Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

fjármálaráðherra (M.G.): Jeg leyfi mjer að leggja fyrir hina háttv. deild tvö frumvörp: a. Af hálfu fjármálaráðuneytisins: Frv. til laga um breyting á og viðauka við lög nr. 6. 31. maí 1921. b. Af hálfu atvinnumálaráðuneytisins: Frv. til laga um rjett til fiskiveiða í landhelgi.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi litlu við að bæta það, sem stendur í nál. Nefndin er á þeirri skoðun, að rjett sje að skipa þessu mati með sjerstökum lögum, þar sem ekki eru um þetta til áður greinileg ákvæði. Ennfremur telur nefndin rjett, að kostnaður við matið verði sem allra minstur, og getur hún því fallist á, að rjett sje í sveitum að fela matið úttektarmönnum eða tveim mönnum öðrum, sem sýslumaður tilnefnir. Hinsvegar telur nefndin slíkt fyrirkomulag ekki heppilegt í kaupstöðum, t. d. Reykjavík, þar sem mörg hundruð fasteignir verður að meta á milli þess, sem allsherjarfasteignamat fer fram. Þar kýs nefndin heldur, að hinir lögskipuðu fasteignamatsmenn framkvæmi matið, og telur þá meiri tryggingu fyrir góðu samræmi í matinu yfirleitt. Og þetta teljum vjer því fremur sjálfsagt, að skattmatið ætti síst að þurfa að verða dýrara, þótt það væri framkvæmt af hinum lögskipuðu fasteignamatsnefndum, eins og sýnt er fram á í nál. Mun því tvent vinnast við það að samþykkja brtt. nefndarinnar á þskj. 32, bæði að matið yrði tryggara og einnig að öllum líkindum ódýrara. Hæstv. fjrh. (M. G.) gat þess við nefndina, að meiningin væri, að sýslumenn útnefndu tvo menn til þess að meta fasteignir í kaupstöðum. En þótt nefndin hafi nú lagt til, að í stað þessara manna komi hin lögskipaða þriggja manna matsnefnd, þá sá hún þó eigi ástæðu til þess að gera till. um fækkun manna í þeirri nefnd, úr því ekkert var með þeirri fækkun unnið fjárhagslega. Önnur lítilsháttar breyting, sem nefndin hefir leyft sjer að gera, er sú, að einskorða ekki matið utan kaupstaða við úttektarmenn. Er þetta gert af þeirri ástæðu, að nefndin taldi, að úttektarmenn væru ekki ávalt manna hæfastir til þess að meta stór hús eða fasteignir, og væri þá betra að sýslumenn hefðu frjálsar hendur og gætu gengið fram hjá úttektarmönnum og tekið aðra menn, er þeir teldu hæfari. Enda sjálfsagt, að sýslumenn hefðu nokkur ráð um val mannanna, þar sem þeim er falið að sjá um, að matið verði framkvæmt. Útreikningur nefndarinnar um að undirmatsnefndir virði að jafnaði 3 hús á dag, er ef til vill of lágur. Þeir hafa víða komist yfir meira. Yrði því vafalaust sparnaður að láta fasteignamatsnefndirnar virða fasteignir í kaupstöðum, sem flestallar munu meira en 4 þús. kr. virði, en fyrir mat á slíkum fasteignum eiga virðingarmenn, ef stj.frv. er samþykt óbreytt, að fá 6 kr. hver, en eftir till. nefndarinnar gæti kostnaðurinn aldrei orðið líkt því eins hár.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg þakka háttv.fjhn. fyrir skjóta afgreiðslu þessa máls og það, að hún hefir getað gengið inn á grundvallarhugsun frv. Aftur á móti get jeg ekki fallist á brtt.háttv. nefndar, því að jeg get hvorki sjeð að ástæða sje til yfirleitt að vantreysta úttektarmönnum til að meta t. d. hús í kauptúnum, nje að þörf sje á að láta 6 menn meta hús til skatts í kaupstöðum. Um úttektarmennina er þess að geta, að annar þeirra er jafnan hreppstjórinn í hreppnum, og er það sá maðurinn, sem langvanastur er öllum virðingum og venjulegast einn besti maður hreppsins. Og það er sannarlega ekki meiri vandi að meta hús í kauptúni til skatts en að gera úttekt á jörð, þar sem ef til vill er stórt steinhús eða timburhús, og þó trúir löggjöfin þeim fyrir þessu. Eftir brtt. nefndarinnar er og ekkert sagt um, hvenær úttektarmenn eigi að mæta og hvenær 2 menn aðrir, en það hefði þurft að vera ákvæði um það. Og mjer er ekki ljóst, hver á að ráða þessu. Væri gaman að heyra það. En hin brtt. nefndarinnar er ekki síður varhugaverð. Fyrst og fremst er það, að það er harla undarlegt að láta 6 menn meta hvert einasta hús í kaupstað af því að það er skattmat, þótt jafnvel sje ekki nema til eins árs, en allir baukar og lánsstofnanir og yfirleitt flestir, sem meta þurfa láta, láta sjer nægja mat tveggja manna. Samræmi matsins t. d. hjer í Reykjavík er vel sjeð fyrir með því, að til þess eru skipaðir 2 menn, sem áður voru í undirmatsnefnd hjer, og jeg get ekki sjeð, að nein ástæða sje að binda sig við öll form fasteignamatslaganna, því það eykur skriffinsku og fyrirhöfn. Jeg get ekki skilið það, að mat 6 manna á sömu húseign sje ódýrara en tveggja manna. Þar held jeg að nefndinni skjótist illilega, og jeg held því fram, að jeg þekki betur til kostnaðar fasteignamatsnefnda eftir fasteignamatslögunum en hv. nefnd, og sá kostnaður er alls ekki lítill. Kostnaður af hinu nýafstaðna fasteignamati mun hafa orðið á þriðja hundrað þúsund kr. og jeg held að mat háttv. nefndar á, hversu miklu sje afkastað á dag, sje óábyggilegt og ekki í samræmi við veruleikann. Jeg vona því að háttv. deild felli brtt. nefndarinnar. Jeg get ekki felt mig við þessar sjerreglur fyrir kaupstaði og kauptún. Jeg þykist vita, að nefndin muni vera mjer sammála um, að það mat, sem frv. ræðir um, nái til allra húsa; sem reist eru og reist verða eftir að síðasta allsherjarmat fór fram, og skoða jeg það samþykt, ef ekki koma mótmæli fram.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg skal þegar taka það fram, að jeg er samþykkur hæstv. fjrh. (M. G.) um það, að matið eigi að ná til allra húsa. Jeg held enn fast við það, sem jeg hefi áður tekið fram, að miklu rjettara sje, að fasteignamatsnefndirnar framkvæmi matið. En ástæðan til þess, að nefndin hefir ekki komið fram með brtt. í þessa átt að því er sveitir og kauptún snertir, er aðeins sú, að sá kostnaður, sem af því leiddi, mundi eta upp margra ára skatt. Brtt. okkar nefndarmanna um það, að þeir tveir menn, sem sýslumaður tilnefnir, skuli ekki endilega vera hinir skipuðu úttektarmenn, sýnist mjer að öllu leyti sanngjörn, enda ekki hafa orðið fyrir sjerlega rökstuddum andmælum. Að vísu skal jeg alls ekki mótmæla því, að margir hreppstjórar sjeu sæmdarmenn. En þó munu í þá stjett veljast menn upp og ofan, ekki síður en í aðrar stöður. Og vafalaust hafa margir þeirra ekki þekkingu á mati stórra bygginga á við t. d. lærða húsagerðarmenn og smiði. Og úr því að sýslumennirnir eiga að bera ábyrgð á framkvæmd skattmatsins, þá sýnist ekki nema sanngjarnt, að þeir hafi frjálsar hendur á það, hverja þeir skipa til þess að meta.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi litlu við greinargerðina að bæta. Núverandi fyrirkomulag hefir svo mikið óhagræði í för með sjer fyrir öll vinnubrögð Alþingis, að mikið væri til vinnandi, að hægt væri að komast hjá því. - Fyrirkomulag það, sem jeg legg til, á og næg fordæmi í öðrum löndum. Víðast hvar er fjárhagsárið annað en almanaksárið. T. d. hefir fjárhagsárið í Danmörku um langan aldur byrjað 1. apríl. Þar eð málið snertir mörg önnur atriði en fjárhaginn, skal jeg leyfa mjer að leggja til, að því að lokinni umr. verði vísað til allsherjarnefndar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg hefi oft um það hugsað og til þess fundið að reikningsár vort er óhentugt vegna samkomudags Alþingis. En ástæðan til þess, að jeg hefi ekki komið með till eða frv. um að breyta þessu, er sú, að jeg hefi ekki verið viss um, nema bráðlega mundi aftur verða breytt um þingtímann. Nú hefir mjer heyrst á ýmsum háttv.þm., að þetta muni ólíklegt vera, því að hinn núverandi þingtími falli vel í geð. Að þessu athuguðu get jeg lýst því yfir, að jeg muni fylgja frv., en jeg er hræddur um, að nauðsynlegt verði oftast nær fyrir stjórnina að nota heimild stjórnarskrárinnar um að kalla þing saman fyr á árinu en 15. febrúar, því að þegar fjárlögin þurfa að vera staðfest fyrir 1. apríl, leiðir þar af, að þau þurfa að vera samþ. af þinginu nokkru fyr, til þess að tími sje til að fá konungsstaðfestingu á þeim, en til þess þarf að senda þau til Kaupmannahafnar. Jeg veit nú ekki, hvernig háttv.þm. þykir það að geta átt von á því, að Alþingi byrji t. d. um miðjan janúar, en það get jeg búist við að verði afleiðing frv., ef samþ. verður. Mjer hefir dottið í hug, til að forðast þetta, að hafa reikn.árið frá 1. júlí–30. júní, en að öllu athuguðu, mun það reikningsár, sem frv. ráðgerir, vera heppilegra, þótt það hafi að sumu leyti sömu galla og reikningsárið 1. júlí–30. júní, sjerstaklega um undirbúning allra verklegra framkvæmda. Jeg hafði hugsað mjer, að málið ætti heima í fjárhagsnefnd, en ef hv. deild kýs heldur allshn., geri jeg það ekki að ágreiningsatriði.

