Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tilkynning hefur borist um kjör eftirtalinna embættismanna í fastanefndum Alþingis: Félmn.: Formaður Rannveig Guðmundsdóttir, varaformaður Ingibjörg Sólrún Gísladóttir Heilbr.- og trn.: Formaður Gunnlaugur Stefánsson, varaformaður Ingibjörg Pálmadóttir. Landbn.: Formaður Egill Jónsson, varaformaður Gísli S. Einarsson.

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks sjálfstæðismanna með ósk um að ræðutími við þessa umræðu verði tvöfaldaður. Það þýðir að hæstv. ráðherra hefur 60 mínútur í fyrsta sinn, 30 mínútur í annað sinn og 10 mínútur í þriðja sinn, en þingmenn hafa þá 40 mínútur í fyrra sinn og allt að 20 mínútur í það síðara.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1994 en það var sem kunnugt er lagt fram fyrir rúmlega viku. Hv. þm. hafa haft gott tækifæri til að kynna sér helstu efnisatriði þess og því tel ég ekki ástæðu til þess að fjalla ítarlega um talnalega þætti frv. Í ræðu minni mun ég því fyrst og fremst fjalla um stefnumörkun ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í efnahags- og ríkisfjármálum og skýra þær megináherslur sem í frv. felast og af hverju þær eru nauðsynlegar. Meginboðskapur fjárlagafrv. er að draga úr hallarekstri ríkissjóðs án þess að hækka skatta. Þess vegna er óhjákvæmilegt að lækka heildarútgjöld ríkissjóðs á næsta ári. Minni halli á ríkissjóði stuðlar að lækkun vaxta. Það verður að gæta þess að fórna ekki því sem áunnist hefur í hjöðnun verðbólgu og minnkandi viðskiptahalla. Einungis á þann hátt er unnt að tryggja þann stöðugleika í efnahagsmálum sem er forsenda fyrir hagvexti, nægri atvinnu og batnandi lífskjörum í framtíðinni. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar markaði þegar í upphafi ferils síns nýja stefnu í efnahagsmálum. Þessi stefna hafnaði gömlu leiðunum sem byggðust á umfangsmikilli sjóðafyrirgreiðslu, skattahækkunum og stórfelldum ríkisafskiptum. Þess í stað er lögð áhersla á að draga úr ríkisafskiptum, auka frjálsræði í viðskiptum og tryggja stöðugleika og lága verðbólgu með aðhaldssamri stefnu í peninga- og ríkisfjármálum. Ríkisstjórnin hefur á sama tíma þurft að takast á við gjörbreyttar efnahagsaðstæður innan lands og utan. Aflaheimildir hafa verið skertar. Jafnframt hefur mikil alþjóðleg efnahagslægð skert viðskiptakjör okkar Íslendinga erlendis. Þetta tvennt hefur leitt til mikils samdráttar í þjóðarbúskapnum undanfarin tvö ár og horfur eru á frekari samdrætti á næsta ári. Ríkisstjórnin hefur á rúmlega tveggja ára starfsferli þrívegis þurft að grípa til verulegs niðurskurðar á aflaheimildum. Þetta hefur verið talið nauðsynlegt til þess að byggja upp fiskstofna á ný eftir ofveiði mörg undanfarin ár. Af þessum sökum mun þorskaflinn árið 1994 aðeins verða helmingur þess sem hann var 1989. Við þetta hafa þjóðartekjur óhjákvæmilega minnkað um sinn en jafnframt er lagður grunnur að auknum þjóðartekjum á næstu árum. Efnahagssamdrátturinn sem fylgt hefur í kjölfarið hefur veikt stöðu atvinnulífs og heimila og haft í för með sér meira atvinnuleysi en um langt árabil. Til að bregðast við þessum vanda hefur ríkisstjórnin gripið til umfangsmikilla efnahagsaðgerða sem hafa miðað að því að styrkja íslenskt atvinnulíf og leggja grunn að hagvexti og aukinni atvinnu. Fjárframlög úr ríkissjóði til margvíslegra framkvæmda og atvinnuskapandi verkefna hafa verið aukin. Jafnframt hafa skattar á fyrirtækjum verið lækkaðir. Óhjákvæmilegt var að fella gengi íslensku krónunnar vegna mikillar skerðingar aflaheimilda og lækkandi afurðaverðs á erlendum mörkuðum til að koma í veg fyrir aukinn viðskiptahalla, vaxandi erlenda skuldasöfnun og stórfelldan hallarekstur í sjávarútvegi. Við erfiðar aðstæður hefur ríkisstjórnin leitast við að hlífa hinum tekjulægstu og fremur lagt auknar byrðar á hina efnameiri og tekjuhærri. Þannig var lagður á sérstakur hátekjuskattur auk þess sem barnabætur og vaxtabætur hinna tekjuhærri hafa verið skertar. Barnabætur hinna tekjulægri hafa á hinn bóginn verið hækkaðar. Þrátt fyrir strangt aðhald í ríkisútgjöldum hefur verið kappkostað að tryggja þjónustu velferðarkerfisins. Þá hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir ýmsum aðgerðum til að draga úr áhrifum versnandi efnahagsástands á afkomu hinna lægst launuðu og greiða fyrir gerð kjarasamninga, m.a. með auknum niðurgreiðslum og áformum um lækkun virðisaukaskatts af matvælum. Með efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar hefur samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja styrkst til muna og er raungengi krónunnar nú hagstæðara en verið hefur um langt árabil fyrir íslensk fyrirtæki. Jafnframt hafa ráðstafanir í tengslum við kjarasamninga greitt fyrir gerð þeirra og stuðlað að vinnufriði út næsta ár. Þessar aðgerðir hafa hins vegar haft í för með sér bæði aukin ríkisútgjöld og minni skatttekjur og því meiri halla á ríkissjóði en ella. Atvinnuleysi og hallarekstur á ríkissjóði er ekki einungis vandamál hér á landi því að í flestum nágrannaríkjum er við svipaðan vanda að stríða. Þar líkt og hér á landi má rekja orsökina til minnkandi hagvaxtar og skipulagsvanda í efnahagslífinu, jafnt í opinberum rekstri sem einkarekstri. Þó er óhætt að fullyrða að óvíða hefur samdrátturinn verið meiri en hér á landi síðustu tvö ár. Viðbrögð stjórnvalda hafa einnig verið svipuð. Hvarvetna hefur verið gripið til aðgerða til að styrkja atvinnulífið og örva hagvöxt. Skattar á fyrirtæki hafa verið lækkaðir, framlög til opinberra framkvæmda aukin tímabundið og sérstakar ráðstafanir verið gerðar til að draga úr áhrifum samdráttarins á hag hinna lægst launuðu. Ríkisstjórnin hefur einnig beitt sér fyrir ýmsum aðgerðum til að styrkja starfsemi innlends fjármagnsmarkaðar. Vaxtaákvarðanir hafa verið færðar út á markaðinn, m.a. með reglubundnum útboðum á ríkisverðbréfum og fjölbreyttri útgáfu óverðtryggðra ríkisbréfa til lengri tíma. Jafnframt er útgáfa á verðbréfum í erlendri mynt í undirbúningi og kemur væntanlega til framkvæmda fyrir lok þessa mánaðar. Þá er ekki lengur hægt að fjármagna hallarekstur ríkissjóðs með yfirdrætti í Seðlabanka. Með þessum aðgerðum er vaxtamyndun hér á landi færð nær því sem tíðkast erlendis en það ásamt frekari opnun fjármagnsmarkaðar gagnvart útlöndum mun stuðla að aukinni samræmingu í vöxtum milli Íslands og annarra landa þegar fram í sækir. Þrátt fyrir afar erfið skilyrði hefur ríkisstjórnin náð umtalsverðum árangri í efnahagsmálum. Viðskiptahallinn við útlönd hefur minnkað verulega, erlend skuldasöfnun hefur verið stöðvuð og verðbólga er með því lægsta sem þekkist í Evrópu. Enn fremur hefur tekist að hamla gegn vaxandi atvinnuleysi og er það hvergi minna en hér á landi þegar horft er til helstu viðskiptalandanna. Erfiðar efnahagsaðstæður hafa hins vegar þrengt svigrúm ríkisstjórnarinnar til aðgerða í ríkisfjármálum. Vegna samdráttar í efnahagslífinu hafa skatttekjur ríkissjóðs lækkað ár frá ári um hvorki meira né minna en 8 milljarða kr. að raungildi frá árinu 1991. En samdrátturinn hefur einnig haft í för með sér aukin ríkisútgjöld. Þannig hafa útgjöld til atvinnuleysisbóta aukist um 1,5--2 milljarða kr. frá árinu 1991. Ríkisstjórnin ákvað jafnframt að auka útgjöld til opinberra framkvæmda um 3 milljarða kr. árið 1993 og 1 milljarð kr. árið 1994. Þrátt fyrir þetta allt er afkoma ríkissjóðs betri en í mörgum þeim nágrannaríkjum okkar sem eiga við svipaða erfiðleika að etja. Skýringin er m.a. sú að ríkisstjórnin hefur náð árangri með að stöðva útgjaldavöxtinn og hamla þannig gegn frekari halla á ríkissjóði. Til marks um þetta má nefna að með aðhaldsaðgerðum ríkisstjórnarinnar hafa árleg útgjöld ríkisins verið lækkuð um 10 milljarða kr. frá því sem var á árinu 1991. Þar af hafa greiðslur til landbúnaðarmála lækkað um 4,5 milljarða kr. og sparnaður í menntamálum nemur um 2 milljörðum kr. Með öðrum orðum, ef ekkert hefði verið aðhafst á útgjaldahlið væru ríkisútgjöldin nú 10 millj. kr. meiri en þau voru 1991. Það ár var reyndar sett nýtt útgjaldamet sem vonandi fær að standa sem lengst. Til samanburðar get ég nefnt að í tíð fyrrv. ríkisstjórnar á árunum 1988--1991 jukust útgjöld ríkissjóðs um 7,5 milljarða kr. Ríkisstjórnin hefur þannig náð verulegum árangri í efnahagsmálum þrátt fyrir afar erfið efnahagsskilyrði og uppsafnaðan fortíðarvanda fyrri ríkisstjórna. Ef ekki hefði komið til samdráttar í efnahagslífinu hefði upphaflegt markmið um hallalaus fjárlög nú verið innan seilingar. Hinu er auðvitað ekki að leyna að þessi árangur hefur að hluta til orðið á kostnað ríkissjóðs. Hvað eftir annað hefur ríkisstjórnin hlaupið undir bagga með aðilum vinnumarkaðarins og greitt fyrir gerð kjarasamninga með því að auka ríkisútgjöld og lækka skatta. Ríkisstjórnin hefur hins vegar metið stöðuna svo að þessar tilslakanir í ríkisfjármálum hafi verið nauðsynlegar til að tryggja stöðu atvinnulífsins og draga úr atvinnuleysi. Það er mikilvægt að þjóðin láti ekki blekkjast af þeim áróðri að allt hafi mistekist og enginn árangur hafi náðst. Slíkar fullyrðingar eru einfaldlega ekki réttar, enda eru þær yfirleitt aldrei rökstuddar, einungis settar fram til að slá ryki í augu almennings í landinu. Sú ríkisstjórn sem nú situr tók við slæmu búi og hefur þurft að taka margar erfiðar og óvinsælar ákvarðanir. Hún hefur haft kjark til þess að horfast í augu við vandamálin og taka á þeim áður en í frekara óefni er komið. Við þurfum ekki annað en líta til okkar helstu nágrannaríkja, Svíþjóðar og Finnlands en þó einkum Færeyja til að sjá hvað gerist ef vandamálunum er alltaf skotið á frest, til næstu ríkisstjórna og næstu kynslóða. Það hefur þessi ríkisstjórn ekki viljað gera. Ég tel mikilvægt að leita varanlegra lausna á efnahagsvandanum. Skattahækkanir og aukin ríkisútgjöld eru að mínu áliti afturhvarf til fortíðar og taka á engan hátt á vandamálum dagsins í dag. Ríkisstjórnin hefur kappkostað að skapa skilning á nauðsyn víðtækrar samstöðu um viðnámsaðgerðir. Það er ekki auðvelt þegar hver og einn finnur fyrir kaupmáttarskerðingu þjóðarbúsins í sínum eigin vasa. Ég tel þó að í þjóðfélaginu sé sem betur fer ört vaxandi skilningur á þeim erfiðleikum sem við er að etja og þörfinni fyrir róttæk úrræði. Það er þess vegna nauðsynlegt að sem flestir skynji að þær fórnir sem þeir hafa þurft að færa eru að skila árangri og munu gera það enn frekar í framtíðinni. Eins og ég hef rakið í ræðu minni hafa erfiðar aðstæður sett svip sinn á fjárlagagerð undanfarin tvö ár. Því miður eru ekki horfur á að á þessu verði breyting á næsta ári því áfram stefnir í umtalsverðan samdrátt í efnahagslífinu. Auk þess gengust stjórnvöld undir ákveðnar skuldbindingar í tengslum við gerð kjarasamninga vorið 1993 sem hafa í för með sér aukin útgjöld til framkvæmda og minni tekjur vegna lækkunar skatta. Þessi tvö atriði takmarka svigrúm ríkisstjórnarinnar til að draga verulega úr halla ríkissjóðs árið 1994 og mynda samanlagt, að öðru óbreyttu, allt að 5 milljarða kr. viðbótarhalla á árinu 1994. Sú niðurstaða hefði verið óviðunandi. Innlendur lánamarkaður ber ekki aukna lánsfjáröflun án þess að vextir hækki. Ekki er heldur verjandi að auka erlendar skuldir sem þessu nemur. Ríkisstjórnin hefur því ákveðið að mæta þessum vanda með auknum sparnaði í útgjöldum og annarri tekjuöflun. Ég mun nú í stuttu máli gera grein fyrir helstu niðurstöðum fjárlagafrv. og þeim áherslum sem ríkisstjórnin hefur markað. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 9,8 milljarða kr. halla á ríkissjóði árið 1994 eða fimmtungi minna en árið 1993. Hallinn nemur 2,5% af landsframleiðslu samanborið við 3,2% árið 1993. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs er áætluð 12 milljarðar kr. eða sem svarar til 3,1% af landsframleiðslu. Tekjur ríkissjóðs árið 1994 eru áætlaðar 103,5 milljarðar kr. og lækka um rúmlega 1 milljarð að raungildi frá árinu 1993. Skatttekjur ríkissjóðs lækka meira eða um 1,5 milljarða kr. Helstu einkenni á tekjuhlið eru þessi: 1. Skatttekjur ríkissjóðs lækka að raungildi þriðja árið í röð og hafa ekki verið lægri í sjö ár eða síðan 1987. 2. Áframhaldandi efnahagssamdráttur skerðir skatttekjur ríkissjóðs um allt að 2 milljarða kr. á árinu 1994. Samanlagt hefur samdráttur þjóðarútgjalda skert tekjur ríkissjóðs um 8 milljarða kr. frá árinu 1991. 3. Yfirlýst áform ríkisstjórnarinnar vegna kjarasamninganna sl. vor um að lækka virðisaukaskatt á matvælum frá næstu áramótum fela í sér nálægt 2,5 milljarða kr. tekjutap á næsta ári og 400--500 millj. til viðbótar á árinu 1995. 4. Til að styrkja fjárhagsstöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs og mæta um leið hluta af tekjutapi ríkissjóðs vegna lækkunar virðisaukaskatts hefur ríkisstjórnin ákveðið að innheimta sérstakt atvinnutryggingagjald af launþegum og atvinnurekendum. 5. Til að draga úr áhrifum þessarar gjaldtöku á afkomu tekjulágra barnafjölskyldna verður barnabótaaukinn hækkaður. Sú aðgerð leiðir til þess að skattbyrði meðalfjölskyldu helst sem næst óbreytt. 6. Samanlagt munu þessir þrír þættir, lækkun virðisaukaskatts, álagning atvinnutryggingagjalds og hækkun barnabótaauka fela í sér skattalækkun sem nemur 700--800 millj. kr. á næsta ári. Heildarútgjöld samkvæmt fjárlagafrv. eru 113,3 milljarðar kr. og lækka um 4 milljarða að raungildi frá áætluðum útgjöldum á árinu 1993. Helstu einkenni á gjaldahlið eru þessi: Rekstrarútgjöld ríkisstofnana á árinu 1994 eru áætluð 43 milljarðar kr. og lækka um 2 milljarða kr. að raungildi. Framlög til flestra stofnana lækka að raungildi milli ára og áform um nýjar stofnanir og starfsemi eru óveruleg. Með ströngum aðhaldsaðgerðum hefur að mestu tekist að stöðva sjálfvirka útgjaldaaukningu hjá ríkisstofnunum. Aukin fjárhagsleg ábyrgð ráðuneyta og forstöðumanna og skilningur starfsfólks hefur átt mikilvægan þátt í þessum árangri. Frá árinu 1991 hefur rekstrarkostnaður ríkisins lækkað að raungildi um ríflega 6%. Í fjárlagafrv. 1994 er að finna eftirfarandi áhersluatriði: 1. Átak verði gert til að styrkja þjónustu ríkisins við almenning með sameiningu stofnana. Slík hagræðing sparar verulega fjármuni. Í fyrsta áfanga er athyglinni beint að embættum sýslumanna og innheimtustofnunum ríkisins og hafa starfshópar um þetta þegar verið skipaðir. Markmiðið er að veita þjónustuna með sem hagkvæmustum hætti. Þá hefur ríkisstjórnin skipað starfshóp til að samræma starfsemi ýmissa eftirlitsstofnana og lækkað kostnað þeirra. 2. Stefnt er að því að færa grunnskóla yfir til sveitarfélaga haustið 1995 sem á að verða til einföldunar og hagræðingar í rekstri. Jafnframt er unnið að gerð nýrrar námsskrár fyrir framhaldsskóla þar sem boðið verður upp á styttri námsbrautir þannig að kennslustundum fækki. 3. Lækkun útgjalda sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana verður að mestu mætt án þess að draga úr þjónustu við sjúklinga. Hagkvæmni í rekstri bráðasjúkrahúsa verður aukin með skýrari verkaskiptingu og sameiningu deilda. Þá verður rekstri dagvistarstofnana á vegum sjúkrahúsa hætt enda er sá rekstur á verksviði sveitarfélaga. 4. Ekki er alls staðar verið að draga saman því auknu fé verður varið til málefna barna og ungmenna. Áhersla verður lögð á fjölskylduvernd, forvarnastarf, sérhæfða ráðgjöf og meðferð ungmenna sem standa höllum fæti félagslega. Bótagreiðslur og rekstrarstyrkir nema 43,9 milljörðum kr. á árinu 1994 og lækka um 3% að raungildi frá áætlun yfirstandandi árs. Áhersluatriði í þessum flokki ríkisútgjalda eru þessi: 1. Átaksverkefni sveitarfélaga og ríkisins til atvinnueflingar verður haldið áfram og aukið á árinu 1994 með 600 millj. kr. framlagi sveitarfélaga. Verkefni þetta sem hófst í byrjun þessa árs hefur gefist vel og átt þátt í að atvinnuleysi á yfirstandandi ári er talið verða minna en spáð var í upphafi ársins. 2. Lög og reglur Atvinnuleysistryggingasjóðs verða endurskoðaðar til að draga úr útgjöldum. 3. Bótagreiðslur lífeyristrygginga hafa farið ört vaxandi á undanförnum árum. Til að hamla gegn áframhaldandi útgjaldaaukningu verður tilhögun eingreiðslna til bótaþega breytt og grunnlífeyrir tengdur fjármagnseignum. Með þessum aðgerðum er komist hjá lækkun bóta þeirra sem verst eru staddir. 4. Ákveðin er útgáfa heilsukorta sem veita afslátt á greiðslu fyrir heilbrigðisþjónustu. Kortin ná til lyfja og þjónustu hjá sérfræðingum og heilsugæslustöðvum. Að auki fá handhafar kortanna þjónustu á sjúkrahúsum án endurgjalds. 5. Greiðslur vegna búvöruframleiðslu halda áfram að lækka og hafa frá árinu 1991 lækkað að raungildi um 3,7 milljarða kr. á ári en áður kom fram að heildarútgjöld til landbúnaðar hafa lækkað um 4,5 milljarða kr. frá árinu 1991. Heildarframlag ríkisins til verklegra framkvæmda tekur mið af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við gerð kjarasamninga frá í vor um að verja 1 milljarði kr. til nýrra verkefna á árinu 1994. Áhersla er lögð á arðsöm verkefni sem ekki leiða til aukins rekstrarkostnaðar þegar til lengri tíma er litið. Enn fremur verður ráðist í brýn viðhaldsverkefni á húseignum ríkisins og framkvæmdum flýtt við verk sem þegar eru hafin. Lánsfjármál og vextir hafa verið mikið til umræðu að undanförnu og ástæða til að fjalla sérstaklega um þann þátt. Vextir eru háir hér á landi í samanburði við önnur lönd, þó ekki eins háir og stundum er af látið. Enda þótt hallarekstur ríkissjóðs og lánsfjárþörf annarra opinberra aðila sé ein af skýringum hárra raunvaxta hér á landi koma önnur atriði ekki síður við sögu. Hér má nefna tvískiptingu peningamarkaðarins í óverðtryggðan og verðtryggðan hluta en það skapar misvægi á markaðinum. Smæð peningamarkaðarins veldur einnig óhagræði í rekstri fjármálastofnana og samkeppni og aðhald utan frá er af skornum skammti. Öll þessi atriði skýra tiltölulega hátt raunvaxtastig hér á landi í samanburði við önnur lönd. Sú staðreynd að raunvextir hafa haldist háir, þrátt fyrir að verulega hafi dregið úr lánsfjárþörf opinberra aðila á undanförnum árum, bendir til þess að verulegan hluta skýringarinnar sé að finna í sérkennum fjármagnsmarkaðar hér á landi. Eins og ég nefndi fyrr í ræðu minni hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir ýmsum aðgerðum til að styrkja starfsemi innlends fjármagnsmarkaðar og færa vaxtamyndun hér á landi nær því sem tíðkast erlendis. En það þarf fleira að koma til. Hallarekstur ríkissjóðs vinnur gegn markmiðum efnahagsstefnunnar um að glæða hagvöxt og hamla gegn atvinnuleysi þegar fram í sækir þar sem aukin lánsfjárþörf á innlendum markaði stuðlar að hærri vöxtum. Enda þótt ekki sé raunhæft að þurrka halla ríkissjóðs út með einu pennastriki, sérstaklega ekki eins og nú árar í þjóðarbúskapnum, skiptir miklu að draga úr hallarekstrinum ár frá ári. Það mun að sama skapi létta á innlenda lánsfjármarkaðnum og þannig stuðla að lægri vöxtum. Vaxtaútgjöld ríkissjóðs eru áætluð 11,7 milljarðar kr. á árinu 1994, samanborið við 10 milljarða á yfirstandandi ári. Þess skal getið að líkast til verða vaxtagreiðslur ríkissjóðs heldur minni á yfirstandandi ári en 10 milljarðar en gætu allt eins orðið heldur meiri á næsta ári þótt vonast sé til að þeir haldist innan þeirra marka sem sett er í fjárlagafrv. Helsta skýring aukinna vaxtagjalda er þrálátur hallarekstur og mikil lánsfjárþörf ríkissjóðs mörg undanfarin ár. Upp á síðkastið hefur þó tekist að hamla gegn þessari þróun. Í því sambandi tel ég rétt að vekja athygli á eftirtöldum atriðum: 1. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs lækkar um 2 milljarða kr. á árinu 1994. Lánsfjárþörf annarra opinberra aðila dregst einnig nokkuð saman milli ára eða um rúmlega 1 milljarð kr. 2. Frá árinu 1991 hefur hrein lánsfjárþörf hins opinbera minnkað um helming, úr 45 milljörðum kr. í 23 milljarða, reiknað á föstu verðlagi. 3. Minnkandi lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra aðila að undanförnu hefur haft ótvíræð áhrif á vaxtastigið til lækkunar. T.d. hefur ávöxtunarkrafa spariskírteina á verðbréfamarkaði lækkað úr 8,5% á fyrri hluta árs 1991 í tæplega 7% nú. 4. Með aðhaldsaðgerðum ríkisstjórnarinnar hafa útgjöld ríkisins verið lækkuð um allt að 10 milljarða kr. samanlagt frá árinu 1991. Með því hafa árleg vaxtagjöld ríkissjóðs í reynd verið lækkuð um rúmlega 800 millj. kr. miðað við það að þessir fjármunir höfðu verið teknir að láni. Eins og þessi upptalning ber með sér eru áherslur fjárlagafrv. fyrst og fremst að draga úr hallarekstri ríkissjóðs með áframhaldandi sparnaði í ríkisrekstri en ekki með því að hækka skatta, enda lækka skattar á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv. Þessar áherslur eru í beinu samhengi við efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem miðar að því að tryggja þann stöðugleika í efnahagsmálum sem náðst hefur. Það er forsenda fyrir hagvexti, nægri atvinnu og batnandi lífskjörum. Annað atriði sem ég vil nefna í þessu samhengi eru ríkisábyrgðir og áhrif þeirra á lánsfjárþörf og vexti. Núverandi ríkisstjórn hefur lagt mikla áherslu á að draga upp á yfirborðið allar skuldbindingar ríkissjóðs, ekki síst þær sem liggja í sjóðakerfinu. Jafnframt er lögð áhersla á að draga úr afskiptum ríkisins af rekstri sjóða og bankakerfisins. Með þessu dregur úr hættu á að skuldbindingar og ábyrgðir atvinnurekstrar lendi á ríkissjóði og þar með á hinum almenna skattborgara. Mig langar, virðulegi forseti, að fara örfáum orðum um einn mikilvægan þátt ríkisfjármálastefnunnar en það eru aðgerðir sem miða að því að draga úr umsvifum ríkisins og auka hagræðingu í ríkisrekstri. Stefna ríkisstjórnarinnar á þessu sviði er þríþætt: 1. Að draga úr umfangi ríkisins með sölu ríkisfyrirtækja og einkavæðingu. 2. Að bjóða út rekstrarverkefni og þjónustu. 3. Að bæta rekstur ríkisstofnana. Umræður um einkavæðingu og sölu ríkisfyrirtækja hafa nokkuð skyggt á aðrar umbætur í ríkisrekstri sem unnið hefur verið að í tíð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Enda þótt sala ríkisfyrirtækja hafi ekki skilað þeim tekjum sem að var stefnt í upphafi hefur verulega þokast í rétta átt. Nú þegar hafa hlutabréf í mörgum ríkisfyrirtækjum verið seld eða lögð niður og enn öðrum verið breytt í hlutafélög. Þannig hefur einkavæðingin nú þegar leitt til umtalsverðs sparnaðar fyrir hinn almenna skattgreiðanda. Útboð verklegra framkvæmda ríkisins hafa gefist vel í gegnum tíðina. Með útboðum í rekstri er í senn stefnt að því að auka hagkvæmni í rekstri ríkisins og efla samkeppni. Á næstunni verður kynnt nýtt útboðsátak ríkisstjórnarinnar. Þriðji þátturinn sem lýtur að nýskipan í ríkisrekstri miðar að því að bæta rekstur ríkisstofnana, auka hagræðingu í rekstri þannig að meira fáist fyrir hverja krónu. Það er eðlilegt að gera kröfu um að það fé sem skattgreiðendur láta af hendi sé sem best varið. Þetta kallar á hagsýna stjórnun í rekstri ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja. Í stuttu máli má lýsa stefnu ríkisstjórnarinnar á þessu sviði þannig að hún miði að því að auka fjárhagslegt sjálfstæði einstakra stofnana og forstöðumanna þeirra hvað varðar ákvarðanir í þeirra eigin málum. Um leið kallar þessi stefnumörkun á aukinn sveigjanleika í launa- og starfsmannamálum, forstöðumenn þurfa að fá heimild til að umbuna einstökum starfsmönnum sem sýna frumkvæði og hæfni í starfi umfram það sem almennir kjarasamningar segja til um. Jafnframt þarf að vera unnt að veita starfsmönnum hlutdeild í hagræðingu og sparnaði. Á næstu árum er því ætlunin að gera tilraun með svokallaða samningsstjórnun en það er ný skipan í samskiptum ráðuneyta og stofnana sem hefur gefið góðan árangur í nálægum löndum. Þá fær stofnunin aukið sjálfræði um eigin rekstur gegn því að hún skili betri árangri. Fagráðuneyti og fjmrn. gera samning við viðkomandi stofnun um þjónustu hennar, þar á meðal um heildargreiðslur ríkisins og þær aðferðir sem notaðar eru til að meta árangurinn. Þessi nýskipan kallar á mjög skýra markmiðssetningu einstakra stofnana. Það er kannski einmitt þetta atriði sem hefur hvað mesta þýðingu fyrir þessa nýbreytni en það er að gera má ráð fyrir að stofnunum í ríkisrekstri verði sett markmið, skýr markmið, þannig að öllum sé ljóst til hvers verið er að halda úti starfsemi þessara tilteknu ríkisstofnana. Því miður hefur talsvert skort á það í gegnum tíðina að svo hafi verið gert og stundum sér maður að stofnanir lifa áfram, öðlast jafnvel eilíft líf, eins og sumir hafa sagt, án þess að stjórnmálamenn og þeir sem bera ábyrgð á viðkomandi stofnunum hafi nokkurn tímann endurmetið hlutverk þeirra, verkefni og markmið. Þessi atriði sem ég hef rétt lauslega drepið á fela í sér nýja nálgun gagnvart starfsemi ríkisins þar sem litið er á ríkisrekstur frá sjónarhorni valddreifingar, frumkvæðis og ábyrgðar. Breytingar í þessa átt taka óhjákvæmilega nokkurn tíma og það er mikilvægt að á þeim sé skilningur og að um þær geti tekist sem víðtækust samstaða. Virðulegi forseti. Ég vil einnig nota tækifærið til að nefna annað málefni sem hefur verið í sérstakri athugun að undanförnu en það eru skattsvikin. Nýlega skilaði nefnd sem ég skipaði í fyrravetur áliti sínu og tillögum um úrbætur á þessu sviði. Í nefndinni sátu fulltrúar stjórnvalda, launþega og vinnuveitenda. Helstu niðurstöður nefndarinnar voru þær að tekjutap ríkis og sveitarfélaga vegna skattsvika væri um 11 milljarðar kr. þegar allt er tínt til. Þetta eru svimandi upphæðir. Tillögur nefndarinnar eru í megindráttum þær að skatteftirlit verði hert með auknum mannafla til skattrannsókna ásamt þyngri refsingum við skattsvikum. Ég hef nú þegar gert ráðstafanir í samræmi við tillögu nefndarinnar. Þannig verður starfsemi skattrannsóknastjóra ríkisins styrkt með því að fjölga starfsmönnum sem eingöngu fást við að rannsaka svarta atvinnustarfsemi. Auk þess verður meiri áhersla lögð á reglubundið skatteftirlit á skattstofunni. Til viðbótar við þetta er nauðsynlegt að endurskoða ýmsar reglur skattalaga sem gefa færi á undanskotum og að samræma framkvæmd skattalaga eðlilegum nútímarekstri fyrirtækja. Nýlega var skipuð nefnd til að vinna að þessu mikilvæga verkefni og ráð er fyrir því gert að hún skili starfi í áföngum þannig að hún taki fyrst fyrir brýnustu verkefnin og síðan koll af kolli þar til starfi nefndarinnar lýkur. En eins og hv. þm. vita er enn á skattstofum starfað eftir reglugerð frá 1963 þótt a.m.k. tvær skattabyltingar hafi átt sér stað frá þeim tíma. Enda þótt skattsvik séu ekki meiri hér á landi en víðast annars staðar er það þjóðfélagslegt réttlætismál að á þessum málum verði tekið af festu. Það er óþolandi að horfa upp á að einstakir aðilar geti komið sér hjá því að leggja sinn eðlilega skerf til samfélagsins. Það leggur í raun meiri skattbyrði á hina sem telja rétt fram og borga eðlilega skatta sem þeim ber. Þá vil ég hér örstutt minnast á starfsemi lífeyrissjóða en að undanförnu hafa málefni lífeyrissjóða verið til skoðunar í fjmrn. Sem kunnugt er hefur bankaeftirlitinu verið falið að draga saman með reglubundnum hætti ársreikninga og upplýsingar um rekstur lífeyrissjóða. En það eru ýmis önnur atriði sem þarf að huga að og endurskoða í rekstri sjóðanna. Formlegar viðræður hafa farið fram milli fjmrn. og helstu hagsmunaaðila sem að lífeyrissjóðamálunum koma og er stefnt að því að frv. geti legið fyrir sem fyrst. Ég hef nú fjallað nokkuð um meginatriði efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, markmið og helstu áherslur fjárlagafrv. Nú er það svo að framlagning fjárlagafrv. vekur alltaf upp ákveðnar spurningar og margir verða til þess að finna því ýmislegt til foráttu. Þess vegna mun ég hér á eftir leitast við að svara ýmsum áleitnum spurningum um fjárlagafrv. fyrir árið 1994, ekki síst með hliðsjón af þeirri gagnrýni sem helst hefur heyrst að undanförnu. Í fyrsta lagi hafa menn spurt hvort ástæða sé til að ætla að markmið þessa fjárlagafrv. náist eitthvað frekar en markmið fyrri frv. eða hvort hallinn gæti farið í 18--20 millj. kr. þegar upp verður staðið. Hér hafa menn einkum horft til þess að hallinn á yfirstandandi ári stefnir í 12 milljarða kr. eða nánast helmingi meira en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þetta er að sjálfsögðu eðlileg spurning. Ég tel hins vegar að það sé margt sem gefur vonir um að markmið þessa frv. séu raunhæf. Lítum fyrst á árið 1993. Ég vil í fyrsta lagi vekja athygli á því að hinn eiginlegi rekstur ríkisstofnana og ráðuneyta er að mestu innan ramma fjárlaganna. Þetta er mikilsverður árangur og veruleg umskipti frá því sem áður var þegar ríkisstofnanir gengu fyrir aukafjárveitingum og fjárlögin voru tæplega pappírsins virði. Þetta er liðin tíð. Frávik frá fjárlögum ársins 1993 skýrist af öðrum ástæðum en þeim að rekstur hafi farið úr böndum. Annars vegar af skuldbindingum ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga, á útgjaldahlið í formi aukinna framlaga til framkvæmda, niðurgreiðslna á búvörum og greiðslu láglaunabóta. Á tekjuhlið hafa skattar enn fremur verið lækkaðir. Hins vegar hefur meiri samdráttur í efnahagslífinu komið fram í auknum útgjöldum til atvinnuleysisbóta og minni skatttekjum ríkissjóðs. Þessir þættir skýra frávikið frá fjárlögum á yfirstandandi ári til áætlunar um niðurstöðu ársins. Á fjárlögum næsta árs hefur þegar verið tekið tillit til atriða af þessu tagi. Skuldbindingar vegna kjarasamninga um skattalækkanir eru komnar inn í fjárlagagrunninn og sama gildir um aukin útgjöld til framkvæmda. Núgildandi kjarasamningar renna ekki út fyrr en í lok næsta árs þannig að ekki verða frekari útgjöld vegna þeirra. Þá má nefna að í fjárlagafrv. næsta árs er gert ráð fyrir að tekjur af sölu eigna verði um hálfur milljarður kr. eða einungis þriðjungur þess sem var í fjárlögum yfirstandandi árs enda er ekki reiknað með tekjum af sölu ríkisbanka árið 1994. Það verður að telja það happdrætti fyrir ríkissjóð ef tekst að selja þann banka sem sjálfsögðu að er stefnt og mikil samstaða er um.

Er hann til sölu enn þá?

Hann er til sölu og ég veit að hv. þm. tveir sem sitja hér glaðhlakkalegir úti í sal munu ábyggilega vera fulltrúar þeirra sem gjarnan vilja kaupa þennan banka, a.m.k. á þeim kjörum sem sá sem hér stendur hefur áður boðið hlutabréf í bankanum. Öll þessi atriði sýna að óvissuþættirnir eru færri en við síðustu fjárlagagerð. Það er því ástæða til að ætla að markmið fjárlagafrv. fyrir árið 1994 séu raunhæf. Í öðru lagi hefur því verið haldið fram að heildarskattbyrði ríkissjóðs hafi sífellt verið að aukast en þetta er ekki rétt. Eins og ég nefndi fyrr í ræðu minni munu skatttekjur ríkissjóðs lækka að raungildi árið 1994 þriðja árið í röð um 1,5 milljarða kr. og hafa ekki verið lægri í sjö ár eða síðan 1987. Það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að í fjárlagafrv. er beinlínis verið að gera ráð fyrir skattalækkun. Þessi skattalækkun tengist gerð kjarasamninganna sl. vor og er óvefengjanleg. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna kjarasamninganna komu fram áform um að lækka virðisaukaskatt af matvælum frá næstu áramótum. Þessi áform fela í sér nálægt 2,5 milljörðum kr. í skattalækkun á næsta ári og reyndar til viðbótar 400--500 millj. kr. á árinu 1995 vegna seinkunar í greiðslustreymi. Að hluta verður tekjutapi ríkissjóðs vegna þessa mætt með álagningu skatts á fjármagnstekjur og að hluta með innheimtu sérstaks atvinnutryggingagjalds af launþegum og atvinnurekendum. Ríkisstjórnin hefur eins og ég hef áður sagt lækkað skatta á fyrirtækjum og fært yfir á einstaklinga, einkum hina tekjuhærri og efnameiri, til að styrkja atvinnulífið og hamla gegn auknu atvinnuleysi. Þetta hefur að sjálfsögðu aukið skattbyrði einstaklinga en létt skattbyrði fyrirtækja, um það eru ekki deilt og ég hef ekki dregið dul á þetta atriði. Það er kannski ástæða hér til að minna á að einmitt lækkun skatta, eins og t.d. vegna aðstöðugjaldsins kom fram í lægra vöruverði og þess vegna meiri og betri kaupmætti launa. Menn mega ekki gleyma hver tilgangurinn var með þessari skattatilfærslu, hann var sá að skapa atvinnulífinu viðundandi rekstrarskilyrði á þeim samdráttartímum sem íslenskt efnahagslíf er að ganga í gegnum, styrkja samkeppnisstöðuna og hamla gegn auknu atvinnuleysi. Þetta var að sjálfsögðu megintilgangur efnahagsaðgerðanna. Í þriðja lagi hefur því verið haldið fram að kaupmáttur heimilanna hafi dregist meira saman en nemur samdrætti þjóðartekna undanfarin tvö ár. Auk þess hafi aðgerðir ríkisstjórnarinnar komið harðar niður á hinum lægst launuðu en hinum tekjuhærri og efnameiri. Loks hafi þjónusta velferðarkerfisins verið stórlega skert. Allar þessar fullyrðingar eru rangar. Frá árinu 1991 hefur kaupmáttur þjóðartekna á mann rýrnað um 11--12%, kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna hefur minnkað um svipað hlutfall. Ríkisstjórnin hefur sérstaklega leitast við að hlífa hinum tekjulægstu og fremur lagt auknar byrðar á hina efnameiri og tekjuhærri. Þannig var lagður á sérstakur hátekjuskattur auk þess sem barnabætur og vaxtabætur hinna tekjuhærri hafa verið skertar. Barnabætur hinna tekjulægri hafa á hinn bóginn verið hækkaðar til að styrkja kaupmátt þeirra umfram aðra. Loks mun lækkun virðisaukaskatts af matvælum fremur koma hinum tekjulægri til góða en öðrum vegna þess að þeir nota hærra hlutfall heildartekna sinna til að kaupa matvæli en þeir tekjuhærri gera. Með aðgerðum ríkisstjórnarinnar hefur verið hamlað gegn útgjaldaaukningu velferðarkerfisins en slík útgjaldaaukning er reyndar vandamál í flestum nágrannalöndum okkar. Þannig hefur verið kappkostað að tryggja þjónustuna. Áherslur hafa þó að sjálfsögðu breyst, m.a. vegna aukins atvinnuleysis. Þess vegna eru heildarútgjöld ríkissjóðs til almannatrygginga á árinu 1994 svipuð að raungildi og 1991. Framlagning fjárlagafrv. og 1. umr. um fjárlög marka ávallt þáttaskil í umræðunni um ríkisfjármálin. Þá liggur fyrir stefna ríkisstjórnarinnar fyrir næsta fjárlagaár. Umfjöllun Alþingis um frv. þýðir þó ekki að ríkisstjórnin hafi dregið sig í hlé. Þvert á móti halda ríkisfjármálin áfram að vera eitt aðalviðfangsefni ríkisstjórnarinnar. Um þessar mundir er verið að vinna tekjufrv. sem fylgja fjárlögunum. Viðræður standa yfir við Samband sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins um þau atriði fjárlaga sem að þessum aðilum snúa. Þá hefur tveimur ráðherrum, utanrrh. og mér, verið falið að tína saman hugmyndir um frekari lækkun útgjalda ef á síðari stigum þarf að grípa til enn róttækari aðgerða. Þetta undirstrikar þá staðreynd að ríkisfjármálin eru sífellt til umfjöllunar innan ríkisstjórnarinnar.

Hvenær kemur þetta seinna frv.?

Ríkisstjórnin mun í viðræðum við fyrrnefnda aðila og í tillögugerð sinni leitast við að ná sem víðtækustum stuðningi um markmið sín í ríkisfjármálum. Og af því að einn stuðningsmaður okkar kallaði hér fram í og spurði hvenær það kæmi þá skal það tekið fram að á síðustu tveimur árum hefur það gerst að ríkisstjórn hefur þurft ásamt meiri hluta fjárln. að fara ofan í fjárlagagerðina í lok nóvembermánaðar til að tryggja það að fjárlagatölur fari ekki fram úr þeim tölum sem eru í fjárlagafrv. Þetta er mikil breyting frá því sem áður var þegar nánast var regla að fjárlagafrv. var lagt fram en tók stórkostlegum breytingum hvað niðurstöðutölur varðar þegar frv. var síðan samþykkt og varð að fjárlögum fyrir næsta ár. Það er þetta sem átt er við og ég vona að hv. frammíkallandi skilji. Virðulegi forseti. Eins og ég hef áður nefnt er stefna fjárlagafrv. rökrétt framhald af þeirri efnahags- og atvinnumálastefnu sem ríkisstjórnin hefur markað. Markmið hennar er að leiða íslenskt efnahagslíf út úr þeirri lægð sem það hefur verið í um alllangt skeið. Þar duga engar töfralausnir eða sértækar aðgerðir til skamms tíma. Enda þótt töluvert hafi áunnist eru ýmis verkefni óleyst. Mikill hallarekstur ríkis og annarra opinberra aðila hér á landi þrengir svigrúm atvinnulífsins á lánamarkaði og heldur uppi vöxtum. Með öðrum orðum, það fer of stór hluti innlends sparnaðar til þess að fjármagna starfsemi opinberra aðila. Að sama skapi rennur of lítill hluti sparnaðar til að örva og efla atvinnulífið. Í fjárlagafrv. er stigið skref í þá átt að draga úr umsvifum ríkisins á lánamarkaði og skapa atvinnulífinu aukið svigrúm. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að ég tel æskilegt að ganga enn lengra og bind ákveðnar vonir við það að samkomulag náist um frekari sparnað í umfjöllun þingsins. Ég tel sérstaka ástæðu til að fagna þeim mikla áhuga og skilningi sem aðilar vinnumarkaðarins hafa sýnt á því að fastar verði tekið á fjármálum ríkisins. Aðalatriðið er að leita varanlegra lausna sem taka á hinum raunverulegu vandamálum. Að sama skapi er mikilvægt að forðast upphlaup og yfirboð og úreltar skammtímalausnir sem einungis fela í sér hærri skatta og aukin opinber útgjöld í kjölfarið. Sérstaklega vil ég vara við málflutningi þeirra sem halda því fram að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi aukið vandann og skapað atvinnuleysi. Þessi málflutningur er villandi og reyndar þversagnakenndur. Meginmarkmið efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar er að styrkja samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs og skapa þannig skilyrði fyrir hagvexti og aukinni atvinnu hér á landi. Lykilatriðið í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar er að fylgt verði trúverðugri stefnu í ríkisfjármálum þar sem markvisst verði dregið úr halla ríkissjóðs á næstu árum án þess að hækka skatta. Trúverðug stefna í ríkisfjármálum hefur áhrif á væntingar atvinnulífsins og stuðlar að lækkun vaxta. Erfiðar efnahagsaðstæður hafa hins vegar sett strik í reikninginn og kallað á sérstakar stuðningsaðgerðir við atvinnulífið en það hefur leitt til aukinna útgjalda ríkissjóðs. Ríkisstjórnin hefur því í reynd orðið að þræða afar erfitt einstigi sem markast annars vegar af samdrætti í efnahagslífinu og hins vegar af nauðsynlegu aðhaldi í rekstri ríkisins til að hallinn fari ekki úr böndum. Þetta einstigi er engan veginn auðratað eins og reynsla margra nágrannaþjóða sýnir þar sem atvinnuleysi hefur margfaldast, afkoma ríkissjóðs hríðversnað og skuldir opinberra aðila farið ört vaxandi. Hér á landi hefur tekist að sporna gegn miklu atvinnuleysi, koma í veg fyrir stóraukinn hallarekstur ríkissjóðs, tekist að draga úr viðskptahalla og erlendri skuldasöfnun og varðveita stöðugleika í verðlagsmálum. Jafnframt hefur ríkisstjórnin gripið til margvíslegra aðgerða á peningamarkaði til að stuðla að lægri vöxtum. Þetta er meiri árangur en margar aðrar þjóðir geta státað af. Virðulegi forseti. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

Virðulegi forseti. Í raun og veru hefði Alþingi getað sparað sér þennan tíma sem fór í að lesa upp þessa ræðu úr fjmrn. vegna þess að eins og kunnugt er þá er ætlunin að leggja hér fljótlega fram nýtt fjárlagafrv. á vegum ríkisstjórnarinnar sem þeir eru nú að vinna fjmrh. og hæstv. utanrrh. eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra og mætti ýmislegt fleira um þau vinnubrögð segja. Það sem ég vildi hins vegar sérstaklega vekja athygli á er það að mér fannst að í ræðu hæstv. ráðherra væri afskaplega lítið fjallað um eitt stærsta málið sem fram hefur komið núna að undanförnu og það eru þau stórfelldu skattsvik sem enn þrífast hér í þessu landi þrátt fyrir þær skattkerfisbreytingar sem hæstv. utanrrh. beitti sér fyrir sem fjmrh. og fullyrti þá að mundu verða til þess að þurrka svo að segja alveg upp skattsvikin í landinu. Það hefur komið á daginn að það sem hann sagði á þeim tíma reyndist vera markleysa að öllu leyti. Skattsvikin blómstra sem aldrei fyrr. Það er dapurlegt til þess að vita að hæstv. fjmrh. skuli nú flytja þessa miklu ræðu sína án þess að gera grein fyrr því nákvæmlega hvernig hann ætlar að taka á skattsvikum þegar það liggur fyrir að það eru 16 þús. millj. kr. sem fara fram hjá hagkerfinu samkvæmt þeirri skýrslu sem hæstv. fjmrh. hefur nýlega gefið út á vegum nefndar sem starfaði á hans vegum.

