Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Stefánsson, framsögumaður; Þetta frumv. er nú komið aftur frá hv. Nd. sem vængbrotinn æður. Nú er það á valdi hv. deildar, hvort hún vill láta það halda áfram að vera vængjalaust, eða lappa svo upp á það, að æðurin verði aftur fleyg. Nefndin hjer í deild hefur að sínu leyti viljað laga frumv., og í því skyni bætt inn í það tveim greinum í stað greina þeirra, er úr voru feldar í h. Nd. Nefndinni er það kunnugt, að breytingin á frv. í hv. Nd. stafaði af óheppilegri atkvgr., en ekki af því, að deildin væri svo móthverf efni þess; leggur hún því til, að ákvæðin í 2., 3. og 4. gr. frv., eins og það var, þegar það fór hjeðan úr deildinni, sjeu að nýju tekin upp; en hún hefur dregið þau saman í eina grein, sem hún ætlast til að verði 2. gr. frv. Þessi gr. verður samhljóða greinunum, sem feldar voru úr í h. Nd. að öðru en því, að eftir atvikum hefnr hún látið sjer lynda að sleppa ákvæðinu, sem er í viðaukalögum frá 22, marz 1890 við tilskipun um veiði á Íslandi 20. júní 1849 um, að ekki megi hirða dauðan æðarfugl. Nefndinni er kunnugt um, að þetta ákvæði hefur verið óvinsælt, þótt hún telji það ástæðulítið, að svo sje. Eigi að síður hefur hún til miðlunar slept því, með því líka hún álítur, að það muni ekki valda mjög miklu tjóni, þótt það sje gert, en heldur hefði hún þó viljað halda því. Þá feldi og hv. Nd. burt úr frv. greinina um það, hvaða lög skyldu úr gildi feld með lögum þessum. Nefndin hefur tekið hana upp að nýju. Þó að þessar breytingar hafi verið gerðar á frv. h. Nd., þá eru töluverðar vonir um, að hún muni ekki vængbrjóta frv. aftur. Rjett í þessu berst mjer í hendur brtill. á þgskj. 619 frá h. 2. þm. N.-Múl. (E. J.). Þessi brtill. fæ fram á það, að varpeiganda sje leyft að greiða þeim mönnum, er varp hirða, borgun fyrir starf sitt með eggjum, ef þeir óska. Jeg hef ekki haft tækifæri til að bera mig saman við samnefndarmenn mína um þessa brtill. En jeg hygg, að hún sje sprottin af alveg sjerstökum varpháttum á Austurlandi, og þá sjer í lagi hjá h. þm. (E. J.). Jeg er alls óhræddur um að h. flutnm. brtill. (E. J.) mundi ekki vanbrúka leyfi þetta, og að því leyti sje óhætt að veita það. En ekki má gera ráð fyrir, að allir sjeu eins og hann eða þeim jafn vel trúandi. Eigi að síður finst mjer við fljótlega yfirvegun, að jeg muni geta greitt atkvæði með brtill., því að jeg hygg, að óvíða muni til þess koma, að varpeigendur þurfi að taka utanheimilisfólk til að hirða varp sitt. Jeg veit, að varpland h. þm. (F. J.) er stórt og í fjarlægð frá heimili hans, og að hann muni þurfa að fá verkafólk sjer til hjálpar við hirðing varpsins; eftir því sem hann hefur skýrt mjer frá, er það einkum fátækt þurrabúðarfólk úr Vopnafjarðarkaupstað. Það er skiljanlegt, að þessu fólki komi vel að fá egg í kaup sitt, en hins vegar hagræði fyrir varpeigendur að mega greiða þessu fólki kaupið í eggjum. Þegar á þetta er litið og þess gætt, að varla geta orðið mikil brögð að eggjatöku í þessu skyni, þá sýnist vel fært að samþ. brtill.



