Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Lagabálkur þessi um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma fjallar einkum um svonefnda þurramæði og garnaveiki í sauðfé, en getur þó einnig náð til fleiri næmra sjúkdóma í búfé. Lög um þetta efni voru sett fyrst, þegar hafizt var handa um útrýmingu mæðiveikinnar eða hinna alræmdu karakúlsjúkdóma, sem bárust hingað til lands um 1934, að ég ætla, og komu fyrst upp í Borgarfirði og Þingeyjarsýslu, Í fyrstu var tilgangur laganna að stöðva útbreiðslu pestanna með miklum varnarlínum, girðingum og fjárskiptum, þ.e.a.s. förgun á sýktu fé og grunuðu, og taka fyrir svæði og svæði og girða þau af og hafa fjárlaus eitt til tvö ár í byrjun, flytja síðan inn nýtt, ósýkt fé. Þetta hefur tekizt þannig, að fjárpestir þessar hafa ekki valdið mjög miklu tjóni nú í seinni tíð, og haldið er, að tekizt hafi að útrýma einni tegund þessara fjárpesta, mæðiveiki. Aftur á móti er svonefnd þurramæði enn að skjóta upp kollinum á stöku stað, og garnaveiki er landlæg í stórum landshlutum og er haldið í skefjum með bólusetningu og ýmiss konar varnarráðstöfunum, varnarlínum, þar sem fé er varnað að fara yfir tilteknar línur, til að forða því frá að ganga innan um hið sýkta fé. En af langri reynslu hafa þeir menn lært nokkuð, sem við þessi mál hafa fengizt, og telja nú þörf á að breyta ýmsum ákvæðum laga þessara með hliðsjón af reynslunni og breyttum tímum. Guðmundur Gíslason læknir hefur allra manna mest unnið að því að stemma stigu við útbreiðslu þessara sjúkdóma og er aðalhöfundur að þeim breytingum, sem hér er lagt til að gera á eldri lögum, sem munu vera í þeirri mynd, sem þau nú eru, frá 1956. Með honum hafa unnið að samningu þessara breytinga sauðfjársjúkdómanefnd og yfirdýralæknirinn, Páll A. Pálsson, að frumkvæði landbrh. Gerð er nú einhver breyting á 15 greinum l. frá 10. marz 1956, nr. 23, og miða breytingar að því, að fyrirbyggja sem mest, að sjúkt og heilbrigt fé nái að hittast, og auka frá því, sem verið hefur, rannsóknir og leit að sjúkdómum, þar sem þeir kynnu að leynast. Þá er í smærri atriðum breytt nokkrum ákvæðum varðandi varnarlínur og viðhald þeirra. Enn er sú breyting gerð á lögunum, eða er ætlað að gera á lögunum, að nú er ekki gert ráð fyrir fjárskiptum í stórum stíl, sem upphaflega var tilgangur laganna um varnir gegn útbreiðslu næmra sjúkdóma. Af reynslu þykir nú mega ráða, að komast megi hjá svo stórfelldum og kostnaðarsömum aðgerðum, ef allrar varúðar er gætt, sem í frv. er gert ráð fyrir. Þess ber að geta, að ekki er gert ráð fyrir auknum kostnaði, þó að þetta frv. verði samþykkt, við varnir þessar og ekki heldur að draga úr bótum til bænda, sem verða fyrir stórfelldu tjóni af völdum sauðfjársjúkóma. Landbn. hefur leitazt við að fara vandlega yfir þetta frv. og leggur til, að það verði samþykkt. Tveir hv. landbúnaðarnefndarmenn gátu ekki mætt á þeim fundi, þar sem málið var afgreitt.



