Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Útvarpsumræðan skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð gerir forsrh. grein fyrir skýrslunni, síðan fá fulltrúar þingflokka 15–20 mínútur hver. Í síðari umferð hafa stuðningsmenn ríkisstj. í Sjálfstfl. 5–10 mínútur til umráða og fulltrúar þingflokka 10–15 mínútur. Röð flokkanna verður þessi í fyrri umferð: Forsrh., Sjálfstfl., Alþb., Alþfl. og Framsfl. Í síðari umferð: Stuðningsmenn ríkisstj. í Sjálfstfl., Sjálfstfl., Alþb., Alþfl. og Framsfl. Af hálfu stuðningsmanna ríkisstj. í Sjálfstfl. tala Friðjón Þórðarson dómsmrh. og Pálmi Jónsson landbrh. í síðari umferð. Af hálfu Sjálfstfl. talar Friðrik Sophusson, 10. þm. Reykv., í fyrri umferð og Ólafur G. Einarsson, 3. þm. Reykn., í síðari umferð. Ræðumaður Alþb. í fyrri umferð er Ragnar Arnalds fjmrh., en Svavar Gestsson félmrh. í síðari umferð. Ræðumaður Alþfl. í fyrri umferð er Kjartan Jóhannsson, 2. þm. Reykn., og Benedikt Gröndal, 4. þm. Reykv., í síðari umferð. Ræðumaður Framsfl. í fyrri umferð er Steingrímur Hermannsson sjútvrh., en Tómas Árnason viðskrh. í síðari umferð. Hefst nú umr. og tekur hæstv. forsrh. fyrst til máls.



Herra forseti. Fyrir hönd ríkisstj. legg ég fram skýrslu um aðgerðir í efnahagsmálum og hefur ríkisstj. óskað útvarpsumræðna um málið. Áður en ég flyt skýrsluna vil ég taka þetta fram: Fyrir rúmu ári, á gamlársdag 1980, birti ríkisstj. efnahagsáætlun sína. Mál stóðu þannig að verðbólgan hafði árið áður, 1979, verið 60.6% og reyndist 59% árið 1980. Spá eða framreikningur Þjóðhagsstofnunar var á þá leið, að án aðgerða mundi verðbólgan 1981 verða um 72%. Eftir efnahagsaðgerðir var álit sömu stofnunar að verðbólgan yrði um 50%. Ríkisstj. setti sér það mark að ná verðbólgunni niður í um 40% á árinu 1981 frá upphafi til loka ársins. Það tókst. Varðandi árið í ár var talið að án efnahagsaðgerða yrði verðbólgan um 55%, en það er sambærileg tala við 72% ári fyrr. Nú hefur það markmið verið ákveðið, að verðbólga á árinu í ár verði ekki yfir 35% og hraði hennar verði kominn niður í um 30% á síðari hluta ársins. Ég hef nú flutning á skýrslu ríkisstj. Breyttar þjóðhagshorfur. Horfur um ytri skilyrði þjóðarbúsins og aflaverðmæti hafa breyst til hins verra frá því er þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 var lögð fram á Alþingi í október 1981. Útlit er fyrir að áfram haldi erfiðleikar í efnahagslífi viðskiptalanda okkar. Þetta ástand heldur niðri verði og dregur úr sölu á ýmsum framleiðsluvörum Íslendinga. Þegar hefur gætt sölutregðu á áli og kísiljárni, og blikur eru á lofti um verðlag á einum mikilvægasta markaði Íslendinga, Bandaríkjamarkaði. Þá hefur og orðið brestur í einum mikilvægasta fiskstofni landsmanna, loðnustofninum. Á síðastliðnu hausti var því spáð, að unnt yrði að veiða í ár svipað magn og veitt var á síðasta ári. Útflutningsverðmæti loðnuafurða var í fyrra um 420 millj. kr., eða tæp 8% af verðmæti útfluttra sjávarafurða. Árið áður var þetta hlutfall um 13%. Nú er talið að ekki verði unnt að veiða nema hluta þess magns sem gert var ráð fyrir. Í október s. l. var talið að útflutningur á árinu 1982 mundi vaxa um 3–4%. Nú eru hins vegar líkur á að útflutningstekjur Íslendinga vaxi ekki í ár. Þjóðartekjur landsmanna og þjóðarframleiðsla munu því standa í stað eða jafnvel dragast saman á þessu ári, en það hefur ekki gerst síðan árið 1975. Vegna þessarar versnandi stöðu í þjóðarbúskapnum og til þess að koma í veg fyrir vaxandi verðbólgu og viðskiptahalla ber til þess brýna nauðsyn, að gerðar verði sérstakar ráðstafanir í efnahagsmálum. Markmið í efnahagsmálum. Höfuðmarkmið ríkisstj. í efnahagsmálum verða hin sömu og sett voru fram í efnahagsáætlun frá 31. desember 1980. Þessi markmið eru: Öflugt atvinnulíf og næg atvinna fyrir alla landsmenn. Hjöðnun verðbólgu. Trygging kaupmáttar. Á liðnu ári tókst að ná þessum markmiðum. Langvarandi samdráttur í efnahagslífi víða um heim gerir Íslendingum erfiðara að halda uppi nægri atvinnu. Þetta tókst þó á nýliðnu ári og ríkisstj. mun áfram hafa það að leiðarljósi við mörkun efnahagsstefnunnar, að tryggð verði næg atvinna fyrir alla landsmenn: Ríkisstj. mun miða aðrar aðgerðir sínar í efnahagsmálum við það að þessu höfuðmarkmiði verði náð. Vegna ytri aðstæðna verður torsóttara í ár en í fyrra að ná stórum áfanga í hjöðnun verðbólgu. Á síðasta ári lækkaði verðbólgan eins og að var stefnt úr um 60%, sem hún hafði verið í undanfarin tvö ár, niður í um 40%. Ríkisstj. hefur nú að nýju sett sér markmið í efnahagsmálum sem hún telur raunhæf við núverandi aðstæður í þjóðarbúinu. Stefnt verður að því. að verðbólgan frá upphafi til loka ársins 1982 verði ekki meiri en um 35% og að hraði verðbólgunnar verði kominn niður í um 30% á síðari hluta ársins. Á liðnu ári tókst með hjaðnandi verðbólgu að verja kaupmátt ráðstöfunartekna almennings, en án sérstakra aðgerða í upphafi ársins hefði kaupmátturinn rýrnað. Ríkisstj. mun einnig á þessu ári leggja áherslu á að verja kaupmátt eins og kostur er. Nýtt viðmiðunarkerfi. Ríkisstj. mun nú þegar stofna til viðræðna við samtök launafólks og aðra hagsmunaaðila atvinnulífsins um viðmiðunarkerfi, sem gæti komið í stað núverandi vísitölukerfis og tryggt kaupmátt og jöfnun lífskjara, en væri laust við höfuðókosti þess kerfis sem nú gildir. M. a. verði reynt að finna leið til þess, að ráðstafanir til að jafna orkukostnað landsmanna valdi ekki aukinni verðbólgu. Þá mun ríkisstj. hefja viðræður við aðila að verðmyndunarkerfi sjávarútvegs og landbúnaðar um breytingar á skipan þeirra mála, breytingar sem stuðlað gætu að hjöðnun verðbólgu en tryggt um leið afkomu í þessum greinum. Atvinnumál. Það er forsenda frekari árangurs í efnahagsmálum og grundvöllur vaxandi þjóðartekna að atvinnuvegirnir búi við traustan grundvöll. Ríkisstj. mun kappkosta að bæta og jafna starfsskilyrði atvinnuveganna og um leið stuðla að hagkvæmari fjárfestingu í atvinnutækjum en verið hefur. Í þessu skyni hefur verið ákveðið að lækka launaskatt í iðnaði og fiskvinnslu úr 3.5% í 2.5% og stimpilgjald af afurðalánum úr 1% í 0.3%. Jafnframt verður heimild til álagningar aðstöðugjalds samræmd. Ríkisstj. mun beita sér fyrir aðgerðum til styrktar einstökum iðngreinum sem eiga í vök að verjast vegna innflutnings á vörum sem eru seldar á óeðlilega lágu verði vegna opinberra styrktaraðgerða í framleiðslulandinu. Á næstu mánuðum verður gerð sérstök úttekt á iðnaði og fiskvinnslu með hagræðingu, aukna framleiðni og betri nýtingu fjármuna fyrir augum. Sérstaklega verður endurskoðuð tollheimta af tækjum til atvinnurekstrar til þess að bæta möguleika á framleiðniaukningu í þessum greinum. Með tilliti til þess, að ekki verður hjá því komist að loðnuflotinn fái í auknum mæli heimild til þorskveiða, verða settar strangari reglur til að koma í veg fyrir frekari stækkun fiskveiðiflotans, án þess þó að stöðva nauðsynlega endurnýjum. Í þessu sambandi verður Úreldingarsjóður fiskiskipa efldur. Peningamál. Með sérstökum aðgerðum í peningamálum mun ríkisstj. reyna að tryggja að þessi þáttur efnahagslífsins stuðli að auknu jafnvægi og hjöðnun verðbólgu. Áætlanagerð um peningamál verði notuð í því skyni að þróun helstu peningastærða miðist við þann ramma sem efnahagsstefna og markmið ríkisstj. myndar. Aðhald í peningamálum verði aukið með ýmsum ráðstöfunum og látið ná til allra þátta sem áhrif hafa á þróun útlána og peningamagns. M. a. verði sveigjanlegri bindiskyldu beitt í þessu skyni. Lagt verði að innlánsstofnunum að gæta ítrasta aðhalds í útlánum, þannig að þau verði í samræmi við efnahagsstefnuna. Unnið verður að því að draga úr fjármagnskostnaði, m. a. með lækkun vaxta í samræmi við hjöðnun verðbólgu. Ríkisstj. mun beita sér fyrir nýrri lagasetningu um meðferð hagnaðar Seðlabanka Íslands. Erlendar lántökur. Ráðstafanir verði gerðar til þess að draga úr erlendum lántökum. Í því skyni verður leitað samkomulags við viðskiptabankana um aukna þátttöku innlendra lánastofnana í fjármögnun framkvæmda. Stefnt verður að því að auka innlendan sparnað til þess að draga úr þörf á erlendum lánum. Ýmsir möguleikar verða kannaðir í þessu sambandi, þ. á m. að nota skattalög í auknum mæli til þess að örva sparnað. Verðlagsmál. Í verðlagsmálum verður við það miðað að draga úr opinberum afskiptum af verðmyndun og auka sveigjanleika í verðmyndunarkerfinu, samkvæmt frumvarpi sem lagt verður fram á Alþingi á næstu dögum. Tekið verður upp nýtt fyrirkomulag sem miðar að því að verðgæsla komi í vaxandi mæli í stað beinna verðlagsákvæða. Stuðlað verði að hagkvæmari innkaupum til landsins. Sveitarstjórnir fái heimild til þess að breyta gjaldskrám fyrirtækja sinna sem nemur hækkun byggingarvísitölu, án sérstaks leyfis frá ríkisvaldinu. Dregið úr hækkun verðlags. Ríkisstj. mun á næstu mánuðum draga úr hækkun framfærslukostnaðar með lækkun tolla og auknum niðurgreiðslum á búvöru. Þessar aðgerðir eiga að draga úr ársfjórðungshækkunum verðlags á fyrri hluta ársins um 6% Kostnaður við þetta, ásamt lækkun launaskatts og stimipilgjalda, mun verða nálægt 400 millj. kr. Fjár til þess verður aflað með eftirfarandi hætti: Sparnaður í ríkisrekstri. Ríkisstj. mun beita sér fyrir niðurskurði á ríkisútgjöldum og fyrir sparnaði í rekstri ríkisins og stofnana þess. Dregið verður úr útgjöldum ríkisins um 120 millj. kr. í ár. Önnur fjáröflun. Það fé, sem ætlað var í fjárlögum til niðurgreiðslna og til þess að mæta óvissum útgjöldum í launa- og kjaramálum, verður notað í þessu skyni. Lagður verði skattur á banka og sparisjóði. Lagt verði á sérstakt tollafgreiðslugjald við tollmeðferð vöru, samkvæmt nánari reglum sem kynntar verða á næstunni. Greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum, svonefnd tollkrít, verður tekinn upp í áföngum frá næstu áramótum að telja, en því fyrirkomulagi er ætlað að stuðla að hagkvæmari innkaupum og almennri hagræðingu í innflutningsverslun. Jafnframt verða gerðar ráðstafanir til þess, að þessi breyting komi ekki niður á íslenskum iðnaði. Lán til húsbyggjenda. Ríkisstj. mun taka til sérstakrar athugunar vanda þeirra sem í fyrsta sinn kaupa eða byggja eigið íbúðarhúsnæði. Lán Húsnæðisstofnunar til húsbyggjenda, sem byggja í fyrsta sinn, verða hækkuð og teknar verða upp viðræður við banka og sparisjóði um lengingu lána húsbyggjenda og íbúðakaupenda með skuldbreytingu svipaðri þeirri sem framkvæmd var á síðasta ári. Herra forseti. Nú er lokið flutningi skýrslu ríkisstj. um aðgerðir í efnahagsmálum. Hún hefur verið prentuð og útbýtt á þessum fundi í sameinuðu Alþingi. Nokkrum orðum vil ég auka við. Víxlhækkanir verðlags á vörum, innlendum og útlendum, launa, vaxta og margra annarra þátta, þessar víxlhækkanir eru einn helsti orsakavaldur verðbólgu á Íslandi. Þessi víxlgangur, sem stundum er kallaður vítahringur, er hinum sömu eiginleikum búinn sem aðrir hringir og hringar, að menn verða seint sáttir á það hvar hringurinn byrjar og hvar hann endar. En hvað sem því líður, þá er það ljóst að þessi snúningsvél, sem íslenskt efnahagslíf notar nú í öllum sínum greinum, þarf viðgerðar við. Helst þarf að skipta um tæki. En allt er þetta mál viðkvæmt og vandasamt og þarf að fara með allri aðgát að lausn þess. Ég tel það einn af mikilvægustu þáttum þessara efnahagsaðgerða, að stofnað skal nú þegar til viðræðna við samtök launafólks og aðra hagsmunaaðila atvinnulífsins um viðmiðunarkerfi sem gæti komið í stað núverandi vísitölukerfis og tryggt kaupmátt og jöfnun lífskjara, en væri laust við höfuðókosti þess kerfis sem nú gildir. Hér er ekki um slíkt grundvallaratriði að ræða í efnahagsmálum að allir verða að leggja sig fram með jákvæðu hugarfari til þess að farsæl lausn finnist. Ég þakka hlustendum góða áheyrn.