Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra : Nokkru eftir að stríðið hófst, tók vöruverð mjög að hækka, og urðu menn þá hræddir um, að kaupsýslumenn myndu nota sjer verslunarástand það, er atriðið skapaði, til þess að setja það upp úr öllu valdi. Þess vegna voru þá sett bráðabirgðalög 5. okt. 1914 um verðlaganefnd, með ráði Velferðarnefndarinnar, sem þáverandi stjórn bar sig saman við. Svo var skipuð 5 manna nefnd, sem starfað hefir síðan, þegar málefni hafa til verið og borin undir hana. Er þetta frv. nú lagt fyrir þingið samkvæmt 11. grein stjórnarskrárinnar.

Jón Magnússon : Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að kosin verði 5 manna nefnd í málið að lokinni þessari umræðu.

Ráðherra: Jeg get verið mjög fáorður, enda er þetta frumv., eins og háttv. þm. sjá, hvorki langt nje margbrotið. Á þinginu 1912 var það nauðsynlegt, að setja ný tollög, vegna bannlaganna, er þá voru að ganga í gildi, og þá voru lögin um þennan svo kallaða vörutoll samþykt. Var áskilið, að þau skyldu ekki gilda lengur en til loka þess árs, sem nú stendur yfir. Á þinginu 1912 mættu þessi lög nokkurri mótspyrnu, og margir eru enn, sem telja þau ekki heppileg að öllu leyti. Sumir halda því fram, að þau komi ranglátlega niður á menn, og þá er eigi síður kvartað um, að innheimtan sje erfið. En hvað sem því liður, vill núverandi stjórn leggja til, að lögin verði framlengd næsta fjárhagstímabil. Ef átt hefði að breyta þeim, eða ef eitthvað nýtt hefði átt að setja í þeirra stað, þá hefði það kostað mikla rannsókn og langan undirbúningstíma. En vegna þess hve tíminn var naumur orðinn, er núverandi stjórn tók við völdum - en fráfarandi stjórn ekki tekið málið til athugunar svo að jeg viti til, sá hún sjer ekki fært, að inna þann undirbúning af hendi. Jeg veit ekki hvað þinginu þóknast að gjöra í þessu efni, en það tel jeg ekki ráðlegt, að farið verði nú að krukka í lögin meira en orðið er, og vafasamt að það verði til bóta.



Jeg býst við, að það sje í minni margra manna, að á þinginu 1912, þegar vörutollslögin voru samþykt, var annað tollagafrumvarp, frumv. til laga um verðtoll, til meðferðar hjer í deildinni, sem ekki hafði minna fylgi. Það var fyrir þinghrekk við atkvæðagreiðslu, og ekki annað, að vörutollslögin urðu ofan á. Nú hafa þessi lög sætt mikilli mótspyrnu út um alt land, alla þá stund, sem þau hafa verið í gildi. Þykir mönnum þau koma svo ranglátlega niður, að lítt sje við unandi. Kjördæmi mitt t. d. hefir samþykt áskorun til þingsins um að breyta vörutollinum í verðtoll. Mun jeg reyna að vinna að því, að svo verði gjört. Jeg vil því segja væntanlegri nefnd, sem kosin verður í þetta mál, að hún má eiga von á, að fá til meðferðar annað frumv. frá mjer, frumv. um verðtoll, ef slíkum breytingum verður ekki komið við þetta frumv. Jeg sje ekki ástæðu til að óttast, að mikinn undirbúning þurfi, til þess að breyta vörutollinum í verðtoll. Bæði málin fengu jafn góðan undirbúning, er þau voru fyrst til umræðu hjer í þinginu. Verðtollurinn mundi að öllu leyti koma rjettlátlegar niður, án þess að verða erfiðari í framkvæmdinni. Að öðru leyti skal jeg ekki orðlengja um málið að svo stöddu. Jeg vil að eina biðja væntanlega nefnd, að hraða ekki svo störfum sínum, að hún geti ekki bætt við sig frumv. um verðtoll, er jeg mun láta koma fram hið bráðasta.

Björn Kristjánsson Hæstv. ráðherra mælti með því, að vörutollslögin yrðu framlengd til ársloka 1917. Það var svo fjarri því, að mjer kæmi það á óvart, að jeg hefði miklu fremur getað búist við að farið yrði fram á, að þau yrðu látin gilda um óákveðinn tíma, eins og hver önnur lög. Jeg fyrir mitt leyti tel það sennilegast, að vörutollslögin verði látin standa þangað til þjóðin er orðin 2–2½ miljón, og þess megnug, að kosta nákvæmt tolleftirlit. Þá fyrst geta menn slept þeim grundvelli, sem lögin eru bygð á, en alls ekki fyrr. Háttv. þm. Dal. (B. J.) og kjósendur hans eru á móti þessu fyrirkomulagi. En jeg hefi ekki heyrt raddir á móti vörutöllinum annara staðar frá. Í mínu kjördæmi, þar sem margir fundir hafa verið haldnir, hefir ekki heyrst eitt einasta orð í þá átt, og innheimtumaðurinn þar kvartar alla ekki undan lögunum. En ef vera skyldu einhvers staðar innheimtumenn, sem eiga erfitt með að komast upp á að reikna út tollinn, skal jeg lýsa því hjer yfir, að slíkum mönnum er jeg fús til að kenna það endurgjaldalaust. - Hvað það snertir, að vörutollurinn sje svo óheyrilega ranglátur, þá er það ekki annað en slagorð út í loftið, sem allir geta notað. Hvaða tolllög eru það, sem ekki koma ranglátlega niður á pappírnum að einhverju leyti? Hyggur hv. þm. Dal. (B. J.) að honum sje auðið að semja slíkt tolllagafrumvarp? Má ekki segja að sykur- og kaffitollurinn komi ranglátlega niður? Sykurtollurinn er þó t. d. venjulega 50% af innkaupaverði hana. Og þó kvartar enginn um það. En það er ekki þar fyrir, þótt gjaldið sýnist ranglátt á pappírnum, þá þarf það ekki að vera það í framkvæmdinni, því að kaupmennirnir jafna því á vörutegundirnar eftir eigin geðþótta. Meðan ekki eru specialistar í hverri grein, eru það kaupmennirnir en ekki tolllögin, sem jafna tollinum á vöruna, flytja hann af einni tegundinni á aðra. Prósentugjaldið er óhugsandi fyrirkomulag, enda hefir stjórnarskrifstofan í Kaupmannahöfn ráðið til, að taka heldur vörutollinn, vegna þess, að eftirlitið með prócentugjaldinu væri ómögulegt. Á fyrri þingum færði jeg dæmi þessu til sönnunar, sem ekki hefir verið vjefengt, enda ekki hægt að vjefengja það. Mjer er kunnugt um að vörutollurinn er yfirleitt miklu fremur vinsæll en óvinaæll. Innheimtumennirnir kvarta alla ekki. En sem sagt, ef einhver sýsluskrifari er til, sem á erfitt með að reikna tollinn út, þá býðst jeg til að veita honum ókeypis leiðbeiningu í því.



