Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. utanrmn. (Jóhann Einvarðsson) : Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsetum Alþingis fyrir þá tillitssemi að leyfa okkur að fá fund hér í Sþ. í kvöld til að ræða um þessa tillögu sem flutt er af utanrmn. allri og undir hana skrifa allir fulltrúar í utanrmn. Ég þarf ekki að lýsa því fyrir þingmönnum hve mikið hefur verið rætt hér í Alþingi og í utanrmn. um málefni Eystrasaltsríkjanna. Þó að miklar breytingar hafi orðið núna í veröldinni á síðustu vikum og mánuðum, þá höfum við Íslendingar kannski ekki síst fylgst með litlu ríkjunum þremur við Eystrasaltið, Eistlandi, Lettlandi og Litáen. Alþingi sýndi þetta í verki með samþykkt þáltill. 12. mars á þessu ári þegar samþykkt var hér að senda heillaóskir til litáísku þjóðarinnar í tilefni af sjálfstæðisyfirlýsingu þeirra og var hún að sjálfsögðu samþykkt samhljóða hér í Alþingi. Síðan hafa mál þessara ríkja margoft verið rædd í nefndinni og fluttar um það þáltill. m.a. af hv. þm. Þorsteini Pálssyni og fleirum. Í gær var haldinn fundur í utanrmn. að beiðni forsrh. þar sem hann gerði okkur grein fyrir stöðu mála að höfðu samráði við Landsbergis, forseta Litáens. Og í framhaldi af því var þessi tillaga samþykkt í utanrmn. sem ég ætla nú að lesa og liggur svo síðan fyrir til umræðu hér að sjálfsögðu. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að ítreka stuðning sinn við sjálfstæðisbaráttu Litáens og minnir á að íslensk stjórnvöld hafa viðurkennt sjálfstæði Eistlands, Lettlands og Litáens óslitið frá 1922 eins og Alþingi og ríkisstjórn Íslands hafa staðfest. Alþingi áréttar ályktun frá 12. mars 1990 þar sem lýst var yfir því að sjálfsákvörðunarréttur þjóða með lýðræðislega kjörin þing væri grundvöllur frjálsra samskipta þjóða í milli og stuðlaði að heimsfriði. Alþingi leggur áherslu á að afar mikilvægt er að jákvæð niðurstaða fáist í sérstökum viðræðum Eystrasaltsríkjanna við stjórn Sovétríkjanna eins og fram kom í ræðu forsætisráðherra á leiðtogafundinum í París 19. -- 20. nóv. 1990. Alþingi telur að á meðan Eystrasaltsríkin hafa ekki fengið fulla viðurkenningu á sjálfstæði sínu vanti enn mikið á að settar hafi verið niður deilur í Evrópu. Alþingi leggur áherslu á rétt Eystrasaltsríkjanna til sjálfsákvörðunar og lýsir yfir stuðningi við allar friðsamlegar aðgerðir til að leysa ágreining þeirra og Sovétríkjanna. Alþingi lýsir yfir stuðningi við boð íslenskra stjórnvalda um Reykjavík sem fundarstað til viðræðna milli aðila og beinir því til ríkisstjórnarinnar að hún beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi að finna farsæla lausn á sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna.`` Með þessari till. fylgir örstutt grg. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þróun mála í sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna gefur tilefni til þess að Alþingi álykti á ný um málefni Eistlands, Lettlands og Litáens. Samkomulag hefur tekist í utanrmn. um till. þá sem hér er flutt.`` Ég vil taka það fram að lokum að sú hugmynd var lítillega rædd í utanrmn. í gær að til greina gæti komið að fulltrúi frá Alþingi færi til Litáens og afhenti forseta Litáens þessa samþykkt okkar ef samþykkt verður hér á eftir og leggi á þann hátt aukna áherslu á stuðning okkar Íslendinga við málstað þeirra. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. Ég tel ekki ástæðu til að vísa því til nefndar, enda eru allir nefndarmenn sammála um flutning þessarar till.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Eins og fram kom í orðum frsm. þá óskaði ég eftir því að utanrmn. fjallaði um þetta mál og var það gert og vil ég fagna því að í nefndinni hefur náðst samstaða um þá till. til þál. sem hér liggur fyrir. Mér þykir jafnframt rétt að gera með örfáum orðum grein fyrir því hvers vegna ég óskaði eftir þessum fundi. Stuðningur okkar Íslendinga við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna hefur ekki farið fram hjá neinum og víða vakið athygli. Fyrst var það gert með ályktun Alþingis á vormánuðum 1990 þar sem fagnað var sjálfstæðisyfirlýsingu Litáens og stuðningur við hana veittur. Þessu hefur síðan verið fram haldið í ræðum bæði utanrrh. og mínum erlendis og í október, 8. okt. ef ég man rétt, kom forseti Litáens, Landsbergis, hingað í heimsókn. Í þeirri heimsókn gafst mjög gott tækifæri til að ræða við forseta Litáens ítarlega um öll málefni þar. M.a. kom fram á þeim fundi að Eystrasaltslöndin lögðu mikla áherslu á að árangur gæti orðið í þeim viðræðum sem að tillögu Sovétríkjanna voru hafnar. Og það kom fram í orðum forsetans að að sjálfsögðu væri nauðsynlegt fyrir sjálfstæða nágranna að hafa með sér eðlileg samskipti og samninga á fjölmörgum sviðum. Ég gerði þetta að megináherslu í ræðu