Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hygg, að það sje ekki ástæða til þess fyrir mig, eins og nú stendur á, að fara að eyða mörgum orðum um þetta frv. Það er gamall kunningi og lá hjer fyrir síðasta þingi. Stjórnin hefir eigi gert annað en athuga málið, en eigi treyst sjer til að koma fram með heilsteypt frv. til vatnalaga að þessu sinni. Stjórnin hefir því eigi farið eins langt eins og ætlast var til, og hefir margt að því stuðlað. Tíminn hefir verið naumur og margt um að hugsa, en slíkt stórmál og þetta krefst þess fyrst og fremst, að um það sje hugsað vel og lengi, ef koma á með tillögur í því, sem fara í verulega aðra stefnu en þær, sem þegar liggja fyrir, eftir starf fossanefndarinnar. Önnur ástæða stjórnarinnar er sú, að örðugt hefir verið að afla sjer ýmsra upplýsinga, og tæki og gögn af skornum skamti. Þriðja ástæðan var sú, að þar eð sjórnarskifti voru í aðsigi, þá gat atvinnumálaráðherra ekki vænst þess að geta fylgt frv. eftir. Jeg tel æskilegt, og vil gera það að till. minni, að kosin verði 7 manna nefnd í málið, til að athuga það og koma fram með till. í því. Jeg vil taka það fram, að um þetta er öll stjórnin sammála, og jafnframt geta þess, að fjármálaráðherra hefir ekki skuldbundið sig til að vera frv. fylgjandi.

Sigurður Stefánsson Það eru allmargir þm., sem ekki höfðu búist við því, að vatnamálið kæmi til umræðu á þessu þingi, og eftir ræðu hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.), þá bendir alt til þess, að það hafi verið rjett álitið. Hann gat þess, að stjórninni hafi ekki unnist tími til að athuga málið eins rækilega eins og nauðsyn bar til, og skil jeg því ekki í því bráðlæti, að geta ekki beðið með frv., uns næsta reglulegt Alþingi var kvatt saman. Með því móti hafði stjórnin betri tíð og tíma til að athuga málið og semja till., sem að gagni mættu verða. Á síðasta þingi bar jeg fram rökstudda dagskrá til að bjarga málinu úr fyrirsjáanlegum glundroða. Í þeirri dagskrá var ekkert tekið fram um það, að málið skyldi lagt fyrir þetta þing, heldur að eins fyrir Alþingi. Enda var það auðsætt, að ókleift var að undirbúa þetta stórmál svo vel undir þetta aukaþing, að það gæti að nokkru verulegu gagni komið. Jeg hugði jafnvel, að stjórninni myndi ekki vinnast tími til að undirbúa málið undir næsta þing, hvað þá þetta. Af ástæðum þeim, sem hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) kom með, fæ jeg ekki annað sjeð en að hann sje mjer í raun og veru alveg samþykkur. Stjórnin var að engu leyti skylduð til þess að hafa undirbúið málið eða að leggja frv. fyrir þetta þing, og virðist því hafa rasað um ráð fram. Hún hefði átt að sjá það, að til undirbúnings málinu þurfti lengri tíma, og að það var í samræmi við hina rökstuddu dagskrá, er samþykt var á þingi í fyrra, þó málinu hefði verið frestað til næsta reglulegs þings. Þetta aukaþing er vitanlega kvatt saman til þess að samþ. stjórnarskrána og komast út úr stjórnarvandræðunum. En til þess að útkljá fossamálin, svo að vel sje, þarf langan tíma, og til þess er þetta þing alls ekki komið saman. Áður en þingið ræðir þetta mál þarf það að vita, hvað þjóðin vill. Hugir kjósenda eru mjög svo skiftir um þetta mál. Bændastjettin er hrædd og hikandi og hefir enga ákvörðun tekið enn. Ekki veit jeg af hverju hræðsla sú stafar, en jeg hygg, að hún ætti að hafa þau hollu áhrif á þingið, að það sæi sóma sinn í því, að fara hægt og gætilega og afla sjer allra þeirra upplýsinga, sem unt er að fá. Í sumum kjördæmum er áhugi fyrir málinu, en í mörgum ótti svo mikill, að hann ætti að vera nægileg ástæða til þess, að hjer yrði ekki rasað um ráð fram. Kjósendum hefir eigi unnist tími, frekar en stjórninni, til að rannsaka og kynna sjer málið. Á leiðarþingum, sem jeg hjelt í haust fyrir kjósendur mína, ljet jeg það í ljós, að á þessu aukaþingi myndi fossamálinu ekki verða hreyft, og ljetu þeir sjer það vel líka. Það áleit jeg með öllu rjett. Kjósendur eru ekki búnir að sjá nein gögn, og málið ekki nægilega undirbúið. Á næstu þingmálafundum mun hver þm. telja sjer skylt að gefa allar þær upplýsingar, sem honum er auðið, og jafnframt komast að vilja kjósenda, og hann þar af leiðandi kunnur þinginu, sem haldið verður 1921. Þetta mál er þannig vaxið, að það ríður lífið á að athuga það frá öllum hliðum, þar sem það grípur svo mjög um líf og heill þjóðarinnar. Jeg skal hjer ekki fara út í nein ágreiningsatriði. Jeg er alveg sömu skoðunar í þessu máli og jeg var í fyrra. Ef hjer á að fara að ganga frá þessu máli, svo nokkurt vit sje í, þá lengir það þingið að miklum mun, en jeg ófús að sitja hjer fram til sumars, og get jeg ímyndað mjer, að fleiri en jeg sjeu með því marki brendir. Jeg tel rjettast, að þingið hraði sjer sem mest að afgreiða stjórnarskrána og mynda nýja stjórn, en að því loknu álít jeg að þingið hafi lokið þeim störfum, sem það nauðsynlega þarf að inna af hendi að þessu sinni. Jeg leyfi mjer því hjer með að bera aftur fram rökstudda dagskrá, sem hljóðar þannig: „Með því að vatnamálin hafa enn eigi fengið þann frekari undirbúning, sem síðasta Alþingi fal landsstjórninni að gera, og í trausti þess, að stjórnin taki þau aftur til rækilegrar meðferðar til næsta reglulegs Alþingis, þar sem það getur heldur eigi talist verkefni þessa aukaþings að ráða þeim til lykta, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Mjer finst þessi rökstudda dagskrá geta líka átt við næsta mál á dagskrá.

