Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Halldóri Blöndal að flytja á þskj. 18 till. til þál. um staðarval stóriðju á Norðurlandi. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna sérstaklega nauðsyn eflingar atvinnulífs á Norðurlandi eystra og kosti þess að velja þar stóriðnaði stað, t.d. í grennd við Akureyri eða Húsavík.“ Á tveimur síðustu þingum var sams konar till. lögð fram en varð ekki útrædd. Eins og hv. þm. er kunnugt er hér um að ræða mál sem á sér nokkuð langan aðdraganda og hefur hlotið verulega umræðu í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Á Alþingi, 94. löggjafarþingi, sem sat 1973–1974, fluttum við hv. þm. Halldór Blöndal svipaða till. og þessa. Þeirri till. var vísað til ríkisstj. með svofelldri umsögn í nál. um það atriði till. að kanna hagkvæmni þess, vegna jákvæðrar þróunar byggðar og aukins öryggis í orkuöflun allra landsmanna, að velja stóriðjufyrirtæki stað á Norðurlandi. Orðrétt segir í nál. hv. allshn. Sþ., með leyfi hæstv. forseta: „Um hið fyrra atriði er það að segja að viðræðunefndin um orkufrekan iðnað hefur haft það til könnunar og mun halda henni áfram. Þegar til aukins rafmagns kemur nyrðra verður þetta mál vafalaust í brennipunkti.“ Þetta hafði hv. allshn. Sþ. um hliðstæða till. að segja á árinu 1974. Eins og kunnugt er hefur Alþingi ákveðið að næsta stórvirkjun í landinu verði í Blöndu og eru þegar hafnar undirbúningsframkvæmdir við þessa virkjun. Teningunum er því kastað að þessu leyti. Augljóst er að næg orka verður til staðar á Norðurlandi innan skamms, bæði vegna samtengingar alls orkukerfis landsmanna og einnig vegna þess að ákveðið er að Blönduvirkjun rísi. Stórfyrirtæki í iðnaði, sem nota mikla orku, bæði við Eyjafjörð og við Húsavík, munu,því geta fengið næga raforku á hagkvæmu verði, jafnvel fremur á Norðurlandi en í öðrum landshlutum á næstunni. Þegar þessi till. var til umr. á Alþingi öðru sinni á síðasta þingi tók hæstv. iðnrh. til máls og lagði á það áherslu að við þyrftum að vera vel á verði, kanna sem flesta möguleika til þess að renna traustum stoðum undir atvinnulíf í landinu, auka fjölbreytni þess, koma á nýjum vaxtarbroddum í stað þess sem brott fellur í tímans rás og vegna breyttra aðstæðna. Ég vil taka heils hugar undir þessi ummæli hæstv. iðnrh. Hann sagði einnig að Alþb., sem hann mælti fyrir, hefði lagt á það um langt skeið áherslu að sérstaklega vel yrði vandað til undirbúnings að stofnun meiri háttar iðnrekstrar í landinu, fyrirtækja sem geta talist stór á okkar mælikvarða, því að alltaf er það afstætt hvað telst stórt og hvað smátt, sagði hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. skýrði einnig frá því að hann hefði sett á laggir 3. okt. 1980 nefnd sem kölluð hefur verið staðarvalsnefnd. Samkv. skipunarbréfi, sagði hæstv. ráðh., sé henni ætlað það hlutverk að kanna hvar helst komi til álita að reisa iðjuver í tengslum við nýtingu á orku- og hráefnalindum landsins. Í þessu erindisbréfi er einnig kveðið á um að hlutverk nefndarinnar sé að kanna umrædda staði sem helst kæmu til álita ef reist yrðu iðjuver í tengslum við nýtingu á auðlindum landsins. Hann sagði í þessu sambandi orðrétt: „Er þá átt bæði við hráefnaauðlindir og orkulindir, og vel má tengja það einnig þeim auðlindum sem í mannfólkinu sjálfu búa. Jafnframt er nefndinni ætlað, eins og segir í skipunarbréfi, að taka tillit til líklegra áhrifa sem slíkt fyrirtæki hefði á atvinnulega og efnalega þróun, samfélag náttúru og umhverfi. Er nefndinni falið að greina í hverju slík áhrif séu helst fólgin og bera saman viðkomandi staði með hliðsjón af því.“ Svo sagðist hæstv. iðnrh. efnislega frá þegar hann tók til máls um till. þessa á síðasta þingi. Nú hefur staðarvalsnefnd nýlega skilað bráðabirgðaskýrslu um staðarval álvers í landinu. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það er skoðun staðarvalsnefndar að forðast beri eftir föngum myndun nýrra verksmiðjuþorpa og einhæfra iðnaðarbæja. Hníga þar einkum til hagrænar og félagslegar ástæður sem studdar eru innlendri og erlendri reynslu og nánar verður vikið að í skýrslu nefndarinnar. Staðarvalsnefnd telur affarasælla að nýtt fyrirtæki falli sem eðlileg og jákvæð viðbót inn í þá atvinnu og félagslegu heild, sem fyrir er, án þess að raska verulega ríkjandi jafnvægi. Af þessum sökum er það álit staðarvalsnefndar að einkum beri að stuðla að staðsetningu nýrra fyrirtækja í nágrenni þéttbýlis þannig að starfsmannafjöldi nýs fyrirtækis verði að jafnaði ekki meiri en 20% af þeim vinnumarkaði sem fyrir er á svæðinu. Starfsmannafjöldi í fullbyggðu álveri fyrir 130 þús. tonn, með skautsmiðju, er talinn vera um 600 manns. Að baki slíku fyrirtæki þyrfti því um 3000 manna vinnumarkað hið minnsta, að mati staðarvalsnefndar, eða sem nemur u.þ.b. 7000 íbúðum yfir komandi vinnusókn.“ Á þessum forsendum kemst staðarvalsnefnd í raun að þeirri niðurstöðu að fyrirtæki af þessari stærðargráðu, 400–600 manns, sé tæpast unnt að velja stað annars staðar í landinu en í grennd við höfuðborgarsvæðið eða á Eyjafjarðarsvæðinu. Þessi niðurstaða staðarvalsnefndar styðst við erlendar athuganir og reynslu, t.d. í Noregi. Í þessu sambandi vil ég leggja sérstaka áherslu á að staðarval slíkra stórfyrirtækja hefur langvíðtækust áhrif á heildarbyggðaþróun í landinu ef þeim er valinn staður þar sem fyrir er öflugur iðnaður og þjónustuumhverfi. Í því sambandi er Eyjafjarðarsvæðið langálíflegasta þéttbýlissvæði á landinu utan höfuðborgarinnar og nágrennis hennar. Um þetta atriði sagði ég orðrétt í framsöguræðu á síðasta þingi, með leyfi hæstv. forseta: „Ætla má að fyrirtæki, sem veitti 400 manns atvinnu, muni örva aðra atvinnustarfsemi í Eyjafirði svo að um 600 ný atvinnutækifæri hlytust af staðarvali slíks stóriðjufyrirtækis til viðbótar. Þannig yrði fjöldi nýrra atvinnutækifæra 1000 og íbúafjölgun a.m.k. 3000 vegna staðarvalsins. Á hinn bóginn yrði íbúafjölgun minni og færri ný atvinnutækifæri sem hlytust af staðarvali slíks fyrirtækis í 1000 manna héraði, svo að dæmi sé tekið, en félagslegar aðstæður allar gerbreytast þar sem hefðbundnar atvinnugreinar væru væntanlega einar fyrir í slíku byggðarlagi.