minni sem ég flutti á leiðtogafundinum í París í nóvembermánuði sl. Það skal tekið fram hér að það voru vonbrigði að þeir voru heldur fáir sem þar nefndu Eystrasaltslöndin. Ég hygg að það hafi aðeins verið fjórir eða fimm. Nú nýlega hafði Landsbergis forseti samband við mig og spurði nánast að því hvort við gætum ítrekað þau ýmsu orð sem við hefðum látið falla um sjálfstæðisbaráttu þeirra og um þá samninga sem þeir stæðu í. Taldi hann að af því gæti orðið töluverður stuðningur fyrir þá því að þeim þættu viðræður ganga æði seint og reyndar vera á ákaflega viðkvæmu stigi núna og óttuðust að þær kynnu jafnvel að fara algjörlega í strand. Á þessum viðræðuferli varð síðan breyting. Það var frestað fundi sem átti að vera sl. föstudag í Mosvku þannig að ég hafði aftur samband við forsetann og spurði hvort nokkur breyting væri á þessum óskum en hann ítrekaði að þeir mundu meta það mikils ef svona efnisleg stuðningsyfirlýsing kæmi fram. Mér var að sjálfsögðu kunnugt um að í hv. utanrmn. lá tillaga frá hv. sjálfstæðismönnum um Eystrasaltslöndin og þótti mér, bæði með tilvísun til þess að Alþingi ályktaði um þetta mál fyrst íslenskra stofnana 12. mars 1990 og síðan með tilliti til þess að þessi till. lá þar fyrir, eðlilegt að málið yrði lagt fyrir utanrmn. og nefndin beðin að taka það til meðferðar. Ég tel að úr þeirri meðferð hafi komið það samkomulag, sem ég hlýt að fagna, þar sem bæði er áréttað það sem áður hefur verið gert og skýrt tekið fram að viðurkenning okkar á sjálfstæði Eistlands, Lettlands og Litáens er óslitin frá 1922 sem að mínu mati er afar mikilvægt að leggja áherslu á. Þarna er einnig ályktað um sjálfsákvörðunarrétt þjóða sem við Íslendingar höfum ætíð og í öllum tilfellum lagt höfuðáherslu á og mikilvægt að það komi enn einu sinni fram. Hér kemur jafnframt fram áhersla á að þeir samningar sem þessi lönd hafa gengið til að ósk Sovétríkjanna leiði til jákvæðrar niðurstöðu sem þau hafa bundið miklar vonir við. Það er vissulega rétt sem hér kemur fram að meðan þessi deila ríkir þarna, þá hefur ekki náðst sá friður í Evrópu sem menn hafa gert sér vonir um og vissulega stefnir til, skulum við vona, á flestum sviðum. Hér er lýst yfir því sem við Íslendingar höfum ætíð undirstrikað að svona deilumál verður að leysa á friðsamlegan hátt með friðsamlegum aðgerðum og jafnframt ítrekað sem hefur komið fram frá ríkisstjórn að ef það mætti verða til að liðka fyrir málum, þá er það af Alþingis hálfu samþykkt að Reykjavík geti orðið fundarstaður. Loks er ríkisstjórninni falið að beita sér fyrir þessum málum. Það er að ýmsu leyti mikilvægt því að hæstv. utanrrh. mun á morgun eiga fund með utanríkisráðherrum Norðurlanda og utanríkisráðherrum Eystrasaltslandanna og hefur þá þessa þál. með sér sem starfandi utanrrh. mun að sjálfsögðu fjalla þá nánar um hér á eftir. En það er einmitt með tilliti til þess sem var eðlilegt að afgreiða þessa till. í dag. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta mörg fleiri orð. Það þarf ekki að taka það fram að hér er um ákaflega viðkvæmt mál að ræða og vissulega veldur það nokkurri undrun hversu litlar undirtektir þessi sjálfstæðisbarátta hefur víða fengið, t.d. hjá stórveldunum sem hafa ekki hreyft sig mikið í þessu sambandi. En þarna vegur að sjálfsögðu þungt að í Sovétríkjunum sjálfum er að verða að því er virðist afar róttæk breyting, mjög róttæk, sem menn sjá alls ekki fyrir endann á enn og eflaust eru svona mál erfið í meðferð í þeirri óvissu sem þar ríkir. Reyndar er það þetta sem komið hefur fram þegar ég hef haft tækifæri til að ræða málið við aðra leiðtoga sem meginástæðan fyrir því að þeir hafa talið æskilegt eins og þeir orða það, ekkert síður Eystrasaltslandanna vegna heldur en með tilliti til Sovétríkjanna, að fara rólega í þetta mál og ég held að við hljótum að sjálfsögðu að hafa það einnig í huga. Mér þykir með þessari þáltill. farinn góður meðalvegur að þessu leyti, kurteislega ályktað en undirstrikuð þau áhersluatriði sem við Íslendingar höfum aldrei farið leynt með og alltaf haldið á loft og ég lýsi þeirri von minni að þetta geti orðið til að styðja við þessa baráttu og um leið hvetja fleiri þjóðir til að gera það sama, en á engan máta að spilla fyrir nauðsynlegri og góðri sambúð á milli Eystrasaltsríkjanna og Sovétríkjanna. Endurtek ég svo ánægju mína með þetta samkomulag í utanrmn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Frú forseti. Ég fagna því samkomulagi sem tekist hefur í hv. utanrmn. um þá till. til þál. sem hér liggur frammi. Þessi till. staðfestir að Íslendingar eru í fararbroddi þeirra ríkja sem styðja sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Frá því að Alþingi samþykkti í mars sl. stuðningsyfirlýsingu og hamingjuóskir til þjóðþings Litáa í tilefni af