þegar hefur gengið frá um gjaldeyrisöflun og gjaldeyrismeðferð á þessu ári, hef ég enga von um, að það takist að fá þetta fé á einu til tveimur árum. - Hv. þm. sagði eitthvað á þá leið, að það væri einkennilegt, að þjóðin gæti ekki aflað gjaldeyris af eigin framleiðslu til fyrirtækis, sem borgaði þann gjaldeyri á einu ári. Það má kannske segja það. En hv. þm. verður að athuga það, að þessi sementsverksmiðja er ekki farin að framleiða til að borga okkur þann erlenda gjaldeyri, sem til hennar þarf, undir eins og fyrsti hornsteinn hennar er lagður. Það hafa sagt mér kunnugir menn, sem um þetta mál hafa rætt, að það mundi líða a.m.k. eitt til tvö ár frá því að gerður væri samningur um smíði vélanna og þangað til líkur séu til þess, að þær séu tilbúnar til afhendingar. En það þarf sennilega að greiða þær, a.m.k. að nokkru leyti. um leið og samningur er gerður um þær. Þannig að þó að ákveðið væri að hefjast handa um byggingu þessarar verksmiðju í ár, eða eftir því sem ástæður leyfa, þá er ekki hægt að búast við, að hún sé tilbúin fyrr en tveimur til þremur árum þar á eftir, eins og afgreiðsla gengur um alla hluti nú í veröldinni. Og ef samningar eru gerðir um að koma þessu í framkvæmd, verður að hafa þetta fé handbært. Og einmitt á þeirri sannfæringu okkar, að þetta fyrirtæki beri sig fjárhagslega, byggjum við það allir, að áhættulaust sé að binda í því erlent fjármagn, ef annars er ekki kostur, vegna þess að það muni á fáum árum endurgreiða þann gjaldeyri, sem til þess þarf, með sparnaði í innflutningi. Það er því alveg óhugsandi, eftir því sem ég bezt veit, þó að byrjað yrði á þessu verki í ár, að því verði lokið á næsta ári, eins og hv. þm. vill þó vera láta. Ég held, að hlutirnir gangi ekki svo hratt fyrir sig í heiminum nú, þó að fylgt sé eftir eins og mögulegt er. - Af þessum ástæðum er það nú, sem ég sagði þessi orð áðan, að ég byggi það á þeirri áætlun, sem gerð hefur verið um þessi efni og innan skamms mun liggja fyrir hv. 2. þm. Reykv. eins og öðrum hv. þm. Og vegna þessarar óvissu m.a. um lánsútvegun teldi ég óheppilegt að fyrirskipa ríkisstj. að framkvæma þetta verk á ákveðnum tíma, bæði vegna þess, að ekki er enn þá búið að sjá fyrir þeim erlenda gjaldeyri og því fjármagni, sem til þessa fyrirtækis fer, og við vitum ekki enn, hvort teknískir möguleikar eru til þess að afla véla og annars til fyrirtækisins á þeim tíma, þegar Alþ. þóknaðist að setja ríkisstj. fyrir um að setja fyrirtækið upp. Og þess vegna tel ég réttara, að frv. verði, eins og það liggur fyrir nú; heimildarlöggjöf til ríkisstj., en ekki sem bein fyrirskipun. Þann stutta tíma, sem ég er búinn að sitja í ráðherrasæti, er ég búinn að fá nóg af gömlum fyrirskipunum um þetta og hitt frá undanförnum árum, sem nú er komið til, að átt hefði að framkvæma, en hefur vantað til ýmissa hluta af því afl þeirra hluta, sem gera skal, þó að hv. 2. þm. Reykv. vilji ekki taka slíkt alvarlega. Og ég verð að segja það, eftir þeim framkvæmdum, sem hv. þm. Ísaf. sagði, að lægju fyrir ákvarðanir um frá Alþ., að þótt þær heyri ekki undir mitt ráðuneyti, þá vil ég óska, að þetta frv. verði samþ. í heimildarformi. En það er ætlun mín að framkvæma þetta fyrirtæki svo fljótt sem nokkur tök eru á, því að ég álít, að hér sé um fyrirtæki að ræða, sem liggi einna mest á að koma í framkvæmd af þeirri áætlun, sem gerð hefur verið um mál. Ég get ekki svarað þessum fyrirspurnum hv. þm. ýtarlegar en ég hef gert. Áætlunina hef ég ekki í höndum nú, en hún mun koma fram fljótlega.