Að eina smáathugasemdir. Jeg hafði það ekki sem aðalástæðu til að greina á milli þessara tveggja tolla, að annar væri ranglátur en hinn ekki. Heldur hjelt jeg því fram, að annar væri ranglátari en hinn. Og af tvennu illu eru skynsamir menn vanir að taka það skárra.  (Björn Kristjánsson: Það verða þá að vera skynsamir menn)  . Já, skynsamari en háttv. þm. G.-K. (B. K.). Háttv. þm. talar mikið um grundvöll þessara laga, og sá grundvöllur á að vera mjög djúpskilinn. Jeg fæ aldrei sjeð, að hann sje annar en sá, að fara í vasa manna og ná úr þeim aurum. Viðvíkjandi specialistunum, sem háttv. þm. (B. K.) talaði um, skal jeg geta þess, að jeg fæ ekki betur sjeð en að einmitt vörutollurinn gjöri alla specialista ómögulega. Þegar svo hár tollur er á ódýrum vörum, hvernig eiga menn þá að geta verslað eingöngu með þær vörur? - Jeg hygg að dæmi háttv. þm. (B. K.) um það, að eftirlitið með verðtollinum væri óframkvæmanlegt, hafi ekki verið skýrara, en dæmi þeirra manna, sem voru á andstæðri skoðun. Jeg man svo langt, að þessi lög flutu í gegn um þingið af öðrum ástæðum en þeim, að svo mikilli rökfimi væri beitt af þeim, er fyrir þeim börðust. En við þessa umræðu hirði jeg ekki að minna frekar á það mál.



Þar sem enn hefir ekki verið stungið upp á nefnd, vil jeg leyfa mjer að gjöra það að till. minni, að 5 manna nefnd verði kosin í málið að þessari umr. lokinni.

Ráðherra: Bæði 1913 og 1914 lá frumv. um sparisjóði fyrir þinginu. En svo fór í bæði skiftin að það var ekki afgreitt þaðan sem lög. Það var ekki vegna þess, að þingið teldi ekki nauðsynlegt að setja lög um eftirlit með sparisjóðum, og ýmsar tryggingarráðstafanir þeim viðvíkjandi, heldur vegna þess, að menn komu sjer ekki saman í ýmsum atriðum, hvernig því skyldi hagað. Þegar jeg tók við stjórninni, var frumvarpið fullbúið, og þó að jeg væri í fyrra ekki samþykkur frumv. því, sem jeg nú legg fram, í öllum atriðum, taldi jeg sjálfsagt að leggja það fyrir þingið. Um ýms atriði frumvarpsins hefi jeg því óbundnar hendur, jafnvel þótt það sje stjórnarfrumv.



Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á 5 manna nefnd að umr. lokinni.

Ráðherra ; Þetta frumv. er gamalkunnugt hjer í deildinni. Frumv. líks efnis var afgreitt í Nd. í fyrra, en sofnaði í Ed. Þegar í fyrra var svo komið, að fyrirsjánlegt var, að grafreitur Reykjavíkurbæjar yrði útgrafinn á næsta ári, en af því leiddi, að óhjákvæmilegt var að gjöra ráðstafanir til þess, að hann yrði stækkaður. Frumvarp þetta fer fram á að skylda menn, sem land eiga að Reykjavíkurkirkjugarði, til að láta það af hendi, gegn fullu endurgjaldi, og jafnframt er ætlast til, að lögleitt verði legkaup fyrir Reykjavíkursókn. Á þinginu í fyrra mun, í sambandi við þetta mál, hafa verið skorað á stjórnina, að rannsaka líkbrenslufyrirkomulagið og búa það mál undir næsta þing. Jeg veit ekki, hvort það hefir verið gjört. Að minsta kosti hafði jeg ekki tíma til þess. Jeg býst við, að væntanleg nefnd grafist fyrir um það mál, og hvort tiltækilegt sje að koma því í framkvæmd.



Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á 5 manna nefnd að umræðunni lokinni.



Eins og hæstvirtur ráðherra tók fram, var þetta frv. fyrir deildinni í fyrra, og um leið og það var afgreitt frá deildinni, var samþykt þingsályktunartillaga þess efnis, að skora á landsstjórnina, að rannsaka líkbrenslufyrirkomulagið, og undirbúa það mál fyrir næsta þing. Mjer er kunnugt um, að það hefir ekki verið hægt að gjöra eins ítarlega og þörf er á. Jeg vil leyfa mjer að skoða ummæli hæstv. ráðherra sem ósk um, að væntanleg nefnd taki jafnframt til athugunar líkbrensluspursmálið. Jeg vildi undirstrika þá ósk fyrir mitt leyti.

Ráðherra: Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frumv.; fyrir því er gjörð nákvæm grein í athugasemdunum við það. 2.-4. gr. eru afleiðingar af breytingu þeirri, sem fólgin er í fyrstu grein, og fer fram á það, að bankastjórar við Landabankann verði þrír, einn þeirra lögfræðingur. Á þessu stigi málsins þarf jeg ekki að gjöra nánari grein fyrir frumvarpinu. Læt mjer nægja að vísa til athugasemda við frv.

Björn Kristjánsson : Mjer þykir rjett að taka það fram, svo að þingmenn viti það, að þetta frumvarp er ekki fram komið eftir óskum Landsbankastjórnarinnar. Frumvarpið hefi jeg alla ekki sjeð fyrr en einum eða tveim dögum eftir þingsetning. Þess vegna kemur frumvarpið alveg flatt upp á bankastjórnina, enda kennir í því ókunnugleika, sem komast hefði mátt hjá, ef borið hefði verið undir bankastjórnina, því að enginn veit hvar skórinn kreppir, nema sá, sem ber hann á fætinum. Bankastjórunum er allra manna kunnugast um það, hvers bankinn þarfnast, og hvers þar er ábótavant. Þetta frumv. miðar að því, að auka við einum bankastjóra, sem sje lögfræðingur. Jeg skal taka það fram, að aldrei hefir staðið á því, að fá lögfræðilega aðstoð í bankanum, enda hefir þess ekki þurft, því báðir bankastjórarnir eru vanir samningum. Við innheimtu hefir verið hafður lögfræðingur með 900 kr. árakaupi. Auk þess er annar endurskoðandinn skýr lögfræðingur, og hefir hann aldrei fundið neina galla á samningum, sem stafi af þekkingarleysi okkar bankastjóranna. Jeg skil því ekki, hver þörf er á því, að bæta lögfræðingi við í bankastjórnina. Þótt það sje títt við banka erlendis, að lögfræðingar eigi sæti í bankastjórn, þá er þess að gæta, að þar eru yfirbankastjórarnir ekki starfandi; þeir eru einskonar »toppfígúrur«, en starfið hvílir að mestu á skrifstofustjórunum,sem jafngilda bankastjórum hjer. Aftur á móti hjer við bankana þurfa bankastjórarnir að starfa. Skilyrðið fyrir því, að geta stýrt banka hjerlendis, er það, að maður sje annað hvort bankavanur eða verslunarfróður og vanur verslun. Lögfræðing höfum vjer ekkert við að gjöra í bankastjórn. Það, sem Landsbankann vanhagar fremur um, er korreapondent, en hann er ekki að fá meðal hjerlendra manna, fyrir þau laun, er bankarnir geta boðið, enda hefir Íslandsbanki orðið að taka til þess útlendan mann. Það þyrfti að vera maður, sem bankastjórnin getur sagt upp, eina og öðrum starfsmönnum. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að 2. gr. frumv. felur í sjer óheppileg ákvæði. Þar stendur, að ráðherra skipi bókara og fjehirði og víki þeim frá, að fengnum tillögum bankastjórnar. Áður voru þeir skipaðir »eftir tillögum« bankastjórnar, og varð stundum hark úr þessu ákvæði áður. Eftir þessu frv. er þá bankastjórninni ætlað minna vald en áður. En það gefur að skilja, að ef bankastjórnin má ekki ráða þessa menn og víkja þeim frá, þegar henni þykir þörf, þá er henni gjört það ómögulegt að stjórna þeim. Jeg álít nauðsynlegt, að bankastjórnin skipi þessa menn, enda er það í samræmi við þá reglu, að bankastjórnin hefir skipað stjórn útibúanna, síðan þau komust á. Það er hollast, að stjórn, sem stjórna á starfsmönnunum, skipi þá alla, enda er svo og í Íslandsbanka. Þetta er samhuga álit allrar bankastjórnar Landabankans, og hún hafði samið frumv. í þessu efni, alveg í gagnstæða átt þessu frumv. Eftirlit af stjórnarinnar hálfu með bankanum er nægilega trygt með því, að landstjórnin skipar bankastjóra og annan endurskoðanda, þingið gæslustjóra og hinn endurskoðandann. Auk þess getur stjórnin hve nær sem vill gripið inn í og athugað plögg bankans. Yfirleitt verð jeg að álíta þetta frv. þess eðlis, að það geti skaðlaust beðið þetta þing. Auðvitað þætti okkur bankastjórunum gott, að ljett væri á okkur störfum. En samt þykir okkur of mikið að verja 6000 kr. árlega til manns, sem þó alls eigi mundi geta ljett á okkur störfum.

