Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pétur Magnússon Það hefir ekki verið mikill ágreiningur um það hér í d., að þetta frv. er allmjög gallað. Hefi ég áður drepið á skoðun samnm. minna á ljós, að frv. væri á margan hátt gallað, og í gær kom þetta sama fram bæði hjá hæstv.forsrh., og hv. 2. þm. Árn. Ágreiningurinn stendur því ekki um það, heldur greinir okkur á um, hverja afgreiðslu málið eigi að fá að þessu sinni. Samnefndarmenn mínir, og eins þeir hæstv.forsrh. og hv. 2. þm. Árn., telja heppilegast að samþykkja frv. nú, með það fyrir augum að endurbæta þessa löggjöf á næstu árum, en ég er á annari skoðun um þetta. Ég óttast það, að ef slíkur lagabálkur sem þessi verður samþ. nú, um efni, sem eins miklum vandkvæðum er bundið að setja lög um, muni svo fara, að langur tími líði áður en hafizt verður handa öðru sinni um endurskoðun þessarar löggjafar. Það er öllum ljóst, mér ekki síður en öðrum, að hin mesta þörf er á að endurskoða þá löggjöf, sem við nú eigum við að búa í þessum efnum. Gildandi laxveiðalöggjöf er mjög ófullkomin, og enda hætta á, að lagveiðin rýrni mikið og upprætist jafnvel með öllu í sumum ám, ef haldið er áfram eins og nú er gert. Hinsvegar er enginn vafi á því, að unnið verður hvíldarlaust að því að fá hætta löggjöf í þessum efnum, ef afgreiðslu málsins verður frestað nú, og hefi ég því gert það að till. minni, að málinu verði vísað til stj. til frekari undirbúnings. Ég hefi að vísu ekki gert neinar til. um það, á hvern hátt stj. héldi áfram þessum undirbúningi, en ég geri ráð fyrir því, að stj. mundi skipa mann eða menn til að endurskoða frv. og breyta því í það horf, sem nauðsynlegt er, til þess að ná því takmarki, sem liggur á bak við þessa löggjöf. Í mínum augum er skynsamlegra að fresta málinu í þetta sinn, svo að hægt sé að vinna áfram að undirbúningi þess, en að fara að samþykkja þetta frv., sem allir eru sammála um, að sé mjög ófullkomið, enda hefir reynslan sýnt það, að þegar slíkir lagabálkar sem þessi hafa náð gildi, hefir ætíð liðið langur tími þangað til hafizt hefir verið handa um endurskoðun þeirra. Hæstv. forsrh. byrjaði ræðu sína í gær með því að fara nokkrum orðum um þá menn, sem unnið hafa að undirbúningi frv., og notaði hann sterk orð til þess að lofa þá. Var þó óþarfi af hæstv. ráðh. að fara að taka málstað þessara manna sérstaklega, því að ég hafði ekki á þá ráðizt, en er þvert á móti viðurkenningarorðum um þá, og játaði um einn þeirra, að hann hefði meiri þekkingu á lífsháttum laxins og göngum en nokkur maður annar hérlendur. En þó að hér eigi þannig góðir menn í hlut, hefir það ekki áhrif á mig í þá átt, að ekki megi gagnrýna verk þeirra, og ef frv. er gallað, eins og hæstv.forsrh. játar að sé, er það ekki betra fyrir það, þó að góðir menn standi að því, þótt ég véfengi því ekki, að hér eigi góðir menn hlut að máli, er mér hinsvegar engu síður ljóst, að þeir hafa ekki skilning á því, hver þáttur laxveiðin gæti verið í atvinnuvegum landsmanna og hvílíka auðsuppsprettu hér er um að ræða, ef hún væri hagnýtt svo sem vera ætti. Það er sýnilegt, að höfundar frv. hafa ekki kynnzt atvinnuhlið þessa máls, og sá þeirra, sem mest áhrif mun hafa haft um samning frv., mun að kalla eingöngu hafa stundað haustveiðina, sem er miðuð við það að veiða til heimilisþarfa aðallega. Getur að vísu verið, að menn álíti þetta rétta meðferð á laxveiðunum, en það er á misskilningi byggt. Hæstv. forsrh. gat þess, að laxveiðarnar hefðu gengið til þurrðar síðan á dögum Árna Magnússonar, og vildi hann með því rökstyðja nauðsynina á nýrri laxveiðalöggjöf. En það er enginn ágreiningur um það, að þörf sé að breyta núgildandi löggjöf í þessum efnum. Um það eru allir sammála. Hinsvegar vil ég leiða athygli að því, að ekki verður mikið upp úr því lagt, þó að laxveiði hafi sumstaðar verið talin mikil á dögum Árna Magnússonar, þar sem hún er lítil nú eða jafnvel þorrin með öllu. Á þeim tímum þekktu menn ekki þau veiðitæki, sem nú eru notuð, en munu eingöngu hafa veitt í ádrátt, en síðan farið var að veiða neðan til í ánum og meginið af laxinum tekið þar, er ekki nema eðlilegt, að laxinn hafi minnkað í smáánum, svo að þetta sannar það engan veginn, að laxinn hafi gengið til þurrðar frá því á dögum Árna Magnússonar. Og ég efast ekki um það, að laxveiðin hafi verið rekin af sama skilningsleysinu þá sem nú, og laxinn veiddur á hrygningarstöðvunum og aukningin því aldrei eins mikil og hún hefði getað orðið. Þá gat hæstv.forsrh. þess, að í Nd. hefði verið barizt um ósaveiðina, en mín afstaða til þessa máls er önnur. Ég lít svo á, að réttmætt sé að takmarka ósaveiðina, en með því skilyrði þó, að laxamergðin í ánum sé aukin. Fæ ég ekki séð, að neinn siðferðislegur réttur sé til þess að banna mönnum að veiða laxinn við árósana, þar sem hann er mjög mikils virði, ef hann síðan er veiddur eftir tvo mánuði ofar í ánum og þá ekki nema mjög lítils virði. En hinsvegar álít ég réttmætt, eins og ég áður sagði, að takmarka ósaveiðina, ef svo er um búið, að það verður til að auka laxgengdina í ánum, því að slíkt kemur öllum jafnt að góðu og gefur meiri veiði. Ég þóttist hafa sýnt fram á það með rökum, að þessi löggjöf væri ekki líkleg til að auka veiðina, en hinsvegar miðar hún að því að jafna veiðina með því að takmarka veiðina við ósana, til þess að laxinn síðan sé veiddur í uppánum, þar sem hann er lítils virði, eins og veiðin er rekin enn þann dag í dag. Það gladdi mig þó að heyra, að hæstv.forsrh. er fús til samvinnu um að lagfæra frv., og nefndi hann þar sérstaklega til meiri takmörkun á ádráttarveiðinni, og virtist jafnvel tilleiðanlegur til að samþ. alfriðun á tilteknum hyljum í ánum. En það er því miður engin leið að lagfæra frv. nema með því að umsteypa því frá rótum, og slíkt verður ekki gert nema með miklum undirbúningi og mikilli vinnu, því að það verður að vinna á öðrum grundvelli en laxveiðan. gerði. Ég vil þó ekki með þessu segja, að ekki sé hægt að lagfæra frv. í einstökum atriðum, og ég er þakklátur hæstv.forsrh. fyrir það, að hann er fús til samvinnu um að bæta úr helztu ágöllunum, en að því er snertir takmörkun ádráttaveiðinnar og alfriðun einstakra hylja, þá hefi ég litla trú á, að slík lagaákvæði megi koma að gagni, vegna þess, hve erfitt verður að hafa eftirlit með því, að l. sé framfylgt. Þeir, sem þekkja til veiðiskapar, vita það, að í fáum efnum er erfiðara að fara ekki út fyrir settar reglur. Ef menn vita af veiðinni, freistast þeir til að taka hana, hvað sem l. segja, og ef menn á annað borð mega draga á, er ég hræddur um, að þeir muni ekki, hvaða drættir eru friðaðir og hvaða drætti þeir mega fara í. Þá drap hæstv. ráðh. á ákvæði 3. gr. frv. Ekki gerði hann neina tilraun til að sýna fram á, að almenningsþörf krefðist, að veiði, sem skilizt hefði frá jörðu, væri sameinuð henni aftur. Hann sagðist aðeins ekki trúa því, að jafngóður lögfræðingur og Ólafur próf. Lárusson léti frá sér fara frv., er fæli í sér brot á stjskr., en annars væri það lögfræðinganna að dæma um, hvort svo væri. - Nú vil ég aðeins benda hæstv. ráðh. á það, að enga lögfræðiskunnáttu þarf til að skapa sér sjálfstæða skoðun á þessu atriði. Ráðh. á að vera eins fær um að leita eftir almenningsþörfinni í þessu efni eins og hvaða lögfræðingur sem er. Það þýðir honum því ekki að ætla að skjóta málinu frá sér á þennan hátt - þótt hann. sýnilega hafi ekki komið auka á „almenningsþörfina“. Hæstv. ráðh. sagði, að menn ættu ekki mikið á hættu, þó að ákvæði þetta væri lögfest, enda þótt það komi í bága við stjskr., því að þá væri ekki annað en leita dómstólanna. En ég hélt nú sannast að segja, að það væri ekki síður í verkahring forsrh. en annara, er sæti eiga á Alþingi, að gæta þess, að löggjöfin fari ekki út fyrir þær takmarkanir, er stjskr. setur. Og hverrar verndar, sem menn annars mega vænta frá dómstólunum gegn hinu alm. löggjafarvaldi, þá held ég, að heppilegast sé, að til hennar þurfi ekki að taka. Þinginu ber vissulega skylda til að gæta þess vandlega, að eigi séu sett lög, er reka sig á stjórnskipulög landsins. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að þó að hann væri mjög óánægður með frv., rá vildi hann gera tilraun með það. En ég vil segja honum, að það þarf enga tilraun að gera með slíka lagasetningu. Það er fyrirfram vitað, hvernig hún reynist. Niðurstaðan verður nákvæmlega hin sama og hingað til hefir verið. Árnar verða tæmdar af laxi eftir því sem föng standa til. Munurinn aðeins sá, að verðgildi hans verður minna. Hv. d. ætti því að geta sparað sér þá tilraun, sem hér er um að ræða.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Hv. 4. landsk. hélt því fram, að í raun og veru væri ekki ágreiningur um það, að á frv. væru alvarlegir ágallar. Ég verð að mótmæla því fyrir hönd meiri hl. n. Meiri hl. n. vill ekki kannast við það, að á frv. séu alvarlegir gallar, heldur aðeins nokkur smíðalýti, sem ég benti á, að væri á frv., t. d. í 82. gr. En hv. 4. landsk. hefir ekki talið það svo mikilvægt, að hann hafi minnzt á það.

Það er nú bara aukaatriði

. Já, hv.þm. segir eins og rétt er, að það sé bara aukaatriði. En þetta atriði, sem hann minntist á um ádráttarveiðina, getur orkað tvímælis. En þó hygg ég, að ákvæðin um hana séu tvímælalaust til bóta frá því, sem nú er. Og þá tel ég löggjöfina ekki stórgallaða þegar yfirleitt allir verða að viðurkenna, að hún er til stórbóta, þótt tvímælis orki um, hvort hún mætti vera enn betri. Hv. þm. hélt hér langan fræðilestur um laxagöngur, og er ég honum þakklátur fyrir það, því að hann er fróður um þá hluti. Um það er ekki nema gott að segja, og vitanlega er það rétt, sem hann sagði, að tilgangur frv. ætti að vera fyrst og fremst að auka heildararð af laxveiði. Ég lít svo á, að ýms ákvæði þessa frumv. séu vel fallin til þess að auka heildararð af laxveiðinni, og þess vegna er ég með því, að frv. verði leitt í lög. Það voru líka nokkur atriði, sem mér fannst hann leggja höfuðáherzluna á, fyrst og fremst það, að ádráttarveiði væri ekki bönnuð. Það getur verið, að til þess væri nokkur ástæða, en tvímælalaust er gengið lengra í þá átt með þessu frv. en nú í gildandi l., því að fyrst og fremst er hún takmörkuð að því leyti, að ekki má draga öðruvísi en að 1/3 af breidd árinnar sé frjáls, og svo má ekki stunda aðdráttarveiði nema 3 daga í viku, í staðinn fyrir 6 daga eins og er í núgildandi l. Svo þetta virðist vera til bóta frá núgildandi l., jafnvel frá hans sjónarmiði. Ég taldi það dálítið varhugavert að gera svo mikla breyt. frá því, sem nú er, að banna alveg ádrátt, meðfram af því, að ár eru ekki svo rannsakaðar sem skyldi. Pálmi Hannesson, sem mest hefir kynnt sér þetta í ám á Suðurlandi, er þó alls ekki klár á því, hvar hrygningarstaðirnir eru helzt. Ég held því, að það sé of stórt spor stigið með því að gera þetta í einu vetfangi. En áhugi manna hefir mikið aukizt á seinni árum og menn munu því meir leggja sig eftir þessu, og ef framtíðin leiðir í ljós, að á þessu sé þörf, að þarna sé gengið lengra, þá efast ég ekki um, að þetta verði gert innan skamms tíma. Ég sé ekki annað en að ákvæði frv. í þessu aðalatriði hv.þm. séu til stórbóta frá núgildandi l., þó að ekki sé gengið eins langt og frsm. minni hl. vill. Hann segir, að hægt sé að sópa ána, þó að svo sé ákveðið, að 1/3 af breidd árinnar sé frjáls. Ég held, að varla sé hægt að hugsa sér það. Laxinn styggist og flýr í hann þriðja partinn, sem eftir er. Þá hélt hann því fram, að ekki væru nógu ströng ákvæðin í 18. gr., að friða mætti árnar. En þó er þetta miklu meiri heimild til að friða ár og banna veiði heldur en nú. Í núgildandi l. er ekki nein heimild til að banna veiði í ám. Þriðja atriðið, sem hann minntist á viðvíkjandi veiðinni, var að heimilt væri að veiða of langt fram á haustið. Ég býst við, að það sé nokkuð til í því, en menn eru ákaflega viðkvæmir fyrir þessu, sérstaklega á Suðurlandi. á Norðurlandi er veiði ekki stunduð svo langt fram eftir haustinu. á Suðurlandi er það brennandi kappsmál fyrir mönnum, að þessu séu ekki of mikil takmörk sett. Eftir 1. má veiða í 3 mán., en það er lagt á vald sýslunefndar í hverju héraði, hvaða 3 man. Það eru. Þetta er þrátt fyrir allt ekki til spjalla frá núgildandi lögum. Þá er það stjórnarskrárbrotið, sem hv.þm. hafði mest við að athuga. Hann telur 2 ákvæði í frv. stappa nærri því að vera stjórnarskrárbrot. Ólafur Lárusson ætlaði að láta mig hafa ýms „sítöt“ til þess að sýna fram á fordæmi. En ég er ekki búinn að fá þau enn. Ég verð að segja eins og hæstv.forsrh., að mér finnst, að okkur leikmönnum sé vorkunn, þó að við byggjum á því, sem prófessorar í lögum og hæstaréttardómarar telja tvímælalaust öruggt gegn stjórnarskrárbroti. Og þó að lögfræðingar heimti stundum, að við tökum mikið tillit til þeirra, þá finnst mér þó, að þeir geti skilið það, að að vissu leyti sé það almenningsþörf, sem krefst þess, að ganga laxins sé ekki heft meira en það, að ekki séu lögð net lengra en 1/3 úr í ána.

Hver er að tala um stjórnarskrárbrot í þessu sambandi?

. Það getur verið, að hv.þm. telji það ekki nú, en það hefir þó áreiðanlega borið á góma hjá honum. Samkv. 3. gr. er það vitanlegt, að við litum yfirleitt svo á, að jörðum sé það fyrir beztu, að þær séu ekki rýrðar að þeim hlunnindum, sem þeim hafa fylgt frá fornu fari, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. En nú getur það orðið álitamál í hverju tilfelli, og skal ég ekki segja, hvort þessu verður framfylgt, en þó finnst mér rétt, að svona ákvæði standi, ef þau koma ekki í bága við stjskr. Um það atriði finnst mér ástæða til að byggja á Ólaf Lárusson, sem hefir kynnt sér þetta sérstaklega. Þá var það eitt atriði, sem hv.frsm. minni hl. taldi mjög athugunarvert, og það er um þetta, að veiði eigi að láta fylgja ábúð, þegar jörð er leigð samkv. 2. gr., og það bendir til þess, að menn hugsa sér þetta til þess að fá í soðið, en ekki sem atvinnuveg. Það er rétt, að jarðir halda þeim hlunnindum, sem þær hafa haft frá fornu fari. Hinsvegar er opnuð leið til þess samkv. 1., að menn geti stundað félagsveiði og veitt á heim stöðum, sem hagkvæmast er, ef menn leggja mikið upp úr því að stunda veiði til sölu. Þetta getur vel samrímzt l. Þá er trygging fyrir því, að menn upp með ánum geta notið veiðinnar, og ef menn telja arðvænlegra fyrir fiskihverfin að stunda veiði vegna sölu, þá geta þeir stundað veiði í félagsskap. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Arn. sagði, þá varð ég forviða á því, að hann skyldi halda því fram, að þessi lagabálkur væri ófullkominn. Mér finnst, að til hans hafi verið vandað meira en til margra annara 1. Hvað því viðvikur, sem hann talaði um 33. gr., þá svaraði hæstv.forsrh. því, að vitanlega væri ekki í 33. gr. átt við kvíslar á leirum, heldur fastar kvíslar í föstum farvegi, en ekki í breytilegum ám eða sandi. Þá er um þetta að ræða, hvort ástæða er til að samþ. frv. Ég þykist hafa leitt rök að því, að á því eru svo miklir kostir, að mikils virði er að fá það samþ. Hinsvegar get ég ekki fallizt á, að á því séu neinir þeir gallar, sem geri það óumflýjanlegt að lagfæra frv. á þessu þingi. Nú er að okkar allra áliti liðið að þinglausnum, og því virðist ekki fært að hrekja málið milli d. fyrir ekki stærri hlut en þetta.

