Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar mál þetta kom frá Ed., var því vísað á ný til allshn. þessarar hv. d. Ég vildi fara fram á það við hæstv. forseta, að málið yrði ekki afgr., fyrr n nál. er komið frá hv. allshn.



Það hefur nú verið minnzt á málið í allshn., þótt nál. hafi ekki komið frá henni, og mun n. bíða eftir upplýsingum um það. Það væri því máske réttast, að málinu yrði frestað.



Herra forseti. Eins og hæstv. forsrh. tók fram við 1. umr. þessa máls, þá er þetta frv. flutt eftir beiðni, sem kom frá bæjarstjórn Akureyrar. Það munu aðallega tvær ástæður liggja að baki þessari beiðni. Í fyrsta lagi sú ástæða, að þegar bæjarstjórnin fór að vinna að fjárhagsáætlun bæjarins fyrir þetta ár, kom í ljós, að erfitt mundi vera að afgreiða hana án þess að hækka útsvörin til muna, enda kom það á daginn, að útsvörin þyrftu að hækka um 1–2 millj. kr., til þess að hægt væri að láta gjöld og tekjur standast á. Í öðru lagi var ástæðan sú, að tekjur bæjarins af ýmiss konar fasteignum höfðu ekki aukizt þrátt fyrir mikla hækkun á flestum öðrum sviðum. Þessar tekjur af fasteignum eru aðallega samkv. l. frá 1945 og fasteignaskattur samkv. l. frá 1947. Enn fremur hefur bærinn haft nokkrar tekjur af afgjöldum lóða og erfðafestulanda, og eru þessi gjöld miðuð við fasteignamat, og munu þau vera 4% á Akureyri núna. Tekjur bæjarins vegna fasteignaskatts munu áætlaðar 300 þús. kr. næsta ár, og tekjur af lóðum og erfðafestulöndum 250 þús. kr. Í þessu sambandi er fróðlegt að athuga það, að bein útgjöld bæjarins vegna lóða og erfðafestulanda eru nú áætluð 360 þús. kr. á næsta ári, þannig að tekjurnar af þessum eignum hrökkva engan veginn fyrir gjöldunum vegna þeirra. Það virðist því sanngjarnt og rétt að koma þarna jafnvægi á. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta frv. Ég vildi aðeins taka það fram, að þegar gengið var frá fjárhagsáætlun Akureyrarbæjar fyrir næsta ár, var samþ. af bæjarstjórninni að reyna að fá heimild til að hækka gjöld af fasteignum og ef sú heimild fengist, mundu útsvörin geta lækkað um þá upphæð, sem bærinn mundi fá vegna aukinna tekna af fasteignunum. Ég sé ekki ástæðu fyrir hv. þm. að setja sig á móti þessu frv., þar sem hér er líka aðeins um heimildarlög að ræða, og er sveitarfélögunum í sjálfsvald sett, hvort þau nota þessa heimild eða ekki. Ég vænti þess því, að þetta frv. fái samþykki hv. þingmanna.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem hæstv. forsrh. sagði um þetta mál. Hann sagðist álita rétt að verða við óskum bæjarstjórna um að fá þá tekjustofna, sem þær færu fram á og þeim væru nauðsynlegir. Mér fannst þetta eftirtektarverð yfirlýsing. Við þekkjum það allir, að það hefur oft komið fyrir, að bæjarstjórnir hafa farið fram á sérstaka tekjustofna .sér til handa, en verið neitað. Og ég held, að ef það er meiningin að fara að taka þetta upp sem prinsip, þá sé réttast að hafa það þannig að veita aðeins þeim heimildina, sem sækja um tekjustofnana, en ekki öllum öðrum bæjar- og sveitarstjórnum sams konar heimild um leið, sem alls ekki hafa um hana sótt. Menn muna eftir því, er Vestmannaeyjakaupstaður sótti um að fá rétt til að hafa tekjur af uppskipun á vörum í bænum, en var neitað. Hæstv. forsrh. sagði, að þegar Akureyri sækti um slíka tekjustofna, væri sjálfsagt að verða við þeim óskum. Þó að ég liti svo á, að rétt sé að veita Akureyri þessa heimild nú, þá finnst mér ekki rétt að gera þetta að almennu prinsippi. Ég mun því flytja brtt. um þetta fyrir 3. umr.



Herra forseti. Á öndverðu þessu þingi flutti hv. þm. Barð. frv. um ný orkuver, og er það 78. mál. Í því er fólgin till. um það, að ríkisstj. sé heimilt að fela rafmagnsveitum ríkisins að virkja Fossá í Suðurfjörðum, Seljadalsá við Bíldudal og Suðurbólsá á Rauðasandi. Nokkru síðar var fram borið frv., og er það 130. mál, frá hv. þm. Seyðf. og þm. Norð- og Sunnmýlinga um það, að einnig heimilist að virkja Fjarðará í Seyðisfirði eða Grímsá á Völlum, Hvammsá eða Selá í Vopnafirði. Sú n., sem fékk málið til meðferðar í Ed., ákvað að fengnum till. raforkumálastjóra að sameina þessi mál, og liggja þau nú fyrir þessari hv. d. sem 78. mál, að því viðbættu, að orkuveita frá Landeyjum til Vestmannaeyja hefur verið tekin inn í frv. Þingskjalsnúmerið er 447. Allshn. Nd. hefur fjallað um þetta mál á nokkrum fundum og m.a. rætt við raforkumálastjóra og leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. En ég vil vekja athygli á prentvillu í 1. gr., 3. tölul. b. Í seinni hluta þess tölul. segir: „... og leggja frá orkuveri aðalorkuveitur til Bíldudals, Patreksfjarðar og um nálægar byggðir.“ Þetta á að vera sjálfstæður liður, sem á bæði við a og b undir tölul. 3 og verður að leiðréttast í prentun síðar. N. er sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Ég vil taka fram, að um það var nokkur ágreiningur í n., hvort sumar þær virkjanir, sem þarna er um að ræða, séu nægilega undirbúnar og kostnaðaráætlun nægilega nákvæm. En þá er þess að geta, að í fyrsta lagi er samkv. 1. gr. um það að ræða, að ríkisstj. er heimilt að fela rafmagnsveitum ríkisins þessi verkefni. Og í 3. gr. er skýrt tekið fram, að framkvæmdir megi ekki hefja, nema fyrir liggi nægilegar kostnaðaráætlanir um virkjanirnar og tryggt sé nægilegt fé til framkvæmdanna. Nokkrar brtt. hafa komið fram við þetta frv. Á þskj. 543 eru till. frá hv. þm. N-Þ. (GG), um virkjun Sandár í Þistilfirði. Þá er till. frá hv. þm. A-Sk. (PÞ) og hv. 5. landsk. (ÁS) á þskj. 546, um virkjun Smyrlabjargaár í Austur-Skaftafellssýslu. Í þriðja lagi er till. frá hv. þm. Snæf. (SÁ) um það að tengja þetta við ákveðin lög frá 1947 um virkjun Fossár eða að bæta við háspennulínu frá væntanlegu raforkuveri við Fossá í Fróðárhreppi um Fróðárhrepp og Eyrarsveit, um Helgafellssveit að Hrísum og niður Þórsnes til Stykkishólms. - Iðnn. hefur ekki tekið afstöðu til þessara þriggja till. og vill beina til flm. þeirra, að þegar þeir hafa gert grein fyrir till. sínum við þessa umr., taki þeir till. aftur til 3. umr., og mun þá iðnn. athuga þær fyrir þá umræðu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við þetta frv. Er hún á þskj. 543 og er við 1. gr., að þar komi inn heimild til að virkja Sandá í Þistilfirði í allt að 2900 hestafla orkuveri og leggja frá því aðalorkuveitur til Þórshafnar og Raufarhafnar. Í öðru lagi er brtt. við 2. gr., þar sem lagt er til, að þar til greindar fjárupphæðir verði í samræmi við fyrri brtt. Ég skal taka það strax fram, að ég fellst á það, sem hv. frsm. minntist á, að till. verði teknar aftur til 3. umr. Það er nú nokkuð langt síðan það mál komst á dagskrá að virkja eitthvert vatnsfall til raforkuframleiðslu fyrir Þórshöfn á Langanesi, en þar er töluvert þorp, sem nú er vaxandi. Hefur komið þar í seinni tíð upp iðnaður, sem þarf á raforku að halda. Það var fyrst í ráði að virkja Fossá, sem er í nágrenni við Þórshöfn, og fóru þess vegna fram vatnsmælingar í þeirri á, en þær sýndu, að vatnsmagnið var ekki nógu stöðugt til þess, að virkjun þar gæti komið að gagni, og var því horfið frá því. Síðan var leitað til raforkumálastjóra um að láta athuga virkjunarmöguleika annars staðar, og niðurstaðan varð sú, eftir að nokkrar athuganir höfðu farið fram á fleiri en einu fallvatni, að sérfræðingar þeir, sem þetta athuguðu, hölluðust að því, að réttast væri að virkja Sandá í Þistilfirði. Hafa síðan verið gerðar áætlanir um þá orku, sem ná mætti úr því fallvatni, og kostnað við virkjunina. Áætlanirnar eru um virkjun í 2000 hestafla, 2300 hestafla og 2900 hestafla orkuveri. Á þessu má sjá, að þarna er hægt að fá allmikla raforku, og þess vegna hefur komið til mála, að lina yrði lögð frá orkuverinu til Raufarhafnar, þ.e.a.s. bæði til Raufarhafnar og Þórshafnar. Að vísu er leiðin til Raufarhafnar allmiklu lengri en til Þórshafnar, og þess vegna kann þetta að orka tvímælis, en þó er það svo, að ég tel sjálfsagt, að heimildin nái einnig til orkuveitu til Raufarhafnar. Hef ég því í till. lagt til, að heimildin verði miðuð við stærstu virkjunina, sem áætluð hefur verið, og geri ég það með það fyrir augum, að hægt sé að leggja línur til beggja þorpanna, enda má gera ráð fyrir, að þau hafi möguleika til að hagnýta mikið af þessu orkumagni. Auk þess er rétt að hafa hliðsjón af því, að þarna eiga í hlut allfjölmennar sveitir, sem munu líka hafa hug á að fá rafmagn frá þessari veitu. Þessar upplýsingar tel ég nægja til að skýra brtt. En ég skal geta þess að lokum, að kostnaðaráætlunin er ekki alveg ný, heldur rúmlega árs gömul, þannig að hún kynni að verða eitthvað hærri nú, ef endurnýjuð væri. Ég taldi þó ekki ástæðu til að taka aðrar tölur upp hér. Nánari upplýsingar mun alltaf vera hægt að fá frá raforkumálaskrifstofunni. Ekki mun heldur mega við því búast, að úr framkvæmdum verði á þessu ári, og munu því kostnaðartölur hvort sem er breytast nokkuð frá því, sem þær kynnu að verða áætlaðar nú. Ég vil svo mega vænta þess, að hv. þm. veiti þessu máli athygli og geti fallizt á, að þessar virkjanir verði heimilaðar ásamt öðrum virkjunum, sem gert er ráð fyrir í frv. Till. tek ég svo aftur til 3. umr., eins og óskað hefur verið eftir.