Virðulegur forseti. Hv. þm. hefði getað sparað sér það að koma hér upp með í þessu andsvari vegna þess að ég hef þegar svarað fyrirspurn hans í minni ræðu. Þar kom fram í fyrsta lagi að ég og hæstv. utanrrh. erum að vinna að því að tína saman hugmyndir sem má nota þegar að því kemur að ríkisstjórnin . . .

Hvar fer tínslan fram?

Í berjamó.

Tínslan fer m.a. fram með því að fletta fjárlagafrv. og koma fram með þær hugmyndir sem hægt er til sparnaðar í ríkisrekstrinum, en mér þykir hins vegar ekkert einkennilegt að hv. þm. sem hér talaði, sé hissa á því að það sé reynt því að enginn var meiri eyðsluseggur í ríkisfjármálum en hann. Hann gat aldrei neitt þegar átti að koma við sparnaði.  Ef ég fæ svo, virðulegi forseti, að halda áfram með svarið í þessu andsvari, þá hefur það farið fram hjá virðulegum þingmanni að í fyrsta skipti í nokkuð mörg ár hefur verið unnin ítarleg skýrsla um skattsvik. Það var ekki gert þegar síðasta ríkisstjórn sat að völdum. Í þessari skýrslu er ítarlega fjallað um skattsvikin og vörn gegn þeim. Í nefndinni sátu fulltrúar aðila vinnumarkaðarins og á þeim málum hefur þegar verið tekið eins og kom fram í framsöguræðu minni. Annaðhvort hefur hv. þm. verið sofandi eða ekki í þingsalnum þegar um þessi mál var fjallað.

Það er rangt sem kom fram í máli hæstv. ráðherra, virðulegi forseti, að þetta sé í fyrsta sinni sem ítarleg skýrsla hafi verið tekin saman um þessi mál. Það hefur áður átt sér stað þannig að annaðhvort hefur ráðherra verið sofandi eða annars hugar af einhverjum öðrum ástæðum þegar ég lét það koma fram í minni ræðu að þetta hefði verið gert áður, m.a. þegar ég benti á það sem hæstv. utanrrh. hefur sagt um þessa hluti hér á fyrri árum. Ég tel að það sé auðvitað grafalvarlegt mál að hæstv. fjmrh. skuli umgangast þessi skattsvik og skattsvikatillögurnar með þeirri léttúð og þeim lausatökum sem fram komu í ræðu hans hér áðan. Hann benti í raun og veru ekki á neitt efnislegt sem mun skipta sköpum varðandi tekjur ríkissjóðs eða annarra opinberra aðila á næsta ári, 1994, þrátt fyrir þessa skýrslu. Og ég gagnrýni hæstv. ráðherra fyrir að láta nægja að segja að hann sé að tína saman tillögur með hæstv. utanrrh. Hvað eru þeir að gera í þessari tínslu? Þeir eru að lesa fjárlagafrv. Og það er rangt hjá hæstv. ráðherra að ég hafi verið sérstaklega hissa á ummælum ráðherrans að öðru leyti. Það sem ég var sérstaklega hissa á var það að hæstv. utanrrh. skyldi núna loksins hafa gefið sér tíma til þess að lesa fjárlagafrv. Það kom mér mjög á óvart.

Virðulegi forseti. Ég heyri það að hv. þm. heyrir líka illa ofan á allt annað því að ég sagði ekki að þetta væri í fyrsta skipti sem slík skýrsla hefði verið útbúin eins og þessi skattsvikaskýrsla heldur hefði það ekki verið gert í tíð síðustu ríkisstjórnar. Og upphaf lífsins varð ekki til þegar hv. þm. sat í síðustu ríkisstjórn, það vita allir. Svo máttugur er hann ekki. Ég hef heyrt það að undanförnu að hv. þm. Alþb. hver af öðrum koma hér í ræðustól og gerast siðbótaprédikarar. Þeir eru að halda því fram að þeir séu sá flokkur hér á Alþingi sem hafi mest efni á því að stunda siðbótarstörf og eru hérna í eins konar messu alla daga. Frægust var þó ræða hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar sem hann flutti við útvarpsumræður um daginn. Sannleikurinn er sá að þessi þingmaður, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, gaf eftir ýmsa skatta. Hann gaf eftir skatta til vina sinna og það varð að breyta skattalögum í framhaldi af því.  Vegna vinnu okkar hæstv. utanrrh. skal þetta sagt. Fjárlagavinna og vinna við ríkisfjármál endar ekkert á einum tilteknum degi. Ríkisstjórnin mun á næstu vikum, mánuðum og vonandi árum halda áfram að vinna í ríkisfjármálunum. Þess vegna eru það engar fréttir þótt einstakir ráðherrar setjist niður og reyni að tína saman tillögur sem gætu komið að gagni og grípa þurfti til enn róttækari aðgerða.

Af hverju kom það ekki fram í ræðunni?

Þetta átti hv. þm. að vita.

Hæstv. forseti. Það er alveg óhjákvæmilegt að það skýrist fyrr en seinna hvaða stöðu þetta fjárlagafrv. hefur, þetta þskj. nr. 1. Satt best að segja er vörn hæstv. fjmrh. og framsaga fyrir því harla vandræðaleg, enda mun hann fyrstur fjmrh. hafa mátt sæta því að frv. var skotið í kaf af samstarfsráðherrum hans í ríkisstjórn, jafnvel áður en það var lagt fram, en eins og kunnugt er lýsti hæstv. utanrrh. því yfir áður en frv. var lagt fram að það væri ónýtt og hæstv. félmrh. hefur fjölmarga óskilgreinda fyrirvara við frv., enda var hæstv. fjmrh. að lýsa því hér yfir í framsöguræðu sinni að í raun og veru væri verið að undirbúa annað frv., hið eiginlega fjárlagafrv. og það kæmi fram þegar þeir verða komnir af berjamónum, hann og hæstv. utanrrh., og búnir að tína til þessar hugmyndir í sparnaðinum. Þess vegna er það auðvitað svo, hæstv. forseti, að það er væntanlega því miður tímasóun að standa í miklum umræðum um þetta frv. á þessu stigi málsins og miklu nær að hæstv. ráðherrar vinni þessa heimavinnu og komi sínum endanlegu hugmyndum um fjárlög ársins 1994 hér fyrir þingið sem fyrst. Í öðru lagi verð ég að gera athugasemdir við það, hvernig hæstv. fjmrh. í ræðu sinni og reyndar líka í grg. með frv. setur fram fullyrðingar um tilfærslu skattbyrðarinnar í tengslum við þetta fjárlagafrv. og í tengslum ríkisstjórnarinnar. Sú framsetning er með öllu ófullnægjandi. Þar er verið að reyna að læða því að, telja mönnum trú um það, að í raun og veru sé á ferðinni skattalækkun hjá hæstv. ríkisstjórn. Mér skilst jafnvel hvað einstaklingana snertir. Ekkert er fjær sanni. Aldrei í sögunni hefur verið að festast í sessi önnur eins tilfærsla á skattbyrði frá fyrirtækjunum og yfir á einstaklingana og nægir þar að nefna aðstöðugjaldið í heild sinni upp á 4 milljarða kr. og lækkun tekjuskatts upp á 1 milljarð í viðbót á næsta ári. Það er því óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, að það verði tekin saman greinargerð um þessa hlið mála og ég held að efh.- og viðskn. sem á lögum samkvæmt að fara yfir tekjuhlið frv. verði að fara í þá vinnu úr því að greinargerð fjárlagafrv. og ræða hæstv. ráðherra er með þeim hætti sem raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Það skal enn einu sinni áréttað í þeirri von að hv. þm. skilji þau orð sem hér eru sögð að staða þess fjárlagafrv. sem hér er til umræðu er nákvæmlega sú sama og staða annarra fjárlagafrv. sem hér hafa verið flutt á fyrri árum, nákvæmlega sú sama. Sú vinna sem fer fram á vegum einstakra ráðherra og ríkisstjórnarinnar er vinna sem er sjálfsögð og eðlileg og hefur ekkert með það að gera að það eigi að flytja nýtt fjárlagafrv. Það veit auðvitað hv. þm. sem er fyrrum ráðherra í ríkisstjórn að ríkisstjórnir þurfa á hverjum einasta degi, hverri einustu viku, hverjum einasta mánuði að vinna í ríkisfjármálunum. Það er í sjálfu sér ekkert fréttnæmt út af fyrir sig. Í öðru lagi minntist hv. þm. á tilfærslu skatta. Í minni ræðu sagði ég mjög skýrt frá því að það hefðu verið fluttir skattar af fyrirtækjum yfir á einstaklinga. Hvers vegna skyldi það vera gert? Það er gert til þess að styðja atvinnureksturinn í landinu, til að styrkja hann, styrkja samkeppnisstöðu hans í því skyni að hægt sé að halda hérna uppi hærra atvinnustigi en í okkar nágrannalöndum. Þetta hefur tekist. Þetta hefur tekist svo vel m.a. að hér á landi gerist það að atvinnuleysi í ár verður minna en spáð var í upphafi ársins og það er önnur þróun en hefur verið í nágrannalöndunum. Og hverjum kemur það til góða? Það kemur auðvitað launafólkinu til góða því að það sem skiptir öllu máli er að sem flestir Íslendingar eigi þess kost að geta unnið. Og ég vona að hv. þm. sé mér sammála um það að það sé góð aðferð, það sé eðlileg ráðstöfun að færa til skattbyrðina þegar það er gert í þessu skyni. Og það hefur aldrei verið dregin fjöður yfir það að um tilfærslu var að ræða.

Í fyrsta lagi, hæstv. forseti, liggur það alveg fyrir og því hefur ekki verið mótmælt að hæstv. utanrrh., formaður samstarfsflokks fjmrh. í ríkisstjórn, hefur lýst því yfir að fjárlagafrv. sé ónýtt og það verði að skera niður um 5 milljarða í viðbót. Það er alveg út í hafsauga þegar hæstv. fjmrh. kemur svo hér og segir að það sé bara alvenjulegur hlutur. Ég minnist þess aldrei að formaður samstarfsflokks í ríkisstjórn hafi með slíkum hætti í raun og veru hent fjárlagafrv. og það jafnvel áður en það kom fram. Þetta er einsdæmi, hæstv. fjmrh., og því miður situr hæstv. fjmrh. uppi með það. Ég man aldrei til þess að neinn fjmrh., svo langt sem ég man og kann söguna, hafi fengið slíkar trakteringar af formanni samstarfsflokks í ríkisstjórn. Og það liggur jafnframt fyrir, hæstv. fjmrh., að hæstv. félmrh. hefur fjölmarga skilgreinda og óskilgreinda fyrirvara við þetta frv. eða hvað? Stendur málið ekki enn þá þannig? Það er sömuleiðis mjög óvenjulegt, svo að ekki sé meira sagt, e.t.v. ekki alveg einsdæmi en þó stappar nærri því. Þessar staðreyndir liggja fyrir, hæstv. fjmrh., og ég veit svo sem og sé á brosviprum hjá hæstv. fjmrh. að hann viðurkennir þetta, að þetta er nákvæmlega svona. Sennilega á hann ekki annan kost en að reyna að berja hér í brestina með þeim hætti sem hann var að gera meðan stjórnarflokkarnir eru enn að reyna að halda þessu samstarfi áfram. Varðandi skattatilfærsluna er að sjálfsögðu ekki tími til að ræða það í einstökum atriðum hér, hæstv. fjmrh., og ég viðurkenni að í ræðunni kom fram að um þessa tilfærslu frá fyrirtækjum yfir á launafólk væri að ræða. Hún er hins vegar orðin gríðarleg og það er breyting frá því sem sagt var í fyrra þegar fullyrt var að hækkun tekjuskattsins væri eingöngu tímabundin aðgerð á meðan leitað yrði tekjustofna sem menn skildu þá að yrði að einhverju leyti hjá fyrirtækjunum en ekki eingöngu hjá launamönnum. Nú er verið að leggja til að festa varanlega í sessi að þessi tilfærsla verði 100% frá fyrirtækjunum án tillits til afkomu þeirra yfir á launamenn í formi 1,5% hækkunar útsvars. Þetta er annað en sagt var í fyrra, hæstv. fjmrh., og í raun, að ég tel, vanefndir á því sem þá var rætt.

Virðulegi forseti. Ég hirði nú ekki um að svara í þriðja sinn um stöðu frv. og orð hæstv. utanrrh. Það mun bara koma í ljós og gefast næg tækifæri til þess síðar að ræða um þá hluti. Um stöðu frv. vegna fyrirvara sem fram hafa komið þá hefur því verið svarað á opinberum vettvangi. Það er ljóst að ráðherra, sem ekki styður fjárlög, getur auðvitað ekki setið í ríkisstjórn. Ég veit að hv. þm. sat í ríkisstjórn áður og ég hugsa að hann kannst við fyrirvara frá þeim tíma, jafnvel frá sömu persónunni, og hann getur þá rifjað það upp hvernig það fór og hvort viðkomandi ráðherra sat áfram í þeirri ríkisstjórn. Í lokin minntist hv. þm. á það að það hefði verið sagt að það væri tímabundin aðgerð að hækka tekjuskatt um 1,5% sem lið í því að taka aðstöðugjaldið út. Það er hárrétt. En það var aldrei nokkurn tíma sagt annað heldur en það væri tímabundin aðgerð út af fyrir sig af því að hún átti að vera í tiltekinn tíma. Nú er í undirbúningi og reyndar búið að endurskoða lögin og það er gert ráð fyrir því að tekjustofnalög sveitarfélaganna breytist og þá er gert ráð fyrir því að útsvar hækki sem nemur þessari tekjuskattshækkun þannig að það má halda því fram a það sé varanleg aðgerð að flytja skatta frá fyrirtækjum yfir á einstaklinga. Ég tel að það sé misskilningur hjá hv. þm. að halda því fram að því hafi verið lofað að breyta eftir skamma stund. Það sem var sagt í fyrra, a.m.k. það sem ég hef sagt þá, var einungis að það væri tímabundið fyrirbæri að þetta væri gert í gegnum ríkissjóð eins og var gert á yfirstandandi ári. En því verður að sjálfsögðu breytt núna fyrir árslok þannig að nú verða hrein skipti á milli tekjustreymis til sveitarfélaganna annars vegar og ríkisins hins vegar.

Hæstv. forseti. Óhætt mun að fullyrða að margt hefur farið á annan veg hjá hæstv. ríkisstjórn heldur en hún boðaði í upphafi. Hafi menn í upphafi haft einhverjar væntingar, sem e.t.v. er nú ekki útilokað því að auðvitað hafði ríkisstjórnin þá sterkan þingmeirihluta og stóran hluta kjósenda á bak við sig, þá eru þær væntingar nú áreiðanlega að engu orðnar og roknar út í veður og vind. Ríkisstjórnin er eins og alþjóð veit rúin öllu trausti. Það sýna m.a. niðurstöður skoðanakannana margendurtekið á undanförnum vikum og mánuðum. Og hvernig á í raun annað að vera? Hvernig á annað að vera þegar á stjórnarheimilinu ríkir sundurlyndi, ósamstaða og jafnvel óeining svo sem fram hefur komið í hverju stórmálinu af öðru að undanförnu. Ásakanir um geðþóttaákvarðanir utan verksviðs, svo að notuð séu orð hæstv. fjmrh. sem hann beindi til félaga síns í ríkisstjórn, hæstv. utanrrh., út af atburðum nýlega, geðþóttaákvarðanir utan verksviðs kallar hann það sem þýðir í raun ekkert annað en lögbrot á mannamáli, trúnaðarbrestur og óheiðarleiki. Þetta eru orðin sem ganga í fjölmiðlum milli hæstv. ráðherra í hæstv. ríkisstjórn. Meðan slíkar ásakanir ganga kemur hæstv. utanrrh. og segir nú mest áríðandi að þjóðin treysti ríkisstjórninni, veiti henni fullt traust til þess að takast á við þann vanda sem vissulega er við að glíma. Er hægt að ætlast til þess að þjóðin treysti þessum mönnum? Eru þessi vinnubrögð líkleg til þess að skapa með þjóðinni það traust sem þarf á ráðherrum hennar? Ég held varla. Ríkisfjármálin eru e.t.v. besta dæmið um gæfuleysi og getuleysi þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Ríkisfjármálin, þ.e. fjárlög ásamt þeim lögum sem þeim fylgja, lánsfjárlög og skattalög ýmis, eru hornsteinn efnahagsstefnu hverrar ríkisstjórnar. Núv. hæstv. ríkisstjórn lofaði hallalausum fjárlögum. Hún lofaði niðurskurði í ríkisútgjöldum. Hún lofaði skattalækkunum eða í það minnsta ekki skattahækkunum og í kjölfarið hafði hún uppi góð fyrirheit um vaxtalækkanir. Og hvernig hefur svo til tekist? Hvernig hefur hæstv. ríkisstjórn tekist að standa við þessi loforð eða fyrirheit? Það er í raun spurning hvort það hefur nokkurn tilgang, eins og hér hefur komið fram í andsvörum og svörum hæstv. ráðherra við andsvörum þingmanna hér á undan, að eyða tíma í ítarlega umræðu um fjárlagafrv. og eyða tíma í alla þá miklu vinnu sem lögð er í málið venjulega. Það eru vangaveltur um einhverjar krónur til eða frá, kannski jafnvel tugi þúsunda, en hvernig er svo niðurstaðan þegar framkvæmdin er skoðuð? Eigum við að líta á markmiðin um hallalaus ríkisfjármál sem ríkisstjórnin setti sér? Ríkisstjórnin glímir allt sumarið við að koma saman fjárlagafrv. Fjölmiðlar bera þjóðinni fréttir af því hvernig til tekst og hvernig fram gengur. Markmið eru sett, halli skal vera innan 5 milljarða, 7 milljarða, 10 milljarða eða hvað það nú er sem menn setja sér og ráðherrar kljást, lýsa yfir andstöðu við einstaka þætti og ekki er enn vitað hvort ríkisstjórnin stendur öll að því frv. sem hér liggur fyrir. Þingmeirihluti stjórnarinnar hér í þingi og þó kannski einkum í hv. fjárln. reynir að standa vörð um frv. allt til áramóta. A.m.k. hefur það verið svo undanfarin tvö ár. Brestir eru þó áberandi nú að þessu sinni. Þeir brestir hafa komið fram í umræðunum hér á þingi á seinustu dögum og eins og ég sagði áðan, vafi leikur á um stuðning allra ráðherra við frv. Og hver er svo reynslan? Fjárlög fyrir árið 1992 voru samþykkt með 4,1 milljarðs kr. halla. Niðurstaðan varð hins vegar 7--8 milljarðar kr. Fjárlög fyrir þetta ár voru samþykkt með 6,2 milljarða kr. halla. Niðurstaða blasir við og allar líkur benda til að hallinn verði á milli 12 og 13 milljarðar kr. Nú erum við að fjalla um fjárlagafrv. fyrir árið 1994 sem gerði ráð fyrir halla upp á 9,8 milljarða kr. og verði reynslan hliðstæð eins og á undangengnum árum þá blasir við halli upp á 18--20 milljarða. Að vísu hefur hæstv. fjmrh. hér á undan reynt að berja í bresti og telja okkur hv. þm. og þjóðinni trú um það að nú sé við öðru að búast, nú séum við með miklu traustara frv. í höndunum, sem sé raunhæfara en þau hin fyrri. Ætli við höfum ekki heyrt hæstv. fjmrh. segja eitthvað líkt þessu áður? Ætli hann hafi ekki haft uppi eitthvað svipaðar setningar í fyrra og kannski hittiðfyrra líka. Það minnir mig alla vega og ég bið hv. þm. að rifja það upp með mér. Ég get þó fallist á það að einstaka þættir í þessu frv. séu raunhæfari en áður, t.d. hugmyndirnar um tekjur af sölu ríkisfyrirtækja sem áttu á þessu ári að skila 1,5 milljörðum kr. en raunin verður líklega 100 millj. kr. Þá er auðvitað líklegt að nú þegar gert er ráð fyrir 500 millj. kr. verði mismunurinn þó ekki meiri en 400 millj. ef það er von til þess að salan á næsta ári verði í líkingu við það sem verður á þessu ári. Þannig að kannski er um raunhæfari tölur að ræða, vonandi stöndum við ekki frammi fyrir því að hallarekstur ríkissjóðs nálgist að ári liðnu um 20 milljarða kr. En er hægt að tala um, hæstv. fjmrh., að svona frv. og vinnubrögð séu stefnumarkandi? Er það stefnumarkandi að eyða mörgum vikum og mánuðum af störfum þingmanna í að fjalla um frv. til fjárlaga fyrir komandi ár sem síðan reynist verða með helmingi meiri halla en þau lög sem samþykkt voru? Er þetta traustur hornsteinn fyrir efnahagsstefnu ríkisstjórnar? Ég vil leyfa mér að líkja því við að það sé ekki einu sinni eins og vikur sem molnar heldur líkara leir sem hnoðast. Fullyrðingar stjórnarandstöðunnar undanfarin tvö ár um raunveruleika fjárlagafrv. sem þá hefur verið til umræðu hafa því miður reynst réttar. Það hefur verið byggt á sandi og hnoðast eins og leirinn. Fjárlögin hafa verið óraunhæf og grunnurinn því ótraustur. Auðvitað má reyna að finna á þessu ýmsar skýringar og það hefur hæstv. fjmrh. vissulega reynt að gera í ræðu sinni hér á undan. Enginn efast um ýmsa erfiðleika sem stafa af utanaðkomandi aðstæðum eins og t.d. samdrætti í sjávarafla og ætla ég ekki að gera lítið úr því. Mér er fullljóst að það er mikið vandaverk fyrir stjórnvöld á hverjum tíma að takast á við slíkan samdrátt í þjóðartekjum. Þó ber að minna á það að útlit er fyrir það að landsframleiðsla á þessu ári sem nú er að líða dragist ekki saman, aukist jafnvel um 0,5% þrátt fyrir spár um hið gagnstæða. Því miður held ég því að vandamálin í efnahagsstjórnuninni og efnahagsstefnunni séu meira og minna vegna stjórnarstefnunnar sjálfrar. Lögmál hins frjálsa markaðar er látið hreinsa til í atvinnulífinu. Eignatilfærslan sem af því leiðir eða því fylgir verður gífurleg, bæði hjá fyrirtækjum og hjá einstaklingum. Verðhrun blasir t.d. við á fasteignamarkaði og einstaklingar, að mestum eða miklum meiri hluta til ungt fólk, eru að missa hús sín og eignir til þeirra sem betur mega sín og hafa fjármuni til að spila úr nú á þessum markaði eins og hann verður til eftir gjaldþrotin og uppboðin. Fyrirtæki, einkum hin minni, sem hafa lítið úthald eða þol til að berjast við háa vexti, óraunhæf undirboð á markaði og kreppu verða gjaldþrota. Afleiðingarnar eru síðan að sjálfsögðu stóraukið atvinnuleysi og það leggst auðvitað lítið fyrir kappann, hæstv. fjmrh., að hæla sér af því að atvinnuleysi hér sé þó þrátt fyrir allt miklu minna en í nágrannalöndunum. Það er vaxandi, það hefur verið vaxandi á undanförnum árum frá því sem við höfum átt að venjast og það er enn vaxandi miðað við spár fyrir næsta ár og verður maður þó kannski að vona að það verði ekki meira en spárnar gera ráð fyrir, 5,5%, en auðvitað eru ýmsar blikur á lofti sem gætu bent til þess að það yrði þrátt fyrir allt enn meira. Aukið atvinnuleysi þýðir síðan minni veltu í þjóðfélaginu, minni skatttekjur fyrir ríkissjóð en meiri útgjöld fyrir þann sama sjóð og auðvitað hærri vexti í þjóðfélaginu. Komum síðar að vöxtunum en lítum næst aðeins á skattahliðina og niðurskurð ríkisútgjaldanna sem hangir að sjálfsögðu nokkuð saman og var annað markmiðið sem hæstv. ríkisstjórn setti sér varðandi framgang ríkisfjármála. Það er nánast spaugilegt að lesa inngang eða upphafsorð greinargerðar frv. hæstv. fjmrh. sem hér er til umræðu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Boðskapur frv. er skýr: Þrátt fyrir erfiðar efnahagsaðstæður verður að draga úr hallarekstri ríkissjóðs án þess að hækka skatta. Þess vegna verður að lækka ríkisútgjöld.`` --- Þetta voru upphafsorð frv., hæstv. forseti. ,,Draga úr hallarekstri`` var sagt hér. Hallareksturinn fór úr 4 milljörðum kr. í 8 í fyrra, fer úr 6 milljörðum kr. í 12 í ár og er nú 10 milljarðar kr. sem ráðherra talar um að sé að draga úr hallanum. Ég veit ekki hvort það er úr 6 milljörðunum kr. eða þessum áætluðum 12 milljörðum kr. en 10 milljarðar er áætlað núna og sennilega stefnir í áður óþekktar stærðir. Fullyrt er að skatttekjur ríkissjóðs dragist saman að raungildi og rétt kann það að vera. Þær dragast saman vegna minni veltu í þjóðfélaginu, vegna minni tekna af innflutningi, vegna minni tekna einstaklinganna og vegna meira atvinnuleysis. Allt hefur þetta að sjálfsögðu áhrif á tekjur ríkissjóðs. En beina skattheimtan er auðvitað að aukast í raun og það mjög mikið ef aðeins er horft á einstaklingana. Það kom reyndar einnig fram í andsvörunum áðan og hæstv. ráðherra hefur viðurkennt. Virðisaukaskatturinn af matvælum þýðir að vísu lækkun á skattheimtu upp á 2,5 milljarða kr. samkvæmt áætlun frv. en á móti því koma full áhrif af skattalagabreytingum sem samþykktar voru á seinasta þingi, m.a. breikkun skattstofns virðisaukaskattsins o.fl. upp á 1,5 milljarða kr. Hið nýja atvinnutryggingagjald, ef að lögum verður, upp á tæplega 1,5 milljarða kr., þannig að af þessum tveimur ástæðum einum eru skatttekjur þegar farnar að aukast um hálfan milljarð kr. Allt er enn á huldu með fjármagnstekjuskattinn sem margsinnis hefur verið rætt um en komi hann til framkvæmda þá er hann auðvitað viðbót við skattheimtuna. Verstir af þessu öllu eru þó feluskattarnir, þ.e. þjónustugjöldin sem hvergi koma fram. Í stað þess að takast á við raunverulegar skipulagsbreytingar til niðurskurðar hefur ríkisstjórnin aftur og aftur hopað í það far að hækka þjónustugjöldin og taka meiri skatta af borgurunum með því móti. Það er auðvelt að láta menn borga, það er erfiðara að lækka heildarkostnaðinn. Ef við lítum aðeins á það sem gerst hefur í stjórnartíð hæstv. ríkisstjórnar þá lítur út fyrir að aukin þátttaka almennings, notenda lyfja, í kostnaði við lyfin nemi allt að 1 milljarði kr. í viðbótarþjónustugjöldum. Þátttaka almennings, þeirra sem einnig nota heilbrigðisþjónustuna, í sérfræðikostnaði hefur líka aukist um tæpan milljarð kr., líklega í kringum 900 millj. kr. Nýr aðgangsskattur að heilsugæslunni, sem þessi hæstv. ríkisstjórn tók upp, er á bilinu 300--400 millj. kr. Hér eru nýir skattar upp á rúma 2 milljarða, hæstv. fjmrh., að ógleymdum nýjum sértekjum ýmiss konar og aukinni skattheimtu t.d. í skólagjöldum, svo eitthvað sé nefnt, en ég hirði ekki um að tína til á þessu stigi en það verður auðvitað gert og skoðað nánar í vinnu fjárlaganefndarinnar. Nýjasta uppfinning hæstv. ríkisstjórnar eru síðan svokölluð heilsukort. Nýjasta uppfinningin í skattheimtunni. Það er að vísu lítið vitað enn þá um framkvæmd þessa nýja skatts en í fjárlagafrv. er tvisvar sinnum að finna heilar þrjár línur um málið. Með leyfi forseta ætla ég að leyfa mér að lesa aðra þessa tilvitnun, þrjár línur, en þar segir svo: ,,Ákveðin er útgáfa heilsukorta sem veita afslátt á greiðslu fyrir heilbrigðisþjónustu. Kortin ná til lyfja og þjónustu hjá sérfræðingum og heilsugæslustöðvum. Að auki fá handhafar kortanna þjónustu á sjúkrahúsum án endurgjalds.`` Aðeins síðar kemur ein lína sem hljóðar svo: ,,Áætlað er að tekjur af sölu heilsukortanna verði um 400 millj. kr. á ári.`` Hvar skyldi nú þessi nýi skattur koma fram, virðulegi forseti, í frv. til fjárlaga hæstv. fjmrh.? Það hlýtur að vera í tekjuhliðinni með öðrum nýjum sköttum. Ég leitaði þar en fann ekki, þar er ekki þennan nýja skatt að finna. Líklega er hann þá með sértekjum, hjá Tryggingastofnuninni. Nei, hann er ekki heldur þar. Þá hljóta þetta að vera sértekjur sjúkratrygginganna og dregnar frá þar. Og hvað kemur í ljós --- ekki heldur þar! Nei, þessi nýi skattur er vandlega falinn. Eini staðurinn þar sem hægt er að sjá hans stað er í töflu í greinargerðinni þar sem hann er dreginn frá ýmsum útgjöldum sjúkratrygginganna og nettótalan tæpir 10 milljarðar kr. síðan færð sem útgjöld til sjúkratrygginga í fjárlagafrv. Finnst hæstv. fjmrh. þetta hægt? Er hægt að fara svona að með skattheimtu og fela hana svo rækilega? Ég tel að það sé ekki einu sinni verið að fela hér skattheimtu heldur er einnig verið að fela hér einhverja róttækustu breytingu á uppbyggingu heilbrigðis- og tryggingakerfisins sem gerð hefur verið í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar og er þó af ýmsu að taka. Hún er falin svo vel sem hægt er og upplýsingar þær sem fram hafa komið um málið eru reyndar enn þá mjög óljósar. Ég tel að hér sé um að ræða fyrsta skrefið að koma á tvöföldu kerfi í heilbrigðisþjónustunni og sjúkratryggingakerfinu. Annars vegar kerfi fyrir þá sem eiga næga fjármuni til til að greiða ef á bjátar og hins vegar fyrir þá sem minna mega sín og munu smám saman hljóta annars flokks heilbrigðisþjónustu. Vonandi þó ekki alveg strax, vonandi sjá menn að sér áður en þetta skref er stigið og mér er auðvitað ljóst að slíkt gerist ekki á einu ári en þetta gerist fljótlega ef fram heldur sem horfir m.a. vegna þess að það er gefinn kostur á því að skattpeningar þeirra sem betur mega sín, hinna ríku, hverfi út úr tryggingakerfinu. Þeir eiga að fá val. Að vísu er óskiljanleg nýjasta uppákoma eða skýring á þessu nýja kerfi frá hæstv. heilbrrh. þar sem hann gaf mönnum kost á ,,að tryggja eftir á`` og ég veit ekki hvort hæstv. fjmrh. hefur skoðað það form og hvernig hann ætlar sér að innheimta þessar 400 millj. sem þó eru svo vandlega faldar en hann gerir sér líka vonir um að komast einhvers staðar yfir, ef menn eiga að geta farið þá leið ,,að tryggja eftir á``. Það er erfitt að ræða ítarlega um þetta mál á þessu stigi, virðulegi forseti, af því að það er enn þá of lítið vitað um málið og reyndar komu heldur litlar skýringar fram í viðbót hjá hæstv. fjmrh. í framsöguræðu hans áðan á þessu mikilvæga nýja kerfi. Það er auðvitað nauðsynlegt að taka á ýmsum þáttum í ríkisgeiranum, taka á ýmsum málum sem mega horfa til aðhalds og sparnaðar og heilbrigðis- og tryggingamálin eru þar ekkert undanskilin. En það er auðvitað skynsamlegra að ráðast í og reyna að ná fram kerfisbreytingum sem hafa áhrif til heildarsparnaðar og aðhalds í þessum útgjaldasama málaflokki en að framkvæma það með þessari óréttlátu skattheimtu sem felst í þjónustugjöldunum. Og enn þá er boðað að spara í lyfjum, í sérfræðiþjónustu og rannsóknum um 300 millj. kr. og ég vona sannarlega að hæstv. heilbrrh. núverandi takist á við kerfisbreytingar og nái sparnaðinum fram í lægri heildarútgjöldum þessarar þjónustu. Að framansögðu finnst mér reyndar erfitt að skilja þær fullyrðingar sem aftur og aftur koma fram í greinargerð fjárlagafrv. að reynt sé að verja hag hinna lægst launuðu og verst settu í þjóðfélaginu og láta nýja skatta og nýjar álögur fremur bitna á þeim sem betur eru settir og allt sé þetta gert til þess að tryggja þjónustu velferðarkerfisins. Mér finnst ýmislegt hallast á í þessum málflutningi. Ég vil láta það koma fram, virðulegur forseti, að ég er sammála þeirri meginhugsun sem fram kemur í frv. og er líklega að tillögu hæstv. heilbrrh. að sveitarfélögin reki leikskóla eða dagvistarstofnanir barna. Það er ekki hlutverk ríkisins. Hins vegar verð ég að segja það að eins og fram er farið þá er ekki líklegt að þær breytingar sem boðaðar eru nái tilætluðum árangri. Breyting af þessu tagi tekur tíma, hún þarf góðan og vandaðan undirbúning. Um hana þarf að semja og hún má ekki stofna rekstri heilbrigðisþjónustunnar, heilbrigðisstofnananna, í hættu. Sama má auðvitað segja um ýmsar aðrar stofnanir sem sjálfsagt er að skoða hvort hægt sé að breyta rekstri eða jafnvel leggja rekstur niður. Gunnarsholt er þar ekki undanskilið. Það er sjálfsagt að skoða þann rekstur eins og annan í ríkisgeiranum og leita að ódýrari leiðum ef þær eru til. En það er málið, það er að finna ódýrari leiðir og við verðum að vera vissir um það að hinn nýi kostur eða sá sem við ætlum að taka upp sé ódýrari en sá sem er fyrir hendi. Endurskipulagning á stjórnsýslustofnunum getur líka komið til greina eins og hæstv. fjmrh. boðaði í framsöguræðu sinni áðan en hann verður þá líka að boða raunverulegan sparnað. Hann má ekki aðeins leiða til þess að þjónusta sé færð frá einum stað til annars, til óhagræðis fyrir íbúa landsins, en hafi ekki í för með sér neinn raunverulegan sparnað í ríkisútgjöldunum. Það bið ég hæstv. fjmrh. einnig að athuga. Það á ekki að ana út í óvissuna með fljótfærnislegum ákvörðunum og vita ekkert hvert stefnt er. Hæstv. forseti. Ég hef á undanförnum árum gagnrýnt ýmsar aðgerðir fyrrverandi hæstv. heilbrrh. og talið að oftar en ekki hafi hann kastað krónunni til að spara eyrinn. Ég hef rakið nokkrar aðgerðir hans og hæstv. ríkisstjórnar varðandi þjónustugjöldin og svokallaðan sparnað í heilbrigðiskerfinu sem ég tel að hafi í raun ekki verið sparnaður heldur tilfærsla á sköttum. En ekki er hægt að neita því að nokkur sparnaður muni hafa náðst í rekstri heilbrigðisstofnana. Nokkur sparnaður hefur náðst í rekstri dýrustu sjúkrahúsanna. En hvað ætli það hafi í för með sér ef til lengri tíma er litið? Er ekki einnig hér verið að spara eyrinn en kasta krónunni? Það blasir við, sem ég hef haldið fram í þessari umræðu um sparnaðaraðgerðir hæstv. ríkisstjórnar og í tengslum við fjárlög á undanförnum tveimur árum, að sjúkrabiðlistar eru að lengjast á stofnununum, biðlistar til þess að komast í aðgerðir eru að lengjast og er það gagnstætt því sem haldið var fram, m.a. í skýrslu sem Ríkisendurskoðun gerði fyrir hæstv. heilbrrh. á þessum sparnaði í rekstri sjúkrahúsanna þar sem talið var að það hefði ekki komið niður á þjónustu þeirra. Nú er auðvitað að sýna sig að það var ekki rétt. Nýlegar fréttir af aðgerðum á bæklunardeild Borgarspítalans sýna að einstaklingum sem nú eru á biðlista eftir aðgerðum hefur fjölgað á hálfu ári úr 390 í 520 eða um 130 manns. Í nýlegri grein í Morgunblaðinu eftir Ragnar Jónsson, sérfræðing á slysa- og bæklunardeild Borgarspítalans, er fjallað um þessi mál og mig langar, með leyfi forseta, að grípa hér á þremur stöðum niður í þessa ágætu og fróðlegu grein Ragnars Jónssonar. Þar segir fyrst: ,,Biðlistar lengjast og er biðtími eftir helstu aðgerðum bæklunarlækna nú orðinn það langur að árangur ýmissa aðgerða er í hættu.`` --- Árangur ýmissa aðgerða er í hættu --- ég bið menn að taka eftir þessu vegna þess að biðtíminn getur auðvitað leitt til þess að erfiðara verði að gera aðgerðina eða láta hana skila þeim árangri sem henni er ætlað. Síðar segir í þessari sömu grein, með leyfi forseta: ,,Mjög margar bæklunarlækningaaðgerðir fela í sér beinan fjárhagslegan ávinning, breyta óvinnufærum einstaklingi í vinnufæran, rúmföstum í rólfæran.`` Og að lokum í þessari ágætu grein: ,,Talsverð hætta er á að ýmsar nýjungar svo sem í hryggjarskurðlækningum muni hér lognast út af í nafni sparnaðar.`` Virðulegi forseti. Þetta er nákvæmlega það sem ég hef verið að halda fram í ræðum mínum um þetta mál, nákvæmlega að það er að gerast sem ég hef óttast, við erum að kasta krónunni en spara eyrinn. Sumt af þessu fólki sem er á biðlista vegna bæklunaraðgerða er jafnvel á örorkubótum og er þá auðvitað líka þar stór útgjaldaliður fyrir þennan sama ríkissjóðs sem við erum að reyna að spara fyrir. Ég vona að fyrrv. hæstv. heilbr.- og trmrh., núv. hæstv. viðskrh., sýni tilþrif við niðurskurð í bankakerfinu og lækkun vaxta ekki síður en í heilbrigðiskerfinu meðan hann sat þar en vonandi með meiri fyrirhyggju. Það vakti vissulega nokkrar væntingar strax í sumar við stólaskiptin frægu í hæstv. ríkisstjórn þegar hinn nýi viðskiptaráðherra fór að tala til bankanna, en það hefur lítið heyrst í honum síðan, það virðist sem fljótt hafi tekist að þagga niður í honum. Glíman við hávaxtastefnuna hefur reynst ríkisstjórninni erfið. Hverju skyldi einkum vera kennt um hallarekstri á ríkissjóði? Lausnarorðið til að glíma við hávaxtastefnuna er að knýja niður hallann á ríkissjóði. Vafalaust á hann sinn þátt í því að vextir haldast háir en hann ræður ekki einn ferðinni og mig langar að taka ríkissjóðshalla hjá okkur á Íslandi í samanburði við nokkur önnur OECD-ríki og síðan raunvöxtum af ríkisskuldabréfum og ríkispappírum í þeim samanburði. Raunvextir hér eru með því allra hæsta sem gerist í OECD-löndunum, um 7%, á meðan meðalvextir í þessum sömu löndum eru á bilinu 3--5% og það lægsta er 1% eins og greinilega kemur fram í ágætri töflu sem Þjóðhagsstofnun hefur sent frá sér. Á sama tíma og menn segja að hávextirnir séu halla ríkissjóðs að kenna kemur í ljós að halli ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hjá okkur er með því lægsta sem gerist í þeim samanburði. Það hlýtur eitthvað fleira að vera að. Og ég tel að ríkisvaldið sé knúið til þess að taka á þessum málum. Raunvextir ríkisskuldabréfa og ríkisvíxla hafa að vísu lækkað nokkuð á hinum almenna fjármagnsmarkaði á undanförnum mánuðum og er það vel. En bankavextir eru hins vegar ekki í neinum takt. Á meðan ríkisvíxlarnir og ríkisverðbréfin lækka hafa bankavextirnir því miður hækkað. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1994, sem dreift hefur verið hér á borð okkar þingmanna, er m.a. rætt um þessi vaxtamál og langar mig, með leyfi forseta, að grípa hérna niður í þessa ágætu áætlun á tveimur stöðum þar sem m.a. segir: ,,Ávöxtun í viðskiptum með spariskírteini var 6,9% í september, tæpu prósenti lægri en í jan. Vextir ríkisvíxla í viðskiptum á Verðbréfaþingi voru 2,8% lægri í september en í janúar. Athyglisvert að hin skammvinna aukning verðbólgu sem varð upp úr miðju ári í kjölfar gengisbreytingar hafði ekki áhrif til hækkunar vaxta á markaði fyrir ríkisvíxla. Hins vegar hækkuðu útlánsvextir banka og sparisjóða á þessum tíma. Þeir virðast vera næmir fyrir verðbólgubreytingum . . . `` Ég spyr nú hæstv. fjmrh.: Hverjir? Bankastjórarnir? Eru það þeir sem eru næmir fyrir verðbólgubreytingunum? Varla er það markaðurinn. Ekki er það markaðurinn sem hefur verið að hækka þá. Það er ekkert um að vera. Atvinnulífið í lamasessi, fjárfesting í landinu með því lægsta sem gerst hefur um langt tímabil, við hættumörk samkvæmt þessari sömu skýrslu um þjóðhagsáætlun, þannig að það er varla markaðurinn sem er að knýja vextina upp. Það eru líklega bankastjórarnir sem eru svona næmir fyrir verðbólgubreytingunum. Síðar í þessari skýrslu segir hér, með leyfi forseta: ,,Sömu þróunar [þ.e. þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað á markaðnum] í átt til markaðsviðmiðunar allra vaxta hefur hins vegar ekki gætt í bankakerfinu.`` Og enn síðar: ,,Því hefur athyglin í sívaxandi mæli beinst að vaxtamyndunarkerfinu og þeirri spurningu hvort í því leynist innbyggðir veikleikar sem torvelda eðlilega vaxtaþróun hér á landi.`` Virðulegi forseti. Ég held að ríkisstjórnin hafi hér verk að vinna. Hæstv. ríkisstjórn verður að fara af meiri krafti og meiri hörku í þessa vaxtaþróun heldur en hingað til hefur gerst. Ég álít að ekkert eitt atriði gæti haft skjótari og stórvirkari áhrif á þróun efnahagsstefnunnar og atvinnumála en lækkun vaxta og má í því sambandi enn minna á upplýsingar úr þessum plöggum sem hér eru fyrir framan mig, fjárlagafrv. og greinargerðinni og þjóðhagsáætluninni, að 1% lækkun vaxta á innlendum lánamarkaði að meðaltali sparar ríkissjóði 800 millj. kr. í vaxtaútgjöldum á einu ári. Það þýðir t.d. tvöfalda innheimtu heilsukortanna svokölluðu, sem eiga að gefa 400 millj., ef hægt væri að lækka vextina um 1%, og ef tækist nú að lækka þá um 2% mundi það þýða fyrir ríkissjóð rúmlega allar tekjurnar af hinu nýja atvinnutryggingagjaldi sem á að skila 1.400 millj. Það er því mikið í húfi að það takist að ná niður vöxtunum í landinu. Hæstv. sjútvrh. hefur m.a. rætt þetta og er honum fyllilega ljós þörfin á því að grípa hér inn í og ræddi það m.a. á aðalfundi Samtaka fiskvinnslustöðva í Stykkishólmi nú nýlega en þar skorar hann einmitt á bankana að taka til hendinni, bæði hvað varðar rekstrarkostnað og segir svo hér í ræðu sinni ef ég má enn einu sinni grípa niður í ritað mál, með leyfi forseta: ,,Sú krafa hlýtur því að vera gerð til fjármagnsmarkaðarins og fyrst og fremst til bankanna að raunverulegar vaxtalækkanir verði á næstu mánuðum.`` Þetta var hæstv. sjútvrh. þessarar ríkisstjórnar sem var að tala og ég vona sannarlega og skora á hæstv. viðskrh. að leggja nú hæstv. sjútvrh. lið í stað þess að senda honum kaldar kveðjur eins og gerðist í fjölmiðlum út af þessari umræddu ræðu. Það virðist vera sátt og samlyndi á stjórnarheimilinu í þessu máli eins og mörgum öðrum. Virðulegi forseti. Það er ekki tími til þess að fara ítarlega ofan í einstök atriði fjárlagafrv., einstaka gjaldaliði eða áætlanir frv. að öðru leyti. Það verður að sjálfsögðu gert nánar við 2. umr. um frv. að lokinni yfirferð fjárlaganefndar. Ég hef eingöngu hér eytt tíma mínum í það að ræða um hallann og markmiðin í því sambandi, skattana, niðurskurðinn og vextina og væri þó af mörgu fleira að taka. Ég vil þó hér lýsa yfir stuðningi mínum við tillögur hæstv. fjmrh. sem miða að því að styrkja skatteftirlitið og skattheimtuna í meira mæli en nú er og í samræmi við nýútkomna skýrslu frá ráðuneyti hans um umfang skattsvika og tillögur um aðgerðir gegn þeim. Þetta kom reyndar aðeins fram í ræðum þingmanna áðan er þeir beindu spjótum sínum að ráðherra og ég tel og tek það fram að í frv. er vilji ráðherra til þess að takast á við þetta verkefni. Ég fagna því og lýsi stuðningi mínum það. Reyndar hefur hæstv. fjmrh. sýnt það áður. Það var m.a. í fyrra. Á seinasta ári lagði hann til breytingar á því formi sem var við skattinnheimtu og skattskil en auðvitað má betur ef duga skal og þarf sannarlega að stíga þar enn þá stærri skref því að um er að ræða stórar upphæðir þar ekki síður en í breytingum á vöxtunum, líklega enn þá stærri tölur ef vel tekst til að ná betri og skilvirkari innheimtu skatta og berjast gegn þeim skattsvikum sem vissulega viðgangast. Ég skora einnig á hæstv. fjmrh. að beita sér fyrir réttari framsetningu fjárlaga á hinum raunverulegu tekjum og hinum raunverulegum gjöldum sem sýna umsvif ríkissjóðs í stað þess að fela hina ósanngjörnu skattheimtu þjónustugjaldanna með því að draga þau frá útgjöldunum eins og ég hef ítarlega rakið eða farið yfir hér fyrr í ræðu minni. Í grg. fjárlagafrv. er reyndar vikið að breyttri framsetningu ríkisreiknings og fjárlaga hvað þetta varðar, þar sem talið er að ríkisreikningsnefnd muni leggja til breytingar á gjaldfærslu ýmissa bótaflokka í tekjuskatti og tilfærslu á sértekjum frá gjaldahlið svo að vitnað sé til frv. Ég bið hæstv. fjmrh. að hafa þetta í huga. Virðulegur forseti. Það er auðvitað auðvelt að gagnrýna. Og ég geri ekki lítið úr vandamálum og erfiðum viðfangsefnum í ríkisfjármálunum um þessar mundir. Við framsóknarmenn munum að sjálfsögðu skoða þau mál vandlega í þeirri vinnu sem nú er fram undan fram að afgreiðslu fjárlagafrv. Og e.t.v. getur náðst samkomulag um einhverjar skynsamlegar tillögur til aðhalds og sparnaðar í hinu nýja fjárlagafrv. sem mér skilst að þeir sitji nú við að semja, hæstv. fjmrh. og hæstv. utanrrh., ef það má eiga von á því að eitthvað af skynsamlegum tillögum komi úr þeim sarpi. Það kvað við nokkuð nýjan tón í stefnuræðu hæstv. forsrh. á dögunum. Hann taldi sig sjá betri tíð fram undan. En það er ekki nægjanlegt að byggja aðeins á óskhyggju, heldur verða verkin að tala, enda var það svo, að hæstv. utanrrh. sá lítið annað en hengiflugið fram undan. En eitt brýnasta verkefni stjórnvalda á hverjum tíma er að stuðla að aukinni verðmætasköpun í landinu og treysta atvinnulífið. Á samdráttartímum verður ríkisvaldið að leggja sitt af mörkum og til að ýta undir bjartsýni fólks og auka trú þess á land og þjóð. Við Íslendingar eigum mikla möguleika á aukinni verðmætasköpun á ýmsum sviðum þó nauðsynlegur tímabundinn samdráttur í fiskveiðum valdi vissulega miklum erfiðleikum. Það þarf að leggja áherslu á opinberan stuðning við hvers konar rannsókna- og markaðsstarfsemi sem undirstöðuatriðin í því uppbyggingar- og endurreisnarstarfi sem íslensku efnahagslífi er svo brýn nauðsyn á. Það fer hins vegar lítið fyrir því í tillögum hæstv. ríkisstjórnar. Þó má geta þess að góð fyrirheit voru uppi þegar átti að selja ríkiseignir fyrir 1,5 milljarða, þá áttu 20% af því að renna til rannsókna- og markaðsstarfsemi. Þokkaleg upphæð, en eins og menn vita nú verða ríkisfyrirtæki seld fyrir 100 millj. kr. og þá ættu litlar 20 millj. kr. af því að renna til þessa viðamikla viðfangsefnis. Og þó settar séu fram áætlanir og viljayfirlýsingar um það að efla rannsókna- og þróunastarf þá duga slíkar viljayfirlýsingar skammt ef ekki fylgir hugur máli og fjármunir til þess að starfa með eða eftir. Ég vil ítreka það sem ég hef sagt áður að veruleg vaxtalækkun þegar í stað er lífsnauðsyn fyrir heimilin og hið veikburða atvinnulíf í landinu. Skattastefnunni þarf og að breyta þannig að þeir sem betur mega sín, hátekjumenn og fjármagnseigendur, létti byrðum af þeim efnaminni, horfið verði frá fyrirhuguðum flötum sköttum á laun svo og nefsköttum til heilbrigðisþjónustunnar. Hæstv. forseti. Ört vaxandi hallarekstri ríkissjóðs verður ekki snúið við til betri vegar nema með aukinni tekjuöflun sem fyrst og fremst þarf að byggjast á meiri framleiðslu og meiri verðmætasköpun í þjóðfélaginu sem ríkissjóður fái síðan sanngjarnan hlut af.

