Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Þorsteinn Briem) [óyfirl.]: Það er kunnugra mál en á þurfi að minnast, hversu íslenzkur landbúnaður stendur nú höllum fæti. Það hafa á undanförnum árum verið gerðar ýmsar tilraunir til þess að rétta þann atvinnuveg við, og þarf ekki á það að minnast. Seinasta tilraunin var gerð á síðasta Alþ. með lagasetningu, sem miðaði í þá átt að bæta verðlag afurðanna innanlands. Enn er ekki komin full reynsla af þeirri löggjöf. Við verðum að vænta, að af henni leiði nokkra hagsbót fyrir landbúnaðinn, en það held ég, að flestum mönnum komi þegar saman um, að hún muni hvergi nærri einhlít. Þegar um það er að ræða að bæta aðstöðu þessa atvinnuvegar, þá er það sérstaklega tvennt, sem menn líta á. Annað er það, að reyna að koma afurðunum í hærra verð, og að því var reynt að vinna á síðasta Alþ., hitt að reyna að lækka framleiðslukostnaðinn, og miðar þetta frv., sem hér er flutt, einmitt í þá átt. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hversu mikill munur er á því, hvort landbóndinn hefir ræktað land til þess að framleiða þann heyjaforða, sem hann þarf handa sínum búpeningi, eða hann þarf að afla heyja á óræktuðu landi víðsvegar úti um bithaga við hina verstu aðstöðu. Það er svo á flestum jörðum, að það borgar sig naumast að hafa aðkeypt verkafólk til slíkra heyaflana og auk þess notast miklu verr af þeim vinnukrafti, sem heimilin annars eiga ráð á, svo sem börnum og unglingum, þegar þarf að sækja heyskapinn langt burt frá bænum. Þetta horfir öðruvísi við, þegar ekki er á nema ræktað land að ganga, tún við bæinn. Þess vegna hygg ég, að menn geti fallizt á, að það sé rétt stefna, sem hér kemur fram í þessu frv., að styðja að því, að framleiðslukostnaðurinn geti lækkað einmitt með því að styðja að betri jarðrækt í landinu, á líka lund og hér er farið fram á. Fyrir utan þann mikla kostnað, sem landbóndinn verður að hafa af kaupgjaldi til verkafólks, þá er það einn liður í búrekstrinum, sem vissulega er gaumur gefandi, og það eru hin miklu áburðarkaup. Til þeirra kaupa þarf erlendan gjaldeyri, og ég hygg, að valutaástand ríkisins sé ekki þann veg sem stendur, að ekki sé æskilegt að geta dregið úr þeim kaupum. Þess vegna er það fyrsta atriði, sem þetta frv. miðar að, að skapa bændum aðstöðu til þess að geta dregið úr kaupum erlends áburðar og þar með unnið að nokkrum gjaldeyrissparnaði fyrir þjóðina í heild. Frv. miðar að því að draga úr áburðarkaupunum, með því að styðja að betri hagnýtingu innlends áburðar, þess áburðar, sem búpeningurinn sjálfur framleiðir og kostar aðeins það að hafa aðstöðu til þess að hirða hann svo, að þau næringarefni fyrir jurtirnar, sem í honum felast, geti komið að fullum notum. Þess vegna er það lagt til í þessu frv., að styrkur til safnþróa verði hækkaður um 50 aura fyrir hvert metið dagsverk. Það er sameiginlegt álit allra þeirra, sem þekkingu hafa á landbúnaði, að mest fari forgörðum af þeim dýrmætu efnum, sem í búfjáráburðinum eru innibundin, í þvaginu, og þá liggur næst að styrkja bændur til þess að geta varðveitt þau efni, og það því fremur sem köfnunarefnin, sem í þvaginu felast, eru sérstaklega dýr áburðartegund. Enn sem komið er er ekki lengra komið hirðingu áburðarins hér á landi heldur en svo, að samkv. síðustu skýrslum hefir ekki verið byggt yfir nema 28% af þeim áburði, sem til fellur í landinu. Er þetta nokkuð mismunandi í hinum ýmsu sýslum landsins, sumar hafa komið upp áburðargeymslum yfir allt að helming áburðarins, eða vel það, en aðrar aftur ekki yfir nema rúm 9%, og sjá allir, hversu þá er langt í land til þess að svo sé sem vera ætti um þetta efni. Hinsvegar er á það að líta, að ef allur áburður undan búfé landsmanna væri svo hirtur sem hægt væri, mundi búfénaðurinn geta framleitt 2 aðalefnin, sem nauðsynleg eru í áburðinn, fosforsýru og kalí. Það hefir víða þótt bera á því við jarðabætur, sem framkvæmdar hafa verið á undanförnum árum, að menn tækju ekki það bezta land til ræktunar, tækju jafnvel leirmóa og lélegt land, af því þeir gætu ekki lagt í þann mikla kostnað að taka deiglendismóa til ræktunar, vegna þess, hve framræslan væri mikil og kostnaðarsöm. Það er sameiginlegt mál þeirra manna, sem bezta þekkingu hafa á þessum hlutum, að í mýrunum okkar felist yfirleitt frjóefnaríkasti jarðvegurinn, sem við eigum kost á. En framhjá þessu landi hefir víða verið gengið, vegna þess hve framræslukostnaðurinn hefir verið mikill, og jafnvel þar, sem deiglendi hefir verið tekið til ræktunar, hefir víða ekki verið framræst svo sem skyldi, og afraksturinn hefir þá orðið eftir því bæði minni og sérstaklega lakari að gæðum. Af opinberum skýrslum er það fyllilega ljóst, hversu framræsla er mjög skammt á veg komin hér á landi, aðeins 7% af hinu ræktaða landi, jafnvel þó matjurtagarðar séu taldir með, hefir verið ræst fram. Þess vegna er lagt til í þessu frv., að styrkur til framræslu á ræktuðu landi sé hækkaður um 50 aura fyrir hvert metið dagsverk í opnum skurðum og upp í 2 kr. í lokræsum, því það hefir þótt við brenna, að lokræsagerðin væri vanrækt vegna þess, hve kostnaðarsöm hún væri. Auk þess er á það að líta, að með framræslunni er betur tryggð ending jarðabótanna, og góð framræsla kemur í veg fyrir, að ræktað land þýfist aftur á fáum árum, eins og þótt hefir við brenna þar, sem framræslu hefir verið áfátt. Ein af þeim vörum, sem við verðum að kaupa til manneldis frá öðrum löndum, eru jarðepli og ýmiskonar garðamatur. Þess vegna er m. a. af gjaldeyrisástæðum fyllsta nauðsyn þess að styðja betur heldur en enn hefir verið gert að aukinni garðrækt í landinu. Það er nauðsynlegt, sérstaklega fyrir smábóndann, að gera garðræktina að stærri lið í framleiðslunni, því hún hefir þann kost með sér, að til hennar þarf miklu minni höfuðstól heldur en til búfjárræktar. Þess er sannarlega þörf, að lögð sé áherzla á þær greinir landbúnaðarins, sem heimta minnstan höfuðstól, og fyrir nýbýlinginn, sem er að koma fótum fyrir sig, liggur næst að stunda garðræktina og auka hana sem mest, bæði til heimilisþarfa og til markaðssölu. Auk þess er á það að líta, að hin síðustu ár hefir borið allmjög á ýmiskonar veikleika og sýki í búfénaði, sérstaklega sauðfé. Skiptir þá ekki litlu, að bóndinn hafi eitthvað annað jafnframt við að styðjast, þegar einhver slík veiki kemur upp og gerir tilfinnanlegt tjón. Við megum því vera rannsóknarstofu háskólans þakklát fyrir það mikla verk, sem hún hefir unnið til þess að finna upp lækningarmeðul og varnarlyf gegn sumum þessum sjúkdómum. En þó eru sumir sjúkdómar, sem enn hefir ekki verið fundið neitt meðal við, t. d. riðuveiki, sem hefir gert mikið tjón hér á landi, og veit ég dæmi um einn ungan bónda, sem var nýbyrjaður að búa, að hann varð einmitt vegna þessarar veiki að fella svo til allan sinn sauðfjárstofn, og sneri hann sér þá vitanlega að garðmetisframleiðslu, sem ég hygg, að sé það skjól, sem menn geta helzt flúið í, þegar slíkt kemur fyrir. Þess vegna er í þessu frv. lagt til, að styrkur til garðræktar verði hækkaður um þriðjung og að vandaðir vermireitir og gróðurhús njóti einnig styrks, því ef á að framleiða fjölbreyttan garðamat, þá eru vermireitir og gróðurhús nauðsynleg. Þá er það kunnugt mál, að íslenzkur landbúnaður hefir á undanförnum öldum oltið á því, hvernig hefir tekizt með nýtingu heyja, og er hún alveg undir veðráttunni komin. Þegar heyskaparveðrátta hefir brugðizt, hefir sú orðið reyndin á, að heyin hafa verið stórskemmd eftir sumarið. Það eru eftirtektarverð orð, sem forstöðumaður rannsóknarstofu háskólans í atvinnuvegunum segir í álitsskjali sínu, sem ég hygg hann hafi sent atvmrn. Þar segir meðal annars svo: „Nýting heyja er komin undir hverflyndi veðra, og afkoma manna og búpenings í voða eftir óþurrkasumar, ef ekki fer því betri vetur á eftir. Það eru slæmar heynýtingar, sem er höfuðorsökin til þess, að mannfellir hefir orðið að meðaltali 20. hvert ár frá því landið byggðist. Þótt landsmenn virðist hafa gleymt harðærinu í bili, þá þarf ekki mikla svartsýni til að spá endurtekningu á því, sem ávallt hefir endurtekið sig svo lengi sem sögur fara af þessari þjóð.