Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hóf störf sín hinn 16. okt. að þessu sinni, en alls hefur n. rætt fjárlagafrv. á 33 fundum. Svo sem venjulegt er, hefur n. við athugun sína og afgreiðslu á fjárlagafrv. átt viðtöl við fjölmarga forstöðumenn hinna ýmsu ríkisstofnana, sem veitt er fé til á fjárl., fengið hjá þeim upplýsingar um rekstur viðkomandi stofnana og annað, sem n. taldi máli skipta varðandi afgreiðslu fjárlagafrv. Fjárlagafrv. það, sem hér um ræðir, er annað í röðinni, sem samið er af þeirri fjárlaga- og hagsýslustofnun, sem sett var á stofn innan fjmrn. á síðasta ári. Hér er hins vegar um fyrstu fjárlög að ræða, sem samin eru í samræmi við hin nýju lög um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárl. Er því að sjálfsögðu nokkur fyrirhöfn að þessu sinni að gera sér fulla grein fyrir breytingum, sem átt hafa sér stað milli ára, og bera niðurstöður þeirra saman. Þegar á næsta ári verður auðveldara með allan samanburð, þegar nýtt fjárlagafrv. verður lagt fram og þá í sama formi. Í þessu fjárlagafrv. er að finna margvíslegan fróðleik og upplýsingar um heildarríkisbúskapinn umfram það, sem áður hefur átt sér stað, og er nú m.a. að finna heildaryfirlit yfir ýmsa tekjustofna, sem ráðstafað er til sérstakra þarfa, en hljóta ekki afgreiðslu gegnum fjárl. og á sama hátt og aðrir tekjustofnar ríkissjóðs. Ég geri ráð fyrir, að þetta yfirlit sé mörgum alþm. nýr fróðleikur. Enda þótt hér sé í öllum tilfellum um hin þörfustu málefni að ræða, hygg ég, að menn geti verið sammála um eitt, og það er, að nokkurs handahófs hafi gætt varðandi áætlanir um hugsanlega tekjumöguleika hinna ýmsu tekjustofna, þegar þeir voru ákveðnir og verkefni valin. Í heild nema skattar þessir um 440 millj. kr., þegar frá eru dregnir skattar til Tryggingastofnunar ríkisins og Vegasjóðs, en þeir eru samtals að upphæð 780 millj. kr. Ég hygg, að hér sé um málefni að ræða, sem Alþ. hlýtur að taka til endurskoðunar, áður en langt um líður. Við athugun sína á fjárlagafrv. hefur n. notið góðrar aðstoðar hagsýslustjóra, Gísla Blöndals, og einnig hagsýslustofnunarinnar, en þetta hvort tveggja hefur öðru fremur auðveldað störf n. og gert það mögulegt, sem nú horfir, að fjárlög verði afgreidd í tæka tíð fyrir venjulegt þinghlé fyrir jól. Ég vil því nú nota tækifærið og þakka þessum aðilum fyrir gott samstarf og veitta aðstoð við afgreiðslu málsins, um leið og ég þakka nm. öllum fyrir sérstaklega gott samstarf og vel unnin störf. Ég vænti þess, að enda þótt afgreiðsla fjárlagafrv. af hendi meiri hl. hafi skipazt nokkuð á annan veg en fulltrúar minni hl. hefðu kosið, telji þeir sig ekki hafa verið órétti beitta í sambandi við vinnubrögð í n. eða afgreiðslu málsins í heild. Eins og fram kemur í nál. um fjárlagafrv. náðist ekki samstaða innan n. um afgreiðslu málsins, enda hefur minni hl. skilað sérstöku áliti. Það skal þó tekið fram, sem að er vikið í nál. meiri hl., að minni hl. stendur einnig að samþykkt flestra þeirra till., sem gerðar hafa verið, að öðru leyti en því, sem er bein afleiðing gengislækkunarinnar. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram á Alþ., var því lýst yfir af hendi ríkisstj., að hún mundi jafnhliða leggja fram frv. um sérstakar efnahagsráðstafanir, sem gera þyrfti vegna erfiðleika atvinnuveganna samfara minnkandi þjóðartekjum. Skyldi miða þær ráðstafanir við það, að sjávarútvegurinn nyti sömu aðstoðar af hendi hins opinbera og átt hefur sér stað á yfirstandandi ári. Til þess að svo mætti verða, voru útgjöld vegna sjávarútvegsins í fjárlagafrv. hækkuð um 200 millj. kr., en það er, svo sem kunnugt er, jafnhá upphæð og ákveðið var í ársbyrjun að verja til sjávarútvegsins af tekjuafgangi ríkissjóðs árið 1966. Til viðbótar því voru svo í fjárl. yfirstandandi árs til aðstoðar sjávarútveginum 80 millj. kr., svokallað hagræðingarfé. Þegar svo til þess kom 24. nóv., að gengi ísl. kr. var lækkað, var augljóst mál, að ný viðhorf höfðu skapazt varðandi afgreiðslu fjárlagafrv. Eins og brtt. meiri hl. n. bera með sér, hefur átt sér stað alger umreikningur á öllum þeim liðum fjárlagafrv., sem gengislækkunin hefur áhrif á. Við þá endurskoðun hefur í flestum tilfellum verið stuðzt við þá reglu, að kaupgjald er miðað við hina nýju vísitölu, sem tók gildi 1. des. s.l. og hækkar því um 3,39%. Við ákvörðun um viðhaldskostnað hefur verið lagt til grundvallar, að 60% af kostnaðinum séu vegna launa og 40% vegna annars. Með hliðsjón af því hefur viðhaldskostnaður verið hækkaður um 10%. Önnur rekstrargjöld hækka hins vegar um 20%. Vextir og afborganir af lánum breytast þannig, að af erlendum lánum nemur hækkunin 32,6%, en af innlendum verðtryggðum lánum nemur hækkunin 14,3%. Á innlendum lánum óverðtryggðum er ekki um breytingar að ræða. Varðandi námslán eru þau hækkuð miðað við aukinn kostnað í hverju landi vegna gengislækkunarinnar, en þó þannig, að frá er dregið 1 millj. 860 þús. kr., sem ákveðið var til sérstakrar ráðstöfunar vegna hugsaðs farmiðaskatts, en nú er ákveðið, að felldur verði niður. Samkv. brtt. meiri hl. fjvn. er nú gert ráð fyrir hækkun útgjalda hjá hinum einstöku rn. og stofnunum vegna gengisbreytingarinnar og vísitöluhækkananna 1. des. samtals að upphæð 149 millj. 944 þús. kr. Upphæðin skiptist þannig milli hinna einstöku rn. og stofnana: Æðsta stjórn landsins hækkar um 3 millj. 961 þús. eða um 9,3%. Forsrn. og menntmrn. hækkar um 29 millj. 198 þús. eða um 3,3%. Utanrrn. hækkar tiltölulega mest, en það er vegna erlends kostnaðar, og nemur hækkunin 16 millj. 433 þús. kr. eða um 22%. Atvmrn. hækkar um 15 millj. 133 þús. kr. eða um 1,4%. Dómsmrn. og kirkjumrn. hækkar um 50 millj. 771 þús. kr. eða um 7,8%. Félmrn. hækkar um 1 millj. 281 þús. kr., sem er um 0,1%, en þá er eftir að ákveða hækkun til Tryggingastofnunar ríkisins vegna vísitöluuppbótar, sem gera má ráð fyrir, að verði ekki undir 20 millj. kr. Samg.- og iðnmrn. hækkar um 12 millj. 302 þús. eða um 1,9%. Viðskmrn. hækkar um 892 þús., sem er um 0,9%. Hagstofa Íslands, þar nemur hækkunin 687 þús. Og vegna ríkisendurskoðunarinnar nemur hækkunin 469 þús. eða um 6%. Vextir og afborganir af lánum hækka hins vegar um 6 millj. 710 þús., sem er 16,3% hækkun frá því, sem er í fjárlagafrv. Til viðbótar þessum hækkunum koma svo ýmsar brtt., sem meiri hl. n. hefur talið óhjákvæmilegt að flytja. Er þar um að ræða nauðsynlegar leiðréttingar eða fjárveitingar til stofnana og einstaklinga, sem að mati n. varð ekki komizt hjá að taka nokkurt tillit til. Um þessar till. er það að segja, eins og ég hef áður um getið, að um þær er a.m.k. flestar samstaða innan n., þó að þær séu af ástæðum, sem ég hef áður skýrt frá, fluttar af meiri hl. einungis. Því miður hefur fjvn. ekki séð sér fært nema að mjög takmörkuðu leyti að verða við beiðnum um aukna fjárstyrki, sem til hennar hafa borizt frá fjölmörgum samtökum og einstaklingum. Að verulegu leyti er hér um málefni að ræða, sem horfa til gagns fyrir samfélagið, en allt fyrir það verður ekki hjá því komizt að horfast í augu við þá staðreynd, að ekki má til þess koma, að fjárlagaboginn verði of spenntur og bresti undan ofþenslu vegna þess að þjóðin veiti sér meiri lífsþægindi en efni standa til. Enn hefur n. til athugunar nokkur slík erindi, sem hún mun taka til endanlegrar afgreiðslu fyrir 3. umr. málsins. Þá hefur, eins og fram kemur í nál. meiri hl., ekki unnizt tími til að ljúka að fullu afgreiðslu nokkurra málaflokka og bíða þeir afgreiðslu til 3. umr. Eru það m.a. framlög til nýrra skólabygginga og kennarabústaða, framlög til hafnabygginga, hækkun á framlagi til Tryggingastofnunar ríkisins vegna hækkaðrar vísitölu, enn fremur vegna eftirlauna, heiðursstyrkja o.fl. Þá hefur ekki enn unnizt tími til þess að kanna til hlítar, hvaða áhrif gengislækkunin hefur á hina ýmsu tekjuliði fjárlagafrv. Að þeirri athugun er nú unnið, og munu niðurstöður þeirrar athugunar liggja fyrir við 3. umr. málsins. Þá mun samvn. samgm. skila till. um styrki til flóabáta og vöruflutninga á sama hátt og tíðkazt hefur. Munu þær till. liggja fyrir við 3. umr. málsins. Ég mun þá skýra nokkru nánar einstakar brtt. frá meiri hl. n., sem liggja fyrir til afgreiðslu við þessa umr. og meiri hl. n. hefur leyft sér að flytja á tveim þskj., þ.e. þskj. 110 og 122. Ég mun þá fyrst víkja að gjaldabálki frv. Varðandi brtt. meiri hl. n., sem snerta eingöngu þá reikningslegu endurskoðun, sem átt hefur sér stað á öllum greinum frv., vísa ég til þess, sem ég hef áður sagt þar um, og koma þá fyrst brtt., sem falla undir forsrn. og menntmrn. Lagt er til að hækka launalið Tilraunastöðvar háskólans í meinafræði á Keldum um 153 þús. kr. Þessi liður var vanáætlaður í fjárlagafrv. sem svarar launum einnar aðstoðarstúlku. Undanfarin tvö ár hefur Rannsóknaráð ríkisins unnið að athugun á sjóefnavinnslu. Í bréfi frá framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs til menntmrn., dags. 18. okt. s.l., segir m.a. svo um þessar athuganir, með leyfi forseta: „Allar þær frumrannsóknir, sem framkvæmdar hafa verið, benda ótvírætt til þess, að vinnsla efna úr sjó með notkun jarðhita, raforku og jafnvel kulda jöklanna geti orðið álitleg atvinnugrein hér á landi.“ Í bréfinu segir einnig, að á s.l. sumri hafi verið leitað til Sameinuðu þjóðanna um sérfræðilega aðstoð í þessu máli. Varð það til þess að þær sendu hingað til lands sérfræðing, sem kom í júlímánuði s.l. Hefur skýrsla hans nú borizt hingað til lands; en þar leggur hann til, að gerð verði ýtarleg rannsókn á sjóefnavinnslu eftir þrem leiðum og þó aðallega tveim. Gerir hann ráð fyrir, að slík rannsókn mundi kosta 25–30 millj. kr., en leggur jafnframt til, að Sameinuðu þjóðirnar styrki þá athugun að verulegu leyti. Framkvæmdanefnd Rannsóknaráðsins er ljóst, að jafnvel þótt veruleg aðstoð fengist frá Sameinuðu þjóðunum, mundi kostnaður okkar Íslendinga af slíkri athugun verða mikill. Fyrir þá sök telur n. nauðsynlegt að athuga vandlega, bæði tæknilega og hagfræðilega, allar þær till., sem nú liggja fyrir, áður en næsta skref í málinu er stigið. Til þeirrar framhaldsrannsóknar hefur framkvæmdanefndin farið fram á 500 þús. kr. fjárveitingu, og er lagt til, að við þeirri beiðni verði orðið. Þá er lagt til að auka fjárveitingar til Kennaraskólans um 98 þús. kr. á vaxtalið og um 339 þús. kr. á liðnum lánahreyfingar út. Hafði þetta fallið niður af vangá við gerð fjárlagafrv. Lagt er til að taka upp 60 þús. kr. fjárveitingu til skíðakennslu í skólum, 30 þús. á barnaskólastigi og 30 þús. á gagnfræðaskólastigi. Undanfarin 10 ár hefur verið veitt fé á fjárlögum til styrktar skíðaiðkunum nemenda. Hefur það verið notað til að greiða hluta kostnaðar við skíðakennsluna, skíðaferðir og viðlegu í skíðaskálum. Ætlazt er til, að þessum 60 þús. kr. sé varið til skíðakennslu. Á yfirstandandi ári var tekið í notkun fyrir verknámsskóla iðnaðarins nýtt húsnæði í húsakynnum Landssmiðjunnar í Reykjavík. Til þess að mæta heildarkostnaði vegna þessa vantaði 4 millj. 485 þús. kr., 1 millj. 315 þús. vegna stofnkostnaðar og 3 millj. 175 þús. vegna rekstrar. Upphæðin skiptist að jöfnu milli Reykjavíkurborgar og ríkis. Er því lagt til, að veittar verði 2 millj. 243 þús. kr. vegna þessa. Launaliður Héraðsskólans í Reykjanesi hækkar um 166 þús. kr. eða sem nemur launum eins kennara. Upphæð þessi var vanáætluð. Í fjárl. undanfarinna ára hefur fé verið veitt til greiðslu á launum hjúkrunarkonu við skólana á Laugarvatni. Vegna mistaka hefur fjárveiting í þessu skyni fallið niður í fjárlagafrv., og er lagt til, að hún verði upp tekin og að launaliður Héraðsskólans á Laugarvatni hækki sem því nemur eða um 160 þús. kr. Þá er lagt til, að 1 millj. kr. fjárveiting til skólaheimilisins Bjargs falli niður úr fjárlagafrv. Er það með hliðsjón af því, að starfsemi þessi hefur verið lögð niður. Fjárveiting til Íþróttasambands Íslands hækkar um 50 þús. kr. Með því verður fjárveiting til sambandsins jafnhá því, sem hún var á yfirstandandi ári. Þá er lagt til, að framlög til styrktar íslenzkum námsmönnum hækki sem hér segir frá fjárlagafrv.: Til styrktar íslenzkum námsmönnum 1 millj. 986 þús. Til framhaldsnáms iðnaðarmanna erlendis um 100 þús. Er hér m.ö.o. lagt til að hækka námslán og námsstyrki til íslenzkra námsmanna erlendis sem nemur gengisfellingunni, en hins vegar hefur komið til frádráttar, að búið var að gera ráð fyrir fjárveitingu til endurgreiðslu á farmiðaskatti til námsmanna, svo sem ég hef áður skýrt frá. Lagt er til að hækka fjárveitingar til lektora í íslenzku við erlenda háskóla um 65 þús. umfram þær breytingar, sem leiðir af gengisbreytingunni. Er það vegna launa lektors í íslenzku og íslenzkum bókmenntum við norrænudeild háskólans í Normandí. Á s.l. ári bauðst háskóli þessi til þess að ráða til sín lektor í íslenzkum greinum gegn því, að nokkur þóknun kæmi á móti þeim launagreiðslum, sem skólinn sjálfur innir af hendi. Er hér lagt til, að á það verði fallizt. Lagt er til, að framlag til Norræna hússins í Reykjavík sé hækkað um 375 þús. kr., þar sem það kom í ljós við endurskoðun á kostnaðaráætlun þess, að hún hafði verið vanáætluð um þessa upphæð. Kostnaðarverð Norræna hússins fullbúins er talið, að verði um 38 millj. kr. Hlutur Íslands í byggingunni er 20%. Hins vegar verður þátttaka Íslendinga ekki nema 1% í rekstrarkostnaði hússins, en þar er fólksfjöldi Norðurlandanna lagður til grundvallar. Launaliður Landsbókasafnsins er hækkaður í till. meiri hl. n. um 40 þús. kr. Er það vegna aðstoðar á myndastofu, til skrásetningar bréfasafna í handritadeild o.fl. Þá hækka önnur rekstrargjöld Landsbókasafnsins um 50 þús. kr. Lagt er til að hækka launalið Þjóðminjasafnsins sem svarar hálfum safnvarðarlaunum, sem eru í 20. launaflokki. Veftafræðingur safnsins, frú Elsa E. Guðjónsson, hefur haft hálft starf, en þjóðminjavörður, Kristján Eldjárn, telur safninu mjög mikið hagsmunamál, að starf hennar verði gert að fullu starfi. Í fjárlagafrv. eru framlög til tónlistarskóla áætluð 5 millj. kr. Var þar um bráðabirgðatölu að ræða, þar sem menntmrn. höfðu ekki borizt rekstraráætlanir skólanna fyrir árið 1968, þegar frv. var samið. Í bréfi rn., dags. 28. okt. s.l., eru nýjar till. þess efnis, að fjárveiting til tónlistarskóla hækki um 700 þús. kr. Er þar stuðzt við lög nr. 12 1963, um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Í samræmi við það hefur fjvn. lagt til, að þessi fjárveiting verði hækkuð um 700 þús. kr., en af þeirri fjárveitingu renna 200 þús. kr. til þriggja nýrra skóla: í Borgarfjarðarog Mýrasýslu, á Patreksfirði og á Seyðisfirði. Helztu hækkanir til eldri skóla eru til tónlistarskólanna í Reykjavík, Akranesi, Akureyri, Hafnarfirði, Ísafirði, Keflavík og á Siglufirði. Í bréfi menntmrn. segir svo um þessar hækkanir, með leyfi forseta: „Hækkun á styrk til Tónlistarskólans í Reykjavík stafar af því, að einn af kennurum skólans, Jón Þórarinsson, verður í orlofi skólaárið 1967–1968. Hækkanir til annarra skóla hér að framan eru vegna aukinnar starfsemi skólanna, aðallega vegna fjölgunar nemenda. Skólar þessir eru meðal hinna elztu og fjölmennustu, en hafa lengst af búið við þröngan kost og eru nú í vaxandi mæli að leitast við að svara þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Hækkanir til annarra skóla eru smávægilegar.“ Þá skal þess getið, að af fjárveitingum til Tónlistarskólans á Akureyri eru 250 þús. kr. vegna húsakaupa skólans, en það er önnur greiðsla af þremur. Þessu næst mun ég gera grein fyrir þeim breytingum, sem meiri hl. n. leggur til, að gerðar verði við lið nr. 999, ýmislegt: Blöð og tímarit hækka þar um 30 þús. kr. Þar af renni 10 þús. kr. til styrktar útgáfu á tímaritinu Veðrið, en það er gefið út af Félagi ísl. veðurfræðinga og hefur komið út samfellt síðan 1960, tvö hefti á ári. 20 þús. kr. renni hins vegar til útgáfu tímarits, sem gefur ungu fólki tækifæri til að hirta tilraunir sínar í listsköpun. Þá leggur meiri hl. til, að 25 þús. kr. verði veittar til þess að reisa styttu Gunnfríðar Jónsdóttur myndhöggvara af Guðmundi biskupi góða að Hólum í Hjaltadal, en nokkrir áhugamenn hafa bundizt samtökum um það. S.l. ár var jafnhárri upphæð varið til þess að reisa minnisvarða um Svein Pálsson lækni, og er lagt til, að sú upphæð falli niður að þessu sinni. Meiri hl. n. leggur til, að fjárveiting til ýmissa félaga hækki sem hér segir: Til Frjálsíþróttasambands Íslands 50 þús. kr., en það er sama upphæð og sambandið fær á yfirstandandi ári. Fjárveiting þessi féll úr við gerð fjárlagafrv. - Svifflugfélag Íslands 100 þús. kr. Það er einnig sama upphæð og félagið hefur á fjárl. yfirstandandi árs, en var einnig niður felld. Félagið rekur, eins og kunnugt er, svifflugskóla á Sandskeiði á sumrin, og á s.l. sumri stunduðu um það bil 30 unglingar svifflugnám þar. - Þá hefur verið lagt til, að Taflfélag Reykjavíkur fái 40 þús. kr. vegna húsakaupa félagsins og að fjárveitingar til Skáksambands Íslands verði hækkaðar um 75 þús. kr. og verði 200 þús. kr. samtals. - Tekin er upp fjárveiting til Glímusambands Íslands, 75 þús. kr., til greiðslu kostnaðar við söfnun heimilda og útgáfu rits um sögu íslenzku glímunnar. - Eftirtalin framlög eru auk þess á liðnum ýmis félög: Til blindrastarfsemi 200 þús. kr., til Menningarsjóðs Blaðamannafélags Íslands 25 þús., styrkur til starfsemi KFUM í Vatnaskógi 25 þús., til Þjóðdansafélagsins 8 þús., til Blindravinafélags Íslands vegna rekstrar blindraskóla 37 þús., til Hins íslenzka náttúrufræðifélags 50 þús. Til fræðslustarfsemi á vegum Stjórnunarfélags Íslands 100 þús. Til Leikfélags Reykjavíkur, sbr. lög nr. 15 frá 1965, 500 þús. Til Bandalags ísl. leikfélaga samkv. l. nr. 15 1965 200 þús. Til Íslendingafélagsins í Kaupmannahöfn 25 þús. Til íslenzka stærðfræðifélagsins 30 þús. Til Rithöfundasambands Íslands 15 þús. Til Bandalags ísl. listamanna 45 þús. Til Sambands ísl. barnakennara til menningar- og félagsstarfsemi 100 þús. Til Zontaklúbbs Akureyrar vegna kaupa á Nonnahúsi 50 þús. kr. - Loks leggur meiri hl. n. til að taka upp nýjan lið á sundurliðun verkefna undir þessum lið: til þátttöku í Ólympíuleikunum 1968, síðari greiðsla, 300 þús. kr. Þá koma brtt., sem falla undir atvmrn. Þar er í fyrsta lagi lagt til, að inn komi nýr liður við Búnaðarfélag Íslands, gjaldfærður stofnkostnaður 500 þús. kr. Er það vegna djúpfrystingar á nautasæði, en undirbúningur slíkrar sæðisstöðvar hófst þegar á þessu ári. Er gert ráð fyrir, að til að byrja með a.m.k. fái sæðisstöðin leigð eða keypt hús einhverrar sæðisstöðvarinnar, sem fyrir er. Hér er fyrst og fremst um hagræðingarmál fyrir landbúnaðinn að ræða, og hafa forustumenn Búnaðarfélagsins lagt mikla áherzlu á, að málið nái fram að ganga. Er því lagt til, að umrædd fjárveiting verði veitt. Þá er lagt til að hækka gjaldfærðan stofnkostnað við Rannsóknastofnun landbúnaðarins um 270 þús. kr. Er það vegna húsbyggingar starfsmanna við bútæknideild stofnunarinnar, en til hennar hefur áður verið veitt fé á fjárl. Sömuleiðis er lagt til að hækka gjaldfærðan stofnkostnað við Bændaskólann á Hvanneyri um 200 þús. kr. Framlag til sauðfjárveikivarna hækkar skv. till. um 360 þús., það eru eftirstöðvar af greiðslum vegna niðurskurðar á sauðfé í Dalasýslu, og um 800 þús. vegna hringskyrfis, fyrri greiðsla. Hér er um að ræða kostnað vegna framkvæmdar á niðurskurði á hrossum og sauðfé á þeim bæjum í Eyjafirði, þar sem smitun af völdum hringskyrfis hefur komið fram, svo og kostnað vegna lækningar nautgripa á þessum bæjum. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1968 eru veittar 1 millj. 773 þús. kr. til að standa straum af kostnaði við þennan sjúkdóm, og þegar frá er dreginn kostnaðurinn við lækningar, 1 millj. og 300 þús. kr., verða til ráðstöfunar í öðru skyni, m.a. vegna niðurskurðar, 473 þús. kr. Til þess að ljúka áætluðum greiðslum vegna niðurskurðar vantar þá 1 millj. 555 þús. kr. Hér er lagt til, að skipta þessum kostnaði milli áranna 1968 og 1969. Þá leggur meiri hl. n. til, að fyrirhleðslur hækki um 100 þús. kr., og liggur sundurliðun á fjárveitingum í þessu skyni fyrir á sérstöku yfirliti á þskj. 110, á bls. 99. Næsti liður er til fyrirhleðslna í Þverá og Markarfljóti 900 þús. kr., sem er 400 þús. kr. hækkun frá yfirstandandi ári. Vegamálastjóri segir svo um þessa fjárbeiðni í bréfi til atvmrn. 22. maí s.l.: „Ástæðan til þessarar hækkunar er sú, að í janúarmánuði s.l. hrundi stór hluti af fjallinu Innsta-Hnaus norðan í Eyjafjallajökli ofan á skriðjökul, sem gengur norður úr jöklinum, með þeim afleiðingum, að stórt lón framan við jökulinn tæmdist á svipstundu. Olli þetta gífurlegri flóðbylgju fram Markarfljótsaura, sem skall yfir innsta varnargarðinn í Markarfljóti hjá Þórólfsfelli. Sópaðist mikið af garðinum burt og nokkrar skemmdir urðu einnig á görðum neðar með fljótinu, þó voru þær mun minni.“ Síðan segir: „Er því fyrirsjáanlegt, að kostnaður við fyrirhleðslur Þverár og Markarfljóts í ár muni nema um 1 millj. kr., og er beðið um hækkun á heildarfjárveitingunni til þess að mæta óhjákvæmilegri umframeyðslu á þessum lið á yfirstandandi ári.“ Þá er lagt til að hækka launalið Fiskifélags Íslands um 200 þús. kr., eins og segir á þskj. 122, vegna Reikningaskrifstofunnar, til þess að hægt sé að ráða þangað nýjan starfsmann, en ákveðið hefur verið, að Reikningaskrifstofan verði nú endurskipulögð. Í viðfangsefnasundurliðun Hafrannsóknastofnunarinnar er lagt til, að eftirfarandi breytingar verði gerðar. Fjárveiting vegna Bjarna Sæmundssonar, 2,5 millj. kr., falli niður, en í stað þess verði fjárveiting vegna fiskileitar aukin um 1 millj. og vegna síldarleitar um 11/2 millj. Ástæða þessara breytinga er sú, að rannsóknaskipið mun ekki koma á árinu 1968, svo að enn þá mun þörf fyrir leiguskip vegna þessara verkefna. Loks leggur meiri hl. n. til, að eftirtaldir liðir falli brott undir 322: Aðstoð við sjávarútveginn 80 millj. - Áætlað til verðjöfnunar á sjávarafurðum 100 millj. - Til uppbóta á fiskverð 100 millj. - Samtals 280 millj. kr. Er þetta gert með hliðsjón af gengisfellingunni. Næst vík ég þá að dóms- og kirkjumrn. Vegna aukinna verkefna á yfirstandandi ári og fyrirsjáanlegrar aukningar á næsta ári er talið óhjákvæmilegt að bæta sérfróðum lækni í meinafræði við Rannsóknastofu háskólans, ef hún á að geta annazt þau verkefni, sem til hennar berast. Því er lagt til að hækka launalið stofnunarinnar um 250 þús. kr., en sú upphæð mun nægja til að standa undir kostnaðinum á næsta ári. Þá er lagt til, að framlag til byggingar sjúkrahúsa, sjúkraskýla og læknisbústaða, annarra en ríkissjúkrahúsa, hækki um 3 millj. 880 þús. kr. frá því, sem er í fjárlagafrv. Er það nauðsynlegt til að geta komið á móti þeim beiðnum, sem borizt hafa, og einnig til að halda þeirri reglu, sem gilt hefur að undanförnu um fjárveitingar í þessu skyni. Fjvn. hefur skipt þessu framlagi svo sem greinir á sundurliðuðu yfirliti á þskj. 110, á bls. 99. Aðalbreytingin á fjárveitingum á þessu ári er sú, að lagt er nú til að hækka framlag til Borgarsjúkrahússins í Reykjavík um 8 millj. kr., en dóms- og kirkjumrn. og fjmrn. höfðu skuldbundið sig gagnvart Seðlabankanum til að leggja til við Alþingi, að þessi fjárhæð yrði veitt til Borgarspítalans. Í till. er gert ráð fyrir eftirtöldum nýjum framkvæmdum: Héraðslæknisbústaðir á Patreksfirði, Ísafirði, Blönduósi, Vestmannaeyjum og Bíldudal og sjúkrahús og læknisbústaðir á Sauðárkróki, Húsavík og Selfossi. Þá eru eftirtaldar breyt. lagðar til um ýmis heilbrigðismál: Til námslána læknanema hækki um 175 þús. kr. Verður þá upphæðin samtals 700 þús. Hér er um að ræða lán til læknanema gegn skuldbindingu um læknaþjónustu í héraði. Þótt lítil reynsla sé enn fengin af lánveitingum þessum, hafa tveir þeirra fjögurra, sem fengu lán árið 1966, þegar farið til læknisþjónustu í héruðum úti á landi. - Til að bæta héraðslæknisþjónustu skv. 16. gr. læknaskipunarlaga er lagt til að hækka um 200 þús. kr. Fjárveiting þessi er nú 100 þús. kr., en mikil nauðsyn var talin á að fá hana hækkaða í það hámark, sem lögin gera ráð fyrir eða í 300 þús. Í bréfi dóms- og kirkjumrn., dags. 1. nóv. s.l., segir m.a., að komið hafi í ljós, að þörfin í þessu efni sé meiri en álitið hafi verið á s.l. vori. Stafar það af því, að fleiri héruð hafa verið læknislaus, og eins hafa hinar reglulegu ferðir nágrannalæknanna til læknislausu héraðanna reynzt kostnaðarsamari en þá var vitað. Þannig lágu 1. nóv. fyrir reikningar að upphæð 145 þús. kr. af þessum sökum. - Þá hefur einnig verið fallizt á að heimila Bíldudalslækni að sitja á Patreksfirði til þess að fá læknisþjónustu í Vestur-Barðastrandarsýslu. Við það fellur að sjálfsögðu á kostnaður vegna reglulegra viðtala hans á Bíldudal, og má búast við, að ferðakostnaðurinn muni nema 100–150 þús. kr. - Loks má búast við, að allmörg héruð verði áfram læknislaus nú í vetur og þess vegna verði verulegur kostnaður við ferðir nágrannalæknis til þessara héraða, en sjúkrasamlög greiða aðeins ferðakostnað, þegar sóttur er læknir til ákveðins sjúklings. Oft er hér um fámenn og afskekkt héruð að ræða, sem ekki geta staðið undir reglulegum læknisferðum um langan veg. Af þessum sökum, sem ég hef nú greint, leggur meiri hl. n. til, að fjárveiting til að bæta héraðslæknisþjónustuna verði hækkuð í hið lögbundna hámark eða í 300 þús. kr. Þá er lagt til að hækka liðina vegna héraðshjúkrunarkvenna um 200 þús. kr., en skv. 10. gr. læknaskipunarlaga er heimilt að greiða úr ríkissjóði 2/3 hluta launa allt að 6 hjúkrunarkvenna til starfa í læknishéruðum. Nú hefur verið sótt um heimild til að ráða slíkar hjúkrunarkonur í fimm læknishéruð. Loks er lagt til, að tekinn verði upp nýr liður: Umbúðasmíði vegna fatlaðra 60 þús. kr. Er það samsvarandi liður og verið hefur í fjárlögum undanfarandi ár. Þá leggur meiri hl. n. til, að nokkrar breyt. verði gerðar á ýmsum liðum, sem falla undir þjóðkirkjuna. Er það fyrst, að hækkuð er fjárveiting til kirkjubyggingasjóðs um 150 þús. - Þá er lagt til að hækka laun eftirlitsmanns með kirkjugörðum um 21 þús. kr. - Hólafélagið hefur á undanförnum árum notið 25 þús. kr. styrks úr ríkissjóði. Það sækir nú um að fá þennan starfsstyrk hækkaðan í 100 þús. kr. vegna væntanlegs skóla eða kennsluhalds á vegum félagsins og Æskulýðssambands kirkjunnar í Hólastifti í sumarbúðum við Vestmannsvatn í Suður-Þingeyjarsýslu. Segir í bréfi frá Hólafélaginu, að væntanlegt skólahald muni hefjast á næsta hausti. - Þá er lagt til að taka inn þrjá nýja liði: Til Hallgrímskirkju í Saurbæ 25 þús. kr. Til heimtaugargjalda á prestssetrum 75 þús. kr. Til útihúsa á prestssetrum 500 þús. kr. Tveir síðarnefndu liðirnir féllu af vangá niður við tillögugerð um fjárveitingu til kirkjumála á fjárlögum og eru því teknir upp í brtt. Um brtt. við þá liði fjárlagafrv., sem falla undir félmrn., er það fyrst að segja, að lagt er til, að fjárveiting til vatnsveitna samkv. lögum hækki um 1 millj. kr. Er þessi hækkun talin nauðsynleg vegna mikilla vatnsveituframkvæmda í landinu. Framlag til Bjargráðasjóðs er hækkað um 3,5 millj. kr. Er það vegna nýrrar lagasetningar um sjóðinn, sem legið hefur fyrir Alþingi að undanförnu, og er að þessu sinni ætlað að mæta útgjöldum vegna kalskemmda. Á liðnum: Ýmis framlög, er lagt til, að eftirtaldir liðir breytist: Fjárveiting til Barnavinafélagsins Sumargjafar er hækkuð um 100 þús. kr., en útgjöld vegna Fóstruskóla félagsins hafa hækkað verulega. Stafar sú hækkun af auknum nemendafjölda, sem leiddi til þess að fastráða varð kennara 8 mánuði þetta ár. Þar að auki bætist við húsaleigukostnaður fyrir skólaárið 1966–67, sem Fóstruskólinn hefur ekki áður þurft að greiða. Af vangá féll niður fjárveiting til Kvenfélagasambands Íslands, en hún var 500 þús. kr. á s.l. ári. Hér er lagt til, að þessi fjárveiting verði tekin upp og hækkuð um 150 þús. Starfsemi Kvenfélagasambandsins og héraðssambandanna, sem það mynda, er sívaxandi, en þar er fyrst og fremst um fræðslustarf fyrir húsmæður landsins að ræða. M.a. hefur Kvenfélagasambandið rekið leiðbeiningastöð húsmæðra á undanförnum árum, sem svarar fyrirspurnum um hvers konar vandamál í heimilishaldi, veitir upplýsingar varðandi kaup á heimilisvélum, leiðbeinir um vöruval í ýmsum greinum o.fl. Fer þessi starfsemi vaxandi frá ári til árs. Til þessa hefur húsmæðrakennari starfað þar hálfan daginn, og nú er talið nauðsynlegt, að hann hafi að fullu starfi að vinna að þessu verkefni. Þá er lagt til að hækka fjárveitingu til Rauða kross Íslands um 145 þús. kr., m.a. til greiðslu framlaga til ýmissa alþjóðastofnana, sem félagið tekur þátt í. Á það má benda, að Rauði krossinn hefur tekið mörg ný verkefni fyrir hér á landi svo sem rekstur blóðbílsins, sem var mikið nauðsynjamál. Tekinn er upp nýr liður, barnaheimilið Lyngás, kennaralaun, 179 þús. kr., en síðan 1961 hefur menntmrn. greitt kennaralaun vegna kennslu vangefinna barna á aldrinum 4–14 ára á þessu dagheimili. Liður þessi hafði fallið niður. Þá hefur fjvn. skipt niður byggingarstyrkjum til dagheimila eins og undanfarin ár, sbr. yfirlit á þskj. 110. Lagt er til að hækka fjárveitingar í þessu skyni um 20 þús. kr. frá fjárlagafrv. Um greiðslur þær, sem falla undir fjmrn., er það að segja, að lagt er til, að afborganir af lánum ríkissjóðs verði auknar frá því, sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., um 2 millj. og 79 þús. kr. Loks eru nokkrar brtt. við heimildagr. fjárl., eins og ég mun nú víkja að. Í fyrsta lagi er lagt til að heimila ríkissjóði að ábyrgjast fyrir Norðurstjörnuna h/f í Hafnarfirði allt að 8,5 millj. kr. lán. Er heimilt að taka forgangshlutabréf í fyrirtækinu til tryggingar sjálfsskuldarábyrgð fyrir láninu. Til þess að ljúka framkvæmdum við byggingu Rannsóknastofnunar landbúnaðarins á Keldnaholti reyndist nauðsynlegt að taka 1 millj. kr. lán hjá Atvinnuleysistryggingasjóði, en það voru eftirstöðvar af lánsloforði sjóðsins til stofnunarinnar. Þetta lán var falt gegn ríkisábyrgð fyrir láninu, og er lagt til, að hún verði veitt. Þá er lagt til að endurgreiða Veðurstofu Íslands tolla og aðflutningsgjöld, samtals að fjárhæð 337556 kr., vegna innflutnings tækja og áhalda, sem eru hluti af tækniaðstoð Sameinuðu þjóðanna. Samkv. upplýsingum frá veðurstofustjóra hafa öll tæki, sem Veðurstofan hefur fengið á undanförnum árum í formi tækniaðstoðar frá Sameinuðu þjóðunum, verið tollfrjáls og án aðflutningsgjalda. Þykir því eðlilegt, að svo verði einnig áfram. Í 6. gr. fjárlagafrv. er heimild til þess að endurgreiða aðflutningsgjöld af veðurathugunarstöð, sem Veðurstofa Bandaríkjanna lánar til veðurathugana í Surtsey. Nú hefur Surtseyjarfélagið farið fram á að fá endurgreidd aðflutningsgjöld og söluskatt af öllum þeim vísindatækjum, sem félagið fær að gjöf eða láni erlendis frá, en slík gjöld mundu nema samtals um 400 þús. kr. á næsta ári. Þykir eðlilegt að styrkja rannsóknir Surtseyjarfélagsins með því að veita þessa heimild, enda er hér um svipaða heimild að ræða og gert er ráð fyrir að veita Raunvísindastofnun háskólans og Reiknistofnun háskólans í 6. gr. fjárlagafrv. Þá er loks lagt til að taka inn á heimildagr. tvær heimildir vegna Iceland Food Centre: Að ábyrgjast in solidum með öðrum eigendum Iceland Food Centre skuld að fjárhæð 20 þús. sterlingspund við brezkan banka og framselja án endurgjalds helming af hlutafjáreign ríkissjóðs í Iceland Food Centre. Í bréfi fjmrn., dags. 6. des. s.l., segir svo um þessar heimildir, með leyfi forseta: „Um fyrri heimildina er það að segja, að skuld þessi er til orðin við Hambros Bank vegna hallarekstrar undanfarið. Skuldin er þannig í raun á ábyrgð eigenda fyrirtækisins, þó að svo sé ekki að formi. Síðari heimildin er hins vegar vegna endurskipulagningar á rekstri Iceland Food Centre í samvinnu við brezkt fyrirtæki. Standa vonir til, að sú samvinna komi í veg fyrir, að fé það, sem þegar er bundið í fyrirtækinu, tapist.“ Um tekjubálk fjárlagafrv. er það að segja, sem ég hef áður að vikið varðandi þá tekjuliði, sem gengislækkunin hefur áhrif á, að þeirri endurskoðun er ekki að fullu lokið, en við 3. umr. munu að sjálfsögðu liggja fyrir niðurstöður í þeim efnum. Á þskj. 110 leggur meiri hl. fjvn. til, að felldir verði niður þrír tekjustofnar, þ.e. í fyrsta lagi farmiðaskattur að upphæð 60 millj. kr., í öðru lagi gjaldeyrisskattur 38 millj. og í þriðja lagi arður af Pósti og síma 20 millj. kr. Samtals eru því till. um lækkanir á tekjubálki frv. að þessu sinni um 118 millj. kr. Verði till. meiri hl. fjvn., sem hann hefur leyft sér að bera fram við þessa umr., samþ., leiðir það til þess, að á greiðsluyfirliti ríkissjóðs verða gjöld 6005 millj. 572 þús. kr. og tekjur 6077 millj. 296 þús. kr. Tekjur umfram gjöld eru því 71 millj. 724 þús. kr. Lánahreyfingar út eru 50 millj. 172 þús. Lánahreyfingar inn eru 3 millj. 525 þús. Mismunur er því á lánahreyfingum 46 millj. 647 þús. kr. Greiðslujöfnuður verður því á rekstrarreikningi 71 millj. 724 þús., tekjuafgangur á lánahreyfingum 46 millj. 647 þús. kr. út. Greiðsluafgangur verður því á fjárlagafrv. 25 millj. 77 þús. kr. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir þeim brtt. við frv. til fjárl. fyrir árið 1968, sem meiri hl. fjvn. hefur lagt til við þessa umr. Ég vænti, að þær verði samþ., og legg til, að fjárlagafrv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 3. umr.