sjálfstæðisyfirlýsingu þeirra hefur ríkisstjórnin notað hvert tækifæri til þess að sýna Eystrasaltsríkjunum stuðning. Stöðugt samband og samvinna hefur verið við leiðtoga ríkjanna, einkum forustumenn Litáa. Stuðningur Íslendinga hefur komið fram með ýmsum hætti, m.a. á vettvangi Norðurlandaráðs, Atlantshafsbandalagsins, Evrópuráðsins, ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, RÖSE, og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Íslendingar hafa stutt málaleitan Eystrasaltsríkjanna að fá að senda áheyrnarfulltrúa á þing Norðurlandaráðs og þeir hafa tekið drjúgan þátt í viðleitni Norðurlandaríkja til að halda málefnum Eystrasaltsríkja á loft, m.a. á vettvangi RÖSE. Utanrrh. hefur talað máli Eystrasaltsríkja á utanríkisráðherrafundum Atlantshafsbandalagsins. Ráðherra hélt sömu sjónarmiðum á loft á sérstökum utanríkisráðherrafundi Evrópuráðsins, sem haldinn var í Lissabon í mars á þessu ári, til þess einmitt að ræða samskiptin við ríkin í Mið - og Austur - Evrópu. Um svipað leyti sendi hann bréf til Sjévardnadze, utanrríkisráðherra Sovétríkjanna, þar sem hann hvatti Sovétríkin til þess að hefja viðræður við rétt kjörna fulltrúa Litáens án nokkurra fyrir fram skilyrða. Málefni Eystrasaltsríkja hafa oft komið til umræðu á vettvangi RÖSE og í ávarpi utanrrh. á ráðherrafundi þeirrar samkundu um mannréttindamál í Kaupmannahöfn fjallaði hann einmitt um réttmætar kröfur Eystrasaltsríkja til sjálfstæðis. Fulltrúar íslensku utanríkisþjónustunnar á RÖSE - fundunum í Vín hafa unnið mikið að því að afla stuðnings við óskir Eystrasaltsríkja um beina aðild að RÖSE - ferlinu. Í ræðum sínum á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í september og á utanríkisráðherrafundi RÖSE í New York 2. okt. lýsti utanrrh. yfir fullum stuðningi Íslands við aðild Eystrasaltsríkjanna að RÖSE. Forsrh. talaði, eins og fram kemur í þáltill., máli Eystrasaltsríkja á leiðtogafundi RÖSE í París 20. nóv. sl. og Ísland og Danmörk stóðu fyrir blaðamannafundi utanrríkisráðherra Eistlands, Lettlands og Litáens í sambandi við það fundahald. Í júlí sl. tók utanrrh. á móti Endel Lippma, ráðherra í stjórn Eistlands, og í ágústmánuði tók hann á móti Ranonas Bogdanas, ráðgjafa forseta Litáens. Í ágúst bauð svo forsrh. Landsbergis, forseta Litáens, í heimsókn til Íslands sem varð af í október eins og fram hefur komið þegar Landsbergis hitti að máli flesta forustumenn íslenskra stjórnmála um málefni þjóðarinnar og annarra Eystrasaltsríkja. Þetta er aðdragandi þeirrar þáltill. sem við ræðum hér og á morgun verður haldinn, eins og fram kom hjá forsrh., í Kaupmannahöfn sameiginlegur fundur utanríkisráðherra Norðurlandanna fimm og utanríkisráðherra Eystrasaltsríkjanna þriggja í tilefni af opnun upplýsingaskrifstofu Eystrasaltsríkja í Kaupmannahöfn. Það væri sérstakt ánægjuefni á þeim fundi ef unnt væri að greina frá einróma samþykkt Alþingis Íslendinga. Á hana verður litið sem fordæmi hjá öðrum þjóðum sem vilja styðja réttmæta baráttu Eystrasaltsríkjanna fyrir fullu sjálfsforræði. Frú forseti. Við höfum að undanförnu upplifað sögulegar sættir, umsköpun þeirrar Evrópu sem í kjölfar seinni heimsstyrjaldar skiptist í tvær fylkingar, gráar fyrir járnum. Stórt skref til þess að lækna sárin eftir hildarleik stríðsins hefur verið stigið með sameiningu Þýskalands. En endurreisn Evrópu frjálsra ríkja er ekki lokið. Næsta skref hlýtur að vera, verður að vera, farsæl lausn og viðurkenning á réttmætum kröfum Eystrasaltsríkjanna um sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétt þeim til handa. Þess vegna er þessi þáltill. einkar velkomin.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Tilefni þess að hér er flutt af hálfu hv. utanrmn. till. til þál. um stuðning við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna er ákall forseta Litáens fyrir fáum dögum um endurnýjaðan stuðning af hálfu Íslendinga. Ég tel mjög mikilvægt þegar slíkt ákall berst að Íslendingar bregðist við skjótt og af einurð og sýni vilja Íslendinga til stuðnings í þessu efni. Æskilegt hefði verið að þau viðbrögð hefðu verið skjótari og málið hefði komið fyrr til kasta Alþingis. Við Íslendingar höfum verið í fararbroddi í stuðningi okkar við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna og hófum þann stuðning með þeirri ályktun sem samþykkt var sl. vor eftir að Litáen gaf út sjálfstæðisyfirlýsingu sína. Við fluttum svo í framhaldi af því nokkrir þingmenn Sjálfstfl. sl. vor tillögu um viðurkenningu á sjálfstæði Litáens. Og nú í haust höfum við í ljósi þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað endurflutt tillöguna með þeirri breytingu að nú gerum við ráð fyrir því að Ísland viðurkenni öll Eystrasaltsríkin þrjú og efni til stjórnmálasambands við þau. Það þarf ekki að