Ráðherra: Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) drap fyrst á það, að bankastjórnin hefði ekki verið spurð ráða um þetta frumv. Jeg skal minna hinn háttv. þm. á það, að árið 1909 lá líkt frumv. fyrir þinginu, og hygg jeg, að hinn háttv. þm. hafi ekki verið andvígur því. Þar var farið fram á það, að bankastjórar væru þrír, þar af einn lögfræðingur, en gæslustjórar skyldu afnumdir; alt var fyrirkomulagið svipað því, sem lagt er til með þessu frumv. Það er satt, að jeg hefi ekki náð til háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), svo að jeg hafi getað borið undir hann þetta frumv., en jeg hefi oft átt tal við samverkamann hans, hinn bankastjórann, um atriði þau, er í frv. felast, og hefir hann verið þeim fullkomlega samþykkur. Jeg man það, að 1911 átti jeg tal við hann, og þá þótti honum óheppilegt, að ekki væri lögfræðingur í bankastjórninni; ábyrgðin væri of mikil fyrir ólögfróða menn, að stýra svo stórri stofnun. Og um þetta frumv. höfum við líka talað, og hann haft sömu skoðun hjer um sem 1911. Vjer vitum það allir, að við dagleg störf bankans þarf mjög oft lögfræðaþekking, og þótt núverandi bankastjórar sjeu líklega prýðilega gefnir menn, þá brestur þá þessa þekkingu. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. g.) sagði, að aldrei hefði orðið klandur af því, að lögfræðingur væri ekki í bankastjórninni. Það má vera, en oft hefir það komið fyrir, að orðið hefir að fresta úrslitum málanna, til þess að bankastjórnin gæti leitað ráða hjá lögfræðingi. Hjá þessu mundi hafa orðið sneitt, ef lögfræðingur hefði átt sæti í stjórn bankans með fullri ábyrgð. Háttv. þm. (B. g.) sagði, að innheimtan væri í höndum lögfræðings. Það kemur ekki þessu máli við; innheimtumaðurinn hefir enga ábyrgð á störfum bankastjórnar. Og þótt annar endurskoðandinn sje lögfræðingur, ágætur lögfræðingur, þá ber hann enga ábyrgð á gjörðum bankastjórnarinnar; endurskoðendurnir eru að eins töluendurskoðendur. Sami háttv. þm. (B. K.) sagði, að bankastjórn Landsbankana þyrfti að vera vinnandi; það er auðvitað, enda er til þess ætlast í þessu frumv. Ekki voru mjer ljós orð hv. þm. (B. K.) um kröfur þær, er gjöra þyrfti til þekkingar bankastjóranna. Vöruþekking ein og bókhaldskunnátta getur ekki verið nægt skilyrði til þess, að stýra bankastofnun. Vel má vera, að bankann vanti svo kallaðan »korrespondent« eða mann til þess að skrifa kaupsýslubrjef á þeim tungum, sem bankinn þarf á að halda. En trauður er jeg til þess, að trúa því, að til þess starfs þurfi endilega útlending, að íslenskir menn sjeu ekki fáanlegir, sem færir væru til þess. Háttv. þm. (B. g.) sagði, að bankastjórninni væri kunnast um þarfir bankans. Það er líklegt, að bankastjórnin viti sumt, sem ábótavant er við bankann, er enginn mun viðurkenna það, að hún sje svo alvitur og almáttug, að henni geti ekki skjátlast. Yfirleitt þótti mjer kenna allmikils hroka í ræðu háttv. þm. (B. K.), og rann mjer í hug orðtak einvaldshöfðingjanna fyrrum í Danmörku: »Vi alene vide«, þ. e. vjer einir vitum. Jeg vil nú ekki fara út í það, hvernig Landsbankanum sje stjórnað. En það er víst, að honum er að sumu leyti vel stjórnað; aftur á móti eru sumar ráðstafanir bankastjórnarinnar svo lagaðar, að það mun að minsta kosti orka tvímælis, hvort heppilegar sjeu.  (Björn Kristjánsson: Hverjar?)  . Fyrst háttv. þm. spyr þess, get jeg vel sagt frá því. Jeg á við meðal annars það, að bankinn er hættur að leysa inn seðla sína erlendis. Þessi ráðstöfun hefir þótt mjög ísjárverð; t. d. í Danmörku lítur alþýða manna svo á, að bankinn sje tæpt staddur, og þar vill enginn líta við seðlum Landsbankans. Jeg man það fyrr meir, að seðlar Landsbankans voru gjaldtækir í sjerhverju veitingahúsi í Kaupmannahöfn, en nú eru þeir jafnvel ekki teknir gildir á skipum í förum milli Íslands og útlanda. Þetta sjá allir, að er mjög óþægilegt. Að sjálfsögðu er þessi skoðun ekki meðal bankamanna; þeir vita auðvitað vel, að Landsbankinn er vel stæður (solvent). En þeir skilja jafnframt manna best, hvert glópskuverk þetta var, er bankastjórnin auglýsti það, að bankinn hætti að innleysa seðla sína í útlöndum. Jeg ætlaði ekki að draga þetta atriði inn í umræðurnar, en fyrst háttv. þm. G.-K. (B. K.) vildi vita álit manna um þessa ráðstöfun bankastjórnarinnar, varð jeg við tilmælum hans. Háttv. þm. (B. K.) taldi bankanum aukast gjaldabyrði af þessu frumv. Sú byrði nemur að eins 4 þús. kr., því að til þess er ætlast, að gæslustjórarnir, sem ekki verða taldir mikils virði, falli burt. Um 3. gr. frumv. hlýðir ekki að ræða við þessa umr. Jeg býst við, að nefnd verði látin fjalla um málið, og vil jeg gjöra það að tillögu minni, að í það verði skipuð sjerstök 5 manna nefnd.

Hannes Hafstein : Jeg er samþykkur því, sem hæstv. ráðherra lagði til í niðurlagi ræðu sinnar, að sjerstök nefnd verði kosin til að fjalla um þetta mál. Þegar nefndin var kosin á síðasta fundi, til þess að fjalla um peningamálin, var búist við því, að til hennar yrði vísað fleiri sams konar málum, ef fyrir kæmu. En að því er þetta frumvarp snertir, þá er þar ekki um eiginlegt peningamál að ræða; heldur lýtur frv. að stjórnarfyrirkomulagi opinberrar stofnunar, er undir landstjórnina lýtur beinlínis. Jeg er samdóma því, að frumv. þurfi athugunar við, og tel það þannig lagað, að þörf sje á sjerstakri nefnd. En með því að sumir háttv. þingdeildarmenn munu ekki vera undir það búnir, að kjósa sjerstaka nefnd í málið að þessu sinni, vil jeg skjóta því til hæstv. forseta, hvort honum virðist ekki ástæða til að taka frumv. út af dagskrá í dag, því fremur, sem ekki mun vera mikið fundarefni fyrir deildinni næstu daga.



