Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum, gerði forsrh. grein fyrir stefnu stjórnarinnar og komst þá meðal annars þannig að orði: „Ríkisstjórnin er fyrst og fremst mynduð til þess að koma á, eftir því sem unnt er, jafnvægi í viðskipta- og atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar.“ Síðan skýrði forsrh. frá því, að stuðningsflokkar stj. hafi samið um afgreiðslu á frv. um gengisskráningu o.fl. - gengislækkunina enda var það fyrsta ráðstöfunin, sem ríkisstj. beitti sér fyrir til þess að ráða bót á því geigvænlega misræmi, sem orðið var á milli framleiðslukostnaðar og afurðaverðs. Síðan segir forsrh. í þessari yfirlýsingu um stefnu stjórnarinnar: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því af alefli, að fjárlög verði afgreidd án greiðsluhalla og að lausaskuldir ríkisins verði lækkaðar eftir megni.“ Ríkisstj. var það ljóst og fór ekki dult með, að eitt helzta grundvallarskilyrði þess, að hún gæti komið í framkvæmd stefnu sinni, var greiðsluhallalaus ríkisbúskapur, - að takast mætti að stöðva þegar í stað þann mikla hallarekstur ríkisins, sem undanfarið hafði ýtt svo mjög undir verðbólguþróunina og átt drjúgan þátt í að færa fjárhagskerfi landsins úr skorðum. Því aðeins var hægt að gera sér vonir um aukið jafnvægi í fjárhags-, viðskipta- og atvinnumálum og því aðeins var hægt að búast við, að mögulegt yrði að losa um höft á viðskiptum og ráða bót á vöruskortinum, að fullur jöfnuður næðist í ríkisbúskapnum. Á Alþingi 1950 var þetta sjónarmið haft í huga við afgreiðslu fjárlaga fyrir það ár, og stóð þingmeirihluti sá, sem stj. styður, fast saman við afgreiðslu fjárlaga á þessum grundvelli. Upplýsingar um afkomu ársins 1950 lágu fyrir nokkurn veginn í febrúarmánuði síðastl., og gaf ég yfirlit um hana til bráðabirgða þá. Sýndi þetta bráðabirgðayfirlit, að greiðslujöfnuður hafði náðst á árinu 1950, þótt sumir tekjuliðir hefðu brugðizt mjög verulega frá því, sem ráð var fyrir gert. Nú hefur farið fram fyrir nokkru endanlegt uppgjör ársins 1950, og sýnir það, að hin endanlega niðurstaða á rekstri ársins hefur orðið nokkru betri en bráðabirgðauppgjörið sýndi. Í því var áætlað, að tekjuafgangur á rekstrarreikningi hefði orðið 34.010 millj., en endanleg reikningsskil sýna, að afgangur á rekstrarreikningi hefur orðið 41.080 millj. kr. Útgjöldin á rekstrarreikningi höfðu samkvæmt bráðabirgðauppgjörinu verið 263.220 millj. kr., en urðu 265.150 millj. kr. Gjöldin á fjárl. voru hins vegar 262.070 millj. Heildargjöld á rekstrarreikningi fóru því samtals um 3.080 millj. kr. fram úr áætlun. Tekjur reyndust 306.230 millj. kr., en höfðu samkv. bráðabirgðayfirlitinu verið 298.300 millj. kr. Á áætlun fjárl. höfðu þær verið 298.320 millj. kr. Tekjurnar fóru því aðeins 7.910 millj. kr. fram úr áætlun. Eins og áður segir, varð tekjuafgangur á rekstrarreikningi 41 millj., eða tæpum 5 millj. kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir og tæpum 7 millj. kr. hærri en bráðabirgðauppgjörið gerði ráð fyrir. Á eignahreyfingum varð endanleg niðurstaða sú, að hreinn greiðsluafgangur telst mér hafi orðið 3.4 millj. kr., og eru þá í því sambandi taldar til útgjalda afborganir af föstum ríkislánum að fjárhæð 15.7 millj. kr. Lækkun skulda, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af, og hækkun sjóðs og innstæðna á árinu hefur því numið 19 millj. kr. Það var mjög þýðingarmikið, að fullur greiðslujöfnuður í rekstri ríkisins skyldi nást þegar á árinu 1950. Þokaði það stórum í jafnvægisátt í peningamálum. Ef mistekizt hefði að ná þessu marki á árinu 1950, þá hefði það torveldað mjög í framkvæmd stefnu ríkisstj. Enn þá er ekki hægt að segja með vissu um afkomu ríkisins á því ári, sem nú er að líða, en ég hef hér í höndum yfirlit um tekjur og gjöld ríkissjóðs fram til 1. sept., og eftir nokkra daga fæ ég í hendur sams konar yfirlit fram til 1. okt. Samkvæmt þessu yfirliti hafa tekjur ríkissjóðs á rekstrarreikningi orðið rétt um 234 millj. kr. fram að 1. sept., en voru í fyrra 156 millj. kr. á sama tíma. Þær hafa því orðið um 78 millj. kr. hærri á þessu ári en í fyrra á sama tíma. Gjöldin á rekstrarreikningi hafa hins vegar orðið 173 millj. kr. til 1. sept., en 145 millj. kr. á sama tíma í fyrra. Gjöldin hafa því orðið á þessu tímabili 28 millj. kr. hærri en í fyrra til jafnlengdar. Á þessum mánuðum hefur því afkoma ríkissjóðs í ár orðið miklum mun betri en á síðastl. ári. Ég get ekki sagt með neinni nákvæmni, hvernig niðurstaðan verður á árinu, eins og ég tók fram áðan. Það er þó sýnilegt, að tekjur ríkissjóðs fara mikið fram úr áætlun, en hitt er einnig augljóst, að gjöldin fara mjög verulega fram úr áætlun af óviðráðanlegum ástæðum, og eru þar víða að verki sömu ástæður og valda tekjuaukanum. Þeir tekjuliðir, sem mest fara fram úr áætlun á þessu ári, verða verðtollurinn og söluskatturinn. Verðtollurinn fer eitthvað yfir 100 millj. kr. og söluskatturinn sennilega eitthvað yfir 80 millj. kr. samtals. Ástæðurnar fyrir því, að þessir liðir fara svona mjög fram úr áætlun, eru þessar helztar: Báðir þessir liðir - og einkum verðtollurinn - brugðust mjög á árinu 1950, eins og hv. þingmenn muna. Vantaði þá um 20 millj. kr. til, að verðtollurinn næði áætlun. Þetta hafði vitanlega sín áhrif, þegar þessir liðir voru áætlaðir í fjárl. fyrir 1951. Menn vildu ógjarnan brenna síg aftur á sama soðinu. Óvæntar, stórfelldar verðhækkanir erlendra vara hafa átt sér stað á þessu ári, sem ekki voru fyrirsjáanlegar, þegar fjárl. voru samin. Hækkar þetta bæði verðtoll og söluskatt. Tilslökun sú á innflutningshöftunum, sem gerð var á þessu ári, eftir að fjárl. fyrir árið 1951 voru samþykkt, hefur haft í för með sér allmikið aukinn innflutning þeirra vara, sem hár verðtollur er greiddur af, og aukin verzlunarviðskipti innanlands. Hið sérstaka fjárframlag, sem fékkst á vegum Marshallaðstoðarinnar til þess að standa undir eðlilegri birgðaaukningu neyzluvara í landinu, sem varð að fylgja auknu frjálsræði í viðskiptum, hefur aukið innflutninginn og tolltekjurnar í eitt skipti, á meðan verið er að koma upp auknum verzlunarbirgðum. Innflutningurinn í ár verður því meiri en neyzlan og verðtollstekjurnar og sölu skattstekjurnar af innflutningi óvenju háar í eitt skipti af þessum ástæðum. Allur kostnaður við ríkisreksturinn hefur hækkað mjög mikið á þessu ári, og sumir lögboðnir liðir fara langt fram úr áætlun. Vegaviðhald, jarðræktarstyrkur, útgjöld vegna sauðfjárskipta og útgjöld vegna trygginga fara fram úr áætlun svo milljónum skiptir hver liður. Þá hljóta launagreiðslur að fara svo milljónum skiptir fram úr áætlun. Taldi ríkisstj. óhjákvæmilegt að gefa út lög um það á miðju ári, að starfsmönnum ríkisins yrði greidd sams konar launauppbót og samið var um á milli samtaka verkamanna og atvinnuveitenda. Þá hafa útgjöld til vörukaupa yfirleitt hækkað stórkostlega. Umframgreiðslur verða þess vegna verulegar á þessu ári, en of snemmt að spá um það, hversu miklu þær munu nema. Samt sem áður er það augljóst, eins og áður er fram tekið, að afkoma ríkissjóðs á þessu ári verður hagstæð, og verður allriflegur greiðsluafgangur á árinu. Mun ég gefa fjvn. og Alþ. nánara yfirlit um þessi mál, þegar betur sést, hvert stefnir um endanlega niðurstöðu. Það er augljóst af því, sem ég hef nú upplýst, að á þessu ári mun einnig takast að standa fullkomlega við það stefnuskráratriði ríkisstj. að hafa hallalausan ríkisbúskap. Vegna þess, hve fjárlög fyrir þetta ár voru gætilega úr garði gerð, verður verulegur afgangur og skuldalækkun ríkisins, sem styrkir mjög í framkvæmd alla stefnu ríkisstj. í fjárhags-, atvinnu- og viðskiptamálum. Aukið frjálsræði í viðskiptum, sem komið hefur verið í framkvæmd á þessu ári og gerbreytt hefur ástandinu í verzlunarmálum, hefði verið óhugsandi, ef afkoma ríkissjóðs hefði ekki tekið svo algerum stakkaskiptum á árinu 1950 og þó einkum nú í ár. Ríkissjóður hefur nú á þessu ári getað komizt af með miklu minna yfirdráttarlán í Landsbankanum en hann hefur áður haft. Hefur ríkissjóður venjulega nú á þessu ári skuldað 30–40 millj. kr. minna í Landsbankanum en á sama tíma í fyrra, en hefði orðið að skulda enn meira en í fyrra, ef ekki hefði verið gerbreyting á afkomunni, vegna þess að velta ríkissjóðs hefur yfirleitt aukizt. Það er augljóst mál, að ef ríkissjóður hefði þurft að gera jafnmiklar kröfur á hendur Landsbankanum um lánsfé og gerðar hafa verið undanfarin ár, þá hefði bankinn ekki getað aukið útlán til framleiðslu og verzlunar, svo sem óhjákvæmilegt var vegna hækkandi verðiags og vaxandi vörubirgða, sem verða að fylgja frjálsri verzlun. Þeim, sem kunnugir eru þeim lánsfjárerfiðleikum, sem menn eiga við að búa, og rekstrarfjárskorti, hlýtur að vera það ljóst, hvílíkt ástand hefði skapazt, ef afkoma ríkissjóðs hefði eigi tekið svo snöggum stakkaskiptum til bóta sem raun hefur nú á orðið. Ef ekki hefði tekizt að gerbreyta afkomu ríkisins svo sem raun er á orðin, hefði hin nýja stefna í verzlunarmálum og framleiðslumálum orðið alveg óframkvæmanleg. Þá verður aldrei nægilega lögð áherzla á, að bætt afkoma ríkissjóðs er undirstaða þess, að hægt sé að halda áfram með hin stóru fyrirtæki, Sogsvirkjun, Laxárvirkjun og áburðarverksmiðju, sem þjóðin hefur nú í ráðizt. Eins og menn vita, þá er ætlunin að reisa þessi stórvirki aðallega fyrir lánsfé úr mótvirðissjóði, að því er innlent fjármagn snertir. Mótvirðissjóður getur þó alls ekki orðið notaður til slíkra lánveitinga, nema því aðeins að ríkisreksturinn sé hallalaus. Ef rekstur ríkisins væri með halla og lausaskuldir söfnuðust í bönkum hér, þá mundi mótvirðissjóður jafnharðan étast upp eða standa frystur á móti slíkri skuldasöfnun. Mundi þá horfa til stórfelldra vandræða um framhald þessara fyrirtækja - og raunar stöðvast framkvæmd þeirra - og allar fyrirætlanir um, að meginhluti mótvirðissjóðs verði undirstaða að öflugum fjárfestingarlánasjóði, sem staðið geti undir nýjum fjárfestingarframkvæmdum þegar stundir líða, fara út um þúfur. Mótvirðissjóðurinn yrði þá að eyðslueyri til óbætanlegs tjóns fyrir þjóðina. Það er því sama, hvar á þessa mynd er litið, alls staðar sést, hve háskalegt það væri, ef aftur sigi á ógæfuhlið um afkomu ríkisins, og hve þýðingarmikið það er, að sá árangur hefur náðst í þessum efnum, sem nú er fyrirsjáanlegur orðinn. Þá vil ég víkja að framtíðinni og fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Það hefur komið betur og betur í ljós, þegar skyggnzt hefur verið fram í tímann í sambandi við samningu fjárlagafrv. fyrir næsta ár, að líklegt er, að viðhorfið á næsta ári verði talsvert ólíkt því, sem það hefur verið í ár. Kemur þar aðallega tvennt til greina. Annars vegar, að tekjur ríkissjóðs í ár eru óvenju háar, m.a. vegna innflutnings til birgðaaukningar, svo sem ég gerði áðan grein fyrir. Á hinn bóginn, að enda þótt útgjöldin vaxi allverulega í ár - fram yfir það, sem gert var ráð fyrir - vegna kauphækkana og hækkunar á verðlagi, þá falla þær hækkanir þó fyrst á með fullum þunga næsta ár. Því kemur nú fram, að ríkisútgjöldin á næsta ári munu hækka mjög. Í fjárlagafrv. því, er hér liggur fyrir, eru tekjur ríkissjóðs á rekstrarreikningi og í 20. gr. samtals áætlaðar 363.868 millj. kr., eða um 60 millj. hærri en í fjárl. þessa árs. Gjöldin í fjárlagafrv. á rekstrarreikningi eru hins vegar áætluð 314.577 millj. kr., og á eignahreyfingum eða 20. gr. eru áætlaðar útborganir 45.196 millj. kr., eða samtals 359.773 millj. kr., og er það um 57.160 mil1j. kr. hærri útgjöld en í fjárl. yfirstandandi árs. Þetta er á milli 18 og 19% hækkun á útgjaldahlið fjárlaganna frá því 1951 og veruleg hækkun frá því, sem útgjöldin verða í ár, þótt þau fari talsvert fram úr fjárlögum. Tekjuáætlun frv. eru gerð töluverð skil í grg. fyrir frv. Hér vil ég benda á, að þar hafa fjórir liðir höfuðþýðingu: tekju- og eignarskattur, verðtollur, söluskattur og hagnaður af ríkisfyrirtækjum. Tekju- og eignarskattsáætlunin er hækkuð um 6 millj. frá gildandi fjárl., og er það fullílagt. Verðtollurinn er áætlaður 20 millj. kr. hærri en í gildandi fjárl., eða 93 millj. kr. Hann sýnist ætla að verða í ár yfir 100 millj. kr., en með tilliti til þess, sem ég hef tipplýst um birgðasöfnun í ár og sérstakar tolltekjur af henni, getur ekki komið til mála að áætla verðtollinn hærri en gert er í frv. Það er mjög örðugt að segja um, hvað söluskatturinn verður endanlega á þessu ári, en eins og segir í grg. frv., þá nam hann fyrri helming ársins 37 millj. kr. Ég geri samt ráð fyrir, að hann verði eitthvað yfir 80 millj. kr. á þessu ári. Hann er áætlaður 77 millj. kr. í frv., og er það vel ílagt með tilliti til þess, að vörukaup manna hljóta að hafa verið á þessu ári óvenjulega mikil fyrst í stað, þegar slakað var á höftunum og ýmsar vörur komu í búðir, sem menn höfðu ekki getað fengið lengi, og enn fremur með tilliti til þeirra upplýsinga um birgðaaukningu á þessu ári, sem ég gat um í sambandi við verðtollinn. Hagnaður af áfengis- og tóbakseinkasölum er áætlaður fyrir næsta ár samtals 79 millj. kr., og er það 10 millj. kr. hærra en áætlað er í fjárl. yfirstandandi árs. Hins vegar gefa þessar einkasölur í tekjur á þessu ári heldur meira en árið 1950 og aðeins ríflega þá fjárhæð, sem hér er áætluð. Samt sem áður er þessi áætlun á tekjum af einkasölu sett hærri en venja er til um þá tekjuliði. Tekjuáætlun fjárl. í heild má áreiðanlega ekki hærri vera en hún er hér sett. Hækkun gjaldanna á fjárlagafrv. er mikil, eins og ég gat um áðan, og má ekki tæpara standa, að hægt sé að gera ráð fyrir, að undir þeim verði staðið að óbreyttum sköttum og tollum, eins og frv. ber með sér, þar sem greiðsluafgangur er ekki áætlaður nema 4.1 millj. kr. Kemur þá til skoðunar, í hverju þessi mikla hækkun á útgjöldunum er fólgin, og um ástæður fyrir henni. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir kaupgjaldsvísitölunni 141 stig, sem líklegt var talið, að yrði í ársbyrjun 1952. Í júlímánuði þurfti að ákveða, með hvaða vísitölu skyldi reikna, og þótti þá líklegt, að kaupgjaldsvísitalan yrði nálægt þessu í ársbyrjun 1952, eftir að hausthækkanir væru þar komnar til greina. Verður þetta tæplega nógu hátt. Ógerningur er að segja, hvort vísitalan nemur þar staðar eða ekki, sem hún verður í ársbyrjun, en yfirleitt munu allar nú fyrirsjáanlegar hækkanir verða þá komnar inn í vísitöluna, og ætti hún þá ekki að hækka úr því, nema utanaðkomandi áhrifa gæti til hækkunar eða nýjar ráðstafanir verði gerðar innanlands til þess að knýja hana enn áfram. Er raunar allt í óvissu um það, hvernig fer um þetta mikilvæga atriði á næsta ári, og er nauðsynlegt að hafa það í huga við athugun frv. á Alþ. og meðferð þess alla, að svo gæti til tekizt, að vísitalan hækkaði frá þessu, og þá aukast útgjöld ríkissjóðs verulega við það. Um hinar almennu ástæður fyrir hækkun á ríkisútgjöldunum er þetta helzt að segja: Mönnum telst svo til í fjmrn., að hækkun á launum ríkisstarfsmanna frá gildandi fjárl. nemi um 11 millj. kr. í frv. Erfitt er að sjá með nákvæmni, hversu mikið af öðrum hækkunum frv. stafar beinlínis af launahækkunum. Þar koma margir liðir til greina, en við athugun á ýmsum liðum fjárl., þar sem um er að ræða launagreiðslur til annarra en fastra starfsmanna, þá sýnist mönnum ekki fjarri lagi að áætla hækkun á frv. vegna launagreiðslna til annarra en fastra starfsmanna um 7 millj. kr. Samtals mundu þá launa- og kaupgjaldshækkanir nema um 18 millj. kr. til hækkunar á frv. frú því, sem er í gildandi fjárl. Hér er þó aðeins átt við beinar vinnulaunagreiðslur, en auðvitað eiga margar aðrar útgjaldahækkanir á frumvarpinu rætur sínar að rekja til hækkaðra launa og kaupgjalds. Matvörur og annar varningur, sem keyptur er í ýmsum stofnunum til rekstrar, hefur stórlega hækkað. Í áætlun ríkisspítalanna t.d. er gert ráð fyrir mikilli hækkun á matvöru frá því, sem var í fjárl. þessa árs. Rafmagnsverð í Reykjavík hefur hækkað um 48%, og er það viða verulegur liður. Hitakostnaður hefur hækkað stórkostlega. Þá hefur húsaleiga fyrir húsnæði til atvinnurekstrar hækkað stórlega, vegna þess að niður féllu ákvæði húsaleigulaganna um leigutakmarkanir á atvinnu- og skrifstofuhúsnæði. Hefur því orðið um að ræða allmikla hækkun á húsaleigu hjá ríkisstofnunum, sem eru í leiguhúsnæði. Í samræmi við þetta hafa svo fjöldamargir aðrir liðir hækkað. Útgjöld til heilbrigðismála vegna hækkaðra daggjalda á sjúkrahúsum, útgjöld til trygginganna vegna aukins kostnaðar við tryggingar og hækkaðra iðgjalda. Loks er þess að geta, að nokkrir liðir fjárl. hafa hækkað vegna þess, að þeir eru enn færðir til sannari vegar en verið hefur í fjárl. undanfarið. Á þessu sést og þó raunar enn betur á því, sem ég upplýsi síðar um einstaka liði frv., að hækkun ríkisútgjaldanna stafar yfirleitt uf kaupgjalds- og verðlagshækkunum, sem orðið hafa á þessu ári. Hefði verið hægt að komast hjá þessum hækkunum, þá hefðu að vísu tekjur ríkissjóðs og tekjuvonir verið eitthvað minni en nú, en ríkisútgjöldin á hinn bóginn verið svo miklu lægri en frv. sýnir nú, að hægt hefði verið að lækka skatta og tolla eitthvað og vera samt öruggur um afkomu ríkissjóðs. Það er augljóst af þeim upplýsingum, sem nú hafa verið gefnar, að ætli menn að stefna enn að greiðsluhallalausum ríkisbúskap ríkissjóðs, sem er eitt meginatriði í stefnu núverandi ríkisstj., þá er ekki hægt að lækka skatta- né tolltekjur nema með því að lækka ríkisútgjöldin frá því, sem þau eru fyrirhuguð í þessu frv. eða öllu heldur í gildandi löggjöf. Í fjmrn. hefur verið tekin saman skrá um hækkun á nokkrum útgjaldaliðum í fjárlagafrv. miðað við gildandi frv., og ætla ég að lesa þessa skrá: Áætlað 1952. Hækkun. 1. Dómgæzla og lögreglustjórn . . . . . . . . . . . . . . . . 12 366 460 2113 245 2. Landhelgisgæzla . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . 259 000 3 259 000 3. Innheimta skatta og tolla . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 562 945 1 687 335 4. Sími, burðargjöld og pappír . . . . . . . . . . . . . . . . 2 250 000 700 000 5. Halli sjúkrahúsanna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 464106 2 231 173 6. Berklavarnir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 484 041 682 963 7. Styrkur vegna langvarandi sjúkdóma . . . . . . . .... 5 600 000 1 640 000 8. Viðhald þjóðvega . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17 500 000 3 700 000 9. Strandferðir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 620 000 1 838 000 10. Rekstrarkostnaður vitanna . . . . . . . . . . . . ........ 1 750 000 290 000 11. Flugmál . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 582 617 1 354 470 12. Kirkjumál . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 491 442 1 074 201 13. Kostnaður við framhaldsskóla ............... 6 218 506 936 840 14. Gagnfræðamenntun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..12 419 876 2 845 054 15. Barnafræðslan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 901 782 5 070 787 16. Atvinnudeild háskólans ...................... ... 2 360 754 527 775 17. Jarðræktarstyrklr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 755 226 3 560 226 18. Sandgræðslan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 816127 215 052 19. Skógræktin ...................................................1 619 180 459 794 20. Fjárskipti og sauðfjárveikivarnir .........................14 940 000 4 945 000 21. Tryggingastofnun ríkisins .................................22 800 000 3 950 000 22. Sjúkrasamlögin .............................................7 500 000 2 500 000 23. Eftirlaun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 660 000 654 000 24. Áætlað fyrir ábyrgðartöpum . . . . . . . . . . . . . . . . 