fara mörgum orðum þar um að þessi ríki voru sjálfstæð og eiga að alþjóðalögum allan rétt á að endurheimta sjálfstæði sitt og fullveldi. Þau voru með hervaldi innlimuð í Sovétríkin og kjósa nú að losna undan því oki með friðsamlegum hætti. Og okkur Íslendingum ber sem fámennri þjóð að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að styðja þá baráttu. Við höfum þegar lagt ýmislegt af mörkum í þeim efnum. Enginn vafi er á því að sú tillaga sem flutt var af hálfu okkar sjálfstæðismanna hér sl. vor hefur haft jákvæð áhrif í því efni og ýtt við hæstv. ríkisstjórn að ýmsu leyti og ber að þakka það sem hún hefur vel gert í því efni. Ég átti þess kost að þiggja boð Eystrasaltsríkjanna eða ríkisstjórna þeirra sl. haust og átti viðræður við forseta þeirra og forustumenn þeirra nýju stjórnmálaflokka sem eru að spretta upp í þessum ríkjum. Það fór ekki á milli mála að vilji þeirra er einbeittur og alveg ljóst að þessi barátta getur aldrei endað nema á einn veg, að við kröfu þeirra verði orðið. Að baki forustumanna ríkjanna er svo sterkur þjóðarvilji og svo rík söguleg hefð og svo sterkur alþjóðlegur réttur að ekkert vopnavald getur brotið þessa baráttu á bak aftur. Það kom líka fram í þessum viðræðum að þeir munu meta það mikils að þjóðir heims viðurkenni fullveldi þeirra og sjálfstæði. Þó að við Íslendingar séum ekki fjölmenn þjóð og höfum ekki mikil áhrif á alþjóðavettvangi, þá líta þessar þjóðir svo til að það mundi styrkja þær í þeim viðræðum sem þær eiga nú við yfirvöld í Moskvu ef ríki eins og Ísland riði á vaðið og viðurkenndi formlega sjálfstæði þeirra eins og þau hafa farið fram á. Það er rétt að taka fram að þær viðræður sem nú eiga sér stað við miðstjórnarvaldið í Moskvu snúast ekki um það hvort miðstjórnarvaldið viðurkenni sjálfstæði þessara ríkja. Af hálfu yfirvalda í Eystrasaltsríkjunum öllum þremur er litið svo á að sjálfstæði sé forsenda viðræðna um pólitísk og efnahagsleg samskipti að öðru leyti. Allt þetta er nauðsynlegt að hafa í huga á þessu stigi máls. Ég tel mikilvægt að íslensk stjórnvöld hafa í verki barist fyrir því að Eystrasaltsríkin fengju aðild að ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu. Ég tel að Ísland eigi að styðja óskir Eystrasaltsríkjanna um áheyrnaraðild að Norðurlandaráði og tel reyndar að það sé keppikefli okkar og geti verið þáttur í því að dýpka og styrkja norrænt samstarf í nýrri Evrópu að leita eftir víðtækara samstarfi þjóða á þeim grundvelli. Ég verð einnig að minna á að þrátt fyrir lagalega viðurkenningu sem ekki hefur verið afturkölluð frá 1922 höfum við í reynd viðurkennt hernám Sovétríkjanna og innlimun þessara ríkja í 50 ár. Það er nauðsynlegt ef við viljum stíga skrefið til fulls að brjóta þá viðurkenningu sem við höfum í reynd sýnt hernámi Sovétríkjanna með nýrri, endurnýjaðri áréttingu á viðurkenningu á sjálfstæði þessara ríkja. Vegna þess að við höfum í reynd viðurkennt hernámið er nauðsynlegt að árétta hina fyrri yfirlýsingu á nýjan leik áður en við getum talið okkur hafa getað brotið þann ís að verða fyrstir þjóða til að viðurkenna formlega sjálfstæði þessara ríkja. Það sem hér er um að ræða í dag eru viðbrögð við nýlegu ákalli forseta Litáens. Það kreppir að í þeirra baráttu. Forustumenn þessara ríkja hafa óttast að yfirvöld í Moskvu kynnu að beita þvingunum. Þeim er mikilvægt að fá slíkan stuðning og ég tel rétt að Alþingi samþykki þá tillögu sem samkomulag hefur orðið um í hv. utanrmn. og tel hana vera skref í áttina og góðan stuðning við sjálfstæðisbaráttu þessara ríkja, en ég lít svo á að hér sé aðeins um áfangaskref að ræða. Við Íslendingar þurfum að stíga fleiri og mikilvægari skref til þess með virkum hætti að styðja við bakið á þessum þjóðum sem nú berjast fyrir því að endurheimta fullveldi sitt. En hér er verið að leggja til mikilvægan áfanga í stuðningi af hálfu okkar Íslendinga við þessar þjóðir og ég fagna því að um það skuli hafa tekist samstaða í hv. utanrmn. og vænti þess að þingið sameinist um þá niðurstöðu þannig að á þessum tímapunkti finni Eystrasaltsþjóðirnar fyrir þeim einhuga stuðningi sem Íslendingar vilja sýna þeim í þessari mikilvægu baráttu.