Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Á þessum fundi fer fram umræða um fjárlagafrv., en um sexleytið verða umr. um fsp. utan dagskrár og er þannig umr. um fjárlagafrv. frestað þar til kl. 8.30, að loknu matarhléi.



Herra forseti. Það fjárlagafrv., sem ég mæli hér fyrir, endurspeglar á margan hátt þær miklu efnahagsþrengingar sem ríkisstjórnin og þjóðin öll glímir nú við. Þetta frv. og sú lánsfjáráætlun sem lögð hefur verið fyrir Alþingi bera það glöggt með sér að ríkisfjármálunum í heild er mjög þröngur stakkur skorinn á næsta ári, eins og raunar einnig í ár. Þetta er því aðhaldsfrumvarp, frumvarp sem ber það mér sér að ríkið hefur orðið að taka á sig byrðar til jafns við landsins þegna. Það er reyndar fátítt að hægt sé að ræða samtímis á Alþingi um fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun, þrátt fyrir lagafyrirmæli um að lánsfjáráætlun skuli fylgja fjárlagafrv. Núverandi ríkisstjórn einsetti sér hins vegar að ganga frá báðum þessum skjölum um svipað leyti, þannig að hægt væri að fjalla um þau samtímis á Alþingi, enda brýn nauðsyn að svo sé, jafnnáskyld og þessi plögg eru. Ég vil taka það fram í upphafi, að út fyrir þann ramma sem útgjöldum ríkisins hefur verið settur með fjárlagafrv. fyrir 1984 og lánsfjáráætlun verður ekki farið. Þingmenn, sem hafa vafalaust margir uppi góðviljuð áform um útgjaldaaukningu, verða strax að gera sér grein fyrir því að hvorki er hægt að auka við erlendar skuldir né yfirdrátt í Seðlabankanum. Og það kemur ekki til greina að auka álögur á landsmenn við núverandi aðstæður. Eina færa leiðin er að draga saman seglin, eins og ráðgert er með þessu frv. Ríkissjóður hefur nokkur undanfarin ár nærst á umframeyðslunni í þjóðarbúinu og fengið tolltekjur af innflutningi sem keyptur hefur verð fyrir lánsfé og söluskattstekjur af viðskiptum sem byggst hafa á lánum erlendis frá. Þetta getur ekki gengið lengur, eins og öllum má vera ljóst. Segja má að við undirbúning þessa fjárlagafrv. hafi þrjú meginmarkmið verið höfð í huga. Í fyrsta lagi að styðja við hina almennu efnahagsstefnu ríkisstj. og stuðla að því að sá veigamikli þáttur efnahagskerfisins sem ríkisbúskapurinn er sé samstiga öðrum þáttum í hagstjórninni. Ríkisfjármálin eru, eins og kunnugt er, alls staðar afar mikilvægur liður í almennri efnahagsstjórn og fjárlög ríkisins áhrifamikið hagstjórnartæki sé þeim rétt beitt. Í baráttunni við verðbólgu og viðskiptahalla á Íslandi á næsta ári skiptir ekki síst máti að taumhald sé haft á útgjöldum ríkisins og öflug stjórn verði á öllum ríkisbúskapnum með heildarjafnvægi í huga. Að því er stefnt með þessu frumvarpi. Í öðru lagi hefur það verið meginmarkmið í fjárlagagerðinni að gera fjárlögin á ný að raunhæfu, marktæku plaggi gagnvart þeim aðilum sem fjárveitinga njóta samkvæmt fjárlögum. Á síðustu árum hefur því farið víðs fjarri að fjárlögin hafi verið raunhæf þótt í ár hafi tekið út yfir allan þjófabálk að þessu leyti þegar margar stofnanir og ráðuneyti voru búnar með fjárveitingu alls ársins löngu fyrir mitt ár. Þess eru t.d. ýmis dæmi að fjárveiting til stofnana og ráðuneyta á fjárlögum ársins 1983 hafi verið lægri en raunverulegur kostnaður var 1982 samkvæmt ríkisreikningi, þrátt fyrir gríðarlegar verðhækkanir milli þessara tveggja ára. Þetta er auðvitað skrípaleikur og nær engri átt. Í fjárlagafrv. nú er gerð alvarleg hreingerning í þessu efni og reynt að áætla raunhæft fyrir þeim rekstri sem ráðgerður er. Þetta ástand hefur ekki aðeins skapað óþægindi og óvissu fyrir alla hlutaðeigandi, heldur einnig grafið undan því fjárhagslega aðhaldi sem fjárlögin eiga að veita þeim sem fjárveitingar hljóta. Útilokað hefur verið að beita greiðsluáætlunum í alvöru í þessu skyni. Loks hefur þetta ástand leitt til þess, að hjá einum manni, fjmrh., hefur safnast mikið og óeðlilegt geðþóttavald. Þetta vald birtist í aukafjárveitingum sem fjmrh. hefur vald til að heimila. Með þessu valdi er Alþingi í raun svipt hluta fjárveitingavaldsins, þótt seint og um síðir sé flutt frv. til fjáraukalaga, sem í raun er ekki hægt að gera breytingar á. Í þessu efni er mál til komið að sporna við fótum og takmarka þetta óþingræðislega vald. Áhrifaríkasta leiðin til þess að setja ríkinu raunhæf fjárlög, eins og stefnt er að með þessu frv. Ég vil vekja athygli alþingismanna á viðhorfum ríkisendurskoðunar í þessu efni. Í skýrslu hennar um framkvæmd fjárlaga árið 1982 segir m.a.: „Ríkisendurskoðun telur mjög mikilvægt að fjárlög séu þannig afgreidd af Alþingi, að þau sýni raunverulegan vilja Alþingis um fjárveitingar til einstakra viðfangsefna og að fjárlög séu marktæk til stjórnunar á ríkisbúskapnum. Þá telur ríkisendurskoðun enn fremur að kveða verði fastar á um heimildir framkvæmdavalds til ákvarðana um aukafjárveitingar en gert er nú. Ríkisendurskoðun vill benda á, að lausn á þessu máli gæti verið að Alþingi tæki fjárlög til endurmats innan fjárlagaársins.“ Þriðja meginmarkmiðið, sem haft hefur verið að leiðarljósi við samningu þessa fjárlagafrv., er að draga úr umfangi ríkisins í þjóðarbúskapnum, minnka ríkisumsvifin og takmarka hlutdeild ríkisins í þjóðartekjunum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. er þetta markmið orðað á eftirfarandi hátt: „Gagnger endurskoðun fari fram á ríkisfjármálum við undirbúning og gerð fjárlaga framvegis með það fyrir augum að draga úr ríkisumsvifum og útgjöldum.“ Þetta þýðir einfaldlega að ríkið hyggst soga minna til sín af aflafé því sem atvinnuvegir og einstaklingar skapa. Þetta kemur glöggt fram í fjárlagafrv., eins og ég mun víkja nánar að síðar. Hitt er svo annað mál, að margra ára þróun í átt til aukinnar útþenslu ríkisbáknsins verður ekki snúið við á einni nóttu eða með einum fjárlögum. Þar verður að vera um að ræða skipulega áætlun til nokkurs tíma. M.a. verður í því sambandi að huga að lagabreytingum vegna tilfærslu verkefna og tekjustofna til sveitarfélaga. Mun ríkisstjórnin væntanlega beita sér fyrir tillögum í þessu efni von bráðar. Ljóst er að minnkun ríkisumsvifa kallar á verulegt sparnaðar- og hagræðingarátak af hálfu hins opinbera. Ég vil nota þetta tækifæri til að skýra frá því, að samstarf hefur tekist milli ríkisins og sambands íslenskra sveitarfélaga um sérstakt hagræðingarátak í opinberum rekstri á næsta ári. Í undirbúningi er sérstök herferð í þessu skyni, sem kynnt mun verða almenningi fljótlega. Ætlunin er m.a. að leita eftir hugmyndum hjá starfsmönnum opinberra fyrirtækja og stofnana og þeim sem njóta opinberrar þjónustu um aukna hagkvæmni í rekstri og bætta þjónustu. Markmiðið er að sjálfsögðu að leita leiða til að bæta þjónustuna og lækka tilkostnað. Ég vil þakka Sambandi íslenskra sveitarfélaga fyrir frumkvæði og gott framtak í þessu máli. Þetta fjárlagafrumvarp ber merki þeirrar upplausnar og þess hættuástands er ríkti þegar ríkisstj. tók við völdum á síðastliðnu vori. Þegar hafist var handa um undirbúning frv. kom í ljós að ástandið í efnahags- og ríkisfjármálunum var enn verra en haldið hafði verið þegar stjórnin var mynduð. Verðbólgan stefndi langt yfir 100%. Árshraði verðbólgunnar, miðað við verðbreytingar í febrúar-maí á þessu ári, var 132% og hefði orðið 168% í maí-ágúst samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar, ef ríkisstj. hefði ekki gripið í taumana. Árshraði verðbólgunnar, miðað við hækkun lánskjaravísitölu í maímánuði, var 159%. Sýnt var á s.l. vori að verðbólgan var að verða stjórnlaus og við svo búið mátti ekki sitja. Þessi þróun stefndi atvinnulífi landsmanna í stórkostlega hættu og hefði hún ekki verið stöðvuð hefði atvinnubrestur fylgt í kjölfarið. Því var sem betur fer afstýrt. Meginástæða þess hvernig komið var var sú, að vegna innra ósamkomulags í hæstv. fyrrverandi ríkisstjórn og viljaleysis Alþb. til að taka á vandanum horfði sú ríkisstjórn aðgerðarlaus á það gerast að þjóðarframleiðslan og þjóðartekjurnar stórminnkuðu. Í stað þess að aðlaga útgjöld þjóðarbúsins lækkuðum tekjum þess sat stjórnin með hendur í skauti og lét reka á reiðanum, þrátt fyrir góðan vilja ýmissa sem í henni áttu sæti. Afleiðingin varð vitaskuld mjög alvarlegur viðskiptahalli, eða 10 af hundraði miðað við þjóðarframleiðslu. Halli varð reyndar einnig á viðskiptum þjóðarinnar við útlönd á metaflaárunum 1980 og 1981 eða um 2.3% 1980 og 5% 1981 miðað við þjóðarframleiðsluna. Þetta hafði auðvitað það eitt í för með sér, að skuldir þjóðarbúsins erlendis stórjukust. Á tíma síðustu ríkisstj. voru tekin meiri erlend lán til að fjármagna eyðslu umfram efni en nokkru sinni fyrr. Það voru meira að segja tekin erlend lán til að greiða hluta af útflutningsuppbótum á landbúnaðarvörur og af þessum lánum verðum við að borga 40 millj. kr. á næsta ári, eins og fram kemur í fjárlagafrv. Nú er svo komið, að því er spáð er að um næstu áramót muni heildarskuldir þjóðarbúsins út á við nema 32 milljörðum kr. eða sem svarar 60.3% af þjóðarframleiðslu. Þetta þýðir að erlendar skuldir á hvert mannsbarn í landinu verða orðnar sem næst 135 þús. kr. eða 540 þúsund á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Það er að vísu svo, að meginhluti hinna erlendu lána er til langs tíma, sem þýðir að greiðslubyrðin dreifist á allmörg ár. En engu að síður er það staðreynd, að í þessu efni er þjóðin komin á ystu nöf og ekkert má hér út af bregða eigi ekki að skapast hættuástand vegna erlendra skulda landsins. Áður þegar syrt hefur í álinn í efnahagslífi Íslendinga með minnkandi þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum hefur verið hægt að mæta þeim áföllum að hluta til með tímabundnum erlendum lántökum. Þannig var t.d. 1966, þegar nettóskuldastaða þjóðarbúsins var aðeins 10% af þjóðarframleiðslu, og 1973, þegar sambærileg tala var 18%. Þetta svigrúm er ekki fyrir hendi nú og raunar er ekki um annað að ræða en að draga verulega úr erlendum lántökum á næsta ári miðað við árið í ár og 1982, eins og fram kemur í lánsfjáráætlun. Þetta vænti ég að sé þingmönnum og þjóðinni allri fullkomlega ljóst. Um önnur almenn atriði í efnahagsmálum 1983 leyfi ég mér að vísa til þjóðhagsáætlunar, sem þingmenn hafa undir höndum. Ríkisstj. hóf feril sinn með því að lækka skatta. Má segja að það sé nokkurt nýmæli í seinni tíð, miðað við hve skattar hafa verið auknir stórkostlega hér á landi undanfarin ár. Við myndun stjórnarinnar beitti hún sér fyrir því að beinir skattar voru lækkaðir um sem svaraði 225 millj. á þessu ári. Hér var um að ræða hækkun persónuafsláttar um 135 millj. kr. og barnabóta um 90 millj. kr. Ríkisstj. beitti sér einnig fyrir hækkun lífeyrisgreiðslna um 5% umfram launahækkanir 1. júní s.l. og verulegri hækkun mæðralauna. Samtals kostaði þetta tvennt ríkissjóð 30 millj. kr. Enn fremur var ákveðið að auka framlög ríkissjóðs til jöfnunar hitunarkostnaði um samtals 150 millj. kr. á þessu ári. Þessar mildandi aðgerðir kostuðu ríkissjóð því 405 millj. kr. miðað við það sem eftir var af þessu ári. Hækkun persónuafsláttar og barnabóta fól það í sér að tekjuskattar einstaklinga hækkuðu á milli áranna 1982 og 1983 um aðeins 39.8%, en hefðu án þessara aðgerða hækkað um rúm 55%. Hér er því á ferðinni veruleg skattalækkun, eins og kemur glöggt fram af því að tekjur landsmanna milli áranna 1982 og 1983 hækkuðu um 59%, að því er áætlað er, en tekjuskatturinn hins vegar aðeins um tæp 40%, eins og áður sagði. Hlutfall beinna skatta til ríkis og sveitarfélaga af brúttótekjum greiðsluárs lækkaði einnig úr 12.9% 1982 í 12,5% 1983. Segja má að með þessu hafi stefnan þegar verið mörkuð í skattamálum af hálfu ríkisstj., en þessar lækkanir munu að sjálfsögðu gilda áfram á næsta ári. Ríkisstj. hefur ákveðið að stefna að því að greiðslubyrði heimilanna vegna tekju- og eignarskatta á næsta ári verði ekki meiri en í ár sem hlutfall af tekjum. Endurspeglast þessi stefna í fjárlagafrv., en ég mun fljótlega leggja fyrir Alþingi nánari tillögur um framkvæmd þessa atriðis, þ. á m. tillögu um skattvísitölu og skattstiga á næsta ári. Kem ég nánar að þessu atriði síðar í þessari ræðu. Ríkisstj. ákvað í lok júní að lækka tolla af nokkrum algengum nauðsynjavörum, þ. á m. ýmsum matvælum og búsáhöldum. Voru þessir tollar lækkaðir almennt í 40%, en voru áður allt að 80%. Meðal þess sem lækkaði í verði voru ýmsar kornvörur og ýmis algeng heimilistæki. Að auki voru tollar felldir niður af gleraugum og heyrnartækjum. sérstakt gjald af bifreiðum var einnig lækkað um 8%. Samtals tók ríkissjóður þarna á sig tekjutap sem nam um 65 millj.kr., miðað við áætlanir fyrir síðari hluta þessa árs. Þá var nýlega fellt niður vörugjald af hljómplötum og hljóð- og myndböndum, sem olli verulegri lækkun á þeim vörum. Í sumar voru sett bráðabirgðalög og felldur niður sérstakur skattur á ferðamannagjaldeyri, sem nam 10 af hundraði. Afnám þessa skatts var hin mesta hreingerning og nauðsynleg aðgerð, enda stríddi þessi skattur gegn réttlætisvitund almennings og var að auki í ósamræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslendinga í gjaldeyrismálum. Frv. til staðfestingar þessum brbl. hefur nú verið lagt fyrir Alþingi, en þess má geta að skattur þessi var upphaflega lagður á sem tímabundið bráðabirgðagjald, en hefur í sífellu verið framlengdur og var síðast gerður að ótímabundnum skatti. Það er eindreginn vilji og ásetningur ríkisstj. að halda áfram að koma til móts við heimilin og fyrirtækin í landinu með því að létta af álögum, eftir því sem frekast verður unnt. Ef eitthvert svigrúm skapast við endurskoðun tekjuáætlunar fjárlaga 1984 fyrir lokaafgreiðslu þessa frumvarps mælist ég til þess að það verði nýtt í þessu skyni. Kemur þá mjög til álita að slaka á hinum rangláta skatti sem nú er lagður á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Einnig stefnir ríkisstj. að áframhaldandi lækkun tekjuskatta í áföngum á kjörtímabilinu. Ríkisreikningur fyrir árið 1982 hefur verið afhentur alþingismönnum. Ríkisreikningurinn hefur jafnframt verið afhentur yfirskoðunarmönnum Alþingis til meðferðar, en hann mun síðar verða lagður fram til endanlegrar afgreiðslu Alþingis með athugasemdum þeirra, ef einhverjar verða, svörum mínum og tillögum þeirra. Áður en ég vík að helstu niðurstöðum er varða afkomu ríkissjóðs á árinu 1982 vil ég vekja athygli alþingismanna á þeim viðbótarupplýsingum sem nú birtast í fyrsta sinn í ríkisreikningi 1982 og fylgiriti hans, sem afhent verður þingmönnum einhvern næstu daga. Í rekstrarreikningi og gjaldasundurliðun A-hluta ríkissjóðs eru nú birtar samhliða reikningstölum ársins, síðasta árs og fjárlögum fjárheimildir ársins, en þar er gerð grein fyrir aukafjárveitingum að viðbættum fjárlögum ársins. Hafa ber í huga við samanburð á reikningstölum og fjárheimildum að fjárheimildir eru byggðar á greiðslugrunni sem og fjárlög viðkomandi árs, en reikningstölur hins vegar á rekstrargrunni. Í sérstöku yfirliti með A-hluta ríkisreiknings er nú gerð grein fyrir stöðu og breytingum á efnislegum fjármunum aðila í A-hluta ríkisreiknings. Þá er enn fremur nýtt heildaryfirlit um veitt og tekin lán ásamt hlutabréfa- og stofnframlögum, skipt á lántakendur og lánveitendur. Samkvæmt lögum nr. 31/1982 er kveðið á um að með ríkisreikningi skuli fylgja upplýsingar um heildarlaunagreiðslur einstakra stofnana ásamt yfirvinnugreiðslum og hlutfall þeirra af heildarlaunagreiðslum. Enn fremur risnu- og ferðakostnaður, fjöldi bifreiða í eigu ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja og rekstrar- og viðhaldskostnaður þeirra. Þá er enn fremur kveðið á um að fjárlaga- og hagsýslustofnun geri grein fyrir aukafjárveitingum, sem samþykktar hafa verið frá fjárlögum, ásamt greinargerð um breyttar verðtagsforsendur frá fjárlögum ársins. Í því fylgiriti sem ríkisbókhaldið hefur tekið saman er gerð grein fyrir þessum atriðum. Afkoma A-hluta ríkissjóðs samkv. rekstrarreikningi fyrir árið 1982 var hagstæð um 850 millj. kr. Það er 675 millj. kr. betri afkoma en á árinu 1981. Gjöld reyndust 9 479 millj. kr., sem er hækkun frá fyrra ári um 54.6%. Tekjur urðu á árinu 1982 10 328 millj. kr. og hækka frá árinu 1981 um 63.8%. Endurmatsjöfnuður varð óhagstæður á árinu 1982 sem nam 1 019 millj. kr. í samanburði við óhagstæðan jöfnuð á árinu 1981 um 479 millj. kr. Hallinn á endurmatsjöfnuði stafar einkum af hækkun á skuldum vegna breytinga á gengi og lánavísitölum frá upphafi til loka ársins 1982. Rekstrar- og endurmatsjöfnuður sýndi því óhagstæða þróun að fjárhæð 169 millj. kr. eða skuldaaukningu ríkissjóðs nettó um þá fjárhæð á árinu. Sú breyting kom annars vegar fram í hagstæðum rekstrarjöfnuði að fjárhæð 850 millj. kr. og hins vegar í óhagstæðum endurmatsjöfnuði að fjárhæð 1 019 millj. kr. Ný lán hjá A-hluta ríkissjóðs á árinu 1982 námu 975 millj. kr., en endurlánað var af þeirri fjárhæð 533 millj. kr. Þegar tekið hefur verið tillit til afborgana veittra og tekinna lána nemur nettóaukning lána 14 millj. kr. á því ári. Mismunur tekinna lána og veittra lána í árslok 1982 var 2 875 millj. kr., þegar tekið hefur verið tillit til endurmats á árinu sem nam 1 084 millj. kr. Hækkun lána frá fyrra ári nemur 107%. Framlög ríkissjóðs til kaupa á hlutabréfum og stofnfjárframlög námu 53 millj. kr. Eignir ríkissjóðs í hlutabréfum og stofnframlögum eftir endurmat eru 198 millj. kr. í samanburði við 99 millj. kr. í byrjun árs 1982. Gjöldin árið 1982 námu, eins og áður sagði, 9 479 millj. kr., sem er 1 570 millj. kr. umfram fjárlög ársins eða 19.8%. Sé hins vegar tekið tillit til aukafjárveitinga á árinu 1982 að fjárhæð 1 229 millj. kr. námu umframgjöldin 341 millj. kr. eða 3.6%. Stærstu gjaldaliðirnir voru framlög til heilbrigðis- og tryggingamála að fjárhæð 3 489 millj. kr., sem er 605 millj. kr. umfram fjárlög ársins eða 21% hækkun. Niðurgreiðslur og uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir námu 977 millj. kr. Sú fjárhæð er 351 millj. kr. hærri en fjárlög áformuðu eða 56.1%. Hækkun þessara framlaga frá árinu 1981 nemur 83.2%, en á árinu 1981 námu þessi framlög 534 millj. kr. Gjöld umfram fjárlög til dómgæslu og lögreglumála nánu 223 millj. kr. eða 76.7%. Heildargjöld til þessara viðfangsefna námu á árinu 1982 514 millj. kr. og höfðu hækkað frá árinu 1981 um 64.2%. Framangreind upptalning umframútgjalda að fjárhæð 1 180 millj. kr. alls skýrir um 3/4 hluta umframútgjalda í heild, en til framangreindra viðfangsefna fer rúmlega helmingur útgjalda A-hluta ríkissjóðs á árinu 1982. Heildartekjur A-hluta ríkissjóðs námu samkv. rekstrarreikningi 10 328 millj. kr. og eru þá tekjur gerðar upp á grundvelli álagningar. Innheimtar tekjur námu hins vegar 9 577 millj. kr., sem er 1 610 millj. kr. umfram fjárlög. Svarar það til 20.2% hækkunar. Tekjufærslan nam aftur á móti 2 361 millj. kr. umfram fjárlög eða 29.6% . Álagðir beinir skattar námu á árinu 1982 1 800 millj. kr., sem er hækkun frá árinu 1981 um 83.0%. Innheimtir beinir skattar námu aftur á móti 1 485 millj. kr., sem er hækkun frá fjárlögum um 124 millj. kr. eða 9.1%. Hlutur beinna skatta í heildartekjum ríkissjóðs nam á árinu 1982 17.4%, sem er 0.3% hærra en fjárlög gerðu ráð fyrir. Tekjufærsla óbeinna skatta nam 8 230 millj. kr., sem er hækkun frá árinu 1981 um 58.2%. Innheimta óbeinna skatta nam 7 904 millj. kr., sem er 1 422 millj. kr. umfram fjárlög. Hlutur óbeinna skatta í heildartekjum ársins 1982 var 79.7%, en hlutur óbeinna skatta í heildartekjum fjárl. var áætlaður 81.4%. Stærsti tekjuliður ríkissjóðs er söluskattur og nam hann á árinu 1982 3 357 millj. kr., sem er hækkun frá fyrra ári um 60.4%. Innheimtur söluskattur varð aftur á móti 3 155 millj. kr., sem er 545 millj. kr. umfram fjárlög. Þriðji stærsti tekjuliður ríkissjóðs á eftir söluskatti og beinum sköttum voru almenn aðflutningsgjöld. Námu þau ásamt innflutningsgjaldi af bensíni og innflutningsgjaldi af bifreiðum 1 613 millj. kr., sem er hækkun frá árinu 1981 um 44.5%. Fjórði stærsti tekjuliður ríkissjóðs var hagnaður af Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Nam hann 579 millj. kr. og hækkaði frá fyrra ári um 42.4%. Tekjufærsla vegna arðgreiðslna og ýmissa tekna nam 299 millj. kr., sem er hækkun frá árinu 1981 um 150.9%. Munar þar mest um hækkun vaxta, en hækkun vegna þessa tekjuliðar nam 140 millj. kr. Fjárlög ársins 1982 gerðu ráð fyrir 125 millj. kr. tekjum af framangreindum tekjuliðum og nemur því hækkun frá áætlun fjárlaga 139.2%. Hlutur arðgreiðslu og ýmissa tekna í heildartekjum ríkissjóðs nam 2.9%, en fjárl. áætluðu að þessir tekjuliðir skiluðu 1.8% af heildartekjum fjárl. Hin jákvæða rekstrarafkoma á árinu 1982 stafar af auknum tekjum ríkissjóðs umfram verðlagsbreytingar á árinu, sem aftur má rekja beint til viðskiptahalla þjóðarbúskaparins og aukinnar erlendrar lántöku. Hlutur innheimtra skatttekna sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu var á árinu 1982 30.2% í samanburði við 28.8% 1981 og hækkaði því milli ára um 1.4 prósentustig. Áður en ég læt lokið umfjöllun um afkomu ríkissjóðs á árinu 1982 mun ég gera stutta grein fyrir helstu niðurstöðum B-hluta ríkisreiknings svo og stöðu lánareikninga bæði er varðar A- og B-hluta ríkissjóðs. Afkoma fyrirtækja og sjóða í B-hluta ríkisreiknings sýnir að rekstrarjöfnuður var hagstæður um 638 millj. kr., sem er 153 millj. kr. verri afkoma en á árinu 1981. Heildartekjur námu 10 486 millj. kr., sem er hækkun frá fyrra ári um 56%. Gjöld námu 9 848 millj. kr. og hafa hækkað frá árinu 1981 um 66%. Hækkun efnislegra fjármuna án endurmats nam á árinu 1982 2 132 millj. kr. og þá batnaði staða greiðslufjárreiknings um 71 millj. kr. eða samtals 2 203 millj. kr. Fjármögnun var með þeim hætti, að fyrirtæki og sjóðir í B-hluta tóku ný lán umfram afborganir sem námu 906 millj. kr. og fjármögnun frá rekstri nam 1 297 millj. kr. Heildarskuldir ríkissjóðs í A- og B-hluta eftir endurmat voru í árslok 198218 129 millj. kr. og jukust á árinu um 9 721 millj. kr. Innlend lán námu 6 301 millj. kr. eða tæpum 35% af heildarskuldum ríkisins. Erlend lán voru 11 829 millj. kr. og hækkuðu á árinu um 143%. Af heildarskuldum hefur verið endurlánað 7 937 millj. kr. eða sem svarar 44% af heildarskuldum. Nettóstaða lána hjá A- og B-hluta aðilum nemur 10 192 millj. kr. og hefur hækkað á árinu 1982 um 5 651 millj. kr. Verðlagsforsendur fjárlagafrv. ársins 1983 byggðust á svonefndri reiknitölu, en hún gerði ráð fyrir 42% verðlagshækkun milli áranna 1982 til 1983. Hins vegar er nú áætlað að verðbólga milli áranna verði 84%. Af þessu má sjá að fjárlög ársins 1983, sem Alþingi samþykkti í desembermánuði s.l., eru í miklu ósamræmi við þá verðbólguþróun sem í raun hefur verið hér á landi á þessu tímabili. Ljóst er því, að veruleg röskun mun verða á gjalda- og teknahlið ríkisfjármálanna á þessu ári, miðað við áætlun fjárlaga. Þessu til viðbótar hefur komið fram, að á gjaldalilið ríkissjóðs eru nokkrir veigamiklir útgjaldaliðir sem ekki hafði verið tekið tillit til við fjárlagagerð fyrir árið 1983. Í því sambandi má nefna geymslu- og vaxtakostnað vegna niðurgreiðslna að fjárhæð 18 millj. kr. og fjárvöntun til vegaáætlunar að fjárhæð rúmlega 100 millj. kr. Vanáætlun löggæslukostnaðar umfram raunverulegar verðlagsforsendur gæti numið allt að 140 millj. kr. og 200–300 millj. kr. vantaði til heilbrigðis- og tryggingamála. Þá var áformað að A-hluti ríkissjóðs fengi 525 millj. kr. af innlendum lánsfjármarkaði, en vitað er að a.m.k. 120 millj. kr. muni vanta þar á. Endurskoðaðar áætlanir, sem nú liggja fyrir um afkomu ríkissjóðs í árslok, gera ráð fyrir greiðsluhalla að fjárhæð 1 200 millj. kr. í stað 17 millj. kr. greiðsluafgangs samkvæmt fjárlögum 1983. Í þessum áætlunum er gert ráð fyrir að útgjöld ríkisins aukist úr 12 973 millj. kr. samkv. fjárlögum í 15 843 millj. kr. eða um 2 870 millj. kr., sem svarar til 22% hækkunar, en tekjur úr 13 007 millj. kr. í 14 865 millj. kr. eða um 1 858 millj. kr., sem er 14% hækkun. Þá er gert ráð fyrir að halli verði á lánahreyfingum sem nemur 213 millj. kr. í stað 2 millj. kr. halla samkvæmt fjárlögum, þannig að heildargreiðsluafkoman rýrnar um 1 217 millj. kr. frá áætlun fjárlaga. Mun ég nú gera nánari grein fyrir þróun gjalda og tekna frá því fjárlög ársins voru afgreidd í desember s.l. Af einstökum gjaldaflokkum hefur mest hækkun orðið á framlögum til almannatrygginga eða samtals 701 millj. kr. Hér er fyrst og fremst um að ræða hækkun bóta lífeyristrygginga til samræmis við launahækkanir og vanáætlun fjárlaga, auk sérstakra hækkana sem brbl. frá því í maímánuði s.l. ákvörðuðu um rýmkun tekjutryggingar, hækkun heimilisuppbótar og hækkun mæðralauna. Þá hafa til komið hækkanir á daggjöldum sjúkrahúsa, sem einnig ráðast að verulegu leyti af launaþróuninni. Enn fremur hafa komið til hækkanir á grunngjaldi flestra sjúkrahúsa um 4% frá 1. júní s.l., en þær urðu vegna verulegs hallareksturs húsanna á árinu 1982. Hækkun annarra rekstrargjalda um 627 millj. kr. frá fjárlögum má að mestu rekja til breytts verðlags frá reiknitölu fjárlaga ásamt vanáætlun fjárlaga, sérstaklega vegna löggæslukostnaðar. Gert er ráð fyrir að laun hækki um 511 millj. kr. frá fjárlögum 1983 umfram þær 482 millj. kr. sem gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins til að mæta launahækkunum innan ársins. Eftirfarandi hækkanir hafa orðið á launatöxtum á árinu 1983: Grunnlaun opinberra starfsmanna hækkuðu um 2.1% 1. janúar 1983 og sérkjarasamningar sem gerðir voru 1982 leiddu til hækkunar sem metin er til 7–10% hækkunar grunnlauna. Nam kostnaður vegna þessara hækkana um 290 millj. kr. Verðbótavísitalan hækkaði 1. mars um 14.74% og olli sú hækkun 450 millj. kr. útgjöldum. Hinn 1. júní hækkuðu laun um 8% og kostaði sú hækkun tæplega 200 millj. kr. Að lokum varð 4% hækkun 1. október s.l., sem kostaði ríkissjóð um 50 millj. kr. Samtals hækkuðu laun því um 990 millj. kr. Framlag til niðurgreiðslna á árinu 1983 mun nema allt að 1 033 millj. kr. sem er hækkun frá fjárlögum um194 millj. kr. Meginhluti hækkunarinnar stafar af þátttöku ríkissjóðs í vaxta- og geymslukostnaði sem talinn er verða um 178 millj. kr., en ekki var áætlað fyrir vaxta-og geymslugjaldi í fjárlögum 1983, eins og ég gat um hér að framan. Útflutningsbætur á árinu 1983 eru nú áætlaðar 225 millj. kr., sem er 38 millj. kr. lægri fjárhæð en fjárlög ársins gera ráð fyrir. stafar það af samdrætti í framleiðslu og erfiðleikum í sölu þessara afurða á erlendum mörkuðum, þannig að fullur 10% útflutningsuppbótaréttur verður ekki nýttur á þessu ári. Samkvæmt brbl. ríkisstj. frá því í maí s.l. var ákveðið að auka framlög ríkissjóðs til niðurgreiðstu á húshitun um 150 millj. kr., en í fjárlögum ársins var áætlað að verja til þessa verkefnis 35 millj. kr. Þannig munu heildargreiðslur ríkissjóðs á þessu ári nema alls 185 millj. kr. til þessa viðfangsefnis. Þá er ljóst að vaxtagreiðslur munu fara verulega fram úr áætlun fjárlaga. Í fyrsta lagi er það vegna þess að afkoma ríkissjóðs verður miklu verri en fjárlög áformuðu. Í þeim áætlunum sem nú liggja fyrir um ríkisfjármálin 1983 er gert ráð fyrir að yfirdráttarvextir geti orðið allt að 300 millj. kr. Í öðru lagi hefur verðlagshækkun og gengissig leitt til aukinna greiðslna af verð- og gengistryggðum lánum ríkissjóðs. Má telja líklegt að af þessum sökum muni vaxtagreiðslur alls fara um 225 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga og nema samtals um 590 millj. kr. á árinu 1983. Framkvæmdaframlög munu hækka um 237 millj. kr., mest vegna aukinna framlaga til vegamála, vegna þeirrar vegaáætlunar sem lögð var fram á síðasta Alþingi. Auk þeirra þátta sem nú hafa verið raktir má vænta um 260 millj. kr. umframgreiðslu til ýmissa viðfangsefna, sem þegar hafa verið samþykkt og ekki verður komist hjá að greiða fyrir lok þessa árs. Eins og áður er getið er nú talið að heildartekjur ríkissjóðs á þessu ári muni nema 14 815 millj. kr., en það er 1 858 millj. kr. meira en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1983 eru taldar munu aukast um 58.3% frá árinu 1982. Óbeinir skattar eru nú taldir nema 12 253 millj. kr., sem er hækkun frá fjárlögum um 1 892 millj. kr. Í fjárlögum ársins 1983 voru almennar tolltekjur ríkissjóðs áætlaðar 1 496 millj. kr. Þessi áætlun var reist á ákveðnum reikniforsendum um verðlags- og gengisbreytingar. Enn fremur almennum þjóðhagsforsendum, sem gerðu ráð fyrir talsverðum samdrætti í almennum vöruinnflutningi svo og verulegum samdrætti í bílainnflutningi frá því sem var 1982. Í endurskoðaðri tekjuáætlun fyrir árið 1983 er gert ráð fyrir að almennar tolltekjur verði talsvert hærri en reiknað var með í fjárlögum eða um 1 745 millj. kr. Verðlags- og gengisbreytingar hafa orðið mun meiri en reikniforsendur fjárlaga miðuðust við og hefur það haft hér áhrif. Á móti vegur hins vegar að samdráttur í veltu hefur orðið meiri en þá var gert ráð fyrir. Þannig lætur nærri að fyrstu átta mánuði ársins hafi tolltekjur ríkissjóðs dregist saman að raungildi um meira en fimmtung frá sama tíma í fyrra miðað við almennar verðbreytingar á þessu tímabili. Þessu til viðbótar má nefna að á síðari hluta ársins hafa tollar á ýmsum vöruflokkum verið lækkaðir. Samdráttar gætir einkum í bílainnflutningi, og er nú talið að tolltekjur af bílum verði aðeins um 10% meiri á þessu ári en í fyrra, þrátt fyrir tæplega 90% hækkun meðalverðs á bílum í krónum talið milli 1982 og 1983. Í þessu felst um 45% samdráttur frá fyrra ári. Hlutfall tolltekna af heildartekjum ríkissjóðs yrði á árinu 1983 samkvæmt endurskoðaðri tekjuáætlun 11.7% í samanburði við 13.1% 1982 og 13.5% 1981. Skattar af seldri vöru og þjónustu voru í fjárlögum áætlaðir 6 420 millj. kr. Í endurskoðaðri áætlun er gert ráð fyrir að tekjur verði um 7 695 millj. kr. Hækkun þessa tekjuliðar má fyrst og fremst rekja til annarra verðlagsforsendna en fjárlög voru reist á. Af öðrum helstu tekjustofnum undir þessum lið má nefna, að launaskattur hækkar um 110 millj. kr. vegna meiri launahækkana á árinu en fjárl. gerðu ráð fyrir. Rekstrarhagnaður ÁTVR er nú áætlaður 915 millj. kr. í samanburði við 830 millj. kr. í áætlun fjárlaga. Aðrir óbeinir skattar eru nú áætlaðir 929 millj. kr. á þessu ári. Helstu breytingar frá fjárlögum fetast í meiri tekjum af stimpilgjaldi og bifreiðaskatti en áður var reiknað með, en á móti vegur hins vegar að sérstakt 10% álag á ferðamannagjaldeyri var fellt niður með brbl. nr. 62 29. júlí síðastliðinn. Áætlað tekjutap vegna niðurfellingarinnar er 25–30 millj. kr. á þessu ári. Beinir skattar eru nú áætlaðir 2 368 millj. kr., sem er lækkun frá fjárlögum ársins um 54 millj. kr. Álagður eignarskattur einstaklinga á árinu 1983 nemur tæplega 234 millj. kr., sem er meira en tvöföldun frá árinu áður. Álagning eignarskatts á félög hækkaði mun minna eða um tæplega 55%. Heildarálagning eignarskatta á árinu 1983 varð samkvæmt þessu um 82% hærri en 1982, en á fjárlögum 1983 var gert ráð fyrir um 74% hækkun milli áranna 1982 og 1983. Í endurskoðaðri tekjuáætlun fyrir árið 1983 er gert ráð fyrir að innheimta sérstaks skatts á skrifstofu- og verslunarhúsnæði verði um 50 millj. kr. eða óbreytt frá fjárlögum. Álagður tekjuskattur á einstaklinga á árinu 1983, brúttó, þ.e. áður en barnabætur og afsláttur til greiðslu eignarskatts, sjúkratryggingagjalds og útsvars hefur verið dreginn frá, nam 2 525 millj. kr. Hækkun frá frumálagningartölum fyrra árs nemur um 51%. Hækkun barnabóta var hins vegar um 80% og hækkun persónuafsláttar 88% og gætti þar áhrifa brbl. nr. 56 frá 27. maí 1983, þar sem kveðið var á um sérstaka hækkun barnabóta og persónuafsláttar við álagningu tekjuskatts á árinu 1983. Nettóálagning tekjuskatts einstaklinga hækkaði af þessum sökum mun minna en brúttóálagningin eða um 40% miðað við frumálagningu 1982. Miðað við svipað innheimtuhlutfall á þessu ári og í fyrra er áætlað að nettóinnheimta tekjuskatts einstaklinga á þessu ári nemi um 1 475 millj. kr. Álagt sjúkratryggingagjald á árinu 1983 nemur 88 millj. kr., sem er tæplega 57% hækkun frá álagningu fyrra árs. Álagður tekjuskattur á félög nemur rúmlega 460 millj. kr. á þessu ári, sem er um 55% hækkun frá fyrra ári. Hér er um frumálagningartölur að ræða og miðað við reynslu undanfarinna ára má ætla að endanlegar álagningartölur verði talsvert lægri. Miðað við svipaðan mun á frumálagningu og endanlegri álagningu og í fyrra, en heldur slakari innheimtu, er áætlað að innheimta tekjuskatts félaga verði um 285 millj. kr. á þessu ári. Hlutur beinna skatta í heildartekjum ríkissjóðs er áætlaður 15.9%, en í fjárlögum ársins var það hlutfall 18.6% og hefur því lækkað um 2.7% af heildartekjum ríkissjóðs. Samkvæmt 1. gr. fjárlagafrv. fyrir árið 1984 er mismunur tekna og gjalda um 9 millj. kr. Samtals er gert ráð fyrir að heildartekjur nemi 17 435 millj. kr. Beinir skattar, þ.e. tekjuskattar og eignarskattar, eru þar af áætlaðir 2 992 millj. kr. eða sem svarar til um 17% af heildartekjum ríkissjóðs á árinu 1984. Óbeinir skattar eru áætlaðir 14 166 millj. kr. eða sem svarar til rúmlega 81% af heildartekjum. Aðrar tekjur ríkissjóðs eru samkvæmt frv. áætlaðar 277 millj. kr., sem eru tæplega 2% af heildartekjum ríkissjóðs. Heildargjöld ríkissjóðs eru samtals áætluð 17 426 millj. kr. Af þeirri fjárhæð fara 7 943 millj. kr. til samneyslu eða sem svarar til 45.6% af heildarútgjöldum. Stofnkostnaður, fjárfesting og fjármagnstilfærslur eru samtals 2 384 millj. kr. og er það um 13.7% af heildargjöldum. Neyslu- og rekstrartilfærslur eru áætlaðar 7 635 millj. kr. og er það um 43.8% af heildargjöldum A-hluta ríkissjóðs. Þá eru sértekjur stofnana áætlaðar 537 millj. kr. Við gerð tekju- og gjaldaáætlunar þessa frv. var horfið frá þeim vinnubrögðum sem tíðkast hafa undanfarin ár, þ.e. að ganga út frá svonefndri reiknitölu sem síðan hefur verið notuð sem vinnuforsenda bæði við gerð tekju- og gjaldaáætlunar frv. Þess í stað var stuðst bæði við fjárlög ársins 1983 og ekki síður við endurskoðaða tekju- og gjaldáætlun 1983, sem gerð var þegar núverandi ríkisstjórn tók við. Þannig var reynt að gera áætlunina fyrir næsta ár sem raunhæfasta út frá bestu fáanlegum upplýsingum um raunverulegar tekjur og gjöld ríkissjóðs á þessu ári. Í 1. gr. frv. kemur fram að heildarlánsfjáröflun nemur samtals 2 358 millj. kr. Þar af eru 2 188 millj. kr. til stofnana og fyrirtækja í A- og B-hluta og 170 millj. kr. verður ráðstafað til inntausnar spariskírteina. Innlend lánsfjáröflun er samtals ráðgerð 836 millj. kr. og önnur lánsfjáröflun er 1 522 millj. kr. Útstreymi á lánahreyfingum er samtals 1 217 millj. kr., þar af eru 75 millj. kr. vegna hlutafjárframlaga, 150 millj. kr. vegna afborgana af lánum tengdum byggðalínum, sem ríkissjóður hefur yfirtekið, og afborganir af öðrum lánum eru 992 millj. kr. Eins og frumvarpið liggur fyrir er gert ráð fyrir að lántökur A-hluta ríkissjóðs verði um 31 millj. kr. hærri en endurgreiðslur lána. Frv. gerir ráð fyrir greiðsluafgangi að fjárhæð 20 millj. kr. Ég mun nú fjalla um helstu niðurstöður tekju- og gjaldahliða frv. svo og lánahreyfingar. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1984 er byggð á fjárlögum 1983 og endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á þessu ári. Þá er jafnframt gengið út frá ákveðnum þjóðhags- og verðlagsforsendum og ákveðnum forsendum um einstaka tekjuliði. Innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1984 eru áætlaðar samtals 17 435 millj. kr. samanborið við 14 865 millj. kr. í endurskoðaðri áætlun fyrir árið 1983 og 13 007 millj. kr. í fjárlögum ársins 1983. Hækkun heildartekna ríkissjóðs 1984 frá endurskoðaðri áætlun fyrir 1983 nemur 2 570 millj. kr. eða 17.3%, en hækkunin frá fjárlögum 1983 er hins vegar 34%. Til samanburðar má nefna að innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1983 eru taldar munu aukast um 58.3% frá 1982. Verður nú vikið nánar að helstu tekjustofnum og þeim forsendum sem liggja að baki tekjuáætlun ríkissjóðs á næsta ári. Áætlun um álagningu eignarskatta á árinu 1984 er miðuð við þá meginforsendu, að skattbyrði milli áranna 1983 og 1984 aukist ekki og verður skattvísitala og aðrir þættir, sem varða álagningu eignarskatts, ákveðnir í samræmi við það, m.a. með hliðsjón af hækkun fasteignamats milli ára. Á þessum forsendum er áætlað að innheimta eignarskatts einstaklinga nemi 260 millj. kr. og innheimta eignarskatts félaga verði 160 millj. kr. á árinu 1984. Í tekjuáætlun 1984 er gert ráð fyrir að sérstakur skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði verði lagður á áfram og innheimtur með svipuðum hætti og verið hefur. Jafnframt er áætlunin fyrir 1984 reist á sömu forsendum og eignarskattsáætlunin. Í þessu felst að innheimta skattsins er áætluð 65 millj. kr. 1984, að meðtalinni innheimtu af eftirstöðvum fyrri ára. Þessi skattur hefur lengi verið mér og skoðanabræðrum mínum mikill þyrnir í augum. Ég mun leita allra leiða til að útrýma þessum skatti við fyrsta tækifæri. Áætlað er að tekjuskattur nemi samtals 2 467 millj. kr. á næsta ári. Tekjuskattur einstaklinga er við það miðaður að skattbyrði haldist óbreytt sem hlutfall af tekjum greiðsluárs og verða skattvísitala og skattstigar ákveðnir í samræmi við það, eins og áður hefur komið fram. Samkvæmt þessu er gert ráð fyrir að innheimta tekjuskatts einstaklinga á árinu 1984 verði 1 885 millj. kr. eða rúmlega 28% hærri en á yfirstandandi ári. Hefur þá verið gengið út frá svipuðu innheimtuhlutfalli og á þessu ári að teknu tilliti til innheimtueftirstöðva frá fyrra ári. Við áætlun á sjúkratryggingagjaldi er gengið út frá að gjaldið verði framlengt óbreytt og miðað við sömu forsendur og við áætlun tekjuskatts. Áætlað er að sjúkratryggingagjald nemi 100 millj. kr. á næsta ári. Tekjuskattur félaga er áætlað að verði 340 millj. kr. Er þá gengið út frá sömu forsendum og raktar hafa verið hér að framan. Í áætlun fyrir árið 1984 er gert ráð fyrir áframhaldandi samdrætti í veltu frá því sem talið er að verði að meðaltali á þessu ári eða um 4–5%. Samkvæmt þessu, svo og með hliðsjón af þeim forsendum sem raktar eru hér að framan, er áætlað að almennar tolltekjur nemi 1 860 millj. kr. eða tæplega 7% meira en í áætlun fyrir árið 1983. Hlutfall tolltekna af heildartekjum ríkissjóðs yrði samkvæmt þessu um 10.7% á næsta ári, samanborið við 11.7% í áætlun fyrir þetta ár, 13.1% fyrir 1982 og 13.5% fyrir 1981. Innflutningsgjald af bensíni er áætlað 463 millj. kr. 1983 og er þá gengið út frá óbreyttri bensínsölu frá fyrra ári eða 127 millj. lítra. Í áætlun fyrir árið 1984 er reiknað með svipaðri bensínsölu og innflutningsgjöld samkvæmt því áætluð 605 millj. kr. Innflutningsgjald af bifreiðum var í fjárlögum 1983 áætlað 110 millj. kr. Var þá miðað við gjaldhlutfallið eins og það var ákveðið með reglugerð nr. 466/1982, eða um 16–17% af cif-verðmæti, svo og með hliðsjón af forsendum um bílainnflutning á árinu 1983. Með reglugerð nr. 481/1983 var gjaldhlutfallið lækkað um 8 prósentustig frá 1. júlí síðastliðnum. Með hliðsjón af þessari lækkun má ætla að gjaldhlutfallið sé nú að meðaltali um 8–9% af cif-verðmæti. Þar sem nú er gert ráð fyrir meiri samdrætti í bílainnflutningi en talið var við fjárlagaáætlunina, svo og að teknu tilliti til gjaldhlutfallsins, er nú áætlað að innheimtar tekjur af innflutningsgjaldi af bílum verði um 74 millj. kr. á þessu ári. Miðað við óbreytt gjaldhlutfall á næsta ári og svipaðan bílainnflutning og á þessu ári er áætlað að tekjur af gjaldinu á næsta ári gætu numið um 52 millj. kr. Í heild eru gjöld af innflutningi áætluð 2 472 millj. kr. á þessu ári, samanborið við 2 159 millj. kr. í fjárlagaáætlun. Hækkunin frá 1983 er um 41%, samanborið við tæplega 49% hækkun milli áranna 1981 og 1982. Í frv. er gert ráð fyrir að heildargjöld af innflutningi verði 2 716 millj. kr. á árinu 1984 eða tæplega 10% meiri en á þessu ári. Samkvæmt þessu yrðu innflutningsgjöld um 15.6% af heildartekjum ríkissjóðs á árinu 1984, samanborið við 16.6% í áætlun þessa árs, 18.7% 1982 og 19.6% 1981. Heildartekjur af liðnum „Skattar af seldri vöru og þjónustu“ voru í fjárlögum 1983 áætlaðar 6 420 millj. kr. Í endurskoðaðri áætlun er hins vegar gert ráð fyrir að tekjurnar verði um 7 695 millj. kr. Fjárlagaáætlun 1984 gerir hins vegar ráð fyrir að tekjurnar verði um 9 271 millj. kr. eða um 20% hærri en endurskoðuð áætlun 1983 gerir ráð fyrir. Áætlun um gjöld byggð á söluskattsgrunni fyrir árið 1984 er reist á þeim þjóðhagsforsendum sem raktar hafa verið hér á undan. Samkvæmt því er áætlað að innheimt sölugjald nemi um 6 880 millj. kr. á næsta ári eða um 21% meira en áætlun fyrir árið 1983. Skýringin á mun meiri hækkun söluskattstekna á næsta ári en tolltekna felst meðal annars í því að innlendar verðbreytingar frá meðaltal þessa árs til áætlaðs meðalverðs 1984 eru mun meiri en sem nemur breytingum á innflutningsverði í krónum talið, auk þess sem gert er ráð fyrir heldur minni samdrætti í söluskattsveltu en í innflutningi. Hlutur sölugjalds í heildartekjum ríkissjóðs 1984 yrði samkvæmt þessu rúmlega 39%, samanborið við 38% 1983 og 36% 1982. Áætlun fjárlagafrv. er við það miðuð, að sú skattalækkun sem ákveðin var s.l. vor haldist við álagningu beinna skatta á árinu 1984. Á undanförnum árum hefur við ákvörðun skattvísitölu fyrst og fremst verið að því stefnt að álagðir skattar héldust sem óbreytt hlutfall af tekjum þess árs sem teknanna var aflað á. Í fjárlagafrv. nú er hins vegar við það miðað að skatttekjur ríkissjóðs af tekjuskatti verði óbreytt hlutfall af tekjum gjaldenda á greiðsluári. Þessi viðmiðun leiðir við gildandi aðstæður til þess, að á árinu 1984 verða álagðir skattar mun lægra hlutfall af skattskyldum tekjum tekjuársins en verið hefur á undanförnum árum. Til þess að ná því markmiði að tekjuskattar ríkisins verði óbreytt hlutfall af tekjum gjaldenda á greiðsluári er nauðsynlegt vegna ört minnkandi verðbólgu að endurskoða álagningarkerfi tekjuskatts ríkisins. Tekjuáætlun frv. er byggð á þeirri forsendu, að tekjur gjaldenda hækki um 20% milli áranna 1983 og 1984. Er við það miðað að álagður tekjuskattur hækki um sama hlutfall og sömuleiðis barnabætur og persónuafsláttur. samkvæmt því hækkar álagður tekjuskattur nettó um 20% milli áranna 1983 og 1984 eða jafnmikið og tekjur. Vegna þess að álagning tekjuskatts mun hækka mun minna í krónutölu milli áranna 1983 og 1984 en verið hefur er ljóst að óinnheimtar eftirstöðvar gjalda frá fyrri árum munu fara vaxandi í hlutfalli við álagðan skatt á árinu, enda þótt miðað sé við óbreytt innheimtuhlutfall. Þetta, ásamt 1% fjölgun gjaldenda, veldur því að áætlaður tekjuskattur ríkisins á árinu 1984 hækkar heldur meira en nemur framangreindri 20% hækkun. Þessi hækkun kemur hins vegar aðeins fram hjá þeim sem skulda tekjuskatt frá fyrri árum, en hjá þeim sem eru í skilum mun innheimta vitanlega hækka jafnt og álagningin og þar með jafnt og tekjur greiðsluárs samkvæmt forsendum frv. Í júlí s.l. var skipuð nefnd til að gera till. um breytingu á tekju- og eignarskattslögum þannig að ákvæði skattalaga örvuðu frekar eiginfjármyndun og fjárfestingu í atvinnulífinu. Er þess vænst að nefndin ljúki störfum á næstu vikum og í framhaldi af störfum hennar verði lagt fram frv. til breytinga á tekjuskattslögum. Meðal þeirra atriða sem nefndinni var falið að kanna og gera tillögur um var heimild atvinnufyrirtækja til stofnunar fjárfestingarsjóða er komi í stað núverandi heimildar til varasjóðsmyndunar. Framlög í fjárfestingarsjóði yrðu frádráttarbær frá tekjum og að hluta lögð inn á bundna bankareikninga. Sjóðnum væri síðan ráðstafað til fjárfestingar í atvinnufyrirtæki innan vissra tímamarka. Eru þetta hliðstæðar reglur og gilda um þetta efni víðast hvar í grannlöndum okkar. Þá var nefndinni falið að samræma skattalega meðferð arðs og hlutabréfa þeim reglum sem gilda um skattalega meðferð sparifjár og vaxta af því. Á vegum ráðuneytisins hafa verið samin drög að frv. um virðisaukaskatt. Er þess vænst að frv. um þetta efni verði lagt fram á Alþingi nú á næstunni. Fullljóst er hins vegar, að upptaka virðisaukaskatts kostar mikinn undirbúning og þyrfti að líða a.m.k. eitt ár frá því að Atþingi samþykkti frv. um það efni þar til lögin gengju í gildi. Með brbl. sem sett voru í sumar um breytingu á tollskrárlögunum var stigið skref í átt til lækkunar hæstu tolla á ýmsum búsáhöldum og heimilistækjum auk nokkurra matvara í samræmi við ákvörðun ríkisstj. um lækkun skatta og tolla á ýmsum nauðsynjavörum til heimilanna. Þessa ráðstöfun ber hins vegar að skoða í tengslum við áform ríkisstj. um að stefna almennt að lækkun tolla og aðflutningsgjalda og einfalda og samræma álagningu þessara gjalda og eyða uppsöfnunaráhrifum þeirra í inntendri framleiðslu. Ríkisstj. telur óhjákvæmilegt að söðla um í tekjuöflun ríkissjóðs og að tollar verði almennt lækkaðir verulega, bæði fjáröflunar- og verndartollar, til þess að eyða þeim óæskilegu áhrifum sem núverandi skipan þessara mála hefur. Slíkt verður hins vegar ekki gert nema útgjöld ríkissjóðs verði skorin niður jafnhliða eða tekjuöflun verði komið fyrir með öðrum hætti. Við endurskoðun tollskrárlaganna, sem nú er unnið að, er ráðgert, samhliða lækkun hæstu tolla og innbyrðis samræmingu, að einfalda tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs að öðru leyti. Frá því að tollakerfið var einfaldað með lögum 1963 hafa ýmsir smáskattar, bæði í formi innflutningsgjalda og vörugjalda, verið teknir upp og eru þeir nú um 15 talsins. Tekjur af sumum þeirra, sem eru markaðir tekjustofnar, eru óverulegar og væri betur komið fyrir í almennara vörugjaldi, en gera mætti ráð fyrir tekjum á fjárlögum hvers árs til þeirra verkefna sem skattar þessir eru ætlaðir til. Í samræmi við hugmyndir þessar um einföldun tollakerfisins er nú unnið að gerð frv. um tollskrá o.fl. svo og vörugjald. Er stefnt að því að frv. þessi verði lögð fram á þessu þingi, en æskilegt væri að þau gætu komið til framkvæmda um leið og virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Á þessu ári hófst undirbúningur að því að koma upp nýju tölvukerfi við embætti tollstjórans í Reykjavík, en gert er ráð fyrir að önnur embætti verði síðar tengd þessu kerfi. Þegar tölvukerfinu hefur verið komið fyrir ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að svonefnd tollkrít verði heimiluð vegna innflutnings á tollskyldum vörum, en tölvuvæðing tollafgreiðslu hefur verið talin forsenda fyrir upptöku tollkrítar. Gert er ráð fyrir að heildargjöld ríkissjóðs 1984 verði 17 426 millj. kr., sem er hækkun um 34.3% frá fjárlögum 1983 og 10.0% hækkun frá endurskoðaðri útgjaldaáætlun, sem gerð var í júní s.l. Gerð er sú meginbreyting við áætlun launa, að felld er niður fjárveiting á lið fjmrn., Launa- og verðlagsmál, sem hingað til hefur verið ætluð til að mæta launahækkunum hjá einstökum stofnunum á yfirstandandi fjárhagsári. Þess í stað er nú áætlað fyrir launahækkunum á árinu 1984 á lið viðkomandi stofnana og verður að skoða launaáætlun hjá einstökum stofnunum á næsta ári í ljósi þessa. Á árinu 1984 er reiknað með 6% veginni launahækkun frá desemberlaunum. Eins og áður hefur fram komið er gert ráð fyrir að náð verði sparnaði í heildarlaunagreiðslum er nemi 2.5% af launum. Lækka því launatölur allra stofnana um sem nemur 2.5% frá því sem annars hefði verið. Miðað við það sem hér hefur verið rakið lætur nærri að launaliður einstakra stofnana í A-hluta ríkissjóðs hækki um 47.5% frá fjárlögum 1983. Önnur rekstrargjöld nema samtals 1 825 millj. kr., sem er hækkun um 882 millj. kr. eða 93.5% frá fjárlögum 1983. Hins vegar hækka önnur rekstrargjöld ekki nema um 255 millj. kr. eða 16.2% frá endurskoðaðri áætlun 1983. Skýring þessa mikla munar er sú, að önnur rekstrargjöld hjá stofnunum hafa að verulegu leyti verið vanáætluð á undanförnum árum þannig að til mikilla vandræða hefur horft bæði fyrir stjórnendur viðkomandi stofnana og þá sem fást við ríkisfjármálin í heild. Við áætlun á öðrum rekstrargjöldum hafa nú verið tekin upp ný og gjörbreytt vinnubrögð frá því sem áður hefur verið. Stofnunum og rn. var nú gert að áætla fyrir öðrum rekstrargjöldum á verðlagi sem gilti í maí/júní s.l. Rekstrargjöld voru síðan uppfærð með tilliti til verðlagsbreytinga fram til áramóta 1983/1984. Þá var bætt við 4% veginni hækkun á árinu 1984, en sú hækkun er í samræmi við meginforsendur frv. um verðlagsbreytingu á næsta ári. Þessu til viðbótar var á kerfisbundinn hátt farið yfir niðurstöður ríkisreiknings árin 1981 og 1982 og athugað hve mikið fjárveitingar til annarra rekstrargjalda voru komnar úr takt við það sem útgjöldin raunverulega hafa verið. Með þessu hefur verið leitast við að áætla raunverulegt rekstrarumfang stofnana á næsta ári út frá raunverulegum útgjöldum 1981 og 1982. Af þessu leiðir að rekstrargjöld hjá einstökum stofnunum hækka mjög mismikið og í mörgum tilfellum langt umfram áætlaða verðlagshækkun milli áranna 1983 og 1984. Þessi breyttu vinnubrögð, sem lýst hefur verið hér að framan, leiða óhjákvæmilega til þess að krafist verður meira aðhalds í rekstri stofnana og rn. frá því sem verið hefur, þar sem ekki er nú lengur hægt að segja að önnur rekstrargjöld séu vanáætluð og úr takt við undangengna verðþróun. Framlög til viðhalds nema samtals 404 millj. kr., sem er hækkun um 36 millj. kr. eða 11.9% frá fjárlögum 1983 og endurskoðaðri áætlun 1983. Þessi litla hækkun á viðhaldi skýrist af tvennu: Í fyrsta lagi var fjármögnun vegagerðar þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram, að öðru leyti en því er tekur til markaðra tekjustofna og ríkisframlags, enn þá óákveðin og hækkar vegaviðhald þannig aðeins um 13.5%. Í öðru lagi hefur nú verið áætlað fyrir viðhaldi sjúkrahúsa undir daggjöldum hjá Tryggingastofnun ríkisins, en var í fjárlögum 1983 áætlað sem sérstakur liður. Að þessum tveimur liðum undanskildum hækkar almennt viðhald í frv. um 136 millj. kr., sem er 47.6% hækkun frá fjárlögum 1983 og endurskoðaðri áætlun 1983. Heildarvaxtagreiðslur ríkissjóðs á árinu 1984 eru áætlaðar 840 millj. kr. eða 130.1% hækkun frá fjárlögum 1983 og 42.4% hærri fjárhæð en endurskoðuð áætlun fyrir árið 1983 gerir ráð fyrir. Áætlun um vaxtagreiðslur ríkissjóðs byggist á meginforsendum frv. um þróun verðlags og gengis. Mestur hluti vaxtahækkunarinnar á rót sína að rekja til þess, að á þessu ári var ákveðið að lán vegna byggðalínuframkvæmda teldust til ríkissjóðslána og gjaldfærðust þar af leiðandi í A-hluta ríkissjóðs, en hafa hingað til fallið undir B-hluta frv. Framkvæmdaframlög nema samtals 2 450 millj. kr., sem er 19.9% hækkun frá fjárlögum 1983. Þar af eru verklegar framkvæmdir samtals 1 411 millj. kr. og hækka þær um 20.4% frá fjárl. 