Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) [óyfirl.]: Þetta frv. er komið frá Nd. og fékk þar hinar beztu viðtökur. Eins og nál.allshn. ber með sér, leggur n. til, að frv. verði samþ. óbreytt. Einn nm. hefir þó skrifað undir nál. með fyrirvara, og vil ég aðeins skýra frá því, að svo stóð á, að hann gat ekki setið fund n., þegar frv. var afgr., og má vera, að fyrirvari hans stafi af því, að hann þannig hafði ekki tók á að kynna sér málið eins vel og ella, og hafi því frekar kosið að skrifa undir nál. með fyrirvara. Byggingarmálin eru eitthvert erfiðasta viðfangsefni okkar Íslendinga. Til skamms tíma hafa allar byggingar hér, og þó sérstaklega til sveita, verið í aldagömlum stíl, og hefir að kalla ekkert verið gert til þess að byggja varanlega bústaði, og hver kynslóð orðið að reisa sinn bæ fyrir sig. Skortur á fjármunum og varanlegu efni hefir valdið því, að við þannig hofum orðið að búa við léleg húsakynni til skamms tíma. Með stofnun veðdeildarinnar var fyrsta sporið stigið í þá átt að vinna að því, að hér risu upp betri og varanlegri byggingar, og hefir miklu fé verið varið til bygginga, einkum í kaupstöðum landsins, síðan veðdeildin tók til starfa, og eru þetta flest sæmilegar framtíðarbyggingar. Næsta skrefið var það, þegar byggingar- og landnámssjóður var stofnaður og fjármunum úr þeim sjóði veitt til sveitanna til að byggja þar sæmileg framtíðarhús. Loks var svo með l. um verkamannabústaðina stigið þarft spor í þá átt að hjálpa verkamönnum í kaupstöðum landsins til að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Leggur ríkið fram nokkurt fé til verkamannabústaðanna, og sama er að segja um byggingar- og landnámssjóð. Með þessu frv. er farið inn á þá braut, að byggingarstarfsemin sé að einhverju leyti framkvæmd af samvinnufélagsskap, sem til þess sé stofnaður. Er hugsunin sú, að menn stofni með sér svokölluð byggingarsamvinnufélög, og er markmiðið með þeim félagsskap, að menn safni sér saman fé, til þess þannig að komast í aðstöðu til að eignast húsnæði, ef þeir eiga ekki fé handbært til slíkra hluta. Jafnframt er séð fyrir því, að þessi félagsskapur geti haft nægilegt fé til að teygja á móti framlögum félagsmanna, er þeir hafa dregið saman fé upp að ákveðnu lagmarki, og er svo til ætlazt, að ríkissjóður standi í ábyrgð fyrir því fé, sem útvegað yrði í þessu skyni, auk þess sem félagsmenn ábyrgjast það sameiginlega og húsin eru veðtekin fyrir því. Hinsvegar er ekki ætlazt til þess, að ríkið leggi neitt af mörkum í þá sjóði, sem stofnaðir væru samkv. frv. Það er fjárskorturinn, sem kunnugt er, sem staðið hefir því í vegi, að fólkið hafi getað komið sér upp sæmilegum bústöðum við sæmilegu verði. Fjárskorturinn veldur því, að byggingar verða hér svo óhæfilega dýrar, en ef hægt er að sjá svo um, að fé sé fyrir hendi, þegar byrjað er á byggingunum, er hægt að gera þær meira við hæfi og getu þeirra, sem að standa. Þetta fyrirkomulag, að menn þannig leggi fram fé fyrirfram í þessu skyni, gæti stuðlað að því, að húsin yrðu byggð fyrir meira sannvirði en nú á sér stað. Ég vænti því þess, að hv. d. taki vel í þetta frv.; það er tilraun til að leysa úr þeim örðugleikum, sem byggingarmál okkar eru nú í, og þótt ákvæði frv. verði e. t. v. ekki til mikils gagns á heim erfiðu tímum, sem nú standa yfir, má hinsvegar gera sér miklar vonir um það, að í framtíðinni verði mikið gagn af þessu skipulagi í kaupstöðum landsins, og jafnvel líka til sveita. Ég vil svo að lokum aðeins endurtaka þá ósk mína, að hv. d. taki frv. vel, eins og Nd. tók því, og að málið fái að ganga áfram og verða að 1. á þessu þingi.