Það kom mjer mjög á óvart, þetta frumv., þegar jeg sá, að sú nýja stjórn er svo huguð, að leggja út í að stofna þetta nýja embætti, alveg að óþörfu. Hjer á landi er almenn mótstaða móti stofnun nýrra embætta, og það þótt um þörf embætti sje að ræða, hvað þá ef þau eru allsendis óþörf. Er það næg ástæða móti stofnun hálaunaðra embætta, ekki síst nú á tímum, í þeirri dýrtíð, sem styrjöldin veldur. Enn má nefna þá ástæðu, að nýlega hefir verið skipuð nefnd, til að endurskoða launalöggjöf landsins, og er varla vert, að vera að stofna nýtt embætti með 6 þús. kr. árslaunum, áður en sú nefnd hefir lokið störfum sínum og ákveðið hámörk embættislauna. Hinsvegar er meiri þörf á öðrum nýjum embættum, sem ekki er ætlast til að verði hærra launuð en svo, að þau verða aldrei svo há, að þau nái því lágmarki, sem nefndin setur, hversu lágt sem hún setur það. Jeg bendi til þess, að fyrir þinginu liggur nú beiðni frá læknadeild Háskólans, um styrk til kenslu í nýjum greinum læknisfræðinnar hjer við Háskólann. Það er synd, að láta þá ágætu menn, sem þar eru, slíta kröftum sínum og ganga sjer til húðar, bara til að spara einar 2,800 kr. á ári. Sýnist mjer, að það ætti að liggja þinginu nær, að verða við þeirri beiðni en að vera að setja á stofn þetta nýja embætti, sem annaðhvort er alsendis óþarft, eða komast má af án, þegar það er nú á hvers manns vörum, að spara vegna hinnar yfirstandandi styrjaldar og dýrtíðar þeirrar, sem hún býr oss. Þetta er nú almenna ástæðan, sem jeg hefi fram að færa á móti þessu frumvarpi, og öðru frumv., sem hjer kemur á eftir á dagskránni. Jeg er háttv. 1. þm. (G.-K. (B. K.) alveg sammála um, að þetta lögfræðingsembætti við bankann sje alveg óþarft. Jeg fæ ekki sjeð, að lögfræðingurinn yrði vitrari, þó hann væri embættismaður bankans, en ef hann væri ráðunautur bankastjórnarinnar. Jeg hygg, að bankastjórnin gæti fengið bestu lögfræðinga til ráðuneytis við sig fyrir miklu minna fje. Auk þess er jeg viss um, að besti lögfræðingurinn fengi aldrei þetta embætti, hver stjórn sem sæti að völdum. Jeg get ekki sjeð að bankanum yrði hólpnara, þótt lögfræðingurinn sæti í stjórn hans. Jeg hefi ekki orðið þess var, að lögfræðingar sjeu vitrari en aðrir menn. Þvert á móti hefi jeg staðið þá að því, að vera sljóvir og skilningslitlir í sinni eigin grein, hvað þá í öðrum málum, Það kemur ekki þessu máli við, sem talað var um þennan »korrespondent«, ef jeg má nota það dýra orð. En jeg held, að það sje fremur lítið gjört úr Íslendingum, ef þeim er ekki treystandi til að annast brjefaskifti bankans við önnur lönd, svo að þessi »korrespondent« þurfi fyrir þær sakir að vera útlendur maður. Svo er nú enn ein almenn athugasemd, sem vel getur átt við þessa umræðu. Hana má orða, eins og karlinn sagði: »Jeg er nú svo gamall sem á grönum má sjá, þó hefi jeg aldrei sjeð svo langan gaur í jafnlítilli grýtu«. Mjer finst það vera nokkuð íburðarmikið að hafa þrjá bankastjóra með 6 þúsund króna launum til að ráðslaga um, hvort framlengja skuli fyrir mig 200 kr. víxil. Það getur verið, að þessi lögfræðingur eigi að fá 6 þús. kr. laun fyrir að sitja og hugsa. Mjer sýnist satt að segja, að þetta fyrirkomulag, sem verið hefir, sje gott. Það sýnist vera rjett í alla staði, að þingið velji menn til þessa eftirlits, og það er engin ástæða til að ætla, að þingið fari að eins og fífl og velji þá menn til eftirlitsins, sem ekki hafa vit á því, sem þeim er ætlað að gjöra. Jeg vil ekki hrækja framan í þetta þing, og jeg vii ekki láta hrækja framan í mig. Það er svo langt frá því, að jeg álíti að það þurfi að bæta þessum þriðja bankastjóra við, að jeg held, að annar bankastjórinn geti setið 6 mánuði ársins í Lundúnum eða annarstaðar úti í heimi til að útvega landinu lánstraust og bæta markaðinn fyrir íslensk verðbrjef. Þó að hann þyrfti að launa með 50 þús. kr., þá álít jeg það tilvinnandi og vildi ekki spara við hann, ef hann gæti gjört það, sem í þessu efni þarf að gjöra. Hinn bankastjórinn nægði þá til að sitja heima og framlengja mína víxla og þeirra annarra, sem á víxlum lifa. Það er svo lítið starf, að ekki getur verið að tala um þriggja manna stjórn við bankann til að inna það af hendi. Það eru þessar almennu athugasemdir, sem jeg vildi gjört hafa við þessa umræðu. Jeg sje svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira að sinni, en býst við, að jeg muni síðar gjöra nánari athugasemdir út af þessu.

Forseti: Út af framkominni ósk um, að taka þetta mál út af dagskrá, skal jeg geta þess, að það verður tekið til athugunar að umræðu lokinni. En jeg skildi þessa ósk ekki svo, sem til þess væri ætlast, að umræðum yrði hætt nú þegar, og verður þeim því haldið áfram.

