Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jakob Möller Ég verð að telja, að orðalag frv. sé heppilegra en orðalag brtt. Ég held, að enginn vafi getið leikið á, að heppilegast sé að vitamálastjóri ráði vitaverðina og beri ábyrgð á þeim, þar sem hann hefir miklu betri aðstöðu en ráðh. til að meta hæfileika þeirra. Ef svo vill til hinsvegar, að ráðh. sé kunnugur í þessum efnum, er enginn vafi á því, að hann getur haft áhrif á veitinguna. Ráðh. yrði einnig þægilegra, að vitamálastjóri réði vitaverðina, því að með þeim hætti væri hann leystur undan allskonar kvabbi.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Þetta frv. er samskonar eins og borið hefir verið fram á undanförnum þingum og jafnan verið samþ. Að vísu hefir það komið fyrir, að frv. væri ekki borið fram fyrr en í þinglokin og þá afgr. í hvelli með öllum afbrigðum. Ég hugsaði mér nú að hafa hina aðferðina, að leggja það fyrir í þingbyrjun og hika ekkert við það að sinna þessari nauðsyn hreinlega, að dýrtíðaruppbótin verði framlengd. Dýrtíðaruppbótin hefir farið stórum lækkandi og er ekki nú eftir af henni hjá hærra launuðu mönnunum nema 15%. Þetta eru einu launin í landinu, sem fara eftir vísitölu, og þess vegna er það líka, að engir í landinu hafa fengið meiri launalækkun en þeir starfsmenn, sem taka laun eftir launal. Mér er kunnugt um, að starfsmenn t. d. við samvinnufélög, kaupfélög, sláturfélög, útgerðarfélög og við verzlanir hafa ekki fengið nærri því tilsvarandi lækkun, og þó eru þetta starfsmenn hjá þeim atvinnurekendum, sem eiga um sárast að binda og standa næst verðlækkun afurðanna. Það hefir verið farið verr með þessa starfsmenn, sem taka laun eftir launal., en nokkra aðra stétt í landinu. Ég verð að leggja áherzlu á, að dýrtíðaruppbótin, svo lág sem hún er orðin, sé framlengd með sama hætti og verið hefir. Það er full ástæða til að bera þennan launaflokk manna saman við þá starfsmenn ríkisins, sem taka laun utan launal. Lækkunin á þeim hefir ekki verið tilsvarandi, og yfirleitt eru menn í slíkum stöðum sambærilegum töluvert betur launaðir en þeir, sem sitja í gömlum embættum og heyra undir launal. Mætti lækka launin á þeim, sem taka laun utan launal., til þess að þeir hefðu sömu laun og þeir, sem taka laun eftir launal., þó að þeir héldu dýrtíðaruppbótinni. Það er öllum vitanlegt, hvað kostar að lifa hér í Rvík, og hagur þeirra manna, sem lifa samkv. launal., er mjög þröngur, enda er það ekki að undra, þegar þeir fá ekki nema svona lítinn part af þeirri raunverulegu verðhækkun, sem hefir orðið síðan 1919. Ég verð að leggja áherzlu á, að afgreiðsla þessa máls verði með sama hætti eins og hún hefir alltaf verið undanfarið, þó að nokkur dræmingur hafi verið í þeirri afgreiðslu.

Hannes Jónsson Hv. flm. lagði mikið upp úr því, að gull og grænir skógar væru í vændum, ef háskólinn hefði forgönguréttinn, en ekki ríkið. Ég sé nú enga ástæðu til að ætla þetta, nema gengið sé út frá því, að ríkisstofnanir séu með betra stjórnarfyrirkomulagi en ríkið sjálft, en ég sé enga ástæðu til að ætla slíkt, enda hefir reynslan oft sýnt hið gagnstæða. Hv. flm. talaði einnig um, að óeðlilegt væri, að taka stimpilgjaldið af brúttóágóða. Hann sagði, að af því gæti leitt töluverðar tekjur fyrir ríkissjóð, jafnvel þótt rekstrarhalli væri á happdrættinu. Ef slíkt gæti komið fyrir, virðist ekki svo mikið vera upp úr þessu fyrirtæki að hafa, að vert sé að leggja út í það. Ég held, að enginn andstæðingur hefði getað svert happdrættishugmyndina meira en hv.flm. hefir gert með þessu. Til hvers ætti að vera að stofna happdrætti, ef tap ætti að verða á því? Ef málið á hér nokkra andstæðinga, hefir hv.flm. styrkt þá í trúnni. Með þeirri ráðstöfun á tekjum sjóðsins, að ekki megi binda tekjurnar fyrirfram á ég við, að ekki skuli byrjað á byggingu fyrr en nægilegt fé er fyrir hendi. Ef háskólinn á að hafa einkaleyfið í 10 ár, getur ekki verið meiningin, að byrjað sé að byggja strax. Byggingunni á að vera hægt að ljúka á 1-2 árum, og bað á þann hátt, sem óbornar kynslóðir geta unað við, en ekki eins og þjóðleikhúsið eða aðrir slíkir steinstöplar, sem eru og verða öldum og óbornum til hrellingar. Mín brtt. vill einmitt koma í veg fyrir flaustursverk og óhagstæða samninga. Ef háskólanum er veittur þessi réttur, sé ég ekki neitt á móti því, að svo geti farið, að einstaka ríkisstofnanir aðrar fari fram á, að ríkið fái sér í hendur vissa tekjustofna, t. d. kolaverzlun eða þess háttar. Eigi að ganga inn á þessa braut, veit ég ekki, hvar verður látið staðar numið. Ég álít, að á skuli að ósi stemma og afhenda ríkissjóði þegar þessar tekjur, svo að hægt sé að verja þeim eftir þörfum í hvert skipti. Það tjáir ekki að vera að benda á skyldleika háskólans og ríkissjóðs, því að slíka frændsemi geta í raun og veru allar ríkisstofnanir rakið. Ég mun því halda fast við brtt. mínar. Ég get fallizt á með hv.flm., að brtt.hv.þm. Dal. sé viðaukatill.

Miðlunartill.

, því að í henni felst í raun og veru ekki annað en það, sem er í frv. sjálfu, nema hvað við eigi að taka, er háskólabyggingunni er lokið. En það má líka segja, að tími sé til kominn eftir 10 ár, að ríkið taki að sér happdrættið. Það er líka alveg fráleitt í frv. að binda einkaleyfið við svo langan tíma, þótt byggingunni kynni að verða lokið töluvert fyrr. Ef tekjurnar yrðu t. d. 350 þús. kr. á ári, þyrfti tíminn ekki að verða svo langur. Þetta er ein veila af mörgum í frv. Ég vil alvarlega vara við því að ganga inn á þá braut að afhenda tekjustofna ríkissjóðs til einstaklinga eða stofnana innan ríkisins. Bæjar- og sveitarfélög gætu farið að ganga á lagið, og óvíst, hvar yrði látið staðar numið. Ég vil vara við þessu um alla tekjustofna ríkisins, og þá ekki sízt happdrætti, sem er einn hinn sjálfsagðasti liður í ríkisrekstri.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og nál. 235 ber með sér, hefir n. orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með þeirri lítilfjörlegu breyt., að lögin yrðu tímabundin, þannig að þau gildi aðeins til ársloka 1935. - Hefi ég ekki annað að segja en óska, að frv. verði að lokinni umr.samþ. til 3. umr.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það er alveg rétt, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að ég hefi oft bent á, að laun, þ. e. a. s. tekjur landsmanna, eru nú komin langt niður fyrir það, sem vanalegt er. En þegar ég sagði, að embættismenn, sem taka laun eftir launalögunum, yrðu verst staddir allra manna, þá átti ég vitanlega við þá menn, sem fá laun sín greidd í peningum. Það er ekki viðfelldið, að farið sé að lækka á þeim mönnum, sem þegar hafa fengið launalækkun samkv. þessum lögum, því að þessi lög, sem hér er um að ræða að framlengja, hafa reynzt launalækkunarlög ár frá ári. Og launalækkunin fer eftir verðlaginu í landinu, svo að þeir hafa þegar fengið launalækkun, þessir menn. Ég vil líka minna á það, að í hópi þeirra manna, sem kosta ríkissjóð á milli 3 og upp í 5- 6 þús. kr., eru flestir virðulegustu og ábyrgðarmestu starfsmenn landsins, þeir menn, sem mest er undir komið fyrir þjóðfélagið, að vinni sín störf vel, og mest er undir því komið að fá sómasamlega menn í þau embætti. Ég tel það enga bót fyrir ríkið, að laun þessara manna væru lækkuð svo úr hófi, að þau yrðu eins og t. d. laun kokka á togurum, með allri virðingu fyrir því starfi. Menn, sem hafa undirbúið sig á mjög löngum tíma og með miklum kostnaði til þeirra starfa, sem þeir svo gætu fengið laun fyrir, sem svaraði þeim skyldum og lifnaðarháttum umfram suma aðra í öðrum stöðum. Þeirra aðstaða er svo margháttuð, þannig að aukakostnað leiðir af. Ég álít, að almenningur eigi kröfu til þess, að ekki verði farið að lækka á þeim mönnum, sem settir eru í ábyrgðarmestu embættin í þjóðfélaginu. Ef þeir eru teknir út úr án þess að um leið sé hugsað til þeirra starfsmanna, sem taka laun utan launalaganna, þá verður það hróplegt misræmi milli þessara tveggja flokka. Yfirleitt eru í þeim launaflokknum, sem taka laun utan launalaganna, menn sem eru miklu sambærilegri við ýms störf, sem hvergi í heiminum eru eins hátt launuð, eins og t. d. prófessora, dómara og sýslumenn eða hvað annað, sem ég gæti til nefnt. Það má því ekki minna vera en fyrst sé gáð að því, hvað þurfi að lækka á þeim hóp manna, sem eru utan launalaganna, til þess að koma þeim í samræmi við þessa launalagamenn, sem verða verst úti allra manna. Hv. frsm. meiri hl. óskaði þess, að málið væri tekið út af dagskrá, og get ég vel fallizt á það. Ég skildi hann svo, að hann fyrir sitt leyti vildi fallast á, að þessi samanburður væri gerður. Það mun um það bil vera lokið skýrslugerð um laun starfsmanna utan launalaganna, og verður sú skýrsla lögð fyrir fjhn., enda má skýrt af henni sjá þennan samanburð. Afgreiðslu þingsins má ekki vera þannig á neinn hátt, að eingöngu verði klipið af þessum föstu og virðulegustu starfsmönnum ríkisins, en allt annað látið halda sér. Það er ástæða til að gera þennan samanburð, sem ég gerði áðan, á starfsmönnum atvinnuveganna og verzlunarfyrirtækja. Það má vel vera, að þau laun megi lækka meira en orðið er, en þau hafa hvergi nærri lækkað á móts við þá lækkun, sem þegar er orðin á þeim starfsmönnum, sem hér um ræðir, og þegar atvinnufyrirtækin hafa orðið fyrir slíkum skakkaföllum, sem kunnugt er, þá er ástæða til að lækka á þeim starfsmönnum, sem þau hafa í sinni þjónustu. Ef um þetta er að ræða, að fyrst og fremst sé athugað um laun þeirra manna, sem eru utan launalaganna, þá get ég vel fellt mig við, að málið verði tekið út af dagskrá, þó ég annars hefði ekki hikað við að láta það ganga til atkv., hvernig sem færi.