1983. Við ákvörðun framlaga til verklegra framkvæmda hafa eftirfarandi meginforsendur verið hafðar til grundvallar: Framlög til einstakra framkvæmdaflokka hækka að jafnaði um 11.0% frá fjárlögum 1983. Á það m.a. við um framlög til grunnskóla, dagvistarheimila, sjúkrahúsa og hafnargerðar. Í raun þýða þessi framlög 9–10% samdrátt í framkvæmdum milli áranna 1983 og 1984. Fjárveitingar til þeirra framkvæmda, þar sem gerðir hafa verið bindandi verksamningar, eru við það miðaðir að unnt sé að uppfylla ákvæði þeirra. Framlög til sjóða og lánagreiðslna eru samtals 951 millj. kr., sem er hækkun um 21.5% frá fjárlögum 1983. Varðandi framlög til sjóða hefur verið við það miðað að framlög til atvinnuvegasjóða féllu alveg niður, en framlög til annarra sjóða hækkuðu um 10 eða 20%. Framlög ríkissjóðs eru því verulega skert frá því sem gildandi lög um sjóðina kveða á um. Verður því eins og áður nauðsynlegt að leita sérstaks samþykkis Alþingis fyrir þeirri skerðingu á framlögum til sjóða sem frv. gerir ráð fyrir. Telja verður bæði nauðsynlegt og æskilegt að fram fari heildarendurskoðun á öllum lögbundnum framlögum ríkissjóðs til sjóðakerfisins í ljósi þess, að útlán sjóðanna eru nú að miklu leyti orðin verðtryggð og því ekki sama nauðsyn á framlagi frá ríkissjóði nú og var þegar lög um viðkomandi sjóði voru sett. Mun ég nú víkja nokkrum orðum að útgjöldum einstakra rn. og nefna helstu útgjaldaflokka þar sem útgjöld breytast að raungildi frá árinu 1983. Fjárveiting vegna starfsemi menntmrn. hækkar um 959 millj. kr. og verður samtals 2 825 millj. kr. Framlag ríkissjóðs til Lánasjóðs íslenskra námsmanna verður 400 millj. kr., sem er hækkun um 76.2% frá fjárlögum 1983. Til viðbótar beinu framlagi úr ríkissjóði er gert ráð fyrir að sjóðnum verði aflað lántökuheimildar að fjárhæð 258 millj. kr. Við áætlun á ríkisumfangi til Lánasjóðsins er við það miðað að námsmenn taki á sig svipaðar kjaraskerðingar og aðrir landsmenn hafa mátt þola. Þá er enn fremur gengið út frá að úthlutunarreglum sjóðsins verði breytt á þann veg að tekjuumreikningur námsmanna verði aukinn frá því sem verið hefur og hvetji námsmenn til að afla tekna í ríkari mæli en áður. Fróðlegt er að bera saman framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna í samanburði við framlög til ýmissa annarra liða í þessu frv. Þannig jafngildir 400 millj. kr. framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna jafnhárri fjárhæð og ríkissjóður áætlar að verja samtals á næsta ári til eftirtalinna þátta: Byggðasjóðs, Stofnlánadeildar landbúnaðarins, Framkvæmdasjóðs fatlaðra, Framkvæmdasjóðs aldraðra, Erfðafjársjóðs, Iðnrekstrarsjóðs, hafnargerðar, framkvæmda á vegum ríkisspítalanna og framkvæmda á flugvöllum. Því má einnig bæta við til samanburðar, að Háskóli Íslands fær 250 millj. kr. fjárveitingu á meðan gert er ráð fyrir að Lánasjóðurinn fái 400 millj. kr. framlag og 258 millj. kr. að láni. Til byggingar Þjóðarbókhlöðu er gert ráð fyrir að fari 2 millj. kr., en fjárveiting á þessu ári nam samtals 15 millj. kr. Ofangreind fjárveiting er fyrst og fremst við það miðuð að unnt verði að ljúka þeim verkefnum sem staðið hafa yfir á þessu ári. Þá er gert ráð fyrir framlagi að fjárhæð 300 þús. kr. til bókmenntaverðlauna tengdum minningu Jóns Sigurðssonar. Er máli þessu vísað til frekari meðferðar Alþingis. Framlög vegna útgjalda utanrrn. verða 231 millj. kr., sem er hækkun um 100 millj. kr. frá fjárlögum 1983. Í samræmi við þá kjaraskerðingu sem landsmenn hafa orðið fyrir nú á síðustu mánuðum var ákveðið að lækka grunnlaun og staðaruppbót útsendra sendiráðsmanna um 9% frá því sem var í fjárlögum 1983. Er þetta m.a. gert til þess að sú rýrnun lífskjara sem þjóðin hefur mátt þola komi sem jafnast niður á alla Íslendinga, hvort sem þeir starfa hér á landi eða í þjónustu ríkisins erlendis. Fjárveiting til málaflokka á vegum landbrn. hækkar um 57 millj. kr. og verður 630 millj. kr. Gert er ráð fyrir 40 stöðum allt árið 1984 á fjárlagatiðnum Forfalla- og afleysingaþjónusta í sveitum, en í fjárlögum 1983 var hins vegar áætlað fyrir 36 stöðum allt árið 1983 og 4 stöðum frá 1. júlí 1983. Nettóaukning á þessum fjárlagalið samsvarar því tveimur stöðugildum. Framlög til Landgræðslu- og landverndaráætlunar hækka um 27.5% frá fjárlögum 1983. Framlög þessi eru í samræmi við þingsályktunartillögu um landgræðslu- og landverndaráætlun fyrir árin 1982–1986, þar sem kveðið er á um árlegar fjárveitingar úr ríkissjóði til þessa verkefnis. Með ofangreindu framtagi er gert ráð fyrir að verðbætur ársins 1983 séu að fullu greiddar og að verðbætur vegna ársins 1984 komi til greiðslu á árinu 1985. Framlag til eiginlegrar starfsemi Stofnlánadeildar landbúnaðarins fellur niður og er það í samræmi við meginforsendur frv. um að fella niður framlög til stofnlánasjóða atvinnuveganna. Hins vegar er gert ráð fyrir framlagi á þessum fjárlagalið að fjárhæð 12 millj. kr., sem er til Lífeyrissjóðs bænda til eftirlaunagreiðslna samkv. II. kafla laga um sjóðinn. Liðurinn Jarðræktarlög, framlög verður 81 millj. kr. og er það hækkun um 10 millj. kr. frá fjárlögum 1983. Framlög á þessum fjárlagalið fylgja þeirri meginstefnu að framlög til einstakra framkvæmdaflokka hækki um sem næst 11% milli ára. Alþingi þarf sem allra fyrst að taka til endurskoðunar gildandi lög um jarðrækt. Eins og nú háttar mun ríkissjóður greiða á næsta ári jarðræktarstyrki vegna þeirra framkvæmda sem áttu sér stað á þessu ári. Með þessu fyrirkomulagi er í raun verið að binda hendur fjárveitingavaldsins þar sem það getur lítil áhrif haft á það hverjar eru raunverulegar skuldbindingar sem ríkissjóður verður að bera vegna þessa verkefnis. Eðlilegasta fyrirkomulagið væri það, að Alþingi samþykkti tiltekna fjárhæð til þessara verkefna og ákvæði þar með hvað mikið yrði gert í þessum málaflokki á viðkomandi fjárlagaári. Tekinn er upp nýr fjárlagaliður, Jöfnunargjald, og eru áætlaðar fyrir því 12 millj. kr., sem fara til endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts af útfluttum loðdýraafurðum. Fjárveiting til verkefna sem falla undir starfsemi á vegum sjútvrn. verður 210 millj. kr. og er það hækkun um 41 millj. kr. frá fjárlögum 1983. Hjá Hafrannsóknastofnun verður sú breyting, að ekki er gert ráð fyrir úthaldi á rannsóknaskipinu Hafþóri á næsta ári, en jafnframt er áætlað fyrir fimm mánaða úthaldi rannsóknaskips á liðnum Annar skiparekstur. Að öðru leyti er úthald hjá skipum stofnunarinnar það sama og var í fjárlögum 1983. Svo sem verið hefur er gert ráð fyrir að fjvn. Alþingis verði gerð grein fyrir fyrirhuguðum rannsóknaferðum á árinu 1984 svo og væntanlegri ráðstöfun fjárveitingar til svokallaðra tímabundinna verkefna. Framlag til Fiskveiðasjóðs fellur niður í frv., en fjárveiting til sjóðsins nam tæplega 27 millj. kr. í fjárlögum 1983. Niðurfelling framlagsins er í samræmi við meginforsendu frv. hvað varðar framlag til sjóða. Framlög til verkefna á sviði dóms- og kirkjumálarn. hækka um 289 millj. kr. og verður fjárveiting til rn. þar með 518 millj.kr. Niður fellur stofnunin Sjómælingar Íslands, en gert er ráð fyrir að verkefni þau sem stofnunin hefur haft með höndum verði framvegis á vegum Landhelgisgæslu Íslands. Þá er fyrirhugað að fram verði látin fara sérstök athugun á skiputagi og verklagsaðstæðum hjá Bifreiðaeftirliti ríkisins, sérstaklega með tilliti til breytts fyrirkomulags á bifreiðaskoðun. Hækkun framlaga til málaflokka félmrn. nemur samtals 204 millj. kr. og verður fjárveiting þar með samtals 696 millj. kr. Framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna nemur samtals 400 millj. kr., sem er hækkun um 34% frá fjárlögum 1983. Tveir ofangreindir sjóðir eru einu sjóðirnir í þessu frv. þar sem gerð er undantekning frá meginstefnu frv. um framlög til sjóða. Nánari áætlun um útlán og fjármögnun þessara sjóða kemur fram í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1984, endar ræðst útlánsgeta sjóðanna af því fjármagni sem þeim er þar ætlað. Til viðbótar ríkisframlaginu er, eins og kemur fram síðar, gert ráð fyrir lánsfjármagni. Framlag til Lánasjóðs sveitarfélaga fellur niður í frv., en það nam tæpum 6 millj. kr. í fjárlögum 1983. Fjárveiting til málefna fatlaðra verður 188 millj. kr. Framsetning þessa málaflokks er í frv. sem mest samræmd þeim verkefnum sem talin eru uppi í lögum nr. 41/1983 um málefni fatlaðra. Tekin er inn fjárveiting til 15 nýrra heimila fyrir fatlaða, þar af eru fjögur sem hafa áður fengið rekstrarfé sitt greitt með daggjöldum. Reiknuð stöðugildi á þessum heimilum eru í frv. samtals 331 talsins og er það fjölgun um 84 stöður, þar af eru 45 stöður vegna nýrra heimila, 5 stöður vegna fjölgunar á starfsliði hjá svæðisstjórnum og 34 stöður á heimilum sem áður voru greidd með daggjöldum. Framlag til Bjargráðasjóðs Íslands verður tæpar 22 millj. kr., sem er hækkun um 156% frá fjárlögum 1983. Af ofangreindri fjárveitingu eru rúmlega 16 millj. kr. veittar til að greiða Bjargráðasjóði mismun á fjármagnskostnaði sem sjóðurinn verður fyrir vegna endurgreiðslu svokallaðra harðæris- og óveðurslána sem tekin hafa verið á árunum 1980 til 1982. Útgjöld til málaflokka heilbr.- og trmrn. hækka samtals um 1 788 millj. kr. og verður fjárveiting þar með 6 734 millj. kr. Er þetta langstærsti útgjaldaþáttur frv. eða sem svarar til 38.7% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Útgjöld Tryggingastofnunar ríkisins vegna lífeyris-, sjúkra- og slysatrygginga nema samtals 4 666 millj. kr., sem er hækkun um 1 185 millj. kr. frá fjárlögum 1983. Helstu breytingar á framlögum til Tryggingastofnunar ríkisins umfram verðlagsforsendur frv. eru þessar: Gert er ráð fyrir 2% magnaukningu á næsta ári á lífeyristryggingum, sem stafar af fjölgun bótaþega. Hinn 1. janúar 1983 hækkaði tekjutrygging um 2.68% og heimilisuppbót um 4.5%. Grunngjöld flestra sjúkrahúsa hækkuðu um 4% 1. júní s.l., og var það gert vegna verulegs hallareksturs sjúkrahúsanna á árinu 1982. Með breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 59/1983 var ákveðið að viðhald sjúkrahúsa skuli framvegis greiða í hlutföllunum 85% af ríkissjóði og 15% af sveitarfélögum. Viðhald sjúkrahúsa er því í frv. áætlað sem hluti daggjalda á árinu 1984, en var áður á sérstökum lið heilbrrn. Þá gerir þetta frv. ráð fyrir að náð verði 300 millj. kr. sparnaði í tryggingakerfinu og mun heilbr.- og trmrh. gera tillögur um með hvaða hætti sá sparnaður í útgjöldum næst. Þó er í megindráttum gert ráð fyrir að umræddur sparnaður náist fram á eftirtöldum liðum: Hjá lífeyristryggingum er ráðgerður sparnaður að fjárhæð 60 millj. kr. frá því sem felst í gildandi reglum. Leitað verður leiða til að ná fram sparnaði í rekstri sjúkrahúsanna um allt að 150 millj. kr. Þá er að lokum gert ráð fyrir að ná fram sparnaði að upphæð 90 millj. kr. með því að endurskoða gjaldskrár fyrir lyf, læknishjálp o. fl. Fjárveiting til verkefna á sviði fjmrn. verður samtals 753 millj. kr. og er það lækkun um 409 millj. kr. frá fjárlögum 1983. Skýring þessarar lækkunar er fyrst og fremst sú, að ekki er nú lengur áætlað fyrir launahækkunum ríkisstarfsmanna á næsta ári á lið fjmrn., heldur á fjárlagaliðum viðkomandi stofnana, eins og ég hef nefnt hér að framan. Niður fellur liðurinn Efnahagsráðstafanir, en fjárveiting í fjárlögum 1983 nam samtals 130 millj. kr. Ekki er talin ástæða til að þessi fjárlagaliður sé í frv. Á liðnum Ýmislegt fellur niður fjárveiting til blaðanna, en framlag nam 4 millj. kr. í gildandi fjárlögum. Því má bæta hér við að til viðbótar þeirri fjárveitingu sem ákveðin er í fjárlögum ákvað fyrrv. fjmrh. upp á sitt eindæmi í maí s.l. að veita blöðunum 3 millj. til viðbótar með aukafjárveitingu. Þá er tekin upp nýr fjárlagaliður, sem er Skýrsluvélakostnaður vegna tekjubókhalds, og er fjárveiting til þessa verkefnis tæplega 6 millj. kr. Megintilgangur með þessu verkefni er sá að fá upplýsingar um tekjuinnheimtu og tekjuálagningu fyrr en verið hefur og auka þar með aðhald og eftirlit með þessum mikilvæga þætti ríkisfjármálanna. Framlag til málaflokka á vegum samgrn. hækkar um 185 millj. kr. og verður heildarfjárveiting til rn. þar með 1 397 millj. kr. Framlag til vegamála nemur samtals 949 millj. kr. Eins og gengið var frá framlögum til vegamála í frv. miðast framlagið aðeins við tekjur af mörkuðum tekjustofnum til vegamála og beinu ríkisframlagi. Í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir 1984 kemur fram fyrirhuguð lánsfjáröflun til vegagerðar og er miðað við að útgjöld til vegamála á næsta ári nemi allt að 2.2% af þjóðarframleiðslu 1984. Framlag til Skipaútgerðar ríkisins verður 25 millj. kr., sem er lækkun um tæpar 15 millj. kr. frá fjárlögum 1983. Málefni Skipaútgerðar ríkisins hafa nú að undanförnu verið í sérstakri athugun með það í huga að draga úr kostnaði landsmanna við strandferðaþjónustuna, þó þannig að haldið verði uppi jafngóðri þjónustu og verið hefur. Framlag til rekstrardeildar Ríkisskipa fellur niður, þar sem reglur um stofnunina hafa formlega verið felldar úr gildi. Verkefni rekstrardeildarinnar færist yfir á þær stofnanir sem hún þjónaði áður, þ.e. Landhelgisgæslu, Hafrannsóknastofnun og skipaútgerð ríkisins. Fjárveiting til málaflokka iðnrn. hækkar um 461 millj. kr. og verður samtals 922 millj. kr. Framlag á fjárlagalið rn. Iðnaðarrannsóknir hækkar um 6 millj. kr. og verður 10 millj. kr. Gert er ráð fyrir að fé þetta fari til athugunar og könnunar á ýmsum kostum í iðnaðaruppbyggingu landsmanna, m.a. í stóriðju. Framlag til niðurgreiðslna vegna rafhitunar hækkar um 195 millj. kr. og verður 230 millj. kr. Er hér um rúmlega sexföldun framlags að ræða frá fjárlögum 1983. Framlag til lánagreiðslna á vegum Orkusjóðs hækkar um 94 millj. kr. og verður 170 millj. kr. Meginskýringu þessarar miklu hækkunar er einkum að rekja til verulegrar hækkunar á erlendum gjaldmiðlum, en stór hluti lánagreiðslnanna er af gengisbundnum lánum. Fjárveiting til viðskrn. hækkar um 214 millj. kr. og verður 1 099 millj. kr., sem er hækkun um 24.2% frá fjárlögum 1983. Niðurgreiðslur ríkissjóðs eru áætlaðar samtals að upphæð 1 010 millj. kr., sem er hækkun um 171 millj. kr. frá fjárlögum 1983, en lítils háttar lækkun miðað við spá um endanlega útkomu í ár. Af framlagi ríkissjóðs fara 46 millj. kr. til Lífeyrissjóðs bænda og 964 millj. kr. til beinna niðurgreiðslna á vöruverði. Styrkur vegna olíunotkunar til húshitunar er í fjárlögum 1983 samtals 29 millj. kr. Í þessu frv. er fjárveiting til þessa verkefnis að fjárhæð 62 millj. kr. Hækkar framlag þannig um tæp 114% frá fjárlögum 1983. Vaxtagjöld ríkissjóðs á árinu 1984 byggjast á þeim meginforsendum frv. um þróun viðkomandi vísitalna að því er tekur til verð- og gengistryggðra lána. Þó hefur nettóbreyting skuldastöðunnar að sjálfsögðu áhrif á vaxtaáætlunina. Heildarvaxtagreiðslur ríkissjóðs eru áætlaðar samtals 840 millj. kr. á árinu 1984, sem er hækkun um 475 millj. kr. frá fjárlögum 1983. Áætlað er að vextir af öðrum lánum en í seðlabankanum hækki um 430 millj. kr. og verði 701 millj. kr. Af þessari hækkun eru 267 millj. kr. vegna vaxta af byggðalínulánum, en á árinu 1982 var ákveðið að ríkissjóður yfirtæki greiðslur af þessum lánum frá Orkusjóði og var gengið frá yfirtökunni 1983. Vextir af lánum í Seðlabankanum hækka um 45 millj. kr. og er öll hækkunin vegna vaxta af yfirdrætti ríkissjóðs á viðskiptareikningi hans í bankanum. Samtals verða vaxtagreiðslur til Seðlabankans 139 millj. kr. Eins og fram hefur komið varðandi horfur í ríkisfjármálum 1983 gæti halli ríkissjóðs numið allt að 1200 millj. kr. Á næstu dögum verður lagt fram frv. um viðbótarlánsfjáröflun ríkissjóðs á þessu ári. Þar sem óvíst er hve mikið lánsfé fæst á almennum markaði í ár er ekki ljóst hver endanleg yfirdráttarskuld í Seðlabankanum verður í árslok. Því er að svo stöddu ekki áætlað fyrir afborgunum eða vöxtum af þessari skuld. Í því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu eru tekin upp ný og breytt vinnubrögð. Metið er á raunhæfan hátt umfang rekstrar miðað við haldbestu upplýsingar um hvað starfsemin raunverulega kostar. En jafnframt er beitt ströngu aðhaldi varðandi þá þætti sem lagt er til að haldi óbreyttu umfangi. Forstöðumenn ríkisstofnana og fyrirtækja verða með þessum fjárlögum gerðir ábyrgir fyrir því að halda starfsemi þeirra stofnana, sem þeir bera ábyrgð á, innan ramma fjárlaga. Forstöðumenn rn. og stofnana verða að gera sér grein fyrir að afgreiðsla Alþingis á fjárlögum segir til um það fé sem þeir hafa til ráðstöfunar og ekki mun á næsta ári þýða að koma í fjmrn. til að biðja um aukafjárveitingar. Ríkisstj. hefur samþykkt að hjá stofnunum ríkisins verði sparað í launakostnaði um 2.5% að raungildi og í öðrum rekstrargjöldum um 5% á næsta ári. Þetta viðfangsefni verða rn. og stofnanir ríkisins að framkvæma á næsta ári. Af hálfu fjmrn. mun verða fylgst náið með framkvæmd þessara hluta, m.a. með ströngu eftirliti samfara gerð greiðsluáætlunar. Rn. mun enn fremur veita aðstoð og setja viðmiðunarreglur um starfsmannahald, sem m.a. tekur til endurráðningar og yfirvinnu. En mönnum verður að vera ljóst strax í upphafi að ábyrgðin er fyrst og fremst hjá þeim aðilum sem fara með rekstur rn. og stofnana. Það er eitt af yfirlýstum markmiðum ríkisstj. að draga úr umsvifum ríkisvaldsins og flytja verkefni frá ríkinu til einstaklinga og sveitarfélaga. Með þessu móti er bæði hægt að draga úr skattheimtu ríkisins og jafnframt fá betri nýtingu út úr þeim fjármunum sem til þessara verkefna fara. Það hefur verið einkennandi fyrir ríkisbúskapinn undanfarin ár, að hlutfall þess sem ríkið tekur í þjóðarframleiðslunni hefur farið vaxandi. Í ár verður í fyrsta sinn í nokkur ár breyting hér á fyrir atbeina ríkisstj. og á næsta ári er ætlunin að draga enn úr, eins og glöggt kemur fram í þessu frv. Samkvæmt því frv. sem hér er til umræðu er gert ráð fyrir að skatttekjur ríkisins sem hlutfall af þjóðarframleiðslu verði 26.8% á næsta ári, en þetta hlutfall var á árinu 1982 30.2% og hefur sennilega aldrei verið hærra. Á árinu 1983 er áætlað að þetta hlutfall verði 27.6% og gætir þar áhrifa til lækkunar frá árinu á undan vegna breyttrar stefnu þessarar ríkisstj. Hér er átt við skatttekjur ríkissjóðs sem hlutfall af þjóðarframleiðslunni, en það er góður mælikvarði á hvað ríkisgeirinn er í raun fyrirferðarmikill. Þannig hefur verið unnið að því að takmarka fyrirferð ríkisins í þjóðarframleiðslunni, en það þýðir að sjálfsögðu að svigrúm annarra aðila eykst. Með öðrum orðum, það verða meiri skattpeningar eftir hjá þeim sem greiða skattinn, ríkið sjálft tekur minna til sín. Reiknað hefur verið út að þessi minnkum á ríkisumsvifum úr rúmlega 30% í tæplega 27% þýði hvorki meira né minna en að 2.2 milljarða kr. virði í sköttum verði á næsta ári létt af heimilunum og atvinnurekstrinum. Í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. er kveðið skýrt á um að draga beri úr umsvifum ríkisins og flytja verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga og/eða annarra aðila í þjóðfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar, að ríkið hafi tekið að sér ýmis verkefni að óþörfu. Slíkt hefur m.a. gerst vegna pólitískra áhrifa þeirra afla í þjóðfélaginu sem vilja aukin afskipti hins opinbera á sem flestum sviðum mannlífsins. Enn fremur er jafnframt ljóst að slíkt hefur sumpart gerst fyrir tilviljun og án fyrir fram markaðrar stefnu. Þátttaka ríkisins í atvinnurekstri landsmanna, ef hún er í beinni samkeppni við einkaaðila eða félög þeirra, á helst ekki að vera til staðar. Ríkið á ekki að grípa inn í atvinnustarfsemi með beinni þátttöku nema í algjörum undantekningartilfellum og þá aðeins að fyrir hendi séu þungvægir almenningshagsmunir. Þess hefur gætt í æ ríkara mæli á undanförnum árum að ríkið grípi inn í atvinnugreinar til að bjarga einstökum fyrirtækjum. Ég tel að slíkt sé mjög varhugavert. Slík afskipti ríkisins slæva ábyrgð þeirra aðila sem fara með atvinnustarfsemi og skapa mismunun. Einn þáttur þess að draga úr ríkisumsvifum er að flytja verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga í landinu. Það er stefna núverandi ríkisstj. að breyta verkefnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og fá fram skýrari skil á milli aðila, þannig að saman fari rekstrar- og fjárhagsábyrgð og að aðilar séu ekki að vasast í sömu verkefnum á sama tíma. Samtímis verður að flytja tekjustofna frá ríkinu til sveitarfélaganna í landinu. En mikilvægasti þáttur þess að ná fram þessari kerfisbreytingu er að sveitarfélögin geri upp við sig hvort þau í raun og veru vilja taka til sín aukin verkefni frá því sem er í dag. Veigamikil þáttur þess að gera sér grein fyrir þróun ríkisumsvifa í þjóðarbúskapnum til lengri og skemmri tíma er m.a. að Alþingi geti metið á hverjum tíma áhrif nýrrar löggjafar og þróun útgjalda og tekna ríkissjóðs samkvæmt gildandi lagaskuldbindingum. Því álít ég nauðsynlegt að vinna að gerð svonefndra langtímafjárlaga. Leggja verður ríka áherslu á að hér verði ekki um að ræða bindandi fyrirætlanir ríkisins, heldur viðmiðun sem veitir upplýsingar um stöðu ríkisins, tekjuþörf þess og útgjöld til nokkurra ára í senn. Hér er um að ræða nýtt viðfangsefni þótt hugmyndin sé þekkt og menn hafi áformað slíka áætlunargerð fyrr. Tel ég nauðsynlegt að nú verði stigið fyrsta skrefið við gerð langtímafjárlaga með það að markmiði að minnka hið opinbera umfang í þjóðarbúskapnum. En ríkisstj. hefur hugsað sér að framfylgja stefnu sinni um minnkun ríkisumsvifa með ýmsum öðrum hætti. Þannig hafa verið kunngerð áform hennar um að selja ríkisfyrirtæki og losa ríkið við eignarhluta í ýmissi starfsemi, sem á betur heima í höndum einstaklinga eða sveitarfélaga. Ríkisstj. hefur í undirbúningi að leggja fyrir Alþingi tillögur um þetta efni í frumvarpsformi og vænti ég þess að um það mál náist góð samstaða. Allir sanngjarnir menn hljóta að viðurkenna að á þessu sviði er full þörf umbóta. Menn mega ekki vera svo staðnaðir í afstöðu sinni til verkaskiptingar ríkis og einstaklinga, að fyrirtæki sem einhvern tíma hefur verið talið rétt að væri í eigu ríkisins eigi þar með að vera þar um alla framtíð. En kjarni þessa máls er auðvitað sú skoðun mín og minna samherja, að ríkið eigi ekki að taka að sér verkefni sem einstaklingar, fyrirtækin eða sveitarfélögin geta sinnt, að dreifa eigi hinu efnahagslega valdi sem víðast og að betri hagnýting fjármuna fáist með þeim hætti. Við viljum tengja saman efnahagslegar ákvarðanir og ábyrgðina á afleiðingum þeirra. Við teljum ófært að einstök fyrirtæki í eigu ríkisins geti leitað þangað í skjól og fái þar fyrirgreiðslu umfram önnur fyrirtæki í sömu starfsgrein. Við teljum óheppilegt að ríkið sé með puttana í atvinnustarfsemi sem einstaklingar eða aðrir aðilar geta sem hægast borið ábyrgð á. Fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. fyrir 1984 var dreift til þm. fyrr í þessari viku með ítarlegri grg. um þennan veigamikla þátt í þjóðarbúskapnum. Við gerð fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar var tekið mið af þeim efnahagslegu markmiðum sem ríkisstj. hefur sett sér um atvinnuöryggi, minnkandi verðbólgu og jöfnuð í viðskiptum við útlönd. Höfuðvandinn við gerð áætlunarinnar að þessu sinni var að finna lausn á innlendri fjáröflun til húsbyggingarsjóða og fjármögnun vegagerðarframkvæmda, samhliða viðleitni til að sporna gegn frekari erlendri skuldasöfnun. Við gerð fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar lá fyrir það markmið, að erlendar lántökur á árinu 1984 skyldu miðast við að hlutfall erlendra skulda af þjóðarframleiðslu hækkaði ekki. Erlendar lántökur 1984 voru því takmarkaðar við 4000 millj., miðað við meðalgengi ársins 1983, og samsvarar það u.þ.b. 4500 millj. kr. á áættuðu verðtagi 1984. Hér er um verulegan samdrátt að ræða í erlendum lántökum eða 1 750 millj. kr. frá árinu í ár og 3 650 millj. kr. frá 1982, sé miðað við áætlað gengi á næsta ári. Fjármunamyndun 1984 er talin dragast saman um 6.3% frá fyrra ári og nema 23.4% af þjóðarframleiðslunni og er það ívið meiri samdráttur en reiknað var með í þjóðhagsáætlun. Þetta hlutfall er talið verða 25.1% árið 1983, en var 30.2% 1982. Hinu háa fjárfestingarstigi síðustu ára hefur að stórum hluta verið haldið uppi með halla á viðskiptum gagnvart útlöndum. Innlendur sparnaður sem hlutfall af þjóðarframleiðslu til fjármögnunar á fjármunamyndun er áætlaður 22.9% árið 1983, en var 20.2% árið 1982. Útlit er fyrir nær hallalaus utanríkisviðskipti, nánar tiltekið að halli verði aðeins 0.2% af þjóðarframleiðslu. Næmi því innlendur sparnaður 23.2%. Á árinu 1984 er fjárfesting atvinnuveganna talin dragast saman um 6.2%. Samdráttur er áætlaður í byggingum og mannvirkjum hins opinbera um sem nemur 9.8%. Gert er ráð fyrir að íbúðarhúsabyggingar verði óbreyttar frá fyrra ári. Enda þótt fjármunamyndunin á næsta ári sé talin dragast saman um 6.3% í heild verður nær allur samdrátturinn í stórframkvæmdum og innfluttum skipum og flugvélum. Mikilvægt er að hvetja til innlends sparnaðar með fýsilegum kjörum skuldabréfa og annarra sparnaðarforma í þágu brýnustu þarfa. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. segir, að „áhersla verði lögð á fjölbreyttari sparnaðarform fyrir almenning, t.d. samningsbundinn sparnað, tengdan rétti til húsnæðislána“. Í samræmi við þetta hefur farið fram undirbúningur margháttaðra fjáröflunarleiða. Áformað er að afla ríkissjóði lánsfjár með sölu verðtryggðra spariskírteina í svipuðu formi og verið hefur, en með breyttum lánskjörum ásamt með sölu gengisbundinna verðbréfa og skammtímabréfa. Á sama hátt er fyrirhugað að afla Byggingarsjóði ríkisins 200 millj. kr. með nýju sparnaðarformi. Við gerð fjárlagafrv. voru nokkrir málaflokkar sem ekki var tekin endanleg afstaða til og þeim vísað til fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar. Þar ber fyrst að nefna fjáröflun til vegaframkvæmda, en útgjöld til vegamála eru áformuð 2.2% af vergri þjóðarframleiðslu 1984. Þessi ráðstöfun felur í sér að lánsfjárþörf A-hluta ríkissjóðs eykst um 480 millj. kr. frá því sem fram kemur í fjárlagafrv. og verður alls 1 620 millj. kr. Í öðru lagi var fjáröflun til húsbyggingasjóðanna á árinu 1984 vegna ákvörðunar ríkisstj. um hækkun lána til húsbyggjenda. Framlag úr ríkissjóði er samkvæmt fjárlagafrv. 400 millj. kr. Lánsfjáröflun til sjóðanna er fyrirhuguð þannig, að 690 millj. verði aflað hjá lífeyrissjóðum og 200 millj. kr. verði aflað með sérstakri útgáfu skuldabréfa, eins og þegar hefur verið getið. Auk þess er gert ráð fyrir lánsfjáröflun eins og undanfarin ár, þ.e. 45 millj. kr. af skyldusparnaðarfé ungmenna og 115 millj. kr. lántöku hjá Atvinnuleysistryggingasjóði. Alls nemur því lántaka byggingarsjóðanna 1 050 millj. kr. Loks var endanleg afstaða um lánsfjáröflun til ýmissa orkufyrirtækja, einkum Landsvirkjunar, ófrágengin við gerð fjárlagafrv. fyrir árið 1984 og vísað til fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar. Sá þröngi rammi sem erlendum lántökum er settur á árinu 1984 hefur óhjákvæmilega í för með sér verulegan samdrátt í orkuframkvæmdum. Lántökur Landsvirkjunar eru áætlaðar alls 900 millj. kr., þar af 200 millj. kr. til framkvæmda við Blöndu og 700 millj. kr. til annarra framkvæmda, m.a. við Kvíslaveitur. Þess skal getið, að þrátt fyrir þann samdrátt sem útlit er fyrir í fjármunamyndun á næsta ári þykir ekki ástæða til að óttast atvinnuleysi, ef ekki kemur til óvæntra truflana í atvinnustarfseminni í landinu. Undanfarin ár hefur ríkt umframeftirspurn á vinnumarkaðinum og má því ætla að nú stefni í átt til betra jafnvægis. Ríkisstj. leggur mikla áherslu á atvinnuöryggi og mun fylgjast vandlega með þróun vinnumarkaðarins um land allt, þannig að unnt verði að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða tímanlega ef þurfa þykir. Herra forseti. Ég er nú kominn að lokum þessarar ræðu. Ég hef gert ítarlega grein fyrir því frv. til fjárlaga, sem nú liggur fyrir hinu háa Alþingi, svo og lánsfjáráætlun. Eins og margoft hefur komið fram, bæði í þessari ræðu, stefnuræðu forsrh. og víðar, eru blikur á lofti í fjármálum þjóðarinnar um þessar mundir. Allir landsmenn verða að taka höndum saman um að leysa þann vanda. Með frv. því, sem ég hef hér kynnt, er lagður grundvöllur að því að ríkið skerist ekki úr leik í þeim átökum. Þetta frv. er mikið aðhaldsfrumvarp og ýmsir verða vafalaust óánægðir með það. En við því er ekkert að segja. Ég lít ekki á það sem hlutverk mitt í embætti fjmrh. að gera öllum til hæfis. En ég hvet þm. til að taka ábyrga afstöðu til þessa frv. og gera sér glögga grein fyrir því alvarlega ástandi sem blasir við íslenska þjóðarbúinu og fjármálum íslenska ríkisins. Þjóðin á mikið undir því komið, að þm. allir fjalli um þessi mál af alvöru og ábyrgð. Að svo mæltu, herra forseti, leyfi ég mér að leggja til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ekki hvarflar að neinum að neita því, að erfiðleikar hafa steðjað að vegna aflaleysis hér heima fyrir og vegna kreppuástands víða um heim. Rekstur ríkissjóðs hefur ekki farið varhluta af þessum erfiðleikum. En þrátt fyrir þessa erfiðleika og ekki síst með þá í huga er full þörf á því að rekstur ríkissjóðs sé áfram í góðu jafnvægi. Aðsteðjandi erfiðleika á og má ekki geta að tilefni til að hefja nú stórfelldan hallarekstur ríkissjóðs eins og gert var á seinasta áratug. Afgangur hjá ríkissjóði hefur verið það mikill undanfarin þrjú ár að þótt eitthvað harðni á dalnum nú í bili með samdrætti ríkistekna á ekki að vera þörf á að hopa lengra en svo, að tekjur og gjöld standist nokkurn veginn á. Miðað við allar aðstæður í ríkisbúskapnum er almennt þörf á því að einhver afgangur sé á hverju ári. Á sérstökum erfiðleikatímum verður hins vegar að láta sér lynda að reksturinn standi í járnum. Frekara undanhald en þetta, jafnvel stórfelldur halli, verður ekki skýrður með þeim breytingum einum sem stafa af breyttum aðstæðum. Þar kemur þá annað til eins og ég mun víkja að síðar. Fjárlagafrv. er spegilmynd af stefnu ríkisstj. hverju sinni. Þessi stefnumótandi mynd hlýtur um leið að endurspegla álit ríkisstj. á því hvernig eðlilegt sé að verja sameiginlegum fjármunum þjóðarinnar. Fráfarandi ríkisstj. lagði þunga áherslu á hvers konar félagslegar umbætur, einkum í þágu aldraðra, öryrkja og þroskaheftra og annarra þeirra hópa sem minna mega sín. Reynt var, þrátt fyrir aðsteðjandi erfiðleika, að tryggja fólkinu í landinu óskerta félagslega þjónustu. Jafnframt var stöðugt leitast við að efla íslenska menningar- og listastarfsemi. Sú spegilmynd af stefnu núv. ríkisstj. sem við horfum hér á sýnir verulega áherslubreytingu frá stefnu fráfarandi stjórnar. Segja má að einmitt þeir þættir sem fyrrv. stjórn lagði sérstaka áherslu á séu áberandi vanræktir í þessu frv. Á hinn bóginn koma nú til sögu mjög viðamiklir kostnaðarliðir sem verulega íþyngja. Munar þar mest um framlag til byggingar flugstöðvar að upphæð 104.5 millj. kr. Til að átta sig betur á tölum eins og þeim sem ég nú nefndi væri kannske ekki úr vegi að velta því fyrir sér hvað mætti gera við 105 millj. kr., en það er upphæðin sem ég nefndi áðan og verja á í allt of stóra hernaðarflugstöð á Keflavíkurvelli. Þá vil ég fyrst draga það fram, að framlag til dagvistunarheimila er 30 millj. kr. og hefur aðeins hækkað um 3 millj. frá seinustu fjárlögum. Framlög til allra flugvalla á landinu, öryggistækja, slitlags og annarra nauðsynlegra þátta nemur 51 millj. kr. Hækkun er aðeins 5 millj. kr. Til allra grunnskólabygginga á landinu er varið 108 millj. kr. Hækkun er aðeins 11 millj. Til allra sjúkrahúsabygginga er varið 111 millj. kr. Hækkun er aðeins 11 millj. Til listastarfsemi í landinu, undir liðnum Listir, er varið 35 millj. kr. Hækkun er engin. Til Framkvæmdasjóðs aldraðra og þroskaheftra er varið 42 millj. kr. Hækkun er aðeins 2 millj. Og til Framkvæmdasjóðs fatlaðra er varið 40 millj. kr., sem er óbreytt upphæð. Samtals gera þetta 417 millj. til þeirra þátta sem ég nefndi nú og meðaltalshækkunin er aðeins 8%. Ef við hugsuðum okkur að allir þeir málaflokkar sem ég nú nefndi fengju eðlilega hækkun, nauðsynlega hækkun, 35% hækkun frá fjárlögum seinasta árs, sem ég tel vera þá hækkun sem raunhæf er miðað við sennilega þróun mála á komandi ári, mundi það kosta um 103 millj. kr. til viðbótar eða nokkurn veginn sömu upphæð og verja á til þessarar allt of stóru byggingar á Keflavíkurflugvelli. Eins mætti velta því fyrir sér, hvað gera hefði mátt við áframhaldandi tekjur af skemmtiferðum til útlanda. Sennilega hefði álag á ferðagjaldeyri numið um 120 millj. kr. á næsta ári. Það hefði t.d. mátt nota það fjármagn til að leysa brýnan vanda íslenskra námsmanna heima og erlendis, sem nú verða fyrir þungum búsifjum. Þetta fjárlagafrv. ber með sér með skýrum hætti að það er ætlun núv. ríkisstj. að sú kjaraskerðing sem dunið hefur yfir á liðnum vikum og mánuðum verði varanleg, að hún vari allt næsta ár. Í frv. virðist vera gert ráð fyrir að verðhækkun milli ára nemi að meðaltali um 26% og að laun hækki um 15%, en á árinu 1984 virðist vera gert ráð fyrir að verðlag hækki aðeins um 8% og laun um 11%. Tölur af þessu tagi eru vissulega varhugaverðar vegna þess að þær má nota í ýmiss konar samhengi. Ef talað er á máli frv. um þessa. hluti er þar sagt að verðlag verði 4% hærra að meðaltali á árinu en í ársbyrjun 1984. Það túlka ég svo, að verðlagsbreyting frá upphafi til loka ársins sé hugsuð einhvers staðar í kringum 8%. Sama gildir um launaforsenduna. Hún er talin vera 6% hærri að meðaltali á árinu en í ársbyrjun. En vafalaust má þá gera ráð fyrir að launabreytingin innan ársins sé einhvers staðar í kringum 11% frá sjónarmiði höfunda frv. Af þessum tölum er ljóst að kaupskerðingin á að vera varanleg, að menn eru að tala um að verðlagsbreytingin milli ára sé 26%, en launabreytingin aðeins 15%. Það bætist að sjálfsögðu við þá kjaraskerðingu sem var orðin á miðju þessu ári. Þegar litið er á skattahlið frv. verður ljóst að ráðgert er að tekjuskattur stórhækki sem hlutfall af tekjum líðandi árs. Að vísu er engin skattvísitala finnanleg í fjárlagafrv. og hæstv. fjmrh. upplýsti að hann mundi á síðara stigi gera till. um skattvísitölu. Hann hefur raunar haft á orði að til greina komi að lækka beina skatta. En ef það er ætlun ríkisstj. að lækka beina skatta, þá er ljóst að tölur frv. um beina skatta eru villandi og alrangar. Laun eru í frv. áætluð að hækki um 15% milli ára, eins og ég tók fram áðan. Í fullu samræmi við það er gert ráð fyrir að óbeinir skattar hækki um 15.6% milli ára. Þetta er fullkomlega rökrétt vegna þess að af reynslunni vitum við að nokkurn veginn haldast í hendur tekjur af óbeinum sköttum annars vegar og breytingar á launum hins vegar. Þótt auðvitað geti þar nokkrir áhrifaþættir komið inn í sem einhverju skakka er meginreglan sú, að þarna er fullt samræmi á milli. En samkv. frv. virðist gert ráð fyrir að beinir skattar hækki um 26%, eignarskattur um 25.9% og tekjuskattur um 26.4%, og er þá ekki miðað við fjárlagafrv. fyrir árið 1983, heldur endurskoðaða áætlun um tekjur þessa árs. Afkoma ríkissjóðs á árinu 1983 er vissulega of snemmt að segja nokkuð til um með vissu. Fjmrh. hefur verið að spá allverulegum halla á þessu ári og hafa verið nefndar tölur allt frá 800 millj. og upp í 1200 millj. Raunar er það svo, að við stjórnarskiptin nefndu stjórnarliðar miklu hærri upphæðir og áttu þó eftir að bæta við ýmist auknum útgjöldum eða minnkuðum tekjum um 800 millj. kr. Staðreyndin er sú, að staða ríkissjóðs í maílok á þessu ári var síst lakari en hún hefur oft áður verið, þó vissulega væri hún töluvert miklu lakari en á árinu 1982, sem er það ár sem best hefur komið út um áraraðir. En þegar litið er á þennan halla, sem spáð er að verði á þessu ári, er rétt að velta því fyrir sér hvernig hann kynni að vera til komin. Ljóst er að þessi ríkisstj. hefur tekið býsna margar stórar ákvarðanir sem snerta afkomu ríkissjóðs. Hún ákvað að framkvæma vegáætlun óbreytta eins og fjvn. Alþingis hafði gengið frá henni og eins og fráfarandi ríkisstj. hafði einnig áformað, án þess að afla tekna til þess, eins og þó fyrri ríkisstj. vildi, en kom ekki fram hér í þinginu vegna þess að þing var rofið áður en hægt væri að afgreiða það mál. Þegar ríkisstj. lýsti því yfir, og þá á ég við fráfarandi ríkisstj., í apríl s.l., að ætlunin væri að framkvæma tölurnar sem voru niðurstaða fjvn. rétt við þinglokin, þá gekk hún einnig út frá því að aflað yrði tekna á móti, þótt hún hefði ekki haft þingmeirihluta til að koma því fram og vildi ekki af skiljanlegum ástæðum setja þá brbl. um það efni beint í kjölfar þess að málið hafði ekki náð fram að ganga í þinginu. Ný ríkisstjórn hlaut því að gera annað tveggja, annaðhvort að draga úr útgjöldum til vegamála sem nam þessum 120 millj. eða afla tekna í staðinn. En núv. ríkisstj. gerði hvorugt og þar með myndaðist halli upp á 120 millj. í greiðsluáætlun þessa árs. Núv. ríkisstj. tók ákvörðun um svokallaðar mildandi aðgerðir, sem hæstv. fjmrh. var rétt að enda við að upplýsa að hefðu numið um 405 millj. kr. Núv. ríkisstj. tók ákvörðun um að fella niður skattgjald sem Alþingi hafði ákveðið að leggja á, svonefnt álag á ferðagjaldeyri, þótt enga nauðsyn bæri til þess, ekkert kallaði á það og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefði m.a.s. samþykkt án þess að mögla á nokkurn hátt að þetta gjald mætti standa allt árið. Ég er þar til vitnis og margir aðrir. Það var ekki nokkur vandi að fá því gjaldi framlengt á sínum tíma. En núv. ríkisstj. ákvað að fella niður þetta gjald og það hefur að sjálfsögðu þýtt verulegt tekjutap fyrir ríkissjóð. Þar hefur ekkert annað komið í staðinn. Ég hygg að tap ríkissjóðs á þessu ári af þessari ástæðu einni nemi ekki minni upphæð en 50 millj. kr., með tilliti til þess að tekjurnar það sem af var ársins voru um 58 millj. kr. Auk þess hefur núv. ríkisstj. tekið ákvörðun um ýmiss konar tollalækkanir aðrar en þær sem fólust í hinum mildandi aðgerðum. Ég hef ekki upplýsingar um hversu stórum fjárhæðum þessar ákvarðanir nema, en kannske mætti áætla að þær næmu kringum 30 millj. kr. Þessu til viðbótar hefur svo ríkisstj. tekið ákvörðun um að niðurgreiðslur á búvöru verði 194 millj. kr. hærri en núverandi fjárlög gera ráð fyrir. - Samanlagt gera þessar upphæðir um 799 millj. kr. Ég hef alltaf dregið í efa að þegar upp yrði staðið í lok þessa árs yrði rekstrarafkoman. neikvæðari um hærri upphæð en ég nefndi nú. Ég hef talið að í ríkisreikningi fyrir árið 1983 yrði halli ársins, miðað við útlitið eins og það er, minni en nemur þessari tölu, þegar haft er í huga að afgangur ársins 1982 var hvorki meira né minna en 850 millj. Því er ljóst að ef tekna hefði verið aflað í stað þeirra tekna og tekjupósta sem lagðir voru niður eða útgjöld lækkuð þar á móti, þá hefði ríkissjóður komið nokkuð örugglega út á sléttu á þessu ári, jafnvel skilað einhverjum afgangi. En allt kemur þetta í ljós síðar meir. Hæstv. ríkisstj. tók sér heimild í brbl. til að skera niður ríkisútgjöld um 300 millj. kr. Ég veit ekki hvort einhverjir þm. hafa orðið varir við þennan niðurskurð. Ég hef ekki orðið var við hann og vil gera það að fyrstu spurningu minni til hæstv. fjmrh., hvort hann geti lesið hér upp fyrir þm. lista yfir niðurskurð ríkisútgjalda í samræmi við þetta heimildarákvæði - eða hvað varð um þennan áformaða 300 millj. kr. sparnað? Ég minntist hér á afkomu ríkissjóðs á árinu 1982 í samræmi við ríkisreikning sem hefur verið lagður fram, og er þá kannske rétt að fara nokkrum orðum um afkomu ríkissjóðs á liðnum árum. Það er öllum kunnugt að á seinasta áratug var ríkissjóður rekinn með miklum halla öll árin. 1971–1979 var halli á ríkisreikningi nema árið 1976. skuldasöfnun var því gífurleg á þessum árum. Þrjú seinustu ár, 1980–82, hafa skorið sig úr með talsverðum rekstrarafgangi, sem hefur gengið til lækkunar á skuldum. Það er því rangt, sem hæstv. fjmrh. var að segja hér áðan, að safnað hafi verið skuldum á liðnum árum af hálfu ríkissjóðs, jafnvel með erlendum lántökum. Rekstrarafgangur ríkissjóðs á árinu 1980 nam 139 millj. kr. eða um 3.7% af ríkisútgjöldum, rekstrarafgangur 1981 nam 175 millj. kr. eða um 2.9% af ríkisútgjöldum og rekstrarafgangur 1982 nam 850 millj. kr. eða sem næst 9% af ríkisútgjöldum. Það er vafalaust langhæsti afgangur sem verið hefur í ríkisrekstri um mjög langt árabil. Ég hygg að það þurfi jafnvel að fara nokkra áratugi aftur í tímann.  Um erlendar lántökur vil ég segja það, að fráfarandi stjórn var mjög sökuð um óhóflegar erlendar lántökur og enn má heyra talsmenn ríkisstj., og þá ekki síst hæstv. fjmrh., rökstyðja hverja sína sparnaðarákvörðun með því að ekki megi taka erlend lán. Staðreyndin er sú, að á undanförnum árum hafa ekki verið tekin erlend lán til ríkisrekstrarins í þrengri merkingu, þ.e. í A-hluta ríkissjóðs. Það hafa eingöngu verið notuð innlend lán í A-hlutann. Það hefur hins vegar verið aflað erlendra lána vegna B-hlutans, en þar er um að ræða fyrirtæki sem flest hver standa undir sér sjálf eða eiga að standa undir sér sjálf á komandi árum. Fyrirtækin í A-hlutanum, sem taka við framlögum úr ríkissjóði án þess að skila neinum arði, skila sem sagt ekki arði í bókstaflegri merkingu, - vissulega í óeiginlegri merkingu með ýmsum hætti, en skila ekki arði í bókstaflegri merkinu, - hafa ekki notið erlendra lána. En þau hafa fengið nokkurt innlent fé og þó hefur A-hlutinn almennt gert meira af að greiða skuldir en taka lán, eins og auðvitað lýsir sér í því að rekstrarútkoman er jákvæð. En alltaf hafa B-hluta fyrirtæki fengið eitthvað af erlendum lánum. Ef litið er á erlendar lántökur á komandi ári með hliðsjón af því sem ég hef nú rakið er ljóst að það er ekki nóg að allar lántökur til B-hluta fyrirtækja séu erlend lán, hvert einasta lán til B-hluta fyrirtækis erlent lán, sem líklega hefur aldrei áður verið, heldur eru nú í fyrsta sinn, í öllu falli um mjög langt skeið, kannske í fyrsta sinn í sögunni, tekin erlend lán í stórum stíl í A-hlutann, en það eru um 42% af lánsfjárþörf A-hlutans sem er fjármögnuð með erlendum lánum. Til nánari skýringar á þessu er rétt að upplýsa að erlendar lántökur í A-hluta eru ekki 1140 millj. kr., eins og stendur í fjárlagafrv. Það er atrangt sem þar stendur. Erlendar lántökur til A-hlutans eru 1620 millj. kr., eins og stendur í lánsfjáráætlun. Satt best að segja er það harla óvenjulegt að þegar fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun er lögð fram á sama tíma og hvort tveggja er rætt um svipað leyti skuli svo stórkostlegt ósamræmi milli fjárlaga annars vegar og lánsfjáráætlunar hins vegar, eins og lýsir sér í þessari staðreynd. Ég vil nú leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvernig í ósköpunum standi á þessu. Er þetta vegna þess að ef þessar 480 millj., sem vantar inn í fjárlagafrv., en eru aftur í lánsfjáráætlun, allar í erlendum lánum, hefðu verið teknar inn í frv. hefði verið 470 millj. kr. rekstrarhalli á ríkissjóð og að fjmrh. hafi ekki treyst sér til þess að sýna frv. í þessum búningi? Er þetta skýringin á því að þessari stóru tölu er sleppt út úr fjárlagadæminu? Ekki er ástæða til að fjölyrða frekar um þennan þátt málsins. En það blasir sem sagt við að mennirnir, sem hafa verið næstum dag hvern og í mánuði hverjum í þrjú ár að ásaka fráfarandi stjórn fyrir óhóflegar erlendar lántökur og eru enn að kyrja þennan söng næstum dag hvern hér í þinginu, ætla sér á næsta ári að gera hluti sem teljast einsdæmi í íslenskri fjármálasögu, þ.e. að taka stórfelld erlend lán til að fjármagna þann hluta af rekstri ríkisins sem ekki er ætlað að borga þessi lán til baka. Í fjárlagafrv. er dálítið kynleg athugasemd þess efnis - í grg. - að reiknitala fjárlaga þessa árs varðandi verðbólguaukningu milli ára hafi reynst verulega lægri en raunveruleg verðbólguþróun. Þetta er út af fyrir sig eðlileg athugasemd. En svo er því mjög hátíðlega heitið að nú verði breyting á og farið ýmsum orðum um hvílíkt hneyksli skuti vera að fjárlög passi ekki saman við raunverulega verðbólguþróun. Staðreyndin er sú, að um mjög langt skeið, eða allt síðan verðbólga tók að stefna í þær hæðir sem hún hefur verið í um 10 ára skeið, hefur verið mjög verulegur munur á verðbólguáætlun fjárlaga og raunverulegri þróun mála. Seinustu tíu árin hefur aldrei verið minni munur en 10% á fjárlögum annars vegar og raunverulegri þróun mála. Oftast hefur munurinn verið rétt um 20%. Mér virðist að munurinn á árinu 1983 ætli að verða í hærri kantinum, sennilega með því hæsta sem verið hefur, en þó ekkert einsdæmi. Það stefnir nú í það, að gjöldin hækki um 22% samkv. endurskoðaðri fjárlagaáætlun, en tekjurnar hækki um 14%. Ég hygg að þetta sé svipað og oft hefur áður gerst. Í þessu nýjasta frv. er reiknað með að verðbólgan hér á landi verði 6–8% frá upphafi til loka næsta ár, eins og ég nefndi áðan. Auðvitað verður hver og einn að dæma um það út frá sinni persónulegu skynsemi, hvort honum finnst þessi verðbólguspá bera vott um tímamótamarkandi raunsæi. Persónulega tel ég miklu líklegra að verðbólgan verði svo sem eins og 10–20% hærri en þessari reiknitölu nemur. Ég nefni eitt dæmi máli mínu til stuðnings. Samkv. frv. verða niðurgreiðslur á matvörum hlutfallslega miklu minni en greiðslur þessa árs, enda krónutalan í frv. lægri en nemur niðurgreiðslum í ár. Matvörur hljóta því að stórhækka í verði á næsta ári af þessari ástæðu einni. Ætli þessi eina ástæða slagi ekki hátt upp í alla þá verðbólguspá sem hæstv. fjmrh. reiknar með í þessu fjárlagafrv.? Um útkomu ársins 1984 er vafalaust ekki rétt að hafa uppi miklar fullyrðingar, ekki síst þegar haft er í huga hversu mörg óljós atriði eru í þessu frv. Niðurstöðutala frv. um rekstrarafgang ársins er 9 millj., eins og ég hef nú nefnt. En augljóst er að þessi tala er meira eða minna út í bláinn og vil ég sérstaklega nefna þrjár .ástæður. Ég hef þegar nefnt þá fyrstu, þ.e. eina tölu upp á hvorki meira né minna en 480 millj., sem vantar gjörsamlega inn í 1. gr. frv. Ég nefni í öðru lagi vexti af yfirdráttarskuld í Seðlabankanum, sem ekki eru meðreiknaðir, eins og hæstv. fjmrh. nefndi hér áðan og fram kemur á bls. 182 í frv., og ég nefni í þriðja lagi fyrirhugað sparnaðaráform hæstv. fjmrh. Í grg. frv. kemur fram að ríkisstj. hefur í huga að skera launakostnað ríkisins niður um 2.5%, að önnur rekstrargjöld eigi að lækka um 5% frá eðlilegri áætlun og að skera á niður útgjöld Tryggingastofnunar ríkisins um 300 millj. kr. Ég vil segja það um áformin að skera niður önnur rekstrargjöld um 5%, að slík áform eru alltaf fullkomlega raunsæ og ég treysti núv. fjmrh. og samráðherrum hans til að framkvæma þetta. Það eiga þeir að geta. Þeim er engin vorkunn að gera það á erfiðleikatímum. Þetta hefur oft áður verið gert og í þessu felst nauðsynlegt og sjálfsagt aðhald í ríkisrekstrinum. En svo komum við aftur að launaliðnum, sem á að skerast niður um 2.5%. Því miður er fullkomlega óljóst hvernig þetta á að gerast. Á þetta að gerast með því að nokkur hundruð ríkisstarfsmönnum verði sagt upp á árinu? Og hverjum á þá að segja upp? Hvaða ráðh. ætla að taka það á sig? Eða á að lækka laun ríkisstarfsmanna sem þessari upphæð nemur? Svör við þessu hafa ekki fengist. Og meðan þau fást ekki verður að álykta að þetta sparnaðaráform sé algjörlega út í bláinn. Hæstv. fjmrh. nefndi það í útvarpsviðtali að áformað væri að ráða ekki í stöður sem losnuðu. Jú, þetta er út af fyrir sig ágætt áform, sem oft hefur verið haft uppi og kannske að einhverju leyti framkvæmt. En bæði er að það er ákaflega erfitt í framkvæmd við okkar þröngu íslensku aðstæður og auk þess efast ég stórlega um að það losni nema brot af þeim stöðufjölda sem þyrfti til þess að koma fram þessum sparnaði á næstu mánuðum. Meðan engar skýringar hafa fengist á þessum lið verður sem sagt að líta svo á, að þarna vanti hreinlega upphæð inn í frv. Eitthvað svipað gildir um sparnaðinn hjá Tryggingastofnun ríkisins. Það liggur ekkert fyrir um hvort sá sparnaður verður framkvæmdur með uppsögnum starfsfólks á spítölum og þar með minnkuðum kostnaði við sjúkratryggingar, að það verði meira aðhald að sjúkrahúsum sem rekin eru af daggjöldum en verið hefur, og hefur það þó verið talsvert. Verður um að ræða niðurskurð á framlögum til öryrkja og aldraðra eða verða sjúklingar látnir greiða fyrir sjúkrahúsvist? Allt eru þetta vissir möguleikar sem gætu verið fyrir hendi, en það liggur ekkert fyrir um að hverju ríkisstj. stefnir. Auðvitað verður Alþingi að fá að vita það við umfjöllun um fjárlagafrv. hvort þessi áform eru algjörlega út í bláinn og ekkert er á bak við eða um er að ræða raunveruleg fyrirheit um raunveruleg áform. Ég vil ekki útiloka í þessu tilviki að þetta verði framkvæmt. Það má vel vera. En þá vil ég líka vita: Á hverjum á þessi niðurskurður að bitna? Það er alveg ljóst að hann verður sársaukafullur. - Og þjóðin á heimtingu á að vita það alveg eins og Alþingi hvað til stendur í þessum efnum. Það vekur athygli að nú er í fyrsta sinn um alllangt skeið felld algjörlega niður greiðsla til Seðlabankans vegna skulda ríkissjóðs við bankann. Eins og kunnugt er safnaðist upp mikil óreiðuskuld ríkissjóðs við Seðlabankann í tíð ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar. Í árslok 1978 var skuld ríkissjóðs við bankann orðin 1406 millj. kr. á verðlagi í árslok 1982. Nota bene: Það hafa orðið peningaskipti í millitíð og auðvitað verður að reikna þetta allt á verðlagi sama árs, en í árslok 1978 var skuldin 1406 millj. kr. Hún var komin niður í 201 millj. kr. í árslok 1982, reiknað á sama verðlagi. Hér var því gjörbreyting til batnaðar. Skuldin 1975–78 svaraði til 4–5% af vergri þjóðarframleiðslu, en hún var í árslok 1982 komin niður í 0.6%. Heildarskuldir ríkissjóðs hafa einnig minnkað ótvírætt að raungildi ár frá ári, eins og ég drap á áðan, og læt ég nægja að vísa til skýrslu fjmrh. um afkomu ríkissjóðs á árinu 1982, sem gefin var Alþingi í skriflegu formi á s.l. ári, en þar koma fram töflur sem sýna það mjög glöggt að heildarskuldir ríkissjóðs fóru lækkandi. Í þessu sambandi er alveg sérstök ástæða til að minna á viðskiptaskuld ríkissjóðs við Tryggingastofnun ríkisins. Hún minnkaði á árinu 1982 um hvorki meira né minna en 110 millj. kr. Á undanförnum árum hefur sem sagt verið reynt að borga niður þessar skuldir ríkissjóðs. Og nú verður spurningin þessi: Þegar Sjálfstfl. fær aftur stjórn ríkisfjármála í sínar hendur, er þá greiðslunum hætt af þessari gömlu óreiðuskuld og tekur þá við ný skuldasöfnun? Það er sú spurning sem ekki fæst svar við fyrr en væntanlega á næsta ári. Að lokum, herra forseti, vil ég leyfa mér að velta fyrir mér þeirri spurningu, hvers vegna flest bendir til að stefni í halla hjá ríkissjóði. Við þekkjum svar ríkisstj. og svar hæstv. fjmrh. Þessir aðilar benda á að það hafi orðið verulegur samdráttur í tekjum af sölugjaldi og af innfluttum vörum. Þetta er alveg hárrétt að hluta til. Þetta er slík staðreynd að engum dettur í hug að neita henni. En þá er auðvitað rétt að hafa það í huga, sem ég sagði hér í upphafi, að það var af miklu að taka. Rekstrarafgangurinn 1982 nam 850 millj. kr. eða um 9% af útgjöldum ríkissjóðs og samsvarandi afgangur á árinu 1984 mundi nema um 1570 millj. kr. Samdráttur í innflutningstekjum og tekjum af sölugjaldi má því verða býsna mikill áður en allur þessi afgangur, sem greinilega var í ríkiskerfinu, er upp urinn miðað við sams konar rekstur ríkissjóðs. Samdrátturinn í tekjum nægir að sjálfsögðu engan veginn til að skýra þann hallarekstur sem nú virðist stefna í. Ég tel að skýringin á tvísýnni rekstrarafkomu ríkissjóðs sé í fyrsta lagi sú, að tekjustofnar hafa verið skertir án þess að tryggt væri að annarra tekna væri aflað í staðinn eða sérstök útgjöld felld niður þar á móti. Skýring númer tvö er sú, að fjár til vegagerðar er nú aflað í stórum stíl með erlendum lántökum, ekki með innlendri fjáröflun eins og verið hefur. Erlendu lánin munu vissulega bjarga greiðslustöðu ríkissjóðs á næsta ári, en að taka svona stórar upphæðir inn sem lán og eyða þeim til beinna útgjalda hlýtur að koma fram í stórfelldum rekstrarhalla. Þriðja skýringin er sú, að um leið og hvers konar menningarleg og félagsleg starfsemi er skorin niður í sparnaðarskyni koma inn geysistórir útgjaldaliðir sem nánast gera allan sparðatíninginn í félags- og menningarmálum að engu, sbr. dæmið um flugstöðina. Þessar ástæður vega ekki síður þungt þegar menn velta því fyrir sér hvers vegna horfir illa í málefnum ríkissjóðs. Og svo mættu menn að lokum velta fyrir sér: Af hverju stafar þessi gífurlegi samdráttur í tekjum ríkisins af viðskiptum og innflutningi? Ástæðan er auðvitað sú, að kjör almennings hafa verið skert allheiftarlega. Það hefur dregist saman neysla allra þeirra, sem búa við lágar tekjur eða miðlungstekjur, sem nemur um 25–30%. Það er sultaról ríkisstj. sem þarna er að verki. Af þessu verður deginum ljósara að það er fyrst og fremst stefna ríkisstj., aðgerðir hennar og ákvarðanir sem valda því að nú er vísvitandi stefnt í verulegan hallarekstur ríkissjóðs.