Herra forseti. Lög um búreikningaskrifstofu ríkisins hafa nú verið í gildi um 30 dr. Lengst af þann tíma mun Búnaðarfélag Íslands hafa haft einhverja slíka starfsemi á sínum vegum, en skoðanir hafa verið skiptar um gagnsemi þeirrar skrifstofu. Ætlast núgildandi lög til m.a., að félög bænda annist búreikningahald, og skólabúum í landinu er gert að skyldu að skila búreikningum. Slík félög munu aldrei hafa verið stofnuð, og þess vegna hefur þetta verið dauður bókstafur. Og í öðru lagi virðist óeðlilegt, að ríkisbú og skólabú séu höfð til þeirrar viðmiðunar, sem lögin ætlast til. Nú er þetta hvort tveggja fellt niður í því frv., sem hér liggur fyrir. Í grg. segir, að hlutverk búreikningahalds sé tvíþætt: Að vera bændum til leiðbeiningar um, hvaða fyrirkomulag búrekstrar henti bezt á hverjum stað og hvaða búgreinar gefi beztan arð. Það er að sjálfsögðu afar þýðingarmikið, að búreikningurinn gefi nokkurn veginn öruggar ábendingar um þessi grundvallaratriði. Í öðru lagi er búreikningunum ætlað, segir í grg., að veita þeim, sem verðlagsmál landbúnaðarins hafa með höndum, sem allra gleggstar upplýsingar um kostnað við búið eða búvöruverðið, og skiptir þá að sjálfsögðu höfuðmáli, að úrtök þau, sem valin eru í þessu tvíþætta skyni, gefi sem allra réttasta mynd. Eins og nú háttar um verðlagningu búvöru, virðist rétt færsla á hæfilega mörgum búreikningum mjög nauðsynleg til að koma í veg fyrir ágreining um raunverulegt kostnaðarverð á búvörunni, svo að framleiðandinn geti þá fengið fyrir sinn snúð það, sem lög um framleiðsluráð landbúnaðarins raunverulega ætlast til, miðað við grundvallarbú, sem nú er talið 315 ærgildi, að ég ætla. Í grg. segir einnig, að stuðzt hafi verið við reynslu Breta og Hollendinga að því er snertir færslu búreikninga, og verður að telja, að það séu allþung rök, þar sem stuðzt er við reynslu þá, sem bezt hefur gefizt í þessu efni. Í grg. er einnig gerð rækileg grein fyrir þeim göllum, sem eru á gildandi 1. um þetta efni, og hvernig vinna eigi að þessum málum eftirleiðis, ef frv. verður samþ., en það er í 4. gr. aðeins. Ég álít, að frv. sé tvímælalaust til bóta, miðað við eldri 1., sem eru frá 1936, nr. 12., 1. febr. það ár. Landbn. taldi ekki ástæðu til að senda þetta frv. til umsagnar Búnaðarfélags Íslands, þar sem það mun vera samið að mestu leyti af starfsmönnum þess og í fullu samráði við stjórn Búnaðarfélagsins. Eins og fram kemur í nál., leggur landbn. til, að frv. verði samþ., en geta má þess, að tveir nm. voru fjarverandi, þegar það var afgreitt úr nefndinni.



Herra forseti. Eftir að frv. þetta var afgr. til 3. umr., bárust til allshn. 3 nýjar umsóknir um ríkisborgararétt. Það var skotið á fundi í allshn. og umsóknirnar rannsakaðar, og reyndust þær þannig, að ekkert virtist við það að athuga að mæla með því, að þessir þrír einstaklingar, sem þarna áttu hlut að máli, fengju íslenzkan ríkisborgararétt, samkv. þeim reglum, sem farið hefur verið eftir, þegar ríkisborgararéttur er veittur. Á fundinum mættu allir nm. að undanteknum hv. 1. þm. Vestf. Samkv. þessu hefur allshn. lagt til á þskj. 329, að 1. gr. frv. verði breytt á þann veg, að í gr. bætist í stafrófsröð þessir þrír einstaklingar, sem þarna er um að ræða.