Magnús Jónsson Við 1. umr. gerði ég allýtarlega grein fyrir frv. f. h. menntmn., sem hefir flutt frv., og ég skal ekki endurtaka neitt af þeim almennu rökum, sem ég bar fram til stuðnings málinu. Ég vil þakka hv.fjhn. fyrir það, að hún mælti einróma með því, að þetta frv. verði samþ. En hinsvegar hefir rætzt sá grunur, sem ég hafði um það, að tilgangurinn með því að koma þessu máli til fjhn. væri sá, að skerða dálítið tekjurnar, sem eiga að ganga af happdrættinu til þessa ákveðna verkefnis. En annars skal ég ekki ræða mikið um það. Hv. dm. verða hver og einn að gera það upp við sjálfa sig, hvort þeir vilja láta ríkissjóð seilast til að taka nokkuð af tekjum þessum til sinna almennu þarfa. Það stappar nærri hugsunarvillu, að ríkið fari þannig að skattleggja sjálft sig. Tilgangurinn, sem á að ná með tekjunum af happdrættinu, er ekki annar en sá, að leysa eina af þörfum ríkissjóðs, þar sem það er tvímælalaust, að ríkið verður að taka á sig og mundi taka á sig, ef þess væri nokkur kostur, að koma upp þessari byggingu fyrir háskólann. Þetta þýðir þá ekki annað en það, að ríkið vill ekki fara eins hart í að sinna þessu verkefni eins og farið yrði, ef þessar tekjur rynnu allar til þess óskertar. Ef ekki verður bætt úr þessari þörf með slíku móti sem þessu fyrirtæki, þá yrði ríkissjóður að leggja fram fé til þess. En þegar stungið er upp á að losa ríkissjóð við bein fjárframlög til þessa þarfa málefnis, þá vill ríkið fá dálítið fyrir að leyfa það. Það er náttúrlega mjög einkennileg aðferð. Þó ætla ég ekki að gera þetta að kappsmáli. Ég bar fram brtt. um að lækka þennan ríkisskatt niður í 10%, einungis til þess að ekki yrði tafið eins mikið fyrir framkvæmd þessa þarfa málefnis. Mér mundi þykja vel ganga, ef allir miðar seldust og ágóði yrði um 300 þús. kr. árlega. En við því þarf ekki að búast. Ef helmingur miðanna seldist, mundu tekjurnar verða á annað hundrað þús. kr. og varla er hægt að leggja upp með minna en það til þess að byrja framkvæmd á svona fyrirtæki. Ef happdrættið fær að njóta allra teknanna í 10-20 ár, er augljóst, að hægt er að gera mikið á þeim tíma. En úr þessum tekjum má ekki draga, enda getur hreint og beint orðið óhentugt að vinna verk það, sem fyrir liggur, ef ekki falla nokkuð miklar tekjur til, eins og ég mun síðar víkja að. Hv. þm. Seyðf. er hinn eini, sem hefir tjáð sig andvígan frv. Þó er það ekki sjálf hugmyndin, sem hann amast við, heldur vill hann verja tekjunum til annars. Happdrættið hefir áður verið innlimað í tekjuöflunarfrv. hans og flokksmanna hans, í því skyni að koma út innlendum ríkisskuldabréfum. En ég hefi ekki trú á því, að innlend lánsútboð beri mikinn árangur. Það þýðir ekki að vitna til þess, að 60 millj. kr. af innstæðufé sé til í landinu. Það fé er allt fast. Ef þetta fé væri bundið í ríkisskuldabréfum í sambandi við happdrætti yrði að kalla inn tilsvarandi mikið fá frá atvinnuvegunum. Ég álít ekki rétt að hleypa spilalöngun manna á það stig, að hún valdi raski í atvinnulífinu, né heldur að rétt sé að keppa við önnur verðbréf hins opinbera, eins og veðdeildarbréf og ræktunarsjóðsbréf. Ég ætla, að slík ráðstöfun gæti leitt af sér meira atvinnuleysi og vandræði en svaraði til gagnsins. Hv. þm. V.-Húnv. er með allvíðtækar brtt. og vill koma málinu í annan farveg. Fyrsta brtt. er langvíðtækust, að formi til a. an. k. Hún gengur í þá átt, að ríkið sjálft reki happdrættið í stað háskólans. Þetta atriði var vandlega athugað í menntmn. og það varð einróma álit nm., að það væri háskólanum fyrir beztu, að hann sjálfur ræki happdrættið, en ekki ríkið. Ef rekstur þess er falinn háskólanum, er fengin trygging fyrir því, að hann sé í höndum þeirra manna, sem hafa sérstakan áhuga á málinu. Ég er ekki að efast um, að happdrættið gæti gefið arð sem ríkisstofnun, en ég efast um, að það yrði rekið eins vel. Ég held, að það væri einmitt gott fyrir ríkið að varpa af sér áhyggjunum af þessu fyrirtæki yfir á annan aðila í byrjun, en taka það svo að sér, þegar það er komið á legg og hefir öðlazt vinsældir þjóðarinnar, því að enginn vafi er á, að háskólinn myndi reka happdrættið með meiri natni og minni tilkostnaði en kostur er á í höndum hins opinbera. Það er ekki heldur svo, að hér sé verið að selja happdrættið í hendur neinum braskara, þótt það sé um vissan tíma falið virðulegri ríkisstofnun, sem háð er eftirliti ríkisvaldsins. Annað atriðið í till.hv.þm. V.-Húnv. er, að ágóðinn skuli tekinn með stimpilgjaldi af brúttótekjum happdrættisins. Ég held, að tekjur ríkissjóðs, teknar af brúttóágóða, geti orðið óeðlilega miklar, og jafnvel töluverðar, þótt lítill eða enginn hagnaður væri af happdrættinu. Ég tel því sjálfsagt, að nettóágóði sé lagður til grundvallar. Í þriðja lagi vill hv.þm. V.-Húnv. breyta til um úthlutun fjárins. Vill hann láta Sþ. ákveða um úthlutun fjárins í hvert skipti. Ég veit nú satt að segja ekki, hvernig hv.þm. hugsar sér þetta. Mér skilst, að tilgangur byggingarsjóðs sé sá, að reistar verði fyrir hann oft og tíðum alldýrar opinberar byggingar, og veit ég þá ekki, hvernig á að komast hjá því að binda tekjurnar fyrir fram um víst tímabil, nema það sé meiningin að verja 150 þús. kr. í stjórnarráðshús eitt árið, og næsta ár sé, svipuð upphæð lögð til háskóla og síðan sé haldið svo áfram með listasafn, kvennaskóla o. s. frv. Það er vitanlega óhjákvæmilegt að binda ágóðann meðan verið er að koma upp hverju húsi. Verkið verður að bjóða út í samningsvinnu, og vel getur þurft ágóða 3-4 ár til að standa við akkorðið, og ég get ekki skilið, hversu það má verða, ef engin trygging er fyrir því, að peningar fáist til framkvæmda. Hv. þm. V.-Húnv. og hv.frsm. töluðu um, að orkað gæti tvímælis, hvert fyrsta húsið ætti að vera. En það er eitt hús, sem Alþingi hefir ákveðið að reisa á vissu árabili, og ef aflað er fjár til opinberra byggingu, hlýtur það hús að sitja fyrir vegna sæmdar Alþingis. Og þetta hús er háskólabyggingin. Um brtt. í heild er það að segja, að ég get ekki fallizt á þær né ráðið öðrum til að samþ. þær, með því að ég tel þær miða til hins lakara. Brtt. hv.þm. Dal. má kallast miðlunartill. milli frv. og brtt.hv.þm. V-Húnv. Í henni er tekið fram, að ríkið skuli taka happdrættið í sínar hendur, er hús handa háskólanum hefir verið reist. Ég get fallizt á efni brtt., en finnst þó 10 ár vera nægur tími til stefnu til að athuga þetta. Happdrættið er í frv. hugsað sem ríkishappdrætti, þótt ríkið feli það um stund öðrum aðila.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þetta frv. er allmikill lagabálkur, þar sem núgildandi lög um þetta efni eru samræmd við það, sem lög eru á Norðurlöndum og víða hvar um Evrópu. Upphaf þessa máls er alþjóðafundur, sem haldinn var á árinu 1930 um þetta mál, en síðan hefir víxlalöggjöf flestra þessara ríkja verið endurskoðuð og samræmd við þær till., sem alþjóðafundurinn samdi. Í grg. frv. er sagt ýtarlega frá þeim breyt., sem með frv. eru gerðar á gildandi víxillöggjöf vegna samræmingarinnar, og skal ég láta nægja að vísa til grg. Þess skal látið getið, að prófessor Ólafur Lárusson hefir eftir beiðni stj. samið þetta frv. og tvö þau næstu á eftir á dagskrá fundarins. Að lokinni umr. óska ég, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Frsm. (Ólafur Thors) Ég get leitt hjá mér að minnast á flest þau atriði í þessu máli, sem ég ella hefði e. t. v. haft ástæðu til að drepa á, vegna þess að hv.frsm.menntmn. hefir nú tekið af mér allan vandann og mestalla virðinguna af því að vera frsm. þessa máls. Mér finnst ekki hafa komið fram neinar mótbárur gegn frv., sem verulegu máli skipta. Það eru eðlilegar þessar almennu aths. um það, að margt annað þurfi að gera heldur en byggja háskóla, og þess vegna geti komið til greina að ráðstafa því fé á einhvern annan hátt, sem hér er gert ráð fyrir að afla: Ég geng þess ekki dulinn, að hvaða mál sem borið er fram hér á Alþingi og hvað mikil nauðsyn sem liggur þar til grundvallar, þá eru alltaf nokkuð skiptar skoðanir; alltaf koma einhverjir og segja, að það liggi ennþá meira á einhverju öðru. Það þýðir því ekki að vera að lengja umr. út af slíkum viðbárum. Hitt má vera stuðningsmönnum þessa frv. gleðiefni, að allir, sem um þetta mál hafa rætt, viðurkenna, að fyrir hendi sé mjög brýn nauðsyn á því að bæta úr húsnæðisvandræðum háskólans. Þessa viðurkenningu álít ég skipta talsverðu máli, og ég tel, að allir unnendur þessa máls megi gleðjast yfir henni og þeim velvilja, sem fram hefir komið, enda þótt sumir vilji ganga lengra og aðrir skemmra í málinu. Ég hefi ekki umboð til þess frá n. að fara fram á við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá og fyrir mitt leyti óska ég ekki heldur eftir því. Brtt. þær, sem fyrir liggja, hafa þegar verið nokkuð ræddar, og sé ég því ekki ástæðu til þess að fresta umr.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) Frv. það um samvinnubyggðir, sem við hv. 2. þm. Rang. flytjum á þskj. 190, er algert nýmæli í landbúnaðarlöggjöf okkar Íslendinga. Berum við það fram meira til þess að hreyfa málinu og kynna það hér í hv. deild en af hinu, að við búumst við, að það nái samþykki þingsins algerlega í því formi, sem það nú hefir. Okkur flm. er ljóst, að mál þetta þarf vandlegrar athugunar, og leggjum því meira upp úr því, að hv. deild, og þá einkum sú n., sem væntanlega fær málið til meðferðar, leggi fulla alúð við meðferð þess, heldur en það endilega nái afgreiðslu á þessu þingi. Það, sem allra helzt einkennir byggðir okkar, er það, hvað býlin eru dreifð skipulagslaust um landið. Býlin virðast sett af algerðu handahófi. Enda vakti ekki það sama fyrir mönnum upphaflega, þegar býlin voru sett, og nú vakir fyrir þeim, er reisa sér nýbýli. Bæjarstæðin hafa þá ekki verið valin með tilliti til þeirra samgöngutækja, er nú tíðkast, né að aðstaða til ræktunar eftir nútíma mælikvarða væri hagstæð. Er erfitt, eins og nú er byggðum skipað, að koma við flestum menningartækjum, sem nútímalíf heimtar. Má þar til nefna samgöngutæki öll, sem tengd eru vegum, síma, notkun rafmagns o. fl., sem dreifbýlið veldur, að kemur að litlum eða engum notum. Býst ég sérstaklega við, að rafvirkjun verði víðast lítt framkvæmanleg til sameiginlegra afnota fyrir heil byggðarlög vegna strjálbýlisins og þeirra erfiðleika, sem það skapar. Löggjöf okkar hefir jafnan verið miðuð við þessar dreifðu byggðir. Öll landbúnaðarlöggjöf okkar er algerlega miðuð við einstök býli, en ekki gert ráð fyrir neinni samvinnu í framkvæmdum þeirra á milli. Má þar fyrst nefna ábúðarlögin sjálf; þar er alls ekki gert ráð fyrir þeim möguleika, að nokkur samvinnubúskapur geti átt sér stað. Eins er um jarðræktarl., sem orðið hafa einna áhrifaríkust á síðari árum um að efla jarðræktina. Þar er gengið úr frá því, að hvert býli standi eitt að ræktun sinni. Sama er að segja um ræktunarsjóð, byggingar- og landnámssjóð og aðrar deildir Búnaðarbankans. Þannig mætti telja áfram og fara gegnum alla okkar landbúnaðarlöggjöf; þar er hvergi vísir að skipulagi né samvinnu hinna einstöku býla á milli. Nú hefir svo farið, að mikið af hinum fyrri byggðum landsins hefir lagzt í auðn, og má gera ráð fyrir því, að ekki sé enn komið að lokaþættinum í því máli. Er það eflaust enn hlutskipti margra sveita að eiga eftir að leggjast í auðn. Stefnir yfirleitt að því, að efstu byggðir í dölum eða býli á heiðum uppi leggist smám saman niður. Getur því verið varhugavert að verja fé til býla, er hafa litla þróunarmöguleika í framtíðinni. Hefir talsvert verið á þetta atriði minnzt á síðari árum, og þarf að athuga það nánar í sambandi við þá auknu möguleika, sem á þessum árum hafa opnazt bændum til þess að fá fjármagn til margskonar framkvæmda og umbóta á búnaðarháttum sínum. Virðist lítið vit í því að veita fjármagni til býla, sem þannig eru í sveit sett, að litlar líkur eru til þess, að þau verði byggð til langframa. Orkar ekki tvímælis um það, að stefna verður að fastara skipulagi á byggðum landsins. Er þetta auðvitað erfiðleikum bundið, og dettur mér ekki í hug, að hægt sé á skömmum