Herra forseti. Á þskj. 643 hef ég leyft mér að bera fram brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir, um orkuver og orkuveitur rafmagnsveitna ríkisins. – Sú fyrri er þess efnis, að aftan við 4. lið 1. gr. bætist nýr tölul., svo hljóðandi: „að leggja háspennulínu frá væntanlegu orkuveri við Fossá í Fróðárhreppi um Fróðárhrepp og Eyrarsveit, um Helgafellssveit að Hrísum og niður Þórsnes til Stykkishólms.“ - Hin síðari er, að í stað 40 millj. kr. í 2. gr. komi 44.6 millj. og í stað 13.4 millj. kr. komi 14.9 millj. kr. Fyrr á þinginu flutti ég frv. um þetta efni á þskj. 243, þar sem gert var ráð fyrir, að kostnaður við þessar framkvæmdir yrði greiddur af tekjuafgangi ríkissjóðs fyrir árið 1951. Eins og hv. þm. er nú kunnugt, er þegar búið að gera till. um ráðstöfun á þessum tekjuafgangi. Ég hef því leyft mér að bera fram þessa till. á þskj. 643. Það er gert ráð fyrir því, að þarna risi 1200 hestafla orkuver og muni það fullnægja raforkuþörf íbúanna á norðanverðu Snæfellsnesi. Það munu vera yfir 2300 íbúar í 6 hreppum Snæfellsnessýslu, sem fengju rafmagn frá virkjuninni, ef háspennulína sú yrði lögð, sem till. ræðir um. Ég treysti því, að hv. þm. verði sammála um réttmæti þessarar brtt. og ljái henni atkv. sitt.



Herra forseti. Ég hef borið fram ásamt hv. 5. landsk. brtt. við þetta frv., og er hún prentuð á þskj. 546. Þar er lagt til, að heimilað verði að virkja Smyrlabjargaá í Austur-Skaftafellssýslu í allt að 1000 hestafla orkuveri og leggja frá því aðalorkuveitur til Hafnarkauptúns og um nálægar byggðir. Það er nú svo, að Skaftafellssýsla hefur orðið á undan öðrum sýslum í að reisa einkastöðvar til þess að fullnægja raforkuþörf einstakra heimila, en þetta reynist þó ekki fullnægjandi, bæði vegna þess, að þessar stöðvar ná ekki til allra heimilanna, og svo vegna þess, að við Hornafjörð er nú kauptún í örum vexti, kauptún, sem hyggir afkomu sína öðrum þræði á sjávarútvegi og iðnaði í sambandi við þann atvinnuveg, og til þessa þarf nokkra raforku. Kauptúnið hefur leyst sína raforkuþörf til bráðabirgða með því að reisa dieselrafstöð, og mun sú framkvæmd verða alls ófullnægjandi á næstu árum. Mælingar hafa því farið fram á þessu vatnsfalli, sem um ræðir í brtt., og hafa þar verið gerðar vatnsmælingar í alllangan tíma. Aðstaða er þarna til vatnsmiðlunar uppi á heiðunum, og er miðað við slíka miðlun í áætlunum þeim, sem raforkumálaskrifstofan hefur gert. Áætlun sú, sem í till. greinir, er í höndum hv. iðnn., og fer ég því ekki hér að gera grein fyrir einstökum atriðum í henni, en hún mun við það miðuð, að frá þessu orkuveri verði leiddar raflagnir niður í þrjár sveitir í kring og til kauptúns Hafnarhrepps. Ég skal svo verða við tilmælum hv. frsm. iðnn. um það að taka þessa till. aftur til 3. umr., enda sýnilegt, að þær till., sem hér liggja fyrir, þurfa að lagfærast, áður en þær verða bornar undir atkvæði, og á ég þar sérstaklega við, að tölur þær, sem gefa upp það heildarframlag, sem ríkinn er heimilað að útvega í þessu skyni, þurfi að samræma. En þessi orð segi ég í fullu trausti þess, að hv. iðnn. taki þessa till. okkar upp, ef hún gerir heildartill. um þau atriði, sem hér liggja fyrir, eða þá að hún styðji fyrir sitt leyti að samþykkt þessarar till. við 3. umr. málsins.



Herra forseti. Frv. um skipun prestakalla var til umr. á Alþ. s. l. Fól það í sér, að niður skyldu lögð 10 prestaköll, og mætti töluverðri andstöðu. Loks varð þó samkomulag um, að frv. yrði gert að l., en í þau voru sett ákvæði um, að l. öðluðust ekki gildi að því er varðaði fækkun prestakalla fyrr en 1. jan. 1952. Þá var ákveðið, að ríkisstj. skyldi þegar efna til endurskoðunar á löggjöfinni um skipun prestakalla og að kostað skyldi kapps um að ljúka henni svo fljótt, að hægt væri að leggja fyrir Alþ. næsta haust frv. til l. um heildarskipun prestakalla. Við endurskoðunina skyldi hafa náið samband við biskup, kirkjuráð, Prestafélag Íslands og prestastefnu. Í sambandi við þetta skipaði hæstv. kirkjumrh. mþn. til þess að undirbúa málið, og lagði n. mikla vinnu í það, eins og kemur fram í grg. frv., eins og það var lagt fyrir Ed. Meginniðurstöður n. eru þær, að lögð verði niður 7 prestaköll, en tekin verði upp þrjú prestaköll í Reykjavík, eitt á Selfossi, eitt í Keflavík og eitt í Hrísey. Auk þess lagði n. til, að biskup réði tvo aðstoðarpresta til þess að gegna þjónustu í forföllum sóknarpresta og til annarra starfa í þjónustu kirkjunnar. Hv. Ed. gerði verulegar breyt. á frv., og hefur menntmn. Nd. farið rækilega yfir frv. og breyt. hv. Ed. Lauk svo, að n. varð sammála um málið, eins og sést á nál. á þskj. 647, og leggur n. til, að frv. verði afgr. á þessu þingi með fáeinum breyt. Fyrst eru tvö prestaköll, Hofteigs- og Hofsósprestaköll, tekin upp í frv. að nýju, en Ed. hafði fellt þau niður. Hins vegar er látið kyrrt liggja um Mjóafjarðarprestakall. Í öðru lagi flytur n. brtt. út af sameiningu prófastsdæma. Leggur n. til, að þau 10 prófastsdæmi, sem Ed. sameinaði í 5, verði aftur upp tekin. N. vill haga þessu á sama hátt og mþn. lagði til að gert yrði. Þriðja atriðið varðar skipun sókna í prestaköll og flutning sókna milli prestakalla. Menntmn. þykir ekki rétt að rígbinda þessi mál í lögum, þar sem staðhættir og samgöngur gera eðlilegt, að sóknir séu fluttar milli prestakalla. N. flytur því brtt. um það, að sett verði í 10. gr. heimild til að flytja sóknir milli prestakalla, ef söfnuðir þeir og héraðsfundir, sem hlut eiga að máli, æskja þess. Í samræmi við þetta leggur n. ekki til, að breytt verði ákvörðunum Ed. í þessu efni. Í fjórða lagi ber svo n. fram brtt. varðandi Þingvallaprestakall. Mþn. lagði til, að prestssetur væri á Þingvöllum og að Þingvallaprestakall hefði tvær sóknir, Þingvallasókn og Úlfljótsvatnssókn. Í Ed. var þetta ákvæði fellt niður og samþ., að ráðh. skipaði prest að Þingvöllum án kosningar, að fengnum till. biskups og guðfræðideildar Háskóla Íslands, og að lög um aldurshámark skyldu ekki ná til hans. Menntmn. Nd. er sömu skoðunar og mþn. um þetta atriði og leggur því til, að þetta verði fært í sama horf og var í frv. upphaflega. Með þessu eru taldar breyt. n., og er hún sammála um að mæla með þeim, þó að mismunandi sjónarmið hafi komið fram varðandi einstök atriði frv. Hv. þm. A-Sk. hefur nokkra sérstöðu að því er varðar Þingvallaprestakall, og geri ég ráð fyrir, að hann muni gera grein fyrir sérsjónarmiðum sínum. Um sjálfan mig er það að segja, að þó að ég sé fylgjandi till. mþn. og telji þar margt til verulegra bóta, þá hefði ég talið, að ekki ætti að fækka prestum eins mikið og hún hefur lagt til. Það er að vísu eðlilegt, að lögð séu niður prestaköll, þar sem mikil fólksfækkun hefur orðið, eins og Staður í Aðalvík, Tröllatunga og Auðkúla; hins vegar er ég á móti öðrum till. mþn. og mun greiða atkv. í samræmi við það. Um málið í heild vil ég segja það, að mörg nýmæli frv. eru til verulegra bóta, og er þess að vænta, að þau verði til þess að auka og efla hina þýðingarmiklu starfsemi kirkjunnar í landinu. Að síðustu vil ég leggja til, að hv. d. samþ. till. n., og skal geta þess, að n. hefur ekki tekið afstöðu til brtt. einstakra þm.