7 000 000 1 500 000 Samtals kr. 193 922 062 47 734 915 Langmest af þeim hækkunum, sem hér eru taldar, stafar af þeim almennu ástæðum, sem ég hef þegar gert grein fyrir, launa- og verðlagshækkunum o.s.frv., en um einstaka liði er þó þessa að geta: Landhelgisgæzlukostnaður hækkar einnig vegna þess, að nýju skipi er bætt við flotann. Var þó gert ráð fyrir því 3 gildandi fjárl., að hið nýja skip starfaði hálft þetta ár. Innheimtukostnaður skatta og tolla hækkar einnig vegna þess, að þar er áætlunin nú sönnu nær en verið hefur. Styrkir vegna langvarandi sjúkdóma hækka einnig vegna reglugerðarbreytingar frá síðasta ári. Kostnaður við flugmál hækkar einnig vegna aukins kostnaðar á Keflavíkurflugvelli vegna nýrrar skipunar þar. Kostnaður við fjárskipti og sauðfjárveikivarnir hækkar vegna þess, að sífellt er færzt meira og meira í fang og stækkuð þau svæði, sem fé er fellt á. Er þetta gert til þess að flýta því verki. Áætlun fyrir ábyrgðartöpum er hækkuð vegna fenginnar reynslu, og eru nú áætlaðar 7 milljónir til þess að mæta þessum áföllum. Um aðra liði í frv. er þess helzt að geta, að sett er inn fjárveiting til kaupa á vatnsréttindum í Þjórsá, 1570 þús. kr. Íslendingar verða að eiga vatnsréttindi sín sjálfir, og hafa tekizt samningar við erlenda eigendur þessara réttinda um sölu á þeim fyrir þetta verð. Framlag til hlutabréfakaupa í áburðarverksmiðjunni er hækkað um 1.5 millj. kr. Veitt er til sementsverksmiðjunnar 1 millj. kr. Loftvarnakostnaður er hækkaður um 500 þús. kr. upp í 1 millj., og fjárveitingar til verklegra framkvæmda eru yfirleitt hækkaðar um 10% frá því, sem þær eru í gildandi fjárl. Loks er rétt að geta enn um tvo nýja liði: fjárveitingu til þess að koma upp kynbótabúi nautgripa á Suðurlandi, 225 þús., fyrri fjárveiting af tveimur, og framlag til kaupa á sérstökum rannsóknartækjum fyrir Fiskifélag Íslands, 358 þús. Allar hækkanir, sem ég nú hef nefnt, nema samtals 54939915 kr., en heildarhækkun á frv. nemur 57134950 kr. Sérstök ástæða er til að benda á, að vaxtagreiðslur ríkissjóðs lækka enn frá því, sem verið hefur. Eru vaxtaútgjöld nú áætluð 3783000 kr., en voru fyrir tveimur árum tæpar 8 millj. kr. Er ekki gert ráð fyrir neinum lausaskuldavöxtum á næsta ári, og er þetta sumpart vegna þess, að ríkissjóður nýtur mótvirðissjóðsins, sem stendur í Landsbankanum, en sumpart vegna þess, að ríkissjóður hefur af tekjum sínum lækkað þær skuldir, sem hann stendur straum af á árinu 1950 og þó einkum nú á þessu ári. Fróðlegt er að athuga, hvernig ríkisútgjöldin eru fyrirhuguð á næsta ári, samanborið við það, sem þau voru fyrir gengislækkunina árið 1949. Árið 1949 voru öll útgjöld ríkisins á rekstrarreikningi og þau útgjöld á 20. gr., sem sambærileg eru við það, sem sett er í fjárl., samtals 336 millj. kr., en eru nú áætluð, eins og ég hef áður getið um, 360 millj. kr. Útgjöldin eru því á næsta ári áætluð um 24 millj. kr. hærri en þau voru 1949, fyrir gengislækkunina, eða um 7% hærri. Er það ekki mikil hækkun, þegar dæmið er sett upp þannig, miðað við þær hækkanir, sem yfirleitt hafa orðið á þeim tíma, bæði að sjálfsögðu nokkuð af völdum gengislækkunarinnar og þó ekki siður af völdum hinna almennu verðhækkana í heiminum og kaupgjaldshækkunum, sem eru gengislækkuninni óviðkomandi. En við þetta er þá einnig það að athuga, að 1949 voru dýrtíðarútgjöld svokölluð 48 millj. kr. hærri en þau eru áætluð á frv. 1952. En þá ber einnig þess að geta, að ef borin eru saman launaútgjöld ríkisins árið 1949 og áætlaðar launagreiðslur næsta ár, bæði launagreiðslur til opinberra starfsmanna og kaupgjaldsgreiðslur vegna ýmiss konar starfrækslu ríkisins, þá mun ekki fjarri lagi að áætla, að þær greiðslur einar séu nú 40 millj. kr. hærri en þær voru 1949. Raunverulega hafa útgjöld ríkisins lækkað stórkostlega frá 1949, þegar tillit er tekið til hins breytta verðgildis peninganna. Mönnum þykja há ríkisútgjöldin, og er það að vonum, og mikið er og hefur verið rætt um möguleika til sparnaðar og lækkunar á ríkisútgjöldunum. Ég hef ætíð við þær umræður bent á, að þótt það væri sjálfsagt að leita eftir möguleikum til þess að spara í mannahaldi og skrifstofukostnaði hjá ríkinu og það væri bæði fjárhags- og menningaratriði að halda ekki í þjónustu ónauðsynlegu starfsliði eða þola óeðlilega eyðslu, þá yrðu menn samt sem áður að gera sér ljóst, að þótt fullri ráðdeild yrði komið á í þeim efnum, þá yrði aldrei um stórfelldan sparnað að ræða eða verulega lækkun á ríkisútgjöldunum eftir þeirri leið. Ég hef ætíð bent á það, í hvert skipti sem ég hef haft tækifæri til þess, að ef lækka ætti ríkisútgjöldin svo, að stefnuhvörfum gæti valdið, þá yrði að framkvæma stórfelldar breytingar í rekstri ríkisins með því að draga saman eða leggja niður ýmiss konar þjónustu, sem ríkið hefur á undanförnum árum með löggjöf tekið að sér í þágu landsmanna. Ég mun nú í örstuttu máli geta um þær ráðstafanir, sem núv. ríkisstj. hefur gert til sparnaðar í ríkisrekstrinum. Það verður upptalning án útleggingar um einstök atriði. Grunnlaunauppbót sú, sem greidd var, þegar stjórnin tók við, var lækkuð úr 20% í 10–17%. Starfstími var nokkuð lengdur á flestum opinberum skrifstofum. Leitazt hefur verið við að draga úr eftirvinnu. Verðlagsuppbót og grunnlaunauppbætur hafa ekki verið greiddar að fullu á nefndalann og aukalaun. Dagpeningar hafa verið lækkaðir í utanlandsferðum. Settar hafa verið nýjar reglur um greiðslu bifreiðakostnaðar til embættismanna. Lögð hafa verið niður milti 20 og 30 störf og embætti og fækkað um 40 manns við eftirlit með innflutningi og dreifingu vara. Lagt var niður sendiráðið í Moskvu. Lagður var niður taprekstur á áætlunarbifreiðum. Lagt var niður tilraunabúið í Engey. Fellt var niður ríkisframlag til vinnumiðlunar. Í samvinnu við þingmeirihluta þann, sem stj. styður, hefur verið komið á styttra þinghaldi, sem sparað hefur verulega fjármuni. Þetta er það helzta, er gert hefur verið í þessa átt. Auk þess hefur ýmiss konar auknu aðhaldi og eftirliti verið komið á til þess að tryggja betri og heilbrigðari rekstur ríkisins, forðast umframgreiðslur, tryggja innheimtu og réttmæt skil ríkistekna og draga úr tjóni af ábyrgðum. Hafa sumar þær ráðstafanir haft mjög mikla þýðingu fyrir afkomu ríkisins og hjálpað til að valda stefnuhvörfum í þeim efnum. Eins og ég sagði frá hér á Alþingi í fyrra, þá hafði ríkisstj. samið um það við Marshallstofnunina, að hingað kæmi sérfræðingur til þess að líta yfir ríkisreksturinn og gefa ráð og leiðbeiningar í því sambandi. Þessi sérfræðingur kom hér á síðastl. hausti, en gat ekki dvalið þá nema rúma viku. Gerði hann bráðabirgðaskýrslu að lokinni þessari dvöl hér, og voru þar í ýmsar bendingar, sem ríkisstj. hefur haft til hliðsjónar og athugunar. Það kom fram við þessa athugun, að erfiðleikar mundu vera á því að koma við vinnusparnaði með aukinni vélanotkun og öðrum slíkum ráðstöfunum, sem stj. hafði gert sér vonir um að gætu komið til greina, þar sem skrifstofur ríkisins eru yfirleitt það smáar, að slíkum vinnubrögðum yrði tæpast við komið nema hjá þeim allra stærstu. Eftir að hafa athugað þessa bráðabirgðaskýrslu fór ríkisstj. þess á leit, að framhaldsathugun yrði gerð, sem beindist að því að koma á sparnaði í stærstu stofnununum með aukinni vélanotkun. Hafa staðið yfir samningar um þetta, og er það von mín, að í haust og vetur fari fram athugun á því, hvort hægt sé að gera vinnubrögð við skatt- og tollheimtu einfaldari en þau eru nú. Ég vil ekki taka að mér að segja með nákvæmni, hver árlegur sparnaður er orðinn af þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur nú þegar komið í framkvæmd og ég taldi upp hér áður, en hann er áreiðanlega á milli 10 og 20 millj. kr. á ári. Það er sjálfsagt að halda áfram þessari viðleitni, en eins og ég sagði áðan, þá er ekki hægt að gera ráðstafanir hliðstæðar þeim svo umfangsmiklar, að þær valdi straumhvörfum, þó að þær séu góðar og nauðsynlegar. Útgjaldabálkur fjárl. er nær alveg sniðinn eftir tillögum þeirra ráðuneyta, sem stýra hinum einstöku starfsgreinum ríkisins, nema þar sem fjmrn. hefur sums staðar dregið úr tillögum um fjárveitingar til þeirra útgjalda, sem ekki eru fastbundin með lögum eða fastskorðuð vegna starfa, sem ríkið verður að láta framkvæma. Það eru samtök um það í ríkisstj., að hver ráðherra um sig leitist við af alefli að komast af með sem minnst fé til beins starfrækslukostnaðar þeirra greina, sem þeir stýra, og samráð um almennar ráðstafanir til þess að halda útgjöldum í skefjum. Ég efast ekki um, að samstarfsmenn mínir í ríkisstj. hafa miðað tillögur sínar um starfrækslukostnaðinn við það, sem þeir telja minnst hægt að komast af með, en þá einnig hitt, að ekki þýðir að blekkja sig með því að setja kostnaðinn lægri í fjárl. en hann fyrirsjáanlega verður. Það er ástæða til þess, að menn geri sér það fullkomlega ljóst, að ef menn ætla að lækka ríkisútgjöldin verulega, þá verður að grípa til stórfenglegra ráðstafana, og þegar menn ræða um sparnað á ríkisútgjöldunum, þá verða menn að temja sér að horfast í augu við staðreyndir og nefna hlutina réttum nöfnum. Þeir, sem ætla að tala um að valda straumhvörfum með lækkun ríkisgjalda, verða að gera sér grein fyrir, hvort þeir vilja t.d. draga úr lögreglu- og dómgæzlukostnaði, fækka dómurum, lögregluliði eða draga úr landhelgisgæzlunni. Eða vilja menn t.d. draga saman sjúkrahúsareksturinn eða lækka framlög til styrktar sjúkum? Eða skera niður framlög til vegagerða eða spara enn á viðhaldsfé frá því, sem verið hefur? Eða minnka enn eða jafnvel afnema styrki til strandferðanna? Eða fækka skólum, stytta verulega skólatímann eða krefjast meiri kennslu af kennurunum? Eða draga saman tryggingakerfið, eða minnka framlög til landbúnaðar, sjávarútvegs eða raforkumála? Þessar og fleiri svipaðar spurningar mæta mönnum, þegar þeir ræða þessi mál í alvöru, og fram hjá þeim verður ekki komizt. Fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir, sýnir mönnum það alveg glöggt, að annaðhvort verður að halda nokkurn veginn núgildandi tekjustofnum ríkissjóðs eða að framkvæma verulegan niðurskurð á útgjöldum ríkisins, og það mundi óhjákvæmilega þýða, eins og ég sagði áðan, að það yrði að draga stórkostlega saman eða fella niður ýmiss konar starfsemi í þjónustu borgaranna, sem ríkið hefur tekið að sér á undanförnum árum. Menn verða að velja á milli þess nauðugir viljugir að halda sköttunum eða fella niður þessa starfsemi að meira eða minna leyti. Allar tillögur um að fella niður skattana eða tollana án þess að gera jafnframt rökstuddar tillögur um það, hvaða starfsemi ríkisins á að draga saman eða fella niður á móti, eru alveg ábyrgðarlausar og marklausar, nema þá ef skoða ber slíkar tillögur eða uppástungur sem tillögur um að taka upp aftur hallarekstur ríkissjóðs með þeim afleiðingum, sem það óhjákvæmilega hefur í för með sér. Afleiðingar þess yrðu meðal annars þær, að tilraun sú, sem nú er verið að gera til þess að ráða bót á verzlunarástandinu og gera verzlunina frjálsari, hlyti að fara algerlega út um þúfur og aftur yrði að innleiða verzlunarhöft, skömmtun og margvislegar slíkar ráðstafanir, sem þjóðin hefur orðið fegnari en frá verði sagt að losna við smátt og smátt nú undanfarið. Hallarekstur ríkisins mundi einnig óhjákvæmilega leiða til þess, að mótvirðissjóðurinn yrði étinn upp í eyðslu ríkisins og stöðva yrði framkvæmd þeirra stóru fyrirtækja, sem nú er verið að vinna að og eiga að verða undirstaða margs konar framfara í framtíðinni. Á ég þar sérstaklega við Sogsvirkjunina, Laxárvirkjunina og áburðarverksmiðjuna, en þetta nær þó auðvitað til fleiri fyrirtækja, sem eiga að framkvæmast jafnhliða þeim eða síðar. Hallarekstur ríkisins mundi innleiða hér á nýjan leik vöruskortinn, svarta markaðinn og verzlunaránauðina, sem hér ríkti áður en rofaði til í þeim málum vegna ráðstafana stj. í fjárhagsmálum og atvinnumálum, en þær ráðstafanir hafa einnig aukið framleiðsluna og komið á jafnvægi í peningamálum. Það lætur laglega í eyrum að tala um skatta- og tollalækkanir, og það væri gott að geta lækkað tolla og skatta, en hagnaðurinn fyrir almenning af slíkum ráðstöfunum gæti þó orðið skammvinnur, ef það fylgdi með, að annaðhvort yrði að skerða stórkostlega þau hlunnindi, sem ríkið lætur borgurunum í té með heilbrigðri þjónustu, tryggingum, verklegum framkvæmdum og margvíslegum framlögum til atvinnuveganna, eða þá að innleiða á ný halla á ríkisrekstrinum, sem leiddi af sér sams konar öngþveiti í framleiðslu- og viðskiptamálum og menn bjuggu við og hlutu búsifjar af, þangað til hin nýja fjármálastefna stj. fór að bera árangur. Um skattana og tollana er það að segja til viðbótar, að núverandi ríkisstj. hefur gert tvennar ráðstafanir til lækkunar á sköttum og tollum. Önnur var sú að lækka tekjuskatt á lágtekjum og hin að lækka viðauka á verðtolli úr 65% í 45%. Hins vegar hefur ríkisstj. gert þær ráðstafanir til hækkunar á sköttum og tollum, að söluskattur á innflutningi var hækkaður úr 6% í 7% í fyrrahaust og nokkurt álag sett á aukatekjur og hluta af vörutolli á siðasta þingi til þess að koma þá saman fjárl. miðað við þær horfur, sem þá voru, og þá reynslu, sem menn höfðu þá á að byggja um tekjur ríkissjóðs. Mér telst svo til, að þær hækkanir, sem þá voru gerðar, muni nema sem næst jafnmiklu og þær lækkanir, sem stj. hefur beitt sér fyrir. Hafa því skattar og tollar staðið í stað á stjórnartímabili þessarar stjórnar. Það er fróðlegt að athuga, að síðasta árið fyrir gengislækkunina, árið 1949, námu tekjur ríkissjóðs, þ.e. skattar og tollar og aðrar tekjur, 305 millj. kr., en eru í þessu frv. ráðgerðar 363 millj. kr. Hækkunin frá því fyrir gengislækkunina er því 19%, og er það mun minni hækkun en á flestu öðru. Skuldir þær, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af, munu lækka mjög verulega á þessu ári. Þrátt fyrir það hefur ríkissjóður tekið ýmis lán á árinu vegna framkvæmda. Er það fé endurlánað ýmsum fyrirtækjum, sem standa straum af vaxta- og afborgunargreiðslum ríkissjóði að skaðlausu. Mun ég gefa stutt yfirlit um lántökur ríkissjóðs á þessu ári. Á síðasta Alþingi voru sett lög um heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka að láni jafnvirði 43 millj. ísl. kr. í erlendri mynt. Var ætlunin, að 25 millj. af þessu fé færu til þess að greiða eftirstöðvar af andvirði 10 togara, sem keyptir voru í Bretlandi, 15 millj. yrðu lánaðar stofnlánadeildum Búnaðarbankans, ræktunarsjóði og byggingarsjóði, og 3 millj. yrðu lagðar til iðnlánasjóðs. Leitazt hefur verið við að útvega þetta lán, en það hefur enn þá ekki reynzt mögulegt. Var leitazt fyrir í Bretlandi, en ástæður eru nú þannig á lánamarkaði þar í landi, að þess hefur enginn kostur verið að fá þar slíkt lán. Ekki er þó vonlaust, að takast megi að útvega þar þann hluta af þessu fyrirhugaða láni, sem verja á til þess að greiða eftirstöðvar af andvirði togaranna, sem smíðaðir voru í Bretlandi. Gætu þá ef til vill flotið með þær 3 millj., sem ætlaðar voru iðnlánasjóði. Skýrt var frá því hér í fyrra, að ríkið hefur tekið bráðabirgðalán í Bretlandi, að fjárhæð 350 þús. sterlingspund, til þess að greiða hluta eftirstöðvanna af andvirði togaranna. Þessi bráðabirgðalán eru til eins árs, og er því mjög aðkallandi að útvega fé til þess að endurgreiða þau. Verður reynt að fá þau framlengd eitthvað, ef ekki verður búið að koma í kring lántöku til lengri tíma, þegar að gjalddaga þeirra kemur. Er sífellt verið að vinna að þessu máli, en óvíst enn um árangur. Takist ekki að útvega það lánsfé, sem ætlað var til iðnlánasjóðsins, þessar 3 millj. kr., sem ég nefndi áðan, mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að sú fjárhæð verði lögð fram af öðru fé. Svo sem kunnugt er, voru Íslendingar þátttakendur í stofnun alþjóðabankans og alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þessum stofnunum er ætlað að vinna að aukinni fjárhagslegri samvinnu, og þeim er ætlað að verða þjóðunum til stuðnings, m.a. með lánveitingum frá alþjóðabankanum til þess að koma í framkvæmd heilbrigðum framfaraáætlunum. Þegar kunnugt fór að verða um starfsemi alþjóðabankans, tóku menn að gera sér vonir um að sú stofnun gæti orðið okkur að liði við framkvæmd ýmissa þeirra fyrirætlana, sem við höfðum á prjónunum. Á árinu 1950 samþykkti Alþingi lög um heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka lán vegna Sogsvirkjunar og Laxárvirkjunar. Var gert ráð fyrir, að lánið samsvaraði þeim kostnaði vi1 virkjanirnar, sem greiða þyrfti í Evrópugjaldeyri, en svo sem kunnugt er leggur Marshallstofnunin fram dollarakostnaðinn við framkvæmdirnar. Var þetta mál tekið upp við alþjóðabankann haustið 1950 og þess þá jafnframt getið, að síðar mundi óskað eftir lánum til áburðarverksmiðju og sementsverksmiðju. Bankinn lét fara fram sérfræðilegar athuganir á þessum framkvæmdaáætlunum og sendi hingað einnig fulltrúa til þess að kynna sér rækilega allar fjárhagslegar aðstæður hér og fyrirætlanir um framkvæmdir í nánustu framtíð, en þetta hvort tveggja gerir bankinn ævinlega, þegar slíkar lánbeiðnir berast. Á síðastliðnum vetri var ákveðið að leitast einnig við að fá hjá alþjóðabankanum lán til landbúnaðarframkvæmda, en heimild fyrir slíkri lántöku var þá samþ. á Alþingi. Þótti líklegt, að þangað mundi helzt að leita um fé til þeirra framkvæmda, enda hefur reynslan sýnt, að það var eina leiðin til þess að útvega erlent lánsfé í landbúnaðinn. Til þess að gera langa sögu stutta er skemmst frá því að segja, að allt frá því að Jón Árnason bankastjóri lagði fram fyrir hönd íslenzku ríkisstj. fyrstu lánbeiðnina haustið 1950 hefur verið svo að segja stöðugt unnið að athugunum og samningum um öll þessi mál. Ýmist hafa fulltrúar frá alþjóðabankanum verið hér til þess að kynna sér ástæður allar eða héðan hefur verið farið til viðræðna vestur þangað, sem bankinn hefur aðsetur. Niðurstaðan er sú, að alþjóðabankinn hefur samið um að lána til virkjananna sem svarar 40 millj. ísl. kr. og til landbúnaðarframkvæmda og áburðarverksmiðju sem svarar 32.6 millj. ísl. kr. Það er ákaflega þýðingarmikið, að tekizt hefur að koma þessum lántökum fram hjá alþjóðabankanum. Fyrirtækin og framkvæmdirnar, sem lánin eiga að styðja, eru mjög mikilsverð fyrir okkur, og þá er hitt einnig mikils um vert, að með þessu eru tengd viðskiptasambönd við alþjóðabankann. Sú stofnun er nú orðin stór og mikils megandi. Alþjóðabankinn er mjög vaxandi stofnun, og er ekki annað líklegra en að sú þróun haldi áfram og það verði einmitt sá banki, sem í framtiðinni annast flutning á lánsfé frá þeim löndum, sem hafa gnægð reiðufjár, til hinna, sem þurfa á lánum að halda til þess að notfæra sér landsgæði og sjávargagn. Það er ekki sízt ástæða til þess að fagna því, að þessi stofnun hefur fallizt á að lána fé til almennra landbúnaðarframkvæmda. Er vonandi, að framhald geti orðið á því síðar. Einnig er vonandi, að við getum fengið stuðning bankans í framtiðinni til annarra fyrirtækja, sem nauðsyn ber til, að komið verði á fót. Ég geri mér eindregnar vonir um, að framhald verði á þeim viðskiptum, sem hafin eru við alþjóðabankann, en rétt er að gera sér þess fulla grein, að mjög er slíkt undir því komið, hvort okkur tekst að stýra þannig fjárhagsmálum okkar, að við höldum trausti þeirra manna, sem trúað er fyrir því vandasama starfi að ráðstafa fjármunum slíkrar stofnunar sem alþjóðabankinn er. Rétt er að taka það fram, að vegna þeirra lántaka, sem nú hefur verið um samið, og þeirra stórframkvæmda, sem við höfum með höndum í sambandi við þær, verðum við að búast við, að einhver dráttur geti orðið á frekari lánveitingum af bankans hendi, enda hefur bankinn nú veitt hingað á þessu ári jafnvirði 72.6 millj. ísi. kr., eins og ég gat um áðan. Þá vil ég minnast nokkrum orðum á út- og innflutninginn á þessu ári. Útflutningurinn hefur fram að 1. okt. orðið 463 millj. kr., en var á sama tíma í fyrra 269 millj. kr., umreiknað með nýja genginu til samanburðar. Útflutningurinn hefur því aukizt mjög verulega, að nokkru leyti vegna verðhækkana, en einnig vegna aukinnar framleiðslu, og er ánægjulegt að sjá þann árangur. Innflutningurinn á sama tíma hefur hins vegar orðið 575 millj. að frádregnum skipainnflutningi, en var í fyrra 413 millj. Innflutningurinn hefur því aukizt mikið í krónutölu, en þó minna raunverulega en halda mætti eftir þessum tölum, þar sem verðhækkanir á erlendum vörum hafa orðið mjög miklar. Erfitt er að gizka á, hve mikið innflutningurinn hefur í raun og veru aukizt að magni, en geta má þess, að vörutollurinn hefur fram að 1. sept. orðið aðeins 15–16% hærri en í fyrra á sama tíma. Þar sem meira er í innflutningnum nú en í fyrra af vörum í hærri vörutollsflokkum, má gera ráð fyrir, að aukningin á innflutningnum sé mun minni en 15–16%. Það er erfitt að segja, hvernig viðskiptin við útlönd verða á árinu, þegar öll kurl eru til grafar komin, en útflutningurinn verður væntanlega mikill, það sem eftir er ársins. Hins vegar hlýtur að verða verulegur halli á vöruskiptajöfnuðinum. Bæði er skipainnflutningur talsverður, og þau skip hafa ýmist verið greidd áður eða eru greidd með lánum. Enn fremur verður mikill innflutningur véla til stóru fyrirtækjanna, sem greiddar verða með Marshallfé. Þá er innflutningur ætlaður til aukningar vörubirgðum í verzlunum, sem greiddur er með sérstöku framlagi frá greiðslubandalagi Evrópu, og loks er svo annað gjafafé, sem gengur til greiðslu á ýmsum öðrum varningi en vélum. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, þykir mér líklegt, að innflutningur greiddur af Marshallfé á þessu ári nemi um 10 millj. dollara eða um 163 millj. kr. Af því sýnist nálægt 2.9 millj. dollurum muni verða varið til vélakaupa fyrir stóru fyrirtækin og þá um 7.1 millj. dollara til greiðslu á venjulegum vörum og þar innifalið það, sem varið hefur verið til þess að auka verzlunarvörubirgðir. Þessi fjárhæð, um 163 millj. ísl. kr., er að vísu hærri en sú fjárhæð, sem notuð var af Marshallfé í fyrra. En sé það haft í huga, að mikið af þessari fjárhæð nú gengur til vélakaupa vegna framtíðarfyrirtækja og talsvert mikið til þess að auka vörubirgðir í landinu, og loks það tekið með í reikninginn, að verð á aðfluttum vörum hefur hækkað mikið frá því í fyrra, þá kemur í ljós, að til venjulegra þarfa þjóðarinnar verður notað mun minna af Marshallfé á þessu ári en í fyrra. Þetta sýnir, að í rétta átt hefur miðað á árinu, þótt enn þá verði að herða stórkostlega róðurinn og auka framleiðsluna til þess að markinu verði náð. Upplýsingar þessar sýna einnig, að á þessu ári er meira af Marshallfé en nokkru sinni áður notað til varanlegra framkvæmda. Er það í samræmi við stefnu stjórnarinnar, sem margsinnis hefur verið yfirlýst, að reyna að haga ráðstöfunum í fjármálum þannig, að sem mest af Marshallfénu verði notað til þess að koma upp varanlegum fyrirtækjum, og þessi árangur er beinlínis ávöxtur breyttrar fjármálastefnu. Hefði stefnunni ekki verið breytt, þá hefði Marshallféð í ár étizt upp í almennar þarfir. Það er ástæða til að leggja áherzlu á þetta. Það er rétt að veita því athygli, sem gengur í rétta átt. Samt sem áður er ekki síður nú en fyrr ástæða til þess að leggja megináherzluna á nauðsyn þess að spenna ekki bogann heima fyrir hærra en framleiðslan getur raunverulega borið. Því aðeins að þetta verði gert, getur þjóðin séð sér algerlega farborða án styrkja, en því marki verðum við að ná og það fyrr en síðar. Þá er það mótvirðissjóðurinn. Það er ekki ósennilegt, að inn í mótvirðissjóðinn komi á þessu ári um 156 millj. kr., en í sjóðnum voru við ársbyrjun 100 millj. kr. Fengizt hefur samþykki fyrir því að lána 15 millj. til Sogs- og Laxárvirkjana úr sjóðnum. Þá hefur verið sótt um samþykki fyrir því að lána úr sjóðnum á þessu ári 60 millj. til Sogs- og Laxárvirkjana og 25 millj. til áburðarverksmiðju, eða samtals til þessara fyrirtækja 85 millj. kr. Er þetta í samræmi við lagaheimild frá síðasta Alþingi. Enn fremur hefur í samræmi við sömu lög verið sótt um samþykki fyrir því að nota 50 millj. kr. af fé sjóðsins til þess að greiða upp í lausaskuldir ríkissjóðs. Verði þessar tillögur samþykktar, þá mundi sjóðurinn í árslokin núna verða álíka stór og hann var í ársbyrjun. Til fyrirtækjanna þriggja hefðu þá verið lánaðar 100 millj. kr. Upphaflega var gert ráð fyrir, að til þessara fyrirtækja allra saman þyrfti að lána úr sjóðnum rúmlega 170 millj. kr. Síðan hefur kostnaður hækkað. Þarf því áreiðanlega hærri lán úr mótvirðissjóði til þess að koma þessum fyrirtækjum í höfn en upphaflega var ráðgert, þó að allir aðrir möguleikar til fjáröflunar verði notaðir. Þessar tölur sýna glöggt, hversu mikið og erfitt átak það er fyrir þjóðina að byggja upp þessi þrjú stóru fyrirtæki svo að segja samhliða á jafnstuttum tíma og til stefnu er. Þetta hefur þó orðið að leggja út í og verður að framkvæma, þótt erfitt sé vegna þess, að ekki hefði verið mögulegt að tryggja gjaldeyri til vélakaupa í þessi stórvirki nema með Marshallaðstoðinni. Það er augljóst, að þessar framkvæmdir draga mjög úr möguleikum til annarra framkvæmda. Fram hjá því er ekki hægt að komast. Þykir vafalaust mörgum slæmt að þurfa að bíða með framkvæmdir áhugamála sinna um byggingar og aðrar framkvæmdir vegna skorts á lánsfé. En hvernig sem farið er að, þá er ómögulegt að koma í veg fyrir, að þessar stórframkvæmdir þrengi um lánsmöguleika og möguleika til útvegunar á fé til annars, þar sem þær soga til sín svo gífurlegt fé á okkar mælikvarða. Á hinn bóginn munu flestir vera sammála um það, að þessar þrjár framkvæmdir eru svo nauðsynlegar fyrir þjóðina, að ekki gat komið til mála að sleppa því tækifæri, sem gafst til að hrinda þeim áleiðis, þótt það hlyti að hafa þessi áhrif. Það er stefna núverandi ríkisstj. að efla framleiðsluna og koma málum hennar þannig fyrir, að hún geti orðið rekin með góðum árangri án opinberra styrkja, og auka þannig framleiðsluna. Það er stefna stjórnarinnar að koma á jafnvægi í fjármálum landsins, fyrst og fremst með því að reka greiðsluhallalausan ríkisbúskap, miða útlán bankanna við það fjármagn, sem raunverulega er fyrir hendi, og fjárfestinguna einnig við það, sem hægt er að finna fjármagn til með eðlilegu móti. Ríkisstj. stefnir að því að létta höftum og eftirliti með viðskiptum jafnóðum og aukið fjárhagslegt jafnvægi gerir það kleift. Það er von ríkisstj., að með þessum ráðstöfunum sé hægt að halda uppi fjörmiklu og vaxandi atvinnulífi og verulegum framkvæmdum og ná því marki, að þjóðin geti staðið fjárhagslega á eigin fótum. Ef við lítum á ástandið eins og það er nú, með þetta í huga, þá er ekki ástæða til þess að vera óánægður með þann árangur, sem náðst hefur síðan stefnubreyting hófst verulega vorið 1950. Framleiðslan hefur vaxið stórkostlega frá því, sem hún var áður, og nýjar framleiðslugreinar hafa komið til sögunnar. Hins vegar hefur aflabrestur á grunnmiðum allvíða umhverfis landið valdið stórkostlegum erfiðleikum. Tekizt hefur að ná fullkomlega greiðslujöfnuði í ríkisbúskapnum í tvö ár, og með auknu frjálsræði í verzluninni hefur verzlunarástandið batnað stórlega og menn á þann hátt fengið talsvert uppborna þá dýrtíð, sem að öðru leyti hefur skollið á. Tekizt hefur að halda uppi miklum framkvæmdum og forðast atvinnuleysi, nema þar sem sérstakur aflaskortur eða örðug veðrátta eða önnur slík óhöpp hafa steðjað að. Ýmislegt hefur þó komið fyrir, sem valdið hefur miklum almennum örðugleikum við framkvæmd stjórnarstefnunnar, og ber þar fyrst að nefna þá stórfelldu verðhækkun á útlendum vörum, sem orðið hefur síðan hin nýja stjórnarstefna var upp tekin, og aflabrest á síldveiðum. En þrátt fyrir þetta hefur stórfelldur ávinningur orðið, þegar á heildina er litið. Þessi áföll gera þó ástandið óvissara allt og málefni landsins erfiðari viðfangs en eila hefði verið og gera það að verkum, að hinar heppilegu afleiðingar stjórnarstefnunnar koma eigi svo glöggt í ljós sem ella hefði orðið. Hinar miklu verðhækkanir erlendra vara á þessu ári, er voru gengislækkuninni óviðkomandi, urðu til þess að kaupgjald var hækkað. Var vafalaust eðlilegt að hækka nokkuð kaupgjaldið, þar sem verðhækkanir höfðu orðið svo stórfelldar. Þar eð útflutningsvörur íslenzkar höfðu hækkað nokkuð, þótt minna væri en þær aðfluttu, þá gat einhver kauphækkun væntanlega komið að gagni fyrir launafólkið. Það óhapp skeði þó í sambandi við þessi mál, að haldið var áfram þeim sið að mæla kaupgjaldið að miklu leyti eftir hækkun á vísitölu framfærslukostnaðar. Þetta hefðu menn ekki átt að gera, heldur hefðu menn átt að semja um einhverja hækkun á kaupgjaldi til ákveðins tíma og taka þá upp samninga að nýju. Sú aðferð að miða hækkun kaupgjalds við hækkun framfærsluvísitölu getur ekki staðizt og hlýtur að leiða til ófarnaðar, nema því aðeins að tilviljun komi til hjálpar, og því er auðvitað ekki að treysta. Það er viðurkennt, að kauphækkanir geta ekki komið að gagni, nema þjóðartekjurnar vaxi fyrir það, að framleiðsluverðmæti aukist. Hækki hins vegar erlendar vörur, án þess að útflutningsvörurnar hækki að sama skapi, þá minnka þjóðartekjurnar. Samt ætti þá kaupgjaldið í landinu að hækka þrátt fyrir minnkaðar þjóðartekjur, ef vísitölureglunni er beitt. Þessi regla er því gersamlega ónothæf, þar eð samkvæmt þessu gæti það hæglega komið fyrir, að mönnum væru mæld út hækkuð laun á pappírnum, á sama tíma og það, sem rannverulega er til skipta, hefur minnkað. Af því mundu menn ekki hafa neitt gagn, því að slík ráðstöfun hefur í för með sér hækkun á verðlagi innanlands og aðrar búsifjar, þangað til pappírshækkunin væri öll uppétin og meira til. Á hinn bóginn mundi þetta hafa í för með sér margvíslegt tjón, þar sem það mundi grafa undan fjárhagskerfinu og hleypa af stað nýrri verðbólgu og upplausn. Það var mikill skaði, að ekki var hætt við að nota vísitöluaðferðina við að mæla út kaup og í þess stað tekið upp að semja um fast kaup tiltekinn tíma og taka þá upp samninga á nýjan leik og hækka þá kaupið, ef menn kæmust að þeirri niðurstöðu, að það væri hagkvæmt fyrir launastéttirnar og heildina. Það er ætlun ríkisstj. að halda áfram að framkvæma stefnu sína og reyna að láta það, sem þegar hefur áunnizt, verða upphaf að nýju tímabili, sem einkennast þyrfti af jafnvægi í fjárhagsmálum, trausti á fjárhagskerfi þjóðarinnar og þeim framförum og auknu athafnalífi, sem slíkt ástand mundi hafa í för með sér. Það sést bezt, hvílík nauðsyn er á því, að þetta gæti tekizt, ef við athugum ofur lítið, hvernig við erum á vegi staddir með eigið fjármagn til þess að standa undir nauðsynlegum rekstri og framkvæmdum. Það er nú mikið talað um lánsfjárskortinn, sem von er. Alls staðar vantar lánsfé, bæði rekstrarfé og eins lánsfé til nýrra framkvæmda, er menn hafa áhuga fyrir. Hvernig stendur á þessum lánsfjárskorti? Fjármagn til útlána getur ekki myndazt nema við sparnað. Sparnaður verður ekki, nema því aðeins að einstaklingar þjóðfélagsins leggi fé til hliðar, eyði ekki öllum tekjum sínum. Það verður að vísu einhver sparnaður árlega í sambandi við starfsemi tryggingarfélaga og annað þess konar, og einstaklingar spara með því að vinna að eigin framkvæmdum í byggingum, ræktun o.fl. En enginn verulegur sparnaður getur orðið, sem myndað getur grundvöll að lánastarfsemi eða safnað fjármagni til stórframkvæmda, nema margir einstaklingar þjóðfélagsins leggi reiðufé til hliðar. Lánsfjárskorturinn stafar þess vegna af því, hve sparnaðurinn er lítill, hinn lausi sparnaður, þ.e.a.s. sá sparnaður, sem getur orðið grundvöllur að útlánum af hendi bankanna eða skuldabréfakaupum af hendi einstaklinga. Það hættulegasta við ástandið nú er það, að þjóðin eyðir svo að segja öllum tekjum sínum árlega, og þarf því ekki að undra, þótt við búum við lánsfjárskort. Nú ríður Íslendingum lífið á að geta notfært sér margs konar möguleika, sem landið hefur að bjóða, en það verður ekki gert nema með því að standa sífellt í stórframkvæmdum. Til þessara framkvæmda þarf lánsfé. Við getum að vísu tekið eitthvað af erlendum lánum, en við getum ekki byggt allar okkar framkvæmdir á erlendum lánum. Það er því augljóst mál, að það fer illa fyrir okkur og hlýtur að valda hér kyrrstöðu í framkvæmdum, ef ekki er hægt að auka lánsfjárframboð innanlands á næstu árum eða réttara sagt auka sparnaðinn. Það verður þess vegna að vera sameiginlegt áhugamál allra landsbúa og ekki sízt alþýðustétta landsins, sem eiga svo mikið undir því, að eðlilegar framkvæmdir geti haldið áfram, bæði vegna atvinnunnar og vegna aukinnar framleiðslu, sem fylgir nýjum fyrirtækjum, - að lánsfjárframboðið innanlands, að sparnaðurinn geti aukizt. Við teljum að vísu öll hér, að við höfum minni tekjur en við þurfum til þess að komast af með, eins og við orðum það. Samt sem áður er það nú þannig, að þegar tekjur Íslendinga eru bornar saman við tekjur annarra þjóða, þá eru þær fremur háar, og hér ættu að vera möguleikar til þess, að talsvert fjármagn myndaðist og þjóðin eyddi ekki öllum tekjum sínum jafnóðum. Hér er á ferðinni stórkostlegt vandamál. Það sjáum við á því, hve sparnaðurinn er nú sáralítill í samanburði við fjármagnsþörfina og að öll stærstu fyrirtækin eru byggð á erlendum lánum og mótvirðissjóði og til mótvirðissjóðs mæna margra augu eftir lánum til framkvæmda, enda þótt hætt sé við, að hann verði farinn að skerðast, þegar fyrirtækjunum þremur hefur verið komið í höfn. Bankarnir eiga fullt í fangi með að lána rekstrarfé og hrökkva raunar ekki til, en verða að neita um fjárfestingarlán, ekki af illvilja eða þröngsýni, heldur af því, að féð er ekki til - sparnaðurinn - innlögin í bankana eru svo lítil. Við vitum, að ástæður fyrir þessu eru margar og ein höfuðástæðan er það jafnvægisleysi og sú algera röskun, sem orðið hefur á fjárhagskerfi þjóðarinnar undanfarið og þar af leiðandi rýrnun á verðgildi peninga. Menn hafa ekki haft trú á því að geyma fjármuni sína, og við það hafa myndazt eyðsluvenjur, sem erfitt er að breyta, en verða að breytast, ef ekki eiga að verða stórkostleg óhöpp og kyrrstaða í framkvæmdum. Hér er vitaskuld margt, sem kemur til greina, en höfuðatriðið er að skapa aukið jafnvægi í fjárhagslífi þjóðarinnar, eins og stefna núverandi ríkisstj. miðar að. Nú eru allar hækkanir vegna gengislækkunarinnar komnar fram í verðlaginu hér, og nú ættu að vera miklir möguleikar til þess, að jafnvægi í verðlagsmálum gæti myndazt á næstu missirum, ef rétt er á haldið og utanaðkomandi ástæður ekki trufla. Það er stórkostlegt hagsmunamál allrar þjóðarinnar, að þetta geti tekizt, ekki sízt vegna þess, hve alvarlega horfir um nauðsynlegar framkvæmdir á næstunni, ef þetta ekki tekst. Ríkisstj. er staðráðin í því að gera það, sem í hennar valdi stendur til þess að slíkt jafnvægi myndist og haldist, með því að halda áfram sömu stefnu og hún hefur fylgt í fjárhags- og atvinnumálum. Það er á hinn bóginn nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að það er ekki fullnægjandi, þótt stj. geri þetta og þingið fylgi einnig þessari stefnu. Þótt þetta væri gert, þá væri hægt að gera ráðstafanir utan við framkvæmdir stj. og Alþ., sem raskað gætu því, sem búið væri að vinna í rétta átt, og valdið stórkostlegu tjóni og óhöppum fyrir alla. Þetta gæti komið fyrir vegna þess, að til þess að fjárhagslegt jafnvægi myndist og til þess að sæmilega stöðugt verðlag og stöðugt verðgildi peninga haldist, er ekki nóg, að ríkisstj. og Alþ. haldi rétt á sínum spilum, heldur þarf kaupgjaldsstefnan í landinu einnig að vera miðuð við það að halda slíku jafnvægi í verðlagi og gildi peninga. Það er höfuðatriði, að forráðamenn launastéttanna og þjóðin öll geri sér grein fyrir þessu. Samtök launastéttanna eru svo sterk hér í þessu landi, og hér ríkir svo mikið frjálsræði í þessum efnum, að þau geta haft ákaflega mikið í sinni hendi um þetta. Það kemur til bjargar í þessu máli, þegar til lengdar lætur, að saman fara þjóðarhagsmunir og hagsmunir verkalýðsins og launastéttanna. Það kann að vera, að ekki hafi enn þá allir, sem hlut eiga að máli, komið fyllilega skýrt auga á samhengið í þessum málum. En ég er sannfærður um, að þess er ekki langt að bíða, að svo verði. Reynsla manna er þegar orðin svo bitur og margþætt, að það hlýtur að vanta aðeins herzlumuninn á, að fullur skilningur vakni á þessum viðfangsefnum. Ég vona fastlega, að skilningur sé orðinn almennur á því, hvílíkt tjón við höfum af verðbólguþróuninni, - að menn komi auga á, að nú er tækifæri til þess að byrja nýtt tímabil meira jafnvægis, ef utanaðkomandi atburðir ekki koma til og spilla, og að menn, áður en það er orðið of seint einu sinni enn, láti sér skiljast, að það, sem við þurfum umfram allt, er meira fjárhagslegt jafnvægi, traustara, stöðugra verðlag og peningagildi, - meiri fjármagnsmyndun innanlands - meiri sparnað. Annars hlýtur kyrkingur að koma í framkvæmdir vegna fjármagnsskorts, því að við getum ekki byggt framkvæmdir að jafnmiklu leyti á gjafafé og lánum og við gerum nú. Takist ekki að auka innlenda fjármagnið, þá minnka framkvæmdirnar og atvinnuleysið heldur innreið sína. Ef vel á að fara, þurfa ráðstafanir stjórnarvaldanna og sterkustu samtakanna að miða að þessu marki. Ef annar rífur niður það, sem hinn byggir, þá verður sú tilraun eyðilögð, sem nú er verið að gera til þess að gerbreyta ástandinu í þessum málum til bóta frá því, sem verið hefur. Það vonum við að ekki verði, því að mistakist nú að byggja nýtt ábyggilegra fjárhagskerfi á rústum hins gamla, þá verða afleiðingarnar alvarlegar. Mörg undanfarin ár hefur framleiðslan verið of lítil og sparnaðurinn - fjármagnsmyndunin innanlands - allt of lítill til þess að halda uppi eðlilegum framförum og forðast atvinnuleysi. Þjóðin hefur flotið á því að eyða innstæðum sínum, þiggja gjafafé og taka erlend lán. Sá tími er hins vegar liðinn, að á slíku verði flotið ú ófærunni. Mistakist að auka framleiðsluna og sparnaðinn, bitna mistökin nú óumflýjanlega á okkur með fullum þunga, því að við lifum ekki á innstæðum, sem búið er að eyða, gjafafé, sem hlýtur brátt að verða hætt að veita, né eingöngu á erlendum lántökum, þótt þau geti verið góð til framlags á móti eigin fé til einstakra framkvæmda. Síðasta hálft annað árið hefur miðað stórum í rétta átt. Framleiðslan hefur aukizt, - afkoman út á við batnað, - afkoma ríkisins hefur gerbreytzt til bóta, og reynzt hefur kleift að létta á verzlunarhöftum. Markmiðið er aukin framleiðsla, fjárhagslegt jafnvægi, aukinn sparnaður, sem byggist á traustu fjárhagskerfi. Þetta er leiðin til þess að forðast kyrrstöðu, atvinnuleysi og lífskjararýrnun. Við vonum, að nú verði ekki gerðar ráðstafanir til þess að hnekkja þessari stefnu, því að afleiðingarnar verða alvarlegri en nokkru sinni fyrr, ef nú ber út af réttri leið. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til fjvn. þegar þeim hluta 1. umr. er lokið, sem samkvæmt þingsköpum fer fram nú í dag.