tíma að færa saman byggðirnar og koma á þær föstu skipulagi. En það er hægt að leggja drög að skipulagi þeirra byggða, er rísa kunna upp í framtíðinni. Tel ég þá eina leið færa í þessu máli að marka framtíðarskipulag byggðanna gegnum nýbýlalöggjöf. Þetta frv. vill benda á leiðir til þess. Fólki er nú alltaf að fækka í sveitunum, ekki aðeins hlutfallslega við bæina, heldur raunverulega. Á áratugnum 1920- 1930 hefir fólki fækkað í sveitum landsins um því sem næst 2%. Þó á þetta sér ekki undantekningarlaust stað um allar sveitir. Í stöku sveitum hefir fólki fjölgað, sérstaklega þar, sem margbýli er á jörðum og sem því er um nokkra samvinnu í búskap að ræða. Veit ég um eina slíka sveit á Norðurlandi, þar sem allmikil fólksfjölgun hefir orðið þetta sama tímabil, enda hefir margbýli tíðkazt þar mjög og að mörgu leyti verið um nána samvinnu að ræða milli býla á sömu jörð. Bendir þetta í þá átt, að það, sem einkum rekur fólkið úr sveitunum, sé strjálbýlið og einangrunin og engin samvinna býla á milli, þótt fleira komi þar til greina. En þrátt fyrir margar tilraunir, sem gerðar hafa verið, einkum hinn síðasta áratug, til þess að efla landbúnað vorn og beina málum hans á nýjar brautir, þá hefir þó svo farið, að fólki hefir fækkað yfirleitt við þennan atvinnuveg. Er það skoðun okkar flm., að voði sé fyrir dyrum, ef þessu heldur áfram. Hlýtur svo að fara að lokum, ef sveitirnar smátæmast af fólki, þá smádvína áhrif landbúnaðar fjárhagslega og menningarlega í íslenzku þjóðlífi, og svo gæti farið að lokum, að hér yrðu fiskiver ein eftir. Ég held, að það sé aðeins eitt ráð, sem dugir til að hindra það, að sveitirnar tæmist af fólki, en stuðla að eðlilegri fólksfjölgun. Sú leið er að skapa ný heimili fyrir unga fólkið í sveitum landsins á þeim stöðum, þar sem skilyrðin eru bezt. Hugsanlegur er líka sá möguleiki að stofna mörg stórbýli með fjölda verkafólks á höndum fárra atvinnurekenda. En þá leið álít ég þó lítt færa, eins og nú hefir stefnt hin síðari ár, enda frá sjónarmiði okkar flm. þessa frv. sízt eftirsóknarvert, að búnaður okkar þróaðist í þá átt. Nýbýli geta skapazt á tvennan hátt. Í fyrsta lagi með því, að jarðir skiptast, þannig, að sonur taki hluta af jörð föður síns og byggi þar nýbýli, svo að tvö býli rísi þar, sem áður var eitt. Er þetta eðlilegast að mörgu leyti, og ber að stuðla að því, að þetta geti orðið. Hafa nýbýlingum, sem nýbýli reisa á þessum grundvelli, verið veitt mikilsverð hlunnindi með lánum þeim, sem byggingar- og landnámssjóður veitir. Í öðru lagi geta nýbýli myndazt með skipulegum framkvæmdum ríkisvaldsins á þessu sviði. Þetta frv. á nú að benda á leiðir í þá átt. Skal ekki í þetta inn komið inn á einstök atriði frv., nema að litlu leyti. Ríkið verður að leggja mikið fé fram af stofnkostnaði nýbýla, sem reist yrðu á þennan hátt, ef von á að vera um það, að þau geti komizt á fjárhagslega traustan grundvöll. Þá leið hefir orðið að fara í nágrannalöndum okkar, þar sem fleiri þúsund nýbýla eru reist árlega, að ríkið hefir orðið að gefa allverulegan hluta af stofnkostnaði annaðhvort sem beint framlag eða vaxtalaust lán til lengri tíma. Í frv. er gert ráð fyrir, að í fjárlögum hvers árs sé ákveðin upphæð ætluð til samvinnubyggða. Höfum við nefnt 200 þús. kr. sem árlegt framlag, en álitamál getur það verið, hve há hún skuli vera. Er svo til ætlazt, að yfirumsjón málsins hafi nefnd, er ríkisstjórnin skipar samkv. tillögum Búnaðarfél. Íslands og Búnaðarbankans, sem nefnist samvinnubyggðanefnd og starfi undir atvinnumálaráðuneytinu. Samvinnubyggðanefnd á að sjá um undirbúning og framkvæmdir allar á þann hátt, sem ákveðið er í frv. Ríkissjóður á nokkurt land, sem er vel til þess fallið að stofna þar til byggðahverfa með samvinnusniði. Nokkuð af framlögum ríkissjóðs mundi verða land, sem ríkið á nú, en að öðrum kosti verður samvinnubyggðanefnd að kaupa land, sem vel væri fallið til slíkra hluta. Hinn hlutinn af framlagi ríkissjóðs yrði notaður til þess að rækta landið og undirbúa það fyrir býlið, því að gert er ráð fyrir, að hvert býli fái nokkuð af fullræktuðu landi. Hverju býli skulu fylgja 4 ha. af fullræktuðu landi, þegar samvinnubyggðanefnd skilar því í hendur félögunum. Verður að leggja áherzlu á, að hinar arðgæfu framkvæmdir komi fyrst og að nýbýlingarnir hafi möguleika til framleiðslu á nokkru af ræktuðu landi strax og þeir taka við því. Af 4 ha. af góðu túni má fá 4- 6 kýrfóður, og er það mikill léttir fyrir nýbýlinga að taka þá uppskeru af ræktuðu landi strax í byrjun. Annars á samvinnubyggðan. að ákveða tilhögunina í hinu fyrirhugaða byggðahverfi, hvernig býlum skuli skipað niður, hve mörg býli skuli vera í hverju hverfi, og yfirleitt um allt það, er snertir skipulag þeirra, allt undir yfirumsjón atvinnumálaráðuneytisins. 2. kafli fjallar um samvinnubyggðafélög þau, sem stofnuð yrðu. Þeim er ætlað að taka við landi því, sem samvinnubyggðan. hafa látið undirbúa, og leigja síðan út til félagsmanna sinna. Gert er ráð fyrir, að ríkið gangi svo frá þessu landi, að taka megi það þegar til ábúðar, þar sem framlag ríkissjóðs skal aðalleganotað til þess að hefja ræktun, leggja vegi að landinu o. fl. Samvinnubyggðafélög eiga að greiða 3% vexti af grunnverði landsins. En með grunnverði er átt við kostnaðarverð þess þegar samvinnubyggðanefnd skilar því í hendur samvinnubyggðafélaga. Held ég reyndar, að 3% sé of hátt fyrstu árin. Ég býst við, að það komi í ljós, að nauðsynlegt sé, að nýbýlingarnir séu lausir við alla vaxtagreiðslu fyrst í stað, t. d. fyrstu fimm árin. Nýbýlingum er ætlað að koma upp byggingum og fleiru, sem krefur mikilla framlaga frumbýlingsárin fyrstu, og mun því ekki veita af því, að þeir fái landið afgjaldsfrítt fyrst í stað. Ég bendi á þetta til þess að hv. deild sjái, að það er sízt gengið of langt nýbýlingunum til handa í frv. Nú eiga samvinnubyggðafélögin að reisa nauðsynleg hús í byggðahverfum og er ekki gert ráð fyrir öðrum stuðningi frá því opinbera en að ríkið ábyrgist 80% af kostnaðarverði nauðsynlegra bygginga. Byggingar skulu gerðar eftir staðfestum uppdráttum og að öllu leyti undir ströngu eftirliti samvinnubyggðanefndar. Ég efast alveg um, að þetta sé nægilegur styrkur fyrir nýbýlinga til þess að koma upp nauðsynlegum húsum, en við flm. vildum ekki ganga of langt í fyrstu. Úr byggingar- og landnámssjóði er veittur beinn styrkur til endurbygginga bæjarhúsa og til nýbýla, þar sem ríkið greiðir árlega stórfé í vaxtamismun. Slíkan styrk er hér ekki farið fram á nýbýlingum til handa í þessu frumv., en ég get vel búizt við, að við nánari yfirvegun komi í ljós, að nauðsynlegt sé, að ríkið veiti meiri framlög til stofnkostnaðar á nýbýlum þessum en hér er ráð fyrir gert. Ég get tekið það fram, til þess að sýna fram á, að ekki er gengið of langt í frv., að í nágrannalöndunum er veitt miklu meiri hjálp af hinu opinbera til þess að hjálpa nýbýlunum af stað. Hugmynd okkar flm. er sú, að það verði alveg á valdi hvers samvinnubyggðafélags, hvernig fyrirkomulag um rekstur búanna verður á hverjum stað eða í hverju hverfi. Hvort hvert býli verði sjálfstætt út af fyrir sig um allan búrekstur, eða býlin hafi með sér samvinnubúskap að meira eða minna leyti. Slíkt ákveður hvert félag út af fyrir sig, og er eðlilegast, að hvert félag hafi sem óbundnastar hendur um allt starfsfyrirkomulag, en geti sjálft sett sér samþykktir um það efni. - Það má hugsa sér búskap þennan rekinn á mjög mismunandi hátt. Það getur verið um algerðan einkarekstur að ræða, þar sem hvert býli er algerlega sjálfstætt um búskapinn, aðeins samvinna um afurðasölu og vinnslu úr afurðum. Þá getur garðræktin og jarðyrkjan ein verið sameiginleg og heyfengnum og afrakstrinum síðan skipt upp milli býlanna eftir ákveðnum reglum. Þetta fyrirkomulag er ekki með öllu óþekkt hér á landi, heldur hefir þetta tíðkazt á ýmsum margbýlum, þar sem jörðin er ræktuð sameiginlega, heyskapur sameiginlegur, en heyaflanum skipt síðan. Búpeningur er séreign hvers bónda fyrir sig. Þetta skipulag mætti vel hugsa sér á samvinnubúum, og hygg ég, að það mætti gefast vel, og ef til vill væri eðlilegast að byrja á slíkri tegund í samvinnubúskap fyrst. Þá mætti hugsa sér annað stig í þróun samvinnubúskaparins, þar sem ekki aðeins landið og ræktun þess væri sameiginlegt, heldur einnig búpeningur og peningshús, sem þá er sameign félagsins. Loks gæti átt sér stað sameiginlegur búrekstur að öllu leyti með sameiginlegu eldhúsi og matreiðslu fyrir allt byggðahverfið. Innan þessa ramma er því um mjög fjölbreytt skipulag að ræða, og höfum við talið réttast, að hverju byggðafélagi væri í sjálfsvald sett, hvert skipulagið þeir taki upp, en að sjálfsögðu yrði sama skipulag að gilda fyrir hvert samvinnubyggðahverfi, og yrði það ákveðið í samþykktum hvers félags. Sé ég ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta að svo komnu. Ég vil benda á, að í frv. eru ströng ákvæði, sem gera óeðlilega verðhækkun á mannvirkjum og landi óhugsandi. Ef félagi selur fasteignir sínar og annar nýr eigandi gengur inn í byggðafélagið í hans stað, þá má sá, sem selur, aðeins selja fyrir kostnaðarverð þau mannvirki, sem hann á, að frádregnu hæfilegu fyrningargjaldi. Þetta er mjög nauðsynlegt ákvæði, ekki sízt nú á tímum, þegar braskað er með jarðeignir og aðrar fasteignir, svo ekki nær nokkurri átt. Ég tók það fram áður, að ég byggist við breytingum við þetta frv. okkar. Þetta er nýmæli, sem hér er á ferðinni, og þarf því gaumgæfilegrar athugunar við. Okkur flm. er þetta fullkomlega ljóst, og vil ég drepa á, að við lítum svo á, að nýjan kafla þyrfti í frv. um samyrkjubúskap, sem ég vildi leyfa mér að kalla það, þar sem fleiri eða færri býli mynduðu með sér félag um ræktun og skiptu síðan uppskerunni milli sín. Að því er þetta frábrugðið hinu, að hér geta gömul býli myndað með sér félag um samyrkja. Tel ég, að á þennan hátt verði í ýmsum tilfellum heppilegast að ýta þessu áleiðis. Ég veit, að á nokkrum stöðum er vaknaður áhugi manna fyrir ræktun á þessum grundvelli. Gæti því vel komið til mála að verja nokkru af framlagi ríkissjóðs til samyrkjubyggða á þann hátt, sem hér hefir verið á það drepið. Auðvitað verða aðrar reglur að gilda um notkun þess fjár heldur en um það, sem fer til nýbýla eingöngu. Ég bendi aðeins á þetta að sinni, en býst eins vel við, að við flm. munum leggja fram brtt. við frv., það er ekki þannig, að við teljum frv. óbreytanlegt eða alfullkomið, heldur er það hugsað sem frumdrættir að nýju skipulagi um búskaparháttu, en sem sjálfsagt geta tekið miklum endurbótum í meðförum þingsins, og svo mun reynslan að sjálfsögðu síðar meir kenna okkur, hvernig breyta þarf því skipulagi, sem hér er hugsað, svo að það geti komið að fullum notum. Nú á tímum er ekki um annað meira rætt og ritað heldur en kreppuna. Ég get líka fallizt á það, að höfuðverkefni þessa þings eigi að vera leit að því að finna lausn á þeim vandræðum, sem kreppan hefir skapað. Þetta frv. verður ekki kallað kreppufrv. í þeim skilningi, að það bendi á ráð gegn þeim stundarvandræðum, sem nú þjá allan almenning og þó einkum bændur hér á þessu landi. En kreppan hefir tvennskonar rætur; öðrum þræði stafar hún af verðfalli afurðanna og þar af leiðandi stórfelldri tekjurýrnun og allskonar ringulreið viðskiptalífsins. En öðrum þræði á kreppan rót sína að rekja til veilna á skipulaginu sjálfu. Slíkar veilur koma aldrei skýrar fram en á krepputímum, því að þá lætur undan þar, sem veikast er fyrir, og því er aldrei betra en þá að átta sig, hvar aðgerða er þörf. Eitt af því, sem gerir landbúnaði svo erfitt uppdráttar, er dreifbýlið, og ég hygg, að aldrei komist landbúskapur í fullkomlega gott horf fyrr en breytt er til í þá átt, sem þetta frv. bendir til. Ef eitthvað svipað skipulag væri upp tekið, þá gæti það orðið til þess að draga úr kreppum síðar meir, þótt frv. þetta muni engin áhrif hafa á yfirstandandi örðugleika. Að lokum vænti ég, að hv. d. leyfi málinu að ganga til 2. umr., og legg ég til, að því verði vísað til landbn. að lokinni þessari 1. umr.