“ Það er því ekki einasta nauðsynlegt vegna þeirra raka sem staðarvalsnefnd nefnir að velja slíku fyrirtæki stað í öflugu þéttbýli, heldur nást með slíku staðarvali langtum meiri áhrif á heildarbyggðaþróun í landinu en ef slíku fyrirtæki væri valinn staður utan slíks þéttbýlis og þjónustuumhverfis. Það er alkunna að nokkur ágreiningur hefur verið um stefnuna í atvinnumálum á Eyjafjarðarsvæðinu að þessu leyti. Því er ekki að leyna að margir eru hræddir við stóriðju á Eyjafjarðarsvæðinu, einkum stofnun álvers. Menn benda á að staðhættir séu slíkir í Eyjafirði, bæði veðrátta og landslag, að mengunarhætta sé þar meiri en á öðrum stöðum. Ég vil leggja ríka áherslu á það í þessu sambandi, eins og ég hef gert í þau skipti sem ég hef fjallað um þetta mál bæði hér á Alþingi og annars staðar, að það skiptir höfuðmáli að kannað sé hvort hér sé einhver hætta á ferðum. Slíkar athuganir hafa því miður ekki farið fram og þær taka sinn tíma. Það er þetta atriði, að tapa ekki ennþá lengri tíma í undirbúningi og athugun á þessu máli, sem fyrst og fremst knýr mig til að endurflytja þessa till. Á það má líka benda í þessu sambandi að tækni fleygir fram á öllum sviðum. Tækni hefur einnig breyst í mengunarmálum. Þess vegna er öll umræða um mengunarhættu af stórfyrirtækjum í Eyjafirði nánast alveg út í hött ef ekki er stuðst við nýjustu þekkingu á þessu sviði. Þá er einnig rétt að undirstrika að till. þessi er um alhliða eflingu atvinnulífs á þessu svæði, bæði Eyjafjarðarsvæðinu og í grennd við Húsavík. Það dylst engum að um ýmsa kosti er að ræða. Þar má nefna frekari fullvinnslu sjávar- og landbúnaðarafurða, ýmsan nýiðnað, svo sem rafeindaiðnað, eflingu þess iðnaðar sem fyrir er, nýjar atvinnugreinar, svo sem fiskiræki, loðdýraræki o.s.frv. Ég vil undirstrika enn og aftur að auðvitað á að gera allt sem unnt er til að auka atvinnutækitæri á þessum svæðum og ekki síst að standa þannig að stjórn landsins að atvinnulíf hafi almenn skilyrði til að blómgast og dafna. En þeir möguleikar, sem þarna kunna að leynast, breyta því ekki að það er nauðsynlegt að minni hyggju að kanna hvort unnt sé að velja stóriðnaði stað á Eyjafjarðarsvæðinu án áhættu, án þess að umhverfi eða náttúru sé hætt. Þetta er ekki síst nauðsynlegt vegna þess að verði fyrirtæki í orkufrekum iðnaði reist í landinu, fyrirtæki af framangreindri stærðargráðu, 400–600 manns, þá er í raun réttri ekki um aðra staði að ræða en Eyjafjarðarsvæðið eða þá höfuðborgarsvæðið og nágrenni. En það hlýtur öllum að vera ljóst, að einhliða uppbygging stórfyrirtækja, sem nota mikla orku, umhverfs höfuðborgarsvæðið hlýtur að hafa mjög einhliða áhrif á byggðaþróun í landinu. Stefnan í atvinumálum hefur verið mjög ofarlega á baugi á Norðurlandi eystra undanfarin ár og ekki að ófyrirsynju. Þetta á einkum við um stærstu þéttbýlisstaðina, Akureyri og Húsavík, þar sem vaxtarbroddurinn í atvinnulífinu er iðnaður. Þar hefur oft og tíðum orðið nokkur, stundum verulegur samdráttur í atvinnulífinu. Á hann vafalítið rætur að rekja til öfugsnúinnar efnahagsstefnu ríkisstj. undanfarin ár, t.d. í gengismálum, verðlagsmálum, vaxta- og húsnæðismálum. Ástæða er þó til að ætla að til viðbótar sé um verulegan frambúðarvanda að ræða í eflingu atvinnulífs á þessum stöðum, einkum á Akureyri þar sem vaxtarbroddurinn er í iðnaði og þjónustugreinum, og einnig á Húsavík eins og ég sagði áðan. Á Akureyri voru um 60% vinnuaflsins hjá 11 stærstu fyrirtækjum bæjarins árið 1970. Nú eru 70% vinnuaflsins hjá einvörðungu 7 fyrirtækjum, þar á meðal sjúkrahúsinu og Akureyrarbæ. Þessi stóru fyrirtæki: Útgerðarfélag Akureyringa, Verksmiðjur SÍS, Slippstöðin, Niðursuðuverksmiðja K. Jónsson og Co., svo að nokkur séu nefnd, eiga öll í erfiðleikum vegna þeirrar stefnu sem ríkt hefur í efnahags- og atvinnumálum undanfarið. Ég legg þó áherslu á að ekkert hinna fyrrgreindu fyrirtækja virðist líklegt til að vaxa verulega umfram núverandi stærð og umsvif-eða nægilega til þess að örva atvinnulífið á Akureyri - jafnvel þótt úr rættist með atvinnu- og efnahagsstefnu stjórnvalda. Þess er m.ö.o. ekki að vænta að hjá þeim verði til ný atvinnutækifæri, sem nauðsynleg eru á næstu árum ef ungt fólk, sem kemur á vinnumarkaðinn, á að geta fest rætur og heimili í þessu héraði. Svipuðu máli gegnir raunar um Húsavík. Þar virðist fiskiðnaðurinn vart bæta við sig verulegu vinnuafli og aðrar iðngreinar á Húsavík flestar bundnar þjónustu við hann. Nýr vaxtarbroddur er því nauðsynlegur þar til eflingar atvinnulífinu ekki síður en á Akureyri, enda hafa bæjaryfirvöld á Húsavík sýnt á þessu sérstakan skilning undanfarin ár. Hafa staðið yfir um nokkurt skeið athuganir á að koma þar á fót nýjum iðngreinum, t.d. trjákvoðuverksmiðju, svo sem kunnugt er. Þetta er mjög lofsvert framtak hjú bæjaryfirvöldum á Húsavík og sýnir að minni hyggju að þau hafa ríkan skilning á því að kanna beri alla kosti þess að efla og treysta framtíðaruppbyggingu atvinnulífsins í byggðarlaginu. Fram til þessa hafa skoðanir því miður verið skiptari á Akureyri og Eyjafjarðarsvæðinu um framtíðaruppbyggingu atvinnumálanna, einkum að því er varðar könnun á staðarvali fyrir stóriðnað í byggðarlaginu. Það verður líka að segjast að þm. kjördæmisins hafa ekki verið á eitt sáttir í þessu stóra máli. Nú nýverið hafa orðið miklar umræður um atvinnumálin á Akureyri og á Eyjafjarðarsvæðinu í nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Bæjarstjórn Akureyrar hefur nýlega samþykkt samhljóða ítarlega ályktun um atvinnumál í kjölfar þess að mjög hefur syrt í álinn undanfarin ár á atvinnusvæðinu á Akureyri eins og kunnugt er af fréttum. Ég leyfi mér, herra forseti, að lesa úr þessari atvinnumálaályktun bæjarstjórnar Akureyrar. Þar segir: „Á áratugnum 1971-1981 fjölgaði Akureyringum um 10 930 manns í 13 420 eða um 2 490 manns. Þetta samsvarar rúmlega 2 % fjölgun á ári. Í upphafi áratugsins voru Akureyringar 5.28% allra landsmanna en í lok hans 5.87%. Hlutfallsleg aukning er þannig 0.6%. Bæjarstjórn Akureyrar álítur að svipuð þróun á næsta áratug sé bæði eðlilegt og æskilegt markmið í þessu efni. Margvísleg stefnumörkun bæjarstjórnar á undanförnum árum hefur miðað í þessa átt. Má þar nefna nægilegt lóðaframboð til íbúðabygginga og atvinnustarfsemi og öra uppbyggingu ýmissar þjónustu bæjarins. Bæjarstjórn telur fjölbreytt atvinnulíf nauðsynlega forsendu fyrir stöðugleika í efnahag bæjarins og bæjarbúa. Jafnframt stuðlar fjölbreytt atvinnuval að því að allir geti fengið starf við sitt hæfi.“ Þá segir enn í ályktun bæjarstjórnarinnar um atvinnumálin: „Bæjarstjórn telur að nýta beri þau tækifæri til atvinnusköpunar sem landið og hafið umhverfis það bjóða upp á, þ.e. þær auðlindir er þjóðin hefur yfir að ráða. Vegna þeirrar umræðu sem nú fer fram um hvernig nýta beri raforku, sem áformað er að framleiða með fallvötnum landsins, vill bæjarstjórn árétta að hún telur rök hníga að því að næsta fyrirtæki í orkufrekum iðnaði, sem reist verður í landinu, risi á Eyjafjarðarsvæðinu. Því beinir bæjarstjórn því til stjórnvalda að nauðsynlegum rannsóknum á svæðinu verði hraðað og á grundvelli þeirra niðurstaðna verði tekin ákvörðun um stofnun slíks iðnaðar í samráði við íbúa svæðisins.