Forsætisráðherra (J.M.): Frv. þetta er lagt fyrir hæstv. Alþingi til þess að uppfylla loforð það, sem stjórnin gaf Spánverjum, eftir að það þótti sýnt, að íslenskur saltfiskur myndi lenda undir refsitoll þar að öðrum kosti. Eins og hv.þm. er kunnugt, hafði spánska stjórnin í byrjun fyrra árs sagt upp, að því er virðist, öllum verslunarsamningum sínum við önnur ríki. Stóð þessi uppsögn í sambandi við gagngerða breytingu á tolllögum Spánverja, þar sem sú regla er tekin upp að semja við hvert einstakt ríki eftir reglunni „do ut des“, en hætta við samninga, er veita bestu kjör. Samninga sína endurnýjuðu þeir þó óbreytta til stutts tíma, með því að lengur stóð á undirbúningi hinna nýju tolllaga þeirra en búist var við í upphafi; þannig var t. d. íslensk-danski tollsamningurinn endurnýjaður alls til 20. júní að telja. 16. júní s. l. fjekk utanríkisráðuneytið danska skeyti frá sendiherra sínum á Spáni, sem segir, að ekkert sje því til fyrirstöðu, að samningur Spánar og Danmerkur yrði endurnýjaður, en Spánverjar vildu ekki endurnýja samninginn við Ísland, nema breytingar yrðu gerðar á áfengisbannlögunum, þannig, að leyfður yrði „frjáls innflutningur“ á spönskum vínum, sem ekki innihjeldu meiri áfengisstyrkleika en 21%. Var þess jafnframt getið, að þetta skilyrði væri sett af „principiellum“ ástæðum, en ekki fjárhagslegum, vegna samninga við önnur ríki, en eins og kunnugt er, höfðu Spánverjar þá um þriggja mánaða skeið átt í tollstríði við Norðmenn, vegna bannlaga þeirra á áfengi, og var tollur á norskum saltfiski á Spáni 72 gullpesetar pr. 100 kg. en 36 gullpesetar á saltfiski þeirra ríkja, er höfðu samninga við Spán. Jafnframt var því lýst yfir, að ísland gæti fengið að njóta lægri tollsins í þriggja mánaða tíma, ef íslenska stjórnin skuldbyndi sig til að hafa komið fram í þinginu innan 20. sept. s. l. breytingu á aðflutningsbannlögunum, þeirri er fyr segir. Samningurinn fjekst þó framlengdur um mánaðartíma óbreyttur, til 20. júlí, og á drengileg ákvörðun dönsku stjórnarinnar, um að láta eitt yfir Danmörku og Ísland ganga í samningsmálinu, veigamestan þátt í þessu, því Danir hafa sjerstaklega sterka aðstöðu á Spáni, þar sem útflutningur þeirra þaðan er 14 sinnum meiri en innflutningur þeirra til Spánar. Voru nú hafnar samningsumleitanir við Spánverja, með aðstoð utanríkisráðuneytisins, og tók danski sendiherrann á Spáni, Bernholt, og Gunnar Egilson, umboðsmaður íslensku stjórnarinnar, þátt í þeim á Spáni. Voru gerðar ítarlegar tilraunir til að fá Spánverja til að falla frá kröfu sinni um takmörkun bannlaganna, en það reyndist árangurslaust. Með því að íslenska stjórnin áleit og álítur enn, að það mundi stofna íslenska sjávarútveginum í voða, og þar með öllum fjárhag ríkisins, ef hinn hærri tollur yrði lagður á íslenskan saltfisk á Spáni, varð það úr, eins og segir í ástæðunum fyrir frv., að hún lofaði að leggja fyrir Alþingi frv. í þá átt, er hjer er nú fram borið, þótt hún annars telji, að æskilegast væri og heppilegast, að bannlögin hjeldust óbreytt, af haglegum ástæðum og heilbrigðis. Sem skilyrði af sinni hálfu fyrir framlagning frv. setti íslenska stjórnin, að gefin væri trygging fyrir því, að íslenskur saltfiskur sætti ekki óhagkvæmari kjörum á Spáni en saltfiskur nokkurs annars ríkis, bæði meðan á bráðabirgðasamningi stæði, og með fullnaðarsamningi, og að gera mætti ráðstafanir innanlands gegn misbrúkun víns, sem þó ekki mættu vera svo víðtækar, að þær gerðu takmarkanir á aðflutningsbannlögunum þýðingarlausar. Með þessu loforði íslensku stjórnarinnar fjekst því framgengt, að íslenskur saltfiskur hefir notið lægsta tolls á Spáni hingað til og nýtur framvegis, ef frv. verður samþ. Jeg vil ljúka þessum fáu orðum mínum með því, að hver sem verður dómurinn um framkomu mína í máli þessu, þá getur ekki orðið um það deilt, að danska stjórnin í heild, utanríkisráðherrann sjerstaklega, og erindreki Dana á Spáni, Bernhöft sendiherra, eiga hinar bestu þakkir skildar af oss Íslendingum fyrir allar aðgerðir þeirra í málinu.

Jón Baldvinsson Með þessu frv. umbreyting á bannlögunum má svo heita, að þau lög sjeu gerð þýðingarlaus. Því eftir að þessar breytingar eru á orðnar, þá verður áfengi fáanlegt í landinu eftir því sem hver óskar. Það er hjer um að ræða bæði gamalt og nýtt deilumál, sem hefir verið á döfinni síðan 1909. Það hefir, eins og menn vita, altaf verið talsverður flokkur manna í landinu, sem hefir staðið gegn banninu, en þó jafnan verið í minni hluta. Og jeg er sannfærður um, að mikill meiri hluti landsmanna óskar enn þá, að þessi lög verði ekki ónýtt. Jeg er þess líka fullviss, að þótt margt megi að þessum lögum finna og framkvæmd þeirra, þá hafa þau verið og eru til ómetanlegs gagns fyrir þjóðina. Jeg veit að vísu, að lög þessi hafa mjög verið brotin, og að ótal leiðir hafa verið til að ná í áfengi fyrir þá, sem þess hafa óskað, en þó er jeg í engum vafa um, að ástandið myndi versna að stórum mun, ef sú breyting yrði á, að hægt yrði að kaupa vínið í hvaða búð og veitingastað sem væri. Það er alltítt, að menn í þessu tilliti bera saman ástandið fyrir stríðið og nú. En þar held jeg að mönnum skjátlist stórlega. Það stendur alt öðruvísi á nú en fyrir stríðið hjá öllum þorra manna. Fyrst og fremst hefir ófriðurinn komið ruglingi á í hugum manna, og auk þess hafa menn alt að þessum tíma haft meira fje undir höndum en tíðkaðist fyrir stríðið. Jeg er viss um, að það mundi koma bæði brátt og átakanlega í ljós, ef bannið yrði hafið eða breytt svo, sem nú er í orði, hver hemill bannlögin eru og hafa verið, þrátt fyrir öll brot á þeim. Eins og nú stendur, gerir allur þorri manna mjög lítið að því að kaupa vín og drekka. Helst eru það nokkrir unglingar, sem gera það af ungæðishætti, og svo einstaka maður, sem næg hefir peningaráð til að leggja fje í slíkt, - en jafnvel á þessa menn eru bannlögin mikill hemill. Þeir eru þó að minsta kosti neyddir til að fara í launkofa með drykkjur sínar. Jeg held því, ef við gætum borið saman ástandið, jafnvel hjá þessum mönnum, nú og eins og það annars væri, ef vínið væri leyft, að sá samanburður myndi sýna oss mikinn mun. Með frv., sem hjer liggur fyrir, fæ jeg ekki betur sjeð en að lögin sjeu ónýtt með öllu. Þótt það taki fram, að með reglugerð verði fyrirbygð misbrúkun þessarar rýmkunar, þá liggur það í augum uppi, að slíkt yrði með öllu óframkvæmanlegt. Eins og kunnugt er, þá er frv. þetta fram komið vegna kröfu frá Spánverjum, um að vjer leyfum innflutning spánskra vína. Það er og kunnugt, að þessi krafa þeirra er fram komin á síðustu stundu, og virðist það benda til, að Spánverjar sjálfir hafi ekki fundið upp á þessu, heldur einhverjir bent þeim á það. Þetta gefur oss ástæðu til að ætla, að ekki sje vonlaust um, að Spánverjar fáist til að falla frá þessari kröfu sinni, ef vjer stöndum harðlega í móti. Hins vegar ríkir mikill ótti meðal nokkurs hluta landsmanna um það, að aðalatvinnuvegur okkar bíði stórhnekki, ef vjer neitum að verða við kröfu Spánverja. Þetta er mjög skiljanlegt, því að hjer er óneitanlega mikið í húfi. Aðalmarkaðurinn fyrir fisk vorn er, eins og allir vita, hjá Spánverjum. En jeg hygg samt, að oss beri til þess ítrasta að láta ekki undan. Á það ber einnig að líta, að þótt vjer kunnum að verða fyrir einhverjum hnekki við hækkun tollsins, þá koma þó Spánverjar sjálfir væntanlega til að bera meginhluta hans. Nú er það kunnugt, að Spánverjum þykir íslenski fiskurinn mjög góður, og má því búast við, að það veki óánægju mikla meðal margra í því landi, ef fiskurinn hækkar mjög í verði eða verður ókaupandi sökum tollsins. Gæti þá svo farið, að kröfur frá Spánverjum sjálfum yrðu til að ljetta honum af. Auk þess finst mjer það varhugavert, að vjer tökum upp þann sið, að breyta lögum vorum eftir kröfum erlendra þjóða. Því er ekki að neita, að við eigum margt undir erlendar þjóðir að sækja, og gæti verið hættulegt að gera slíkan undanslátt gagnvart einni þjóðinni, því önnur kynni þá ef til vill að krefjast þess sama. Mjer dettur nú ekki í hug, að Englendingar, sem við nú sem stendur skuldum stórfje og eigum að ýmsu leyti mikið undir, mundu gera neinar slíkar kröfur. En ef þeir færu fram á eitthvað þessu líkt, þá stæðum við ákaflega illa að vígi með að neita, ef vjer höfum áður slegið undan kröfum Spánverja. Þá get jeg ekki stilt mig um, í sambandi við þetta, að geta um það, að mörgum bannmönnum hefir þótt það heldur undarlegt, að sendimaður landsins á Ítalíu skyldi einmitt valinn til þess að semja við Spánverja um þetta mál. Ekki svo að skilja, að sá maður geti ekki verið góður maður og hæfur í alla staði. En sökum pólitískrar fortíðar sinnar virtist hann tæplega rjetti maðurinn, því eins og allir vita, var hann einn af áköfustu andbanningum hjer á landi. Að minsta kosti virðist svo, að það hefði verið hyggilegra af hæstv. stjórn að velja einhvern annan til þessa starfs, því að það hefir áreiðanlega valdið tortrygni meðal margra, að þessi maður var við samningana riðinn. Raunar trúi jeg því, að hann hafi gert alt, sem hann hefir getað, en það fyrirbyggir þó ekki grun almennings um, að eitthvað hefði verið hægt að gera meira. Eftir því, sem jeg frekast veit, þá standa samningarnir við Spánverja, um lægsta toll af íslenskum fiski, enn um nokkurn tíma, að minsta kosti 3½ mánuð. Það er því enn þá nokkur tími til stefnu til að gera nýjar samningatilraunir. Þótt langt sje hjeðan til Spánar, þá mætti vel láta sendiherrann í Kaupmannahöfn fara þangað suður, til að gera síðustu tilraun um að fá Spánverja til að falla frá kröfu sinni. Og með það fyrir augum fyndist mjer rjettast, að þingið feldi frv. þetta þegar í stað. Það er vitanlegt, að vjer eigum í þessu máli mikla samúð margra erlendra manna. Hefir það komið fram í ræðum og ritum nokkurra góðra manna, sem hafa reynt til þess að fá Spánverja til að falla frá kröfu sinni. Eru það einkum bindindismenn víðsvegar um heiminn, sem hafa látið hjer til sín taka. Ef vjer tökum nú hiklaust af skarið, þá styrkir það mál vort úti um heiminn, en göngum vjer hins vegar að þessum kröfum, þá gerum við að engu meðhald þeirra manna, sem fyrir oss hafa barist þar. Svo er enn eitt, sem kemur til greina í þessu máli. Þessum lögum var á komið með þjóðaratkvæði, og því hæpið að Alþingi geti afnumið þau eða ónýtt Mjer virðist eðlilegast, að slík ónýting laganna, sem að mínum skilningi er hjer í raun og veru um að ræða, verði borin undir þjóðaratkvæði, því það hygg jeg að fáum geti dulist, sem athuga þetta mál til hlítar, að lögin eru sama sem afnumin með því að samþ. þetta frv. - Það eina, sem að mínum dómi á því að gera í málinu, er að fella frv. umsvifalaust.