Herra forseti. Í aths. þeim, sem ég mun gera við fjárlagafrv. 1968 við 2. umr. þess, mun ég leggja áherzlu á þessi atriði: Í fyrsta lagi það, að eins og fjárlagafrv. er nú við 2. umr., er mjög erfitt að fást við afgreiðslu þess, þar sem ekki liggur fyrir tekjuáætlun eða stórir útgjaldaliðir eins og skólar og hafnir ásamt öðru. Í öðru lagi mun ég gera grein fyrir þeirri stefnu, sem við í minni hl. fjvn. munum fylgja við fjárlagaafgreiðsluna, þ.e. að fjárveitingar á fjárl. 1968 verði ekki minni að framkvæmdamætti heldur en þær voru á fjárl. 1967. Enn fremur að dregið verði úr skaðvænlegum áhrifum gengisbreytingarinnar, eins og unnt er, með auknum tryggingum og lækkunum á aðflutningsgjöldum. Í þriðja lagi munum við lýsa afstöðu okkar til fjárlagaafgreiðslu á s.l. ári og undanfarandi ára og minna á, að við lögðum áherzlu á það við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1967, að það væri óframkvæmanlegt að gera það tvennt samtímis að koma á verðstöðvun í landinu og hækka fjárlög um 1 milljarð, eins og þá var gert. Ég mun síðar ræða um, hvers vænta má um ástand í atvinnurekstri Íslendinga. Við munum og ræða um útþenslu ríkiskerfisins og eyðslu hjá ríkissjóði, enn fremur um þá formbreytingu, sem gerð hefur verið á fjárlagaafgreiðslunni og afgreiðslu fjvn. á þeim till., sem formaðurinn hefur lýst. En áður en lengra er haldið, vil ég byrja á því að þakka formanni og öðrum nm. í fjvn. fyrir samstarfið í n. og get fyrir hönd okkar í minni hl. tekið undir það, að við höfum engu ofríki verið beittir, þó að skoðanir hafi verið skiptar. Sömuleiðis vil ég fyrir hönd okkar þakka hagsýslustjóra fyrir samstarfið í n., en hann hefur unnið með okkur við fjárlagafrv. frá fyrsta fundi og hefur verið fús að gefa leiðbeiningar og upplýsingar, sem fram á hefur verið farið við hann, hvort sem það hefur verið af meiri eða minni hl. n. og þakka ég það. Eins og hv. alþm. er ljóst er þetta fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir nú, í allt öðrum búningi og allt öðru formi heldur en fjárlagafrv. undanfarandi ára. Gerð þessa fjárlagafrv. er byggð á nýjum l. um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Að okkar dómi, minni hl., er þetta form, sem fjárlagafrv. er nú fært í, að mörgu leyti heppilegt og mun síðar meir gefa gleggri mynd af ríkisrekstrinum heldur en áður hefur verið. Það hefur verið svo á undanfarandi árum og hefur verið mjög gagnrýnt af okkur í minni hl. fjvn., að varla hefur komið svo nýr lagabálkur hér á hv. Alþ., að ekki hafi honum fylgt tekjustofn til þess að annast það, sem l. var ætlað að framkvæma. Þetta hefur leitt til þess, að fjárveitingar hafa að meira og minna leyti verið framkvæmdar utan fjárlaga og í fjárlögum hefur þess vegna ekki verið nein heildarmynd af útgjöldum ríkisins eða tekjustofnum þeim, sem ríkissjóður hefur. Þegar þessi breyt. hefur verið gerð og inn á fjárlagafrv. er tekið megnið af þeim tekjustofnum, sem þannig hefur verið stofnað til, eru þeir samtals 1 milljarður 222 millj. kr. Það er nokkru hærri upphæð heldur en fjárlög voru fyrir nokkrum árum og ekki lengra aftur en svo, að árið 1959 náðu þau ekki þessari fjárhæð. Það er líka ýmislegt, sem orkar tvímælis í sambandi við þessa uppbyggingu á tekjustofnum ríkisins og afgreiðslu Alþ, á því fé, sem það hefur með l. ákveðið að taka af þegnunum. T.d. vil ég geta þess, að í yfirliti því, sem er hér á bls. 137 í fjárlagafrv., kemur í ljós, að Húsnæðismálastofnunin fær hluta af eignarskatti, 40 millj. kr., hún fær launaskattinn, 107 millj. kr., hún fær hluta af eignarskatti og tekjuskatti og byggingarsjóðsgjald af innflutningi, sem eru 161/2 millj. kr. Þegar það er athugað, að hér er um að ræða tekjustofna, sem ríkið hefur, eins og tekjuskatt og eignarskatt, virðist vera miklu eðlilegra, að ríkissjóður hefði þessa tekjustofna óráðstafaða í l., en þeim væri hins vegar ráðstafað á fjárl. til þessarar starfsemi sem og annarrar, þar sem nauðsyn væri talin. Það er óeðlilegt að vera með í löggjöf, að þessi hluti af þessum skatti skuli ganga til þessa verks. Eðlilegast er, að Alþ. ráðstafi því á hverjum tíma, hvernig nota á þær tekjur, sem innheimtar eru af þegnunum. Eins og ég gat hér áðan, hefur það mjög færzt í vöxt að taka hina og þessa skatta í sambandi við löggjöf. T.d. er hér ríkisábyrgðasjóðsgjald, það er orðið 9 millj., en það er skattur, sem var lagður á fyrir nokkrum árum sem þjónustugjald til þeirra, sem ríkisábyrgðar njóta. Þannig mætti lengi telja og benda á t.d. ýmsa skatta, sem styrktarfélögum hafa verið ætlaðir, þar sem hvorki hefur verið neitt eftirlit með því, hvernig féð hefur verið notað eða neitt samræmi í því, hvort þessi eða hin styrktarstarfsemin á að njóta hærri fjárhæðar, en með þeirri ákvörðun, sem tekin hefur verið um tappagjald og sælgætisgjald og fleiri slíka tekjustofna, hefur starfsemi styrktarfélaga mjög verið mismunað. Þá vil ég geta þess, að eins og fram kemur í nál. okkar og fram kom í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., form. fjvn., þá var annað form haft á afgreiðslu fjvn. á till. þeim, sem n. stendur að, heldur en verið hefur á undanfarandi þingum. Ástæðan til þess, að svo var að þessu sinni er sú, að við afgreiðslu fjárlaga nú varð að gera breyt. á öllu fjárlagafrv. vegna þeirrar gengisbreytingar, sem gerð var á skráðu gengi íslenzkrar krónu seint í síðasta mánuði. Það var því ekki talið eðlilegt, að við í minni hl., sem ekki stóðum að þeirri gengisbreytingu eða þeirri stjórnarathöfn eða á annan hátt höfðum áhrif á framkvæmdir í sambandi við þá ákvörðun, stæðum að flutningi till., sem leiddi af þessari framkvæmd. Hins vegar gerði hagsýslustjóri okkur grein fyrir því, hvernig þessar breyt. væru framkvæmdar í rn. og Hagsýslustofnuninni og er þess getið hér í nál. okkar, að umreikningurinn er á þann veg, að launaliðir allir eru hækkaðir um 3,39%, viðhaldsliðir um 10%, vextir af lánum og afborganir eins og gengisbreytingin hafði áhrif, á dollarasvæðið 32,6%, dönsk lán 22,1%, sterlingssvæðið 14,3% og verðtryggð innlend lán 13,4%. Önnur rekstrargjöld eru hækkuð um 20%, en allir fjárfestingarliðir eru hins vegar látnir óbreyttir. Hins vegar má segja um þá liði, sem n. hefur flutt og meiri hl. flytur og gerð er grein fyrir, að fjallað hafi verið um af hálfu n., þeim flestum munum við í minni hl. fylgja og stóðum að í fjvn. Þó vil ég í sambandi við þá afgreiðslu gera nokkrar aths. við þá meðferð, sem rekstur skólanna í landinu sætir. Eins hv. þm., sem sátu hér s.l. vor, rekur minni til, voru afgreidd héðan frá Alþ. ný lög um skólakostnað. Þetta lagafrv. var lagt fram hér á hv. Alþ, á síðustu dögum þingsins, en hins vegar var lagt á það mjög mikið kapp, að það næði afgreiðslu, til þess að hægt væri að fara að framkvæma það. Þegar l. voru afgreidd, var gildistöku þeirra lýst þannig í síðustu gr. þeirra, að þau tækju gildi nú þegar, en kæmu þó ekki að öllu leyti til framkvæmda fyrr en 1. sept. 1968. En nú bregður svo við, að síðan l. voru afgreidd hefur lítið farið fyrir málinu að öðru leyti en því, að það var notað af stjórnarliðum í ræðum þeirra á framboðsfundum s.l. vor. Þegar fjárlagafrv. kom svo til meðferðar á hv. Alþ., var það ljóst, að á engan hátt hafði verið tekið tillit til þessara nýju l. Það hefur verið nokkur umr. um þetta í fjvn., hvort svo skyldi með farið sem horfði, að ekkert tillit yrði tekið til nýju skólalaganna í sambandi við fjárlaga afgreiðsluna, og nú hefur meiri hl. hv. fjvn. tekið það svo, að það er gert ráð fyrir, að aukin fjárveiting vegna nýju l. verði frá 1. sept. 1968. Það þýðir, að gildistaka l. byrjar á þeim degi, er síðast átti að gilda um gildistöku þeirra. Nú er ekki um stóra fjárhæð að ræða. Eftir því, sem upplýst hefur verið í fjvn. af fjármálaeftirlitsmanni skóla, mundi aukinn kostnaður vegna þessara breytinga vera um 15 millj. kr. umfram það, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Nú munu sumir hv. alþm. spyrja, hvort nokkur ástæða sé til þess að líta á það, að þessi lög taki gildi eða þessi lög komi til framkvæmda eða hver hafi hag af því. Því var haldið fram í umr. hér á hv. Alþ., að það mundi verða tiltölulega lítil breyt. á milli ríkis og sveitarfélaga eftir gildistöku l. frá því, sem áður hefur verið. En þær upplýsingar komu frá fræðslumálastjóra í hv. fjvn., að menntmrn. hafi á s.l. hausti lagt það fyrir sveitarfélögin í landinu og skólanefndir að miða ráðningu kennara og starfrækslu skólanna við nýju skólakostnaðarl. Ég hygg, að Samband ísl. sveitarfélaga sé farið að hafa afskipti af þessu máli eða a.m.k. ætli sér að hafa afskipti af þessu máli vegna þessara ákvæða. Það er því mjög óeðlilegt, að slík fyrirskipun skuli koma frá hv. menntmrn. um, að það skuli við ráðningu og starfrækslu skólanna í vetur miða við nýju l., en þegar kemur svo til fjárveitinga í sambandi við þau, þá á ekki að taka tillit til þeirra. Þetta tel ég mjög fráleit vinnubrögð og verð að endurtaka það, sem ég sagði hér á s.l. vori, að það væri ekki þörf á því að hraða því máli svo í gegnum þingið, sem þá var gert, og hefði í sjálfu sér betur farið, ef þá hefði ekki verið sá hraði, sem viðhafður var við afgreiðsluna, þá hefði gefizt betri tími til þess að skoða málið í heild og e.t.v. hefði verið hægt að komast fram hjá sumum agnúum, sem nú munu reynast á löggjöfinni. En fyrst frv. var afgreitt sem lög frá Alþ. s.l. vor og það er talið taka gildi þá þegar, þá getur ekki verið hægt að komast hjá því að taka tillit til l. um skólakostnað nú við afgreiðslu þessara fjárlaga. Eins og ég gat um hér í upphafi máls míns, færist fjárlagaafgreiðslan meira og meira í það, að aðalafgreiðsla fjárl. verður við 3. umr. Það hefur sótt í það horfið á síðustu árum, að aðalumr. um fjárlög hefur ekki orðið 2. umr. eins og áður var, heldur 3. umr., því að fyrr hefur ekki legið fyrir heildarmynd af fjárl. heldur en við þá umr. Og nú keyrir þetta raunverulega um þverbak, þar sem ekki er enn þá vitað, hvaða raunverulegar tekjur á að miða við við fjárlagaafgreiðsluna. Það er öllum ljóst, að tekjuáætlun fjárlagafrv. og fjárl. og ríkissjóðs hlýtur að breytast mikið á næsta ári við gengisbreytinguna. Hversu mikil sú breyting verður, fer eftir því, hvernig farið verður með þætti eins og aðflutningsgjöldin, hve þau verða mikið lækkuð, hvort söluskatturinn verður lækkaður, hvort leyfisgjöld af bifreiðum verða lækkuð og hvort innflutningurinn í heild verður álíka mikill, meiri eða minni heldur en ef gengisbreytingin hefði ekki verið gerð. Nú er um suma þætti þessa máls eins og um innflutninginn, að það verður að ráða nokkuð af líkum, eins og varð að gera í sambandi við fjárlagafrv., þegar það var lagt hér fram. Hins vegar hlýtur hæstv. ríkisstj. að vera búin að gera sér nokkra grein fyrir að flutningsgjöldum og öðrum slíkum tekjustofnum nú, þegar fjárlagafrv. er komið til 2. umr. Hins vegar er ekki auðvelt fyrir okkur í stjórnarandstöðu að gera okkur grein fyrir þessari heildarmynd, þegar ekki liggur meira fyrir eða ekkert liggur fyrir um þessa þætti frá því, sem var, er fjárlagafrv. var lagt fyrir. Þess vegna er það svo, að tillögugerð, sem minni hl. hefur hugsað sér að gera út frá því, sem ég lýsti hér áðan um stefnu okkar í sambandi við afgreiðslu fjárl., verður að bíða tekjuáætlunarinnar og einnig verður að bíða þess, að séð verði, hvernig hv. meiri hl. fjvn. og hæstv. ríkisstj. ætlar að taka á stórum útgjaldaflokkum eins og skólum, höfnum o.fl. Það hefur að vísu komið fyrir áður, að skólarnir hafa verið látnir bíða til 3. umr. eins og nú er gert. Hins vegar hefur það verið svo í fjárlagafrv. undanfarinna ára, að það hefur verið nokkur fjárhæð, sem ætluð hefur verið til skipta á milli nýrra skólabygginga. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1968 er enginn eyrir til framkvæmda í nýjum skólabyggingum. Þar er aðeins miðað við þær skólabyggingar, sem eru í framkvæmd, og þá fylgt 5 ára ákvæðinu um greiðslu kostnaðar miðað við upphaflega áætlun við þær byggingar, sem framkvæmd er hafin á, þriggja ára ákvæðinu hjá þeim skólabyggingum, sem eru búnar að fá fjárveitingu í 5 ár og bráðabirgðafjárveitingu til þeirra skóla, sem teknir hafa verið á fjárlög, en ekki hafa fengið samþykki til að hefja framkvæmdir. Nú er það svo, eins og ég gerði grein fyrir við 1. umr. fjárl. á s.l. hausti, að það er langur listi af skólum, sem bíða þess, að hægt verði að hefja framkvæmdir við þá og munu það vera yfir 40 barna- og gagnfræðaskólar samanlagt, sem Alþingi hefur samþykkt einhverju fjárveitingu til, en ekki er farið að hefja framkvæmdir við enn þá. Enn fremur munu við afgreiðslu fjárl. nú liggja fyrir beiðnir um nokkra skóla, sennilega 10–20 nýja skóla, sem enga afgreiðslu hafa fengið. Þegar þetta er haft í huga, skýtur það nokkuð skökku við, sem haldið hefur verið fram hér á hv. Alþ., m.a. af hæstv. menntmrh., að hægt væri að fullnægja kennsluskyldu í landinu með þeim skólum, sem fyrir eru. Það er okkur hins vegar ljóst, sem þessum málum eru kunnugir gegnum störf fjvn. og heiman úr héraði, að það er víðs vegar um landið, sem ekki er hægt að framkvæma það, að börn og unglingar njóti skyldunámsins heima við barnaskólana, eins og reglugerðarákvæði eru um, vegna húsnæðisskorts. Þess vegna hlýtur hér að vera á ferðinni sem fyrr mikið vandamál, sem verður í raun og veru erfiðara með hverju árinu, sem liður, því að það eru fleiri og fleiri skólabyggingar, sem Alþ. hefur samþ. fjárveitingu til, sem bíða eftir því að mega hefja framkvæmdir. Og það eru fleiri fjárhæðir og það eru stærri fjárhæðir heldur en nokkru sinni fyrr, sem þarf að leysa í sambandi við framkvæmd í skólamálum, ef vel á að vera. Þess vegna er mér það ljóst, að Alþ. kemst ekki hjá því að veita auknar fjárhæðir til skólabygginga umfram það, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Spurningin er aðeins sú, hve mikil eða há sú fjárveiting kann að vera. Og við skulum ekki vera að blekkja okkur með því að halda hér ræður um það, að þessir hlutir séu í lagi alls staðar í landinu. Þeir eru það ekki, þeir eru erfiðir viðfangs og við gerum þá bezt, ef við reynum að taka á þeim eins og þeir liggja fyrir, en ekki vera með neinar vangaveltur um óraunhæfa hluti. Þá vil ég minna á það, að rétt fyrir þingslit í vor voru afgreidd ný hafnalög. Þessi hafnalög gerðu ráð fyrir aukinni aðstoð frá hendi ríkisins til hafnarframkvæmda í landinu. Það kom fram við umr. um þau, að þörfin er brýn, og það hefur komið fram við umr. um fjárlög, sennilega eins lengi og fjárlög hafa verið afgreidd hér á hv. Alþingi. En þrátt fyrir það, þó að mikið hafi verið gert í hafnarframkvæmdum í landinu, er mikið þar ógert, og nútímatækni og nútímastærð á flotanum krefst meiri og stærri hafna. Nú er það svo með þessi nýju hafnalög, að mjög lítið tillit er tekið til þeirra í sambandi við fjárlagafrv. það, sem hér er til afgreiðslu. Það eru tæpar 5 millj. kr., sem fjárveiting til hafnabótasjóðs er hærri heldur en verið hefur, en að öðru leyti er ekki hærri fjárveiting til hafnarframkvæmdanna í þessu fjárlagafrv. en í fyrra árs fjárl. Þess vegna er hér einnig um stórmál að ræða, og skuldir ríkissjóðs við þær hafnarframkvæmdir, sem þegar er búið að gera eða er verið að ljúka á þessu ári, munu vera um 70 millj. kr., eftir því, sem vitamálastjóri upplýsti í fjvn. Það er því mjög greinilegt, að það verkefni, sem bíður 3. umr., er líka stórt verkefni. Þá er, eins og fram kom í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., formanns fjvn., alveg óséð enn þá, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar að taka á fjárveitingum til trygginga. Sama er að segja um eftirlaun, sem áður voru á 18. gr. fjárl. Um þessa málaflokka hefur ekkert verið fjallað enn þá í fjvn. Við fjárlagaafgreiðslu undanfarandi ára hefur það jafnan verið svo, að nokkuð mikill hluti umr. hefur farið í umr. um svokallaða framkvæmda- og fjárfestingarliði. Það hefur almennt verið vilji þm. að sækja á um það, að fjárveitingar til fjárfestinga og framkvæmda um landið allt dragist ekki mjög aftur úr hækkun fjárl. eða tilkostnaði. Nú hefur hins vegar sótt mjög í það á síðustu árum, að hluti fjárl. til framkvæmda í landinu og fjárfestingar hefur mjög minnkað. Hann mun hafa verið um 26% af fjárl. 1958, en við fjárlagaafgreiðslu 1967 var hann um 13% og nú sýnist mér, eftir horfum á því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir til 2. umr., að þessir fjárfestingarliðir séu 8–9%. Það tvennt hefur gerzt síðan fjárlög voru síðast afgreidd, að hæstv. ríkisstj. varð sér eftir áramótin 1967 úti um heimild til þess að lækka fjárfestingarliði um 10%. Auk þess hefur gengið verið fellt, svo sem kunnugt er, og við þessar breytingar sýnist þörf á því að hækka fjárveitingu til fjárfestingarliða um 20% frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, til þess að framkvæmdamáttur þessa fjár verði sá sami og hann var við fjárlagaafgreiðsluna 1967. Og við það bætist að sjálfsögðu sú breyting, sem gerð hefur verið á l. eins og skóla- og hafnal., þ.e.a.s. ef þau lög verða þá látin koma til framkvæmda. Það virðist á engan hátt óeðlilegt eða fram á of mikið farið, þó að gert sé ráð fyrir því, að framkvæmdamáttur þessa fjár verði ekki minni en hann var s.l. ár. Nú er það vitanlegt, að þær framkvæmdir, sem við höfum unnið að á síðustu árum í höfnum, í skólum, í vegum og rafmagni, hafa að meira eða minna leyti verið fjármagnaðar með lánsfé. Það hefur alltaf sótt í það meira ár frá ári að gera þessar framkvæmdir fyrir lánsfé. Nú er það um þá hluti að segja, að það getur verið eðlilegt og skynsamlegt að framkvæma víssa hluti fyrir lánsfé, ekki sízt, ef verið er að ljúka verkum eins og t.d. nú er með dreifingu rafmagns um landið, og það þarf tiltölulega lítið átak til þess að ljúka því verki og væri eðlilegt að taka lán til þess að hraða framkvæmdinni, svo að þeir fáu, sem eftir þessu bíða, þyrftu ekki að bíða óeðlilegu lengi, vegna þess að hér er ekki um neitt stórmál að ræða. Hins vegar er það svo, að þegar fjárlög hækka ár frá ári eins og nú er, þegar eindæma góðæri hefur verið í landinu eins og verið hefur síðustu árin, er það ekki eðlilegt, að fjárfestingarframkvæmdir séu aðallega gerðar fyrir lánsfé, og það er ekki eðlilegt, að þegar fjárlög eru farin að vera á 7. milljarð, sé nokkrum hundruðum milljóna varið til uppbyggingar fyrir framtíðina. Okkur er það ljóst, að það, sem áunnizt hefur í okkar tíð, þeirra, sem nú eru starfandi í landinu, er m.a. það, að við höfum byggt á framkvæmdum þeirra, sem á undan okkur voru, og við getum ekki hagnýtt okkur ýmis af þeim gæðum, sem nútíminn hefur upp á að bjóða, nema við leggjum nokkurt fé til að undirbyggja framtíðina. Það er mjög alvarlegt, ef svo ætti að fara við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1968, að hvorki væri tekið tillit til þess niðurskurðar, sem gerður var, eftir að fjárlög fyrir árið 1967 voru afgreidd, eða þess kostnaðar, sem leiðir af gengisbreytingunni, við fjárfestingarframkvæmdir. Eins og nú horfir er þetta hvort tveggja lagt til hliðar, en ég treysti því enn þá, að frá því verði horfið við lokaafgreiðslu fjárlagafrv. Hins vegar er hvorki okkur í minni hl. fjvn. né öðrum fært að gera till. til breytinga í sambandi við þessa fjárfestingarliði fyrr en betri og skýrari mynd liggur fyrir af fjárlagaafgreiðslunni heldur en hér er nú. En ég vara alvarlega við þeirri stefnu, sem hér er á ferðinni, er á að afgreiða fjárlög, sem verða á 7. milljarð, en sama og engu fé varið til framtíðarinnar. Í öðru lagi höfum við lýst þeirri stefnu okkar, að við vildum vinna að því í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, að dregið verði eins og auðið er úr skaðvænlegum áhrifum gengisbreytingarinnar. Það þarf ekki að eyða orðum að því, hver hin skaðvænlegu áhrif af gengisbreytingu eru, en þau eru fyrst og fremst aukin dýrtíð og verðbólga í landinu fyrir utan brask, sem getur átt sér stað við gengisbreytingu. Og því verður að treysta, að það sýni sig nú í sambandi við þær framkvæmdir, sem gerðar verða sem afleiðing af gengisbreytingunni, að hæstv. ríkisstj. fylgi eftir þeim ummælum hæstv. forsrh., sem hann viðhafði hér í fyrrahaust, að þeir skyldu verða að borga gengisbreytinguna, sem stefndu að henni og óskuðu eftir henni með tilliti til þess, að þeir gætu hagnazt. Til þess að draga úr skaðvænlegum áhrifum gengisbreytingarinnar kemur það fyrst til, að aðflutningsgjöldin, sem ríkissjóður fær af þeim vörum, sem til landsins flytjast, verði lækkuð. Það er alveg óeðlilegt og getur heldur ekki verið hugsun hæstv. ríkisstj. að hafa aðflutningsgjöldin óbreytt frá því, sem þau nú eru. Þó að vörur séu nú tollafgreiddar með þeim hætti, þá hlýtur að verða stefnt að því og þá fyrr en seinna að draga úr þessum aðflutningsgjöldum. Við viljum líka leggja áherzlu á það í sambandi við þá breyt., sem verður gerð á aðflutningsgjöldunum, að innlendir atvinnuvegir, eins og innl. iðnaður, njóti stuðnings ríkisvaldsins við afgreiðslu á þeim málum, en ekki hið gagnstæða, eins og verið hefur hin síðari árin. Og það er ljóst, að ef áhrif gengisbreytingarinnar verða ekki í þá átt, að iðnaðurinn í landinu eflist á nýjan leik, þá er a.m.k. ískyggilegt útlit um framtíð hans og atvinnu í landinu. Einnig hlýtur það að verða tekið mjög til athugunar í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, á hvern hátt hægt er að nota tryggingarnar til aðstoðar við það fólk, sem mestrar aðstoðar þarf við í samb. við þá hækkun, sem sú ákvörðun hæstv. ríkisstj. að hætta við niðurgreiðslur að verulegu leyti og gengisbreytingin hefur á verðlag nauðsynjavara. Það getur ekki verið ætlun hæstv. ríkisstj., að sú ein breyt. verði gerð hjá Tryggingastofnun ríkisins að hækka ellilífeyri og aðrar bætur sem nemur vísitöluuppbót þeirri, sem kom núna 1. des., heldur hlýtur að vera ætlunin að nota tryggingarnar til þess að jafna um fyrir fólkið í landinu vegna þessara breytinga. Í því sambandi sýnist mér mjög þurfa að taka það til athugunar, að eftir því sem börn á framfæri foreldra væru fleiri, verði greiðsla til foreldris með þeim hærri og nokkur mismunur þurfi að koma í sambandi við tryggingarnar, ef þær eiga að ná þeim tilgangi, að hægt sé að nota þær til þess að draga úr skaðvænlegum áhrifum gengisbreytingarinnar. Það má vel vera, að hæstv. ríkisstj, hverfi aftur inn á það svið að auka niðurgreiðslur og draga þannig úr dýrtíðinni í landinu og kemur það mjög til álita, en ég vil leggja áherzlu á það, að einmitt þáttur trygginganna til aðstoðar við hinar stóru fjölskyldur í landinu verði hagnýttur og athugaður sem bezt. Þá var það ein af till. fjárlagafrv. þess, sem hér liggur fyrir, að margfalda mat á fasteignum til eignarskatts og ná þannig í ríkissjóð 60 millj. kr. í tekjur. Eins og ég vék að við 1. umr. fjárlaga í haust, þá eru fasteignirnar einmitt sá tekjustofninn, sem sveitarfélögin renna nú hýru auga til, og hefur mjög verið rætt um fasteignaskatt til þess að draga úr útsvarsálagningu og gera sveitarfélögin ekki eins háð þeim tekjustofni, ekki sízt ef að því kæmi, sem stefnt er að, að farið verði að innheimta skatta jafnharðan og tekna er aflað. En ef hæstv. ríkisstj. heldur við að að margfalda fasteignir til skatts til ríkisins, svo þar verði um tólfföldun að ræða, þá er mjög gengið inn á svið sveitarfélaganna og raunverulega verið að vinna gegn því, að þau geti hagnýtt sér þennan tekjustofn. Nú er það ljóst öllum þeim, sem til þekkja, að þær breytingar, sem orðið hafa, bæði gengisbreytingin og eins verðstöðvunarlögin, hafa komið mjög illa við sveitarfélögin. Það var á misskilningi byggt að halda, að sveitarfélögin hefðu ekki þörf fyrir hærri tekjur á árinu 1967 heldur en 1966 vegna verðstöðvunarinnar, því að það yrðu engar hækkanir á þeirra reksturskostnaði, en þá gleymdust hæstv. ríkisstj. allar þær verðhækkanir, sem urðu á árinu 1966 og komu að fullu fram árið 1967. Þess vegna er það svo, að ýmsir útgjaldaliðir, svo sem hækkun til trygginganna, sem ekki var gert ráð fyrir í áætlun allflestra sveitarfélaga á árinu 1967, komu þó til framkvæmda, og verður að ætla tekjur vegna þeirra breytinga á næsta ári, auk þess sem veruleg hækkun verður til trygginganna á því ári svo og til sjúkrahúsa og sjúkrasamlaga vegna þeirra breytinga, sem verða á daggjöldum á sjúkrahúsum. Fleiri liði mætti nefna. Það er líka ljóst, að mjög hæpið er að áætla, að hægt verði að ná sömu útsvörum með sömu álagningarreglu og í fyrra vegna þeirra breytinga, sem orðið hafa á tekjum manna á þessu ári. Þess vegna er það hin mesta nauðsyn, að ríkissjóður fari ekki að ganga inn á fasteignaskattana og gefi sveitarfélögunum þar olnbogarými til tekna, og væri á þann hátt eitthvað hægt að draga úr útsvörum. Ég vil benda á, að það væri eðlilegt, að við þá breytingu, sem gerð væri á heimild sveitarfélaga til innheimtu fasteignaskatta, fengju þau rýmri heimild til þess að leggja fasteignaskatta á þær stofnanir og þau fyrirtæki, sem hvorki greiða útsvör eða aðstöðugjöld í sveitarsjóði. Það eru nokkur fyrirtæki í þessu landi, sem njóta þess, en eiga verulegar fasteignir, og það er eðlilegt, að sveitarfélögin fái aðgang að þessum félögum í gegnum fasteignirnar. Það er ekki enn þá séð fyrir endann á afgreiðslu þessa fasteignamatsmáls hjá hæstv. ríkisstj. eða meiri hl. fjvn., en minni hl. mun treysta því og freista þess að fá breytingar á því, þegar til framkvæmda kemur í nefndinni. Eins og að hefur verið vikið og fjárlagafrv. greinir mjög skilvíslega, þá varð mikil breyting á því á s.l. hausti og m.a. farið inn á þá braut að lækka framlag ríkissjóðs til niðurgreiðslna á vöruverði um rúmar 400 millj. kr. Þegar fjárhag ríkissjóðs var þannig komið, að sjáanlegt var að dómi hæstv. ríkisstj., að ekki var auðgert að ná endunum saman, og talið var, að hefði þurft 750–800 millj. kr. til að ná saman endum fjárlaganna með sömu útgjöldum og voru á s.l. ári, hefði ekki verið óeðlilegt, að ríkisstj. hefði gripið til þess ráðs að fara að lesa upp gömul fyrirheit um sparnað og samdrátt í ríkisrekstrinum, í staðinn fyrir það að lækka fjárveitingar til niðurgreiðslna. Þegar núverandi valdhafar settust á rökstóla fyrir átta árum, þá voru ekki nein vandkvæði að spara, það þurfti aðeins tíma til að athuga fjármál ríkisins og ríkiskerfið, til þess að hægt væri að koma sparnaði við. Og til þess að sýna nú fram á, að hér er ekki verið að fara með neitt ábyrgðarlaust fleipur, eða vitna í þá, sem ekki höfðu vald til þess að koma í framkvæmd því, sem þeir stefndu að, þá vil ég lesa hér upp úr fyrsta nál., sem meiri hl. fjvn., stuðningsmenu núv. stjórnarflokka, sömdu við afgreiðslu fjárlaga 1960, en þá lýstu þeir þeim erfiðleikum sínum, að tími hefði ekki unnizt til að undirbúa sparnaðinn og gerðu grein fyrir því á þennan hátt, með leyfi hæstv. forseta, í þessu nál., sem var þá á þskj. 179: „Það er álit meiri hl, n., að við undirbúning næstu fjárlaga verði að framkvæma slíka heildarathugun ríkisútgjalda og gera allar tiltækar ráðstafanir til sparnaðar. Till. um það efni verða ekki fram bornar án rækilegrar athugunar og undirbúnings, sem fjvn. er ekki unnt að framkvæma á fáum vikum. Því miður hafa flestar sparnaðarráðstafanir á undanförnum árum ekki borið árangur, og er því mikilvægt, að málið verði nú tekið föstum tökum og raunhæfar sparnaðarráðstafanir gerðar. Tekur meiri hl. n. undir ummæli fjmrh. í framsöguræðu hans fyrir fjárlagafrv. og væntir þess fastlega, að næsta fjárlagafrv. beri þess merki, að verulegur árangur hafi orðið af viðleitni fjmrh. í þessu efni.“ Þetta var á vetrinum 1960, sem þessi yfirlýsing var gefin, og hún var ekki undirskrifuð af ómerkari mönnum en hæstv. núv. fjmrh. sem formanni fjvn. Það var lögð rík áherzla á það, að hér væri ekki verið að flana að hlutunum, það væru gerðar raunhæfar sparnaðartill. að athuguðu máli. Nú skyldi maður ætla, að tími hefði unnizt til að athuga sparnaðarleiðirnar og í framhaldi af þessu vil ég minna á, að þegar næsta nál. þessa sama meiri hl. kom til fjárlagaafgreiðslu 1961, þá sagði svo í því nál., með leyfi hæstv. forseta: „Meiri hl. n. gerir ekki neinar ákveðnar till. um niðurskurð útgjalda ríkissjóðs umfram þær lækkanir, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, enda hefur reynsla ætíð sýnt, að niðurskurður útgjalda er óraunhæfur, nema samtímis séu gerðar nauðsynlegar skipulagsbreytingar og slíkum skipulagsbreytingum verður sjaldan komið við án rækilegrar athugunar og undirbúnings. Meiri hl. n. telur því rétt að benda á nokkur atriði, sem ætti nú þegar að hraða athugun á, þannig að niðurstöður gætu legið fyrir við undirbúning næstu fjárlaga. Er hér auðvitað ekki um neina tæmandi upptalningu að ræða. En meiri hl. beinir þeim tilmælum til ríkisstj., að hún m.a. láti rannsaka, hvort ekki sé hægt að gera eftirtaldar ráðstafanir til að draga úr ríkisútgjöldum.