“ Ályktun bæjarstjórnar Akureyrar um atvinnumál er ítarlegri en þetta og birtist í grg. með þessari þáltill. Eins og ég sagði áðan var þessi ályktun samþykki samhljóða í bæjarstjórn, en mér er tjáð að fulltrúar Kvennaframboðs og fulltrúar Alþb. hafi gert einhvern fyrirvara með sérbókun. Ég vil leggja áherslu á það, herra forseti, að í þessari ályktun bæjarstjórnar Akureyrar kemur fram hvað fyrir okkur vakir, flm. þessarar till. Við tökum heils hugar undir þessa ályktun bæjarstjórnarinnar. Við beinum þeirri áskorun fyrst og fremst til stjórnvalda að nauðsynlegum rannsóknum á Eyjafjarðarsvæðinu verði hraðað og þannig lagður grundvöllur að því að unnt sé að taka ákvörðun með rökum um stofnun orkufreks iðnaðar við Eyjafjörð í samráði við íbúa byggðarlagsins.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa ánægju minni með þessa þáltill. sem ég hefði jafnvel kosið að fleiri þm. kjördæmisins hefðu átt kost á að skrifa upp á. Um það tjáir ekki að fást. Ég vil minna á að allt frá árinu 1978, í þeirri kosningabaráttu sem þá fór fram í Norðurl. e., gerði ég það að umræðuefni iðulega í ræðum mínum að augljóst væri að það þyrfti að efla mjög alla iðnaðaruppbyggingu í því kjördæmi, og þá einkum og sér í lagi á Eyjafjarðarsvæðinu. Á þessu hef ég klifað nánast á hverjum fundi sem fjallað hefur um atvinnumál í þessu kjördæmi síðan 1978. Það fer ekkert á milli mála að í því kjördæmi eins og víða á landinu eru skiptar skoðanir um hvernig atvinnuuppbyggingin skuli fara fram. Þar takast á að mínu mati tvö mjög sterk öfl. Annars vegar eru þeir menn sem vilja treysta á framtak einstaklingsins í þágu þjóðarheildar og hins vegar þeir sem telja að fátt sé hægt að gera nema þar hafi samvinnuhreyfingin fingurna í. Ég lít svo á að atvinnuuppbyggingin í Norðurl. e. og þá einkum á Eyjafjarðarsvæðinu hafi truflast og tafist að verulegu leyti vegna þeirra deilna sem upp hafa komið um það hvernig að henni skuli staðið. Það er engu að síður ljóst að nú hefur fengist fram, eins og hv. 1. flm. þessarar till., Lárus Jónsson, gat um, mjög mikilsvert plagg þar sem er fundargerð bæjarráðs Akureyrar frá 28. sept. s.l., þar sem það er loksins staðfest svart á hvítu að bæjarráð hefur áhuga á því að orkufrekum iðnaði verði valinn staður á Eyjafjarðarsvæðinu, Akureyringum til styrktar í sinni atvinnuuppbyggingu, enda hafa menn gert sér það ljóst að orkufrekum iðnaði fylgir meira en þau atvinnutækifæri sem skapast í verksmiðjum. Það er ýmiss konar þjónustuiðnaður, sem blómstrar við hlið þessara verksmiðja, og af sumum reiknað að þar skapist fjögur atvinnutækifæri á móti hverju einu. Ég hef sjálfur sagt að stóriðja í því formi sem við þekkjum hana væri ekki neitt allsherjar lausnarorð, heldur mættum við huga að ýmiss konar iðnaði. Þá hef ég t.d. nefnt að það væri vel þess virði að huga betur að því en gert hefur verið hvort ekki mætti nýta fisk og fiskhráefni til betri úrvinnslu til þess að gera verðmeiri afurðir úr þeim. Sá ágreiningur sem hefur verið uppi í okkar kjördæmi um afstöðuna til þessara mála virðist fara minnkandi sem betur fer. Menn taka nú frekar en áður þann pólinn í hæðina að þessi leið sé sú leið sem fara verður, einfaldlega vegna þess að aðrir möguleikar gefast ekki. Mig langar, herra forseti, að vitna hér í örstutta forustugrein sem ég skrifaði í Alþýðumanninn á Akureyri fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar. Þar sagði ég m.a.: „Hér á Akureyri er fyrst og fremst kosið um það hvert beri að stefna í þróun atvinnumála. Það er kosið um það hvort ungar og vinnufúsar hendur fái störf við sitt hæfi á næstu misserum og árum eða hvort Akureyringar leiti til annarra byggðarlaga um vinnu. Akureyringar standa á tímamótum og um leið höfuðstaður Norðurlands. Rannsóknir, sem hæfustu menn hafa gert, sýna svo að ekki verður um villst að það er iðnaður og ýmsar þjónustugreinar sem verða að taka við öllu því vinnuafli er við bætist á næstu árum. Það er ljóst að fram til ársins 2000 fækkar atvinnutækifærum í landbúnaði um nokkur þúsund. Engin þörf verður fyrir aukið vinnuafl í fiskiðnaði. Líklegt er talið að þar verði um fækkun að ræða vegna síaukinnar vélvæðingar og örtölvubyltingar. Hið sama gildir um sjávarútveginn. Þetta eru staðreyndir sem ekki verða hraktar. Það er af þessum ástæðum að nú kjósa Akureyringar um það hvort mikið og nauðsynlegt átak verði gert í eflingu iðnaðar af öllu tagi“. Ég vil í þessu sambandi minna á að t.d. Akureyringar hafa að nokkru leyti búið við falskt atvinnuöryggi á undanförnum árum. Það er nefnilega svo að stórfyrirtækjum, SÍS og KEA, hefur verið ætlað það tröllaukna hlutverk að efla svo iðnað í bænum að allt nýtt vinnuafl geti leitað þangað. En þrátt fyrir dugnað og hæfileika ýmist forustumanna þessara samtaka, sem um áraraðir hafa auðvitað verið mikilvægt afl í atvinnulífi Akureyringa, hefur það ekki dugað til. Þarna komum við einmitt að nokkrum kjarna í þessu máli. Menn hafa treyst um of á atvinnuuppbyggingu þessara samtaka og gleymt því um leið að það þarf meira til. Það er öllum hv. þm. kunnugt að atvinnuástandið á Akureyri hefur verið nokkuð knappt, ekki eins gott og við höfum kosið að það væri. Þetta á einkum og sér í lagi við um byggingariðnaðinn, sem hefur átt við nokkra erfiðleika að stríða, þó að eitthvað hafi úr ræst og ekki komi til þess alvarlega verkefnaskorts sem við var búist fyrir tveimur mánuðum. Engu að síður er útlitið ekki gott þegar liður fram á næsta ár. Það eru ekki í sjónmáli nein þau ný atvinnutækifæri í þessu kjördæmi sem gætu veitt nýju vinnuafli störf. Þetta er eðli málsins samkvæmt mjög alvarlegt. Þessi mál verður að taka traustum tökum því að verði það ekki gert fljótlega þá getur skapast á þessu svæði, einkum og sér í lagi Eyjafjarðarsvæðinu, hreint vandræðaástand. Landbúnaðurinn hefur verið geysilega sterk stoð í öllu atvinnulífi þarna en af mörgum ástæðum getur hann ekki tekið við nýju vinnuafli á næstu árum, heldur eru allar líkur á því að vinnuaflið í landbúnaði fari minnkandi. Ég vildi sem sagt, herra forseti, taka undir þessa till. að hluta til, en ítreka þó þá skoðun mína að ég tel í raun og veru ekki sjálfgefið að við þurfum við uppbyggingu atvinnulífsins að horfa eingöngu til stórrekstrarverksmiðja, heldur megi huga að öðrum greinum iðnaðar, sem eiga t.d. heima í kjördæmi af þessu fagi, þar sem ýmiss konar úrvinnsla bæði landbúnaðarafurða og sjávarafurða kemur mjög vel til greina. En það er alveg ljóst að nú er staða mála sú að það verður að taka afstöðu til þess, ef mönnum er alvara með að stofna til smíði nýs álvers hér á landi, hvar það álver eigi að vera. Og staðarvalsnefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu, sem