Halldór Steinsson Ég vil gera eina fyrirspurn til hv.n. Ég vil spyrja hv.n. að því, hvort hún hafi gert sér ljóst, hve mikinn sparnað leiddi af því, að þessi till. yrði samþ. Ef þingið tekur þá ákvörðun, að laun með dýrtíðaruppbót fari ekki yfir 4200 kr., þá held ég að sparnaðurinn verði ekki stórkostlegur, því að það eru tiltölulega fáir af embættismönnum ríkisins, sem hafa hærri laun. En aftur á móti eru fjöldamargir af öðrum starfsmönnum ríkisins, sem hafa langtum hærri laun, t. d. við útvarpið, ríkisútgerðina, ríkisprentsmiðjuna, áfengisverzlunina o. fl. ríkisfyrirtæki. En ef það er meiningin að hreyfa ekkert við launum þeirra starfsmanna ríkisins, sem hæst eru launaðir, en aðeins klípa af launum hinna lægst launuðu, þá fer réttlætið að verða létt á metunum og sparnaðurinn vafasamur. Það væri því gott að fá upplýsingar um það frá hv.n., hvort hún hefði gert sér það ljóst, hve mikið sparaðist, ef þessi till. yrði samþ. En ef það er, sem mig grunar, að það mundi verða lítið, þá veit ég ekki, hvort tekur því að samþ. það nú á þessu þingi.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Svo sem sjá má á nál. frá minni hl. fjhn., hefir n. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Það er nokkuð nánar vikið að því í nál. okkar meirihl.-manna, hverjar eru ástæðurnar fyrir því, að við sjáum okkur ekki fært að greiða atkv. með frv. óbreyttu, og í raun og veru geri ég ráð fyrir, að lítt virðist þörf á að skýra það öllu nánar. Afkoma þeirra landsmanna, sem við framleiðslu fást, bæði atvinnurekenda og hinna, sem við framleiðsluna vinna fyrir kaupi, er á þann veg, að ekki er hægt að bera hana að neinu leyti saman við afkomu þeirra, er föst laun hafa. Með því vil ég þó ekki segja, að laun allra starfsmanna ríkisins séu nægileg, en hitt er víst, að auk þess sem þau eru miklum mun hærri en sá framfærslueyrir, sem alþýða manna í landinu hefir, þá hafa þau þann kost, að fyrirfram eru þau ákveðin og trygg, og á þessum tímum er það ekki lítill kostur, því að þó að menn hafi allan hug á að spara sitt lífsframfæri, verður þó alltaf erfiðara að framkvæma það, þegar með öllu er óvíst um, hverjir möguleikarnir verða. Ég held, að það sé ekki ástæða til að lýsa þessu öllu nánar. Því verður ekki neitað, að það verði að gera þær kröfur til þeirra, sem laun taka hjá því opinbera, að þeir einnig á þessum tímum neiti sér um margt eins og aðrir, og ég hygg, að fyrir starfsmönnum ríkisins sé það svo, að eftir að launin eru komin upp yfir 4000 kr., þá sé mögulegt að komast af, ef fjölskylduþyngsli eru ekki mjög mikil. Við höfum því, meiri hl. n., gengið inn á - og sérstaklega með það fyrir augum, að samkomulag næðist um afgreiðslu málsins - , að dýrtíðaruppbót verði framvegis greitt á hin lægri laun. Við gerum ráð fyrir, að það megi til sanns vegar færast, að það sé ekki með öllu ástæðulaust, þó að dýrtíðaruppbótin verði ákveðin samkv. brtt. okkar, en hinsvegar getum við ekki fundið, að það verði á neinn hátt réttlætt, eins og tímarnir eru nú, að greiða dýrtíðaruppbót á laun; þegar þau eru orðin svo, að viðunandi mætti teljast til lífsframfærslu. Ég skal að svo stöddu ekki fara langt út í þann ágreining, sem er milli nefndarhlutanna, eða þær ástæður, sem minni hl. færir fyrir því, að hann vill samþ. frv. eins og það liggur fyrir. Mér virðist það vera af því, að nokkurt ósamræmi sé á launum þeirra, er laun taka samkvæmt launal., og öðrum starfsmönnum, sem laun taka eftir sérstökum lögum. Þetta má vel vera, og því er ekki að neita, að á launagreiðslum hins opinbera er mikið ósamræmi, en ég tel, að þessa leið sé ekki rétt að fara, að jafna þetta á þann hátt að bæta upp þeim, sem lægra eru launaðir, ef þeir hafa þau laun, sem telja verður á þessum tímum, að við verði unandi. Ég tel, að hina leiðina eigi frekar að fara, að lækka á þeim starfsmönnum, sem laun taka eftir sérstökum l., ef þau eru ekki sambærileg við laun hinna. Ég skal játa, að launal. eru þannig, að hin brýnasta þörf er á, að þau séu endurskoðuð, og hefir öllum þm. verið það ljóst um langt árabil, en þingið hefir ýtt því máli á undan sér með þeirri aðferð, sem hingað til hefir verið höfð: að framlengja dýrtíðaruppbótina - og mér virðist, að einmitt það, að haldið er áfram á þessari braut, ýti undir það, að enn um skeið verði því máli ekki sinnt, að endurskoða launalögin. Má vel vera, að segja megi, að tímarnir séu ekki hentugir til slíkra hluta, en ég hygg þó, að það starf hljóti að taka nokkurn tíma, og þess fyrr sem undirbúningur verði hafinn, þess fyrr megi vænta lausnar á málinu. Ég vil taka það fram að því er snertir meiri hl. fjhn., að við munum ekki greiða atkv. með frv., ef brtt. okkar verða felldar, og ég hygg, að þannig sé ástatt hér í hv. d., að falli brtt. okkar, þá séu ekki miklar líkur til, að frv. gangi fram. Ég vil vænta þess, að hv. d. gangi inn á þessa miðlunarleið okkar og samþ.brtt. okkar, því að ég geri ráð fyrir, að fyrir þá, sem það vakir fyrir að geta fengið frv. samþ. eins og það liggur fyrir, þá sé betra að fá það samþ. með brtt. okkar en að fá enga réttarbót. Ég skal svo að þessu sinni láta máli mínu lokið og geri ekki ráð fyrir, að ég þurfi að ræða þetta mál öllu meira frá minni hálfu. Málið er allljóst og till. okkar eru a. m. k. fyllilega í samræmi við það, sem nú er talið, að uppi verði að vera á teningnum um öll fjárútlát ríkissjóðs.