“ Þá kemur fyrsta boðorð: að fækka sendiráðum Íslands erlendis, t.d. að leggja niður tvö sendiráð á Norðurlöndum og jafnvel lækka launagreiðslur til sendiherra og annarra starfsmanna sendiráðanna. Á árinu 1967, þegar fjármálum ríkissjóðs var þannig komið, að það vantaði 7–800 millj. að dómi hæstv. ríkisstj. sjálfrar, og sá hv. formaður fjvn., sem var 1961, var orðinn fjmrh., þá var samt ekki gripið til þess ráðs að skera eða fækka sendiráðum, heldur var bætt við einu sendiráði árið 1967. Öðru hafði verið bætt við á árinu 1966. Er þetta í samræmi við fyrsta boðorðið í sparnaðarreglunum, sem hæstv. meiri hl. fjvn. lagði fyrir ríkisstj. við fjárlagaafgreiðslu 1961? Á kannske að færa þetta undir þá skýringu, sem ritstjóri Alþýðublaðsins gaf á frásögnum ráðh.? Hefði nú ekki komið til álita, einmitt við fjárlagaafgreiðslu nú, þegar svo þurfti að fara fram á við almenning í landinu, að hann herti ólina, eins og það er orðað, að reyna að gera till. um að fækka sendiráðum. Og annað boðorðið: að draga úr opinberum veizlum. Reglur munu þegar hafa verið settar til þess að takmarka þessi útgjöld, en vert er að athuga, hvort eigi sé hægt að gæta meira hófs í því efni. Kostnaður við gestrisni ríkisstj. hækkar um 50% frá árinu 1965 til 1966. Það er nú ekki hægt að fá mig til að trúa því, að hann lækki á árinu 1967, samkvæmt þeim frásögnum, sem við höfum af gestakomu á því ári. Væri nú ekki athugandi, hvort ekki mætti reyna að koma þessu atriði í framkvæmd í sambandi við fjárlagaundirbúninginn 1968? Áfram er haldið. Þriðja boðorð: að takmarka svo sem auðið er tölu sendimanna á alþjóðaráðstefnum og fjölda slíkra ferða, svo og tölu fulltrúa í viðskiptasendinefndum. Hvað hefur verið gert í þessu? Hafa ferðalög landa á milli á vegum ráðamanna íslenzku þjóðarinnar nokkurn tíma verið meiri heldur en þau hafa verið nú síðustu árin og á þessu yfirstandandi ári? Hefur verið dregið úr tölu þessara sendimanna eða ferðunum? Ef svo er, þá hefur því verið haldið leyndu fyrir almenningi í landinu, en það er ábyggilega ekki skoðun hins almenna borgara, að svo hafi verið gert í tíð núverandi valdhafa. Og fjórða atriðið: að fækka löggæzlumönnum á Keflavíkurflugvelli. Lögreglustjórn og kostnaður við lögreglu á Keflavíkurflugvelli og tollgæzlu var 5 millj. kr. í fyrstu fjárlögum viðreisnarstjórnarinnar, árið 1960. Nú er gert ráð fyrir 19 millj. Er þetta vegna þess, að það hefur verið dregið úr kostnaði og löggæzlumönnum hefur verið fækkað á Keflavíkurflugvelli? Að fækka bifreiðum ríkisins og ríkisstofnana og reyna jafnframt að tryggja það, að bifreiðar þessar séu ekki notaðar til einkaþarfa viðkomandi starfsmanna. Hvað hefur verið gert í þessu? Á fjárlögum er alltaf veruleg fjárhæð til bifreiðakaupa á vegum ríkisins, og engum er ljóst, að úr þessu hafi verið dregið. Að athuga skipulag tollgæzlu utan Reykjavíkur, hvort ekki sé hægt að koma þar við hagkvæmari vinnubrögðum og sameina meira tollgæzlu og löggæzlu. Hvað er af tollgæzlu og löggæzlu að segja í þessu landi? Árið 1960, í fyrstu viðreisnarfjárlögunum, var kostnaður við dómsmál og lögreglustjórn 76 millj. kr. Nú er hann 316 millj. kr. Hefur verið dregið úr þessu eða samræmd vinnubrögð? Segir ekki þenslan þarna fullkomlega til sín ár frá ári? Þetta er einn af þeim mörgu liðum fjárlaga, sem hefur þanizt út með ofsahraða, ár frá ári. Þá voru skattamálin eitt af því, sem átti að draga verulega úr. Kostnaður við skattanefndirnar var um 9 millj. kr. á fyrsta fjárlagafrv. viðreisnarstjórnarinnar. Hann er núna 51 millj., eftir hagkvæmnina, eftir skipulagsbreytinguna með sparnaðinn fyrir augum. Og engum datt í hug, að ástæða væri til þess að vita, hvort ekki væri hægt að draga úr kostnaði við álagningu skatta í landinu á sama tíma og farið er fram á það við fólkið í landinu, að það taki á sig álögur upp á 7–800 millj. kr. og lækkaðar eru fjárveitingar til niðurgreiðslna um 400 millj. kr. Það er svo líka staðreynd, að framkvæmdin á skattamálunum er langt frá því að vera á þann veg, sem reiknað var með. Fleira mætti telja upp úr þessum lista, sem er upp á 23 atriði. Það var m.a. að koma á eftirliti og undirbúningi að framkvæmd skólabygginga og taka að öðru leyti til rækilegrar athugunar, hvort ekki sé auðið að draga úr útgjöldum við fræðslukerfið í heild. Ekki hefur af þessari framkvæmd orðið frekar en ýmsum öðrum. Það er að vísu verið að setja upp eina nýja stofnun í landinu, sem á að annast eftirlit með skólabyggingum, en sparnaðarviðleitnin hefur látið á sér standa í 8 ár. Nei, hér þarf ekki framar vitnanna við, ég þarf ekki að minna á fleiri atriði úr fjárlagaræðu hæstv. fyrrv. fjmrh. um sparnaðarfyrirheitin, sem voru gefin, bæði í hans fyrstu og annarri fjárlagaræðu, en ég vil hins vegar minna á þá útþenslu, sem alltaf á sér stað og fer ört vaxandi í ríkiskerfinu, eins og öllum er kunnugt. Og ég minni á það, að fyrir nokkrum árum var keypt húsnæði, húsið Borgartún 7, fyrir Reykjavík, og þangað voru fluttar margar stofnanir ríkisins, sem eru nú til húsa þar. En hvað hefur orðið um húsnæðið, sem þessar stofnanir voru í ? Eru ekki komnar aðrar stofnanir í húsnæðið að verulegu leyti? Efnahagsstofnunin er flutt inn á Laugaveg 13, en þaðan flutti borgardómarinn í Hallveigarstaði. Skólaeftirlitið er komið í hús Garðars Gíslasonar, þar sem Efnahagsstofnunin áður var. Þannig er um flest það húsnæði, sem ríkið hefur haft á leigu, að ef ein stofnunin hefur þaðan flutt, þá hefur önnur tekið við. Og ég hygg, þó ég geti ekki fullyrt það, að útgjöld ríkisins í leiguhúsnæði séu meiri nú heldur en þau voru, áður en Borgartún 7 var keypt. Það sýnir að nokkru útþensluna, sem átt hefur sér stað í ríkiskerfinu síðustu árin. Ég vil líka nefna það sem gott dæmi í sparnaði í ríkisrekstrinum, að rekstur Skipaútgerðar ríkisins hefur gengið erfiðlega og með halla, eins og kunnugt er, en til þess að ráða bót á þessu, var skipunum fækkað og bætt við tveimur stjórnarnefndarmönnum, sem munu taka forstjóralaun. Og launagreiðslur eru orðnar fyrir tvo forstjóra eftir því sem skipunum fækkar. Þetta er eðlileg framkvæmd hæstv. ríkisstj. í sparnaði. Þarf þá nokkurn að undra, þó að fjárlögin þenjist út svo hundruðum millj. nemur, jafnvel svo milljarði nemi á milli ára? Við munum, minni hl. fjvn., eins og fram kemur í nál. okkar, flytja síðar þáltill. hér á hv. Alþ. um rannsókn á útþenslu ríkisins síðasta áratuginn og till. til úrbóta eftir þá rannsókn og gerum ráð fyrir því, að þetta verði unnið í samstarfi við hagsýslustjóra. Ég vil minna á, að þegar umr. um efnahagsmál voru á dagskrá fyrir nokkrum vikum, þá var upp tekin athugun af hálfu ASÍ og BSRB annars vegar og ríkisstj. hins vegar um útgjaldaliði fjárlaganna. Að sjálfsögðu kom ekki mikið út úr þessu, enda væri fjárhagskerfi ríkisins ekki flókið og umfangsmikið, ef hægt væri að gera róttækar breyt. á því á nokkrum dögum. Hins vegar kom það fram í ræðu hæstv. forsrh. hér á hv. Alþ. í sambandi við þessa athugun, að það væri rétt að halda henni áfram og athuga þetta mál betur. Við treystum því, að það verði vel undir það tekið, að Alþ. kjósi n. til að athuga þetta mál nánar og halda þessari athugun áfram, því ekki getur það verið eðlilegri hlutur, að það sé samstarfsnefnd við einhver og einhver félagssamtök í landinu en að Alþ. fái aðgang að slíkum hlutum eins og rekstri ríkisins. Það var talað um það, og það var oft reynt hér áður fyrr að koma á sparnaðarnefndum, og þær gáfust vafalaust misjafnlega. Þó munu einhver brögð hafa verið að því, að slíkar n. hefðu áhrif hér áður fyrr. Nú hefur alveg verið horfið frá því ráði, og við munum að sjálfsögðu ekki fara að gera till. um að kalla þessa n. sparnaðarnefnd, en við munum hins vegar gera till. um, að Alþ. kjósi n. til þess að kynna sér þessi mál betur og gerð verði raunhæf tilraun til þess a.m.k. að sporna við útþenslu ríkiskerfisins, sem færist í aukana ár frá ári, langt umfram það, sem eðlilegt er. Þegar verið var að afgreiða fjárlög fyrir árið 1967, var nýbúið að afgreiða hér á hv. Alþ. frv. um verðstöðvun. Í umr. og í nál. okkar þá sýndum við fram á það, minni hl. fjvn., að það væri óhugsandi að gera það tvennt samtímis, að tala um verðstöðvun í landinu og ætla sér að hækka fjárlögin um 1 milljarð, eins og þá var gert. Við sýndum fram á, að hvort tveggja væri til staðar, að ríkissjóður mundi ekki hafa bolmagn til þess að standa undir þeim niðurgreiðslum, og svo væri , hitt óhugsandi, að það gæti orðið nokkur raunhæf verðstöðvun, ef ríkið tæki svo mikið til sín, sem raun ber vitni um. Við þurfum ekki að deila um þetta lengur. Nú eru hlutirnir orðnir staðreynd, ríkisstj. gafst upp við að halda niðurgreiðslunum úti eins lengi og hún hafði bundið þær í 1. Og nú vitum við það allir, að verðlagið hækkar dag frá degi og ekki nóg með það, að það hækki vegna þeirrar ráðstöfunar, sem gerð var með því að draga úr niðurgreiðslunum, heldur er einnig búið að gera gengisbreytingu, og allt þetta er nú framundan í hækkuðu verðlagi. Það hefur því sýnt sig eins vel og nokkur kostur var á, og ég vil segja því miður vegna þjóðarinnar, að það, sem við vöruðum við hér um þetta leyti í fyrra, hefur nú allt orðið að raunveruleika. Það var farið rangt að í sambandi við verðstöðvunina, þar sem ekki var gerð nein tilraun til þess að hafa raunveruleg áhrif á verðlag í landinu, og ríkið var látið heimta til sín meiri skatta en nokkru sinni fyrr og byggði sína tekjuöflun á því, að útþenslan héldist og spennan í viðskiptalífinu yrði meiri en nokkru sinni fyrr. Þess vegna ætti öllum að vera það ljóst, að þessi aðvörun okkar var ekki neitt óraunhæft, hún var byggð á rökum, og það hefur sannað sig, að hún er rétt. Við vöruðum líka við því að afgreiða fjárlög fyrir árið 1967 án þess að taka tillit til þess ástands, sem væri í atvinnumálum þjóðarinnar þá. Við bentum á, að ástand atvinnuveganna væri slíkt, að ríkisstj, og ríkissjóður kæmist aldrei hjá því að hafa afskipti af þeim málum. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég var kominn þar í ræðu minni, er ég minnti á það, að við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1967 hefðum við í minni hl. fjvn. bent á það, að ekki yrði komizt hjá því að gera ráðstafanir vegna atvinnuveganna og átöldum það, að slíkar ráðstefanir skyldu ekki verða gerðar jafnhliða fjárlagaafgreiðslunni fyrir það ár. Hæstv. ríkisstj. sá ekki ástæðu til að sinna þessum aðvörunum okkar, en á því ári, sem síðan er liðið, hefur það sannazt, að aðgerða var þörf. Í febrúarmánuði tók ríkisstj. til að gera ráðstafanir vegna sjávarútvegsins og voru þá skrapaðar saman 200 millj. kr. rúmlega, sem voru látnar ganga sem styrkir til sjávarútvegsins. Það var þá talið augljóst, að hjá því yrði ekki komizt, og í umr., sem fram fóru um afkomu sjávarútvegsins þá, var það margra álit, að hér væri miklu frekar of lítið að gert heldur en hitt. En á þeim 8 mánuðum, sem liðnir eru síðan hæstv. ríkisstj. hvarf að því ráði að aðstoða sjávarútveginn með fjárframlögum úr ríkissjóði, hefur það sýnt sig, að þessar aðgerðir nægðu ekki, því að nú í s.l. mánuði var gengi íslenzkrar krónu fellt um 24,6% til aðstoðar við atvinnuvegi landsmanna. Og það er ekki nóg með það, að það hafi verið gert, heldur hafa ýmis samtök atvinnurekenda í landinu, svo sem félagsskapur hraðfrystihúsanna, ályktað, að hér væri ekki nóg að gert, heldur þyrfti meira við, ef það ætti að duga hraðfrystiiðnaðinum. Og nú á aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna, sem frestað var á laugardaginn, var samþ. undir forsæti hv. 10. landsk. þm., Sverris Júlíussonar, og með aðstoð þeirra hv. 2. þm. Vesturl., Jóns Árnasonar, og hv. 4. þm. Vestf., Matthíasar Bjarnasonar, að ekki skyldi hafin útgerð hér eftir áramótin fyrr en fyrir lægi, að hæfur grundvöllur væri fyrir rekstri útgerðarinnar. Í stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna eru þrír af fjvn.- mönnum hæstv. ríkisstj., sem tóku þátt í þessari afgreiðslu. Það er því augljóst og ekki þarf orðum að því að eyða, að aðvaranir okkar hér við fjárlagaafgreiðslu 1967 og síðar um nauðsyn á því að styðja atvinnuvegina í landinu, hafa ekki verið mæltar út í bláinn og sýnir sig betur en margt annað, ef ekki nægja til þær aðgerðir, sem gerðar voru í febrúar, og gengisfallið nú, til þess að hagur atvinnuveganna sé sæmilega tryggður. Það sýnir líka ástand í atvinnumálum þjóðarinnar og efnahagsmálum, að nú er komið fram í des. og ekki er enn þá opinberlega kunngert verðlag á landbúnaðarafurðum. Það er nærri liðinn 1/3 af verðlagsári landbúnaðarins og samt er ekki farið að selja vörur eftir ákvörðun verðlagsdómsins og hann hefur ekki verið birtur almenningi enn þá. Þá þarf ekki að minna á afkomu iðnaðarins á þessu landi og þessu ári, því að svo miklar umr. hafa farið fram um afkomu þeirrar atvinnugreinar og er ljóst, að nú hinda iðnaðarframleiðendur vonir sínar við það, að gengisbreytingin komi þeim að liði og þá eru þær vonir bundnar við það, að tollskránni verði ekki breytt þeim í óhag, heldur þeim í hag. Hins vegar er reynsla af hæstv. ríkisstj. þar um ekki það góð, að ástæða sé til að vera of bjartsýnn, þó að hinu skuli heldur ekki spáð. Í ræðu minni hér að framan hef ég drepið lítils háttar á ástandið í atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar, og minni á það enn einu sinni, að þannig er ástandið, þrátt fyrir það, að undanfarandi ár hafa verið sérstök veltiár og það svo, að árið 1966 fóru tekjur ríkissjóðs yfir 800 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Þrátt fyrir það er nú svo komið, að þessum fjárhæðum hefur öllum verið ráðstafað, og ástæðan til þess, að svo er komið fjárhag ríkissjóðs og efnahagsmálum þjóðarinnar, er sú verðbólga, sem hér hefur dafnað og aukizt með ári hverju, sem liðið hefur. Og ég vil undirstrika það, sem ég hef gert hér fyrr við umr. um fjárl., að stefna hæstv. ríkisstj. hefur verið aflgjafinn í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það hefur verið stefna hæstv. ríkisstj. að leggja skatt ofan á skatt, að viðhalda og koma hér á mjög háum vöxtum, að standa fyrir lánsfjárhöftum og sveltu atvinnuveganna um lánsfé, svo að atvinnuvegirnir hafa ekki getað komið við betri skipulagningu eða eðlilegri fjárfestingu til hagkvæmni í atvinnurekstrinum. Það hefur verið stefna hæstv. ríkisstj. að afgreiða fjárlög með þeim hætti, að verulegur greiðsluafgangur væri hverju sinni, til þess að ríkisstj. hefði vald á fjármunum til að hagræða fyrir sig og reyna á þann hátt að treysta setu sína í ráðherrastólunum, og það hefur hæstv. ríkisstj. gert með þessari ráðstöfun í dag og hinni á morgun, og hafa þær ráðstafanir jafnan verið skipulagslausar, eins og hefur sýnt sig, að annan daginn hefur verið ákveðið að draga úr niðurgreiðslum, hinn daginn að auka þær verulega. Einn daginn hefur verið ákveðinn styrkur til atvinnuveganna og fjórða daginn hefur svo gengi krónunnar verið breytt. Og á þessum mánuðum, sem við höfum setið hér á hv. Alþ. nú, hefur hæstv. ríkisstj. lagt fram tvö frv. um aðgerðir í efnahagsmálum. Fyrra frv. var í samræmi við fjárlagafrv. það, sem lagt var hér fram í upphafi þingsins. Það gerði ráð fyrir að mæta því, sem mætt yrði í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, með lækkuðum niðurgreiðslum og auknum sköttum. En í umr., sem fram fóru um það frv., var gengisfellingarleiðin fordæmd og talið, að hún skapaði fleiri vandamál heldur en hún leysti, og vandamálið nú væri þess eðlis, að gengisfelling hentaði þeim ekki. Hins vegar er nú svo komið, á þessum tveggja mánaða tíma, sem hv. Alþ. hefur setið að störfum, að gengisskráningu íslenzku krónunnar hefur verið breytt og hér er verið að afgreiða frv., sem því er samfara, en fyrra frv. um efnahagsaðgerðirnar er ætlað í ruslakörfuna að fara. Þannig er um framkvæmdir hæstv. ríkisstj. í málefnum þjóðarinnar, það fer hvorki fyrir stefnufestu eða framsýni um þær aðgerðir. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri, en vil undirstrika það að lokum, að eins og hefur sýnt sig við þær efnahagsaðgerðir, sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir á undanförnum árum, hefur það farið svo, þrátt fyrir góðærið, að hún hefur orðið að gera nýjar ráðatafanir að stuttum tíma liðnum, vegna þess að stjórnarstefnan hefur kallað á nýjar ráðstafanir og leitt málefni þjóðarinnar í vandræði á stuttum tíma. Eins er ég sannfærður um það, að þrátt fyrir þær aðgerðir, sem nú hafa verið gerðar um það að velta á þjóðina í lækkuðum niðurgreiðslum á 5. hundrað millj. kr. og með stórum fjárhæðum með gengisbreytingunni, verður ekki langt í næstu aðgerðir eða nýja veltu, ef hæstv. ríkisstj. heldur óbreyttri stjórnarstefnu, sem ég hygg, að hún muni gera.



Herra forseti. Ég mun nú ekki hér í því, sem ég segi, fara að ræða almennt um efnahagsmál, þó að ástæða hefði verið til þess að taka til athugunar ýmislegt af því, sem hv. frsm. minni hl. fjvn. sagði um þau efni. Þau hafa verið rædd hér að undanförnu ítarlega og það gefst tækifæri til að ræða þau í sambandi við önnur frv., sem hér koma fram á næstu dögum. Ég vildi þess vegna aðeins einskorða mig við fjárlögin og ýmis atriði, sem nauðsynlegt er að komi fram í því sambandi, og skal því reyna að stytta mál mitt sem ég get. Ég tel mér fyrst skylt að þakka hv. fjvn. fyrir það mjög mikla og góða starf, sem hún hefur unnið. Hún hefur á mjög skömmum tíma leyst af hendi mjög erfitt viðfangsefni, sem er að endurskoða fjárlagafrv. frá grunni, miðað við gengisbreytinguna, og hygg ég, að fjvn. hafi ekki áður staðið andspænis svo miklum vanda á jafnskömmum tíma. Það hefur hjálpað til í þessu efni, að Fjárlaga- og hagsýslustofnun fjmrn. er nú til aðstoðar við þetta mikla starf, og ég vil einnig á þessum stað láta koma fram þakkir til hagsýslustjóra og starfsmanna hans fyrir þá miklu vinnu, sem þeir hafa leyst af hendi nú síðustu vikurnar. Þá sé ég enn fremur ástæðu til þess að þakka hv. n. eða meiri hl. hennar fyrir þá hófsemi, sem hún hefur sýnt í till. sínum um hækkun útgjalda ríkissjóðs. Það var lögð mikil áherzla á það í undirbúningi fjárlagafrv. að takmarka svo sem verða mætti útgjöld ríkissjóðs á næsta ári. Það var miðað við það ástand, sem þá ríkti, og þær till., sem þá voru uppi um það að reyna að ná saman endum með þeim efnahagsaðgerðum, sem voru lagðar fyrir þingið í haust. Ég tek það fram, að ég tel alveg sömu rök vera til staðar nú að sýna hófsemi í útgjöldum ríkissjóðs og því sé það mikils virði, hvernig n. hefur á þessum málum tekið. Það hefur verið óumflýjanlegt að sjálfsögðu að hækka allverulega útgjöld á ýmsum liðum vegna óhjákvæmilegra afleiðinga gengisbreytingarinnar, en það hefur verið lögð áherzla á það, að þær hækkanir yrðu sem allra minnstar og reynt að takmarka svo auknar fjárveitingar til stofnana sem framast er auðið, án þess þó að það hindri eðlilega starfsemi þeirra eða leiði til umframgreiðslna. Menn hafa spurt eftir því hér og reyndar að því fundið, að ekki hafi nú við 2. umr. legið fyrir endanleg tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir næsta ár. Það er vitanlegt, eins og fram hefur komið, að gengisbreytingin hefur veruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Hins vegar er það dæmi ekki svo einfalt viðureignar eins og menn virðast halda, vegna þess að þar eru mörg atriði, sem þarf að athuga. Það er alveg ljóst miðað við þær aðstæður, sem eru í dag, og horfur um viðskiptamöguleika okkar á næsta ári, að það hlýtur að koma til nokkur samdráttur í útflutningi, ef það héldi áfram á sama veg með innflutninginn. Ef það héldi áfram með sama hraða, þá væri augljóst, að það mundi halda áfram að ganga á gjaldeyrisvarasjóðinn eins og gert hefur, og það getur auðvitað ekki endalaust gengið. Þetta dæmi þarf því allt saman að athugast á þann hátt, að það verði að endurskoða þjóðhagsáætlunina frá grunni og gera sér grein fyrir því, hvaða afleiðingar þessar aðgerðir nú og þær efnahagsráðstafanir, sem í sambandi við þær eru gerðar, hafa á tekjuhorfur ríkissjóðs á næsta ári. Það er því ekki vegna þess, að það hafi verið nein löngun til að leyna þessu máli við þessa umr., heldur eingöngu af þeim sökum, að á þeim skamma tíma, sem verið hefur til ráðstöfunar til þess í senn að endurskoða gjaldabálk frv. og athuga öll önnur atriði málsins, hefur ekki verið auðið að birta endanlega þessar tölur, og ég tel það ekki þjóna neinum tilgangi að vera að birta einhverjar áætlunartölur í því efni, sem svo mundu aftur breytast við 3. umr. Ég legg hins vegar áherzlu á eitt atriði, sem er höfuðatriði þessa máls. Menn tala um, að tekjur ríkissjóðs muni stóraukast, og þar af leiðandi er gefið í skyn, að það muni verða notað af ríkisstj. til aukinnar eyðslu, eins og menn gjarnan kalla. Það er ákveðin stefna ríkisstj., að öllum þeim tekjuauka, sem verður nú hjá ríkissjóði umfram það, sem beinlínis leiðir af óumflýjanlegum útgjaldaauka ríkisstofnana vegna gengisbreytingarinnar, verði varið til þess að mæta áhrifum gengisbreytingarinnar í þá átt að draga úr þeim svo sem verða má, bæði áhrifum þeirra á verðlag og jafnframt að reyna eftir föngum að létta undir með þeim, sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Þetta er sú grundvallarstefna, sem ríkisstj. vill fylgja, og af þeirri ástæðu skiptir það í rauninni ekki máli, hvort þessar upplýsingar liggja fyrir nú, vegna þess að ég lít svo á, að þetta fé verði ekki og megi ekki vera almennt til eyðslu hér, til aukinna útgjalda úr ríkissjóði til almennra þarfa, þó þær þarfir kunni að vera nauðsynlegar. Af þessum sökum hefur ekki verið talið auðið að leggja almennt til hækkun á fjárfestingarliðum fjárlaga. Það eru raunverulega þeir liðir, sem auðveldast er að ráða við, og það má auðvitað segja, eins og hér hefur komið fram, að það væri eðlilegt, þegar gengisbreyting verður, að hækka slíkar fjárveitingar. En það hefur ekki verið gert við undanfarandi gengisbreytingar og það af mjög eðlilegum ástæðum. Reynt hefur verið við allar þær gengisbreytingar einmitt að halda þessum útgjöldum niðri og leitazt við að nota það fé, sem verið hefur til ráðstöfunar í auknum tekjum ríkissjóðs, til þess að mæta afleiðingum gengisbreytingarinnar og létta þær fyrir almenning. Ég legg áherzlu á, að ég tel að þetta þurfi að vera grundvallarreglan í ráðstöfunum okkar á þessum hugsanlega greiðsluafgangi, sem kann að vera til staðar, þegar dæmið verður endanlega uppgert. Það koma svo auðvitað fram spurningar um það, hvernig á þá að ráðstafa því á annan veg. Ég tel, að efst á blaði sé um að ræða tollabreytingar eða tollalækkanir. Við þurfum af mörgum ástæðum að stefna í þá átt að lækka þá mjög háu innflutningstolla, sem hér eru, og það eigi tvímælalaust að nota það tækifæri nú, eftir því sem fjárráð frekast leyfa. Þetta mál er í undirbúningi, en ég hygg, að það hljóti að vera ljóst öllum, sem til þekkja, að víðtækar tollabreytingar verða ekki gerðar á einum degi. Það þarf að athuga þær frá mörgum hliðum, hvaða afleiðingar þær hafa og athuga, að samræmi sé í þeim breyt. milli einstakra liða, þannig að hér er um mjög flókið og vandasamt mál að ræða. Þar inn í koma auðvitað þau sjónarmið, sem nokkuð hefur verið ymprað á hér, sérstaklega af talsmanni hv. minni hl. n., að það eigi að leggja áherzlu á að bæta aðstöðu iðnaðarins. Þetta er sjónarmið út af fyrir sig, en ég bendi þá á það, að ef það er hugsun manna, að eigi að auka vernd iðnaðarins, þá hlýtur það sjálfsagt að draga úr möguleikunum til að nota þessar tollabreytingar til þess beinlínis að bæta aðstöðu neytenda. Það er alveg ljóst. Hitt er auðvitað rétt, að það þarf að gera þetta dæmi upp og það er vitanlega nauðsynlegt, að aðstaða iðnaðarins verði a.m.k. ekki gerð erfiðari heldur en hún er í dag. Auðvitað verður mikill léttir fyrir iðnaðinn í sambandi við gengisbreytinguna á ýmsum sviðum, ekki hvað sízt fyrir þann iðnað, sem þó hefur flutt eitthvað til útlanda, það verður auðveldara fyrir hann að bjargast, en einmitt slíkar iðngreinar hafa átt við mjög mikla erfiðleika að stríða núna á síðustu árum vegna hækkaðs tilkostnaðar. Tollalækkanirnar tel ég nr. 1 á blaði, þegar um er að ræða ráðstöfun á því fé, sem kann að vera tiltækt til að mæta afleiðingum gengisbreytingarinnar. Þá er það ákveðið hjá ríkisstj. að leggja til að hækka bætur almannatrygginga, þannig að örorkubætur og ellilífeyrir og skyldar bætur nái því marki, að ekki verði um að ræða kjararýrnun hjá því fólki. Þá tölu er ekki nákvæmlega búið að reikna út, en það mun verða flutt brtt. við fjárlagafrv. við 3. umr. þess varðandi þessar breytingar. Vitanlega geta ýmsar aðrar ráðstafanir komið til álita, ýmsar millifærsluleiðir milli tekjuflokka í þjóðfélaginu og vissar aðrar aðgerðir, sem geta komið til athugunar til þess að létta þeim, sem tekjulægstir eru í þjóðfélaginu, að mæta kjaraskerðingu vegna gengisbreytingarinnar. Þessi mál eru einnig í rækilegri athugun. Um þessi atriði öll hefur verið rætt við fulltrúa verkalýðssamtakanna, sem hafa verið látnir fylgjast með því, sem hefur komið til álita að gera í þessum efnum, og ætlunin er að leita eftir þeirra skoðunum, að svo miklu leyti sem þeir óska eftir að láta þær uppi, og fá þá til að taka þátt í athugunum á því, hvernig þessu fé verði bezt varið til þess að draga úr áhrifum gengisbreytingarinnar. Þetta eru þau almennu atriði, sem ég vildi taka fram og tel nauðsynlegt, að liggi hér fyrir við þessar umr. til skýringar á því, að þetta mál hefur ekki allt verið krufið til mergjar. Í framhaldi af þessu og raunverulega sama eðlis var sú gagnrýni hv. minni hl. n., að ekki lægju allar upplýsingar fyrir og sem hún átaldi mjög, því það væri ekki hægt að taka raunverulega afstöðu til fjárlagafrv. nú. Ég tel, að ég hafi þegar skýrt ástæðurnar fyrir því, sem hljóta að vera öllum mönnum ljósar, að á þessum skamma tíma hefur í rauninni tekizt ótrúlega að leysa þann vanda, sem við var að glíma, til þess að hægt væri þó að afgreiða fjárl. fyrir áramót og þess alls ekki að vænta, að öll kurl gætu verið til grafar komin við 2. umr. málsins. Ég vil þá leyfa mér að víkja að nokkrum einstökum atriðum í ræðu hv. frsm. minni hl. n. og skal leitast við að hafa þau orð ekki allt of mörg. Hann vék að nýju skólakostnaðarl. og taldi skylt að láta þau taka gildi. Ég tel, að ekki sé um neina skyldu að ræða í því efni, það hefur verið ákveðið, að nýju skólakostnaðarl. taki gildi frá 1. sept. næsta ár og það er heimild til þess, að þau taki gildi strax. Að ráðning kennara geti þar nokkru um ráðið, fæ ég ekki séð, það breytir að sjálfsögðu ekki þeirra kjörum og það hefur aldrei verið meiningin, að þessi skólakostnaðarl. hefðu þær afleiðingar, sem þau því miður virðast ætla að hafa, að það verði nokkru minna aðhald um það, sem menn leggja til í þeim efnum varðandi fjölda kennara, eftir að það er allt saman komið yfir á ríkið. Það vill gjarnan fara svo. Ástæðan til að þetta er ekki hægt að gera nú er ekki hvað sízt það, að það eru víðtækar reglugerðir, sem þarf að setja um framkvæmd þessara nýju l., og þær eru ekki enn tilbúnar og ekki hægt að fara að framkvæma þær, fyrr en þessar reglugerðir liggja fyrir. Hv. frsm. vék að því, að ekkert væri nú áætlað til nýrra skólabygginga og taldi það vera breytingu frá því í fjárlagafrv. ársins 1967. Það er ekki um neina breyt. að ræða, heldur er ástæðan sú, að þegar við sömdum fjárlagafrv. fyrir 1967, tókum við sömu fjárhæð eins og var í fjárlögum ársins, en það varð afgangur, þegar við vorum búnir að deila niður á alla þá skóla, sem voru í byggingu, þá var viss afgangur, sem við áætluðum í nýja skóla. Nú varð ekki um neinn slíkan afgang að ræða af heildarfjárhæðinni, heldur varð að nota hana alla til þess að deila niður á skólana eftir þeirri reglu, sem fylgt hefur verið, þá skóla, sem eru í byggingu. Vitanlega kemur það til álita við 3. umr. fjárlaga, hvaða úrræði verða til þess að mæta þessum vanda, það verður ekki gert án þess að veita nokkra fjárveitingu til þess að mæta þörfum