Herra forseti. Ég flyt eina brtt. við þetta frv., um að taka Súgandafjörð út úr 6. gr., en þar er gert ráð fyrir að sameina í nokkrum prestaköllum barnafræðslu og prestsþjónustustörf. Ég heyri á hv. frsm. n., að hv. n. hefur ekki tekið afstöðu til brtt. einstakra þm. Ég mun því taka till. mína aftur nú í þeirri von, að n. geti mælt með henni að athuguðu máli. Í Súgandafirði býr hátt á fimmta hundrað manns, svo að prestsþjónustan er ærið starf fyrir prestinn. Ég hygg, að þar séu 40–50 guðsþjónustur á ári auk ýmissa annarra skyldustarfa félagslegs og menningarlegs eðlis, sem presturinn þarf að gegna. Ég hygg því, að of langt sé gengið með því að sameina þarna tvö fullgild störf. Margir mundu vilja varðveita prestssetrið að Stað og ekki skylda prestinn til að búa á Suðureyri. Ég mun flytja brtt. um þetta. Staður er ágæt jörð, og mér er kunnugt um, að presturinn vill búa þar áfram. Ég tek brtt. mína aftur til 3. umr. og vænti þess, að hún fái meðmæli hv. n.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. hefur gert skilmerkilega grein fyrir afstöðu n. og till. hennar, og þarf ég ekki að bæta við það. En ég hef látið geta þess í nál., að ég hefði fyrirvara um eitt atriði, prestssetur á Þingvöllum. Enn fremur hefur það fallið í minn hlut að eiga þátt í afgreiðslu þessa frv. og einnig þess frv., sem samþ. var í fyrra, en þau ganga nokkuð sitt í hvora átt. Ég hef ekki tekið til máls áður um þetta og vil því segja nokkur orð um málið í heild. Núgildandi löggjöf um skipun prestakalla er að stofni til frá 1907. Það er því tímabært, að hún sé endurskoðuð, enda hefur oft verið hreyft breyt. á þeim 40 árum, sem liðin eru síðan l. voru sett. Með breyt., er gerð var á l. árið 1940, var prestum fjölgað í Reykjavík. Á árunum eftir 1930 var atvinnumálum þjóðarinnar þannig komið, að ástæða þótti til að gæta sparnaðar. Þá var skipuð mþn. í launamálum, sem starfaði árin 1933–34 og vann merkilegt verk. N. þessi lagði fram álit og till., sem mikinn fróðleik hafa að geyma, og var þar m. a. lagt til, að prestum yrði fækkað. Var frv. um það flutt á þinginu 1935. Skoðanir voru skiptar meðal þm. um þetta mál og sjálfsagt meðal fólksins líka. Þar, sem ég þekkti til, tók fólk þessu þó með ró og treysti fulltrúum þjóðarinnar til þess að leysa málið. En við, sem bjuggum þar, sem sameina átti prestaköll, urðum þess varir, að órói hafði gripið nokkra menn, sem sátu í embættum í Reykjavík. Við, sem unnum að því að ávaxta gróður jarðar, fengum í hendur skilríki frá prestvígðum mönnum í Reykjavík með ósk um, að þau væru borin frá manni til manns. Einn kunnur prestur, sem hafði með höndum umfangsmikið prestsstarf úti á landi, séra Eiríkur Helgason, ritaði þá grein um þetta mál. Þar er m. a. komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er á hvers manns vitorði nú orðið, að innan skamms verða bornar fram tillögur um talsverða fækkun á starfsmannaliði þjóðarinnar, og er vitanlega ekki nema gott eitt um það að segja, ef það er fært. Fámenn þjóð, sem býr í stóru landi, hlýtur alltaf að hafa fjölmennt starfsmannalið, og kaupgreiðslur til þessara starfsmanna verða því óhjákvæmilega þungur baggi, sem bundinn er á herðar alls almennings í landinu. Það er því augljóst mál, að þann bagga má ekki gera þyngri en þörf krefur. En í sambandi við þessa væntanlegu starfsmannafækkun hef ég frekast heyrt talað um stórfellda prestafækkun. Langar mig að skýra frá því, hvernig þetta horfir við frá mínum bæjardyrum, enda ætlast ég til þess, að 16 ára prestsskapur hafi gefið mér nokkur kynni af málinu. Því hefur verið haldið fram, að prestastéttin hafi á liðnum öldum átt drjúgan þátt í því að halda uppi menningu þjóðarinnar, og ég veit, að þetta er satt. Sá hlutinn af starfsemi prestanna fyrr á tímum verður seint of hátt metinn. Ekki dettur mér heldur í hug að halda því fram, að prestar nútímans séu menningarsnauðari menn en stéttarbræður okkar voru fyrr á tímum, öðru nær. En samt er það nú svo, að við prestarnir erum ekki lengur þau ljós á vegum almennings í menningarefnum, sem prestar liðins tíma voru, en það stafar af því, að þá menningu, sem alþýða manna fær nú á tímum, hana fær hún eftir ýmsum leiðum og margar þeirra liggja alveg fram hjá okkur prestunum og það að vonum, því að kirkjan hér sem annars staðar hefur frekar barizt á móti nýjum straumum og nýjum viðhorfum heldur en að hún hafi rutt þeim braut. Þessi gamla og markverða ástæða um menningargildi prestastéttarinnar á því ekki lengur þá stoð í veruleikanum, sem hún átti áður fyrr. Þá hefur því verið haldið fram, að nú sé þegar búið að fækka prestunum svo, að ekki sé fært að gera meira þar að. Já, það er satt, að prestunum hefur verið fækkað smátt og smátt alla tíð síðan um siðaskipti, og stærsta stökkið um fækkunina var tekið árið 1907. En þá, sem halda, að þá hafi verið fundið það skipulag þessara mála, sem haldast skuli um aldur og ævi, má minna á það, að síðan þetta gerðist hafa ýmsar breytingar orðið á landi hér. Vegir hafa batnað, vötn hafa verið brúuð, og samgöngutæki eru viða gerólík því, sem áður var. Sum stórvötnin, sem nú á síðustu árum hafa verið brúuð, voru þá eðlileg og sjálfsögð mörk milli prestakalla, en eru nú enginn farartálmi lengur, og á nokkrum stöðum veit ég að auðvelt væri að messa á tveim kirkjum samdægurs vegna breyttra samgöngutækja og bættra vega, en hefði verið ógerlegt að messa nema á einni fyrir fáum árum. Og hér við bætist þó það, að vegakerfið stendur til bóta og ef til vill samgöngutækin líka. Þá má einnig minnast á útvarpið. Þó að það sé ekki gamalt í landinu, þá hefur það þó orðið til þess, að þeir, sem hlusta á messu nú, eru sennilega fleiri en nokkru sinni fyrr, og á það þó eftir að ná til miklu fleiri á næstu árum en það gerir nú. Þau eru orðin býsna mörg heimilin í landinu, sem kjósa þann kostinn fremur að hlusta á messur útvarpsins heima hjá sér heldur en að fara um langan veg og setjast þar inn í hálfkalda kirkju. Að vísu veit ég það, að ýmsir eru þeir, sem ekki eru meira en í meðallagi ánægðir með þá trúmálastefnu, sem ríkjandi er í messum útvarpsins, en lagfæring á því fæst ekki með því að fjölga prestunum eða viðhalda svo og svo mörgum prestsembættum í landinu, heldur með því að breyta tilhöguninni um útvarpsmessurnar, og það er fyllilega réttmæt og sjálfsögð krafa, þó að hún sé þessu máli óviðkomandi. En á þá að leggja niður öll prestsembætti í landinu? Nei, öðru nær. Meðan þjóðin hefur nokkra þörf fyrir að hafa presta, þá á ekki að gera það, og ég vona, að til þess komi aldrei, að prestarnir reynist svo óþarfir, að skaðlaust verði að vísa þeim öllum á dyr. Þjóðin á einmitt að hafa svo marga presta sem hún hefur þörf fyrir, en ekki fleiri. Á hinn bóginn á hún að launa prestum sínum svo, að þeir geti lifað af þeim launum, og ég veit, að það er krafa okkar prestanna allra og sanngjörn krafa, að laun okkar verði bætt til muna. Og þar er þá loks enn ein ástæðan fyrir því, að það er sanngjarnt að fækka prestunum, því að móti fullkomnum launum eigum við vitanlega að leggja fullkomið starf, en nú er það svo, að ýmsir prestar geta haft prestsskapinn í ígripum, af því að þeim er ekki víðara verksvið ætlað.“ Mér þótti bæði rétt og eðlilegt að minna á þessa rödd. Ef menn hafa munað eftir þessu 1935, þá er ekki nema sanngjarnt, þótt ég ætlist til þess nú, því að það hefur ekki það mikið breytzt þessi 15 ár, jafnvel þótt miklar framkvæmdir hafi átt sér stað. Ég hygg, að svipuð hugsun ríki hjá þm. yfirleitt, að þeir vilji bæta þetta frv. eins og hægt er og gera það eins vel úr garði og þeir geta. Það hefur verið talað um það á opinberum vettvangi, að ríkisbáknið væri að þenjast óeðlilega út og þörf væri á að draga það saman. Sú ríkisstj., sem nú fer með völd, sýndi nokkra viðleitni til þessa í fyrra. Við þm. höfum orðið þess varir, að sú stefna ríkisstj. fékk góðan hljómgrunn og betri en stefna hennar í því, sem nú ræðir um. - Þegar við fórum að fjalla um mál þetta hér á þingi, kom það fram frá ýmsum kunnum mönnum, að þeir gátu ekki sætt sig við þá afgreiðslu málsins, sem fyrirhuguð var. Þeir töldu fráleitt annað en að sem flestir fengju að fylgjast með afgreiðslu málsins út á við. Ég benti á þetta, þegar umr. um þetta byrjuðu, að það bæri að taka þessa ósk til greina. Síðan hafa farið fram allmiklar umr. um þetta mál, bæði á Alþingi og þess utan í blöðum og almennt á opinberum vettvangi. Það er sagt, að sagan endurtaki sig, og sagan frá 1935 virðist ætla að endurtaka sig. Nú liggur hér fyrir frv., undirbúið af milliþn., og er nú komið fram álit hennar. Tveir nm. gera grein fyrir því, að þeir vilji ekki leggja niður eins mörg prestaköll og n. lagði til, en einn vildi fækka prestunum meira en n. gerir í till. sínum. Nú er málið lagt þannig fram, að prestaköll í landinu eru 115, en ættu að vera 118, ef l. um fjölgun presta í Rvík frá 1940 væru framkvæmd. Till. n. eru, að þrestaköll skuli vera 114 og 2 aðstoðarprestar, þ. e. a. s. samtals 116. Í fyrra var það meginatriðið, að fækka skyldi prestum um 10, en samt skyldi fjölga prestum í Reykjavík. Það, sem milliþn. leggur til, er, að prestum verði fækkað um 7, en ekki 10, en ákvæði um presta í Reykjavík séu þau sömu og 1940, að hver prestur hafi 5000 manns, en úti á landi skuli 10 prestum lögð á herðar aukastörf án verulegrar kauphækkunar og tilfærsla verði á nokkrum sóknum úti á landi. Þetta er munurinn á málinu nú og í fyrra. Í fyrra sögðu forvígismenn prestastéttarinnar: „Þessi endurskoðun er ekki viðunandi.“ Nú segja þeir: „Þetta frv. er eitt hið mikilvægasta, sem fram hefur komið.“ Hygg ég, að það fari fleirum en mér að ganga illa að skilja þetta, að þessi breyt., sem gerð var, orki svo miklu, en vitaskuld er það gott, ef þetta getur orðið til samkomulags. Það hefur komið fram við umr. og endurskoðun málsins, að það er bæði vandasamt og viðkvæmt. Það hafa komið til þingmanna umsagnir um það, og hafa margar þeirra umsagna reynzt jákvæðar, en við skulum gera okkur grein fyrir því, að þær hafa líka reynzt neikvæðar. Við skulum taka tvö dæmi: Í umsögn af Austurlandi segir: „Héraðsmönnum kæmi betur, að settur væri læknir en prestur á Hofteig.