virðist óvefengjanleg, að Eyjafjarðarsvæðið er það svæði sem helst kemur til greina til að taka við þeirri verksmiðju. En af því að ég sá hæstv. iðnrh. hér inni áðan vildi ég spyrja hann að því, ef hann heyrir mál mitt, hvar þau mál standi nú í kerfinu sem snerta nýtt álver hér á landi. Við höfum ekkert um það heyrt hvert athugun þeirra mála er á veg komin. Væri afskaplega fróðlegt að heyra frá hæstv. iðnrh. hvar í pappírsbunkum iðnrn. hugmyndir hans og hans fjölmörgu ráðgjafa eru um það hvenær eigi að hefja framkvæmdir við nýtt álver og hvort nokkur afstaða hafi verið tekin til þess hvar slíkt álver eigi að vera. Nú sé ég að hæstv. iðnrh. er genginn í salinn og ætla þá að endurtaka spurningu mína til hans ef fyrri flm. till. hefur ekki gert það. Ég var að spyrja um það hvort nokkur ákvörðun hefði verið tekin í iðnrn. eða hvort það lægi fyrir hvenær hugsanlegt væri að hefja framkvæmdir við smíði nýs álvers hér á landi, hvort þau mál væru komin á þann rekspöl að þess mætti vænta að ákvarðanir yrðu teknar á næstu misserum, og þá hvort hans hv. rn. hefði tekið afstöðu til þeirra valkosta sem staðarvalsnefnd nefnir í sinni grg. eða sínum niðurstöðum m.a. um Eyjafjarðarsvæðið. Ég geri mér ljósa grein fyrir því að þetta mál hlýtur að tengjast mjög virkjun Blöndu og þeirri orku sem þaðan kemur, en ég held að það væri fróðlegt fyrir alla hv. þm. - og eins fyrir aðra landsmenn að fá upplýsingar um það núna hvort einhverjar ákvarðanir liggi fyrir. Það er stundum haft á orði að mikið sé talað, rætt, athugað og rannsakað á vegum iðnrn., og það er vel, vegna þess að það er undirstaða þess að hægt sé að taka einhverjar ákvarðanir. En ákvarðanir verður engu að síður að taka og þess vegna ber ég þessar spurningar fram til hæstv. iðnrh. í þeirri von að hann geti sagt okkur eitthvað um það hvar þessi mál standa nú.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa í meginatriðum yfir stuðningi mínum við þá till. til þál. sem hér er til umr. sérstaklega vil ég þó lýsa stuðningi við það sem hér er rætt um, að kanna sérstaklega nauðsyn eflingar atvinnulífs á Norðurl. e. Ég vil hins vegar taka undir með hv. 6. þm. kjördæmisins það sem hann sagði hér í lok sinnar ræðu, að honum fyndist ekki sjálfgefið að horfa eingöngu til stórrekstrar í þessu sambandi, og þess vegna þyrfti það kannske ekki að vera meginefni till. að athuga um staðarval stóriðnaðar á Norðurlandi, heldur að skoða almennt hvernig við eigum að standa að eflingu atvinnulífsins. Hv. frsm. gat þess líka í framsögu sinni fyrir þáltill. að það væru ýmsir aðrir kostir til atvinnuuppbyggingar, svo sem eins og frekari úrvinnsla sjávarafla og úrvinnsla úr landbúnaðarafurðum. Ég vil þá nefna rannsóknir í sambandi við lífefnaiðnað og hugsanlega slíka framleiðslu sem mundi nýta úrgang úr sjávarafurðum og landbúnaðarafurðum. Við fluttum um það þáltill. hér á síðasta þingi, nokkrir þm. Framsfl., að kannaðir yrðu möguleikar á lífefnaiðnaði. Hv. frsm. nefndi einnig rafeindaiðnað og fleira mætti nefna í þessu sambandi. En það er ljóst að það þarf að efla atvinnulíf í þessum landshluta. Þm. kjördæmisins voru kallaðir til fundar norður á Akureyri seinni part sumars til þess að ræða þar við atvmn. og framámenn iðnaðar á Akureyri. Einkum voru það að vísu byggingariðnaðarmenn og ljóst er að þar er um þessar mundir vandinn mestur. Það er samdráttur í byggingariðnaðinum og þá kreppir auðvitað fyrst að þar og í viðkomandi þjónustuiðnaði. Við þingmennirnir skipuðum fulltrúa úr okkar hópi til þess að vinna með heimamönnum að athugunum á þessum málum. Akureyri er mikill iðnaðarbær og það verður að sjálfsögðu að leita allra leiða til þess að þróa þann iðnað sem þar er fyrir. Við verðum að treysta grundvöll iðnaðarins þannig að þessi iðnaður geti staðið fyrir sínu, hann hafi möguleika til þess að eflast og þróast. Og við verðum að gæta þess að nýir atvinnukostir, svo sem eins og nýr stóriðnaður, gangi ekki inn á möguleika þess iðnaðar sem þarna er fyrir, taki frá honum vinnuafl þannig að úr honum dragi mátt. Það verður að standa þannig að þessum málum að slíkt komi ekki til. Varðandi stóriðnaðinn sem slíkan vil ég þó segja það að ég tel ljóst að við þm. þessa kjördæmis, svo og aðrir sem hlut eiga að máli, verðum að horfa til hans með opnum huga. Við verðum auðvitað að vera jákvæðir í öllum rannsóknum og athugunum á því hvað hægt sé að gera til þess að tryggja atvinnulífið, en einnig að íhuga vel að ef um stórfellda uppbyggingu á atvinnulífi sums staðar er að ræða hlýtur það að verka sem aðdráttarafl eða segull á þá staði þar sem atvinnulíf er viðkvæmara. Þetta tel ég að við þurfum að hugsa alvarlega um. Eyjafjarðarsvæðið er að sjálfsögðu viðkvæmt svæði í náttúrufarslegu tilliti. Þar er blómleg byggð. Þetta er eitt öflugasta og blómlegasta landbúnaðarhérað á landinu og við verðum að gæta þess að hugsanlegur stóriðnaður, sem þar yrði settur upp, spilli ekki fyrir því atvinnulífi sem þar er, þeirri blómlegu landbúnaðarstarfsemi sem þar er og á sér djúpar rætur. Ef einhvers staðar á að reka landbúnað hér á landi þá er það að sjálfsögðu í héraði eins og Eyjafjarðarsvæðið er. Við þurfum þess vegna að gera kröfur til þess að vel verði hugað að mengunarvörnum öllum og þau mál verði skoðuð ítarlega og vandlega, ef til stóriðnaðar kemur á þessu svæði, eins og frsm. fyrir þessari þáltill. raki reyndar vel í sinni framsöguræðu. Eyjafjarðarsvæðið er miklu viðkvæmara veðurfarslega en ýmis önnur svæði, þar sem vindar blása og veðurfar er með öðrum hætti en einmitt í Eyjafirði. Þess vegna þurfum við að gæta fyllstu varúðar. Ég vil sem sagt lýsa því yfir að ég tel nauðsynlegt að við athugum þetta. Við þurfum að taka þátt í uppbyggingu og eflingu atvinnulífsins í þessu kjördæmi ekki síður en annars staðar. Ég vil líka minna á - eins og hér er reyndar gert í grg. - það framtak sem t.d. bæjaryfirvöld á Húsavík hafa sýnt varðandi atvinnuuppbyggingu þar með því frumkvæði sem þau hafa átt að athugun á starfrækslu trjákvoðuverksmiðju. Bæjaryfirvöld hafa veitt fjármagn til athugana á þeim atvinnukosti og ég lýsi eindregnum stuðningi mínum við það. Mér er kunnugt um að á næstu vikum er væntanleg niðurstaða úr hagkvæmniathugunum sem nú eru í gangi varðandi hugsanlega trjákvoðuverksmiðju. Væri fróðlegt að heyra það frá hæstv. iðnrh. hvað er nýjast að frétta af því máli og hvort hann getur gefið okkur hér einhverjar upplýsingar þar um. Ég vil svo aðeins endurtaka það að ég lýsi stuðningi mínum við þessa þáltill. í meginatriðum og tel nauðsynlegt að við könnum það sérstaklega hvernig efla megi atvinnulífið á Norðausturlandi og skoðum í því sambandi alla tiltæka kosti.