Herra forseti. Í l. nr. 35 frá 1940 er gert ráð fyrir, að í hverjum kaupstað skuli bæjarstj. ráða heilbrigðisfulltrúa að fengnum till. heilbrigðisn., héraðslæknis og lögreglustjóra. Þessi fulltrúi skal svo annast dagleg eftirlitsstörf fyrir hönd heilbrigðisn., eins og 1. gera ráð fyrir og tekið er fram l 6. gr., undir eftirliti héraðslæknis. Nú er það svo hér í Reykjavík, að heilbrigðisfulltrúinn hefur ekki verið læknisfróður maður, og hafa verið valdir til þess starfa gegnir og góðir menn og ekki verið gerðar til þeirra sérstakar þekkingarkröfur. Þegar þetta starf varð laust hér í Reykjavík fyrir nokkru, var það einróma álit bæjarráðs og bæjarstj., að rétt væri að fá læknisfróðan mann til starfsins, og það tókst að fá prýðilega menntaðan mann, dr. med. Jón Sigurðsson, til þess að taka að sér starfið, sem lengi hefur verið við nám og starf erlendis. Og hann var ráðinn á þeim grundvelli af bæjaryfirvöldunum, að bæjarstj. beitti sér fyrir lagabreytingu á þann hátt, að starf hans væri sjálfstætt starf, sem þótti sjálfsagt, um leið og gerðar væru þessar nýju kröfur. Frv. fer því fram á þetta, að heilbrigðisfulltrúinn í Reykjavík, sem verði nefndur „borgarlæknir,“ verði sjálfstæður starfsmaður bæjarstjórnar Reykjavíkur, og er það í samræmi við þær nýju kröfur, að heilbrigðisfulltrúinn sé læknir, sem er í samræmi við það, sem tíðkast á Norðurlöndum. Það er hvort tveggja, að þegar menntaður læknir er fenginn í þetta starf, þykir ekki ástæða til þess, að hann sé undirmaður héraðslæknis og hafi ekki sjálfstætt vald til boðs eða banns í þeim málum, er til hans taka. Þar að auki munu störf þau, sem heilbrigðisfulltrúi og borgarlæknir annast, verða greidd úr bæjarsjóði. Má þar til nefna sorphreinsunina, sem stórar fjárhæðir fara til á hverju ári. t. d. hér í Reykjavík töluvert á aðra millj. kr. á síðasta ári. Þannig eru það fleiri störf, sem bærinn stendur straum af. Hér er um ekkert kostnaðaratriði að ræða fyrir ríkissjóð. Það hefur engan kostnað í för með sér fyrir hann. Þetta er aðeins sú skipulagsbreyting, sem bæjarstj. óskar eftir, að heilbrigðisfulltrúinn, sem nefndur verði borgarlæknir, verði sjálfstæður í starfi sínu undir yfirstjórn bæjaryfirvaldanna, en ekki ríkisins. Þær mótbárur hafa komið fram, að störf héraðslæknisins mundu verða mjög lítils virði. ef þessi maður yrði sjálfstæður embættismaður, en eins og sjá má af yfirliti því, sem prentað er í grg., þá mundi héraðslæknirinn hafa mikið starf þrátt fyrir þetta, enda er ekki vafi á því, að eins og nú er, þá er hann allt of störfum hlaðinn. Ég vil taka það fram, til þess að það komi skýrt fram, að það er á engan hátt með þessu verið að bekkjast til við núverandi héraðslækni, Magnús Pétursson, og er sett inn í þetta frv. ákvæði, að þessi breyt. á starfi héraðslæknis og heilbrigðisfulltrúa skuli ekki koma til framkvæmda, fyrr en núverandi héraðslæknir, Magnús Pétursson, lætur af embætti, sem samkvæmt 1. mun verða eftir þrjú ár. Þá er gert ráð fyrir í frv. að hækka sektarhámark fyrir brot gegn heilbrigðissamþykkt. Það hefur komið í ljós, að sektirnar eru svo lágar, að þær gefa ekki nógu mikið aðhald, og er gert ráð fyrir að hækka þær úr eitt þús. kr. í fimm þús. kr. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, Bæjarstj. Reykjavíkur leggur áherzlu á, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu ári. Ég legg svo til, að málið gangi til heilbr.- og félmn.