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Rétt í þessu lauk hæstv. forsrh. lýsingu á efnahagsaðgerðum ríkisstj. sem gárungarnir uppnefna „þorrabakkann“. Eins og hlustendur heyrðu af upplestrinum er langstærsti skammturinn í formi loftkenndra yfirlýsinga um að „stefnt skuli að“, „hafnar verði viðræður“, „stuðlað verði að“, „tekið skuli til sérstakrar athugunar“ og fleira í þeim dúr. Þegar þessum loftkökum er ýtt til hliðar er innihaldið vægast sagt rýrt, en það má flokka í þrennt. Í fyrsta lagi eru sumir skattar og tollar lækkaðir, en aðrir tollar og skattar hækkaðir um mun hærri upphæðir. Í öðru lagi eru útgjöld ríkisins skorin niður um lítið brot eða 1/8 af því sem skattar hafa hækkað á síðustu þremur árum, þ. e. á valdatíma Alþb. og Framsfl. Og í þriðja lagi er niðurskurðarfénu og skattahækkununum varið til stórfelldra niðurgreiðslna á framfærsluvísitölu í þeim tilgangi að koma í veg fyrir launahækkanir sem annars hefðu orðið. Ásmundur Stefánsson forseti ASÍ kallar þetta drullukökugerð. Annað aðalmálgagn ríkisstj., Tíminn, nefnir þetta bráðabirgðalausn. En sannleikurinn er sá, að með þessum svokölluðu efnahagsaðgerðum hefur ríkisstj. gefist upp í baráttunni við verðbólguna. Í stað þess að telja hana niður eru 400 millj. kr. notaðar til að greiða niður vissar vörutegundir sem vega þungt í löngu úreltum vísitölugrundvelli. Niðurgreiðslur hafa að undanförnu verið notaðar til að lækka laun um 5%, en lækka þau nú um 11%. Haustið 1979 eða nánar tiltekið hinn 28. nóv. birtist í Morgunblaðinu ágæt grein um niðurgreiðslur. Í henni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Bændur sjálfir og samtök þeirra hafa látið í ljós að niðurgreiðslur megi helst ekki verða meiri en mismunur á framleiðsluverði og söluverði. Þessar miklu niðurgreiðslur skekkja verðlag og draga úr hvöt til að ráðast í nýjar búgreinar. Þær bjóða heim hættu á misnotkun og spillingu. Þær leiða til þess, að þeir ríku fá meira í sinn hlut úr ríkissjóði en þeir snauðu. Þegar dregið verður úr niðurgreiðslum á að bæta láglaunafólki það upp með tekjutryggingu, fjölskyldubótum og afnámi á tekjuskatti þannig að kaupmáttur þessa fólks minnki ekki.“ Í þessari grein er fjallað með vitrænum hætti um þá gífurlegu galla, sem fylgja niðurgreiðslum, og bent á aðrar betri leiðir. Eftir að hafa hlýtt á boðskap hæstv. forsrh. hér áðan um stórfelldar niðurgreiðslur verður það eflaust erfitt fyrir marga að trúa því, að hann er sjálfur höfundur þeirra orða sem ég vitnaði til rétt í þessu. Ég vona - og er reyndar sannfærður um að forsrh. sé sömu skoðunar og hann var fyrir tveimur árum, þótt það hafi orðið hlutverk hans hér í kvöld að lesa þá moðsuðu sem greinilega er samin af framsóknarmönnum og kommúnistum, en þeir eru hvort tveggja í senn úrræðalausir og innbyrðis sundurþykkir í skoðunum. Því verður a. m. k. ekki trúað, að forsrh. vilji ýta undir misnotkun og spillingu, svo vitnað sé til hans eigin orða. Ástæðan fyrir því, að ríkisstj. fer þá leið að greiða niður landbúnaðarvörur í stað þess að lækka vöruverð með söluskattslækkun er einfaldlega sú, að lækkun á söluskatti er samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar fjórfalt dýrari aðferð fyrir ríkissjóð en niðurgreiðslurnar. Vægi landbúnaðarafurða er svo rangt metið í vísitölugrunninum að hægt er með reikningskúnstum að láta verðbólguna hjaðna með því að greiða niður vörutegundir sem jafnvel fyrirfinnast ekki í verslunum. Hin raunverulega verðbólga heldur hins vegar áfram að vera til, því að aðrar vörur hækka og þær, sem ekki eru í vísitölunni, miklu meira en hinar. Þetta þekkja allir sem annast innkaup fyrir heimilin og þurfa að láta tekjur sínar duga fyrir auknum útgjöldum. Lækkun söluskatts er raunveruleg verðlækkun, en niðurgreiðslur eru pappírslausn sem notuð er til að lækka laun þegar laun eru vísitölutengd við verðlag í landinu. Hæstv. forsrh. las það úr skýrslu ríkisstj. áðan, að efnahagsmarkmið ríkisstj. væru þau sömu og í efnahagsáætluninni frá gamlársdegi 1980, eða öflugt atvinnulíf, hjöðnun verðbólgu og trygging kaupmáttar, og bætti svo við að tekist hefði að ná þessum markmiðum. Höfundur skýrslunnar hlýtur annaðhvort að vera gersneyddur dómgreind eða gæddur einstöku skopskyni, þegar á það er litið að atvinnufyrirtæki landsmanna hafa verið rekin með bullandi tapi, verðbólgan stefnir í yfir 50 stig og kaupmáttur launa hefur rýrnað, eins og launþegar finna best þegar þeir versla í búðum eða greiða af bankalánum. Það vekur sérstaka athygli, þegar sagt er að markmiðin nú séu þau sömu og með efnahagsaðgerðunum sem efnt var til í byrjun síðasta árs, að nú er ekki minnst á þær leiðir sem þá voru farnar. Nú er ekki talað um fast gengi eins og gert var í fyrra. Þvert á móti gefa ráðherrar loforð um gengisfall, gengissig eða gengisaðlögun. Í fyrra átti að halda verðlagi niðri með hertri verðstöðvun. Núna er það viðurkennt, að slík ákvörðun var gagnslaus, og lagt til að teknir verði upp nýir starfshættir sem vonandi eru í átt til frjálsari verðlagningar. Í fyrra voru sett sérstök niðurtalningarmörk. Núna er öllum slíkum ákvörðunum frestað til sumars. Í fyrra var verðbótavísitalan skert með lögum undir kjörorðinu: slétt skipti. Núna er framfærsluvísitalan borguð niður með fjármunum skattborgaranna. Auknar niðurgreiðslur hafa komið í stað niðurtalningar. Af hverju skyldi ríkisstj. ekki efna til svipaðra aðgerða og fyrir ári, ef það er rétt sem hún heldur fram, að þær hafi gefið góða raun? Svarið er auðvitað það, að árangurinn varð ekki meiri en svo, að nú ári seinna er verðbólgan sú sama og hún var þegar stjórnin komst til valda. Ríkisstj. þorir ekki að taka á vandanum því að stjórnarflokkarnir óttast sveitarstjórnarkosningarnar sem fram undan eru. Öllu er slegið á frest vegna þess að kommúnistar, sem hafa hvorki meira né minna en 10 sinnum staðið að vísitöluskerðingu á undanförnum árum, samtals 26.4%, þora ekki að efna til kaupráns rétt fyrir kosningar af ótta við að vekja upp gömlu slagorðin: „Kjósum gegn kaupránsflokkunum“ og „Kosningar eru kjarabarátta“. Og Framsfl., sem lofaði niðurtalningu, lætur kommana kúga sig til frestunar og fær í staðinn loðnar yfirlýsingar um þokukennd markmið á síðari hluta ársins. Það er fróðlegt að rifja upp við þetta tækifæri viðtal, sem Tómas Árnason átti annars vegar við Tímann og hins vegar við Dagblaðið og Vísi 10. des. s. l., þar sem hann lætur þá von í ljós, að niðurtalningin verði hafin á næstunni. Það skal tekið fram, að Steingrímur Hermannsson var þá eins og stundum áður erlendis, þannig að staðgengillinn vildi láta heyra í sér. Tómas Árnason segir orðrétt, með leyfi forseta: „Niðurtalningin felst í því öllu í senn, að lækka skatta og vexti, skerða verðbætur á laun, verðlag til bænda og fiskverð, gæta mikils aðhalds í verðlagsmálum, peninga- og fjármálum og skrá gengi krónunnar þannig að hægt sé að reka útflutningsatvinnuvegina. Nú virðast Alþb. menn harðir á því, að þeir samþykki ekki skerðingu verðbóta á laun. Þeir hafa auðvitað sín sjónarmið. En ég vek á því athygli, að þeir tala um að hrófla ekki við forsendum kjarasamninganna. Þeir halda því opnum dyrum.“ Tómas Árnason hafði varla sleppt orðinu þegar hinn ábúðarmikli formaður Alþb., Svavar Gestsson, tók Tómas Árnason á kné sér og sagði í viðtali við Þjóðviljann: „Ég tel þetta viðtal við Tómas Árnason gefa alranga mynd af staðreyndum efnahagsmálanna. Það er mjög alvarlegt, að ritari Framsfl. skuli stíga fram á sviðið með þessum hætti, þar sem núv. ríkisstj. hefur jafnan reynt að leysa skoðanaágreining á vettvangi ríkisstj. sjálfrar en ekki með blaðaskrifum.“ Og í kjölfarið kom Ólafur Ragnar Grímsson, eins og Ketill skrækur á eftir Skugga-Sveini, og vildi fá að sparka líka. Hann sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Tómas ætti frekar að snúa sér að því að koma í framkvæmd því sem hann hefur látið ógert af ráðstöfunum gegn verðbólgu. Samkv. efnahagsáætlun ríkisstj. um síðustu áramót átti viðskrn. að standa fyrir ýmsu. Meðal þess var endurskipulagning á innflutningsversluninni og innkaupum hins opinbera til að draga úr verðbólgu. Viðskrn. hefur brugðist í þessu,“ sagði Ólafur Ragnar Grímsson. Þannig var Tómas Árnason kaffærður. Og skömmu seinna kemur Steingrímur Hermannsson til landsins og byrjar að tala, enda nær skrefatalningin ekki til hans, þótt Ólafur Ragnar Grímsson hafi haldið því blákalt fram að blaðrið í Steingrími Hermannssyni væri mesta efnahagsböl þjóðarinnar. Það er ljóst við lestur skýrslunnar um efnahagsmálin, að Alþb. hefur ráðið ferðinni. Framsfl. verður enn á ný að sætta sig við frestun niðurtalningar, en fær í staðinn stefnuyfirlýsingu um að verðbólgan verði ekki meiri en 35% á yfirstandandi ári og hraðinn verði kominn í 30% á síðari hluta ársins. Út á þessa yfirlýsingu, sem ekkert stendur á bak við, krossfestu framsóknarmenn það sem margir héldu að væri þeim heilagt, sjálfa niðurtalningarstefnuna. Þegar þetta verðbólgumarkmið er skoðað verður að gera það með hliðsjón af fyrri markmiðum stjórnarinnar. Í stjórnarsáttmálanum stendur skýrum stöfum að verðbólgan í ár eigi að vera 10–12%. Í fjárlagafrv., sem afgreitt var á Alþingi fyrir einum mánuði, er byggt á því, að verðbólgan verði 25–27%. Og nú, einni viku eftir að fjárlög voru prentuð, setur ríkisstj. sér það mark að verbólgan verði 35% á yfirstandandi ári. Hver tekur mark á svona ríkisstj.? Hvaða hald er í þess háttar yfirlýsingu? Ég bað hagfræðinga að athuga fyrir mig í dag til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa til að verðbólguhraðinn yrði