Herra forseti. Það frv. til fjárlaga fyrir árið 1984 sem hér er nú til umr. er hið fyrsta frv. núv. hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. Ég hygg að ýmsir hafi vænst þess að í fjárlagafrv., hinu fyrsta núv. hæstv. fjmrh., væru ýmsir hlutir eftirtektarverðir, miðað við allt það sem á undan hefur gengið. Og vissulega eru ýmsir þættir í þessu fjárlagafrv. eftirtektarverðir, og fer það að sjálfsögðu eftir því hver á lítur hvort það telst til hins betra eða verra. En að því mun ég koma síðar. Ég vil fyrst gera að umræðuefni í örfáum orðum það sem mér finnst að hafi gerst nýtt í sambandi við fjárlagafrv. af hálfu einstakra hæstv. ráðh. Það hefur verið svo, það ég best veit, lengst af ef ekki alla tíð að Alþingi sjálft hefur fyrst fengið vitneskju um innihald fjárlagafrv., þ.e. að ekki hefur verið talað úti í bæ um einstaka þætti þess áður en Alþingi sjálft hefur fengið frv. í hendur. Hins vegar mun það nú hafa gerst að a.m.k. tveir hæstv. ráðh., báðir úr Framsfl. að ég hygg, hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh., hafa fjallað um einstaka þætti fjárlagafrv. á opinberum vettvangi áður en Alþingi fékk málið til meðferðar. Þetta eru vinnubrögð af hinu verra tagi. Hvað sem efnisinnihaldi frv. líður ættu menn að halda sig við það, að Alþingi á að vera fyrsti aðilinn sem fær að sjá frv. - áður en aðrir aðilar úti í bæ fá vitneskju um innihald þess. Ótal spurningar hljóta að vakna í sambandi við þetta fjárlagafrv. - eins og raunar önnur. Spurningar, sem hljóta að verða til þess að upplýsingar verður að fá, ef menn á annað borð eiga að geta gert sér grein fyrir hugsanlegum heildarniðurstöðum um fjármál ríkisins. Að því er tekur til frv. sjálfs er augljóst að mikilvægir þættir ýmsir eru bæði laushnýttir og sumir óhnýttir. Og meðan ekki fást skýringar á þeim mikilvægu þáttum, á hvern hátt með eigi að fara, er engan veginn raunhæft að hægt sé að gera sér grein fyrir til hverra áhrifa frv., yrði það að lögum í þeirri mynd sem það nú er, mundi leiða. Öll framlög til atvinnuvegasjóðanna eru t.d. felld niður. Án þess að ég ætli að fara að ræða lánsfjáráætlun hér sérstaklega, það mun annar gera af hálfu Alþfl. í þessum umr., þá mun þar að vísu vera gert ráð fyrir lántökum til handa þessum aðilum. Ekki verður séð með hvaða hætti á að ráða fram úr húsnæðismálaþættinum. Að vísu sé ég að í lánsfjáráætlun er gert ráð fyrir að fjármagna hann annars vegar með - ja, líklega upptöku á flestum lífeyrissjóðum í landinu og síðan með afgangi af skyldusparnaðarpeningunum. Líklega hefur ræða hæstv. fjmrh. verið samin áður en fyrirsögnin í Tímanum birtist í dag, þar sem mér sýnist aðstoðarmaður hæstv. félmrh. leggja til að skyldusparnaðarkerfið verði hreinlega lagt niður. Ég sé nú ekki að það dæmi komi heim og saman, að ætla sér að taka fjármuni úr því kerfi sem að sögn aðstoðarmanns hæstv. félmrh. ekkert gefur, húsnæðismálakerfið verði fjármagnað með því. En hvað sem þessu líður þá er þarna enn gat sem ekki er séð fyrir með hvaða hætti á að stoppa í, ef svo má orða það, þ.e. að fjármagna húsnæðismálakerfið í landinu, sem er þó kannske einn veigamesti þátturinn sem snýr að almenningi í landinu og húsbyggjendum. Það er ljóst að til vegagerðar vantar um 500 millj. kr. til þess að hægt sé að standa við þá langtímaáætlun í vegamálum sem allir voru sammála um á síðasta Alþingi að hrinda í framkvæmd, enginn flokkur undanskilinn af þeim sem þá áttu fulltrúa á Alþingi. Til þessa þáttar vantar a.m.k. 500 millj. kr. Það er því auðséð, þó að ekki séu nefndir fleiri þættir en hér hefur verið drepið á, að afgreiðsla þeirra hefur mikil áhrif á niðurstöður fjárlaga og framkvæmd þeirra á næsta ári. En hverjar eru meginforsendurnar sem þetta frv. byggir á? Það byggir á því að gengi verði stöðugt á næsta ári. Ég hygg að flestir geti verið sammála um það að ekki er það traustvekjandi forsenda í fjárlagafrv. að gengið verði svo til óbreytt, eða stöðugt miðað við það sem nú er, á árinu 1984. Það er gert ráð fyrir að launahækkanir verði á bilinu 4–6% á næsta ári sem þýðir, ef á að halda við þá stefnu, að áframhaldandi kjaraskerðing er fyrirhuguð á öllu næsta ári umfram það sem nú þegar er komið til framkvæmda. Og það er gert ráð fyrir því sem einni af forsendum frv. að hækkun vöruverðs verði um 4% á næsta ári. Ég held að það hljóti að vera öllum umhugsunarefni hvort þessar þrjár meginforsendur fjárlagafrv. geti talist trúverðugar til að byggja á fjármál ríkisins á árinu 1984. Ég dreg a.m.k. mjög í efa að gengismálin verði með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. Ég dreg einnig mjög í efa að launamálin verði með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. Og ég dreg ekki síst í efa að þróun vöruverðs í landinu verði með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir.  Á sama tíma og þetta á að gerast, þ.e. vöruverð að hækka um 4%, launafólk að fá tekjuaukningu sem nemur 4–6%, ætlar ríkið sjálft að taka til sín, í „hinn þrönga ríkisgeira“, eins og ég held að hæstv. fyrrv. fjmrh. hafi orðað það hér áðan, á bilinu frá yfir 50% og upp í 114% hækkun. Það má að vísu segja að í sumum tilvikum er hér um tímamót að ræða. Ég hef sagt það áður og ég get sagt það enn. Það er að vissu leyti, sýnist mér, gerð tilraun til aðhalds. En það er auðvitað spurning hvort hver og einn einstaklingur telur þá tilraun gerða á réttum stöðum, hvort ekki hefði verið ástæða til að beita aðhaldinu og niðurskurðinum á öðrum stöðum en frv. gerir ráð fyrir. Ég held að menn geti ekki dregið aðra ályktun af þessu fjárlagafrv. en að skattbyrði hljóti að aukast á árinu 1984. Það er gert ráð fyrir því að innheimta tekjuskatts einstaklinga aukist á árinu 1984 um 28% frá því sem hún er á árinu 1983. Á sama tíma er gert ráð fyrir launahækkun á bilinu 14–16%. Engum getur því blandast hugur um það að hér er um íþyngingu skatta að ræða. Og á sama hátt er um þyngingu t.d. sjúkratryggingagjaldsins að ræða. Þar er byggt á sömu forsendum og varðandi tekjuskattsþróunina á næsta ári. Einnig er ljóst að á sama tíma og laun eiga að hækka á bilinu 14-16% er gert ráð fyrir að byggingarvísitalan hækki um 22–23%. Í þeim þáttum sem ég hef gert hér að umtalsefni er því augljóst, að um er að ræða íþyngjandi byrðar á launþega umfram þá beinu kjaraskerðingu sem þegar hefur átt sér stað með aðgerðum hæstv. ríkisstj. Það kemur líka á óvart, eins skeleggur talsmaður niðurfellingar skatts á skrifstofu- og verslunarhúsnæði og hæstv. fjmrh. hefur verið undangengin ár, að sá skattur skuli enn vera látinn standa í þessu fjárlagafrv.

