Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis. Sú er hér stendur er eini flutningsmaðurinn að þessu máli og ég vona að það endurspegli ekki mikla andstöðu við málið af því að ég tel að hér sé um gríðarlega brýnt frumvarp að ræða sem muni hafa miklu jákvæðari afleiðingar en menn gera sér grein fyrir. Frumvarpið gengur út á það að freista þess að breyta umræðuhefðinni á Alþingi með því að gera umræðuna skilmerkilegri, gera hana markvissari og í mörgum tilvikum styttri en nú er. Þetta frumvarp er ekki mikið að vöxtum en innihaldið er þeim mun merkilegra að mati flutningsmanns. Mun ég nú, virðulegur forseti, lesa 1. gr., en frumvarpið er einungis tvær greinar, 1. gr. er innihaldsgrein og 2. gr. gengur einungis út á að láta lögin öðlast þegar gildi. 1. gr orðast svo, með leyfi virðulegs forseta: „Á eftir 4. mgr. 55. gr. kemur ný málsgrein sem orðast svo: Áður en umræða hefst um lagafrumvörp, þingsályktunartillögur og skýrslur getur forseti gert tillögu um hve lengi umræðan skuli standa. Ræðutími einstakra þingmanna getur þá orðið styttri en greinir í 80. gr. Við upphaf 2. og 3. umræðu um lagafrumvörp og síðari umræðu um þingsályktunartillögur skal tillaga forseta um hve lengi umræðan má standa taka mið af óskum nefnda um heildartíma umræðu. Eigi má takmarka ræðutíma við nokkra umræðu svo að hún standi skemur en þrjár klukkustundir alls. Tillögur forseta skulu umræðulaust bornar undir atkvæði og ræður afl atkvæða úrslitum. Í tillögu forseta um heildartíma umræðu skal skipta umræðutíma því sem næst að hálfu jafnt milli þingflokka og að hálfu skal hafa hliðsjón af því hve margir þingmenn eiga aðild að hverjum þingflokki en forseti ákveður ræðutíma þingmanna utan flokka. Ákvæði þessarar málsgreinar ná einnig til ræðutíma ráðherra. Tillögur forseta samkvæmt þessari málsgrein ná ekki til umræðna um frumvörp til fjárlaga og frumvörp til stjórnarskipunarlaga.“ Virðulegur forseti. Eins og hér heyrist gengur frumvarpið út á það að þingið áætli umræðutíma í hverju máli fyrir fram. Umræðuna megi þó alls ekki takmarka við skemmri tíma en þrjár klukkustundir um hvert mál og það er ekki heimilt að takmarka umræðutíma um fjárlögin, umræðu um fjárlagafrumvarpið eða umræður um breytingar á stjórnarskrá, þá yrði ótakmarkaður ræðutími. Þetta frumvarp dettur ekki af himnum ofan. Það er fyrirmynd að því og sú fyrirmynd er í norskum lögum. Á Norðurlöndunum gilda almennt reglur um ræðutíma eins og hér en þær reglur eru stífari og menn virða þær frekar. Í Noregi eru reglurnar eins og í frumvarpinu og þess vegna legg ég það til hér líka. Ég lagði samhljóða frumvarp fram á síðasta þingi en ekki náðist að mæla fyrir því af því að það kom seint fram. Það var mikill hvati fyrir þá er hér stendur til að leggja málið fram að upplifa hvernig umræðuhefðin er í þinginu hér á landi, hefur verið og hefur ekki skánað hin seinni missiri, því miður. Ég vona að okkur takist núna að snúa bökum saman um að samþykkja þetta frumvarp og ég byggi þá von á því að hér er margt nýtt fólk innan dyra, margir nýir hv. þingmenn komnir til starfa og ég vona að þeir séu ekki sligaðir af hefðinni eins og kannski þeir sem eldri eru hér inni og séu tilbúnir til að taka þetta skref. Starfshættir Alþingis hafa verið til umræðu og skoðunar meðal almennings á síðustu missirum, sérstaklega í kjölfarið á bankahruninu. Hv. alþingismenn hafa látið þá umræðu til sín taka og margir hafa kallað á virkari og nútímalegri vinnubrögð, m.a. í ljósi nýrrar reynslu af því að sitja á hinu hv. Alþingi. Menn hafa einnig verið að líta til þess að rétt væri að skipuleggja vinnu þingsins betur til að freista þess að auka traust almennings á Alþingi og bæta ásýnd þess en nú mælist traustið á þinginu um 10% meðal þjóðarinnar og hefur ekki mælst lægra. Umræðuhefðin á Alþingi er að mati flutningsmanns fyrir löngu orðin úrelt. Ekki er reynt að áætla hvað hver umræða taki langan tíma hverju sinni miðað við eðli mála. Að mati flutningsmanns geta nefndir þingsins áætlað það, þær hafa getu til að áætla hvað mál þurfi langan tíma í seinni umræðum í þinginu, 2. og 3. umr. ef um lagafrumvörp er að ræða og síðari umr. ef um þingsályktunartillögur að ræða. Þannig væri hægt að áætla hve langan tíma mál þurfi til að fá næga og vandaða umfjöllun. Hér er ekki verið að tala um að takmarka ræðutíma þannig að mál fái ekki vandaða umfjöllun. Það er hins vegar verið að reyna að áætla fyrir fram hve langan tíma þurfi. Yrði þessu fyrirkomulagi komið á væri hægt halda utan um dagskrá þingsins og tímaáætlanir stæðust. Sú er hér stendur vill einnig benda á að um langt skeið hefur málþóf verið þekkt fyrirbæri á Íslandi. Eftirfarandi mátti lesa í umfjöllun dagblaðs fyrir stuttu, fyrr á árinu, en þar var verið að fjalla um málþóf. Mig langar að lesa það sem stóð í þessu dagblaði, með leyfi virðulegs forseta: „Málþóf er aldagömul aðferð til að stöðva mál og á rætur sínar að rekja til Rómaveldis. Þó tíðkast það aðeins í örfáum löndum í dag og þekkist ekki hjá öðrum Norðurlandaþjóðum. Kató yngri er fyrsti skráði málþófsmaðurinn. Árið 60 fyrir Krist kom hann í veg fyrir að Júlíus Sesar kæmi máli í gegnum rómverska þingið með því að tala fram á kvöld, en Rómverjar höfðu lög um að öllum ákvörðunum þingsins yrði að ljúka í birtu.“ Kannast ekki margir hér inni við þetta?  Ég hef reyndar heyrt menn segja að það hafi verið málþóf í einu máli í Finnlandi fyrir einhverju síðan þegar ESB-aðildarviðræðurnar voru þar á dagskrá. Þá tóku einhverjir þingmenn upp á því að stunda málþóf og var það ekki til mikils fagnaðar í samfélaginu þar almennt. En annars þekkist málþóf ekki almennt á Norðurlöndunum. Yfirleitt er það stjórnarandstaða á hverjum tíma sem stundar málþóf og oftast í aðdraganda þinghléa hvers árs. Ég vil nefna það, virðulegi forseti, að engir íslenskir stjórnmálaflokkar eru undanskildir í því samhengi, þeir eru allir undir sömu sökina seldir þar eftir því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Rökin fyrir málþófinu eru þau að með því má skapa svokallaða samningsstöðu í lok hverrar þinglotu þannig að allir flokkar fái eitthvað fyrir sinn snúð. Þannig ná einstök mál einstakra flokka fram að ganga eða ekki og þegar um slíkt hefur samist leggst málþófið niður. Sumir hafa reynt að færa rök fyrir því að málþóf sé eðlilegur hluti af lýðræðinu því að þannig verði meiri hlutinn neyddur til að taka tillit til minni hlutans en ég minni á í þessu sambandi að málþóf er ekki stundað á Norðurlöndunum almennt. Eru þau ekki lýðræðisríki? Jú, þau eru lýðræðisríki og því er málþóf óþarfi. Ég tel að þessi rök vegi ekki mjög þungt og það megi líka færa rök fyrir því að málþóf sé lýðræðinu frekar skaðlegra en hitt, því að málþóf grefur undan trausti á Alþingi almennt og það er ekki lýðræðinu í hag. Margir þingmenn hafa þó fært fram þau rök að málþóf sé ein fárra leiða sem stjórnarandstaðan hafi til að hafa áhrif á gang mála á Alþingi, sérstaklega undir þinglok. Þótt færa megi slík rök fram telur sú er hér stendur rétt að breyta fyrirkomulagi á ræðutíma þannig að mál fái eðlilegan umræðutíma en málþóf leggist þá af. En til að koma til móts við þau sjónarmið að málþóf sé tæki stjórnarandstöðu til að hafa áhrif á gang mála og líka vegna þess að stjórnarandstaðan á Alþingi Íslendinga er í frekar veikri stöðu miðað við stjórnarandstöðu í öðrum norrænum þjóðþingum, tel ég eðlilegt að samhliða þeirri breytingu á þingsköpum sem hér er lögð til yrði staða stjórnarandstöðunnar styrkt. Hana mætti styrkja t.d. með því að hluti formanna nefnda þingsins kæmi úr hennar röðum, minni hluti þings gæti knúið á um að umdeild mál færu í þjóðaratkvæðagreiðslu og önnur slík atriði. Með því að styrkja þannig stöðu stjórnarandstöðunnar tel ég að ná megi fram breiðari sátt um að skapa nýja og bætta umræðuhefð á Alþingi þannig að það væri áætlað fyrir fram hve langan tíma hver umræða tæki um hvert mál fyrir sig. Ég tel að umræðuhefðin hér sé mjög gamaldags. Hún er ekki í anda nútímalegra vinnubragða þar sem er unnið af vandvirkni og eftir vinnuáætlunum. Eins og ég gat um áðan hefur mjög mikil endurnýjun orðið á Alþingi og fjöldi nýrra þingmanna tekið þar sæti. Ég ætla að nefna tölur í þessu sambandi. Í síðustu kosningum, þ.e. í fyrra, varð endurnýjunin sú mesta frá upphafi. Á Alþingi hefur nú orðið meiri endurnýjun en nokkru sinni fyrr. Í kosningunum 2009 voru kosnir 27 nýir þingmenn af 63 sem hér sitja. Þetta eru 43%. Það nálgast það að við skiptum helmingnum út. Þetta er sögulegt og það er ástæða fyrir þessu en það er að sjálfsögðu bankahrunið sem varð. Fólk vildi sjá nýja strauma hér inni að verulegu leyti með reynslu í bland. Tæplega helmingurinn eða 43% eru nýir þingmenn. Í kosningunum 2007 komu 24 nýir þingmenn inn á þing og því hefur orðið meiri endurnýjun á Alþingi á tveimur árum en nokkru sinni í sögunni. 42 þingmenn af 63 eða tveir þriðju hlutar þingsins hafa setið í þrjú ár. Þessu eiga að fylgja ferskir vindar. Þegar svona margt nýtt ungt fólk sest á þing hlýtur það að segja okkur að hér sé fólk sem vill sjá breytt vinnubrögð. Þetta eru einstaklingar sem margir hverjir eiga ung börn og fjölskyldu og sætta sig ekki lengur við þau gömlu vinnubrögð sem hér eru viðhöfð, að menn geti ekki áætlað umræðutíma, viti varla hvað er á dagskrá á morgun og sitji hér undir innihaldslitlum ræðum í allt of miklum mæli. Ég vil líka nefna að konur hlutu bestu kosningu frá upphafi í síðustu kosningum og eru núna 43% þingmanna, sem er glæsilegur árangur. Ég tel að með öllum þessum nýju konum hér sé líka grundvöllur fyrir því að taka góða umræðu um þessa umræðuhefð og fara út úr henni, samþykkja ný þingsköp þar sem við takmörkum ræðutíma þannig að hann sé eðlilegur og mál fái vandaða umfjöllun og menn haldi ekki ræður um ekki neitt í of miklum mæli. Þingmenn vilja geta undirbúið ræður sínar, fá tíma til þess þannig að þær verði góðar og innihaldsríkar. Þingmenn vilja líka geta sinnt öðrum störfum, í kjördæmum, í flokksstarfi og líka fjölskyldulífi. Ef þetta á allt að vera unnt þurfa menn að breyta um takt í flutningi á sínu máli. Ég tel að núna sé tækifæri til að gera slíkar breytingar. Ég vil líka nefna að almenningur nýtir sér nýja tækni í miklu meiri mæli en áður og það er upplýsingatæknin. Nú fylgist almenningur með því sem sagt er á þingi í meiri mæli en áður í beinni útsendingu. Það er fjöldi manns að fylgjast með okkur núna. Ég er sannfærð um að almenningur sér líka þörfina á því að breyta umræðuhefðinni í þinginu. Fólk nennir ekki að hlusta á innihaldslitla umræðu þar sem menn endurtaka sí og æ sömu hlutina, taka einn hring í innihald ræðu sinnar, taka svo annan og þriðja og svo kemur rauða ljósið og þá er farið úr pontunni. Ég tel að almenningur sjái þetta og við eigum að leggja af svona vinnubrögð. Mig langar líka, virðulegur forseti, að lesa stuttlega upp úr ræðu sem Benedikt Gröndal flutti 1976 en þá var verið að ræða um þingsköp Alþingis. Það er svo merkilegt að hann er að segja þar hluti, virðulegi forseti, sem eiga algerlega við daginn í dag. Ég ætla að grípa niður þar sem hann talar í upphafi um þingskapaumræðuna sem þá var. Þá voru á Alþingi efri deild, neðri deild og sameinað þing, annað umhverfi, og ég ætla líka að lesa aðeins það sem hann sagði og kallaði ræðuflauminn. En svona orðaði Benedikt Gröndal, þáverandi hv. þingmaður, hlutina árið 1976, 20. október, það er bara að nálgast sá dagur núna: „Virðulegur forseti. Vöxtur þjóðarinnar, stöðug félagsleg umbrot og tæknibylting hafa á síðustu áratugum aukið til muna verkefni Alþingis og kröfur þjóðarinnar til þess. Enda þótt kjördæmaskipun hafi verið breytt fyrir ekki löngu, þingmönnum fjölgað, aðstaða þeirra og launakjör hafi verið bætt til mikilla muna, hafa litlar breytingar verið gerðar á starfsháttum þingsins sjálfs. Slíkar breytingar verður þingið þó að gera eins og önnur þjóðþing til þess að fylgjast með tímanum og forðast að tapa áhrifum og trausti með þjóðinni. Þetta frumvarp fjallar að nokkru um slík atriði en þó engan veginn öll þau atriði sem til greina kæmi að breyta í þingsköpum eða starfsháttum þingsins.“ Hér er Benedikt Gröndal að kalla eftir breytingum á starfsháttum þingsins til að freista þess að fá meira traust hjá þjóðinni og stendur eiginlega í þeim sporum sem flutningsmaður stendur núna af því að sú er hér stendur telur að umræðuhefðin grafi undan því trausti. Síðan fjallar Benedikt líka um nefndir þingsins. Þær voru þá, hv. þingmenn, 24 og þingmenn voru meira og minna í mörgum nefndum hver og sumir voru í sex nefndum, fjórir þingmenn voru í sex nefndum. Þá voru þrjár allsherjarnefndir. Auðvitað þurfti að breyta þessu. Þessu var reyndar breytt. Það hafa verið gerðar ýmsar jákvæðar breytingar en ekki þá sem við erum að fjalla um hér. Og nú ætla ég grípa niður í ræðu Benedikts Gröndals þar sem hann fjallar um ræðuflauminn eins og hann kallaði það. Svo segir Benedikt Gröndal árið 1976: „Ræðuflaumur þingmanna og fjölgun þingmála eru vandamál á flestum löggjafarþingum lýðræðislanda. Í grannríkjum okkar hafa á síðustu árum verið gerðar margar breytingar á þingsköpum til að leysa þetta vandamál, og draga þær undantekningarlaust úr ræðulengd, og til þess að gera þingin starfhæf. Í flestum löndum eru mjög strangar takmarkanir á ræðulengd en hér er ekki farið inn á þá braut almennt heldur aðeins lögð til hagræðing á einum þætti þingstarfa.“ - Og svo fjallar hann um þann þátt. Þarna er Benedikt Gröndal árið 1976 einmitt að koma inn á þá umræðu sem fór fram í þjóðþingum mjög víða um heim að vegna fjölgunar þingmála og hinna löngu og mörgu ræðna sem menn héldu voru þingin að verða óstarfhæf. Tíminn fór í ranga hluti. Menn voru að gera breytingar á ræðulengd og nánast undantekningarlaust var straumurinn í þá átt að takmarka ræðulengdina. Ég vildi gjarnan koma þessu á framfæri hér, virðulegi forseti, til að sýna svolítið fram á það að við höfum að mínu mati setið eftir í þessum efnum. Við höfum ekki tekið á þessu máli, við höfum ekki þorað að gera það. Og á meðan hér hafa verið haldnar innihaldslitlar ræður oft og tíðum, að sjálfsögðu eru þær það ekki allar en margar hverjar, hafa menn verið að nýta tímann í eitthvað annað. En þessar ræður taka of mikinn tíma í þinginu og fyrir utan það erum við með fullt af starfsfólki sem þarf að sinna þessu. Þetta er líka eyðsla á fjármunum í þinginu. Ég ætla líka, virðulegi forseti, að fjalla aðeins um ræðukónga þingsins. Það virðist einhvern veginn, því miður, hafa orðið tilefni fjölmiðla að fjalla um þá einstaklinga sem tala lengi og þeir hafa verið kallaðir ræðukóngar og það hefur þótt frekar eftirsóknarvert að vera ræðukóngur. Það þykir flott, því miður. Einn stendur hér, hv. þm. Pétur H. Blöndal, og það stendur í Morgunblaðinu 3. júlí 2010: „Ræðukóngurinn talaði alls í 32 klukkustundir.“ Þar er sagt að hv. þingmaður hafi komið 696 sinnum í ræðustól, flutt 197 ræður o.s.frv. Ég tel reyndar að hv. þm. Pétur H. Blöndal tali oftast frekar stutt en hann talar ótrúlega oft og ég ætla ekki að gera miklar athugasemdir við það. En hér eru aðrir þingmenn sem hafa verið ræðukóngar líka og ég ætla að nefna einn í viðbót sem er kannski dæmi um hið gagnstæða, hefur talað ótrúlega oft og ótrúlega lengi, og það er hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon. Á sínum tíma var hæstv. fjármálaráðherra ræðukóngur þingsins og í Morgunblaðinu 16. júlí 2009 stendur: „Steingrímur hefur talað oftast og mest.“ Svo er farið yfir það, kom 203 sinnum í ræðustól, talaði samtals í tiltekinn tíma o.s.frv. Síðan eru aðrir tilgreindir sem koma þar á eftir. Sá hæstv. ráðherra talaði á sínum tíma, sérstaklega í stjórnarandstöðu, ótrúlega oft og ótrúlega lengi og var bara ansi öflugur í málþófi. Hann sagðist vera í málþófi. Ég vil einnig geta þess að fjölmiðlarnir fjalla ekki einungis um þá sem tala lengi, þeir fjalla líka um þá sem tala stutt og það er upplýst á síðum dagblaðanna hverjir tala minnst, í fæstar mínútur. Hver vill vera í þeim hópi? Hvaða hv. þingmaður vill vera listaður upp fyrir að tala stutt, nánast ekki neitt. Ergo: Hefur ekkert til málanna að leggja. Þannig er upplifunin og þannig upplifa þeir hv. þingmenn það að vera listaðir upp með lítinn ræðutíma og eru jafnvel skammaðir heima í kjördæmi: Hvað ert þú að gera á þingi? Talar ekki neitt, hefur ekkert að segja, ertu ekki að berjast fyrir hagsmunum okkar? o.s.frv. Ég tel að það hafi verið mikill galli þegar þingið fór að upplýsa um þessar mínútur og klukkustundir og fjölmiðlar fóru að gera sér mat úr því með þessum hætti, því miður. Þetta er líka enn ein ástæðan fyrir því að ég vil láta breyta umræðuhefðinni, breyta ræðutímanum vegna þess að ég horfi upp á það nánast daglega og ég fullyrði nánast daglega að hv. þingmenn fara upp í pontu, halda ræður og eru að safna sér í sarpinn í ræðutímanum sínum, vilja ekki vera fyrir neðan miðju í ræðulengdinni þegar það verður gefið upp í fjölmiðlum. Þeir vilja hafa haft eitthvað að segja og maður getur, eftir þá reynslu sem maður hefur hér, nánast sagt við sjálfan sig þegar herra X eða frú X fara upp í ræðustól - þetta er oftast herra X, ég ætla ekki að nefna nein nöfn, þetta er oftast herra X - þá getur maður sagt að viðkomandi hv. þingmaður muni örugglega tala þangað til rauða ljósið birtist, örugglega. Og viti menn, það stenst yfirleitt, hv. þingmaður fer í gegnum innihaldið sem hann ætlaði að koma á framfæri, ræðutíminn er ekki búinn og hann fer yfir það aftur, ræðutíminn er ekki enn búinn og hann fer yfir það í þriðja sinn og maður situr hér og spyr sig: Hefur viðkomandi ekkert betra við tímann að gera? Af hverju þarf maður að sitja undir þessu? Hvenær kemur að mér að koma því að sem ég vildi koma að og helst í hnitmiðuðu máli? Tímanum væri betur varið öðruvísi. Við þurfum að taka á þessu, virðulegur forseti, til að koma okkur út úr þessum gömlu vinnubrögðum, þessum gamaldagsstíl, við þurfum að fara að áætla ræðutímann fyrir fram. Ef einhver hv. þingmaður er með betri leið til þess en þá aðferð sem lögð er til í frumvarpinu er ég algerlega opin fyrir því að það sé skoðað. Það má vel vera að hægt sé að finna einhverja aðra aðferð en að láta þingforseta koma með tillögu við 1. umr. og láta greiða atkvæði um hana, það má vel vera að hægt sé að finna aðra aðferð, og láta síðan nefndir koma með tillögur við 2. og 3. umr. Þannig er þetta gert í Noregi og gefst vel en það getur vel verið að við getum fundið aðra aðferð. Ég hef rætt þetta mál við norska þingmenn og spurt þá út í þeirra umræðuhefð og þeir eiga bágt með að skilja hvað ég er að fara þegar ég lýsi því hvernig þetta er hér, að ekki séu gerðar áætlanir og það sé bara hipsum happs hvenær umræðu lýkur, fari eftir dagsformi einstakra þingmanna sem eru gjarnir á að tala o.s.frv. Þeim finnst þetta mjög sérstakt. Ég er sannfærð um það, virðulegi forseti, að ef þessi breyting nær fram að ganga verður niðurstaðan jákvæðari en við höldum í dag. Menn munu koma upp með ræður sem hafa innihald, eru örugglega rökfastar, og ég trúi því að þær verði góðar og miklu betri en þær eru í dag. Þá munu menn þurfa að koma því sem þeir vilja segja á framfæri með hnitmiðuðum hætti en geta sleppt því að lesa upp úr Die Zeit, eins og ég man að einn þingmaður gerði hér eina nóttina, las bara heilu erlendu tímaritin upp. Þetta er algert rugl, virðulegi forseti. Vonandi komumst við út úr þessu fari og vonandi hafa þingmenn bein til að þora að taka þetta skref. Ég vona líka að stjórnarandstaðan í dag, þó að ég sé hluti af henni, falli ekki í þá gryfju að reyna að verja það kerfi sem er í dag, reyni frekar að sameinast um að bæta stöðu stjórnarandstöðunnar og hafa hlutina með öðrum hætti en þeir eru í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að flytja þetta frumvarp sem ég held að væri til mikilla bóta að við samþykktum sem fyrst. Mig langar aðeins að ræða ræðutíma. Þessu hefur nú verið breytt undanfarið, eða einhvern tímann fyrir ekki mjög löngu. Áður gat ræðutími hvers einstaks þingmanns verið ótakmarkaður og þá tóku menn gjarnan upp heit mál og töluðu jafnvel alla nóttina. Það var til að sýna hvað þeim væri mikið niðri fyrir, kannski frekar en endilega að vera að tefja þingstörf og ná fram samningum eins og gjarnan er í dag. Ég spyr hv. þingmann: Hefur hún eitthvað spekúlerað í því hvort þessi möguleiki, að einstökum þingmönnum eða einstökum flokkum 

Virðulegur forseti. Ég sé ekki að það eigi að skipta máli. Ef flokkur eða þingmaður er mjög ósáttur við mál og vill koma því sterkt á framfæri tel ég ekki að aðferðin sé sú að þau mótmæli mælist í ræðulengd. Þau mótmæli hljóta að mælast í innihaldi ræðu og hvernig hv. þingmaður orðar hlutina, hvað hann tekur djúpt í árinni o.s.frv. en ekki í lengd ræðunnar. Eiginlega finnst manni það ekki boðlegt, þegar þingmenn koma hér upp, þó að þeim sé mikið niðri fyrir, að þeir standi hér í mjög langan tíma. Það er bara ekki boðlegt og við eigum líka að endurspegla einhverja rökræðu hér inni og almenningur er að fylgjast með. Þetta er hluti af lýðræðinu, við erum að tala til almennings. Almenningur vill ekkert einhverjar 

Ég þakka svarið og vil lýsa því yfir að ég er sammála því. Ég held að þungi orða skipti miklu meira máli en fjöldi þeirra. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, ég vona bara að við samþykkjum þetta sem fyrst. Við getum hæglega gert það. Við getum verið búin að samþykkja þetta eftir 10 daga ef við viljum. Og nú reynir kannski bara á að gera einfalda hluti fljótt og vel.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að fagna þessu frumvarpi hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og lýsa yfir stuðningi við efni þess. Það fer sína leið í meðferð Alþingis. Ég vil líka taka undir þau orð, sem féllu hér, að vonandi tekur það ekki langan tíma og vonandi sýnum við fram á vilja til breytinga á löggjafarsamkomunni. Þingsköp Alþingis eru skilgetið afkvæmi feðraveldisins og það er kominn tími til að breyta því og breyta því í takt við þá tíma sem við lifum á. Og ég get tekið undir hvert orð í ræðu hv. flutningsmanns, Sivjar Friðleifsdóttur. Mig langar að spyrja hv. flutningsmann hvort henni finnist koma til greina, og mig minnir að slík tillaga hafi komið fram frá fyrrverandi þingmanni, Kristni H. Gunnarssyni, að þingið ákveði hversu lengi hvert þingmál á að vera í meðförum þingsins, þ.e. frá því að það er lagt fram og þangað til það er afgreitt. Nefndir hafa verið sex til níu mánuðir.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki velt tímalengd mikið fyrir mér og þá þyrfti að skoða - það sem gæti komið upp er að eitthvert mál kemur inn og maður áætlar tímann, t.d. sex mánuði, svo bara kemur eitthvað upp í ferlinu sem kemur manni á óvart og þingið nær ekki að klára. Þetta er nokkuð sem þyrfti að skoða en ég hef ekki gert það, virðulegur forseti. Ég tel hins vegar að við séum í ákveðnu dauðafæri núna varðandi það að afgreiða þetta mál vegna þess að verið er að undirbúa breytingar á þingsköpum, það sem á að styrkja stöðu stjórnarandstöðunnar. Það væri svo eðlilegt að gera þetta samhliða vegna þess að sumir hv. þingmenn færa þau rök fyrir því að stjórnarandstaðan hafi notað þetta tæki til að þvinga stjórnarflokkana þannig að við erum í ákveðnu dauðafæri að klára þetta mál nú á næstunni.

Frú forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að nú er tækifærið til að gera þessar breytingar. Við lifum á byltingartímum og við eigum að starfa í samræmi við það. Ástæða þess að ég nefndi líftíma þingmála í þinginu er sú að eins og við vitum hefur oft verið rætt hér að þau eigi að fá að lifa lengur en í eitt þing, það sé eðlilegt, sérstaklega þegar um stór mál er að ræða og það þurfi ekki að endurflytja þau þá á nýju þingi. Það er eitt af því sem þarf að skoða við breytingar á þingsköpum Alþingis, en það er líka aðhald í því, sérstaklega gagnvart ríkisstjórn, eða ráðherrum réttara sagt, að þeir geti ekki komið hér fram með mál og fengið þau afgreidd á einum degi eins og stundum hefur gerst - nema þá að það sé gert með auknum meiri hluta, samþykki aukins meiri hluta þingmanna, eða einhverjum öðrum sérstökum undanþágum ef svo má að orði komast.