Magnús Torfason Ég vil byrja með því að lýsa því yfir, að með orðum mínum um, að þessi lagabálkur væri ófullkominn, átti ég alls ekki við starfið, sem lagt hefði verið í þetta frv. Ég býst við, að það hafi verið vandað til þessa frv. eins og til flestra annara lagabálka. En hitt er annað mál, að það er sjálfsagt vandasamara að gera þessi l. vel úr garði en flest önnur l. Ég hélt, að ég hefði tekið það fram, að þetta er hagsmunamál mýmargra manna og þess vegna muni ekki vera unnt að setja þau l. til friðunar á laxi, sem menn vildu gjarnan vera láta. Ég vil benda á í þessu sambandi, að þetta eru ekki aðeins skipunarlog, heldur líka heimildarlög. Það á að mynda samkv. þessum lögum ýmiskonar félagsskap, fiskiræktarfélög, veiðifélög og félagsskap, sem á að standast kostnað við ýmsar ráðstafanir til þess að auka fiskigengd í ám. Þess vegna er ég hræddur um, að það tjái ekki að hafa þær almennu reglur miklu harðari en hér er gert. Mér þætti líklegt, að ef þessar reglur yrðu settar harðari, þá yrði það til þess, að þessi félagsskapur kæmist ekki á. Það hefir verið sagt hér, að það væri betra að fresta frv. og bíða betri tíma, þangað til það skýrðist fyrir mönnum, hvað hér væri í húfi. Ég skil ekki, að þetta yrði gert á annan hátt en þann, að það væri farin einhverskonar laxaherferð um öll héruð, inn á hvert heimili þeirra manna, sem eiga land að veiðiám eða hafa von um það á sínum tíma að geta náð til einhverrar veiði. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þetta mál sé svo mikils virði, að það væri vert að gera eitthvað í þessa átt. En mér skilst, að það sé nú samt ekki hægt eins og stendur að gera annað, sem fremur ýtir undir þetta, en að samþ. frv. með öllum þeim margháttaða félagsskap, sem þessum l. fylgja, og nærfærni þeirra manna, sem er ætlazt til í þessum l. að hafi umsjón með veiðinni og kynni sér veiðiárnar og göngu laxanna o. s. frv.; þá hélt ég að það væri einmitt undirbúin herferð í þessu efni, herferð, sem gerði það að verkum smátt og smátt að kynna mönnum málið, og þar á meðal að sýna mönnum fram á, að hér sé um virkilega auðsuppsprettu að ræða, en ekki aðeins lítilfjörleg búþægindi. Í því sambandi var þess getið, að sá maður, sem muni hafa ráðið mestu um frv., hafi að vísu haft tækifæri til þess að kynna sér nokkuð veiði í vötnum, en það hafi staðið svo á, að hans þekking náði aðeins til þannig lagaðrar veiði, sem fremur mætti virði til búþæginda. Ég get lýst yfir því, að ég hefi oft átt tal við þennan mann um þessi efni og veit, að hann hefir fullan skilning á þessu máli, sem mikilsverðu atvinnumáli fyrir þjóðina. Ég get ekki hugsað mér, að hann sé eins og „karlinn í kassanum“, sem sér ekki út fyrir lokið, og það því síður, sem hann hefir ábúð á jörð, sem er leigð honum frá ári til árs og hann verður að fara frá hvenær sem nægilega hátt boð kemur í hana, en henni er haldið í svo þau verði, að ekki er fyrir nokkurn kristilegan bónda að kaupa hana, og er það þó hlálegt, þar sem um er að ræða okkar forna og fyrsta biskupssetur. Ég hefi þá trú, að ekki verði komizt lengra í þessu máli eins og stendur og þýði því ekki að draga frv. á langinn. Hv. 4. landsk. sagði, að hvorki þyrfti né væri rétt að samþ. þessi lög með þeim skilningi, að þau væru nokkurskonar tilraun, því að áhrifin væru þegar séð, að laxinn yrði tekinn alstaðar í ánum, þar sem til hans náðist. Ég get ekki fullhermt um þetta. Ég get fullyrt það eitt, að nú er laxinn tekinn þar, sem til hans næst. En ummæli hv. 4. landsk. um áhrif þessa frv., ef að lögum verður, eru aðeins spádómur, og þótt hv. 4. landsk. sé spámannlega vaxinn, verð ég að líta svo á, að minn spádómur, að ákvæði frv. verði til þess, að menn hætti við þá rányrkju, sem nú tíðkast, hafi við eins mikil rök að styðjast. Í þessu frv. eru ýms friðunarákvæði bæði neðan og ofan við ár, og þó er það mikilsverðast, að nú er laxinn friðaður fyrir aðalóvininum, selnum. Ég get ekki hugsað mér annað en að þeir, sem búa ofar með ánum, sjái hvað fyrir þá er gert, og hafi þá mannsparta að vera þakklatir fyrir það og níðast ekki á lögunum. Með þessu frv. er vitnað til drengskapar manna, og eftir því sem ég þekki íslenzka bændur, er ég ekki í vafa um, að slíkt hefir mikil áhrif til góðs á hugsunarhátt manna í þessu efni.

Jón Baldvinsson Þetta laxamál er gamall kunningi, og hefir gengið seint að koma fram löggjöf um það. Fyrir nokkrum þingum hafa legið breytingar í þá átt, að takmarka ósaveiði og gera göngur laxins upp eftir ánum auðveldari. Hér í þessum umr. hafa ekki komið fram nein rök með ósaveiði fyrr en hjá hv. 4. landsk. En það eru þau rök, að nýrunninn lax, sem veiddur er við ósana, sé verðmætari en annar lax, sem er orðinn lítilsháttar leginn. Ég hefi verið að bíða eftir þessu frá þeim, sem hafa hagsmuna að gæta við ósa, því að þetta eru hin einu rök, sem hægt er að færa ósaveiðinni til stuðnings. En þar kemur aftur á móti, að með ósaveiðinni eru þeir, sem ofar búa við árnar, sviptir veiði. Mér virðist eins og hv. 2. þm. Árn., að í framtíðinni verði að vera samvinna um að nytja árnar. Nú er laxveiðin að mestu ránveiði, fyrst hjá ósabændum, er flestir reyna að taka hvern fisk, er í á gengur að vori, og síðan á haustin eru hrygningarhyljir þurrkaðir af laxi hjá þeim, sem efst búa við árnar. Hv. 4. landsk. hefir látið í ljós við mig, að réttast myndi vera að flokka árnar og banna alla veiði nema stangarveiði í nokkrum hluta þeirra. Ég er honum sammála um það, að beztu nytjar, sem bændur geta haft af smáánum, eru að leigja þær út til stangarveiði, en friða þær alveg að öðru leyti. En nú er það svo, að þótt einhver hluti ánna sé leigður til stangarveiði, vilja bændur líka veiða stofninn með ádrætti. Ég þekki á hér í nágrenninu, þar sem var góð veiði fyrir 18 árum, en nú veiðast þar í mesta lagi 10–12 laxar á ári, og stundum ekki nema einn eða tveir. 12 bændur eiga land að ánni og höfðu þeir áður um 100–200 kr. tekjur af ánni á ári, en nú sjá þeir enga krónu fyrir lax, af því að ósabændur gátu leyft ádrátt í ósnum. Sá lax, er þar hefir veiðzt, hefir að vísu verið verðmætur, en hvað sem því líður, varð niðurstaðan sú, að stofninn var upprættur og nú sest þar enginn lax framar. Þetta er afleiðingin af því, að ósaveiði var ekki bönnuð. Mitt álit er, að þetta frv. gangi heldur skammt um friðun, en þó er margt í því til bóta, einkum ef veiðimálastjóra væri falið að skrásetja árnar, svo að fullkomnari löggjöf gæti orðið sett síðar. það er fullkomlega eðlilegt, að ekki hafi gengið vel að koma löggjöf fram um þessi efni hér á þingi. Í slíkum málum verður jafnan hagsmunaárekstur. þeir, sem neðar búa við árnar, veiða oft mikið og hafa af því talsverðar tekjur, og þeir, sem ofar búa, sjá ofsjónum yfir því. Þetta bendir til þess, að koma þurfi á samvinnu allra veiðieigenda og friða ósana a. m. k. í smáánum. Þetta frv. er spor í áttina til þessa framtíðarskipulags, og mun ég því greiða því atkv. Hér hefir verið deilt um 3. gr., enda er hún vafasöm og mun ég því ekki treystast til að greiða atkv. um hana.

Svo að hún geti þó gengið fram

. Ég held, að eins og nú stendur þurfi leyfi ráðh. til að selja veiðirétt frá landareign, svo að þetta er takmörkunum bundið. Hinsvegar er vist, að þar sem fáir menn eiga veiðirétt og árnar eru friðaðar fyrir öðru en stangarveiði, eru árnar fullar af laxi, og er auðvitað ekki annað en gott um það að segja. Í trausti þess, að upp úr þessu frv. komi ný löggjöf, sem tryggir veiðieigendum meiri arð í skjóli samvinnu þeirrar, sem þetta frv. er grundvöllur að, mun ég greiða frv. atkv. mitt.

Pétur Magnússon Ég þarf engu að svara hv. 2. landsk., þar sem við erum sammála í nálega öllum atriðum, en greinir aðeins á um það, hvaða afgreiðslu frv. eigi að fá. Hann telur, að frv. gangi of skammt, en af því að hann sér kosti á því, ætlar hann að greiða því atkv. eins og hv. 2. þm. Árn. Ég sé ekki, hvernig þetta frv. á að koma til framkvæmda nema veiðimálastjórn sé skipuð strax, en það á hún ekki að verða eftir frv. Ýms ákvæði frv. eru bundin við það, að veiðimálastjóri taki þegar til starfa, og því er ófært að fresta því. Mig greinir litið á við hv. 2. þm Árn. Hann talaði um sömu kosti frv. og ég í gær, veiðifélögin, ófriðun sels, klak, veiðimálastjórn o. þ. h. Þetta er allt til framfara, eins og ég hefi þegar tekið fram. Að vísu er heimilt að stofna félagsskap um veiði eftir laxveiðalögunum frá 1886, en hér eru nánari ákvæði, sem verða til að ýta undir, að stofnun slíks félagsskapar komist í framkvæmd. Hinsvegar legg ég lítið upp úr ákvæðinu um friðun í hyljum. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að með því væri vitnað til drengskapar manna. Ég skal ekki bera brigður á þennan drengskap, en hv.þm. veit eins vel og ég, að freistingin er sterk fyrir veiðimenn að fara út fyrir settar reglur. Þar að auki myndi þetta ákvæði sjaldan koma til framkvæmda, því að í 18. gr. stendur, að því skuli ekki beitt nema þar, sem laxinum sé gereyðing búin að öðrum kosti. Ákvæði þessu yrði því óviða beitt og myndi því sjaldan verða til þess að auka laxveiðina í ánum. Hv. þm. var að tala um, að ekki þýddi fyrir okkur að vera að spá um reynsluna af þessari löggjöf. Við höfum þegar reynsluna. Frv. gerir ekki aðra breyt. á tilhögun veiðinnar en að flytja veiðina til, að neðan og upp eftir. Því getum við sparað okkur alla spádóma. Ég vil þessu næst drepa á nokkur atriði hjá hv.frsm. meiri hl. Hann kvað mig hafa viðurkennt, að allar breyt. frv. væru til bóta. Þetta er alveg óskiljanlegur misskilningur. Það er rétt, að sumt er til bóta, en sumt hreint og beint til skaða, eins og ákvæði 2. og 3. gr., og jafnframt sú höfuðbreyt. að flytja veiðina neðan að og upp eftir ánum. Takmörkun á ósaveiði er góð, ef hún verður til að auka veiði í ánum, en hitt er afturför, að banna laxveiði þar, sem laxinn er verðmestur, en leyfa hana þar, sem hann er verðlaus. Það er alveg rétt hjá hv. 2. landsk., að smáárnar gefa bændunum mestan arð þannig, að þær séu leigðar til stangarveiði og aldrei komi net í þær. Þá minntist hv.þm. á aðra gr., þar sem gert er að skyldu að láta veiði jarðar fylgja ábúð. En ef svo stendur á, að veiðin er miklu verðmætari eiganda en hún getur orðið ábúanda, hví á þá að taka samningsréttinn af mönnum“ Þannig getur staðið á, og hlýtur þetta ákvæði þá að verða til tjóns fyrir annanhvorn. Vel má hugsa sér, að á, sem leigujörð á land að, hafi verið leigð til stangarveiði um ákveðinn tíma. Svo rennur sá leigutími út og þá á eigandinn að vera skyldur til að leigja ábúanda ána. Nú vill eigandi leigja ána áfram til stangarveiði til að fjölga laxinum og hafa meira upp úr ánni. Leiguliði vill hinsvegar fá ána til að veiða í soðið. Eins og sumir hv.þm. vilja. Nú verður landeigandi annaðhvort að losa sig við leigjanda, eða að áin verður honum einskis virði, því að ekki er hægt að hækka afgjald jarðarinnar, svo að teljandi sé, þótt áin fylgi með, af því að veiðin verður leiguliða svo lítils virði. Þá er 3. gr. Ég ætla ekki að deila við hv.frsm. um hana, en ég hefi ekki heyrt færð fram nein rök gegn því, sem ég hefi sagt. Hann taldi halda því fram, að ég hefði sagt, að það væru fleiri stjórnarskrárbrot í frv., og nefndi þar til takmarkanir á netalengd o. fl. En þetta er misskilningur. Ég ympraði aðeins á, að ákvæði 15. gr. gætu verið hæpin, þar sem bannaður er ádráttur í ósum í sjó og leirum við sjó. Þarna stendur svo á, að tekinn er af mörgum arðberandi veiðiréttur án þess að nokkuð komi í staðinn. Veiðieigendur missa með öllu veiði sína og arð af ánni. Þeir geta ekki hagnýtt sér veiðina nema á þennan ein. hátt, en hagsmunir annara heimta, að þeim sé bönnuð þessi eina veiðiaðferð, sem þeir geta notað. Ég er í vafa um, hvort hægt er að taka þennan veiðirétt af mönnum án endurgjalds. A. m. k. eiga hlutaðeigendur sanngirniskröfu til þess að fá bætur. Ég hefi nú drepið á aðalatriðin, sem hv.frsm. meiri hl. gerði að umtalsefni, og læt því útrætt um málið.

Magnús Torfason Það eru aðeins örfá orð út af ákvæði 2. gr. frv., þar sem lagðar eru hömlur a, að menn skilji veiðirétt frá jörðum. Hv. 4. landsk. gerði þetta ákvæði að umtalsefni og taldi það stjórnarskrárbrot. Ég vil aðeins geta þess, að í 6. gr. vatnalaganna er ákvæði um það, að ekki megi skilja frá jörð vatn til heimilisþarfa, búsþarfa og jarðræktar. Ákvæði, sem miða í sömu átt og ákvæði 3. gr. frv., eru því til í löggjöfinni. Þó er ég ekki að segja, að þau falli alveg saman, en þau víkja að sama punkti. Ákvæði það, sem hér er um deilt, getur haft mjög mikla þýðingu, svo mikla, að óhætt mun að fullyrða, að jarðir, sem veiðirétt hafa, myndu margar hverjar fara í eyði, ef hann yrði af þeim tekinn. Mér er t. d. óhætt að segja, að sumar jarðir í Grafningi og Þingvallasveit myndu ekki vera byggðar, ef veiðirétturinn hefði verið af þeim tekinn. Eins og menn vita, er ófögnuður mikill af mýbiti í Grafningnum. Kveður svo mjög að þessu, að ókunnugir fast tæplega í vinnu austur þangað; menn vilja nefnil. ógjarnan leggja sig undir varginn. Það er því það eina, sem heldur mönnum við jarðirnar þarna, að gnægð góðfiskjar er í vötnunum. Yrði veiðirétturinn tekinn frá þeim, myndu þær þegar fara í eyði. Það þarf því ekki að lýsa því, hvaða ófarnaður það yrði fyrir hlutaðeigandi hreppsfélög, ef þetta yrði gert. En eins og vitanlegt er, eru menn alltaf meira og minna að seilast eftir veiðirétti hér á landi, og því mætti búast við, að það færi í vöxt, að veiðiréttur væri tekinn frá jörðum, ef ekki verða setta sérstakar hömlur gegn því. Ég get verið sammála hv. 4. landsk. um það, að frv. Þetta viki að því, að gera veiðina jafnari í ánum; þó myndi ekki svo verða alstaðar. Ég er t. d. ekki í vafa um, að það yrði veitt eins mikið í Ölfusá upp að Sogi og nú, ef þá ekki meira. Það, sem okkur, hv. 4. landsk. og mig, greinir á um, er það, hvort bændur þeir, er ofar búa við árnar, meti meira að afla sér lítilfjörlegra húsþæginda í svipinn, heldur en að vernda veiðina fyrir framtíðina. - Ég sagðist hafa litla trú á því, að bændur væru svo skammsýnir að sópa árnar fyrir litla stundarhagsmuni. Ég sé því ekki betur en að ágreiningur okkar botni í því, að ég hefi betri trú á bændum en hann, trú, sem mér hefir alltaf orðið vel að, en hann fer eftir þeirri reynslu, sem hann hefir fengið af bændum. Hér er því það haf staðfest milli okkar, sem ekki verður yfir stigið.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Hv. frsm. minni hl. hélt því fram, að ég hefði rangfært ummæli sín. Hafi ég gert það, er víst, að ég hefi ekki gert það viljandi, því að til þess hafði ég enga löngun. Ég get tekið undir það með hv. 2. þm. Árn., að vel geti svo farið, að jarðir byggist ekki, ef veiðirétturinn er frá þeim tekinn. Tel ég því röksemdafærslu hv. 4. landsk. um þetta atriði mjög orka tvímælis. Þá vildi hv. 4. landsk. halda því fram, að þau ákvæði frv. þessa, sem ganga í þá átt að flytja veiðina til í ánum, auka hana fyrir þá, sem ofar búa, væri skemmd á laxveiðalögunum. En þetta er ekki rétt. Veiðin á að skiptast sem jafnast milli þeirra manna, er veiðirétt eiga, en jafnframt á að setja ákvæði um það, hvernig stunda beri veiðina, svo að hún verði sem arðvænlegust fyrir alla, er hennar eiga að njóta. Hitt atriðið, sem hann hélt fram, að æskilegt væri að banna í sumum tilfellum alla veiði í ám, nema stangarveiði, þá er opin leið til þess samkv. 18. gr. Þar er ráðh. heimilað að banna alla veiði aðra en stangarveiði, í samráði við veiðimálastjóra, ef þess telst brýn þörf, svo að það atriði er einnig stórbót frá núgildandi löggjöf. Mér skildist hv.þm. helzt gera „grín“ að því að veiða í soðið, eins og hann kallaði það. En það geri ég ekki. Mér finnst nefnil. fullmikið að því gert að flytja beztu afurðirnar frá búunum til kaupstaðanna, og nota aftur ódýrari fæðutegundir. Nýmetið er engu síður nauðsynlegt fyrir sveitafólkið en kaupstaðabúana. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að afleiðingin af því, ef leiguliði fengi skilmálalaust yfirráðin yfir veiðiréttinum, en landeigandi engin, gæti orðið sú, að í mörgum tilfellum yrði veiðin ekki eins arðsöm, því að landeigandi hefði oft betri tök á að hagnýta hana en leiguliði. Þetta getur vel verið rétt, eins og nú standa sakir, í einstöku tilfellum. En ég býst við, að það breytist, því að þegar veiðin fer að aukast, myndast eðlilega sölufélög til þess að koma veiðinni í verð. Læt ég svo útrætt um þetta mál í bili. Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson): Hv. frsm. minni hl. hélt því fram, að ég hefði rangfært ummæli sín. Hafi ég gert það, er víst, að ég hefi ekki gert það viljandi, því að til þess hafði ég enga löngun.

1) Með svofelldri grg.: Ég tók það fram í ræðu minni hér í dag, að ég vildi ekki bregða fæti fyrir frv. með því að vera á móti þessari gr., en með henni get ég ekki greitt atkv. En nú hefir hv.frsm. meiri hl. lýst því yfir, að málið myndi ekki geta náð fram að ganga á þessu þingi ef því væri breytt nú. Mun ég því ekki greiða atkv.