Bjarni Jónsson Jeg heyrði á atvinnumálaráðh. (S. J.), að stjórnin hefir ekki haft tíma til að semja samfelda vatnalöggjöf, en kosið þetta í staðinn. Jeg sje, að ástæðan til þess, að stjórnin hefir valið minni hl. frv., er sú, að hún hefir ekki haft tíma til að sjá, að meiri hl. frv. er heill lagabálkur, frv. um vatnastjórn, frv. um tryggingu, hvernig skuli ganga frá viðbúnaði öllum, og frv. um rafstæði. Þykir mjer undarlegt, að stjórnin skuli ekki hafa haft tíma til að bera þau fram. Þau eru samin af þar til hæfum mönnum, og eru ekki neitt ágreiningsatriði þó að meiri hluti hafi borið þau fram. Það þykir mjer þó hvað undarlegast, að stjórnin skuli ekki hafa lagt fyrir þingið frv. um rannsókn á virkjun Sogsins. Undravert að stjórnin skuli hafa gleymt að bera það fram, sem er höfuðatriði málsins, því jeg geri ráð fyrir, að engum hafi verið svo bráðmál að kasta því í útlenda auðmenn, að ekki hefði verið fært að gera áætlun um, hve dýrt hefði verið að virkja það. Mig undrar það, að stjórninni skyldi ekki vinnast tími til að leggja þetta frv. fram, um rannsókn Sogsfossanna. En það er ef til vill bygt á leyfinu, er hún fjekk í fyrra, með þingsáltill. Jeg hjelt samt, að hún mundi heldur kjósa að fá lög. Sýnist líka kynlegt, að stjórnin skyldi ekki heldur velja vatnalagafrv. meiri hl., sem er miklu fyllra og ítarlegra en frv. minni hl. Ef stjórninni hefði verið svo umhugað um það að ákveða með lögum, að einstaklingarnir ættu vatn alt og vatnsorku alla, þá var það einnig hægt, þó frv. meiri hl. hefði verið tekið, því eigi var vandinn annar nje meiri en sá, að breyta 2 greinum frv. Og þá ánægju hefði stjórnin getað veitt sjer að lýsa yfir skoðun sinni, án þess að slökkva miklum tíma niður, þar sem hálfur klukkutími mundi hafa nægt. Annars skal jeg lýsa því yfir, að mjer þykir allundarlegt, þegar deila hefir risið um það, hvort einstaklingarnir ættu rennandi vatn, að stjórnin skuli þá láta sjer svo ant um að lýsa yfir sínum skilningi, í frumvarpi sínu. Er svo að sjá, sem hún vilji gera sig að dómstóli, sem þvergirðir fyrir, að ríkið geti fengið rjett sinn og gert þær kröfur til rennandi vatns, sem það kynni að hafa. Hefi jeg aldrei verið svo rogginn af skoðun minni, að jeg vildi halda henni fram yfir dómstólana, aldrei farið fram á annað en að æðsti dómstóll færði rok fyrir og skæri úr því, hvort einstaklingarnir væru eigendur rennandi vatns eða ekki. Sýnist svo, sem betur hefði farið á, að stjórnin hefði látið þetta vera jafnvafasamt áfram, heldur en að halda þannig fram einstaklingsrjettinum til vatnsins. Það hefir komið fyrir í öðrum löndum, þar sem vatnalög hafa legið fyrir, og stjórnin lagt fram frumvarp þess efnis, að ríkið hefði eignarrjettinn, að þingið hefir svarað: Vjer eigum að semja lög um það, hvernig vatnið skuli nota, en hver sje eigandi þess, það er ekki vort að skera úr, heldur dómstólanna. Þannig hefir farið á Saxlandi. En vel mætti hjer svo fara, þegar stjórnin sýnir þann skörungshátt, að ákveða eignarrjettinn, að eins væri farið að frá þingsins hálfu, og ekki síst þegar svo mætti virðast, sem stjórninni hefði ekki farist sem best að gæta hagsmuna ríkisins. Má þar einnig í því sambandi minna á sænsku stjórnina, sem aldrei lætur útkljá þesskonar mál nema eftir úrskurði dómstólanna, og kemur það illa heim við stjórnina hjer og þá aðra, sem vilja fleygja í menn þeim eignum eða rjettindum, sem þeir eiga ekkert tilkall til samkvæmt lögum. Annars get jeg fallist á rökstuddu dagskrána, vegna þess að menn hafa ekki getað kynt sjer málið nógu rækilega frá báðum hliðum, þegar nefndin klofnaði, enda eigi svo, að unnið sje sem skyldi að útbreiðslu nefndarálitsins meðal almennings, sem reynsla mín í Dalasýslu ber vott um. Svo er mál með vexti, að stjórnin lofaði, fyrir tilmæli mín, að flýta útsendingu nefndarálitsins og senda það með pósti um miðjan september. En þegar jeg kom þangað vestur til viðtals við kjósendur mína í október, mánuði seinna, var ekkert nefndarálit þangað komið. Hafði þá svo farið, að það var geymt í heilan mánuð, þar til skipsferð fjell til Stykkishólms - líklega til þess að staðfesta það, sem póststjórnin sagði á síðasta þingi, að aldrei færi nema hálft koffort til Dala. - Mundu menn því hafa verið næsta ófróðir um það mál, ef jeg hefði eigi slegið varnagla við og sent þangað nokkur eintök. En það, sem hefir komið fyrir á einum stað, getur einnig átt sjer stað víðar, að útsendingunni hafi ekki verið flýtt eins og hægt hefði verið. Enn fremur má þess minnast, að nefndarálit meiri hl. er mikil bók, sem vandlega þarf að lesast, til þess að hafa fult gagn af henni. Og þegar svo þar við bætist, að upplagið er of lítið, þá er ástæða til að minnast á, hvort eigi væri heppilegra að gera útdrátt úr því og senda minni útgáfu í mörgum eintökum, svo að almenningur fái tækifæri til þess að kynna sjer málið sem best. Tel jeg það rjettari aðferð gagnvart landsmönnum, að vinna að því, að þeir fái þekkingu á málinu, heldur en að flana að því, að koma einhverju í framkvæmd, þegar um jafnstórt og þýðingarmikið framtíðarmál er að ræða sem þetta. Enn fremur býst jeg við því, að á meðal þingmanna sjeu ýmsir, sem ekki hafa kynt sjer málið nógu vel til þess að gefa úrslitaatkvæði sitt. Jeg var sjálfur í nefndinni, og er því vel kunnugt um það, hvern tíma og fyrirhöfn það kostar að komast að fastri niðurstöðu. Að vísu má taka það til greina, að þeir kunna að vera mjer gáfaðri, en þó varla svo, sem þessum tíma munar. Greiði því dagskránni atkv. mitt.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg skal reyna að svara þeirri spurningu háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), hvers vegna stjórnin hafi lagt þetta frv. fyrir, fyrst henni hefði ekki unnist tími til þeirra framkvæmda, er þingsál.till. frá í fyrra ætlaðist til. En jeg skal jafnframt taka það fram, að það svar er að eins hvað mig sjálfan snertir. Var tilætlunin sú, að gefa þinginu tækifæri til þess að vinna eitthvað að málinu til gagns, ef því sýndist svo, því jeg hefi aldrei búist við því, að því yrði ráðið til nokkurra lykta á þessu þingi. Annars skal jeg lýsa því yfir, sem minni persónulegu skoðun, að jeg legg enga áherslu á, að málið sje tekið fyrir, ef deildin treystist eigi til þess einhverra ástæðna vegna. Hvað snertir átölur hv.þm. Dala. (B. J.), hvers vegna stjórnin hefði eigi tekið hin minni frv. einnig fyrir, þar sem hann taldi það svo lítillar stundar verk, þá er því til að svara, að slíkt var einnig hægt að gera á þingi, og hefði stjórnin eigi þurft nema hálftíma til þess að undirbúa þau frumvörp til framlagningar, þá má varla ætla, að þingmenn hefðu heldur tafið sig mikið til þess hins sama. En tilætlunin var, að vatnalagafrv. væri lagt fram sem heild, en ekki þegar í byrjun sundurgreining hinna ýmsu liða þess. En hvað Sogið sjerstaklega snertir, þá hygg jeg, að þm. sje kunnugt um það, hversu því er komið, sem þingið fal stjórninni að gera. Ætlaðist það ekki til, að stjórnin legði fram frv. þar að lútandi, heldur að hún ljeti rannsaka, hvernig þar gæti orðið að unnið með sem bestum kjörum. En aðalágreiningsefnið á milli hv.þm. Dala. (B. J.) og mín skilst mjer vera það, að stjórnin skyldi ekki taka frv. meiri hl. fyrir. Þessu sýnist reyndar óþarft að svara, en jeg get þó getið þess, að tveir úr stjórninni lýstu því yfir, að þeir gætu ekki fallist á þá skoðun, að ríkið hefði vatnseignarrjettinn. Jeg lýsti engu yfir þá, en get bætt því við nú, að jeg er sömu skoðunar. En ekki er nema eðlilegt, að hverjum þyki sinn fugl fagur, og hv.þm. Dala. (B. J.) haldi frv. meiri hl. fram. En annars hygg jeg, að það yrði of langur tími til að fara út í þau ágreiningsatriði nú. Jeg tek það aftur fram, að þetta er að eins mín skoðun; hinir úr stjórninni geta svarað fyrir sig. Háttv. þm. Dala. (B. J.) mintist á útsendingu meiri hl. frv. og skýrði þar rjett frá. Reyndi jeg að rannsaka það mál og talaði við póstmeistara. Sagði hann, að eigi hefði verið ætlast til, að svo færi sem fór, heldur að sendingin væri afgreidd með landpóstinum.

Magnús Kristjánsson Jeg bað um orðið vegna þess, að mjer virtist forseti ætla að bera upp dagskrána án þess að umræður yrðu um hana. En nú hefir það farið á annan veg, og gæti jeg því fallið frá orðinu, eða að minsta kosti verið stuttorður. Það kemur hjer fram, sem oftar, að erfitt er fyrir stjórnina að gera þinginu til hæfis. Stundum eru ákúrurnar fyrir það, að of lítið sje gert, en nú eru þær fyrir það, að of mikið hafi verið gert. Jeg leyfi mjer að segja, að það sje hálffruntaleg aðferð að vísa málinu þannig frá 1. umr. með dagskrá, því ekki hefði það þurft að tefja þingið stórum, þó það hefði verið athugað í nefnd. Það eru víst allir sammála um það, að um endanlega ákvörðun gat ekki verið að tala að þessu sinni. En hins vegar heldur engin vanþörf á, ef hægt væri að marka skýrar stefnur, og það sem fyrst. Því þrátt fyrir hið mikla starf milliþinganefndarinnar, þá veitir þó víst mörgum fullerfitt að átta sig, og því nauðsynlegt, að málið væri sem skýrast, þegar það liggur næst fyrir þinginu til athugunar og afgreiðslu. - Væri það líka gott, að málið kæmi í nefnd, vegna þessa mikla ótta, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) talaði um að vart hefði orðið meðal margra kjósenda víðs vegar um landið, að rasað væri fyrir ráð fram um úrslit þess. Annars hefi jeg ekki orðið var við þann ótta, nema þá hjá einstaka mönnum, og þá helst hjá fylgismönnum meiri hl. En þó sá ótti væri til staðar, þá tel jeg hann ástæðulausan, og þingi og stjórn vel til þess treystandi að fara hyggilega og gera það eitt, sem málinu gæti verið til gagns. Jeg skal svo bæta því við, að það er mitt álit, að allur dráttur sje skaðlegur. Ef til vill er búið að draga ýmislegt, sem til slíkra framkvæmda heyrir, of lengi, og því ver, sem hinu sama fer lengur fram. Að vísu hefir ástandið í heiminum undanfarið rjettlætt þetta að nokkru, en vonandi fer það nú að lagast og hætta að valda kyrstöðu í þessum málum. Jeg ætlaði að vera stuttorður, enda gefst vonandi tækifæri til þess að ræða þetta nánar síðar. Jeg vona, að öllum sje ljóst um atkv. mitt, að jeg er á móti dagskránni, og vona, að svo muni fleiri verða.

