Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Á þskj. 233 er prentað álit meiri hl. fjh. - og viðskn. um frv. til laga um launamál, þ.e. bráðabirgðalögin frá 3. ágúst á sl. sumri. Nefndin hefur athugað þetta frv. sem er til staðfestingar á bráðabirgðalögunum. Á fund nefndarinnar komu Páll Halldórsson, Birgir Björn Sigurjónsson og Eggert Lárusson frá BHMR, Ögmundur Jónasson og Sjöfn Ingólfsdóttir frá BSRB, Ásmundur Stefánsson frá ASÍ, Þórarinn V. Þórarinsson frá VSÍ og Þórður Friðjónsson, forstjóri Þjóðhagsstofnunar. Nefndin varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur fyrir á þskj. 40. Þann meiri hl. skipa Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds, Jón Sæmundur Sigurjónsson og Páll Pétursson. Um setningu bráðabirgðalaganna má segja almennt að ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar mátu ástand efnahags- og launamála svo að brýna nauðsyn bæri til að setja bráðabirgðalög í ágúst síðastliðnum. Annars hefðu skollið á ófyrirséðar launahækkanir sem leitt hefðu til víxlhækkana verðlags og launa. Í kjölfarið hefði fylgt óðaverðbólga. Sú þjóðarsátt, sem gerð var í febrúar, var með öðrum orðum í hættu og í stað stöðugleika og öryggis hefði riðið yfir þjóðina glundroði og efnahagsóvissa. Gátu ábyrg stjórnvöld alls ekki horft á slíkt aðgerðarlaus. Með endanlegu orðalagi 1. gr. kjarasamnings ríkisins og BHMR taldi fjmrh. tryggt að ekki kæmi til launahækkana ef þær væru taldar raska hinu almenna launakerfi í landinu. Þegar fyrir lá að svo reyndist ekki hlutu forsendur samningsins hvað þetta snertir að teljast brostnar. Við þessar aðstæður og í ljósi þeirra afleiðinga sem fram kæmu, yrði ekkert að gert, átti ríkisvaldið ekki annarra kosta völ en að beita bráðabirgðalagasetningu til þess að forðast holskeflu í efnahagsmálum og óðaverðbólgu eins og áður segir. Ríkisstjórnir hafa áður breytt kjarasamningum með bráðabirgðalögum sem Alþingi hefur samþykkt. Alþingi hefur einnig breytt kjarasamningum með lögum. Löggjafinn hefur þannig breytt samningum milli vinnuveitenda og launafólks óháð því hver vinnuveitandinn er. Flestir stjórnmálaflokkar hafa staðið að slíku. Það er því langt frá því að um einsdæmi sé að ræða í þessu tilviki. Jafnframt er rétt að vekja sérstaka athygli á þeim útbreidda misskilningi að bráðabirgðalögin hafi numið úr gildi niðurstöður Félagsdóms. Þeim niðurstöðum er í engu raskað. Eftir að niðurstöður Félagsdóms lágu fyrir var hins vegar hluta samnings BHMR og fjármálaráðherra breytt með lögum þannig að geiðslur féllu niður frá 1. sept. 1990. Það þýðir hins vegar ekki að niðurstöðum Félagsdóms sé breytt heldur þeirri réttarheimild sem greiðsluskylda studdist við. Að gefnu tilefni er rétt að nefna hvað gerist ef staðfestingarfrv. verður ekki samþykkt á Alþingi. Í fyrsta lagi féllu bráðabirgðalögin niður en afleiðingin af því er yfirleitt hin sama og af ógildingu annarra laga. Bráðabirgðalögin yrðu úr sögunni að því er til framtíðarinnar tekur. Þau stofna því hvorki rétt né skyldu frá þeim tíma er þau ganga úr gildi. Hins vegar stendur óhaggað það réttarástand er þau hafa áður skapað. Gildir það eins þótt Alþingi hafi fellt lögin. Gildi bráðabirgðalaga er því hið sama og annarra laga á meðan það helst enda þótt því ljúki með ákveðnum hætti. Þjóðhagsstofnun hefur að beiðni forsætisráðherra reiknað út þrjú dæmi um hugsanlega verðþróun á næstu mánuðum ef bráðabirgðalögin um launamál frá 3. ágúst sl. falla úr gildi. Í niðurstöðu Þjóðhagsstofnunar segir, með leyfi forseta: ,,Niðurstöður þessara útreikninga sýna að verði víxlhækkanir verðlags, launa og gengis með þeim hætti sem að framan greinir stefnir í stöðugt vaxandi verðbólgu. Tilgangslítið er að reikna slík dæmi langt fram í tímann. Ljóst er að á nokkrum mánuðum yrði þriggja mánaða hraði verðbólgunnar miðað við heilt ár kominn í tugi prósenta. Í þeim dæmum, sem reiknuð voru, var verðbólga á þennan mælikvarða í fyrsta dæminu komin í 22% í júlí 1991, 27% í öðru dæminu og í tæplega 40% í því þriðja. Í öllum þessum dæmum mun kaupmáttur launa aukast umtalsvert fyrst í stað og líklegt að almenn eftirspurn fari vaxandi. Það má því reikna með að ef þessi þróun gengur eftir að þau markmið um viðskiptahalla og litla aukningu þjóðarútgjalda, sem sett voru fram í þjóðhagsáætlun 1991, standist ekki. Rétt er hins vegar að leggja áherslu á að þetta eru ekki ótvíræðar niðurstöður því óvissuatriðin eru mörg í þessum dæmum.`` Svo sem fram kemur í könnun Þjóðhagsstofnunar er ljóst að þjóðarsáttinni svokölluðu lýkur, efnahagsmarkmið fara úr böndunum, fram koma víxlhækkanir verðlags og launa og vaxandi verðbólga mun ekki láta á sér standa. Afleiðingarnar eru því skýrar. Fyrir bæjarþingi Reykjavíkur er nú svo sem kunnugt er rekið mál vegna setningar bráðabirgðalaganna sem Bjarnheiður Guðmundsdóttir hefur höfðað gegn fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og menntmrh. fyrir hönd Rannsóknadeildar fisksjúkdóma við Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði. Í stefnu og greinargerð stefnanda er því haldið fram að bráðabirgðalögin brjóti í bága við stjórnarskrá. Ríkislögmaður, sem fer með málið fyrir hönd ríkissjóðs, lagði fram greinargerð stefndu hinn 22. nóv. sl. Fylgir greinargerðin með nefndaráliti þessu sem fylgiskjal en í henni kemur fram ítarleg lýsing á málavöxtum, málsástæðum stefndu og lagarökum. Að gefnu tilefni þykir rétt að vekja athygli Nd. Alþingis á ákvæðum 4. gr., sbr. 3. gr., bráðabirgðalaganna. Það gefna tilefni er ,,Kjarafréttir BHMR``, 4. tbl. 1990. Þar er haldið fram túlkun á efni 4. gr. sem rétt er að gera athugasemdir við. Meðal annars er fjallað um 2. mgr. 4. gr., sem kveður á um að kjarasamningar aðildarfélaga BHMR og viðsemjenda þeirra gildi til 31. ágúst 1991 og falli þá úr gildi án uppsagnar. Um þetta segir í málgagni BHMR að ,,BHMR-félög eru þannig föst undir ákvæðum bráðabirgðalaganna, jafnvel þó önnur samtök (BSRB) segi upp samningum sínum þegar fyrir næstu áramót í kjölfar endurskoðunar``. Hér er um misskilning að ræða. 4. gr. laganna ber ekki að skilja svo að efni 3. gr. geti ekki náð til BHMR. Þvert á móti er það ákveðinn skilningur ríkisstjórnar og meiri hl. nefndarinnar að skv. 2. mgr. 3. gr. laganna sé BHMR-félögum heimilt að semja um stofnun og verksvið launanefndar við sína viðsemjendur rétt eins og öðrum aðilum að kjarasamningi sem ekki kveður á um launanefnd. Verði slíkur samningur gerður fari þá eftir ákvæðum 1. mgr. 3. gr. frá þeim tíma. Gildistími kjarasamninga aðildarfélaga BHMR geti þá eins og hjá öðrum stéttarfélögum styst frá því sem segir í 2. mgr. 4. gr. vegna uppsagnar samnings eftir þeim sömu reglum og endranær gilda hjá stéttarfélögum sem samið hafa um launanefndir. Sú túlkun á efni 3. og 4. gr., sem að ofan greinir, hefur verið túlkun ríkisstjórnar frá upphafi. Sá andstæði skilningur sem fram kemur í Kjarafréttum BHMR gefur að mati ríkisstjórnarinnar og meiri hl. nefndarinnar ekki tilefni til að leggja fram brtt. við frv., enda telur ríkisstjórnin og meiri hl. nefndarinnar orðalag greinanna svo skýrt að misskilningur af því tagi sem fram hefur komið hjá BHMR þurfi ekki að vera uppi. Þetta er hins vegar tekið fram hér til að taka af öll tvímæli um skilning á þessu ákvæði. Með nál. þessu fylgja sem fylgiskjal I álitsgerð frá Þjóðhagsstofnun til forsætisráðherra, dags. 3. des. 1990, um bráðabirgðalögin frá 3. ágúst og verðþróun á næstu mánuðum, og sem fylgiskjal II greinargerð ríkislögmanns í máli Bjarnheiðar Guðmundsdóttur sem hann hefur lagt fyrir bæjarþing Reykjavíkur vegna máls á hendur fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og menntmrh. fyrir hönd Rannsóknadeildar fisksjúkdóma við Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði. Talsverð umræða hefur orðið um það hér á Alþingi og reyndar víðar í þjóðfélaginu að hugsanlega stönguðust þessi ákvæði bráðabirgðalaganna á við stjórnarskrána. Sú er ekki skoðun okkar sem berum ábyrgð á þessari lagasetningu. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna til þeirrar greinargerðar sem ríkislögmaður lagði fram í þessu viðkomandi máli hvað varðar stjórnarskrána. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í stefnu og greinargerð stefnanda kemur fram að hann styðji kröfur sínar einkum við ákvæði 2. gr., 28. gr., 67. gr. og 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og skýringar fræðimanna á þeim ákvæðum og sambærilegum grundvallarreglum í landsrétti erlendra ríkja og alþjóðlegum sáttmálum og samningum. Telur stefnandi ákvæði bráðabirgðalaga nr. 89/1990 andstæð nefndum greinum stjórnarskrárinnar. Vísast einkum til þess sem segir á miðri bls. 3 í stefnu og á miðri bls. 5 fram á miðja bls. 6 í greinargerð um málsástæður og lagarök stefnanda að þessu leyti. Fyrir hönd umbjóðenda minna mótmæli ég þeim sjónarmiðum stefnanda, sem þarna koma fram. Ég held því fram að nefnd bráðabirgðalög séu ekki andstæð íslenskum stjórnskipunarlögum. Engar skýringar er heldur að finna á því, hvaða alþjóðlegu sáttmálar og samningar það eru, sem átt er við eða hvaða erlendu ríki það eru, sem vísað er til um sambærilegar grundvallarreglur. Þetta skal tekið fram: a. Um 2. gr. stjórnarskrár: Stefnandi heldur því fram að löggjafinn geti ekki gripið fram fyrir hendur dómstóla með þeim hætti sem gert var. Löggjafanum sé óheimilt að taka aftur eignarréttindi afmarkaðs hóps manna sem honum hafði sérstaklega verið dæmd örfáum dögum áður af æðsta dómstól á sviði vinnuréttar. Með þessu sé brotið gegn meginreglunni um þrískiptingu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Á þessi sjónarmið verður ekki fallist. Með dómi sínum kvað Félagsdómur á um, hvernig skýra bæri tilteknar greinar í kjarasamningi fjmrh. og BHMR. Niðurstaða dóms um tiltekið sakarefni bindur ekki hendur löggjafans til að breyta gildandi rétti. Með lögum nr. 89/1990 er hluta kjarasamnings BHMR og fjmrh. breytt þannig að 4,5% launahækkun, sem fólst í kjarasamningunum óbreyttum, féll niður frá og með 1. sept. 1990. Með því var breytt þeirri réttarheimild, sem greiðsluskylda samkvæmt dóminum var byggð á. Ekki verður fallist á það með stefnanda að löggjafinn sé bundinn til frambúðar við það réttarástand, sem dómstólar hafa kveðið á um að sé gildandi réttur, er dómur gekk. Löggjafinn hefur óumdeilanlega vald til að breyta gildandi rétti. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar felst ekki það hlutverk eða staða dómsvalds að þegar dómstóll hafi kveðið upp dóm sé þar með komin óbreytanleg niðurstaða til frambúðar sem önnur grein ríkisvaldsins, þ.e. löggjafarvald, fái ekki hróflað við. b. Um 28. gr. stjórnarskrár: Stefnandi telur að skilyrði 28. gr. stjórnarskrár um að brýna nauðsyn hafi borið til útgáfu nefndra bráðabirgðalaga hafi ekki verið fyrir hendi. Hvað sem eldri viðhorfum líði skuli dómstólar taka til sjálfstæðrar skoðunar hvort slík skilyrði séu til staðar. Málatilbúnaður stefnanda sé miðaður við að slík sjálfstæð skoðun fari fram. Þessi sjónarmið stefnanda verður heldur ekki fallist á. Bráðabirgðalöggjafinn á sjálfur endanlegt mat um það hvenær hin brýna nauðsyn er fyrir hendi. Dómstólar eru ekki bærir til að taka til endurskoðunar hið huglæga mat bráðabirgðalöggjafans um það hvort brýn nauðsyn hafi legið til grundvallar lagasetningu eða ekki. Jafnvel þótt fallist yrði á sjónarmið stefnanda þess efnis að dómstólar gætu tekið mat bráðabirgðalöggjafans að þessu leyti til endurskoðunar er hafið yfir vafa að brýn nauðsyn í skilningi 28. gr. stjórnarskrárinnar var fyrir hendi við setningu laga nr. 89/1990. Í bréfi fjmrn. til embættis ríkislögmanns á dskj. nr. 22 er rakið hvernig mál horfðu við ríkisstjórninni eftir að dómur Félagsdóms lá fyrir í máli BHMR hinn 23. júlí 1990. Samkvæmt því sem þar kemur fram er alveg víst að brýn nauðsyn krafðist þess að ríkisstjórnin gripi til þeirrar lagasetningar sem sett var hinn 3. ágúst sl. Hér verður að líta til þeirra afleiðinga sem það hefði haft ef til lagasetningar hefði ekki komið. Núgildandi kjarasamningar í landinu, þar á meðal kjarasamningar BHMR og fleiri, hafa margir hverjir að geyma ákvæði þess efnis að fái launþegar sem taka laun samkvæmt öðrum kjarasamningum launahækkun, skuli viðkomandi einnig fá þá launahækkun. Stundum eru forsendur kjarasamninga byggðar á því að aðrir launþegar fái ekki launahækkun umfram það sem viðkomandi kjarasamningur segir. Þetta á við um þjóðarsáttarsamninga ASÍ frá febrúarmánuði sl. Hefði ekki verið gripið inn í með lögum hefðu launahækkanir til BHMR-félaga hrint af stað launahækkunum annarra launþega sem gert höfðu kjarasamninga og þar með hækkun launa og verðlags í þjóðfélaginu. Þar með var kollvarpað þeim stöðugleika sem að var stefnt með þjóðarsáttarsamningunum og þeim mikla árangri í baráttu við verðbólgu sem þegar á sl. sumri hafði náðst með þessum samningum. Þessar víxlhækkanir hefðu dunið yfir strax í kjölfar Félagsdóms. Ókleift var að bíða þess að Alþingi kæmi saman. Með því að gera það hefði skaðinn þegar verið skeður. Um þetta vísast nánar til dskj. nr. 22. Á það skal jafnframt lögð áhersla að ekki var gripið til lagasetningar fyrr en fullreynt var að ekki tækjust samningar milli fjmrh. og BHMR um breytingu á kjarasamningum þannig að hann gæti samrýmst þjóðarsátt. Um það vísast til dskj. nr. 17, sem skýrir hvaða gögn fóru á milli aðila í samningaviðræðum dagana 25. -- 31. júlí sl. Enn fremur til bréfs fjmrn. á dskj. nr. 22, þar sem rakið er efni þeirra viðræðna, sem á þessum tíma fóru fram. c. Um 67. gr. stjórnarskrár: Þá heldur stefnandi því fram að bráðabirgðalög nr. 89/1990 feli í sér ólögmæta skerðingu á eignarrétti. Þau svipti afmarkaðan hóp launþega hluta þeirra launa sem þeir fengu greidd frá 1. júlí 1990 án þess að nokkrar bætur komi fyrir og séu að því leyti ólík öðrum tilvikum þar sem gripið hafi verið með lögum inn í gildandi kjarasamninga. Skerðing sú á eignarrétti sem felist í bráðabirgðalögunum sé ekki almenn, heldur sérstök í þeim skilningi að hún beinist að afmörkuðum hópi manna og lækki laun hans frá því sem ákveðið hafði verið. Ekki verður fallist á réttmæti þessara sjónarmiða. Kemur þar fyrst til að ekki er unnt að telja vinnulaun sem ekki hefur verið unnið fyrir eign í skilningi 67. gr. stjórnarskrár. Gagnstæð niðurstaða mundi gilda um laun sem þegar hefur verið unnið fyrir. Launakrafa stofnast að meginstefnu til ekki fyrr en vinnuframlagið hefur verið innt af hendi og launþegi hefur ekki þær heimildir sem felast í eignarréttindum þegar um væntanleg laun er að ræða. Löggjafinn hefur ótvíræða heimild til að breyta reglum um laun sem ekki hefur verið unnið fyrir á þeim grundvelli að þau njóta ekki verndar 67. gr. stjórnarskrár. Skiptir þá engu hvort um er að ræða stærri eða þrengri hóp sem ákvörðunin beinist að. Þannig hefur löggjafinn á ýmsum sviðum sett því skorður á hvaða verði vinna eða vörur eru seldar. Ekki fæst séð að ákvæði stjórnarskrár séu því til fyrirstöðu, sbr. einkum 69. gr. Þá er ekki heldur unnt að samsinna því að skerðing launa samkvæmt bráðabirgðalögunum sé sérstök í þeim skilningi að hún beinist að afmörkuðum hópi manna. Samkvæmt 1. gr. laganna taka þau til þeirra kjarasamninga sem samkvæmt ákvæðum sínum eru í gildi við gildistöku laganna. Eins og fram kemur í bréfi fjmrn. á dskj. nr. 22 ná lögin þannig til kjarasamninga um það bil 90% launþega í landinu. Að auki kemur fram í gögnum málsins að ASÍ hafi þegar eftir uppkvaðningu Félagsdóms haft uppi kröfur á hendur sínum viðsemjendum um sömu launahækkun og BHMR fékk og vísað þar til orðaðra forsendna í samningum sínum. Enn fremur að VSÍ og VMS hafi fallist á að verða við þeirri kröfu. Lögin eru því ótvírætt almenn með því að þau svipta stærstan hluta launþega í landinu með sama hætti launahækkun, sem þeim hafði verið ákveðin. Þar eru félagsmenn í BHMR ekki í neinni sérstöðu. Það verður því ekki á það fallist að skerðing launa samkvæmt lögunum hafi beinst að afmörkuðum hópi manna, svo sem segir í málatilbúnaði stefnanda. Það voru einmitt þessar væntanlegu launahækkanir til annarra en BHMR-félaga og þar af leiðandi víxlhækkanir launa sem beinlínis voru tilefni til lagasetningarinnar. d. Um 73. gr. stjórnarskrár: Loks telur stefnandi að lög nr. 89/1990 og einkum 2. og 4. gr. þeirra séu andstæð félagafrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi telur að slík löggjöf grafi undan starfsemi frjálsra stéttarfélaga og leiði til þess að félagsmenn glati trú á gildi þess að starfa í skipulögðum félagsskap með löglegum hætti til að bæta kjör sín og réttindi. Telur stefnandi að bráðabirgðalögin grafi undan þeim hugmyndum, sem 73. gr. stjórnarskrárinnar er reist á. Vandséð er hvernig 73. gr. stjórnarskrár getur varðað kröfugerð stefnanda þessa máls. Ákvæði þeirrar greinar snýr að félagasamtökum sem slíkum. Stéttarfélag stefnanda er ekki aðili málsins. 73. gr. stjórnarskrár er máli stefnanda óviðkomandi.`` Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt að þetta kæmi inn í þessa umræðu og tel að með þessum röksemdum sé greinilega þeim efasemdum eytt sem fram hafa komið um það að þessi lög kunni að stangast á við stjórnarskrána. Að lokum vil ég fara nokkrum orðum um fullyrðingar sem uppi hafa verið hafðar af andstæðingum þessara laga hér á Alþingi um það að hæstv. forsrh. hafi ekki sagt þingi og þjóð satt þegar hann fullyrti að fyrir þessum lögum væri meiri hluti á Alþingi. Það vill svo til að a.m.k. 34 af hv. alþm. eru meðmæltir þessum lögum og taka á þeim ábyrgð og vilja samþykkja þau. Þar af leiðir að þá þegar af þeirri ástæðu heldur sú fullyrðing forsrh. að meiri hluti hafi verið fyrir lögunum. Hins vegar vildi svo til að hér í Nd. voru efasemdir í hugum þriggja stjórnarsinna um þessi lög og þeir lýstu reyndar andstöðu sinni við þau í bili. Það hefði getað orðið til þess að bráðabirgðalögin féllu í þessari deild jafnvel þó að svo mikill meiri hluti réttkjörinna alþingismanna styddi þessi bráðabirgðalög. Þetta er sönnun fyrir því að afnema hið úrelta deildaskipulag Alþingis og koma hér hið fyrsta á einni málstofu þannig að meiri hluti nái með eðlilegum hætti vopnum sínum. Sem betur fer 