kominn í 30% á síðari hluta ársins, en það mark er tiltekið í skýrslunni. Til þess að ná þessum árangri verður ríkisstj. að skerða verðbætur launa um 8–10% síðari hluta árs eða öllu meira en gert var 1. mars á s. l. ári. Ríkisstj. hefur ekkert svigrúm til að greiða frekar niður vísitöluna nema ný skattheimta komi til. Þetta er aðalástæðan fyrir frestun, og þetta er í raun sá vandi sem ríkisstj. ætlar að ýta á undan sér fram yfir kosningar, fram yfir kjarasamninga. Sams konar verðbótaskerðing og varð fyrir ári er óumflýjanleg ef sömu stefnu verður fylgt áfram. Eitt af því, sem vekur athygli við lestur efnahagsskýrslunnar, eru hinar furðulegu hugmyndir höfundanna um bankakerfið. Í skýrslunni segir að ríkisstj. muni beita sér fyrir lagasetningu um meðferð hagnaðar Seðlabanka Íslands, en þar telur Alþb. mikið gull geymt og grafið í jörðu. Þá er annars vegar lagt til að herða eigi bindiskyldu viðskiptabanka og takmarka útlán, en hins vegar sagt að leitað verði samkomulags við sömu banka um aukna þátttöku í fjármögnun framkvæmda. Finnst einhverjum samræmi í þessu? Í lok skýrslunnar er ákveðið að taka upp viðræður við banka og sparisjóði um lengingu og hækkun lána til húsbyggjenda og íbúðarkaupenda, en annars staðar er sagt að leggja eigi sérstaka skatta, líklega 30 millj. kr., á sömu banka og sparisjóði. Haldið þið, hlustendur góðir, að bankakerfið greiði slíka skatta án þess að koma þeim kostnaði yfir á viðskiptavinina, atvinnufyrirtækin og launþegana, með hærri vöxtum eða dýrari þjónustu? Svona rekur sig hvað á annars horn. Það er öllum ljóst, sem lesa þá skýrslu sem hér er til umr., að hún gefur ekki tilefni til mikillar umfjöllunar, svo innihaldsmögur sem hún er. Eftir lestur hennar er maður jafnnær um fjölmörg atriði. Þar sem á eftir mér tala hvorki fleiri né færri en sex ráðherrar vil ég leyfa mér að beina eftirfarandi spurningum til þeirra, til að hlustendur fái skýringar í kvöld á ýmsu því sem ekki sést berlega í holtaþoku skýrslunnar. Ég spyr Tómas Árnason fyrst: Á hvaða vörur kemur jöfnunartollur? Hve hátt hlutfall og hvað gefur hann í ríkissjóð? Ég spyr Steingrím Hermannsson: Með hvaða ráðum ætlar ríkisstj. að stuðla að hagkvæmari fjárfestingu í atvinnutækjum en verið hefur, eins og það er orðað? Ég spyr Tómas Árnason: Hvernig og hvenær ætlar ríkisstj. að draga úr fjármagnskostnaði, eins og segir í skýrslunni, þegar þess er gætt, að lánskjör hækkuðu um 48% á meðan verðbólgan er opinberlega skráð 42% á síðasta ári? Ég spyr Svavar Gestsson: Getur verið að heimildin til að hækka gjaldskrár hitaveitna og rafmagnsveitna umfram framfærsluvísitölu standi í sambandi við þá yfirlýsingu í skýrslunni að taka eigi orkukostnaðinn út úr verðbótavísitölu? Ég spyr Ragnar Arnalds: Er það rétt, að ríkisstj. hafi ákveðið að lækka lítils háttar toll af heimilistækjum vegna þess, hve margir flýttu sér að kaupa slík tæki fyrir síðustu gengisfellingu? Ég spyr Ragnar Arnalds: Hvað verður skorið niður af ríkisútgjöldum og hvers vegna varð niðurskurður aðeins 120 millj. en ekki 150 millj. eins og Framsfl. lagði til? Og af því að Pálmi Jónsson og Friðjón Þórðarson hafa styttri tíma en hinir fá þeir bara þessa litlu spurningu: Er það satt, að sjálfstæðismenn í ríkisstj. hafi ekki lagt fram neina tillögu við gerð þessara bráðabirgðaráðstafana? Góðir áheyrendur. Eins og hér hefur verið rakið er efnahagsskýrslan að langstærstum hluta þokukenndar stefnuyfirlýsingar sem enginn fær hönd á fest. Augljóst er að engin samstaða er í ríkisstj. um að draga úr verðbólgunni með haldbærum aðgerðum. Ótti Alþb. við sveitarstjórnarkosningarnar í maí og komandi kjarasamninga hefur leitt til þess, að ekki er tekist á við vandann heldur átökunum frestað með dýrkeyptum bráðabirgðaráðstöfunum. Framsfl. hefur lotið í lægra haldi í ríkisstj. og ekkert hefur frést um þátt sjálfstæðismanna við tillögugerðina. Eina úrræðið, sem stjórnin hefur orðið sammála um til að halda verðbólgunni í skefjum, er vísitölufals til að koma í veg fyrir of miklar kauphækkanir. Staða ríkisstj. er því orðin keimlík þeirri sem vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar stóð í vorið 1979. Sú stjórn lét lífið haustið eftir í vonlausri baráttu við verðbólguna. Núv. ríkisstj. virðist hafa sætt sig við sams konar dauðdaga og sú vinstri stjórn. Þessi efnahagsskýrsla er þess vegna eins konar dánartilkynning, þótt dánarvottorð verði gefið út síðar og jarðarförinni frestað um stund. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góður hlustendur. Við höfum hlýtt á Friðrik Sophusson, nýkjörinn varaformann Sjálfstfl., útskýra athugasemdir sínar við efnahagsáætlun ríkisstj. fyrir hönd þess hluta Sjálfstfl. sem ekki styður ríkisstj. Það var hins vegar furðulega fátt að finna í þessari ræðu um tillögur Sjálfstfl. í efnahagsmálum. Þeir segjast þó vilja draga úr verðbólgu og það er ekki nýtt í íslenskum stjórnmálum. Við skulum líta nánar á málflutning stjórnarandstæðinga undanfarna mánuði hvað verðbólguna varðar. Þeim hefur orðið tíðrætt um lélega afkomu atvinnuvega, og engum hefur dulist að þeim finnast heldur dauflegar gengisbreytingarnar í tíð núv. ríkisstj. Það er alveg rétt, að þegar Geir Hallgrímsson var forsrh. voru gengisfellingar miklu myndarlegri og hressilegri. En skyldi verðbólgan verða minni með meiri gengisfellingum? Svari hver sem vilt. Stjórnarandstaðan hefur fjölyrt um það seinustu vikurnar, og að því ýjaði Friðrik Sophusson rétt áðan, að hækkanir á rafmagnsverði og töxtum hitaveitna væru allt of litlar. Þó hefur Hitaveita Reykjavíkur fengið 131% hækkun á sínum töxtum seinustu tvö árin og Rafmagnsveita Reykjavíkur 122% hækkun. Skyldi ekki verðbólgan minnka með meiri hækkunum á rafmagni og hita? Varaformaður Sjálfstfl., Friðrik Sophusson, talaði áðan í umvöndunartón um auknar niðurgreiðslur á landbúnaðarverði eins og það væri hálfgert myrkraverk að lækka framfærslukostnað heimilanna - úrræði sem flestar fyrri ríkisstjórnirnar hafa gripið til sem betur fer. Skyldi verðbólgan minnka ef niðurgreiðslur yrðu afnumdar? Talsmenn Sjálfstfl. hafa talað um það í tíma og ótíma, að innflytjendur og söluaðilar yrðu að hafa algert frjálsræði um ákvörðun álagningar og töku umboðslauna. Skyldi verðbólgan minnka við þá ráðstöfun? Þeir hafa mikið talað um nauðsyn þess að stórlækka skatta, án þess þó að þeir hafi bent á sama tíma á ákveðnar leiðir til að minnka útgjöld ríkisins. Þeir vilja sem sagt fá aftur það ástand þegar Seðlabankinn prentaði seðla fyrir Matthías Á. Mathiesen til að halda ríkissjóði gangandi. En skyldi verðbólgan minnka við það? Morgunblaðið hefur verið sérstaklega hneykslað á því, að ríkisstj. skyldi auka innlendan sparnað með því að leita til lífeyrissjóða í vaxandi mæli til að draga úr erlendum lántökum. Í engu er tvöfeldni stjórnarandstöðunnar meiri en einmitt þegar kemur að þessari spurningu um erlendar lántökur. Þeir benda á að erlendar lántökur séu að verða nokkuð miklar, en á sama tíma boða þeir framkvæmdir í orku- og iðnaðarmálum sem yrðu þrisvar sinnum meiri og hraðari en nú eru fyrirhugaðar. Fé til þeirra framkvæmda yrði að sjálfsögðu allt fengið erlendis. Erlendar lántökur mundu því margfaldast. Núv. ríkisstj. hefur takmarkað innstreymi erlends fjár eins og kostur er og t. d. hækkar lánsfjáráætlun þessa árs langtum minna en nemur verðbólguhækkun milli ára, m. a. til að ýta ekki undir verðbólgu. En hvað ætli yrði um verðbólguna ef stóriðjudraumar forustumanna Sjálfstæðis- og Alþýðuflokksins ættu eftir að rætast? Sannleikurinn er sá, að það stendur ekki steinn fyrir steini þegar litið er á málflutning stjórnarandstöðunnar út frá kröfunni um minnkandi verðbólgu. Allt þeirra tal er samfelld krafa um meira olnbogarými þeirra aðila í íslensku þjóðfélagi sem einhvers mega sín, samfelld bæn um meiri verðbólgu. Mikil kreppa gengur nú yfir flest nálæg ríki, bæði austanhafs og vestan. Danir og Svíar hafa ekki kynnst öðru eins í áratugi. Atvinnuleysið hefur sjaldan verið meira í Bandaríkjunum og aldrei meira í Bretlandi. Margir hér á landi yppta öxlum og segja: Þetta er ekki okkar mál. Við Íslendingar erum blessunarlega lausir við þessa kreppu og verðum það áfram. En þetta er mikil glámskyggni. Íslenskt efnahagslíf er ekki eyland, einangrað frá efnahagslífi annarra landa. Útflutningsverð á afurðum okkar er nú með því lakasta sem verið hefur um langt skeið þegar miðað er við innflutningsverð. Það heitir á máli hagfræðinnar að viðskiptakjör séu í lágmarki. Áhrif kreppunnar í nálægum löndum flæða inn í landið á hverjum einasta degi og marka sín djúpu spor í efnahagslífið, sem m. a. lýsir sér í erfiðari afkomu atvinnuvega. Menn þurfa ekkert að velta því fyrir sér, hvort kreppa í nálægum löndum nái til Íslands. Hún er hér þegar, þótt í annarri mynd sé, og spurningin snýst um það eitt, hvort okkur tekst að bægja atvinnuleysinu, versta fylgifiski kreppunnar, frá dyrum okkar. Engin von er til þess, að unnt sé að vinna úrslitasigur í viðureign við verðbólgu við ríkjandi aðstæður og síst af öllu með skjótum hætti. Hins vegar getum við nálgast markið skref fyrir skref ef allir leggja nokkuð af mörkum, hver með sínum hætti. Það var einmitt þetta sem tókst prýðilega á s. l. ári þegar verðbólguhraðinn lækkaði úr 60–70% og niður í 40–50%. Efnahagsaðgerðir liðins árs verða sígilt dæmi um vel heppnaða baráttu gegn verðbólgu sem skilaði árangri án atvinnuleysis og án rýrnandi lífskjara með samræmdu átaki margra aðila. Launafólk fórnaði nokkrum vísitölustigum og fékk þau vissulega endurgoldin með kaupmáttaraukningu, sem fylgir minnkandi verðbólgu, auk skattalækkana. Búvöruverð varð lægra. Fiskverð varð lægra. Atvinnuvegirnir fóru í langvarandi gengisbindindi. Við vorum sannarlega á réttri leið. Seinustu mánuði hefur hins vegar slegið í bakseglin. Ytri aðstæður eru nú töluvert erfiðari en áður. Nýliðin átök um fiskverð hafa auk þess opinberað þjóðinni fremur en margt annað hvernig hraði verðbólgunnar spanast upp í alkunnum vítahring þegar verst gegnir. Flestum var ljóst að sjómenn áttu réttmæta kröfu um kjarabætur við s. l. áramót. Hins vegar voru engin rök til þess, að fiskverð til útgerðarmanna ætti að hækka í réttu hlutfalli við hlut sjómanna. Útgerðarkostnaður vex ekki í hlutfalli við launakjör í landi. Einnig var augljóst að sérstök aukahækkun fiskverðs til útgerðarmanna gæti ekki leitt til annars en meiri gengisfellingar í þágu frystihúsa, sem að sjálfsögðu táknar hærra vöruverð til almennings og þar með hærri verðbætur á laun, en síðan heldur snúningurinn áfram með nýrri hækkun fiskverðs. Vítahringur verðbólgunnar er alþekktur og gengisfellingar löngu orðnar það fíknilyf