Virðulegi forseti. ,,Ríkisstjórnin leggur áherslu á þann ásetning sinn að gerbreyta fjármálastjórn hins opinbera. Dregið verður úr umsvifum ríkisins og þannig búið í haginn fyrir hóflega skattheimtu í framtíðinni. Þessar fyrirætlanir eru forsenda þess að viðreisn efnahagslífsins takist. Versnandi viðskiptakjör, aflasamdráttur og horfur á minnkandi landsframleiðslu undirstrika hve brýnt þetta er. Um leið og dregið verður úr hallarekstri ríkissjóðs árið 1992 með því að stöðva þau vaxandi ríkisumsvif sem viðgengist hafa undanfarin ár verða næstu skref til uppbyggingar og kerfisbreytinga í ríkisrekstrinum undirbúin. Uppstokkun og ný vinnubrögð eru nauðsynleg ef tryggja á markvissa opinbera þjónustu. Ríkisvaldið mun beita nýjum aðferðum í ríkisrekstri til að tryggja hagkvæma en jafnframt hóflega og skilvirka skattheimtu. Markmiðið er öflug, vel skilgreind en góð ríkisþjónusta ásamt aukinni valddreifingu og ábyrgð stjórnenda og starfsmanna. Stefnt er að því að fjármál ríkissjóðs verði komin í jafnvægi í árslok 1993 en með því skapast svigrúm fyrir aukna verðmætasköpun í atvinnulífinu. Með minnkandi lántöku ríkisins ætti einnig að vera unnt að lækka vexti og örva fjárfestingu og uppbyggingu.`` Svona hefst kaflinn um ríkisbúskapinn í bókinni Velferð á varanlegum grunni sem gefin var út af hæstv. ríkisstjórn í október 1991, fyrir réttum tveim árum. Um það leyti var sú ríkisstjórn, sem hér flytur okkur sitt þriðja frv. til fjárlaga, að mæla fyrir sínu fyrsta fjárlagafrv. fyrir árið 1992. Markmiðin voru háleit og flutt af miklum þrótti við 1. umr. fjárlaga það árið. Í dag virkar þessi kafli á blaðsíðu 17 í hvítu bókinni hálfhlálegur þegar horft er til verka og árangurs þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Ári seinna flutti hæstv. fjmrh. sitt annað fjárlagafrv. fyrir fjárlagaárið 1993. Í ræðu sinni þá fjallaði hæstv. ráðherra aðallega um heildarstefnumörkun ríkisins í efnahags- og ríkisfjármálum og minnti á nauðsyn róttækrar stefnubreytingar. Ég tel nauðsynlegt, virðulegi forseti, að rifja aðeins upp hvað hæstv. fjmrh. sagði hér fyrir ári til þess að sjá hvernig til hefur tekist og hversu mikinn trúnað við getum lagt á það frv. til fjárlaga sem hér er til umræðu. Í upphafi ræðu sinnar sagði hæstv. fjmrh., með leyfi forseta: ,,Núverandi ríkisstjórn markaði þegar í upphafi ferils síns nýja stefnu í efnahagsmálum --- stefnu sem hafnaði gömlu aðferðunum; gengisfellingum, óhóflegri sjóðafyrirgreiðslu, skattahækkunum og stórfelldum ríkisafskiptum sem ætlað var að leysa hvers manns vanda. Þess í stað er lögð áhersla á að draga úr ríkisafskiptum, auka frjálsræði í viðskiptum og tryggja stöðugleika með föstu gengi og lágri verðbólgu.`` Þetta var sagt stuttu áður en gengið var fellt í fyrsta sinn, áður en Miklilax var afgreiddur, áður en stórkostlegar skattahækkanir voru samþykktar og áður en efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar, bein og óbein ríkisafskipti höfðu haft lamandi áhrif á alla atvinnustarfsemi í landinu þannig að atvinnuleysi varð hér meira en hafði þekkst í langan, langan tíma. En hæstv. fjmrh. var í ræðu sinni sannfærður um að sú nýja stefna sem ríkisstjórnin boðaði í efnahagsmálum væri besta og jafnvel eina færa leiðin til þess að fá hjól atvinnulífsins til þess að snúast á nýjan leik. Það reyndist ekki rétt frekar en annað sem boðað var fyrir ári. Hæstv. fjmrh. ræddi einnig um andvaraleysi þeirra stjórnvalda sem á undan honum voru gagnvart erlendri skuldasöfnun, sem hann sagði hafa vaxið hratt og væri orðin hættulega mikil. Sú þróun væri uggvænleg og henni yrði að snúa við. Þetta var og er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra. Skuldasöfnun okkar erlendis er allt of mikil. En hvernig hefur þessari hæstvirtu ríkisstjórn tekist það markmið að snúa þessari þróun við? Í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa hreinar erlendar skuldir vaxið mjög mikið. Þær eru nú um 170% af útflutningstekjum okkar samanborið við tæplega 130% í árslok 1990. Og þá er það fjárlagahallinn. Fyrir ári sagði hæstv. fjmrh. þetta um hallann á fjárlögum ríkisins, með leyfi forseta: ,,Eitt af því sem blasti við þegar núverandi ríkisstjórn tók við var að stjórn ríkisfjármála var í molum. Þetta lýsti sér meðal annars í því að fjárlög stóðust aldrei. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á þessu sviði til að koma í veg fyrir að fjárlög fari úr böndunum. Meðal annars er sú breyting að einstakir ráðherrar, hver á sínu sviði, bera nú aukna ábyrgð á gerð og framkvæmd fjárlaga. Þetta gerir fjárlagagerðina sjálfa traustari og eykur líkur á að áætlanir fjárlaga standist í raun.`` Aðeins seinna í ræðunni sagði hæstv. ráðherra: ,,Forsendur fjárlagafrv. eru um margt traustari en áður hefur verið.`` Mér skilst að við gerð frv. til fjárlaga fyrir árið 1994 hafi verið notuð sama aðferð og sú sem kynnt var hér áðan. Má ég nú heldur biðja um þá gömlu þó vissulega þýddi hún ekki hallalaus fjárlög. Sú aðferð var ekki nógu árangursrík hvað það varðaði að rammi fjárlaga héldi. En hún var þó hátíð miðað við það sem við búum við núna. Stjórnarandstaðan varaði við því fyrir ári að forsendur fjárlaga fyrir þetta ár væru kolrangar en á það var ekki hlustað. Ríkisfjármálin voru í molum, fjárlög stóðust aldrei, sagði hæstv. ráðherra. Ef við berum saman tvö heil ár í tíð síðustu ríkisstjórnar, árin 1989 og 1990, við tvö heil ár þessarar ríkisstjórnar, árin 1992 og 1993, þá var samanlagður halli ríkissjóðs á föstu verðlagi ársins 1993 miðað við landsframleiðslu 12,7 milljarðar kr. árin 1989 og 1990 en verður 19,6 milljarðar kr. árin 1992 og 1993 miðað við þær tölur sem við höfum um áætlaðan halla 1993. Munurinn liggur ekki í því að skatttekjur áranna 1989 og 1990 hafi verið svo miklu hærri eins og maður gæti haldið vegna þess að alltaf er verið að tala um samdrátt í tekjum ríkisins vegna þess erfiða efnahagsástands sem þjóðin býr nú við. En skýringin liggur ekki í því, því aðeins munar um einum milljarði á samanlögum tekjum þessara tímabila. Útgjöld ríkisins voru hins vegar um 6 milljörðum kr. hærri þessi tvö heilu ár núverandi ríkisstjórnar og rekstrarhalli ríkissjóðs 7 milljörðum kr. hærri. Hvað varð um þessa skilvirku stefnu hæstv. ríkisstjórnar í peningamálum ríkisins? Hvert fór hún? Hallinn í ár stefnir á þrettánda milljarðinn og frv. til fjárlaga er nú lagt fram með tæplega 10 milljarða kr. halla. Forsendurnar eins rangar og fyrir ári, þannig að augljóslega má bæta nokkrum milljörðum við þá hallatölu sem frv. gerir ráð fyrir. Ég get ekki skilið við ræðu hæstv. fjmrh. frá því á síðasta ári án þess að nefna eitthvað þar sem ríkisstjórninni hefur tekist að ná markmiðum sínum fram. Það hefur ekki tekist að lækka ríkisútgjöldin, draga úr hallarekstri ríkissjóðs, lækka vexti eða koma í veg fyrir aukinn samdrátt í nýjum fjárfestingum. Fjárfesting er í sögulegu lágmarki. Raunvextir eru hér háir í samanburði við önnur lönd. En það markmið ríkisstjórnarinnar að færa til skattbyrði í þjóðfélaginu hefur náðst. Þar hafa háar fjárhæðir verið færðar frá fyrirtækjum yfir á einstaklinga. Og þeirri stefnu er dyggilega fylgt í því frumvarpi sem hér er til umræðu. Á þessu ári var aðstöðugjald sem fyrirtæki greiddu til sveitarfélaga fellt niður. Sú aðgerði átti að vera sérstaklega í þágu sjávarútvegsfyrirtækja vegna erfiðrar stöðu þeirra. Vafalaust hefur þessi ráðstöfun komið nokkrum sjávarútvegsfyrirtækjum til góða en vissulega var þarna einnig verið að létta til með tusku- og tískubúðum sem ef til vill var ekki ástæða til. Sveitarfélögum, sem áttu þennan tekjustofn, var bætt tekjutapið að hluta með því að hækka álagðan tekjuskatt einstaklinga um tæpa fjóra milljarða kr. Ríkisstjórnin áformaði svo að nota þetta ár til þess að finna aðra tekjumöguleika fyrir sveitarfélögin til þess að mæta þessu tekjutapi. Og nú er leiðin fundin. Álagt útsvar á einstakalinga verður hækkað sem nemur þessari upphæð, tæpum 4 milljörðum kr. Álagt útsvar mun þannig hækka, ef tillögur ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga, úr 14,4 milljörðum kr. á þessu ári í 17,5 milljarða kr. á næsta ári. Hæstv. fjmrh. lagði mikið á sig við að útskýra fyrir þingi og þjóð að það væri ekki um skattahækkun að ræða þegar tekjuskatturinn var hækkaður á þessu ári vegna niðurfellingar aðstöðugjalda. Þetta væri aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Ríkið tæki að sér innheimtu fyrir sveitarfélögin. Þessa 4 milljarða ætti því helst ekki að færa með heildarskatttekjum ríkisins og almenningur í landinu þyrfti aðeins að bera þessa ,,ekki skattahækkun`` í eitt ár. Síðan kæmu aðrir tekjustofnar til. Með þessari bráðabirgðahækkun á skatti væri fólkið í landinu að leggja sitt af mörkum til þess að stuðla að meiri atvinnu og gefa stjórnvöldum tíma til þess að finna varanlegar lausnir. Um þetta náðist svo að segja þjóðarsamstaða. Sú samstaða hefði aldrei náðst ef hæstv. fjmrh. hefði lýst því yfir að aðstöðugjöldunum, tímabundna tekjuskattinum, sem ekki átti að færa sem skatttekjur ríkisins, ætti að velta alfarið yfir á launþega með því að hækka útsvarsálagningu sveitarfélaga. Þessi 4 milljarða skattlagning er samkvæmt tillögum ríkisstjórnarinnar komin til að vera. Ríkisstjórnin ætlar bara að þvo heldur sínar af þessari skattahækkun og velta henni yfir á sveitarfélögin. Og sömu leið fer hæstv. ríkisstjórn með ýmsa aðra skattlagningu. Henni er velt yfir á stofnanir og fyrirtæki í formi þjónustugjalda og feluskatta. Og í trausti þess að almenningur átti sig ekki á þessu svara fulltrúar fjmrh. og hæstv. fjmrh. sjálfur spurningu þrjú í fréttatilkynningu nr. 22/1993 frá fjmrn. til dagblaða og fréttastofa um það hvort það sé rétt sem haldið hefur verið fram að heildarskattbyrði landsmanna hafi verið að aukast, þessu svaraði þeir neitandi. Spurningin er á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: ,,Því hefur verið haldið fram að heildarskattbyrði landsmanna hafi verið að aukast. Er þetta rétt?`` Svar fjmrn.: ,,Það er ekki rétt. Boðskapur efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem endurspeglast í fjárlagafrv. er skýr. Þrátt fyrir erfiðar efnahagsaðstæður verður að draga úr hallarekstri ríkissjóðs án þess að hækka skatta. Þess vegna er verið að lækka ríkisútgjöld. Skatttekjur ríkissjóðs munu hins vegar lækka að raungildi árið 1994 þriðja árið í röð um 1 1 / 2 milljarð kr. og hafa ekki veri lægri í 7 ár, síðan 1987. Í fjárlagafrv. er beinlínis gert ráð fyrir skattalækkun. Yfirlýst áform ríkisstjórnarinnar vegna kjarasamninga sl. vor um að lækka virðisaukaskatt af matvælum frá næstu áramótum fela í sér nánast 2 1 / 2 milljarðs kr. skattalækkun á næsta ári. Að hluta verður tekjutapi ríkissjóðs vegna þessa mætt með álagningu skatts á fjármagnstekjur og að hluta með innheimtu sérstaks atvinnutryggingagjalds af launþegum og atvinnurekendum. Samanlagt munu skatttekjur af þessum ástæðum lækka um 700--800 millj. kr. árið 1994. Það er því rangt að heildarskattbyrði hafi verið að aukast. Þvert á móti hefur hún minnkað ár frá ári eins og tölur staðfesta. Ríkisstjórnin hefur hins vegar lækkað skatta á fyrirtækjum og fært yfir á einstaklinga, einkum hina tekjuhærri og efnameiri til að styrkja atvinnulífið og hamla gegn auknu atvinnuleysi.`` --- Er það eignarskattslækkunin og hækkun á útsvari hjá sveitarfélögum sem gefur þær niðurstöður að heildarskattbyrði einstaklingsins hafi lækkað? Þeir segja sem sagt ekki rétt að heildarskattbyrði einstaklinganna hafi stóraukist í tíð þessarar ríkisstjórnar. Staðreyndin er önnur og skattarnir heita aðeins öðrum nöfnum núna en þeir gerðu áður: Þjónustugjöld, heilsukort eða útsvar sem ríkisstjórnin hefur neytt sveitarfélögin til að leggja á. Allt hefur þetta hækkað fyrir tilstilli þessarar ríkisstjórnar. Og nú að leggja á nýjan skatt, 0,5% skatt á allar launatekjur fólks. Þessi skattur á að vera í sama hlutfalli hvort sem um er að ræða tekjur fiskverkakonu, bónda, sjómanns, kennara eða starfsfólks heilbrigðiskerfisins. Eða á ég heldur að nefna hæstaréttardómara, bankastjóra Seðlabankans, Íslandsbanka, Landsbanka og Búnaðarbanka og annarra hátekjumanna í þjóðfélaginu. Sama hlutfall verður tekið af tekjum þeirra sem eru með 700--800 þúsund kr. eða meira á mánuði, auk fríðinda, og þeirra sem eru með tekjur á bilinu 50--100 þúsund kr. á mánuði án nokkurra fríðinda. Fiskverkakonan þarf jafnvel að kaupa stígvélin sín, svuntuna og hanskana sjálf á meðan almenningur í landinu greiðir milljóna leikföng handa hátekjuliðinu. Sama hlutfall verður tekið af launum beggja, 0,5% skattur af launatekjum, atvinnuleysisskattur sem skila á 1 milljarði á næsta ári. Og þetta er ekki eina skattahækkunin sem við sjáum í frv. til fjárlaga fyrir árið 1994. Hverjum einstaklingi verður nú gert að kaupa sér aðgang að heilbrigðisþjónustunni með korti sem kostar 2.000 krónur. Þarna ætlar ríkisstjórnin að ná sér í 400 milljónir. Slíkur nefskattur er í framkvæmd óréttlátari en sá sem ég nefndi áðan, því hann er hlutfallslega miklu hærri á þá hópa sem hafa tekjur á bilinu 50--100 þúsund kr. á mánuði heldur en þá sem hafa á bilinu hálfa til eina milljón í tekjur á mánuði. Nefskattur hæstv. heilbrrh., jafnaðarmannsins Guðmundar Árna, leggst með mestum þunga á þá sem lægstu launin hafa og stórar fjölskyldur en verður hins vegar létt byrði þeim tekjuháu. Að vísu er þeim sem ekki treysta sér til þess að greiða 2.000 kr. fyrir heilsukortið boðið upp á að setja það í umslag og endursenda heilbrrn., hæstv. ráðherra eða fulltrúum heilbrrn., með þeim skilaboðum að viðkomandi vilji ekki vera sjúkratryggður. En sá hinn sami á þá ekki jafnan aðgang að því heilbrigðiskerfi sem hann hefur tekið þátt í að byggja upp með skattgreiðslum sínum og sá sem greiðir aðgangseyri til hæstv. heilbrrh. Er einhver sem ekki lítur á þetta sem beina skattahækkun á þá tekjulægstu í þjóðfélaginu, ofan á 0,5% skatt á allar launatekjur, ofan á stanslausa hækkun þjónustugjalda frá því að þessi ríkisstjórn tók við? Ef svo er þá er sá hinn sami blindur á kjör fólks og hvernig þau hafa stórversnað á síðustu tveim árum. Auk þessara stórauknu skatta á láglaunafólk ætlar ríkisstjórnin að spara 200 milljónir með því að skerða láglauna-, orlofs- og desembergreiðslur þeirra sem eru atvinnulausir og eru á bótum, aldraðir og öryrkjar. Rökin fyrir þessum sparnaði eru þau að hæstv. fjmrh. finnst ,,skringilegt`` að greiða þeim orlofsuppbætur sem ekki hafa vinnu og eru á bótum. Er nema von að samtökin Sjálfsbjörg, Landssamband fatlaðra, telji ástæðu til þess að senda hæstv. ráðherra bréf vegna svona ummæla. Auk þess mun 400 millj. kr. lækkun vaxtabóta nú koma til framkvæmda. Þá hefur persónuafsláttur lækkað og skólagjöldin hækkað. Virðulegi forseti. Ég hef ekki eytt miklum tíma í að fara yfir stöðu einstakra málaflokka miðað við þær tillögur sem fram koma í fjárlagafrv., heldur aðeins reynt að draga fram hversu ótrúverðug stefna er rekin og hefur verið rekin í ríkisfjármálum frá því að þessi ríkisstjórn tók við völdum. Hvað einstaka málaflokka varðar virðist stefnan vera sú sama og við höfum áður séð og árangurinn verður vafalaust eftir því. Flötum niðurskurði er áfram beitt án tillits til hlutverka stofnana eða mikilvægis þeirra verkefna sem stofnunin fæst við. Manni virðist sem engin vinna hafi nú, frekar en áður, verið lögð í það að skoða gaumgæfilega hverja stofnun áður en framlög eru ákveðin. Í þann tíma sem ég hef setið í fjárln. hefi ég séð hvernig fjárlög hvers árs fela í sér ákveðna sjálfvirka hækkun. Stofnanir sækja um og fá fjárveitingar til nýrra verkefna. Næsta ár koma umsóknir sömu stofnunar á borð fjárln. og enn koma ný verkefni auk uppfærslu í samræmi við verðlagsbreytingar á fjárveitingum síðasta árs. Þetta gerist ár eftir ár, ný verkefni bætast við, þau gömlu hverfa inn í fastar fjárveitingar viðkomandi stofnunar, að viðbættum verðbreytingum milli ára. Það er eins og gömlu verkefnunum ljúki aldrei, viðbótarfjárveitingin, sem fékkst vegna sérstakra tímabundinna verkefna, verði í mörgum tilvikum að fastri rekstrarfjárveitingu til viðkomandi stofnunar. Þá þykir alveg eðlilegt að stofnanir ríkisins færi milli fjárlagaliða þannig að rekstrarfjárveiting sé að hluta nýtt til stofnframkvæmda og fjárfestinga, sem síðan næsta ár geta þýtt aukna þörf fyrir rekstrarfjárveitingu. Þannig getur átt sér stað ákveðin sjálfvirkni í vexti ríkisútgjalda þó viðkomandi stofnun fari í raun aldrei út fyrir þann ramma fjárlaga sem henni er ætlaður á hverju ári. Á þessu verður ekki tekið með því að beita flötum niðurskurði á rekstur og stofnkostnað, heldur með því að skoða viðkomandi stofnun og fylgjast náið með því að ekki sé fært milli fjárlagaliða, tegunda og viðfangsefna án heimilda. Ég er alls ekki viss um að með því að færa fjárlagagerðina meira inn í fagráðuneytin sé tryggara að einmitt svona skoðun eigi sér stað. Fagráðuneytin hafa tilhneigingu til að halda verndarhendi yfir ,,sínum`` stofnunum og neita að líta á fjárlög og framkvæmd þeirra sem eina heild. Að skera flatt er oft á tíðum auðveldasta leiðin. Þá þarf ekki að gera upp á milli stofnana, meta mikilvægi þeirra og verkefni. Það er svo einfalt að svara kröfum um aukið fjármagn á þann hátt að eitt skuli yfir alla ganga. Flatur niðurskurður leiðir því alls ekki til árangurs inn í framtíðina, þvert á móti. Ef valin er sú leið þá verða vandamálin áfram þau sömu og lítið eða ekkert endurmat á sér stað á verkefnavali og mikilvægi stofnana. Því er ekki við árangri að búast með þessu frv. þar sem flötum niðurskurði hefur verið beitt. Þó örlar á tilraunum til þess að endurskipuleggja og það er þá helst í dómsmrn. Þar er lagt til að embætti verði lögð niður eða sameinuð. Þær tillögur virðast þó vera settar fram í fljótheitum, án mikils undirbúnings, og læðist að manni sá grunur að kappið við að ná því að vera innan þess fjárlagaramma sem því ráðuneyti var ákveðinn hafi ráðið ferðinni en ákvörðun ekki tekin að vel yfirlögðu ráði. Ein tillagan er sú að sameina sýslumannsembættin á Hvolsvelli og í Vík. Raunverulegur sparnaður sem næðist með þeirri aðgerð hefur verið dreginn í efa. Einnig þær tölur sem birtast okkur í frv. Friðjón Guðröðarson, sýslumaður á Hvolsvelli, hefur sent frá sér greinargerð varðandi þetta mál. Með greinargerðinni fylgja síðan útfærðar tölulegar staðreyndir sem sýna, svo ekki verður um villst, að þær upplýsingar sem er að finna í frv. varðandi þetta málefni standast ekki og eru ekki til þess að auka trúverðugleika þessa plaggs. Einstaka sinnum vottar þó fyrir því að hæstv. ríkisstjórn sé að komast nær raunveruleikanum en hún hefur verið á síðustu tveim fjárlagaárum. Til dæmis er nú aðeins gert ráð fyrir að selja ríkisfyrirtæki fyrir um 500 milljónir kr. á móti einum og hálfum milljarði í ár, þar sem þó eru horfur á að einungis um 100 milljónir skili sér. Enn eru uppi áform um að selja Þvottahús Ríkisspítalanna fyrir 60 milljónir króna. Þær 60 milljónir eiga að stærstum hluta að renna til Ríkisspítala en takist ekki að selja þvottahúsið eiga Ríkisspítalar að skera niður sem því nemur eða auka verkefni þvottahússins, þ.e. þvo meira. Þrátt fyrir loforð um að auka framkvæmdir á vegum ríkisins til þess að hamla á móti atvinnuleysi er gert ráð fyrir því í frv. að framkvæmdir á vegum ríkisins dragist verulega saman. Gert er ráð fyrir að 14,7 milljarðar fari til framkvæmda á árinu 1994 á móti tæplega 16,5 milljörðum í ár. Fjárfestingar á vegum ríkisins dragast því verulega saman frá því í ár, sem hlýtur að teljast slæmt þar sem, eins og ég sagði áðan, fjárfesting sem hlutfall af landsframleiðslu er í sögulegu lágmarki, 15,5%. Hún er of lítil til þess að bera uppi aukinn hagvöxt og bata á vinnumarkaði verður vart nema með auknum hagvexti. Því hefði verið skynsamlegt að beita öllum tiltækum ráðum til þess að auka fjárfestingu ríkisins í stað þess að draga úr henni. Fyrir utan það að við gerð síðustu kjarasamninga var af hálfu ríkisstjórnarinnar gefið loforð um auknar framkvæmdir á þessu og næsta ári, langt umfram það sem fram kemur í frv. Það eru því svik við verkalýðshreyfinguna ef ekki kemur til hækkun á þessum lið frv. Þá hefur það komið fram að frv. felur í sér fleiri svik við gerða kjarasamninga, 0,5% atvinnuleysistryggingagjaldið, frestun á gildistöku fjármagnstekjuskattsins og 2.000 kr. aðgangseyri að heilbrigðiskerfinu. Allar þessar tillögur ríkisstjórnarinnar gefa fyllilega ástæðu til þess að endurmeta þær forsendur sem lágu að baki kjarasamnings og hreint alveg furðulegt að ríkisstjórnin skuli ganga svo á gerðan samning sem raun ber vitni. Haft er eftir formanni VMSÍ að hugmyndaflug ríkisstjórnarinnar í þessum efnum sé með ólíkindum á sama tíma og það sé viðurkennt að undanskot frá skatti séu á bilinu 10--15 milljarðar króna. Og enn einkennilegri eru þessar tillögur eða úrræði ríkisstjórnarinnar þegar haft er í huga að þessir tveir skattar, 0,5% á öll laun og heilsukortin, eiga að skila í ríkissjóð um 1,4 milljörðum króna þegar 1% vaxtalækkun á innlendum lánamarkaði mundi spara ríkinu um 800 milljónir króna í útgjöld vegna vaxtagjalda. 2% vaxtalækkun gerði því meira en að dekka þessa nýju skatta ríkisstjórnarinnar, auk þess sem vaxtalækkun myndi treysta þá kjarasamninga sem gerðir hafa verið í stað þess að splundra þeim. Svigrúm til þess að lækka vexti núna er auk þess meira en það var á undanförnum árum samkvæmt þeim upplýsingum sem við fengum frá forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar þegar hann kom á fund fjárln. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1994 er ákaflega ótrúverðugt plagg og síst af öllu til þess fallið að treysta efnahagsástandið. Það er unnið út frá sömu meginlínu og fjárlög þessa árs sem virðast ætla að koma út með um 100% meiri halla en gert var ráð fyrir. Þó má sjá af greinargerð frv. hver hin raunverulega stefna hæstv. ríkisstjórnar er, sem ekki var nokkur leið að lesa út úr stefnuræðu hæstv. forsrh. Við sjáum í greinargerðinni hverjir það eru sem eiga að bera byrðarnar og við sjáum þar hversu gífurlegar skattahækkanir stefna ríkisstjórnarinnar hefur haft í för með sér fyrir þá sem lægstar hafa tekjurnar. Við sjáum þar hvað er arðbært í augum hæstv. ráðherra og hvað er ekki arðbært. Á bls. 250 í frv., þar sem fjallað er um framkvæmdir á vegum ríkisins, segir að áhersla verði lögð á arðsöm verkefni sem ekki leiði til aukins rekstrarkostnaðar þegar til lengri tíma er litið. Efst á sömu síðu er fjallað um framlög úr Framkvæmdasjóði fatlaðra og Framkvæmdasjóði aldraðra en framlög til beggja þessara sjóða eru verulega skert. Þar segir að ekki verði veitt framlög úr þessum tveimur sjóðum til þess að koma á fót nýjum stofnunum. Nýjar stofnanir fyrir fatlaða og aldraða falla sem sagt ekki innan ramma skilgreiningar hæstv. ríkisstjórnar á því hvað sé arðbær framkvæmd og hvað ekki. Ný og gerbreytt efnahagsstefna hæstv. ríkisstjórnar sem boðuð var strax haustið 1991 í hvítu bókinni hefur falist í því að treysta fyrst og fremst á samdrátt og niðurskurð til þess að koma á jöfnuði í hagkerfinu. Sú stefna hefur engan árangur borið. Niðurstaðan er samtals að minnsta kosti rúmlega 30 milljarða kr. halli á fjárlagaárinu 1992--1993 og því frv. sem hér er til umræðu fyrir árið 1994. Vextir hér á landi eru hærri heldur en í nánast öllum viðskiptalöndum okkar þar sem þeir hafa farið lækkandi. Áframhaldandi samdráttur og kreppa eru í hagkerfinu og Þjóðhagsstofnun boðar vaxandi atvinnuleysi á komandi vetri. Þrátt fyrir að augljóst sé að sú efnahagsstefna sem ríkisstjórnin ákvað að fylgja fyrir tveim árum hefur engum árangri skilað er henni enn fylgt í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár. Jafnvel þó augljóst sé að einstakir hæstv. ráðherrar innan ríkisstjórnarinnar séu búnir að missa alla tiltrú á þessari stefnu eins og fram kom í ræðu formanns Alþýðuflokksins, Jafnaðarmannaflokks Íslands, hæstv. utanrrh. um stefnu ríkisstjórnarinnar þar sem hann lýsti nánast fjárlagafrv. og þar með efnahagsstefnunni sem handónýtu plaggi. Eða ráðherra hefur sett fram fyrirvara við afgreiðslu þessa frumvarps ríkisstjórnarinnar, eins og hæstv. félmrh. hefur gert. Og ég held, virðulegi forseti, að nauðsynlegt sé að hæstv. félmrh. eða staðgengill hennar sem ég trúi að sé hér einhvers staðar í húsinu, hæstv. umhvrh., fari yfir það með okkur í hverju fyrirvarar félmrh. við frv. felast og hvaða leiðir hæstv. ráðherra vill fara. Það hefur nokkuð borið á því á undanförnum mánuðum að þær raddir hafi heyrst að til þess að koma hagkerfinu í lag þurfi að fara leið erlendrar lántöku og að hallarekstur ríkissjóðs í líkingu við það sem lagt er til í fjárlagafrv. geti verið nauðsynlegur um tíma. Sú aðferð að taka erlend lán til framkvæmda og til þess að setja út í atvinnulífið er í senn hæpin og hættuleg miðað við þær miklu erlendu skuldir sem þjóðin býr nú við. Stöðugur hallarekstur ríkissjóðs er ekki vænleg leið til árangurs. Þess vegna telur Alþb. nauðsynlegt að skoða þriðju leiðina sem ýmsir af sérfræðingum í hagstjórn og efnahagslífi á Vesturlöndum hafa á undanförnum missirum mælt með. Sú leið er að flétta saman sókn í atvinnulífi og útflutningi, ábyrga hagstjórn og félagslegar áherslur. Þeir sem vilja fara þessa leið viðurkenna erfiðleikana sem við er að glíma og hafna því að stóraukin skuldasöfnun, sem ekki tengist arðbærum fjárfestingum, sé leiðin fram á við. Þeir leggja áherslu á að höfuðatriðið sé að auka útflutningstekjur. Það þarf að skapa undirstöður hagvaxtar og sóknar í útflutningi í samstarfi stjórnvalda og atvinnulífs. Til þess þarf að lækka vexti. Til þess þarf að nýta þau færi sem lágt raungengi skapar. Til þess þarf að efla rannsóknir og þróunarstarfsemi og stuðning við frumkvöðla og ný verkefni, sérstaklega á sviði útflutnings. Þessi leið felur það einnig í sér að dregið verði úr hallarekstri ríkissjóðs og annarra opinberra aðila. Hallarekstur og erlend skuldasöfnun ríkissjóðs grefur til lengdar undan undirstöðum öflugrar útflutningsstarfsemi. En niðurskurður ríkisútgjalda í þessu skyni má hins vegar ekki veikja alvarlega einmitt þær undirstöður hagvaxtar sem eru nauðsynlegar til sóknar, þ.e. mikilvæga þætti menntakerfis, rannsókna- og þróunarstarfsemi og eðlilegan stuðning við nýsköpun. Hann verður einnig að vera félagslega ábyrgur, því án þess næst ekki um hann nein sátt. Það verður því að dreifa byrðunum af aðhaldi í ríkisfjármálum réttlátlega. Við getum kallað þessa leið hagvaxtarleiðina, eða jafnvel það sem er enn betra, útflutningsleiðina. Með margvíslegum breytingum á skattakerfi, sjóðum og bankastofnunum verður smáum og stórum fyrirtækjum gert auðveldara að sækja fram á erlendum mörkuðum. Með víðtæku samstarfi atvinnulífs, launafólks og stjórnvalda verði mótaðar sóknarlínur í einstökum atvinnugreinum og á þann hátt náð aukinni framleiðslu og sölu á erlendum mörkuðum sem skapi vaxandi þjóðartekjur, dragi úr halla ríkissjóðs og skapi stöðugleika og jafnvægi í efnahagsmálum. Þetta er sú leið sem Alþb. telur að sé rétt til þess að ná varanlegum árangri í efnahagslífi landsins. Sú leið samdráttar og niðurskurðar sem ríkisstjórnin hefur fylgt og enn er höfð að leiðarljósi í fjárlagafrv. fyrir árið 1994 er þrautreynd og má gjarnan leggja hana til hliðar. Að fara leið erlendrar lántöku er einnig varhugavert vegna þess hve gífurleg skuldasöfnun hefur nú þegar átt sér stað. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1994 felur ekki í sér metnað til þess að örva og styrkja efnahagslíf landsins. Því ætti hæstv. ríkisstjórn að taka frv. til baka og endurskoða efnahagsstefnu sína því hún hefur þrátt fyrir háleit markmið brugðist algerlega.

Virðulegur forseti. Það má vera að það sé til gagns að ég nefni hér bara tvö atriði að þessu sinni. Ég vil mótmæla því sem kom fram frá hv. þm. að yfirlýsing í fréttatilkynningu um heildarskattbyrði landsmanna sé röng. Þar stendur skýrum stöfum að það sé verið að tala um heildarskattbyrðina, þ.e. skattbyrði bæði af fyrirtækjum og einstaklingum. Ég hef látið taka saman skatta og eins skatta miðað við landsframleiðslu sem hefur farið lækkandi þannig að nefnarinn lækkar sem hefur auðvitað tilhneigingu til þess að hækka hlutfallið. Það kemur í ljós að á yfirstandandi ári eru skatttekjur yfir 24,3%. Það er nákvæmlega sama hlutfall og var árið 1991 og 1990 þótt landsframleiðslan hafi dregist verulega saman. Á næsta ári verður hún 24,5%. Ef litið er á skatttekjurnar á föstu verðlagi kemur í ljós að á næsta ári er hún lægri, það þarf að leita allt aftur til ársins 1987 og í ár er hún lægri heldur en 1989, 1990 og 1991. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að hafa í huga þegar rætt er um þetta og menn, eins og ég veit að hv. þm. vill, hafa það sem sannara reynist. Hv. þm. minntist líka á það hvernig frávik vilja verða frá fjárlögum til niðurstaðna á viðkomandi ári. Ég hef einnig látið taka þetta saman og það er ljóst að á yfirstandandi ári má búast við því að mismunurinn verði um 97--100% eða þar um bil, á sl. ári um 75% en árið 1991 var munurinn 208%. Árið 1990 var munurinn minnstur eða 20%. Árið 1989 var munurinn hins vegar hvorki meira né minna en 1000% og rúmlega það og mestur 1988 þegar hann var 13.000%, svo að notaður sé prósentureikningur. Þetta þýðir að sjálfsögðu að smám saman hefur þetta farið batnandi og skýringar hafa komið fram hvers vegna mismunurinn er í ár, hann er m.a. vegna kjarasamninga. Vona ég að þetta skýri rækilega það sem kom fram hjá hv. þm.

Virðulegi forseti. Þegar ég ræddi um heildarskattbyrði á einstaklinga þá tók ég þar inn í þau þjónustugjöld sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt á frá upphafi. Ég tel eðlilegt að þau séu talin með vegna þess að það sem einstaklingar eru að greiða í dag með þjónustugjöldum var áður greitt með þeim skattpeningum sem ríkið tók inn. Því verður ekki neitað að heildarskattbyrði heimilanna í landinu er mun hærri núna en þegar þessi hæstv. ríkisstjórn tók við völdum. Ég get farið yfir tölur um heildartekjur og útgjöld einstakra ára á föstu verðlagi ársins 1993 og rekstrarhallann. Heildarútgjöld ríkisins árið 1989, á föstu verðlagi ársins 1993, voru 111 milljarðar 244 millj. kr. Rekstrarhallinn þar 7 milljarðar 691 millj. Árið 1990, á verðlagi ársins 1993, eru heildarútgjöld ríkisins 109 milljarðar 599 millj. kr., rekstrarhallinn er 5 milljarðar 81 millj. Árið 1992, á verðlagi ársins 1993, eru heildarútgjöld ríkisins 112 milljarðar 861 millj. kr., rekstrarhallinn er 7 milljarðar 301 millj. Árið 1993, þar hljótum við að vera að tala um áætlaðar tölur, en þær tölur höfum við frá fjmrn., þá eru heildarútgjöld ríkisins áætluð 113 milljarðar 940 millj. og rekstrarhalli 12 milljarðar 335 millj.

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um þjónustugjöld þá verða menn að hafa það líka í huga að þjónustugjöld hafa hækkað og lækkað. Ég fann t.d. ekki fyrir því að hv. þm. ræddi um að þjónustugjöld vegna Hafrannsóknastofnunar hafa lækkað þar sem Hagræðingarsjóðurinn hefur verið lagður niður. Ef við viljum vera sanngjörn þá verðum við auðvitað að nota samtölur í heilu lagi þannig að ég vil koma þeirri ábendingu til hv. þm. Það er enginn vandi að velja eitt eða tvö ár úr eins og hv. þm. gerði og þær tölur sem hv. þm. fór með eru án efa réttar. En það breytir því til að mynda ekki að halli á ríkissjóði varð verulegur árið 1988 og 1989 og var meiri 1991 en hann verður líkast til í ár þrátt fyrir miklu erfiðari efnahagsaðstæður eins og fram hafa komið. En með því að velja árið 1990 þá er hægt að finna hagstæðasta árið og það er einmitt það sem fyrrv. fjmrh. hefur gert. Það verður dálítið spaugilegt og skemmtilegt í framtíðinni ef fjármálaráðherrar á hverjum tíma geta alltaf valið uppáhaldsárið sitt, þegar þeir gátu skóflað aftur fyrir sig og fram fyrir sig eins og hæstv. ráðherra var þekktur fyrir að gera. Það gekk meira að segja svo langt í eitt skipti að hann innheimti tekjur næsta árs fjórum dögum eftir að frv. var samþykkt á milli jóla og nýárs. Það var þegar hann innheimti tekjur af Aðalverktökum sem frægt er orðið til þess að sýna betri útkomu ársins 1990 heldur en 1991. Þannig voru vinnubrögðin þá, þannig eru þau ekki lengur.