Magnús Jónsson Orð hv. samþm. míns (J. B.) hafa gefið mjer ástæðu til að láta í ljós afstöðu mína á þessu stigi málsins. Mjer verður ekki með rjettu brugðið um ótrúmensku við þetta mál, því þótt jeg hafi ekki oft komið opinberlega fram því til stuðnings, þá hefir það jafnan verið á þann veg, að halda hlífiskildi yfir bannlögunum. Jeg er samdóma hv. samþm. mínum (J. B.) í því, að lög þessi hafi orðið þjóðinni heillarík. Þau eru auk þess, sem flest siðferðismál, sjerstakt metnaðarmál þjóðarinnar og einmitt það málið, sem nú á síðustu tímum hefir gert land vort einna kunnast meðal erlendra ríkja. Jeg yrði því, af þessum rökum, manna fúsastur til að taka utan um hálsinn á sjerhverri tilraun til að hnekkja gengi áfengisbannsins hjer á landi. En það er fjarri því, að nú standi þannig á. Það er hjer alls ekki að ræða um neina árás á bannlögin sem slík, og vjer megum með engu móti draga þau að óþörfu inn í þessar umræður. Það, sem hjer er um að ræða, er svar við kröfu Spánverja, og í því svari ríður á, að þm. standi saman, hvernig svo sem svarið verður. Það er auðsætt, að það svar getur orðið á marga vegu, en hvernig sem það verður, þá ættu menn að hafa eitt hugfast, að hjer getur aldrei orðið um að ræða neinn sigur fyrir andbanningastefnuna, þótt undan verði látið síga fyrir ofureflinu. Hjer má ekki koma fram bannmannamálstaður gegn andbanningamálstað, heldur á hjer að vera íslenskur málstaður gegn erlendri kúgun. Það, sem hjer ríður á, er því að rannsaka málið hitalaust og reyna að finna rjetta svarið. Og samkvæmt þeirri skoðun minni greiði jeg atkvæði með því, að málinu verði vísað til nefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er aðeins eitt atriði, sem jeg vildi drepa lítið eitt á. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) kvað það ekki hafa verið heppilegt af stjórninni að láta erindreka sinn á Ítalíu fara til Madrid til að semja þar við Spánverja, og drap á mjög einkennilegar ástæður fyrir því, að menn tortrygðu hann í þessu máli, af því að hann hafði verið á móti áfengisbanninu. Jeg hefi að vísu heyrt menn minnast fyr á þessa ástæðu, en jeg hefi aldrei getað skilið hana. Til þess að hægt yrði að bera slíka ástæðu fram með nokkrum rjetti, yrði fyrst að sanna það, að þessi maður sje ekki persónulega heiðarlegur, en jeg hefi aldrei heyrt annað um Gunnar Egilson en að hann sje hinn vandaðasti í hvívetna. Og jeg hygg, að það verði ekki eftir hinn minsti efi um það, að hann hafi komið fram bæði með alúð og dugnaði í þessu máli, er þm. hafa kynt sjer skjölin um Spánarsamningana. Jeg er á sama máli og háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) um það, að þetta frv. snerti ekki þá deilu um bannmálið, sem verið hefir á döfinni nú síðustu árin. Hjer er um það eitt að ræða, hvort það sje nauðsynlegt að breyta áfengisbannlögunum vegna útgerðarinnar, vegna fiskmarkaðarins á Spáni, eða ekki.

Jón Baldvinsson Jeg skil hvorki, að hv.þm. nje hæstv.forsrh. (J. M.) hafi getað skilið orð mín svo, að jeg væri að ásaka sendimann landsins, hr. Gunnar Egilson. Jeg sagði aldrei, að hann hefði ekki gert alt það, sem hann gat. En mjer virtist, og virðist enn, þrátt fyrir ræðu hæstv.forsrh. (J. M.), að óheppilegt hafi verið að velja hann til þessa starfa, vegna afstöðu hans hjer heima, þar sem hann hafði verið allmjög riðinn við deilurnar um bannlögin. Og varla getur þó hjá því farið, að mönnum detti bannlögin í hug í sambandi við þetta Spánartollsmál, hvað sem hæstv.forsrh. (J. M.) segir. Jeg sje ekki, að það þurfi neitt að seinka úrslitum þessa máls, þótt þetta frv. sje felt. Samningsmálið er eftir fyrir því, þótt frv. falli, og jeg tel einmitt þá aðferð líklegasta til þess að góður árangur fáist á samningunum. Og þó að alt um þrotni, þá er altaf hægt að taka málið upp aftur í öðru sniði. Og jeg held nú nærri því, að jeg gæti fremur greitt atkv. með hreinu afnámi bannlaganna en þessu frv., sem hjer liggur fyrir.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer skildist, að heldur hefði kent tortrygni í garð hins umrædda sendimanns landsins í fyrri ræðu hv. 2. þm. Reykv. (J. B). En mjer stendur á sama um þá tortrygni, sem ekki er á rökum bygð. Jeg skil ekki, hvernig stjórnin hefði átt að ganga fram hjá þeim sendimanni, sem var þarna svo að segja á vettvangi. Slíkt hefði lýst vantrausti á manninum. Annars tók jeg nú þetta ekki sem beina ásökun. Hvað það snertir, að fella eigi frv. og taka það upp síðar, ef þarf, þá er því til að svara, að ekki má bera fram aftur frv., sem felt hefir verið í annarihvorri deildinni.  (P. O.: Það má bera það fram í annari mynd.)  . Já, en það getur eins komið fram, þegar nefndin hefir athugað það. Og jeg held, að óvarlegt sje að ákveða nokkuð að órannsökuðu máli. Þetta er hvort sem er eitt af stærstu málum þingsins.