Herra forseti. Hér er til umr. þáltill. sem flutt var á síðasta þingi og ég gerði þá að umtalsefni, þegar umr. fór fram um hana, og ekki eru liðnir nema sumarmánuðirnir síðan þessi mál bar hér á góma í umr. í lok síðasta þings, þannig að ég get vísað að nokkru til þess sem þá kom fram, en vegna þess sem síðan hefur gerst og þeirra fsp. sem hér eru fram komnar tel ég rétt að fara allnokkrum orðum um þetta mál og reyna að svara þeim fsp. sem hér hafa komið frá hv. alþm. þetta varðandi. Eins og fram kom hjá fyrri flm. þessarar þáltill., hv. 3. þm. Norðurl. e., er honum ljóst að í gangi er vinna varðandi öll þau atriði sem að er vikið efnislega í þáltill. Sú vinna er í gangi á vegum stjórnvalda og hér er meira um það að ræða að ýta á eftir, minna á þau sjónarmið sem hv. flm. bera í brjósti um þessi efni. Sérstaklega nefndi hv. frummælandi hér áðan nauðsyn athugana og rannsókna í sambandi við þessi mál, ekki síst varðandi umhverfisþáttinn. Mér þykir það nú ágætt þegar það heyrist hér frá hv. alþm. að rannsóknir séu nauðsynlegar og æskilegar í stórmálum sem þessum, því að stundum ber það við að það er talið að ofgert sé á því sviði, en þegar um er að ræða stórverkefni, sem taka óhjákvæmilega talsverðan tíma í undirbúningi ákvarðana, er hv. alþm. auðvitað ljóst að þar þarf að vanda vel til og kosta nokkru til í undirbúningi, ekki síst til þess að forða því að menn misstigi sig bæði varðandi ráðstöfun fjármagns og eins varðandi þau áhrif sem uppbygging stórra atvinnufyrirtækja hefur á samfélagið hið næsta og einnig náttúrlegt umhverfi, sem engir hafa áhuga á að spilla, að ég vona með stórrekstri. Ég vil aðeins minna á það hér, að það var haustið 1980 sem iðnrn. skipaði svonefnda staðarvalsnefnd um iðnrekstur til þess að gera víðtækar athuganir á hvar skynsamlegt væri að hugsa til þess að setja niður meiri háttar fyrirtæki, sem byggi á auðlindum og orkulindum landsins og hráefnum, sem hér falla til til úrvinnslu. Í þessari nefnd eru fulltrúar, fyrir utan iðnrn., frá heilbrrn., en undir það heyrir Heilbrigðiseftirlit ríkisins eða sú stofnun sem fer með þau verkefni sem snúa að starfsleyfum fyrir iðnrekstur. Þá á Náttúruverndarráð fulltrúa í þessum hópi, til að það fylgist sem best með þessum málum, og einnig er þarna fulltrúi frá byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Þessi nefnd hefur unnið mikið starf og hefur haft sérstakan verkefnisstjóra á sínum vegum, sem er Pétur Stefánsson verkfræðingur, og fleiri hafa unnið að málum fyrir nefndina. Er þess að vænta nú innan skamms, að fyrir liggi álit frá henni almenns efnis um þessi mál - niðurstöður úr mikilli vinnu, sem fram hefur farið á vegum nefndarinnar varðandi þetta meginverkefni, að draga upp sem skýrasta mynd af því hvar skynsamlegt geti talist að setja niður slík meiri háttar iðnfyrirtæki í landinu út frá víðtæku mati. Ég vænti að það þyki fengur að þessum niðurstöðum þegar þær koma fram og liggja fyrir. Fyrir utan þetta hefur staðarvalsnefnd um iðnrekstur fjallað um einstök tiltekin málefni að beiðni rn. varðandi iðnrekstur sem er á dagskrá og þar sem fram fer hagkvæmnismat og er þá nauðsynlegt einnig að taka inn staðarkosti og það sem lýtur að hugsanlegri staðsetningu slíkra fyrirtækja. Þ. á m. er sú hagkvæmniathugun á íslenskri áliðju eða nýju álveri hérlendis sem nú er að unnið. Nefndin fékk það verkefni að leggja mat á þá þætti sem lúta að staðarvali slíks hugsanlegs fyrirtækis. Til þess var vitnað hér áðan og vegna þess að hér komu fram fyrirspurnir þar að lútandi nefni ég þetta hér, en mun ekki vík ja að því fyrr en sá sem um spurði, hv. 6. þm. Norðurl. e., er hér viðstaddur og get komið að öðrum þáttum í millitíðinni í von um að hann birtist. Fyrir utan þessar athuganir, sem varða Norðurland eystra eins og aðra landshluta, taldi iðnrn. skynsamlegt að litið yrði á iðnþróunarmálefni Eyjafjarðarsvæðisins sérstaklega. Það ýtti á, að frá sveitarstjórnum á þessum svæðum, m.a. og líklega sérstaklega frá bæjarstjórn Akureyrar, hafa komið ábendingar til stjórnvalda um hættu á að atvinnuleysi geti skapast þar m.a. vegna erfiðleika hjá vissum greinum starfandi iðnaðar og samdráttar sem menn hafa talið að væri yfirvofandi t.d. í byggingariðnaðinum. Iðnrn. skipaði því, að höfðu samráði við aðila heima fyrir og fleiri, sérstaka samstarfsnefnd sem hefði það verkefni að kanna stöðu iðnaðar og möguleika á iðnþróun á Eyjafjarðarsvæðinu. Í skipunarbréfi nefndarinnar frá 4. febrúar 1982 segir einnig: „Við tillögugerð n. skal höfð hliðsjón af öðru atvinnulífi á svæðinu, samþykktum og ályktunum sveitarstjórna og annarra aðila um atvinnumál á Norðurlandi eystra. Um ákjósanlega iðnþróun yrði horft til sem flestra greina almenns iðnaðar smárra og stærri fyrirtækja, sem ætla má að hafi vaxtarmöguleika og falli að því atvinnulífi og umhverfi sem fyrir er. Varðandi orkufrekan iðnað sem til álita kæmi er miðað við íslensk fyrirtæki og virkt forræði landsmanna yfir slíkum rekstri. Lögð er sérstök áhersla á að tekin verði til athugunar félagsleg áhrif slíkra stórfyrirtækja og að gerðar verði strangar kröfur um umhverfisvernd. Jafnframt verði höfð í huga tengsl þeirra við annað atvinnulíf, að öðrum greinum iðnaðar meðtöldum, m.a. varðandi úrvinnsluþróun afurða frá orkufrekum iðnfyrirtækjum. Við áætlanir um atvinnuþróun á svæðinu verði haft að markmiði að tryggja sem best atvinnu og byggð á öllu Eyjafjarðarsvæðinu.“ Þetta er tilvitnun í skipunarbréf þessarar samstarfsnefndar um iðnþróun á Eyjafjarðarsvæðinu, en þar eiga fulltrúa Alþýðusamband Norðurlands, Framkvæmdastofnun ríkisins, Iðnaðardeild Sambands ísl. samvinnufélaga, Iðnþróunarfélag Eyjafjarðar, sem stofnað var á þessu ári, og Náttúruverndarráð auk fulltrúa frá iðnrn. Þessi nefnd hefur unnið talsvert á þessu ári og raunar, að ég hygg, mikið starf og haft samráð við marga á svæðinu, eins og raunar sú staðarvalsnefnd um iðnrekstur sem vitnað var til áðan, sem hefur haft samvinnu og samband við sveitarstjórnir víða um land og marga aðra aðila varðandi sín verkefni. Til athugunar hefur verið, eins og hér hefur komið fram, hagkvæmni hugsanlegrar nýrrar áliðju hérlendis, álverksmiðju, og gerði iðnrn. um það samning við norska fyrirtækið Árdal Sundal Verk og einnig samning við Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen um að vinna að þessu hagkvæmnimati. Þessi athugun stendur nú yfir, en er langt komin þannig að ég vænti þess að niðurstöður úr henni liggi fyrir á þessu ári, áður en því lýkur, og það verði hægt að meta mál í framhaldi af því. Það er auðvitað öllum hv. alþm. ljóst, að fjárfesting af því tagi sem tengjast kann nýju álveri hérlendis, sem gert er ráð fyrir að Íslendingar standi að, er ekki lítil. Það er ekki lítið fyrirtæki þar á ferð, ekki síst ef miðað er við þá stærð slíkra fyrirtækja eins og algengast er nú, allt að 130 þús. tonna ársframleiðslu, sem auðvitað er hugsanlegt að byggja upp í áföngum. Er raunar gert ráð fyrir og lögð áhersla á að möguleikar á því sviði verði fram dregnir í þessari hagkvæmniathugun. Í tengslum við þessa hagkvæmniathugun var óskað eftir því, að staðarvalsnefndin umrædda legði mat á skynsamlega möguleika í sambandi við staðsetningu á nýrri álverksmiðju hérlendis og um það skilaði hún bráðabirgðaáliti á því sumri sem nú er liðið. Þar kom fram, eins og hér var vitnað til af hv. 3. þm. Norðurl. e. að einkum væru það tvö svæði á landinu sem talið væri að kæmi til greina með tilliti til fólksfjölda að tækju við slíku stórfyrirtæki, þ.e. Faxaflóasvæðið og Eyjafjarðarsvæðið. Á það er hins vegar bent í þessari álitsgerð, að að mjög mörgu sé að hyggja í sambandi við þessi efni, ekki síst umhverfismálum, og það á alveg sérstaklega