Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Samkv. mjög eindregnum tilmælum stjórnar Danmerkur vil jeg leyfa mjer að leggja til, að kosnir verði að þessu sinni tveir menn af okkar hálfu í þessa nefnd, svo að þar eigi sæti 4 fulltrúar fyrir hvora þjóð, Dani og Íslendinga. Eftir gildandi ákvæðum er frjálst að hafa hvort heldur er 6 eða 8 menn í nefndinni. Mætti jafnvel líta svo á, að annað ríkið hefði leyfi til að kjósa 4 fulltrúa, og þá yrði hitt að gera það líka. Annars ber jeg nú fram þessa tillögu fyrir mjög vinsamleg, en eindregin tilmæli stjórnar Dana og sjálfrar ráðgjafarnefndarinnar.

Benedikt Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að bera fram hin eindregnustu mótmæli gegn því, að farið verði að fjölga mönnum í þessari sambandsnefnd. Hún var kölluð „núll-nefnd“, þegar henni var þröngvað upp á Íslendinga 1918 af Dönum, sem vildu, að eitthvað kæmi í stað ríkisráðsins, Tvisvar hefir síðan verið gerð tilraun til þess að fá fjölgað í nefndinni. 1919 vildi Jón heitinn Magnússon fremur hafa þar 8 menn en 6, en Alþingi neitaði. Aftur átti að knýja fram fjölgun í fyrra, þótt ekki tækist, á lokuðum fundi, sem haldinn var gegn mótmælum mínum og Jafnaðarmanna, er heimtuðum, að málið væri rætt í heyranda hljóði. Jeg geri nú þá kröfu til Alþingis, að það hviki í engu frá fyrri stefnu sinni um þetta mál. Annars veit jeg, að ekki þýðir að rökræða þetta mál nú, þar sem báðir hinir stærri flokkar hafa þegar snúið saman bökum um að koma því fram. Það sást á lokuðum fundi, er fyrir skemstu var haldinn, að Íslendingar eru að verða Dönum ærið bónþægir. En jeg vil nú endurtaka það, er jeg sagði á hinum lokaða fundi, að jeg ann hæstv.forsrh. (JÞ) fremur fylgis þeirra forvígismanna Framsóknarflokksins, er hann hefir betra mál að flytja en þetta. Ef þessi fjölgun nær nú fram að ganga, þá þykir mjer enn sannast hið fornkveðna: Lítilla sanda, lítilla sæva, lítil eru geð guma.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að mæla með því, að farið verði eftir óskum Dana í þessu efni, því fremur sem jeg veit, að það er íslenskum málstað fyrir bestu að fallast á þessa breytingu. Jeg vil eigi fara út í rökræður um málið að þessu sinni, en jeg þykist vera svo kunnugur, að jeg megi fullyrða, að íslenskur málstaður stendur lakar að vígi, ef þessari ósk verði eigi gaumur gefinn.