Ill nauðsyn.

Nauðsyn brýtur lög, segir ráðh. En hann sagði að vísu hér áðan, hafi ég tekið rétt eftir, að hann muni leita allra ráða til að þessi skattur verði ekki viðloðandi öllu lengur. Þá er ljóst að það á að skera niður í almannatryggingakerfinu um 300 millj. kr. Ekkert liggur fyrir um það með hvaða hætti á að framkvæma þennan niðurskurð. Það er afskaplega erfitt að tala um 300 millj. kr. niðurskurð af nokkru raunsæi á meðan engin vitneskja hefur um það fengist hvernig á að framkvæma hann. Verður að gera þá kröfu til hæstv. fjmrh. og ríkisstj. í heild að tillögur þar að lútandi sjái dagsins ljós hið fyrsta, svo að menn geti þá talað um þann hlutann sem raunveruleika. Svona lagað hefur sést áður, að gert hefur verið ráð fyrir niðurskurði á tiltekinni fjárupphæð og sagt að frekari útlistanir á þættinum kæmu síðar fram. En þær hafa aldrei séð dagsins ljós. Ég get ekki stillt mig um að vekja sérstaka athygli á því, að hrikalegur niðurskurður á sér stað á Framkvæmdasjóði fatlaðra. Með hliðsjón af lögum sem samþykkt voru hér á síðasta þingi og fjölluðu m.a. um fjárveitingar til hans sýnist mér vera um nær helmings niðurskurð að ræða. Nú skal ég taka það fram að mér er fullljóst að ekki varð undan því vikist, miðað við ríkjandi ástand efnahags- og þjóðmála, að grípa til aðhalds og niðurskurðar. En mér sýnist að þeim niðurskurði, sem beitt er í frv. á ýmsum þáttum, hefði verið nær að beita annars staðar, hjá aðilum sem mega frekar við samdrætti en t.d. Framkvæmdasjóður fatlaðra. Það er líka eftirtektarvert að í frv. er gert ráð fyrir að tekjur Erfðafjársjóðs muni skila á næsta ári í kringum 40 millj. kr. En samkv. frv. sýnist mér aðeins gert ráð fyrir að greiða út úr Erfðafjársjóði 19 millj. af þessum 40. Hitt ætli ríkið sér að hirða. Það hlýtur líka að vekja verulega eftirtekt, ekki síst í ljósi margítrekaðra yfirlýsinga margra hæstv. ráðh. um aðhald og sparnað í ríkisgeiranum þrönga, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds talaði um, að önnur rekstrargjöld hjá ríkissjóði eigi að hækka um 93.5% á sama tíma og heimilunum í landinu er ætlað að búa við 4–6% tekjuaukningu. Auðvitað fer þetta ekki saman. En þetta er eftirtektarvert í frv. sem hæstv. fjmrh. og ríkisstj. öll hefur boðað sem sérstakt aðhalds- og sparnaðarfrv. í ríkisgeiranum.

Þetta er þvættingur.

Hvað segir hv. formaður fjvn., er honum farið að líða illa undir umr. eða hvað?

Þetta er þvættingur.

Þú færð orðið hér væntanlega á eftir og þá tölum við betur saman.

Berðu saman réttar tölur.

Ég heyrði ekki betur, kannske hefur hv. formaður fjvn. ekki hlýtt á hæstv. fjmrh., ég heyrði ekki betur en hann læsi nákvæmlega það sama í sinni ræðu eins og ég er hér að fara með. Það er hægt að fletta upp á því fyrir hv. þm. Lárus Jónsson, sé honum ekki um þetta kunnugt, sem ætti þó að vera sem formanni fjvn. Nei, hér stangast hlutir greinilega á, og eftir því verður tekið af launafólki, þegar svo herfilega er misboðið í aðhaldi og sparnaði, að á sama tíma og alþýðuheimilum í landinu er ætlað að búa við 4–6% tekjuaukningu á næsta ári skuli ríkið ætla að taka til sín svo gífurlega umfram það sem því var gert á árinu 1983. Það er vissulega athyglisvert. Nú hafa menn hlýtt á bæði núv. hæstv. fjmrh., sem í raun og veru var guðfaðir fyrrv. hæstv. ríkisstj. að verulegu leyti, og hæstv. fyrrv. fjmrh., þ.e. samherjana úr fyrrv. hæstv. ríkisstj. Og beri menn nú saman túlkunina hjá þessum tveim hæstv. fyrrv. samstarfsmönnum í ríkisstj. á því ástandi sem sú ríkisstj. skapaði hér á landi í óstjórn efnahagsmála. Hæstv. fjmrh. lýsir þessu ástandi í aths. með sínu eigin frv. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta fjárlagafrv. ber merki þess hættulega ástands sem ríkti þegar ríkisstj. tók við á s.l. vori“, af þeirri ríkisstj. sem Steingrímur Hermannsson var ráðh. í, núv. hæstv. forsrh., ríkisstj. sem núv. hæstv. fjmrh. var stuðningsmaður að og kom á laggirnar og ber fulla ábyrgð á. Áfram segir: „Þjóðarframleiðsla hefur dregist saman annað árið í röð og er því spáð, að þessi samdráttur muni nema um 10% á mann á árunum 1982 og 1983. Verðbólga stefndi langt yfir 100%, sem haft hefði í för með sér m.a. óbærilega greiðslubyrði atvinnuvega og einstaklinga. Atvinnubrestur hefði fylgt í kjölfarið ef ekki hefði verið að gert. Erlend skuldasöfnun var orðin stóratvarleg og langt umfram það sem hægt er að réttlæta með lántökum til arðbærra framkvæmda. Jafnvel á metaflaárunum 1980 og 1981 varð halli á viðskiptum þjóðarinnar við útlönd miðað við þjóðarframleiðslu. Á árinu 1982 var þessi halli enn alvarlegri. Undanfarin ár hafa því verið tekin erlend lán til eyðslu umfram efni. Áætlaðar heildarskuldir þjóðarbúsins erlendis verða u.þ.b. 60% af þjóðarframleiðslu um næstu áramót. Slíkri eyðsluskuldasöfnun verður að linna svo að fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar verði ekki hætt.“ Þetta segir núv. hæstv. fjmrh. í grg. með sínu fyrsta fjárlagafrv. eftir að hafa stutt hæstv. fyrrv. ríkisstj. allan hennar valdaferil og bera þar fulla ábyrgð á.

Það er rangt.

Það er ekki rangt, hæstv. ráðh. Sú ríkisstj. hefði ekki á laggir komist ef hæstv. núv. fjmrh. hefði ekki léð henni sinn stuðning.

Það er rétt.

Þá er þetta allt saman rétt. Enda hygg ég að hæstv. fjmrh. hefði ekki sett þetta í fjárlagafrv. eða grg. þess ef hann hefði ekki talið að það væri rétt. Það er sérstök ástæða til að vekja athygli á því ástandi sem hér er lýst. Þetta er eins og talað út úr brjósti Alþfl.-manna, lýsingin á ástandinu, því ástandi sem þeir hafa varað við undanfarin ár að mundi koma upp ef haldið yrði áfram á sömu braut óráðsíu í efnahagsstjórn landsins. Væri betur að þeir sem bera ábyrgð á þessu ástandi hefðu fyrr hlýtt á varnaðarorð Alþfl. um efnahagsmálastjórnina í landinu. Samkv. fjárlagafrv. er ráð fyrir því gert að framlög til framkvæmda muni hækka að meðaltali um 11% frá fjárlögum yfirstandandi árs. Þetta á við um t.d. grunnskóla, dagvistunarheimili, sjúkrahús, flugvelli og hafnargerðir. Þetta á líklega ekki við um framkvæmdir við seðlabankabygginguna.  Nei, auðvitað þarf aðhald. Engum blandast hugur um það. En því aðhaldi verður að beita skynsamlega og því aðhaldi á að beita skipulega, ekki grípa niður hingað og þangað, meira og minna af handahófi, án þess að nokkrum raunverulegum tilgangi eða takmarki sé náð. Mér sýnist að það sé meira um þau vinnubrögð í þessu frv. þó að ég viðurkenni eins og ég áður hef sagt að það hefur líklega verið einhver vilji til þess að gæta aðhalds og sparnaðar, en hann kemur æði kynlega fyrir sjónir þegar málið birtist hér á hv. Alþingi. Ég sagði hér áðan að það kæmi mér kynlega fyrir sjónir, ef menn á annað borð hafa í huga réttlæti, að sjá það í fjárlagafrv. að á sama tíma og fjölskyldunum, heimilunum í landinu er ætlað að búa við 4–6% tekjuaukningu skuli ríkið ætla að taka til sín talsvert á annað hundrað prósent í hækkunum til yfirstjórnar á ráðuneytunum. Eða hvernig fer það saman í réttarvitund almennings að á sama tíma og launafólk á að fá 4– 6% tekjuaukningu skuli t.d. forsrh. sjálfur ætla að taka til yfirstjórnar í sínu eigin rn. upphæð sem er 107% hærri en hann hafði til ráðstöfunar á árinu 1983? Í öllu sparnaðartalinu og þrengingarólatalinu til heimila þessa lands ætlar forsrh. sjálfur að hækka fjárveitingu til yfirstjórnar í sínu eigin rn. úr 8.6 millj. kr. í nærri 18 millj. Það hefði þótt gott hjá heimilunum að fá slíka hækkun. Svona má rekja í gegnum allt fjárlagafrv. hækkanir í yfirstjórn ráðuneytanna, sem eru á bilinu frá 50% upp í 114%, á sama tíma og öðrum aðilum er ætlað að bera mjög skarðan hlut frá borði, ef ekki strikaðir algerlega út úr frv. Ég sé ekkert sem réttlætir slíka málsmeðferð af hálfu hæstv. ríkisstj., að krefjast aðhalds og sparnaðar hjá öðrum en eyða og sóa sjálf út fyrir öll velsæmistakmörk miðað við ástandið sem ríkir í þjóðfélaginu. Ef það er rétt, sem hv. stjórnarliðar halda fram, að hér sé byggt á raunverulegri þörf ráðuneytanna til þessara fjármuna er a.m.k. ástæða til að spyrja hæstv. fjmrh. hverju aukafjárveitingar til ráðuneytanna nemi á árinu 1983, ef hér er byggt á raunveruleikanum um á annað hundrað prósent hækkun miðað við árið í ár. Það væri fullkomin ástæða til þess að Alþingi fengi slíkan lista.  Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðh. að hann orðaði það einhvern veginn svo, efnislega a.m.k. þó það sé ekki orðrétt, að ekki þýddi fyrir aðila að koma í fjmrn. á næsta ári til þess að biðja um aukafjárveitingar. Ég hygg að menn minnist þessara orða að hausti, þegar menn fara að ræða fjárlög fyrir árið 1985, hvort hæstv. ráðh. hefur alveg lokað kistunni fyrir aukafjárveitingum til allra aðila í ríkiskerfinu á næsta ári. Fjvn. hefur ekki mér vitanlega verið spurð um aukafjárveitingar. Þær hafa ráðh., óeðlilega að mér finnst, leyft sér að afgreiða sjálfir. En vissulega ætti slíkt að fara til fjvn.

Sammála.

Ég efast ekki um það, skynsamur maður, hæstv. fjmrh.  Ekki verður hjá því komist að minnast örfáum orðum á þau sjónarmið og þá skoðun hæstv. fjmrh. sem hann hefur látið út ganga um sölu ríkisfyrirtækja. Í ljósi þeirrar skoðunar, án þess að ég ætli að úttala mig neitt um afstöðu til hennar fyrr en menn sjá eitthvað fyrir sér í þeim efnum, hefði verið fullkomin ástæða til að fá að sjá, t.d. sem fskj. eða upplýsingar með fjárlagafrv., hvaða ríkisfyrirtæki það eru sem hæstv. fjmrh. vill láta kanna sölu á. Það hefði verið ástæða til þess. Þess vegna skýtur það skökku við að á sama tíma og hæstv. fjmrh. talar um sölu ríkisfyrirtækja er í fjárlagafrv. boðuð aukning hlutafjár ríkisins um 25 millj. í Áburðarverksmiðjunni.  Það hefur verið vikið hér að þeirri hlið fjárlagafrv. sem varðar afborganir til Seðlabankans. Ég skal ekki gera það að umræðuefni. En á fjárlögum ársins í ár, muni ég rétt, er þó gert ráð fyrir að borga 100 millj. í afborganir af skuld til Seðlabankans. Ég sé ekki að gert sé ráð fyrir slíku í fjárlagafrv. En hafi mér missýnst þá hlýtur það að koma í ljós við afgreiðsluna. Um það skal ég ekki fara fleiri orðum. Á sama hátt er, að því er ég best sé, ekki gert ráð fyrir greiðslu vaxta af yfirdrætti sem skapast hefur í Seðlabankanum. Það er um stórar fjárfúlgur að ræða, sem hlýtur með einhverjum hætti að verða að bjarga, og ég sé ekki með hvaða hætti hæstv. ríkisstj. ætlar sér að gera það. En að sjálfsögðu hlýtur það að koma í ljós við frekari skoðun og afgreiðslu málsins. Einn er sá þáttur í þessu fjárlagafrv. sem ég held að menn þurfi að staldra við og skoða. Það er í sambandi við afgreiðslu til sýslumannsembætta í landinu. Það hefur lengi verið höfuðverkur og áhyggjuefni a.m.k. ýmissa fjvn.-manna hvernig mál í þeim þætti hafa þróast. Þar hefur svo að segja engu aðhaldi - eða hömlum kannske réttara sagt - verið hægt að koma á eitt eða neitt í útgjaldaaukningu. Og enn a.m.k. ekki sjáanlegt að neinu aðhaldi verði komið þar við eða hömlum. Ég get ekki stillt mig um, af því að hæstv. fjmrh. situr hérna fyrir framan mig, að víkja með örfáum orðum að þeim þætti í ræðu hæstv. ráðh., sem hann flutti hér áðan, sem er á bls. 56. Þar segir, með leyfi forseta: „Við viljum tengja saman efnahagslegar ákvarðanir og ábyrgðina af afleiðingum þeirra.“ Það hefði bara mátt bæta við: með því að strika úf allar skuldir útgerðarinnar. Það hefði mátt bæta því við, gera menn ábyrga með því að strika út allar skuldirnar.

Það hefur gleymst.

Ég held að hæstv. ráðh. ætti að bæta þessu inn í ræðuna svo að það stæði í skjölum þingsins með hvaða hætti þetta skyldi fara saman, efnahagslega ábyrgðin og að strika út skuldirnar. En nóg um það. Mér sýnist á ýmsu í þessu fjárlagafrv. að það þurfi verulegrar athugunar við. Þar eru ýmsir smáliðir, sem mönnum finnst kannske sjálfsagt að strika út og kasta fyrir róða, en geta þó verið þess eðlis að þeir koma viðkomandi aðilum mjög vel. Mig hryllir t.d. í raun og veru við því að sjá í fjárlagafrv. að það eigi að strika út 210 þús. kr. fjárveitingu til samtaka aldraðra, á sama tíma og mér sýnist að það séu nægir peningar í ríkiskassanum til þess að auka fjárveitinguna til Hallgrímskirkju um 300% frá árinu í ár, án þess að ég ætti á nokkurn hátt að vera neikvæður í garð kirkjunnar í landinu, síður en svo. En ég veit að kirkjulega þenkjandi menn hefðu líka viljað sjá í frv. nokkurn stuðning við samtök aldraðra í landinu. Þess vegna endurtek ég það að mér sýnist mönnum hafa verið á ýmsan hátt mislagðar hendur, vægast sagt, þegar þeir ætluðu sér að gæta aðhalds og sparnaðar í ríkiskerfinu. Mér kemur það líka einkennilega fyrir sjónir nú, þegar talað er hvað mest um að hlúa þurfi að fiskvinnslunni með tilliti til aukinnar framleiðni og gæðamats, að ekki skuli vera ætlaður eyrir til framkvæmda við Fiskvinnsluskólann á fjárlögum ársins 1984, ekki eyrir. Á sama tíma og allflestir eru um það sammála að auðvitað hljóti þjóðfélagið að byggja á því í framtíðinni, eins og raunar verið hefur í fortíðinni, hvernig fer með þennan grundvallaratvinnuveg þjóðarinnar, hvort hægt er með ýmsum samverkandi aðgerðum að halda þannig á málum að hann skili meiru til þjóðarbúsins, þá sýnir hæstv. ríkisstj. hug sinn með því að ætla ekki eyri til framkvæmda við Fiskvinnsluskólann á árinu 1984, sem ætti auðvitað að vera eitt af forgangsverkefnum miðað við stöðu okkar þjóðarbús. En þar er kannske miklu nauðsynlegra að auka fjárveitingar til varnarmáladeildarinnar um 113% frá því sem er í ár og hækka fjárveitingar til Búnaðarfélagsins um yfir 60% frá því sem er í ár, en að líta til þessara og hinna átta sem ég hef verið hér aðeins að nefna. Mætti raunar nefna miklu fleiri þætti en ég hef gert. Og það er best að það komi fram að ég sé ekki að það þurfi að hafa uppi neinn sérstakan harmagrát vegna Lánasjóðs ísl. námsmanna, hvernig hann er meðhöndlaður í þessu frv., miðað við ýmsa aðra mikilvæga þætti innan okkar þjóðarbús. Ég held að menn hljóti að fara að skoða hug sinn á þeim tímum sem við nú lifum á um þær tölur sem hæstv. fjmrh. vitnaði hér til áðan, þegar Lánasjóður ísl. námsmanna er farinn að taka til sín á næsta ári meira fjármagn en velflestar hinar nauðsynlegustu framkvæmdir í landinu. Þetta er á engan hátt talað af illgirni í garð skólafólks, síður en svo, en auðvitað verður það að taka á sig byrðar eins og aðrir, og ekkert síður. Það verður ekki undan því vikist. Það hefur verið lagt á launþega landsins og það á að leggja það á alla. Ég skal, herra forseti, fara að stytta mál mitt. Ég vil þó ekki skilja við þessa umr. án þess að gera með nokkrum orðum að umræðuefni orkujöfnunargjaldið margumtalaða. Hæstv. núv. fjmrh. virðist hafa fallið í sömu gröf og hæstv. fyrrv. fjmrh. Ragnar Arnalds að kippa þessu út úr fjárlagafrv. sem sérstökum fjárlagalið eins og hann var áður. Samkv. því frv. sem hér er um að ræða er gert ráð fyrir að orkujöfnunargjaldið muni gefa í tekjur á árinu 1984 420 millj. kr. Af því á að skila til þess verkefnis, sem þessu gjaldi er lögum samkv. ætlað að þjóna, aðeins tæpum 300 millj. kr. Það má því segja að núv. hæstv. ríkisstj. ætli að taka ófrjálsri hendi örlítið minna af þessu gjaldi en hæstv. fyrrv. fjmrh. og ríkisstj. gerði, taka ófrjálsri hendi örlítið minna til eigin þarfa en undanfari hennar gerði. Með tilliti til þess til hvers gjaldið var ætlað og að allir urðu sammála um að leggja það á, sem er 1.5% söluskatts, verður að gera kröfu til stjórnvalda, hver sem þau eru, um að þau skili öllu andvirði þessa gjaldstofns til þess verkefnis sem því var ætlað. Annað er að taka hlutina ófrjálsri hendi. Það má víst ekki orða það sterkar hér án þess að fá áminningu hæstv. forseta. En það mætti orða það á hreinni íslensku betur.

Heldurðu að forseta klígi við hreinni íslensku?

Held ég að hann klígi? Ekki voru það mín orð. En ég veit að hæstv. forseti vill gæta alls velsæmis í umr. manna á meðal, þótt skrifari sé ekki þess þenkjandi. Það er svo annað mál. En ég skora á hæstv. fjmrh., því að ég treysti honum til margra góðra hluta, að sjá til þess að öllu andvirði þessa gjalds verði skilað til réttra aðila samkv. því sem ákvarðað var þegar gjaldið var á lagt með samþykki allra alþm. á sínum tíma. Annað er algert óréttlæti að því er þennan tekjustofn varðar. Ég skal ekki, herra forseti, hafa um þetta öllu fleiri orð. Það mætti margt fleira segja um það fjárlagafrv. sem hér er nú til umr. Frv. á örugglega eftir að taka breytingum, ég skal ekkert segja hversu miklum, en breytingum hlýtur það að eiga eftir að taka í meðförum fjvn. og þingsins. En sé það rétt, sem núv. hæstv. fjmrh., samherji fyrrv. hæstv. fjmrh. úr fyrrv. ríkisstj., heldur fram, að óstjórnin í efnahagsmálum í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstj. hafi verið orðin svo gegndarlaus þegar núv. ríkisstj. tók við að grípa þyrfti til slíkra aðgerða sem bæði þetta fjárlagafrv. og aðrar ráðstafanir ríkisstj. með brbl.-útgáfu hafi knúið hana til, þá er lýsingin ekki góð og afraksturinn ekki góður frá tíð fyrrv. hæstv. fjmrh. og full ástæða til að hvetja ekki bara þingheim heldur og þjóðina alla til að kynna sér í reynd, með eigin augum þá staðreynd, sem Alþfl. hefur haldið fram um mörg undanfarin ár, að stjórn efnahagsmála hafi verið með þeim hætti að hún hlyti fyrr en seinna að leiða til þess ófremdarástands sem efnahags- og fjármál þjóðarinnar virðast nú komin í eftir setu fyrrv. hæstv. ríkisstj.



Virðulegi forseti. Það er verið að fjalla hér um fjárlagafrv. fyrir árið 1984 og fyrir liggur einnig þjóðhagsáætlun og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Þessar upplýsingar og áætlanir eru allar mjög svo ítarlega og vel unnar, svo að úr nógu ætti nú að vera að moða. Niðurskurður til félagslegrar starfsemi er mikill. Á meðan ætlar ríkisstj. með hæstv. fjmrh. í fararbroddi - ég er nú víst ekki fyrst til að segja þetta hér í dag - að strika út skuldir sjávarútvegsins. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki heldur látið hjá líða í þessu frv. að styðja við bakið á atvinnurekendunum. Aðalslagorðið varðandi frv. er að nú eigi að meta raunhæft hver staðan sé á næsta ári eða hver hún verði. Þetta er bara ekki rétt og það er ekki um neitt raunhæft mat að ræða. Það er auðvelt að segjast vera með raunhæft mat þegar þeir loka reikningum sínum áður en þörfin er að fullu komin fram, sbr. Lánasjóð ísl. námsmanna. Þar er þörfin 650 millj. kr., brýnasta þörf, en þeir fá 400 millj. kr. Þetta er vart hægt að kalla raunhæft mat. Auðvitað er hægt að tína upp úr frv. ótal svipuð dæmi, en ég ætla ekki að eyða tímanum í það, heldur fara á hlaupum yfir nokkur annars lags dæmi og þá t.d. hvað fáránleiki fjárfestinga undangenginna ára kemur greinilega fram í frv. Þar er t.d. heildarfjármagnskostnaður vegna Kröflu 401.5 millj. kr., að frádregnu því sem hún annars gefur sjálf af sér, en það eru um 43.3 millj. kr. Heildarkostnaðurinn af eldri lánum við Kröflu er 358 millj. kr., sem er fram undir helmingur af framlögðu fé til allra annarra opinberra framkvæmda en vegagerðar. Margir þættir eru mjög villandi í þessu frv. og nægir þar að benda á bls. 189. Þar segir um Byggðasjóð að vísað sé til greinargerðar um sjóðinn á eftir - „hér á eftir“ stendur nú reyndar í frv. Greinargerð þessa er hins vegar hvergi að finna. Í hvað er verið að eyða því fjármagni t.d. sem er verið að taka af laununum okkar? Fjármagnið er sogað til vafasamra framkvæmda. Það er sogað upp fjármagnið, segi ég, vegna þess að ótvírætt er til nægilegt fjármagn í landinu, en nær einungis til afmarkaðrar útdeilingar á milli hinna ýmsu stórframkvæmda, svo sem Seðlabanka, flugstöðvar, Helguvíkur og mjólkurstöðvar. Á meðan vantar milljónir í félagslegu þættina, svo að vel sé að þeim búið eða nokkurn veginn þolanlega. Þegar einhverjir félagslegir liðir hækka í frv. er það oftast nær ekki vegna þess að það sé stefna núv. hæstv. ríkisstj. Þessir liðir voru bundnir til hækkunar frá árum áður. Einmitt er þvert á móti mjög kvartað yfir þessu, ef nánar er athugað, sbr. að það er tíundað aftur og aftur þegar um launaaukningu er að ræða vegna styttingar vinnutíma kennara og vegna fækkunar barna í bekkjardeildum. Þetta er margtekið fram og má teljast nokkuð merkilegt að þetta skuli vera tekið fram þegar um er að ræða stærri fjárhæðir og miklu meiri hækkanir á framlögum til opinberra stofnana t.d., en þá er hækkað alveg umyrðalaust og án þess að nokkur aths. sé gerð. En í þessu tilviki er það margtíundað og eins og hálfkvartað yfir hækkun. Auðvitað þarf ekki að benda á að þetta eru hvoru tveggja framkvæmdir sem verður að telja til mjög mikilla íramfara á félagslegu sviði, að það sé styttur vinnutími kennara og að fækkun verði á börnum í hverri bekkjardeild. Athyglisvert er að greinilega er gert ráð fyrir að þjónusta ríkisstofnana eigi eftir að hækka enn meira en það sem komið er fram nú þegar. Á bls. 180, í aths. vegna gjaldahliðar rekstrarreiknings, kemur í ljós að sértekjur ríkissjóðs hækka um 53.4% milli ára á meðan almenn verðlagsforsenda fjárlaga er sögð miða við 26% hækkun, enda segir í þjóðhagsáætlun að gjaldskrá muni ekki breytast, heldur haldast óbreytt frá því sem nú er a.m.k. fram til janúarloka 1984. Eins mánaðar óbreytt verðlag er mikil verðstöðvun, ekki satt? Ef verðlagsforsendur fjárlagafrv. breytast þannig að minna komi inn í ríkissjóð en áætlað er, þá er ástæða til þess að spyrja hæstv. fjmrh. að því: Hvar verður skorið? Munu launin þá kannske lækka enn meira en nú er orðið? Það hefur af ríkisstj. hálfu verið gripið á lofti, því það gæti orðið líklegt til þess að afla ríkisstj. vinsælda, að tala um kerfisbreytingar. Mikið rétt. Það fer vel í fólk að heyra talað um kerfisbreytingar, að þær séu á döfinni. En hvar eru þær áætlaðar? Fjárlagafrv. festir stjórnkerfið einmitt í sessi fremur en hitt. Stjórnkerfisbreytingar munu því ábyggilega ekki sjá dagsins ljós fyrr en mun síðar, ef þá nokkurn tíma. Hækkanir sem gefnar eru milli ára eru einnig ansi brogaðar. Þær eru nefnilega allar miðaðar við einhverjar forsendur sem ríkisstj. gaf sér við útgáfu brbl. Kjararannsóknanefnd hefur athugað meðalvinnutíma á fyrsta ársfjórðungi þessa árs. Meðalvinnutími dregst sífellt saman hjá verkafólki og iðnaðarmönnum að þeirra mati. Þegar ríkisstj. gerir ráð fyrir að kauptaxtarnir rýrni, en að kaupmáttur ráðstöfunartekna lækki ekki nema um sem nemur 14%, þá er ekkert sem réttlætir þann spádóm vegna þess að forsendurnar eru ekki komnar fram enn þá. Almennt virðist vera um vanmat að ræða á því hve mikill samdrátturinn í þjóðfélaginu verður, þó ekki sé nema af þeirri ástæðu hve öll ríkisumsvif dragast saman. Samdráttur í félagslegri þjónustu hlýtur því að verða mun meiri en gert er ráð fyrir. Þegar sértekjur stofnana eiga að hækka svo sem raun ber vitni er hætt við að þetta sé bara byrjunin á því að leggja niður meginhluta félagslegrar þjónustu. Við þurfum að skoða allar færar leiðir til að breyta og bæta forgangsröðun verkefna hvað þetta varðar. Trúverðugleika þessa frv. fer stöðugt hrakandi eftir því sem lengra er lesið og oftar. Það sama gildir um fskj. Það ber allt of mikið á orðalagi og setningabyrjunum eins og „stefnt er að,“ „gert er ráð fyrir“ o.s.frv. T.d. er að finna slíka setningu í lánskjaraáætlun: „Gert er ráð fyrir að bankarnir láni til“, og með leyfi forseta: „ Ríkisstj. stefnir að því að ná samningum um að bankakerfið fjármagni svonefnd framkvæmdalán húsbyggingakerfisins að fjárhæð alls 115 millj. kr. án milligöngu húsnæðislánasjóða.“ Sigtúnshópurinn fékk fram átta ára skuldbreytingu fyrir þá sem byrjuðu að byggja eða kaupa húsnæði árið 1981. Þetta er mjög gallað vegna þess að afturvirknin nær mjög stutt eða til 1. okt. 1981. Hámarksviðbótarlán slær einnig mjög lítið á þá skuldasúpu sem íbúðabyggjendur og -kaupendur sitja í. Dæmi: Þeir sem skulduðu 800 þús. í ársbyrjun skulda nú 1200–1300 þús. og þá dugar sem sagt ekki einu sinni hámarksviðbótarlánið, sem einungis nemur 190–200 þús. Eitt af því sem er einnig, eins og margt annað hér, mjög svo athyglisvert við þetta fjárlagafrv. er öflun fjár á innlendum markaði m.a. til þess að koma til móts við viðbótarlán til húsbyggjenda. Það sýnir best hve grundvöllur þessa frv. er byggður á veikum forsendum, þegar á að selja spariskírteini og happdrættisskuldabréf fyrir um það bil 558 millj. kr. Það má nú segja að hér á enn að stóla á lífeyrissjóðina. Það verður þá að segjast, að ef einhverjir geta keypt þessi bréf er fólk ríkara en manni hefur verið sagt undanfarið. En e.t.v. reiknar hæstv. fjmrh. með því að útgerðarbændurnir geti keypt þessi bréf nú, þegar strika á út allar þeirra fyrri skuldir. Þeir eru e.t.v. í startholunum til þess að fá ný lán, ef ekki til togarakaupa, þá e.t.v. til kaupa á ríkisskuldabréfum með hagstæðum kjörum, sem almenningur hefur ekki efni á því að kaupa? Augljóst er að lántökuþörf A-hluta ríkissjóðs er vanáætluð um 500 millj. kr., þar sem á vantar upphæð vegna lánsfjáröflunar til vegagerðar. Einnig má spyrja hvert yfirdráttarlán frá Seðlabanka með vöxtum á að hverfa. Það á e.t.v. að strika það út líka? Ef yfirdráttarskuld þessi er tekin með í lántökuþörf A-hluta ríkissjóðs hækkar sú upphæð um 1 200 millj. Þá er lántökuþörfin alls orðin 2 600 millj., en það mun gera um það bil 400% hækkun milli ára. Þetta er nú ríkisstj. sem ætlar að ná þjóðinni upp úr skuldafeninu.

Ríkisstj. sem er að taka við.

Og svo er hér ein framhaldssaga af jeppakaupum. Í heimildakafla kemur ýmislegt í ljós sem verður til þess að menn geta gefið sínar afmælisgjafir eða hvað það nú er. Þar er t.d. heimild til að endurgreiða aðflutningsgjöld og sölugjald af myndsegulbandstæki og skjá sem Menntaskólinn í Reykjavík fékk að gjöf frá stúdentsárgangi Steingríms Hermannssonar á 35 ára stúdentsafmælinu. Hvað ætli mundi ske ef allir skólar fengju Kiwanis-klúbba til að gefa sér þau tæki sem þeir þyrftu á að halda eða ef þeir bentu afmælisárgöngum á að aðstoða gamla skólann sinn nú vel og dyggilega með slíkum gjöfum? Hvað ætli mundi lækka mikið í ríkissjóði þá? Ég tel ástæðu til að benda á að ný leið er fundin eins og á mörgum öðrum sviðum. Sumir nota útstrikunaraðferð, en hér er hugsanlega um alveg pottþétta nýja leið að ræða til að losna við aðflutningsgjöld af ljósritunarvélum, myndsegulbandstækjum, snjóbílum - nú eða Blazer-jeppum. Í fjárlagafrv. hefur ríkisstj. gefið sér þær forsendur, að kaupmáttur tímakaups rýrni um 26% og að kaupmáttur ráðstöfunartekna rýrni um 14%. Það er þess vegna augljóst að þar gefa áætlanir til kynna að fólk fái meiri tekjur en sem svarar 15–16%, sem þó er sú prósentutala sem gefin er upp sem almenn launaforsenda fjárlagafrumvarpsins. Ég vil aðeins snúa þessu dæmi við til nánari útskýringar. Almennar launaforsendur fjárlaga frv. miða við 15–16% hækkun milli ára, en meðaltalshækkun framfærslu er aftur á móti 26% eða enn meir, sem er miklu líklegra. Þetta þýðir greinilega áframhaldandi minnkandi kaupmátt á næsta ári. Í tekjuáætlun ríkissjóðs gætir ákveðins ósamræmis. Eins og áður sagði er launahækkun milli ára áættuð 15–16%. Eignarskattur hækkar aftur á móti um 25.9% og tekjuskattur um 26.5%. Tekið er fram að við innheimtu tekjuskatta sé gengið út frá svipuðu innheimtuhlutfalli á þessu fjárlagaári og áður, þannig að hér getur ekkert annað en skattahækkun verið á ferðinni. Meðalskatttekjur ríkissjóðs eiga að nema 121/2% af brúttótekjum, sé miðað við greiðsluárið, þá reiknað samtals. Þetta er talið vera og skákað í því skjólinu að um sé að ræða sömu skattaprósentu og yfirstandandi árs. En einhvers staðar verður að vera borð fyrir báru til þess að launafólk eigi afgang af tekjum eftir að hafa greitt jafnháa upphæð hlutfallslega af mun lægri tekjum, þegar kauptaxtarýrnunin verður að meðaltali um 9–10% og verðlagshækkun a.m.k. 26%. Um æðstu stjórn ríkisins segir að fjárveiting hækki um 102% milli ára, en útgjöld eru þó einungis sögð hækka um 57% í fjárlagafrv. En ef skoðaðir eru einstakir liðir er athyglisvert að þar hækkar einn liður, sem heitir „önnur rekstrargjöld“, um sem nemur 3 millj. og 984 þús. kr. eða hækkun um 564%. Í framhaldi af því sakar ekki að geta þess að framlag til yfirstjórnar forsrn. hækkar um 107.6%, utanrrn. um 113.4% og framlag til alþjóðaráðstefna um 175%. Enn fremur að á meðan framlag til yfirstjórnar menntmrn. hækkar um 84.3% hækka framlög til allra fræðslumála um aðeins 53.4% og til safna, lista og annarrar menningarstarfsemi er aðeins reiknað með um 27.8% hækkun. Það er því greinilega ekki sama hvort um er að ræða Jón eða séra Jón í þessu frv. Það sama á við um lífeyristryggingarnar. Þeir liðir sem mest á að spara við og skera niður á eru elli- og örorkubætur. Þær eru orðnar eins konar happdrætti fyrir forvera okkar kynslóðar. Vinningurinn felst sjálfsagt í því að ef þeir lifa til sjötugsaldurs fái þeir bætur, annars ekkert. Barnalífeyrir á að koma sem staðgengill ef meðlagsgreiðandi fellur frá, en þessi lífeyrir hækkar aðeins um 12.5% og því er greinilega miðað að því að notfæra sér vanþekkingu almennings á því hvað til réttar hans heyrir. Örorkustyrkur verður aðeins um 12.3% hærri, og virðast sömu markmið vera ríkjandi þar. Útgjöld til lífeyristrygginga hafa því í raun verið lækkuð um 60 millj. kr. frá því sem felst í gildandi reglum. Einnig er tekið til að heilbr.- og trmrn. muni leita leiða til sparnaðar í rekstri sjúkrahúsanna um allt að 150 millj. kr. Enn fremur er tekið til að áætlun einstakra liða í útgjöldum sjúkratrygginga þarfnist ekki sérstakrar umfjöllunar. Hún er reist á því að gjaldskrár neytenda fyrir, lyf, læknishjálp o.fl. hækki í hátt við verðlagsbreytingar milli ára og að 90 millj. kr. sparist með einum eða öðrum hætti. - Athugið orðalagið „með einum eða öðrum hætti“ - í útgjöldum ríkissjóðs vegna sömu útgjaldaþátta. Mér er spurn: Þegar draga á úr framlagi ríkissjóðs til lyfjagjafa, hvaða lyf eru þá svona ónauðsynleg? Eru það kannske fúkkalyf eða insúlín? Það væri fróðlegt að fá svar við því. Þessi leitun heilbr.- og trmrn. að leiðum til sparnaðar mun því nema um 300 millj. kr. Þessar 300 millj. leiða samt ekki af sér sparnað í rekstri, heldur virðist mér helst sem láta eigi sjúklinga greiða mun hærri eigin hlutdeild en nokkru sinni fyrr, svo sem eins og þar sem sýnt er að framtag til hjálpartækja hækkar aðeins um 9.3% eða um 5 millj. kr. Í öllu þessu samdráttar- og þrengingatali, í það minnsta er varðar allt sem snertir heilbrigðis- og félagsmálageirann, er ef til vill ekki úr vegi að athuga það og leggja rækilega á minnið, að ef við leggjum aldrei peninga inn á bankabók getum við aldrei að sama skapi vænst þess að geta með réttu tekið út einhverja peninga úr bankanum. Sama staðreynd á við um óskhyggju varðandi happdrættisvinning. Fyrsta skilyrðið til þess að svo megi verða er að fjárfesta í happdrættismiðanum. Þetta er væntanlega flestum auðskilið. En sé nú framangreindu dæmi snúið upp á nýjan veg og persónugert þannig, að ef við látum okkur ekki fljótlega skiljast að við þurfum að leggja mun meiri fjárhæðir inn á bók uppeldis, aðbúnaðar og umönnunar barna okkar og upprennandi kynslóðar getum við ekki heldur að sama skapi ætlast til þess að fá arð frá þeim síðar meir í formi vinnuframlags til tekna fyrir þjóðarbúið. Ég er því miður hrædd um að þetta sé ekki jafnauðskilið hv. þingheimi og hin tvö fyrrtöldu dæmin, um bankabókina og happdrættismiðann, sem ég nefndi. En einhvern tíma þarf að byrja á því að ræða um þessi mál hér og það er ágætt að gera það nú í tengslum við fjárlagafrv. Við þurfum aðeins að staldra við og átta okkur á því, að við höfum lifað óvenju ört breytingaskeið á þeirri þjóðfétagsgerð sem við búum við. Við verðum ekki síður að gera okkur grein fyrir því, að þó einhver vildi ef til vill gjarnan snúa þessari þróun við er það ekki mögulegt. Þessi öra breyting hefur haft í för með sér hvað mestar og afdrifaríkastar afleiðingar fyrir þau börn og unglinga sem eru að vaxa úr grasi. Ör þróun samfélagsins og þær breytingar á fjölskylduháttum sem fylgdu í kjölfar iðn- og vélvæðingar hafa einnig á margan hátt rýri uppvaxtarskilyrði komandi kynslóða. Það er sannleikur sem við þurfum að horfast í augu við óhikað og takast á við - takast á við þau nær óyfirstíganlegu vandamál sem hafa hrannast upp. Nú duga ekki lengur þau hátíðis- og tyllidagaslagorð um gildi fjölskyldunnar og þau verðmæti sem fólgin eru í börnum okkar sem framtíð Íslands. Nú er kominn tími til að afleggja slagorðin, sem notuð hafa verið fram að þessu, og fara að takast á við að það þarf raunhæfar aðgerðir í stað fagurgala. Samfélagið hefur hingað til gert sáralitlar markvissar fyrirbyggjandi ráðstafanir til að gera fjölskyldunni kleift að aðlaga sig að breyttum umhverfisþáttum, sem snerta hana sem heild, og þeim mun síður til áhrifa á uppvaxtarskilyrði barna og unglinga í breyttri þjóðfélagsgerð. Ríkisvaldið hefur ekki staðið sig á þessu sviði sem skyldi. Sé miðað við þær tötur sem fjárlagafrv. gefur upp um heilbrigðis-, trygginga- og félagsmálaþáttinn, þá virðist ekki eiga að verða um neina bragarbót að ræða, nema síður sé, hjá þessari ríkisstj., því miður. Máli mínu til stuðnings um hvað þörfin er brýn og á því að við áttum okkur á að við þurfum að breyta verðmæta- og gildismati hvað varðar fjárfestingu og arðsemissjónarmið er könnun sem lauk í vor og var framkvæmd að tilhlutan Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur af Guðfinnu Eydal á um það bil 200 fjögurra ára börnum. Þessa könnun hefur því miður ekki enn verið hægt að fjölfalda vegna fjárskorts Heilsuverndarstöðvarinnar. Þar er manngildið enn einu sinni vegið á peningavoginni. Tíunda hvert barn reyndist þar eiga við minni eða meiri háttar sálrænar truflanir að etja og um helmingur þeirra barna var álitinn vera við slæma geðheilsu. Málþroska þessara barna var einnig mjög svo ábótavant og stóð í beinu sambandi við að þá var meiri tilhneiging til þess að um alvarlegri geðræna flokkun vandamála var að ræða. Fimmta hvert þessara barna hafði að auki við að stríða ýmiss konar talörðugleika. Mér er spurn: Hvað er það sem við ætlum að byggja afkomu þjóðarbúsins á á næstu áratugum, ef við stöldrum ekki eilítið við og athugum stöðuna? Niðurskurðurinn, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir hvað varðar beint framtíð þessara barna, er alvarlegur, og það má einnig benda á í þessu sambandi, að á barnadeild geðdeildarinnar, sem er svo að segja húsnæðislaus, ófullkomin og allt of lítil, koma 150–200 ný tilfelli á ári, en til samanburðar má geta þess að það fæðast um 1 500–1 600 börn á landinu á ári. Það er ekki arðsemissjónarmið sem ræður því að bregða hnífnum á loft og skera á tafarlausar aðgerðir til úrbóta, til fyrirbyggjandi starfs, á þessu sviði. Að öðrum kosti verður í mun ríkari mæli um félagslegan arf að ræða, sem mun ganga frá kynslóð til kynslóðar verði vítahringurinn ekki stöðvaður. Þetta á við um nær alla þætti frv. sem snúa að menningar-, mennta-, heilbrigðis- og félagslegum þáttum. Því er gegnumsneitt gleymt að arður verður af þessum þáttum, þó síðar verði, og hann ekki lítill ef vel er á haldið. Virðulegi forseti. Ég bið háttsettan þingheim að vera minnugan málsháttarins, sem vel á við í þessu sambandi: Lengi býr að fyrstu gerð.