“ Það þarf ekki neinu við þessi orð að bæta. En ég vil aðeins minna á, að nokkurt ráð er til gegn þessum voða, og það er, að bændur komi upp votheyshlöðum, til þess að geta tryggt sér nokkurn veginn nýtingu a. m. k. þriðjungs heyaflans. Það er reynsla fyrir því, að það má alveg að skaðlausu fóðra skepnur á votheyi að 1/3. Tilraunir sumra manna, t. d. búnaðarskólastjórans á Hvanneyri, benda í þá átt, að nota megi volhey að skaðlausu í miklu stærri stíl. Hinsvegar er svo ástatt í landinu, að votheyshlöður eru til aðeins yfir 31/4% ársaflans. Í grg. frv. eru skýrslur, sem sýna, hvernig þessu er háttað í hverju einstöku héraði. T. d. get ég nefnt, að í Suður-Múlasýslu eru ekki til votheystóftir fyrir nema 330 hesta. Verður þó þetta að teljast votviðrasamt hérað. Ætla ég, að mönnum, sem bera landbúnað fyrir brjósti, sé ljóst, að hér verður að vinna að umbótum, og að það má ekki lengur svo til ganga, að ekki sé kippt í liðinn. Við höfum fengið rækilega áminningu hvað eftir annað í þessu efni - og nú síðast á því sumri, sem síðast leið - um það, hversu landbúnaðurinn stendur höllum fæti eftir votviðrasumar, og hversu tilfinnanlegt er fyrir bændur að kaupa jafnmikið af fóðurbæti eins og þeir hafa orðið að gera í tveimur til þremur landsfjórðungum síðastl. haust. Er þó ekki enn séð, hvernig fer um framgöngu fénaðar á komandi vori. Einmitt af því, hversu þörfin er ákaflega brýn og hversu mikil nauðsyn er á því, að stigið sé allmyndarlegt spor til framfara á þessu sviði, þá er hér lagt til, að styrkur til votheystófta sé hækkaður úr 50 aurum upp í 2 kr. á dagsverk. Það hefir komið í ljós ofan á alla aðra erfiðleika, sem bændur í þremur landsfjórðungum áttu við að stríða síðastl. sumar, að þegar hey voru komin í garð eða hlöðu, drap þau til stórskemmda í austanrigningum síðastl. haust. Má öllum vera ljóst mál, hversu geysilegur skaði slíkt er og voði fyrir íslenzkan landbúnað, ef svo á til að ganga framvegis. Þess vegna er nauðsyn að styrkja bændur betur en gert er til að koma sér upp þurrheyshlöðum yfir heyafla sinn. Er því lagt til, að slíkar byggingar séu ekki einbundnar við steinsteypu, eins og nú er í lögum, heldur megi einnig veita styrk til hlöðubygginga úr öðru efni, ef þær eru vandaðar, til þess að herða á, að þessar nauðsynlegu byggingar rísi upp sem víðast. Það má fullyrða, að í hinum þurrviðrasamari sveitum séu hlöður úr öðru efni allvaranlegar, ef þær eru traustlega og vel byggðar. En kostnaðurinn er hinsvegar allmikill. Auk þess stendur allvíða svo á, ekki aðeins á einstökum bæjum, heldur í einstökum sveitum, að ekki eru tök á því að afla innlends efnis til steinsteypu. Eru þá þeir aðilar algerlega afskiptir þessum styrk. Þess vegna er hér lagt til, að styrkur til hlöðubygginga fáist með rýmkuðum skilyrðum. Um leið og lagt er til, að aukinn sé styrkur til sérstakra jarðræktarframkvæmda, leiðir af sjálfu sér, að það verður að láta þá bændur, sem eru leiguliðar á opinberum jarðeignum, njóta samræmis við aðra bændur að því er tekur til þeirra jarðabóta, sem leiguliðar nota til landskuldargreiðslu af jörðum sínum, og eru ákvæði um það einnig í þessu frv. Reynslan hefir leitt í ljós, að þá fyrst kemur skriður á jarðræktarframkvæmdir í hverri sveit og héraði, þegar kostur gefst á vélum til jarðvinnslu. Hin seinvirka aðferð hvetur menn ekki nærri eins til þess að hefjast handa um jarðabætur eins og afköst nýtízku véla. Það hvetur menn mjög að sjá, hversu fljótt þær vinna og hversu fljótt jarðabætur þær, sem unnar eru með þeim, koma að fullum notum. Hinsvegar eru jarðræktarvélar svo dýr áhöld, að búnaðarfélögum og jafnvel heilum búnaðarsamböndum hefir reynzt ofurefli að festa kaup á þeim, svo að þess eru ekki fá dæmi, að þau hafa orðið jafnvel ár eftir ár að sækja um greiðslufrest á þeim lánum, sem fengin voru til vélakaupa. Virðist því reynslan hafa sýnt, að sá styrkur, sem nú er veittur til þessara vélakaupa. sé ekki nægilegur, og sé því nauðsynlegt að hækka hann nokkuð, enda er það lagt til í þessu frv. Eins og mönnum er kunnugt, er um merkilega nýjung að ræða í íslenzkum landbúnaði, þar sem eru tilraunir Búnaðarfélagsins með kornrækt. Reynslan virðist jafnvel sýna það ljóst nú þegar, að byggrækt gæti hér á landi orðið alveg árviss; og yrði þá fengin ný aðstaða til þess ekki aðeins að bæta fóðurforðann handa búpeningi landsmanna og tryggja þar með afurðir hans, heldur stórbæta aðstöðu til eggjaframleiðslu og svínaræktar, þótt ekki sé talað um það mikla búsílag, sem byggræktin má veita til manneldis. Þess vegna er lagt til, að kornskurðaráhöld og þreskivélar njóti sama styrks og aðrar jarðyrkjuvélar. Vegna hins örðuga hags ríkissjóðs munu nú ýmsir segja, að hann sé ekki megnugur að standast kostnað þann, sem af breyt. á jarðræktarl. samkv. frv. þessu mundi leiða. En ég verð þó að segja, að þetta horfir allmikið öðruvísi við nú á þessu þingi heldur en í byrjun síðasta þings, þegar frv. um þetta sama efni var flutt. Því að síðan hafa verið samin tekjuaukalög, sem munu gefa af sér um 2 millj. króna í ríkissjóð. Virðist þá mega ætlast til þess, að a. m. k. töluverðum hluta af þeirri upphæð verði varið til þess að auka jarðræktina í landinu og styrkja þannig bændur til sjálfshjálpar, því að þess er og að geta, að þeim styrk, sem varið er til jarðræktar, honum er ekki kastað á glæ. Hann er ekki aðeins til hagsbóta fyrir þá bændakynslóð, sem nú lifir í landinu, heldur og fyrir komandi kynslóðir. Og það má segja um það fé, sem varið er til jarðræktar, eins og segir í dæmisögunni um byggkornið, að það byggkorn mun síðar verða að gulli. Áður en ég lagði þetta frv. fram á síðasta þingi, bað ég hr. Sigurð Sigurðsson búnaðarmálastjóra að gera fyrir mig útreikning samkv. þeim skýrslum, sem fyrir lágu þá, hversu miklu myndi nema fyrir ríkissjóð, ef jarðræktarl. yrði breytt á þann hátt, sem þá var lagt til. Samkv. hans útreikningi var kostnaðaraukinn rúmar 50 þús. kr., miðað við skýrslur 1933. Og er þá þessi kostnaðarauki sem svarar 1/40 hluta af þeim tekjuauka, sem ríkissjóður fær samkv. l., sem samþ. voru á síðasta þingi. Virðist þá ekki óeðlilegt, þótt þess sé farið á flot fyrir landbúnaðarins hönd, að hann njóti a. m. k. 