Pjetur Ottesen Jeg vil taka undir það með hv.þm.N.-Þ. (BSv), að með því að fjölga þeim Dönum, er mega láta í ljós vilja sinn um íslensk löggjafarmálefni, er verið að hvika frá þeirri stefnu, er mörkuð var á Alþingi 1918. - Eins og kunnugt er, var það látið undan Dönum að stofna þessa dansk-íslensku ráðgjafarnefnd. Það var seinasta tilraunin af þeirra hálfu til að koma fram dönskum áhrifum á íslenska löggjöf, seinasta hálmstráið, er þeir gripu til, þegar ekki varð lengur siglt á „ríkisráðinu“. - Þetta var liðið af Íslendinga hálfu með þeim ásetningi að gera nefndina að engu í framkvæmdinni, stinga henni svefnþorn. Þessu var yfir lýst af þeim mönnum, sem greiddu atkvæði með sambandslagafrv. á Alþingi 1918, áður en það var borið undir þjóðina. Á þessu var atkvgr. þjóðarinnar bygð, er hún samþykti frv. Því eru það bein undanbrögð og óheilindi gagnvart Íslendingum, ef nú á að láta undan óskum Dana um að fjölga þeim dönsku mönnum, er hafa aðstöðu til að hafa áhrif á íslenska löggjöf. Mjer skilst, að í þessum óskum þeirra komi það fram, að „glögt er það enn, hvað þeir vilja“.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer var áður kunnugt um skoðun hv.þm.N.-Þ. (BSv), sem hann flutti nú á ný með fullri sæmd. En það verður varla sagt, að hv.þm. Borgf. (PO) hafi gert. Ummæli þau, er hann viðhafði, álít jeg ekki sæmandi á löggjafarþingi sjálfstæðs ríkis. En úr því að deilur eru risnar um þetta mál, er rjett að gera í heyranda hljóði grein fyrir því, af hverju nú er farið fram á að fjölga nefndarmönnum. - Ávalt síðan þessi nefnd var stofnuð, hafa verið 4 flokkar á þingi Dana, allir töluvert stórir, stundum svipaðir að stærð. Í upphafi óskaði einn þessara flokka, Íhaldsflokkurinn, ekki að eiga sæti í nefndinni, en nú hefir honum snúist hugur. Eftir þeim reglum, sem gilda um kosningar í danska þinginu, hefir Íhaldsflokkurinn atkvæðamagn til að ná sæti í nefndinni, þótt þar sitji aðeins 3 fulltrúar frá hvorri þjóð. En það hefði aftur á móti í för með sjer, að minsti flokkurinn, „radikalir“, yrði að láta af sínu sæti. Jeg skal ekki segja mikið um þessa nefnd eða starfsemi hennar. Af Íslendinga hálfu hefir altaf verið gert lítið úr henni, en hún hefir þó a. m. k. áunnið eitt. Hún hefir getað afstýrt því, að mál, sem snerta bæði Danmörku og Ísland, hafi orðið að deiluefni milli flokka í danska þinginu. Um áhrif nefndarinnar á íslenska löggjöf er óþarft að tala. Þau hafa aldrei verið nein, og jeg býst við, að svo verði einnig framvegis. Verksvið nefndarinnar hefir orðið alt annað: að leiða til lykta ýms ágreiningsefni og gera samninga á ýmsum sviðum. Þar hefir hún unnið gott starf. - Jeg held, að frá okkar hálfu væri gert alt of mikið úr áhrifum hennar á íslenska löggjöf, ef það væri þess vegna gert að kappsatriði, hvort í henni sitja 3 menn eða 4 frá hvorum aðilja. Nefndin hefir ekkert skift sjer af íslenskri löggjöf, og á ekki að gera það. Jeg lít því svo á, að hjer sje aðeins um að ræða vinsamlega tilhliðrunarsemi við óskir þess aðilja, sem við höfum hvort sem er mikið saman við að sælda. Þetta kostar okkur ekkert annafi en þóknun til eins manns viðbót.

Magnús Torfason Vegna þess að 1918 hafði jeg sjerstöðu að því leyti er þetta sambandsmál snertir, þykir mjer hlýða að gera lítilsháttar grein fyrir atkvæði mínu. Jeg get verið sammála hv.þm.N.Þ. (BSv) um það, að ekki sje mikið leggjandi upp úr þessari ráðgjafarnefnd út af fyrir sig, eða að hún muni að nokkru leyti hafa áhrif á viðskifti þjóðanna að því er löggjöf beggja snertir. En þegar þetta var samþykt í upphafi, var það meira gert af eftirlátssemi við hinn samningsaðiljann, sem óskaði eftir því, heldur en að við gerðum ráð fyrir nokkrum árangri af störfum nefndarinnar. Þegar um þetta var rætt 1918, var uppástungan um 4 menn í nefndina miðuð við það, að allir stjórnmálaflokkarnir dönsku ættu menn í nefndinni, og mun þá hafa verið gefið loforð um það af okkar hálfu að verða við óskum Dana, ef þeir færu síðar fram á að fjölga nefndarmönnum. Nú eru þessar óskir komnar fram, og ef við verðum ekki við þeim, skoða jeg það sem brot á gefnu loforði. Þess vegna mun jeg greiða atkvæði með því að fjölga nefndarmönnum, enda verð jeg að leggja áherslu á, að úr því sem komið er, hæfi okkur ekki annað en samþykkja þetta. Jeg tel Dani útlenda, og gagnvart þeim leyfi jeg mjer að minna á málsháttinn: Kveður við kalli.