Bjarni Jónsson Þegar jeg átti fund með kjósendum mínum, áður en þing kæmi saman, samþyktu þeir svofeldar ályktanir, sem lagðar hafa verið fram í lestrarsal þingsins. Þeir vildu láta gera gangskör að því að ná sem bestum tollsamningum við Spán, svo að íslenskur fiskur sætti þar bestu tollkjörum, án þess að breyta þyrfti lögum. En ef það tækist ekki, og aðeins væri að velja á milli útgerðarinnar og breytingar á bannlögunum. Þá vildu þeir heldur bjarga útgerðinni, og fólu mjer að greiða atkv. með breytingu á banninu. Stjórnin hefir nú gefið skýrslu um það, sem gert hefir verið. Sumir vilja bera brigður á, að alt hafi verið gert, sem auðið var. Jeg vil ekki leggja úrskurð á það, en það er hlutverk nefndarinnar að athuga, hver gangskör hefir verið gerð að málinu, og hafi ekki alt verið gert, þá með hverjum hætti helst væru líkur til, að úr yrði bætt. En ef frv. er drepið, þá dregst málið úr hömlu, því að ekki verður borið upp á sama þingi það mál, er felt hefir verið í annarihvorri deildinni; er það jafnt, þó að breytt sje orðalagi, ef innihald er óbreytt. Og væri þá enginn annar vegur, ef nauðsyn kallaði brátt að, en að flýta sjer brott af þingi og biðja stjórnina að ráðstafa þessu með bráðabirgðalögum. Mjer sýnist því, líkt og hæstv.forsrh. (J. M.), að það hljóti að vera spaug, er talað er um að fella frv. Annars er þetta mál ekki annað en reikningsdæmi. Það dæmi á nefndin að reikna, og afla sjer til þess allra þeirra upplýsinga, sem henni er þörf. Þá getur hún gert upp, hvort það borgi sig að fella frv. og fá hæsta toll á Spáni. Sumir hafa í þessu sambandi talað um að flytja markaðinn frá Spáni, en jeg hefi nú ekki mikla trú á, að það takist í fljótu bragði. En hitti nokkur óbrigðult ráð til þess, þá mun jeg fagna því, eigi síður en aðrir menn. En hvernig sem niðurstaða nefndarinnar verður, þá verður hún að leggja hana fyrir háttv. deild með skýrum og órækum tölum. Það eru rökin, sem eiga að ráða, en ekki það, sem mönnum flýgur fyrst í hug. Mjer þótti miður að heyra hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sveigja að sendimanni landsins á Spáni, Gunnari Egilson. Slíkt má ekki heyrast í þingsal, því að vitanlega er það skylda sendimanns að hugsa um hagsmuni þjóðarinnar og gera eftir fyrirlagi stjórnar þeirrar, er sendir hann. Þess er og gætandi, að höfuðástundun sendimanna er að reka vel erindi sín og auka álit sitt hjá stjórn sinni, til þess að geta hækkað í tigninni. Aðrar þjóðir gera sjer það að skyldu að blanda ekki sendimönnum ríkisins inn í innbyrðis deilur, og í þingsal má slíkt alls ekki heyrast. Hitt hefi jeg sagt við stjórnina, að betra væri að senda fleiri og þá einmitt þá menn, sem bindindismenn hefðu bent á, eða að minsta kosti getað treyst. Þá hefði það sjest ljósar, hvort oss er nokkurt undanfæri. Úr því að jeg stóð upp, vil jeg geta þess, að þetta er ekki árás á sjálfstæði landsins, svo sem menn hafa viljað halda fram. Setjum svo, að jeg bjóði manni að reisa hús fyrir hann og setji honum þá kosti, sem mjer sýnist. Hann er þá sjálfráður um, hvort hann gengur að boði mínu eða ekki. Þótt jeg geri manninum harða kosti, þá er það engin árás á sjálfstæði hans. Eins er um þetta mál. Það er eingöngu samningsmál. Og ef nú svo reynist, að útgerðin þoli ekki hæsta toll, þá býst jeg við, að það verði fleiri en kjósendur mínir, sem vilja heldur taka þennan kost, þótt harður sje, en sjá útgerð vora fara í kaldakol. En hlutverk nefndarinnar er einmitt að athuga þetta. Fyrir því mun jeg greiða frv. atkv. til nefndar.

Jakob Möller.: Mjer finst bera óþarflega mikið á hræðslu í þessu máli, og furðaði mig á því hjá þeim hv.þm. (B. J.), sem var að setjast. Jeg er sammála hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) um það, að málinu væri ekki teflt í neinn voða, þótt frv. yrði felt. Ef hæstv. landsstjórn þætti það miklu varða, þá mundi hún rjúfa þing og láta fram fara kosningar um málið. Tel jeg óefað, að sú stjórn, sem sýndi þá rögg af sjer, gæti fengið framlengingu á samningum á meðan með sömu kjörum og nú er. Nú er uppsagnarfresturinn 3 mánuðir, og mætti jafnvel koma þessu í kring á þeim tíma. Hins vegar liggur í augum uppi, að ekki er hægt að vita, hvort Spánverjar falla frá kröfu sinni, nema með því að neita henni einarðlega, en það er einmitt gert með því að fella frv. Hjer er því um það að ræða, hvort þingið vill gefast upp að óreyndu, eða ekki fyr en fullreynt er. Og fullreynt er ekki nema látið sje skríða til skarar. Þessu má nú ef til vill svara því, að þetta þurfi ekki að gera fyr en nefnd er búin að athuga málið, og er það að vísu rjett. Þó er þess að gæta, að tíminn líður, og ef Spánverjar segja upp á fyrsta fresti, þá er tíminn því naumari fyrir oss til þess að koma ár vorri fyrir borð. Þó mun jeg ekki gera þetta að kappsmáli. Hv. þm. Dala. (B. J.) taldi þetta mál ekki vera neitt sjálfstæðisatriði, þar eð vjer værum sjálfráðir um að ganga að eða frá. Tók hann dæmi til þess að sýna þetta, en mjer virtist dæmið mjög óheppilega valið. Hann virtist sem sje halda, að útgerðin liði undir lok, ef vjer gengjum ekki að kröfu Spánverja. En ef útgerðin líður undir lok, þá ónýttist mikið af eignum þjóðarinnar, og fjárhagur hennar verður ófær. Og þá væri dæmið rjett tekið, ef jeg gengi til þm. Dala. (B. J.) og segði: „Ger þú svo, sem jeg skipa þjer, eða jeg ónýti eignir þínar,“ og býst jeg við, að honum þætti nokkuð nærri sjer gengið. Satt að segja finst mjer varla hægt að ganga nær sjálfstæði manns en á þennan hátt, þótt hann sje látinn lífi halda. Málið er svo lagt fram af hæstv. stjórn, að eigi er hægt að átta sig á, hvað Spánverjar muni gera, ef vjer neitum. Rök hafa verið færð fyrir því, að Spánverjar geti ekki haldið málinu til streitu. Fisk verða þeir að fá, og ef þeir geta lítinn eða engan fisk fengið fyrir lægri toll, þá kemur tollurinn niður á þeim sjálfum. Nýfundnalandsfiskurinn getur ekki komið í stað hins íslenska, því að hann er alt önnur vara og verri. Þá hefir og verið bent á, að þeir hafa hopað fyrir Norðmönnum. Hafa Norðmenn selt sinn fisk sama verði og áður, þrátt fyrir tollhækkunina. En þetta er alt óupplýst og órannsakað hjá stjórninni. Eins er um nýja markaði, sem menn hafa talað um. Hæstv. stjórn var að hæla sjer af að hafa sent menn til Spánar. En heldur er nú lítil hjálp í því, eins og nú er komið málunum. Eftir því, sem málið liggur fyrir, verð jeg hallast að því, að sæmilegra væri að fella það þegar við þessa umræðu. En á hinn bóginn sje jeg ekki, að það skifti miklu máli, þó að því verði vísað til nefndar og komi til úrslita-atkvæðagreiðslu við næstu umræðu, er sú nefnd hefir haft það til meðferðar.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að stjórnin hefði ekki rannsakað neitt, hvort Spánverjar gætu verið án saltfisksins frá Íslandi. En jeg verð að játa, að jeg skil ekki, hvaða tök stjórnin hefir haft á að rannsaka það. - Hvað snertir markað annarsstaðar en á Spáni, skal jeg geta þess, að jeg álít, að það hefði ekki haft neina þýðingu fyrir þetta mál, eins og nú stendur það, þó sendir hefðu verið menn út um lönd, til að reyna að útvega nýja markaði. Jeg skal ekki fara lengra út í þetta mál, en vil eingöngu taka fram, að jeg er sammála háttv.þm. Dala. (B. J.) um, að ekki verði á einu ári fundinn nýr markaður fyrir jafnmikla vöru. En auðvitað er nauðsynlegt að reyna að útvega nýja markaði, einkum ef framleiðslan eykst. Með sama skipulagi og verið hefir held jeg, að heppilegast sje, að kaupmenn sjálfir og kaupfjelög leiti fyrir sjer með nýja markaði, eftir því sem við á, með tilstyrk stjórnarinnar. Öðru máli er að gegna, ef öll sala er lögð undir eina hönd og ríkið tekur hana að sjer.

Bjarni Jónsson Jeg ætla mjer ekki að ræða þetta mál meira í dag, en aðeins segja nokkur orð út af ræðu háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Í þessu efni hlýðir ekki að ræða sölu Norðmanna, nje hver niðurstaðan yrði, ef Norðmenn næðu samningum við Spánverja, en Íslendingar ekki. - En dæmi mitt er rjett. Það er sama dæmið sem á sjer stað í öllum viðskiftum: Fyrir þetta færðu þetta. - En eins og öllum er kunnugt, sem það vilja vita, er hjer ekki verið að ræða um sjálfstæði þjóðarinnar, heldur eingöngu verslunarsamning. Hvað því viðvíkur, að kent hafi hræðslu í ræðu minni, þá skal jeg játa, að þar bólaði á einni tegund af hræðslu. Um suma er sagt, að þeir óttist guð og annars ekkert, en jeg óttast heimskuna og annars ekkert. Og svo er það um þetta mál; það er vitleysan, sem jeg óttast. Annars vil jeg, að málið verði rannsakað og gangi reglulegan gang á þinglegan hátt.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg get verið stuttorður um þetta efni og að mestu vísað til greinargerðarinnar á þskj. 30. Málið er ofureinfalt. Eins og mönnum er kunnugt, hafa smápeningar horfið svo úr umferð, að til vandræða horfir, einkum hjer í Reykjavík. Þó að þetta sje ekki eitt af okkar mestu vandræðamálum nú, eru óþægindin að því samt mikil. Smámyntin hefir verið flutt út úr landinu vegna yfirfærsluvandræðanna og munarins á genginu. Krónur og smásilfur er horfið, og mun þar ekki vera um að kenna stærri verslunum, heldur þeim, sem lítið hafa haft með höndum. Það er óþarfi að lýsa óþægindunum, sem af þessu stafa, sem auðvitað koma verst niður á verslununum. Geta þær jafnvel oft tapað smáupphæðum, sem eigi heimtast inn, af því að skuldin er svo lítil, að ekki tekur því að setja hana á reikning. Menn hafa reynt að notast við frímerki, sem er afaróþokkalegur gjaldmiðill, eða smáseðla, sem menn hafa gefið út sem einskonar skuldabrjef, hljóðandi upp á nokkra aura. En slíkt er í sjálfu sjer enginn gjaldeyrir, þó að menn hafi neyðst til að taka við því. Auk þess getur þessi hörgull á smápeningum beinlínis ráðið nokkru um verðlag á varningi og fleiru. Menn neyðast til að láta verðið standa á krónu, af því að eigi er til skiftimynt. Einfaldasta ráðið til að bæta úr þessu er að koma sjer upp skiftimynt, er eingöngu gildi innanlands. Í rauninni var byrjunin til þessa þegar gerð með útgáfu krónuseðlanna, en nú er svo komið, að það er hjer um bil ómögulegt að gefa til baka af krónunni. Það er þá þannig aðallega 10 aurar og 25 aurar, sem þörf er á. Krónuseðlana hafa menn og geta notast við, þó að eigi sjeu þeir þokkalegir, og síst er þeir eru farnir að þvælast. Sömuleiðis er nægur kopar til; hann hefir sýnilega reynst óhandhægur til útflutnings. Jeg býst ekki við, að neinar verulegar mótbárur komi fram gegn þessari tillögu. Jeg hefi talað við fróða menn í þessum efnum, og hafa þeir ekki sjeð henni neitt til fyrirstöðu. Helst væri hægt að berja við, að Svíar, Norðmenn eða Danir gætu neitað að taka við peningum, sem ekki giltu nema á Íslandi, er þeir borguðu með sinni eigin mynt. En hjer er aðeins um smámuni að ræða, því strax þegar safnast í krónu, geta menn fengið seðil. Hjer er ekki að ræða um að taka að sjer myntsláttuna samkvæmt ákvæðum 9. gr. sambandslaganna, heldur eingöngu að greiða úr óþægindum innanlands. Enda mundi myntslátta ekki hjálpa neitt í þessu efni. Sú mynt, sem slegin yrði og gjaldgeng væri í Skandinavíu, mundi flytjast út jafnt og hin hefir gert það. Eru mýmörg dæmi þess, þar sem gengismunur er, t. d. í Danmörku og Svíþjóð. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta efni, en vona, að hv. deild taki vel í það og feli landsstjórninni framkvæmdir á því.