atvinnuveganna sem ekki er auðvelt að venja menn af. Enginn heldur því fram, að aðgerðir ríkisstj., sem kynntar eru hér í kvöld, séu varanleg úrræði gegn verðbólgu. Í erfiðri styrjöld vinnst ekki sigur með einni sókn. Úrslitum ræður hvort menn hafa þolinmæði og þrautseigju til að skipuleggja nýjar aðgerðir, hvenær sem aðstæður krefjast, og gefist ekki upp þótt á móti blási. Það, sem gildir nú, er að snúast af fullu afli gegn bylgju vaxandi verðbólgu sem að okkur hefur sótt seinustu vikurnar. Sú leið er valin að þessu sinni að sneiða ofan af skafli verðbólgunnar með því að greiða niður vöruverð að jafngildi 6 vísitölustiga á fyrri hluta þessa árs, en það mun lækka verðbólgu á árinu öllu, þegar áhrif þessara aðgerða margfaldast saman, sem svarar til 10–15 prósentustiga. Vissulega er þetta engin framtíðarlausn. Þetta eru einhliða aðgerðir ríkissjóðs sem duga til að andæfa meðan beðið er lags að hefja nýja stórsókn gegn verðbólgu með sameiginlegu átaki. En það er óneitanlega styrkleiki þessara aðgerða, að þær reyna ekki á þolinmæði verkalýðshreyfingar eða vinnuveitenda og skerða ekki gildandi kjarasamninga. Aðgerðir ríkisstj. til niðurfærslu verðlags eru m. a. þessar: Í dag var lagt fram frv. um lækkun tolla á ýmsum tegundum nauðsynlegra heimilistækja, m. a. kæliskápum, frystikistum, þvottavélum, þurrkurum, uppþvottavélum, eldhúsviftum, hrærivélum, ryksugum og brauðristum. Tollarnir lækka úr 80% í 40%. Um þetta atriði spurði hv. þm. Friðrik Sophusson rétt áðan og virtist ekki hafa tekið eftir þskj. sem liggur á borðum þm. Um næstu helgi lækkar einnig verð á mikilvægustu landbúnaðarvörum allverulega, m. a. á kartöflum, kindakjöti, smjöri og mjólk. Búvöruverð til bænda hækkar að vísu aftur 1. mars samkv. ákvörðun Verðlagsráðs landbúnaðarins, en hækkun til neytenda verður þá minni en ella hefði verið því niðurgreiðslur verða enn auknar 1. mars og aftur 1. maí og 1. jún. Gert er ráð fyrir að kostnaður ríkissjóðs af þessum aðgerðum nemi um 350 millj. kr. Þetta fé er fengið með þrennum hætti. Rúmlega helmingur þess, um 190 millj. kr., er fenginn úr fjárlögum ársins, þ. e. af tekjum sem ekki er þegar ráðstafað til annars, um þriðjungur, eða 120 mill j., er fenginn með sparnaði og auknu aðhaldi í ríkisrekstri, en 40 millj. kr. eru fengnar með sérstökum skatti á starfsemi banka og sparisjóða. Að sjálfsögðu væru þessar aðgerðir óhugsandi með öllu ef ríkissjóður stæði ekki allvel um þessar mundir. Tvö undanfarin ár hefur ríkissjóður verið rekinn með nokkrum afgangi svo að skuldastaðan við Seðlabankann hefur gerbreyst til batnaðar og er nú svipuð og hún var í árslok 1977 í krónum talið, en síðan hefur verðlag raunar fimmfaldast. Í krafti þessarar gerbreyttu stöðu ríkissjóðs er unnt að beita fjármálum ríkisins af fullu afli í viðureigninni við verðbólguna án þess að hætta sé á hallarekstri. Samanlögð áhrif þessara aðgerða á nýbyrjuðu ári munu valda 10–15% lægri verðbólgu en ella hefði verið og er því ljóst að til mikils er að vinna fyrir alla aðila. Kaupmáttur launa verður meiri, staða atvinnuvega sterkari og allar fjárveitingar og framlög til verklegra framkvæmda nýtast mun betur en verið hefði án þessara aðgerða. Vissulega þarf að kosta því til að ríkið verður að taka á sig verulegan sparnað í útgjöldum, sem m. a. felst í 6% lækkun fjárveitinga til verklegra framkvæmda, en þrátt fyrir þessa almennu lækkun á framlögum verður framkvæmdagildi fjárveitinga talsvert miklu meira en yrði ef aukin verðbólga skæri allar fjárveitingar niður um 10–15%. Stefnt er að því með margvíslegum hætti að draga úr rekstrarkostnaði ríkisstofnana. Öllum stofnunum verður gert að draga úr yfirvinnu samkv. ákveðnum reglum og takmarka utanferðir opinberra starfsmanna eins og kostur er. Verður þess krafist, að menn geri fullnægjandi grein fyrir löngum og tíðum ferðum til annarra landa á kostnað ríkisins, en eftirlit með slíkum útgjöldum hefur ekki verið nægilegt. Lækkun ríkisútgjalda mun skiptast til helminga á rekstrarframlög og verklegar framkvæmdir. Auk þessara ráðstafana til niðurfærslu verðlags verður nokkur tilfærsla á óbeinum sköttum, sem einkum er til hagræðis fyrir fiskiðnað og framleiðsluiðnað, með lækkun stimpilgjalda á afurðalánum og lækkun launaskatts um 1% hjá þessum atvinnugreinum, en tekna er aflað á móti með sérstöku tollafgreiðslugjaldi. Þessi tilfærsla er ekki veruleg, en léttir þó undir með þessum atvinnugreinum. Afleitar ytri aðstæður, sem ég áðan nefndi, lágt verð á afurðum og aflabrestur á loðnuveiðum, verða þess valdandi að þjóðartekjur aukast ekki á þessu ári og dragast jafnvel saman. Við þvílíkar aðstæður er ekki aðeins á brattann að sækja í verðbólgumálum. Lítil von er til þess, meðan þannig er ástatt, að kaupmáttur launa fari vaxandi eða almenn neysla þjóðarinnar aukist. Meðan kreppan varir í þessum heimshluta er mikið fengið ef okkur tekst að halda í horfinu og andæfa án þess að atvinnuleysi skelli yfir eða lífskjör skerðist. En við getum margt gert til að undirbúa nýja sókn til bættra lífskjara. Gagnger endurskipulagning og hagræðing í íslensku atvinnulífi er og verður forsenda þess, að unnt sé að brjótast út úr vítahring verðbólgunnar. Það er sorglegur misskilningur þegar menn ímynda sér að verðbólgan hyrfi úr sögunni ef hætt yrði að greiða verðbætur á laun. Verkalýðshreyfingin er áreiðanlega tilbúin að taka þátt í efnahagslegu uppgjöri þar sem saman færu minni verðhækkanir, minni hækkun fiskverðs og búvöruverðs, minni gengisfellingar, en verðbætur á laun yrðu að sama skapi lægri. Vafalaust er unnt með skipulögðu átaki að strika hækkunartilefnin út og stöðva hækkanir sem gengju þá hver upp á móti annarri. Með sameiginlegu uppgjöri margra hagsmunaaðila mætti þannig ná verulegum áfanga í átt að lægra verðbólgustigi. En vísitölubætur launþega einar sér eru ekkert aðalatriði málsins. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að um leið og verðbólga er hér meiri en í nokkru nálægu landi hefur það lengi verið séreinkenni á íslensku efnahagslífi að halda útflutningsatvinnuvegunum gangandi með endurteknum gengisfellingum. Þetta er gert til að halda fyrirtækjunum uppi og forðast atvinnuleysi. Öll setjum við atvinnuöryggi og stöðuga framleiðslu ofar öðru. En því verður ekki neitað, að þessi látlausi þrýstingur atvinnurekstrarins á gengi krónunnar, oft með býsna óábyrgum hætti, er ein helsta undirrót mikillar verðbólgu hér á landi. Með endurskipulagningu og stóraukinni hagræðingu verður að létta þessum þrýstingi af og gera atvinnureksturinn ábyrgari eða m. ö. o., svo að ég noti þá líkingu sem ég hef þegar notað, að venja atvinnureksturinn af deyfilyfi sífelldra gengisfellinga. Takmörkun á afla og úthaldi fiskiskipa og vaxandi hömlur á innflutningi skipa kalla jafnframt á nýja fiskveiðistefnu. Svo að dæmi sé nefnt er augljóst að byggðarlög, sem eiga allt sitt undir útgerð og fiskvinnslu, geta aldrei sætt sig við það ástand að missa þau skip af staðnum, t. d. í annan landshluta, standi menn uppi aflalausir og atvinnulausir og megi ekki útvega sér annað skip. Breytt viðhorf í fiskveiðimálum knýja sem sagt á það, ef fiskveiðiflotinn á ekki að stækka ár frá ári, að löndun og dreifing aflans sé endurskipulögð og stóraukin samvinna verði tekin upp á þessu sviði undir forustu stjórnvalda. Sama má raunar segja um fjöldamargt annað í íslensku atvinnulífi, m. a. um innkaup og innflutning á helstu nauðsynjavörum landsmanna. Óhagstæð innkaup á erlendum vörum og hlutfallslega dýrt og óhagkvæmt innflutningskerfi hafa vafalaust lagt sinn mikla skerf til verðbólgunnar hér á landi. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Þessar umr. eru ætlaðar til að varpa ljósi á efnahagsaðgerðir ríkisstj. Margir munu nefna þessar ákvarðanir skammtímaaðgerðir. Það er hárrétt, þær eru það. Þegar skipstjórinn snýr stýrinu nokkrar gráður á stjórnborða til að forðast grynningar er það sannkölluð skammtímaaðgerð og þó er hún jafnnauðsynleg þar fyrir. En vafalaust þarf skipstjórinn að snúa stýrinu aftur að nokkrum tíma liðnum. Það er eðli allrar stjórnar. Hitt látum við í léttu rúmi liggja, þótt Friðrik Sophusson, sem talaði hér áðan, stýrimaður á gömlum kútter sem alvarlegur leki hefur komist að vegna innbyrðis illdeilna skipverja, standi fyrir nokkrum hrópum og skjóti fram haldlitlum fullyrðingum. Fleyta hans hefur oft steytt á skeri einmitt af því að ekki var tekið í stýrið þegar það átti við. En okkar skip er á réttri leið og það er fyrir mestu.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Tjaldið er fallið. Glansmynd ríkisstj. er nú í molum, en blekkingarleiknum á að halda áfram. Hér er engin raunhæf lausn til umræðu eða til sýnis, engin varanleg aðgerð. Við könnumst við plögg af því tagi sem ríkisstj. kynnir nú. Hún lagði fram sams konar plagg í fyrra. Þá var plaggið í 32 tölusettum liðum. Nú eru þeir 22, en ótölusettir. Í fyrra bar plaggið nafngiftina „efnahagsáætlun“. Núnar er það nefnt „skýrsla“. Sumt í þessari skýrslu er meira að segja orðrétt upp úr gamla plagginu, en annað með breyttu orðálagi. Það stendur ekki steinn fyrir steini í óskalistanum frá því í fyrra og eins mun verða um þetta plagg. Það verður því ekki dæmt á grundvelli orðagjálfursins. Besti mælikvarðinn er verk ríkisstj. sjálfrar, og verkin á liðnu ári eru vitaskuld gleggsti dómurinn. Ríkisstj, hefur ekkert gert. Viðnámsaðgerðirnar frá því í fyrra runnu út í sandinn og verðbólgan veður áfram. Það plagg, sem hér er birt, er ekki til þess að bjarga þjóðinni, það er til þess að bjarga ríkisstj. Ríkisstj. er meira annt um sjálfa sig en um þjóðina. Á annan mánuð hefur landið verið stjórnlaust meðan ríkisstjórnarflokkarnir, Framsókn og Alþb., hafa þráttað um orðalag, aðgerðir og reyndar aðgerðaleysi. Á sama tíma gekk fjöldi fólks atvinnulaus fyrir tilstilli ríkisstj. og stefnuleysis hennar. Enn liggur mestur hluti stóru togaranna bundinn við bryggjur og enn búa fjölmargar fjölskyldur við atvinnuleysi af þessum sökum. Um það hirðir ríkisstj. ekki. Hún er upptekin við að bjarga sjálfri sér, en ekki af því að stjórna landinu. Auk upptalningar á ýmsu, sem stefnt skuli að eða athugað, rétt eins og í plagginu frá því í fyrra og þá var ekkert með það gert, er innihaldið í boðskapnum þetta: 1. Niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðir skulu stórauknar og eitthvað krafsað í tollamálum. 