Virðulegi forseti. Skyldi það nú vera tilviljun að þau ár sem hæstv. fjmrh. ákveður að miða við í frv. og í ræðum sínum eru ævinlega árin 1991 og 1987? Skyldi það nú vera tilviljun? Er það ekki fullkomlega eðlilegt þegar verið er að bera saman árangur einstakra ríkisstjórna að þá séu tekin þau tvö heilu ár sem viðkomandi ríkisstjórn hefur átt hlut að máli? Árið 1988 og árið 1991 urðu ríkisstjórnarskipti. Það hefur alltaf verið viðurkennt að ef maður notar þau ár til samanburðar, þau ár sem ríkisstjórnarskipti eru, þá sé um óraunhæfan samanburð að ræða. Það er fullkomlega eðlilegt að bera saman þau tvö heilu ár sem síðasta ríkisstjórn var með, 1989 og 1990, samanborið við þau tvö heilu ár sem hæstv. núv. fjmrh. hefur haft og þann árangur sem hann hefur sýnt á þeim tíma þar sem ekki hefur komið til nein truflun annarrar ríkisstjórnar. Það er fullkomlega eðlilegt og árangurinn sést.

Virðulegi forseti. Við höfum hlustað á boðskap fjmrh. og eftir það sem hann sagði í fyrra, og hér hefur raunar verið rifjað nokkuð upp, þá hlýtur honum að líða fremur illa að þurfa nú að leggja fram frv. með tæplega 10 milljarða kr. halla. En þá sagði hann við 1. umr. fjárlaga, með leyfi forseta: ,,Við settum okkur í upphafi það markmið að minnka hallann um helming á milli ára.`` --- Árið áður fullyrti hann að hallinn yrði orðinn að engu á tveimur árum. Nú eru tvö ár síðan þessi ríkisstjórn tók við og við sjáum hér árangurinn. Fjárlagafrv. fyrir árið 1993 var lagt fram með rúmlega 6 milljarða halla. Það stefnir í að hallinn verði 12,3 milljarðar eftir árið. Fjárlagafrv. næsta árs er með 9,8 milljarða halla og samkvæmt þumalputtareglunni mun sú tala þá líklega tvöfaldast. Ríkisstjórnin hefur greinilega gefist upp á því að ná markmiðum sínum í gerð fjárlaga. Það væri hægt að nefna mörg fögur fyrirheit sem hæstv. ráðherra kynnti í fyrra og hafa ekki gengið eftir. Það átti til að mynda að setja í gang átak í nýjum verkefnum á sviði rannsókna- og þróunarstarfsemi. Fimmtungi af sölu ríkisfyrirtækja skyldi til þess verja eða 300 millj. kr. því selja átti ríkisfyrirtæki fyrir 1,5 milljarða. Reyndin varð hins vegar sú að það hefur aðeins tekist að selja fyrir 100 millj. kr. þannig að til ráðstöfunar eru aðeins 20 millj. í stað 300 millj. Ég hef ekki fundið neitt í fjárlagafrv. sem segir að einhver hluti af sölu ríkiseigna eigi að fara, ef það tekst að selja þær, til þess að efla vísinda- og þróunarstarfsemi. Í þjóðhagsáætlun, þeim kafla sem heitir Efnahagsstefnan, sem útlit er fyrir að sé hinn pólitíski kafli, segir hins vegar, með leyfi forseta: ,,Öflugt rannsókna- og þróunarstarf gegnir stöðugt auknu hlutverki í því að skapa traust og fjölbreytt atvinnulíf. Ríkisstjórnin hefur nú markað stefnu í vísinda- og tæknimálum sem hrint verður í framkvæmd á næstu missirum. Með stefnu sinni hyggst ríkisstjórnin efla vísinda- og tæknistarfsemi í landinu og tengja hana stefnu í efnahags- og atvinnumálum. Um leið og auknum fjármunum verður veitt til starfseminnar verða meiri kröfur gerðar um vinnubrögð og árangur. Til þess að tryggja þetta verða gerðar veigamiklar breytingar á skipulagi vísinda- og tæknimála m.a. með því að sameina Vísindaráð og Rannsóknaráð í eina stofnun.`` Eins og ég sagði áðan þá hef ég ekkert fundið í fjárlögum næsta árs sem kemur til móts við þessa stefnu ríkisstjórnarinnar. Hins vegar er að finna á einum stað að það eigi að selja Þvottahús Ríkisspítalanna, þ.e. markmið sem raunar var á síðustu fjárlögum en tókst ekki. Fyrir það eiga að koma 60 millj. Sagt er að söluandvirðið eigi að renna til Ríkisspítala að frádregnu framlagi til rannsókna- og þróunarverkefna, sem væri þá líklega 12 millj. ef þessi áform standast. Hins vegar er áformað að selja ríkiseignir samkvæmt þessu fjárlagafrv. fyrir 500 millj. kr. en það er ekkert um það hvaða eignir. Hæstv. fjmrh. ræddi líka í fyrra um gengisfellingar, taldi þær engan vanda leysa og engar forsendur til slíks. Reyndin var tvær gengisfellingar á átta mánuðum og árið ekki liðið enn. Í fjárlagafrv. í fyrra hét lokakafli efnahagsmarkmiða ríkisstjórnarinnar ,,Horfur til lengri tíma``. Þar var því lýst að nú hefðum við náð botni efnahagslægðarinnar og fram undan væri vöxtur og uppbygging. Lítið hefur farið fyrir því og það er því von að kaflafyrirsögn í þessu frv. sé í spurnarformi, Hvað er til ráða? --- spyrja menn nú. Fleira væri svo sem hægt að nefna en þeir sem talað hafa á undan mér hafa gert því allítarleg skil hvað hægt væri að rekja af þeim loforðalista sem hér hefur komið fram við fyrri fjárlagafrumvarpsumræður og lítið hefur orðið úr. Þetta fjárlagafrv. er niðurskurðarfrumvarp, þrátt fyrir að það sé sett fram með nærri 10 milljarða halla. Og hvert er svo útlitið í efnahagsmálum okkar samkvæmt fjárlagafrv. nú? Áframhaldandi samdráttur, fjárfesting í sögulegu lágmarki, aukin skuldasöfnun vegna halla ríkissjóðs, vaxandi atvinnuleysi, léttvægur árangur í lækkun vaxta. Síðan er skattheimta aukin á einstaklinga og heimili í formi hækkaðrar staðgreiðslu, þjónustugjalda, skólagjalda og heilsukorta, að ekki sé nú talað um 0,5% tryggingagjald á allar tekjur launþega. Þetta gerist á sama tíma og kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur lækkað um 6% á þessu ári og mun skerðast um 4% á næsta ári. Kaupmátturinn mun því minnka um 10% á þessum tveimur árum. Launþegar taka á sig síauknar byrðar án þess að tekjur þeirra vaxi. Launabilið og stéttaskiptingin er að verða stórt vandamál okkar Íslendinga. Hinir fátæku verða fátækari, hinir ríku ríkari og þó höfum við ríkisstjórn sem kennir sig við jafnaðarmennsku. Atvinnuleysisvofan er ekki lengur eitthvað sem bregður fyrir tímabundið á einstökum árstímum, hún er orðin eins og púkinn á fjósbitanum og fitnar stöðugt. Langtímaatvinnuleysi fer vaxandi, atvinnuleysi eykst hjá ungu fólki á aldrinum 15--24 ára. Fór yfir 10% hjá þeim aldursflokki á þessu ári. Atvinnuleysið er orðið hlutfallslega meira á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni og það er meira en helmingur atvinnulausra sem býr hér á þessu svæði. Um miðjan síðasta mánuð voru 60% fleiri á atvinnuleysisskrá borgarinnar en á sama tíma í fyrra eða hátt í 2.300 manns miðað við 1.400 og atvinnuleysi er meira hjá konum en körlum. Fyrir yfirstandandi ár var spáð 3,4% atvinnuleysi á öllu landinu. Það stefnir í að verða 4,5% af mannafla, þrátt fyrir tímabundnar aðgerðir sem vissulega voru gerðar til að draga úr atvinnuleysi. Nú er gert ráð fyrir 5--5,5% atvinnuleysi á næsta ári en það verður trúlega mun meira. Allt þetta má lesa út úr fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Það er því ekki mjög bjart útlit í efnahagsmálum og vissulega er það rétt að ríkisstjórnin hefur við mikinn vanda að glíma, ekki síst vegna minnkandi þorskafla og verðlækkunar á sjávarafurðum erlendis á síðustu mánuðum. En einnig má benda á það að framleiðniaukning hefur þrátt fyrir það orðið í sjávarútvegi. Fyrirtækin hafa brugðist við með hagræðingu og með því að vinna aflann í verðmætari söluvöru og loðnuaflinn varð mun meiri á þessu ári en búist var við. Viðskiptahallinn minnkaði og verg landsframleiðsla jókst um 0,5% þó því hefði verið spáð að hún mundi dragast saman um 0,5%. Búist er við því að útflutningsframleiðsla sjávarafurða árið 1993 aukist um 3% á föstu verðlagi. Á þessu sama ári er reiknað með að á föstu verði aukist tekjur af erlendum ferðamönnum um 10%. Ég held því að ríkisstjórnin hefði getað náð betri árangri í stjórn efnahagsmála en raun ber vitni því þrátt fyrir ýmis áföll er líka annað sem hefur verið henni hagstætt. En ríkisstjórnin hefur í allt sumar verið svo upptekin af innbyrðis ósamkomulagi að hún hefur ekki mátt vera að því að sinna stjórn landsins. Ráðherrar hafa skipst á föstum skotum í fjölmiðlum bæði innan flokka og milli flokka. Menn hafa jafnvel orðið móðir og sárir. Það hefur líka talsverður tími farið í það hjá ráðherrum að forða sér af stjórnpalli þjóðarskútunnar og leita sér skjóls innan stofnana í stjórnkerfinu. Alveg frá því að þessi ríkisstjórn var mynduð hefur hún sungið um fortíðarvanda og fiskileysi en minna horft til framtíðar. Til þess þarf að byrja á grunninum, leggja hornsteina sem gætu t.d. verið að styðja við nýsköpun og þróun, nýta hugvit og þekkingu þjóðarinnar til nýrra átaka og hafa til þess fjármagn sem ekki er eins og fugl í skógi. Við eigum enn ónýttar auðlindir bæði til sjós og lands en menn eru svo hræddir vegna reynslu af minkaeldi, refarækt og fiskeldisævintýrum að þeir þora ekki lengur að taka neina áhættu. Þar voru vissulega gerð mörg mistök, kannski þau stærstu að trúa á töfralausnir í stað þess að byggja upp reynslu og þekkingu í smærri stíl sem síðan leiddi til aukinnar starfsemi. Sem betur fer eru enn nokkur fyrirtæki í fiskeldi sem komin eru með mikla reynslu og útlit er fyrir að fari að skila arði. Það væri afar slæmt ef sú þekking sem þar er komin yrði að engum notum í framtíðinni. Við Íslendingar erum fiskveiðiþjóð og við eigum að stunda fiskirækt líka, landið og sjórinn búa yfir góðum skilyrðum til þess. Tilraunir á lúðueldi í Eyjafirði hafa gefið góða raun og slíkt þarf að gera í vaxandi mæli. Það verður þörf fyrir meiri neyslufisk en úthöfin gefa af sér á næstu árum og áratugum. Ríkisstjórnin hefur því miður ekki talið kjark í þjóðina og reynt þannig að örva menn til dáða í atvinnulífinu og þeir fjármunir sem fara áttu til rannsókna- og þróunarstarfsemi voru sem sagt eins og fugl í skógi í fjárlögum ársins 1993 og ég sé ekki mikið um það í fjárlagafrv. núna. Nýr liður er að vísu inni í menntmrn. sem heitir Nýsköpunarsjóður, með heilar 10 millj. kr. en á móti lækkar styrkur til Félagsstofnunar stúdenta um 5 millj. kr. og það er innan sama liðar. Þannig að aukningin er aðeins 5 millj. kr. Tæplega hægt að styrkja mikla nýsköpun fyrir þá upphæð. Framlög til Rannsóknasjóðs og Vísindasjóðs eru þau sömu og í ár og nú eru engin áform um einkavæðingu og sölu ríkiseigna til að styðja rannsóknir og þróun, eins og ég sagði áðan. Ég veit ekki hvort það er skýringin að ráðherrar séu komnir svo langt frá fólkinu, viti lítið um það sem er að gerast út um allt þjóðlífið, séu orðnir steinrunnir hér við Austurvöll og í Stjórnarráðinu. Eða vita þeir ekki að úti um allt land er fólk að reyna að bjarga sér, finna sér ný atvinnutækifæri, framleiða ýmsar vörur sem hægt er að selja og stofna fyrirtæki. Og alls staðar í þeim löndum sem við horfum til hefur það sýnt sig að það eru lítil og meðalstór fyrirtæki sem standa sig best. Stóriðjan hopar fyrir rekstri minni fyrirtækja. Smáfyrirtækin eru sveigjanlegri og betur í stakk búin til að aðlaga sig að breyttum þörfum nútímans heldur en stóru fyrirtækin. En það sem veldur mestu erfiðleikunum er öflun fjármagns til að koma rekstrinum af stað, prófa sig áfram, fá ráðgjöf o.s.frv. Og erfiðast er þetta fyrir konur. Þær hafa mjög takmarkaðan aðgang að fjármagni. Þær eiga aðeins í fáum tilvikum veðhæfa fasteign sem yfirleitt er skilyrði fyrir lánveitingum. Í bankastjórastólum sitja karlar sem horfa með lítilsvirðingu á þær konur sem sækja um lán til að stofna lítil fyrirtæki. Nærtækt er dæmið um konuna sem sótti um lán til að byggja eitt gróðurhús úti á landi og ætlaði að rækta grænmeti með lífrænum aðferðum. Svarið sem hún fékk var að það væri nóg af gróðurhúsum í landinu. En hún hafði nægan markað fyrir sína framleiðslu, annaði ekki eftirspurn og þurfti því að bæta við húsnæði. Ég verð þó að unna ríkisstjórninni nokkurs sannmælis. Á nokkrum stöðum í frv. til fjárlaga á undanförnum árum, og svo er einnig nú, hefur verið að finna fjárlagaliði eins og ,,atvinnumál kvenna`` í félmrn., 15 millj. kr., ,,smáiðnaður í dreifbýli`` í iðnrn., 11 millj., og smáverkefnasjóður sem er einhvers staðar falinn í tölum í landbrn. Þetta eru allt einhverjir smásjóðir og upphæðirnar eru líka smáupphæðir miðað við aðrar tölur í fjárlögum. Af nýjasta atvinnuátaki ríkisstjórnarinnar, milljarðinum, sem fara átti til atvinnuskapandi framkvæmda á þessu ári, voru aðeins 60 millj. ætlaðar til atvinnufyrirtækja kvenna eða 6%. Og ef við skoðum niðurskurðartillögur fjárlagafrv. þá bitnar það mjög hart á konum. Tryggingagjaldið á launin, 0,5% sem leggjast skal á allar launatekjur, bitnar jafnvel harðast á konum því að þær hafa yfirleitt lægstu launin í flestum tilvikum. Niðurskurður í heilbrigðis- og menntakerfinu bitnar á konum því að þær eru fjölmennustu starfshóparnir þar. Niðurskurður í Lánasjóði ísl. námsmanna bitnar harkalega á konum sem sýnir sig nú þegar í tölum um nýnema í háskólum. Ég skora á þær konur sem starfa í stjórnmálaflokkum að skilja sinn vitjunartíma og koma í veg fyrir frekari niðurskurð í velferðarkerfinu því að það bitnar harðast á konum. Eina konan sem skipar ráðherrastól hefur skilið þetta því hún hefur lýst því yfir að frekari niðurskurður velferðarkerfisins sé hættulegur, við séum þar komin á hættumörk. Og í frv. til fjárlaga fyrir hennar ráðuneyti er líka að finna eitt atriði sem horfir til framfara og það er stofnun fjölskylduþjónustu ríkisins. Og liðurinn ,,málefni barna og ungmenna`` hækkar um 48 millj. frá fjárlögum 1993 eða um 26%. En því miður lækkar framlag til málefna fatlaðra verulega þó að það sé nú útskýrt með því að tekjur verði lægri af erfðafjárskatti hvernig sem það er nú fundið út. Skyldi vera búið að ákveða það í heilbrrn. hverjir eiga að lifa og hverjir eiga að deyja? Einnig er talað um breytingar á fjármögnun rekstrarliða án þess að umfang minnki í málefnum fatlaðra. Ég vona að þetta eigi eftir að koma betur í ljós í umfjöllun um frv. í fjárln. og þarna sé ekki verið að skera niður framlag til fatlaðra sem þeir hafa haft og treysta á að verði áfram. Skuldastaða okkar erlendis er hins vegar komin nálægt hættumörkum og greiðslubyrðin er þung og skuldirnar miklar. Samkvæmt fjárlagafrv. eru vaxtagreiðslur ríkissjóðs 11,7 milljarðar kr. á næsta ári og hafa hækkað um 1,2 milljarða á milli ára. Heildarlánsfjárþörf A-hluta fjárlaganna er 15,3 milljarðar samkvæmt fjárlögum í ár, en verður á næsta ári 28 milljarðar. Þörf á nýjum lántökum mun því nálægt tvöfaldast á næsta ári til að standa við afborganir og vexti. Og vaxtagreiðslur ríkisins aukast stöðugt. Vaxtapólitíkin hér á landi er alveg kafli út af fyrir sig og væri margt hægt að segja um það. Bankarnir og vaxtaákvarðanir þeirra eru eins og ríki í ríkinu og ráðherra bankamála vísar alltaf öllu frá sér og segist ekki hafa neitt yfir þeim að segja. Verðtrygging langtímalána er löngu orðin úrelt og það er hún sem heldur uppi háum raunvöxtum af langtímalánum. Það er ekki lengur verðbólga á Íslandi. Hún er minni en í löndunum í kringum okkar og við eigum að aðlaga vaxtakerfi okkar að því sem gerist annars staðar. Í dag er mjög erfitt að bera saman vaxtakjör á milli landa og það er erfitt að reikna út kjör viðskiptalána vegna þessara verðtryggingarákvæða. Það hefur komið á daginn í sambandi við svokölluð neytendalán þar sem lög kveða á um að upplýsa skuli neytandann um heildarkostnað vegna lánsins. Virðulegi forseti. Ég hef nú senn lokið máli mínu. Ég taldi það ekki ómaksins vert að leggja mikla og stóra ræðu hér fyrir Alþingi við 1. umr. þessara fjárlaga. Þetta er 1. umr. um fjárlagafrv. næsta árs. Það gefst tími til þess á næstu vikum í fjárln. að fara betur ofan í einstaka málaflokka. En ég ætla að lokum að ræða nokkuð um þá breytingu sem nýlega var gerð á þingsköpum en þetta er í fyrsta sinn sem fjárlög eru rædd eftir þeim lögum. Ég átti þess ekki kost að vera hér við umræðurnar af persónulegum ástæðum en átti þátt í mótun þeirra laga með öðrum þingflokksformönnum. Ég vona að breytingin verði til bóta. Mönnum kann að þykja það stutt að geta aðeins talað í hálfa klukkustund um frv. við 1. umr. en hægt er að fara fram á lengingu þess tíma um helming ef einhver þingflokkur óskar þess með rökstuðningi. Og svo skemmtilega vill til núna að það er ekki stjórnarandstaðan sem taldi sig þurfa að tala svo mikið að óskað var eftir lengingu umræðunnar heldur var það Sjálfstfl. sem lagði fram beiðni um það.

Það voru hrein mistök.

Í janúar sl. fór ég ásamt formanni og varaformanni fjárln. til Noregs til að kynnast af eigin raun starfsemi norska þingsins við fjárlagavinnuna. Í sem stystu máli er þetta lýsingin á ferli frv. í gegnum þingið. Þegar fjmrh. í norska þinginu leggur fram fjárlagafrv., í fyrstu viku október, fara engar umræður fram. Frv. er vísað til fjárln. og einstökum köflum frv. er vísað til viðkomandi fagnefnda. Fjárln. vinnur málið í nefndinni í einn mánuð og leggur fram nál., svokallað document 1, í byrjun nóvember. Þá fer fram umræða í Stórþinginu og samið er um það fyrir fram hve langan tíma hún á að taka. Venjulega eru það tveir dagar, 10 tímar á dag. Tillaga um tímamörkin er borin upp í þinginu og er þá hægt að gera um það athugasemdir og hugsanlega lengja eða stytta tímann. Ræðutíma er síðan skipt niður á flokka eftir þingstyrk þeirra og þurfa menn að setja sig á mælendaskrá daginn áður en umræðan fer fram. Ræðumenn mega tala tvisvar, 30 mínútur í fyrra skiptið og 10 mínútur í seinna skiptið og einnig eru leyfð 5 andsvör eftir hverja ræðu. Daginn sem umræðan fer fram er hægt að setja sig á mælendaskrá en þá fær ræðumaður aðeins 3 mínútur til umráða tvisvar. Tímamörkin sem ákveðin hafa verið standast því nokkuð, geta í mesta lagi farið 2--4 tíma fram úr áætlun í heildina tekið, og er þá umræðu haldið áfram fram eftir kvöldi seinni daginn þar til henni lýkur. Af 165 þingmönnum Stórþingsins er algengt að um helmingur þeirra taki til máls um fjárlögin, meira að segja miklu fleiri heldur en hér. Fagnefndir skila síðan af sér, hver af annarri, sínum málaflokkum beint inn í Stórþingið, ekki með milligöngu fjárln. og umræðan um það fer fram eftir því sem það berst og henni lýkur í nóvember. Frv. getur tekið nokkrum breytingum í meðferð nefndanna, en þeim er þó uppálagt að halda sig innan rammans. Nefndirnar fjalla bæði um tekjur og gjöld fyrir viðkomandi málaflokka. Verkaskipting er í föstum skorðum í öllum nefndum. Hver nefndarmaður ber ábyrgð á einum málaflokki nefndarinnar, t.d. er í fjárln. einn með skattamál, annar með gengismál o.s.frv. Í samgn. er einn með flugmál, annar með hafnir, þriðji með vegamál o.s.frv. Þegar allar fagnefndir hafa skilað af sér er tekin fyrir svokölluð ,,salderingstillaga`` ríkisstjórnarinnar í fjárln. og er hún rædd þar í um það bil viku. Að því loknu leggur fjárln. fram endanlegar tillögur á þingskjali sem merkt er 2. Þá er kominn miður desember. Lokaumræða um fjárlög og atkvæðagreiðsla er svo afgreidd á einum degi í Stórþinginu. Þegar ég spurði hvort aldrei væru ótímabundnar umræður í þinginu var svarið að það hefði verið fyrir 50 árum. Fyrir allmörgum árum var tímalengdin ein klukkustund á mann en er sem sagt hámark hálf klukkustund núna. Það væri hægt að segja ýmislegt fleira um þetta, en ég ætla ekki að fara að rekja ferðasögu fyrir ykkur hér í þinginu.  Ég hef ekki mikla þingreynslu, ég viðurkenni það fúslega, en nýir vendir sópa best og glöggt er gests augað, segir einhvers staðar. Öll verðum við að horfa til framtíðar og allt eins má búast við því að þeir sem nú eru í stjórnarandstöðu verði í ríkisstjórn áður en langt um líður og þannig verðum við að horfa á málin frá öllum hliðum. Að síðustu þetta. Vinnan í fjárln. er rétt að fara í gang. Ég óska nýkjörnum formanni heilla í starfi og veit að hann nýtur góðs varaformanns. Við erum ekki sammála um áherslur í þessu fjárlagafrv. og það ræðum við áfram innan fjárlaganefndar. Þar verður tekist á um málin næstu vikur og ég vona svo sannarlega að það takist að lagfæra þar ýmsa liði ef menn leggja sig fram.

Virðulegi forseti. Þau undanfarin tvö ár sem ég hef fylgst með umræðum um fjárlagafrv. við 1. umr. hafa augu manna einkum beinst að hinum gífurlega innbyggða rekstrarhalla ríkissjóðs. Það hefur virst mismunandi hversu alvarlegum augum menn hafa litið þennan óviðráðanlega halla. Einkum hafa línur dregist á milli stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga þótt undantekningar séu þar á. Það vakti hins vegar athygli mína við umræðuna um stefnuræðu forsrh. hér á Alþingi í síðustu viku að í fyrsta sinn í þau tvö ár sem ég hef starfað innan þessara veggja virtist sem stjórnarandstaðan væri áhyggjufyllri um stöðu ríkisfjármála en áður hefur verið. Það hefur og komið fram í þessum umræðum í dag. Það er vonandi að þingmenn sem og þjóð séu að átta sig á því að áfram verður ekki haldið á sömu braut. Að þingmenn og þjóð átti sig á því að það er ekki sprottið af illmennsku og ótuktarskap ríkisstjórnarmeirihlutans að menn hafa boðað ráðdeild og sparnað. Þvert á móti er það vegna þess að nauðsynlegt er að snúa af þeirri braut óráðsíu sem mörkuð hefur verið á undanförnum 20 árum. Svo hefur verið að sérhagsmunir hafa fengið of miklu ráðið á undangengnum tveimur áratugum. Á tíðum hefur verið litið fram hjá heildarvandanum en orka manna farið í deilur um hin smæstu atriði. Víst er svo að ætíð ber nauðsyn til að vera á varðbergi jafnt í hinum smæstu málum sem hinum stærstu. Menn verða hins vegar að sjá trén fyrir skóginum. Það er skylda okkar sem störfum á þessum vettvangi að setja þjóðinni fjárlög sem unnt er að byggja á, fjárlög sem vísa okkur veg til betri og bjartari framtíðar. Það einstigi sem fetað hefur verið undanfarin ár mun einungis leiða okkur fram af bjargbrúninni ef ekki verður snúið við. Við höfum allar aðrar skyldur en þær að leiða þjóðina fram af bjarginu líkt og félagar okkar í Færeyjum hafa leitt þarlenda þjóð. Fyrir um það bil viku síðan lýsti ég í máli mínu hér á Alþingi að ég liti með hryllingi til þess kafla í harmsögu Færeyinga sem nú væri að hefjast og nefndi þar til sögunnar þann atgervisflótta sem brostinn er á. Síðan sú ræða var haldin er ekki mikið vatn til sjávar runnið. Samt sem áður hefur einum af bönkum landsins verið lokað og fréttir bárust síðast í morgun þess efnis að Marita Petersen, formaður færeysku landsstjórnarinnar, væri væntanleg til Danmerkur enn eina ferðina með betlistaf í hendi. Nú yrði óskað eftir 40--50 milljörðum kr. til liðveislu Færeyingum. Það er talið að um 4% þjóðarinnar muni yfirgefa landið á þessu ári. Það samsvarar því að á ellefta þúsund Íslendinga mundu flytjast af landi brott. Við umræður um hið Evrópska efnahagssvæði hér á Alþingi á síðasta ári, og raunar árin þar á undan, var því gjarnan haldið fram af andstæðingum samningsins að með samþykkt hans mundi íslensk þjóð glata sjálfstæði sínu. Fylgjendur samningsins bentu hins vegar á að þjóð sem byggði afkomu sína í jafnríkum mæli og við Íslendingar á utanríkisverslun og hefði ekki óheftan aðgang að erlendum mörkuðum og þar með vald yfir utanríkisverslun sinni, væri þjóð sem mundi glata sjálfstæði sínu. Um þetta urðu snarpar umræður og tilfinningaheitar. Ég vildi óska að margir þeir sem þátt tóku í þeim umræðum, hvort sem var innan þings eða utan, áttuðu sig á að stöðugur hallarekstur ríkisins mun leiða okkur til glötunar sjálfstæðis og að þeir hinir sömu legðu sitt af mörkum til að snúa af þessari braut. Liðveislu er sannarlega þörf. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur setið að völdum um liðlega tveggja ára skeið. Ríkisstjórnin lagði upp með þau markmið í efnahagsmálum að ná tökum á hinum hrikalega og stöðuga halla ríkissjóðs m.a. með því að stemma stigu við auknum lántökum og þá einkum erlendum. Því er gjarnan haldið fram af stjórnarandstöðunni að árangri hafi ekki verið náð hvað þessi efni áhrærir. Vissulega er það svo að vonir stóðu til að mál væru í betra horfi eftir tveggja ára stjórnarsetu en raunin er. Hitt er öllum ljóst að allar ytri aðstæður hafa verið ríkisstjórninni og landsmönnum öllum mun harðdrægari en nokkurn óraði fyrir þegar ríkisstjórnin var mynduð. Óhjákvæmileg skerðing á aflamörkum þorsks hefur vissulega sett mark sitt á þjóðarbúskapinn. Það eru ekki mörg ár síðan þorskafli okkar var 400 þús. tonn, nú bendir allt til að þorskafli næsta árs verði ekki nema um 165 þús. tonn. Auk þessara hremminga hefur jafnframt orðið verðfall á afurðum okkar í kjölfar efnahagssamdráttar á helstu markaðssvæðum okkar. Nú nýlega bárust upplýsingar frá Hafrannsóknastofnun sem gefa vonir um að þorskstofninn virðist vera að rétta úr kútnum. Það er óskandi að svo sé. Það er hins vegar sýnd veiði en ekki gefin og megum við forðast að gera út á væntingar um betra ástand meðan við höfum ekkert í hendi. Ein helsta meinsemdin er einmitt sú að allt of oft höfum við byggt útgjöld okkar á óskhyggju fremur en staðreyndum og þeim raunveruleika sem við blasir. Við getum ekki boðið þeim kynslóðum sem taka við í samfélaginu upp á að hafa eytt sameiginlegum auði þjóðarinnar fyrir fram þannig að sjálfsákvörðunarréttur þeirra verði fyrir borð borinn. Þrátt fyrir þessa erfiðleika hefur ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tekist að hamla á móti. Ef útgjöld ríkissjóðs á árinu 1991 væru færð til verðlags þessa fjárlagafrv. sem hér er til umræðu ætti að blasa við okkur tala að upphæð 122 milljarðar kr. Útgjaldaniðurstaða frv. er hins vegar 112 milljarðar. Það þýðir með öðrum orðum að tekist hefur að draga úr raunútgjöldum upp á 10 milljarða. Þetta er sýnilegur árangur sem hefur náðst þrátt fyrir mikið tekjutap ríkissjóðs. Það hefur tekist að vinda ofan af viðskiptahallanum sem var 18 milljarðar árið 1991 en stefnir í að verða 5,5 milljarðar á þessu ári og á svipuðum nótum á því næsta. Þetta er sýnilegur árangur. Það hefur tekist að draga úr lánsfjárþörfinni sem var upp á 40 milljarða árið 1991 en sem stefnt er að verði 23 milljarðar á ári komanda. Þrátt fyrir þennan árangur liggur fyrir fjárlagafrv. með 10 milljarða kr. halla. Það hlýtur því að vera öllum ljóst að enn þarf að taka til hendi og fjárlaganefndar og Alþingis bíður mikil vinna á næstu vikum og mánuðum. Ríkisstjórnin hefur létt sköttum af fyrirtækjum í þeirri von að þau mættu styrkjast þannig að atvinnuátandið væri skárra en ella. Ríkissjóður hefur ekki fórnað þessum skatttekjum. Byrðarnar hafa verið fluttar yfir á einstaklingana með þeim rökum að allra leiða þyrfti að leita til að styrkja fyrirtækin í landinu svo að böl atvinnuleysis riði ekki yfir íslenska þjóð með slíkum þunga sem orðið hefur meðal nágrannaþjóða okkar. Á þeim vettvangi hefur tekist að stemma stigu við, með góðu samstarfi við sveitarfélög og aðila vinnumarkaðar sem væntanlega mun haldast áfram. Íslensk þjóð er í varnarbaráttu sem allir verða að taka þátt í, jafnt æðstu embættismenn sem og aðrar stéttir og þjóðfélagshópar. Við verðum öll sem eitt að hafa hag heildarinnar að leiðarljósi, það er skylda okkar og til þess standa væntingar barna okkar sem landið erfa. Í tengslum við gerð og umræðu fjárlaga fer ekki á milli mála að kjaramál koma við sögu. Nú er málum þannig háttað að kjarasamningar aðila vinnumarkaðar eru í gildi út næsta ár. Í tengslum við kjarasamningana á síðasta ári tókst ríkisstjórnin á hendur skuldbindingar upp á rúmlega 2 milljarða umfram fjárlög yfirstandandi árs. Auk þess voru í tengslum við kjarasamninga gerðar ýmsar breytingar á skattalögum sem hafa í för með sér útgjaldaauka á yfirstandandi ári. Það er afar mikilvægt að kjarasamningar megi halda út næsta ár. Ýmsir forustumenn verkalýðshreyfingarinnar hafa haft á orði síðustu daga að segja beri upp kjarasamningum þar sem í frv. til fjárlaga séu atriði sem eru brot á yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar við gerð síðustu kjarasamninga. Þar er vísað til þess atvinnutryggingagjalds sem leggja skal á launþega og atvinnurekendur. Víst er að slíkt atvinnutryggingagjald er ekki lagt á af mannvonsku einni saman. Á síðasta ári náðist um það allbærilegt samkomulag í þinginu að opna þúsundum manna leið til bótaréttar úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Þúsundum sem ekki höfðu áður notið þess réttar. Það þótti sanngirnismál. Þá var ljóst að aukinn bótaréttur kallaði á meiri útgjöld til þessa málaflokks og þá ekki síst í ljósi aukins atvinnuleysis. Þeir fjármunir sem til þarf eru því miður ekki fyrir hendi nema með verulegum niðurskurði á öðrum sviðum. Mér hugnast því sú aðferð að þeir sem hafa atvinnu leggi brot launa sinna að mörkum til þeirra sem við atvinnuleysisböl búa. Það er einlæg von mín að til átaka á vinnumarkaði komi ekki á næsta ári. Íslensk þjóð þarf á öllu öðru að halda um þessar mundir. Ég sagði fyrr í ræðu minni að eitt af markmiðum ríkisstjórnarinnar væri að stemma stigu við auknum lántökum. Á því sviði hefur náðst nokkur árangur þannig að lánsfjárþörfin verður nú um 17 milljörðum minni samkvæmt frv. en var 1991. Því miður auðnaðist okkur ekki í góðærinu að hemja lánsfjárþörf okkar. Það má vera okkur öllum íhugunarefni að þegar hagstæðar ytri aðstæður hafa verið fyrir þjóðarbúið þá hefur okkur ekki tekist að hafa hemil á ýtrustu kröfum og óskum og þá oft án þess að augljós þörf væri fyrir aukin útgjöld. Það er freistandi hugsun að vilja gera allt fyrir alla þó svo að fjármunir séu ekki fyrir hendi en slíkar freistingar verður að varast. Útlit er fyrir samkvæmt frv. að erlendar skuldir okkar til langs tíma muni nálgast 70% af landsframleiðslu og greiðslubyrðin 30--40%. Það eru hættumörk. Greiðslubyrðin á næsta ári verður um það bil 50 milljarðar kr. eða svipuð upphæð og útgjöld okkar til heilbrrn. Við getum að sjálfsögðu ekki vikið okkur undan greiðslubyrðinni en umfram allt verðum við að varast að auka hana fyrir komandi kynslóðir. Auk þess er að sjálfsögðu ljóst að ásókn hins opinbera í lánsfé heldur uppi háum vöxtum innan lands sem aftur hittir fyrirtæki og einstaklinga illa fyrir og þá ekki síst ríkissjóð. Það ríður á að ná niður of háum raunvöxtum í landinu. Það er hins vegar tómt mál um að tala með síauknum útgjöldum ríkisins, útgjöldum sem fjármunir eru ekki til fyrir. Það er tómt mál um að tala með aukinni skuldasöfnun fyrirtækja og heimila. Nýlegur vaxtaskiptasamningur Seðlabanka og viðskiptabanka vekur vonir um að vaxtamarkaðurinn standi ekki eins ber og óskjaldaður fyrir tímabundnum verðbólgubreytingum og verið hefur. Það má hins vegar vera viðskiptabönkunum umhugsunarefni hvers vegna spár um aukna verðbólgu kalla á mjög skjót viðbrögð til vaxtahækkana en spár um hjöðnun verðbólgu skila sér mun síðar í vaxtalækkun. Slíkar leikreglur eru hvorki sanngjarnar né eðlilegar. Hinu er ekki að leyna að viðskiptabankarnir og fjárfestingarlánasjóðirnir standa frammi fyrir auknu útlánatapi. Það hefur á stundum verið farið óvarlega með fjármuni og því miður oft á tíðum vegna óæskilegra afskipta stjórnmálamanna af einstökum atvinnufyrirtækjum og atvinnugreinum. Slíkum pólitískum afskiptum verður að linna. Fyrirhyggja og fagleg vinnubrögð verða að sitja í fyrirrúmi hvað þessi mál varðar sem og önnur. Fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir tekur að sjálfsögðu mið af aðstæðum eins og þær voru metnar síðla sumars. Það er árangur mikillar vinnu margra aðila til að leita leiða til aukinnar ráðdeildar og sparsemi. Fjárlagafrv. og fjárlögin snerta alla þjóðfélagsþegna með einum eða öðrum hætti. Fjárlögum þeim sem nú verða sett mun væntanlega fylgja nokkur sársauki. Það er hins vegar bærilegra að þola nokkurn sársauka um skeið fremur en að beita deifilyfjum sem duga í skamman tíma en munu valda óbærilegum kvölum þegar áhrif deyfingarinnar hverfa. Virðulegi forseti. Leiðarahöfundar blaðsins Dags á Akureyri hafa á undanförnum árum ekki beinlínis hvatt til ráðdeildarsemi eða til þess að stemma stigu við ríkisútgjöldum. Þvert á móti hefur á stundum verið ráðist harkalega að tilraunum í þá veru sl. tvö ár. Það brá því við verulega annan tón í leiðara blaðsins sl. fimmtudag en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þingmanna bíður nú það erfiða verkefni að setja lög um tekjur og gjöld ríkissjóðs á komandi ári. Þeir mega ekki undir nokkrum kringumstæðum samþykkja það frv. til fjárlaga sem nú hefur verið lagt fram. Menn verða að horfast í augu við þá staðreynd að þjóðarbúið hefur ekki efni á að reka ríkissjóð með yfir 10 þús. milljóna kr. halla á næsta ári. Þaðan af síður má almenningur við því að skattar verði hækkaðir. Þess vegna verða þingmenn að taka til hendinni og lækka útgjöld ríkissjóðs svo um munar.`` Svo mörg voru þau orð leiðarahöfundar Dags. Þetta er áskorun málgagns stærsta flokks stjórnarandstöðunnar í stærsta landsbyggðarkjördæmi landsins. Undir þessi orð má taka. Efnahagsaðstæður taka gjarnan breytingum á skömmum tíma. Á þessari stundu eru engin teikn á lofti um breytingar til hins betra á næsta ári. Fjárlagafrv. og síðar fjárlögin snerta alla þjóðfélagsþegna á einhvern hátt. Það er því frumskilyrði að frv. verði fært í búning fjárlaga þar sem byrðum og skyldum er jafnað niður, þar sem smærri hagsmunir víki fyrir hinum stærri, þar sem sérhagsmunir einstakra stétta og hópa verði afnumdir. Þjóðin og ekki síst komandi kynslóðir gera þær kröfur til okkar sem færum fjárlögin í endanlegan búning.

Virðulegur forseti. Það vakti ánægju mína að hv. 7. þm. Norðurl. e. vitnaði í leiðara Dags á Akureyri. Ég vil að því tilefni benda á að leiðarahöfundur Dags kom auga á það sem ríkisstjórnin virðist ekki hafa áttað sig á að það gengur ekki að leggja fram fjárlagafrv. með þeim halla sem nú stefnir í. Hvað þá ef svo fer sem horfir að það verði jafnmikið frávik frá frv. og raunveruleikanum eins og var á síðasta ári. 

Virðulegi forseti. Það er mér sönn ánægja að vitna í Dag og öll þau blöð sem mæla af skynsemi og taka undir skynsamleg sjónarmið sem sett eru fram. Ég veit og efast ekki um að hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson mun gera slíkt hið sama.