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) ég ætla, að óþarft sé að fjölyrða um frv. á þskj. 216, eins þótt nokkur ágreiningur hafi risið í sjútvn. út af efni þess og n. klofnað. Þskj. 504 ber með sér niðurstöður meiri hl. n., og hún leggur til, að málið verði að þessu sinni afgr. með rökst. dagskrá. Ástæðan til þess er fyrst og fremst sú, að ekki er kunnugt ennþá, hverjir viðskiptamenn einkasölunnar verða harðast úti við þrotabússkiptin, og virðist því, ef hverfa ætti að því ráði að forna einhverju af tekjum ríkissjóðs af einkasölunni til að jafna skakkaföllin hjá öðrum skiptavinum hennar, að réttast sé að láta það koma niður á þeim, sem harðast hafa orðið úti í viðskiptunum. Nú verður í fljótu bragði ekki séð, að það muni vera síldarsaltendur nyrðra, sem vitað er, að hafa þó fengið nokkuð af innieignum sínum greitt, jafnvel helming þeirra. En um aðra skiptavini einkasölunnar er það kunnugt, að sumir þeirra hafa ekkert fengið greitt, hvorki verkalaun, síld eða umbúðir. Af þessum ástæðum leggur meiri hl. n. til, að frestað verði málinu þangað til sjá megi, hverjir eigi ríkasta sanngirniskröfu til þess að fá eitthvað bætt af þeim skakkaföllum, sem þeir hafa beðið í skiptum sínum við Síldareinkasöluna. Að skipa nú fyrir með lögum um forréttindi til handa einstökum gjaldheimtumönnum og gera þá rétthærri en alla aðra finnst meiri hl. n. ekki geta til greina komið. Auk þess orkar það líka mjög tvímælis, hvort rétt er, eins og frv. gefur í skyn, að líta á söltunarlaunin eins og forgangsskuld, þar sem í þeim eru fólgin ýms óskyld gjöld, bryggjuleigu o. fl. Og þótt síldarsaltendur hafi haft með höndum síldarsöltun, fyrir einkasöluna, þá munu þeir tæplega verða taldir hjú hennar eða verkamenn í orðsins eiginlega skilningi. Ég vil geta þess áður en ég lýk máli mínu, að ég tel þá ekki hafa orðið harðast úti, sem lagt hafa Síldareinkasölunni til hráefni eingöngu eða aðeins verkað síldina, heldur hina, sem lögðu jafnhliða síldinni til tunnur, salt og verkun síldar. En svo var um menn þá á Austurlandi, sem afhentu einkasölunni síld og áttu því, í líkingu við þá, sem söltuðu norður frá, að fá eitthvað greitt, en fengu ekkert. Þeim bauðst sú greiðsla ein, að Síldareinkasalan ábyrgðist víxla, sem þeir seldu til lúkningar nokkurs hluta af áætlaðri skuld einkasölunnar, en sjálfir urðu þeir að greiða þá víxla við síðustu áramót þegar ábyrgð einkasölunnar var að engu orðin. Þessir menn hygg ég, að hafi orðið harðast úti, og ef til kæmi, að einhverjum ætti að ívilna um viðskiptin við einkasöluna, ættu þeir að ganga fyrir, er svo er ástatt um sem ég nú lýsti. Ég sé ekki ástæðu til að taka fleira fram, eins og atvikin liggja til um þetta mál. Legg ég til, að því verði frestað og dagskrá meiri hl. n.samþ.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Eins og sjá má af þskj. 524, leggur minni hl. til, að frv. verði afgr. með örlitlum breyt. Við 1. umr. frv. dró ég fram helztu rökin fyrir þeirri málaleitun, sem farið er fram á með frv., og tel því ástæðulaust að endurtaka þau nú, þar sem líka líður senn að þinglausnum og vonlaust um, að frv. nái fram að ganga að þessu sinni. Annars hefði ég kosið, að frv. hefði fengið að ganga til 3. umr., en sé þó hinsvegar ekki ástæðu til að beita mér gegn því, að rökst. dagskráin á þskj. 504 verði samþ. Ég tel sjálfsagt, að málið verði tekið upp aftur á næsta þingi, og verður þá auðveldara að glöggva sig á því, er fyrir liggja dómar í málum þeim, sem síldarsaltendur hafa höfðað til þess að fá skorið úr um forgangskröfurétt þeirra á söltunarlaununum. Svo að því leyti hlýtur aðstaðan að verða betri þá en nú, er allar slíkar upplýsingar liggja fyrir. Sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni.