2. Fundnir eru upp nokkrir viðbótarskattar, þar á meðal tollafgreiðslugjald, til að mæta þessum útgjöldum og svo er stefnt að því að skera niður opinberar framkvæmdir og ótiltekin önnur ríkisútgjöld til að brúa bilið. Með þessu móti er ætlunin að ná niður mælingunni á framfærsluvísitölu og þar með að lækka kaup um 6%. Þennan niðurgreiðsluleik þekkjum við. Kartöflur, smjör og kjöt munu lækka 1. febr., en hækka aftur mánuði síðar. Þessar vörur munu lækka á ný hinn 1. maí, en hækka svo aftur hinn 1. júní. Lækkunin gildir þannig einungis rétt á meðan framfærsluvísitalan er mæld svo að kaupið hækki ekki. Þetta er blekking og þar að auki helber sviksemi. Gallinn er líka sá, að við borðum ekki eins mikið af kartöflum og keti og vísitalan sýnir. Þess vegna felst í þessum aðgerðum 4% hrein kjaraskerðing - kjaraskerðing sem hvergi mun koma fram í opinberum mælingum og þá ekki heldur í þeim tölum sem birtar verða um kaupmátt og ríkisstj. ætlar væntanlega að státa sig af. Við hin sjáum hins vegar verðhækkanirnar í kringum okkur og hvernig kaupið endist sífellt verr. Þegar svona er staðið að verki er buddan réttlátasti mælikvarðinn, en ekki falstölur ríkisstj. um kaupmátt á grundvelli vitlausrar verðbólgu. Þessi niðurgreiðsluleið er vitaskuld skrípaleikur. Kauphækkunin, sem launþegar fengu nýlega, er nú tekin til baka og vel það. Nákvæmlega það sama gerðist í fyrra. Í bæði skiptin hrósuðu ráðherrar Alþb. sjálfum sér upp í hástert af því, hve góðir samningarnir hefði verið og hófsamir sem þeir hefðu staðið að. En þeim var það alveg fyrirhafnarlaust að kippa því til baka í fyrra, sem þeir blessuðu áður, og ógilda í raun þá samninga sem þeir gerðu þá. Nú er það sama að gerast aftur. Svo er gengið fellt og hringavitleysan heldur áfram. Landið er svo stjórnlaust meðan ráðherrarnir rífast. Ég held að allir landsmenn sjái að hér er barist við vindmyllur. Það næst enginn varanlegur árangur. Það eru engar raunverulegar framfarir. Ein bráðabirgðaráðstöfunin rekur aðra. Lausnin er vitaskuld hvorki leiftursókn íhaldsins né niðurgreiðslublekkingar Framsóknar og Alþb. Við skulum horfast í augu við staðreyndirnar. Þetta kerfi hefur skilað okkur miklu í verðbólgu, en engu í lífskjarabótum. Þar á ofan er nú erlendum skuldum hlaðið upp. Á næsta ári fer næstum því helmingurinn af erlendum lánum í að borga af gömlum erlendum lánum og þriðjungurinn af því, sem þá er eftir, fer í hrein eyðslulán. Þriðja hver branda, sem úr sjó er dregin, fer til þess að mæta greiðslubyrði af erlendum lánum. Líka á þessu sviði stefnir í vítahring vitleysunnar. Þetta ráðslag dugar ekki. Við getum gert betur, Íslendingar, og við verðum að gera betur. En til þess þarf líka gerbreytta efnahagsstefnu, eins og við Alþfl.-menn höfum barist fyrir og börðumst m. a. fyrir í ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar. Þá hindruðu Alþb. og Framsfl. framgang þeirrar stefnu. Því er nú komið eins og komið er og alveg eins og við Alþfl.-menn sögðum fyrir um að fara mundi. Ég ætla að drepa á nokkra þætti í stefnu okkar Alþfl. manna. Í fyrsta lagi á að framfylgja raunvaxta- og verðtryggingarstefnu í reynd. Það er ekki gert. Enn brennur spariféð á verðbólgubálinu. Enn er stolið af sparifjáreigendum. Hin hliðin á málinu er sú, að niðurgreitt lánsfé þýðir vitlausa fjárfestingu og það er vitlaus fjárfesting sem er að sliga lífskjör okkar. Heil stofnun, Framkvæmdastofnun, er í því að úthluta niðurgreiddum lánum. Þar er úthlutað gjöfum til útvalinna. Þeir munu græða á verðbólgunni og vilja viðhalda henni. Hluti af verðtryggingarstefnunni er og verður líka að vera lenging lánstíma og hækkun lána, t. d. vegna íbúðakaupa og íbúðabygginga. Um þetta hefur ríkisstj. ekkert sinnt. Það verður að sjá til þess, að ungt fólk geti komið sér fyrir með eðlilegum hætti. Það er hluti af eðlilegum lífskjörum í landinu. Stefnumörkunin á að vera sú, að enginn græði á verðbólgunni og enginn þurfi á henni að halda til að bjarga sér. Í öðru lagi verða menn að vera ábyrgir gerða sinna. Núna er öllum bjargað, alveg sama hvernig þeir standa sig í atvinnurekstrinum. Ef einhvers staðar er tap er því ávísað á ríkið og ríkið kemur til bjargar. Þessum bakreikningaskrifum á ríkið verður að hætta. Með þessu háttalagi er verið að gera atvinnurekendur ábyrgðarlausa með öllu. Það er óheillastefna. Í þriðja lagi verðum við að horfast í augu við þá staðreynd, að þjóðin í heild eyðir meira en hún aflar. Auðvitað gildir það sama um þjóðina og hvert einstakt heimili í landinu. Ef menn eyða umfram það sem þeir afla stefna þeir hag sínum í voða. Við höfum fyrir okkur dæmi af lítilli þjóð sem glataði sjálfstæði sínu með því að fara ógætilega í skuldasöfnun. Nýfundnaland var sjálfstætt ríki, en það var tekið upp í skuld. Lítum á aðra hlið efnahagsmála. Ríkisstjórnir eru sífellt að fella gengið til að bjarga atvinnuvegum og núv. ríkisstj. er síst undantekning í þeim efnum. Að hve miklu leyti þetta er nákvæmlega rétt mat á hverjum tíma um þörfina á gengisfellingu skiptir ekki meginmáli, heldur hitt, að þeirri stefnu er nú fylgt að gera atvinnuvegunum sífellt erfiðara að standa undir þeim kröfum sem við verðum að gera til þeirra. Með gerbreyttri stefnu í málefnum atvinnuveganna getum við og eigum við að gera þeim kleift að borga hærra kaup og þannig jafnframt að draga úr verðbólgunni. Ég skal nefna dæmi um þetta og rekja stefnu okkar Alþfl.- manna að því er þetta varðar. Þeirri stefnu er nú fylgt að stækka skipastólinn. Þetta þýðir versnandi afkomu hjá sjómönnum og útgerð. Þetta þýðir gengisfellingu og verðbólgu. Við Alþfl.-menn höfum flutt tillögur um að takmarka stærð skipastólsins. Með því móti má gera þessum atvinnuvegi auðveldara en ella að standa undir hærra kaupi. Ég skal nefna annað dæmi. Þeirri stefnu er fylgt að svelta fiskvinnsluna. Þó er ljóst að með tækniframförum, hagræðingu og bættum aðbúnaði verkafólks í fiskvinnslunni má ná þar betri nýtingu. Þangað er lífskjarabót að sækja - lífskjarabót sem yrði fólgin í því að hækka kaupið og auka kaupmáttinn. Í þriðja lagi býr land okkar yfir mikilli óbeislaðri orku. Virkjun fallvatnanna og nýting til orkufreks iðnaðar er besta tækifærið sem Íslendingar hafa til að skjóta fleiri stoðum undir þjóðarbúskapinn, finna ný atvinnutækifæri og auka þjóðarframleiðsluna. Þannig yrði skapaður grundvöllur að raunverulegum lífskjarabótum. En þessum málum sinnir ríkisstj. ekki heldur. Hún getur ekki einu sinni ákveðið hvar eigi að virkja. Í fjórða lagi skal ég nefna stefnuna í landbúnaðarmálum. Enn er það svo, að okkur öllum, Íslendingum, er gert að greiða stórfé með útflutningi landbúnaðarafurða ofan í útlendinga. Þessi stefna rýrir lífskjörin. Ef henni væri breytt í samræmi við það sem Alþfl. leggur til væri hægt að nota þessa peninga t. d. til að lækka skatta. Það mundi þýða raunverulegan bata í lífskjörum. Í öllum þessum meginþáttum atvinnulífsins fylgir ríkisstj. þannig í reynd kjaraskerðingarstefnu, - stefnu sem eykur verðbólguna, stefnu sem rýrir kjörin. Öll niðurgreiðsluleikfimi, allar kaupránsaðgerðir eru gagnslausar meðan þessi kjaraskerðingar- og verðbólgustefna er ríkjandi í málefnum atvinnulífsins. Margir Íslendingar búa við smánarlega lág laun og bág lífskjör. Fjöldi fólks á í vaxandi erfiðleikum við að reka heimili sín. Skollaleikurinn með vísitöluna hefur enn frekar rýrt kjör þessa fólks. Við Alþfl.-menn viljum að þessum skollaleik verði hætt. Það er raunverulegur kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna sem skiptir máli. Þess vegna er stefna okkar þessi: 1. Skattar á einstaklingum verði lækkaðir til að tryggja rekstrargrundvöll heimilanna. Slík aðgerð knýr ekki verðbólguskrúfuna. Þær krónur, sem menn fá í skattalækkunum, treysta þannig raunverulegan kaupmátt. 2. Komið verði á afkomutryggingu fyrir þá sem lægst hafa launin og búa við lökust kjörin. Slík afkomutrygging yrði greidd þeim launþegum á starfsaldri sem ná ekki tilteknum lágmarkstekjum. 3. Komið verði á eðlilegri lánafyrirgreiðslu til íbúðakaupa eða bygginga þannig að ungt fólk geti komið sér fyrir með eðlilegum hætti. Það er líka þáttur af lífskjörunum að menn geti það. 4. Þegar í stað verði komið á nýjum vísitölugrunni, sem mælir raunverulegan kostnað af framfærslu heimilanna, í stað þeirrar skrípavísitölu sem við höfum nú. Slík ný vísitala mundi afhjúpa svart á hvítu blekkingaleik ríkisstj. Enn fremur ætti að taka upp sérstaka lífskjaramælingu sem sýnir raunveruleg lífskjör með tilliti til allra þátta sem varða kjör heimilanna, þ. á m. áhrifin af skattgreiðslum og aðstöðu til þess að komast yfir húsnæði. Þessi lífskjaravísitala yrði svo tekin til viðmiðunar í aðgerðum stjórnvalda sem miðuðu að því að vernda kjör launafólks. Þessum aðgerðum, þessari stefnumörkun Alþfl. þarf vitaskuld að fylgja aðhald í fjármálum ríkisins og raunveruleg stjórn í peningamálum, eins og við Alþfl.- menn höfum gert tillögur um. Alþfl. hefur ávallt gert sér ljóst að árangri yrði ekki náð áreynslulaust eða án fórna. Það þarf raunverulega aðhald á öllum sviðum, en ekki einungis orðagjálfur. Það þarf samstillt átak. Núv. ríkisstj. er gersamlega óhæf til þess að ráða við þetta verkefni. Herra forseti. Ég hef rakið stefnumörkun Alþfl. að því er varðar nokkra meginþætti efnahagsmála. Ég hef ekki séð ástæðu til að fjölyrða sérstaklega um þá skýrslu ríkisstj. sem hér er sögð vera til umr. Hún gefur ekkert tilefni til langrar orðræðu. En ég vil minna á það að lokum, að um þúsund Íslendingar flýja nú land á ári hverju. Skýringin á þessum landflótta er öðru fremur vitlaus efnahagsmálastjórn, - vitlaus efnahagsmálastjórn sem m. a. birtist í skollaleik eins og þeim sem ríkisstj. boðar nú. Það er skylda okkar við landið að snúa þessari þróun við. Það tekst einungis með gerbreyttri stefnu eins og við Alþfl.- menn berjumst fyrir. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ég mun ekki eyða orðum á fádæma málefnasnauðan málflutning Friðriks Sophussonar áðan. Sumt orðbragð þessa unga manns hæfir betur götustrák en varaformanni Sjálfstfl. Ég skal hins vegar svara þeirri spurningu sem hann beindi til mín um hagkvæmari fjárfestingu. Hún er satt að segja á hverju leiti. M. a. hefur sjútvrn. í nokkur ár stuðlað að því, að fiskvinnslan kannaði betur en gert hefur verið að bæta nýtingu sem er víða mjög ábótavant. Við veittum t. d. á síðasta ári nokkra styrki til þeirra fiskvinnslufyrirtækja sem það vildu gera. Þarna er mjög mikið að vinna og þannig gæti ég nefnt fjölmörg dæmi í sjávarútvegi og fiskvinnslu sem stórlega mundu auka verðmæti þess afla sem á land berst. Ég vil þakka Kjartani Jóhannssyni fyrir lýsingu hans á stefnu Alþfl. í efnahagsmálum. Hins vegar væri ákaflega fróðlegt að láta reikna hana út í Þjóðhagsstofnun. Ég vildi t. d. gjarnan fá að athuga hvaða áhrif enn hærri vextir, enn meiri fjármagnskostnaður mundi hafa á íslenskt atvinnulíf. Ég vil jafnframt benda Kjartani Jóhannssyni á það, að þegar hann talaði um að ráðherrarnir rifust, þá fór hann áravillt. Fyrir 2–3 árum var það nokkuð títt í þeirri ríkisstj. sem hann sat í, og átti hann mjög virkan þátt í deilum sem urðu þeirri ríkisstj. að fjörtjóni. Ég vil fremur snúa mér að þeirri efnahagsáætlun, sem ríkisstj. hefur lagt fram, og gera grein fyrir sjónarmiðum okkar framsóknarmanna í því sambandi. Þessi efnahagsáætlun er upphaf annars áfanga í niðurtalningu verðbólgunnar. Fyrsti áfangi hófst í byrjun síðasta árs og einkenndist öðru fremur af því, að dregið var úr verðbótum um 7% 1. mars, að sjálfsögðu með samsvarandi skerðingu á verði búvöru og á fiskverði. Jafnframt var beitt hörðu aðhaldi á öllum sviðum sem áhrif hafa á verðbólguna. Markmiðið var að ná verðbólgunni niður í um 40% á árinu 1981. Þetta tókst. Að mati Þjóðhagsstofnunar var verðbólgan á síðasta ári 42%. Það er ekki síður mikilvægt, að ríkisstj. tókst einnig að standa við þau önnur markmið sem hún setti sér. Góð atvinna var allt árið og kaupmáttur ráðstöfunartekna jókst á árinu þrátt fyrir ofangreinda skerðingu verðbóta, enda voru skattar lækkaðir í því skyni að bæta lækkun verðbótavísitölunnar. Ýmislegt má læra af efnahagsaðgerðum s. l. árs. Þá var tekið eitt stórt skref, eins og fyrr segir, í upphafi ársins, en því ekki fylgt eftir með frekari aðgerðum síðar á árinu. Þetta varð til þess, að verðbólguhraðinn jókst að nýju með grunnkaupshækkun og ytri aðstæðum í lok ársins. Einnig er vafalaust að nokkuð hart var gengið að útflutningsatvinnuvegunum með aðhaldssamri gengisstefnu. Þá sýna tölur, svo að ekki verður um deilt, að fjármagnskostnaður hefur hækkað meira en flestallt annað. Slík atriði er nauðsynlegt að leiðrétta. Um þessi áramót eru aðstæður um sumt svipaðar og þær voru um áramótin 1980–1981, en um annað nokkuð ólíkar. Fyrir ári var því spáð, að verðbólgan á árinu 1981 yrði um 70–80% ef ekkert væri að gert. Nú er talið að hún yrði 55% án aðgerða. Verðbólguhraðinn er því minni nú en hann var þá. Ytri aðstæður eru hins vegar erfiðari nú en þær voru fyrir ári. Kreppan, sem verið hafði í vestrænum löndum, virðist enn ætla að haldast um sinn og hefur nú teygt arma sína hingað til lands. Enn sem komið er kemur þetta fyrst og fremst fram í erfiðleikum í sölu á áli, járnblendi, kísilgúr og fleiri iðnaðarvörum. Fiskmarkaðir virðast enn viðunandi, en hættumerki eru þó sýnileg, t. d. í Bandaríkjunum, þar sem Kanadamenn eru orðnir stærri innflytjendur en við, enda er verð á þorskflökum frá Kanada um 35% lægra en okkar. Nýlega hefur alríkisstjórnin í Kanada ákveðið að veita sjávarútvegi á austurströnd landsins gífurlega nýja fjárhagsaðstoð til þess að gera honum kleift að viðhalda lágu verði á Bandaríkjamarkaði. Mun þessi aðstoð nema um 15% af verði á þeim markaði fyrir kanadískar afurðir. Þannig er hin frjálsa samkeppni í reynd. Því verður ekki neitað, að hækkun dollarans fyrri hluta síðasta árs var að ýmsu leyti kærkomin. Slíks er ekki að vænta nú. Því er fremur spáð að dollarinn muni lækka í verði. Við þessar erfiðu aðstæður telur ríkisstj. ekki raunhæft að setja markmiðið neðar en við 35% verðbólgu á þessu ári, enda leggur ríkisstj. áherslu á viðunandi stöðu atvinnuveganna, næga atvinnu og að vernda kaupmátt ráðstöfunartekna eins og frekast er kostur. Sá áfangi í viðureigninni við verðbólguna, sem nú er kynntur, hefst fyrst og fremst með niðurgreiðslu og lækkun vöruverðs fyrri hluta ársins. Þetta er ekki óeðlilegt þegar þess er gætt, að niðurgreiðslur eru nú hlutfallslega minni en oft áður. Þegar Friðrik Sophusson hneykslast á því, að landbúnaðarafurðir skuli greiddar niður af því að þær vega svo mikið í vísitölunni, gleymir hann að geta þess, að þetta verkar einnig öfugt. Þegar landbúnaðarafurðir hækka verka þær enn meira en annað til hækkunar á verðbótum og ekki í réttu hlutfalli við neyslu þeirra. Þetta verkar á báða vegu. Hins vegar er ljóst að þessar aðgerðir nægja ekki til þess, að verðbólgan verði um 35% á árinu. Því er jafnframt lagður grundvöllur að ýmsum aðgerðum sem áhrif munu hafa til áframhaldandi hjöðnunar verðbólgu. Af því vil ég einkum nefna tvennt. Ákveðið er að stofna til viðræðna um endurskoðun á vísitölukerfinu. Með efnahagslögunum frá 1979 var stigið lítið en mikilvægt skref í þessa átt. Þá var ákveðið að reikna breytingu á viðskiptakjörum inn í vísitöluna þannig að 30% af breytingunni kæmu til lækkunar eða hækkunar á verðbótum, eftir því hvort viðskiptakjörin rýrna eða batna. Ég hef engan heyrt halda því fram að þetta sé óréttlátt. Hvernig geta laun hækkað hér á landi þegar kaffi hækkar í Brasilíu eða olía í Arabalöndum eins og oft hefur verið að spurt? Að mati okkar framsóknarmanna er óhjákvæmilegt að taka meira tillit til viðskiptakjara en nú er gert. Við teljum einnig að í vísitölugrundvellinum séu ýmsir þættir sem þar eiga ekki heima. Ég nefni sérstaklega innlenda orku. Á því sviði þarf mjög mikið að vinna. Það er fyrst og fremst með skynsamlegri nýtingu innlendrar orku sem við Íslendingar munum á næstu árum auka okkar þjóðartekjur. Til þess eru miklar framkvæmdir nauðsynlegar sem ekki gefa strax arð. Útilokað er að fjármagna framkvæmdir á sviði orkumála með erlendum lánum einum. Skuldasöfnun erlendis er þegar orðin of mikil og er að verða stórhættuleg þjóðinni. Að hluta verður þjóðin að greiða fyrir þær framkvæmdir strax, m. a. með nokkurri hækkun orkuverðs. Það hefur hins vegar mikil áhrif á vísitölu og veldur þá meiri verðbólgu. Því hafa menn illu heilli horfið að því ráði að fjármagna slíkar framkvæmdir í stöðugt vaxandi mæli með erlendum lántökum. Byggðalínurnar eru gott dæmi. Fáar framkvæmdir eru mikilvægari til þess að þjóðin fái öll notið þeirrar orku sem hún öll á. Byggðalínurnar eru nánast að öllu leyti reistar með erlendum lánum. Meira að segja eru tekin ný erlend lán til þess að greiða vexti og afborganir af eldri lánum. Ekki er talið fært að afla tekna með hækkun raforkuverðs, það eykur verðbólguna. Slíkur leikaraskapur getur ekki gengið lengur, við höfum ekki efni á því. Sú staðreynd, að orkuverð vegur þungt í vísitölunni, stendur í vegi fyrir áframhaldandi jöfnun orkuverðs um landið. Að vísu hefur allmikið áunnist með olíustyrk, hitaveitum og byggðalínum, en langt er þó frá því að fullum eða viðunandi jöfnuði sé náð. Árið 1979 tókst að fá samkomulag um að nokkur tekjuöflun til jöfnunar á upphitunarkostnaði yrði utan vísitölu í tvö ár. Að sjálfsögðu á tekjuöflun í því skyni að jafna lífskjörin aldrei að vera í vísitölu og valda aukinni verðbólgu. E. t. v. segir einhver: Það skerðir lífskjörin að taka orkuverðið úr vísitölunni. Það er mikill misskilningur. Ekkert skerðir lífskjörin meira en verðbólgan, nema ef vera skyldi erlend lántaka sem þjóðin fær ekki staðið undir til lengdar. Þessari endurskoðun vísitölukerfisins þarf að ljúka áður en nýir kjarasamningar eru gerðir í vor, þannig að menn viti á hverju byggt er. Við framsóknarmenn leggjum jafnframt mikla áherslu á trausta atvinnuvegi. Þeir eru ætíð í mikilli hættu í mikilli verðbólgu. Ef verðlag hækkar ekki erlendis eins og kostnaður hér innanlands, sem það getir aldrei á meðan verðbólga er langtum meiri hér en í viðskiptalöndum okkar, þola atvinnuvegirnir ekki hækkun launa og verðlags án gengislækkunar. Það eykur hins vegar verðbólguna og eyðir öllu því sem menn telja sig hafa unnið með hækkun verðbóta, hækkun búvöruverðs eða fiskverðs. Því er nauðsynlegt að draga úr gengislækkunum. Það verður helst gert með því að draga úr kostnaði útflutningsatvinnuveganna. Eins og fram kemur í tilkynningu ríkisstj. er ákveðið að lækka stimpilgjöld úr 1% í 0,3% og launaskatt á iðnaði og fiskvinnslu úr 3.5% í 2.5%. Einnig er í athugun að samræma aðstöðugjöld og starfsskilyrði atvinnuveganna almennt. Slíkt verður að sjálfsögðu að gera með því að lækka gjöld þar sem þau eru hærri, t. d. aðstöðugjald á iðnaði til jafns við fiskvinnslu, enda vægast sagt vafasamt að íþyngja útflutningsatvinnuvegum og samkeppnisiðnaði á sama tíma og aðrar þjóðir styrkja stórlega sömu framleiðslugreinar, t. d. Norðmenn og Kanadamenn sjávarútveg sinn, eins og ég hef fyrr nefnt. Þá er lögð áhersla á lækkun fjármagnskostnaðar, m. .a vaxta, sem þátt í lækkun verðbólgu. Í þessu skyni hefur ríkisstj. lagt á það áherslu við bankana, að dráttarvextir verði lækkaðir úr 54% í 48% á ársgrundvelli. Á þessari braut verður að halda áfram, m. a. með lækkun tolla á hvers konar fjárfestingar- og hagræðingarvörum atvinnuveganna. Hvert atriði út af fyrir sig er e. t. v. ekki stórt, en það munar um það í verðbólguslagnum. Fiskverð hefur mjög verið til umræðu um þessi áramót eins og reyndar venja er á þeim árstíma. Þó má segja að harka hafi verið meiri nú en oft áður. Það er einkum af tveimur ástæðum. Kjarasamningar sjómanna hafa lengi verið lausir. Sjómenn lögðu á það mikla áherslu að ganga frá kjarasamningum nú og boðuðu verkfall þegar um jólin til þess að undirstrika þá kröfu. Samningar milli sjómanna og útgerðarmanna blönduðust því mjög inn í fiskverðsákvörðun. Í öðru lagi verður sú krafa sjómanna ákveðnari með ári hverju, að þeir fái sömu tekjuhækkun með ákvörðun um fiskverð og flestir aðrir landsmenn fá með verðbótum. Það er ekki ætlun mín að ræða hér almennt um fiskverðsákvörðun, heldur aðeins um síðara atriðið sem er nátengt verðbólguslagnum. Eins og allir vita fá launþegar og tímakaupsmenn allir verðbætur í samræmi við verðbótavísitölu ársfjórðungslega. Bændur semja ársfjórðungslega um hækkun sinna tekna til samræmis við tekjur iðnaðarmanna og verkamanna. Verð á landbúnaðarafurðum er síðan hækkað til þess að tryggja bændum eins og frekast er unnt þessa tekjuaukningu. Segja má einnig að verðhækkanir á vöru og þjónustu séu ákveðnar af Verðlagsráði með tilliti til hækkunar á vísitölu, og nú eru inn- og útlán í bönkum orðin verðtryggð að mestu leyti. Það er ekki fyrr en að sjómönnum og útgerðarmönnum kemur að þetta vísitölukerfi endar. A. m. k. virðast sumir, jafnvel hörðustu stuðningsmenn þessa vafasama kerfis, telja að þá eigi allt annað við og jafnvel, að því er virðist, að unnt sé að draga mjög úr verðbólgu með lágu fiskverði. Það dæmi gengur ekki upp. Í fyrsta lagi er rekstrargrundvöllur vinnslunnar yfirleitt brostinn í okkar miklu verðbólgu áður en til fiskverðsákvörðunar kemur. Fulltrúar vinnslunnar eru því í engri stöðu til þess að semja um fiskverð fyrr en aðgerðir ríkisvaldsins til þess að lagfæra rekstrargrundvöllinn hafa verið ákveðnar. Í öðru lagi má segja svipað um útgerðina sem verður fyrir stöðugum skakkaföllum í verðbólgunni og hefur í fátt annað að sækja til að rétta hlut sinn en hækkun fiskverðs. Í þriðja lagi verður því ekki haldið