Jónas Jónsson Ég ætla aðeins að skjóta því fram til hv. 2. landsk., sem hefir verið mikill stuðningsmaður þessa frv. á undanförnum þingum, að frá hans sjónarmiði hlýtur það að vera hætta að stofna frv. í voða. Hv. 2. landsk. hlýtur að muna það, að fyrir 2 árum var borið fram samskonar frv. og þetta, og þá komum við framsóknarmenn með svipaðar till. og nú, en þær voru felldar af honum og öðrum íhaldsmönnum í d. Þá var opin leið fyrir okkur hina að fella frv., en það gerðum við ekki. Nú bættist við einn maður úr okkar flokki, sem lýsti því yfir, að hann væri tregur til að greiða frv. atkv., og ég býst við, að það gætu verið fleiri með í því. En af því að hv. 2. landsk. virðist hugsa meira um þá menn, sem hafa lág laun, og öll sanngirni mælir með, að dýrtíðaruppbót haldist á þeim launum frekar en á hærri launum, þá er það vafasamur greiði, sem þeir gera með því að vera á móti brtt., því þá getur farið svo, að frv. verði fellt og niður falli dýrtíðaruppbót á lágum launum.

Jónas Þorbergsson Ég get ekki fallizt á það með hv.þm. V.-Húnv. og hv.flm., að till. mín sé óþörf. Verði hún samþ., lætur þingið þar með í ljós vilja sinn um það, hvernig þessum málum skuli hagað eftir að háskólinn hefir verið reistur. Ég vil benda á það, einmitt af því að svo langur tími er til stefnu, að þeim hv.þm., er nú sitja á þingi, er fært að láta í ljós vilja sinn nú, en alls óvíst, hvort þeir eiga þess kost eftir 10 ár.

Jónas Þorbergsson Ég hefi borið fram brtt. á þskj. 251. Ég skal játa það, að ég hefði fellt mig betur við, að málið hefði verið borið fram í svipuðum farvegi eins og hv.þm. V.-Húnv. hefir gert í sinni brtt., ef hann hefði viljað láta það vera tryggt, að þörf háskólans yrði fyrst fullnægt með ágóða af happdrættinu. En þar sem hann virðist vera fjarri þeirri stefnu, þá geri ég ekki ráð fyrir, að við getum orðið samferða. Hinsvegar ber ég fram brtt. þessa til þess að byggja brú milli þeirra, sem vilja styrkja háskólann um 10 ára bil með því að veita honum þetta einkaleyfi, og hinna, sem vilja ríkishappdrætti. Eftir minni till. er gert ráð fyrir því, að þegar þörf háskólans væri leyst, sem gæti orðið innan 10 ára, þá yrði málinu komið í þann farveg, sem hv.þm. V.-Húnv. vill láta það falla í nú þegar. Mig furðar á því, hve lítils hann metur við mig, að ég vil þannig leitast við að koma til liðs við hann í málinu. Út af því, sem hann segir, að það sé nokkuð fyrir sig fram að ákveða nú um, að happdrættið skuli verða ríkisfyrirtæki, þegar þörf háskólans er leyst, þá finnst mér það ekki mæla á móti minni till., þó að þingið geri ráð fyrir, að þetta starf haldi þá áfram sem ríkisfyrirtæki og ágóða þess verði varið til opinberra bygginga fyrir ríkið. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um brtt. Hún hefir ekki sætt neinum mótmælum og er í sjálfu sér meinlaus, og vænti ég þess, að hv. dm. treysti sér til að samþ. hana. Mér virðist að með því mundi málið síður vera eins í lausu lofti og það er nú samkvæmt frv. En ég býst við, að ég treysti mér ekki til að fylgja brtt.hv. 3. þm. Reykv. á þskj. 230.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Í n. var lítill ágreiningur um þetta mál, og hafði hún ekki hugsað sér að gera við það nokkrar brtt., en hv.þm. Ísaf., sem líka er landlæknir, gerði við það brtt. á þskj. 62. Þær brtt. voru ræddar í n. og gat n. fallizt á þær og leggur til, að þær verði samþ. - Fleira hefi ég ekki um málið að segja fyrir n. hönd.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þetta frv. er fram komið af sömu ástæðu og frv. um víxla, sem afgr. var næst á undan. Það er eins með tékka og víxla, að það eru verðbréf, sem ganga kaupum og sölum milli landa, og þess vegna er nauðsynlegt, að lög þau, sem um þá gilda, séu hin sömu í sem flestum nágrannalöndum.