Um langt skeið hefur það tíðkazt á Alþingi að útvarpa 1. umr. fjárlaga. Mun það vera vegna þess, að afgreiðsla þeirra er talin skipta meira máli en afgreiðsla flestra annarra mála, enda má segja, að í fjárl. sjáist þess gleggst merki, hvernig þjóðarbúskapnum er stjórnað og hvernig valdhafar bregðast við þeim trúnaði, sem þeim hefur verið sýndur. En þegar dæma skal fjárlagaafgreiðslu og fjármálastjórn, þá verður fyrst og fremst að skoða hana í því ljósi, hvern þátt hún á í að tryggja öryggi atvinnulífsins og efnahagslega afkomu alls þorra þjóðarinnar. Það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, sýnir fjármálastefnu hæstv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst fjmrh. Fyrsta og gleggsta einkenni þess er það, að það er langsamlega hæsta fjárlagafrv., sem nokkru sinni hefur verið lagt fyrir Alþingi. Ef að vanda lætur, mun það þó eiga eftir að hækka í meðferð þingsins, a.m.k. ef gera skal framlögum til verklegra framkvæmda jafnhátt undir höfði sem öðrum útgjöldum ríkisins. Heildarupphæð þessa frv. á sjóðsyfirliti er 363.8 millj. kr. og af því aðeins 4 millj. hagstæður greiðslujöfnuður. Er hér um að ræða 60 millj. kr. hærri upphæð en á síðasta árs fjárl. Má það teljast allgott stökk á einu ári og fróðlegt að minnast ummæla hæstv. fjmrh., er flokkur hans var í stjórnarandstöðu fyrir nokkrum árum. Í þingræðu, sem hæstv. ráðh. flutti þá, taldi hann það bera vott um hámark óstjórnar í fjármálum og eyðslusemi hvers konar. að fjárl. væru nú bara farin að nálgast 100 milljónir. Síðan er liðið á sjöunda ár, og langmestan þann tíma hafa hinir þrír íslenzku lýðræðis- og umbótaflokkar farið með stjórn landsins. Nú væri e.t.v. ekkert við þessum háu upphæðum að segja, ef það væri vottur þess að efnahagur þjóðarinnar færi batnandi, atvinnuvegirnir væru að blómgast, framleiðslan að vaxa, meira fé í framkvæmdir, atvinna færi vaxandi, efnahagur hinna einstöku heimila væri betri en áður og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar gagnvart öðrum þjóðum færi batnandi. Ég þarf ekki að svara því, hvort staðreyndirnar eru þessar, því getur hver einstaklingur svarað fyrir sig. Allir vita, að þróun síðustu ára hefur gengið nákvæmlega í gagnstæða átt. Hagur atvinnulífsins hefur versnað, atvinnuleysið vex, heimilin safna skuldum eða skortir nauðsynjar, og þjóðin hefur verið bundin á jötu erlendrar betliframfærslu og landsréttindi afhent í staðinn. Í ársbyrjun 1947 - eða fyrir nærri 5 árum var mynduð samsteypustjórn „lýðræðisflokkanna“ þriggja. Síðan hafa þeir farið með völd ýmist þrír eða tveir. Um þau áramót átti þjóðin álitlega fúlgu í inneignum erlendis þrátt fyrir það fé, sem notað hafði verið til uppbyggingar atvinnulífsins næstu árin á undan. Samkvæmt skýrslum sjálfs Landshankans nam gjaldeyriseign Íslendinga í árslok 1946 ca. 170 millj. kr. Engar ósannindafullyrðingar gerðar í pólitískum tilgangi geta afsannað þessa staðreynd. Framleiðslutekjur þessara ára hafa verið í meðallagi og stundum framúrskarandi góðar, eins og t.d. 1948. Þar við hafa svo bætzt hundruð milljóna í Marshallfé. Það eru því engir smáræðis fjármunir, sem þessar ríkisstjórnir hafa haft til meðferðar, og því ekki fyrir fjárskort, að svo er komið, að allar framkvæmdir stöðvast, að atvinnuleysið er orðið svo, að sjálf ríkisstj. verður að skipuleggja tugi og hundruð af heimilisfeðrum úr ýmsum bæjum landsins í braggaviðlegur á Keflavíkurflugvelli og láta þá vinna þar hernaðarvinnu til framfærslu fjölskyldum sínum heima. Barátta gegn verðbólgunni, viðreisn atvinnulífsins og fjárhagslegt sjálfstæði hafa verið kjörorð allra þessara ríkisstjórna. Og nú á síðasta ári var einu nýju bætt við. Það var jafnvægi. Ekki verður sagt að ófagrar hugsjónir liggi bak þessum hugtökum. Því hörmulegri árangur. Skal þá fyrst vikið að aðgerðum þessum og áhrifum þeirra, því að sú stefna er fjárlagafrv. mótar skilst bezt í því ljósi. Á fyrra kjörtímabilinu var sett upp hið fræga fjárhagsráð og skömmtunarkerfi, stærsta embættisbákn, sem íslenzka ríkið hefur eignazt. Það er eftirtektarvert, að svo var kostnaðurinn við þetta bákn orðinn mikill, að á síðustu fjárl. var það tekið út, og mun ekki hafa þótt fært að láta þær tölur sjást. Að vísu var það gert undir því yfirskini, að breytingar svo miklar stæðu til, að erfitt væri að gera réttar áætlanir. Nú hafa þær verið framkvæmdar, aðallega með því að leggja niður skömmtunarskrifstofuna og nokkurri fækkun starfsfólks í innflutnings- og gjaldeyrisdeild, jafnframt því sem verðlagseftirlitið var afnumið. Er upplýst í greinargerð, að þessar breytingar muni spara 1 millj. 300 þús. kr. En samt sem áður er gert ráð fyrir að halda þessu bákni utan fjárl., en aðeins tekið fram, að líkur séu til, að leyfisgjöld muni hrökkva fyrir útgjöldum. En ég fæ ekki betur séð en með auknum innflutningi og þar með hækkandi tekjum af innflutningsleyfum eigi þau að gera miklu meira en að hrökkva fyrir útgjöldum og það sé í hæsta máta óviðfelldið, svo að ekki sé meira sagt, að hafa stærsta embættisbákn ríkisins utan fjárlaga. Tvenn lög um dýrtíðarráðstafanir voru samþykkt á þessu tímabili, en samt óx dýrtíðin jafnt og þétt. Í hinum síðarí, 1948, var lagður á sérstakur skattur, svokallaður söluskattur, og upplýst, að tekjur af honum yrðu sérstaklega notaðar til að greiða verðuppbætur á útflutningsvörur bátaútvegsins. Þannig stóð fram á árið 1949. Var samkomulag stjórnarflokkanna hið bezta. En á miðju því ári fór að koma órói í vissa hluta stjórnarliðsins. Einkum var það Framsókn, sem þóttist verða halloka í öllum átökum innan stj. fyrir hinum flokkunum tveim. Í fjárhagsráði höfðu framsóknarmenn lagt fram sérstakar tillögur um að gera skömmtunarseðlana að innkaupaheimild og töldu þá tilhögun allra meina bót í verzlunarmálum þjóðarinnar. Einnig reis ágreiningur um annað, það, hvernig nú skyldi snúast við dýrtíðarmálunum, því að sú ömurlega reynsla lá fyrir, að allar dýrtíðarráðstafanir, sem þeir höfðu gert, höfðu aðeins aukið dýrtíðina. Framsókn og íhaldið voru nú komin inn á þá skoðun, að gengislækkun væri eina bjargráðið, en þar var Alþfl. í andstöðu. Hins vegar taldi Framsókn ástandið í verzlunarmálunum algerlega óþolandi og kenndi samstarfsflokkunum um allt, sem miður fór í þeim málum. Mjög er fróðlegt að rifja upp ýmis blaðaummæli frá þeim tíma. 1. sept. 1949 birtist feitletraður leiðari í Tímanum, og segir þar m.a. þetta: „Eitthvert helzta efni þessara blaða (þ.e. Morgunblaðsins og Alþýðublaðsins) eru ádeilur á verzlunarástandið í landinu .... Það er auðvitað ekki tilefnislaust, því að mikil þörf er á að friða landið fyrir þeim „óaldarlýð“, er þar fær að leika lausum hala og gera alþýðu manna þungar búsifjar. En hitt er jafnframt vitað, að þessir sömu stjórnmálaflokkar, sem að ádeilunum standa, hafa skapað þetta ástand, sem þeir eru að deila á.“ Og í ávarpi miðstjórnar Framsóknar til kjósenda um allt land, sem birtist í Tímanum 4. sept. 1949, segir svo: „Með myndun nýrrar ríkisstjórnar var á árinu 1947 hafið viðnám gegn öngþveitinu í fjármálum og þá fyrst og fremst verðbólgunni.“ Og í lok ávarpsins segir svo: „Kosningarnar, sem nú fara í hönd, eru líklegar til að skera úr um fjárhagslegt sjálfstæði Íslendinga og afkomu í nokkra áratugi, e.t.v. það, sem af er þessari öld. Enn er tækifæri til að velja ábyrga og dugandi forustu í baráttunni gegn hinum þjóðhættulegu og andvaralausu upplausnaröflum, er ógna framtið landsins og munu, ef ekki er að gert, leiða skuldir, fátækt og atvinnuleysi yfir meginþorra alþýðuheimilanna, bæði til sjávar og sveita. Framsóknarflokkurinn mun ekki skorast undan að taka að sér þessa forustu.“ Þá má ekki heldur gleyma loforðum einstakra frambjóðenda flokksins, svo sem þegar stríði var lýst yfir gegn allri fjárplógsstarfsemi, í hverri mynd sem hún birtist, o, fl. því líkt. Og síðast en ekki sízt yfirlýsingar flokksins um, að ekki kæmi til mála, að hann tæki þátt í neinu því stjórnarsamstarfi, er ekki tæki verzlunarmálin til fullrar athugunar og lausnar. Eftir kosningarnar hófust síðan viðræður um stjórnarmyndun, eins og kunnugt er. Úr þeim varð hið furðulegasta brölt. Minni hluta flokksstjórn íhaldsins felld á vantrauststillögu frá Framsókn, sem rökstudd var með því, að gengislækkunin væri svo stórt mál, að ekki mætti með nokkru móti láta íhaldið fá slíkt mál til framkvæmda. Átökin enduðu svo með innilegri sambræðslu þessara tveggja flokka og bræðralagi um framkvæmd þessa stóra máls. Ein höfuðrökin, sem færð voru fram til varnar gengislækkuninni, voru þau, að tryggja þyrfti útflutningstekjur vélbátaflotans og spara ríkissjóði þau útgjöld, sem til þess höfðu farið og numið höfðu rúmum 50 millj. kr. samtals þau þrjú ár, sem það fyrirkomulag gilti. Af ábyrgðarlausum ráðherrum hefur þeirri firru hvað eftir annað verið slegið fram, að ef ekki hefði til gengislækkunar komið, hefðu þessar greiðslur getað orðið allt að 200 millj. kr. Ekki hefur verið reynt að rökstyðja svona fullyrðingar, enda ómögulegt. Staðreyndirnar, sem liggja fyrir, eru þessar: Áður en gengislækkunin kom til framkvæmda, bjó bátaútvegurinn við 75 aura fiskverð, og var dálítill hluti þess útflutningsuppbætur ríkissjóðs. Postular gengislækkunarinnar fullyrtu, að fiskverðið mundi hækka upp í 93 aura við lækkunina. Reynslan varð hins vegar sú, að hraðfrystihúsin treystust ekki til að greiða hærra verð en 75 aura pr. kg, eða sama og útvegurinn hafði búið við áður. Þannig fékk útvegurinn ekkert hækkað verð, en hins vegar mjög hækkaðan tilkostnað. Enda sýndi það sig, að eftir eitt ár - eða um síðustu áramót - stóð hann verr en áður, og í stað þess að gengislækkunin átti að vera frambúðarlækning á efnahagsmeinum þjóðfélagsins, þurfti strax nýjar ráðstafanir, sem ég kem að síðar. Þá hefur verið nokkuð reynt að eyða óánægju bændastéttarinnar af hinum gífurlegu húsifjum, er gengislækkunin bakaði henni, með því að benda á nýjan markað, er unnizt hafi fyrir dilkakjöt í Bandaríkjunum. En hver er svo staðreyndin í því máli? Jú, það hefur verið selt dilkakjöt í Ameríku síðan. En ástæðan er eingöngu sú, að það fór fram raunveruleg verðlækkun á kjötinu gagnvart hverri þeirri vöru, sem fyrir það var keypt. Það þurfti ekki færri dilka en áður fyrir hverja dráttarvél og hverja skurðgröfu. Vélarnar hafa tvöfaldazt í verði að krónutölu og hagnaðurinn enginn. Þannig varð árangur gengislækkunarinnar. Vandamál útvegsins á engan hátt leyst. Grundvöllur alls verðlags í landinu stórhækkaður, svo að nú varð verðbólgan hálfu verri viðureignar en áður. Eitt má að vísu segja að unnizt hafi við gengislækkunina, og það var að létta milli 20 og 30 millj. kr. greiðslu af ríkissjóði, en ég kem seinna að því, hversu verðmætur vinningur það er. En eins og áður er sagt var komið í sama öngþveitið og sýnt, að allt mundi stöðvast um síðustu áramót, ef ekkert væri að gert að nýju. Þú áttu stjórnarflokkarnir um það að velja að gera nýja gengislækkun, sem þeim mun ekki hafa þótt fýsilegt, að hverfa aftur til gamla fyrirkomulagsins um útflutningsuppbætur eða finna einhverja nýja leið. Það ráð er svo tekið, þegar í óefni er komið, að gefa frjálsa verzlun með nokkurn hluta þess gjaldeyris, sem vélbátaflotinn framleiðir, og heimila ótakmarkaða álagningu á þær vörur, sem leyft var að flytja inn fyrir þann gjaldeyri. Enn fremur að betla sér erlent lánsfé, svo að hundruðum millj. kr. nemur, hjá greiðslubandalagi Evrópu til að auka innflutning svo mjög, að innflutningur þessa árs mun nema ekki minna en 900–1000 millj. kr. Bankarnir eru svo látnir taka við að skipta innflutningsleyfunum milli þeirra aðila, sem í mestri náð eru hjá yfirvöldunum. Stærsta neytendafélag landsins, KRON, fær engin innflutningsleyfi og ekki heldur önnur einstök kaupfélög. Í útflutningsverzluninni ríkir það dómadagsfrelsi, að enginn má selja fiskugga úr landi nema með leyfi ríkisstj. Og svo er þetta fyrirkomulag kallað frjáls verzlun. Allar þessar nýju ráðstafanir voru gerðar án þess, að Alþingi fengi nokkuð um þær að fjalla. Mun þó a.m.k. mjög orka tvímælis, að þær geti talizt löglegar. Nú er nefnilega svo komið virðingu íslenzku lýðræðisflokkanna fyrir lýðræðinu, að ákvarðanir um örlagaríkustu málin, svo sem afdrifaríkar ákvarðanir í efnahagsmálum og um hernám og hersetu landsins á friðartímum, eru teknar af ríkisstj. utan Alþingis, og í bezta lagi, að fylgismönnum stj. sé hóað saman á stutta klíkufundi og þar séu þeir látnir samþ. gerða hluti, ólöglegar ákvarðanir, sem ekki verða afturkallaðar. Það, sem þannig hefur einkennt allar stjórnaraðgerðir hv. lýðræðisflokka þetta tímabil, er að skjóta sér undan þeim vanda að finna neitt annað en bráðabirgðalausn á hverju því vandamáli, sem að höndum ber og alltaf hlýtur að koma fyrir í auðvaldsþjóðfélagi. Þannig verður með hverju ári sem líður erfiðara að finna ráð, sem fleytt geta til næsta árs, þótt aldrei hafi verið hugsað um annað. En afleiðingarnar liggja ljósar fyrir í efnahagsástandi þjóðarinnar nú og speglast m.a. í því fjárlagafrv., sem hér er til umræðu, og skal nú hvoru tveggja lýst nokkru nánar. Sýnir það, hversu vel hefur verið staðið við kosningaloforðin. Eins og miðstjórn Framsóknar komst að orði í ávarpi sínu til kjósenda 4. sept. 1949, voru þær kosningar mjög líklegar til að skera úr um fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar um lengri tíma. Framsókn fékk aukið fylgi og alla aðstöðu til þess að auka áhrif sín á gang stjórnmálanna. En hverjar hafa svo orðið efndirnar, t.d. í stríðinu gegn fjárplógsstarfseminni eða að „friða landið gegn þeim óaldarlýð“, sem flokkurinn taldi, að leikið hefði lausum hala í verzlunarmálunum og gert almenningi „þungar búsifjar“? Fyrsta afrekið var það að kaupa sér forsæti í ríkisstjórn með því að leggja yfirstjórn verzlunarmálanna í hendur á sjálfum aðalforingja „óaldarlýðsins“, sem Tíminn kallaði, Birni Ólafssyni. Síðan hafa þau komið hvert af öðru undir stjórn þessa ráðherra: gengislækkunin með öllum hennar afleiðingum, frjálsa verzlunin svokallaða og bátagjaldeyrisokrið, þar sem „óaldarlýðnum“ var gefið betra tækifæri en nokkru sinni áður til að leika lausum hala. Afleiðingar þessara ráðstafana hafa nú komið að nokkru fram í skýrslu verðgæzlustjóra, sem nú hefur verið birt í blöðum og valdið miklu umtali síðustu daga. Það nægir að nefna einstök dæmi til að sýna þessar afleiðingar, t.d. það, að á leir, gleri og búsáhöldum hefur hækkun álagningar í vissum tilfellum reynzt vera 47–48%, á vefnaðarvöru 5–70%, og í einstöku tilfellum hefur álagningin komizt upp í 155 %. Þetta er árangurinn af stríðinu gegn fjárplógsstarfseminni. Þótt Tíminn sé nú af skelfingu við pólitískar afleiðingar þessara ráðstafana farinn að heimta nöfn þessara okrara birt og þykist fullur vandlætingar, þá þvær hann ekki Framsókn hreina af ábyrgð þeirra. Hún er sameiginleg fyrir Framsókn og íhaldið. Þær grundvallarráðstafanir, sem hér um ræðir, eru verk beggja flokkanna og af báðum taldar viðreisnarráðstafanir á sínum tíma. Allar þessar ráðstafanir og afleiðingar þeirra hafa sannarlega sagt til sín í verðlaginu, og ég skal nefna hér nokkur dæmi um hækkun dýrtíðarinnar í landinu síðan 1947 með því að nefna tölur um verðhækkanir á ýmsum nauðsyrjavörum og gera samanburð á verðlaginu þá og nú. Ég vel eingöngu nauðsynlegustu matvörur. En þær tölur litv þannig út: 1947 1951 Vara kg kr. kg kr. Rúgmjöl.......... 