“ Í umsögn af Vesturlandi segir: „Fari svo, að óskir og vilji manna verði virt, þá verður þessu skipað á annan hátt en nú.“ Hér er allstrítt talað. Við þm. vitum, hvernig það gengur til með umr. um fjárlfrv. á ári hverju. Sannleikurinn er sá, að þegar einhver einstök stétt verður vör við sparnað, sem getur snert hana, þá er ekki að hennar dómi hægt að spara. Og það hefur komið fram í sambandi við þetta mál, að prestastéttin er ekki ólík öðrum stéttum í þessu efni. T. d. hafa kennslumálin alltaf verið mikið umdeild. Vitanlega eru þau stór þáttur í lífi þjóðarinnar. En það er ekki nóg að afgr. fjárl. þannig, að þau mæti sem mestum vilja hjá fólkinu. Það verður líka að hafa í huga almenna lagasetningu. Það væri freistandi að rifja upp hin ýmsu sjónarmið, sem fram hafa komið, og gera þeim nokkur skil. En ég vildi aðeins velja þau sjónarmið, sem sett hafa verið fram, eftir að málið hlaut afgreiðslu í Ed. Það er vitað, að kirkjan í þessu landi var auðug fyrir daga Lúthers. Hann vildi, að yfirráðin færðust í hendur konunga. Alþingi hefur tekið við valdi konungs, en það er Alþingis að þjóna kirkjunni, en ekki drottna. Þar sem ég hef tekið fram þetta sjónarmið, þá ætla ég að greina frá, hvernig þetta er frá mínu sjónarmiði. Við skulum athuga, hvernig kaþólska kirkjan var fyrir daga Lúthers. Skyldu þá ekki hafa verið álíka sjónarmið ríkjandi og nú? Það eru fjölmörg dæmi um aðgerðir kirkjunnar, sem samræmast alls ekki nútíma hugsunarhætti. Saga þjóðarinnar greinir frá því, hvernig kirkjan var drottnandi höfuðvígi. Við ýmsa staði í landinu eru tengdar sögulegar minningar. Sumir vilja hafa þær að grundvelli þess, hvar prestar eigi að sitja í landinu. Má þar t. d. minna á Hrafnseyri, þar sem 92 menn eru í prestakallinu og 17 heimili; þau rök hafa verið færð fyrir því að setja prest þar, að Jón Sigurðsson forseti hafi fæðzt þar. Sama á sér stað um Stóra-Núp; sálmaskáldið Valdimar Briem sat þar. Sá ljóður er nú á, að prestur situr ekki lengur þar, og er það ekki sök Alþingis. Ef á að grundvalla skipun prestakalla á sögulegum rökum, þá rekur hver spurningin aðra. Ef prestur á að sitja á Stóra-Núpi til minningar um Valdimar Briem, á þá ekki að setja prest að Skógum í Þorskafirði til minningar um kennimanninn, sem gaf okkur þjóðsönginn og margt fleira, sem helzt er gripið til á helgustu stundum lífsins? Á þá ekki að sitja prestur á Staðarbakka í Miðfirði til minningar um kirkjuhöfðingjann, sem þar fæddist? Og hvað um Holt á Síðu eða Hraun í Landbroti og minningu kirkjuhöfðingjans, sem grundvallaði evangelisk-lútherska kirkju í Skálholtsbiskupsdæmi? Samkvæmt breyt. Ed. á frv. er settur prestur á Þingvöllum. Auk þess að þjóna 11 heimilum er gert ráð fyrir, að hann hafi það starf að sýna gestum staðinn og gera grein fyrir örnefnum staðarins. Mun þetta hugsað svo fyrir þær sakir, að kristnitakan hafi farið fram á Þingvöllum árið 1000. Nú er það svo, að allmargir landnámsmanna voru kristnir, kristniboð fór fram á ýmsum stöðum, og kristnitakan fór fram á Þingvöllum aðeins fyrir þær sakir, að Alþingi var háð þar. Helgi Þingvalla er því ekki bundin við kirkjuna, heldur við Alþingi. Maðurinn, sem lýsti því yfir, að kristni skyldi lögtekin, var að sönnu goði, en hann gerði það ekki vegna þess, heldur sem forseti Alþingis eftir þeirra daga þingsköpum. Og ef þörf er fyrir að hafa þar sérstakan mann til þess að taka á móti gestum, þá er það ekki hlutverk kirkjunnar að vinna það verk. Væri það miklu frekar hlutverk Alþingis að heiðra minningu þess staðar en kirkjunnar. Mun ég ekki fylgja þessari breytingu. Kirkjan á aftur á móti sína sögustaði, sem eðlilegt væri, að hún hlynnti að og sýndi ræktarsemi. Má þar fyrst til taka Skálholt, hið forna biskupssetur, sem Gizur gaf kirkjunni með þeim fyrirmælum, að þar skyldi ávallt vera biskupssetur, á meðan Ísland byggðist. Þá má og nefna Hóla í Hjaltadal. Kirkjan á sína sögustaði og hefur næg verkefni að vinna við að sýna þeim rækt. Í grg., sem fylgir frv., er ástandi Skálholtsstaðar lýst átakanlega. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Helzt til lengi hefur Skálholt verið annexía og í niðurníðslu, og krefst nú þjóðin þess, að staðurinn verði endurreistur. Einn liður í þeirri viðreisn á að vera sá, að þar komi prestur og gegni hann öllu Torfastaðaprestakalli, sem áður var. Verði Torfastaðir seldir og andvirði þeirra varið til húsbyggingar í Skálholti. Þetta er einnig í samræmi við það, sem þegar hefur verið ákveðið með Hóla í Hjaltadal.“ Hér stendur, að þjóðin krefjist þess, að staðurinn verði endurreistur, en hvað um kirkjuna sjálfa? Ég hef þá gert grein fyrir mínu sjónarmiði. Það er vandi að feta sig í þessum efnum eftir sögulegum rökum. Ef slíkt ætti að gera, ætti ekki að draga lengur að koma því í kring, að biskupssetur verði að nýju í Skálholti. Það, sem ég vil leggja til grundvallar í þessu máli, er það, að fólkinu verði séð fyrir kirkjulegri þjónustu, án þess að kostnaður verði meiri en nauðsyn krefur. Til að ná þessu marki koma 3 leiðir til álita: Í fyrsta lagi, að prestarnir séu margir, en laun þeirra fari eftir svipaðri reglu og laun kennara. Kennarar eru margir í landinn, og um laun þeirra gilda sérstakar reglur, þannig að laun þeirra eru allbreytileg og fara eftir starfstíma. Þeir, sem eru á fullum launum, starfa í 9 mánuði árlega, en laun kennara lækka hlutfallslega, þegar kennslutíminn er styttri. Nú fer eftir staðháttum, hvernig kennslu er hagað í hinum ýmsu landshlutum. Til fróðleiks vil ég drepa á, hvernig þessu hefur verið hagað í vetur. Það er líka athyglisvert í sambandi við tal manna um styttingu skólaskyldunnar. - Barnakennarar við barnaskólana í landinu eru samtals 562. Þar af eru 271, sem starfa í 9 mánuði, og fá þeir full laun. Í 8 ½ mánuð starfa 9 manns, 100 manns í 8 mánuði, 5 í 7 ½ mánuð, 63 í 7 mánuði, 5 í 6½ mánuð, 69 í 6 mánuði, 1 í 5½ mánuð, 11 í 5 mánuði, 2 í 4½ mánuð, 17 í 4 mánuði, 7 í 3 mánuði, í 2½ mánuð og 1 í 2 mánuði. Launagreiðslurnar fara svo eftir þessu. Ef prestarnir gætu nú fallizt á svipaðan grundvöll, að launagreiðslur færu eftir því, hve umfangsmikil störf væri um að ræða, væri hægt að fjölga prestunum. Með því móti væri grundvöllur fenginn fyrir því að hafa prestana marga, en það liggur ekki fyrir, að vilji sé fyrir því. Þá er annað sjónarmið að miða fjölda prestanna við það, að um nægilegt starf sé að ræða við embættið. Á þessu sjónarmiði voru l. Alþingis frá í fyrra byggð. Sum prestaköllin eru svo fámenn, að embættisstörf prestanna eru ekki full störf. Starfsemi prestanna sjálfra ber vott um þetta. Á Vesturlandi, að Núpi í Dýrafirði, hefur sá háttur verið á hafður, að presturinn þar hefur einnig verið skólastjóri, en jafnframt þjónað þremur kirkjum. Fyrir þetta fær hann 1½ laun. Á öðrum stað á Vesturlandi sinnir prestur kennarastarfi og fær auk prestslauna sinna mikinn hlut kennaralauna. Á Suðurlandi kennir prestur við gagnfræðaskóla, auk þess sem hann þjónar þrem kirkjum. Um prest á Austurlandi er svipað að segja. Prestur á Suðurlandi þjónar þremur kirkjum og gegnir auk þess störfum í yfirskattanefnd. Svona eru dæmin víða um land. Þetta sýnir, að prestarnir eru starfhæfir og starfsamir menn. Ef þetta er lagt til grundvallar, þá er ekki óeðlilegt að fækka prestum. Ég tel t. d. kleift að hafa tvo presta í Vestur-Skaftafellssýslu, þótt þar væru fjórar sóknir fyrir hvorn. Það er jafnt og á að vera í Mýrasýslu. Í Landeyjum hefur prestur tvær sóknir, og í Fljótshlíð hefur prestur tvær sóknir. Í Eyjafirði hafa prestar 4–6 sóknir. Samkv. till. mþn. er Skagafjarðarsýslu gert jafnt undir höfði og Húnavatns- og Strandasýslum til samans. Í frv. þessu eru kennsluprestarnir algert nýmæli. Með þessu mun eiga að spara kennaralaun. Þetta held ég að geti nú orkað nokkuð tvímælis hvað sparnaðinn snertir. Prestarnir eru í hærri launaflokki en kennarar. Ég vil láta það rétta koma fram í þessu máli. Nú er aftur á móti rétt að gera sér grein fyrir, hvort þetta sé alls kostar heppilegt fyrir hinar fámennari byggðir. Þróunin hefur verið sú, að t. d. læknar hafa verið tregir til að sitja í hinum minni læknishéruðum. Landlæknir hefur af þeim ástæðum varað við að búa til lítil læknishéruð. Þar hefur þessu stundum verið svo varið, að hjúkrunarkonur hafa starfað þar í læknis stað og innt hið ágætasta starf af hendi. Svipað þessu er um prestana, að reynslan hefur sýnt, að þeir leita frá hinum fámennu sóknum til hinna fjölmennari. En stundum hefur heppnazt fyrir þær byggðir, sem hafa ekki getað haldið prestum sínum eða hafa orðið að skipta oft um presta, að þær hafa haldið kennurum sínum. Eykur þetta festuna í byggðarlaginu. Þess vegna vil ég benda hv. þm. á, að á máli þessu eru nokkrir annmarkar. Ég hef þó ákveðið að fylgja málinu og mun greiða atkvæði með því. Sum þessi kennsluprestaköll eru í 400–500 manna þorpum, þar sem eru tveir kennarar. Þar á skólastjórinn að vera annar kennarinn, en hitt kennarastarfið, fullt kennslustarf, á presturinn að taka. Ef þetta er hægt, tel ég alveg óhjákvæmilegt, að þetta geti viðar komið til framkvæmda en hér er lagt til. Og í þessu er líka nokkurt ósamræmi. Í Sauðlauksdal á presturinn að hafa þrjár kirkjur og kenna líka. Hvers vegna á þá presturinn á Brjánslæk ekki að kenna? Þar eru ekki nema tvær kirkjur að þjóna. Ef þetta skal svo vera á Raufarhöfn og Súgandafirði, hví þá ekki eins á Þingeyri? Enn má benda á það, að þegar prestar velja sér sjálfir kennslustarf, velja þeir sér venjulega kennslu á gagnfræðastiginu, en ekki barnaskólakennslu. Ekkert tillit er til þessa tekið í frv. Nú er víða svo háttað, að mikla stundakennslu þarf við gagnfræðaskólana, og er kostnaður við þetta tæpar 3 millj. á fjárl. 1952. Það er töluverð upphæð, t. d. miðað við það, að brúaféð er alls 3.5 millj. Ekki er reynt að koma þarna á sparnaði. Ég tel, að þessu ætti að gefa gaum, og tel nauðsyn, að þetta verði tekið upp víðar, er stundir líða fram. Um einstakar brtt. við frv. vil ég taka það fram, að ég mun fylgja öllum till. n. nema um Þingvallaprest, því að ég tel aðrar till. n. heppilegustu lausn á málinu.