fram með nokkurri sanngirni, að sjómenn eigi einir eftir að sitja við allt annað borð að þessu leyti en aðrir landsmenn. Stundum heyrist að tekjur sjómanna séu þegar of miklar. Ég er ósammála þessu. Sjómenn eru mikið fjarri sínum heimilum, vinnutími þeirra er óreglulegur og vinnuskilyrði oft erfið. Þeir eiga að hafa góðar tekjur. Að vísu eru tekjur sjómanna mjög misjafnar. En svo er einnig hjá öðrum stéttum. Sá mismunur verður aldrei leiðréttur með fiskverði. Það felst í samningum um skiptakjör. Undanfarin ár hefur verið talið réttlætanlegt að draga úr fiskverðsákvæðum með tilliti til vaxandi afla. Slík aflaaukning er ekki fram undan. Því verður krafa sjómanna um fiskverðshækkun, sem samsvarar hækkun verðbóta, ákveðnari. Ekki verður hjá því komist að taka tillit til þeirrar kröfu, t. d. við ákvörðun um bolfiskverð, sem er sá megingrundvöllur sem aðrar ákvarðanir Verðlagsráðs sjávarútvegsins byggjast á. Eins og fram kemur í tilkynningu ríkisstj. er ákveðið að taka verðmyndunarkerfi í sjávarútvegi til endurskoðunar. Með því er ekki ætlun mín að vísitölubinda fiskverð. Það er útilokað, enda um fjölmargar og mismunandi ákvarðanir að ræða í því sambandi. Hins vegar vil ég taka fram að ég tel ekki lengur hjá því komist að sjómenn fái tryggingu fyrir tekjuhækkun sem er til samræmis við það sem launþegar hafa. Það sama á einnig við um útgerðina. Ákvörðun um fiskverð á grundvelli verðbótavísitölu er ekkert annað en viðurkenning á hringrás verðbólguskrúfunnar. Gengislækkun eða aðrar ráðstafanir vegna atvinnuveganna fylgja síðan eins og nótt fylgir degi. Staðreyndirnar ættu þá að verða öllum ljósar og opna augu manna fyrir því, að kominn er tími til að gera róttækar lagfæringar á því vísitölukerfi sem við búum við. Slíkt verður hins vegar að ganga jafnt yfir alla: launþega, bændur og sjómenn. Eins og fram hefur komið er útlitið með loðnustofninn mjög alvarlegt. Það kemur mjög á óvart. Íslenskir og norskir vísindamenn lögðu til s. l. vor að leyfðar yrðu veiðar á samtals 700 þús. lestum af loðnu. Eftir þessu var farið. Gert var ráð fyrir að við Íslendingar veiddum rúmlega 600 þús. lestir. Við höfum nú veitt tæplega 500 þús. Heildarveiði að meðtalinni veiði við Jan Mayen og Grænland er sömuleiðis vel undir 700 þús. lestum. Ekki er hægt að fullyrða að þetta merki að loðnustofninn verði mjög lítill jafnvel í nokkur ár. Þess eru mörg dæmi, að lítill hrygningarstofn hefur getið af sér stóran árgang. Hins vegar tel ég ekki rétt að gera ráð fyrir slíku. Ekki er óhætt að taka þá áhættu. Því er ekki um annað að ræða en að draga mjög úr loðnuveiðum í ár og þar til séð er að stofninn er að ná sér að nýju. Við munum jafnframt leggja á það ríka áherslu, að veiðar við Jan Mayen og Grænland verði mjög takmarkaðar á meðan svo er ástatt. Sá mikli samdráttur, sem er fyrirsjáanlegur á loðnuveiðum, hefur umtalsverð áhrif á þjóðartekjur okkar Íslendinga. Það hljóta allir landsmenn að bera. Afleiðingarnar eru þó mestar fyrir útgerðarmenn og sjómenn á þeim 52 skipum sem loðnuveiðar hafa stundað. Óhjákvæmilegt er að leita allra ráða til þess að bæta a. m. k. að hluta tekjumissinn. Það mun verða gert. Viðræður eru þegar hafnar. M. a. er ljóst að þessi floti hlýtur í auknum mæli að fá heimild til þorskveiða. Að vísu er engin ástæða til þess að óttast um þorskstofninn eins og stendur, en þar er þröngt setinn bekkurinn og minna verður til skiptanna. Af þessari ástæðu er áréttað í tilkynningu ríkisstj. að hert verður á reglum til þess að sporna gegn stækkun fiskiskipaflotans. Að vísu hefur slíkum reglum verið fylgt í tíð þessarar ríkisstj. með þeirri undantekningu, að samþykktur var innflutningur á fimm skipum til ákveðinna staða af atvinnuástæðum. Að öðru leyti hefur verið við það miðað, að í flotann bættust ekki skip umfram það sem tekið er úr notkun. Að vísu verða menn að gæta þess, að rúmlestatalan er ekki algildur mælikvarði í þessu sambandi. Meiri stærð felst oft t. d. ekki síst í bættu íbúðarrými áhafnar. Ég vara einnig eindregið við þeirri kröfu öfgamanna, að aðeins verði leyft að endurnýja fiskiskipaflotann um hluta af því sem úr notkun er tekið, eins og fram hefur komið og kom áðan í ræðu Kjartans Jóhannssonar. Það mundi aðeins verða til þess að lítið sem ekkert yrði tekið úr notkun. Menn mundu þá halda áfram að sækja sjóinn á úreltum skipum og kannske segja: Flýtur á meðan ekki sekkur. Ég mun ekki taka þátt í því að neyða íslenska sjómenn til þess að sækja fram á ystu landgrunnsbrún á úreltum og jafnvel hættulegum smábátum. Þegar uppbygging togaraflotans hófst í byrjun síðasta áratugar heyrðust furðumargar úrtöluraddir, sem lögðust hart gegn slíkri fásinnu, eins og þeir sögðu. Hvar halda menn að íslenska þjóðin stæði í dag efnahagslega og hvernig væri atvinnuástandið víðast um landið ef í það stórvirki hefði ekki verið ráðist samfara uppbyggingu frystihúsanna? Það er jafnframt athugandi, sem ég heyrði útgerðarmenn á Suðurnesjum segja á fundi nýlega: Ef endurnýjun bátaflotans er stöðvuð leggst bátaútgerð niður eftir 10 ár. - Í þessu tilliti verður því að rata hinn gullna meðalveg og stuðla að skynsamlegri endurnýjun flotans án þess að sóknarþungi aukist. Við það markmið verður staðið. Um sjávarútveg að öðru leyti er fátt annað en gott að segja. Fiskstofnar, aðrir en loðnan og karfinn, eru sterkir og vaxandi. Saltfisks- og skreiðarverkun er álitleg. Og ég vona að tekist hafi að skapa frystingunni rekstrargrundvöll. Verkefnin fram undan eru fyrst og fremst að auka þau verðmæti sem úr sjónum fást, ekki síst með auknum gæðum. Á það verður að leggja höfuðáherslu. Þá mun íslenska þjóðin um langan aldur byggja framtíð sína á öflugum og sterkum sjávarútvegi, enda verði þess gætt að fiskiskipaflotinn sé ætíð hinn fullkomnasti. Fyrir nokkru sá ég í erlendu blaði ítarlega grein um verðbólgu í vestrænum löndum. Við Íslendingar vorum afgreiddir með rúmlega einni málsgrein, sem var nokkurn veginn þannig: Ísland er sér á báti. Þar er verðbólgan 30–40%. Engu að síður virðast atvinnuvegirnir standa vel, þjóðartekjur eru vaxandi og velmegun mikil. Þegar þeir eru orðnir ósamkeppnisfærir á erlendum mörkuðum vegna óðaverðbólgunnar heima fyrir fella þeir bara gengið og byrja upp á nýtt. - Þetta er að vísu nokkuð rétt, en blaðamaðurinn átti enga skýringu á þessu fyrirbæri. Hann þekkti ekki þær tvær meginástæður sem gert hafa okkur kleift að halda atvinnulífinu gangandi. Á fáum árum hefur sjávarafli um það bil tvöfaldast. Það ásamt mikilli vinnu og aukinni þátttöku kvenna í atvinnulífinu hefur stóraukið þjóðartekjurnar þrátt fyrir gagnstæð áhrif verðbólgunnar. Í öðru lagi hefur á undanförnum árum gífurlega mikið fjármagn með lágum vöxtum verið flutt frá sparifjáreigendum og almenningi í fjárfestingu í atvinnulífinu og íbúðarhúsum. Nú er þetta gjörbreytt. Sjávarafli mun ekki aukast á næstu árum og verðmæti úr sjávarafla mun því vaxa langtum hægar en verið hefur. Ódýrt fjármagn í framkvæmdir og rekstur er ekki heldur fáanlegt lengur. Af þessum einföldu ástæðum er verðbólgan orðin langtum alvarlegri vágestur í íslensku efnahagslífi nú en hún jafnvel var áður. Áframhaldandi óðaverðbólga mun fyrr eða síðar leiða til stöðvunar atvinnuveganna, vaxandi erlendrar skuldasöfnunar, atvinnuleysis og jafnvel hruns hins íslenska efnahagslífs. Mér er ljóst að allt þetta verðbólgutal er leiðigjarnt orðið. Ég er jafnframt sannfærður um að flestir eða allir Íslendingar þekkja staðreyndirnar og eru sammála ofangreindri niðurstöðu. Það, sem hefur skort, er samstaða um nauðsynlegar aðgerðir, viljann. Góðir Íslendingar. Mikið hefur breyst hér á landi frá síðustu aldamótum þegar þjóðskáldin hvöttu landann til dáða. Einar Benediktsson segir m. a. í Íslandsljóði sínu: „Fleytan er of smá, sá grái er utar. Hve skal lengi dorga, drengir, dáðlaus upp við sand?“ Nú eigum við sem betur fer fullkomnari skip og betri sjómenn en líklega nokkur önnur fiskveiðiþjóð. Nú er sá grái sóttur hvar sem hann er. Nú búum við ekki lengur við þá eymd sem þjóðin reif sig upp úr. En viðfangsefnin eru engu minni: að varðveita það sem áunnist hefur. Því á enn við það sem Einar segir í þessu sama ljóði: „Reistu í verki viljans merki. Vilji er allt sem þarf.“ - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Spurningu þeirri, sem Friðrik Sophusson alþm. beindi til mín áðan, tel ég fullsvarað með þeim orðum sem hér fara á eftir: Á veturnóttum s. l. haust var þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 lögð fram á Alþingi. Var þar fjallað um meginmarkmið í efnahagsmálum, þróun þeirra að undanförnu og framtíðarhorfur. Þar voru ítrekuð þau markmið sem ríkisstj. lýsti yfir í öndverðu sem meginverkefnum: að tryggja afkomu atvinnuveganna og næga og örugga atvinnu um allt land, að draga úr verðbólgu og viðskiptahalla, að halda uppi kaupmætti almennra launa eftir föngum. Í þjóðhagsspánni var enn fremur reynt að segja fyrir um búskaparhorfur á komandi ári. En skjótt skipast veður í lofti. Þó að ekki séu liðnir nema röskir þrír mánuðir frá því að spá þessi leit dagsins ljós hafa horfur um aflaföng og afkomu þjóðarbúsins breyst til hins verra, svo sem rakið hefur verið í skýrslu frá ríkisstj. Verður því að leita leiða til að bregðast við þeim vanda. Hæstv. forsrh. hefur nú greint frá þeim úrræðum sem valin hafa verið í þessu skyni. Að sjálfsögðu hefur ríkisstj. fjallað um þessi málefni öll á mörgum fundum á undanförnum vikum ásamt ráðgjöfum sínum og sérfræðingum. Það er tímanna tákn að ýmsar fréttir hafa borist út af fundum þessum sem dagblöð og aðrir fjölmiðlar hafa gripið fegins hendi og haldið á loft. Hefur hvað eftir annað verið greint frá tillögum framsóknarmanna og/eða línu Alþb.