Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Í upphafi þessa fundar vill forseti taka eftirfarandi fram: Allt frá því að forseti tók við embætti fyrir rúmu ári hefur hann átt hið ágætasta samstarf við þingmenn alla, stjórnarþingmenn jafnt sem stjórnarandstöðu, enda telur forseti sig hafa reynt að láta eitt yfir alla ganga í störfum þingsins. Það vita þeir hv. þm. sem forsetastörfum hafa gegnt að nokkuð mæðir á forsetum sem jafnframt því að vera starfandi þingmenn til jafns við aðra hv. þm. skulu einnig hafa yfirumsjón með þinghaldi og starfsemi þingsins. Það er engin nýlunda að miklar annir upphefjist síðustu vikur fyrir jólahlé. Svo hefur einnig verið nú. Það kemur í hlut forseta að vera talsmenn þingsins. Til þeirra er leitað þegar spurst er fyrir um verkstjórn og framvindu mála í þinginu. Viðtal fréttamanns Ríkisútvarpsins við forseta sameinaðs þings 18. des. sl. hefur valdið stærsta stjórnmálaflokki landsins sárindum sem ekki var ætlunin að efna til. Kvöldið áður hafði forseti raunar gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að leggja mál sín of seint fram svo að þau mættu að lögum verða fyrir jólahlé. Forseti taldi sig því ekki halla þar á neinn. Hafi forseti hagað orðum sínum á þann veg var alls ekki um ásetning að ræða. Umræða sú sem fram fór hér í fyrrakvöld var því langt umfram tilefni. Þung orð féllu og mun forseti ekki erfa þau og vonar að hið sama gildi um umrætt viðtal. Forseti vill þakka öllum hv. þm. góða og heiðarlega samvinnu við afgreiðslu þingmála í gær og vonar að svo megi einnig verða í dag.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það vakti vissulega mikla eftirtekt hér í fyrradag þegar fram fór umræða um frv. til fjáraukalaga hversu vanstilltur hæstv. fjmrh. var í þeirri umræðu. Verður að sjálfsögðu ekki komist hjá því að fjalla nokkuð um hans ræðu, eins og hana bar hér að, samhliða því sem ég mun í fáum orðum fara yfir frv., gildi þess, og hvernig framlagningu þess hefur borið að hér á Alþingi. Það var helst svo að skilja á hæstv. fjmrh. að fjáraukalagaafgreiðsla sem hér fer nú fram og sem fram fór líka á síðasta þingi væri tilkomin vegna starfa hans sem fjmrh. Ráðherrann hafði um það mörg orð hvernig þau mál hefðu dregist úr hömlu og sérstaklega talaði hann í þeim efnum um hvernig til hefði tekist í þeim tilvikum sem Sjálfstfl. hefði borið ábyrgð á þeim málum. Hv. 1. þm. Reykn., Matthías Á. Mathiesen, svaraði þessum ásökunum ráðherrans og sé ég því ekki sérstaka ástæðu til þess að fara yfir þau mál hér öðru sinni því að þar voru tekin af öll tvímæli um að aukafjárlög voru afgreidd á sl. vetri, allt frá árinu 1979, og m.a. að sjálfsögðu líka þau ár sem Alþb. hafði forræði þessara mála. Mér finnst hins vegar sérstök ástæða til þess að minna á, m.a. vegna þess að það hefur ekki komið fram í þessari umræðu, að þann 1. jan. árið 1987 var breytt um vinnubrögð í þessum efnum. Þá voru samþykkt lög um Ríkisendurskoðun og henni falið að endurskoða eða vera til aðstoðar við endurskoðun á ríkisreikningum. Hér var gerð á grundvallarbreyting sem stórauðveldaði endurskoðun á ríkisreikningum og sú breyting er aðdragandinn að því að fjáraukalög, allt frá árinu 1979, voru samþykkt hér á sl. vetri og vori, og með sama hætti hefur sú skipan mála gert það að verkum að hægt er að fjalla um fjáraukalög fyrir árið 1989 eins og nú er gert. Það er mikil ástæða til að leggja sérstaka áherslu á þessa breytingu sem skýrir það að hlutur núv. hæstv. fjmrh. í þessum efnum er nánast enginn. Hann vann þessi verk á sl. vetri af formsástæðum einum saman og hann átti engan þátt í því, eins og hann staðhæfði hér í umræðunni í fyrradag, að fjáraukalög allt frá árinu 1979 til ársins 1987 voru afgreidd hér í fyrravetur. Það er mikil ástæða til að undirstrika þetta, m.a. vegna þess að eftir að Ríkisendurskoðun kom hér undir þingið hefur starfsemi hennar og störf mjög auðveldað þessi mál öll og þá ekki síst fjárlagagerð eins og mönnum er kunnugt um sem starfað hafa í fjvn. Það var líka slæmur misskilningur hjá hæstv. fjmrh. að aukafjárveitingar hefðu í tíð fyrrv. fjmrh. verið einhver leyniskjöl, eins og hann komst að orði, og það var líka mikill misskilningur að ríkisreikningur lægi ekki fyrir hverju sinni sem fjárlagagerð færi fram. Það er vert að minna ráðherrann á það að listi yfir aukafjárveitingar hefur jafnan fylgt fjárlagafrv. sem fylgiskjal. Þar hefur mönnum gefist kostur á að sjá hvernig fjármagni ríkissjóðs hefur verið ráðstafað með aukafjárveitingum. Það er svo allt annað mál, og um það er ekki ágreiningur, að sú breyting sem nú hefur verið gerð á með því að leggja fram fjáraukalög og væntanlega að afgreiða þau á sama ári og fjárveitingarnar fara fram er góður árangur og mikilvægur fyrir allan eðlilegan rekstur og eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Einmitt með því er hægt að ná fram miklu markvissari stjórn þessara mála en ella væri. Hæstv. fjmrh. hafði líka mörg orð um það hvað frv. til fjáraukalaga hefði verið lagt fljótt fram í upphafi þings og hann gat þess alveg sérstaklega að hann hefði jafnvel getað lagt frv. fyrir Alþingi einni eða tveimur vikum fyrr en raun ber vitni. Þetta vefengi ég ekki, m.a. vegna þess að frv., eins og það var lagt fyrir Alþingi af ráðherranum, var með þeim hætti að það var og er alveg sýnilegt að í uppsetningu þess var ekki lagður mikill tími, ekki mikil vinna og ekki vel til þess vandað. Auðvitað hefði hæstv. fjmrh. getað látið hrófla því upp með enn styttri fyrirvara en raun ber vitni. Ég geri ráð fyrir að það sé fremur þakkarvert hvernig ráðherrann gekk frá frv. til framlagningar hér á Alþingi því að það gerði það auðvitað að verkum að fjvn., og þá alveg sérstaklega formaður fjvn., varð að leggja miklu meiri vinnu í uppsetningu frv. til þess að ná fram bærilegri skipan á frv. Ég geri þess vegna frekar ráð fyrir að það hafi verið til bóta hvernig frv. bar að hér á Alþingi. Og það er mikil ástæða til þess að vekja á því athygli hvernig frv. lítur nú út eftir þá yfirferð sem það hefur fengið í fjvn. og það er mikil ástæða til þess að leggja sérstaka áherslu á störf formanns fjvn. að framgangi þess máls í fjvn. Ég tek sérstaklega undir það að fyrir hans atbeina hefur verið unnið mikilvægt starf. Hæstv. fjmrh. hafði um það mörg orð og stór að mikið vald fælist í fjáraukalagafrv. og hann tók það mjög óstinnt upp og mótmælti því raunar mjög harðlega sem fram kom í ræðu frsm. minni hl., hv. þm. Pálma Jónssonar, að mestöllum útgjöldum fjáraukalagafrv., 8,8 milljörðum kr., hefði verið ráðstafað áður en til fjvn. kom. Mér finnst mikil ástæða til þess að vekja athygli á þessari athugasemd fjmrh. því hún ber vissulega vott um það að ráðherrann sé ekki of vel inni í sínum eigin málum. En til þess að taka af öll tvímæli í þessum efnum, og sérstaklega ráðherranum til viðvörunar, ætla ég, með leyfi virðulegs forseta, að flytja hér örfá orð úr ræðu formanns fjvn. eins og þau féllu í framsögu hans við þessa umræðu og skal ég þó einungis taka niðurlag þessara skýringa hans. Þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Eftir standa þá aðeins 285 millj. kr. sem segja má að fjvn. og Alþingi hafi getað tekið afstöðu til hvort greiða ætti eða ekki. Niðurstaða fjvn. var sú að hún leggur til í brtt. sínum að af þessari fjárhæð ógreiddra og óskuldbundinna aukafjárveitinga verði tæpur helmingur, eða um 117 millj. kr., ekki samþykktur. Fallist Alþingi á þær tillögur hefur Alþingi hafnað að greiðsluheimild yrði veitt fyrir þeim útgreiðslum úr ríkissjóði og fara þær greiðslur þá ekki fram.`` Hér verður tæpast skýrar talað. Og það er vondur kostur fyrir hæstv. fjmrh. að hafa ekki meira vald á þessu máli en svo að hann mótmæli þessum staðhæfingum hjá hv. þm. Pálma Jónssyni þegar þær eru komnar fram með óyggjandi hætti hjá formanni fjvn. og er ekki önnur skýring auðfengnari á því hversu fjmrh. er illa að sér í fjármálum ríkisins. Þetta segir það m.a. hvað þessi framlagning sem slík er í rauninni takmörkuð að því leyti að Alþingi hefur ekki áhrif á þessar greiðslur, 8,8 milljarða, nema sem svarar 117 millj. Á þetta er sérstök ástæða að leggja hér áherslu. Og raunar, ef betur er að gáð, er sumum af þessum greiðslum, sem þessar 117 millj. ná til, ráðstafað. Það er hægt að geta um marga fjárlagaliði sem eru undir þessum 117 millj. sem búið er að eyða fyrir lifandi löngu. Það kom t.d. fram í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar að 1. ágúst var tekin ákvörðun um að afgreiða til Landgræðslunnar 2 millj. kr. vegna fræræktarstöðvarinnar þar. Þessar 2 millj. kr. eru í niðurskurðarlistanum sem hér er birtur. Og það er svo með margar fleiri tölur. Að því er varðar greiðslur úr ríkissjóði má því segja að Alþingi hafi sáralítil eða nær engin áhrif á þá 8,8 milljarða sem þar eru færðir til gjalda. Það er svo allt annað mál og það liggur alveg fyrir að hæstv. fjmrh. hefur verið að leitast við að skýla sér á bak við þær ákvarðanir. Hann hefur ekki viljað kannast við hlutdeild sína í þeim efnum. Það er líka kostur við fjáraukalagafrv. að það skýrir með nokkrum hætti hvað hefur farið úr böndunum í framkvæmd fjárlaga hjá hæstv. fjmrh., og það má vel vera að það sé ein af skýringunum fyrir því hvað ráðherrann er viðkvæmur í þessari umræðu og hvað honum þykir mikils um vert að bera fjáraukalögin fyrir sig að það hafa að sjálfsögðu orðið gífurlegir brestir í framkvæmd fjárlaga og fjárreiðum ríkissjóðs í hans höndum. Það er t.d. sérstök ástæða til þess að minna á það hér og undirstrika alveg sérstaklega að af þessum 8,8 milljörðum sem hæstv. fjmrh. hefur eytt fram yfir heimildir fjárlaga eru einungis um 3 milljarðar til komnir vegna greiðslna til atvinnuveganna eða launabreytinga. Hitt er eyðslufé. Hitt er óráðsía ráðherrans. Og það er einmitt það sem hæstv. fjmrh. er að leitast við, að ná stimpli Alþingis á þær ákvarðanir. Það er líka vert að leggja á það áherslu hér að þrátt fyrir að þessi sé niðurstaðan í fjáraukalagafrv. má fullyrða það að við lok ársins verði þessar tölur enn hærri, m.a. af þeirri ástæðu sem ég hef nú tilgreint, að sumum af sparnaðarliðunum, og niðurskurðarliðunum, er búið að eyða fyrir lifandi löngu, og líka vegna hins, að hér eru ekki öll kurl komin til grafar. Það er þannig mikill kostur við fjáraukalagafrv., og í því felst kannski megingildi þess, að það upplýsist nú með skýrari hætti hvernig þessum málum hefur verið stjórnað á þessu ári. Um það segir fjáraukalagafrv. ýmislegt meira og þá m.a. það að þær ákvarðanir sem voru teknar hér við fjárlagagerð fyrir þetta ár, fyrir einu ári síðan, um sparnað í launum um 800 millj. og í rekstri um 250 millj., hafa ekki skilað sér. Þrátt fyrir öll stóru orðin þá hafa þessi sparnaðaráform ekki komið til skila. Það má segja að af þessum 800 millj. sem ákveðið var að spara í launum og 250 millj. sem átti að spara í rekstri hafi um helmingur komið til skila og má þá sjá hver árangur ráðherrans er í þessum efnum. Og eins er um þær 650 millj. sem ríkisstjórnin tók ákvörðun um að spara á sl. vori, í maímánuði að því er ég hygg, að sá sparnaður hefur heldur ekki komið til skila. Að vísu hefur stærsti hlutinn, þ.e. 500 millj. sem áttu og má kannski segja að hafi verið sparaðar í húsnæðislánakerfinu, ekki komið til útgjalda hjá ríkissjóði vegna þess að fyrir þeirri upphæð hafa verið tekin lán. Þær 150 millj. sem eftir stóðu hafa hins vegar ekki komið til sparnaðar, og það var einn erfiðasti þátturinn í störfum og yfirferð fjvn. á fjáraukalagafrv. að fá skýringar á því hjá ráðuneytunum hvernig sá sparnaður hefði verið fenginn. Og þær skýringar fengust reyndar að hann hefði ekki náðst nema að litlu leyti. Það er mikill kostur við þetta fjáraukalagafrv. að einmitt þessar staðreyndir skuli hafa skýrst við meðferð þess í fjvn. og við umræðuna hér á Alþingi. Og ég hygg að það sé m.a. skýringin á því upphlaupi sem varð hér við fyrri umr. hjá hæstv. fjmrh. því það er um þessi efni sem svo mörg önnur að sök bítur sekan. Með þessu er þó ekki öll sagan sögð. Það er vert að minna á það að hæstv. fjmrh. hafði mörg orð um það í upphafi þings, fyrir einu ári, hvernig komið væri fyrir ríkissjóði. Þar væru allar fjárhirslur tómar og íslenska þjóðin gæti nú ekki lengur lifað á brauð- og matargjöfum frá öðrum þjóðum. Ráðherrann byrjaði að skýra frá 3 milljarða halla en svo þegar á leið bættist 1 milljarður við í hvert skipti sem hann tók til máls hér á Alþingi. Hæstv. ráðherra reyndist líka sannspár að þessu leyti því að síðustu tölurnar frá fyrrv. fjmrh. og núv. hæstv. utanrrh. sem hann skýrði frá í ágústmánuði 1988 voru þær að ríkissjóðshallinn mundi á því ári verða um 700 millj. kr. En, eins og kunnugt er, þegar upp var staðið um síðustu áramót var hallinn á því ári ekki 700 millj. kr. heldur 7 milljarðar kr. Og það var einmitt á grundvelli þeirrar tölu sem hæstv. fjmrh. náði fram skattahækkun á Alþingi í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár sem nam svipaðri upphæð eða 7 milljörðum kr. Nú hefur fjáraukalagafrv. skýrt það með ótvíræðum hætti hvernig til hefur tekist í þessum efnum eftir að núv. hæstv. fjmrh. hafði marglýst því yfir að nú yrði ekki lengur búið við ríkissjóðshalla. Það má þannig fullyrða nú að hallinn á ríkissjóði um næstkomandi áramót, sem er nú stutt í, muni þrátt fyrir alla þessa skattahækkun, upp á 7 milljarða kr., nema eitthvað yfir 5 milljörðum. Það er mikil ástæða til þess að vekja á því sérstaka athygli sem fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. hér í fyrradag þar sem hann var að tala um að hér hefði náðst góður árangur. Ríkissjóðshallinn væri ekki nærri því eins mikill og þingmenn Sjálfstfl. hefðu spáð og staðhæft hér m.a. við fjárlagaumræður fyrir einu ári. Nú hef ég litið yfir þær ræður til þess að glöggva mig á því hvað þar hefur verið sagt. Og það vill svo til að í þeim efnum voru engar fullyrðingar af hendi okkar sjálfstæðismanna um það hver ríkissjóðshallinn mundi verða.

Lastu ræðurnar eftir Eyjólf Konráð?

Allt sem ráðherrann sagði um þessi efni var því algjörlega úr lausu lofti gripið.

Lastu ræðurnar eftir Eyjólf Konráð?

Það kemur hins vegar fram í framsöguræðu Pálma Jónssonar hver skoðun Sjálfstfl. var á fjárlagafrv. Og þar má leiða að því rök, og reyndar ótvírætt, að bent var á að ætla mætti að ríkissjóðshallinn yrði 3,5--4 milljarðar, reyndar aðeins minni en raun ber vitni. Þetta eru staðreyndir málsins. Það er harðleikið að hæstv. fjmrh., sem er að guma af því að hann vilji sérstök samráð og gott samráð við fjvn., skuli ekki geta farið rétt með í jafnmikilvægri framsetningu eins og þeirri sem hér er um að ræða.

Er Eyjólfur Konráð ekki marktækur?

Eyjólfur Konráð er marktækur og fullkomlega það.

Gott.

En það ber þess vissulega vott að hæstv. ráðherra er hér að flýja úr einu víginu í annað því að það sem hann var að tala um hér í fyrradag voru þau orð sem féllu við fjárlagagerð því að þar var að sjálfsögðu mótuð afstaða Sjálfstfl. um þessi mál.

Svo að Eyjólfur Konráð er ekki marktækur?

Eyjólfur Konráð er ekki í fjvn. og ég stórefa það og reyndar fullyrði ég að Eyjólfur Konráð hafði ekki þau orð uppi að ríkissjóðshallinn yrði 15 milljarðar á þessu ári. Hann hafði hins vegar ekki frekar en aðrir neina trú á því að hér yrði hallalaus ríkisbúskapur. Þetta er dæmi um málflutning þessa hæstv. ráðherra. Ég hef nú, virðulegur forseti, farið í meginatriðum yfir frv. og fer því að stytta mál mitt. Ég legg á það áherslu að framlagning frv. og umfjöllun á Alþingi er til mikilla bóta og ég minni á það sem ég sagði fyrr í ræðu minni, að slík vinnubrögð leiða til markvissari fjármálastjórnunar og þó sérstaklega auðvelda þau fjvn. og þinginu að fylgjast með þessum málum ef vilji er fyrir því á annað borð af hendi fjmrh. Þessu hefur að sjálfsögðu ekki verið hægt að beita á þessu ári og þar af leiðir að frv. og afgreiðsla þess hefur nánast engin áhrif á þær peningalegu ákvarðanir sem eru í fjáraukalagafrv. Þær eru að langsamlega stærstum hluta á ábyrgð fjmrh. og ríkisstjórnarinnar. Á þetta ber að leggja áherslu vegna þess að það liggur alveg fyrir að fjmrh. er efst í huga að beita fjárlagafrv. fyrir sig sem varnaraðgerð við þá eyðslu og óráðsíu sem hefur farið fram í hans höndum í fjmrn. síðan hann tók þar við völdum. Á hinn bóginn er fjáraukalagafrv. mikilvægt vegna þess að það skýrir ríkisfjármálin fyrr og með betri hætti en annars væri og þess vegna liggur það nú enn ljósar fyrir og á talnalegum grundvelli að fjmrh. hefur mistekist að stjórna þessum málum þetta árið og er það vissulega mikilvæg niðurstaða og það víti sem sannarlega ber að varast.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) Virðulegi forseti. Þegar 2. umr. um frv. til fjáraukalaga, sem hér er á dagskrá, hófst í fyrradag voru fluttar nokkrar athyglisverðar ræður. Fyrst ber að telja ræðu hv. formanns fjvn. en í þeirri ræðu fólst þungur áfellisdómur yfir fjármálastjórn hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnar á þessu ári. Í öðru lagi vil ég nefna ræðu hv. 1. þm. Vesturl., varaformanns fjvn., sem sagði að ríkisstjórninni bæri að halda á málum á þann hátt að efna ekki til ófriðar við sveitarfélögin í landinu. Þetta er athyglisvert vegna þess að á sama tíma hafði meiri hl. fjvn. lagt fram innan fjvn. tillögur um það að brjóta samkomulag sem lá að baki verkaskiptalaganna sem samþykkt voru á síðasta Alþingi upp við þessa fjárlagagerð. Vegna mjög harðrar andstöðu Sjálfstfl. var þessi fyrirætlan hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórnar knúin til baka. Í þriðja lagi þykir mér rétt að vitna til ræðu hæstv. menntmrh. sem var að ýmsu leyti athyglisverð. Hann hóf máls á því að segja að mikilvægt væri að sæmilegur friður gæti tekist um vinnulag. Það var einmitt þetta sem ég lagði mikla áherslu á í minni ræðu og einnig formaður fjvn., að varðandi það mál sem hér er til meðferðar hefur tekist góð samstaða um vinnulag og vinnubrögð í Alþingi og um þá skipan og form sem þessi mál hafa verið færð í. Ég vil einnig nefna það að hugleiðingar í ræðu hæstv. menntmrh. voru að ýmsu leyti athyglisverðar, með öðrum hætti, þar á meðal þær hugleiðingar hans sem oft hafa komið fram frá öðrum, að auka beri ábyrgð einstakra ráðuneyta og einstakra stofnana í fjármálum og að það þurfi að ná betra sambandi á milli fagráðherra og fjárveitingavaldsins, þar á meðal á milli einstakra fagráðherra og hæstv. fjrmh. Þetta hygg ég að séu orð að sönnu og að ýmsu leyti var ræða hæstv. menntmrh. þess efnis að hún var eftirtektarverð. Það sem vakti hins vegar allra mesta athygli í þessari umræðu var ræða hæstv. fjmrh. Ég hafði í minni ræðu, í rökstuddu máli, gagnrýnt fjármálastjórn hæstv. fjmrh. á þessu ári eða frá því hann tók við því starfi sem hann gegnir nú. Gagnrýni mín beindist einkanlega að tveimur þáttum. Í fyrsta lagi að yfirlýsingar hæstv. ráðherra varðandi meðferð ríkisfjármála og varðandi samskipti fjmrh. við fjvn. og Alþingi hafa hvað eftir annað og ítrekað reynst markleysa. Í öðru lagi að það fjáraukalagafrv. sem hér er á dagskrá væri þungur dómur um þá fjármálastjórn sem rekin hefur verið af hæstv. fjmrh. síðan hann tók við embætti. Það væri sönnun þess að fjármál ríkisins hefðu í höndum þessa fjmrh., þrátt fyrir allar hans yfirlýsingar, farið úr böndunum. Það sannaðist síðan að þessi rökstudda gagnrýni mín hafði komið við kaunin á hæstv. fjmrh. og það sannaðist á hæstv. fjmrh. að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Eftir að ég hafði lokið máli mínu spratt hann upp eins og naðra og þaut upp í ræðustólinn og hellti yfir mig reiðilestri sem ég hygg að öllum sem á hlýddu verði nokkuð minnisstæður hér á hinu háa Alþingi. Slíkur reiðilestur af hálfu hæstv. fjmrh. er einsdæmi. Í hans máli kom fram að í 70 ár hefði verið vanrækt að vinna þau verk sem eðlilegt var að fram kæmu af hálfu fjmrh. og í ríkisfjármálum. Og í 70 ár mátti skilja af hálfu hæstv. fjmrh. að ég og Sjálfstfl. bærum þar langsamlega þyngsta ábyrgð eða raunar lengur en Sjálfstfl. hefur starfað og í lengri tíma en líf mitt nær. Þessi ræða hæstv. fjmrh. fól það m.a. í sér að Sjálfstfl. hefði vanrækt að leggja fram fjáraukalagafrv. á sinni tíð og ekki komið fram jafnsjálfsögðum hlut eins og að afgreiða fjáraukalagafrv. í langan tíma, m.a. þann tíma sem flokksbróðir hæstv. fjmrh., hv. þm. Ragnar Arnalds, gegndi embætti fjármálaráðherra í rúmlega þrjú ár. Það var allt á ábyrgð Sjálfstfl. að mati hæstv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar. Þennan þátt málsins ætla ég ekki að rekja lengur vegna þess að hv. 1. þm. Reykn. svaraði þessu þegar í umræðunni í fyrradag með glöggum og skýrum hætti og hrakti rangfærslur hæstv. fjmrh. Reiðilestur hæstv. fjmrh. var í fleiri greinum því marki brenndur að þar fór ekki alltaf saman við það sem er sannleikanum samkvæmt, enda er það svo með þennan hæstv. ráðherra að honum eru vegir sannleikans ekkert sérstaklega kunnir og honum verður oft villugjarnt á þeim vegum. Sennilega er hann kunnugri á öðrum leiðum. Ég ætla að grípa á örfáum atriðum úr þessu máli hæstv. ráðherra sem, eins og fram hefur komið, var skammarræða en ekki svör. Það var reiðilestur en ekki rök. Í máli hans voru öll einkenni þess manns sem grípur til þess að hella úr skálum reiði sinnar þegar rökin þrýtur. M.a. sagði hæstv. ráðherra að ég hefði gagnrýnt það að frv. til fjáraukalaga hefði verið flutt. Þetta er rangt. Þess í stað og alveg þvert á móti fór ég viðurkenningarorðum um hæstv. fjmrh. fyrir að hafa flutt þetta frv. og sagði: ,,Það er ástæða til þess að fara um það viðurkenningarorðum sem horfir til betri vegar.`` Gagnrýnisefnin eru mörg og þau eru ærin sem þurfa að koma í dagsljósið varðandi störf þessa ráðherra á öðrum vettvangi. Þau gagnrýnisefni eru sannarlega ærin. Það sem hæstv. ráðherra sagði um þetta efni er því staðlausir stafir og alveg gagnstætt sannleikanum. Hæstv. ráðherra sagði að ég hefði fullyrt í mínu máli að greiddar hafi verið úr ríkissjóði aukafjárveitingar meðan fjáraukalagafrv. var til meðferðar í fjvn. og Alþingi. Þetta er rangt. Ég sagði ekki eitt einasta orð um þetta efni. Þá sagði hæstv. ráðherra að það væri rangt og það væru ósannindi að af 8,8 milljarða kr. auknum útgjöldum ríkissjóðs á þessu ári umfram fjárlög væru aðeins 285 millj. sem Alþingi gæti haft áhrif á vegna þess að öllum öðrum greiðslum eða um 8,5 milljörðum hafði þegar annað tveggja verið ráðstafað ellegar búið var að binda þær fastmælum með loforðum. Um leið og hæstv. ráðherra ber á mig ósannindi varðandi það sem ég sagði um þetta efni er hann einnig að bera ósannindi á hv. formann fjvn. Sighvat Björgvinsson. Ég hygg að allir viti að ef við leggjum saman, við hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, trúi nú fleiri okkur tveimur en hæstv. fjmrh. Og það kom enda í ljós þegar hæstv. menntmrh. flutti sína ræðu að þessi tala er raunar lægri vegna þess að í hans máli komu fram athugasemdir þess efnis að hann væri þegar búinn að binda fastmælum fjárhæð sem nam 30 millj. kr. og á að renna til Þjóðarbókhlöðunnar. Hér er því einungis um að ræða 250 millj. sem Alþingi gat í raun haft áhrif á af þeirri fjárhæð sem hæstv. fjmrh. er að fara fram á að Alþingi veiti sína blessun yfir um auknar greiðslur úr ríkissjóði umfram fjárlög á þessu ári. Þetta er staðreynd málsins og allt tal hæstv. fjmrh. um að ég hafi farið með ósannindi um þetta efni er fleipur út í loftið og rangt, enda varð honum í þessu efni sem víðar í hans máli, í hans reiðilestri, hált á sannleikanum. Þá sagði hæstv. fjmrh. að ég hefði gagnrýnt hann fyrir það form sem valið hefði verið á frv. þegar það var lagt fram og það er út af fyrir sig rétt. Ég gagnrýndi það form sem á því var vegna þess að frv. var ekki þinghæft. Ég tel hins vegar að vel hafi verið að verki staðið í fjvn. og má vel vera, eins og hv. þm. Egill Jónsson sagði hér áðan, að það hafi ekkert verið óheppilegt að þetta form skyldi valið á frv. til þess að fjvn. yrði knúin til þess að leggja í það svo mikla vinnu sem raun varð á. En þetta lofar ekki meistarann. Þetta lofar ekki höfund verksins. Þetta lofar ekki það að hæstv. fjmrh. skyldi leggja fyrir Alþingi óhæft frv. Að sjálfsögðu gat hæstv. fjmrh. ekki brugðist við því á nokkurn hátt að fjvn. tæki þetta mál og umturnaði því þannig að það yrði hægt að leggja það fyrir Alþingi og hægt að greiða atkvæði um hverja einustu grein eins og venjur gera ráð fyrir. Hann gat á engan hátt snúist við því öðruvísi en með þeim hætti að leggja yfir það blessun sína. Þetta sannar hins vegar ekki það að hægt sé að lofa verkið eins og það var fram lagt í höndum þessa hæstv. ráðherra. Ég held að ekki sé ástæða fyrir mig að taka fleiri dæmi upp úr ræðu og reiðilestri þessa hæstv. ráðherra sem bar öll merki þess að annað en röksemdir stjórnaði máli hans. Þar stjórnaði sú tilfinning og þær geðshræringar sem hlutust af því að komið hafði verið við kaunin á hæstv. ráðherra með rökstuddri gagnrýni og það sannaðist á honum að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Sá sem þannig fer upp í ræðustól á hinu háa Alþingi hleypur á sig og það gerði hæstv. ráðherra sannarlega í þessari ræðu.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Það er ekki nema von að sú nýbreytni sem hér er á ferðinni, afgreiðsla frv. til fjáraukalaga, verði mönnum tilefni til nokkurra umræðna, tímamótaviðburður að sagt er af fróðum mönnum í þingsögunni að þessi háttur er upp tekinn að nýju, og hef ég ekki nema gott um það að segja. Ég sé mig hins vegar knúinn til þess að ræða lítillega ákveðin atriði sem tengjast afgreiðslu þessa máls hér við 2. umr. Eru það bæði nokkur atriði efnislega sem þar eru til afgreiðslu og heyra undir þau ráðuneyti sem ég fer með en einnig ákveðið orðalag í nál. frá meiri hl. fjvn. sem ég vil gera athugasemdir við og sný mér að því. Þar er vikið að þeirri ákvörðun sem hæstv. ríkisstjórn tók á sl. sumri í tengslum við efnahagsráðstafanir eða aðgerðir í ríkisfjármálum og efnahagsmálum sem þá voru ákveðnar, að reyna að draga úr ríkisútgjöldum á yfirstandandi ári til að minnka þá fyrirsjáanlegan og vaxandi halla á fjárlögum ársins. Ríkisstjórnin ræddi þessi mál ítrekað á fundum sínum í sumar og það mun einnig hafa verið gert og að sjálfsögðu í þingflokkum stjórnarliðsins. Niðurstaðan varð sú að ríkisstjórn og stjórnarflokkar tóku um það ákvörðun að reyna að draga úr ríkisútgjöldum yfirstandandi árs, þar með talið framkvæmdum, um allt að 800 millj. kr. ef ég man rétt. Þessi ákvörðun var svo endanlega tekin af ríkisstjórninni, einhvern tímann í júlí--ágúst og kom til framkvæmda og útfærslu á síðsumars- og haustmánuðum. Einn af þeim liðum sem þar var ákveðið að lækka nokkuð frá gildandi fjárlögum voru framlög til vegamála. Upphaflegar hugmyndir gerðu reyndar ráð fyrir allmiklum niðurskurði á framkvæmdafé Vegagerðarinnar en ég gerði mönnum grein fyrir því að verk væru svo langt fram gengin hjá Vegagerð ríkisins á því sumri, þegar þar var komið, að slíkur niðurskurður, upp á hundruð milljóna, sem ráðgerður var eða tillögur komu um væri óframkvæmanlegur og óhugsandi. Niðurstaðan varð sú að Vegagerð ríkisins drægi úr framkvæmdum sínum á þessu ári um 33 millj. kr. og hafði ég þá upplýsingar frá Vegagerðinni um að slíkri tölu væri hægt að ná með því að stöðva framkvæmdir sem ekki voru þegar komnar til framkvæmda eða boðnar hefðu verið út. Ég benti hæstv. ríkisstjórn á það í sumar og ræddi það í mínum þingflokki að að mörgu leyti væri sú framkvæmd vandkvæðum bundin að skera niður samþykktar framkvæmdir svo síðla árs. Og sérstaklega þar sem þannig er að ákvörðunum um framkvæmdir í vegamálum staðið að þær eru afgreiddar sérstaklega af Alþingi með vegáætlun en ekki einungis með niðurstöðutölu fjárlaga hverju sinni. Engu að síður var það ákvörðun ríkisstjórnarinnar og væntanlega studd af þingflokkum stjórnarliðsins að fara í þennan niðurskurð. Og úr því að svo varð, og ég tók þátt í þeirri ákvörðun þrátt fyrir þessi tormerki sem ég hafði rakið, þá gekk ég að sjálfsögðu í það að koma þeirri ákvörðun til framkvæmda og heyktist ekki á því eða dró lappirnar í þeim efnum eins og mér sýnist reyndar að raunin hafi orðið sums staðar. Ég fór í það verk, þó óvinsælt væri og ekki skemmtilegt og ekki mér sérstaklega að skapi, að óska eftir tillögum frá Vegagerð ríkisins um hvaða verkefni væru þannig stödd að þau væru ekki enn komin til framkvæmda og ekki skuldbundin með öðrum hætti, fá þann lista, kynna hann fyrir ríkisstjórn og í mínum þingflokki. Senda síðan upplýsingar til allra þingflokka og til fyrstu þingmanna allra kjördæma um að ákvörðun ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna um þennan sérstaka niðurskurð væri sú að honum yrði að haga á þann hátt sem þarna var gerð tillaga um. Málin lágu ósköp einfaldlega þannig fyrir að sjálfgefið var hvar þessi niðurskurður yrði að koma fram, jafnlangt og liðið var á árið. Yfirleitt var farið þannig að að þær fáu eða einu framkvæmdir sem ekki voru þegar skuldbundnar eða hafnar voru settar á þennan sérstaka niðurskurðarlista. Þess vegna kom það mér mjög á óvart, hæstv. forseti, að lesa í nál. virðulegs meiri hl. fjvn. á bls. 4 það sem þar segir og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa. Þar segir um þær niðurskurðartillögur sem nefndinni, þ.e. hv. fjvn., hafi borist: ,,Hvað varðar aðrar tillögur er nefndinni bárust hefur hún gert þær allar að sínum og flytur þær nú að einni tillögu undantekinni. Var það tillaga samgrn. um niðurskurð á framkvæmdum til tiltekinna viðfangsefna í vegagerð að fjárhæð samanlagt 33 millj. kr. Vaninn hefur verið sá að þegar þurft hefur að skera niður framkvæmdafé vegna vegagerðar hefur verið haft um það samráð við þingmenn kjördæmanna og þeir hafðir með í ráðum um hvaða viðfangsefni eru valin. Svo var ekki gert nú. Ekki var leitað til þingmannahópanna um þennan niðurskurð og ekkert samráð við þingmenn um það haft og telur fjvn. því að ekki sé stuðningur á Alþingi við þær hugmyndir um niðurskurð á einstökum vegaframkvæmdum sem fólust í tillögum samgrh. Vildi nefndin því ekki fallast á að leggja þær þannig fyrir Alþingi heldur gerir tillögu um niðurskurð sem raunar er mun meiri á öðrum framlögum til vegagerðarinnar sem ráð var fyrir gert í frv. sjálfu.`` Þessum orðum neyðist ég til að mótmæla, hæstv. forseti. Í fyrsta lagi er rangt með farið að þingmannahópar kjördæmanna eða þingflokksformenn hafi ekki haft vitneskju um þennan niðurskurð. Ég vil leyfa mér að vitna í bréf sem ég sendi til fyrstu þingmanna allra kjördæma og formanna allra þingflokka þar sem ákvörðun ríkisstjórnarinnar og útfærsla samgrn. er tilkynnt. Hvort tveggja er dags. 15. sept. 1989. Ég gríp til að mynda niður í bréf til hv. Alexanders Stefánssonar sem mun vera 1. þm. Vesturl. Það er dags. 15. sept. 1989 og þar segir: ,,Ríkisstjórnin ákvað í sumar að grípa til aðgerða vegna mikils halla á ríkissjóði, m.a. með því að draga úr framkvæmdum. Að ósk samgrh. hefur Vegagerð ríkisins tekið saman lista yfir verkefni sem ekki eru komin til framkvæmda eða hefur verið ráðstafað með útboði og skýrist það hvernig þau verkefni voru valin sem á listann lentu. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að fresta framkvæmdum á vegum Vegagerðarinnar í samræmi við umræddan lista og er eftirtöldum framkvæmdum í kjördæmi yðar frestað.`` Þannig er 1. þm. kjördæmisins fyrir hönd þingmannahópsins tilkynnt hvaða framkvæmdir séu þarna á ferðinni og að sjálfsögðu er honum þar með í sjálfsvald sett hvernig hann bregst við því eða fer með það mál. Þingflokksformönnum öllum var sendur sambærilegur listi. Ég gríp niður í bréf til hv. þm. Eiðs Guðnasonar, formanns þingflokks Alþfl. Það er dags. 15. sept. 1989 og póstlagt af samgrn. Ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en að sú ágæta stofnun, Póstur og sími, hafi komið bréfinu á leiðarenda. Í því stendur, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin ákvað í sumar að grípa til aðgerða vegna mikils halla á ríkissjóði, m.a. með því að draga úr framkvæmdum. Að ósk samgrh. hefur Vegagerð ríkisins tekið saman lista yfir verkefni sem ekki eru komin til framkvæmda eða hefur verið ráðstafað með útboði. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að fresta framkvæmdum á vegum Vegagerðarinar í samræmi við umræddan lista og er hann hér með sendur yður til kynningar.`` Það má deila um hvaða orðalag væri eðlilegast á þessum bréfum og ég gæti út af fyrir sig, ef menn telja það gagnrýnivert að ekki sé öðruvísi að því staðið að forminu til að kynna þetta fyrir þessum aðilum, hlustað á gagnrýni um slíkt. En ég get ekki setið undir því að fá það í nál. á Alþingi að með engum hætti hafi verið kynnt fyrir þingmönnum, þingflokksformönnum eða fyrstu þingmönnum kjördæma að þessi niðurskurður ætti að fara af stað og hvernig ætti að honum að standa. Ég vil líka segja þá skoðun mína að þó að ég sé mikill stuðningsmaður vegáætlunar og vilji síst gera hlut hennar lítinn í einu eða neinu, þá á það sama að sjálfsögðu við um vegáætlun og allar aðrar ákvarðanir hv. Alþingis, þær geta breyst. Nýr meiri hluti á hv. Alþingi getur auðvitað breytt slíkum ákvörðunum, aflað sér lagaheimilda og formlegra samþykkta til að gera svo. Ég bendi á að í raun og veru á það við um hverja einustu breytingu sem gerð er á samþykktum fjárlögum innan yfirstandandi árs frá því sem Alþingi hefur áður ákveðið að til þarf formlega ákvörðun sem studd er af meiri hluta þingsins að svo geti orðið. Ég bendi á að þingmannahópar kjördæmanna skipta framkvæmdafé fjölmargra annarra liða en til vegamála. Þeir skipta niður, fara yfir og hafa áhrif á skiptingu framkvæmdafjár til hafnarmannvirkja, til skólaframkvæmda í sínu kjördæmi o.s.frv. Þetta er hv. þm. kunnugt. Að því leyti til er enginn eðlismunur á því að gripið sé til niðurskurðar á slíkum framkvæmdum eða niðurskurðar á vegamálum. Í báðum tilvikum liggur fyrir sérstök ákvörðun Alþingis frá afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár og eða við afgreiðslu vegáætlunar fyrir það ár. Ég hlýt því, herra forseti, að koma þessum staðreyndum málsins hér á framfæri vegna þeirra orða sem þarna eru látin falla í nefndri greinargerð og fjölyrði síðan ekki meira um það. Það fór sem mig grunaði að þessi sérstaki niðurskurður á framkvæmdafé svo síðla árs yrði ekkert sérstaklega vinsæll af hv. þm. Hafði ég þar rétt fyrir mér þegar ég ræddi hann við mína félaga í ríkisstjórninni og kynnti hann í mínum þingflokki. En ég hafði gefið mér það, þar sem hér var um að ræða ákvörðun sem kom til umræðu á fjölmörgum ríkisstjórnarfundum í sumar og var að sjálfsögðu kynnt í þingflokkum stjórnarliðsins, að allir hv. stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar vissu af þessum áformum og stæðu að baki þeim eins og öðrum þeim efnahagsráðstöfunum sem þarna voru til meðferðar. Það kom mér þess vegna sérstaklega á óvart að ætla mætti af lestri þessa nál. og viðbrögðum hv. meiri hl. fjvn. að þeim hefði verið málið ókunnugt með öllu. Það á ég mjög erfitt með að skilja í ljósi þess sem ég hef hér rakið, hvernig unnið var að þessu sl. sumar og þeirra bréfa sem samgrn. sendi frá sér strax 15. sept. í haust til að kynna málið bæði fyrir formönnum þingflokka og fyrstu þingmönnum kjördæma. Ég vil svo enn fremur segja að hefði hv. fjvn. eða meiri hl. hennar óskað eftir því við mig að breyting yrði á þessari ákvörðun þar sem hv. meiri hl. teldi auðveldara að framkvæma þennan niðurskurð t.d. með því að draga úr viðhaldsfé hefði ég að sjálfsögðu brugðist vel við slíkum óskum. Ekki hefði þurft um það nema hálft orð við mig og hefði ég þá fúslega tekið það upp í ríkisstjórn og kynnt á nýjan leik fyrir fyrstu þingmönnum kjördæma og formönnum þingflokka að að ráði meiri hl. fjvn., sem ég teldi skynsamlegt, vildi ég breyta frá fyrri ákvörðun og falla frá þeim verkefnabundna niðurskurði en taka frekar lækkun til að mynda á viðhaldsfé vegáætlunar. Þannig háttar til á þessu hausti, eins og hv. þm. eflaust vita, að það hefur verið okkur heldur hagstætt hvað tíðarfar snertir. Fram í þriðju viku desembermánaðar hefur verið sáralítill snjómoksturskostnaður sem gerir að verkum að viðhaldsliður vegamálanna stendur nú betur en nokkur möguleiki var að vonast til að hann mundi gera um þetta leyti á sl. sumri. Ekki hefði þurft nema einn stuttan fund og hefði þá orðalag þessa nál. getað orðið á þá leið að í samráði við samgrh. hefði meiri hl. hv. fjvn. ákveðið að breyta þessari ákvörðun. Ég verð að segja eins og er að mér hefði þótt skemmtilegra að lesa í nál. að þessa breytingu hefði borið þannig að að samgrh. hefði komið á fund hv. fjvn. eða meiri hl. hennar og þar hefði sameiginlega orðið að ráði að standa svona að málum. Það er að sönnu ekki vinsælt að fara í það verkefni sem ég lét mig hafa á sl. sumri, að ganga í slíkan niðurskurð í viðkvæmum framkvæmdaflokkum eins og vegamálunum. Ég veit mætavel að það er auðvelt verk að berja pínulítið á viðkomandi ráðherra fyrir það að vera þó maður til þess að gera það sem ríkisstjórnin ákvað, studd af stjórnarflokkunum, að fara í þennan niðurskurð. En ég er ekki viss um að það sé, svona upp á spjöld sögunnar að gera, sérstakt karlmennsku- eða hreystimerki að ganga í þá hluti með þeim hætti sem hér hefur því miður orðið raunin á. Ég vona að þess sé ekki að vænta að þessu nál. verði sérstaklega veifað til sannindamerkis um hverjir það hafi nú verið sem hafi barið niður þennan vonda samgrh. sem gekk í það, af tómum níðingsskap að því er ætla mætti, á sl. sumri að draga úr framkvæmdafé til vegamála. Það var ekki svo, eins og ég vona að hv. þm. skilji og trúi, að samgrh. væri það sérstaklega ljúft verkefni. En við sem í þessu stöndum verðum að láta okkur hafa að gera ýmislegt fleira en gott þykir, ekki satt? Og er þá ekki réttast að standa karlmannlega að því og gera það fyrir opnum tjöldum, en draga ekki í því lappirnar og reyna að komast undan því með einhverjum slíkum hætti, að horfast í augu við það að slíkum ákvörðunum á, þá þær eru einu sinni teknar, að fylgja eftir?  Ég vil síðan, virðulegur forseti, gera athugasemdir við 2--3 efnisatriði. Ég tel að það sé óheppilegt að liðir sem komu inn í fjáraukalagafrv. og voru þar með staðfestir af ríkisstjórn og meiri hluta hér á hinu háa Alþingi þar sem um stjfrv. er að sjálfsögðu að ræða, frv. til fjáraukalaga er stjfrv. eins og hvert annað stjfrv., og mér var ekki kunnugt um og hefur ekki verið kunnugt um að settir hafi verið fram sérstakir fyrirvarar af hálfu einstakra þingflokka eða þingmanna stjórnarliðsins um stuðning þeirra við þetta stjfrv. Þess vegna hef ég skilið þá einföldu vinnureglu þingræðisins þannig að til þess að breytingar kæmu á slíku frv., samþykktu stjfrv. án fyrirvara af hálfu allra stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar, þyrfti nýtt samkomulag að takast um slíkar breytingar. Engu að síður eru tillögur hér um að fella út ákveðna liði. Þar nefni ég brtt. eða lið 04 231 630, sem var aukafjárveiting til Skógræktar ríkisins. Skógræktin lenti óvænt í því á árinu 1987 að þurfa að greiða söluskatt af vélum og tækjum sem hún keypti og mér skilst að hún hafi áður fengið felldan niður. Lagaheimild mun hafa brostið á því ári til að framkvæma slíka niðurfellingu og var því ekki um annað að ræða en að Skógræktin greiddi þessi óvæntu útgjöld sem hún þannig varð fyrir. Þetta mun hún hafa þurft að greiða síðan á árinu 1988 og fékk þetta ekki borið uppi í fjárlögum ársins 1989 þannig að fjárhagur hennar var skertur sem þessu nam. Við þessu var brugðist með því að óska eftir aukafjárveitingu fyrir þessum útgjöldum. 22. júlí sl. fékk landbrn. bréf frá hv. Fjárlaga- og hagsýslustofnun undirritað af engum öðrum en honum sjálfum, Indriða H. Þorlákssyni. Þar er staðfest af fjmrn. að viðkomandi aukafjárveiting hafi verið afgreidd og samþykkt og sé heimil til ráðstöfunar. Að sjálfsögðu lét landbrn. Skógrækt ríkisins vita að borist hefði staðfesting frá fjmrn. um að þessi aukafjárveiting hafi verið afgreidd. Ég tel rétt að ég lesi hér bréfið, virðulegur forseti, til þess að menn hafi þetta skjalfest fyrir framan sig. Svo stendur, með leyfi forseta: ,,Vísað er til bréfs ráðuneytisins frá 7. júlí varðandi beiðni um aukafjárveitingu til Skógræktar ríkisins að fjárhæð 887 þús. kr. til þess að greiða söluskatt af tveimur dráttarvélum sem keyptar voru 1987, en fyrirtækið [þ.e. Skógrækt ríkisins] hafði ekki gert ráð fyrir að þurfa að greiða söluskatt af þessum tækjum þegar þau voru keypt. Fjmrh. hefur fjallað um beiðnina og samþykkt að veita aukafjárveitingu sömu fjárhæðar vegna þessa. Það skal skýrt tekið fram að þessa fjárveitingu ber ekki að skoða sem endurgreiðslu söluskattsins, enda ekki heimildir í lögum til þess. Fjárhæðin verður færð á fjárlagalið 04 231 630. Fyrir hönd ráðherra, Indriði H. Þorláksson.`` Hann sjálfur, sem sagt. Og ég taldi, hafandi þetta bréf í höndunum strax 22. júlí sl., að þessi aukafjárveiting yrði ekki aftur tekin. Ég var þess vegna satt best að segja, hv. alþm., forundrandi þegar ég sé það svo hér þegar langt er liðið á desembermánuð að í brtt. meiri hl. fjvn. við 2. umr. er lagt til að þessi liður falli brott og lái mér hver sem vill.

Þið eruð búnir að eyða honum, þetta er allt í lagi.

Það mun að vísu hafa verið svo að skv. þeim listum sem hv. fjvn. eða meiri hl. hennar vann út frá á þessum tíma hafi þessi fjárveiting verið ógreidd. Það skýrir að hún taldi mögulegt að fella hana niður eins og ýmsar slíkar fleiri. Ég hygg að þess vegna eigi þetta sér eðlilegar skýringar. Hv. fjvn. taldi sig hafa í höndum upplýsingar um að þessi fjárveiting hefði ekki verið greidd. Hana hefur kannski skort þá vitneskju sem landbrn. hafði, að fjmrn. væri þegar fyrir sitt leyti búið að samþykkja greiðsluna. En þá er hún hér með komin og ég mundi gjarnan kjósa, ef hv. fjvn. vildi vera svo góð, að hún skoðaði þetta mál milli umræðna, tæki þessa brtt. aftur og skoðaði þetta mál ásamt einum eða tveimur liðum öðrum milli umræðna sem má segja að svipað hátti til um. Annar liður fjallar um lækkun á ýmsum verkefnum og ýmissi starfsemi undir landbúnaðarmálum upp á 2 millj. kr. Ég hef að vísu ekki fengið tæmandi skýringar á því hvaðan þær 2 millj. eigi að koma af þessum verkefnum.  Skógrækt ríkisins og nefndu átaki fé til framkvæmda til skamms tíma í trausti þess að ákvörðun ríkisstjórnarinnar og aukafjárveitingin næðu fram að ganga. Það væri því bagalegt ef slíkir aðilar, sem af áhugasemi og góðvild við þessi verkefni tvö, þ.e. flutning Skógræktarinnar og skógræktarátakið á Fljótsdalshéraði, hafa lagt því lið með þeim hætti, yrðu fyrir vonbrigðum. Ég mun sömuleiðis fara fram á að athugað verði hvaðan þessar 2 millj. til lækkunar á ýmsum verkefnum, liðum 299 122 hjá landbrn., áttu að koma og sé svo sem ég hef getið mér hér til að þær eigi að koma af þessum verkefnum mundi ég eindregið óska eftir því að kannað verði hvort staða þeirra liða leyfi að þessir fjármunir séu teknir í burtu. Hið þriðja og síðasta, og lýk ég þá senn máli mínu, hæstv. forseti, forseta ugglaust til ánægju, er svo ákvörðun um að lækka stofnframlög til Landgræðslu ríkisins um 2 millj. kr. Ég hygg að svo hátti til að sú stofnun, Landgræðsla ríkisins, sé í þessum efnum síst alls aflögufær og reyndar þykist ég hafa um það upplýsingar frá ríkisbókhaldi að þessi lækkun mundi koma fram sem samsvarandi aukinn halli hjá þessari stofnun vegna þess að þessari upphæð hafi þegar verið ráðstafað. Þess ber að vísu að geta að hv. fjvn., eða meiri hl. fjvn., sýnir skilning á þeim vandkvæðum sem Landgræðslan varð fyrir vegna söluskatts sem lagður var á starfsemi þar og gerir ráð fyrir því í sínum tillögum. Er ég þakklátur fyrir það ásamt öðru því sem hv. fjvn. hefur þarna vel að unnið og gerir tillögur um lagfæringar á. Vil ég síst lasta þá vinnu en fer í þriðja og síðasta lagi fram á að kannað verði milli umræðna hvort staða Landgræðslu ríkisins leyfi þá lækkun upp á 2 millj. kr. sem gerð er tillaga um í brtt. meiri hl. fjvn. á þskj. 367 þar sem 4. gr. frv. er breytt og sagt að lækkun gjalda skuli vera sem þar greinir: ,,Landgræðsla ríkisins, stofnkostnaður vegna fræverkunarstöðvar, lækkun um 2 millj. kr.`` Í þriðja lagi, ef þessi liður yrði athugaður milli umræðna yrði ég hv. fjvn. sérlega þakklátur fyrir það. Ég hef svo ekki um þetta fleiri orð, virðulegur forseti, Ég er enn þeirrar skoðunar, þrátt fyrir þær mæðingar sem ég hef hér lítillega gert grein fyrir, að það sé þörf og góð nýbreytni að leggja fram þetta frv. til fjáraukalaga og ég tel að hæstv. fjmrh. eigi heiður skilið fyrir að taka þá nýbreytni upp. Ég tel hins vegar að í kjölfar þessarar afgreiðslu þurfi að skoða mjög vandlega hvernig í framhaldinu skuli staðið að þessum málum, þ.e. hvernig skuli þá farið með óvænt atvik sem ævinlega hljóta að koma upp innan hvers fjárlagaárs, til að mynda frá þeim tíma sem fjárlagafrv. er lokað og nýtt ár hefst og þangað til fjáraukalagafrv. viðkomandi árs lítur dagsins ljós. Hvenær það skuli vera, hvernig það skuli afgreitt og svo framvegis. Ég held að mjög þarft væri, virðulegur forseti og hv. þingdeildarmenn, að í þetta yrði lögð vinna sérstaklega af hinu háa Alþingi og viðkomandi ráðuneyti á fyrstu mánuðum næsta árs.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill, áður en næsti hv. ræðumaður tekur til máls, upplýsa eftirfarandi: Hugmyndin er að þegar þessari umræðu lýkur fari fram atkvgr. um fjáraukalög. Síðan hefur forseti hugsað sér að setja nýjan fund þar sem á dagskrá er ein fsp. sem hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur óskað eftir að fá svar við. Síðan hefur hv. 2. þm. Austurl. óskað eftir að fá að ræða í hálftíma utan dagskrár afskipti bandaríska sendiráðsins af íslenskum innanlandsmálum og forseti mun láta þá umræðu fara fram að lokinni fsp. Klukkan tvö hefst síðan hinn þriðji fundur þar sem tekin verða fyrir fjárlög 1990, 3. umr. Ég vænti þess að hv. þm. geti sætt sig við þennan gang mála.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Virðulegi forseti. Ég skal stytta mjög mál mitt enda legg ég mikla áherslu á að fjáraukalagafrv. sem hér er á ferðinni nái afgreiðslu á Alþingi fyrir áramótin. Ástæðan fyrir því er að sjálfsögðu sú að hér er um mjög merka nýbreytni að ræða, að fyrir Alþingi er lagt frv. til fjáraukalaga á haustþingi fyrir yfirstandandi fjárlagaár. Það væri til mikils vansa fyrir Alþingi ef Alþingi lyki ekki slíku máli og mun ég því stytta mjög mál mitt og fara þess eindregið á leit við alþingismenn að þeir bregðist þannig við í þessum nauma tíma sem eftir er að tala heldur minna en meira um þetta mál þannig að Alþingi geti örugglega lokið afgreiðslu þess. Virðulegi forseti. Mjög mikið og lengi hefur verið rætt um þetta fjáraukalagamál. Sennilega lengur en nokkurn tíma áður hefur gerst í sögunni. Hvers vegna er það sem sú mikla umræða hefur orðið? Það er vegna þess að við erum hér að ræða fjáraukalagafrv. fyrir yfirstandandi ár. Og af hverju erum við að ræða fjáraukalagafrv. fyrir yfirstandandi ár? Vegna þess að hæstv. fjmrh. hefur tekið þá ákvörðun að flytja slíkt frv. Það er alfarið og hefur verið í hans valdi hvenær slíkt frv. er flutt og það er að hans frumkvæði sem sú gerbylting er gerð í meðferð fjárlaga á Alþingi Íslendinga að flutt er fjáraukalagafrv. á yfirstandandi ári. Þessu mega menn ekki gleyma í hita umræðunnar. Vissulega er eðlilegt við slíkar aðstæður að komi til deilna og kannski harkalegra deilna milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Því miður hafa fjölmiðlarnir gert það að meginatriði málsins eins og það sé einhver tímamótaviðburður að slíkt eigi sér stað, sem ekki er því átök milli stjórnar og stjórnarandstöðu er hefðbundið deiluefni hér á Alþingi Íslendinga. En vegna þessara deilna, þeirra hörðu orða sem fallið hafa í þeirri umræðu, hefur kjarni málsins gjörsamlega farið fram hjá í frásögn fjölmiðla og umræðum hér á Alþingi. Kjarni málsins er auðvitað þau nýju vinnubrögð sem hér eru upp tekin. Aðeins örfá orð út af því sem hér hefur verið sagt. Það er rétt sem hæstv. fjmrh. hefur sagt. Hann óskaði eftir samstarfi við fjvn. um þá afgreiðslu sem hér fer fram. Það samstarf hefur verið ágætt við hann og hans starfsmenn í ráðuneytinu. Sú niðurstaða sem hér liggur fyrir, m.a. um uppsetningu frv., var unnin af fjvn. í samráði við fjmrn. og aðra þá aðila sem að málinu komu. Ég lít á þessa uppsetningu frv., sem fjvn. vissulega leggur fram og leggur tillögur sínar fram um, sem sameiginlega niðurstöðu þeirrar vinnu og ég hef a.m.k. ekki orðið var við að fjmrh. gagnrýndi þá niðurstöðu með einum eða neinum hætti. Þvert á móti lít ég svo á að hann sé sammála því hvernig að því verki hefur verið staðið. Það er auðvitað alveg laukrétt eins og hér hefur komið fram að fjáraukalagafrv. var lagt fram öðruvísi að búningi en sú afgreiðsla sem hér fer fram. En ég vil einnig taka það fram, virðulegi forseti, að það gerði fjmrh. eftir að hafa rætt við fulltrúa meiri hl. í fjvn. og hæstv. fjmrh. ræddi um að hann veldi þann kostinn til að einfalda málið en ekki vegna þess að hann byggist við því að slík yrði lokaafgreiðsla hv. fjvn. á málinu. Að lokum, herra forseti, það sem við erum hér að gera með afgreiðslu þessa máls má vera að hægt sé að kalla, eins og mig minnir að hæstv. menntmrh. hafi gert í ræðu sinni, þróunarverkefni í þingræði. Við erum að reyna að feta hérna nýjar brautir. Um það verk út af fyrir sig, án tillits til þess hver eru efnisatriði hinna einstöku tillagna, hefur verið fullt samstarf og samstaða í fjvn. og góð samvinna við fjmrn. Það er sá kjarni í þessu máli sem ég vil ekki að gleymist og vil ekki að niður falli þó menn deili hér harkalega um einstök atriði. Ég vil vitna til þess og lýsa sérstakri ánægju minni yfir því að þrátt fyrir að hér hafi fallið hörð orð í umræðum og þrátt fyrir að þessi afgreiðsla hafi einnig orðið tilefni til þess að hart hafi verið vegið að hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn, eins og kannski er eðlilegt þegar fjárlagagerð er á dagskrá, þrátt fyrir þessi hörðu orðaskipti hefur fjmrh. lýst því yfir að hann hyggist halda áfram því verklagi að leggja fjáraukalagafrv. fyrir Alþingi á yfirstandandi fjárlagaári. Það er vissulega mjög ánægjulegt og ég lýsi sérstökum stuðningi við þann málflutning hæstv. ráðherra. Að lokum vil ég aðeins fara örfáum orðum um það sem kom fram hér áðan hjá hæstv. landbúnaðar- og samgönguráðherra. Auðvitað er það svo um öll frv., hvort sem þau eru stjfrv. eða ekki, að Alþingi segir um þau sitt síðasta orð. Til þess er Alþingi, að setja lög. Til þess er flutt fjáraukalagafrv. á yfirstandandi þingi, að fá afgreiðslu Alþingis á því hvort fjárveitingavaldið fellst á þær greiðsluheimildir sem þar er óskað eftir. Og ég vek athygli á því, sem líka hefur fallið niður í þessum umræðum, að meiri hl. fjvn. gerir engar brtt. varðandi þær heimildir, aukafjárveitingaheimildir, sem hæstv. ráðherra hefur veitt og búið er að skuldbinda eða greiða. Auðvitað hefði verið hægt að flytja um það tillögu að einhverjar af þessum heimildum yrðu ekki samþykktar. Fjvn., eða meiri hl. hennar, gerir það samt sem áður ekki. Enda þótt gerðar séu athugasemdir við einstakar afgreiðslur, nokkrar afgreiðslur af þeim fjölmörgu sem þar hafa farið fram og er ekkert óeðlilegt að það sé gert. Vegna þess að í fjáraukalagaafgreiðslum upp á 8,8 milljarða kr. er ekkert óeðlilegt að aðrir en þeir sem að þeirri afgreiðslu hafa komið kunni að sjá sitthvað sem þeir mundu hafa gert athugasemdir við ef til þeirra hefði verið leitað. Hins vegar er mjög óeðlilegt að gera ráð fyrir því að afgreiðslur sem ekki hafa farið fram séu í öllum atriðum staðfestar. Því ef svo væri, til hvers væru menn þá að leggja fram fjáraukalagafrv.? Þá væri það auðvitað hrein markleysa því tilgangur þess er sá að fá úr því skorið hvort fjárveitingavaldið, og við skulum gæta þess vel að fjárveitingavaldið er hjá Alþingi en ekki hjá hæstv. ríkisstjórn, fellst á þær greiðsluheimildir sem verið er að leita eftir. Fjárveitingavaldið er ekkert skuldbundið af því þó ríkisstjórn lýsi áhuga sínum á tilteknum verkefnum. Og þegar ríkisstjórn leitar til fjárveitingavaldsins og spyr hvort það vilji fallast á þær greiðsluheimildir sem ríkisstjórn óskar eftir hlýtur ríkisstjórnin auðvitað að eiga von á því að Alþingi hafi sína sjálfstæðu skoðun á hverju og einu því viðfangsefni og það geti alveg gerst að einhverju af því verði hafnað. Ég held að hæstv. ráðherrar geti á engan hátt haft undan neinu að kvarta í þeirri afgreiðslu sem meiri hl. fjvn. hefur gert á þeirra málum, vegna þess að meiri hl. hefur fallist á að staðfestar yrðu allar þær heimildir til aukafjárveitinga sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar hafa ráðstafað og einskorðað sig við það eitt að gera athugasemdir við greiðsluheimildir sem fjvn. fékk uppgefið hjá hæstv. fjmrh. eða fjmrn. að ekki hefðu verið notaðar. Um það mál sem hæstv. landbrh. talaði um sérstaklega, þ.e. niðurskurð á framkvæmdum til vegamála, vil ég aðeins taka fram að í fjvn. komu fram eftirfarandi upplýsingar: 1. Þessar hugmyndir höfðu verið kynntar í þingflokkum stjórnarflokkanna. Þær voru kynntar þar sem hugmyndir um frestun verkefna en ekki sem niðurskurður. Engin afgreiðsla hafði farið fram á því hvort þingmenn stjórnarinnar féllust á þetta eða ekki. 2. Ekki var haldinn kynningarfundur um þetta nema hjá nokkrum þingmannahópanna. Til að nefna voru þessi mál ekki rædd á fundum þm. Austurl. Þau voru ekki rædd á fundum þm. Vestf. Þau voru ekki rædd á fundum þm. Norðurl. v. Það kom einnig fram í fjvn. hvað það kjördæmi varðar, og vitna ég þar í orð hv. þm. Pálma Jónssonar, að hann hefði spurst fyrir um það hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., formanni þingflokks Framsfl., hvort nokkurt slíkt bréf hefði honum borist og formaður þingflokks Framsfl. gaf þær upplýsingar að hann hefði ekkert slíkt bréf fengið. Vona ég að ég fari hér rétt með orð hv. þm. Pálma Jónssonar en þetta er það sem fram kom á fundi fjvn. Ég leitaði enn fremur eftir því, virðulegi forseti, við þingmenn hvort þeir styddu þennan niðurskurð, þ.e. leitaði eftir því hjá stjórnarþingmönnum, og fékk þau svör að svo væri ekki. Þegar það lá fyrir treysti ég mér ekki til þess að gera tillögu um það hér að við þennan niðurskurð yrði staðið og hann lagður fyrir þingið vegna þess að ég þóttist sannfærður um að hér væri ekki þingmeirihluti fyrir því. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það hefði verið ákjósanlegt að ræða þessi mál við hann. Ég gerði tilraun til þess en hann var ekki á landinu. Ég ræddi hins vegar málin við starfsmenn Vegagerðarinnar og þeir upplýstu mig um það til viðbótar að a.m.k. sum af þeim verkum sem gert var ráð fyrir að ekki yrðu unnin í sumar hefðu verið unnin samkvæmt fyrirlagi þm. úr þeirra kjördæmum. Niðurskurður á þeim verkefnum væri útilokaður, búið væri að vinna þau. Þetta eru nú rökin, hæstv. forseti, fyrir þeirri afgreiðslu sem fjvn. gerði á þessu máli en á móti lagði hæstv. fjvn. til að önnur viðfangsefni Vegagerðarinnar yrðu skorin niður og það var einnig gert í samráði við Vegagerðina. Ég ræddi sjálfur um það við aðstoðarvegamálastjóra. Ástæðan fyrir því að ég ræddi það mál ekki við hæstv. ráðherra, þegar sú ákvörðun var tekin í fjvn. og áður og hafði um það samráð við hann, var einfaldlega sú, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra var ekki kominn til landsins, þegar sú afgreiðsla var gerð.