Sveinn Ólafsson Jeg ætla ekki, að þessu sinni, að tala um einstök atriði frv., en sný mjer að heildarbyggingu þess. Umr. hafa farið nokkuð á víð og dreif, og jafnvel hjá sumum út fyrir efnið, því að hjer liggur að eins fyrir til umræðu frv. til vatnsrjettindalaga, en ekki til sjerleyfislaga, svo sem ætla mætti af orðum sumra hv.þm. Því er haldið hjer fram, að almenningur óttist, að hjer eigi að lögfesta hættuleg og óþekt ákvæði, sem athuga þurfi betur; að hjer sje verið að færa belg yfir höfuð þjóðinni. Þetta er fáránleg yfirlýsing og tæpast af heilum huga fram komin. Með frv. því til vatnalaga, sem fyrir liggur, verður ekkert lögfest, sem eigi er áður í lögum hjer eða þá samstætt því. Ef um nokkra því líka hættu er að ræða, þá er hún þegar komin yfir oss með eldri lögum. Í frv. eru dregin saman í einn lagabálk fyrirmæli gildandi laga um vatnsrjettindi frá fyrri og síðari tímum og þar bætt inn í, sem eyður voru, eða löggjöfin ófullnægjandi, svo sem siðar mun sýnt. Til þess að finna þessum orðum mínum stað skal jeg nefna nokkra lagaþætti, sem teknir eru upp í frv., og því gert ráð fyrir að falli úr gildi, ef frv. verður að lögum. Þeir eru: Vatnsrjettindaákvæði Jónsbókar í 22., 24., 45. og 56. kap. landleigubálks, 2. kafli fossalaganna svo nefndu frá 1907, vatnsveitulög fyrir kauptúnin frá 1912, áveitulögin frá 1913, lög nr. 51. frá 1915, um rafmagnsveitur o. fl. Enginn getur í alvöru haldið því fram, að hætta stafi af því, að draga saman í heild þessi dreifðu ákvæði laga um vatnsrjettindi. Ef einhver uggur eða ótti er hjá landsmönnum við frv., sem jeg reyndar tel yfirskinsástæðu mótstöðumanna þess, þá ætti hann að stafa af nýmælum þeim, sem frv. flytur. Þau eru einkum í 5., 8., 9., 10. og 12., kafla og lúta að þurkun lands, vatnsmiðlun, umferð á vötnum, mannvirki í vötnum og stjórn vatnamála. Því nær öll þessi nýmæli eru sniðin eftir samkynja löggjöf annara Norðurlandaþjóða, og löguð eftir landsháttum hjer. En svo sem kunnugt er, hafa allar þessar þjóðir, eins og vjer Íslendingar, bygt vatnalöggjöf sína á þeirri sjereignarundirstöðu landeiganda á vatninu og hlunnindum þess, sem ríkt hefir hjer frá ómunatíð, og nýmælin geta þeirra hluta vegna alls eigi verið hættuleg. Annað mál er það, hvort þau eru nógu ítarleg, en reynslan ein getur þar skorið úr. Það leynir sjer að vísu ekki, að á bak við þessa vefengingu á haldkvæmi frv. liggur kórvilla sú, sem kom hjer fram fyrir ári síðan, að ríkið ætti öll vötn, jafnvel á löndum einstakra manna, en nú er því líkast, sem sumir stuðningsmenn hennar vilji ekki hafa hátt um hana. Jeg tók svo eftir, að hv.þm. Dala. (B. J.) væri óánægður við stjórnina út af því, að hún skyldi ekki hafa lagt ýms smærri frv. meiri hl. fyrir þetta þing, t. d. frv. um raforkuvirki, og stjórn vatnamála. - Jeg heyrði ekki, hvernig hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) svaraði þessu atriði, og því ætla jeg að fara um það nokkrum orðum. Ástæðan til þess, að frv. þessi hafa ekki verið tekin hjer með, er bersýnilega sú, að efni þeirra er tekið upp í frv. minni hl., þótt því sje þar á annan veg skipað en hjá meiri hl. Það hefði því verið tvítekning efnis, að bera þau frv. fram jafnhliða þessu frv. - Það kom fram hjá hv.þm. (B. J.), að fyrir þá skuld, að stjórnin hefði ekki borið fram þessi aukafrv., væri hjer ekki um neina samfelda vatnalöggjöf að ræða. Þetta skil jeg ekki. Hjer er einmitt um „heilsteypta“ vatnalöggjöf að tefla, þar sem bæði eru vatnsrjettindalög, og jafnframt lagt fram frv. til sjerleyfislaga um hagnýtingu á vatnsorku. Vatnalöggjöf þeirrar þjóðar, sem vjer hljótum hjer að mestu að hafa til fyrirmyndar, Norðmanna, er einmitt fólgin í þessu tvennu, og þó, að því er kemur til vatnsrjettindalaganna, ekki nærri eins ítarleg og frv. þetta. Jeg leiði hjá mjer að svara því, sem hv. þm (B. J.) sagði um eignarrjettinn að vatni. Jeg álít ekki æskilegt eða þarft að þræta hjer um það, hvort hinn germanski eða rómverski skilningur á þessum rjetti eigi betur við hjer á landi, eða hvor þeirra hafi verið hjer lögfestur. Það liggur öllum þeim í augum uppi, sem hleypidómalaust líta á málið. Jeg vil taka undir það með hv.þm. Ak. (M. K.), að ef samþ. ætti þá rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, þá væri máli þessu lítil virðing sýnd. Það er og gersamlega rangt hjá flm. dagskrárinnar (S. St.), að slík meðferð á málinu sje nauðsynleg, vegna ónógs undirbúnings. Málið er einmitt vandlega undirbúið, og ætti í raun og veru ekkert að vera því til fyrirstöðu, að lögleiða þegar í stað vatnsrjettindafrv. með litlum eða engum breytingum. - Hitt er eðlilegt, að ágreiningur nokkur verði um frv. til sjerleyfislaga, og að mörgum sýnist rjett að geyma það næsta þingi. Jeg endurtek það, sem hv.þm. Ak. (M. K.) sagði, að samþ. dagskrárinnar er óviðurkvæmileg skyndiafgreiðsla á þessu máli, og minna má eigi vera en að þm. fái að vinna að málinu og kynnast því, meðan þingtíminn varir, því að vissulega hafa margir þeirra enn þá kynst því of lítið.

Eiríkur Einarsson Jeg gæti í rauninni fallið frá orðinu, því að flest af því, sem jeg vildi sagt hafa, hefir komið fram í ræðum hv.þm. Ak. (M. K.) og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). - Mjer finst aðferð sú, sem rökstudda dagskráin felur í sjer, óhæfileg við það stórmál, er hefir verið lagt hjer fram sem stjórnarfrv. Jeg get fallist á það með hv.flm. dagskrárinnar (S. St.), að mál þetta er að mörgu leyti óathugað. En í sambandi við það þykir mjer ekki rjett að vísa því frá með rökstuddri dagskrá; mjer virðist einmitt því meiri þörf á að fela málið sjerstakri nefnd, sem væntanlega yrði skipuð mönnum úr hinum ýmsu flokksbrotum í þinginu. Jeg læt það í sjálfu sjer liggja milli hluta, hvort málið verður afgreitt á þessu þingi. En jeg veit, að kjósendur í Árnessýslu - og þeir ættu að hafa glöggasta tilfinningu fyrir þessu máli - ætluðust til, að þetta þing sýndi málinu fulla alúð, þótt þeir byggjust ekki við, margir hverjir, að það rjeði því til lykta. En því er ekki sýnd alúð með því að „humma“ það fram af sjer með rökstuddri dagskrá. - Þjóðin þarf að glöggva sig betur á málinu, og hvaðan á að mega vænta nánari upplýsinga, ef ekki einmitt frá þinginu? Jeg vil alls ekki leggja það til, að málið verði útkljáð á þessu þingi; en jeg vil, að því sje sýnd alúð með því að fela það sjerstakri nefnd til nánari athugunar.