Jeg ætla að tala fá ein orð um brtill. mína á þgskj. 619. Jeg játa það, að jeg er ekki kunnugur æðarvörpum víða hjer á landi, en þó þekki jeg til tveggja varplanda á Austurlandi; annað er það, sem jeg hef umráð yfir. Það er svo langt frá heimili mínu, að jeg verð að láta hirða það annarstaðar frá. Þeir, sem að því vinna fyrir mig, vilja helzt fá hirðinguna borgaða í eggjum, og nægja oft hin svokölluðu kaldegg til að greiða borgunina með, og ekki spillir það varpinu, þótt þau sjeu tekin. Þá skal jeg minnast á Sauðanessvarpið. Í það þurfa að ganga 8 menn annan hvern dag, og verður að taka verkamenn að einhverju leyti til þess; er það hagkvæmt fyrir báða málsaðila, að borgunin sje greidd í eggjum, og mun mega gera það að skaðlausu fyrir varpið. Það vill oft koma fyrir, að mikið verði af kaldeggjum. Þannig voru t. d. í byrjun hretsins síðastl. vor borin heim 7600 kaldegg. Það er hart fyrir varpeigandann að þurfa að láta verða ónýt þau egg, sem hann getur ekki hagnýtt sjer á heimilinu, þegar svona stendur á; en mega ekki borga í vinnu við hirðing varpsins með þeim. Jeg býst við, að óvíða muni varp vera svo langt í burtu, að eigandinn geti ekki látið hirða það að heiman, eða svo stórt, að. hann komist ekki yfir að hirða það með heimilisfólki sínu, og getur það því varla orðið. æðarvarpsræktinni til mikillar hindrunar,. þótt brtill. sje samþykt. Jeg veit að vísu, að hugsanlegt er, að þessi heimild verði vanbrúkuð, en varla geta orðið mikil brögð að því, þar sem sjálf greinin, sem brtill.. á að bætast inn í, bannar öllum að láta. af hendi æðaregg til utanheimilismanna,. og þá mættu þeir, sem fá þau fyrir hirðingu á varpi ekki heldur gera það. Jeg vona því, að viðaukatillaga mín geti ekki á neinn hátt orðið til hindrunar æðarvarpsræktinni, sem þetta frv. vill styðja.

Það má ekki láta mál þetta afskiftalaust til langframa; það er talsvert farið að brydda á gróðabralli með jarðeignir hjer á landi, en það þurfum vjer að forðast, að jarðirnar verði leiksoppur í höndum gróðabrallsmanna. Þeir, sem landið vilja rækta og framleiða; gæði úr skauti jarðarinnar, eiga að hafa fullan rjett til að njóta þeirra, og jeg er ekki í neinum vafa um, hverra rjett eigi að meta meira, þessara tveggja, þeirra, sem leggja fram krafta sína til að auka verðmæti landsins, eða hinna, sem ávaxtanna vilja njóta, án þess að hafa lagt fram vinnu eða fje. Hjer hygg jeg hljóti að vera hægt að skipa svo fyrir, að rjetti hvorutveggja: landeiganda og leiguliða sje nokkurnveginn borgið. Eitt atriði var það, sem háttvirt Nd. tók til meðferðar, en gafst upp við, það var ákvæði um hús á jörðum. Í frv. um ábúð, bygging og úttekt jarða, sem þingið 1911 fjallaði um, var þetta tekið með, og var í nefndaráliti þessarar deildar bent á úrlausn, sem virðist hyggileg. Þar var gert ráð fyrir, að jarðeigendur eignuðust öll hús á jörðum sínum og bygðu þau upp, þegar þyrfti, en þar var og gert ráð fyrir, að þessi kvöð færðist smátt og smátt yfir á jarðeigendur og þannig, að ekki var líklegt, að mikil vandræði mundu stafa af því eða verðfall jarða. En því miður hefur háttv. Nd. nú látið þennan hluta málsins falla niður, og hjeðan af varla fært að taka það upp hjer í deild, svo áliðið sem nú er orðið þingtímans. Jeg skal leyfa mjer að benda á, hvernig fer, ef leiguliðar byggja t. d. hlöðu. Þegar þeir fara af jörðu, fá þeir ekkert endurgjald fyrir byggingarnar, nema einungis fyrir þökin, alla veggi, - ætla þá minnu, sem í þeim