Virðulegi forseti. Eins og vænta mátti hefur frumvarp til fjárlaga fyrir árið 1994 vakið viðbrögð og orðið tilefni til umræðu meðal þingmanna og reyndar þjóðarinnar allrar. Fátt hefur orðið að undanförnu til þess að auka okkur Íslendingum bjartsýni hins vegar um bættan hag vegna betri skilyrða á mörkuðum eða afrakstri auðlindanna nema ef vera skyldi betri horfur í rekstri stóriðjunnar á Grundartanga og Straumsvík og tilraunir til nýsköpunar í sjávarútvegi m.a. tengd úthafsveiðum og aukinni nýtingu botndýra sem vissulega ber að fagna. Það hefur orðið hlutskipti okkar í stjórnarflokkunum að takast á við mikinn samdrátt í þjóðartekjum og með minnkandi þorskveiðum á næsta ári bendir ekkert til þess að það ár verði léttara en það sem senn líður. Markvissar varnaraðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa samt sem áður styrkt stöðu okkar og komið í veg fyrir þann mikla vanda sem allt stefndi í þegar stjórnin tók við. Við slíkar aðstæður er ekki um annað að ræða en rifa seglin. Draga úr kostnaði á öllum sviðum enda þótt nauðsynlegt sé að meta og vega hvert tilefni sem til meðferðar er við uppstokkun og sparnað í hinum opinbera rekstri. Hlutverk okkar alþingismanna hér á hinu háa Alþingi er að setja lög. Með þeim er einstaklingum jafnt sem félögum settur sá rammi sem samfélaginu er ætlað að þróast innan. Með fjárlögum er settur hinn efnahagslegi rammi um ríkisreksturinn sem hefur áhrif á alla þætti þjóðfélagsins í lengd og í bráð. Með auknum rekstri og margskonar starfsemi hins opinbera á öllum sviðum verður stöðugt viðkvæmara að gera breytingar á framboði þeirrar þjónustu. Dæmi um það eru barnaheimili sjúkrahúsanna. Það sem einu sinni hefur verið sett á stofn verður rótfast og þarf því oft mikið átak og vandaðan undirbúning ef gera á róttækar breytingar á þeim stofnunum sem starfandi eru. Það er sá lærdómur sem draga má af viðbrögðum við ýmsum hugmyndum sem á sveimi hafa verið innan ráðuneyta og sumar hafa komið fram með því frumvarpi til fjárlaga sem hér er til 1. umr. Á uppgangstímum síðustu ára var þjóðin upptekin við að ausa af auðlindum sjávar. Byggja virkjanir sem og önnur mannvirki sem skapa umgerð um samfélag okkar. Opinber þjónusta hér stenst samanburð við það sem best gerist meðal annarra nágrannalanda, en ekki hefur verið gert ráð fyrir þeim afturkipp í efnahagsmálum sem gerði vart við sig strax í byrjun kjörtímabilsins og því hefur verið þeim mun erfiðara að bregðast við þeim vanda. Þegar litið er til nágrannaþjóða okkar og borinn saman fjöldi íbúa og stærð landsins er óhætt að segja að á þeim tæpu 50 árum sem lýðveldið hefur staðið hér á Íslandi þá hafa gerst ótrúlegir hlutir við uppbyggingu á sviði velferðar-, mennta- og menningarmála. Þrátt fyrir framfarir og nýjungar við flestar atvinnugreinar, og þá ekki síst í sjávarútvegi, hefur ekki tekist eins vel að efla atvinnulífið, þann grundvöll sem þjóðfélagið stendur allt og fellur með, eins og hina opinberu þjónustu. Þar stendur ekki síst á því að efla iðnaðinn í landinu og nýta þannig orku fallvatna, jarðhitann og ekki síður hugvit og færni vel menntaðra íslenskra starfsmanna sem hafa menntað sig á sviði iðnaðar og margvíslegrar tækni. Í því felst vandi okkar núna. Hann kemur fram við afgreiðslu fjárlaga allt til þess tíma að hagvöxtur getur aukist og þjóðartekjur þar með. Samkvæmt áætlun Þjóðhagsstofnunar er þess ekki að vænta að hagvöxtur glæðist fyrr en 1995 og 1996. Það skiptir því miklu máli að næsta ár verði vel nýtt, m.a. með því að takmarka ríkisútgjöldin og búa í haginn fyrir atvinnureksturinn og þá sérstaklega með lækkun vaxta og skatta. Vissulega væri freistandi við þessar aðstæður að hækka skatta og draga þannig úr halla ríkissjóðs. En það tel ég að væri hið mesta glapræði. Einn mikilvægasti þáttur í rekstrarumhverfi er þróun raungengis og staða þess. Færa má rök fyrir því að í hvert skipti sem sjávarútvegurinn hefur gengið vel hefur gengi krónunnar verið rangt skráð svo sjávarútvegsfyrirtækin og sjávarbyggðirnar hafa ekki fengið notið afraksturs góðrar afkomu vegna aukinna veiða og bættrar afkomu sjávarútvegsfyrirtækjanna. Mætti halda um það langa ræðu hvernig fjármunir hafa verið fluttir frá framleiðsluatvinnuvegunum til hreinnar eyðslu og stórfelldrar uppbyggingar verslunar og þjónustu sem fleytt hafa rjómann af mikill framleiðni í sjávarútvegi en eiga sér tæplega rekstrargrundvöll nema í góðæri. Forsendur þess frv. til fjárlaga sem hér er til 1. umr. koma m.a. fram í þjóðhagsáætlun sem forsætisráðherra hefur lagt fram. Samkvæmt henni er gert ráð fyrir stöðugleika árið 1994 með verðbólgu um 3%, sem er lægri verðbólga en áætlað er að verði í ríkjum Evrópu á sama tíma. Hins vegar er gert ráð fyrir því að þjóðartekjur dragist saman og landsframleiðslan verði 2,6% minni 1994 en 1993 vegna minni þorskafla. Þetta eru mikilvægar staðreyndir. Annars vegar stöðugleiki með lágri verðbólgu sem er einhver mikilvægasti þáttur í efnahagsumhverfi okkar og hins vegar sú staðreynd að við stækkum ekki kökuna sem er til skipta fyrir landsmenn heldur mun hún minnka. Við slíkar aðstæður ætti öllum að vera ljóst að það er erfiðleikum háð að loka fjárlögum án þess að á þeim verði halli. Að öðrum kosti köllum við yfir okkur stórfellt atvinnuleysi, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem þjónustugreinarnar eru fjölmennastar. Sá halli, sem hér er lagt upp með í frumvarpi, er þó ekki eins alvarlegur og ella vegna þess að viðskiptahallinn hefur farið minkandi. Viðskiptahallinn var árið 1991 18 milljarðar kr., árið 1992 12 milljarðar kr. og hann er talinn verða 5,5 milljarðar á þessu ári og er spáð að hann verði svipaður á næsta ári. Vissulega verður það að vera markmið okkar að ná jöfnuði í ríkisfjármálum og við sjálfstæðismenn leggjum á það ríka áherslu að hemja útgjöld ríkisins og draga úr skattheimtu til þess að reyna til hins ýtrasta að efla framtak einstaklinga og fyrirtækja. Við þær aðstæður sem nú hafa skapast er það ekki létt verk að skera svo niður ríkisútgjöldin nema með því að loka fjölda stofnana og lækka laun. Í umræðunni um efnahagsmálin fer það sem rauður þráður að lækka verður raunvexti til þess að koma til móts við fyrirtæki sem og skuldug heimili. Lækkun vaxta er ekki einungis kjarabót fyrir launþega heldur skiptir vaxtalækkun verulegu máli fyrir ríkissjóð þótt mikið af skuldum séu við erlendar lánastofnanir. Bent er á að samband sé á milli halla á ríkissjóði og vaxtastiginu vegna þeirrar eftirspurnar sem ríkið veldur á lánsfjármarkaði. Vissulega er það rétt en hins vegar er ljóst að vaxtamyndunarkerfið er veikburða og því þörf að gera sérstaka athugun á því. Er nauðsynlegt að stjórnendur Seðlabankans taki til við og standi fyrir því að gera breytingu á vaxtamyndunarkerfinu við fyrsta tækifæri og er afar mikilvægt að hæstv. viðskrh. fylgi því fast eftir. Eftir þá umræðu sem hér er hafin mun fjárln. fá frumvarpið til meðferðar. Ríkisstjórnin hefur fléttað það saman við erfiðar aðstæður og í meðförum þingsins er mikilvægt að hafa sýn til lengri tíma en þess eina árs sem fjárlögin ná til þegar gengið er til þess að stokka upp einstaka stofnanir eða fella niður þjónustu. Þá verður að taka mið af þeim vilja stjórnvalda að sameina sveitarfélög og ná fram hagræðingu og sparnaði í þjóðfélaginu. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1994 hér í þinginu tel ég að hafa þurfi eftirtalin markmið að leiðarljósi: 1. Að hemja útgjöld ríkisins og endurmeta tillögur um nýjar stofnanir, ekki síður en að endurmeta þær tillögur ráðuneyta um að leggja niður embætti og hætta rekstri þjónustustofnana. 2. Að lækkun raunvaxta verði að veruleika. 3. Að niðurgreiðslur og tilfærslur verði metnar rækilega. 4. Að með frekari einkavæðingu og flutningi verkefna til sveitarfélaga verði dregið úr beinum rekstri og þjónustu á vegum ríkisins. Slíkar aðgerðir þurfa að hafa eðlilegan aðdraganda og ekki má binda sig fastan við sigluna með því að horfa um of á áramót þegar verið er að gera breytingar á rekstri stofnana. Gefa verður stjórnendum eðlilegan aðlögunartíma og ekki síður þeim sem njóta þjónustunnar. 5. Að beina fjármunum til innri uppbyggingar, svo sem samgöngumannvirkja, til þess að gera rekstur þjóðfélagsins hagkvæmari. Það kann ekki góðri lukku að stýra að allt snúist um að setja á fót nýjar stofnanir og efla þjónustu á vegum ríkisins sem kallar síðan yfir okkur aukin ríkisútgjöld sem við í raun höfum ekki ráð á. Sameining sveitarfélaga og hafnarsvæða samfara bættum samgöngum á landi eru núna mikilvægustu þættir við innri uppbyggingu okkar ágæta þjóðfélags. 6. Að styrkja rannsóknir, ekki síst á sviði hafrannsókna og hvers konar þróunarstarfs. Er mikilvægt að ríkisvaldið auki verulega stuðning sinn við vísinda- og tækniþróun í landinu, en nýsköpun á grundvelli þekkingar og tækni er ein mikilvægasta undirstaða hagvaxtar í nútímaþjóðfélagi. 7. Að efla ferðamannaþjónustu svo fjárfesting í þeirri grein megi nýtast sem best. 8. Að í samstarfi við sveitarfélögin verði hamlað gegn atvinnuleysi með því að efla starfandi fyrirtæki ekki síður en ný, m.a. með því að takmarka skattheimtu og með því að auka þátt sveitarfélaganna við aðgerðir Atvinnuleysistryggingasjóðs með því að efla atvinnu með sérstökum framlögum til verkefna sem skapi atvinnutækifæri á tilteknum svæðum. 9. Að gera ráð fyrir frekari samdrætti ríkisútgjalda þegar hagvöxtur eykst að nýju og það er auðvitað nauðsynlegt að hafa í huga þegar fjallað er um fjárlög næsta árs. Hér hef ég nefnt fáein dæmi sem ég tel að einkum þurfi horfa til við afgreiðslu fjárlaga og eru þau vissulega í samræmi við þá meginstefnu sem frv. markar en margt annað mætti nefna. Virðulegi forseti. Með breytingum á lögum um þingsköp var gert ráð fyrir því að takamrka umræðutíma við 1. umr. frv. Því mun ég nú stytta mál mitt en vil segja að lokum: Fjárfesting er samkvæmt fjárlagafrv. í sögulegu lágmarki eins og það hefur verið nefnt. Það má vissulega velta því fyrir sér hvort með því sé hagvexti á næstu árum stefnt í hættu. Arðbær fjárfesting er mikilvæg undirstaða aukins hagvaxtar. Við afgreiðslu fjárlagafrv. verður að gera sérstaka athugun á þessari staðreynd. Með því að draga verulega úr þorskveiðum er tekin sú ákvörðun að skerða tekjur þeirra fyrirtækja og þeirra byggða sem byggja hvað mest á þorskveiðum. Á sumum svæðum verður unnt að vega upp tekjutapið að einhverju leyti með aukinni loðnuveiði eða veiðum á stofnum sem ekki eru undir kvóta. Það vegur þó skammt og er ekki til staðar í mörgum byggðum sem verða því fyrir mikilli skerðingu. Þar er veruleg hætta á auknu atvinnuleysi. Það er afar mikilvægt að gera sér grein fyrir þessari staðreynd og búa svo um hnúta, m.a. við afgreiðslu fjárlaga, að sá skellur verði mildaður svo sem nokkur kostur er. Virðulegi forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu nú en fæ tækifæri til þess að ræða fjárlagafrv. í fjárln. á næstu vikum og mánuðum.

Virðulegi forseti. Við höfum hér heyrt að hv. varaformaður fjárln. veit hvað það er sem hann vill hafa að markmiðum við afgreiðslu og vinnu í fjárln. Eitt af því sem hann sagði hér áðan var að hann taldi þurfa að hafa það markmið við afgreiðslu fjárlaga að þar væri stuðningur við vísinda- og þróunarstarf. Og ég vil þá spyrja hv. varaformann fjárln., hvar er það skilgreint í þessu fjárlagafrv. hvernig standa á við þau markmið?

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr hvar það komi fram. Ég var að sjálfsögðu að gera grein fyrir afstöðu minni til þeirra verkefna sem fram undan eru, en ég tel að fjárlagafrv. geri vissulega ráð fyrir því að styrkja vísinda-, þróunar- og rannsóknastarf og ég held að þau markmið sem koma fram í fjárlagafrv. og í þjóðhagsáætlun sanni það og það sé hægt að finna því rækilegan stað í þeim.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg ágætt að heyra það að hv. þm. Sturla Böðvarsson er mér sammála um að það þurfi að auka fjárframlög til vísinda- og þróunarstarfa en ég hef ekki getað fundið það neins staðar í þessu frv. eins og ég sagði áðan. Í kaflanum um menntmrn. þar sem ég vísa til þess framlags sem er m.a. til Rannsóknasjóðs og Vísindaráðs og Vísindasjóðs, þá eru hér yfirleitt um nákvæmlega sömu upphæðir að ræða og eru í fjárlögum þessa árs. Það var mikið rætt um það hér á síðasta þingi þær upphæðir sem ættu að fara til þess að auka þessa starfsemi, m.a. með sölu ríkiseigna sem ekki náði fram að ganga, og það er ekki hægt að sjá hér í þessu frv. að neitt sýni að það eigi að styðja eða auka við þessa starfsemi.

Virðulegi forseti. Ríkisfjármálin og stjórn þeirra munu ráða miklu um hina efnahagslegu framvindu á næsta ári og þess vegna er það deginum ljósara að fjárlögin munu hafa mikil áhrif hér á landi á næstu árum, fjárlagagerðin nú eins og fjárlagagerðin endranær. Að undanförnu hefur fjárlagagerðin mótast af því að við höfum verið að aðlaga okkur að lægri tekjum en við bjuggum við á árunum á undan. Markmið fjárlaganna er auðvitað margþætt, m.a. það að tryggja hér tiltekið efnahagslegt jafnvægi, en ekki síður hitt, sem ég held að skipti kannski hvað mestu máli, að markmið fjárlaganna er í sjálfu sér það að skapa tiltekinn efnahagslegan ramma sem er atvinnulífinu hagfelldur og gerir það að verkum að atvinnulífið sjálft geti eflst og dafnað. Þetta held ég að sé í raun og veru það sem mestu máli skiptir þegar við erum að tala um ríkisfjármálin. Þau hafa ekki í sjálfu sér tilgang að öðru leyti en því auðvitað að við erum með tiltekinn ríkisbúskap og við erum með tiltekna þjónustu á vegum ríkisins, en aðalatriðið er auðvitað það að með ríkisfjármálunum erum við að tryggja það að gangverk atvinnulífsins sem er undirstaða ríkisfjármálanna í reynd verði sem ótruflaðast og sem öflugast. Það er auðvitað hægt að benda á það að mjög margt hefur verið okkur öndvert upp á síðkastið í efnahagsmálum okkar og þá alveg sérstaklega það að tekjurnar hafa verið að dragast saman. Þrátt fyrir það held ég að sé hægt að benda á með nokkrum rökum að við höfum líka verið að ná verulegum árangri, árangri sem máli skiptir. Ég vil í þessu sambandi nefna tvö atriði sem undirstrika það sem ég sagði hér áðan að væru grundvallaratriði varðandi ríkisfjármálin sjálf. Það er í fyrsta lagi það að eins og fram kemur hér í greinargerð með fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun þá hefur tekist að stöðva skuldasöfnun við útlönd þó að því miður sé það svo vegna minnkandi landsframleiðslu að hlutfall erlendra skulda af landsframleiðslu hafi farið vaxandi. Hins vegar hitt sem ég held að skipti ekki síður máli og er grundvallandi hagstærð fyrir okkur og það er að lánsfjárþörf hins opinbera, sem er atriði sem menn hafa meira og meira beint sjónum sínum að, hefur verið að dragast saman og minnka ár frá ári allt frá árinu 1991 þegar lánsfjárþörfin nam um 45 milljörðum kr. á núgildandi verðlagi og gerði meira en éta upp allan nýjan, innlendan sparnað hér á landi á því ári. Á næsta ári stefnir í það að þessi lánsfjárþörf verði 23 milljarðar kr. sem er nokkru minna heldur en á þessu ári. Af hverju nefni ég þetta? Af hverju tek ég þetta hugtak sérstaklega út úr, hina opinberu lánsfjárþörf? Ástæðan er sú að menn hafa horft á þetta og sagt sem svo: Það er hin opinbera lánsfjárþörf, það er þörf og þorsti ríkisins eftir lánsfé sem mun ráða mjög miklu um vaxtastigið í landinu. Vaxtastigið hefur áhrif á kjör og afkomu allra heimila í landinu. Vaxtastigið hefur líka áhrif á stöðu atvinnulífsins og er örugglega grundvallandi þáttur fyrir framvindu atvinnulífsins að öllu leyti. Ég er þess vegna alveg sammála því að það skiptir afar miklu máli fyrir framvindu efnahagslífsins, ekki síst fyrir atvinnulífið, hvernig til tekst um stjórn ríkisfjármála og hvernig til tekst um það að draga úr hinni opinberu lánsfjárþörf. Út af fyrir sig er það auðvitað rétt að það er ýmislegt sem bendir til þess að hin opinbera lánsfjárþörf, lánsfjárþörf opinberra aðila, hafi minni efnahagslega þýðingu hér á landi en sums staðar annars staðar og það er í sjálfu sér líka rétt að hallarekstur ríkissjóðs hér á landi er hlutfallslega minni en t.d. í OECD-ríkjunum eða Evrópuríkjunum þar sem hallareksturinn er allt að 10% af landsframleiðslu. Það er því í sjálfu sér rétt að þessi þáttur er kannski ekki alveg jafnráðandi um vaxtamyndunina í landinu og stundum hefur verið látið í veðri vaka. Þetta stafar m.a. af því að við höfum hér á landi mjög veikburða atvinnulíf, atvinnulíf sem er skuldugra en atvinnulíf annarra þjóða almennt talað og þess vegna hefur eftirspurn eftir lánsfé að svo miklu leyti komi fram hjá atvinnulífinu sjálfu. Þess vegna er það mikið öfugmæli þegar menn tala sem svo að þær efnahagslegu skattaráðstafanir, sem gerðar voru á þessu ári og miðuðu að því að styrkja eiginfjárstöðu atvinnulífsins með því að lækka skatta þess, séu eitthvað neikvætt, eitthvað sem menn geti fundið að. Ég held þvert á móti að afnám aðstöðugjaldsins og lækkun tekjuskatta hafi verið mjög veigamikill þáttur í því að tryggja það að lánsfjárþörf atvinnulífsins gæti minnkað að hægt væri að bæta eiginfjárstöðu atvinnulífsins og þannig hafa áhrif á það að hin efnahagslegu skilyrði til vaxtalækkunar yrðu til staðar. Í mínum huga er það enginn vafi að það sem er neikvæðast í þeirri efnahagslegu þróun sem hefur verið á Íslandi undanfarin allmörg ár er hið háa raunvaxtastig. Og ég er sammála því sem fram hefur komið í athyglisverðri grein eftir Ragnar Árnason prófessor í Háskóla Íslands að til viðbótar við hina ytri efnahagslegu erfiðleika hafi hið háa raunvaxtastig í raun og sannleik orðið til þess að bæði dýpka hina efnahagslegu lægð sem við erum stödd í og framlengja hana. Það er svo eins og hann hefur bent á í athyglisverðri grein í tímaritinu Vísbendingu hinn 6. sept. sl. að þessir háu vextir hafi átt ríkan þátt í því að koma atvinnurekstri á kné og draga úr fjárfestingu einkaaðila. Og hann vekur athygli á því að bæði hafa heildarfjárfestingar á Íslandi dregist saman um fjórðung frá árinu 1987 og það sem er kannski alvarlegast, fjárfestingar ativnnulífsins sjálfs hafa minnkað um hér um bil helming. Síðan segir Ragnar Árnason: ,,Jafnframt þessu hefur hávaxtastefnan aukið verulega rekstrarerfiðleika fyrirtækjanna. Augljóst er að hvort tveggja, samdrátturinn í fjárfestingum og rekstrarerfiðleikar fyrirtækjanna, hefur dregið verulega úr eftirspurn úr hagkerfinu og þar með umsvifum í þjóðarbúskapnum.`` Það er mitt mat að nú séu til staðar mjög miklar og ríkar efnahagslegar forsendur til mikillar vaxtalækkunar hér á landi og ég ætla að nefna í þessu sambandi fimm atriði sem að mínu atriði skipta mjög miklu: 1. Eins og ég hef þegar rakið, þá hefur tekist á undanförnum tveimur árum og gott betur að draga svo úr lántökuþörf hins opinbera að hún er núna um helmingur af því sem hún var á árinu 1991. Þarna hefur auðvitað verið stigið hvað mikilvægasta skrefið til þess að skapa forsendur til verulegrar vaxtalækkunar í landinu. 2. Hér ríkir samdráttur í efnahagslífi. Það er engin hætta á þenslu núna eins og var t.d. á árunum 1987 eða 1988 vegna þess að tekjurnar hafa verið að dragast saman. Og þess vegna er engin hætta á því þó það verði veittur einhver slaki á peningamálastjórninni með því að lækka vexti verulega, þá mun það ekki kalla á neina efnahagslega þenslu. Það mun ekki leiða til þess t.d. að hér hefjist gegndarlaus ótímabær innflutningur. 3. Raungengi íslensku króununnar er núna lægra heldur en það hefur verið mjög lengi. Er hér auðvitað um að ræða mjög mikilvæga vísbendingu um samkeppnisstöðu atvinnulífsins, sjávarútvegsins, iðnaðarins, samkeppnisgreinanna, en hér er hins vegar ekki um að ræða nægjanlega forsendu vegna þess að ýmsar ytri aðstæður eru okkur mjög óhagstæðar. 4. Sem betur fer hefur tekist að vinda svo ofan af viðskiptahallanum að hann er minni núna heldur en hann hefur verið um margra ára skeið. Og vöruskiptajöfnuðurinn, þ.e. sambland útflutnings og innflutnings, vöruskiptajöfnuðurinn núna er okkur hagstæðari heldur en hann hefur verið um mjög langt árabil og þess vegna er það svo að áhyggjur okkar af því að lægri vextir kalli á mikinn innflutning eru tilefnislausar. 5. Eins og fram hefur komið í máli nokkurra annarra ræðumanna hér áðan erum við með minni fjárfestingu núna sem hlutfall af landsframeiðslu heldur en við höfum þekkt árum saman. Ég tel að það sé engin ástæða til að setja beint samband á milli fjárfestinga og lífskjara í landinu. Við vitum auðvitað um það að við Íslendingar höfum fjárfest í gegnum tíðina meira á löngum tímum en aðrar þjóðir án þess að það hafi skilað okkur samsvarandi bata í okkar efnahagslífi. Við höfum auðvitað gert okkar efnahagslegu fjárfestingarmistök og við höfum bundið meira af fjárfestingum okkar, t.d. í húsnæði, sem ekki hefur skilað auknum arði inn í okkar efnahagslíf umfram aðrar þjóðir, þannig að í sjálfu sér má ekki setja beint samband á milli fjáfestinga og batnandi eða versnandi lífskjara. En engu að síður er það svo að þessar litlu fjárfestingar, sem við erum með núna, eru auðvitað komnar niður í svo alvarlegt lágmark að það hlýtur að hafa afgerandi áhrif á lífskjör okkar til lengri tíma litið. Ég hef heyrt þeim rökum fleygt að ástæðan fyrir því að hér séu háir vextir sé sú að bankakerfið í landinu hafi orðið að afskrifa mikið fé vegna tapaðra útlána. Það er rétt. Bankakerfið í landinu hefur þurft að afskrifa meira fé undanfarin ár en áður vegna tapaðra útlána þótt þær afskriftir séu verulega minni en t.d. á Norðurlöndunum. En hins vegar er það þannig að reynsla annarra þjóða bendir einfaldlega til þess að lægri vextir muni þvert á móti bæta hag útlánakerfisins, bankakerfisins í landinu. Það er mjög fróðlegt og mjög eftirtektarvert að rifja það upp sem fram kom í frétt í Morgunblaðinu núna í haust að einmitt lægri vextir í sænska bankakerfinu hafi haft mest að segja um það að hagur þess hefur farið batnandi á síðustu mánuðum og menn hafa þar verið að snúa miklu tapi í hagnað að nýju. Það er örugglega rétt sem fram hefur komið hjá mjög mörgum að okkar fjármagnskerfi er fábrotið, okkar fjármagnskerfi er á margan hátt ólíkt því sem gerist hjá öðrum þjóðum. Menn hafa sagt sem svo að einmitt vegna þess hve fjármagnskerfið er fábrotið og að sumu leyti vanþróað þá tekst okkur ekki að færa hér niður vextina. Ég hef hins vegar leyft mér að halda því fram áður að einmitt það hversu fjármagnskerfið er fábrotið og að sumu leyti vanþróað gerir það að verkum að það er auðveldara að færa niður vexti og lækka vexti hér á landi heldur en víða annars staðar. Menn tala stundum um þennan fjármagnsmarkað sem eitthvað óskilgreinanlegt stærðarinnar fyrirbrigði sem erfitt sé að ná utan um. Þannig er þetta auðvitað hjá milljónaþjóðfélögunum en hvernig er þetta hjá okkur? 40% af öllu lánsfé í landinu er í eigu lífeyrissjóðanna. Hverjir ráða þeim? Eru það ekki hinir sömu í veigamestu atriðum sem kallast aðilar vinnumarkaðarins og hafa verið að biðja um vaxtalækkun? Hverjir eru aðrir aðilar að þessum fræga fjármagnsmarkaði? Það eru í öðru lagi bankarnir, sparisjóðirnir og að hluta til þar með ríkisbankarnir. Og loks er það auðvitað ríkisvaldið sjálft með því að vera stærsti einstaki lántakandinn á innlendum fjármagnsmarkaði. Þetta finnst mér benda til þess að vandi okkar við það að lækka vexti eftir að vera búin að skapa hin efnahagslegu skilyrði eins og gert hefur verið með traustri og góðri fjármálastjón undanfarinna tveggja ára hefur auðvitað gert það að verkum að möguleikar okkar á því að lækka vexti verulega og tafarlaust eru núna fyrir hendi miklu ríkari heldur en oftast nær áður. 

Ert þú á móti kapítalismanum?

Alls ekki. Hér greip fram í fulltrúi einkavæðingarinnar sem hefur mjög flutt þann málstað í þingsölunum. Ég held að menn þurfi að átta sig á því hvert raunvaxtastigið í landinu er hjá öllum almenningi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn átti sig á því að sú raunvaxtalækkun, sem nauðsynleg er og ég hef verið að tala mjög ákveðið fyrir, þarf að gerast bæði hratt og hún þarf að gerast með trúverðugum hætti. Ég tel að það sé mjög raunhæft markmið vegna þeirra aðstæðna, þeirra ágætu efnahagslegu forsendna, sem ég hef rækilega rakið að raunvextir lækki á mjög skömmum tíma um 3%. Hvaða staða er uppi samt sem áður í landinu eftir 3% raunvaxtalækkun? Almenningur í landinu sem fer í banka á möguleika á að fá lán, skuldabréfalán með verðtryggðum kjörum og raunvöxtum sem eru á bilinu 9--10%. Þriggja prósentustiga lækkun á raunvöxtum í landinu gerði það samt sem áður að verkum að raunvextir væru enn þá á milli 6 og 7%. Það sjá auðvitað allir að þetta háa raunvaxtastig getur ekki gengið og það er ekki bara um að ræða hagsmuni einstaklinganna og atvinnulífsins, það er ekki síður um að ræða hagsmuni ríkissjóðs sjálfs. Það hefur komið fram og kemur fram í fjárlagafrv. að eins prósentustigs lækkun á raunvöxtum þýðir 800 millj. kr. í betri afkomu á ríkissjóði. Þetta eru hin beinu áhrif. Hin óbeinu áhrif, sem mundu verða sjálfkrafa með raunvaxtalækkun, mundu efla og örva atvinnulífið og hefðu líka áhrif á jákvæðan hátt fyrir ríkissjóð sjálfan. Virðulegi forseti. Ég hef eins og aðrir kosið að ræða ekki einstök efnisatriði þessa fjárlagafrv., ég tel að það sé eðlilegra að það bíði bæði vinnu fjárln. og 2. umr. fjárlaga. Ég hef hins vegar fjallað um þann efnahagslega ramma sem ríkisfjármálin eru og hefur mikla þýðingu fyrir atvinnulífið og einstaklingana. Ég tel að eitt markmið ríkisfjármála sé, eins og ég nefndi áðan, að tryggja efnahagslegt jafnvægi og skapa atvinnulífinu og þar með einstaklingunum rekstrarlegan grundvöll og það verður ekki síst gert með því að ríkisfjármálin séu trúverðug og að þau skapi skilyrði til raunvaxtalækkunar. Ég tel að núv. hæstv. ríkisstjórn hafi með ágætri fjármálastjórn ríkisfjármálanna skapað þessi skilyrði eins og ég hef þegar rakið og með því að vinna öflugt starf á þeim grundvelli séu forsendur til þess að lækka mjög verulega vexti í landinu.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að fagna þessari ræðu stjórnarsinna sem talaði svo ákveðið fyrir vaxtalækkun og tók meira að segja upp úr grænni bók okkar framsóknarmanna orðrétt þar að það væri raunhæft að lækka vextina um 3 prósentustig. Það er því miður svo eins og ræðumaður leiddi rök að að í okkar þjóðfélagi í dag er ekki hægt að finna nokkurt rökrænt orsakasamhengi á milli hárra vaxta eins og þeir eru núna og efnahagsstærða í þjóðfélaginu. Vextirnir virðast ráðast annars vegar af kerfisforsendum þar sem við höfum lánskjaravísitöluna sem mælir öll áhrif gengisfellingar, mælir hækkun á kaffi og sykri í innflutningi, upp í hækkun vaxta. Í öðru lagi búum við við það kerfi að þar er nánast sjálftaka vaxta, eða eigum við að nota annað orð um það, fákeppni. Þessu verður að breyta. Það er ekki viðunandi eins og verið hefur síðustu vikurnar að vextir hafa verið á bilinu 15--20% því nafnvextir á hverjum tíma eru raunvextir fyrir þá sem enga tekjuhækkun fá og svo er um heimilin í landinu og svo er um meiri hlutann af atvinnulífinu. Einn góður maður, reyndar Vestfirðingur og stendur ekki langt frá hv. þm. Einari Guðfinnssyni í pólitík, fyrrv. formaður Vinnuveitendasamands Íslands, hefur sagt að það verði að lækka vextina með því handafli sem heldur þeim uppi núna. Það held ég að sé stóra málið. Á sama hátt og þeir eru þvingaðir upp, þeim er haldið uppi með handafli, þá er hægt að lækka þá.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson sagði að ég hefði tekið töluna um raunvaxtalækkun úr grænni bók Framsfl. Ég vil leyfa mér að halda því fram að það hafi verið öfugt en hitt er auðvitað ekkert nýnæmi fyrir mig þessar vikurnar og mánuðina að vera sagður hafa pólitískan skyldleika við þann ágæta stjórnmálaflokk. Ég er alveg sammála hv. þm. um það að við þurfum að ná niður vöxtunum --- og ég held að það hafi verið orð nafna míns Einars Odds --- með því afli sem heldur þeim uppi í dag. ,,Með því afli`` held ég raunar að hafi verið óbreytt orð Einars Odds Kristjánssonar og ég held að við höfum til þess mörg tækifæri og tæki. Við höfum að sjálfsögðu t.d. það að Seðlabanki Íslands getur auðvitað ruðst inn á markaðinn og keypt ríkispappíra á lægri vöxtum en tíðkast í dag. Auðvitað er hægt að gera það með einhverjum slíkum brögðum. Að sjálfsögðu, eins og ég var að leiða rök að hér áðan, er þessi frægi fjármagnsmarkaður ekki þetta óskilgreinanlega, flókna, stóra fyrirbrigði sem menn hafa stundum látið í veðri vaka. Þetta eru ekki samtöl mjög margra manna sem satt að segja þurfa að eiga sér stað, fulltrúa lífeyrissjóðanna, nokkurra banka og ríkisvaldsins. Ég held að það væri auðvitað það eðlilegasta, menn mundu einfaldlega eins og rætt var um í kjölfar þjóðarsáttarinnar hinnar fyrri, fara í það með þeim hætti að tala sig saman um að lækka þessa vexti því það sér hvert einasta mannsbarn að þetta gengur ekki, hvorki fyrir heimilin, atvinnulífið né ríkissjóð í þessu landi.

Virðulegur forseti. Ég bið hv. þm. afsökunar á því að hafa ætlað honum að taka þessa tölu upp úr plöggum Framsfl., ég áttaði mig ekki á því að auðvitað hugsar hann bara eins og við hinir framsóknarmennirnir. Auðvitað er það rétt að menn verða að ganga í það að lækka vextina og þar verður m.a. ríkisstjórnin að ganga í það verk að afnema lánskjaravísitöluna sem er eins og við vorum rækilega minnt á í sumar sem leið að hún hefur snúist í andhverfu sína og er orðin tæki til þess að spinna verðbólguna upp undir ákveðnum kringumstæðum. Ég vona að hv. þm. flytji þessa ræðu oft og hátt niðri í þingflokksherbergi Sjálfstfl. og á landsfundinum og við sjáum einhvern árangur á næstunni varðandi vaxtamálin.

Virðulegi forseti. Ég hef afar þykkan skráp en ég verð að játa að það gengur nokkuð nærri mér þegar ég er oft kallaður framsóknarmaður á hverjum degi. En hitt er það að þessar hugmyndir mínar eru kannski ekki nýjar af nálinni hvað mig áhrærir a.m.k., ég hef sjálfur skrifað um þessar hugmyndir og rökstutt þær í blaðagrein, m.a. í Morgunblaðinu, að vísu ekki með mjög mörgum orðum, og þar hefur sjálfsagt Framsfl. fengið þessa hugmynd. Þannig að ég mun auðvitað halda því bara áfram af því að ég vil vera sjálfum mér samkvæmur og tala fyrir þessu máli þar sem ég tel það vera viðeigandi og það verður sjálfsagt á landsfundi Sjálfstfl. eins og hvarvetna annars staðar.

Virðulegi forseti. Það hljómar auðvitað eins og brandari þegar maður hlustar á hv. þm. Einar K. Guðfinnsson halda því fram að ríkisfjármálastjórnin hafi verið svo traust undanfarin tvö ár að lagður hafi verið grunnur að því að vextir geti lækkað í landinu enda talaði þingmaðurinn sig frá því og sagði að það yrði að gera þetta með handafli. Þegar því er haldið fram að fjármálastjórnin sé traust þá verða menn að hafa það í huga að ríkisstjórnin lagði fram fjárlagafrv. fyrir árið 1992 sem gerði ráð fyrir 4 milljarða kr. halla en var með 7 milljarða kr. Árið 1993 átti hallinn að verða 6 milljarðar kr. Hann stefnir í það að mati Ríkisendurskoðunar að verða 12 milljarðar kr. Nú er lagt fram fjárlagafrv. sem gerir ráð fyrir 10 milljarða kr. halla og menn segja: Jú, við erum enn að reyna að nálgast raunveruleikann. En sennilega hafa menn aldrei verið fjær því en einmitt nú að nálgast raunveruleikann því þegar menn lesa í gegnum frv. þá gæti alveg eins stefnt í 20 milljarða kr. halla á árinu 1994 ef ekki verða gerðar verulegar breytingar á frv. Þannig að það er mjög langt frá því, hv. þm. Jóhannes Geir, að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hugsi eitthvað líkt og við framsóknarmenn ef hann telur að þetta sé ábyrg fjármálastjórn.

Virðulegi forseti. Mér þykir verst af öllu ef ég hef komið af stað leiðindum í Framsfl. Það er hins vegar deginum ljósara að með þeirri ríkisfjármálastefnu sem framfylgt hefur verið undanfarin ár hefur okkur tekist það sem skiptir afar miklu máli og ég gerði að miklu umtalsefni raunar í minni ræðu og er það að tekist hefur að draga úr hinni opinberu lánsfjárþörf um helming og það auðvitað skiptir öllu máli þegar við erum að fara í þá vinnu sem þarf að leiða til verulegrar raunvaxtalækkunar í landinu. Munurinn á stefnu minni og stefnu Framsfl. er auðvitað sá að framsóknarmenn hafa lagt fram hugmyndir eða stóðu að því í síðustu ríkisstjórn að lækka vexti á ríkispappírum án þess að gera nokkrar aðrar ráðstafanir. Það hafði þær afleiðingar í för með sér að ríkispappírarnir voru að vísu skráðir á lægri vöxtum en þeir einfaldlega seldust ekki. Það er munurinn á þeirri stefnu sem ég hef verið að halda fram og þeirri stefnu sem Framsfl. hefur verið að halda fram, að ég hef sagt sem svo að til þess að þetta megi takast þá þurfi í fyrsta lagi að vera til efnahagslegar forsendur. Þær hafa verið skapaðar með traustri fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar. Í annan stað hitt að ég hef auðvitað verið að benda á það að fjármagnsmarkaðurinn hér á landi er svo fábrotinn og vanþróaður að það er tiltölulega auðvelt að tryggja það að gefnum ákveðnum efnahagslegum forsendum að hann verði til þess að hér lækki vextir. Það er stefna sem ég var að tala fyrir. Nú hefur það sem sagt komið á daginn að Framsfl. vill fara að eigna sér þetta en þá verður auðvitað að þvo þennan fortíðarvandastimpil af sér sem þeir skópu sér sjálfir vorið 1991 þegar þeir með óábyrgum hætti lækkuðu vexti á ríkispappírum án þess að gípa til nokkurra annarra efnahagslegra úrræða.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg sama hvernig á það er litið, það er ekki hægt í neinum tilfellum að tala um ábyrga ríkisfjármálastefnu þegar menn hafa hallatölur fjárlaganna í huga. Hins vegar, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, það sem þessari ríkisstjórn hefur tekist hefur henni tekist með sífelldum skattahækkunum hvort sem menn tala þar um beinar skattahækkanir eða aukin þjónustugjöld sem eru ekkert annað en skattahækkanir þar sem menn eru þvingaðir til að borga gjöldin. Þá hefur þessari ríkisstjórn tekist það að skerða þannig lífskjörin, skera niður, koma þannig á vítahring samdráttar í samfélaginu sem veldur því að það er minni fjárfesting hér, eins og menn eru búnir að koma inn á, heldur en nokkru sinni fyrr sem skerða lífskjörin, eins og hv. þm. sagði áðan, þegar til lengri tíma er litið. En til skemmri tíma litið eykur þetta ríkisútgjöldin vegna vaxandi atvinnuleysis og það er það sem þessi ríkisstjórn er búin að binda sig í, þennan vítahring samdráttar og efnahagslegrar stöðnunar og heldur áfram með þessu fjárlagafrv.

Virðulegi forseti. Það þarf náttúrlega ekki annað en að líta á það fjárlagafrv. sem hér er verið að ræða og fjárlögin frá síðasta ári til þess að sjá það að tekjur ríkisins á milli ára eru að dragast saman þannig að þetta er auðvitað alrangt sem hv. þm. var að halda fram í sínu máli. Í annan stað hitt, þá vita það náttúrlega allir og hv. þm. Finnur Ingólfsson ætti að vita það a.m.k., þá hefur núv. hæstv. ríkisstjórn verið að stórauka fjárfestingarframlög ríkisins, bæði í vegamálum og ýmsum öðrum málum beinlínis til þess að treysta atvinnuna í landinu. Þess vegna er það alveg fráleitt þegar hv. þm. segir það að sú stefna í ríkisfjármálunum hafi orðið til þess að dýpka kreppuna og framlengja hana og draga úr fjárfestingu því fjárfestingunum hefur þó verið haldið uppi með þessum hætti. Ég hef hins vegar verið að halda því fram að nú sé komið lag til þess vegna ábyrgrar ríkisfjármálastefnu hæstv. ríkisstjórnar að lækka vexti mjög verulega. Hv. þm. hefur aldrei í sínu máli andmælt því að þetta lag sé til staðar. Hins vegar fór hann með þessa gömlu plötu Framsfl. að það sé eina leiðin til þess að skapa hér líf að nýju í þessu þjóðfélagi að það eigi að taka erlend lán. Það væri fróðlegt ef hv. þm. mundi upplýsa okkur um það hvaða leið aðra Framsfl. hefði viljað fara að þessu. Hefði Framsfl. viljað taka aukin erlend lán, hækka skatta eða skera eitthvað annað niður? Það hefði verið fróðlegt að heyra það í andsvari hans áðan.

Virðulegur forseti. Hér hefur mikil umræða farið fram um frv. til fjárlaga. En fjárlög eru að sjálfsögðu stýritæki í fjármálum ríkisins. Það stýritæki hefur augljóslega verið mjög bilað undanfarin tvö ár eins og hér hefur mjög greinilega komið fram í umræðunum. Menn tala hér mikið um trúverðuga stefnu í ríkisfjármálum og það er einmitt á bls. 245 í fjárlagafrv. sérstakur kafli um það sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Lykilatriði í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar er að fylgt verði trúverðugri stefnu í ríkisfjármálum þar sem markvisst verði dregið úr halla ríkissjóðs á næstu árum án þess að hækka skatta. Ríkisstjórnin hefur sett sér það markmið að hallinn á ríkissjóði á árinu 1994 verði umtalsvert minni en 1993. [Og þykir engum mikið.] Þessu marki verður náð með lækkun ríkisútgjalda en ekki skattahækkunum.`` Þetta er ekki rétt því allir verða varir við skattahækkunina og hún er hér bæði leynt og ljóst í þessu frv. Síðan er áfram fjallað um þetta, hver lykillinn sé í þessu máli að ná trúverðugri stefnu í ríkisfjármálum. Það er alveg öruggt mál að ríkisstjórnin er ekki með rétta lykilinn og í frv. er ekki ljóst hvernig eigi að framkvæma ýmsa liði. Það er einmitt það sem fólkið í landinu spyr að. Hvernig á að framkvæma? Vegna þess að við höfum áður fengið slík fjárlög og það hefur ýmislegt komið fram í þeim sem er óframkvæmanlegt. Þess vegna er það sem brennur á mönnum hvernig eigi að framkvæma ýmsa liði fjárlaga. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. um það einmitt. Það minnir mig á að það var einhver ræðumaður sem sagði hér í umræðu um stefnuræðu forsrh.: ,,Við lifum á tímum sem stöðugt koma á óvart.`` Það voru orð að sönnu því þessir tímar sem við lifum á koma stöðugt á óvart. En mig langar sem sagt að spyrja hæstv. fjmrh. hvernig eigi að framkvæma ýmsa liði fjárlaga. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. að því hvernig hann hafi hugsað sér hinn nýja meðferðarskatt varðandi vímuefnaneytendur? Ég sé hér að það á að ná 17,5 millj. kr. frá þessum aðilum. Ég hef kynnt mér þessi mál töluvert og það vill nú svo til að þeir sem neyta þessara efna eru því miður að stórum hluta til mjög ungt fólk. Ég fór einmitt á stofnun ekki alls fyrir löngu þar sem 30 sjúklingar voru á slíkri meðferðarstofnun og algengasti aldurinn var 15--18 ára. Ég spyr: Hvernig er ætlast til að þessir aðilar greiði fyrir sig? Og þeir sem eldri eru hafa lifað lengi í þessari óreglu og eiga einfaldlega ekki neina peninga. Mig langar líka að spyrja að því varðandi hin nýju heilsukort hvort þessir aðilar eigi líka að borga heilsukortin. Mig langar líka að fá nánari útfærslu á þessum heilsukortum. Það er fleira sem mig langar að spyrja um. Mig langar að spyrja hvernig gengur að semja við sveitarfélögin um rekstur dagheimila sjúkrastofnana. Það kom fram í umræðu fyrir nokkrum dögum að hæstv. heilbrrh. taldi að hann væri farinn að ræða við sveitarfélögin um þessi mál en ég hef kynnt mér það síðan að a.m.k. þau sveitarfélög sem hann sérstaklega tilgreindi að hann væri farinn að semja við hafði hann þá ekki haft samband við. En nú spyr ég: Hvernig standa þessar viðræður? Það þarf ekki að orðlengja það að mikil óvissa ríkir á mörgum heilbrigðisstofnunum og ef þessum dagheimilum verður lokað, sem ýmislegt bendir til, þá loka líka margar deildir sjúkrahúsanna því þær verða ekki færar um að hafa opið vegna skorts á sérhæfðu starfsfólki. Mig langar líka að spyrja að því hvað menn hafi hugsað sér varðandi lokun á ýmsum sýsluskrifstofum á landinu. Það er greinilegt ef maður lítur hér yfir fjárlagafrv. að það er ætlast t.d. til að það sé lokað í Borgarnesi. Þar eru aðeins áætlaðar 9 millj. kr. fyrir allt árið sem mér sýnist að dugi til að reka sýsluskrifstofuna í tvo mánuði. Það skýtur nú svolítið skökku við að á sama tíma og verið er að tala um að flytja ríkisfyrirtæki út á land og nýbúið er að koma með tillögur þar að lútandi þá er verið að taka ákvörðun um að loka öðrum. Og ef það fer sem horfir að það verði t.d. lokað í mínu kjördæmi, það má víst ekki tala um sitt kjördæmi lengur hér því það eru víst sérhagsmunir, þá er þjónustu almannatrygginga þannig háttað að fólk verður að keyra allt að 150--200 km til að nálgast þessa þjónustu. Og til að menn glöggvi sig á hvað fer fram á slíkum skrifstofum þá eru það allar bætur, allar almannatryggingabætur sækir fólk, svo sem ellilífeyri, meðlög, mæðralaun, örorkulífeyri, slysabætur og sjúkradagpeninga. Allar þinglýsingar fara þar fram sem eru í hundraðatali á hverri skrifstofu fyrir sig. Útgefin leyfi eins og vegabréf, meistarabréf, ökuskírteini o.s.frv. Þetta þekkir ráðherra mætavel. Nú er sem sagt verið að loka nýbyggðu skrifstofuhúsnæði. Það er nú svo einkennilegt að þar sem verið er að loka þar eru víðast hvar hallir sem búið er að byggja yfir þessar skrifstofur. En nú á engin þjónusta að fara þar fram nema eitthvað sé í farvatninu sem ekki hefur verið skýrt hér. Fólk bíður eftir að fá svör við þessum spurningum. Þetta skiptir verulegu máli. Þjónustustig úti á landi mun lækka. Ég gæti trúað því að ef fer fram sem horfir þá getum við alveg eins átt von á því að eftir nokkur ár að öll þessi þjónusta fari fram á Stór-Reykjavíkursvæðinu og þessar hallir verði tómar sem verið er að byggja um allt land. Það eru þessar spurningar sem brenna á mönnum í dag og auðvitað margar fleiri. Menn hafa hér rætt mikið um vaxtastigið og auðvitað er það það þyngsta fyrir atvinnulífið hversu vaxtastigið er hátt. Það er nú merkilegt að heyra það enn þá einu sinni, maður heyrði þessa sögu fyrir ári síðan, að vextir væru að lækka. Og meira að segja var nákvæmlega sagt frá því að eftir hálfan mánuð mundu vextir lækka um 1%, það var sagt hér fyrir ári síðan. Það hefur ekki gengið eftir og mér sýnast engin teikn á lofti að það sé að gerast. En meðan almenningur á að sýna skilning þá sýna þeir sem skammta sér launin sjálfir engan skilning. Þeir sem tala fyrir hönd stjórnarinnar minna menn stöðugt á Færeyjar og svei mér þá ef það verða ekki örlög þeirra manna sem stýra hér stærstu bankastofnununum og Þjóðhagsstofnun og Byggðastofnun o.s.frv. að fara á nýju jeppunum niður hengiflugið. En ég vona að það fari að koma svör við þessum spurningum sem brenna á fólki varðandi það hvernig eigi að útfæra þessa ýmsu pósta sem eru í fjárlagafrv.