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég vil nota þetta tilefni, þar sem þetta frv. er flutt af borgarstjóranum í Reykjavík sem 1. flm., hv. þm. Snæf., og tveimur öðrum hv. þm. Reykv., og stinga upp á því við borgarstjórann í Reykjavík, að það verði betri samvinna milli heilbrigðisstj. og bæjaryfirvaldanna í Reykjavík heldur en verið hefur fram að þessu, þannig að ef yfirvöldin í Reykjavík hafa áhuga fyrir breytingu á vissu fyrirkomulagi í heilbrigðismálum, þá verði sá háttur hafður á, að málið verði fyrst túlkað við heilbrmrn. og íhugaðar séu sameiginlega þær óskir, sem yfirvöldin í Reykjavík hafa í þessum efnum, og séð, hvort ekki sé hægt að koma sér niður á sameiginlegan grundvöll í málinu. Ég álít það heppilegri leið fyrir góða afgreiðslu máls, hvort sem það heyrir til heilbrigðis- eða menntamálum, að slík mál séu tekin upp á þann hátt heldur en að málið sé flutt beint inn í þingið, sem á eðlilega miklu erfiðara með að átta sig á málinu, nema slíkur undirbúningur hafi farið fram. Þessa aths. vildi ég, að borgarstjórinn í Reykjavík, hv. þm. Snæf., vildi taka til yfirvegunar. Ég vildi mjög gjarnan hafa góða samvinnu við bæjaryfirvöldin í Reykjavík, á meðan ég hef með þessi mál að gera. En til þess þurfa menn að tala saman um málin og hafa samband um þau öðruvísi heldur en í ræðum hér í þinginu. Þá vil ég benda á það, að eftir heilbrigðislöggjöfinni er það þannig, að héraðslæknum er alls staðar ætlað að hafa með höndum eftirlit með heilbrigðismálum, eins og hv. 1. flm. frv. réttilega tók fram. Á því er þetta kerfi byggt. Og ef breytt er út frá þessu. þá þarf að athuga ýmislegt annað í því sambandi heldur en kemur fram í þessu frv. Það er rétt, sem hv. flm. sagði, að heilbrigðisfulltrúinn, sem er að vissu leyti undirmaður héraðslæknis, eins og sakir standa. er kostaður af bænum. En þess ber að gæta, að ef þessu er alveg breytt og settur sérstakur borgarlæknir, sem ekki væri á vegum ríkisins, þá mundi hann þó hafa með höndum mörg verkefni, sem kostuð eru af ríkinu. Ef bæjaryfirvöldunum finnst, að þau þurfi að hafa meiri yfirstjórn yfir þeim verkum, sem bærinn kostar, þá kemur vitanlega það sama til greina með þau verk, sem kostuð eru af ríkinu, að það vilji einnig hafa íhlutun um þau mál. Þess vegna er þetta ekki eins einfalt mál eins og hv. flm. vildi vera láta. Og sannleikurinn er sá, að það þarf að endurskoða þessi atriði gaumgæfilega og sjá, hvort ekki sé hægt að finna heppilega lausn málsins með tilliti til óska bæjaryfirvaldanna í Reykjavík. Það má segja, að bæjaryfirvöldin hafi að vissu leyti óeðlilega litla hlutdeild í stjórn þessara mála. En ég álít, að ekki sé hægt að bæta neitt úr þessu með þeim ráðstöfunum, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., heldur þurfi að taka til athugunar löggjöfina um heilbrigðiseftirlitið í þessu sambandi. Þá vil ég benda á til athugunar fyrir n., sem fær málið til meðferðar. og hv. flm., að þótt vel geti verið réttmætt, að bærinn hafi þarna meiri íhlutun heldur en verið hefur, og er sjálfsagt að taka það til athugunar, þá álit ég ekki heppilegt að tvískipta þessum verkum, eins og þarna er gert ráð fyrir. Ef héraðslæknir og borgarlæknir væru í Reykjavík, gæti verið örðugt að hafa hreinar línur þar um, hvað þeir ættu að hafa með höndum hvor um sig. Það mundi verða erfitt í framkvæmdinni. Ég held, að sú skipan sé hvergi á höfð, að tveir aðalmenn séu hafðir í þessu starfi. Ég held, að menn þurfi að hugsa sig vel um, áður en settir eru þessir tveir aðilar, héraðslæknirinn í Reykjavík, sem er ríkisskipaður, og borgarlæknirinn, sem er bæjarskipaður. Ég hygg, að það sé undir öllum kringumstæðum bezt að reyna að finna það fyrirkomulag, að toppurinn yrði aðeins einn. Það kemur fram í grg., að þetta frv. á rót sína að rekja ekki sízt til þess, að ráðinn hefur verið ungur og duglegur læknir sem heilbrigðisfulltrúi og honum finnst, að hann geti eins vel einn ráðið um þessi verkefni, sem hann á að fjalla um, eins og að vera undir yfirstjórn héraðslæknis, en eins og hefur verið bent á, þarf fleira að athuga í sambandi við það mál, og við megum ekki hlaupa til allt í einu og breyta þessu skipulagi óhugsað. Ég vil mæla með því, að frv. fari til hv. heilbr.