Herra forseti. Ég skal ekki halda langa ræðu um þetta frv., enda verð ég að segja eins og mér finnst, að þetta sé með ómerkari frv., sem liggja fyrir þessu þingi. En þó sýnist mér rétt að afgreiða það, þar sem það hefur tekið svo langan tíma, og bezt þætti mér, að það væri samþykkt eins og það kom frá n. þeirri, er skipuð var til athugunar málinn, því að ég tel, að sumt af því, sem breytt var í Ed., hafi verið bein skemmdarverk. Mér kom það t. d. mjög á óvart, þegar ég fékk einar 10 upphringingar í síma norðan úr Skagafirði um, að búið væri að leggja niður prestakallið á Hofsósi. Þetta var, er málið var enn til umr. í Ed. Hv. síðasti ræðumaður, sem ég tel að sé málinu mjög vel kunnugur, upplýsti það hér áðan, að það munaði ekki nema tveimur prestum á því, sem prestarnir töldu skemmdarverk á málinu í fyrra. og því, sem þeir telja nú hið eina rétta og góða. Ef þetta er svo, að það munar ekki meiru en þessu, mun ég ekki eyða tíma þingsins í langar umr. um þetta mál og láta það þeim eftir, sem komust að þeirri vísdómslegu niðurstöðu um, að prestar landsins skuli vera 116. Mun ég því fylgja þeim till., sem næst fara till. n., er samdi frv. Ég skal taka það fram, að ég met mikils störf kirkjunnar hér allt frá öndverðu. Hitt er svo annað, að hinar tómu kirkjur um land allt sýna það, að hið prédikaða orð nái ekki til eyrna þjóðarinnar, hverju sem um má kenna. En yfirleitt virðist mér, að menn vilji ekki tala um þá hlið á þessu máli. En það var áður þannig, að kirkjur voru fullar á hverjum sunnudegi, en eru nú tómar, hvernig sem á því stendur. Ég vil enn gera tilraun til þess, að klerkastéttin fái tækifæri til þess að byggja upp sitt starf, því að ég vil einmitt fara sem næst óskum hennar og vilja, eins og hann kemur fram í till. nefndarinnar. En við megum vel minnast þess, að það kostar mikið fé, sem þjóðin gerir fyrir kirkju og presta, og prestarnir eru nú orðnir ein bezt launaða stétt landsins. Sú var að vísu tíðin, að hægt var að segja, að aðstaða prestanna væri erfið, en nú hafa þeir mjög góða aðstöðu. Og við eigum ekki að tala um þessi mál með neinni tæpitungu eða helgislepju, heldur verðum við að tala um þau af fullkomnu raunsæi og krefjast fulls starfs af þessum mönnum og að þeir hafi þor og dug til þess að hefja raust sína gegn öllu, sem miður fer í þjóðfélaginu. - Mun ég svo ekki hafa þessi orð fleiri, en mun greiða atkv. þeim till., sem eru um að kippa í fyrra horf því, sem breytt var í Ed.