Fjármálaráðherra (M. G.) Í tillögunni, sem fyrir liggur, er ekki bent á aðra leið út úr vandræðunum en myntsláttu, en jeg álít það mál alveg órannsakað, hvort ekki eru til aðrar leiðir. Mjer finst því ekki úr vegi að vísa málinu til viðskiftamálanefndar. Stjórninni hefir borist brjef frá kaupmannaráðinu í Reykjavík, þessu máli viðvíkjandi. Stjórnin fól sendiherranum í Kaupmannahöfn að grenslast eftir, hvort eigi mundi tiltækilegt að slá járnmynt, og hvað það mundi kosta. Hefir hann sent símskeyti um málið þess efnis, að járnmynt væri talin óheppileg; henni væri hætt við ryðgun, og væri auk þess litlu ódýrari en nikkelpeningar. Jeg held því, að önnur leið væri heppilegri út úr þessum vandræðum, sem sje að nota frímerki í gagnsæjum umslögum. Eru þau miklum mun ódýrari, og get jeg ekki sjeð, að það sje neitt neyðarúrræði að notast við þau. Jeg hefi hjer í höndunum franskan pening. Það er frímerki, sem gildir 25 centimes; yfir því er gagnsæ plata, en að aftanverðu auglýsing frá kaupmanninum, sem hefir sett það í umferð. Fyrirkomulagið er þannig, að ríkið selur kaupmönnum frímerkin, er þeir svo setja út í umferð, og nota jafnframt til auglýsinga fyrir varning sinn. En ríkið leysir þau að sjálfsögðu inn með nafnvirði, þegar krafist er. Jeg ræð til, að mál þetta verði athugað vel og gangi til atvinnumálanefndar.

Magnús Jónsson Jeg skal taka það fram, að tilgangur frv. er aðeins að bæta úr þeim vandræðum, sem menn eiga nú við að búa, en mjer er sama um, á hvern hátt það er gert. Jeg hefi því ekkert á móti, að málinu sje vísað til nefndar. En hvað snertir hinar aðrar leiðir, sem hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) mintist á, þá álít jeg dálítið varhugavert að nota frímerki. Að minsta kosti væri heppilegra, að það væri þá ekki altaf verið að skifta um þau, eins og átt hefir sjer stað að undanförnu. Eins og jeg tók fram áðan, hefi jeg ekkert á móti, að málinu verði vísað til nefndar, en jeg hygg, að það sje ekki heppilegt að vísa því til viðskiftamálanefndar, því hún hefir æðimörg stórmál með höndum, og hætt er við, að málið mundi þurfa að bíða nokkuð þar. Jeg geri því að tillögu minni, að málinu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer er það ekkert kappsmál, að málinu verði vísað til viðskiftamálanefndar, en jeg held þó varla, að hún hafi svo mikið að starfa, að einn eða tveir menn af þeim tólf, sem skipa hana, geti ekki fengið tíma til þess að athuga þetta mál.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg þarf ekki miklu að bæta við ástæður þær, sem færðar eru fyrir till. í greinargerðinni, sem henni fylgir. Fyrst skal jeg taka það fram, að till. er fram borin öldungis án nokkurs tillits til stjórnarskifta, sem verða kynnu nú á þessu þingi. Rjettmæti hennar miðast ekki við neitt augnabliksástand, heldur er það skoðun okkar flutningsmanna, að tveggja manna stjórn sje nægileg og hæfileg handa landinu. Nú sem stendur er stjórnin skipuð tveim mönnum, og sitji hún áfram, þá teljum við ekki, að neinum þriðja manni ætti þar við að bæta, en verði ný stjórn skipuð, þá finst okkur, að í hana ætti að reyna að velja svo nýtilega menn, að þeir geti annað stjórnarstörfunum, þótt ekki sjeu fleiri en tveir. Ástæðan fyrir till. er fyrst og fremst sú, að af henni leiðir beinan sparnað á fje til æðstu stjórnar landsins. Hún er orðin alt of kostnaðarsöm í hlutfalli við stærð og getu þjóðfjelagsins, eins og hv. meðflm. minn (P. O.) leiddi rök að með tölum í Sþ. nú fyrir fáum dögum, þegar rætt var um kosningu nefndar til íhugunar á fjárhag ríkissjóðs. Auk þessa beina sparnaðar á einum ráðherralaunum erum við líka sannfærðir um, að á annan hátt sparast landsfje við fækkun ráðherra. Það er sem sje óhjákvæmilegt, að hver ráðherra hafi nokkurt vald til að leyfa útgjöld úr ríkissjóði á sviði þeirra mála, sem hann veitir forstöðu, og það jafnvel umfram fjárveitingar, upp á væntanlegt samþykki Alþingis eftir á, samþykki, sem aldrei hefir verið synjað um til þessa. En það er auðsætt, að því fleiri menn sem það eru, sem hafa slíkt fjáreyðsluvald, því meira verður það líka notað. Þeir verða fleiri, sem geta útvegað sjer samþykki til fjárnotkunar úr ríkissjóði, ef um þrjá menn er að velja, sem til má leita, heldur en ef þeir menn eru einungis tveir, að öðru jöfnu. Sjerstaklega virðist það vera hentugt til gæslu á fjárhag ríkissjóðs, að stjórn atvinnu- og samgöngumálanna sje sem nátengdust stjórn fjármálanna, jafnvel helst í höndum sama manns, eins og er nú sem stendur. Önnur höfuðástæðan fyrir því, að þessi till. er fram borin einmitt nú, er sú, að nú er sjerstaklega auðvelt að koma breytingunni á vegna þess, að ráðherrarnir eru einungis tveir, og þarf því engum manni að ryðja úr stöðu eða sessi til þess fá breytingunni framgengt. Ef ekki stæði svona á, er hætt við, að slík till. yrði skoðuð annaðhvort sem tilbekni við þann ráðherrann, sem líklegastur þætti til að rýma sessinn, eða þá að till. kæmi alls ekki til framkvæmda, þótt samþykt yrði. Af þessari ástæðu teljum við flm. ekki rjett að láta till. bíða, jafnvel þótt efni hennar gæti vel fallið undir verksvið nefndar þeirrar, sem kosin var í Sþ. fyrir fáum dögum. Jeg hefi ekki heyrt mörgum eða miklum mótbárum hreyft gegn till. í alvöru, en væntanlega koma þær fram við umræðurnar hjer í deildinni, ef einhverjar eru til, sem frambærilegar þykja. Sjerstaklega skal jeg taka það fram, að jeg hefi ekki heyrt neinn mann bera brigður á það, að tveir menn, sem annars eru hæfir til ráðherrastarfs, hljóti að geta annað öllu verkinu, enda er fljótsjeð, að svo muni vera, þegar athugað er, að hjer eru einungis þrjár stjórnarskrifstofur, og ekki sjerlega fjölmenn nein þeirra, móts við það, sem gerist um stjórnarskrifstofur í öðrum löndum, þar sem meira er fjölmennið, og því fleiri mál, sem koma til afgreiðslu. En þess eru ekki dæmi í neinum nálægum löndum, að hverjum ráðherra sje ætlað að sjá yfir störf einnar skrifstofu einungis, heldur hefir hver ráðherra annarsstaðar undir sjer fjölda margar skrifstofur, jafnvel svo hundruðum skiftir í stóru löndunum, og mun þess vegna enginn halda því fram, að Íslendingi sje ofraun að stjórna tveim skrifstofum, ef hann á annað borð er fær um ráðherrastörf. Aftur á móti hefi jeg heyrt þá ástæðu borna fram gegn því að hafa tvo ráðherra, að þá gætu atkvæði orðið jöfn á ráðherrafundum, og væri slíkt ekki gott fyrir afgreiðslu málanna. En þessi mótbára er mjög veigalítil. Stjórnarskráin (13. gr.) fyrirskipar, að ráðherrafundi skuli halda um nýmæli í lögum og um mikilvæg stjórnarmálefni, svo og þegar einhver ráðherranna óskar að bera þar upp mál. Fundunum stjórnar sá ráðherra, er konungur hefir kvatt til forsætis. Önnur ákvæði eru ekki um þetta. stjórnarskráin gerir með öðrum orðum ekki ráð fyrir neinni atkvæðagreiðslu á ráðherrafundum. Það er því öldungis á valdi konungs að kveða á um, hvernig fara skuli að, ef tveir ráðherrar eru ósammála á ráðherrafundi. Mætti t. d. telja eðlilegt, að sá ráðherrann ráði, sem það mál heyrir undir, sem ágreiningurinn rís um, þó svo, að forsætisráðherra geti synjað um framkvæmd, ef um stefnumál er að ræða og hann vill ekki bera ábyrgð á framkvæmdinni. Náist ekki samkomulag eftir settum reglum milli tveggja ráðherrá, þá er ávalt opin sama leiðin, sem fara verður og farin verður, þótt ráðherrar sjeu þrír eða fleiri, en hún er sú, að sá, sem undir verður og ekki vill beygja sig, hann getur beiðst lausnar. Þetta atriði þarf því ekki að valda neinum vandkvæðum. Heyrt hefi jeg einstaka menn ympra á því, að fækkun ráðherra kunni að fara í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Við flm. höfum athugað mjög vandlega, að ekkert ákvæði er í stjórnarskránni því til fyrirstöðu, að ráðherrum verði fækkað niður í tvo. En við treystum okkur eigi, meðal annars vegna margra ákvæða í stjórnarskránni, til að aðhyllast brtt. á þskj. 29, um að ráðherra verði einungis einn, en að öðru leyti ætla jeg að láta öll ummæli um þá brtt. bíða þar til jeg hefi heyrt ástæður hv.flm. fyrir henni.