Jónas Jónsson Út af ræðum háttv.þm.N.-Þ. (BSv) og háttv.þm. Borgf. (PO) vildi jeg segja nokkur orð í gagnstæða átt. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir menn, sem altaf hafa verið á móti þessu máli, sjeu það enn. En jeg held, að þær ástæður, sem þeir færa gegn því, sjeu ekki á rökum bygðar. Hinir dönsku meðlimir sambandslaganefndarinnar hafa ekki blandað sjer í íslensk mál. Þetta má sjá á gerðabókum nefndarinnar. Sömuleiðis, að íslensku nefndarmennirnir hafa staðið örugglega á verði fyrir hagsmunum landsins. Auk þess hafa jafnast í nefndinni ýms deilumál, sem upp hafa risið. Jeg tók þetta fram í fyrra, og vil nú bæta því við það, sem hæstv.forsrh. sagði, að jeg tel óhyggilegt fyrir okkur að slíta skoðanatengslum við frjálslynda flokkinn danska, sem óskar eftir þessu, en hann hefir verið helsti málsvari okkar þar í landi, þegar mest. lá á. Hann er sem stendur minstur flokkanna í Danmörku og mundi missa sinn fulltrúa, ef þeir yrðu ekki nema þrír, en hægrimenn, sem kaldast hefir andað frá í okkar garð, koma í staðinn. Út af kostnaðargrýlunni við nefndarstörfin vildi jeg skjóta því til háttv.þm. Borgf. (PO) og fleiri manna að láta ekki kostnaðinn við ferð þess manns, sem bætt er við, verða til hindrunar, því það er hægðarleikur að fella niður þá 500 kr. þóknun, sem nefndarmenn hafa nú, og yrði þá kostnaðurinn enginn. En jeg hefi þá trú, að okkar hagsmunum verði betur komið, ef við útilokum ekki úr nefndinni áhrif frjálslynda flokksins, sem með mestri sanngirni lítur á kröfur okkar Íslendinga.

Jörundur Brynjólfsson Jeg býst ekki við, að hjer stoði mótmæli mikið, þar sem kunnugt er, að báðir höfuðflokkar þingsins hafa tekið höndum saman um að samþ. atriði það, sem hjer er um að ræða. Jeg get tekið undir það, sem hv.þm.N.-Þ. (BSv) og hv.þm. Borgf. (PO) hafa sagt, að það sje með öllu óþarft að fjölga mönnum í þessari nefnd. Að vísu er svo fyrirskipað, að nefndarmenn megi vera 4, en okkur ber engin skylda til þess að samþykkja það. Því hefir verið haldið fram, að nefndin hafi verið hlutlaus í störfum sínum og ekki gengið inn á íslenska löggjöf. Þetta má ef til vill til sanns vegar færa, en þar með er ekkert sagt um það, að þetta geti ekki breyst í framtíðinni. Nú hefir einmitt sá flokkurinn, sem okkur hefir reynst þyngstur í skauti í baráttunni við Dani, óskað eftir, að fjölgað væri í nefndinni, og væri þá ekki loku skotið fyrir það, að hann á sínum tíma færi að hlutast til um okkar mál. Þess vegna vil jeg fyrir mitt leyti ekki eiga undir því, og mun því greiða atkv. móti fjölgun. Það er rjett hjá hv.þm. Borgf., að í upphafi var lítið gert úr þessari nefndarskipun, eða væntanlegum störfum hennar. Að hún komst á, var af tilhliðrunarsemi við Dani, enda búist við, að hún yrði áhrifalaus. Nú virðist mjer alt benda til þess, að frá sjónarmiði Dana sjeð eigi nefndin ekki að vera áhrifalaus lengur, heldur ætli þeir sjer eftirleiðis að hlutast til um íslenska löggjöf. Þess vegna tel jeg skyldu mína að standa á móti þessu, og það því fremur, sem með þessu er verið að læðast aftan að íslenskum kjósendum og svíkja að þeim forspurðum fjórða manninn inn í nefndina. Eftir því sem fleiri Danir skipa þessa nefnd, því meiri áhrifa má búast við frá þeim um íhlutun íslenskra mála. Þá stefnu vil jeg ekki styðja og mótmæli því eindregið, að fjölgað verði mönnum í nefndinni.