1.41 3.05 Hveiti ............... 1.23 3.95 Hafragrjón ......... 1.64 4.20 Hrísgrjón ........... 2.00 4.95 Nýmjólk (l. m.) ... 1.83 2.90 Skyr ................... 3.30 5.15 Nautakjöt (skj.) .... 8.50 17.00 1947 1951 Vara kg kr. kg kr. Kindakjöt, nýtt ...... 9.85 15.05 Ýsa (sl. m. h.) ...... 0.95 1.85 Saltfiskur ........... 3.25 5.35 Harðf. (ópakk.) .... 12.00 23.90 Smjör (sk.) .......... 10.00 38.10 Strásykur ........... 1.98 5.05 Hvítas. (höggv.) .... 2.02 5.35 Kaffi (br. og m.) ... 8.40 41.60 Þótt hér séu aðeins valdar nauðsynlegustu matvörur, sem ekkert heimili kemst af án, þá vil ég þó geta þess, að raunverulega er ástandið verra á ýmsum öðrum sviðum. T.d. er ekkert af þessum vörum flutt inn fyrir bátagjaldeyri, þar sem okurálagningin er mest. En þetta er barátta lýðræðisflokkanna við dýrtíðina. Vísitalan segir líka fyllilega til um, hvernig ástandið er orðið. Í ársbyrjun 1947 var hún 310 stig. Reiknað út eftir sömu reglum og áður, var hún 1. sept. s. l. 574 stig. Af þessari 264 stiga hækkun siðan í ársbyrjun 1947 voru 219 síðan gengið var fellt, en 55 voru komin fyrir gengisfellinguna. Hvað skyldi hafa sungið í tálknum þessara stjórnarherra, ef aðrir hefðu farið með völd á þessu tímabili og afleiðingar stjórnarfarsins orðið þessar? Með gengislækkuninni var tekið upp nýtt form á útreikningi vísitölunnar, þar sem ákveðið var að færa þágildandi vísitölu niður í 100 og reikna framhaldandi breytingar út frá því. Höfundar gengislækkunarfrv. fullyrtu, að verðlagið mundi ekki stíga meira en 11–13%. Með þeim grundvelli var reiknað. En 1. sept. s.l. var vísitalan eftir þessum nýja útreikningi orðin 148 stig. Nú veit ég, að þar kemur fleira en gengislækkunin til greina. En skyldi vera til nokkur maður í landinu, sem ekki skilur, að höfundum gengislækkunarlaganna yfirsást svo hrottalega í fullyrðingum sínum, að það hafi gengið glæpi næst að láta jafnforheimskuð sjónarmið ráða í jafnörlagaríku máli? Nú efast ég ekki um, að enn verður reynt að svara þessu með gömlu blekkingunni, að það sé hækkun kaupgjaldsins í landinu, sem sé ástæðan til þessa ástands. Ég vil fyrir fram sýna með óhrekjanlegum tölum, hver fjarstæða þetta er. Í ársbyrjun 1947 var grunnkaup verkamannafélagsins Dagsbrúnar kr. 2.65 pr. klst. Vísitalan var þá 340, og var því tímakaup með vísitölu kr. 8.22. Miðað við 2400 vinnustundir á ári nam árskaup þá kr. 19728.00. Nú er þessi vísitala 574 stig, og þótt reiknað sé með því, að engin grunnkaupshækkun hefði átt sér stað, en aðeins verið greitt eftir hækkandi vísitölu, þá hefði tímakaup núna 1. sept. átt að vera kr. 15.21 eða 36504 kr. á ári miðað við sama vinnustundafjölda. En staðreyndin er sú, að meðal Dagsbrúnarkaup, það sem af er þessu ári, hefur verið kr. 12.07 pr. klst., eða 28968 kr. á ári, einnig miðað við sama vinnustundafjölda. Þetta þýðir, að það vantar 7536 kr. á, að verkamaðurinn fái jafnhá laun og í ársbyrjun 1947, miðað við þá dýrtíðarhækkun, er orðið hefur síðan samkvæmt vísitöluútreikningnum. En auk þess vita það allir, að dýrtíðin hefur vaxið meira en vísitalan sýnir, en ég skal láta það liggja milli hluta núna. Hér er því um að ræða kauplækkun miðað við verðlagið, sem gersamlega afsannar þá blekkingu, að dýrtíðin sé kauphækkunum að kenna. Þegar verðhækkanir síðustu „viðreisnarráðstafana“ voru farnar að gera vart við sig á síðastl. vori, flutti hæstv. viðskmrh. útvarpsræðu og ræddi um frjálsa verzlun. Taldi hann, að Íslendingar hefðu nú loksins eignazt það hnoss, en gat þó ekki komizt hjá að viðurkenna, að helztu áhrifin, sem almenningur þá hefði orðið var við af ágætum þessara ráðstafana, voru aukin dýrtíð. En að því loknu bætti ráðherrann við þessari stórmerkilegu setningu: „Þrátt fyrir þetta er hér ekki um verðbólgufyrirbrigði að ræða.“ Þessum ráðherra verður það stundum á, annaðhvort viljandi eða óviljandi, að segja hluti af meiri hreinskilni en aðrir ráðherrar þessara flokka. Ég veit, að hlustendur muna það, að í sambandi við þetta var fundið upp nýtt slagorð, „jafnvægi“. Það var kjörorð ríkisstj. á síðasta þingi. En þessi einfalda setning ráðherrans var hreinskilnari játning á því, hvað meint hefur verið með verðbólguskrafinu, heldur en nokkur annar úr þeim hópi hefði þorað að viðurkenna. Ráðherrann hafði sýnilega í huga þessa staðreynd, sem ég var að lýsa, að hvorki verkamenn né aðrir launþegar hafa fengið dýrtíðina bætta með hækkuðum launum. Sama gildir um bændur landsins. Tekjur þeirra hafa ekki hækkað nema lítið brot af þeirri gífurlegu aukningu, sem orðið hefur á framleiðslukostnaðinum. Meðan þessar stéttir fengu að verulegu leyti hækkaðar tekjur á móti hækkuðu vöruverði, þá var það verðbólga, sem allt var að setja á hausinn. En þegar vöruverðið hækkar örar en nokkru sinni áður, án þess að tekjur einstaklingsins hækki á móti, þá er það jafnvægi. Meðan fjöldi bænda t. d. hafði möguleika og óskaði að fá sér dráttarvélar og jeppa, vegna þess að verðið var ekkj nema 10 þús. kr., þá hét það óþolandi verðbólga, en þegar verðið er komið yfir 30 þús., svo að ekki getur nema 10. hver bóndi keypt slíkt áhald, þá er komið hið gullna jafnvægi. Þá vil ég minnast frekar á fjárlagafrv. og stefnu þá, er í því felst. Þess var áður getið, að heildarupphæð þess á sjóðsyfirliti er 363.8 millj., 60 millj. hærri en síðustu fjárlög og 150 millj. hærri en 1947. Þar af eru skattar og tollar áætlaðir 270 millj. 850 þús. kr. Þessi upphæð skiptist þannig, að beinir skattar, tekju- og eignarskattur, tekjuskattsviðauki, stríðsgróðaskattur og fasteignaskattur, nema samtals 43.2 millj. kr., en hinir óbeinu skattar og tollar nema samtals 277.6 millj. kr., og svo að segja allir leggjast þeir á vöruverð. Þessir tekjustofnar, sem að mestu eru tollar, nema rúmum 1600 kr. á hvert mannsbarn í landinu eða 8000 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Til samanburðar við þetta vil ég taka árið 1947. Þá var heildarupphæð fjárl. á sjóðsyfirliti 214 millj. Þar af voru tollar og skattár 148.1 millj. og skiptust þannig, að beinu skattarnir námu 38.6 millj., en óbeinir skattar 109.5 millj.. eða ca. 780 kr. pr. einstakling, sem verður þó ekki nema 3900 krónur á hverja 5 manna fjölskyldu. Þannig hefur tekizt að tvöfalda þessar óbeinu tolla- og skattatekjur, sem beint leggjast á vöruverðið og eru þannig stór þáttur í dýrtiðinni á þessum árum, þ.e. að láta hverja 5 manna fjölskyldu greiða 8000 krónur í ríkissjóð, í staðinn fyrir að það voru þó ekki fullar 4000 kr. 1947. Auk þessa hafa beinir skattar hækkað nokkuð. En það sér hver maður, hvaða áhrif það hefur á verðlag í landinu, þegar vörur til hvers 5 manna heimilis hafa hækkað yfir 4000 kr. vegna hækkunar tolla. Þó má geta þess enn fremur, að þessi áætlun fyrir næsta ár er miðuð við minni innflutning en verða mun á þessu ári, og er það skýrt tekið fram í grg. frv. Það er nýlega upplýst í blaði hæstv. viðskmrh., að innflutningur þessa árs til septemberloka nemi 628.6 millj. kr. Með sama hlutfalli, það sem eftír er ársins, ætti heildarinnflutningur ársins að nema 840 millj. kr. Nú má fullyrða, að innflutningur síðustu mánaða ársins verði hlutfallslega mun meiri. Slíkt er algild reynsla, og má því fyllilega áætla heildarinnflutning ársins 900-1000 millj. Fjmrh. segir í grg. frv., að innflutningur muni minnka á næsta ári, og eru því áætlanir þær, sem ég hef gert hér að umtalsefni, mun lægri en tekjur, sem ríkið tekur núna í þessum tollum. Samkvæmt yfirliti, sem ég hef fengið frá ríkisbókhaldinu um innheimtuna eins og hún var í ágústlok, voru þá innheimtar af verðtolli 69.3 millj., en hann var áætlaður 73 millj. Og af söluskatti, sem áætlaður var 55 millj., voru þá þegar innheimtar 53.3 millj. Ráðherra segir í athugasemdum við frv., að þessi skattstofn muni verða 80 millj., þ.e. fara 25 millj. fram úr áætlun. Ég hika ekki við að fullyrða, að þessi áætlun ráðherrans er allt of lág. Líklega verður hann nær 100 millj. en 80 á þessu ári. Sama verður um verðtollinn, með nærri 70 millj. innheimtar í ágústlok verði hann áreiðanlega nokkuð yfir 100 millj. Svipað mun verða um fleiri af hinum óbeinu sköttum. En þetta sýnir það, að á þessu ári tekur hið opinbera miklu meira en 8000 kr. af hverju 5 manna heimli í þessum tollum; mundi sanni nær að segja þessa upphæð 10–12 þús. kr. Vitanlega skapar þetta stóran tekjuafgang hjá ríkissjóði, sem fjmrh. hefur einnig gert ráð fyrir og bæði hann og flokkur hans eru stoltir af. En það þýðir einnig hitt, að þessi tekjuafgangur hefur stóraukið vöruverð í landinu og kemur út sem skuldasöfnun alþýðuheimilanna til sjávar og sveita, bæði hjá kaupmönnum og kaupfélögum. Í þessu sambandi er rétt að minnast ofur lítið frekar á söluskattinn. Þegar hann var lagður á upphaflega, var það beinlínis fram tekið, að það væri gert til að verðuppbæta útflutningsafurðir sjávarútvegsins. Rökrétt afleiðing þeirrar yfirlýsingar hefði verið sú að afnema þennan skatt, þegar gengislækkunin var gerð, þar sem þessi útgjöld ríkissjóðs féllu þá niður og aðalröksemd gengislækkunarmannanna var sú, að þessum álögum þyrfti að létta af ríkissjóði. En í stað þess að afnema söluskattinn, þá var hann hækkaður til stórra muna, hefur svo enn þá margfaldazt vegna hinnar stórauknu verðbólgu og mun á þessu ári nema a.m.k. þrisvar sinnum hærri upphæð en útflutningsuppbæturnar, þegar þær voru mestar. Þannig er Framsókn og íhaldinu að takast svo dásamlega í innilegu bræðralagi að framkvæma það, sem Framsókn þóttist vera að vara við um síðustu kosningar, „að leiða fátækt, skuldir og atvinnuleysi yfir meginþorra alþýðuheimilanna, bæði til sjávar og sveita“. Og þó á þetta eftir að verða enn þá áþreifanlegra á næsta ári. Þá vil ég að síðustu gefa stutt yfirlit yfir það, hvernig varið er þeim milljónatugum, sem frv. gerir ráð fyrir umfram áætlanir síðasta árs. 10. gr., þ. e. kostnaður við stjórnarráðið og utanríkismálin, hækkar úr rúmum 9 millj. á síðustu fjárl. upp í 10.8 millj. rúmlega, eða ca. 20%. 11. gr. A., sem er dómgæzla og lögreglustjórn, hækkar úr 16.25 millj. upp í 21.62, eða nærri 5.4 millj., sem er nærri 33%. - Svipað er um aðra liði þessarar greinar, og öll til samans hækkar sú grein úr 25.7 millj. í 34 millj., eða um 8.3 millj. Þannig hækkar kostnaðurinn við embættiskerfið jafnt og þétt. 12. gr., heilbrigðismál, hækkar úr 18 millj. upp í 24. - 13. gr., samgöngumál, úr 27 millj. upp í 32. – 14. gr., kirkju- og kennslumál, úr 44 millj. upp í 55. – 16. gr. A., landbúnaðarmálin, úr 27.8 millj. í 36.9, og þannig má halda áfram. - En það, sem eftirtektarvert er, er það, að meðan rekstrarútgjöld hinna ýmsu stofnana og ríkisins sjálfs hækka um 25–33%, þá eru framlögin til verklegra framkvæmda annaðhvort látin standa í stað eða hækka örfá %, upp í 10%, þar sem bezt er. Þannig verða þau sífellt minni hluti af útgjöldum ríkisins, en embættis- og skrifstofukostnaðurinn að sama skapi meiri. Það er sannarlega furðulegt fjármálaástand, sem skapazt hefur á Íslandi síðustu árin. Landið er fyllt af neyzluvörum, þörfum og óþörfum, fyrir allt að 1000 millj. kr. á einu ári. Þessar vörur eru að verulegu leyti greiddar með erlendu láns- og gjafafé. Atvinnuvegirnir berjast í bökkum, og fjárhagur almennings fer versnandi. Ríkissjóður græðir og hefur marga tugi milljóna í tekjuafgang, en samt má ríkið ekki leggja í neina verklega framkvæmd nema með leyfi erlendra ríkisstjórna og stofnana. Í Landsbankanum liggur svokallaður mótvirðissjóður, sem nemur hundruðum milljóna og er óvefengjanleg eign Íslendinga. Ekki má heldur ráðstafa úr honum einni krónu nema gegn erlendu leyfi. Utanstefnur ráðherra gerast nú svo tíðar, að jafnan er þriðjungur til helmingur ríkisstj. erlendis í einu og allt útlit fyrir, að svo verði einnig nú um þingtímann. Þannig er nú komið fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar eftir 5 ára samstjórn „lýðræðisflokkanna“ þriggja. Þetta finnur þjóðin öll, hversu mikið sem gert er til að svæfa hugi fólksins út af þessu ástandi með lofræðum um Marshallaðstoð, ógnunum um stríðshættu og fullyrðingum um Moskvaþjónustu sósíalista. Fögru loforðin frá síðustu kosningum eru orðin að logandi háði, sem bergmálar um þjóðarsálina frá yztu nesjum til innstu dala.