Herra forseti. Til umr. er mikið og merkilegt plagg, áætlun um sameiginlegan heimilisrekstur okkar allra. Um svo merkilegt plagg ber auðvitað að fjalla af alvöru og ábyrgð. Ég get nú ekki að því gert að við lestur þessa frv. skaut upp í huga mér svipmynd úr einhverju áramótaskaupinu, þar sem ábúðarmikill hagfræðingur var spurður hvernig ástandið í fjármálum þjóðarinnar væri og hann svaraði, ef ég man rétt, eitthvað á þessa leið: Eigi veit ég það svo gjörla, en hitt veit ég, að af er hagfóturinn, og það um hné. Annars ætlaði ég að byrja á því að óska okkur öllum til hamingju með að loðnuveiðar skuli vera að hefjast. Aflaforsendur þjóðhagsáætlunar miðast við 250 þús. tonna loðnuafla á þessu ári og 400 þús. tonn á næsta ári og væri óskandi að þær forsendur stæðust, því að, eins og segir í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1984, bregðist loðnuveiðar er mikill vandi á höndum. En það gæti fleira brugðist árið 1984 en loðnuveiðar. T.d. er erfitt að ímynda sér, að ekki sé meira sagt, að áætlun fjárlagafrv. um gjöld af innflutningi eða skatta af seldri vöru og þjónustu geti staðist, eins og búið er að fara með kaupgetu fólks, og enn þá erfiðara er að ímynda sér að áform um sölu skuldabréfa til almennings innanlands fái staðist. Hverjir eiga að kaupa þessi bréf? Ég verð að játa að sú setning í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. að „áhersla verði lögð á fjölbreyttari sparnaðarform fyrir almenning“ verkar heldur kaldhæðnislega við núverandi aðstæður. Almenning skortir áreiðanlega annað frekar en fjölbreytt sparnaðarform. Mér líst illa á að þessi lánsfjáröflun sé fær leið. Þá vil ég einnig láta í ljós áhyggjur vegna áforma um að sækja frekara lánsfé í Atvinnuleysistryggingasjóð. Þörf fyrir fjárveitingar í samræmi við upprunalegt markmið þess sjóðs kynni að breytast þegar á næsta ári. En snúum okkur að gjaldahlið þessa frv. Í stórum dráttum má segja að hér er verið að draga saman seglin. Þetta er vissulega aðhaldsfrv. Bæði fjárlagafrv. og lánsfjáráætlunin sýna verulega tilraunir til sparnaðar, þótt svo sannarlega megi svo deila um einstaka liði sem undir hnífnum lenda og ekki síður um þá sem hafa sloppið við þann leiða kuta. Hins vegar kem ég ekki auga á neinar raunverulegar tilraunir til uppbyggingar atvinnulífsins, sem hlýtur þó að vera forsenda þess að við getum unnið okkur út úr vandanum, eins og það er orðað. Var ekki ætlunin að leggja nýjan grundvöll að bættum lífskjörum þjóðarinnar á næstu árum? Þess sér ekki stað í þessum plöggum. Göfugt markmið um atvinnuöryggi næst aldrei nema atvinnulífið sé treyst. Megineinkenni þessa frv., svo og lánsfjáráætlunar, eru að mínum dómi þau, að hér er fyrst og fremst verið að skera niður, en engar tilraunir gerðar til uppbyggingar. Það hefði t.d. mátt búast við myndarlegu framlagi til uppbyggingar fiskræktar og fiskeldis, sem flestir eru sammála um að sé verulega álitlegur atvinnuvegur. Framlag til Fiskræktarsjóðs hækkar um 150 þús. kr. og verður 600 þús. kr., slík er rausnin. Eflaust verður nú einhverjum hugsað til iðnaðarins. Samkvæmt könnun Félags ísl. iðnrekenda í sept. s.l. er hagur íslensks iðnaðar í betra lagi en verið hefur um langt skeið. Það eru góð tíðindi og vonandi blómstra íslensk iðnfyrirtæki sem lengst og mest og best. Stærstu möguleikar okkar til atvinnuuppbyggingar eru einmitt í ýmiss konar iðnaði. Aðalorsök þessa blómaskeiðs er auðvitað gengisfellingin í vor, sem bætti stórlega samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar. Hins vegar geta aðrar aðgerðir ríkisstj. hæglega orðið til þess að eyðileggja áhrif gengisfellingarinnar. Það verður erfitt að auka hlutdeild iðnaðar á innanlandsmarkaði þegar áhrif minnkandi kaupgetu eru að fullu komin í ljós. Og í yfirliti yfir fjárfestingarlánasjóði sést að enn er ætlað minna fé til fjárfestingar í iðnaði en í þeim greinum sem þegar hefur verið fjárfest of mikið í, svo sem í fiskveiðum og landbúnaði. Ef við lítum nú nánar á einstaka þætti, sem hér eru gerðar till. um, hlýt ég fyrst og fremst að benda á þann lið sem nefndur er yfirstjórn. Þann lið hefði ég viljað sjá lækkaðan til muna og ég vona að hann verði lækkaður í meðferð þingsins. Þegar skoðuð eru einstök rn. er ljóst að yfirstjórn þeirra hefur verið litin sérstökum náðaraugum. Ég bendi á forsrn., þar sem liðurinn Yfirstjórn fær 107.6% hækkun, og utanrrn. fær 113% hækkun á þeim lið. Yfirstjórn menntamála hækkar um 84.3% meðan fjárveiting til fræðslumála hækkar um 53.4% og söfn, listir og önnur menningarstarfsemi fá aðeins um 27.8% hækkun. Svona má taka fyrir hvert einasta rn. Alls staðar er sama sagan: yfirstjórn fær mestu hækkunina. Þar virðist þörfin mest. Þetta finnst mér afleitt og raunar eitt það versta sem lesa má út úr þessu frv. Auðvitað átti að skera meira niður til yfirstjórnar og þá miða ég við einfalda reglu allra góðra húsmæðra og húsbænda. Þegar harðnar í ári byrja þau á sjálfum sér. Skyldu tilmælin til ráðuneytisstjóra og forstjóra ríkisstofnana hafa verið orðuð eitthvað líkt og tilmætin til námsmanna, að þeir yrðu að taka á sig kjaraskerðingu? Hvað á svo að spara í yfirstjórninni? Það vantar raunar alla sundurliðun, svo að það er erfitt að taka út einstaka þætti. En það er margbúið að benda á nauðsyn aðhalds á þessu sviði, aðhalds í sambandi við bílakaup og önnur fríðindi, bílarekstur, aðhalds í sambandi við utanlandsferðir, aðhalds í mannaráðningum. Það er óneitanlega dálítið mótsagnakennt að um leið og ráðh. marka þá stefnu að ekki skuli ráða í stöður sem losna hjá ríkinu ráða þeir sér fleiri aðstoðarráðherra en áður hefur tíðkast og meira að segja fleiri en heimild er fyrir í fjárlagafrv. Það vita líka allir að á vegum rn. eru gjarna haldnar veislur, raunar við ótrúlegustu tækifæri, þar sem vel er veitt. Og þótt gestrisni hafi alltaf verið í hávegum höfð á Íslandi held ég að þarna sé liður sem hafa mætti gát á. Svona mætti náttúrlega lengi telja, en áður en skilist er við yfirstjórnina vil ég benda á að sú aðferð sem einkum er notuð við gerð fjárlaga er meingölluð, því hún beinlínis refsar fyrir sparnað. Þegar ákvörðuð eru framlög til stofnana og rn. er vitanlega reynt að taka tillit til óska og þarfa viðkomandi, en þá gildir svipuð regla og hjá þeim sem slá í bönkum. Þeir biðja venjulega um helmingi meira en þeir þurfa því reynslan hefur kennt þeim að upphæðin verður skorin niður. Ef einhver stofnun eða rn. beitir ýtrasta sparnaði í rekstri er þeim refsað á næsta ári með því að fá svipaða framreiknun og sú stofnun sem eyddi um efni fram. Ekki hvetur þetta til ráðdeildar. Algengara er vafalaust að æðstu stjórnendur stofnana biðji um hæstu fölur sem þeir þora að nefna og reyni eftir megni að verja beiðnir sínar. Þeir sem bera ábyrgð á þessu frv. segja að það sé verið að viðurkenna staðreyndir með því að taka meira tillit til niðurstaðna ríkisreikninga en áætlana á síðustu fjárlögum. Það má satt vera. En með því er einmitt verið að refsa þeim sem best tókst að standast áætlun. Ekki er stund til að ræða leiðir til úrbóta nú, en nefna má að meira þyrfti að gera af því að endurskoða fastar fjárveitingar og helst allan fjárlagagrunninn reglulega. Það skal viðurkennt að gömul mistök hljóta að setja höfundum fjárlaga býsna þröngar skorður. Vegna verðbólgu, en þó fyrst og fremst vegna rangrar fjárfestingar undanfarinna ára og áratuga, sitjum við uppi með stórkostlega skuldabagga, sem vissulega þrengja leiðina út úr ógöngunum. Nægir þar að nefna gífurlegar skuldir okkar vegna virkjunarframkvæmda og stóriðju, að ekki sé minnst á skuldir vegna skipakaupa. Og ég hlýt að lýsa áhyggjum vegna fyrirhugaðra framkvæmda við verkefni sem ekki skila neinum arði, eins og flugstöðina á Keflavíkurflugvelli, og annarra sem engan veginn er tryggt að skili arði í þjóðarbúið, svo sem steinullarverksmiðju, sem líklegt er að verði eitt af vandræðabörnum þessarar þjóðar, til orðin fyrir atbeina misviturra stjórnmálamanna. Þykir mér þar illa farið með forsenduna í þjóðhagsáætlun, sem er látin hljóða svo, „að beina fjárfestingu fyrst og fremst í arðbær verkefni“. Mér er einnig ljóst að föst lögbundin framlög eru stór hluti af fjárlögum, jafnvel allt að 70% af heildarútgjöldum ríkisins hefur heyrst nefnt, og má augljóst vera að ekki er svigrúmið mikið til nýjunganna, en þeim mun meira áríðandi að nota það vel. Þeim mun sárara er að sjá áform um að eyða því litla fé sem til skiptanna er í óskynsamlega framkvæmd eins og flugstöðina á Keflavíkurflugvelli. Í þá framkvæmd eina - og það er náttúrlega bara byrjunin - er á næsta ári áætlað meira fjármagn en til framkvæmda á öllum öðrum flugvöllum landsins. Í flugstöðina fer á næsta ári meira en þreföld sú upphæð sem ætluð er til byggingar dagvistarheimila. Og svo enn ein viðmiðunin sé nefnd: Framlagið til flugstöðvarinnar nemur á næsta ári þriðjungi af þeim niðurskurði, sem ætlaður er í heilbrigðismálunum. Þá erum við náttúrlega komin enn einu sinni að áherslumuninum, hver forgangsröðin á að vera, hvaða verðmætamat við leggjum til grundvallar. Við athugun einstakra liða í þessu fjárlagafrv. vakna oft spurningar í þá veru. Ég nefni hér örfá dæmi: Þurfum við t.d. nauðsynlega að hækka framlag til skrifstofu ráðherranefndar Norðurlandaráðs úr 2.3 millj. í 6.5 millj. eða nánar tiltekið um heilar 4 221 þús. kr.? Var einhver skyndileg brýn nauðsyn á að hækka framlag til byggingar Hallgrímskirkju um 3.3 millj. úr 1 millj. á fjárlögum yfirstandandi árs í 4.3 millj. á næsta ári? Hefur þessi kirkja ekki verið í byggingu í áratugi? Býður efnahagsástandið upp á þessa skyndilegu hækkun til hennar öðru fremur? Hvaða knýjandi þörf er á dreifingu sjónvarpsefnis undir liðnum Norræn samvinna fyrir rúmlega 1 millj.? Eru allir sammála um nauðsyn þess að eyða 50 þús. kr. í eyðingu vargfugls? Þetta eru smáar upphæðir, sumar hverjar, en það safnast þegar saman kemur. Í landbrn. er mörg matarholan, þótt viðurkenna verði að þar var hnífnum óvenjuskarplega beitt í þetta sinn, enda af ýmsu að taka. Og meira er eftir. Ég nefni smáupphæð eins og 200 þús. kr. sem ætlaðar eru til frumathugunar á byggingu loðdýrahúsa á Hvanneyri. Frumathugun! Ja, dýr mundi Hafliði allur! Ég nefni stærri upphæð sem einnig vekur spurningar um ráðdeild: 2 900 þús. eru ætlaðar til að ljúka þjónustubyggingu við hesthús á Bændaskólanum á Hótum. Ekki einu sinni fyrrverandi landbrh. gat skýrt fyrir mér hverslags hús þetta væri. - Og ekki verður skilist svo við landbúnaðinn að ekki sé minnst á útflutningsuppbæturnar. Þær eru nú áætlaðar samlats 280 millj. kr. Ég held ég tíni ekki til fleiri dæmi að sinni, en við getum endalaust spurt okkur spurninga um þessar og þvílíkar upphæðir og við eigum að spyrja okkur slíkra spurninga. Efalaust falla einhverjar þessara upphæða inn í rammann um föst lögbundin framlög, en samtals gera þessar upphæðir, sem ég hef nefnt hér, um 400 millj. kr., ef meðtalin er sú upphæð sem ætluð er í margnefnda flugstöð á Keflavíkurflugvelli. Og ef við reiknum með að álitleg upphæð fengist með sparnaði í yfirstjórn allra rn. og stofnana ríkisins, rétt eins og landsmenn þurfa að sætta sig við á heimilum sínum, þá er nú ögn farin að lagast sú upphæð sem til skiptanna er. Að lokum langar mig að benda á fáein atriði með sérstöku tilliti til hagsmuna kvenna. Það er þá fyrst, hvort sú samdráttarstefna sem hér er fylgt leiði ekki til minnkandi atvinnu á ýmsum sviðum og hvort það muni ekki bitna fyrst og fremst á konum. Ég óttast það alvarlega - og meira en það: ég er sannfærð um það. Ein setning í framsöguræðu fjmrh. vakti með mér meiri hroll en aðrar. Hún hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Undanfarin ár hefur ríkt umframeftirspurn á vinnumarkaðnum og má því ætla að nú stefni í átt til betra jafnvægis“. Konur hafa alltaf verið notaðar og látið nota sig möglunarlítið sem eins konar sveiflujafnara í atvinnulífinu. Þær hafa tekið á sig þensluna, komið út af heimilunum þegar mikið hefur legið við þegar umframeftirspurnin togar í þær en verið sendar heim aftur á samdráttartímum. Ótrúlega mörgum finnst þetta hreinlega allt í lagi. En þetta gengur ekki lengur. Menn verða að skilja að þjóðfélagsgerðin hefur breyst. Konur eru ekki lengur neitt varavinnuafl. Þær eru fyrirvinnur engu síður en karlar, þótt illa gangi að fá það viðurkennt. Nú má búast við samdrætti t.d. í verslun og þjónustu, þar sem vinnuaflið er að stórum hluta konur. Við vitum öll hver afleiðingin yrði af slíkum samdrætti. Samdráttur í heilbrigðismálum bitnar án efa fyrst og fremst á konum, eins og sjá mátti þegar byrjað var á því að kanna hvort ekki mætti spara hjá lægst launaða fólkinu á ríkisspítölunum, í eldhúsi og þvottahúsi, en þar eru auðvitað konur í meiri hluta. - Reyndar er sama hvar borið er niður í heilbrigðisþjónustunni. Konur eru í miklum meiri hluta á næstum öllum sviðum hennar. Konur bera beinlínis uppi heilbrigðisþjónustuna. Þetta er nokkuð sem furðu fáir hafa gert sér grein fyrir. Og samdráttur í byggingu dagvistarheimila bitnar náttúrlega fyrst og fremst á konum og börnum. Það þarf varla frekari skýringa við. Það er ef til vill engin tilviljun að allir þeir liðir sem ég nefndi hér áðan til sparnaðar eru dálitið „karlalegir“, ef svo má segja - eða hverjir eru fjölmennastir í yfirstjórnum rn. og stofnana? Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hér hljóðs utan dagskrár til að ræða innrás Bandaríkjahers í eyríkið Grenada og beina fsp. til hæstv. utanrrh. af því tilefni. Tæpir þrír sólarhringar eru liðnir frá því að risaveldið í vestri, Bandaríkin, réðust með hervaldi á Grenada, eyríki í karabíska hafinu, smáríki sem telur aðeins 110–115 þús. íbúa. Í morgun var þar enn barist og Bandaríkin sendu viðbótarliðstyrk til eyjarinnar. Fámennur her heimamanna og kúbanskir verkamenn við störf á eynni brugðust til varnar gegn ofureflinu. Þó spyr enginn að leikslokum í þeirri viðureign, en hún á eflaust eftir að draga dilk á eftir sér í Mið-Ameríku og á alþjóðavettvangi. Íhlutun stórvelda í málefni ríkja á svæðum þar sem þau telja sig eiga tilkall til áhrifa eru ekki ný af nálinni. Hernaðarleg íhlutun risaveldanna, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, um mátefni annarra ríkja hefur gerst æ ofan í æ síðustu áratugi og magnað spennuna í alþjóðasamskiptum. Oft eru slík afskipti þessarar tvíhöfða heimslögreglu réttlætt með því að vilhallar ríkisstjórnir, oft hreinar leppstjórnir í reynd, hafi óskað eftir aðstoð. Þannig er m.a. háttað um hinn blóðuga og miskunnarlausa hernað Sovétríkjanna í Afganistan, sem réttilega hefur verið fordæmdur æ ofan í æ og þannig var háttað grimmdarstyrjöld Bandaríkjanna í Víetnam. Nú ráðast Bandaríkin með hervaldi gegn smáþjóð sem fékk sjálfstæði fyrir tæpum áratug, einu minnsta ríkinu að landstærð og fólksfjölda í samfélagi þjóðanna. Engin beiðni hafði borist um bandarískar liðssveitir frá stjórnvöldum í Grenada og ekki frá neinum þarlendum aðila svo vitað sé. Landið er hluti af breska samveldinu og Bretadrottning telst vera þjóðhöfðingi þess. Fram hefur komið að innrás og hernám eyjarinnar er gerð í óþökk og andstöðu við bresku stjórnina og mundi afstaða Breta þó engu breyta um eðli þessarar árásar. Innrásin í Grenada er af talsmönnum margra vestrænna ríkja talin vera skýlaust brot á alþjóðalögum, einhver hin grófasta sem þekkt er frá síðustu árum og jafnframt brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um sjálfsákvörðunarrétt ríkja. Tilraunir Bandaríkjastjórnar til að réttlæta innrásina eru ekki einu sinni teknar gildar af nánustu bandamönnum þeirra. Sterkar líkur benda til að bandaríska leyniþjónustan hafi unnið að því að plægja akurinn fyrir innrásina með afskiptum af innanríkismálum á Grenada að undanförnu og átt þátt í að forsrh. landsins, Maurice Bishop, var steypt fyrir skömmu og herinn tók þar völdin. Slíkt er ekki nýmæli í rómönsku Ameríku. Haft er eftir sendiherra Bandaríkjanna í París að undirbúningur að innrásinni hafi hafist fyrir tveimur vikum, þ.e. áður en Bishop var steypt og hann tekinn af lífi. Hann komst til valda árið 1979 og var aldrei í náðinni hjá valdhöfum í Washington. Reagan Bandaríkjaforseti telur markmið stjórnar sinnar að koma á því sem hann kallar: lögum og reglu í Grenada og lýðræði, sem hann kallar, þ.e. stjórn sem fúslega beygir sig undir veldissprota Bandaríkjanna. Slíkur skilningur á löggæsluhlutverki Bandaríkjanna og því stjórnarfari, sem þeir telja henta hagsmunum sínum í rómönsku Ameríku, er alþekktur, m.a. frá El Salvador og Guatemala og veldur því að í Mið-Ameríku er ekki síður ófriðlegt nú en fyrir botni Miðjarðarhafs. Nú er spurt austan hafs og vestan: Verður Nicaragua næsti viðkomustaður fallhlífasveita bandaríska flotans? Herra forseti. Ríkisstjórnir margra landa hafa nú þegar fordæmt harðlega innrás Bandaríkjanna í Grenada, þ. á m. ríkisstjórnir Svíþjóðar og Frakklands. Flest dagblöð í Vestur-Evrópu gagnrýna framferði Bandaríkjanna harðlega og áhrifamenn eins og Willy Brandt, forseti Alþjóðasambands jafnaðarmanna, tetur hana brjóta í bága við öll alþjóðalög. Frá íslensku ríkisstjórninni hefur enn engin yfirlýsing komið í þessu máli, en dagblaðið Þjóðviljinn hefur það eftir hæstv. forsrh. í dag að hann fordæmi persónulega innrásina. Ég tel að enginn vafi megi ríkja um afstöðu íslenskra stjórnvalda í máli sem þessu, ekki síst þar sem hér er vegið að smáþjóð, eyríki, sem hefur færri íbúa en Ísland. Við hljótum hér á Atþingi Íslendinga að fordæma afdráttarlaust þessa innrás og krefjast þess eftir réttum leiðum og þar sem rödd okkar heyrist á alþjóðavettvangi að bandaríska innrásarliðið og fylgisveitir þess frá öðum ríkjum í karabíska hafinu verði þegar á brott frá Grenada. Ég vænti þess að sú sé einnig afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Ég þakka fyrir þá velvild að heimila mér að taka til máls hér utan dagskrár í dag, en ég taldi tilefnið mjög knýjandi. Ég leyfi mér að bera hér fram fsp. til hæstv. utanrrh. um afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar til innrásarinnar í Grenada og viðbrögð af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Ég óska einnig eftir að fram komi afstaða hæstv. utanrrh. sjálfs til þessa framferðis Bandaríkjanna, stórveldis sem við erum tengdir í hernaðarbandatagi, svonefndu varnarbandalagi, og sem íslensk stjórnvöld hafa veitt hér aðstöðu fyrir herstöðvar í meira en tvo áratugi.



Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta tækifæri. Það var reyndar svo að ég hafði borið fram þessa ósk jafnhliða því sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafði gert það. Ég skal ekki hafa mörg orð um það mál sem hér er tekið upp utan dagskrár. Hér er um að ræða innrás Bandaríkjanna og sex annarra ríkja í smáríkið Grenada. Þetta er innrás hvernig sem á málin er litið. Þetta er brot á alþjóðalögum, þetta er brot á samþykktum sem Bandaríkin og önnur ríki hafa undirritað t.d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það má gjarnan finna sér réttlætingar. Það er oft gert þegar innrás er gerð, það er ekkert nýtt. En það er ekkert til sem réttlætir afskipti .af innanlandsmálum smáríkisins Grenada, það er ekkert til sem réttlætir innrás af þessu tagi. Það skiptir engu máli í því sambandi hvort þeir sem tóku völdin í vopnaðri byltingu og með morðum séu skúrkar eins og gefið er í skyn. Mér þykir mjög fyrir því að Bandaríkin skuli hafa gripið til þessa óyndisúrræðis, því að fordæmið er hræðilegt. Ég lýsi því yfir fyrir hönd Alþfl. að við mótmælum þessari innrás og fordæmum hana og við leggjum áherslu á að ríkisstjórn Íslands fordæmi hana og beri fram harðorð mótmæli við Bandaríkin og hin ríkin sex og það án tafar. Ég tek undir þá fsp. sem hér var borin fram af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni.



Herra forseti. Atburðirnir í Grenada s.l. mánuð vekja vissulega þungar áhyggjur. Ég ætla mér raunar ekki að fjölyrða um þessa atburði á þessu stigi, enda ekki öll kurl komin til grafar. Það er út af fyrir sig skiljanlegt að Bandaríkjamenn vilji vernda líf þeirra u.þ.b. þúsund Bandaríkjamanna sem dvöldu í Grenada, m.a. við nám í læknaskóla sem þar er rekinn. En hvort það er nægileg málsástæða fyrir athöfnum þeirra er annað mál. Önnur skýring Bandaríkjamanna er sú að þeir vilja ásamt öðrum nágrannaríkjum Grenada koma á lögum og reglu og lýðræðislegu stjórnarfari í stað ógnarstjórnar. Það verður því fylgst vel með því hver framvindan verður og hve fljótt Bandaríkjamenn draga lið sitt til baka og Grenadabúar sjálfir fá að ráða málum sínum á lýðræðislegum grundvelli. Þeirri kröfu verður fylgt fast eftir. Þá er rétt að upplýst sé hver séu réttindi og skuldbindingar þeirra sex aðildarríkja í samtökum austurkarabískra eyríkja, sem stóðu að landgöngunni ásamt Bandaríkjunum, Barbados og Jamaica. Athygli vekur að fleiri en 600 Kúbumenn og 60 Sovétmenn voru til staðar í Grenada, Kúbumennirnir taldir verkamenn að byggja flugvöll. Í ljós kom að byggingarverkamennirnir voru vopnaðir svo að ástæða er til að kanna hvort önnur innrás hafi í raun átt sé stað fyrr en sú bandaríska og austurkarabíska og hvort vopnað lið frá Kúbu hafi staðið fyrir fangelsun og síðar morði forsætisráðherra, þriggja ráðherra, tveggja verkalýðsleiðtoga og margra annarra borgara í Grenada fyrr í þessum mánuði sem og fangelsun landstjórans, fulltrúa þjóðhöfðingja. Auðvitað vekja atburðirnir í Grenada áhyggjur vegna hættu á aukinni spennu í Alþjóðamálum almennt og í Mið-Ameríku sérstaklega. Því verður fylgst náið með málum. Ríkisstjórnin mun gera það og undirstrika þá kröfu að landgönguliðið hverfi á brott og tryggt sé að Grenadabúar ráði sjálfir mátum sínum og ríkisstjórn.



Herra forseti. Þingflokkur BJ harmar innrás Bandaríkjahers í grannríkið Grenada og lýsir samúð sinni með því fólki sem að ósekju verður fyrir hörmungum styrjaldar. Íslendingar tengjast því manndrápi sem þarna á sér stað vegna aðildar sinnar að Atlantshafsbandataginu. BJ skorar á utanrrh. að mótmæla innrásinni í Grenada og afleiðingum hennar.



Herra forseti. Atburðir undanfarinna daga í eyríkinu Grenada eru enn eitt dæmi þess að stórveldi beiti afli sínu gagnvart minna ríki sem enga rönd fær við reist. Slíkir atburðir eru engan veginn nýlunda í mannkynssögunni, og það er heldur engan veginn nýlunda að innrásaraðilinn segist vera að hjálpa þeim sem hann ræðst á. Ég vil minna á að þetta sögðu Þjóðverjar í seinni heimsstyrjöldinni þegar þeir hertóku Danmörku t.d. Þetta sögðu Sovétmenn í Afganistan, Ísraelsmenn í Líbanon og Bandaríkjamenn í El salvador og núna í Grenada. Þá sem nú er ekki verið að hjálpa heldur er verið að beita valdi til að tryggja hagsmuni innrásaraðilans. Samtök um kvennalista taka afstöðu gegn valdbeitingu og misrétti í hvaða mynd sem er og hvar sem er í heiminum. Þess vegna skora SK á ríkisstjórn Íslands að taka afstöðu á Alþjóðavettvangi gegn þeirri valdbeitingu sem nú á sér stað á Grenada. Íslendingar verða að taka afstöðu gegn valdbeitingu í samskiptum þjóða, hver sem í hlut á, eigi þeir að teljast ábyrgur aðili í samfélagi þjóðanna.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig ánægjulegt að heyra það af vörum hæstv. utanrrh. að ríkisstjórn Íslands ætli að fylgjast vel með framvindu mála. En ég legg áherslu á að það kemur ekki í staðinn fyrir yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Innrás bandaríska hersins ásamt nokkrum leppríkjum þeirra á hið sjálfstæða smáríki Grenada sýnir manni og undirstrikar vel þann yfirgang og þá lítilsvirðingu sem stórveldið Bandaríkin sýnir öðrum þjóðum og sjálfstæði þeirra í þessum heimshluta. Það hefur komið fram í fréttum að innrásin er að undirlagi Bandaríkjamanna þó látið sé heita svo að nágrannar Grenada hafi beðið um aðstoð. Þáttur þeirra, þ.e. Bandaríkjamanna, í undirbúningi innrásarinnar og þá alveg sérstaklega þáttur leyniþjónustunnar, CIA, er enn óljós. Það er ljóst að sú umbótasinnaða vinstri stjórn undir forustu Maurice Bishop, sem steypti hinum gerspillta Eric Gairy af stóli var alla tíð á svörtum lista hjá Bandaríkjastjórn. Þó tók fyrst steininn úr þegar Ronald Reagan settist að í Hvíta húsinu og hóf með milligöngu leyniþjónustunnar skipulega baráttu gegn hverri þeirri ríkisstjórn í þessum heimshluta sem ekki þjónaði hagsmunum Bandaríkjamanna möglunarlaust. Það er ljóst að þessi innrás þverbrýtur alþjóðalög. Og hún er að því leyti verri og siðlausari en innrás Rússa í Afganistan, sem hér var vitnað í, að enginn, ekki einu sinni leppstjórn, bað Bandaríkjamenn um aðstoð. Sagan geymir mér vitanlega fá dæmi þess að íhlutun einnar þjóðar í málefni annarrar, eins og hér á sér stað, færi heimamönnum einhverja blessun. Hin dæmin eru fjöldamörg að slíkt sé upphafið að stjórnmálalegum, efnahagslegum og ekki síst mannlegum hörmungum. Innrás og hernaðaríhlutun eins ríkis eða ríkja í málefni annarra sjálfstæðra þjóða hljótum við ávallt að mótmæla. Þar með er á engan hátt verið að réttlæta þá atburði, sem átt höfðu sér stað í viðkomandi landi, og það ástand sem þar ríkti. En væru þau ekki orðin ærið mörg ríkin sem ástæða væri þá til að ráðast inn í ef þetta væri einhver réttlæting í sjálfu sér? Það hefur víðar farið fram valdarán og það hafa víðar verið framin blóðug valdarán, en sem betur fer hafa utanaðkomandi aðilar yfirleitt ekki haft afskipti af slíkum innanríkismálum. Og sem betur fer, segi ég, vegna þess að það er samdóma skoðun flestra, sem til þessara hluta þekkja, að slíkt auki einungis á vandann. Og við skulum minnast þess, við Íslendingar, að hér átti hlut að málum sjálfstæð þjóð, sjálfstætt en smátt ríki sem ekki hefur möguleika á að verja hendur sínar gegn stórveldinu svo nokkru nemi. Þeim mun ruddalegri er íhlutun Bandaríkjamanna í málefni viðkomandi lands sem það er smærra og á meira undir því að aðrar þjóðir virði sjálfstæði þess og fullveldi. Og ég vil vekja athygli, herra forseti, þingheims á því hvernig fréttir voru matreiddar ofan í íslensku þjóðina af þessum atburðum. Á sjónvarpsskjánum breiddi Ronald Reagan Bandaríkjaforseti úr sér og talaði um ruddalega vinstri sinnaða glæpamenn á smáey sem væru að ógna lífi bandarískra borgara. Það var hvergi minnst á sjálfstæða þjóð. Og það sem heitir á máli annarra landa innrás og hernaðaríhlutun var kölluð landganga. Ég skora á íslensku ríkisstjórnina að mótmæla fyrir hönd þjóðarinnar þessari óréttmætu og siðlausu hernaðaríhlutun í málefni sjálfstæðrar þjóðar. Við sem sjálfstæð þjóð á eylandi hljótum að finna til samúðar með íbúum Grenada, hverra unga sjálfstæði hefur nú verið freklega fótum troðið með hernaðaríhlutun. Herra forseti, ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með að hæstv. utanrrh. skyldi hér ekki afdráttarlaust fordæma þann verknað sem hér hefur gerst, það brot á alþjóðalögum sem Bandaríkin hafa gert sig sek um með innrásinni í Grenada. Af hans orðum varð ekki ráðið neitt um slíka afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar og því erum við enn í óvissu um það hvort ríkisstjórnin ætlar sér yfirleitt að taka afstöðu til málsins, og ljóst er að hún hefur ekki gert það með þeim hætti sem sjálfsagður virðist. Hæstv. utanrrh. var að leita hér eftir skýringum á þessum verknaði Bandaríkjamanna. Ég ítreka það að innanlandsaðstæður í Grenada skipta hér raunverulega ekki máli um það grundvallaratriði, íhlutun og innrás gagnvart sjálfstæðri þjóð, sem hér er um að ræða. Mér er hins vegar ókunnugt um að til hafi komið ógnun við bandaríska borgara á Grenada sem hæstv. utanrrh. var að vitna hér til að gerst hefði. Ég hef ekki heyrt það af fjölmiðlum að slík ógnun hafi átt sér stað. Og við hljótum að minnast þess þegar hæstv. utanrrh. Íslands talar um viðleitni Bandaríkjanna til að halda uppi lögum og reglu og vernda lýðræði, hvert er það lýðræði sem Bandaríkin búa þjóðum rómversku Ameríku, þeim þjóðum sem þau halda undir veldissprota sínum. Það hefur ekki farið mikið fyrir viðleitni til endurreisnar lýðræðisins í Guatemala eða El Salvador svo dæmi séu tekin. Herra forseti. Ég ætla af minni hálfu ekki að lengja þessa umr. Það blasir við hvað gerst hefur. En afstöðuleysi íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu máli fram til þessa er áhyggjuefni og ég lýsi enn eftir því að þessi afstaða þarf að koma fram, eindregin fordæming af hálfu íslenskra stjórnvalda gagnvart þeirri innrás, þeim brotum á alþjóðalögum sem hér hefur farið fram. Það eitt er ekki nóg að innrásarliðið víki, það á að vera sjálfsögð krafa. Við hljótum að fordæma verknaðinn.



Herra forseti. Aðdragandi þeirra hörmulegu atburða sem verið hafa að gerast í smáríkinu Grenada nú að undanförnu er sá að bylting var gerð á þessari litlu eyju árið 1979 að ég hygg, marxísk bylting, vafalaust gegn spilltri ríkisstjórn, um það efast ég ekki. Þessir marxistar sem völdin tóku hófu uppbyggingu hins svokallaða sósíalíska þjóðskipulags og kölluðu til ráða m.a. kommúnistaforingjana á Kúbu og í Kreml. Smám saman varð þetta ríki að sjálfsögðu meira og minna sósíalískt og þessir svokölluðu ráðgjafar, rússnesku og kúbönsku, streymdu inn í landið og beittu sínum áhrifum þar eins og þeir auðvitað alls staðar gera. Svo var komið fyrir nokkrum mánuðum eða kannske einu ári eða svo að leiðtogi þessara byltingarmanna, þessara marxisku byltingarmanna, var farinn að óttast um hag ríkisins. Honum fannst hin erlendu áhrif orðin allmikil. Hann fór í för til Bandaríkjanna, reyndi að leita að einhverju leyti trausts og halds hjá lýðræðisþjóðum, því hann var áreiðanlega farinn að ugga um hag lands síns og þjóðar, að þjóð hans kynni að lenda í sömu örlögum og sú kúbanska, sú tékkneska, sú pólska o.s.frv. Marxisti var hann engu að síður. Þegar hér er komið þá grípa samstarfsmenn hans, sem tóku þátt í byltingunni, til þeirra ráða að leiða hann á völl og slátra honum, ásamt með utanrrh. og fleiri ráðh. og áhrifamönnum. Ég held að allir Íslendingar, a.m.k. allir alþm., ættu að geta sameinast um að fordæma þessa stórglæpi, þessa morðingja, þessa blóðhunda, sem myrða félaga sína og baráttuvini bara vegna þess að þeir geta ekki komið einræðinu og ofbeldinu nógu fljótt á. Það átti að hraða því meira. Þetta fordæmum við öll. Hitt er svo alveg rétt að það er ömurlegt til þess að hugsa að stórveldið Bandaríkin skuli vera kallað til, - ég hygg að svo hafi verið, af bandalagsríkjum Grenada sex, til þess að aðstoða við að hindra frekari ofbeldisverk í því ríki, og að hindra það að erlendir ásóknarmenn taki öll völd í þessu litla ríki. Það er vissulega ömurlegt líka. Hvort menn vilja fordæma það, það er smekksatriði. Og við getum bara sett okkur í spor þessa fólks á Grenada. Við erum að vísu helmingi fleiri. Það er smekksatriði og ég endurtek það. Og nú skutum við athuga þennan smekk, en ég skil nú ekki smekk Alþb. að láta einmitt þennan hv. þm. Hjörleif Guttormsson vera málsvara lýðræðis og þjóðfrelsis og nefna ClA á nafn. Var hann ekki einn af höfundum SlA-bókmenntanna? Er hann ekki einmitt skólaður í Austur-Þýskalandi? Hann kann þessar kúnstir. En sleppum því og honum.

Við viljum gjarnan heyra meira um þetta.

sleppum því.

Þú ert vel lesinn, er það ekki, hv. þm.?

Jú, ég hef lesið rauðu bókina mjög vel. En hitt skal ég játa fúslega að ég hef jafnlitla þekkingu, eða svona hér um bil jafnlitla þekkingu á málum í þessari fjarlægu eyju eins og þeir aðrir sem hér þykjast allt um það vita. En ég þykist vita þó að hjörtum manna svipi saman í Súdan og Grímsnesinu. Og þá erum við komin að þessu sem ég ætlaði að fara að tala um. Setjum okkur í spor þessa fólks. Segjum svo að vinstri stjórnin, sem mynduð var hér 1979, hefði verið mynduð af marxistum, hreinum marxistum. Ekkert valdarán eða neitt slíkt. Marxistar hefðu náð hér völdum. Segjum svo að hún hefði verið við völd fram á þetta ár, fram á þennan tíma, og hún hefði verið að þjóðnýta hér allt, hún hefði kallað til 100 rússneska sérfræðinga eða 200 miðað við hlutfallið og tvö þúsund kúbanska til þess að aðstoða við málefnin. Síðan hefði það gerst einn daginn að þeim sem fannst ekki nógu hratt ganga að koma sósíalismanum á, kommúnismanum á, þessari dýrðarhugsjón sem við sjáum nú fyrir okkur á miklum hluta jarðarkringlunnar, - þá hefðu menn gert sér lítið fyrir og dregið forsrh., utanrrh. og nokkra aðra ráðh. fram og gengið með þá út á Austurvöll og skotið þá. Ég held að jafnvel ekki hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefði mælt því bót. Og ég held að jafnvel hann hefði getað látið sér detta það í hug að bandalagsríki okkar, Norðurlöndin hin, hefðu gert eitthvað til þess að reyna að koma aftur á lýðfrelsi á Íslandi og hindra þessa glæpamenn í störfum sínum, jafnvel að senda okkur eitthvert fallhlífarlið. Við skulum segja að Norðurlandaráð sé ekki hernaðarbandatag. Það er móralskt bandalag. Ég veit ekki hvað mörg ákvæði eru í bandalagi þessara ríkja þarna suður frá um hernaðaraðstoð, en bandalagið er myndað til að verja sjálfstæði allra þessara ríkja, hvers um sig. Menn geta sagt að þetta sé óverjandi. Ég sagði því að það væri smekksatriði hvort menn vildu telja þetta stórglæp. Stórglæpurinn var fyrst framinn. Ég tel þetta ömurlegt eins og ég byrjaði mál mitt á að segja. Þetta eru ömurlegar staðreyndir sem við stöndum frammi fyrir. Það er ljóst. En hitt er að mínu mati ekki höfuðglæpurinn, vegna þess að þetta er ekki ríki á þessari stundu. Það er engin ríkisstj. þar. Hálf ríkisstj. er búin að drepa hinn helminginn. Og menn vita ekki hvað hún ætlar að drepa marga. Og þetta er eitt af þessum bandalagsríkjum. Á ekki að stöðva þetta ofbeldi? - Ef það kostar ekki mannslíf, sem það kostar sárafá, að mér skilst. Eitt mannslíf er kannske jafnmikils virði og mörg. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hristir höfuðið. Og annar hv. þm. Alþb. sagði að þetta væri verra en þjóðarmorðið í Afganistan. Takið eftir því. En þessir menn eru alltaf að reyna að bera saman þar, sem við köllum réttargæstu lýðræðisríkja.

Reyndu að hafa rétt eftir úr því að þú ert að vitna í mann á annað borð.

Sagðirðu þetta ekki? Ég held að attur þingheimur hafi heyrt þetta.

Hann sagði það.

Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Auðvitað er þetta hörmulegt og við getum sameinast um að samþykkja það að svona atburðir eru hörmulegir, mannkynið er nú bara einu sinni ekki betra en þetta. Og ég fel fyrri atburðinn hörmulegri en hinn síðari. Og það finnst mér ekki vera smekksatriði, hvort er hörmulegra.



Herra forseti. Þessi umr. er komin út á svolítið hálar brautir, þegar farið er að ræða um hugsanlega íhlutun Norðurlandanna í mátefni hér og farið að setja upp atts konar myndir af því sem hugsanlega kynni að geta gerst, ég held að þá sé umr. á röngum brautum. En það verður að segjast alveg eins og er að það ber að harma að hæstv. utanrrh. skyldi ekki treysta sér til þess að taka ákveðna afstöðu í þessu máli og fordæma það sem þarna hefur gerst. Telja þess í stað upp þær röksemdir sem við mörg hver höfum heyrt Bandaríkjaforseta fara með í sjónvarpinu, og voru nú sumar hverjar heldur léttvægar. T.d. hefur hvergi að ég hygg komið fram rökstutt að líf bandarískra borgara hafi verið í hættu í Grenada. Ég hygg að það hafi hvergi komið fram. En það er ýmislegt annað sem er líka lærdómsríkt og eftirtektarvert við þessa umr. hér fram að þessu. Ég heyrði nú ekki að hv. þm. Steingrímur Sigfússon talaði mikið um Afganistan hér úr þessum ræðustóli, en það er athyglisvert og kannske líka lærdómsríkt að sjá menn með mynd af Marx í barmi koma í þennan ræðustól og halda ræður eins og þessi hv. þm. gerði. Það fannst mér eftirtektarvert og hin heilaga vandlæting sem var að finna í orðum hans. Og það er auðvitað líka í ljósi sögunnar eftirtektarvert að hlýða á þá Alþb.-menn, sem nú síðustu árin hafa leyft sér að gagnrýna Sovétríkin. Það þekktist ekki hér á árum áður. Það er líka lærdómsríkt. Við erum í bandalagi með Bandaríkjamönnum. En það þýðir ekki að við eigum að segja já og amen við öllu sem þeir gera í utanríkismálum. Við eigum að gagnrýna það sem er gagnrýni vert, við eigum að hafa þar sjálfstæðar skoðanir. Og það sem þeir hafa gert á Grenada er gagnrýni vert og það ber að fordæma. Það ber að fordæma hörðustu orðum. Þetta er brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna, um það er enginn ágreiningur og þess vegna eigum við að fordæma það. Við eigum að hafa sjálfstæðar skoðanir í utanríkismálum. Það er satt að segja sorglegt til þess að hugsa, hvernig stærsti stjórnmálaflokkur þjóðarinnar, Sjálfstfl., hefur staðnað í þessum efnum og treystir sér ekki til að gagnrýna bandaríska utanríkisstefnu. Sömuleiðis málgagn hans, Morgunblaðið. Ég efast um að það finnist í Bandaríkjunum blað, sem styður stefnu Bandaríkjastjórnar í öllum utanríkismálum jafn hart, jafn ákveðið, jafn óhikað og Morgunblaðið gerir. Þar hefur þessi flokkur staðnað og þar hefur þetta blað staðnað og ég held að svona málflutningur finnist hvergi t.d. í Vestur-Evrópu. Það er líka umhugsunarefni fyrir þá sjálfstæðismenn, sem nú eru að sumu leyti varðandi sína stefnu í utanríkismálum, ég undirstrika að sumu leyti, eins og nátttröll sem hefur dagað uppi á heiði. Við eigum að hafa sjálfstæða skoðun. Við eigum að gagnrýna það sem er gagnrýni vert enda þótt um bandalagsþjóð okkar sé að ræða. Vinur er sá er til vams segir, stendur einhvers staðar. Við eigum ekki að segja já og amen við öllu sem gert er. Við eigum að hafa sjálfstæðar skoðanir og þarna í þessu tilviki á ríkisstjórn Íslands hiklaust, hæstv. forsrh. hefur lýst persónulegri skoðun sinni á því máli, - ríkisstj. á hiklaust að fordæma það sem þarna hefur gerst.