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nál. 1. minni hl. fjh. - og viðskn. sem er á þskj. 244. Undir það álit skrifar hv. 12. þm. Reykv. Þórhildur Þorleifsdóttir. Hún gat ekki verið hér þar sem hún er erlendis á vegum Alþingis svo að ég mæli fyrir hennar áliti hér. Frv. það sem hér um ræðir er til staðfestingar bráðabirgðalögum sem sett voru 3. ágúst sl. til að ógilda kjarasamning ríkisins og aðildarfélaga BHMR sem undirritaður var 18. maí 1989. Kvennalistinn var mótfallinn setningu bráðabirgðalaganna sem og öðrum afskiptum hins opinbera af almennum kjarasamningum í landinu og sendi frá sér harðorða ályktun strax 3. ágúst 1990. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Kvennalistakonur átelja harðlega að enn einu sinni skuli íslensk ríkisstjórn setja bráðabirgðalög á launafólk. Þannig er jafnt og þétt grafið undan lýðræði og mannréttindum í þjóðfélaginu. Núverandi ríkisstjórn hóf feril sinn með því að framlengja bann á kjarasamninga sem var meginástæða þess að Kvennalistinn hafnaði aðild að henni. Ríkisstjórnin setur nú lög á eigin samninga og beitir valdi sínu þannig til að hnekkja dómi Félagsdóms. Nú eru það samtök háskólamanna sem beitt eru lögþvingunum til þess að sveigja þau undir vilja stjórnvalda. Hverjir verða næstir? Í raun felst í nýsettum bráðabirgðalögum afnám réttar alls launafólks til þess að semja um laun sín því ríkisstjórnin hefur sýnt að hún er tilbúin til lögþvingunar á hvað sem er, jafnvel þvert á uppkveðna dóma. Þáttur forustumanna ASÍ og BSRB vekur furðu, þar sem þeir hafa tekið undir þann áróður að laun almenns launafólks séu meginvaldur verðbólgu og berjast nú jafnvel harðar gegn öðru launafólki en atvinnurekendum. Þetta eru alvarleg tíðindi fyrir almenning í landinu. Á hvaða leið er samfélag, þar sem stjórnvöld, atvinnurekendur og stærstu samtök launafólks sameinast um að svipta hluta launafólks samningsrétti? Hvernig er lýðræðinu háttað, þar sem stjórnvöld óvirða mannréttindi og dómstóla? Vinnubrögð ríkisstjórnarinnar eru forkastanleg og bera vott um siðblindu. Ríkisstjórn, sem setur lög á eigin gerðir, er ekki hæf til að stjórna landinu og á að segja af sér.`` Fjölmörg dæmi eru því miður um afskipti af kjarasamningum undanfarin ár og hefur Kvennalistinn ætíð mótmælt slíku. Auk þess telur Kvennalistinn ákvæði í stjórnarskránni um heimild til setningar bráðabirgðalaga bæði ofnotaða og misnotaða og hefur enda lagt fram frv. á Alþingi þess efnis að hún verði felld niður. Það er 2. mál þessa þings og er nú til meðferðar í hv. allshn. þessarar deildar. En sjaldan eða aldrei hefur sú heimild verið notuð með jafnósvífnum hætti og í þessu tilfelli, enda þessi bráðabirgðalög líklega ein þau umdeildustu í sögu lýðveldisins. Kemur þar margt til. Málið á sér langan og flókinn aðdraganda. Umræddur kjarasamningur var gerður 18. maí 1989 eftir langt og harðvítugt verkfall. Helsti ávinninguar fyrir aðildarfélög BHMR var sá að samþykkt var að endurskoða launakerfi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Í 1. gr. I. kafla kjarasamningsins segir svo: ,,Endurskoða skal launakerfi háskólamenntaðra starfsmanna ríkisins með tilliti til ábyrgðar, sérhæfni og menntunar sem nýtist í starfi. Skal þessi endurskoðun hafa það að markmiði að háskólamenntaðir ríkisstarfsmenn njóti sambærilegra kjara og menn sem gegna hliðstæðum störfum eða hafa sömu eða svipaða menntun, sérhæfni og ábyrgð og ekki taka laun samkvæmt launakerfi ríkisstarfsmanna, enda sé þá tekið tillit til hlunninda og annarra atriða sem áhrif hafa á starfskjör. Standa skal að umræddum breytingum með þeim hætti að ekki valdi röskun á hinu almenna launakerfi í landinu. Tímabundnar sveiflur og sérstakar aðstæður á vinnumarkaði skulu ekki hafa áhrif á þessa endurskoðun.`` Sérstakri nefnd, skipaðri þremur mönnum af BHMR og jafnmörgum af fjmrh., var falið að annast þann kjarasamanburð sem um er rætt í 1. gr. og skila lokaáliti eigi síðar en 1. júlí 1990. Til áréttingar þessu og til að tryggja framgang og framkvæmd endurskoðunarinnar og kjarasamanburðarins var sett ákvæði þess efnis að hafi nefndin ekki skilað áliti á tilsettum tíma, þ.e. 1. júlí 1990 í síðasta lagi, skuli koma til greiðsla til félagsmanna upp í væntanlegar hækkanir, sbr. 6. mgr. 5. gr. kjarasamningsins, en þar segir: ,,Hafi nefnd skv. 3. mgr. 2. gr. ekki skilað lokaáliti hinn 1. júlí 1990 skal greitt upp í væntanlega hækkun þannig að tilfærslur milli launaflokka skv. 3. mgr. verði að jafnaði 1 1 / 2 launaflokki meiri en lágmark skv. 3. mgr. hefði verið frá 1. júlí 1990.`` Þarna er að finna það ákvæði sem hefði fært félögum í aðildarfélögum BHMR u.þ.b. 4,5% launahækkun 1. júlí 1990 hefði það komið til framkvæmda. Þegar ,,þjóðarsátt`` var gerð í febrúar 1990, þ.e. samningar ASÍ og VSÍ og síðan samningar ríkisins við BSRB, fóru strax að heyrast raddir um það að ekki kæmi til greina að BHMR - félagar fengju hækkun umfram aðra. Litla furðu vakti þó að VSÍ léti þessa skoðun í ljós. Alvarlegra var að sumir forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar tóku undir sönginn. Kvað þar við alveg nýjan tón þegar látið var í veðri vaka að eitt verkalýðsfélag gæti í samningum bundið hendur annars, jafnvel ógilt þegar gerða og undirritaða samninga. Í júní dró til tíðinda. Þann 12. júní 1990 ritaði starfandi forsrh., Halldór Ásgrímsson, BHMR þar sem einhliða var tilkynnt að ríkið hygðist ekki standa við samninga sem það sjálft var annar aðilinn að. Í því bréfi stendur m.a.: ,,Ein af forsendum kjarasamnings ASÍ og VSÍ, sem aðrir kjarasamningar hafa tekið mið af, er að launaþróun annarra verði sú sama og gert er ráð fyrir í samningi þessum. ... Jafnframt hefur það komið fram af hálfu fulltrúa þess launafólks, sem þegar hefur samið, að ef BHMR - félagar fengju almenna kauphækkun nú í sumar mundu þeir að sjálfsögðu sækja viðlíka hækkanir til handa sínum umbjóðendum. ... Samkvæmt þessu munu BHMR - félagar fá þær breytingar á launalið sem annað launafólk hefur samið um.