Virðulegur forseti. Ég heyri að hv. þingmaður er með margar góðar hugmyndir. Þetta er líka nokkuð sem þarf að taka til skoðunar varðandi það hvort alltaf eigi að flytja öll málin upp aftur og aftur ár eftir ár. Ég er farin að hallast að því að það sé mikill galli að vera alltaf að halda sömu framsöguræðurnar. Það er líka eitt sem ég tel að við þyrftum að skoða, af því að við erum farin að tala um aðra hluti í þessari umræðu, það er hvort stíga eigi annað skref hér sem Norðmenn hafa tekið, það er að málin fari beint til nefndar, þ.e. að ef ráðherrar koma fram með mál fari það beint til nefndar, fari ekki í 1. umr. í þingið, heldur beint til nefndar og nefndin vinni það og svo fari það inn í þingið. Þetta tíðkast í sumum þingum og ég held að Norðmenn séu í flestum tilvikum með þetta svona. Þá eru færri umræðuhringir en nefndin kemur fyrr að málum og þá er þetta ekki eins og ráðherrann sé að skella einhverju inn í þingið, heldur er það nefndin sem skellir einhverju inn í þingið og það verður svona meiri þingræðissvipur af vinnslunni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur kærlega fyrir þetta tímabæra frumvarp sem ég get tekið undir að mestu ef ekki öllu leyti. Þótt þingsköpum hafi nýlega verið breytt var það, eins og menn muna kannski, gert í miklum ágreiningi við minn flokk, ekki hvað síst vegna þeirra takmarkana á ræðutíma sem þar voru. En ég tel að margt hafi tekist miður í þeim breytingum og er sammála því að það þarf enn að breyta miklu. Og það sem hér er stungið upp á gæti einmitt leitt til nýrrar og betri umræðuhefðar. Ég tel að þetta sé spennandi tilraun sem vert sé að fara í. Það er eitt atriði sem mig langar til þess að spyrja hv. þingmann um og það er undantekningin, sem hér er gert ráð fyrir, varðandi frumvörp til stjórnskipunarlaga. Nú er það svo að mín eina upplifun af málþófi hér á Alþingi Íslendinga var í fyrravor, fyrir kosningar, þegar sjálfstæðismenn komu í veg fyrir, með skipulögðu málþófi, að farið yrði í atkvæðagreiðslu um breytingar á stjórnarskrá, 

Virðulegur forseti. Eins og frumvarpið er útbúið er hvorki gert ráð fyrir því að hægt sé að takmarka ræðutíma við umræðu um fjárlagafrumvarpið né umræðu um stjórnarskrá. Það er vegna eðlis þessara mála. Þau þurfa mikla umræðu. Hins vegar er það alveg rétt að það var einn flokkur sem kom í veg fyrir breytingar á stjórnarskránni síðast, og það var Sjálfstæðisflokkurinn. Það muna allir sem voru í aðdraganda síðustu kosninga hér inni. Ég legg ekki til breytingar á þessu, ég legg ekki til takmarkanir á ræðutíma um stjórnarskrá. Ég held hins vegar að ef við náum þessu í gegn núna, að breyta umræðuhefðinni og umræðutímanum um öll önnur mál en stjórnarskrána og fjárlögin, verði málþóf um þau mál illa liðin í samfélaginu, þá erum við að fara svolítið út úr þessu málþófsumhverfi. Og þá mun almenningur furða sig á því ef það verður málþóf um fjárlög eða málþóf um stjórnarskrá 

Frú forseti. Það kann vel að vera að þetta hefði slík áhrif ef af yrði en ég tel engu að síður vert að skoða hvort ekki eigi að setja hámark á alla umræðu. Það mega alveg vera þrjár vikur eða sex vikur eða hvað það nú er í klukkustundum í ræðustól á Alþingi. Ég tel að slík hneisa sem varð hér fyrir síðustu kosningar þegar komið var í veg fyrir vel undirbúnar ígrundaðar breytingar og nauðsynlegar og brýnar á stjórnarskrá Íslands megi ekki gerast aftur. Hv. þingmaður nefndi hér Kató yngri sem hafði mikil áhrif á samtíma sinn og gerir kannski enn í dag ef marka má hennar orð. Í takt við þann mæta mann vil ég segja hér að auk þess legg ég til að með tilliti til lýðheilsusjónarmiða verði Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins flutt frá fjármálaráðuneyti til  
            

Virðulegur forseti. Ég vil nota þessa mínútu til að undirstrika að þó að við séum svolítið að ræða um málþóf hér í andsvörum, og ég kom líka inn á málþóf í ræðu minni, er það ekki beini hvatinn að þessu máli. Ég vona að hv. þingmenn tapi sér ekki í umræðunni um málþóf hér á eftir. Það er bara svona aukaafurð. Ég vil losna við málþófið, ég viðurkenni það og tel að það sé ljótur svipur á þinginu og skili engu þegar upp er staðið. En megintilgangurinn með frumvarpinu er að breyta umræðuhefðinni frá degi til dags. En málþóf er bara stundað hér rétt fyrir þinglok, rétt fyrir jólahlé og sumarhlé. Þetta mál gengur miklu meira út á það, og þar er ávinningur, þar er stóri ávinningurinn, að skipuleggja vinnu þingsins dag frá degi. Og ég vona að umræðan hér verði mest um það varðandi þessar breytingar.

Frú forseti. Talandi um feðraveldi, þá er það hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir sem mun hafa talað lengst, í 10 tíma alls í einni ræðu. Varðandi mína persónu sem nefnd var hér hef ég þann metnað að hafa ræðutímann að meðaltali undir 2,8 mínútum. Ég skammast mín þegar ég er kominn yfir svona 8–10 mínútur í ræðu. Þá er ég ekki nógu skýr í hugsun. Ég vil spyrja hv. þingmann. Þetta eru athyglisverðar tillögur en ég fullyrði að samningurinn um Icesave sem gerður var 5. júní 2009 hefði verið samþykktur í fyrstu atrennu ef þessar reglur hefðu verið í gildi, með óbærilegum kvöðum fyrir þjóðina og miklu, miklu verri stöðu en við upplifum í dag.

Ég vil byrja á því að hæla hv. þingmanni Pétri H. Blöndal fyrir ræðustíl af því hv. þingmaður segist ekki geta hugsað skýrt eftir átta mínútur. Ég held að það eigi við um marga. Ef menn tala mjög lengi verður málið ekki mjög skýrt. Hv. þingmaður talar mjög sjaldan lengi, nánast aldrei, þannig að það er til fyrirmyndar. Hv. þingmaður náði því eigi að síður að verða ræðukóngur vegna gríðarlega margra ferða í ræðustól. Varðandi Icesave ætla ég ekki að fullyrða hvort það hefði farið í gegn eða ekki. Það var forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, sem stöðvaði það mál að lokum. Ég get ekki dæmt um hvort hann hefði tekið aðra afstöðu ef tíminn sem fór í umræðurnar hefði verið styttri. En almennt séð tel ég að málþóf sé galli á okkar störfum 

Frú forseti. Umræðunni um Icesave má skipta í tvennt. Fyrsta frumvarpið sem flutt var á grundvelli samningsins 5. júní 2009 hefði þá þegar verið samþykkt ef þessar reglur hefðu gilt. Forsetinn hefði ekki haft neina ástæðu til að hafna undirskrift, Indefence hefði ekki verið komið í gang o.s.frv. Við sætum uppi með 50–70 milljarða aukin útgjöld á ári í vexti - bara í vexti. Og þjóðin væri að horfa upp á gjaldeyristekjur streyma út úr landinu, vinnandi fyrir útlendinga alla daga. Ef menn segja að vandamálin séu mörg núna þá væru þau margföld í þeirri stöðu. Ég vil að þetta verði skoðað mjög nákvæmlega því vegna flokksræðisins og ráðherraræðisins sem við búum við í dag yrði þetta hrein afgreiðsla fyrir framkvæmdarvaldið.

Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður Pétur Blöndal hefði hlustað eftir ákveðnum rökum hér áðan þá kom ég því á framfæri að eðlilegt væri að samhliða þessum breytingum yrðu gerðar breytingar á stöðu stjórnarandstöðunnar, formennsku í nefndum og því komið þannig fyrir að auðveldara væri að ná fram þjóðaratkvæðagreiðslu um umdeild mál. Af því hv. þingmaður nefnir Icesave-málið sérstaklega í sambandi við nýja kerfið sem kannski kemst á með nýjum þingsköpum þá hefðu þingmenn getað náð því fram að málið hefði farið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var það mikil andstaða við málið hér inni. Ég held að það  
            

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni Siv Friðleifsdóttur fyrir að flytja þetta frumvarp öðru sinni. Ég get sagt það hér og nú að ég styð frumvarpið heils hugar en ég vil koma ákveðnum atriðum á framfæri. Í vor lagði forseti þingsins fyrir þingið frumvarp til laga um breytingu á þingsköpum með þó nokkuð róttækum breytingum á nefndaskipan og ýmsum atriðum sem eru til bóta fyrir starfsemi þingsins. Frumvarpið hefur verið til umræðu í forsætisnefnd og mun nú fara í umræðu inn í þingflokkunum. Ég vona að við getum fyrr en seinna gert það að lögum og breytt þingsköpum. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta frumvarp verði unnið samhliða. Ég held að þau verði að fara hönd í hönd. Hv. flutningsmaður kom inn á að þetta yrði auðvitað að skoðast í samhengi. Ég styð styttingu ræðutímans því að með boðuðum breytingum frá forseta er rætt um að fækka nefndum og þingmenn sitji bara í einni nefnd. Við getum haft ákveðnari vinnubrögð í þeim málaflokkum sem við viljum beita okkur í og markvissari vinnu í þinginu. Ég tel mjög eðlilegt að á sama tíma verði umræðuhefðin eða umgjörðin um umræðurnar jafnframt tekin til endurskoðunar. Þá skiptir tímalengd miklu máli, bæði upp á að þingflokkar velji ræðumenn í málum með markvissum hætti, þó að sjálfsögðu hafi allir þingmenn frelsi til að tjá sig um þau mál sem þeir vilja, og vinnubrögðin í því að fá skipulegri dagskrá verði markvissari. Þá gætu þingmenn skipulagt tíma sinn betur og komið vel undirbúnir en þetta er ekki síður mikilvægt vegna þess að það er margoft þannig hér í þinginu að þingmenn ætla að fara á ráðstefnur um málefni sem varða þau svið sem þeir beita sér í og eru mjög mikilvægar til að gera okkur að betri löggjafa. Við hittum allra handa hagsmunasamtök og félagasamtök og kjósendur til að gera okkur að betri löggjafa. Oft á tíðum er mjög erfitt að skipuleggja slíkt því við vitum ekki hvenær málin sem við ætlum að beita okkur í eða fjalla um eru á dagskrá. Ég vildi koma inn á þennan punkt, því þetta mun stuðla að því að gera okkur að betri fulltrúum kjósenda okkar og almennings í landinu og mun gera vinnubrögð okkar markvissari og vonandi leiða til vandaðri niðurstaðna. Ég vil koma inn á stöðu stjórnarandstöðunnar. Vandinn við þessa breytingu er að það má ekki vera þannig að skipulag á störfum þingsins dragi úr lýðræði í landinu. Það verður að vera tryggt að stjórnarandstaðan hafi öryggisventla. Ég tek undir með hv. þingmanni Siv Friðleifsdóttur varðandi fjárlögin og frumvörp til stjórnskipunarlaga. Það er jafnframt þannig að öryggisventlar verða að vera til staðar hvað varðar fjárlög og tekjuöflun, þau frumvörp sem varða tekjuöflun. Ríkisstjórn á hverjum tíma verður að treysta því að hún komi þeim í gegn því þetta er útgjaldarammi ríkisins og tekjurammi. Það gæti skapast neyðarástand ef hægt væri að stöðva það af hálfu stjórnarandstöðu. En að sjálfsögðu verður að gefa þar meira rými og lengri ræðutíma en í öðrum málum enda er þetta grundvöllurinn að því hvernig við viljum útdeila gæðum ríkisins, fjármunum, til mismunandi málaflokka og hvaða áherslur við viljum leggja. Hv. flutningsmaður ræddi um að hægt væri að senda mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér finnst það alveg koma til greina. Síðan vil ég nefna eina leið sem ég held að forsætisnefnd ætti að íhuga í þessari vinnu. Það er að stjórnarandstaðan geti knúið á um að mjög umdeildum málum verði frestað, það verði að líða ákveðinn tími milli umræðna, umtalsverður tími, þannig að hægt sé að kæla mál. Mál getur verið þess eðlis að það eigi ekki beinlínis erindi í þjóðaratkvæðagreiðslu en svo miklir lýðræðislegir hagsmunir séu í húfi að stjórnarandstaðan geti kælt málið niður og beitt sér til að hafa áhrif á stefnu ríkisstjórnarinnar. Mig langaði bara að skjóta þessu að. Ég vil endurtaka þakkir mína til flutningsmanns. Ég hefði gjarnan viljað vera með á frumvarpinu en úr því svo er ekki gerist ég eindregin stuðningskona þess og mun tala fyrir því í þingflokki Samfylkingarinnar að við veljum þessa leið og svo þarf auðvitað að útfæra hana nánar.

Frú forseti. Við ræðum hér mjög merkt og mikilvægt mál að ég tel. Ég þakka hv. þingmanni Siv Friðleifsdóttur fyrir framgöngu hennar í þessu máli. Það snýr að því að breyta bæði umræðuhefð og skipulagi á tíma þingsins. Ég held að það sem hún lagði áherslu á sé mikilvægt, þetta snýr að því að tími þingsins nýtist betur og skipulagið á vinnunni verði betra. Ég fékk dagskrá þingsins afhenta áðan. Ég mætti í vinnu kl. hálfellefu í morgun, hálftíma síðar fékk ég nýja dagskrá um það hvernig vinnudagur minn ætti að vera. Undantekningarlítið fæ ég þessa dagskrá einhvern tímann að kvöldi dags daginn áður en ég á að mæta í vinnuna þar sem kemur þá t.d. í ljós að ég eigi að vera með ræðu snemma morguninn eftir. Þetta kallar á talsvert álag, sérstaklega fyrir foreldra sem eru með yngri börn og þetta kallar á vinnutíma sem mætti vera með öðrum hætti. Draumur minn er sá að á sunnudegi verði send út dagskrá vikunnar fyrir þingið og það verði hægt að halda sig við hana að meira og minna leyti og með takmörkunum eða skipulagi á ræðutíma þingmanna í einstökum málum er það hægt. Þá er einfaldlega hægt að láta dagskrá mánudagsins rúlla áfram yfir á þriðjudaginn og svo aftur yfir á miðvikudaginn ef þörf krefur og klára svo málin eða vikuna á föstudegi ef eitthvað stendur út af í umræðunni. Það skipulag held ég að væri til mjög mikilla bóta. Þetta er ágætt mál. Þetta breytir umræðuhefð líka. Þetta breytir þessu málþófi sem er í raun þinghefð og á sér rætur í því að hér er hefð fyrir of miklu meirihlutaræði, þ.e. lýðræðið snýst um það að meiri hlutinn ræður, en mér finnst að meiri hlutinn eigi að ráða í samráði við minni hlutann líka því annars ber þetta keim af einhverju sem menn hafa stundum kallað meirihlutaofbeldi, sem er ekki gott orð, en segir kannski við hvað er átt. Ég styð þetta frumvarp með þeim fyrirvara náttúrlega, sem er eins og margir af þeim fyrirvörum sem hafa komið fram, að möguleikar minni hlutans til þess að stöðva mál séu verndaðir með einhverjum hætti. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé hægt í undantekningartilvikum, sem ég leyfi mér að kalla, að stöðva mál sem minni hlutinn er mjög ákveðið á móti. Hv. þingmaður Pétur Blöndal nefndi Icesave áðan sem dæmi um það. Það hefði verið hægt að vísa því máli til þjóðaratkvæðagreiðslu af hálfu þingsins ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði ekki haldið uppi málþófi gegn þjóðaratkvæðagreiðslum fyrir síðustu kosningar, þannig að þetta bítur svolítið í skottið á sjálfu sér í þessu tilviki. En við hjá Hreyfingunni höfum tvisvar sinnum lagt fram frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslur þar sem ákveðinn hluti landsmanna getur krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál og einn þriðji hluti þingmanna getur vísað frumvörpum til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er hefð sem er þekkt frá Danmörku og það sem er merkilegt við hana er að þar hefur hún bara verið notuð einu sinni. Ég tel að sú freisting minni hluta þingsins að grípa til þessa úrræðis í tíma og ótíma yrði kannski fyrir hendi en menn mundu ekki falla í hana. Í fyrsta lagi vegna þess að meiri hlutinn býr þá einfaldlega við þær aðstæður að þurfa að ná betra samkomulagi við minni hlutann og í sjálfu sér dregur það úr þörfinni á því að nota þetta. Í öðru lagi mundi vera litið á það sem mjög óábyrga hegðun að beita þessu ákvæði með einum þriðja hluta þingmanna sí og æ í alls konar málum sem ákveðnum flokkum væri kannski illa við en það að einn flokkur hefði þriðjung þingsæta gæti vel komið upp. Í þriðja lagi er þetta ákvæði þess eðlis að þó svo að þriðjungur þingmanna muni vísa frumvarpi til þjóðaratkvæðagreiðslu, þá er það að mínu mati einfaldlega góð leið fyrir mál sem deilur eru um því ef þingið er mjög ósammála um eitthvert tiltekið mál er það kannski eðlilegur farvegur að álits þjóðarinnar á því sé leitað. Ég sé fyrir mér að það verði í gangi lýðræðisstofa sem skipuleggur þjóðaratkvæðagreiðslur eftir þörfum og hægt væri að halda þær kannski einu sinni eða jafnvel tvisvar á ári á einhverjum fyrir fram ákveðnum dögum eins og gert er sums staðar. En ég merki það á þingmönnum að menn eru svolítið smeykir við það að þriðjungur þingmanna geti vísað málum til þjóðaratkvæðagreiðslu og smeykir við að það verði misnotað. Þetta ákvæði mun gjörbreyta umræðuhefðinni vegna þess að þingmenn neyðast til að taka meira tillit hver til annars og ég held að umræðuhefðin hér á þingi muni ekki breytast nema menn séu þvingaðir til þess. Mannlegt eðli er held ég einfaldlega þannig og þess vegna höfum við nú einu sinni lög í landinu og Alþingi til að setja lög að það þarf að þvinga athafnir mannanna með ákveðnum hætti í ákveðinn farveg til að hér verði ekki algjört stjórnleysi og að því leytinu til er þetta skref í þá átt. Hér var aftur tæpt á aðferð sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir nefndi um að hægt væri að fresta málum og kæla þau. Ég held að ef eitthvert svoleiðis ákvæði kæmi inn sem millistig, að áður en þriðjungur þingmanna mundi t.d. vísa máli til þjóðaratkvæðis væri hægt að óska eftir því að því yrði frestað í þrjár vikur eða sex vikur, það yrði kælt og reynt að ná frekara samkomulagi um það. Ef það tækist ekki gæti síðasti öryggisventill minni hlutans verið að vísa því til þjóðaratkvæðis. Þannig að mér fannst þetta mjög merkilegt innlegg hjá hv. þingmanni sem talaði hér næst á undan mér og ég mundi mjög gjarnan vilja skoða það ferli að vernda þennan rétt minni hlutans. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta frumvarp. Ég er sjálfur áheyrnarfulltrúi í forsætisnefnd. Ég veit að mikill áhugi og velvilji er hjá allri nefndinni til þess að bæta störf þingsins. Það er ánægjulegt fyrir mig að geta verið þátttakandi í því starfi og ég fagna því að þingið sé á réttri leið í þeim málum, þótt það fari e.t.v. kannski hægar en ég mundi oft vilja kjósa þá er alla vega verið að vinna þar góða vinnu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir að flytja þetta frumvarp. Ég held að það að hún sé ein flutningsmaður endurspegli ekki lítinn stuðning við málið. Það getur nú oft verið einmitt á annan hátt eins og mér hefur fundist endurspeglast í umræðunni til þessa. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur öll sem störfum á Alþingi að fara mjög rækilega yfir vinnubrögð okkar. Það tekur að sjálfsögðu til þess þáttar sem þetta frumvarp fjallar um eins og allra annarra þátta í starfsháttum okkar. Þetta frumvarp fjallar um afmarkaðan þátt þingskapanna, vinnubragðanna hér á Alþingi, því er ætlað að reyna að tryggja að umræða um mál sé skipulögð. Það þýðir ekki að það eigi að takmarka rétt manna til að tjá sig um mál, því eins og ég skil málið er hugsunin sú að nefndir leggi fram tillögur um heildartíma umræðu. Það segir sig eiginlega alveg sjálft í mínum huga að ef mál eru umfangsmikil eða um þau er verulegur pólitískur ágreiningur, munu nefndirnar væntanlega gera tillögu um ríflegan ræðutíma. Það mætti hugsanlega líka fylla út í þetta með þeim hætti að það þyrfti að vera aukinn meiri hluti í nefnd fyrir tillögu um ræðutíma þannig að einfaldur meiri hluti í nefnd gæti t.d. ekki valtað yfir minni hlutann með tillögu um ræðutíma sem minni hlutinn er ósáttur við á einhvern hátt. Á þessu er ekki beinlínis tekið í frumvarpinu, heldur einungis sagt að það eigi að taka mið af óskum nefnda um heildartíma umræðu og ekki er sjálfgefið að samstaða verði í viðkomandi nefnd um það hver heildartíminn eigi að vera. Ég tel að sú þingnefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar, sem væntanlega er allsherjarnefnd, þurfi að ræða það aðeins betur með hvaða hætti slík ósk frá nefnd á að koma fram, hvort eigi að bera þetta upp í nefndinni eða hvort þetta geti verið ósk frá meiri hluta eða minni hluta og svo úrskurði forseti eða hvernig það er. Mér finnst nauðsynlegt að benda á að það, hvernig eigi að haga þessu, sé eitthvað sem þyrfti að ræða á vettvangi allsherjarnefndar. Ég held að það sé hárrétt sem hv. flutningsmaður sagði þegar hún benti á hvernig þessu er háttað í öðrum þingum, t.d. er umræða um mál miklu skipulagðari á Norðurlöndunum og raunar víðar í Evrópu þar sem við þekkjum til. Þar vita menn með lengri fyrirvara hvenær mál verða tekin á dagskrá. Ég held að eitt af því sem þurfi að ræða sé að dagskrá þingsins liggi fyrir með lengri fyrirvara en er núna. Eins og við þekkjum er það iðulega ekki fyrr en í lok dags sem dagskrá næsta dags er birt, en ef menn gæfu sér betri tíma í að fara yfir það hvað einstök mál þurfa langan tíma og hvenær þau koma úr nefndum - hugsanlega þyrfti að hafa starfsáætlanir í einstökum nefndum. Ég minni t.d. á það að þegar þingsályktunartillaga um umsókn um aðild að Evrópusambandinu var til umfjöllunar í utanríkismálanefnd síðastliðið sumar lagði formaður nefndarinnar, sem hér stendur, strax í upphafi fram tímasetta áætlun um það hvenær umræðan færi fram á vettvangi nefndarinnar, hverjir yrðu kallaðir fyrir, hverjir kæmu hvenær, hvenær nefndin hittist sérstaklega án gesta til að fara yfir málið, hvenær málið yrði síðan tekið til síðari umræðu og atkvæðagreiðslu o.s.frv. Sú tímaáætlun stóðst nánast algerlega. Það var fyrst eftir að málið var komið til síðari umræðu í þinginu að það dróst þrjá eða fjóra sólarhringa umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir sem mér fannst í sjálfu sér ekki stórvægilegt í svo stóru álitamáli. Þannig að það er hægt að gera þetta. Þetta þarf að gerast á vettvangi nefndanna líka að starfsáætlanir séu búnar til þegar menn sjá t.d. þingmálalistann sem kemur frá ríkisstjórn um hvað kemur inn í nefndina. Það kallar auðvitað líka á meiri aga varðandi framlagningu þingmála, einkum og sér í lagi frá ríkisstjórninni að harðar sé gengið eftir því að þau komi eins fljótt inn í þingið og unnt er. Auðvitað er gert ráð fyrir því í þingmálaskrá að einhver mál komi fyrst á vorþingi, það er að sjálfsögðu allt í lagi, menn verða þá bara að vita það líka að þau koma til umfjöllunar þá en ekki fyrr. Ég tel að þetta frumvarp sé mjög góðra gjalda vert og að hugsunin í því sé mjög góð. Ég tel að kannski þurfi að ræða einstök atriði aðeins frekar, framsögumaður gat t.d. um frumvarp frá forseta Alþingis sem var lagt hér fram til kynningar í vor og tekur á fjölmörgum þáttum í starfsháttum Alþingis og það þarf auðvitað að ræða. Það verður væntanlega endurflutt í einhverri mynd, hugsanlega eitthvað breyttri mynd. Hvernig á þetta frumvarp þá að tengjast því? Á að taka þau sameiginlega út úr allsherjarnefnd eða gera þetta sér? Ég tel að hvort tveggja komi í sjálfu sér til greina, en auðvitað væri mjög jákvætt að geta tekið heildstæðar breytingar á þingsköpunum fyrir í einu lagi þannig að ég vil bara lýsa því að skoðun mín á þessu frumvarpi er jákvæð og ég tel að við séum að fikra okkur hér mjög í rétta átt með þessari hugsun. Eins og ég segi þá vænti ég þess að heildarendurskoðun á þingsköpunum sem væntanlega fer fram í vetur geti líka orðið til þess fallin að bæta vinnubrögð okkar, gera þau skilvirkari, markvissari og vonandi þá líka að tryggja vandaðri umfjöllun um mál og vandaðri útkomu þingmála sem koma hér út úr þinginu. Ég ítreka að ég tel að það þurfi líka að taka á starfsháttum þingnefnda þótt það verði með aðeins öðrum brag. Það verður líka að taka á vinnubrögðum þar. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að eitt af því sem þarf að huga að er hlutur stjórnarandstöðunnar. Ég er fylgjandi því að trúnaðarstörfum í þinginu sé skipt á milli flokka í hlutfalli við styrk þeirra, þar með talið formennsku og varaformennsku í nefndum. Það er þannig hjá þingunum í kringum okkur vegna þess að hugsunin er sú að Alþingi er löggjafarvaldið. Það skiptir og skipuleggur sitt starf út frá sínum þörfum og út frá því hvernig Alþingi er samsett. Framkvæmdarvaldið er svo bara annað mál. Það eru einhverjir stjórnmálaflokkar sem mynda ríkisstjórn á hverjum tíma og þeir skipa að sjálfsögðu framkvæmdarvaldið. En það þýðir ekki að þeir sem ekki eru hluti af framkvæmdarvaldinu eigi ekki rétt í hlutfalli við styrk sinn í þinginu, þeir eiga að sjálfsögðu að eiga þann rétt, líka til trúnaðarstarfa. Þetta á að vera óháð ríkisstjórnarsamsetningu á hverjum tíma. Ég mun tala fyrir því að slíkar breytingar geti orðið í vetur þannig að við getum endurskipulagt starfshætti okkar hér. Mér finnst það frumvarp sem hér liggur fyrir mjög góð viðbót inn í þá umræðu og þakka hv. flutningsmanni fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Ég tel að í því sé afar góð hugsun og skynsamleg fyrir okkur sem störfum á þinginu. Í anda frumvarpsins ætla ég ekki að nota allar 15 mínúturnar sem mér sýnist að mér séu ætlaðar í ræðustól Alþingis, heldur reyna að hafa mál mitt styttra. Ég held að það sé afar mikilvægt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns að þessi aðferð hefur það sem hliðarafurð að líkindi á málþófi minnka verulega, en ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það getur náttúrlega ekki verið meginástæðan fyrir því að flytja frumvarp. Ég er hv. þingmanni algjörlega sammála í því. Ég held líka að slík takmörkun eða hugmyndir að takmörkunum eins og þarna koma fram tryggi líklega að hv. þingmenn undirbúi ræður sínar betur, væntanlega að einhverju leyti með því að setja sig betur inn í mál. Þeir vissu fyrir fram að þeir hefðu knappari tíma og þetta yki væntanlega líkurnar á að þingflokkar stilli saman strengi sína og skipi jafnvel oftar tiltekna talsmenn í málum og kæmu þannig í sameiningu að einhverju leyti sjónarmiðum sínum á framfæri. Ég tek hins vegar undir það líka sem kom fram áðan að auðvitað má ekki taka af þingmönnum réttinn til að tjá sig í málum, en ég held að vinnulagið sem væntanlega kæmist á yrði frumvarp líkt þessu að lögum mundi smátt og smátt færast í það far að hér yrðu knappari, skýrari og betur rökstuddar umræður um mál í þinginu. Ég vil beina því til hv. flutningsmanns og væntanlega allsherjarnefndar, sem eins og kom fram áðan fær málið til meðferðar, að skoða betur þær hugmyndir sem koma fram í 1. gr. frumvarpsins um það hvernig ræðutíma verði skipt milli þingflokka. Ég tel að þarna megi ganga býsna langt í að hafa tímann jafnan á milli þingflokka, þó að ég sjái vissulega líka þau sjónarmið sem hv. flutningsmaður kemur inn á að með einhverju móti megi horfa til þess hvert vægi þingflokkanna er. Ég velti líka fyrir mér varðandi hugmyndir um að tillögur kæmu frá nefndum um áætlaðan ræðutíma í einhverjum tilteknum málum, hvort mætti fela forseta einhliða að gera tillögur um ræðutíma og það væri fremur þannig að tillaga kæmi frá þingmönnum sjálfum um að hnekkja þeirri tillögu. Það mundi setja meiri formfestu á þetta. Það er síðan hægt að ræða miklu fleira í þessu sambandi. Hv. flutningsmaður kom inn á það m.a. í ræðu sinni að mál ættu jafnvel að fara fyrst til nefndar, þ.e. sérstaklega stjórnarmál. Ég nefndi þetta í ræðu minni í umræðunni um skýrslu þingmannanefndar Alþingis um rannsóknarskýrsluna í haust að þetta gæti verið skynsamlegt verklag, þetta mundi væntanlega spara tíma í þingsal. Ég nefndi einnig hvort það mætti ekki líka setja einhvers konar reglur um að þingmannamál fengju afgreiðslu, og hvort sem hún væri á jákvæðan eða neikvæðan hátt þá kláruðust mál einhvern tímann. Mér líst eiginlega betur á einhverjar slíkar reglur en að mál flytjist á milli þinga, þ.e. að þau geri það jafnvel sjálfkrafa. Í dag er það til að mynda þannig að ræðutími í utandagskrárumræðum er takmarkaður og einhverra hluta vegna eru það umræður sem menn virðast miklu frekar hafa áhuga á, enda eru málalengingar og málþóf, getum við sagt, ekki þekkt í slíkum umræðum vegna þess að það er í rauninni ekki í boði. Þingmenn koma undirbúnir og tala í tvær mínútur, koma ýtrustu sjónarmiðum sínum á framfæri vegna þess að þeir hafa knappan tíma - og búið. Ég held að það væri ágætt að hugsa þetta svolítið í þeim dúr. Þingin í löndunum í kringum okkur, ekki bara í Evrópu heldur líka í Vesturheimi, hafa farið þá leið að takmarka ræðutíma. Á Bandaríkjaþingi er það til að mynda þannig að þingmönnum er sem einstaklingum úthlutað ræðutíma í málum en þeir geta þó jafnframt ánafnað öðrum þingmanni ræðutíma sínum ef þeir telja hann eða hana betur fallna til þess að tala máli síns flokks eða sinna sjónarmiða. Það er annar vinkill á þessu. Virðulegi forseti. Ég er tilbúinn fyrir mitt leyti að leggja mitt af mörkum til að þetta mál fái fljóta og góða afgreiðslu í þinginu ásamt jafnframt, eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom inn á, frumvarp forseta um breytingar á þingsköpum. Ég fagna öllum góðum hugmyndum um bætt vinnubrögð á þinginu.