Hæstv. forseti. Umræðan um efnahagsmálin hefur verið í ákveðnum farvegi á undanförnum árum. Fyrst var deilt um vandann, hvort við vanda væri að etja eða ekki og hver þá vandinn væri. Síðan var deilt um fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar, þar næst um framkvæmdir ríkisstjórnarinnar og núna er deilt um árangur ríkisstjórnarinnar.  Það verður hins vegar að viðurkennast að okkur hefur ekki tekist að minnka ríkissjóðshallann eins mikið og við hefðum óskað. Ástæðan fyrir því er það tekjutap sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir. Að hluta til má rekja það tekjutap til þess að viðskiptahallinn er nú viðráðanlegri en skattakerfi okkar byggist að miklu leyti á veltusköttum þannig að mikill viðskiptahalli og mikil erlend skuldasöfnun hefði leitt til meiri tekna fyrir ríkissjóð. Ríkissjóðshallinn á einnig rætur sínar að rekja til þess að við höfum varið miklum fjármunum, milljörðum kr., til að halda aftur af atvinnuleysinu. Það verður líka að viðurkennast eins og fram hefur komið í umræðunni í dag að vextir eru of háir. En þeir hafa þó lækkað frá því sem var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Að hluta til eru þessir vextir of háir vegna ríkissjóðshallans og að hluta til vegna ófullkomleika hins íslenska fjármagnsmarkaðar. Ég vil einnig nefna að fjárfesting í þjóðfélaginu er of lítil. Til lengri tíma litið mun fjárfesting af þessari stærð ekki standa undir 3% meðalhagvexti. En hvað er það sem stendur á bak við þann árangur sem ég hef hér rætt? Á bak við árangurinn í lágri verðbólgu er aukið frjálsræði í viðskiptum og aukin samkeppni í verslun en þar á hafa orðið miklar breytingar á síðustu 10 árum. Þar stendur einnig að baki aukinn skilningur verkalýðshreyfingarinnar á því að verðmætaaukning þarf að liggja að baki kjarabótum. Þar stendur einnig að baki fastgengisstefna ríkisstjórnarinnar. Á bak við þann árangur að minnka viðskiptahallann og stöðva erlenda skuldasöfnun standa raunhæfir kjarasamningar, raunhæfar leiðréttingar á gengi, minni einkaneysla og minni fjárfesting. En eins og ég hef nefnt leiðir minni viðskiptahalli óbeint til þess að halli er meiri á ríkissjóði. Ríkisstjórnin hefur þurft að greiða fyrir raunhæfa kjarasamninga með fé úr ríkissjóði og samneyslan hefur aukist. Aukinn halli á ríkissjóði leiðir til meiri lánsfjárþarfar, hærri vaxta og minni fjárfestinga. Verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er því augljóst. Við þurfum að draga úr ríkissjóðshallanum frá því að útgjöld ríkisins náðu hámarki, í kringum 120 milljarða kr., á árinu 1991. Þetta þurfum við að gera án þess að auka skatta. Við þurfum að auka þannig svigrúm til að lækka vexti og auka fjárfestinguna og auka hagvöxtinn. Frv. ríkisstjórnarinnar er skref í þessa átt. Og frá forsendum þess megum við ekki hvika nema í eina átt og það er til lækkunar útgjalda. Tillögur til útgjaldalækkunar verða þó að vera raunhæfar, þær verða að fela í sér sparnað og vera rökstuddar en ekki sýndarmennskan ein sem síðan mun leiða til ófyrirséðs ríkissjóðshalla. Tillögurnar verða að fela í sér útgjaldalækkun en ekki skattahækkun. Þegar við neyðumst til að skerða þjónustu þá verður sú skerðing að koma jafnt niður á alla að öðrum kosti verður ekki sátt um skerðinguna, að öðrum kosti verður ekki sátt um sparnaðinn. Útgjaldalækkunin má ekki eyðileggja þá starfsemi sem við þurfum á að halda í stjórnkerfinu og í velferðarkerfinu, starfsemi sem yrði dýrara að endurreisa þegar frá líður og við þyrftum að nota dýrmætan hagvöxt sem við erum nú að berjast fyrir til þeirrar endurreisnar. Það má ekki eiga sér stað að við eyðileggjum eitthvað sem síðar mun verða okkur dýrara að endurreisa og valda því að við getum ekki nýtt þann hagvöxt sem við sköpum forsendur fyrir. Það eru þingmenn stjórnarliðsins sem fyrst og fremst bera ábyrgð á því að þetta sem ég hef hér lýst gangi eftir. Því miður uppfylla ekki allar fyrirætlanir hinna ýmsu ráðherra þessi skilyrði sem ég hef gert að umræðuefni. Dæmi um þetta eru fyrirætlanir dómsmrh. um sameiningu sýslumannsembætta. Fyrir þessum tillögum liggur enn sem komið er enginn tölulegur rökstuðningur. Þvert á móti benda allar tölur sem birtar hafa verið til þess að sparnaður verði ekki af þessum tillögum. Svo virðist jafnvel sem dómsmrh. hafi heldur ekki mikla trú á tillögum sem þessum því hann hefur ekki gert tillögu um það að jafnt verði látið yfir alla ganga og að sameining embætta í hans eigin kjördæmi verði gerð á sama hátt og í öðrum kjördæmum þar sem hann hefur lagt til sameiningu. Þar á ég við að hann hefur ekki lagt til að sýslumannsembættin á Selfossi og Hvolsvelli væru sameinuð, en það væri auðveldlega hægt að færa rök fyrir því að sú sameining mundi fela í sér sparnað með þeim tölum sem þegar hafa birst í umræðunni um þetta mál. En ef ráðherrann hefur einhverjar tölur um þennan tölulega sparnað þá vil ég biðja hann um að koma þeim sem fyrst á framfæri. Þessar tölur er ekki að finna í greinargerð frv. og fjárln. hefur þegar hafið meðferð þessa máls og því brýnt að hún fái öll gögn sem liggja að baki tillögunum til meðferðar. Hæstv. heilbrrh. hefur verið afar umdeildur á síðustu dögum, vikum og mánuðum. Má eiginlega segja að það sé einungis flokksbróðir hans í Seðlabankanum sem hafi ýtt heilbrrh. út af sviðinu í þessu efni núna síðustu dagana. Það er svo sem allt í lagi að ráðherrar séu umdeildir og að störf þeirra og fyrirætlanir séu umdeildar, ef það er von á því að störfin beri árangur eins og virðist hafa gerst hjá hæstv. fyrrv. heilbrrh., sem var afar umdeildur, en tölurnar virðast sýna að hann hafi náð einhverjum sparnaði í heilbrigðiskerfinu á sinni tíð. En þetta virðist ekki vera alveg ljóst hjá núv. hæstv. heilbrrh. því það hefur komið fram í umræðum í þinginu að tölulegur rökstuðningur fyrir lokun Gunnarsholts sé allavega vafasamur ef ekki beinlínis rangur. Og önnur fyrirætlan ráðherrans er afar óljós en það eru hin svokölluðu heilsukort. Um hvers konar gjald er hér að ræða? Er hér um skatt að ræða eins og stjórnarandstaðan hefur haldið fram eða er þetta markaður tekjustofn eins og ráðherrann segir sjálfur? En hvert var verkefni heilbrrh.? Var það að finna upp og leggja á nýja skatta? Nei, það var ekki verkefni ráðherrans. Eða var verkefni ráðherrans að finna upp nýja markaða tekjustofna? Ég dreg það mjög í efa. Ef ráðherrann væri með grundvallarbreytingar í heilbrigðiskerfinu á prjónunum og heilsukortin væru hluti af slíkum breytingum þá væri ástæða til þess að fjalla meira um þær í greinargerð fjárlagafrv. en sem nemur svona 5--10 línum. Ef það væri um þá breytingu að ræða að taka upp þjónustugjöld, auka kostnaðarþátttöku neytenda þjónustunnar, þá ætti að gera grein fyrir því í frv. á þeim forsendum, en það er ekki heldur gert. Það er því nauðsynlegt fyrir okkur að fá sem fyrst greinagóðar upplýsingar um það hvað vaki fyrir ráðherranum í þessu efni. Það læðist aðeins að manni sá grunur að hér sé einungis um fljótfærnislega tilraun til þess að komast undan því að taka til í sínu ráðuneyti og spara með óskilgreindri gjaldheimtu. Ég hef hér tæpt á nokkrum atriðum sem ég hef gagnrýnt. Og ég áskil mér rétt til þess að gagnrýna og krefjast rökstuðnings og leggja til breytingar á þeim fyrirætlunum sem ég tel að séu óraunhæfar, spari ekki það sem ætlað er eða ganga á annan hátt þvert á önnur meginmarkmið frv. Í þeirri vinnu sem fer í hönd hjá fjárln. mega ríkisútgjöld ekki hækka. Við verðum að leitast við að lækka þau eins og við höfum gert tvö undanfarin ár. Það er skylda stjórnarmeirihlutans að tryggja það að þetta markmið nái fram.

Virðulegi forseti. Ég hafði hugsað mér að fara hérna yfir fáein atriði í fjárlagafrv., aðallega það sem lýtur að menntmrn. en þar eru nokkur tíðindi sem ástæða er til að ræða. Jafnframt hafði ég hugsað mér að fara yfir fáein atriði sem snerta uppsetningu fjárlaga og loks ætlaði ég að fara yfir málefni sem snerta heilbrrn. Ég ætla fyrst að víkja að þessum almennu atriðum og koma þá fyrst að uppsetningu fjárlaga og segja það að ég tel að óhjákvæmilegt sé að uppsetning fjárlaga og ríkisreiknings verði tekin til endurskoðunar. Staðreyndin er sú að það er ekki hægt að lesa saman ríkisreikning og fjárlög. Það er vegna þess að það eru svo margir safnliðir í fjárlögunum að útilokað er í raun og veru að átta sig á því hvernig þeim liðum er dreift þegar ríkisreikningurinn er lesinn. Þetta gerir það að verkum að alþingismenn hafa enga möguleika á því að meta fjárlagavinnuna eftir á, enga möguleika til þess. Þetta er auðvitað þeim mun bagalegra þegar þess er gætt að greinargerð fjárlagafrv. verður stöðugt óvandaðri og það er stöðugt erfiðara að taka mark á því sem þar stendur, sérstaklega á því sem er skrifað þar niður um fjmrn. Ég nefni í því sambandi t.d. liðinn sem ætlaður er til þess að standa undir heimildargrein fjárlaga, 6. gr., þar sem sami textinn hefur staðið frá fjmrn. í fjöldamörg ár. En það er alveg augljóst mál að þessi texti á ekki við þá fjármunanotkun sem fylgt hefur greininni núna undanfarin 2--3 ár. Ég er sannfærður um það að starfsmenn fjmrn. hafa ekki lesið eða endurlesið þennan texta, nema þá prófarkalesararnir, áður en þetta fór í prentun í haust og í fyrrahaust. Ég sé það í ríkisreikningnum fyrir árið 1992, sem við höfum verið að fjalla um að undanförnu, að þarna er um stórkostlega gallaða framsetningu að ræða og það er beinlínis hættulegt ef það er þannig að fjárln. tekur mark á greinargerð fjárlagafrv. eins og það kemur frá fjmrn. Það er óhjákvæmilegt að þetta verði tekið til endurmats og ég skora á fjárlaganefndarmenn sem hér eru að vanda sig við að lesa greinargerðina til þess að átta sig á því til hvers er ætlast samkvæmt greinargerð fjárlagafrv. og hvort eftir því er farið. Ég er hér að fullyrða, virðulegi forseti, að í mjög mörgum tilvikum er unnt að benda á það að ekkert mark er tekið á því sem stendur í greinargerð fjárlagafrv. þegar kemur að því að skipta og nota hina óskiptu liði í fjárlögunum á hverjum tíma. Þetta er auðvitað afar bagalegt og sérstaklega nú orðið eftir að það tókst fyrir nokkrum árum að ná verðbólgunni verulega niður þá er hægt að nota ríkisreikninginn sem stjórntæki ef menn stilla saman ríkisreikninginn annars vegar og uppsetningu fjárlaganna hins vegar. Það hefur á það skort og þess vegna nefni ég þetta. Ég tel að þetta sé satt að segja að verða mjög alvarlegt vandamál, sérstaklega eftir árið 1992 þegar hinir óskiptu liðir voru stærri en nokkru sinni fyrr. Þar sem ráðherrarnir gátu eftir afgreiðslu fjárlaganna hér dreift á stofnanir og einstaka fjárlagaliði þó nokkrum upphæðum án þess að Alþingi hefði skrifað það niður í einstökum atriðum til hvers þeir peningar ættu að notast. Þar var um gríðarlega stóra tilflutningsliði að ræða og þeir hafa aldrei verið stærri en á árinu 1992. Það má út af fyrir sig fagna því að í frv. fyrir árið 1994 eru þessir liðir miklu lægri en þeir voru t.d. vegna ársins 1992 sem var sérstaklega ljótt að þessu leytinu til. Það breytir hins vegar ekki því að í fjárlagaframkvæmdinni eru menn að fjármagna almenna rekstrarliði út af safnliðum, aftur og aftur, og ég beini þeim áskorunum líka til fjárlaganefndarmanna að það verði skoðað mjög rækilega hvernig að þeim hlutum er staðið. Nú er auðvitað alveg ljóst að ráðuneytin gera þetta ekki nema í neyð, þau þurfa á þessu að halda og yfirleitt er engin ástæða til þess út af fyrir sig að gagnrýna það að peningar séu fluttir á þessa liði. Það er hins vegar ástæða til að gagnrýna það að enginn veit um það, fjárln. ekki af því hún sér það ekki og það er ekki skrifað niður í greinargerð fjárlagafrv. hvernig á að nota þetta. Þeir sem fara yfir ríkisreikninginn sjá það heldur ekki vegna þess að þeir bera ekki saman forsendur fjárlaganna annars vegar og ríkisreikninginn hins vegar. Þannig að þegar upp er staðið þá er mögulegt að mismuna hér í gegnum ríkisreikningskerfið mörg hundruðum millj. kr. án þess að menn í raun og veru geri sér grein fyrir því í einstökum atriðum á nokkru stigi málsins, af því að flækjan er svo rosaleg að menn komast ekki í gegnum hana, geta ekki höggvið sig í gegnum þennan frumskóg sem ríkisreikningurinn og fjárlögin eru. Þetta vildi ég nefna númer eitt og tek það auðvitað fram að ég nenni ekki í þessu sambandi að taka þátt í einhverjum leik um það hverjum þetta er að kenna. Þetta er okkur öllum meira og minna að kenna sem ábyrgð höfum borið á þessu á undanförnum árum. En það er brýnt að á þessu verði tekið af því að núna væri hægt að nota ríkisreikninginn sem stjórntæki vegna þess að verðbólgan er minni. En menn þurfa að vanda sig við framsetningu fjárlaganna og sérstaklega þarf fjmrn. og fjárln. að vanda sig við framsetningu greinargerðar fjárlagafrv. Hún er mikilsvert gagn. Ég hef aldrei setið í fjárln. Ég veit ekki hvort menn lesa þetta saman og bera þetta saman miðað við notkun fjármunanna á sl. ári. Og það er auðvitað alveg rétt, að ef það á að gera þessa hluti vel, þá kallar það á gríðarlega vinnu og yfirlegu, ég viðurkenni það. En ég held að það sé nauðsynlegt, ekki síst þegar menn eru að setja sér það að vanda vinnubrögð hér almennt á Alþingi með nýju samkomulagi um þingsköp og fleira, að menn reyni að vanda sig við þessa hluti sérstaklega. Þá vildi ég spyrja hæstv. fjmrh., hvort sem hann svarar því núna í umræðunni eða kannski síðar: Hvað er að frétta af þeim athugunum sem í gangi hafa verið á vegum ríkisreikningsnefndar? Mér er kunnugt um að hér verður umræða um ríkisreikninginn 1991, ég held á miðvikudaginn, jafnvel á morgun eða fimmtudaginn, þannig að það er hægt að fara yfir málin nánar þá ef hæstv. ráðherra kýs að hafa það svo. Í öðru lagi var annað almennt atriði og það snertir fjárlagafrv. fyrir 1994 alveg sérstaklega og lýtur að kjarasamningunum frá því á árinu. Það er alveg ótrúlegt, verð ég að segja, að ganga frá fjárlagafrv. sem tekur jafnlítið mark á kjarasamningum og þetta frv. gerir, það er alveg ótrúlegt. Það er alveg ótrúlegt að staðan skuli vera þannig að þegar fjárlagafrv. kemur fram þá telji t.d. Alþýðusambandið alveg óhjákvæmilegt að kalla til sérstakra funda með fjmrh. og embættismönnum hans um frv. og uppsetningu þess. Það eru aðallega þrjú atriði sem mér hefur heyrst að menn séu að gagnrýna í fjárlagafrv., af hálfu verkalýðssamtakanna. Það er í fyrsta lagi þessi atvinnuleysisskattur sem menn telja að sé brot á grundvallaratriðum samningsins, í öðru lagi framlögin til atvinnumála þar sem verkalýðshreyfingin telur að vanti 1,8 milljarða, ef ég hef tekið rétt eftir í fréttum, og í þriðja lagi framkvæmd vaxtalækkunarinnar á vegum ríkisstjórnarinnar sem er út af fyrir sig ekki aðeins fjárlagamál heldur almennt efnahagsmál. Ég vildi spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann telji ekki að það hefði verið ráðlegra að ganga betur frá fjárlagafrv. að því er varðar kjarasamningana en þarna hefur verið gert. Mér finnst að það eigi að sýna þessum aðilum vinnumarkaðarins lágmarksvirðingu og ég er viss um að hæstv. fjmrh. vill gera það. En ég tel að það hafi ekki gerst með þessu frv. eins og það lítur hér út og ég tel fulla ástæðu til að gagnrýna það og benda á, að það er útilokað að tala eins og hann gerir, og fleiri stjórnarliðar hér, eins og kjarasamningar verði óbreyttir allt næsta ár. Ríkisstjórnin hefur ekki haldið þannig á málum að það sé hægt að slá því alveg 100% föstu. Það er alveg augljóst mál að þó nokkur hópur í samtökum launafólks telur að það sé nauðsynlegt ýmist að hafa enga samninga, ef hlutirnir eru eins og þeir eru, eða þá að segja þeim samningum upp sem núna liggja fyrir. Ég bendi þar á yfirlýsingar t.d. frá formanni Verkalýðsfélagsins Dagsbrúnar og ég bendi einnig á það að forseti Alþýðusambandsins hefur talið að það væri óhjákvæmilegt að fá þessa hluti miklu skýrar upp heldur en þeir liggja fyrir núna frá hæstv. ríkisstjórn. Þessi tvö almennu atriði vildi ég nefna, virðulegi forseti, og vík þessu næst að tveimur ráðuneytum sérstaklega, þ.e. annars vegar menntmrn. og hins vegar heilbrrn. lauslega. Fyrst varðandi menntmrn. Ég vil þakka fyrir það hvernig greinargerð frv. er að því er varðar menntmrn. vegna þess að þar er á bls. 293 yfirlit yfir raunverulegar breytingar á framlögum til menntamála síðustu 5 árin á föstu verðlagi. Þar er uppsetning sem ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég tel að sé til fyrirmyndar. Ég hefði viljað sjá svona uppsetningu t.d. í heilbrrn. þar sem er óskaplega erfitt að átta sig á niðurskurðinum eins og textinn lítur út. Ég var satt að segja að glíma við það hérna áðan og um helgina að reyna að skilja þetta frá heilbrrn. í einstökum atriðum. Ég verð að játa að mér hefur oft tekist aðeins skár að lesa mig í gegnum torf heldur en í það skiptið, þegar ég reyndi að lesa þennan texta úr heilbrrn. Það kemur í ljós að því er varðar menntmrn. að raunverulegur niðurskurður á framlögum til menntamála á árunum 1991--1994 er 1.623 millj. kr., 1,6 milljarðar kr. Nú geta menn út af fyrir sig velt því fyrir sér hvort það er ekki eðlilegt að menntamálaniðurskurðurinn fylgi kannski falli þjóðartekna á þessum tíma. Ég vísa því á bug. Ég tel að svo sé ekki. Ég bendi á það að við Íslendingar erum langt á eftir öðrum þjóðum í framlögum til menntamála og rannsókna. Við erum með framlög til menntamála sem eru, að því er varðar hlutfall af vergri landsframleiðslu, helmingurinn af því sem gerist í grannlöndum okkar og í Norður-Evrópu yfirleitt. Framlög til menntamála á Íslandi, miðuð við verga landsframleiðslu, eru svipuð og gerist í Tyrklandi og í Grikklandi. Þannig að við megum ekki við því að missa þessi framlög niður. En setjum samt sem svo að ríkisstjórnin telji eðlilegt, og hæstv. menntmrh., að þessi framlög séu tekin niður eins og annað. Hefur það verið gert? Svarið er já og gott betur, vegna þess að fallið í vergri landsframleiðslu á þessum tíma er miklu minna en nemur fallinu í framlögum til menntamála. Framlögin til menntamála hafa á föstu verðlagi 1991--1994 lækkað um 10%. Fallið í vergri landsframleiðslu á sama tíma er um 6%. Það er augljóst mál að menntamálin hafa farið verr út úr niðurskurðinum heldur en ytri aðstæður gera óhjákvæmilegt, ef menn vilja beygja sig undir þær, sem er svo aftur önnur pólitísk spurning. Ég tel þetta sérstaklega alvarlegt, virðulegi forseti, vegna þess að ég tel að menntamálin séu undirstöðuþáttur hér í þjóðlífinu. Ef menn ætla sér að taka á móti batnandi lífskjörum einhvern tíma í framtíðinni, ef menn ætla t.d. að nýta orkuna hér á komandi árum og áratugum með innlendri þekkingu, verkkunnáttu og grunnþekkingu, þá verður auðvitað að halda hér uppi sæmilegu menntakerfi og sæmilegu rannsóknarkerfi. Ef menn vanrækja menntakerfið, þá eru menn í raun og veru að segja sem svo: Við ætlum ekki að breyta þessari orku í gull í framtíðinni heldur verðum við að fá einhverja aðra til að gera það fyrir okkur. Og með því að vanrækja menntamálin og rannsóknirnar erum við í raun og veru að segja við unga fólkið á Íslandi í dag: Þið skuluð fara héðan eftir nokkur ár. Þið skuluð koma ykkur eitthvað annað. Þið skuluð setja lykilinn ykkar í umslag og fara með umslagið í bankann eins og gert er í Færeyjum í dag. Þetta er auðvitað býsna hart, ekki síst hjá ríkisstjórn sem leggur mikla áherslu á að það þurfi að taka niður erlendar skuldir, sem er rétt. Ég tel reyndar að það sé gífurlega stórt mál og úrslitamál í stjórn ríkisfjármála að menn haldi þannig á hlutunum að erlendar skuldir séu teknar niður. Ég er þeirrar skoðunar að trassaskapur í þeim efnum sé hættulegur og geti komið okkur í koll síðar. Þessi niðurskurður í menntamálum er auðvitað á ýmsum þáttum. Hann er ekki aðeins í rannsóknum og Lánasjóði ísl. námsmanna. Hann er líka t.d. í grunnskólanum. Í grunnskólanum er búið að skera niður í raunstærðum milli 1991 og 1994 um 222 millj. kr. Ég útvegaði mér upplýsingar um það, virðulegi forseti, hvað er búið að skera niður í raun og veru á barn í grunnskólum eftir fræðsluumdæmum. Það kemur í ljós að framlag á verðlagi fjárlagafrv. var 98.210 kr. á hvert barn í grunnskóla í Reykjavík 1991. Þetta framlag í fjárlagafrv. er 93.111 kr. Það er búið að skera þetta niður um u.þ.b. 5.100 kr. eða um 6% eða svo á hvert barn sem er í grunnskóla í Reykjavík. Ef við skoðum t.d. Vestfirði þá er framlagið á hvert barn í grunnskólum á Vestfjörðum 1991 130.610 kr. en í fjárlagafrv. 118.980 kr. Ef við skoðum t.d. Norðurland eystra er framlagið árið 1991 113.190 kr. en 1994 107.880 kr. Það er því í raun og veru búið að taka af hverju barni, í hverju einasta fræðsluumdæmi landsins, 5--6.000 kr. á ári í framlagi til kennslu. Og grunnskólinn er líka menntakerfið og grunnskólinn er nefnilega líka rannsóknir ef menn vilja hafa það þannig. Ef við skoðum vikustundir á nemanda þá hefur þeim fækkað ótrúlega á þessum tíma, sérstaklega úti á landi. Vikustundum á nemanda á Vestfjörðum hefur t.d. fækkað úr 2,12 í 2,04 1994. Ef við tökum Reykjavík þá stendur vikustundafjöldi á nemanda þar nokkurn veginn í stað í grunnskólanum á þessum niðurskurðartíma. En þegar kemur út á land, og alveg sérstaklega á Vestfjörðum, þá er þar um að ræða verulegt fall, sömuleiðis á Norðurlandi vestra og á Norðurlandi eystra sé ég að fallið er einnig talsvert, sem bendir til þess að niðurskurðurinn, eins og hann var framkvæmdur í grunnskólanum, hafi ekki síst komið fram á landsbyggðinni þegar um er að ræða vikustundir á nemendur og framlag á nemendur á föstu verðlagi. Það er nokkurt umhugsunarefni líka. Þegar kemur t.d. að meðalfjölda í bekk þá hefur fjölgað verulega að meðaltali í hverri bekkjardeild. Það eru auðvitað langflestir nemendur að meðaltali hér, 21,8, en eru t.d. á Vestfjörðum 15,5 en voru 15,3 í upphafi þessa tíma. Ef ég tek t.d. Austurland þá verða nemendur í bekk að meðaltali 15,7 árið 1994 en eru núna að meðaltali 14,3 og þannig mætti enn telja. Þetta er ég hér að rekja, virðulegi forseti, til þess að undirstrika það að ég tel að fjárlagafrv. sé ekki bara spurning um fjármálastefnu, ríkisfjármálastefnu, heldur felst líka í fjárlagafrv. menntastefna ársins 1994. Það er bersýnilegt að menntakerfið hefur farið verr út úr niðurskurðinum undanfarin ár en aðrir málaflokkar miðað við þær tölur sem ég nefndi áðan og að grunnskólinn leggur þar meira í púkkið heldur en t.d. ýmsir aðrir þættir í því sama kerfi eins og framhaldsskólinn svo ég nefni annað dæmi. Í annan stað, virðulegi forseti, þá ætlaði ég að víkja lítillega að heilbrrn. og endurtaka það sem ég sagði áðan að ég verð að gagnrýna uppsetningu þessa texta í fjárlagafrv. Það er alveg ómögulegt að láta menn hafa þetta svona. Ég er alveg viss um að þau skilja þetta alveg sundur og saman í fjárln. en við sem erum ekki eins vön þessum ríkisfjármálum, við skiljum þetta ekki alveg eins vel. Ég sé það að fjárlaganefndarmenn nikka allir, þeir eru klárir á þessu. En það er verra með okkur hin. En nú ætla ég að gera tilraun til þess að fara yfir þetta, hvernig ég skil þetta, hæstv. ráðherra. Ég hef skoðað lífeyristryggingarnar og mér sýnist að þar eigi að skera niður upp á 525 millj. kr. Það eru fjórir liðir. Það er tekjutenging lífeyrisgreiðslna, það á að skila 200 millj. kr. Þá á að endurskoða úthlutunarreglur, síðan á að tekjutengja ekkjulífeyri og svo á að endurskoða fyrirkomulag eingreiðslna. Allt sýnist mér að þetta gefi samtals 525 millj. kr. Í öðru lagi eru það svo sjúkratryggingarnar. Þar sýnist mér að menn ætli sér að taka 30 millj. kr. af sérfræðingum og það sé eiginlega Ríkisendurskoðun sem á að finna út hvernig það á að gerast. Það er verið að rannsaka launasamsetningu lækna, hefur mér skilist í fréttum, og það á að græða 30 millj. kr. úr þeirri rannsókn. Svo á að taka inn 120 millj. kr. á röntgenmyndum og þess háttar. Síðan á að taka inn 150 millj. kr. af meðölum --- það heita lyf hér, meðöl. Svo koma heilsukort --- sem sumir kalla heilsuskort --- 400 millj. kr. og ég ætla aðeins að staldra við þau smástund. Hvað eru eiginlega þessi heilsukort? Það hefur gengið eitthvað illa að skýra það. Ég heyri meira að segja að stjórnarliðið veit ekki almennilega hvernig þetta er og þá er nú okkur vorkunn hérna minni spámönnunum í þinginu.  En staðreyndin er auðvitað sú að það er ekki verið að gera neina tillögu um neitt annað en það að hér verði lagður á sjúklingaskattur sem heitir heilsukort. Þannig liggur það. --- Það eru 400 millj. kr. Síðan ætlar hann að ná inn 160 millj. kr. með því að Framkvæmdasjóður aldraðra hætti að láta peninga í byggingar. Ég sé ekki betur en að það sé tillaga um það. Það á ekki að leggja peninga í nýjar byggingar heldur bara í viðhaldsverkefni og rekstur. Það þýðir í fyrsta lagi að það verður þá að breyta lögunum að nýju um Framkvæmdasjóð aldraðra því ekki þrættum við svo lítið um það í fyrravetur, ég og hv. þm. Finnur Ingólfsson, við hæstv. fyrrv. heilbrrh. sem þjóðin saknar núna, allt í einu.  Svo er það Gunnarsholt. Loka því. Það eru 50 millj. kr. sem stendur í fjárlagafrv. Það er dregið í efa að það sé svo mikið, en 50 millj. stendur í plöggunum. Síðan koma barnaheimili spítala. Þar á að ganga þannig fram að það á að loka þeim, því það er svo óskaplegt ranglæti gagnvart hinum í þjóðfélaginu sem ekki geta komið börnunum sínum fyrir á barnaheimilum. Það verður auðvitað að vinda bráðan bug að því að loka þessum barnaheimilum til að stöðva þetta svívirðilega ranglæti að starfsmenn á spítölum geti haft börnin sín í gæslu á leikskólum. Á því ætlar ríkisstjórnin að græða á milli 100 og 200 millj. Ég sé ekki nákvæmlega hver talan er þar, mér sýnist að hún sé eitthvað talsvert á annað hundrað millj. kr. Síðan á að leggja á áfengismeðferðargjald. Það er ekki nóg að það sé heilsukort, það á að leggja á áfengismeðferðargjald, sérstakan alkóhólistaskatt. Hann er 20 millj. sýnist mér. 17,2 hjá SÁÁ-stofnunum og 2,8 sá ég í Hlaðgerðarkoti. Þetta gerir samtals eitthvað um 20 millj. kr. og síðan geri ég ráð fyrir því að þær stofnanir sem ríkið rekur og eru í þessum geira eigi að taka þetta gjald líka, sambærilegt. Síðan á auðvitað í þessu frv. að halda fast við þá stefnu fyrrv. heilbrrh. að selja Þvottahús Ríkisspítalanna. En það er gríðarlega mikið þjóðþrifamál að mati ríkisstjórnarinnar og var flutt um það, eins og menn muna, stjfrv. í fyrra sem var skemmtilegasta þingmálið vegna þess að þar var kveðið á um að það ætti að sauma á saumastofuninni og þvo þvott á þvottastofunni og strauja lín. Það var smámunalegasta frv. um báknið sem nokkru sinni hefur verið flutt. Það má segja að það komi vel á vondan þar sem er hæstv. fjmrh. að standa að svoleiðis ófreskju hér. Hann ætlar að taka inn 60 millj. kr. á því að selja Þvottahús Ríkisspítalanna.  Loks á að leggja á sérstakt atvinnuleysisgjald. Það er sem sagt sjúklingaskattur, atvinnuleysisgjald og áfengismeðferðargjald eins og það heitir fínu nafni. Þetta sýnist mér að sé í grófum dráttum það sem samtals á að taka þarna inn á heilbrrn. og ég vil spyrja hæstv. ráðherra, þannig að það liggi fyrir á einhverjum einum stað: Hversu miklar upphæðir eru það sem menn eru að taka þarna inn, annars vegar með niðurskurði og hins vegar með nýrri tekjuöflun? Hvað er það há tala? Ég held að það sé mjög æskilegt fyrir þá sem vinna í fjárln. og eru í þessum heilbrigðismálum að fá þær upplýsingar því eins og þetta er sett hér fram í fjárlagafrv. þá er þetta allt í graut. Ég ætla í sjálfu sér, virðulegi forseti, ekki að fara út í fleiri mál sem snerta þetta fjárlagafrv. ítarlega. Hér hefur verið farið rækilega yfir málin og ég ætla ekki að fara að taka mikið lengri tíma hér. Það má kannski minna á að það stendur til samkvæmt þessu fjárlagafrv., eða ég hef séð það einhvers staðar, að selja Lyfjaverslun ríkisins. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því hvað er búið að eyða miklum peningum í að gera við húsnæði Lyfjaverslunar ríkisins og tæki núna að undanförnu og hvort ráðherrann telur líklegt að Lyfjaverslun ríkisins seljist fyrir það verð að dugi til að borga reikningana fyrir lagfæringar fyrirtækisins núna á undanförnum vikum, mánuðum og missirum? Það eru satt að segja ótrúlegar tölur sem er búið að verja í endurbætur á þessu fyrirtæki sem núna á að fara að selja. Það er nokkuð kostulega að hlutunum staðið hjá ríkisstjórninni og ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra um það mál sérstaklega. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja það að þetta frv. er auðvitað, eins og fram hefur komið, í meginatriðum munaðarlaust. Það þykir engum vænt um þetta frv. Það reynir enginn að halda því fram að í því felist einhver tímamótastefna í ríkisfjármálum eða efnahagsmálum. Ráðherrann er eins og kunnugt er að tína saman breytingartillögur hér og þar og svo er hann að lesa frv. með utanrrh. Þeir eru núna að lesa frv. Hæstv. félmrh. er á móti frv., þ.e. útgjaldahliðinni, en sennilega með tekjuhliðinni. Þetta er aðferð sem hæstv. félmrh. hefur sennilega lært af Framsfl. frá því fyrir allmörgum árum, og hv. 2. þm. Suðurl., en þá var það þannig að Framsfl. sneri þessu alveg við. Honum tókst ekki þá, þ.e. einum ráðherra, að vera bæði með debet- og kredit-hliðinni heldur kaus hann aðra hliðina og eins er það núna með hæstv. félmrh. Þannig að það er búist við því að það komi nýtt frv. eða í meginatriðum verði þetta allt, allt annað mál sem verður afgreitt að lokum. Þannig að enginn maður tekur mark á þessu frv. Það má auðvitað heyra tómahljóðið í ræðu hæstv. fjmrh. og vissulega er honum vorkunn í þessari stöðu. Staðreyndin er auðvitað sú að þessi ríkisstjórn hefur á hverju hausti lagt upp með það að hún væri að vinna tímamótaverk. Fyrsta árið átti að afnema hallann á ríkissjóði. Í fyrra var það alveg fyrirsjáanlegt að það mundi ekki takast en þá átti að leysa öll vandamál á Íslandi --- með hverju, muna menn það? Það hét EES. Það átti að leysa öll vandamál á Íslandi. Nú er hér allt í steik áfram. Það hefur enginn vandi verið leystur af neinu tagi hér. 

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir ýmsar ábendingar sem hann kom með fyrir fjárlaganefndarmenn. Það er áreiðanlega full ástæða til þess fyrir okkur að skoða enn betur en við höfum hingað til gert, greinargerðina sem fylgir með fjárlagafrv. í síðustu umræðu um fjárlög. Við höfum orðið áþreifanlega orðið vör við það í sumar að sú greinargerð hefur ekki verið virt af framkvæmdarvaldinu. Það er komið í ljós, mjög berlega, og þetta á sérstaklega við í þeim kafla sem hann fór yfir, þ.e. menntmrn. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar framkvæmdarvaldið virðir ekki þær samþykktir sem gerðar eru á Alþingi og löggjafarvaldið sendir frá sér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 6. þm. Vestf. sem á sæti í fjárln. fyrir þessar undirtektir við þessar ábendingar. Ég vona að þessi umræða geti orðið til þess að framvegis taki menn með skipulegri hætti á þessum málum en verið hefur og ég skil orð hennar svo að hún muni beita sér fyrir því. Mér þykir vænt um að það skuli komið fram, ekki síst með hliðsjón af því að við munum ræða hér næstu daga um ríkisreikninginn og þá höfum við öll þessi mál í samfellu og ég er viss um að við viljum öll standa sem faglegast að þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 9. þm. Reykv. fyrir afar mikið hól í garð fjárln. þó að ég verði nú að játa það af hjartans lítillæti að það er fullkomlega óverðskuldað. En það er þó ekki aðalerindi míns máls heldur hitt að nefna nokkuð umfjöllun hans um þessa töflu sem birtist á bls. 293 í fjárlagafrv. og hann hafði stór orð um hversu vönduð væri og góð að allri gerð. Þá hefði ég kosið það mjög gjarnan að í umfjöllun hans um þessa töflu hefði hann skoðað hana í heild úr því að hann hafði sjálfur á orði að þetta væri vandað og gott plagg, ég er sammála honum út af fyrir sig um það. Ef maður skoðar þessa töflu frá árinu 1990, þessi tafla nær yfir árin 1990--1994, ekki 1991--1994, þá kemur auðvitað í ljós að framlög til skólamála, framlög til menntmrn., ef við undanskiljum Lánasjóð íslenskra námsmanna, hafa yfirleitt heldur hækkað en ekki lækkað í þeim gríðarlegu stærðum sem hv. þm. var að nefna. Ég tek sem dæmi háskóla og rannsóknir. Þar hafa framlögin hækkað á milli þessara ára um 121,6 millj. kr. Framhaldsskólar og sérskólar hækkað um 39 millj. kr., grunnskólar og sérskólar að vísu lækkað milli þessara ára um 222 millj. kr. En liðurinn annað sem eru ýmis framlög til lista og menningarmála, rannsóknamála og þróunarmála hefur hækkað um 235,8 millj. kr. Ef við skoðum í heild þessi framlög til menntmrn. á árunum 1990--1994 að undanskildum framlögum til LÍN þá er ljóst að framlögin voru 12 milljarðar 980 millj. 600 þús. kr. árið 1990 en eru þó komin upp í á næsta ári 13 milljarða 144 millj. 500 þús. kr. sem er aukning um 164 millj. kr.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. 3. þm. Vestf. að meginhlutinn af þeim niðurskurði sem þarna er um að ræða eða stór hluti er af Lánasjóði íslenskra námsmanna. Það sem hefði auðvitað verið eðlilegt í því sambandi var það að menn hefðu sett sér það um leið að sækja þá fjármuni, sem þar voru e.t.v. skornir niður, inn á aðra þætti í menntakerfinu í staðinn fyrir að taka um það ákvörðun að skera niður lánasjóðinn og reyndar grunnskólann líka þannig að þegar maður skoðar framlög til skólamála sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu ríkjanna innan OECD þá er Ísland núna komið niður á svipað ról og Tyrkland, það er vond menntamálastefna.

Hæstv. forseti. Eins og kunnugt er höfum við Íslendingar á undanförnum árum átt við ramman reip að draga í stjórnun efnahagsmála og við eigum flest þá ósk heitasta að hilli þar undir betri tíð. Það er okkur þó hollt að hafa í huga að samdráttur í efnahagslífi á undanförnum árum er ekkert sérvandamál okkar Íslendinga. Nágranna- og helstu viðskiptaþjóðir okkar hafa gengið í gegnum svipaðan hreinsunareld. En það verður að viðurkennast að vegna einhæfni í atvinnulífi okkar hefur samdráttur orðið meiri hér en víðast annars staðar. Það er því enn eitt árið í röð sem lagt er fram fjárlagafrv. sem stefnir áfram að lækkun ríkisútgjalda. Mönnum er ávallt mikill vandi á höndum við samningu slíks frumvarps þar sem gæta verður þess að aðgerðir hvetji til hagvaxtar og enn fremur að samdráttur komi ekki niður á þeim sem minnst mega sín. Ríkisstjórninni hefur að undanförnu tekist að ná góðum árangri á ýmsum sviðum sem síðar skapa grunn að hraðari hagvexti en ella hefði orðið. Má þar nefna minnkandi viðskiptahalla við útlönd og minnkandi erlendar skuldir að raungildi. Enn fremur hefur tekist að halda verðbólgunni í skefjum. Þessir þættir allir munu flýta fyrir hagvexti þegar ytri skilyrði þjóðarinnar batnar, fiskigengd eykst og verð á útflutningsafurðum okkar hækkar. Ríkisútgjöld hafa vaxið jafnt og þétt á undanförnum áratugum og það að lenda í jafnerfiðum og langvarandi efnahagsvanda og raun hefur verið hefur neytt okkur til að taka til endurskoðunar ýmsa þætti í ríkisrekstrinum sem ella hefðu fengið að vaxa áfram án gagnrýnnar skoðunar á tilgangi og gildi þeirra. Þetta frv. ríkisstjórnarinnar ber þess merki eins og fyrri frv. að verið sé að taka á ríkisrekstrinum með hagræðingu með ýmsu móti, svo sem með samræmingu verkefna, fækkun embætta og sameiningu stofnana. Slíkt er af hinu góða þegar unnið er markvisst og skipulega að verkefninu og mun þannig að lokum skila skattborgurunum skilvirkari og ódýrari þjónustu. Ég vil sérstaklega nefna að menningarstarfsemi er varin í frv. eins og kostur er. T.d. er 1.183 millj. kr. varið til safna og listastofnana samkvæmt frv. borið saman við 923 millj. kr. samkvæmt reikningum ársins 1992. En ég ætla ekki að fjalla frekar um frv. almennt heldur ætla ég að fara nokkrum orðum um þætti þess málaflokks sem er einna frekastur á ríkisútgjöldin og sem jafnframt er hvað viðkvæmastur og flóknastur í ríkisrekstrinum, en það er heilbrigðisþjónustan. Það þarf ekki um það að deila að heilbrigðisþjónustan hér á landi er með því besta sem gerist í heiminum. Okkur hefur tekist að veita hágæðaþjónustu undir því verði sem gerist í mörgum velferðarríkjum. Þrátt fyrir þetta höfum við nú á erfiðum tímum haft áhyggjur af útgjaldaaukningu, ekki síst vegna þess hversu flókið og erfitt það er að fylgjast með og reyna að stýra heilbrigðisþjónustunni að einhverju marki. Fólk verður nefnilega ekki veikt eftir pöntun og veikindi taka ekki tillit til ástands buddunnar á hverjum tíma hvort sem um einkafjármál eða ríkisfjármál er að ræða. Hins vegar hafa nýlegar skoðanakannanir sýnt að fólk er sýnu viljugra til að auka framlög til heilbrigðismála en annarra málaflokka í umsjá ríkisins og ber að hafa slíkt í huga við mótun stefnu um heilbrigðisþjónustu. Núverandi ríkisstjórn hefur tekist það verkefni að hamla gegn hraðri kostnaðaraukningu í heilbrigðisþjónustunni án þess að dregið hafi verið úr þjónustu við sjúklinga. Má fyllilega virða þann árangur sem náðst hefur. Samkvæmt frv. verður áfram lögð áhersla á hagkvæmni í rekstri án þess að dregið verði úr þjónustu. Í frv. er sérstaklega tiltekin aukning í hagkvæmni í rekstri bráðasjúkrahúsa. Rekstur bráðasjúkrahúsa hefur verið í brennidepli á undanförnum árum, einkum þeirra þriggja sem eru á Reykjavíkursvæðinu. Þar hefur borið einna hæst rekstur Landakotsspítala. En að rekstri þess spítala hefur verið svo sorfið að bráðaþjónusta er nú eingöngu rekin af barna- og augndeildum spítalans. Leiða má rök að því að með breyttum starfsaðferðum í heilbrigðisþjónustu, sem sést best á því að sjúklingar eru í auknum mæli meðhöndlaðir utan sjúkrahúsa og legutími styttist, megi fækka þeim rúmum sem ætluð eru til umönnunar bráðasjúklinga. Hins vegar ber að gæta þess hvernig slík fækkun fer fram og hvernig beri að haga bráðaþjónustu í framtíðinni. Ég tel afar brýnt að hagræðing fari ekki þannig fram að hún komi niður á frelsi sjúklinga til að velja hvert þeir vilji leita, þ.e. að ekki myndist einokunaraðstaða í heilbrigðisþjónustunni. Auk þess sem valfrelsi eru sjálfsögð mannréttindi tel ég að samsöfnun heilbrigðisþjónustunnar í einni heild hefði neikvæð áhrif á þróun þessarar þjónustu sem við hingað til höfum getað státað af. Sjúkrahúsin á Reykjavíkursvæðinu hafa nú þegar ákveðna verkaskiptingu sín á milli sem flestir eru ásáttir um að gefist vel. Sú verkaskipting gefur okkur samanburð á frammistöðu sjúkrahúsanna að vissu marki og veitir þeim þannig aðhald. Verkaskiptingin veitir jafnframt sjúklingunum víðtækt valfrelsi og virkar sem hvati til framþróunar í sjúkraþjónustu. Því ber að ígrunda vandlega allar breytingar í verkaskiptingu og/eða sameiningu deilda. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega vekja athygli á því að nota beri safnliðinn: Sjúkrahús með fjölþætta starfsemi, sem er að fjárhæð 204 millj. kr., í þágu þess samstarfsverkefnis sem fram undan er á milli Borgarspítala og Landakots. Í utandagskrárumræðunni í síðustu viku ræddi ég um gagnkvæman ávinning stofnana og starfsfólks með rekstri dagvistarstofnana sjúkrahúsanna og enn fremur um vafasama réttlætingu þess að mismuna starfsstéttum með slíkum hlunnindum í ráðningarsamningum. Vil ég eingöngu ítreka mikilvægi þess ef fyrirhugaðar breytingar fara fram að þær verði markvissar og skipulegar og að þær komi ekki niður á starfsemi viðkomandi stofnana, starfsfólki eða börnum þess. Breytingar á starfskjörum verða að gerast í viðunandi sátt milli aðila. Í ráði er að framlög úr Framkvæmdasjóði fatlaðra og Framkvæmdasjóði aldraðra verði áfram varið til þjónustu við fatlaða og aldraða. Vil ég leggja áherslu á mikilvægi þeirra áforma ríkisstjórnarinnar að draga ekki úr þjónustu við þennan hóp fólks sem oft á þess ekki kost að verja sinn eigin málstað. Eins og ég minntist á hér að framan þá hefur komið fram vilji meiri hluta þjóðarinnar til að auka framlög til heilbrigðismála. Ég hef um margra ára skeið verið talsmaður þess að til þess að unnt væri að koma til móts við þessar óskir þá verði að klippa á naflastrenginn sem tengir sjúkratryggingar við önnur útgjöld ríkissjóðs og aðskilja þannig alveg útgjöld til heilbrigðismála frá öðrum útgjöldum. Slíkt er eina tryggingin fyrir því að það aukna framlag sem skattborgarinn vill inna af hendi til heilbrigðismála renni ekki að einhverju leyti til annarra og óskyldra málefna. Innan Sjálfstfl. hefur á undanförnum árum verið mjög undir það tekið að hverfa aftur til sambærilegs sjúkratryggingakerfis og áður tíðkaðist og þá með tekjutengdum iðgjöldum. Þótt e.t.v. megi segja að heilsukort séu leið að því marki að eyrnamerkja gjaldtöku vegna heilbrigðisþjónustu þá eru ýmsir vankantar á slíkri tillögu. Í því sambandi nægir að nefna að innheimta er æði dýr og um margt þung í vöfum, bæði fyrir hinn almenna borgara og fyrir sjúkrastofnanir. Þess vegna er nauðsynlegt að kanna einnig aðrar leiðir og bera þær saman við þá leið sem verið er að benda á í frv. T.d. má nefna hvort ekki sé einfaldlega betra og hagkvæmara að innheimta sömu fjárhæð í tengslum við almenna skattheimtu í stað þess að innleiða sérstakt heilsukort með öllu því sem því tilheyrir. Ég vil leyfa mér að hvetja til þess að heilbrigðistryggingakerfið verði skoðað í heild sinni jafnframt því sem heildarstefna í heilbrigðisþjónustu verði endurskoðuð þannig að unnt verði að framfylgja óskum landsmanna um áframhaldandi heilbrigðisþjónustu í hæsta gæðaflokki. Ég hef hér að framan nefnt dæmi í viðkvæmum og viðamiklum málaflokki sem skoða þarf mjög gaumgæfilega á næstu vikum og mikið starf bíður okkar þingmanna á þeim vettvangi sem í öðrum þáttum frv. til fjárlaga. Ég leyfi mér að vona að í starfi okkar allra munum við finna þær úrlausnir sameiginlega sem muni leiða okkur til vaxandi velferðar og hagsældar.