Ráðherra: Einu sinni verður alt fyrst. Mjer kom það nokkuð á óvart að heyra háttv. þm. Dal. (B. J.) halda hjer sparnaðarræðu og kjósendaræðu. Hann talaði um, að það væri óhæfilegt, að vera ná að setja á stofn ný embætti í yfirstandandi dýrtíð. Það getur nú verið rjett athugað, en það var líka dýrtíð í fyrra sumar. Þá var líka talað um að stofna nýtt embætti, eins og menn mun reka minni til, og jeg man ekki til, að háttv. þm. Dal. (B. J.) væri því mótfallinn þá. Hann talaði um launanefndina í sambandi við stofnun þessa nýja embættis. Annars kemur launanefndin þessu ekki mikið við. Jeg veit ekki, hvort hún ætlar að rannsaka launakjör starfamanna Landsbankana. Þeir eru að sjálfsögðu launaðir af bankanum, en ekki af landssjóði. Jeg minnist þess, að í fyrra var líka talað um launanefndina, þegar rætt var um að stofna nýtt embætti. Vildu sumir slá því á frest, þangað til nefndin hefði lokið störfum sínum, en þessum háttv. þm. (B. J.) gleymdist að leggja það til þá. Hann talaði enn fremur um, að lögfræðingar væru ekki vitrir menn. Það er nú eina og gengur og gjörist upp og niður, sumir eru vitrir og aðrir ekki, alveg eins og t. d. málfræðingar. Sumir þeirra eru hreinustu steingjörvingar, en aðrir eru vitrir menn. Hann gætti þess ekki, að þótt bankinn geti nú leitað ráða til lögfræðings, þá ber sá maður enga lagalega ábyrgð á þeim ráðum, sem hann gefur. Hann sagði, að sá besti lögfræðingur, sem kostur væri á, myndi aldrei fá þetta embætti. Það getur vel verið. Það er ekki alt af, að bestu mennirnir fái embættin. Það getur líka verið álitamál, hver sje bestur, og stjórninni getur missýnst í því efni, eins og mörg dæmi eru til og sum ekki gömul nje óþekt háttv. þm. Da.l. (B. J.). En sjálfsagt veitir hún þeim manni embættið, sem hún telur hæfastan af umsækjendunum. Mjer virtist þm. vilja láta mönnum skiljast, að hann hefði mikil viðskifti við bankann. Hann talaði eins og það væri aðalstarf bankans, að framlengja víxla fyrir hann. Jeg veit ekki mikið um skifti hans við bankann, en mjer þótti hann gjöra alt of lítið úr störfum bankastjórnarinnar. Jeg þykist hafa orðið þess var, að bankastjórnin hefði mjög mikið að gjöra, en það má háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) vera kunnara en mjer. Jeg hefi litið svo til, að þeir hefðu nóg að gjöra myrkranna milli, og fram yfir það. Það getur verið, að háttv. þm. Dal. (B. J.) þekki eitthvert heppilegra starfsfyrirkomulag, og væri þá æskilegt, að bankastjórnin mætti njóta ráða hans og leiðbeininga í því efni, því að hann er kunnur að hagsýni. Ef hv. þm. er alvara með að stinga upp á., að annar bankastjórinn sitji einhversstaðar úti í heimi, í París eða New-York eða London, þá ætti hann að vera með þessu frv., því að fyrst þingið hefir álitið nauðsynlegt, að bankastjórarnir væru tveir, og hann mun hafa verið með í að samþykkja það 1909, þá ætti það ekki að víkja frá því nú. Og af því að hann vill láta annan bankastjórann fara eitthvað út í heim, og þörfin á tveimur bankastjórum heima fyrir ar ekki minni en áður, þá ætti hann, til að vera sjálfum sjer samkvæmur, að vilja ljetta störf hins bankastjórans, sem eftir er heima,.og hugsa sem svo: »Það er ekki gott, að maðurinn sje einsamall, jeg vil láta hann hafa aðstoðarmann«. Honum virtist þinginu vera sýnt vantraust, með því að hætta að láta það velja gæslustjóra. En það er alkunna, að menn hafa oft verið valdir í þessa stöðu af pólitískum ástæðum og af flokksfylgi. Það er ekki til neins að vera að draga fjöður yfir það, að slíkar ar kosningar eru jafnan pólitískar. Það hefir jafnvel komið fyrir, að menn hafa greitt atkvæði með sjálfum sjer í hálaunaðar stöður hjer á þingi og þingm. Dalam. mun sjálfsagt geta fundið eitthvert dæmi upp á það, ef hann leitar vel, t. d. frá þinginu 1911. Það er því óþarfi fyrir háttv. þm. Dal. (B. J.) að vera svona hörundssár fyrir þingsins hönd. Mjer virtist ræða háttv. þm. Dal. (B. J.) ganga mest út á það, að kasta rýrð á bankastjórnina, eins og í henni sætu iðjuleysingjar, sem ekkert hefðu að gjöra. Þessu vil jeg mótmæla fyrir mitt leyti. Jeg veit ekki betur en að bankastjórnin hafi ýkja nóg að gjöra.



Jeg hafði ekki hugsað mjer, að blanda mjer inn í þessar umræður. Jeg vil að eina leyfa mjer að koma fram með þá uppástungu, að vísa málinu til nefndar þeirrar, sem skipuð var á laugardaginn í bankamálið. Jeg get ekki sjeð, að nokkur ástæða sje til að láta tvær nefndir fjalla um bankamálin, sjerstaklega þegar litið er til þess, að tveir bankafróðustu menn hjer í deildinni eiga sæti í bankanefndinni. Jeg á við þá háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.). Jeg sje heldur enga ástæðu til að taka þetta mál út af dagskrá. Mjer sýnist það einfaldast og eðlilegast að vísa því til þeirrar nefndar, sem áður er kosin til að athuga bankamál, og gjöri það hjer með að tillögu minni.



Ræða mín áðan hefir gefið tilefni til allmikillar umræðu. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir að miklu leyti svarað því, sem jeg hafði ætlað mjer að svara, en jeg vildi þó að eins skýra háttv. deild frá því, að þetta mál hefir ekki verið borið fram í samráði við bankastjórnina. Hæstv. ráðh. gat þess í ræðu sinni, að á þinginu 1909 hefði verið talað um, að full þörf væri á að hafa þrjá bankastjóra. Jeg man ekki eftir því, og nokkuð er það, að hafi sú skoðun komið fram, þá hefir þingið hafnað henni. Þar sem hæstv. ráðherra skýrði frá því, að hann hefði átt tal við einn úr bankastjórninni um þetta mál, þá verð jeg að segja, að jeg kann ekki vel við það. Jeg lít svo á, að það eigi best við, þegar landsstjórnin er að semja mikilvæg frumvörp um breytingu á fyrirkomulagi bankans, að hún beri sig þá saman við alla bankastjórnina, en ekki einstaka menn úr henni. Það er ekki rjett, að fara slíkar bakdyraleiðir í mikilsvarðandi málum. Þetta bendir á, hve óheppilegt það er, að bankinn skuli þurfa að standa undir pólitískri stjórn, að þessi stofnun skuli þurfa að vera bolti, til að kastast á milli ólíkra flokka og ólíkra stjórna. Reynslan hefir líka orðið sú, að öll þau afskifti, sem landsstjórnin hefir haft af bankanum, hafa borið pólitískan blæ, bankanum í óhag. Þó skal jeg undantaka þann tíma, þegar Hannes Hafstein var ráðherra í seinna skiftið. Þá voru afskifti hans af bankanum á engan hátt pólitísk, en að öðru leyti hefir landsstjórnin fyrr og síðar að eins haft pólitísk afskifti af bankanum, og önnur ekki. Við ráðherra Sigurð Eggerz hafði bankastjórnin svo sem ekkert að sælda. Hæstv. ráðherra taldi það nauðsynlegt, að í stjórn bankans sæti lögfræðingur, sem bæri lagalega ábyrgð á athöfnum bankastjórnarinnar, og nefndi sem dæmi, að bankastjórnin skyldi hafa ákveðið að hætta að leysa inn seðla bankans erlendis fyrir bankans reikning. En þar sem við fjórir, sem í stjórn bankana sitjum, vorum sammála um þetta, þá er jeg sannfærður um, að þótt fimta bankastjóranum hefði verið bætt við, með lögfræðisprófi, þá hefði hann orðið okkur sammála, enda hafa verið færð skýr rök fyrir þessum gjörðum bankastjórnarinnar í innlendum og erlendum blöðum, t. d. í »Börsen«, og veit jeg ekki af neinum, nema kann ske núverandi stjórn, sem ekki hafi fallist á þau rök. Það hefir verið haldið áfram að leysa inn seðla bankans með 1/2% affölum, alveg eins og hefir verið praktiserað frá 1885 og þangað til Íslands banki var stofnaður, svo að í því efni hefir lagabókstafnum verið nákvæmlega fylgt, og því alls eigi hægt að setja út á það. Þá sagði hæstv. ráðherra, að við hefðum orðið að fresta framkvæmdum mála fyrir lögfræðingsleysi. Jeg neita því; að minsta kosti hefir það aldrei komið að baga, en skeð getur, að slíkt hafi komið fyrir í smámálum, sem ekkert er um vert, en stærri lánveitingar og ákvarðanir eru aldrei bornar undir lögfræð- ing. Þá gat hann þess, að endurskoðendur bankans væru að eins tölu-revisorar. Það sýnir, að hæstv, ráðherra er ekki nógu kunnugur því, hvað skeður í bankanum. Þeir rannsaka öll skjöl, bæði að formi og efni.  Þá gat hæstv. ráðherra þess, að það þyrfti meira en almenna vöru- og verslunarþekkingu til að vera bankastjóri. Jeg neita því. Jeg álít það nóg, ef maður hefir góða verslunarþekkingu, hefir vit á brjefaskiftum og gjörð samninga, og kann að stjórna starfsfólkinu. Þá er fengið það, sem þarf. Háttv. þm. Dal. (B. J.) spurði, hvers vegna korrespondentinn þyrfti að vera útlendur maður. Það liggur í því, að hjerlendir menn eru óvanir erlendum viðskiftum. Þeir eru að vísu vanir viðskiftunum eins og þau gjörast hjer á landi, en þeir eru alveg ókunnugir erlendum viðskiftum og geta ekki sett sig inn í þau. Þeir eru og illa að sjer í verslunarmálinu, þó þeir sjeu alment tekið vel að sjer í einhverju erlendu máli. Þess vegna hefir Íslandsbanki fengið sjer erlendan mann, af því að hann hefir ekki getað fengið neinn innlendan, sem honum líkaði til þessa starfa.. Það er rjett hjá hæstv. ráðherra, að bankastjórnin er ekki alvitur, og það finnur hún vel sjálf. Hún hefir oft óskað þess, að til væri 5–10 manna ráð henni til aðstoðar, en því er nú svo varið, að bankinn hefir eigi ráð á slíku. Enda er svo fyrir að þakka, að þetta fámenni hefir ekki orðið honum að tjóni, enn sem komið er. Jeg mótmæli því, að nokkurs hroka hafi kent í fyrri ræðu minni. Jeg sagði það alveg látlaust, sem jeg sagði. En hins vegar skil jeg það, að það kemur sjer ætíð illa fyrir þá, sem hafa ljelegan málstað, að fá skýr og ákveðin mótmæli. Jeg hygg svo; að það sje ekki fleira, sem jeg þarf að svara hæstv. ráðherra. Jeg vona, að hann sjái það, er hann gætir vel að, að engin brýn þörf er á þessari fjölgun. Auðvitað get jeg alt af orðið veikur, en þá segi jeg af mjer og nýr maður kemur í staðinn. Jeg hefi aldrei ætlað mjer að gegna þessari stöðu lengur en jeg verð fær um, og meira að segja ekki lengur en þingið óskar, því mjer hefir aldrei verið það kappsmál, að sitja í henni. Jeg hefi skoðað svo, sem jeg gjörði það meira fyrir bankann en sjálfan mig. Aðrir háttv. þingmenn hafa stungið upp á því, að þessu máli verði vísað til sömu nefndar, og þegar hefir skipuð verið í öðrum bankamálum, og svo skildi jeg háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) í gær, að sú væri tilætlunin. Mjer er nú reyndar nokkuð sama, hvort það er gjört, eða ný nefnd skipuð, en útúrdúrar virðast mjer það samt vera, og eins alveg ástæðulaust, að vera að taka málið út af dagskrá nú. Jeg skal svo ekki þreyta háttv. deild á lengri ræðu, en þetta áleit jeg mjer skylt að taka fram.