Ég var tvo og hálfan sólarhring erlendis.

Það er alveg rétt, en ég er að skýra frá atburðunum eins og þeir gengu fyrir. Þetta er auðvitað að mínu mati minni háttar atriði. Meginatriði málsins er sú afgreiðsla sem hér er að fara fram og sú nýbreytni sem hér er verið að gera. Það er hins vegar ekki tilgangur fjvn., virðulegi forseti, að leggja fyrir till. um niðurskurð á verkefnum sem búið er að taka skuldbindandi ákvarðanir um. Það hefur aldrei verið okkar tilgangur. Niðurskurðartillögur okkar miðast við þær upplýsingar sem við fengum úr fjmrn. um greiðslustöðu verka. Vel má vera að þær upplýsingar sem fyrir lágu um það hjá fjmrn. hafi ekki verið fullnægjandi, m.a. vegna þess að fagráðuneytin hafi verið búin að taka ákvarðanir um skuldbindingu verkefna sem fjmrn. vissi ekki um. Og það er sjálfsagt að fjvn. skoði slík mál. Ákveðnum óskum um þau efni hefur verið beint til okkar. Ég mun beita mér fyrir því, nú á milli 2. og 3. umr. um þetta frv., að þau verði skoðuð. Ég hef haft samráð um það við samnefndarmenn mína í fjvn. að halda þannig á málum að skoða slík viðfangsefni á milli umræðna. Þess vegna vil ég, virðulegur forseti, mælast til þess að till. er varðar Landgræðslu ríkisins á bls. 22 gangi ekki til atkvæða nú heldur verði dregin til baka þannig að við getum skoðað hana betur. En í því sambandi vil ég aðeins skýra frá því að sú till. sem þar er gerð, um 2 millj. kr. niðurskurð á framlögum til Landgræðslu ríkisins vegna stofnframkvæmda, barst okkur frá fjmrn. Ástæðan fyrir því að hún barst okkur þaðan var sú að 32 millj. kr. vantaði í niðurskurð upp á það að staðið væri við ákvarðanir ríkisstjórnarinnar frá því í sumar um 650 millj. kr. niðurskurð. Það vantaði till. upp á 32 millj. kr. sem aldrei bárust frá þeim fagráðuneytum sem áttu að ganga frá slíkri tillögugerð. Því var sá kostur valinn að fjmrn. var beðið að benda á hvar mætti taka þær 32 millj. í samræmi við samþykkt ríkisstjórnarinnar. Fjmrn. benti m.a. í bréfi til fjvn. á þennan lið. Sé það hins vegar rétt að búið sé að ráðstafa þessu fé án þess að fjmrn. hafi verið látið af því vita, og því gefið okkur rangar upplýsingar að þessu leyti, er sjálfsagt að taka það til skoðunar. Virðulegur forseti. Ég vil ekki fara fleiri orðum við þessa umræðu hér, en ítreka að menn gleymi ekki meginatriði málsins. Ég vil aftur segja að það yrði til vansa fyrir Alþingi ef málið yrði ekki afgreitt fyrir áramót, það yrði til vansa fyrir Alþingi þegar hæstv. fjmrh. leggur fram frv. til fjáraukalaga á haustþingi ef Alþingi afgreiðir ekki málið. Því vil ég hvetja til þess að menn stytti heldur mál sitt og greiði með þeim hætti fyrir afgreiðslu Alþingis á þessu máli.

Fjmrh. gæti gefið gott fordæmi í þeim efnum.

Frsm. minni hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) Virðulegi forseti. Mér er ljóst að hér er skammur tími til stefnu og mun taka tillit til tilmæla hv. síðasta ræðumanns. Ég er honum sammála um þýðingu þess að þetta frv. sé afgreitt. Mér fannst hins vegar ástæða til að segja hér örfá orð vegna skringilegrar ræðu hæstv. samgrh. og þá í fyrsta lagi til þess að staðfesta það sem fram kemur í nál. meiri hl. fjvn. og hæstv. fjmrh. bar brigður á. Fjvn. klofnaði í afstöðu sinni til þessa máls og meiri hl. fjvn. flytur allar brtt. við þetta mál. Á hinn bóginn vil ég greina frá því að hvert orð sem hv. formaður fjvn. sagði um meðferð vegamála í sambandi við afgreiðslu meiri hl. í þessu plaggi er rétt. Það er þess vegna ekki rétt sem hæstv. samgrh. sagði hér áðan að þessi mál hafi verið rædd í þingmannahópum kjördæmanna. Og það er hvert orð satt sem  Ég er auðvitað ekkert hissa á því, miðað við starf þessa hæstv. ráðherra, að hann virtist vera fús til þess að skera niður á fleiri sviðum vegamála en á þessu. Staðreyndir málsins eru þær að Alþingi hefur afgreitt vegáætlun og henni verður ekki breytt nema með nýrri ákvörðun Alþingis. Þá sagði hæstv. ráðherra að óheppilegt væri að breyta stjfrv. sem hefðu meiri hl. á Alþingi. Hver breytir slíku stjfrv. nema sem hefur meiri hl. á Alþingi? Þessi orð og ýmis önnur fleiri voru mjög furðuleg í ræðu þessa hæstv. ráðherra og ýmsar hugleiðingar hans í þessari ræðu virtust bera keim af því sem hefur mátt merkja í störfum þessarar hæstv. ríkisstjórnar að ríkisstjórnin sjálf geti ákveðið um greiðslur úr ríkissjóði, ákveðið að skera niður fé til einstakra verka. Nánast sé formsatriði að fá það afgreitt á Alþingi vegna þess að ríkisstjórnin hafi meiri hl. En sá meiri hl. sem stendur á bak við hæstv. ríkisstjórn þarf þá að vera samþykkur því sem hæstv. ríkisstjórn er að hafast að í þessum efnum. Ég skal ekki tefja hér tímann. Ég tek að sjálfsögðu undir það sem kom fram í lokin á ræðu hæstv. samgrh. að ástæða er til þess á nýju ári að fjalla um þessi mál miklu nánar og betur, hvernig hagað skuli starfsháttum við fjármál ríkisins og greiðsluheimildir úr ríkissjóði. Einmitt til þess að þjóna því markmiði hefur fjvn. í heild lagt hér fram í dag frv. sem hæstv. ráðherra ætti vel að kynna sér.

Ólafur Þ. Þórðarson Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það að þetta frv. þarf að fara til lokaatkvæðagreiðslu hér í þinginu fyrir áramót. Og ég vil líka bæta því við að ég tel að hér sé aðeins upphaf á átökum milli þings og framkvæmdarvalds. Ekki spurning um nýjan meiri hl. á Alþingi Íslendinga, af og frá að þetta eigi skylt við það. Þetta er aftur á móti spurningin um það að ráðherrar átti sig á því hvar er upphaf og endir þess valds sem þeir hafa. Ég segi fyrir mig að mér finnst að það eigi að vera bljúgir menn sem koma til þingsins með greiðslur milli 8 og 9 milljarða fram yfir heimildir. Mér finnst að það eigi að vera hógværir menn. Því ef slíkt er ekki samþykkt af þinginu, hvað gerist þá? Þá bætast þessir menn einfaldlega í hóp brotamanna íslenskrar þjóðar, svo alvarlegt er málið. Þá bætast þeir í hóp brotamanna íslenskrar þjóðar. Manna sem ekki sitja sjálfir með ráðstöfun á sínu lífi. Þess vegna er það alger nauðsyn að menn geri sér grein fyrir því að aukafjárveitingar eru heimildarlausar og hafa verið það alla tíð. Og það er ekkert fordæmi til fyrir því að hægt sé að breyta stjórnarskrá með því að brjóta hana, ekkert fordæmi til fyrir því. Mér er ljóst að mjög harðar umræður hafa átt sér stað á undanförnum árum um að þingmenn séu ekki að skipta sér af verkefnum framkvæmdarvaldsins og þessar umræður hafa staðið lengi. En hin umræðan, hvort það gangi upp að ráðherrar gegni jafnframt þigmennsku, hún gæti komið á dagskrá ef ekki verður gætt hófsemdar í því að menn virði leikreglur valds. Annars vegar að þingið virði vald framkvæmdarvaldsins og framkvæmdarvaldið virði vald þingsins. Mér er líka ljóst að eitt og annað í því sem við erum að leggja til hefur verið skorið niður frá því sem frv. boðaði eins og það kom frá fjmrh. Það hefur þó verið gert eftir þeim upplýsingum Hagstofunnar að þessar fjárhæðir væru ógreiddar og talið að hvorki himinn né jörð væru í hættu þó að þær yrðu skornar út. En menn mættu þá líka gjarnan átta sig á því hver er staða þeirra þegna þessa lands sem eru að greiða skattana í dag. Vita menn hve margir Íslendingar hafa verið gerðir gjaldþrota það sem af er árinu? Og vita menn hve margir þeirra munu e.t.v. yfirgefa landið af þeirri ástæðu? Það má vel vera að ástin á rofabörðunum sé svo heit að mannlífið sé minna metið en ég held að menn verði að hugsa sig örlítið um áður en menn taka slíkar ákvarðanir. Við höfum þörf bæði fyrir fólkið og landið. Og þess vegna vil ég segja það alveg ákveðið að ég tel að íslensk þjóð þurfi að gæta hófs í þeirri skattheimtu sem við þurfum á að halda til að verja velferðarkerfið. Við þurfum að gæta hófs. Því svo hörð getur hún orðið að hún brjóti niður eðlilegt mannlíf hjá þó nokkuð stórum hóp Íslendinga. Ég hef orðið var við þann anda, og reyndar oft heyrt hann áður, að ef ráðherra hafi ákveðið einhvern hlut eða ríkisstjórn samþykkt, þá beri skilyrðislaust að fara eftir því, alveg án tillits til þess hvort ráðherrann hafði umboð til að gefa slíka yfirlýsingu eða það var á valdsviði ríkisstjórnarinnar að taka þá ákvörðun. Og ég vil að það komi fram hér og nú og verði ráðherrum ljóst að verði stjórnarskrá íslenska lýðveldisins ekki virt á næsta ári gagnvart aukafjárveitingum mun ég standa að því með stjórnarandstæðingum að láta á það reyna hvort ráðherrar fari fyrir landsdóm. Svo alvarlegt er það mál í mínum huga hvort framkvæmdarvaldið ætlar að halda áfram að traðka á lýðræðinu eða ekki. Og það er rétt að hér og nú komi þessi yfirlýsing fram. Menn eiga rétt á viðvöruninni en það er vonlaust, gjörsamlega vonlaust að búa við að menn bæti við kannski 8 eða 9 milljörðum upp á hvert einasta ár án þess að gert sé ráð fyrir því við fjárlagaafgreiðslu og tekjuöflun fyrir íslenska ríkið. Mér er ljóst að ráðherrum er sumum kannski skemmt við svona yfirlýsingar. En það hefur samt aldrei gerst að ráðherrum væri skemmt ef þeir hafa lent í því að lenda fyrir dóma. Og menn mættu hugleiða fyrir hvaða brot við erum að setja menn í tugthúsið á Íslandi, fyrir hvaða upphæðir. Og menn mættu hugleiða það líka að sennilega hefur það ekki gerst áður í sögu íslenska lýðveldisins að jafnháttsettur maður hafi verið dæmdur í þessu landi og gert var nú fyrir skömmu. Það hlýtur að kalla á ábyrgð þingsins að sjá til þess að aðrir sleppi þá ekki betur ef þeir virða ekki þær leikreglur sem þeim er ætlað að fara eftir.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það urðu mér mikil vonbrigði að fjvn. treysti sér ekki til að taka inn í fjáraukalög 5 millj. kr. fyrirheit sem hæstv. menntmrh. hafði gefið Leikfélagi Akureyrar. Og eftir þeim brtt. sem ég hef séð um fjárlögin nú við 3. umr. er ekki heldur gert ráð fyrir að rétta hlut þess þar. Þvert á móti dregur nú í sundur með Leikfélagi Akureyrar og Leikfélagi Reykjavíkur í fjárlögum eftir þeirri stefnu sem þessi ríkisstjórn hefur gagnvart menningarmálum á Akureyri og kemur það víðar fram að skilningur er ekki mikill á því sviði. Ég sé ekki ástæðu, hæstv. forseti, til að orðlengja þetta. Það veldur mér vonbrigðum. Þetta sýnir að ríkisstjórnin stendur ekki við sínar skuldbindingar að þessu leyti. Og ef svo fer að Leikfélag Akureyrar verður að hætta rekstri á næsta ári þá vitum við hvert má rekja það.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Frv. til fjáraukalaga liggur hér fyrir og er á margan hátt tímamótaákvörðun hjá þinginu að afgreiða það fyrir áramót. Annað mál er að sú afgreiðsla sem hér fer fram á sér stað í miklu tímahraki og er þess valdandi að sú umfjöllun verður ekki jafnmikil og nauðsynlegt hefði mátt telja. Ég vil, vegna þess hve tími er skammur, aðeins nefna að ég get tekið undir hvert orð sem hv. 2. þm. Vestf. sagði hér í ræðustól áðan. Það er kominn tími til að ríkisstjórn Íslands, hæstv. ráðherrar, fari að lögum, starfi skv. þeim ramma sem þingið setur þeim, en geri ekki öfugt við það sem þingið hefur ákveðið og berji það með ofbeldi hér í gegnum þingið. Það er einnig hárrétt sem hv. 2. þm. Norðurl. v. sagði hér að ríkisstjórn Íslands getur ekki ákveðið að breyta því sem hæstv. Alþingi hefur samþykkt án þess að bera málið undir þing og það sé rætt þar og fái afgreiðslu. Jafnframt er ljóst að sú fjármálastjórn sem ríkið stendur að er svo léleg að þeim mönnum sem stjórna fjármálum ríkisins yrði öllum sagt upp störfum hjá meðalfyrirtæki. Sú skattheimta sem ríkisstjórn Íslands leggur á fólkið í landinu er tilkomin vegna stjórnleysis ríkisstjórnarinnar á fjármálum, stjórnleysis ráðherranna og hefur valdið því að fjölda fólks hefur verið sagt upp störfum í fyrirtækjum, er atvinnulaust og fjöldi manna hefur lent í gjaldþrotum. Það ábyrgðarleysi kemur fram bæði með fjáraukalögum og brtt. við þau og lýsir því vel að ríkisstjórn Íslands er vanhæf til að stjórna fjármálum. Á sama tíma sem heimilunum og fyrirtækjunum í landinu er ætlað að hafa minna til umráða og hærri skattar eru lagðir á fólkið í landinu flýtur ríkisstjórn Íslands að feigðarósi og einu úrræðin hjá henni eru --- ekki að laga rekstur ríkisins heldur að leggja meiri skatta á fólkið í landinu. Þessi stefna er þegar farin að birtast í þjóðfélaginu og mun hafa alvarlegar afleiðingar. M.a. er fjöldi fólks sem nú þegar hefur ákveðið að flytjast til útlanda og flýja þessa ríkisstjórn sem er líkt og hefur gerst í austantjaldslöndunum um fjölda ára. Þar hafa aðeins múrar haldið fólkinu innan landanna en segja má að ríkisstjórn Íslands njóti þess að hér skuli vera stórt og mikið haf í kringum landið. Ég efast um að nema helmingur þjóðarinnar væri lengur hér á landinu ef hægt væri að keyra yfir næstu landamæri. Það er svo komið að maður heyrir víða hjá fólki að það bíður bara eftir því að hæstv. ríkisstjórn fari frá svo að það sé hægt að kjósa og kjósa menn sem er hægt að treysta.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) Herra forseti. Hæstv. viðskrh. sýndi mér samþykkt á sl. vori sem hann sagði að hefði verið gerð í ríkisstjórninni og var þess efnis að lántökugjald yrði ekki lagt á erlend lán sem tekin yrðu vegna meiri háttar viðhalds eða endurbóta sem unnar yrðu í íslenskum skipasmíðastöðvum. Ég átti í allhörðum orðaskiptum við hæstv. viðskrh. af þessu tilefni og raunar einnig við hæstv. fjmrh. hinn 10. maí sl. Þá lýsti hæstv. viðskrh. því yfir að það lántökugjald sem hefði verið greitt af 200 millj. kr. sem Byggðastofnun hafði tekið vegna skipasmíðaverkefna yrði endurgreitt. Gert var sérstakt samkomulag milli mín og hæstv. ráðherra um að frv. um ráðstafanir vegna kjarasamninga þyrfti ekki að fara aftur til fjh.- og viðskn. úr því að þessi yfirlýsing lægi fyrir. Ég bað starfsmann Alþingis að afla upplýsinga um það nú í nóvembermánuði hvort staðið hefði verið við yfirlýsingu hæstv. viðskrh. um að endurgreiða þetta fé. Og þau svör sem ég fékk úr fjmrn. voru þess efnis að það hefði ekki verið endurgreitt. Ég spurði forstjóra Byggðastofnunar á fundi fjh.- og viðskn. fyrir skömmu hvort hann hefði fengið tilkynningu um að þetta fé yrði endurgreitt og hann sagði að engin slík tilkynning hefði borist. Á hinn bóginn viðhafði hæstv. viðskrh. vægast sagt strákslegt orðalag í sambandi við lántökugjaldið í Ed. 10. maí sem ekki vinnst tími til að rekja hér. Af þessu tilefni og af því að ég er að reyna að stuðla að því að hæstv. ríkisstjórn standi við sínar yfirlýsingar hef ég lagt fram svohljóðandi fyrirspurn: ,,1. Hversu hljóðar samþykkt ríkisstjórnar um að ekki skuli greitt sérstakt gjald af erlendum lántökum vegna viðhalds og endurbóta á fiskiskipum, unnum hér á landi, sbr. ummæli viðskrh. í Ed. 10. maí 1989? 2. Hvaða dag var samþykkt ríkisstjórnarinnar gerð? 3. Hversu hefur framkvæmd samþykktarinnar verið háttað og hvernig hefur hún verið kynnt? 4. Hefur komið til endurgreiðslu samkvæmt samþykktinni?``

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Svarið við fyrstu spurningu hv. þm. Halldórs Blöndals er á þessa leið: Umrætt mál var tekið fyrir á fundi ríkisstjórnarinnar þriðjudaginn 14. febr. á þessu ári, en þá lagði hæstv. viðskrh. fram tillögu um heimild til erlendrar lántöku vegna skipasmíða innan lands. Jafnframt var gerð tillaga um að umrædd erlend lántaka yrði, með vísan til laga um breytingar á lögum nr. 10/1988, um ráðstafanir í ríkisfjármálum og lánsfjármálum, sbr. 4. tölul. 3. málsl. 19. gr. þeirra laga, undanþegin lántökuskatti vegna þessara samkeppnislána til innlendra skipasmíðastöðva. Þá var samþykkt í ríkisstjórninni þennan sama dag, 14. febr. sl., að fela ráðherranefnd að afgreiða málið. Svarið við annarri spurningu hv. þm. hefur þegar komið fram. Málið var afgreitt í ríkisstjórninni þann 14. febr. sl. og vísað til ráðherranefndar til endanlegrar meðferðar. Svarið við þriðju spurningu hv. þm. er á þessa leið: Byggðastofnun hefur verið falið að endurgreiða umrætt lántökugjald af þeim lánum sem voru veitt á tímabilinu 1. jan. 1989 til 1. júní 1989. Skv. upplýsingum frá Byggðastofnun mun umrædd endurgreiðsla nema um 2,5 millj. kr. Svarið við fjórðu spurningunni er að ekki hefur enn komið til endurgreiðslu skv. samþykktinni en stefnt er að því að þær endurgreiðslur fari fram fyrir lok ársins í samvinnu við Byggðastofnun.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) Hæstv. forseti. Það má ráða af svörum hæstv. ráðherra að ríkisstjórnin hyggst ekki ætla að standa við yfirlýsingu sína um að endurgreiða lántökugjald af þessum lánum. Óhjákvæmilegt er að fram komi hvaða dag hæstv. ríkisstjórn skrifaði Byggðastofnun og bað hana að sjá um endurgreiðslu á lánunum. Og óhjákvæmilegt er einnig að þessi lán eða þetta lántökugjald sem ég er að tala um nái almennt til lána sem tekin eru vegna skipasmíðaverkefna hér á landi. Tók ég rétt eftir? Var hæstv. fjmrh. að lýsa því yfir að hann ætlaði að binda þessa endurgreiðslu við þau erlendu lán sem höfðu verið tekin af Byggðastofnun? Eða var hæstv. fjmrh. að lýsa því yfir að þessi endurgreiðsla ætti að ná til allra þeirra erlendu lána sem tekin hefðu verið vegna meiri háttar endurbóta eða viðhalds á fiskiskipum hér á landi? Og eitt vantar inn í svarið enn. Nær þessi endurgreiðsla til þeirra lána sem tekin hafa verið vegna nýsmíði þess fiskiskips sem er í smíðum nú í Slippstöðinni á Akureyri? Ég óska eftir að hæstv. fjmrh. svari þessu skýrt því að svar hans var satt að segja óljóst. Í fyrsta lagi: Hvenær og hvernig eru fyrirmæli hæstv. ríkisstjórnar til Byggðastofnunar? Hvenær voru þau gefin og hvernig hljóða þau um að endurgreiða þessa fjármuni? Í öðru lagi: Ætlast ríkisstjórnin til að 6% lántökugjald verði greitt af lánum sem tekin hafa verið vegna þess fiskiskips sem er í smíðum á Akureyri? Í þriðja lagi: Eiga þeir sem fengu erlend lán með öðrum hætti en í gegnum Byggðasjóð, vegna samsvarandi verkefna í sömu skipasmíðastöðvum, að bera lántökugjaldið? Um þetta verða að fást greið svör.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli hv. alþingismanns á því að sú heimild í lögum til að undanþiggja lántökugjaldið er bundin við að um sé að ræða sérstakar aðgerðir í þágu útflutningsgreina. Í lögunum er ekki --- eða var ekki því lögin hafa nú verið afnumin, þau eru ekki lengur í gildi --- var ekki almenn heimild til þess að undanþiggja atvinnugreinar lántökugjaldinu. Það er mjög mikilvægt að hv. alþm., og sérstaklega fyrirspyrjandi sem hér hafði stór orð í seinni ræðu sinni, geri sér grein fyrir því hvernig lagatextinn var orðaður. Þar var ekki um að ræða almenna lagaheimild sem veitti fjmrh. eða ríkisstjórn rétt til þess að undanþiggja heilar atvinnugreinar lántökugjaldinu, heldur var það eingöngu bundið við sérstakar aðgerðir í þágu útflutningsgreina. Þess vegna hefur sá skilningur verið ráðandi að hér væri um að ræða þær lánveitingar sem Byggðastofnun og Byggðasjóður önnuðust til þess að beita sér sérstaklega fyrir eflingu skipasmíða. Ef það hefði verið vilji hæstv. Alþingis að undanþiggja heilar atvinnugreinar lántökugjaldinu hefði það auðvitað komið fram í lögunum. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna seinni ræðu hv. þm. Ég tel að lögin sem sett voru á sínum tíma en eru nú ekki lengur í gildi hafi ekki veitt fjmrh. eða ríkisstjórn almenna heimild til þess að undanþiggja atvinnugreinar eða aðra þá starfsemi sem ekki félli undir þann texta, þar sem í lögunum stóð að um sérstakar aðgerðir væri að ræða. Ég held að verið væri að túlka orðalagið ,,sérstakar aðgerðir`` óeðlilega ef ætti að gefa því þá merkingu að heil atvinnugrein væri ,,sérstök aðgerð``. Þess vegna hef ég ekki talið mér fært að túlka lögin eins og þau voru á sínum tíma með þeim hætti að skipasmíðar sem atvinnugrein væru undanþegnar. Að þessu leyti hafa samskipti fjmrn. varðandi framkvæmd þessa þáttar verið bundin við aðgerðir Byggðastofnunar sem hv. fyrirspyrjandi gerði reyndar að sérstöku umræðuefni á Alþingi 10. maí sl. þegar hann ræddi þetta mál og vék þá sérstaklega að þessum málum Byggðastofnunar. Það má í sjálfu sér gagnrýna það að málið hafi ekki verið afgreitt endanlega fyrr af hálfu fjmrn. og Byggðastofnunar.

Hvenær var bréfið skrifað?

Bréfið hefur ekki verið skrifað, hv. þm.

Það hafa engin fyrirmæli borist.

Jú, jú, það hafa borist  margvísleg, séu gerð hrein við lok ársins og þetta er eitt af þeim málum. Sem betur fer er þetta nú ekki stór upphæð, 2,5 millj. kr., eins og ég gat um áðan, þannig að það er kannski eðlilegt að menn hafi ekki verið að horfa á það alveg sérstaklega og flýtt sér í þessum greiðslum þó að það sé út af fyrir sig alveg rétt hjá hv. þm. að það hefði mátt gera það fyrr. Hitt er hins vegar höfuðatriðið að fyrir árslok verði framfylgt þeirri samþykkt og þeim vilja sem ég kynnti hér áðan.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) Hæstv. forseti. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. svari því hvenær þessi samtöl áttu sér stað milli embættismanna fjmrn. og Byggðastofnunar. Ég held að það dugi ekki að hæstv. fjmrh. komist upp með það að svara ekki beinum fyrirspurnum sem bornar eru fram með þinglegum hætti. Og ég vil óska eftir því að hann svari úr sæti sínu: Hvenær átti þetta samtal sér stað, í dag, í gær? Ég óska eftir því að hæstv. forseti úrskurði að ráðherrann verði að svara. Og ég vil jafnframt lýsa því yfir að ég efast um að hann fari rétt með tölur í þessu sambandi en skal á hinn bóginn kynna mér það. Það má mikið vera ef svo er. Í þriðja lagi vil ég lýsa því yfir að þær 200 millj. kr. sem veittar hafa verið vegna verkefna í skipasmíðastöðvum eru engar sérstakar aðgerðir sem sú ríkisstjórn sem nú situr hefur beitt sér fyrir, heldur erum við að tala um sérstakar lánveitingar sem hafa farið í gegnum Byggðasjóð svo árum skiptir. Við erum því ekki að tala um neinar sérstakar aðgerðir í atvinnumálum svo að ef skilningur hæstv. fjmrh. er réttur, að það þurfi til að koma til þess að heimilt sé að gefa eftir lántökugjaldið, er sú heimild ekki fyrir hendi í sambandi við þessa peninga, enda hygg ég að hæstv. fjmrh. muni að Alþingi felldi það að þessir fjármunir yrðu undanþegnir lántökugjaldinu. Vilji Alþingis í þeim efnum liggur þess vegna alveg skýr fyrir. Hitt er aftur ljóst að hæstv. iðnrh. lýsti því yfir við umræður í efri deild, svo og hv. 3. þm. Norðurl. v., að ekki skipti máli hvað Alþingi segði eða gerði. Lántökugjald vegna skipasmíðaverkefna hér á landi yrði endurgreitt. Nú hefur hæstv. fjmrh. lýst því yfir að hann hafi látið einhvern embættismann hringja einhvern tímann. Ég veit að hann var ekki búinn að hringja fyrir tveimur dögum. Hvenær hringdi hann? Ég hygg að það sé nauðsynlegt að fá þetta mál upplýst. Að öðrum kosti er nauðsynlegt að halda umræðum um það örlítið lengur áfram undir öðrum dagskrárlið.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Í svari við fsp. sem ég bar fram varðandi endurgreiðslu á lántökugjaldi vegna lána til skipasmíðaverkefna sem unnin yrðu hér á landi vitnaði hæstv. ráðherra til ummæla hæstv. iðnrh. hér á Alþingi hinn 10. maí sl. þar sem hæstv. iðnrh. lýsti því yfir að þessi skattur yrði ekki á lagður. Nú er komið í ljós og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið sem nefndarmaður í fjh.- og viðskn., bæði hjá fulltrúum fjmrn. og Seðlabanka, hefur þessi skattur verið á lagður. Þegar ég lagði þessa fsp. fram hér í þinginu lágu fyrir upplýsingar um það frá embættismanni fjmrn. að engin fyrirmæli hefðu borist frá ríkisstjórn um það að þetta sérstaka lántökugjald yrði endurgreitt. Ég hef beðið hæstv. fjmrh. hér í fyrirspurn um að hann dagsetji hvenær tiltekin fyrirmæli hafi borist til Byggðastofnunar og borist til embættismanna fjmrh. Það er nauðsynlegt að sú dagsetning komi fram, hvenær hæstv. fjmrh. fyrirskipaði að þessir fjármunir yrðu endurgreiddir, því að ef í ljós kemur að þessi fyrirmæli hafi verið gefin í febrúarmánuði, apríl, maí, júní, júlí, ágúst, þá hefur röð af embættismönnum farið með ósannindi við alþingismann, þá hefur forstjóri Byggðastofnunar farið með ósannindi á nefndarfundi í fjh.- og viðskn. Ég hygg á hinn bóginn, hæstv. forseti, að það sé nú sem oftar áður að embættismennirnir segi satt, allir hinir segi satt. Og ég hygg að það sé svo nú eins og endranær þegar við eigum orðastað við einstaka ráðherra að þá erum við ósjálfrátt vissir um að það er ráðherrann sem ekki fer með rétt mál. Það er á hinn bóginn ljóst af þeim undanbrögðum sem hæstv. ráðherra hefur sýnt að fsp. hefur orðið til þess að þetta sérstaka lántökugjald verður endurgreitt af 200 millj. kr. sem Byggðastofnun tók. Það er jafnljóst og ég stend hérna að fyrir því er engin lagaheimild, engin heiðarleg lagatúlkun, miðað við þá framkvæmd sem hefur verið í sambandi við þessa fjármuni, þessa lánsfyrirgreiðslu, á umliðnum árum, að þessi sérstaka 200 millj. kr. fyrirgreiðsla sé upp fundin af þessari ríkisstjórn og sé í einhverju sérstöku atvinnuskyni af hennar völdum. Hér er um almenna fyrirgreiðslu að ræða sem skipasmíðaiðnaðurinn hefur notið undanfarin ár og af þeim sökum er það eðlilegt að allir þeir sem hafa tekið erlend lán til viðgerða í íslenskum skipasmíðastöðvum á umliðnum árum fái þau endurgreidd. Ég ítreka svo að lokum að það er auðvitað óþolandi ef hæstv. ráðherrar geta ekki svarað eins og menn þegar maður kemur hingað með þinglegar fyrirspurnir. Og það er óhjákvæmilegt að þessi fjmrh. hæstv. svari þessu skýrt og skorinort: Hvenær gaf hann fyrirmælin og hvernig voru fyrirmælin, nákvæmlega?

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég hef því miður ekki við hendina einhverja sérstaka skrá yfir símaviðtöl embættismanna fjmrn. og annarra ríkisstofnana og efast satt að segja um að slík skrá sé haldin. Hins vegar get ég fullvissað hv. þm. um það að ég gekk rækilega úr skugga um að slíkt símtal hefði farið fram.

Hvenær?

Ég gekk úr skugga um það í morgun áður en ég svaraði þessari fsp. að slíkt samtal hefði farið fram. Ég hafði nú satt að segja ekki hugmyndaflug til þess að spyrja að því hvenær það hefði farið fram, hv. þm., en sjálfsagt er hægt að leita sér upplýsinga um það þó að ég telji það ekki vera aðalatriði málsins.

Það er nú kjarni málsins.

Hvenær símtalið fór fram? Ef það er allt í einu orðið kjarni málsins hvenær símtalið fór fram en ekki efnisatriðið sjálft  Ég vil hins vegar vegna orða hans um efnisatriði vitna hér í ummæli hæstv. viðskrh. þegar hann svaraði hv. þm. í efri deild 10. maí sl. Og ég ætla að lesa það hér, með leyfi hæstv. forseta.

Það verður að vera örstutt.

Örstutt, en ég tel að það sé nauðsynlegt, virðulegi forseti, að lesa það vegna þess sem hv. þm. sagði hér. Hæstv. viðskrh. segir, með leyfi forseta: ,,Hv. 2. þm. Norðurl. e. beindi til mín spurningu um það hvort lántökuskattur yrði tekinn af sérstökum erlendum lánum Byggðastofnunar vegna skipaviðgerða hér á landi. Ég get vel staðfest það enn á ný að ríkisstjórnin samþykkti á sínum tíma eins og hv. þm. er vel kunnugt að þessi skattur yrði ekki á lagður, enda væri um að ræða skipaviðgerðir samkvæmt áætlun þeirri sem ríkisstjórnin og stjórn Byggðastofnunar hafa samþykkt og varðaði þetta ár.`` Það er þess vegna alveg ljóst að það hefur verið skýrt og greinilega tilkynnt hæstv. Alþingi, m.a. í þessum tilvitnuðu ummælum hæstv. viðskrh., að hér var um sérstaka aðgerð að ræða, bundna tilteknum lánum, eins og fram kom í svari mínu.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Umræðum um þessa fsp. var lokið þar sem fleiri höfðu ekki kvatt sér hljóðs. Hæstv. fjmrh. hefur beðið um orðið um þingsköp.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilegt að ég geri það fyrst hv. þm. Halldór Blöndal kaus að halda áfram efnisumræðum um málið hér undir titlinum um þingsköp. Mér þykir afar leitt ef hv. þm. er ekki í góðu skapi hér í dag og getur ekki móttekið efnislega það sem sagt er, en ég skal reyna í örfáum orðum að endurtaka það. Í þeirri samþykkt sem hæstv. iðnrh. lagði fyrir ríkisstjórnina 10. febr. og ég hef upplýst að var afgreidd 14. febr. til sérstakrar ráðherranefndar sem fékk málið síðan til meðferðar og endanlegrar afgreiðslu er sérstaklega vikið að lántöku Byggðastofnunar til skipaviðgerða hér innan lands að upphæð 200 millj. kr. Samþykktin fjallar um þessa sérstöku erlendu lántöku í þágu skipaviðgerða. Hún er þess vegna í samræmi við lagagrundvöllinn í erlenda lántökugjaldinu þar sem undanþáguheimildin eða endurgreiðsluheimildin er eingöngu bundin við sérstakar aðgerðir. Endurgreiðsluheimildin hefur ávallt verið framkvæmd þannig þegar um sérstakar aðgerðir hefur verið að ræða að skatturinn hefur verið lagður á og síðan hefur verið endurgreitt. Þessi skilningur hefur síðan verið hv. þm. ljós síðan 10. maí sl. vegna þess að í umræðum við hv. þm. í efri deild kom þetta skýrt og greinilega fram hjá hv. iðnrh. eins og ég las hér áðan. Þar segir hann að hér sé um að ræða sérstakar erlendar lántökur Byggðastofnunar vegna skipaviðgerða. Þess vegna er alveg ljóst að hvort sem hv. þm. líkar það betur eða verr er það búið að vera skýrt allan tímann að lagaheimildin til endurgreiðslu var bundin við sérstakar aðgerðir. Ríkisstjórnarsamþykktin var bundin við sérstaka lántöku og yfirlýsing hæstv. iðnrh. 10. maí gerir þetta alveg skýrt. Þess vegna skil ég ekki hvers vegna hv. þm. er að koma hér upp nú rétt fyrir jól og skamma mig fyrir það að þetta hafi ekki verið almenn heimild sem beitt hafi verið gagnvart öllum því að ég hélt satt að segja að hv. þm. væri búið að vera það kunnugt í rösklega hálft ár hvernig þetta mál væri vaxið. Þess vegna hefur það líka verið ljóst að þessi samþykkt yrði framkvæmd á þessu ári og það hefur verið alveg skýrt innan fjmrn. að svo yrði. En eins og ég sagði hér áðan hefur ekki verið gengið endanlega í það verk að senda endurgreiðsluna til Byggðastofnunar og satt að segja kannski ekki talið að það væri svo brýnt mál að Byggðastofnun fengi þessar 2,5 millj. sem þarna er um að ræða að himinn og jörð séu nánast að farast eins og skilja má af hv. þm. Halldóri Blöndal að höfuðatriðið sé að þetta hafi farið hér fyrr á þessu ári. Fjármálaleg samskipti Byggðastofnunar og ríkissjóðs eru nú með þeim hætti að það eru sem betur fer mun stærri upphæðir sem fara á milli og menn þess vegna talið að þessi smáa upphæð skipti kannski ekki sköpum, hvenær hún kæmi endanlega til Byggðastofnunar. Aðalatriðið held ég að sé hins vegar það að efnislega liggi málið ljóst fyrir og við þau fyrirheit, sem gefin voru í samþykkt ríkisstjórnarinnar og lýst var hér á Alþingi 10. maí, verði staðið.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti getur ekki séð að efnisleg umræða um þessa fyrirspurn geti haldið áfram í þingskapaformi en biður hv. 2. þm. Norðurl. e. að halda sig við umræðuna um þingsköp.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég er ekki að tala um efnislega umræðu þeirrar fyrirspurnar sem var lögð fram. Ég er að fjalla um það að hæstv. fjmrh. fór með ósannindi hér í ræðustólnum áðan þegar hann vitnaði til viðskrh. um það að lántökugjaldið yrði ekki lagt á þessi sérstöku lán vegna skipasmíða, og endurtók nú áðan að hér væri eingöngu um uppgjör að ræða milli Byggðastofnunar og fjmrn. sem er efnislega rangt. Lántökugjaldið hefur fallið á útgerðarmenn og ég ítreka enn að ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. upplýsi eins og honum ber að gera þegar formleg fyrirspurn er lögð fram: Hvenær bárust embættismönnum fjmrn. fyrirmæli um að þetta lántökugjald skyldi endurgreitt? Og hvenær barst Byggðastofnun tilkynning um að lántökugjald hefði ekki átt að greiða af þessum fjármunum? Er það virkilega svo að forseti þingsins sé varnarlaus gagnvart einstökum ráðherrum ef þeir neita að svara fyrirspurnum sem eru þinglega fram bornar? Hvar er þá réttur þingmanna og til hvers er þá verið að þessum leik? Ég óska eftir því við hæstv. forseta að hann knýi hæstv. ráðherra til þess að svara því sem ég spyr um. Það er nú einu sinni svo hér í þessum þingsölum að einstakir ráðherrar eru með alls konar meldingar úti í þjóðfélaginu, m.a. um það að við í stjórnarandstöðunni höfum tafið hér þingstörf. Núna fyrir stundu var verið að afgreiða mál, aukafjárlög, sem m.a. fela það í sér að ekki er staðið við bein loforð og bein fyrirheit einstakra ráðherra varðandi byggðarlög úti á landi sem orðið hafa fyrir náttúruhamförum, heldur ekki staðið við fyrirheit sem einstakir ráðherrar hafa gefið menningarstofnunum eða öðrum. Er niðurlæging þingsins nú orðin svo mikil að hæstv. forseti hafi ekki tök á því að knýja ráðherrann til svara um fyrirspurn sem er formlega fram lögð?

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseta þykir rétt að benda á það að hann hefur gefið bæði fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra tækifæri hér til þess að spyrja og svara, einnig gefið þeim tækifæri til að gera stuttar athugasemdir og meira getur forseti í raun og veru ekki gert. Ef hæstv. ráðherra gefur ekki fullnægjandi svar, þá hlýtur það að liggja í því að svarið sé ekki fyrir hendi og varla getur þá forseti knúið fram eitthvað annað en það sem hæstv. ráðherra telur sig geta svarað. --- Nú biður hæstv. fjmrh. um orðið aftur um þingsköp og vill forseti beina því til hans að hann haldi sig við þingsköp.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) (um þingsköp): Virðulegi forseti. Ég skal gera það. Vegna orða virðulegs forseta vil ég taka það alveg skýrt fram að ég veitti fullnægjandi svar við þessari fyrirspurn.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. 2. þm. Austurl. hefur komið að máli við forseta og farið fram á að taka til máls utan dagskrár um afskipti bandaríska sendiherrans af íslenskum innanríkismálum. Forseti hefur orðið við þessari beiðni og fer umræðan fram samkvæmt fyrri mgr. 32. gr. þingskapa og skal ekki standa lengur en í hálftíma. Ég vil brýna hv. þm. til þess að fara ekki fram úr þeirri tímaáætlun þar sem áríðandi er að taka til við afgreiðslu fjárlaga kl. 2.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Þann 13. júní 1985 samþykkti Alþingi sérstaka þál. um takmörkun á umsvifum erlendra sendiráða. Þar er m.a. vitnað til laga frá árinu 1971 um stjórnmálasamskipti og hinn svokallaða Vínarsamning sem er hluti af þessum lögum um stjórnmálasamskipti milli ríkja. Í 41. gr. Vínarsamningsins segir svo, með leyfi forseta: ,,Það er skylda allra þeirra sem njóta forréttinda og friðhelgi að virða lög og reglur móttökuríkisins en þó þannig að forréttindi þeirra og friðhelgi skerðist eigi. Á þeim hvílir einnig sú skylda að skipta sér ekki af innanlandsmálum þess ríkis.`` Og í öðru lagi segir þar: ,,Öll opinber erindi sem móttökuríkið varða og falin eru sendiráðinu af sendiríkinu skuli rekin hjá utanríkisráðuneyti móttökuríkisins eða hjá öðru ráðuneyti sem samkomulag verður um eða fyrir milligöngu þeirra.`` Ég minni á þetta hér í tilefni þess að þann 17. des., sl. sunnudag, birtist í Morgunblaðinu viðtal við nýskipaðan sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi, Charles Cobb að nafni, en hann var áður aðstoðarviðskiptaráðherra í stjórn Bandaríkjanna og raunar þekktur íþróttamaður og grindahlaupari fyrr á árum samkvæmt upplýsingum í þessu viðtali. Í Morgunblaðinu 17. des. fjallar sendiherrann um ýmsa þætti íslenskra innanríkismála og þar koma fram að mínu mati gróf afskipti af íslenskum innanlandsmálum, bæði að því er varðar hugmyndir um erlent álver hér á landi, svo og um nýjan hernaðarflugvöll. Spurningum Morgunblaðsins um aðstoð sendiráðsins, ef farið verður út í samningaviðræður við bandaríska fyrirtækið Alumax, svarar sendimaðurinn m.a. þannig: ,,Ég hef átt þrjú samtöl við stjórnarformann Alumax að undanförnu. Ég hef átt tvö samtöl við Jón Sigurðsson iðnrh. og ég ráðgeri að bjóða forsvarsmönnum Alumax og iðnrh. Íslands og hans sérfræðingum hingað þegar þeir koma til samningaviðræðna við ráðherrann.`` Einnig segir hann: ,,Ég er bjartsýnn á að hægt verði að vekja áhuga bandarísks álfyrirtækis á þátttöku, hvort sem það verður Alumax eða eitthvert annað fyrirtæki.`` Þá spyr blaðamaðurinn hvort sendiherrann sjái fyrir sér miklar breytingar á hlutverki Bandaríkjamanna í Evrópu á næstunni og sendiherrann svarar: ,,Það er nánast öruggt að það verður umtalsverð fækkun í herliði Bandaríkjamanna í NATO-löndum á meginlandi Evrópu.`` Fyrir Ísland sér sendiherrann hins vegar annað hlutskipti. Þar þarf að hans mati að fjölga hernaðarmannvirkjum og nú er óskin íklædd eftirlitshlutverki, eftirliti með afvopnun. Þar segir --- og ég lýk þessu með tilvitnun í þann þátt viðtalsins, virðulegur forseti: ,,Að gera eftirlitsmöguleikana sem besta er auðvitað í þágu Íslands sem og annarra NATO-þjóða. Því tel ég mikilvægt að hér verði tekin ákvörðun um byggingu nýs alþjóðlegs flugvallar. Þannig verður þörfinni fyrir aukið og bætt eftirlit mætt. Auk þess tel ég að bygging slíks flugvallar hér á landi geti þjónað þýðingarmiklu hlutverki fyrir Ísland í efnahagslegu tilliti.`` Og hann segir þarna í framhaldinu: ,,Staðreyndin er hins vegar sú að ef Ísland tekur ekki af skarið og ákveður þá forkönnun sem rætt hefur verið um gæti Ísland misst af tækifærinu og ákvörðun verið tekin af NATO um að staðsetja flugvöll annars staðar, svo sem á Grænlandi.`` Ég leyfi mér, virðulegur forseti, af þessu tilefni að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh., m.a. með vísan í Vínarsamninginn: Hvert er viðhorf forsrh. til ummæla bandaríska sendherrans í viðtali við Morgunblaðið 17. des. sl. að því er varðar erlent álver og byggingu nýs hernaðarflugvallar á Íslandi? Og í öðru lagi: Hver verða viðbrögð ríkisstjórnarinnar af þessu tilefni?

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Eftir að ég hef skoðað umrætt viðtal við ameríska sendiherrann hlýt ég að komast að þeirri niðurstöðu að þar hafi sendiherrann farið út fyrir þau mörk sem hefð setur erlendum sendimönnum í ríkjum og sömuleiðis út fyrir það sem Vínarsáttmálinn, 41. gr., segir en þar er skýrt tekið fram að erlendir sendimenn skuli forðast að hafa á nokkurn máta afskipti af innanríkismálum. Og vitanlega er það sérstaklega viðkvæmt þegar um er að ræða málefni sem um eru deilur svo að mér þykir leitt að þurfa að staðfesta það að þarna sýnist mér að sendiherrann hafi því miður farið út fyrir þau mörk. Ég skal ekki lengja þessa umræðu og ætla ekki að tala efnislega um það sem þarna er um að ræða en jafnframt er um það spurt hvort ríkisstjórnin hafi tekið afstöðu til þessa máls. Það hefur hún ekki gert. M.a. er nú utanrrh. erlendis, eins og hv. fyrirspyrjandi veit, en ég mun ræða málið við hann strax eftir hans heimkomu.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Hér er hreyft við ummælum sem gefin voru í persónulegu viðtali Morgunblaðsins við sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til þess að gera athugasemdir við þau sjónarmið sem fram koma í þessu persónulega viðtali og tel ekki ástæðu til að líta á þau sem afskipti af íslenskum innanríkismálum. Það er vissulega rétt að skv. 41. gr. Vínarsamningsins hvílir sú skylda á sendimönnum erlendra ríkja að skipta sér ekki af innanlandsmálum þess ríkis þar sem þeir eru sendimenn. En hér er um það að ræða að sendiherrann fjallar á persónulegan hátt um tvö mál sem hafa verið í sviðsljósi --- og eru vissulega umdeild hér á landi, eins og fram kom hjá forsrh. --- en þau varða samskipti Íslands og Bandaríkjanna með nokkrum hætti eða gætu gert það. Ég sé því ekki ástæðu til þess að efna til umræðna um þau hér á Alþingi sérstaklega eða að þau gefi tilefni til sérstakra viðbragða af hálfu ríkisstjórnarinnar, en eins og kom fram hjá forsrh. þá hefur þetta mál ekki verið rætt innan hennar, m.a. vegna fjarveru utanrrh. Það er vissulega rétt að hér er vandmeðfarið mál á ferðinni og ástæða til þess að huga að því hvernig á því er haldið.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég er sammála því sjónarmiði sem fram kom hjá hæstv. forsrh. að ummæli bandaríska sendiherrans í umræddu viðtali voru óeðlileg. Í þeim ummælum fólst tilraun til þess að hafa áhrif á ákvarðanatöku íslenskra stjórnvalda umfram það sem talið er eðlilegt af erlendum sendimönnum. Ég verð því miður einnig að lýsa mig algjörlega ósammála þeirri yfirlýsingu og skoðun hæstv. viðskrh. að umrætt viðtal í Morgunblaðinu hafi verið persónulegt viðtal. Það var öllum ljóst sem þetta viðtal lásu að hér var um að ræða formlegt viðtal við nýskipaðan sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi, fyrsta opinbera viðtalið sem stærsta blað Íslendinga á við sendiherrann og sendiherrann ræddi málin sem sendiherra Bandaríkjanna í viðtalinu aftur og aftur. Það kemur einnig fram í viðtalinu að hann hafi sem sendiherra Bandaríkjanna rætt við aðila í bandarísku viðskiptalífi, hann ætli sér sem sendiherra Bandaríkjanna að bjóða þeim ásamt iðnrh. til fundar og lýsir sem sendiherra Bandaríkjanna skoðunum sínum á því hverjar verði afleiðingar fyrir Ísland ef ekki verður samþykkt forkönnun á varaflugvelli á Íslandi. Það er ekki hægt að halda því fram með nokkrum rétti að í þessu viðtali hafi persónan, Bandaríkjamaðurinn, íþróttamaðurinn fyrrverandi, eingöngu verið að tjá sínar persónulegu skoðanir sem ekkert komi við sendiherraembætti hans á Íslandi. Mér þykir afar leitt að þurfa að lýsa slíkum ágreiningi við minn ágæta samstarfsmann í hæstv. ríkisstjórn en það er óhjákvæmilegt að gera það fyrst þessi ummæli komu hér fram. Hér var um formlegt viðtal við sendiherra Bandaríkjanna að ræða og ég tek undir þá skoðun hæstv. forsrh. að það er óeðlilegt og óheppilegt vegna nauðsynjar á batnandi sambúð í heiminum á milli allra ríkja að erlendir sendimenn tali með þessum hætti.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Mér finnst nauðsynlegt að hér verði upplýst á einhvern hátt hver viðbrögð íslenskra stjórnvalda geta orðið, a.m.k. að fá skoðun hæstv. forsrh. á því hvernig honum finnst að bregðast eigi við því sem hann segir að sé að sendiherra hafi farið út fyrir mörkin, ekki síst í ljósi orða hæstv. viðskrh. nú áðan. Mér þykir nauðsynlegt að þingheimur fái að vita hvort hæstv. forsrh. deilir þeirri skoðun hæstv. viðskrh. að ekki sé ástæða til þess að hreyfa málinu frekar þar sem um persónulegt viðtal hafi verið að ræða. Við höfum þegar heyrt skoðun hæstv. fjmrh. hér og því óska ég þess að hæstv. forsrh. taki til máls nú á eftir og geri ögn betur grein fyrir afstöðu sinni í málinu, jafnvel þótt hæstv. utanrrh. sé ekki á landinu og samráð við hann ekki hægt að hafa að svo stöddu.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég vil taka undir málflutning hæstv. iðnrh., sitjandi utanrrh. Eins og hann kom hér inn á er hér um persónulegt viðtal að ræða og ekkert í sjálfu sér við það að athuga. Það sem mér þykir athyglisvert við viðtalið, eins og fram hefur komið, er að hér er greinilega sannur íþróttamaður að ræða málin um hagsmuni Íslands og um leið náttúrlega hagsmuni síns lands. Sendiherrann er að ræða um aukin viðskiptatengsl þjóðanna, hann er að ræða um aukna samvinnu í menntamálum, hann er að ræða um aukna samvinnu í umhverfismálum, um afvopnun á Norður-Atlantshafi og kjarnorkuvopnalaus svæði þar. Það er einnig hlutverk sendiherra og sendiráða að stuðla að auknum viðskiptum landa og liðka fyrir þeim. Það er því ekkert óeðlilegt við það að hann lýsi því yfir að hann vilji stuðla að slíku varðandi álsamninga. Og í síðasta lagi lýsir hann sinni persónulegu skoðun á varaflugvallarmáli og enn á ný vil ég segja að það er ekkert athugavert við slíkt. Ég lít á þetta sem persónulegt viðtal við manninn en ekki sem viðtal við sendiherra Bandaríkjanna sem slíkan og get því ekki tekið undir þá gagnrýni sem fram kemur hjá flm. þessarar fyrirspurnar.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég má til að koma hér upp og lýsa furðu minni á ummælum hæstv. sitjandi utanrrh., iðnrh., um leið og ég fagna þeirri skoðun sem hér hefur komið fram bæði af hálfu hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. Mér þykir merkilegt að halda því fram að persónulegt viðtal við sendiherra Bandaríkjanna skipti engu máli. Hvenær er það persónulegt viðtal og hvenær er hann þá í einhverju öðru hlutverki? Það er verið að tala við sendiherra Bandaríkjanna í því hlutverki sem hann er og í viðtalinu kemur mjög greinilega fram að hann er þar með íhlutun í íslensk innanríkismál. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það. Persónulegt og ekki persónulegt. Auðvitað er ekki hægt að hafa viðtal við sendiherra Bandaríkjanna öðruvísi en persónulegt. Hann er sendiherra Bandaríkjanna hér á Íslandi. En kannski í tengslum við þetta þó það komi ekki akkúrat þessu máli við þá langar mig af þessu tilefni til þess að inna hæstv. forsrh. eftir því hvort ríkisstjórnin hafi formlega mótmælt innrás Bandaríkjanna í Panama.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil upplýsa hv. 12. þm. Reykv. að þingmenn eiga í raun og veru ekki rétt á að varpa nýrri fyrirspurn til ráðherra á fundi sem þessum án þess að hann hafi fengið að vita af því fyrir fram. Ég vil aðeins benda á að hér er óvenjulega að farið.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Þessi umræða sem hér fer fram út af hér um bil viku gömlu viðtali við sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi sýnist mér að varpi fyrst og fremst ljósi á það hvernig helstu forustumenn stjórnarflokkanna leggja sig fram við að greiða fyrir framgangi helstu þingmála ríkisstjórnarinnar. Vegna efnis málsins þykir mér rétt að taka fram að ég hef ekki lesið það viðtal sem hér er vitnað til en miðað við þær tilvitnanir sem hér voru lesnar upp þá get ég tekið undir það sjónarmið sem fram kom hjá hæstv. viðskrh., starfandi utannrh., og þarf ekki að fara um það mikið fleiri orðum. Mér sýnist á hinn bóginn að yfirlýsing hæstv. forsrh. sé býsna marklaus eða marklítil ef henni fylgja ekki einhver frekari viðbrögð. Þess vegna vil ég varpa þeirri spurningu fram til hæstv. forsrh. hvort hann ætli að beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar að sú aðstoð varðandi hugsanlegt samstarf við erlent áliðjufyrirtæki, sem sendiherrann virtist hafa verið að bjóða fram í þessu viðtali samkvæmt þeirri tilvitnun sem hér var lesin, verði afþökkuð. Ætlar hæstv. forsrh. að beita sér fyrir því, vegna þess að hann telur að hér hafi verið brotið gegn eðlilegum samskiptareglum, að slík aðstoð verði afþökkuð sem ég þykist sjá að sendiherra Bandaríkjanna hafi verið að bjóða fram? Ef svo er ekki þá er lítið að marka þá yfirlýsingu sem hér var gefin að mínu mati af hálfu hæstv. forsrh.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Þetta eru dálítið sérkennilegar umræður. Í fyrsta lagi hlýtur öllum að vera það ljóst er þeir skoða þetta að það er verið með íhlutun í okkar eigin mál sem þetta viðtal ber með sér. Hvaða skoðanir sem menn svo hafa á þeim málum sem þarna er um að ræða, þá er það, ég vil segja hastarlegt, að þessi umræða falli í þennan farveg, að við skulum ekki einu sinni geta verið sammála um það að gera athugasemdir við, þegar t.d. sendiherrar, auðvitað er hann þarna sendiherra og það er viðtal við manninn af því hann er sendiherra, þá er ekki hægt að taka það sem persónulegt viðtal. Mér þykir það mjög mikið miður að hæstv. starfandi utanrrh. skuli ekki hafa ótilkvaddur mótmælt þessari íhlutun. Og ég vil beina orðum mínum til hæstv. forsrh. hvort ekki sé ástæða til að mótmæla þessu opinberlega þannig að það séu ekki fleiri sendimenn annarra ríkja sem fara að ganga þessa slóð. Ég verð að lýsa undrun minni á þessum viðbrögðum, hvernig sem menn hugsa að öðru leyti.

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þm. gera óþarflega mikið veður út af þessu viðtali við sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi. Ég sé ekki að það komi fram í þessu viðtali að sendiherrann hafi beinlínis verið að blanda sér í íslensk innanríkismál. Við það að lesa þetta viðtal finnst mér hins vegar koma í ljós einlægur vilji sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi til að eiga við okkur góð samskipti. Hann er áhugasamur um það að geta látið gott af sér leiða og komið til okkar ýmsum hugmyndum sem hann er að fara fram á að við ræðum með honum. Ég hef haft þau afskipti af einni slíkri hugmynd að ræða um hugsanlegt samstarf milli Bandaríkjanna og fleiri þjóða við norðanvert Atlantshaf um umhverfisrannsóknir. Í því tilliti hef ég fagnað þessu framtaki sendiherrans að vekja athygli á slíkri hugmynd og mundi telja það miður ef litið er á slíkar hugmyndir sem lýst er í þessu viðtali sem einhverja íhlutun um íslensk innanríkismál. Varðandi ummæli hans um alþjóðlegan varaflugvöll á Íslandi þá get ég heils hugar tekið undir a.m.k. þann hluta viðtalsins þar sem sendiherrann bendir á að slíkur alþjóðlegur varaflugvöllur gæti orðið geysilega mikilvæg vöruflutningamiðstöð fyrir Ísland. Hann bendir réttilega á að í framtíðinni megi búast við því að vöruflutningar með flugvélum fari ört vaxandi og þannig gæti slíkur flugvöllur orðið mjög mikilvæg dreifingarmiðstöð fyrir bæði útflutningsvöru frá Íslandi, svo og aðrar vörur sem ættu leið hér um land, t.d. frá fjarlægari heimshlutum. Ég vil því hvetja þingmenn til þess að taka ekki þetta viðtal of hátíðlega og reyna heldur að lesa úr því þann jákvæða hug sem þar kemur fram.