Bjarni Jónsson Hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) svaraði ekki ýmsum efasemdum, sem jeg var í um afstöðu stjórnarinnar til þessa máls. Hann sagði, að ekki hefði unnist tími til að leggja smáfrv. fyrir þetta þing. Þetta virðist mjer ekki vera á neinum rökum reist, þar sem stjórnin hefir þó sjeð sjer fært að leggja vatnalögin fyrir þingið, sem eru vandasömust þessara laga. En mjer er spurn: Hví vill stjórnin ekki leggja fyrir þetta þing frv. um raforkuvirkjun, því að það gildir einu, þótt ekki verði nývirkjun næsta ár; þetta er sjálfsagður hlutur til þess að tryggja líf og heilsu manna, enda er þetta ekki deiluatriði. Allir eru sammála um nauðsyn þessa frv. Jeg fjekk ekki heldur svar við spurningu minni um virkjun Sogsfossanna. Jeg gat þess, að í fyrra hefði verið samþykt þingsál., sem heimilaði stjórninni fje til rannsóknar á virkjun þessara fossa. Og það er hverjum skynbærum manni ljóst, að fyrst þarf að rannsaka þetta vatnsfall, áður en hafist verður handa. Jeg er hissa á því, að stjórnin skuli ekki hafa hrundið þessari rannsókn neitt áleiðis, svo að þm. geti gert sjer það ljóst, hvort betur mundi borga sig, að landið annaðist virkjun fossanna, eða einhverju fjelagi væri fengin hún í hendur. Um þetta geta að eins sagt lærðustu verkfræðingar, þó ekki rannsóknarlaust, heldur að eins eftir ítarlega rannsókn. Og þessi rannsókn á að fara fram áður en þingið framkvæmir nokkuð í vatnamálunum. Hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) skírskotaði til þess, að þm. fengju að vita undirtektir þeirra, sem þykjast eiga eignarrjettinn. En þetta er hreint og beint aukaatriði. Því að ef landið virkjaði Sogsfossana til eigin afnota, yrðu þeir teknir, hver sem þættist hafa eignarrjett á þeim. Og það er aðalatriði þessa máls, að virkjunin fari sem fyrst fram. Fyrst á að vinda bráðan bug að virkjun smávatna til eigin afnota, til þess að fólk fái hið bráðasta yl, ljós og fegurð inn í híbýli sín, sjer til unaðar og heilsubótar, en fossaflið verði ekki hengingaról að hálsi landsmanna. - En hjer í þinginu er flokkur manna, sem er svo bráðlátur, að hann vill láta gera eitthvað; sama hvað er. En jeg álít, að fyrst eigi að rannsaka málið; og til þess, að bráðlæti þessara manna verði ekki að vitleysisflani, vil jeg láta rannsóknina fara sem fyrst fram. Þess vegna furðar mig stórlega á því, að stjórnin skuli ekki hafa getað gert enn þá neitt í þessu máli. Hefir stjórnin beðið vatnastjórnina sænsku að ljá sjer óhlutdrægan og lærðan verkfræðing, til þess að framkvæma þessa rannsókn? Jeg hefi margsinnis lagt það til. Og jeg hefi sýnt fram á nauðsynina á þessu, þar sem hjer eru engir, sem hafa vit á slíkri rannsókn En í Svíþjóð eru þaulæfðir verkfræðingar í þessum efnum, og þaðan væri víst hægt að fá besta ráðunautinn, sem völ er á til þvílíkra rannsókna. Á þessu ætti að byrja. Síðan ætti að byrja virkjunina undir handleiðslu verkfræðinga; ekki eins, heldur margra, og ekki eitt ár, heldur mörg ár. Jeg skal ekki fjölyrða um vatnastjórnina. Jeg veit, að jeg er ekki á sömu skoðun sem stjórnin um það atriði. Mjer hefir ekki tekist að koma henni í skilning um þörfina á, að hæfir menn þurfi að stýra slíku vandamáli. Ætti það þó að vera hverjum manni auðsætt, að nauðsynlegt er, að stjórnina annist menn, sem hafa eitthvert vit á vatnamálum. Jeg get vel skilið, að stjórnin hefir ekki komist enn þá í skilning um þetta; þess sáust ýms einkenni á síðasta þingi. En jeg hefi margsinnis bent á það, að vatnastjórnin væri illa komin, ef hún væri ekki í höndum manna, sem vit hafa á vatnamálum. Þá vildi hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) halda því fram, að það hefði verið of mikið verk fyrir stjórnina að leggja fram frv. meiri hl., sem er vandaðra og betur samið en frv. minni hl. En það er þó sannarlega ekki mikið verk að breyta ákvæði tveggja eða þriggja greina um eignarrjettinn, og að landið megi taka vatn ókeypis. Hjer getur ekki verið tímaleysi til að dreifa, heldur þá hinu, að stjórninni hefir þótt frv. minni hl. betur við sitt hæfi. Jeg skal leiða hjá mjer að minnast á alt, sem nú hefir sagt verið um þetta mál. Hv. þm. Ak. (M. K.) kvaðst ekki hafa orðið var við þann ótta, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) talaði um. Jeg skal ekki þrátta um það. En jeg hefi þó orðið var við mikinn ótta hjá mörgum manni við afdrif fossamálanna. Og síðast átti jeg tal í morgun við einn af helstu náttúrufræðingum þessa lands um fossamálin. (Jeg skal geta þess, að það var ekki bróðir minn). Hann var mjög áhyggjufullur um afdrif þeirra. Og þar, sem jeg hefi farið um sveitir landsins, hefi jeg víða orðið var við mikinn ótta hjá ýmsum greindari mönnum þjóðarinnar. Jeg skal játa, að það dregur ekki úr mínum ótta, að heyra þm. tala um málið. Jeg hlustaði nýlega á tal tveggja ungra manna. Þar komu greinilega fram þær tvær stefnur, sem ríkja í þessu máli. Annar hjelt fram þessari heimskulegu stefnu minni og annara, að vilja halda í þjóðernið, gera sjer ekki leik að því, að spilla því eða ofurselja það. Hann óttaðist, að svo kynni að fara, ef virkjað yrði í stórum stíl. Hinn var með mannkærleikann. Það væri fúlmenska ein að þykja vænna um sitt þjóðerni en annara. Við ættum að bráðna saman við alla mannkærleikahelluna í heiminum. Þið þekkið hana kann ske! Þeir, sem vilja hafa sterka og heilbrigða einstaklinga, þeir vilja einnig hafa sterkar og heilbrigðar þjóðir; því það er eins ástatt um þetta tvent. Hver einstaklingur hefir sitt sjerstaka eðli, hugsun og hæfileika, og eins og er um þjóðirnar. Engir vilja missa einstaklingseðli sitt, og þeir, sem skilja afstöðu þjóða og einstaklinga, þeir vilja ekki láta herða snöruna að sínum eigin hálsi, og glata þeim arfi, sem þeim ber að láta eftirkomendum sínum í skaut. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði um nýmælin í þessu frv. og kvað þau bygð á germönskum skilningi, eða nánar tiltekið, á norskum skilningi. Jeg veit ekki til, að Norðmenn hafi lagt nokkurn skilning í okkar lög, heldur að eins í sín. Og það er alveg nýr fróðleikur að tala um germanskan og rómanskan skilning á íslenskum lögum. Jeg hefi að minsta kosti ekki heyrt slíkt fyr, og vil jeg ekki tefja tímann með því að fara lengra út í það. Það kann að vera rjett hjá hv. 1. þm. Árn. (E. E.), að þetta mál vanti undirbúning, en það vantar ekki þann undirbúning, sem hann vill veita því. - Þingnefnd hefir ekkert við málið að gera á því stigi, sem það er nú. Það, sem vantar, eru rannsóknir, mælingar og áætlanir, og það er svo vendilega ómögulegt, að þingdeild geti veitt slíkan undirbúning, að mann kynni að furða, að slíku skuli haldið fram.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg ætla að eins að drepa á eitt atriði í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Hann spurðist fyrir um það, hvers vegna engar rannsóknir hefðu farið fram, og er þar því til að svara, sem nú skal tekið fram. Þegar síðasta þingi var lokið, var komið fram á haust, vetur fyrir dyrum, og gátu þá engar rannsóknir fram farið, því þær eru mjög bundnar staðháttum og árstíðum. Hjer á landi eru heldur engir þeir menn, sem færir væru um að standa fyrir þessum rannsóknum. Um það atriði, að fá hingað lærða og reynda menn til rannsókna, hefi jeg fátt eitt að segja. Stjórnin hefir ekkert gert í því máli; tíminn stuttur, ráðherraskifti í vændum, og því skaðlaust, að þetta, sem og annað, sem að vatnamálum lýtur, biði væntanlegs atvinnumálaráðherra.