21/2% af þeirri tekjuaukaupphæð. Þá vil ég geta þess, að Bændafl. flutti á síðasta þingi frv. um það, að frestað yrði framkvæmd á 5. gr.l. frá 1933, að mig minnir, um bifreiðaskatt, þannig að fellt yrði niður framlag til malbikunar í kaupstöðum. Sú upphæð nemur 15% af bifreiðaskattinum, 60 þús. kr. að minnsta kosti. Hefði slíkt frv. verið samþ., voru þar með fengnir þeir peningar, sem þarf til þess að standast þann kostnað, sem leiðir af þeirri lagasetningu, sem hér er farið fram á. Það varð nú ekki, en það mun verða flutt till. í sömu átt á þessu þingi. Og þeir menn, sem að þessu frv. standa, munu verða fúsir til þess, ef nauðsyn krefur, að flytja lækkunartill. við fjárl. eða á annan hátt, til þess að ekki þyrfti að bera það í vænginn, að ekki væri séð fyrir neinu fé til þessara framkvæmda. Þegar litið er á það, hversu mjög þykir skorta á næga atvinnu fyrir fólkið í landinu, þá virðist sannarlega þess vert, að reynt sé að styðja að því, að það fólk, sem í sveitunum lifir, þurfi ekki að flýja vegna þess að það geti ekki séð afkomu sinni borgið, og flykkjast í kaupstaðina ofan á þann atvinnuleysingjahóp, sem þar er fyrir. Þess vegna vil ég líta svo á, að þetta sé ekki aðeins mál sveitanna, heldur sé það og mál kaupstaðanna; því að það má öllum ljóst vera, að ef sá straumur rennur stríðar, sem verið hefir á undanförnum árum úr sveitum í kaupstaði, þá vofir einnig voðinn yfir kaupstöðunum sjálfum. - Ég vil því halda því fram, að þetta sé ekki aðeins mál bændastéttarinnar, heldur allra stétta í landinu. Fer ég svo ekki fleiri orðum um þetta mál að sinni. Skal aðeins að lokum geta þess, að frv. þetta hefir fengið beztu meðmæli búnaðarmálastjóra, búnaðarþings þess, sem nú situr, og svonefnds landsfundar bænda. Ég legg til, að frv. verði vísað til landbn.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Í gær urðu nokkrar umr. um þetta mál. Fóru þær nokkuð lengra en frv. sjálft gefur stranglega tilefni til. Mál þau, er þá voru dregin inn í umr., voru að vísu svo náskyld þessu máli, að erfitt er að ræða þetta án þess að koma inn á þau líka. Ég hefi þó hugsað mér að víkja aðeins að þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég dró fram í gær dæmi um það, hversu mikil nauðsyn væri á því í mörgum tilfellum að beita þessum l., sem nú er lagt til að nema úr gildi, dæmi um fátækan bónda, sem býr á kirkjujörð, sem er lélega hýst. Hann fer fram á annaðhvort, að fá jörðina keypta, eða að gert sé við hús jarðarinnar og þau byggð upp, en það mundi hafa kostað minnst 10 þús. kr. Ég benti á það, að í þessu tilfelli hefði verið sjálfsagt að taka þann kostinn, að selja honum jörðina eins og lagaheimild var til. Ég vil leyfa mér að beiðast þess, að þeir menn, sem eru á annari skoðun, lýsi því þá beinlínis yfir, að í þessu tilfelli hefðu þeir talið réttara, að hið opinbera hefði lagt fram 10 þús. kr. til að byggja upp á jörðinni, í staðinn fyrir að selja manninum jörðina og láta hann sjálfan húsa hana, eins og hann bauðst til að gera. Ég gat þess um leið, að ef annarhvor af þessum tveimur kostum hefði ekki verið tekinn, þá hefði ekki annað legið fyrir en að jörðin hefði farið í eyði. Það var þriðja ráðið. Nú var tekinn sá kosturinn, sem var beztur, að selja manninum jörðina. Hann reisti hús á henni sjálfur, ófullkomin að vísu, en þó svo, að hann unir við þau í bili, og nú unir hann mjög vel á jörðinni, eftir því sem hægt er að vænta nú á þessum erfiðu tímum. Nú kemur hv. 2. þm.N.-M. og segir, að þessi kaup mannsins hafi endað með hörmungum, og það séum við báðir sammála um. Þetta er frekasta fjarstæða, og ég vil frábiðja mér hans íblöndun í mínar skoðanayfirlýsingar í þessu máli sem öðrum. Því vil ég biðja hans flokksmenn, sem hér eru viðstaddir, að skila til hans, fyrst hann getur ekki verið hér sjálfur viðstaddur. Í sambandi við þetta frv. var það staðhæft af hæstv. landbrh., að í sambandi við kirkjujarða- og þjóðjarðasölu hafi margháttað og mikið brask átt sér stað. Þessu vil ég leyfa mér að mótmæla algerlega sem staðhæfulausum þvættingi. Ég efast um, að hægt sé að nefna eitt einasta dæmi um það, að slíkar jarðir hafi verið keyptar með það fyrir augum að selja þær aftur hærra verði. Og sé ekki hægt að nefna dæmi þess, - ekki eitt, því að það sannar ekkert, heldur mörg -, þá er ekki hægt að tala hér um brask. Annað mál er það, þó að hægt sé að benda á, að jarðir, sem seldar hafa verið sem þjóðjarðir eða kirkjujarðir, hafi siðar verið seldar hærra verði en þegar kirkjujarðasjóður eða ríkissjóður seldi þær. Nú er sjálfsagt meiningin með þessu frv. að fyrirbyggja áframhaldandi „brask“, eins og þessir menn orða það. Mér finnst, að í þessu efni megi taka upp orð hv. 2. þm. Reykv., sem var að tala um eitthvert miðaldafyrirkomulag í sambandi við óðalsréttinn. Þessir menn fylgjast ekki með tímanum. Hvernig er hægt að hugsa sér brask með þessar jarðir. þegar þær eru að hríðfalla í verði? Hvaða „braskari“, eins og þeir vilja kalla það, mundi vilja kaupa jörð til þess að selja hana aftur með tapi? Allt þetta tal um brask á þjóðjörðum og kirkjujörðum hefir því ekki við nein rök að styðjast. Eitt einstakt dæmi sannar vitanlega ekkert í þessu efni. Hér hefir líka einmitt oft verið vitnað í eitt einstakt dæmi, en það er sala á kirkjujörðinni Hrafnagili í Eyjafirði, sem var seld fyrir 4000 kr., ég man ekki hvenær, en það mun hafa verið í byrjun stríðsins, ef ekki fyrir stríð. Hún var seld með sannvirði, eftir matsverði. Árið 1910 var hún svo seld aftur fyrir 10-41000, án þess að verulegar umbætur hefðu fram farið á jörðinni. En ég þori að fullyrða, að almennt söluverð jarðarinnar hefir ekki verið yfir 20 þús. kr., m. ö. o., að jörðin hefir fimmfaldazt í verði, en það er einmitt sama hlutfall og búpeningur bænda hækkaði í verði á þessum árum. En það, sem gerði það, að þessi sérstaka jörð var seld svo miklu hærra verði, var það, að einn maður, mjög vel efnaður, vildi af sérstökum ástæðum, sem mér þykir ekki hlýða að draga inn í þessar umr., kaupa þessa jörð handa tengdasyni sínum, næstum því hvað sem hún kostaði, og annar maður, sem einnig var mjög vel fjáður, eftir því sem um er að tala meðal bænda, keppti við hann um þessa jörð, sennilega meðfram til þess að stríða þeim manni, sem hann vissi, að ætlaði að kaupa jörðina, næstum því hvað sem hún kostaði. Þetta er nú það dæmi, sem svo oft hefir verið vitnað í, og mig skal ekki undra, þó að það eigi eftir að koma fram síðar í sambandi við þetta mál. Út frá þessu brasktali hafa menn komið að því, að nauðsynlegt sé að stemma stigu fyrir sölu þjóðjarða og kirkjujarða til þess að hefta allt þetta „brask“. En í öðru frv., sem borið var fram á síðasta þingi, var komið með það ráð til að hefta þetta „brask“, sem átt hefir sér stað með jarðir, að innleiða óðalsrétt. Sú lausn málsins verður áreiðanlega happadrýgst, eins og nánar mun verða sýnt fram á við umr. um það mál. Það er það fyrirkomulag, sem frændur vorir Norðmenn hafa búið við frá ómunatíð og þeir telja mikils virði. En það mál hafa sósíalistar reynt að hefta eftir því sem þeir hafa getað, enda eru það þeir, sem hafa nú aðalforgönguna í því máli, sem hér liggur nú fyrir.