liggur, verða þeir að láta eftir, án þess að fá nokkuð fyrir. Nú leggja menn t.d. mikið kapp á að byggja heyhlöður, og veggirnir, hlöðutóftirnar kosta feikna mikla vinnu, eru afardýrar; en ef sá, sem byggir hlöðurnar fer frá jörðunni, þá getur hann aðeins selt þakið, ef til vill, fyrir eitthvert verð, en fyrir veggina fær hann ekki neitt. Og ekki nóg með það, dæmi munu vera til þess, að ef heygarðar hafa verið á jörðinni, en sem ekki þarf að nota eftir að hlöðurnar voru bygðar, hafa menn þó orðið að svara á þá álagi, samkvæmt nú gildandi Iögum. Á alþingi 1911 var ákveðið, til þess að ýta undir góða áburðarhirðingu og ræktun landsins, að eigi skyldu teknar til greina jarðabætur þær, sem ekki væru til áburðarhúsa. Þetta var skynsamlegt í sjálfu sjer, en er nokkur sanngirni í að heimta þetta af leiguliðum, meðan rjetti þeirra er ekki betur borgið en nú er? Ákvæði á. búðarlaganna um viðhald mannvirkja eru ekki heldur sem hagkvæmust, og mætti ýmislegt til telja, sem úrelt er í þeim, og sem ekki væri ástæða til að framfylgt væri. Tvö af fjórum atriðum, sem nefndin hafði til meðferðar, hefur hún gefizt upp við, nefnilega húsin og ábúðartímann, og þarf það að takast upp aftur sem fyrst, aftur á móti leggur hún til, að breyting komi á viðvíkjandi kúgildum og endurgjaldi fyrir jarðabætur. Jeg vil víkja fáum orðum að fyrstu breytingartillögunni. Nefndin lítur svo á, að hún geti ekki komið að neinum notum. Og engin ástæða er til að taka upp þessa grein ábúðarlaganna í þetta frumvarp. Í 2. greininni er farið inn á betri og sanngjarnari leið fyrir báða málsaðila, en þó einkum leiguliða, þar sem endurgjaldið er hækkað úr einni krónu upp í eina krónu og 50 aura. Að því, er snertir þriðju greinina um kúgildin, þá hefur nefndin aðhylzt ákvæðið um, að leiguliðar geti losast við kúgildin, en telur þó ekki heppilegt, að láta það ákvæði ná til gildandi leigusamninga, og er eðlilegast, að slíkt sje samningsatriði milli samningsaðila. Annars er ekki þörf að fara fleiri orðum um breytingarnar. Frumvarp þetta er ekki nema bráðabirgðabót á núgildandi ákvæðum, og hefur nefndin minzt á, að gagnbreyta þurfi ábúðarlöggjöfinni, og að safna þurfi nauðsynlegum upplýsingum þar að lútandi. En aftur á móti hefur hún ekki komizt að fyllilega fastri niðurstöðum, hvaða leið skuli fara til að safna þeim. Líklegt er, að unt væri að safna slíkum upplýsingum, sjerstaklega ef stjórnin vildi beitast fyrir því, og þá með tilstyrk Búnaðarfjelags Íslands og búnaðarsambandanna, og hygg jeg, að mikið megi gera, ef viljann ekki vantar. Eftir þeim upplýsingum, sem fengjust með þessu móti, ætti síðan að semja frumvarp, sem lagt yrði fyrir næsta alþingi, og síðan rætt þar og rannsakað rækilega, og að því búnu borið undir atkvæði eða álit þjóðarinnar, því það þarf vel að vanda, til þess að hvorki sje gengið á rjett Iandsdrottins, nje hagur leiguliða fyrir borð borinn, því að ef ekki verður komið í veg fyrir þetta, þá á engin leiguliðaábúð að vera til, Það er ómótmælanlegt, að þeir, sem eiga jarðirnar, sem þeir sitja, rækta þær bezt, en það þarf að varast, þegar verið er að ýta undir sjálfsábúðina, að ofþungar kvaðir verði lagðar á landsdrotna, svo að þeir neyðist til að selja jarðir sínar, ef til vill undir sannvirði, og má fyr rýmka um rjett leiguliðanna en svo sje. Jeg vænti þess, að háttvirt deild fallizt á brtill. nefndarinnar, og veit jeg, að þessar umbætur, þó að ekki sje meiri en þær eru, muni horfa til bóta.