Gunnar Sigurðsson Jeg er að mestu sammála hv.þm. Ak. (M. K.) og hv. 1. þm. Árn. (E. E.), og þarf því ekki að endurtaka það, sem þeir hafa sagt. En það eru tilmæli mín til hv.þm.N.- Ísf. (S. St.), að hann taki aftur dagskrá þá, sem hann hefir borið hjer fram. Jeg sje ekki, að málið geti haft neitt ilt af því, að vera rætt hjer og íhugað á þingi. Það er enn mjög óljóst fyrir mönnum, og gæti meðferð þingsins orðið til að skýra það. Það hefir verið talað um ótta í þessu máli, ótta við það, að málinu verði hroðað af í flaustri og með lítilli fyrirhyggju. Jeg hefi lítið orðið var við þennan ótta, en eflaust er hann samt til. En jeg veit um annan ótta. Jeg veit, að margir eru hræddir um, að þetta mál, sem svo mörg önnur, verði kæft með drætti og skriffinsku. Það er sá ótti, sem er á rökum bygður. Meðferð fyrri þinga á málinu sýnir það ljóslega; alt hefir lent í ákvörðunarlausu hringli, skriffinsku og drætti, og til þess eru vítin að varast þau fyrir þetta þing, að það geri sig ekki sekt í því sama. Ef þingnefnd yrði til þess að draga skýrar línur í þessu máli, skera niður aukaatriðin og benda á kjarnann, þá væri vel. Jeg vil því endurtaka þau tilmæli mín, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) taki dagskrána aftur. Því sje nokkurt mál þess vert að vera rætt á þessu aukaþingi, þá er það þetta mál.

Gísli Sveinsson Við skildumst svo við þetta mál á síðasta þingi, að því var öllu vísað til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá. Það var gert af ásettu ráði og með ljósri vitund um það öngþveiti, sem málið var komið í; flækjan var orðin flóknari en svo, að úr henni yrði greitt. Þótt jeg ætti talsverðan hlut í þessu máli á síðasta þingi, og hefði, þar sem jeg var frsm. meiri hl. nefndarinnar hjer í hv deild, orðið að kynna mjer það í öllum atriðum, þá fjellst jeg þó á dagskrána. Mjer var það ljóst, að þrátt fyrir öll þau kynni, sem nefndin hafði af málinu, þá höfðu þeir þm., sem fyrir utan stóðu, ekki gert sjer málið nægilega ljóst til þess að taka ákvörðun um það. Við því var heldur varla að búast, því að málið var mikið fyrirferðar, og hv.þm. vantaði tæki og tíma til að athuga það sem skyldi. Það getur hver og einn sagt sjer það sjálfur, að utan þings muni þekkingin á málinu yfirleitt mun minni. Þjóðinni er algerlega ómögulegt að taka þegar í stað nokkra ákvörðun í málinu, og ef eitthvað yrði afráðið nú, þá væri það gert að þjóðinni forspurðri eða sama sem fornspurðri. En þó að þannig sje ásatt um marga háttv.þm. og þjóðina í heild sinni, þá verður ekki sagt, að málið skorti allan undirbúning. Milliþinganefndin starfaði lengi að þessu máli enda liggur mikið eftir hana að vöxtum til. Á síðasta þingi fjallaði 12 manna samvinnunefnd beggja deilda um málið og vann að því nær allan þingtímann. Sú nefnd bar fram till. í málinu, miðlunartill., og var það hennar skoðun, að óhætt væri að samþykkja þær þá, en þó varð það úr, að málinu var vísað til stjórnarinnar, og átti hún að vinna úr öllu því, sem fram var komið, eitthvað, sem fært þætti að leggja fyrir þing. Menn vissu, að von var á þessu aukaþingi, vissu hve skamt mundi líða milli þinga, og að hlutverk þessa þings yrði það eitt, að afgreiða stjórnarskrána og mynda stjórn. Enginn bjóst víst við því, að fossamálin kæmu nú til sögunnar, enda enginn tími til að vinna úr þeim svo að gagni yrði. Þetta hefir líka farið svo. Hæstv. landsstjórn hefir nú kastað málinu ókörruðu til þingsins aftur, og er það illa farið. Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) ber það fyrir, að hann hafi viljað gefa þinginu tækifæri til að ræða málið, ef því sýndist svo, en það hefði hæstv. ráðherra (S. J.) átt að geta sagt sjer sjálfur, að málið hafði hjer ekkert að gera á þessu stigi. Það er sami grauturinn nú og þá, og ástæðulaust að láta þingið hræra í því enn á ný. Stjórnin hefir alls ekki gert það, sem henni bar að gera, en það var að undirbúa málið áður en hún legði það fram fyrir þing. Jeg vil ekki álasa stjórninni fyrir það, að hún hefir enn ekki undirbúið málið, til þess hefir enginn tími verið, en það var óþarfi af henni og í alla staði ótilhlýðilegt að fleygja nú í þingið þeim skófum, sem flestum þótti viðbrendastar á síðasta þingi. Hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) viðurkennir það, að tími hafi ekki unnist til undirbúnings, og hann er ekki frá því, að fallast á þá dagskrá, sem fram er komin. Mig furðar á því, að þeir hv.þm., sem heldur virðast hallast til þeirrar hliðar, sem hæstv. ráðh. (S. J.) er, skuli nú snúast á móti honum. Reyndar er þetta ekkert nýtt, því hæstv. ráðherra (S. J.) hefir orðið að reyna það áður, þegar hann vegna sannfæringar sinnar og samvisku hefir tekið ákveðna afstöðu til mála, eða fylgt þeim fast fram, að þá hafa þessar stoðir hans þráfaldlega fallið frá honum. Það hefir verið um það talað, hvort þessu máli skuli varpað til nefndar eða ekki. Ef svo verður gert, þá er ekki vafi á því, að þingið lengist að miklum mun, því ekki mun því slitið meðan nefndir starfa. Nefndin hlyti að fá einræði, að kalla mætti, yfir gangi málsins, og væri ekki hægt að varna því, að allir hlutar kæmu þar fram. Hún starfaði eins lengi og henni þætti henta, klofnaði í marga parta, sendi kynstrin öll af till. og nál., og alt yrði þetta gert til að losna við „skriffinsku“. Það yrði ekki hjá því komist, að þing stæði fram á sumar, ef sýna ætti þessu máli alla þá „skriffinsku“ og „alúð“, sem um er talað. Háttv. þm. kemur saman um það, að þingið eigi að vera stutt að þessu sinni. Stjórnarskráin og stjórnarmyndunin eru einu verkin, skylduverkin, sem fyrir liggja. Annað er hjer ekki að gera, nema það sem upp kynni að koma óhjákvæmilegt. Það er með öllu meiningarlaust að hanga fram á sumar yfir málum, sem ekki verða afgreidd og ekkert er upp úr að hafa að svo komnu máli. Undirbúning getur þingnefnd ekki veitt málinu, eins og sakir standa. Áður en það á að koma aftur til þingsins kasta, verður að fara fram hlutlaus rannsókn á því, sjerfræðilegar athuganir og vendileg vinsun úr því, sem fram er komið. Á þessu á svo að byggja þann grundvöll sem þingið getur starfað í. Þetta er verk stjórnarinnar, og á málið því enn þá best heima hjá henni. Jeg býst við, að það sje þar vel geymt og betur komið en hjer, hvað sem um vinnubrögðin verður. Mig furðar á því, að hæstv. landsstjórn, og þá aðallega hæstv. forsætisráðh. (J. M.), skuli ekki hafa lagt áherslu á að hafa málið betur undirbúið, ef það á annað borð átti þó að koma inn á þing nú. Það hefir verið valið það frv. frá þinginu í fyrra, sem verst var að formi til, hrærigrautur frá upphafi til enda. Miðlunarfrv. þingnefndarinnar, eða meiri hl. frv., því eftir því var hitt sniðið að forminu til, var mun betra að frágangi og niðurskipun, enda starfaði að því maður, sem hafði tekniska þekkingu á málinu, sem sje verkfræðingur. Stjórnin hefði átt að halda sjer við það frv., að minsta kosti taka þá teknisku grind, því hún var í alla staði viðunandi. Það hefði ekki átt að vera mikill vandi að breyta frv. í þá átt, er stjórnin vildi, setja í rammann þær efnismyndir, sem henni þótti bestar. Í stað þess að fara þessa sjálfsögðu leið hefir hæstv. landsstjórn valið þann rammann, sem hornskakkastur var og mest gallaður að öllu leyti. Í frv. hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem hjer er nú komið fram aftur, jeg á við sjerleyfisfrv., ægði öllu saman, þar var ómögulegt að átta sig á neinu, og jeg hjelt, að menn gætu orðið sammála um það, án tillits til skoðana í fossam., að það frv. væri óhafandi að formi til. Það gat heldur enginn búist við öðru, þar sem hv.þm. (Sv. Ó.) vantaði alveg tekniska þekkingu á málinu og engin von til, að hann gæti aflað sjer hennar í fljótu bragði. Jeg verð því að vera þeirrar skoðunar, að það beri að vísa þessu frv. frá og láta málið bíða næsta reglulegs Alþingis. Jeg mun því greiða atkvæði með þeirri dagskrá, sem fram er komin. Háttv. þm. Ak. (M. K.), og þeir hv.þm., sem eftir honum hafa japlað, hafa kallað aðferðina „fruntalega“. Það er alleinkennilegt, að hv.þm. (M. K.), sem gerir gælur við hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.), skuli viðhafa þessi orð um aðferð, sem hæstv. ráðh. (S. J.) í rauninni hefir fallist á.  (Atvinnumála- ráðh.: Jeg hefi ekki orðið var við þær gælur)  . Það er ef til vill ekki rjett að segja, að hv.þm. (M. K.) hafi gert sjer gælur við hæstv. ráðh., heldur við þá, sem í kring um, hann standa. En hvað sem því liður, þá eru þessi orð fruntalegri en aðferðin, og hafa þau eflaust hrotið af vörum hv.þm. (M. K.) í hita, enda stundum nokkuð laus á kostunum í orði. En það er misskilningur, að aðferðin sje fruntaleg. Dagskráin er hógvær og kurteist orðuð, enda viðurkend af hæstv. ráðherra, sem hlut á að máli. Hann á mest undir því, hvernig þessu frv. hans verður tekið. Nokkrir hv.þm. hafa viljað láta málið ganga til nefndar, en vilja þó enga ákvörðun láta taka í því á þessu þingi. Þeir byggja á þeim misskilningi, að málið hafi gott af slíku. Það hefir verið margtekið fram, að þingnefnd getur engan undirbúning veitt, frekar en orðið er, engar upplýsingar gefið, ekkert gert fyrir málið. Þetta hljóta menn að skilja. En hjer tala nýir menn; þeir vilja fá að grauta í málinu, þeir líka, því ekki það? Við hinir höfum fengið að grauta í því, þeir þykjast órjetti beittir, þeim finst ef til vill ekkert gaman að sitja á þingi, nema þeir fái að sýna visku sína í fossamálunum, og svo á að loka þá úti með einni dagskrá! Það er von, að þeir berjist á móti henni. En veri þeir vissir, málið kemur á sínum tíma til þingsins. Eins ber enn að gæta í þessu máli, og það er þjóðin. Hún hefir ekki látið skoðun sína í ljós, hún hefir ekki verið spurð. Hún hefir heldur ekki enn skilyrði til að svara, henni er málið ekki svo kunnugt, að hún geti vitað, hvað hún vill. Tíminn, sem líður til næsta reglulegs þings, á að nota til þess að undirbúa málið og skýra það fyrir þjóðinni meðal annars. Það hefir verið talað um „ótta þjóðarinnar“ um það, að þessu máli verði óheppilega til lykta ráðið. Jeg veit, að þessi ótti er til, þó sumstaðar sje hann lítill eða enginn. Það má um það deila, á hversu gildum rökum hann sje bygður, en um hitt verður ekki deilt, að sá ótti er rjettmætur og heppilegur, sem hnígur að því, að þessu máli verði ekki flaustrað af áður en þjóðin veit, hvað um er að vera. Skoðanir manna eru mjög skiftar, og er margt, sem fram er komið, mjög athugavert, og fleira sem getur orkað tvímælis. Það er því síður en svo heppilegt að hrapa að neinu nú, og dráttur gerir málinu ekkert til, að minsta kosti ekkert ilt. Það hefir enginn málsmetandi maður meðal þjóðarinnar, mjer vitanlega, ætlast til þess, að frv. þessa efnis yrði lagt fyrir þetta þing. Það lítur út fyrir, að hæstv. landsstjórn hafi gert það óviljandi, og er þá ekki ástæða til, að þingið fari að grauta meira með það að þessu sinni.