Jón Jónsson Þetta frv. hefir tekið nokkrum breyt. í Nd. frá því, sem það var, er það fór héðan úr d., og þó einkum að því er snertir veitingu aðaldómaraembættanna. Samkv. till. frá mér við 2. umr. málsins hér í d. var svo ákveðið, að veitinguna skyldi taka fyrir á ráðherrafundi og forseti ráðuneytisins síðan gera till. um veitinguna til konungs. Nú hefir Nd. breytt þessu svo, að aðeins er ákveðið, að taka skuli veitinguna til meðferðar á. ráðherrafundi áður en till. er gerðum hana til konungs. Tilgangur minn með þessari till. var sá að tryggja það betur en ella væri gert eftir frv., að sem bezt yrði vandað til vals dómaranna. Í gildandi 1. um hæstarétt er svo ákveðið, að dómararnir gangi undir prófraun áður en þeir taki sæti í réttinum. Nú hefir meiri hl. þingsins hinsvegar komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að fella dómaraprófið niður, og tel ég því rétt, að einhver önnur trygging sé sett fyrir vali dómaranna, og sá ekki aðra heppilegri en þessa, að veiting dómaraembættanna væri gerð samkv. ályktun ráðherrafundar. Það skiptir engu máli í þessu sambandi, hver ráðh. ber veitinguna upp á ráðherrafundi, og get ég að því leyti vel sætt mig við breyt. Nd. á þessari till. minni, en þar sem hinsvegar kom fram í ræðum frsm.allshn. í Nd., að þetta ákvæði væri ekki bindandi, þannig, að því væri fullnægt, þó að veitingin aðeins væri tekin til umr. á ráðherrafundi, en ég hinsvegar legg mikla áherzlu á það, að ráðherrafundur taki ákvörðun um veitingu dómaraembættanna, hefi ég leyft mér að bera fram brtt. við frv., sem fer í þessa átt. Ég hafði að vísu áður lagt hér til, að frv. gengi í gildi 1. júlí 1932, og gerði ég þetta með það fyrir augum, að rétturinn hefir sumarleyfi um þetta leyti, og hefði hinum nýju dómurum, sem þar tækju sæti, þannig gefizt tími til að búa sig undir starf sitt í réttinum. Nd. hefir nú breytt þessu aftur þannig, að l. ganga í gildi 1. sept. í ár, en með því að ég get ekki verið að gera þetta atriði að kappsmáli, hefi ég ekki borið fram neina till. um að færa þetta í fyrra horf, og ber aðeins fram brtt. um það, að veiting dómaraembættanna fari fram samkv. álykt un ráðherrafundar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta mál hefir þegar verið rætt svo mikið, bæði hér og í Nd., að ekki þarf miklu þar við að bæta, en út af brtt., sem hv. 3. landsk. nú hefir borið fram við frv., verð ég þó að segja nokkur orð. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem mest hafa unnið að þessu máli undan farið, er aðallega tvennt út á þessa brtt. að setja. Er hið fyrra það, að með því að samþ.brtt. er málið sett í Sþ., og þar sem nú er komið að þinglausnum, er þar með mjög hætt við því, að málið dagi uppi á þessu þingi. Hið annað er það, að eins og reglum er háttað um samþykkt ágreiningsmála milli d. í Sþ., er vitanlegt, að það verður drepið, ef málið á annað borið kemur til kasta Sþ., því að þótt málið að vísu hafi fylgi meiri hl. þings, er Íhaldsflokkurinn svo mannmargur samt, að hann getur ráðið niðurlögum frv., og er öllum vitanlegt, að það er flokksmál í þeim herbúðum að koma þessu máli með einhverju móti fyrir kattarnef. Að því er innihald þessarar till. snertir. þá er það að segja, að það er sumpart þess eðlis, að það er óeðlilegt, en sumpart ekki rétt hugsað. Hefir áður verið drepið á það í umr. um þetta mál, að sú nýskipun var gerð á embættaveitingum hér á landi 1924, að þær skyldu teknar til meðferðar á raðherrafundi, áður en veiting færi fram, en sá ráðh., sem með veitingarvaldið fer í hverju tilfelli hefir þó síðasta orðið um þetta, enda ber hann ábyrgðina á veitingunni. Að Jón heit. Magnússon, sem stóð að því, að þessi nýskipun var gerð, nefndi ekki til dómaraembættin við hæstarétt í þessu sambandi, mun hafa komið til af því, að hann leit svo á, að dómaraprófið veitti hæstarétti í raun og veru úrslitavald um veitinguna, þar væri um nokkurskonar sjálfsveitingu að ræða. Ef þetta frv. hefði verið samþ. óbreytt eins og það var lagt fyrir þingið, hefði því verið réttast að setja reglugerð um það, að veitingar dómaraembættanna í fimmtardómi skyldu teknar til meðferðar á ráðherrafundi, en þar sem ákvæði um þetta hafa nú verið sett inn í frv., eins og það kemur nú frá Nd., er jafntraustlega gengið frá þessu og venja er bæði hér og í nágrannalöndum okkar að ganga frá slíkum hlutum. Þá er það hitt atriðið, sem lýtur að því, að þessi brtt. er ekki rétt hugsuð. Samkv. lögum ber ráðh. ábyrgð á öllum stjórnarathöfnum sínum, og eins því, sem hann kann að láta ógert, og er það jafnvel ekki síður hættulegt fyrir ráðh. að drýgja vanrækslusyndir en að gera of mikið, en þótt ráðh. sé kallaður til ábyrgðar á því, sem hann gerir eða kann að láta ógert, er ekki þar með sagt, að rétt sé að kalla hann til ábyrgðar fyrir það, sem samstarfsmenn hans eiga sök á, eins og gert yrði, ef þessi till. yrði samþ., því að vel má svo fara, að veitingar dómaraembættanna fari svo, að sá ráðh., sem veitinguna á að framkvæma, verði borinn ráðum af meðráðherrum sínum. Ég býst svo ekki við, að ég þurfi að tala meira um málið að þessu sinni. þetta eru rokin fyrir því, að ég og aðrir, sem unnið hafa að því, að aðaldómstóll okkar verði að formi og vinnubrögðum sambærilegur við góða dómstóla hjá okkar frændþjóðum, vilja, að þessi brtt. sé ekki samþ. Hún er til verulegs spillis í sjálfu sér, auk þess sem hún útilokar það, að frv. nái fram að ganga. Það væri því miklu hreinlegra fyrir hv.þm. að taka brtt. til baka og greiða atkv. á móti frv. heldur en að fara þessar krókaleiðir til að fella það.