Virðulegur forseti. Nú er komið að lokum 1. umr. þessa máls og ég vil nýta tækifærið og þakka þeim sem tóku til máls. Sjö hv. þingmenn tóku til máls og sex voru mjög jákvæðir að mínu mati, einn hv. þingmaður var kannski með efasemdartón, þ.e. hv. þm. Pétur H. Blöndal. Reyndar þykir mér heldur verra að hafa farið í gegnum 1. umr. án þess að heyra sjónarmið frá Sjálfstæðisflokknum nema í stuttu andsvari frá hv. þm. Pétri H. Blöndal, en sjónarmiðin hljóta þá að koma fram síðar við vinnslu málsins. Varðandi þau viðbrögð sem málið hefur fengið hér, jákvæðu viðbrögð, finn ég samt að hv. þingmenn eru að velta fyrir sér varnargirðingum, hvort of langt sé gengið í frumvarpinu varðandi það að afnema alveg þann gamla möguleika að koma á málþófi. Mér heyrist þingmenn tala mjög jákvætt um það að við getum skipulagt vinnuna frá degi til dags, þeir séu mjög opnir fyrir því og sjái ekki galla á því, en það sé kannski þyngra fyrir fæti þegar kemur að málþófinu. Þess vegna er einmitt minnst á það í greinargerðinni að æskilegt væri að gera aðrar breytingar samhliða þessu máli til þess einmitt að setja hömlur eða bremsur sem stundum geta átt rétt á sér. Þá er þar helst til að taka þjóðaratkvæðagreiðslur, að minni hluti þings gæti knúið á um þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi mjög umdeild mál. Menn hafa líka rætt um að ákveðinn hluti þjóðarinnar gæti knúið á um þjóðaratkvæðagreiðslu. Við gætum haft þetta beggja blands, þ.e. að bæði ákveðinn hluti þjóðarinnar og ákveðinn hluti þings gæti knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu, þar eru komnir hemlar. Þar er hemill sem minni hluti þings gæti togað í ef fram kæmi eitthvert mál sem væri gríðarlega umdeilt. Við ræddum hér Icesave-málið á fyrri stigum. Það er mál sem ég tel að hefði líklega lent í þjóðaratkvæðagreiðslu ef við hefðum verið með ný þingsköp og við hefðum væntanlega líka þurft að breyta stjórnarskrá til þess. Síðan kom hugmynd, sem ég hef ekki velt fyrir mér en mér finnst mjög athyglisverð, frá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur um að í umdeildum málum gæti stjórnarandstaðan eða ákveðinn hluti þingmanna beðið um frestun á milli umræðna, lengri frest - ég býst við að þá værum við að tala um einhverjar vikur væntanlega - til að mál fengju meiri skoðun á milli umræðna og hægt væri að kæla mál niður og reyna að ná meiri samstöðu um þau. Það er vel hægt að hugsa sér að setja einhver slík ákvæði inn til að líta svo á að við séum að setja einhverja hemla inn í nýju þingsköpin. Svo kom hér líka hugmynd frá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni um hvort hægt væri að koma því svo fyrir þegar nefndir leggja til við forseta hve umræðutími eigi að vera langur miðað við þau mál sem eru til umfjöllunar í nefndunum að ekki þyrfti bara meiri hluta í þingnefnd til að koma tillögunni á framfæri heldur aukinn meiri hluta. Þannig að stjórnarflokkarnir á hverjum tíma gætu ekki alveg ákveðið umræðulengdina sisvona og svo væru greidd atkvæði um það og stjórnarmeirihlutinn héldi því, heldur yrði vera aukinn meiri hluti sem þýðir að væntanlega kæmu þá einhverjir stjórnarandstæðingar inn í púkkið sem þyrftu að styðja tillögu um umræðulengdina. Allt þetta þarf að skoða í allsherjarnefnd þegar hún fjallar um þetta mál, af því að ég tel alveg eðlilegt að menn hafi hemla en að meginhugsunin sé að við förum út úr því fyrirkomulagi sem við erum með núna, að menn geri ráð fyrir því fyrir fram hve langan tíma umræður taki og fari svo eftir þeim tíma sem úthlutað er eins og gefur að skilja. Loks kom hér ein hugmynd sem mér líst síður á og það var hvort fela ætti forseta einhliða að gera tillögur um ræðutíma í 2. og 3. umr. og svo gætu þingmenn reynt að hnekkja því.  Ég tel að þingnefndirnar hafi meiri þekkingu en þingforseti á því hve mikinn umræðutíma þyrfti að áætla í 2. og 3. umr. Hv. þingmenn sem sitja í þeim nefndum sem fjalla um málin verða mestu sérfræðingarnir í málunum og geta best áætlað ræðutímann. Ég held að það væri ekki gott að hafa fyrirkomulagið þannig að þingforseti kæmi í öllum tilvikum með tillöguna. Það er rétt sem hér kom fram að hæstv. þingforseti Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir lagði fram til kynningar frumvarp um breytt þingsköp. Þar er tekið á mjög mörgum þáttum. Þær tillögur eru í samræmi við tillögur sem forsætisnefnd hefur rætt og fékk í kjölfarið af vinnu sérfræðinga sem laut að því að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis. Þær tillögur eru alveg í samræmi við niðurstöður rannsóknarnefndar um bankahrunið og líka í samræmi við þingsályktunartillöguna frá Atlanefndinni sem við greiddum atkvæði um og fór 63:0. Allir hv. þingmenn samþykktu þá þingsályktunartillögu. Ég tel eðlilegt að það mál sem við fjöllum hér um fái skoðun í allsherjarnefnd og sé rætt samhliða hinni stærri endurskoðun á þingsköpunum sem forsætisnefnd mun hugsanlega flytja bráðlega og er á grunni þess frumvarps sem hæstv. þingforseti Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir lagði inn til kynningar á síðasta þingi, vegna þess að ég held að erfitt sé að gera þá breytingu sem við ræðum hér, um takmörkun á ræðutíma og meiri skipulagningu á ræðutímanum, einhliða. Ég tel eðlilegt að gera aðrar breytingar samhliða, að stjórnarandstæðingar fái meiri aðkomu að formennsku í nefndum, að settir verði einhvers konar hemlar í sambandi við þjóðaratkvæðagreiðslu, að knýja á um hana af minni hluta þings og hugsanlega að kæla mál niður með því að stjórnarandstaðan geti farið fram á og krafist frestunar á milli umræðna í umdeildum málum. Og svo hugsanlega líka að það þyrfti aukinn meiri hluta til að leggja til við þingforseta heildarræðutíma í 2. og 3. umr. mála sem væru að koma frá nefndum. Ég vil að lokum þakka fyrir jákvæð viðbrögð. Ég tel af þessum viðbrögðum, þó með þeim fyrirvara að lítið hefur heyrst frá einum stjórnmálaflokki í umræðunni, Sjálfstæðisflokknum, að þingmenn upplifi nú þannig tíma að menn séu tilbúnir til að skoða verulega breytt vinnubrögð í þinginu. Ég er ekki að segja að málið verði samþykkt, ég átta mig ekki alveg á því. Kannski eru þeir hv. þingmenn sem hér hafa ekki talað mjög ósammála þessu. Ég ætla að leyfa mér að lifa í þeirri von að svo sé ekki heldur vilji þeir kannski íhuga málið. Ég finn reyndar, virðulegi forseti, að á þá sem hafa verið mjög andsnúnir umræðu um þetta atriði, umræðutímann, hafa runnið tvær grímur upp á síðkastið vegna reynslu sinnar hér inni og kröfu um að við færum okkur nær nútímanum í öllum vinnubrögðum á Alþingi. Ég tel að þetta mál sé mjög brýnt í því sambandi, að kalla á nútímalegri vinnubrögð í þinginu og fara út úr þeirri umræðuhefð sem hér hefur ríkt.

Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi mjög. Ég er mikill áhugamaður um að komið verði festu á þingstörfin og er m.a. meðlimur í þverpólitískri nefnd um fjölskylduvænna þinghald. Ég hef vakið máls á því hér að eina sem er fast í hendi í upphafi viku er hvað er í matinn í mötuneytinu og meira að segja getur það breyst og þá veit maður varla neitt um hvað er fyrirliggjandi í þinginu. Mér finnst þessi tillaga því miða í þá átt að koma á meiri festu, að maður viti fyrir fram hvað umræðan mun taka langan tíma og geti þá undirbúið sig betur og þess háttar. Það finnst mér allt til bóta. Ég hef áhyggjur af einu. Ég upplifi að ég sé hér einn af 63 plús, eftir því hvað eru margir ráðherrar utan þings, ásamt forsetanum sem hef aðgang að þessari pontu. Fleiri Íslendingar hafa það ekki. Þetta er í rauninni inntak starfs míns, að vera kjörinn á þing er að hafa aðgang að þessari pontu. Mér finnst mjög mikilvægt að ekki sé gengið á þann rétt þannig að maður lendi í því að fá ekki að tjá sig vegna þess að það er inntak starfsins. Ég hef svolitlar áhyggjur af því á sama tíma og ég er mjög fylgjandi því að takmarka ræðutíma, ég lít ekki svo á að það sé endilega rétt að menn þurfi að tala heillengi, að fá ekki tækifæri til að tjá mig í öllum málum - það er ákvæðið í frumvarpinu um að þingflokkar eigi að ákveða ræðutímann, að ræðutímanum sé deilt á milli þingflokka. Það er vel hægt að ímynda sér að þingmenn séu undir í þingflokkum sínum í einhverjum málum og þar myndist þá stemning fyrir því og með lagaheimild að útiloka þá frá umræðu. Það finnst mér alls ekki mega gerast. Mér fannst athyglisvert í máli hv. þm. Ólafs Þórs 

Virðulegur forseti. Ég er eiginlega opin fyrir öllum nýjum hugmyndum í þessum anda. Ef aðferðin er sú að úthluta öllum þingmönnum ræðutíma í upphafi og biðja þá svo að skila honum inn ef þeir ætla ekki að nota hann getur það alveg komið til greina. Ég held að það sé svolítið flóknara fyrirbæri. Ég vil líka minnast á ef þingmaður er undir í þingflokki sínum og vinir eða óvinir hv. þingmanns í þingflokknum hleypa honum aldrei að, ef það væri málið, maður vill helst ekki trúa að það gæti gerst, getur vel verið að menn finni einhverjar lausnir á því, að einhverjum hluta sé ekki úthlutað af ræðutímanum, einhver aukatími sé til að fyrirbyggja það. Þá gætu þingmenn sem telja sig ofbeldi beitta af eigin þingflokki fengið af þeim hluta einhvern takmarkaðan tíma. Ég veit ekkert hvort menn mundu nýta sér það. Ég er bara að reyna að hugsa þá hugsun til enda sem hv. þingmaður kom inn á. Ég veit ekki hvort þingmenn, t.d. í Noregi þar sem þetta fyrirkomulag ríkir, hafi lent í þessu. Mér finnst það nú frekar ólíklegt. Ég held að þingmaður fari út í sérhæfingu eins og við gerum, það sé bara eðli málsins samkvæmt þegar mál eru á dagskrá úr ákveðinni nefnd að þingmaður úr þeirri nefnd verði sjálfkrafa aðalræðumaður málsins. Mér finnst því mjög ólíklegt að við lendum í slíkum vanda. Ég ætla ekki að útiloka neinar góðar hugmyndir. Þetta með að úthluta ræðutímanum fyrst og innheimta hann svo má alveg skoða, en það er ekki sú aðferð sem ég legg upp með í þessu frumvarpi.

Frú forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að grunnhugsunin sé alveg rétt og ég fagna að hv. þingmaður tekur undir að það þurfi að skoða. Inntak þessarar stofnunar er að við höfum öll aðgang að þessari pontu. Það er það sem við gerum í þessu starfi, við eigum að fara í pontu og tjá skoðanir okkar. Sú meginhugsun verður að liggja á einhvern hátt til grundvallar í þessu frumvarpi þannig að það sé alveg skýrt að ekki sé gengi á þann rétt. Ég er frekar bjartsýnn á að hægt sé að laga þetta til í meðförum nefndar þannig að það verði aldrei vandamál. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er kannski engin sérstök praktísk ástæða til að hafa miklar áhyggjur af þessu, ég er ekki viss um að þetta komi oft upp, en engu að síður þarf löggjöfin að vera í réttum anda. Ég held að sé ágætisbyrjun að kanna hvernig þetta verði í réttum anda, hægt væri að skoða hvort þingmenn fengju alltaf þó ekki nema lágmarksræðutíma í hverju máli sem þeir gætu síðan kosið að nýta sér ekki. Það er kannski einföld leið. Auðvitað geta þeir komið upp í andsvar en það er bara ekki það sama. Það þarf að tryggja að hver einn og einasti þingmaður verði aldrei þannig undir að upp komi slíkt mál í þingsögunni sem væri fordæmalaust að þingmaður fengi ekki að fara í pontu. Það þætti mér verulega fara gegn inntaki þessa starfs og þeirri meginhugsun sem hér á að ríkja. Ég tel mjög mikilvægt að við sníðum af þennan agnúa.

Virðulegur forseti. Ég tel eðlilegt að allsherjarnefnd skoði þetta. En meginhugsunin er að við getum nokkurn veginn áætlað heildarlengd á umræðum. Ef við búum til loft í því þannig að allir 63 þingmenn, ef við drögum ráðherrana frá erum við komin vel yfir 50, eigi kannski þriggja mínútna lágmarkskvóta, þetta verði svolítið í anda kvótakerfis. Maður á auðvitað búa til kerfi sem er minna áreiðanlegt en stundaskrá. Það að takmarka umræðutímann er bara aðferð til að búa til stundaskrá fyrir þingið, eins og í skóla - skóladagurinn hefst klukkan þetta og er búinn klukkan þetta, þessi tími byrjar núna og svo byrjar næsti tími. Best er að hafa sem minnst loft í þessu fyrir fram til að geta staflað umræðum í rétta röð og röð sem heldur. Það má vel vera að sé hægt að finna einhverja aðferð til að hafa eitthvert rými fyrir þá þingmenn sem hafa mikla þörf á að koma í pontu út af einhverjum málum en hafa ekki fengið úthlutað frá sínum þingflokki neinum ræðutíma. Ég held að það verði ekki vandamál. Það er ekkert stórfenglegt vandamál í dag varðandi aðrar umræður þar sem er takmarkaður ræðutími. Það er takmarkaður ræðutími í utandagskrárumræðum og stefnuræðum og jú, jú, stundum er togast á um hver eigi að tala. Varðandi umræður sem eru mjög oft, eins og utandagskrárumræður, er almennt, held ég, ekki mjög mikið tog innan þingflokka um það. Reynt er að gæta jafnræðis og að allir fái að komast að og þeir sem vita eitthvað um málin af því að þeir eru í viðkomandi nefndum komist að. Ég sé þetta ekki sem mikið vandamál, virðulegur forseti.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni varðandi þann mikilvæga rétt þingmanna að hafa aðgang að ræðustól Alþingis. Kom raunar inn á það í ræðu minni og beindi því til hv. flutningsmanns að það væri mikilvægt atriði. Hins vegar varðandi þá hugmynd hvaðan tillagan um ræðutímann eigi að koma liggur ástæða þess að ég velti því upp að forseti gerði tillöguna, einhliða eða gerði tillöguna og henni yrði síðan að hnekkja, í rauninni í því að forseti hefur á hverjum tíma væntanlega bestu yfirsýnina yfir hvaða mál koma inn og hvernig er hægt að raða niður. Ef við viljum með einhverju móti koma því að að mál fái, skulum við segja, fortakslaust afgreiðslu í þinginu, þ.e. öll mál eða sem flest mál fái einhverja afgreiðslu í þinginu, gæti komið til greina að annaðhvort forseti eða jafnvel forsætisnefnd gerði slíka tillögu vegna þess að þar er væntanlega á hverjum tíma yfirsýnin. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að auðvitað veit nefndin best um hvað málið snýst, en mín hugmynd var ekki að benda á að svo væri ekki heldur fyrst og fremst hitt að yfirsýnin hlyti að liggja hjá forseta eða forsætisnefnd.

Virðulegur forseti. Samkvæmt frumvarpinu á forsetinn að gera tillögu við 1. umr. þegar málin koma hingað inn og enginn er búinn að fara neitt nákvæmlega ofan í þau. Það er því á herðum forseta að gera tillögur um umræðutíma í 1. umr. um lagafrumvörp og þingsályktunartillögur og skýrslur. Þegar tillagan væri komin fram mundu þingmenn greiða um hana atkvæði og vera sammála ræðutímanum sem forseti legði til eða hnekkja honum. Þá þarf að koma fram önnur tillaga. Ef forseti hefur t.d. talið nægja að tala um eitthvert mál í fjóra klukkutíma en þingið vill fá lengri tíma hnekkir þingið þeirri tillögu og yrði þá að ganga gegn forseta sem væri í flestum tilvikum erfitt, t.d. fyrir stjórnarflokkana miðað við hvernig mál hafa skipast hér í gegnum tíðina. Varðandi 2. og 3. umr. er lagt til í frumvarpinu að það verði þingnefndin, sem var með málið til umfjöllunar, sem geri tillögu sem yrði reyndar lögð fyrir forseta og forseti bæri hana svo fram, gæti væntanlega breytt henni en það mundi held ég skapa mikinn óróa í þinginu og þyrfti forseti að hafa gríðarlega sterk rök ef hann ætlaði að breyta tillögu nefndar. Ég tel að nefndirnar hafi yfirsýnina yfir málin þannig að þær eru best til þess bærar að leggja til ræðutíma í 2. og 3. umr. Yfirleitt er það 2. umr. sem er löng. Nefndin skynjar hvaða mál eru flókin og hve mikið þarf að upplýsa og hve mikið þarf að útskýra lagagreinarnar o.s.frv. miklu frekar en forseti. Auðvitað þurfa allar þessar tillögur að koma með góðum fyrirvara til forseta svo að forsætisnefnd geti raðað upp heildardagskránni. Ég tel ekki æskilegt að forseti geri einhliða tillögu um ræðutíma 

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem ég mæli fyrir má segja að sé gamall kunningi. Á sínum tíma flutti ég svipað mál sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á 135. löggjafarþingi. Það mál hlaut þá ekki afgreiðslu. Ég flutti síðan málið ásamt hv. þingmönnum Kristjáni Þór Júlíussyni, Pétri H. Blöndal, Gunnari Braga Sveinssyni, Sigurði Inga Jóhannssyni, Ásbirni Óttarssyni og Jóni Gunnarssyni á 138. löggjafarþingi, þ.e. síðasta löggjafarþingi. Þá fékk málið nokkra umræðu við 1. umr. Að því búnu var málinu vísað til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar en var því miður ekki afgreitt þar. Það var hins vegar sent út til umsagnar og bárust sjö efnislegar umsagnir um það sem voru nær allar á þann veg að mælt var með samþykkt þess. BSRB gerir ekki athugasemdir við frumvarpið en félagið er ásamt ASÍ í verðlagsnefnd búvara og þekkir mjög vel til þessara mála. Málið snertir m.a. störf þessarar nefndar. Bændasamtökin mæltu með því að frumvarpið yrði samþykkt óbreytt. Neytendasamtökin styðja frumvarpið efnislega þótt þau telji það ganga of skammt. Samtök afurðastöðva í mjólkuriðnaði hafa ekki efnislegar athugasemdir við fyrirhugaðar breytingar og Viðskiptaráð lýsir ánægju með framlagt frumvarp. Samkeppniseftirlitið leggst ekki gegn frumvarpinu en telur að breyta þurfi öðrum greinum laganna sem frumvarpinu er ætlað að breyta. Ég vil segja af þessu tilefni að þetta frumvarp getur staðið alveg sjálfstætt. Þau atriði sem Samkeppniseftirlitið vakti athygli á og gerði tillögu um snerta í raun og veru ekki þetta frumvarp sem slíkt. Þau lúta að öðrum þáttum laganna sem eru málinu í raun alveg óskyld í þeim skilningi. Þetta mál getur staðið sjálfstætt. Ég tel þess vegna eðlilegast að þingið taki afstöðu til þessa máls eins og það liggur fyrir. Megintilgangurinn með þessu lagafrumvarpi er að draga úr millifærslukerfi í landbúnaði og gera verðlagningu gagnsærri. Má ætla að með þessu verði skilyrði fyrir samkeppni einnig bætt og innlendum mjólkurafurðastöðvum gert betur kleift að takast á við samkeppni frá útlöndum. Þá mun skilgreindur opinber stuðningur við landbúnað lækka um allt að 400 millj. kr. Ég vil aðeins koma að þessu síðasta atriði. Eins og við vitum fer fram samanburður á opinberum stuðningi við landbúnaðinn eftir löndum þar sem þær 400 millj. kr., eða þar um bil, sem um er að ræða eru taldar með sem stuðningur við landbúnað. Það er mjög ósanngjarn samanburður sem þannig verður til. Í því tölulega alþjóðlega samhengi má segja að verið sé að ýkja raunverulegan opinberan stuðning við landbúnaðinn. Við erum eingöngu að tala um millifærslukerfi sem er innan landbúnaðarins sjálfs þar sem innleggjendur greiða í tiltekna sjóði, í verðjöfnunarsjóð, bæði vegna verðmiðlunar og verðtilfærslna. Það gerir það að verkum að eins og það er sett upp er verið að ýkja opinberan stuðning við landbúnaðinn. Ekki er ástæða að mínu mati að fara ítarlega yfir efnisþætti frumvarpsins við þessa umræðu, það er flestum kunnugt enda hefur málið áður komið fram þinginu. Það hefur líka komið til umræðu í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd á fyrri stigum. Ég vil hins vegar segja að ég hef hlustað af athygli á margar ræður sem fluttar hafa verið á síðustu dögum og alveg sérstaklega á þessum morgni þar sem stefið hefur verið svona: Nú eru runnir upp nýir tímar. Nú á Alþingi næsta leik. Alþingi á að starfa sjálfstætt. Alþingi á að sýna að það er ekki undir hælnum á framkvæmdarvaldinu. Alþingi á að taka afstöðu til mála. Þetta eru út af fyrir sig áhugaverðar umræður og nú gefst kjörið tækifæri til þess að breyta orðum í athafnir. Það frumvarp sem lagt hefur verið fram hefur þegar fengið umfjöllun. Kallað hefur verið eftir umsögnum og þeir sem fengu umsagnarbeiðnir áttu þess kost að setja fram sjónarmið sín. Þau liggja núna fyrir. Þetta er fyrsta málið sem koma mun til kasta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar Alþingis. Það liggur fyrir, eins og ég rakti í ræðu minni, að það er býsna góð samstaða um efni frumvarpsins. Að mínu mati er þess vegna ekkert því til fyrirstöðu að sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd afgreiði málið tiltölulega hratt. Nú hefur fyrsta vika októbermánaðar brátt runnið sitt skeið. Það er ekki óraunhæft að málið verði afgreitt ekki síðar en í byrjun nóvembermánaðar. Ég lýsi því yfir hér og nú að ég mun gera tillögu um það í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd að málið verði afgreitt efnislega úr nefndinni og eigi síðar en í byrjun nóvembermánaðar. Þá höfum við haft mánuð til þess að fara yfir það í góðu tómi, fara yfir umsagnirnar, ræða málin og taka afstöðu til þess. Ég trúi því ekki öðru, í ljósi allra þeirra miklu svardaga sem hafðir hafa verið uppi í þinginu í dag og undanfarna daga, en að menn bregðist vel við tillögu minni og afgreiði málið, sérstaklega í ljósi þess að allir aðilar sem að málinu koma með einhverjum hætti, í fyrsta lagi bændur, í öðru lagi afurðastöð bænda og í þriðja lagi fulltrúar neytenda í verðlagsnefnd búvara, hafa lýst því yfir að þeir telji skynsamlegt að málið sé afgreitt frá Alþingi. Þeir aðilar sem helst hafa haft uppi vott af gagnrýni um málið gera það ekki á forsendum þess frumvarps sem liggur fyrir heldur á þeirri forsendu að ganga þurfi að lengra á öðrum sviðum varðandi breytingar á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Það er sjónarmið sem við gætum rætt og getum örugglega rætt síðar. Það breytir engu um efnisniðurstöðu þessa frumvarps. Þetta frumvarp stendur með öðrum orðum sjálfstætt. Þess vegna er ekkert að vanbúnaði að við afgreiðum það. Þeir miklu svardagar sem hafðir hafa verið uppi undanfarna daga benda til þess að þinginu sé mikil alvara með þeim orðum sem látin hafa verið falla. Þess vegna mun reyna mjög mikið á trúverðugleika þess málflutnings á næstu vikum, hvernig menn munu bregðast við, hvernig menn taka t.d. á málum sem koma frá stjórnarandstæðingum, hvernig menn taka á málum sem koma frá einstökum þingmönnum. Þess vegna er brýnt að þingið sýni í verki að það er mikil alvara á bak við þau orð sem fallið hafa á síðustu dögum og ekki síst núna í morgun. Í ljósi þess ítreka ég að ég mun leggja það til í störfum sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar strax og hún kemur saman að stefnt verði að því að afgreiða málið við fyrsta hentugleika og eigi síðar en í byrjun nóvember.