Bjarni Bjarnason Það, sem gaf mér sérstaklega tilefni til að segja nokkur orð í þessu máli, var tilvitnun hv.þm. Borgf. í ræðu, sem Steingrímur Steinþórsson skólastjóri á Hólum, þáv. 2. þm. Skagf., hélt hér á þingi í máli, sem var skylt þessu. Hv. þm. Borgf. las upp ummæli eftir hann, þar sem hann talar um tvær leiðir til umbóta á núv. fyrirkomulagi í jarðeignamálinu, og að annað þeirra væri óðalsréttarfyrirkomulagið. Þetta vildi hv.þm. Borgf. láta sanna málstað þeirra manna, sem berjast nú á móti þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég skal taka það fram, að mér finnst það augljóst, að óðalsréttarfyrirkomulagið á að vera umbót á því fyrirkomulagi, sem nú er ríkjandi. Sérstaklega á það að vera umbót á kaupa- og sölufyrirkomulaginu. En það verðum við að játa, að einmitt það, að hér er verið að leita að betra fyrirkomulagi en því, sem nú ber mest á, er augljós viðurkenning þess, að núverandi fyrirkomulag sé ekki æskilegt. Það, sem er sérstaklega athugavert við það, að einlægt sé verið að selja og kaupa jarðir, er það, að þá er vanalega gert allt, sem hægt er, til að miða söluverðið við þörf þess, sem selur, og hugsanlega möguleika þess, sem kaupir, en miklu síður athuguð raunveruleg aðstaða þess sem kaupir, til að standa straum af kaupverðinu, enda hefir það sýnt sig á undanförnum árum, að það er þetta, sem svo oft hefir komið bændum í vanda, nfl. að verðið hefir orðið of hátt, og náttúrlega sérstaklega af þeim verðsveiflum, sem orðið hafa á undanförnum árum. Sérstaklega var það um og eftir 1920, að möguleikar voru til að kaupa býsna dýrar jarðir; þá var verð afurða talsvert hátt. En svo þegar verðfallið kom, þá lentu menn í vandræðum, sérstaklega þeir, sem verið höfðu stórhuga, mestir áhuga- og umbótamenn um byggingar og jarðrækt; þeir urðu verst úti. Samt skila þeir næstu kynslóð mestu. En þeir, sem voru svo framsýnir að sjá, að verðið var óeðlilega hátt á tímabili og grunaði, að það mundi lækka, og voru þá svo miklir fjármálamenn fyrir sjálfa sig að selja sínar eignir, fóru frá með mikinn gróða. Eftir sátu svo hinir, sem fyrir bjartsýni og vonir um svipað verð eða hærra verð á afurðum höfðu ráðizt í meira en þeir svo gátu ráðið við. Óneitanlega er óðalsréttarfyrirkomulagið nokkur bót á þessu. Það takmarkar að miklu leyti kaup og sölu á jörðum, en festir hitt, að ættingjarnir taka við jörðinni hver af öðrum. Hitt atriðið, sem Steingrímur Steinþórsson nefndi í sinni ræðu, gat hv.þm. Borgf. ekki um, en það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hitt úrlausnarráðið er það, að ríkið yfirtaki jarðirnar.“ Nú liggur fyrir frv. um að hætta sölu kirkju- og þjóðjarða, og ætla ég, að það sé spor í rétta átt. Og næsta sporið álít ég, að eigi að vera að heimila stj. að kaupa þær jarðir, sem hún teldi ríkinu hagkvæmt að eiga, ef eigendurnir vildu selja þær eða bjóða þær til kaups. Ef þessar tvær tilraunir reyndust vel, væri ekkert, sem mælti á móti því að halda áfram eftir möguleikum ríkisins að eignast jarðir og forða þeim þannig frá að ganga kaupum og sölum óeðlilegu verði. Á það hefir verið bent, að það sé ekki nægileg hvöt fyrir leiguliða á jörðum að gera verklegar framkvæmdir. En sannleikurinn er sá, að við höfum engin dæmi úr þjóðlífi okkar, er sýni þetta, því að leigurétturinn er og hefir verið svo takmarkaður og tímabundinn. Oft eru jarðir leigðar aðeins til skamms tíma, aðeins nokkurra ára. Og þá er ekki hægt að heimta af mönnum, ef þeir hafa jörð á leigu til nokkurra ára, og jafnvel þó að um lífstíðarábúð sé að ræða, að þeir leggi eins mikið á sig fyrir jarðirnar eins og ef þeir ættu þær. Þess vegna verður að tryggja það, ekki aðeins, að ábúandinn fái að vera á jörðinni svo lengi sem hann vill, heldur líka, að hans afkomendum sé einnig tryggður þar ábúðarréttur, séu uppfyllt sett skilyrði. Þegar við höfum slík dæmi fyrir okkur, erfðafestuábúð, sem gengur frá manni til manns, þá er hægt að gera samanburð á erfðafestuábúð og sjálfsábúð. Ég sé ekki, að það sé neitt, sem drægi úr mönnum að leggja í verklegar framkvæmdir og umbætur, ef ábúðarréttarfyrirkomulagið er með réttindum ættingja frá manni til manns. Ég get ekki heldur séð, að eignarrétturinn sé svo sérstaklega mikilsverður, ef menn eiga á hættu að lenda fyrir hann í svo miklum skuldum, að þeir geti alls ekki undir risið og verði að standa í stöðugum samningum við lánardrottna sína vegna skulda, sem á þá hafa hlaðizt. Slíkur eignarréttur er ekki mikils virði. Þannig mætti benda á mörg dæmi þess, að afnotarétturinn sé meira virði en eignarrétturinn, og það mun vera svo, að vel tryggður og öruggur afnotaréttur er meira virði en eignarrétturinn. Það mætti benda á þann möguleika þessu til sönnunar, ef eign yrði fyrir einhverjum spjöllum, þannig að hún rýrnaði í verði, þá er auðskilið, að betra er fyrir ábúandann að hafa erfðaábúð á jörðinni heldur en þó hann ætti jörðina. Einn hv. ræðumaður minntist á það, að kaupstaðarbúum væri mikið keppikefli að byggja sér hús til að búa í. Það þarf ekki langa leit til þess að fá skýringu á þeirri hvöt. Má benda þessum hv.þm. á það, að ef þessir menn, sem húsin vilja byggja, ættu sér og niðjum sínum trygga íbúð, þó leiguíbúð væri, með eins góðum kjörum og þeir gætu haft í sínu eigin húsi, þá mundi fáa fýsa að fara að byggja sér hús, - ef þeir hefðu tryggingu fyrir því að mega búa kyrrir, ef þeir óskuðu, þar, sem vel færi um þá. En þess eiga menn ekki ávallt kost í leiguíbúðum í kaupstöðunum. Það er alveg óþarft að taka á þessu máli með ofsa og hleypidómum; það vita allir ofurvel, að hverju einstaklingurinn keppir bæði í sveitum og kaupstöðum, og það er að tryggja afkomumöguleika sína í framtíðinni. Og ef við lítum sanngjarnlega á svona mál, þá er það ekki sérstaklega eignarrétturinn, sem bændur sækjast eftir, heldur hitt, að eiga trygga ábúð á jörðum sínum fyrir sig og sína afkomendur. Vitanlega er það sjálfsagt fyrir ríkið jafnóðum og þessar jarðir losna úr ábúð að byggja þær til lífstíðar og með erfðafesturétti. Þá þótti hv. 6. þm. Reykv. það einkennilegt, að fulltrúar bænda skyldu standa að slíku frv. sem þessu, en ég skal geta þess, að í mínu kjördæmi fylgir yfirgnæfandi meiri hluti bænda þeirri stefnu, sem kemur fram í þessu frv., ekki einasta þeir, sem gáfu mér atkv. í vor, heldur einnig fjöldamargir af mínum andstæðingum. Ég hefi því fulla ástæðu til þess að fylgja fram sameiginlegum skoðunum mínum og kjósenda minna í þessu máli.