Jakob Möller Ástæðurnar fyrir brtt. minni á þskj. 29 eru að miklu leyti þær sömu og flm. aðaltill. En auk þess vil jeg taka það fram, að jeg hefi frá upphafi verið þeirrar skoðunar, að fjölgun ráðherranna hafi verið óþörf, og að best hefði verið að hafa enn aðeins einn ráðherra. Að vísu geri jeg ráð fyrir, ef till. mín verður samþykt, að ekki verði hægt að koma því við að setja sjerstakan landritara, eins og áður var. En jeg sje heldur enga þörf á því; ráðherra gæti vel haft einhvern þann starfsmann í stjórnarráðinu, t. d. einn skrifstofustjórann, sem unnið gæti verk landritarans. Jeg held því fram, að tveggja ráðherra fyrirkomulag sje óheppilegt, þrátt fyrir ummæli hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Ágreiningur milli tveggja ráðherra hlýtur oft að enda með því, að ágreiningsmálið fellur niður, þannig, að ekkert verður úr framkvæmd. Þeir munu vafalaust oft kjósa þau málalok heldur en að halda ágreiningsmálinu fram til streitu. En á þessu er minni hætta, ef ráðherrarnir eru þrír; þá verða tveir á móti einum, og þá mjög sennilegt, að þessi eini láti undan og leyfi málinu að ganga fram. Get jeg vel dregið dæmi að þessu. Það kom t. d. fram í ræðu hæstv. fjrh. (M. G.), er hann talaði um innflutningshöftin, að þar höfðu tveir ráðherrarnir orðið sammála, en sá þriðji hafði þá látið undan. En aðalástæðan fyrir því, að jeg flyt þessa brtt., er sú, að jeg tel ekki ofverk einum manni að annast stjórnarstörfin, svo sem áður tíðkaðist. Þau störf hafa ekki vaxið síðan að neinum mun. Þá er og með þessari brtt. fyrir það girt, að einn ráðherra velti ábyrgð yfir á annan, og yfirleitt mundi þá ráðherrann gegna störfum sínum með meiri ábyrgðartilfinningu. Jeg hefi heyrt því hreyft, að þessi brtt. mín fari í bága við stjórnarskrána. Og enda þótt slíku hafi enn ekki verið hreyft af hæstv. forseta, vil jeg þó fara um það atriði nokkrum orðum. Í 11. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið svo á, að konungur ákveði tölu ráðherranna. Í því liggur, að konungur getur jafnt ákveðið, að þeir skuli vera 1 eða fleiri. Að vísu vil jeg ekki neita því, að stjórnarskráin gerir annars ráð fyrir, að ráðherrarnir sjeu fleiri en einn, en líka fleiri en tveir. Þess vegna er till. um að fækka ráðherrum niður í tvo alveg eins brot á stjórnarskránni, svo framarlega sem mín till. er það. Í 13. gr. er sagt, að ráðherrarnir skuli halda með sjer fund, ef „einhver ráðherranna óskar þess“, og í 14. gr. stendur: „hinna ráðherranna“. Stjórnarskráin gerir því að vísu ráð fyrir að minsta kosti þrem ráðherrum, en þó eru þau ákvæði ekki bindandi fyrir konung, þar sem honum er skýlaust gefið vald til þess að ákveða tölu ráðherranna. Læt jeg svo úttalað um þetta mál að sinni, en vænti þess, að þeir þm., sem eru sparnaðarstefnunni fylgjandi, greiði till. minni á þskj. 29 atkvæði sitt.

Gunnar Sigurðsson Jeg er þeirrar skoðunar, að báðar þær till., sem hjer eru fram komnar, höggvi allmjög nærri stjórnarskránni og brjóti að minsta kosti allmjög í bága við grundvöll hennar og eindreginn þingvilja undanfarinna þinga. Á þingi 1917 voru, eins og öllum er kunnugt, samþykt lög um, að ráðherrar skyldu vera þrír, og það með svo yfirgnæfandi meiri hluta, að aðeins þrír þm. munu hafa verið á móti þeim í Nd., og einn í Ed. Þessi lög tók svo stjórnarskráin inn í sig, og í henni er út frá því gengið, að ráðherrarnir skuli vera þrír í fæsta lagi. Að vísu er ekki eins sterk ástæða til þess að vera á móti till. á þskj. 26 eins og brtt. á þskj. 29, því að í 11. gr. stjórnskrárinnar segir svo, að konungur ákveði tölu ráðherra og skifti störfum með þeim. En hvernig á konungur að skifta störfum með ráðherrunum, ef hann er aðeins einn? Till. á þskj. 29. nær því ekki neinni átt. En jeg vil enn fremur lýsa yfir því, að jeg er einnig á móti aðaltill., fyrir þá sök, að jeg vil ekki láta halla grundvelli stjórnarskrárinnar og þingviljanum. Jeg vil ekki breyta anda og tilgangi stjórnarskrárinnar og vil minna menn á stjórnarskráreið sinn. Enn fremur kemur annað atriði til greina í þessu máli, sem að vísu er oft lagt of mikið upp úr, en það er vilji kjósenda sjálfra. Ef nokkurt mál á að bera undir þjóðina, þá er það einmitt þetta mál. Að vísu getur verið, að sumir þm. hafi gert þetta, en jeg hefi ekki haft tækifæri til þess að bera það undir mína kjósendur, og veit því ekki vilja þeirra.  (P. O.: Kjósendur heimta sparnað)  . Já, en jeg held, að þetta sje ekki svo mjög mikill sparnaður, nje heldur borið fram aðallega í því skyni. Liggur mjer fremur grunur á, að þessi till. sje fram komin af því, að núverandi stjórn hafi ekki haft handbæran mann í stjórnina. Um till. á þskj. 29 er það að segja, að jeg tel alveg víst, að hæstv. forseti vísi henni frá, og ætti í rauninni að vísa hinni frá líka. Jeg ber hjer með fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: Þar sem tillögurnar á þskj. 26 og 29, um tölu ráðherra, fara svo svo mjög í bága við grundvöll þann, er stjórnarskráin leggur um skipun ráðherra, að nærri liggur stjórnarskrárbroti, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er í raun og veru ekki mikil ástæða fyrir mig að ræða þessar till., nema að því leyti, sem ráðherrarnir eru nú aðeins tveir. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá var mikið talað um það á þingi 1914, að allmikil ástæða væri til að fjölga ráðherrunum og leggja niður landritaraembættið. 1915 var lagt fyrir þingið stjórnarfrv. um, að ráðherrar skyldu vera tveir, en það þótti ekki ástæða að gera breytinguna þá, heldur skyldi athuga málið. En í byrjun ársins 1917 var ráðherrum fjölgað og ákveðið, að þeir skyldu vera þrír, en lögin frá 4. jan. 1917, um tölu ráðherranna, fallin úr gildi með stjórnarskránni. Mun ákvæðið í 11. gr. stjórnarskrárinnar einmitt hafa verið sett til þess, að ráðherrarnir gætu verið tveir. Það er satt, að það er gert ráð fyrir því í stjórnarskránni, að ráðherrarnir sjeu að minsta kosti þrír, en mjer virðist það ekki einsætt, að á þann hátt sje bygt á þessu, að þeir megi ekki vera tveir. Jeg hygg, að stjórnarskráin hafi verið samþykt með þeim skilningi, að þeir gætu verið tveir. En hitt efast jeg um, að það geti vel samrýmst við stjórnarskrána, að hafa þá færri en tvo. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál að svo stöddu.