Frumvarp það til fjárlaga fyrir árið 1952, sem fjmrh. hefur nú lagt fram og hér er til 1. umr., er langhæsta fjárlagafrv., sem nokkru sinni hefur verið lagt fram á Alþingi. Það virðist vera orðin ófrávíkjanleg regla, að fjárlög hækka árlega um nokkra tugi milljóna þrátt fyrir alla viðleitni til sparnaðar. Gagnrýni þjóðarinnar á síhækkandi tolla- og skattaálögum á einstaklinga og atvinnufyrirtæki, sem allt séu að sliga, og kveinstafir bæjar- og sveitarfélaga um, að ríkið gangi svo nærri öllum skattstofnum, að ekkert sé eftir fyrir þau að seilast í til þess að standa undir nauðsynlegum útgjöldum, sýnist ekki hafa mikil áhrif á þessi mál, er þau eru undirbúin eða þegar endanlega er frá þeim gengið á Alþingi. Má segja, að hér eigi allir þingmenn einhverja hlutdeild í, þótt meginábyrgðin hvíli jafnan á ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar. Þrátt fyrir þetta verður því ekki neitað, að hér stefnir að lokum ef langt út í ófæruna, ef aldrei verður spyrnt við fótum. Orsakirnar til þessarar þróunar eru margar og misjafnlega veigamiklar. En mestu valda þó um hinar taumlausu kröfur fólksins um, að ríkisstj. og Alþ. annist fyrirgreiðslur í smáu og stóru, sem einstaklingar áður urðu sjálfir að glíma við og hlaupa sjálfir áhættu um hvernig tækist. Sjálfstfl. hefur jafnan varað við þeirri hættu, sem í því felst að torvelda eðlilega starfsemi einstaklinganna á hinum ýmsu sviðum þjóðlífsins. Og fyrr en þeim á ný eru sköpuð eðlileg starfsskilyrði, er ekki að vænta, að útgjöld ríkissjóðs dragist saman að nokkru verulegu leyti, en eins og kunnugt er, hafa sjálfstæðismenn ekki haft nægilegan styrk á Alþ. til að koma á slíkum breytingum í löggjöf landsins. Með tilvísun til skýrslu fjmrh. yfir afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári er líklegt, að tekjurnar fari allt að 100 millj. kr. fram úr áætlun. Er þetta út af fyrir sig gleðiefni. Það sýnir fyrst og fremst, að fjárhagsgeta þjóðarinnar er mikil þrátt fyrir ýmsa aðsteðjandi erfiðleika, og þá eigi síður hitt, að nýtt og þróttmikið líf hefur færzt í verzlun og viðskipti við afnám þeirra hafta, sem óeðlilega hafa hert að þjóðinni um mörg undanfarin ár. Hér hefur bersýnilega komið í ljós, að þessi stefna, sem Sjálfstfl. hefur barizt fyrir að tekin væri upp, er bæði rétt og heilbrigð. Á síðasta þingi tókust þeir samningar á milli stjórnarflokkanna að áætla tekjuliði fjárl. svo varlega, að engin hætta væri á því, að tekjuupphæðin brygðist, jafnvel í mjög óhagstæðu árferði. Jafnframt var samkomulag um að áætla gjöldin það hátt, að ekki þyrfti að reikna með neinum verulegum aukaútgjöldum að óbreyttu verðlagi og kaupgjaldsvísitölu á árinu. Var þetta gert til þess að tryggja greiðsluhallalausan ríkisreikning, jafnvel þótt heildartekjur þjóðarinnar og viðskiptavelta yrði undir meðallagi, svo framarlega sem fjmrh. héldi sér innan takmarka fjárl. í öllum útgreiðslum. Í fyrsta skipti í heilan áratug var engin togstreita um það, hvaða maður eða flokkur færi með fjármálin í landinu. Höfuðsjónarmiðið var að tryggja greiðsluhallalausan ríkisreikning, á sama hátt og fjárlögin skyldu afgr. með hagstæðum greiðslujöfnuði. Sjálfstfl. sýndi hér fjmrh. fullan trúnað, eins og vera bar, og veitti honum og flokki hans fulla aðstoð til að tryggja sem bezta afkomu ríkissjóðs. Frá þessari stefnu, sem Sjálfstfl. markaði hér við afgreiðslu fjárl., má aldrei víkja, hver svo sem fer með fjármál landsins á hverjum tíma. Enginn ábyrgur þingmaður má vera óábyrgur um afgreiðslu fjárl., ef hann á annað borð er ábyrgur á stjórn landsins. Virðing þingsins og öryggi ríkisins veltur eigi hvað sízt á því, að þingmenn séu þess jafnan minnugir og hagi störfum sínum eftir því. Slíkt dregur á engan hátt úr ábyrgð þeirri, sem hvílir á fjmrh. um meðferð á fé ríkissjóðs, nema síður sé. Hann er jafnábyrgur gagnvart þingi og þjóð um að eyða ekki meiru en fjárl. ákveða, nema brýna nauðsyn beri til, þótt umframtekjur ríkissjóðs leyfi. Verður fjmrh. jafnan að hafa það hugfast að haga sér eftir því. Allt annað væri brot á þeim trúnaði, sem honum er sýndur með því að áætla tekjur varlega og gera jafnframt ráð fyrir öllum gjöldum, sem vitanlegt er, að greiða beri á árinu. Sjálfstfl. var það fullljóst, að til þess að tryggja, að þessu marki yrði náð, varð að gera hvort tveggja í senn, að hækka skatta og tolla og halda aftur tillögum manna um víðtækari framlög til ýmissa nauðsynlegra framkvæmda. Sjálfstfl. hikaði ekki við að taka á sig þá ábyrgð og þau óþægindi, sem því voru samfara, vegna þess að honum var það ljóst, hver höfuðnauðsyn það var að tryggja fjárhagsafkomu ríkisins til þess að veikja ekki álít þess út á við og inn á við. Við umræðurnar um fjárl. henti stjórnarandstaðan á það, sem vér vissum, að tekjuáætlunin væri allt of lág, miðað við að fyrirhugaðar breytingar á innflutningsverzluninni kæmu til framkvæmda á árinu. Á þessum forsendum bar stjórnarandstaðan fram margvíslegar tillögur til hækkunar á útgjöldum ríkissjóðs. Má vel vera, að enn verði bent á þetta hér við þessa umræðu. Í því sambandi þykir mér rétt að benda á, að stjórnarandstaðan barðist þó jafnframt hatrammlega gegn því, að þeir tekjustofnar yrðu lögfestir, sem standa áttu undir þessum sömu útgjöldum. Vildu þeir ólmir viðhalda haftakerfinu, þótt vitað væri, að almenningur gaf þannig meira fyrir vöruna, ef reiknað var með þeim fjárfúlgum, sem greiða varð á bak við tjöldin til tryggingar því að fá vöruna keypta. Af slíkum viðskiptum fékk ríkissjóðurinn engar tekjur, og verðhækkun sú kom heldur aldrei fram í kaupgjaldsvísitölu almennings. Afgreiðsla fjárl. var ekki byggð á því viðhorfi, sem kynni að skapast við meira frjálsræði í verzluninni, heldur á hinu, að hagstæður greiðslujöfnuður næðist örugglega, þótt öllu væri haldið óbreyttu í þeim málum. Þegar vitað var, að verzlunin hafði verið gefin frjáls á ýmsum sviðum og að árið virtist ætla að verða mjög hagstætt í verzlun og framleiðslu, kom það engum á óvart, að tekjur ríkissjóðs yrðu á þann hátt, sem raun ber vitni. Þegar litið er á niðurstöðutölur fjárlagafrv., er ljóst, að fjmrh. gerir ráð fyrir því, að núverandi tekjustofnar geti 60 millj. kr. meiri tekjur í ríkissjóðinn en áætlað var á þessu ári. Samkv. 2. gr. er áætlað, að tekjur af tekju- og eignarskatti og stríðsgróðaskatti hækki um 5.25 millj., af vörumagnstolli 1 millj., af verðtolli 20 millj., af stimpilgjaldi 600 þús., af söluskatti 22 millj. og af öðrum tekjum 700 þús., eða alls 50 millj. samkv. 2. gr. Virðist því fjmrh. ætlast til þess, að allir þessir tekjustofnar haldist næsta ár eða aðrir jafnöruggir verði teknir upp, ef þessir verði afnumdir. Ég get að sjálfsögðu ekkert fullyrt um það við þessa umræðu, hvort tiltækilegt þykir að halda þessum tekjustofnum öllum óbreyttum næsta ár eða hvort finna beri aðra nýja, ef eitthvað kynni að verða breytt um, en hitt þykist ég mega fullyrða, að það ber brýna nauðsyn til þess að endurskoða allt skattakerfi þjóðarinnar og skapa henni þá skattalöggjöf, sem laðar menn til að koma upp og starfrækja heilbrigðan atvinnurekstur í landinu, er verði óháðari ríki og lánsstofnunum en nú er, beinlínis vegna þess, hvernig skattamálunum er fyrir komið. Er þetta mál svo aðkallandi, að því má ekki skjóta á frest lengur. Þótt ekkert verði enn fullyrt um endanleg rekstrarútgjöld ríkisins á þessu ári, bendir þó allt til þess, að þau verði allverulega hærri en áætlað er í fjárl. Rekstrargjöldin á frv. eru áætluð 63 millj. hærri en áætlað var á síðasta úri á fjárlagafrv. og 53 millj. hærri en endanlega var áætlað á fjárl. Bendir þetta nokkuð til þess, að umframeyðslan verði allveruleg á þessu ári, því að venjulega er nokkuð stuðzt við reynslu um gjöld á því ári, sem frv. er samið. En sé þetta nokkuð nærri sanni, verður ekki séð, að fjmrh. hafi gert sér allt far um að halda greiðslum innan þeirra takmarka, sem fjárl. ákveða. Og hvernig hefði þá farið um hagstæðan greiðslujöfnuð, ef tekjurnar hefðu ekki reynzt meiri en gert var ráð fyrir? Frv. ber það að vísu með sér, að meginástæðan fyrir vaxandi útgjöldum ríkissjóðs er hin sívaxandi dýrtíð í landinu og samfara henni síhækkandi kaupgjald, en það hefur eins og kunnugt er einna víðtækust áhrif á afkomu ríkisins. Þegar fjárlagafrv. fyrir árið 1951 var samið, var reiknað með verðlagsvísitölu 115 á allar greiðslur launa. Allmiklar umræður urðu um það að hækka ekki launagreiðslur á árinu fram yfir það, hvað sem vísitalan kynni að hækka. Þótti ekki gerlegt að lögbinda það ákvæði. Hitt varð fullt samkomulag um, að hækka álagið upp í 122, og var lögfest í fjárlfrv., að greiða skyldi laun samkvæmt því, og útgjöld frv. áætluð með tilliti til þess. Til þess að torvelda ekki afgreiðslu fjárl. var fallið frá þeirri kröfu að láta einnig greiða vísitöluálag á framlög til verklegra framkvæmda, í fullu trausti þess, að þessum ákvæðum fjárl. yrði ekki breytt á fjárhagsárinu. Þetta hefur þó farið á annan veg, því að þ. 30. júní gefur forseti Íslands út bráðabirgðalög samkvæmt ósk ríkisstj., þar sem fyrirskipað er að hækka vísitöluálagið á laun opinberra starfsmanna frá því, sem ákveðið var í fjárl. Ég skal ekki gera hér að verulegu umræðuefni bráðabirgðalögin frá 30. júní, en aðeins benda á, að ef ríkisstj. hefur verið minnug þess samkomulags, sem gert var um þetta atriði, er fjárl. voru afgreidd, og jafnframt gert sér ljóst, hvaða áhrif þetta hlaut að hafa á vísitölu og verðlag í landinu og þá jafnframt á útgjöld ríkissjóðsins, - og ég efast ekkert um, að ríkisstj. og einkum fjmrh. hafa athugað öll þessi mál, - hljóta að hafa legið afar sterk rök fyrir því að dómi ríkisstj., að brýna nauðsyn bæri til þess að gefa út slík bráðabirgðalög á milli þinga, sem gengu í berhögg við ákvæði fjárl. og launalaga. Verður ekki annað skilið en að aðalástæðan hafi verið að fullnægja réttlætinu í launakjörum hinna lægst launuðu starfsmanna ríkisins. En hafi svo verið, eru sömu skyldur beinlínis lagðar á bæjar- og sveitarsjóðina með útgáfu bráðabirgðalaganna, þar sem tæplega hefur verið til þess ætlazt, að starfsmenn þeirra stofnana sættu sig við lakari kjör. En þegar þetta er vitað, verður torskilin sú gagnrýni, sem Framsfl. hefur haldið uppi á bæjarstjórnarmeirihlutann í Reykjavík fyrir það að afla sér aukatekna til þess að vega á móti óvæntum og ófyrirséðum útgjöldum, sem m.a. orsakast fyrir beinar aðgerðir ríkisstj. og fjmrh., því að vitað er, að bæjarsjóðurinn hafði hér engar umframtekjur af varlega áætluðum tollum og sköttum eins og ríkissjóður. Ég mun ekki ræða hér meira en komið er hin einstöku atriði fjárlagafrv. Því verður nú, eftir að umr. hefur verið frestað, vísað til fjvn., þar sem tækifæri gefst til að athuga hin:,r ýmsu greinar þess og koma á framfæri breytingum, sem til bóta mættu verða. En með því að ýmis önnur vandamál en fjárl. koma einnig til umræðu á þessu þingi og afgreiðsla þeirra hlýtur að - hafa víðtæk áhrif á afgreiðslu fjárlaganna, þykir mér rétt að fara um þau nokkrum orðum. Þegar núverandi ríkisstj. settist að völdum, var það eitt af höfuðverkefnum hennar að tryggja öryggi landsins, ef til ófriðar kæmi í álfunni. Hefur Sjálfstfl. markað frá upphafi fasta og ákveðna stefnu í utanríkismálunum. Hann einn allra flokka hefur verið heill og óskiptur í þeim málum og haldið fast og farsællega á þeim alla tíð, eins og kunnugt er, enda hafa ekki einasta hinir lýðræðisflokkarnir á Alþingi, heldur og allir lýðræðissinnar í landinu, fallizt á nú orðið, að þessi stefna sé og hafi verið rétt. Þróun þessara mála hefur verið markviss. Fyrst Keflavíkursamningurinn, siðan aðild að samtökum Sameinuðu þjóðanna, og innganga í Atlantshafsbandalagið, aðild að efnahagssamvinnunni í Evrópu og aðnjótandi Marshallaðstoðarinnar. Meðlimir í alþjóðabankanum og alþjóðagjaldeyrissjóðnum, alþjóðaþingmannasambandi, vinnumálastofnun og Evrópuþingi. Allt hefur þetta að vísu kostað nokkurt fé, en sá kostnaður er ekki nema örlítið brot af þeim hagnaði, sem þjóðin hefur haft af því, að þessi stefna var mörkuð. Einn liðurinn í þessari starfsemi er herverndin, sem ekki einasta var talin sjálfsögð, heldur beinlínis óhjákvæmileg til öryggis fyrir land og þjóð, eins og málunum er nú komið í heiminum. Þeir einir, sem met,a meira hagsmuni annarra en Íslendinga, viðurkenna enn ekki þessa staðreynd, en Sjálfstfl. mun aldrei hirða um tillögur þeirra í þessum málum. Fullyrða má, að af öllum þeim málum, sem ríkisstj. hefur til meðferðar, séu utanríkismálin alvarlegustu og veigamestu málin. Framtið landsins og fjárhagsafkoman á hverjum tíma veltur ekki hvað sízt á því, hvernig meðferð þeirra tekst. Um þetta stórmál hefur ríkt fullt samkomulag í ríkisstj. og það svo, að samstarfsflokkarnir hafa slakað til hvor fyrir öðrum í ýmsum öðrum málum til þess að tryggja sem bezt samvinnu til góðs árangurs í öryggismálum þjóðarinnar. Þá hefur ríkisstj. einnig samið um að hrinda í framkvæmd raforkumálunum í stórum stíl, fyrst og fremst með því að ljúka viðbótarvirkjunum við Sogið og Laxá og síðan með áframhaldandi byggingu orkuvera og raforkulína, eftir því sem við verður komið og ástæður leyfa. Hefur afgreiðsla þessara mála gífurleg áhrif á afgreiðslu fjárl. eins og kunnugt er. Þá er enn fremur samkomulag um að koma upp áburðarverksmiðjunni svo fljótt sem verða má, og er undirbúningur undir það verk þegar hafinn. Hér er um að ræða eitthvert hið stærsta átak, sem gert hefur verið fyrir íslenzkan landbúnað og íslenzkan iðnað, átak, sem kostar marga tugi milljóna um það er lýkur. Einnig þetta mannvirki hlýtur að hafa geysiáhrif á fjárfestinguna og afgreiðslu fjárl., þótt ekki sé tekið inn á frv. nema 2.5 millj. kr. framlag til verksmiðjunnar á þessu ári. Þá er einnig unnið að því að koma sem fyrst upp sementsverksmiðjunni, auk þess sem aflað er fjár til byggingar í kaupstöðum og sveitum landsins, en allt þetta hefur bein og óbein áhrif á fjárhagsafkomu þjóðarinnar. Eins og kunnugt er hafa dýrtíðarmálin einna djúptækust áhrif á afgreiðslu fjárl. hverju sinni. Afkoma einstaklinga, bæjar- og sveitarfélaga og ekki hvað sízt atvinnuveganna er algerlega háð því, hvernig tekst um lausn þeirra mála. Því er það, að allar ríkisstj., sem setið hafa að völdum síðasta áratug, hafa ásamt Alþingi barizt gegn dýrtíðinni, vexti hennar og viðgangi, en ávallt borið lægri hlut í þeirri baráttu. Stundum hefur undanhaldið verið hægfara, stundum hratt, allt eftir því, hverjar aðstæðurnar hafa verið. Þrátt fyrir góðan vilja og mjög ákveðin loforð, sem Framsfl. gaf þjóðinni við síðustu kosningar um að stöðva dýrtíðina, ef hann fengi sterkari stjórnaraðstöðu í landinu, er undanhaldið síður en svo stöðvað. Með þessu er ég ekki að gagnrýna gerðir ríkisstj. í þeim málum eða aðild Framsfl. sérstaklega, heldur aðeins að benda á þá staðreynd, að erfiðleikarnir á lausn þessa vandamáls hafa sýnt sig að vera meiri en svo, að góður ásetningur og ákveðin loforð Framsfl. væru nægileg til að koma fram nauðsynlegum umbótum. Þeim, sem staðið hafa í baráttunni við dýrtíðarmálin undanfarin ár á Alþingi og þekktu alla þá erfiðleika, sem glíma þurfti við í þessu máli, kom þetta ekkert á óvart, og sjálfsagt hefur Framsfl. verið þetta einnig ljóst, þegar hann gaf hin hátíðlegu loforð, sem nokkur hluti kjósenda sýnist hafa tekið allalvarlega, ef miðað er við hið aukna fylgi, sem flokkurinn fékk við síðustu kosningar. Jafnskjótt og vitað var, að ekki fékkst samkomulag um að brjóta niður kerfið, sem frá upphafi hefur borið í sér þær afleiðingar, sem því fylgja, þ.e. að láta kaupgjald og verðlag elta hvert annað takmarkalaust eða takmarkalítið, og taka upp í staðinn traustara kerfi og hagkvæmara gegn vexti dýrtíðarinnar, var sýnilegt, að undanhaldið mundi ekki stöðvast. Af fjárlagafrv. því, sem hér er til umræðu, verður ekki annað séð en að Framsfl. breiði með því að fullu yfir hin gefnu loforð, sem ég minntist hér á áðan. Því verður ekki neitað, að margar þær ástæður, sem liggja til hækkandi verðiags og aukinnar dýrtíðar í landinu í stjórnartíð núverandi ríkisstj., voru slíkar, að hún átti þess engan kost að bægja þeim frá nema með því einu að leggja á þjóðina enn óbærilegri byrðar, svo sem aðstoðin við bátaútveginn og gengisfallið. Utanaðkomandi áhrif, svo sem gífurleg verðhækkun á erlendum vörum, urðu heldur ekki umflúin nema að greiða vörurnar niður með fé, sem taka varð þá með nýjum beinum sköttum. Sjá allir þá erfiðleika, sem því voru samfara. Ríkisstj. verður því á engan hátt ásökuð fyrir vaxandi dýrtíð af þessum ástæðum. Hitt er svo annað mál, hvort ekki hefði átt að taka upp kerfi í sambandi við kaupgjald og verðlagsvísitölu, er skapaði meiri áhuga hjá fólkinu sjálfu fyrir stöðvun dýrtíðarinnar en það kerfi gerir, er vér nú búum við. Því verður heldur ekki neitað, að þrátt fyrir síaukna dýrtíð í landinu er það staðreynd, að lífskjör fólksins hafa aldrei verið betri hér eða jafnarí en nú. Skýrasta sönnun þess er viðskiptaveltan, eftirspurn eftir öllum vörum, meiri ásókn í allar fjárfestingar en nokkru sinni áður þrátt fyrir mjög hækkandi verðlag, velta og hagnaður af áfengis- og tóbakssölu, ferðastraumur fólksins utanlands og innan, aðstreymi að skólum og skemmtistöðum, hvar sem er í landinu, bílakosturinn í bæjum og sveitum, og ekki sízt hinar stóru framkvæmdir á öllum sviðum, sem vekja hvað mesta undrun erlendra ferðamanna, sem hingað koma og skilja ekki, hvernig svo fámenn þjóð fær undir risið. Það er einnig staðreynd, að lífskjör almennings hér eru bæði betri og jafnari en lífskjör almennings í nokkru öðru landi álfunnar. Dýrtíðin hér er því síður en svo þungbærari fyrir almenning en dýrtíð annarra landa er fyrir fólkið, sem þar býr, þegar borið er saman verðlag allt og launakjör. - Hvaða álit sem menn annars hafa á dýrtíðinni hér á landi og því böli, sem henni fylgir, eða með hvaða hætti skuli draga úr því, þá er rétt, að menn viti það, að ástandið í þessum málum er ekki lakara hér en hjá nágrannaþjóðunum, og eins hitt, að dýrtíðin í þeim löndum, er vér skiptum við, hlýtur ávallt að hafa víðtæk áhrif á okkar eigin dýrtíðarmál. Það má því raunverulega telja afar merkilegt,. að unnt skuli vera að halda hér uppi fullri atvinnu við að framleiða vöru til sölu í löndum, þar sem verðlag og launakjör er langt undir því, sem vér eigum við að búa. En til þess liggja þrjár eftirfarandi meginástæður: 1. Að hver einstaklingur hér framleiðir meira verðmæti en einstaklingur þeirra þjóða, er vér skiptum við, þrátt fyrir of stuttan vinnutíma í mörgum atvinnugreinum og þrátt fyrir margvislegar umkvartanir um vinnusvik og óheppilegar vinnuaðferðir. Það er bæði jákvætt og gleðilegt að vita, að svo er. En ástæðurnar fyrir þessum hagkvæmu afköstum eru aftur þær, að þjóðin lifir við betri lífskjör, hefur meira að bíta og brenna og að vinnuvit og hagleiki almennings er hér á hærra stigi, sem að mestu er að þakka skólamenntuninni í landinu og svo því, að þjóðin á af þessum ástæðum kjarngóða stofna og ekkert hrak. Það er því ljóst, að ekki svo lítill árangur er kominn í ljós af því fé, sem varið er til fræðslumálanna. 2. Að ríkissjóður hefur um langt skeið gerzt miðlari á milli taps og gróða í atvinnurekstrinum, sbr. milljónauppbætur og styrki til lands og sjávar, þegar þessir atvinnuvegir hafa ekki getað staðizt þungann af kaupgjaldinu. Hvort sem slík starfsemi getur kallazt jákvæð eða neikvæð, þá er víst, að hún hefur verið óhjákvæmileg til þess að halda uppi framleiðslunni í landinu. Hitt er svo jafnvíst, að að því ber að stefna að afnema þetta kerfi svo fljótt sem verða má og tryggja jafnframt afkomu atvinnuveganna á annan hollari hátt. 3. Að landið hefur hlotið stórar fjárfúlgur sem styrk frá Marshallstofnuninni, bæði til uppbyggingar atvinnuvega og til eyðslu. Hefur þessi aðstoð ekki einasta hjálpað yfir erfiðleika, sem torvelt hefði verið að yfirvinna án hennar, heldur hefur hún einnig hjálpað til að tryggja framtíð landsins á mörgum sviðum. Og þó verður þjóðin að gera sér það ljóst í tíma, að hún byggir ekki afkomu sína á slíkum fórnum frá annarri þjóð um alla framtíð. Það er ljóst, að dýrtíðin verður ekki sigruð nema með sameiginlegu, sterku átaki ríkisstj., Alþingis og þjóðarinnar og sameiginlegum fórnum. Þyngsta fórnin er skerðing lífskjara, minni tekjur og meira atvinnuleysi, þegar atvinnuvegirnir þola ekki lengur útgjöldin, ríkissjóður hættir miðlunarstarfinu og Marshallaðstoðin þrýtur. Minnsta fórnin er að leggja meira að sér, lengja vinnudaginn fyrir sömu laun á sem flestum sviðum, framleiða meira og bæta á þann veg afkomu einstaklinga og þjóðarinnar, draga sem mest úr hinum óarðbæru störfum og fyrirbyggja alla verkstöðvun í landinu, hverju nafni sem nefnist. Ef þjóðin vill sýna sama áhuga fyrir því að viðhalda mannsæmandi lífskjörum í landinu eins og hún sýndi í samnorrænu sundkeppninni, þá býr hún yfir þeim mætti, sem til þess þarf. Einn áhrifamesti þáttur dýrtíðarmálanna eru þær ráðstafanir, sem gerðar eru í sambandi við bátaútveginn. Um hver áramót hafa verið gerðar nýjar og breyttar ráðstafanir til þess að tryggja afkomu útvegsins og frystihúsanna. Hafa margir haldið, að þetta væri gert til að tryggja hag útvegsmanna og frystihúseigenda, en þann misskilning ber að leiðrétta. Þessar ráðstafanir hafa verið gerðar til að tryggja þeim mönnum öllum, sem við þennan atvinnurekstur starfa, sambærileg kjör og mönnum, sem starfa við annan líkan rekstur. Lausn þessara mála, sem allmjög snerta afkomu ríkissjóðs, hefur jafnan tekið mikinn tíma og lengt þinghaldið á hverju ári. Hér verður að verða breyting á. Málum þessum verður í ár að ráða til lykta svo tímanlega, að þau tefji hvorki þinghaldið né afgreiðslu fjárl., hvort heldur hugsað er að framlengja það kerfi, sem nú er búið við, eða að taka upp annað. Það eru að sjálfsögðu mörg önnur mál, smá og stór, sem ræða þarf í sambandi við afgreiðslu fjárl. Margir eiga erindi við fjvn., og verður vandi nú sem fyrr að greina á milli þess, sem mæla skal með, og hins, sem víkja ber til hliðar. En auk þeirra mála, sem ég þegar hef rætt um, og svo hinna, sem ekki verður komizt hjá að leggja framlag til, svo sem lögboðnar greiðslur, framlög til verklegra framkvæmda o.m.fl., tel ég, að megináherzlu beri að leggja á framlög til heilbrigðis- og félagsmálanna. Þrátt fyrir margvíslegar umbætur á þessu sviði þjóðmálanna, sem Sjálfstfl. hefur dyggilega stutt að og barizt fyrir, er þó margt enn ógert, sem ekki þolir bið, því þegar að er gáð, þá er þetta þó eitt af allra veigamestu málum þjóðarinnar. Vér greiðum tugi millj. kr. í að útrýma búfjársjúkdómum og rækta sterkari og betri stofna, og öll þjóðin veit, að þetta er henni lífsskilyrði. En hversu miklu meira atriði er það ekki að útrýma meinum mannanna, ekki einasta til þess að lina þjáningar, sem oft eru óbærilegar, heldur og einnig til þess að tryggja þjóðinni milljónir dagsverka árlega, sem glatast vegna þess, að heilsugæzla og aðbúnaður sjúkra og sjúkrahjálp, bæði í bæjum og sveitum, eru allt önnur og lakari en æskilegt væri? Ekki einasta er þörfin fyrir bætt náms- og starfsskilyrði hjúkrunarkvenna aðkallandi og þörfin fyrir fleiri og betri sjúkrahús og heilsugæzlustöðvar gífurleg, hvar sem er á landinu, heldur er þörfin til að hjálpa fólkinu til að starfrækja slíkar stofnanir enn meira aðkallandi. Þúsundum gamalmenna og öryrkja er haldið uppi á framfærslu bæjar- og sveitarsjóða og ríkisins. Margt af þessu fólki gæti unnið og átt betri daga, ef því væri séð fyrir vinnuskilyrðum við þess hæfl. Þúsundir unglinga ráfa iðjulausir á öllum tímum ársins um götur kaupstaða og kauptúna og læra að verða ekki að mönnum. Með sérstökum vinnunámskeiðum mætti nýta allt þetta vinnuafl og bjarga jafnframt verðmætum, sem glatast og ekki verða metin til fjár. Þúsundir heimila stritast við verk, sem vélar eiga að vinna, og þúsundir manna búa í húsum, sem eru gróðrarstíur fyrir andlega og líkamlega sýkla. Að hefja ekki harða og vel skipulagða sókn gegn þessum voða, er að bjóða volæðinu heim, er að minnka möguleika þjóðarinnar til sjálfsbjargar. Ég ætlast ekki til, að ríkisstj. eigi að hafa forustu um umbætur í öllum þessum málum, en ég lít svo á, að ríkissjóður verði að leggja fram allverulega hærri framlög til þessara mála en verið hefur og umfram allt að mæta jafnan með fullum skilningi hverri þeirri umbót, sem einstaklingar eða félagsheildir vilja gera á þessu sviði. Ég vil mega vænta þess, að Alþingi hlúi að þessum hugsjóna- og menningarmálum þjóðarinnar og marki afgreiðslu fjárl. eftir því, að svo miklu leyti sem hagur ríkissjóðs leyfir. Sjálfstfl. telur, að að því beri að vinna að hafa þinghald svo stutt að þessu sinni, að því verði lokið fyrir áramót, og þó einkum að afgreiðslu fjárl. verði lokið fyrir þann tíma og að þau verði afgr. á þann veg, að tryggður sé hallalaus rekstur ríkisins á næsta ári.