`` Kvennalistinn mótmælti þessum vinnubrögðum þegar í stað og sendi m.a. frá sér fréttatilkynningu í tilefni þessa atburðar sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í lýðræðisþjóðfélagi telst frjáls samningsréttur til grundvallarmannréttinda. Þegar ríkisstjórn Íslands sýnir nú sitt rétta andlit og grípur til þess ráðs að tilkynna BHMR formálalaust að ríkisvaldið hyggist ekki standa við sinn hlut í löglega gerðum og undirrituðum kjarasamningi hlýtur það að vekja ugg í brjósti margra og spurningar. Ekki síst þegar þess er gætt að þetta er ekki í fyrsta sinn sem samningsréttur íslenskra launþega er fótum troðinn og einskis virtur. Aðferðin er ný en innihaldið ekki. Þetta mannréttindabrot ríkisstjórnarinnar er því einungis tilbrigði við stef sem allir launþegar ættu nú að kunna. Fyrir rúmu ári, eftir langt og harðvítugt verkfall, gerðu BHMR og ríkið með sér samning um að endurskoða launakerfi háskólamenntaðra starfsmanna ríkisins í því augnamiði að þeir nytu sambærilegra kjara og fyrir sambærileg störf á almennum vinnumarkaði. Í kjölfar þessarar endurskoðunar, sem ljúka átti á fyrra missiri ársins 1990, skyldu tillögur um breytingar á launakerfi BHMR framkvæmdar á þremur árum. Fyrsta skref átti að stíga 1. júlí 1990. En þá gerist það að ríkisstjórn Íslands tilkynnir BHMR með bréfi dagsettu 12. júní 1990 að hún hafi ákveðið að fresta framkvæmd nýs launakerfis háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Sama dag er tilkynnt hækkun á áfengi og tóbaki og sú skýring gefin að hækkunin sé í samræmi við fjárlög. Var hækkunin til háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, sem samið var um fyrir ári, ekki inni í fjárlögum? Ætlaði ríkisstjórnin sér aldrei að standa við samninginn? Í bréfi ríkisstjórnarinnar er vísað til ,,þjóðarsáttarinnar`` og að framkvæmd umsaminnar endurskoðunar á launakerfi BHMR muni spilla árangri hennar. Því til stuðnings er minnt á að ein af forsendum kjarasamnings ASÍ og VSÍ, sem aðrir kjarasamningar hafi tekið mið af, sé að ,,launaþróun annarra verði sú sama og gert er ráð fyrir í samningi þessum`` (þ.e. ASÍ og VSÍ). BHMR átti ekki aðild að þjóðarsáttinni svokölluðu. Samningur þess við ríkisvaldið var gerður tæpu ári fyrr. Hvorki ASÍ, VSÍ eða nokkur annar getur gert kjarasamninga sem breyta þegar gerðum samningum annarra. Frestun er réttlætt með því að vitna til eftirfarandi setningar í BHMR - samningnum: ,,Standa skal að umræddum breytingum með þeim hætti, að ekki valdi röskun á hinu almenna launakerfi í landinu.`` Þessi setning staðfestir að launakerfi BHMR skuli breytt, eins og 1. gr. samningsins kveður á um. Hún er ekki um það að ekki eigi að framkvæma umsamdar breytingar heldur um leiðir til þeirra breytinga. Með því að fresta leiðréttingunni einhliða gefur ríkisstjórnin til kynna að ekki megi hrófla við ríkjandi launakerfi. Þýðir þetta að hópar, sem hér eftir semja um leiðréttingu launa, geti ekki fengið hana vegna þess að ekki megi breyta launakerfinu? Er það launakerfi, sem nú er við lýði, eitthvert náttúrulögmál? Kvennalistakonur telja núverandi launakerfi óréttlátt og vilja raska því, ekki síst til þess að bæta hag kvenna á vinnumarkaðinum. Ríkisvald sem opinberar virðingarleysi sitt fyrir lýðræði og mannréttindum með þeim hætti sem nú er orðið er til alls víst. Það er því áríðandi að allt launafólk skilji mikilvægi þess að undirritaðir samningar haldi --- hver svo sem í hlut á --- minnugt þess að þau spjót sem beinast að einum í dag geta fyrr en varir snúist gegn öðrum á morgun.`` Í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. sem er á þskj. 233 segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnir hafa áður breytt kjarasamningum með bráðabirgðalögum sem Alþingi hefur samþykkt. Alþingi hefur einnig breytt kjarasamningum með lögum.`` Þetta virðist sagt hér til að réttlæta þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Síðan segir: ,,Löggjafinn hefur þannig breytt samningum milli vinnuveitenda og launafólks óháð því hver vinnuveitandinn er,`` og þá er væntanlega verið að reyna að réttlæta það að ríkisstjórnin hefur sett lög á eigin samninga. Og síðan segir: ,,Flestir stjórnmálaflokkar hafa staðið að slíku,`` og það er alveg rétt og þar með talinn Sjálfstfl. sem hefur lýst andstöðu sinni við það að nú skuli vera sett lög á kjarasamninga. Er það vel að fólk skipti um skoðun og breyti afstöðu sinni.

Við höfum aldrei sett lög á dóm. Viltu nefna dæmi.

Nei, ég sagði það heldur ekki. Ég sagði aldrei að Sjálfstfl. hefði sett bráðabirgðalög á dóm og það vil ég ítreka, það gerði ég alls ekki.  BHMR - félagar höfðu ítrekað óskað eftir viðræðum um endurskoðun á launakerfi BHMR eins og samið hafði verið um, en árangurslaust. Þetta umrædda bréf var í raun einu viðbrögðin. Eftir móttöku bréfsins brást BHMR hart við og mótmælti samningsbrotum ríkisstjórnarinnar. Jafnframt var málið lagt fyrir dómstóla og samstöðu leitað með öðrum launamönnum. Allt sumarið gekk á fundum og samningaumleitunum af ýmsu tagi. Dómur Félagsdóms í máli Félags íslenskra náttúrufræðinga gegn fjmrh. var á þann veg að skylt væri að standa við umsamdar launahækkanir. Í dómsorði stendur m.a., með leyfi forseta: ,, Viðurkennt er að stefnda, fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs, sé frá 1. júlí 1990 skylt að greiða félagsmönnum stefnanda, Félags íslenskra náttúrufræðinga, sem starfa hjá stefnda og taka laun samkvæmt kjarasamningi aðila frá 18. maí 1989, fjárhæð sem nemur 1 1 / 2 launaflokki til viðbótar launum viðkomandi félagsmanns samkvæmt 10. gr. kjarasamnings aðila.`` BHMR sendi þá öllum hlutaðeigandi launagreiðendum bréf með kröfu um greiðslu á 4,5% launahækkun í samræmi við dóm Félagsdóms. ASÍ brást hart við og krafðist þess að BHMR afsalaði sér hækkuninni. Þeirri beiðni hafnaði BHMR. Þann 27. júlí kynnti viðræðunefnd BHMR fjmrh. um samþykkt samninganefndar BHMR um breytingu á 15. gr. kjarasamningsins til að koma í veg fyrir víxlverkunaráhrif launahækkana, en það hafði verið ein sterkasta röksemd ríkisstjórnarinnar í málinu að framkvæmd hennar mundi leiða til óðaverðbólgu. Sú hefði eflaust orðið raunin hefði verið staðið við þær yfirlýsingar sem gefnar höfðu verið. Þar með hefðu víxlverkunaráhrifin verið komin í fullan gang. Tilgangur BHMR með tilboðinu um breytingu á 15. gr. var einmitt að koma í veg fyrir slíkt. Reyndar kom fram að það hefði fyrst og fremst verið fjmrh. sem óskaði eftir þessari grein í samningaviðræðum við gerð hans. Þessu erindi BHMR var ekki sinnt og 27. júlí tilkynnti ríkisstjórnin að ákveðið hafi verið að segja upp samningi ríkisins og BHMR. Enn reyndi BHMR samningaleiðina og sendi ríkisstjórninni bréf dags. 30. júlí 1990. Þar segir m.a.: ,,Samninganefndin vill leggja sitt af mörkum til svonefndrar ,,þjóðarsáttar`` með því að breyta efni 15. gr. kjarasamninga aðildarfélaga BHMR frá 18. og 19. maí 1989 þannig að BHMR - félagar geti ekki krafist launaleiðréttinga ef laun hækka hjá öðrum launamönnum. Með þessu er höggvið nú strax á þann hnút sem kjaramálin í landinu virðast vera komin í og það tryggt að hægt verði að leiðrétta lægstu launin í landinu án víxlverkana. Er þetta í samræmi við óskir ASÍ og BSRB.`` Ef ríkisstjórnin hefði gengið að þessu tilboði hefði eflaust verið auðveldara að taka upp viðræður við BHMR um aðra þætti samningsins og þar sem BHMR hafði með þessu tilboði sýnt bæði skilning, samstarfsvilja og ábyrgð hefði næsta skrefið átt að vera að snúa sér bæði til ASÍ og VSÍ sem gáfu út yfirlýsingu 31. júlí ásamt VMSS þess efnis að þeir mundu greiða viðsemjendum sínum sömu hækkun launa og félagar í BHMR hlytu og krefjast þess sama af þeim. Áhugi þeirra á því að þjóðarsátt héldi hefði einmitt getað birst í sama skilningi og ábyrgð og dregnar til baka yfirlýsingar um sömu hækkanir til allra. Þannig hefði verið komið í veg fyrir víxlverkun launa og verðlags og óðaverðbólgu bægt frá. Eftir hefði staðið 4,5% hækkun til BHMR - félaga sem í raun var leiðrétting en ekki launahækkun. Sú leiðrétting hefði kostað 350 -- 400 millj. kr. sem ekki hefði leitt til neinnar almennrar hækkunar á verðlagi eða þjónustu og ekki hefði verið brotið á þeim 4 þús. ríkisstarfsmönnum sem eru innan vébanda BHMR. Í meirihlutaáliti fjh. - og viðskn. er ein réttlætingin á því að samþykkja þessi lög og ein réttlæting ríkisstjórnarinnar á því að setja bráðabirgðalögin álit Þjóðhagsstofnunar þar sem segir orðrétt: ,,Niðurstöður þessara útreikninga sýna að verði víxlhækkanir verðlags, launa og gengis með þeim hætti sem að framan greinir stefnir í stöðugt vaxandi verðbólgu.`` Þeir segja reyndar líka: ,,Tilgangslítið er að reikna slík dæmi langt fram í tímann`` þannig að þetta er reiknað mjög skammt fram í tímann. ,,Ljóst er að á nokkrum mánuðum yrði þriggja mánaða hraði verðbólgunnar miðað við heilt ár kominn í tugi prósenta.`` Þarna gefa þeir sér þá forsendu að komið verði af stað víxlhækkunum, þ.e. um leið og BHMR fái hækkun þá fái aðrir hækkun og þá fái BHMR hækkun o.s.frv. Þetta eru alveg furðulegar forsendur en það má segja þeim til málsbóta að á fyrstu síðu þessa álits þeirra segir að marga fyrirvara þurfi að hafa í dæmum af þessu tagi og ég vona að þeir hafi gert sér grein fyrir því hversu hæpið er að setja fram útreikninga á þann hátt sem þarna er gert. Í umsögn hagfræðideildar Seðlabankans um sama atriði, þar sem forsrh. óskaði eftir því að Seðlabankinn mæti verðbólguáhrifin, kemur allt annað álit fram. Það sem segir í þeirra mati er m.a.: ,,Það er vissulega hægt að hugsa sér mörg önnur tilbrigði, misjafnlega háskaleg, við þá atburðarás sem hér er dregin fram`` --- þá eru þeir að tala um það sama og Þjóðhagsstofnun. --- ,,Til þess að hækkun verðlags nái 20% yfir árið þyrfti t.d. víxlhækkun launa um 4,5% annan hvern mánuð fram yfir mitt ár að viðbættu mánaðarlegu gengissigi upp á um það bil 1,5% á mánuði.