Jón Þorláksson Jeg þarf litlar athugasemdir að gera við ræðu hv. samþm. míns (Jak. M.). Jeg geri ráð fyrir, að við lítum báðir líkt á það, hvernig hentugast sje að haga æðstu stjórn landsins. Við erum báðir svo kunnugir verkahring ríkisstjórnarinnar, að okkur má vera ljóst, að ekki er unt að komast af með einn ráðherra, nema með því móti, að einhver maður sje til, sem komið getur í stað ráðherra í forföllum hans. Það gerði landritari, meðan það skipulag var haft, og jeg álít, að breytt hafi verið til hins verra, þegar horfið var frá því ráði. Dæmið, sem hann tók, um það, að erfiðara væri að fá úrlausn mála, ef ágreiningur er, ef ráðherrarnir eru tveir, var óheppilega valið. Þar ræddi um mál, sem fjell undir tiltekinn ráðherra, og átti hann því rjett á að ráða því máli. Svo mun og fara eftir tillögu okkar; sá ráðherrann, sem ber ábyrgð á stjórnarathöfnunum í sinni grein, ræður úrslitum, en forsætisráðherrann getur gert breytingu á ráðuneytinu, ef hann unir því ekki að verða undir. Ekki get jeg sjeð, að nokkur sparnaður sje fólginn í brtt.hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), umfram okkar till. Ef ráðherrann er einn og svo landritari, þá verður sparnaðurinn lítill, því að ekki verður verulegur munur á launum ráðherra og landritara. Það er því ekki ástæða til þess að samþykkja brtt. hans vegna sparnaðar. Þá skal jeg snúa mjer að ræðu hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann byrjaði nú með því að vitna í lög, er ákvæðu, að ráðherrarnir skyldu vera þrír, og samþykt voru með 3 mótatkv. hjer í þinginu. En honum láðist að geta þess, að lög þessi eru eldri en stjórnarskráin og fallin úr gildi með henni, svo það er þýðingarlaust að vera að vitna í þau. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) tók af mjer ómakið, með að sýna fram á það, að það færi ekki í bága við stjórnarskrána að hafa ráðherrana tvo. Það er líka beint tekið fram í aths. stjórnarinnar fyrir 11. gr., að orðalag hennar sje haft þannig, að unt sje að hafa þá tvo. Þetta þing hefir nú átt setu í hálfa aðra viku, og engum þm. hefir komið til hugar, að skipun sú, sem konungur gaf um stjórnina á þessum tíma, færi í bága við stjórnarskrána. Og sje það ekki stjórnarskrárbrot nú, að þeir sjeu tveir, þá sje jeg ekki, að það verði það frekar, þótt því verði haldið áfram. Þá vitnaði hv.þm. (Gunn. S.) í 13. og 14. gr. stjórnarskrárinnar. í 13. gr. stendur: „er einhver ráðherranna óskar“, en í 14. gr.: „fyrir hönd hinna ráðherranna“. En þetta orðalag er eðlilegt, því að höfundar stjórnarskrárinnar ætluðust til, að ráðherrarnir væru tveir eða fleiri. Þó að ráðherrarnir sjeu ekki nema tveir, þá hygg jeg, að hægt sje að framfylgja öllum efnisfyrirmælum stjórnarskrárinnar. En það er hins vegar ekki hægt, ef einn er; þá fjellu t. d. fyrirmæli 13. gr. alveg niður. Jeg er ekki svo lögfróður, að jeg vilji skera úr því, hvort brtt. á þskj. 29 fari í bága við stjórnarskrána, en hygg þó, að það stappi nærri því, en hitt þori jeg að fullyrða, að okkar till. gerir það ekki, og er því óhætt að samþykkja hana þess vegna. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) ljet sjer sæma að koma með getsakir um það, hvers vegna þessi till. væri fram borin, og kvað það vera mundu af því, að núverandi stjórn hefði ekki haft handbæran mann í sess atvinnumálaráðherrans, er hann losnaði. Jeg verð nú að segja það, að trúi því hver, sem trúað getur, að nú sje svo komið hjer á þessu landi, að ekki sje hægt að fá mann í ráðherrasess. Annars vil jeg minna þm. (Gunn. S.) á það, að svipaðri till. og þessari hefir verið hreyft utan þings af mönnum, sem ekki eru sammála stjórninni, og ekki mun það þaðan komið af „uppdiktuðum“ hvötum þessa þm. (Gunn. S.). Annars held jeg, að ef fara ætti að geta til um hvatir manna, þá væri ekki fjarri sanni að leiða getur að því, hvers vegna hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og aðrir leggjast á móti þessari till., en jeg tel það þó ekki sæmandi, að minsta kosti meðan ekki er kveðið fastar að úr hinni áttinni. Þá sagði sami hv.þm. (Gunn. S.), að ekki væri tilhlýðilegt að taka ákvörðun í þessu máli án þess að bera það undir kjósendur. En jeg verð að segja, að þá er fátt, sem taka má ákvörðun um án þess að leita til kjósendanna, ef ekki má leggja niður óþarft, hátt launað embætti, sjerstaklega þegar sætið er autt, og engum manni gert mein með sparnaðinum.

Jakob Möller Það er raunar óþarft fyrir mig að standa upp, því að í þessum umræðum hefir ekkert komið fram, er jeg þarf að svara. Hv. samþm. minn (J. Þ.) sagði, að jeg teldi till. hans brot á stjórnarskránni. En það var tilbúningur hjá honum. Ef jeg áliti, að hans till. væri stjórnarskrárbrot, þá væri mín till. það líka, og þá hefði jeg auðvitað ekki borið hana fram. Þá var það fullkomlega misskilningur hjá honum, að jeg vildi hafa landritara. Jeg tók það fram, að einhver skrifstofustjórinn gæti gegnt embættinu í forföllum ráðherra. Það hefir jafnvel viðgengist meðan þeir voru þrír. Jeg sje ekki ástæðu til, að það þurfi endilega að vera embættisskylda einhvers sjerstaks manns í stjórnarráðinu að gegna störfum í forföllum ráðherra. Þó gæti hver ráðherra vitanlega ráðið ákveðinn mann í því skyni. Þess vegna fellur alt tal hv.þm. (J. Þ.) um landritaraembættið og sparnað um sjálft sig. Þá sagði hann, að 13. gr. stjórnarskrárinnar fjelli niður, ef ráðherrann yrði einn. Þetta er mesti misskilningur. Hún stendur eftir sem áður og hefir sitt fulla gildi, þegar henni verður komið við.

Bjarni Jónsson Mjer þótti það undarlegt, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hjelt því fram, að stjórnarskráin hefði verið samþykt hjer á þinginu með þeim skilningi, sem hann setti í athugasemdum sínum við frv. Ef við, sem í nefndinni vorum, og kunnum mælt mál, hefðum ætlast til, að hans skilningur hefði verið lagður í stjórnarskrána, þá hefðum við breytt orðalaginu. Þá nær það ekki nokkurri átt, að skýra megi stjórnarskrána eins rúmlega og önnur lög, heldur verður þar að fara eingöngu eftir orðanna hljóðan. Það er öðru máli að gegna um ýms önnur lög, þar sem til eru hliðstæð dæmi úr daglegu lífi og svipuð ákvæði annarsstaðar; þar má altaf teygja og toga. En menn mega ekki vera djarftækir í skýringum sínum á sjálfri stjórnarskránni. Það þykir mjer næsta undarlegt, að því skuli vera haldið fram hjer, að það þurfi ekki nema einn, eða í hæsta lagi tvo menn, til að stjórna landinu. Það er kynlegt, þegar ekki er hægt að komast af með minna en þrjá menn til þess að stjórna smábankaholum, eins og bönkunum hjerna, að menn skuli ætla, að minna þurfi við um landið sjálft. Jeg hygg, að ekki muni veita af þremur mönnum, og þeim góðum, og ætla jeg, að reynslan hafi sýnt það og muni sýna. Það er nú svo ástatt í heiminum, að utanríkismálin eru umfangsmikil hjá öllum þjóðum og krefja mikilla starfskrafta, ekki síst núna eftir styrjöldina. En utanríkismálunum er nú ekki mikill sómi sýndur hjer hjá oss, og hygg jeg, að oss væri meiri þörf að fjölga ráðherrum en fækka. Enda leiðir það af sjálfu sjer, að því betri verður stjórnin, því fleiri og betri menn sem í henni eru, nema því aðeins, að hlutfallið sje öfugt milli vitsmuna stjórnarinnar og fjölda ráðherranna. Þar sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) var að tala um, að núna væru ráðherrarnir aðeins tveir, þá er ekki hægt að draga neinar rökleiðslur út af því. Það lá ekki svo á að fylla í skarðið þegar í stað, þar sem þing var í þann veg að koma saman. Mjer hefði að vísu verið ljúfast, að atvrh. hefði verið skipaður strax, þó ekki væri af öðru en virðing við hinn látna ráðherra. Og af virðingu við hinn látna atvrh. ber að skipa þetta embætti vel. Þetta er líka í fullu samræmi við lögin, því í stjórnarskránni er altaf átt við fleiri en 1 ráðherra. Hitt er líka augljóst, að þar er átt við fleiri en 2, því þar er talað um „einhvern ráðherranna“, en ekki „annanhvorn“, sem annars ætti að standa þar samkvæmt rjettu máli. Auk þessa hljóta allir að viðurkenna þetta, sem þekkja hlutfallið milli 2 og 3. Það er tvent, sem jeg hefi á móti þessari till. í fyrsta lagi tel jeg, að ráðherrar megi ekki vera færri en 3, og þurfi fremur að fjölga þeim en fækka, og í öðru lagi tel jeg konungi ekki leyfilegt eftir stjskr. að stýra þjóð vorri með færri ráðherrum en 3.

Forsætisráðherra (J. M.). Hv. þm. Dala. (B. J.) segir, að ekki megi skýra stjórnarskrána, og í sambandi við það dettur mjer í hug, að einu sinni voru gefin lagafyrirmæli, þar sem stendur, að ef einhver gerist svo djarfur að skýra lög konungs, skuli hann engu fyrir týna nema lífinu. Nokkuð líkt þessu verð jeg að skilja hv.þm. Dala (B. J.). Bæði hjer og annarsstaðar er farið með stjórnarskrána eins og önnur lög. Það getur verið, að mótmæli móti þessu hafi komið fram í nefnd þeirri, sem fjallaði um stjórnarskrána, en í umræðunum minnist jeg engra mótmæla nje í nefndarálitinu. Þegar jeg lagði stjórnarskrárfrv. fyrir þing, tók jeg það fram, að umrætt ákvæði um tölu ráðherra væri þannig orðað, sem gert var, í því skyni, að hægt væri að komast af með tvo ráðherra, ef það þætti heppilegt, t. a. m. ef ráðherra fjelli frá milli þinga.

Gunnar Sigurðsson Hæstv. forsrh. (J. M.) er mjer og hv.þm. Dala. (B. J.) sammála um þingskjal 29, þó við hins vegar sjeum ekki á eitt sáttir um þskj. 26, þar sem jeg legg annan skilning í stjórnarskrána. Jeg er hv.þm. Dala (B. J.) samþykkur í öllum aðalatriðum, að frv. komi í bág við tilgang og hugsun stjórnarskrárinnar, og hefir hæstv.forsrh. (J. M.) ekki fært sönnur á hið gagnstæða. En því vil jeg mótmæla harðlega, sem fram kom í ræðu hæstv.forsrh. (J. M.), að fara beri með grundvallarlögin, stjórnarskrána, sem önnur lög. Alt bendir á það, t. d. að taka stjórnarskráreiðurinn, að löggjafinn leggur eðlilega meiri áherslu á hana en önnur lög, enda liggur það í heitinu sjálfu. Það kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að ef ráðherra fatlaðist milli þinga, yrðu aðeins 2 ráðherrar, og mætti því ekki leggja of bókstaflegan skilning í stjórnarskrána. Sami hv.þm. virðist vera mjög hörundssár fyrir því, að hörgull myndi verða á mönnum í stjórnina, en talaði þó eins og embætti þetta væri alóþarft. Ójá, skrítin afstaða það. Sannleikanum er hver sárreiðastur. Það kynni nú að vera hægt að ganga að því að fækka ráðherrum niður í 1, með tilsvarandi skrifstofuhaldsaukningu í stjórnarráðinu, en að fækka þeim niður í 2 er, að minni hyggju, það sama og að segja, að sá maður, sem skipaði þetta embætti, hafi verið með öllu óþarfur og alónýtur.