Herra forseti. Í gildandi lögum eru engin ákvæði um greiðslu til höfunda fyrir útlán bóka úr almenningsbókasöfnum. Í öðrum löndum, t.d. hinum Norðurlöndunum, hafa hins vegar verið settar um þetta reglur, þ.e.a.s. höfundum verið tryggt nokkurt gjald fyrir það, er almenningur fær rit þeirra til lestrar í almenningsbókasöfnum. Reglurnar um þetta annars staðar eru að vísu mjög mismunandi. Annars vegar er um að ræða greiðslu til einstakra höfunda í hlutfalli við raunverulega notkun bóka þeirra í söfnunum - stundum er um það að ræða, að höfundum er greitt í hlutfalli við tölu eintaka af hverri bók eftir höfundinn, sem í söfnunum eru. En það tíðkast einnig, að höfundarnir sjálfir fá alls engar beinar greiðslur, heldur greiðir ríki og/eða sveitarfélög í sérstaka sjóði, sem rithöfundarnir hafa umráð yfir og nota til styrkveitinga, verðlaunaveitinga, til þess að veita eftirlaun höfundum og ekkjum þeirra eða ekklum og þar fram eftir götunum. Það er og mjög misjafnt, hversu mikið ríki og sveitarfélög greiða í þessu skyni á hinum Norðurlöndunum. Íslenzkir rithöfundar hafa að vonum verið óánægðir með það, að þeir skuli ekki fá greiðslu í neinu formi fyrir þær bækur, sem almenningur les eftir þá í bókasöfnum. Þess vegna var það, að ég skipaði 5 manna nefnd 11. marz 1963 til þess að athuga um höfundarrétt rithöfunda vegna útlána og afnota íslenzkra bóka í almenningsbókasöfnum. Í þessari n, störfuðu þeir dr. Finnur Sigmundsson, landsbókavörður, Guðmundur G. Hagalín, bókafulltr., Matthías Johannessen, rithöfundur, Stefán Júlíusson, rithöfundur og dr. Þórður Eyjólfsson, hæstaréttardómari, sem var skipaður form. n., en hann er helzti sérfræðingur íslenzkur í höfundarrétti. Þessi n. samdi frv., og var það kjarni þess, að höfundum skyldi greidd ákveðin upphæð fyrir hvert útlánað bindi af bókum þeirra úr íslenzkum söfnum, og skyldi greiðslan að öllu leyti koma úr ríkissjóði. M. ö. o., þessi n. lagði til að taka upp þá reglu að fylgjast með raunverulegum útlánum og láta ákveðna greiðslu koma til hvers höf. fyrir hvert einstakt útlán. Að athuguðu máli þótti okkur í menntmrn. og ýmsum embættismönnum þessi regla vera hæpin og öfluðum okkur upplýsinga um, að þar sem hún gildir, t.d. í Svíþjóð, hefur í kjölfar hennar siglt mjög mikil skriffinnska og jafnvel misnotkun, þannig að ég treysti mér ekki til þess að leggja til við ríkisstj. og Alþ., að þetta frv. yrði lögfest. Hins vegar var haldið áfram að vinna að málinu í samráði við Samband íslenzkra rithöfunda, og fyrir ári ákvað ríkisstj. og tilkynnti það rithöfundasambandinu, að ríkisstj. mundi fyrir þetta þing leggja fram frv., er tryggði höfundum greiðslu fyrir not bóka þeirra í almenningsbókasöfnum, og síðan óskaði ég eftir fulltrúa frá rithöfundasambandinu til þess að endurskoða fyrra frv. Tilnefndi sambandið Björn Th. Björnsson til þess verks, sem þá var formaður rithöfundasambandsins, og vann hann síðan, ásamt Knúti Hallssyni, deildarstjóra í menntmrn., að endurskoðun fyrra frv. Með fulltingi rithöfundasambandsins komu þeir sér saman um nýtt frv., þar sem ekki var byggt á þeirri reglu að greiða fyrir hvert einstakt