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég tel að sú tillaga sem utanrmn. hefur sameinast um og hér er flutt sé rétt orð á réttum stað og bæti við með réttmætum hætti þær áherslur sem fram hafa komið áður hjá Alþingi Íslendinga til stuðnings sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Það var auðvelt verk í utanrmn. að ná samstöðu um þann texta sem hér liggur fyrir frá nefndinni því að innan hennar hefur á þessu ári, þegar málefni Eystrasaltsríkjanna hafa verið þar til umræðu, verið mjög samhljóða álit og viðhorf milli þeirra flokka og fulltrúa sem skipa utanrmn. Ég held að það sé nauðsynlegt að undirstrika hér þessa ríku samstöðu milli stjórnmálaflokkanna á Alþingi í sambandi við stuðning við baráttu Eystrasaltsríkjanna. Við hljótum þegar við metum það með hvaða hætti við látum okkar viðhorf koma í ljós opinberlega að athuga hvað geti komið þessum þjóðum, Eystrasaltsríkjunum, að gagni hverju sinni. Ég held að sá háttur sem á hefur verið hafður í sambandi við þetta mál, að álykta nú eftir samráð við æðstu menn í ríkjum þeirra, sérstaklega Landsbergis forseta Litáens, að þar sé rétt á máli haldið. Við eigum ekki að draga af okkur í þessum málum, en við eigum auðvitað jafnframt að gæta þess að fara ekki offari og ég tel að það hafi ekkert það komið fram hér á Alþingi Íslendinga til þessa sem beri vott um það. Í lokaorðum þessarar till. er því beint til ríkisstjórnar Íslands að hafa frumkvæði að því á alþjóðavettvangi að styðja sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna þannig að á henni finnist farsælar lyktir. Það hlýtur að verða viðfangsefni næstu vikna, næstu mánaða. Vonandi tekur ekki allt of langan tíma fyrir okkur Íslendinga og íslensk stjórnvöld að finna leiðir til þess með sem árangursríkustum hætti að styðja sjálfstæðisviðleitni og baráttu þessara ríkja allra þriggja. Ég tel í raun að af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar hafi verið lagt inn mjög gilt og réttmætt orð í þessu samhengi. Í ályktuninni er vitnað til ræðu hæstv. forsrh. á fundinum í París í síðasta mánuði og það er með fullum hætti réttmætt að gera það því að það undirstrikar þá áherslu sem íslensk stjórnvöld hafa sýnt í þessu máli, en af hálfu annarra ráðherra, einnig hæstv. utanrrh., hefur verið lagt inn gott og gilt orð í þessa baráttu víða á fundum nú á yfirstandandi ári. Ég held að við þurfum að meta það, og íslensk stjórnvöld sérstaklega, hvort ekki sé eðlilegt að taka þetta mál upp ef þörf krefur og ekki miðar í rétta átt í samningum milli þessara ríkja, að þá beitum við okkur fyrir því á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að taka málefni Eystrasaltsríkjanna og sjálfstæðisbaráttu þeirra upp með formlegum hætti. Við höfum víða vettvang til að ljá þessum málum lið. Norðurlandaráð er einn slíkur vettvangur. Þar hafa fulltrúar Íslands lagt inn orð, ég leyfi mér að segja með ákveðnari hætti heldur en fulltrúar og þingmenn frá öðrum Norðurlöndum, þó ég ætli ekki að fara að metast á um það, til stuðnings sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna, m.a. að ljá því lið að þeir fái fasta áheyrn á vettvangi Norðurlandaráðs. Ég hef sjálfur mælt fyrir því á þeim vettvangi að svo megi verða og ég tel að við eigum að stuðla að því að Eystrasaltsríkin fái þar fastan áheyrnarrétt. Sjálfur átti ég þess kost sem ferðamaður að heimsækja eitt af þessum ríkjum í júní sl. Það var í ferð til Eistlands og þar hitti ég ráðamenn þess ríkis. Það var mjög ánægjuleg heimsókn að því er varðaði þau áhrif sem maður varð fyrir um þá samheldni sem ríkti meðal Eista í sjálfstæðisbaráttu þeirra og eftir þær viðræður er manni alveg ljóst að það mun ekkert buga þessa þjóð þó að hún standi að mörgu leyti í erfiðum sporum vegna þess fjölda útlendinga sem hafa tekið sér þar bólfestu á árunum eftir stríð. Ég er viss um það að frumkvæði okkar Íslendinga í stuðningi við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna mun verða til þess að hreyfa almenningsálit heimsins þó okkur finnist hægt ganga í þeim efnum og við eigum að halda þeirri viðleitni áfram þangað til fullur sigur vinnst í sjálfstæðisbaráttu þeirra.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að utanrmn. skuli hafa sameinast um þessa till., enda ekki nokkur vandkvæði á því að við gætum sameinast um þetta, svo sammála sem við höfum verið um að styðja sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Ísland hefur verið í fararbroddi að því er varðar þetta mál og hafa íslenskir stjórnmálamenn, bæði hæstv. ráðherrar og þingmenn þar sem þeir hafa getað, bæði hér heima og erlendis, látið í ljós stuðning við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna og Alþingi ályktaði hér eins og fram hefur komið þegar Litáen lýsti yfir sjálfstæði sínu á sínum tíma. Ísland er smáríki og þurfti lengi að heyja baráttu fyrir sjálfstæði sínu og hefur því sérstakar skyldur gagnvart smáríkjum eins og Eystrasaltsríkjunum að sýna þeim stuðning í sjálfstæðisbaráttu sinni. Ég er alveg sannfærð um það að allir landsmenn styðja þeirra sjálfstæðisbaráttu og eru sammála því sem við erum hér að gera á Alþingi Íslendinga. Ég vona að Alþingi auðnist að samþykkja þessa till. samhljóða því að slík samstaða er mjög mikilvæg, og ekki séu neinar efasemdarraddir um að rétt sé að styðja sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna á þann hátt sem við erum hér að gera.