- og félmn., og skora ég á þá n. að athuga málið rækilega og afla upplýsinga hjá þeim aðilum, sem þessum málum eru kunnugastir og reyna að finna lausn, sem báðir aðilar geta sætt sig við.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð hæstv. ráðh., þegar hann óskar eftir auknu samstarfi milli heilbrigðisstj. og bæjarstj., og ég er reiðubúinn til þess að taka upp slíkt samstarf. Hins vegar mega hv. þm. ekkí ætla, að þetta mál sé komið hér inn í þingið án nokkurs samráðs eða viðtals við ríkisvaldið. Ég hef rætt við það um þetta hvað eftir annað og átt ýtarlegar viðræður við héraðslækni, sem er langkunnugastur þessu máli. Ég hef haft samráð við hæstv. dómsmrh. um þetta, en hann var borgarstjóri, þegar þessu máli var hreyft. Það var svo meiningin, að hæstv. dómsmrh. flytti þetta mál við embættisbróður sinn í ríkisstj. Hitt er rétt, að formlega hefur þetta ekki borið þannig að, að bæjarstj. sendi heilbrigðisstj. bréf og bíði svo eftir að fá svar frá henni, því að það er vonlaust verk, ekki af því að hæstv. heilbrmrh. hafi ekki áhuga á þessu, heldur af því, að við vitum, að landlæknir stöðvar mál, sem send eru til heilbrigðisstjórnarinnar. Ég býst við, að svipað hefði farið um þetta. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki heppilegt að tvískipta þessu starfi. Ég vildi aðeins benda honum og hv. þingheimi á, að það eru ekki mörg ár síðan tvö embætti voru svipuð og þetta, sem hér er gert ráð fyrir, sérstakur héraðslæknir og sérstakur bæjarlæknir fyrir Reykjavík. Þannig hygg ég, að ekki yrðu meiri vandkvæði á að skipta verkum milli þessara tveggja manna, sem í frv. er gert ráð fyrir, svo að hér er ekkert nýmæli, sem ekki megi finna fordæmi fyrir. En aðalatriðið í þessu máli er, að mér virðist, að grundvöllurinn fyrir því, að heilbrigðisfulltrúarnir í kaupstöðunum séu undirmenn héraðslæknanna, sú ástæða sé í raun og veru úr sögunni, þegar ákveðið er að fá fullgildan lækni í heilbrigðisfulltrúastarfið. Og okkur í bæjarstjórninni finnst eðlilegt, að sá maður, sem á að hafa þetta daglega eftirlit, sé sjálfstæður eftirlitsmaður og hafi þetta boð- og bannvald, sem hann þarf að hafa, en þurfi ekki að leita í hverju tilfelli til héraðslæknis, sem þó er að menntun til raunverulega alveg jafnt settur. Hins vegar hefur það til samkomulags við núverandi héraðslækni verið ákveðið, að beðið væri með endanlega skipun þess, þangað til hann léti af embætti, vegna þess að við vildum láta koma fram, að við værum ekki á nokkurn hátt að bekkjast við hann. Og þó að hann óski ekki eftir þessari skipulagsbreyt., hefur hann fallizt á að láta hinn nýja heilbrigðisfulltrúa fá allfrjálsar hendur. Ég vil undirstrika, að það er ekki svo að skilja, að ég eða bæjarráð hafi viljað ganga fram hjá heilbrigðisstjórninni í þessu máli. Ég hef átt ýtarlegar viðræður um þetta við héraðslækni, sem þetta mál skiptir mest, og auk þess hefur núverandi hæstv. dómsmrh., sem hefur mesta kunnugleika af þessu máli, vegna afskipta af máli þessu fyrr, haft samráð, að því er ég bezt veit, við hæstv. heilbrmrh.