vegna nýrra skóla. Ég get ekki á þessu stigi málsins sagt, hvað há sú fjárhæð verður, það verður að skoðast niður í kjölinn, hvað hægt er að bjarga sér með í þeim efnum. Varðandi hafnargerðir, þá vitnaði hann til nýju laganna um hafnargerðir, sem hefðu verið samþykkt á síðasta þingi. Það var ákveðið, að þau giltu ekki í ár, en mundu taka gildi næsta ár. Það hefur verið unnið að undanförnu að heildaráætlun um fjáröflun til hafnargerða á næsta ári. Það gerðist nú á þinginu hér í fyrra, að l. voru að vísu samþykkt, en þá voru felldir niður tekjustofnarnir, sem áttu að standa undir vissum þætti laganna, þannig að það er ekki auðvelt að leysa vandamál á þann máta. Í fjárlagafrv. sjálfu er ekki aðeins gert ráð fyrir 5 millj. kr. hækkun til hafnargerða, heldur 15 millj. kr., þ.e.a.s. að borga einnig hluta af þeim eftirstöðvum, sem safnazt hafa undanfarin ár. Ég tel, eins og ég lýsti í framsöguræðu minni við fjárlögin, að það beri að stefna að því, að hafnargerðir á hverju ári verði innan þess ramma, að fjárveitingar ríkissjóðs nægi til að greiða kostnaðarhluta ríkissjóðs af því, sem framkvæmt er á árinu, og verði síðar stefnt að því á nokkrum árum að greiða þann halla, sem myndazt hefur. Ég tel augljóst, að það verði að hækka nokkuð fjárveitingu til nýrra hafnargerða og mun það verða ákveðið fyrir 3. umr., hvernig hægt er að leysa þann vanda, eftir að vitamálastjóri hefur gengið frá sínum till. Hv. þm. vék að því, að undanfarin ár hefur verið framkvæmt meira og meira fyrir lánsfé og vék að hættunni af því. Ég get tekið undir það með honum, að það verður að hafa fullt hóf í því, og nú er t.d. í fjárlagafrv. gert ráð fyrir því að taka inn meiri fjárupphæðir til fjárfestingar, sem ég gerði grein fyrir í framsöguræðu minni um fjárlögin, heldur en undanfarin ár, þannig að lántökur til ríkisframkvæmda verða mun minni heldur en þær voru á s.l. ári. Hv. þm. vék svo allmikið að og eyddi alllöngu máli sínu í að tala um þá dæmalausu óstjórn, sem væri á ríkisbúskapnum í þrengri merkingu, þ.e.a.s. þá miklu útþenslu sem orðið hefði í ríkiskerfinu. Ég hef nú ekki tíma til þess að rekja öll þau atriði eða svara þeim, það yrði allt of langt mál, þó fróðlegt væri að gera það, en það varð nú svo eins og áður hefur jafnan verið, að þó að menn tali mikið um eyðslu og sukk og sjaldan hafa menn nú verið stórorðari um það en hv. þm. nú, að þá bólar lítið á úrræðum til þess að leysa þann vanda, nema þá ef nefna mætti þá till., sem hann var að boða, að setja ætti niður n. til þess að gera athugun á útþenslu í ríkiskerfinu. Vitanlega þarf enga slíka n., það liggja fyrir allar upplýsingar um það og það er tæknilegt atriði að rannsaka og þarf enga n. til þess, það eru sérfræðingar, sem það gera, og ég birti í fjárlagaræðum mínum upplýsingar um það, hvernig þróunin hefur verið í þeim efnum, sem sýna það, að útþensla til stjórnsýslunnar hefur alls ekki vaxið á síðustu árum. En þessi nefndarskipun er í rauninni eina framlagið til þess að vinna gegn þessari óhæfilegu eyðsluaukningu og sukki hjá ríkisstj. eða fjmrh. á síðustu árum. Nú veit ég ekki, hvað menn geta lengi skotið sér undir það, að þeir viti ekki það mikið um þessi mál, að þeir geti gert um þau till. Vitanlega er ekki hægt að útfæra þær í einstökum atriðum, en það er þó tvímælalaust hægt að gera meira í því efni af mönnum, sem eru jafnkunnugir þeim málum og hv. frsm. minni hl. fjvn., þar sem hann í senn er endurskoðandi ríkisreikninga og hefur auk þess átt lengur en flestir aðrir þm., sem nú sitja á þingi, sæti í fjvn., þannig að endalaust er ekki hægt að skjóta sér undir þekkingarleysi í þessum efnum og að menn hafi ekki aðstöðu til að gera tillögur, ekki sízt, ef það er svo, eins og hann gaf í skyn, að hægt væri að leysa efnahagsvanda upp á hundruð milljóna með því einu að spara í ríkisrekstrinum. Auðvitað vitum við allir, að þetta er sagt algjörlega út í hött, og það er ekki hægt að koma við neinum slíkum sparnaði í ríkisrekstrinum. Það er auðvitað hægt að spara á ýmsum sviðum nokkrar millj., en ef á að fara út í víðtækan sparnað, þá kostar það að endurskoða að verulegu leyti uppbyggingu ríkiskerfisins og þá þjónustu, sem ríkið veitir. Þetta vitum við gerla, og allir hv. þm. þekkja nógu mikið inn á ríkisbúskapinn til þess að sjá þetta. Það liggur svo jafnframt í augum uppi, að fjárl. fara hækkandi ár frá ári, og það þarf ekki að vera nein sönnun um það, að illa sé á málunum haldið. Þetta er þannig í hverju einasta þjóðfélagi, sem er í vexti. Það líður varla nokkurt þing svo, að ekki sé samþykkt löggjöf, sem leggur nýjar og nýjar kvaðir á ríkissjóð, og af þeim sökum hækka útgjöldin auðvitað stöðuglega. Það, sem skiptir máli í þessum efnum, er að reyna auðvitað að sporna við fótum að því marki, sem hægt er, reyna að koma við þeirri hagkvæmni við notkun fjárins, sem auðið er, sjá til þess, að aðhald sé veitt ríkisstofnunum og í annan stað að reyna að koma við þeirri hagkvæmni í framkvæmdum, að framkvæmdaféð notist sem bezt. Þetta eru þau almennu sjónarmið, sem þarf að hafa í huga, og ég vek athygli á því, án þess að ætla að fara að þakka neitt sérstaklega nein afrek í því efni, að það er þó fyrst í tíð núv. stjórnar, að það hafa verið gerð skipulagsbundin átök í þessa átt. Fyrst í tíð fyrirrennara míns með því að fela ríkisendurskoðanda sérstaklega að gæta hagsýslumála og setja trúnaðarmenn sérstaklega til þess að vinna að þeim málum og síðast nú með því að stofna Fjárlaga- og hagsýslustofnunina, sem hefur gert mögulegt að taka á þessum málum með allt öðrum hætti en áður. Og ég fullyrði það, að þessi stofnun og þessi nýju vinnubrögð eiga eftir að skila miklum jákvæðum árangri og til þess að gefa hv. þm. ljósara yfirlit yfir þróun málanna, má geta þess, að einn þáttur í þessu eru enn fremur þau nýju lög um ríkisreikning og gerð fjárlaga, sem samþykkt voru hér í hitteðfyrra og sem þetta fjárlagafrv. nú er samið eftir og hv. frsm. minni hl. lét raunar í ljós ánægju yfir, að hefði verið gert og taldi þetta stefna í rétta átt. Þannig þarf að vinna að þessum málum. Hitt er svo annað mál, að það er auðvitað alltaf meira og minna, sem menn geta á bent, sem má sýna með nokkrum rökum, að gæti verið á nokkuð annan hátt. Ég hef gert það, svo sem hv. frsm. vitnaði í, og ég þakka honum mjög fyrir að halda mínum orðum á loft og leggja mikið upp úr greinargerðum mínum og skoðunum í þessum efnum og þær eru ekki á nokkurn hátt breyttar frá því, sem þá var. Hann las hér upp allmarga punkta, ég kannast við þessa punkta og hef ekki gleymt þeim, en þeir hitta mig nú ekki á neinn hátt illa, jafnvel ekki í dag, því það voru ábendingar um að taka til athugunar viss atriði, sem ég held, að ég hafi nú vikið að í flestum fjárlagaræðum, frá því að ég tók við þessu embætti og hefur verið reynt að vinna að eftir fremsta megni. Það má vafalaust segja, að það hafi ekki tekizt sem skyldi, en ég fullyrði, að í þeim greinum, eins og um opinberar veizlur, sendiferðir og annað slíkt, hefur verið reynt að koma við þeim takmörkunum, sem frekast hefur verið auðið. En það er hægara sagt en gert og það hef ég oft tekið fram. Hitt dæmið er svo fækkun sendiráðanna, sem ég hygg, að hafi verið ymprað á af þm. flestra flokka hér, bæði mér og öðrum, og stundum fluttar tillögur um, m.a. er nú tillaga um það við afgreiðslu fjárl. Þetta verður auðvitað ekki gert formlega með fjárlagaafgreiðslu nema menn hafi áður komið sér niður á, að þetta sé framkvæmanlegt. Ég er ekki hrifinn af fjölgun sendiráða og tel, að það væri full ástæða til þess að skipa þeim málum með öðrum hætti. Ekki er kannske víst, að af því leiddi sérstaklega sparnað, heldur tel ég bót að því að raða sendiráðunum annars staðar en þau eru. Og á það hefur stundum einnig verið bent, að það væri rétt að gera. Og jafnvel þó að ekki hefði verið sett á fót þetta sendiráð í Brüssel, sem var sett þar vegna flutnings Nato frá París, og við urðum að hafa þar fastan fulltrúa í Nato, þá eru útgjöldin við það sendiráð ekki meiri en svo, að þau hefðu nú ekki breytt miklu um þær 750 millj., sem vantaði á sínum tíma til að brúa þetta bil. Það hefur verið unnið að flestum þessum málum, sem hv. þm. benti á og vék að í þessum punktum sínum, bæði bifreiðamálum ríkisins, skipulagi tollgæzlu og samræmdum vinnubrögðum á því sviði og það hefur verulega þokazt í þá átt. M.a. mun nú alveg á næstu dögum, - ég vonast til þess, að það verði fyrir áramótin, - verða lagt fyrir þingið nýtt frv. um tollheimtu og tolleftirlit. Hitt er annað mál, að það er auðvitað ekki í senn hægt að spara á þessum sviðum og ekki heldur í sambandi við skattheimtuna og heimta svo alltaf aukið eftirlit og meira og meira starf. Þetta fer ekki saman. Ef við ætlum að halda uppi fullkominni tollgæzlu í landinu, kostar það sitt, og það er rétt, að það hefur verið aukið verulega við það. Á síðasta ári var bætt við 10 mönnum í tollgæzlu hér, en ég efast ekki um, að það hafi skilað sér og fullkomlega það í bættu eftirliti, þannig, að menn mega ekki horfa alveg einsýnt á svona vandamál. Jafnvel af þessum sama hv. þm. hefur oft verið fundið að því, að starf skattstofanna gengi ekki nógu vel og það hefur því verið fullkomin þörf á því að auka hraðann í þeim efnum. Ég skal hins vegar játa það fúslega, að reynslan hefur sýnt, að það þarf að endurskoða, hvernig að þessum málum er unnið og það hefur farið fram ýtarleg athugun á því á þessu ári, sem ég vonast til, að verði hægt að koma við í sambandi við skattálagningu á næsta ári. Þá er það eftirlit með skólabyggingum. Það hélt ég, að allir væru sammála um, að væri æskilegt að taka upp, en það er ekki hægt að taka það upp, ef ekki má eyða neinu fé í það. Það er alveg ljóst mál. Ég held, að í þessu öllu þurfi menn þess vegna að gera sér grein fyrir vissum staðreyndum og megi ekki bara falla í þá gryfju að bera fram ávítur og reyna að gera tortryggilegt það, sem gert er, og segja, að það sé allt sukk og eyðsla. Ábyrgir menn geta ekki leyft sér að halda fram slíkum kenningum, nema þá að rökstyðja orð sín með öðrum hætti en gert var hjá hv. frsm. minni hl. hér í dag. Við þurfum að gera okkur grein fyrir þróuninni í þjóðfélaginu. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að þegar við erum að heimta aukna þjónustu, aukið eftirlit á ótal mörgum sviðum, þá er ekki hægt um leið að óskapast yfir því, að þetta kosti peninga. Við verðum að sjálfsögðu að reyna að koma þessu fyrir með sem hagkvæmustum hætti og ég fullyrði, að það er lögð öll áherzla á að reyna að gera það. Og ég hef vissulega ekkert við það að athuga og tel, að það geti vel komið til álita að hafa nánari samvinnu við fjvn. og meira heldur en bara þann fundartíma, sem hún eða einhver undirnefnd hennar hefur hér í Alþ. til þess að fylgjast með þessum málum. Við þetta hef ég ekkert að athuga, síður en svo, og tel, að það geti verið raunhæfari leið a.m.k. heldur en fara að setja niður einhverja sérstaka n., sem gert er ráð fyrir í þeirri till., sem boðuð er í þessu efni. Nú, það var svo kannske kokhreysti út af fyrir sig hjá hv. ræðumanni að fara að tala um Skipaútgerð ríkisins og vita það, að það hafa verið settir þar eftirlitsmenn. Sannleikurinn er sá, að nýja kerfið, sem þar hefur verið uppbyggt, þar sem reynt hefur verið að starfa eftir nýjum vinnubrögðum, hefur sparað Skipaútgerðinni milljónir króna, þannig að ég sé svo sannarlega ekki eftir því, þó að þessir menn fái einhver laun í því efni, og það er ekki ætlunin, að þeir haldi slíkum forstjóralaunum til frambúðar, heldur var það meðan verið var að reyna að koma einhverju betra skipulagi á þessi mál. Það hefur svo verið ákveðið hér í Alþ. með sérstökum lögum, að það skuli vera sérstök stjórnarnefnd, sem verður að sjálfsögðu launuð þá með eðlilegu móti, eins og efni standa til. Ég undrast það satt að segja mjög, að jafnglöggur maður eins og hv. 3. þm. Vesturl. skyldi falla í þá gröf að tala eins og hann gerði á ýmsum sviðum hér og raunar birtir einnig í því nál., sem hann er frsm. fyrir. Hann heldur því t.d. fram, að það, sem gerðist á s.l. ári, þegar allverulegar hækkanir á rekstrarútgjöldum einstakra stofnana voru í fjárl., það hafi í rauninni hrundið mikið af stað þeirri skriðu, sem nú hafi orðið og þeirri 750 millj. kr. útgjaldaþörf, sem nú hafi komið í ljós á þessu ári. Hér er auðvitað talað gegn betri vitund. Hv. þm. veit, að það, sem gerðist í fyrra, var ekki annað en það, að við reyndum að áætla raunhæft útgjöldin í stað þess að undanfarin ár hefur alltaf komið til stórkostlegra aukaútgjalda, vegna þess að menn hafa haldið niðri útgjaldaliðum, sem enga þýðingu hefur að halda niðri, jafnvel launagreiðslum, og ég vonast til þess, að umframútgjöld á þessu ári verði líka mun minni af þessum ástæðum. Það kemur svo fram líka glöggt í þessu fjárlagafrv. núna, hver er þáttur ríkisins sjálfs í þessu 750 millj. kr. dæmi. Hann er um 80 millj., sem beinlínis er aukinn kostnaður við stjórnsýsluna og miðað við rekstrarútgjöld fjárlagafrv. eins og þau lágu fyrir. Það hefur að vísu hækkað núna vegna gengisbreytingarinnar, enda verður að endurskoða allar þessar tölur. En eins og dæmið lá fyrir, þegar við vorum að ræða um þessar 750 millj., þá var þáttur stjórnsýslu ríkisins í því að meðtöldum skólakostnaði, sem hækkar langmest, um 80 millj. kr. af 750 millj., og hvernig í ósköpunum átti að brúa þetta bil með því einu, eins og sagt er, að draga úr þeim útgjaldaauka? Það er mér alls ekki ljóst. Það er alveg rétt, að útgjöld fjárl. hafa hækkað mikið á undanförnum árum, en við vitum öll, af hvaða ástæðum það er. Það er þróunin í þjóðfélaginu, sem hefur leitt til þess, en það er ekki ríkisbúskapurinn eða þensla í ríkisrekstrinum sem slík, sem hefur verið afgerandi í því efni. Þarfir ríkisins hafa alltaf komið eftir á til þess að mæta þeim vanda, sem hefur risið vegna útgjaldaauka í þjóðfélaginu af öðrum orsökum. Ríkið hefur aldrei komið á undan til þess að taka peninga til þess að leggja fyrir í þessu skyni, og þegar það hafði peninga eins og á árinu 1966, þá var þeim öllum skilað annaðhvort í aðstoð við framleiðsluatvinnuvegina eða þá beinlínis borgaðir fólkinu aftur í niðurgreiðslum, þannig að það hafa engir peningar verið hamstraðir í þessu efni. Og það getur út af fyrir sig verið gaman, ef menn hafa gaman af töluleik, að bera saman án nokkurra skýringa töluliði frá árinu '59 og árunum '66 og '67. Ég held, að það gefi ekki ákaflega mikla mynd af þróuninni, hvernig hún hefur verið og tjói ekki að bera slíkar tölur saman, nema þá útskýra þær hliðar málsins, sem orsaka þær breytingar, sem orðið hafa. Ég get fúslega tekið undir öll ummæli, bæði hv. frsm. minni hl. og annarra um það, að við þurfum að leita allra úrræða til þess að reka okkar litla þjóðfélag sem ódýrast, og að svo miklu leyti sem ég hef afskipti af þeim málum eða kann að hafa, þá stendur ekki á mér til þess að reyna að gera það. Ég tel, að við höfum lagt grundvöll, sem gerir á margan hátt auðveldara að vinna að þessu með kerfisbundnum hætti, og rekstur ýmissa mikilvægra ríkisstofnana er nú í athugun til þess að kanna það, hvort hægt sé að leysa þann vanda ódýrar en nú er gert. Að þessu tel ég, að þurfi að vinna og það eru vissulega ýmis atriði, sem hefur verið ymprað á, eins og ég gat um áðan, svo sem tala sendiráða, sameining ríkisstofnana og annað, sem ég skal játa, að er stundum hægara um að tala en í að komast. Þar rekast á alls konar sjónarmið. Menn muna kannske eftir, í hvað mörg ár eða áratugi var talað um sameiningu áfengis- og tóbaksverzlunar, áður en tókst að koma því í framkvæmd. Menn hafa talað um sameiningu sandgræðslu og skógræktar í fjöldamörg ár og þannig mætti lengi telja. Þetta er allt saman töluvert erfiðara í framkvæmd heldur en menn gera ráð fyrir og rekst á ýmsa hagsmuni og sérsjónarmið. Ég er ekki að réttlæta, að slíkt eigi að standa í veginum, en það er stundum erfitt að fást við það, sem er komið í föst form. Það er nú svo annað mál, hvernig ríkisbúskapurinn hefði litið út á undanförnum árum, ef allar till. hv. stjórnarandstæðinga til hækkunar á fjárl. á hverju ári hefðu verið samþykktar og þær útgjaldatill., sem þeir hafa flutt á hverju þingi. Þá er ég hræddur um, að dæmið væri nú ekki auðveldara viðureignar í dag heldur en það þó er. Ég skal ekki, herra forseti, eyða frekari orðum að þessu máli. Ég hef reynt að halda mig hér við fjárlagafrv. og fjárlagaafgreiðsluna, ræða nokkur þau atriði, sem mér fannst óumflýjanlegt að minnast á í ræðu hv. frsm. minni hl. n., án þess þó að fara þar allt of ýtarlega út í hans löngu ræðu, og enn fremur að gera grein fyrir, eins og ég gerði í upphafi máls míns, ýmsum þeim atriðum, sem ég tel, að þurfi að vera aðalleiðarvísir varðandi afgreiðslu fjárl., og orsakir þess, að ekki hefur nú þegar verið unnt að flytja allar þær till., sem fluttar munu verða til þess að leysa það dæmi. Ég endurtek svo aðeins að lokum það, að ég vonast til, að þegar allt kemur til alls, þá geti orðið hér á hinu háa Alþ. samstaða um þá meginskoðun og meginstefnu að reyna að nota þá fjármuni, sem ríkið kann að hafa aflögu, til þess að reyna að mæta þeim vandamálum, sem af gengisbreytingunni leiða, á þann hátt að gera kjaraskerðinguna, sem óumflýjanleg er af hennar sökum, sem vægasta, a.m.k. fyrir þá aðila í þjóðfélaginu, sem erfiðast eiga með að bera hana.



Herra forseti. Um það leyti, sem núgildandi fjárlög voru afgreidd á Alþ., hafði sú verðbólguþróun innanlands, sem leiddi af stefnu stjórnarflokkanna, afnámi verðlagsákvæða og algeru stjórnleysi í innflutnings- og fjárfestingarmálum, komið útflutningsatvinnuvegunum í þrot. Fram til þess tíma hafði aukið aflamagn og síhækkandi söluverð afurðanna hætt þessum atvinnugreinum áföllin af verðbólgustefnunni, en máttur útgerðarinnar til þess að reisa rönd við afleiðingum stjórnarstefnunnar þvarr um leið og tók fyrir stöðugt bætt viðskiptakjör. Mörgum þáttum útflutningsframleiðslunnar varð um megn að standa á eigin fótum, en uppbætur úr ríkissjóði voru látnar fleyta útgerðinni. Alþingiskosningar voru þá á næsta leiti og óvænlegt fyrir ríkisstj.-flokkana að grípa til stórfelldra efnahagsaðgerða og mikilla tekjuflutninga í þjóðfélaginu. Þess vegna var gripið til þess ráðs við afgreiðslu núgildandi fjárl. að berja í brestina með sýndar verðstöðvun á þann hátt að nota þann tekjuafgang, sem ofsköttun á landsmenn hafði fært ríkissjóði, til þess að greiða niður vöruverð fram yfir kosningar. Um þessar ráðstafanir sagði ég m.a. í nál. mínu við fjárlagaafgreiðsluna í fyrra, með leyfi hæstv. forseta: „Allt er þetta að sjálfsögðu gert til þess að leyna þjóðina því fram yfir kosningar, í hverjar ógöngur viðreisnarstefnan hefur komið framleiðsluatvinnuvegunum í mestu góðærum, sem þjóðin hefur lifað. Það hvarflar að sjálfsögðu ekki að stjórnarflokkunum, að það sé nokkur frambúðarlausn á vandanum að festa það ástand, sem nú ríkir, með verð- og kaupstöðvun. En tilraun er gerð til þess að leika sama leikinn og minni hl.- stjórn Alþfl. var látin leika fram yfir síðari kosningarnar 1959. Strax og þær kosningar höfðu farið fram, köstuðu núverandi stjórnarflokkar frá sér verðstöðvunarstefnunni, felldu gengið og skertu lífskjörin á margvíslegan hátt og hófu þá verðbólgustefnu, sem nú er að koma atvinnuvegunum í þrot mitt í góðærunum.“ Allt hefur þetta nú komið á daginn. Núgildandi fjárlög voru afgreidd skömmu fyrir alþingiskosningar og báru þess greinileg merki, eins og lýst er í þeim hluta nál. míns frá í fyrra, sem ég las hér áðan. Fjárlög eru að þessu sinni hins vegar afgreidd skömmu eftir kosningar, og fjárlagafrv. ber þess á sama hátt eigi síður greinileg merki. Vandamál atvinnuveganna höfðu enn stórlega aukizt á yfirstandandi ári, en greinilegt var, að það var ætlun ríkisstj. að taka málin í áföngum, láta hagsmuni ríkissjóðs sjálfs sitja í fyrirrúmi og bæta aðstöðu hans um 750 millj. kr. og framvísa þannig til almennings reikningunum frá verðstöðvuninni. Þetta var 1. áfanginn. Höfuðvandamálið, starfsgrundvöllur framleiðsluatvinnuveganna, var geymdur á meðan. Fall sterlingspundsins olli svo því, að þessar ráðagerðir breyttust og báðir áfangar voru teknir í einu með þeirri ákvörðun að fella gengi íslenzkrar krónu langt niður fyrir lækkun sterlingspunds, og í þeirri mynd kemur fjárlagafrv. nú til 2. umr. Brtt., sem af þessu leiðir, fylla heila bók og hefði þess vegna verið fullt eins eðlilegt að haga afgreiðslunni nákvæmlega á sama hátt og eftir kosningar 1959, þegar upphaflegu fjárlagafrv. var hreinlega hent í sorptunnurnar. Blekkingaleikurinn, sem leikinn var nú fyrir kosningar, og ráðstafanirnar að þeim loknum er svo nákvæmlega þræddur frá atburðunum í kringum kosningar 1959, að í rauninni hefði farið bezt á því að haga einnig þessu atriði með sama hætti og þá. Lífskjör alþýðu manna hafa skerzt stórlega á yfirstandandi ári vegna minnkandi atvinnu og samdráttar. Ofan á það bættist stórhækkun landbúnaðarafurða vegna lækkunar á niðurgreiðslum og nú dynja yfir almennar verðhækkanir vegna gengislækkunarinnar. Það segir nokkuð um það, á hverju almenningur á von í verðhækkunum á næstunni, til viðbótar við þær hækkanir, sem orðnar eru á landbúnaðarvörum, að í brtt. meiri hl. fjvn. við fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að aðrir rekstrarliðir en laun og viðhaldskostnaður hækki um 20%, og við það verður tekjuöflun ríkissjóðs miðuð. Þær aðferðir, sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa valið til þess að bæta hag ríkissjóðs, stórlækkun niðurgreiðslna, hækkun nefskatta, svo sem almannatryggingagjalds og sjúkrasamlagsgjalda, koma verr en líklega nokkrar aðrar hugsanlegar leiðir við þá, sem við örðugustu kjör búa í þjóðfélaginu. Þegar byrðunum er úthlutað, er ekki spurt, hverjir eru það, sem mest hafa matað krókinn í verðbólgunni undanfarin ár, hverjir eru bezt stæðir til þess að taka á sig álögurnar, hverjir eiga mestu eignirnar og hafa mestu tekjurnar? Nei, mælikvarðinn, sem notaður er, þegar þungi byrðanna er ákveðinn, er fjölskyldustærðin. Sá fátæki skal borga tölulega jafnmikið í hækkun nefskatta og sá ríki og með hækkun á brýnustu matvörum skal hver fjölskylda greiða þeim mun meira sem hún þarf fleiri munna að metta. Það var því ekki nema að vonum, að verkalýðsfélögin snerust harkalega gegn svo óréttlátum ráðstöfunum og þeir í verkalýðsstétt, sem einhverjar kröfur gerðu til þingliðs Alþfl., voru sem steini lostnir yfir því, að það skyldi standa að og verja slíkar efnahagsráðstafanir, sem bitnuðu þyngst á efnalitlum einstaklingum og stórum barnafjölskyldum. Og það er táknrænt um það, hvar flokksforysta Alþfl. er á vegi stödd, að á sama tíma og dagblöðin birtu frá verkalýðsfélögunum víðs vegar um landið harðorðar mótmælasamþykktir, sem fylgismenn Alþfl. stóðu að ekki síður en aðrir, birti Alþýðublaðið mynd af pattaralegu forystuliði flokksins, þar sem það var yfir veizluborðum á hádegisverðarfundi í fínu veitingahúsi í borginni að verja þessar aðgerðir, sem sérstaklega var beint gegn hinum fátækustu. Sú stórfellda gengislækkun, sem síðan var framkvæmd, sópar svo miklu fé í ríkissjóðinn, að ríkisstj. taldi sig hafa efni á að fallast á, að greiddar yrðu vísitölubætur á laun vegna hækkunar á landbúnaðarvörum, svo sem lög stóðu til. En þótt þær séu nú greiddar og halda megi því fram, að vísitölufjölskyldan, þ.e.a.s. hjón með tvö börn, fái þessar hækkanir bættar, ef launin eru yfir atvinnulágmarki, vantar mikið á, að stærri barnafjölskyldur fái með vísitöluálagi á laun uppbornar þær hækkanir, sem þær hafa orðið fyrir. Og þar vantar þeim mun meira á, sem fjölskyldan er stærri. Eftir að börn á heimili eru orðin 2 eða 3 ára, hverfa í flestum tilfellum allir möguleikar á tekjuöflun konunnar og vísitöluhækkun á lágar fjölskyldubætur jafnar aðstöðuna engan veginn. Ofan á þessar álögur bætast nú verðhækkanir af völdum gengislækkunarinnar og hagur stærri barnafjölskyldna verður af öllum þessum ástæðum hlutfallslega sífellt lakari. Það er því algerlega óhjákvæmileg nauðsyn, að Alþingi geri sérstakar ráðstafanir vegna stórra barnafjölskyldna og lífeyrisþega í því skyni að tryggja, að efnahagsaðgerðirnar, bæði lækkun niðurgreiðslna og gengislækkunin, auki ekki enn aðstöðumuninn í þjóðfélaginu þessum aðilum í óhag. Þrátt fyrir þær stórfelldu byrðar, sem lagðar eru á launafólk, og á þann veg, að mest er á þá lagt, sem verst eru settir fyrir, er alls óvíst, hversu allar þessar ráðstafanir ríkisstj. munu duga til þess að treysta grundvöll atvinnulífsins og bera yfirlýsingar frá Landssambandi ísl. útvegsmanna því gleggst vitni. Það, sem er hins vegar fullkomlega ljóst er, að tekjur ríkis- sjóðs munu aukast stórlega, þó svo að ríkisstj. telji sér ekki fært að hrifsa til sín alla þá hækkun, sem yrði á toll- og söluskattstekjum að öðru óbreyttu. En það er ekki síður greinilegt, að sá tekjuauki verði hirtur í rekstrarhítina, sem nú vex um allan helming, þegar verðbólguhjólinu er hrundið af stað að nýju, en dregið verður úr nauðsynlegustu verklegu framkvæmdum að sama skapi. Undanfarin ár hafa verið hin mestu uppgripaár í sögu þjóðarinnar, þótt nokkuð hafi dregið úr þjóðarframleiðslunni á þessu ári miðað við allra beztu árin. Þrátt fyrir þessi hagkvæmu ytri skilyrði, hafa stjórnarvöldin látið undir höfuð leggjast að tryggja stórátök í félagslegum málum, þegar aðstaðan hefur verið langsamlega bezt til þess. Umsvif gróðafjármagnsins hafa verið látin sitja í fyrirrúmi, en fjárfestingarliðir á fjárlögum ríkisins minnka hlutfallslega ár frá ári samhliða óhemju útþenslu rekstrarliða. Tvívegis hefur framkvæmdafé verið skorið niður, eftir að fjárlög hafa verið samþykkt og skertar fjárhæðir færðar inn á fjárlagafrv. næsta árs. Fjárfestingarliðir á fjárlagafrv. nú eru þannig 10% lægri en á fjárl. þessa árs í áframhaldi af skerðingu á framkvæmdafé, sem framkvæmd var eftir samþykkt fjárl., og í kjölfar gengislækkunarinnar hækka rekstrarliðir fjárl. stórlega, einstakir þættir þeirra um 20%, en fjárhæðir á framkvæmdaliðum standa tölulega í stað og lækka þannig að raungildi. Þetta er þannig orðað í nál. meiri hl. fjvn.: „Gengisbreytingin hefur ekki áhrif á framlög til gjaldfærðs stofnkostnaðar“, þ.e., þeir liðir eiga að standa óbreyttir að krónutölu með enn skert framkvæmdagildi. Vegna þessarar þróunar undanfarin ár, sem hagkvæmust hafa þó verið til stórátaka, er málum svo komið, að ýmsir hinir mikilvægustu málaflokkar eru í algerri kreppu. Skólahúsnæði skortir hvarvetna, en ekki er enn þá sýnt, að ein einasta króna verði lögð fram til nýrra skólabygginga á fjárlögum næsta árs. Íþróttasjóður er í tugmilljóna króna skuld við sveitarfélögin og sama er að segja um félagsheimilasjóð. Brýn þörf er á stórátökum í heilbrigðis- og sjúkrahúsmálum og vegamálin eru að komast í algjört öngþveiti og svo mætti lengi telja. Ef vel hefði verið á þessum málum haldið á undanförnum gósenárum og framkvæmdir ríkisins á þessum sviðum þá verið hlutfallslega auknar í stað þess að dragast saman, þá ættum við að geta slakað á, þegar þjóðartekjurnar minnka. Þess í stað stöndum við nú eftir öll góðærin frammi fyrir meiri ófullnægðri þörf en nokkru sinni fyrr. Þeim mun meiri þörf er því á að skera niður af rekstrarliðum bruðl og óþarfa, sem látinn hefur verið viðgangast og aukast ár frá ári. Slíkar aðgerðir mundu stuðla að því að veita þeim mun meira fé til að bæta úr vanrækslu á félagslegum framkvæmdum, sem orðið hefur á undanförnum árum. En það er sannarlega ekki stefna stjórnarflokkanna. Gengislækkunina virðist eiga að nota til að sópa milljónatugum og hundruðum inn í ríkissj., en hlutur verklegra framkvæmda er enn minnkaður. Þá vekur það athygli, að þeir rekstrarliðir, sem sérstaklega er reynt að takmarka fjárveitingar til, eru þeir, sem í eðli sínu eru nauðsynlegastir, t.d. hvers kyns heilbrigðisþjónusta og rannsókna- og vísindastörf. Allar till. stjórnar ríkisspítalanna um þróun og endurbætur í rekstri voru lagðar til hliðar og vegna of lágra fjárveitinga til Landspítalans nýtist ekki einu sinni sú fjárfesting, sem þó hefur verið unnið að á undanförnum árum. Eðlileg aukning á læknaþjónustu í samræmi við stækkun sjúkrahússins fæst ekki. Skv. fjárlagafrv. er engin heimild veitt til ráðningar nýrra sérfræðinga. Jarðhitadeild sækir um fjárframlög til þess að vinna að jarðborunum á Krýsuvíkursvæðinu á Reykjanesi og í Námaskarði, en ekkert af því hefur verið tekið í fjárlög eða fjárlagafrv. og þarf þó ekki að skýra það fyrir hv. alþm., hve stórkostleg fjárhagsleg hagsmunamál er hér um að ræða. Þm. Reykjavíkur ætti a.m.k. að vera ljós nauðsyn átaka í þessum málum, þegar haft er í huga, að síðustu dagana a.m.k. virðast höfuðborgarbúar ekki hafa haft þörf fyrir annað fremur en aukinn hitastraum úr neðra. Og þegar um grundvallarrannsóknir í ýmsum vísindagreinum er að ræða, þá er viðkvæðið jafnan það, að við Íslendingar séum svo fáir og smáir, að við getum ekki haldið í við stærri þjóðir. En í bruðlinu og óþarfanum getum við hins vegar skákað þeim öllum. Hvar skyldi t.d. það geta gerzt annars staðar í heiminum, að ráðh. sé sendur með föruneyti til annarra landa til þess að horfa á, þegar skrokk af 450 tn. báti er hleypt af stokkunum, eins og átti sér stað í sambandi við síldarleitarskipið Árna Friðriksson í sumar. Látum vera, þótt ráðh. hefðu veitt svo ágætu skipi virðulegar móttökur og boðsgestum rausn, þegar hingað kom, enda var það víst ekki látið undir höfuð leggjast heldur. Undanfarin ár hefur afgreiðslu sífellt fleiri þátta fjárlagafrv. verið frestað til 3. umr., og enn heldur sú þróun áfram. Nú bætast framlög til nýbygginga hafna við. Fram til þessa hefur vita- og hafnarmálaskrifstofunni þó tekizt að þeyta till. sínum um skiptingu á hafnarfé á borð fjvn.