Herra forseti. Í frv. er gert ráð fyrir, að Berunessókn verði tekin undan Djúpavogsprestakalli og lögð undir Heydalaprestakall. Ég er mjög óánægður með þessa breytingu, og sama er að segja um alla sóknarmenn og báða prestana, sem hlut eiga að máli. Mér þykir þetta undarlegt, að hvorki skuli talað um þetta við prestana né neinn af sóknarmönnum. Mönnum er alveg óhætt að trúa því, að sóknarmenn og prestarnir sjái rétt 1 því, að bezt fari á því að Berunes fylgi framvegis Djúpavogi. Um málið að öðru leyti vil ég segja það, að ég er fremur ánægður með till. meiri hl. n. og er tilbúinn að afgreiða frv. eins og það kemur frá n. nú. Ég mun hafa sömu afstöðu og hv. þm. A-Sk. um Þingvallaprestinn og tel, að milliþn. hafi þar farið skynsamlega að.



Herra forseti. Í maí s. l. skipaði kirkjumrh. nefnd til að gera till. um skipun prestakalla. Ekki er hægt að segja annað en n. hafi haft góðan starfstíma, ekki sízt ef miðað er við það, hve Alþ. flaustraði mjög afgreiðslu málsins af í fyrra. Ekki get ég verið sammála hæstv. forsrh. í því að telja það eitt rétt, sem milliþn. leggur til í þessu efni, heldur tel ég að verði að taka fullt tillit til óska fólksins, þar sem það vill halda prestum sínum. Það, sem n. færir sem rök fyrir þeirri fækkun presta, sem ráðgerð er í frv., er, að fólki hafi fækkað í sóknum og samgöngur batnað. Ég vil leyfa mér að fræða hv. Alþ. um það, að það eru nú litlu betri samgöngur milli Stykkishólms og Skógarstrandar en þær voru 1907, er l. um skipun prestakalla voru sett. Ég verð því að gera ráð fyrir, að milliþn. hafi ekki verið svo kunnugt sem skyldi um þessar samgöngubætur, sem hún byggir svo mjög álit sitt á. Milliþn. leitaði umsagnar kirkjunnar um þetta. Vil ég leyfa mér að vitna í þetta bréf, því að ég held, að Alþingi hljóti að taka tillit til þess. Í bréfi stjórnar Prestafélags Íslands segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt vill prestafélagsstjórnin taka það fram, að hún er mótfallin svo mikilli fækkun prestakalla í sveitum sem frumvarpið gerir ráð fyrir og væntir þess, að Alþingi sjái sér fært að bæta um það samkvæmt rökstuddum tillögum hlutaðeigandi aðila.“ Þá segir í bréfi frá biskupinum yfir Íslandi, sem er skrifað fyrir hönd kirkjuráðs: „Vill kirkjuráðið taka fram og leggja áherzlu á, að það telur, að mjög varhugavert sé að leggja niður prestaköll í dreifbýlinu, jafnvel þótt fámenn séu, ekki sízt þar, sem vilji fólksins bendir eindregið til, að því sé mjög óljúft að verða svipt presti sínum.“ Brtt. á þskj. 545, sem fluttar eru við frv. eftir þær breytingar, sem hafa orðið á því í Ed., eru þessar: Í fyrsta lagi, að Staðarhraunsprestakall verði tekið upp að nýju og Álftártungusókn verði tekin undan Borgarprestakalli og lögð til Staðarhraunsprestakalls. Eftir þessa breytingu verða á þriðja hundrað safnaðarmenn hér og rúmlega þúsund safnaðarmenn í Borgarprestakalli. Ég vil taka það fram, að mér og Alþingi hafa borizt áskoranir frá þessum söfnuði um, að Staðarhraunsprestakall verði endurreist á ný. Í öðru lagi legg ég til, að Miklaholtsprestakall haldist óbreytt frá því, sem ákveðið var 1917, og það haldi nafni sínu áfram, en verði ekki kennt við Söðulsholt, eins og lagt er til. Í þriðja lagi legg ég til, að Breiðabólstaðarprestakall verði tekið upp að nýju og gert að kennsluprestakalli, því að það mun vænlegt til sigurs góðu málefni. - Þá er ég samþykkur brtt. hv. þm. Dal. á þskj. 565 um, að prófastsdæmi Dala og Snæfellsness haldist óbreytt, en verði ekki sameinuð, eins og Ed. hefur ákveðið. Um brtt. menntmn. á þskj. 648 er það að segja, að ég er samþykkur því, að prófastsdæmin verði sett í sama horf og áður. Réttmæti brtt. minna til sönnunar vil ég taka eftirfarandi fram: 1) Kirkjuráð telur varhugavert að leggja niður prestaköll í dreifbýlinu. 2) Í bréfi stjórnar Prestafélags Íslands til milliþn. segir, að hún sé mótfallin svo mikilli fækkun og hún vænti þess, að Alþingi sjái sér fært að bæta um það samkvæmt rökstuddum tillögum hlutaðeigandi aðila. 3) Almennur kirkjufundur hefur alltaf mælt á móti slíku. 4) Allir söfnuðirnir í Breiðabólstaðar- og Staðastaðarprestaköllum hafa mótmælt breytingunum. 5) Sparnaður á ríkisfé verður sáralítill við fækkun þessara prestakalla. En þó svo, að hann næmi nokkurri upphæð, væri það samt óverjandi breytni gagnvart dreifbýlinu að leggja niður prestaköll, eins og frv. gerir ráð fyrir. Að sjálfsögðu mun ég greiða atkvæði með þeim till., sem stuðla að því, að prestaköllin haldist sem mest óbreytt. Þó er ég samþykkur fjölgun presta í þéttbýlinu og tel hana til bóta. Þá vil ég einnig geta þess, sérstaklega vegna afstöðu þriggja hv. þm., sem hér töluðu á undan mér, að aðalfundur Stéttarsambands bænda s. l. haust tók afstöðu á móti fækkun prestakalla. Prestakallafækkunin kemur harðast niður á fólkinu í dreifbýlinu, og er þessi ályktun fundar Stéttarsambands bænda glögg yfirlýsing bændastéttarinnar gegn prestakallafækkuninni. Hv. þm. A-Sk. vildi sanna réttmæti niðurfellingar prestakalla með því, að hann sagði, að nú færu 50 millj. kr. til kirkju- og kennslumála í landinu. Ég verð að segja, að það er alger blekking að nefna svona tölur, sérstaklega ef á að nota þær sem sönnun þess, að það beri að leggja niður óþörf prestaköll. - Nýlega lá fyrir Alþingi að samþykkja ríkisreikninginn fyrir árið 1950. Hefði verið betra fyrir hv. þm. að nefna tölurnar eins og þær lágu þar fyrir, sem sýndu, að til kirkjumála, þar með talinn kostnaður við endurbyggingar á prestssetrum o. fl., var varið samtals 4 millj. kr., en til kennslumála hafa farið 40 millj. kr. Ég gat ekki heyrt ræðu hans alla, en hann hafði mikið að segja í sambandi við kennslumál. Það er von mín, að deildin sjái sér fært að gefa þeim brtt., sem ég flyt á þskj. 545, jákvæði sitt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér brtt. við þetta frv. á þskj. 579 og breyta því ákvæði frv., að lagt sé niður Stóra-Núpsprestakall, þannig að haldið sé þeirri skipun, sem verið hefur, og það verði tveir prestar í Hruna- og Stóra-Núpsprestakalli, eins og verið hefur til þessa. Ég sé á allri meðferð þessa máls og undirbúningi þess, að það hefur ekki verið ætlunin að fækka neitt að ráði prestaköllunum í landinu heldur er aðeins um að ræða tilfærslur og önnur minni háttar atriði, en heildarstefnan er að halda tölu prestanna þeirri sömu. Þar sem fjölgað hefur í ýmsum byggðarlögum, er prestunum einnig fjölgað. Þetta er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, fyrst sú stefna er ríkjandi að láta tölu prestanna fara nokkuð eftir tölu fólksins í landinu, en þar, sem strjálbýli er og ekki hægt um ferðalög, sé tölu presta haldið og þeirri gömlu skipun, sem gilt hefur, enda er frv. þannig úr garði gert, að það bendir glögglega til þess, að þessi stefna eigi að ráða. Mér þykir það því furðulegt, að þessi breyting er gerð í Árnessýslu og þar á að leggja niður prestakall, þar sem er nærri 600 manns, og sóknirnar eiga svo að skiptast milli tveggja presta. Ég þykist reyndar sjá tilefnið til þessarar niðurstöðu milliþn., sem undirbjó þetta mál, og það er myndun nýs prestakalls á Selfossi. Þetta er ný byggð, sem er orðin allfjölmenn, nærri því þúsund manns, og undir það prestakall legðist Laugardælasókn, sem yrði tekin úr Hraungerðisprestakalli. En þó að svo sé gert, þá er fólksfjöldinn í Hraungerðisprestakalli nokkuð á fimmta hundrað, svo að það virðist ekki mikill grundvöllur fyrir því, að sú ráðstöfun sé gerð í Árnessýslu að leggja niður Stóra-Núpsprestakall. Mér skilst, að orsökin sé sú, að þótt fólki hafi fjölgað mjög á Selfossi, þá hafi n. sett sér það takmark hvað Árnessýslu snertir, að þar skuli ekki fjölga prestum, hvað sem fólksfjölgun er mikil. Ef litið er nú á fólksfjölda í hinum ýmsu prestaköllum víðs vegar um landið og athugaðir eru staðhættir þar, þá réttlætist þessi ráðstöfun ekki. Ég furða mig mjög á því, að hv. þm. A-Sk., sem flutti hér skemmtilega og merkilega ræðu, skuli geta lýst því yfir, að hann sé á móti því, að nokkur breyting verði gerð á þessari skipun, því að mikið í ræðu hans og röksemdum mælir gegn svona ráðstöfunum. Hér kom það líka fram í ræðu hjá einum ræðumanni, að hann taldi, úr því að prestastéttin með biskupinn í broddi fylkingar teldi svo mikilvægt þessu máli, að farið væri að þessum till., að þá væri rétt að láta það eftir þeim. Ég get ekki verið svo eftirlátur við einn eða annan, að ég taki ekki tillit til vilja fólksins í mínu byggðarlagi. En mér skilst, að allt þetta mál og það starf, sem í það er lagt, eigi að vera í þágu fólksins. Ég get ekki gert fólki í mínu byggðarlagi svo lágt undir höfði að meta ekki skoðanir þess meira en þeirra manna, sem að þessu frv. standa. Hér liggja fyrir áskoranir frá nærri öllum í þessum prestaköllum, og þó sérstaklega Stóra-Núpsprestakalli, um að fá að hafa þar prestakall áfram, og í bréfi frá safnaðarmönnum er bent á, að réttlátt er og sjálfsagt, að þetta fái að standa óbreytt. Dettur mér ekki annað í hug en að gera tilraun til að rétta hlut þessa fólks. Vil ég biðja hv. þm. að renna augunum yfir það, hvernig ástatt er um þetta prestakall. Það kunna að vera til þeir menn, sem gera lítið úr því, að þarna átti séra Valdimar Briem heima og í þessu prestakalli þjónaði hann. En ég ætla, að fólk úti um byggðir landsins og þó fyrst og fremst fólkið í því prestakalli, sem hann starfaði í, lifði og fór í fyrsta sinn með þau andlegu ljóð, sem þjóðin hefur sungið bæði við messur og undir öðrum kringumstæðum, það vilji, að þetta prestakall haldist og það sé kennt við þennan stað. Ég get að vísu viðurkennt það, sem hv. þm. A-Sk. sagði, að það er ekki hægt að fullnægja öllum þeim óskum, sem kynnu að koma fram. En vegna þess, hvernig þarna er ástatt og kirkja er til á staðnum, finnst mér, að við ættum að sýna þá ræktarsemi að breyta nú engu til þar, og þá getur þetta verið sögulegur staður. Okkur er nógu áfátt í þessum efnum, þó að við höldum ekki lengra á þeirri braut. Hvað snertir Þingvelli, þá er það sögulegur staður, og menn verða að hafa sínar eigin skoðanir um það, hve mikils þeir meta það. En fyrst þetta hefur komið til orða og er komið á þennan rekspöl, finnst mér, að við ættum ekki að leggja stein í götu þess. Vonandi velst til þess starfs góður maður. - Ég vil beina því til deildarmanna, að þeir leiðrétti þann misgáning, - vil ég orða það, - sem orðið hefur hjá milliþn. varðandi Stóra-Núpsprestakall og einnig hjá Ed. um sama atriði, og samþykki nú brtt. mínar. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta máli