Herra forseti. Eysteinn Jónsson fjármálaráðherra hefur nú lagt fram frv. til fjárlaga fyrir árið 1952. Það er langhæsta fjárlagafrv., sem nokkru sinni hefur legið fyrir Alþingi Íslendinga og á þó að sjálfsögðu eftir að hækka áður en það hlýtur sína lokaafgreiðslu. Á rekstraryfirliti eru tekjur samtals áætlaðar 357 millj. 918 þús. kr. - Rekstrarútgjöldin eru áætluð 314 millj. og 577 þús., og er rekstrarafgangur þannig áætlaður 43 millj. 340 þús. kr. Á sjóðsyfirliti er greiðslujöfnuður hagstæður um 4 millj. og 100 þús. kr. og endanlegar niðurstöður tekna- og gjaldamegin 363 milljónir 868 þúsund. Samkvæmt frv. er íslenzkum skattþegnum ætlað að greiða 270 millj. 850 þús. kr. á næsta ári í skatta og tolla. Er það 491/2 millj. kr. hærri skattabyrði í ríkissjóð en fjárlög þessa árs ákveða, og mun þó flestum þykja sem skattþunginn sé ærin byrði eins og stendur. Af þessum fjárfúlgum eru beinu skattarnir - tekjuskatturinn og eignarskatturinn - ekki nema smáræði eitt, samtals 41 millj. kr. Hrýs þó mörgum hugur við, er þeir fá í hendur þinggjaldsseðilinn sinn og vita naumast, hvernig staðið verði í skilum með greiðsluna. En þetta er þó, eins og ég áðan sagði, smápeningar einir móts við skattgjald það, sem tekið er af fólki, um leið og það kaupir nauðsynjar sínar. Þannig er vörumagnstollur áætlaður á fjárlagafrv. 22.5 millj. kr., verðtollur hvorki meira né minna en 93 millj. og söluskattur 77 millj., svo að nefnd séu aðeins stærstu og virðulegustu nöfnin á óbeinu sköttunum, sem plokkaðir eru af fólki í ríkissjóðinn, um leið og það gerir innkaup sin. Eru þó fjöldamargir smærri skattar ónefndir. - Þessir þrír óbeinu skattar, vörumagnstollur, verðtollur og söluskattur, slaga þannig hátt upp í 200 millj. kr. og leggja þannig sem næst 7000 króna skattabyrði á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Er af þessu augljóst mál, að óbeinu skattarnir eiga nú orðið mjög verulegan þátt í hinni ægilegu dýrtíð, sem nú liggur eins og mara á íslenzku þjóðinni. Tekjur af rekstri ríkisstofnana eru á frv. áætlaðar 83 millj. og 600 þús. Eru það að langmestu leyti tekjur af Áfengisverzlun ríkisins og af Tóbakseinkasölu ríkisins, nefnilega 53 millj. áætlaðar af brennivíninu og 26 millj. af tóbakinu. Samtals 79 milljónir. En þó að þessar tölur allar þyki svimandi háar, sem vonlegt er, þá er það samt sannast sagna, að þær segja ekki allan sannleikann. Þessar áætlunartölur munu flestar eða allar reynast lægri en skattarnir sjálfir, sem krafðir verða af borgurunum á árinu 1952. - Hæstv. fjmrh. hefur nefnilega þann hátt á að áætla stærstu tekjuliði fjárlaga stórum lægri en nokkrar líkur benda til, að þeir verði. Og þetta hlýtur hann að gera vísvitandi, svo glöggur fjármálamaður er hann, enda er ekkert undarlegt, þótt hann sé feiminn við að láta það sjást svart á hvítu, á hvert stig skattpíningin er komin undir fjármálastjórn hans. - Með of lágri tekjuáætlun fær ráðherra líka rýmra um hendur hvað snertir greiðslur úr ríkissjóði. Getur slíkt verið nógu freistandi út af fyrir sig, ef Alþingi lætur slíkt viðgangast. Og í þriðja lagi er það alkunnugt bragð íhaldssamra ríkisstjórna að áætla tekjur lægra en réttmætt er beinlínis í þeim tilgangi að synja svo um fjárveitingar til nauðsynlegra framkvæmda undir því yfirskini, að fé sé ekki fyrir hendi. Það verði þá að henda á nýjar tekjuöflunarleiðir, ef af þessari eða hinni framkvæmdinni eigi að geta orðið. Ég minnist þess nú, að ég deildi nokkuð um tekjuáætlun fjárl. 1951 við hæstv. fjmrh. Ég leyfði mér þá að halda því fram, að tekjuáætlun ráðherrans væri a.m.k. 32 millj. kr. of lág. Á þetta vildi ráðherrann með engu móti fallast og hafði stór orð um. Fullyrti hann, að ef tillögur minar yrðu samþ., þýddi það raunverulega, að fjári. yrðu afgr. með 32 millj. kr. tekjuhalla. En nú hefur reynslan skorið úr þessum ágreiningi okkar. Ég taldi varlegt að áætla tekju- og eignarskattinn með tekjuskattsviðauka 40 millj. á árinu 1951; ráðh. sagði í hæsta lagi 35 millj. Nú upplýsir hann þó sjálfur í skýringum sínum með fjárlagafrv., að í ár hafi tekju- og eignarskatturinn álagður numið rúmum 50 millj., og er það 3 millj. hærra en árið áður. Á árinu 1950 innheimtust rúmar 40 millj., og lætur því nærri, að hann verði í ár fullar 43 millj., þegar ráð hefur verið gert fyrir lækkunum yfirskattanefnda og ríkisskattanefnda og einnig gert ríflega fyrir vanhöldum. Þetta er þá 8 millj. hærra en ráðherrann áætlaði og a.m.k. 3 millj. hærra en ég gerði ráð fyrir. Á þessu fjárlagafrv. sér ráðh. sér heldur ekki fært annað en áætla tekju- og eignarskattinn 41 millj. kr., eða 6 millj. hærri en í fyrra, og er það óefað af mikilli varfærni gert. Þá taldi hæstv. ráðh. það tvöfalda fjarstæðu, er ég vildi áætla verðtollinn 78 millj. Fullyrti hann, að verðtollurinn gæti naumast orðið hærri en 65 millj. Endanlega var hann þó áætlaður 73 millj. Nú upplýsir ráðh., að innheimtur verðtollur á yfirstandandi ári hafi verið orðinn 50 millj. þann 1. júlí í sumar, þ.e. á fyrri helmingi ársins. Út frá því fellst ráðh. þá á, að verðtollurinn muni jafnvel reynast rúmar 100 millj. kr. á árinu. Nú í ágústlokin, eftir 8 mánuði, var verðtollurinn orðinn 69 millj. og 300 þús., og bendir það til, að hann verði a.m.k. ekki undir 104–105 millj. kr. Þarna reynist áætlun ráðherrans, eins og hann að síðustu lét til leiðast að hafa hann, a.m.k. 30 millj. lægri en efni standa til. - Á næsta ári áætlar Eysteinn Jónsson verðtollinn 93 millj. og kveður þar teflt á tæpasta vað. Þá taldi ráðh. enn versna og fjarstæðurnar keyra um þverbak, er ég vildi áætla söluskattinn mun hærra en hann gerði. „Áætlun fjárlagafrv. á honum,“ sagði Eysteinn fjármálaráðherra, „er byggð á algerri hliðstæðu við verðtollinn, og ég tel ekkert vit í að hækka þá áætlun.“ Og hvað segir þá reynslan um þennan ágreining okkar? Jú, hún segir þetta: Söluskatturinn var að kröfu ráðh. áætlaður 55 millj. á árinu 1951, en að loknum 8 mánuðum ársins var hann orðinn 53 millj. 344 þús. Þannig benda allar líkur til, að söluskatturinn verði fullar 80 millj. eða kannske meira, ca. 25 millj. hærri en ráðh. vildi vera láta í fyrra. Þetta viðurkennir hæstv. fjmrh. nú í athugasemdum sínum við fjárlfrv. næsta árs með svofelldum orðum: „Til 1. júlí reyndist söluskatturinn ca. 37.5 millj. kr. Mun þá að mestu búið að innheimta söluskatt fyrir tvo ársfjórðunga. Þar sem telja má víst, að meiri innflutningur verði síðari hluta ársins, er gert ráð fyrir, að söluskatturinn muni verða rúmar 80 millj. kr.“ Þarna var komið þó nokkuð annað hljóð í ráðherrastrokkinn, - en svo sér hann sér þó ekki fært að áætla söluskattinn nema 77 millj. á næsta ári. Eitt af því, sem okkur hæstv. fjmrh. kom illa saman um í sambandi við afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár, var það, hvað óhætt væri a3 áætla tekjurnar af brennivíns- og tóbakssölu ríkisins miðað við reynslu undanfarinna ára. Ég vildi áætla brennivínstekjurnar 1951 52 millj. og tóbakstekjurnar 28–29 millj., samtals ca. 80 millj. Út af þessu brá hæstv. ráðh. á gaman, sem hann þó bregður sjaldan fyrir sig, og sagði, að ég gerði bersýnilega ráð fyrir „góðu brennivínsári“, fyrst ég vildi hækka þennan áætlunarlið. Nú þykir mér auðsætt, að hæstv. ráðh. muni hafa fengið það, sem hann kallaði „gott brennivínsár“, því að í fjárlagafrv. fyrir árið 1952 segir hann, að með hliðsjón af fenginni reynslu þyki sér óhætt að áætla hreinan rekstrarhagnað áfengisverzlunarinnar 53 millj. kr., eða 61/2 millj. hærra en árið áður. Tóbakstekjurnar áætlar ráðh. 26 millj. á næsta ári, og er það 31/2 millj. hærri upphæð en á gildandi fjárl. Má af því draga þá ályktun, að árið 1951 hafi einnig reynzt honum sæmilegt „tóbaksár“. - Því góðæri fagna ég þó hvorugu með honum, en ástæðulaust er, enda enginn greiði við bindindismálstaðinn, að vera að fela ljótar staðreyndir í þessum málum með lægri tölum en efni standa til. Þetta, sem hér hefur verið sagt, sýnir ótvirætt, að allar tillögur mínar í sambandi við hækkun tekjuáætlunar fjárl. fyrir árið 1951 voru raunhæfar, - engin þeirra hefur reynzt of há. Áætlun ráðherrans var of lág, og efa ég ekki, að þannig hagi hann tillögum sínum af ráðnum hug. Það er því staðreynd, að það var þannig hægt að samþ. tillögur okkar alþýðuflokksmanna um riflegri fjárframlög til trygginganna - til drykkjumannahælis - til nýbyggingar vega og vegaviðhalds og til hafnargerða. - Það var einnig fært að leggja fram 6 millj. kr. til síldveiðideildar hlutatryggingasjóðs og 8 millj. til niðurgreiðslu á kostnaðarliðum bátaútvegsins, 11/2 millj. til atvinnuaukningar vegna aflabrests á Vestfjörðum og 5.6 millj. til launauppbóta vegna hækkunar vísitölunnar. Þetta var meira að segja allt saman fært án nokkurrar minnstu hækkunar á sköttum. En tillögunum var synjað með tilvísun til hinnar allt of lágu tekjuáætlunar, út frá þeirri fölsku forsendu, að fé yrði ekki fyrir hendi í ríkissjóði. Og nú í dag hefur hæstv. fjmrh. staðfest þetta með því að upplýsa, að 41 millj. kr. rekstrarhagnaður sé á árinu 1950. En það er ekki einhlít fjármálastefna að pína bara enn sem riflegastar skattafúlgur í ríkissjóðinn. Slík stefna getur og hlýtur að enda með skelfingu. Nú þegar er svo komið, að ógerlegt er fyrir flest bæjarfélögin að innheimta sína beinu skatta, útsvörin, sökum þess, hve ríkissjóður gengur nærri gjaldgetu manna. Og þegar bæjarfélögin eru komin á vonarvöl, eiga þau einskis annars úrkosta en að leita á náðir ríkisins. Við það þyngjast verulega byrðar ríkissjóðsins, og næst kemur svo röðin að honum sjálfum með að ná ekki inn skatttekjum sínum. Og hvað þá? - Þá eru þrot fyrir dyrum. Nú á næstunni mun standa til, að bæjarstjórar flestra kaupstaðanna komi saman til fundar hér í Reykjavík til þess að bera saman ráð sín og reyna að finna nýjar tekjuöflunarleiðir fyrir bæjarfélögin. En það mun vera sameiginlegt álit þeirra allra, að ríkið verði að gefa eitthvað ettir af sínum skattstofnum til sveitarfélaganna, ef þau eigi að geta staðizt, þar sem nýjar skattálögur séu óhugsandi. Það mundi vera flestra mál, að það hafi verið höfuðhlutverk íslenzkra stjórnmála um það leyti sem núverandi stjórn tók við völdum að ráðast af þrótti gegn dýrtíðinni og þoka henni niður á við. En hver hefur orðið var aðgerða í þá átt? Í fyrstu var að vísu ýmislegt hjalað í stjórnarblöðunum um baráttu gegn dýrtíðinni, en það voru orð - bara orð innantóm - og ekkert annað. Því hjali fylgdi engin alvara - engar aðgerðir. Fyrsta verk hæstv. stj. var að lækka gengi íslenzku krónunnar um 42.6%. Þessari aðgerð fylgdi stórkostleg dýrtíðaraukning, eins og við alþýðuflokksmenn og aðrir andstæðingar gengislækkunarinnar sögðum fyrir. Formælendur hennar, íhaldsmenn og framsóknarmenn, töldu kjósendum hins vegar trú um, að verðhækkanirnar, sem af gengislækkun leiddi, mundu verða smáræði eitt - í allra mesta lagi 11–13%. Fyrir þessari staðhæfingu báru þeir útreikninga tveggja hagspekinga. Og fólkið festi nokkuð almennt trú á þetta fyrirheit í bili, boðað í nafni óbrigðulla vísinda. En nú hefur reynslan sýnt sjómönnum, bændum, iðnaðarmönnum og öllum neytendum, hvar í stétt sem þeir standa, að gengislækkunin leiddi ægilegra dýrtíðarflóð yfir þjóðina en nokkurn hafði órað fyrir. Olli þar óefað nokkru um, að framkvæmd gengislækkunarlaganna var í höndum manna, sem margir hverjir höfðu beinan hag af vaxandi dýrtíð, sbr. prósentkerfið alræmda í álagningunni. Verð það, sem sjómönnum hafði verið heitið fyrir fiskinn, 93 aurar pr. kíló, fékkst aldrei. Og áður en ár var liðið frá setningu gengislækkunarlaganna, var vélbátaútgerðin, sem gengislækkunarpostularnir þóttust einmitt ætla að bjarga, komin í rekstrarþrot og hefur nú nýskeð gengið undir almenn skuldaskil. Þá var stigið það skrefið, sem hleypti annarri dýrtíðarflóðöldu af stað. Það var leið bátagjaldeyrisins, sem þjóðin er nú þegar búin að fá nokkra reynslu af. Það vakti mikla furðu, að Framsfl. skyldi nokkurn tíma samþ. þessa upplögðu leið til brasks og spákaupmennsku. Móti henni hafði ekki aðeins verið barizt af okkur alþýðuflokksmönnum og kommúnistum, heldur höfðu hagfræðingar ríkisstj., höfundar gengislækkunarfrv., þeir Benjamín Eiríksson og Ólafur Björnsson, fordæmt hana með öllu og fundið henni flest til foráttu. Um þetta sögðu þeir það, sem nú skal greina, í fylgiskjölum gengislækkunarfrv., með leyfi hæstv. forseta: „Ekki er þó hægt að mæla með þessari leið. Má fyrst og fremst á það benda, að hún mundi hafa í för með sér engu minni almenna verðhækkun en almenn gengislækkun; það liggur í augum uppi, að eigi sjávarútvegurinn að fá jafnmikið í sinn hlut með þessari aðferð og með almennri gengislækkun, þá mundi verða mjög hátt verð á erlenda gjaldeyrinum, hærra en það, sem yrði með hinni almennu gengislækkun. Vísitalan mundi enn síður en nú sýna rétta mynd af hinu almenna verðlagi,“ sögðu hagfræðingarnir enn fremur. „Með því að fara þessa leið mundi raunverulega sett tvenns konar gengi á íslenzku krónuna og þá um leið tvenns konar verðlag á innfluttar vörur. Í framkvæmdinni yrði þetta sennilega þannig, að frjálsa gjaldeyrinum yrði einkum varið til að flytja inn vörur, sem ekki gætu talizt bráðnauðsynlegar eða teldust jafnvel óþarfar, og yrði þetta gert til þess að koma í veg fyrir, að hinar óumflýjanlegu verðhækkanir kæmu fram í vísitölunni. Þessi leið felur í sér fyrst og fremst, að sá gjaldeyrir, sem aflast, er notaður á ónytsamlegri hátt en áður.“ Og enn segja þeir B. E. og Ó. B.: „Hin tvö gengi og tvenns konar verðlag innanlands mundu gera nauðsynlegt að halda mjög ströngu eftirliti með verðlagi og dreifingu allra innfluttra vara. Sterk öfl mundu reyna að hækka álagningu og verðlag á vörum, sem fluttar væru inn fyrir ódýrari gjaldeyrinn, til samræmis við verðlag á þeim vörum, sem fluttar væru inn fyrir frjálsa gjaldeyrinn. Með því móti væri skapaður jarðvegur fyrir margs konar brask og óheilbrigða verzlunarhætti. Þessi leið mundi því kalla á aukin verzlunarhöft og opinbera íhlutun um verðlagsmál og því ganga alveg í öfuga átt við megintillögur okkar, sem fyrst og fremst er ætlað að skapa skilyrði fyrir frjálsri verzlun. Þar sem ein afleiðingin yrði hækkun á almennu verðlagi, er líklegt, að framleiðslukostnaðurinn innanlands mundi stíga, fyrst og fremst kaupgjald. Er þá hætt við, að verðið á frjálsa gjaldeyrinum hækkaði enn og um leið almenna verðlagið. Bilið milli hins tvenns konar innflutningsverðlags ykist, og mundi af því hljótast margs konar togstreita. Menn mundu fljótlega vilja breyta ástandinn í heilbrigðara horf, en þeim mundi verða ljóst, að ætti að framkvæma varanlega lausn, þá væri það ekki hægt án þess að hækka fyrst og fremst nauðsynjar í verði. - Húsaleigu-, kaupgjalds- og vísitölusjálfheldan yrði því margfalt verri viðureignar en nú. - Við mælum því eindregið gegn þessari leið.“ Þannig vöruðu þeir hagfræðingarnir Benjamín Eiríksson og Ólafur Björnsson við bátagjaldeyrisleiðinni, en samt var hún farin og hefur sízt gefið betri raun en þeir og ýmsir fleiri sögðu fyrir. Ég bið menn að taka eftir því, að þau hagfræðingarnir Benjamín og Ólafur lögðu ríka áherzlu á, að ef þessi leið yrði farin, þá yrði að hafa sterkt og strangt eftirlit með verðlagi og dreifingu innfluttra vara, því að sterk öfl mundu reyna að hækka álagningu og verðlag á vörum, sem fluttar væru inn fyrir ódýrari gjaldeyrinn. Og hefur þetta sterka og stranga verðlagseftirlit þá ekki verið haft til þess að koma í veg fyrir óhóflega álagningu, brask og óheilbrigða verslunarhætti? Nei, það hefur sem kunnugt er verið afnumið, enda hefur taumlaus okurstarfsemi komizt í slíkan algleyming, að öllu sæmilegu fólki stendur ógn af. Jafnvel stjórnarblöðin sum hlífast nú við að mæla því bót. Þó virðist Morgunblaðið vera að sækja í sig veðrið nú seinustu dagana og er farið að bera blak af okrurunum í nafnlausum greinum. Þar sannast hið fornkveðna: „Skrattinn þekkir sína“ - og Morgunblaðið braskarana. Skýrsla verðgæzlustjóra, sem nýlega var birt í blöðunum, sýnir ótvírætt, að afnám verðlagseftirlitsins er þriðja stóraðgerð hæstv. ríkisstj. til aukinnar dýrtíðar. Það er eins og kjörorðið sé: „Allt fyrir okrarana!