Virðulegi forseti. Eftir því sem fleiri þingmenn Sjálfstfl. tala við 1. umr. um frv. til fjárlaga þá skýrist það auðvitað enn betur að þetta frv. nýtur alls ekki stuðnings þeirra flokka sem þó hafa lagt það fram og ætla að bera ábyrgð á því eins og það hefur verið lagt fram á þinginu. Ég sagði það fyrr í andsvari að það er margt sem bendir til þess að fjárlagahallinn sem áætlaður er að verði með frv. sé 10 milljarðar kr., hann gæti stefnt í 20 milljarða kr. Og ef fram heldur sem horfir bara í umræðunni um heilbrigðismálin þar sem maður getur í fljótu bragði lesið út að það standi til að spara 1,5 milljarða kr. þá held ég að það sé nokkuð ljóst að með þeim ræðum sem hér hafa verið haldnar, bæði í utandagskrárumræðu í fyrri viku um Gunnarsholt og um barnaheimili sjúkrahúsanna og nú í þessari ágætu ræðu hv. þm. Láru Margrétar um heilsukort og þar fram eftir götunum, þá sé a.m.k. af þeim sparnaði sem þar er áætlað að ná farnar út 1.200 millj. kr. Eftir gætu kannski staðið 300 millj. kr. af því sem menn eru að tala um að spara í heilbrigðismálum. Ef fram heldur sem horfir þá er það ekkert fjarri lagi að það standi ekki steinn yfir steini í þessu fjárlagafrv. og hallinn sé þess vegna miklu meiri. 170 millj. kr. á að spara á barnaheimilunum, það er engin samstaða um það, 50 millj. kr. í Gunnarsholti, það er engin samstaða um það, 525 millj. kr. á að spara í sjúkratryggingunum, það er engin samstaða um neitt þar. Jú, það á að semja við verkalýðshreyfinguna um stærstu hlutana, um eingreiðslurnar, sem verkalýðshreyfingin hefur nú þegar lýst yfir að alls ekki komi til greina að semja um. Heilsukortin eiga að gefa í tekjur 400 millj. Það er ekki samstaða um þá leið sem á að fara. Til viðbótar því eiga þeir aðeins að greiða sem það vilja þegar þeir hafa notið þjónustunnar. Það skilar því engum 400 millj. Það er alveg sama hvar á þetta frv. er litið, a.m.k. í þessum málaflokki, að það stendur ekki steinn yfir steini.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að gera smá athugasemd við það sem ég nefndi í sambandi við heilsukortin. Ég vildi benda á að það væru hugsanlega fleiri leiðir til að ná þessum tekjum inn og reyndar óska ég eftir því að það verði leitað fleiri leiða til að ná frekari tekjum inn fyrir heilbrigðisþjónustuna heldur en með þeim meðölum sem virðast vera á borðinu í dag. Því eins og fram hefur komið hér í umræðunum höfum við ekki fengið nægilegar upplýsingar um það hvernig eigi að framkvæma þá tekjuöflun og ég vænti þess að það verði unnið að því á næstu vikum að finna þær leiðir.

Virðulegi forseti. Þessi ræða hv. þm. Láru Margrétar kom mér í sjálfu sér ekki á óvart. Ríkisstjórnarliðið veit ekkert hvernig á að gera þetta. Það er alltaf betur og betur að koma í ljós. Ef hins vegar sú leið er farin sem hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur lýst að fara skuli í þessari heilsukortainnheimtu þá er hún mjög svipuð því, ef ég tek samlíkingu, að maður sem á bíl og lendir í árekstri, hefur tryggt hann í kaskó en greiðir auðvitað ekki trygginguna og hefur aldrei dottið það í hug. Þegar hann hins vegar hefur lent í árekstrinum og búið er að gera við bílinn þá kemur hann með reikninginn til tryggingafélagsins og segir: Ja, þetta kostaði nú tjónið. Ég vil fá þetta að fullu greitt en þú mátt draga hérna frá iðgjaldið af kaskótryggingunni. Ef tryggingafélag væri rekið með þessum hætti, hvernig færi fyrir því? Það færi lóðbeint á hausinn. Þannig að hugmyndirnar um 400 millj. kr. skattheimtu með heilsukorti og ef framkvæmdin er eins og hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur lýst þá er auðvitað enginn fótur fyrir þessu og er bara tóm vitleysa eins og allt sem í þessu frv. er.

Frú forseti. Ég ætla að fara hér aðeins í nokkra þætti sem snerta þetta frv. Mig langar í fyrstu til að ræða aðeins um vinnubrögð, síðan að koma inn á stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og loks að líta hér örlítið á nokkur þeirra tíðinda sem er að finna í þessu fjárlagafrv. Eins og þingmenn minnast þá var gerð breyting á þingskapalögunum vorið 1991 sem gengu m.a. út á það að fagnefndir þingsins fengju hluta fjárlaganna til athugunar eða eins og segir í 25. gr. þingskapalaga: ,,Fjárlaganefnd getur vísað til annarra fastanefnda þeim þáttum fjárlagafrumvarpsins sem fjalla um málefnasvið þeirra. Með sama hætti geta aðrar fastanefndir ákveðið að fjalla um einstaka þætti fjárlagafrumvarpsins. Til efnahags- og viðskiptanefndar vísar fjárlaganefnd frumvarpi til lánsfjárlaga og tekjugrein fjárlagafrumvarps. Nefndirnar skila fjárlaganefnd áliti og tillögum svo tímanlega fyrir 2. umr. fjárlaga sem fjárlaganefnd ákveður.`` Ég hef verið að hugsa um þetta ákvæði og þá reynslu sem fengist hefur af þessum vinnubrögðum. Og ég spyr sjálfa mig: Hefur verið eitthvert gagn af þessu? Ég held að ég geti svarað því strax að það hefur verið töluvert gagn af þessu fyrir þá þingmenn sem hafa verið að glugga í fjárlögin og fara í gegnum einstaka þætti. Ég held að það sé mjög til bóta að þingmenn séu vel inni í stöðu þeirra málaflokka sem þeir eru að fjalla um. En sú spurning sem vaknað hefur í mínum huga er auðvitað þessi: Er eitthvert gagn að þessu fyrir framhaldsumræðuna um fjárlögin? Hvað er gert við álit og ég tala nú ekki um tillögur sem koma frá fagnefndum? Við höfðum reynslu af því í landbn. þar sem farið var mjög ítarlega í gegnum kaflann um landbúnaðarráðuneytið á sínum tíma. Meiri hluti nefndarinnar var nú ekki ánægður með niðurstöður fjárlagafrv. fyrir árið 1992 og lagði til töluverðar breytingar á því frv. og sendi þær til fjárln. en síðan heyrðist ekki neitt. Það sama gildir um álit annarra nefnda. Mér hefur fundist að meiri hlutinn skili örlitlu áliti þar sem þeir bara leggja blessun sína yfir allt og koma ekki með neinar ábendingar eða athugasemdir á meðan minni hlutinn hefur iðulega samið mikil og ítarleg álit sem birt hafa verið í nál. meiri og minni hluta. Með þessu eru nefndirnar að leggja sitt af mörkum til umræðunnar um fjárlagadæmið. En þar sem kosinn hefur verið nýr formaður fjárln. og mannabreytingar orðið þar þá vil ég varpa fram þeirri spurningu til nýkjörins formanns, Sigbjarnar Gunnarssonar, hvort fjárln. hyggist gera einhverja breytingu varðandi þessa vinnu? Er t.d. hugsanlegt að fagnefndirnar fjalli um þær breytingartillögur sem eru til umræðu í fjárln., að við fáum fyrir fram að kynnast því hvaða breytingar er verið að ræða í fjárln. eða hvað ætla menn sér með þessu. Mér hefur fundist að fjárln., alla vega eins og dæmið hefur birst okkur í fagnefndunum, væri býsna íhaldssöm og vildi halda utan um þetta allt. Mér finnst að við þingmenn þurfum að ræða það hvernig þetta ákvæði 25. gr. hafi gefist og hvort hugsanlegt sé og æskilegt að stíga lengra í þá átt að fagnefndirnar hafi í raun eitthvað að segja um fjárlögin og þær ákvarðanir sem teknar eru í viðkomandi málaflokkum. Ég vildi vekja athygli á þessu atriði hér en þó ítreka að ég er eindregið þeirrar skoðunar að við höfum öll haft mjög gott af því að fara í gegnum þessa einstöku þætti fjárlagafrv. Ég tel að það hafi auðgað og bætt umræðuna varðandi fjárlögin og við þessar athuganir hafi margt komið fram sem fjárln. hefði ella ekki tekið eftir eða lagt sömu áherslu á og við gerum í fagnefndunum. En hér er auðvitað fjárlagafrv. fyrir árið 1994 til umræðu. Eins og vænta má þá boðar það allnokkur tíðindi. En það verður ekki annað sagt en að það sé í beinu framhaldi af því sem hér hefur verið að gerast á undanförnum árum. Ég get ekki stillt mig um að vitna í hina hvítu bók sem þeir ráðherrarnir veifa lítið nú á dögum  Þegar maður les þessi orð og hugsar til þess sem gerst hefur á þessu tveimur og hálfa ári frá því ríkisstjórnin tók til starfa þá verður manni náttúrlega bæði ljóst hve miklum andbyr hún hefur mætt og hve röng hennar stefna er. Þegar litið er á kaflann um ríkisbúskapinn segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin leggur áherslu á þann ásetning sinn að gerbreyta fjármálastjórn hins opinbera. Dregið verður úr umsvifum ríkisins og þannig búið í haginn fyrir hóflega skattheimtu í framtíðinni.`` --- Hóflega skattheimtu. Ég vek sérstaka athygli á því. --- ,,Þessar fyrirætlanir eru forsenda þess að viðreisn efnahagslífsins takist. Versnandi viðskiptakjör, aflasamdráttur og horfur á minnkandi landsframleiðslu undirstrika hve brýnt þetta er. Um leið og dregið verður úr hallarekstri ríkissjóðs árið 1992 með því að stöðva þau vaxandi ríkisumsvif sem viðgengist hafa undanfarin ár verða næstu skref til uppbyggingar og kerfisbreytinga í ríkisrekstrinum undirbúin.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Stefnt er það því að fjármál ríkissjóðs verði komin í jafnvægi í árslok 1993.`` Það var sem sagt stefna ríkisstjórnarinnar að koma á jafnvægi í ríkisbúskapnum, að ná ríkishallanum niður á tveimur árum, sem ég tel að þá strax hafi verið algerlega óraunhæft markmið, en jafnframt að draga mjög úr umsvifum ríkisins. Það er kannski ekki síst sá þáttur sem við höfum orðið vör við og hafa valdið miklum deilum hér á Alþingi og þá ekki síst sá þáttur að koma kostnaði við velferðarkerfið yfir á hinn almenna borgara. Einn mikilvægur þáttur í stefnu ríkisstjórnarinnar sem ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á er auðvitað sá að selja eignir ríkisins eða að einkavæða eins og það hefur verið kallað. Mér finnst þetta einkavæðingarmál vera eitt besta dæmið um það hvað ríkisstjórnin hugsar málið illa og hversu lítið raunsæi er í hennar áætlunum. Ef maður bara lítur á tölurnar yfir einkavæðingaráformin þá var það svo að í fjárlögum fyrir árið 1992 var áætlað að selja eignir ríkisins fyrir 1 milljarð kr. en raunin varð 283 millj. kr. Árið 1993 átti að seilast enn lengra og selja eignir fyrir 1,5 milljarða kr. en samkvæmt því sem segir hér í frv. er útlit fyrir að það náist inn 100 millj. kr.

Er þingmaðurinn að kvarta yfir því?

Samkvæmt frv. fyrir árið 1994 er áætlað að selja ríkiseignir fyrir 500 millj. kr. þannig að menn eru nú heldur að draga í land. Nú hef ég margt að athuga við einkavæðingaráform ríkisstjórnarinnar og ekki síst hvað þeir vilja selja. En ég er fyrst og fremst að vekja athygli á því að hér er að mínum dómi mjög gott dæmi um áætlanir sem eru svoleiðis út í bláinn að það nær ekki nokkurri átt. Þess vegna vakna auðvitað margar spurningar varðandi fjárlög þessa kjörtímabils, hvernig þau hafi staðist. Hér hefur margsinnis verið minnst á ríkishallann sem hefur aukist ár frá ári og allar áætlanir sem gerðar hafa verið hafa reynst kolvitlausar og því spyr maður sig auðvitað enn einu sinni, það er hin eðlilega spurning: Er þetta fjárlagafrv. eitthvað raunsærra en hin fyrri? Ég bendi á það að ég er búin að lesa vel í gegn tekjukaflann sem við í efh.- og viðskn. eigum síðan að fjalla um og hér er verið að gera ráð fyrir auknum tekjum í ýmsum greinum, m.a. auknum tekjum af bifreiðum og bensíni og hér er m.a. að finna þau tíðindi að það á enn að hækka bensíngjald. Ég skal taka fram að ég er ekki að gagnrýna það því að ég tel eðlilegra að leggja skatt á bensín heldur en ýmislegt annað. En það sem er auðvitað spurningin í þessu er hversu raunsæjar eru þessar tölur. Það hefur orðið samdráttur í bílainnflutningi, samt er gert ráð fyrir allverulegum innflutningi bifreiða og mjög auknum tekjum af þeim og jafnframt er gert ráð fyrir auknum tekjum af bensíni. Þá er gert ráð fyrir því í samræmi við spá Þjóðhagsstofnunar að virðisaukaskattur skili sér á svipaðan hátt og á þessu ári þrátt fyrir að spáð sé almennum samdrætti. Ég spyr auðvitað líka: Hvernig koma þessar spár Þjóðhagsstofnunar heim og saman? Það kemur fram hér í frv. einn tekjuliður sem ríkisstjórnin hefur mikið uppáhald á, hinar svokölluðu sértekjur í ýmsum greinum. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh.: Hvernig hafa áætlanir um sértekjur staðist? Ef við t.d. lítum á skólakerfið, á heilbrigðiskerfið, hvernig hafa þær staðist og er einhver ástæða til að halda að þær áætlanir sem hér eru gerðar upp á 6,6 milljarða kr., ef ég man rétt um sértekjur, að þær standist. Ég veit það og hef dæmi um það af heilsugæslustöðvum hér í Reykjavík að þar ósköp einfaldlega stendur fólk frammi fyrir því í afgreiðslunum að verða að hætta við að innheimta gjöld af fólki vegna þess að það getur einfaldlega ekki borgað. Og mér leikur forvitni á að vita hversu mikið skilar sér af þessum sértekjum. Ég vil nefna það sem dæmi að við þingkonur Kvennalistans vorum á ferð um Austur-Skaftafellssýslu og komum þar í heimsókn í framhaldsskólann rétt utan við Höfn í Hornafirði. Þar kom í ljós að sá framhaldsskóli er nú rekinn með lánum og yfirdrætti. Honum var gert að afla sér sértekna sem ekki nær nokkurri átt og hann fær ekki peninga til síns reksturs. Ég vil nú biðja fjárlaganefndarfólk að athuga þetta alveg sérstaklega. Og ég spyr auðvitað: Hvernig er með aðra skóla og þessar sértekjur yfirleitt. Ég man líka eftir dæmi frá Keldum þar sem áætlun um sértekjur var algerlega út í bláinn. Þannig að það er margt að athuga í þessu og þær áætlanir sem hér eru gerðar vekja þær spurningar hvort þessi fjárlög standist eitthvað fremur en þau fyrri. Það eru geysilega mörg atriði sem hér væri hægt að taka fyrir og ég vil aðeins minnast á það atriði sem fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. um að það sé ekki meiningin að auka skattheimtu. Menn geta reiknað sundur og saman hvort skattar vaxa eða hvort þeir lækka en auðvitað er staðreyndin sú að skattheimta hefur stóraukist. Maður auðvitað spyr sig hvað sé að gerast hér í þessu frv. og þá er ég að sjálfsögðu að vísa til þjónustugjaldanna og hinna svokölluðu sértekna sem eru ekkert annað en skattheimta á almenning, nemendur, sjúklinga og fleiri. Hér er það boðað að leggja eigi nýjan skatt á allan almenning í landinu og fyrirtæki upp á hálft prósent, gjald til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Í sjálfu sér get ég samþykkt það að vissulega er ástæða til að afla tekna til Atvinnuleysistryggingasjóðs en það sem er gagnrýnivert er það að enn einu sinni er lagður flatur skattur á allan almenning án þess að taka tillit til hinna lægst launuðu. Nú tek ég fram að það kemur fram í frv. að meiningin sé að bæta barnafólki upp þennan aukna skatt. Við erum auðvitað ekki að tala um mjög háar upphæðir en mér verður iðulega hugsað til þess stóra hóps af eldra fólki og þá ekki síst af eldri konum, t.d. hér í Reykjavík, sem vinna á sjúkrahúsum, á barnaheimilum, í skólum á mjög lágum launum og munar um hverja einustu krónu. Þessi hópur fær engar bætur. Ég hef fulla samúð með barnafólkinu en ég vil vekja athygli á því að það eru líka fleiri, það eru fleiri sem þurfa að greiða þessa skatta. Og ég gagnrýni það að ríkisstjórnin skuli leggja á svona flatan skatt. Það tel ég vera mjög gagnrýnivert. Enn eitt atriði sem reyndar hefur verið komið inn á hér í umræðunni varðar launastefnu ríkisins. Mér finnst það í raun og veru alveg furðulegt að enn einu sinni skuli því vera haldið fram í fjárlagafrv. að engar launabreytingar verði aðrar en þær sem fylgja starfsaldri og slíku vegna þess að reynslan sýnir okkur að ár eftir ár eru gerðir samningar og hinir svokölluðu aðilar vinnumarkaðarins senda reikninginn til ríkisins, ár eftir ár. Það er ríkissjóður sem ber aðalkostnaðinn af kjarasamningunum. Það þarf enginn að ímynda sér miðað við þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir að það gerist ekki eitthvað slík einu sinni enn. Hvort sem það er í framlögum til atvinnusköpunar eða einhvers konar láglaunabótum þá lendir þetta á ríkissjóði og menn eiga að taka þetta inn í dæmið. Ég ætla aðeins að koma hér inn á menntamálin áður en ég lýk máli mínu, frú forseti. Ég á að vísu sæti í landbn. og við munum þar fara rækilega í gegnum fjárlagafrv. en að svo komnu máli sé ég ekki ástæðu til að fara ítarlega í þau mál, heldur langar mig að vekja athygli á nokkru af því sem snertir menntamálin. Ég hef, eins og hv. þm. Svavar Gestsson sem situr með mér í menntmn., miklar áhyggjur af niðurskurði til skólamála. Hér kemur það fram í frv. að ýmsum skólum er gert að skera niður með því sem kallað er í frv. hagræðing, hagræðing sem m.a. á að koma fram í niðurskurði á kennslu. T.d. er Tækniskólanum og Kennaraháskólanum gert að hagræða með því að skera niður kennslu. Og ég get ekki annað en gagnrýnt þetta harðlega. Það hefur verið hart sótt að skólakerfinu á undanförnum árum og ég á mjög erfitt með að sjá að skólarnir geti tekið á sig meiri niðurskurð, en jafnframt er verið að leggja á þá aukin verkefni. Ef við hugsum nú til þeirrar framtíðarstefnu að hér þurfi að byggja upp rannsóknir og bæta tækni og byggja upp iðnað og fjölbreytni í atvinnulífinu þá kemur það auðvitað úr hörðustu átt að ráðast á Tækniskólann og Kennaraháskólann, Kennaraháskólann sem auðvitað leggur grunn að allri menntun í landinu. Grunnskólanum er gert að spara 100 millj. kr. til viðbótar við það sem á undan er komið. Ég veit ekki hvernig í ósköpunum þeir eiga að fara að því. Það segir í frv. að það eigi að spara með því að draga úr öðrum kostnaði í beinni kennslu. Ég veit ekki betur en ríkið greiði fyrst og fremst kennslu í grunnskólum landsins, það er auðvitað önnur starfsemi sem tengist henni. Er verið að tala um skrifstofuliðið eða hvað á að spara núna? Menn vita að það er búið að ganga svo hart að kennslu í grunnskólanum að sem betur fer á ekki að stíga enn eitt skrefið, a.m.k. ekki samkvæmt þessu frv. hvað sem síðar gerist. Maður á svo sem á öllu von þegar þessi ríkisstjórn er annars vegar. En mér er það hulin ráðgáta hvernig þessi sparnaður á að nást fram og það hefði verið fróðlegt að fá tækifæri til að spyrja hæstv. menntmrh. að því. Ég vil líka í tengslum við menntamálin vekja athygli á stöðu Háskóla Íslands sem hefur búið við mikinn niðurskurð á undanförnum árum. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál í tengslum við háskólann og hans framtíð hve mjög hefur dregið úr tekjum Happdrættis Háskólans. Margir þingmenn hér vita það að háskólinn er að þreifa fyrir sér á nýjum brautum í því efni, nokkuð umdeildum brautum að vísu, en hversu lengi getur það viðgengist að stærsta háskóla landsins, sem heldur uppi kennslu í ýmsum grunngreinum, sé gert að byggja framtíð sína og uppbyggingu á happdrætti? Nú þekkjum við það frá löndum eins og Bandaríkjunum að háskólar eru styrktir af stofnunum og fyrirtækjum og hafa sjóði á bak við sig. En ég er ansi hrædd um að það gangi ekki miklu lengur að gera háskólanum að stýra sinni uppbyggingu með happdrætti. Tími happdrættanna virðist vera að líða undir lok eða alla vega eiga þau undir högg að sækja. Og málefni háskólans þarf auðvitað að taka fyrir og horfa á í samhengi við það hvað við viljum gera með þessum skóla okkar, hvert hans hlutverk á að vera. Þetta er nú stærsti háskóli landsins. Að lokum, frú forseti, tvö atriði sem ég ætla að nefna. Það hefur komið upp sú umræða í efh.- og viðskn. hvernig eiginlega sé hægt að gera þjóðfélaginu og þá ekki síst atvinnulífinu það að þurfa að búa við breyttar skattareglur á hverju einasta ári. Í frv. er augljóst að það er von á mörgum skattafrumvörpum frá ríkisstjórninni. Hvernig á að vera hægt að skipuleggja starf þegar menn vita aldrei hvers er að vænta frá yfirvöldum? Þetta er auðvitað mjög slæmt ástand að menn skuli vera að breyta skattalögum svona á hverju einasta ári og ímyndið þið ykkur bara kostnaðinn við sjálfar breytingarnar sem því fylgja. En í tengslum við það get ég ekki annað en óskað hæstv. fjmrh. til hamingju með það ef honum tekst loksins að afnema skatt af verslunar- og skrifstofuhúsnæði sem ég veit að hefur verið honum þung raun að þurfa að samþykkja hér ár eftir ár. En það mál tengist því að það verða þær breytingar að sá skattur verður lagður niður og sveitarfélögin fá í staðinn aukið rými til að leggja á fasteignaskatta. Allra síðast, frú forseti, vil ég ítreka þá skoðun mína að sú stefna sem lesa má út úr þessu fjárlagafrv. er mjög handahófskennd eins og raunin hefur verið undanfarin ár. Ég held að við eigum öll að hugleiða að auðvitað kann það ekki góðri lukku að stýra að skipuleggja fjármál íslenska ríkisins eitt ár í senn, að það skuli ekki vera horft til lengri tíma og gerðar áætlanir til lengri tíma. Það er auðvitað erfitt fyrir alla að búa við það að vita aldrei hvers er að vænta og við hljótum að geta gert áætlanir í hinum ýmsu málaflokkum ríkisins eins og gert er í vegamálum og flugmálum og aðrar þjóðir beita þeim aðferðum að smíða fjárlög til lengri tíma. Vissulega er við erfiðleika að etja í þjóðarbúinu sem gera það að verkum að það er erfitt að skipuleggja þegar menn vita ekki hvers er að vænta. En ég er ansi hrædd um að þetta frv. byggi ekki á raunveruleikanum heldur óskhyggju því að allar spár Þjóðhagsstofnunar fela það í sér að það verði aukinn samdráttur hér á næsta ári. Og ég óttast því miður að sá samdráttur komi harðar niður á ríkinu en menn vilja viðurkenna í þessu frv.

Frú forseti. Vegna spurningar hv. síðasta ræðumanns þess efnis hvort fjárln. muni veita fagnefndum meira vægi þá vil ég segja þetta: Ég tek undir með þingmanninum eftir að hafa starfað í fagnefndum í tvö ár að það er heppilegt að fagnefndir komi að verki og það er gott veganesti fyrir fólk sem situr í fagnefndunum að kynna sér þann þátt fjármála sem þær nefndir snertir. Hitt er svo annað að ég er nýlega kominn til starfa í fjárln. og síðustu sólarhringar hafa farið í að kynna mér störf þeirrar nefndar, m.a. hef ég kynnt mér ítarlega Noregs-skýrsluna sem flokksbróðir hv. þm. nefndi til sögunnar hér fyrr í umræðunum. Þar er auðvitað margt athyglisvert að finna. Ég held þó að aðdragandinn að slíkum breytingum sem þar er um getið þurfi að vera lengri en tök eru á um þessar mundir. En ég mun beita mér fyrir því í upphafi næsta árs að fjárln. ræði ítarlega hvort möguleikar séu til breytinga í þessa veru.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka formanni fjárln. fyrir þessi svör. Ég held að það mikilvæga í þessu sé það að við reynum að meta reynsluna af þessari nýbreytni hér á þingi og reynum að átta okkur á því hvað við viljum með þessu vegna þess að það er auðvitað spurning hvort nefndir eigi að vera að verja miklum tíma og kröftum í að vinna í fjárlagafrv. ef það er svo ekkert gert með það. Ef eini ávinningurinn er bara okkar sjálfra. Ef það skilar sér ekki inn í sjálfa fjárlagavinnuna. Það er fyrst og fremst þetta sem mér finnst að við þingmenn allir eða öll eigum að hugleiða og ræða okkar í milli. Hver er reynslan? Viljum við halda þessu áfram og þá í hvaða formi?

Frú forseti. Varðandi þessi efni þá þiggur fjárln. allar ábendingar og þær eru af hinu góða. Ég hygg að að þessu sinni verði haft svipað verklag og verið hefur undanfarin ár. En ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að ég tel ástæðu til að huga rækilega að breytingum.

Hæstv. forseti. Það tvennt sem hlýtur fyrst og fremst að móta fjárlagafrv. hverju sinni er stefna ríkisstjórnar og aðstæður í þjóðfélaginu. Reyndar má segja að nú sé þetta hvorutveggja nátengt þegar ríkisstjórnin er búin að sitja að völdum í hálft þriðja ár, svo mjög sem stefna hennar hefur mótað aðstæður hér innan lands. Tvímælalaust afdrifaríkustu afleiðingarnar af frjálshyggjutrú ríkisstjórnarinnar á afkomu þjóðarbúsins eru að sjálfsögðu þrengingar atvinnulífsins. Háu vextirnir vega þar þyngst og eru táknrænir um vinnubrögðin. Við framsóknarmenn vöruðum sterklega við þessari stefnu og oft síðan höfum við bent á afleiðingarnar í umræðum hér á Alþingi. Það er að vísu rétt að hávaxtatrúin var ríkjandi í mörgum nágrannalöndum okkar þegar ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók vaxtaheljarstökkið í upphafi ferils síns. En þegar stjórnendur þeirra ríkja sáu hinar hrikalegu afleiðingar af villutrú þessari og afleiðingarnar urðu vaxandi atvinnuleysi, sérstaklega hjá ungu fólki, þá beittu þeir valdi sínu til að knýja fram lækkun vaxta. Þar með viðurkenndu þeir ekki aðeins voðann sem hávaxtastefnan veldur heldur kollvörpuðu þeir einnig því trúaratriði Sjálfstfl. og Alþfl. að háir vextir væru svo heilagt lögmál að mannlegt vald ætti ekki og gæti ekki haft nein áhrif á vextina. Í þessum nágrannalöndum okkar eru ríkisverðbréf víðast hvar nú boðin á 2--5% vöxtum. En hér býður ríkið skuldabréf með 7--8% vöxtum sem er miklu hærra en nú þekkist nokkurs staðar hjá nágrönnunum. Og þó er fjárlagahalli í sumum þessara landa miklu hærra hlutfall en hér á landi svo það getur ekki verið ástæðan fyrir þessum háu vöxtum hér. Orsakanna taldi hæstv. fjmrh. reyndar einkum að leita í sérkennum íslensks fjármagnsmarkaðar. Ég held að réttara væri að segja að orsökin sé sérkenni íslensku ríkisstjórnarinnar sem rígheldur í þessa stefnu. Hv. 3. þm. Vestf. flutti hér athyglisverða ræðu um að stefna hans í vaxtamálum væri algjör andstaða stefnunnar sem hann hefur stutt ríkisstjórnina til að framkvæma á undanförnum árum eins og honum var reyndar bent á í andsvörum við ræðu hans áðan. Hv. þm. sagði líka að fjármálastjórn hefði verið hér traust. En hvar sjáum við þessa traustu fjármálastjórn? Ber þetta fjárlagafrv. með 10 milljarða kr. halla vitni um trausta fjármálastjórn hjá ríkinu? Birtist þessi trausta fjármálastjórn hjá fyrirtækjunum sem hvert af öðru eru að leita nauðasamninga vegna yfirvofandi gjaldþrota? Birtist þessi trausta fjármálastjórn hjá þeim einstaklingum sem eru að missa eignir sínar fyrir lítið vegna verðfalls á fasteignum? Því miður er staðreyndin sú að stjórnarflokkarnir eru hér kaþólskari en páfinn í vaxtastefnu sinni og í verki virðist það hana engu máli skipta þó vaxtabyrðin sé ekki aðeins að sliga undirstöðuatvinnuvegina heldur einnig fjölmarga einstaklinga í þjóðfélaginu og einnig ríkissjóð sem kemur skýrt fram í þessu fjárlagafrv. Þegar árlegur halli ríkissjóðs er orðinn á milli 10--20 millj. kr. eins og því miður er staðreynd hjá núv. fjmrh., og enginn veit hvar í ósköpunum endar með óbreyttri stjórnarstefnu, þá er augljóst að hið háa vaxtastig leggur slíkar drápsklyfjar á ríkissjóð að það hrekkur skammt til að mæta því þó af handahófi sé dregið úr ýmissi samfélagslegri þjónustu sem bitnar harðast á þeim sem höllum fæti standa. Eina færa leiðin til að bæta afkomu ríkissjóðs og þjóðarbúsins er að sjálfsögðu að efla þá atvinnuvegi sem auka raunverulega verðmætamyndun í þjóðfélaginu. En það er því miður með fleira en vaxtastefnunni sem ríkisstjórnin leggur stein í götu þess að það megi takast. Íslensk ferðaþjónusta horfir með kvíða fram til næstu áramóta þegar nýi ferðaþjónustuskatturinn gengur í gildi. Og það vofir meira að segja yfir að veitingahús verði frá næstu áramótum krafin um hærri virðisaukaskatt af matarsölu en verslanir sem selja unna matvöru og væri æskilegt að hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir því hvernig þar verður að verki staðið. Margir hafa sýnt í verki trú sína á framtíðarmöguleikum ferðaþjónustunnar og lagt á sig ærið erfiði til að byggja upp aðstöðu í því skyni. Á liðnum árum og áratugum hafa íslenskir bændur verið í fararbroddi þó væntanlega sé það ekki af þeim sökum sem stjórnarflokkarnir náðu samstöðu um þessa ákvörðun sem bæði hindrar komu útlendinga hingað og hvetur til utanfara Íslendinga. Ef til vill er þetta fordæmi sótt til Svía sem gerðu þetta fyrir fáum árum að leggja aukinn skatt á ferðaþjónustu með hrapallegum afleiðingum fyrir þarlenda ferðaþjónustu og eru þeir nú að hverfa frá villu síns vegar. Vonandi verða afleiðingarnar ekki eins alvarlegar hér og þær reyndust Svíum og enn þá er e.t.v. von um að ríkisstjórnin sjái villu síns vegar. Þannig væri lengi hægt að halda áfram að telja upp þau axarsköft ríkisstjórnarinnar sem leggja grunninn að þessu dapurlega fjárlagafrv. Því miður virðist ríkisstjórnin harla lítið hafa lært af þeim og heldur áfram að vega í sama knérunn. Við framsóknarmenn höfum oft bent á þá augljósu staðreynd að það eru framleiðsluatvinnuvegirnir umhverfis landið sem standa undir afkomu þjóðarbúsins alls og þar með einnig íbúa höfuðborgarinnar. Samdráttur hjá þessum atvinnuvegum muni því fljótlega bitna á öllum landsmönnum. Því miður er þetta nú að koma í ljós með vaxandi atvinnuleysi hér á höfuðborgarsvæðinu og fleiri dökkar blikur eru á lofti. Húseigendafélagið hefur ákveðið að boða til umræðufundar um verðhrun fasteigna. Slíkt þekkja að vísu þeir sem hafa búið við þær aðstæður víðs vegar á landinu að undirstöður atvinnulífsins þar hafa brostið en það hefur verið óþekkt hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er því eðlilegt að þessi staðreynd komi í opna skjöldu ekki síst þeim sem trúa á kenningu úr frægum sjónvarpsþætti, reyndar af endemum, á sl. sumri þar sem fram kom sú skoðun að það væru hagfræðingarnir sem sköpuðu verðmætin. En þrátt fyrir það að afleiðingarnar af samdrætti atvinnulífsins á landsbyggðinni bitni nú með vaxandi þunga á landsmönnum öllum þá sjást þess ekki merki að ríkisstjórnin vilji bregðast við þeim vanda með tillögum fjárlagafrv. um framlög til Byggðastofnunar. Hæstv. forsrh. hóf harða hríð að Byggðastofnun í upphafi stjórnarferils síns og þeim atlögum var fylgt eftir með samdrætti í fjárveitingum og reglugerð sem batt mjög hendur stjórnanda Byggðastofnunar til góðra verka. Hefur þetta skýrt komið fram í orðum formanns Byggðastofnunar, hv. 1. þm. Vestf. Þeim mun alvarlegra er þetta þar sem mjög þrengir nú að undirstöðuatvinnuvegum okkar, sjávarútvegi og landbúnaði. Þörfin er því brýn að byggja upp á nýjum sviðum og að rétt sé fram til þess örvandi hönd. Það ætti að segja öllum sem um það vilja vita sína sögu að samdráttur í þeim verkefnum sem nú eru færð í fjárlagafrv. undir landbrn. nemur 4,5 milljörðum kr. eins og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. Eru það 40% miðað við töluna í frv. Mikill hluti þeirrar upphæðar er samkvæmt búvörusamningnum sem bændur gerðu við ríkið og sýnir hversu gífurlegar byrðar bændur taka nú á sig. Annað gengur þar í þveröfuga átt við þann samning. Þar má nefna atriði sem valda óviðunandi mismunun vegna þess að nú er ákveðið með þessu fjárlagafrv. að þá falli algjörlega niður framlög til jarðræktarframlaga en undir þau falla vatnsveitur á lögbýlum. Þar með fá bændur engan stuðning við vatnsveitur á sama tíma og vatnsveitur sem gerðar eru í nafni sveitarfélags fá framlög frá Jöfnunarsjóði. Hér er því eitt dæmi um óviðunandi mismunun. Einnig má nefna að framlög til skógræktar og landgræðslu eru skorin niður frá núgildandi fjárlögum og gengur það þvert á þau fyrirheit sem bændum voru gefin með búvörusamningnum og þvert á það sem virðist vera almenn skoðun og vilji í þjóðfélaginu. A.m.k. virðast allir sammála um að gróðureyðingu þurfi að stöðva en þar er nú sérstök vá fyrir dyrum. Nú er að koma í ljós að gífurlegt sandfok úr farvegi Skaftár vegna jökulhlaupanna á undanförnum árum er að verða að óviðráðanlegu vandamáli eða lítt viðráðanlegu. Framkvæmdastjóri Náttúruverndarráðs, Þóroddur Þóroddsson, orðaði það svo eftir skoðun á aðstæðum á liðnu sumri að þar væri um að ræða náttúruhamfarir sem væru sambærilegar við eldgos. Vissulega er erfitt að ráða við náttúruöflin þegar þau eru í slíkum ham en sérfræðingar eru sammála um að ýmislegt sé hægt að gera til að draga úr afleiðingunum. Verði það ekki reynt nú þegar, að stemma stigu við þeim, þá verði kostnaðurinn margfaldur að fáum árum liðnum, enda muni sandurinn þá hafa fært í kaf mikið af grónu landi, einnig sérstæða náttúru eins og Lakagíga og jafnvel ógna byggð og samgöngum. En við gerð fjárlagafrv. virðist ekki tekið tillit til ábendinga Landgræðslu vegna þessa yfirþyrmandi vanda og honum þar með velt með margföldum þunga yfir á framtíðina. En þrátt fyrir að þannig sé víða að verki staðið í þessu fjárlagafrv., þá er það lagt fram með 10 milljarða kr. halla. Það er víst öllum ljóst hversu mikil fjarstæða sjálfstæðismönnum hefði fundist það ef við framsóknarmenn hefðum haft hugmyndaflug til að segja það fyrir síðustu kosningar að eftir tveggja ára setu í ríkisstjórn mundi Sjálfstfl. leggja fram slíkt fjárlagafrv. En tölurnar í þessu frv. segja því miður ekki alla söguna, við meðferð Alþingis á frv. mun það koma betur í ljós. Ég vil aðeins nefna eitt dæmi. Hæstv. dómsmrh. hefur boðað mikinn sparnað í útgjöldum ráðuneytisins með fækkun sýslumannsembætta og hefur sá skrifborðsvinnusparnaður verið tekinn inn í frv. Á meðal þess sem þar á að gera er að leggja niður sýslumannsembætti í Vestur-Skaftafellssýslu og færa þau undir sýslumann á Hvolsvelli. Eitt stærsta verkefni þessara embætta er löggæsla og í fjárlagafrv. er nú lagt til að veita 18,5 millj. kr. til löggæslu í báðum þessum sýslum. Í fjárlögum á yfirstandandi ári fær sýslumaðurinn á Hvolsvelli 17,2 millj. Það eru því aðeins ætlaðar 1.300 þús. kr. til viðbótar til að sinna löggæslu í núverandi Vestur-Skaftafellssýslu. En allir sem til þekkja vita að löggæsla verður ekki ódýrari ef henni á að sinna allri frá einum stað á Hvolsvelli. Jafnframt má benda á að hún hefur að undanförnu verið í algjöru lágmarki í Vestur-Skaftafellssýslu þar sem flestir íbúar hafa verið að baki fastráðnum lögregluþjóni. Hæstv. dómsmrh. hefur lýst því yfir á fundum með sveitarstjórnum í Vestur-Skaftafellssýslu að úr löggæslunni eigi samt alls ekki að draga. Hér er því um algerlega óraunhæfa tölu að ræða og þarf að hækka hana a.m.k. um 28% til þess að uppfylla það sem hæstv. dómsmrh. segir, að ekki eigi að draga úr löggæslunni. Því má svo bæta við að með hinni breyttu skipan er íbúum héraðsins ætlað að sækja þjónustu allt að 200 km vegalengd sem er sambærilegt við það að Reykvíkingar ættu að sækja sína þjónustu austur í Vík í Mýrdal eða norður fyrir Holtavörðuheiði. Og fyrir þetta fámenna byggðarlag hefur þetta sambærileg áhrif og að 500 stöður ríkisstarfsmanna væru lagðar niður hér í Reykjavík. Það er því spurning, hvort þannig er í framkvæmd tillaga um stefnu í byggðamálum sem Byggðastofnun sendi til hæstv. forsrh. á sl. sumri þar sem segir að ekki eigi að draga úr opinberri þjónustu. Hv. 3. þm. Reykn. hafði reyndar harðari orð um málatilbúnað hæstv. dómsmrh. en ég hafði látið mér detta í hug að stjórnarþingmaður mundi gera. Ef allir hv. stjórnarþingmenn héldu áfram að taka hér til máls og gerðu það á svipuðum nótum og hann og fleiri stjórnarþingmenn hafa gert, þá stæði harla lítið eftir af þessu stjfrv. En það eru ekki aðeins þingmenn stjórnarliðsins sem sýna lítinn stuðning við frv. Það er áberandi hversu þunnskipaður bekkur ráðherra er og nú situr hér aðeins hæstv. fjmrh. einn.

Það er nú allnokkuð.