Jeg ætla ekki að vera fjölorður að þessu sinni, en lýsa yfir því tafarlaust, að jeg er gersamlega mótfallinn þessu frv. og óska helzt, að það sje strax felt frá 3. umræðu. Jeg játa að vísu, að gallar sjeu á ábúðarlöggjöfinni, en jeg álít, að þetta frumvarp sje til svo lítilla bóta, að ekkert sje unnið við að sletta svona ómerkilegri bót á ábúðarlögin, sem að mörgu leyti mega teljast heldur góð, enda þó jeg kannist við, að þau hafi stóra galla. Eitt er víst, að úr þeim göllum bætir ekki þetta frv., þó að lögum verði, nema það verði töluvert bætt frá því sem nú er. Jeg efast ekki um góðan vilja nefndarinnar, en finst henni hafi þó enganveginn vel tekizt. Það er t. d. 3. brtill. við 3. og 4. gr. frv., að leiguliði hefur heimild til, áður byggingarbrjef er gert, að kjósa, hvort hann vill taka við kúgildum, er jörðinni hafa fylgt, eða vera laus við þau, þá er ekki á það minnzt, hvernig fer, ef landsdrottinn ekki samþykkir. Ja, þá, fær hann auðvitað ekki jörðina, því að ekki getur komið til mála, að leiguliði eigi að ráða samningunum, og landsdrottinn eigi megi byggja hvort heldur Pjetri eða Páli eftir sínum geðþótta. Það er kunnugt, að nokkrar mótbárur hafa verið reistar gegn kúgildunum, en jeg er viss um, að ekki mun allur þorri leiguliða vilja losna við þau, og eigi get jeg álitið það þjóðarvilja, þó að það kunni að vera vilji einstakra efnaðra leiguliða. Ef 3. og 4. gr. frv. er feld burtu, og hin nýja grein háttv. nefndar sett í staðinn, þá er landsdrottni heimilt að fara með leiguliða eftir því, sem þeim kemur saman um, og sje jeg eigi, að það sje til neinna bóta. Vil jeg að endingu taka það fram, að þar sem að ábúðarlögin eru ekki tekin til rækilegri yfirvegunar en þetta, þá mun betra að bíða, þar til þau verða endurskoðuð til hlítar, enda hefur háttv. nefnd gefið það í skyn. Og þó nú væri gerð bót á einstökum af mörgum göllum laganna, færi ekki betur á því en ef ný bót væri sett á sundurslitið, gamalt fat. Ábúðarlögin tel jeg þörf á að taka til rækilegrar athugunar, en svona lagað kák við þau, eins og mjer sýnist þetta frv. vera, tel jeg verra en ekkert væri gert.