Árni Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég minnist þess á undanförnum árum að hafa lesið viðtöl við sendiherra Sovétríkjanna á Íslandi, sendiherra Kínverja á Íslandi, þar sem þeir hafa lýst miklum áhuga á auknum samskiptum við Íslendinga á ýmsum sviðum. Þessi viðtöl hafa ekki orðið tilefni utandagskrárumræðu á Alþingi. Það sem sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi gerir skakkt í þessu viðtali er að ræða um viðkvæm mál sem snerta utanríkispólitík Íslendinga, varnarmál t.d. Það hefði hann mátt láta ógert. Hins vegar er enginn vafi á því, eins og hefur komið fram hér í umræðunni, að þessi sendiherra nefnir ákaflega mörg mál sem ég tel jákvæð fyrir samskipti þessara tveggja þjóða, m.a. samvinnu á sviði menningarmála, samvinnu á sviði mengunarmála og var ég sérstaklega ánægður með það að sendiherrann skyldi koma inn á mál, tillögu sem ég fékk samþykkta á fundi Vestnorræna þingmannaráðsins um alþjóðlega vísindastöð sem fylgdist með mengun Norður-Atlantshafsins. Þetta er sérstakt áhugamál þessa sendiherra og því fagna ég mjög. Ég hygg að það megi, ef menn gera það með jákvæðu hugarfari, líta á þetta viðtal við sendiherrann sem svona nokkurs konar yfirlýsingu af hans hálfu í þeim málum sem hann hefur sérstakan áhuga á. Hann fór að vísu offari í þessu viðtali, ég játa það, en að þetta viðtal, sem nú er orðið viku gamalt, skuli vera umfjöllunarefni í utandagskrárumræðu næstsíðasta dag þingsins fyrir jólaleyfi er nokkuð sem ég fæ ekki vel skilið.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna þessara síðustu orða hæstv. forseta Nd. hlýtur forseti að svara því til að það er mjög sjaldgæft að ekki sé orðið við beiðni um hálftíma til utandagskrárumræðu og þess vegna þótti ekki ástæða til að hafna því frekar nú. Nú getur forseti tæplega sett fleiri á mælendaskrá tímans vegna en hér eru enn þá fjórir mælendur eftir og til máls tekur hv. 11. þm. Reykn.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það væri nú betur að sumir menn læsu ekki blöðin því að svo eru þeir illa á sig komnir að ekki mega þeir sjá neitt úr ákveðnum áttum þá er eins og hlaupi hland fyrir hjartað á þeim. Þessi umræða hér á öðrum síðasta degi þings fyrir jól er langt frá því að eiga rétt á sér þótt sé tekið viðtal við sendiherra í blaði fyrir viku síðan sem fer fram af opnum huga, eins og nútímamaðurinn talar og nútímasendiherrann. Á sama tíma og íslenska þingið samþykkir að flytja viðskiptamál yfir til utanríkisþjónustunnar, þ.e. utanríkisviðskiptin, og hv. þm. sem hér hafa talað hafa samþykkt með handauppréttingu, þá á að banna öðrum sendimönnum að tala um viðskipti þjóðanna sem er alveg furðulegt. Við erum í nútímanum og fólkið vill opna umræðu en ekki einhvern rannsóknarrétt eins og var til forna hjá páfastóli. Fólkið vill að það sé skýrt frá hugmyndum og það komi fram frjálsar skoðanir en ekki lokað bókhald eins og hv. 2. þm. Austurl. óskar eftir.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegur forseti. Það var nú hjá mér eins og jafnvel 1. þm. Suðurl., ég hafði ekki lesið Moggann, gerði það í gær og ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt að viðtalið er um margt mjög gott, mjög margt athyglisvert í þessu viðtali og langstærstur hluti af því er þannig að það er ekki hægt að gera neina athugasemd við það. Það er fróðlegt. En það er hárrétt sem hv. þm. Árni Gunnarsson sagði hér áðan. Sendiherranum verða á mistök. Því verður alls ekki neitað. Og því verður ekki neitað að þetta gengur gegn ákvæði Vínarsáttmálans þar sem segir: ,,Á þeim hvílir einnig sú skylda að skipta sér ekki af innanlandsmálum þess ríkis.`` Því verður alls ekki neitað að hér eru miklar deilur um byggingu varaflugvallar sem sendiherrann leggur afar mikla áherslu á að beri að gera af ýmsum ástæðum sem er ekki tími til að rekja hér, menn vonandi lesa þetta viðtal. Mér heyrist að skoðanir manna skiptist hér dálítið eftir því hvort þeir eru með varaflugvelli eða á móti. Það er bara allt annað mál, kemur ekkert þessu við. Og ég verð að lýsa andstöðu við það sem hér hefur komið fram að sendiherrann og persónan sem við er talað verði aðskilin. Það er útilokað að aðskilja t.d. Þorstein Pálsson frá formanni Sjálfstfl. eða treystir einhver sér til þess? Það held ég ekki. Vitanlega er hér um eina og sömu persónuna að ræða og verðum við að skoða það í því ljósi. Hér var spurt um það nánar hver viðbrögð yrðu. Ég hélt ég hefði nú verið búinn að svara því. Ég mun ræða þetta við utanrrh. strax og hann kemur heim og ég tel sjálfsagt að kalla á sendiherrann og benda honum á að þarna hafi hann gengið of langt. Vitanlega er sendiherranum sjálfsagt --- og ekkert nema eðlilegt, sjálfsagt --- að ræða við ráðherra og hvern sem hann vill um þau ýmsu mál sem varða samskipti hans þjóðar og þessa ríkis. Það er honum sjálfsagt að gera. En opinberlega að leitast við að hafa áhrif í umdeildum málum, um það held ég að verði því miður ekki sagt annað en að þar urðu honum á mistök.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég dreg ekki í efa það sem hér hefur komið fram hjá ýmsum hv. þm., og reyndar má lesa út úr þessu viðtali, að nýskipaður sendiherra Bandaríkjanna sé vel meinandi maður og margt gott um hann. En ég tek undir það bæði með forsrh. og hv. 6. þm. Norðurl. e. að hér verða menn að greina á milli þess að hafa einhverja skoðun á þeim viðfangsefnum sem sendiherrann fjallar um og hins hvort það sé eðlilegt að hann blandi sér í okkar innri mál með þeim hætti sem hann gerir. Við óskum ekki eftir því að erlendir sendimenn geri það. Við þurfum ekki á hjálp að halda við það að móta okkar stefnu til að mynda hvað varðar uppbyggingu flugsamgöngumannvirkja í landinu. Við erum einfær um það, Íslendingar, og það er hluti af okkar fullveldi að hafa rétt til þess að gera það í friði án þess að erlendir sendimenn sem hér sitja í friðhelgi séu að reyna að blanda sér í þau mál. Það er alveg augljóst mál þar sem í hlut á til að mynda spurningin um uppbyggingu herflugvallar hér í landinu, og það þarf sendiherra Bandaríkjanna að vita hafi hann ekki áttað sig á því nú þegar, að það hefur verið deilumál í íslenskum stjórnmálum og það er ekki heppilegt að hann gangi fram opinberlega á völlinn og gefi um það mál yfirlýsingar, færi rök fyrir tilteknum aðgerðum í því máli eins og hann gerir. Það er óviðeigandi íblöndun í okkar mál og ég tek undir það sem hæstv. forsrh. sagði að það þarf að koma því til skila upp á síðari tíma og öðrum til viðvörunar. Ég tek það að vísu fram að þessi íblöndun er ekki af alvarlegum toga miðað við ýmislegt það sem gerist í heiminum. Hún er tiltölulega mild miðað við þá íblöndun sem íbúar Panama fá að upplifa á sjálfum sér þessa dagana af hálfu þessarar sömu þjóðar sem nefndur sendiherra er fulltrúi fyrir.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég saknaði þess að hæstv. forsrh. skyldi ekki svara þeirri fsp. sem til hans var beint og ég vona að honum verði gefinn kostur á að gera það. Ég vil svo draga það hér fram að í þessu máli eins og ýmsum öðrum virðist vera alvarlegur ágreiningur innan hæstv. ríkisstjórnar. Ég tek undir það með hæstv. forsrh. að auðvitað er það kórrétt eins og sakir standa að það verður ekki gerður greinarmunur á formanni Sjálfstfl. og Þorsteini Pálssyni en hitt er svo annað mál að stundum er óhjákvæmilegt að gera greinarmun á Steingrími Hermannssyni og forsrh. Íslands.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa þessa umræðu hér og tek það fram vegna orða sem hér hafa fallið að ósk um hana kom fram sl. þriðjudag, strax og ég hafði lesið umrætt viðtal, og það er nú ekki viku gamalt ef ég kann að telja dagana. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir viðbrögð hans og þær yfirlýsingar sem hann hefur hér gefið varðandi þetta mál. Þar tel ég að hafi verið rétt á máli tekið. Hæstv. forsrh. lýsir því hér yfir á Alþingi, sem er réttur staður til þess, að hann telji eðlilegt að sendiherrann verði kallaður fyrir og bent á þau mistök sem honum hafi á orðið í ljósi íslenskra laga og alþjóðasamninga. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram í umræðunni að það verður ekki gerður neinn greinarmunur á sendiherra Bandaríkjanna sem einkapersónu og því verkefni sem hann vinnur að hér á vegum sinnar ríkisstjórnar. En meginatriðið er það, og það eru varnaðarorð af minni hálfu, að menn láti það ekki gerast á Alþingi Íslendinga að erlendir aðilar, hverjir svo sem þeir eru, geti verið að spila mönnum hér sundur og saman út frá því hvort þeim hentar eða hvort þeir taka undir þau sjónarmið sem þeir eru að túlka. Við verðum að reyna hér á Alþingi Íslendinga að gæta okkar réttar sem sjálfstæðs ríkis hver svo sem að okkur vegur í þeim efnum. Þingsályktuninni, sem samþykkt var hér samhljóða á Alþingi 13. júní 1985 og byggði á þáltill. sem ég flutti hér, var ekki beint gegn Bandaríkjunum sérstaklega. Ýmsir túlkuðu hana sem svo að það væri verið að vega að sovéska sendiráðinu þar sem verið var að hvetja til þess að takmörkuð yrðu umsvif erlendra sendiráða í landinu og bent á það misvægi sem væri í þeim efnum. Ég tel fyllstu ástæðu til þess fyrir utanrrh. Íslands og íslensk stjórnvöld að athuga þau mál í ljósi þeirrar samþykktar sem hér var gerð 13. júní 1985.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Frú forseti. Fjvn. Alþingis hefur nú lokið störfum fyrir 3. umr. fjárlaga. Fram koma frá nefndinni tillögur á fjórum þskj. Nefndin flytur á þessum þskj. sameiginlegar brtt. er varða 6. gr. fjárlagafrv. og eru þær brtt. á þskj. 424. Þá flytur meiri hl. nefndarinnar á sérstökum þskj. tillögur sem minni hl. stendur ekki að, en þær tillögur varða 1. gr. á þskj. 423, 5. gr. á þskj. 408, 3. gr. á þskj. 407 og 4. gr. á þskj. 423. Auk þess, frú forseti, höfum við gripið til þess ráðs að láta dreifa á borð þingmanna skýringum við allar þær brtt. sem gerðar eru og er það í fskj. sem hlýtur þó ekki þingskjalsnúmer. Er það með svipuðum hætti eins og þegar skýringar eru gerðar við afgreiðslu við 2. umr. Ef þingmenn vilja kynna sér þær brtt. sem fjvn. og meiri hl. hennar flytja nú, þá er einfaldast að gera það með því að fara yfir og lesa það fskj. sem þessum tillögum fylgir og dreift hefur verið á borð þingmanna án þess að hafa fylgiskjalsnúmer. Þegar vinnu fjvn. er að þessu sinni lokið vil ég ítreka þakkir mínar til nefndarmanna fyrir ágætt samstarf. Óvenjulega mikið vinnuálag hefur verið hjá okkur í nefndinni en nefndin hefur engu að síður leyst sín verk og lokið þeim á tilsettum tíma og hefur tekist um það ágætt samstarf í nefndinni. Ég vil einnig ítreka þakkir mínar og okkar nefndarmanna við starfsfólk nefndarinnar og þá einkum og sér í lagi ritara hennar, Sigurð Rúnar Sigurjónsson, við hagsýslustjóra Indriða H. Þorláksson og starfsfólk hans og vararíkisendurskoðanda Sigurð Þórðarson og starfsfólk Ríkisendurskoðunar. Einnig færum við kærar þakkir starfsfólki Alþingis bæði í Austurstræti 14 og hér í Alþingishúsinu. Þar sem hagsýslustjóri Indriði H. Þorláksson er nú á förum af landi brott til annarra starfa, þá vil ég einnig nota þetta tækifæri til að færa honum bestu þakkir okkar fjárveitinganefndarmanna fyrir samstarfið á liðnum árum. Við óskum Indriða og fjölskyldu hans alls hins besta og honum fylgja góðar kveðjur okkar þegar hann heldur nú til starfa á nýjum vettvangi. Að hefðbundnum hætti kallaði fjvn. til sín forstjóra Þjóðhagsstofnunar, Þórð Friðjónsson, og starfsmenn hans og mættu þeir á næstsíðasta fund nefndarinnar. Á þeim fundi lögðu þeir Þjóðhagsstofnunarmenn m.a. fram upplýsingar um endurskoðun þjóðhagsspár. Samkvæmt þeirri endurskoðuðu spá er ekki gert ráð fyrir miklum breytingum á efnahagshorfum á næsta ári frá því þjóðhagsáætlun var lögð fram á Alþingi. Samkvæmt yfirliti Þjóðhagsstofnunar er við fengum í hendur og dagsett er 19. des. sl. er gert ráð fyrir nokkuð meiri samdrætti í einkaneyslu á næsta ári en ráð var fyrir gert í þjóðhagsáætlun. Mun einkaneysla dragast saman á næsta ári að öllu óbreyttu um 2,5% í stað 2% eins og spáð var í þjóðhagsáætlun. Áætlað er að samneysla muni aukast um 1% en draga muni úr fjárfestingu um sömu prósentutölu. Þjóðarútgjöld eru talin lækka um 1,8% á móti 1,4% eins og spáð var. Er auðsætt af þessum spám að nú stefnum við Íslendingar inn í þriðja samdráttarárið í röð þar sem verulega mun draga úr einkaneyslu og fjárfestingum og einnig þjóðarútgjöldum þótt samneysla aukist lítið eitt. Kemur þessi samdráttur m.a. fram í því að áfram er áætlað að vergar þjóðartekjur á næsta ári lækki um 1,4% frá árinu í ár. Er þar spáð áframhaldandi lækkun þjóðartekna en lækkun þjóðartekna á yfirstandandi ári frá árinu 1988 mun nema 4,3%. Nokkur batamerki eru hins vegar sjáanleg að mati Þjóðhagsstofnunar á vöruskiptum við útlönd. Þannig áætlar Þjóðhagsstofnun þann 19. des. að ekki verði um að ræða samdrátt í tekjum af útflutningi vöru og þjónustu eins og gert hafði verið ráð fyrir í þjóðhagsáætlun. Hins vegar áætlar stofnunin að innflutningur á vörum og þjónustu dragist svipað saman eins og áætlað var í þjóðhagsáætluninni eða um 2%. Samkvæmt þessu eru horfur á að vöruskiptajöfnuður á næsta ári geti orðið hagstæður um allt að 7 milljarða kr. Vaxtajöfnuður við útlönd verður hins vegar óhagstæður um allt að 15 milljarða kr. þannig að viðskiptajöfnuðurinn við útlönd stefnir í að vera óhagstæður um 7,9--8 milljarða kr. og er það öllu betri útkoma en gert var ráð fyrir í þjóðhagsáætlun sem lögð var fram á Alþingi í haust, en þá var talið að viðskiptajöfnuður gæti orðið óhagstæður um allt að 9,9 milljarða kr. Þessi bati í vöruviðskiptum við útlönd er vissulega jákvæður og eina umtalsverða breytingin sem verður á efnahagshorfum frá því að þjóðhagsáætlun var lögð fram á Alþingi í haust. Út af fyrir sig er ánægjulegt að sú eina breyting sem orðið hefur skuli vera jákvæð, en að öllu samanlögðu er ljóst að enn horfir til samdráttar í þjóðarbúskapnum og enn eru ekki horfur á að þjóðarskútan sé farin að rísa upp úr öldudalnum. Ekki gerir Þjóðhagsstofnun ráð fyrir miklum breytingum á fyrri spám um þróun í verðlagi og gengi. Hún spáir að framfærsluvísitala muni hækka um 16,5% og er það meðalhækkun frá árinu í ár og eru það um það bil sömu horfur um breytingu á framfærsluvísitölu og Þjóðhagsstofnun spáði í þjóðhagsáætlun. Hins vegar spáir stofnunin því að byggingarvísitala geti hækkað eilítið meira en gert var ráð fyrir eða úr 16% í 17%. Allar þessar spár eru að sjálfsögðu miðaðar við að forsendur haldist óbreyttar sem að baki þessum spám búa. Meðalverð erlends gjaldeyris er því sem næst óbreytt í spám Þjóðhagsstofnunar og hún spáir því einnig að atvinnuleysi geti aukist nokkuð eða úr 1,7% af heildarvinnuaflinu árið 1989 í 2,5% á næsta ári. Til upplýsingar skal þess getið að hvert prósentustig í þessu sambandi merkir um 1200--1300 einstaklinga þannig að haldi fram sem horfir er ljóst að áframhaldandi samdráttur á næsta ári mun, ef ekkert er aðhafst, hafa áhrif á vinnumarkaðinn og verður það eitt af mikilsverðustu verkefnum hæstv. ríkisstjórnar að takast á við það vandamál með öllum ráðum til þess að auka atvinnu og styrkja atvinnulífið í landinu. Ríkisstjórnin hefur í þeim efnum náð verulegum árangri, enda voru horfur á því þegar ríkisstjórnin tók við völdum að hrun yrði í íslenskum undirstöðuatvinnuvegum með fjöldaatvinnuleysi sem fylgja mundi í kjölfarið. Ríkisstjórnin tókst hins vegar á við þann vanda og henni hefur tekist að tryggja að hjól atvinnulífsins héldu áfram að snúast og af því fjöldaatvinnuleysi varð ekki sem spáð hafði verið. Hefur tekist að tryggja þokkalegan rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuveganna og þá ekki hvað síst í fiskvinnslu, en eins og fram hefur komið hefur tekist að bæta hlut fiskvinnslunnar og bjarga þeim fjölmörgu fyrirtækjum frá gjaldþroti og hruni sem römbuðu á barmi hengiflugsins þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum. Hefur raunar tekist að breyta svo umhverfinu hjá þessari undirstöðuatvinnugrein að forráðamenn hennar telja nú að reksturinn eigi að geta gengið við óbreyttar aðstæður og óbreytt gengi. Á þessum grunni sem þarna hefur verið lagður þarf að byggja og halda þannig á málum að áframhaldandi árangur geti orðið og þá þannig að því sé ekki teflt í hættu sem þegar hefur unnist. Vinna verður að því með öllum ráðum að draga úr verðhækkunum og þörf til verðhækkana þannig að verðlag almennt í landinu hækki eins lítið og framast er unnt og helst mun minna en áætlanir og spár gera nú ráð fyrir. Þetta er hægt með samstilltu átaki aðila vinnumarkaðarins og þar ráða úrslitum að sjálfsögðu þeir kjarasamningar sem gerðir verða á árinu. Stjórnvöldum ber að greiða fyrir því svo sem framast er unnt að skynsamlegir kjarasamningar náist sem tryggi það að undirstöðuatvinnuvegirnir geti gengið án þess að til gengisbreytinga þurfi að koma, en með gengisbreytingu mundi verðbólguhjólið fara að snúast á ný. Þá á markmið slíkra samninga einnig að vera að varðveita atvinnuöryggi og lífskjörin en það er auðvitað augljóst að hversu heitt sem menn óska þess, þá getur þjóðin ekki samið af sér í kjarasamningum neikvæðar staðreyndir ytri aðstæðna, svo sem eins og þann áframhaldandi samdrátt í þjóðarbúskapnum sem fyrirsjáanlegur er á næsta ári. Ef hægt væri að semja í kjarasamningum um auknar þjóðartekjur, meira aflaverðmæti og jákvæðan viðskiptajöfnuð, þá væri gaman að lifa. Þetta er hins vegar ekki hægt. Það er hættuleg óskhyggja að ímynda sér það. Vilji menn varðveita atvinnuöryggið sem er algjört grundvallaratriði, þá verða allir aðilar að stilla kröfum sínum í hóf og gera sér ljóst að menn geta ekki samið af sér það neikvæða efnahagsumhverfi sem þjóðin býr nú við. Menn geta um það deilt og eru sífellt um það að deila hvernig eigi að skipta kökunni, en meginatriði málsins er að eitthvað verður að vera til fyrir alla og ef einhver einn hópurinn ætlar sér við þessar aðstæður stærri sneið en hann nú hefur, þá er hætta á því að ekkert verði eftir fyrir þá sem síðastir koma að því borði. Það er við þessar aðstæður í efnahagslífi þjóðarinnar sem fjárlagaafgreiðslan fer nú fram. Afgreiðsla fjárlaganna markast að sjálfsögðu af þessum aðstæðum. Kaupgetan hefur verið að rýrna, einkaneyslan hefur verið að dragast saman og sá samdráttur kemur einnig fram sem samdráttur í tekjum ríkisins, bæði í tekjusköttum og veltusköttum. Á hinn bóginn eru margir af útgjaldaliðum hins opinbera þannig vaxnir að þeir dragast ekki saman þótt samdráttur verði í tekjunum. Launaútgjöldin verða ekki lækkuð þótt tekjurnar lækki. Útgjöld vegna heilsugæslunnar verða það ekki heldur og enn síður útgjöld vegna skóla og menntunar. Þó reynt sé að standa á bremsunum lækka ekki útgjöldin til þessara viðfangsefna, enda verður slíkt ekki gert nema með erfiðum og sársaukafullum aðgerðum er draga úr þjónustu. Samdráttarskeiðið veldur því samdrætti í tekjum ríkissjóðs án þess að sambærilegur samdráttur komi fram útgjaldamegin. Á slíkum tímum er miklu erfiðara en ella og raunar nær ógerningur að tryggja hallalausan rekstur ríkissjóðs. Eins og fjárlagafrv. ber með sér hefur það ekki heldur tekist þó svo reynt hafi verið eftir fremsta megni að halda aftur af útgjöldum ríkisins. Er einnig vafasamt að rétt sé að beita of harkalegum samdráttaraðgerðum í útgjöldum ríkissjóðs á tímum slíks samdráttar í þjóðarbúskapnum yfirleitt því þótt slíkar harkalegar aðgerðir til samdráttar útgjaldamegin hjá ríkissjóði virkuðu vel á afkomu ríkissjóðs sjálfs er ekki þar með sagt að þær mundu virka jafn vel á afkomu fólksins í landinu og atvinnuöryggi þess. Þannig verður ríkisstjórnin sjálfsagt gagnrýnd af stjórnarandstöðunni fyrir að afgreiða ekki fjárlög hallalaus, en meiri gagnrýni mundi hún sæta ef hún gerði þær ráðstafanir, annaðhvort til tekjuöflunar eða til niðurskurðar á útgjöldum og þjónustu, sem gera yrði við þessar aðstæður til að ná slíkum jöfnuði í rekstri ríkissjóðs. Er nú rétt að víkja að þeim tillögum sem fluttar eru við 3. umr. fjárlaga og kem ég þá fyrst að þeim tillögum sem meiri hl. fjvn. flytur á þskj. 423 og varða 4. gr. Ég ítreka að það er einfaldast að fylgjast með þessum brtt. með því að styðjast við það skjal sem dreift hefur verið sem fylgiskjali á borð þm. þar sem tillögurnar eru skýrðar í réttri röð þannig að menn þurfi ekki að vera að blaða á milli tillagnanna á fjórum ólíkum þingskjölum. Fyrsta brtt. sem meiri hl. flytur varðar æðstu stjórn ríkisins, forsetasetrið á Bessastöðum. Samkvæmt lögum sem sett voru í fyrra á Alþingi er nú unnið að miklum endurbótum við Bessastaðastofu og forsetasetrið en það gamla og virðulega hús, Bessastaðastofa, er orðið mjög mikið skemmt vegna skorts á viðhaldi um mjög langan tíma. Viðgerðir hófust á sl. sumri en þegar viðgerðir voru hafnar kom í ljós að um miklu meiri skemmdir var að ræða á þessu fornfræga húsi en menn höfðu haldið. Viðgerðin verður því mjög kostnaðarsöm en um leið óhjákvæmileg því þegar að var gáð var ástand hússins orðið slíkt að það var nánast að hruni komið og raunar orðið hættulegt til íbúðar og íveru. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að Mannvirkjasjóður menningarstofnana, sem stofnaður er með lögum, taki að sér viðgerðir á Bessastöðum. Af lántöku sjóðsins fari 150 millj. kr. til viðgerðar á Bessastaðastofu og komi sú fjárhæð til viðbótar við þá fjárhæð sem í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að yrði til viðgerðarinnar. Verður þannig unnið á næsta ári fyrir alls 202 millj. kr. við viðgerðirnar á Bessastöðum. Önnur og þriðja brtt. þarfnast ekki sérstakra skýringa umfram það sem segir í sérstöku fylgiskjali sem dreift hefur verið á borð þingmanna. Fjórða tillagan varðar Háskóla Íslands og er í ýmsum liðum. Er hér um að ræða framsetningu á samkomulagi sem gert var milli háskólayfirvalda annars vegar og menntmrn. og fjmrn. hins vegar en með því samkomulagi var leyst deila sem uppi var um ráðstöfun happdrættisfjár. Kjarni þess samkomulags er að Háskóli Íslands fær full yfirráð yfir tekjum af happdrættisfé að öðru leyti en því sem rennur til rannsóknastofnana byggingarsjóða atvinnuveganna venju samkvæmt og tekur Háskólinn að sér á móti nokkur ný verkefni sem hann mun kosta, svo sem kaup á tölvubúnaði til Þjóðarbókhlöðu. Einnig er gert ráð fyrir því að stofnanir í tengslum við Háskóla Íslands fái aðild að Rannsóknarsjóði. Allir liðirnir í þessari tillögu eru breytingar sem gerðar eru til að framkvæma samkomulag það sem Háskólinn gerði við hæstv. menntmrh. varðandi happdrættisféð og eru þær nánar skýrðar í fylgiskjali. Næstu tillögur á eftir varða síðan Tilraunastöð Háskólans á Keldum og Raunvísindastofnun Háskólans og er þar einnig um að ræða framkvæmd á samkomulagi menntmrh. við háskólayfirvöld og vísa ég í fylgiskjalið með tillögunum til frekari skýringa. Er þá komið að tillögu sem gerð er um Háskólann á Akureyri. Eins og kunnugt er var ákveðið í fjárlögum yfirstandandi árs að heimila frá og með miðju ári 1989 ráðningu á námsbrautastjóra til að undirbúa kennslu í sjávarútvegsfræðum við Háskólann á Akureyri. Hugmyndin var sú að námsbrautastjóri ynni að tillögugerð um slíka námsbraut, bæði hvað varðar námsefni, rekstrarkostnað og stofnbúnað og síðan yrðu þær tillögur lagðar fyrir Alþingi er tæki síðan ákvörðun um hvort og hvenær nám þetta hæfist. Ríkisstjórnin tók hins vegar ákvörðun um það síðar að heimila ráðningu þriggja kennara við sjávarútvegsbrautina og að stefnt skyldi að því að nám við hana gæti hafist við Háskólann á Akureyri um nk. áramót. Voru þessi útgjöld greidd með aukafjárveitingum þannig að þegar fjvn. kom að málinu á ný var raunar búið að taka ákvörðun um það af hæstv. ríkisstjórn að nám þetta skyldi hafið. Í erindum forráðamanna Háskólans fyrir fjvn. kom fram að til þess að þetta gæti gengið eftir þyrfti að leggja í mjög verulegan kostnað þegar í upphafi næsta árs vegna byggingar á nýju húsi yfir verklega og vísindalega kennslu við sjávarútvegsbrautina. Var þá miðað við að bóklegt nám hæfist á vormissiri 1990 og verklegt nám með tækjabúnaði í nýju húsi haustið 1990. Kostnaður við þá húsbyggingu og tækjakaup hefði numið um eða yfir 100 millj. kr. Fjvn. treysti sér ekki til þess að gera tillögu að svo stöddu og óskaði eftir því að ríkisstjórnin ræddi málið nánar. Tillaga sú sem hér er lýst er niðurstaða af þeim umræðum en hún er að laun verði hækkuð um 10 millj. kr. við Háskólann á Akureyri og er þar um að ræða hækkun launa vegna kennslukostnaðar með tilliti til sjávarútvegsdeildarnnar. Viðfangsefnið Tæki og búnaður hækki hins vegar um 15 millj. kr. frá frv. og verði 20 millj. kr. Fyrir þá fjárveitingu er ætlast til að keypt verði nauðsynlegustu tæki og þeim komið fyrir í ódýru leiguhúsnæði sem Háskólanum hefur verið boðið. Jafnframt er fyrirhugað að flytja útibú Hafrannsóknastofnunar frá Húsavík til Akureyrar til að styrkja stöðu og starfsemi Háskólans á Akureyri. Þá er einnig í ráði að huga að möguleikum þess að nemendur á sjávarútvegsbraut við Háskólann á Akureyri geti lokið námi sínu að einhverjum hluta við erlenda háskóla. Það er sú leið sem m.a. var farin árum saman hvað varðar nám við verkfræðideild Háskóla Íslands. Sú afgreiðsla sem hér er lögð til mun tryggja að nám við sjávarútvegsbraut Háskólans á Akureyri geti hafist um næstkomandi áramót eins og ráð var fyrir gert og að framhald geti orðið á því námi á næsta hausti eins og nauðsynlegt er þó ekki hafi verið valin sú leið til þess sem forráðamenn Háskólans á Akureyri hefðu allra helst óskað eftir. Þá er komið að tillögum um jöfnun á námskostnaði. Þar er lagt til að sá liður hækki um 15 millj. kr. og er það í hátt við áætlaðar verðlagsbreytingar. Þá er komið að tillögu er varðar Náttúruverndarráð og er þar lagt til að framlög til ráðsins lækki um 1300 þús. kr. Er það vegna þess að veitt var til sérstaks viðfangsefnis á vegum Náttúruverndarráðs jafnhárri upphæð á árinu 1989 en ráðið sinnti ekki þeirri afgreiðslu heldur tók þetta fé til eigin rekstrar. Er gert ráð fyrir því að Náttúruverndarráð endurgreiði nú þetta fé af fjárveitingu sinni fyrir árið 1990. Þá er komið að Þjóðleikhúsinu og tillögum þeim er fjvn. gerir um málefni hússins. Áður en kom til afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1989 hafði fjvn. að ósk þjóðleikhússtjóra kynnt sér sérstaklega ástand hússins. Var þá svo komið að ýmsar opinberar stofnanir er annast eftirlit og öryggisgæslu töldu óhjákvæmilegt að loka húsinu vegna hættu sem m.a. stafaði af því að allt lagnakerfi í húsinu, þar á meðal allt raflagnakerfi, var ónýtt. Miklar skemmdir höfðu auk þess orðið á húsinu vegna skorts á nauðsynlegu viðhaldi. Eftir að hafa kynnt sér þessi mál rækilega af eigin raun ræddi fjvn. við sérstaka nefnd sem skipuð hafði verið af menntmrh. til að skoða málefni hússins bæði er varðar rekstur stofnunarinnar og húsnæðismál hennar. Auk þeirra vandkvæða sem ég áður hef lýst og varða húsið sjálft, þ.e. þjóðleikhúsbygginguna, hafa verið miklir erfiðleikar í rekstri stofnunarinnar og hafði hún farið langt umfram fjárlagaheimildir sínar og voru rekstraráætlanir Þjóðleikhússins víðs fjarri þeim niðurstöðum sem urðu. Var því auðsætt að nauðsynlegt væri að takast á við hvort tveggja, viðgerðir á húsinu og rekstur stofnunarinnar. Niðurstaða fjvn. varð sú að hún lagði fyrir Alþingi tilteknar tillögur. Tillögurnar mótuðust af því að í fyrsta lagi yrði undirbúin viðgerð á húsinu, þ.e. endurnýjun lagnakerfis hússins, viðgerð á skemmdum, lagfæringar á öryggisatriðum og vinna ýmissa viðhaldsverkefna sem vanrækt höfðu verið. Nefndin taldi óhjákvæmilegt að meðan á þessari vinnu stæði yrði Þjóðleikhúsinu lokað og starfsemi þess legðist niður á meðan. Gerði fjvn. því ráð fyrir að starfsfólki hússins yrði sagt upp þannig að samningar væru lausir þegar viðgerðin hæfist og húsinu yrði lokað svo að kostur gæfist á að endurskipuleggja reksturinn jafnframt því sem endurbætur yrðu unnar á húsinu. Þegar fjvn. kom að málinu að nýju á sl. hausti kom hins vegar tvennt í ljós. Hvað rekstraráformin varðaði höfðu vissulega verið gerðar lofsverðar breytingar svo sem ráðning nýs fjármálastjóra sem tekið hafði á ýmsum vandamálum í rekstri Þjóðleikhússins. Endurskipulagning á rekstri hússins að öðru leyti hafði hins vegar ekki átt sér stað og kom fram í erindum þjóðleikhússtjóra til nefndarinnar að stefnt væri að mjög kostnaðarsömum verkefnum og stórfelldum útgjöldum umfram það sem ráð var fyrir gert í fjárlagafrv. og umfram það sem fjvn. hafði lýst þegar hún lagði tillögur sínar fyrir Alþingi í desember sl. Hvað viðgerðirnar á húsinu varðaði kom í ljós að uppi voru áform um miklu víðtækari endurbætur en fjvn. höfðu verið kynntar á sínum tíma. Í stað þess sem þá var talað um, endurnýjun á öryggisbúnaði, lagnakerfi og viðgerðir ásamt bættu aðgengi fatlaðra, varð ekki betur séð en nú væri stefnt að því að byggja í rauninni nýtt leikhús að því einu undanteknu að útveggir Þjóðleikhússins sem nú eru fengju að standa. Áætla má að slíkar framkvæmdir myndu kosta 1,5--2 milljarða kr. þegar upp yrði staðið. Ég held að óhætt sé að fullyrða að fjárveitinganefndarmönnum var nokkuð brugðið er þetta hvort tveggja var kynnt fyrir þeim, þ.e. annars vegar rekstraráætlanirnar og hins vegar endurbyggingaráætlanirnar. Fjvn. kannaði málið frekar og átti auk þess ágætan fund með menntmrh. þar sem kom fram vilji beggja aðila til þess að takast á við þessi vandamál með nokkuð öðrum hætti en þeim sem kynntur hafði verið fjvn. í upphafi af forráðamönnum stofnunarinnar og af þeim hugmyndum sem nefndin hafði fengið um umfang endurbyggingar og endurbóta. Kom fram hjá hæstv. menntmrh. að vilji hans stæði til þess hvað endurbæturnar varðaði að fylgt væri upphaflegri stefnu um nauðsynlegar viðgerðir, lagfæringar og viðhald án þess að áformað væri það risavaxna verkefni að umbylta öllu Þjóðleikhúsinu og byggja í rauninni nýtt. Einnig kom fram hjá ráðherranum að hann hefði fullan hug á því að endurskipuleggja rekstur Þjóðleikhússins og draga úr kostnaði. Lýsti ráðherra þeim vilja sínum að reynt yrði að vinna við endurbætur hússins á árinu 1990 og að húsinu yrði lokað því sem næst í marsmánuði og viðgerðir á húsinu hæfust þá strax og þeim gæti orðið lokið þannig að sýningar gætu hafist að nýju í Þjóðleikhúsinu í desembermánuði á því ári. Fjvn. óskaði eftir áætlunum um þær viðgerðir sem fyrirhugaðar væru. Nefndin fékk slíkar áætlanir dagsettar 18. des. sl. Vörðuðu þær viðgerð Þjóðleikhússins og er þar um að ræða kostnaðaráætlun við endurbætur á húsinu frá sviðsbrún leiksviðs að anddyri og frá grunni og upp í þak og að auki vegna tækjaklefa neðan jarðar austan við húsið og aðrar endurbætur. Samanlagður kostnaður við þessar viðgerðir er áætlaðar 540 millj. kr. Í áætluninni er þá talað um 1. áfanga endurbóta á Þjóðleikhúsinu og má af þeim orðum ætla að aðrar áfangar fylgi á eftir án þess að ljóst sé hvað þar eigi að gera né heldur hvað vinna eigi þar fyrir mikið fé. Fjvn. vill í því sambandi taka fram að hún fellst ekki á að hér sé hafinn 1. áfangi í áfangaskiptu verki sem enginn veit hvert er og hvað muni kosta. Nefndin er ekki reiðubúin að leggja fyrir Alþingi að það taki slíka ákvörðun enda hefur nefndin ekki hugmynd um hvaða frekari áfanga menn eru þar að ræða um né hvað þeir muni kosta. Ég legg því áherslu á að sú tillaga sem fjvn. mun gera í þessu efni er aðeins um að tekist verði á við það viðfangsefni sem nefndin hefur fengið áætlun um og ekkert annað. Verði um frekari verk að ræða í viðgerðum Þjóðleikhússins þá er þar um að ræða algerlega sjálfstæða ákvörðun sem yrði tekin eða ekki tekin án nokkurra tengsla við þá tillögu sem hér er gerð. Er þá rétt að víkja að tillögum fjvn. er varða Þjóðleikhúsið. Komum við þá fyrst að þeim tillögum er varða viðgerð hússins. Í þeirri kostnaðaráætlun sem nefndinni hefur borist er gert ráð fyrir því að viðfangsefni það sem ráðist verði í kosti alls 540 millj. kr. Áætlað er að þær framkvæmdir verði unnar á tveimur árum, árinu 1990 og árinu 1991. Verk það sem vinna á á árinu 1990 er nefnt fyrsta lota í áætluninni um viðgerð Þjóðleikhússins og er það þá fyrsta lota af tveimur. Þar er áætlað að vinna fyrir alls 310 millj. kr. og eru þá eftir verk sem vinna á á árinu 1991 og áætlað er að kosti um 230 millj. kr. Þau verk sem bíða ársins 1991 eru þannig um það bil helmingur af öllum múrbrotsverkefnum og steypuframkvæmdum í húsinu, um 2 / 3 hlutar af endurbótum á gestasvæði og lyftu, svo til öll gerð tækjaklefa, stærsti hlutinn af endurnýjun raflagna, loftræstikerfis, vatnslagna og hitalagna auk sviðslýsingar, hljóð- og öryggiskerfis, frágangur á útihurðum og gluggum, og 2 / 3 af verkum vegna sérstakra brunatæknilegra aðgerða og öll verk í kjallara. Nokkrar fjárhæðir vegna hönnunar og umsjónar eru þá ógreiddar. Miðað við þessa verklýsingu og lotuskipti telur fjvn. einsýnt að ekki sé rétt að gera ráð fyrir því að rekstur Þjóðleikhússins geti hafist að nýju á haustinu 1990, enda er nefndin þeirrar skoðunar að ekki sé hægt að hefja starfrækslu í húsinu fyrr en því verki sé að mestu lokið er varðar múrbrot, endurnýjun lagna, frágang áhorfendasalar og brunatæknilegar aðgerðir. Nefndin telur því mjög óvarlegt að gera ráð fyrir því að rekstur hefjist á ný í Þjóðleikhúsinu fyrr en eftir verklok eða á haustmissiri árið 1991. Nefndinni er það hins vegar ljóst að hæstv. menntmrh. er ekki sömu skoðunar og hann telur að slíkt sé unnt. Tillögur nefndarinnar eru svo þær, og er þar stuðst við niðurstöður ríkisstjórnarinnar og menntmrh., að Mannvirkjasjóður menningarstofnana taki að sér að fjármagna endurbætur Þjóðleikhússins og þær viðgerðir séu framkvæmdar eins og áætlun sú gerir ráð fyrir sem nefndin fékk í hendur. Hvað reksturinn varðar gerir nefndin tillögu um að framlag til Þjóðleikhússins frá frv. lækki um 60 millj. kr. Er þar gert ráð fyrir því að leikstarfsemi í húsinu hætti í febrúar eða mars á næsta ári, húsinu verði þá lokað og endurbyggingarvinna hefjist. Nefndin er þeirrar skoðunar og miðar tillögur sínar út frá því að ekki sé svo rétt að áætla að neinn frekari rekstur á vegum Þjóðleikhússins eigi sér stað á árinu 1990, hvorki í húsinu sjálfu né annars staðar og verði þá tækifærið notað til þeirrar endurskipulagningar á rekstri sem nefndin tók afstöðu til fyrir ári síðan. Komi hins vegar í ljós að viðgerðunum miði betur fram en nefndin telur óhætt að áætla, án þess þó að ráðstafað verði meira fé til þeirra en hér er gerð tillaga um, þá geta menn endurskoðað þessi mál enda hafi þá sú endurskipulagning á rekstri verið framkvæmd sem nefndin leggur áherslu á. Þá er einnig gert ráð fyrir því í tillögum nefndarinnar að af framlagi til rekstrar Þjóðleikhússins verði sérmerkt 21 millj. kr. til nýs viðfangsefnis, þ.e. til Íslenska dansflokksins og Listdansskólans sem ekki hafa áður verið sérmerkt sem viðfangsefni á vegum Þjóðleikhússins. Virðulegi forseti. Ég hef farið nokkuð mörgum orðum um málefni Þjóðleikhússins en það er vegna þess að fjvn. fól mér að gera mjög skilmerkilega grein fyrir því hvað í tillögum nefndarinnar felst og hefur það verið gert. Næsta tillaga varðar síðan Þjóðarbókhlöðuna en með Mannvirkjasjóði menningarstofnana sem mun taka að sér verkin við Þjóðarbókhlöðuna fellur fjárlagaliðurinn niður og framlag til byggingarinnar er fært í B-hluta. Í næstu tillögu er síðan nánari grein gerð fyrir Mannvirkjasjóði menningarstofnana en hann er stofnaður samkvæmt lögum nr. 83/1989. Þar koma einnig til fjórir liðir, í fyrsta lagi til Mannvirkjasjóðsins 267 millj. kr., Bessastaða 202 millj. kr., Þjóðskjalasafns 10 millj. kr. og ráðstafað til Þjóðminjasafns 13 millj. kr. Þá er komið að tillögum er varða uppgjör við sveitarfélög. Er þar um að ræða framlög vegna uppgjörs við sveitarfélögin vegna byggingar grunnskóla og dagvistarheimila, svo og vegna uppgjörs er varðar Félagsheimilasjóð og íþróttamannvirki. Hér er lagt til að 300 millj. kr. verði settar í þetta uppgjör fyrir árið 1990, en það er fyrsta árið af fjórum þar sem gera á upp vangreidd framlög ríkissjóðs vegna framkvæmda á vegum sveitarfélaga við dagvistunarstofnanir, grunnskólamannvirki, íþróttamannvirki og vegna óuppgerðs hluta ríkissjóðs vegna Félagsheimilasjóðs í samræmi við lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Er gert ráð fyrir því að fjvn. skipti þessu fé í samráði við menntmrn. og fer sú skipting fram eftir áramótin. Næsta tillaga varðar Skriðuklaustur. Vegna aldarafmælis Gunnars Gunnarssonar skálds var á árinu sem er að líða unnið að miklum endurbótum á húsi skáldsins að Skriðuklaustri. Þær endurbætur fóru langt fram úr kostnaðaráætlun og eru nú komnir inn reikningar vegna þess viðfangsefnis fyrir um eða yfir 13 millj. kr. en á fjárlögum yfirstandandi árs og í fjárlagafrv. næsta árs er alls ætlað til verksins 8,5 millj. Er hér lagt til að hækka þetta viðfangsefni um 4,8 millj. til greiðslu skulda sem falla munu á ríkissjóð. Þá er tekið inn nýtt viðfangsefni, Skóli Ísaks Jónssonar, 10 millj. kr. Hér er um að ræða einkaskóla en ríkið og Reykjavíkurborg höfðu gert samning um greiðslu á byggingarstyrk við skólann og er þetta mál sem er óskylt verkaskiptamálunum. Fjvn. leggur til að staðið verði við þetta samkomulag af hálfu ríkisins og er hér um að ræða lokaframlag ríkissjóðs til þessa verkefnis en því lýkur á árinu 1990. Fjvn. tekur sérstaklega fram að hér er ekki gefið neitt fordæmi um að ríkissjóður fallist á að taka að sér greiðslu stofnkostnaðar vegna skóla í eigu einstaklinga. Næsta tillaga varðar utanrrn. Er þar lagt til að viðskiptaskrifstofa hækki um 12,5 millj. vegna átaks í markaðsmálum í Þýskalandi og er hér um að ræða erindi frá ríkisstjórninni. Þá er tekið inn nýtt viðfangsefni, Hjálparstarf Sameinuðu þjóðanna fyrir konur í þróunarlöndum, UNIFEM, 1 millj. kr. Næsta tillaga varðar landbrn., Skógrækt ríkisins. Er þar lagt til að veita sérstakt fé, 6 millj. kr., vegna flutnings aðalstöðva Skógræktar ríkisins frá Reykjavík til Austurlands. Þá er í næstu tillögu gert ráð fyrir framlagi samkvæmt landgræðslu- og landverndaráætlun þeirri sem Alþingi hefur samþykkt og er sú tillaga í fyllsta samræmi við þá samþykkt. Þá er komið að framlögum ríkissjóðs vegna jarðræktar- og búfjárræktarlaga. Samkvæmt tillögum ríkisstjórnarinnar leggur fjvn. til, eða öllu heldur meiri hl. nefndarinnar, að framlög úr ríkissjóði til jarðræktar og búfjárræktar í samræmi við nýsamþykkt lög hækki um 80 millj. kr. Samkvæmt upplýsingum frá Búnaðarfélagi Íslands sem staðfestar eru af fjmrn. og landbrn. eru ógreidd framlög samkvæmt eldri lögum sem hér segir: Frá árinu 1987 eru ógreidd jarðræktarframlög að fjárhæð 8 millj. kr. og ógreidd búfjárræktarframlög að fjárhæð 37 millj. kr. eða samtals ógreitt frá árinu 1987 45 millj. kr. Frá 1988 eru ógreidd jarðræktarframlög 112 millj., ógreidd búfjárræktarframlög 60 millj. kr. eða samtals 222 millj. kr. Frá 1989, og er þar stuðst við áætlaðar tölur, verða ógreidd jarðræktarframlög 125 millj. kr., ógreidd búfjárræktarframlög 60 millj. kr. eða samtals 185 millj. kr. en tekið skal fram að sú fjárhæð er ekki enn gjaldfallin. Samtals eru því frá þessum þremur árum ógreidd jarðræktarframlög 295 millj. kr., ógreidd búfjárræktarframlög 157 millj. kr. eða samtals 452 millj. kr. Í lánsfjárlögum fyrir árið 1990 er heimild til handa fjmrh. að semja um uppgjör skulda vegna jarðræktar- og búfjárræktarlaga fyrir árin 1988 og 1989. Þá er í fjáraukalögum fyrir árin 1989 fjárveiting til að gera upp skuldir vegna ársins 1987. Hér er gerð tillaga um að uppgjör fari fram á fjórum árum, þó þannig að skuldin vegna 1987 verði að fullu greidd á árinu 1989 eins og fjáraukalögin, eða öllu heldur fjáraukalagafrv., gera ráð fyrir. Skuldir vegna 1988 verði svo greiddar á árunum 1990 og 1991 og skuldir vegna ársins 1989 verði gerðar upp á árunum 1992 og 1993. Framkvæmd málsins verður með þeim hætti að fjmrn. gerir á grundvelli heimildar í lánsfjárlögum samkomulag við Búnaðarfélag Íslands um greiðslur til þess í samræmi við framangreinda skilmála og fjárveitingar í fjárlögum hvers árs verði við það miðaðar. Að fengnum slíkum samningi gefur Búnaðarfélagið kröfuhöfum skuldaviðurkenningu þar sem greiðslutilhögun sé lýst. Samkvæmt stöðu fjárlagafrumvarps er gert ráð fyrir að framlag til jarðræktar og búfjárræktar árið 1990 verði 190 millj. kr. Áætlað er að til búfjárræktar þurfi 27 millj. til lögbundinna félagslegra framlaga. Til annarra verkefna í tengslum við búfjárrækt verður að gera ráð fyrir allt að 13 millj. kr. Til jarðræktar eru því alls til ráðstöfunar 150 millj. kr. Gert er ráð fyrir að 90 millj. kr. verði veitt til skuldauppgjörs ársins 1988 og 60 millj. kr. verði greiddar út á framkvæmdir 1990. Þetta eru þær forsendur sem búa á bak við þá tillögugerð sem ég hef hér lýst. Þá er komið að tillögum sem varða dóms- og kirkjumrn. Fyrri tillagan þarfnast ekki skýringa, enda um leiðréttingar að ræða. Síðari tillagan varðar biskup Íslands og er fjárhæðin 1 millj. kr. Er þar um að ræða framlag til þýðingar á Biblíunni úr hebresku vegna 1000 ára afmælis kristnitöku í landinu. Þá er komið að tillögum er varða félmrn. Fyrsta tillagan varðar Brunamálastofnun ríkisins en með nýjum lögum um þá stofnun er gert ráð fyrir að innheimtar séu hennar vegna sértekjur. Þegar frv. var lagt fram var gert ráð fyrir því að af sértekjum stofnunarinnar, þ.e. iðgjöldum tryggingataka, færu 28 millj. í ríkissjóð. Fjvn. gerir hér þá tillögu til breytingar að 20 millj. verði færðar til stofnunarinnar og tekið verði inn nýtt viðfangsefni af þeim sökum, 1.02 Sérstök verkefni, og skal fram tekið að þessu fjármagni á að verja í samráði við félmrn. til brunavarna á grundvelli skýrslu og tillagna nefndar frá 7. nóv. sl. sem skipuð var til að gera úttekt á stöðu brunamála og leggja fram tillögur til úrbóta. Næsta tillaga varðar liðinn Vinnumál. Félagsmálaskóli alþýðu var áður undir þeim lið sem er safnliður en nú er hann gerður að sérstöku viðfangsefni, sbr. tillöguna þar á eftir. Er liðurinn 1.90 Ýmislegt lækkaður af þeim sökum um 12 millj. 445 þús. kr. og hafa þá viðfangsefni sem eftir eru á þeim lið tekið verðuppfærslu. Á móti komi síðan nýr liður, Félagsmálaskóli alþýðu, þar sem undir viðfangsefni 1.10 komi 11,5 millj. kr. framlag til Félagsmálaskóla alþýðu. Undir viðfangsefni 1.20 komi framlag til Menningar- og fræðslusambands alþýðu að fjárhæð 4 millj. 218 þús. kr. Til liðar 1.30 komi framlag til Norræna verkalýðsskólans í Genf að fjárhæð 131 þús. kr. og viðfangsefni 1.40 Námskeið fyrir trúnaðarmenn á vinnustöðum fái 1 millj. 596 þús. kr. Þá er komið að tillögum er varða Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Er þar fyrst lagt til að viðfangsefnið 1.01 hækki um 6 millj. 748 þús. kr. og er það uppreikningur á framlagi til Jöfnunarsjóðs vegna hækkunar á tekjum ríkissjóðs á beinum og óbeinum sköttum sem vikið verður að hér á eftir. Hefur ríkissjóðsframlagið í Jöfnunarsjóð þannig að fullu verið uppreiknað skv. lögum og án skerðingar eins og gert er ráð fyrir. Þá er einnig lagt til að tekinn verði nýr liður undir Jöfnunarsjóð, viðfangsefnið 1.02 Sérstakt framlag, 40 millj. kr. Er þar um að ræða framlag vegna uppgjörs sérstakra verkefna á árinu 1989 samkvæmt ákvörðun félmrn.og fjmrn. Þá er að lokum undir liðnum Félagsmál, ýmis starfsemi tekinn inn nýr liður, 1.45 Krýsuvíkursamtökin, 4 millj. kr. og er þar um að ræða styrk vegna dvalarkostnaðar vistmanna. Eins og síðar verður lýst leggur fjvn. eða meiri hl. hennar til að inn á heimildargrein komi ákvæði er heimili ríkisstjórninni að festa kaup á húsnæði vegna meðferðarheimilis fyrir unga ávana- og fíkniefnaneytendur að fengnu samþykki fjvn. þar um og í frv. er gert ráð fyrir rekstrarkostnaði vegna slíks heimilis. Sú tillaga sem hér er gerð er hins vegar eins og áður segir um að sérstakur styrkur verði veittur Krýsuvíkursamtökunum. Þá er komið að viðfangsefnum er varða heilbr.- og trmrn. Er þar fyrst lagt til að gerð verði tiltekin leiðrétting á launagjöldum vegna vanáætlunar. Þá er komið að tillögum er varða Tryggingastofnun ríkisins, lífeyris- og sjúkratryggingar. Um lífeyristryggingarnar er það að segja að fjvn. hefur fengið frá Tryggingastofnun ríkisins nýja spá um útgjöld lífeyristrygginga. Sú nýja spá þýðir að hækka verður áætluð útgjöld lífeyristrygginganna um 175 millj. kr. og er tillaga um það flutt hér. Þá var boðað í fjárlagafrv. að áformað væri að lækka útgjöld lífeyristrygginga um 200 millj. kr. með því m.a. að huga að því að tekjutengja útgjöld lífeyristrygginga. Engar slíkar breytingar eru áformaðar og er ekki gert ráð fyrir öðru skv. brtt. fjvn. en að lífeyristryggingunum sé áætlað allt það fé sem spá Tryggingastofnunar ríkisins þar um gerir ráð fyrir. Þarf því að hækka framlög til lífeyristrygginganna samtals um 275 millj. kr. og er sú tillaga flutt hér. Þá er gerð tillaga er varðar sjúkratryggingar, um að sjúkratryggingar lækki um 297 millj. kr. Ástæða lækkunar er sú að í fyrsta lagi er um að ræða leiðréttingu á áætlun fjárlaga að fyrirlagi Tryggingastofnunar ríkisins. Í öðru lagi er um að ræða tilfærslu sjúkradeildar SÁÁ á föst fjárlög og lækkar það útgjöld trygginga um 190 millj. kr. Í þriðja lagi er um að ræða hækkun á hlutdeild sjúklinga í sjúkrakostnaði um 50 millj. kr. og í fjórða lagi er um að ræða hækkun sjúkratrygginga vegna tannlæknakostnaðar vegna 16. gr. laga nr. 87/1989 um 118 millj. kr. Um þrjú síðustu efnisatriðin er það að segja að gert hefur verið verulegt átak í því að koma rekstri sjúkrastofnunar SÁÁ á réttan kjöl og koma böndum yfir þá erfiðleika sem voru á rekstrinum. Hefur það tekist. Með tilfærslu sjúkrastofnunar SÁÁ á föst fjárlög hefur verið tryggt að fullkomið kostnaðareftirlit sé haft með starfseminni og að ríkisvaldið sem greiðir reikninginn fái allar áætlunargerðir og geti haft þau afskipti af rekstri stofnunarinnar sem nauðsyn krefur. Um hækkun á hlutdeild sjúklinga í sjúkrakostnaði er það að segja að eins og nú standa sakir greiða þeir sem vitja heimilislækna eða heilsugæslustöðva um 190 kr. fyrir hverja vitjun en sjúkratryggingar greiða 285 kr. Gert er ráð fyrir því að hækka vitjunargjald sjúklinga úr 190 kr. í 300 kr. og það gjald hækki til samræmis við verðlagshækkanir. Lækkar þetta útgjöld sjúkratrygginganna um 50 millj. kr. Þá er loks gert ráð fyrir því að sveitarfélögin taki að sér að greiða 1 / 3 hluta tannlæknakostnaðar á móti sjúkratryggingum en áður greiddu sveitarfélögin helming þess kostnaðar á móti sjúkratryggingunum. Næsta tillaga varðar Eftirlaunasjóð aldraðra. Er þar um að ræða 11 millj. kr. hækkun vegna stjfrv. til laga um framlengingu á lögum um eftirlaun til alraðra. Þá er komið að viðhaldi sjúkrahúsa. Þar er um lækkunartillögu að ræða að fjárhæð 3,5 millj. og er það vegna tilfærslu SÁÁ á föst fjárlög. Næsta tillaga varðar Framkvæmdasjóð aldraðra. Er þar lögð til 40 millj. kr. hækkun og er sú hækkun ætluð til þess að leysa sérstakar þarfir og sérstök verkefni að fyrirlagi hæstv. ráðherra. Næsta tillaga varðar SÁÁ þar sem tekin er inn ný stofnun vegna tilfærslu SÁÁ á föst fjárlög. Nettóútgjaldaaukning sem af því hlýst nemur 7 millj. 701 þús. kr. Næsta tillaga varðar heilsugæslustöðvar og fellur þar viðfangsefnið tannlæknakostnaður niður þar sem sveitarfélög munu taka þátt í þeim kostnaði að hluta til eins og áður segir. Næsta tillaga þar á eftir skýrir sig sjálf og tengist tilfærslu SÁÁ á föst fjárlög og tillagan þar á eftir varðar einnig sama viðfangsefnið en þar fellur niður framlag vegna tilfærslu SÁÁ á föst fjárlög. Hins vegar er gerð tillaga um að viðfangsefnið 6.40 Samhjálp hvítasunnumanna hækki um 1 millj. kr. Þá er gerð tillaga er varðar bindindisstarfsemi og er þar lagt til að tekinn verði inn nýr liður, AA-samtökin, og þeim verði veittar 2 millj. kr. vegna flutnings samtakanna í nýtt húsnæði. Þau hafa verið í húsnæði sem Alþingi hefur haft til umráða en hefur nú verið gert að víkja úr því húsnæði og er þessi tillaga um stuðning við AA-samtökin til að koma sér fyrir í nýjum húsakynnum en ekki um það að ræða að verið sé að taka upp fasta fjárveitingu til samtakanna. Næsta tillaga varðar fjmrn. Er þar gert ráð fyrir lækkun um 300 millj. kr. á viðfangsefni 1.01 Rekstur, launa- og verðlagsmál og er þar um að ræða átak til lækkunar útgjalda hjá A-hluta ríkissjóðs á árinu 1990 vegna launakostnaðar o.fl. samkvæmt 6. greinar heimild sem tillaga er gerð um hér síðar. Í þessu sambandi ber að geta þess að á síðasta ári tókst að draga úr launakostnaði hjá ríkinu og stofnunum þess með aðhaldi vegna yfirvinnu og fleira sem nam 2,5% af heildarlaunaútgjöldum. Að þessu sinni er að því stefnt að ná með aðhaldsaðgerðum er varða yfirvinnu svo og öðrum aðgerðum til lækkunar á útgjöldum og með því að draga úr nýráðningum og endurráðningum umfram það sem frv. gerir ráð fyrir. Er sú fjárhæð sem stefnt er að til lækkunar með þessum aðgerðum aðeins um það bil 1% af heildarlaunaútgjöldum ríkisins og stofnana þess. Næsta tillaga varðar samgrn., Vegagerð ríkisins, viðhald vega og fleira. Það er gert ráð fyrir að viðhald vega hækki um 230 millj. kr., nýframkvæmdir hækki um 104 millj. kr. og fjallvegir um 6 millj. kr. Hér er um að ræða hækkun á mörkuðum tekjustofnum Vegagerðar ríkisins sem áætlað er fyrir á tekjuhliðinni og kem ég að því síðar hvaða forsendur liggja þar til grundvallar. Hér er aðeins um að ræða tillögu um ráðstöfun á því fé sem kemur til viðbótar í Vegasjóð með þeirri afgreiðslu og er sú till. alfarið byggð á útreikningi Vegagerðar ríkisins þar um. Næsta tillaga varðar Flugmálastjórn og er um að ræða leiðréttingu á framlögum vegna launa. Næsta tillaga varðar nýtt viðfangsefni, 1.23 Sjálfvirkt tilkynningakerfi fyrir fiskiskip, og er það framhald af viðfangsefni sem unnið hefur verið að tilhlutan Alþingis um ára skeið. Það verkefni er komið af tilraunastigi og á framkvæmdastig og er gert ráð fyrir því með þessari tillögu að fyrsta sporið verði stigið í þá átt að auka öryggi sæfarenda með sjálfvirku tilkynningakerfi. Þá er síðasta tillagan er varðar samgrn. vegna Ferðamálaráðs og er þar lagt til að framlag til ráðsins hækki um 10 millj. kr. Þá er komið að viðfangsefnum er varða iðnrn. Fyrsta tillagan er um hækkun á framlagi til Orkusjóðs vegna styrkingar dreifikerfis í sveitum og að þær framkvæmdir hækki um 6 millj. kr. Þá er komið að tillögu er varðar liðinn Ýmis orkumál. Er þar lagt til að niðurgreiðsla á rafhitun hækki um 20 millj. kr. Og þá er loks komið að viðskrn. Er þar lagt til að niðurgreiðslur á vöruverði hækki um 200 millj. kr. Í þeirri afgreiðslu er ekki gert ráð fyrir að niðurgreiðslustig haldist óbreytt allt árið 1990 en auk þess er fyrirhugað að breyta nokkuð á því ári vægi niðurgreiðslna milli hinna ýmsu niðurgreiddu vörutegunda. Þá er komið að brtt. þeim sem fjvn. flytur öll og varða 6. gr. frv. Þær brtt. eru fluttar á þskj. 424 og er ástæðulaust annað en fara fljótt yfir sögu yfir þær till. því að þær skýra sig sjálfar. Fyrstu tvær till. varða aðeins samræmingu stofngjalda og afnotagjalda síma hjá fötluðum og blindum mönnum þannig að sömu reglur gildi um báða þessa hópa fatlaðra. Stafliður c varðar kaup Flugleiða á Boeing-þotum og er sambærileg afgreiðsla og áður hefur verið gerð og sambærileg afgreiðsla og gerð er í fjárlögum yfirstandandi árs. Tillaga 3.5 er að áliti nefndarinnar eðlileg afgreiðsla í sambandi við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja með aðild Hlutafjársjóðs. Í staflið e er gert ráð fyrir því að niður falli heimildargrein um að afhenda landshafnirnar á Rifi og í Þorlákshöfn, Keflavík og Njarðvík hlutaðeigandi sveitarfélögum, enda á sú heimild ekki að þurfa að standa með hliðsjón af þeirri heimild sem veitt er í tillögum fjvn. um afgreiðslu fjáraukalaga yfirstandandi árs og með hliðsjón af þeim skýringum sem þar eru gefnar. Næsta till. felur í sér þá breytingu að ekki sé skuldbundið að verja söluverði íbúðarhúss í eigu einangrunarstöðvarinnar í Hrísey til að byggja húsnæði fyrir gæludýr. Næstu till. allar um nýja liði eru settar inn í samráði við viðkomandi ráðuneyti og fjmrn. og varða sölu á húseignum í eigu ríkisins. Af þeim öðrum till. sem á þessu þingskjali eru er ástæða til að staldra við aðeins örfáar. Er þar í fyrsta lagi till. er varðar nýja liði og kem ég þar fyrst að till. þar sem heimilað er að taka lán vegna kaupa Landhelgisgæslunnar á leitarratsjá í TF-Syn. Er sú tillaga gerð í samræmi við afgreiðslu sem fjvn. hefur þegar lagt fyrir Alþingi við 2. umr. og var þar staðfest. Nýr liður 6.17 er óbreytt heimildargrein fjárlaga á yfirstandandi ári. Liður er verði 6.19 er einnig nýr en þar er heimilað að draga úr starfsemi ríkisstofnana og ráðuneyta, m.a. með því að draga úr yfirvinnu og takmarka nýráðningar og endurráðningar enn frekar en fjárlög gera ráð fyrir. Er gert ráð fyrir því að með slíkum aðhaldsaðgerðum megi ná fram lækkun útgjalda um allt að 300 millj. kr. sem er rúmlega 1% af heildarlaunaútgjöldum ríkisins eins og áður sagði. Þá er nýr liður er verði 6.21 þar sem fjmrh. er heimilt að endursemja um söluverð og skilmála vegna eftirstöðva af söluverði fasteignarinnar Síðumúla 34 í Reykjavík. Þá er loks lagt til að heimila ráðherra að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld af aðföngum vegna byggingar nýrrar vatnsveitu hjá Vatnsveitu Suðurnesja, en þarna er um að ræða, eins og kunnugt er, framkvæmdir sem ráðast varð í vegna mikils mengunarslyss. Greidd var ákveðin upphæð sem tjónabætur fyrir það slys og nægja þær tjónabætur fyrir hluta framkvæmdarkostnaðar. Ekki er talið eðlilegt að sveitarfélögin á Suðurnesjum þurfi að taka á sig greiðslur aðflutningsgjalda vegna innkaupa sem krafa er gerð um vegna mengunarslyssins sem þarna varð og er því lagt til að þessi endurgreiðsla verði heimiluð. Þá eru einnig nokkrar viðbótartillögur er varða 6. gr. sem meiri hl. fjvn. flytur einn og eru þær á þskj. 423. Fyrsta tillagan þar varðar fasteignina Fannborg 6 í Kópavogi en í frv. var inni heimild til að selja þá fasteign. Nú stendur hins vegar til að taka þessa fasteign til afnota fyrir embætti bæjarfógeta og leggur meiri hl. fjvn. til að heimildin til sölu verði felld niður. Þá gerir meiri hl. fjvn. einnig þá tillögu að felld verði niður heimild í 6. gr. frv. til að kaupa svonefnt Hekluhús á Akureyri, enda hafa kaupin þegar farið fram og menn hafa samþykkt útgjöldin vegna kaupanna í fjáraukalögum sem meiri hl. fjvn. leggur til að fallist verði á og þar með hefur Alþingi samþykkt þessi kaup. Þess í stað leggur fjvn. til að í 6. gr. verði þá sett heimild til þess að selja þessa fasteign, en augljóst virðist að þetta hús verður ekki, a.m.k. að svo stöddu, tekið til nota fyrir sjávarútvegsbraut Háskólans á Akureyri eins og fyrirhugað mun hafa verið að gera. Þá leggur meiri hl. fjvn. einnig til að heimilað verði að selja fasteignir tilraunastöðva Rannsóknastofnunar landbúnaðarins sem ónauðsynlegar verða vegna breytinga á starfsemi stofnunarinnar eða sökum fyrirhugaðra breytinga á skipulagi tilraunastarfseminnar og verja andvirði þeirra til uppbyggingar á starfseminni annars staðar, en eins og kunnugt er hafa tvær tilraunastöðvar verið lagðar niður, stöðin á Reykhólum og stöðin á Skriðuklaustri. Þá leggur meiri hl. fjvn. einnig til að heimilað verði að kaupa húsnæði að fengnu samþykki fjvn. fyrir héraðsdómstóla sem stofnaðir voru með lögum nr. 92/1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Einnig leggur meiri hl. til að heimilað verði að kaupa húsnæði fyrir meðferðarheimili ungra fíkniefnaneytenda og taka til þess nauðsynleg lán að fengnu samþykki fjvn. Þá leggur meiri hl. til að heimilt verði að kaupa húsnæði fyrir heilbr.- og trmrn. og Tryggingastofnun ríkisins og að heimilað verði að kaupa húsnæði fyrir starfsemi Námsgagnastofnunar. Næstu tvær tillögur þarfnast engra sérstakra skýringa en þriðja tillagan, 6.15, lýtur að því að nú verði gengið frá uppgjöri vanskila Skipaútgerðar ríkisins við ríkissjóð og Ríkisábyrgðasjóð, m.a. með niðurfellingu vaxta og dráttarvaxta. Hér er um að ræða vanskil sem hlaðið hafa á sig vöxtum og dráttarvöxtum í mörg ár og augljóst er að Skipaútgerð ríkisins mun aldrei geta greitt. Nauðsynlegt er að á þessu máli verði tekið fyrr en síðar og hefði raunar átt að vera búið að því fyrr. Hér er gerð tillaga um að heimilað verði að vanskil þessi verði afskrifuð og er það sjálfsögð leiðrétting að áliti meiri hl. nefndarinnar. Þá er einnig lagt til í næstu tillögu á eftir að heimilað verði að kanna og leita samninga um kaup á nýju tæki til segulómunar fyrir ríkisspítala í samráði við fjvn. en athygli er vakin á að ekki er í þessari heimild veitt leyfi til fjárhagslegra skuldbindinga að svo stöddu af þessum sökum. Þá er loks lagt til að heimilað verði að fella niður eða fresta greiðslum úr ríkissjóði á árinu 1990, m.a. með því að leggja niður tímabundið eða til lengri tíma starfsemi ríkisstofnana að fengnu samþykki ríkisstjórnar og fjvn. og er ráð fyrir því gert að slíkar aðgerðir geti skilað eigi lægri fjárhæðum til lækkunar á útgjöldum en 100--150 millj. kr. Er þá lokið umfjöllun um þær brtt. sem meiri hl. nefndarinnar og nefndin öll gerir við 6. gr. Við færum okkur þá einni grein ofar í frv. eða að 5. gr. en sú grein varðar svokallaðar B-hluta stofnanir, þ.e. ríkisstofnanir með sjálfstæðan fjárhag. Venja er að við afgreiðslu fjárlagafrv. við 3. umr. sé gerð grein fyrir þeim gjaldskrárbreytingum sem fyrirhugaðar eru varðandi þessar stofnanir og verður það gert hér á eftir. Eins og ég tók fram í upphafi ræðu minnar hefur tekist þrátt fyrir mjög erfiðar ytri kringumstæður í efnahagslífi þjóðarinnar og mikið samdráttarskeið að tryggja það að hjól atvinnulífsins haldi áfram að snúast. Í raun hefur náðst meiri árangur en það því fiskvinnslan sem er undirstöðuatvinnugrein okkar Íslendinga riðaði til falls þegar núv. ríkisstjórn tók við og hrun greinarinnar, gjaldþrot fjölmargra fyrirtækja og fjöldaatvinnuleysi blasti við. Með aðgerðum sem ríkisstjórnin greip til tókst að forða slíku og er nú svo komið að fiskvinnslan er talin hafa viðunandi rekstrargrundvöll og hefur ekki, eins og sakir standa, þörf fyrir breytingar á gengi íslensku krónunnar eins og svo oft áður. Er nú mikilvægast af öllu að tryggja þessa niðurstöðu og styrkja hana og þar með atvinnulífið í landinu svo að unnt sé að fara að byggja upp á ný. Í því sambandi leggur ríkisstjórnin áherslu á að sporna gegn öllum verðhækkunum eins og framast má verða. Það er forsenda þess að skynsamlegir kjarasamningar geti náðst og að þeir kjarasamningar standist þannig að tryggt sé að niðurstöður þeirra verði varðveittar. Stuðningsflokkar ríkisstjórnarinnar eru sannfærðir um að fullur skilningur og ríkari skilningur en oftast áður er nú hjá aðilum vinnumarkaðarins á nauðsyn þess að marka slíka stefnu og vill ríkisstjórnin, og stuðningsflokkar hennar, fyrir sitt leyti leggja sig fram um að greiða fyrir því og eiga hlut að því að skynsamlega stefnu sé hægt að marka og vill ríkisstjórnin veita sinn atbeina til þess eftir því sem á hennar færi er. Í trausti þess að slíkt samkomulag takist á milli aðila vinnumarkaðarins vill ríkisstjórnin þannig beita sér fyrir því að verðhækkanir á opinberri þjónustu verði í algjöru lágmarki og alls ekki umfram verðlagsþróun þannig að það takist að draga úr verðbólgu á næsta ári eins og unnt er að gera ef skynsamlegir samningar takast og þá munu verðhækkanir á opinberri þjónustu verða enn minni en annars. Í anda þessarar stefnu ríkisstjórnarinnar hafa verið teknar ákvarðanir um þær gjaldskrárbreytingar sem nú verður lýst. Vík ég þá fyrst að Ríkisútvarpinu. Í forsendum fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að afnotagjöld og auglýsingataxtar þyrftu að hækka um 8% í ársbyrjun 1990 til þess að ná endum saman. Í niðurstöðu nefndar sem fjallaði um málefni Ríkisútvarpsins og skilaði áliti á sl. ári var m.a. gert ráð fyrir að Ríkisútvarpinu yrði bætt það tekjutap sem af því hlýst að Tryggingastofnun ríkisins hefur getað ávísað á niðurfellingu afnotagjalda hjá þeim aðilum sem njóta fullrar tekjutryggingar og heimilisuppbótar. Er hér um verulegar fjárhæðir að ræða sem tekjur Ríkisútvarpsins hafa lækkað um af þessum sökum og hefur stofnunin orðið að bera þá lækkun sjálf í stað þess, eins og eðlilegt hefði mátt teljast, að sá sami aðili og tekur ákvörðun um að veita niðurfellinguna beri kostnaðinn af henni. Til þess að draga úr hækkunarþörf Ríkisútvarpsins og bæta fjárhag stofnunarinnar er ráðgert að leysa mál þetta þannig að afskrifaður verði hluti af þeirri skuld sem Ríkisútvarpið hefur stofnað til við ríkissjóð og í forsendum fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að stofnunin þyrfti að greiða ríkissjóði. Með þessu móti hefur verið fyrir því séð að engin hækkun mun verða á afnotagjöldum Ríkisútvarpsins í ársbyrjun 1990 eins og í frv. var gert ráð fyrir og engin hækkun afnotagjalda Ríkisútvarpsins er ráðgerð fyrstu sex mánuði ársins 1990. Miðað við verðlagsforsendur frv. má gera ráð fyrir því að þann 1. júlí nk. þyrftu afnotagjöldin að hækka um 2--3% og aftur um svipaða fjárhæð síðar. Í þeirri von að með sameinuðu átaki aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins takist að ná enn meiri árangri til lækkunar á verðlagsþróun á næsta ári en fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, en það er vel hægt ef skynsamlega er að verkum staðið, er ekki gert ráð fyrir að ákvörðun sé tekin nú um þessar hækkanir heldur að málin verði skoðuð aftur um mitt næsta ár þegar fyrir liggur hver verðlagsþróunin hefur orðið á því ári og hverjar horfur eru um framhaldið. Í forsendum frv. er varðar Áburðarverksmiðju ríkisins var miðað við 50 þús. tonna framleiðslu og sölu á árinu 1990 og áburðarverð 22.400 kr. fyrir hvert tonn. Slíkt verð jafngildir um 17% hækkun frá meðalsöluverði 1989. Í forsendum frv. var gert ráð fyrir 105 millj. kr. fjárfestingu, sem er óhjákvæmileg, og að öll sú fjárfesting yrði greidd úr rekstri. Eðlilegt er hins vegar að útgjöld vegna slíkrar fjárfestingar dreifist á fleiri ár en eitt og hefur því verið lagt til og fyrir því séð í lánsfjárlögum að Áburðarverksmiðjan taki 50 millj. kr. lán um Endurlán ríkissjóðs til að fjármagna tæpan helming fjárfestingarinnar. Samkvæmt þessu lækkar hækkunarþörf Áburðarverksmiðjunnar mjög verulega. Verður endanleg ákvörðun tekin í marsmánði um þá hækkun á áburðarverði sem verða þarf og eru allar horfur á því að sú hækkun þurfi ekki að verða meiri en nemur verðlagsþróun. Ræðst það svo auðvitað af verðlagsþróuninni og þar á meðal niðurstöðum samninga hver sú hækkunarþörf er. Þá er næst komið að Póst- og símamálastofnun. Í forsendum fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að til þess að ná þeim árangri sem þar var áætlað, þ.e. fjárfestingu að upphæð 800 millj. kr. og 350 millj. kr. skilum við ríkissjóð á árinu 1990, þyrftu tekjur stofnunarinnar að vera 9,5% hærri á næsta ári en áætlað er að þær verði í ár. Þetta samsvarar því að þurft hefði að hækka gjaldskrá stofnunarinnar um allt að 11% í ársbyrjun 1990. Póstur og sími hefur nú endurskoðað áætlun sína og kemur þar í ljós að afkoma stofnunarinnar er mun betri en gert var ráð fyrir og hækkunarþörfin að öllu óbreyttu minni en ella hefði verið. Í fjárlagaafgreiðslunni nú er áætlað að stofnunin skili 500 millj. kr. í ríkissjóð og að fjárfesting hennar geti orðið um 930 millj. kr. en það er nokkuð meiri fjárfesting en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir en nokkuð minni fjárfesting en stofnunin sjálf hafði ráð fyrir gert. Miðað við þessar forsendur og nokkuð lægri skil stofnunarinnar í ríkissjóð en áformað var um tíma er ekki ráð fyrir því gert að gjaldskrár Pósts og síma þurfi neitt að hækka í ársbyrjun og hækkunarþörf verði ekki fyrr en 1. febrúar og þá um 2%. Frekari hækkanir þarf Póst- og símamálastofnunin ekki á gjaldskrám sínum fyrr en um mitt árið, í maí/júní, og verða hækkanir þá ekki meiri en verðlagsþróun gefur tilefni til. Hvað Skipaútgerð ríkisins varðar hefur komið fram að fyrirhugaðar eru viðræður milli skipafélaganna um samvinnu á sviði strandflutninga. Ef halda ætti rekstri Skipaútgerðarinnar í jafnvægi miðað við óbreytta starfsemi og 178 millj. kr. framlag úr ríkissjóði þyrfti farmskrá að hækka um 12%. Ekki er gert ráð fyrir svo miklum hækkunum hjá Skipaútgerð ríkisins á komandi ári og er við það miðað að hækkun farmskrár þann 1. febr. nk. verði um lægri prósentutölu en verðlagsforsendur fjárlagafrv. gera ráð fyrir eða ekki yfir 10%. Sementsverksmiðja ríkisins hefur sótt um 9,5% hækkun á gjaldskrá til Verðlagsráðs frá áramótum. Ljóst er að sú beiðni er miðuð við þær verðlagsforsendur sem í frv. eru. Slíkar hækkanir verða ekki heimilaðar nú um áramótin en ákvörðun tekin fyrir 1. febr. nk. og sú ákvörðun verður í samræmi við þær horfur sem þá verða í verðlagsmálum í landinu. Ekki er þó gert ráð fyrir að gjaldskrá Sementsverksmiðju ríkisins hækki umfram áætlaða verðlagsþróun. Að lokum eru svo Rafmagnsveitur ríkisins. Forsendur fjárlagafrv. gera ráð fyrir 335 millj. kr. fjárfestingu á næsta ári hjá Rafmagnsveitunum með fé úr eigin rekstri. Rafmagnsveitur ríkisins hafa lagt fram sínar eigin áætlanir fyrir næsta ár og gera þær ráð fyrir nokkurri hækkun á gjaldskrá. Hvað fjárfestingu varðar eru áætlanir Rafmagnsveitnanna hins vegar um svipaða fjárhæð og áætlanirnar í fjárlagafrv. þannig að hvorki þar né í rekstrarumsvifum ber neitt á milli sem umtalsvert er. Hækkunarbeiðni Rafmagnsveitnanna skýrist hins vegar af því að þær vilja styrkja greiðslufjárstöðu sína eins og eðlilegt má telja. Þar sem ekki er hins vegar um að ræða neinn teljandi ágreining, hvorki um rekstrarumfang né fjárfestingar milli áforma fjárlagafrv. og áætlana RARIK verður ekki séð að rekstur eða fjárfestingar Rafmagnsveitnanna á næsta ári skapi þörf á hækkunum á töxtum RARIK á árinu 1990 nema til komi hækkanir á töxtum Landsvirkjunar. Niðurstaðan í gjaldskrármálum Rafmagnsveitna ríkisins er því sú að ekki er gert ráð fyrir hækkunum á töxtum Rafmagnsveitna ríkisins á næsta ári nema þeim hækkunum sem óhjákvæmilegar eru í tengslum við taxtahækkanir frá Landsvirkjun ef og þegar þær verða ákveðnar. Í þessu sambandi er rétt að minnast þess að á árinu sem er að líða gerði ríkissjóður mjög verulegt átak til þess að bæta stöðu Rafmagnsveitna ríkisins með því að yfirtaka skuldir af fyrirtækinu og standa þar með við loforð sem fyrrv. ríkisstjórn og fyrrv. iðnrh. höfðu gefið fyrirtækinu á sínum tíma en aldrei hafði verið staðið við. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þeim beiðnum sem komið hafa frá hinum ýmsu opinberu fyrirtækjum um hækkun á gjaldskrá og einnig hvaða afgreiðslu þær hafa hlotið í meðferð hæstv. ríkisstjórnar og fjvn. og ríkisstjórnarmeirihlutans. Af þessu má ljóst verða að ríkisstjórnin og stuðningsflokkar hennar hafa sett sér það afdráttarlausa markmið að halda verðhækkunum á gjaldskrám mjög í skefjum og halda þannig á málum að engar umtalsverðar hækkanir verði á þessum gjaldskrám fyrri hluta ársins 1990 og jafnframt sett sér það markmið að hækkanir á gjaldskrám þessara fyrirtækja verði ekki umfram verðlgsþróun eins og hún kann að verða á seinni hluta ársins. Með þessu móti vill hæstv. ríkisstjórn og stuðningsflokkar hennar stuðla að því að skynsamlegir samningar um niðurfærslu verðlags geti tekist á árinu 1990 og er þetta að sjálfsögðu hluti af slíkri stefnumótun sem hér hefur verið lýst. Vík ég þá að lokum að tillögum fjvn. um breytingu á tekjuhlið frv. Þær tillögur eru byggðar á upplýsingum sem nefndin fékk frá hagdeild fjmrn. í gær og eru áætlanir hagdeildarinnar annars vegar byggðar á spám í samræmi við niðurstöður af skattheimtu yfirstandandi árs og hins vegar á þeim breytingum sem verið er að gera í þinginu. Í tillögum meiri hl. er síðan gert ráð fyrir að tekjur af tekjusköttum hækki um 985 millj. kr. frá áætlun frv. Sú hækkun skýrist annars vegar af hækkun tekjuskatts einstaklinga í tengslum við afgreiðslu ríkisstjórnarinnar og tilfærslum um hækkun tekjuskatts gegn lækkun virðisaukaskatts og enn fremur er skýringin að hluta til tekjuskattur á orkufyrirtæki sem ríkisstjórnin hefur boðað en hann á samtals að gefa 250 millj. kr. í viðbótartekjur í ríkissjóð. Samtals munu beinir skattar þannig hækka um 1 milljarð 180 millj. kr. Þá er komið að gjöldum af innflutningi. Gert er ráð fyrir að gjöld af innflutningi hækki um 652 millj. kr. Er þar annars vegar um að ræða hækkun sem áformuð er af bensíngjaldi og í öðru lagi vegna breyttra og hækkaðra gengisforsendna miðað við frv. Um bensíngjald sem er hluti af tekjum Vegasjóðs er eftirfarandi að segja: Gert er ráð fyrir að bensíngjald og þungaskattur hækki sem hér segir: Þann 1. apríl nk. hækki bensíngjald um 5% og þann 1. ágúst nk. um 6%. Þessar hækkanir á bensíngjaldi munu skila samtals 3 milljörðum 290 millj. kr. Síðan er gert ráð fyrir að bensínsala verði á næsta ári 1 millj. lítrum meiri en áætlað er að hún hafi orðið á þessu ári og 2 millj. lítrum meiri en áætlað var að hún yrði í forsendum frv. Aukning bensínsölu um 1 millj. lítra eykur tekjur Vegasjóðs um 20 millj. kr. þannig að þessi 2 millj. lítra aukning á bensínsölu umfram forsendur frv. eykur tekjur Vegasjóðs um 40 millj. til viðbótar. Rétt er að geta þess hér að heimildir til hækkunar bensíngjalds hafa ekki verið notaðar að fullu. Væru þær notaðar að fullu væri hægt að hækka bensíngjaldið nú um 8,6% umfram það sem gert er ráð fyrir. Hugmyndir um bensíngjaldshækkunina ganga hins vegar út frá því að þessi heimild til viðbótarhækkunar verði ekki notuð og að hækkun á bensíngjaldi á árinu 1990 verði því ekki umfram verðlagsþróun. Um þungaskattinn er það að segja að núverandi þungaskattur var ákveðinn fyrir réttu ári síðan og hefur þungaskattur ekki verið hækkaður til samræmis við hækkun bensíngjalds á árinu. Hefði það verið gert væri þungaskattur nú 16,1% hærri en hann er. Ekki er gert ráð fyrir að sú hækkun gangi fram heldur aðeins að ein hækkun verði á þungaskatti og þá á miðju næsta ári og nemi sú hækkun 5%. Samtals munu þessar hækkanir á bensíngjaldi og þungaskatti auka tekjur Vegasjóðs um 340 millj. kr. og er ráð fyrir því gert bæði tekna og gjalda megin í frv. Þá er rétt að geta þess að eins og virðisaukaskattinum hefur verið breytt frá upphaflegum áformum ríkisstjórnarinnar þegar virðisaukaskatturinn var lækkaður úr 26% niður í 24,5% þýðir það tekjutap frá upphaflegum áætlunum frv. um 1900 millj. kr. og lækka því tekjurnar af virðisaukaskatti sem því nemur nú við afgreiðslu málsins. Hagnaður vegna ÁTVR er áætlaður óbreyttur frá frv. Skattar af launagreiðslum hækka um 100 millj. og bifreiðaskattar hækka um 460 millj. Er þar um að ræða 110 millj. vegna þungaskattsins sem ég nefndi áðan og 350 millj. vegna hækkunar á bifreiðagjöldum í samræmi við áform ríkisstjórnarinnar þar um. Samtals lækka því óbeinir skattar um 698 millj. þegar tillit hefur verið tekið til hækkana og lækkana en aðrar tekjur ríkissjóðs hækka um 711 millj. frá frv. Skýrist hækkun annarra tekna fyrst og fremst af eftirfarandi: Reiknað er með hækkun tekna vegna afgjalda ríkisjarða um 90 millj. Reiknað er með hækkun tekna vegna starfsemi Fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli um 80 millj. og var það sett inn í tekjuspá og tekjutillögur meiri hl. fjvn. í gær eftir að fundum lauk eftir ábendingum frá fjmrn. Reiknað er með hækkun tekna vegna skila Pósts og síma um 150 millj. kr. Reiknað er með hækkun tekna vegna skila á arði af sameignum ríkisins um 350 millj. kr. en þar er t.d. að nefna fyrirtæki eins og Járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga og Landsvirkjun ásamt fleiri fyrirtækjum sem ríkið á í sameign með öðrum. Þá er reiknað með að hluti af hagnaði Seðlabanka Íslands hækki um 50 millj. og síðan að ýmsar tekjur hækki um 40 millj. Verði þessar tillögur samþykktar eins og þær eru fram lagðar af hálfu fjvn. og meiri hl. fjvn. verða niðurstöðurnar sem hér segir: Hækkun vegna 2. umr. hefur þannig orðið upp á 1 milljarð 182 millj. 262 þús. kr. Hækkun vegna 3. umr. hefur þá numið 794 millj. 984 þús. kr. Hækkanir samtals frá fjárlagafrv. eru þannig upp á 1 milljarð 977 millj. 246 þús. kr. og er það hækkun á gjöldum um 2,1%. Breytingar á tekjum hafa orðið sem hér segir: Beinir skattar hafa hækkað um 1 milljarð 180 millj. kr. Óbeinir skattar hafa lækkað um 698 millj. kr. Aðrar tekjur hafa hækkað um 711 millj. kr. Breytingar á tekjum til hækkunar hafa þannig orðið 1 milljarður 193 millj. kr. Gjöld hækka því umfram tekjur um 784 millj. 246 þús. kr. Halli samkvæmt frv. var 2 milljarðar 854 millj. 727 þús. kr. en verður nú, verði allar brtt. meiri hl. fjvn. samþykktar, 3 milljarðar 638 millj. 973 þús. kr. Þær breytingar verða á lánahreyfingum að lánveitingar til B-hluta hækka um 840 millj., innlend útgáfa verðbréfa um 625 millj. og erlend lántaka um 1 milljarð, eða lántökur samtals um 2 milljarða 465 millj. kr. Af innlendum lánum, 1 milljarði 465 millj., er endurlánað til B-hluta 840 millj. kr. Greiðsluafkoma verður síðan nánast óbreytt frá því sem frv. gerði ráð fyrir. Virðulegi forseti. Fjvn. hefur reynt í störfum sínum að samræma þau sjónarmið sem sumum kunna að virðast ósættanleg, þ.e. að taka annars vegar tillit til raunverulegra útgjaldaþarfa og óhjákvæmilegra rekstrar- og launaútgjalda eins og þau koma fram og birtast í ríkisreikningi, ríkisbókhaldi og fjáraukalögum. Nefndin gerði allverulegar leiðréttingar á fjárlagafrv. við 2. umr. af þessum sökum. Jafnhliða hefur nefndin reynt að sporna við öðrum hækkunum og hefur nefndin því hafnað fjölmörgum beiðnum sem nefndarmenn hefðu þó gjarnan viljað samþykkja og ljá máls á. Ég óttast satt að segja að nefndin hafi frekar farið of varfærnislega í leiðréttingar sínar en hitt og má í því sambandi nefna að hætta er á því að þær leiðréttingar, sem nefndin þó gerði á launaútgjöldum stofnana, svo sem sjúkrahúsa, og sumir hv. þm. virtust sjá ofsjónum yfir við 2. umr. hér í hv. Alþingi, reynist ekki vera nægilegar og verð ég að segja að það er ástæða til að hafa áhyggjur af því, bæði hjá ríkisspítölum og öðrum stofnunum. Er full ástæða til að taka málefni ríkisspítalanna til sérstakrar skoðunar eftir áramótin því ég óttast að þær leiðréttingar sem nefndin reyndi þó að gera á rekstrarútgjöldum ríkisspítalanna frá frumvarpstillögunum við 2. umr. séu e.t.v. ekki nægjanlegar. Þeir sem þar þekkja til geta e.t.v. notað þá þekkingu sína til viðmiðunar um sumar aðrar áætlanir og leiðréttingar sem fjvn. hefur reynt að gera og væri það án efa lærdómsríkt fyrir marga að fara jafnmikð ofan í saumana á launaútgjaldaþörfum og rekstrarútgjaldaþörfum ríkisstofnana og fjvn. hefur reynt að gera. Þá hafa nefndinni einnig borist ýmis erindi um fjárframlög til þarfra og góðra málefna sem nefndarmenn hefðu gjarnan viljað veita atbeina sinn við en ýmist hafa komið of seint fram óskir um, þ.e. eftir að nefndin var búin að ákveða að ekki yrði tekið við fleiri erindum, eða einfaldlega reynst, að áliti nefndarinnar, of kostnaðarsamar til að hægt væri að taka tillit til þeirra og verður auðvitað alltaf svo að fjölmörg góð og þörf mál sem rík ástæða er til að sinna verða út undan við afgreiðslu fjárlaga og á það ekkert fremur við nú en alltaf áður. Menn verða hins vegar að gera sér fulla grein fyrir að sé fleiri erindum sinnt en þegar hefur verið lagt til að afgreidd yrðu eru menn með því að ráðstafa fé sem ekki er til. Þá eru menn með því að leggja til að ríkissjóður taki dýr lán annaðhvort erlendis eða innan lands til að sinna viðbótarverkefnum og slík afgreiðsla til viðbótar við þann halla sem orðinn er á ríkissjóði er ekki líkleg til að stuðla að því að dregið verði úr verðbólgu eða eflt jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Meðal þeirra verkefna sem nú verða að bíða en eru þörf og góð erindi út af fyrir sig eru t.d. atvinnumál kvenna á landsbyggðinni, skógræktarátak í Fljótsdal, átak í skipasmíði, framlag til tækniframfara í sjávarútvegi, fiskveiðum og fiskvinnslu og fjölmargt annað. Sum af þessum þörfu og góðu málefnum komu ekki fram fyrr en mjög seint og voru því of seint fram komin og varð að vísa þeim frá. Öllum þessum erindum og mörgum fleirum er það sameiginlegt að allt eru þetta jákvæð mál en til þess að geta sinnt þeim verða menn þá að hafa hafnað öðrum sem ekki var gert. Í afgreiðslu fjárlaga, eins og í öllum öðrum verkum sem við vinnum, er tiltekinn tími til athugana, tiltekinn tími til umþóttana og tiltekinn tími til ákvarðana. Og tími ákvarðana var einfaldlega kominn áður en sum þessi þörfu og góðu erindi voru upp borin og verður ekki við því gert. Sú afgreiðsla þýðir þó ekki að þar með sé þessum viðfangsefnum alfarið vísað á bug því dagur kemur eftir þennan dag og fjölmargar afgreiðslur á Alþingi er eftir að gera, þar á meðal fjárlagaafgreiðslur sem ekki er svigrúm til að gera í dag. Þá eru einnig vissulega ýmis mál sem hefðu þurft betri skoðun hjá fjvn. en tími vannst til. Þar má nefna málefni fangahúss í Reykjavík. Komið hefur fram í blöðum við hvers konar vandkvæði þar er að etja og hefur hæstv. dómsmrh. lýst áhuga sínum á að skoða með hvaða hætti væri hægt að taka þar á málum til lausnar. Erindi frá hæstv. ráðherra barst fjvn., en nokkuð seint þannig að nefndin hafði ekki tíma til þess að skoða það erindi vel. Nefndin mun hins vegar að sjálfsögðu, þó að hún geri ekki tillögu um lausn málsins að þessu sinni, vera fús til að skoða málið með dómsmrh. áfram á næsta ári. Ég vil nú í lokin aðeins víkja að einu máli en það varðar það að staðið hafa yfir miklar endurbætur á húsi Rannsóknastofnana sjávarútvegsins að Skúlagötu 4 í Reykjavík. Þar eru til húsa Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og aðalskrifstofa sjútvrn. Á árinu 1990 er áætlað að halda áfram framkvæmdum við húsið og verja til þess 29 millj. 550 þús. kr. Gert er ráð fyrir að framkvæmdir greiðist af leigutekjum og framlagi frá Byggingarsjóði rannsókna í þágu atvinnuveganna. Er gengið út frá því í afgreiðslu fjvn. að sjóðurinn greiði 20 millj. kr. vegna þessara framkvæmda eða ríflega tvöfalt hærri fjárhæð en nemur framlagi af leigutekjum. Verður ekki séð að sú starfsregla sem sjóðurinn hefur nýlega tekið upp, að krefjast fjármögnunar að hálfu á móti framlagi sjóðsins, eigi við í þessu tilviki, enda hafa Rannsóknastofnanir sjávarútvegsins notið lítilla framlaga úr sjóðnum á undanförnum árum. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir tillögum fjvn. og meiri hl. fjvn. við 3. umr. fjárlaga fyrir árið 1990. Ég legg til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem fjvn. og meiri hl. nefndarinnar leggja til.