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hæstv. forseti þarf ekki að minna mig á það, sem ég veit, að ég hefi aðeins rétt til þess að gera örstutta aths., en mér virtist, að hv. 2. þm. Árn. vildi draga í efa, að komið hefðu réttilega fram í ræðu minni ummælin, sem ég las upp úr þingtíðindunum 1933 eftir þáv. þm. Skagf., Steingrími Steinþórssyni, viðvíkjandi óðalsréttinum. Ég held, að þau standi þar svo skýrum stöfum þessi ummæli  Ég ætla að endurtaka það, sem ég minntist á áðan, er hv. 2. þm. Reykv. var fjarverandi, en nú sést hann þarna í gættinni, að hann var að tala um, að óðalsréttur væri miðaldafyrirkomulag, sem ekki ætti við nú á tímum, og framsóknarmenn fallast á þetta með honum, þeir vilja ekkert gera með það, sem Steingrímur Steinþórsson hélt fram hér á þingi og ég hefi lesið upp, þeir vilja vinna á móti sjálfsábúðinni með því að taka fyrir sölu á þjóðjörðum og kirkjujörðum. Ég skal ekki fara út í það að ræða þessa breyttu afstöðu Framsfl., en það stendur óhaggað, sem Steingrímur Steinþórsson hélt fram, að við getum bætt úr ágöllum sjálfsábúðarfyrirkomulagsins með því að lögfesta óðalsrétt. Eftir að sú hugmynd var fram komin er því vitanlega enn minni ástæða en áður fyrir því að banna sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Og þó finna megi galla á sjálfsábúðinni, sem meira er gert úr en rétt er, þá vita það allir menn, að svo mikið gott hefir af henni leitt, að það er óþarft að ráðast gegn henni nú. Það eru ærið nógir erfiðleikar, sem landbúnaðurinn á við að stríða, þó ekki sé ráðizt að höfuðvígi hans, sjálfsábúðinni, nú þegar verst gegnir, en þetta er það, sem gert er með þessu frv. Og það er eftirtektarvert, að til þessa er einmitt valið það árferði, þegar erfiðleikarnir harðna hvað mest og vonleysi gerir vart við sig meðal bænda. Þá er gengið á lagið; erfiðleikarnir eru notaðir til þess að knýja fram árás á höfuðvígi landbúnaðarins, sjálfsábúðina. Það er líka eftirtektarvert, að hér er farið á stað með þetta frv. um að banna sölu þjóðjarða og kirkjujarða, áður en borin er fram till. um að tryggja ábúð á þessum jörðum með erfðafestu. Þeir vilja ekki bíða eftir neinni reynslu í því, hvort erfðarétturinn er nokkur úrbót fyrir landbúnaðinn. Nei, áður en nokkur reynsla er fyrir hendi, ætla þeir að knýja fram þetta sölubann. Og ég býst við, að hér verði ekki staðar numið, ég býst við, að einnig eigi að koma á undan erfðaábúðinni, að ríkið fari að seilast eftir þeim jörðum, sem nú eru í sjálfsábúð, og það, sem styrkir mig í þeirri trú, eru ummæli hv. 2. þm. Árn., þar sem hann var að gera lítið úr eignarréttarfyrirkomulaginu. En ég vil spyrja: Á hverju er þjóðfélagið byggt? Það er byggt á eignarréttinum. Á hverju byggist okkar stjórnarskrá? Er það ekki eignarréttarfyrirkomulagið? Jú, og það er þetta fyrirkomulag, sem verið er að ráðast á með því að koma í veg fyrir það, að einstaklingar geti aftur eignazt þær jarðir, sem kirkjuvald og konungsvald á sínum tíma drógu undir sig með röngu úr höndum þjóðarinnar. Það er verið að koma í veg fyrir það, að þessar jarðir komist aftur í hendur einstaklinganna. Það er m. ö. o. verið að vinna gegn því, sem stjórnarskráin mælir fyrir.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) [óyfirl.]: Ég hafði ekki ástæður til þess að hlusta á hv.þm. Borgf., er hann flutti sínar fyrri ræður, en mér var sagt, að hann hefði talið óheilindi í því, að frv. þetta skyldu flytja menn, sem sjálfir ættu hús. Það er að vísu rétt, að bæði ég og hv. 1. landsk. eigum hús, en við eigum ekki lóðirnar, þar sem húsin standa, og höfum þær aðeins á leigu frá bænum. Það er nú svo með allar lóðir hér í Rvík, að bærinn á þær, að nokkrum undanteknum, sem fáeinir íhaldsuppskafningar hafa keypt, og það ber ekki á öðru en að menn séu ánægðir með það, að bærinn eigi lóðirnar. Þær eru svo leigðar einstaklingum til 75 ára. Þetta nægir okkur, og eins held ég, að það nægði bændunum að fá jarðir leigðar til svo langs tíma, sem þeir eða þeirra afkomendur kæra sig um. Ég fyrir mitt leyti er viss um, að þeir væru ánægðir með slík kjör á þessum jörðum, þó ekki sé farið að selja þær úr eigu ríkisins fyrir sama sem ekki neitt. Það mundi koma í ljós, ef athugað væri, hvað þær þjóð- og kirkjujarðir, sem seldar hafa verið, hafa verið seldar fyrir og það borið saman við það, hvers virði þessar jarðir eru nú, að ríkið hefir tapað stórfé á þessari jarðasölu, og þessi mismunur hefir ekki komið bændastéttinni til góða, heldur bröskurunum, sem keypt hafa jarðirnar. Það, sem mestu varðar bændur, er, að þeim séu tryggð afnot af sínum jörðum. eins og hv. 2. þm. Árn. tók fram. Það er ekki eignarrétturinn, heldur vissan um það, að afkomendur þeirra fái notið þess, sem þeir gera fyrir jarðirnar. Ég vil geta þess, að það er ekki aðeins hér í Rvík, sem bærinn á nálega allar lóðir. Í Hafnarfirði er það eins; bærinn á þar allar lóðir, og á Akureyri á bærinn meiri hluta lóðanna. Þetta þykir svo sjálfsagt fyrirkomulag, að jafnvel sjálfstæðismenn, sem lengi voru á móti því, eru nú farnir að sjá sig um hönd.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er ekki allskostar rétt að bera saman leigu á jörðum og lóðum, eins og hér hefir verið gert, því að þótt algengar séu svokallaðar leigulóðir, þá eru þær í flestum tilfellum sama sem eign þeirra manna, er hafa þær á leigu, þó að afgjaldskvöð hvíli á þeim. Það er eini rétturinn, sem bærinn hefir til lóðanna. Ég veit t. d. ekki betur en að sá, sem tekur lóð, geti selt sín lóðarréttindi hvenær sem er og hverjum sem hann vili, og við því verði, sem hann getur fengið fyrir lóðarréttinn. Það hafa verið tekin ýms dæmi til þess að sanna galla núv. fyrirkomulags á jarðeignamálum, sérstaklega verðhækkun jarða úr hófi fram. Eitt af þeim dæmum á að vera Hrafnagil. Það er rétt, að sú jörð var keypt lágu verði, og seld nokkru síðar mjög hátt. Þessi jörð var keypt í stríðsbyrjun, áður en jarðir hækkuðu í verði, en seld síðan þegar allt var sem hæst, ekki einasta jarðir, heldur öll önnur verðmæti. Búpeningur bænda var þá í margföldu verði við það, sem hann var fyrir stríð. Ef sú verðhækkun á að vera ástæðan til þess, að bændur megi ekki búa á sínum eigin jörðum, þá mætti alveg eins segja, að þeir mættu ekki eiga sinn búpening, því hann gæti hækkað í verði og þeir tækju þá kannske upp á því að selja hann. Annars vita allir kunnugir, að hér er um sérstakt dæmi að ræða, þar sem er Hrafnagilssalan. það er kunnugt, að þessi eign hefði verið seld miklu lægra, ef ekki hefði staðið þannig á, að tveir auðugustu mennirnir í Eyjafirði kepptu um þessa jörð og sprengdu hana upp hvor fyrir öðrum. Þetta voru menn, sem gátu keypt jörðina háu verði, og ég veit ekki til, að sá, sem hlaut hana, hafi lent í neinar beyglur með hana. En þetta dæmi er alveg óleyfilegt, ef það á að leggjast til grundvallar almennt; auk þess má benda á, að það er ekki rétt, sem haldið hefir verið fram, að jörðin hafi ekkert verið bætt á þessu tímabili, því frá því Þorsteinn Briem keypti jörðina og þangað til hann seldi hana, þá hafði þó töðufallið aukizt um helming. Það er því ekki rétt, að jörðin hafi ekki batnað, þó það væri ekki eins mikið og verðið hækkaði. Slík dæmi og þetta eru alveg gripin úr lausu lofti og sanna ekkert; þau eru gripin út úr vandræðum, af því að rökin finnast ekki. Hitt er sjálfsagt að viðurkenna, að það eru gallar á því skipulagi, sem ríkir í þessu efni, en það er áreiðanlega hægt að laga þá betur á annan hátt en þann, að sporna við því, að bændur geti eignazt ábýlisjarðir sínar. Það hefir áður hér á þingi verið bent á ráð, og það er óðalsrétturinn, og þó er ekki víst, að einu sinni þurfi að ganga svo langt til þess að koma í veg fyrir galla jarðasölunnar. Og reynslan bendir okkur á það, að full ástæða sé til þess að fara gætilega; sjálfseignarbúskapurinn hefir borið uppi landbúnaðinn, enda vita allir, að búskapurinn á þeim jörðum er rekinn með nokkuð meiri áhuga heldur en á leigujörðunum.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég ætla að nota tækifærið, úr því hv. 2. þm. Reykv. er hér viðstaddur, að endurtaka það, sem ég skaut til hans áðan, að mér finnst undarlegt, ef það eiga að vera fullkomin heilindi til bænda í málflutningi hans. Hann sækist sjálfur eftir því að búa í sínu eigin húsi, en vill aftur á móti fyrirlíta þrá sveitabændanna til þess að eiga þær jarðir, sem þeir búa á. Hann segir, að það sé ekki sambærilegt að eiga jörð og hafa leigulóð í kaupstað, en það er ekki rétt hjá honum, því réttur sá, sem hann hefir á leigulóðinni, er alveg sá sami og eignarréttur á jörð í sveit. Ef lóðin hækkar í verði, þá má hann selja réttinn hverjum sem hann vill, ef hann aðeins sér sér hag í því. Hann býr við það skipulag, þar sem hann hefir sama sem eignarrétt á lóðinni, en þó mundi hann hafa keypt hana, ef hann hefði fengið það. Því til sönnunar má benda á það, að þegar hann byggði olíu- og benzíngeymana hér á næsta nesi, þá vildi hann ekki annað heyra en að fá landið keypt. Hann sætti sig ekki við að fá það á leigu; hann varð að fá það til fullrar eignar. Þessi sami hv.