Herra forseti. Í frv. því, sem hér er til umr., er gert ráð fyrir því, að Staðarhraunsprestakall verði lagt niður. Í tilefni af því hafa sóknarmenn í því prestakalli sent mér bréf, sem ég vildi - með leyfi forseta - lesa upp: „Almennur hreppsfundur í Hraunhreppi, haldinn að Hrafnkelsstöðum 12. des. 1951, mótmælir harðlega þeim ákvæðum hins nýja prestakallafrumvarps að leggja niður Staðarhraunsprestakall á Mýrum. Fundurinn telur, að fækkun presta í sveitum sé spor í áttina til áframhaldandi fólksfækkunar þar, sem beri að reyna af fremsta megni að stöðva. - Einnig bendir fundurinn á, að prestar eru einu embættismennirnir, sem búsettir eru í sveitum, og að þeir hafa verið og eru brautryðjendur í mörgum menningarmálum sveitanna og að þau áhrif megi ekki skerða. Fundurinn lýsir óánægju sinni yfir till. prestakallanefndar gagnvart þessu prestakalli og skorar á Alþingi að samþykkja ekki till. þá, sem fram hefur komið, að leggja Staðarhraunsprestakall undir Söðulsholt. Hins vegar bendir fundurinn á og gerir að tillögu sinni, að Álftártungusókn í Borgarprestakalli verði lögð undir Staðarhraunsprestakall. Tillagan samþ. með shlj. atkv.“ Auk þess vil ég benda á, að 15. þ. m. kom grein í Tímanum frá einum sóknarmanni í Staðarhraunsprestakalli, þar sem hann gerir mönnum grein fyrir því með skýrum og glöggum rökum, að það sé vanhugsað að leggja þetta prestakall niður. Ég vildi gjarnan lesa þessa grein upp; hún er eftir Bjarna V. Guðjónsson, Svarfhóli, en ég vil ekki þreyta hv. þingdeildarmenn á því. Ég vil benda þm. á, að í Mýrasýslu voru fimm prestar, og mér er óhætt að fullyrða, að hver um sig var sveitarhöfðingi í sinni sveit og sókn og jafnvel héraðshöfðingi. En 1907 var gerð breyting á prestakallalögunum, og voru þá teknir tveir af þessum fimm prestum og prestaköll þeirra lögð niður, og tvær sóknir voru lagðar undir Borgarfjarðarprófastsdæmi. Eins og frv. er nú, er gert ráð fyrir því að leggja niður þriðja prestakallið og auk þess að leggja niður prófastinn í Mýrasýsluprófastsdæmi. Ég furða mig á því, að n. skuli ekki hafa komið auga á þann möguleika að leggja niður öll prestaköll í Mýrasýslu. Mætti eins vel hugsa sér, að Hvanneyrarprestur þjónaði á Borg og þá e. t. v. að Kvennabrekkuprestur kæmi í stað Stafholtsprests; hann yrði þá að skjótast yfir brekkuna, en það er ekki meira en margt annað, sem prestarnir í þessari sýslu verða að gera. Ég vil geta þess, að í sambandi við þetta hef ég leyft mér að bera fram brtt., sem er á þskj. 551, og er hún um, að Staðarhraunsprestakall haldist eins og það nú er. Um þetta prestakall er það að segja, að fyrir nokkrum öldum voru þarna tvö prestaköll hvort við annað, Hítardalur, eitt af frægustu og beztu prestaköllum landsins, og svo Staðarhraun. Var Hítardalsprestakall lagt niður fyrir alllöngu, en Staðarhraunsprestakall varð nokkurs konar arftaki gamla Hítardals að ýmsu leyti, m. a. um hlunnindi og þess háttar. Nú er svo ástatt, að heita má, að engir vegir liggi um þetta prestakall. Má komast þar um á sterkum bil yfir hásumarið, en þó verður að sæta sjávarföllum. Eftir því, sem segir í frv., er leiðin frá Söðulsholti að Ökrum 70 km. Það sjá allir, hvaða þjónusta það mun verða hjá prestinum í 70 km fjarlægð. Ég held, að milliþn. hafi tæplega gert sér grein fyrir þeim erfiðleikum, sem eru á því að njóta prestsþjónustu á þessum stað. Ég skal ekki þreyta hv. d. með langri ræðu, en ég vil þó óska þess, að till. mín verði samþ., því að ég held, að það sé gengið nógu nærri Mýrasýslu, þótt ekki verði lengra gengið en þegar er, ef ekki er beinlínis ætlunin að afkristna sýsluna. - En í sambandi við þetta vildi ég minnast á till., sem hv. þm. Snæf. ber fram á þskj. 545 og ég vildi vera með í að flytja. Er till. hans um, að undir Staðarhraun falli Álftártungusókn. Er stutt leið þarna á milli, og ef mín till. verður felld, sem ég vona að verði ekki, þá mun ég styðja till. hv. þm. Snæf., og vil ég óska, að þm. vildu þá fallast á hana. Yrðu þá þrjár kirkjur lagðar undir Staðarhraunsprestakall, og Borgarprestakall mundi hafa tvær kirkjur, en þriðja kirkjan mundi bráðlega bætast við, því að í ráði er að byggja kirkju í Borgarnesi, en þar búa 700–800 manns. Ég vil því mælast til þess, að till. hv. þm. Snæf. verði samþ.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. menntmn. Nd. fyrir það, sem hún hefur lagt gott til þessara mála, og m. a. fyrir það, að hún hefur tekið upp eina af mínum till. Þess var ekki að vænta, að hún tæki þær allar upp, þar sem n. hefur ekki tekið afstöðu til till. einstakra þm. Þó að frv. sé lagfært með þeirri breyt., sem hv. n. leggur til að gerð verði á 10. gr., um að flytja megi sóknir milli prestakalla, svo að söfnuðirnir geti ráðið því, hvaða prestakalli þeir vilja tilheyra, vildi ég mælast til þess, að hv. d. samþ. till. mínar varðandi Dalasýslu. Eins og kunnugt er, eru í Dalasýslu þrjú prestaköll og níu kirkjur, og virðist því eðlilegt, að hver prestur hefði þrjár kirkjur. Till. mínar eru í samræmi við till. milliþn., sem breytt var í hv. Ed. gegn vilja sóknarn. Hjarðarholtssóknar, því að þeir, sem byggja Hjarðarholtssókn, vilja, að sóknin tilheyri Hvammsprestakalli. Það er því fyrir orð sóknarn., að ég flyt þessa till. Aðrar till. mínar eru fluttar til samræmis við þetta. Ég hygg, að það muni hafa verið tvennt, sem mþn., en í henni áttu sæti fróðir menn í þessum efnum, lagði til grundvallar till. sínum um prestakallaskipunina, fólksfjöldi og þær vegalengdir, sem prestarnir þyrftu að ferðast. Þar, sem ég þekki til, hefur þessu verið fylgt, og eins og grg. mþn. ber með sér, er hér lítill munur á, þegar tillit er tekið til þess, hve aðstæður eru ólíkar. Það hefur verið rætt á breiðum grundvelli um þetta frv., bæði í þessari hv. d. og í hv. Ed., og skal ég ekki bæta miklu við það. Það er oft rætt um það, hve æska landsins sé ókristin, og skal ég ekki kenna prestunum um það. Þeir fá sinn lærdóm í Háskóla Íslands, og þá kennslu þarf því að endurskoða, ef þeir verða ásakaðir fyrir það, að kristindómurinn á sér ekki eins djúpar rætur meðal æskulýðsins og eldri kynslóðin álítur að vera bæri. Háskóli Íslands undirbýr prestastéttina undir starf sitt, og það er eins og þar stendur, eins og þú sáir munt þú uppskera. Ég hygg, að þeim prestum, sem byggja starf sitt á grunni kristindómsins og flétta inn í það atvik úr daglegu lífi ásamt fegurð og gróandi lífi jarðarinnar, veitist ekki erfitt að breyta eyðimörkum kristilegs hugarfars í gróandi akra kristinnar trúar. Ég vil að lokum óska þess, að þeirri stofnun, sem undirbýr prestana undir ævistarf þeirra, megi takast að samrýma kristilegt hugarfar öðrum göfgandi menningarlindum, sem varpa frá sér birtu og yl í kulda og myrkri mannlífsins.