Frsm. (Einar Árnason) Allshn. leggur til, að frv. þetta verði samþ. - Að sönnu flytja tveir nm.brtt., þar sem um 2 efnisbreyt. er að ræða. En ég hygg þó, að mér sé óhætt að fullyrða, að þeir munu þó ekki leggja svo mikla áherzlu á þessar brtt., að þeir muni greiða atkv. gegn frv., enda þótt brtt. þeirra verði felldar. Með þessu frv. eru úr gildi numin ýms þau 1. og lagaákvæði, sem nú gilda viðvíkjandi læknishéraðaskiptingu landsins. Þá eru og sett í það ýms ákvæði, sem ekki hafa verið lögfest áður. Og loks eru sum ákvæði, sem áður voru til, gerð fyllri en þau áður voru. 1. gr. frv. ákveður sjálf læknishéruðin. Þar er ekki um mjög miklar breyt. að ræða frá l. 1907, nema að því leyti, sem breyttar ástæður hafa gert nauðsynlegar breyt., s. s. að hreppar hafi skipzt eða breytt um nafn. Slíkt allt er fært til samræmis við það, sem nú er. - Í þessari gr. eru þó tvær efnisbreyt. frá núgildandi 1. Hin fyrri er, að í Ögurhéraði sé læknissetur sett að Ögri. Ákvæði þau, sem áður giltu, orðuðu þetta ekki nánar en það, að aðsetur læknisins skyldi vera einhversstaðar á Langadalsströndinni. þessu hefir þó ekki verið fylgt, og hér er því ákveðið, að læknissetrið skuli vera í Ögri. - Hin efnisbreyt. gr. er sú, að nýtt læknishérað, Ólafsfjarðarhérað, skuli bætast við. Er það gert í samræmi við það, sem þegar hefir verið samþ. hér í hv. d., en biður nú í Nd., vegna þess að ákvæði þess frv. eru mi komin inn í þetta frv., enda fer það hér betur. - Í síðari hl. frv. eru svo fyrirmæli um afstöðu landlæknis að því er við kemur heilbrigðismálum og læknum þessa lands. Í 4. gr. eru nánari ákvæði en nú eru í 1. um skyldur héraðslækna. Og í 5. gr. er störfum héraðslæknis í Reykjavík breytt frá því, sem nú er. Er ætlazt til, að hann hætti að sinna sjúkravitjunum, en aðalstarf hans verði skýrslugerð. Í samræmi við þetta er sett það ákvæði í 6. gr., að laun þess læknis verði 11/2 sinnum hærri en laun annara héraðslækna, til uppbótar því, að hann verður að leggja niður læknisstörf, sem hann annars hefði tekjur af. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv., þar sem n. er öll sammala um, að það verði samþ. Á þær brtt., er fyrir liggja, vil ég ei minnast að fyrra bragði. Vil heldur bíða og hlusta á það, sem hv.flm. þeirra segja um þær.

Pétur Magnússon Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir þá breyt. á Ísafjarðarlæknishéraði og Nauteyrarlæknishéraði, að Súðavíkurhreppur verður tekinn undan Ísafjarðarhéraði og lagður undir Nauteyrarhérað. Þá á og læknissetur Nauteyrarhéraðs að verða í Ögri og héraðið að nefnast eftir því og heita Ögurhérað. Ég geri ráð fyrir því, að hv.þdm. hafi orðið þess varir, að ákveðin mótmæli gegn þessum breyt. hafa komið til þingsins. Eru þau frá mönnum í Súðavíkurhreppi, sem ekki vilja, að sá hreppur sé skilinn frá Ísafjarðarhéraði, og telja, að það valdi þeim erfiðleikum um læknisvitjun. Og þá ekki síður af Langadalsströndinni og það af sömu ástæðu. Íbúar Súðavíkurhrepps telja, að þeir verði eftir sem áður að vitja læknis til Ísafjarðar. Telja þeir að vonum óviðfelldið að leita annars en síns eigin læknis. Einnig óttast þeir, að þessi breyt. leiði til þess, að þeir verði neyddir til að taka þátt í byggingu læknisbústaðar í Ögri. - Getur heldur ekki talizt sanngjarnt að taka þá frá læknishéraði, sem þeir hafa lengi fylgt, flytja þá til annars héraðs, sem þeir telja, að sé heim óhentugra, og láta þá taka þátt í byggingu læknisseturs í því héraði, enda þótt þeir búist ekki við að nota þann lækni, sem þar er búsettur. Ég hefi því leyft mér að koma fram með brtt. við frv. Kveður hún á um það, að Súðavíkurhreppur skuli fylgja Ísafjarðarhéraði, eins og áður hefir verið. - Þá er einnig á sama þskj. gerð till. um það, að læknisbústaðurinn í Nauteyrarhéraði, eins og það nú er nefnt, skuli vera í Vatnsfirði og héraðið nefnast Vatnsfjarðarhérað. Ég hefi reynt að kynna mér það eftir föngum, hvar sanngjarnast sé, að læknissetur þessa héraðs verði sett. Þetta atriði hefir verið og er hitamál milli íbúa héraðsins. Er því vandi að kveða á um þetta og vitanlega ekki hægt að gera það, svo að öllum líki vel. Íbúar Nauteyrarhrepps vilja ekki missa læknissetrið frá sér. Og þeir, sem hafa kynnt sér vegalengdir þarna og afstöðu alla, geta séð, að aðstaða manna innst úr Nauteyrarhreppi verður erfið til læknisvitjana, ef læknissetrið er ákveðið í Ögri. Því verður og heldur ekki neitað, að aðstaða manna utan til í héraðinu verður erfið, ef læknissetrið er á Langadalsströndinni. Hér er því í brtt. farið bil beggja og lagt til, að læknissetrið verði í Vatnsfirði. Þeir einir, sem þá má segja, að illa verði úti, eru þeir, sem búa á Snæfjallaströndinni utan til. Þeir eiga vitanlega enn erfiðara með að vitja þangað læknis en í Ögur. En þess ber þó að gæta, að íbúar eru þar færri og læknisvitjanir þess vegna ótíðari. Og það mun ávallt verða svo, að læknir verður ekki settur annarsstaðar en þar, að erfitt verður um læknisvitjun af Snæfjallaströndinni utanverðri. Hafa þeir og notað lækni á Ísafirði ekki síður en sinn eigin lækni. Ef sú skipun verður á þessu gerð, sem ég legg til, þá verður fyrir þá fullt eins hægt að vitja læknis til Ísafjarðar. Verður þá afstaða þeirra hin sama og áður hefir verið. Eins og ég sagði, þá er þetta hitamál í héraðinu. Með till. hefi ég því viljað reyna að þræða meðalveg og ákveða læknisbústaðinn svo, að sem flestir megi vel við una. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Hv. þdm. verða sjálfir að gera upp við sig, hvað þeir álita réttast í málinu. Fyrir mitt leyti þykist ég hafa valið sanngjarna leið.

Halldór Steinsson Eins og hv.frsm. tók fram, eru fá nýmæli í þessu frv. Aðalefnið er í l. frá 1907, en auk þessa eru önnur lagaákvæði tekin með, og er gott að fá þetta með viðeigandi breyt. í eina heild. Aðalnýmæli frv. er breyt. á héraðslæknisembættinu í Reykjavík, og reyndar líka nokkrar breyt. á læknishéruðum landsins, sem inn í það hafa komið undir meðferð þess í þinginu. Þegar ég sá frv., saknaði ég þess, að í 6. gr., þar sem talað er um laun læknanna, varð ekki séð, að ákveðin væru laun læknis í Ólafsfjarðarhéraði eða honum ætluð laun. En ég sé nú, að landlæknir hefir ráðið bót á þessu með nýju frv. um laun þess læknis. hér liggja nú fyrir tvær brtt., og get ég á hvoruga fallizt. Önnur er um hið margumtalaða Ögurhérað. Í frv. er ákveðið, að læknissetrið verði í Ögri. En með brtt. er lagt til, að það verði í Vatnsfirði. Þessi till. er byggð á mótmælum, sem komið hafa úr þessu héraði gegn því, að læknissetrið verði í Ögri. En nú er það svo, að mótmæli hafa komið frá báðum hliðum úr þessu héraði. Og ef byggja skal á mótmælum, sem fram hafa komið gegn því, að læknissetrið verði í Ögri, þá má ekki síður byggja á miklu fjölmennari áskorun, sem komið hefir fram um það, að læknissetrið verði í Ögri. Ef því meiri hl. héraðbúa eiga að ráða þessu, þá er eðlilegast, að læknissetrið sé ákveðið í Ögri. Ég get heldur ekki af framansögðu verið með þessari brtt. Hin brtt. er um það að leggja Höfðahverfishérað niður. Ég held nú, að ég hafi verið sá eini hér í hv. d., sem var á móti stofnun nýs héraðs í Ólafsfirði, þegar það mál var hér fyrir d. Var það af því , að ég tel ekki rétt að stofna lítil héruð. En þótt ég hafi þá skoðun, þegar um skipun nýs héraðs er að ræða, þá er ég líka mótfallinn því, að niður séu lögð gömul læknishéruð, því að þar sem læknir hefir lengi verið, eins og ástatt er um þetta hérað, eru það mikil viðbrigði fyrir íbúa héraðsins að tapa honum. - Eins og gengið var frá Höfðahverfishéraði í Nd., þá var það víst lítið meira en einn hreppur. En einn fjölmennur hreppur getur líka átt kröfu til þess að hafa sérstakan lækni, og hv. 2. þm. Eyf. byggði einmitt á því , er hann mælti fyrir því, að Ólafsfjörður væri gerður að séstöku læknishéraði. Á þetta féllust flestir hv.þdm. Eins mun vera ástatt í því héraði, sem hér um ræðir, að þar yrði erfitt um læknisvitjun, ef héraðið væri niður fellt. - Einkum má segja, að það sé vart viðeigandi, þar sem fólkið í þessu héraði er orðið því vant að geta náð í lækni á hægan hátt. Ég tel þetta því heldur ekki rétt og er því mótfallinn báðum brtt.

Jón Jónsson Hv. þm. Snæf. hefir nú tekið af mér ómakið og talað fyrir brtt. minni, þótt á annan veg sé en ég hefði gert. Ég álít nú í sjálfu sér, að varhuga beri að gjalda við því að stofnuð séu fleiri embætti eða haldið uppi en þörf er á. Að vísu var nú hér í vetur samþ. stofnun eins nýs embættis, þar sem var Ólafsfjarðarhérað. En þá færði hv. 2. þm. Eyf. svo ljós rök að því, að þarna væri þörf á að hafa sérstakan lækni, að þdm. sáu sér yfirleitt ekki fært að standa á móti því. En því var þó nokkuð athugað í n., hvort ekki væri hægt að fækka annarsstaðar, þótt ekki væri hægt að neita Ólafsfirðingum um sérstakan lækni vegna erfiðrar aðstöðu til læknisvitjunar. Af því héraði, sem brtt. okkar á þskj. (678 ræðir um, voru klipptir hreppar í Nd. og lagðir til annara læknishéraða, svo að nú eru ekki eftir í því nema tæplega 11/2 hreppur og íbúar þess 1/4 færri en í Ólafsfjarðarhéraði. Þetta hérað verður því eitt með mannfæstu héruðum. Að vísu verða máske 2 héruð við Breiðafjörð og 1 á Ströndum fámennari. Ég vildi með þessari brtt. gera afsökun mína um að benda á, að þarna væri hægt að fækka, ef hv.þd. vildi fallast á að gera það. Þarna er um að ræða sókn í Hálshreppi með 140 íbúum, sem hæglega gæti vitjað læknis til Akureyrar. En Grýtubakkahreppur með um 500 íbúum yrði að sækja yfir fjörðinn til Dalvíkur. Telja kunnugir menn, að ekki séu tormerki á að komast yfir fjörðinn svo innarlega. Ég held því, að sómasamlegt sé, þótt þessi skipun sé á því gerð, að skipta þessu héraði milli Svarfdælahéraðs og Akureyrar. það verða að vísu fáeinir bæir í Þorgeirsfirði og Hvalalátursfirði, sem verða illa úti. En kunnugir menn segja þó, að þeim sé lítið erfiðara að sækja til Dalvíkur en þó læknir sé þarna kyrr. En læknismálum þessa héraðs verður ekki svo skipað. að þessir þær hafi ekki jafnan erfiða aðstöðu. - ég vildi benda hv. d. á þetta og kom með það í till. formi, svo að það geti komið til framkvæmda, ef þingið vill fallast á það. En ég geri samþykkt þess ekki að neinu kappsmáli. Ég tel rétt og skylt, að athugað sé gaumgæfilega, hvort ekki sé hægt að fækka einhversstaðar móti þeirri fjölgun, sem orðin er. Og en fyrir mitt leyti tel þetta fært.

Frsm. (Einar Árnason) Mér er kunnugt um, að hv.flm.till. leggja ekkert kapp á að koma þeim fram. Skal ég því reyna að haga orðum mínum svo, að þau veki ekki deilur. Ég vil þó gera nokkrar aths. við þær. Er þá fyrst brtt.hv. 4. landsk. Það er rétt, sem hv.þm. tók fram, að nokkur togstreita mun hafa orðið um læknisbústað í þessu héraði. Hefir verið safnað áskorunum og undirskriftum með og móti, og niðurstaðan orðið sá, að mikill meiri hl. kosningabærra íbúa héraðsins hafa óskað eftir Ögri sem læknissetri, eins og gert er ráð fyrir í frv. Vitanlega verða hlutaðeigendur aldrei á eitt sáttir um slík mál sem þessi. Hver sveit vill hafa lækninn sem næst sér. En einhver verður úr að skera. Þingið verður því að taka ákvörðun sína eftir því, sem það álítur heppilegast almennt skoðað. En að því er snertir Súðavíkurhrepp, sem hv.þm. sagði, að ætti hægasta sókn til Ísafjarðar, þá vil ég leyfa mér að benda á það, að við Ögurhérað er sú aths., að íbúum Súðavíkur er heimilað að vitja læknis jöfnum höndum til Ísafjarðar sem Ögurs. Hafa þeir því sama rétt og þann, er þeir hafa haft áður. Þessi hreppur verður því ekki að neinu leyti verr settur en hann er nú og þurfa þeir því ekki að vera óánægðir með brtt. Læknirinn hefir nú upp á síðkastið setið í Ögri, svo að héraðsbúar hafa fengið reynslu af því og yfirleitt líkað það vel. Samgöngur um þetta hérað eru aðallega með Djúpbátnum milli Ísafjarðar og Arngerðareyrar, og Ögur er þar í leiðinni. Er það mjög þægilegt, að læknirinn geti komizt þannig með bátnum inn eftir sínu héraði og til baka aftur. Þetta er ein ástæðan af mörgum fyrir því, að ég tel ekki rétt að breyta þessu atriði. Ennfremur er sú ástæða, að þegar þetta frv. var til meðferðar í Nd., þá kom engin brtt. í þessa átt frá þm. þessa kjördæmis, og tel ég það mjög mikilsverða ástæðu fyrir því, að þessi brtt. eigi ekki að ná fram að ganga. Þá var það brtt., sem hv. 3. landsk. mælti fyrir, og var hún um það, að leggja niður Höfðahverfislæknishérað. - Hann talaði fyrir þessari brtt. á þeim grundvelli, að það væri óheppilegt eða a. m. k. athugunarvert að fjölga embættismönnum. þetta má auðvitað segja, ef það er verulegt fjárhagsatriði. En ég vil aðeins benda honum á, að með því að gera Ólafsfjörð sérstakt læknishérað fellur niður læknisvitjanastyrkur sá, er Ólafsfjörður hefir fengið í fjárlögum, en hann er 2600 kr. Auk þess sparast 500 kr. við það, að Ögurhérað færist í lægri launaflokk, svo að sú breyt., sem hér er lagt til, að gerð verði á skipun læknishéraðanna, getur aldrei komið til með að kosta ríkissjóð meira en 1000 kr., og er ekki hægt að segja, að það sé stór upphæð, þegar um það er að ræða, að hjálpa afskekktum hreppi til að tryggja sér læknishjálp. Ég neita því að vísu ekki, að mögulegt sé að leita læknis úr Höfðahverfi til Dalvíkur. Það er hægt, þegar mótorbátar ganga þarna, en getur þó verið ómögulegt, ef ófært er sjóveður. Nú er þess að gæta, að Grýtubakkahreppur er mjög víðlendur, og honum tilheyrir afskekkt sveit norðan í landinu. Þar er yfir fjöll og firnindi að fara inn í Höfðahverfi, þar sem læknissetrið er. Ef þar væri ekki læknir, þá yrði að bæta við sjóleið yfir fjörðinn vestur til Dalvíkur. Verður þetta í mörgum tilfellum tvær dagleiðir. Ég vil helzt líkja þessu við það, ef menn, sem byggju í Hornvík eða Aðalvík, ættu að sækja lækni í Ögur. Sömuleiðis tilheyrir Látraströndin Grýtubakkahrenpi og nær út með öllum Eyjafirði, og væri miklum erfiðleikum bundið að sækja lækni þaðan til Dalvíkur. - Þess er ennfremur að gæta með Draflastaðasókn, sern nú er í þessu læknishéraði, en á eftir till. að leggjast til Akureyrar, að Akureyrarhérað er svo víðlent og mannmargt, að það væri óhugsandi, að héraðslæknirinn þar gæti annað því öllu. Þess vegna yrði það að koma að þak þeirra praktíserandi lækna, sem á hverjum tíma eru á Akureyri, og er þá vitanlega undir högg að sækja, hvort hægt er að fá þá lækna. Ég tel því rétt að fara ekki að þekja óánægju og erfiðleika hjá því fólki, sem þarna á hlut að máli, með því að fella niður þetta hérað, þar sem þarna er líka læknir, sem vill vera þar áfram, svo að það er ekkert því til fyrirstöðu, að héraðinu verði þjónað. Ég hefði því helzt óskað eftir, að hv.flm. þessarar till. vildu taka þær aftur, því að ég held, að ef þetta verður samþ., þá get í það ekki annað en að valda hlutaðeigandi héraðsbúum óánægju og erfiðleika.