þm. var að tala um það mikla tjón, sem ríkið hefði orðið fyrir við að selja jarðirnar. Hann tekur ekki með í reikninginn þær miklu framfarir, sem sú jarðasala hefir orsakað í sveitum landsins, bæði í ræktun og byggingum. Mér finnst framkoma hv.þm. sanna það eitt, að hann hefir ekki þekkingu á því, sem hann er að ræða um, en hefir hinsvegar vilja á því að ræna bændur eignarréttinum á jörðum sínum og taka frá þeim hvötina til þess að vera sjálfstæðir.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Árn. vildi álíta, að því er helzt var að skilja, að menn byggðu sér hús af því, að þeir fengju ekki að vera í friði í húsum annara manna. Þetta sagði hann sem svar við spurningu hv.þm. Borgf. í gær um það, hvers vegna flokksmenn hv. 2. þm. Árn. ættu þau hús, er þeir búa í. Nú skildist mér á þessum hv.þm., að flokksmenn hans byggðu sér hús út úr neyð, af því þeir gætu ekki fengið að vera í húsum annara. Mér þykir það ótrúlegt, að þeir hagi sér svo illa þar, sem þeir leigja, að þeir geti ekki fengið þar að vera; þó skal ég ekkert um það fullyrða.  Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væri sambærilegt að byggja sér hús á leigulóð í kaupstað og að vera leiguliði í sveit. Þetta er ekki rétt. Það ber að athuga, að svo getur staðið á í kaupstöðum, að ekki sé hægt að fá til eignar lóð til að byggja á. En ég er ekki í neinum vafa um, að flestir eru svo gerðir, að þeir munu heldur kjósa að eiga lóðina undir húsi sínu, ekki aðeins af því, að það er tryggara, heldur af því, að það liggur í tilfinningu manna, að þeir þykjast meiri húsbændur á sínu heimili, ef þeir eiga reitinn, sem þeir standa á. Að sönnu sagði hv.þm., að undanteknir væru nokkrir íhaldsuppskafningar, sem hefðu byggt sér dýr hús. Ég skal ekki fara langt út í það. Hv. þm. geta farið út og litið yfir þau hús, sem byggð hafa verið í seinni tíð, og séð, hvar uppskafningshátturinn er mestur. Ég veit ekki betur en að það sé hjá þeim nýríku, sem virðast hafa haft góða aðstöðu til þess að græða, þó að þeir hafi ekki verið nema nokkur ár í einhverri ríkisstofnuninni, svo að ég tali ekki um þá, sem hafa komið ár sinni vel fyrir borð í braski. Á ég þar sérstaklega við stórfiskinn í Alþfl. Ég má ekki misnota þennan tíma minn, og skal ég því aðeins bæta því við, að það liggur alveg það sama til grundvallar fyrir því, að menn vilja sjálfir eiga hús, eins og að menn vilja sýna mesta rækt þeirri jörð, sem þeir eiga sjálfir. Þessi tilfinning manna er fullkomlega réttmæt og jafnrétthá hjá hvorumtveggja, bæði þeim, sem byggja sér hús í kaupstað, og eins þeim, sem rækta landið uppi í sveit.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. sló því fram, að ríkið hefði tapað miklu fé við þjóðjarða- og kirkjujarðasöluna, þannig, að ef jarðirnar væru nú óseldar, ætti ríkið miklu meiri eignir heldur en komið hefðu inn við sölu jarðanna. Ég vil mótmæla þessu sem órökstuddu og algerlega ósönnu. Það er að vísu erfitt, eins og hv.þm. Borgf. minntist á, að draga glöggar línur á milli, vegna þess, að það er yfirleitt leitun á þeim jörðum, sem seldar hafa verið, sem ekki hafa verið bættar að meira og minna leyti. Þær jarðir eru margar, sem bættar hafa verið það mikið, að miðað við núv. fasteignamat er það lægra heldur en það fé, sem til þeirra hefir verið varið, þannig að upphaflega jarðarverðið er alveg horfið. En svo eru til jarðir, sem seldar hafa verið á þennan hátt, sem litlar umbætur hafa verið gerðar á. Ég þekki nokkrar af þessum jörðum og get fullyrt, að fasteignamat þeirra nú, eða hugsanlegt söluverð, liggur lítið fyrir ofan það söluverð, sem var þegar þær voru seldar af ríkinu, og ef tekið er tillit til þeirrar verðlækkunar, sem orðið hefir á peningunum á þessu tímabili, þá er það fyrir neðan upprunalegt verðlag. Þess vegna er þetta fullyrðing hjá hv. 2. þm. Reykv., staðlausir stafir. Í annan stað vil ég leyfa mér að benda á atriði, sem full ástæða er til að benda á í sambandi við þetta frv., en ekki hefir verið gert ennþá, en það er sú breyt. á ábúðarlöggjöfinni, sem gerð var fyrir nokkru síðan. Þar er lögð rík skylda á herðar jarðeigenda um húsabætur. Ég vil benda á sem dæmi, að eftir að það frv. kom fram á þinginu, og það áður en það var samþ., að einn hygginn maður á Norðurlandi, sem átti góða jörð en húsalitla í annari sveit, vildi selja jörðina fyrir 6000 kr., en eftir að frv. kom fram þótti honum svo nærri höggið jarðareigendum, að í stað þess að halda áfram að bjóða jörðina fyrir 6000 kr., þá afhenti hann hana fyrir 2 þús. kr. skuld, sem á henni hvíldi, til þess að komast hjá að leggja fé í húsabætur á jörðinni. Þannig er nú komið, að einstaklingarnir vilja ekki yfirleitt eiga jarðirnar, sem þeir nota ekki sjálfir. Þeir vilja ekki hafa þá svipu yfir sér, að verða að leggja fram stórfé til endurbóta á jörðunum án þess að fá það aftur í hækkuðu jarðarverði og leigu eftir jörðina. Þetta virðist vera mjög í samræmi við fjármálaspeki þessara herra, sem bera þetta frv. fram, að nú þegar svo er komið, að enginn einstaklingur vill eiga jörð, sem hann býr ekki á sjálfur, þá eigi ríkið að hlaupa til og kaupa jarðirnar. Það, sem ekki er lengur gróðavegur fyrir einstaklingana, á nú að vera hagur fyrir ríkið að þeirra dómi.

Bjarni Bjarnason Ég mun ekki viljandi afbaka mál manna í þessari hv. d. til ímyndaðra hagsmuna fyrir málstað minn, hvað sem öðrum þykir sæmandi að gera. Hv. 6. þm. Reykv. vildi ekki skilja það, sem ég sagði áðan um leiguíbúðirnar í kaupstöðunum. Það er augljóst mál, að þegar menn fá ekki leigt lengur en í mesta lagi til eins árs, þá skiptir það miklu máli fyrir manninn, sem er í íbúðinni og gjarnan vill vera þar, hvort hann býr þar með þeirri vitund að mega vera kyrr eða ekki. Ennfremur er annað atriði, sem gerir það að verkum, að menn fá hvöt til þess að byggja sér hús, og það er t. d., ef þeir þurfa að borga meira í húsaleigu heldur en það kostar að standa undir þeirri fjárhæð, sem þarf til þess að byggja jafngóða íbúð. Þess vegna verður það að vera tryggt í öllum slíkum leigumálum, að leigan sé ekki hærri en svo, að hún fari ekki fram úr þeirri fjárhæð, sem þarf til þess að standa straum af verði eignarinnar. En ég efast um, að hv. 6. þm. Reykv. hafi nokkur gögn í höndunum, sem sanna það, að leigumáli húsa hér í Rvík sé álíka haganlegur fyrir menn fjárhagslega eins og yrði, ef þeir gætu fengið lán til þess að byggja sér hús fyrir. Ég minntist á þetta áðan, af því að mér fannst ranglátt að tala um þetta svo einhliða sem gert var, því menn vildu heldur eiga hús en leigja íbúðir hjá öðrum. Þá er líka jafnranglátt að bera saman einstakar jarðir í sjálfsábúð og leiguábúð. Það skiptir vitanlega öllu máli, hvað ábúðarrétturinn er vel tryggður. Menn mega ekki vera svo einstrengingslegir, ég vil segja fávitrir í sinni röksemdafærslu að sjá þetta ekki. Þegar um það er að ræða, að ábúðarrétturinn er jafnvel tryggður, þá fyrst getum við borið saman og metið, hvort sé meiri hvöt fyrir einstaklingana til framkvæmda, afnotaréttur aðeins eða eignarréttur.