Ráðherra : Jeg skal leyfa mjer að svara háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) fám orðum. Hann var að tala um stofnun, sem væri eins stór og Landsbankinn, og þar með svaraði hann háttv. þm. Dal. (B. J.) að því leyti, að hjer er þá ekki að ræða um svo »litla grýtu«, sem hann vildi halda fram. Þá sagði hann, að það væri mjög óheppilegt, að pólitíkin hefði áhrif á Landabankann. Já, jeg skal játa það, að það væri mjög óheppilegt, ef Landsbankinn stæði undir pólitískri bankastjórn. Hann sagði enn fremur, að öll afskifti landsstjórnarinnar af bankanum hefðu verið pólitísk. Þessu verð jeg að mótmæla. Jeg verð að álíta, að það hafi t. d. ekki verið pólitísk ráðstöfun, þegar hann, 1. þm. G.-K. (B. K.) var gjörður að bankastjóra við Landabankann. Eða vill hv. þm. kann ske halda því fram? Um innlausn seðlanna skal jeg ekki segja margt. Jeg nefndi að eins þetta til dæmis um það, að mönnum þætti bankastjórninni geta verið mislagðar hendur í ráðstöfunum sínum, að hún skyldi fara að hætta þessu, úr því að það var nú einu sinni orðinn siður, að leysa inn seðlana fyrir »pari« í Landmandsbankanum. Og um rökin, sem háttv. þingmaður þóttist hafa flutt fram fyrir þessari ráðstöfun, en enginn þekkir nú, veit jeg það, að margir bankamenn í Kaupmannahöfn hafa ekki getað fallist á þau.  (Björn Kristjánsson: Altjend þó Landmandsbankinn)  . Landmandsbankinn veit, að Landsbankinn er »solvent« og að bankastjórnin hefir hagað sjer fávíslega í þessu efni, en það er ekki víst, að allir aðrir viti það jafnvel. Háttv. þm. (B. K.) taldi þess enga þörf, að einn af bankastjórunum sje lögfræðingur. Þótt nú svo sje, sem hann hjelt fram, að fyrirkomulagið, eins og það er, hafi ekki valdið neinu verulegu klandri hingað til, þá mun hann samt ekki geta neitað því, að bankastjórarnir hafa oft orðið að fresta málum, af því að þeir hafa þurft að leita til lögfræðinga með þau, og það lái jeg þeim ekki. Jeg veit, að þeir eru, eða að minsta kosti vilja vera, gætnir menn, sem ekki rasa fyrir ráð fram. Um endurskoðendurna er það að segja, að þeirra athugasemdir koma ekki fyrri en eftir 5, svo ef það vildi til, að bankastjórnin hlypi á sig, þá væri of seint að byrgja brunninn, þegar barnið væri dottið ofan í. Annars veit jeg ekki betur en til sje dómsúrskurður fyrir því, að þeir sjeu að eins töluendurskoðendur. Það virðist auðsætt hverjum manni, að það er ekki nóg, að bankastjórar hafi að eins vöru- og verslunarþekkingu, þó því sje við bætt, að þeir kunni að láta starfsmenn sína hlýða sjer. Þetta síðastnefnda byggist nú á alt öðru, á lagni mannanna, og er þekkingunni óviðkomandi, enda hafði jeg ekkert orð sagt í aðra átt og veit ekki annað en alt sje í allgóðu lagi í bankanum hvað það snertir. Háttv. þm. (B. K.) var enn að tala um þennan útlenda »Korrespondent«, svo að jeg noti það orð, þótt jeg játi það rjett hjá háttv. þm. Dal. (B. J.), að það sje brjefaskrifari á íslensku. Hann sagði í því sambandi, háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að hjerlendir menn þektu ekki erlend viðskifti. Það er nú svo. Rökrjett afleiðing af því yrði sú, að þá þyrftum vjer að fá oss útlenda bankastjóra, því að þeir þurfa þó að þekkja inn í erlend viðskifti. En jeg trúi nú ekki þessu. Þar sem háttv. þm. (B. K.) var að bjóðast til þess, að fara frá bankanum, ef þingið vildi svo, þá verð jeg að segja það, að þetta er talað út í bláinn. Þingið skipar ekki bankastjóra við Landsbankann, heldur stjórnin. Hann ætti því að bjóða stjórninni upp á að fara, ef hún vildi, en eigi þinginu. Stjórnin hefir ekkert um það sagt, að hún vildi hann frá bankanum. Að minsta kosti getur þetta frumv. ekki verið gjört, til þess að koma honum burtu þaðan, þar sem það miðar einmitt að því, að ljetta af honum bæði störfum og ábyrgð, og ætti hann því síst að fælast það, einkum þar sem jeg veit, að hann hefir ákaflega mikið að gjöra. Hann hefir oft talað um það sjálfur hjer á þingi og annarstaðar, og hverjum dettur í hug að efast um, að hann segi það satt?