Páll Pétursson : Frú forseti. Ég vil láta í ljósi stuðning minn við þessa till. Ég undirstrika sérstaklega það að sjálfsákvörðunarréttur þjóða með lýðræðislega kjörin þing er grundvöllur frjálsra samskipta þjóða í milli og stuðlar að heimsfriði og ég er ánægður með að Alþingi leggur áherslu á að afar mikilvægt er að jákvæð niðurstaða fáist í sérstökum viðræðum Eystrasaltsríkjanna við stjórn Sovétríkjanna. Það er eðlilegt að Íslendingar aðstoði við friðsamlega lausn þessarar deilu þar sem þeir mega því við koma og ég hygg að hér sé einmitt rétt tækifæri og skynsamlega á málum tekið. Ég átti þess kost fyrir nokkrum dögum að ferðast um þessi ríki og ég tel að hér sé um ákaflega vandasamt mál að ræða og þeir sem í þessari sjálfstæðisbaráttu standa séu alls stuðnings verðir sem við megum veita þeim til þess að deilan megi leysast með friðsamlegum hætti og aðgengilegum fyrir alla aðila. Þarna er um mjög mikil vandamál að ræða, ekki bara stjórnarfarsleg eða á stjórnmálasviði heldur einnig efnahagslega, og ég tel að við Norðurlandabúar eigum og okkur beri skylda til að reyna að verða þeim til aðstoðar á sem allra flestum sviðum þar sem við megum því við koma og Norðurlandaráð er tilbúið til að aðstoða þessar þjóðir efnahagslega eða eftir því sem aðstæður okkar leyfa.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Mig langar í örstuttu máli að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa till. um að styðja sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkja og í leiðinni langar mig til að greina í örstuttu máli frá þeim aðgerðum og þeim verkefnum sem Norræna ráðherraskrifstofan í Kaupmannahöfn áformar til stuðnings Eystrasaltsríkjunum. Það hefur verið samin sérstök framkvæmdaáætlun um það með hvaða hætti Norðurlandaþjóðirnar geti komið Eystrasaltsríkjunum til stuðnings við að hjálpa þeim við að stíga sín fyrstu skref inn í samstarf vestrænna ríkja í Evrópu. Í því skyni hefur verið tekin sú ákvörðun að komið verði á fót upplýsinga - og menningarmiðstöðvum í höfuðborgum allra Eystrasaltsríkjanna sem Norræna ráðherraskrifstofan í Kaupmannahöfn hefur tekið að sér að bæði fjármagna og sjá um að komist á fót. Er þegar búið að auglýsa eftir starfsmönnum til að stjórna þessum þremur skrifstofum í höfuðborgum Eystrasaltsríkjanna. Sömuleiðis er stefnt að því að taka upp samstarf á sviði umhverfismála með Eystrasaltsríkjunum með því að veita fjármunum til sérstakra verkefna í því skyni og sömuleiðis hefur verið tekin sú ákvörðun að veita fjármunum til þess að veita námsstyrki til ungmenna frá Eystrasaltsríkjunum sem verður boðið til námsdvalar á Norðurlöndunum. Mér þótti rétt að geta um framlag ráðherraskrifstofunnar í þessu efni, en vil svo ítreka stuðning minn við þessa till. og fagna því að hún skuli vera hér lögð fram.

Fyrirspyrjandi (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegi forseti. Á þskj. 223 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbr. - og trmrh. um reglur varðandi endurgreiðslur á ferðakostnaði sjúklinga hér innan lands. Í Fréttabréfi Öryrkjabandalags Íslands, 3. tbl. þessa árs, segir ritstjóri sem jafnframt er fulltrúi í tryggingaráði frá því að tryggingaráð hafi samþykkt nýjar reglur um endurgreiðslu á kostnaði sjúklinga vegna ferða til læknis, sérfræðings eða á sjúkrahús fjarri sinni heimabyggð. Breytingin á reglunum er til verulegra hagsbóta fyrir sjúklinga og fellir úr gildi hina svokölluðu þriggja ferða reglu sem felur í sér að þá fyrst fá menn greitt þegar þeir hafa farið þrjár ferðir til læknis eða á sjúkrahús og þessar þrjár ferðir verði sjúklingurinn að fara á 12 mánaða tímabili. Þessi þriggja ferða regla hefur valdið verulegri mismunun og skapað óánægju. Það var því löngu tímabært að endurskoða reglurnar. Það var gert að frumkvæði Guðrúnar Agnarsdóttur en hún ásamt fleirum lagði svo fram tillögur til breytinga sem samþykktar voru af tryggingaráði í júní sl. og síðan eðli málsins samkvæmt sendar heilbr. - og trmrn. sem á að staðfesta reglurnar. Samkvæmt upplýsingum frá umboðum Tryggingastofnunar ríkisins og hjá stofnuninni sjálfri hafa þessar reglur ekki enn fengið staðfestingu ráðuneytisins sem virðist þá ekki vera tilbúið til að viðurkenna rýmri og sanngjarnari reglur. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað veldur því að ekki eru komnar til framkvæmda nýjar reglur um endurgreiðslur á ferðakostnaði sjúklinga innan lands sem samþykktar voru á fundi tryggingaráðs sl. sumar og áttu þá aðeins eftir að hljóta staðfestingu ráðuneytis?