Frú forseti. Það frumvarp sem hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson mælir fyrir um, breyting á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum, frá 1993, er samhljóða því sem flutt var á síðasta vetri af hv. þingmanni og var ekki afgreitt þá. Eins og hv. þingmaður rakti lýtur frumvarpið að því að breyta og fella út ákveðnar lagaheimildir í lögum þessum sem eru að einhverju leyti börn síns tíma og að margra mati eru aðstæður breyttar og því sé alveg ástæða til að endurskoða fyrirkomulag á því. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni lýtur meginefni frumvarpsins að tilfærslum innan greinarinnar sjálfrar, ekki beinni aðkomu ríkisins að stuðningi við framleiðsluna sem slíka, heldur innan greinarinnar sjálfrar. Að hún vilji sjálf fá auknar lagaheimildir til þess að stýra því sjálf en ekki vera bundin af þeim lögum sem um er að ræða, þess vegna sé meginkaflinn felldur niður. Mér finnst alveg sjálfsagt að þessi mál séu skoðuð og farið yfir þau og eins og hv. þingmaður benti á eru þarna atriði sem menn eru sammála um að megi betur fara. Ég heiti stuðningi ráðuneytisins við starf þingsins í þeim efnum eftir því sem óskað verður eftir. Ég vil þó minna á að 19. gr., greinin sem um er að ræða að verði felld niður, lýtur jú að fyrst og fremst að innra skipulagi og að hægt sé að vera með millifærslu og verðmiðlunargjald innan greinarinnar til þess að jafna mun sem getur verið á milli einstakra framleiðenda. Eins og segir í 19. gr., með leyfi forseta: „Tekjum af verðmiðlunargjaldi skal m.a. varið þannig: a. til verðmiðlunar á milli afurðastöðva til þess að jafna flutningskostnað frá framleiðendum að afurðastöðvum í þeim tilgangi að auðvelda hagkvæman rekstur stöðvanna og til þess að greiða nauðsynlega flutninga á milli svæða þar sem vöntun kann að vera á einstökum afurðum, sbr. 60. gr., b. til að koma á hentugri verkaskiptingu á milli afurðastöðva, c. til að jafna aðstöðu afurðastöðvanna til að koma framleiðsluvörum sínum á markað.“ Þetta laut að innra jöfnunarkerfi. En nú hefur verið breytt um skipulag þannig að margar af þessum minni einingum, framleiðslustöðvum, hafa verið … 
            

Forseti biður hv. ráðherra afsökunar, en er hæstv. ráðherra í ræðu eða óskaði hann eftir andsvari við ræðu?

Frú forseti, það var óskað eftir andsvari. Svo sá ég að ég var settur á ræðutíma þannig að þá hugsaði ég að ég skyldi bara halda stutta ræðu. En hvað vill forseti að ég geri? Ljúki ræði á einni mínútu?

Forseti óskar eftir að hæstv. ráðherra verði í andsvari og gefur honum þá og nú tvær mínútur til þess.

Takk fyrir, frú forseti. Já, við höfum þetta andsvar. Ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um að standa vörð um möguleika atvinnugreinarinnar til þess að standa félagslega að því sem nauðsynlegt er að gera á félagslegum grunni en jafnframt að styrkja samkeppnisstöðu greinarinnar eða að breyta til varðandi þau atriði sem hér er kveðið á um ef það er að bestu manna yfirsýn nauðsynlegt og rétt. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, frú forseti, að ráðuneytið mun vera tilbúið til þess að koma þarna að máli, gefa upplýsingar og taka þátt í því eftir því sem óskað er eftir af hálfu þingsins þegar málið er komið til nefndar.

Virðulegi forseti. Ég fagna orðum hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í þessu sambandi og eykst nú mjög bjartsýni mín á að málið fái jákvæða afgreiðslu frá Alþingi nú á haustdögum. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra vakti athygli á að 19. gr. sem lýtur að verðmiðlunargjaldinu gerir ráð fyrir því að það verði notað að einhverju leyti til að standa undir jöfnun á flutningskostnaði hjá afurðastöðvum. Við vitum hins vegar að umhverfið er orðið mjög breytt frá því þegar þessi lög voru sett upprunalega. Nú er þetta meira og minna eitt félag sem sér um framleiðslu og dreifingu á afurðum mjólkuriðnaðarins og verðmiðlunin til þessa fer í raun fram innan þess fyrirtækis og má kannski segja að það sé núna orðið dauður lagabókstafur í þeim skilningi. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er einmitt það sem hæstv. ráðherra sagði, að skilyrði fyrir samkeppni verði bætt og innlendum mjólkurafurðastöðvum verði gert betur kleift að takast á við samkeppni frá útlöndum. Það held ég að sé ákaflega mikilvægt. Þar veit ég að við erum sammála við hæstv. ráðherra. Okkur greinir stundum á eins og allir vita, en að þessu leyti veit ég að við erum sammála og þess vegna fagna ég góðum viðtökum hans við þessu frumvarpi.

Frú forseti. Það er í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta öðru en því að árétta það mikilvægi sem hefur verið styrkur landbúnaðarins, sem er hinn félagslegi styrkur og að menn hafa unnið saman og tekið á jöfnunaraðgerðum innan félagsskaparins. Ég legg áfram áherslu á að staðinn verði vörður um að mjólkurframleiðendur við Ísafjörð eða á Norðausturlandi og Suðausturlandi eða annars staðar á landinu geti átt beinan félagslegan aðgang og félagslega samstöðu í framleiðslu og markaðssetningu sinni á vörum með öðrum bændum hvar sem er á landinu. Eins og hv. þingmaður kom inn á er það orðið tryggt innan kerfisins sjálfs. En engu að síður er okkur mikilvægt að halda þessum sjónarmiðum rækilega til haga þannig að ekkert gerist í lagasetninga okkar sem getur látið málin þróast á einhvern annan veg öðruvísi en að það meginmarkmið sem ég hér minntist á sé tryggt.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku samþykkti meiri hluti alþingismanna að höfða sakamál á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, fyrir landsdómi og krefjast refsingar yfir honum. Nýbakaður hæstv. dómsmálaráðherra Ögmundur Jónasson sem einnig gegnir embætti mannréttindaráðherra greiddi ákærunni atkvæði sitt og kolféll þar að mínu mati á fyrsta prófinu sem fyrir hann var lagt sem slíkur.  Eins og alþjóð veit eru þessar stofnanir, dómstólarnir, grundvallarstofnanir í samfélagi okkar og þeir eru að springa. Málafjöldinn er slíkur að þeir ráða vart við þau verkefni sem þeim hafa verið falin. Þá bendir allt til þess að dómsmálum muni fjölga gríðarlega á næstunni, jafnvel um tugi þúsunda, ekki síst vegna ágreiningsmála sem varða slitastjórnir og skilanefndir bankanna. Þá liggur fyrir að dómstóla og þá ekki síst Hæstaréttar Íslands bíða mörg vandasöm verkefni til úrlausnar á næstu missirum. Þessa dagana eru t.d. rekin dómsmál þar sem látið er reyna á lögmæti neyðarlaganna. Fyrirsjáanlegur er réttarágreiningur um fordæmisgildi dóma um ólögmæti gengistryggðra lána gagnvart gengistryggðum húsnæðislánum og lánum fyrirtækja, og fleiri dómsmál sem varða skuldavanda heimila og fyrirtækja eru í farvatninu. Gera má ráð fyrir að höfðuð verði sakamál gegn sakborningum sem gegndu lykilhlutverkum í fjármálakerfinu fyrir bankahrun, uppgjör á þrotabúum fjármálafyrirtækjanna bíða úrlausnar ásamt fjölmörgum dómsmálum sem hafa mikla þjóðfélagslega þýðingu, varða allan almenning í landinu og skipta sköpum fyrir endurreisn samfélagsins. Virðulegi forseti. Það er við þessar aðstæður sem landsdómur er kallaður saman. Sú ákvörðun kann að verða mjög afdrifarík fyrir dómskerfið í landinu. Dómarar við Hæstarétt Íslands eru einungis níu talsins. Þeir fimm dómarar við réttinn sem reyndastir eru taka nú sæti í landsdómi og munu líklega ekki gera mikið annað en að sinna dómstörfum þar meðan á málarekstri gegn fyrrverandi forsætisráðherra stendur. Málarekstur í dómskerfinu tekur langan tíma. Þegar málsmeðferðarreglur landsdómslaga eru skoðaðar má gera ráð fyrir að landsdómsmálið yfir Geir H. Haarde muni taka óralangan tíma. Saksóknari þarf að rannsaka málið frá grunni og það þarf landsdómur líka að gera fyrir sitt leyti. Þegar allt er tiltekið má varlega gera ráð fyrir að niðurstaða landsdóms muni ekki liggja fyrir fyrr en að einu eða jafnvel tveimur árum liðnum. Þessi langa málsmeðferð verður að sjálfsögðu þungbær fyrir þann einstakling sem í hlut á en hún kann ekki síður að leiða til þess að úrlausn annarra mála, þar á meðal þeirra sem ég hef hér nefnt, muni tefjast verulega í réttarkerfinu. Í raun má segja að raunveruleg hætta sé á því að dómskerfið muni leggjast á hliðina, a.m.k. tímabundið, verði ekki gripið til róttækra aðgerða. Ég varaði við þessari hættu í ræðu sem ég hélt um ákærurnar gegn fyrrverandi ráðherrum en fékk engin viðbrögð frá hæstv. ráðherra. Virðulegi forseti. Því vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra til hvaða ráðstafana hann hyggist grípa, nú þegar fyrir liggur að fimm reyndustu dómarar við Hæstarétt Íslands munu taka sæti í landsdómi og hvernig hann hyggist standa að þeim ráðstöfunum. Verður dómurum við Hæstarétt Íslands fjölgað, og þá um hve marga? Verða varadómarar kallaðir til eða nýir skipaðir? Verði dómurum fjölgað, verða þeir þá skipaðir tímabundið eða til frambúðar og hvernig verður staðið að þeim skipunum? Ég tel mikilvægt að hæstv. dómsmálaráðherra veiti þinginu skýr svör við þessum fyrirspurnum mínum því að það verður að leita allra leiða í þeirri viðkvæmu stöðu sem nú er komin upp til að forðast það að réttarkerfið fari á hliðina ofan á allt annað.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar sem mikilvægt er að taka til umfjöllunar. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að álagið verður gríðarlegt á dómskerfið vegna málaferla sem upp koma og eru fyrirsjáanleg vegna efnahagshrunsins. Nú hefur það bæst við að fyrir landsdóm mun koma mál sem tengist ráðherraábyrgð á tilurð þessa efnahagshruns. Ég hef átt fund með forseta landsdóms sem einnig er forseti Hæstaréttar þar sem þau atriði sem hv. þingmaður reifar hér hafa verið rædd og varða starf landsdóms. Hef ég óskað eftir skriflegri skýrslu frá forseta landsdómsins um það efni, annars vegar hvað snertir hugsanlegar lagabreytingar sem þarf að gera á lögum til að framfylgja ákvörðun Alþingis og hins vegar um fjárhagsramma vegna starfa landsdómsins. Þá vil ég geta þess að ritari landsdóms hefur átt fundi með embættismönnum ráðuneytisins til undirbúnings tillögugerð um fjárveitingar vegna starfa landsdóms sem óhjákvæmilega mun taka mið af því með hvaða hætti landsdómur skipuleggur störf sín og hversu lengi dómurinn situr. Um síðasttalda atriðið er nokkur óvissa enda óljóst hvenær dómurinn mun taka til starfa í ljósi þess að saksóknari og verjandi eiga eftir að fara yfir gögn málsins. Því er óvíst hvenær aðalmeðferð málsins muni hefjast og hversu langan tíma hún muni taka. Af þessu leiðir að það er nokkur óvissa um hversu langan tíma þeir fimm hæstaréttardómarar sem sitja í landsdómi verða frá störfum í Hæstarétti vegna landsdómsstarfanna og hvaða áhrif landsdómur kann að hafa á störf Hæstaréttar. Þetta verður að hafa í huga við mat á stöðu Hæstaréttar í ljósi málaferla fyrir landsdómi, en á þessu stigi er óljóst í hve langan tíma hæstaréttardómarar verða bundnir við störf í landsdómi. Það er hins vegar ljóst að þegar dregur nær aðalmeðferð fyrir landsdómi og meðan á henni stendur verður nauðsynlegt að setja hæstaréttardómara tímabundið í stað þeirra sem taka sæti í landsdómi. Varðandi bankahrunið og afleiðingar þess samþykkti ríkisstjórnin í maí sl. að unnið skyldi að því að meta nauðsynlegar fjárveitingar til að styrkja stöðu og sjálfstæði dómstólanna, einkum Hæstaréttar í ljósi aukins málafjölda vegna bankahrunsins, og stuðla þannig að tiltrú almennings á starfsemi þeirra. Ráðuneytisstjórar forsætisráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis stýra þessari vinnu. Í tengslum við vinnu ráðuneytisstjóranna hefur dómsmálaráðuneytið undanfarna mánuði unnið náið með fulltrúum Hæstaréttar Íslands og dómstólaráðs að því að greina og skipuleggja hvernig bregðast megi með heildstæðum hætti við því mikla viðbótarálagi sem dómstólar standa frammi fyrir vegna bankahrunsins og tryggja að menn fái framgang með mál sín hjá dómstólum og fái réttláta málsmeðferð. Fulltrúar Lögmannafélags Íslands og Dómarafélags Íslands taka þátt í þessu samráði. Er nú unnið að mótun heildstæðra tillagna um úrbætur innan dómskerfisins sem vonandi liggja fyrir innan skamms. Ótímabært er því að ræða einstakar tillögur sem munu koma fram en þó er óhætt að ganga út frá því að meðal annars þarf að fjölga tímabundið hæstaréttar- og héraðsdómurum á næstu missirum, bæði vegna álags sem fylgir í kjölfar bankahrunsins vegna mála sem þaðan eru upp sprottin og síðan vegna ákvörðunar Alþingis um að kalla saman landsdóm.

Virðulegi forseti. Mér heyrist á orðum hæstv. dómsmálaráðherra að framkvæmdarvaldið hafi sett í gang þá athugun sem þarf að gera á áhrifum þess að landsdómur verður kallaður saman. Mér sýnist það vera í góðum höndum og hef út af fyrir sig ekki neinu við það að bæta nema kannski því að ég hefði talið eðlilegra að þetta mál hefði verið tekið fyrir í fyrirspurn til ráðherra en ekki í umræðum utan dagskrár.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þetta brýna mál sem borið er fram fyrir hæstv. dómsmálaráðherra. Nú stendur fyrir dyrum að landsdómur verður kvaddur saman. Það lá fyrir áður en Alþingi greiddi atkvæði um landsdóm að uppnám væri mikið hjá dómstólunum og mikil fjárþörf. Það hefur verið farið í niðurskurð hjá dómstólunum, m.a.s. var svo skorið af Hæstarétti í fyrra að það þurfti að segja þar upp starfsfólki, dómriturum og fleirum. Þess vegna undrar mig að ekki skuli vera komin lengra á veg sú vinna sem hæstv. dómsmálaráðherra kynnti sem þarf til að takast fyrst og fremst á við efnahagshrunið. Þetta er nokkuð sem allir vissu þegar hér hrundi allt, að dómsmálum mundi mjög fjölga, sérstaklega í ljósi þess að embætti sérstaks saksóknara var sett á laggirnar og flestir máttu vita að það mundi gefa af sér einhverja afurð, þá í formi dómsmála. Mér sýnist staðan vera sú að fjölga þurfi hæstaréttardómurum úr níu í 15 og þá erum við ekki bara að tala um tímabundið heldur þarf að leggja aukið fjármagn í Hæstarétt. Það þarf að minnka álagið á þeim dómurum sem þar eru til að mistökin verði færri, eða raunverulega ekki mistökum heldur bara minnka álagið þannig að fólkið sem þar dæmir í helstu málefnum þjóðarinnar sé vel með á nótunum og þjáist ekki af ofþreytu. Þetta má framkvæma á þann hátt að hæstaréttardómurum verði fjölgað í 15 til framtíðar og svo detta þeir elstu út smám saman þannig að eftir 8–10 ár verður fjöldinn aftur kominn í níu. Ég geri þetta að tillögu minni, virðulegi forseti, fyrir hæstv. dómsmálaráðherra.

Hæstv. forseti. Eins og rakið var hér í upphafi stöndum við frammi fyrir ákveðinni stöðu eftir ákvörðun Alþingis í síðustu viku, hvaða skoðun sem við höfum á henni. Landsdómur mun taka til starfa og það kemur til með að hafa ákveðnar afleiðingar. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson rakti ágætlega hvað kann að gerast og hvað líklegt er að gerist og því má bæta við að í eina dæminu frá nágrannalöndum sem við getum horft til sem einhvers fordæmis, í máli danska þjóðþingsins gegn Erik Ninn-Hansen fyrir 15 árum, tók málsmeðferð hjá landsdómi tvö ár. 
             Nú kunna að vera á því ýmsar skýringar en hins vegar verður að benda á að í máli Eriks Ninn-Hansens lágu töluvert meiri upplýsingar og ítarlegri skoðun á borðinu þegar ákvörðun um ákæru var tekin en hér, enda hafði málið verið í tvö og hálft ár hjá rannsóknarrétti, „undersøgelsesret“, með leyfi forseta, sem hafði skoðað málið og þar áður var það hjá umboðsmanni danska þjóðþingsins. Málið var afmarkaðra, búið að skoða það betur áður en það kom til landsdóms þannig að þessi tveggja ára tími er hugsanlega nokkuð sem við þurfum að horfast í augu við þó að ég viðurkenni óvissuþættina sem hæstv. dómsmálaráðherra vék að hér áðan. Ég lýsi fögnuði yfir því að hæstv. dómsmálaráðherra horfist greinilega í augu við þá stöðu sem uppi er og þar á meðal það stóraukna álag sem búast má við á dómskerfið í heild, bæði héraðsdómstóla og Hæstarétt, að viðbættu auðvitað því álagi sem fylgir því að reyndustu dómararnir munu hverfa í landsdóm, 

Frú forseti. Ég lít svo á að það mál sem hér er tekið upp í utandagskrárumræðu sé einfaldlega eitt af þeim málum sem þarf að takast á við og finna lausn á og ég fæ ekki betur heyrt á máli hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra en að þetta mál sé í ákveðnu ferli, sé í athugun í ráðuneytinu og að ráðuneytið hafi sömuleiðis verið í sambandi við landsdóminn og Hæstarétt. Nú er auðvitað ekkert nýtt að skipaðir séu setudómarar í Hæstarétti, það gerist oft og iðulega, t.d. þegar dómarar þurfa að segja sig frá störfum vegna hagsmunaárekstra eða vanhæfis. Ég lít þannig á að það sé einhver slík aðgerð sem verður gripið til við þær aðstæður sem koma upp þegar fimm dómarar úr Hæstarétti fara til starfa við landsdóminn, hvenær svo sem nákvæmlega það verður, og um þann tíma sem það verkefni mun taka er ómögulegt að segja á þessu stigi eða vera með vangaveltur um það. Mér sýnist að í ráðuneytinu sé einmitt unnið á þeim nótum. Ég vil svo aðeins segja að ég get tekið undir með hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur um að vegna álags í dómskerfinu almennt þarf væntanlega að gera ráðstafanir til að fjölga dómurum, a.m.k. tímabundið. Það kom líka fram í máli hæstv. ráðherra. Ein leið getur verið að fjölga dómurum í Hæstarétti um einhverja tiltekna tölu, hvort það eru sex eða fjórir eða eitthvað annað er kannski úrvinnslumál, en það kemur að mínu viti að sjálfsögðu til greina að gera það tímabundið og fækka þeim þá aftur yfir eitthvert tímabil eftir því sem núverandi dómarar láta af störfum fyrir aldurs sakir. Mér sýnist, frú forseti, að málið sé í góðum farvegi og í góðum höndum hjá hæstv. ráðherra.

Forseti. Þeirri fyrirspurn sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson kaus að bera hér fram í formi utandagskrárumræðu hefur verið svarað og ég hef það eitt erindi hér að lýsa yfir fullu trausti á hæstv. dómsmála-, mannréttinda-, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í þessu efni. Fyrirspurnin er vissulega eðlileg en þær athugasemdir sem henni fylgdu eiga kannski frekar við höfunda stjórnarskrárinnar en þá sem hér sitja. Fyrir þeirra hönd vil ég svara því að ég tel að stjórnarskráin hafi verið vel samin og að við eigum að fara eftir henni í hvívetna, enda höfum við öll lofað því og heitið við drengskap okkar um það efni.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki miklu inn í þessa umræðu að bæta. Það er auðvitað búið að koma hér fram að við erum að kalla saman landsdóm ofan í þá stöðu að hér er mikið álag á dómskerfinu vegna bankahrunsins, en landsdómur á að koma saman við þessar aðstæður vegna þess að við tókum þá ákvörðun hér í þinginu fyrir stuttu. Það mun að sjálfsögðu auka enn frekar álagið á Hæstarétt og dómskerfið. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, það liggur í hlutarins eðli að líklegast er að efla þurfi Hæstarétt, a.m.k. tímabundið. Hæstv. dómsmálaráðherra Ögmundur Jónasson hefur einmitt sagt að það sé verið að leita eftir upplýsingum um hvað þetta muni þýða fyrir Hæstarétt og þá er ósköp lítið annað að gera en að bíða eftir að þær upplýsingar berist og bregðast svo við þeim þegar þar að kemur. Þetta held ég að liggi bara mjög ljóst fyrir í augnablikinu.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið til að þakka hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra fyrir þau svör sem hann veitti. Hann upplýsti þingið um það að hann sæi fyrir sér að settir yrðu nýir hæstaréttardómarar í stað þeirra sem munu halda til dómstarfa í landsdómi þegar dómurinn verður kallaður saman. Það blasir auðvitað við að það þarf að gera. Það er stórmál að fimm af níu hæstaréttardómurum þurfi að hverfa af vettvangi Hæstaréttar þegar landsdómur verður kallaður saman, ég tala nú ekki um þegar dómskerfið er að springa og gríðarlega mikilvæg þjóðhagsleg mál liggja fyrir dómstólunum eins og ég rakti áðan. Það er t.d. verið að reyna að hnekkja neyðarlögunum, það er óvissa um fordæmisgildi dóma sem varða ólögmæt gengistryggð lán o.s.frv. Ég lít þannig á að hæstv. ráðherra horfist í augu við alvarleika málsins, geri sér grein fyrir því að grípa þurfi til aðgerða en ræðuna sem hæstv. ráðherra hélt hér höfum við í sjálfu sér heyrt áður. Menn hafa hvað eftir annað talað um að það sé mikilvægt að efla og styrkja dómskerfið í heild sinni en lítið hefur sést af tillögum í þeim efnum. Ég vil að lokum segja að ég vonast til þess að hæstv. ráðherra upplýsi þingið um það með hvaða hætti hann hyggist skipa þessa dómara, a.m.k. okkur sem sýnum málinu áhuga og viljum ræða það við ráðherrann í utandagskrárumræðu.  
            

Ég bið um hljóð í salinn.

Hæstv. forseti. Ég ítreka að á þessum málum er tekið á markvissan hátt í dómsmálaráðuneytinu, það er ekki gert í neinu óðagoti. Við þurfum að átta okkur á því hver framvindan verður og eins og hér hefur komið fram eru ýmsir óvissuþættir sem þurfa að skýrast áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar. Ég hef þó sagt að á einhverju stigi verði nauðsynlegt að fjölga tímabundið í Hæstarétti vegna landsdómsins, en það er einnig nauðsynlegt vegna mála sem tengjast bankahruninu. Ég get upplýst hér að forseti Hæstaréttar hefur talið líklegt að fjölga þurfi um þrjá hæstaréttardómara á næsta ári bara vegna þeirra mála. Ég hef óskað eftir greinargerð frá forseta Hæstaréttar, sem jafnframt er forseti landsdóms, um þessi efni þannig að við getum þá tekið afstöðu til þeirra sjónarmiða sem þar koma fram. Þessi mál hafa verið til skoðunar í ráðuneytinu, bæði horft til skamms tíma og einnig til langs tíma, þannig að það getur vel verið að hv. þingmaður hafi heyrt svipaða ræðu áður. Það hefur verið unnið mjög vel að þessum málum í ráðuneytinu undir forustu forvera míns í embætti. Þar hefur farið fram vinna með fulltrúum Hæstaréttar og dómstólaráði, auk þess sem fulltrúar Lögmannafélagsins og Dómarafélags Íslands hafa komið að málum ásamt ráðuneytisfólki til að finna leiðir til að efla dómskerfið til langs tíma litið og þá hugsanlega fjölga dómstigum. Það er unnið að þessum málum á markvissan hátt í dómsmálaráðuneytinu, af því þarf hv. þingmaður ekki að hafa nokkrar áhyggjur.

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og verður það sem hér segir: Í fyrri umferð hefur ráðherra 12 mínútur til framsögu og aðrir þingflokkar sjö mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur fjórar mínútur til umráða. Forsætisráðherra hefur þrjár mínútur í lok umræðunnar.