Bjarni Snæbjörnsson ég hefi leyft mér, ásamt hv. 4. landsk., að bera fram brtt. við 13. gr., í fyrsta lagi, að 4. málsgr. í þessari gr., sem fjallar um, að sérfræðingum sé settur sérstakur taxti, falli burt. Fyrst og fremst er það svo, að ég get ekki skilið, að 4. og 5. málsgr. þessarar gr. geti samrímazt. Í báðum málsgr. er verið að ræða um sérfræðinga, og ef þær ættu að geta samrímazt, þá hlyti að verða mismunandi hár taxti hjá þessum mönnum, sem þar ræðir um. Í 5. málsgr. er nefnilega svo fyrir mælt, að læknar, sem hafa á hendi opinber störf fyrir ríkið eða bæjar- eða sveitarfélög, skuli ekki hafa lægri laun fyrir það heldur en meðalhéraðslæknar eru launaðir. Nú er það vitanlegt, að t. d. yfirlæknarnir við landsspítalann eru sérfræðingar í sinni grein. Ef þessi málsliður væri samþ. óbreyttur, þá mundi þeim gert að skyldu, þótt sérfræðingar væru, að taka ekki hærri laun fyrir sín störf heldur en almennir héraðslæknar. Fyrir því hefir mér fundizt sjálfsagt að láta sérfræðingana vera lausa við taxtann. Mér virðist, að það ættu að vera samningar milli sérfræðinganna og landlæknis, eftir hvaða taxta þeir ættu að fara. Það er líka órétt að láta sérfræðinga búa við svipaðan taxta og aðra lækna. Starfssvið þeirra er nokkuð öðruvísi en annara lækna. Þeir hafa ekki aðrar lækningar með höndum en þær, sem eru viðkomandi þeirra sérgrein, og svo mun það oftast vera þannig, að þeir, sem til þeirra koma, þurfi á sérstaklega vandasamri og nákvæmri rannsókn að halda. Þar að auki verða sérfræðingar undir flestum kringumstæðum að fylgjast betur með í sinni sérgrein heldur en almennir læknar. Álít ég það því bæði varhugavert og óréttmætt að setja þeim taxta, varhugavert af því, að hætta yrði á, að sérfræðingar myndu frekar kasta til þess höndunum að rannsaka sjúkl. sína og ekki fylgjast jafnvel með og þeir annars myndu gera, og óréttmætt er það af því, að vitanlegt er, að taxti þeirra hefir hingað til ekki verið hærri en sanngirni er til. Það á því að vera samningsatriði milli sérfræðinganna og landlæknis, hvað þeim bæri fyrir verk sín. Síðari brtt., við 13. gr., er um það, að aftan við síðasta málsl. þeirrar gr. bætist, að eftir heim taxta, sem landlæknir setur og ráðh. staðfestir, skuli farið í öllum viðskiptum við ríki, bæjar- og sveitarfélög, og ef ágreiningur verður milli læknis og sjúklings um greiðslu fyrir læknishjálp. Það hefir verið þannig, að þessi taxti, sem nú gildir fyrir héraðslækna, hefir verið skoðaður einmitt frá þessu sjónarmiði. Það hefir verið álitið, að eftir honum bæri að fara, þegar það opinbera ætti hlut að máli, og einnig væri það lágmarkstaxti, sem læknar ættu ekki að fara niður fyrir og væri notaður til hliðsjónar, þegar ágreiningur yrði um borgun fyrir læknishjálp. Þessi brtt. er því borin fram í samræmi við þessar reglur. Ég held líka, að það liggi í augum uppi, að rétt sé að hafa lágmarkstaxta í þessu tilliti, en svo sé læknum heimilt að taka hærra gjald fyrir sín verk, t. d. af þeim útlendingum, sem þurfa að fá hér læknishjálp. Það er mjög svo óviðkunnanlegt og ekki réttmætt, að útlendingar njóti að þessu leyti margfalt betri kjara hjá okkur heldur en við njótum hjá þeim, enda hafa ýmsir héraðslæknar, sem farið hafa eftir gamla taxtanum, rekið sig á það, að útlendingar hafa blátt áfram álitið þá skottulækna, ef þeir hafa ekki tekið hærra gjald en lögboðið var í gamla taxtanum. Þetta er líka eðlilegt, því að það hefir sýnt sig, að ef t. d. háseti af ísl. togara þarf að fá læknishjálp í Englandi, þá kostar það aldrei minna en eitt sterlingspund. Þá höfum við hv. 4. landsk. borið fram brtt. við 15. gr., að 4. málsgr. skuli falla niður. Okkur flm. virðist algerður óþarfi að láta þessa málsgr. standa þar, af því að allt, sem þar er tekið fram, stendur í 6. gr. Það virðist því eðlilegt og sjálfsagt, að þessi málsliður falli niður. Fleiri brtt. hefi ég ekki séð mér fært að bera hér fram til að fá samþykkt á hér í hv. d., þó að ég hefði gjarnan viljað breyta frv. á fleiri stöðum.

Frsm. (Jón Jónsson) Það er út af brtt. á þskj. 684, sem hv.þm. Hafnf. hefir talað fyrir, sem ég vildi segja fáein orð. Fyrri brtt. er í tveimur stafl. a-liðurinn er um að fella niður 4. málsgr. 13. gr. frv., sem var aðalágreiningsefnið hér við síðustu umr. Þessi málsl., sem þeir vilja fella burt, er um það, að semja megi við sérfræðinga um allt að þriðjungi hærri borgun fyrir störf, er tilheyra sérgrein þeirra. Það er því á till. að sjá, að þeir vilji ekki setja hámark á aðgerðir þessara lækna. En ég get ekki fellt mig við það. Mér finnst rétt að setja hámarksverð á störf sérfræðinga sem annara lækna. Það er sanngjarnt, að þeir fái hærri greiðslu fyrir sínar aðgerðir en aðrir læknar. Og mér finnst þriðjungi hærri greiðsla fyrir þær ekki óríflega tiltekin, og að sérfræðingarnir megi vel við það una. Ég sé ekki heldur, að þessi málsgr. sé í neinu ósamræmi við næstu málsgr. á eftir, því þar er eingöngu talað um þá lækna, sem hafa föst laun, sem ekki eru lægri en meðalhéraðslæknislaun. Þá er b-liður till. Er hann um það, að ákvæði síðara liðs 13. gr. eigi aðeins við um ágreining, sem verður milli embættislausra lækna og opinberra stofnana, svo sem ríkis-, sýslu-, bæjar- eða hreppsfélags. M. ö. o. að slíkur læknir megi selja almenningi svo dýrt, sem hann vill, verk sín. Þetta get ég ekki talið sanngjarnt, sérstaklega þó á þeim stöðum, sent allur almenningur getur ekki náð í aðra lækna en þá, sem hér um ræðir. Ég tel því rétt, að þetta ákvæði haldist, svo almenningur verði ekki fyrir harðari kostum en ástæða er til. Hitt þýðir ekki neitt að tala um, að borgun geti verið samningsmál milli læknis og sjúklings. Þegar veikindi ber að höndum og leita þarf læknis, oft skyndilega, þá er ekki byrjað á því að þjarka við lækninn um greiðslu fyrir starf hans. Mér finnst því sjálfsagt að setja taxta, sem fyrirbyggir það, að læknar þröngvi kosti almennings með ósanngjörnum launakröfum, og fyrirbyggja þar með allt þras um þetta efni. Um síðari brtt. á sama þskj. skiptir ekki miklu máli. Sú brtt. er við 15. gr., en í þeirri gr. eru taldar upp hverskonar skottulækningar. Brtt. er um að fella niður 4. lið gr., en í þeim lið er það skilgreint undir skottulækningar, ef læknir eða sá, sem lækningaleyfi hefir, selur óþörf lyf eða aðgerðir í þeim einum tilgangi að auðga sjálfan sig. Það má að vísu segja, að þetta sé að nokkru leyti tekið fram í 6. gr. frv. En það er gagnlegt og vel við eigandi að taka þetta nánar fram í þessari gr. Ég legg að vísu ekki mikla áherzlu á þetta. En hinn liðinn er sjálfsagt að láta standa. Vona ég, að hv. d. geti fallizt á það, eins og meiri hl. hennar gerði við síðustu umr.

Bjarni Snæbjörnsson Hv. frsm. talað ekki beint á móti brtt. frá öðru sjónarmiði en því, sem og kom fram við 2. umr., að læknunum væri trúandi til að selja verk sín eins dýrt og vera vill. Þegar ætlazt er til, að leitað sé samninga milli landlæknis og stéttarfél. lækna, þá er þó byggt á því, að læknafél. sé ekki svo kröfufrekt, að ekki verði hægt að ná fullu samkomulagi, enda veit ég engin dæmi þess, að læknar okri á verkum sínum, og býst ekki heldur við, að hv. d. telji, að svo sé. Það er villandi, er hv.frsm. sagði, að dauðveikur sjúklingur færi ekki að prútta við lækni sinn. Ég held, að slík ummæli eigi hvergi við. Mér vitanlega tekur læknir sjaldan þóknun fyrir störf sín fyrr en læknishjálp er lokið og sjúklingurinn kominn undan læknishendi hans. Ef brtt. mín verður samþ., þá verður enginn sjúklingur skyldur að borga meira en þennan taxta. Annað mál er það, að ef sjúklingurinn sjálfur álítur þá hjálp, sem læknirinn hefir veitt honum, meira virði en taxtinn segir, þá er honum heimilt að gera það. Og læknirinn getur líka verðlagt sín verk meira en sagt er fyrir í þessum þrönga taxta, ef hann hefir eytt óvenjulega miklum tíma vegna sjúklingsins, eins og oft kemur fyrir. Einkum á þetta þó við um sérfræðinga. Mér finnst óviðkunnanlegt, að þingið, sem ekki hefir fulla þekkingu til að dæma um þetta, sé að setja taxta. Þetta á að vera ákveðið eftir samkomulagi milli viðkomandi sérfræðinga og landlæknis, og er hér ekki farið fram á annað en að halda þeim ákvæðum, sem voru í síðustu gjaldskrá. Þá vil ég segja, að ef nauðsynlegt þykir, að 4. málsgr. 15. gr. standi, vegna þess að hún sé til skýringar á 6. gr. frv., þá megi halda áfram út í það endalausa að búa til skýringargr. við aðrar gr. frv. og skýringargr. við skýringargr. o. s. frv. Ég tel réttara, að samþ. verði, að felld sé niður 4. málsgr. 15. gr., því allt, sem í henni stendur, er áður tekið fram í 6. gr. frv.

Haraldur Guðmundsson Ég gerði nokkra grein fyrir þessari brtt, minni hér við 2. umr. málsins. Ástæðan til þess, að hún er flutt, er í fyrsta lagi sú, að hingað hefir borizt til hv.Alþ. áskorun og beiðni frá Seyðisfirði um að veita erlendum skipum leyfi til að leggja þar síld á land til verkunar í sumar. Mér þótti fara vel á því að flytja það mál sem brtt. við þetta frv. um heimild til að leyfa erlendu félagi að setja upp síldarbræðslu, sérstaklega ef hún yrði sett á Seyðisfirði, þó búið sé nú að breyta frv. í það horf, að heimila megi að setja hana á hvaða stað sem er á Austfjörðum. Með þessu væri það tryggt, að síldveiðar yrðu reknar af Austurlandi í sumar og að það fengist reynsla fyrir því, hvernig það gefst að reka síldveiðar frá þeim stað. Ég fyrir mitt leyti tel, að það sé enginn vafi á því, að það sé sannað, að það sé heppilegur staður fyrir síldarbræðslu á Seyðisfirði, en reynslan í sumar ætti að árétta það, og þætti mér þá líklegt, að erlendir menn mundu líklegri eftir en áður til að setja fé í að koma þar upp bræðslustöð. Ég fæ ekki séð, að það sé neitt, sem mælir gegn því að samþ. þessa brtt.Ríkisstj. hefir það í hendi sér að setja þessu leyfi svo þröngar skorður sem henni lízt. Bæði getur hún takmarkað þann skipafjölda, sem megi leggja síld á land til verkunar, og eins aflann, sem leggja með á land alls. Ennfremur drap ég á það við 2. umr., að það ætti að vera skilyrði fyrir því, að leyfið yrði veitt, að menn sömu þjóðar eða helzt félagið, sem fengi leyfi til að leggja síld á land til verkunar, skuldbindi sig til að kaupa síld af bátum innan héraðs eða öðrum innlendum bátum í einhverju ákveðnu hlutfalli við þá síld, sem það legði á land til verkunar. Með þessu ynnist tvennt í sumar fyrir héraðsmenn; í fyrsta lagi yrði bætt úr atvinnuleysi í landi, sem mjög er tilfinnanlegt á Seyðisfirði og í öðru lagi væru með því skapaðir möguleikar fyrir bátaútveginn þar til þess að selja síldina, sem nú, eins og ástandið er, getur ekki selt síldina an þess að fá einhversstaðar lánað fé til að kaupa salt og tunnur, en til þess eru litlar líkur, að útgerðarmenn geti af eigin rammleik gert það, eins og nú er ástatt. Þetta ætti að geta nægt til að skýra þessa brtt. mína fyrir hv. dm., til viðbótar þeim skýringum, sem ég gaf á henni við 2. umr. Og þess er að vænta, að þó hv. d. fellist á að veita þessa mjög svo takmörkuðu heimild þetta eina sumar, að það drægi ekki neinn dilk á eftir sér. Ég hefi ástæðu til að ætla, að útlendir menn mundu vilja nota þessa heimild, ef hún fengist, þó af skornum skammti yrði veitt, t. d. fyrir 10000 tunnur, eins og til orða hefir komið.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég hefi nú ekki getað borið þessa brtt. undir sjútvn. á fundi, en ég hefi talað um hana við nefndarmennina, og það er mjög skiptar skoðanir um hana, svo segja má, að þeir hafi um hana óbundin atkv. Því er nú ekki að neita, að þessi brtt. brýtur algerlega í bága við þá löggjöf, sem nú gildir hér um aðgang erlendra veiðiskipa að því að leggja hér afla á land. Það kann vel að vera, að það sé ýmislegt, sem mæli með því að gera þessa undantekningu fyrir Seyðisfjörð, en ég efast þó mjög um, að það sé rétt að opna þannig landið að þessu leyti fyrir einn stað, því þá er sennilegt, að aðrir muni koma á eftir og gera sömu kröfu, þegar þeir af atvinnuástæðum telja það heppilegt að leyfa erlendum skipum að leggja hér upp afla sinn. Mig undrar það ekki, sem hv.þm. sagði, að það mundu fást útlendingar til að leggja hér á land afla og salta hann hér. En því meira, sem gert er að því að leyfa útlendingum að leggja hér á land síld og salta hana, því meira minnka sölumöguleikarnir á íslenzkri síldarframleiðslu. Því má ekki gleyma. En sem sagt, n. hefir óbundin atkv. um þetta mál. En að því er sjálfan mig snertir, þá treysti ég mér ekki til að greiða atkv. með því að upphefja fiskveiðalöggjöfina á þennan hátt fyrir eitt pláss á landinu, eins og nú standa sakir, aðallega vegna fordæmisins. Hinsvegar mundi ég fylgja því, að fiskveiðalöggjöfin í heild væri endurskoðuð, eins og ég drap á við 2. umr.

Haraldur Guðmundsson Það er vitaskuld alveg rétt hjá hv.þm. Vestm., að það, að erlendum manni er leyft að leggja hér síld á land og verka hana, brýtur algerlega í bága við fiskveðalöggjöfina. En einmitt vegna þess að ég vissi, að undanþága sú, sem hér er farið fram á, var ekki heimil samkv. gildandi lögum, þá hefi ég tekið þá aðferð að flytja till. í frv.formi um að veita þessa heimild. Þar sem svo stendur á sem á Seyðisfirði, að innlendir menn treysta sér ekki til að fullnægja þeirri atvinnuþörf, sem er í bænum, þá sýnist það vera hróplegt ranglæti gagnvart bæjarbúum að meina útlendingum að efna þar til atvinnurekstrar. Hinsvegar er það rétt, ef hér væri um verulega mikið af síld að ræða, að þá gætu áhrifin orðið þau, að verð á íslenzkri síld lækkað, og því dugir ekki að veita slíka heimild sem hér er farið fram á í mjög stórum stíl. hér er hugmyndin aðeins að fá heimild til þess að útlendingar megi leggja upp síld sem svarar 10 þús. tn., og það fullyrði ég, að er svo lítið, að það getur engin áhrif haft á verðlag á íslenzkri síld. Sú hætta, sem sumir hv.þm. hugsa sér í sambandi við þessa heimild, var mjög ýkt af hv.þm. Vestm. hér mundi ekki verða að ræða um önnur erlend síldarskip en þau, er hefðu veitt hér við land hvort sem var og saltað utan landhelgi sinn afla, en þeirra samkeppni getur nú einmitt verið sú allra hættulegasta, sérstaklega þegar viðrar eins og síðastl. sumar. sé aftur á móti stirt veðurfar, þá er samkeppni þeirra ekki eins hættuleg. Nú sem stendur getur hvorugur okkar um það spað, hvernig viðra muni næsta sumar, með það rennum við báðir jafnblint í sjóinn, en annars hygg ég, að hv.þm. fallist á, að 10 þús. tunnur af síld sé ekki hættuleg viðbót við íslenzka síldarframleiðslu. Ég get verið sammala hv.þm. um það, að nauðsynlegt sé að endurskoða fiskveiðalöggjöfina, en þar sem nú er orðið svo áliðið þings, þýðir ekki um að að ræða, því ekki er tækifæri lengur til að breyta lögunum á þessu þingi, en það er alveg eins hægt að samþ. þessa heimild fyrir því, þar sem henni er aðeins ætlað að gilda eitt sumar.

Pétur Ottesen Ég vil mjög taka undir með hv.þm. Vestm. um þá hættu, sem af því stafar, ef þessi undanþága verður veitt. Það er að vísu svo, að það magn síldar, sem farið er fram á að gefa leyti fyrir, er ekki svo mikið, að það hafi áhrif á síldarverðið, en það er hitt, sem alvarlegra er, að með þessu er stigið fyrsta sporið til þess að opna fiskveiðalöggjöfina og rjúfa þá skjaldborg, sem hún hefir verið sjómönnum þessa lands. Það er vitanlegt, að þegar slíkt leyfi sem þetta væri veitt á einum stað, þá koma strax aðrar verstöðvar þessa lands og heimta samskonar undanþágur.

Slíkar beiðnir eru þegar komnar fram

. Og það er eðlilegt, að þær kröfur verði öflugri frá hinum stærri síldarstöðvum, en þegar á annað borð er búið að opna þennan möguleika, þá verður gersamlega ómögulegt að neita einum, þegar öðrum er leyft. Alveg það sama gildir gagnvart þeim útlendingum, sem veiði stunda hér við land. Þegar einhverri þjóð hefir verið leyft að leggja hér upp síld, koma aðrir á eftir. Bæði Norðmönnum og Svíum er ljóst, þvílík hagsbót væri í því fyrir þá að mega leggja hér á land veiði sína. Þeir mundu áreiðanlega reyna að ganga á lagið, þegar þeir álíta, að við Íslendingar séum gengnir inn á þá braut að slaka til á fiskveiðalöggjöfinni. Þeir vita það vel, að þegar vel viðrar, geta þeir saltað utan landhelgi, en þegar illa viðrar, þá er sá atvinnuvegur þeirra beinlínis dauðadæmdur og ekki hægt að reka hann nema með bláberu tapi. Þess vegna er þeim mjög illa við þær takmarkanir, sem settar hafa verið hér á landi í þessu efni. Það takmark, sem þessar þjóðir eru að keppa að, er að afla sjálfar þeirrar síldar, sem þær þurfa að nota; með því eru þær að taka í eigin hendur þá framleiðslu, sem við höfum haft fyrir atvinnu, og afleiðingin yrði sú, að útiloka gersamlega Íslendinga frá þessum atvinnuvegi. En nú er ekki einasta, að hetta gildi um síldveiðar útlendinga; samskonar kröfur munu áreiðanlega koma frá þeim útlendingum, sem stunda aðrar fiskveiðar hér við land. Það skiptir vitanlega afskaplega miklu máli fyrir þá að fá leyfi til að leggja hér upp afla sinn og losast við það að þurfa að sigla óraleið heim til sín með aflann, þegar skipin eru orðin hlaðin, og eyða til þess miklu af hinum dýrmæta veiðitíma, sem annars mætti nota til aukinnar fisköflunar. Um þessa tegund af fiskveiðum útlendinga er alveg sama að segja og um síldveiðina, að ef þeir fengju bætta aðstöðu, þá mundu þeir draga úr okkar höndum einnig þessa tegund veiðinnar og eyðileggja það öryggi, sem fiskveiðalöggjöfin veitir. Ég hygg, að við eigum að lata reynslu síðustu ára benda okkur á það, að vissast sé að halda fast við okkar rétt og gefa hvergi eftir, því það mundi áreiðanlega koma okkur í koll sjálfum síðar. Þess vegna verður ógerningur að ganga inn á þetta frv. Þó atvinnuhorfur á Seyðisfirði séu slæmar, þá er ekkert vit í því að fara út í þann háska að slaka til á þeim varnaðarráðstöfunum, sem felast í fiskveiðalöggjöfinni.