Jón Jónsson Það getur verið, að frv. dagi uppi fyrir þessa brtt., en það er ekki hægt að kenna mér einum um það, vegna þess að ég þóttist með brtt. mínum um daginn stilla mjög í hóf. Þá fylgdi ég frv. með þeim breyt.; sem settu tryggingu fyrir veitingu embættisins, og á öllum þeim langa tíma, sem liðinn er síðan málið var hér til meðferðar, hefði vel mátt afgr. það. Frv. getur vel gengið fram ennþá, þótt þessi breyt. verði gerð á því. Hæstv. ráðh. sagði, að verið hefðu flokkssamtök á móti frv., en hann veit það, að þótt Sjálfstæðisflokkurinn fylki liði á móti frv., þá þarf ekki að stranda í Sþ., því að hæstv.dómsmrh. veit, að ef brtt. mín er samþ., þá fylgi ég frv., en það er hæpið, að ég sjái mér það fært, ef brtt. verður felld. Um dómaraprófið þarf ég ekki mikið að tala. Ég lít svo á, að það sé trygging fyrir því, að dóminn skipi ekki aðrir en færir lögfræðingar, en sé engin sjálfsveiting fyrir réttinn. Það er alveg rétt, að sá möguleiki er hugsanlegur, að sá ráðh., sem ber ábyrgðina á skipun réttarins, verði borinn atkvæðum í því máli, en sá möguleiki er ólóklegur, og til þess verður áreiðanlega ekki gripið nema sérstök nauðsyn og þörf sé á. En ef svo fer, þá stendur ráðh. það alltaf opið að draga sig til baka frá sínum störfum. Hann þarf því ekki í þessu tilfelli frekar en öðrum að gera það, sem hann vill ekki gera. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að þessi brtt. stórspillti frv., ef hún yrði samþ. Ég álít aftur á móti, að hún sé til stórra bóta og veiti mikla tryggingu fyrir því, að vandað sé til þessa réttar, sem skiptir svo geysilega miklu máli fyrir okkur. Ég legg því mikla áherzlu á, að brtt. verði samþ.

Jón Baldvinsson Við Alþýðuflokksmenn höfum fylgt þessu frv., af því að við höfum álitið, að það væri til bóta. Hinsvegar hefir það verið svo, að Framsóknarflokkurinn, sem hefir borið þetta frv. fram, virðist nokkuð ósammála um framgang málsins. Hv. 3. landsk. og hæstv.dómsmrh. hafa deilt nokkuð um málið, og nú stendur deilan í raun og veru um það, hvort málið skuli ná fram að ganga eða ekki. Ef þessi brtt. verður felld, þá verður frv. fellt hér í deildinni, því að hv.þm. hefir gefið í skyn, að hann muni greiða atkv. á móti frv., ef brtt. hans nær ekki fram að ganga. Verði till. aftur á móti samþ., þá verður frv. að fara í Sþ., og þá geta Sjálfstæðismenn fellt það þar, því að það er ekki rétt, sem hv. 3. landsk. hélt, að flokkurinn hafi ekki atkvæðamagn til þess.

Ekki hefir hann haft það

. 15 menn geta fellt öll frv. í Sþ. nema fjárlög og fjáraukalög, og á því vil ég vekja athygli hv.þm., ef hann hefir ekki vitað það áður. Það ber því allt að sama brunni með þetta frv. Það verður sennilega fellt, hvernig sem að er farið. Ég mun þó samkv. minni fyrri afstöðu greiða atkv. móti brtt.hv. 3. landsk. Það er eina hugsanlega leiðin til að bjarga frv., því að eins og ég benti á áðan, þá eru ekki líkur til, að málið komist fram, ef það fer í Sþ.

1) Með svofelldri grg.: Með því að frv. hefir nú verið breytt svo, að það er dautt hvort sem er., óska ég ekki eftir að taka þátt í atkvgr.