Herra forseti. Ég vil mælast til þess, að 1. brtt. á þskj. 551 komi til atkv. á undan 1. brtt. á þskj. 545.

Skiptir það meginmáli?

Það skiptir því, að ef till. á þskj. 551 fellur, er hitt eins konar varatill., sem hægt er að samþ.

Það má verða við þeirri ósk.

Brtt. 551,1 felld með 14:11 atkv. - 545,I.1 felld með 14:11 atkv. - 565,a samþ. með 22 shlj. atkv. - 648,I.10 kom ekki til atkv. - 551,2 tekin aftur. - 545,I.2 (55–.60) samþ. með 20:7 atkv. - 565,b samþ. með 23 shlj. atkv. - 648,I.11 kom ekki til atkv. - 545,l.2 (61–63) teknar aftur. - 565,c samþ. með 16:7 atkv.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að hv. þm. Snæf. hefur tekið allan IX. liðinn upp eins og hann kom frá Ed., en brtt. varðandi 59.–61. lið frv. liggja fyrir á þskj. 565. Brtt. 565,d–e samþ. með 18:2 atkv. - 675 samþ. með 24 shlj. atkv. - 648,l.12–13 samþ. með 26 shlj. atkv. - 649 samþ. með 15:14 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: PO, SÁ, SG, StJSt, BÓ, GTh, IngJ, JóhH, JPálm, JS, JR, JörB, KS, MJ, SB. nei: PÞ, SkG, StgrSt, AE, ÁkJ, ÁÁ, ÁB, EOl, EystJ, GG, HÁ, HelgJ, JG, MK. ÁS, JÁ greiddu ekki atkv. 3 þm. (ÓTh, EmJ, GÞG) fjarstaddir. 2 þm. gerðu grein fyrir atkv.:



Hæstvirtur forseti vor (SB) telur sennilega, að hann sé búinn að vinna svo vel að veraldlegri og andlegri velferð kjósenda sinna í Norður-Ísafjarðarsýslu, að þar sé ekki frekari þörf fyrir starfskrafta hans hina miklu, og þess vegna bregður hann sér nú norður á Vatnsnes í leit nýrra verkefna. Líklega á ég að vera þakklátur fyrir, að hann vill hlynna að andlegri velferð fólksins í mínu kjördæmi, en með því að ég tel enga þörf á þessari breyt. á frv. því, sem hér liggur fyrir, þá segi ég nei.



Ég vil leyfa mér að taka fram, að úr því prestakalli, sem hér á hlut að máli, hafa komið mjög eindregnar óskir um það, jafnvel til þeirrar n., sem undirbjó þetta mál, að prestakallið héldist. Það er eingöngu vegna þess, að ég var í mþn., sem um málið fjallaði, mótfallinn því, að prestakallið yrði lagt niður með till. n., að ég flyt þessa brtt. hér, en ekki til þess að taka fram fyrir hendur hins hv. þm. þessa héraðs. Ég segi já. Brtt. 666 tekin aftur til 3. umr. - 648,I.14–19 samþ. með 28 shlj. atkv. - 559 tekin aftur. 1. gr., svo breytt, samþ. með 21 shlj. atkv. 2.–3. gr. samþ. með 20 shlj. atkv. Brtt. 648,H (4. gr. falli burt) samþ. með 20 shlj. atkv. 5.–6. gr. (verða 4.–5. gr.) samþ. með 23 shlj. atkv. Brtt. 545,II samþ. með 20:6 atkv. - 561 tekin aftur til 3. umr. 7. gr. (verður 6. gr.), svo breytt, samþ. með 19:3 atkv. 8.–9. gr. (verða 7.–8. gr.) samþ. með 21 shlj. atkv. Brtt. 648,III samþ. með 23 shlj. atkv. 10. gr. (verður 9. gr.), svo breytt, samþ. með 21 shlj. atkv. 11.–14. gr. (verða 10.–13. gr.) samþ. með 20 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 21 shlj. atkv.



Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að með því að till. okkar hv. þm. Mýr. um Staðarhraunsprestakall hafa verið felldar, og hins vegar, að till. mín um prestakallaskipun í Snæfellsnesprófastsdæmi hefur verið samþ., þá er óráðstafað, hvað eigi að gera við þessar tvær sóknir, Staðarhraun og Akra. Þetta má náttúrlega lagfæra í hendi sér við 3. umr. En ég vil vekja athygli á þessu nú.



Mér er ljóst, að í sambandi við þessa atkvgr. hefur orðið nokkur ónákvæmni, eins og stundum er þegar margar till. eru á ferð. Ég geri ráð fyrir, að n. muni athuga þetta fyrir 3. umr., svo að lagfæra megi það, sem miður hefur farið.