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég vil út af því, sem hv. flm. sagði, taka fram, að ég veit, að hann hefur átt viðræður við héraðslækninn um þetta mál. Og það er náttúrlega ákaflega mikilsvert að fá álit héraðslæknis á þessum efnum, því að honum eru þessi mál mjög kunn. En hv. þm. minntist ekki á það, sem mér er kunnugt, að héraðslæknir er andvígur því, að þessi breyt. verði gerð á löggjöfinni, sem hér er stungið upp á. Ég átti um þetta viðræður við héraðslækni í morgun og hann telur á þessu tvo megingalla. Annað er það að hann telur mjög varhugavert að tvískipta starfinu, og hitt er að hann telur að ef það er gert, þá þurfi að endurskoða löggjöfina um þessi efni miklu víðtækar heldur en hér er stungið upp á, ef ætti að leggja þetta undir yfirstjórn bæjarins, og að bærinn yrði þá að taka við ýmsum verkefnum í þessu sambandi. sem ríkið hefur nú. Og þó að það sé að sjálfsögðu réttlátt og eðlilegt, að borgarstjórinn í Reykjavík fari og tali við héraðslækninn í Reykjavík um þetta, þá vil ég undirstrika það, að 1. flm. þessa frv. er það vel kunnugur því, hvernig á að fara að um mál, að hann veit, að sá rétti aðili til þess að hafa samband við um svona mál er ekki héraðslæknirinn í Reykjavík, heldur ráðuneytið, sem þessi mál heyra undir. Hv. þm. segist hafa haft samband um þetta við hæstv. dómsmrh., og ég efast ekki um, að það sé rétt. Hæstv. dómsmrh. hefur minnzt á við mig, að áhugi væri um breyt. í þessu efni hjá bæjaryfirvöldunum í Reykjavík. En að öðru leyti hefur málið ekki verið lagt neitt fyrir ráðuneytið. Og mér datt ekki í hug að líta á þetta umtal innan um tal um fjölda annarra mála sem málsfyrirlag af hálfu bæjarstjórnar Reykjavíkur. Þetta er alveg þykkjulaust af mér, en ég vil benda á það til frambúðar, að svona er ekki hægt að vinna að málum. Það er ekki hægt að senda svona boð um þetta og annað slíkt á milli aðila, heldur verður að fara með málin rétta leið. Það stendur ekkert á okkur í ráðuneytinu að athuga þessi mál. Og ég bendi borgarstjóranum á að bæta úr þessu, því að það er ekkert lag á þessu. Þetta á líka við um ýmislegt í skólamálum, sem ég vil ekki fara inn á í þessu sambandi neitt verulega við þessa umr., að starfsmenn, sem eru á vegum Reykjavíkurbæjar, þeir rita sjálfir nefndum í þinginu uppástungur um, að vissar till. séu gerðar í þinginu, án þess að hafa minnzt á það munnlega eða skriflega við það ráðuneyti. sem á að fjalla um þá löggjöf. Það er ekki hægt að koma samvinnu við, ef þannig er á málum haldið. Viðvíkjandi því, sem hv. flm. sagði, að það hefði ekki þýtt að skrifa ráðuneytinu, vegna þess að landlæknir lægi svo á málum, þá er það ekki afsökun fyrir hv. þm. Snæf., borgarstjórann í Rvík. Hann gat haft samband við ráðuneytið og prófað, hvort mundi verða á þessu máli legið. Og hann hefði þá haft fullkomna ástæðu til að ganga fram hjá ráðuneytinu og flytja þetta mál í þinginu, ef það hefði verið legið á þessu máli af heilbrigðir yfirvöldunum. Ég er ekki að segja þetta af þykkju, heldur til þess að fá lagfæringu á þessu. Ef borgarstjóranum í Reykjavík finnst svo, að logið sé á málum í ráðuneytinu, þá láti hann okkur vita um það. Og ef svo væri, þá hefði hann frjálsar hendur um að fara sínar leiðir að því er við kemur flutningi mála, ef hann fær ekki svör eða undirtektir í ráðuneytinu. Hv. flm. minntist á, að sér virtist, að sú ástæða gæti verið úr sögunni, að heilbrigðisfulltrúi þyrfti að vera undirmaður héraðslæknis, þegar góður læknir hefði tekið við starfi heilbrigðisfulltrúans. Þó að þetta sé ekki mjög stórt atriði, þá er málið ekki svona einfalt, því að heilbrigðisfulltrúinn í Reykjavík hefur ekki verið látinn heyra undir héraðslækninn í Reykjavík af því, að honum væri vantreyst, heldur til þess að tryggja, að samræmi fengist í störfum, þannig að á einum stað væri úrskurðarvaldið, sem sé hjá héraðslækn. Þetta sem sagt verður allt athugað í n.. sem fær málið til athugunar.