Frsm. minni hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) Virðulegi forseti. Eftir ítarlega ræðu formanns fjvn. vil ég hefja mál mitt með því að taka undir upphafsorð hans um að þakka fyrir samstarf í þeirri vinnulotu sem er að baki í fjvn., þakka starfsmönnum nefndarinnar, þeim starfsmönnum ríkisins og Alþingis sem nefndin hefur haft mest samskipti við. Jafnframt vil ég taka undir orð formanns nefndarinnar um það að árna hagsýslustjóra, Indriða H. Þorlákssyni, allra heilla þegar hann hverfur nú að nýju starfi og þakka honum samskipti á liðnum árum. Svo sem venja er til og þegar hefur verið að vikið kom forstjóri Þjóðhagsstofnunar, Þórður Friðjónsson, og starfsmenn hans á fund fjvn. fyrir lokaafgreiðslu fjárlagafrv. Þar kynnti forstjóri Þjóðhagsstofnunar þær breytingar sem nú er búist við að verði á ýmsum þáttum efnahagslífsins á þessu ári og spá um hið næsta frá því sem gert var ráð fyrir í þjóðhagsáætlun ríkisstjórnarinnar. Þessar breytingar á þjóðhagshorfum eru ekki ákaflega miklar. Þó er gert ráð fyrir að halli á viðskiptum við útlönd verði heldur minni á næsta ári en áður hafði verið reiknað með. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir að kaupmáttur ráðstöfunartekna dragist meira saman á næsta ári en áður hafði verið gert ráð fyrir eða um 5,5% ofan á 8% kaupmáttarrýrnun á þessu ári. Hluti af þessari kaupmáttarskerðingu, bæði á þessu ári og hinu næsta, er auðvitað afleiðing af skattastefnu hæstv. ríkisstjórnar sem í sífellu þrengir meir og meir að ráðstöfunarfé fólksins. Enn fremur er rétt að vekja á því athygli að í gögnum Þjóðhagsstofnunar kemur fram hversu staða undirstöðuatvinnugreina landsmanna er alvarleg. Þrátt fyrir að frystihúsin séu nú þannig rekin með jöfnuði er saltfiskverkunin talin rekin með 3% halla. Er þó reiknað með 3% verðbótum úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins til fiskvinnslunnar í heild en þær greiðslur falla niður á áramótum eftir því sem best er vitað. Fram undan eru því erfiðari rekstrarskilyrði fyrir þessa grein atvinnulífsins en nú er ef ekki koma til ný úrræði. Á hinn bóginn er talið að botnfiskveiðar séu reknar með 4% halla að meðaltali. Er þó sá hluti togaraflotans sem selur á erlenda markaði rekinn með verulegum hagnaði en bátaflotinn og sá hluti togaranna sem aflar fyrir heimamarkað með hrikalegum halla. Það er því öðru nær en að bjart sé yfir í þessari undirstöðuatvinnugrein landsmanna sem þar ofan í kaupið stendur frammi fyrir nýjum vanda á áramótum. Fyrir þessa umræðu komu einnig til fjvn. starfsmenn hagdeildar fjmrn. sem gerðu grein fyrir áætluðum breytingum á tekjuhlið fjárlagafrv. Í heild þýða þessar breytingar að tekjuáætlun er hækkuð um rúmlega 1100 millj. kr. Mest er hækkun á beinum sköttum eða tæplega 1200 millj. kr. Á hinn bóginn lækka óbeinir skattar um tæplega 700 millj. kr. og eru þó bifreiðaskattar hækkaðir um 460 millj. kr. Aðrar tekjur eru hækkaðar um 700 millj. kr. Þar kemur m.a. fram að Pósti og síma er ætlað aukið hlutverk í því að afla nýrra skatta í ríkissjóð eða samtals 500 millj. kr. Er þá stutt í að öll afnotagjöld af símtækjum renni beint í ríkissjóð. Þó kastar tólfunum sú jólagjöf sem ríkisstjórnin er að senda bændum á ríkisjörðum þessa dagana. Með þessari fjárlagaafgreiðslu á að tífalda eftirgjald eftir ríkisjarðir eða úr 10 millj. kr. í fjárlagafrv. í 100 millj. kr. Hæstv. ríkisstjórn kann sannarlega að senda landsetum sínum jólaglaðninginn. Samkvæmt áætlunum hagdeildar fjmrn. er gert ráð fyrir að söluskattur af matvælum á þessu ári nemi 6200 millj. kr. og eru þá drykkjarvörur ekki taldar með. Gert er ráð fyrir því að þessi tala hækki um 1200 millj. kr. á næsta ári með upptöku virðisaukaskatts. Af þessum skattgreiðslum af matvælum er gert ráð fyrir að söluskattur af landbúnaðarvörum verði á þessu ári um 4,6 milljarðar kr. og standi nálægt því í stað með upptöku virðisaukaskatts á næsta ári. Ég tel rétt að vekja athygli á því hvað matvæli, þar á meðal innlend landbúnaðarframleiðsla, skila miklu til ríkissjóðs í söluskatti og samkvæmt virðisaukaskattskerfi. Þetta vill oft gleymast þegar verið er að tala um niðurgreiðslur á matvörur. Við 2. umr. þessa máls lýsti ég því hvernig meiri hl. fjvn. hafði leitast við að vinna að lagfæringum á fjárlagafrv. fyrir þá umræðu. Á því var sannarlega full þörf og ég gerði grein fyrir því að minni hl. nefndarinnar taldi þar í megindráttum eðlilega að verki staðið. Þetta var í samræmi við þau sjónarmið sem mér hafði virst ríkja innan fjvn. í heild, að til þess að fjárlög gætu orðið sæmilegt stjórntæki og hægt væri að veita einstökum stofnunum eðlilegt aðhald yrðu þau að vera raunhæfari en oft hefur verið, einkum nú síðustu árin. Það yrði að láta af þeim blekkingaleik sem liggur að baki verulegum hluta af þeim mörgu aukafjárveitingum sem tíðkaðar hafa verið seinustu árin og sannast hefur í fjáraukalögum sem hér voru til meðferðar í dag og hafður var í frammi við afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Svo virðist sem þetta verklag meiri hl. fjvn. hafi ekki verið ráðherrum að skapi. Skýringin er vafalaust sú að þeir vilja halda feluleiknum áfram. Þeir vilja halda áfram þeim blekkingaleik að leyna raunveruleikanum fyrir Alþingi og þjóðinni og geyma verulegan hluta af raunverulegum útgjöldum ríkissjóðs uppi í skúffum fjmrh. þangað til einhvern tíma síðar á næsta ári. Ég skal ekkert fullyrða um það hvort einhver vopnaviðskipti hafa átt sér stað milli hv. meiri hl. nefndarinnar annars vegar og hæstv. ríkisstjórnar hins vegar eftir að brtt. við 2. umr. voru komnar fram. Leikslokin blasa hins vegar við. Eftir 2. umr. skipti hv. meiri hl. fjvn. skyndilega um vinnulag. Í stað þess að leiðrétta útgjaldaliði fjárlagafrv. nokkurn veginn í átt við það sem ætla má að hægt væri að standa við hófst nú stórkostlegur feluleikur, vafalaust að forskrift hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórnar. Þetta kemur fram með ýmsu móti í brtt. meiri hl. nefndarinnar. Í fyrsta lagi er það gert með því að ekki er áætlað fyrir útgjöldum sem sýnilega munu koma til greiðslu á næsta ári. Í öðru lagi er reynt að leyna raunverulegum útgjöldum A-hluta ríkissjóðs með því að fela þau í heimildum á 6. gr. Í þriðja lagi eru tillögur um niðurskurð útgjalda sem samkvæmt fyrri reynslu er ólíklegt að standist. Í fjórða lagi er möndlað með mál á þann hátt að tekinn er sjóður úr A-hluta, svokallaður Mannvirkjasjóður menningarbygginga, og færður yfir í B-hluta. Þennan sjóð á síðan að láta taka lán sem veitt er þaðan og yfir í A-hluta. Þetta síðasttalda atriði er með því ósmekklegasta sem ég hef séð varðandi blekkingar við afgreiðslu fjárlaga. Allt blasir þetta við okkur sem störfum í fjvn. En e.t.v. er þetta ekki jafnaugljóst hjá ýmsum öðrum hv. alþm. sem ekki eru þessum málum eins kunnugir, hvað þá fyrir almenning í landinu. Það er hins vegar ljóst að þau sjónarmið sem ráðið hafa ferðinni hjá meiri hl. fjvn. við afgreiðslu mála fyrir 3. umr. og birtast í brtt. meiri hl. á þskj. 423 og fleiri þingskjölum eru í engu samræmi við þá stefnu sem hv. formaður nefndarinnar hefur oft lýst að þurfi að hafa að leiðarljósi við afgreiðslu fjárlaga. Þetta veldur auðvitað því að afgreiðsla fjárlaga nú mun í ýmsum greinum reynast haldlaus eins og hún var fyrir ári síðan. Við 2. umr. fjárlaga lýsti ég því að óleystur vandi í fjárlagadæminu væri mikill. Ég lýsti þeirri skoðun minni að líklega yrði halli á fjárlagadæminu í heild um 7--8 milljarðar kr. Á hinn bóginn mætti búast við því að hluti af þessum vanda yrði ekki látinn sjást í afgreiðslu fjárlaga heldur geymdur í hirslum fjmrn. þangað til kæmi fram á næsta ár. Þá mundi hann brjótast fram í útgjöldum hjá ríkissjóði. Ég reiknaði með að halli við fjárlagaafgreiðslu yrði allt að 6 milljarðar kr. Frá þessum tölum mundi að sjálfsögðu dragast sú fjárhæð sem fram kæmi ef teygt yrði úr tekjuáætlun fjárlagafrv. Nú hefur þetta verið gert og bætt inn í tekjuhliðina rúmlega 1100 millj. kr. sem að sjálfsögðu dragast frá þeim tölum sem ég hef hér nefnt um líklegan halla. Ef reiknað er með að þessar breytingar á tekjuhliðinni séu raunhæfar er ég enn sömu skoðunar, að raunverulegur halli á fjárlagadæminu sé, eins og ég lýsti við 2. umr., um 6--7 milljarðar kr. og hefur að sjálfsögðu lækkað um 1100 millj. miðað við breytingar á tekjuhlið. Nú virðast fjárlögin verða afgreidd með halla sem nemur nálega 3,7 milljörðum kr. Af vandanum eru því geymdir um 3 milljarðar sem er um 1 milljarði meira en ég átti von á við 2. umr. fjárlaga. Það stafar vitaskuld af þeim breytingum á vinnulagi meiri hl. nefndarinnar sem ég hef gert að umtalsefni hér að framan. Áætlanir af þessu tagi geta að sjálfsögðu aldrei orðið nákvæmar og geta sveiflast um nokkur hundruð millj. kr. við tiltölulega litlar breytingar í hagkerfinu, t.d. ef breytingar verða á veltu. Hér er að sjálfsögðu heldur ekki gert ráð fyrir áhrifum sem kunna að verða af nýjum kjarasamningum. Það er þó tiltölulega auðvelt að tína fram allmarga liði í fjárlagadæminu þar sem mál eru enn óleyst eða málum er komið fyrir með óeðlilegum hætti, til að mynda falin á 6. gr. Sums staðar kann þó að vera hægt að ná fram sparnaði og þá jafnvel með því að rjúfa þau fyrirheit sem gefin hafa verið af hálfu stjórnvalda. En vandinn hverfur ekki við það. Hann hverfur ekki nema hafist sé handa um aðgerðir til að koma í veg fyrir það að peningar verði greiddir út. Við síðustu yfirferð var gert ráð fyrir að í Lánasjóð ísl. námsmanna vantaði 600 millj. kr. til samræmis við útreikninga stjórnar sjóðsins. Til viðbótar mundi yfirboð hæstv. menntmrh. kosta 200 millj. kr. Í tillögum meiri hl. fjvn. er þetta leyst á þann hátt að það á að taka lán til sjóðsins að fjárhæð 400 millj. kr. Á þennan lið vantar 400 millj. kr. til þess að standa við fyrirheit menntmrh. Verði lánahlutfallið skert í samræmi við þessa niðurstöðu þýðir það raunlækkun lána um 10%. Til rekstrar ríkisspítala miðað við óbreyttan rekstur vantar um 160 millj. kr. Ef ætti að standa við þá niðurstöðu þýddi það samdrátt í rekstri spítalanna um nálægt 3%. Spyrja má hvort líklegt sé að sú verði raunin og það kom fram í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að hann óttast að hér sé of varlega farið í tillögum nefndarinnar til að mæta þeirri þörf sem við er að fást. Og það var raunar svo um fleiri liði að það kom fram viðurkenning í máli hv. formanns nefndarinnar þar sem hann taldi að fremur mætti ásaka nefndina fyrir það að hafa lagt fram of lágar tillögur heldur en hið gagnstæða. Þetta var vitaskuld rétt, enda sér hv. formaður nefndarinnar vandann með sama hætti og hann blasir við mér. Í tillögum meiri hl. fjvn. er lagt til að hækka niðurgreiðslur um 200 millj. kr. Ef hins vegar á að standa við þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið um niðurgreiðsluhlutfallið á árinu 1990 og samkomulag ríkisstjórnarinnar og Stéttarsambands bænda um lækkun birgða um 600 tonn á árinu vantar að talið er um 600 millj. kr. og er mismunurinn því 400 millj. kr. Til Atvinnuleysistryggingasjóðs vantar 450 millj. kr. Meiri hl. fjvn. segir að það eigi að ná þessu með því að selja skuldabréf í eigu sjóðsins. Nú eru þessi skuldabréf með mjög lágum vöxtum og ýmis þeirra án verðtryggingar og mundu því ekki seljast á frjálsum markaði nema með miklum afföllum. Enginn mundi fást til að kaupa þessi bréf á nafnverði nema ríkissjóður. Ef sala skuldabréfanna á því að verða raunhæf er líklegt að ríkissjóður verði samt sem áður að borga. Þarna vantar því um 450 millj. kr. Til ríkisábyrgða á launum er talið að vanti um 100 millj. kr. Í áætlunum fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að takast megi að spara 500 millj. kr. á sjúkratryggingum. Gott væri ef þetta tækist. Á hinn bóginn er óhjákvæmilegt að grípa til aðgerða til þess að mögulegt sé að ná þessu fram. Ef það er ekki gert renna þessir peningar sjálfkrafa úr ríkissjóði. Ég tel óhætt að áætla að þó nokkur sparnaður geti náðst en þó sé líklegt að þarna vanti eigi minna en 200 millj. kr. E.t.v. ætlar hæstv. ríkisstjórn að ná þessum sparnaði með nýjum sjúklingaskatti og þá má um leið geta þess, eins og fram kom í máli hv. formanns nefndarinnar, að fyrir utan þessar fjárhæðir hefur hæstv. ríkisstjórn þegar ákveðið að leggja á nýjan sjúklingaskatt sem nemur 50 millj. kr. Er það gert með hækkun á gjaldi sjúklinga fyrir viðtöl við lækna. Til Jarðasjóðs og Jarðeigna ríkissjóðs er ljóst að vantar um 50 millj. kr. Sú fjárhæð gæti raunar orðið drjúgum hærri því búast má við að ýmsir leiguliðar á ríkisjörðum kjósi að bregða búi þegar þeir fá jólakveðju ríkisstjórnarinnar um tíföldun á eftirgjaldinu. Ef tekið er mið af rekstrarútkomu þessa árs eins og hún virðist nú horfa við má reikna með að í rekstrarútgjöld ríkissjóðs vanti um 300 millj. kr. Þetta er ekki há fjárhæð miðað við það sem raunar kom fram í ræðu hv. formanns fjvn. við 2. umr. þótt hann viki ekki sérstaklega að þessu efni í ræðu sinni hér áðan. Nokkrir veigamiklir útgjaldaliðir, sem ættu heima í 4. gr. frv. og ættu að koma beint til útgjalda á A-hluta ríkissjóðs, eru færðir undir heimildir 6. gr. til þess að leyna því í útkomunni hvað þar er á ferðinni. Sá stærsti þeirra er uppgjör á vanskilum Skipaútgerðar ríkisins sem ætla má að verði eigi minna en um 400 millj. kr. Aðrir liðir verða ekki tilgreindir í þessari upptalningu þótt ljóst sé að þar verði um verulegar fjárhæðir að tefla. Þó er þar gert ráð fyrir sparnaði upp á 300 millj. kr. sem á að ná með því að loka stofnunum og með fleiri aðgerðum. Miðað við fyrri reynslu eru ekki miklar líkur til að árangur verði að verulegu leyti um þetta efni. Þá eru ótaldar þær óhönduglegu aðgerðir að færa svokallaðan Mannvirkjasjóð menningarbygginga úr A-hluta yfir í B-hluta og láta hann þar taka lán að fjárhæð 300 millj. kr. sem síðar á að verða til þess að fé er veitt frá B-hluta yfir til A-hluta. Þarna tel ég ranglega að verki staðið og réttara að telja þetta með útgjöldum A-hlutans en til þess vantar 300 millj. kr. Sé þetta talið saman er hér um að ræða 3,3 milljarða kr. sem eru óleystur vandi í þessu dæmi þótt ekkert verði fullyrt um það að allt þetta fé verði greitt á næsta ári því að með tilteknum aðgerðum kann að vera mögulegt að draga úr þessari þörf í einhverjum atriðum. En til þess að það sé hægt þarf að grípa til aðgerða sem ekkert hefur bólað á hjá hæstv. ríkisstjórn. Þrátt fyrir þetta eru ýmis dæmi ótalin. Til dæmis vantar í frv. eins og það liggur fyrir inn á launalið Flugmálastjórnar nákvæmlega sundurgreint 67 millj. kr. Þetta ætlar hv. meiri hl. fjvn. að leysa með því að veita til þessa viðfangsefnis 20 millj. kr. Er þá óleystur vandi upp á 47 millj. kr. sem á að ná annað tveggja með því að fækka fólki hjá Flugmálastjórn, lækka launin ellegar að fá hluta af starfsfólkinu, t.d. flugumferðarstjórana, til þess að vinna í sjálfboðavinnu. Ég spyr nú hvort líklegt sé að sú verði raunin. Ég skal ekki fjalla um fleiri slíka liði, en þessir liðir sanna að hv. meiri hl. fjvn. hefur í ýmsum tilvikum kosið að loka augunum til þess að leyna þeim vanda sem við er að fást í sjálfri útkomunni. Þannig hefur hann auðvitað tekið við fyrirmælum um þessi efni frá hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn. Hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn hugðust ná niðurskurði á útgjöldum ríkissjóðs með því að seilast í vasa sveitarfélaganna í landinu. Þetta átti að gera með því að brjóta upp það samkomulag sem náðst hafði eftir margra ára starf með lögum um nýja verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem sett voru á síðasta Alþingi. Ætlun hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórnar var að brjóta þessi lög á fyrsta ári og koma þannig í bakið á sveitarfélögunum. Eftir harðvítuga andstöðu Sjálfstfl. hér á Alþingi hefur þó hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn látið undan síga í þessari aðför. En það vantaði ekki að hugurinn stóð í þessa átt. Flestar þeirra brtt. sem meiri hl. fjvn. flytur við þessa umræðu eru því marki brenndar að minni hl. nefndarinnar getur enga aðild að þeim átt. Þetta á að sjálfsögðu við um tekjuhlið frv. en einnig um þær brtt. sem við þessa umræðu eru fluttar við 4. gr. Fjvn. hefur oft getað staðið saman um brtt. við þá grein frv. Á sama hátt treystir minni hl. nefndarinnar sér ekki til að eiga aðild að þeim tillögum sem fluttar eru við 5. gr. um B-hluta stofnanir. Ýmsar þær brtt. sem fluttar eru við 6. gr. eru þess eðlis að minni hl. kýs að eiga þar enga aðild að. Þessar tillögur allar eru því fluttar af meiri hl. nefndarinnar. Á hinn bóginn flytur nefndin sameiginlega ýmsar brtt. sem ekki er ágreiningur um við 6. gr. frv., þ.e. heimildargrein fjárlaga. Nokkrar af þeim brtt. sem meiri hl. nefndarinnar flytur eru sérkennilegar. Svo er t.d. varðandi tillögu um að hækka framlag til Framkvæmdasjóðs aldraðra um 40 millj. kr. sem á að ganga til sérstaks verkefnis, þ.e. til bygginga fyrir aldraða á Suðurnesjum. Nú eru til lög um þennan sjóð og í þeim lögum segir að stjórnarnefnd sjóðsins ásamt fulltrúa fjvn. Alþingis skuli gera tillögur um úthlutun á fé sjóðsins sem heilbrrh. tekur síðan ákvörðun um. Með þessari tillögu er verið að veita 40 millj. til þessa sjóðs sem á að fara fram hjá úthlutun sjóðsins sem gerist samkvæmt lögum. Það er því tvennt þarna á ferðinni: Í fyrsta lagi eru lög um Framkvæmdasjóð aldraðra sniðgengin og í öðru lagi lyktar þetta mál af pólitískum hrossakaupum. Í brtt. við 6. gr., sem meiri hl. nefndarinnar flytur, er lagt til að veitt verði heimild fyrir ríkisstjórnina til að kaupa aðstöðu fyrir nýja stofnun, nýtt meðferðarheimili fyrir unga fíkniefnaneytendur. Á sama tíma hafa félagasamtök verið að vinna að því af eigin rammleik að koma á fót slíkri stofnun. Þessi samtök sem kölluð eru Krýsuvíkursamtökin eru vel á veg komin með að endurbyggja Krýsuvíkurskólann og koma þar upp slíkri aðstöðu. Rekstur er þegar hafinn og þangað eru komnir sex vistmenn. Þessi samtök fóru fram á það við fjvn. að fá styrk til þess að mæta kostnaði við vistun þeirra sem á meðferð þyrftu að halda. Og þessi vistgjöld áttu að vera sem næst helmingi lægri en sambærileg vistgjöld á ýmsum stofnunum ríkisins. Ekki var farið fram á eina einustu krónu til fjárfestingar. Þrátt fyrir það virðist svo sem hæstv. ríkisstjórn vilji ekkert af starfsemi þessara frjálsu félagasamtaka vita, en vilji á hinn bóginn leggja í gífurlegan kostnað, eigi minna en marga tugi millj. kr. í fjárfestingu, auk rekstrarkostnaðar, til þess að koma upp nýrri stofnun á vegum ríkisins fyrir þessa starfsemi sem vissulega er án efa bæði þörf og nauðsynleg. Ég tel að sjálfboðastarf félagasamtaka í málum eins og þessum geti verið afar þýðingarmikið og það er víst að ef sæmilega tekst til eða vel er það miklu ódýrara fyrir ríkissjóð en ef ríkissjóður tekur þessi mál upp á eigin arma, bæði í fjárfestingu og rekstri. Ég tel þess vegna að það þurfi að athuga mjög vel hvernig Krýsuvíkursamtökin fara af stað með sinn rekstur áður en komi til greina að ríkissjóður fari að setja á fót slíka stofnun á eigin vegum og ráðast í stórkostlega fjárfestingu til að gera það mögulegt. Rétt er að geta þess að í brtt. meiri hl. nefndarinnar er lagt til að Krýsuvíkursamtökin fái styrk til starfsemi sinnar sem nemur 4 millj. kr. á næsta ári. Í tillögum meiri hl. nefndarinnar er gert ráð fyrir að hækkun verði á fé til vegamála um 340 millj. kr. á næsta ári. Þetta er gert með hækkun bensíngjaldsins sem síðan á að fylgja verðlagsþróun á næsta ári. Þessi fjárhæð hefur ekki áhrif á rekstraryfirlit fjárlagadæmisins því hún kemur bæði fram tekna- og gjaldamegin. Með þessum hætti er þó gert ráð fyrir að skerða fé Vegagerðar ríkisins til vegaframkvæmda um 675 millj. kr. frá því sem vegáætlun kveður á um sem samþykkt var á Alþingi þann 20. maí sl. Þá stóð ekki á heitstrengingum hæstv. samgrh. og hv. stjórnarliða um að sú vegáætlun yrði látin standa og enginn niðurskurður kæmi þar til greina. En það er eins og annað í meðferð þessara mála að þótt gefin séu fyrirheit og hátíðlegar yfirlýsingar af hálfu hæstv. ríkisstjórnar stendur þar naumast steinn yfir steini. Það er á hinn bóginn ekki sparað að leggja skatta á bifreiðaeigendur því svokallað bifreiðagjald sem nýlega hefur verið fundið upp og rennur beint í ríkissjóð er nú orðið hærra en allur þungaskatturinn eða 1200 millj. kr. Í tillögum meiri hl. nefndarinnar við 6. gr. er gert ráð fyrir að selja húseignir tveggja tilraunastöðva landbúnaðarins. Ég verð að segja það að fullkomin ástæða getur verið til að endurskoða rekstur tilraunastöðva landbúnaðarins og breytingar geta þar komið til greina sem gerðar yrðu að athuguðu máli. Það er hins vegar afar einkennilega að verki staðið að fella niður rekstur slíkra stofnana í fjárlögum án þess að um það hafi verið rætt á Alþingi að breyta þeim lögum sem um þetta gilda. Í lögum nr. 64 frá 21. maí 1965 segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Rannsóknastofnun landbúnaðarins skal fá umráð yfir þeim tilraunastöðvum á sviði landbúnaðar, sem ríkið á. Þar skulu framkvæmdar tilraunir í jarðrækt, búfjárrækt, heyverkun og öðru, sem stjórn stofnunarinnar ákveður.`` Í þessum lögum kemur það skýrt fram að það er beinlínis skylda samkvæmt lögum að tilraunir skuli fara fram á þeim tveimur stöðvum sem með fjárlögum er ætlast til að felli niður starfsemi sína, en það er á Reykhólum og Skriðuklaustri. Ég tel þess vegna að hér sé í hæsta máta farið aftan að siðum og rétt vinnulag í efnum eins og þessum sé vitaskuld að leggja til breytingar á lögum um Rannsóknastofnun landbúnaðarins hér á Alþingi áður en komi til mála að breyta þessu með fjárlögum. Hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstjórn virðist ekki hafa hirt um að gæta að því hvað lög segja um þessa starfsemi áður en breytingar eru ákveðnar og er það í samræmi við ýmsar aðrar aðgerðir þessarar hæstv. ríkisstjórnar þar sem ekki er hirt um að fylgja lögum. Einstakar brtt. meiri hl. fjvn. verða hér ekki gerðar frekar að umtalsefni. Þær eru vitaskuld af ýmsum toga. Margar þeirra eru því marki brenndar að þær fela í sér vanáætlun eða feluleik með það sem ætla má að verði raunveruleg útgjöld ríkissjóðs á næsta ári. Aðrar fela í sér leiðréttingar. Í þriðja lagi eru nokkrar sem boða óþörf og stóraukin útgjöld ríkissjóðs á næsta ári. Í heild er þessi afgreiðsla engu betri en afgreiðsla fjárlaga fyrir þetta ár sem nú er senn liðið og hlotið hefur dóm reynslunnar í því fjáraukalagafrv. sem væntanlega verður afgreitt hér frá Alþingi í dag eða á morgun. Verði tillögur meiri hl. fjvn. samþykktar verða megineinkenni fjárlaga fyrir árið 1990 þessi: 1. Fjárlögin verða með alvarlegum halla eða um 3,7 milljarða kr. Ætla má að falinn halli til viðbótar sé allt að 3 milljarðar kr. 2. Útþensla ríkiskerfisins heldur áfram eða eigi minni en um 2% að raungildi. Ætlað er fyrir útgjöldum sem fela í sér brot á lögum og reglugerð um Stjórnarráð Íslands um ráðningu pólitískra aðstoðarmanna ráðherra. 3. Eftir Íslandsmet í skattaálögum á þjóðina á þessu ári á enn að þyngja skattbyrðina, einkum með tekjusköttum og eignarsköttum, bifreiðasköttum og launasköttum. Opinberum stofnunum er gert að innheimta skatta til ríkisins í stórauknum mæli. 4. Sú stefna sem í þessu felst miðar öll að því að þrengja að almenningi í landinu og atvinnuvegum landsmanna. Með þessu er verið að herða að því samdráttarskeiði sem gengur yfir efnahagskerfi þjóðarinnar um þessar mundir og gera það torveldara að snúa við frá samdrætti til sóknar og framfara. Þessi stefna er í grundvallaratriðum röng. Okkur er nú allra nauðsynlegast að halda á málum með þeim hætti að atvinnuvegirnir verði reknir með hagnaði og nái að blómgast þannig að hagvöxtur geti tekið við af samdrætti og öryggisleysi. Samtímis verður að stöðva útþenslu ríkiskerfisins. Einungis á þann hátt verður snúið við frá minnkandi kaupmætti almennings og sívaxandi atvinnuleysi. Einungis á þann hátt er mögulegt að rétta við það efnahagskerfi sem hefur verið að molna niður í höndum núv. hæstv. ríkisstjórnar. Einungis á þennan hátt er mögulegt að snúa við frá sívaxandi skuldasöfnun þjóðarinnar erlendis og greiðslubyrði af erlendum lánum sem enn mun þyngjast á næsta ári. Svo virðist sem eitthvað sé að rofa til hjá einstökum þingmönnum stjórnarliðsins. Fjórir hv. þm. Framsfl. birtu snemma á þessu þingi tillögur í efnahags- og atvinnumálum sem í sumum tilvikum voru sem sniðnar eftir stefnu Sjálfstfl. Nú hafa sömu hv. þm. flutt till. til þál. hér á Alþingi um uppskurð og hagræðingu í ríkiskerfinu, með öðrum orðum um viðnám gegn vexti og útþenslu ríkisbáknsins þar sem rækilega er tekið undir gagnrýni og sjónarmið okkar sjálfstæðismanna. Segja má að bragð sé að þegar barnið finnur. Það vekur þó athygli að tveir þessara hv. þm. eru fulltrúar Framsfl. í fjvn. Þeir segja að ríkisstjórnin sé ekki sjálfri sér samkvæm. Þeir segja að stórfelldur halli á fjárlögum verði ekki brúaður með skattheimtu. Þeir segja að fjmrh. starfi sem rukkari og sjái ekki önnur ráð en að hækka skatta og herða innheimtu. Þetta gangi ekki lengur. Hæstv. ríkisstjórn fer einmitt þannig að. Hæstv. ríkisstjórn herðir tökin. Hún finnur nýjar og nýjar leiðir til skattheimtu. Hún herðir innheimtuna. Hún eykur eyðsluna. Hún þenur út ríkisbáknið. Hæstv. forsrh., formaður Framsfl., gerir að sjálfsögðu ekkert með þessar tillögur. Hann leiðir hæstv. ríkisstjórn og segir að allt sé í góðu lagi, rétt eins og hæstv. fjmrh. Hinir óbreyttu þingmenn fá engu áorkað, jafnvel ekki þeir sem eru í hv. fjvn. Tillögur þessara þingmanna verða því sjálfsagt að engu hafðar hjá þeim sem völdin hafa meðan þessi hæstv. ríkisstjórn situr. Þó vil ég taka fram að það er virðingarvert af þingmönnum stjórnarliðsins að flytja slíkar tillögur sem sannar að meira að segja í liði hæstv. ríkisstjórnar eru þó menn sem sjá það að svo má ekki lengur ganga með þessa stefnu, sjá það að það verður að breyta um stefnu til þess að hægt sé að rétta við þetta þjóðfélag úr þeirri kreppu sem það er að síga lengra og lengra í. Það verður að breyta um stefnu til þess að hægt sé að fara á ný upp úr öldudalnum, á ný að sækja fram til aukinnar hagsældar, aukinnar velferðar. Ég tel virðingarvert að þetta skuli hafa verið gert hér af hálfu hv. þingmanna stjórnarliðsins. En það rofar ekkert til í hugum þeirra sem með völdin fara, hæstv. ráðherrum í núv. hæstv. ríkisstjórn. Þeir sjá ekki það sem allir aðrir sjá að til þess að mögulegt sé að ryðja braut nýrri stefnu, stefnu hagvaxtar, batnandi lífskjara, atvinnuöryggis og framfara verður þessi hæstv. ríkisstjórn að fara frá.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Þá liggur hér frammi fyrir augum allra jólaboðskapur hæstv. ríkisstjórnar sem eitt sinn gerðist svo djörf að kenna sig við jafnrétti og félagshyggju þó að flestir séu að vísu hættir að tengja þessi hugtök við hana. Sá boðskapur inniheldur ekki fullvissu um gleðileg jól, gott og farsælt nýtt ár, eins og menn gjarnan segja hver við annan á þessum árstíma, því fer fjarri. Að þessu sinni mun þjóðin halda sín jól í skugga atvinnuleysis og kvíða um afkomu sína. Og fyrir þjóðina í heild eru ekki horfur um farsæld á komandi ári. Slíkur er sá boðskapur sem væntanleg fjárlög ársins 1990 bera öllum landsins lýð. Nú við lokaafgreiðslu þessa máls liggur í rauninni ljóst fyrir að fæstir eru sáttir við þau fjárlög sem á að fara að samþykkja. Margir af fulltrúum stjórnarflokkanna eru engu síður ósáttir við þá stefnu sem þau boða en við sem erum í stjórnarandstöðu. Stefnu skattaáþjánar og niðurskurðar, ómarkvissra sparnaðartilrauna og hæpinna aðgerða við tekjuöflun. Samt munu þeir hlýða og samþykkja. Við höfum nú séð tekjuáætlun fyrir næsta ár sem er nokkuð breytt frá því sem var í upphafi og nemur nú rúmlega 91 milljarði, hefur hækkað um rúmlega 1,1 milljarð frá því fyrsta. Þessi hækkun kemur svo sem augljóst er fram í auknum álögum á almenning. Alls staðar er leitað leiða til tekna fyrir ríkissjóð og fullyrða má að aldrei hafi verið seilst svo djúpt í vasa almennings sem nú. Má kalla það harkalegar aðgerðir á tímum slíks samdráttar sem nú er í þjóðfélaginu og fyrirsjáanlega verður á næsta ári. Bifreiðaskattar og bensíngjald hækka stórkostlega og ljóst er að tekjulágt fólk kemur varla til með að hafa efni á að eiga og reka bíl. Tel ég því hæpið að treysta á að þessar fyrirhuguðu tekjur skili sér svo sem áformað er. Tekjuskattar hækka frá fjárlögum þessa árs um 2,8 milljarða. Af heildarupphæðinni er orkuskattur 250 millj. kr. sem hlýtur að valda því að gjaldskrá orkuveitna hækki og sú hækkun fer auðvitað beint út í verðlagið hvað svo sem menn segja um það og halda fram. Þjónustufyrirtækjum og eftirlitsstofnunum er gert að stórhækka sértekjur og skila í ríkissjóð og fyrir því fær almenningur einnig að finna. Svo langt er gengið í þessum efnum að afnotagjöld af símtækjum sem Póstur og sími innheimtir renna öll í ríkissjóð, 500 millj. kr. Öll þessi skattheimta er óverjandi. Hún ýtir undir verðbólgu, gengur of nærri gjaldþoli manna og vinnur þannig á móti markmiðum sínum. Ríkisvaldið er þegar komið á ystu nöf í skattheimtunni. Þegar svo langt er gengið að heimili geta ekki haldið uppi því sem við teljum eðlilega neyslu þá dregst innheimtan óhjákvæmilega saman. Tekjurnar nást ekki og of hart er gengið að almenningi. Þegar einnig er litið til spár Þjóðhagsstofnunar um atvinnuleysi á komandi ári virðast líkurnar á því að áformuðum skatttekjum verði náð enn dvína. Hið nýja ljós í myrkrinu í skattáformum ríkisstjórnarinnar, ljósið sem ætlað er að leiða landsmenn til einföldunar, réttlætis og skilvirkni í skattamálum, verður nú tendrað um áramótin, virðisaukaskatturinn. Rétt er að ítreka það enn einu sinni hér að kvennalistakonur hafa frá upphafi verið mótfallnar þessum skatti og talið að ókostir hans gerðu meira en að vega upp á móti hugsanlegu hagræði af honum. Allar hafa spár okkar ræst. Nú þegar er komið í ljós að þær forsendur sem taldar voru honum til gildis eru flestar brostnar. Einföldunin er horfin út í veður og vind með ótal undanþágum, gengið var á gefin fyrirheit með því að hafa skattprósentuna svo háa sem hún er, sem óhjákvæmilega býður heim alls konar svartamarkaðsviðskiptum og þar fauk réttlætið. Auk þess hafa einstaklingar, fyrirtæki og forsvarsmenn sveitarfélaga lýst því að þeir séu gersamlega vanbúnir að taka við þessari nýbreytni. Í ljósi þessa er sýnt að skilvirknin muni eitthvað láta á sér standa. Enda er það svo að fulltrúar fjmrn. hafa, ásamt fjölmörgum öðrum sem með fjármál fara, lýst því að fullkomin óvissa sé um hvernig til muni takast með innheimtu þessa skatts. Rétt er að minna á að kostnaðurinn við að koma á þessari skattbreytingu er orðinn óheyrilegur. Heilsíðuauglýsingar sem eiga að kenna landslýð að borga skatta með brosi á vör hafa birst dögum og mánuðum saman, áreiðanlega til lítils gagns. Stöðugildum á skattstofum fjölgar á meðan sjúkrastofnanir fá ekki nauðsynlegan mannafla. Öll skriffinnska eykst úr hófi fram en þrátt fyrir allan kostnaðinn ríkir þrúgandi óvissa meðal skattgreiðenda um hvernig þeir eigi að snúa sér í málunum. Kynning og fræðsla hefur ekki verið nógu markviss. Og hvernig sem allt fer þá er eitt augljóst, það er óhemju dýrt að fylgja þessu nýja skattkerfi eftir. Ég vil einnig ítreka það sem ég áður hef sagt og raunar er öllum ljóst að þessi skattur leggst á fjölmarga þætti umfram söluskattinn og hlýtur því að hækka verðlagið og þrengja enn kost almennings af þeim sökum. Þegar einnig er litið til þess að gengið er út frá verulegri kaupmáttarrýrnun á komandi ári í ofanálag á kaupmáttarrýrnun þessa árs þá vil ég lýsa fyllstu vantrú á að tekjuáætlun ríkissjóðs standist. Hvað varðar gjaldahliðina þá hefur hún vissulega tekið breytingum frá því sem upphaflega var ætlað. Niðurskurður af ýmsu tagi hefur verið knúinn fram með handafli, en aðrir liðir hækkaðir nokkuð og í heild eru áætluð gjöld nú rúmlega 95 milljarðar. Af hálfu hæstv. fjmrh. hefur verið lögð ofuráhersla á að skráður fjárlagahalli yrði sem lægstur. Því hefur tekjuöflunarhliðin verið knúin upp svo sem ég hef lýst og að öllum líkindum umfram gjaldþol tekjustofnanna. Aftur á móti hefur rekstrarkostnaður ríkisstofnana verið skorinn harkalega niður og þeim gert að spara a.m.k. 300 millj. í launum og umfangi. En sparnaðarátakið sem átti að fara fram í ár á þann veg að lækka launakostnað um 4% náðist ekki nema að hálfu. Því hljóta menn að hafa efasemdir um að þetta átak nái fram. Lánasjóði ísl. námsmanna eru ætlaðar 400 millj. til að mæta fjárþörf sem ekki er undir 700 millj. og sennilega nær 800 millj. Þessar 400 millj. á sjóðurinn að taka að láni og hljóta menn þá að fara að óttast um framtíð þessarar stofnunar sem sífellt er rekin á lánum. Afborganir og vextir verða á annan milljarð á komandi ári og ráðstöfunarfé fer minnkandi. Útgjöld vegna ríkisábyrgðar á launum hefur stórhækkað á þessu ári og í ljósi sífjölgandi og fyrirsjáanlegra gjaldþrota er sýnt að mikið vantar á að nægilega sé séð fyrir þeim lið á næsta ári. Ætlað er að ná fram umtalsverðum sparnaði með lækkun lyfjakostnaðar. Þessi áform hafa verið uppi um árabil án þess að þau hafi náð fram að ganga. Engin ástæða er til að ætla að það verði nú fremur en áður. Þar á ofan er augljóst að ríkisspítölunum dugar engan veginn það fé sem þeim er ætlað og þar mun vanta a.m.k. 150 millj. Tölur um atvinnuleysi eru hærri nú en áður hafa sést um áratugi og fyrirsjáanlegt er geigvænlegt atvinnuleysi á næsta ári. Í fjárlögum fyrir næsta ár er þannig búið að Atvinnuleysistryggingasjóði að fyrirsjáanlegt má telja að stórfé vanti á eigi honum að vera fært að gegna hlutverki sínu. Fyrirheit eru hjá stjórnvöldum um að matvöruverð lækki á næsta ári. Verði staðið við það og verði einnig staðið við þau loforð sem bændum hafa verið gefin eru niðurgreiðslur vanáætlaðar um 400--500 millj. kr. Auk þessa eru fjöldamargar smærri upphæðir vantaldar svo sem hv. 2. þm. Norðurl. v. kom að í ræðu sinni áðan. Það sem ég nú hef bent á sýnir ljóslega að inni í gjaldahliðinni eru vanáætlanir sem nema ekki minna en tveimur til þrem milljörðum. Kjarasamningar eru nú fyrir dyrum og því hefur mjög verið haldið fram að kjarabætur í beinum launahækkunum kæmu varla til greina. Raunhæfara væri að bæta kjör með öðrum hætti, með lækkun matvöruverðs, jafnvel skattaívilnunum. Ég fæ ekki séð að slíkar kjarabætur rúmist innan ramma fjárlaganna. Þjóðhagsstofnun hefur að vanda birt áætlun um þjóðarbúskapinn á komandi ári og ekki er sá boðskapur gleðilegur. Einkenni hans eru samdráttur á flestum sviðum og vaxandi atvinnuleysi. Staða fjölskyldna og heimila verður augljóslega erfið og er það vissulega nú þegar. Ég las í gær frétt frá Félagsmálastofnun Reykjavíkur þar sem greint var frá hve hjálparbeiðnum færi sífellt fjölgandi og jafnvel væru þess ófá dæmi að fólk í fullri vinnu leitaði aðstoðar. Slíkt ber því auðvitað glöggt vitni sem við kvennalistakonur höfum þráfaldlega bent á að lágmarkslaun duga engan veginn til framfærslu. Skyldi þetta dæmi sem ég nefndi duga til að menn viðurkenni að svo sé. Nú býr fjöldi fólks við ótta um að missa atvinnu sína. Gera þeir sem hér eru inni sér grein fyrir því hvaða áhrif atvinnuleysi hefur á einstaklinga? Að ganga á milli manna og fyrirtækja í atvinnuleit og vera hafnað. Slík lífsreynsla brýtur niður sjálfstraust fólks, brýtur niður allt framtak, kyndir undir beiskju og neikvæðum viðhorfum, fólk lamast andlega. Hvað á að verða um þá sem nú hafa verið svo lengi atvinnulausir að bótaréttur þeirra er runninn út? Í þeim hópi eru konur fjölmennastar, auk þess sem meðal kvenna er mikið dulið atvinnuleysi. Á þetta fólk að segja sig til sveitar? Þjóðhagsstofnun telur að bjart sé fram undan í efnahagsmálum í heiminum. Þar sé áframhaldandi vaxtarskeið meðan áfram verður samdráttur í þjóðarbúskap okkar. Þegar aðrar þjóðir búa við hagvöxt getum við ekki nýtt okkur hann af því að við höfum látið undir höfuð leggjast að leita leiða til að auka verðmæti mikilvægustu útflutningsvöru okkar með frekari fullvinnslu en flutt hana óunna út til atvinnusköpunar fyrir aðrar þjóðir. Svo eru útsendarar ríkisstjórnarinnar á harðahlaupum út um öll lönd í leit að einhverjum sem kynnu að vilja reisa álver sem án efa er dýrasti atvinnukostur sem völ er á. Bygging álvers mundi stórauka ríkisskuldir sem ekki er á bætandi. Hvert einstakt atvinnufyrirtæki við álver kostar að minnsta kosti 200 millj. Það er hægt að skapa mörg atvinnutækifæri í öðrum greinum fyrir slíka upphæð, ekki síst fyrir konur sem nú eru tvöfalt fleiri á atvinnuleysisskrá en karlar. Konur koma ekki til með að vinna við álframleiðslu í teljandi mæli. Ríkisstjórninni væri nær að verja fjármunum til markaðsöflunar á fiskvörum í fleiri löndum en hingað til hefur verið gert en einblína stöðugt á stóriðju svo sem álbræðslu. Menn virðast yfir höfuð ekki hafa gefið því gaum að aðrar Evrópuþjóðir vilja helst ekki hafa slík fyrirtæki innan sinna landamæra sökum mengunaráhrifa og annarra miður hollra samfélagsáhrifa. Góðæri í öðrum löndum, svo sem nú er samkvæmt þjóðhagsspá, hefur oft skilað sér í auknum ferðamannastraumi hingað og má vænta að svo verði á næsta ári. Ég hef fyrr í umræðunni um fjárlagafrv. bent á hve hörmulega lítinn skilning stjórnvöld sýna ferðamannaþjónustu sem er nú ein af fáum atvinnugreinum sem vaxtarbroddur er í. Og hvernig var það með hæstv. samgrh., var hann ekki nýlega að setja með viðhöfn ferðamálaár Evrópu? Ég vil enn ítreka að svo má ekki búa að Ferðamálaráði að það geti ekki gegnt skyldum sínum en það er naumast fært um það. Það hefur ekki fjármuni til áætlanagerða og stjórnvöld sýna því greinilegt vantraust með því að negla niður til ákveðinna verkefna hvern einasta eyri sem því er veittur. Með þeim ráðstöfunum er allt frumkvæði heft og Ferðamálaráð fær í raun ekkert til að sinna þeim verkefnum sem það telur brýnust. Fjölsóttir ferðamannastaðir eru að fara í svað vegna óhóflegs ágangs og umgengni sem er of víða slík að vansæmd er að. Það kostar fé að færa þetta í lag en það fé verður að fást, annars er framtíð þessara staða í bráðri hættu. Ég hafði ekki hugsað mér að gera einstaka þætti frv. frekar að umtalsefni en eitt get ég ekki látið vera að minnast á. Ljóst er að starf Þróunarsamvinnustofnunar Íslands mun nánast leggjast af með fjárveitingu sem aðeins er 75 millj. kr., þar sem þeir fjármunir duga eingöngu til að standa við þegar gerðar skuldbindingar. Engin framtíðarverkefni verða undirbúin, ekki hægt að hefja framkvæmdir fyrir þessa fjármuni og því mun starf stofnunarinnar sem henni er skylt, skv. gildandi lögum, að inna af hendi leggjast af á árinu 1990. Þegar hafa verið gefin vilyrði fyrir aðstoð við Namibíu og framhaldi ýmissa smærri verka á Grænhöfðaeyjum en þar er t.d. nýbyggt kvennahús sem bíður þess að starfsemi verði hafin. Nú er ekkert fé til þess, það verður ekki unnt að standa við þetta. Og hvað eiga Íslendingar, hvað á íslenska Þróunarsamvinnustofnunin og forsvarsmenn hennar að segja við þessar þjóðir? Það er alger smán fyrir Íslendinga, fyrst þeir á annað borð eru að taka þátt í slíku alþjóðastarfi, að veita jafnlitlum fjármunum til þessara mála. 75 millj. kr. eru örlítið prósentubrot af fjárlögum ársins 1990 og hlutfallið lækkar enn frá síðasta ári. Ályktun Alþingis frá 1985 um starfsemi stofnunarinnar er sýnd fullkomin fyrirlitning og það af þinginu sjálfu. Hver á að bera virðingu fyrir ályktunum þingsins ef það gerir það ekki sjálft? Stjórn og framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar hafa þungar áhyggjur af framtíð þessa starfs sem stofnuninni er skylt að inna af hendi og þar sem fjárveiting nær ekki 100 millj. mun stjórnin væntanlega neyðast til þess að vísa málefnum stofnunarinnar beint til ríkisstjórnar sem sjálf verður þá að axla þá ábyrgð sem fylgir því að framfylgja ekki þeim lögum sem um stofnunina gilda. Því að þó illa ári hjá okkur megum við ekki gleyma þeim sem við bágari hag búa en við og við höfum heitið aðstoð. Virðulegi forseti. Nú um rúmlega tveggja ára skeið hefur farið fram stórfellt uppgjör í þjóðfélaginu. Uppgjör á kostnaði fjárfestingarveislunnar. Stórkostlegar fjármagnstilfærslur hafa átt sér stað og víðtæk röskun á högum fólks og fyrirtækja við frágang á vandamálum sem ekki varð lengur slegið á frest. Þegar þetta uppgjör er yfirstaðið má vænta þess að farið hafi fram viss hreinsun og endurskipulagning. Vonandi hefur þessi eldskírn orðið til þess að mönnum hefur lærst að taka upp betri og hagkvæmari vinnubrögð. Menn eru vonandi farnir að skynja verðbólguna sem þann óvin sem hún er en ekki sem hjálpartæki. Vonandi draga menn þann lærdóm af þrengingum þessara ára að látið verði af þeim hugsunarhætti að hægt sé í sífellu að gera út á verðbólguna og vonina. Trúlega hafa fáir betri skilning og meiri reynslu af léttum pyngjum en konur. Eins og kunnugt er eru konur stærsti láglaunahópurinn í þjóðfélaginu. Þær verða því ætíð að sýna aðgæslu í meðferð þess fjár sem þær hafa til ráðstöfunar. Í aldanna rás hefur það fallið í hlut kvenna að gæta þess að eyða ekki um efni fram en sjá jafnframt til þess að allir í fjölskyldunni fái sinn skerf og nái að dafna. Konur hafa því mikla reynslu í því að gera raunhæfar áætlanir. Þær gæta þess að láta léttar pyngjur sínar aldrei tæmast alveg. Sú saga er gömul en virðist þó árlega ný að nú sé ríkiskassinn tómur og enn á ný skuli aðhalds gætt. Ár eftir ár stöndum við frammi fyrir því að stjórnvöld hafa farið ógætilega með sameiginlega fjármuni okkar og gert áætlanir sem ekki standast. Þegar líða tekur á árið vakna menn svo við vondan draum, hefja ákafa leit að nýjum tekjulindum fyrir ríkiskassann og leita leiða til að skera niður útgjöld ríkisins. Sá niðurskurður getur aldrei orðið annað en handahóf því menn virðast alltaf sjá of seint í hvert óefni stefnir. Þess vegna næst heldur aldrei sá sparnaður sem stefnt er að. Sá niðurskurður sem fyrirhugaður er á árinu 1990 er hefðbundinn og kemur verst niður á þeim sem síst skyldi. Því fer fjarri að fjárlög næsta árs beri með sér kvenlegt yfirbragð. Það er andstætt hugsunarhætti kvenna að þrengt sé að börnum með þeim hætti sem ríkisstjórnin boðar með niðurskurði í skólakerfinu. Það virðist algjörlega hafa farið fram hjá höfundum frv. að í skólum landsins eru margir einstaklingar með fjölbreytilegar þarfir og það getur skipt sköpum um alla framtíð barnanna hvernig komið er til móts við þær þarfir. Hverjum manni ætti að vera ljóst að ekki er hægt að skera niður án minnsta tillits til þess hvers konar starfsemi fer fram innan veggja hinna ýmsu stofnana. Í niðurskurði stjórnvalda til skólamála endurspeglast sá skortur á framtíðarsýn sem allt of lengi hefur þjáð stjórn landsins. Sú stöðnun, sjálfvirkni og sú forgangsröðun sem birtist í fjárlögunum fyrir 1990 er konum engan veginn að skapi. Kvennalistakonur hafa oft og iðulega minnt á stefnu hinnar hagsýnu húsmóður sem á ekki síður við um sameiginlega sjóði okkar allra en fjármuni hvers heimilis. Til þess að ná fram raunverulegum sparnaði verður að gera um hann áætlanir. Vonlaust er að grípa til óskipulegs niðurskurðar á elleftu stundu. Það stuðlar aðeins að því að gera vandann illleysanlegri en vera þyrfti. Með hugmyndaauðgi sinni og útsjónarsemi hefur konum einlægt tekist að leysa hið óleysanlega. Oft hefur þeim reynst árangursríkast að fara óhefðbundnar leiðir eins og m.a. hefur sýnt sig í sérstöku framboði kvenna til Alþingis. Konur hafa ekki komið svo nálægt ríkiskassanum að sjónarmið hinnar hagsýnu húsmóður hafi fengið að njóta sín í þágu okkar allra og þess gjöldum við nú. Fjárlög komandi árs boða okkur samdrátt í ríkisframkvæmdum, samdrátt í atvinnu, samdrátt og niðurskurð á flestum sviðum. Því hljóta menn að bera í brjósti ugg og kvíða um afkomu sína og sinna á komandi árum. Spá Þjóðhagsstofnunar kyndir enn undir þann kvíða. Hætt er við að þessar döpru framtíðarhorfur dragi úr kjarki og áræði manna til nýrrar sóknar í atvinnusköpun en þó var oft þörf en nú nauðsyn. Málefnasamningur ríkisstjórnarinnar, sem enginn kennir nú lengur við hennar fyrri einkunnarorð, gaf ákveðin fyrirheit um sérstök átök í málefnum landsbyggðarinnar, til hindrunar frekari byggðaröskunar og til eflingar byggðaþróunar. Vil ég nú enn einu sinni minna á það átak sem lofað var um atvinnuuppbyggingu vegna kvenna í dreifbýli. Ekki bólar þar á efndum frekar en í öðrum hlutum. Því hafa þingkonur Kvennalistans lagt fram brtt. við fjárlögin á þskj. 425 sem sýna vilja okkar í þessum efnum og verður mælt fyrir þeim hér á eftir. Virðulegi forseti. Þegar hæstv. núv. fjmrh. settist á ráðherrastól hafði hann uppi hástemmdar yfirlýsingar um að nú yrði brotið blað við fjárlagagerð. Fjármál ríkisins yrðu tekin fastari tökum, nýr hornsteinn lagður að efnahagsmálum. Óneitanlega bundu margir vonir við að honum kynni að takast þetta. Nýr ráðherra úr flokki sem ekki hafði borið ábyrgð á fjármálastjórn ríkisins um nokkra hríð hafði þarna gullið tækifæri. Tækifæri til að hreinsa til í ríkisfjármálunum, segja við þá sem áður höfðu stjórnað: Nú geri ég dæmið upp, og lítið á: Hallinn á ríkissjóði og skuldirnar eru ykkar sök og nú er komið að skuldadögunum. Ríkissjóðshallinn sem þjóðin verður að greiða er af ykkar völdum og ég ætla að vinna okkur út úr vandanum þó að það kosti margvíslegar fórnir. En hver er svo niðurstaðan? Þessi fjárlög sem nú á að samþykkja eru alls ekki á þennan veg. Ótti hæstv. fjmrh. við að sýna þann raunverulega halla sem er á ríkissjóði veldur því að hann fellur í sömu gryfjuna og fyrirrennarar hans. Í stað þess að sýna heiðarleika og viðurkenna hvernig fjárhag íslenska ríkisins er í rauninni varið heldur hann uppi sama sjónarspilinu og aðrir hafa gert og dregur hvergi af. Talar enn af fjálgleik um fjárlögin sem hornstein efnahagslífsins, en nú er hann þegar orðinn að sandi og kraftaverkið er að engu orðið. Hvergi er hreinsað til fyrir jólin, ruslið er enn í hornunum og sumu hefur verið sópað undir gólfteppið. Fjárlög ársins 1990 verða með sama innbyggða hallanum og fjárlög undanfarinna ára. Innbyggðum halla sem stafar af vísvitandi vanáætlunum á gjöldum. Nú er ekki lengur hægt að skella skuldinni á aðra. Hæstv. fjmrh., Ólafur Ragnar Grímsson, hefur glatað tækifærinu og honum gefst það aldrei aftur.