Haraldur Guðmundsson Ég vil benda á það í sambandi við þessar almennu hugleiðingar hv.þm. Borgf., sem ekkert koma þessu máli við, að hér er aðeins um það að ræða að veita undanþágu með lögum á einum stað fyrir aðeins eitt sumar, og það fyrir örlítið „kvantum“ af síld, sem öllum kemur saman um, að sé svo lítið, að það geti engin áhrif haft á verið síldar. Að komið geti fram kröfur frá Siglfirðingum eða öðrum síldveiðistöðvum hér á landi, og jafnvel frá útlendingum, vegna þessarar undanþágu, það er vitanlega ómögulegt að segja um, en það snertir ekkert þetta mál og eru algerlega hugleiðingar út í loftið. Þó Alþingi veiti Seyðfirðingum þetta leyfi vegna yfirvofandi báginda fólksins vegna atvinnuleysis, þá er ekki þar með veitt neitt leyfi fyrir aðra staði á landinu. Hugleiðingar hv.þm. Borgf. út af rýmkun fiskveiðalaganna koma ekkert þessu máli við. Hér er aðeins farið fram eina litla undanþágu, sem á að veita einum ákveðnum stað fyrir ákveðinn stuttan tíma og af alveg sérstökum ástæðum.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. flm. hélt því fram, að það væri hróplegt ranglæti, ef Seyðfirðingum væri ekki veitt það leyfi, sem hér er farið fram á. Út frá þeim skoðunum hv.þm. get ég vel skilið ofurkapp hans og skrifa það á reikning þeirra. Hann benti á það, að hugmyndin væri að veita mjög takmörkuðum fjölda skipa heimild til að leggja upp síld og að síldarbræðslan keypti bæði af erlendum og innlendum skipum, en um þetta stendur ekki einn stafur í frv.

Það ákvæði getur bæjarstj. sett

. Það getur vel verið, að bæjarstj. finni upp á því að setja ýms ákvæði um þetta leyfi, en fyrir því er engin trygging í frv. Það er nú ekki svo að skilja, að við gerum aðeins ráð fyrir því, að þessi undanþága mundi stuðla til þess, að kröfur um samskonar réttindi kæmu fram frá öðrum stöðum, heldur eru þær þegar komnar fram. Frá Siglufirði liggur fyrir umsókn um að fá undanþágu frá fiskveiðalögunum í 10 ár. Þetta er höfuðástæðan fyrir því, að erfitt er að veita slíkar undanþágur; það er svo erfitt að gera upp á milli þeirra, sem sækja um þær. Ég sé ekki, hvers vegna endilega á að daufheyrast við kröfum Siglfirðinga samhliða því, sem Seyðfirðingum væri veitt leyfi. Það er því ekki ranglæti, sem við byggjum á með því að vilja ekki leyfa undanþágu á einum stað fremur en öðrum, heldur réttlæti, að vilja lata alla búa við sömu aðstöðu hvað lagafyrirmæli snertir í þessu efni. Annars þarf hv.þm. ekki að undra það, þó bæði ég og aðrir taki þunglega till. frá Austurlandi sem þessari. Þær eru nú orðnar dálítið margar og stefna allar í þá sömu átt að vilja rjúfa skörð í þann varnargarð, sem fiskveiðalöggjöfin er fyrir sjávarútveginn. T. d. barst hingað fyrir skömmu símskeyti frá bæjarstj. á Seyðisfirði til atvmrn. um að fá leyfi til að mega taka fisk af útlendum skipum til verkunar og að Norðmönnum yrði veitt söltunarleyfi til 10 ára, líkt og sótt hefir verið um frá Siglufirði. Og sjálfur þm. kjördæmisins flytur ýms frv. hér í hv. d., er fara í svipaða átt. Nú er það svo, að stj. hefir í hendi sér samkv. gildandi löggjöf að rýmka fyrir norskum veiðiskipum rétt til hlunninda hér við land.

Það er bara með sölu

. Það má vera, að undanþáguheimild Norðmanna gildi raunar ekki nema um sölu, en hingað til hefir sú heimild þótt nægileg, og þar sem hér er ekki nema um 10 þús. tunnur að ræða, þá sé ég ekki annað en að hægt væri að fá því framgengt eftir gildandi heimild. Ég tel, að Alþingi ætti ekki að draga úr því, að stj. noti þessa heimild, ef það er rétt, að kaupstaðurinn komist ekki af án þeirrar hjálpar, sem í því felst að fá þessar 10 þús. tunnur þar á land. Og úr því ekki er um meira að ræða, þá get ég ekki seð, að það þurfi sérstaka lagasetningu til þess að fá þessa undanþágu, heldur geti stj. veitt leyfi samkv. þeirri heimild í samningum milli Íslands og Noregs, sem ég áðan benti á. Þó ég sé mótfallinn frv., sem eins og bent hefir verið á gengur í þá átt að rjúfa skarð í fiskveiðalöggjöfina, þá tek ég það fram, að ég mun ekki átelja stj., þó hún leyfi, að sú síld, sem rætt er um, verði hér lögð á land, og lati með því Seyðisfjörð njóta líkrar undanþágu og gilt hefir á Norðurlandi viðvíkjandi erlendum skipum.

Pétur Ottesen Ég skal ekki þreyta hv.þd. á kappræðum um þetta mál. Ég vil aðeins geta þess, að þó ekki sé um meira að ræða en er í till.hv.þm. Seyðf., þá felast í henni allir þeir hættumöguleikar, sem til eru í þessum efnum. Eins og bent hefir verið á, munu útlendingar hiklaust líta á þessa undanþágu, ef veitt verður, sem merki um það, að Íslendingar séu að hverfa frá þeirri stefnu, sem þeir hafa fylgt með fiskveiðlöggjöfinni, og það þarf sjálfsagt ekki að fara í neinar grafgötur til að finna það, að þeir munu ganga á lagið og gera kröfur til þess, að engri þjóð verði gert lægra undir höfði en annari, og þá mun verða erfitt fyrir okkur að standa á móti slíkum kröfum. En afleiðingin af þessu verður óhjákvæmilega sú, að fiskveiðar útlendinga færast mjög í aukana hér við land, en að sama skapi þrengjast á erlendum markaði sölumöguleikar á þeim fiski, sem við öflum, og hlýtur þetta því að leiða til mikils hnekkis á þessum atvinnurekstri landsmanna. Út af ummælum hv.þm. Vestm. um það, að ríkisstj. gæti án lagabreyt. veitt útlendingum leyfi til að leggja upp síld á Seyðisfirði, þá get ég ekki tekið undir það. Þvert á móti vil ég leggja varnað við því, að stj. fari hænufet lengra í þessum efnum heldur en lögin heimila. Það er sama hætta í þessum efnum, hvort stj. eða þing veitir þessa undanþágu, en það er tvöföld hætta, ef slíkar undanþágur eru gerðar í trássi við landins lög.

Haraldur Guðmundsson Ég vildi mega út af orðum hv.þm. Vestm., þar sem hann álítur, að heimild sé í gildandi lögum fyrir stj. til þess að veita þá undanþágu, sem hér ræðir um, an þess að sérstök lög væru um það samþ. á Alþingi, beina því til hæstv. stj., hvort hún er sammála hv.þm. Vestm. í þessu efni. Ef hæstv. stj. gæfi slíka yfirlýsingu þá mundi ég með mestu ánægju taka till. aftur. Annars vildi ég í sambandi við skoðanir hv.þm. Vestm. á þessu máli taka það fram, að mér er ekki kunnugt um, að sú undanþága, sem um er rætt, hafi nokkurntíma verið veitt, nema með sölu erlends fiskjar í landi, en ekki til verkunar. En nú er lokað fyrir sölu vegna þess, að bankarnir hafa neitað um peninga til að yfirfæra greiðslur fyrir fisk af erlendum skipum og lán til slíkra kaupa. Einmitt þetta er aðalástæðan til þess, að við hv. 1. þm. S.-M. höfum borið fram þetta frv., til þess að reyna að skapa atvinnumöguleika í skarðið fyrir það, sem tapast vegna þess, að Austfirðingar geta nú ekki eins og að undanförnu haft atvinnu af því að kaupafisk af erlendum skipum. Annars get ég tekið það fram almennt um þau frv. hér í hv. d., sem sérstaklega snerta Austfirði, að þau eru miðuð við það sérstaklega ískyggilega ástand, sem þar er nú, þar sem ekki verður annað seð en Austfirðir ætli að leggjast í auðn eins og nú horfir. Þess vegna hefir okkur dottið þetta ráð í hug, að reyna að opna í bili fyrir erlendu fjármagni, til þess að vita, hvort með því er ekki hægt að skapa atvinnu, er bjarga megi Austfjörðum yfir þessa erfiðu tíma.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af fyrirspurn hv.þm. Seyðf. vil ég taka fram tvennt: Ég er ekki viðbúinn að svara því að vörmu spori, hvort ég tel heimilt að veita þá undanþágu, sem hér er rætt um, eftir þeim heimildum, sem nú gilda, en hitt er það, að jafnvel þó heimild væri fyrir hendi til þessa, þá mundi ég, ef til kæmi, enga slíka undanþágu veita an þess að ráðfæra mig við sjútvn. beggja deilda þingsins, eða þá við miðstjórnir stjórnmálaflokkanna, ef þingi væri slitið.

Haraldur Guðmundsson Eftir að hafa hlustað á þessa yfirlýsingu hæstv.forsrh. verð ég að lýsa yfir því, að ég get ekki treyst því, að undanþága þessi verði veitt samkv. þeim heimildum, sem fyrir hendi eru, og get ég því ekki tekið tillögu mína aftur.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Vegna þess að hv.þm. Seyðf. fór ekki rétt með orð mín, vildi ég leiðrétta, svo sæist í þingtíðindunum það, sem hann fór rangt með. Ég sagði, að þar sem Seyðfirðingar óskuðu aðeins eftir svo litlu vörumagni, þá liti ég svo á, að stj. gæti leyft þessa undanþágu með tilliti til þeirrar heimildar, sem hún hefir til að semja við norsk síldveiðiskip um undanþágu frá fiskveiðalögunum, og stendur í sambandi við samninga þá, er gerðir voru út af kjöttollsmálinu. Það þýðir ekki hið sama og að þetta eigi að vera heimilt skv. fiskveiðalöggjöfinni. Það er vitanlegt, að við Norðmenn var gerður sérstakur samningur. Lofuðu Íslendingar að framkvæma ýms atriði laganna með sérstöku tilliti og sérstökum velvilja gagnvart Norðmönnum, gegn lækkun kjöttollsins. Að mínu áliti er hægt að framkvæma þetta þannig, og það mun hafa verið gert fyrir norðan. Tel ég, að innan þessa ramma geti komið sú framkvæmd, að ríkisstj. geti leyft að selja til landsins nokkuð af síld af erlendum skipum, en ekki, eins og hv.þm. fer fram á, leyfi til að verka í landi. Það er ekki nauðsynlegt. Það er hægðarleikur fyrir bæjarstj. Seyðisfjarðarkaupstaðar að koma því þannig fyrir með þessa söltun, að hægt verði að framkvæma hana skv. þeim skilningi, sem ég hefi áður látið í ljósi.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er í stuttu máli frá því að segja, að Ed. hefir breytt þessu frv. og fært það í sitt upprunalega form. Sjútvn. þessarar hv. d. leggur aftur á móti til, að frv. verði fært aftur í sama horf og það var í, þegar d. skilaði því frá sér síðast. Við sjáum ekki neina ástæðu til þess, að Ed. geti ekki fallizt á þær skynsamlegu till., sem hér voru samþ.Hv. Ed. hefir viljað halda í gamlar leifar frá síldareinkasölufyrirkomulaginu, sem síður á við, þegar útflutningur þessarar voru er orðinn frjáls.

Frsm. (Einar Árnason) Allshn. leggur til, að þetta frv. verði afgr. með rökst. dagskrá, og er hún á þskj. 662. Í nál. eru teknar fram ástæður n. fyrir þessari afgreiðslu. Jafnframt er þar og sagt, og get ég endurtekið það, að allshn. er hlynnt því, að Hafnarfjörður fái þarna land, eftir því sem fært þykir eða hann hefir þörf fyrir. Allshn. leitaði bæði álits biskups og dómsmrn. um þetta frv. Kemur það fram í svörum þeirra, að þeir eru hlynntir þessu máli, en agnúar eru hinsvegar á því að afgr. málið strax, vegna ýmsra ástæðna, og er nauðsynlegt, að frv. fái betri undirbúning áður en það nær samþ.Alþ. Í bréfi því, er biskup sendi, segist hann ekkert sjá til fyrirstöðu því, að þetta sé gert. En mótmæli hafa þó einnig komið gegn þessari sölu. Eru þau frá hreppsnefnd Garðahrepps, og segir hún, að land þetta sé nytjað af 16 bæjum í þeim hreppi og þeim nauðsynlegt að halda afnotum af þessu landi að meiru eða minna leyti. N. telur því nauðsynlegt, að málið sé betur athugað og undirbúið fyrir næsta þing. sé m. a. tekið til athugunar, hve mikið megi missast af landi þarna, eða hvort fært sé að láta Hafnfirðinga fá allt það land, er þeir biðja um og þeim er nauðsynlegt að fá. Og þó n. leggi ráð til, að frv. verði ekki samþ. nú, þá ber ekki að skilja það svo, að hún sé málinu andvíg. Að vísu tefst málið um eitt ár, en það ár ber að nota til þess, að það geti komið vel undirbúið fyrir næsta þing.

Jón Baldvinsson Þetta mál hefir lengi legið fyrir hv.allshn. og kemur nú loks með þeim hætti, sem nál. ber vott um, að ekki er ætlazt til, að það gangi fram á þessu þingi. Ég tel þessa afgreiðslu ekki æskilega. Hafnfirðingum liggur á landi strax, og það af fleiri en einni ástæðu. Það er alkunna, að í Hafnarfirði er ekkert land, sem hæft er til ræktunar. Hinsvegar er þeim bæ eins og öðrum þörf á að auka ræktun vegna íbúa sinna. Þeir tímar, sem nú eru, veita heldur ekki svo mikla atvinnu, að vanþörf væri á að bæta afkomuna með því að njóta einhverra landsnytja. Þeim væri því hin mesta þörf á því að fá þetta land nú, einmitt þegar lítið er um atvinnu og þeir því hefðu tíma til að leggja vinnu í ræktun þess. Mótmæli, búenda í Garðahreppi tel ég ekki næga ástæðu til þess að málinu verði frestað. Þeir munu nota land þetta sem beitiland. Sé ég ekki, að sú þörf sé meiri en þörf Hafnfirðinga, sem mundu rækta landið strax. Í bréfi dómsmrn. er tekið fram, að hugsa verði fyrir þörf sóknarprests til þessa lands. En á bréfi biskups er það að sjá, og hið sama skildist mér á ræðu hv.frsm., að þarna yrði naumast prestssetur tíðar, heldur mundi hann sitja í Hafnarfirði. Get ég hugsað, að biskup hafi gert sér betri grein fyrir þessu en dómsmrn. Er því sú ástæða niður fallin með bréfi biskups. Það arkar að auðnu, hvernig atkvgr. fer um þetta mál. Ég geri ekki ráð fyrir því, að málið verði afgr. til fullnustu frá þinginu nú, þótt dagskrártill. yrði felld, sem, þó eru engin líkindi til, að gert verði. En það er jafnan svo með þessar dagskrár, að hæstv. stj. lítur frekar á þær sem handhæga afgreiðslu til að koma máli fyrir kattarnef á liðlegan hátt heldur en að hún telji sér skylt að gera miklu í því máli, sem svo er afgr.

Bjarni Snæbjörnsson Ég verð að segja fyrir mig, að ég get ekki heldur fylgt þessari rökst. dagskrá. Eins og tekið hefir verið fram, er Hafnfirðingum mjög nauðsynlegt að fá þetta land, sem hér er farið fram á, bæði til beitar og ræktunar. Sérstaklega er sú þörf aðkallandi í því atvinnuleysi, sem nú er í Hafnarfirði eins og annarsstaðar. Og ég efast ekki heldur um, að það sé, rétt hjá hv. 2. landsk., að það sé einlægur vilji hans og yfirleitt þeirra, sem að þessu máli standa, að það komist í framkvæmd. En hinsvegar verð ég að segja, að það hefði sennilega mátt takast að koma því ofurlítið betur áleiðis heldur en gert hefir verið. Hv. 2. landsk. hefir yfirleitt reynzt mjög samningaliðugur maður, a. m. k. hann stutta tíma, sem ég hefi verið með honum hér á þingi. Og ég sé líka einmitt nú í dag, eftir því sem flokksblað hans upplýsir, að hann ætlar sennilega ekki að breyta um þær starfsaðferðir, sem hann áður hefir haft. Því finnst mér, að ef honum hefði verið það mál, sem hér liggur fyrir, mjög mikið kappsmál, þá hefði verið hægt að koma því einhvernveginn inn í samningana, þannig að það fengi afgreiðslu á þessu þingi, svo hægt væri að byrja á atvinnubótunum. Ég vona, að hv. 2. landsk. skilji, við hvað ég á, þar sem ég hefi séð í flokksblaði hans, að það sé komið eitthvað þannig á döfina, að um samninga sé að ræða milli hæstv. stj. og þingflokkanna. Það hefir eins og ég gat um áður, fyrr komið fram hjá þeim hv.þm., að hann er góður að koma sínum málum fram með tilstyrk annara mála, sem á döfinni eru samtímis í þinginu.