Benedikt Sveinsson Hæstv. forsrh. (JÞ) lýsti yfir því, að það væri eindregin krafa frá Dönum að fá nefndarmönnum fjölgað. - Rjett er það! En hversu hefðum vjer Íslendingar komist langt í sjálfstæðisbaráttu vorri, ef vjer hefðum látið það ráða að fara eftir eindregnum kröfum og tilmælum Danastjórnar um sjálfstæðismál vor? Það er krafa frá Dönum, segir hæstv.forsrh. - krafa um danska íhlutun um íslenska löggjöf. Jeg mintist á það á lokaða fundinum á dögunum, sem jeg ætla annars að leiða hjá mjer, og drap á það aftur í fyrri ræðu minni, að Alþingi beri skylda til að standa á móti slíkum kröfum samkvæmt eindregnum skýringum formælenda sambandslaganna og fullyrðingum þeirra gagnvart íslenskri þjóð. Og jeg get látið hringja um alt Ísland til mótmæla gegn slíkri íhlutun danskra valdhafa um löggjöf Íslendinga. Annars er það undarlegt, að jafnvitur maður og hæstv.forsrh. skuli tala um þetta eins og hjer sje um eitthvert hjegómamál að ræða. Því að varla mundi Danastjórn sækja þetta með svo miklu kappi, ef henni þætti það hjegómamál. Hv. 1. landsk. (JJ) sagði, að dönsku nefndarmennirnir hefðu aldrei blandað sjer í íslensk mál. En hvað hafa þeir gert annað? Nefndin er til þess eins stofnuð, að Danir geti haft hönd í bagga um íslensk mál, en vjer höfum aldrei haft nókkra minstu hvöt til þess að hæutast um löggjöf Dana. Íslendingar hafa verið andvígir þessari nefndarskipun, og einkum því, að fara að efla hana að starfskröftum; Alþingi hefir tvisvar kveðið niður till. um það, og svo ætti það enn að verða í þriðja sinn, þegar þessi draugur stingur upp höfðinu á löggjafarþingi þjóðarinnar. Þar sem hv. 1. þm. Árn. (MT) hjelt því fram, að lofað hefði verið af hálfu Íslendinga að hafa fjóra menn í nefndinni frá hvoru ríkinu, ef Danir kynnu að óska, þá hlýtur þetta að stafa af einberu misminni, því að slíkt loforð hefir aldrei átt sjer stað, enda hefði Alþingi þá eigi tvisvar felt till. um þetta, ef svo hefði verið. Þess vegna leyfi jeg mjer að skora á hæstv. forseta að láta nafnakall fara fram um mál þetta, svo að skjalfest verði, hverjir þeir sjeu, er nú söðla um og láta vilja undan þessum kröfum Dana.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Út af ræðu hv.þm.N.-Þ. (BSv) vil jeg aðeins taka fram, að jeg hefi aldrei sagt, að það væri krafa frá Dönum um að fjölga mönnum í nefndinni. Heldur hefi jeg sagt, að það væru vinsamleg tilmæli þeirra.

