Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Ef frv. þetta á að verða að lögum hjer á þessu þingi, verður að víkja allmjög frá venjulegri meðferð mála til þess að svo megi verða. Málið verður að afgreiða með afbrigðum á hálfum öðrum degi og verður að fara gegnum tvær umr. hjer og þrjár í hv.Ed. Þetta er óvenjuleg meðferð á stórmáli. Má vera, að fjhn. hafi einhverja afsökun fyrir drætti sínum á málinu, en jeg hefi ekki getað komið auga á þá afsökun, og enga afsökun hefir nefndin nú borið fyrir sig. Málið kemur nú fram á síðustu stundu, og því lítill tími til breytinga. Jeg sá þó þegar við fyrsta yfirlestur frv., að margt var þar, sem þurfti lagfæringar við, og af því að jeg bjóst við síðasta laugardag, að málið yrði þá ef til vill tekið fyrir, samdi jeg í skyndi nokkrar brtt. til að nema burtu verstu agnúana á frv. Þessar brtt. er að finna á þskj. 524. 1. brtt. er við 2. gr. frv. Hún fer fram á, að í stað þriggja manna skipi fimm menn nefndina; ennfremur að breyta skipun nefndarinnar. Eftir frv. er málið lagt í hendur bankanna; einkum mun Íslandsbanki ráða miklu í nefndinni, því að stjórnskipaði nefndarmaðurinn mun varla standa fjarri honum. Þetta er að mínu áliti ekki heppilegt, og því hefi jeg viljað, að aðrir, sem hjer eiga hlut að máli, fengju nokkru að ráða. Í frv. er svo ákveðið, að fjrh. skipi einn nefndarmanninn. Jeg hefi viljað breyta þessu þannig, að ráðuneytið tilnefndi þennan mann, enda er það bæði eðlilegra og heppilegra. Þá vil jeg, að einn af þeim, er sæti eiga í nefndinni, sje skipaður af Alþýðusambandi Íslands, sem er samband fjelaga, sem í er meginhluti af verkalýð landsins, og virðist sjálfsagt, að hann hafi hjer hönd í bagga. Það er öllum vitanlegt, að gjaldeyrishrunið hefir fyrst og fremst komið niður á verkalýðnum, svo hann hefir hjer hagsmuna að gæta og ætti að ráða miklu um meðferð á gjaldeyri landsins, sem að langmestu leyti er fenginn fyrir vinnu hans. Þá hefi jeg lagt til, að Landsbanki Íslands skipi einn manninn. Einn manninn hefi jeg lagt til, að Samband íslenskra samvinnufjelaga skipi, enda er það sú stofnun, er bændur hafa helst sameinast á, og virðist ekki nema sjálfsagt, að einn fulltrúi þeirra eigi sæti í nefndinni. Loks hefi jeg lagt til, að einn maðurinn sje skipaður af Fjelagi íslenskra botnvörpuskipaeigenda. Þetta fjelag hefir innan sinna vjebanda þá menn, er annast mest um afurðasölu landsins og hafa ef til vill mestan gjaldeyri með höndum. Vera má, að hægt væri að benda á einhverja aðra stofnun atvinnurekenda, er væri eins heppileg, en í fljótu bragði hefi jeg ekki komið auga á hana. Þá vil jeg breyta ákvæði frv. um þagnarskyldu nefndarinnar. Jeg vil ekki, að hún sje bundin þagnarskyldu gagnvart landsstjórninni, og heldur ekki gagnvart skattanefndum landsins. Ef einhver íslenskur skattborgari ætti t. d. stórfje inni erlendis, þá ætti gjaldeyrisnefndin, ef hún vissi um það, að hafa heimild til að skýra skattanefndum frá því, ef hún yrði um það spurð. 2., 3., 4. og 5. brtt. eru allar sama eðlis að því leyti, að þær ganga í þá átt að hefta afskifti fjrh. af nefndinni. Eftir frv. að dæma, má nefndin ekki hreyfa hönd nje fót án hans leyfis, og yfirleitt ekkert gera. Þetta kemur mjög áberandi fram í frv. Mjer heyrðist það líka á hv.þm. einum, sem var á móti frv., að hann bygði helst von sína á því, að fjrh. notaði þetta vald sitt til þess að gera nefndina gagnslausa. Jeg hefi látið 7. gr. standa óbreytta, þótt eflaust hefði verið rjett að koma þar fram með brtt. líka. Þar er svo ákveðið, að Íslandsbanki og Landsbankinn greiði kostnaðinn við nefndina að helmingi. Eftir brtt. mínum er ekki gert ráð fyrir, að Íslandsbanki eigi neinn fulltrúa í nefndinni, enda álít jeg hann ekki hafa rjett til þess. Hann hefir ekki enn svarað brjeflega fyrirspurn fjárhagsnefndar, og mun auk þess vera á móti þessu máli. Aftur á móti væri sanngjarnt, ef bankinn ætti engan þátt í þessu, að hann bæri þá engan kostnað af því. Á það vildi jeg gjarnan fallast, og geri jeg ef til vill brtt. um það við 3. umr. Jeg hefi þá gert grein fyrir brtt. mínum, og eins og menn sjá, þá myndi nefndin starfa miklu sjálfstæðara, ef henni væri háttað eins og þar er gert ráð fyrir. Jeg játa það, að vafningar geti átt sjer stað á því fyrir nefndina, að ná þeim yfirráðum yfir gjaldeyrinum, sem henni eru ætluð, og meginvandkvæðin á framkvæmd frumvarpsins verða auðvitað þau, að eltast við einstaka menn og láta þann gjaldeyri, sem þeir fá fyrir íslenskar afurðir, koma þjóðinni að notum. Þeir munu altaf sjá sjer leik á borði með að leggja hann inn í banka erlendis og braska með hann. Eina örugga ráðið við slíku er auðvitað það, að ríkið sjálft taki sölu afurðanna í sínar hendur. En um það tjáir víst ekki að tala nú, þar sem feld hafa verið frv. þau hjer á hinu háa Alþingi, sem farið hafa í þá átt, þó síðan hafi komið sterkar kröfur um það frá mönnum úr öllum flokkum, bæði í erindum til þingsins víðsvegar að, og svo í blaðagreinum. En út í það vil jeg ekki fara nú. Þrátt fyrir það, þótt frv. komi ekki þannig að fullu gagni, þá tel jeg samt talsverða bót að því, ef till. mínar verða samþyktar. Og jeg vænti þess þá líka, að þær fái góðan byr hjá hv. deild.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg á hjer brtt. á þskj. 532, við 6. gr. frv. Er hún raunar ekki stórvægileg, en miðar að því að gera væntanlegri nefnd auðveldara að nota sjer heimildina í 4. gr. frv., að ná yfirráðum yfir gjaldeyrinum. Eins og frv. er nú úr garði gert, þá er það ókleift, þar sem nefndin er skuldbundin um ótakmarkaðan tíma að leggja mönnum til jafnmikinn gjaldeyri eins og lagður hefir verið inn, ef þeir þurfa á honum að halda. Þessu vil jeg breyta svo, að skylda nefndarinnar til að gera þetta sje bundin við ákveðinn tíma, sem jeg legg til, að verði 6 mánuðir. Jeg legg auðvitað ekki mikið kapp á það, hvort hv. deild samþykkir þetta eða ekki, en jeg vil aðeins benda henni á, að án þessa ákvæðis, eða annars viðlíka, verður lítið úr því, að heimildin í 4. gr. frv. verði notuð. Í sambandi við brtt. á þskj. 524, frá háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), skal jeg aðeins segja það, að mjer þykir ekki líklegt, að bankarnir geti sætt sig við þá skipun nefndarinnar, sem þar er stungið upp á, og þeir munu ekki telja sig skuldbundna til að selja gjaldeyri eftir mati slíkrar nefndar. En fari bankamir ekki neitt eftir gengisskráningu hennar; þá fæ jeg ekki annað sjeð en hún sje harla þýðingarlítil.