“ Og því virðist trúlega fylgt í allri stjórnarstefnunni. Það var heldur aldrei við góðu að búast, þegar Framsfl. lét beygja sig undir það ok, að settur yrði einhver harðvítugasti heildsalinn úr flokki braskaranna, Sjálfstfl., yfir viðskiptamálin. Hvernig voru viðbrögð hæstv. viðskmrh. á dögunum, þegar skýrslan um okrið var birt opinberlega? Var það ekki hann sjálfur, sem knúði fram birtingu skýrslunnar til þess að veita aukið aðhald í verðlagsmálunum? Nei, ekki aldeilis; hann stóð öndverður gegn birtingu skýrslunnar. Hann fór í reiði óvirðingarorðum í ríkisútvarpinu um formann verðgæzlunefndar, trúnaðarmann almennings, sem aðeins gerði skyldu sína með birtingu skýrslunnar. Hann hefur að sögn gefið út fyrirmæli um, að sá skolli megi ekki koma fyrir aftur, að formaður verðgæzlunefndar fái vitneskju um verzlunarokrið. Hann gæti nefnilega haft það til að láta vitneskjuna berast til almennings. Og svo fór sjálfur viðskmrh. í útvarpið og vildi telja þjóðinni trú um, að okurálagningin væri hrein undantekning, yfirleitt væri álagningin hófleg og sanngjörn. Þetta sýnir bara, að hæstv. viðskmrh. er allt annarrar skoðunar í þessum málum en allur þorri þjóðarinnar. Það sýnir, að ráðh. hefur heildsalaafstöðu til málsins, en ekki afstöðu hins almenna borgara. Það er bert af skýrslu verðgæzlustjóra, að almennt hefur álagningin tvöfaldazt og þrefaldazt síðan verðlagseftirlitið var afnumið. En í nokkrum og þó ekki svo fáum tilfellum hefur hún tí- til þrettánfaldazt. Það er fullvíst, að þjóðin heimtar, að nöfn verstu okraranna verði birt, eins og eitt stjórnarblaðið - ég held það hafi verið Tíminn hefur stungið upp á. Og í rauninni ætti að svipta þá, sem lengst hafa gengið í því að okra á almenningi, heimild til kaupsýslustarfa. Einasta afsökun okraranna er sú, að þeir höfðu að mínu áliti nokkra ástæðu til að ætla, að þeir væru aðeins að notfæra sér aðstöðu, sem lögð hefði verið þeim upp í hendurnar til ýtrustu hagnýtingar, þar sem aukin dýrtíð væri einn meginþáttur stjórnarstefnunnar. Það er algengt að heyra því haldið fram, að dýrtíðaraukningin hér á landi sé fyrst og fremst að kenna verðhækkunum á heimsmarkaðinum. En þetta fær ekki staðizt. Þar tekur af öll tvímæli skýrsla alþjóðavinnumálastofnunarinnar um breytingar á framfærslukostnaði í flestum löndum heims frá því í ársbyrjun 1950 þar til síðastl. vor. Þar er Ísland með langmesta dýrtíðaraukningu, full 32% á einu ári. Danmörk er með 10% verðhækkun, Bandaríkin með 9%, Bretland með 4%, Sviss með 3%, Ísrael með 2%, Írland með 3%, Vestur-Þýzkaland með 5% o.s.frv. Þar sannaðist, að Ísland hafði heimsmet í dýrtíð. Og þessi dýrtíð er framleidd heima fyrir að langmestu leyti. Heimsmarkaðurinn er sá sami fyrir okkur og aðrar þjóðir. Aðeins tvö ríki, Burma og Íran, bjuggu við lækkandi verðlag á sama tíma. Alþfl. mun af ýtrasta megni beita sér fyrir breyttri stjórnarstefnu í skattamálum og dýrtíðarmálum. Hefur núverandi stjórn vissulega fyllt mæli synda sinna svo, að út af flóir í þessum stórmálum báðum. Afstaða Alþfl. til dýrtíðarmálanna er mörkuð skýrt og skorinort í svo hljóðandi ályktun, sem gerð var einróma á miðstjórnarfundi 27. fyrra mánaðar: „Með tilvísun til upplýsinga þeirra, sem birtar hafa verið um gífurlega hækkun álagningar á vörur, sem ekki eru háðar verðlagseftirliti, telur miðstjórn Alþýðuflokksins komið ótvírætt í ljós, að skipulagslaus innflutningur og sú „frjálsa samkeppni“, sem ríkisstj. hefur stefnt að, tryggi ekki hóflega álagningu og sanngjarnt vöruverð. Miðstjórnin mótmælir harðlega þeirri stefnu ríkisstj. að veita milliliðum frelsi til þess að okra á almenningi, samtímis því sem hann stynur undan byrðum sívaxandi dýrtíðar. Hún krefst þess, að verðlagsákvæði verði þegar í stað sett aftur á allar vörutegundir og strangt eftirlit haft með því, að þeim sé hlýtt.“ Í framhaldi af þessari ályktun miðstjórnar lögðu þingmenn Alþfl. í neðri deild strax eftir þingsetningu, l. okt., fram frv. um að lögbjóða á ný verðlagseftirlit með öllum vörutegundum. Frv. felur í sér þá breytingu á verðlagslögunum, að fjárhagsráði sé skylt að ákveða hámarksverð á allar vörutegundir og hafa eftirlit með því, að ekki sé fram hjá því smogið. Sams konar ákvæði voru í lögum þar til rétt fyrir lok seinasta þings, er stjórnarflokkarnir, íhald og Framsókn, breyttu þeim á þá lund, að fjárhagsráði væri í sjálfsvald sett að ákveða, hvort verðlagseftirlitið væri haft áfram eða það fellt niður. Í skjóli þeirrar lagabreytingar var svo verðlagseftirlitið lagt niður í sumar með þeim afleiðingum, sem þjóðinni eru nú kunnar. Alþfl. hefur nú krafizt útvarpsumræðu um þessi þýðingarmiklu mál, og mun hún fara fram innun skamms. Sjómönnum, verkamönnum og bændum og yfirleitt allri alþýðu manna er löngu orðið það ljóst, að spilling viðskiptamálanna verður aldrei upprætt með samstarfi við Sjálfstfl. um ríkisstjórn. Allra sízt með því að gefa honum kost á að láta heildsala stjórna málum heildsalanna úr ráðherrastóli, eins og nú er gert. En hvenær skyldu Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson öðlast þennan skilning? Í þessum málum eru það verkalýðshreyfingin og samvinnuhreyfingin, sem verða að gera þá kröfu til allra þeirra flokka, sem nokkru láta sig varða hag almennings, að þeir sameinist um gagngera hreinsun í viðskiptamálunum, svo að Íslendingar þurfi ekki að verða að viðundri í hópi frjálsra þjóða fyrir prang og okur og hvers konar óheilbrigða verzlunarhætti, sem hvergi þekkjast aðrir eins, heimsendanna á milli. Sumir hafa viljað færa núv. ríkisstj. til lofs, að henni hafi þó tekizt að ganga af svarta markaðnum dauðum. Og hvað er þá hæft í því? Það var að vísu svo, að einstakar vörutegundir, sem ekki þóttu nauðsynlegri en svo, að verjandi þótti að takmarka mjög innflutning þeirra, voru samt fluttar inn með óleyfilegu móti og seldar með uppsprengdu verði. Þetta var leiðinlegt fyrirbæri og kom oft ónotalega við pyngju þeirra, sem gátu fengið sig til þess að verzla við svartamarkaðsbraskarana. En almenn áhrif á lífsafkomu fólks hafði svarti markaðurinn ekki að neinu ráði. Og hvernig er það þá nú? Hvernig hefur svarti markaðurinn verið afnuminn? - Í stuttu máli sagt: Með því að selja bröskurunum sjálfdæmi um verðlag og álagningu. Með frjálsum bátagjaldeyri og afnámi verðlagseftirlitsins hefur verðið í fjöldamörgum tilfellum farið yfir það, sem nokkurn tíma þekktist áður á svörtum markaði, auk þess sem þetta okur nær nú til fjölda nauðsynjavara, sem almenningur getur með engu móti án verið. Það er því hárrétt, sem Alþýðublaðið hefur hvað eftir annað sagt: Svarti markaðurinn hefur fengið löggildingu af núverandi hæstv. ríkisstj. - Þetta er sannleikurinn í því máli og þess vegna af næsta litlu að státa hvað það snertir. Fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, boðar enga nýja stjórnarstefnu. Það er alveg hárvíst, að skattpíningin heldur áfram og dýrtíðarmálið verður óleyst og sívaxandi vandamál, þar til alþýða landsins snýr baki við óheillastefnu íhaldsins án tillits til þess, hverjir gerast svo lítilþægir að lána aðstoð sína til að framkvæma hana. - Íhaldið eitt er þess ekki megnugt.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. minntist á áðan, að bæjar- og sveitarsjóðir hefðu verið neyddir til að hækka launin, vegna þess að ríkisstj. ákvað að hækka laun opinberra starfsmanna. Ég vil taka fram, að ríkisstj. var kunnugt um, að Reykjavíkurbær vildi, að þessi breyting yrði gerð. Var hv. þm. Barð. að reyna að sneiða að Framsfl. og sagði, að hann hefði lofað að stöðva dýrtíðina. Þetta er ósatt hjá hv. þm. Það var sagt, að annaðhvort yrði að verða gengislækkun eða allsherjar niðurskurður, Engum hefur komið til hugar að segja, að verðlækkun yrði samfara gengislækkuninni. Ég verð að segja, að ég get alls ekki verið óánægður með ræður stjórnarandstæðinga. Þeir hafa varla víkið að fjárl. sjálfum, og ber það vott um, að eigi sé um auðugan garð að gresja hjá þeim. Er það aðeins eitt eða tvö atriði, sem hægt er að festa hendur á, og mun ég koma að þeim síðar. Þeir hafa haldið því fram, að ástandið í verzlunarmálum hafi farið versnandi og að flett hafi verið ofan af óheiðarlegum ráðstöfunum. Að vísu þrífst ýmislegt, sem mér dettur ekki í hug að verja, en því ber ekki að neita, að ástandið er ekkert sambærilegt nú við það, sem það var. Verzlunaránauðin var svartur blettur á þjóðinni, sem nú hefur tekizt að afmá. Áður þurfti fólk að knékrjúpa fyrir kaupmönnum til að fá helztu nauðsynjavörur. Verkamenn urðu að vera nær vinnufatalausir langtímum saman, og svo má lengi telja. Þessari plágu hefur nú verið aflétt til ómetanlegs hagræðis fyrir íslenzk heimili. Nú getur almenningur gert sína verzlun þar, sem kaupin eru hagfelldust og vöruval mest, og getur flutt verzlun sína á milli kaupmannaverzlana og kaupfélaga eftir vild. Nú geta menn látið okrarana eiga sjálfa sínar vörur. Menn mega ekki flana að því að kaupa að óathuguðu máli, heldur eiga menn að leita fyrir sér og stilla svo til, að sá, sem gerir hagkvæmust innkaup, njóti viðskiptanna, en hinir tapi. Það hefði verið nær fyrir þessa hv. þm. að skora á almenning að fara þannig að en kalla á verðlagseftirlit, sem þeir vissu, að var ekkert annað en nafnið tómt og gaf þegnunum litla sem enga vernd. Það væri bægt að nefna fjöldamörg dæmi um það, hvernig ástandið var í þessum efnum. Þrátt fyrir bátaútvegsgjaldeyrinn voru sumar vörur, sem inn voru fluttar eftir þeirri leið, ódýrari en þær voru áður á markaðnum hér innanlands. Ég vil nefna eitt dæmi, en það eru nylonsokkar, sem eru mjög nauðsynleg vara fyrir kvenfólkið, og eru þeir ódýrari nú en þeir voru meðan hitt fyrirkomulagið var, þrátt fyrir bátagjaldeyrinn. - Framsfl. hefur aldrei haft neina tröllatrú á verðlagseftirliti. Hann hefur keppt að því að auka fjárhagslegt jafnvægi til þess að auka frelsi í verzlun og leysa kaupfélögin úr verzlunaránauð, þannig að þau gætu keppt við kaupmenn og þannig orðið hið raunverulega verðlagseftirlit, sem kaupendur gætu treyst, og það er það ástand, sem nú er að skapast hér og vonandi heldur áfram að skapast. Og þegar talsmaður kommúnista, hv. 5. landsk. þm., var að kvarta undan þessu, þá láðist honum að geta þess, að kommúnistar hafa innan neytendasamtakanna ár eftir ár heimtað afnám á öllu verðlagseftirliti og það áður en vöruframboð fór að aukast í landinu. En af því að það hefur verið upplýst, að nokkrir einstaklingar hafa misnotað þetta frelsi, snýst þessi hv. þm. á móti þessu fyrirkomulagi, því að hann heldur, að það geti einhvers staðar orðið vinsælt. Ég vil að lokum endurtaka það, að það verður aldrei hægt að treysta verðlagseftirlitinu, heldur verður að koma á því ástandi, að vöruframboð sé nægilegt í hlutfalli við kaupgetuna. Að því er snertir skýrslu þá, sem hér um ræðir og birt hefur verið, er það að segja, að hæstv. viðskmrh. hefur aldrei komið til hugar, að hún yrði ekki birt. Það eina, sem hann vítti, var það, að hún var birt án þess, að höfð væru um það samráð við viðskmrn., því að auðvitað átti það rn. að sjá um birtingu skýrslunnar, sem samin var gagngert í þeim tilgangi að fylgjast með því, hvernig þróunin yrði. Annars er einnig rétt að benda á, að vitanlega gefur það enga örugga mynd af því, hvernig þessi leið verður í framkvæmd, hvað gerzt hefur á þeim fáu mánuðum, sem þetta fyrirkomulag hefur staðið. Menn vita, að þegar þetta byrjaði, ætluðu ýmsir sér að flá feitan gölt og leggja meira á vörurnar en góðu hófi gegndi og spenntu bogann of hátt. En ef allir fá nægilegar vörur til að verða með, gætu einstakir okrarar ekki komizt áfram með slíkt, þannig að þetta hlyti að leita jafnvægis og slík undantekningartilfelli hverfa úr sögunni. Það má segja, að þessum þm. úr stjórnarandstöðunni blöskraði ekki smávegis, þegar þeir halda því fram, að dýrtíðaraukningin á árinu 1951 sé heimatilbúin. Ég tók hér af tilviljun með mér fáeinar setningar úr upplýsingum frá sendiráðum okkar í Kaupmannahöfn og London. Í upplýsingum sendiráðsins í Kaupmannahöfn segir, „að dýrtíð hafi aukizt hröðum skrefum í Danmörku, einkum síðustu 12 mánuðina, svo að nú er heildarsöluvísitalan þar 48% hærri en við gengisfellingu sterlingspundsins í september 1949“. - Í skýrslu sendiráðsins í London segir, að karlmannafatnaður hækki um 20% á næstu vikum ofan á 35–50% hækkanir fram að þessu. Kvenfatnaður hefur hækkað hlutfallslega eins og karlmannafatnaður. Skófatnaður karla og kvenna hefur hækkað um 100% frá því 1948. Skósólanir og viðgerðir hafa hækkað um 75% og jafnvel meira í sumum tilfellum. Fargjöld í strætisvögnum og lestum hafa hækkað um 331/3%. Brauð hefur hækkað um 25%, mjólk 20–25%, þvottur 75%, kol 100%, smjör 50%, kaffi 32%. - Þannig mætti halda áfram að lesa upp verðhækkanir þær, sem orðið hafa í viðkomandi löndum. En svo koma þessir þm. og segja: Dýrtíðaraukningin á þessu ári er heimatilbúningur íslenzku ríkisstj. - Hér hefur engin dýrtíð orðið fyrir innlendar ráðstafanir siðan áhrif gengislækkunarinnar hættu að mega sin. Ég get ekki gert þessu atriði frekari skil, en vil þá koma að því, sem þeir töluðu um fjárl., þó að það verði víst að vera mjög stutt, þar sem ég mun vera langt kominn með minn ræðutíma. Hannibal Valdimarsson vildi ekki bera á móti því, að afkoma ríkissjóðs væri góð, og hafði að því leyti ekki neitt við ræðu mína að athuga, en sagði, að þessi ráðh. væri dálítið þröngsýnn og hefði asklok, þ.e. hirzlu ríkissjóðs, fyrir himin. Í ræðu minni lagði ég áherzlu á það, að góð afkoma ríkissjóðs er undirstaðan undir heilbrigðri stefnu í fjárhags- og atvinnumálum landsins yfirleitt. Ég ræddi ekki málið eingöngu frá sjónarmiði ríkissjóðs, en sýndi fram á, að það að ríkissjóður hefði rekstrarafgang væri undirstaða þess, að takast mætti að ráða við fjárhags- og atvinnumálin, eins og ástatt er í landinu, og að við gætum haldið uppi sömu framfarastefnu. - Ekkert af þessu reyndi hv. þm. að hrekja í fullyrðingum sínum. Þeir tveir þm., sem talað hafa fyrir stjórnarandstöðuna, hafa talað um, að þetta væri hæsta fjárlfrv., sem lagt hefði verið fyrir Alþ., og aldrei hefði þurft að greiða svona mikla skatta og tolla. En ég vil benda á, að þótt við gerum ráð fyrir háum sköttum og háum tollum, er ekki gert ráð fyrir, að ríkissjóður hafi nema 19% hærri tekjur en hann hafði fyrir gengislækkunina. Hvaða stofnun, sem ekki hefur líka hærri útgjöld, hefur ekki hækkað tekjur sínar meira en um 19% frá því fyrir gengislækkun? Sannleikurinn er sá, að útgjöld ríkissjóðs hafa lækkað stórlega frá því fyrir gengislækkun, þegar tekið er tillit til verðiags þá og breytingar á gengi peninganna. Nú sagði hv. þm., Hannibal Valdimarsson, að þinggjöldin væru óviðráðanleg og óbeinu skattarnir gífurlega þungir, sem er raunar rétt, en hv. þm. gleymdi að segja frá því, hvað hann eða hans flokkur vill gera. Ekki getur verið meiningin að hækka þinggjöldin, og þá vist ekki heldur óbeinu skattana, en þá gleymdi hann að geta um, hvað það er á fjárl., sem þeir ætla að fella niður, hvaða þjónustu ríkið á að hætta að inna af höndum fyrir borgarana, ef taka á mark á þessu skrafi hans, og sama er að segja um skraf hv. 5. landsk., Ásmundar Sigurðssonar. Hannibal Valdimarsson sagði einnig, að auðséð væri, á hvert stig skattpíningin væri komin undir fjármálastjórn minni. En hvaða skattaákvæði og tollaákvæði eru það, sem ég hef farið eftir? Sömu skattaákvæðin, sömu tollaákvæðin og giltu áður en ég tók við þessum málum, sömu skattaákvæðin og sömu tollaákvæðin, sem giltu þegar flokksmaður hv. þm. var forsrh., og sömu skattstofnarnir og löggiltir voru yfirleitt til þeirrar stj. með sáralitlum breytingum til hækkunar og lækkunar. Það er m.ö.o. sama skattpíningin og landsmenn voru beittir, þegar formaður Alþfl. var stjórnarformaður, en hefur ekki verið komið á af mér, en sá er munurinn, að sökum þess, hve ríkisstj. hefur tekizt að færa aukið líf í atvinnureksturinn, þá gefa þessir skattstofnar nú nokkru meiri tekjur en þeir gerðu þá, og einnig vegna ýmissa annarra ráðstafana ríkisstj. getum við nú sýnt talsverðan tekjuafgang hjá ríkissjóði, en þegar formaður Alþfl. var stjórnarformaður, var stórfelldur halli á ríkissjóði þrátt fyrir það, að hann lagði á þessa sömu skatta og þessi sömu gjöld. Hv. þm. sagði, að óhætt hefði verið að áætla tekjurnar hærri. Það voru engin rök fyrir því, þegar það var gert. Hann gat ekki vitað, að það mundi verða stórfelld hækkun á innflutningsverði erlendra vara, og vissi ekki frekar en ég, að þá mundi verða mögulegt að slaka á höftunum, eins og gert var, og auka birgðainnflutninginn, þar sem ekki var búið að koma því í kring, þegar fjárl. voru samþ. Hvernig hefði farið, ef till. hans hefði verið fylgt um að auka svo gífurlega tekjuáætlunina eins og hann vildi? Þá hefðum við varla getað mætt þeim hækkuðu gjöldum, sem urðu af þeim sömu ástæðum og tekjurnar hafa aukizt, en þessu sleppti hv. þm., þegar hann reyndi að gera grein fyrir, að hann hefði haft rétt fyrir sér. - Enn fremur er auðséð, að ef farið hefði verið eftir till. hv. þm., þá hefði enginn afgangur orðið þrátt fyrir þau mikið auknu viðskipti og tolltekjur, sem nú hafa átt sér stað, og þá hefðum við ekkert getað greitt niður af lausaskuldum og verzlunarstefna sú hin nýja orðið óframkvæmanleg, því að það, sem hefur gert hana framkvæmanlega, er það, hvað við höfum þurft að leita minna til Landsbankans vegna hinnar góðu afkomu ríkissjóðs, sem ég hef skýrt. Ég skal svo láta þetta nægja. Það hefði verið til of mikils mælzt, að stjórnarandstæðingar lýstu ánægju sinni yfir góðri afkomu ríkissjóðs. En þeir hafa gert það óbeint með ræðum sínum, og hef ég því ekkert undan undirtektum þeirra að kvarta.

Forseti (JPálm): Þá hefur hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, lokið máli sínu, og verður þá þessari umr. frestað.