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegi forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur hér borið fram fsp. og gert grein fyrir henni og nefndi reyndar í lok máls síns að ráðuneytið vildi hugsanlega ekki taka undir rýmri og sanngjarnari reglur og hvort það væri ástæðan fyrir því að ekki hefur verið staðfest þessi reglugerð eða drög að reglugerð um ferðakostnað sjúklinga sem legið hefur fyrir í ráðuneytinu samkvæmt tillögum frá Tryggingastofnun. En það er svo að þau lagaákvæði sem kveða á um greiðslu ferðakostnaðar sem hér um ræðir er að finna í 43. gr. laga um almannatryggingar, í j - lið, en þar segir svo, með leyfi forseta: [Greiða skal] ,,Óhjákvæmilegan ferðakostnað með takmörkunum og eftir reglum, sem tryggingaráð setur og ráðherra staðfestir, fyrir sjúklinga sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar hjá lækni eða í sjúkrahúsi, með eða án innlagnar.`` Hér er að vísu um nokkuð takmarkaða lagaheimild að ræða og fjallar aðeins um meðferð hjá lækni eða í sjúkrahúsi. Nú er það svo að þær reglur sem hafa verið í gildi allt frá því 1. mars 1982 hafa reyndar verið nokkuð rýmri heldur en þetta lagaákvæði kannski kveður strangast á um. Nýlega svaraði ég fsp. frá hv. þm. Málmfríði Sigurðardóttur þar sem ég gerði grein fyrir viðhorfum ráðuneytisins til ákveðinna þátta varðandi þá þjónustu sem við teldum að bæri að greiða eða taka þátt í ferðakostnaði vegna einnig, svo að ráðuneytið hefur nú þegar litið svo á að það væri rétt að túlka þetta nokkuð rýmra heldur en lögin strangast kveða á um þó það sé auðvitað spurning hvort það er réttlætanlegt. Og ef ætti að setja nýjar reglur, eins og ég kem hér að nánar á eftir, þá reikna ég með því að það verði að skoða þennan lagatexta. En í júlímánuði sl. bárust ráðuneytinu frá Tryggingastofnun ríkisins drög að reglum um ferðakostnað sjúklinga og aðstandenda þeirra innan lands, sem samdar voru af tryggingaráði. Þessar reglur gera ráð fyrir verulegri rýmkun á gildandi reglum og aukningu á útgjöldum sjúkratryggingadeildar og veita meiri þjónustu en j - liður 44. gr. gerir í raun ráð fyrir. Vegna þess að hér er um að ræða verulega aukningu á útgjöldum sjúkratryggingadeildar fram yfir það sem áætlanir höfðu gert ráð fyrir á þessu ári taldi ég ekki eðlilegt að láta reglugerðina taka gildi hinn 1. sept., eins og þó var gert ráð fyrir í drögunum eins og tryggingaráð hafði lagt til, heldur reiknaði með því að hún tæki gildi núna um áramótin eða 1. jan. nk. Sjúkratryggingadeildin hefur ekki gert áætlun um kostnaðaraukningu af þeim breytingum á reglugerðinni sem lagðar eru til þannig að ekki liggur fyrir enn hver sé hugsanlegur útgjaldaauki hjá stofnuninni í reynd ef þessar breytingar verða samþykktar og staðfestar. Ég vil bara árétta það að ég álít að þetta sé bæði rétt og nauðsynlegt að gera. Það þarf að endurskoða þessar reglur. Í fyrsta lagi þarf náttúrlega að endurskoða lögin. Sú endurskoðun fer nú væntanlega fram af hálfu þingsins eftir að það kemur saman aftur á nýju ári, þá verður hægt að leggja hér inn heildarendurskoðun á lögum um almannatryggingar. Ég vil líka ítreka þá skoðun mína, sem kom hér fram í þingi fyrir nokkru þegar ég svaraði þeirri fsp. sem ég nefndi áðan frá hv. þm. Málmfríði Sigurðardóttur, að það þurfi að rýmka þessar reglur. En menn verða þá líka að vera alveg meðvitaðir um það að það kostar aukna fjármuni og ég beini því til hv. fyrirspyrjanda þessarar fsp. nú, sem á reyndar einnig sæti í hv. fjvn. Alþingis, að venjulega er það svo að það er ákaflega auðvelt að bera fram óskir um það að bæta réttindi þeirra einstaklinga sem þurfa að sækja stuðning til almannatryggingalöggjafarinnar, þar með á vissan hátt til samfélagsins og eiga lögum samkvæmt rétt á því, en það kostar allt saman töluvert mikla peninga og menn hreyfa sig ekki mikið innan þessarar almannatryggingalöggjafar öðruvísi en þar sé um að ræða stóraukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Það væri afar auðvelt fyrir mig að vera hér stöðugt að flytja tillögur um það að bæta og lagfæra þann rétt sem tryggingalöggjöfin á að veita þeim sem þangað þurfa að sækja rétt sinn. Þetta er auðvitað einn liðurinn í því efni og ég vona að okkur takist að koma hér fram lagfæringum, nauðsynlegum lagfæringum á tiltölulega gömlum reglum og þá séu menn líka reiðubúnir að horfast í augu við að það kostar viðbótarfjárveitingar til þessarar annars ágætu stofnunar.