Eiríkur Einarsson Jeg vil bæta því við og ítreka það, sem jeg hefi áður sagt, að ef nokkurt mál verðskuldar að fara til nefndar, þá er það þetta. Það eru að ryðjast í nefndir ýms önnur mál, sem eiga ekkert erindi. Ef mönnum er það heilindi að hafa þingið stutt, þá eiga þeir ekki að koma með slík mál, eða eyða miklum tíma í þau, þar sem engin nauðsyn krefur, að þau verði afgreidd eða rædd á þessu þingi. Jeg get nefnt í þessu sambandi t. d. heilan sifjabálk, sem fram er kominn, og fleira og fleira. Aukaþing á ekki að fjalla um slík mál. Þetta þing er komið saman til að afgreiða tvö mál, sem oft hafa verið nefnd, og svo til að ræða önnur þau mál, er nauðsyn knýr til að tekin sjeu til athugunar. En slíkt mál er fossamálið, og á það að hafa forsæti fyrir öðrum málum. Það er greinilegt um þessa dagskrá, hvar fiskur liggur undir steini. Þeir, sem eru á móti málinu, verða með henni, því þeim er ekkert kærara en að það verði kæft að fullu og öllu. Þeir, sem eru hálfir og nenna ekki að sýna málinu alúð, þeir verða og með henni, og virðast þeir láta sig litlu skifta, til hvers þingtíminn fer. Það er talað um, að málið vanti undirbúning, og svo er spurt, hvaða undirbúning það fái, þó kákað sje við það nú, en það látið óútkljáð. Í þessu sambandi vil jeg ítreka það, að einmitt af því, að málið vantar undirbúning og þjóðin er ekki búin að átta sig nógu vel á því, eins og haldið er fram og jeg er sammála um, því sjálfsagðara er, að þetta þing taki málið til rækilegrar athugunar á meðan það á setu hvort eð er, þótt það yrði að engu leyti afgreitt sem lög frá þinginu. Ef málið kemst í nefnd og til umræðu, gætu þm. látið í ljós og leitað skýringa viðvíkjandi mörgum málsatriðum, sem kunna að vera vafasöm. Því málið þarf að skýrast að mörgu öðru leyti en því, er snertir mælingar og rannsóknir sjerfræðinga, enda er það einnig þingsins að athuga, hvað næst liggi slíkra rannsókna. - Og þeim, sem mest þykir vanta á undirbúning vatnamálsins, stendur það fjarst að andæfa nefndarskipun og umræðum. Og hverjum stendur það nær en einmitt háttv.þm. að ræða slík mál, gera tillögur og benda á leiðir til heillavænlegra málaloka? Á þessu stigi málsins er það sjerstaklega nauðsynlegt, ef það er ætlunin að leita einhverrar úrlausnar á vatnamálunum á næsta reglulegu Alþingi. Jeg vildi leyfa mjer að benda á það, að þar sem vatnahjeruðin eystra, Árnesingar og Rangæingar, hafa nú við síðustu kosningar algerlega skift um fulltrúa sína til Alþingis. Þá er einnig á það að líta, að þessi hjeruð, sem nýbreytnin við fyrirhugaða vatnavirkjun hlýtur sjerstaklega að koma niður á, hvort sem það verður meir til góðs eða ills, eiga rjett á því að fá áheyrn Alþingis um svona mikilvægt mál, þegar það og er hæstv. landsstjórnin, sem kveður sjer þar hljóðs, með frv. þeim, er hún leggur fram, og hinir nýkjörnu fulltrúar vatnahjeraðanna hafa fylstu ástæðu til þess að vilja komast að, hver andi þingsins er um málið, jafnframt því að láta eigin vilja sinn í ljós um mesta áhugamál kjósenda sinna og jafnvel alls landsins. Jeg vil því eindregið mótmæla dagskránni, því ef nokkurt þingmál verðskuldar, að um það sje rætt, þá er það fossamálið. Og ef nokkrir þm. greiða atkvæði með þessari rökstuddu dagskrá, þá eru það þeir, sem engar framkvæmdir vilja í málinu, og er mest umhugað um, að það sje dregið á langinn.

Pjetur Jónsson Jeg er nokkurn veginn á sama máli og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að það hefði raunar ekki þurft að liggja fyrir þessu þingi að ræða þetta mál. Lít jeg svo á, að stjórnin, sem búin var að sækja um lausn, hafi ekki verið knúð til að skifta sjer af málinu, heldur sú stjórn, sem tekið gæti málið að sjer, sem slík, til fullkomins flutnings. En úr því málið er komið fram í þinginu, get jeg samt ekki verið því samþykkur, að það sje felt frá nefnd. Jeg álít, að málið hafi heldur en hitt gott af því, að það skýrist fyrir mönnum og menn glöggvi sig enn þá betur á því. Jeg ætlast ekki til, að það sje látið tefja fyrir þinginu; því við úrslitum býst jeg ekki í þetta sinn. En ef við þingm. sitjum hjer saman um alllangan tíma hvort sem er, sýnist, að rjett sje að nota tímann til þess að átta sig betur á málinu. Jeg segi fyrir mig, að jeg hefi ekki haft tíma til að lesa það niður í kjölinn, og jeg get vel búist við því, að svo sje um fleiri. Sem sagt, jeg álít, að málið græði á því, að nefnd sje kosin í það, sem ræði það meðan tími vinst til, en vil þó ekki, að það lengi þingið fram yfir þarfir fyrir önnur málefni þingsins.