Frsm. (Ágúst Flygenring) Jeg vil aðeins taka það fram, að sje frv. sjálft varhugavert, eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) talaði um, þá eru hans brtt. miklu varhugaverðari. Það eru nefnilega bankarnir, sem öllum framar eiga aðild þessara mála. Og tilgangurinn með frv. er auðvitað sá, að tryggja gengið og koma í veg fyrir skaðlegar sveiflur á því, og með eftirliti sínu með gjaldeyrinum ætti nefndin að geta spornað við því, að af vöntun á gjaldeyri hlytust á örðugum tímum þau vandræði, sem valdið gætu meira falli. Og kæmust bankarnir í kreppu með yfirfærslur, þá ætti hún að geta skipað svo málum, að ekki hlytust vandræði af. Hvað þagnarskyldu nefndarinnar viðvíkur, þá getur það ekki komið til mála, að henni sje gefið leyfi til að blaðra í allar skattanefndir á landinu um fjárhag einstakra manna. Annars er mjer ekki kunnugt um, að menn hjer búsettir starfi með fje sitt erlendis. Jeg hygg, að slíkt sje heldur fágætt. Þá vil jeg að lokum leggja áherslu á það, að til örþrifaráða sem þessara - en það kalla jeg þegar gjaldeyrir er tekinn af mönnum, - eigi ekki að grípa fyr en sjeð verður, að þess sje full þörf. Hv. 2. þm. Reykv. er auðvitað á gagnstæðri skoðun. Hann vill grípa hvert tækifæri til þess að taka fram fyrir hendurnar á mönnum og vill gera leik að því að kreppa að frjálsum atvinnurekstri. Slíkt er auðvitað hreinn sósíalismi og andstætt stefnu okkar hinna, svo lengi sem eignarrjetturinn er viðurkendur. En einstakra manna eignarrjett álítum við ekki rjett að skerða í þágu þjóðfjelagsins nema ýtrasta nauðsyn krefji.