Jeg tek undir með háttv. þm. Barðstr. (H. K.), að jeg álít þetta lítilfjörlega bót á ábúðarlöggjöfinni, og það er margt fleira, sem þarf rækilegrar athugunar við, og hjer er alls eigi vikið að. Eitt atriði er það þó, sem. jeg vil sjerstaklega minnast á. Eins og kunnugt er, er heill flokkur landsdrottna hjer á landi, sem háður er sjerstökum kvöðum, er liggja á jörðum þeirra; eru það bændakirkju eignirnar, sem þurfa að svara hálfum smjörleigum af kirkjujörðunum. Mjer er það nú eigi ljóst, hver áhrif það gæti haft í framkvæmdinni, ef þau ákvæði frv. gengju fram að leiguliðar á þessum jörðum gætu skorazt undan að taka á móti kúgildum þeim, er þeim fylgja, þar sem landsdrottinn yrði þó eftir sem áður að svara hálfum leigunum til prestsins. Það er að vísu auðsætt, að landsdrottinn verður að hækka eftirgjald jarðarinnar svo, að hann sje skaðlaus, en það getur samt sem áður valdið honum töluverðum baga og óþægindum. Jeg vil því biðja háttv. nefnd að skýra frá, hvernig hún hugsar sjer afstöðu bændakirkjueigenda og leiguliða þeirra í þessu efni. Það getur verið hart fyrir landsdrottinn að verða að taka við kúgildunum til þess að geta fengið jörðina bygða, enda þótt hann telji sjer skaða eða að minsta kosti óþægindi að því. Annars er jeg samþykkur háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.) um, að gera þurfi gagngerða endurskoðun á ábúðarlöggjöfinni, og að þetta sje svo litil bót, að betra sje hún bíði betri endurskoðunar. Fái jeg ekki fullar upplýsingar hjá háttv. nefnd, langar mig til að bera fram brtill. við 3. umr. um, að þetta ákvæði nái ekki til eigenda bændakirkna.



Jeg vildi svara háttv. þm. Ísaf. (S. St.) nokkrum orðum, þar sem hann mintist á kúgildin. Ákvæðið um, að leiguliði geti losnað við kúgildin er ef til vill athugavert, að því er bændakirkjujarðir snertir, en niðurstaðan ætti þó að verða hin sama, því ef landsdrottinn tekur kúgildin til sín, má búast við, að hann lækki landskuldina, og munu flestir leiguliðar fúsir að greiða hærri landskuld, ef þeir losna við kúgildin, sem alment eru álitin of hátt leigð. Þá getur landsdrottinn og leigt öðrum kúgildin, eða gert öðruvísi arðberandi, svo mjer sýnist ekki geta komið til mála, að hann biði tjón við þetta, sem þar að auki er samningsatriði. En nefndin mun taka til íhugunar, hvort ástæða sje til að undanskilja bændakirkjujarðir, þar eð dálitlir vafningar gætu orðið að því, er „prestsmötuna“ snertir.



Mjer þykir vænt um að heyra, að háttv. nefnd muni fúslega taka þetta atriði til greina. Og það verður að aðgæta það, að kvöð þessi hvílir á landsdrotni, hvort sem hann hefur bygt kúgildin eða ekki, og stundum geta þau fallið niður. Jeg þekki t. d. eina bændakirkjueign með 14 kúgildum, sem hvergi eru til nema á pappírnum, og verður eigandinn að svara af þeim hálfum leigum samkvæmt hæstarjettardómi. Þessi kúgildi eru fallin niður fyrir langa löngu, án þess nokkur viti, hvað af þeim hefur orðið, en eigendur kirkjunnar verða samt að svara hálfum leigum af öllum þessum kúgildum. Og ósanngjarnt virðist að neyða landsdrotna til að taka til sín kúgildin, ef þeir telja sjer það skaða, og á það ekki sízt við, er um bændakirknaeigendur er að ræða, þar eð á þeim hvíla þessar lögkvaðir, sem jeg hef minzt á. En jeg vona sem sagt, að háttv. nefnd taki þetta til athugunar.



Jeg gleymdi áðan að geta þess, að það getur verið vafamál, hvort bændakirkjujarðir geti heyrt undir ábúðarlögin frá 1884. Jeg veit, að úrskurðir um kirkjujarðir hafa verið kveðnir upp í líkingu við það, sem úrskurðað væri eftir ábúðarlögunum, en þá er þó aðeins farið eftir líkingu (Analogi). Bændakirkjujarðir eru að vísu eign einstakra manna, en kirkjan á ætið eitthvað í jörðunum, helming jarðar eða upp undir það. Þetta er því að minsta kosti vafaatriði, og er því suðvitað ástæða til að taka þetta til athugunar í nefndinni.