Hæstv. forseti. Mótmælin fyrir utan Alþingishúsið á mánudagskvöldið komu illa við okkur öll. Þau snertu mig djúpt og ég held þau hafi snert alla þjóðina. Sem betur fer voru mótmælin að mestu leyti friðsamleg og ég er þakklát fyrir að ekki urðu alvarleg slys á mönnum. Ég skil vel þá reiði og óánægju sem kraumar undir. Ég skil vel að fólk vilji sýna í verki hvernig því líður. Mótmælin beinast gegn stjórnmálamönnum, Alþingi, ríkisstjórn, stjórnmálaflokkum og valdi almennt. Mótmælin beinast gegn spillingu, misrétti og mismunun í skuldameðferð innan bankakerfisins. Mótmælin beinast gegn niðurskurði á fjárlögum, skuldum heimila og fyrirtækja og atvinnuleysi. Mótmælin beinast gegn meðferð tillagna um ákærur fyrir landsdómi. Mótmælin beinast gegn fátækt og erfiðum lífskjörum sem m.a. birtast okkur í að allt of margir þurfa að leita á náðir hjálparstofnana og sveitarfélaga um nauðþurftir. Mótmælin beinast gegn því að okkur stjórnmálamönnum hefur ekki auðnast að vinna saman sem skyldi og við höfum ekki tekið skipulega eða nógu hratt á þeim vanda sem við stöndum andspænis. Meginatriðið í mínum huga er ekki að hverjum þessara þátta mótmælin beindust, heldur að því að margir eru ósáttir við stöðu mála. Það á sér eðlilegar skýringar. Það er eðlilegt að fólk mótmæli skertum kjörum og aðstæðum þegar afleiðingar hrunsins skella á með fullum þunga. Það er eðlilegt að fólk lengi eftir betri tíð. Við verðum hins vegar að muna að við Íslendingar siglum í gegnum eina dýpstu efnahagskreppu sem vestrænar þjóðir hafa gengið í gegnum á undanförnum áratugum. Bankakerfið hrundi. Gjaldmiðillinn hrundi og vegið var að fjárhagslegum grundvelli ríkissjóðs, sveitarfélaga, fyrirtækja og flestra heimila. Það er sannarlega sárt að horfa upp á afleiðingar hrunsins á hinn almenna borgara. Margar fjölskyldur búa við óásættanlegar aðstæður vegna atvinnumissis og skuldavanda. Í upphafi 10. áratugarins gengu Finnar í gegnum mjög djúpa efnahagslægð. Fram að kreppunni sem nú ríður yfir var hún dýpsta efnahagslægðin sem nokkurt iðnvætt ríki hafði gengið í gegnum. Fasteignaverð hrundi, fyrirtæki og einstaklingar voru þjakaðir af skuldabyrðinni og atvinnuleysi rauk upp í næstum 20%. Allt útlit var fyrir að finnska velferðarkerfið yrði gjaldþrota. Það tók Finna mörg ár að rétta úr kútnum. Þegar upp var staðið blasti við sterkara og samkeppnishæfara ríki en fyrir kreppu. Það gefur okkur von og af reynslu þeirra drögum við lærdóm sem getur orðið okkur veganesti. Flest bendir til þess að okkur muni auðnast betur en Finnum að vinna okkur út úr málum þrátt fyrir að kreppan hér hafi verið alvarlegri og dýpri en í Finnlandi. Þegar fyrri ríkisstjórn mín tók við í febrúar árið 2009 hvarflaði hvorki að mér né öðrum ráðherrum að við ættum létt verk fyrir höndum. Við vissum að viðfangsefnið yrði gríðarlega umfangsmikið og erfitt. Ég vissi að í hönd færu sársaukafullir tímar. Margt hefur sem betur fer tekist vel og jafnvel betur en bjartsýnustu spár gerðu ráð fyrir. Í stefnuræðu minni síðastliðið mánudagskvöld benti ég á mörg atriði sem gefa vísbendingu um að við Íslendingar séum að rétta úr kútnum á undraskömmum tíma. Efnahagsbatinn sem mun koma öllum til góða er nú í augsýn. Það virðist ætla að taka þjóðina skemmri tíma að vinna sig út úr vandanum en spáð var. Okkur virðist ætla að takast að sporna við því mikla atvinnuleysi sem spáð var. Samdrátturinn varð minni en áætlað varð og hjól atvinnulífsins virðast vera farin í gang á ný eins og spár gerðu ráð fyrir. Þessi skref eru einmitt hluti af því að skapaður er grundvöllur fyrir velferðarkerfið sem við viljum búa við. Þetta tvennt verður aldrei slitið úr samhengi enda þótt skrefin á þessari leið séu sár fyrir allt of marga. Ég fullyrði að ekkert mál hefur verið jafnfyrirferðarmikið hjá ríkisstjórninni og Alþingi og skuldaaðlögun fyrirtækja og einstaklinga undanfarið eitt og hálft ár. Gripið hefur verið til umfangsmikilla aðgerða sem hjálpað hafa þúsundum fjölskyldna og fyrirtækja og grunnur hefur verið lagður að lausnum fyrir flesta. Við töldum að á sínum tíma hefðum við náð utan um vandann og komið til móts við þá sem væru í vanda staddir. Um þessar aðgerðir hefur verið góð og breið samstaða hér í þinginu. Vonir okkar flestra hafa staðið til þess að þær mundu nýtast einstaklingum og fjölskyldum þeirra og fyrirtækjum. Því er ekki að leyna að árangurinn hefur ekki orðið sá sem við væntum. Ég viðurkenni það fúslega. Ýmislegt hefur tafið þessa vegferð. Ég nefni tafir við endurreisn bankanna, dóm um gengisbundin lán, dóm um ábyrgðarmenn þeirra sem fara í skuldaaðlögun og seinagang í afgreiðslu mála í bönkum, m.a. vegna seinagangs hjá hinu opinbera. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin einhendir sér í að leysa bráðavandann sem steðjar að þeim sem eru við það að missa eignir sínar. Við köllum eftir sátt um lausn vandans og samráð hér í þinginu við hagsmunaaðila og banka og lánastofnanir. Í gær áttu fimm ráðherrar ríkisstjórnarinnar góðan fund með Hagsmunasamtökum heimilanna og á næstu dögum munum við funda með bönkum, lífeyrissjóðum, aðilum vinnumarkaðarins og þeim þingnefndum sem koma að málinu. Fulltrúar Framsóknarflokksins og Hreyfingarinnar hafa einnig komið að þessu borði sem fullgildir og mikilvægir þátttakendur. Ég fagna því sérstaklega. Það er mikilvægt að greina bráðavandann og umfang hans. Það hefur því miður reynst erfitt að fá haldgóðar tölur um hvað fram undan er varðandi nauðungarsölur á íbúðum. Misvísandi tölur hafa verið í umræðunni. Okkur sýnist að stærðargráðan gæti verið um 230–240 íbúðir, þar sem eigandi á lögheimili, sem að óbreyttu fara í lokasölu í október. Ég endurtek, að óbreyttu. Oft eru uppboðsbeiðnir afturkallaðar á síðustu stundu. Í vinnslu eru leiðir til að forða uppboðum sem fyrir dyrum standa á lögheimilum einstaklinga sem vinna að lausn sinna mála. Ætlunin er að þessir aðilar fái flýtimeðferð hjá umboðsmanni skuldara og embættið fái afdráttarlausar heimildir til að stöðva nauðungarsölur í slíkum tilvikum. Nú er unnið að því að hafa samband við þá 230–240 aðila sem standa í þessum sporum og reynt að leita lausna í samráði við þá. Á Íslandi á enginn að þurfa að vera heimilislaus vegna skuldavanda. Það þurfa stjórnvöld, fjármálastofnanir og sveitarfélög að tryggja í sameiningu. Það er von á frumvarpi efnahags- og viðskiptaráðherra um viðbrögð við nýföllnum gengislánadómi á næstu dögum þar sem leitast verður við að draga úr óvissu og greiða fyrir úrlausnum á skuldamálum einstaklinga. Jafnframt vinnur efnahags- og viðskiptaráðherra nú að endurnýjuðu samkomulagi við banka og aðra hagsmunaaðila um sértæka skuldaaðlögun. Gert er ráð fyrir að bönkunum verði gefinn stuttur tími til að vinna úr skuldamálum smærri og meðalstórra fyrirtækja á næstu mánuðum og bankarnir skili þannig til viðskiptavina sinna því svigrúmi sem þeir hafa til að mæta þörfum skuldsettra fyrirtækja. Með sama hætti þarf að mæta þeim ábendingum sem komið hafa fram um ágalla á skuldaaðlögun einstaklinga og tryggja að með henni verði unnt að veita þúsundum einstaklinga fullnægjandi úrlausnir í bönkum á næstu mánuðum. Við vonumst til að ljúka samkomulagi við alla hlutaðeigandi um þessa þætti í næstu viku. Ég tel að auk endurbóta á þeim sértæku úrræðum sem nú bjóðast skuldurum sé nauðsynlegt að stjórnvöld skoði vandlega og með opnum huga allar framkomnar hugmyndir og tillögur um almennar aðgerðir til hagsbóta fyrir skuldara, m.a. hugmyndir sem komið hafa fram hér á Alþingi og víðar í samfélaginu eins og t.d. hugmyndir Hagsmunasamtaka heimilanna. Ég minni hins vegar á að vega þarf og meta þau ólíku úrræði heildstætt til að átta sig á því hvaða áhrif þau hafa á þjóðarbúið og viðreisn efnahagslífsins. Ekki má ganga lengra en skynsamlegt getur talist að teknu tilliti til allra þátta málsins. Ég bendi í þessu sambandi á að leiðin sem Hagsmunasamtökin hafa lagt til mundi kosta 200 milljarða kr. samkvæmt þeirra útreikningum. Þar af mundu um 75 milljarðar falla á lífeyrissjóðina. Það er ljóst að hér þurfa allir aðilar að leggjast á eitt ef árangur á að nást, Alþingi, stjórnvöld, lánastofnanir og Hagsmunasamtök heimilanna. Grundvöllur þess að aðgerðirnar nái tilætluðum árangri er að víðtæk sátt náist um þær og að lánastofnanir gefi eftir hluta af kröfuréttindum sínum þannig að tryggt verði að bótaábyrgð falli ekki á ríkissjóð vegna þeirra aðgerða sem gripið verður til. En við þurfum líka að horfa lengra fram á veginn og endurskoða húsnæðisstefnuna og við þurfum að styrkja og virkja aðra valkosti en séreignarstefnuna. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur á hverjum tíma unnið af heilum hug að endurreisninni og úrlausn skuldavandans án þess að missa sjónar á heildarmyndinni. Líta verður á hagsmuni þjóðarinnar allrar við lausn þessara mála. Það blasir við að við verðum að ganga saman þessa sársaukafullu vegferð. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að sátt náist í samfélaginu. Það er skylda okkar alþingismanna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að málið skuli hafa komist á dagskrá eftir að hv. þm. Ólöf Nordal kallaði eftir því í vikunni. Ég vil líka þakka forsætisráðherra fyrir skýrsluna sem hér var flutt. Ég sakna þess reyndar að hún hafi ekki komið meira inn á skýrslu eftirlitsnefndar um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja sem er nýlega komin út. Þar er að finna ágætar upplýsingar um það að hve miklu marki aðgerðirnar sem nú hefur verið gripið til hafa komið heimilunum í landinu til hjálpar. Það er þannig með þessa ágætu ríkisstjórn að þegar hún hefur kynnt til sögunnar lausnir sínar á vandanum fylgir að hún telji sig hafa náð utan um vandann. Þannig var það t.d. 18. mars þegar ráðherrar boðuðu til blaðamannafundar. Þá kom afar skýrt fram að viðkomandi ráðherrar, eins og lesa má um í Morgunblaðinu, telji sig hafa náð utan um skuldavandann. Þessu andmæltum við. Við andmæltum því og sögðum: Það er ekki nóg að gert. Það var hins vegar haft ágætissamráð við stjórnarandstöðuna. Í tilefni af allri umræðunni um samráðið og skortinn á vilja okkar til að hafa samráð er það þannig að við höfum í hverju einasta máli sem lýtur að því að koma heimilunum til aðstoðar átt gott samráð við þingmenn úr öðrum flokkum, í hverju einasta máli. Ég vísa til þess sem gerðist í félagsmálanefnd í fyrra þar sem endurskrifa þurfti öll frumvörpin sem komu úr ráðuneytinu. Það þurfti hreinlega að leggja þau til hliðar eða rífa og setja í ruslatunnuna og skrifa upp á nýtt. Þar áttu þingmenn okkar í viðkomandi nefndum sína hlutdeild. Umræðan hélt áfram eftir blaðamannafundinn í mars. Við ræddum skuldavanda heimilanna í júní. Hvað sagði þá hæstv. forsætisráðherra? Skuldavandinn er ekki jafnmikill og sagt er. Það var sagt 4. júní. Skuldavandinn er ekki jafn mikill og sagt er. Þegar við í stjórnarandstöðunni höfum ítrekað, allt frá því að ríkisstjórnin tók við, bent á að aðgerðir hennar dygðu ekki til að ná utan um vandann hefur hún skellt skollaeyrum við þeim málflutningi - allan tímann. Vandi heimilanna í dag er ekki sá að við í Sjálfstæðisflokknum mætum ekki með þremur ráðherrum upp í Stjórnarráð. Vandinn er stefnan og grundvöllurinn sem þessi ríkisstjórn hefur unnið að til þess að leysa vandamálið. Það er hún sem hefur verið í ákveðinni veruleikafirringu. Það er ríkisstjórnin sem hefur ekki náð utan um vandann og komið með lausnirnar sem allir eru að kalla eftir. Vandi heimilanna er ekki bundinn við skuldirnar sem hvíla á heimilunum og húsnæði fjölskyldna. Hann er líka bundinn við það að hér er ríkisstjórn sem hefur ómögulega efnahagsstefnu sem er ekki líkleg til að skapa hagvöxt þannig að til verði ný störf svo fólk geti staðið í skilum og greitt sína skatta þannig að ríkið geti staðið undir velferðarkerfinu sem byggt hefur verið upp. Reyndar er það þannig að í nýju frumvarpi til fjárlaga sjáum við að þó að okkur takist að auka tekjur ríkissjóðs eins og áætlað er að verði á næstu árum, mun ekkert svigrúm verða til að auka útgjöld til velferðarmála næstu fjögur ár. Það er það sem segir í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég minntist hér á skýrslu eftirlitsnefndar um aðgerðir. Hún liggur nú fyrir. Þar kemur fram að einungis hafa 128 einstaklingar fengið sértæka skuldaaðlögun. Það liggur jafnframt fyrir, ég sat fyrirlestur hjá umboðsmanni skuldara um síðustu helgi, að einungis hafa um 500 aðilar komist í greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara. Þá er ég ekki að tala um endanlega afgreiðslu, heldur mál sem eru í vinnslu. Það stendur upp á hæstv. forsætisráðherra að svara því nú: Hvernig líst þér á árangur þessara umfangsmiklu aðgerða sem eru sagðar hafa dugað og ná utan um vandann? Hvers konar hörmungardómur eru þessar tölur yfir úrræðum ríkisstjórnarinnar fram til þessa? Þetta er algjör falleinkunn. En vandinn er sá að Sjálfstæðisflokkurinn mætti ekki á fund í Stjórnarráðið í morgun. Það er stóra vandamál heimilanna, ekki satt? Þetta sjónarspil sem boðið er upp á er algjörlega makalaust. Það sem þarf að gerast er í fyrsta lagi að menn fari loksins að taka skuldavanda heimilanna alvarlega. Vilji menn efna til samráðs þarf það að taka til fleiri þátta en skulda heimilanna. Þá þarf að hafa samráð hvernig unnið verður að atvinnuuppbyggingu í landinu, hvernig við komum af stað nýrri trúverðugri efnahagsstefnu fyrir landið. Það gerir okkur kleift að loka fjárlagagatinu og skapa ný störf þannig að fólk komist aftur út á vinnumarkaðinn, geti unnið fyrir sér og sínum og endurheimt lífskjörin sem hafa glatast í hruninu. Það skortir algjörlega. Við þurfum að fá inn nýjar fjárfestingar. Við þurfum að lækka vexti. Við þurfum að losna við gjaldeyrishöftin. Við þurfum nýja skattastefnu sem byggir ekki á því að seilst sé sífellt dýpra í vasa heimilanna og frekari byrðar lagðar á fyrirtækin. Við þurfum að koma framkvæmdum af stað. Hvar eru efndirnar á loforðunum um framkvæmdir í samstarfi við lífeyrissjóðina? Hvar eru þær efndir? Hvar eru efndir stóru loforðanna um að menn mundu nýta kraftinn sem væri í lífeyrissjóðakerfinu til þess að hrinda mannaflsfrekum framkvæmdum í gang? Eru það bara þingmenn Vinstri grænna sem standa í vegi fyrir því?  Varðandi bankana og fjármálafyrirtækin þá hefur ríkisstjórnin brugðist algjörlega í að veita þeim aðhald við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja og aðgerðunum sem þau hafa haft úr að spila til að koma til móts við vanda heimilanna. Ég fagna því reyndar sem hæstv. forsætisráðherra segir að þeim verði ekki gefinn mikið meiri tími. Það er kominn tími til að setja fjármálafyrirtækjunum einhver mörk. Segja hingað og ekki lengra. Innan þess tímaramma sem við setjum verður að vera lokið við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækjanna í landinu og aðgerðir sem beinast að heimilunum. 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að svara formanni Sjálfstæðisflokksins að sinni, ég gerði það nefnilega í ræðustól árið 2007.

Láttu vaða aftur.

Umræðan núna fjallar um skuldavandann í þjóðfélaginu en umræðu um skuldavanda er hægt að nálgast með ýmsu móti. Menn hafa aðallega gert það á tvennan hátt, annars vegar með því að spyrja: Hvað er hægt að gera fyrir hinn skulduga, hvort sem það er einstaklingur, fjölskylda eða fyrirtæki? Þeirrar spurningar hafa stjórnvöld spurt, leitað svara við og komið með nokkrar úrlausnir á. Ég nefni fyrst greiðslujöfnun sem hefur leitt til lækkunar á greiðslubyrði, fyrst og fremst með því að lengja í lánum og tengja afborgunarskilmála vísitölu launa og atvinnustigs. Í öðru lagi er um að ræða sértæka skuldaaðlögun í bönkunum en eins og hér hefur verið vakið máls á hefur hún náð til allt of fárra einstaklinga, aðeins 128 af 437 sem sótt hafa um slíkt innan bankanna. Þá vil ég nefna úrræði sem skiptir verulegu máli, en það er greiðsluaðlögun á vegum ríkisins, sem felur í sér að skuldir eru aðlagaðar að greiðslugetu einstaklinga og fjölskyldna og það sem umfram er er fellt niður. Þetta er raunverulegt úrræði sem skiptir raunverulegu máli. En til þess að það næði fram að ganga og gæti orðið að veruleika fyrir þá sem í hlut eiga setti Alþingi að frumkvæði ríkisstjórnarinnar á fót sérstakt embætti umboðsmanns skuldara. Það er nú að fóta sig og við erum að efla það eins og við mögulega getum en ýmis ljón eru í veginum. Til dæmis hefur verið bent á að ríki og sveitarfélög hafa ekki komið sem skyldi inn í þessa aðlögunarpakka með sínar kröfur vegna skatta og annarra gjalda og það er nokkuð sem við erum nú að taka á á markvissan hátt þannig að ríki og sveitarfélög og hið opinbera komi einnig að þessari greiðsluaðlögun. Síðan eru það lánsveðin. Þar þekkjum við öll hvernig háttar til á Íslandi. Einstaklingur, unga fjölskyldan, veðsetur eign sína og fær síðan veð að láni eða ábyrgð á einhvern hátt hjá foreldrum eða systkinum, fjölskyldunni. Þegar skuldir einstaklingsins eru síðan færðar niður standa þessi veð út af. Á þessu þarf að taka og við þurfum að leita samninga. Þá vil ég nefna enn eitt sem að vísu er ekki úrræði í sjálfu sér heldur fyrst og fremst frestun á vanda og það er heimild sem fólk hefur haft til þess að fá lokanauðungarsölu frestað um þrjá mánuði. Þessi frestur var framlengdur í febrúarmánuði og á að renna út nú í októberlok en við höfum afráðið að framlengja þessa heimild til mánaðamótanna mars/apríl á næsta ári. 
             Síðan er það annað sem skiptir líka höfuðmáli og kom fram í tölu hæstv. forsætisráðherra hér áðan að ef fólk, einstaklingar eða fjölskyldur, skýtur máli sínu til eða leitar til umboðsmanns skuldara og hann tekur málið til umfjöllunar, þá gerist það sjálfkrafa ef hann óskar eftir því að eignin verður sett í frost og ekki boðin upp. Þetta er líka grundvallaratriði og veitir hinum skulduga rými til að taka á sínum málum. Þetta eru allt saman úrræði sem verða að virka og hafa þegar hjálpað fjölmörgu fólki.  Síðan er það hin leiðin til að nálgast þennan vanda, sem skýrir að mínu mati reiðina sem er í þjóðfélaginu, og það er að nálgast málið á allt annan hátt en ég hef hér lýst, þ.e.: Hvað er hægt að gera fyrir hinn skulduga? Og það er þegar hinn skuldugi segir: Það á ekkert að gera fyrir mig, það þarf ekkert að gera fyrir mig. Það eina sem þarf að gera er að skila mér til baka því sem hefur verið oftekið af mér. Menn hafa horft þar til bankakerfisins sem fór á hausinn að hluta til vegna sviksemi innan fjármálakerfisins sem síðan leiddi til óðaverðbólgu sem svo þyngdi vaxtabyrðarnar. Við þekkjum öll verðbólguskotið. Það er þetta sem Hagsmunasamtök heimilanna hamra á. Þau segja: Það á að færa höfuðstólinn niður og reikna með hámarksþaki á vísitölu frá 1. janúar 2008. Skilið okkur til baka því sem var oftekið af okkur. Ég er sammála þessari grundvallarhugsun og við höfum ákveðið innan Stjórnarráðsins að vera opin fyrir þessari lausn líka, við erum opin fyrir henni. Hvernig er hægt að taka á þessu? Það væri hægt að gera það með lagaboði en þar er hængur á, einfaldlega vegna þess að það má reikna með því að höfðað yrði skaðabótamál á hendur ríkinu vegna þess að þetta yrði að mati einhverra brot á einkaeignarrétti. Síðan hefur verið bent á gagnrök í því máli líka. En það er til önnur lausn. Það er lausn samráðs, þjóðarsáttar. Það er þetta sem Hagsmunasamtök heimilanna eru að kalla eftir og sem betur fer hafa flestir flokkar hér á Alþingi tekið vel undir það að við efnum til átaks, efnum til samráðs með öllum fjármálastofnunum í landinu, með lífeyrissjóðunum, með hinu opinbera, ríkinu, sveitarfélögum, verkalýðssamtökum og Hagsmunasamtökum heimilanna um þjóðarsátt um að færa skuldastabbann niður.  
            

Frú forseti. Nú eru tvö ár liðin frá efnahagshruninu, tvö ár, og á þeim tíma hefur alveg ótrúlega lítið gerst, sérstaklega þegar horft er til þess að það lá ljóst fyrir strax eftir hrunið að það mætti engan tíma missa. Þörfin fyrir aðgerðir væri slík bæði hvað varðaði heimilin og fyrirtækin. Þannig var það t.d. í febrúar árið 2009, febrúar í fyrra, að menn töldu að það lægi svo mikið á að það mætti ekki bíða í einn eða tvo daga með myndun ríkisstjórnar, það þyrfti að komast strax af stað, strax þann sama dag, í síðasta lagi á morgun, til að ráðast í nauðsynlegar bráðaaðgerðir fyrir heimili og fyrirtæki. Þá var komið á minnihlutastjórn sem hafði það einfalda verkefni að hrinda slíkum aðgerðum í framkvæmd og hefði haft allt þingið á bak við sig í því. Því miður var sá tími ekki notaður þá og það sem er verra er að nú eru liðin hátt í tvö ár frá því að þetta var og ósköp lítið hefur bæst við. Í mars á þessu ári kynntu nokkrir hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar tillögur að úrbótum varðandi skuldastöðu heimila. Þá var jafnframt tilkynnt að þar með væri allt fram komið, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði þennan dag, 7. apríl: Við leggjum áherslu á að nú þegar umgjörðin hefur verið … Nei, fyrirgefið, hér er ég að vitna í yfirlýsingu sem fylgdi síðan í kjölfarið til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og ég ætla að koma aðeins inn á hana á eftir. Hæstv. forsætisráðherra lýsti því þá yfir, eins og síðan var ítrekað í sendingu til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að allt væri fram komið sem gert væri ráð fyrir að gera fyrir heimilin og nú þyrftu menn bara að nýta sér þau úrræði sem til staðar væru. Þetta stafar líklega af því að allt frá því að þeir flokkar sem nú fara með völd komust í ríkisstjórn hafa þeir verið í algjörri afneitun um umfang vandans. Ég taldi á sínum tíma að allir gerðu sér grein fyrir því hversu víðtækur vandinn væri, en síðan höfum við hvað eftir annað séð hversu mikil afneitunin er og birtist hún m.a. í yfirlýsingu ráðherranna í mars. Við höfum líka séð marga ráðherra halda ræður um það að ástandið sé miklu betra en menn hafi haldið og sé nú allt að lagast og að vandi heimilanna afmarkist við tiltölulega lítinn hluta íslenskra heimila, sem er einfaldlega rangt. Við sjáum það á tölum frá Seðlabankanum - sem reyndar voru dálítið sérkennilegar vegna þess að sleppt var að taka hina ýmsu útgjaldaliði heimilanna með í reikninginn - að þegar þeim útgjaldaliðum sem Seðlabankinn sleppti er bætt við er líklega um helmingur íslenskra heimila í þeirri stöðu að skulda meira en þau eiga. Þetta er náttúrlega stórkostlegt vandamál, þetta er umfangsmikið vandamál sem snertir tugþúsundir heimila en þetta er líka vandamál fyrir samfélagið allt því að þegar svona stór hluti samfélags er í vandræðum er samfélagið allt í vanda og þá duga ekki sértækar aðgerðir eins og þær sem ríkisstjórnin hefur talað fyrir frá byrjun. Það liggur núna fyrir í tölum sem hæstv. forsætisráðherra hefur birt sjálf að 128 manns hafa farið í gegnum sértæka skuldaaðlögun, 128 af þeim tugþúsundum sem á lausn þurfa að halda. Þetta var alveg hægt að sjá fyrir, á þetta bentum við strax þegar lagt var upp með þessar aðgerðir og töluðum fyrir mikilvægi almennra aðgerða, almennrar leiðréttingar skulda. Ríkisstjórnin kom með ýmis rök gegn því án þess, að því er mér fannst, að vilja kynna sér málið, kynna sér rökin sem þar lágu að baki og möguleikana sem þar voru, því að möguleikarnir voru til staðar, ekki hvað síst vegna þess að þá var ekki enn búið að flytja lánasöfnin á milli gömlu bankanna og þeirra nýju. Eitt af því sem haldið var fram var að þetta væri ekki sanngjarnt vegna þess að þeir sem skulduðu meira fengju hærri krónutölu afskrifaða, þrátt fyrir að með leiðinni væri í raun fullkominnar sanngirni gætt vegna þess að verið var að færa alla aftur á þann stað sem þeir höfðu verið á fyrir hrunið. En það þótti ekki sanngjarnt að mati ríkisstjórnarinnar að þeir sem skulduðu meira fengju meiri niðurfellingu. Hver hefur raunin orðið? Það hafa nánast bara þeir sem skulda mest, sérstaklega fyrirtæki, stórskuldug fyrirtæki, fengið afskriftir á meðan að fyrir þá sem skulduðu minna og hefðu kannski með leiðréttingu haft tækifæri til þess að vinna sig út úr vandanum hefur ósköp lítið verið gert. Þetta kraftleysi sem við sjáum í því að verja hag heimila og íslenskra fyrirtækja helst í hendur við alveg ótrúlega mikla fylgispekt við erlendar alþjóðastofnanir. Þá komum við að yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, fyrst 7. apríl, eftir yfirlýsingu ráðherranna um að ekki væri frekari aðgerða að vænta, þá segja ráðherrarnir, með leyfi forseta: „Við leggjum áherslu á að nú þegar umgjörðin hefur verið mótuð og komið hefur verið upp aðgerðum fyrir heimilin verði engin frekari framlenging á frestun nauðungaruppboða og mun frystingu ljúka í lok október 2010.“ Þetta var ítrekað í yfirlýsingu nú í september en afneitunin er slík að jafnvel það sem ríkisstjórnin sendir frá sér á prenti þrætir hún svo fyrir daginn eftir. Svo kemur þessi málflutningur sem hefur verið mjög áberandi hjá talsmönnum ríkisstjórnarinnar og álitsgjöfum sem eru hallir undir ríkisstjórnarflokkana að vandinn sé ekki ríkisstjórnarinnar heldur sé vandinn stjórnmálanna, pólitíkin þurfi að vinna meira saman. Þetta er í fyrsta skipti svo ég viti til sem ríkisstjórn telur að vandinn liggi ekki hjá sér, ábyrgðin liggi ekki hjá sér, valdið ekki hjá sér heldur sé það hjá öllum stjórnmálunum. Það er ríkisstjórn í landinu með meiri hluta í þinginu, hún hefur vald til þess að framkvæma það sem hún vill og stjórnarandstaðan hefur, öfugt við það sem fulltrúar ríkisstjórnarinnar og þessir álitsgjafar halda fram, greitt götu allra góðra mála sem frá þessari ríkisstjórn hafa komið, langflest mál hafa farið hér í gegn mótatkvæðalaust. Menn leggja til breytingartillögur og oft má laga málin aðeins með þeim hætti en að öðru leyti fara þau í gegn án nokkurra mótmæla. Vandinn er sá að réttu lausnirnar eru ekki að koma og það er ekki verið að fylgja réttri stefnu og hvað varðar stjórnarandstöðuna þá er ekkert tillit tekið til tillagna frá henni 