-manna nokkrum klukkutímum áður en frv. hefur verið skilað til 2. umr. Og nefndarmena hafa haft þann tíma einan til þess að vega og meta till. og til þess að fá staðfestingar frá hinum ýmsu stöðum um mismunandi áreiðanlegar upplýsingar, sem þeim hafa fylgt. Í þetta skipti virðast forráðamenn þessarar stofnunar þó hafa fengið hlaupasting á leiðinni, a.m.k. hafa þeir ekki náð í mark fyrir tilskilinn fima. Till. hafa ekki sézt og þessi mál liggja nú utan dyra til 3. umr. Hvar þessi þróun á að enda, veit ég ekki. Ég hef áður átalið þessi vinnubrögð og ítreka það nú af enn frekara tilefni en fyrr. Svo sem öllum hv. þm. er ljóst, fer því mjög fjarri, að fjárlagafrv. eins og það er nú lagt fyrir til 2. umr., gefi nokkra heildarmynd. Enn liggja ekki fyrir neinar áætlanir um tekjuhliðina eftir að hún stórraskast við gengislækkunina. Til þess skortir vitneskju um ákvarðanir um tollamál og söluskatt. Þegar ekkert liggur fyrir í þessu efni, er að sjálfsögðu erfitt að gera endanlegar till. um útgjaldaliði, enda eru fjölmargir hinna veigamestu þeirra enn óafgreiddir frá fjvn. svo sem skólamál, tryggingamál, hafnamál o.fl. Mjög hefur sótt í það horfið undanfarin ár, að fjárlagafrv. er lagt fyrir þm. til afgreiðslu við 2. umr., þannig að það er í rauninni alger óskapnaður og ekki í því heil brú. Og þannig, að ekkert er upplýst um veigamestu þætti þess. Nú tekur þó steininn úr og í rauninni er það móðgun við þm. að leggja frv. fram til afgreiðslu í þessari mynd sem nú er gert, en menn fara nú að verða ýmsu vanir úr þessu. Full ástæða er til að átelja harðlega þessi vinnubrögð. Fyrst mál standa í raun og veru svo, að enginn grundvöllur er til þess, að þm. geti rætt um heildarmynd fjárlaga og metið þau í eðlilegu samhengi né heldur um einstaka veigamestu þætti þess, af þeim sökum, að önnur ákvarðandi frv. hafa ekki verið lögð fram, þá á að fresta afgreiðslu fjárlaga, þar til þeir þættir liggja fyrir. Slíka málsmeðferð eins og þm. hefur verið boðið upp á síðustu árin, má þó sízt af öllu gera að reglu eins og nú virðist stefnt að. Vegna þess hvernig að þessu máli öllu er staðið, flytur minni hl. fjvn. nú við 2. umr. aðeins 1 brtt. En vegna þess að hún er aðeins ein, þá væntum við þess, að það verði þeim mun fremur til þess að undirstrika og leggja áherzlu á það vandamál, sem hún fjallar um. Um það er ekki að efast, að margir þeirra, sem sízt mega við lífskjaraskerðingu, verða fyrir verulegum áföllum af völdum gengislækkunarinnar. Gengislækkunin snertir að sjálfsögðu misjafnlega mikið hina einstöku liði í framfærslukostnaði almennings, en hjá þeim, sem dveljast við nám erlendis, hækkar hún alla þætti framfærslukostnaðarins í beinu hlutfalli við gengislækkun ísl. kr. gagnvart gjaldeyri viðkomandi lands. Hjá fjölmörgum námsmönnum hækkar því framfærslukostnaður hreinlega um þriðjung. Nokkur hluti, líklega 1/3 hluti framfærslukostnaðar námsmanna, er greiddur af þeim lið fjárlagafrv., sem kallaður er „til styrktar ísl. námsmönnum.“ Skv. till. meiri hl. fjvn. er gert ráð fyrir, að þessi framlög til námsmanna haldi gildi sínu gagnvart erlendri mynt og hækki svo sem til þess þarf. Ef tekið er tillit til þess, að farmiðaskatturinn, sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., er nú felldur niður, gerir meiri hl. fjvn. till. um 3 millj. 756 þús. kr. hækkun á þessari fjárveitingu. Er þá einungis um það að ræða að bæta námsmönnum upp þann 1/3 hluta námskostnaðar, sem svarar til framlags ríkisins. En gert er ráð fyrir, að námsmenn sjálfir og vandamenn þeirra taki á sig bótalaust þá rýrnun, sem verður á verðgildi krónunnar gagnvart 2/3 hlutum námskostnaðarins og fellur á með fullum þunga í réttu hlutfalli við gengisfallið. Minni hl. fjvn. telur óhjákvæmilegt, að ríkissjóður sjái til þess með frekari hækkun á framlagi til námsmanna, að þeir standi jafnréttir eftir gengislækkunina gagnvart öllum sínum námskostnaði. Við flytjum því á sérstöku þskj. till. um, að liðurinn „til styrktar ísl. námsmönnum“ hækki um 7.5 millj. kr. frá till. meiri hl. fjvn. eða í 35 millj. 865 þús. kr. Margir þeirra ísl. námsmanna, sem stunda nám erlendis, hafa unnið hér heima að sumrinu og lagt laun sín inn í banka til greiðslu á yfirfærslum á námskostnaði jafnóðum og hann félli til. Þessar innistæður hafa nú verið rýrðar allt að þriðjungi. Gengislækkunin leikur ýmsa grátt eins og jafnan fyrr, en líklega enga þó eins og námsmenn, sem verja öllu sínu aflafé og framlögum frá vandamönnum til kaupa á erlendum gjaldeyri. Komi stjórnarvöldin ekki til móts við námsmenn, einnig gagnvart þeim hluta námskostnaðarins, sem þeir verða sjálfir að greiða, er auðsætt, að margir þeirra, sem hafa átt í miklum erfiðleikum til að afla nægilegs fjár til greiðslu námskostnaðar erlendis, hljóta að verða að hverfa frá námi. Einhverjir námsmenn kunna að eiga fjáða vandamenn, en aðrir ekki og víst er, að þeir, sem gengislækkunin hrekur frá námi, veljast ekki úr eftir námshæfileikum, heldur er með þessum ráðstöfunum, ef ekki er að gætt, verið að stuðla að því, að fjárhagsástæður ráði því meira en verið hefur, hver af ísl. ungmennum eigi kost á skólanámi erlendis. Það yrði til þess, að þeim nemendum, sem við erfiðust kjör búa, gæfist ekki kostur á að njóta þess ríkisframlags, sem veitt er til greiðslu námskostnaðar, vegna þess að þá brestur getu til að taka á sig stóraukningu á þeim útgjaldahluta, sem þeir verða að sjá fyrir sjálfir. Það er skylda Alþingis að koma í veg fyrir það í svo ríkum mæli sem unnt er, að fjárhagsástæður ráði því, hvaða þjóðfélagsþegnum gefist kostur á menntun erlendis. Alþingi ber að gera ráðstafanir til þess, að það verði ekki einungis þeir, sem bezta fjárhagsaðstöðu hafa, sem gefst kostur á að njóta þeirra lána og styrkja, sem veitt eru af ríkisfé til styrktar námsmönnum erlendis. Eins og horfir, verður ekki annað séð en efnahagsaðgerðir ríkisstj. muni skerða mjög hagsmuni sveitarfélaganna í landinu, og aðstaða þeirra var þó fyrir orðin mjög erfið. Verðlagshækkanirnar bitna á þeim af fullum þunga í rekstrarkostnaði samtímis því, sem tekjur íbúanna dragast saman og útsvarsálagningin verður af þeim sökum erfiðari. Það er því mjög óeðlilegt, að ríkisvaldið seilist nú inn á þá tekjustofna, sem eðlilegt er, að sveitarfélögin búi að, en till. um tólfföldun á fasteignamati til eignarskatts jafngildir að sjálfsögðu því, að fasteignir séu í ríkara mæli en áður gerðar að tekjustofni fyrir ríkissjóð. Ofan á þessar aðgerðir til óhagræðis fyrir sveitarfélögin bætist, að eftir ákvörðun menntmrn. var kennslutilhögun í skólum sett upp samkv. nýju skólakostnaðarl., en nú er því lýst yfir, að þau skuli ekki taka gildi fyrr en 1. sept. n.k. og þar mun skakka a.m.k. 15 millj. kr. á kostnaði fyrir það tímabil, sem lendir á sveitarfélögunum umfram það, sem þau höfðu ástæðu til að ætla samkv. yfirlýsingum menntmrn. Ef ekki fæst fram sú breyting við afgreiðslu fjárl. nú, að nýju skólakostnaðarl. taki gildi um næstu áramót, er a.m.k. óhjákvæmilegt að taka tillit til þessa á einhvern annan hátt til að jafna metin og gera sérstakar ráðstafanir með öðrum hætti, til þess að tryggja bætta afkomu sveitarfélaganna. Það er að vísu þrautreynt, að það er ekki til neins að flytja till. um sparnað á rekstrarliðum við afgreiðslu fjárl. En þó flyt ég sem fyrr nokkrar till., nánast sem ábendingar um nokkra liði, sem spara mætti á millj. kr. Fyrsta till. er um að fækka stórlega í lögregluliðinu á Keflavíkurflugvelli. Alþýðu manna er sagt, að nú verði hún að draga úr útgjöldum sínum og spara. Þetta er þeim, sem minnst hafa úr að spila, sagt að gera án þess að innt sé eftir því, hvort þeir geti yfirleitt nokkuð sparað. Ef almenningur getur með fyrirskipunum og þvingunarráðstöfunum frá Alþ. dregið úr neyzlu sinni, ætti ríkinu ekki að vera vandara um að spara. Fjárlagafrv. sýnir þess ekki merki. Aukning á kostnaði við skattstofur virðist t.d. óstöðvandi með öllu. Gert er ráð fyrir, að kostnaðurinn hækki um einar litlar 10 millj. á næsta ári eða um nálega 30%. Hann hefur nú hækkað úr 8.5 millj. 1963 í um 45.5 millj. 1968 eða um 440%. Væri ekki hægt að afla nokkurra millj. kr. upp í þennan óviðráðanlega kostnaðarauka með því að fækka í ríkislögreglunni á Keflavíkurflugvelli í staðinn? Er nokkur ástæða til þess að ausa millj. kr. í gæzlu á því herliði, sem okkur er sagt, að hafi það eitt hlutverk að gæta okkar? Næstu till. miða að því, að þrjú sendiráð á Norðurlöndum verði sameinuð í eitt og sparaðar með því 5.3 millj. kr. á næsta ári, en sá sparnaður yrði að sjálfsögðu meiri, eftir að skipulagsbreytingin væri að fullu komin til framkvæmda. Ég hef áður haldið því fram og ítreka það nú, að ef við teljum okkur hafa efni á að státa af svo mörgum sendiráðum, væri viturlegra að láta eitt duga á Norðurlöndum, en sinna þess í stað betur öðrum hlutum heims, þar sem við eigum mikilla viðskiptahagsmuna að gæta. Í aths. með núgildandi fjárlögum sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og málum er nú háttað, er grundvöllur fjárveitinga að jafnaði rekstur tiltekinna stofnana, sem hafa tilgreindan fjölda starfsmanna. Kostnaður við rekstur stofnunarinnar er síðan áætlaður eftir tilkostnaði eða fjárveitingum síðustu ára með álagi fyrir tilkostnaðarhækkun. Tilvera stofnunarinnar sem skipulagseiningar skyggir þannig á eða dregur athyglina frá þeim verkefnum, sem þessi skipulagseining á að afkasta. Hið rökrétta undirstöðuatriði ríkisrekstrarins hlýtur að vera það safn verkefna, sem unnið er að, en ekki þær skipulagseiningar, sem upp hafa verið settar til að sinna þessum verkefnum. Ekki verður nú séð, að á þessu hafi orðið nokkur breyting, og ég veit naumast, við hvað þessi orð úr aths. með fjárlagafrv. í fyrra gætu fremur átt en sendiráðin á Norðurlöndum. Það er svo sannarlega um það að ræða, að tilvera stofnunarinnar eða þessara stofnana ræður fjárveitingunum, en ekki hin raunverulegu viðfangsefni. Það er ekki einu sinni svo, að bruðlið með fé almennings í sambandi við sendiráð erlendis sé í svipuðum mæli og í fyrra, heldur stóreykst nú fjárausturinn á sama tíma og krafizt er af almenningi, sem borgar brúsann, að hann herði sultarólina. Nú er sett á stofn sendinefnd í Belgíu, svo að við slitnum ekki úr tengslum við Grikki og Portúgala og aðrar lýðræðishetjur í Atlantshafsbandalaginu, sem hrakizt hafa með starfsemi sína frá Frakklandi. Þessi sendinefnd á að kosta þjóðina 5.1 millj. Ég legg til á þskj. 126, að þessi útgjöld verði spöruð, svo og þær nærri 404 þús. kr., sem ætlað er að verja til þingmannasambands Nato, enda held ég, að flestum þyki óþarft, að almenningur á Íslandi borgi stærstu herveldum heims stórfúlgur fyrir það að leggja þeim til sjálfan heila þessara þingmannasamtaka. Nær væri, að við hefðum tekjur af slíkum útflutningi. Fleiri brtt. hef ég ekki séð ástæðu til að flytja við 2. umr. þessa máls, einkum með tilliti til þess, hversu afgreiðslu frv. er í rauninni skammt komið, þegar 2. umr. lýkur. Fyrir 3. umr. ættu málin að liggja ljósar fyrir, og þá gefst tækifæri til frekari tillöguflutnings eftir því, sem þörf verður þá á. Á undanförnum árum hafa heyrzt sífellt háværari staðhæfingar um, að störf Alþingis séu í auknum mæli að færast í það horf, að þingið sé afgreiðslustofnun, það sé í vaxandi mæli hlutverk alþm. að samþykkja það, sem fyrir þá er lagt. Þeir eigi sífellt minni kost á að fjalla um málin á frumstigi og móta þau á umræðustigi. Þeirra hlutverk sé að verða það eitt að taka hina formlegu ákvörðun á lokastigi málanna. Þessar staðhæfingar styðjast vissulega við rök, þótt deila megi um, í hve ríkum mæli Alþingi sé orðið einber afgreiðslustofnun og hafa verði í huga, að við almenningi blasa ekki störf innan þingflokka og nefnda. Hitt dylst engum, sem til þekkir, að stærstu till. í efnahagsmálum leggja aðilar utan þings í grundvallaratriðum fullmótaðar fyrir alþm. og því er að jafnaði fyrirfram slegið föstu, hvernig þær skulu afgreiddar, þótt svo að við umr. kæmi fram, að rök stæðu til að breyta þeim. Svo rammt kveður að þessu, að ég hef heyrt stjórnarþm. halda því fram, að þeir menn, sem mestu ráða innan stjórnarflokkanna, séu í rauninni fangar efnahagssérfræðinga sinna og beinar afgreiðsluvélar. Þegar fjvn. stendur nú hv. Alþ. skil á störfum sínum undanfarnar vikur, er full ástæða til þess að leggja á það áherzlu, að afgreiðsla fjárl. er ekki sízt því markinu brennd, sem falið er einkenna meðferð þingmála í vaxandi mæli, og á ég þá ekki einasta við það, að einstakir þm. standi í rauninni frammi fyrir till. meiri hl. fjvn. eða fjvn. allrar, þegar hún flytur sameiginlegar till., sem gerðum hlut, heldur á ég miklu fremur við hitt, að aðstaða fjvn, til þess að hafa áhrif á afgreiðslu einstakra liða fjárl. er næsta takmörkuð, svo að ekki sé meira sagt. Fjvn. kemur ekki nærri undirbúningi fjárlagafrv. Það er lagt fyrir hana fullmótað. Að líkindum er þó til þess ætlazt, að n. geti að loknum störfum milli umr. lagt fram rökstuddar staðhæfingar um einstaka liði fjárl., hvort þeir skuli standa óbreyttir frá því, sem á frv. greinir, hvort þeir eigi að hækka eða lækka og þá hve mikið. Í raun og veru hafa nm. svo til enga aðstöðu til þess varðandi fjölmarga liði. Þótt fundir n. séu æði margir, gefst ekki tími til mikils annars en fara yfir frv. lið fyrir lið, lesa þau fjölmörgu erindi, sem berast, og hlýða á þær óskir, sem einstakir embættismenn og aðrir, sem á nefndarfundi koma, hafa fram að færa um breytingar á frv. Lítill eða nánast enginn tími eða aðstaða er til þess að kanna raunverulega þörf á einstökum framlögum til stofnana, sem ekkert heyrist frá, eða meta óskir þær, sem bréflega eða munnlega eru lagðar fram. Þetta eru atriði, sem ég hygg, að hafi átt við, hver sem farið hefur með ríkisstj., en það er ekki síður ástæða til þess að gefa þeim gaum þess vegna. Þetta endurtekur sig ár eftir ár og aðstaðan er jafnan hin sama. Störf n. hefjast eftir að fjárlagafrv. hefur verið samið, prentað og útbýtt í þinginu og þeim lýkur, þegar það hefur verið samþ. Eftir það bíður n. eftir næsta skammti frá rn. eða ríkisstj. eða hvaðan það nú kemur, til þess að afgreiða hann sem snurðulausast á tilskildum tíma fyrir næstu áramót. Vel má vera, að talið sé, að bætt hafi verið úr þessum vanköntum með aðhaldi og eftirliti hagsýslustjóra, og vissulega skal ég ekki vanmeta það, að embættismanni er fengin aðstaða til þess að sinna einum þeim þætti, sem fjvn. mun ætlað að rækja, þ.e.a.s. að veita aðhald í rekstri og stuðla að aukinni hagkvæmni í starfsemi ríkisins. En þá er líka nauðsynlegt í fyrsta lagi, að sá embættismaður hafi tök á að beita sér í starfinu. Annaðhvort er að veita fullkomna aðstöðu til þess og gera síðan kröfur í samræmi við það eða bera þetta ekki við. Í öðru lagi er nauðsynlegt, að fjvn. og Alþ. sé fullkomlega kunnugt um niðurstöður Hagsýslustofnunarinnar og um till. hennar varðandi einstaka liði fjárl. Um fyrra atriðið er það að segja, að ég er ekki fullkomlega viss um, að starfsaðstaða hagsýslustjóra sé fullnægjandi. Fjárl. spanna æði víða yfir og ég tel, að þessa aðstöðu þurfi líklega að bæta. Er ég ekki þó talsmaður aukinna rekstrarútgjalda eða kannske er það einmitt þess vegna. Svo hefur tekizt til, að sá, sem tók við starfinu í upphafi, var rétt að komast inn í það, þegar harm yfirgaf embættið og tók við öðru. Þetta ræður sjálfsagt einhverju um árangurinn af þessu starfi, síðan það var stofnað og er ekkert við því að segja eða gera og sá, sem við starfinu tók og byrja verður líka á byrjuninni, er áreiðanlega engu síður til starfsins hæfur og jafnvel lízt mér, að hann geti orðið fullt eins harðhnjóskulegur við þá embættismenn, sem langgrónastir, fastheldnastir og heimaríkastir eru og hafa vanizt því, að vera meira og minna lausir við allt aðhald, en þeir munu áreiðanlega sumir hverjir sízt sækjast eftir því, að nýtilkomnum hagsýslustjóra takist að skera niður þann rekstrarkostnað, sem þeir hafa hlaðið í kringum sig á löngum starfsferli. Varðandi annað atriðið, það, að till. Hagsýslustofnunarinnar séu lagðar fyrir fjvn., ef einhverjar eru fram yfir það, sem kann að vera fólgið í þeim tölum, sem í fjárlagafrv. birtast, er það að segja, að um engar slíkar hefur fjvn. fengið að vita. Og þykist ég þó hafa hugmynd um, að þar hafi verið um að ræða till. jafnvel, sem nema tugum og þó jafnvel fremur hundruðum millj. kr. En ég ítreka það, að ég tel, að Hagsýslustofnunin gegni alls ekki hlutverki sínu og starf hennar missi að verulegu leyti marks og starfsemi hennar komi ekki að þeim notum, sem til verður að ætlast, ef athafnir þessarar stofnunar og till. eru ekki lagðar fyrir fjvn. a.m.k. Það verður að vera ljóst, hvaða ákvarðanir um rekstur og rekstrarkostnað einstakra stofnana eru teknar samkv. till. Hagsýslustofnunarinnar og hverjar kunna að verða gerðar gegn vilja hennar. Til þess að Hagsýslustofnunin verði ekki einungis handhægt skálkaskjól þeirrar ríkisstj. og þess fjmrh., sem við völd er hverju sinni, þarf fjvn. öll og Alþ. að vita, hverjar eru till. stofnunarinnar við samningu fjárl. og það verður að liggja fyrir, að hve miklu leyti þær hafa verið teknar til greina. Þær breytingar, sem gerðar hafa verið á uppsetningu fjárlagafrv. í þá átt, að samfelldari og skýrari mynd fáist af ríkisrekstrinum, ættu að vera til þess fallnar að auðvelda fjvn. störfin, ef fyrir hendi væru einhverjar forsendur fyrir því, að n. og síðar Alþ. gæti á raunhæfan hátt og raunverulega notað þessar upplýsingar til þess að taka sjálfstæðar ákvarðanir af eigin rammleik. Nauðsynlegustu forsendur fyrir því eru sjaldnast fyrir hendi, og þar gengur að segja má eitt yfir alla, stjórnarsinna sem stjórnarandstæðinga. Það væri hægt að nefna ýmis dæmi um það, hvernig hlutverk fjvn. er í verulegum mæli það að handlanga fjárlagafrv. frá viðkomandi rn. til 2, og 3. umr. hér í þessum sal, og er einskis spurð, þegar ákvarðanirnar eru raunverulega teknar. Ég skal rekja hérna lítillega eitt þeirra. Starfsemi bæjarfógetans í Hafnarfirði og sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu hefur um langt skeið verið í algerlega ófullnægjandi húsnæði og þá ekki sízt lögregluliðið í Hafnarfirði. Lengi hefur því blasað við, að ráðstafanir til úrbóta væru óhjákvæmilegar. Hér er ekki um að ræða tímabundna starfsemi, heldur varanlega og vaxandi með örri fólksfjölgun í umdæminu. Hvert mannsbarn hefur því sjálfsagt búizt við því, að ætlunin væri að leysa þetta mál með byggingu eigin húsnæðis ríkisins, ekki sízt þegar haft er í huga, að ríkisvaldið lét sig ekki muna um að kaupa 41/2 millj. kr. íbúðarhús handa sýslumanninum, svo sem frægt varð á sínum tíma. Með tilliti til hlutverks fjvn. og þess starfs, sem henni er ætlað að vinna, mætti ætla, að þar hefði verið rætt um það, hvort hagkvæmara væri fyrir ríkið að leigja um næstu framtíð húsnæði fyrir þessa starfsemi eða sjá um, að hún yrði áfram sem hingað til í eigin húsnæði, sem ríkið sjálft yrði þá að byggja eða kaupa. En þrátt fyrir allar endurbætur á formi fjárl., sem m.a. eru gerðar til þess, eins og segir í aths. með fjárlagafrv., að auka upplýsingaflæði innan ríkisrekstrarins og gera það virkara, eru starfshættirnir þeir ag upplýsingaflæðið ekki örara en svo, að slíkt mál kemur ekki til kasta n. fyrr en aðrir hafa tekið endanlega ákvörðun með undirskrifuðum leigusamningi við einstakling, sem byggir stórhýsi, sem bæjarfógetaembættið fyllir að verulegu leyti. Ef sérstaklega er spurt, hvað felist í fjárhæðum, sem standa með stöfunum 1330–4050 í fjárlagafrv., kemur í ljós, að háar tölur á þessum liðum stafa af þessari ákvörðun, sem með leigusamningnum var tekin. Og ef enginn spyr, mun fjvn. og alþm. vera ætlað að vita fyrst um ákvörðunina, þegar flutningur embættisins verður auglýstur í daghlöðum eftir áramótin. Svona hljóðlega geta vel smurðar vélar gengið. Um það hefur aldrei verið spurt og verður ekki spurt úr þessu, hvort hv. alþm., sem enn þá er þó ætlað að afgreiða fjárl., kynnu að hafa þá skoðun, að heppilegri fjárhagsráðstöfun væri að verja fé til að tryggja, að embættið gæti verið í eigin húsnæði hér eftir sem hingað til, og þeir kynnu jafnvel að ætla, að ríkisvaldið hefði aðstöðu til lánsfjáröflunar í því skyni til jafns við einstakling, sem tekur að sér að hýsa embættið og leigja því 600 fermetra gólfflöt fyrir líklega 100 kr. fermetrann á mánuði eða 60 þús. kr. mánaðarleigu. Annað dæmi mætti nefna um það, hverjir ákveða fjárveitingarnar. Aðilar komu til fjvn. til að sækja um styrk til starfsemi sinnar. Jafnhliða þeirri starfsemi leigja þeir viðamiklu ríkisembætti húsnæði. Það kom til tals, að byggingarkostnaður hefði orðið æði mikill og sérstaklega tilnefndu þeir, að innréttingakostnaður vegna ríkisembættisins hefði orðið mikill og sögðu: „Það var heimtað, að allt væri innréttað með harðviði, ekki að tala um annað.“ Hver heimtaði það? Naumast Hagsýslustofnunin. E.t.v. viðkomandi rn. A.m.k. var það ekki fjvn. eða Alþ. En nú og næstu árin standa þeir aðilar frammi fyrir húsnæðiskostnaði embættisins, sem markast af þessari kröfu sem gerðum hlut og án þess að hafa nokkru sinni haft aðstöðu til að leggja annað til málanna en veita formlegt samþykki fyrir árlegum fjárveitingum til þess að borga brúsann. Ef til þess er ætlazt, að fjvn. og Alþ. veiti aðhald og gæti hófs í rekstrarútgjöldum, verður að koma til þeirra kasta, áður en aðrir aðilar hafa slegið útgjöldunum föstum, ekki aðeins fyrir eitt ár, heldur um árabil. Varðandi hina nýju uppsetningu fjárlaga vil ég aðeins taka það fram, að ég tel, að í ýmsum tilvikum veiti hún betri sundurliðun á rekstri ríkisins. T.d. eru, svo ég haldi mig við það dæmi, sem ég var að rekja, hin ýmsu bæjarfógeta- og sýslumannsembætti skráð hvert fyrir sig. Á hinn bóginn er sundurliðunin nú knappari annars staðar, og má þar benda á starfsemi jarðhitadeildar, sem nú er svo til algjörlega felld inn í rekstur Orkustofnunar. Fjárfestingarútgjöldum, sem eru á 20. gr. fjárlaga, er nú deilt niður á hlutaðeigandi stofnanir og koma þar fram sem gjaldfærður stofnkostnaður. Þetta gefur betri mynd af rekstri hinna einstöku stofnana, hins vegar gefur slík uppsetning ekki jafngóða heildarmynd af fjárfestingu allra stofnananna og að því leyti sé ég eftir 20. gr., en úr þessu mætti að sjálfsögðu bæta með því að birta slíkan lista í sérstöku yfirliti til glöggvunar. Það er þó höfuðatriði í mínum augum, að endurbætur á uppsetningu fjárlaga og almennt aukin sundurliðun og skýrari heildarmynd tryggir ekki eitt sér, að það sé Alþ., sem í raun og veru taki ákvarðanirnar. Eftir sem áður er næsta bágborin aðstaða þm., fjvn.- manna sem annarra, til þess að vega og meta kröfur og þarfir einstakra stofnana, einstaklinga og samtaka, og taka síðan sjálfir ákvarðanirnar. Á því hefur engin breyting orðið. Hin nýja uppsetning fjárlaga breytir þar engu um, ef ekkert annað kemur til. Herra forseti. Þær efnahagsaðgerðir, sem ríkisstj.-flokkarnir hafa nú gripið til, annars vegar þær álögur á almenning, sem felast í ráðstöfunum þeim, sem fylgdu fjárlagafrv., og síðan stórfelld gengislækkun, marka það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Þetta frv. er fyrsta fjárlagafrv. eftir alþingiskosningar og ber þess greinilega merki, eins og ég hef áður sagt. Allar þessar ráðstafanir tryggja það eð sjálfsögðu rækilega, að endar nást saman á fjárlögunum. Allt er hins vegar í óvissu um, hver bót framleiðsluatvinnuvegunum verður að þeim, vegna þess að þær valda nýju steypiflóði verðhækkana í þjóðfélaginu. Það hefur komið fram, að hagur útgerðarinnar eigi fyrst og fremst að felast í kjaraskerðingu hjá sjómönnum, og hv. 10. landsk. þm., form. Landssambands ísl. útvegsmanna, hefur lýst því yfir, að vegna efnahagsráðstafananna sé grundvöllur hlutaskiptanna brostinn, þ.e.a.s., kjarasamningar verða að breytast, sjómönnum í óhag. Flestum útgerðarmönnum munu þó ljós þau sannindi, að þeir geta ekki byggt rekstrargrundvöll útgerðarinnar á kjaraskerðingu sjómanna. Kjaraskerðing sjómanna á yfirstandandi ári er þegar orðin svo alvarleg, að á hana er ekki bætandi, og sízt mun það bæta hag útgerðarinnar, að svo verði gert. Það mun vera algengara en margur hyggur, að sjómenn hafi, það sem af er árinu, sem nú er að ljúka, ekki gert öllu meira en að vinna fyrir sköttunum, sem á þá voru lagðir í vor. Sjómenn munu því almennt ekki eiga þess nokkurn kost að fá útsvör sín, sem álögð eru á þessu ári, dregin frá skattskyldum tekjum við álagningu á næsta ári, ef Alþ. gerir ekki sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja þeim, sem fyrir svo verulegri tekjulækkun hafa orðið, þann rétt, þrátt fyrir ákvæði núgildandi laga um, að útsvör skuli hafa verið að fullu greidd fyrir áramót til þess að þau megi koma til frádráttar. Það eitt mun út af fyrir sig valda sjómönnum stórkostlegu fjárhagstjóni, ofan á allt annað. Ég tel óhjákvæmilegt, að Alþ. geri einhverjar þær ráðstafanir, sem komið gætu til móts við sjómenn í þessu sérstaka vandamáli, t.d. að þeir, sem hafa orðið fyrir 20 eða 25% tekjurýrnun eða meira, fái ekki stórum hærri skatta á næsta ári vegna þess eins, að þeim hafi ekki tekizt að greiða skatta að fullu nú fyrir áramót. Þegar þessar aðstæður sjómanna eru hafðar í huga, er fráleitara en nokkru sinni fyrr að halda því fram, að það séu hagsmunir útgerðarinnar, að launakjör sjómanna séu skert. Blómlegan hag útgerðar er ekki hægt að byggja á lágu kaupi sjómanna. Útgerðin þarf þvert á móti að búa við rekstrargrundvöll, sem gerir henni fært að borga sjómönnum svo rífleg laun, að sjómennska verði eftirsótt starf. Það er t.d. þeim ljóst, sem til þess þekkja, að á næstu vertíð fari bátaflotinn líklega að stunda veiðar með línu meira en verið hefur, vegna þess hversu horfir með sölu skreiðar. Ein ástæðan til þess, að treglega hefur gengið að koma bátum á línuveiðar er sú, að þær veiðar hafa ekki gefið sjómönnum nægan hlut. Er líklegt að úr þessu verði bætt með skerðingu á kjörum sjómanna? Ég held ekki. Og ég er þeirrar skoðunar, að kjaraskerðing þeirra, sem framleiðslustörfin vinna, sé ekki lausn á neinu vandamáli þjóðarinnar. Ef hæstv. ríkisstj, er hins vegar þeirrar skoðunar, eins og ráðstafanir hennar sýna, þá er það aðeins vottur þess, að á undanförnum árum hefur hún ýmsu gleymt, en ekkert lært. Sú ákvörðun ríkisstj. að afnema úr lögum vísitölubætur á laun, um leið og nýju verðhækkunarflóði er steypt yfir launafólk, staðfestir, að sú sé einmitt raunin. Hæstv. ríkisstj. hefur ýmsu gleymt, en ekkert lært, m.a. ekki það, að það er einber óskhyggja, að ríkisstj., jafnvel þótt hún styðjist við meirihlutavald á Alþ., takist að knýja fram afnám grundvallarréttinda, sem verkalýðshreyfingin er einhuga um að verja. Kjaraskerðing hjá launafólki er ekki lausn á neinu vandamáli þjóðarinnar. En meðan hæstv. ríkisstj. slær skjaldborg um þær grundvallarmeinsemdir, sem felast í algjöru stjórnleysi í fjárfestingar-, innflutnings- og verzllunarmálum, afmáir hún ekki afleiðingarnar, sem birtast í óviðráðanlegri verðbólguþróun, sem kallar á sífellt ný neyðarúrræði, gengislækkanir og skattahækkanir, sem magna enn vandann.