við hugsanlega staðsetningu slíks fyrirtækis á Eyjafjarðarsvæðinu vegna þeirra landfræðilegu aðstæðna sem þar eru fyrir hendi og þeirra hagsmuna í landbúnaði m.a. sem þar er um að ræða, þar sem eru ein blómlegustu landbúnaðarsvæði landsins við Eyjafjörð. Þar má því ekki tefla á tvær hættur í sambandi við mengunarmál. Því er það, að í framhaldi af þessu áliti mun nefndin láta gera, og hefur reyndar þegar hrundið því af stað, athuganir á umhverfisáhrifum slíks rekstrar með tilliti til þess tæknibúnaðar sem best er þekktur og til greina kemur til að koma í veg fyrir skaðlega mengun af slíkum rekstri. Þær athuganir taka nokkurn tíma og það er ekki gert ráð fyrir að niðurstöður af þeim liggi fyrir fyrr en þá á næsta ári, e.t.v. á seinni hluta næsta árs. Meðal þátta sem þar þarf að athuga sérstaklega eru loftgæðaathuganir, dreifing mengunarefna, sem tengist loftstraumum, og hafinn hefur verið undirbúningur að slíkum athugunum. Hér var spurt af hv. 6. þm. Norðurl. e. hvort einhverjar ákvarðanir hefðu verið teknar í sambandi við þetta í framhaldi af ábendingum staðarvalsnefndar og hvenær slíkra ákvarðana gæti verið að vænta. Það eitt liggur fyrir um þetta mál í framhaldi af því sem frá nefndinni kom, að við hagkvæmniathugunina verði gerður samanburður á áætluðum kostnaði slíks fyrirtækis, annars vegar við Faxaflóa og þá á Reykjanesi sérstaklega og hins vegar á Eyjafjarðarsvæðinu, nánar tiltekið í Arnarneshreppi þar sem helst hefur verið talið koma til greina að slíkt fyrirtæki yrði sett niður. Þannig hefur sem sagt þeim möguleika verið haldið opnum með þessu - eða réttara sagt hefur sá möguleiki ekki verið útilokaður - að slíkt fyrirtæki gæti komið til greina við Eyjafjörð, en hins vegar ekkert um það hægt að fullyrða á meðan niðurstöður úr slíkum athugunum liggja ekki fyrir, en þær eru hugsaðar sem grundvöllur til að meta þessi mál út frá sem bestri vitneskju. Eins og ég greindi frá ættu niðurstöður að geta legið fyrir á næsta ári, trúlega ekki fyrr en á seinni hluta þess, hvað snertir þessar umhverfisathuganir. Ég vil láta þess getið, að í sambandi við þetta mál allt hefur verið haft mjög gott samband við heimamenn, að ég best veit, af hálfu staðarvalsnefndar um iðnrekstur og eins við iðnþróunarnefndina á Eyjafjarðarsvæðinu. Þannig áttu fulltrúar frá staðarvalsnefndinni fund með iðnþróunarnefnd Eyjafjarðar 11. okt. s.l. og fóru yfir þessi mál með henni, greindu frá stöðu mála og spurðust fyrir um hvort menn teldu að eittvað skorti upp á málsmeðferðina, og hvort heimamenn vildu leggja þar inn nýja þætti eða nýjar ábendingar, en á þessum fundi komu ekki fram slíkar umkvartanir. Um málið virðist því ríkja góður friður á þessu stigi máls í sambandi við skoðun þess. Hér var einnig vikið að athugunum varðandi trjákvoðuverksmiðju á Húsavík, sem hefur verið til meðferðar um nokkurt skeið, og spurst fyrir um stöðu þess máls. Það er rétt, sem látið var að liggja af hv. 5. þm. Norðurl. e., að von er á því að niðurstaða úr hagkvæmniathugun liggi fyrir innan skamms. Ég vil orða það svo, að það geti orðið fyrir lok ársins, kannske eitthvað fyrr eða fyrir jólaföstuna, en að þessu máli hefur verið unnið af krafti, að reyna að átta sig á sem flestum þáttum þess, og það hefur ekkert það fram komið, að mér sé kunnugt um fram til þessa, sem útiloki að hér geti verið arðbært fyrirtæki á ferðinni, en að sjálfsögðu þarf að meta slíkt stig af stigi eftir því sem athugunum fleytir fram. Einnig hér þarf að gefa ríkan gaum að umhverfisþáttum málsins, fyrir utan hina fjárhagslegu þætti, og á það hefur verið lögð áhersla að svo sé. Fyrir utan þessar athuganir, sem hér er að vikið, vil ég geta þess, að kannanir varðandi jarðhitasvæði á Norðurlandi eystra hafa staðið yfir og í mótun er áætlun varðandi frekari rannsóknir á háhitasvæðum okkar, sem ég geri ráð fyrir að leggja fyrir hv. Alþingi þegar hún er fullmótuð af hálfu ráðuneytis og ríkisstj., því að þær rannsóknir sem þar er gert ráð fyrir munu óhjákvæmilega kosta allnokkurt fjármagn. Ég vil svo að lokum, herra forseti, geta þess, að ég tel mjög eðlilegt að þm. kjördæmis eins og Norðurlands eystra gefi gaum að þessum stóru málum, sem hér hefur verið vakið máls á með endurflutningi þessarar þáltill., og ég tel það eðlilegt að þeir fái að fylgjast með þessum málum eins og aðrir hv. alþm., þegar nýir áfangar liggja fyrir í könnun þeirra, en eins og fram kom í skipunarbréfi iðnþróunarnefndar fyrir Eyjafjarðarsvæðið þurfum við að sjálfsögðu að líta til þess atvinnurekstrar sem fyrir er, fylgjast með þróunarmöguleikum hans og bera þá saman við þá möguleika sem menn sjá í sambandi við nýjan iðnað og ný fyrirtæki.



Herra forseti. Sú till. sem hér liggur fyrir er allra góðra gjalda verð og auðvitað er nauðsyn á því að efla atvinnulíf á Norðurlandi eystra og kanna leiðir í þeim efnum, en þar sem inn í þessar umr. hafa blandast hugmyndir manna um að staðsetja álver í Eyjafirði tel ég ástæðu til að segja nokkur orð. Það er gert lítið úr því hér, að á Norðurlandi er verulegur ágreiningur um þessi mál. Það er mikill fjöldi Norðlendinga andvígur því að setja niður álver í Eyjafirði og telur að það sé mjög til að spilla öllu náttúrufari, þar verði mikil mengun. Sér þetta fólk mjög mikla annmarka á því að eyðileggja þá náttúrufegurð sem í Eyjafirðinum er. Ef til vill er ekki tímabært að velja álveri stað á tímum er mikil kreppa ríkir í áliðnaði og hvert áliðjuverið fer á hausinn á fætur öðru víðs vegar um heiminn, en þó hygg ég að ástæða sé til að menn geri það upp við sig hvar næsta álver verður staðsett þegar bjartar horfir um þennan iðnað. Það er nú svo, að stundum gengur vel og stundum illa í þessum iðnaði og vafalaust er að álver munu skila hagnaði þegar frá líður. Í áliti staðarvalsnefndar er bent á allnokkra staði þar sem hægt væri að staðsetja álver. Þar er t.d. bent á hvað það hafi ótvíræða kosti að staðsetja álver í Helguvík eða Vatnsleysuvík, þ.e. á Suðurnesjum, og verð ég að segja það sem mína skoðun, að ég tel að það sé hiklaust rétt að næsta álver verði staðsett á þeim slóðum. Þar er ekki ágreiningur um þessi mál, menn vilja fá ný starfstækifæri, enda er það svo á þessum slóðum að það þarf að skapa 150 ný starfstækifæri á ári fyrir fólk á Suðurnesjum. Þar eru góðar aðstæður til iðnþróunar, bæði hvað varðar framboð á orku og hráefnum, og því mælir allt með því að þannig verði á málum haldið. En við eigum ekki að neyða fólk til þess að fá yfir sig stóriðju, fólk sem ekki vill stóriðju, og ástæða er til að taka tillit til þess þegar menn hugsa þannig. Ég hefði líka haldið, að iðnrh. lýsti því hér yfir að næsta álver yrði staðsett á Suðurnesjum vegna þess að í stjórnarsáttmálanum, reyndar undir kaflanum um utanríkismál, er talað um að efla atvinnulíf á Suðurnesjum, reyna að gera öflugt átak í atvinnumálum á Suðurnesjum. Það hefur ekki enn verið gert. Þar hefur ekkert verið gert í þeim efnum. Því hefði verið ástæða fyrir iðnrh. að lýsa því yfir að rétt væri að næsta álver yrði staðsett á Suðurnesjum. Það er líka fyrirsjáanlegt, að þegar við höfum byggt flugstóð, sem verður gert vafalaust, og búið verður að reisa olíutanka í Helguvík verður mikill skortur á atvinnu, sem slíki stórfyrirtæki sem álver gæti leyst. Ég tel líka, að það sé mjög varhugavert að íbúar á Suðurnesjum þurfi að vera háðir vinnu hjá varnarliðinu. Því mundi það auka jafnvægið ef slík stóriðja yrði staðsett þar. Ég vil endurtaka það, að það er mikil nauðsyn á að kanna og athuga hvernig best verður brugðist við varðandi erfiðleika atvinnulífsins á Norðurlandi eystra. Það þarf að leysa þau mál, en við eigum ekki að þvinga menn til að taka stóriðju, - menn sem ekki vilja stóriðju.