Fyrirspyrjandi (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbr. - og trmrh. greinargóð svör hans og fagna því ef af verður að þessar reglur taki gildi um áramót. Hvað varðar fjáveitingar og það sem beint var til mín í því efni, þá gera menn auðvitað tillögur um þá fjármuni sem til þarf í samræmi við þær reglur sem eru í gildi eða eiga að taka gildi og verða þá að liggja frammi upplýsingar ráðuneytis þar um. En eins og ég sagði áðan hefur þessi þriggja ferða regla valdið verulegri mismunun og skapað óánægju og búið er að leggja mikla vinnu í þá reglugerð sem nú liggur inni í ráðuneytinu og bíður þess að hljóta þar staðfestingu ráðherra. Þegar tryggingaráð tók þessa afstöðu var það vissulega ljóst að um einhvern kostnaðarauka yrði að ræða. Ef það hefur ekki legið fyrir í ráðuneyti við gerð frv. til fjárlaga í haust, þá hefur tíminn vissulega ekki verið notaður rétt í ráðuneytinu því að tryggingaráð sendi þessa reglugerð í júní sl.

Fyrirspyrjandi (Ólafur Þ. Þórðarson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. fjmrh.: ,,1. Svarar ráðuneytið bréfum sem því berast frá einstaklingum, og þá innan hvaða tímamarka? 2. Ef svo er, má þá treysta því að sú regla sé virt án tillits til þess hver einstaklingurinn er?`` Mér er ljóst að það getur oft verið nokkurn ís að brjóta hjá venjulegu fólki áður en það tekur sig til og skrifar ráðuneytum bréf. Þó að sum erindi af þessu tagi séu kannski ekki stór í augum þeirra sem með valdið fara má þó slá því föstu að þau eru ávallt stór í huga þess sem eftir leitar. Ég hygg að það sé því miður of algengt viðhorf að menn telji að ekki sé sama hvort á ferðinni sé Jón eða séra Jón. Ég er í það minnsta orðinn dálítið þreyttur á ásökunum um það að ráðuneytin svari ekki bréfum og að farið sé í manngreinarálit. Ég taldi þess vegna rétt að fá hrein svör frá hendi hæstv. fjmrh. í þessum efnum þannig að ég hefði það hjá mér til þess að geta gert mönnum grein fyrir því hver vinnuregla ráðuneytisins væri og vænti þess að það geti þó e.t.v. einnig verið fordæmisskapandi fyrir önnur ráðuneyti að þau geri sér grein fyrir þeirri alvöru að það er ekki líðandi ef ekki er staðið eðlilega að þessum málum. Ég ætla ekki að þreyta þingheim með lengri umræðu og vænti svars hæstv. ráðherra.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að bera upp þessa fsp. Svarið við fyrstu spurningunni er já. Ráðuneytið svarar bréfum. Innan hvaða tímamarka? er spurt. Það getur verið nokkuð mismunandi, stundum fáeinir dagar, stundum lengri tími eftir því hvert efnið er og hve annir eru miklar í ráðuneytinu. En þeirri grundvallarreglu er fylgt að svara bréfum og gera ekki mannamun í þeim efnum. Ég tek eindregið undir þá skoðun fyrirspyrjanda að mikilvægt er að halda við því grundvallareinkenni íslenska stjórnkerfisins að það sé opið öllum einstaklingum á jafnréttisgrundvelli, óháð stétt eða stöðu. Spurning nr. tvö er hvort treysta megi því að reglan sé virt án tillits til þess hver einstaklingurinn er. Svarið við henni er einnig já og rík áhersla á það lögð að svara erindum einstaklinga bréflega og reyndar einnig oft persónulega þannig að ég held að fá dæmi séu um stjórnkerfi þar sem einstaklingar geta haft jafngreiðan aðgang að embættismönnum og stjórnendum ráðuneyta eins og hér á Íslandi. Að vísu er það nokkuð misjafnt eftir því hver erindin eru, hve fljótt þeim er svarað því að hinar einstöku deildir og sérsvið ráðuneytanna eru misjafnlega mönnuð. Ég vil t.d. geta þess að sá mikli þungi vinnu vegna viðræðna milli EFTA og Evrópubandalagsins á síðustu missirum hefur gert það að verkum að sú deild fjmrn. þar sem embættismenn sinna þeim verkum hefur átt erfitt með að sinna ýmsum öðrum verkefnum vegna þess að við höfum ekki bætt við starfsmönnum vegna þeirra miklu viðbótarverkefna sem komu vegna viðræðna EFTA og EB. En svarið við báðum spurningunum er já.

Fyrirspyrjandi (Ólafur Þ. Þórðarson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans. Varðandi seinni lið fsp. var það mjög afdráttarlaust og það ber að virða. Það eina sem var e.t.v. óljóst í svarinu var innan hvaða tímamarka væri svarað, en það minnir örlítið á það þegar skáldið og framkvæmdamaðurinn Einar Ben. þurfti að gera grein fyrir hæð fossanna úti, þá var hann ákaflega tregur að nefna tölur.