Herra forseti. Enda þótt vissulega væri ástæða til að ræða hér nokkuð almennt um fjármálastefnu hæstv. ríkisstj. og það fjárlagafrv. almennt, sem er sýnishorn þeirrar stefnu, þá hef ég nú ekki hugsað mér að gera það. Það hefur einnig þegar verið gert allrækilega af þeim fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna í fjvn., sem hér hafa talað í dag. Auk þess, þá er það nú svo, að fyrir okkur þm., sem ekki höfum átt sæti í fjvn., er það óvenjulega örðugt að gera sér grein fyrir þessu fjárlagafrv., þar sem það kemur nú, tæplega hálfkarað til 2. umr. á Alþ. Til þess, að svo er, liggja að vísu orsakir, sem öllum eru kunnar, þ.e.a.s. að endurskoða þurfti fjárlagafrv. vegna þeirrar röskunar, sem varð í sambandi við gengisfellinguna, en þó verð ég að lýsa yfir furðu minni á því, að frv. skuli tekið til 2. umr., þegar endurskoðun þess er ekki lengra á veg komið heldur en raun ber vitni. Það var vissulega mikið vafamál, hvort rétt var og raunar forsvaranlegt gagnvart Alþ. að kasta fjárlagafrv. þannig fram fyrir þingið, hálfköruðu, eins og ég segi, og svo stórlega götóttu eins og raun ber vitni. Ég tel, að undir þeim kringumstæðum, sem nú voru fyrir hendi, þar sem endursemja þurfti í rauninni fjárlagafrv., hafi vissulega verið eðlilegra að bíða ögn eftir því, að þeirri endurskoðun væri lokið. En þetta er nú gerður hlutur og tjáir ekki öllu frekar um að tala, og skal ég því ekki hafa fleiri orð um það. Hv. 6. landsk. þm., sem talaði hér síðdegis í dag, gerði m.a. að umræðuefni, hvernig íslenzkir námsmenn, og þá sérstaklega þeir íslenzkir námsmenn, sem eru við nám erlendis, verða heiftarlega fyrir barðinu á gengisfellingunni og hversu lítil úrbót þeim er ætluð samkv. till. meiri hl. fjvn. Gengisfellingin, sem framkvæmd var í nóvembermánuði, kemur vissulega illa við marga, það er enginn efi á því, en þó mun hún snerta fáa hópa í þessu þjóðfélagi eins illa og íslenzka námsmenn, sem hafa lagt alla sína fjármuni, og gjarna fjármuni sinna vandamanna, í það að afla sér þekkingar erlendis, nota til þess allt sitt aflafé og allt það fé, í mörgum tilfellum, sem vandamenn þeirra geta aflað. Stuðningur ríkisvaldsins við þessa menn, þennan hóp myndarlegra ungra manna, sem eru að sækja þekkingu, nauðsynlega þjóðfélaginu, til annarra landa, hann hefur á liðnum tímum verið allt of lítill og óeðlilega lítill, en ég vil segja, að nú eftir gengisfellinguna er smánarlega illa að þeim búið af hálfu hins opinbera. Hv. form. fjvn. sagði í ræðu sinni hér í dag, að meiri hl. n. leggi til, að námsstyrkir og námslán hækki sem gengislækkuninni nemur. Ég hygg, að hann hafi orðað þetta á þá leið, sem ég greindi nú. Þetta er vægast sagt mjög ónákvæmt orðalag og verður auðveldlega misskilið. Það mun liggja að baki þessum orðum, að meiri hl. fjvn. ætlast til, að námsmenn fái þau auknu útgjöld, sem leiðir af gengisfellingunni, bætt, að því er varðar þann hluta námskostnaðar, sem hið opinbera hefur staðið straum af. Mér sýnist nú í fljótu bragði, að það hangi nú ekki einu sinni í því samkv. till. meiri hl., að þessi hluti námskostnaðar sé að fullu bættur, en þó svo væri, verða námsmenn vitanlega fyrir gífurlega miklum skakkaföllum af gengisfellingunni, þar sem hluti hins opinbera í námskostnaði er sannanlega ekki meiri heldur en þriðjungur námskostnaðar að meðaltali. Og það er aðeins þessi þriðji hluti, sá hluti, sem tekar til hins opinbera stuðnings, sem ætlað er að bæta mönnum upp með hækkuðu framlagi á fjárlögum, og þó varla það. Þá er þess að gæta, að þessi stuðningur ríkisvaldsins er að mestu leyti fólginn í lánum, sem menn verða að endurgreiða, og verður að sjálfsögðu að taka tillit til þess, að menn hleypa sér í stórum meiri skuldir eftir en áður, vegna þessara aðgerða, og þeim er það að mjög litlu leyti upp bætt, þó að þeir fái þarna lítils háttar meiri lán frá hinu opinbera. Minni hl. fjvn. flytur á þskj. 125 till. um nokkra hækkun á þessum lið umfram það, sem meiri hl. leggur til, eða um 7,5 millj. kr. Þetta tel ég að vísu of lítið, þessa hækkun, mikils til of litla, en þó væri vissulega veruleg bót að henni fyrir námsmenn, en það væri líka algert lágmark að mínum dómi, að Alþ. samþykkti þá hækkun. Ég verð að segja, að það eru óneitanlega kaldar kveðjur, sem ríkisstj. sendir þeim ísl. námsmönnum erlendis, sem nú verða að taka á sig, að því er mér virðist, 18–20 millj. kr. aukin útgjöld. Það eru heldur kaldar kveðjur, ef hún ætlar ekki að gera annað og meira til þess að bæta þeim þetta upp en að sletta í þá 3–4 millj. af þessari upphæð. Ég verða að átelja þetta mjög harðlega og lýsa því yfir, að ég tel þetta algerlega óforsvaranleg vinnubrögð. Ég óttast það, að slík meðferð í sambandi við ísl. námsmenn hljóti að hafa mjög óheppileg þjóðfélagsleg áhrif fyrir utan þau margvíslegu áföll og skakkaföll, sem ungir efnismenn verða fyrir, ef þeir standa nú frammi fyrir því, sem allar líkur eru til um ýmsa þeirra, að þeir verði hreinlega að hætta námi. Ég vil skora á hæstv. ríkisstj. og þá alveg sérstaklega á hæstv. fjmrh., sem hér er staddur á þingfundi, að endurskoða þetta mál. Hér er ekki um stórkostlegt fjárhagsatriði að ræða fyrir ríkissjóð, hér er aðallega um að ræða aukið lánsfé. Það hefur verið í því formi og er í sjálfu sér ekki mikið við því að segja, þegar láu eru veitt með mjög hagstæðum kjörum, en þetta er stórkostlegt atriði fyrir þá einstaklinga, sem þarna eiga hlut að máli, og það er mjög mikið atriði fyrir þjóðarheildina, að efnilegir námsmenn þurfi ekki að hætta námi eða verða fyrir verulegum truflunum í námi, sakir fjárskorts. Ég mun nú snúa mér að þeim brtt. við fjárlagafrv., sem ég flyt á þskj. 127 ásamt hv. 6. þm. Reykv. Þessar brtt. eru fjórar og þær snerta eingöngu mennta- og menningarmál. Ég vil fyrst lýsa því yfir, að ég hafði vissulega tilhneigingu til þess að flytja miklu fleiri brtt. við marga þá liði fjárlaga, sem veita fé til menningarmála og vísindamála, því að það er nú svo, eins og löngum raunar áður, að þar virðist helzt vera um einhverja sparnaðarviðleitni að ræða, og þá mundi ég segja, að í ýmsum tilfellum væri það þá þar, sem einna sízt skyldi. En ég hef nú látið við það sitja, og við flm. þessara till. hér, að flytja 4 brtt. einvörðungu. Það er þá í fyrsta lagi nokkur hækkun á framlagi til Landsbókasafns til bókakaupa og bókbands. Það verður að segja þá sögu eins og hún er, að þetta helzta þjóðbókasafn okkar hefur mjög lengi og raunar lengst af staðið svo að segja í svelti, að því er varðar fjárveitingar til bókakaupa, fjárveitingar til eðlilegrar aukningar og endurnýjunar safnsins. Safnið hefur að vísu vaxið töluvert, einkum vegna þess, að það fær ókeypis l. samkv. nokkur eintök af öllum íslenzkum bókum, sem út eru gefnar, og jafnframt hefur það alltaf öðru hvoru og raunar flest árin fengið ýmsar bókagjafir frá öðrum löndum og fengið einnig töluvert af bókum í bókaskiptum fyrir þær íslenzkar bækur, sem útgefendur hafa látið því í té, og þannig getað haft skipti við erlenda aðila. Og löngum var það í rauninni svo, að þetta voru einu möguleikar Landsbókasafnsins til þess að efla bókakost sinn. Árum, ef ekki áratugum saman, voru þeir fjármunir, sem varið var til bókakaupa og bókbands, svo naumt skammtaðir, að þeir dugðu sum árin ekki nema fyrir bókbandinu og jafnvel einstaka ár tæplega það. Það skal viðurkennt, að lítils háttar hefur verið úr þessu bætt mína allra síðustu árin, þannig að framlagið til Landsbókasafns til bókakaupa og bókbands dugar nú eitthvað meira en til þess að binda bækurnar inn, það er hægt að kaupa eitthvert lítilræði, en hér er þó enn allt of og algerlega óeðlilega smátt skammtað. Í sambandi við þennan lið flytjum við till. um það, að í stað 1.3 millj. verði liðurinn hækkaður í 3 millj. kr., og mætti það raunar ekki öllu minna vera. 2. brtt. okkar er í sambandi við Listasafn ríkisins, þ.e.a.s. í sambandi við byggingarsjóð Listasafnsins. Það er gamall draumur þeirra, sem áhuga hafa á listum, og raunar vil ég segja þjóðarinnar allrar, að hér rísi upp myndarlegt listasafn, sem geti hýst svo og svo mikið af þeim listaverkum, sem þjóðin hefur eignazt og kemur til með að eignast á komandi árum. Það hefur lengi verið veitt nokkurt fjármagn til kaupa á listaverkum, að vísu lítið lengst af og raunar alltaf, en þó hefur tekizt að kaupa fyrir þá fjármuni töluvert mikið af listaverkum frá ýmsum tímum og frá flestum listamönnum okkar, sem hafa getið sér nokkurt teljandi orð, og Listasafnið á nú þegar allstórt safn listaverka. Það hefur orðið að búa við erfiða aðstöðu, að því er húsnæði snertir. Það er í leiguhúsnæði, eins og kunnugt er, í Þjóðminjasafni, og þar er ekki hægt að sýna nema örlítið brot af þeim listaverkum, sem Listasafnið hefur þegar eignazt, og nánast engin tök á því, eða a.m.k. mjög erfitt um vik að hafa þar að staðaldri sérsýningar, eins og eðlilegt væri, að listasafn hefði, a.m.k. öðru hvoru. Fyrir einum 15 árum viðurkenndi Alþingi nauðsyn þess, að byggt skyldi yfir Listasafnið, viðurkenndi það með því að stofna byggingarsjóð Listasafns ríkisins með fjárframlagi, sem ég hygg, að þá hafi numið 300 þús. kr., og 300 þús. kr. voru síðan veittar til þessa byggingarsjóðs í nokkur ár, og síðan á einhverju tímabili. Þegar ríkisstj. vildi fara að bæta hag þessa byggingarsjóðs, mun þessi upphæð hafa verið hækkuð upp í 400 þús. kr. á ári og við það hefur setið síðan. Ég er ekki viss um, hvort ég man það rétt, að það séu 15 eða 16 ár síðan þessi byggingarsjóður var stofnaður. Ég hygg, að í honum séu núna svo sem kannske 5 eða á 6. millj. kr., en ég efast stórlega um, að hann sé öllu betur undir það búinn að sinna hlutverki sínu í dag, þó að hann eigi eins og 5–6 milljónir kr., en hann var fyrir svona 12–13 árum, eftir að þriggja ára fjárframlag var þar komið, eins og 900 þús. kr. Til þess að sýna lit á því a.m.k., að Alþingi skilji nauðsyn þess, að byggt verði yfir listaverk þjóðarinnar, leyfum við okkur að gera þá brtt. við þennan lið, að í staðinn fyrir 400 þús. kr. til byggingarsjóðs Listasafns komi 5 millj. 3. brtt. okkar er við liðinn listamannalaun. Ég skal nú ekki að þessu sinni fara um það mál ýkja mörgum orðum. Ég hef gert það alloft, og raunar flest þau ár, sem ég hef setið hér á þingi, og reynt, eftir minni getu, að færa rök að því, að Alþingi beri að styrkja listamenn bæði myndarlegar heldur en það hefur gert, og þó sérstaklega á þann veg, að það komi að betri notum - komi bæði listamönnunum sjálfum og þjóðfélaginu að betri og meiri notum en þær fjárveitingar hafa oft og tíðum komið, sem hafa þó verið veittar og jafnan af mjög skornum skammti. Á síðasta Alþingi voru loksins sett l. um úthlutun listamannalauna, en slík úthlutun hafði þá farið fram árum saman, án þess að þar um gilti nein löggjöf. Ég gerði í fyrra ýmsar aths. við þessa löggjöf og tel hana engan veginn fullnægjandi, en lít þó svo á, að svo framarlega sem heildarupphæðin til listamanna yrði hækkuð allverulega, mætti að sinni una við þessa löggjöf, og þá væri hún e.t.v. betri heldur en ekki neitt. Aðalatriðið er að sjálfsögðu, að um sé að ræða það stóra heildarupphæð, að hún komi að einhverju verulegu gagni. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á eitt atriði, sem fram kom í grg. hæstv. ríkisstj. fyrir frv. um listamannalaun í fyrra og ég hygg, að einnig hafi komið fram í ræðu hæstv. menntmrh. fyrir því frv. Þar var að því vikið, að ætlunin væri, auk hinna almennu listamannalauna, sem þá voru mjög lítið hækkuð, stóðu hér um bil í stað, væri ætlun ríkisstj. að verða við þeim óskum og kröfum, sem fram höfðu komið um að veita fljótlega nokkurt fé til svo nefndra starfsstyrkja listamönnum til handa. En á það hafði verið bent af ýmsum, að æskilegt væri, að nokkurt fjármagn yrði veitt til slíkra starfsstyrkja, sem úthlutað væri ekki ósvipað og á sér stað um styrki úr vísindasjóði. Slíkt fjármagn ætti að geta komið að verulegum notum. Þá er við það átt, að listamenn, sem þegar hafa sýnt getu sína, eða a.m.k. sýnt, að þeir eru listamannsefni, fái tækifæri til þess að vinna tiltekinn tíma, 2–3 ár, skyldi maður segja, að ákveðnum verkefnum og styrkir til þeirra miðist við það, að þeir geti skilað tilteknum verkefnum á tilteknum tíma. Ég kannast ekki við það, að þetta fyrirheit, sem ég vil kalla svo, í grg. frv. um listamannalaun og í ræðu hæstv. menntmrh., hafi verið efnt eða nokkrir tilburðir séu uppi enn sem komið er af hálfu hæstv. ríkisstj. að verða við þessu. Við flm. teljum m.a. með tilliti til þessa, að eðlilegt væri, að Alþ. hækkaði nú allmyndarlega þessa upphæð til listamanna, og að hluti af þeirri hækkun gæti þá farið til þeirra starfsstyrkja, sem hæstv. núv. ríkisstj. er í rauninni búin að gefa fyrirheit um, en ekki hefur enn komið annað heldur en fyrirheitið. Við leggjum til, að upphæðin verði nokkurn veginn tvöfölduð eða í staðinn fyrir 4 millj. 80 þús. kr. komi 8 millj. kr. Þá erum við með till. um einn nýjan lið. Það er til listkynningar um landið samkv. ákvörðun menntamálaráðs, 1 millj. kr. Um þetta tel ég ekki þörf á að fara ýkja mörgum orðum. Það hefur verið allmjög um það rætt hér á Alþ., hversu miklir erfiðleikar eru víða í fámenninu, að því er varðar að halda uppi góðri og fjölþættri menningarstarfsemi. Það hefur verið rætt um þau félagsheimili, sem komið hefur verið upp víðs vegar um land fyrir ærið fé, og þau megi vissulega nota miklu betur í því skyni, sem í rauninni var tilgangurinn, til menningarauka. En það verði þó naumast gert nema með skipulegu átaki, þar sem hið opinbera kæmi að verulegu leyti til móts við áhugamenn heima í héruðum. Það hefur fyrir nokkrum árum verið gerð tilraun til þess að flytja góða list um landið. Það var gert að frumkvæði menntamálaráðs og ríkisútvarpsins fyrir fáeinum árum. Og mér er kunnugt um það, að þessi tilraun tókst að mörgu leyti mjög vel. Það var verulegur áhugi víða í héruðum fyrir þessu framtaki og það var ekki svo ýkja mikill kostnaður, sem þessari starfsemi var samfara. Ég tel, að með 1 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði væri hægt að hefjast allmyndarlega handa um slíka starfsemi sem þessa. Og ég tel, að þar gæti verið um að ræða tvenns konar starfsemi, annars vegar, að sá aðili, þ.e. menntamálaráð, sem við bendum á í þessu sambandi, sá aðili, sem hefði með þessi mál að gera af hálfu hins opinbera, beitti sér sjálfur fyrir ferðalögum góðra listamanna um ákveðna landshluta til skiptis, en jafnframt og ekki síður væri hann til taks og menn vissu af því heima í héruðum, að þarna væri um að ræða aðila, sem hefði það verkefni að styrkja þessa starfsemi og hann væri til taks, ef áhugamenn heima í héruðunum vildu leggja eitthvað töluvert á sig til þess að koma upp menningarlegri starfsemi, til þess að fá heimsókn góðra listamanna, til þess að fá sinfóníuhljómsveit, til þess að fá gott leikrit sýnt og þar fram eftir götunum, - þá væri til aðili, sem vildi styrkja þetta og gæti gert það að einhverju marki. Hér er ekki farið fram á mikið, en við teljum, að tiltölulega lítil upphæð eins og 1 millj. kr. gæti gert þarna mjög verulegt gagn, a.m.k. sem byrjunarframlag af hálfu hins opinbera til þessarar starfsemi, sem svo mikil þörf er á. Loks erum við hér með litla till. um hækkun á lið, sem heitir „til vísinda- og fræðimanna.“ Hér er bæði um að ræða ýmsa alþýðlega fræðimenn sem hafa stundað sín fræði margir hverjir um langan aldur og ýmsir með góðum og mjög virðingarverðum árangri, en hér er jafnframt um að ræða ýmsa af okkar ágætu náttúrufræðingum, sem leggja oft töluvert í kostnað á sumrin við að ferðast um landið til þess að sinna ýmsum rannsóknum, sem eru e.t.v. í mörgum tilfellum utan við þeirra beina starfssvið, þ.e. áhugastarf oft og tíðum og hefur í mörgum tilfellum gefið mjög góða raun. Það er æskilegt að geta styrkt þessa menn, að geta greitt einhvern verulegan hluta af ferðakostnaði þeirra, þó að ekki væri nú annað, og það hefur verið reynt að verða að einhverju leyti við því af þeirri litlu upphæð, sem menntamálaráð hefur haft til ráðstöfunar til styrktar vísinda- og fræðimönnum. En sú upphæð, 380 þús. kr., hrekkur vitanlega skammt, þegar um allmarga og hæfa menn er að ræða, sem sækja um þennan styrk. Við leggjum til, að þessi upphæð hækki í 1 millj. Það eru eins og ég sagði áðan vissulega mörg fleiri atriði á sviði mennta og vísinda, sem þyrfti að styrkja og efla miklu meira en gert er, en það eru nú ekki fluttar um það till. hér á þessu þskj. að þessu sinni, og í rauninni verð ég að ljúka þessum orðum með því, að ég tel, að hér sé ákaflega vægilega í sakir farið og ekki farið fram á mikið. Hér er aðeins um að ræða 11–12 millj. kr. til ýmissa mjög nauðsynlegra stofnana og fyrirtækja, sem margar hverjar standa undir ekki óverulegum hluta af okkar menningarmálum, og það gæti vissulega orðið þjóðmenningu okkar að töluverðu liði og þessi aðstoð komið að miklu meiri notum heldur en mörg sú fjárveitingin, sem Alþingi veitir fé til alveg umyrða- og eftirtölulaust.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 129 brtt. ásamt hv. 2. landsk. þm. Till. fjallar um það, að fjárframlög ríkisins til borgarsjúkrahúss Reykjavíkur verði aukin um 10 millj. Í fjárlagafrv., eins og það var lagt fyrir í upphafi, var gert ráð fyrir 10 millj. kr. fjárveitingu í þessu skyni, en sú fjárveiting hefur nú verið hækkuð í meðförum fjvn. og með till. meiri hl. hennar upp í 18 millj.. en við leggjum sem sé til, að upphæðin verði ákveðin 28 millj. Hér er þó engan veginn um að ræða eina af þeim till., sem stundum eru kallaðar yfirboðstill., heldur fjallar þessi till. aðeins um fjárframlög, sem ríkissjóður er skuldbundinn til að inna af höndum. Ríkissjóður á lögum samkv. að greiða helming af kostnaði við borgarsjúkrahúsið, en því miður hefur orðið mikill misbrestur á því, að ríkissjóður hafi staðið við þá skyldu sína. Það hafa safnazt upp mjög miklar skuldir sum árin og það hefur átt ríkan þátt í því, að byggingarsaga þessa húss hefur orðið svo fjarskalega raunaleg. Það hefur sem kunnugt er verið í byggingu nú um nærri 20 ára skeið og það fjárhagstjón, sem hefur hlotizt af slíkri ráðsmennsku, er að sjálfsögðu mjög mikið. Í árslok 1966 var svo ástatt um samskipti ríkissjóðs og borgarsjúkrahússins, að ríkissjóður skuldaði 63 millj. kr. Í þetta var höggvið nokkuð mikið með lántöku, sem nam um 40 millj. kr., og ríkissjóður hefur tekið að sér að greiða það lán. Eftir eru engu að síður af þessari skuld rúmar 20 millj. kr. Á fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar, sem verið er að fjalla um um þessar mundir, er gert ráð fyrir, að lagðar verði til borgarsjúkrahússins 45 millj. kr. á næsta ári. Ríkissjóður ætti að leggja fram helming þeirrar upphæðar eða 221/2 millj. Það er hærri upphæð heldur en sú upphæð, sem meiri hl. fjvn. gerir till. um. Þess er vænzt, að þessi upphæð fyrir næsta ár, 45 millj., verði lokagreiðsla í þessum áfanga byggingarframkvæmdanna og sé litið svo á, eru þær greiðslur, sem ríkissjóður verður að inna þarna af hendi, annars vegar þessar 22 1/2 millj. og hins vegar skuldin upp á rúmar 20 millj., þannig að í rauninni hefði átt að flytja hér till. um, að þetta framlag yrði yfir 40 millj. Þess vegna er þessi till. okkar tveggja Reykjavíkurþm. engan veginn neitt yfirboð, eins og ég sagði áðan. Hún er í rauninni undir því, sem ætti að vera skylda okkar. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja meira um þetta mál. Það ætti að skýra sig sjálft eftir þau orð, sem ég hef sagt hér. Hins vegar langaði mig, fyrst ég er kominn hér upp í ræðustól, að víkja að öðru máli, sem tengt er fjárl., enda þótt ég hafi ekki flutt neina till. um það enn sem komið er. Fyrir nokkrum dögum spurði ég hæstv. menntmrh. að því, hverjar framkvæmdir hefðu orðið á ákvörðun Alþingis eða þál. Alþingis frá 1957 um sameiningu Landsbókasafns og Háskólabókasafns og byggingu nýs bókasafnshúss í því sambandi. Hæstv. ráðh. skýrði frá því, að framkvæmdir hefðu engar orðið, og hann bar því við m.a., að ekki hefði verið veitt neitt fé á fjárl. í þessu skyni. Þetta er röksemd, sem óhjákvæmilegt er að taka alvarlega. Ef ekki er veitt neitt fé til slíkra framkvæmda, er ekki hægt að ætlast til þess, að sá ráðh. sem á að fjalla um þetta mál, geti gert nokkuð, sem heitið getur. Því hefði ég haft býsna mikinn áhuga á því að ræða þetta mál sérstaklega nú við hæstv. menntmrh., en hann er því miður ekki staddur hér, þó að vel færi á því, að ráðh. fylgdust með þeim takmarkaða tillöguflutningi, sem þm. eru með við fjárlög, svo að þeir gætu rætt við okkur um vandamál hver á sínu sviði. En það, sem mig hefði langað til að spyrja hæstv. menntmrh. um og sem hæstv. fjmrh. mun eflaust geta aðstoðað mig við að fjalla um, er þetta: Ef fjárlög verða enn einu sinni afgreidd án þess að nokkur upphæð sé þar ætluð til sameiningar safnanna, er það þá frambærileg röksemd áfram fyrir hæstv. ráðh., að hann geti ekkert gert vegna þess að fjárveitingu skorti? Mér er spurn: Er yfirleitt hægt að koma inn í fjárlög nokkurri umtalsverðri upphæð nema hæstv. ríkisstj. hafi forystu um það? Eru ekki vinnubrögðin hér á Alþ. orðin slík, að ef þm. flytur brtt., er það talið sjálfsagt að fella hana með flokksfyrirmælum, jafnvel þótt sakir kunni að standa svo, að meiri hl. sé á þingi fyrir efni till. Mér finnst, að við séum þarna í dálitlum vanda staddir, vegna þess að ég þykist vita það, að m.a. hæstv. fjmrh. viðurkenni, að hér sé um stórfellt nauðsynjamál að ræða. Mér þykir raunar rétt að segja nokkur frekari orð um þetta mál í tilefni af ræðu, sem hæstv. menntmrh. flutti hér um daginn, vegna þess að ég vildi leiðrétta nokkrar missagnir, sem þar komu fram, fyrir þeim hv. þm., sem kunna að hafa hlustað á þá ræðu og e.t.v. tekið mark á staðhæfingum, sem ekki standast. Sumar staðhæfingar hæstv. ráðh. hafa raunar verið leiðréttar nú þegar í bréfi, sem hv. alþm, hefur borizt frá Finnboga Guðmundssyni landsbókaverði og þarf ég ekki að ítreka þær röksemdir, sem þar voru fluttar á mjög eftirminnilegan hátt. Hins vegar sagði hæstv. ráðh. í svari sínu sem eina röksemd fyrir því, að ekki hefði verið hægt að aðhafast neitt, að sótt hefði verið um lóð undir safnahús fyrir 10 árum, en ekkert svar væri komið enn. Þessi frásögn hæstv. ráðh. er ekki öldungis rétt. Svo sem kunnugt er, hefur allstórt svæði í nágrenni háskólans verið tekið frá sem eins konar athafnasvæði háskólans. Það hefur ævinlega verið um það talað, að nýtt bókasafnshús risi á þessu svæði, og mér er fullkunnugt um það, að það er ekki nokkur andstaða gegn því, að húsið rísi á þessum stað, heldur fullur skilningur. Ástæðan til þess, að ekki hefur verið hægt að velja húsinu endanlegan stað, þótt vitað sé, að það verði á þessu svæði, er sú, að til þess að hægt sé að ákveða, hvar húsið skuli rísa, þarf að liggja fyrir vitneskja um það, hvað húsið verði stórt, þ. á m. hvað það verði hátt, því að staðarvalið fer eftir þeim ákvörðunum. Hér er því aðeins um að ræða tvær hliðar á sama málinu. Þetta tvennt er tengt saman og það er ekki í samræmi við staðreyndir að reyna að réttlæta athafnaleysi á þessu sviði með því að lóð hafi ekki fengizt. Raunar urðu mér það talsverð vonbrigði, að hæstv. ráðh. reyndi í síðara svari sínu að láta líta svo út, sem vandi safnanna væri ekki eins mikill og margir vildu vera láta. Hann talaði mikið um gagnsemi ýmissa fyrirkomulagsatriða á söfnunum sjálfum. M.a. minntist hann á, að stálskápar hefðu verið teknir í notkun í þjóðskjalasafninu og með þeim afleiðingum, að rúmið nýttist miklum mun hefur en í hinum gömlu hillum. Tók hæstv. ráðh. svo mikið upp í sig, að hann sagði, að notkun slíkra stálskápa jafngilti því, að sjálft húsið væri stækkað til mikilla muna. En þessar bjartsýnu lýsingar hæstv. ráðh. eru ekki í samræmi við staðreyndir. Áður en stálskápar þessir voru teknir í notkun, hafði húsnæði þjóðskjalasafnsins raunar verið minnkað. Ein geymslan hafði verið tekin af því undir viðgerðarstofu, sem er að sjálfsögðu hin þarflegasta framkvæmd og raunar lífsnauðsynleg, bæði fyrir þjóðskjalasafnið og landsbókasafnið. En það var þessi minnkun á geymslurými þjóðskjalasafnsins, sem var unnin upp með því að setja upp stálskápa á tvær neðstu hæðirnar. Stálskáparnir hafa aðeins tryggt þjóðskjalasafninu óbreytt geymslurými, en öldungis enga stækkun. Óvíst er, hvort unnt er að fjölga stálskápunum nokkuð sem heitir frá því, sem nú er, því að vafasamt er talið, að burðarþol gólfanna á efri hæðum safnsins þoli þá þyngdaraukningu, sem skáparnir valda. Á það ber einnig að líta, að geymslurými skápanna nýtist bezt, þegar um geymslu skjala af sömu stærð er að ræða. Hins vegar verður munurinn á geymslurými þeirra og bókahillum, sem verið hafa í safninu frá upphafi, miklu minni, þegar um misstórar bækur og skjalaböggla er að ræða. Lýsingar hæstv. ráðh. á stálskápum þessum sem einhverju töfrabragði eru því miður ekki í samræmi við veruleikann. Fyrst ég er tekinn að minnast á þjóðskjalasafnið, er ekki úr vegi að ræða lítillega um aðstöðu þess almennt, því að um það hefur minna verið rætt og ritað opinberlega en um vanda landsbókasafns og háskólabókasafns. Samkv. reglugerð um Þjóðskjalasafn Íslands frá 3. nóv. 1915 eru taldir upp 20 embættahópar eða embætti, sem eiga að skila skjölum sínum til Þjóðskjalasafns Íslands, eftir að þau eru orðin 20 ára og eldri. Skjalaflokkum safnsins má skipta í tvo aðalflokka. Annars vegar eru þau söfn, sem kalla má lokuð. Það eru skjalasöfn embætta, sem nú eru ekki til lengur, svo sem Alþingis hins forna, stiftamtmanns, landfógeta, rentukammers o.s.frv. Hins vegar eru hin opnu söfn eða söfn stofnana og embætta, sem enn eru við lýði, svo sem Alþingis, biskups og Hæstaréttar að ógleymdum kirkjubókunum, sem draga til sín ættfræðinga eins og segull stál. Það vantar mikið á, að þjóðskjalasafnið hafi fengið í hendur öll þau skjöl, sem þar ættu að vera geymd, ef farið hefði verið eftir fyrirmælum reglugerðarinnar frá 1915. Til þess liggja ýmsar ástæður. Eftir lát dr. Jóns Þorkelssonar hefur ekki verið gerð gangskör að því að innheimta skjalasöfnin frá hinum ýmsu embættum, sem reglugerðin mælir fyrir um, að skuli afhenda skjöl sín eftir hinn tilskilda tíma eða 20 ár. Þannig vantar til að mynda á þjóðskjalasafnið skjöl hins háa Alingis frá því fyrir síðustu aldamót. Þrátt fyrir það, að ekki hefur verið innheimt svo sem skyldi síðan dr. Jón Forna leið, er geymslurými þjóðskjalasafnsins gersamlega þrotið. Ýmis embætti hafa sent því skjöl, þegar út af flóði í geymslunum hjá þeim. Og frá einstöku embættum eru komin skjöl á safnið, sem ekki hafa náð þeim aldri, sem tilskilinn er í reglugerð, og má þar tilnefna hinar merku heimildir um íslenzka siðgæðissögu 20. aldar, en það eru framtöl síðustu ára, svo og skjöl einstakra ráðuneyta og endurskoðunar ríkisins. Hin embættin eru þó miklu fleiri, sem liggja með skjöl fleiri áratuga. Þannig er málum háttað um meiri hl. sýsluembættanna. Sum hafa engu skilað eftir síðustu aldamót, en það eru að vísu minni sýslurnar. Þá eru enn stofnanir, sem engu hafa skilað. Má þar til nefna bankana og er ekki neitt smáræði, sem þeir hafa af skjölum í sínum fórum. Þess er skylt að geta, að Landsbankinn hefur sýnt skjalasafni sínu sérstaka og mjög lofsverða umhyggju, svo að af því mættu aðrar stofnanir og þjóðskjalasafnið sjálft margt læra. Um skjalasöfn hinna bankanna er minna sinnt. Þess má geta, að í Útvegsbankanum eru t.d. skjöl Íslandsbanka, sem ekki munu þykja ómerkar heimildir, þegar hafizt verður handa um ritun á sögu samtímans á n. k. ári, eins og hv. Alþingi hefur ákveðið. Þá má ekki undan fella að geta skólanna, sem eru ríkisstofnanir. Þjóðskjalasafnið hefur einungis skjöl frá einum skóla í fórum sínum, það er Lærði skólinn. Frá öðrum skólum hefur ekkert komið og er ekki annars að vænta en t.a.m. Háskóli Íslands gæti orðið nokkuð frekur á garða, þegar hann kæmi með sitt hafurtask. Sama sagan er varðandi sjúkrahús, sem ríkið rekur, og Tryggingastofnun ríkisins og ótal nefndir og ráð, sem ríkið hefur látið njóta sömu vaxtarskilyrða og gorkúlur hafa á haugi á góðu sumri. Það má enn nefna sendiráð og ræðismannsskrifstofur vítt um heim og stofnanir eins og ríkisútvarpið og þjóðleikhúsið. Þaðan er ekki komið eitt blað. Ekki er vitað, að nokkur rannsókn hafi verið gerð á því, hve mikið húsrými vantar til að hýsa öll þau skjalasöfn, sem eiga heima í safninu samkv. reglugerð þess. Og fyrir utan skjalasafn hins opinbera eru mörg söfn, sem á sama hátt ættu að fara þangað. Má þar nefna ýmis mikilvæg atvinnufyrirtæki, svo sem frystihúsin, Samband ísl. samvinnufélaga, stjórnmálaflokkana o.s.frv. En til marks um ástandið hvað geymslurými snertir, skal ég geta þess, að þjóðskjalasafnið hefur nú geymslurými, sem nemur alls 2732 hillumetrum. Þeir menn, sem gerst þekkja ástandið, telja hins vegar, að ekki mundi veita af 15–25 þús. hillumetrum, sem sé allt að því tífalt meira geymslurými en nú er tiltækt, ef starfsskilyrðin ættu að vera til einhverrar frambúðar. Hér er því um algert neyðarástand að ræða og af því getur hlotizt mikið tjón. Mér er kunnugt um ýmis skjöl, sem ekki eru komin á safnið, en ættu að vera þar og eru nú að grotna niður í allsendis ófullnægjandi geymslum. Hér hef ég minnzt á geymslurými þjóðskjalasafnsins og oft er fyrst og fremst rætt um landsbókasafn og háskólasafn á sömu forsendum, sem geymslustofnanir, m.a. þegar talað er um að hagnýta kjallara undir Norræna húsinu eða Háskólabíói undir bækur. En söfnin þurfa einnig að tryggja mönnum góð starfsskilyrði, en öllum ætti að vera kunnugt, hversu frámunalega léleg sú aðstaða er um þessar mundir. Ég vek athygli á þessu vandamáli, enda þótt ég flytji að svo stöddu enga till. um það, vegna þess að ég geri mér vonir um, að ég þurfi ekki að flytja neina till. Hér er ekki um að ræða neitt flokksmál. Ég er ekki að vekja máls á þessu vegna þess að ég er hér fulltrúi Alþb. Ég er ekki að gagnrýna framtaksleysi á þeim forsendum, að ráðh. séu fulltrúar Sjálfstfl. og Alþfl. Á þessu máli er skilningur í öllum flokkum og vafalaust því miður einnig skilningsleysi. En ég hef ástæðu til að ætla, að a.m.k. sumir ráðh. hljóti að gera sér ljóst, að nú má ekki draga framkvæmdir lengur. Enda þótt fyrsta fjárveiting væri ákveðin nú, mundi þess enn langt að bíða, að söfnin gætu flutt inn í ný og nútímaleg húsakynni. Ég vil aðeins, eins og ég hef áður sagt, minna hæstv. fjmrh. á þetta mál og vænti þess, að hann hugsi þannig um það, að við sjáum merki þess, þegar fjárlagafrv. kemur til 3. umr.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 6. þm. Reykv. Hann minntist á tvö atriði. Annars vegar framlag til sjúkrahúsa í Reykjavík og hins vegar byggingu safnahúss. Varðandi framlag til sjúkrahúsa í Reykjavík vil ég ekki láta hjá líða að láta koma fram þá skoðun mína, að ríkið hafi ekkert vanefnt í þeim sökum. Það er rétt, að Reykjavíkurborg hefur lagt á sig mikið til þess að þoka borgarsjúkrahúsinu áleiðis og unnið fyrir miklar fjárhæðir á skömmum tíma. Það liggur hins vegar jafnljóst fyrir og er raunar viðurkennt, að fyrir því er engin skylda, að ríkissjóður greiði jafnóðum framlag sitt til þessa sjúkrahúss. En það getur undir engum kringumstæðum verið og er ekki hægt að viðurkenna það, að sveitarfélög geti eftir því, sem þeim hentar, framkvæmt og haft áhrif á fjárveitingar ríkissjóðs, þannig að ríkið hafi í rauninni ekki endanlegt úrskurðarvald um það sjálft, hvernig það hagar sínum fjárráðstöfunum á hverju ári. Hitt er annað mál, að ríkið hefur gert sér fulla grein fyrir vanda Reykvíkinga, og þar af leiðandi hefur ríkisstj. átt hlut að því að aðstoða þá við að leysa þann vanda, sem skapazt hefur við útvegun fjármagns til þessarar miklu framkvæmdar. Svo sem hv. þm. er kunnugt, er í sjúkrahúslögum ákveðið, að ríkinu sé skylt að greiða sinn hluta á vissu árabili. Það er að vísu nokkuð vandasamt að segja um það með borgarsjúkrahúsið í Reykjavík, hvernig á að telja það árabil. En ég mundi skv. mínum skilningi á því telja, að það ætti að miðast við það ár, sem framkvæmdir hófust aftur að ráði við þetta hús, og síðustu árin hefur aðalkostnaðurinn til fallið. Sú fjárveiting, sem lagt er til að taka upp nú í fjárlög, og sem er mjög veruleg hækkun frá því, sem var á s.l. ári, er í samræmi við samkomulag, sem gert hefur verið við borgarstjórn um greiðslur ríkissjóðs til sjúkrahússins, og teljum við, að sá vandi sé því að sinni leystur. Varðandi seinna atriðið spurði hv. þm. að því, hvernig ætti að vinna að framgangi þessa máls, og ég tel mér skylt að svara því að mínu leyti, þar sem mjög hófsamlega og sanngjarnlega var spurt, þó ég hins vegar sé þess ekki umkominn að ræða málið efnislega, vegna þess að það er fyrst og fremst hæstv. menntmrh., sem verður að taka ákvörðun um það, hvernig hann í einstökum afriðum vill að því vinna. Það atriði, að skortur fjárveitinga sé því til hindrunar, að hægt sé að ráðast í þessar framkvæmdir, er að vissu leyti rétt og hlýtur ætíð að vera svo, því eins og hv. þm. sagði: „Ef fé er ekki veitt, er ekki hægt að framkvæma.“ Hitt er annað mál, að ég efast um, að það hafi verið tekin formleg ákvörðun um það, hvernig heppilegast væri að vinna að þessu máli, og það þarf að vera ljóst með þetta hús sem önnur, hvaða hlutverki það á að gegna. Það hefur til skamms tíma ekki verið ákveðið mál, hvort sameina ætti þessi söfn, og það eru ýmis vandamál, sem virðast vera þar á ferðinni. En efnislega skal ég ekki ræða það nánar, það er, eins og ég segi, ekki mitt mál, en skal víkja mér að hinni hliðinni, hvernig eða hvort rétt væri að taka upp fjárveitingar í þessu sambandi. Ég efast ekkert um, að það sé rétt, sem hv. þm. segir, að það er mikill skilningur á þessu vandamáli hjá öllum. Hins vegar er erfitt að sinna mörgu því, sem menn hafa skilning á, að sé vandamál. Það er bæði í sjúkrahúsum og á mörgum öðrum sviðum, sem við vissulega stöndum andspænis miklum vandamálum, og sem stafar af því, að við erum lítið þjóðfélag og getum ekki allt gert. Nú að undanförnu hefur bygging handritahúss verið aðalverkefnið á sviði bókamála, ef svo má segja, og er nú verið að ljúka því verki, og ég tel víst, að á þessu sviði verði safnahúsið næsta viðfangsefnið. Með byggingar sem þessar hygg ég, að það sé nokkurn veginn föst venja, að viðkomandi ráðh., sem eiga að sjá um þessi mál, geri upp hug sinn um það, hvernig þeir vilji að þeim vinna og að hverju þeir vilja stefna í sambandi við slíkar byggingar, enda er erfitt fyrir aðra að gera það, og sjá um framkvæmdahliðina. En ég mundi segja, að það, sem gæti komið til álita í þessu efni, væri að taka upp einhverja fjárveitingu til undirbúnings þessu verki. Það þarf auðvitað að undirbúa teikningar og eitt og annað, og ef málið er komið á það stig, - sem ég vil ekki svara um, það er menntmrh. mál, - að það sé endanlega hægt að gera upp sinn hug um það, hvaða hlutverki þessi bygging nákvæmlega á að gegna, og í annan stað sé það talið svo brýnt, að það þurfi að hefjast sem skjótast handa um þetta, mundi ég telja, miðað við venjuleg vinnubrögð í þessum efnum, að réttast væri að taka þá upp einhverja byrjunarfjárveitingu, til þess að hægt sé að gera sér grein fyrir því, hvað þetta fyrirtæki kostar, og á grundvelli þeirrar rannsóknar verði svo unnið að því að gera eitthvert plan um, á hve löngum tíma eigi að byggja húsið og hvernig eigi að afla fjár til þess. Ég skal fúslega koma þessum hugleiðingum á framfæri við hæstv. menntmrh., þannig að málið verði athugað, hvort rétt sé að vinna að því á þennan hátt, en ég vil aðeins láta það koma fram hér, til þess að það valdi ekki misskilningi um það, að sérstaklega hafi verið gengið framhjá einhverjum ákveðnum hugðarefnum, að það var meginstefnan, þegar þetta fjárlagafrv. í haust var samið, vegna þeirra, efnahagsörðugleika, sem við áttum við að stríða, að taka ekki upp fjárveitingar til neinna nýrra framkvæmda. Og það er meginlínan, sem er í frv., þó að fram kæmu óskir úr ýmsum áttum um fjárveitingar til ýmissa nauðsynjamála. Þetta er meginorsökin til þess, að frv. er byggt upp eins og það er og ekki gert þar upp á milli hinna einstöku viðfangsefna, sem bíða og eru áreiðanlega mjög brýn. En sem sagt, ég skal koma þessu á framfæri við hæstv. menntmrh., og í annan stað hygg ég, að ef ætti að vinna að málinu, væri eðlilegast að taka þá upp einhverja fjárveitingu til þess að undirbúa hana.