Alexander Stefánsson Herra forseti. Þessi umræða um fjárlög er mjög svipuð og undanfarin ár. Stjórnarandstaðan sýnir engin viðbrögð nýrra leiða eða nýrra tíma. Engar tillögur koma fram frá hv. stjórnarandstæðingum til úrbóta eða til sérstaks niðurskurðar. Það er heldur engin framtíðarsýn í þeim ræðum sem við höfum heyrt hér frá hv. stjórnarandstæðingum. Það er aðeins þetta hefðbundna nöldur um að meiri peninga vanti til þessa verkefnis eða hins verkefnisins, eða ríkisstjórn og meiri hl. fjvn. hafi ekki haldið rétt á málum. En engar tillögur til úrbóta, engar. Og þar er Kvennalistinn ekki eftirbátur annarra. Það kemur ósköp lítið nýtt frá þeim í gegnum þeirra reynslusögu hér á hv. Alþingi sem er bitastætt í sambandi við einhverja framtíðarsýn um meðferð fjármála. Mig langar aðeins til að þakka vini mínum Pálma Jónssyni, hv. 2. þm. Norðurl. v., fyrir að minna á okkur framsóknarmenn og tillögur okkar sem liggja hér fyrir á þskj. um uppskurð og hagræðingu í ríkiskerfinu. En ég ætla aðeins að undirstrika að þessar tillögur eru að sjálfsögðu dómur á fortíðina. Þær miða að nýrri stefnu til framtíðar í þessu máli. Og þegar við tölum um fortíðina, hverjir skyldu þá hafa lengst farið með fjármál ríkisins? Auðvitað er það Sjálfstfl. Þó að Pálmi sé nú einn af þeim sem eru taldir framsóknarmenn í liði Sjálfstfl. gleymir hann gjarnan að geta þess þegar hann tekur til umræðu eitthvað slíkt um aðra. Þó ég ætli ekki að dæma neinn í fortíðinni er það alveg ljóst að forusta Sjálfstfl. hefur farið lengst af með ríkisfjármálin. Og ég man ekki til þess í gegnum tíðina að nokkrar slíkar hugmyndir hafi komið, nýjar hugmyndir um meðferð ríkisfjármála í gegnum þá forustu, því miður. Þess vegna fagna ég því að hv. þm. Pálmi Jónsson og margir fleiri, og raunar alþjóð, hafa tekið eftir því að efnahagsnefnd Framsfl. hefur hér farið nýjar leiðir. Við höfum bent á margar nýjar róttækar leiðir í sambandi við efnahagsmálin og fjármálastjórnun. Með því erum við ekkert að draga úr ábyrgð okkar flokks á því ástandi sem hefur verið í meðferð fjármála hér á landi undanfarnar áraraðir og jafnvel áratugi, síður en svo. Við erum um leið að gagnrýna okkar eigin flokk. En við erum að tala um nýjar leiðir, nýjar framtíðarleiðir til að snúa þessu dæmi við og taka upp allt önnur viðhorf, allt önnur vinnubrögð. Það er akkúrat þetta sem er aðalatriðið í þessum málum. Þess vegna fagna ég því að hv. þm. Pálmi Jónsson vakti athygli hér úr ræðustól á Alþingi við umræður um fjárlög á þessu framtaki okkar fjórmenninga í efnahagsnefnd Framsfl. Ég vona að þær tillögur eigi eftir að hafa einhver áhrif um leið og ég undirstrika og fagna því samkomulagi sem náðist í fjvn. um að taka meðferð ríkisfjármála sérstaklega til umfjöllunar til að reyna að nýta þá reynslu sem hefur komið fram á undanförnum áraröðum, ekki aðeins núna á einu, tveimur síðustu árum heldur um langa hríð. Og það sýnir að hér þarf að brjóta blað og reyna að taka upp ný vinnubrögð. Ég vonast til að allir hv. þm. taki þátt í því að móta einhverja nýja stefnu um þessar aðgerðir hvar í flokki sem þeir standa því á því er full þörf fyrir okkar efnahagskerfi. Ég vil byrja mál mitt með því að þakka samstarfið í fjvn. núna við 3. umr. og það samkomulag sem hefur verið í megindráttum um ýmis meiri háttar mál í fjárlögum ríkisins milli meiri hl. og minni hl. Þannig á það að sjálfsögðu að vera. Ég vil einnig taka undir þakkir til þeirra starfsmanna sem hafa unnið með fjvn. í þessum málum. Ég ætla, herra forseti, ekki að eyða löngum tíma hér, enda ekki ástæða til þess þar sem formaður fjvn. flutti hér ítarlega ræðu um þær tillögur og þau viðhorf sem eru í sambandi við lokaafgreiðslu fjárlaga og hér hafa verið rakin rækilega. En mig langar til að vekja athygli á einum þætti sem er e.t.v. ekki fyrirferðarmikill en hann er þó mikilvægur í sambandi við fjárlög ríkisins. Það er sá sparnaður eða sá samdráttur sem hafinn var á þessu ári undir forustu fjmrh., þ.e. að reyna að draga saman útgjöld ríkisins, ekki síst í sambandi við launakostnað og það sem því tilheyrir. Eins og kom fram var reiknað með að þessi samdráttur yrði um 4--4,5%. Það hefði verið kraftaverk ef það hefði náðst, en samt sem áður er árangurinn jákvæður, sem lýsir sér í því að samkvæmt yfirliti Ríkisendurskoðunar hefur þessi árangur skilað 2,5% í þessari viðleitni. Hvert prósent gerir 300 millj., þannig að hér er ekki um neitt smámál að ræða. Ég held að miðað við þær aðgerðir sem verið er að taka upp í sambandi við ný vinnubrögð í ríkisfjármálum verði þetta fyrirferðarmikill þáttur sem muni skila sér í ríkiskerfinu á betri veg. Mig langar aðeins til að nefna hér nokkur atriði, sem ég tel mikilvæg í sambandi við þessa umræðu, sem á að ráðstafa í fjárlagagerðinni. Þá vil ég alveg sérstaklega undirstrika í sambandi við landbúnaðinn, sem mér finnst vera fagnaðarefni, að loksins hefur náðst niðurstaða í meðferð þeirra mála, þ.e. uppgjör vegna jarðræktar- og búfjárræktarlaga og stefna í sambandi við meðferð nýrra jarðræktar- og búfjárræktarlaga á síðasta vori. Tekist hefur samkomulag milli allra aðila um að upphæðirnar sem um er að ræða þar eru formlega viðurkenndar. Í gegnum fjáraukalög hefur náðst algjörlega hreint borð í sambandi við uppgjör 1987 og eldra. Við þessa fjárlagagerð og í lánsfjárlögum fyrir bæði yfirstandandi ár og næsta ár kemur fram hvernig verður farið með uppgjör á árunum 1988 og 1989. Hér er, eins og kom fram í ræðu hv. formanns nefndarinnar, algjörlega brotið blað og nú þurfa menn ekki lengur að velkjast í vafa um það hvað er hvað. Þarna verður gengið þannig frá málum að viðkomandi aðilar sem eiga rétt á þessum bótum samkvæmt fyrrverandi og núgildandi lögum fá sitt uppgjör á borðið. Það verður endanlega gert upp á fjögurra ára tímabili. Þetta vil ég sérstaklega undirstrika og fagna hér því þetta hefur verið mikið til umræðu á undanförnum árum og í raun og veru aldrei fengist hreint borð við meðferð þessara mála fyrr en nú. Þessu ber að fagna og þeirri samstöðu sem um þetta hefur tekist. Ég get ekki komist hjá því að nefna aðeins hér vegamálin. Þau hafa verið sá þáttur á undanförnum árum sem hefur mestu skipt fyrir byggðastefnu hér á landi, fyrir landsbyggðina og raunar þjóðina í heild. Sú stefna sem tekin var upp í sambandi við langtímagerð í vegagerð hefur skilað miklu meiri árangri en bjartsýnustu menn þorðu að vona þegar hún var tekin upp. Hins vegar hlýt ég að lýsa vissum vonbrigðum í sambandi við framhald þessarar vegáætlunar varðandi næsta ár. Í meðferð vegáætlunar sem afgreidd var sl. vor voru gefin ákveðin fyrirheit í sambandi við nýja stefnu sem var tekin upp, þ.e. að taka upp hin svokölluðu stórverk í vegagerð og flokka þau í vegáætlun. Þar er mörkuð stefna til framtíðar í stærri verkum, bæði að því er varðar jarðgöng og stórbrýr o.s.frv. Voru gefnar yfirlýsingar um að það væri liðin tíð að skera niður tekjustofna Vegagerðar ríkisins. Auðvitað fögnuðu allir þessu máli og vegáætlun fyrir árin 1990--1992 var afgreidd samhljóða hér á hv. Alþingi. Hins vegar hefur komið í ljós að ágreiningur er milli samgrh. og ríkisstjórnar í sambandi við útreikninga eða uppsetningu á þessum málum sem hefur valdið misskilningi. Niðurstaðan er samt sú að í staðinn fyrir að hafa þessa tekjustofna óskerta eru þeir skertir, að vísu á annan hátt en áður þar sem nú er aðeins miðað við verðlagsforsendur næsta árs. En það þýðir í raun, miðað við þær tölur sem vegáætlunin segir til um, eins og kom fram hér hjá hv. 2. þm. Norðurl. v., að þar er niðurskurður um 650 millj. eða svipað og er á þessu ári. Þetta hlýtur að koma niður á mikilvægum þáttum vegagerðar og þýðir að það verður að taka vegáætlun 1990 til uppskurðar nú fljótlega eftir áramótin. Það getur haft miklar afleiðingar hvernig sú endurskoðun verður gerð því mikið af þessum verkum er fyrir fram ákveðið og búið að gera um þau verkáætlun hjá Vegagerð ríkisins. Þess vegna verður þetta mjög erfiður málaflokkur á næsta ári og veldur vissulega, eins og ég sagði áðan, miklum vonbrigðum að ekki tókst betur til en þetta. Efnahagsástandið grípur að sjálfsögðu hér inn í en ég vænti þess að það liggi alveg ljóst fyrir öllum ráðamönnum að allar þær tekjur sem vegáætlunin gerir ráð fyrir renna í vegasjóð. Það sem er umfram það sem sú verðlagsáætlun gerir ráð fyrir, þ.e. ef hún raskar til hækkunar, þá hækka að sjálfsögðu tekjur vegasjóðs. Enn fremur að það sem kann að koma til hækkunar á þessu ári rennur óskipt í vegasjóð einnig. Ég vil taka þetta skýrt fram. Þriðja atriðið sem ég vil sérstaklega nefna hér er verkaskipting ríkis og sveitarfélaga. Það er náttúrlega ljóst að mesta þörfin í því máli er að skapa traustan samstarfsgrundvöll milli sveitarfélaga og ríkisins. Ég vil í þessu sambandi minna á að 1985 var gerður sérstakur samstarfssáttmáli milli ríkis og sveitarfélaga hér á landi. Þessi sáttmáli var sniðinn eftir finnskum lögum. Í Finnlandi voru sett lög vegna þess að mjög mikið ósamkomulag hafði verið milli finnsku sveitarfélaganna og ríkisins um langan tíma. Niðurstaðan var sú að þeir gerðu með sér sáttmála sem hefur gjörbreytt aðstöðu í Finnlandi að því er varðar sveitarstjórnarmál og byggðamál almennt og orðið að miklu gagni. Ég tel að frá því að þessi samningur var gerður milli ríkis og sveitarfélaga hér hafi hann áorkað miklum framförum. Mál hafa verið rædd á þessum vettvangi í botn og ágreiningur verið jafnaður í flestum tilfellum á skynsamlegan máta. Þess vegna kom það mér nokkuð á óvart nú á nýliðnu hausti þegar fjárlög voru komin í lokaumræðu að ekki skyldi takast á þessum vettvangi að leysa málin í sambandi við verkaskiptinguna á skýrari hátt en fram hefur komið. Ég verð að segja það alveg eins og er að þetta olli mér miklum vonbrigðum. Hins vegar verð ég um leið að fagna því að gætnir menn í forustuliði sveitarfélaga og ríkisins hafa nú náð sáttum eins og hér hefur komið fram og ég tel ákaflega mikilvægt í þessu máli. Það er alveg óþarfi fyrir hv. 2. þm. Norðurl. v. að vera að eigna Sjálfstfl. þá lausn sem hér hefur orðið. Svo er alls ekki heldur hafa gætnir og skynsamir menn í forustu sveitarfélaga ásamt með ráðherrum í ríkisstjórn áttað sig á því að hér þarf að ríkja friður, hér þarf að ríkja samstarf til að vel leysist úr málum. Ég treysti því að áframhald þessara mála, þessara mikilvægu samskipta ríkis og sveitarfélaga verði með þeim hætti að menn fari ekki að ýtast á á opinberum vettvangi heldur leysi málin á þeim vettvangi sem er til, samkvæmt samstarfsreglum sem ríki og sveitarfélög hafa skrifað undir allt frá árinu 1985. Í sambandi við uppgjörsþáttinn þarf ég í sjálfu sér ekki að endurtaka það sem ég sagði hér við 2. umr. fjárlaga. Þessi fjárhæð er nú ákveðin 300 millj. fyrir árið 1990 og heildarupphæðin sem þessir verkþættir þýða fyrir sveitarfélögin er áætluð 1350--1400 millj. kr. sem verður gert upp á fjórum árum eins og lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga gera ráð fyrir. Hins vegar er ekki hægt að skilja við málið án þess að lýsa því yfir að það var mjög slæmt að ekki skyldi hafa verið gengið frá þeim reglugerðum eða þeim uppgjörsaðferðum sem setning laganna gerði ráð fyrir á sl. vori. Það er mál sem verður að leysa snarlega á næstu dögum. Þá vil ég aðeins nefna Flugmálastjórn af því að hv. 2. þm. Norðurl. v. nefndi það mál. Hann veit eins vel og við í meiri hl. að hér er um mikið og stórt vandamál að ræða. Flugmálastjórn hefur verið rekin með miklum myndarskap á undanförnum árum. Flugmálakerfið, ef það má orða það svo, hefur yfir miklum tekjum að ráða í sambandi við erlend samskipti sem er einn mikilvægasti þátturinn í íslenskum flugmálum. Það er ákaflega slæmt nú í lok ársins 1989 þegar í ljós kemur að rekstrarvandi Flugmálastjórnar er margir tugir milljóna, eða réttara sagt tæpar 70 millj. kr. Þetta bitnar að sjálfsögðu á þeim framkvæmdum í flugmálum sem í gangi eru. Þennan greiðsluvanda verður að leysa. Hins vegar kom fram í umfjöllun nefndarinnar, með þeim embættismönnum sem um þetta fjalla, að eðlilegt væri að taka þetta mál til sérstakrar skoðunar og leysa það til bráðabirgða með 20 millj. kr. framlagi í gegnum fjárlögin nú. Jafnframt á að taka strax til við að gegnumlýsa þetta mál og reyna að finna flöt á því hvað hægt sé að gera til að koma rekstri Flugmálastjórnar í eðlilegt horf, sem er mjög þýðingarmikið í sambandi við flugmál og samgöngumál okkar hér á landi. Það má ekki kasta til þess höndum, það verður að finna úrræði hvað þetta varðar. Ég vildi aðeins undirstrika þetta vegna ræðu hv. 2. þm. Norðurl. v. því ég veit að honum er kunnugt um gang þessa máls. Ég hefði getað talað langt mál hér um Þjóðleikhúsið. Ég er einn af þeim sem telja að Þjóðleikhúsið megi ekki hverfa úr okkar menningarmynd. Það á skilið að fá þá endurbyggingu eða það mikla viðhald sem þar þarf að fara fram og búið er að draga í áratugi. Ef við rekjum fjárlög ríkisins í sambandi við Þjóðleikhúsið aftur á bak hefur næstum því á hverju einasta ári verið veitt sérstakt fjármagn til viðhalds hússins. En því miður hefur stjórn Þjóðleikhússins á undanförnum árum verið með þeim hætti að þetta viðhaldsfé og endurbótafé hefur allt saman horfið í reksturinn og húsið sjálft og allt sem því fylgir hefur drabbast niður öllum til vanvirðu. Þessu þarf að breyta og ég tek undir það sem kom fram hjá hv. formanni fjvn. að þarna verður að breyta um stíl. Það verður að nota tækifærið, gefa sér eðlilegan tíma í þessar endurbætur sem yrðu þá nákvæmlega útfærðar í þeim tillögum og áætlunum sem lagðar yrðu fram, gegnumlýsa þær og ná þeim áfanga sem þarna þarf að gera í sambandi við öryggisþætti, númer eitt, tvö og þrjú, og eðlilega vinnuaðstöðu í þessu musteri þjóðarinnar eins og það hefur oft verið nefnt. Hvernig sem við veltum þessu máli fyrir okkur er augljóst að þessar viðgerðir, endurbygging á þessum þáttum tekur ekki minna en eitt og hálft ár í það minnsta. Þess vegna er eðlilegt, miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggja um að þarna sé þörf á vissri endurskipulagningu á rekstri og starfstilhögun, að nota nú tækifærið og segja öllu starfsfólki Þjóðleikhússins upp og gera ráð fyrir því að hefja störf að nýju síðari hluta árs 1991 í endurbættu Þjóðleikhúsi sem felst fyrst og fremst í nauðsynlegu viðhaldi og endurnýjun á öllu lagnakerfi hússins, hverju nafni sem nefnist, eins og fram hefur komið. Og ég vil aðeins segja það hér um leið að fjvn. fór sl. vetur inn í Þjóðleikhúsið, eyddi þar parti úr degi og okkur voru sýnd, neðst sem efst, þau vandamál sem þar blasa hvarvetna við í húsi sem var byggt 1930 eða upp úr því. Þess vegna er þetta mál sem þarf að átta sig á að engin bráðabirgðatök mega vera á, það verður að taka þetta alvarlega eins og það liggur fyrir. Ég vil svo aðeins segja í sambandi við tekjuáætlun frv. að auðvitað hefur maður vissar áhyggjur af því hvort tekjuáætlun þessa frv. standist. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég hef frá fyrstu tíð haft vissar efasemdir í sambandi við þá miklu kerfisbreytingu sem nú er ákveðið að taki gildi um næstu áramót, virðisaukaskattinn. Ég hafði ýmsar efasemdir um þessa skattbreytingu þegar hún var hér til umræðu og taldi að miklu meiri upplýsingar þyrftu að koma fram. Mín skoðun hefur alltaf verið sú að það væri útilokað að setja hér á virðisaukaskatt öðruvísi en í tveimur þrepum. Það væri enginn núllskattur til, það væri lágt þrep fyrir matvæli og aðra þjónustu sem ætti ekki að skattleggja á háu stigi og síðan væri eitt almennt þrep sem væri þar fyrir utan, en undanþága væri engin. Þannig er mitt viðhorf og þannig hef ég skilið niðurstöður af þeim kollsteypum sem hafa orðið í sambandi við þessa kerfisbreytingu á Norðurlöndunum, flestum ef ekki öllum. Þeir hafa farið allir yfir í fyrstu lotu en rétt sig svo aftur af og fundið skynsamlegar leiðir sem eru einmitt í átt við þetta sem ég er að tala um hér. Einnig vil ég minnast hér á einn þátt í þessari tekjuáætlun sem mér fannst furðulegur í sjálfu sér, þ.e. afgjöld ríkisjarða. Þessi liður hækkar úr 10 millj. í núgildandi fjárlögum í 100 millj. í fjárlagafrv. Þær upplýsingar sem ég hef fengið í sambandi við þennan lið eru að þetta eru alls ekki einvörðungu afgjöld af ríkisjörðum, þetta eru afgjöld af öðrum eignum ríkisins. Ég tel að í nánari útfærslu þurfi að skoða þetta þannig að fyrir liggi fljótlega hvernig þessi tekjuliður í fjárlögum er í raun og veru. Það er ekkert gaman, t.d. í sambandi við túlkun hv. sjálfstæðismanna hér að þeir segja að þetta sé jólagjöf til bænda sem sé tíföld miðað við það sem er í gildandi fjárlögum. Ég held að þarna þurfi að láta fara fram uppstillingu á þessum tekjustofni og átta sig á því í hverju hann liggur og hvernig hann greinist, a.m.k. svona í aðalatriðum. Ágæti forseti. Ég skal ekki eyða lengri tíma í þessa ræðu mína enda er það ástæðulaust. Ég hef sjálfur komið nálægt öllum þessum þáttum og ber að sjálfsögðu ábyrgð á því eins og aðrir. Ég vil líta fram á veg eins og við efnahagsnefndarmenn Framsfl. höfum sett okkur. Við viljum ekki vera fastir í fortíðinni eins og því miður sumir vilja, eins og t.d. okkar ágæti Kvennalisti sem var ný hreyfing og margir bundu miklar vonir við, en þær hafa festst í kerfinu blessaðar. Við viljum ekki vera svoleiðis. Þó við séum einn af elstu flokkunum viljum við horfa til framtíðar og vera ekkert að afsaka fortíðina, hún er farin. Menn eiga að læra af henni og taka upp ný vinnubrögð, það er framtíðin. Að reyna eftir megni, miðað við þá möguleika og skynsemi sem menn telja sig hafa, að stefna fram eftir nýjum leiðum. Þegar maður les þessa sígildu efnahagsspá frá Þjóðhagsstofnun okkar hér á landi rifjast það upp að hún er búin að vera í sama horfinu í áratugi eða eins lengi og stofnunin hefur verið til. Þeir segja núna í dag: Jú, það er bjart yfir efnahagsmálum í heiminum. Þetta er að sjálfsögðu gleðiboðskapur og auðvitað tengjumst við þessum ágæta heimi sem er í kringum okkur og erum á fullri ferð að tengjast viðskiptum og öðrum samningum við þennan heim í kringum okkur. Það er sagt að við séum á botninum, það er slæmt ástand í efnahagsmálum o.s.frv. Þess vegna held ég að ástæða sé til að enda orð mín með því að ég tel að við Íslendingar verðum að þjappa okkur saman um aðgerðir sem verða til þess að hjálpa okkur til að ná því markmiði að við getum búið við svipað öryggi, svipað lífsöryggi og flestar Evrópuþjóðir. Sjálfsagt væri hægt að segja bara í einni setningu: Niður með vexti og niður með verðbólgu --- og þá mun verða bjart fram undan. Þess vegna held ég að ástæða sé til, núna á þessum tímamótum þegar við erum að ræða um fjárlög ríkisins, að athuga a.m.k. hvort ekki væri flötur á því að allir ráðandi menn sem vilja hugsa til framtíðar taki höndum saman um að ná því markmiði að við Íslendingar getum búið við svipað öryggi og nágrannaþjóðirnar sem nú er bjart yfir.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég kem hér sem staðgengill formanns samvn. samgöngumála, hv. 3. þm. Vestf., til að flytja þá framsögu fyrir nefndarinnar hönd sem hann hafði undirbúið, en hann er nú væntanlega kominn til síns heima. Það vildu fleiri gert hafa sem hér eru bundnir við störf á Alþingi og eiga langt heim að sækja. En ég ætla hér að flytja það mál með ánægju sem hann hafði undirbúið fyrir okkar hönd. Ég mæli hér fyrir brtt. samvn. samgöngumála við frv. til fjárlaga fyrir árið 1990. Brtt. er að finna á þskj. 411. Samvn. samgöngumála hefur að venju fjallað um erindi þau sem Alþingi hafa borist um framlög á fjárlögum til stuðnings við rekstur flóabáta vegna vöru- og fólksflutninga á einstökum svæðum. Farsvæði þessara báta er á Faxaflóa, á Breiðafirði, á Ísafjarðardjúpi og á leiðinni frá Þorlákshöfn til Vestmannaeyja. Enn fremur eru flutningar styrktir á Eyjafirði og á milli Mjóafjarðar og Neskaupstaðar. Jafnframt hefur nefndin tekið fyrir og rætt erindi sem borist hafa vegna flutninga á landi, svo sem til reksturs snjóbifreiða eða vegna mikils snjómoksturs þar sem erfitt reynist fyrir viðkomandi byggðarlög að standa straum af þeim kostnaði sem þau verða að bera samkvæmt snjómokstursreglum Vegagerðar ríkisins. Enda þótt reglurnar hafi verið rýmkaðar á síðustu árum verða íbúar í snjóþungum héruðum fyrir verulegum kostnaði umfram aðra þegna þjóðfélagsins við að halda uppi nauðsynlegum samgöngum. Til að minnka eitthvað þennan aðstöðumun hafa verið veitt á fjárlögum hvers árs framlög til þeirra aðila sem að dómi nefndarinnar eru verst settir að þessu leyti. Halldór S. Kristjánsson, skrifstofustjóri í samgrn., og Guðmundur Einarsson, forstjóri Skipaútgerðar ríkisins, mættu sem fyrr á fundi nefndarinnar og veittu henni margvíslegar upplýsingar sem komu nefndinni að miklu gagni. Færir nefndin þeim sérstakar þakkir fyrir störf þeirra í hennar þágu. Á undanförnum árum hefur í framsögu fyrir tillögum nefndarinnar verið gerð nákvæm grein fyrir einstökum þáttum þeirra, sérstaklega varðandi hin stærri verkefni, þ.e. flutninga á sjó. Þar sem þessum þáttum eru skilmerkilega gerð skil í áliti nefndarinnar sé ég ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um einstaka flóabáta heldur vísa til nál. Ég vil taka fram að með flestöllum umsóknunum fylgdu greinargóðar upplýsingar um viðkomandi verkefni og á þetta einkum við um flutninga á sjó. Enda þótt þeir aðilar sem styrks til landflutninga njóta hafi einnig sent nefndinni greinargóðar upplýsingar um rekstur og annað er umsóknina varðar er í nokkrum tilvikum misbrestur á því að reikningar fylgi umsókn og voru nefndarmenn nú sem áður sammála um að styrkur yrði ekki greiddur á næsta ári fyrr en reikningar bærust samgrn. fyrir yfirstandandi ár. Enn fremur vill nefndin beina því enn á ný til samgrn. að þeim aðilum sem fá stofnstyrki undir liðnum Flutningar á landi verði kynnt sú meginregla nefndarinnar að stofnstyrkir vegna ákveðinna verkefna verði eingöngu veittir í þrjú ár. Tekið skal fram til fróðleiks að nefndin hefur við úthlutun stofnstyrkja að jafnaði miðað við að þeir verði ekki hærri samtals en helmingur kostnaðar við kaup á vélum og tækjum. Ég mun nú víkja að tillögunum og þeim breytingum sem nefndin er sammála um að gera á fjárframlagi til þessa málaflokks á fjárlögum fyrir árið 1990. Nefndin leggur til að framlag til flóabáta og vöruflutninga verði 131 millj. 100 þús. kr. á næsta ári. Samsvarandi upphæð á fjárlögum yfirstandandi árs er 109 millj. 609 þús. kr. Hér er um að ræða 19,6% hækkun milli ára. Til flutninga á landi er lagt til að verja 21 millj. 415 þús. kr. en í ár er til þessa liðar varið 16 millj. 49 þús. kr. Hækkunin nemur 33,4%. Til reksturs flóabáta og skyldra verkefna leggur nefndin til að framlagið verði 109 millj. 685 þús. kr. en samsvarandi framlag í ár er 93 millj. 560 þús. kr. og nemur hækkunin 17%. Nefndin leggur til að veittir verði styrkir til 56 verkefna vegna flutninga á landi eða tveimur fleiri en er á fjárlögum í ár. Af þessum liðum leyfi ég mér að gera að umtalsefni nokkur atriði og nefni fyrst tvö verkefni sem lagt er til að fái stofnstyrk á næsta ári þrátt fyrir þá meginreglu nefndarinnar að veita einungis stofnstyrk til sama verkefnis í þrjú ár. Er hér um algjöra undantekningu að ræða og alls ekki til eftirbreytni. Hér er átt við stofnstyrki til vetrarsamgangna í Árneshreppi sem er liður 19 í brtt. nefndarinnar og til snjóbifreiðar í Oddsskarði og Fagradal sem er liður 49. Stofnstyrkir til þessara aðila eru veittir enn einu sinni vegna verulegrar greiðslubyrði af lánum sem tekin voru vegna kaupa á snjóbifreiðum á sínum tíma og skal á það lögð áhersla að hér er um lokastyrki að ræða. Nefndin hefur farið fram á það við samgrn. að þessum aðilum verði ritað bréf og þeim tilkynnt að ekki verði um frekari stofnstyrkveitingar til þeirra að ræða að öllu óbreyttu. Varðandi stofnstyrki vil ég geta um eina úthlutun sem er afbrigðileg en það er styrkveiting vegna kaupa á snjóbifreið á Hólmavík, liður 22. Nefndin var sammála um að veita í eitt skipti fyrir öll eina fjárveitingu, 1 millj. kr., í stað þess að veita 500 þús. kr. í þrjú ár samkvæmt reglunni sem minnst var á hér að framan. Ég leyfi mér enn fremur að minnast á lið 56 Óráðstafað, en um hann er það að segja að hann er fyrst og fremst hugsaður sem sjóður sem hægt væri að grípa til í neyðartilvikum þegar samgöngur teppast og grípa þarf til dýrari flutningstækja. Slíkir flutningar yrðu síðan greiddir skv. reikningi og hefur verið farið fram á það við Halldór S. Kristjánsson, skrifstofustjóra í samgrn., að hann annist greiðslur slíkra reikninga í samráði við formenn samgn. Alþingis. Að þessu sinni var fjárveiting samkvæmt þessum lið hækkuð verulega og er skýringin sú að nefndin taldi brýnt, samkvæmt ábendingu samgrh., að styrkja loftflutninga til einangraðra staða á Vestfjörðum og samþykkti nefndin að verja allt að 2,5 millj. kr. í þessu skyni. Greiðslur verði inntar af hendi í samráði við formenn samgn. eins og aðrar greiðslur skv. þessum lið. Til reksturs flóabáta og skyldra verkefna leggur nefndin til að styrkir verði veittir til átta verkefna sem er einu verkefni færra en á fjárlögum í ár. Fjárveiting til Dýrafjarðarbáts var sameinuð nýjum lið, til snjóbifreiðar í Dýrafirði sem er liður 8, enda um sama rekstraraðila að ræða. Ég vil geta þess, með vísan til þess sem segir í nál. þar sem rætt er um Hríseyjarferju og Grímseyjarflutninga, að ef af kaupum verður á ferju til siglinga á Eyjafjarðarsvæðinu og til Grímseyjar þarf að endurskoða útlutun styrkja sem veittir eru undir liðnum Eyjafjörður-Grímsey, en undanfarin ár hafa Flugfélag Norðurlands hf. og Skipaútgerð ríkisins fengið þessa fjárveitingu. Áður en ég segi skilið við málefni flóabáta og ferja er rétt að geta þess að fram komu í nefndinni ábendingar þess efnis að þar sem verulegar fjárveitingar hafa þegar verið ákveðnar og eru fyrirhugaðar til smíði og kaupa á ferjum og flóabátum, fjárfestingar sem skipta munu hundruðum millj. kr. væri tímabært að leiða hugann að því hvort ekki væri frekar á verksviði fjvn. Alþingis að veita fjármagn til reksturs og stofnkostnaðar ferja og flóabáta. Virðulegur forseti. Ég hef hér gert grein fyrir meginatriðum í brtt. samvn. samgöngumála við frv. til fjárlaga fyrir komandi ár. Í brtt. er að finna sundurliðun á einstökum verkefnum. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þá liði alla upp hér en vísa til þskj. 411 þar sem þessa sundurliðun um tilteknar fjárveitingar til flutninga á landi svo og til flóabáta er að finna og tiltekin upphæð sem óráðstafað er eins og verið hefur á undanförnum fjárlögum. Ég sé ástæðu til að þakka öllum í samvn. samgöngumála fyrir ágætt samstarf við lausn þeirra álitamála sem lágu fyrir nefndinni en um niðurstöðuna varð full samstaða og standa allir nefndarmenn að þessum till. sem ég hef hér mælt fyrir.