útlán, heldur skyldi greiðslan til höfundanna miðuð við tölu binda af hverju einstöku verki, sem bókasafnið hefði til afnota. Hér er um miklu einfaldari reglu að ræða heldur en hina fyrri, og byggir það frv., sem hér er flutt, á þessu. M. ö. o., í frv. er því slegið föstu, að höfundar íslenzkra bóka og þýðendur bóka á íslenzku skuli eiga rétt á greiðslu, ef bækur þeirra eru til útláns í bókasöfnum, og greiðslan eigi að miðast við eintakafjölda bókanna, sem í safninu eru. Og greiðslurnar fyrir þessi afnot eiga að renna í sérstakan sjóð, sem nefndur er Rithöfundasjóður Íslands. 60% af þessu fé, sem höfundarnir fá í heild, á að verja til greiðslu fyrir afnotin sjálf, miðað við eintakafjöldann í söfnunum. 40% af heildartekjunum eiga hins vegar að ganga í sérstakan sjóð, sem nota skal til styrktar einstökum rithöfundum, til verðlaunaveitinga, til eftirvinnugreiðslu og þar fram eftir götunum. M. ö. o. er gert ráð fyrir því, að notaðar verði báðar þær ráðstöfunarleiðir á fénu, sem tíðkast á hinum Norðurlöndunum. Þetta hefur fullan stuðning og hefur verið gert skv. till. rithöfundanna sjálfra. Ég lít svo á, að þeir eigi það fé, sem hér er um að ræða, og eigi því sjálfir að geta ákveðið, hvernig því er varið. En þessi ráðstöfun, sem hér er gert ráð fyrir, er skv. till. þeirra sjálfra. Í samræmi við það, að ég lít þannig á, að rithöfundarnir eigi þetta fé, sem hér er um að ræða, þá hafa þeir meiri hluta í stjórn sjóðsins, eða 2/3. Það er hins vegar skv. ósk þeirra sjálfra, að einn úr stjórninni á að tilnefnast af menntmrh. Rithöfundarnir óskuðu eftir því, að sú samvinna yrði við menntmrn., að fulltrúi þess fylgdist með störfum sjóðstjórnarinnar og öllum fjárreiðum sjóðsins. Í frv. er einnig það ákvæði, að stjórn sjóðsins má, að höfðu samráði við stjórn rithöfundasambandsins, ákveða, að allar tekjur skv. þessum lögum skuli renna í almenna sjóðinn, það er að segja að verja megi öllum tekjum sjóðsins í næstu þrjú ár til almennra verðlaunaveitinga, til styrkveitinga eða í öðru því skyni, sem stjórn sjóðsins kann að ákveða. Þetta ákvæði er einnig í frv. skv. beinni ósk stjórnar rithöfundasambandsins. Um fjármálin, um tekjur rithöfundasjóðsins er það að segja, að í frv. er kveðið svo á, að tekjur þær skuli vera 10% álag á árlega fjárveitingu til rekstrar bæjar-, héraðs- og sveitarbókasafna skv. fjárlögum annars vegar og svo hins vegar 10% álag á árleg lágmarksframlög bæjar-, sveitar- og sýslusjóða til almenningsbókasafnanna. Þetta er grundvallað á þeirri hugsun, að skv. gildandi lögum um almenningsbókasöfn eru þau stofnanir, sem reknar eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, og í lögunum um almenningsbókasöfn eru ákveðnar reglur um það, hvernig sveitarfélög skuli greiða til almenningsbókasafnanna, en ríkið veitir síðan árlega fé á fjárlögum til þessara stofnana. Fyrst það hefur verið ákvörðun löggjafans, og um það virðast allir alþm. hafa verið sammála, að almenningsbókasöfn skuli kostuð nokkurn veginn til helminga af ríki annars vegar og sveitarfélögum hins vegar, þá virðist vera mjög eðlilegt, að einnig þessi rekstrarkostnaður sé greiddur sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Því vissulega er það ekkert annað en almennur rekstrarkostnaður við rekstur almenningsbókasafna að greiða höfundum þóknun fyrir not almenningsbókasafnanna af bókum þeirra. Í raun og veru er enginn eðlismunur á því að greiða bókaverði laun eða greiða húsaleigu fyrir bækurnar annars vegar og svo hins vegar að greiða höfundum eða þýðendum bóka þóknun fyrir það, að hann leyfir að nota bók sína í almenningsbókasafninu. Og þess vegna er langeðlilegast, að þeirri reglu, sem almenningsbókasöfnin eru byggð á, þ. e., að þau séu sameiginleg stofnun ríkis og sveitarfélaga, sé einnig fylgt hér og báðir aðilarnir greiði hlutfallslega jafnt álag á þann kostnað, sem þeir að öðru leyti taka að sér. Þetta þýðir í raun og veru það, að rúmlega 10% af heildarrekstrarkostnaði almenningsbókasafnanna ganga til höfunda og þýðenda sem greiðsla fyrir það að leyfa afnot bókanna í þágu almennings í almenningsbókasöfnum. Miðað við yfirstandandi ár eru tekjur rithöfundasjóðsins 921 þús. kr. Gert er ráð fyrir því, að lögin taki þegar gildi, en þau geta ekki komið til framkvæmda fyrr en á næsta ári, vegna þess að það er allmikið verk að reikna út þær reglur, sem skipta ætti tekjunum eftir, og er gert ráð fyrir því, að fyrsta úthlutun fari fram í byrjun ársins 1968, og verður hún miðuð við raunverulega bindatölu í söfnunum skv. skýrslum um árið 1966. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til, að frv. verði vísað að lokinni þessari 1. umr. til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Í þessu frv., sem er þmfrv., flutt í hv. Nd., felst sú breyt. á læknaskipunarl. frá 1965, að ríkisstj. verði heimilað að ráða lækni, launaðan af ríkissjóði, til þess að veita sjómönnum síldveiðiflotans læknishjálp á fjarlægum miðum. Í grg. með frv. er bent á nauðsyn þess, að kostur sé slíkrar hjálpar, þegar veikindi eða slys ber að um borð í skipunum. Í frv. var upphaflega ákvæði um það, að slíkur læknir hefði bækistöð um borð í síldarleitar- eða rannsóknarskipi, en í hv. Nd. var samþ. brtt. frá heilbr.- og félmn. þeirrar d. í þá átt, að þetta ákvæði félli niður úr frv., þannig að það yrði þá ekki bundið í l., á hvern hátt slíkri læknisþjónustu yrði fyrir komið í framkvæmdinni, ef aðrar leiðir kynnu að verða taldar heppilegri en sú, sem í ákvæðinu fólst, og yrði slíkt að metast þá á hverjum tíma. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. og óskað um það umsagnar landlæknis. Umsögn landlæknis hefur borizt n., og er hún svo hljóðandi: „Hér með svar við bréfi heilbr.- og félagsmn. Ed. Alþ., dags. 2. þ, m., þar sem mér er sent til umsagnar frv. til l. um breyt. á læknaskipunarlögunum nr. 43 1965, varðandi heimild til að ráða lækni til þess að veita sjómönnum síldveiðiflotans læknishjálp á fjarlægum miðum. Ég hef engar aths. að gera við frv. þetta.“ Undirritað af landlækni. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 321, mælir heilbr: og félmn. með samþ. frv., en 2 nm., þeir hv. 9. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Vesturl., voru fjarstaddir, þegar málið var afgreitt úr nefndinni.