Já, vissulega er það rétt hjá hæstv. fjmrh., það er allnokkuð, enda er þetta hans frv. En mér finnst að það væri samt lágmark hjá fleiri hæstv. ráðherrum að vera hér vegna þess að til þeirra hefur verið beint ýmsum spurningum sem komið hefur í ljós að a.m.k. hv. stjórnarþingmenn vita engin svör við og ég veit ekki hversu auðvelt hæstv. fjmrh. á með að veita svör við þeim öllum. En það á eftir að koma í ljós hér á eftir. Það hafa einkum verið bornar fram spurningar til hæstv. heilbr.- og trmrh. og hæstv. félmrh. Ég ætla að bæta þar við einni spurningu og láta á það reyna hvort hæstv. fjmrh. getur svarað því en ég ætlaði að beina henni til hæstv. félmrh. eða staðgengils hennar, sem hér hefur nú verið öðru hvoru fram undir þetta. Hún er um það hvernig viðræður um húsaleigubæturnar standa núna, en húsaleigubæturnar voru eitt af þeim málum sem hæstv. félmrh. gerði fyrirvara um við samþykkt fjárlagafrv. Niðurstaðan var sú að hennar tillögur voru samþykktar í þingflokki Alþfl., að því er sagt var, og þar með virtist hæstv. utanrrh. hafa breytt sinni afstöðu eins og hún hafði komið fram á ríkisstjórnarfundi. Hins vegar var sagt að þá væri eftir að semja um málið við samstarfsflokkinn, Sjálfstfl. Ég vildi því spyrja hæstv. fjmrh.: Eru þeir samningar til lykta leiddir eða hvernig standa þeir? Ég tók hér aðeins eitt dæmi um það hversu vanáætlaðar tölur fjárlagafrv. eru og ég ætla ekki að tefja tímann með því að nefna þar fleiri tölur. En þessi eina tala sýnir skýrt á hvaða brauðfótum fjárlagagerðin er og nauðsynlegt að skoða hvern einasta lið rækilega við umfjöllun Alþingis á frv. Og þá er spurningin: Hversu dýr verður Hafliði allur? Hvað verða leiðréttingarnar miklar úr því að hægt er að benda á tuga prósentu skekkju á einum smáum lið? Þegar allshn. fær gjaldahliðina í fjárlagafrv. sem varðar dómsmrn. til meðferðar mun ég fara fram á það að fulltrúum héraðsnefnda á þeim svæðum þar sem á að leggja niður sýslumannsembætti verði gefinn kostur á að koma á fund nefndarinnar til að skýra mál sitt. En vegna spurninga sem hv. 18. þm. Reykv. bar hér fram um gildi starf fagnefnda og hvaða áhrif það hefði á gerð fjárlagafrv., þá vil ég taka undir það að mér virðist að þau áhrif hafi orðið of lítil, enda því miður oft verið orðin tímaþröng. Þær fréttir bárust stundum frá fjárveitinganefnd að þessi álit fagnefndanna hefðu ekki öll verið lesin upp. Ég held því að fagnefndirnar þyrftu að fylgja þessu betur eftir og fá tækifæri til að skýra sín viðhorf á fundum hjá fjárln. Vildi ég beina þessari ábendingu til hv. formanns hennar sem hér er enn staddur. Ég mun hér láta staðar numið að þessu sinni að fjalla um þetta fjárlagafrv., enda gefst kostur á því síðar þegar nánari athugun hefur farið fram. En óhætt er að segja að þetta fjárlagafrv. er þyngri áfellisdómur ríkisstjórnarinnar á hennar eigin stjórnarstefnu en nokkurn gat órað fyrir að hún mundi fella yfir sjálfri sér, enda umkomuleysi þessa frv. í umræðunni hér algert. Hæstv. fjmrh. hefur áreiðanlega gert sitt besta til að þurfa ekki að láta það líta svona út. En við það getur hæstv. fjmrh. ekki ráðið á meðan haldið er óbreyttri stjórnarstefnu. Því miður gefur boðskapur hæstv. forsrh. í stefnuræðu hans, þar sem hann taldi að flest horfði nú til betri vegar, ekki tilefni til að hægt sé að vona að breytingar til bóta á stefnunni séu í nánd, þar sem hann telur að reynslan hafi sannað svo ágæti hennar. Þegar glundroðinn og ásakanirnar milli ráðherra í ríkisstjórninni hafa keyrt úr hófi á undanförnum vikum og mánuðum hefur hæstv. forsrh. reynt að afsaka það með því að sum þessi orð ráðherra séu í gamni sögð. Það var líka svo hjá Goðmundi á Glæsivöllum að gleði var í höll, enda mungátið áfengt og óminnishegrinn undir niðri í stiklunum þrumdi. Og þótt á Glæsivöllum aldrei með ýtum væri fátt og allt kátt og dátt, þá var bróðernið flátt mjög og gamanið grátt þar sem í góðsemi vógu menn hver annan. Frá öllum þessum ósköpum slapp Grímur Thomsen kalinn á hjarta. En hversu helfrosið verður íslenska þjóðfélagið þegar það sleppur undan hinu harða hnútukasti núv. hæstv. ríkisstjórnar?

Virðulegi forseti. Ég mun reyna að svara nokkrum fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint og fjalla um önnur atriði sem ég hef kost á, á þeim stutta tíma sem mér er ætlaður. Því miður má búast við því að eitthvað verði eftir, bæði vegna þess að ég kann ekki skil á öllum málunum og atriðunum og einnig vegna þess að sjálfsagt kemur tímaskortur til með að hamla því að ég nái utan um öll svörin. Fyrst langar mig til þess að víkja hér að einu atriði sem kom fram m.a. hjá hv. 1. þm. Norðurl. e. og fjallar um hluti eins og sértekjur og gjöld teknamegin. Reyndar voru það fleiri hv. þm. sem ræddu nokkuð þetta atriði, um framsetningu og uppsetningu á fjárlögum. Það hefur verið til skoðunar hjá okkur, og reyndar m.a. vegna vinnu sem fram hefur farið á vegum OECD, að færa fjárlögin upp með öðrum hætti en gert hefur verið þannig að allar tekjur komi fram teknamegin og öll gjöld gjaldamegin en ekki eins og nú er að tekjur vegna gjalda, svokallaðar sértekjur, séu færðar gjaldamegin og gjöld vegna tekna, ýmsir afslættir og frádrættir séu færðir teknamegin. Þetta gæti þýtt, fljótt á litið, að niðurstöðutölur fjárlaga mundu hækka líklega svona 20--30%. Ég er sammála því sem sagt hefur verið að það er ekkert á móti því að þessi breyting sé gerð. Ég vil hins vegar enn og aftur mótmæla því sem fram hefur komið af hálfu margra þeirra sem gagnrýnt hafa þetta frv. og sagt að það sé verið að hækka skatta. Ég hef reyndar sýnt fram á það að ekki er verið að hækka skatttekjur ríkisins. Menn hafa þó oft gripið til þess að segja: En hvað þá um sértekjurnar? Sé litið á bls. 281 í frv. og skoðaðar þær sértekjur sem koma inn til frádráttar rekstrargjöldum kemur berlega í ljós að þær tekjur munu lækka á næsta ári og skiptir þar auðvitað mestu að Hagræðingarsjóðurinn fellur brott. Ég bið menn um að skoða þetta áður en þeir fella dóma um það að einhverjar sértekjur bætist við skattana, því það er að sjálfsögðu alrangt.  Ég ætla ekki að fjalla hér ítarlega um vaxtamál eins og margir gerðu. Það urðu hér ágætar umræður um vaxtamálin í svörum og andsvörum en ég held að ég geti sagt að það sem stendur í þjóðhagsáætluninni um næmi eigi við vextina en ekki bankastjórana. Það held ég auðvitað að fyrrv. sparisjóðsstjóri og bankastjóri átti sig á. Það er hins vegar kannski ástæða til þess að segja frá því að í dag var kynnt í ríkisstjórninni mjög ítarleg skýrsla um vexti. Skýrsla sem er upp á marga tugi blaðsíðna. Mjög ítarleg og fróðleg skýrsla um vexti sem viðskrh. gaf út og hélt blaðamannafund um í dag og ég hygg að sé verið að segja frá í fréttum einmitt þessa stundina. Þessi skýrsla er ákaflega gagnleg og rekur þróun mála. Í henni eru ýmsar tillögur til þess fallnar að ná niður vöxtum og er bent þar á ótal úrræði. Þetta segi ég hér af því að nokkuð hefur borið á því í þessum umræðum að menn hafa talið helsta vandamál okkar hve vextir eru háir og ekki skal ég gera lítið úr þeim vanda. Það ber þó að taka það fram að eftir að ríkið fór að selja sína pappíra alla á markaði, hætta yfirdráttarlánum hjá Seðlabankanum, hefur okkur tekist að þróa lánsfjármarkaðinn íslenska með þeim hætti að vextir hækkuðu ekki neitt að ráði þrátt fyrir nokkra verðbólgu á síðari hluta þessa árs. Þvert á móti hafa vextirnir á ríkisbréfum, einkum á óverðtryggðum ríkisbréfum til skamms tíma, farið ört lækkandi og er það að sjálfsögðu góðs viti. Mig langar aðeins vegna ræðu Jónu Valgerðar, hv. 6. þm. Vestf., að benda á að um rannsókna- og þróunarfjármagnið er getið í 6. gr. fjárlaga. Þetta er uppsetningaratriði þannig að í 5. tölul. í 5. lið 6. gr. er sagt að 20% af andvirði af sölu ríkisfyrirtækja gangi til rannsókna- og þróunarverkefna og það er gert ráð fyrir að það séu 100 millj. kr. til viðbótar þeim fjármunum sem koma fram í beinum útgjaldaliðum frv. Þær eignir sem hugsanlega gætu orðið til sölu á næsta ári eru t.d. SR-mjöl hf., Lyfjaverslun ríkisins, Fjárfestingarbankinn, verði hann að lögum, þar mun ríkið eiga 40% og er tilgangslaust reyndar að ríkið sé minnihlutaaðili að slíkum sjóði, og hugsanlega Sementsverksmiðja ríkisins og fleiri fyrirtæki í eigu ríkisins. Það er hins vegar ekki gert ráð fyrir því að Búnaðarbankinn seljist en ég tel hins vegar, og ég segi það á mína ábyrgð, að það sé eðlilegt að reyna fyrir sér um sölu á t.d. hlut ríkisins í Aðalverktökum. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. ræðumanni að atvinnuleysið er vissulega alvarlegasta vandamálið sem við stöndum frammi fyrir og þá ekki síst atvinnuleysi kvenna. Einmitt þessa dagana er verið að skila skýrslu um hvernig eigi að ráðstafa þeim 60 millj. sem ganga eiga til að byggja upp atvinnu fyrir konur. Mér skilst að hægt verði að kynna þá skýrslu í næstu viku og þar er um að ræða fjárframlög sem kalla á nýtt framlag frá sveitarstjórnum og fyrirtækjum. Þannig að í raun og veru gæti þetta fjárframlag ríkisins orðið til þess að nýir fjármunir kæmu á móti og þess vegna verður að líta á heildarfjármagnið sem kemur til ráðstöfunar í þessu sambandi. Við verðum að átta okkur á því að atvinnuleysið núna er afleiðing af minni fiskveiðum og lægra verði á okkar afurðum erlendis, fyrst og fremst, en þá verðum við einnig að geta þess að stefna ríkisstjórnarinnar er uppbyggingarstefna. Sú stefna að takmarka veiðarnar um stundarsakir byggist á því að fiskstofnarnir, þorskstofninn aðallega, geti byggst upp á nýjan leik. Og þetta er auðvitað gert viljandi til þess að við getum skapað hagvöxt þegar fram í sækir sem byggist á þessari mestu auðlind Íslands. Hv. þm. spurði um erfðafjárskattinn. Því er til að svara að talan er áætluð tala og miðast eingöngu við það sem kom inn í tekjur af skattinum á yfirstandandi ári. Það var talsvert bætt í þessa tölu í fyrra vegna þess að hækkun hafði átt sér stað 1991 en svo kemur fram lækkun á yfirstandandi ári þannig að hér aðeins um áætlaða tölu að ræða sem getur auðvitað lækkað eða hækkað, en allur skattur verður að sjálfsögðu til ráðstöfunar. Ég sé að sumir hv. þm. sem tóku þátt í umræðunum og beindu heilmörgum fyrirspurnum til mín eru ekki í salnum, eðlilega vegna þess að klukkan er að verða átta, en mig langar þó til þess að nefna nokkur atriði sem fram hafa komið hjá þeim. Fyrst um heilsukortin. Ég vil taka það fram að samkvæmt almannatryggingalögunum er gert ráð fyrir útgáfu heilsukorta. Það er ekkert bundið við það hve gjaldið er hátt. Hins vegar töldum við að það væri heppilegt, vegna þess að það skortir nýtt fjármagn til heilbrigðismálanna, ef við ætlum ekki að draga úr þjónustunni, að fara þessa leið. Og þessi leið er þannig að hún er valkvæð. Menn eiga að geta valið á milli þess að taka kortin eða að borga fyrir tiltekna afmarkaða þjónustu. Mér er það ljóst að það þarf að færa út þessa hugmynd fyllilega og vera kann að þau orð hafi fallið sem gætu leitt til þess, ef þau væru tekin eins og þau voru sögð, að erfitt reyndist að heimta inn gjöldin. En ég tel að ríkisstjórnin eigi eftir endanlega að komast að niðurstöðu um það hvernig það verði gert og að sjálfsögðu verður að tryggja það að hér sé fullt valkvæði og menn greiði annaðhvort fyrir heilsukortin eða þá þjónustu sem þeir fá. 2.500 kr. á mánuði er eins og ein bók í bókaklúbbi  Varðandi sveitarfélögin og dagvistarmálin, þá veit ég ekki nákvæmlega hvar þær viðræður standa. En eitt af því sem menn hafa t.d. rætt er að afhenda þær eignir sem Ríkisspítalar t.d. eiga, Borgarspítalinn og önnur sjúkrahús, starfsmannafélögum eða þeim sem vildu nýta þessi dagvistarpláss og þá mundu viðkomandi sveitarfélög væntanlega styrkja þá starfsemi. Þetta er gert í sumum tilvikum við vissar starfsstöðvar og mér finnst sjálfsagt að líta til þess sem hugmynd, en ætla ekki að kveða upp neinn endanlegan dóm hvernig að þessu verður staðið. Ég tel þó ástæðu til að hér komi fram að dagvistarstofnanirnar og dvöl barna á þeim eru ekki byggð á ráðningarsamningi. Við höfum grennslast fyrir um það, þetta byggist ekki á ráðningarsamningum. Það breytir ekki því að ég efast ekkert um að margir sem eiga börn á þessum stofnunum telji að þeir hafi ráðið sig í vinnu vegna þess að möguleiki var á því að koma börnum á þessar stofnanir. En það þýðir ekki það að um ráðningarsamninga sé að ræða né heldur kjarasamninga sem er auðvitað enn síður. Mér fannst hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir gera dálítið mikið úr daglegri þjónustu sýsluskrifstofanna. Það má auðvitað færa vissa þjónustu yfir til bæjarskrifstofanna eins og t.d. almannatryggingabætur, þá með sérstökum samningi. Póstur og sími er nú í ágætu standi og starfar ágætlega þannig að ég held að menn ýki dálítið allar heimsóknir á slíkar skrifstofur. Það er einu sinni eðli þess að bæta samgöngurnar að einingarnar stækka í þjónustunni. Í raun og veru er örskotsvegur t.d. á milli Akraness og Borgarness svo að dæmi sé tekið. En það er rétt sem bæði hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir og aðrir hafa bent á, að það verður auðvitað að gæta þess að halda því þjónustustigi sem fólk á rétt á. Á móti kemur hins vegar að það er ekki lengur hægt að búast við því að við getum kallað fram meiri sparnað í rekstri ríkisins nema sameina stofnanir eða leggja stofnanir niður, og mér finnst ekkert óeðlilegt við það. Og þegar farið er að bora í gegnum fjöll til þess að stytta vegalengdir á milli staða þá hlýtur það að koma fram í því að við getum sparað okkur hafnargjald og sparað okkur ýmsar þjónustustöðvar, annars væri enginn tilgangur með þessum bættu samgöngum og við gætum sparað okkur þessar samgöngur. Þetta vil ég biðja þingmenn að íhuga og þetta veit ég að allir hv. þm. skilja. Hv. þm. Svavar Gestsson flutti hér ágæta ræðu um uppsetningu fjárlaga og ríkisreiknings. Það er nú gamalkunnugt vandamál. Ég held að ég sé ekki að þreyta þá fáu hv. þm. sem hér eru með því að fara að endurtaka málfundaræfingar um slíkt. Ég á von á því að það takist núna í lok þessa árs að semja um það hvernig uppsetning fjárlaganna eigi að vera. Og í næstu viku er fundur í ríkisreikninganefnd, sem er fundur sem haldinn er utan bæjar og tekur nokkra daga, og satt að segja vænti ég þess að þegar þeim fundi lýkur þá rjúki hvítur reykur þar upp úr reykháfinum, þannig að friður hafi nú skapast. Því að ég skil vel að þetta er óþolandi umræða hér í þingsölum um bókhaldsæfingar eins og við höfum kynnst nokkur undanfarin ár og vænti þess að ríkisreikningar og fjáraukalög, lánsfjárlög og slíkir þættir geti runnið greiðlegar í gegnum þingið en hingað til. Hv. þm. Svavar Gestsson taldi að ríkisstjórnin hefði svikið Alþýðusambandið með fjárlögunum eins og þau standa núna. Ég mótmæli því og ég tel að við höfum borið fulla virðingu fyrir Alþýðusambandinu. Við stöndum núna í viðræðum við þá, forustumenn sambandsins, og einnig reyndar við forustumenn sveitarstjórnanna, og ég á von á því að menn geti lokið þeim viðræðum með sameiginlegum skilningi á því hvað það var sem menn sömdu um í vor. En ég skal viðurkenna að miðstjórn Alþýðusambandsins hefur haft efasemdir uppi um það að staðið sé við öll gefin loforð í fjárlagafrv. Ég vil einungis segja að við töldum okkur, þegar við vorum að vinna að þessu frv., vera að vinna á forsendum kjarasamninganna. Hv. þm. ræddi síðan um ýmislegt fleira og gat þess að það væri mikill niðurskurður í menntmrn. Niðurskurðurinn kemur fyrst og fremst fram á liðnum Lánasjóður ísl. námsmanna. Þrátt fyrir að framlög séu skorin niður þar þá vil ég geta þess að nú er séð fyrir nægum framlögum þannig að lánasjóðurinn þarf ekki að una við að gengið sé á eigið fé sjóðsins. Því miður bar á því, einnig í tíð hv. þm. sem þá var menntmrh., að framlög ríkisins voru allt of lítil en lántökur of miklar og þannig var gengið á eiginfjárstöðu sjóðsins. Hv. þm. taldi síðan upp úr heilbrigðisráðueytiskafla fjárlaganna ýmislegt og reyndi að leggja það saman til þess að fara nær um það hve mikinn sparnað væri þar að finna og ég hygg að hann hafi farið nokkuð nærri þegar hann var að leika sér þar með tölur. Hann spurðist síðan fyrir um Lyfjaverslun ríkisins. Ég vil taka það fram að Lyfjaverslun ríkisins fær ekki fjármuni úr ríkissjóði til þess að standa undir framkvæmdum á snærum fyrirtækisins. Hins vegar mun Lyfjaverslunin taka einhverja fjármuni að láni, ég held að 70 millj. séu á næsta ári, ef ég man rétt. Það liggja fyrir pappírar um það að þeir fjármunir sem fara nú til fjárfestingar og breytinga á fyrirtækinu muni skila sér við sölu þess og á því byggðist heimild til þess að leyfa Lyfjaversluninni að efna til breytinga á fyrirtækinu. Kristín Ástgeirsdóttir, hv. 18. þm. Reykv., ræddi hér enn á ný um hina hvítu bók, hina helgu hvítu bók ríkisstjórnarinnar, sem vissulega þarf að endurskoða, ég skal taka undir það. Þingmaðurinn benti réttilega á það að margt hefði breyst frá þeim tíma að bókin var gefin út. Það er hárrétt hjá hv. þm. að ætlunin var að ná jafnvægi í ríkisfjármálum í lok ársins 1993. Ástæðan fyrir því að það hefur ekki gengið eftir er sá samdráttur sem orðið hefur í efnahagslífinu, sem hefur valdið tekjutapi og útgjaldaauka, og þeir kjarasamningar sem gerðir hafa verið, m.a. á yfirstandandi ári, og hafa líka valdið útgjaldaauka, m.a. með niðurgreiðslum og tekjutapi, eins og menn vita. Ef við hefðum ekki þurft að sæta þessum samdrætti og kjarasamningar hefðu verið gerðir á kostnað annarra en ríkissjóðs hefði verið stutt í það að endar næðust saman milli gjalda og tekna ríkissjóðs. En það er rétt, það er ef, eins og ég sagði, og ég skal fyrstur manna viðurkenna að við höfum fórnað markmiðinu í ríkisfjámálunum vegna þess að við höfum talið að önnur markmið væru mikilvægari um sinn. Þá er ég að minnast á það markmið að reyna að halda uppi atvinnustiginu hér um stundarsakir, sem auðvitað er gert núna að nokkru leyti á kostnað ríkisins. Hv. þm. taldi að áætlanir vegna einkavæðingar væru út í bláinn. Ég hef þegar rakið hvaða hugmyndir eru að baki þessum 500 millj. og þessar 500 millj. eru þó þriðjungur af þeirri upphæð sem var á fjárlögum yfirstandandi árs. En ástæðan fyrir því að okkur hefur mistekist að ná þessari upphæð inn er auðvitað sú að til stóð að selja Búnaðarbankann, en frá því var horfið a.m.k. um sinn. Þá efaðist hv. þm. um tekjuáætlun fjárlaganna. Það er nú svo um tekjuáætlun fjárlaga að hún byggir alveg á þjóðhagsforsendum Þjóðhagsstofnunar þannig að það er aðeins um reiknikúnstir að ræða og þar getur fjmrh. auðvitað ekki breytt neinu um. Það er einnig hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. að það er afar erfitt að þurfa á hverju ári að standa frammi fyrir jafnviðamiklum skattbreytingum eins og við höfum þurft að gera í núv. ríkisstjórn. Ástæðan fyrir því að núna þarf að eiga við skattkerfisbreytingu er auðvitað kjarasamningarnir en jafnframt sú staðreynd að við erum að færa skatta af fyrirtækjum yfir á einstaklinga og ljúka því verki nú með því að láta sveitarfélögin sjálf annast sína tekjuöflun en það verði ekki gert í gegnum ríkissjóð, eins og gert var á yfirstandandi ári. Hv. þm. Jón Helgason ræddi hér nokkuð almennt um þá villutrú sem hann kallar frjálshyggjuna og taldi að þar væri að finna upphaf og endi alls ills í þjóðfélaginu. Ég held að ef grannt er skoðað þá sé nú ekki hægt að kenna frjálshyggjunni, þótt slæm sé að áliti hv. ræðumanns, t.d. um verðfall á erlendum mörkuðum og ekki heldur um minni fiskveiðar. Ég held að það sé ekki heldur hægt að kenna henni um það að við höfum verið að fást í þessari ríkisstjórn við umframeyðslu frá fyrri árum. Frjálshyggjan er máttug en ég held að hún sé ekki svo máttug að það sé hægt að kenna henni um allt þetta. Hv. þm. ræddi um vexti og ég ætla ekki að taka mikinn þátt í þeim viðræðum. Ég vil þó segja að þegar ríkið býður 6--7% vexti á skuldabréfum til langs tíma þá er það gert vegna þess að það er á þessu bili sem bréfin seljast. Það er tilgangslaust að bjóða lægri vexti og láta síðan fjárstreymið verða úr ríkissjóði eins og gerðist á fyrstu mánuðum ársins 1991. Þannig stóð á, mönnum til upprifjunar, að þegar ríkisstjórnin tók við og ég settist í fjmrn., þá var yfirdráttarskuld í Seðlabankanum 10 milljarðar kr. vegna þess að útstreymið hafði orðið svo mikið úr ríkissjóði. Mönnum sem áttu skuldbréf datt ekki í hug að endurnýja þau hjá ríkinu vegna þess að í boði voru of lágir vextir. Hins vegar stóðu þáv. forsrh. og þáv. fjmrh. oftsinnis í pontu fyrir þær kosningar og sögðu: Við höfum lækkað vextina. Það var þessi handaflsaðferð. Auðvitað er það tilgangslaust að lækka vextina ef það seljast engin bréf. Þessu verðum við að átta okkur á. Þetta eru nú einu sinni lögmál lífsins á þessum vettvangi. Og sem betur fer held ég að sumir þeirra sem ég nefndi áðan, svona um það bil helmingurinn, hafi eitthvað þroskast, a.m.k. af veru sinni í bankaráði Landsbankans, því það er ágætis skóli fyrir þá sem trúa því ekki að það séu einhver tengsl á milli vaxta og lánsfjármarkaðar. Hv. þm. ræddi síðan um virðisaukaskatt á veitingum vegna þess að það er verið að skattleggja ferðaþjónustuna umfram það sem gert hefur verið hingað til. Þetta mál er til skoðunar í ráðuneytinu og ég tel mig geta fullyrt að það er reynt að leita lausna á því þannig að það verði ekki um aukinn skatt að ræða. Það er hægt að fara tvær leiðir í þeim efnum og ég hygg að við finnum lausn sem verður á þann veg að þessi lækkun á matarskattinum komi ekki eins og hækkun á veitingasöluna, en það er sjálft vandamálið sem hér á sér stað. Og ég vil minna á það þegar rætt er um ferðaþjónustuna að tryggingagjaldið verður lækkað frá næstu áramótum og það er umtalsvert á ferðaþjónustunni sem aðeins að hluta til hefur verið skattlögð með virðisaukaskatti hingað til. Varðandi framlög til Byggðastofnunar skal það eitt sagt að ríkissjóður hefur þurft að yfirtaka erlend lán Byggðastofnunar. Og mér finnst í fullri alvöru, og ég er ekki að gagnrýna einn eða neinn í því sambandi, að stjórnendur Byggðastofnunar, þar á meðal stjórnarmenn kjörnir af Alþingi, skuldi hinu háa Alþingi nokkrar skýringar á gerðum sínum. Ég hygg að almenningur taki eftir því þegar þarf að afskrifa kannski hjá einu fyrirtæki hálfan milljarð. Ég er hræddur um að það hafi nú eitthvað sungið í ýmsum ef ríkisstjórnin hafi átt í hlut. Ég ætla því ekki að gagnrýna neinn en menn verða að átta sig á að það er búið að moka miklum fjármunum inn í Byggðastofnun. Og mér finnst nú að þeir sem þar hafa stjórnað hafi verið býsna duglegir við að moka þeim síðan út og því miður hafa heimtur í mörgum tilvikum ekki verið góðar. Hv. þm. sagði svo að Framsfl. hefði ekki haft hugmyndaflug sem hefði nægt til þess að halda að það kæmi til greina að íhaldið legði fram, ég held að hann hafi nú sagt Sjálfstfl. eða sjálfstæðismenn, frv. með 10 milljarða halla. En Framsfl. hafði nú samt, hv. þm., hugmyndaflug til þess að skila niðurstöðutölum á fjárlögum bæði 1988 og 1991, svo að ég taki nú tvö ár sem Framsfl. ber nokkra ábyrgð á, með yfir 10 milljarða halla eða 11,5 milljarðar og 13,5 á verðlagi dagsins í dag. Þá skorti ekki hugmyndaflugið hjá Framsókn. 

Þingforseti. Góðir þingfulltrúar, þeir fáu alþingismenn sem hér eru í salnum. Það hefur komið hvað eftir annað mjög skýrt fram í máli hæstv. heilbr.- og trmrh., í Tímanum í tvígang að ég hygg og í ríkisfjölmiðlunum, að sú framkvæmd verði á þegar heilsukortin verða tekin upp að menn geti greitt heilsukortið sitt eftir á, þ.e. eftir að viðkomandi einstaklingur hefur lagst inn á sjúkrahús og komist þess vegna hjá því að greiða það gjald er upp verður sett á sjúkrahúsunum, hafi viðkomandi ekki greitt heilsukortið, og geti síðan greitt heilsukortið eftir að hann kemur út, því að það verður ekki gengið að neinum í þessum efnum. Nú hefur hins vegar hæstv. fjmrh. sagt, og sem er auðvitað mjög skiljanlegt, að framkvæmdin geti ekki orðið með þessum hætti, ef þetta á að skila ríkissjóði sértekjum upp á 400 millj. kr. Með þessu hefur hæstv. fjmrh. skapað ákveðna réttaróvissu, líkt og hæstv. utanrrh. gerði þegar hann lofaði því og taldi að það væri allt í lagi að flytja inn kjúklinga eða kalkúnalæri í gegnum Keflavík. Því er mikilvægt að úr þessu verði skorið sem allra fyrst. Það getur hæstv. fjmrh. auðvitað gert með því að lýsa því yfir að framkvæmdin sem hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur lýst að skuli verða á innheimtu heilsukortanna, sé ekki með þeim hætti sem hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur lýst. Það er því mikilvægt að fá úr þessu skorið, að þetta sé alveg skýrt.

Virðulegur forseti. Ég eyddi nokkrum tíma í ræðu minni til þess að ræða einmitt þetta tiltekna atriði og ég hygg að það sé hollast fyrir mig að segja ekki fleiri orð að sinni.

Hvað er með réttaróvissuna?

Það kemur að því innan skamms tíma að reglurnar verða tilbúnar. Ég get fullyrt að þær verða tilbúnar vel áður en kortatímabilið tekur gildi sem verður ekki fyrr en á næsta ári. Þannig að það þarf enginn að kvíða því að um óvissu verði að ræða eftir að það tímabil rennur upp sem þessi fjárlög taka til.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir hans svör hér áðan. Það er alveg rétt hjá honum, mér hafði yfirsést það að í 6. gr. fjárlagafrv. er talað um að verja allt að 20% af greiddu andvirði seldra fyrirtækja og hlutabréfa til rannsókna- og þróunarverkefna. En ég vil þá enn og aftur gagnrýna það að þessi grein er orðuð þannig að það sé af greiddu andvirði. Það liggur svona nokkuð ljóst fyrir að ef það tekst að selja fyrirtæki eða hlutabréf, þá verður það ekki allt saman staðgreitt. Þannig að þó að áætlað sé að selja fyrir 500 millj., eða reiknað með því að það seljist e.t.v., þá þurfum við tæplega að reikna með því að 100 millj. kr. fáist út úr því, því það verður ekki allt staðgreitt. Í öðru lagi nefndi hann að það væri ekki um ráðningarsamning að ræða í sambandi við dagheimilispláss Ríkisspítalanna. Ég benda honum á að í Tímanum í dag er örstutt grein þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Í bókun með kjarasamningi sjúkraliða frá árinu 1987 er kveðið á um að sjúkraliðar geti fengið greiddan mismun á gjaldi hjá dagmóður og barnaheimilum Ríkisspítala en að undanförnu hefur heilbrrh. hafnað því að leikskólapláss sé hluti af ráðningarsamningi heilbrigðisstétta.`` Og það segir hér í lokin á þessari grein: ,,Svo virðist sem sjúkraliðar hafi það fram yfir hjúkrunarfræðinga að hafa ákvæði um leikskólapláss í kjarasamningi``. Ég vildi því benda ráðherranum á þetta. Nú hef ég ekki aðra sönnun fyrir þessu en það sem hér stendur, en mér sýnist að þessi mál þurfi þá að skoða.

Virðulegi forseti. Ég vissi nú ekki um þessa bókun hjá sjúkraliðum á Ríkisspítölum. En ég vil að það komi hér fram að sú breyting hefur orðið á að nú hefur verið stofnað Sjúkraliðafélag Íslands sem fer með samningsrétt sjúkraliða. Við það félag hefur verið gerður nýr samningur og ég kannst ekki við að það sé nein bókun með þeim nýja kjarasamningi, sem mig minnir að hafi tekið gildi fyrr á þessu ári eða seint á því síðasta.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin. Hann má eiga það, sá ágæti ráðherra, að hann leitast yfirleitt við að svara nokkuð ítarlega því sem til hans er beint. Hann tók það reyndar fram að hann kynni kannski ekki svör við öllu sem hér væri spurt um. En það er auðvitað alveg ófært að það skuli ekki vera fleiri ráðherrar hér við 1. umr. um fjárlög ríkisins fyrir næsta ár, til þess að svara fjölmörgum spurningum sem vaknað hafa, ekki síst í heilbrigðismálum og reyndar í ýmsum öðrum málaflokkum. Einnig hefði hæstv. viðskrh. gjarnan mátt vera hér og fleiri. En það þýðir ekki að sakast um það. Það voru tvö eða þrjú atriði sem mig langaði að nefna við hæstv. ráðherra. Það er í fyrsta lagi að hann talar um að skattar hafi ekki verið hækkaðir. Við stjórnarandstæðingar höfum verið að benda á að þjónustugjöldin séu utan við þessa skattaumræðu. Ég verð að segja við hann að þrátt fyrir að sértekjur séu hér taldar upp og breytist ekki mikið, reyndar aðeins til lækkunar vegna Hagræðingarsjóðsins eins og hann greindi frá hér í grg. fjárlagafrv., þá eru þjónustugjöldin auðvitað þar fyrir utan. Þau eru ekki sértekjur. Þátttaka einstaklinganna í lyfjakostnaði, þátttaka einstaklinganna í sérfræðiþjónustu, sem er líklega upp undir milljarður hvort um sig, tveir milljarðar kr. eru bara ekkert hér inni, hæstv. forseti þannig að þetta er því miður ekki rétt hjá ráðherra. En auðvitað mun fjárln. fara betur ofan í þetta og líta yfir þau mál. Annað sem ég vil nefna, ég sé nú reyndar að tíminn er hlaupinn frá mér, ég hélt að ég hefði þó tvær mínútur en ekki bara eina. Það er í sambandi við vaxtamálin. Auðvitað er mér ljóst að næmið er hjá vöxtunum en ekki hjá bankastjórunum, það er það sem hér er verið að tala um. En ég verð þó að segja að maður gæti álitið að það séu bankastjórarnir því sem fyrrv. bankaútibússtjóri verð ég að segja það að ég skil ekki hvernig bankavextirnir geta verið í svona miklu ósamræmi við vextina á verðbréfaþingi sem hæstv. ráðherra benti á. Meira að segja ríkisvextirnir til skamms tíma, óverðtryggðu, hafa ekki hækkað, hefðu þó átt að vera næmir fyrir verðbólguverðbreytingunum ef einhverjir vextir eiga að vera næmir fyrir verðbólgubreytingunum. Virðulegi forseti. Ég átti hér eftir svolítið fleiri atriði en ég sé að tíminn er búinn og ég níðist ekki á honum.

Virðulegi forseti. Örstutt. Varðandi fjarveru heilbr.- og trmrh. vil ég segja að hann hefur fjarvistarleyfi í dag. Ég gáði að því hér áðan þannig að þess vegna er hann ekki í húsinu. Það er rétt hjá hv. þm. að tilfærslurnar koma ekki inn í rekstrargjöldin og þeir fjármunir sem koma inn sem þjónustugjöld eða þátttökugjöld þeirra sem njóta þjónustunnar koma þess vegna ekki fram á þeim sértekjum sem ég nefndi, það er hárrétt. Ég veit ekki hvort það er í mínum verkahring að reyna að skýra út það sem segir um vextina. En ég hygg þó að þetta sé mjög skýranlegt þegar við berum saman annars vegar ríkið sem lántakanda á markaði og hins vegar bankana. Bankarnir verða að láta innlán og útlán standast á, eins og þeir segja í bankaheiminum að ,,matsa saman``, svo þeir tali nú þessa amerísku íslensku. En ríkissjóður er ekki í raun og veru að lána út. Hann tekur bara við peningum og notar síðan í sína þágu. Vandi bankanna er að innlánin eru að stórum hluta til verðtryggð en útlánin óverðtryggð. Þegar verðbólga eykst, t.d. í kjölfar gengisfellingar, þá stórhækka raunvextir innlánanna sem neyðir bankana til þess að stórhækka útlánin, einnig óverðtryggðu útlánin. Þetta þarf ríkissjóður ekki að hafa áhyggjur af. Þetta er einmitt ástæðan fyrir þessum háu vöxtum á skammtímamarkaði, sem leiða til þess að nú er verið að fjalla um það að koma í veg fyrir verðtryggð innlán til skamms tíma í bönkum. Síðan er kannski næsti kafli við að ef okkur tekst að ná niður vöxtum á skammtímamarkaði, þá má búast við því að vextir í framhaldinu lækki til lengri tíma, þar á meðal á ríkisskuldabréfum til þriggja, fimm og tíu ára.

Það er alsiða að leyfa mönnum að njóta vafans eins og sagt er, svo forseti hefur nú úrskurðað að hv. þm. fái þrjár mínútur. Tekur nú hv. 1. þm. Norðurl. e. til máls.

Þakka þér fyrir, virðulegi forseti. Ég ætla ekki heldur að deila um þetta frekar. Ég nota ekki einu sinni þessar þrjár mínútur, rétt aðeins að bæta hér við að ég hefði viljað spyrja ráðherra í framhaldi af þessari umræðu um vaxtamál: Hvað vill ráðherrann gera? Hvað telur ríkisstjórnin að sé hægt að gera í þessari stöðu? Ég skil hans útskýringar hér áðan á þessu vaxtaferli öllu sem er flókinn og ekki alveg einfalt að fara ofan í það í stuttu máli. En hér var t.d. bent á það af einum hv. þm. stjórnarliðsins, Einari Guðfinnssyni, að það væru auðvitað til leiðir sem ríkisstjórnin hefur á valdi sínu með aðstoð Seðlabanka. Það gerist í öllum öðrum löndum, virðulegi hæstv. fjmrh. Við heyrum talað um að það sé verið að þrýsta á Seðlabanka og stjórnvöld í Þýskalandi að færa til vexti. Að færa til vexti. Hvað er það? Eiga þá stjórnvöld að biðja markaðinn að breyta eftirspurninni? Nei, það er ekki þannig. Auðvitað eiga stjórnvöld bara að hafa áhrif á vaxtastigið, beinlínis. En hér eru menn, eins og fram hefur komið, heilagri en páfinn og geta ekki tekið á þessum málum af neinu viti. Og þó er það yfirlýst. Og meira að segja í þessu plaggi, þjóðhagsáætlun, sem lögð er fram af forsrh., er ekki hægt að finna annað en það sé nokkur vanstilling yfir þessu ástandi sem ríkir á vaxtamarkaðinum. Hæstv. sjútvrh. hefur lýst því yfir að það sé nauðsynlegt að taka á þessum málum og ég held að ríkisstjórnin verði að gera það. Og ég spyr því ráðherra einu sinni enn: Er það virkilega svo að hann sjái ekki neina möguleika á því að ríkisvaldið komi inn í og hafi einhver áhrif á þessa vaxtaþróun, heldur horfi bara upp á það að næmi bankastjóranna sé eins og við höfum rætt hér fyrr? Ég eyði svo ekki frekari orðum í það. Einnig langaði mig aðeins, fyrst ég fékk smástund í viðbót, að tala um sölu ríkisfyrirtækja og hvaða líkur eru á því að 500 millj. skili sér á næsta ári. Ekki átti Búnaðarbankinn einn sér að skilja þessum 1500 millj., Það var eitthvað fleira sem átti að selja á þessu ári heldur en Búnaðarbankann og það hefur selst fyrir 100 millj. Ráðherra taldi upp nokkrar stofnanir sem hugsanlega væri meiningin að selja, Sementsverksmiðju, Aðalverktaka, Lyfjaverslunina og ég minni á t.d. að í 6. gr. fjárlaga er talað bæði um Jarðboranir ríkisins og Bifreiðaskoðunina. Þannig að eitthvað hefði e.t.v. verið hægt að fá inn af þessum áætluðu tekjum. Ef menn eru að gera sér vonir um að þær yfir höfuð skili sér, af hverju ættu þær að skila sér frekar á næsta ári? Og að lokum, virðulegur forseti, vildi ég aðeins undirstrika að það er mjög furðulegt sem fram hefur komið í þessum umræðum, hve mikil ósátt virðist í raun vera í stjórnarliðinu með þetta frv. sem hér liggur fyrir. Það er alveg greinilegt að bæði hv. þm. Árni M. Mathiesen og hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir og reyndar að hluta til hv. þm. Einar K. Guðfinnsson eru afar óánægð með það sem hér kemur fram, fyrir utan það sem við vissum fyrir fram, að einstakir ráðherrar hafa haft allan fyrirvara. Þakka þér fyrir, virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu, enda búinn með þessar þrjár mínútur.

Forseti vill upplýsa að 15 mínútur til andsvara eru liðnar. Þess vegna hyggst forseti gefa hv. 2. þm. Suðurl. orðið og ég vænti þá að hæstv. fjmrh. geti svarað undir þeim lið.

Hæstv. forseti. Það hljóta að vera gleðitíðindi fyrir marga það sem hæstv. fjmrh. sagði hér, að nú væri komin skýrsla í hendur ríkisstjórnar með ótal úrræðum til vaxtalækkunar. Það liggur því ljóst fyrir að nú eru það ekki lengur úrræðin sem skortir, nú er það að framkvæma hlutina. Ég held að í ljósi þessa sé ekki þörf á því að halda áfram miklum vaxtaumræðum þar sem mér sýnist að hér sé fundin lausn sem allir eigi að geta við unað þegar vextirnir fara nú að hrapa. Ég sagði það held ég ekki að frjálshyggjunni einni væri allt um að kenna. En ég stend við það að ég tel að vaxtahækkunin og vaxtastefnan sé ósvikið afkvæmi frjálshyggjunnar, þetta að ekki megi neitt snerta við vöxtum. Ástæðan fyrir því hversu vextir eru háir núna er að sjálfsögðu sú að lífeyrissjóðunum, sem eru stærstu fjármagnseigendurnir í landinu, gefst kostur á að kaupa ríkisbréfin með þessum háu vöxtum. Ef það væri ákveðið að vextir af þeim skyldu ekki vera svona háir þá hefðu lífeyrissjóðirnir ekki annað úrræði en kaupa þau á lægri vöxtum. Ég held að það sé gersamlega útilokað að atvinnulífið geti tekið meiri lán með þessum vöxtum og jafnvel þó þeir væru eitthvað lægri og staðið undir því, þannig að það muni ekki streyma þangað þó að ríkissjóður setti þarna þröskuld á. Hæstv. fjmrh. benti á að halli ríkissjóðs á árunum 1988 og 1991 hefði verið meiri en 10 milljarðar. Á árinu 1988 var við völd 9 mánuði ársins ríkisstjórn formanns Sjálfstfl. og þar sem hæstv. núv. fjmrh. var einnig ráðherra og þáv. fjmrh. er núv. hæstv. utanrrh. Ég held að það sé því erfitt að kenna Framsfl. sérstaklega um fjármálastjórn þess árs þó vissulega tæki Framsfl. síðan við stjórnarforustu síðustu þrjá mánuðina. En segja má að allt árið hafði Framsfl. varað mjög sterklega við því í hvert óefni stefndi í efnahagsmálum án þess að á það væri hlustað af þáv. forustuflokki og það endaði síðan með því að Framsfl. taldi slíkt algerlega óviðunandi og sú ríkisstjórn sprakk. Á árinu 1991 var núv. ríkisstjórn við völd 8 mánuði af 12. Það er að sjálfsögðu rétt að fjárlög voru samin og samþykkt af fyrrv. ríkisstjórn. En mig minnir að töluverður hluti af þessum halla sem færður var í ríkisreikningi stafaði af breytingu á bókhaldi, einhver þáttur af því vegna ábyrgða. Er það rangminni? Það stóð a.m.k. örugglega deila um það þá, eins og reyndar hefur gert síðan, hvernig eigi að færa ríkisreikninginn.

Það er á ríkisreikningi. Það er ekki í greiðsluflæði, ekki í niðurstöðu fjárlaga.

Þá vil ég aðeins víkja að sölu ríkisfyrirtækja. Ég skal ekki leggja dóm á það hvernig til tekst að selja ríkisfyrirtæki á næsta ári. En ég held að það sé öllum augljóst að sala ríkisfyrirtækja, góðra fyrirtækja sem eru líkleg til þess að vekja áhuga þeirra sem vilja leggja fjármagn í atvinnurekstur, dregur auðvitað úr möguleikum annarra fyrirtækja á að fá fjármagn til atvinnurekstrar, því við vitum að fjármagnið er takmarkað. Þar af leiðandi er það neikvætt fyrir atvinnulífið í landinu, ef þetta verður gert. Ég vil að lokum aðeins víkja aftur að húsaleigubótunum. Þótt ég sé ekki kunnugur umræðum hjá stjórnarflokkunum þá var mér ljóst að það hafði ekki bein áhrif á fjárlagagerð fyrir næsta ár hvernig niðurstaðan yrði í viðræðunum um þær milli stjórnarflokkanna. Hins vegar tel ég það rétt munað að hæstv. félmrh. setti það sem skilyrði að lagt yrði fram frv. á þessu Alþingi og það væri staðfest með því að húsaleigubæturnar mundu taka gildi 1. jan. 1995. Það væri því nauðsynlegt að fá það fram. Mig minnir að deilan standi um þetta atriði. Hæstv. félmrh. setti þetta sem skilyrði fyrir stuðningi við fjárlagafrv. núv. að þarna yrði tryggilega um hnúta búið. Það var um það atriði sem ég var að spyrja, hvernig það mál stæði nú hjá stjórnarflokkunum, hvort það væri líklegt að þetta væri enn þröskuldur þarna í vegi eða hvort þetta mál væri leyst.

Virðulegur forseti. Fyrst örlítið um vexti. Í þessari skýrslu sem kom út í dag eru tillögur nefndarinnar. Þær flokkast í kafla, tillögur um breytingar á vaxtamyndun á verðbréfamarkaði, tillögur um breytingar varðandi vaxtamyndun á peningamarkaði, tillögur um önnur atriði varðandi vaxtamyndun og síðan tillögur um ýmsar beytingar varðandi verðtryggingu fjárskuldbindinga. Þannig að það er að finna fjölda tillagna. Það er rétt sem komið hefur fram hér í umræðunum að Seðlabankinn hefur vissulega hlutverki að gegna, m.a. með millibankavöxtum og kaupum og sölum á verðbréfamarkaði. Hv. þm. minntist hér á einkavæðinguna. Ég minni á Gutenberg, Landssmiðjuna, Skipaútgerð ríkisins, Bæjarútgerðina. Ég held að það sé ekki sagt að það verði teknir peningar frá atvinnulífinu sem hafi orðið til þess að skerða hlutverk þess með neinum hætti. Loks um húsaleigubætur. Það liggur fyrir ríkisstjórnarsamþykkt um málið og sú samþykkt stendur enn. Hæstv. félmrh. hefur óskað eftir breytingum á þeirri samþykkt og með atbeina þingflokks Alþfl. hefur verið beðið um viðræður. Þeim viðræðum er ekki lokið.