Herra forseti. Það var afar athyglisverð ræða sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson flutti hér áðan. Sem betur fer er það sjaldgæft að slíkur málflutningur sé uppi hér á Alþingi. Þó er nauðsynlegt að fá það fram þó það sé ekki nema eins og eitt sýnishorn af sjónarmiðum Sjálfstfl. sem hér er flutt, þannig að alþjóð geti áttað sig á því af hvaða tagi sá stjórnmálaflokkur er sem enn þá hefur verulegan stuðning meðal kjósenda í þessu landi, því að utanríkisstefna Eyjólfs Konráðs Jónssonar er utanríkisstefna íslensku ríkisstj. um þessar mundir. Það er alger samhljómur á milli hæstv. utanrrh. og þeirrar stefnu sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson kynnti hér áðan. Vegna þess að ríkisstjórn Íslands er þeirrar skoðunar um þessar mundir að það sé smekksatriði hvort stórveldi fótumtreður sjálfstæði smáþjóðar, það sé nánast algert smekksatriði hvaða afstöðu menn taka til slíks. Fyrir nokkrum árum birtist grein í Morgunblaðinu þar sem það var kynnt sem sjónarmið ákveðinna aðila sem stóðu að Sjálfstfl. og hafa ráðið utanríkisstefnu hans að í raun og veru væri eðlilegt að útlendingar tækju það að sér við ákveðnar kringumstæður að hafa vit fyrir Íslendingum í utanríkismálum. Það var sú stefna sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson var að kynna hér áðan að útlendingar geti við ákveðnar kringumstæður tekið að sér að hafa vit fyrir Íslendingum í utanríkismálum. Þar með er hv. þm. í rauninni að segja að það hafi verið misskilningur og mistök, að Íslendingar treystu sjálfstæði sitt með ákvörðun 17. júní 1944. Hann er að segja að það sé ástæða til að sjá eftir þeirri ákvörðun, hún hafi verið röng reynslan sýni að, vegna þess að aðrir eigi að taka ákvörðun fyrir Íslendinga.  Hitt, og það vekur athygli að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa komist að sameiginlegri niðurstöðu í þessu máli, því að hæstv. forsrh. gefur þá yfirlýsingu í einu dagblaðanna í dag, að hann gagnrýni harðlega eða fordæmi þessa innrás í eyríkið Grenada. Hæstv. utanrrh. virðist ekki taka undir þessi sjónarmið og neitar að fordæma innrásina og talar um hana með mjög mildum orðum hér áðan, talar um athöfn Bandaríkjanna, athöfn Bandaríkjamanna heitir það í munni hæstv. utanrrh. Ég vil inna hæstv. ráðh. eftir því hvort ríkisstj. fjallaði um þetta mál á fundi sínum í morgun og hvort hæstv. utanrrh. talar fyrir hönd ríkisstj. allrar. Og hvar er Framsfl. í þessari umr.? Það fer stundum mikið fyrir honum á málþingum um þessar mundir. Hann hefur ekki komið fram enn þá hér í þessari umr. utan dagskrár og þó er formaður utanrmn. Alþingis úr Framsfl. Væri fróðlegt að vita hvort þeir framsóknarmenn hafa einhverja skoðun á þessu máli eða hvort hæstv. utanrrh. talar fyrir þá í þessu máli hér í dag.



Herra forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þau svör sem hann veitti hér áðan, þó mér þyki mjög miður að það skyldi ekki koma fram í þeim mótmæli og fordæming á innrásinni í Grenada. Það var fyllilega ástæða til þess og ég tel að nauðsynlegt sé að það komi fram af hálfu ríkisstj. Ég verð að segja eins og er að mér líkar nú ekki að öllu leyti orðfæri þeirra Alþb.-manna hér í þessari umr. og ég tel ekki að við þurfum neinn samanburð út og suður til þess að lýsa skoðun okkar á þessu máli. Ég held að menn megi ekki flækja sig í aukaatriðum. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. að það væru út af fyrir sig ýmsar ástæður af hálfu Bandaríkjanna til þess að grípa þarna til aðgerða, sem sagt að ráðast inn í landið. En það er ekki til réttlæting fyrir innrás af þessu tagi. Það er ekki til réttlæting fyrir vopnaðri innrás. Menn geta búið sér til ýmsar skýringar, en þær verða einungis til að flækja málin og ég held að það sé rangt að setja upp ímyndanir eins og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson gerði hér áðan. Þetta er allt of alvarlegt mál til þess. Menn eru að gefa í skyn að sumar innrásir séu góðar en aðrar séu slæmar. Það getur ekki verið það lögmál sem á að gilda af hálfu okkar Íslendinga. Innrás er brot á alþjóðalögum, innrás er brot á samþykktum Sameinuðu þjóðanna, innrás er aldrei réttlætanleg. Það mátti jafnvel heyra hér í málflutningi áðan, að það væri næg ástæða fyrir innrás ef til valda kæmust aðilar sem mönnum líkaði ekki við eða kannske að það stjórnkerfi, sem ríkti í landinu, væri mönnum ekki að skapi. Mér líkar ekki við stjórnkerfið í Ausur-Evrópu. Mér líkar ekki við það á Kúbu og ég get haldið áfram að telja. Ég hef verið þeirrar skoðunar að Bandaríkjamönnum og Bandaríkjastjórn líkaði heldur ekki við þetta stjórnkerfi, svo að ég vil benda mönnum á að ef menn ætla að vega málin eftir þessari mælistiku, þá lenda þeir á hálum ís. Ég tel að sérstök ástæða sé til þess fyrir Íslendinga að mótmæla þessari innrás og fordæma hana vegna þess að Bandaríkjamenn eru bandamenn okkar og við gerum miklar kröfur til þeirra. Eins og ég sagði hér áðan, þykir mér mjög mikið fyrir því að Bandaríkjamenn skyldu grípa til þessa óyndisúrræðis. En ég tel líka enn ríkari ástæðu fyrir Íslendinga til að mótmæla þessu af því að við erum í bandalagi með þessari þjóð. Ég vil því að lokum beina þeim eindregnu tilmælum til utanrrh. og ríkisstj. að hún mótmæli þessari innrás og fordæmi hana á opinberum vettvangi.



Herra forseti. Hér hefur umr. verið með ýmsum blæbrigðum og margir ósammála en þó virðast flestir sammála um það með nokkrum formerkjum þó að það sé óæskilegt að stórþjóð hlutist til um mál smáþjóðar. Og nú langar mig til að spyrja hvort e.t.v. sé hér um að ræða orðalag, það sé um að ræða að velja rétta orðið til að túlka þessa sameiginlegu skoðun eða tilfinningu. Og þá langar mig að spyrja: Gæti íslenska ríkisstj. harmað, e.t.v. ekki fordæmt eða mótmælt, en treystir hún sér til að harma að þarna hafi verið hlutast til um mál smáþjóðar? Mig langar til að spyrja utanrrh. að þessu.



Herra forseti. Menn hafa saknað þess að ég hafi ekki lýst yfir fordæmingu á landgöngu og innrás Bandaríkjamanna og 6 austurkaribískra þjóða í Grenada. Ég tel alls ekki rétt á þessu stigi málsins að fordæma einn þátt töluvert langrar atburðarásar. Ef ég á að fordæma einn þátt þá vil ég fordæma atburðarásina í heild sinni. Tilefni er til þess en ég hygg að enginn okkar sé í stakk búinn til þess nú að taka einn þáttinn úr mjög flókinni atburðarásakeðju út úr og ætla sér að gera hann að aðalatriði. Ég harma - og svara þar með fsp. síðasta ræðumanns - landgöngu Bandaríkjanna og 6 austur-karibískra ríkja í Grenada. En ég harma líka þau morð sem á undan fóru. Ég harma valdatökuna 1979. Ég harma þau örlög sem smáþjóð, sem býr í Grenada, hefur búið við undanfarin ár undir marxískri ógnarstjórn og nú síðast án þess í raun að hafa nokkra ríkisstjórn og búa við þær aðstæður að herveldi í raun og veru er stjórnandi. Ég varpaði fram þeirri spurningu í minni fyrri ræðu hvort átt hefði sér stað innrás og landganga á undan þeirri sem hér hefur aðallega verið um fjallað. Ég tel það ekki fjarri lagi. Hvers vegna eru þarna 600 Kúbumenn eða fleiri? Og hvernig stendur á því að byggingaverkamenn eru vopnum búnir? Hver sér þeim fyrir þeim vopnum? Nú eru nágrannaríkin flest án hers. Þetta eru smáríki með íbúafjölda á milli 40–120 þús. manns og við þekkjum stöðu svo fámennra ríkja; þau hafa ekki efni á miklum herbúnaði. En fyrir þessu var að einhverju leyti séð í þessu tilviki og því er ekki rétt af okkur að fordæma einn þáttinn án þess að vita samhengi hinna margfl6knu þátta innbyrðis og taka málið fyrir í einni heild. Ég hlýt að láta það koma fram að þótt við séum í bandalagi með Bandaríkjamönnum þá höfum við ekki velþóknun, síður en svo, á öllum þeirra gerðum. Og við erum alveg tilbúnir til þess að segja þeim til syndanna. En við verðum þá að gera það á réttum forsendum og með réttum rökum og láta þá ekki gjalda þess að vera í bandalagi með okkur heldur fordæma einnig þá sem verr hafa komið fram og meira af sér sýnt sem vert er að fordæma en Bandaríkjamenn nokkurn tíma hafa gert. Ég vil taka það fram að ríkisstjórnin hefur ekki fjallað um þetta mál og ég tel að það sé ekki rétt að ríkisstj. eða Alþingi fjalli um þetta mál fyrr en frekari gögn eru fram komin og alþm. og ráðherrar hafi tækifæri til þess að kynna sér þróun mála almennt. Við skulum líka hafa samræmi í gerðum okkar sem sjálfstæð þjóð hver sem fer með ríkisstjórn á hverjum tíma. Ég hygg að það séu færri dæmi um það að ríkisstjórn hafi gert sérstaka ályktun í slíkum mátum en þau þar sem slík ályktun hefur verið gerð af hálfu ríkisstjórnar og sömuleiðis jafnvel af hálfu Alþingis. Við Íslendingar höfum farið vel með okkar sjálfstæði og við höfum farið varlega í það að dæma aðrar þjóðir. Ég tel það út af fyrir sig góða lífsreglu - þó að við eigum að segja hug okkar fullum fetum ef okkur blöskrar eða ofbýður-til þess að hafa áhrif og þá fyrst og fremst á þróun mála í framtíðinni. Og hér er það merkilega við umr. sem fram hafa farið að menn hafa ekki fjallað um aðalatriði þessa máls sem ég þó undirstrikaði bæði í upphafi þeirra fáu orða sem ég sagði hér í fyrri ræðu minni og í lok þeirra. Aðalatriði þessa máls er það að landgöngulið, hverju nafni sem nefnist, hverfi á brott frá Grenada og sjálfstæði eyjabúa sé tryggt, mannréttindi þeirra virt og lýðræði komið á svo að Grenadabúar geti sjálfir kosið sér ríkisstj. og ráðið málum sínum og örlögum. Það er aðalatriði málsins og um það ættu allir alþm. að geta sameinast.



Herra forseti. Ég tel þennan atburð, innrás Bandaríkjamanna í eyríkið Grenada, vera hörmulegan atburð. E.t.v. vitum við ekki gjörla alla málavexti þar sem fréttaflutningur er óljós en atburður sem þessi hlýtur að vera og verður að teljast hörmulegur hvað sem öllu öðru líður. Mér er ekki kunnugt um það hvort hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, hefur eitthvað rætt við hæstv. utanrrh. um yfirlýsingu hans í Þjóðviljanum sem vitnað var til hér í upphafi þessara umr. en hæstv. utanrrh. hefur hins vegar lýst því hér að málið hafi ekki verið tekið fyrir í ríkisstjórninni en ég vil leyfa mér að taka undir orð hæstv. forsrh. sem höfð eru eftir honum í Þjóðviljanum í dag og fordæma persónulega þessa innrás eins og allar innrásir í sjálfstæð ríki hvar sem er í heiminum.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. sagði hér að við ættum að fordæma ef okkur ofbyði, ef okkur blöskraði. Það er greinilegt að mælirinn er ekki fullur hjá hæstv. utanrrh. varðandi framferði Bandaríkjamanna gagnvart Grenada. Ég harma ekki aðeins þessa afstöðu forsrh., ég hlýt að fordæma þessa niðurstöðu hans og ég lít á hana sem afar alvarlegan atburð.



Herra forseti. Hér hefur því verið haldið fram að um ógnarstjórn hafi verið að ræða í þessu landi, e.t.v. frá 1979. Engu að síður eru um 100 Bandaríkjamenn við nám í landinu, í læknaskóla að því er upplýst er. Undarlegt má það vera hafi þeim verið haldið þar í haldi allan þennan tíma án þess að fjölmiðlar hefðu ekki fengið eitthvað um það að segja og því sýnist mér að það sé ansi fast að orði kveðið að þar hafi verið um ógnarstjórn að ræða þetta tímabil. Vissulega eru það hörmulegir atburðir þegar forseti landsins er drepinn ásamt sínum ráðherrum. Það eru hörmulegir atburðir. Það var einnig hörmulegur atburður þegar Kennedy heitinn forseti var myrtur. Engu að síður hefðu menn varla látið sér detta í hug að þá væri réttlætanlegt að hefja innrás í Bandaríkin til að koma þar á lögum og rétti. Afleiðingin af morðinu á Kennedy varð engu að síður sú að keppinautur hans, sem hafði falið fyrir honum í kosningum, Nixon, átti eftir að verða forseti Bandaríkjanna. Ég hygg að ef þjóð ætlar að taka að sér það hlutverk að hlutast til um innanríkismál annars ríkis í hvert skipti sem þar eiga sér stað ömurlegir atburðir og menn eru vegnir þá hljótum við að spyrja okkur þeirrar spurningar: Hvar eru landamerkin? Hvar eru stærðarmörkin? Hvenær eiga menn að hefja innrás? Er það þegar ríki er af stærð Grenada? Er það þegar land er á stærð við Íran? Er það þegar land er á stærð við Afganistan? Og spurningin hlýtur alltaf að leiða til sömu niðurstöðu: Það eykur á stríðshættu í heiminum meir en nokkuð annað ef þetta sjónarmið er ofan á. Þess vegna tel ég að þegar lög Sameinuðu þjóðanna eru brotin jafn skýlaust og hér er gert þá hljóti það að vera eðlileg viðbrögð hverrar þjóðar sem er aðili að samtökum Sameinuðu þjóðanna að gera það upp við sig hvort hún vill fordæma verknaðinn eða hvort hún vill beita sér fyrir lagabreytingum á lögum Sameinuðu þjóðanna. Það er ekkert val þarna á milli. Þess vegna tek ég undir með forsrh. á þann veg að persónulega fordæmi ég þessa innrás og tel að utanrrh. verði að gera það upp við sig hvort hann er hlynntur því að beita sér fyrir lagabreytingu á lögum Sameinuðu þjóðanna eða hvort hann vill að þau lög séu virt.



Herra forseti. Ég get ekki orða bundist vegna tilrauna hv. alþm. til að skilgreina innanríkismál Grenada. Það, sem skiptir máli og það eina sem skiptir máli í þessari umr., er að það hefur ekkert ríki rétt til að setjast í dómarasæti, vega og meta kost og löst á innanlandsatburðum annars staðar og taka sér síðan lögregluvald til íhlutunar. Þetta er nú raunar mergurinn málsins. Við getum náttúrlega haft um það ákveðnar skoðanir hvert fyrir sig hversu þekkilegir atburðir eru á öðrum heimilum og menn geta verið ósammála um þá en það er langt í frá að andúð eða efasemdir um stjórnarfar geti nokkurn tíma réttlætt innrás í viðkomandi land. Eins og kom fram hér áðan þá er þetta sú réttlæting sem ævinlega er höfð í frammi þegar stórveldi ráðast gegn smáþjóðum og það vill því miður oftast fara svo að þeim er einfalt að bjarga og það gerist raunar oftast að lækningin drepur sjúklinginn. Ég fagna því að ríkisstjórnin ætlar að kanna þetta mál vel og ég mun inna eftir gangi rannsóknarinnar eftir nokkrar vikur en þetta er því miður eitt tilfellið þegar þögn er sama og samþykki - Fundarhlé.



Herra forseti. Á fundi fjvn. í morgun mættu til viðtals fulltrúar frá Bandalagi ísl. leikfélaga. Þeir rifjuðu það upp fyrir okkur á þeim fundi að í n. sæti einn ágætur leikari, hv. 3. þm. Vestf. Karvel Pálmason, og við auðvitað sannfærðumst um það hér á þingfundi í dag að þetta var rétt aths. hjá formanni bandatagsins. Karvel fór víða í sinni ræðu áðan eins og við var að búast og nefndi m.a. að hann drægi það mjög í efa að stefnan í verðtags- og launamálum, sem kemur fram í fjárlagafrv., mundi standast. Hann bætti síðan við að það skipti auðvitað ekki máli hvað hann vildi sjálfur - spurningin væri ekki hvað hann vildi - en ég held að málin séu raunverulega þannig að nú ríði á að við stöndum öll saman. Og ef menn standa ekki saman í þeim erfiðleikum sem fram undan eru heldur reyna að brjóta niður hver fyrir öðrum þá er að sjálfsögðu mjög óvíst að þessar forsendur fái staðist. Þess vegna segi ég það við hv. þm. að mér finnst það vera mikil spurning hvað hann vill og hvernig hann stendur að mátum eins og við reyndar öll. Hv. 3. þm. Norðurl. v., fyrrv. fjmrh. Ragnar Arnalds, kom einnig víða við í sinni ræðu og byrjaði á því að telja að það væri óhæft að hefja hallarekstur í ríkisbúskapnum. Um þetta getum við sjálfsagt öll verið sammála en mér fannst einhvern veginn á því sem síðast kom í ræðu hjá honum að þar fylgdi ekki alveg hugur máli vegna þess að yfirleitt fannst mér að margt þyrfti að hækka mikið umfram það sem fjárlögin gerðu ráð fyrir og fæ ég ekki séð hvernig það mundi gerast öðruvísi en halli yrði á búskapnum. Hann taldi t.d. eðlilega og nauðsynlega hækkun á öllum fjárfestingarliðum vera um það bil 35%. Sjálfsagt væri æskilegt að geta hækkað þessa liði eins og hann ræddi um en það kostar bara mikið fjármagn sem við teljum okkur ekki hafa úr að spila eins og er. Hann nefndi einnig, að engar hækkanir væru til lista og menningarmála eða til menningarstarfsemi. Rétt er að þeir liðir, sem fjalla um slíka starfsemi í fjárlagafrv., hafa verið settir þar inn óbreyttir. Það er hins vegar alls ekki óvenjulegt. Það hefur oft gerst áður í fjárlagaafgreiðslunni að þegar frv. hefur verið lagt fram þá hafa þessir liðir verið settir inn óbreyttir og fjvn. síðan unnið að því að hækka þá og lagfæra þá eftir því sem kröfur eða beiðnir bærust til nefndarinnar hverju sinni. Fjárlagafrv. það, sem hér er til meðferðar, er á ýmsan hátt sérstætt og frábrugðið í uppbyggingu þeim fjárlagafrumvörpum sem lögð hafa verið fyrir hv. Alþingi undanfarin ár. Í fyrsta lagi er það lagt fram við óvenjulegar og erfiðar aðstæður í þjóðfélaginu. Mikill samdráttur hefur orðið í þjóðartekjum sem fyrst og fremst stafa af minnkandi sjávarafla. Þetta hefur leitt til verulegs samdráttar í þjóðfélaginu almennt sem síðan hefur sín áhrif á frumvarpsgerðina og setur sinn svip á uppbyggingu þess. Í öðru lagi má nefna að frv. tekur mið af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar á næsta ári og viðleitni hennar til að draga úr ríkisumsvifum án þess þó að skerða mikilvæga félagslega þjónustu. Í þriðja lagi er gerð tilraun til þess að setja fram fjárlög sem taka mið af raunverulegum ríkisútgjöldum og geti á þann hátt orðið það stjórntæki sem þeim ber að sjálfsögðu að vera. Fleira mætti nefna en lítum aðeins nánar á þessa þrjá þætti. Í fyrsta lagi eru það ríkjandi aðstæður. Það erfiða ástand sem nú er í þjóðfélaginu stafar fyrst og fremst af verulegum samdrætti þjóðartekna. Þjóðarbúskapurinn hefur hreppt mikinn andbyr og orðið fyrir áföllum. Munar þar að sjálfsögðu mest um stórlega minnkandi þorskafla á s.l. ári og enn þá meiri samdrátt afla það sem af er þessu. Vandséð er hvernig leyst verða þau stóru vandamál sem nú eru að skapast í sjávarútveginum. Þá brást loðnuvertíðin sem hefur að sjálfsögðu einnig stórkostleg áhrif á þjóðarhag. Á sama tíma og þetta gerðist óx allur innlendur kostnaður vegna mikillar verðbólgu. Verulegur halli varð á viðskiptum við útlönd þar sem þjóðartekjur drógust saman og útflutningstekjur minnkuðu. Ljóst var því að grundvöllur atvinnuveganna var mjög ótryggur við þessar erfiðu aðstæður og þar með atvinnan í landinu. Því gripu ný stjórnvöld til mjög róttækra efnahagsaðgerða til að sporna við vandanum, draga úr skuldasöfnuninni við útlönd, lækka verðbólguna og treysta grundvöll atvinnulífsins. Þetta hefur vissulega leitt til tímabundins samdráttar í þjóðfélaginu. Þensla hefur minnkað með minni verðbólgu og rýrnandi kaupmáttur hefur einnig haft það í för með sér að neysla hefur minnkað, dregið hefur úr innflutningi og þar með viðskiptahalla en þá að sjálfsögðu einnig úr tekjum ríkissjóðs. Áður en til þessara aðgerða var gripið var atvinnuörygginu veruleg hætta búin og erfitt að gera sér í hugarlund hvert ástandið væri nú ef t.d. laun hefðu hækkað um 22% í júní og verðbólgan þar með tekið nýtt stökk upp á við. Ljóst er þó að nú þegar hefði fjöldi fyrirtækja verið kominn í strand, sveitarfélög t.d., sem hafa fasta tekjustofna sem ekki hækka með aukinni verðbólgu, hefðu einnig orðið að hætta við nánast allar sínar framkvæmdir og fjöldaatvinnuleysi með öllum sínum hörmungum væri skollið á. Ráðstafanir í maílok bættu hins vegar stöðu atvinnulífsins verulega. T.d. er ljóst að rekstrarstaða útflutnings- og samkeppnisiðnaðar hefur sjaldan verið betri en í kjölfar þessara aðgerða. Vissulega er hætt við að samdráttur tekna og eftirspurnar leiði til samdráttar í ýmsum þjónustugreinum sem starfa fyrir innlendan markað. Þó má geta þess og er full ástæða til að benda á það hér að samkvæmt nýlegri verðkönnun Verðlagsstofnunar, sem sagt var frá í fréttum útvarps í gær, eru Íslenskar vörur, sem á boðstólum eru í verslunum, mikið ódýrari en innfluttur varningur. Munar þar yfirleitt um meira en helming, í mörgum tilfetlum enn meira. Er því full ástæða til að þakka Verðlagsstofnuninni fyrir þessa upplýsingastarfsemi og nauðsynlegt að hvetja alla landsmenn til að gefa þessu gaum og hegða sér í samræmi við það því að ekki er víst að öllum hafi verið ljósar þessar staðreyndir. Má þá gera ráð fyrir að samdrátturinn beinist meira að innflutningnum en innlendri framleiðslu. Væri það vissulega af hinu góða og liður í því að gera atvinnuáhrif aðgerðanna jákvæðari. Um stundarsakir eða þar til við höfum rétt úr kútnum og getum bætt lífskjörin með raunverulegri aukningu þjóðartekna hefur ástandið mikil áhrif á tekjur ríkissjóðs og þar með gerð og uppbyggingu fjárlagafrv. eins og ég nefndi í upphafi máls míns. Heildarskatttekjur ríkisins verða verulega lægri á næsta ári sem hlutfall af þjóðarframleiðslu en var t.d. á seinasta ári, jafnvel minni en áætlað er að verði nú í ár. Skýrist það m.a. af minni skatttekjum ríkisins af innflutningi og neyslu svo sem ég hef áður rakið og svo af þeim skattalækkunum sem ákveðnar voru í sumar sem liður í efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar svo sem lækkun tekjuskatts, hækkun barnabóta, lækkun aðflutningsgjalda og fleira sem oft vill gleymast þegar rætt er um þessar aðgerðir og hrópað er um einhliða árás á launin í landinu. Gert er ráð fyrir því í frv. að skattalækkun sú, sem orðin er, haldist á næsta ári og skattbyrði þyngist ekki miðað við greiðsluár. Til að geta gert sér sem gleggsta grein fyrir heildarfjármáladæmi ríkissjóðs og þjóðarbúsins alls var lögð rík áhersla á að leggja hér fram fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir komandi ár um leið og fjárlagafrv. væri til meðhöndlunar í þinginu. Þetta hefur því miður ekki alltaf tekist en ber að gera og ánægjulegt að það tókst að þessu sinni því að í því felst markvissari og samstilltari stjórnun efnahagsmála. Hv. 3. þm. Norðurl. v. ræddi um misræmi sem hann taldi vera á uppsetningu frv. annars vegar og fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni hins vegar. Mun það hafa trúlega átt við hvað varðar málefni vegagerðar en það er hins vegar greint frá því í grg. með fjárlagafrv. að málefnum vegagerðarinnar verði gerð skil í lánsfjáráætluninni þannig að það er ekkert falið og það er ekki misræmi að þessu leytinu en málið var ekki endanlega frágengið eða fullfrágengið þegar fjárlagafrv. var til meðferðar og var hér lagt fram en hins vegar vísað til þess að málið yrði tekið til umfjöllunar með fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni. Meginstefnan í fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni er að stilla saman viðunandi jafnvægi í viðskiptum við útlönd, áframhaldandi hjöðnun verðbólgunnar, viðleitni til að fjárfesta í arðbærum framkvæmdum sem best munu tryggja atvinnu til frambúðar og gæta þess jafnframt að margumræddur samdráttur tefli ekki atvinnuástandi í tvísýnu. Þetta er vandasamt verk og mikils um vert að ákvarðanir séu ábyrgar og teknar af fyllsta raunsæi. Ríkisstj. leggur mikla áherslu á atvinnuöryggi og mun fylgjast vandlega með þróun atvinnumála um allt land, sagði hæstv. fjmrh. í ræðu sinni áðan. Það er ekki vafi á því að á undanförnum árum hefur ríkt töluverð umframeftirspurn á vinnumarkaði og enn mun nokkurrar spennu gæta, einkum hér á höfuðborgarsvæðinu, umfram það sem er víða úti á landi en þar er fremur farið að gæta samdráttar sem þó einkum mun enn sem komið er koma fram í byggingariðnaðinum. Að þessu verður ríkisstj. að gæta vandlega og bregðast við í tæka tíð og á réttan hátt ef verulegra breytinga eða misræmis fer að gæta í atvinnuástandinu. Einnig þarf að hafa þessi atriði í huga þegar skipt verður því takmarkaða framkvæmdafjármagni sem frv. gerir ráð fyrir. Þá tel ég að þurfi mjög að gæta að því að atvinnulífið verði treyst eins og mögulegt er með þeim aðgerðum og fjárveitingum sem fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun gera ráð fyrir. Ég hef nú gerst nokkuð langorður um almennt efnahagsástand þó umr. eigi að sjálfsögðu ekki að snúast - a.m.k. ekki eingöngu - um það og skal frekar ræða um nokkra liði fjárlagafrv. og gerð þess. Ég sagði í upphafi, að í öðru lagi bæri frv. vott um þá stefnu að draga úr ríkisumsvifum. Í kjölfar efnahagsaðgerðanna í sumar heyrðist oft sagt að ríkið ætti líka að spara sem er bæði sjálfsagt og nauðsynlegt og ekki bara þegar þrengist um heldur á alltaf að gæta aðhalds í meðferð opinbers fjár. En þessar raddir sem krefjast sparnaðar verða því miður æðioft hjáróma þegar nánar á að skilgreina sparnaðinn sjálfan, því að það er oft léttara um að tala en í að komast. Í sumar hafa fulltrúar stjórnarflokkanna unnið með fjmrh. og fulltrúum hans í fjmrn. og fjárlaga- og hagsýslustofnuninni við að leita leiða sem leitt gætu til sparnaðar í ríkisrekstrinum. Ég hef tekið þátt í þessari vinnu fyrir hönd þingflokks Framsfl. Hefur fjölmargt verið athugað og margt af því tekið til greina við uppsetningu frv. Reynt hefur verið af fremsta megni að gæta þess að sá samdráttur bitnaði ekki á nauðsynlegri félagslegri þjónustu. En á hitt verður að líta að þau ráðuneyti, sem helst þjóna þessu hlutverki, þ.e. heilbr.- og trmrn. og menntmrn., fara með 55% eða meira en helminginn af heildarútgjöldum frv. Það er því ljóst, að útilokað er að koma við verulegum sparnaði án þess að það komi að einhverju leyti einnig við þessi ráðuneyti. Meginatriðið er líka það að spara og auka hagkvæmni í rekstri án þess að það komi niður á félagslegri þjónustu, reyna að ná því fremur fram í hagræðingu og sparnaði í rekstrinum. Mikið hefur verið básúnað um fyrirhugaðan sparnað í tryggingakerfinu - og m.a. í umr. hér í dag að sjálfsögðu - upp á um það bil 300 millj. kr. Til almannatrygginga er áætlað að verja tæplega 4.7 milljörðum, hefðu verið 5 milljarðar að viðbættum þessum 300 millj. sem áætlað er að spara eða 28.7% af heildarútgjöldum ríkisins. Þessir 5 milljarðar eru 28.7% af heildarútgjöldum ríkisins. 300 millj. eru 6% af þessum 5 milljörðum og verður því vart trúað að ekki megi koma við slíkum sparnaði í öllu því kerfi án þess að leiði til stórvandræða eða að það þurfi að bitna á þeim sem síst skyldi. Því treysti ég að till. heilbr.- og trmrn. svo og meðferð fjvn. á þessu máli leiði til þess að við finnum leiðir sem við getum sætt okkur við í því að ná fram þessum sparnaði. Í viðbót við margvíslegan sparnað á hinum ýmsu útgjaldaliðum er áætlað að ná fram heildarsparnaði sem nemi 2.5% á launaliðum frv. og 5% á almennum rekstrarútgjöldum. Um þetta hefur nokkuð verið rætt einnig í umr. í dag. Hv. 3. þm. Norðurl. v. taldi reyndar að það væri nokkuð auðvelt að spara í almennum rekstrarútgjöldum þessi 5%. Það ætti að vera hægt ef menn tækju á því máli en erfiðara yrði sjálfsagt að ná fram sparnaði í launaliðnum. Ég tel hins vegar að ef okkur ekki tekst að spara í launaliðnum þá verði erfitt að spara í almennum rekstrarútgjöldum. Það er til lítils að hafa starfsfólks sem kannske yrði ekki vinnandi ef það hefði engin rekstrarútgjöld til þess að greiða það sem þarf til þess að það geti unnið sitt starf, að hafa starfsfólk á skrifstofum, ef við höfum ekki fjármagn til að greiða rekstrarkostnaðinn sem þarf til, er einskis vert. Þess vegna verður þessi sparnaður að fara saman. Við verðum að geta náð utan um báða þessa liði og hv. 7. landsk. þm. orðaði það einnig í sinni ræðu að það þyrfti að lækka yfirstjórn í meðförum þingsins svo að ekki kvíði ég því að við eigum ekki gott samstarf við þann hv. þm. um það að ná fram þessum markmiðum. Hugmyndir hafa verið uppi um sparnað í mannahaldi á þann hátt að t.d. verði ekki samstundis endurráðið í störf sem losna, dregið verði úr ráðningu vegna sumarafleysinga, reynt verði að flytja fólk milli starfa til hagræðingar og dregið verði úr yfirvinnu svo að eitthvað sé nefnt. Þá hefur rn. nú verið ritað bréf og þau beðin um að athuga hvort þessum sparnaði mætti koma við á þann hátt að flytja til milli stofnana ef ein gæti sparað meira en önnur og mundi þá fjvn. að sjálfsögðu flytja um slíkt brtt. Er þetta gert til að reyna að gera þessar sparnaðaraðgerðir léttbærari og raunhæfari. Oft heyrist að ekkert sé gert til þess að spara í sambandi við útgjöld vegna landbúnaðar. Þennan söng syngja jafnvel þeir sem betur vita. Á undanförnum árum hefur verulega dregið úr ýmsum framlögum sem veitt hafa verið á fjárlögum til þess að efla og styrkja landbúnaðinn og gera hann sjálfstæðari og betur fallinn til að taka við ýmsum áföllum en eins og allir vita er hann einnig undirstaða þróttmikils iðnaðar. Bændur hafa sjálfir með samtökum sínum unnið að breytingum á framleiðsluháttum sem leitt hafa til þess að framleiðsla mjólkurafurða má nú ekki vera minni til að fullnægja innanlandsmarkaði og ekki er gert ráð fyrir því að í ár þurfi að fullnýta verðábyrgð ríkissjóðs vegna útflutnings sauðfjárafurða og ekki heldur útlit fyrir að svo verði á næsta ári eins og reyndar kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. áðan. Hins vegar hefur ríkissjóður ekki staðið við félagsmálapakka sem landbúnaðinum voru lofaðir 1979 til að mæta lækkun á afurðaverði sem um var samið á þeim tíma en líklegt að sumar aðrar starfsstéttir hefðu látið meira í sér heyra en bændastéttin hefur gert út af slíkum svikum í samningum.

Hann hefur svikið miklu meira en það.

Það kann að vera, hv. þm.

Miklu meira.

En ég er þess fullviss að heyrst hefði meira í einhverjum öðrum hópum heldur en bændum út af þessu ef þeir hefðu verið sviknir á hliðstæðan hátt. Og örfá orð um niðurgreiðslur sem oft eru í máli manna taldar styrkir til landbúnaðar en eru auðvitað ekkert annað en hagstjórnartæki stjórnvalda og m.a. notaðar til að jafna lífskjörin. Í júní 1982 var niðurgreiðsla 37% af óniðurgreiddu smásöluverði á 1. flokks dilkakjöti en í júlí 1983 var hlutfall- niðurgreiðslu 20% af þessu sama kjöti eða sams konar kjöti. Hér hefur orðið gífurleg breyting enda ráðgert að niðurgreiðslur lækki á næsta ári í krónutölu um 23 millj. frá því sem áætlað er að þær verði á þessu ári og mismunurinn var frá því að vera 37% af verðinu í fyrra í það að vera 20% af verðinu nú. Um þetta er hvorki ritað né rætt, enda kjósa sumir að halda sig við þann málflutning sem líklegastur er til að valda æsingi og óánægju. Sjálfsagt er að taka til endurskoðunar lög er varða mátefni landbúnaðarins, eins og ýmsa aðra þætti ríkisfjármála, en sú umfjöllun þarf að vera sanngjörn og málefnaleg en ekki mótuð af einhverjum fordómum eins og oft virðist vera þegar rætt er um landbúnaðarmál. Í þriðja lagi nefndi ég í upphafi máls míns að í þessu frv. væri gerð tilraun til að færa fjárlögin nær raunveruleikanum. Um þetta hafa einnig verið miklar umræður hér í dag einmitt um þetta atriði og túlkun þeirra sem standa að þessari fjárlagafrv.-gerð. Með þessum ummætum átti ég við að fjárlög undanfarinna ára hafa gert ráð fyrir ákveðinni verðtagsþróun og verið framreiknuð með ákveðinni reiknitölu. Við ákvörðun rekstrarútgjalda hefur verið stuðst við fyrri fjárlög en ekki tekið mið af ríkisreikningi, það er, því sem reksturskostnaðurinn varð í raun nema að mjög takmörkuðu leyti. Þessi aðferð var svo sem ekki verri en hver önnur, ef verðlagsþróun hefði orðið í samræmi við reiknitölur frv. en þegar verðbólgan varð á hinn bóginn miklu meiri kom að sjálfsögðu fram skekkja sem síðar var bætt með aukafjárveitingum til viðkomandi ráðuneytis eða stofnunar. Mun þetta reyndar vera aðferð, sem hefur verið viðhöfð lengi og jafnvel hér áður fyrr sem ég þekki reyndar ekki til, þá hafi ekki verið gert ráð fyrir neinum reiknitölum eða neinum hækkunum í frv., heldur því stillt upp á desemberverðlagi. Þetta vita að sjálfsögðu allir sem vilja vita og vilja fara með rétt mát. Því er hins vegar ekki til að dreifa í málflutningi stjórnarandstöðunnar eða málgögnum hennar, þegar slegið er upp fréttum um tuga og hundraða prósenta hækkun hjá einstökum ráðuneytum þá leyfa menn sér að líta framhjá, ég segi í áróðursskyni þeim staðreyndum að í mörgum tilfellum gera fjárlögin fyrir þetta ár, 1983, ráð fyrir minni upphæðum í krónum talið heldur en ríkisreikningur fyrir árið 1982 greinir frá að hafi í raun og veru verið eytt. Tvö rn. hafa oft verið nefnd hér í umr. í dag, forsrn. og utanrrn. Ég vil leyfa mér að lesa hér upp tölur sem fram koma í fjárlagafrv. og menn ættu þar að geta gengið að og séð þess vegna hvernig þetta dæmi lítur í raun út. Ef við tökum forsrn. fyrst, aðalskrifstofu, þar greinir ríkisreikningurinn fyrir 1982 frá því að útgjöld hafi verið 9 776 þús. Fjárlagafrv. fyrir árið í ár gerir hins vegar ráð fyrir því að þetta rn. eða aðatskrifstofa þess eyði 8 615 þús. eða nærri því 1 millj. lægri tölu en ríkisreikningurinn fyrir árið 1982 greinir frá. Frv. nú gerir hins vegar ráð fyrir, að þarna verði leiðrétting sem taki mið af raunveruleikanum og fjárveiting er nú upp á 17.8 millj. Sömu sögu er að segja um utanrrn. en þar er munurinn reyndar enn þá meiri. Þar sýnir ríkisreikningur fyrir 1982, að utanrrn. aðalskrifstofa hafi eytt 20 098 þús. Fjárlagafrv. fyrir 1983 gerir hins vegar aðeins ráð fyrir að þetta rn. eyði 16 369 eða nær 4 millj. lægri tölu heldur en ríkisreikningur segir að hafi verið eytt árið 1982. Síðan er það leiðrétt nú í fjárlagafrv. að þessu sinni og þá koma út þessar hækkunarprósentur sem menn hafa lesið hér margoft í dag, 107% hjá forsrn. og 113 hjá utanrrn. Svona uppsetning tel ég að sjálfsögðu hafi verið algerlega óraunhæf. Einhverjir kunna að segja og hafa reyndar bent á það hér í dag líka, að með því að taka tölur ríkisreiknings sé verið að verðlauna eyðslusegginn, en e.t.v. að hegna þeim sem sparar og kann að felast í þessu nokkur sannleikur. Ríkisreikninginn á að sjálfsögðu að taka til gaumgæfilegrar athugunar og veita fullt aðhald við fjárlagagerðina eins og reyndar var gert að þessu sinni þar sem skoðað var sameiginlega ríkisreikningurinn, fjárlögin sjálf og endurskoðuð tekju- og gjaldaáætlun fjárlaga nú fyrir árið 1983. Og út úr því teljum við að við höfum unnið þessar tölur eins réttar og hægt væri. Á hinn bóginn hljóta allir að sjá hversu útilokuð og óraunhæf vinnubrögðin voru í raun orðin. Fjárlögin veittu ekki það aðhald og voru ekki það stjórntæki sem þau eiga að vera, þar sem tölurnar voru algjörlega óraunhæfar strax í upphafi og forráða- og forstöðumenn einstakra stofnana og rn. sögðu: Þetta er vonlaust, við getum ekki farið eftir því og þá þýðir ekkert um það að tala. Þetta sáu menn reyndar fyrir ári síðan og í því sambandi má vitna í orð hæstv. félmrh., Alexanders Stefánssonar, en hann sagði við 1. umr. fjárlaga fyrir ári síðan, með leyfi forseta: „Þegar ég les fjárlagafrv. og heyri forstöðumenn ýmissa ríkisstofnana útskýra fjárlagabeiðnir verð ég að játa að ég tel sjálfvirkni í fjárlagatölum ýmissa stofnana allt of ríkjandi aðferð. Verðlagsforsendum er bætt við fjárlagatölur gildandi árs og þar með málið afgreitt.“ Þetta sáu menn að sjálfsögðu fyrir ári en töldu þó rétt að reyna einu sinni enn afgreiðslu með þessu móti. Nú hefur hins vegar komið í ljós, ekki síst vegna rýrnandi tekna ríkissjóðs sem leiðir til þess að svigrúm til aukafjárveitinga er ekkert, að dæmið gengur ekki lengur upp á þennan hátt. Því var ákveðið að breyta nú til í vinnuaðferðum, reyna að finna raunhæfar tölur, en síðan verður að sjálfsögðu að standa á þeim. Þannig verða fjárlögin það stjórntæki sem þeim er ætlað að vera. Auk þess er eitt atriði enn sem gerir hækkun frá fjárlögum til frv. hærri en nokkrar verðlagsforsendur útskýra og vert er að gera grein fyrir. Á fjárlögum 1983 eru launaliðir tilgreindir á föstu verðlagi, en verðbótaliðurinn síðan tilgreindur í einu lagi á sérstökum lið undir fjmrn., Launa- og verðlagsmál, að upphæð 480 millj. rúmar. En nú er enginn slíkur liður heldur eru launin tilgreind á hverjum stað eins og áætlað er að þau verði á næsta ári og því eru launaliðirnir hærri sem þessu svarar í frv. Af þessu öllu leiðir að þegar búið er að leiðrétta á þennan hátt rekstrarútgjöldin að lítið svigrúm er eftir til fjárfestingar, enda hækka fjárfestingarliðirnir lítið, lækka reyndar að raungildi og eru í sumum tilfellum alveg felldir niður, svo sem fjárveitingar til nokkurra fjárfestingarlánasjóða. Er þetta að sjálfsögðu óskemmtileg niðurstaða, en því miður óumflýjanleg og byggist auðvitað á þeirri staðreynd að sama krónan verður ekki notuð nema einu sinni. Við höfum að undanförnu byggt nýjar og nýjar þjónustustofnanir, skóla, heilsugæslustöðvar, sjúkrahús o.fl. o.fl., sem stöðugt kalla á aukin rekstrarútgjöld sem að lokum leiðir okkur í þá stöðu sem nú er uppi. Að þessu leytinu verðum við að vera raunsæ og horfast í augu við vandann. Máli mínu til áréttingar langar mig til að lesa nokkrar línur úr ræðu hv. fyrrv. form. fjvn., hv. þm. Geirs Gunnarssonar, er hann mælti fyrir nál. við 2. umr. um fjárlög fyrir 1982, hinn 14. des. 1981 með leyfi forseta. Þar segir hv. þm.: „Undirstaða allrar getu til að standa undir félagslegri þjónustu í landinu, hvort heldur er í skólamálum, heilbrigðismálum eða öðrum efnum, er verðmætasköpun í þjóðfélaginu, undirstöðuframleiðslan, og því aðeins er unnt að auka sífellt við þjónustuþættina að verðmætaöflunin aukist að sama skapi eða í einhverju sé dregið úr þeirri sóun sem kann að eiga sér stað á ákveðnum sviðum, t.d. í verslun hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef við leggjum fjármagnið fyrst og fremst í þjónustustofnanir, án þess að efla grundvallarframleiðsluna, veltur þessi sístækkandi yfirbygging fyrr eða síðar, hversu nauðsynlega og óhjákvæmilega sem menn telja hana. Hún stendur ekki ein sér. Það nægir ekki að tryggja fjármagn í uppbyggingu þjónustuaðstöðu, svo báglega sem flestum finnst það takast við afgreiðslu hverra fjárlaga. Á hitt verður einnig að líta að þegar t.d. byggingu sjúkrahúss eða heilsugæslustöðvar er lokið, jafngildir árlegur rekstrarkostnaður, sem við tekur, að jafnaði þriðjungi byggingarkostnaðar. Það jafngildir því að slík stofnun væri reist þriðja hvert ár um alla framtíð.“ Herra forseti. Ég fer nú að stytta mál mitt. En í beinu framhaldi af þessum ágætu heilræðum sem fyrrv. formaður fjvn., hv. þm. Geir Gunnarsson, sem stundum hefur nú verið talinn eini maðurinn í Alþb. sem hafi eitthvert vit á fjármálum, langar mig til þess að fara örfáum orðum um nokkra einstaka þætti frv. Framlag til Framkvæmdasjóðs fatlaðra er nokkuð skert miðað við það sem lög sjóðsins ráðgera. Hefur þetta að vonum orðið töluvert umfjöllunarefni, bæði í fjölmiðlum og hér í dag, og talið að ráðist væri á garðinn þar sem hann er lægstur. Skerðingin á þessum sjóði er í samræmi við framlög til annarra sjóða og ekki skal ég draga úr því að þörf hefði verið á að geta gert betur, en hinu er sleppt í gagnrýninni að skv. frv. eru fjárveitingar til „málefna fatlaðra“ hækkaðar um 77 millj. eða 108%. Hér er einmitt verið að taka inn í fjárlagadæmið reksturskostnað þeirra heimila sem byggð hafa verið eða komið á fót fyrir tilstuðlan Framkvæmdasjóðsins að undanförnu. Er þetta gott dæmi til staðfestingar þeim ummælum hv. þm. Geirs Gunnarssonar sem ég vitnaði í áðan. Ellefu ný heimili fyrir fatlaða taka til starfa og stöðugildum í þessum málaflokki til að reka þessi heimili fjölgar um 55. Krefst þessi aukning, 11 nýrra heimila, 55 stöðugilda, 77 millj. kr. í viðbófar- eða auknum rekstrarútgjöldum. Hér er ekki um litla aukningu að ræða og auðvitað lítill tilgangur í því að efla framkvæmdasjóð fatlaðra til fjárveitingar ef ekki er síðan kleift að reka stofnanirnar og þetta þurfum við að passa og geta ávallt stillt saman. Með Framkvæmdasjóð aldraðra gegnir nokkuð öðru máli en með aðra fjárfestingarlánasjóði. Tekjur hans byggja á föstum nefskatti sem í ár var 300 kr. á hvern skattgreiðanda, með þeim undantekningum sem lögin þó greina. Í frv. er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að sjóðurinn haldi þessum mörkuðu tekjum og að þessi skattur verði hækkaður í samræmi við aðra skattaálagningu. Hins vegar er ekki í frv. gert ráð fyrir að ríkissjóður leggi sjóðnum til fjármagn umfram tekjustofninn, en í ár er slík viðbótarfjárveiting sem gæti numið 8–9 millj. kr. skv. upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun, en stofnunin gerir ráð fyrir því að innheimtur skattur verði á árinu rúmar 30 millj., kannske 31 eða 32, en fjárlögin í ár gera ráð fyrir 40 millj. kr. útgjöldum. Um Lánasjóð námsmanna er það að segja að þar er gert ráð fyrir sömu skerðingu við úthlutun námslána á næsta ári og grípa varð til á þessu. Þá er gert ráð fyrir 8% fjölgun lána frá fyrra ári sem er nokkru lægri tala en tillögur sjóðsstjórnar gera ráð fyrir. Verði skerðing námslána á næsta ári ekki látin gilda, eins og á þessu, þýðir það u.þ.b. 150 millj. kr. í viðbótarfjárþörf sem því miður er ekki svigrúm til þess að veita eins og nú er háttað í þjóðfélaginu. Tveir málaþættir hafa fengið þá sérstöku meðhöndlun að stefnt er að því að halda fullum framkvæmdum miðað við árið í ár. Er þar um að ræða húsnæðismál og vegaframkvæmdir. Svo sem kunnugt er hefur ríkisstj. samþykkt að hækka lán frá Byggingarsjóði ríkisins um 50% frá n.k. áramótum, svo og hjá þeim sem fengið hafa lán á árunum 1981–1983. Þetta þýðir að nú er gert ráð fyrir að íbúðabyggingar verði jafnmiklar á næsta ári sem þessu, en að öllu óbreyttu hefði mátt gera ráð fyrir samdrætti í samræmi við það sem þjóðartekjur og ráðstöfunartekjur einstaklinga hafa dregist saman. Í vegamálum er einnig ráðgert að halda uppi öflugum framkvæmdum og stefnt að því að útgjöld til vegamála nemi 2.2% af þjóðarframleiðslu 1984. 1. landsk. þm. tilnefndi hér í sinni ræðu áðan sérstaka heimildargrein, eina sérstaka heimildargrein, sem fjallaði um niðurfellingu á aðflutningsgjöldum af myndsegulbandstæki til MR, Menntaskólans í Reykjavík, sem skólinn fékk að gjöf, og gerði fremur lítið úr því að því er mér fannst. Ég hafði nú ekki séð þessa grein áður og vissi ekki af henni þarna, en fletti þessu upp og las. Og ég verð að segja þessum ágæta hv. þm. og öðrum að á undanförnum árum hafa sams konar eða svipaðar greinar oft verið inni í fjárlögum eða hliðstæðar þessari, sem að sjálfsögðu auðvelda ýmis tækjakaup til stofnana sem vinna að líknar- eða menningarmálum, og geta oft ráðið úrslitum um það hvort ráðist er í þessi tækjakaup. Er á þennan hátt oft nýttur kraftur einstakra félaga eða klúbba, jafnvel afmælisárganga, sem virðast nú í ræðu hv. þm. vera eitthvað sem væri mjög óviðeigandi. - Þetta kæmi samfélaginu ekki að gagni, ef þarna væri ekki svigrúm og sveigja af hálfu stjórnvalda til þess að nýta þetta fjármagn og nota það einmitt til þess að efla starfsemi þessara stofnana. Fjölmargt annað mætti hér fjalla um, en ég hef nú þegar gerst allt of langorður, auk þess sem hæstv. fjmrh. gerði ítarlega grein fyrir einstökum liðum frv. hér í sinni ræðu áðan. Ég vil því aðeins að lokum minna á að ýmsir smærri fjárveitingaliðir til einstaklinga og félagasamtaka hafa verið tilgreindir óbreyttir, eins og ég reyndar nefndi í upphafi ræðu minnar, óbreyttir í krónutölu í þessu frv. frá því sem greinir í fjárlögum fyrir árið í ár. Og einstaka liðir hafa jafnvel fallið út svo sem á hefur verið bent. Þessa þætti mun fjvn. að sjálfsögðu taka til sérstakrar athugunar og leiðréttingar þar sem þörf er á og ástæða til eftir því sem frekast eru tök á. Því verð ég að lýsa því yfir hér að þótt svigrúm kunni að skapast við endurskoðun tekjuáætlunar tel ég varla svigrúm til frekari skattalækkana en þegar eru ráðgerðar. Ólíklegt er að það svigrúm verði meira en svo að fjvn. veiti af því til að gera ýmsar smávægilegar og nauðsynlegar breytingar, eða breytingar sem hún telur nauðsynlegar á frv. í meðferð n. Vænti ég góðs samstarfs við nefndarmenn mína í því starfi sem fram undan er.