Jón Baldvinsson Mér er ekki alveg ljóst, hvað hv.þm. Hafnf. á við með hjali sínu. Honum skilst, að ég hefði getað komið þessu máli fram með einhverjum samningum. Ég hefi gert það fyrir þetta mál, sem þm. venjulega gera fyrir þau mál, sem þeir taka að sér. Ég hefi borið það hér fram samkv. beiðni hlutaðeiganda og ég hefi talað nokkrum sinnum við hv. form. allshn. um frv. og ýtt á eftir því, að n. tæki það til athugunar. Hv. allshn. hefir nú talsvert á sig lagt fyrir málið. Hún hefir farið suður að Görðum til þess að líta á, hvernig þar hagar til, og mæla landið, skrifað biskupi og dómsmrn. um málið og yfirleitt hefir hún gert allt mögulegt fyrir það - nema það, að láta það ganga áfram gegnum þingið. Ég hefði e. t. v. skilið það, ef hv.þm. Hafnf. hefði staðið hér upp og sagt eitthvað í þá átt: Þér var nær að hafa mig með, því ég get hugað mér, að það vaki eitthvað slíkt fyrir hv.þm., að nú sjái ég, að þetta frv. komist ekki fram, af því að, gengið hafi verið framhjá þm. kaupstaðarins, sem á fimm flokksbræður hér í deildinni og einn flokksbróður í hv.allshn. Í þessu ljósi skoða ég ávítur hv.þm. til mín, um að ég hafi ekki fylgt þessu máli eins fast eins og ég hefði getað. Það sem hv.þm. var að tala um, að stæði á Alþýðublaðinu í dag viðvíkjandi einhverju öðru máli, sé ég ekki, að komi þessu máli neitt við. Ég hefi aðeins lítið fljótlega á það, sem þar stendur. Það, sem hv.þm. á við, er sennilega ekki nema einhver orðrómur, sem gengur um stjórnarskrármálið. Annars býst ég við, að hvorugur okkar hv.þm. Hafnf. vilji fara að binda þetta litla mál við afgreiðslu stjórnarskrármálsins. Hv. þm. sagði, að ef mér hefði verið þetta kappsmál, þá hefði ég sennilega getað komið frv. betur áleiðis. Ég get sagt honum, að ég flutti málið í fullri alvöru og ég hefi sýnt það með því að tala nokkrum sinnum um það við hv.allshn. Þar eigum við Alþýðuflokksmenn ekki fulltrúa frekar en í öðrum n. þingsins. Annan kost átti ég ekki. Ég hefði e. t. v. getað snúið mér til hæstv. forseta fund eftir fund og beðið hann að reka á eftir n., en það er nú mín reynsla, að þegar farið er að þráreka svo eftir nefndum, þá séu þær til með að sitja nokkuð fast á málunum. Ég reyndi hitt, sem ég áleit líklegra til úrslita, að tala við form. n. Það hefir þó því miður farið svo, að málið mun ekki geta fengið afgreiðslu á þessu þingi, og tek ég undir það með hv.þm. Hafnf., að það er mjög óheppilegt, að Hafnfirðingar skuli ekki geta fengið landið útmælt á komandi hausti.

Bjarni Snæbjörnsson Það er síður en svo, að ég sé með nokkra afbrýðissemi í garð hv. 2. landsk. út af þessu máli. En það er bara þetta, að þó hv.þm. segist vonast til, að hann hafi gert allt sem hægt er að gera á þinglegan hátt í þessu máli, þá verð ég að segja, að ýms mál voru á döfinni á síðasta þingi, sem reynt var að gera ýmislegt meira fyrir, til þess að koma þeim gegnum þingið, heldur en bara að bera þau fram og tala fyrir þeim hér í deildinni. Það var þetta, sem ég átti við, og annað ekki. Ég efast ekki um, að hv. 2. landsk. hafi talað við n. og viljað, að málið kæmi fram í hv. d., og þar fram eftir geitunum. En það er ekki þar með sagt, að hann hafi gert það að því kappsmáli, sem hann hefir gert ýms önnur mál. Enda kallar hann þetta smámál. Það má vel vera, að það sé ekki í sjálfu sér beinlínis stórmál, en það er þó töluvert mikils virði fyrir Hafnfirðinga. Og mér fannst sem sagt, að hv.þm. myndi einhverntíma hafa brallað annað eins eins og þó hann hefði reynt að koma þessu máli einhvernveginn lengra áleiðis.