Flm. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti ! Þetta frv. lá fyrir síðasta þingi og dagaði þá uppi í n.Hv. þm. er þess vegna efni þess kunnugt, svo ég þarf ekki að hafa langa framsögu. Eins og frv. liggur fyrir. er tilgangurinn með því sá, að reyna að koma á meira samræmi milli almennra peningavaxta í landinu og þess, hvað atvinnuvegirnir raunverulega geta ávaxtað peningana, því að í atvinnuvegunum eru þeir vitanlega ávaxtaðir. Hin síðustu ár er bæði landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn rekinn með halla. Af skýrslu milliþn. í sjávarútvegsmálum er greinilegt, að sá höfuðstóll, sem bundinn er í sjávarútveginum, gefur sáralitla vexti. Og af þeim gögnum, sem fyrir liggja um hag landbúnaðarins, er ljóst, að hann gefur mjög lága eða jafnvel enga vexti af þeim höfuðstól, sem í honum er bundinn. Nú verða báðir þessir atvinnuvegir að búa að miklu leyti við lánsfé. Þótt nú sé búið að færa um 11 millj. af lausaskuldum bænda yfir í kreppulánasjóð og þar með lækka vexti þeirra, og færa þær í föst 40 ára lán, þá mun vera annað eins eftir, líklega meira þegar þess er gætt, sem færzt hefir af víxilskuldum yfir á ábyrgðarmenn þeirra, sem kreppulán hafa tekið, og að skuldir bænda hingað og þangað á landinu hafa vaxið síðan bændanefndin lauk störfum. Þess vegna er óhætt að segja, að bændur búi ennþá að töluvert miklu leyti við lánsfé, sem þeir þurfa að greiða af 5 til 8% vexti, á sama tíma og þeir geta ekki ávaxtað fé í atvinnurekstri sínum nema milli 2 og 3%, ef þeir þá geta það. Það er vitanlega ekki rétt. Nákvæmlega það sama má segja um sjávarútveginn. Ég hefi orðið var við ótta hjá ýmsum mönnum við það að lækka innlánsvexti - en spariféð, sem bankarnir ávaxta, mun vera um 13 af lánsfé þeirra - af því að þeir halda, að það muni draga úr því, að menn dragi saman fé og leggi í sparisjóð. Ég hygg, að þessi ótti sé að miklu lyti ástæðulaus, og alveg ástæðulaus, ef þess er gætt, að hægt er að gera ráðstafanir til þess að menn hafi ekki aðstöðu til þess að taka féð út og lána það með hærri vöxtum. Nú er það svo, að mismunurinn milli innlánsvaxta og verðbréfavaxta er 1-2%, eða jafnvel meiri. Þess vegna er hætt við, að ef jafnframt lækkun innlánsvaxta eru ekki gerðar ráðstafanir til, að vextir verðbréfa lækki líka, þá myndi féð hverfa úr innlánsdeild lánsstofnananna og fara yfir í verðbréfin. Til þess að reyna að fyrirbyggja það er hér stungið upp á að leggja á vaxtaskatt, sem á að gera það að verkum, að það, sem verðbréfavextirnir fara yfir innlánsvextina fram yfir það, sem telja má hæfilegan mismun, renni beint í ríkissjóð. Á þennan hátt er hugsað, að alltaf verði hæfilegur mismunur milli vaxta sparifjárins og vaxta verðbréfanna, svo að freistingin til að setja peningana í verðbréf verði sízt meiri, jafnvel minni heldur en nú er. Það má sjálfsagt mikið um þetta frv. deila og margt að því finna. En mér finnst þörfin á því að koma vöxtunum í það horf, að þeir séu ekki hærri en það, að atvinnuvegirnir geti staðið undir þeim, vera svo brýn, að það sé sjálfsagt fyrir Alþingi að reyna að gera ýtarlega tilraun til þess að koma þarna samræmi á milli og láta ekki þá menn, sem fyrir rás viðburðanna eru þannig settir, að þeir eiga nú sparifé, fá miklu hærri vexti heldur en atvinnuvegirnir geta borið, á meðan allir aðrir tapa. Ég vona því, að þessu frv. verði vel tekið. Því var nú raunar vingjarnlega tekið í fyrra, þó nokkuð væri sofið á því. Vænti ég, að þó e. t. v. verði eitthvað sofið á því nú, þá fái maður að sjá það aftur frá n. Legg ég til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv.fjhn.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Mér skilst, að það, sem fyrir hv.flm. vakir með þessu frv., sé annarsvegar það, að gæta þess, að þeir, sem innlánsfé eiga í sparisjóðum og bönkum, fái ekki of háa vexti af því, og hinsvegar með því móti að veita bönkunum möguleika til þess að lána út með lægri vöxtum og láta aðra, sem skuldabréf eiga úti á einn eða annan hátt, ekki þurfa að greiða nema svo eða svo háa vexti. En ég held, að eins og frv. er nú byggt upp sé það algerlega óframkvæmanlegt. Það er þegar af þeirri ástæðu, að ég get ekki séð, að Alþingi geti sett ákvæði um það, að vextir verðbréfa, sem nú bera 5-6%, skuli allt í einu lækka um allt að 2%. En í grg. frv. er gert ráð fyrir, að innlánsvextir skuli „lækkaðir verulega“ og verðbréfavextir að sama skapi. Innlánsvextirnir eru nú 4-41/4%, og um „verulega“ lækkun er ekki að ræða nema þeir lækki ofan í 2-21/2%. M. ö. o., þeir, sem gefið hafa skuldabréfin út, verða áfram að greiða sömu vexti og áður, en þeir, sem vaxtanna eiga að njóta, fá einungis 1/2% fram yfir það, sem innlánsvextir eru ákveðnir. Þessi hugsun, sem fram kemur í frv., er að því leyti óframkvæmanleg, að ég veit ekki til, að það hafi nokkurntíma komið fyrir, að vextir bréfa, eins og t. d. kreppulánasjóðsbréfin og veðdeildarbréfin, sem gefin eru út með ákveðnum vöxtum og vaxtamiðum, hafi allt í einu verið færðir niður að allverulegu leyti, nema með því eina móti, að eigendunum sé gefinn kostur á að fá þau innleyst fullu verði, en þeir kaupi hinsvegar ný bréf með lægri vöxtum. Þegar verðbréf eru þannig „converteruð“, er þetta reglan, að eigendunum er með auglýsingu gefinn kostur á að fá þau greidd nafnverði eða skipta á þeim og nýjum bréfum, sem gefa lægri vexti. Ég fæ ekki séð, að Alþingi geti svipt þá einstaklinga og stofnanir, sem nú eiga veðdeildarbréf, kreppulánasjóðsbréf og önnur slík verðbréf með ákveðnum vöxtum, réttinum til þess að fá þá vexti, sem bréfin hljóða upp á. Enda er það ekki það út af fyrir sig, sem orðalag frv. segir, heldur að þeir, sem bréfin eiga, verði að greiða sem skatt í ríkissjóð það, sem vextirnir fara fram yfir hið tiltekna hámark. Þetta er því raunverulega nýtt skattafrumvarp, sem kemur alls ekki þeim mönnum til góða, sem verða að borga hina háu vexti. Mér finnst þó eðlilegra, að þeir, sem gefið hafa út skuldabréfin og skuldbundið sig til þess að greiða af þeim ákveðna vexti, nytu þess, ef þessir vextir ættu allt í einu að lækka. Ég tel, að það verði álitið útilokað, að það sé hægt að þvinga þannig niður vexti bréfanna, án þess að gefa eigendunum kost á að fá þau greidd upp að fullu, ef þeir vilja það heldur. Afleiðingin yrði vitanlega sú, að þetta leiddi til verðhruns á þeim bréfum, sem nú ganga kaupum og sölum. Ég hygg, að menn séu sammála um það, að verðið, sem nú fæst fyrir t. d. veðdeildarbréfin, sé svo lágt, að það hleypir öllum byggingum hér í Rvík og víðar upp úr öllu valdi. Og það er víst, að þeir, sem nú kaupa veðdeildarbréfin, sem gefa 5% vexti, fyrir 75 kr. hundraðið, munu ekki kaupa sömu bréf