Jón Baldvinsson Ég held mér við þetta frv. eins og það liggur fyrir, og eins og ég hefi tekið fram við þessa umr., er það af margvíslegum almennum ástæðum, sem ég er á móti þessari till. Ég skil ekkert í bændunum. Það er alltaf einhver meinloka í þeim, þegar um kaupgjald er að ræða. Mér finnst, að íslenzkir bændur ættu nú að vera með því að hafa launin eins há og mögulegt er að gjalda, heldur en að vera að beita sér fyrir launalækkun, til þess að það sé ofurlítið meiri markaður fyrir þær vörur, sem nú er að lokast markaður fyrir annarsstaðar en innanlands, en það eru einmitt landbúnaðarafurðir. Með minnkandi kaupgjaldi verkafólks og lækkun launa embættismanna falla þessar vörur í verði, sem eðlilegt er, því að þegar lágt er goldið, kaupa menn það minnsta, sem þeir geta komizt af með, og með því mundi lokast að miklu leyti sá markaður, sem nú er innanlands fyrir þessar vörur. En ef fólkið hefði sæmilegt kaup, mundi það kaupa meira af framleiðsluvöru bænda en það að öðrum kosti gerir. Það er orðinn svo mikill hluti af framleiðslu bænda, svo að segja af öllu Suðurlandi og mikið af Norðurlandi, sem selst á innlendum markaði, í kaupstöðum og kauptúnum hér við Faxaflóa og víðar á landinu. Mikill hluti af þessum vörum selst hér, og þegar bændur eru að tala um að lækka laun algengra verkamanna og opinberra starfsmanna, þá eru þeir með því að draga úr þeim möguleika, að þetta fólk geti keypt þær vörur, sem þeir þurfa fyrir hvern mun að selja innanlands og annars verður ónýtt í höndunum á þeim. Þegar þeir eru búnir að koma launum opinberra starfsmanna og kaupi verkafólks niður í það, sem einstaka þröngsýnir bændur halda fram, þá geri ég ráð fyrir, að þeir mundu fljótt sjá mun á sölu afurða sinna innanlands, og þá gæti verið, að þeir fyndu til þess, hversu innlendi markaðurinn er þeim mikils virði. Það er rétt, því miður, að fjöldi verkamanna hefir ekki einu sinni þetta lága kaup, sem sumir opinberir starfsmenn hafa og lægst eru launaðir, jafnvel þó að brtt.hv. meiri hl. n. væru samþ. Það er líka rétt, að sjálfsagt einhverjum af verkamönnum finnist það ranglátt, að þessir menn hafi hærra kaup, og fjöldi verkamanna kynni að vera með því að lækka launin ennþá meira á starfsmönnum ríkissjóðs. En það þýðir það, að þessir starfsmenn, sem margir hverjir eru velviljaðir verkamönnum, bætast í þann hóp manna, sem alltaf heimtar áframhaldandi lækkun á kaupi verkamanna. Það er ekki rétt, að Alþýðufl. hafi stuðlað að því, að laun lágtlaunaðra embættismanna ríkisins féllu niður úr því, sem nú er. Hv. 5. landsk. var með hótanir til mín um það, ef ég greiddi atkv. á móti brtt. meiri hl. n., þá væri hætta á, að þeir felldu frv., sem fer fram á framlengingu dýrtíðaruppbótarinnar. Ég tek þessar hótanir ekkert til greina. Þær breyta ekki skoðun minni á málinu.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Hv. 1. landsk. lýsti eftir samanburði frá okkur nm. til þess að geta stutt okkar till. Ég verð að segja það, að mér virtist ég gera samanburð í minni fyrstu ræðu. En það var sá munur, að ég gerði samanburð á þeim mönnum landsins, sem eiga við erfiðastan kost að búa, þá menn í landinu, sem mest útgjaldaþyngslin hvíla á. Ég hygg, að ef hv. 1. landsk. vill hlusta á þann samanburð, þá muni hann ekki hrekja mikið af því, sem ég sagði. En það var allt öðru máli að gegna með þann samanburð, sem hann gerði, sem var samanburður á starfsmönnum, sem tækju laun eftir allt öðrum mælikvarða en launalögunum. Ég verð að segja eins og er, að mér finnst, að þann samanburð eigi ekki að gera, það sé ekki sá samanburður, sem afgreiðsla þessa máls á að byggjast á. Ég skal ekki bera á móti því, að mörgum starfsmönnum ríkisins, og ekki síður starfsmönnum ýmsra atvinnufyrirtækja, eru greidd hærri laun en þeim, sem taka laun eftir launalögunum. Ég vil segja hv. 1. landsk. það, að ég er fús til samvinnu við hann um það, að gera tilraun til að samræma þetta á þann hátt, að hægt verði að lækka þau laun, til þess að þau verði sambærileg þeim launum, sem ég legg til, að verði grundvöllurinn með afgreiðslu þessa máls. Ég held, að á þessum tímum verði það ekki talið heppilegt ráð til að leysa úr þeim vandræðum, sem margir einstaklingar í þjóðfélaginu eiga við að búa, að taka til fyrirmyndar þær launagreiðslur, sem hæstar eru. Annars hefir hv. 3. landsk. tekið í sama streng að því er þetta snertir, og tel ég því ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Hæstv. fjmrh. lét þau orð falla, að starfs- og embættismenn ríkisins hefðu orðið fyrir launalækkun. En ég held, að það megi finna orð eftir hæstv. ráðh. sjálfan, sem sanna, að allur fjöldi landsmanna hafi orðið fyrir launalækkun, sem nemur margfalt meiru. En það er einmitt samanburður á launum þeirra manna, sem ég vil gera. Að því er snertir fyrirspurn hv. 2. landsk., hvernig beri að skilja brtt. okkar, þá held ég, að sé engin ástæða til að véfengja, hvernig beri að skilja hana. Ég held, að það sé sæmilega ljóst, að við erum ekki að gera neinar breyt. á grunnlaunum nokkurs starfs- eða embættismanns. Það getur hann bezt séð sjálfur með því að athuga, hvaða lög er verið að ræða um. Hv. þm. Snæf. spurði um það, hvort n. hefði gert sér ljóst, hvað sparaðist við þessa brtt. okkar meiri hl. Ég skal viðurkenna það, að ég er ekki reiðubúinn að svara þessu með fullri vissu, því að það er afarmikið verk, næstum óvinnandi að fá það út nákvæmlega. Ég held samt sem áður, að það muni spara það mikla upphæð, að hún gæti komið að góðum notum til þess að lagfæra á öðrum sviðum fyrir þeim, sem lægra eru settir í þjóðfélaginu heldur en þeir menn, sem nú mundu missa lítinn hluta af launum sínum. Ég tel ekki rétt að nefna neinar tölur, því það er ekki nægilega ábyggilegt til þess að hægt sé að byggja á því. Það má vel vera, að meiri hl. n. hefði átt að gera það, en ég hygg, að erfitt væri að fá þær tölur ábyggilegar. Ég vil svo beina því til hæstv. forseta, hvort hann vilji ekki taka málið út af dagskrá að þessu sinni, af þeim einföldu ástæðum, að þó ég vilji gjarnan koma fram brtt. okkar, þá vil ég á engan hátt vinna málinu meiri skaða en þörf er á. Ég lýsti því yfir í minni fyrri ræðu, að mér er það fyllsta alvara, ef brtt. okkar verður felld, að greiða atkv. á móti frv. Ég held því, að bezt verði að þessu sinni, að málið verði ekki borið undir atkv., því ég tel, að þeir, sem vilja halda dýrtíðaruppbótinni óbreyttri, verði að viðurkenna, að nokkur réttarbót sé í till. okkar, sem erum í meiri hl., frá því að lögin yrðu alveg numin úr gildi. Ég skal svo að lokum geta þess, út af orðum hæstv. fjmrh., er hann sagði, að samskonar frv. hefðu verið samþ. á undanförnum þingum, að það er alveg rétt, þau hafa alltaf gengið í gegn. En ég veit, að ég þarf ekki að minna hæstv. fjmrh. á það, að a. m. k. frá mér hafa komið alvarlegar till. um, að lögin yrðu framlengd í einhverri annari mynd, og ég hefi áður gert till. til breyt. um það. En ég skal játa það, að ég tel viðurhlutamikið að fella lögin úr gildi, vegna þeirra manna, sem við viljum taka tillit til með brtt. okkar. En nú er dýrtíðaruppbótin orðin svo lág, að þar er mikið minna um að ræða en áður, og sé ég því ekki fært að láta reka á reiðanum lengur með framlengingu þessa frv., eins og áður hefir verið gert.

Hannes Jónsson Það er enginn nýr gestur á hæstv.Alþ., frv. um happdrætti. En þegar það hefir verið hér á ferð, hefir aðallega verið um það rætt, hvort það væri hollt fyrir hugsunarhátt þjóðarinnar eða ekki, og hvort það ætti að vera eða ekki. Það kann að vera, að hv.þm. álíti það nú ekki óhollt. Ég tel, að ekki nein veruleg hætta geti af því stafað. En ég gat ekki orðið sammála samnm. mínum um fyrirkomulagið. Ég tel það óheppilegt spor, sem stigið hefir verið hér á þingi, í þá átt að binda tekjur ríkisins um langt árabil. Nú geri ég að vísu ráð fyrir því í brtt. minni á þskj. 229, en að þær séu þó bundnar nokkuð á annan hátt en gert er ráð fyrir í frv. sjálfu. Í því er gert ráð fyrir að veita einkarétt á happdrætti. En ef það er stofnað hér á landi, þá á það að vera rekið af ríkinu sjálfu strax. Því að það er hætt við, að aðrir vildu annars síðar fá svipað einkaleyfi og með sama rétti og háskólinn vill nú fá það. Það er fjarstæða, sem hv.frsm. hélt fram, að það sé verið að reyna að stela þessari hugmynd frá háskólanum, með því að flytja brtt. eins og mína. Það mætti frekar segja, að háskólinn hafi stolið hugmyndinni frá ríkissjóði, því að árið 1925 var svipað frv. flutt hér á þingi, til þess að reyna að ná tekjum fyrir ríkissjóð. Flm. þess þá, hv. núv. 3. þm. Reykv., taldi einn höfuðkost þess frv. það, að með því fengjust vissar tekjur fyrir ríkissjóð, sem hann áleit þá, að full þörf væri fyrir. Hafi sú þörf verið þá, mun hún ekki síður brýn nú. Þess vegna vil ég breyta frv. nú í það horf, sem frv. 1925 hafði, að láta veita ríkissjóði tekjur þess. Hv. frsm. gat þess, að það væru aðrar byggingar, sem meiri þörf væri á að reisa en háskólabyggingu. Það getur orðið ágreiningsmál. Mér skildist, að í ársbyrjun 1935 geti fyrst verið um að tala framlög af þessu til framkvæmda. Árið 1934 á happdrættið að byrja að starfa og varla getur á því ári orðið að ræða um framkvæmdir fyrir framlög frá því. Það er því nægur tími til að athuga það, á hvaða byggingum ætti að byrja, þótt það verði ekki nú ákveðið. Till. mín gengur í þá átt, að frv. verði gert eins og frv. var 1925, að öðru leyti en því, að nú eiga tekjurnar af happdrættinu að renna í sérstakan sjóð, sem nota á til opinberra bygginga, og ráðstöfun á fé hans á að hlíta samþykktum þingsins í hvert skipti. Ég hefi viljað setja tryggingar fyrir því, að væntanlegum tekjum sjóðsins yrði ekki ráðstafað um óákveðinn tíma, og því sett þetta ákvæði um úrskurð þingsins í því efni. Þó að nú sýnist máske mest þörf á að reisa einhverja sérstaka byggingu, getur aðstaðan breytzt þannig, að síðar þyki annað nauðsynlegra að byggja. Auðvitað ef byrjað er á einhverri byggingu samkv. ákvæðum þingsins fyrir fé úr þessum sjóði, þá verður að klára hana. Svo að það má segja, að með því að byrja að veita fé til einhverrar byggingar, þá sé endanlega gengið út frá því að halda áfram með þá byggingu. En gætilegar ætti að vera farið í þær sakir, ef það þyrfti að sækja um fjárveitingu úr sjóðnum í hvert skipti, heldur en ef hægt væri að agitera í eitt skipti um fjárframlög úr sjóðnum um óákveðinn tíma. Hv. frsm. hélt því fram, að það hefði lítið að segja, hvort tekjurnar, sem rynnu í ríkissjóð af þessari starfsemi beint, væru meiri eða minni. Það má kannske segja, að það skipti ekki miklu máli, en þó teldi ég ekki óeðlilegt að ætla ríkissjóði nokkurn hluta þeirra. Og hinar opinberu byggingar mættu vel við una, þótt allar tekjurnar rynnu ekki til þeirra. og þó að farið yrði eftir minni till., sem gerir ráð fyrir, að meira af tekjum þessum renni í ríkissjóð heldur en brtt.n. gerir ráð fyrir. Út af tilmælum hv.frsm. um að ég taki brtt. mína aftur nú við þessa umr., er það að segja, að ég get gengið nokkuð á móti honum í þessu efni, ef hann vill mælast til þess við hæstv. forseta að taka málið af dagskrá. En ég vil ekki láta þessa umr. fara svo fram, að ekki verði greidd atkv. um þær brtt., sem ég hefi hér borið fram. Því að verði þær felldar, þá mun ég enn gera tilraun til að færa þetta mál í það horf, sem ég get unað við. Út af þeirri brtt., sem hér liggur fyrir frá hv.þm. Dal., vil ég segja það, að ég kann ekki við, að verið sé með frv. að fastbinda það, að nokkur viss stofnun fái þetta til einkarekstrar fyrir sig. Og sama er að segja um það, eins og þau ákvæði í frv. sjálfu, að mér finnst það nokkuð fyrir sig fram að ákveða það nú, að þegar sá tími er liðinn, sem einkaleyfi háskólans á að ná yfir, þá eigi happdrættið að verða ríkisfyrirtæki. Ég held, að það ákvæði hefði getað beðið svo sem eitt eða tvö ár. Ég finn svo ekki ástæðu til þess að rökræða frekar um afstöðu mína til þessa máls. Atkvgr. mun sýna afstöðu hv. dm. til aðalatriða og ágreiningsatriða þessa máls.