Herra forseti. Ég mun ekki lengja þessa umr. mjög. Mig langar annars vegar til að fara fáeinum orðum um fjárlagafrv. og hins vegar um þá lánsfjáráætlun sem nú hefur verið lögð fram. Ég vil segja það fyrst, að ég segi það fjmrh. til hróss að hann skuli hafa lagt fram lánsfjáráætlun strax við 1. umr. fjárlaga. Á þetta hefur skort á undanförnum árum og það hefur verið til mikils baga - reyndar til vansa. Það er því mikil framför að ráðh. skuli hafa séð til þess að við fengjum nú lánsfjáráætlun jafnframt því sem 1. umr. um fjárl. fer fram. Það er ljóst að í þessu fjárlagafrv. er leitast við að gæta aðhalds á ýmsum sviðum, og ég held að allir séu meira og minna sammála um að eins og árar hjá okkur núna sé enn meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr að sýna aðhald í ríkisrekstrinum. En það er ekki sama hvernig það er gert og ekki nema von að menn deili um hvort sá niðurskurður sem framkvæmdur er sé með réttum hætti eða ekki vegna þess einfaldlega að við höfum á því mismunandi skoðanir. Þm. Alþfl. hafa látið koma fram þau sjónarmið, m.a. kom það fram hjá Karvel Pálmasyni fyrr í þessari umr., þm. Alþfl. af Vestf., að við værum ekki sammála því hvernig aðhaldinu væri beitt. Ég held að það sé nauðsynlegt að aðhaldið byrji að ofan og að stjórnarstofnanir ríkisins sýni fordæmi um það aðhald sem beita þarf. Það á þá auðvitað við um stjórnarskrifstofurnar, þær sem standa næst ráðherrunum, en þess sjáum við lítinn stað. Í frv. eru ýmsar veilur. Þær hafa verið raktar - bæði að það sé í rauninni fjárvöntun þannig að dæmið gangi ekki upp, en líka held ég að það séu veilur að því er varðar sumar hugmyndir um aðhald og niðurskurð. Það eru gefnar ákveðnar prósentur sem eiga að vera til aðhalds, 2.5% á launum og 5% á öðru. Þetta hefur verið reynt áður og framkvæmdin hefur, held ég, ævinlega farið úr böndunum. En það er mikill vandi að framkvæma þetta og ráðh. og ríkisstj. er mikill vandi á höndum að standa við þetta markmið. Það dugar ekki að setja þetta niður á pappírnum. Það verður að sjá til þess að framkvæmdaaðilar séu fyrir hendi, sem sjá til þess á hverjum tíma að þetta gerist, og að ábyrgðin hvíli á ákveðnum aðila, ef menn ætla að framkvæma niðurskurð af þessu tagi. Ég veit ekki nema sumt af þessu gæti reynst óraunhæft. Hjá sumum stofnunum er annar kostnaður kannske fyrst og fremst rafmagn og hiti og það getur reynst erfitt að skrúfa fyrir hitann eða loka fyrir rafmagnið. En þetta er auðvitað mál hæstv. fjmrh. Hann hefur ákveðið að hafa þetta svona og það verður fylgst með því hvernig gengur að framkvæma sparnaðinn. Annað atriði í fjárlagafrv. sem veldur mér sérstökum áhyggjum er sú áætlun sem þar birtist um tekjuskatt einstaklinga og að hann skuli hækka um 28% milli áranna meðan sagt er að meðaltalslaunahækkunin sé 14.5%. Þessi hækkun tekjuskatts hjá einstaklingum er langt umfram það sem gert er ráð fyrir hjá félögum. Ef menn eru inntir eftir því hvernig á þessu standi, hvort þetta muni ekki þýða aukna skattbyrði og þannig stangast á við það sem stendur í fjárlagafrv., þá segja menn m.a. að það séu svo miklar eftirstöðvar frá árinu 1983, sem muni koma til góða 1984. Ég held að við ættum að hyggja að því hvernig þær eftirstöðvar hafa orðið til. Þær hafa orðið til vegna þess að greiðslugeta hefur ekki verið fyrir hendi. Þær hafa orðið til m.a. vegna lagaákvæða sem voru samþykkt hér á síðasta þingi, ef ég man rétt, frekar heldur en næstsíðasta, samkv. till. frá núv. hæstv. fjmrh. um að ekki mætti taka nema 75% af launum upp í skatta. Þannig hefur myndast hali, en kannske hafa þessi 25% líka orðið til þess að menn gátu skrimt miðað við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu. En úr því að þessar eftirstöðvar hafa orðið til með þessum hætti hljóta menn að spyrja: Verður auðveldara að greiða á næsta ári það sem menn gátu ekki greitt núna. Mun kaupmátturinn vaxa svo mikið á árinu 1984 að líklegt sé að menn geti borgað frekar þá? Það verður ekki lesið úr þeim gögnum sem fyrir okkur liggja, hvorki í þjóðhagsáætlun né öðrum þeim áætlunum eða ræðum sem hafa komið frá opinberum aðilum og ráðh. í þessu máli. Það er líka sagt að þetta megi skýra að hluta til með launaskriði, það verði launaskrið. Ansi er ég hræddur um að það séu einmitt ekki þeir sem erfiðast eiga með að greiða skattana sem muni njóta þess launaskriðs. Ég held að það verði ekkert stórkostlegt launaskrið hjá ýmsum láglaunahópum. Það verður ekki launaskrið heldur hjá ýmsum opinberum starfsmönnum, sem hafa átt í vandræðum með þetta. Ég held að það sé sama hvernig litið er á málin, þetta dæmi gangi í rauninni ekki upp. Ég veit að hæstv. fjmrh. vill standa við það heit sitt að auka ekki skattbyrði af tekjuskatti, auka ekki skattbyrði í landinu milli áranna, svo ég held að það væri ástæða til þess fyrir hann að líta sérstaklega vel á þetta. Það hefur áður komið fyrir ýmsa ágæta fjmrh. að þeir hafa reiknað vitlaust og þeirra embættismenn að því er varðaði skattálagningu, eins og sumir þm. hér vita. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um fjárlögin, en langar til að víkja eilítið að lánsfjáráætluninni, líta á lántökurnar og þá sérstaklega á erlend lán. Í framsöguræðu sinni áðan sagði hæstv. fjmrh. að það kæmi ekki til greina við núverandi aðstæður að auka erlend lán. Í lánsfjáráætluninni er staðfest að endurgreiðslur af löngum lánum séu áætlaðar 3 160 millj. á árinu 1984. Ef við ætlum ekki að auka erlend lán tökum við ekki meira að láni en endurgreiðslum nemur af þeim lánum sem við erum með og þurfum að standa skil á. Á bls. 11 í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1984 segir einmitt að endurgreiðslurnar séu 3160 millj. kr. Við ættum þess vegna, til þess að halda það heit að auka ekki erlendar lántökur, að taka þessa sömu upphæð að láni. En upphæðin í lánsfjáráætlun er ekki 3 160 millj. Hún er 4 500 millj. Og hún hefur líklega hrokkið upp um 500 millj. einhvern síðustu dagana vegna þess að það var vitað - kom fram í ræðu hæstv. forsrh. og var áður komið fram með ýmsum hætti - að menn miðuðu við 4 000 millj. fyrir viku eða tveim vikum. Kannske eru þær þrjár. En það er ekki málið. Við gerðum svona lánsfjáráætlun í fyrra líka. Og þá var talað um að erlend lán ættu á þessu ári að verða 3 500 millj. Það er talið að þau fari 2 000 millj. fram úr áætlun, upp í 5 500 millj. Þessar lánsfjáráætlanir hafa yfirleitt.ekki staðist nógu vel. Það skyldi þó ekki vera hætta á því að það yrðu örlög þeirrar lánsfjáráætlunar sem við erum nú með að hrökkva upp þó ekki væri nema um 500 millj.? Þá væru erlendu lántökurnar komnar í 5 000 millj. Þá værum við komin 1 800 millj. rúmar fram úr því sem við eigum að standa í skilum með í endurgreiðslum af lánum. Hér væri um að ræða aukningu á erlendum lánum á sama tíma og menn keppast við hver um annan þveran að segja að erlend lán megi ekki aukast. Það er athyglisvert líka að skoða í hvað þessi erlendu lán fara og hvernig stendur á þessari aukningu. Ef litið er á hinn opinbera geira, sem svo er nefndur, opinberar framkvæmdir, kemur í ljós að þar er um verulega aukningu að ræða. Erlendar lántökur eiga að aukast vegna hins opinbera geira um 610 millj. á milli áranna. Það er nálega 30% aukning. Það er ekki vegna sveitarfélaganna. Erlendar lántökur vegna þeirra eiga að minnka um 240 millj. kr. Það er ekki vegna fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs. Þau eiga nánast að standa í stað. Það er vegna ríkissjóðs sjálfs, eins og fram kemur á bls. 12 í lánsfjáráætlun. Það er ríkissjóður sjálfur sem er að auka erlendar lántökur, ekki bara um 610 millj. heldur til viðbótar um þær 200 sem þær minnka hjá sveitarfélögunum. Þetta er mjög alvarleg þróun. Menn hafa talað um að ekki væri rétt að halda áfram að reka atvinnuvegina á erlendum lánum. Þess vegna verði að hætta því. En eigum við þá að taka upp þann skikk í staðinn að reka ríkissjóð á erlendum lánum? Þá vísbendingu fá menn í þessari lánsfjáráætlun að stefnubreytingin sé í því fólgin. Í staðinn fyrir að halda áfram að reka atvinnuvegina á erlendum lánum skuli nú ríkissjóður rekinn á erlendum lánum í auknum mæli. Þriðja atriðið varðandi lánsfjárlögin, sem ég vildi líta á, kemur fram í yfirliti yfir fyrirhugaðar erlendar lántökur á bls. 11 í lánsfjáráætlun. Þar er gert ráð fyrir að erlend lán vegna atvinnufyrirtækja séu 1 000 millj. kr. Einn undirliðurinn undir þessum 1 000 millj. er upp á 530 millj. Það eru innflutt skip og endurbætur erlendis. Þetta munu að vísu ekki vera fiskiskip, eins og við höfum nú vanist á undanförnum árum, heldur flutningaskip. Og ég hlýt að spyrja: Ber mjög brýna nauðsyn til þess núna, þegar svona árar hjá okkur, að við tökum á okkur erlendar lántökur upp á yfir 500 millj. kr. á árinu 1984 vegna flutningaskipa? Ég veit að það er freistandi að endurbæta flutningaskipakostinn og ég hef líka heyrt í fréttum að SÍS hafi hug á að byggja mjög myndarlegt og nýstárlegt skip. Ég geri ráð fyrir að það sé m.a. þarna inni í. En á sama tíma og kreppt er að á öllum öðrum sviðum, kreppt er að almenningi með þeim hætti sem gert hefur verið, sýnist mér að það sé mikið umhugsunarefni hvort svo brýna nauðsyn beri til að bæta við flutningaskipakostinn þetta árið, hvort það geti ekki verið að okkur væri óhætt að fresta því þannig að við hefðum svolítið rýmra um okkur í þessari lánsfjáráætlun. Sú áætlun sem hér er fyrir atvinnufyrirtæki er upp á 1 000 millj. kr., eins og ég gat um, fyrir árið 1984. Í fyrra ætluðu menn líka að vera nískir á þessari áætlun, og ég man eftir að ég gagnrýndi það í umr. um lánsfjárlögin á sínum tíma. Þá ætluðu menn að hafa það svo, á árinu 1983, að þessi upphæð yrði 590 millj. kr. En á miðju árinu 1983, þegar þetta áttu að vera 590 millj. kr., var upphæðin komin yfir milljarð og er enn á uppleið. Það hefur að mínum dómi gætt mikillar tilhneigingar til að vanáætla einmitt þennan lið í lánsfjáráætlunum og ég óttast að svo sé enn. Þess vegna hafa þær m.a. farið úr böndunum. Sannleikurinn er sá, að ef menn ætla að beita aðhaldi í þessum efnum þurfa menn betri stjórntæki en þeir hafa núna. Þær reglur sem langlánanefnd t.d. hefur til þess að fara eftir um slíka lánaúthlutun eru þess eðlis að þær munu alls ekki veita það aðhald sem hér er gert ráð fyrir, þannig að þetta verði 1 000 millj. kr., frekar en að það markmið náðist á þessu ári að það yrði 590. Það dugar ekki að setja tölur á pappír ef menn hafa ekki stjórntækin til þess að framfylgja því markmiði sem sett er. Engu hefur verið breytt að því er varðar þetta stjórntæki hjá okkur enn þá. Kannske vilja menn ekki breyta þar, en þá þýðir ekki heldur að sýna tölur eins og þá sem hér er sýnd. En ef menn vilja breyta dugar ekki að breyta bara á pappírnum, heldur verður að breyta þeim reglum sem látnar eru gilda um erlendar lántökur. Herra forseti. Það liggur við að mig langi til þess að halda sérstaka ræðu um síðasta liðinn sem ég vil gera hér að umræðuefni - ekki vegna þess að hún verði svo löng heldur vegna þess að efnispunkturinn sem slíkur verðskuldaði vel að verða gerður að sérstöku umræðuefni. Efnisatriðið er þetta: Það er ekki gagn að því að leggja fram lánsfjáráætlun ár eftir ár ef það fæst aldrei uppgjör eftir á á því hvernig áætlunin er haldin. Í þessu plaggi, sem er að mörgu leyti ágætt, finnst slíkt uppgjör ekki, frekar en það hefur verið fyrri ár. Það verður að vera mögulegt að fá samanburð á áætlun og raunveruleika jafnóðum. Ef lánsfjáráætlunin á að vera gagnlegt stjórnunarplagg dugar ekki að bera einungis saman við lánsfjáráætlun fyrra árs. Við verðum einhvern tíma að fá að sjá hvernig raunveruleikinn er. Þær tölur sem ég hef nefnt hér varðandi raunveruleikann á árinu 1983 koma yfirleitt ekki fram í þessu plaggi. Þær hefur maður þurft að afla sér upplýsinga um annars staðar. Þess vegna beini ég því eindregið til hæstv. fjmrh., sem nú hefur stigið það spor sem hefði þurft að stíga fyrir löngu að leggja fram fjárfestingar- og lánsfjáráætlun á sama tíma og fjárlögin koma til umr., að leggja nú fyrir okkur áður en 2. umr. fer fram uppgjör, samanburð á áætluninni fyrir árið 1983 og því sem varð raunveruleikinn 1983, og síðan væri það tekið upp sem verklagsregla fjmrh. og yfirleitt hér í þinginu.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja þessar umr. mjög. Hér hefur verið gerð ítarleg grein fyrir þeim málum sem eru á dagskrá, þ.e. fjárlagafrv. og raunar fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1984. Ég vil byrja á því að geta þess út frá því síðasta sem kom fram hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni, að ég get huggað hann með því og sagt honum að upplýsingarnar sem hann var að biðja um liggja fyrir og verða að sjálfsögðu lagðar fram í hv. fjh.- og viðskn. þeirrar deildar sem fær lánsfjárlagafrv. til meðferðar. Það er alveg hárrétt hjá honum að þessar upplýsingar hafa ekki legið fyrir áður, en á þessu sviði hafa verið tekin upp ný vinnubrögð eins og á ýmsum öðrum. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með því sem hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa talað um í sambandi við þetta fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir næsta ár. Það má í rauninni segja að þeim hafi meistaralega tekist að komast fram hjá því sem mér finnst kjarni málsins. Ég lít svo til, að það séu tvö meginatriði í stefnunni í ríkisfjármálum og fjárfestingar- og lánsfjármálum sem ber hæst. Í fyrsta lagi: Það á að taka 2 200 millj. kr. minna í sköttum af þjóðarframleiðslunni á næsta ári en gert var á árinu 1982, ef miðað er við verðlag fjárlagafrv. Það samsvarar hvorki meira né minna en verðmæti 15 skuttogara. Þetta minna á að taka af fólkinu á næsta ári en gert var áður. Ef framfylgt væri þeirri stefnu, sem framfylgt var á árinu 1982, að taka 30.2% í sköttum af þjóðarframleiðslu á næsta ári, þá væri tekjutala fjárlagafrv. ekki 17.4 milljarðar, heldur 19.6 milljarðar. Þetta jafngildir því að hvorki meira né minna en 50 þús. kr. eru skildar eftir hjá almenningi, hjá heimilunum, og ríkið tekur þær ekki eins og ef framfylgt hefði verið sömu stefnu og 1982, sem er síðasta árið sem við höfum uppgjör yfir í ríkisfjármálum. Ríkið tekur ekki þessa peninga samkv. stefnu fjárlagafrv., heldur skilur þá eftir hjá almenningi, hjá fjölskyldum, hjá heimilum. Þetta gerist vegna þess að tekin hefur verið ákvörðun um tvennt: Í fyrsta lagi að lækka skatta og í öðru lagi að hætta umframeyðslu, að hætta innflutningi á varningi sem við höfum ekki efni á að flytja inn. Þjóðarframleiðslan á næsta ári er metin á 64 milljarða 160 millj. kr. og tekjur fjárlagafrv. eru aðeins 26.8% af þessari tölu, en á árinu 1982 voru tekin 30.2% af þjóðarframleiðslunni í skatta. Þessa meginstaðreynd finnst mér - ég veit ekki hvort það er rétt hjá mér - að stjórnarandstaðan vilji sem allra best fela. En ég tel þetta meginatriði, og ekki síst að gera sér grein fyrir því að með þessu er að sjálfsögðu stefnt að því að ríkissjóður axli sínar byrðar, hann leggi nokkuð á sig í þeim stag, sem við stöndum nú öll í, viðureigninni við verðbólguna og að hætta eyðslu umfram efni. Það er annað meginatriði, sem ber hæst í þessari stefnu, sem mér finnst að stjórnarandstöðunni hafi tekist meistaralega að forðast að minnast á. Það er að samkv. lánsfjáráætlun á að taka 3 650 millj. kr. minna að raungildi í nýjum erlendum lánum á næsta ári en gert var árið 1982. Á árinu 1982 voru tekin gífurlega mikil erlend lán, m.a. vegna viðskiptahalla, vegna þess að við eyddum umfram efni. Viðskiptahallinn á því ári, metinn á meðalgengi ársins í ár, var hvorki meira né minna en 6 milljarðar kr. Þessi tvö meginatriði, 2 200 millj. kr. minni skattaálögur og 3 650 millj. kr. minni lántökur, gera nálægt 6 milljarða. Hvað merkir það? Það merkir að til ráðstöfunar er til útgjalda á B-hluta ríkissjóðs, til útgjalda til orkumála, til þess að lána til húsnæðismála, til þess að sinna lánsfjárþörf atvinnuvegasjóða og svigrúm til að taka erlend lán til atvinnulífsins og einkaaðila, 5 850 millj. kr. minna en var 1982. Allt eru þetta raungildistölur og metnar á verðlagi fjárlagafrv. Við höfum þetta minna til skipta ef við ætlum að ná þeim markmiðum að minnka skattbyrði fólksins í landinu og hætta að taka erlend lán í þeim mæli sem við höfum gert. Þetta er kjarni málsins í allri þessari umr., en því miður sýnist mér að stjórnarandstaðan vilji sem minnst um þetta tala. Við höfum til ráðstöfunar í allar þessar þarfir samkv. fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun 23.4 milljarða, en við hefðum sem næst 30 milljarða ef við fylgdum sömu stefnu og 1982. Það er annars nokkuð athyglisvert að gera sér grein fyrir því, hvernig skattastefna ríkisstjórna hefur verið á undanförnum árum. Það er oftast litið svo á, að skásti mælikvarðinn á það sé að gera sér grein fyrir því hvað viðkomandi ríkisstjórnir taki mikinn hluta til sín í sköttum af þjóðarframleiðslu. 1977 voru tekin í ríkiskassann 25% af þjóðarframleiðslu, 1978 26.3%, 1979 27.6%, 1980 27%, 1981 28.8% og 1982 30.2%. Á þessum árum voru þjóðartekjur okkar Íslendinga vaxandi. Þjóðarframleiðslan óx ár frá ári, enda voru einhver bestu aflaár í sögu þjóðarinnar meðal þessara ára. Samt sem áður var alltaf tekinn meiri hluti af því sem fólkið aflaði í landinu í ríkiskassann. Nú er þeirri stefnu breytt. Ég sakna þess að það skuli ekki hafa komið fram fleiri ánægjuraddir meðal stjórnarandstöðunnar um þessa stefnu, einfaldlega vegna þess að ég veit að meðal talsmanna stjórnarandstöðunnar eru menn sem ég held að beri hag alþýðu fyrir brjósti, fólksins í landinu, og ég hélt það færi ekki fram hjá þeim að það ætti að ganga svona skemmra í því að fara ofan í vasa á fólkinu í landinu í rekstri ríkisins, eins og nú er ætlunin að gera. Ég gat ekki orða bundist, herra forseti, um þessi aðalatriði, fyrst ég tók hér á annað borð til máls, en ég ætlaði einnig að fara nokkrum orðum um nokkuð það sem hér hefur komið fram í umr. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að nokkrir, sem hér hafa talað, hafa hrósað því að lánsfjáráætlun liggur fyrir við þessa umr. Ég vil í sambandi við það sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði áðan, þegar hann var að tala um að í ár hefðum við verið að taka ákvörðun um að takmarka erlend lán með samþykkt lánsfjárlaga, benda honum og þingheimi á að það var þegar fjórir mánuðir voru liðnir af þessu ári og þá lá engin lánsfjáráætlun fyrir. Þm. vissu í rauninni ekki hvað þeir voru að gera. Hæstv. fyrrv. ríkisstj. gafst upp á að leggja lánsfjáráætlun fyrir þingið. Hún fylgdi ekki fjárlagafrv. Það var sagt í því að hún kæmi eftir nokkrar vikur. Svo liðu vikurnar og mánuðirnir. Fjárlög voru afgreidd. Lánsfjáráætlun kom aldrei fram. Og hv. þm. voru að baksa við það, vil ég segja, að afgreiða lánsfjárlög og takmarka erlendar lántökur þegar fjórir mánuðir voru liðnir af því ári sem þau lánsfjárlög áttu að gilda fyrir. Þá var búið að taka ósköpin öll af ákvörðunum um að taka hin og þessi lán og þar á meðal erlend lán. Halda menn nú að svona vinnubrögð geti staðist? Ég er þeim mönnum alveg sammála sem hafa gagnrýnt þetta. Nú er talað um að það sé teflt á tæpasta vað, við þurfum kannske meira en 4 500 millj. kr. af erlendum lánum á næsta ári. En er ekki meiri möguleiki til þess að hv. alþm. - með lánsfjárlögum sem yrðu afgreidd á haustdögum eða fyrir jól - gætu fremur náð tökum á því að takmarka erlend lán en ef lánsfjáráætlun lægi ekki fyrir og kæmi ekki fyrir þingheim fyrr en einhvern tíma í vor? Þetta er eitt af því sem ég held að við hv. þm., og stjórnarandstaðan ekkert síður en stjórnarliðar, ættum að lýsa sérstakri ánægju yfir. Hv. þm. hafa m.a. talað mikið um álagningu beinna skatta samkv. fjárlagafrv. Hv. þm. Ragnar Arnalds talaði um að þar væri um villandi og rangar upplýsingar að ræða, að mér skildist, í frv. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson taldi að skattar mundu hækka um, ef ég man rétt, 28%, en launahækkun ætti ekki að vera nema 14.5% og hér ætti auðsjáanlega að hækka skatta. Blað fyrrv. hæstv. fjmrh. orðaði þetta smekklega skömmu eftir að frv. kom fram. Þar stóð í flennifyrirsögn: skattpíningunni á að halda áfram. Hæstv. fyrrv. fjmrh. var sem sagt skattpínandi samkv. hans eigin málgagni, Þjóðviljanum, píndi þjóðina með sköttum. En við skulum svo athuga þetta mál aðeins. Fjvn. hefur beðið Þjóðhagsstofnun um frekari útlistun á þessu máli, þar sem það hefur orðið mönnum tilefni til umræðna. Og ég skal lesa úr grg. frá Þjóðhagsstofnun: „Í þessari áætlun [þ.e. tekjuáætlun fjárlagafrv.] er gert ráð fyrir að álagning tekjuskatts hækki eins og tekjur milli áranna 1983 og 1984, þ.e. um 20% að viðbættri 1% fjölgun gjaldenda. Sömu forsendu er beitt um beitingu barnabóta og persónuafsláttar. Samkv. þessu hækkar álagður tekjuskattur nettó, þ.e. að frádregnum barnabótum og persónuafslætti, úr 1 milljarði 680 millj. kr. 1983 í 2 milljarða og 35 millj. kr. í frv. 1984, eða um 20% á mann. Á hinn bóginn er ljóst að eftirstöðvar frá fyrri árum fara vaxandi í hlutfatli við álagðan skatt á árinu og munu vega þyngra 1984 í þeirri heildarsummu sem er til innheimtu eða er kræf á árinu en á þessu ári. Þessi aukna þyngd eftirstöðvanna stafar eingöngu af því, að álagningin 1984 hækkar miklum mun minna samkv. frv. en undanfarin ár. Þetta veldur því jafnframt, að sé miðað við óbreytt innheimtuhlutfall milli áranna 1983 og 1984 hækkar innheimtur skattur meira en álagður skattur. Þetta kemur hins vegar aðeins fram hjá þeim sem skulda tekjuskatt frá fyrri árum, en hjá þeim sem eru í skilum hækkar innheimtan vitaskuld jafnt og álagningin og þar með jafnt og tekjur eftir forsendum frv.“ Ég vil líka biðja hv. þm. um að athuga það, að ef maður hefur kannske ekki greitt skatt í eitt ár eða tvö  Þannig hefur þetta alltaf verið gert upp. Ég minnist þess að í tíð fyrrv. fjmrh., hv. þm. Ragnars Arnalds, var jafnan svona komist að orði. Efndin var samt sem áður kannske önnur, og við skulum vona að hún verði ekki eins því hún var oftast þannig að skattbyrðin fór vaxandi milli ára, þrátt fyrir að í ýmsum frv. hans var talað svona um tekjuskattinn. Hv. þm. Ragnar Arnalds talaði mikið um horfurnar á afkomu ríkissjóðs á árunum 1982 og 1983 og taldi að allur hallinn sem á árinu væri væri að kenna ráðstöfunum núv. hæstv. ríkisstj. Ég vil segja það, - ég hef oft sagt það áður, en ég vil endurtaka það einu sinni enn, - að ég tel það afskaplega auðvelt verk hjá fjmrh. að ná saman endum í rekstri ríkisins, jafnvel þó hann þenji ríkisbáknið út eins mikið og fyrrv. hæstv. ráðh. gerði, þegar aðferðin er sú að hækka sífellt skatta og ekki síst taka eyðslulán, flytja inn gífurlega mikinn varning sem er hátollaður og auka þannig veltuna í þjóðfélaginu. Það er nefnilega svo, að ríkissjóður lifir alltaf bestu lífi þegar eyðslan er mest og þá er ekkert spurt um hvort það er umfram efni eða ekki. Ríkissjóður hefur yfir 80% af tekjum sínum af óbeinum sköttum, sem flestir fara fyrst og fremst eftir því hvað eyðslan er mikil. Á árinu 1982 var 6 milljarða kr. halli á viðskiptum okkar við útlönd, en ríkissjóður naut góðs af. Það má segja að ríkissjóður hafi lifað á aðalsjúkdómseinkenni efnahagslífsins á því ári. Það held ég að sé ekki búskapur til að hæla sér af. Árið 1983 lítur út fyrir að verði gífurlegur halli á ríkissjóði. Þegar núv. ríkisstj. tók við voru menn sammála um það, sem reyndu að spá fram í tímann um ríkisbúskapinn á árinu 1983, að ef ekkert yrði að gert, verðbólgan æddi áfram eins og hún gerði á miðju sumri, yrði hallinn á ríkissjóði ekki milljarður og ekki 1500 millj., heldur kannske nálægt 2000 millj.kr. að öllu óbreyttu, óbreyttum sköttum, óbreyttum útgjöldum og jafnvel því að halda því í sömu krónutölu sem hægt var að halda í sömu krónutölu í fjárlögum. Það er því heldur billegur málflutningur, finnst mér, hjá hv. þm. Ragnari Arnalds, fyrrv. hæstv. fjmrh., að tala hér um að ríkisreksturinn á þessu ári hallist á svig einvörðungu vegna ráðstafana núv. ríkisstj. og þá kannske fyrst og fremst vegna þeirra mildandi aðgerða sem ríkisstj. ákvað á sínum tíma. Hv. þm. var annars afar úrillur út af þessum skattalækkunum og talaði um það - ég held ég hafi skrifað það orðrétt eftir honum - að skattur hefði verið afnuminn á skemmtiferðir til útlanda.

Já.

Hv. þm. heldur sig við þetta. Út af fyrir sig má kannske líta svo á að allar ferðir Íslendinga séu skemmtiferðir.

Nei.

Nei? Ekki það? En hvernig getur þá hæstv. ráðh. haldið því fram að þetta hafi verið skattur á skemmtiferðir til útlanda, ef allar ferðir Íslendinga til útlanda eru ekki skemmtiferðir?  Þarna er dæmi um að hv. þm. virðist vera mjög úrillur út af þessum skattalækkunum og talar um að ríkissjóður væri örugglega á sléttu ef ráðstafanir hefðu verið gerðar til að hækka skatta í staðinn fyrir þá sem hefðu verið lækkaðir eða útgjöld á móti strikuð út eða lækkuð. Það fór ekkert milli mála að honum fannst það alls ekki góður búskapur hjá hæstv. fjmrh. að lækka svona skattana á fólki. Mér finnst þetta út af fyrir sig nokkuð merkilegur málflutningur. Hv. þm. talaði um að það væri raunverulegur 480 millj. kr. rekstrarhalli á ríkissjóði. Þar á hann við að útgjöld til vegamála eru ekki öll færð í 1. gr. frv. eða sem sagt 480 millj. kr. Þetta er skýrt tekið fram í fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun og er ekki ástæða til að draga neina fjöður yfir það. En ég vil benda á að hér er verið að tala um bókhaldsatriði. Það er rétt að þessi framlög hafa alltaf verið færð á A-hluta ríkissjóðs, en það eru líka önnur framlög færð á A-hluta ríkissjóðs núna sem ekki hafa verið það áður, þ.e. afborganir og vextir sem ríkissjóður stendur undir af byggðalínum. Þar er um að ræða 427 millj. kr., sem hefði verið í lófa lagið að færa á B-hluta, og þá hefði nú jöfnuðurinn orðið eitthvað svipaður og hann er núna - ég tala nú ekki um að það hefur verið venja í lánabreytingum að gera ráð fyrir að bankar keyptu skuldabréf af ríkissjóði. Það er ekki gert núna í þessu frv. og lánsfjáráætlun. Fleira mætti tína til í þessu sambandi. En hér er sem sagt einvörðungu um bókhaldsatriði að ræða. Hæstv. ráðh. talaði líka um að erlend lán væru í fyrsta skipti tekin til A-hluta ríkissjóðs.  Sama skýringin er á þessu, að í A-hluta ríkissjóðs núna eru færðar byggðalínurnar sem fyrrv. hæstv. ráðh. færði í B-hluta og voru þá lántökur til B-hluta. Hann veit náttúrlega allra manna best að alltaf hafa verið tekin erlend lán til að greiða afborganir og vexti af þessum lánum. Þeim hafði verið ýtt á undan sér. Það er gert enn þá, því miður. Það er ekki árferði til annars núna. En þetta er búskapur sem hann þekkir mætavel. Þetta var í hans tíð fært B-hlutamegin, en núna er það A-hlutamegin. Ég vil svo aðeins minnast á eitt atriði hjá hv. þm. Karvel Pálmasyni. Hann hefur, og þeir hv. þm. Alþfl. og raunar fleiri, talað mikið um prósentuhækkun á yfirstjórn rn. milli ára. Hv. þm. Guðmundur Bjarnason skýrði það mái raunar ágætlega vel. En hv. þm. Karvel Pálmason o. fl. hafa leyft sér að tala um að það sé 100% hækkun á yfirstjórn rn. á sama tíma sem fólk eigi að sætta sig við 4–6% kauphækkun. 4–6% kauphækkun er talað um frá því sem raunverulegt kaup verður nú um áramótin. Ef það ætti að bera þetta tvennt saman, hver launahækkunin verður og bera það saman á sanngjarnan hátt hver hækkunin verður á yfirstjórn rn. ætti að spanna sama tímabil og miða við sömu forsendur. Ég get fullvissað þessa ágætu þm. um að það er gert ráð fyrir minni kostnaðarhækkun á yfirstjórn rn., miðað við það sem þau kosta raunverulega nú í desember, samkv. frv. á næsta ári en verður launahækkunin hjá fólki.  Herra forseti. Ég get raunar lokið máli mínu. Ég vil þ6 aðeins segja nokkur orð að lokum um þá staðreynd sem við stöndum frammi fyrir að því er varðar erlendar lántökur og taka undir með þeim mönnum sem hér hafa talað um að það þurfi að spyrna við fótum. Á árinu 1978 skulduðum við Íslendingar 33.8% af þjóðarframleiðslu í er!endum lánum. Það voru 15 milljarðar og 200 millj. kr. á árinu 1978. Árið 1979 hækkuðu þessi lán upp í 34.6%, eða lítillega, og svipað 1980. En eftir það, á árinu 1981, snarversnar þessi staða. Við skulduðum þá 36.6%, 1982 48.0% og nú er áætlað að við skuldum 60.3% af þjóðarframleiðslu eða 32 milljarða kr. á meðalgengi ársins í ár. Ef viðskiptahalli allra þessara ára er athugaður - áranna frá 1978 til 1983 - nemur hann á meðalgengi ársins í ár 12 300 millj. kr. Halli okkar á viðskiptum við útlönd, eyðslu skuldasöfnun, nemur á þessu tímabili 12 300 millj. kr. Ef við tökum hækkunina á skuldunum beint nemur hún á þessu tímabili 16 800 millj. kr. Skuldastaða okkar hefur versnað svo mikið vegna viðskiptahalla, vegna eyðslu umfram efni, enda sjáum við, ef við athugum hvað fjárfesting hefur verið mikil í landinu á þessum tíma, að hún hefur ekki aukist. Hún hefur verið tiltölulega jöfn. Þetta frá 26–27% af þjóðarframleiðslu á þessu tímabili. Það er því alveg ljóst að þessi skuldastaða, sem allir eru sammála um sem hafa kynnt sér þessi mál, er orðin stórhættuleg og getur í raun orðið til þess að erfitt sé að taka lán til arðbærra framkvæmda, þó að þar beri að skilja algerlega á milli. Að sjálfsögðu skiptir öllu máli að erlend lán séu tekin til arðbærra framkvæmda sem standa undir lánunum, en það er alveg ljóst að þessi skuldastaða er orðin slík vegna viðskiptahalla undanfarin ár, vegna þess að við höfum eytt umfram efni. Þeim mun nauðsynlegra er að gerbreyta um stefnu á þessu sviði.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara að lengja þessar umr. um of. Það er auðvitað af mörgu að taka og væri kannske ástæða til að fara orðum um eitt og annað sem komið hefur fram hjá tveimur hv. stjórnarsinnum sem talað hafa hér seinast. En ég sé nú ekki ástæðu til að lengja þessar umr. nú. Hv. þm. Lárus Jónsson viðurkenndi að 1. gr. frv. væri mjög ranglega upp sett vegna þess að það vantaði þar inn í 480 millj. kr. Vissulega gat hann bætt því við til skýringar eða til réttlætingar að þess væri getið í athugasemdum með frv. að málefni Vegagerðarinnar yrðu til áframhaldandi skoðunar. En ég hygg nú að þeir sem lásu þá athugasemd hafi ekki haft neina ástæðu til að ætla að þar væri um að ræða upphæð af þessari stærðargráðu, næstum hálfan milljarð vantaði inn í frv. Þegar á þetta var fyrst bent í blöðum, og það hefur fyrrv. fjmrh. sighvatur Björgvinsson líklega gert, þá lá nú við að mér fyndist þetta ekki alveg sanngjarnt hjá honum vegna þess að við yrðum að gera ráð fyrir því að ríkisstj. myndi afla þess sem við bættist hjá Vegagerðinni að einhverju leyti með innlendri fjármögnun, hugsanlega einhverri gjaldtöku. Og ég vildi a.m.k. ekki trúa því að ríkisstj. fyndi ekkert annað ráð en þessa einföldu patentlausn, að taka alla upphæðina að láni erlendis og þar með skapa rekstrarhalla inn í fjárlagafrv. upp á samsvarandi upphæð, ég vildi bara ekki trúa því. En ég sá það hins vegar þegar frv. til lánsfjárlaga var lagt fram þar sem þetta kemur skýrt í ljós að hann hafði haft alveg rétt fyrir sér og að ábending hans var fullkomlega réttmæt, eða öllu heldur að ágiskun hans var fullkomlega réttmæt, því vissulega varð ekki vitað fyrirfram hvernig þessa fjár yrði aflað. Hv. þm. Lárus Jónsson benti hins vegar á það að þarna kæmi annað á móti og að það mætti ekki taka þessa upphæð eina sem skekkju í 1. gr. frv. vegna þess að það væri annað sem skekkti dálítið myndina miðað við það sem verið hefði undanfarin ár, það væru í fyrsta lagi byggðalínurnar og önnur meðferð þeirra í þessu frv. en verið hefði og í öðru lagi kaup bankanna á verðbréfum. Um kaup bankanna á verðbréfum fyrr og nú er það að segja að það breytir að sjálfsögðu engu um rekstrarniðurstöðuna. Það lán sem ríkissjóður tekur breytir að vísu einhverju varðandi greiðslujöfnuðinn, en það breytir engu um rekstrarjöfnuðinn. Þar af leiðandi skiptir það ekki miklu máli í þessu sambandi. En hvað byggðalínurnar snertir þá er það út af fyrir sig alveg rétt að sem afleiðing af því að Landsvirkjun yfirtók byggðalínurnar á s.l. ári þá hefur verið gerð nokkur breyting á meðferð afborgana og vaxta af þessum byggðalínum í fjárlagafrv. Ég hef nú ekki haft aðstöðu til að kynna mér það til fulls hvernig þessi breyting er bókfærð og get ekki alveg fyllilega dæmt um það hvort þar er í raun og veru nákvæmlega rétt að staðið, en það er rétt hjá hv. þm. að þar kemur allveruleg upphæð á móti. En það er hins vegar rangt hjá honum að það sé öll upphæðin sem hann nefndi, 410–20 milljónir, vegna þess að þarna er annars vegar um að ræða afborganir og hins vegar vexti og það eru bara vextirnir sem færast inn í A-hlutann, en afborganirnar koma aftur á móti inn í lánahreyfingarnar og breyta þeim. Ég hygg að upphæðin sem þarna er um að ræða sé einhvers staðar í kringum 267 millj. kr. sem eru vextirnir af byggðalánunum og koma sem sagt inn í rekstrarhlið frv., en það sem eftir er af upphæðinni kemur aftur inn í lánahliðina og breytir engu um rekstrarniðurstöðuna. Ekki meira um þetta, við fáum vafalaust tækifæri til að átta okkur betur á þessum atriðum á síðara stigi. Eins og ég sagði hér í upphafi er auðvitað allt of snemmt að spá neinu um það hvort horfir í mikinn eða lítinn halla á næsta ári þó að þarna séu stórar tölur á ferðinni. Það er t.d. í fljótu bragði ekki svo auðvelt að átta sig á því hvort tekjur af innflutningi eru fremur ofáætlaðar, eins og einn hv. þm. fullyrti hér í dag, eða vanáætlaðar, eins og reynslan hefur svo sem oftast verið. Ég vildi svo að lokum fara örfáum orðum um smá formsatriði sem er þó mál sem geysimikið hefur verið fjölyrt um, þ.e. hvenær frv. til lánsfjárlaga og lánsfjáráætlun eru lögð fram. Hér hefur hver maðurinn af öðrum staðið upp og sagt að þau einstæðu tíðindi hafi gerst að lánsfjáráætlun og lánsfjárlög hafi verið lögð fram um líkt leyti og fjárlög og komið til umr. við 1. umr. fjárlaga. Mér hefur skilist á þessum ræðumönnum að slíkt hafi bara ekki gerst í manna minnum og nú eigum við allir að hoppa upp og fagna þeirri gerbreytingu sem orðið hefur. En það er gömul saga að menn eru fljótir að gleyma. Ég vil nú til að byrja með viðurkenna að í fyrra stóð dálítið sérstaklega á. Þá lögðum við fram frv. til fjárlaga á réttum tíma og höfðum öruggan meirihluta til afgreiðslu þess, en ríkisstj. tapaði meiri hluta sínum í upphafi þings og hún hafði ekki öruggan meiri hluta til að afgreiða lánsfjárlögin. Þetta var meginástæða þess að verulegt hik var á mönnum með að leggja lánsfjárlögin fram. Auk þess var lengi vel óljóst hvort kosningar kynnu kannske að skella yfir á miðjum vetri, jafnvel fyrir áramót, og þá myndi ekki taka því að vera að reyna að afgreiða lánsfjárlög. Þetta var nú aðalástæðan til þess að svo lengi dróst að leggja fram lánsfjárlagafrv. í fyrra. Það er raunar rétt hjá hv. þm. Lárusi Jónssyni að hin eiginlega lánsfjáráætlun var aldrei lögð fram. Það var mikið óvissuástand í íslenskum stjórnmálum á s.l. vetri og margt óvenjulegt sem þá gerðist. Önnur ástæða þess að ekki var nú gengið frá lánsfjáráætluninni fyrr en nokkuð seint og frv. sjálft kom ekki fram fyrr en líklega í febrúarmánuði var sú að halda þurfti erlendum lántökum í algeru lágmarki. Hins vegar var einn stór liður sem gat ráðið verulegum úrslitum um niðurstöðutölur lánsfjáráætlunar sem Alþingi hafði á sínu valdi og þurfti fyrst að taka ákvörðun um, en það var spurningin um hvort ætti að hefja byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þess hafði verið óskað að þingflokkarnir tækju afstöðu til þess máls og að fyrir lægi áður en lánsfjáráætlun væri endanlega frágengin hvort vilji væri fyrir hendi til að ráðast í þá framkvæmd eða ekki. Þarna var um mjög stóra upphæð að ræða og ef sú upphæð átti að koma inn var líklegt að einhverjar aðrar upphæðir þyrftu að dragast saman eða minnka. En því miður voru stjórnmálaflokkarnir að velkja þessu máli á milli sín mánuðum saman og svör bárust ekki. Það má kannske segja að þetta mál hafi tafið óþarflega mikið fyrir því að lánsfjáráætlun væri lögð fram samhliða hinni pólitísku óvissu að öðru leyti. En þetta var árið í fyrra og það var alveg óvenjulegt og sérstakt og á vafalaust ekki sinn líka. Í hittifyrra, haustið 1981, var lánsfjáráætlun lögð fram 21. október. Ég hygg að það sé næstum að segja sömu dagana ef ekki sama daginn og sú lánsfjáráætlun var lögð fram sem hér er til umr. Frv. til lánsfjárlaga var lagt fram 27. október 1981. Hitt er önnur saga að ekki tókst að afgreiða lánsfjáráætlunina fyrir áramót og ég hygg nú að stjórnarandstaðan á þeim tíma hafi átt eigi lítinn þátt í því að svo fór. En þetta var sem sagt önnur missögnin sem kom hér fram áðan hjá hverjum ræðumanninum á fætur öðrum. Hin missögnin kom fram hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni sem fullyrti að það gerðist aldrei, ekki nú og raunar aldrei áður, að gerð væri nein grein fyrir framkvæmd lánsfjáráætlunar á líðandi stund. Og þegar þing kæmi saman er lánsfjáráætlun fyrir næsta ár væri lögð fram lægju ekki fyrir neinar upplýsingar um það hvernig til hefði tekist með framkvæmd lánsfjáráætlunar á því ári sem væri að líða. Ég er hérna fyrir framan mig með þessi plögg sem lögð voru fram hér haustið 1981. Ég sé að í frv. til lánsfjárlaga í athugasemdum við 28. gr., þar sem leitað er eftir heimild til þess að taka lán vegna endurskoðunar lánsfjáráætlunar fyrir þetta sama ár upp á 42 millj., er gerð mjög ítarleg grein fyrir því að hvaða leyti hefur verið farið fram úr og að hvaða leyti staðið hefur verið við lánsfjáráætlun líðandi árs þannig að það er líka rangt að þannig hafi ævinlega verið staðið að málum að upplýsingar af þessu tagi hafi skort.