Herra forseti. Ég vil nú fyrst láta í ljós óánægju mína með, að þetta frv. skyldi hafa verið afgr. úr n., án þess að ég fengi tækifæri til að vera á þeim fundi, en mér hafði ekki borizt nein tilkynning um, að þennan fund ætti að halda, svo þess vegna mætti ég ekki. Ég er ekki á neinn hátt andvígur frv., sem hér liggur fyrir um breyt. á læknaskipunarlögum. Hér er um heimild að ræða og þörfu máli vissulega hreyft. Hitt hefði ég talið æskilegt, að Alþ. hefði athugað nokkuð betur möguleika á framkvæmd þess ákvæðis, sem heimila skal. Mér skilst, að hvorki hv. flm. né þær n., sem um þetta hafa fjallað, hafi á nokkurn hátt gert sér grein fyrir, hvernig ætti að framkvæma það nauðsynjamál, sem hér um ræðir. Og ég vil láta það koma fram hér, að á meðan ekki eru eygðir neinir möguleikar til að framkvæma þetta, tel ég ákvæðið harla lítils virði. Hér er um heimild að ræða. Hæstv. ríkisstj. er í lófa lagið, hvort hún vill framkvæma hana eða ekki, og í öðru lagi er allsendis óvíst, þótt hún vildi framkvæma ákvæðið, að henni væri það þá mögulegt. Það er ekki æskilegt, að Alþ. samþ. lög, sem ekkert er hugsað um, hvort framkvæmanleg séu eða ekki. Þessa litlu aths. vildi ég láta koma fram við atgreiðslu þessa máls, en ég mun að sjálfsögðu greiða frv. atkv.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð sem framsögu fyrir þessu frv. Á fimmtudaginn var, þegar frv. um stýrimannaskóla í Vestmannaeyjum, sem er á þskj. 87, var hér til 2. umr., gerði ég grein fyrir ástæðunum til þess, að ég flyt þetta frv., sem hér er um að ræða. Þegar lög um stýrimannaskóla í Vestmannaeyjum voru samþ. á hv. Alþingi í des. 1964, var full samstaða um það á hv. Alþingi, að það væri eðlilegt, að sjómannaskóli til fiskimannaprófs væri staðsettur í Vestmannaeyjum. Á hinn bóginn eru í lögum þessum ákvæði um það, að bæjarsjóður Vestmannaeyja skuli greiða kostnað við stofnun og rekstur skólans, og um það atriði voru menn ekki sammála, þegar l. voru afgr. Þeir hv. alþm., sem réðu því, að þetta ákvæði var í l., létu sumir hverjir í ljós þá skoðun, að slíkt fyrirkomulag væri eðlilegt til bráðabirgða, þar til skólinn hefði komizt á laggirnar og sannað sinn tilverurétt. Það verður að segjast, að nú sé svo komið, og eðlilegt sé að kanna á ný, hvort ekki sé orðinn meiri hl. fyrir því, að ríkið taki á sig kostnað við starfrækslu þessa skóla eins og aðra þætti sjómannafræðslunnar. Rekstur skólans hefur í för með sér mjög tilfinnanlegan kostnað fyrir Vestmanneyinga, eins og nú standa sakir. Á árinu 1965, sem var fyrsta starfsár skólans, var kostnaður við rekstur hans skv. reikningum bæjarsjóðs Vestmannaeyja 780 þús. kr., og á því ári var enginn styrkur frá ríkissjóði. Kostnaðarreikninga fyrir það ár hef ég enn ekki fengið, en gera má ráð fyrir, að kostnaður hafi þá verið nokkru hærri en fyrsta árið. Á þessu ári er gert ráð fyrir 400 þús. kr. styrk á fjárlögum, en gera má ráð fyrir, að kostnaður við skólann hækki nú enn, m.a. vegna þeirra laga um breytingar á kennslugreinum skólans, sem samþ. voru hér áðan. Mér hefur af þessum ástæðum, sem ég hef gert grein fyrir, þótt rétt að flytja þetta frv. og kanna með því, hvort hv. alþm. finnst ekki nú tímabært, að ríkið taki við kostnaði af rekstri þessa skóla eins og annarra þátta sjómannafræðslunnar. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, heldur leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.