Jeg bjóst ekki við því, að hæstv. ráðherra færi að ráðast hjer á mig með kerskni og brigslum. Jeg hafði ekki stefnt neinu til hana persónulega, og hjer var ekki að ræða um nein mín einkamál, sem hann þyrfti að skifta sjer af. Honum hefði staðið alt annað nær. Jeg sagði það, sem jeg sagði, til þess að benda á það, að hjer sje ekki um svo mikil störf að ræða, að ekki gæti jafnvel annar bankastjórinn dvalið nokkurn hluta ársins erlendis auðvitað með því, að haga vinnubrögðunum nokkuð á annan veg en nú á sjer stað. Þetta munu allir hafa skilið, nema ef hæstv. ráðherra hefir þurft að misskilja það. Það getur verið, að jeg líti ekki á þetta mál eins og aðrir, en þetta er nú mín skoðun. Og það er ekki víst, að það sje vitlausara, að spyrja um mína skoðun en annara í þessu efni. Mjer gæti vel dottið eins gott í hug um það og einhverjum lögfræðingnum, jafnvel þótt hann hefði orðið ráðherra. Mjer virðist að einn bankastjóri með tveim eftirlitsmönnum, völdum af Alþingi, ætti að nægja. Hæstv. ráðherra leggur áherslu á það, að fá lögfræðing inn í þessa stöðu, og hyggur víst, að hann muni njóta sín betur, eða verða trúrri, ef hann er stjórnarmaður »með ábyrgð«. Jeg held ekki. Jeg hygg, að ef maðurinn er ekki nógu samviskusamur, til þess að segja rjett til, ef hann er spurður ráða hins, vegar, þá muni hann ekki verða betri, þótt hann sje gjörður að bankastjóra með 6000 kr. launum. Jeg skal ekki fara að eltast mikið við það, sem hæstv. ráðherra sagði um docentinn. Það var mál, sem hann og fleiri komu af stað hjer á síðasta þingi, og jeg var með því, það játa jeg, til þess að forða landinu við því hneyksli, að hjer væri hvergi unt að fá tilsögn í grísku, sem landið sæi um. Jeg skal ekki fara að halda neinar hrókaræður um það, hve vel eða illa hafi verið valið í þá stöðu, en hins vegar ætti hæstv. ráðherra ekki að efast um það, að raunalausu, að unt sje að fá til hennar einhvern sæmilegan mann, því að hingað til hafa nýir kandídatar óspart verið settir í slíkar stöður, og ekki þótt nein áhætta, og hefir hann ekki ástæðu til að ætla mig heimskari mann en suma þá, er settir hafa verið óreyndir í dýrari stöður. Jeg segi þetta að þessu sinni, til þess að taka frá honum þá ánægju, að nota þetta vopn gegn mjer oftar.  Jeg sný ekki aftur með það, að það er ekki rjett, að vera nú að stofna þetta 6000 kr. embætti. Jeg hygg, að áður en þetta þing hefir lokið störfum sínum, muni það fá ýmislegt þarfara til meðferðar, og nefndi jeg þar til málaleitun kennaranna við læknadeild Háskólans. Að því embætti myndi ekki verða landsskaði, því að jeg veit, að launin muni verða fyrir neðan lágmark það, er launalaganefndin leggur til á sínum tíma. Að því er við kemur þessu dulda brigsli til mín, um það, að af því að þetta sje kennaraembætti, þá fylgi jeg því af eigingjörnum hvötum, þá skal jeg svara því, að þetta og annað eins hefir nú svo oft verið látið klyngja í blöðunum, að það sýnir skort á frumleik, að vera að koma með það nú. Seinast var eitt af aðalhöfðum ráðherraflokksins að reikna það út í blaði hérna á dögunum, hve mikið jeg hefði kostað landið. Þetta eru viðlíka getsakir, og ef jeg hjeldi því fram, að verið væri að stofna stöðu þá, sem hjer er um að ræða, handa fráförnum ráðherra.

Einar Jónsson : Það er ekki í fyrsta sinni, sem talað er um það hjer á þingi, að stofna ný embætti, og er jeg þá oftast vanur að láta mig það nokkru skifta, en aldrei held jeg, að jeg hafi vitað aðra eins góðsemi og hjer á að sýna. Mjer skilst, að þetta sje aðallega gjört til þess, að ljetta störfum af bankastjórninni; en þegar nú svo vill til, að annar bankastjórinn er staddur hjer á þingi, og lýsir yfir því, að honum sje engin þægð í þessu, þá hefði jeg haldið, að eitthvað annað lægi nær, og þá hygg jeg, að til þessa hljóti að liggja einhverjar aðrar ástæður. Af þessum ástæðum getur þetta ekki verið nauðsynlegt, þar sem það líka er álit ýmsra kunnugra - þótt þá menn sje að vísu líka að finna, sem eru á gagnstæðri skoðun - að verkið hafi verið sæmilega af hendi leyst hingað til. Og kostnaður hlýtur þó ætíð að fylgja þessu nokkur, og út í hann vil jeg ekki leggja, nema knýjandi nauðsyn beri til. Að vísu er svo til ætlast, að gæslustjórar bankans, og ef til vill fleiri starfsþjónar hans, hverfi, sje þriðja bankastjóranum bætt við, og kostnað þurfi því eigi að óttast. Skal jeg því ekki fara frekar út í það atriði nú. Út af því, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði um þetta mál, vil jeg minna á það, að hann er vanur að vera manna slingastur til að finna upp ný embætti, enda er hann hjer ekki seinn á sjer, að minna á nauðsyn nýs embættis í Háskólanum; en ef það skyldi nú ekki vera þarfara en það, sem stofnað var fyrir hann í fyrra, þá vona jeg, að menn lái mjer ekki, þótt jeg geti ekki verið því meðmæltur. Jeg álít það alveg rjett, sem áður hefir verið minst á, að nú eigi ekki að auka útgjöldin að óþörfu á þessum alvöru- og ófriðartímum, heldur fara sem varlegast. Um það, hvort vísa skuli þessu máli til nefndar þeirrar, sem þegar hefir verið kosin, eða kjósa nýja, vil jeg segja það, að mjer sýnist ekki ástæða til þess, að vera að fjölga nefndum fyrir mál, sem þetta, og sömuleiðis álít jeg það óþarft, að vera að taka það út af dagskrá nú. Jeg býst við að verða á móti því, bæði nú og síðar, nema nýjar upplýsingar komi fram, sem breyti þeirri afstöðu minni. Helsta ástæðan fyrir því, virðist mjer vera sú, sem hæstv. ráðh. tók fram, að bankinn þyrfti á lögfræðislegri aðstoð að halda, og væri þá heppilegast að aðstoðarmaðurinn bæri ábyrgð gjörða sinna. Þetta má telja frumvarpinu til gildis, og jeg hygg, að það hefði verið heppilegra, að láta þessa ástæðuna sitja í fyrirrúmi fyrir hinni, að ljetta störfum af bankastjórninni. Hæstv. ráðherra er svo mikill starfsmaður sjálfur, að hann ætti ekki að vera að hugsa um að ljetta störfum af þeim, sem ekki kæra sig um það.

Forseti: Samkvæmt því valdi, sem forseta er veitt í 41. gr. þingskapanna, tek jeg málið út af dagskrá, með því að þess hefir verið óskað.