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu, hún er löngu tímabær. Hér er gríðarlegt vandamál, sennilega mesta vandamál sem nokkurn tíma hefur steðjað að íslensku samfélagi. Vandamálið er hrunið en vandamálið er ekki síður sú langa saga ekki-lausna sem ríkisstjórnin hefur reynt að bjóða upp á eftir hrun. Ég vil leyfa mér að rifja upp fyrsta mál þessara viðvarandi ekki-lausna sem var frumvarp félagsmálaráðherra frá sumrinu 2009. Það átti að gera gagn en var svo tyrfið og torskilið að sennilega hefur enginn getað nýtt sér það. Eina almennilega skilgreiningin þar á skuldum sem átti að fella niður voru skuldir vegna afleiðusamninga. Þar kom inn vísitala launa og atvinnustigs - það átti að skipta út vísitölu verðtryggingar fyrir einhverja nýja vísitölu sem var byggð á alveg jafnfáránlegum eða jafnvel enn þá fáránlegri grunni en sú sem menn bjuggu við. Svona lausnir eru og voru til þess fallnar að gera málið enn flóknara og voru að mínu viti einfaldlega settar fram í blekkingaskyni. Þá var vitað og það er vitað núna hvað þarf að gera. Vitað var að vegna ástandsins þyrfti að fara út í almennar aðgerðir. Þúsundir heimila ættu eftir að lenda í miklum vandræðum og það væri of dýrt og of tímafrekt að ætla sér að afgreiða hvert einasta einstaka mál eftir einhverjum leikreglum sem var ekki enn búið að setja og menn vissu kannski ekki hvernig áttu að vera. Málið fór því mjög skakkt af stað. Ég gleymi því ekki að til mín kom stjórnarþingmaður og sagði: Geturðu komið þessum tillögum á framfæri við félagsmálanefnd? Ég legg ekki í að gagnrýna þetta sjálfur. Ég sendi tillögurnar til félagsmálanefndar en þær voru ekki teknar til umræðu. Ég gerði athugasemd við það í 2. umr. og óskaði eftir að þær yrðu teknar til umræðu milli 2. og 3. umr. í nefndinni. Þingforseti gerði hálftímahlé á fundi. Þá stóð upp sitjandi formaður félags- og tryggingamálanefndar og sagði: Það tekur okkur nú ekki nema fimm mínútur að afgreiða þetta mál. Menn afgreiddu það síðan hér á fundi undir stiganum eins og hænur á priki. Þannig er saga þessara mála og það er kominn tími til að henni ljúki og farið verði í að gera þetta af einhverju viti. Ég fagna ræðu hæstv. ráðherra Ögmundar Jónassonar áðan um það sem hann er að gera. Mín tilfinning frá fundinum sem ég sat í morgun uppi í Stjórnarráði er hins vegar sú að hann rói því miður enn í aðra átt en hinir ráðherrarnir sem voru á fundinum. Vonandi fara þeir að breyta áralagi sínu annaðhvort síðar í dag eða á morgun eða um helgina. Það er vitað hvað þarf að gera. Það þarf að fara út í almennar aðgerðir og lækkun á verðtryggðum lánum. Hagsmunasamtök heimilanna hafa lagt til að 4% þak verði á verðtryggingu frá því í janúar 2008. Stöðva þarf nauðungaruppboð og vinda ofan af þeim uppboðum sem hafa farið fram vegna ólöglegra lána. Taka þarf inn ákvæði í anda lyklafrumvarps Lilju Mósesdóttur fyrir fólk sem hefur einfaldlega gefist algjörlega upp á þessari flækju og kýs frekar að leigja sér íbúð einhvers staðar á Raufarhöfn og búa þar en að taka þátt í því að vera kreist til æviloka með greiðslur. Það þarf að koma á fyrningu á kröfum. Það þýðir ekki endalaust að hlaupa eins og jarmandi sauður á eftir tillögum réttarfarsnefndar sem hefur þannig viðhorf til manneskjunnar að skelfilegt er að hlusta á. Fyrningu á upptöku krafna verður að koma í gagnið, það gengur ekki að hægt sé að elta fólk fram á grafarbakkann með því að taka endalaust upp kröfur á það. Það er einfaldlega verið að binda fólk í skuldafangelsi ævilangt og útskúfa því úr samfélaginu. Í framhaldinu þarf síðan að beita sér fyrir því að verðtryggingin verði afnumin. Þetta er í annað skipti á 25 árum þar sem verðtrygging húsnæðislána gerir þúsundir fjölskyldna í landinu gjaldþrota.

Skipta um gjaldmiðil.

Getum við ekki reynt að læra af því  Þeim aðgerðum sem þarf að grípa til hefur verið velt upp á fundum með forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar. Þær ganga gegn áhuga fjármálastofnana og þær ganga gegn samningi ríkisstjórnarinnar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Á það hef ég bent, bæði hæstv. fjármálaráðherra og forsætisráðherra, og spurt hvort þau séu tilbúin til að taka þann slag sem þarf gegn þeim aðilum. Ég hef enn ekki fengið jákvætt svar við þeirri spurningu og á meðan svo er ekki verð ég einfaldlega að telja að aðrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar rói í aðra átt en hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra gerði hér áðan. Stjórnvöld þurfa að hafa kjark til að taka þennan slag. Þau hafa að vísu viðurkennt að þetta hafi ekki gengið upp og ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að viðurkenna það hér áðan. Það þarf kjark til að taka þennan slag og það þarf að koma afgerandi yfirlýsing frá stjórnvöldum nú á allra næstu dögum um að það verði gert. Fólk hefur áhyggjur af mótmælum og ég er sammála því að þau séu mikið áhyggjuefni. Þau munu hins vegar hætta ef það verður annað tveggja eða hvort tveggja gripið til afgerandi aðgerða til að hjálpa heimilunum í landinu og lagfæra efnahagsstefnuna og skuldastöðuna og hins vegar ef boðað verður til kosninga. Það er það sem ég heyri hér úti, að stjórnvöld hafi brugðist og að skipta þurfi um fólk á Alþingi. Við sem gengum út úr þinghúsinu á mánudagskvöldið og fórum út á Austurvöll, í stað þess að láta flytja okkur í lögreglufylgd eitthvert út í Tjarnargötu, heyrðum einfaldlega þetta: Það þarf að skipta út fólki á þingi. Það eru til aðferðir til þess og þær heita kosningar. Ég legg til að við höldum áfram þessari vinnu og ég mun svo sannarlega mæta á mánudagsmorgunn á fund ráðherra í Stjórnarráði til að athuga hvernig þeim hefur miðað um helgina. En á þeim fundi vil ég líka fá svör ef við í Hreyfingunni eigum að taka áfram þátt í þessu starfi. Við erum full vilja til að gera það en beðið hefur verið of lengi með að gefa svör og nú er einfaldlega komið að endimörkum. 
             Í lokin vil ég samt þakka fyrir umræðuna.

Frú forseti. Skuldavandi heimilanna hefur verið eitt af meginviðfangsefnum stjórnvalda frá hruni. Fyrst var gripið til bráðaaðgerða eins og frystingar lána, stöðvunar á nauðungarsölum, greiðslujöfnunar verðtryggðra og gengisbundinna lána og hækkunar vaxtabóta. Síðan hafa stjórnvöld breytt ýmsum lögum til að tryggja betur rétt skuldara og sett hafa verið lög um frjálsa samninga bankanna til skuldaaðlögunar fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Við hrun voru ekki til lög um greiðsluaðlögun þrátt fyrir að Jóhanna Sigurðardóttir hafi í gegnum árin margoft flutt frumvörp í þá veru. Vorið 2009 tóku slík lög loks gildi og nú í vor voru þau endursamin til að þjóna betur markmiðum sínum sem eru að tryggja verst stöddu heimilunum leið út úr skuldafangelsi. Félags- og tryggingamálanefnd hefur verið mjög samhent og unnið sem einn maður. Ég vil þakka stjórnarandstöðunni fyrir málefnalegt samstarf og alla þá vinnu sem þau hafa lagt af mörkum. Nú hefjum við enn eina hrinuna og erum búin að kalla eftir upplýsingum frá bönkunum til að fá frekari upplýsingar um stöðu viðskiptavina þeirra og hvernig stjórnvöld geti létt undir með bönkunum í störfum þeirra við skuldaaðlögun. Við munum fylgjast náið með störfum þeirra á reglulegum fundum. Lánastofnanir þurfa að setja mun meiri kraft í þá vinnu og það er okkar að halda þeim við efnið og skaffa þeim þau tæki sem nauðsynleg eru. Nú erum við að komast inn í þriðja fasann. Við erum komin með flest tæki og tól, við vitum hvaða bresti þarf að berja í og nú þurfa stjórnmálamenn og bankamenn að hafa hugrekki til að klára verkefnið. Það munu ekki allir halda húsnæði sínu þó að samfélagið og heimilin hafi hag af því að sem flestir geti búið áfram í sínu húsnæði. Í grein Gunnlaugs Jónassonar í Morgunblaðinu í dag eru tillögur um kaupleigukerfi sem ég tel að rími ágætlega við hugmyndir sem voru lagðar hér fram í vor og við eigum að taka mið af og byrja að vinna að. Húsnæðisöryggi verðum við að tryggja. Frá upphafi hefur verið stefnt að því að laga greiðslugetu heimila að skuldastöðu. Þetta hefur krafist breyttra viðhorfa og vinnulags hjá bönkunum og stjórnvöldum. Við höfum tekist á við endurreisn bankakerfisins, flöskuhálsa vegna gengisbundinna lána, smíða hefur þurft ný lög og láta reyna á virkni þeirra og breyta lögum. Við eigum enn ýmislegt ógert en við erum mjög langt á veg komin. Við erum öll á sama báti og við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma öllum heimilum í landinu heilum og höldnum út úr þessum hremmingum. Við þurfum að tryggja að tiltækir fjármunir nýtist þeim sem eiga í mestum vanda. Sérstaklega þurfum við að líta til þeirra sem keyptu fyrstu eign í húsnæðisbólunni, tekjulægri hópa og vanda vegna sjálfsskuldarábyrgðar fólks í fyrirtækjarekstri. Þessar lausnir eru ekki kerfislausnir heldur skynsamleg leið fyrir samfélag sem hefur takmarkaða fjármuni að spila úr. Við erum nú á mjög erfiðum tímamótum en ég hafna öllum úrtöluröddum og hvet allan þingheim að leggjast á árarnar og blása þjóðinni von í brjóst. Það gerum við með samstöðu og áræðni í störfum okkar.

Virðulegi forseti. Nú eru tvö ár liðin frá bankahruninu. Öllum var ljóst þegar það varð hver verkefnin voru. Allir flokkar og sérstaklega þeir sem stýra í þessari ríkisstjórn töluðu um mikilvægi þess að slá skjaldborg um heimilin. Það er því miður orðið að einhvers konar gríni núna, fólk talar um þetta í hálfkæringi. Við hlustuðum hér á umræður þar sem var engu líkara en hæstv. ráðherrar væru í stjórnarandstöðu. Þetta voru aðilar, virðulegi forseti, sem fóru af stað í þessa vegferð vegna þess að skýra verkstjórn vantaði við stjórn landsins. Við horfum núna á það tveimur árum seinna að sú verkstjórn hefur skilað okkur því að við vitum ekki enn hvort það sem hæstv. ráðherrar hafa sagt, að nóg sé að gert, vandinn sé leystur, sé stefna ríkisstjórnarinnar eða ekki. Það er þessi skýra verkstjórn. Hér segja menn að sérstök skuldaaðlögun, sem var stóra málið og átti að leysa vanda þúsunda aðila, hafi nýst 128 aðilum. Mér finnst það að vísu merkilegt því að ég spurði um þetta í vor og fékk þá þær upplýsingar að 1. mars hefðu þeir verið 277. Ég man vel eftir þegar menn fengu í miklum flýti frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra - þetta var dagaspursmál, það átti að klára það á nokkrum dögum vegna þess að þetta var stóra málið sem átti að leysa allan vandann. Við horfum nú upp á að fólk er orðið örvæntingarfullt og mótmælir kröftuglega fyrir utan þetta hús. Hæstv. forsætisráðherra talaði um Finnland. Virðulegi forseti. Hvað gerðu Finnar loksins þegar þeir komust á beinu brautina? Hvaða lærdóm getum við dregið af því? Þeir tóku á atvinnumálum, þeir lækkuðu vexti, þeir tryggðu gott og formlegt samstarf við aðila vinnumarkaðarins. Og vitið þið hvað, þeir tryggðu gott þverpólitískt samstarf. Ég spyr ykkur hér inni: Erum við að því? Var ræða hæstv. dómsmálaráðherra liður í því, lokaorðin kannski? Voru þau grunnurinn að góðu samstarfi? Virðulegi forseti. Fólkið vill athafnir í stað orða af góðri ástæðu. Við sjálfstæðismenn höfum í þrjár vikur beðið um fund í hv. viðskiptanefnd um gengisdóminn. Hvernig eigum við að geta tekið á þeim þætti málsins ef við skoðum hann ekki? Við fáum fregnir af því að búið sé að lofa Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að nauðungarsölur verði ekki stöðvaðar. Hefur hæstv. forsætisráðherra breytt um stefnu í því? Ég vona svo sannarlega að svo sé. Aðalatriðið er að nú erum við komin að þeim tímapunkti að það getur haft gríðarlega alvarlegar afleiðingar ef við þingmenn vinnum ekki saman að því að leysa þennan vanda af alvöru. Hvort sem okkur líkar betur eða verr, ef ríkisstjórnin ætlar að sitja áfram þá verður hún að kynna stefnu sína í þessum málum. Á öðrum forsendum er ekki hægt að ræða þau. Það er ekki hægt að koma hér upp hvað eftir annað og tala fjálglega um að við verðum að vinna saman. Ríkisstjórnin verður að sýna á spilin. 

Þetta voru frábærar hugmyndir.

Virðulegi forseti. Málið sem við ræðum í dag er án efa það brýnasta sem uppi er í þjóðfélaginu um þessar mundir og ég vil þakka fyrir tækifærið til að ræða það hér í þingsal. Allt frá þjóðveldisöld hefur það verið rauður þráður í hugsun þjóðarinnar að við berum sameiginlega ábyrgð hvert á öðru. Sú hugsun sést í því að á þjóðveldisöld var lögfest skattheimta, þ.e. tíund, til að tryggja framfærslu allra. Nú á tímum þarf þessi hugsun að ná yfir það að öryggi fjölskyldna sé ekki ógnað, allir hafi þak yfir höfuðið, viti hver næturstaður þeirra er. Hún þarf að ná til þess að allir hafi framfærslu og sömu réttindi. Nú liggur fyrir að þessu öryggi, eins og ég áður sagði, er ógnað vegna forsendubrestsins sem varð við bankahrunið. Á einn eða annan hátt hafa allir Íslendingar fundið fyrir því en við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að sumar fjölskyldur standa miklu verr eftir hrun en aðrar. Vilji menn kalla það almennar aðgerðir að tryggja öllum fjölskyldum öruggt húsaskjól og viðunandi skuldastöðu er ég fylgjandi almennum aðgerðum. Menn mega ekki festast í því að benda hver á annan eins og komið hefur fram í umræðunni. Hv. þm. Bjarni Benediktsson kom inn á það áðan hvernig allir þingmenn tóku þátt í því í vor að vinna að lausnum. Nú er hins vegar ljóst að þær lausnir duga ekki og þá mega þingmenn, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, ekki rísa upp á afturlappirnar og benda hver á annan og segja að þetta sé hinum að kenna. Það gerir ekki nokkurt einasta gagn. Við tókum öll þátt í að leysa þetta mál á sínum tíma, núna erum við væntanlega öll tilbúin til að bæta í vegna þess að við sjáum öll að það þarf að gera meira. Þá eigum við ekki að taka upp þann leik að benda hvert á annað. Það hefur engan tilgang. Það er athyglisvert, virðulegi forseti, hversu fáir hafa farið í hina svokölluðu sértækri skuldaaðlögun eins og kemur fram í skýrslunni frá eftirlitsnefnd með sérstakri skuldaaðlögun. Hluti ástæðunnar kann að liggja í því að úrræðin hafi verið töluð niður, bæði hér innan húss og úti í samfélaginu. Ef svo er þarf að ráða bót á því. Hluti vandans liggur líka í því að stjórnvöld, þar með talin sveitarfélögin, hafa ekki komið inn í pakkann. Það kemur skýrt fram í skýrslunni. Mér finnst einboðið að bæði ríki og sveitarfélög verði á sama hátt og bankar og fjármálafyrirtæki að taka þátt. Þá er einnig víst að aðrir utanaðkomandi aðilar, svo sem byggingarvörufyrirtæki og fleiri, þurfi líka að koma að samkomulaginu. Það þarf einnig að tryggja að þeim einstaklingum sem ákveða að sækja eftir sértækri skuldaaðlögun eða leita lausna hjá umboðsmanni skuldara verði sjálfkrafa veitt skjól fyrir uppboðum meðan verið er að vinna úr málum þeirra. Ég er sammála því sem kom fram í ræðu hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, að í bili þurfum við að grípa strax til úrræða í þessum efnum en það má ekki bara gilda fram til mars á næsta ári. Úrræðið þarf að vera fyrir hendi þegar fólk þarf á því að halda. Virðulegi forseti. Ég er sannfærður um að ef þingið er tilbúið til að vinna saman heils hugar að því að leysa úr vandanum getum við það. 

Virðulegi forseti. Mótmælin á Austurvelli hafa sýnt hversu mikil örvænting og reiði og hræðsla við framtíðina ríkir hjá almenningi. Ég skil mjög vel þessa reiði, ég er sjálf mjög reið. Ég hef horft á ættingja mína flytja til útlanda, ég hef horft á vini mína og ættingja missa vinnuna og þeir hafa ekki enn fengið aðra vinnu. Ég hef horft upp á, bæði hjá sjálfri mér og mínum nánustu, hvernig skuldir okkar hafa margfaldast og það er mjög auðvelt að tapa sér í þessari reiði, að vera svona ósáttur við hvernig staðan er á Íslandi. Ég skil þessa reiði en ég skil líka að mörgu leyti þá erfiðu stöðu og þann mikla vanda sem stjórnvöld standa frammi fyrir vegna þess að vandinn er gífurlegur. Ég mundi gjarnan vilja segja að ég skilji hann ekki og að ráðherrarnir í ríkisstjórn séu bara einfaldlega vont fólk og vilji almenningi illt. En staðreyndin er einfaldlega sú að við stöndum uppi með gjaldþrota bankakerfi, við stöndum uppi með gjaldþrota fyrirtæki, gjaldþrota einstaklinga og nánast gjaldþrota ríkissjóð. Það er sannfæring mín að hæstv. forsætisráðherra leikur sér ekki að því að leggja til 30–40 milljarða kr. niðurskurð á velferðarkerfinu sem hún hefur eytt ævi sinni í að verja. Enginn stjórnmálamaður vill sjá nokkra fjölskyldu missa heimili sitt á uppboði og enginn stjórnmálamaður vill sjá íslenskt atvinnulíf í þeim lamasessi sem það er í í dag. Þetta er hins vegar sá veruleiki sem við stöndum öll frammi fyrir. Sú krafa sem mér hefur fundist bergmála úti á Austurvelli, bergmála í þeim tölvupóstum sem við höfum öll fengið, er að fólki er nokk sama hvort við séum samfylkingarmanneskjur, framsóknarmenn, sjálfstæðismenn, í Hreyfingunni eða vinstri græn, það vill að við vinnum saman og reynum að leysa úr þessum gífurlega vanda, að við hugsum um þau en ekki okkur. Það er hins vegar ekkert skrýtið þó að fólk sé áttavillt vegna þess að við sjálf ruglum með þau úrræði sem við höfum samþykkt hér. Ég er ekki viss um að hver og einn þingmaður geti útskýrt muninn á sértækri skuldaaðlögun og greiðsluaðlögun eða útskýrt vísitöluna sem notuð er til að reikna út greiðslujöfnunina. Hér mætti einnig nefna muninn á flatri leiðréttingu og almennri leiðréttingu og hver sé hugsunin þar á bak við. Það breytir því ekki að ég er algjörlega sannfærð um að við getum leyst þetta. Einfaldar lausnir eru ekki til því að vandinn er svo stór en lausnir eru til. Það er hægt að fara í almenna skuldaleiðréttingu, það er ekki einfalt, það kostar, en við getum gert það. Það er hægt að fara í réttlátan niðurskurð í velferðarkerfinu, það er ekki einfalt, það verður sársaukafullt en það er framkvæmanlegt. Við getum líka endurreist atvinnulífið, það er svo sannarlega ekki einfalt en við getum gert það og það er framkvæmanlegt ef við tökum höndum saman. Við getum reynt að skipta byrðunum á eins sanngjarnan máta og mögulegt er. Það var í fyrsta skipti svo ég muni að atkvæðin voru 63:0 þegar við greiddum atkvæði með ályktun þingmannanefndarinnar. Þar vorum við hvött til að sýna heiðarleika, hugrekki og festu í öllum okkar störfum. Það eru skilaboðin sem ég vil koma á framfæri fyrir hönd okkar framsóknarmanna, 

Frú forseti. Á Alþingi liggur fyrir fjöldi brýnna mála sem þingið þarf svo sannarlega að takast á við, fjöldi mála sem koma verður í farveg og framkvæma og hvetja með því íslenskt hagkerfi af stað á ný. Þó er ekkert mál brýnna en að bregðast samstundis við skuldavanda heimilanna. Í september einum voru 400 heimili sett á uppboð. Um 260 uppboð eru fyrirhuguð til viðbótar í október. Þarna erum við að tala um 660 fjölskyldur sem eru væntanlega núna að leita sér að samastað til að eyða næstu jólum á. Þetta eru heimili fólks sem að stærstum hluta fór ekki illa með fé sitt og var ekki að offjárfesta eða eyða langt umfram fjárráð. Þetta eru heimili fólks sem tók flestallt yfirvegaða ákvörðun um fasteignakaup fyrir fjölskyldu sína, byggða á tekjum fram að þeim tíma og ráðleggingum fagfólks innan bankanna. Nú er áætlað að 73.000 heimili verði eignalaus árið 2011. Það eru ríflega 60% heimila landsins. Ríkisstjórnin lætur nú í fjölmiðlum sem hún vilji enn á ný skoða tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna. Ég fagna því. Tillögur þeirra eru algjörlega í anda þess sem þingmenn Hreyfingarinnar hafa talað fyrir frá upphafi, fyllilega í anda samþykkta landsfunda bæði Samfylkingar og Vinstri grænna. Þingmenn Hreyfingarinnar hafa talað fyrir tafarlausri stöðvun uppboða á fasteignum sem hvíla á veð vegna ólöglegra lána. Við höfum talað fyrir bakfærslu vísitölu til upphafs árs 2008 til leiðréttingar á höfuðstóli verðtryggðra lána. Ég styð heils hugar fram komnar tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna um flatar afskriftir, 4% verðbólguþak og að gengistryggð lán verði jafngild verðtryggðum lánum frá 1. janúar 2008. Á undanförnum mánuðum, á sama tíma og fjöldi fjölskyldna hefur verið borinn út af heimilum sínum af ráðamönnum þjóðarinnar, hefur þingið velkst með þetta mál fram og til baka í einhvers konar tilgerð þar sem fólk er látið halda að vilji sé til verka á sama tíma og augljóst má vera að efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn mun ekki leyfa það. Búið er að sækja sérfræðiálit úr fjölda brunna, álit sem flest hver virðast styðja flatan niðurskurð komi þau frá óhlutdrægum ráðgjöfum. Allur þessi fjöldi álita hefur engu breytt fyrir ríkisstjórnina. Efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins segir áfram þvert nei. Fyrir hvern er þessi blekkingaleikur settur á svið? Sé raunverulegur vilji hjá ríkisstjórninni til að gera eitthvað í málefnum þeirra hundruða heimila sem sjá fram á að eyða komandi jólum á götunni verður ríkisstjórnin að sanna það með aðgerðum samstundis. Ekki bráðum, ekki eftir tugi funda með háðum álitsgjöfum, nei, núna strax. Niðurstöður skoðanakannana liggja fyrir þar sem 75% landsmanna lýsa sig viljug til að fara í flatan niðurskurð. Niðurstöður skoðanakannana liggja fyrir þar sem 80% landsmanna vilja afnám verðtryggingar. Efist ríkisstjórnin um að meiri hluti landsmanna sé fyrir því að ganga til almennra aðgerða, efist ríkisstjórnin um að þær aðgerðir muni skila þjóðinni strax auknum tekjum og hagvexti við að skapa þessum fjölskyldum svigrúm til að kaupa sér nauðsynjar og sinna lágmarksþörfum sínum, efist ríkisstjórnin um fylgi landsmanna við að bjarga heimilunum, vil ég benda þeim á það að til er einföld, lýðræðisleg lausn á valkvíða hennar. Ég mæli með því að ríkisstjórnin setji málið samstundis til þjóðaratkvæðis.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram og vil leyfa mér að túlka hana á þann veg að hér hafi komið fram vilji hjá langflestum sem talað hafa um að ná sátt um þann brýna vanda sem blasir við. Ég vil taka undir með hv. þm. Eygló Harðardóttur að krafa fólksins er að við vinnum saman að lausn málsins, ekki bara hér í þessu húsi heldur í bönkunum og hjá lífeyrissjóðum, sýslumönnum, umboðsmanni skuldara o.s.frv. Það er viðfangsefnið fram undan að ná sátt í þessu máli. Ég sagði það í ræðu minni og það kom fram hjá ýmsum hv. þingmönnum hér að árangurinn var ekki sem skyldi í vor þegar við fórum fram með margvíslegar aðgerðir fyrir skuldug heimili og ég viðurkenni það fúslega. Af því að hér hefur verið talað um að einungis 128 hafi nýtt sér sértæk úrræði hjá bönkunum, þá hafa þúsundir einstaklinga nýtt sér þúsund önnur úrræði en þau sértæku hjá bönkunum. Ég vil líka að það komi fram að alltaf var látið fylgja, þegar við settum fram þessi fjölþættu úrræði, að vel yrði fylgst með hvort þau mundu duga og þá yrði brugðist við aftur ef svo reyndist ekki. Það er það sem við erum að gera. Ég held að við stöndum frammi fyrir því að þau fjölmörgu úrræði sem til eru hafa ekki verið nýtt eins og skyldi, kannski af því að raddir hafa verið uppi um að það sé ekkert til staðar fyrir skuldug heimili o.s.frv. En um 60–80 þús. manns hafa nýtt sér þau mörgu úrræði sem við höfum sett fram. Við verðum líka að viðurkenna það að svo er komið að fólk sem er þó með kannski 300 eða 400 þús. kr. í mánaðartekjur stendur ekki undir greiðslubyrði af venjulegu húsnæði. Þó að margt megi til taka má m.a. líta til þess að við lokuðum félagslega húsnæðiskerfinu og við byggjum á séreignarstefnu sem er þannig að láglaunafólk og fólk með meðaltekjur margt hvert getur ekki staðið undir sínu húsnæði. Við verðum líka að horfa til þess þegar við erum að fara yfir stöðuna núna að unga fólkið sem keypti íbúðir fyrir þrem, fjórum árum sér fram á, ef ekkert verður að gert, greiðslubyrði upp á 40–50% af lánum sínum næstu 30 árin og það er óboðlegt. Á þessum vanda þurfum við að taka. Ég fór yfir það sem er á döfinni núna og ég vona að okkur auðnist gæfa til að vinna saman að þessum vanda. Mikilvægast þessa dagana er að taka á uppboðsmálunum sem ég hef miklar áhyggjur af og að hringt verði skipulega í hvern einasta af þeim 200–250 aðilum sem bíða þess núna að fara á nauðungaruppboð og farið verði í gegnum lausnir fyrir þetta fólk þannig að það þurfi ekki að missa heimili sín. Síðan bíða stóru verkefnin, eins og við höfum farið yfir hér, á næstu dögum og vikum.