Sveinn Björnsson Það, sem kom mjer til þess að taka til máls, voru orð hv. 1. þm. Árn. (E. E.). Hann sagði, að þeir einir greiddu atkv. með hinni rökstuddu dagskrá, sem engar framkvæmdir vildu í máli þessu. Það sýnist vera skoðun hv.þm. (E. E.), að ekki sje hægt að sýna máli þessu alúð á annan hátt en að kjósa í það nefnd Jeg vil, fyrir hönd þessara manna, mótmæla ummælum þessum, og er algerlega gagnstæðrar skoðunar. Jeg álít, að það mundi að eins tefja fyrir málinu að setja það í nefnd. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) mintist á ótta og sagði, að það væri óttinn við dráttinn og skriffinsku, sem setti beyg í menn í þessu máli. Sá ótti greip mig, fyrst þegar jeg sá þessa bók (nefndarálitin), og get jeg vel ímyndað mjer, að margur kjósandi eigi fult í fangi með að átta sig á málinu við lestur þessarar miklu bókar. Því meiri skriffinska, því erfiðara verður fyrir kjósendur að átta sig. Að fara nú að setja málið í nefnd er sama sem að auka skriffinskuna og gera mönnum enn þá erfiðara að kynnast kjarna málsins. Mjer finst frekari ástæða til þess, að gerður sje útdráttur, handhægur og skilglöggur útdráttur, úr þessu mikla nefndaráliti; það mundi auka skilning manna á málinu og verða því til margfalt meiri blessunar en þótt menn færu að setja það í einhverja pappírsnefnd og bæta við enn einu skriffinskunefndaráliti. Það hefir verið tekið fram, að þau störf, sem vanti enn til undirbúnings málinu, liggi síst best við starfi þingnefndar, og því er jeg algerlega samþykkur. Jeg vil sýna málinu fullkomlega alúð, en það vantar enn þá rannsóknir, sem geta leiðbeint mönnum og komið mönnum í skilning um, hvernig þetta mál liggur fyrir „praktiskt“. Áður en þetta er fengið getur engin stjórn, ekkert þing, og eigi heldur kjósendur, tekið afstöðu í málinu. Jeg vil eindregið, að rannsóknir sjeu gerðar, og legg áherslu á það Hv. 1. þm. S.-Þ. (P. J.) ljet það í ljós, að það væri verkefni fyrir þingnefnd að lesa sig inn í málið. Getur verið. En ekki virðist mjer heppilegt að lengja þingið til þess að nota þingtímann eins og nokkurskonar upplestrarleyfi fyrir þá nefnd. Hins vegar tel jeg eðlilegt, að kosin sje sjerstök nefnd til að athuga tilboð þau, um afhendingu í hendur landsstjórnarinnar á Sogsfossunum, sem stjórninni munu hafa borist. Jeg held, að það væri æskilegast að þingið reyndi að ljúka sem fyrst störfum sínum, og álít jeg, að á því hvíli engin skylda að steypa sjer út í málalengingar, sem ekkert er upp úr að hafa, af einhverri fordild. Jeg get því greitt rökstuddu dagskránni atkvæði mitt og er sammála hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), er hann sagði, að hann áliti, að stjórnin og hv. deild gæti vel sætt sig við þessa dagskrá.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Þó að jeg geti sætt mig við það, þá má það ekki skiljast svo, að jeg geri það fyrir hönd flokks þess, er jeg telst til. Ræður margra hv.þm. benda í þá átt, að málið sje tekið til umr. Jeg bað um orðið vegna atriðis, sem kom fram í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.). Hinn fyrnefndi var ekki vonlaus um, að útvega mætti útlendan ráðunaut til að athuga málið. Jeg vil geta þess, að ekkert hefir enn þá verið gert til að útvega hann nú þegar, en tilraun hefir verið gerð í þá átt, að það gæti síðar orðið. Mjer dylst ekki, að á þessu atriði byggist mjög mikið, og mun komandi stjórn taka það mál til athugunar og úrgreiðslu.

Eiríkur Einarsson Að eins stutt athugasemd. Það gleður mig, að hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) vill sýna málinu alúð - en einkennilegt að vilja endilega fá útdrátt úr þessu nefndaráliti. Hv. þm. (Sv. B.) getur ekki verið alvara, ef hann vill halda því að þinginu, að almenningur geti á nokkurn hátt áttað sig betur á málinu með útdrætti af öllum þeim tvístraða vilja, er lýsir sjer í skrifum fossanefndarinnar. Jeg held, að það yrði fremur til þess að rugla þjóðina. Jeg vil endurtaka það, að þar sem nýtt þing er kosið, þá getur líka verið kominn nýr vilji inn í þingið.  (B. J.: Gamall)  Jeg álít, að það sje sæmra að gefa þessu alvarlega máli gaum heldur en að skrifa æsingagreinar í misjöfn blöð fyrir kosningar um það mál, sem helst þarf að ræða með stillingu. Jeg verð að álíta, að eitthvað blandinn vilji liggi á bak við það, að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá, eins og hjer hefir fram komið, eða vilja styðja hana.

Sigurður Stefánsson Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), hvort jeg vilji ekki taka aftur hina rökstuddu dagskrá mína, þá svara jeg því, að jeg vil það ekki. Jeg gekk ekki að því gruflandi, að henni yrði mótmælt - enda hefir sú raunin orðið á, og nú álít jeg, að fossamálið hafi ekkert gott af því að vera sett í nefnd. Stjórnin játar því, að hún hafi ekki haft tök á því að afla sjer upplýsinga um málið, og hún á þó óneitanlega hægara með það en þingnefnd. Jeg verð að frábiðja mjer þær getsakir hv. 1. þm. Árn. (E. E.), að hjer liggi nokkur fiskur undir steini. Jeg þykist hafa engu minni áhuga á fossamálunum en hv.þm. Austanverja. Þegar þingið vísar máli til stjórnarinnar, og þegar stjórnin leyfir sjer að leggja málið ókarrað fyrir þingið aftur, þá er eina rjetta aðferðin að fá henni málið aftur í hendur. Virðingu þingsins er misboðið með framkomu stjórnarinnar, að hún skuli leyfa sjer að koma með málið í slíku ásigkomulagi og það er í. Að vissir þm. hafi meiri formlegan rjett til þess að tala um málið en aðrir, það skortir mig skilning til að skilja.

Magnús Pjetursson Jeg skal að eins nefna eitt eða tvö atriði, sem jeg ætlaði að leggja dálítið meiri áherslu á en hinir ræðumennirnir hafa gert, sem stutt hafa þá dagskrá, sem hjer er fram komin. Og verð jeg því að taka í sama strenginn og hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) um það, að hv 1. þm. Árn. (E. E.) skuli leggja svona órökstuddan sleggjudóm á þá menn, er greiða kunna þessari dagskrá atkvæði sitt; því að það eru að eins sleggjudómar, sem hann kveður upp, án þess að þeir hafi við rök að styðjast. Og tel jeg naumast vansalaust fyrir hv þm. (E. E.) að fara svo stórum orðum um hug þessara manna til sjálfs aðalmálsins, þar sem hann enga hugmynd getur haft um slíkt. Svo vil jeg leggja áherslu á annað, það, að mjer þykir hv. 1. þm. Árn. (E. E.) hafa farið þar nokkuð mikið kringum sjálfan sig og komið, vægast talað, undarlega fram, með því að hann hefir bæði nú og fyr, ásamt öðrum hv.þm., lagt áherslu á, að þetta þing verði sem styst. En svo tók hann það fram í sinni fyrstu ræðu um þetta mál, og ljet ótvírætt þá skoðun í ljós, að þetta mál bæri að taka fyrir og láta nefnd fjalla um það, og tilgangurinn var sá, að hún gæti komið fram með till. í því, svo að menn áttuðu sig betur á málinu. En hvernig ætti það að verða án þess, að menn ræddu málið ítarlega, en við það hlýtur þingtíminn að lengjast. Það þarf þá að kjósa 12 manna nefnd í málið, því jeg tel sjálfsagt, að hv.Ed. vilji verða samferða, og bíða eftir því, að þessir 12 menn komi sjer saman, eða þá komi kann ske allir með till. í því, till., sem eiga að vera svo rökstuddar, að þjóðin geti áttað sig á þeim og haft not af þeim; þá hlýtur mjög mikill tími að fara í það, svo mikill, að jeg er sannfærður um, að þá verður þetta þing sumarþing að lokum. Jeg lít svo á, að þegar talað er um að greiða atkv. um þessa dagskrá, þá sje í raun og veru verið að ræða um, hvort þetta þing eigi að verða langt eða stutt, og þeir, sem greiða dagskránni atkv., greiða um leið atkv með því, að þetta þing skuli ekki lengja að óþörfu,  (Þór. J.: Heyr!)  og sjest þá best, hver hugur fylgir máli hjá þeim, sem hæst hefir í látið um að stytta þingtímann.