Hannes Jónsson Hv. 3. þm. Reykv. er nú nokkuð farinn að draga úr því, sem hann hefir áður sagt hér í hv. d. Hann er nú farinn að viðurkenna, að svo geti farið, að happdrættið yrði ekkert verr rekið sem ríkisfyrirtæki heldur en undir stjórn háskólans. Og ég er ekkert undrandi yfir því, þó hann hafi komizt að þeirri niðurstöðu. Ég veit ekki, hvað háskólinn ætti að vera færari um að skipa stjórn þessa fyrirtækis heldur en ríkisvaldið. Þá vildi hv.þm. telja, að dæmið um þjóðleikhúsið væri einmitt sönnun um það, hvað nauðsynlegt væri að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir. Ég vil nú benda hv.þm. á það, hvort ekki hefði verið heppilegra, að ákveðið hefði verið af Alþingi, hvort byrjað skyldi á byggingu þjóðleikhússins að svo stöddu eða ekki, áður en farið var að reisa húsið. Ég er alls ekki viss um, að Alþingi hefði fallizt á, að sjálfsagt væri að byrja byggingu leikhússins á þessum tíma. Og ég hygg, að flestir hefðu verið ánægðir með það nú, þó að það hefði verið látið bíða nokkur ár að leggja fé í þá byggingu. Ef það lægi undir ákvörðun þingsins í hvert skipti, hvernig ágóðanum af happdrættinu er ráðstafað, yrði e. t. v. athugað nokkuð nánar, hvort heppilegt væri að byrja á byggingunni eða ekki. Og þegar Alþingi væri einu sinni búið að ganga inn á, að verkið væri hafið, mundi það sjá svo um, að það stæði ekki allt of lengi yfir. Mér finnst því allt, sem fram hefir komið við þessa umr., styrkja það, sem ég hefi sagt, að nauðsyn beri til að hafa framkvæmdirnar í þessu máli sem mest á valdi Alþingis á hverjum tíma. Og þar sem ekkert hefir komið fram, sem mælir með framgangi frv. í þeirri mynd, sem það var borið fram i, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það frekar og læt atkvgr. skera úr um brtt. mínar. Verði þær felldar, mun ég við 3. umr. gera tilraun til að koma frv. í það horf, að við það megi una.

Jón Jónsson Ég get fyrir mitt leyti ekki annað en vottað meiri hl. fjhn. þakkir fyrir till. sínar, þrátt fyrir það, þó að þær hafi ekki fengið hér góðar undirtektir það sem af er. Ég verð að segja, að eins og nú er högum háttað hjá miklum meiri hl. þjóðarinnar, fyrir hvaða kaupi hann verður að vinna, þá sé ekki með öllu ósanngjarnt, þó að ekki séu bætt upp laun þeirra manna, sem hafa margfalt meira kaup en almenningur í landinu. Það verð ég að segja, ef rannsökuð væru launakjör almennings í landinu, sérstaklega bændastéttarinnar, að þá væri það miklu minna en þessu nemur, og það mætti gera róttækar ráðstafanir, ef kaup bænda ætti að vera meira en þessir menn hafa. Svo ég held, að þetta geti ekki verið sérstakt hneyksli eins og nú standa sakir. Það er rétt, sem hv. 1. landsk. tók fram, að ýmsir, sem taka laun utan launalaganna, hafa of há laun, miðað við þessa menn, en þá er það gefið, að það á að lækka þeirra laun á einhvern hátt. Það er ekki við öðru að búast en það hneyksli almenning í landinu, sem lifir við mesta skort, vegna þess hvernig gengur með afurðasöluna, ef sérstaklega á að fara að hlynna að þeim mönnum, sem eru margfalt betur settir. Ég hefði því heldur búizt við, að stjórnin kæmi með frv., áður en þingi sliti, sem færi í þá átt að lækka laun þeirra manna, sem betur eru settir. Ætti það að grípa yfir þá, sem eru utan launalaganna og þess vegna hafa hærri laun. Ég tel sjálfsagt, að það ætti að koma fram sem skattafrv., ef það ekki yrði á annan hátt. Annars finnst mér, að það sé kominn tími til að endurskoða launalögin og að kippt verði í lag því misræmi, sem á sér stað með launagreiðslur. Væri því ekki úr vegi, að Alþ. fæli stj. að byrja á þeim undirbúningi, hvort sem það gæti orðið að framkvæmd fyrir næsta þing. Af þeirri ástæðu, hvernig ástatt er með launakjör mikils meiri hluta þjóðarinnar, þá hika ég ekki við að greiða atkv. á móti frv.

Frsm. (Ólafur Thors) Þessu máli var vísað til fjhn.N. mælir í nál. 222 með frv. með þeirri breyt., að ríkissjóður fái 20% af nettóágóða. Þetta mál er þegar orðið kunnugt, þar sem það hefir legið fyrir áður og samþ. á þingi 1926. Jafnframt fylgir allýtarleg grg. frv., svo að ástæðulaust er að bæta miklu við. Það hafa verið samþ. lög, sem heimila stj. að byggja háskóla, ef fjárhagur ríkisins leyfir. Í þessari samþ. felst viðurkenning á brýnni þörf á háskólabyggingu og jafnframt á skyldum ríkisins til þess að styðja þetta mál. Rektor háskólans, prófessorarnir og háskólastúdentar og aðrir akademískir borgarar líta svo á, að þessi vilji, sem kom fram í samþ. í fyrra, sé þakkarverður, en ekki nægilegur. Telja þeir nauðsynlegt að leysa þetta viðfangsefni á annan hátt, finna önnur ráð, sem fremur næðu samþykki þingsins, án þess að pína ríkissjóð til fjárframlaga í þessu skyni. Til þessa virðist einmitt hugmyndin um happdrætti vel fallin, þar sem arðurinn af því rynni til háskólabyggingar. Mér virðist óþarfi að fara mörgum orðum um frv. Það er stutt og greinargott og skýrir sig að mestu leyti sjálft, og það, sem á vantar, er tekið fram í grg. Hér er aðalatriðið, hvort menn viðurkenni þörfina fyrir háskólabyggingu. Ég fyrir mitt leyti get ekki neitað því, að mér finnst tæplega unandi við þau húsakynni, sem háskólinn hefir, svo að ég segi ekki meira, sem fremur er sanni nær, að það sé hrein og bein minnkun að bjóða háskóla upp á önnur eins húsakynni. Ég geng þess ekki dulinn, að t. d. stj.ráðshúsið er orðið algerlega ófullnægjandi, svo að tignir erlendir gestir hafa varla tréstóla til þess að sitja á, meðan þeir bíða eftir viðtali við ráðherra. Ég get gengið inn á, að brýn þörf væri á því að byggja hús fyrir stjórnarráðið, sem fullnægði betur kröfum tímans, en af því að hugmyndin er að koma þessu happdrætti upp til ágóða fyrir háskólabyggingu, og þar sem rektor háskólans á uppástunguna, þá væri ódrengilegt að segja sem svo: Frv. er gott, en við tökum ágóðann af happdrættinu fyrir annað. Ef þetta frv. nær fram að ganga, þá er bætt úr þörfinni á háskólabyggingu og þannig létt undir með löggjöfinni. Ég get því eindregið mælt með því, að frv. gangi fram. Ég hefði heldur kosið að þurfa ekki að bera fram brtt. um, að ríkissjóður fái 20% af ágóðanum. Í raun og veru er það skylda ríkisins að sjá háskólanum fyrir viðunandi húsnæði. En ríkissjóður kallar á sinn part af þessum tekjum happdrættisins, og má að vísu segja þar um, að „skylt er skegg höku“ og „náið nef augum“, en heldur hefði ég kosið, að arðurinn hefði runnið óskiptur til háskólabyggingarinnar. Ég mun því fyrst greiða atkv. með brtt. á þskj. 230, um að þessi 20% til ríkissjóðs lækki í 10%, en hinsvegar síðar greiða till.n.atkv., þar sem ég tel þetta ekkert aðalatriði. Þá vil ég geta um nokkrar ástæður til að sinna því, sem hér er fram borið um lögfestingu á happdrætti fyrir Ísland. Íslendingar hafa gert þó nokkuð að því að kaupa erlenda happdrættismiða að undanförnu. En nú hafa gjaldeyrishöftin dregið úr þessu. Hinsvegar mun spilaþörfin nokkuð vakandi meðal þjóðarinnar, og væri gott, ef hægt væri að beina þessari spilaþörf inn á réttar brautir, inn í innlend happdrætti. Venjulega þarf alveg sérstök átök til þess að breyta rásinni burt frá gömlu venjunum, en hér hygg ég, að vel megi takast, þar sem hvort sem er er hindruð að miklum mun þátttaka manna í erlendu happdrætti. Þær till., sem liggja fyrir, hefir n. enn ekki haft aðstöðu til þess að taka til íhugunar. Þær eru alveg nýkomnar fram. - Ég fyrir mitt leyti mun greiða atkv. með till hv. 3. þm. Reykv. Till. hv.þm. Dal. tel ég persónulega ekki skipta miklu máli; hygg ég, að þær hnigi í sömu átt og flm. frv. hafa hugsað sér. Þegar arðurinn af happdrættinu er orðinn nægilega mikill til þess að hægt sé að koma upp háskólabyggingu, þá tekur ríkissjóður við tekjunum og ver þeim til opinberra bygginga. Virðist mér þetta vera beint áframhald af þeirri grundvallarhugsun, sem fram kemur í frv. og grg. - Brtt. hv.þm. V.-Húnv. á þskj. 229 er ég ekki reiðubúinn til að ræða - og vil ég mælast til þess, að hinn taki þær aftur til 3. umr., svo að n. gefist kostur á að athuga þær betur. Að lokum vil ég eindregið mæla með því, að háskólinn fái hag af þessu happdrætti, en það renni ekki í ríkissjóð, bæði af því, að þörfin fyrir háskólabyggingu er meira aðkallandi en nokkur önnur, og svo er það þannig, að ég tel þessu máli betur borgið undir forustu prófessoranna og annara menntamanna heldur en ef það á að vera undir dutlungum þings og stj. komið, hvort háskólinn verður byggður eða ekki. Í höndum rektors háskólans, prófessoranna og annara áhrifaríkra manna er vel séð fyrir þessu máli; þeir munu leggjast á eitt um að hrinda háskólabyggingunni í framkvæmd og fyrirbyggja með því, að 1. verði pappírsl. ein. Vil ég svo leyfa mér að vænta þess, að málið nái samþykki d., og vil ég eindregið mælast til þess, að hv.þm. V.-Húnv. taki till. sínar aftur til 3. umr., svo að hægt sé að ræða þær í n., því að með því mætti fremur fyrirbyggja óþarft þref um þær við umr. vegna misskilnings af því að þær kæmi lítið hugsaðar til umr.