Herra forseti. Ég skal leitast við að lengja þessar umr. ekki mikið þó full ástæða sé auðvitað til að fá a.m.k. þeim spurningum svarað sem á hugann leita við lestur ræðu hæstv. fjmrh. í dag. Ég mun stikla hér lauslega í gegnum þá ræðu. Það sem fyrst vekur athygli þegar hlustað er á slíka ræðu er að allan tímann er hér talað um fjárlög ríkisins sem bókhald með tveim dálkum, annars vegar tekjum, hins vegar útgjöldum. Þetta er auðvitað ágætt og sjálfsagt er bókhaldið í fullkomnu lagi hjá þeim sem að því hafa staðið og hér eru staddir í húsinu, en um það snýst málið ekki. - Það er vissulega verið að ræða hér um tekjur og útgjöld en það er auðvitað ekki sama hvernig þessum útgjöldum er varið. Hæstv. fjmrh. endaði ræðu sína í dag með þessum orðum, með leyfi forseta: „Þetta frv. er mikið aðhaldsfrv. og ýmsir verða vafalaust óánægðir með það, en við því er ekkert að gera. Ég lít ekki á það sem hlutverk mitt í embætti fjmrh. að gera öllum til hæfis.“ Ég hlýt því að spyrja hæstv. fjmrh.: Hverjum ætlar hann að gera til hæfis, og hverjum ætlar hann ekki að gera til hæfis? Um það snýst þessi ræða. Málið er, að mér sýnist, að eiginlega sé varla verjandi að halda því fram hér í sölum Alþingis að einhverjum landsmönnum eigi alls ekki að gera til hæfis. Það hefur komið fram að ráðh. segir þetta mikil aðhaldsfjárlög. Hann segir líka í miklum hneykslunartón í inngangi ræðu sinnar að mál sé til komið að sporna við fótum og takmarka hið óþingræðislega vald sem hæstv. fjmrh. hverju sinni er gefið. Það er þá ekki nema stundum sem hæstv. ráðh. hneykslast á óþingræðislegu valdi vegna þess að við höfum nú setið í sjö mánuði undir því að landinu hefur verið stjórnað án þingræðis, ég vil aðeins benda honum á það. Síðan segir seinna í inngangsræðu hæstv. fjmrh. þar sem hann er að tala um þriðja meginmarkmiðið með þessum fjárlögum, með leyfi forseta: „Þetta þýðir einfaldlega að ríkið hyggst soga minna til sín af aflafé því sem atvinnuvegir og einstaklingar skapa.“ Um það snúast líka þessi fjárlög og þessi umr. um þau, en við Alþb.-menn lítum ekki þannig á að ríkið sé eitthvað sem sogar til sín fé landsmanna. Við höfum hingað til litið svo á að það sé okkar sameiginlegi sjóður sem hæstv. ráðh. Albert Guðmundsson að þessu sinni stýrir, en við höfnum auðvitað þessari skilgreiningu á nýtingu á þjóðartekjum. Það sem mér sýnist að verið sé að segja þarna er einfaldlega þetta: Við ætlum að færa þjóðartekjurnar úr fleiri höndum í færri hendur. Og ég bið þá hæstv. ráðh. að leiðrétta mig ef ég skil þetta rangt. Í þriðja kafla sem heitir Efnahagsaðstæður á þessu ári er talað um hvert verðbólgan stefndi. Í allt sumar hafa verið lesnar yfir okkur svimandi tölur um hvert verðbólgan hefði verið komin, en alltaf láist að segja eitt, halda aðeins áfram með einni aukasetningu, - ef ekkert hefði verið að gert. En ég held nú að þeir sérfræðingar hæstv. núv. fjmrh. hljóti að hafa haft einhvern grun um það innst inni að hver sú ríkisstj. sem að völdum sat hefði nú kannske líka gert till. um einhverjar aðgerðir og vissulega höfum við Alþb.-menn þær till. tilbúnar fyrir löngu síðan. En allan tímann hefur verið talað um að með því að hætta að stjórna þjóðinni hefði verðbólgan farið hingað og þangað, upp í 130 eða ég veit ekki hvað. Þetta er auðvitað enn ein fölsun í málflutningi sem við sitjum hér undir endalaust vegna þess að sjaldnast er fólk hér að tala saman um staðreyndir heldur að pexa um meiningarlausa hluti. Það er vandi, við vitum það líka Alþb.-menn, að það er töluverð kúnst að stjórna löndum. Eins og Lao Tse segir: Að stjórna ríki er eins og að sjóða litla fiska. Þetta kunnum við allt saman, og við hefðum líka gert okkar ráðstafanir. En lítillega skal áfram haldið. Hv. þm. Lárus Jónsson sagði hér áðan að nú ætlaði ríkisstj. að skilja 2 milljarða af þjóðartekjum eftir hjá landsmönnum. Við það hef ég tvennt að athuga. Það hefur komið fram að þjóðartekjur hafa lækkað um 10%. Það er þess vegna ekki af eins miklu að taka,.við skiljum það áreiðanlega bæði rétt, er það ekki? Jafnframt því hafa laun landsmanna verið lækkuð svo að ég hygg að það verði líka af minna að taka, þannig að ég hef töluverðar efasemdir um hvort þetta dæmi er alveg heiðarlega uppsett. Ég hef aðra athugasemd við þetta að gera. Ég er nefnilega ekkert alveg sammála því að þessir 2 milljarðar séu skildir eftir hjá öllum landsmönnum. Ég vil gjarnan að þeir fari til sumra en ég vil aldeilis ekki að þeir fari til allra. Ég vil ekki að þeir fari til þeirra sem nær enga skatta greiða, og það eru ævinlega þeir sem mest fé hafa milli handa. Það væri afskaplega ánægjulegt ef þeir héldu áfram að borga skatta eða tækju jafnvel upp á því, þeir sem hingað til hafa ekki gert það. Síðan tala menn hér um mikil erlend lán hjá fyrrv. ríkisstj. Um þetta snýst náttúrlega alltaf umr., hvað þessi ríkisstj. er vitur og hin, sú sem síðast var, var misvitur. Svona einfalt er nú málið ekki. Það skiptir nefnilega töluverðu máli í hvað þessi erlendu lán voru notuð. Og ef þau voru notuð, sem þau voru m.a., til að koma um 80% íslenskra húsa á hitaveitu eða í virkjanir til þess að menn gætu sparað sér olíukaup, þá er þetta arðbært verkefni eins og segir í þjóðhagsáætlun. Þess vegna skiptir dálitlu máli í hvað þessi erlendu lán voru notuð. Öllum ber saman um að slíkar framkvæmdir geti borgað sig á einum fjórum árum. Þau eru auðvitað dýr til að byrja með, en þau eru mjög fljót að borga sig. Verkefni sem ríkisstj. taka að sér eru mislengi að borga sig og afskaplega misjafnlega arðbær. Við Alþb.-menn höfum t.d. afskaplega sterka tilhneigingu til að telja að bygging seðlabankahúss og bygging flugstöðvar séu tiltölulega lítið arðbær verkefni. Eina athugasemd enn vil ég gera eða öllu heldur bera fram eina spurningu. Það hefur komið fram að til stendur að spara um 300 millj. í almannatryggingakerfinu. Ég hef ekki enn þá heyrt nein svör um hvernig á að finna þær 300 millj. Ég er kannske ekki að biðja um svör akkúrat nú, ég býst ekki við því að ríkisstj. hafi hugmynd um hvernig hún ætlar að finna þessar 300 millj., en ég vil þá biðja hana um að komast að því áður en fjárlög koma til baka úr n. Á bls. 25 og 26 er atriði sem vekur vissulega athygli. Þar er talað um tekjuskatt einstaklinga á árinu 1983 og 1984 og þar er talað um að hækkun á tekjuskatti einstaklinga sé um 51%. Það sem vekur hins vegar athygli mína er á bls. 26 þar sem talað er um tekjuskatt á félögum. Þar segir, og ég held ég hljóti að lesa, með leyfi forseta: „Álagður tekjuskattur á félög nemur rúmlega 460 millj. kr. á þessu ári sem er um 55% hækkun frá fyrra ári.“ Sá sem ekki læsi lengra kæmist að þeirri niðurstöðu að tekjuskattur á félög væri hærri en tekjuskattur á einstaklinga, þ.e. um meiri hækkun væri að ræða. Nú bið ég enn um að ég verði leiðrétt ef ég skil rangt því svo er áfram haldið: „Hér er um frumálagningartölur að ræða og miðað við reynslu undanfarinna ára má ætla, að endanlegar álagningartölur verði talsvert lægri. Miðað við svipaðan mun á frumálagningu og endanlegri álagningu og í fyrra, en heldur slakari innheimtu er áætlað að innheimta tekjuskatts félaga verði um 285 millj. kr.“ Það er ekki 55% hækkun frá fyrra ári. Ég vil benda á að frá því að talað er um 460 millj., sem er frumáætlun álagningar, er reiknað með að hún verði ekki nema 285, en slíkur kostur er ekki gefinn einstaklingum. Minnast menn nú að lesa mátti í blöðum bæjarins fyrir stuttu síðan að einn virtur og duglegur atvinnurekandi sat á fundum með hæstv. fjmrh. til þess að ræða við hann um slaka innheimtu gjalda hjá honum því hann skuldaði litlar 13 millj. sem nú var rætt um hvernig ætti að gera honum þægilegt að greiða. Ekki veit ég hvort það verður strikað út eins og annað, en við einstaklingar höfum hingað til ekki fengið slík kostaboð. Og ég óska sem sé að því sé svarað hvort ég skil rétt að þarna sé orðinn gífurlegur munur á tekjuskatti einstaklinga og félaga. Á bls. 27 í ræðu hæstv. fjmrh. er talað um heildargjöld ríkissjóðs og hversu mikið af þeirri fjárhæð fari til samneyslu, en það er nú sem samsvarar 45.6%. Ég sé ekki að það komi fram hér og hafði ekki tækifæri til þess að kanna það vegna þess að við sáum og heyrðum ekki ræðu hæstv. ráðh. fyrr en í dag. Mig langar að spyrja: Hver er mismunur á samneysluhluttallinu frá síðustu fjárlögum? Ég vænti að hæstv. fjmrh. skrifi það hjá sér. Þá er ég nú eiginlega næstum komin í gegnum þessar athugasemdir mínar. Mig langar að minnast aðeins á Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég veit ekki betur en að við höfum þm. allra flokka samið lög sem tóku gildi fyrir einu eða tveimur árum og áttu að fara að fullu í gildi 1. jan. n.k., þar sem fjárþörf námsmanna yrði fullnægt að 100%. Ég vil óska eftir endanlegu svari við því hvort ekki þarf að gera lagabreytingu til þess að víkja frá ákvæðum þeirra laga. Það mætti auðvitað mar t og miklu fleira um þetta segja eða a.m.k. spyrja. Ég ætla mér ekki þá dul að vera alvitur um hvernig skuli semja fjárlög í þessu landi, en þykist hafa einhverjar meginhugmyndir um forsendur sem auðvitað stangast mjög á við þær forsendur sem hér er gengið út frá. Hér er t.d. hikstalaust sagt að nú eigi að verða samdráttur, 9–10%, í uppbyggingu dagvistarheimila, skólamála, grunnskóla, sjúkrahúsa og raunar hafnargerðar. Það er varla ástæða til að segja það einu sinni enn að slíkum samdrætti erum við auðvitað gjörsamlega ósammála vegna þess að við teljum að eitthvað það arðbærasta sem hægt sé að gera í þessu landi sé að sinna börnum og reyna að gera þau að góðum og nýtum borgurum. Þess vegna er allur samdráttur í þeim efnum auðvitað stórhættulegur. Að lokum vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh., varðandi frv. til laga um lánsfjáröflun ríkissjóðs og þá einkum um 2. gr., hvort hugsanlegt sé að 2. gr. frv. kynni að stangast á við lög um Seðlabanka Íslands. Ég er ekkert að halda því fram. Ég hef reynt að líta lauslega í gegnum lögin um Seðlabankann sem ég reyndar er nokkuð vel kunnug, enda höfum við hæstv. fjmrh. oftlega í umr. um Seðlabanka Íslands verið sammála um ákveðna hluti og mjög sammála um ákveðnar breytingar. Ég hef sjálf oft gagnrýnt það mikla pólitíska vald sem mér þykir Seðlabankinn hafa og ég er andvíg því, en það breytir því ekki að lög höfum við í landinu um seðlabanka Íslands og á meðan þau eru í gildi hljótum við að fara að þeim. Og þá verður fyrir mér 12. gr., sem segir, með leyfi forseta: „Seðlabankanum er heimilt að ákveða að innlánsstofnanir sem um ræðir í 10. gr. skuli eiga ríkistryggð bréf og önnur trygg verðbréf“ o.s.frv. Og síðan segir í 13. gr.: „seðlabankinn hefur rétt til að ákveða hámark og lágmark vaxta“ o.s.frv. En hér í 2. gr., þar sem talað er um að út megi gefa ríkisskuldabréf og spariskírteini miðað við vísitölu sem fjmrh. ákveður o.s.frv., segir síðan orðrétt: „Fjmrh. er heimilt að ákveða lánskjör þessara bréfa og er ekki bundinn við almennar vaxtaákvarðanir Seðlabanka Íslands við þá ákvörðun“. Ég vil aðeins varpa fram þeirri spurningu og biðja hæstv. fjmrh. að ganga úr skugga um það, áður en þetta frv. kemur sem sérstakt mál fyrir hv. Sþ., hvort í raun og veru hefði þá ekki verið eðlilegra að gera breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands stangist þetta á við lög um hann. Mér hefði þá fundist eðlilegra lagalega séð að breyta lögum um Seðlabankann. Ég vona að hæstv. fjmrh. hafi tekið niður þessar athugasemdir. Ég ætla ekki að eyða hér tímanum í að pexa um hver hefur verið bestur fjmrh. á síðustu áratugum né annað slíkt, en óska eftir að þessar athugasemdir verði teknar til greina og þeim svarað.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Hv. þm. Ragnar Arnalds sagði hér áðan að gert væri ráð fyrir í lánsfjáráætlun að taka erlend lán fyrir allri lánsfjárþörf til vegagerðar upp á 480 millj. kr.

Ekki alveg allri.

Það er ekki rétt og þarf kannske ekki að eyða löngu máli í að leiðrétta það, en eins og ég gat um hér áðan, þá er það tvennt sem hefur breyst bókhaldslega í uppsetningu fjárlagafrv. að þessu sinni. Það er í fyrsta lagi það að byggðalínur eru nú færðar undir A-hluta. Til byggðalína hafa alltaf verið tekin erlend lán til þess að framlengja erlend lán og þess vegna skýrist erlend lántaka A-hluta að verulegu leyti af þessari tilfærslu. Í annan stað hefur innlendri fjáröflun til A-hluta alltaf verið þannig háttað að hluta til að bankarnir hafa keypt bréf af ríkissjóði. Það var það sem ég átti við áðan, þegar ég var að benda á þetta atriði, að bankarnir hafa alltaf keypt bréf af ríkissjóði. Samkv. lánsfjárlögum í ár nemur þessi upphæð rúmum 100 millj. kr. Þetta er ekki gert núna heldur er gert ráð fyrir að bankarnir kaupi einungis beint af Framkvæmdasjóði. Ef þetta hefði verið fært bókhaldslega eins núna eins og er í lánsfjárlögum í ár, þá skýrir þetta tvennt nokkurn veginn alveg erlendar lántökur til A-hluta sem, eins og hér kemur fram í lánsfjáráætlun, eru 675 millj. kr. Það er því ekki rétt að þessa fjár eigi að afla erlendis, 480 millj. kr. til vegagerðar. Það er kannske rétt að geta þess í leiðinni að í frv. er gert ráð fyrir sjöföldun á beinu framlagi ríkissjóðs til vegagerðar frá því sem það er í ár. Það má kannske til sanns vegar færa að einhver hluti af þessu sé til vegagerðar, en ég held að út af fyrir sig sé þetta deila um keisarans skegg. Aðalatriðið er það, að heildarlánsfjárþörf til A-hluta er 1620 millj. kr. og er allmiklu meiri en verið hefur, af ástæðum sem eru skýrðar hér í lánsfjáráætlun, m.a. vegna þess að þá þarf að greiða skyldusparnað frá árinu 1978, að ég hygg. Það þjónar í rauninni engum tilgangi að eyrnamerkja innlendar og erlendar lántökur á einhverjar ákveðnar framkvæmdir eða til einhverra ákveðinna þarfa. Aðalatriðið er það, að heildardæmið er erfiðara en það hefur verið og niðurstaðan er þessi, sem kemur fram í lánsfjáráætlun. Hana má alveg eins skýra með lánsfjárþörf til byggðalínu, til þess að framlengja byggðalínulán, eins og til einhverra annarra þarfa A-hlutans.



Virðulegi forseti. Ég skal nú reyna að svara hv. 10. landsk. þm. nokkrum orðum. Spurningarnar sem hún bar til mín voru stuttar og hnitmiðaðar og ég skal reyna að svara í sama dúr. Ég tel ekki ástæðu til að svara því hvort það er gott eða vont að halda tvöfalt bókhald eða bókhald í tveimur dálkum. Ég held að það sé gott. Önnur spurning. Það er ekki sama hvernig tekjum er varið. Ég er sammála henni með það. Ég tel að tekjum sé betur varið á fjárlögum 1984 heldur en á fjárlögum 1983. Hverjum ætlar hann að gera til hæfis, þ.e. fjmrh. Ég reikna ekki með að fjmrh. í ár geri nokkrum manni til hæfis. Ég held að allir þeir sem hafa rætt við fjmrh. hingað til um gerð þessara fjárlaga hafi verið meira og minna óánægðir. Þá er það fjórði liðurinn. Aukafjárveitingavald fjmrh. er óþingræðislegt. Ég held mig við þá fullyrðingu. Ég var ekki búinn að vera lengi í embætti fjmrh. þegar mér fannst það óþægilegt að vera að gera ný fjárlög frá degi til dags, má segja, vegna þess að fjárlög ársins voru óraunhæf, eins og komið hefur fram hér í þingræðum. Ég tel að aukafjárveiting eigi ekki að ganga þannig fyrir sig, þó að aldrei sé hægt að fullyrða að ekki komi til aukafjárveitingar, heldur eigi þá að leggja það fyrir fjvn. Fjmrh. eigi að leggja það fyrir fjvn., eða þá starfsnefnd sem starfar á milli þinga, ef fjvn. er í fríi. Annars er það ætlun mín að leggja fram endurskoðaða áætlun á þriggja mánaða fresti, svo að alþm. geti fylgst með hvað er að ske í fjármálum þjóðarinnar með skömmu millibili. Ég hef áður boðað - og því mun ég reyna að koma í verk, að það eigi að gera fjárlög út kjörtímabilið og taka inn í þau fjárlög þau kosningaloforð sem viðkomandi flokkar, sem við völd eru hverju sinni, hafa lofað fólkinu, og tímamarka hvenær þessi kosningaloforð eru efnd, vegna þess að það getur enginn, hvorki stjórnarandstaðan né aðrir, ætlast til þess að kosningaloforð séu efnd um leið og nýir aðilar koma til valda, en að þeir standi við sín heit. 5. liður. Ríkið hyggst soga minna til sín og Alþb. lítur svo á, að í þessu tilfelli færist tekjur manna úr fleiri höndum í færri. Það er álit Alþb. Það er öfugt. Við erum að færa úr einum höndum, skulum við segja, sem er ríkið, yfir til fleiri. Við erum að skilja meira eftir hjá fólkinu. Ég skil vel að það er hugsjón sem Alþb. ekki skilur og hefur aldrei skilið. Það skal vera miðstýring á sem flestum sviðum. 6. liðurinn var að með því að hætta að stjórna þjóðinni hefði verðbólgan verið látin geysast áfram. Ég efast ekkert um að Alþb.-menn hafa forskrift um það hvernig á að stjórna þjóðinni. En þeir hættu að stjórna einfaldlega vegna þess, eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að þeir höfðu ekki meiri hl. Þeir gátu ekki lagt fram fjárlagafrv. eða lánsfjáráætlun vegna þess að þeir höfðu ekki meiri hl. til að koma því í gegn. Og þá voru þeir hættir að stjórna þjóðinni og hefðu átt að segja af sér. Þeir hefðu átt að hætta að sitja auðum höndum. Þetta er alveg rétt hjá hv. 10. landsk. þm. Laun landsmanna hafa verið lækkuð, segir í 7. lið. Ég veit ekki hvað hægt er að segja um það. En ef málflutningur allra, bæði stjórnarliða og stjórnarandstæðinga, einstaklinga sem þm. og þjóðarinnar attrar, ef sá málflutningur er réttur að verðbólgan hafi verið hinn mesti bölvaldur og að attar leiðir til lækningar lágu í því að lækka hana, þá kemur það ekki heim og saman við málflutning hv. 10. landsk. þm., vegna þess að verðbólgan hefur lækkað og lánskjaravísitala er vonandi að deyja út en vextirnir eru komnir í 30%. Og mér hefur sagt fólk að það finni mikinn mun á því að hafa verðtag nokkuð stöðugt í búðum við matarinnkaup. Við tölum mikið um heimilin. Og heimili sem þurfa að standa undir afborgunum og greiðslum af lánum, t.d. húsnæðismálastjórnarlánum, finna mikið fyrir því hvað verðbólgan er minni og vextir hafa lækkað mikið undanfarna mánuði. Ég átti von á að fá hér útreikning máli mínu til staðfestingar, til þess að geta farið með tölur, en því miður hef ég ekki fengið hann. Ég átti von á honum í kvöld, en það getur vel verið að ég geti lagt hann fyrir við 2. umr. fjárlaga. 8. liður var erlend lán. Ég vil draga það í efa að hv. 10. landsk. þm. meini það, að 60% af þjóðarframleiðslunni, sem erlendar lántökur nú eru, að það hafi allt farið í arðbærar framkvæmdir. Það mátti skilja það svo. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að verulegur hluti, ég skal ekki segja hvort það er meiri hluti, hafi farið í eyðslulán sem við erum nú að sligast undan. Það er nú það sem gerir tilveruna hvað óskemmtilegasta á þessu augnabliki því að eyðslulánin voru ekki bara erlendis frá, heldur líka innlendis frá. Það þekkja allir yfirdráttinn í Seðlabankanum, eins og hann var 26. maí, og það er reiknað út af sömu trúnaðaraðilum, sem ég veit að hæstv. fyrrv. fjmrh. og ég höfum mjög góða reynslu af, þetta eru trúverðugir menn. 10. liðurinn var um samneyslu og mismun á samneyslu á milli ára. Það er talið að samneyslan dragist saman um 3% á næsta ári. 11. liðurinn var um lagabreytingu vegna námslána. Það er í höndum menntmrh. og hún hefur boðað þær breytingar sem þarf til þess að það sem gert er verði að sjálfsögðu gert samkv. lögum. sama er að segja um ýmsar aðrar ráðstafanir sem ríkisstj. hefur gert. 12. liður. Ég held að það stangist ekkert í þessu frv. á við lög um Seðlabanka Íslands, 2. gr. þeirra laga, sem hv. þm. vitnaði í. Ég reikna með að þarna eigi hún við vexti af væntanlegum ríkissjóðsvíxlum sem fjmrh. kemur til með að ráða vaxtakjörum á. Ég vona, hv. 10. landsk. þm., að ég hafi svarað öllum þeim 12 liðum sem ég skrifaði niður.

Það vantar aðeins eitt svar. Það varðar tekjuskatt einstaklinga annars vegar og félaga hins vegar.

Já.

Á bls. 25 og 26 ef ég man rétt.

Ég verð að fá tíma til að svara því, vegna þess að ég er ekki með þau gögn hérna í ræðustól, en ég held að það sé enginn skaði skeður þó að ég fái að geyma það svar. Hv. 3. þm. Reykn. er nú víst horfinn af vettvangi svo að ég mun ekki dvelja lengi við svör til hans, en hann ruglaði saman erlendum lánum og hlutfalli erlendra lána af þjóðarframleiðslu. Við höfum sagt að þetta hlutfall megi ekki fara fram úr 60% af þjóðarframleiðslunni, eins og það er nú, og við það verður staðið. Ef sá rammi springur af einhverjum ástæðum tel ég alveg sjálfsagt að það komi ekki upp í þessari ríkisstj. eins og í þeirri síðustu, að hún sitji deginum lengur. Þá er hennar stefna sprungin og þá á hún að fara frá. Þá vil ég leiðrétta það að umrætt Sambandsskip, sem hann gerði að umræðuefni, væri inni í þeirri tölu, sem er 1 000 millj. og er ætlað til atvinnuveganna. Það er ekki inni í þeirri tölu. Hv. þm. talaði um að það þyrfti að vera betra aðhald til þess að kerfið, eins og hann orðaði það, væri betra stjórntæki. Þar var hann einmitt að ræða um langlánanefnd og lántökur sem færu þar mikið fram úr áætlunum. Ég er alveg sammála. Þetta er einmitt það sem ég hef verið að segja. Ég hef sagt það hér í þessum ræðustól, það gengur ekki, það er alveg sama hver fer með fjármálin, hver er fjmrh. frá einum degi til annars, það gengur alls ekki að ríkissjóður sé rekinn í 4–5 pörtum víðs vegar um bæinn. Það gengur bara ekki. Og langlánanefnd er eitt af þeim dæmum sem ég tók um það hvað ríkissjóður væri rekinn víða. Komi eitthvað upp, bregðist eitthvað, skuldir falla - endanlega á ríkissjóð - án þess að fjmrh. eða ríkissjóður hafi haft nokkuð með það að gera í upphafi ákvarðana, sem brugðust. Þetta á að hluta til við um Seðlabankann, þetta á svo sannarlega við um Framkvæmdastofnun og Byggðasjóð, þetta á við langlánanefnd og víðar mætti kannske telja. Ég er alveg sammála hv. 3. þm. Reykn. hvað þetta snertir. Hv. þm. segir að ekkert gagn sé að því að leggja fram lánsfjáráætlun nema uppgjör liggi fyrir. Ég vil þá lýsa því hér yfir að ég mun dreifa þessu uppgjöri strax eftir helgina til allra þm. svo að menn sjái að embættismenn rn. hafa staðið vel að verki við undirbúning þessara fjárlaga og lánsfjáráætlunar. Ég sé ekki ástæðu til að svara hv. þm. frekar þar sem hann er fjarverandi. Ég vil þá, herra forseti, geta þess svona í framhjáhlaupi, og þá svara ég hv. fyrrv. fjmrh., 3. þm. Norðurl. v., að það voru ekki mín orð eða gort í minni ræðu að lánsfjáráætlun skyldi lögð fram nú. Ég sagði ekki að það væri einsdæmi, það er langt frá því.

Það voru aðrir sem sögðu það.

Ég bið afsökunar, ég hélt að það væri verið að tala til mín þegar þetta var sagt. Ég leiði þetta hjá mér. Ég sé ekki ástæðu til að hafa langt mál um þær umr. sem fram hafa farið í kjölfar fjárlagaræðu minnar. Flestu af því, sem um var spurt, er svarað í ræðu minni og í grg. fjárlagafrv., eins og ég vænti að hv. þm. verði ljóst þegar þeir hafa haft tíma til að kynna sér efni ræðunnar betur. Ég vil þó gera athugasemdir við nokkur atriði sem hafa komið fram. Nokkrir hv. stjórnarandstæðingar héldu því fram að fyrirhugað væri að hækka skattbyrði á næsta ári þrátt fyrir yfirlýsingar mínar um hið gagnstæða. Hér er auðvitað einhver misskilningur á ferðinni. Tekjuáætlun frv. gerir ráð fyrir 20% hækkun tekna hjá gjaldendum frá árinu 1983 til 1984 eða um sama hlutfall og álagður tekjuskattur nettó. Óinnheimtar eftirstöðvar skatta frá fyrri árum munu hins vegar verða þungvægari miðað við álögð gjöld en áður og þess vegna hækka áætlaðar tekjur af beinum sköttum um meira en 20%. Við bætist að auki 1% fjölgun gjaldenda. Þetta vona ég að skýri málið, en ég vil ítreka að það er stefna ríkisstj. að lækka frekar skatta en hækka og þetta kom ágætlega fram í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e. áðan. Varðandi þá staðhæfingu að gert sé ráð fyrir umtalsverðri viðbótarkjaraskerðingu á næsta ári vil ég segja að forsendur fjárlagafrv. að þessu leyti eru hinar sömu og þjóðhagsáætlunar, sem sé þær, að ekki verði frekari kjararýrnun á næsta ári frá því sem er á síðustu mánuðum þessa árs. Ýmsum þm. varð tíðrætt um fyrirhugaða flugstöð á Keflavíkurflugvelli. Nú er það að vísu svo, eins og fram kemur í lánsfjáráætlun, að utanrrh. hefur látið endurmeta þörfina til þessa mannvirkis á næsta ári og hún lækkuð um tæplega 15 millj. kr. Fjárþörfin til flugstöðvarinnar verður því tæplega 89 millj. kr. í stað 104 millj. og er gert ráð fyrir því að það fé verði allt fengið að láni. Bandaríkjamenn munu leggja til þessarar framkvæmdar mun hærri fjárhæð á næsta ári svo sem kunnugt er. Ég vil aðeins segja um þetta að ný flugstöð á Keflavíkurflugvelli væri þegar risin ef ekki hefði komið til neitunarvald Alþb. í síðustu ríkisstj. Það er því ekki seinna vænna að bæta fyrir þau mistök sem gerð hafa verið í þessu máli á ábyrgð Alþb. Nokkrir þm. hafa haft orð á því að rekstrarkostnaður ráðuneyta hækkaði óeðlilega mikið í fjárlagafrv. Ég svara þessu með því að vísa til ræðu minnar og þess sem þar er sagt um viðleitni ríkisstj. til að koma á raunhæfum fjárlögum og jafnframt benda á að prósentuhækkanir frá áætlaðri niðurstöðu í ár eru mun lægri eins og fram kemur í frv. Þannig hækka önnur rekstrargjöld um aðeins 16.2% frá endurskoðaðri áætlun 1983, þótt hækkun sé 93% frá hinum marklausu fjárlögum ársins í ár. Mig langar að spyrja hæstv. fyrrv. fjmrh., Ragnar Arnalds, að því hvort hann telji að álagðar og gjaldfallnar tekjur, en óinnheimtar í árslok 1982 muni innheimtast á næsta ári og hvort ekki hafi verið gert ráð fyrir því í fjárlögum 1983. Af 850 millj. kr. rekstrarafgangi ríkissjóðs af árinu 1982 eru rúmlega 300 millj. vegna aukningar á útistandandi beinum sköttum á árinu 1982 og rúmlega 200 millj. vegna sölu og orkujöfnunargjalds. Hv. þm. Ragnar Arnalds geymdi ekki þessar 500 millj. kr. fyrir mig til greiðslu á þeim mikla halla sem verður á ríkissjóði í ár. Hann geymdi mér í reynd ekki neitt. Þegar ég tók við nam yfirdráttur á hlaupareikningi í Seðlabankanum 1.4 milljarði kr. Ef fyrrv. hæstv. fjmrh. hefur haft 850 millj. kr. í kassanum um áramót, þá er eitthvað, ef ég má orða þannig á góðri íslensku, „rotten in the state of Denmark“. Greiðsluhalli ríkissjóðs í árslok 1983, sem nú er áætlað að geti numið allt að 1 milljarði 200 millj. kr. má fyrst og fremst rekja til verulega minnkandi tekna ríkissjóðs sem geta numið allt að 800–1000 millj. kr. á þessu ári. Í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. e. kom glögglega fram að stefna hans í ríkisfjármálum er aðeins ein, þ.e. að auka skatta á þjóðinni. Ég er alfarið á móti þeirri stefnu. Ég vil og mun mæta tekjulækkun ríkissjóðs með lækkun útgjalda en ekki auknum sköttum eins og ég gat um í ræðu minni hér fyrr. En það er eitt af meginatriðum fjárlagafrv. fyrir árið 1984. Hv. 3. þm. Norðurl. v. taldi að ríkisstj. hefði aukið útgjöld ríkissjóðs árið 1983 um 799 millj. kr. og ef slíkar ákvarðanir hefðu ekki verið teknar yrði ríkissjóður sem næst í jafnvægi við lok þessa árs. Um þessi ummæli hef ég eftirfarandi að segja: Rétt er að ekki var séð fyrir 100 millj. kr. fjáröflun til vegagerðar. Hins vegar er rétt að hafa það í huga að fyrrv. ríkisstj. ákvað að framkvæmdir skyldu vera í samræmi við drög að vegáætlun. Þessi ákvörðun var tekin þótt engin vegáætlun hefði verið samþykkt og því síður hefði verið tryggt hvernig afla skyldi fjár til fyrirhugaðra framkvæmda. Hv. þm. gagnrýnir einnig að ríkisstj. skyldi hafa beitt sér fyrir mildandi aðgerðum sem kostuðu 405 millj. kr. Þetta er rétt. En hefði ríkisstj. ekki gripið til þessara ráðstafana og verðbólgan geyst áfram óheft hefðu útgjöld ríkissjóðs orðið um 200 millj. kr. hærri. Efnahagsaðgerðir frá því í maí s.l. veittu viðnám gegn verðbólgunni. Enn fremur er rétt hjá fyrrv. fjmrh. að greiðslur ríkissjóðs vegna vaxta og geymslukostnaðar hafi hækkað frá fjárlögum um 178 millj. kr. En hæstv. fyrrv. fjmrh. virðist búinn að gleyma því að þegar hann lét af embætti höfðu verið greiddar 100 millj. kr. í vaxta- og geymslukostnað án þess að til þess hefði verið aflað tekna. Niðurskurður 1983 um 300 millj. kr. kom ekki til framkvæmda því að fljótlega var ljóst að fjárhagur flestra stofnana ríkisins var slíkur að það var allsendis óraunhæft að beita niðurskurðarheimildinni. Þegar fyrrv. fjmrh. lét af embætti á miðju þessu ári hafði hann samþykkt aukafjárveitingar yfir 500 millj. kr. Það er rétt ábending hjá fyrrv. fjmrh. að ekki er ráðgert að greiða vexti til Seðlabankans á næsti ári af þeirri skuld er verður á hlaupareikningum ríkissjóðs í lok þessa árs. Hér verður að segja hverja sögu eins og hún gengur. Það bú er þessi ríkisstj. tók við var erfitt og rangar forsendur fjárlaga þessa árs hafa leitt til þess að skuldastaða við Seðlabankann er nú 1.8 milljarður kr. Um skuldina í lok þessa árs eða vexti af henni á næsta ári hefur ekki enn verið samið við Seðlabankann, en málið hefur þó verið rætt. Ég vona að samningar takist á þann veg að vextir og afborganir þurfi ekki að reyna meira á greiðsluþol ríkissjóðs á árinu 1984 en fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Hæstv. fyrrv. fjmrh. benti réttilega á að fyrirhugaðar lántökur vegna vegagerðarinnar, sem fram komu í lánsfjáráætlun að fjárhæð 480 millj. kr., komu ekki fram í A-hluta fjárlaga. Rekstrarhalli mun að sjálfsögðu verða á fjárlagadæminu ef þessi upphæð eða þessi fjárhæð yrði tekin inn án frekari aðgerða. Ég vil benda á að í A-hluta fjárlaga fyrir árið 1984 eru nú teknar inn vaxtagreiðslur vegna byggðalínu, eins og komið hefur fram hér í umr., að fjárhæð 267 millj. kr., sem hæstv. fyrrv. fjmrh. kaus að fjármagna með lántöku í B-hluta fjárlaga áður. Alþm. verða nú að taka afstöðu til þess hvort eigi að reka ríkissjóð á næsta ári með rekstrarhalla eða gera þær breytingar á fjárlagafrv. sem hér er til umræðu þannig að rekstrarafgangur verði á næsta ári. Eigi halli að verða á ríkissjóði vil ég að hann sé öllum ljós en ekki sé verið að fela gjöldin á millifærslum í B-hluta ríkisreiknings. Stefna ríkisstj. í launamálum á næsta ári er alveg ljós. Frá heildarlaunagreiðslum á verðlagi des.-mánaðar á næsta ári á að draga saman ársútgjöld launa um 2.5% á árinu 1984, m.a. með því að endurráða ekki í störf sem losna ef hægt er að komast hjá því. Kannske væri hægt að komast hjá því með tilfærslum á milli starfa eða stofnana, ráða ekki í sumarafleysingar og draga úr yfirvinnu. Ráða ekki í sumarafleysingar þýðir einfaldlega það að minnka þjónustu á meðan á sumarleyfum stendur. Herra forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að þakka virðulegri stjórnarandstöðu málefnalegar umr. við þessa fyrstu umr. um fjárlagafrv. í dag. Vonandi megum við eiga góða samvinnu við fjárlagagerðina fyrir árið 1984 hafandi í huga þau vandamál sem blasa nú við íslensku þjóðinni. Ég vil að lokum, herra forseti, þakka samstarfsfólki mínu í fjmrn. fyrir frábærlega vel unnin störf við gerð þessa fjárlagafrv. Þar er hinn hæfasti starfskraftur í hverri stöðu.