`` Algerlega er óhugsandi að mati hagfræðideildar að VSÍ mundi gangast inn á slíkt þar sem engin afdráttarlaus ákvæði eru í kjarasamningi ASÍ og VSÍ um að svo þurfi að vera. Og síðan er sagt: ,,Það er því mat hagfræðideildar að skynsamleg túlkun kjarasamnings ASÍ og VSÍ feli ekki í sér vá óðaverðbólgu.`` Ég endurtek, ,,skynsamleg túlkun kjarasamnings ASÍ og VSÍ feli ekki í sér vá óðaverðbólgu.`` Hvers vegna er þetta ekki dregið fram í umræðunni? Hvers vegna tekur meiri hl. hv. fjh. - og viðskn. þetta ekki inn í sitt álit og gerir það að umtalsefni? En ríkisstjórnin kaus að fara aðra leið en samningaleiðina við BHMR. Þann 3. ágúst voru bráðabirgðalögin sett sem grípa inn í kjarasamninga ríkisins og BHMR. Tvær mikilvægar greinar hans eru felldar úr gildi og gildistími styttur um rúmlega þrjú ár. Látið er í veðri vaka að þau nái til allra en þau gera það ekki. Tekið er fram að þau nái ekki til þeirra kjarasamninga sem þá, þ.e. 3. ágúst, eru lausir og þau breyta engu fyrir þá sem aðild eiga að þjóðarsátt. Þessi bráðabirgðalög eru því í raun sett til höfuðs fámennum hópi og er það í hróplegu ósamræmi við 28. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir: ,,Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út bráðabirgðalög milli þinga.`` Er sá skilningur almennur að það skuli varða þjóðarheill. Athæfi ríkisstjórnarinnar allt hlýtur að teljast ámælisvert. Aldrei var reynt að fara samningaleið og fátt eða ekkert getur réttlætt aðferðir ríkisstjórnarinnar, enda hefur BHMR ekki viljað hlíta þessu og hefur verið lögð inn stefna fyrir bæjarþingi Reykjavíkur vegna eins félagsmanna úr aðildarfélögum BHMR til kröfu á þeim 4,5% sem afnumin voru með bráðabirgðalögunum. Lagarök eru m.a. þau að BHMR telur að bráðabirgðalögin brjóti í bága við stjórnarskrána í fjórum greinum. Vil ég lesa nokkur atriði úr stefnu BHMR, með leyfi forseta: ,,1. Samtökin telja að setning laganna brjóti í bága við 2. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um þrískiptingu valdsins. Lögin voru sett í þeim tilgangi að ómerkja dóm sem æðsta dómsvald hafði fellt. 2. Samtökin telja að lögin stríði gegn eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar sem eru í 67. gr. hennar. Með lögunum er hluti af launum afmarkaðs hóps þjóðfélagsþegna gerður bótalaust upptækur. 3. Samtökin telja lögin brjóta gegn 73. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um félagafrelsi. Þegar viðsemjandi beitir sér fyrir einhliða afnámi samnings er í raun og veru verið að kippa stoðunum undan starfsemi stéttarfélaga. Þar með er verið að svipta launamenn þeim rétti til frjálsrar félagastarfsemi sem stjórnarskránni er ætlað að tryggja. 4. Alþingi ræddi öll tilvik þessa máls í vetur og þar með einnig möguleikann á lagasetningu. Samtökin telja þess vegna að heimild til setningar bráðabirgðalaga skv. 28. gr. stjórnarskrárinnar hafi ekki verið fyrir hendi.`` Hv. 1. þm. Norðurl. v. Páll Pétursson las hér greinargerð ríkislögmanns og þarf ekki að ræða hana frekar að mínu mati. BHMR hefur einnig kært til Aþjóðavinnumálastofnunar og telur að þessi lög brjóti í bága við tvær samþykktir stofnunarinnar, þ.e. samþykktina um beitingu grundvallarreglna um réttinn til að stofna félög og semja sameiginlega og einnig samþykktina um félagafrelsi og verndun þess. Í plaggi frá BHMR segir að þeir muni vekja athygli Alþjóðavinnumálastofnunarinnar á eftirfarandi aðstæðum, með leyfi forseta: ,,1. Bráðabirgðalögin eru sett af ríkisstjórninni sem var samningsaðili BHMR. Annar tveggja samningsaðila getur ekki haft rétt til að ómerkja meginefni samnings þegar honum hentar. 2. Bráðabirgðalögin veitast að umsömdum kjörum afmarkaðs hóps launamanna. 3. Bráðabirgðalögin ómerkja niðurstöðu æðsta dómsvalds um kjör launamanna. 4. Bráðabirgðalög hafa undanfarin ár grafið undan starfsemi stéttarfélaga en þessi lagasetning er sérstök árás á félög innan BHMR. 5. Bráðabirgðalögin eru sett með vitund annarra stéttarfélaga sem í sínum samningum hafa gert ráð fyrir að samningur BHMR - félaganna yrði ómerktur.`` Kvennalistinn telur að ríkisstjórnin hafi með vinnubrögðum sínum unnið ómældan skaða, grafið undan trausti dómstóla, rýrt álit Íslands á alþjóðavettvangi auk þess óheillaverknaðar sem setning bráðabirgðalaganna var. Sá skaði verður seint bættur sem unninn er. Þjóðarsátt er engin afsökun fyrir þessari gjörð. Á aðrar leiðir var aldrei látið reyna. Það getur ekki verið réttlátt að hluti verkalýðshreyfingarinnar þurfi að gjalda fyrir samninga sem aðrir gera. Það eru ákvæði um samningsrétt í landinu. Kjarasamningur BHMR og ríkisins er gerður tæpu ári fyrir þjóðarsátt. Hún var ekki gerð við BHMR og er ekki á þess ábyrgð. Ábyrgðin er þeirra sem hana gerðu. Við gerða kjarasamninga á að standa og þá sérstaklega þeir sem aðild eiga að þeim eins og er í þessu tilfelli. Ríkisstjórnin segir að allt verði til að vinna svo að þjóðarsátt haldi, annars blasi við óðaverðbólga. En engin svör hafa fengist við því hvað gerist 15. sept. nk. þegar þjóðarsátt lýkur. Voru bráðabirgðalögin einungis forsmekkur þess sem koma skal? Er e.t.v. ætlunin að ríkisstjórn geti einhliða tekið sér það vald að ákvarða launakjör fólksins í landinu og gera þar með alla samninga óþarfa og ómerka? Sú ríkisstjórn, sem nú situr, hefur þegar sýnt það í verki að hún skirrist ekki við að taka sér þetta vald. Ríkisstjórn, sem með svo hrokafullum hætti opinberar virðingarleysi sitt fyrir lýðræði og mannréttindum, er til alls vís. Því er mikilvægt, áður en spjótin beinast gegn fleirum, að stöðva hana í þessum óheillaverkum. Til að stuðla að því og til að BHMR - félagar nái þeim rétti, sem þeim ber, munu kvennalistakonur greiða atkvæði gegn þessu frv.

Frsm. 2. minni hl. fjh. - og viðskn. (Friðrik Sophusson) : Virðulegi forseti. Mér er ætlað að mæla hér fyrir nál. á þskj. 245. Áður en ég vík að því langar mig til þess að segja frá því að þegar ég hlýddi á mál hv. 1. þm. Norðurl. v., sem er frsm. meiri hl. hv. fjh. - og viðskn., fannst mér eins og ég væri kominn í dómsal því að meginþorra ræðu sinnar eyddi hv. þm. í að lesa upp úr greinargerð ríkislögmanns. Þá sátu hér nokkrir hæstv. ráðherrar í fremstu röð en hæstv. forseti sat í forsetastól rétt eins og hann væri dómari. Nú bregur svo við að enginn hæstv. ráðherra --- það er von að maður ruglist og ætli að kalla þá hæstv. sakborninga --- er við hér í salnum né heldur verjandi þeirra, hv. 1. þm. Norðurl. v. Sé ég þó hann koma hér í gættina og er það vel ef hann nær að hlýða á mál mitt. Mér er kunnugt um það, virðulegi forseti, að hæstv. forsrh. gat ekki verið viðstaddur þessa umræðu af eðlilegum ástæðum. En það hefði vissulega verið fengur í því ef hæstv. fjmrh. hefði mátt vera að því að verja smábroti af lífi sínu til þess að hlusta á ræður sem hér eru fluttar því að sumt af því sem sagt verður hér á erindi til hæstv. fjmrh. sem fer með þetta mál, a.m.k. þegar það kemur óþægilega við hæstv. forsrh., sem raunar er sá sem lagði það fram hér á hinu háa Alþingi. Það eru aðeins tvö atriði sem komu fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. í hans málflutningi hér áðan, þ.e. atriði sem hann lagði sérstaka áherslu á. Fyrra atriðið var þetta: Þjóðhagsstofnun spáir því að allt fari til fjandans ef bráðabirgðalögin falla. Í áliti stofnunarinnar, sem hæstv. forsrh. bað um, kemur í ljós að verðbólgan getur farið upp í 20 -- 40% á skömmum tíma. Nú er það svo að allir spádómar sem þessi byggjast á forsendum. Forsendur spádóms Þjóðhagsstofnunar eru þær að í landinu sitji ríkisstjórn sem aðhafist ekkert, láti þetta allt saman afskiptalaust, og til viðbótar að aðilar vinnumarkaðarins láti sér það vel líka að verðbólga hlaupi svona upp. Á þetta er rækilega minnt í áliti Seðlabankans sem birtist sem fskj. með nál. 2. minni hl. og mun ég síðar koma að því. En með sömu rökum og Þjóðhagsstofnun notar þegar hún er að færa forsrh. vopn í hendurnar mætti halda því fram að ef það frv. sem hér er til umræðu félli yrði verðbólgan 1000% á næstu árum og jafnvel 200.000% um aldamótin. Er þá notast við sömu forsendur, þ.e. að hér sitji ríkisstjórn sem ætli sér ekkert að fást við þessi vandamál eins og Þjóðhagsstofnun virðist álíta þegar hún sendir núv. hæstv. forsrh. sitt álit. Þetta verða menn að hafa í huga