Herra forseti. Í upphafi ræðu síðasta ræðumanns, þ.e. hv. þm. Karls Steinar Guðnasonar, hvíslaði að mér hv. þm., sem nærri mér situr, svolátandi spurningu: Hvaða skammarstrik skyldi það vera sem Karl Steinar Guðnason vill ekki láta frem ja í Helguvík? Ég fagna framkominni hógværri og svo skynsamlegri till. til þál., sem hér er flutt af Lárusi Jónssyni og Halldóri Blöndal, svo háþróaðri í raun og veru að hún er að nálgast hið guðdómlega stig að ekki þurfi að flytja hana framar. Við höfum fjallað um till. af þessu tagi, samda með þessum hógværa aðdraganda skynsamlegrar hugsunar, við höfum fjallað um hana áður. Ég hef tekið undir till. af þessu tagi í grundvallaratriðum, en nú má einu við það bæta sem áður hefur verið um sams konar till. sagt: Ennþá er það fjær lagi nú, að við getum gefið undir fótinn þeim bjartsýnishugmyndum að af orkufrekum iðnaði, framleiðslu á landi hér á málmum og málmblöndum til sölu á alþjóðlegum markaði, geti landsfólk okkar lifað góðu lífi. Ég vil minna hv. þm. á það, að einmitt um þessar mundir er atvinnuleysið mest og örast vaxandi í löndum stóriðjunnar, hins orkufreka iðnaðar, vegna þess ástands sem nú ríkir í efnahagsmálum okkar blessaða tæknivædda heims. Þegar við hugleiðum það, að hvert atvinnutækifæri, eins og það er kallað, atvinna hvers manns við fyrirtæki af því tagi sem hér hefur borið á góma, þ.e. í álverksmiðju, myndi kosta því sem næst 15 millj. kr., þá getum við nú reynt að geta okkur til um hversu mörgum mönnum við gætum ekki veitt atvinnu fyrir slíkt framlag í kapítali í léttari iðnaði eða við þan störf þar sem unnið er úr landsins gæðum og unnið að því að nýta landsins gæði betur fremur en að taka þátt í hinum alþjóðlega braskmarkaði með hina þungu málma á vegum erlendra auðhringa eða í nánum fjárhagslegum tengslum við þá. Ég er enn sem fyrr þeirrar skoðunar, að hlutverk okkar verði að nýta gæði þessa lands betur en við höfum áður gert, leggja áherslu á að byggja upp og efla þær tegundir iðngreina þar sem við kunnum best til verka, í matvælaframleiðslunni, og minni jafnframt á að það er ekki atvinnuleysi í þessu landi. Hvernig í ósköpunum getur á því staðið að ekki skuli vera atvinnuleysi á Íslandi, þar sem svo til vantar alla stóriðjuna og hinn orkufreka iðnað, ef þetta er lausnin til frambúðar á atvinnumálum þessarar þjóðar? Við minnumst allir hinna glæsilegu fullyrðinga um það, með hvaða hætti járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði ætti að verða ný stoð undir efnahagslíf Íslendinga. Það hefur kannske farið framhjá hv. þm., að enn í sumar kom ný frétt um það með hvaða ágætum þessi stoð hefur reynst. Peningarnir úr vösum íslenskra skattþegna, sem áttu að endast til þess að sjá þessari verksmiðju farborða til ársins 1985, eru þegar upp urnir á þessu sumri. Tapið á þessari verksmiðju, sem við ályktuðum í orði sem svo í umr. í vetur að nægt hefðu til þess að setja bundið slitlag á allan hringveginn á einu ári, samsvarar þeim kostnaði sem mundi nægja til þess að leggja bundið slitlag á hringveginn tvisvar og hálfum sinnum á þessu ári. Ekki er ég því andsnúinn, nema síður sé, að við leitum til þess fanga að koma orkunni okkar í verð, að framleiða orkufrekan varning, sem við getum selt á föstu og uppfæranlegu verði erlendis til þess að kaupa fyrir fljótandi orku í mynd olíu og annarrar orku, sem við þurfum að flytja inn í landið, með því að gera samninga til langs tíma við þá aðila sem á slíku þurfa að halda. Ég vil aftur á móti ekki, eins og nú horfir, að við stundum það, og það er ég raunar viss um að er ekki vilji hv. flm. þessarar till. heldur, ég vil taka það fram, ég þekki þá af miklu meiri greind en svo og varfærni, - að við gefum undir fótinn með það, að með slíkum hætti, eins og nú er ástatt í heiminum á hinum alþjóðlegu mörkuðum með þessa vöru, getum við leyst atvinnuvandamál í Norðurlandskjördæmi eystra. Til þess má ég ekki hugsa að við gefum undir fótinn með slíkt, eins og nú horfir. Þessa kosti eigum við alla að athuga. Ef við komumst að þeirri niðurstóðu með skynsamlegum hætti, að við getum með slíkum hætti eflt efnahagslega stöðu í þeim landshluta og efnahagslega stöðu þjóðarinnar til langframa, þá ber okkur sannarlega að neyta slíkra kosta, en það er þá eins gott að við spillum ekki með þeim hætti atvinnu sem fyrir er á þeim slóðum, að við vegum ekki að rótum traustra atvinnutækja sem fyrir eru í þeim landshlutum og að við fordjörfum ekki landið okkar á þann hátt og spillum kostum þess, sem fyrir eru. Ég styð efnislega þessa till. með sjálfsögðum skynsamlegum fyrirvara og ætla að síðar á þessum vetri, þrátt fyrir þau mál sem í aðsigi eru og má halda að úfar muni af rísa hér inni á þinginu, fáum við tækifæri til þess að ræða hliðstæð mál og mál sem varða grundvallarhugsunina í þessari þáltill., - þá möguleika sem við eigum á því að efla efnahag þessarar þjóðar og menningu með því að koma upp fyrirtækjum af þessu tagi. Ætla má ég þá, að við munum draga nokkrar ályktanir af reynslunni, sem við höfum haft af hinum fyrri stóriðjufyrirtækjum, sem reist hafa verið á landi hér með pompi og prakt, og þætti þá sæta furðu ef enginn þeirra hv. þm., sem börðust af mestri hörku fyrir því að slík fyrirtæki væru sett upp á landi hér, kynni ekki að ganga út úr þessum hv. þingsal með bleika kinn.



Herra forseti. Ég hlýt að láta í ljós ánægju mína yfir því, hversu þáltill. okkar hv. 3. þm. Norðurl. e. er vel tekið af samþingsmönnum okkar að norðan, þeim sem til máls hafa tekið, einkanlega af hv. síðasta ræðumanni, 4. þm. Norðurl. e., en ég hef aldrei heyrt hann jafnhógværan og nú þegar orkufrekur iðnaður er annars vegar. Ég hygg raunar að það stafi af því, að hann gerir sér fulla grein fyrir að við getum ekki lengur vænst þess að geta sótt meiri afla í sjóinn, heldur verðum að fara þar með meiri gát en verið hefur. Sú skýrsla sem nú er í undirbúningi hjá fiskifræðingum gefur ekki tilefni til mikillar bjartsýni um að lífskjör geti batnað hér á næstu árum svipað og í nágrannalöndum með því að við byggjum velferð okkar í jafnríkum mæli á sjávarafla og verið hefur. Þess vegna verðum við að leita víðar fanga og fara í því efni að dæmi Skallagríms, sem þótti einhver besti búmaður á sinni tíð, sem ég skal ekki rifja upp nú. Ég vil taka undir það með þeim sem hér hafa talað, að það er vissulega ástæða til að gera sér vonir um að sú trjákvoðuverksmiðja, sem verið er að rannsaka nú að risið gæti í nágrenni Húsavíkur, geti reynst arðbærari en maður þorði að vona í upphafi. Þar er um verulegt byggðaframlag að ræða, ef af verður. Ef ég man rétt er gert ráð fyrir að þar vinni á annað hundrað manns, kannske um 150 manns, og þar er um verulega orkunotkun að ræða, 450 kígawattstundir á ári eða eitthvað þvíumlíkt. Það er stærðargráðan a.m.k. Eins og hæstv. iðnrh. sagði hér áðan hefur ekkert komið fram í þeim athugunum, sem gerðar hafa verið, - a.m.k. veit ég ekki til þess, því á vegum iðnrn. eru þessar rannsóknir unnar, - sem bendir til vandræða eða útilokar möguleika á þeirri verksmiðju. Það yrði að sjálfsögðu gífurleg lyftistöng fyrir Skjálfandasvæðið og mundi mjög rétta af hinar norðlensku byggðir. Ég vil einnig þakka hæstv. iðnrh. fyrir það, að hann skyldi hafa beitt sér fyrir því að Eyjafjarðarsvæðið kæmi aftur inn í myndina í sambandi við álver, gagnstætt því sem leit út fyrir á vordögum. En nú er það sem sagt komið í ljós, að staðarvalsnefnd hefur mælt með að álverið rísi við Dysnesið