Virðulegur forseti. Áður en ég mæli fyrir brtt. Kvennalistans á þskj. 425 vil ég aðeins stuttlega víkja að orðum hv. 1. þm. Vesturl. sem hér talaði áðan og er víst fjarri núna. Ýmislegt af því sem fram kom í máli hans og varðaði Kvennalistann var mjög furðulegt. Hann sagði að Kvennalistinn hefði festst í fortíðinni. Við eigum ekki mjög langa fortíð, aðeins sex ára starfsævi hingað til og að mínu mati mætti frekar kalla vinnubrögð okkar og skoðanir staðfestu en hitt. Í máli hans kom hins vegar fram mjög mikil stöðnun hugans. Hann undraðist að hér skyldu vera sagðar reynslusögur. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að inn á Alþingi komi fólk úr ýmsum hópum þjóðfélagsins með mismunandi reynslu að baki því að það er auðvitað reynslan sem er dýrmætust og nýtist okkur best í því mikilvæga starfi sem við eigum hér að vinna fyrir fólkið í landinu. Það hefur alla vega hingað til þótt sjálfsagt og nauðsynlegt að hafa ákveðið hlutfall milli þingmanna utan af landsbyggðinni og þeirra sem koma frá höfuðborgarsvæðinu einmitt vegna þeirrar mismunandi reynslu sem þeir hafa af því að lifa í þessu landi okkar við mismunandi aðstæður. En ég vík þá að brtt. okkar á þskj. 425, sem eru frá þingflokki Kvennalistans. Ég mælti fyrir þessum brtt. við 2. umr. fjárlagafrv., en við ákváðum að kalla þær aftur til 3. umr. til að gefa fjvn., hv. þingmönnum og ráðherrum svigrúm til að íhuga þær gaumgæfilega áður en þær kæmu til afgreiðslu hér í sameinuðu þingi. Við 2. umr. tók ég skýrt fram í máli mínu að brtt. þessar eru að sjálfsögðu engan veginn tæmandi fyrir þær breytingar sem við vildum sjá gerðar á þessu fjárlagafrv. Þó konum hafi í aldanna rás verið treyst fyrir því vandasama hlutverki að sjá um fjárreiður heimilanna í landinu og farist það afar vel úr hendi hefur karlþjóðin enn ekki hleypt þeim að ríkiskassanum þannig að hvorki hafa konur verið í aðstöðu til að gera áætlanir fyrir okkar stóra þjóðarheimili né heldur verður þeim kennt um umframeyðsluna vegna rangra áætlana frá upphafi við gerð sameiginlegra búreikninga okkar. Brtt. þær sem við flytjum eru því auðvitað fyrst og fremst táknrænar fyrir nýjar áherslur sem við vildum sjá í fjárlögum. Till. eru allar við 4. gr. frv. og taka til atvinnuuppbyggingar fyrir konur, aðstoðar við konur í þróunarlöndunum, fjárstuðnings til reksturs Kvennaathvarfsins í Reykjavík og samtaka kvenna gegn kynferðislegu ofbeldi og loks aukið fjárframlag til ráðgjafar og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Ég ætla að víkja örfáum orðum að hverri till. fyrir sig þó ég sjái ekki ástæðu til að fjalla um þær jafnítarlega og ég gerði við 2. umr. í síðustu viku. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að minna enn og aftur á það alvarlega ástand sem nú ríkir í atvinnumálum og kemur harðast niður á konum. Um allt land, nema á höfuðborgarsvæðinu, eru konur í miklum meiri hluta atvinnulausra og eins og allir vita er einnig mikið um dulið atvinnuleysi kvenna. Það er því ljóst að við verðum að leita nýrra leiða í atvinnumálum okkar, ekki síst úti á landsbyggðinni. Við mótun atvinnustefnu er nauðsynlegt að hafa konur með í ráðum, veita þeim hvatningu og stuðning þannig að þær geti tekið frumkvæði um atvinnusköpun. Hér á landi er greinilegt að konur í dreifbýli og kannski alls staðar í landinu bregðast við byggðaröskuninni með því að leita nýrra leiða í atvinnurekstri. Það er ljóst að framtíð byggðarinnar hvílir að miklu leyti á konum og er þá átt við byggðina um allt landið. Hjá konum er að hluta til ónýttur forði hugmynda, orku og tilfinninga en það er ekki síst á því síðastnefnda sem baráttan gegn byggðaröskun byggir. Stjórnvöld virðast nær uppiskroppa með úrræði í atvinnumálum landsbyggðarinnar. Hver sú stefna sem tekin hefur verið í þeim málum hefur, að því er virðist, stuðlað að enn meiri byggðaeyðingu. Konur geta og verða sjálfar að marka stefnuna í eigin atvinnumálum. Ef nauðsynlegar forsendur eru fyrir hendi: fjármagn, stuðningur og fræðsla er möguleiki á að hrinda af stokkunum einhverjum verkefnum. En nauðsynlegt er að konur standi sjálfar fyrir því, ákveði hvað gert verður, nýti eigin hugmyndir og visku og taki sjálfar áhættuna sem því fylgir. Til þess að konur geti í raun orðið frumkvöðlar er nauðsynlegt að leggja konum til nokkurn fjárhagslegan stuðning. Eins og öllum er ljóst hindrar eignaleysi kvenna þær í að taka fjárhagslega áhættu. Þess vegna leggjum við kvennalistakonur til, í samræmi við hugmynd okkar um stofnun sérstakrar kvennadeildar við Byggðastofnun, að 40 millj. kr. verði varið sérstaklega til að gera átak í atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni. Jafnframt leggjum við til að lögð verði fram 200 millj. kr. fjárupphæð til sérstaks tímabundins átaks í atvinnuuppbyggingu fyrir konur almennt. Ekki finnst okkur til of mikils mælst í þágu atvinnulífs íslenskra kvenna að lögð verði sama upphæð í það og kostar að veita einum karlmanni starf við nýtt álver. Það er mikilvægt að nú þegar verði snúið af braut atvinnuleysis. Það er ekki bara spurning um framfærslu einstaklinganna, því enginn veit hvað það vonleysi og það skipbrot sem sjálfsmynd hinna atvinnulausu bíður getur haft í för með sér fyrir okkur öll í framtíðinni. Vænti ég þess því að þingheimur sjái sér fært að samþykkja þessar till. um sérstakt átak í atvinnumálum kvenna. Á fjáraukalögum fyrir árið 1989, eins og þau voru upphaflega lögð fram, var gert ráð fyrir 620 þús. kr. framlagi til UNIFEM, hjálparstarfs kvenna í þróunarlöndunum. Það var heldur dapurlegt að sjá að þetta var einn af þeim liðum sem meiri hl. fjvn. virtist sjá sem vænan sparnaðarkost fyrir ríkið. Ekki síst fyrir þá sök að mér er kunnugt um að fregnir um þetta fyrirhugaða fjárframlag íslenska ríkisins höfðu borist til aðalskrifstofu UNIFEM. Það þarf ekki að tíunda nauðsyn þess að aðstoða konur í þróunarlöndunum enda er það nú stefna þeirra landa sem fremst standa í þróunarhjálpinni að beina hjálp sinni sérstaklega til kvenna. Ég vil einnig geta þess hér og nú að 18. des. sl. voru stofnuð stuðningssamtök við UNIFEM hér á landi. Þann dag voru 10 ár liðin frá þeim degi er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna var undirritaður sáttmáli um afnám alls misréttis gagnvart konum. Hæstv. ríkisstjórn hefur greinilega fengið örlítið samviskubit eftir að hafa fellt framlagið til UNIFEM út úr fjáraukalögum þessa árs og ákveðið að veita 1 millj. kr. til samtakanna á næsta ári. Veit ég að þær krónur koma í góðar þarfir og munu verða nýttar vel eins og vænta má af konum. Við kvennalistakonur teljum eftir sem áður enga ofrausn að systur okkar í þróunarlöndunum fengju 20% af þeirri heildarupphæð sem ætluð er til þróunaraðstoðar við Sameinuðu þjóðirnar. Vonum við því að fyrst hæstv. ríkisstjórn hefur opnað hug sinn fyrir UNIFEM og þeirra mikilvæga starfi muni þingheimur treysta sér til að samþykkja þá upphæð sem við leggjum til, 3 millj. 198 þús. kr. Það er áreiðanlega óalgengt að jafn vel sé á málum haldið og hjá Kvennaathvarfinu í Reykjavík. Á fjárhagsáætlun þeirra fyrir árið 1990 er aðeins gert ráð fyrir 2% hækkun rekstrargjalda milli ára, þ.e. frá árinu 1989 til 1990. Held ég að þar hljóti að vera um einsdæmi að ræða. Skilningur hæstv. ríkisstjórnar á dugnaði þeirra kvenna sem þarna starfa birtist okkur í fjáraukalögum þessa árs með því móti að framlag til Kvennaathvarfsins var lækkað um 1 millj. kr. Þær sækja um 70% rekstrarkostnaðar til ríkisins, afganginn fá þær frá sveitarfélögum eða með frjálsum framlögum ýmissa einstaklinga og samtaka sem styðja Kvennaathvarfið. Konurnar í Kvennaathvarfinu hafa sýnt að þær gera áætlanir sem standast og því teljum við rétt og skylt að ríkisstjórnin veiti þeim þá fjármuni sem þær gera áætlun um að viðbættri þeirri milljón sem hvarf af fjáraukalögunum. Þess vegna hefur upphæðin á þskj. 425 verið hækkuð upp í 11 millj. 864 þús. kr. Því miður hefur komið í ljós að tilvera Kvennaathvarfsins er nauðsynleg. Ég las upp nokkrar tölur hér um daginn þegar ég flutti þessar brtt. fyrst og þó hér séu fáir hv. þingmenn og ráðherrar viðstaddir þá held ég að ekki sé vanþörf á að lesa þær aftur. Það sem af er þessu ári hafa 156 konur leitað til Kvennaathvarfsins með börn sín, jafnmargar og þangað leituðu allt árið í fyrra. 30% kvennanna komu frá byggðarlögum utan höfuðborgarsvæðisins. Það er ljóst að ofbeldi fer vaxandi og það er einn svartasti bletturinn á þjóðfélagi okkar. Á síðasta ári hringdu 200 manns til Kvennaathvarfsins til að biðja um upplýsingar og aðstoð. Fólk spyr um sifjaspell, kvennaráðgjöf og allt mögulegt. Flestir hringja bara til að fá ráð og huggun. Nú í ár hafa 794 hringt í þessi svokölluðu stuðningssímtöl á móti þeim 200 sem nutu símaþjónustunnar í fyrra. Þetta segir sína sögu um ástandið í þjóðfélaginu og viðhorfið gagnvart konum og börnum. Við vitum að á erfiðum tímum í efnahags- og atvinnulífi eins og nú ríkja má því miður búast við því að ofbeldi færist enn í vöxt. Fram hefur komið í samtölum við starfskonur í Kvennaathvarfinu að þær telja brýna nauðsyn bera til að auka aðstoð við barnahópana í athvarfinu svo og forvarnarstarfið. Samtök kvenna gegn kynferðislegu ofbeldi standa fyrir og skipuleggja fræðslu, upplýsingar og ráðgjöf varðandi kynferðislegt ofbeldi gegn konum og börnum. Þær hafa hug á að opna ráðgjafarmiðstöð til að auka nauðsynlega þjónustu sína. Þess vegna er till. okkar frá 2. umr. óbreytt, hún er jafnnauðsynleg nú og þá og leggjum við til að til starfsemi samtaka kvenna gegn kynferðislegu ofbeldi verði lagðar fram 11 millj. kr. Síðasta till. sem við flytjum á þskj. 425 tengist þáltill. Kvennalistans sem samþykkt var í lok síðasta kjörtímabils en í henni er sérstök áhersla lögð á fræðslu fólks á aldrinum 15--19 ára um kynlíf og barneignir. Till. tengist reyndar líka lögum nr. 25/1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Við höfum á ári hverju lagt til að sú upphæð sem til þessa starfs er ætluð verði hækkuð vegna mikillar og brýnnar þarfar fyrir hana. Ég vil aðeins vekja athygli á því að félagsráðgjafar og sálfræðingar sem ræða við börn og unglinga um þessi mál hafa furðað sig á því hversu vanþekking þeirra er í raun og veru mikil. Það væri örugglega hægt að draga úr útbreiðslu kynsjúkdóma af ýmsu tagi og eyðni auk þess sem vænta má að minna yrði um ótímabærar þunganir og svo mætti fækka fóstureyðingum ef stjórnvöld sæju skynsemina í því að efla þessa fræðslu. Ég vil að lokum aðeins benda á að þær till. sem við flytjum kosta ríkissjóð samtals 272 millj. 137 þús. kr. Þær till. sem hafa verið fluttar hér á milli umræðna frá 1. umr. fjárlaga þar til nú eru upp á tæpa 2 milljarða. Öll vitum við hvernig fór með áætlanir þessa árs, bilið varð 8,8 milljarðar. Af þessum tölum má sjá að aðeins er hér um dropa í hafið að ræða. Vona ég að þingheimur beri gæfu til þess að samþykkja þessar till. sem allar varða málefni kvenna og eru mjög nauðsynlegar. Ég hef lokið máli mínu.

Eggert Haukdal Virðulegur forseti. Í ágústmánuði 1988 boðaði þáv. fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, þann vísdóm að fárlagahalli yrði aðeins 683 millj. á árinu. Fögnuðu menn þessum boðskap að vonum og trúðu. Þetta var aðeins forsmekkurinn. Síðan linnti ekki nýjum og nýjum tilkynningum um ríkissjóðshallann og við árslok var hann orðinn 7 milljarðar. Þá var fyrir nokkru kominn nýr fjmrh. til starfa sem lagði á nýja milljarðaskatta með fjárlögum ársins 1989. Skyldi nú snúið við blaði og fjárlög voru afgreidd með tekjuafgangi. En í dag stöndum við í svipuðum sporum og í fyrra hvað varðar fjárlagahalla. Tekjuafgangur hæstv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar breyttist í svipaðan halla og á fyrra árs fjárlögum. Og þrátt fyrir nýjar stórfelldar álögur virðist nú eiga að afgreiða fjárlög með tæplega fjögurra milljarða halla. Mikið vatn hefur runnið til sjávar í tíð hinna ágætu fjmrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar og Ólafs Ragnars Grímssonar. Hvorugur virðist eiga sinn líka í veröldinni og þó er starfstíminn stuttur. Hvað verður hægt að segja um feril þeirra við lok kjörtímabils með sömu stjórnvisku? Þrátt fyrir stórhækkandi fjárlög og skattahækkanir á þegnana er stöðugt dregið úr því fjármagni sem varið er til verklegra framkvæmda. Má í því sambandi benda á hvernig ríkisstjórnarliðið meðhöndlar vegamálin sem eru eitt brýnasta mál landsbyggðarinnar. Sl. vor var gengið frá vegáætlun á Alþingi fyrir árið 1989--1992. Um hana varð samstaða og vonuðust alþm. til þess að tækist að vinna eftir henni. Ágreiningur varð þó gagnvart árinu 1989 en ríkisstjórnarliðið ákvað að taka 700 millj. sem lagðar voru á umferðina í ár beint í ríkissjóðshítina í stað þess að skila þeim í Vegasjóð. Að öðru leyti bar vegáætlun það með sér að þetta skyldi aðeins gert í ár og eftir það færu skattar af umferðinni til vegamála. Eftir atvikum mátti því una við framkvæmdir í vegamálum að samþykktri vegáætlun í apríl sl. fyrir árin 1990--1992 þótt vissulega hefði mátt betur. En skjótt skipast veður í lofti og þegar fjárlög fyrir árið 1990 birtust á Alþingi 11. okt. sl. er búið að skera vegafé niður um fimmtung eða liðlega einn milljarð á næsta ári miðað við samþykkta vegáætlun. Svo bjartsýnir höfðu menn verið sl. vor að öllu fjármagni sem varið skyldi til vegamála árið 1990 samkvæmt vegáætlun, 5250 millj. kr., var skipt niður á verkefni í öllum landshlutum og engu óráðstafað. Þegar menn vakna upp við vondan draum í dag og sjá hvernig ríkisstjórnarliðið virðir ekki samþykkta vegáætlun, er þá ekki von að spurt sé: Getur það verið að það sé ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju sem svona vinnur? Gagnvart landsbyggðinni eru þetta mikil ótíðindi. Nú við 3. umr. fjárlaga sýnist vera skilað inn í vegáætlun þriðjung af því sem skorið var við framlagningu fjárlaga miðað við samþykkta vegáætlun þannig að niðurskurður frá henni er 675 millj. En þegar betur er að gáð blasir við að virðisaukaskattur sem leggst á vegagerðina á næsta ári mun nema 300--400 millj. í auknum útgjöldum þannig að sú upphæð sem meiri hl. fjvn. er að leggja til með brtt. að varið verði til vega nú við 3. umr. mun kannski duga til að mæta hinum nýju álögum sem af upptöku virðisaukaskattsins leiðir á útgjöld vegagerðarinnar. Það blasir því við niðurskurður í vegamálum upp á 1 milljarð sem þýðir að rífa þarf upp alla vegáætlunina sem samþykkt var samhljóða á Alþingi fyrir fáum mánuðum. Því er svo enn við að bæta um vegamál að framlög til sýsluvega eru skert um 40--50 millj. og þar með svikinn af hálfu ríkisins þáttur í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga með því að rústa sýsluvegasjóði dreifbýlisins. Var þó nóg að gert í því að standa ekki við verkaskiptingu af hálfu ríkisins. En gagnvart vegamálunum má spyrja: Hvað eru landsbyggðarþingmenn hv. stjórnarliðs, þar á meðal hæstv. samgrh., að hugsa? Hvernig eru horfur í kjaramálum og atvinnumálum nú við afgreiðslu fjárlaga rétt fyrir jól? Það var fróðlegt að lesa í Tímanum viðtal við Guðmund J. Guðmundsson, formann verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Það var birt með stríðsletri þar sem hann segir einustu hugsanlegu kjarabætur felast í niðurfærsluleið. Fyrirsögnin var: ,,Annars fer þetta allt til andskotans.`` Með leyfi forseta vil ég vitna í orð Guðmundar J. Guðmundssonar. Hann segir m.a.: ,,Það er fyrir okkur með öllu vonlaust að reyna að hugsa um að gera samninga þar sem kaupmáttaraukning geti átt sér stað. Það sem gera þarf er að lækka verðlag og vexti og vexti verður að lækka. Vaxtalækkun ein sér mundi bjarga hundruðum heimila frá tortímingu og fjölda fyrirtækja frá fyrirsjáanlegu hruni. Næsta skref þarf síðan að verða það að ganga miklu lengra í niðurfærsluátt ef þetta á ekki allt að fara til andskotans.`` Og enn segir hann: ,,Við stöndum nú frammi fyrir því að verulega vaxandi hluti fyrirtækja steypist á hausinn. Það verður einnig veruleg aukning á því að fólk missi íbúðir sínar vegna --- ekki bara húsnæðislána --- heldur einnig bráðabirgðalána og víxla og fjöldi ungs fólks sér ekki út úr myrkviði skelfingarinnar. Það verður að lækka vexti. Þeir eru núna í kringum 30% og mættu fara niður í 15% undir eins. Bankarnir verða að taka á sig ákveðna hluti. Ef þeir gera það ekki fara þeir sjálfir á hausinn vegna vanskila. Þeir fá einfaldlega ekki greitt frá fólki og fyrirtækjum sem eru nú þegar um það bil gjaldþrota.`` Svo mörg eru þessi orð og ekki falleg. En í framhaldi af orðum Guðmundar J. Guðmundssonar um vextina: Það er kunnara en frá þurfi að segja að nálega öll gjaldþrot og greiðslustöðvanir undangenginna ára eiga sér eina og sömu orsök, þ.e. fjallháan fjármagnskostnað í formi verðbótaþáttar, vaxta og raunvaxta sem eru samanlagt þrefalt hærri en almennt gerist erlendis. Útflutnings- og samkeppnisgreinarnar þola ekki slíkan mismun og því er hrun orðið og kreppan fram undan. Þetta veit og skilur svo að segja hvert mannsbarn í landinu nema ráðamennirnir sem skella við skollaeyrum eða þykjast ekki skilja. Þung vaxtabyrði af íbúðarlánum sem er stærsti liður fjölskylduútgjalda veldur búsifjum hjá launþegum. Þeir hafa verið sviptir kaupgjaldsvísitölu en lánskjaravísitalan leikur lausum hala. Meðan fjmrh. gortar af 17% raunvaxtagreiðslum og þar með yfir 40% nafnvaxtagreiðslum til kaupenda ríkisvíxla og ríkisskuldabréfa biðlar hann og ríkisstjórnin til verkamanna og annarra launþega um að þola kjaraskerðingu enn einu sinni. Kaup má ekki hækka um eina krónu. Fremur skal hafa atvinnuleysi og kreppu. Þeir ætlast með öðrum orðum til þess að lágtekjufólkið greiði niður verðbólguna fyrir þá svo að ráðamenn geti sagt: Sjáið, verðbólgan hefur lækkað og við getum lækkað vextina, þ.e. verðbótaþáttinn. Ekkert er látið uppi um raunvextina. En mun verðbólgan lækka þó að verkamenn fórni sínum hagsmunum? Ekkert bendir til þess. Þrátt fyrir mun minni halla á vöruskiptajöfnuði við útlönd sem stafar af þverrandi kaupgetu almennings og kreppu hafa erlendar skuldir landsins aukist í ár um nálega 12 milljarða kr. eða um einn milljarð á mánuði hverjum og fjárlög verða afgreidd með a.m.k. 3,5 milljarða halla sem margir telja þó of lágt áætlað. Hann gæti orðið tvöfalt eða jafnvel þrefalt meiri. Svipaðri skuldaaukningu er spáð næsta ár, 1990. Virðisaukaskatturinn mun auka stórlega byggingarkostnað, þar með lánskjaravísitölu og vexti, hvað svo sem niðurgreiðslum til íbúðabygginga líður. Sams konar áhrif munu húsbréfin hafa þótt afföll þeirra séu takmörkuð meðan Landsbankinn greiðir hálfan milljarð til innlausnar bréfunum. Hver verða afföllin eftir það? 20 eða 30--40%? Vísir menn spá því að íbúðaverð muni tvöfaldast á næstu tveimur til þremur árum. Hver er staða skuldabréfa ríkissjóðs, hæstv. fjmrh.? Hver er árleg vaxtabyrði af þeim, verðbótaþáttur, raunvextir og afföll? Þarf ekki að upplýsa það? Einnig þyrfti að upplýsa hver vanskilin eru orðin í bankakerfinu vegna gjaldþrota og greiðslustöðvana. Í einu orði sagt: Vegna vaxta sem hvorki fyrirtæki né heimili geta borgað. Hvað þarf lengi ránvexti til að jafna þau töp? Og enn um vextina. Miðvikudaginn 13. des. sl. birti Morgunblaðið viðtal við hæstv. forsrh. og með leyfi forseta vil ég hafa úr því eftirfarandi orð: ,,Steingrímur Hermannsson forsætisráðherra sagði í samtali við Morgunblaðið í gær að í gærmorgun hefði ríkisstjórnin átt fund með bankastjóra Seðlabankans þar sem þessi mál, einkum vaxtamálin, hafi verið rædd. ,,Við höfum komið þessari afstöðu okkar fullkomlega til skila til Seðlabankans. Þessu var alls ekki illa tekið á fundinum en Seðlabankinn hefur þó engu lofað í þessum efnum``, sagði forsrh. ,,Við erum sammála ASÍ og VSÍ um nauðsyn þess að ná fram lækkun nafnvaxta. Því miður hækkar framfærsluvísitalan um 2,2% nú í desember sem er meira en við höfðum vonað``, sagði Steingrímur. ,,En því er spáð að verðbólga eigi að hjaðna mjög ört strax í byrjun janúar.``" Svo mörg voru þau orð hæstv. forsrh. í þessu viðtali. Já, sagði hann, þessu var ekki illa tekið á fundinum en Seðlabankinn hefur engu lofað. Ég endurtek: Seðlabankinn hefur engu lofað. Fram að þessu hef ég nú einhvern veginn haldið að forsrh. væri landsfaðir okkar á hverjum tíma. En í þessum orðum hæstv. forsrh. kemur fram að við eigum ekki bara pabba í Stjórnarráðinu heldur virðumst við eiga annan yfirpabba hér á jörðu niðri, í Seðlabankahúsinu. Virðulegi forseti. Þyrfti ekki í ljósi orða forsrh. að fá úr því skorið hver er landsfaðir á Íslandi þannig að þjóðin velkist ekki í vafa um hver ræður? Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Ég ætla að segja hér örfá orð við þessa lokaumræðu um fjárlagafrv. Ég vil fyrst þakka formanni fjvn., hv. 5. þm. Vestf., fyrir dugandi leiðsögn í störfum fjvn. Hann minntist á það í ræðu sinni hér síðdegis í dag að fulltrúar frá Þjóðhagsstofnun hefðu verið kvaddir á fund nefndarinnar nýlega til þess að láta þá spá um framtíðina. Þeir sögðu að þjóðhagsspáin hefði lítið haggast. Fram undan væri þriðja samdráttarárið í röð, eins og komist hefur verið að orði, lækkandi þjóðartekjur og líkur á einhverju atvinnuleysi, en atvinnuleysi, sem er eitt ægilegasta orð sem við tökum okkur í munn, hefur sem betur fer sneitt hér hjá garði í mörg undanfarin ár en þessa hættu, þessa vá, þurfa stjórnvöld að hafa í huga og bregðast hart við ef hún lætur á sér kræla. Hv. formaður fjvn. ræddi um það að skynsamlegir kjarasamningar þyrftu að nást og er það auðvitað hverju orði sannara þó að það sé hægara sagt en gert. Við verðum að muna það að verðbólgan lifir enn. Verðbólgan er enn tveggja stafa tala og hún er enn þá draugur sem við þurfum að glíma við. Að sjálfsögðu, segi ég, verða fjárlögin að þessu sinni afgreidd með verulegum halla sem við hefur blasað frá því að frv. var lagt fram í haust. Það er auðvitað í svo fjöldamörg horn að líta þegar fjárlög eru sett saman að þar þarf meira en orðin tóm. Við þurfum ekki annað en líta á þskj. 423 þar sem eru brtt. frá meiri hl. fjvn. við frv. nú fyrir 3. umr. til þess að sjá hvað mörgu þarf að gefa gaum. Eitt fyrir sig er það að sumar húseignir ríkisins eru að falli komnar. Þarf þá ekki að fara lengra en suður að Bessastöðum svo að við hrökkvum allt í einu upp við það að þar er mannvirkjagerð svo áfátt að það þarf að leggja í mikinn kostnað aðeins til þess að gera þau viðhlítandi. Og í fjvn. kom fram að nauðsynlegt væri að veita nokkuð fé til þess að lappa upp á eina af sundlaugum landsins sem er staðsett á íþróttasetri því að hún væri orðin hættuleg baðgestum vegna þess að stykki gætu dottið úr loftinu þá og þegar ef menn voguðu sér að taka þar sundsprett. Í þessum brtt. er vikið að Háskólanum á Akureyri sem auðvitað verður að hlynna að fyrst horfið var að því að setja hann þar á fót. Og við þurfum ekki að fara lengra en hér upp á Hverfisgötuna til þess að rekast á Þjóðleikhúsið sem þarf stórfelldra endurbóta og aðgerða við og Þjóðarbókhlöðunni þurfum við svo sannarlega að hraða. Þannig mætti lengi upp telja en þess er enginn kostur nú að minnast á nema örfá atriði. Ég þakka hv. 2. þm. Norðurl. v. fyrir skýran og skörulegan málflutning fyrir hönd okkar sem skipum minni hl. í fjvn. Ég þarf ekki miklu að bæta við hans orð. En það á stundum vel við að einn af hásetunum á skútunni taki til máls og segi sínar skoðanir þó að eitt og annað sé komið fram í þessu máli. Hv. 2. þm. Norðurl. v. minntist á það að ríkisstjórnin hefði sent landsetum sínum kaldar kveðjur með því að tífalda eftirgjald ríkisjarða. Þetta er nú aðeins lítið dæmi af mörgum. Það mætti auðvitað lesa upp í löngu máli þau atriði þar sem hefði þurft að veita meira fé. Við skulum aðeins minnast á Jarðasjóð sem skilinn er eftir fjárvana og nú á allra síðustu dögum lækkar um eina milljón í fjárveitingu. Hér var minnst á vegamálin af hv. 1. þm. Vesturl. og fleirum en það er nú einu sinni svo að einhvern veginn finnst manni ekki sérstök þörf á að ræða vegamál um þetta leyti árs. Það er venjulega gert þegar daginn fer örlítið að lengja. Þá var minnst á ferðamálin. Nú eru fjárveitingar til ferðamála skertar að venju, eins og gert hefur verið mörg undanfarin ár, og lítt hlynnt að ferðaþjónustu bænda, t.d., eins og hér kom fram í máli manna áðan þó að full ástæða væri til. Og enn er spurt um skólasamningana svonefndu þar sem hæstv. fjmrh. og menntmrh. hafa undirritað samninga um fast ákveðið fjármagn til skólabygginga um landið á næstu árum og nú er sagt að þeir séu allir úr gildi fallnir. Ég er hræddur um að sveitarstjórnarmönnum bregði við að heyra þau tíðindi ef þarf nú að fara að endurnýja þá alla saman. Þarna þarf svo sannarlega að athuga málin að nýju. Og minnst var hér áðan á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þar eru ekki öll kurl komin til grafar. Þar þarf að hyggja vel að því hvað kemur endanlega út úr þeim málum. Hv. 1. þm. Vesturl., sem er ekki hér í salnum frekar en aðrir --- það er orðið fátt um áheyrendur svo síðla dags --- talaði um það að stjórnarandstaðan hefði ekki sýnt nein viðbrögð, engin viðbrögð, aðeins hefðbundið nöldur, en ekki fannst mér nú mikill hugur fylgja máli, enda hætti félagi minn að vestan fljótlega að tala í þessum dúr. En hann er, sá ágæti maður, nýbúinn að afhenda mér rit frá efnahagsnefnd Framsfl. sem þeir fjórir félagar sem það settu saman binda miklar vonir við og láta ekkert tækifæri ónotað til þess að láta í það skína að þarna séu nú nýjungar og fagrar hugmyndir á ferðinni.  Virðulegi forseti. Við ræðum hér, góðir alþm., um frv. til fjárlaga fyrir komandi ár á dimmasta degi ársins sem nú er að líða. Það eru vetrarsólhvörf sem ég kýs að kalla svo í mótsetningu við sumarsólstöður þegar sólin getur ekki horfið né farið í felur án þess að sjást á næsta leiti. Hér hafa farið fram allsnarpar umræður á köldu dægri. Sumum hefur hitnað nokkuð í hamsi en aðrir hafa dottað í sætum sínum, hálfleiðir á löngum fundarsetum. Ágreiningsmálin eru mörg enda horfur ískyggilegar í mörgum efnum. ,,Margs þarf búið við,,, sagði Sighvatur Sturluson forðum og satt er það að svo örfámenn þjóð á veraldarvísu þarf margs að gæta og í mörg horn að líta. Fjvn. hefur því eins og oft áður orðið að hafna mörgum þörfum málum og vel rökstuddum erindum. Þau verða að bíða betri tíma. Ég hef starfað í fjvn. á þessu haustþingi. Ég vil nota tækifærið til þess að þakka gott samstarf í nefndinni, bæði nefndarmönnum og starfsfólki öllu svo og öllum góðum gestum sem sótt hafa á fund nefndarinnar með erindi sín stór og smá hvaðanæva úr byggðum landsins. Það gleymist stundum að þakka þessu fólki sem heimsækir okkur á hverju haustþingi. Það eru margar sjónhverfingar sem hafa átt sér stað við þessa fjárlagagerð eins og raunar stundum áður. Nú er þau átök að baki og fjárlög senn afgreidd með álitlegum halla. Hvernig sem að er unnið og til er stofnað verðum við þó öll að vona að sæmilega rætist úr málum og eitthvað af vonunum rætist á komandi ári.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég ætla nú að leyfa mér í þessu heimilislega, svo ekki sé nú sagt fjölskyldulega, andrúmslofti sem hér er orðið að segja aðeins fáein orð út af einu tilteknu efnisatriði þessa fjárlagafrv. sem ég þarf að gera nokkrar athugasemdir við. En ég byrja fyrst á því að segja að það er svo nú sem jafnan endranær að það er létt verk að tína fram þá liði í þessu fjárlagafrv. sem mættu vera myndarlegri og það gjarnan miklu myndarlegri. Ég hygg að flestir hv. þm. eigi sér einhver þau áhugasvið eða áhugamálaflokka sem þeir telji naumt skorna. Þannig er það til að mynda með ýmis málefni landsbyggðarinnar og framkvæmdafjárveitingar til vegamála, flugvallargerðar og slíkra hluta, hafnamála o.s.frv. Víst þætti mörgum æskilegt að geta lagt þar meira til málanna en við verðum að sæta því eins og endranær að við erum að skipta mjög takmörkuðum sjóðum og það er í mörg horn að líta, margs þarf búið við, eins og hér var sagt af hv. síðasta ræðumanni svo fallega. Og því breytum við ekki hversu mikill sem hugur okkar er til slíkra hluta. Varðandi ummæli sem hér hafa fallið hjá fleiri en einum hv. þingmanni í sambandi við fjárveitingar til vegamála er ekki annað um það að segja en að það er að sjálfsögðu miður að ekki skuli takast að standa að fullu við þá samþykktu vegáætlun sem hér var afgreidd á Alþingi sl. vor. En síðan hafa einfaldlega forsendur breyst og það er ljóst að það eru ekki efnislegar forsendur til þess að standa við þá niðurstöðutölu sem sú vegáætlun byggði á. Hún var reist á þeim grunni að fullnýta hina mörkuðu tekjustofna og á grundvelli spár um verðlagsþróun og bensínsölu var fengin ákveðin niðurstöðutala upp á 5235 millj. kr., ef ég man rétt. Það er ljóst að nú hefur hvort tveggja gerst að verðlag hefur þróast með öðrum og aðeins hagstæðari hætti en þar var ráð fyrir gert. Bensínsala hefur og orðið minni og spár um hana eru minni þannig að það er alveg ljóst að hinir mörkuðu tekjustofnar mundu á næsta ári, þó að þeir væru fullnýttir allt árið, ekki skila þessari tilskildu upphæð. Þegar af þeim sökum er óhjákvæmilegt að niðurstöðutala vegaútgjaldanna á næsta ári verði lægri en sú sem vegáætlunin kveður á um. En þessu til viðbótar ákvað ríkisstjórnin, til þess að ná settum markmiðum um verðlagsþróun og skatthlutföll á næsta ári, að nýta ekki alveg til fulls hina mörkuðu tekjustofna, en þeir eru að sjálfsögðu hluti af skattstofnum ríkisins og koma inn í prósentutölur um skattbyrði sem hlutfall af þjóðartekjum eða öðrum viðmiðunum eins og aðrir slíkir skattstofnar. Og þegar þetta tvennt eða þrennt er lagt saman, þ.e. sú staðreynd að verðlagsspá vegáætlunar gerði ráð fyrir 19% hækkun verðlags milli áranna 1988 og 1990 en reiknitala fjárlaganna er 16% þegar tekin er inn í spá um minni bensínsölu og ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að draga þar á ofan úr útgjöldum til vegamála með því að nýta ekki til fulls hina mörkuðu tekjustofna, verður útkoman sú að talsverða fjárhæð vantar upp á að niðurstöðutala vegáætlunar frá sl. vori standist að fullu. Ég vil þó gleðja hv. þingdeildarmenn, eða mér liggur við að segja mann ef ég sleppi forseta og ávarpa þann eina áheyranda sem hér er eftir með því að fullvissa hann um að sú niðurstöðutala sem felst í brtt. meiri hl. fjvn. upp á 4575 millj. kr. þýðir í reynd nokkra raunaukningu á framlögum til vegamála á næsta ári frá þeim útgjöldum sem ráðstafað verður til þeirra mála á þessu ári og hef ég þá tekið með þær aukafjárveitingar sem fjáraukalagafrv. gerir ráð fyrir til vegamála. Okkur miðar því nokkuð á leið í þessum efnum. Hvað virðisaukaskatt snertir, hv. þm., er ekki ljóst í nákvæmum atriðum hvernig hann kemur út. Það er líklegt að hann valdi nokkurri hækkun á framkvæmdakostnaði hjá Vegagerðinni eins og fjölmörgum sambærilegum aðilum og rýri þess vegna eitthvað framkvæmdafé Vegagerðarinnar frá því sem ella hefði orðið. En ég hygg nú að þar sé ekki um nákvæm vísindi að ræða heldur áætlanir eða spár og undan því verður einfaldlega ekki vikist að þessir aðilar axli þá þær byrðar sem því fylgja eins og allir aðrir aðilar í þjóðfélaginu verða að gera við gildistöku virðisaukaskattsins. Það verður þá verkefni næsta árs og ára að ræða hvernig hátta skuli framkvæmdum eða framlögum til vegamála í ljósi þess að virðisaukaskattskerfið er komið til framkvæmda. En sá efnisliður frv. sem ég vil ræða nokkrum orðum, virðulegur forseti, í lokin er fjárveiting til eins verkefnis sem fært er undir landbrn. Það er svonefnd héraðsskógaáætlun sem er samkvæmt brtt. frá meiri hl. fjvn. færð undir landbrn. beint sem eitt af ýmsum verkefnum á þeim bæ en ekki lengur beint undir Skógrækt ríkisins, enda er þar um sjálfstætt og óháð verkefni að ræða. Því miður hefur hv. fjvn. ekki treyst sér til að hækka þennan lið frá því sem var í frv. við framlagningu þess, en þar eru ætlaðar 15 millj. kr. til þessa verkefnis. Fyrir liggur nokkuð ítarleg kostnaðaráætlun um það að verkefnið komið á fullan skrið kosti á milli 60 og 70 millj. kr. á ári hverju. Og ég kemst ekki hjá því að upplýsa að það eru mér vonbrigði að hv. fjvn. skyldi ekki treysta sér til að hækka þennan lið. Það eru mér sérstök vonbrigði og því nefni ég hann einan þeirra fjölmörgu liða sem ég gæti sagt ýmislegt sambærilegt um. Ég hef talið og hef reynt að fá á því skilning að það sé nauðsynlegt verkefnisins vegna og stöðu mála að koma því a.m.k. á hálfa ferð áfram eins og ég hef orðað það. Til þess þyrftu að bætast við einar 15 til 20 millj. kr. að svo mætti verða. En úr því að svo hefur nú farið að hv. fjvn. hefur ekki talið verkefnið komið á þann rekspöl að hún gæti réttlætt það að hækka þessa fjárveitingu án frekari rökstuðnings verður að sæta því. Ég tek það hins vegar fram að ég er ekki sammála þeirri röksemdafærslu hv. fjvn. Ég tel fullnægjandi rök hafa verið færð fyrir því að þarna þurfi meiri fjármuni á næsta ári til að undirbúa og hefja verkefni með eðlilegum hætti. Ég vil einnig ítreka að þetta verkefni byggir á þegar gerðri samþykkt Alþingis, þál. um skógræktarátak á Fljótsdalshéraði, ítem á sérstakri ákvörðun ríkisstjórnarinnar frá sl. sumri um að hefja slíkt átak. Ég mun hins vegar og vil að það komi sérstaklega fram við þessa umræðu gera það sem í mínu valdi stendur verði fjárveitingar til verkefnisins á fjárlögum ekki hærri en nú stefnir í, útvega þá viðbótarfé til þess að verkefnið megi komast á fullan skrið og a.m.k. hálfa ferð áfram strax á næsta ári og snúa mér í þeim efnum til allra þeirra aðila sem hugsanlega gætu lagt þessu verkefni lið og ég veit að fyrir því er víða áhugi að styðja við það. Ég tel þar auðvitað koma fyrst og fremst til greina að taka um það sjálfstæða ákvörðun á næsta ári, þegar verkefnið er komið lengra áleiðis, að bæta við þessa fjárveitingu beint úr ríkissjóði. Í öðru lagi gætu aðrir og utanaðkomandi aðilar hugsanlega komið til liðs við verkefnið og lagt því fé. Í þriðja lagi kæmi til greina, og verður athugað af minni hálfu, hvort auðvelda megi einhverja uppbyggingu og greiða einhvern fjárfestingarkostnað með öflun lánsfjár á næsta ári sem síðan yrði þá eftir atvikum greiddur af fjárveitingum næstu ára eða með sértekjum sem slíkar lántökur gætu hugsanlega grunnlagt. Ég set mér það sem markmið eins og ég hef þegar sagt að láta ekki staðar numið fyrr en það er tryggt að verkefnið geti haldið áfram af fullum krafti og ég tel að það sé afar mikilvægt að svo takist, þannig að ekki fjari undan því eða tiltrú manna á því að Alþingi og ríkisstjórn hafi verið og sé full alvara með samþykktum sínum um þetta mál. Að lokum skal það tekið fram að það er nú til athugunar í landbrn. hvort skynsamlegt og rétt sé að staðfesta þetta verkefni enn frekar með því að koma með það hér inn á hið háa Alþingi á nýju ári í formi sérstakrar þál. og mun það skýrast í upphafi ársins hvort svo verður eða ekki. --- Fundarhlé.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Virðulegur forseti. Á þskj. 472 flytur meiri hl. fjvn. lítilvæga brtt., þ.e. að tekið sé tillit til þeirrar afgreiðslu við fjárlagaafgreiðsluna sem er nú að fara fram á hv. Alþingi varðandi veiðieftirlitsgjald og er þá miðað við að það frv. hljóti afgreiðslu sem afgreitt hefur verið með samkomulagi í hv. neðri deild. Að öðru leyti þarfnast till. ekki skýringar.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég neyðist nú til þess að flytja hér þrjár brtt. í sambandi við fjárlög af þeirri ástæðu sem nú skal greint. Fyrsta brtt. er við 4. gr. um Háskólann á Akureyri, að í staðinn fyrir 63 millj. 338 þús. komi 80 millj. 338 þús. Önnur till. er við 4. gr., Leikfélag Akureyrar. Í staðinn fyrir 12 millj. 720 þús. komi 27 millj. 720 þús. Leikfélagið á Akureyri telur sig þurfa upp undir 40 millj. ef það eigi að geta haldið starfsemi sinni áfram. Það er því um að ræða að hækka þessa fjárhæð sem er hér í tillögum hv. fjvn. eða loka leikhúsinu. Og ég get ekki farið norður fyrir fjöll öðruvísi en þó að hafa gert tilraun til þess að fá leiðréttingu á þessum lið. Það er verið að tala um mikinn styrk og endurbætur á Þjóðleikhúsinu en þannig er nú litið til okkar Eyfirðinga. Ef þessi tillaga stendur eins og hún er verður að loka. Og þó að mér þyki það ekki gaman að standa hér og koma með slíkar tillögur sem þessar er enn þá verri kostur að gera það ekki. Í þriðja lagi er hér brtt. við 4. gr., nýr liður: Til háhitarannsókna og könnunar á uppstreymi lífræns gass í Öxarfirði, 10 millj. Það er dálítið merkileg saga í sambandi við tilraunirnar á háhitasvæðinu í Öxarfirði. Fyrir tveimur árum flutti formaður þáv. fjvn., Pálmi Jónsson, tillögu hér á þingi sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Tekinn verði upp nýr liður, 10 millj. kr., sem tengist sérgreindu verkefni við upptöku sjávar fyrir fiskeldi, þar á meðal vegna slíkra rannsókna í Öxarfirði.`` Það kom ekki króna af þessu fjármagni til þessa verkefnis. Ef það hefði verið hér í kringum Reykjavík er ekki vafi hvert það hefði farið. Það stendur þannig á í Öxarfirði að þar á byggðin í miklum örðugleikum og tvísýnt er um nema fækki þar verulega. Í skýrslu frá Orkustofnun kemur fram það sem þeir lögðu til, að það þyrfti að bora þarna 500--1000 metra djúpa rannsóknarholu. Í dag, þegar ég fór að athuga póstinn minn, var þar bréf frá héraðsnefnd Norður-Þingeyinga undirskrifað af sýslumanni þar sem skorað er á þingmenn, fjvn. og Alþingi að verða við þessari beiðni. Og það er enn þá merkilegra að í fjárlögum þessa árs var merkt í þessar rannsóknir 1 millj. 150 þús. Því hefur ekki verið skilað og það fæst ekki. Þar sem er svona naumt með tíma og ég var búinn að heita að tefja hér ekki fund verð ég að láta þetta duga. En ég er með ýmis plögg hér fyrir framan mig sem sýna og sanna stöðu þessara mála og þá þróun sem hefur orðið í þessum málum. Og ég verð nú að segja það að ég er undrandi á hv. fjvn. og formanni fjvn. hvernig hann hefur staðið að þessu máli, bæði með tillöguflutningi og í umræðum hér á hv. Alþingi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa hvernig þinghald er fyrirhugað hér í kvöld. Reynt verður að ljúka umræðu um fjáraukalög, en að þeirri umræðu lokinni hefjast hér umræður um viðræður EFTA-ríkjanna við Efnahagsbandalagið og tveir hv. ræðumenn munu ljúka ræðum sínum. Síðan hefur verið um það samið að umræðunni ljúki ekki en þeir hv. þm. sem höfðu verið á mælendalista hafa frestað ræðum sínum þar til þing kemur saman að nýju.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Virðulegi forseti. Fram kom við 2. umr. málsins hvaða meginviðmiðanir fjvn. eða öllu heldur meiri hl. fjvn. hafði haft við afgreiðslu þessa máls og tillöpgugerð, en það meginviðhorf var að leggja til að samþykktar yrðu allar þær aukafjárveitingar sem hæstv. ríkisstjórn eða einstakir ráðherrar hafa samþykkt með atbeina fjmrh. og hafa annaðhvort verið greiddar út eða skuldbundið um greiðslu á. Meiri hl. fjvn. gerði síðan tillögur um að það sem eftir stæði væri að hluta til skorið niður og ekki samþykktar greiðsluheimildir á og byggði þá á upplýsingum frá fjmrn. um hvaða greiðslur væri ekki búið að inna af hendi og ekki búið að skuldbinda. Fyrir atkvæðagreiðsluna við 2. umr. komu fram tilmæli frá einstökum ráðherrum um að sum atriði í tillögugerð meiri hl. fjvn. um niðurskurð yrðu skoðuð betur þar eð fyrir lægi að ákvarðanir hefðu verið teknar um skuldbindandi greiðslur úr ríkissjóði á vegum fagráðuneytanna þó svo að þær upplýsingar hafi ekki borist fjmrn. í tæka tíð þegar fjvn. kallaði eftir upplýsingum þar að lútandi frá fjmrn. Meiri hl. fjvn. hefur tekið þessi örfáu atriði til skoðunar og flytur nú tillögur sínar á þskj. 471 í samræmi við niðurstöður af þeirri athugun. Í ljós kom í fyrsta lagi að hvað varðar Þjóðarbókhlöðu og afgreiðslu aukafjárveitingar að fjárhæð 35 millj. kr. sem gert var ráð fyrir í frv. til fjáraukalaga, þá er það rétt að búið er að gera bindandi verksamning um þetta verk og skuldbinda greiðslu úr ríkissjóði vegna þessa verksamnings allt að 30 millj. kr. og mun sú greiðsla falla til á þessu ári. Meiri hl. fjvn. leggur til, að fengnum þeim upplýsingum, að þessi fjárhæð verði samþykkt og er það í samræmi við aðrar tillögur meiri hl. fjvn. um aukafjárveitingar sem þannig stendur á að þær hafi annaðhvort þegar verið greiddar eða skuldbindandi ákvörðun verið tekin um greiðslu á þeim. Sama máli gegnir hvað varðar tillögu 2. Sú tillaga varðar Unglingaheimili ríkisins og er um kostnað sem lagt hefur verið í vegna ákvarðana um að hefja rekstur á meðferðarheimili fyrir unga fíkniefnaneytendur á árinu 1990. Til þess að undirbúa það mál hefur verið ráðist í nokkurn kostnað, m.a. í sambandi við úttekt á hugsanlegu húsnæði og einnig er varðar þjálfun starfsmanna. Sá kostnaður sem mun falla á ríkissjóð á árinu 1989 af þessum orsökum er 1 millj. 210 þús. kr. og leggur meiri hl. fjvn. til í samræmi við áðurgreinda afstöðu að Alþingi fallist á þá viðbótarheimild. Einnig kom í ljós við athugun fjvn. að þegar hafði farið fram greiðsla á vegum Skógræktar ríkisins sem fjallað er um í 3. brtt. og er sú greiðsla vegna kaupa eða eftirstöðva af kaupum Skógræktarinnar á tveimur traktorum frá árinu 1987. Sú greiðsla hefur einnig farið fram og gerir meiri hl. fjvn. tillögu um að hún verði viðurkennd. Þá komu einnig fram upplýsingar um að skuldbindandi loforð hafi verið gefið um greiðslu aukafjárveitingar að fjárhæð 2 millj. kr. til Kvennaathvarfsins í Reykjavík þó sú greiðsla hafi ekki verið innt af hendi. Meiri hl. fjvn. lítur svo á að slíkt loforð um greiðslu sem tilkynnt hefur verið þriðja aðila sé í raun skuldbindandi um greiðslur úr ríkissjóði og leggur því til að fallist verði á að fullu að veita þá aukafjárveitingarheimild til greiðslu á 2 millj. kr. til Kvennaathvarfs í Reykjavík sem búið var að gefa fyrirheit og bindandi skuldbindingar um. Þá er í fimmta lagi tillaga sem kölluð var til baka og var tillaga frá meiri hl. fjvn. á því þingskjali sem afgreitt var við 2. umr. þessa máls og varðaði lækkun á framlögum til Landgræðslu ríkisins vegna stofnkostnaðar. Það kom einnig í ljós, þegar málið var skoðað betur, að þessi fjárhæð hafði þegar verið greidd þó svo að fjmrn. hafi ekki fengið upplýsingar um það þegar kallað var eftir upplýsingum um greiddar eða skuldbundnar aukafjárveitingar frá fjmrn. á sínum tíma. Er því ekki endurflutt sú tillaga sem flutt var um að sú greiðsluheimild yrði ekki samþykkt. Sú tillaga hefur sem sé verið tekin aftur. Virðulegi forseti. Þetta er niðurstaða meiri hl. fjvn. sem hér kemur fram. Hún er í fullu samræmi við aðrar afgreiðslur sem nefndin hefur lagt til og ég legg til að frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1989 verði síðan samþykkt með þessum breytingum.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það hefur verið sagt að við stöndum hér á vissum tímamótum í þeim málum sem kennd hafa verið við Evrópu, Evrópumálunum, og sem tengjast könnunarviðræðum og nú undirbúnings- og samningaviðræðum um evrópskt efnahagssvæði. Frá því 15. mars hefur sem kunnugt er farið fram mikið starf að þessum málum og hæstv. utanrrh. lagði fram skýrslu þann 20. nóv. og mælti fyrir henni 23. nóv. Síðan hefur mál þetta verið til umræðu hér í Sþ. á mörgum fundum. Því miður hefur sú umræða verið mjög sundurslitin. Er ég ekki að ásaka neinn af þeim sökum en hlýt að benda á að það er mjög óheppilegt í svo stóru og þýðingarmiklu máli að ekki skuli hafa tekist að ná meiri samfellu í umræðuna og fá fram fyrir þjóðina skýrari mynd af afstöðu flokka og einstakra þingmanna hér á hv. Alþingi. Ég heyri það að ekki sé ráðgert að ljúka þessari umræðu fyrir jólahlé þingsins þannig að ljóst er að hún mun dragast fram á næsta ár. Mál þetta verður að sjálfsögðu, eins og á því hefur verið haldið, eitt meginmál í þjóðmálaumræðunni, hlýtur að verða það á komandi ári, og ég dreg enga dul á það að ég tel að hér stefni í mjög verulegt óefni eins og á þessu máli hefur verið haldið af hæstv. utanrrh. og eins og ríkisstjórnin hefur markað stefnu um það með bókun sinni 29. nóv. sl. Ég segi þetta af þeim sökum að sú framvinda mála, sem könnunarviðræðurnar hafa tekið, og sú niðurstaða, sem liggur nú fyrir eftir sameiginlegan fund málsvara Evrópubandalagsins og EFTA, tekur stefnu á sameiginlegt evrópskt efnahagssvæði og sá sem heldur á þessum málum fyrir Íslands hönd, hæstv. utanrrh., fer ekkert dult með þá skoðun sína að hann telji að það eigi að ná landi í þessum samningum út frá þeim forsendum sem lagðar hafa verið í könnunarviðræðunum. Ég fullyrði að stefnan á evrópskt efnahagssvæði eftir þeim siglingaljósum sem fyrir liggja er í raun stefna á inngöngu Íslands í Evrópubandalagið sjálft fyrr eða seinna. Menn eru hér í rauninni að ganga í samflot, rugla saman reytunum við Evrópubandalagið í þýðingarmesta þætti Rómarsamningsins, það sem snýr að hinum innra markaði sem settur var á flugferð með ákvörðunum Evrópubandalagsins nú á síðustu árum. Hvernig halda menn að það verði í raun kleift fyrir ríki innan Fríverslunarsamtaka Evrópu, jafnsundurleit og þau eru og hafa aðeins innan sinna vébanda 1 / 10 hluta af íbúafjölda Evrópubandalagsins, að ætla að halda óhæði sínu gagnvart þessu stóra bandalagi, halda í horfinu sem ein af tveimur meginstoðum í togstreitu við þetta stóra Evrópubandalag þegar fram líða stundir eftir að búið verður að rugla reytunum í sambandi við ákvarðanatöku, eftirlit og dómstóla eins og hlýtur að verða að gera og eins og að er stefnt samkvæmt þeim yfirlýsingum sem fyrir liggja? Ég er satt að segja afar undrandi á því hve fáir hér á hv. Alþingi Íslendinga hafa áttað sig á þessum staðreyndum. Eða er ástæðan kannski sú að þeir vilja ekki koma úr kafinu, þeir kjósa að draga fjöður yfir þá staðreynd hvert verið er að stefna, þeir telja sér henta að sigla áfram í þoku gagnvart alþjóð og kveða ekki upp úr um það í reynd hvaða land þeir sjá fyrir stafni? Ég hefði kosið, virðulegur forseti, að hæstv. forsrh. gæti séð sér fært að vera viðstaddur þessa umræðu hér í kvöld. Ég segi það m.a. vegna þess og ber fram þá ósk vegna þess að hæstv. forsrh. ber að sjálfsögðu ábyrgð á siglingu ríkisstjórnarinnar í þessum málum á heildina litið. Hæstv. forsrh. stóð að Oslóaryfirlýsingunni 15. mars sl. og hæstv. utanrrh. er hér ekki viðlátinn þótt ég geri á engan hátt lítið úr viðveru hæstv. viðskrh. sem gegnir störfum hans hér.

Ég hef gert ráðstafanir til þess að tala við forsrh. og gá hvernig stendur á.

Já, ég þakka, virðulegur forseti, og vænti að það beri árangur. Ég mun koma nánar að því síðar í ræðu minni, virðulegur forseti, hvernig horfir í sambandi við það atriði sem hæstv. forsrh. gerði sérstakan fyrirvara við á Oslóarfundinum í marsmánuði og hér á Alþingi Íslendinga, --- var það ekki 9. mars? Það var í öllu falli fáum dögum fyrir fundinn í Osló þegar mál þessi voru rædd hér utan dagskrár. En ég vil þá víkja nokkrum orðum að málsmeðferðinni á þessum tíma könnunarviðræðnanna. Ég vil andmæla þeim fullyrðingum sem fram hafa komið hjá þeim sem bera ábyrgð á þessari málsmeðferð, sérstaklega hæstv. utanrrh., að hún hafi verið vönduð og það hafi farið hér fram mikið samráð, jafnvel meira samráð en gerst hefur í öðrum málum. Ég tel þetta vera ranga fullyrðingu, e.t.v. fram setta, því miður, til þess að blekkja, til að villa um fyrir þeim sem ekki hafa átt að vera þátttakendur í þessu samráðsferli. Ég tel ljósasta vottinn um samráðsleysið í þessu stóra máli vera það sem snýr að utanrmn. Alþingis. Ég á sæti í þeirri nefnd og það er sá vettvangur sem lögboðið er að hæstv. utanrrh. hafi samráð á við Alþingi, beri fram álitamál til þess að ráðfæra sig við nefndina og til þess að leita álits hennar í málum. Þetta hefur gerst á mjög ófullkoinn hátt og í mjög mörgum tilvikum og raunar flestum tilvikum þannig að nefndinni hefur verið greint eftir á frá því sem gert hefur verið en hún hefur ekki átt kost á því að vera þátttakandi, hvað þá ráðgjafi, fyrir fram varðandi þau álitaefni sem legið hafa fyrir hverju sinni. Það hefur líka gerst og það má segja að fyrir því eru skiljanlegar ástæður í ýmsum tilvikum að hæstv. utanrrh. hefur ekki sótt fundi nefndarinnar. En það hefur líka gerst að hæstv. ráðherra hefur verið hér í borg viðstaddur þegar um er að ræða fyrir fram ákveðna fundi utanrmn. og hefur ekki látið sjá sig vegna þess að hann hefur talið önnur mál vera þýðingarmeiri og látið sig vanta. Þetta gerðist m.a. í nóvembermánuði í aðdraganda þess að fram var lögð skýrsla hans hér. Og frá því 29. nóv. hefur hæstv. utanrrh. ekki setið fundi utanrmn., enda hefur ekki verið um fundahöld að ræða af hálfu nefndarinnar á þeim tíma, og þó hefur hæstv. utanrrh. staðið að tveimur veigamiklum yfirlýsingum fyrir Íslands hönd á þessum tíma, á vettvangi ráðherra EFTA þann 11. des. og síðar og ekki síður í aðdraganda fundarins í París þann 19. des. þar sem hæstv. ráðherra stendur að yfirlýsingu og bindur Ísland inn í undirbúningsviðræður a.m.k. og í rauninni túlkar það sjálfur svo að þar sé undirbúningur að samningaviðræðum og hefur knúið fram sér til handa af ríkisstjórn Íslands umboð til þess að vera þátttakandi í þeim samningaviðræðum. Ég hlýt að vekja athygli á þessum alvarlega bresti í málsmeðferðinni sem fyrir liggur. Það er þeim mun alvarlegra sem hér er verið að leggja upp í ferð sem mér sýnist ekki aðeins vísa á evrópskt efnahagssvæði heldur í reynd á inngöngu Íslands í Evrópubandalagið ef við látum teyma okkur inn í fordyrið, inn í hið evrópska efnahagssvæði sem er yfirlýst markmið utanrrh. a.m.k. Ég vona að það séu ekki fleiri í því neti enn sem komið er heldur en Alþfl. af þeim sem sitja við ríkisstjórnarborðið og veit þó sáralítið hvað Borgfl. er að hugsa sem nýlega hefur verið dreginn að því borði. Ég vil líka vekja athygli á því, virðulegur forseti, að það var með mjög sérkennilegum hætti sem hæstv. utanrrh. Íslands varð sér úti um umboð af hálfu ríkisstjórnar Íslands til þess að eiga hlut að undirbúnings- og samningaviðræðunum. Vegna þess þáttar í mínu máli óska ég eftir því að kannað verði, virðulegur forseti, hvort hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., er staddur í húsinu vegna þess að ég kýs að hafa hann nærstaddan þar sem hann kemur nokkuð við sögu þessa máls.

Ég vil upplýsa að Þorsteinn Pálsson er ekki staddur hér í húsinu.

Þá hlýt ég, virðulegur forseti, að una við það. Ég sé ekki ástæðu til þess þó ég hefði síst á móti því að honum yrði gert viðvart að að honum sé vikið hér í þessari umræðu, en hér eru fulltrúar Sjálfstfl. viðstaddir, þó að ég hefði sannarlega kosið að hv. 1. þm. Suðurl. væri hér nærstaddur því að hann á verulegan hlut í forleik þessa, að umboðs var aflað til handa utanrrh. Íslands. Það gerðist nefnilega að morgni þess 28. nóv. sl. að þeir áttu tal saman, hæstv. utanrrh. og hv. 1. þm. Suðurl. Hver frumkvæði átti að því samtali skal ég ekki fullyrða, en ég hygg að það hafi verið hæstv. utanrrh. sem það gerði. Og tilefnið var það að leita eftir því við formann Sjálfstfl. hvort hann gæti ekki orðið stuðningsaðili við sig í þessu máli, hvort ekki væri hugsanlegt að Sjálfstfl. og Alþfl. næðu saman um málsmeðferðina hér á Alþingi. Formaður Sjálfstfl. mun ekki hafa tekið fjarri að athuga það mál og reyndar hefur síðar komið fram af hans hálfu að hann mat það eftir þetta samtal að bilið væri ekki breitt sem brúa þyrfti. Það væri helst að eitthvað skorti á orðalag varðandi hinar títt nefndu tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Hann óskaði eftir því að fá hugmynd eða drög að texta frá hæstv. utanrrh. og þessi textadrög bárust formanni Sjálfstfl. þann sama dag frá utanrrh. sem hafði lýst því yfir á Alþingi þegar hann kynnti skýrslu sína að hann teldi enga nauðsyn á því að ganga frá neinu formlegu umboði á Alþingi sér til handa þar sem ríkisstjórnin væri samstæð í þessu máli. Samt fer hæstv. utanrrh. í baktjaldamakk við Sjálfstfl. um þetta mál án þess að greina samstarfsaðilum sínum í ríkisstjórn frá því, a.m.k. ekki ríkisstjórninni í heild. Ég hygg hins vegar að hann hafi greint einstökum ráðherrum frá þessu, þeim ráðherrum sem hann taldi sér henta að láta vita af því að hann ætti nú hauka í horni í garði stjórnarandstöðunnar. Svo mikið er víst að það voru ekki litlir brestir og ramakvein sem upphófust þegar Sjálfstfl. var ljóst og formanni hans að utanrrh. var genginn honum úr greipum í þessu máli, í bili a.m.k., og utanrrh. hafði tekist að afla sér umboðs ríkisstjórnar Íslands til undirbúnings- og samningaviðræðna. Margt í tengslum við þetta mál, virðulegur forseti, væri sannarlega þörf á að rekja svolítið hér á hv. Alþingi og ég held að ég leyfi mér að taka í það örfáar mínútur. Það liggur nefnilega nokkuð vel skjalfest fyrir í blöðum formanns Alþfl. og í málgagni Sjálfstfl., Morgunblaðinu, hvernig þessi mál gengu fyrir sig. Þann 30. nóv. gefur að líta á forsíðu Alþýðublaðsins undir fyrirsögninni ,,Hættulegur og óábyrgur leikur`` viðtalsbrot við formann Alþfl. og er orðrétt eftir honum haft vegna málflutnings Sjálfstfl.: ,,Nú velur Sjálfstfl. þennan tíma til að snúa við blaðinu í stað þess að leita eftir samstöðu lýðræðisflokkanna eins og hann gerði hér áður í þýðingarmiklum alþjóðamálum,,, sagði Jón Baldvin Hannibalsson, ,,samstöðu lýðræðisflokkanna`` --- og það er ákveðinn saknaðartónn í formanni Alþfl. Og það stóð ekki á því að formaður Sjálfstfl. gæfi sig einnig fram í sambandi við þetta mál. Þessi vinslit, tímabundnu vinslit a.m.k., milli þeirra félaga sem skildu að skiptum haustið 1988 í ríkisstjórn með eftirminnilegum hætti og hafa ítrekað reynt að verma upp bólið síðan án þó teljandi árangurs fram til þessa. Í Morgunblaðinu laugardaginn 2. des. fjallar formaður Sjálfstfl. um þessar áþreifingar og lýsir sjónarmiðum sínum í því sambandi. Þar segir formaður Sjálfstfl. þar sem hann er að ræða um það að Alþingi ætti að marka stefnu í þessu máli: ,,Utanrrh. gat auðveldlega leitað eftir samstöðu á Alþingi um stefnumörkun í þessu mikilvæga hagsmunamáli. Reyndar verður að líta svo á að það sé skylda hans í máli sem þessu en í því efni brást honum algerlega bogalistin. Flest bendir til þess að hann hafi lagt meira upp úr setu Alþb. í ríkisstjórn en að ná breiðu samstarfi þeirra flokka sem um langan aldur hafa staðið saman að veigamestu ákvörðunum sem teknar hafa verið í utanríkismálum. Utanrrh. vissi að ég var tilbúinn til samninga en hann kaus að rjúfa samstöðu lýðræðisflokkanna af ótta við Alþýðubandalagið.`` Það fellur saman hér hugtakanotkunin hjá þessum fyrrv. lagsbræðrum í ríkisstjórn.  formann Alþfl. sem birtist í Alþýðublaðinu þann 5. des. þar sem farið er allítarlega út í þessi efni, þetta tilhugalíf formanns Sjálfstfl. og Alþfl., og þar sem menn fá staðfest í rauninni vonbrigðin á báðum bæjum, má segja,  Þessi efni eru líka samantekin í Morgunblaðinu þann 12. des. í frásögn sem Agnes Bragadóttir blaðamaður rekur í sambandi við samskipti formanns Sjálfstfl. og Alþfl. í þessum efnum. Ég rek þetta hér, virðulegur forseti, til þess að draga fram þá hræsni og hráskinnaleik sem í raun á sér stað í málflutningi formanns Alþfl. og Sjálfstfl. í þessum efnum. Það er verið að reyna að sýna fram á að milli þessara aðila sé einhver teljandi ágreiningur í sambandi við Evrópubandalagsmálið og evrópska efnahagssvæðið. En í reynd var --- og ég fullyrði er --- ágreiningurinn ekki meiri en svo að það skorti ekki mikið á að þessir aðilar næðu að krækja saman um síðustu mánaðamót og gerðu tilraunir til þess eins og fyrir liggur. En þar með var ekki sögunni lokið. Hæstv. utanrrh. gaf ítrekað yfirlýsingar um það að hann teldi að ekki þyrfti neitt umboð frá Alþingi Íslendinga þvert ofan í það sem hann sagði bæði í utanrmn. og við fjölmiðla í septembermánuði sl. Hæstv. utanrrh. fjargviðraðist um það þegar hann mælti fyrir skýrslu sinni hér á Alþingi hversu fávísir þeir menn væru sem létu sér detta í hug að það ætti að afla umboðs frá Alþingi í þessu stóra máli. Hann hafði mörg orð um það og dró fram lærða lögfræðinga og stjórnmálafræðinga, m.a. Ólaf Jóhannesson, fyrrv. hæstv. forsrh. og lagaprófessor, til þess að sýna fram á hversu fáránlegt það væri að afla slíks umboðs, þrátt fyrir það að sjálfur hafði hann verið á þeirri skoðun nokkrum vikum fyrr. Og staðgengill hans hér á Alþingi, hæstv. núv. viðskrh., eyddi skammdegisdögunum fyrri hluta aðventunnar í það að reyna að ná samkomulagi við Sjálfstfl., ekki alla stjórnarandstöðuna heldur við Sjálfstfl. sérstaklega, um framgang mála hér á Alþingi.