þegar rætt er um forsendur spádóms Þjóðhagsstofnunar. Ég vil leyfa mér í þessu sambandi að minna á að hægt er að fá allt aðra tölu. Ef við t.d. álítum að ekkert gerðist annað en það að BHMR fengi 4,5% launahækkun, þá mundi verðbólgan fara sáralítið af stað. Þannig má með ákveðnum forsendum finna út að þótt þetta frv. félli þá þyrfti verðbólgan ekki að aukast nema innan við 1%. Svona má leika sér með tölur. Hitt atriðið sem kom fram í málflutningi hv. 1. þm. Norðurl. v., sem er frsm. meiri hlutans, var að í raun og veru væri þetta ekki svo afleitt allt saman því að verjandi hæstv. fjmrh., ríkislögmaður, hefði greinargerð til bæjarþingsins og með því að lesa upp úr greinargerð verjanda stefnda þá var hægt að komast að þessari niðurstöðu. Það er auðvitað fátítt að gripið sé til slíks bragðs en á móti kemur að aðrir lögfræðingar, jafngildir lögfræðingar í bænum, þar á meðal tveir hæstaréttarlögmenn, hafa á undanförnum dögum verið að skrifa um þessi mál og álit beggja liggja fyrir sem fylgiskjöl með nál. 2. minni hl. Mun ég víkja betur að því hér á eftir. Það hlýtur að vekja sérstaka athygli að hv. 1. þm. Norðurl. v. skuli sækjast eftir því að bera hér á borð álit ríkislögmanns. Þess vegna er ástæða til að spyrja hæstv. forsrh., sem væntanlega kemur til með að lesa þessa ræðu, að því hvernig á því hafi staðið að ekki var leitað álits ríkislögmanns þegar margoft var bent á að hæstv. ríkisstjórn þyrfti að aðhafast eitthvað varðandi samning BHMR áður en í óefni stefndi. Hvernig í ósköpunum stóð á því að þá var ekki leitað álits ríkislögmanns? Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að hv. 6. þm. Norðurl. e. Stefán Valgeirsson hefur lagt fram fyrirspurn nú á þessu þingi og spyr til hvaða lögfræðinga hafi verið leitað þegar álit var fengið um það hvað gera skyldi. Ég hygg mig vita hvers vegna hv. þm. spyr að þessu. Það er vegna þess að það hefur verið erfitt að toga þetta upp úr hæstv. ráðherrum. Sem betur fer hlífði hæstv. forsrh. ríkislögmanni hér í ræðu um daginn og sagði að hann hefði leitað álits ýmissa aðila, þar á meðal aðstoðarmanns síns, sem hér situr í hliðarsal. Reyndar hefði það nú ekki gert útslagið heldur hitt að hann hafi spurt hæstv. fjmrh. að þessu og hæstv. fjmrh. hefði sannfært hann um það að til einskis þyrfti að grípa. Virðulegi forseti. Ef hv. þm. Páll Pétursson hefði verið samkvæmur sjálfum sér hér áðan í ræðunni, þá hefði hann óskað eftir --- ég ætlaði nú að segja hléi í réttinum, en maður ætti kannski að segja óska eftir því að þessu máli yrði frestað þar til dómur félli. Meginþunginn í varnarræðu hv. þm. byggðist á greinargerð verjandans í bæjarþingi Reykjavíkur. Ef hv. þm. telur að það eina sé satt sem þar standi er auðvitað eðlilegt að álykta sem svo að hann telji að nú eigi að bíða eftir niðurstöðu dómsins. Ég vænti þess að á næstu dögum, þegar þetta mál verður til umræðu, muni hv. þm. svara því hvort hann telji eðlilegt að bíða eftir því að dómur falli, en mér er sagt að hann kunni að falla snemma á næsta ári. Eins og ég sagði í upphafi, virðulegi forseti, þá mæli ég fyrir nál. sem er á þskj. 245 og er álit 2. minni hl. fjh. - og viðskn. Í þessu nál. rek ég hvernig staðið var að samningi BHMR annars vegar og ríkisins hins vegar, hverjir voru þar að verki og hvaða skuldbindingar þeir tóku á sig. Ég rifja upp samkomulagið sem kallað hefur verið þjóðarsáttin og hvernig hæstv. ríkisstjórn tók það að sér að sjá um að BHMR gengi í bandalag við hinn hluta þjóðarinnar um það að standa að þeim forsendum sem þá lágu fyrir. Þetta ætlaði hæstv. ríkisstjórn að tryggja og handsalaði það eins og upplýst hefur verið. Loks er greint frá því hvernig úrskurður Félagsdóms féll og staðfesti skilning BHMR. Síðan er sagt frá bráðabirgðalögunum og loks frá því að ekki hafi verið nægur meiri hluti fyrir hendi á hinu háa Alþingi. Í lokin er greint frá niðurstöðu og afstöðu 2. minni hl. Ég vek athygli á því að það mun vera einsdæmi að fjórir hæstv. ráðherrar hafi staðið að kjarasamningagerð eins og gerðist í því tilviki þegar gerður var kjarasamningur við BHMR hinn 18. maí 1989. Það er alveg ljóst að í þeim samningi var gert ráð fyrir verulegri hækkun hjá starfsmönnum ríkisins í BHMR umfram aðra launþega. Það var ljóst frá upphafi. Og í þeirri grein samningsins sem var eins konar refsigrein, en það er um hana sem styrinn stendur, var sagt beinlínis að 4,5% greiðsla væri upp í væntanlega hækkun. Ég vek athygli á þessu. Allir hæstv. ráðherrarnir sem tóku þátt í samningsgerðinni vissu frá upphafi að hverju stefndi. Það hefur verið ítarlega farið í þennan samning. Það gerði frsm. 1. minni hl. sem talaði hér næst á undan mér. Það vekur einnig athygli að hæstv. ráðherrar töldu að þeir hefðu tekist á hendur persónulegar og pólitískar skuldbingingar. Þeir hefðu skuldbundið sig bæði pólitískt og persónulega þegar þessi samningur var gerður. Hæstv. fjmrh. lýsti þessu svo í Þjóðviljanum 19. maí 1989, einmitt á þeim degi sem samningurinn var gerður við BHMR, þ.e. viðtalið var sama dag en birtist daginn eftir. Þjóðviljinn er að okkur er tjáð málgagn hæstv. fjmrh. Ég les orðrétt, með leyfi forseta, úr þessu viðtali við hæstv. fjmrh.: ,,Samningurinn sem náðist er að mörgu leyti tímamótasamningur. Með því að bera beint ábyrgð á samningavinnunni var bæði ég sem fjmrh. og síðan ríkisstjórnin í heild að taka verulega pólitíska áhættu þar sem líf hennar og kannski staða einstakra ráðherra gat ráðist af því hvernig samningsgerðin tækist.`` Og áfram í viðtalinu segir: ,,Hin beina þátttaka ríkisstjórnarinnar í samningagerðinni gæfi auðvitað til kynna að ríkisstjórnin telur sig pólitískt og persónulega skuldbundna til að vinna það verk sem fram undan er í einlægni og byggja upp trúnaðartraust á nýjan leik.`` Þetta er orðrétt haft eftir hæstv. fjmrh. þegar hann hafði nýlokið við að skrifa undir þann samning sem hann síðar sveik. Strax við gerð þessa samnings lá fyrir að ýmsir ábyrgir aðilar í þjóðfélaginu sáu það í hendi sér að þessi samningur var öðruvísi og útgjaldameiri en aðrir samningar sem gerðir höfðu verið. Annars vegar vil ég benda á að Morgunblaðið skrifaði um þetta í leiðara og varpaði fram ýmsum spurningum, sem ég hygg að hollt hefði verið fyrir hæstv. ráðherra að velta fyrir sér þá, og hins vegar skrifaði formaður Sjálfstfl. að ljóst væri að þessi samningur hefði verið gerður án þess að nokkur innstæða hefði verið fyrir þeim útgjöldum sem fylgdu í kjölfarið. Nú víkur sögunni að því, virðulegi forseti, að gerður er kjarasamningur hinn 1. febr., sem reyndar átti nú nokkurn aðdraganda, á milli ASÍ og VSÍ og komu þar fleiri aðilar að verki. Þessi kjarasamningur hefur verið kallaður þjóðarsáttin eftir að hæstv. ríkisstjórn þáði að taka sér far með fulltrúum aðila vinnumarkaðarins. Ég leyfi mér að kalla þennan heildarsamning sem þar var gerður þjóðarsátt þó sumum þyki það varla vera rétt nafn. Það liggur á borðinu og er viðurkennt af samningsaðilum í þeim samningi að kallað var eftir tryggingu fyrir því að kjarasamningar ríkisstjórnarinnar röskuðu ekki febrúarsamningunum. Það hefur komið fram, m.a. hjá formanni Vinnuveitendasambands Íslands, að ríkisstjórnin hafi handsalað þetta. Með öðrum orðum, strax 1. febr. var ljóst að hæstv. ríkisstjórn skuldbatt sig til þess að efna ekki samninginn og verður að skilja það sem svo að hæstv. ríkisstjórn hafi ætlað sér að tryggja að BHMR, sem hæstv. ríkisstjórn hafði samið við árið áður, ætlaði að taka þátt í þjóðarsáttinni. Auðvitað hlutu aðilar að gera ráð fyrir því að slíkt yrði gert með samkomulagi og samningsumleitunum á milli hæstv. ríkisstjórnar og BHMR. Um þetta var nokkuð fjallað í fjölmiðlum á þessum tíma. Það er hins vegar athygli vert að hæstv. fjmrh. sagði tiltölulega fljótt að í raun og veru þyrfti ekkert að hafa áhyggjur af þessu því að 1. gr. samningsins héldi. Með öðrum orðum, hæstv. fjmrh. hélt því fram að 1. gr. væri þannig að í raun og veru þyrfti ekkert að efna samninginn og þess vegna væri engin ástæða til þess að tala við hinn samningsaðilann. Þessu hélt hæstv. fjmrh. fram aftur og aftur þrátt fyrir fjölda ábendinga um annað. Þjóðviljinn virðist hafa verið á annarri skoðun því að um þetta er fjallað strax 2. febr. í því blaði. Þá er bent á, eins og segir hér á bls. 3 í nál. 2. minni hl., að það væri ,,banabiti verkalýðshreyfingarinnar ef hún ætlaði sér að fá samningi við BHMR rift og varla hægt að ætla neinum slíkt brot á grundvallarmannréttindum.