Virðulegi forseti. Á þessu þingi hef ég ásamt öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins lagt fram tvö frumvörp til breytinga á réttarfarslögunum, þ.e. lögunum um meðferð einkamála. Þessi mál eru ekki flokkspólitísk eða pólitísk í eðli sínu heldur er þeim báðum ætlað að auka gagnsæi í starfsemi Hæstaréttar Íslands og hins vegar að tryggja framgang mikilvægra mála í dómskerfinu. Annað málið mælir fyrir um það að dómsmál sem varða gengistryggingu lána, um lán sem bundin eru verðtryggingu, vaxtaútreikning og uppgjör slíkra lána og aðra samningsskilmála skuli hljóta flýtimeðferð, skilyrðislausa flýtimeðferð í dómskerfinu. Hitt málið sem ég mæli fyrir núna, sem er frumvarp um breytingu á lögum um meðferð einkamála, mælir fyrir um það með hvaða hætti dómarar við Hæstarétt Íslands skuli standa að því að semja hæstaréttardóma og hvernig staðið skuli að birtingu þeirra. Ásamt mér flytja þetta mál hv. þingmenn Ólöf Nordal, Birgir Ármannsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Jón Gunnarsson, Tryggvi Þór Herbertsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Pétur H. Blöndal. Virðulegi forseti. Í samfélaginu hefur verið uppi rík krafa um aukið gagnsæi í störfum helstu valdastofnana samfélagsins og sú krafa hefur magnast á síðustu missirum ekki síst í kjölfar þess að rannsóknarnefnd Alþingis birti skýrslu sína. Með frumvarpi þessu er reynt að koma til móts við þá kröfu að því er dóma Hæstaréttar Íslands varðar. Samkvæmt núverandi skipan kemur fram í dómum Hæstaréttar Íslands hvaða dómarar við réttinn hafa dæmt í málum hverju sinni. Að undanskildum sératkvæðum dómara við dómsniðurstöður bera dómar Hæstaréttar Íslands hins vegar ekki með sér hver þeirra dómara samdi dóminn. Með frumvarpinu er úr þessu ógagnsæi bætt og lagt til að í dómum Hæstaréttar verði birt hvaða dómari við réttinn semur dóm hverju sinni, dómarar staðfesti atkvæði sín skriflega og þeim heimilað að gera skriflegar athugasemdir við dómsforsendur telji þeir ástæður til. Með breytingunni eykst gagnsæi í dómstörfum við Hæstarétt Íslands og þeim sem dómana lesa verður gert kleift að kynna sér hvaða dómari samdi dóm hverju sinni auk þess sem viðhorf einstakra dómara til sakarefnis máls hverju sinni verða aðgengilegri en þau eru nú. Þá eykur meira gagnsæi aðhald þeirra sem utan réttarins standa gagnvart dómurum Hæstaréttar og veitir þeim betra tækifæri til þess að tjá sig um og greina dómsniðurstöður. Auk þess verður að ætla að breytingin stuðli að því að auka persónulega ábyrgð einstakra dómara á dómsniðurstöðu. Einnig má gera ráð fyrir að textar í dómum verði skýrari þar sem ekki verður jafnrík ástæða og nú til að bræða saman í texta dóma sjónarmið einstakra dómara en slíkt er stundum til þess fallið að gera merkinguna óskýra. Má finna augljós dæmi úr sögu réttarins um slíkt. Nærtækt dæmi sem má nefna í því sambandi er dómur Hæstaréttar frá 19. desember árið 2000 í máli nr. 125/2000, Tryggingastofnun ríkisins gegn Öryrkjabandalagi Íslands, sem í daglegu tali er nefnt öryrkjadómurinn. Forsendur og niðurstöður Hæstaréttar Íslands í því máli þóttu svo óljósar og óskýrar að þáverandi forseti Alþingis skrifaði forseta Hæstaréttar bréf til þess að fá útskýringar á því frá réttinum hvað í dómi hans fælist. Jafnframt var skipuð sérstök nefnd sem var falið það hlutverk að greina dóminn og þýðingu hans. Samkvæmt núgildandi lögum mælir 1.–3. málslið 2. mgr. 165. gr. laganna um meðferð einkamála fyrir um að dómarar skuli strax eftir dómtöku máls ræða með sér fyrir luktum dyrum röksemdir og niðurstöðu dóms. Fyrir málflutning skal forseti dómsins fela einum dómara á þeim fundi að hafa framsögu en forseti stýri þar ráðagerðum, beri fram spurningar, stuðli að því að álit hvers dómara komi þar sem skýrast fram og telji atkvæði þeirra. Þá mælir ákvæðið svo fyrir að afl atkvæða ráði úrslitum dómsmáls. Ekki er lagt til að á þessu verði gerð breyting með því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir. Með frumvarpi þessu er hins vegar lagt til að í stað 4. og 5. málslið 2. mgr. 165. gr. laganna komi sex nýir málsliðir þar sem lögð er til breyting á núgildandi skipan varðandi það með hvaða hætti hæstaréttardómarar skuli standa að því að semja hæstaréttardóma og hvernig staðið skuli að birtingu þeirra. Í 4. og 5. málslið 2. mgr. 165. gr. gildandi laga er mælt fyrir um að forseti dómsins skuli að lokinni umræðu fela frummælanda úr röðum dómara að semja atkvæði að dómi. Þá segir að greinist dómarar í meiri og minni hluta semji frummælandi atkvæði fyrir þann hluta sem hann heyrir til, en hinir dómararnir ákveði hver þeirra semji atkvæði þeirra. Í stað þess fyrirkomulags sem núgildandi málsliðir mæla fyrir um er í fyrsta lagi lagt til að ef meiri hluti dómara er fyrir röksemdum og niðurstöðum frummælanda skuli hann semja atkvæði að dómi. Sé frummælandi hins vegar í minni hluta skuli þeir dómarar sem mynda meiri hluta ákveða hver þeirra skuli semja atkvæði að dómi. Dómarar skuli þá staðfesta atkvæði sitt skriflega og eftir atvikum með athugasemdum við forsendur. Þeir dómarar sem ekki eru sammála meiri hluta dómara skila sératkvæði. Í annan stað mælir frumvarpið fyrir um að við birtingu dóma skuli koma fram hvaða dómari hafi samið dómsatkvæði þegar fleiri en einn eiga aðild að því. Atkvæði annarra dómara skuli einnig birt ásamt forsendum þeirra fyrir niðurstöðu sinni. Eftir sem áður gerir frumvarpið ráð fyrir að dómari sem greiðir atkvæði með ómerkingu héraðsdóms eða frávísun máls og verður í minni hluta verði einnig að greiða atkvæði um efni máls og dómara skuli ganga í sameiningu frá dómi með eða án sératkvæða. Því er ekki lögð til breyting á 6. og 7. málslið núverandi 2. mgr. 165. gr. Verði núgildandi skipan, með hvaða hætti dómarar við Hæstarétt Íslands skuli standa að því að semja hæstaréttardóma og hvernig staðið skuli að birtingu þeirra, breytt með þeim hætti sem frumvarp þetta mælir fyrir um verður hún færð nær því sem tíðkast m.a. hjá hæstarétti Noregs, hæstarétti Bandaríkjanna og hjá Mannréttindadómstól Evrópu. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að það taki gildi um leið og það hefur verið samþykkt sem lög frá Alþingi. Ljóst er samkvæmt efni frumvarpsins að það leiðir ekki til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Hér er einungis um að ræða breytt vinnulag við það hvernig standa skuli að því að semja hæstaréttardómana og hvernig staðið skuli að birtingu þeirra. Og eins og áður segir verður það þannig, verði frumvarpið að lögum, að almenningi og þeim sem rýna í hæstaréttardómana sjálfa og vilja kynna sér efni þeirra verður gert betur kleift að komast að niðurstöðu um viðhorf hvers og eins dómara til þess sakarefnis sem til umfjöllunar er hjá réttinum hverju sinni. Eins og heyra má af þessari framsögu er ekki um pólitískt mál að ræða. Hér er einungis um tæknilegt úrlausnarefni að ræða sem ég hygg og vona að Alþingi taki til efnislegrar meðferðar og samþykki vonandi. Ég held að það verði okkur öllum til framdráttar og ekki síst þeim sem láta sig dómsmál varða og vilja kynnast því hvað fer fram innan dómstóla á Íslandi.

Frú forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, með síðari breytingum. Mig langar að leggja aðeins orð í belg vegna þess að okkur hefur verið umhugað á hinu háa Alþingi að kalla eftir nýju Íslandi, kalla eftir breyttum vinnubrögðum og kalla eftir gagnsæi í vinnubrögðum valdastofnana. Þetta frumvarp er þess eðlis. Rík krafa er uppi í samfélaginu um gagnsæi almennt í störfum hins opinbera, í störfum þingmanna, ríkisstjórna og ráðherra, og störfum innan stjórnsýslunnar sem eiga að vera borgurum landsins aðgengileg í einu og öllu. Þetta frumvarp er þáttur í því gagnsæi sem flestir kalla eftir, gagnsæi í breyttum vinnubrögðum hæstaréttardómara, í þeim rétti þjóðarinnar sem er æðstur, Hæstarétti. Þeim úrskurði sem þaðan kemur er ekki hægt að ýta frá sér, hann er einn og allsráðandi í hverju og einu dómsmáli sem þaðan kemur. Með þessum breytingum er verið að efla gagnsæi í dómstörfum Hæstaréttar. Verið er að gera hinum ólöglærðu auðveldara fyrir að rýna í dóma Hæstaréttar, skoða þá og jafnframt að geta gert sér grein fyrir afstöðu einstakra hæstaréttardómara til einstakra mála sem þar eru tekin fyrir. Frú forseti. Eins og hv. flutningsmaður og framsögumaður frumvarpsins sagði í framsöguræðu sinni er hér ekki um að ræða pólitískt mál. Þetta er tæknilegt, þetta er einfalt, þetta er til að auka gagnsæi, þetta kallar á og er krafa um breytt vinnubrögð í Hæstarétti sem og annars staðar. Við munum án efa á næstu mánuðum og árum sjá fleiri mál fara frá sérstökum saksóknara inn í dómskerfið og þaðan til Hæstaréttar. Rík ástæða er til þess nú í ljósi þess sem telja má að fram undan sé hjá dómstólum landsins að aukið gagnsæi verði í vinnubrögðum innan Hæstaréttar sem og annars staðar til að auðvelda borgurum landsins að fylgjast með og geta verið sáttari við þá dóma sem felldir eru og í það minnsta að hinn almenni borgari skilji hvað liggur að baki ákvörðunum hvers og eins dómara sem kveður upp dóma í Hæstarétti sem og annars staðar. Frú forseti. Það er ein sérstaða við þetta frumvarp og henni ber að fagna því það eru ekki mörg frumvörp sem lögð eru fram á Alþingi sem kosta ríkissjóð ekki neitt. Þetta frumvarp mun ekki kosta ríkissjóð krónu en það mun auka gagnsæi í dómum Hæstaréttar, það mun gera kröfu á dómara í Hæstarétti um að það sjáist betur hver er afstaða þeirra til einstakra mála og það sem er kannski mest um vert, frú forseti, það mun auka aðgengi okkar, hins almenna borgara, að því að lesa og skilja þær niðurstöður sem frá Hæstarétti koma og hvað býr að baki ákvörðunum einstakra dómara.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna og það sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir hafði til þessara mála að leggja. Ég held að hún hafi hitt naglann á höfuðið í ræðu sinni þegar hún upplýsti um hvað í frumvarpinu felst, þ.e. aukin krafa um gagnsæi í einni af helstu valdastofnunum landsins og það að gera dómsúrlausnir og dómsniðurstöður aðgengilegri og auðskiljanlegri fyrir almenning í landinu sem vill rýna í dómana og kynna sér niðurstöður þeirra. Ég kvaddi mér hljóðs annars vegar til að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram en jafnframt til að minnast á það sem mér láðist að gera í framsöguræðu minni. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni gangi málið til 2. umr. og allsherjarnefndar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og banni við umferð kjarnorkuknúinna farartækja sem er að finna á þskj. 18 og er 18. mál þingsins. Frumvarp þetta er lagt fram í tíunda sinn. Síðast var það lagt fram á 136. löggjafarþingi og var því þá vísað til utanríkismálanefndar sem sendi frumvarpið til umsagnar. Nefndinni bárust nokkrar umsagnir um málið en það var þó ekki afgreitt frá nefndinni. Engin umræða fór heldur fram um umsagnirnar eða einstök atriði í þeim að því er mér er kunnugt um og því er frumvarpið flutt fram óbreytt nú í því augnamiði að fá fram umsagnir á nýjan leik og tryggja að fram fari málefnaleg umræða um efni frumvarpsins í viðkomandi þingnefnd. Það er þó rétt að geta þess að í þeim umsögnum sem bárust við frumvarpið síðast er að finna nokkrar athugasemdir sem ég mun e.t.v. koma betur inn á síðar. Í gegnum tíðina hefur frumvarpið notið stuðnings þingmanna allra hinna rótgrónu flokka nema Sjálfstæðisflokksins og var engin undantekning á því á 136. löggjafarþingi þegar þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Samfylkingarinnar, Frjálslynda flokksins og Framsóknarflokksins fluttu málið á þingi. Þá voru flutningsmenn, auk þess sem hér stendur, Steingrímur J. Sigfússon, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Ellert B. Schram, Guðjón A. Kristjánsson, Guðni Ágústsson, Höskuldur Þórhallsson, Kristinn H. Gunnarsson, Katrín Jakobsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Álfheiður Ingadóttir og Helgi Hjörvar. Að þessu sinni eru flutningsmenn frumvarpsins auk mín hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, Baldvin Jónsson, Björn Valur Gíslason, Eygló Harðardóttir, Guðmundur Steingrímsson, Helgi Hjörvar, Höskuldur Þórhallsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, Mörður Árnason, Ólafur Þór Gunnarsson, Ólína Þorvarðardóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og Þráinn Bertelsson. Í samstarfsyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnarflokka segir meðal annars í umfjöllun um utanríkismál, með leyfi forseta: „Málefni norðurslóða verða forgangsmál og viðfangsefni svæðisins þarf að leysa á grundvelli gildandi alþjóðasamninga, alþjóðastofnana og svæðasamstarfs. Áhersla verði lögð á að vernda viðkvæmt lífríki svæðisins, sjálfbæra nýtingu auðlinda og aukið samstarf á Norðurlöndum um viðbúnað gegn umhverfisvá og slysum á norðurhöfum, leit og björgun. Áfram verði unnið að mótun öryggisstefnu Íslands á grundvelli eigin hættumats í nánu samstarfi við nágrannaþjóðir og önnur bandalagsríki. Varnarmálastofnun verði endurskoðuð, sem og loftrýmisgæsla, í samræmi við áherslur í áhættumatsskýrslu fyrir Ísland. Unnið verði á grundvelli víðtæks öryggishugtaks og áhersla lögð á sameiginlegt alþjóðlegt öryggi. Ísland verður friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum og íslensk stjórnvöld munu beita sér fyrir kjarnorkuafvopnun á alþjóðavettvangi.“ Á síðasta löggjafarþingi voru samþykkt lög um niðurlagningu Varnarmálastofnunar. Þá hafa málefni norðurslóða fengið aukið vægi í umræðum og stefnuyfirlýsingu stjórnvalda eins og glöggt kemur fram í skýrslu utanríkisráðherra til Alþingis um utanríkismál síðastliðið vor á þskj. 1070, 611. mál. Full ástæða er til að vekja athygli á mikilvægi friðlýsingar Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og er frumvarp þetta nú endurflutt í því augnamiði. Á umliðnum árum hafa æ fleiri kallað á friðlýsingu norðurpólsins fyrir kjarnorkuvopnum. Til marks um það eru yfirlýsingar hinnar kanadísku Pugwash-samtaka friðarsinnaðra vísindamanna og hvatning japanska friðarfrömuðarins Daisaku Ikeda en bæði Pugwash og Ikeda eru handhafar friðarverðlauna Nóbels. Verði af friðlýsingunni eykur það enn á mikilvægi þess að Ísland geri slíkt hið sama enda færðust flutningaleiðir kjarnorkuvopna þá í einhverjum tilvikum nær landinu en ella. Eins og fram kemur standa flutningsmenn úr fjórum stjórnmálaflokkum að þessu frumvarpi. Það ekki í fyrsta skipti sem frumvarp þessarar gerðar er flutt á Alþingi, eins og áður segir. Þetta mun vera tíunda atlagan að því að koma efni þess á dagskrá. Á 136. löggjafarþingi komst málið til nefndar en var ekki afgreitt úr nefndinni eins og áður greindi en það mun hafa verið í eina skiptið sem málið komst þó svo langt í starfi þingsins. Það er mér þess vegna sérstök ánægja að fá að mæla fyrir þessu frumvarpi strax í upphafi þings því að það veit þá a.m.k. á það að málið kemur til umfjöllunar í nefnd og fær þar faglega yfirferð. Frumvarpið sem hér er lagt fram gerir ráð fyrir því að Ísland verði friðlýst svæði þar sem bannað er að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja eða meðhöndla á nokkurn annan hátt kjarnorkuvopn. Umferð kjarnorkuknúinna farartækja er bönnuð á hinu friðlýsta svæði samkvæmt frumvarpinu og einnig flutningur eða losun kjarnakleyfra efna og kjarnorkuúrgangs. Markmið laga þessara er að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorkuvopnalaust, afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar, sem er að sjálfsögðu mikilvægt, draga úr hættunni á kjarnorkuóhöppum á Íslandi og í grennd við Ísland og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Í frumvarpinu er sömuleiðis skilgreint hugtakið kjarnorkuvopn eins og það er notað í frumvarpinu en það eru hvers kyns vopn eða sprengjur þar sem kjarnorka er leyst úr læðingi við notkun, hvort sem það eru samsett eða ósamsett að nokkru eða öllu leyti, en tekur ekki til flutningstækja eða útbúnaðar sem koma á sprengjum eða vopnum í skotmark ef tækið eða búnaðinn má skilja frá sprengjunni eða vopninu. Þörfin fyrir að Ísland hafi frumkvæði að afvopnun og friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum hefur því miður fremur aukist en hitt vegna atburða á alþjóðavettvangi. Má þar nefna áhuga á þróun kjarnorkuvopna í Íran og Norður-Kóreu og þá staðreynd að kjarnorkuveldin hunsa algerlega þau ákvæði samningsins um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna NTP-samningsins svonefnda sem skylda þau til kjarnorkuafvopnunar. Rétt er að geta þess að núverandi stjórnvöld í Bandaríkjunum og Rússlandi hafa lýst vilja sínum til að draga úr kjarnorkuvopnaeign sinni og það eru að sönnu nýir straumar í þessum efnum, alla vega hjá þessum ríkjum. Brotthvarf bandaríska hersins og lokun herstöðvarinnar hefur einnig gert það að verkum að auðveldara ætti að vera að friðlýsa landið fyrir kjarnorkuvopnum. Það er von flutningsmanna að Alþingi geti nú sameinast um að nýta þetta tækifæri og lögbinda þann yfirlýsta vilja stjórnvalda að Ísland eigi engan þátt í þróun, geymslu eða flutningi kjarnorkuvopna og stuðli þannig að friðvænlegri heimi. Yfirgnæfandi meiri hluti sveitarfélaga hér á landi hefur lýst því yfir að landsvæði þeirra skuli vera friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum. Af 79 sveitarfélögum hafa 74 þeirra verið friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum eða 94% og aðeins tæplega 17 þúsund manns búa utan friðlýsingar sem þýðir að um 95% Íslendinga eru í friðlýstum sveitarfélögum. Ætla má að þau sveitarfélög sem eftir standa, sem eru Reykjanesbær, Vogar, Sandgerði, Skútustaðahreppur, Grímsnes og Grafningshreppur, hafi enn minni ástæðu til að friðlýsa ekki landsvæði sín nú þegar bandaríski herinn er farinn af landi brott. Þó er rétt að minna á að yfirlýsingar á sveitarstjórnarstigi hafa auðvitað ekkert lagagildi og almennt veikari stöðu en kjarnorkufriðlýsing landsins alls, lofthelginnar og efnahagslögsögunnar sem með frumvarpinu yrði bundin í lög. En samþykktir þessara sveitarfélaga má líta á sem afgerandi yfirlýsingu frá sveitarfélögum landsins um að friðlýsa beri landið allt og styrkja þannig ákvarðanir sveitarfélaganna. Eftir brottför hersins ætti ekkert að standa í vegi fyrir því að þessi fyrirliggjandi vilji yfirgnæfandi meiri hluta sveitarstjórna verði lögfestur og gildi fyrir landið allt. Því fylgdi einnig að afla alþjóðlegrar viðurkenningar annarra ríkja og alþjóðasamtaka, ekki síst kjarnorkuveldanna sjálfra á því að Ísland sé kjarnorkuvopnalaust svæði. Reykjanesbær, sem er langstærsta sveitarfélagið af þeim fimm sem ekki eru þegar friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum, lýsti í bókun árið 2008 því sjónarmiði að utanríkisráðherra og ríkisstjórn verði að skera úr um friðlýsingu sveitarfélagsins en ekki sveitarfélagið sjálft. Það eykur enn á mikilvægi þess að Alþingi taki málið fyrir eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Þróun mála í friðlýsingu annarra landa hefur líka verið friðelskandi fólki mjög í hag undanfarin ár. Í reynd þarf að fara norður fyrir miðbaug til að finna land sem ekki hefur skrifað undir samning um friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum. Mið- og Suður-Ameríka, Suðaustur-Asía, Eyjaálfa og eyjarnar í Suður-Kyrrahafi og Suðurskautslandið eru öll svæði sem hafa verið friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum. Árið 1996 skrifuðu öll Afríkuríkin undir friðlýsingu álfunnar og 20 ríki álfunnar hafa staðfest samninginn þótt enn vanti átta staðfestingar upp á að hann taki gildi. Svipað er uppi á teningnum í Mið-Asíu þar sem þau ánægjulegu tíðindi áttu sér stað fyrir fáum árum að fimm lönd skrifuðu undir slíkan samning og tvö þeirra, Kirgisistan og Úsbekistan, hafa þegar staðfest samninginn. Þá hafa Mongólar tekið það upp á sitt einsdæmi að lýsa yfir friðlýsingu landsins fyrir kjarnorkuvopnum við talsverðan fögnuð annarra ríkja á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ísland hefur nú tækifæri til að fylgja t.d. þessu ánægjulega fordæmi á alþjóðavettvangi. Slík friðlýsing gæti þar að auki verið fyrsta skrefið í friðlýsingu Norðurlanda, sem lengi hefur verið á dagskrá friðarsinna, en ekki hlotið brautargengi enn sem komið er. Mig langar, virðulegur forseti, að vísa og vitna m.a. í dóm Alþjóðadómstólsins í Haag sem fjallar um beitingu kjarnorkuvopna og ógnun þess. Alþjóðadómstóllinn í Haag komst að þeirri niðurstöðu að ekki aðeins bryti notkun kjarnorkuvopna gegn alþjóðalögum, heldur líka það að ógna eða hóta að beita þeim gegn öðru ríki. Rökstuðningur dómstólsins er sá að til þess að vopn geti talist lögmætt verði beiting þess að beinast að hernaðarlegum skotmörkum eingöngu en ekki óbreyttum borgurum. Eðli kjarnorkuvopna sé hins vegar þannig að beiting þeirra muni ávallt bitna á óbreyttum borgurum, auk þess sem þau hafa neikvæð umhverfisáhrif sem leiði til enn meiri skaða óbreyttra borgara. Sams konar rök eru færð á grundvelli þess að ávallt beri að virða hlutlaus svæði en kjarnorkuvopn séu þess eðlis að aldrei sé hægt að útiloka að beiting þeirra bitni líka á íbúum og umhverfi hlutlausra svæða. Að lokum telur Alþjóðadómstóllinn að þjóðum heims sé skylt að semja um algjöra kjarnorkuafvopnun undir ströngu alþjóðlegu eftirliti. Að sjálfsögðu má spyrja sig þeirrar spurningar hvaða gildi friðlýsing af því tagi sem hér er lagt til hafi og hvaða erindi hún eigi í samfélagsumræðuna í dag. Ég tel að þó að við Íslendingar séum að glíma við margs konar vanda í okkar efnahagsmálum og samfélagsmálum sem rekja má til efnahagshrunsins breyti það ekki því að við þurfum líka að sinna margvíslegum öðrum málefnum. Utanríkismál, alþjóðamál, samskipti okkar á þeim vettvangi skipta líka máli og eiga að sjálfsögðu skilið að fá umfjöllun og umræðu. Það er ekki ýkja langt síðan tveir kjarnorkuknúnir kafbátar frá Bretlandi og Frakklandi rákust saman hér sunnar í Atlantshafinu. Íslensk stjórnvöld fengu ekki upplýsingar um þann atburð fyrr en mörgum vikum síðar. Það minnir okkur svo sannarlega á hvað við erum háð hreinu umhverfi í hafinu í kringum okkur. Þjóð sem byggir svo mikið á auðlindum sjávar á gríðarlega mikið undir því að ekki verði nein slys sem setji þær auðlindir og nýtingu þeirra í mikla hættu. Það þarf ekki að spyrja að leikslokum ef kjarnorkuslys yrði á hafsvæðunum í kringum Ísland hvað þetta varðar. Þess vegna er þetta mikilvægt mál fyrir land og þjóð, jafnvel og kannski ekki síst á tímum eins og við lifum á um þessar mundir þegar við eigum vissulega undir högg að sækja í efnahagslegu tilliti og megum ekki við miklum áföllum í viðbót. Þess vegna held ég að það sé fullt tilefni til að taka þessi mál til umræðu á vettvangi Alþingis og í samfélaginu. Ég gat um það að á 136. löggjafarþingi hefði þetta mál eða sambærilegt komið til meðferðar hjá utanríkismálanefnd og verið leitað umsagna allnokkurra aðila. Nokkrar umsagnir bárust og mun ég í stuttu máli geta þess helsta sem fram kom í þeim. Í fyrsta lagi barst umsögn frá Íslandsdeild Amnesty International þar sem kemur fram að mannréttindasamtökin Amnesty International hafi árið 2003 tekið ákvörðun um að andmæla notkun, vörslu, framleiðslu og flutningi á kjarnavopnum og að samtökin hafi mótmælt notkun allra handahófskenndra vopna svo sem jarðsprengna og klasasprengna, og kjarnavopn falla líka undir þá skilgreiningu, en slík vopn þyrmi engum sem fyrir þeim verða eða þá geislunin frá þeim kemur, eins og segir í umsögn samtakanna. Íslandsdeild Amnesty International fagnar því framkomnu frumvarpi sem hafi það að markmiði að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorkuvopnalaust og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Umsögn barst frá Landhelgisgæslunni þar sem hún gerir einkum og sér í lagi athugasemd við eina gein í frumvarpinu, 10. gr. frumvarpsins, en þar segir að þrátt fyrir ákvæði 6. og 8. gr. og fyrri málsgreinar 9. gr. þessara laga sé heimilt að veita undanþágu fyrir friðsamlega umferð eða gegnumferð farartækja án óþarfaviðdvalar í eða á sjó eða í lofti á alþjóðlegum leiðum að því marki sem nauðsynlegt er til að fullnægja alþjóðlegum skuldbindingum. Síðan segir í frumvarpinu: „Slíkar undanþágur geta þó aldrei tekið til svæðisins innan 12 sjómílna marka og lofthelginnar þar upp af.“ Landhelgisgæslan gerir athugasemd við þetta ákvæði fyrst og fremst með þeim rökstuðningi að það geti verið hættulegt ef skip með geislavirkan úrgang fær ekki að koma inn fyrir 12 mílna lögsöguna í neyð ef um bilun er að ræða eða slæmt veður. Hér er auðvitað um að ræða ákveðin öryggissjónarmið sem mér finnst eðlilegt að séu skoðuð frekar í vinnu nefndarinnar til þess að kanna hvort orða þurfi undanþágurnar öðruvísi ef veruleg hætta er á að öryggissjónarmiðum sé stefnt í voða. Sömuleiðis bendir Landhelgisgæslan á mikilvægi þess að lög af þessum toga fari ekki í bága við alþjóðasamninga um öryggi mannslífa á hafinu, hafréttarsamninginn og alþjóðasamning um varnir gegn mengun frá skipum og fleiri alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að, m.a. á sviði flugmála. Allt eru þetta eðlilegar athugasemdir sem þingnefnd mundi að sjálfsögðu taka til frekari skoðunar. Utanríkisráðuneytið veitti líka umsögn um frumvarpið og bendir þá m.a. á að allmörg þeirra ákvæða sem er að finna í þessu frumvarpi hafi nú þegar verið lögfest eða sé að finna í alþjóðasamningum sem Ísland á aðild að. Þar eru m.a. talin upp lög um framkvæmd samningsins um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn, lög um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða, lög um varnir gegn mengun hafs og stranda, sem banna losun kjarnakleyfra efna og kjarnorkuúrgangs, lög um geislavarnir, hegningarlög, samningurinn um bann við útbreiðslu kjarnavopna frá 1. júlí 1968, svokallaður NPT-samningur. Það má þá í raun segja að ef búið er að lögfesta ýmis ákvæði nú þegar af þessum toga hér og þar í lögum eða alþjóðasamningum ætti fátt að vera á móti því að festa slíkt í eina heildarlöggjöf á þessu sviði að mínu viti. Í umsögn utanríkisráðuneytisins er líka bent á að sú stefna íslenskra stjórnvalda að leyfa ekki staðsetningu kjarnavopna hér á landi sé vel kunn og svo hafi verið um áratugaskeið. Er þar bent á að í ágúst 1980 hafi Ólafur Jóhannesson, þáverandi utanríkisráðherra, lýst því yfir að bannið ætti við um varanlega sem og tímabundna staðsetningu kjarnavopna og jafnframt flutninga kjarnavopna um Keflavíkurflugvöll og lofthelgi Íslands. Þar kemur einnig fram að Geir Hallgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, hafi útfært þessa stefnu enn frekar þegar hann lýsti því yfir í apríl 1985 að bannið ætti einnig við um herskip sem kæmu í hafnir hérlendis eða sigldu um íslenska lögsögu. Þá er rétt að geta þess að einmitt á þeim tíma, á 107. löggjafarþingi, nánar tiltekið 23. maí 1985, áréttaði Alþingi stefnu Íslands varðandi bann við staðsetningu kjarnavopna á Íslandi með þingsályktun sem er að finna á þskj. 922, 496. mál á 107. löggjafarþingi, en það er tillaga til þingsályktunar um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum sem utanríkismálanefnd flutti á þeim tíma og var samþykkt síðan á þinginu óbreytt. Þar segir m.a. í þeirri ályktun Alþingis, með leyfi forseta: „Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því …“ Ég tel mikilvægt að horfa til þess að Alþingi hefur í raun með þingsályktun markað þessa stefnu og henni hefur ítrekað verið lýst yfir af utanríkisráðherrum Íslands. Þá má spyrja: Er nauðsynlegt að gera nokkuð meira í þeim efnum? Dugar ekki þessi ályktun? Þarf að setja sérstök lög? Ég er þeirrar skoðunar að rétt sé að fara þá leið að setja sérstök lög í þessu efni. Það er alveg augljóst mál og öllum kunnugt að lög hafa auðvitað sterkari stöðu en þingsályktun og þess vegna held ég að það sé rétt að ganga alla leið og lögfesta þessa stefnu eins og hún hefur verið mótuð í gegnum árin og á m.a. stoð í nefndri þingsályktun. Ég vil geta þess að í einhverjum umsagnanna, m.a. í umsögn sem barst frá Varnarmálastofnun, segir, með leyfi forseta: „Stefna Íslands í málum er varða staðsetningu kjarnavopna hér á landi eða flutning þeirra um íslenska lögsögu hefur ekki verið lögfest enda samrýmist það ekki þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu.“ Þá má auðvitað spyrja sig að því hvort þingsályktunartillagan eða stefnuyfirlýsingar utanríkisráðherra í gegnum tíðina og þingsályktunartillagan frá 1985 sem samþykkt var á Alþingi, hafi farið í bága við aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu eða samræmist ekki aðild okkar að bandalaginu. Ég tel að ef þingsályktunartillögur og ítrekaðar yfirlýsingar ráðamanna um þetta efni hafa verið taldar samrýmast aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, hvað svo sem um hana má segja, hljóti lögfesting sömu stefnu að gera það einnig. Ég tel því ekki að sú röksemd fái staðist, en vitaskuld er það þá eitthvað sem þyrfti að skoða frekar í utanríkismálanefnd. En ég fer alla vega ekki í grafgötur með afstöðu mína og hygg ég allra þingmanna í þingflokki mínum hvað varðar afstöðu til aðildar að Atlantshafsbandalaginu. Við vitum hins vegar að það er ekki útlit fyrir meirihlutavilja hér á hv. Alþingi til þess að Ísland gangi úr Atlantshafsbandalaginu hvað sem líður skoðun minni í því efni. Í umsögn utanríkisráðuneytisins frá síðasta ári er reyndar bent á að einstök ákvæði þessa frumvarps kunni að fara í bága við einhverja alþjóðasamninga sem við eigum aðild að og eru skuldbindandi samkvæmt þjóðarétti. Þar er m.a. bent á hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna og bent á að ákvæði um bann við flutningi kjarnorkuvopna á íslensku hafsvæði, komu farartækja sem knúin eru kjarnorku þangað og umferð farartækja sem flytja kjarnakleyf efni eða kjarnorkuúrgang, kunni að stangast á við ákvæði hafréttarsamningsins. Hið sama eigi hins vegar ekki við um loftrýmið yfir landhelginni og þar af leiðandi sé væntanlega unnt að banna ferðir loftfara, m.a. loftfara með hættulegan farm, standi vilji þings til þess. Sömuleiðis er þar undirstrikað að samkvæmt hafréttarsamningi hafi strandríki nær ótakmarkaðan fullveldisrétt á innsvæðinu að höfnum meðtöldum, og hafi því heimild til þess að banna för sjávar- eða loftfara á þeim stöðum. Einnig var bent á það í umfjöllun um geislavirk efni sem tengjast heilbrigðisþjónustu að algjört bann við þeirri litlu losun geislavirkra efna sem eru hér á landi mundu fela í sér alvarlegar hömlur á beitingu þeirra við greiningu og lækningu sjúkdóma og sömuleiðis kynnu einhver ákvæði að snerta reglur EES-samningsins um frjáls vöru- og þjónustuviðskipti. Síðan segir í umsögn utanríkisráðuneytisins, með leyfi forseta: „Yfirlýst stefna stjórnvalda er í megindráttum í samræmi við markmið frumvarpsins. Stefnan hefur m.a. verið mörkuð með það fyrir augum, jafnframt því að samrýmast skuldbindingum okkar gagnvart hafréttarsamningnum og Atlantshafsbandalaginu, að hún uppfylli réttmætar kröfur um öryggi umhverfis og auðlinda. Stefna Íslands í málefnum er varða staðsetningu kjarnavopna hér á landi eða flutning þeirra um íslenska lögsögu hefur ekki verið lögfest enda samrýmist það ekki aðild landsins að Atlantshafsbandalaginu,“ segir hér einnig í umsögn utanríkisráðuneytisins. Það var þetta síðasta sem einnig kom fram í umsögn Varnarmálastofnunar sem ég hlýt að draga í efa. Enn fremur segir í þessari umsögn: „… sem aðili að samningnum um bann við útbreiðslu kjarnavopna NPT styður Ísland útrýmingu allra kjarnavopna. Ísland hefur verið meðflytjandi að tillögum þar að lútandi á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna.“ Ég held því að það liggi býsna skýrt fyrir að það hefur verið stefna íslenskra stjórnvalda og Alþingis að kjarnorkuvopn verði ekki staðsett hér á landi og þess vegna ætti að geta orðið samstaða um að taka þetta mál til málefnalegrar, efnislegrar umfjöllunar í utanríkismálanefnd og að sjálfsögðu að taka við þeim ábendingum og afhugasemdum sem fram kunna að koma í umsögnum um einstök álitamál þess og gera hugsanlega breytingar á frumvarpinu, verði það talið nauðsynlegt. Ég tel sem sagt mikilvægt að fram fari umræða um málið og ég vænti þess að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og hv. utanríkismálanefndar til umfjöllunar. Miðað við þann breiða hóp sem stendur að flutningi frumvarpsins - það eru fulltrúar úr fjórum flokkum - vonast ég að sjálfsögðu til að málið fái góða og málefnalega umfjöllun og góðar viðtökur á vettvangi nefndarinnar og að við getum áfram unnið að því í sameiningu að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorkuvopnum og koma á banni við umferð kjarnorkuknúinna farartækja.