Alla stjórnarandstöðuna.

Alla stjórnarandstöðuna, segir hæstv. viðskrh. Það er ágætt, hann rekur það væntanlega hér í máli sínu. Það liggja fyrir drög að þáltill., tillögu til rökstuddrar dagskrár réttara sagt, í málinu ,,könnunarviðræður EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið`` og það er fróðlegt fyrir menn að kynna sér þau drög, m.a. þá hv. sjálfstæðismenn sem hafa verið að reyna að láta líta svo út að það væri einhver gjá á milli þeirra og hæstv. utanrrh. í þessu máli.

Það er það hjá sumum.

Það er það hjá sumum, segir hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og ég ætla út af fyrir sig ekki að gera lítið úr sjónarmiðum sem komið hafa frá einstökum talsmönnum Sjálfstfl. eins og hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni og Þorvaldi Garðari Kristjánssyni í þessu máli. Væri þess virði að rekja kafla úr þeirra ræðum til þess að menn áttuðu sig á hvað ég á við. En því miður, það eru ekki þessir hv. þm. sem ráða ferðinni í Sjálfstfl. Það eru ekki þessir hv. þm. sem hafa mótað það samkomulag sem í raun lá fyrir við Sjálfstfl. í sambandi við hugmyndina um að ljúka þessari umræðu hér á Alþingi með tillögu til rökstuddrar dagskrár. Virðulegur forseti. Ég sá ástæðu til að draga þessi atriði hér fram á Alþingi til þess að menn átti sig á því betur en hægt hefur verið af almennum fréttum í þessu máli og betur en ástæða hefur verið til í ljósi þeirra umræðna sem hér hafa farið fram því að mikið af þessum atriðum hafa farið fram í bakherbergjum og í rauninni átt að fara leynt og ekki komið fram í dagsljósið. Það er nefnilega nauðsynlegt fyrir íslenska þjóð, sem þarf að gera það upp við sig fyrr en seinna hverjum hún ætlar að fylgja í þessu stóra máli, að átta sig á því að á milli forustu Alþfl. og forustu Sjálfstfl. skilur í reynd sáralítið í þessu máli. Það er svo annað mál hvernig þeim hentar að haga siglingu hverju sinni og það er alveg ljóst að hæstv. utanrrh. er ósköp hamingjusamur og sæll með það umboð sem hann nú hefur í höndunum frá ríkisstjórn Íslands. Og ef hann fær að halda því eins lengi og hann kysi, ég tala nú ekki um til þess að ganga frá samningum eins og hann er að boða að séu fyrir stafni, þá er von að hann haldi gleði sinni svo lengi sem honum tekst það. En mér þykir satt að segja ólíklegt að hann eigi þar samfylgd annarra flokka sem hann nú á samstarf með í ríkisstjórn til þess að fylgja fram þeim áformum sínum, en það verður að koma betur í ljós á komandi vikum og mánuðum. Þá vil ég víkja að öðum þætti sem snertir þróun mála á undanförnum vikum og tengist veigamiklum þáttum í þessu máli, og hefði ég kosið að hæstv. forsrh. hefði getað verið viðstaddur meðan ég minnist á þann þátt máls hér í umræðunni.

Ég vil tilkynna hv. ræðumanni að forsrh. tjáði það þegar hann kom hér áðan að hann gæti aðeins verið hér til kl. 10 og hefur nú horfið af vettvangi.

Virðulegur forseti. Það var bagalegt og mér ekki ljóst þar sem ég hafði óskað nærveru forsrh. hér við umræðuna. En hér er hæstv. sjútvrh. og ég mun ekki gera kröfu til þess að hæstv. forsrh. verði kvaddur hér til umræðunnar þó að ég verði að lýsa vonbrigðum mínum með það að hann sem slíkur ábyrgðaraðili sem hann er í þessu máli skuli ekki sjá ástæðu til að vera viðstaddur þessa urmæðu eða hafa ástæðu til þess. En ég ætla að leyfa mér að benda á rangar upplýsingar um stóran þátt í þessu máli og missagnir sem fram hafa komið varðandi veigamikil atriði sem snerta þetta mál og tengjast ákvörðun ríkisstjórnarinnar 29. nóv. sl. Þegar ríkisstjórnin ákvað að veita hæstv. utanrrh. umboð lá fyrir henni minnisblað frá hæstv. utanrrh. sem átti að draga saman meginefni máls varðandi stöðu þessara mála, fyrirvara Íslands og annað það sem réttlæta skyldi það að Ísland gengi til þessara samningaviðræðna sem eiga að hefjast í framhaldi ákvörðunarinnar í París 19. des. sl. Í minnisblaði hæstv. utanrrh. um markmiðin fyrir stafni segir: ,,Í hinni sameiginlegu skýrslu stjórnarnefndar könnunarviðræðnanna frá 20. okt. sl. er því yfirlýst að nægilegur grundvöllur sé þegar fenginn til þess að halda viðræðum áfram. Í þessum könnunarviðræðum hefur samningsstaða Íslands verið skilgreind á sviði hvers starfshóps fyrir sig fyrir utan þær niðurstöður sem eru sameiginlegar öllum EFTA-ríkjunum.`` Og síðan kemur, með leyfi forseta, og ég bið hæstv. viðskrh. að leggja við hlustir og kannski fleiri hæstv. ráðherra: ,,Í skýrslu stjórnarnefndarinnar er kveðið á um nauðsyn undantekninga sem réttlætast með vísan til lífshagsmuna einstakra þjóða og eru ekki samningsatriði,,, segir hæstv. utanrrh. í minnisblaði sínu. Jafnframt er vikið að nauðsyn tímabundinna sérákvæða sem verða samningsatriði. Hvað er hér á ferðinni? Ég hrökk við þegar ég heyrði það í máli hæstv. viðskrh. hér á Alþingi í umræðu um þetta mál þar sem hann er að fjalla um fyrirvara af Íslands hálfu, og segir orðrétt: ,,Hér er m.a. um það að ræða sem oft eru nefndir fyrirvarar af Íslands hálfu, eða viðurkenning á sérstöðu Íslands. Ég vil leyfa mér að halda því fram að samningsstaða Íslendinga sé nú góð, einmitt vegna þess að þeir hafa tekið virkan þátt í könnunarviðræðunum. Ég ætla að nefna nokkur atriði til að skýra þetta. Fyrst er þess að geta að í þessum viðræðum er samkomulag um að nokkrar varanlegar undantekningar frá samningnum um fullkomið frelsi á hinum fjórum sviðum, sem oftast eru nefnd, verði ætíð nauðsynlegar vegna lífshagsmuna einstakra ríkja. Slíkir fyrirvarar eða undantekningar verða þá í sjálfu sér ekki samningsatriði,,, segir hæstv. viðskrh. úr þessum ræðustól 4. des. Og þar segir hann í framhaldinu: ,,Hér nefni ég kröfu Íslendinga um óskoruð yfirráð yfir auðlindum sjávar innan fiskveiðilögsögunnar. Þá eru einnig almennar yfirlýsingar um nauðsyn tímabundinna sérákvæða sem verða að sjálfsögðu samningsatriði. Undir þetta ákvæði fellur margt sem varðar tímasetningu og forgangsröð á breytingum t.d. að því er varðar aukið frelsi til fjármagnshreyfinga.`` --- Ég hrökk við. Ég hafði fyrir mínum þingflokki túlkað þetta mál með öðrum hætti þegar ég varaði þingflokkinn við því að stíga nokkur þau skref sem leitt gætu til þess að Alþb. afhenti utanrrh. umboð til samningsviðræðna. En þingflokkurinn hafði fyrir framan sig sérstakt minnisblað hæstv. utanrrh. um það að grundvallarhagsmunir, atriði sem snerta grundvallarhagsmuni væru ekki samningsatriði, þar á meðal fiskveiðiréttindi, aðgangur að auðlindum og annað þess háttar. Enda stendur það heima þegar ég fer svo að kanna þetta frekar í þeim gögnum sem ég hef og það sem ég byggði á, það er skýrsla utanrrh. Og þar stendur allt annað heldur en hann sjálfur viku seinna leggur fyrir ríkisstjórn og heldur en staðgengill hans, hæstv. viðskrh. segir úr þessum ræðustól 4. des. þar sem þessir ráðherrar báðir bera það á borð skriflega og munnlega hér á Alþingi og við ríkisstjórnina að atriði sem snerta grundvallarhagsmuni og Ísland hafi gert fyrirvara um séu ekki samningsatriði. En í samþykkt stjórnunarnefndarinnar svokölluðu, High Level Steering Group, frá 20. okt. sl. stendur þetta svart á hvítu eins og utanrrh. eða hans starfsmenn draga inn í skýrslu ráðherrans sem fram er lögð hér á Alþingi 20. nóv. svohljóðandi og meira að segja feitletrað: ,,Undantekningar sem réttlættust með hliðsjón af grundvallarhagsmunum, svo og tilhögun á aðlögunartíma, ættu að vera samningsatriði.`` --- Ættu að vera samningsatriði.

Gætu orðið samningsatriði.

Síðan er kominn textinn frá París og þar er þetta líka í viðtengingarhætti ,,gætu verið samningsatriði``, segir hæstv. utanrrh. Ég hef þennan texta einhvers staðar. Og þetta er á enskunni ótvírætt. En ráðherrar bera hér fram á vettvangi ríkisstjórnar og Alþingis allt annað. Það kann að þykja gróft og ég treysti mér ekki til þess og ætla ekki að staðhæfa að þessi framburður hæstv. ráðherra sé ásetningur. Það væri alvarlegra heldur en svo að það sé hægt að fullyrða slíkt. En málið er háalvarlegt engu að síður þótt vonandi sé um mistök að ræða af hálfu hæstv. ráðherra sem fara með þetta mál. Á krossgötum í þessu máli þegar hæstv. utanrrh. er að afla sér umboðs, ekki aðeins til undirbúningsviðræðna heldur til samningsviðræðna af hálfu ríkisstjórnar, þá liggur fyrir staðhæfing um þetta efni sem setur að sjálfsögðu allt annan svip og gefur þeim fáu fyrirvörum sem Ísland þó hafði gert í könnunarviðræðunum allt annað inntak, allt aðra kjölfestu heldur en fyrir liggur í reynd í bókuðum textum. Ég hlýt að harma það að svona er staðið að verki í jafnafdrifaríku og örlagaríku máli, en það segir mönnum kannski dálítið um það hver alvara í reynd er hér á ferðum og hversu afdrifaríkt það er ef menn misstíga sig, einnig í samskiptum hér innan lands á vettvangi þeirra sem ákvarðanir taka. Þetta lýsir líka inn í stöðuna sem menn eru að fara út í. Menn eru að fara út í viðræður í samfloti fimm annarra ríkja sem ætla sér og hafa bundist samtökum um að tala einni röddu gagnvart hinum aðilanum við borðið, Evrópubandalaginu. Og þá eru málin þannig að engir grundvallarhagsmunir ríkja hafa verið teknir út af því samningsborði heldur er það allt inni á borðinu, allt samningsatriði við Evrópubandalagið. Ég hlýt í þessu sambandi að beina máli mínu til hæstv. sjútvrh. vegna þess að hann hefur tekið, svo sem rétt er og ágætt, þátt í þessum umræðum hér og sagt margt rétt í þeim efnum varðandi stöðuna í sjávarútvegsmálum. En einn er sá þáttur sem ég hlýt að benda á vegna málflutnings hans og þessarar stöðu sem tengist grundvallarhagsmunum Íslands, auðlindum sjávar og möguleikum okkar til að halda þeim utan við þetta samningsborð og utan við seilingu fjárfestinga útlendinga. Það hefur verið deilt á hæstv. sjútvrh. fyrir að vera ekki kominn í samningaviðræður við Evrópubandalagið, formlegar samningaviðræður jafnvel, og hann hefur verið að verja hendur sínar í þeim efnum. Hann sagði hér, líklega í fyrradag, í seinni ræðu sinni í þessari umræðu eitthvað á þá leið að hann teldi ekki rétt að ganga til formlegra viðræðna eða lenda inni í formlegum viðræðum við Evrópubandalagið á meðan hætta væri á því ...

Formlegum samningaviðræðum.

--- formlegum samningaviðræðum, á meðan hætta væri á því að sjálfar auðlindirnar yrðu dregnar inn í þá samninga. Á meðan hætta væri á því að fiskimiðin yrðu dregin inn í þá samninga. Ég skil hæstv. sjútvrh. vel í þeim efnum. Ég styð hann eindregið í því efni að menn eigi auðvitað aldrei að ljá máls á því að fara að ganga til samninga við Evrópubandalagið um hugsanlega hlutdeild þeirra í íslenskum sjávarauðlindum, undirstöðu mannlífs í þessu landi. En hvað liggur fyrir hinum megin? Hvað liggur fyrir hinum megin í EFTA-EB ferlinu? Hvað liggur þar fyrir þar sem menn ætla sér þó stóra vinninginn í sambandi við sjávarútvegsmálin og fríverslun með fisk? Eru sjávarauðlindirnar teknar út af borðinu þar? Ó nei. Þær eru samningsatriði við Evrópubandalagið inni á því borði samkvæmt fyrirliggjandi textum og samþykktum sem utanrrh. landsins hefur gerst aðili að fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands. Hvernig stendur á því að menn halda á málum með þessum hætti? Hvernig stendur á því að menn eru ekki samkvæmari sjálfum sér en þetta ber vott um? Hvernig í ósköpunum stendur á því að ráðamenn Íslands skuli láta teyma sig út í ferli með þeim hraða að þeir kunna ekki fótum sínum betri forráð en þetta ber vott um? Ég skil það ekki. Ég skil ekki hvað Íslendingum liggur á að ana út í samflot af því tagi með þau siglingaljós og vita sem utanrrh. landsins notar í sinni málsmeðferð að honum skuli takast að draga alla ríkisstjórnina með sér út í það ferli. Ég á bágt með að átta mig á því þó hann sé kappsmaður. Ég heyri að hæstv. sjútvrh. vill hafa hlutina í lagi. Honum hefur bara ekki verið það ljóst, út frá því sem ég er hér að segja, hvernig málin liggja varðandi sjávarútvegsmálefni okkar við borðið frá Osló og París. Það er rétt, virðulegur forseti, maður veit ekki hvar á að grípa niður í stórum þáttum þessa máls. En það er kannski rétt í þessu samhengi, líka af því að hæstv. sjútvrh. er hér viðstaddur umræðuna, að minnast á sjálft keppikeflið, sem ég hef nú leyft mér að kalla tálbeituna, sem notuð er af þeim aðilum sem eru að draga okkur hálfa leið inn í Evrópubandalagið, þ.e. fríverslun með fisk. Ég segi tálbeituna vegna þess að þar hafa menn í raun ekki skoðað hlutina með þeirri gaumgæfni og alúð sem málefninu hæfir. Fríverslun með fisk getur vafalaust talist æskilegt langtímamarkmið frá sjónarhóli Íslands. En ég bið fyrir okkur ef það ætti að ljúkast upp á morgun að við stæðum hér uppi með einhverja formlega samþykkt um fríverslun með fisk og hefðum ekki möguleika á því að stjórna útflutningi á fiski frá Íslandsmiðum, frá Íslandi, unnum og óunnum. Það er bara eins og menn hafi gleymt að skoða þennan þátt málsins og menn hafi látið draga sig út í samþykktir á svokölluðu fjórfrelsi í von um að uppskera stóra vinninginn í gegnum fríverslun með fisk. Sem svo allir viðurkenna núna, embættismenn og jafnvel stjórnmálamenn, að sé tómt mál um að tala. Ég á meira að segja eftir að sjá það og ég bið hæstv. viðskrh. um að upplýsa okkur hér í umræðunni um það hvernig málin horfi í sambandi við fríverslun með fisk innan EFTA, svo að við tölum nú ekki um sjálft Evrópubandalagið. Hvernig sér hann fyrir sér að Norðmenn standi við það ákvæði samkomulags frá Osló í marsmánuði sl. að innleiða fríverslun með fisk frá miðju ári 1990? Hvernig eru þeir tímabundnu, samningsbundnu áfangar, ef menn hafa ætlað að ná þessu í áföngum, á sama tíma og þær fréttir berast frá Osló við undirbúning fjárlaga fyrir 1990 að styrkjafarganið í Noregi gagnvart sjávarútvegi fari vaxandi en ekki minnkandi? Er sjálfsagt margt í þeim efnum ofur skiljanlegt út frá norskum sjónarhóli og byggðamálum í Noregi og erfiðleikum sem menn þar eiga við að fást. En þetta er nú einu sinni flaggið, fríverslun með fisk. Svona stendur hún völt, þessi stöng gagnvart EFTA, og segja menn þó: Þetta skiptir svo sem engu máli gagnvart EFTA, þetta er sóknaratriði gagnvart Evrópubandalaginu. En hvernig er það sóknarfæri, hæstv. viðskrh. og hæstv. sjútvrh., gagnvart Evrópubandalaginu? Hvernig er það sóknarfæri? Hæstv. sjútvrh. hefur náttúrlega enga trú á því. Hann þekkir allvel til þar. Hann er búinn að funda með sjávarútvegsráðherrum Evrópubandalagsins og hann veit að á dagskrá þessara aðila er ekki nein fríverslun með fisk. Það er eins og að berja í stein að nefna það á þeim bæ. Eitt er nú að fá niðurfellda tollana, en hvað með styrkjakerfið? Enda sagði hæstv. sjútvrh. í umræðunni hér um daginn, og sá þar ákveðið haldreipi, að á meðan þeir héldu í styrkjakerfið væri a.m.k. réttlætanlegt að Íslendingar hefðu stjórn á útflutningi á óunnum og hálfunnum fiski frá Íslandi. Ég tek undir með hæstv. ráðherra. En þetta sýnir okkur út frá hvers konar grunni menn eru að ræða þetta. Engin trú á því að þetta gangi upp, en þetta er notað, ég segi, þetta er notað af þeim aðilum --- og nú fullyrði ég: Vísvitandi. Þetta er vísvitandi notað af þeim aðilum sem vildu og vilja nota tækifærið til þess að komast inn í fordyri Evrópubandalagsins, inn í hið svokallaða evrópska efnahagssvæði og opna hér gáttirnar fyrir erlendu fjármagni, erlendum fjármagnshreyfingum og fjármagnsflutningum landa á milli og erlendri fjármálaþjónustu. Af þeim sem nú sitja í ríkisstjórn er það Alþfl. sem hefur þetta mál við hún og hefur tekist að draga samstarfsaðila sína í ríkisstjórn jafnlangt og raun ber vitni í þessu efni þegar þeir veittu formanni Alþfl. umboð til undirbúnings- og samningsviðræðna út á blekkinguna um fríverslun með fisk sem einhvern möguleika inni á þessu borði. Alþfl. er einkennilegt fyrirbæri í stjórnmálunum. Hann er einkennilegt fyrirbæri. Það var orðað hér, að mér fannst nokkuð vel, af talsmanni Kvennalistans í útvarpsumræðum um vantraust á ríkisstjórnina um daginn, þar sem til þess var vísað að það væri eins og Alþfl. ætti ekkert föðurland. Hann léti spyrða sig saman, ef ég man rétt, með sósíaldemókratíinu út um gervalla Evrópu þegar svo byði við að horfa, eins og hann myndi ekkert eftir því fyrir hvaða fólk hann ætti að vera að tala, fyrir hvaða alþýðu hann ætti að vera að tala. En þetta á sér nokkuð djúpar rætur og langa sögu. Ég ætla að nefna hér, virðulegur forseti, aðeins einn lítinn þátt sem tengist þeirri sögu. Það er ræðustúfur fluttur af þáv. formanni Alþfl., þáv. viðskrh. árið 1963 í febrúarmánuði í Þjóðminjasafni Íslands.  ,,Einn mestur stjórnmálaskörungur á fyrri hluta þessarar aldar sagði ekki alls fyrir löngu að svo virtist nú komið að helsta ráðið til þess að efla sjálfstæði þjóðar væri að fórna sjálfstæði hennar. Þetta kann að hljóma sem öfugmæli, en orðið sjálfstæði er hér auðvitað notað í tvenns konar merkingu. Átt er við það að svo virðist sem ein tegund sjálfstæðis verði ekki efld nema á kostnað annarrar. 20. öldin er tími fjöldaframleiðslu, stórs markaðs, kjarnorku og geimferða. Tvö mestu stórveldi Vesturlanda, og þá um leið veraldar, eru orðin til við samruna þjóða og þjóðarbrota, jafnvel ríkja. Í Austurlöndum eru að rísa risaveldi sem eru ólíkari hið innra en Evrópa og greinist hún þó í sundurleitar þjóðir og mörg þjóðríki. Hvarvetna gætir viðleitni til að efla samvinnu, tengjast böndum, mynda bandalög. Hvers vegna? Vegna þess að fjöldaframleiðsla og stór markaður, kjarnorka og geimferðir krefjast stórra átaka, sterkra afla, mikils valds. En fær það dulist mönnum að sérhver samningur milli þjóða, sérhver samtök ríkja, sérhvert bandalag bindur alla þá sem aðild eiga, takmarkar sjálfsforræði þeirra, skerðir sjálfstæði þeirra? Auðvitað vinnst annað. Hversu lengi varðveitir sú þjóð sjálfstæði sitt sem dregst aftur úr öllum og kemur ekki í hlutdeild``, --- ég vænti að hv. alþm. taki eftir --- ,,og kemur ekki í hlutdeild í auknu sjálfstæði og vaxandi öryggi voldugs bandalags í stað minnkandi sjálfsforræðis hvers einstaks. Ágreiningur getur varla verið um það að þetta er að gerast í heiminum um þessar mundir. Um hitt getur mönnum sýnist sitt hvað hvort hér stefni í rétta átt eða ranga. En ef menn á annað borð óska bættra lífskjara, ef menn keppa að auknu öryggi, þá virðist þetta leiðin í þá átt. Það sem er að gerast í kringum okkur er að stórveldi eflast, bandalög myndast, olnbogarúm hinna smáu minnkar, skilyrði þeirra til þess að tileinka sér hlutdeild í framförum skerðast, kæna smáríkis dregst aftur úr hafskipi stórveldis eða bandalags.`` Þessi sérkennilegi þáttur er rifjaður hér upp, þessi ræðustúfur fluttur í Þjóðminjasafni Íslands á 100 ára afmæli þess, vegna þess að í rauninni stöndum við, sem samstarfsaðilar Alþfl. á Íslandi, nákvæmlega í þeim sporum sem viðskrh. úr þeim flokki, um skeið formaður hans, taldi sig standa í og þau viðhorf sem hann stóð fyrir á þessum tíma og reyndi að verja. Ég er að sjálfsögðu ekki að andmæla því að skoðanir af þessum toga komi fram eða sé fram haldið. Það verður að vera mönnum frjálst og á að vera öllum frjálst að berjast fyrir slíkum hugmyndum ef þeir eru sannfærðir um að þær séu hinar réttu. En ég hlýt að vekja athygli á því vegna þess að við erum einmitt nú í dag stödd á sömu slóðum með flokk sem nú fer með umboð í undirbúnings- og samningaviðræðum og stendur fyrir nákvæmlega sömu hugmyndum í öllum meginatriðum sem þarna voru túlkaðar fyrir nokkrum áratugum þegar það var umræðuefni á Íslandi hvort menn ættu að tengjast Evrópubandalagi. Kem ég nú að því, virðulegi forseti, sem ég ætlaði að nefna við hæstv. forsrh. en leyfi mér að hafa hér uppi samt að viðstöddum sjútvrh. Það er spurningin um hið yfirþjóðlega í þessum ferli, spurningin um sjálfræði og sjálfstæði sem þessum ferli mun tengjast ef áfram verður haldið. Hæstv. forsrh. sagði hér úr þessum ræðustóli í fyrri hluta marsmánaðar að ekki kæmi til greina að hans mati að Ísland afsalaði sér sjálfræði eða sjálfstæði í hendur yfirþjóðlegra stofnana. Þetta hefur verið endurtekið síðan og ég held að hæstv. forsrh. hafi flutt þennan boðskap í aðdraganda að Oslóaryfirlýsingunni á fundinum í Osló, held að þetta sé að finna í ræðu hans þar. Ég fagna slíkum yfirlýsingum. En ég bið menn um að hlaupa þá ekki frá þeim. Ég er ekki að gera því skóna að hæstv. forsrh. eða flokkur hans sé á þeirri leið. En þá segi ég við hv. framsóknarmenn, hæstv. ráðherra þess flokks: Ef þeir eru þeirrar skoðunar í reynd og ef þeir ætla að standa við þær yfirlýsingar er jafngott að snúa frá viðræðu- og samningaborðinu sem fram undan er vegna þess að þar er ekkert annað uppi, sem raunar er bókfært í yfirlýsingum frá Brussel og París og strax í Osló, annað en valdaafsal til yfirþjóðlegra stofnana í það ríkum mæli að með ólíkindum er. Er ég þá ekki að halda því fram að menn séu búnir að semja um eitthvað eða ganga frá einhverju. En menn eru farnir að leggja netin í þeim efnum og menn eru farnir að skilgreina möskvana. Það er deginum ljósara, hverjum manni skiljanlegt sem nennir að setja sig inn í þessa hluti, að þar er ekkert annað í boði en yfirþjóðlegt vald í sambandi við ákvarðanatöku og lagasetningu, í sambandi við eftirlit og síðast en ekki síst í sambandi við dómstóla. Ekkert annað en yfirþjóðlegt vald sem blasir við. Ætlar Alþingi Íslendinga, ætla alþm. hér að gerast þátttakendur í því að afsala þjóðþinginu því takmarkaða valdi sem það hefur hér? Ég segi takmarkaða vegna þess að það gerist nú í meira mæli en gott þykir, a.m.k. meira en mér gott þykir, að löggjafarvaldið tapi sínu yfir til framkvæmdarvaldsins hér innan lands. En látum nú vera þótt svo sé miðað við hin ósköpin sem við blasa í ljósi yfirlýsinganna frá París og Brussel um hinar yfirþjóðlegu stofnanir, hið yfirþjóðlega net. Ég bið hv. alþm. að hugleiða hvað fram undan er nú næstu missirin sem aðalviðfangsefni og verkefni ráðuneytanna á Íslandi og ráðherranna á Íslandi, hvert er meginverkefni þeirra ef þeir ætla að halda áfram samningaferlinu sem dregið var upp með yfirlýsingunni í París. Okkur er tjáð að fram undan sé að fara yfir um mannhæðarháan stafla af lagatextum, kallað ,,acquis communautaire``, gildandi reglur Evrópubandalagsins sem á að fara að kemba í gegnum á vegum ráðuneytanna og stjórnarskrifstofanna hér í Reykjavík. Og ef það gengur upp sem hæstv. utanrrh. lætur sig dreyma um, að hann teymi okkur inn í hið evrópska efnahagssvæði, þá verður það viðfangsefni Alþingis Íslendinga á árunum 1991 og 1992 að breyta löggjöfinni á Íslandi í hverjum lagabálkinum á fætur öðrum til samræmis við ,,acquis communautaire``, til samræmis við gildandi lög Evrópubandalagsins. Menn eiga ekkert val eftir að búið er að semja. Þar eiga menn ekkert val því að það er lagagrunnur þessa bandalags og það er réttur þessa bandalags sem menn eiga að gangast undir. Það er sá grunnur sem lagður er og mönnum er boðið að ganga inn á. Haldið þið að mikill tími verði til að sinna hér þeim sparðatíningi, --- fyrirgefið þið, góðir alþingismenn, þeim sparðatíningi sem menn hafa verið að fást við hér á Alþingi síðustu vikur og mánuði miðað við það sem þarna bíður í ákvörðunum varðandi framtíð Íslands? Menn hafa verið að æsa sig hér í þingsölum út af fjárlögum og þrengingum á mörgum sviðum og vissulega er full ástæða til og eðlilegt. En ég segi: Allt eru þetta léttvæg atriði og lítilvæg miðað við það sem bíður þessarar samkomu, Alþingis Íslendinga, ef við verðum dregin inn í hið evrópska efnahagssvæði, inn á grundvöll Evrópubandalagsins í lögum og rétti. En þetta er það sem flokk utanrrh. dreymir um og þetta er það sem stærsti flokk þjóðarinnar, sem svo er stundum kallaður, Sjálfstfl., forusta hans, heitir fullri þátttöku í og vitna ég þá til þeirra þreifinga sem voru í gangi hér síðustu vikurnar á milli formanna þessara flokka. Ég hef ekki heyrt annað en að hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn Pálsson ráði ferðinni í þeim flokki um þessar mundir. Og er raunar, --- eigum við að segja bakkaður upp, studdur af varaformanni Sjálfstfl., borgarstjóranum í Reykjavík, sem ég leyfi mér nú að nefna hér í þingsölum þrátt fyrir það sem á undan er gengið síðustu daga. Hann var formaður í nefnd sem kennd var við aldamótin og skilaði álitsgerð til landsfundar Sjálfstfl. Þar var lögð fram blá bók, svokölluð Aldamótaskýrsla, sem hefur að geyma draumsýn varaformanns Sjálfstfl., draumsýn þess flokks. Það er rétt, vegna þess að ég hef verið að vitna til Alþfl., að grípa niður á bls. 21 í þessu plaggi aldamótanefndar Sjálfstfl., hins rísandi formanns þess flokks sem stendur fyrir álitinu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Enn er nokkuð óljóst í hvaða átt Evrópubandalagið á eftir að þróast og hvort öllum væringum verði til hliðar bægt árið 1992 og hvort spár um að bandalagið taki á sig mynd ómanneskjulegs skrifræðisbákns muni rætast og hvort aðildarlöndin séu jafnvel að falla þar í áður óþekkt ofríki opinberrar forsjár. Hvað sem slíkum vangaveltum líður er ljóst að við gætum notað tímann fram til 1992 og reyndar næstu árin þar á eftir til þess að skapa rétt skilyrði hér heima til annars tveggja, að leita inngöngu inn í Evrópubandalagið og/eða fríverslunarsamning við Bandaríkin og Kanada ellegar að ná hagfelldum samningum við báða þessa aðila. 

Það er niðurlagið ...

Svo segir hér neðst á síðunni: ,,Hugsanlega verður þó skynsamlegast`` --- af því að hv. þm. vill fá meira --- ,,hugsanlega verður þó skynsamlegast að óska beinlínis eftir viðræðum um inngöngu Íslands í Evrópubandalagið þótt menn séu um leið reiðubúnir að láta inngönguna ráðast af því hvort þau skilyrði sem henni kunna að fylgja þyki aðgengileg eða ekki. Verði sú niðurstaðan að þau séu óaðgengileg talin hafa menn heldur engar brýr brotið að baki sér.`` Þarna höfum við það. Þarna höfum við framtíðarsýn Sjálfstfl. í þessum málum og það er vissulega ekki ámælisvert, miklu frekar hægt að segja að það sé gott að menn komi til dyranna í réttum fötum eins og borgarstjórinn í Reykjavík, varaformaður Sjálfstfl., gerir í þessari skýrslu. En ég skil vel hrollinn í þeim fylgismönnum og talsmönnum Sjálfstfl. sem kunna að vera, og ég vænti að séu, annarrar skoðunar en þarna kemur fram. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sagði m.a. úr þessum ræðustól í fyrradag, það er ekki lengra síðan, eitthvað á þá leið að menn ættu ekki að ýja að því að ganga í Evrópubandalagið. Þetta hefur vafalaust verið kveðja til varaformannsins, ekki aðeins ætluð okkur hér sem á hlýddum í þingsölum. Og ég gladdist að heyra þessi orð úr hans munni og ég vænti alltaf að innstæða sé að baki slíkum orðum um svo stórt mál. Virðulegur forseti. Ég hef hér leyft mér að taka á nokkrum þáttum varðandi þetta gífurlega stóra mál og hef þó aðeins sagt fátt eitt af því sem þörf væri á hér við þessa umræðu. Ég vil leyfa mér, vegna þess að ég vænti þess að svefnhöfgi ríki ekki hér yfir sölum svo snemma kvölds og fleiri eiga eftir að tala, að minnast nokkrum orðum á kjarnann í þeim samningi sem á að fara að undirbúa um hið evrópska efnahagssvæði, þ.e. hinar svokölluðu frjálsu fjármagnshreyfingar, um frjáls, óheft þjónustuviðskipti og um búsetu og atvinnurétt til handa útlendingum. Og hvar skyldu nú fyrirvararnir vera í þessum efnum af hálfu hæstv. utanrrh., kynntir ríkisstjórn Íslands og kynntir hér á Alþingi Íslendinga? Það er afskaplega dapurlegt að fara yfir niðurstöður stjórnarnefndarinnar frá 20. okt. í þessum efnum. Satt að segja ætlaði maður ekki að trúa sínum eigin augum þegar sá texti var fram borinn. Þeir eru afar takmarkaðir, fyrirvararnir sem þar voru nefndir af Íslands hálfu, t.d. eru engir sérstakir fyrirvarar varðandi undirstöðuþátt í þessu máli, þ.e. fjármagnsflutninga, óhefta fjármagnsflutninga. Sama gildir í raun varðandi þjónustuviðskipti. Þar eru varnaglar ekki slegnir. Það eina sem segir er eitthvað á þá leið að bent hafi verið á og lýst hafi verið núverandi ástandi. Í minnisblöðum frá hæstv. ráðherrum Alþfl. er reynt að láta líta svo út sem þar séu einhverjir fyrirvarar á ferðinni, í lýsingu á núverandi ástandi. Það sem fyrir liggur í þessu efni er með slíkum ólíkindum að ég hlýt að vekja á því alveg sérstaka athygli. En Sjálfstfl. er ekkert hissa á hugmyndum um þessi efni. Formaður hans hefur á norrænum vettvangi skrifað undir það að hér skuli allt opnað upp á gátt varðandi fjármagnsflutninga, varðandi þjónustu erlendra banka. Ekki í árslok 1992 eða byrjun 1993, nei, ó nei. Þegar á miðju næsta ári, segir í áliti Efnahagsnefndar Norðurlandaráðs sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson lagði sérstaka áherslu á að skrifa undir og fá öllum fyrirvörum rutt úr vegi í þeirri yfirlýsingu þar sem ég setti að sjálfsögðu ákveðna og skýra varnagla. Þetta kemur fram með svo skýrum hætti, ekki bara í gögnum EFTA í þessum viðræðum, heldur að sjálfsögðu fram tekið með sérstökum fögnuði af hálfu Evrópubandalagsins, að á sviði fjármagnsflutninganna séu engin sýnileg vandkvæði. Og grundvallarþátturinn, prófið sem ríkisstjórnin var látin gangast undir fyrst af öllu þann 26. júní sl., var um búseturéttinn, var um flutning vinnuafls og alveg sérstaklega um búseturéttinn, en honum tengist rétturinn til að stofna fyrirtæki og rétturinn til þess að flytja fjármagnið milli landa. Það er lykilatriði. Þar liggur fyrir mjög almennur fyrirvari sem tengist tilvísun í norræna vinnusáttmálann, en í rauninni eru varnaglarnir varðandi stofnun fyrirtækja hér og varðandi rétt til fjármagnsflutninga í því samhengi það marklitlir að erfitt verður á þeim að standa þannig að eitthvert gagn sé að, enda efast ég satt að segja um að viljinn sé ríkur og vísa m.a. til orða hæstv. viðskrh. hér við umræðuna um þetta efni. Jú, menn segja: Við ætlum að halda sjávarútveginum og auðlindunum að öðru leyti, orkulindunum utan við seilingu útlendinga. Það er haft á orði. En á borði viðurkenna menn að það muni hvorki vera kleift í reynd og sumir telja það vissulega ekki æskilegt. Fulltrúar atvinnurekenda, sem komið hafa til viðtals við Evrópustefnunefnd, hafa hver um annan staðhæft aðspurðir að ekki muni takast í reynd að halda fyrirtækjum í fiskvinnslu og fiskveiðum utan við seilingu útlendinga ef hér verði opnað upp á gátt fyrir erlenda fjármagnsflutninga til og frá landinu. Þar fyrir utan er þetta ekki spor í eina átt, á því hljótum við að vekja athygli, heldur til beggja átta. Þetta tekur einnig til flutnings fjármagns úr landi, fyrir hann er opnað í þessu samhengi og auðvitað er mjög hætt við því að niðurstaðan úr þessu dæmi til lengri tíma litið horfi einmitt í þá átt að Ísland standi eftir fátækara, jafnvel þótt útlendingar fjárfesti hér í þeim rekstri sem arðbærastur teldist. Sú hætta blasir við að fjármagn streymi úr landi, þar á meðal fjármagn lífeyrissjóða þar sem menn hafa þegar í raun lýst áhuga sínum á því að geta ávaxtað pundið erlendis. Um þetta mætti vissulega margt segja, virðulegur forseti. En eru þá engin varnaðarorð uppi? Þau heyrast, en þau eru of fá. Of fáir hafa tekið á þessum málum og sett sig inn í þessi efni. Ég hlýt þó að vekja sérstaka athygli á áliti sem borist hefur nýlega til Evrópustefnunefndar þingsins frá Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, ég held samþykkt launamálaráðs BHMR, um miðjan þennan mánuð, líklega 13. des., þar sem er að finna að mínu mati mjög yfirvegaða og vandaða úttekt á þeim hættum sem við blasa í því samningaferli sem við erum hér að ræða um. Ég hvet hv. alþm. til þess að kynna sér þetta álit því það stendur upp úr að mínu mati í þeim álitsgerðum sem fram hafa komið varðandi þessi mál nú um stundir. Auðvitað væntum við þess að almannasamtök í landinu taki við sér og ég hlýt í þessu samhengi sérstaklega að nefna álit samstarfsnefndar atvinnurekenda í sjávarútvegi, álit sem hefur verið gert hér að umræðuefni í sölum Alþingis með verðskulduðum hætti og rakið í mörgum greinum. Ég tel sannarlega lofsvert framtak sem þar liggur fyrir hjá samtökum atvinnurekenda í sjávarútvegi. Ég vek jafnframt athygli á því með hversu ósmekklegum hætti brugðist hefur verið við af hæstv. utanrrh. varðandi þau varnaðarorð sem mælt hafa verið af hagsmunagæsluaðilum í íslenskum sjávarútvegi. Hef þá alveg sérstaklega í huga þau skeyti sem formaður Landssambands ísl. útvegsmanna fékk frá hæstv. utanrrh. vegna þeirra varnaðarorða sem Kristján Ragnarsson lét falla um samningaferlið byggt á Oslóaryfirlýsingunni. Þá lét hæstv. ráðherra sér sæma að senda þannig skeyti að ég kæri mig ekkert um að vitna til þess hér úr þessum ræðustól, það er nánast varla eftir hafandi. Ef þetta eiga að vera samskiptin, ef þetta á að vera samráðsformið af hálfu íslenskra stjórnvalda við þá aðila sem eru að reyna að setja sig inn í þessi efni hver á sínum bæ í íslenski samfélagi, þá líst mér sannarlega ekki á framhaldið. En ég vænti þess, því að auðvitað elur maður þá von í brjósti, að þjóðin fari að vakna og verða þess áskynja að hér er alvörumál á ferðinni. Hér er ekki hægt að láta sig berast með rómantískri draumsýn um Evrópusamstarf, nauðsyn menningartengsla og öðru af því tagi, almenn orð sem allir hljóta að taka undir, heldur þurfa menn að skoða veruleikann út frá íslenskum byggðum, út frá íslenskum sjónarhóli, lið fyrir lið, en þar hafa menn í rauninni tæpast byrjað á verkunum enn sem komið er. Það er hart að þurfa að segja það og horfast í augu við það að þannig er ástandið um það leyti sem menn eru að setjast við samningaborð um grundvallarhagsmuni íslensks efnahagslífs og sjálfstæðis. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að taka meiri tíma í þessari umræðu til þess að vekja athygli á mörgum þáttum þessa máls sem ég hef hér fyrir framan mig í málsgögnum og þörf hefði verið á að rekja hér á þessum tímamótum í þessum málum. Ég verð að láta þá von í ljós að Alþingi Íslendinga og þjóðfélagið í heild, Íslendingar í heild, eigi eftir að taka sig á í þessum efnum, að þjóðinni verði gert kleift að átta sig á meginatriðum í þessu stóra máli sem varðar ekkert minna en sjálfstæði og framtíð þessarar þjóðar. Um leið og við hljótum að leggja áherslu á nauðsyn góðra tengsla við Evrópu alla og í aðrar áttir í viðskiptalegum og félagslegum efnum þurfum við að gera okkur ljóst að kannski var aldrei meiri þörf á því en einmitt nú fyrir lítið land, fámennt land eins og okkar, fámenna þjóð að nýta sér kosti smæðarinnar, að átta sig á því að því aðeins höldum við hér velli að við afsölum okkur ekki þeim stjórntækjum sem við náðum inn í landið á fyrri hluta þessarar aldar. Að menn losi sig við þá glýju sem sumir fá í augun þegar þeir líta til stórra bandalaga og sterks valds. Það er ekki með því að sogast inn í þá hringiðu og kasta frá sér árum og stýri sem mönnum tekst að halda uppi sjálfstæðu þjóðríki, síst af öllu þjóðríki við ystu höf sem byggir á mjög sérstæðri efnahagsstarfsemi og við mjög sérstæðar aðstæður í félagslegu tilliti og að ýmsu leyti við örðugar aðstæður. Samt ekki lakari en svo að vegna þess að við náðum hér sjálfstæði inn í landið, vegna þess að við náðum tökum á okkar málum hefur okkur tekist að byggja upp mannlíf í þessu landi, efnahagslíf í þessu landi, lífskjör í þessu landi sem þrátt fyrir allt eru ekki lakari en svo að þau teljast með því skásta, með því besta sem gerist í heiminum. Við eigum hér mikla og ríka möguleika og þá eigum við að rækta. Það ætti að vera verkefni okkar hér á Alþingi, fremur en vera að ganga inn á grundvöll Evrópubandalagsins, að átta okkur á þeim ríkulegu möguleikum sem Ísland býr yfir, íslensk fiskimið, íslensk mold, íslensk orka, íslenskt hugvit til þess að halda hér í horfinu og bæta hag manna þegar til framtíðar er litið. Það ætti að vera verkefnið og það verður umræðuefnið, vona ég, á komandi ári um leið og menn reyna að ýta frá sér fölskum draumsýnum og siglingaljósum sem því miður hafa villt um fyrir allt of mörgum nú hina síðustu mánuði. Reynum, góðir þm., hv. þm., að nota áramótin til þess að velta fyrir okkur þessum stóru þáttum sem varða framtíð og sjálfstæði Íslands og reynum að koma til starfa á Alþingi Íslendinga, helst betur búnir og betur væddir en nú er við lok ársins. Og umfram allt að vísa frá þeim röngu ákvörðunum sem stjórnvöld landsins hafa tekið stefnu á í stað þess að einbeita sér að því að takast á og ná fram hagsmunum Íslands sem sjálfstæðs ríkis með beinum hætti við Evrópubandalagið og við aðrar viðskiptaheildir, bandalög og einstök ríki hvarvetna í heiminum.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það er orðinn langur tími síðan byrjað var að ræða þetta mál hinn 23. nóv. sl. Það hlýtur að teljast mjög slæmt fyrir umræðu sem þessa að þurfa að slíta hana svo í sundur sem orðið hefur, en þetta er nú sjöundi fundurinn þar sem þetta mál er á dagskrá. Hlýtur það einnig að teljast mjög slæmt að við skulum enn eiga eftir að ræða þetta mál eftir jólahlé þingsins. Þetta er mjög mikilvægt mál og getur haft mjög afdrifaríkar afleiðingar fyrir Ísland. Þess vegna er mjög mikilvægt að ræða það ítarlega. Því hefur verið haldið fram og mikið talað um að þetta mál hafi verið rætt ítarlega hér á þinginu. Ég vil meina að það sé of lítið rætt, þurft hefði að ræða það miklu betur og miklu meir. Og það sem meira er, ég hefði talið að það hefðu þurft að fara fram mikið meiri skoðanaskipti. Ég tel einnig mjög slæmt að hæstv. utanrrh., sem fer með þessi mál af hálfu Íslands og mun væntanlega gera það á næsta ári, skuli ekki vera viðstaddur jafnmikilvæga umræðu og hér fer fram. Talað hefur verið um ræðutíma manna og að svo og svo margir hafi talað í svo og svo marga klukkutíma. Það má vel vera að einhver hafi talað hér lengi en ég fullyrði að allt sem hér hefur verið sagt, alla vega allt sem ég hef hlustað á og ég tel mig hafa hlustað á allt sem hér hefur farið fram, hafi verið mjög málefnalegt og mjög nauðsynlegt innlegg í þessa umræðu sem hér hefur farið fram og þá jafnvel þær lengstu ræður sem hér hafa verið haldnar. Því ég vísa því á bug að hér hafi farið fram einhver óþarfa umræða heldur hefur hún verið mikilvæg. ( Forseti: Ég vil gera athugasemd við ræðu hv. þm. Enginn hefur kvartað yfir lengd þessara umræðna. Þetta mál hefur verið sett á dagskrá hvenær sem möguleiki hefur verið og að sjálfsögðu hafa forsetar þingsins talið þessa umræðu mjög nauðsynlega. Enginn hefur kvartað yfir hversu langan tíma hún hefur tekið eins og sá tími sýnir sem þessi ræða fer nú fram. Þetta hlýt ég að láta koma hér fram.) Ég biðst afsökunar og finnst leiðinlegt ef forseti hefur tekið þetta til sín. Ég var einungis að tala um það að á síðasta fundi hér, ég get nú ekki munað nákvæmlega hvenær hann var, 

Ég tók reyndar fram að margt gagnlegt hefði komið fram í þessari umræðu.

Ég tel að það hafi verið mjög margt gagnlegt.  hafi verið mjög gagnleg umræða. Sumir hafa haldið mjög langar og góðar ræður og aðrir mjög stuttar líka mjög góðar. Þetta segi ég aðallega vegna þess að ég hefði gjarnan þurft að tala mjög lengi hér líka í þessari umræðu en ég hef ákveðið að reyna að stytta mál mitt mjög. Það er ekki vegna þess að ég hafi ekki mikið um þetta mál að segja, heldur hef ég ákveðið að reyna að stytta mál mitt vegna þess að við höfum gert samkomulag um að hafa ekki mjög langan ræðutíma. Ég er að taka þetta fram vegna þess að ég hef mjög mikið um þetta mál að segja, miklu meira en ég get komið að á þeim tíma sem ég ætla að reyna að takmarka mig við. Kvennalistakonur hafa verið mjög stuttorðar hér í þessari umræðu þannig að ég vona að ég gangi ekki neitt verulega á tíma þingsins. Ég vil lýsa ánægju minni með að samkomulag skuli hafa tekist um að halda þessa umræðu núna á þessum tíma þó óvenjulegur sé. Fyrir ári síðan eða vorið 1988 var sett á laggirnar svokölluð Evrópustefnunefnd sem hefur m.a. verið hér til umræðu. Henni var falið það hlutverk að móta stefnu Alþingis gagnvart Evrópubandalaginu. Ég held að þegar við settumst þá niður hafi fáir gert sér í hugarlund að sá hraði mundi verða á þessu máli sem raun ber vitni. Því miður hefur okkur ekki auðnast að ljúka starfi okkar eins og áætlað var en ég vona að það takist á næstu mánuðum. Við munum koma þeirri vinnu sem okkur var falið að vinna til Alþingis. Og ég vona að á næstu mánuðum, ekki allt of seint, liggi skýrsla frá okkur á borðum alþm. Eins og ég sagði áðan er orðinn langur tími frá því að þessi umræða hófst og hefur mikið gerst frá því að við byrjuðum að ræða skýrslu utanrrh. Fyrst má nefna að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins kom saman þann 22. nóv. og gaf út skýrslu sem er orðsending frá framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins til ráðherraráðsins í tengslum við þær samningaviðræður sem þarna er verið að tala um varðandi Evrópubandalagið og EFTA. Mig langar til að gera þessa samþykkt aðeins að umtalsefni í tilefni af þessari skýrslu utanrrh., en þar segir í lauslegri þýðingu, með leyfi forseta: Framkvæmdastjórnin er á þeirri skoðun að grundvöllur samninganna innan EES [þ.e. evrópsks efnahagssvæðis] um óhindruð vöruskipti, fjármagns- og þjónustuviðskipti, frjálsan atvinnu- og búseturétt og jaðarmálefni skuli vera viðeigandi löggjöf EB (acquis communautaire). EFTA-ríkin féllust á að viðeigandi löggjöf ætti á einn eða annan hátt að fella inn í samning sem sameiginlegan lagagrundvöll, eingöngu undantekningar réttlætanlegar með tilliti til grundvallarhagsmuna á aðlögunartímabilinu ætti að vera samningsatriði. Þetta er hluti af þessu samkomulagi, örlítið brot af því sem þarna var samþykkt og fór til ráðherraráðsins, þ.e. að EFTA-ríkin fallast á að löggjöf Evrópubandalagsins um þessi atriði sem ég nefndi áðan eigi að gilda á hinu evrópska efnahagssvæði. Ráðherraráð EB kom saman 8. og 9. des. sl. og féllst á þetta álit framkvæmdastjórnarinnar, þ.e. að samskipti EFTA og Evrópubandalagsins ættu að styrkjast á grundvelli laga Evrópubandalagsins eins og þar stendur líka, þetta margnotaða ,,acquis communautaire``. Það eru því gildandi reglur EB sem munu gilda á hinu evrópska efnahagssvæði og að því er virðist á þessum plöggum hérna hafa EFTA-ríkin fallist á þá tilhögun. Ég er ekki alveg viss um að allir hv. þm. geri sér grein fyrir því hvers konar reglur gilda í Evrópubandalaginu, þær reglur sem ætlað er að gildi á þessu evrópska efnahagssvæði og utanrrh. er þá væntanlega búinn að fallast á. En ég vildi stikla á stóru varðandi reglur EB, fara hratt yfir sögu til að rifja upp. Eins og menn vita var Rómarsáttmálinn undirritaður árið 1957 og með honum var lagður grundvöllur Evrópubandalagsins. Þar var gerður sáttmáli um hin fernu fríðindi, þ.e. réttinn til að flytja vörur, fjármagn og þjónustu óhindrað milli aðildarríkjanna og rétt borgaranna til að flytja óhindrað milli landa. Í Rómarsáttmálanum er kveðið á um almenn réttindi borgara í aðildarríkjunum til að hefja atvinnurekstur hvar sem er innan EB. Þetta felur í sér að stefnt er að því að íbúar aðildarríkjanna geti stofnað til atvinnurekstrar í sérhverju aðildarríki með sömu skilyrðum og heimamenn. Sömuleiðis er stefnt að því að þessi réttur taki einnig til starfrækslu umboða, útibúa eða dótturfyrirtækja. Sama gildir um heimildir til að kaupa og selja hlutabréf í hlutafélögum í öðrum bandalagsríkjum, jafnvel meirihlutaeign. Þetta yrði þó með vissum takmörkunum vegna þjóðaröryggis gagnvart fyrirtækjum á sviði heilbrigðis- og öryggismála. Í Rómarsáttmálanum er einnig fjallað um aukið frjálsræði á sviði þjónustu og stefnt í áföngum að óheftri starfsemi í fjármálaþjónustu, m.a. banka og tryggingafélaga. Þetta markmið felur í sér að banki eða tryggingafélag sem má starfa eða veita þjónustu í einu aðildarríki mundi sjálfkrafa öðlast rétt til að veita sömu þjónustu í öðrum aðildarríkjum EB án þess að þurfa sérstakt starfsleyfi þar. Gert er ráð fyrir að sams konar reglur tækju gildi um aðra fjármálaþjónustu, svo sem eignarleigu, fjármálaráðgjöf og verðbréfaviðskipti. Að sjálfsögðu er einnig fjallað um fjármagn í Rómarsáttmálanum og hvernig stefnt skuli í áföngum að auknum fríðindum á sviði þess. Að liðnum 12 ára aðlögunartíma, þ.e. frá 1957, er gert ráð fyrir að allt fjármagn geti óhindrað flust milli aðildarríkjanna. Eins og allir vita hefur þetta ekki ræst hjá þeim en þeir stefna að því að það verði núna í upphafi næsta árs. Ákvæði þetta beinist því gegn öllum gjaldeyrishömlum og allri mismunun einstakra aðildarríkja gagnvart einstaklingum varðandi fjármagn og lánafyrirgreiðslu. Sérstakt ákvæði heimilar aðildarríki að setja hömlur á fjármagnshreyfingar við tilteknar aðstæður, en ráðherranefndin getur fellt allar slíkar hömlur úr gildi, þ.e. hægt er að setja ákveðnar hömlur en þær eru alltaf undir því komnar að ráðherranefndin samþykki þær. Í sáttmálanum er einnig lagður rammi að samkeppnisreglum fyrir alla einstaklinga og lögaðila sem starfa í EB-löndum, þar á meðal aðila á fjármagnsmarkaði. Þessar reglur fela í sér almenn ákvæði um að aðilar megi ekki misnota aðstöðu sína og þeim beri ávallt að virða samkeppnisreglur. Í þessu sambandi fjallar Rómarsáttmálinn sérstaklega um samræmingu á starfsskilyrðum fyrirtækja, þar á meðal skattameðferð. Stefnan er því sú að ekkert aðildarríki geti í framtíðinni mismunað útflytjendum frá öðrum aðildarríkjum með því að leggja á vörur þeirra eða þjónustu sérstök gjöld. Þetta eru nú þær reglur sem eiga að gilda innan EES. Í hvítbókinni, sem er raunverulega stefna framkvæmdastjórnarinnar í því hvernig framkvæma skuli ákvæði Rómarsáttmálans, er talað um fjögur meginatriði varðandi óhefta fjármagnsflutninga milli aðildarlandanna. Það er efling evrópska myntkerfisins, samræming á reglum aðildarríkjanna til að hægt sé að koma á óhindraðri fjármálaþjónustu, ráðstafanir gegn skattalegri mismunun, full aðlögun að fjármagnsmarkaði EB með algerlega frjálsum fjármagnsflutningum. Nú eru engar hömlur innan EB á viðskiptum með verðbréf utan kauphalla eða gjaldeyrishömlur vegna langtíma viðskiptalána. Seinni áfanginn í því að ryðja á braut hindrun í fjármagnsflutningum er lagður með tillögum framkvæmdastjórnarinnar frá 1987. Gert er ráð fyrir að þær reglur sem EB hefur sett hindri ekki aðildarlöndin í að setja sérreglur í tengslum við fjármagnsflutninga, t.d. varðandi skattameðferð, en slík lög mega þó ekki hindra fjármagnsflutninga. Þannig að allt gengur þetta út á að reyna að koma í veg fyrir það. Stefnt er að því að einungis þurfi starfsleyfi í einu aðildarríkjanna, t.d. fyrir bankastofnanir, sem gildi þá í öllum aðildarríkjum. Veltum nú fyrir okkur hvaða áhrif það muni hafa á hagstjórn, sem hlýtur að skipta máli fyrir okkur Íslendinga ef við gerumst aðilar að evrópska efnahagssvæðinu. Þegar fjármagnsmarkaðurinn er orðinn fullkomlega opinn og óskiptur innan bandalagsins felur það í sér að ekkert misræmi getur komið til vegna mismunar á gengisskráningu. Þetta þýðir í reynd að einungis mjög tímabundnar og óverulegar breytingar á innbyrðis gengisskráningu gjaldmiðla aðildarríkjanna geta komið til. Til þess að tryggja þetta viðkvæma innbyrðis samband ríkjanna án þess að afnema gjaldmiðla einstakra þjóðríkja og sjálfstæða gengisskráningu þeirra hefur bandalagið komið sér upp, og stefnir að eflingu á eigin sjóði, peningamálasjóði Evrópu, til að mæta sveiflum í greiðslujöfnuði ríkjanna. Minnir þetta helst á kerfi aðildarríkja Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Af hálfu framkvæmdastjórnarinnar er talin þörf á miklu nánari samvinnu bandalagsríkjanna á þessu sviði. Að mati framkvæmdastjórnarinnar verða öll ríkin að taka þátt í peningakerfinu og stofna verður einn sameiginlegan seðlabanka. Það eru að vísu margir á móti þessu og það hefur m.a. komið fram að Bretar eru mjög mikið á móti því að hafa eina mynt og einn sameiginlegan seðlabanka, en þó hefur ráðherraráðið nýlega samþykkt að stefnt skuli að því að taka upp sameiginlegan gjaldmiðil og sameiginlega stjórn gengismála með einn seðlabanka. Þetta mun allt hafa í för með sér að hvert aðildarríki getur ekki stundað venjulega peningamálastjórn í gegnum t.d. vaxtastefnu. Það verður einnig torvelt að ætla að stjórna peningamálum með því að setja innlánsstofnunum reglur um lausafjárhlutföll þar sem slíkar reglur mega ekki þrengja stöðu innlendra banka umfram þær sem honum eru settar í heimalandi. Í reynd þýðir þetta allsherjar samræmingu á starfsskilyrðum stofnana eins og banka og mikla takmörkun á möguleikum til sérstakrar peningamálastjórnar í einu landi. Það er því greinilegt af þessu að ef við gerumst aðilar að evrópska efnahagssvæðinu munum við takmarka mjög möguleika okkar til peningamálastjórnar. EFTA-ráðherrarnir samþykktu á fundi sínum þann 11. og 12. des. að gangast undir þetta, eins og kemur fram --- ef ég fæ aðeins að grípa niður í yfirlýsingu fundarins, með leyfi forseta: ,,Þeir gerðu ráð fyrir því [þá er talað um ráðherrana] að samningurinn mundi gera kleift að ná fyllsta mögulega árangri varðandi óhindruð vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjármagnsflutninga og atvinnu- og búseturétt innan evrópska efnahagssvæðisins sem heildar.`` Aðeins síðar kemur: ,,Í þessu sambandi samþykktu ráðherrarnir að viðeigandi reglur Evrópubandalagsins sem þegar hafa verið mótaðar og sem skilgreina skal í samvinnu við EB skuli felldar inn í samningana á einn eða annan hátt.`` Þarna kemur greinilega fram að EFTA-ráðherrarnir, og þá væntanlega hinn íslenski einnig, eru tilbúnir að undirgangast reglur Evrópubandalagsins að því er þessi atriði varðar. Það sem líka hrellir mig við þessa samþykkt EFTA-ráðherranna frá því í desember er að mér finnst mjög greinilegt að þar sé verið að undirgangast yfirþjóðlegt vald. Það er talað um það þannig að við þurfum að lúta sameiginlegum úrskurðaraðila til að setja niður deilumál og samræmda túlkun reglna sem kannski út af fyrir sig er ekki óeðlilegt á margan hátt, en hins vegar er greinilegt að dómstólar einstakra ríkja, ef sömu reglur eiga að gilda og eru innan EB, verða að lúta úrskurði yfirþjóðlegs dómstóls eins og gildir í Evrópubandalaginu. Ég get ekki séð annað út úr samþykktinni en að þarna sé verið að setja fram hugmyndir um sams konar yfirvald. Þetta þykir mér mjög miður því að ég hef einmitt haldið að allir sem hér hafa tekið til máls í þessu máli hafi gert það mjög skýrt að Ísland muni aldrei vilja lúta yfirþjóðlegum stofnunum. Þessu hélt ég að allir væru samþykkir og allir væru sammála um, en það er greinilegt og mér finnst ekki hægt að sjá neitt annað út úr þessu en að þegar sé búið að samþykkja að undirgangast þessar reglur Evrópubandalagsins. Auðvitað verður að taka það fram að það er ekki búið að gera samningana. Það er einungis búið að veita heimild til samningaviðræðna. En það er búið að gera það á grundvelli þessara samþykkta sem hérna liggja fyrir. Ríkisstjórnin er búin að veita utanrrh. umboð til þess að ganga til samninga á grundvelli Oslóaryfirlýsingarinnar sem er orðrétt að reynt skuli að ná fyllsta mögulega árangri varðandi óhindruð vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjármagnsflutninga og atvinnu- og búseturétt. Þetta er nákvæmlega það sem þar stendur þannig að grundvöllurinn er þarna og það virðist vera að þarna hafi ríkisstjórnin vitandi eða óafvitandi viljað ganga til samninga á þessum forsendum. Ég vona að þessi samþykkt ríkisstjórnarinnar sé ekki endanleg og að það sé ekki hægt að taka hana upp og endurskoða. Ég hef því miður ekki séð þess merki, alla vega ekki hingað til, en það er þó alltaf hægt að vona. Fyrir nokkrum árum hélt EFTA ráðstefnu þar sem margir sérfræðingar komu saman og ræddu m.a. áhrif óheftra fjármagnsflutninga og fjármálaþjónustu. Ég hef aðeins gluggað í það sem þar kom fram. Ég ætla ekki að taka það allt saman en það hefði kannski verið mjög gott og skemmtilegt að líta yfir það sem þeir sérfræðingar sem þar tóku til máls sögðu. Ég ætla aðeins að taka nokkur dæmi og ég tek þau vegna þess að þau varða Ísland sérstaklega að mínum dómi. En á þeirri ráðstefnu var prófessor Dornbusch frá MIT-háskólanum í Bandaríkjunum. Hann telur að EB-löndin hafi nú þegar stigið þau skref sem eru þeim hagkvæmust, þ.e. að afnema ýmsar almennar viðskiptahindranir og koma á auknu frjálsræði á fjármagnsmörkuðum. Næstu skref EB-ríkjanna að fullkomnu frjálsræði á fjármagnsmörkuðum fela í sér meiri vanda í framkvæmd, t.d. kröfuna um eitt peningakerfi og stórlega skert sjálfsforræði aðildarríkjanna, og leiða alls ekki til óumdeilanlegrar hagkvæmni fyrir aðildarríkin. Hann telur að stækkun EB sem vörumarkaðar með því að bjóða nýjum ríkjum inngöngu í bandalagið hefði miklu augljósari hagkvæmni í för með sér fyrir núverandi aðildarríki, einkum ef nýju aðildarríkin gætu boðið upp á mikilvæg hráefni og neytendamarkað fyrir iðnríkin, og ég endurtek: mikilvæg hráefni. Það er einmitt það sem verið er að gera núna með þessum samningum sem við erum að ganga til, því miður, að við verðum þarna eingöngu hráefnisframleiðendur. Ég tel mikla hættu á því. Það er mjög eðlilegt af hálfu Evrópubandalagsins og framkvæmdastjórnarinnar fyrst og fremst sem fer með þessi mál að vilja fá meira hráefni, fiskinn okkar, inn á markaðinn, ekki unninn, heldur sem hráefni. Dornbusch bendir einnig á að mörg ríki fjármagni hluta af ríkisútgjöldum með svonefndum verðbólgugróða, með gróðanum af eigin peningaútgáfu. Aðildarríki EB hafi nú með samræmdri peninga- og gengisstjórn svipt sig að mestu möguleikunum á þess konar fjármögnun ríkisútgjalda. Margir hagfræðingar telja að slík fjármögnun opinberra útgjalda eigi heldur ekki rétt á sér, en það sé í sjálfu sér pólitísk spurning hverjir eigi að greiða opinbera starfsemi. Dornbusch sýnir að ríkisskuldir nokkurra aðildarríkja EB hafi vaxið mjög mikið á þeim tíma sem þau hafa verið að þvinga niður innlent verðbólgustig á EB-kvarða sem er þýska markið með peningamálastjórn og gengisstefnu. Dornbusch gagnrýnir einnig mjög margt hér sem mætti taka til en ég ætla aðeins að nefna eitt atriði enn. Hann bendir á að flestar skammtíma fjármagnstilfærslur eigi rætur að rekja til vonar um skattalegan ávinning. Skammtíma fjármagnsflutningar eru til þess fallnir að auka óstöðugleika í peningakerfinu, sérstaklega á jaðarsvæðum, og skyldi nú ekki Ísland verða jaðarsvæði inni í þessu evrópska efnahagssvæði ef til kemur? Frjálsræði til skyndiflutninga fjármagns vegna skattalegs ávinnings eykur hins vegar hagkvæmni í nýtingu fjármagnsins sem er nú eitt af því sem verið er að stefna að. Komið hefur gagnrýni úr fleiri áttum en eingöngu frá þessari EFTA-ráðstefnu en fróðlegt væri einhvern tíma að vitna meira til hennar því að þar kom fram mjög mikil gagnrýni og er ég mjög undrandi á því að EFTA-ríkin hafa ekki tekið meira mið af því sem þarna kom fram þar sem það voru þau sem efndu til þessarar ráðstefnu og kölluðu saman þá sérfræðinga sem þar voru. En ef við tökum nú gagnrýni úr annarri átt sem ég ætlaði að drepa hérna á og er sjálfsagt kunnug mörgum alþingismönnum, þá hafa þeir sem telja byggðajafnvægið mikilvægt miklar áhyggjur af áformum um innri markað EB. Það voru vafalítið byggðasjónarmið sem réðu því á sínum tíma að EB-ríkin féllust á að verja miklum fjármunum til að halda uppi landbúnaði og fiskveiðum í þeim mæli sem raun ber vitni. Ef áformin um óheftan fjármagnsmarkað ná fram að ganga ásamt öðrum áformum hvítbókarinnar munu stórfyrirtækin í kjarnaríkjum EB stækka enn meira og samkeppnisstaða smáfyrirtækja í jaðarríkjum versna. Staða smáiðnaðar og þjónustu mun versna í jaðarríkjum. Þetta mun annars vegar leiða til meiri uppsöfnunar tekna og auðs í kjarna EB og hins vegar fækka atvinnumöguleikum með beinum hætti í jaðarbyggðum bandalagsins. Aukin byggðaröskun blasir þess vegna við þjóðum EB og hvítbókin gerir ekki ráð fyrir neinum sérstökum viðbrögðum vegna þessara atvinnugreina. Hins vegar er gert ráð fyrir styrkjakerfi vegna landbúnaðar og sjávarútvegs sem öllum er nú reyndar kunnugt þannig að ef við ætlum að fara inn í þetta kerfi, inn í þetta evrópska efnahagssvæði með þeim reglum sem gilda innan EB, þá óttast mjög margir, ekki bara ég heldur mjög margir, að þetta sama gerist. Við erum jaðarsvæði á nákvæmlega sama hátt og þau jaðarsvæði sem nú eru innan EB. Þau hafa misst fjármagn. Það hefur streymt fé þaðan. Írland og Danmörk eru eftir því sem ég best veit í miklum vandræðum með sitt fjármagn þar sem það streymir frá þeim svæðum til kjarna bandalagsins. Þetta eru atriði sem ég tel að við ættum að hafa áhyggjur af og við hljótum að horfa til þess sem gerist innan svæðisins. Og ég trúi ekki öðru en að hæstv. viðskrh., sem ég vil ávarpa svo í þessu sambandi, hafi áhyggjur af þessu einnig, svo fróður sem hann er á sviði hagfræði. Og hann hlýtur að hafa lesið mikið af þeim varnaðarorðum sem hagfræðingar viðhafa í þessu sambandi. Mikið hefur verið talað um að gerðir séu ýmsir fyrirvarar af Íslands hálfu. Í upphafi fundarins í Osló hélt hæstv. forsrh. ræðu og ætla ég að fá að vitna örlítið í þá ræðu, með leyfi forseta, þar sem hann hafði lýst áður ýmsu um aðstöðu okkar Íslendinga en segir svo: ,,Með þetta í huga verð ég að leggja áherslu á að af Íslands hálfu á fyllsta mögulega framkvæmd samstarfsins fyrst og fremst við frjálsa verslun með varning. Hins vegar verðum við að hafa fyrirvara hvað varðar frelsi á sviði fjármagnshreyfinga, þjónustu og fólksflutninga. Hið litla og viðkvæma íslenska peningakerfi verður að styrkja og gera virkara en það nú er áður en unnt er að samþykkja fullt frelsi fjármagnshreyfinga.`` Þetta sagði hæstv. forsrh. í Osló og hefur oft verið vitnað til þess hér úr þessum ræðustól af honum og öðrum. Hins vegar telja hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh., að því er mér heyrist, að ekki sé um neina fyrirvara að ræða við Oslóaryfirlýsinguna að því er varðar þessi atriði. Þetta hef ég skilið af ræðum þeirra og því sem ég hef heyrt þá segja bæði hér úr þessum ræðustól, svo og í blaðagreinum og annars staðar þar sem þeir hafa látið álit sitt í ljós. Það virðist því ekki vera, alla vega ekki á þessari stundu, um neina fyrirvara að ræða. Þó er þetta alls ekki ljóst. Ég hlustaði á ræðu hæstv. viðskrh. Jóns Sigurðssonar í Sþ. 24. nóv. þar sem verið var að ræða um fyrirvara. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Á þessu sviði höfum við gert skýran fyrirvara varðandi fjárfestingar erlendra aðila í náttúruauðlindum okkar eða atvinnurekstri sem tengist þeim, fiskveiðum, fiskvinnslu og orkuverum. Þessir fyrirvarar eru ótímabundnir. Við höfum jafnframt gert fleiri fyrirvara eins og kemur fram í skýrslu utanrrh. sem hér er rædd. Við þurfum að takast á um þessa fyrirvara í samningum við Evrópubandalagið [það kemur skýrt fram að það þarf að taka á þeim fyrirvörum sem nefndir eru í skýrslu utanrrh. í samningum], en við þurfum einnig að skilgreina þá betur en við höfum gert til þessa. Hvar liggja hinir íslensku hagsmunir? Ég tel það afar brýnt að við setjum sem fyrst, og helst á þessu þingi, almenna löggjöf um fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum atvinnurekstri.`` Ég er svo innilega sammála hæstv. viðskrh. að því er þetta varðar. Auðvitað þurfum við að vita hvar hinir íslensku hagsmunir liggja. En hefði nú ekki verið eðlilegra að skilgreina okkar fyrirvara betur og gera okkur betur grein fyrir því með hvaða hætti hægt er að sporna við því að erlendir aðilar eignist auðlindirnar? Og hefði ekki verið betra að byrja á því að gera okkur grein fyrir því sem hérna stendur: Hvar liggja hinir íslensku hagsmunir? Auðvitað erum við öll sammála því --- eða ég vona það --- að erlendir aðilar eigi ekki að fá aðgang að náttúruauðlindunum. En hvernig eigum við að koma í veg fyrir það? Það er það sem málið snýst um. Það eru að vísu örugglega einhverjir aðilar í þjóðfélaginu sem telja þetta engu máli skipta. Ég hef hins vegar sem betur fer ekki hitt nema einn einasta aðila og vona ég að hann sé sá eini og held ég að hann hafi kannski ekki gert sér grein fyrir hvað hann var að segja. Hins vegar hef ég ekki heyrt það hér á Alþingi og hvergi frá þeim sem ég tel hafa eitthvað að segja í þessu máli. Þeir hafa ekki sagt svo. En þá verður líka að gera grein fyrir því hvernig í ósköpunum við eigum að koma í veg fyrir að útlendingar nái yfirráðum yfir auðlindum okkur. Ég hef líka verulegar áhyggjur af því misræmi sem kom fram í ræðu hæstv. viðskrh. sem þá var settur utanrrh. þegar hann talaði þann 4. des. Ég tók eftir að hann segir á einum stað, með leyfi forseta, þar sem hann er að tala um fyrirvara Íslands: ,,Slíkir fyrirvarar eða undantekningar verða þó í sjálfu sér ekki samningsatriði.`` En á bls. 9 í skýrslu utanrrh. kemur þetta fram, með leyfi forseta: ,,Undantekningar, sem réttlættust með hliðsjón af grundvallarhagsmunum, svo og tilhögun á aðlögunartíma, ættu að vera samningsatriði.`` Þarna gætir því ákveðins misræmis sem mig langar til að inna hæstv. utanrrh. eftir. Ég átta mig ekki á hvers vegna þetta er ýmist samningsatriði eða ekki samningsatriði. Getur hugsanlega geti verið um prentvillu í skýrslunni að ræða.