Jón Jónatansson, framsögumaður: Jeg skal ekki lengi eyða tímanum fyrir hv. deild. Jeg get verið flestum, er talað hafa, þakklátur, og jeg vona, að þau verði úrslitin, að frumv. fái að fara áfram og breytingartillögur nefndarinnar verði samþyktar. Gegn athugasemdum háttv. þm. Ísf. (S. St.) get jeg vísað til þess, er hv. þm. N: Múl. (E. J.) svaraði þeim. Jeg sje nú reyndar ekki þessi vandkvæði, sem hv. þm. Ísf, hreyfði og óttaðist, að stafa mundi af frv. En hinsvegar þykir mjer sjálfsagt, að nefndin taki athugasemdir hv. þm. Ísaf. (S. St.) til íhugunar, og segi álit sitt á þeim við 3, umr. Þá er hv. þm. Barð. (H. K.). Honum þótti ákvæði frv. um kúgildin varhugaverð. Honum þótti hættulegt að ákveða mætti um kúgildin með frjálsum samningi. Hann óttaðist, að það yrði ef til vill til þess, að jarðirnar bygðust ekki. Það er nú ekki gott að segja, hvað verður, ef leiguliða og landsdrotni kemur ekki saman. Það er ekki hægt að synda fyrir þau sker í löggjöfinni. Hv. sama þm. (H. K.) þótti og umbæturnar á frv. lítilvægar. Þar er jeg á sama máli og hv. þm. Hjer er aðeins verið að bæta úr bráðustu nauðsyn. Jeg held, að þetta frumvarp sje betra en ekki, þó lítið sje. En eitt þótti mjer skrítið hjá hv. þm. Barð. (H. K.). Hann taldi ábúðarlögin góð, en líkti þeim þó við nauðaslitið fat. Hann vildi helzt ekki láta hrófla við lögunum, af því að honum virtist þau góð, en kom svo með þessa líking! Jeg kom þessu ekki saman hjá hv. þm. Ástæður og mótbárur hins hv. þm. gegn frv, voru því heldur lítils virði.



Jeg get ekki verið sammála því, sem hv. þm. N.- Múl. (E. J.) sagði um kúgildin, og mjer þótti ástæður hans einkennilegar. Hann taldi og vafasamt, hvort bændakirkjujarðir heyrðu. undir ábúðarlögin. Jeg verð að álita, að þetta sje nokkuð einkennileg skoðun, og satt að segja ólík því, að koma frá jafn greindum manni og þessum hv. þm. Mjer er spurn. Undir hvaða lög heyra bændakirkjujarðir, ef ekki undir lögin frá 12. júní 1884? Hv. frsm. (J. J.) sagði, að jeg hefði talið ákvæði frv. um kúgildin hættuleg; en þar hefur hann annaðhvort ekki heyrt,. hvað jeg sagði, eða misskilið mig. Hann sagði og, að jeg hefði sagt, að ábúðarlögin væru góð, en hefði þó líkt þeim við sundurslitið fat. Þetta er mikill misskilningur hjá hv. þm. Jeg sagði, að það væri eins og verið væri að setja nýja bót á sundurslitið fat, ef þetta frv. yrði samþykt Þetta var hinn mesti útúrsnúningur hjá hv. þm., sem jeg tel með öllu óhæfilegan, en það er vel farið fyrir hann, ef hann er hróðugur af slíku afreki. Jeg þykist ekki vanur að snúa út úr orðum annara manna, og tek því ekki með þökkum, ef snúa á útúr mínum orðum. Þeim, sem færa orð mín til betri vegar, ef þau eru ekki svo skýr, að vel sjeu skiljanleg, þeim er jeg aftur á móti þakklátur.



Jeg vil aðeins mótmæla því kröftuglega, að jeg hafi viljað snúa út úr orðum hv. þm. Barð. (H. Kr.).  (H. K.: Sá kraftur felst ekki í orðum hv. þm.)  . Jeg gerði ekki annað en herma orð hans. Hann sagði, að við hefðum lengi búið við þessi lög, sem hjer er farið fram á að breyta, og þau dugað vel, en kom svo seinast með samlíking sína um gamla fatið. Þessu fær hv. þm. ekki hrundið.