Virðulegi forseti. Ég stend hér og tala fyrir þessari þingsályktunartillögu í fjórða sinn. Þetta var, held ég megi segja, mitt fyrsta þingmál sem ég var 1. flutningsmaður að þegar ég kom hingað inn á Alþingi. Ég hef lagt þessa þingsályktunartillögu fram á þremur þingum og þetta er fjórða þingið. Ég held að allt sem ég skrifaði fyrir næstum því tveimur árum standi enn þann dag í dag. Ef eitthvað er hefur vandi fyrirtækja jafnvel skýrst meira nú undanfarna daga. Það kom fram í skýrslu eftirlitsnefndar um sértæka skuldaaðlögun, sem nýlega var skilað, að eingöngu 51 fyrirtæki hefur farið í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu á grunni þeirra reglna sem samtök fjármálafyrirtækja settu sér og þessara úrræða fjármálafyrirtækjanna. Nefndin bendir þar á nokkur atriði sem hún telur að nauðsynlegt sé að bæta úr til að hægt sé að aðstoða fleiri fyrirtæki. Meðal annars er talað um að það þurfi einhvers konar óháðan aðila til að virðismeta fyrirtæki og nauðsynlegt sé að stjórnvöld og Samtök atvinnurekenda beiti sér fyrir því að slíkur farvegur verði búinn til. Talað er um að mikilvægt sé að þegar verið er að endurskipuleggja fyrirtæki sé miðað við að skuldir þeirra verði þá ekki hærri en 100% af virði fyrirtækja. Þá er náttúrlega mjög mikilvægt að það sé þá óháður aðili sem bæði eigendur fyrirtækisins og bankarnir geta treyst, þ.e. að þeir geti treyst því að verið sé að meta verðmæti fyrirtækisins rétt. Það er hins vegar afstaða mín að við eigum að vera með svona ráðgjafarstofu, hvort sem við erum í kreppu eða ekki. Hugmyndin varð nefnilega til áður en ég kom inn á þing, áður en kreppan skall á, vegna þess að ég er sannfærð um að ef við viljum að einstaklingar stofni fyrirtæki, og við viljum aðstoða þá við að stofna fyrirtæki, þurfum við líka að aðstoða þá þegar fyrirtækin lenda í örðugleikum. Ég held að ég hafi heyrt þá tölu að fimm árum eftir að fyrirtæki er stofnað - segjum að við séum með 100 fyrirtæki, þá eru, held ég, um tíu enn starfandi. Það er ekkert endilega út af því að fyrirtækin hafi verið illa rekin, það getur verið vegna þess að það hafi orðið hjónaskilnaður, það geta hafa verið veikindi. Þegar við erum að tala um nýstofnuð fyrirtæki, þar sem einstaklingar standa að stofnun fyrirtækja, er það svo nátengt viðkomandi persónu. Það er því ekki endilega þannig, eins og stundum virðist vera viðhorfið hér á Íslandi, að þeir sem lenda í örðugleikum með fyrirtæki sitt geti kennt sjálfum sér um. Það geta verið alls konar utanaðkomandi aðstæður sem valda því að fyrirtæki lendi í erfiðleikum. Hér á landi, og að vísu í mörgum öðrum löndum líka, virðist það vera svo að við kennum fólki hvar það eigi að skrá fyrirtækið, við kennum því hvernig búa eigi til markaðsáætlun og viðskiptaáætlun en við kennum því ekki að þekkja einkenni þess þegar hlutirnir fara að ganga illa. Evrópusambandið benti á það árið 2002 að það væri nauðsynlegt, og mjög mikilvægt fyrir samfélagið, að við hjálpuðum fyrirtækjum að komast í gegnum erfiðleika, endurskipulagningu og gjaldþrot. Því fyrr sem við gerum það því minni kostnaður verður það fyrir samfélagið í heild og því minni skaði líka fyrir einstaklinginn og fjölskyldu hans. Það er ástæðan fyrir því að ég vonast til að við sjáum að það er nauðsynlegt að vera með svona stoðkerfi fyrir fyrirtæki sem lenda í greiðsluörðugleikum. Fyrirtæki munu lenda í erfiðleikum. Það er samasemmerki á milli þess að fyrirtæki séu stofnuð og að einhver hluti þeirra lendi í erfiðleikum, það er bara þannig. Meiri hluti þeirra mun meira að segja lenda í örðugleikum. Sumum er hægt að bjarga, öðrum ekki, og því fyrr sem við gerum okkur grein fyrir því hvaða fyrirtækjum er hægt að bjarga og hvaða fyrirtækjum er ekki hægt að bjarga því betra er það fyrir samfélagið. Í erindi sem haldið var á fundi Samtaka iðnaðarins af Orra Haukssyni, framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarins, undir heitinu Gengisdómurinn, atvinnulífið, skuldavandinn og bankakerfið, er fjallað um þann vanda sem atvinnulífið stendur frammi fyrir. Það er þannig að hryggjarstykkið í atvinnulífinu á Íslandi er ekki stóru fyrirtækin, þó að við viljum oft tala mest um þau, þau fá mesta athyglina. Hryggjarstykkið í íslensku atvinnulífi er lítil fyrirtæki og staðan er þannig að mjög lítið er farið að gera fyrir þau fyrirtæki í bankakerfinu. Það urðu 910 fyrirtæki gjaldþrota formlega árið 2009. Miðað við þær tölur sem koma frá Hagstofunni árið 2010 stefnir í að það verði að lágmarki jafnmörg fyrirtæki gjaldþrota og það er tvöföldun frá því árið 2005. Við vitum að þetta er bara brotabrot af þeim fyrirtækjum sem eru í greiðsluerfiðleikum og þurfa á aðstoð að halda. Gengislánadómurinn hefur aukið mjög óvissuna um það nákvæmlega hver staðan er og hann hefur líka leitt til þess að atvinnurekendur eru kannski tregari til að fara í gegnum endurskipulagningu á fjárhag sínum. Þeir telja jafnvel að það sem bankakerfið heldur fram sé hreinlega ekki rétt. Að gefnu tilefni treysta þeir ekki bankakerfinu. Þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að samhliða því að við búum til svona stoðkerfi eða ráðgjöf, feril til að taka á skuldavanda fyrirtækja, skoðum við hvort nauðsynlegt sé að setja lög um lán fyrirtækjanna, að við skiljum þau ekki eftir, eða hvort hægt sé að setja, í gegnum einhvers konar svona batterí, það mikinn þrýsting á bankana að þeir fari að skila þessum afskriftum áfram þangað sem þær eiga að fara. Samtök iðnaðarins segja að leggja þurfi sérstaka áherslu á lítil og meðalstór fyrirtæki og vil ég sérstaklega taka fram að þetta er ekki kostnaður fyrir ríkið. Það hefur þegar komið fram að það eru það stórir afskriftasjóðir í bönkunum að það á að vera hægt að endurskipuleggja meira og minna öll fyrirtæki sem þurfa á því að halda. Það þarf hins vegar að búa til hraðvirkari farveg og tryggja það, eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur raunar lagt áherslu á, að sá kostnaður lendi á þeim sem er þegar búinn að fá ákveðinn sjóð til að dekka þær afskriftir. Ég vil líka taka fram að meginhlutann af þingferli mínum hef ég talað fyrir því að fara í almenna leiðréttingu á skuldum einstaklinga, heimila. En ég held að við gerum okkur öll grein fyrir því að það er til lítils að lækka skuldir einstaklings ef hann hefur enga vinnu. Undirstaða velferðar hér á Íslandi, undirstaðan fyrir því að við náum að byggja okkur upp, að við náum að auka hagvöxtinn eins og við þurfum, er það að við náum að endurskipuleggja fjárhag fyrirtækjanna, að við gerum okkur grein fyrir því hvaða fyrirtæki eru lífvænleg, hvaða fyrirtæki það eru sem við getum bjargað, og hin fyrirtækin fari þá í þrot. Þá losnar um þá einstaklinga sem reka þau fyrirtæki og við þurfum að tryggja að þeir geti farið af stað aftur því að það skapast þekking hjá þeim sem reka fyrirtæki, líka hjá þeim sem fara með fyrirtækin sín í þrot, og við eigum að gefa því fólki tækifæri á að hefja rekstur aftur. Það er raunar alveg sláandi, þegar maður fer í gegnum þessar glærur, hvað þessi hagsmunasamtök hafa miklar áhyggjur af stöðunni hjá minni fyrirtækjum. Hér eru líka ábendingar, sem ég held að séu mjög mikilsverðar. Ég hef að vísu sent þetta mál til þriggja nefnda núorðið, til iðnaðarnefndar, efnahags- og skattanefndar og til viðskiptanefndar, og hef í hyggju, að lokinni þessari umræðu, að óska eftir því að málinu verði vísað aftur til viðskiptanefndar. Rökstuðningurinn fyrir því er sá að fjármálakerfið fellur undir viðskiptanefnd. Ég tel líka nauðsynlegt, til að við getum átt heilbrigt bankakerfi, til að við getum verið með sterkt fjármálakerfi, að ljúka við endurskipulagningu þessara fyrirtækja. Við þurfum að ná að koma þeim út úr bankakerfinu, að þau séu ekki lengur í fanginu á bönkunum og bankarnir geti hætt að vera einhvers konar fjárhagslegar endurskipulagningarstofnanir yfir í það að verða þær þjónustustofnanir sem þeir eiga að vera. Þeir eiga ekki að vera að velta fyrir sér hvort þeir eigi að taka yfir fyrirtæki og selja þau síðan einhverjum öðrum heldur eiga þeir að vera í því að styðja viðskiptavini sína og koma fjármagni yfir til þeirra sem geta gert sem mest úr því. Og bankakerfið verður aldrei sterkara en fjárhagur fyrirtækja og heimila leyfir. Þeir eru þjónustustofnun fyrir samfélagið og til að þeir geti lifað af þarf að endurreisa atvinnulífið. Vandinn er hins vegar sá, eða það hefur manni kannski fundist, að hagsmunir núverandi eigenda, og nú er ég ekki að tala um ríkið heldur kröfuhafa, sem eru þá eigendur tveggja bankanna og raunar minni fjármálastofnana líka, eru ekki endilega hinir sömu og okkar. Þeir hafa ekki endilega þessi langtímasjónarmið í huga sem við höfum og því tel ég líka enn meiri ástæðu til að hið opinbera fari að skipta sér af fjárhagslegri endurskipulagningu fyrirtækjanna. Ég vona svo sannarlega að þetta verði í síðasta skipti sem ég stend hér og tala fyrir þessari tillögu. Ég vona að hún fari í gegn. Mér til mikillar ánægju hefur flutningsmönnum fjölgað í hvert skipti sem ég hef lagt hana fram. Ég var hins vegar mjög miður mín yfir því að sjálfstæðismenn ákváðu nú í fyrsta skipti að vera ekki á tillögunni. Ég veit ekki hvort það endurspeglar ákveðna stefnubreytingu hjá þeim, að vilja leggja meiri áherslu á stærri fyrirtækin. Á milli Sjálfstæðisflokksins og lögfræðistéttarinnar eru líka ákveðin tengsl, eins og þekkt er, og vel má vera að það hafi spilað eitthvað inn í í þessu tilviki. En ég vona að þeir endurskoði hug sinn og taki undir þessa tillögu og styðji hana því að Ísland þarf hreinlega á þessu að halda.

Frú forseti. Ég fagna þessari tillögu hv. þm. Eyglóar Harðardóttur og fleiri, ég held að þarna sé á ferðinni mjög mikilvægt mál. Við vorum að ræða skýrslu eftirlitsnefndar um framkvæmd greiðsluaðlögunar í þinginu fyrr í dag. Í þeirri skýrslu, eins og hv. þingmaður kom inn á, kemur fram að ekki hefur gengið neitt gríðarlega mikið undan fjármálafyrirtækjunum í því að sinna því að aðstoða litlu fyrirtækin. Á tímum þegar við erum að hugsa um að spara og hagræða á öllum sviðum og reynum að nota hverja krónu helst tvisvar ef við mögulega getum, sér hv. þingmaður fyrir sér að ráðgjafarstofa eins og þessi gæti til að mynda verið deild undir embætti umboðsmanns skuldara? Þar innan dyra er eða mun byggjast upp á næstu missirum þekking á því hvernig eigi að aðstoða við slíka úrvinnslu. Ég sé a.m.k. fyrir mér töluverð samlegðaráhrif og mig rennir grun í að hugmyndin hafi að einhverju leyti komið frá hugmyndinni um Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, þ.e. að þetta séu að vissu leyti systurstofnanir. Mig langar til að heyra hvort hv. þingmaður sér fyrir sér að þetta gæti orðið með þeim hætti.

Virðulegi forseti. Ég hafði sjálf hugsað mér að þessi ráðgjafarstofa væri hluti af stoðkerfi atvinnulífsins meðan aftur á móti Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna fellur frekar undir velferðarhlutann, félags- og tryggingamálaráðuneytið. Hins vegar tel ég að þetta gæti að einhverju leyti létt á umboðsmanni skuldara vegna þess að í þeim tölum sem ég aflaði mér frá Ráðgjafarstofu heimilanna, sem rann síðan inn í umboðsmann skuldara, var að ákveðið hlutfall af þeim sem leituðu þangað væru einyrkjar með lítinn atvinnurekstur. Í minni fyrirtækjum er fjárhagur eigandans svo nátengdur rekstrinum að oft er vandinn ekki endilega sá að fólk hafi farið óvarlega í sínum eigin fjármálum heldur hafi eitthvað komið upp á í rekstrinum. Ég sé að sjálfsögðu fyrir mér að þarna yrði að einhverju leyti samstarf, þó að þetta eigi að vera hluti af stoðkerfi atvinnulífsins, vegna þess að, eins og verður kannski með umboðsmann skuldara, við munum að sjálfsögðu ekki sjá hundruð manna fara þar í gegn á hverju ári þegar við erum búin að koma okkur í gegnum þetta. Hluti af því sem ég sá fyrir mér og ástæðan fyrir því að ég nefndi Nýsköpunarmiðstöðina sérstaklega var að fólk kæmi inn þegar það er að byrja rekstur, þegar það hefur áhuga á því að stofna fyrirtæki. Það er ofboðslega mikilvægt að þar séu líka upplýsingar um þessi viðvörunarmerki, yfirleitt koma sömu viðvörunarmerkin upp í rekstri og fólk þarf að þekkja þau og vita hvert á að leita og hvernig á að takast á við vandamálin þegar þau koma upp tveimur, þremur eða fjórum árum seinna. Ég hafði svo sem líka velt fyrir mér fjármögnuninni og maður getur svo sem alveg séð fyrir sér að að hluta til væri þetta fjármagnað af bankakerfinu líkt og umboðsmaður skuldara er í dag. Þetta væri raunar líka stuðningur við bankana, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hún kom inn á það í seinni hluta svarsins með hvaða hætti hún sæi fyrir sér að þetta yrði fjármagnað. Ég hafði einmitt hugsað mér eða séð það fyrir mér líkt og hv. þingmaður að þetta yrði fjármagnað með sama hætti eða svipuðum og umboðsmaður skuldara og af því leiddi þá að það væru samlegðaráhrif. Við skulum segja að þetta þurfi ekki að vera nákvæmlega sömu stofnanirnar en ég held að hv. þingmaður hljóti að vera mér sammála í því að samlegðaráhrifin og þekkingin sem getur skapast á einum slíkum vinnustað eða mjög nánum slíkum systurstofnunum, eins og þarna gætu verið á ferðinni, geta skilað miklu, einkum og sér í lagi hraðari og betri úrlausnum fyrir þessi minni fyrirtæki, sem eru akkúrat fjölskyldufyrirtæki, og þar með einmitt auknum ávinningi fyrir hagkerfið.

Virðulegi forseti. Ég vil líka benda á að í þingsályktunartillögunni sjálfri eru ýmsar ábendingar sem komu frá umsagnaraðilum þegar tillagan var lögð fram hér á síðasta þingi. Meðal annars bendir ríkisskattstjóri á að hann telji að ríkið sjálft geti raunar hagnast á því að ráðgjöf sé veitt fyrr vegna þess að þá eru minni líkur á því að skattgreiðslur fyrirtækja tapist vegna þrotameðferðar. Í Byggðastofnun er náttúrlega mikil þekking á þessu, hún hefur verið í þessu hlutverki í mörg ár og ef búin yrði til formleg stofnun, hvort sem hún væri staðsett í Nýsköpunarmiðstöð eða Byggðastofnun eða væri sjálfstæð stofnun, værum við að taka þá þekkingu sem við erum þegar með innan kerfisins og koma henni upp á yfirborðið og í raun líka að sýna að við teljum þetta skipta máli. Ekki bara nýsköpun í sjálfu sér heldur líka það að við hjálpum fyrirtækjunum frá upphafi til enda. Síðan er eitt sem ég kom ekki sérstaklega inn á í ræðu minni og það er að ég held að eftirlitsnefndin hafi að vissu leyti líka verið að benda á að þetta gagnsæi í samskiptum kröfuhafa og skuldara væri svo mikilvægt. Með því að hafa svona stofu sem millilið þannig að allt sé uppi á borðinu held ég að við séum líka að draga úr þeirri tortryggni sem er í samfélaginu og ég held að það skipti alveg rosalega miklu máli. Þá sjá kröfuhafar sér sjálfir hag í þessu vegna þess að þeir þurfa síður að óttast undanskot eigna - maður hefur jafnvel heyrt að hlutir hafi verið skemmdir og annað - og líka að þeir viti að þarna er óháður aðili sem ætlar sér ekki að mismuna kröfuhöfum, heldur halda ballansnum.