Herra forseti. Ég vil, eins og raunar margur þm. hefur áður gert í þessum umr., láta í ljós nokkra óánægju mína með það, í hvert horf sækir um afgreiðslu fjárlaga. Það er sífellt að verða með þeim hætti, að þm. hafa minni og minni möguleika til þess að koma sjónarmiðum sínum og sinna héraða á framfæri í þinginu við afgreiðslu þeirra. Stöðugt stefnir meira í þá átt, að þegar fjárlögin sjálf eru lögð fyrir Alþingi, er það meira eins og að leggja þau undir stimpil, sem síðan er af ríkisstj. þrýst á, og þá er allt lögformlegt. Þessi þróun er ákaflega óæskileg. Það er rétt, að með því að hafa alla liði mjög sundurliðaða í fjárlögum, eins og t.d. var um eitt skeið, að fjárveitingar til hvers vegarspotta í landinu, hverrar brúar, var allt sundurliðað o.s.frv., þá var kannske í fullmörg horn að líta um það, hvað mönnum fannst hæfilega ákveðin upphæð í hvaðeina. En það má margt á milli vera til þess, sem nú er orðið, að ýmsir slíkir stórir liðir eru beinlínis teknir út úr fjárlagafrv. í sundurliðun, og til þess, að ekki sé sýnd sundurliðun á hlutum eins og stofnkostnaði skóla, hafnargerðum, sjóvarnargörðum o.s.frv., fyrr en við síðustu umræðu fjárlaganna, ef það verður þá gert. Með þeim hætti eiga þm. í rauninni lítils annars kost en að skoða þetta, skoða fjárlögin sem gerðan hlut, en geta fáum athugasemdum og hugleiðingum komið fram við þau. Engu að síður, þó að þessu sé svona varið, hef ég leyft mér að flytja á þskj. 129 nokkrar brtt. og vil ekki láta dragast úr hömlu að sýna þær hér við þessa 2. umræðu fjárlaganna, til þess að fjárveitingaryfirvöldin, fjvn. og viðkomandi rn. geti hugleitt það, hvort þær muni vera á nokkrum rökum reistar eða ekki, og því vil ég fara um þær fáeinum orðum. Í fyrsta lagi hef ég lagt til, að til iðnskóla almennt verði veitt 2 millj. kr. hærri upphæð en fram kemur á þeim plöggum, sem fram hafa verið lögð, að til standi. Ég verð að játa, að ég hef ekki fengið sundurliðun á þessari upphæð, 5 millj. 338 þús. kr., en ég hygg þó, að inni í henni sé ekki framlag til iðnskólans í Vestmannaeyjum, en svo er málum þar háttað, að ríkið hefur ákveðið að festa kaup á húsnæði af Vestmannaeyjabæ. Iðnskólinn hefur starfað þar að undanförnu, og bæjarstjórinn í Vestmannaeyjum tjáir mér það, að hann telji, að kaupin séu ráðin, en leitað hafi verið eftir því, að fyrsta afborgun af verði hússins yrði greidd á þessu yfirstandandi ári, en til þess var engin fjárveiting, þrátt fyrir meðmæli iðnfræðsluráðs og annarra slíkra yfirvalda, í fjárlagafrv. þessa yfirstandandi árs. Nú hefur eftir því verið leitað, að ríkið greiddi þarna sinn hlut í umsömdum kaupum, en ég get ekki séð, að í þessu frv. sé gert ráð fyrir, að þetta verði framkvæmt enn á hinu næsta ári. Mér þætti vænt um, ef þetta væri minn misskilningur og mun ég þá að sjálfsögðu taka till. aftur, og mun raunar taka hana aftur hvort eð er til 3. umr., en vænti þess, að viðkomandi fjárveitingaryfirvöld yfirvegi þetta mál, hvort hér sé ekki um mistök að ræða, og hvort þau mistök beri þá ekki að leiðrétta. Í öðru lagi hef ég flutt hér till. um svolitla hækkun á styrk til myndlistarskólans í Vestmannaeyjum. Sá skóli hefur getið sér hinn bezta orðstír á undanförnum árum. Hann hefur starfað af miklum þrótti og látið nemendur sína vinna nokkuð jöfnum höndum að málaralist, höggmyndagerð og ljósmyndagerð með nýstárlegum hætti, og má rekja til áhrifa skólans sýningu þá, sem hér vakti almenna athygli í höfuðborg landsins nú fyrir skömmu, og haldin var í nýjum húsakynnum menntaskólans. Sýningin bar nafnið „Kontrast“ og hlaut, held ég, að ég megi fullyrða, einróma lof allra þeirra, sem um hana skrifuðu í dagblöð, og þeir voru hreint ekki svo fáir. Ég vil einnig halda því fram, að þegar slíkur skóli skarar fram úr, nær upp almennum áhuga í tiltölulega litlum bæ, þar sem tómstundaiðja er fremur fábreytt, sé ekki nema eðlilegt og sanngjarnt, að ríkið taki eftir því og veiti aðstoð og uppörvun, jafnvel þó að ríkið sjái sér ekki fært á öllum tímum að hækka framlög til allra slíkra skóla í landinu. Ég hef einnig flutt hér till. um það, að tekinn verði nýr liður inn í fjárlög, fjárveiting til orlofsheimilis BSRB, 600 þús. kr. Það hefur færzt í vöxt á undanförnum árum, að ýmiss konar félagasamtök hafi reynt að gera félögum sínum kleift að dvelja stund úr sumri utan skarkala borgarlífsins og þéttbýlissvæðanna, og er það í alla staði þjóðholl starfsemi og horfir til aukinnar menningar í landinu. Ríkið hefur af nokkurri framsýni og myndarskap stutt þessa viðleitni. T.d. mun ríkið hafa lagt ASÍ til land undir hina myndarlegu sumarbústaði, sem það hefur nú þegar reist í Ölfusinu, „Ölfusborgir,“ og til stuðnings við það fyrirtæki eru ætlaðar á fjárlögum núna 1.8 millj. kr. og er það lofsvert í alla staði. Ríkið hefur sömuleiðis lagt BSRB til land undir sumarbústaðahverfi, gaf því það á merku afmæli, sem bandalagið átti á s.l. vetri. Ég teldi ekki óeðlilegt, að einnig væri tekinn inn á fjárlög byggingarstyrkur fyrir slíka sumarbústaði. Þótt ég geti ekki fullyrt, að félagatalan í BSRB sé nákvæmlega þriðjungur af félagatölu ASÍ, mun það ekki láta alls fjarri, og þess vegna þykir mér ekki fráleitt að fara fram á það, að bandalaginu verði lagðar til 600 þús. kr., þ.e.a.s. þriðjungsupphæð á móts við ASÍ til orlofsheimila. Þá hef ég gert eina litla till. um það, að byggingarstyrkur til barnaheimilis í Kumbaravogi, austan við Stokkseyri, verði hafður 100 þús. kr., en meiri hl. fjvn. hefur lagt til, að sá styrkur verði 50 þús. kr. Ég hygg, að 50 þús. kr. byggingarstyrkur væri óbreytt upphæð frá því, sem hann var s.l. ár, en þarfirnar eru miklar á frekari byggingum þar, það er mér kunnugt um, og allir vita það, að verðlagið hefur þokazt í þá áttina, að þó styrkurinn yrði 100 þús. kr. í ár, efa ég, að hægt væri að koma meiru í verk þar en á s.l. ári. Barnaheimili þetta hefur hlotið almannalof, að því er ég bezt veit, og mér þykir eðlilegt að þoka þessum styrk, sem hér um ræðir, lítillega upp. Þá hef ég gert till. um það, að framlag til sjómannaskólans í Vestmannaeyjum verði hækkað um 200 þús. kr., úr 400 þús. upp í 600 þús. Hér er á ferðinni í Alþ. frv. þess efnis, að ríkið taki að sér rekstur þessa skóla eins og sjómannaskólans í Reykjavík, en hann er núna rekinn að verulegu leyti á kostnað Vestmannaeyjabæjar með styrk frá ríkinu. Það er fram tekið í umr. hér og kemur enda fram á þskj., að talið er, að í fjárlagafrv. hafi verið umreiknaðir ýmsir kostnaðarliðir, bæði launaliðir, viðhaldskostnaður mannvirkja og rekstrarkostnaður eftir sérstökum reglum, en það er ekki gert ráð fyrir því, að styrkur ríkisins til reksturs þessa skóla í Vestmannaeyjum þokist til um eina krónu frá því, sem ákveðið var í frv., þegar það var lagt fram, enda þótt gengisfellingin hafi orðið síðan og allir þessir umreikningar sem ég gat um, og raunar máske fleiri hafi átt sér stað. Ég tel því einsýnt, að þennan styrk beri að hækka, enda þótt enn kunni að dragast undan, að ríkið reki þennan skóla, eins og því auðvitað ber á sama hátt eins og sjómannaskólann í Reykjavík. Að lokum hef ég gert eina till. um það, að bætt verið inn á heimildagr. heimild fyrir ríkisstj. til þess að láta 15% af heildarsölu Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins í Vestmannaeyjum árin 1967–1976, að þeim árum báðum meðtöldum, renna til stofnkostnaðar Vatnsveitu Vestmannaeyja. Ég hef reyndar flutt ásamt hv. 4. þm. Sunnl. þáltill. svipaðs efnis. Hún er nú búin að liggja hér frammi í Alþ. á annan mánuð. Hún hefur að vísu sést hér tvívegis á dagskrá, en hún hefur ekki verið tekin fyrir til þessa. Hins vegar er hér um þess háttar mál að ræða, að ég held, að óhjákvæmilegt sé, að ríkið taki aflstöðu til þess, hvern stuðning það vill veita Vestmanneyingum við þetta stóra fyrirtæki, sem hér um ræðir. Þessi vatnsveita var fyrir gengisfellingu áætluð af Efnahagsstofnuninni upp á 103 millj. kr. Það lætur nærri, að það sé kostnaður, sem nemur um 20 þús. á hvert mannsbarn í Vestmannaeyjum, og það er kostnaðarsamara fyrirtæki af vatnsveitu að vera heldur en nokkur dæmi eru til um nokkurs staðar annars staðar á landinu, nema ef telja ætti, að Austur-Landeyingar hafa fengið álmu úr þessari vatnsveitu, þar sem hún liggur nálægt sveit þeirra, og komið rennandi vatni frá vatnsveitu þessari inn á alla bæi í sinni sveit, og mun það nema eitthvað álíka upphæð á hvern íbúa. Þess má geta, að svipaðar vatnsveituframkvæmdir fyrir höfuðborg landsins mundu nema líklega eitthvað um 1604 millj. kr., og þá ætla ég, að jafnvel höfuðborgarbúar fari að skilja, ef þeir hugleiða þá upphæð, að hér er um að ræða stærri fjárhagslega skuldbindingu en hugsanlegt er, að eitt lítið byggðarlag geti borið, ef ekki verður komið til móts við það af ríkisins hálfu með einhverjum og öflugri hætti m gert hefur verið ráð fyrir í fjárl. til þessa. Þar er að vísu gert ráð fyrir því, að ríkið geti styrkt vatnsveitur, - ég man að vísu ekki alveg upphæðina, sem nú er gert ráð fyrir, að til þess arna megi renna, í fjárlagafrv. fyrir árið 1968, en hún mun vera 6 eða 7 eða máske 8 millj. og hreint ekki meira. En þetta eru þarfir fyrir allt landið, sem á að sinna með þessum hætti, svo augljóst er, að annað tveggja hlýtur að ske, að Vatnsveita Vestmannaeyja kemst ekki í gagnið á næstu árum eða ríkið kemur með sérstökum hætti til móts við þarfir Vestmanneyinga, og það ætla ég, að því væri mestur sómi að að gera með dálítið myndarlegum hætti. Nú skil ég ofur vel, að það er nokkur vandi á höndum að snara út á fjárl. ýkjastórum upphæðum, sem yrðu þá að koma inn á gjaldabálk fjárl. Þess vegna tel ég eðlilegt, að viss hundraðshluti af heildarsölu áfengisverzlunarinnar í Vestmannaeyjum fengi að renna til þessara framkvæmda. Á s.l. ári, í marzmánuði, opnaði Áfengisverzlun ríkisins nýja útsölu í Vestmannaeyjum. Hún mun ekki hafa verið talin með sérstaklega í þeim áætlunum, sem gerðar voru við fjárlagaundirbúning fyrir árið 1967. Ég hygg þess vegna með mikilli sölu þeirrar verzlunar, að það ætti ekki að skerða fjárlagatekjur þær, sem ríkissjóði voru ætlaðar af áfengisverzlun ríkisins, þótt till. sú, sem hér er gerð, yrði framkvæmd. Og hvað nemur hún þá miklu fé? Um það er auðvitað ekki hægt að segja með neinni vissu, því að mikið er í óvissu um það, hver umsetning þessarar verzlunar verður. Það mun þó ekki vera fjarri öllu lagi að láta sér detta það í hug, að sala verzlunarinnar geti numið fram undir 30 millj. kr. á ári. Það væru því 41/2 millj., sem til vatnsveituframkvæmdanna gætu runnið eftir þessari leið, og á 10 árum mundi sú upphæð þá nema 45 millj. kr., en það er eftir hinni gömlu áætlun, sem gerð er á því gengi, sem hér gilti fyrir síðustu gengisbreytingu, svo sem rétt rösklega 40% af stofnkostnaði þessarar miklu veitu, auk þess sem ég teldi það einkar vel viðeigandi og reyndar fráleitt annað, þegar áfengsverzlunin er sett upp í vatnslausum bæ, að hún taki einhvern þátt í þeim kostnaði, sem til þarf, að í bænum geti einnig verið ferskt vatn. Þessar till., sem ég hef hér gert, eru ekki fleiri en þessar. En auðvitað bíð ég eins og fleiri hv. alþm. eftir því að sjá, hvernig fjvn. kemur til með að leggja till. sínar fyrir Alþ. til 3. umr., og mun láta frekari tillögugerð um fjárl. bíða síðari tíma.



Herra forseti. Það voru tvö atriði, sem ég vildi minnast á í ræðu hv. 6. þm. Sunnl. Fyrra atriðið var það, að hann leggur til í einni till. sinni, að veittar verði 600 þús. kr. til orlofsheimilis Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Svo sem hann réttilega gat um, afhenti ríkisstj. á nýafstöðnu afmæli bandalagsins því land fyrir orlofsheimili, og það gefur raunar auga leið, að það er ekki hægt að gera mikið á því landi, nema einhver fjárráð séu til staðar. Það er ljóst og eðlilegt, og ég tel heldur ekkert óeðlilegt við það, að ríkið leggi eitthvert fé af mörkum til þess að greiða fyrir þessum framkvæmdum opinberra starfsmanna, eins og gert hefur verið við Alþýðusamband Íslands, því að það má segja, að í rauninni sé þá ríkinu vandameira við sína eigin starfsmenn. Ég vildi aðeins láta það koma hér fram út af þessari till., að þetta mál er í athugun, og mun verða gerð ákveðin till. um það fyrir 3. umr., þannig að ég teldi æskilegt, að hv. þm. vildi af þeirri ástæðu taka þessa till. sína aftur. Þá var síðara málið, sem er að vísu alvarlegt mál. Það er um vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Ef mér leyfist kannske eins og hv. þm. að líta svolítið á till. hans gamansömum augum, enda fannst mér hann ekki geta stillt sig um það, því að hann er nú gamansamur maður, þó að alvarlega þenkjandi sé einnig í lok ræðu sinnar, að bregða nokkuð á glens yfir þessari till. Ég hef nefnilega aldrei séð nein rök fyrir till. önnur en þá hugsanlegast þau, að það vantaði vatn í Eyjum til að blanda í áfengið. Ég held, að það séu einu hugsanlegu rökin fyrir að flytja till., og eru þau rök þó raunar nokkuð langsótt. En sannast sagna er það rétt, að hér er um stórmál að ræða, sem auðvitað getur aldrei orðið leyst með þessum hætti, og það veit ég nú, að hv. þm. gerir sér fulla grein fyrir. Hann er það þingvanur maður, fyrrv. fjvn.- maður, að hann þekkir öll vinnubrögð í því sambandi, að það eru auðvitað engin haldbær rök fyrir því að fara þessa leið. Það minnir nú nánast á „hina leiðina“, til þess að leysa þennan vanda. Það er svo fjarstætt. En hitt er annað mál, að það er mikið vandamál með vatnsveituna í Eyjum, og eins og hv. þm. mun vafalaust kunnugt var búið að vinna mikið í því máli og hafa farið fram rækilegar athuganar á því í Efnahagsstofnuninni í samráði við bæjaryfirvöld í Eyjum og það var gengið út frá ákveðinni aðstoð til Vestmanneyinga í sambandi við þetta mál eftir eðlilegri leið, þ.e.a.s. í sambandi við l. um aðstoð til vatnsveitna, sem er auðvitað hinn eðlilegi grundvöllur til þess að standa á í þessu sambandi. Það er svo annað mál, hvort mikil verðhækkun á þessari vatnsveitu gerir nauðsynlegt að endurskoða þær áætlanir, sem þá vora gerðar. Það tel ég vel geta komið til álita að gera, og það er auðvitað ljóst, að það verður einhvern veginn að stuðla að því, að Vestmanneyingar ráði við þetta mikla og erfiða vandamál. En ég tel, að það, sem eðlilegast væri að gera í því efni, væri, að bæjaryfirvöld Vestmannaeyja hefðu þá samband við viðkomandi rn. og Efnahagsstofnunina um það að athuga það mál niður í kjölinn, hvort ástæða er til þess að gera þar breytingar á, og þá kemur vitanlega til álita, hvort á að auka með einhverjum hætti aðstoðina við Vestmannaeyjar, og þá, mundi ég segja, eftir þeirri eðlilegu leið, sem l. um aðstoð til vatnsveitna gera ráð fyrir. Ég tel ekkert óeðlilegt að impra á málinu, en ég get ekki fallizt á, að það sé eðlileg leið, sem hv. þm. talar um, þó að hann að vísu lofi því, að Vestmanneyingar muni hamast við að drekka sem mest, til þess að þetta mundi ekki verða aukinn baggi fyrir ríkið. Ég skal engum getum að því leiða, en það vill nú svo til a.m.k. að Vestmanneyingar drukku töluvert, áður en útsalan var sett á laggirnar, þannig að ekki eru það nú allt hreinar tekjur, sem frá henni koma.



Herra forseti. Það er út af ræðu hæstv. fjmrh., sem hann flutti fyrir kvöldmat, sem ég þarf að segja nokkur orð og gera nokkrar aths. við það, sem fram kom í þeirri ræðu. Í fyrsta lagi virtist hæstv. fjmrh. álíta það, að þegar við í minni hl. fjvn. ræddum um það, að ekki lægi fyrir tekjuáætlun eftir gengisbreytinguna, hefðum við í frammi aðdróttanir um það, að það væri verið að leyna okkur þessari áætlun, því að hún mundi liggja fyrir. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., að okkar ásakanir hafi verið af þeim toga spunnar, heldur er það okkar skoðun, og ég þarf ekki að skýra fyrir hæstv. ráðh., að það er afar erfitt að ræða um fjárl. og það við 2. umr. þeirra, sem hefur verið til þessa talin aðalumr., án þess að vita, hvað stjórnvöld ætlast fyrir um tekjur á fjárlagafrv. Það, sem við vorum að kvarta undan, voru þeir erfiðleikar, sem því voru samfara, að vita ekkert um þetta, þótt við hins vegar vissum, að það kostaði nokkra vinnu að vinna málið upp eftir gengisbreytinguna. En við viljum undirstrika það, að það er mjög erfitt að ræða um fjárl. við 2. umr. án þess að hafa tekjuáætlunina fyrir sér. Eins og fram kom í ræðu hv. 6. landsk. þm., Geirs Gunnarssonar, orkar það tvímælis, hvort hægt var að afgreiða fjárlög nú fyrir áramót einmitt vegna þess, hve gengisbreytingin var seint á ferðinni. Þó að ég sé fylgismaður þess, að það sé að jafnaði gert, verða forsendur fyrir því að vera til staðar. Hæstv. fjmrh. sagði, að það væri grundvallarregla hæstv. ríkisstj. í sambandi við tekjur af gengisbreytingunni, að þær væru notaðar til þess að draga úr áhrifum gengisbreytingarinnar. Þetta var það atriði, sem ég lagði verulega áherzlu á í minni ræðu hér í dag og kemur fram í nál. okkar, að það verður að nota þær tekjur, sem verða af gengisbreytingunni til þess að draga úr skaðlegum áhrifum hennar eins og fært er. Hitt er annað mál, að þó að við höfum þessa skoðun og teljum þetta grundvallaratriði, þá lítum við ekki alls kostar sömu augum á það, ég og hæstv. ráðh., hvað væri nauðsynlegt að gera til þess að ná þessu marki. Ég vil t.d. taka það fram, að ég tel, að það skipti meginmáli, að Alþ. ráðstafi þeim teljum, sem væntanlegar eru í ríkissjóð á næsta ári, að mestu leyti, en hæstv. ríkisstj. hafi það ekki í sínum höndum, eins og verið hefur um greiðsluafganga fyrri ára, sem hún hefur ráðstafað að mestu sjálf. Ég tek undir það með hæstv. ráðh. eins og fram kom í ræðu minni hér í dag, að tollalækkanir hljóta að koma þar til og verulega til þess að draga úr þessum áhrifum. Hins vegar fannst mér það, sem hæstv. ráðh. sagði um tollana í sambandi við iðnaðinn, ekki eins jákvætt og ég hafði vonazt til. Hæstv. ráðh. taldi, að ef mjög væri gengið inn á það að láta iðnaðinn fá verndartolla, mundi það verða til þess að draga úr hagrænum áhrifum fyrir fólkið í landinu um lægra vöruverð. Nú er því hins vegar til að svara, að það, sem mestu máli skiptir þó fyrir fólkið, er að hafa næga atvinnu. Og það, sem hefur mest sorfið að hér á landi einmitt nú, er, hvað mörg iðnaðarfyrirtæki hafa ýmist hætt rekstri eða starfsemi þeirra dregizt verulega saman. Ég er því ekki í nokkrum vafa um það, að það er þjóðhagslega hagkvæmt að styðja iðnaðinn, og það er nauðsynlegt að nota gengisbreytinguna til þess að styðja iðnaðinn meira heldur en gert hefur verið nú síðustu árin. Um tryggingarnar sagði hæstv. ráðh., að elli- og örorkulaun mundu verða hækkuð það mikið, að fullar bætur kæmu til þess fólks, sem þeirra launa njóta. Hins vegar sagði hæstv. ráðh. ekkert um fjölskyldubæturnar, hvernig á þeim yrði tekið í sambandi við tryggingarnar eða hversu mikið þær yrðu auknar. Það hefur verið mikið um það rætt hér í sambandi við aðgerðirnar í efnahagsmálum, að sú ráðstöfun að draga verulega úr niðurgreiðslum, mundi koma mjög hart við stærstu fjölskyldurnar. Sú leið, sem einna farsælust mun reynast til þess að draga úr þessum áhrifum, eru auknar fjölskyldubætur einmitt til þeirra fjölskyldna, þar sem börnin eru mörg. Ég vildi því undirstrika það og leggja á það mikla áherzlu, að þessi leið verði farin til þess að draga úr sárustu áhrifum gengisbreytingarinnar og þá ekki síður þeirrar breytingar, sem er samfara því að hætta niðurgreiðslunum í jafnstórum stíl eins og gert er með ákvörðun þessa fjárlagafrv. Ég tel, að það sé í samræmi við þessa höfuðstefnu, að draga úr skaðlegum áhrifum gengisbreytingarinnar, að bæta fjárfestingarliðunum upp það tjón, sem fjárfestingin verður fyrir með minna notagildi þess fjár, er til framkvæmda á að verja, vegna gengisbreytingarinnar heldur en áður hefur verið. Og ekki sízt er það knýjandi nauðsyn, þegar það er haft í huga, að á yfirstandandi ári voru fjárveitingar lækkaðar um 10% frá því, sem Alþ. hafði ætlazt til, að yrði til fjárfestingarliðanna. Ég rakti það í dag í ræðu minni, hversu verkefnin væru brýn og nauðsyn á að halda framkvæmdamætti fjárfestingarfjárins ekki minni heldur en Alþ. gerði ráð fyrir, að hann yrði á yfirstandandi ári. Og mér finnst, að það sé í fullkomnu samræmi við þá meginreglu, sem var lýst hér í upphafi og hæstv. ráðh. lýsti sem reglu hæstv. ríkisstj. um áhrif af gengisbreytingunni. Enda hefur það komið fram og kom meira að segja fram í ræðu hæstv. ráðh. síðar, að verkefnum eins og skólum, höfnum og fleiru slíku - ég veit, að þar má bæta við raforkumálum - er ekki hægt að sinna að neinu marki með þeim fjárveitingum, sem fjárlagafrv. nú gerir ráð fyrir. Þess vegna tel ég, að það sé ekki brýn nauðsyn, heldur í fyllsta samræmi við yfirlýsta stefnu um áhrif gengisbreytingarinnar. Hæstv. ráðh. vildi gera lítið úr því, sem ég upplýsti hér í sambandi við skólakostnaðarl. Í fyrsta lagi vil ég nú taka það fram, að l. kveða svo á, að gildistaka þeirra sé þá þegar, er þau voru samþ. og staðfest af forseta, en þau kæmu ekki að öllu leyti til framkvæmda fyrr en 1. sept. 1968. Ég held, að það muni verða talin óeðlileg lagaskýring og óeðlileg afgreiðsla, að láta gildistöku l. verða, þegar þau eru staðfest, en miða samt við, að þau taki ekki gildi fyrr en 11/2 ári frá því, að þau voru staðfest. Ég þarf ekki að eyða orðum að því, að það var hugsun hv. þm., þegar l. voru afgreidd á s.l. vori, að þau tækju gildi fyrr, og það var þá gert ráð fyrir því, að þau tækju að einhverju leyti gildi 1. sept. 1967. Hins vegar töldu hv. alþm., að það væri ekki gerlegt að áætla, að það væri hægt að koma l. í fulla framkvæmd fyrr en 1. sept. 1968. Þess vegna var það ákvæði sett inn í l., en ekki að hugsunin væri, að þau byrjuðu þá að taka gildi eða koma til framkvæmda. Ég vil líka segja það, að það atriði, sem ég upplýsti hér í dag, að menntmrh. hefði lagt svo fyrir, að við ráðningu kennara á s.l. hausti yrði gengið út frá nýju löggjöfinni, þetta ákvæði og þessi fyrirskipun hæstv. menntmrh. gildir hér á landi nú. Ég er ekki kunnugur því, hvort fleiri kennarar hafa verið ráðnir, heldur en áður hefur verið. Hins vegar var ákvæði í l. um hlutfall fastra kennara í skólum, sem er mjög mikil breyting frá því, sem áður var. En ég er viss um og veit, að þetta hefur þó nokkurn kostnað í för með sér. Verði lögin ekki framkvæmd fyrr en 1. sept. 1968, eru það sveitarfélögin, sem ekki réðu neinu um þetta atriði, sem eru látin blæða. Einn höfuðkostur l. er sá, að ríkissjóður greiðir aukakennsluna jafnharðan og hún kemur til útborgunar, í staðinn fyrir, að eldri l. gerðu ráð fyrir, að hver greiðsla færi fram ári eftir, að hún er innt af höndum af hálfu sveitarfélagsins. Þetta er eitt af meginatriðum löggjafarinnar og þetta var það atriði, sem sveitarfélögin töldu sér mest í hag. En með þessari framkvæmd, eins og nú er orðin, þegar meiri kostnaður er við framkvæmd kennslunnar vegna l., en sveitarfélögin eiga að standa undir þessu að öllu leyti í heilt ár, þá er komið aftan að þeim, enda er mér kunnugt um það, að Samband ísl. sveitarfélaga vill ekki una þessari ráðstöfun. Og ég verð að segja það, að svo illa er ekki komið hag ríkissjóðs, að það breyti neinu í fjárl., sem verða á 7. milljarð, hvort ætlað er 15 eða 16 millj. meira eða minna til þessara mála. En það er gert ráð fyrir því, að það muni kosta ca. 15 millj. kr. að láta rekstrarkostnaðinn eða þann þátt l. koma til framkvæmda núna 1. janúar. Það er ekki hægt að verja sig með því, að ekki sé búið að ganga frá reglugerðum, því að það er mál hv. menntmrn. að sjá um, að frá reglugerðum sé gengið, og ég minnti á það hér í dag, að það var sótt með mikilli hörku hér s.l. vor, að þessi löggjöf yrði samþ., þó að ýmsir sæju vandkvæði á því, og að það hafi ekki verið rétt vinnubrögð við svo stóra og umsvifamikla löggjöf, sem nær til allra heimila í landinu í raun og veru, að hespa hana af á fáum dögum, eins og gert var hér á s.l. vori. En fyrst afgreiðslan fór fram á hv. Alþ., er það jafnfráleitt að ætla að draga það í hálft annað ár að framkvæma löggjöfina, ekki sízt þegar yfirmaður l., hæstv. menntmrh., hefur gefið skipun um, að hluti af l. skuli koma til framkvæmda, án fjárhagslegrar aðstoðar ríkissjóðs. Hæstv. fjmrh. sagði, að engin breyting væri á fjárlagafrv. viðvíkjandi stofnkostnaði skóla, en því er til að svara, að a.m.k. á síðustu árum hefur verið á fjárlagafrv. nokkur fjárhæð til nýrra skóla umfram það, sem varið hefur verið samkv. l. til þeirra skóla, sem hafa verið í byggingu. Þessi fjárhæð hefur verið til ráðstöfunar hjá hv. fjvn. til nýrra skólabygginga og stundum hefur fjárhæðin hækkað nokkuð í meðferð n., en nú er engin fjárhæð til þessara framkvæmda og verður hún þó að koma til, ef einhverju á að vera hægt þar um að þoka. Ég drap á þetta hér í dag og minnti jafnframt á, hve mikið vandamálskólabyggingarnar í landinu eru, og ég hef oft gert það við fjárlagaumr. og mér hefur verið það fullkomlega ljóst, að það hefur þurft þar mikið fjármagn til að koma því í lag. Ég hef ekki deilt á það að þessum málum hafi ekki verið sinnt, þó að það hafi stundum verið takmarkað, en ég hef bent á vandann, og ég deili á það, að hv. menntmrh. skuli halda því fram hér á hv. Alþ., stundum æ ofan í æ, að það sé allt í lagi með þessa hluti og það geti öll börn notið kennslu, bæði í barna- og í skyldunámi vegna skólahúsrræðis. Þetta er það, sem er ádeiluvert, og það þýðir heldur ekki annað en gera sér fullkomlega grein fyrir því, að það verður að gera átak í skólamálunum, ef á að koma þessum málum í sæmilegt lag. Hæstv. fjmrh. sagði í sambandi við hafnalögin, að það hefði verið felldur niður tekjustofn í sambandi við þá löggjöf og þess vegna væri ekki hægt að láta hana koma til framkvæmda eins og upphaflega var ætlazt til. Hafnalögin - sú löggjöf var framkvæmd fyrir kosningar og með miklum hraða og auðvitað hefði þetta ákvæði í frv. ekki verið látið niður falla nema af því að hv. stjórnarlið samþykkti það á Alþ. Lögin voru afgreidd eins og þau eru nú, og þá var það vitað, að það var búið að breyta þessu frá upphaflega frv. Hins vegar var gert ráð fyrir því, að l. yrðu framkvæmd, fyrst þau voru á annað borð samþ. Það segir því ekkert um það, að draga eigi framkvæmd l., þó að þessu hafi verið breytt hér á hv. Alþ., því var breytt við afgreiðslu meiri hl. þm. og sennilega með shlj. atkv. Út af því, sem hæstv. ráðh. talaði um sparnað og átaldi mig fyrir þann kafla í ræðu minni, taldi, að ég hefði verið orðljótur og fleira því um líkt, verð ég að taka það fram, að það er ekki mín sök, þó að einhver ljót orð kunni að finnast í því, sem ég las upp úr því, sem aðrir hafa sagt eða skrifað. Og aðalsparnaðarkaflinn, sá, sem ég flutti hér í dag, var lestur upp úr nál. meiri hl. fjvn. 1960 og 1961. Ég hef yfirleitt ekki notað stór orð í sambandi við sparnaðarfyrirheit, og ég hef t.d. aldrei leyft mér að halda því fram, sem hæstv. fjmrh. gerði, þegar hann var hér í mínum sporum í andstöðu við fyrrv. fjmrh., Eystein Jónsson, hv. 1. þm. Austf., og sagði, að það þyrfti ekki nema réttsýni og kjark til þess að koma sparnaði við í ríkisrekstrinum. Þetta hafa ekki verið mín orð, að það þyrfti ekki nema réttsýni og kjark til þess að koma sparnaði við í ríkisrekstrinum. Ég hef hins vegar leyft mér að minna á fyrirheit og upptalningu á sparnaðarloforðum og fyrirheitum hæstv. ráðh. og annarra stjórnarliða, sem ekki hafa verið framkvæmd. Hæstv. ráðh. sagði, að ég ætti að vera þessum málum það kunnugur, að ég gæti þess vegna sem endurskoðandi ríkisreiknings og fjvn.- maður gert till. í sambandi við sparnað í ríkisrekstrinum. Ég vil taka það fram, að vegna þess að ég hef kynnzt þessum þáttum ríkiskerfisins er mér ljósara en ella, að það hefur sigið á ógæfuhliðina hjá ríkissjóði um sparnað, og farið hefur í vöxt það, sem ég mundi kalla eyðslu og sérstaklega útþenslu í ríkiskerfinu einmitt á síðustu árum. Fyrir því hef ég fengið staðfestingu við að kynnast þessum þáttum. Hæstv. ráðh. sagði, að þessar sparnaðartillögur væru svo litlar, að það munaði ekkert um þær í ríkisrekstrinum, að það þýddi í raun og veru ekki að vera að hreyfa þeim. Það er nú svo, að hæstv. ráðh. var á annarri skoðun, þegar hann drap á fyrirheitin, sem ég minnti á hér í dag, og fyrirrennari hans í fjmrh.