Frsm. (Lárus Helgason) Þetta litla frv. hefir verið til meðferðar á undanförnum þingum, þó afgreiðsla þess hafi ekki gengið betur en raun hefir á orðið, þó það hafi haft mikið fylgi í þinginu. Að það náði ekki fram að ganga á síðasta þingi, stafaði af litlum ágreiningi milli deildanna, sem varð því að falli. Hv. Ed. vildi ekki, að frv. kæmi til framkvæmda fyrr en eftir 2 ár, en hv.Nd. leit svo á, að engin þörf væri á þeim drætti, enda er ekki sjáanleg nein ástæða til þess að fresta því, að frv. komi til framkvæmda. Það er vitanlega búið að ganga nógu lengi með þá ómannúðlegu meðferð á hestunum að rígbinda þá og reyra, þegar þeir eru geltir. Sú voðalega og illa aðferð má sannarlega leggjast niður. Og það er líka auðvelt, þar sem það er fengin örugg reynsla fyrir því, að hægt er að svæfa skepnurnar meðan þessi aðgerð fer fram. Ég býst við, að mönnum þætti það vont að láta fara með sig eins og farið hefir verið með hestana okkar, þegar þeir hafa verið geltir. Annars lít ég svo á, að ekki sé þörf á því að hafa langa framsögu í svo einföldu máli sem þessu. Eins og ég sagði, hefir málið mætt velvilja hér í þinginu, svo ég sé ekki ástæðu til þess að fara um það fleiri orðum að svo komnu, nema tilefni verði til þess gefið í umr. Óska ég, að málinu verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þetta frv. er borið fram í sambandi við frv. um víxla, og óska ég, að því verði einnig vísað til fjhn. Ég vil geta þess til leiðbeiningar, að inn í frv. hefir slæðzt mjög bagaleg prentvilla í 3. gr., þar sem talað er um tékka, en á vitanlega að vera víxla, og þarf að laga þetta með brtt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég finn ekki ástæðu til að flytja langa ræðu um afstöðu mína til þessa frv. Ég legg til, að frv. verði samþ. óbreytt. Það er stjfrv., og sá ráðh., sem hefir flutt það, er nú viðstaddur hér í d., til þess að halda uppi svörum fyrir því. Ég vil leiða athygli að því, að meiri hl. n. hefir ekki gert nokkra tilraun, hvorki á fundum n. né í nál. sínu né heldur í framsöguræðunni, til þess að leiða rök að því, að launakjör þeirra embættismanna, sem eiga að missa dýrtíðaruppbótina eftir till. þeirra, verði viðunandi eftir það. Mér finnst þó, að við svona mikilvæga breyt. verði samt ekki ætlazt til minna en að það hefði verið reynt að gera einhvern samanburð á launakjörum þessara manna eftir slíka breyt. og launakjörum annara manna, sem þeim geta talizt hliðstæðir í þjóðfélaginu, hvort sem það eru fastlaunaðir menn, þ. e. a. s. án dýrtíðaruppbótar, menn í þjónustu bæjar- eða sveitarfélaga eða menn á launum hjá einkafyrirtækjum. Ég er sannfærður um, að verði slíkur samanburður gerður án hlutdrægni, mun hann sýna það, að þeir embættismenn, sem eiga að missa dýrtíðaruppbótina, verða við það miklu miður launaðir heldur en hæfilegt er, jafnvel á þeim krepputímum, sem yfir standa í þessu þjóðfélagi. Stafar þetta af því, að grunnlaunin samkv. launal. frá 1919 eru yfirleitt, og ekki sízt að því er snertir hina svokölluðu „hálaunuðu“ embættismenn, orðin afarlág, eftir því sem gildi peninga nú er og verðlag og allir hættir í þjóðfélaginu. Ég tel þess vegna ekki með nokkru móti forsvaranlegt að svipta þessa menn þeirri tiltölulega mjög lágu viðbót, sem enn er eftir af þessari svokallaðri dýrtíðaruppbót, án nokkurra röksemda. Ég tel ekki, að enn hafi komið fram nokkur röksemd fyrir því, að þetta sé rétt.

Jón Baldvinsson Fyrir nokkrum árum flutti ég frv. um framlengingu þessara l., seint á þinginu, af því að ég sá ekki, að stj. ætlaði að gera það, og af því að mér þótti það réttlátt, að starfsmenn hins opinbera héldu þeirri uppbót, sem launal. frá 1919 veita þeim. Blöð hæstv. stj., sérstaklega Framsóknarflokksins, hafa mjög áfellt mig og aðra fyrir það að hafa flutt þetta frv., og það er ekki meira en liðugur mánuður síðan hv. 5. landsk. var í Tímanum að skrifa um þetta og m. a. áfelldi mig  Þetta þýðir sennilega ekki það, að þessir menn, sem samkv. launal. hafa 6000 kr., lækki niður í 4200 kr., sem nær því mætti skilja af þessum brtt. Ég geri ráð fyrir, að í rauninni sé sú ekki meiningin hjá flm. - Ég mun því í samræmi við mína skoðun á þessu máli styðja stj. í því að koma fram þessu frv. og mun greiða atkv. á móti till. meiri hl. fjhn.

Haraldur Guðmundsson Það er vissulega alveg rétt, að það er mikil þörf á því að bæta úr húsnæðisskorti háskólans, og ég tel engan vafa á því, að allir þm. séu sammála um það. En hitt er víst, að margt er enn meir aðkallandi nú á þessum tíma. Ég býst því ekki við að geta greitt þessu frv. atkv. mitt. Ég álít, að það sé gersamlega ómögulegt að forsvara það, að þetta þing hætti svo störfum, að það geri ekki ýmsar stórfelldar ráðstafanir vegna kreppunnar. Og það er alveg víst, að það verður ekki nema kák, ef ekki er tryggt um leið, að fé fáist til þessa. Ég býst við því, að síðar verði bornar fram í þessari hv. d. till. um slíkar ráðstafanir. Ég sé ekki, að hægt sé að afla þessa fjár með skattaálagningu. Ég álít, að leita beri innanlands eftir lántöku fyrir ríkissjóð. Hér er nú laust sparifé, innstæðufé og skírteini í hlaupareikningum, sem nemur alls 60 millj. kr. Og ég álít sjálfsagt fyrir ríkissjóð að leita í þá átt eftir fé til lántöku til kreppuráðstafana. Hingað til hefir ríkissjóður ekki leitað eftir lánum innanlands, heldur til útlanda aðeins. Það er orðin reynsla annara þjóða, að þau skuldabréf ríkisins, sem auðseldust eru, eru ekki þau, sem tryggð eru einungis með ákveðnum vöxtum, heldur þau, sem fylgir von um vinninga, ekki ósvipað því, sem hv.þm. G.-K. orðaði það, „að spilaþörf þjóðarinnar væri vakandi“ og að það þyrfti að beina henni í réttan farveg. Það er alveg rétt, hvort sem mönnum þykir það gott eða illt, að það er jafnan þó nokkur fjöldi af fólki, sem vill eiga eitthvað dálítið á hættu. Svíar hafa tíðkað happdrættislán, bæði með því að greiða enga vexti af skuldabréfunum og sumpart með því að greiða vexti af nokkrum hluta, en láta annan ágóða, sem um er að ræða af bréfunum, vera vinning í happdrætti. Teldi ég þá leið heppilega hér. Mjög sennilegt er það, að ef hvorttveggja væri reynt í senn, bæði að fá lán fyrir ríkissjóð innanlands og líka að stofna til happdrættis, mundi það að sjálfsögðu draga mjög hvað frá öðru. En ég legg meiri áherzlu á, að reynt verði að gera ráðstafanir til þess að bæta úr kreppuvandræðunum heldur en að stofnað verði til háskólabyggingar, eins og nú stendur á. Í grg. frv. er gert ráð fyrir því, að ágóðinn af þessu happdrætti, ef allir miðar seljast, verði 300 þús. kr. á ári. Það er þess vegna bert, að það muni taka alllangan tíma að safna fé með þessu móti til háskólabyggingar, þótt allir miðar seljist, sem ekki eru þó líkur til. Ef ekki seldist nema helmingur miðanna, þá fengjust 130 þús. kr. árlega. Ef verr seldist, gæti svo farið, að tíminn þrefaldaðist, sem þyrfti til að koma háskólanum upp. Það yrði að vísu nokkur atvinnubót að því að byggja þetta stórhýsi, en þó hverfandi lítil, eins og sést á því, hve tekjurnar eru litlar, sem gert er ráð fyrir á hverju ári. Og ekki er líklegt, að byrjað yrði á byggingu á fyrstu árunum. Eins og ég hefi tekið fram, álít ég brýnasta þörf á að verja því fé, sem á þennan hátt gæti aflazt, til ráðstafana vegna kreppunnar. En þegar hún er liðin hjá, gæti ég fellt mig við, að sú leið yrði farin, sem um ræðir í brtt. á þskj. 229, að stofna sérstakan byggingarsjóð, sem yrði varið til að reisa ýmsar opinberar byggingar, og sé ég ekki, að þá kalli annað frekar að í því efni en háskólabygging, stjórnarráðshúsbygging og breyt. á húsnæði Alþ. sjálfs.