Eiríkur Einarsson Ástæðan til þess, að jeg tek hjer til máls, er sú, að jeg er hvorki samþykkur tillögunni nje rökstuddri dagskrá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Það hefir risið ágreiningur út af því, hvernig skýra ætti stjórnarskrána, og virðist mjer, að menn hafi gert fullmikið að því að bera hana fyrir sig, og þar sem hún nú orkar tvímælis, vil jeg láta fara eftir því, sem hagkvæmast er. Þegar stjórnarskráin var samin, var aðeins ætlast til, að hægt væri að fjölga ráðherrum, en yfirleitt var álitið, að þeir ættu að vera 3, og er eðlilegt, að stjórnarskráin dragi dám af þeirri ákveðnu skoðun löggjafanna á þeim tíma. Stjórnarskráin gerir aðeins ráð fyrir, að ráðherrar sjeu 1–3, en ákveður ekkert nánar um það. Og þótt stj.skráin sje helgigripur, er vel skyldi gæta, ætti þó að varast að leggja meira í hana en hugsun löggjafanna hefir náð til, er hún var samin. Ef menn ganga inn á það að fækka ráðherrum, því þá ekki að fækka þeim niður í 1 eins og 2? Jeg er hlyntur brtt., þótt hún sje ekki eins og jeg óskaði. Jeg hefði helst kosið, að Alþingi tilnefndi aðeins einn ráðherra, en hafðar opnar dyr, þannig, að fjölga mætti ráðherrunum með konungsúrskurði, ef þurfa þætti. Höfuðástæða mín til þessa er ekki spámaður, heldur sú, að þingið er oft neytt til að koma miður heilsteypt fram í ráðherravalinu; enda hefir þetta ráðherraval einatt orðið sá reynsluskóli og sambræðingur, sem hefir gefist illa öllum aðiljum og alið mjög á óheilindum hjá þingi og stjórn. Má vera, að þar sje ekki síst að leita ástæðna til þeirra misfellna, sem bryddað hefir á í stjórnarfari síðari ára. Ef nú Alþingi veldi aðeins einn ráðherra, hvað er þá því til fyrirstöðu, að þeim sje fjölgað um einn eða tvo eftir ástæðum, ef einhver mikilsvarðandi mál eru á dagskrá þjóðarinnar, og beri þeir þá aðalábyrgðina í þeim málum? En til að skipa þá nægir konungsúrskurður. En þótt jeg kysi helst þetta fyrirkomulag, 1 ráðherra, er gæti í nauðsyn bætt við sig einum eða tveimur til aðstoðar, mun jeg þó greiða brtt.atkv.; hún er þó næst vilja mínum af því, sem liggur fyrir. Það hefir verið talað um að bera þetta mál undir kjósendur, en að því er snertir mína kjósendur, þá veit jeg, að það er óþarft, því þeir vilja fækka ráðherrunum, ef mögulegt er, bæði vegna sparnaðar og af vandræðum þeim, sem stafa af sífeldum ráðherraskiftum og bræðslum, er því fylgir. Ef brtt. verður feld, geri jeg ráð fyrir að verða á móti rökstuddri dagskrá, en áskil mjer óbundið atkvæði gagnvart frumtillögunni.

Forseti (B. Sv.) Þar sem rökstudda dagskráin frá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) er nú fallin, kemur til álita tillaga flutningsmanna, á þskj. 26, og brtt. við hana frá hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), á þskj. 29. En um tillögur þessar hefir orðið mikill ágreiningur hjer í deildinni, hvort þær geti samrýmst ákvæðum stjórnarskrár eða eigi, og sumir talið það eitt rjett að vísa þeim frá. Verður nú eigi hjá komist að skera úr þeim ágreiningi. 11. gr. stjórnarskrár segir, að konungur skipi ráðherra og veiti þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiftir störfum með þeim“. Auðsætt er, að konungur fær eigi skift störfum með ráðherrum, nema þeir sje að minsta kosti fleiri en einn. Sumir vilja komast fram hjá þessu skeri með því að benda á, að ákvæði þetta komi því aðeins til greina, að konungi þóknist að ákveða hærri ráðherratölu en einn, en hann hafi óbundnar hendur í þessu efni, þar sem hann „ákveður tölu þeirra“, og megi því ákveða að hafa aðeins einn. Í 12. gr. segir, að ráðherrar (Íslands) skipi ríkisráð. „Ríkisráðsfund getur konungur haldið með einum ráðherra utan Íslands“. Samkvæmt þessu getur konungur aldrei haldið ríkisráðsfund nema utan Íslands, ef ráðherra er aðeins einn. Væri það undarleg stjórnarskipun, er bægði konungi frá að geta haldið löglegan ríkisráðsfund innan ríkis. Virðist mjer þetta ákvæði girða fyrir, að tala ráðherra megi vera aðeins einn. Í 13. grein eru ákvæði um ráðherrafundi. Skal meðal annars heyja þá fundi „er einhver ráðherranna óskar að bera þar upp mál“. Fundunum stjórnar forsætisráðherra. - Segir í 14. grein, að forsætisráðherra beri málin að jafnaði upp fyrir konungi „einnig fyrir hönd hinna ráðherranna, ef þeir eru ekki viðstaddir“, o. s. frv. Þessi ákvæði virðist mjer öll bera að sama brunni. Þá vil jeg enn benda á það, sem eigi hefir verið minst á í umræðunum, að stjórnarskipunarlög frá 3. okt. 1903 kveða svo á í 1. gr.: „Nú deyr ráðherrann, og gegnir landritarinn þá ráðherrastörfum á eigin ábyrgð, þangað til skipaður hefir verið nýr ráðherra“. Þetta ákvæði er síðan tekið upp í 1. gr. stjórnarskipunarlaga frá 19. júní 1915. Þar segir: „Nú deyr ráðherra eða lætur af embætti, og gegnir landritari þá ráðherrastörfum á eigin ábyrgð, þangað til skipaður hefir verið nýr ráðherra“. - „Verði ráðherrum fjölgað, legst landritaraembættið niður“. Ákvæði þessi hafa verið feld niður úr núgildandi stjórnarskrá, einmitt af því, að ráðherrum var fjölgað. En ef þeim væri nú aftur fækkað niður í einn, svo sem gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 29, þá vantar samsvarandi ákvæði í stjórnarskrána, sem stóðu í hinum fyrri stjórnarskipunarlögum. Stjórnarskráin er þá ekki sjálfri sjer einhlít í þessu efni. Það verða eyður í hana, sem nauðsyn er að fylla með nýjum ákvæðum í henni sjálfri. Að þessu öllu athuguðu verð jeg að vísa frá brtt. á þskj. 29, þar sem hún hlýtur að teljast koma í bág við stjórnarskrána. Um till. sjálfa, á þskj. 26, er nokkuð öðru máli að gegna. Að vísu eru orðin í 13. og 14. gr. stjórnarskrárinnar, þau er jeg hermdi áður: „einhver ráðherranna“ og „einnig fyrir hönd hinna ráðherranna“, - miðuð við fleirtölu en ekki tvítölu, en það hefir getað ráðið þessu orðalagi, að haft var í huga, þegar lagagreinir þessar voru samdar, að ráðherrarnir voru þá þegar orðnir þrír, og því eigi hugsað út í eða hirt um að orða svo, að ákvæðin ættu einnig við, málfræðilega, ef ráðherrar væri aðeins tveir. Virðist mjer því eigi nauðsynlegt að skilja fleirtölu-orðmyndirnar þannig, að ráðherrar skuli skilyrðislaust vera þrír eða fleiri. Í athugasemdum stjórnarinnar aftan við stjórnarskrárfrumvarpið er það tekið fram, að tala ráðherra sje eigi fastákveðin þar vegna þess, að hentugt geti verið, að einn ráðherra megi taka starf annars, svo að þeir sjeu einungis tveir um tímabil, t. d. þegar ráðherra fellur frá eða lætur af störfum milli þinga. Þetta bendir að vísu á það ótvírætt, að stjórnin hefir ætlast til, að ráðherrar væri (minst) þrír að forfallalausu. En höfuð-skilsmunur aðaltillögunnar (á þskj. 26) og brtt. (á þskj. 29) er sá, að stjórnarskráin getur eigi komist til framkvæmda í mikilvægum atriðum, ef brtt. næði samþykki, en hún (stjórnarskráin) verður framkvæmd, þótt tillagan sjálf yrði samþykt. Skal jeg benda á þau atriði, er skilur: Konungur getur skift störfum með ráðherrum, þótt aðeins sje tveir, samkv. 11. gr. Hann getur haldið ríkisráðsfundi á Íslandi með tveim ráðherrum, en ekki með einum. Ráðherrafundi er unt að heyja samkv. 13. gr., og forsætisráðherra getur flutt mál fyrir konungi af hálfu annars ráðherra en sín sjálfs. - Enn fremur getur hinn ráðherrann int af hendi öll ráðherrastörf í forföllum eða fjarveru embættisbróður síns, og kemur hjer því eigi til greina nein eyða eða vöntun í stjórnarskrána í stað þeirra ákvæða, er áður voru um verksvið landritara. Sakir þessa verulega skilsmunar tillagnanna mun jeg eigi vísa aðaltillögunni frá, heldur gefa háttvirtri deild færi á að greiða um hana atkvæði. - Skal jeg þó kannast við, að orka muni tvímælis, hvort þessi úrskurður sje eigi of vægur, samkvæmt orðalagi fyrnefndra lagagreina og skýring þeirri, sem felst í athugasemd stjórnarinnar við frumvarp til núgildandi stjórnarskrár. Og eigi vildi jeg alls kostar synja fyrir, að landsdómur kynni að vera svo skipaður, að hann sakfeldi stjórn, er rjeði konungi til þess að staðfesta slík ákvæði, sem í till. felast, sakir þess, að of nærri gengi stjórnarskránni. Hv. þdm. gefst nú kostur að lýsa afstöðu sinni til þessa máls, og verður tillagan borin upp til atkvæða.