Frsm. (Einar Árnason) Það er vitanlega rétt, sem haft hefir verið orð á hér, að þetta mál var nokkuð lengi hjá allshn. Og það var, sannast að segja, meðfram af því, að n. var málinu hlynnt, en sá hinsvegar nokkra agnúa á að mæla með því, nema kynna sér það sem bezt áður, og í það fór nokkur tími. Það er rétt, sem hv. 2. landsk. sagði, að n. fór þarna suður eftir til þess að skoða landið og þau býli, sem þar eru. Auk þess hefir allshn. haft mjög mikið að gera á þessu þingi. Hún hefir fengið til sín upp undir 40 mál og hefir þegar afgr. um 30. Hygg ég, að það hafi ekki aðrar n. í þinginu afgr. jafnmörg mál. Af þessum ástæðum hefir þetta mál tafizt nokkuð hjá n. Ég fyrir mitt leyti hefði gjarnan óskað, að það hefði verið svo vel undirbúið, að það hefði getað gengið nú þegar gegnum þingið, svo að Hafnfirðingar hefði getað farið að taka þarna til óspilltra málanna, en eins og ástatt er, teystir n. sér ekki til að mæla með frv. óbreyttu.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Ég geri ráð fyrir, að þegar litið verður yfir starf þessa þings, muni verða litið svo á, að í fari þess hafi komið fram meiri viðleitni en oftast endranær í störfum Alþingis í þá átt að létta gjöldum af ríkissjóði. Má í fyrsta lagi nefna fjárlagafrv. hæstv. fjmrh., sem mjög bar svip af þessari viðleitni, svo og afgreiðslu þessarar hv. d. á frv. Í öðru lagi má geta um þær mörgu till., fjórar alls, sem fram hafa komið í þinginu og allar hníga í þá átt, að ráðstafanir verði gerðar til niðurfærslu á kostnaði við rekstur ríkisins og stofnana þess, eftir því sem unnt kunni að vera. Árangur þessarar viðleitni hefir, eins og kunnugt er, orðið sá, að nefnd hefir verið skipuð í hv.Ed. Er hún þegar tekin til starfa, og er gert ráð fyrir, að hún starfi einnig eftir að þingi er lokið, á þeim grundvelli, sem fyrir hefir verið mælt í nefndum tillögum. Ég hefi í þessum sama farvegi leyft mér að bera fram till. til þál. á þskj. 548, sem hljóðar um meðferð lánsfjár og starfsfjár. Eins og hv. dm. munu hafa veitt eftirtekt, er aðalefni þessarar till. að skora á ríkisstj. að undirbúa og leggja fyrir næsta reglulegt Alþingi frv. til laga um meðferð lánsfjár og starfsfjár bæjarfélaga, stofnana og atvinnufyrirtækja, þar sem ríkissjóður hefir hagsmuna og fjár síns að gæta, og þeirra stofnana, sem eru að meira eða minna leyti reknar með fé ríkisins og á ábyrgð þess. Í fyrsta lagi fer till. fram á, að löggjöf þessi miði til þess að færa launagreiðslur hjá bæjarfélögum og stofnunum, þar sem ríkissjóður hefir hagsmuna að gæta, til samræmis við launagreiðslur við hliðstæð störf í stofnunum ríkisins, og til hæfis við fjárhagslega getu þjóðarinnar. Ennfremur er ætlazt til, að löggjöfin miði í þá átt, að frekari skilyrði verði sett en nú gilda fyrir lánveitingum úr bönkum, sem ríkissjóður ábyrgist, en það eru nú, eins og kunnugt er, allir bankar landsins. - Ég vil biðja hæstv. forseta að stilla til friðar úti í lestrarsalnum. Ég treysti mér ekki til að tala, þegar aðrir tala hærra en ég sjálfur. Till. ber það með sér, að hún er miðuð við, að ríkissj. hafi víðar hagsmuna og fjár að gæta en í eigin rekstri og rekstri þeirra stofnana, sem starfa beinlínis á vegum hans. Ég hygg, að enginn mæli á móti því, að nauðsynin sé hin sama til að gæta fjár, hvort heldur féð er í eigin rekstri ríkisins og stofnana þess eða þeirra stofnana, sem eru að meira eða minna leyti opinberar og starfa með fé frá ríkissjóði og á ábyrgð hans. Ég geri ráð fyrir, að þessi sannindi, sem virðast augljós, séu almennt viðurkennd, en þessi viðurkenning hefir ekki komið fram í störfum og viðleitni Alþingis. Þá er næst að athuga, hvar ríkissjóður hefir hagsmuna að gæta annarsstaðar en í eigin rekstri og rekstri stofnana ríkisins. Í till. eru nefnd bæjarfélög, stofnanir og atvinnufyrirtæki. Samkv. landsreikningnum fyrir 1930 eru samanlagðar ábyrgðir ríkissjóðs fyrir banka, bæjarsjóði, sveitarfélög og ýms félög og stofnanir alls nokkuð á 12. millj. kr. Auk þess stendur ríkissjóður, eins og kunnugt er, í ábyrgð fyrir eigin lántökum og starfsfjárlánum handa bönkum. Þar má einkum nefna eftirstöðvar af enska láninu frá 1921 og veðdeildarlánið til Landsbankans. Stærstu ábyrgðirnar, sem hér eru nefndar í landsreikningnum, eru vitanlega fyrir bankana, þar næst fyrir Reykjavíkurkaupstað og loks fyrir Eimskipafélag Íslands. Ég ætla því, til þess að takmarka mál mitt, að halda mér við þessar þrjár stofnanir í hugleiðingum mínum um meðferð lánsfjár og starfsfjár á vegum þeirra stofnana, sem starfa ýmist beint eða óbeint á ábyrgð ríkissjóðs. Ég ætla fyrst að minnast á Eimskipafélag Íslands. Ríkissjóðsábyrgðir fyrir það eru um hálf millj. kr. Þetta félag er samkv. uppruna og ætlunarverki sínu að hálfu leyti ríkisstofnun. Það er stofnun þjóðarinnar. Ríkið leggur því árlega mjög mikið fé og afstaða þess til lands, þjóðar og ríkissjóðs er sú, að það mundi aldrei verða látið bera upp á sker, heldur mundi Alþingi telja sjálfsagt að taka á sig, ég vil segja næstum því hve þunga fjárhagslega byrði sem væri, til þess að forða því frá hruni eða að verða að hætta störfum, vegna þess að félagið er líftaug þjóðarinnar og einn meginþátturinn í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. En um leið og það er athugað, hve mikils virði Eimskipafélagið er fyrir þjóðina, og afstaða þess til ríkisins, sem ég áður gat um, verður það ljóst, að ríkið hefir þarna mikilla hagsmuna að gæta og það getur ekki verið því óviðkomandi, hversu þessu fyrirtæki er stjórnað og hvernig með fjárreiður þess er farið. Nú er það vitað, að félagið er í stöðugum fjárhagsvandræðum, eins og eðlilegt er, ekki sízt nú á tímum. En þrátt fyrir þau vandræði, sem að því hafa steðjað, eins og öðrum stofnunum ríkisins, og þau vandræði, sem hafa knúð fram hér á Alþingi þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til að draga úr útgjöldum ríkisins, hefir þessi sama nauðsyn ekki haft nein áhrif á stjórn Eimskipafélags Íslands að því er snertir launagreiðslur, hliðstæðar þeim, sem mest hefir verið talað um hér í þinginu við rekstur ríkisins sjálfs og stofnana þess. Ég skal til fróðleiks telja hér upp helztu og hæstu launagreiðslur þess félags, svo að hv.þm. geti haft það til athugunar og samanburðar við launagreiðslur ríkisins og þær tölur, sem hefir verið verkefni fjvn. og allra hv. dm. að hugsa einna mest um á þessu þingi. Framkvæmdarstjóri félagsins hefir 19 þús. kr. föst laun, en það er 7 þús. kr. hærra en ráðherrarnir hafa. Þrátt fyrir þessi ríflegu laun virðist svo, sem stjórn Eimskipafélagsins hafi óttazt, að þessi maður myndi tæplega geta séð sér fyrir sæmilegu húsnæði, svo að hún hefir gert sérstakar ráðstafanir og látið hann hafa 4 þús. kr. í húsaleigustyrk. En til þess að ennþá öruggara yrði, að maðurinn kæmist sæmilega af, hefir honum verið tryggður ágóðahluti - 3 þús. kr. á ári -, hversu svo sem rekstur félagsins gengi, hvort sem það tapaði eða græddi. En nú hefir félagið, eins og kunnugt er, tapað um margra ára skeið. Alls nema þessi laun forstjórans 26 þús. kr. á ári. Aðrir starfsmenn við þetta félag, svo sem skrifstofustjóri, aðalbókari og aðalritari hafa um 10 þús. kr. á ári. Ég hirði ekki um að fara lengra út í einstakar upptalningar á launagreiðslum. Eins og gefur að skilja, munu launagreiðslu hjá þessu félagi yfirleitt bera nokkurn svip af launagreiðslum til stjórnenda félagsins og helztu starfsmanna. Ég ætla þá, enda þótt einhverjum kunni að þykja nokkuð langt seilzt um öxl til lokunnar, að minnast á Reykjavíkurkaupstað í þessu sambandi. Ég geri ráð fyrir, ef umr. verða um málið, að þá verði því haldið fram, og með nokkrum rétti, að Reykjavík sé sjálfstæður bær og að íhlutun Alþingis eigi þar ekki að koma til greina. En það er hinsvegar vitanlegt, að ríkissjóður stendur í mikilli ábyrgð fyrir bæjarsjóð Reykjavíkur. Samkv. landsreikningnum 1930 er þessi ábyrgð 2550000 kr. Auk þess hefir verið lagt fram á Alþingi, samkv. beiðni bæjarins, frv. til laga um ábyrgð á 7 millj. kr. láni til Sogsvirkjunarinnar. Má búast við því, að slíkar málaleitanir liggi einnig fyrir næstu þingum. Því verður ekki með réttu neitað, að ríkið hafi fjárhagslegrar ábyrgðar að gæta gagnvart bæjunum. Auk þess ber á það að líta, að miklu skiptir fyrir ríkið, hversu farnast bæjarfélögum og stofnunum þeim, sem starfa innan vébanda þess. Þá vil ég drepa á hag Reykjavíkurbæjar. Er þó ekki unnt að stikla nema á stærstu atriðum. Skuldir bæjarins eru um 8 millj. kr. Bærinn á ófullnægjandi rafveitu, ófullnægjandi vatnsveitu, og gasveitu; sem líka er ófullnægjandi. Stafar þetta af því, að bærinn hefir vaxið stórum örar en verkfræðingar þeir, sem þessi mannvirki hafa undirbúið, gerðu sér í hugarlund. En af þessum sökum er bærinn í miklum vanda staddur. Vil ég sérstaklega benda á það, að vatnsveitan og rafveitan stríða hvor gegn annari. Því meir sem vatnsveitan er aukin, því meir tæmist lindasvæði Elliðaár. Getur því ekki liðið á löngu, að ráða verði verulega bót á þessu vandkvæði og stofna þannig til gífurlega mikils kostnaðar. Þegar litið er á helztu ytri drætti um hag Reykjavíkur og stjórn hennar, er það eftirtektarvert, að annarsvegar virðist bærinn á undanförnum nokkrum árum hafa lifað hið mesta blómaskeið, svo að hann mun nú vera með allra stærstu höfuðborgum, miðað við tölu landsmanna; hinsvegar á hann þó ekkert ráðhús, engan spítala, engan alþýðuskóla og enga leikvelli handa börnum. Skipulagi bæjarins er mjög áfátt, og ber það vitni um megna óframsýni. Götugerð er skammt á veg komin og bærinn er í slíkum fjárhagsörðugleikum, að hann hefir ekki getað framkvæmt áætlanir sínar. Hann hefir átt mjög örðugt uppdráttar um lántökur. Tekur það af öll tvímæli um erfiðleikana, að bærinn hlaut á síðasta ári að leita leyfis um að fá að jafna niður sérstökum aukaálögum á bæjarbúa ofan á allþung gjöld, sem fyrir voru. En þrátt fyrir þennan örðuga hag hafa stjórnendur bæjarins, sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn, orðið ásáttir um það, að hann væri fær um að greiða 40% dýrtíðaruppbót á laun starfsmanna bæjarins. Þá kem ég að bönkunum. Þeir starfa nú beinlínis á ábyrgð ríkisins og með fé, sem það hefir fengið þeim sem rekstrarfé eða ábyrgzt fyrir þá út á við. Hagur þeirra er hinn erfiðasti, sérstaklega þó Útvegsbankans. Snemma á þinginu var gerð skyndiráðstöfun um, að ríkið tæki ábyrgð á innstæðufé Útvegsbankans, af því að þá steðjuðu að honum sérstök vandræði. Afskriftir af starfsfé bankanna síðustu 10 árin nema um 35 millj. kr., þegar með eru talin töp á gömlum lánum Íslandsbanka, sem Útvegsbankinn tók við um leið og hann tók við búi hans. Þrátt fyrir þessi fjárhagsvandræði greiðir Útvegsbankinn ennþá 60% dýrtíðaruppbót, eða laun, sem því svara. Helztu launaflokkar bankans eru þessir: Bankastjórar 12000 kr. árslaun + 60% dýrtíðaruppbót = 19200 kr. Bókari og féhirðir 12000 kr. hvor, eða full ráðherralaun. Í Landsbankanum hafa bankastjórar 24000 kr. hver, en aðrir hæstlaunaðir starfsmenn 11500 kr. hver, og er það lægra en tilsvarandi laun í Útvegsbankanum, en Landsbankinn greiðir eitthvað í lífeyrissjóð fyrir starfsmenn bankans, svo að laun þessara helztu starfsmanna munu vera lík í bönkum þessum. Í þessum 3 stofnunum, sem starfa að mestu á ábyrgð ríkissjóðs, eru því laun greidd með dýrtíðaruppbót sem hér segir: Reykjavíkurbær ............. 40 % Eimskipafélagið ............. 40 - Bankarnir ....................... 60 - Eins og kunnugt er, hefir dýrtíðaruppbót starfsmanna ríkisins verið færð niður í 171/3%, og hefir það komið til orða hér í þinginu að afnema hana með öllu. Í 1. tölul. till. þeirrar, er hér ræðir um, er gert ráð fyrir því, að opinber afskipti þingsins af launagreiðslum í landinu nái lengra en til þeirra stofnana einna, sem beinlínis eru á vegum ríkisins, og að þau verði látin ná yfirleitt til allra þeirra stofnana, sem starfa að meira eða minna leyti á ábyrgð þess, í þeim tilgangi að samræma launagreiðslurnar við fjárhagslega getu þeirra sjálfra og þjóðarinnar í heild sinni. Launagreiðslur hjá þessum stofnunum eru á ábyrgð ríkisins á meðan stofnanirnar starfa á ríkisins ábyrgð og með fé þess. Þar sem svo háttar til, er það ekki einungis réttur Alþingis, heldur og skylda að hafa afskipti af slíkum málum. Þá vil ég benda á það, að með þeirri tilhögun, sem nú er, eru ríkisstofnanir settar í mikinn vanda. Þeim er skapaður aðstöðumunur, sem er ranglátur og hættulegur. Er það augljóst, að ef ekki aðeins mikill hluti af stofnunum og atvinnufyrirtækjum einstaklinga, heldur líka þær stofnanir, sem ég hefi nefnt, þykjast færar um að greiða þau laun, sem hér var lýst, þá hlýzt af því eðlileg samkeppni milli þeirra og ríkisstofnananna, þannig, að allir beztu starfskraftarnir hverfa yfir til þessara stofnana, en ríkið situr með þá lökustu. Virðist mér þetta svo augljóst mál, að Alþingi geti ekki gengið framhjá því. Getur það ekki stefnt til heillavænlegra úrslita, ef alltaf á að þröngva kosti ríkisstofnana, en láta það afskiptalaust, þótt fé sé ausið í launagreiðslur, t. d. til forstjóra banka og annara stofnana. Hefi ég því lagt það til í 1. tölul. till. minnar, að Alþingi feli ríkisstj. að athuga, hvort ekki sé réttmætt að setja almenna löggjöf um launagreiðslur á landinu, er næðu líka til annara stofnana en ríkisstofnana. Legg ég ekki dóm á það hér, hvort þetta muni vera fært. Ég lít svo á, að það sé fært, og því ber ég fram till., en reynslan verður vitanlega að skera úr um það, eins og önnur atriði þessa máls. Þá er ég kominn að öðrum höfuðþætti máls míns. 2. tölul. í till. minni gerir ráð fyrir, að sett verði skilyrði fyrir lánveitingum úr bönkum, er ríkissjóður ábyrgist. Er ætlazt til þess, að slík löggjöf miði til þess einkum að koma á hagkvæmara og kostnaðarminna fyrirkomulagi í stjórn útgerðar og verzlunar í landinu og að komið verði til leiðar hlutaskiptum í útgerð, þar sem henni verður við komið. Eins og kunnugt er, gilda nú lagafyrirmæli um ýmsa flokka lánveitinga úr bönkum landsins. Má þar til nefna veðdeildir Landsbankans og Búnaðarbankans, ræktunarsjóð og byggingar- og landnámssjóð. Eins og kunnugt er, gilda um slík lán margháttuð fyrirmæli um form, fasteignaveðstryggingar og hreppsábyrgðir. Öðru mál gegnir um það fé, sem bankarnir lána til atvinnurekstrar. Um skilyrði fyrir slíkum lánveitingum gilda engin fyrirmæli af þingsins hálfu, heldur er það algerlega lagt á vald bankastjórnanna. Í þessu sambandi er fróðlegt að rifja upp eitt mál, sem kom fram á Alþingi fyrir nokkrum árum. Á þingi 1929 báru nokkrir þáv. hv. íhaldsmenn, með formann þess flokks, hv. núv. 1. landsk., í broddi fylkingar, fram frv. um rekstrarlánadeild handa bændum. Þessi deild átti að vera ein deild Landsbankans, en lán átti að veita eftir ákveðnum reglum, þannig, að félög með samábyrgð áttu að ábyrgjast lánin. Þarf ég ekki að rekja þetta nákvæmlega, því að málið mun flestum kunnugt. - Tilgangurinn var sá, að færa skuldir úr sjálfum verzlunarfélögunum yfir á ný félög, er aðeins hefðu peningaverzlunina með höndum. Skilyrði fyrir lánum áttu að vera þau, að lánin greiddust að fullu fyrir 15. des. ár hvert, og skyldu viðurlög sett, þannig, að viðkomandi félagi yrði neitað um lán næsta ár, ef greiðslufall yrði. Þessi gjalddagi þótti ekki heppilega valinn, því að kaupfélög starfa með öðrum hætti en kaupmenn. Þau leita að sannvirði vörunnar, en það finnst ekki fyrr en afurðasölunni er lokið, og geta því niðurstöður reikningsskila dregizt nokkuð fram á næsta ár. Þetta atriði skiptir að vísu ekki máli í þessu sambandi. Hitt er aðalatriðið, að þarna er fordæmi um það, að rétt hafi þótt að setja skilyrði fyrir lánveitingum til atvinnurekstrar. Þessi hugsun var réttmæt, þótt hún væri ekki að öllu heppileg að formi til og kæmi ekki til framkvæmda. - Í meðferð málsins á þingi var flutningsmönnum boðin samvinna með þeim skilmálum, að sett yrðu svipuð skilyrði um lánveitingar til sjávarútgerðarinnar. En þeir töldu sig ekki við því búna að láta slík skilyrði ná til hennar. Er þó kunnara en frá þurfi að segja, að ólíku er saman að jafna áhættu af rekstri landbúnaðar og sjávarútvegs. Liggja þar til rök, sem ekki verður á móti mælt, þar sem eru gífurleg fjártöp í sambandi við tryggingarlausar stórlánveitingar til útgerðarinnar. Eins og ég drap á, gilda ákveðin lög og reglur um nokkra flokka lánveitinga, en okkur skortir reglur, sem ná til atvinnurekstrarins yfirleitt. Okkur skortir almenn bankalög. Ég kemst ekki hjá því, úr því að ég ber fram svona víðtækar till., að leggja í það nokkra vinnu að færa fram hin sterku sögulegu rök, sem liggja að nauðsyn þessa máls. Ætla ég að verja nokkrum tíma til að gefa yfirlit um 3 dæmi af mörgum, sem sýna, að það eftirlitsleysi um meðferð lánsfjár, sem ríkt hefir hér í landi undanfarið, er alveg óafsakanlegt fyrir Alþingi og þjóðina. Tek ég það fram, að nú munu að vísu vera nokkuð aðrar starfsaðferðir í bönkunum en áður voru, en eigi að síður eru þessi dæmi, sem gerzt hafa undanfarin ár, þannig vaxin, að þau ættu að geta vakið Alþingi og alla þjóðina til umhugsunar um það, að það getur ekki leitt til annars en ófarnaðar og áframhaldandi háðungar fyrir land og þjóð, ef ekki verða gerðar ráðstafanir til þess að tryggja betur en verið hefir þá tugi millj. kr., sem bankarnir fá ýmsum einstaklingum og atvinnufyrirtækjum til rekstrar og sem hefir í meðferð einstakra manna og fyrirtækja sætt þeirri meðferð eins og væri það ekki lengur fé bankanna eða þjóðarinnar, heldur fé þeirra, sem hafa þegið það að láni. Ég skal að svo mæltu leyfa mér að ganga nokkru nánar inn á þetta mál. Á síðastl. ári var að undangenginni opinberri kæru og að tilhlutun ríkisstj. skipuð nefnd manna til að rannsaka rekstur og lánsfjáraðferðir Íslandsbanka undanfarinn áratug. Í nefndina voru skipaðir Einar prófessor Arnórsson, hv. 2. þm. Reykv., og málafærslumennirnir Stefán Jóhann Stefánsson og Þórður Eyjólfsson. Það, sem ég dreg hér fram, er aðeins örlítill hluti af því, sem við starf nefndarinnar hefir komið í ljós af margra ára óstjórn, hirðuleysi og óafsakanlegri vanrækslu af hálfu bankastjóranna, og ég leyfi mér að fara hér með nokkrar tölur úr skýrslu n. máli mínu til sönnunar. Af þeim dæmum, sem fyrir liggja og ég ætla að draga fram, virðist mega ráða það helzt um vinnubrögð bankans í lánveitingum, að því meiri sem orðið hafa vanskil, óreiða, greiðslubrigði, orðbrigði og frekja af hálfu viðskiptamanna bankans, því meiri hafi orðið auðmýkt, eftirlitsleysi og ráðleysi bankastjóranna og útaustur þeirra á fé bankans. Ég mun nú leyfa mér að benda á 3 dæmi, sem mér finnst óhjákvæmilegt að draga hér fram í umr., svo það sjáist, að þau hörðu orð, sem ég hefi nú látið falla, eru á rökum byggð, og skal ég þá fara svo fljótt yfir sögu sem mér er unnt. Ég tek þá fyrst mann, sem oft hefir verið nefndur í íslenzku viðskiptalífi og opinberum umræðum, Geo Copland, sem var enskur kaupsýslumaður og hóf hér verzlun með fisk. Viðskipti hans og Íslandsbanka hefjast á árinu 1918, og er hann þá fyrst talinn einn um hituna. En skjótlega var svo að tilhlutun hans myndað hlutafélag, er hann gaf nafn sitt og nefndi: Geo Copland & Co., en var kallað manna á milli Fisksöluhringurinn. Er talið, að nokkrir málsmetandi menn í Reykjavík og utan Reykjavíkur hafi gengið í félag þetta. Frá 1. maí til 1. júlí 1920 falla 12 víxlar, sem félag þetta átti að greiða í Íslandsbanka, og nam upphæð þeirra samanlögð 9 millj króna. Þetta sýnir m. a., hve geysimikið af starfsfé bankans var í veltu þessa félags. Sama ár byrjuðu greiðsluörðugleikar félagsins. Árið 1921 eru 3 víxlar, samtals kr. 4300000,00 sameinaðir í einn víxil með ábyrgð nokkurra manna, en engir forvextir greiddir, hvorki af eldri víxlum eða þessum samsteypuvíxli. Loks eru svo á árinu 1922 afskrifaðar sem algerlega tapað fé af víxli þessum kr. 1933266,90, eða nálega 2 millj. kr. Þrátt fyrir það, þó að bankinn fengi þennan árekstur, er langt frá, að viðskiptum þessum sé lokið né Copland sé af baki dottinn, því að næsta ár hefst nýr þáttur í viðskiptasögu þessari. Þá kaupir bankinn „eigin víxil“ félagsins að upphæð 750 þús. kr. Tryggingar fyrir þessum víxli eru tvö hús, annað þeirra lystihús, sem Copland hefir haft efni á að byggja sér upp við Laxá í Kjós, sennilega vegna undangengins örlætis Íslandsbanka, - en hitt hér í Reykjavík: ennfremur 2 jarðir í Kjós og loks áveita, sem talin er vera í Kjós, en lítið orð hefir farið af. Ég skal engum getum leiða að því, hvert hefir verið eða muni vera verðmæti þessarar áveitu, eða hvort hún er í raun og veru til. En ekki hefir farið neitt orð af henni annarsstaðar en í þessu tryggingarskjali bankans, þar sem hún virðist þó ekki metin litlu verði. Árið 1925 er skuldin komin upp í 1400 þús. kr. og þar af 1 millj. án ábyrgðar eða tryggingar. Þá er hag Coplands svo háttað, að hann sér ekki annað fært en að biðja um eftirgjöf á ½ millj. kr., en þó með því skilyrði, að hann fái ný lán hjá bankanum til áframhaldandi fiskverzlunar. Og svo virðist, sem bankinn hafi ekkert að athuga við þetta og veiti með glöðu geði þessum viðskiptamanni lán á lán ofan, því að árið 1926 er skuld Coplands við bankann orðin kr. 2132695,20, og þá eru honum gefnar eftir kr. 710464,00 á nýjan leik, til viðbótar þeim 2 millj. kr., sem áður eru taldar. Þessi tala mun þó hafa breytzt eitthvað við síðari útreikning bankans. Nú hefði mátt ætla, að styttast færi í viðskiptum Íslandsbanka og Coplands. En svo er ekki, því að nú hefst þriðja og að ýmsu sögulegasta tímabilið í þessari merkilegu viðskiptasögu. Þá gera þeir samning með sér, bankinn og Copland, sem nefndin telur í skýrslu sinni, að sé „einstæður að efni til“. Var samningur þessi á þá lund, að Copland „taki að sér“ að greiða ½ millj. kr. af því, sem hann þá skuldar bankanum, en þó aðeins gegn því, að bankinn láni honum enn 125 þús. kr. til þess að hann geti keypt hlutabréf í fiskkaupafélagi, „er hann hefir í hyggju að stofna“. Tryggingin, sem bankinn fer fram á að fá, er ekki önnur en hlutabréfin, sem hann ætlar að kaupa. M. ö. o.: Tryggingin fyrir þessu nýja láni er lánið sjálft, eða þó öllu heldur hlutabréf, sem talin eru keypt fyrir þá peninga. Það skilyrði er sett, að jafnmikið fé komi annarsstaðar frá. Eru allar líkur taldar benda til þess, að það fé hafi aldrei innborgazt. Eigi að síður er það tekið fram í samningnum, að Copland megi ætla sér 35 þús. kr. árslaun fyrir að stjórna þessu væntanlega félagi. Loks er það skýrt tekið fram í samningnum, að bankinn megi ekki krefjast sér til handa, til endurgreiðslu vaxta og höfuðstóls og greiðslu fyrrnefndrar ½ millj. kr. ásamt vöxtum af henni, nema ágóðans, sem verða kynni á þessum 125 þús. kr. hlutabréfum í félagi, sem ekki var til, þegar lánveitingin fór fram! En þessi „historía“ fór eins og til var stofnað. Það hélt áfram sama óreiðan og vanefndirnar urðu hinar sömu og áður hjá þessum kaupsýslumanni. Frá hans hálfu virðist ekki hafa verið til að dreifa öðru en blekkingum og undirhyggju gagnvart ráðlausri bankastjórn. Og loks 17. febr. árið 1931 var svo bú Coplands tekið til gjaldþrotaskipta, og nam þá tap bankans enn að nýju kr. 704872,95. Skv. skýrslu n. hefir tap Íslandsbanka á viðskiptunum við Copland orðið samt. kr. 3250872,95, eða sem næst 1/6 hl. af öllum töpum Íslb. á árunum 1920–1930. Þannig endaði þá sú fjármálahistoría, og hirði ég ekki um að hafa hana lengri. Þá skal ég reyna að bera örara á um næsta þátt. Þar kemur við sögu maður, sem einnig hefir oft verið nefndur opinberlega, bæði í ræðum og blaðagreinum, en það er Sæmundur Halldórsson kaupmaður í Stykkishólmi. Ég ætla þó ekki að rekja þá viðskiptasögu frá rótum, þó að hún sé margþætt og að ýmsu fróðleg. Ég ætla að byrja söguna þar, sem hefst lokaþáttur hennar, í ársbyrjun 1929. Þá liggja í vanskilum í bankanum 9 víxlar frá Sæmundi að upphæð 507 þús. kr., sem allir eru afsagðir og engin skil gerð fyrir vöxtum, hvað þá meira. En þó að greiðsluörðugleikar og vanskil Sæmundar séu á þá leið, er ég nú lýsti, virðist þó bankanum hafa þótt ástæða til að veita honum sérstaklega greiðan aðgang að fé bankans. Þann 16. maí 1929 fær Sæmundur lánaðar hjá bankanum . .... 15 þús. kr. og sama dag . . .. 20 - - 11. júní fær hann . .. . . . . . . 15 - - 7. ágúst aðrar ........... 15 - - 12. september ............ 15 - - 7. október ............... 15 - - 29. október ............... 15 - - og 3. desember 15 - - eða samtals 125 þús. kr. En auk þess urðu yfirgreiðslur á hlaupareikningi hans rúmar 29 þús. kr. Þegar vanskil þessa viðskiptamanns eru svo mikil, að 9 víxlar upp á rúma hálfa millj. kr. liggja afsagðir í bankanum, og engin skil gerð, þá opnar bankinn hurðir sínar upp á gátt og þessi sami maður gengur í bankann og tekur þar upphæðir næstum mánaðarlega um 15 þús. kr. þangað til nýja skuldin er orðin 125 þús. krónur. Ekki virðist hafa þótt ástæða til, er þessi nýju lán voru veitt, að vera að rekast í greiðslu vaxta af eldri skuldasúpunni. Og ekki voru tryggingar settar fyrir þessum nýju lánum. En viðskiptum Íslandsbanka og Sæmundar Halldórssonar lauk með þeim hætti, að raunverulegt tap bankans er talið að hafa verið um 700 þús. kr. Þá kem ég að þriðja og seinasta dæminu, sem ég ætla að taka að þessu sinni. Það er hlutafélag, eða félög, 3 eða 4, sem raunar eru öll sömu ættar og af sama faðerni. Fyrst er h/f Sólbakki, sem stofnað var árið 1915 og mun þá hafa keypt fóðurmjöls- og áburðarverksmiðju, sem nýlega var reist á Sólbakka við Önundarfjörð. Félag þetta hætti nokkru síðar, en var þó endurreist í Kaupmannahöfn 1919 og hét þá A/S Sólbakki. Árið 1920 hefjast viðskipti þessa danska félags og Íslandsbanka og árið eftir er skuld þess við bankann orðin kr. 348800,00. Þetta hlutafélag hættir síðan störfum án þess að gera frekari grein fyrir skuldum sínum, enda komið í algert greiðsluþrot. Haustið 1921 er svo enn stofnað nýtt félag á rústum danska félagsins og ber enn sama nafnið, h/f Sólbakki. Þetta félag gerir þó enga grein fyrir eldri skuldunum, en sumarið 1922 byrjar þetta félag sérstök viðskipti við Íslandsbanka. Aðalmaðurinn í þessu félagi og hinum þeirra hefir verið Kristján Torfason. Fékk hann hjá bankanum, sumarið 1922, 35 þús. kr. lán handa fél. Og nú fer að lifna yfir viðskiptunum, svo um munar. 15. des. fær þessi sami maður 125 þús. kr. hjá bankanum til greiðslu á þeim 35 þús., sem hann hafði áður fengið, en afganginn ætlar hann að nota til frekari viðskipta. Um þessar mundir gerast allflókin viðskipti milli Kristjáns Torfasonar og Íslandsbanka, sem ég hirði ekki um að rekja nánar. En þeim lýkur á þann hátt, að á næsta ári, 1923, telur bankinn sér ekki annað fært en að afskrifa kr. 286685,15 sem algerlega tapað fé af lánum þeim, sem Kristján Torfason eða þetta þriðja hlutafélag hans hafði fengið. Tap bankans reyndist þó meira en hér er talið vegna skulda Kristjáns Torfasonar við útibú bankans á Ísafirði, eða alls 350000 kr. Félag þetta er svo framselt til gjaldþrots í nóv. 1923. Nú virðist svo kynlega við bregða, að eftir því sem örðuglegar gekk fyrir þessum viðskiptamanni og meiri urðu greiðslubrigði frá hans hendi, því auðveldara reyndist honum að fá fé hjá bankanum til framhaldandi viðskipta. Í des. 1924 er enn stofnað nýtt félag hér í Reykjavík. Það er hlutafélagið Andvari, og Kristján Torfason er framkvæmdarstjóri þess. Það byrjar viðskipti sín í janúar 1925 og fær þá þegar 200 þús. kr. að láni hjá Íslandsbanka. Þegar félag þetta færir sig þannig svo rösklega upp á skaftið, er svo að sjá, að bankanum þyki viðskiptin álitleg, og fer þá á sömu leið um þennan mann og Sæmund Halldórsson, að bankinn opnar allar gættir fyrir honum og hann gengur í bankann næstu mánuði og tekur þar út upphæðir, sem ekki eru nein smálán, eins og ég mun brátt sýna fram á, eins og væri þar um geymslufé mannsins að ræða. Það skal tekið fram, að allar þessar upphæðir eru teknar án nokkurrar tryggingar. Féð er allt lánað út á andlit þessa manns, sem hafði undanfarið haft þau viðskipti í bankanum, er ég hefi nú lýst að nokkru fyrir hv.þdm. Ég ætla þá til fróðleiks og með leyfi hæstv. forseta að lesa hér upp skrá yfir þau lán, sem Íslandsbanki veitir Kristjáni Torfasyni f. h. h/f Andvara sumarið 1925 til viðbótar við áður veitt lán : 5. maí ................ kr. 80000,00 8. júní ................ - 50000,00 22. júní ................ - 50000,00 8. júlí ................. - 50000,00 23. júlí ................ - 150000,00 5. ágúst ............... - 100000,00 13. ágúst ............... - 100000,00 30. ágúst ............... - 150000,00 4. sept. ................ - 100000,00 24. sept. ................ kr. 100000,00 22. okt. ................ - 70000,00 Og það er látið standa svo vel á þessum upphæðum, að þær eru til samans nákvæmlega ein millj. kr. Allir þessir víxlar féllu í gjalddaga á tilsettum tíma og voru framlengdir án afborgana og sumstaðar bætt við vöxtunum. Er nú skemmst frá að segja, að viðskiptum Íslandsbanka og Kristjáns Torfasonar lauk á þá leið, að bankinn tapaði alls: á Sólbakkafélaginu ...... 350000 kr. og á Andvara .......... 1157496 - en það er samtals 1507496 kr., eða rúmlega 1½ millj. kr. Ég hefi gefið þetta yfirlit, þótt leiðinlegt kunni að þykja, vegna þess að í því felst undirstaða sú, sem síðari liður till. minnar byggist á. Af þeim dæmum, sem ég hefi dregið fram, er ljóst, að nauðsynlegt er að gera einhverjar þær ráðstafanir, er tryggi betur en verið hefir lánveitingar bankanna, og að setja sérstök skilyrði fyrir þeim lánum, sem veitt eru til atvinnurekstrar landsmanna. Að vísu skal ég játa, að það muni vera vandamál að setja þau skilyrði, sem að gagni koma í þessu efni: En ef Alþingi gerir ekkert til þess að leita að slíkum leiðum, þá verða þær aldrei fundnar. Og það er ekki verjandi né vansalaust fyrir Alþingi að horfa upp á það ár eftir ár, að fé þjóðarinnar misfarist með slíkum ódæmum í vörzlum einstakra manna. Ef ekki eru í gildi ákveðnar reglur eða skilyrði sett um hófsamlega og samvizkusamlega meðferð lánsfjár og starfsfjár, þá hlýtur að reka til mikils ófarnaðar fyrir þjóðinni hér eftir eins og hingað til. Annar tölul. till. minnar fer fram á, að leitazt verði fyrir um leiðir til þess að setja haldbær skilyrði um lánveitingar úr bönkum. Kem ég þá að því, hversu unnt yrði og á hvern hátt megi takast hófsamlegri og gætilegri meðferð lánsfjár. Í niðurlagi till. er með stafl. a. og b. bent á tvo stóra hluti að koma á kostnaðarminna og hagkvæmara skipulagi um stjórn útgerðar og verzlunar í landinu og að koma til leiðar hlutaskiptum við sjávarútgerðina. Ég skal þá til frekari rökstuðnings við stafl. a. í þáltill. fara fáeinum orðum um stjórn útgerðarmálanna í landinu. Eins og kunnugt er, eru nú hér á landi gerðir út 38 togarar. Það munu vera uppi skoðanir um það, að með nánara samstarfi togaraeigenda og útgerðarmanna mætti reka togaraútgerðina með minna kostnaði en nú gerist. Ég hygg, að það sé rétt, að í Þýzkalandi hafi verið gerðar ýtarlegar ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við togaraútgerð með því að sameina mörg félög undir eina stjórn, og mættum við Íslendingar eitthvað af því læra. Hér á landi starfa 19 skrifstofur að því að stjórna 38 togurum, og er þá til jafnaðar ein skrifstofa fyrir hverja 2 togara. Þessum skrifstofum stjórna 24 framkvæmdastjórar, eða nokkru fleiri en skrifstofurnar eru, og liggur það í því, að talið er, að við eitt togarafélagið starfi 6 framkvæmdastjórar. Enginn vafi er á því, að með nánara samstarfi mætti færa saman undir fámenna stjórn útgerð togaranna og draga á þann hátt mikið úr kostnaðinum. Ég skal ekki að þessu sinni leiða getum að því, hvað mikið fé fer til þessara framkvæmdastjóra, sem stjórna togaraútgerðinni, en það leikur orð á því, að sumir þeirra hafi allhá laun, og lifnaðarhættir sumra þeirra taldir slíkir, að þeir virðist ekki geta komizt af með minna en 20–30 þús. kr. í árslaun. Er það ljóst, að hér er um óeðlilega þunga byrði að ræða af stjórn þess atvinnuvegar. Það hefir komið fram hér í þinginu þáltill. um að sameina útgerð Eimskipafél. Íslands og ríkisskipanna, og á það að vera úrræði til þess að draga úr kostnaði við rekstur útgerðarinnar. Skal ég ekki ræða um hana né mæla gegn henni. En ef það er nauðsynlegt að sameina rekstur þessara tveggja stofnana, þá er ekki síður ástæða til að athuga um leiðir til að sameina útgerðarstjórn togaraflotans, til sparnaðar á rekstrarkostnaði. Ég hefi bent á þetta um leið og ég færi fram þau rök, sem styðja till. mína, án þess að ég hafi aðstöðu til að fara lengra út í þessa sálma nú. Ég geri ráð fyrir, að því verði haldið fram af andmælendum mínum, ef umr. verða hér á eftir um þessa till., að ríkið hafi engan siðferðislegan rétt og því síður skyldu til þess að skipta sér af rekstri einkafyrirtækja. En ég held því gagnstæða fram og tel, að ríkið hafi bæði rétt og skyldu til íhlutunar um þessi mál. Það er nauðsynlegt vegna þess, að útgerðarfyrirtækin eru í raun og veru rekin á ábyrgð ríkisins. Reynslan hefir ávallt sýnt, að þegar atvinnuvegirnir komast í kröggur og ýms atvinnufyrirtæki lenda í þroti, þá kemur það niður á bönkunum, en ríkið ber ábyrgð á bönkunum og verður að bera blak af þeim. Þannig ber allt að sama brunni, hvar sem leitað er í starfi og lífi þjóðarinnar. Það er ríkið, sem verður að hlaupa undir baggann, þegar einkafyrirtækin og bankana ber upp á sker. Og bankatöpunum, sem leiðir af rekstri atvinnuveganna, er jafnað niður á almenning í landinu með háum vöxtum og verðlagi á peningum og almennri dýrtíð. Þáltill. fer fram á það, að leitazt sé við að hafa áhrif á þetta. Það er brýn nauðsyn, ekki eingöngu vegna ríkisins, heldur þeirra fyrirtækja, sem hlut eiga að máli. Togaraútgerðinni hefir nýskeð verið lýst þannig hér í þingdeildinni af einum útgerðarmanni, að hún væri máttvana og mergsogin. Það er því furðulegt, ef engar tilraunir verða gerðar til þess að gæta hófs og sparnaðar um meðferð fjár við stjórn og rekstur þessara fyrirtækja, og gegnir mikilli furðu, að slíkar kröfur virðast hvergi koma fram nema um rekstur ríkisstofnana. Þá er ég kominn að síðasta lið till., og skal ég reyna í sem fæstum orðum að gera grein fyrir því, hver muni í rauninni vera haldbezta tryggingin fyrir því, að farið sé skynsamlega með lánsfé til atvinnurekstrar og hver skilyrði verði að setja fyrir þeim útlánum. Bezta tryggingin fyrir útlánum til atvinnurekstrar er sú, að atvinnuvegirnir séu reknir á ábyrgð allra, sem að þeim starfa, og að hlutaskipti verði ákveðin við útveginn, hvar sem þeim verður við komið. Hygg ég, að þetta mætti oft beinlínis setja sem skilyrði fyrir slíkum lánveitingum. Ég hefi áður í blaðinu Degi, sem gefið er út á Akureyri, ritað um „framtíðarúrræði í verkamálum“, í 42., 43. og 44. tölubl. 1921. Í þeim greinum hefi ég bent á nauðsyn þess, að dregið verði úr misvægi atvinnuveganna frá ári til árs og leitað róttækra ráðstafana til þess að koma í veg fyrir skakkaföll. Virtist mér, að tvennt væri einkum nauðsynlegt. Í fyrsta lagi að finna sannvirði vinnunnar og greiða kaupgjaldið eftir niðurstöðu hvers árs í atvinnurekstrinum. Þessi hugmynd um sannvirði vinnunnar er fengin frá kaupfélögunum, sem hafa það hlutverk að leita að sannvirði vörunnar. Og vöruverðið greiða þau ekki til fulls til félagsmanna fyrri en vörurnar eru seldar og niðurstaða hvers árs komin í ljós. En um vinnusölu verkamanna hefir ríkt hið megnasta handahóf, kaupið er ákveðið fyrirfram, áður en kunnugt er, hvaða kaupgjald atvinnureksturinn þolir og alveg án tillits til þess. Höfuðnauðsyn þessa máls er sú, að finna á hverju ári sannvirði vinnunnar og greiða kaupið samkv. því. Það er kunnugt, að fram að síðasta mannsaldri, meðan vinnuhjúahald var almennt í landinu og meðan lítið var hér um peninga, fóru kaupgreiðslur fram í hlutaskiptum, bæði við landbúnaðinn og sjávarútveginn. Vinnuhjúin voru þá einskonar hluthafar í búi bóndans og tóku kaup sitt í kindafóðrum. Þess vegna höfðu þau nálega sömu ábyrgðartilfinningu gagnvart rekstri búsins eins og húsbændurnir. Meðan smábátaútvegurinn var einráður, voru hlutaskiptin sjálfsögð regla um skiptingu arðsins, og hver háseti bar þá sinn rétta hlut frá borði. Nú á síðustu árum er áreiðanlega að aukast meðal almennings skilningur á því að láta þessa reglu ráða mestu í viðskiptum verkamanna og atvinnurekenda. - Ég endurtók þessar bendingar mínar, um úrræði í verkamálum, í Tímanum, 3. tölubl. 1929, þegar ég var ritstjóri þess blaðs, og fékk þá hinar verstu undirtektir frá báðum aðiljum í vinnudeilum, fulltrúum verkamanna og atvinnurekenda. En nýlega hefi ég þó séð í aðalmálgagni atvinnurekenda hér í bænum, að þessu orðtaki, „sannvirði vinnunnar“, er þar hampað eins og lausnarorði í atvinnuvandræðunum. - Ég vil endurtaka það og leggja á það sérstaka áherzlu, að allir þeir, sem vinna að einni og sömu atvinnugrein, eiga að vera hluttakendur um afkomu hennar, hljóta ágóðahluta, þegar því er að skipta, og bera jafnframt fulla ábyrgð á rekstri og niðurstöðu fyrirtækisins. Um leið og ábyrgðin yrði færð yfir á herðar allra, sem vinna við sama fyrirtæki, verður að mynda varasjóð til að mæta óvæntum áföllum. Í fyrrnefndri ritgerð minni í „Degi“ var lögð á það áherzla sem annað höfuðatriði í þessum málum, að á bak við atvinnuvegina yrði myndaður slíkur varasjóður og að allir aðiljar tækju þátt í myndun hans. Hlutverk þessa sjóðs yrði hið sama og fleygihjóls í aflvél, sem ber hreyfiarma hennar yfir dauða punkta. Hér á Alþingi er nú uppi hugmynd um jöfnunarsjóð ríkisins, sem er skyld hugmynd. En ég teldi eigi síður þörf slíkrar sjóðsmyndunar bak við atvinnuvegi landsins. Ég hefi nú talað alllengi um þessa till. og skal nú láta máli mínu vera lokið. Ég geri ráð fyrir, að sumir hv. dm. telji sér fært að gera ýmsar aths. við sumt af því, sem ég hefi sagt, vegna þess að þegar farið er inn á nýjar leiðir í vandasömum málefnum, þá verður sumstaðar að þræða á tæpum vöðum. En ég mun, eftir því sem efni standa til, halda fast á höfuðrökum þessa máls, sem till. mín fjallar um, og þeim úrræðum, sem þar er bent á í erfiðustu vandamálum þjóðfélagsins, sem liggja á þessum leiðum. Enda mun skammt að bíða miklu meiri ófarnaðar og vanda heldur en þjóðinni hefir enn að höndum borið, ef ekki verður hafizt handa um gagngerðar skipulagsumbætur í atvinnumálum landsmanna, viðskiptum og samstarfi manna í landinu.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég ætla ekki að tala langt mál. Með þessari þáltill. er, eins og hv.flm. sagði, farið að ýmsu leyti út á nýjar brautir og lögð verkefni fyrir stj., sem eru mjög víðtæk, og sum óleysanleg. Þar fyrir vil ég ekki segja, að ekki sé ástæða til að athuga, hvar helzt megi bæta úr. Og þótti mér ræða hv.flm. betri en till. sjálf, sem stafar ef til vill af þeirri einföldu ástæðu, að það er betra að tala um þessi mál heldur en að setja um það fastar og beinharðar reglur í lagaformi. Að því er bankana snertir, þá skortir ríkisstj. ekki vald til þess að ráða bankastjóra við þá banka, sem ríkið ber ábyrgð á, og í því á aðaltryggingin að vera fólgin að forminu til. Og það vantar ekki, að þingið hafi ráðið skipun bankaráða við aðalbankana. Þing og stjórn hafa þannig fullkomlega formlegt vald um skipun bankastjóranna. En rekstur bankanna hefir í framkvæmdinni tekizt misjafnlega, og stjórnin og þingið geta ekki haft veruleg áhrif á það. Í því efni hefir langmestu skeikað síðan á stríðsárunum, m. a. vegna verðfalls á ísl. kr. og ýmiskonar gengisbreytinga á gjaldeyri þjóðanna og verðlagsbreytinga á vörum á þessu tímabili, sem ruglað hefir reikninga útgerðarmanna, verzlunarmanna og bænda. Þau óheppilegu mistök, sem orðið hafa á þessu tímabili, eru sumpart sök einstaklinganna, en að mestu leyti eru þau að kenna ófyrirsjáanlegum atvikum á þessum erfiðu tímum. En þrátt fyrir það hvetur þetta allt til þess að fara gætilega í þessum efnum. Og sízt vil ég draga úr því, að þingið skori á stj. að athuga og bera fram breytingar á löggjöfinni um þessi efni, sem þáltill. fjallar um. Við útlánastarfsemi bankanna hér á landi vantar enn fastar reglur fyrir meðferð lánsfjár, sem erlendir bankar hafa fylgt um langan aldur og innrætt viðskiptamönnum bankanna svo vel, að þær berast, ef svo má segja, í blóðinu frá einni kynslóð til annarar. Ég hygg, að okkar bankar hafi bundið sig allt of mikið við þá óheppilegu venju í útlánum að hafa áhættuna sem mest á einum stað. Bankarnir hér á landi eru svo smáir og kraftlitlir, að þeir mega til að dreifa ábyrgðinni á fleiri herðar. Það verður að demókratisera viðskipti bankanna miklu meira en nú er gert. Reynslan hefir líka sýnt það og sannað, að það er minni hætta á töpum á hinum smærri viðskiptavinum bankanna heldur en þeim stóru. Það skín líka í það í till., að þessi stefna í útlánum rekstrarfjár muni vera tryggari fyrir bankana en ríkið. Að því er snertir launagreiðslur til starfsmanna bæjar- og sveitarfélaga, sem hafa fengið ríkisábyrgð fyrir föstum lánum til stofnunar föstum fyrirtækjum, þá tel ég ekki rétt að taka af þeim sjálfsákvörðunarrétt um þau mál. Ef stjórn og þing ætla sér að skerða sjálfsákvörðunarvald þeirra bæjar- og sveitarfélaga á þessu sviði, sem hafa fengið lán eða ábyrgð hjá ríkinu, þá verður að áskilja ríkinu þann rétt um leið og ábyrgðin er veitt eða lánin til fyrirtækjanna. En að koma eftir á með slík skilyrði fyrir áður veittum lánum eða ábyrgðum er á allan hátt óþægilegt. Um launagreiðslur við stofnanir, sem studdar eru af ríkinu, og í bönkunum er nokkru öðru máli að gegna; ríkið ber ábyrgð á þeim launagreiðslum á þann hátt, að forstöðumenn þessara stofnana, sem ákveða launataxta starfsfólksins, eru skipaðir af ríkisstj. En ef illa hefir tekizt um völd og ákvarðanir þessara manna, þá er ekki hægt að bíða eftir því, að mannaskipti verði, heldur verður að breyta til um kjörin og setja önnur ákvæði. Og mér er kunnugt um, að einn bankinn er að undirbúa það að lækka bráðlega starfsmannalaunin hjá sér frá því, sem þau eru nú. Í þáltill. er fitjað upp á miklum og víðtækum ráðstöfunum; sumar þeirra eru að vísu óleysanlegar, en aðrar horfa til bóta og aukinnar tryggingar fyrir ríkið og bankana. Og ég skil vel þá hvöt hv.flm., að hann vill, að það sé ekki eingöngu hamrað á því, að ríkisstofnanir gæti fyllsta sparnaðar í rekstrinum og lækki laun starfsmanna sinna, án þess að nokkrar kröfur séu gerðar um það til annara stofnana og einkafyrirtækja. Þeir, sem gera kröfur til þess, að sparað verði í ríkisrekstrinum og rekstri þeirra stofnana, sem ríkið ber ábyrgð á, og láta mikið á þeim bera hér í þinginu, þeir hljóta líka að gera sömu kröfur til annara stofnana og fyrirtækja, um að þau spari, ef þeir vilja vera sjálfum sér samkvæmir.