sama verði, heldur miklu lægra, ef þeir eiga að greiða þennan vaxtaskatt. Ef þetta á ekki að leiða til verðhruns á þessum bréfum, þá verður Alþingi jafnframt að sjá um, að peningastofnanir landsins kaupi þau fyrir sæmilegt verð. Ég vil benda á, að fram til þessa hafa vextir af skuldum söfnunarsjóðs verið 6%. Síðasta Alþingi lækkaði þá um 1/2 %. Afleiðingin er sú, að söfnunarsjóður hefir sagt upp hverju einasta láni. Hann hefir sagt þeim upp þannig, að hann hefir gefið kost á, annaðhvort að greiða skuldabréfin að fullu, t. d. með veðdeildarbréfum fyrir ákveðið gengi, eða greiða þessar skuldir með afborgunum á 36 árum, sem annars standa afborgunarlausar. Ég held, að hv.flm. hafi skotið yfir markið, ef hann álítur, að þeir menn, sem svo eru staddir, eins og hann komst að orði, að þeir eiga fé inni á sparisjóðum, verði að þola að fá lægri vexti. Ég held, að hann hafi skotið yfir markið, ef hann álítur, að það séu þeir menn, sem almennt eru kallaðir ríkir, sem eiga fé sitt í sparisjóðum. Sparisjóðsféð er yfirleitt þannig til komið, að allur almenningur leggur í sparisjóð það fé, sem hann sparar saman. Þeir, sem hafa einhvern rekstur til sjávar eða sveita, munu ekki oft hafa fé í sparisjóði. Það eru hinir raunverulega fátæku menn þjóðfélagsins, millistéttirnar sem engan sérstakan atvinnuveg reka, sem eiga sparisjóðsféð. Og því er mjög varhugavert að leggja stein í götu þeirra manna, fæla þá frá því að eiga áfram fé á sparisjóði og bæta við það. Í fyrra benti ég á leið, sem mundi koma betur við, nefnilega að láta þetta sparifé vera skattfrjálst, til þess að hæna menn að því að leggja fé í sparisjóð. Því vitanlega er bönkunum spariféð nauðsynlegt. Ég hygg satt að segja, að það muni vera mörgum erfitt að halda áfram við byggingar. ef þeir geta þó ekki selt veðdeildarbréfin fyrir 75-80 kr. hvert 100 kr. bréf, eins og hefir verið undanfarið. Það verður þá að gera einhverjar ráðstafanir til þess, að peningastofnanirnar kaupi þessi bréf ákveðnu verði. Það þýðir ekkert, þó Landsbankinn láti eina litla auglýsingu hanga uppi í sparisjóðsdeildinni, þar sem skráð er, að kaupverð veðdeildarbréfanna sé 89 af hundraði, eða hvað það nú er, ef bankinn fæst ekki til þess að kaupa eitt einasta bréf. Hv. flm. segir líka í lok grg., að vegna framtíðarverðbréfasölu hafi sér þótt rétt að láta þá vexti, er erlendir menn eiga að fá hér af skuldum sínum, vera undanþegna verðbréfaskatti. Hann fellst þannig alveg á, að það mundi ekki verða hægt að selja bréfin, ef þetta ákvæði kæmist inn í lögin. Útlendingar mundu skilja það og ekki kaupa bréfin, en hann ætlar Íslendingum og íslenzkum stofnunum ekki að skilja það. Hann sér, að ekki yrði hægt að selja þessi bréf nema fyrir sáralítið verð, ef slíkur vaxtaskattur er lagður á. Það er annað atriði í frv., án þess ég ætli að fara inn á einstakar greinar þess, sem ég skil ekki. Þar stendur: „Undanþegnir vaxtaskatti eru vextir af þeim skuldabréfum, sem eru eign erlendra manna, enda sé það sannanlegt og skuldabréfin þinglesin eign þeirra áður en ár er liðið frá staðf. laga þessara“. Ég hefi aldrei vitað, að þau bréf, sem hér er um að ræða, t. d. veðdeildarbréf og ríkisskuldabréf, sem eru í eign erlendra manna, væru þinglesin. Hvar ætti að þinglesa þau? Það yrði þá að setja eitthvert ákvæði um, að þau skuli þinglesin þar, sem útgefandi er búsettur. Hv. flm. getur ekki farið austur í Múlasýslu og heimtað þessi bréf þinglesin þar. Það verður að setja eitthvert ákv. um, hvernig þetta skuli gert. Ég hygg, að það hafi ekki vakað fyrir hv.flm., að þetta ætti að vera skattafrv. En eins og frv. er orðað, er það í raun og veru ekkert annað en nýtt skattafrv., þar sem ríkissjóði er heimilað að innheimta e. t. v. allt að 25% af vöxtum allra skuldabréfa, sem gefin eru út af einstaklingum, stofnunum eða ríkissjóði. Sem sagt, mér finnst að þetta ráð, sem hér á að taka upp, geti ekki lækkað innlánsvexti, en getur aftur haft þær afleiðingar, að þau bréf, sem ganga kaupum og sölum - því er ekki hægt að varna, og fyrir þau verður að vera einhver markaður - hrynji í verði, og þá erum við engu nær.

Flm. (Páll Zóphóníasson) Ég verð að viðurkenna það, að ég skildi ekki, hvað þessi hv.þm. var að fara. Öðru veifinu var hann að tala um, að ekki mundi leyfilegt að taka þennan vaxtaskatt, en hinu veifinu sagði hann, að þetta væri skattafrv., og gekk út frá því, að hægt væri að skattleggja þannig eignir manna og tekjur, og þá sjálfsagt misjafnlega hátt, eftir því hvernig þær væru til orðnar. Ég held, að það sé líka hægt að skoða þetta sem skattstofn, en það er ekki ætlazt til annars en að þessi skattur geri það að verkum, að hæfilegt samræmi verði á hverjum tíma á milli innlánsvaxta og vaxta af verðbréfum. Þegar hv. 8. landsk. athugar þetta, sér hann líka, að sala á bréfunum verður alveg jöfn, hvort sem þetta er gert eða ekki, þegar samræmið helzt milli vaxta af bréfum og innlánsvaxta á hverjum tíma. Annarsvegar hafa menn að velja milli þess, að setja féð í atvinnureksturinn og fá enga vexti, eða að láta það í peningastofnanirnar og fá venjulega innlánsvexti, eða í þriðja lagi að kaupa verðbréf og fá þá vexti, sem þar eru ákveðnir. Þegar menn vilja heldur kaupa bréf, þá er það af því, að þeim þykir munurinn á vöxtum þeirra og sparisjóðsvöxtum hæfilega mikill, og þegar sá mismunur breytist ekki, þá hefir það engin áhrif á sölu bréfanna, þó innlánsvextir séu lækkaðir á sparifé. Hann segir, að á síðasta þingi hafi verið samþ.l. um að lækka vexti söfnunarsjóðs. Mér er ekki kunnugt um það, en það kom fram frv., þar sem lagt var til, að innlánsvextir söfnunarsjóðs yrðu lækkaðir, en það dagaði uppi. Það var ekki um 1/2% lækkun, eins og hann sagði, heldur um 1% lækkun. En til þess að fyrirbyggja, að slíkt frv. kæmi fram í annað sinn, neyddist söfnunarsjóður til að reyna að semja við skuldunauta sína um 1/2% vaxtalækkun. Frv. verkaði því strax, þó að það yrði ekki að l. Og það er nokkuð hart af hv.þm. að vita ekki, hvaða lög voru samþ. á síðasta þingi. Það er ekki svo langt síðan því sleit. En vera má, að hv.þm. sé sérlega gleyminn, og því skal þetta fyrirgefið. Mér skilst, að hv. 8. landsk. álíti, að það þurfi að lækka þá vexti, sem atvinnuvegirnir standa nú undir. En fyrst hann er mér sammála um það, þá vona ég, að við getum orðið sammála um að reyna að finna einhverjar leiðir til þess. En þær leiðir held ég, að hann finni ekki með því að gera sparifé skattlaust, heldur með því að skapa þá aðstöðu, að menn sjái sér ekki hag í því að taka sparifé sitt út úr bönkum og sparisjóðum. Þess vegna er ekki hægt að komast framhjá því, ef við viljum lækka vexti í sparisjóðum, að lækka líka vexti á verðbréfum.