Pjetur Ottesen Hæstv. forsrh. (JÞ) sagði, að jeg hefði í ræðu minni áðan viðhaft orð, sem ekki mættu heyrast á löggjafarþingi sjálfstæðs ríkis. Jeg mótmæli því algerlega, að jeg hafi viðhaft nokkur slík orð, og vil jeg í því sambandi minna hæstv.forsrh. á, að það er ekki hans, heldur hæstv. forseta, að grípa fram í, ef honum þykir eitthvað óþinglega mælt, og víta þá, sem það gera. Hv. 1. þm. Árn. (MT) var að tala um það, að það væri brot á loforðum okkar við Dani, ef þeir fengju ekki ávalt að hafa einn mann frá hverjum stjórnmálaflokki þar í landi í sambandslaganefndinni. Jeg mótmæli þessu algerlega; þessi ummæli eru gersamlega rakalaus; það hefir ekkert loforð verið gefið af okkar hálfu í þessu efni framar því, sem gert var með skipun nefndarinnar í öndverðu. Annars er jeg hálfhissa á því, jafnskeleggur og hv. 1. þm. Árn. (MT) þóttist vera 1918, að hann skuli nú vera búinn að tína svona hrapallega niður fræðum sínum frá þeim tíma. Hv. 1. landsk. (JJ) hjelt, að það væri af sparnaðarástæðum einum, að við hv.þm.N.-Þ. (BSv) leggjumst á móti því að fjölga mönnum í nefndinni. En það er fjarri því, heldur byggist andstaða okkar gegn því að fjölga í nefndinni fyrst og fremst á því, að með þessu er tvímælalaust gengið í berhögg við þá stefnu, sem lögð var til grundvallar fyrir samþykt sambandslaganna að þessu leyti á Alþingi 1918, og jafnframt brigðuð þau loforð, sem kjósendum landsins voru gefin áður en þeir greiddu atkv. um málið. Að því leyti sem starf þessarar nefndar er ekki orðið annað en algert „humbug“ enn, þá skortir það, sem eftir er að svo verði, að efnd sjeu þau loforð, sem þjóðinni voru 1918 gefin um, að svo skyldi verða. Það er líka fullkomlega rjettmætt að tala um kostnað í þessu sambandi; þegar um „humbug“ er annarsvegar að ræða, þá er óþarft að kosta miklu til. Hv. 1. landsk. talaði um 500 kr. þóknun til hvers nefndarmanns og þótti það ekki mikið. En þessar tölur gefa algerlega villandi upplýsingar um kostnaðinn við nefndina. Það árið, sem nefndin heldur fundi sína í Kaupmannahöfn, kostar hún okkur miklu meira fje. Þannig komst kostnaðurinn við nefndina eitt árið upp undir 12 þús. kr., og er lítið efamál, að þeirri upphæð hefði verið betur varið til einhvers þarfara. Þá vil jeg mótmæla því harðlega hjá sama hv.þm. (JJ), að okkar málum sje því betur komið, sem fleiri Dönum er greidd gata að því að gera till. um íslenska löggjöf. Mitt álit er það, að þessum málum sje best komið í okkar höndum, og því betra, sem við erum lausari við íhlutun eða afskifti erlendra valdhafa um þau mál.

Benedikt Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að spyrja hæstv. forseta, hvort eigi verði að sjálfsögðu hlutfallskosning um val nefndarmanna. Sýnist mjer eftir því, sem hjer blæs nú, að ekki mundi vanþörf á öruggum sjálfstæðismanni í nefndina, og mun jeg því bera fram lista í því skyni.  (Forseti MT: Það verður viðhöfð hlutfallskosning)  .