Magnús Kristjánsson Allmargir hv.þm. hafa gert mjer þann heiður, að minnast á afstöðu mína til þessa máls, en jeg sje ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um það, nje heldur það, hvort sæmilegt sje að vísa málinu á bug, eins og hjer hefir verið talað um. Þó get jeg ekki stilt mig um að víkja nokkrum orðum að smáhníflum, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sendi mjer. Hann var mjög kampakátur yfir því, að jeg væri að gera gælur við hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.); hann hefir nú sjálfur lýst því yfir, að þessi ummæli væru tilhæfulaus, eins og fleira hjá þessum hv.þm. (G. Sv.), og get jeg því leitt það hjá mjer, sem annað marklaust hjal. En það var annað, sem sami hv.þm. (Sv. Ó.) hjelt fram og frekar gæti talist miður sæmilegt, þar sem hann gaf í skyn, að jeg væri nokkuð laus á kostunum. Jeg veit satt að segja ekki, hvort hjer hefir nokkur dýpri meining legið á bak við. En jeg held nú, að eins vel mætti segja, að sá þm. (G. Sv.) væri dálítið víxlaður á góðganginum. Hv. þm. Dala. (B. J.) þarf jeg ekki að svara; hann veittist ekkert að mjer persónulega. Aðalatriði þessa máls er það, að þau frv., sem hjer liggja fyrir, gætu orðið til þess, að greiða fyrir málinu, ef hv. þing sjer sjer fært að taka þau til íhugunar, en það er einmitt þetta, sem dagskrármönnunum virðist vera svo meinilla við. Það er hins vegar víst, að það eru margir aðrir hv.þm., sem óska eftir að fá þeim spurningum svarað sem fyrst, hvort leyfa eigi útlendum og innlendum að starfrækja eitthvað af því ótæmandi vatnsafli, sem er í landinu. Þetta má líta á frá tvennu sjónarmiði. Sumir vilja ekkert láta starfrækja, nema nokkur þúsund hestöfl Sogsfossanna til hagnýtingar fyrir Reykjavík. Að þessu leyti álít jeg að það sje skylda þingsins að taka þessi frv. til meðferðar, til þess að gera eitthvað til að fá þeirri spurningu svarað, sem jeg hefi áður talað um. Jeg skal svo eigi fara fleiri orðum um þetta, en að eins geta þess, að mig furðar á því, að hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) skuli taka því með þökkum, sem sumir hv.þm. hafa viljað drótta að honum, að hann vilji fá aftur framan í sig lagafrv. þau, sem hann hefir nú lagt fyrir þingið. En jeg hygg, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafi leyft sjer að leggja alt of mikið í orð hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.), enda mun það ekki rjett, að hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) hafi verið að mælast til þess.

Gísli Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að mótmæla því, að svo kölluð vatnahjeruð austanfjalls hafi nokkurn sjerstakan rjett til þess, frekar en önnur hjeruð landsins, að fara að grauta í vatnalögunum, þar sem öllum kemur saman um, að ekkert verði til gagns gert á þessu þingi, en öllum ætti að vera það fyrir mestu, að málið fengi þá athugun, sem þingið í fyrra stofnaði til að það fengi, áður en farið yrði að ráða því til lykta. Þótt þessi hjeruð hafi góð vötn rennandi um sig, þá neita jeg því, að þessir menn hafi nokkurn sjerstakan rjett að fá nálin inn á þingið nú, enda hefi jeg eigi heyrt annað á mörgum þessara fulltrúa en að þeir hafi ekki hugsað sjer annað en að þessi mál færu aftur út úr þinginu án frekari aðgerða. Þm. S.-Þ. (P. J.) vildi láta taka sjerstaklega fyrir annað mál, sem ekki er fram komið enn þá, en þetta er á móti þingsköpum. Og það er enginn vafi á því, að það er óþarft að fara að skipa sjerstaka nefnd í mál, sem ekki er komið fram enn, enda er það svo, að þetta mál heyrir alveg eins vel undir fjárhagsnefnd eins og fossanefnd, en auðvitað mætti þó skipa sjerstaka nefnd til þess að athuga það. Hv. þm. Ak. (M. K.) þarf jeg ekki að svara; hann fór ekkert út í það, sem okkur greindi á um. Og í tilefni af því, er hv.þm. sagði, að jeg hefði sagt, að hann væri að gera gælur við hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.), skal jeg geta þess, að gælurnar komu ekki harðast niður á hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.), heldur á þeim, sem næstir honum standa, og eru því engin meiðyrði í því. En hvað snertir þau orð mín, að hann væri nokkuð laus á kostunum, að þau sjeu ósæmileg, þá voru þau að minsta kosti eins fyndin eins og það, sem hann sagði um mig, að jeg væri nokkuð víxlaður á góðganginum. Þegar hv.þm. (M. K.) komst inn á efnið, vildi hann, að þingið lýsti yfir því, hvort það vildi veita sjerleyfi eða ekki. En það er nú einmitt, sem helst þarf sjerstaks undirbúnings með, og það er þess vegna ein af þeim síðustu spurningum, sem þurfa að koma fyrir alla hv.þm. og þessa þjóð.

Jón Auðunn Jónsson Mjer virðist deilan standa um það, hvort málið græði meira á að komast í nefnd eða verða vísað aftur til stjórnarinnar. Af þeim ræðum, sem hjer hafa komið fram, og skv. skoðun minni á málinu, finst mjer, að málið fremur græði á að láta það bíða reglulegs þings heldur en að setja þingnefnd í það. Ástæðan til þess er sú, að jeg tel málið munum tapa á því, að fara í nefnd án frekari undirbúnings eða rannsóknar, því það er gefinn hlutur, að þar mundu verða eins margar skoðanir og mennirnir eru. Og meðan það er víst, að þingið muni ekki ganga frá málinu, sje jeg því minni ástæðu til að setja málið í nefnd. Jeg álít, að það hlyti að lengja þingtímann, yrði málið sett í nefnd, og þar sem jeg álít, að málið myndi ekki græða á nefndarskipun og ekki rjett að lengja þingtímann, mun jeg greiða dagskránni atkv. mitt. Háttv. þm. N-Ísf. (S. St.) ávítti stjórnina fyrir að leggja málið fyrir þingið, en stjórnin getur haft fullgildar ástæður til þess. Margir nýir þm. hafa nú bæst við, og einnig hafa raddir komið frá þeim um, að málið yrði nú lagt fyrir. En þrátt fyrir þetta álit jeg undirbúning málsins nú ekki svo góðan, að rjett sje að taka það fyrir þingið nú, og það því fremur, sem það mun lengja þingtímann. Jeg vona, að það hafi verið fljótræði hjá hv. 1. þm. Árn. (E. E.), er hann vildi veita þeim hv.þm. ákúrur, er fylgdu dagskránni, fyrir að þeir hefðu ekki fulla alúð á málinu. Það er ekki rjett, því hann hlýtur að skilja það, að allir hv.þm. og þjóðin í heild sinni hljóta að hafa fullan vilja og einurð í þessu máli. Og auk þess er dagskráin þannig orðuð, að engin ástæða er til að álíta, að hv. tillögumaður komi með ákúrur á hæstv. stjórn, enda er það algerlega ástæðulaust.

Forseti: Með því enginn hefir beðið sjer hljóðs og atvinnumálaráðh. (S. J.) hefir óskað, að málið verði tekið út af dagskrá, þá mun jeg, ef hv. deild samþykkir það, verða við þeim tilmælum.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er að eins stutt athugasemd. Jeg minnist þess ekki, að því hafi verið neitað að taka mál út af dagskrá, þegar sá ráðh., sem borið hefir fram málið, hefir æskt þess, og hefir það þá venjulega verið leyft án atkvgr., en annars skal jeg ekkert leggja sjerstakt til þessa máls.

Sigurður Stefánsson Jeg skal vera því fylgjandi, að málið verði tekið út af dagskrá, ef það verður aldrei framar á dagskrá tekið á þessu þingi.

Þorleifur Guðmundsson Sje það ætlunin, að þetta þing eigi að vera stutt, álít jeg, að það sje ekki rjett að koma fram með þessi frv. Álít jeg, að í þessu máli megi ekki rasa í neinu fyrir ráð fram og beri því að rannsaka þau og íhuga betur, og álít því rjettast að taka málið út af dagskrá.

Þórarinn Jónsson Eins og kunnugt er, er nú mikil hreyfing uppi meðal þm. um að hafa þetta þing mjög stutt. Eigi nú að taka fyrir þessi mál, lengja þau þingið að minsta kosti um mánuð, og þar sem þingið kostar um 3 þús. kr. á dag, mundi þetta verða um 90 þús. kr. kostnaðarauki, og með slíku ætla jeg ekki að greiða atkv.

Forseti: Jeg lýsi yfir því, að jeg mun neyta valds þess, er þingsköp veita forseta, og tek mál þetta af dagskránni, og enn fremur næsta mál á eftir. frv. til laga um sjerleyfi til hagnýtingar á orkuvötnum og raforku.