við Eyjafjörð. Mér skilst að þær hagkvæmniathuganir, sem fram fari, ein fyrir sunnan og ein fyrir norðan, séu á tveimur svæðum, annars vegar á Reykjanesi norðanverðu og hins vegar á Dysnesi. Og ég vil þakka hæstv. iðnrh. fyrir að taka Eyjafjarðarsvæðið aftur inn í myndina og vænti þess, að þær niðurstöður, sem fram koma, sýni að það er ekki óhagkvæmara að reisa þar álver en annars staðar, a.m.k. ef maður vill hafa í huga að sterkt mótvægi haldist norðanlands við höfuðborgarsvæðið, svo sem verið hefur. Ég skal ekki fara í hart við hv. 3. landsk. þm. um staðarvalið að þessu sinni, en það leyndi sér ekki að hann gerði sér miklar vonir um að urgur í mönnum fyrir norðan myndi valda því að Reyknesingar fengju álverið án nokkurrar fyrirhafnar. Hann var líkur malandi ketti á meðan hann var að velta því fyrir sér, ylja sér við þann hita sundurlyndis sem hann hugsaði sér að væri fyrir norðan. Nú má vera að ýmsir menn séu á þessu stigi hikandi í afstöðu til uppbyggingar stóriðju þar, en ég held á hinn bóginn, að þegar þar að kemur og menn hafa fengið staðreyndir málsins fyrir framan sig og íhuga hvað gerist ef eitt stóriðjuver til viðbótar rís hér á Suðurlandi, en ekki fyrir norðan, þegar menn leggja þetta dæmi fyrir sig í heild, taki menn hitt fram yfir, að reyna að halda því jafnvægi sem verið hefur á síðustu árum í þróun byggðar norðanlands og sunnan. Auðvitað má hugsa sér að Eyjafjarðarsvæðið haldi velli með öðrum hætti, t.d. ef víðtækt samkomulag tækist um það meðal þm. að reisa þar aðrar stofnanir í staðinn, vísi að háskóla eða eitthvað þvíumlíkt, en ég þori nú ekki fyrir fram að treysta því að um það náist samkomulag. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en vil í lokin aðeins láta í 1 jós undrun mína yfir því, að þegar iðnþróunarnefnd við Eyjafjörð var skipuð skyldi iðnrekendum ekki vera gefinn kostur á að skipa mann í nefndina, eins og ýmsum öðrum þeim aðilum sem þar eru, sem hefði að mínum dómi verið eðlilegt. Það er að vísu rétt að iðnaðardeild SÍS er býsna sterk fyrir norðan, en það eru nú til önnur fyrirtæki þar líka og ekki síður vel rekin og það er mikill misskilningur ef menn halda að framtak einstaklingsins hafi ekki líka komið við sögu við Eyjafjarðarsvæðið. Ýmis landskunn sterk fyrirtæki eru þar. Þá einstaklinga, sem lögðu þar hönd á plóginn fyrst, áttu hugmyndina að að koma þessum fyrirtækjum upp, skal ég ekki telja upp hér, en eðlilegt hefði ég talið að iðnrekendur hefðu verið með í iðnþróunarnefnd fyrir Eyjafjarðarsvæðið.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég sé ekki ástæðu til að fara hér út í almennar umræður um ýmislegt, sem hér kom fram í máli hv. þm., en ég sé ástæðu til að þakka mjög jákvæðar undirtektir við þessa till., sem hér hafa komið fram, og sérstaklega vil ég þakka hæstv. ráðh. hans málflutning við þessar umræður. Hann sagði að það væri unnið að því að framkvæma öll meginatriði sem fram kæmu í till. á vegum rn., staðarvalsnefndar og fleiri aðila. Staðarvalsnefnd var skipuð haustið 1980 og ef ég man rétt kom þessi till. fram fyrst þá á Alþingi og fékk svolítið öðruvísi umfjöllun þá en nú. En ég hef enga löngun til þess að rifja það upp, heldur þakka þær undirtektir sem hér hafa komið fram. Ég lít svo til, að það sé mjög gott að það sé unnið hratt að málum, og ef unnið er að því að framkvæma þessa þáltill. meðan hún er í meðförum Alþingis ætti það að flýta fyrir því, að þetta mál í heild kæmist í höfn, atvinnumálin á Norðurlandi eystra, þar með talið að kannaðir séu kostir þess að koma þar upp orkufrekum iðnaði. Það er vel, ef svo verður, að þessum málum er öllum þokað fram um leið og þessi till. er hér til umræðu í þriðja sinn á Alþingi. Herra forseti. Ég gleymdi víst að gera tillögu um nefnd og ég geri það þá að tillögu minni nú, að till. verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Það var tvennt sem ég vildi nefna hér. Hv. 7. landsk. þm. nefndi í sínu máli að í iðnþróunarnefnd á Eyjafjarðarsvæðinu væri ekki fulltrúi iðnrekenda. Ég tel rétt að ítreka það, sem ég sagði áðan, að nýstofnað iðnþróunarfélag á Eyjafjarðarsvæðinu á þar fulltrúa. Ég hef litið svo til, að það væri samnefnari fyrir þá sem vinna að iðnaðarmálum á því svæði. Mér er ekki kunnugt um að iðnrekendur við Eyjafjörð hafi með sér sérstakt félag eða deild í þeim félögum iðnrekenda sem starfa á landsmælikvarða. En til þess að leitast við að tryggja að sem best samstarf tækist í þessari nefnd og hún endurspeglaði viðhorf manna víðar en á Akureyri einni saman skipaði rn. í hana þrjá fulltrúa: Helga Guðmundsson bæjarfulltrúa, sem er formaður nefndarinnar, Valdimar Bragason bæjarstjóra á Dalvík og Gunnar Ragnars framkvæmdastjóra Slippstöðvarinnar á Akureyri. Þeir eru þarna fyrir utan þá aðila tilnefnda í nefndina sem ég gat um áðan. Hitt vildi ég svo taka undir, sem hér kom fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. og ég vék ekki að sérstaklega í mínu máli, auðvitað þurfa menn að gá til veðurs í sambandi við efnahagsþróun heimsins þegar verið er að tala um gífurlegar fjárfestingar af því tagi sem um er að ræða í fyrirtækjum eins og þeim sem við erum að nefna hér og verið er að athuga um grundvöllinn fyrir, trjákvoðuverksmiðju og hugsanlegt álver. Ég get getið þess hv. alþm. til upplýsingar, að samkvæmt lauslegu mati kostar fyrirtæki eins og 130 þús. tonna álver, sem ég sagði að væri talin eðlileg einnig í þeim rekstri á alþjóðavísu, um 440 millj. Bandaríkjadala, sem svarar til um 6700 milljóna íslenskra króna. Hér eru því stórar upphæðir á ferðinni og á þær ber að sjálfsögðu að lita þegar menn eru að vega og meta atvinnuþróun af þessu tagi og það jafnframt að hér er um að ræða málefni landsins alls, þó að eðlilegt sé að menn á einstökum svæðum, sem horfa til atvinnuþróunar, leggi þar einnig orð í belg. Þar þarf einmitt að standa að hlutunum út frá víðtæku mati, eins og reynt er að gera með þeim athugunum sem fram fara, og ekkert liggur fyrir um hvaða ákvarðanir verða teknar í kjölfar þeirra. Fyrst verða menn að sjá niðurstöðurnar og átta sig sem allra best á því sem hér er á ferðinni. Ég get svo nefnt það hér að lokum, að í sambandi við athugun á trjákvoðuverksmiðju, sem hugsað hefur verið til að staðsetja á Húsavík, hefur verið við það miðað við athugun málsins að slíkt fyrirtæki gæti risið þar. Auðvitað þarf að athuga það nánar og það er ti1 sérstakrar könnunar. Í sambandi við þessa hagkvæmniathugun er höfð samvinna við finnska aðila. Það er gaman að rifja það upp hér, þegar ágætir gestir eru hérlendis frá Finnlandi, sem er forseti Finnlands með sínu fylgdarliði, að finnsk fyrirtæki hafa tekið á þessu máli að beiðni Íslendinga, þar sem samstarfsaðili við þessa hagkvæmniathugun er finnskt stórfyrirtæki sem er stærsta markaðsfærslufyrirtæki Finnlands, og athugun á markaði í Evrópu fyrir þessar afurðir er unnin sérstaklega af finnsku fyrirtæki sem er samband finnskra pappírs- og trjákvoðuframleiðenda. Forseti Finnlands vék einmitt að því í ræðu í veislu, sem haldin var af forseta Íslands honum til heiðurs í gærkvöld, að æskilegt væri að hægt væri að renna fleiri stoðum undir samskipti landanna á viðskiptasviði, og þó að hér sé aðeins um hagkvæmniathuganir að ræða, án nokkurrar skuldbindingar um frekara samstarf ef til stofnunar fyrirtækis kemur, er hér vissulega um áhugavert og athyglisvert samstarf að ræða, sem gæti verið vísir að öðru meira, ef niðurstöður athugunarinnar reynast jákvæðar.