- embættinu hefur einnig gert það. Og ég tel mig fara rétt með, þegar ég segi, að í þeim fjárlagaræðum, sem hæstv. núv. fjmrh. hefur flutt, hefur hann alltaf vikið að sparnaðartill. En framkvæmdina vita hv. alþm. um. Mér finnst, að hæstv. ríkisstj. verði að gera sér grein fyrir því, að hún er ekki að koma í ráðherrastólana í dag. Þeir eru búnir sjálfstæðismenn að eiga fjmrh. í 8 ár. Það er þess vegna fullkomin ástæða til þess, að við í stjórnarandstöðunni spyrjum um árangurinn af fyrirheitunum, sem gefin voru í upphafi valdatímans. Það hef ég gert og farið að með þeim hætti, að ég hef lesið upp þeirra eigin fyrirheit, þeirra eigin upptalningu. Og ef hæstv. ráðh. telur, að það sé að nota stór orð, á ég ekki sök á því, eins og ég sagði áðan. Ég vil líka minna hæstv. ráðh. á það, að atriði eins og sendiráðin á Norðurlöndum eða skipulag um sendiherrana erlendis er mál, sem hæstv. ríkisstj. gæti verið búin að gera sér grein fyrir, ef hún hefði haft nokkurn áhuga á því. Hún er búin að skipa í þessi embætti, síðan hún settist á valdastóla, og hún hefði þess vegna getað vel komið við skipulagsbreytingum, ef áhugann hefði ekki vantað. Það voru ekki mínar till. eða okkar framsóknarmanna, sem voru í nál. meiri hl. fjvn. 1961. Það voru heldur ekki okkar orð, þegar hæstv. fyrrv. fjmrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, sagði hér á Alþ., að það væri vandalaust að hafa eitt sendiráð á Norðurlöndum, þegar hann var fjmrh., þannig að það eru til nógar tilvitnanir í þeirra eigin orð um þessa framkvæmd, en viljann hefur skort, þegar hefur verið hægt að koma því við. Ég vil líka minna á það, að það voru ekki við framsóknarmenn, sem héldum því fram, að það yrði sparnaður að því að fella niður skattanefndirnar og taka upp skattstofurnar. Við höfum aldrei haldið því fram, að það mundi verða sparnaður að því, heldur hinu gagnstæða. Hitt gat verið, að þessi skipulagsbreyting yrði til bóta í skattinum. En það var fjmrh. Sjálfstfl., sem hélt því fram, að þetta væri sparnaðaratriði. Það er ekki hægt að ásaka okkur framsóknarmenn fyrir það, þó að þetta hafi farið á annan veg. Ykkar var hugmyndin, ykkar hefur verið framkvæmdin og ykkar voru fyrirheitin um sparnaðinn. Málið er þess vegna eingöngu heimamál hæstv. ríkisstj. og við þá eða á því heimili er að sakast, en annars staðar ekki. Það er líka löngu komið á dagskrá hjá hæstv. ríkisstj. að gera hagræðingu í sambandi við skólabyggingar, og hæstv. fjmrh. flutti þar mjög harða ádrepu í fjárlagaræðu sinni fyrir árið 1967. En við hvern er að sakast? Hæstv. menntmrh, er búinn að sitja í ráðherrastólnum í 11 ár og þeir sjálfstæðismenn í ráðherrastól fjmrh. í 8 ár. Ef átti að koma þessu í framkvæmd, var það þessara aðila að sjá um framkvæmdina, en ekki þeirra, sem í stjórnarandstöðu eru og fá ekki sín mál samþ. hér á Alþ., hversu góð, sem þau eru. Nei, hæstv. ráðh. verður að gera sér grein fyrir því, að þetta eru þeirra mál. Þeir eru búnir að hafa nógan tíma til þess að koma þeim í framkvæmd og það eru þeir, sem eru búnir að ræða um ágæti þessara framkvæmda og gefa fyrirheit um þær. Þá var hæstv. fjmrh. að tala um hagsýsluna, og árangurinn af henni. Það er nú eins með hagsýsluna. Hún er búin að vera til staðar í 8 ár. Hún var eitt af fyrstu fyrirheitum viðreisnarstjórnarinnar, að það kerfi yrði tekið upp í staðinn fyrir sparnaðarnefndirnar. Hagsýslan hefur haft nógan tíma til þess að koma sínum málum fyrir, og það er kannske í fyrsta sinn nú, sem við sjáum nokkurn árangur af hennar starfi í sambandi við undirbúning þessa fjárlagafrv., hvað gerð þess snertir. Hv. fjmrh. hélt því fram, að það væri erfitt að koma sparnaði í framkvæmd og það hefði verið gert ýmislegt eins og það að draga úr veizlum og ferðalögum. Samt urðu veizlur ríkisstj. um 50% dýrari á árinu 1966 en árið áður. Ég efast því um, að það hafi nokkurn tíma verið stórstígari framkvæmdir í hækkun á þessum lið heldur en á árinu 1966. Eitt af því, sem ég nefndi hér í dag og hæstv. ráðh. taldi ekki ástæður til, að væri hægt að draga úr eða hafa minni kostnað við fjárveitingu heldur en þar væri, var dómsmál og lögreglustjórn. Þessi útgjaldaliður hefur hækkað gífurlega síðan 1960, eftir fyrstu viðreisnarfjárlögin. Það má vel vera, að það sé lítt framkvæmanlegt að koma þar sparnaði við. En má ég minna hæstv. fjmrh. á það, að árið 1965 var kostnaður við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og sýslumannsembættið í Gullbringu- og Kjósarsýslu 3,7–3,8 millj. kr. En nú er gert ráð fyrir, að hann sé yfir 8 millj. - tveim árum seinna. Er þetta að draga úr kostnaði? Hefur hagsýslan dugað þarna vel? Hv. 6. landsk. þm., Geir Gunnarsson, benti á húsnæðið, sem væri tekið til þessa embættis. En það er fleira, sem hefur komið þarna til. En er hægt að réttlæta svona kostnað á sama tíma sem sagt er við almenning í landinu: Þið verðið að herða mittisólina, þið verðið að draga við ykkur. Það eru fleiri slík embætti, sem hefur verið allmikill vöxtur í á síðustu árum. Ég þekki embætti, þar sem fólksfjöldinn við embættið hefur vaxið um 200% á 5–6 árum. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi tæplega gert sér grein fyrir því, hvað margar harðviðarskrifstofurnar hafa verið innréttaðar hér í leiguhúsnæði á kostnað ríkisins. Það var drepið á það í dag á fundi fjvn., að hæðin sem ríkið tók á leigu hér í einu húsnæði, varð svo feikna dýr í innréttingu, því að það varð allt að vera harðviður, sagði leigusalinn. Þangað er komið eitt af embættunum, sem fékk um 50% hækkun í fyrra á slíkum kostnaði, til þess að komast í harðviðarstofurnar. Hæstv. ráðh. verður að gera sér grein fyrir því, að það er hægt að segja hér á hv. Alþ.: „Það er ekki svo auðvelt að spara í ríkisrekstrinum“, og mér er það fullkomlega ljóst, að það er ekki svo auðvelt að spara stórar fjárhæðir nema með skipulagsbreytingu. Það hef ég áður sagt, En það er hægt að koma í veg fyrir svona óþarfa eyðslu eins og þarna og víðar hefur átt sér stað. Hæstv. ráðh. sagði, að það mundi sýna sig, að árangur mundi verða af starfi núverandi hagsýslustjóra. Ég vildi vona, að rétt væri, og ég vil taka undir það, og það sem ég hef kynnzt þeim manni í starfi, spáir góðu, og hann hefur í samstarfi við okkur í fjvn., jafnt í stjórnarandstöðu sem stjórnarsinna, sýnt okkur mikla lipurð og veitt okkur allar þær upplýsingar, sem hann hefur getað í té látið og við höfum beðið um, og það hefur ekki verið nema ánægjulegt að vinna með honum, og ég vildi sem sagt vona, að hann gæti náð árangri í sínu starfi, enda er fullkomin þörf á því. Þá sagði hæstv. ráðherra, að það hefði verið mikil kokhreysti af mér að fara að tala um Skipaútgerð ríkisins. Ekki áttaði ég mig nú á því, hvers vegna ég þyrfti að biðja afsökunar í sambandi við það fyrirtæki. Ef það á að vera það, að það er framsóknarmaður forstjóri þar, vil ég nú minna hæstv. ráðh. á, að það, sem er verið að gera núna, eru till., sem forstjórinn er búinn að vera að klifa á í 8 ár. Forstjóri Skipaútgerðar ríkisins hefur leitt að því rök á fundum fjvn. í hvert sinn, sem hann hefur þar komið núna um langan tíma, að það væri ekki hægt að reka skipin, sem Ríkisskip væri með, og það yrði að smíða ný skip. En það var ekki hlustað á þetta, ekki fyrr en aukaforstjórarnir voru þangað komnir. Ég sé enga ástæðu til þess, að ég geti ekki talað um það mál með fullum rómi, enda geri ég það. Þá sagði hæstv. ráðh., að mér hlyti að ganga annað en gott til að tala gegn betri vitund, þegar ég héldi því fram, að kostnaður eða fjárveitingar til embætta, sem veittar voru í fyrra, frá 30–50% hækkun, væru neitt óeðlilegar eða hefðu haft áhrif á hækkun fjárl. Þetta hefði stafað af óraunhæfum útgjöldum fyrri fjárl. Ég vil endurtaka það, sem ég hef sagt hér áður í umr. um fjárl. og í sambandi við þetta atriði, - ég sagði í fyrra og ég endurtek það, - að það er óframkvæmanlegt að sýna embættum og stofnunum slíka rausn eins og þá var gert, enda sýndi það sig, að það varð að hækka fjárl. um 1 milljarð. Þetta eru óraunhæfar áætlanir. Það má vel vera, að einhver embætti hafi orðið að fara eitthvað fram úr áætlun fjárl., en það mun sannast og hefur sannazt, að það er betra, að embætti og stofnun fari eitthvað fram úr fjárveitingum fjárl., heldur en hafa svo rúman fjárhag, að hún þurfi ekkert til ríkisstj. að leita um sínar fjárreiður. En þannig var að þessum embættum og stofnunum búið, að þær fengu að ráðska með þetta í raun og veru eftir vild. Það er mikill misskilningur að halda því fram og það er ekki rétt gagnvart þeim, sem staðið hafa að fyrri fjárlagaafgreiðslu og samið hafa fyrri fjárlög, að þetta hafi verið komið svo úr leið, enda mun það sýna sig, að þessi embætti munu reyna að sækja áfram á svipuðum grundvelli og þau gerðu, fyrst var svo mikið eftir þeim látið. Og ég er sannfærður um það, að ef hæstv. fjmrh. á eftir að sitja lengi í ráðherrastóli, mun hann gæta sín fyrir þessu atriði. En ástæðan til þess var m.a., að sumt af þessum embættum var að fara í harðviðarstofurnar, eins og ég gat um áðan. Og það er óframkvæmanlegt í normalári að veita stofnun eða embætti slíka hækkun, eins og þarna var gert, enda hefur það sýnt sig, hvaða áhrif það hafði á fjárlagaafgreiðsluna og hvaða siðferðileg áhrif það hefur í sambandi við fjárlagaafgreiðslu að halda svona á málum. Hæstv. fjmrh. sagði, að till. okkar, sem ég gat um hér í dag um nefndarskipun til þess að athuga útþenslu ríkiskerfisins síðustu árin og gera till. út frá því, væri óþörf. Það væri óþarft að vera að gera till. um n. til þess að athuga þessi mál. Nú vil ég minna hæstv. fjmrh. á það, eins og kom fram í ræðu hans í dag, að hann lagði mikla áherzlu á það, að ekki hefði þýðingu að vera að gera óraunhæfar till. í sambandi við ríkisreksturinn. Það er alveg rétt. En til þess að forðast slíkt, er nauðsynlegt að kynna sér rekstur ríkisins og kynnast í samstarfi við hagsýslustjóra ýmsum atriðum, sem eru matsatriði í sambandi við undirbúning fjárl. Ég tek undir það, sem fram kom hjá hv. 6. landsk., Geir Gunnarssyni, að ýmis atriði munu hafa komið fram í sambandi við fjárlagaundirbúninginn á s.l. sumri, sem hagsýslustjóra sýndist, að mættu fara á annan veg heldur en varð. Tími sá, sem fjvn. hefur til að vinna að fjárlagafrv., gefur ekki nm. ástæðu til þess að kynna sér þessi mál, svo að neinu verulegu máli skipti. Og ég vil líka minna á það, sem ég gat um í dag og sem fram kom hér í ræðu hæstv. forsrh. fyrir nokkrum dögum, þegar rætt var um efnahagsaðgerðirnar, að rétt væri að gefa fulltrúum stéttarfélaganna kost á að kynna sér fjárlagagerðina, svo að þeir gætu frekar komið með till. um breytingar þar um. Ég vil líka minna á það, að þegar hæstv. fjmrh. hefur verið að láta athuga ýmsa þætti fjárlagakerfisins, eins og t.d. um verklegar framkvæmdir o. fl., hefur hann skipað n. til þess að athuga það mál til þess að kynna sér það betur. Þegar hann fór að gera athugun í sambandi við Skipaútgerð ríkisins og komst að þeirri niðurstöðu, að till. forstjórans um ný skip væru réttar, var líka skipuð n. Þannig hefur verið að þessum málum staðið, og fjöldi nefnda hefur verið skipaður til þess að athuga einstaka þætti ríkiskerfisins. Hins vegar hafa þær allar verið skipaðar af ríkisstj. og þeirra menn hafa fjallað þar um, en ekki stjórnarandstæðingar. Það er sá eini munur, sem mundi sennilega vera á þeirri n., sem við töluðum um og leggjum til, og því, sem hæstv. ráðh. framkvæmir. Nei, hér er ekki um neina óraunhæfa eða óeðlilega till. að ræða, heldur er hún komin til vegna þess, að það er staðreynd, að útþenslan í ríkiskerfinu hefur verið geysilega mikil. Það er fullkomlega rökrétt ályktun, að þar mætti ýmislegt fara betur, en til þess að gerðar verði till., sem ekki eru óraunhæfar, þarf að kynna sér málið til hlítar. Hæstv. fjmrh. vék að því í lok ræðu sinnar, hver væri ástæðan fyrir útgjaldaaukningu fjárl. Venjulega væri það svo, að ríkið hefði verið á eftir, eins og hann orðaði það, að taka skatta af þegnum í landinu til þess að mæta þeim kostnaði, sem á væri kominn, en ekki á undan. Ég vil svara því til, sem ég hef áður sagt þar um, að höfuðatriðið og höfuðástæðan til þess er stjórnarstefnan sjálf. Það er sú verðbólgustefna, sem stjórnin hefur haldið uppi, m.a. með því, að hennar stefna hefur verið sú að innheimta í ríkiskassann alltaf meira fé heldur en hún reiknaði með, að hún þyrfti að greiða þaðan út aftur. Það er þáttur í fjármálastefnu hæstv. ríkisstj. að hafa verulegan greiðsluafgang hjá ríkissjóði. Þetta er hægt að deila um, en þetta er stefnuatriði hæstv. ríkisstj., sem hefur leitt til þess, að hún hefur gengið lengra í skattheimtu, en eðlilegt hefur verið, skattheimtu, sem aftur hefur svo leitt af sér vöxt verðbólgu og dýrtíðar. Þess vegna hefur hæstv. ríkisstj. oft haft gífurlegan greiðsluafgang á þessum árum. Hæstv. fjmrh. sagði: Þessu hefur öllu verið skilað aftur. Ef eitthvað hefur verið umfram, hefur því verið skilað aftur í auknum niðurgreiðslum og slíkum ráðstöfunum. Þessu hefur verið skilað aftur, það er búið að eyða þessu, það er alveg rétt. En ég vil t.d. taka árið 1966. Þegar fjárlög voru afgreidd fyrir það ár, var farið víða til fanga. Þá var lagður á skattur eins og rafmagnsskattur. Þá var hækkaður benzínskattur vegna varasjóðsins af því að ríkið þurfti að innheimta hann til sín. Þá var hækkaður eignarskattur og lagður á launaskattur o.fl. o.fl. Þá var dregið úr niðurgreiðslum fram eftir því ári. En hvaða áhrif hafði þetta? Áhrifin urðu þau, að það varð svo vaxandi dýrtíð fram eftir árinu 1966, að ríkisstj. taldi sig knúða til þess að nota umframtekjurnar til þess að greiða niður verðlagið í landinu. Heldur hæstv. fjmrh., að þessi stefna, rafmagnsskatturinn og öll þessi skattheimta og að draga úr niðurgreiðslunum, sem orsakaði verðbólguna, heldur hæstv. fjmrh., að það hafi ekki haft áhrif á efnahagslífið í landinu? Jú, það hafði gífurleg áhrif, og það kom ekki að sömu notum fyrir efnahagskerfi landsmanna, þó að teknar væru upp niðurgreiðslur og féð þannig greitt aftur. Verðbólguáhrifin, sem skattheimtan hafði, réðu mestu um, hvernig þróun í efnahagsmálunum varð á árinu 1966. Að lokum sagði hæstv. fjmrh., að illa hefði farið, ef allar till. okkar í stjórnarandstöðunni, sérstaklega okkar framsóknarmanna, hefðu nú verið samþ. á síðustu árum. Þá væri nú myndin af fjárl. ekki skemmtileg. Hvernig væri útlitið þá? sagði hæstv. fjmrh. Þetta er þriðja fjárlagafrv., sem þessi hæstv. fjmrh. leggur fyrir hér á hv. Alþingi. Við hin tvö höfum við flutt sína till. hvort árið. Það skeði nefnilega það leiðinlega óhapp, að hæstv. samgmrh. gleymdi samkomulagi, sem hann gerði við hv. Alþingi um afgreiðslu vegamála 1963 um, að aldrei skyldi vera minna á fjárlögum ríkisins til vegamála en 47 millj. kr. Við höfum, framsóknarmenn í stjórnarandstöðunni, gert tilraun til þess að bæta fyrir þetta leiðinlega óhapp. Þetta eru einu till., sem við höfum flutt við fjárlagaafgreiðsluna, og mikið hefði nú gengið úr skorðum hjá hæstv. fjmrh. árið 1966, þegar hann hafði 883 millj. kr. í tekjur umfram fjárlög, ef þessar 47 millj. kr. hefðu verið greiddar. Fjárl. hér á Alþingi hafa verið afgreidd af stjórnarsinnum að þeirra ráðum. Þeir bera ábyrgð á þeirri þróun, sem þar hefur átt sér stað, og það væri nauðsynlegt fyrir þá hv. stjórnarsinna að fara að átta sig á, að það er til önnur leið til að leysa efnahags- og fjármál ríkisins heldur en sú, sem þeir hafa farið, leið, sem mundi reynast þjóðinni farsælli.



Herra forseti. Ég flyt hér eina brtt. Hún er um það, að við liðinn Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins í fjárl. komi aths., er hljóði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að veita nokkrum öðrum en sendiherrum og sendifulltrúum erlendra ríkja afslátt frá hinu ákveðna útsöluverði á vörum verzlunarinnar. Þó má veita Eimskipafélagi Íslands h.f., Skipaútgerð ríkisins og Fríhöfninni á Keflavíkurflugvelli afslátt á verði á vörum, enda séu þær eingöngu seldar farþegum í utanlandsferðum, en komi ekki til neyzlu innanlands.“ Till. er sú 4. í röðinni á þskj.129. Brtt. mín felur það í sér, að Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins skuli hætta að veita einstökum mönnum afslátt frá verði á vörum verzlunarinnar. En eins og kunnugt er, hafa ráðh. og fáeinir menn aðrir fengið vörur hjá verzluninni fyrir langtum lægra verð, en aðrir viðskiptamenn þurfa að borga. Fyrir nokkrum árum voru launakjör ráðh. bætt verulega. Það tel ég, að hafi verið rétt að gera. En eftir þær kjarabætur eru þeir vissulega færir um að borga sjálfir mat og drykk handa sér og sínum, og ekki er sjáanlegt, að þeir hafi þörf fyrir styrk frá einni ríkisverzlun til að rísa undir þeim útgjöldum. Um þessar mundir tala hæstv. ráðh. mjög um það, að nú verði allir landsmenn að taka á sig byrðar vegna erfiðleika, sem steðjað hafi að atvinnuvegunum. En um leið og þeir hugsa og mæla á þann veg og haga framkvæmdum í samræmi við það, ætti þeim og stuðningsmönnum þeirra á þingi að vera ljóst, að það er ósæmilegt, að nokkrir fyrirmenn í þjóðfélaginu skammti sér sjálfum hlunnindi hjá ríkisverzlun, sem aðrir njóta ekki. Ég hef oft flutt till. um þetta efni á Alþ., bæði áður og eftir að núv. hæstv. ríkisstj. kom til valda, ýmist einn eða með öðrum. En þær hafa ekki hlotið samþykki. Stuðningsmenn núv. hæstv. stjórnar hafa ætíð greitt atkv. á móti till. Lítur út fyrir, að þeir hafi gert það að flokksmáli að vera á móti þessari leiðréttinga. Meðal þeirra, sem hafa greitt atkv. gegn till. mínum, eru núv. hæstv. ráðh., svo og þingforsetar, a.m.k. í seinni tíð, og hefur komið fyrir ekki, þó að þeim hafi verið bent á ákvæði í þingsköpum, sem mælir svo fyrir, að alþm. sé ekki heimilt að greiða atkv. með fjárveitingum handa sjálfum sér. Vil ég enn vekja athygli á þessu ákvæði þingskapanna. Eins og hér hefur verið lýst, hefur mikill meiri hl. þeirra manna, sem nú sitja á Alþ. og styðja núv. hæstv. ríkisstj., fallið á þessu prófi og margir þeirra oft. E.t.v. er lítil von um, að þeir hafi sig upp héðan af, en þó er þeim enn gefinn kostur á að þreyta prófið. Nú eiga sæti hér á hv. Alþ. 6 alþm., er fylgja stjórnarflokkunum að málum, sem ekki hafa áður setið á þingi, nema nokkrir þeirra fáar vikur sem varamenn. Þeir hafa því ekki áður gengið undir próf í þessari grein. Hvað segja þeir um þetta mál? Hljóta þeir ekki að viðurkenna, að rétt sé að afnema þau sérréttindi, sem fáeinir menn njóta í skiptum við Áfengisverzlun ríkisins? M.ö.o., hvernig reiðir þeim af á prófinu? Standast þeir það eða falla? Mér mun þykja leiðinlegt, bæði vegna þeirra og Alþingis, ef þeir falla á prófinu.



Herra forseti. Ég flyt hér eina litla brtt. ásamt hv. 4. landsk. þm. Þessi brtt. er á þskj. 131, og er um það, að varið verði á næsta ári 1 millj. kr. til byggingar sjómannaheimila, og skuli ráðh. ákveða úthlutun þessarar fjárhæðar. Ég flutti á síðasta þingi till. um sama efni, og ég varð þess þá var, að það voru allmargir hv. þm., sem há höfðu veitt því athygli, að hér var um sanngirnismál að ræða, og í rauninni mikið nauðsynjamál, enda kom það síðar fram, að menn úr stjórnarliðinu, þeir sem ekki höfðu fengið aðstöðu til þess, eða leyfi til þess skulum við segja, að fylgja þessari till., stóðu að því að flytja þáltill. um sama málefni og beina þar með áskorun sinni til ríkisstj. um framkvæmdir í þessum efnum. Og á síðasta þingi var sem sagt samþykkt svo hljóðandi þáltill., með leyfi hæstv. forseta, varðandi þetta mál: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna að því í samráði við samtök sjómanna og útvegsmanna og viðkomandi sveitarfélög, að stofnsettar verði og starfræktar sjómannastofur á síldveiðihöfnum á Austurlandi og á stærri fiskihöfnum annars staðar, þar sem þörfin er mest vegna aðkomusjómanna“. Ég veit, að allir hv. alþm. þekkja það, að mikill fjöldi sjómanna verður að dvelja um langan tíma fjarri heimilum sínum, t.d. við síldveiðar að haustlagi til á Austurlandi. Þar er lítil aðstaða í flestum höfnum til afdreps fyrir sjómenn, þegar þeir verða að bíða þar í landlegum. og oft er það svo, að á tímabilinu frá okt. til áramóta eru staddir við síldveiðar á Austurlandi um 2000 sjómenn, og mikill meiri hl. þeirra er annars staðar frá en frá Austurlandi. Það er alveg ósæmileg aðbúð, sem þessum sjómönnum er ætluð, að verða að hírast þar í flestum tilfellum í löngum landlegum í fiskibátunum, því að það getur vitanlega ekki heitið, að það sé að neinu að hverfa, þó að þessir menn geti kannske gengið, þegar sæmilega viðrar, upp úr bátum sínum og upp á götur þorpanna. Það er aðeins í einum stað á Austurlandi, sem komið hefur verið upp slíkri sjómannastofu. Það kostaði viðkomandi bæjarfélag, þ.e. í Neskaupstað, allmikið fjármagn að koma upp þeirri stofu, og hún hefur ábyggilega komið að mjög miklu gagni. Af hálfu ríkisins hefur verið veittur örlítill styrkur til reksturs stofunnar, nú 50 þús. kr. á yfirstandandi ári, en 25 þús. áður. Hér er auðvitað um sáralítinn styrk að ræða til reksturs á þessari sjómannastofu, en rekstur hennar kostar æðimikið fé á hverju ári. Þar sem það liggur nú fyrir, að Alþ. hefur beinlínis gert samþykkt um það, að ráðizt skuli í framkvæmdir í þessum efnum, og menn viðurkenna það, að það er í rauninni enginn annar aðili til en ríkisvaldið sjálft, sem getur haft forgöngu um að leysa þetta vandamál, þykir mér einsýnt, að Alþ. á nú að samþykkja nokkra fjárveitingu í þessu skyni. Og ég held, að fjárveitingin geti ekki orðið minni en 1 millj. kr., og framkvæmdin yrði þá eflaust sú, að sá ráðh., sem með þessi mál hefði að gera, væntanlega félmrh., sem jafnframt er sjútvmrh., mundi leita eftir samningum við sveitarfélögin, t.d. á Austurlandi, um það, að þau réðust í það að koma upp svona sjómannaheimilum með ákveðnum stuðningi frá ríkinu. Ég er ekki í neinum vafa um það, að það ástand, sem sjómenn okkar búa við í þessum efnum, er beinlínis farið að kosta ríkisheildina allverulegar fjárfúlgur. Það er nefnilega svo, að það er engin leið að ætla að bjóða mönnum nú til dags að þurfa að hírast við þessar kringumstæður vikum saman á smáhöfnum, fjarri heimilum sínum, og það hefur leitt til þess, að bátarnir flýja miðin, mennirnir krefjast þess að fara burtu, og þannig er haldið í burtu af veiðisvæðinu, vegna þessarar ófullnægjandi aðbúðar, sem mönnum er þar boðið upp á. Fyrir nú utan það, hvað það er ósæmilegt af ríkisheildinni að leggja ekki hér fram nokkurt fjármagn til þess að veita þeim mönnum, sem þarna eiga hlut að máli, svo þýðingarmikið starf, sem þeir vinna, sæmilega aðstöðu, til þess að þeir geti þar sinnt þeim verkum, sem þeir eru að inna af hendi fyrir þjóðarheildina. Ég vil nú vænta þess, að hæstv. fjmrh., sem hefur heyrt þessi orð mín hér fyrir þessari till., taki þau nú til athugunar. Ég á erfitt með að trúa því, að hann viðurkenni það ekki, að hér er hreyft nauðsynjamáli, máli, sem sanngjarnt er og nauðsynlegt að leysa, eða vinna að því, að leyst verði. Ég vil nú beina því til hans, að hann hugleiði það fyrir 3. umr. fjárlagafrv., hvort ekki sé tiltækilegt að taka upp nokkra fjárveitingu í þessu skyni, eða t.d. með því að samþ. þessa till. mína, sem tvímælalaust verður að teljast í fullu samræmi við samþ. síðasta Alþingis um þetta mál. Ég sé svo ekki þörf á því að eyða hér fleiri orðum um þessa till., en við flm. till. væntum þess, að hún fái hér góðar undirtektir.



Herra forseti. Ég leyfi mér hér að flytja tvær brtt. við fjárlagafrv. Fyrri till. mín er á þá leið, að framlag til leiklistarstarfsemi verði hækkað úr 1,3 millj. kr. í 2 millj. Með leiklistarstarfsemi er hér átt við alla þá starfsemi, sem áhugamenn víðs vegar úti á landsbyggðinni taka sér fyrir hendur á þessu sviði, en auk þess hefur af fjárveitingu til þessa stór hluti farið til Leikfélags Reykjavíkur. Fjárveitingin s.l. ár mun hafa verið sú sama og nú er gert ráð fyrir, 1300 þús. kr., og þá munu hafa farið 500 þús. kr. til Leikfélags Reykjavíkur, þannig að ekki fóru nema 800 þús. kr. til leiklistarstarfsemi úti á landsbyggðinni. Nú hefur Leikfélag Reykjavíkur farið fram á, að þetta framlag verði hækkað um 200 þús. kr., og sýnist mér sjálfsagt að verða við þeirri málaleitan, og mundi þá hækkunin til leiklistarstarfsemi úti á landsbyggðinni, skv. minni till., nema 500 þús. kr. Sú starfsemi er víðast hvar það helzta, sem gert er til þess að létta mönnum skammdegið úti á landsbyggðinni, og raunar sums staðar það eina. Áhugamenn leggja á sig mikla vinnu endurgjaldslaust. Kostnaðurinn við þessar leiksýningar getur þó orðið mikill. Leiksviðsútbúnaður er þar stærsti liðurinn, einnig eru útvarpsauglýsingar stór liður núna, þegar orðið kostar minnst 20 kr., auk þess sem venjulega er fenginn til leikstjóri, sem þá tekur að sjálfsögðu sína greiðslu fyrir, þar sem þetta er hans atvinna, hans lifibrauð. Greiðsla til leikstjóra er venjulega 20–30 þús. kr. Eitt mesta áhyggjuefnið varðandi uppfærslu hvers leikrits er það, hvort takast megi, eins og oft er komizt að orði hér á hinu háa Alþingi, að láta endana ná saman. Og eins og reynslan hefur oft orðið varðandi ríkisreksturinn, verður þetta oft þannig með þessa starfsemi, leikstarfsemina úti á landsbyggðinni, að erfitt reynist að láta endana ná saman. Hallinn af mörgu slíku átaki, sem stofnað er til með ærinni fyrirhöfn og af mikilli fórnfýsi þátttakendanna, er oft svo mikill, að liðið geta mörg ár, áður en viðkomandi ungmennafélag eða leikfélag hættir á að takast á hendur nýtt verkefni. Og þau verkefni, sem menn ráðast í af mestum stórhug, verða oft til að lama mest og lengst þessa mikilvægu menningarstarfsemi. Ég nefni sem dæmi, að nú í vor var stofnað leikfélag vestur í Stykkishólmi. Að fyrsta verkefni þess var unnið af miklum áhuga og dugnaði, enda var árangurinn satt að segja undraverður, þegar tekið er tillit til þess, hversu litla reynslu leikendurnir höfðu til að bera. Ég get um þetta borið, vegna þess að ég fylgdist lítillega með æfingum og sá auk þess frumsýninguna. Og Stykkishólmur var ekki eina byggðarlagið, sem fékk að njóta þessarar starfsemi, því að sýningar voru úti um Snæfellsnesið, í þorpunum þar - og víðar. En ferðir af þessu tagi eru mjög kostnaðarsamar, og þegar vorannir ollu því að ekki var hægt að halda sýningunum áfram, vantaði enn mikið á, að fengizt hefði upp í kostnaðinn. Þetta unga leikfélag situr nú sem sé uppi með allháa skuld, þrátt fyrir sitt fórnfúsa starf, og ef ekki tekst að greiða þessa skuld er allt útlit fyrir, að lítið framhald verði á þeirri starfsemi, sem þarna hófst svo vel, og að þær vonir bregðist, sem þetta byggðarlag hafði við þetta bundið. Ég hef með þessu viljað vekja athygli á þeirri þýðingu, sem þessi leikstarfsemi hefur úti á landsbyggðinni, og að hún er alls góðs makleg. 1300 þús. kr. eða réttara sagt 800 þús. kr., eins og var á s.l. ári veitt til þessarar starfsemi, er satt að segja hlálega lítill styrkur, þegar tekið er tillit til þess, hvað þessi starfsemi er, þrátt fyrir allt, víðtæk. Enda er sú upphæð, sem kemur í hlut hvers leikfélags, svona 20–30 þús. kr. og fer allt niður í 15 þús., þ.e.a.s. nægir ekki einu sinni til að borga leikstjóranum. Þær 2 millj., sem ég fer nú fram á, að veittar verði til þessa, eru ekki miklu merkilegra framlag, það skal ég fúslega játa, en ég hef ekki hætt á að fara hærra vegna þess fátæktarklökkva, sem einkennir allt tal þeirra manna, sem hér eru í forsvari fyrir ríkissjóð og ráða mestu um fjárveitingar úr honum. 700 þús. kr. mundu þó vera betra en ekki neitt, og slík viðbót kynni að koma einhverju ungmennafélaginu eða leikfélaginu yfir versta þröskuldinn, þannig að áframhald gæti orðið á leiklistarstarfsemi, sem ella myndi alveg falla niður. Hin till., sem ég flyt, er um það að hækka framlag til æskulýðsnefndar Borgarfjarðar- og Mýrasýslu úr 25 þúsund kr. í 100 þús. kr. Ég get borið um það, að starfsemi þeirrar nefndar er alls góðs makleg, ekki síður en sú leiklistarstarfsemi, sem ég var að tala um. Starfsemi þessi, sem nær til alls Borgarfjarðarhéraðs og Mýranna með, er svo umfangsmikil, eða ætti að vera það, að 25 þús. kr. styrkur til hennar hlýtur að verka á þá, sem til þekkja, sem dálítið skrýtin, að ég ekki segi kaldranaleg gamansemi. En þar sem ég sé ekki ástæðu til þess að búast við því, að fjárveitingarvaldið sé að gera að gamni sínu, a.m.k. þá ekki nema óafvitandi, sýnist mér liggja beinast við, að það beri að líta á þessa styrkveitingu sem auglýsingu um átakanlega fátækt ríkissjóðs. En hvað um það. Ég leyfi mér sem sé að leggja til, að framlag til þessarar nefndar verði fjórfaldað. 100 þús. kr. sýnist mér að sé það allra minnsta, sem ríkissjóður getur verið þekktur fyrir að bjóða upp á í þessu sambandi.