Á hvaða blaðsíðu í skýrslunni?

Bls. 9, sagði ég, neðarlega á síðu þar. Þetta passar ekki alveg saman. Það kom fram í máli hv. 2. þm. Austurl. að eitthvert plagg hefði verið hér á ferð líka innan ríkisstjórnarinnar sem ég hef ekki aðgang að, þannig að það virðist eitthvert ósamræmi vera þarna í heildina sem væri ágætt að fá einhvern botn í. Síðan kemur aðeins síðar í ræðu hæstv. utanrrh. frá 4. des. --- Hæstv. forseti. Mér reynist stundum erfitt að átta mig á hvort ég á að ávarpa viðskrh., settan utanrrh., sem utanrrh. eða viðskrh.

Hæstv. viðskrh. er nú hæstv. utanrrh.

Þannig að mér er óhætt að ávarpa hann sem slíkan?

Algjörlega.

Takk. Hæstv. utanrrh. hefur nú brugðið sér frá þannig að ég veit ekki hvort ég á að vitna til ræðu hans í bili, en ég hefði gjarnan viljað spyrja um fleiri atriði sem koma fram síðar í ræðu hans þar sem hann er að ræða um tímabundin sérákvæði. Ég óska því eftir að fá að gera örstutt hlé ef hann hefur brugðið sér frá. ( Forseti: Þingvörður segir mér að hæstv. utanrrh. sé í símanum örstutta stund og hann kemur von bráðar.) Ég var stödd þar í ræðu minni að ég ætlaði að spyrja fleiri spurninga varðandi ræðu hæstv. utanrrh. frá 4. des. þar sem hann sagði einnig, með leyfi forseta: ,,Þá eru einnig gefnar almennar yfirlýsingar um nauðsyn tímabundinna sérákvæða sem verða að sjálfsögðu samningsatriði. Undir slík ákvæði fellur margt sem varðar tímasetningu og forgangsröð í breytingum t.d. að því er varðar aukið frelsi til fjármagnshreyfinga.`` Þarna sýnist mér að einungis sé gert hugsanlega ráð fyrir því að um verði að ræða tímabundin sérákvæði en ekki varanlega fyrirvara að því er varðar frelsi með fjármagnshreyfingar. Þetta kom mér mjög á óvart þar sem hæstv. forsrh. hafði tjáð Alþingi að varðandi Oslóaryfirlýsinguna hefði Ísland fyrirvara að því er þetta varðar. Ég vil því enn spyrja hvort þarna sé ekki tekið í raun neitt tillit til þess sem Íslendingar hafa sagt að því er varðar þessi atriði, alla vega í Osló og að því er ég hélt á síðari fundum EFTA. Það voru nokkur fleiri atriði sem ég ætlaði að vitna til og spyrja um varðandi ræðu hæstv. utanrrh. þennan dag en ég geymi mér það og ætla eingöngu að minnast á eitt atriði í ræðu hans sem ég hnaut um sérstaklega þó að margt hefði nú verið athyglisvert og ástæða til að minnast á. Það var það sem varðaði gildandi reglur innan Evrópubandalagsins um staðla og ýmsar öryggiskröfur varðandi bæði umhverfi og heilsu og öryggi og þess háttar atriði. Þetta var varðandi spurningu sem var borin fram til hans og hann svaraði í þessari ræðu. Þar kom fram að hverju aðildarríki væri heimilt að setja strangari reglur, sem er alveg rétt og mér er kunnugt um að það er margtekið fram, bæði að því er varðar öryggi og umhverfi og fleiri þætti, en þar má ekki vera um dulbúnar viðskiptahindranir að ræða en það er einmitt það sem er málið. Það mega ekki vera dulbúnar viðskiptahindranir. Í því sambandi vil ég benda á að Evrópudómstóllinn hefur dæmt í slíkum málum. Ég get nefnt tvö atriði. Í Þýskalandi hafa frá því 1516 verið reglur sem banna að sett verði nokkur aukaefni í bjór, svo sem rotvarnarefni og fleira. Þjóðverjar hafa verið mjög harðir á þessu og þar af leiðandi hefur nánast engin bjórtegund verið seld í Þýskalandi nema þýskur bjór og Guinness, ákveðin tegund af honum sem ekki hefur þessi aukaefni. Nú hefur Evrópudómstóllinn dæmt Þjóðverja til að heimila innflutning á bjór vegna þess að þeir telja að þarna hafi verið um viðskiptahindranir að ræða. Auðvitað geta Þjóðverjar haldið áfram að banna sínum verksmiðjum að framleiða bjór með aukaefnum, en það þýðir að þeir eiga mjög erfitt með að keppa vegna þess að þeir þurfa miklu oftar að skipta um bjór í verslunum og annars staðar. Umsetningin verður að vera hraðari vegna þess að hann geymist heldur skemur. Sama er að segja um asbest. Í Danmörku hefur til skamms tíma staðið á asbestplötum að þær séu krabbameinsvaldandi. Evrópudómstóllinn er búinn að banna Dönum að stimpla asbestplöturnar með þessu vegna þess að þeir telja það viðskiptahindrun. Að vísu stukku þeir til og skiptu út asbestplötum í allri byggingunni sinni, stóru byggingunni í Brussel, vegna þess að þeir vildu helst ekki vera í byggingu með asbesti. Hins vegar mega Danir ekki lengur, frá næsta ári, skýra frá þessu á sínu asbesti. Annað dæmi er að danska Krabbameinsfélagið hefur farið fram á það við yfirvöld að öll 250 efnin sem að dómi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar eru krabbameinsvaldandi verði merkingarskyld í Danmörku, en Evrópubandalagið hefur ákveðið að einungis 50 megi vera merkingarskyld vegna þess að það er talið viðskiptahindrandi. Þetta þykja mér vera túlkanir sem ég á mjög erfitt með að sætta mig við. Þrátt fyrir þessa reglu er hægt að fara þannig með hana að hún heldur í raun ekki. Þetta vildi ég aðeins láta koma hér fram þar sem ég taldi það mikilvægt vegna orða hæstv. utanrrh. á þessum tíma. Um þetta er mikið talað í Evrópu og hafa t.d. Græningjar vakið athygli á þessu og telja þetta vera mjög varasamt. Ég ætla nú að víkja örlítið að öðrum þætti sem eru flokkssamþykktir framsóknar og Alþb. Ég hafði haldið miðað við málflutning þessara aðila hingað til að þeir mundu kannski spyrna eitthvað við fótum þannig að ríkisstjórnin mundi nú ekki stökkva út í fenið að óathuguðu máli. Við erum búin að vinna saman í Evrópustefnunefndinni frá vorinu 1988 og þar hafa menn verið að kynna sér málin og það er kannski eftirtektarvert að við sem tölum hér úr þessari nefnd höfum ýmsa fyrirvara varðandi þá stefnu sem ríkisstjórnin er að taka í þessu máli núna. Það skyldi þó ekki vera bara tilviljun að það erum einmitt við. Miðstjórn Framsfl. hefur ályktað í þessu máli og hefur talað um að ákveðnir fyrirvarar þurfi að vera af Íslands hálfu. Landsfundur Alþb. hefur ályktað og þeir eru með ákveðna fyrirvara og ekki alls fyrir löngu ályktaði þingflokkur Alþb. líka um ákveðna fyrirvara varðandi samningaviðræður. Ég hirði ekki að lesa það hér upp. Það hefur verið gert fyrr í umræðunni. Þeir sem eitthvað hafa kynnt sér þessi mál þekkja það því sjálfsagt. En í bókun ríkisstjórnarinnar frá 29. nóv. kemur enginn af þessum fyrirvörum fram, ekki einn einasti. Og ekki bara það að ekki komi fram neinir fyrirvarar að því er varðar atriði eins og fjármagnsflutninga og fjármálaþjónustu og þess háttar heldur á líka að fórna grundvallarhagsmunum. Það er ekki tekið á aðalvandamálinu og aðalmálinu fyrir Íslendinga, þ.e. varðandi það að koma fiskinum á markaði í Evrópu sem við höfum þó lagt höfuðáherslu á. Í raun eru því engir fyrirvarar hvað varðar þessa þætti sem ég hef hér gert að umtalsefni þrátt fyrir allar samþykktir flokksstjórna Framsfl. og Alþb. og þingflokka. Þetta þykir mér mjög einkennilegt. Hér eru nú engir ráðherrar Alþb. Þeir eru stokknir þannig að ég get illa spurt þá hverju þetta sæti, en ég hlýt að varpa því samt til þeirra og vonandi svara þeir því seinna, þegar þeir hafa tækifæri til, hvers vegna í ósköpunum þeir hafi raunverulega gengið þannig fram hjá samþykkt bæði landsfundar og þingflokks. Sama er að segja um Framsfl. Þó að þingflokkur hans hafi ekki ályktað, að því er ég best veit, sérstaklega í þessu máli, ekki opinberlega, hefur það a.m.k. komið fram á miðstjórnarfundi og verið samþykkt tillaga þar um þetta sama efni. Ég verð að fara að stytta mál mitt, virðulegur forseti, en ég má þó til með að benda á það að fyrirvarar að því er varðar fjármagnsflutninga eru mjög mikilvægir. Ég hef hér undir höndum ýmis álit manna að því er þetta varðar. Ég vil benda á í þessu sambandi fréttabréf frá fræðslusamtökum um Ísland og Evrópubandalagið sem öllum þingmönnum hefur borist. Það væri vel þess virði að lesa það upp hér en ég ætla nú að spara mér það. En mig langar til að lesa úr þessu hefti lokaorð Ragnars Árnasonar prófessors í kafla sem heitir ,,Ísland og óheftir fjármagnsflutningar``. Ég ætla bara að lesa nokkur orð, með leyfi forseta, þar sem hann segir: ,,Samkvæmt ofansögðu`` --- og það ætla ég ekki að lesa, ég ætla að leyfa öðrum að lesa það, hverjum og einum --- ,,þýðir skipulag óheftra fjármagnsflutninga á hinn bóginn að Ísland framtíðarinnar verður verulega frábrugðið því sem við þekkjum og sennilega miklu fámennara og fátækara en flestir Íslendingar gera ráð fyrir.`` Ég ráðlegg öllum hv. þm. að lesa þessa grein sem ég reikna með að flestum hafi borist. Þetta kom í hólf þingmanna núna fyrir einni eða tveimur vikum. Ég tel að fyllsta ástæða sé til að hlusta á Ragnar Árnason sem er prófessor í fiskihagfræði. Við í Evrópustefnunefnd höfum líka verulegar áhyggjur af þessu atriði. Við höfum m.a., eins og formaður hennar hefur kynnt, ákveðið að senda nokkrum aðilum bréf með það í huga að skoða nánar hvaða áhrif óheftir fjármagnsflutningar hafa á þætti sem við höfum sérstaklega áhyggjur af, yfirráð erlendra aðila og nýtingu náttúruauðlindanna, og sérstaklega hvað varðar sjávarútveg og orkulindir. Ég lagði fram tillögu í Evrópustefnunefnd í október sem var samþykkt. Bréf var sent út og hafa okkur borist nokkur svör. Að vísu gáfum við mjög stuttan fyrirvara því að við vildum vinna málið hratt og við vildum gera skyndikönnun á því hvað sérfræðingar hefðu um málið að segja. Síðan ætlum við að vinna þetta nánar. Okkur er líka kunnugt um að einhver vinna hefur farið fram á vegum utanrrn. varðandi þetta og við munum setja okkur í samband við þá aðila sem það hafa unnið og þá kemur væntanlega í ljós eitthvað frekar. Eins og ég sagði áðan er þarna kannski allt of seint af stað farið, sérstaklega með tilliti til þess að þarna er allt komið á fulla ferð, en í þeim fáu álitum sem við höfum eru uppi ýmsar efasemdir um það að við getum haldið sjávarútvegi og orkulindum frá því að útlendingar nái tökum á þeim. Við þurfum því að flýta okkur hægt í þessum efnum og stöðva það sem nú á sér stað og flana ekki að neinu eins og við erum að gera núna. Það er sama hvaða skoðun menn hafa á því hvort hér eigi að leyfa óhefta fjármagnsflutninga eða ekki, þetta er óheillaspor. Mig langaði til að gera aðeins að umtalsefni þá tillögu sem við höfum lagt fram hér á Alþingi. 1. flm. er Eyjólfur Konráð Jónsson. Við leggjum hana fram fyrst og fremst vegna þess að við teljum að þessi leið sem valin er, að láta meginhagsmunina, þ.e. verslun með sjávarafurðir, verða út undan í þessum samningaviðræðum ekki rétta. Sjálfstæðismennirnir sem standa að þessari tillögu ásamt mér hafa að sjálfsögðu ekki sömu skoðun og ég að því er varðar aðra þætti málsins. Þeir telja, alla vega að því er mér skilst, að Ísland eigi að ganga til samninga við EFTA en vilja eins og ég að meginhagsmunir okkar og grundvallarhagsmunir þjóðarinnar verði ekki samningsatriði einhvern tíma seinna eins og stefnt er að núna að því er virðist af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég hafði hugsað mér að víkja enn frekar að sjávarútvegsmálunum og þá sérstaklega þeirri skýrslu sem hér hefur orðið að umtalsefni. Ég held að alþingismenn hafi ekki lesið þá skýrslu nægilega vel. Hún er verulega gott innlegg í þessa umræðu. Þá á ég við skýrslu Samtaka atvinnurekenda í sjávarútvegi sem hér hefur verið vitnað til af mörgum. Ég hefði gjarnan viljað vitna líka til þeirrar skýrslu og nota hana en hins vegar ætla ég að spara mér það til seinni tíma. Það er aðeins eitt atriði sem ég vil þó gera að umtalsefni sem fram kemur í þeirri skýrslu, og reyndar í bókun ríkisstjórnarinnar, þar sem verið er að tala um tvíhliða viðræður. Það er farið að nota tvíhliða viðræður á svolítið misvísandi hátt. Í upphafi, áður en við fórum að ræða þessi mál hér, höfðu tvíhliða viðræður í mínum huga ótvírætt verið formlegar viðræður við einhvern ákveðinn aðila. Hins vegar er greinilegt að hugtakið ,,tvíhliða viðræður`` er notað í bókun ríkisstjórnarinnar þegar um er að ræða opinberar heimsóknir eða þegar ráðherrar fara og ræða við kollega sína, annaðhvort einhvers staðar erlendis eða þeir koma hingað til lands. Þess vegna er ég hætt að nota orðin ,,tvíhliða viðræður`` um það sem ég átti við í upphafi, heldur segi ég ,,beinar samningaviðræður`` og þess vegna er það notað í tillögu okkar sem ég vitnaði til áðan. Þar er talað um beinar samningaviðræður við Evrópubandalagið um viðauka við bókun 6. Þar sem mikið hefur verið rætt um þessa skýrslu samstarfsnefndar atvinnurekenda í sjávarútvegi kemur greinilega fram hjá þeim hvað þeir eiga við með tvíhliða viðræðum. Í athugasemd í Morgunblaðinu þann 7. des. segja þeir í lokin --- og ég ætla aðeins að taka þar eina setningu: ,,Það má vera hverjum manni ljóst að slíkar tvíhliða viðræður hljóta að vera formlegar.`` Þannig að þegar þeir eru að ræða um tvíhliða viðræður eru þeir að meina formlegar viðræður vegna þess að það er það eina sem þýðir. Það þýðir ekkert að vera að bíða og bíða með viðræður og vona svo bara að einhvern tíma seinna komi hugsanlega upp sú staða að Ísland geti fengið einhverjar tollaívilnanir. Ég veit ekki hvort ég á að vera að ræða um fríverslun með fisk innan EB vegna þess að það hefur svo margoft komið hér fram að fríverslun með fisk er óraunhæft markmið. Það er alveg útilokað að sú geti orðið raunin í þeim samningaviðræðum sem ríkisstjórnin er búin að ákveða að ganga til við Evrópubandalagið. Það hefur margoft komið fram, bæði hér á Alþingi og annars staðar, og mjög greinilega í þeim plöggum sem við höfum fengið frá framkvæmdastjórninni, að þeir hafa ekki neinn einasta áhuga á fríverslun með fisk. Þeir margítreka í viðræðunum um spurninguna um óhindruð viðskipti með sjávarafurðir, fríverslunina, að hún sé tengd öðrum þáttum sameiginlegrar fiskveiðistefnu EB og þar með talið aðgangi að fiskimiðum. Þessu hafa þeir aldrei látið af, enda er líka öll þeirra fiskveiðistefna byggð upp þannig að gagnkvæmur aðgangur sé að fiskimiðum og, það sem kannski er mest um vert, að þeir eru með mjög mikið og flókið styrkjakerfi sem þeir eru ekki tilbúnir til að láta af, svo að það að veifa því er náttúrlega tóm vitleysa. Það hlýtur öllum að vera ljóst. Við þurfum aðgang að mörkuðum Evrópu sem og öðrum mörkuðum en ekki að vera að reyna að halda því fram að það sé einhver von til þess að ná fram fríverslun með fisk. Það er öllum ljóst og það vita það allir að innan EFTA er ekki nein fríverslun með fisk heldur, þó svo það hafi verið samþykkt. Við heyrðum hér áðan og erum búin að heyra lengi í fréttum að Norðmenn eru ekki tilbúnir að leggja af sína styrki í sjávarútvegi. Og hvernig í ósköpunum er þá einhver von til þess að þeir standi með okkur um það að samið verði um fríverslun með fisk við EB? Við verðum bara að viðurkenna þetta. Aðilar innan sjávarútvegs telja að Ísland muni auðveldlega geta tekið þátt í samkeppni á þessu sviði, kannski ekki einmitt núna, en þeir eru ekkert hræddir við það ef styrkjakerfið leggst af annars staðar. Ég held því að það sé nú kominn tími til að við reynum að líta raunhæfum augum á þetta mál. Þar sem ég hef kannski talað dálítið lengi verð ég að reyna að sleppa hluta af því sem ég mundi hér vilja sagt hafa  Mig langar hins vegar til rétt að minnast á einn þátt enn sem allt of lítill gaumur hefur verið gefinn en það eru félagsleg réttindi. Launamannasamtökin á Íslandi hafa ákaflega lítið látið í sér heyra varðandi þessi mál. Meira að segja er það svo að stærstu launamannasamtökin hafa að því er virðist ekki gert sér grein fyrir hvað er á ferðinni varðandi launamenn innan Evrópubandalagsins. Mig langar til að taka hér örstuttan kafla úr samþykkt launamálaráðs BHMR frá 14. des. sl. sem var samþykkt samhljóða þar. 23 félög eiga fulltrúa í launamálaráði BHMR. Þar fór fram ítarleg umræða um þessi mál og síðan var samþykkt stefna sem kölluð er ,,Viðhorf BHMR til EFTA og EB``. Ég reikna með að allir hv. þm. hafi fengið þetta plagg og ætla ég því ekki að lesa það allt þó að fyllsta ástæða væri til þess. Ég ætla eingöngu að taka það sem sagt er um starfsemi stéttarfélaga, með leyfi forseta: ,,Þátttaka launafólks í stéttarfélögum er miklu minni í EB en almennt þekkist á Norðurlöndum. Í EB er það einungis 15--45% en á Norðurlöndum 80--95%. Stéttarfélög í EB-ríkjum hafa m.a. átt í erfiðleikum með að fá samningsrétt viðurkenndan og fylgja honum eftir með verkfallsrétti. Einnig hafa stéttarfélög í EB-löndum átt í erfiðleikum með að verja gerða kjarasamninga, bæði gagnvart vinnuveitendum og ríkisvaldi. Í þessum efnum ríkir allt önnur hefð á Norðurlöndum, e.t.v. að Íslandi undanskildu. Víða í EB-löndum er samningsréttur og verkfallsréttur ekki bundinn við stéttarfélög, heldur einstaklingsbundinn. Þess vegna hefur virkni launamanna í EB-löndum verið lítil og haft þau áhrif að stéttarfélagsleg sjónarmið mega sín lítils í ákvarðanatöku í þjóðríkjum og innan bandalagsins. EB grundvallast á hagsmunum vinnuveitenda og fjármagnseigenda. Hins vegar starfa launamannasamtökin ýmist svæðisbundið eða starfsgreinabundið í einstökum aðildarríkjum. Það gefur því auga leið að stéttarfélög innan EB eru þess vanbúin að tryggja heildarhagsmuni launamanna þrátt fyrir formlegan samstarfsvettvang sem er Evrópska verkalýðssambandið (ETUC). Þessi atriði eru rakin hér til að benda á að BHMR getur ekki fallist á evrópskan samruna sem fæli í sér að starfsemi íslenskra stéttarfélaga yrði takmörkuð á sama hátt og er til siðs í ríkjum EB.`` Síðan kemur um sameiginlegan vinnumarkað: ,,Það er ein af niðurstöðum embættismannanefndar EFTA og EB að nauðsynlegt verði að koma á einum sameiginlegum vinnumarkaði á evrópska efnahagssvæðinu. Áhrif þess á íslenskan vinnumarkað eru margþætt. Í EB-ríkjum er mikið atvinnuleysi en einnig viss skortur á sérhæfðu vinnuafli. Þetta gæti í fyrsta lagi haft þau áhrif að til Íslands sækti mikill fjöldi atvinnulausra sem gæti sætt sig við léleg kjör og mundi halda launakjörum hér á landi áfram niðri. Í öðru lagi má reikna með að margir sérmenntaðir Íslendingar taki þann kost að flytja utan á vit betur launaðra starfa þar sem sérhæfni þeirra nyti sín. Áhrif þessa á stéttarfélög og launaþróun eru augljós. Má fullyrða að Íslendingar mundu á þennan hátt flytja inn í landið launamisrétti af áður óþekktri stærðargráðu. Þess vegna er það mat BHMR að frjáls atvinnu- og búseturéttur innan EFTA/EB-svæðisins stangist á við grundvallarhagsmuni Íslendinga. BHMR vill benda stjórnvöldum á að forsenda þess að hér sé unnt að halda uppi lífskjörum eins og þau gerast í nágrannalöndunum er fjölskrúðugt atvinnulíf sem nýtir sér margvíslega sérfræðiþekkingu.`` Meira ætla ég ekki að taka úr þessu plaggi, en eins og ég sagði áðan væri fyllsta ástæða til að ræða þetta betur. Ég óttast að búið sé að samþykkja það að ganga inn í þessar samningaviðræður á þeim forsendum sem EB hefur sett. Eitt af því fyrsta sem ríkisstjórnin samþykkti var að búseturéttur, og flutningur vinnuafls, væri eingöngu háður þeim takmörkunum sem giltu um norrænan vinnumarkað sem er mjög takmarkað og eru eingöngu að því er varðar mikla flutninga á vinnuafli til landsins. Þarna er því alls ekki allt sem sýnist. Spurningin er: Að hverju stefnum við? Verður það hugsanlega aldamótatillaga Sjálfstfl. sem hér var lesin upp áðan um að Ísland gerist aðili að Evrópubandalaginu? Ég vona svo sannarlega að svo verði ekki. Þó hef ég verulegar áhyggjur af afstöðu Alþfl. og þeirra ráðherra hans sem hér hafa talað þar sem þeir virðast vera kaþólskari en páfinn að því er varðar samruna og sameiningu Evrópu. Finnst mér það raunar alveg stórmerkilegt að alþýðuflokksráðherrarnir hæstv. skuli í raun vera búnir að gefast upp á að eiga við hagstjórnina og telja að það sé eðlilegt að Ísland fái aðhald að sinni efnahagsstjórn, eins og hér hefur verið orðað af hæstv. viðskrh., ekki kannski orðrétt eins og ég sagði en einhvern veginn á þá leið að Íslandi væri nauðsynlegt að fá aðhald í sinni efnahagsstjórn. Þetta átti ég mjög erfitt með að skilja að það að afsala sér allri efnahagsstjórn væri að fá aðhald í efnahagsstjórninni. Þetta minnti mig á það sem hér var lesið upp áðan um sjálfstæðið sem vitnað var til í ræðu frá 1963 sem haldin var í Þjóðminjasafninu. Mér finnst líka að ráðherrar Alþb. bregðist undarlega við. Sú ræða sem hér var flutt áðan er alls ekki í samræmi við neitt sem ríkisstjórnin gerir með aðild Alþb. og þrjá ráðherra þar, þannig að ég spyr: Er Alþb. að gefast upp á að reyna að spyrna við fótum? Eru þeir svo fljótir að gefast upp að þrátt fyrir landsfund Alþb., og ekki er langt síðan hann var haldinn, hafi þeir gefist upp á því að reyna að spyrna við fótum að því er þetta mál varðar?

Nær áttum á nýju ári.

Nær áttum á nýju ári, segir hv. 2. þm. Austurl. Eins og ég sagði áðan getur maður auðvitað alltaf vonað en ákaflega á ég eitthvað erfitt með að vera mjög bjartsýn, sérstaklega með tilliti til þess sem hæstv. fjmrh. hrópaði hérna í dyragættinni áðan þegar hann fór að tala um --- ja, á ég að kalla það hugsanlegan samruna AA-flokkanna? Það hefur verið dálítið áberandi í fjölmiðlum og kannski sérstaklega Þjóðviljanum að undanförnu hversu jákvætt þeir tala um þessi mál og í öllu ósamræmi við það sem hv. 2. þm. Austurl. talaði hér áðan. Þar er hæstv. utanrrh. hrósað fram og til baka fyrir það sem hann hefur verið að gera á erlendum vettvangi. Ég átta mig því mjög illa á þessu Alþb. sem virðist hafa margar skoðanir orðið á því hvað eigi að gera. Það virðist vera að formaðurinn hafi helst áhuga á því að sameinast Alþfl. Síðan koma tveir hæstv. ráðherrar sem ekki tala nú mikið í þessu máli þannig að ákaflega lítið er vitað hvaða skoðun þeir hafa í þessu máli. Síðan kemur þingflokkurinn og ekki veit ég hvaða aðilar þar ráða ferðinni sem koma með einhverja fyrirvara sem ekki eru kannski mjög merkilegir, en þó, einhver viðleitni, og landsfundurinn --- það virðist ekki skipta einu einasta máli hvað landsfundurinn segir. Ég hélt að landsfundurinn væri æðsta stofnun flokksins en það er líklega misskilningur. Það er líklega búið að taka upp miðstýringu á þeim bæ og eingöngu þrír ráðherrar ráða ferðinni. Það er ákaflega einkennilegt að fylgjast með því sem þar er að gerast. Framsfl. veit ekki í hvorn fótinn hann á að stíga og Borgfl. er týndur þannig að það þarf nú ekki að ræða um það. Lítið hefur komið frá þeim flokki í þessu máli, enda er þeim kannski alveg sama. Því miður óttast ég að búið sé að glutra þessu máli niður. Hingað til hafa verið stigin óheillavænleg spor. Ég eygi þó enn þá von um að við getum spyrnt við fótum. Það er talað um að samningaviðræður muni ekki hefjast strax. Það er talað um undirbúningsviðræður fyrst. Ég vona að einhver möguleiki verði á að spyrna við fótum þegar kemur að alvörusamningaviðræðum þannig að við getum leitt málið inn á rétta braut. Í bókun ríkisstjórnarinnar er talað um samráð innan ríkisstjórnarinnar og við utanrmn. Ég vona að það sé ekki samráð eins og hefur verið hingað til sem þar er talað um því að það hefur nánast ekki verið neitt að því er utanrmn. varðar. Við höfum fengið upplýsingar um það sem gert hefur verið að einhverju leyti. Að vísu höfum við stundum þurft að ganga hart eftir þeim. Það var ekki haft neitt samráð við utanrmn. fyrir EFTA-ráðherrafundinn 11.--12. des. Það var ekkert samráð haft fyrir fund utanríkisráðherranna 19. des. Ég átta mig ekki á til hvers það stóð í bókun ríkisstjórnarinnar að samráð ætti að vera innan ríkisstjórnarinnar. Það er gott og gilt en ekki hefur verið mikið samráð í utanrmn., því miður, þrátt fyrir það sem stendur í þingsköpum um það að ríkisstjórnin skuli hafa samráð við utanrmn. í meiri háttar utanríkismálum. Ég vona að hæstv. utanrrh. flokki þetta mál ekki undir minni háttar utanríkismál. Ég held því fram að þetta sé meiri háttar utanríkismál, eitt það mesta sem Ísland hefur staðið frammi fyrir nú í langan tíma og þess vegna finnst mér mjög einkennilegt það samráðsleysi sem hér hefur verið að því er varðar þetta mál allt, því miður. Og vona ég að hér verði einhver stefnubreyting. Menningarlegt sjálfstæði þjóðarinnar er ekki mælt í krónum og aurum. Þegar verið er að tala um að aukinn hagvöxtur sé svo mikilvægur, þá er verið að tala um aukinn hagvöxt á svæðinu í heild. Það er ekkert víst að við njótum nokkurs af auknum hagvexti sem menn sjá fyrir sér. Eins og ég hef skýrt hér eru miklar hættur í þessu fólgnar. Það er kannski jafnlíklegt að miklu minni hagvöxtur verði á Íslandi ef Ísland gerist aðili að EES auk þess sem velferð þjóðarinnar og einstaklinganna er ekki mæld í hagvexti. Það eru aðrir mælikvarðar sem hér verður að nota. Ég held að það sé kominn tími til að endurskilgreina þær stærðir sem eru notaðar til þess að reyna að meta hvernig þjóðinni vegnar, eins og t.d. hagvöxt og landsframleiðslu og allt það sem notað er til þess að mæla hagsæld þjóðarinnar, og nota einhvern þann mælikvarða sem tekur raunverulegt mið af því hvernig fólki líður. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að utanríkisviðskipti eru okkur Íslendingum mjög mikilvæg. Ég er ekki að tala um að við eigum ekki að hafa samskipti við Evrópubandalagið. Auðvitað eru markaðir Evrópu okkur mikilvægir en einnig Bandaríkjamarkaður og markaðir í Austur-Evrópu, Asíu og víðar. Þess vegna er þýðingarmikið fyrir okkur að binda okkur ekki við einn stórmarkað sérstaklega og ég tala nú ekki um ef múrarnir í kringum markaðinn eru eins og virðist eiga að vera í kringum markað EB. Í skýrslu utanrrh. er sérstaklega tekið fram að ef um tollabandalag yrði að ræða, sem er líka eitt af því sem stefnt er að í þessum viðræðum, þó að það hafi ekki komið upp á borðið enn sem betur fer, muni viðskipti við aðra aðila utan þessa svæðis verða mjög takmörkuð. Ég tel þetta ekki vera hagsmuni Íslendinga, að aðrir markaðir en Evrópumarkaðir séu okkar nánast lokaðir ef við förum út í tollabandalag. Að sjálfsögðu er ekki stefnt að því, að því er mér skilst, núna, en þó stendur á bls. 18 í skýrslu utanrrh.: ,,Auk ofangreindra samninga EB sem EFTA-ríkin yrðu að laga sig að yrði að samræma viðskiptastefnuna gagnvart ríkjum utan evrópska efnahagssvæðisins. Þetta yrði m.a. til þess að tvíhliða fríverslunarsamningar Íslendinga við önnur ríki kæmu ekki til greina og sérstakar undanþágur Íslands vegna viðskipta við ríki Austur-Evrópu yrðu líklega að falla niður.`` Þarna kemur það greinilega fram að ef af tollabandalagi yrði muni viðskipti Íslands við önnur ríki verða takmarkaðri. Þetta hefur einnig komið fram í viðræðum, reyndar óformlegum, við starfsmann framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, starfsmann sem ræddi við Evrópustefnunefndina, þar sem fram kom þetta sama álit, að viðskipti við aðila utan tollabandalags yrðu erfið. Í viðtali við Morgunblaðið 20. des. er haft eftir hæstv. utanrrh. Jóni Baldvini Hannibalssyni að Íslendingar yrðu að skoða vandlega kosti tollabandalags. Ef Íslendingar eiga að fara að skoða kosti tollabandalags held ég að ekki væri úr vegi, áður en farið er að flana að því, að skoða gallana ekki síður. Þetta er í viðtali sem Kristófer Már Kristinsson, fréttaritari Morgunblaðsins, átti við utanrrh. úti í Brussel. Þykir alþingismönnum ekkert athugavert við þessi atriði? Telja menn í raun allt í lagi að útiloka viðskipti við aðrar þjóðir en þær sem nú eru í EFTA og EB? Ég tel það að sjálfsögðu hina mestu fjarstæðu. Ég vona að ríkisstjórnin fari ekki út í neina slíka samninga. Og ég tel það mjög varhugavert að fara út í samninga, svona flókna samninga eins og stefnt er að, án þess að taka á stærsta hagsmunamáli þjóðarinnar. Ég spyr bara: Hverra hagsmuna telur ríkisstjórnin sig vera að gæta? Ég á erfitt með að skilja það. Öllum ætti nú að vera orðið ljóst að Kvennalistinn telur að leita beri beinna samninga um samskipti okkar við Evrópubandalagið. Nú þegar ætti að óska eftir viðræðum við bandalagið um útvíkkun á viðskiptasamningi með sjávarafurðir. Það er hins vegar ekki bara á þessu afmarkaða sviði sem við teljum vænlegra fyrir Íslendinga að leita beinna samninga við bandalagið, heldur einnig á öðrum sviðum. Það hefur komið fram á undanförnum árum og ekki síður nú á seinni missirum að Íslendingar njóta mikils velvilja alls staðar í Evrópu. Skilningur ráðamanna á sérstöðu okkar er rómaður, eftir því sem við heyrum í fjölmiðlum, eftir að þjóðhöfðingjar sækja landið heim og þeir sem koma heim frá heimsóknum erlendis segja sömu sögu. Þeir hæstv. ráðherrar sem hér hafa talað hafa m.a. talað mikið um velvilja í garð Íslendinga alls staðar. Við kvennalistakonur teljum hins vegar fráleitt að tengjast Evrópubandalaginu á þeim forsendum sem felast í Oslóaryfirlýsingu forsætisráðherra EFTA-ríkjanna. Við viljum að Íslendingar gæti hagsmuna sinna með því að taka upp beinar viðræður við Evrópubandalagið en séu ekki í samkrulli við þær fimm EFTA-þjóðir sem hafa allt annarra hagsmuna að gæta. Ég velti því fyrir mér hvort þeir menn sem hér halda á málum séu búnir að gefa upp á bátinn að á Íslandi geti lifað sjálfstæð þjóð með eigin menningu og tungu. Það er nöturlegt til þess að vita að nú þegar enn er ekki hálf öld liðin frá því að lýðveldi var stofnað á Íslandi skuli valdamiklir menn í þjóðfélaginu mæla með því að Ísland gerist aðili að evrópsku efnahagssvæði. Við verðum að minnast þess að frelsið er ekki fólgið í efnislegum þáttum einum saman og að ekki er allt gull sem glóir. Það er ekki nein trygging fyrir því að Íslendingar muni hafa það nokkuð betra hér á Íslandi þó svo það mundu verða einhver örfá prósent í auknum hagvexti. Við verðum að muna það að hagvöxtur er ekki mælikvarði á velferð.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vil strax í upphafi ræðu minnar taka fram að séu óskir uppi um það í þingheimi að ljúka fundinum og að ekki verði hér haldnar fleiri ræður þá er ég fús til að fallast á það. Ég vildi gjarnan, vegna þeirra spurninga sem héðan bárust úr salnum, biðja forseta að inna þingmenn eftir því. Ef það er almenn ósk þingmanna og skilningur á því samkomulagi sem gert mun hafa verið um þingstörfin þá er ég að sjálfsögðu fús til þess að falla frá orðinu. 

Forseti vill upplýsa að á þeim fundi sem haldinn var með formönnum þingflokka var samkomulag um að þeir tveir hv. þm. sem hér hafa þegar talað flyttu mál sitt hér í kvöld. Aðrir hv. þm. sem á mælendaskrá voru kusu að fresta máli sínu til næsta fundar. Það var sérstaklega óskað eftir að hæstv. utanrrh. væri viðstaddur umræðuna en það skal játað að ekkert var um það rætt hvort hann tæki til máls. ( Gripið fram í: Við viljum endilega hlýða á mál ráðherrans.) Forseti vill því beina því til hæstv. utanrrh., verði því ekki mótmælt, að hann heldur stytti mál sitt. Um það var talað á umræddum fundi að hér væri starfsfólk orðið ærið langþreytt og allir voru sammála um að reyna að sjá svo til að þessi fundur stæði ekki langt fram á nótt. Mikið er enn þá eftir af þessari umræðu eins og öllum má vera kunnugt þannig að sú er ósk forseta að hann reyni sem unnt er að stytta mál sitt.

Virðulegur forseti. Ég mun að sjálfsögðu verða við óskum forseta um þetta og segja hér aðeins örfá orð. Þessi umræða er þegar orðin nokkuð löng og ég tek það fram að að sjálfsögðu munu þessi mál koma aftur á dagskrá þingsins í vetur og þá mun unnt að bregðast við ýmsum athugasemdum sem hér hafa komið fram og svara spurningum sem hér hafa líka verið fram bornar. Ég ætla mér alls ekki þá dul á þessum fundi eða í því stutta máli sem ég hyggst flytja hér að svara í öllum greinum þeim spurningum sem hér hefur verið varpað fram, til þess gefst ekki tími. En ég tek undir það með þeim sem hér hafa talað, hv. 2. þm. Austurl. og hv. 12. þm. Reykv., að hér er vissulega um mjög stórt og mikilvægt mál að ræða sem er eðlilegt að tekið sé til ítarlegrar umræðu í þinginu. Það hefur líka verið gert og ég vildi þess vegna segja það strax að þegar ég dró hér saman á fundi 19. des. hversu lengi umræðan hefði staðið og hversu ræðutíminn hefði skipst var það ekki til að varpa rýrð á gildi þeirrar umræðu heldur eingöngu til að vekja athygli á því að því mikilvæga verkefni hefði vissulega verið sinnt að ræða málið hér í þingsölum. Ég vildi reyna að draga það saman sem mér finnst vaka í máli þeirra beggja, hv. 2. þm. Austurl. og hv. 12. þm. Reykv. Þau hafa sett hér fram kenningu sem í mjög einföldu máli má orða svo: Nánari samvinna Íslendinga við Evrópubandalagið á vettvangi sameiginlegs evrópsks efnahagssvæðis með EFTA-ríkjunum og Evrópubandalagsríkjunum mun gera Ísland í framtíðinni fámennara, fátækara, menningarsnauðara en það annars væri og auk þess ofurselt yfirþjóðlegu valdi. Er þetta rétt kenning eða er hún röng? Þetta snertir í senn mjög mikilvæg matsatriði um það hvort nánara efnahagssamstarf sé til þess fallið að gera þátttakendurna auðugri, öflugri og þar með gefa þeim svigrúm til að iðka blómlegra menningarlíf en annars væri, og að auka sjálfstæði þjóðanna í raunverulegum skilningi þess orðs. Mín skoðun er sú að mánara samstarf við Evrópuríkin mundi einmitt gera þetta, þ.e. treysta stöðu Íslands og Íslendinga meðal þjóða, að tryggja betur en annars væri að Íslendingar héldu til jafns við nágrannaríkin um lífskjör. Og eins að það mundi styrkja íslenska menningu vegna þess að samskipti við aðrar þjóðir hafa alltaf auðgað íslenska menningu en ekki gert hana fátækari. Við erum hér að ræða um grundvallaratriði, ekki eingöngu um tæknimál. Við erum hér líka að ræða um hvort frelsin fjögur muni leiða til heilla fyrir þjóðina eða til hins gagnstæða. Frelsin fjögur sem hér er rætt um eru ekki tilgangur í sjálfum sér. Þau eru tæki til að tryggja aukið frelsi þjóðanna, fólksins sem í löndunum býr. Það er kenning þeirra sem hafa trú á því að ef rétt sé á haldið geti þetta Evrópusamstarf einmitt fært Íslendingum slíkan ávinning. Og reyndar að það sé nauðsyn, við höfum ekki efni á því að sitja hjá í þessari miklu þróun sem nú er að verða. Það er út frá þessu sjónarmiði sem talað er í stefnuyfirlýsingum ríkisstjórnarinnar í málinu. Það er út frá þessari skoðun sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að utanrrh. muni fyrir hönd Íslands áfram taka þátt í þeim undirbúnings- og samningaviðræðum sem nú fara í hönd milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins annars vegar og Evrópubandalagsríkjanna hins vegar. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að ákaflega mikilvægt er að náið samráð og samstarf sé með stjórn og þingi í þessu máli, bæði á vettvangi utanríkismálanefndar, Evrópustefnunefndar þingsins og reyndar á vettvangi þingsins sjálfs. Ég er þess fullviss að svo verði. Það er ákaflega mikilvægt að stefna að sem víðtækastri samstöðu með þjóðinni um þetta mál. Og ég gerði tilraun, sem hv. 2. þm. Austurl. vék hér að, til þess að ná samkomulagi um hvernig ljúka mætti þessari umræðu með því að draga upp hugmynd um dagskrártillögu sem rökstudd væri með þeim hætti að menn gætu á málið fallist. Það tókst ekki en ég tel þeim tíma hafa verið vel varið að freista þess að ná slíkri samstöðu. Ég vil taka það skýrt fram að ég átti viðræður við alla stjórnarandstöðuflokkana um þetta mál, Sjálfstfl., Kvennalistann og frjálslynda hægrimenn og fékk allgóðar undirtektir bæði hjá sjálfstæðismönnum og frjálslyndum hægrimönnum en þingmenn Kvennalistans lýstu hins vegar því að þeir gætu ekki tekið þátt í að standa að slíkri afgreiðslu. Hugmyndin var alls ekki að takmarka umræður um Evrópumálið, þvert á móti að reyna að skilgreina samnefnara í því dæmi sem við erum öll sameiginlega að reyna að reikna. Hér hefur því verið haldið fram af hv. 2. þm. Austurl. að rangar upplýsingar hafi verið gefnar og missagnir vísvitandi fluttar í málinu til þess að villa mönnum sýn um hvað væru samningsatriði og hvað væru það ekki. Hv. 2. þm. Austurl. og hv. 12. þm. Reykv. hafa bæði vitnað hér til þess sem þau hafa kallað misræmi milli skýrslu utanrrh., minnisblaða sem utanrrn. hafði sent nefndum þingsins og orða sem fallið hafa úr þessum ræðustól. Er þá m.a. vitnað til ræðu sem ég hélt 4. des. sl. þar sem ég sagði sem svo að sum lífshagsmunamál, grundvallarhagsmunamál, yrðu ekki samningsatriði í sjálfum sér. Þetta er mjög mikilvægt sjónarmið og við höfum sett þessa skoðun fram. Hún er hluti af okkar samningsstöðu, hluti af því sem ýmsir kalla fyrirvara af hálfu Íslands. Það er alveg rétt að þetta kemur ekki fram á bls. 9 í skýrslu utanrrh. þar sem talað er um að undantekningar sem réttlættust með hliðsjón af grundvallarhagsmunum svo og tilhögun á aðlögunartíma ættu að vera samningsatriði. En ég bendi hv. 12. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Austurl. á það að í framhaldinu koma þessi orð, með leyfi hæstv. forseta, í skýrslu utanrrh.: ,,Þau atriði sem EFTA-ríkin bentu á í þessu sambandi eru rakin í eftirfarandi köflum um einstaka efnisþætti.`` Og þar koma einmitt þessi sjónarmið um aðgang að náttúruauðlindum og óskoruð yfirráð Íslendinga yfir þeim, sem er kjarninn bæði í okkar fyrirvörum hvað varðar lífshagsmuni, ef kalla mætti þá því nafni, og hvað varðar fjármagnsflutninga sem hér var líka vikið að. Ég fullvissa hv. 2. þm. Austurl. um að lífshagsmunamálin verða í sjálfum sér ekki samningsatriði. En til þess að skilgreina þau þarf að sjálfsögðu óformlegar viðræður, undirbúningsviðræður og á undan þeim könnunarviðræður, því að sjálfsögðu hljóta þessi undanþágumál, þessi sérstöku mál að skilgreinast í samningsundirstöðunni, samningsgrundvellinum. Og ég hygg að í þessu muni e.t.v. liggja skýringin á því sem menn hafa viljað kalla misræmi í textunum en textaskýringarfræði og samanburður á textum úr ræðum og ritsmíðum manna um þetta efni er vandasamur ekki síst þegar oft er verið að þýða á milli mála. Ég held að ekki fari á milli mála að hér hefur verið alveg skýrt á þessu máli haldið af hálfu EFTA-ríkjanna og af hálfu Íslands að um ákveðin grundvallarmál, grundvallarhagsmunamál verður ekki samið í sjálfum sér þótt skilgreining þeirra hljóti að tengjast samningsgrundvelli og hvernig hann er upp lagður. Það segir sig sjálft, það skilur hver maður. Það skilur hver maður sem nokkurn tímann hefur tekið þátt í samningum að þú verður að leggja drög til þess að skilgreina hvað það er sem þú ætlar ekki að semja um, út af fyrir sig er það samningur. Þá erum við komnir í hreinan orðhengilshátt. Ég vildi líka vekja athygli á því að hv. 2. þm. Austurl. heldur því fram með sérkennilegum hætti að það sé sérstakt keppikefli, ja, Alþfl. og þá ríkisstjórnarinnar að ganga undir hið yfirþjóðlega vald, að takmarka sjálfstæði Íslands og að sjálfsforræðinu hafi verið kastað fyrir róða. Má ég vekja athygli hv. 2. þm. Austurl. og reyndar hv. 12. þm. Reykv. líka á því sem segir í yfirlýsingu ráðherrafundarins, hins sameiginlega með EFTA og Evrópubandalagsríkjum, sem út var gefin núna 19. þessa mánaðar. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, í 6. tölul.: ,,Þeir telja að í samskiptarammanum ætti m.a. að tryggja aðilum hans fullt sjálfsforræði við töku ákvarðana.`` Tilvitnun lýkur, en ég endurtek: Fullt sjálfsforræði við töku ákvarðana. Ég leyfði mér að segja í ræðu í þinginu þennan sama dag að ég teldi þetta mjög mikilvægt atriði þar sem þau taka undir sjónarmið EFTA-ríkjanna allra og Íslendinga sérstaklega hvað þetta atriði varðar. En auðvitað er það rétt og sú er mín skoðun að sjálfstæði þjóða muni í framtíðinni miklu fremur ráðast af menningarlegum og félagslegum gildum en efnahagslegum gildum. Að því leyti er ég á ýmsa lund sammála hv. 12. þm. Reykv. Hið fjórþætta frelsi er tæki til þess að gera okkur kleift að öðlast þetta sjálfstæði, sem er það sem eftirsóknarvert er, að Ísland haldi sínum hlut meðal þjóða. Það er líka eitt af markmiðum okkar með þátttöku í þessum viðræðum að fá viðurkenningu á sérstöðu Íslendinga meðal Evrópuríkja. Virðulegur forseti. Mjög margt af því sem fram hefur komið í ræðum hv. þm. hér í kvöld er þess eðlis að alllangan tíma tæki að svara því öllu svo vel væri. Ég geri því ráð fyrir að tækifæri muni fást síðar að fjalla um þau efni öll. Og ég held það liggi í hlutarins eðli að þær undirbúningsviðræður sem nú fara í hönd muni leiða fram mörg af þeim málum sem hér hafa komið upp og á hefur verið tæpt. Tilgangur slíkra viðræðna er einmitt að skilgreina þau atriði sem þarna skipta máli eins og kom fram í ræðu minni 24. nóv. sl. sem hv. 12. þm. Reykv. var svo vinsamlegur að vitna til. Það er mjög mikilvægt að skilgreina hvar hinir íslensku hagsmunir liggja. Það verður ekki gert öðruvísi en með viðræðum. Um tvíhliða viðræður og gildi þeirra fyrir samskipti okkar við Evrópubandalagið og Evrópubandalagsríkin ætla ég ekki að segja margt umfram það sem þegar hefur komið fram. Ég vil ítreka það og taka sérlega skýrt fram nú að ríkisstjórnin mun leggja aukna áherslu á tvíhliða viðræður við Evrópubandalagsríkin og Evrópubandalagið sjálft, framkvæmdanefnd þess sem fer með mjög mikilvæg mál fyrir hönd aðildarríkjanna. Slíkum viðræðum verður haldið áfram þótt á þessu stigi máls sé ekki ráðlegt að skilgreina slíkar viðræður eða óskir um þær sem samningaviðræður. Til þess þurfum við að leiða betur fram um hvað þar þyrfti að semja, hver væru hin eiginlegu viðfangsefni slíkra samninga. Það mun skýrast sem óðast nú á næstu vikum og mánuðum og þá er ég þess fullviss að mjög margt af því sem hér er rætt sem ágreiningsefni hverfur eða gufar upp, því að sjálfsögðu er markmiðið með þátttöku okkar í þessum viðræðum að gæta hagsmuna Íslands í lengd og bráð. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að hafa þessi orð mín miklu fleiri. Segi aðeins að lokum að tækifæri mun gefast til þess síðar á hinu háa Alþingi að fjalla um þetta mikilvæga mál sem áreiðanlega er eitt mikilvægasta mál varðandi samskipti Íslands og umheimsins sem við höfum fengist við á lýðveldistímanum og þess vegna mikil ástæða til að ræða það á Alþingi Íslendinga.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna athugasemda hv. 2. þm. Austurl. um að hæstv. ráðherra væri að tala í fjórða skipti skal upplýst að í 29. gr. laga um þingsköp segir svo: ,,Ef ráðherra óskar skal skýrslan tekin til umræðu. Ráðherrann gerir grein fyrir skýrslunni og er þingmönnum þá rétt að taka þátt í umræðunni. Þingmenn, aðrir en ráðherrar, mega þó ekki tala oftar en tvisvar.`` Ekki verður annað skilið af þessari lagagrein en að ráðherrar hafi ómældan ræðutíma.