`` Þetta er ekki upp úr Morgunblaðinu og þetta er ekki heldur haft eftir hv. þm. Geir Gunnarssyni né heldur hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Þetta er upp úr Þjóðviljanum daginn eftir að þessir samningar voru undirritaðir. Ég læt öðrum eftir að skilja hvað í þessu felst en ég tel að þetta sanni það að a.m.k. sumir hafi álitið að það ætti að fara siðlega og löglega að þessu máli sem hér er til umræðu. Formaður Alþb., hæstv. ráðherra, kaus hins vegar að horfa fram hjá fyrirliggjandi staðreyndum og sagði að ríkisstjórnin hefði náð sínu fram án þess að beita lögþvingunum með einum eða öðrum hætti. Skömmu eftir að samningurinn var gerður á milli ASÍ og VSÍ hófust umræður um þetta mál. Formaður Vinnuveitendasambandsins, Ari Skúlason, hagfræðingur ASÍ, og fleiri og fleiri bentu á að það þyrfti að aftengja þá tímasprengju sem fælist í samningi BHMR. Í DV 8. febr. sagði fjmrh. orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er ljóst að Einar Oddur Kristjánsson, formaður VSÍ, hefur ekki lesið vel yfir kjarasamninga BHMR þegar hann kallaði þá tímasprengju sem þyrfti að aftengja. Það hefur engin tímasprengja verið tengd. Það er því ljóst að kjarasamningar háskólamanna munu ekki raska því jafnvægi sem nýju kjarasamningarnir eiga að tryggja á vinnumarkaði og í efnahagslífinu. Endurskoðun og breytingar á launakerfi háskólamanna verði því að vera innan þess ramma sem nýju kjarasamningarnir marka.`` Þetta eru orðrétt ummæli hæstv. fjmrh. Ég tel, virðulegi forseti, ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um söguna. Það hefur verið gert hér fyrr. En það er rétt sem kom fram hjá fyrri ræðumanni að loks hinn 12. júní aðhafðist ríkisstjórnin eitthvað. Það fyrsta sem henni datt í hug að gera var að kalla til sín fulltrúa BHMR og segja þeim að hæstv. ríkisstjórn hafði ákveðið að greiða ekki út samkvæmt samkomulaginu sem gert hefði verið árið áður. Þetta mál endaði síðan með því að það fór fyrir Félagsdóm sem er æðsti dómstóll í þessum málum. Niðurstaða Félagsdóms var skýr og hann undirstrikaði þá staðreynd sem um hafði verið deilt að áhrif kjarasamningsins voru þekkt frá upphafi og hlutu að hafa sams konar áhrif hvort sem þjóðarsáttin var gerð eða ekki. Eins er bent á þann sjálfsagða hlut að leita verði samkomulags áður en annar aðili í tvíhliða samningi tekur einhliða ákvarðanir um efnisatriði. Það er mjög mikilvægt að menn átti sig á því að samningurinn sem gerður var við BHMR fól í sér þá hættu sem allir eru að tala um núna, þá vá, allan tímann. Þjóðhagsstofnun gæti nákvæmlega eins hafa reiknað þá og allar götur síðan að afleiðingin hefði verið sú sama algerlega burt séð frá framhaldinu. Það hlaut að vera ljóst þá, eins og endranær, að aðrir launþegahópar mundu aldrei þola BHMR það að þeir fengju launahækkanir langt fram yfir það sem gerðist almennt á vinnumarkaðinum. Virðulegi forseti. Ég má til með núna þegar ég ræði þetta alvarlega mál að benda á það enn einu sinni að hér í salnum situr ekki einn einasti hæstv. ráðherra. Ég veit ekki hvort hæstv. forseta þykir þetta mál vera mjög lítið og lítils virði og í raun og veru sé það aukaatriði að troða þessu hér í gegnum þingið, en ég verð að lýsa yfir undrun minni eftir að hafa legið mjög mikið yfir þessu máli, lagt á mig mikla vinnu við að safna öllum upplýsingum, þegar ég þarf að lesa orð hæstv. ráðherra úr blöðum og fjölmiðlum öðrum, án þess að nokkur þeirra sjái sóma sinn í að vera hér við. Þetta eru þó menn sem hafa verið dæmdir af Félagsdómi og standa núna í málaferlum við BHMR. Og það er ekki nóg að hv. 1. þm. Norðurl. v. lesi hér upp lögfræðilegar greinargerðir fyrir bæjarþingi Reykjavíkur. Mér finnst að sakborningarnir þurfi að vera viðstaddir. Ég veit og ég endurtek það að æðsti presturinn, hæstv. forsrh., er á spítala og kemst ekki. Við féllumst á það að flýta því að taka þetta mál fyrir í dag þrátt fyrir fjarveru hans að sérstakri beiðni hv. 1. þm. Norðurl. v. Ég hélt ekki að allir væru þar. Nú er klukkan að verða þrjú, kannski er heimsóknartími. Ég veit ekki hvort öll ríkisstjórnin fer þangað. Ef svo er, þá held ég að rétt væri að við gæfum smáhlé. En það undrar mig stórlega satt að segja að þessi virðing sé borin fyrir því frv. sem hefur líklega verið umdeildasta frv. síðasta tíma og er hér flutt til þess að staðfesta bráðabirgðalög sem eru umdeildustu bráðabirgðalög líklega sem sett hafa verið frá upphafi. Undirstrikar þetta kannski það að hæstv. ráðherrar þola ekki sannleikann í þessu máli? Ég geri mér grein fyrir því að virðulegur forseti er að leita að hæstv. ráðherrum og skal ég halda ræðu minni áfram á meðan. Ég er kominn að því að dómur Félagsdóms er fallinn og fyrst þá fer hæstv. ríkisstjórn að reyna að semja við BHMR. Þær samningaviðræður sem þá hófust voru hreinar sýndarviðræður, eins og reyndar hefur komið fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Það er ljóst að BHMR - forustan treystir ekki núverandi valdhöfum. Í viðtölum við aðra, þar á meðal forustumenn Sjálfstfl., hefur komið fram af hálfu þeirra skilningur á því að gera megi samninga við BHMR á öðrum nótum en hingað til hefur verið gert. Þeir hafa jafnframt sagt að það verði mjög erfitt fyrir þá að semja við aðila sem eru tilbúnir til að svíkja þá samninga áður en blekið þornar á samningsblaðinu. Þá er ég kominn að því, virðulegi forseti, að hæstv. ríkisstjórn gaf út bráðabirgðalög. Það átti sér aðdraganda sem ég ætla aðeins að rekja hér. Það er ekki rétt sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði í sinni framsöguræðu að löggjöf á borð við þessa hefðu allir eða flestallir stjórnmálaflokkar staðið að. Það er nefnilega grundvallarmunur á þessum bráðabirgðalögum og þeim sem oft hefur verið gripið til og mun ég víkja betur að því síðar. En það er athygli vert þegar skoðaður er aðdragandi bráðabirgðalaganna að strax eftir að dómur féll var talað við hæstv. fjmrh. Í viðtali við DV hinn 24. júlí á þessu ári þegar hann var spurður hvort kæmi til greina að setja bráðabirgðalög á þessar hækkanir svaraði hæstv. fjmrh., með leyfi forseta, orðrétt: ,,Nei, það tel ég ekki vera. Það kemur ekki til greina að setja bráðabirgðalög á niðurstöður dómsins.`` Undir þetta tók reyndar starfandi forsrh. Halldór Ásgrímsson eins og alþekkt er. Það var hins vegar annað hljóð í strokknum hjá hæstv. utanrrh. Hann taldi að það ætti að segja samningum upp og setja bráðabirgðalög að hluta þannig að samningurinn takmarkaðist að nokkru leyti. Smám saman varð hins vegar ljóst að hverju stefndi. Vandinn var auðvitað hjá Alþb. en fulltrúar þess, einkum hæstv. ráðherrar, höfðu tekið mjög mikið upp í sig um þessi efni. Í viðtali við Morgunblaðið segir hæstv. fjmrh. eftir að bráðabirgðalögin voru sett, með leyfi forseta: ,,Bráðabirgðalögin eru í þeirri mynd sem við vildum hafa þau.`` Hann var þá nýbúinn að segja að hann mundi ekki standa að því að setja slík bráðabirgðalög, ég skýt því hér inn. ,,Við vildum ekki takmarka samningsrétt þeirra sem eru með lausa samninga og það er ekki gert í þessum bráðabirgðalögum. Almennur samningaréttur og lýðréttindi eru ekki skert með þessum lögum.`` Síðan er hann spurður: En hvað ef félög með lausa samninga ætla að fá meira en felst í þjóðarsáttinni? Verða þá sett lög á þau? Hann svarar orðrétt: ,,Þau geta auðvitað farið fram á hvað sem er``, sér er nú hvað, ,,en lýðræðislegur réttur þeirra til að gera sjálfstæða samninga er ekki skertur í þessum bráðabirgðalögum.`` Undir þetta tekur síðan hæstv. menntmrh. sem hafði keypt pakkann, hafði bitið á agnið. Hann segir í viðtali við Þjóðviljann þennan dag: ,,En það grundvallaratriði verða menn að hafa í huga að allir sem á annað borð hafa lausa samninga geta, ef þeir ná til þess stöðu, samið sig frá þessu. Þannig að mannréttindaákvæði laga, stjórnarskrár og leikreglu í þjóðfélaginu eru á sínum stað, hvort sem um er að ræða rétt til uppsagnar, samninga og verkfalla. Pólitískt séð fyrir Alþb. er þetta meginatriðið í mínum huga.`` Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir það að hæstv. ráðherrar Alþb. halda því fram að þeir sem hafa lausa samninga geti í raun og veru samið um hvaða launahækkanir sem er. Og nú spyr ég: Trúir því nokkur maður að það yrði þolað af hæstv. ríkisstjórn? Trúir því nokkur maður að það yrði þolað af þeirri hæstv. ríkisstjórn sem nú situr miðað við þá spádóma sem fyrir liggja hjá Þjóðhagsstofnun? Því að það vita allir að það er sama hvaða hópur fær launahækkun þá munu samningarnir frá því í febrúar gliðna og allir aðilar fá sömu launahækkun. Auðvitað eru þetta orðin tóm. Þetta er sett upp með þessum formlega hætti til að kaupa Alþb., sem hefur verið kjaftfullt af yfirlýsingum um frjálsan samningsrétt, til fylgis við bráðabirgðalögin. En þá kem ég að því að tveir hv. þm. Alþb. greiddu atkvæði í þingflokknum gegn þessari niðurstöðu. Ég leyfi mér að vitna hér til hv. þm. Geirs Gunnarssonar sem orðaði sína hugsun eins og venjulega með mjög skýrum hætti. Hann sagði í viðtali við Þjóðviljann hinn 4. ágúst, með leyfi forseta, orðrétt: ,,Ríkisstjórnin gerði þennan samning áður en þjóðarsáttin var gerð og maður verður að ímynda sér að hún hafi ætlað að standa við hann. En svo er eins og menn hafi verið ráðnir í að hafa hann að engu. Svo kom þetta áfall sem úrskurður Félagsdóms var og þá var ekki hikað við að afnema dóminn með lögum. Alltaf þegar gerð er atlaga að samningsrétti launafólks hefur það fordæmisgildi. Það veit enginn hver verður næstur.`` Hugsið ykkur. Þetta er maðurinn sem mun innan tíðar hverfa af þingi til þess að hleypa hæstv. fjmrh. að. Það er munur á hugsun þessara tveggja manna. Hv. 1. þm. Norðurl. v., frsm. meiri hl., gerði lítið úr því þegar gagnrýnt væri að ekki væri tilskilinn meiri hluti fyrir hendi á hinu háa Alþingi. Það mætti halda að hv. þm. gerði sér ekki grein fyrir því að Alþingi starfar í tveimur deildum. Auðvitað þarf ríkisstjórn sem ætlar að hafa starfhæfan meiri hluta að hafa meiri hluta í báðum deildum. Hugtakið starfhæfur meiri hluti þýðir það að í þingræðislandi þar sem um tvær deildir er að ræða þarf meiri hlutinn að vera í báðum deildum. Og því verður ekki haggað að þannig stóð á, eftir að hv. þm. Stefán Valgeirsson hafði lýst yfir andstöðu sinni við lögin, að allt útlit var fyrir að þessi lög mundu falla. Það var alveg ljóst frá þeim tíma að meiri hluti var ekki til staðar. Það er alveg út í bláinn að fara að verja sig með þeim hætti, eins og hv. þm. gerði, að þetta væri efni í breytingar á stjórnarskránni á þá leið að breyta Alþingi þannig að Alþingi starfi framvegis í einni málstofu. Gott og vel. Við skulum taka hann á orðinu og segja að við séum tilbúin til þess að láta Alþingi starfa í einni málstofu. En þá spyr ég: Er ekki kominn tími til þess árið 1990 að taka eða a.m.k. takmarka bráðabirgðalöggjafarvald ríkisstjórna? Hefði ekki verið nær fyrir hæstv. ríkisstjórn þegar hún sjálf lendir í þeim ósköpum að þurfa að éta ofan í sig allar fyrri yfirlýsingar og efna til setningar bráðabirgðalaga, eins og hún gerði í sumar, að kalla saman þingið? Auðvitað hefði hún átt að gera það og þá hefðu umræður farið á allt annan veg því að þá hefði verið tryggt að umsagnir hefðu legið fyrir um það hvort þessi bráðabirgðalög stönguðust á við lög, þar á meðal stjórnarskrána, eða ekki. Þegar hv. þm. Stefán Valgeirsson lýsti því yfir í síðasta mánuði að hann mundi greiða atkvæði gegn bráðabirgðalögunum varð ljóst að ríkisstjórnin hafði misst tilskilinn meiri hluta til þess að koma frv. í gegnum Nd. án stuðnings eða hjásetu stjórnarandstöðuþingmanna. Það er athyglisvert að þrátt fyrir yfirlýsingu þingflokks sjálfstæðismanna um að greiða atkvæði gegn frv., eins og það liggur fyrir, á grundvelli siðferðis - og lagaraka kaus ríkisstjórnin að ræða ekki við stjórnarandstöðuna um framhald málsins. Í stað þess hótaði hún þingrofi sem hefði fellt bráðabirgðalögin úr gildi og í framhaldi af því átti að setja lögin á nýjan leik. Slíkt tilræði við þingræði og lýðræðisvenjur náði þó ekki fram að ganga þegar einn eindregnasti andstæðingur frv. ákvað að sitja hjá við atkvæðagreiðsluna til að koma í veg fyrir að flokkur hans tæki þátt í að fótum troða leikreglur lýðræðisins ofan í það siðleysi og þau lögbrot sem áður höfðu átt sér stað í þessu máli. Það er nefnilega athygli vert að lesa og hlusta á rök hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar fyrir því að sitja hjá. Þau rök eru ekki stuðningur við bráðabirgðalögin heldur þvert á móti yfirlýsing um það að hann óttist ekkert frekar en að minnihlutastjórn rjúfi þing og setji lög þrátt fyrir minni hlutann og hunsi þannig þingræðisregluna. Það er þetta sem rekur hv. þm. til þess að standa með stjórninni og sitja hjá. Í nál. mínu fjalla ég nokkuð um aðra þætti þjóðarsáttarinnar en þá sem oftast eru til umræðu, einkum um þessar mundir. Það er nefnilega þannig að þjóðarsáttin er ekki einungis það að launamenn hafi tekið á sig 15% kjaraskerðingu til að ríkisstjórnin geti fengið tækifæri til þess að ná árangri í efnahagsmálum. Til viðbótar þarf ríkisstjórnin að sýna að hún sé að ná slíkum árangri. Á bls. 7 í nál. mínu fjalla ég um þessi atriði og þar kemur fram mjög skýrt og ljóst að ríkisstjórnin vinnur gegn þjóðarsáttinni á mörgum sviðum. Og nú, virðulegur forseti, kemst ég ekki hjá því að spyrja: Er það virkilega svo að það hafi verið í samkomulagi milli þingflokkanna að framsögumenn í þessu stóra máli ættu að talast við hér einir eða hvort hæstv. ráðherrar hafi tekið að sér að sinna skyldum sínum og vera hér á þingfundi? Sé það svo, virðulegur forseti, að hæstv. ráðherrar hafi haft leyfi og samkomulag hafi verið um það er auðvitað ekkert við því að segja. En sé ekki svo finnst mér að hæstv. forseti eigi a.m.k. að íhuga það hvort ræðumaður eigi ekki að gera hlé á sínu máli og bíða eftir því að hæstv. ráðherrar hafi tíma til að hlýða á þetta mál. Hér er þó verið að fjalla um bráðabirgðalög sem þessi ríkisstjórn setti í sumar. ( Forseti: Vegna þessara orða hv. ræðumanns vill forseti geta þess að hann hefur gert ráðstafanir til þess að hæstv. fjmrh. komi hér í sal. Hæstv. utanrrh. er hér í húsi og var hér í gætt rétt áðan en er nú horfinn á nýjan leik. Mun forseti gera ráðstafanir til þess að hann komi til salar aftur. Það samkomulag sem gert var um framgang þessa máls, sem forseti leyfir sér að fullyrða að er eitt veigamesta mál þessa þings, var að hv. frsm. meiri og minni hluta mæltu fyrir nál. hér í dag. Það var ekki rætt um viðveru hæstv. ráðherra í því samkomulagi. Hins vegar var um það rætt að hæstv. forsrh. yrði viðstaddur hér á þriðjudaginn kemur þegar almenn umræða hefst að loknum flutningi manna á nál. sem hér fer fram í dag. Forseti vill hins vegar lýsa þeirri skoðun sinni, eins og hann oft hefur gert, að hv. þingdeildarmenn eigi að fara að ákvæðum þingskapa 34. gr. þar sem segir: ,,Skylt er þingmönnum að sækja alla þingfundi nema nauðsyn banni.`` Þetta er ákaflega einfalt ákvæði og þessari skyldu eiga þingmenn að sinna. Það er engin spurning um það. Forseti mun enn reyna að gera ráðstafanir til þess að fá hæstv. ráðherra til að vera hér í sal við þessa umræðu. Ef hv. 1. þm. Reykv. óskar eftir að gera hlé á ræðu sinni á meðan forseti gerir ráðstafanir til að ráðherra komi, þá er það sjálfsagt.) Mér finnst, virðulegur forseti, og ég þakka fyrir skilning sem mér er sýndur, nauðsynlegt að hæstv. fjmrh., sem á í máli fyrir dómstólum út af þessum bráðabirgðalögum, sjái sóma sinn í því að mæta hér. Jafnvel þó hann sé ekki þingmaður þá er hann þingmannsígildi og honum bera sömu skyldur og þeim sem hér sitja á þingi. Ég furða mig satt að segja á því að það sé pressað fram að hér sé verið að mæla fyrir nál. í dag án þess að hæstv. ráðherra sé við. Ég óska eftir því að gert verði hlé á þessum fundi og tel óviðurkvæmilegt annað en hæstv. ráðherra komi hér og hlusti á mál manna. Ég tel að það verði að halda þessari umræðu síðan áfram í dag. Það er ekki hægt að slíta hana svona í sundur með þessum hætti. Ég kýs því að gera hlé á ræðu minni þar til hæstv. ráðherra hefur komið í leitirnar.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Vegna þessara orða hv. ræðumanns vill forseti taka það skýrt fram að samkomulagið snerist um það að umræðu yrði frestað eftir að hv. nefndarmenn gerðu grein fyrir nál. og við það verður staðið. Hins vegar mun forseti gera hlé á þessum fundi núna í 10 mín. á meðan hann gerir ráðstafanir til að ná í hæstv. ráðherra. --- Fundarhlé. Forseti vill upplýsa það að ekki hefur tekist að ná sambandi við hæstv. fjmrh. Forseti hefur ákveðið að verða við þeirri réttmætu ósk og kröfu hv. 1. þm. Reykv. að þessari umræðu verði eigi haldið áfram nema að hæstv. fjmrh. viðstöddum. Af þeim sökum verður þessari umræðu nú frestað og mun forseti heimila hv. 1. þm. Reykv. að halda ræðu sinni áfram þar sem frá var horfið þegar málið verður tekið fyrir nk. þriðjudag.