forseti (GÓ): Þess skal getið út af aths. minni á fundinum í gær við upplestur á skrá um erindi til Alþingis, lögð fram í lestrarsal, að samkv. upplýsingum frá skrifstofunni er svo áastatt um allar þær áskoranir einstakra kjósenda, er sendur hafa verið Alþingi í kjördæmamálinu, nema fimm, að fyrir liggja ýmist undirskriftaskjölin sjálf (frumrit) eða símskeyti staðfest af sýslumanni viðkomandi sýslu (frá Húsavík). Framannefndar fimm áskoranir, sem ekki er svo ástatt um, eru þessar: 1. Áskoranir úr Húnavatnssýslu: Í því efni liggur fyrir bréf til Magnúsar Guðmundssonar alþm. frá Jóni Pálmasyni á Akri og Þorsteini Bjarnasyni á Blönduósi, dags. 25. apríl, um að 408 alþingiskjósendur hafi ritað undir áskorunina. 2. Áskoranir 122 kjósenda í Snæfellsnessýslu: Þaðan liggur fyrir símskeyti frá Eleníus Jónssyni, um að sú tala kjósenda undirriti slíka áskorun, en stöðvarstjóri staðfestir undirskrift. 3. Áskorun 65 kjósenda á Bíldudal: Þaðan hefir borizt símskeyti frá Jóni Maron til Jóns Þorlákssonar alþm., með tilkynningu um undirskriftir. 4. Áskoranir úr Skagafjarðarkjördæmi: Símskeyti. frá formanni Sjálfstæðisfélags Skagfirðinga til Magnúsar Guðmundssonar alþm., um að félagið hafi tekið við slíkum áskorunum. 5. Áskoranir frá Siglufirði: Í því efni liggur fyrir eftirrit af undirskriftum, lagt fram af Magnúsi Guðmundssyni alþm. Mun hann eins fljótt og við verður komið leggja fram staðfestingu. 11486 V. Stjórnarskipti. Á 85. fundi í Ed., 27. maí, og á 85. fundi í Nd., s. d., áður en gengið væri til dagskrár, lásu forsetar eftirfarandi tilkynningu: „Þar sem ég get ekki sjálfur sótt þingfundi þessa dagana, vildi ég biðja hæstvirta forseta að lesa af minni hálfu í byrjun þingfunda í dag eftirfarandi