Ráðherra: Það, sem frumv. þetta fer fram á., er ekkert nýmæli, því að 4–5 árin síðustu hefir mikið verið skrifað um það í blöðin og talað og samþykt um það á Alþingi, hversu óheppilegt það væri, að hafa einungis einn ráðherra hjer á landi. Auðvitað gat þessu ekki orðið breytt fyrr en stjórnarskrárbreytingin hafði náð fram að ganga. Jafnframt því, að stjórnarskráin var staðfest, hlutu lög um afnám ráðherraeftirlauna staðfestingu. Sú mótbára á móti fjölgun ráðherra, að hún mundi hafa eftirlaunabyrði í för með sjer, er því fallin úr sögunni. Í athugasemdunum við frumv. er gjörð grein fyrir því, hvers vegna stjórnin telur þessa breytingu nauðsynlega. Sje jeg ekki þörf á að rekja þær ástæður nánar við þessa umræðu. Eitt atriði get jeg búist við, að ýmsir felli sig ekki við, og það jafnvel þeir, sem annars eru hlyntir þessari breytingu. En það er, að stungið er upp á tveimur ráðherrum. Oftast hefir verið talið hagkvæmast, að þeir væru þrír. Jeg fyrir mitt leyti gjöri þetta ekki að neinu ágreiningsatriði. Um það er jeg viss, að það mun marg borga sig fyrir landið, að fleiri en einn maður hafi stjórnina á hendi og beri ábyrgð á henni. Það má vel vera, að þetta mál mæti mótspyrnu af líkum ástæðum og 2. málið á dagskr. (Landsbankastjórn). Jeg get ekki sett það fyrir mig, en verð að halda því fram, sem jeg tel sjálfur rjettast og heppilegast.



Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á, að fimm manna nefnd verði kosin í þetta mál, að 1. umr. lokinni.



Mjer líst að það muni vera óheilladagur í dag, því að flest frumv. á dagskránni eru ekki að mínu skapi, og að ýmsu leyti athugaverð. Jeg skal þó ekki tefja umræðurnar lengi, en að eins gjöra fáar almennar athugasemdir við frumv. það, sem hjer liggur fyrir. Margir munu sammála stjórninni um það, að skipulagið á æðstu stjórn landsins sje ekki allskostar heppilegt, og að svo miklu leyti er nokkur ástæða til, að reyna til að bæta úr því. Hitt er annað mál, hvort frumv. þetta ræður verulega bót á göllunum. Hvað er þá. það, sem einkum er athugavert í stjórnarfari voru? Í mínum augum er það einkum tvent: Festuleysi stjórnarinnar, tíðu stjórnarskiftin með öllu því trufli, er þau valda, og hins vegar að öll stjórn landsins er einhliða flokksstjórn. Þetta tvent virðist mjer mestu skifta, þó að ilt sje líka, að störf ráðherra eru svo margbrotin, og flest þess eðlis, að engir aðrir en lögfróðir menn eiga auðvelt með að taka þau að sjer. Þá vil jeg ekki bera á móti því, að hjer er einum manni trúað fyrir miklu, og mikil ábyrgð á hann lögð, en þess ber að gæta að honum er venjulega kunnugt um afstöðu stjórnarflokksins, og að hann hefir ýmsa góða menn til að ráðgast við, skrifstofustjóra sina o. fl. En bætir þá frumv. þetta úr helstu vandkvæðunum? Ekki verður stjórnin fastari í sessi, því að eftir sem áður stendur hún eða fellur með flokknum. Ekki er á neinn hátt bætt úr misfellum þeim og viðsjám, sem leiða af því, að stjórnin er algjör flokksstjórn. Helstu gallarnir á stjórnarfarinu eru að engu bættir. Þá skal jeg að eins drepa lauslega á nokkur atriði í athugasemdunum við stjórnarfrumv. Þar er þess getið, að enginn einn maður sje fær um að kynna sjer till þau mál, er snerta stjórn landsins, og inna þau verk af hendi, sem af stjórninni eru heimtuð. Þetta er aldrei nema satt. En engir tveir menn eru færir um þetta heldur. Þekkinguna mun ávalt bresta, meðan stjórnin er ekki fastari í sessi en nú er. Annara bjóst jeg ekki við því, að háttv. núverandi ráðherra, sem allir telja sjerstakan dugnaðarmann, yrði fyrstur til að kvarta undan erfiðinu við stjórnarstörfin, og að hann treysti sjer ekki til að leysa þau af hendi. Hannes Hafstein hefir borið þessa byrði í mörg ár, komist vel út af því öllu og ekki kvartað. Það gjörði síðasti ráðherra ekki heldur. Þá er minst á það í athugasemdunum, að þessi breyting leiði til þess, að stjórnin eigi hægara með að undirbúa mál undir Alþingi en áður. Það má vel vera. Reyndar skilst mjer, að stjórnarfrumv. sjeu í þetta skifti fleiri en nauðsynlegt er. Seinast er getið um það, að útgjaldaauki verði þetta ekki. Það er bygt á því, að eftirlaun ráðherra falla nú úr sögunni. Jeg sje ekki, að oss sje endilega skylt að eta upp þann hagnað, sem það hefir í för með sjer, með því, að fjölga ráðherrum. En kostnaðurinn út af fyrir sig skiftir ekki mestu máli. Hitt er aðalatriðið, að breytingin er ekki til neinna bóta, nema síður sje. Nú situr þó einn maður í stjórnarráðinu, sem er vel kunnugur og hefir yfirlit yfir öll stjórnarstörfin. Það er landritarinn. Þegar hann er farinn, þá hefir enginn það yfirlit. Hæstv. ráðherra ljet svo sem þetta mál mundi hafa mikið fylgi. Jeg hefi orðið var við annað. Mjer er kunnugt, að Alþingi er því lítt fylgjandi, og jeg hygg, að fjölgun ráðherra mælist illa fyrir úti um land. Að minsta kosti var kjósendum í mínu kjördæmi lítið um þetta gefið.

Bjarni Jónsson : Jeg skal ekki hafa langan pistilinn. Jeg vil að eins taka tvent fram. Í fyrsta lagi er það að eins hlægilegt, að hafa ráðherrana ekki nema tvo, úr því að breytt er til á annað borð. Jeg sje ekki, að tveir ráðherrar sjeu á nokkurn hátt betri en einn, og sjerstaklega þar sem gjört er ráð fyrir, að annar sje forsætisráðherra. Hinn ráðherrann verður ekki annað en »inutile pondus terræ« aftan við hann. Það er engin trygging fyrir því, að hann verði ekki beittur gjörræði, af þeim, sem meira má. Ef ráðherrunum verður fjölgað, eiga þeir að sjálfsögðu að verða þrír. Það verður að geta staðið í odda með þeim, til þess að þeir hafi eitthvað að þýða. Þá er hitt atriðið. Eins og menn vita, hefir ný stjórnarskrá verið staðfest. Þvi fara í hönd nýjar kosningar. Þetta mál á því að sjálfsögðu að koma fyrir kjósendur, úr því að dyrnar eru opnar til þess. Það er engin ástæða til að hraða því svo, að þeim gefist ekki kostur á að láta í ljóa skoðun sína á því. Og því síður er ástæða til að hraða þessu máli, þar sem öll líkindi eru til, að núverandi hæstv. ráðherra (E. A.) hafi völd fram yfir næstu kosningar, eftir því liði að dæma, sem hann hefir á að skipa; en hann er, eins og kunnugt. er, einhver mesti verkmaður, sem við þekkjum, og að því skapi ósjerhlífinn. Jeg ætla, að það sje fullkomlega rjett, sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) sagði um það atriði. Jeg hygg, að best væri, ef hæstv. ráðherra vildi taka þetta frumv. aftur, og leggja það fyrir næsta þing eftir nýafstaðnar kosningar. Jeg sje, að einu úr hans fjölmenna flokki, háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.), hefir sömu skoðun á þessu máli og jeg. Mjer er það mikil ánægja, einkum þar sem jeg get búist við, að hann fari nú að snúast á áttinni, og að þeirri hörðu átt linni, sem nú hefir gustað úr um hríð.