Jón Baldvinsson Jeg get látið háttv. 1. þm. G.-K. (ÁF) vera einan um það, hvað hann telur vera sósíalisma. En benda vil jeg honum á, að hann hefir algerlega misskilið frv., ef hann heldur, að taka eigi frá mönnum gjaldeyrinn án þess að borgun komi fyrir. Auðvitað er ætlast til, að menn fái fult verð fyrir fje sitt, og er engin breyting á því gerð í mínum brtt. Þá hefir hv.þm. (ÁF) sömuleiðis algerlega misskilið brtt. mína um þagnarskyldu nefndarinnar. Mjer kom aldrei til hugar, að nefndin ætti að tilkynna „öllum skattanefndum á landinu“ um fjárhag einstakra manna. Hitt þótti mjer sanngjarnt, að nefndin væri ekki bundin í þessu efni, ef skattanefndir fyndu ástæðu til að spyrja hana. Get jeg hugsað mjer, að þeim kæmi í sumum tilfellum vel að fá vitneskju um það, hvort menn t. d. ættu stórfje erlendis eða ekki. Yfirleitt hefi jeg ekki gert neinar efnisbreytingar við frv., og hygg jeg, að öll andmæli hv.þm. gegn brtt. mínum sjeu á misskilningi bygð. Og það er alveg sami sósíalisminn, svo jeg noti orð háttv.þm. (ÁF), í frv., þótt mínar brtt. verði ekki samþyktar; þær gera það aðeins að verkum, að framkvæmdin á þessu verður eðlilegri eða mögulegri. Og fyrir mjer er auðvitað aðalatriðið það, að eitthvað, sem gagn er að, verði aðhafst í þessu efni. Það má raunar vel vera, að hv. 1. þm. G.-K. hafi flutt frv. með það fyrir augum, að ekkert yrði gert, en þá á hann heldur ekki að vera að mæla með því.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki á dagskrá næsta fundar, sem á að vera í kvöld, 4. málið á dagskránni í dag, sem er frv. til 1. um viðauka við og breytingu á fátækralögunum 10 nóv. 1905. 2. umr. þess máls var frestað á dögunum, af því hæstv. atvrh. (MG) ljet í ljós, að hann væri fús til að ræða og vinna að brtt. að frv. Nú er komin fram brtt., sem hann er að minsta kosti samþ., hvað orðalag snertir, og vænti jeg því, að málið fái að koma á dagskrá.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vildi aðeins leiðrjetta lítið eitt það, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði. Það er rjett, að jeg hefi hjálpað til að færa brtt. í sæmilegt form, en þar með er ekkert sagt um afstöðu mína til þessa máls. Mjer sýnist meiningarlaust að hefja nú umræður um þetta mál, sem sýnilegt er, að ómögulegt er að koma fram á þessu þingi. Og hv.þm. eru nú önnum kafnir við að búa sig af stað og hafa því öðru að sinna en gagnslausum umr.

Forseti (BSv): Jeg vil benda hv. 2. þm. Reykv. (JBald) á það, að krefjast má þess, að mál, sem forseti hefir ekki tekið á dagskrá, sje á hana tekið, ef 6 þm. krefjast þess skriflega og gera till. um ákveðna dagskrá, og skal í byrjun næsta fundar greiða atkv. um þá till. umræðulaust. Skal jeg nú bíða þess, að hv.þm. (JBald) safni undirskriftum undir þá till., ef hann æskir þess.

Það má fara bónarveg til forseta

. Víst er svo, að bónarleið má fara til forseta í þessu efni, en jeg er sammála hæstv. atvrh. (MG) um það, að þýðingarlaust muni vera að taka þetta stórmál til umr. nú þegar, þegar þm. eru á förum. Og jeg get bætt því við, þó að það snerti ekki þingsköp, að venjulegast vill teygjast alllengi úr umr. um sveitarstjórnarmál, og því minni ástæða til að ætla, að hægt sje að ljúka þessum umr. nú á skömmum tíma.

Jón Baldvinsson Jeg vil nú samt fara fram á það við hæstv. forseta (BSv), að hann taki þetta stórmál á dagskrá. Því er jafnlangt komið og hinu stórmálinu, sem nú var verið að samþ. til 3. umr., og jeg sje ekki ástæðu til að fresta þessu máli frekar en því. Hinsvegar get jeg búist við, að hv.þm. sjeu svo óðfúsir til að hlaupast á brott af þingi, að þeir verði tregir til að undirskrifa till. um að taka málið á dagskrá. En jeg vænti þess, að hæstv. forseti lofi þessum tveim málum að fylgjast að.

Forseti (BSv): Jeg kannast við það, að hjer er um stórmál að ræða, en sá er munurinn á þessu máli og því, sem nú er verið að afgreiða, að því síðarnefnda mun allur þingheimur fylgja því nær einhuga, en svo er ekki um hitt. En auðvitað getur deildin neytt valds síns til þess að taka málið fyrir á næsta fundi, og haft um það langar umræður, en slíkt tel jeg gagnslaust, þar sem ekki mun hægt að afgreiða það á þessu þingi. Tek jeg málið því ekki á dagskrá.