-manna til lausnar á aðsteðjandi vanda, jafnframt stundum látið að því liggja að við sjálfstæðismenn í ríkisstj. værum skoðana- og stefnulausir í þjóðmálum. Þetta er að vísu varla svaravert, en þó má á það benda, að þar sem ráðh. þriggja stjórnmálaflokka ráða ráðum sínum og stjórna sameiginlega er sjaldnast um það að ræða að einn flokkur ráði öllu. Flestar eða allar sameiginlegar ákvarðanir hljóta að mótast af málamiðlun að einhverju leyti milli ólíkra sjónarmiða. Hitt er svo meira en hæpið að mínum dómi, að fjalla jafnóðum um vandmeðfarin úrlausnarefni í fjölmiðlum eða hugsa upphátt meðan málin eru á viðkvæmu stigi og varðað getur alþjóðarhag hvernig þau leysast. Ég leyfi mér að minna á upphafsorðin í stjórnarsáttmálanum þar sem tónninn er sleginn og því lýst yfir, að meginverkefni ríkisstj. sé að treysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf, en það er eins og allir vita ein helsta forsenda fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Það er skýlaus krafa okkar sjálfstæðismanna, að slík fyrirheit og önnur áþekk séu efnd og höfð að leiðarljósi. Tími vinnst ekki til að ræða einstök efnisatriði þeirra aðgerða sem nú eru á dagskrá, enda um þau fjallað nánar af öðrum. Um nokkur atriði ættu þó allir að geta orðið sammála, svo sem um aukinn sparnað og aðhald í ríkisbúskapnum. Niðurskurður útgjalda samkvæmt nýsettum fjárlögum er að sönnu vandmeðfarinn og viðkvæmur þó að oft hafi verið gripið til þeirra úrræða af valdhöfum á liðinni tíð. Þessi leið verður þó ásættanlegri ef eitt er látið yfir alla ganga eftir því sem mögulegt er. Jafnvægi í ríkisfjármálum er mikilvægt. Grundvöllur þess er að hófs og sparnaðar sé gætt á öllum sviðum þjóðlífsins. Það verður að viðurkennast, að þær ráðstafanir, sem nú hafa verið kynntar, bera allsterkan keim af úrræðum til skamms tíma. Þær eru þó studdar í trausti þess að um sé að ræða áfanga á réttri leið. Vonir manna um álíka stórt skref í verðbólguhjöðnun og varð á s. l. ári hafa brugðist í bili. Þó er ekki ástæða til að örvænta. Vandi okkar er minni en margra annarra þjóða. Við verðum að læra að sníða okkur stakk eftir vexti og marka okkur viðfangsefni samkvæmt því. Þess vegna er nú horfið að því ráði að stytta næsta áfanga. Eins og fram hefur komið hefur ríkisstj. nú að nýju sett sér markmið í efnahagsmálum, sem hún telur raunhæf við núverandi aðstæður í þjóðarbúinu. Stefnt er að því í næsta leik, að verðbólgan frá upphafi til loka ársins verði ekki meiri en 35% og hraði hennar verði kominn niður í um 30% á síðari hluta ársins. En jafnvel þessi árangur næst ekki átakalaust. Betur má ef duga skal. Hafa ber í huga að helstu viðskiptalönd Íslendinga búa enn við langtum lægra verðbólgustig. Þess vegna verður þegar í stað og jafnhliða þeim ráðstöfunum, sem nú eru fyrirhugaðar, að hefjast handa um varanleg úrræði í efnahagsmálum til frambúðar að svo miklu leyti sem nokkuð er varanlegt í þessum efnum. Í stjórnarsáttmálanum er hvað eftir annað lögð höfuðáhersla á að leysa beri hin erfiðustu og viðkvæmustu mál þjóðfélagsins, svo sem kjaramál, með samstarfi og samkomulagi hagsmunaaðila. Þessi leið er vitanlega sjálfsögð. Við eigum sem betur fer marga ágæta og hæfa menn sem glöggt skilja hvað gera verður og þjóðinni í heild má að gagni koma. En oft er erfitt að ná samkomulagi og samstöðu og iðulega reka menn mál sitt af meira kappi en forsjá og sjást lítt fyrir í kröfum sínum. En þegar allar sátta- og samkomulagsleiðir hafa verið reyndar til þrautar án árangurs hljóta menn að sjá og skilja að þjóðkjörnir valdhafar verða að grípa til þeirra ráða sem þeir telja nauðsynleg og óumflýjanleg þegar almenningsheill og alþjóðarhagur eru í veði. Hitt er svo annað mál, að ég held að skilningur manna sé á því, að lækkun verðbólgu, m. a. með svipuðum aðgerðum og beitt var á liðnu ári, sé allra hagur og raunhæfustu kjarabætur sem kostur er á, mestar þeim til handa sem þyngst eiga fyrir fæti. Halda verður í vonina um samkomulagsleiðir til úrlausnar mála í lengstu lög og hófleg bjartsýni er sjálfsögð, en náist engin samstaða né fótfesta og æði verðbólgan stjórnlaust upp á við á nýjan leik er vá fyrir dyrum. Ríkisstj. sú, er nú situr, getur senn horft yfir tveggja ára valdaskeið. Margt hefði vissulega mátt betur fara úr hendi og margt er ógert. Vafalaust vilja ýmsir að hún fari sem fyrst frá völdum, en allmargir munu spyrja: Hvað tekur við ef þessi stjórn hættir? Og það er von að spurt sé, miðað við fyrri reynslu. Ég tel að stjórninni hafi sæmilega vegnað það sem af er. Henni hefur tekist að leysa hin brýnustu mál hingað til. Auðna mun áfram ráða ferðinni og ferðalokum. Satt er það, að margir búast við því versta þegar minnst er á aðgerðir í efnahagsmálum. Sé þessi efnahagsmálapakki, sem svo er nefndur, veginn og metinn mun hann varla vekja ótta nokkurs manns, miklu fremur vonbrigði þeirra sem vilja taka fastar á og leggja eitthvað af mörkum til þess að meginstraumar þjóðmála hnigi til réttar áttar. Þar sem í skýrslu ríkisstj. er rætt um viðræður hagsmunaaðila um nýtt viðmiðunarkerfi, er tryggt geti kaupmátt og jöfnun lífskjara, í öllum byggðum landsins svo og frjálsari verðmyndun í landinu, þá er um að ræða ný viðhorf sem athygli munu vekja. Í umr. um lausn vandamála líðandi stundar má ekki gleymast að mikilvægasta verkefnið í efnahagsmálum er að auka þjóðartekjurnar. Það eru þær sem fyrst og fremst ráða raunverulegri afkomu launþega og þar með lífskjörum almennings. Því ber að efla hefðbundnar atvinnugreinar og byggja upp nýjar af fyrirhyggju, en án allra fordóma. Ljóst er að landinu verður ekki stjórnað eins og nú horfir nema saman vinni tveir eða fleiri flokkar stjórnmálamanna sem hafa skiptar skoðanir á mörgum málum. Í annan stað er og fullljóst, að innan sama flokks eru að jafnaði uppi ólík sjónarmið sem iðulega þarf að laða til sátta og samkomulags með umburðarlyndi, viðsýni og festu. Samstilltir kraftar geta lyft Grettistökum. - Og ítreka ber að raunhæfasta leiðin út úr öllum efnahagsvanda er að auka þjóðartekjur. Þar er nýting orkulinda landsins hendi næst ásamt hugviti, atorku og framtaki landsmanna sjálfra. - Lifið heil.



Herra forseti. Málflutningur stjórnarandstæðinga hér að framan var furðulega neikvæður. Þeir tala um efnahagsráðstafanir ríkisstj. sem gagnslausan blekkingaleik, moðsuðu eða jafnvel drullukökur og í besta falli sem algerar bráðabirgðaráðstafanir. Margir munu minnast þess, að ráðstafanir ríkisstj. fyrir rúmu ári hlutu svipaðar viðtökur. Þær voru taldar gagnslausar, ríkisstj. hjakkaði í sama verðbólgufarinu og uppgjöf hennar hlyti að vera á næsta leiti. Samt fór það svo, að þær ráðstafanir náðu tilgangi sínum. Verðbólgan hækkaði ekki um 70–80%, eins og spáð var, heldur um rúm 40%, eins og að var stefnt. Þrátt fyrir erfiðleika hjá sumum greinum atvinnuvega var atvinna næg og hagur þjóðarbúsins tiltölulega góður. Oft hefur minni árangur orðið af aðgerðum stjórnvalda. Því skal ekki haldið fram, að þessar aðgerðir nú leysi vandamál efnahagslífsins til frambúðar, enda hefur sú ekki orðið raunin með fyrri efnahagsráðstafanir á síðari áratugum. Þær eru þó nauðsynlegur áfangi, eins og nú standa sakir, í baráttunni við að draga úr verðbólgu, treysta stöðu atvinnulífsins og tryggja hagsmuni fólksins í landinu. Á hinn bóginn er ljóst að okkur er nauðsyn að taka fastar á þegar lengra líður á árið. Sumir þættir þessara efnahagsráðstafana eiga að verka með svipuðum hætti og það sem gert var á síðasta ári. Þá var verðbótavísitala skert um 7 stig en ví sumpart skilað með því að afnema skerðingaráhrif ~lafslaga á verðbótaþátt launa. Nú gilda skerðingarákvæði Ólafslaga að nýju og lækka verðbótavísitöluna að líkum samtals um 4 stig 1. mars og 1. júní, en til viðbótar verður lækkun á framfærsluvísitölu um 3 plús 3 stig á sömu dagsetningum vegna aukinna niðurgreiðslna og tollalækkana. Þessar aðgerðir ættu því ekki í raun að hafa minni áhrif á fyrri hluta ársins en 7% skerðingin í fyrra, en taka verður tillit til þess, að ytri aðstæður þjóðarbúsins eru nú mun erfiðari en þá var. Að undanförnu hafa aðilar að ríkisstj. nokkuð rætt hugmyndir eða tillögur um einstaka þætti efnahagsmála í blöðum og kynnt þær sem sínar tillögur. Þetta höfum við sjálfstæðismenn ekki gert. Við teljum ekki farsæla leið til samkomulags um viðkvæm málefni að setja þau á svið í fjölmiðlum. Stundum er líka erfitt fyrir hvern einstakan að eigna sér tiltekna hluti þegar þrír aðilar leggja hönd að sama verki. Þetta þýðir auðvitað ekki að við sjálfstæðismenn höfum ekki lagt fram okkar hugmyndir og okkar tillögur innan ríkisstj. Þar höfum við lagt áherslu á margvísleg atriði. Við höfum lagt áherslu á að treysta stöðu atvinnuveganna. Við teljum mikils virði að með þessum aðgerðum er dregið úr opinberum álögum á atvinnureksturinn með lækkun launaskatts og stimpilgjalda. Þær úrbætur verða væntanlega varanlegar og fyrstu skrefin af fleiri á sömu braut. Við höfum lagt áherslu á að gengi atvinnuveganna sé þegar til lengdar lætur forsendan fyrir fullri atvinnu og kaupmáttur verði því aðeins tryggður að fólkið í landinu hafi nóg að starfa. Við höfum lagt áherslu á hjöðnun verðbólgunnar í áföngum, enda stefnir ríkisstj. að því, að verðbólgan verði komin niður undir 30% í lok ársins, og í yfirlýsingu hennar felst skuldbinding allra stjórnaraðilanna um að svo verði haldið á málum að þetta takist. Við höfum lagt áherslu á að með hjaðnandi verðbólgu verði gefið aukið svigrúm og frelsi í meðferð verðlagsmála og við höfum lagt áherslu á að núverandi vísitölukerfi verði lagt til hliðar, helst á miðju ári, og tekin upp ný viðmiðun sem ekki hafi í för með sér jafnafdrifaríkan víxlgang verðlags og launa. Það gæti þó ekki síður tryggt hagsmuni láglaunafólksins. Auðvitað erum við sjálfstæðismenn ekki einir um að leggja áherslu á þessi atriði og auðvitað hafa allir aðilar að ríkisstj. lagt hönd að hverjum þætti þessara mála, en mér þykir að gefnu tilefni ástæða til að draga þessi höfuðatriði fram sérstaklega þó af nógu öðru sé að taka. - Ég vænti að með þessum orðum hafi ég svarað fyrirspurn Friðriks Sophussonar. Allar efnahagsráðstafanir eiga það sammerkt, að þær eru ekki eintómur gleðiboðskapur. Það er enginn vandi ef hann sést hvergi og ef hann þarf hvergi að koma niður. Þrátt fyrir þetta er það skylda ríkisstj. að leitast við að taka svo á málum að hún nái að framfylgja stefnu sinni. Þetta hefur ýmsum ríkisstj. tekist misjafnlega á liðnum áratugum. Núverandi ríkisstj. verður eins og aðrar dæmd af verkum sínum. Hún á vissulega mikið undir því líka. Ef svo kynni að fara að markmið ríkisstj., sem kynnt hafa verið hér í kvöld, yrðu brotin niður með vopnabraki á innlendum vettvangi eru það hagsmunir þjóðarinnar sem væru fyrir borð bornir. Því er mikið í húfi að sem flestir vinni með þessum markmiðum, en ekki gegn þeim, ella taki þeir ábyrgð sem eiga. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Nú er farið að síga á síðari hluta þeirrar sviðsetningar sem ríkisstj. hefur gengist fyrir hér á Alþingi í kvöld. Forsrh. hefur fyllt upp í þögnina sem var í ræðu hans á gamlárskvöld. Við höfum nú heyrt það sem á vantaði. Við myndun þessarar ríkisstj. varð mörgum tíðrætt um virðingu Alþingis sem yrði að bjarga. Ég ætla ekki að rifja upp mismunandi skoðanir manna á því, hvort virðing Alþingis jókst eða minnkaði við hina sérstæðu aðferð forsrh. við myndun ríkisstj. Hitt ætla ég að fullyrða nú, að með framlagningu þeirrar skýrslu, sem hér er nú til umr., hefur virðingu Alþings og útvarpshlustenda verið stórlega misboðið. Þegar við lásum þetta plagg yfir á þingflokksfundi í gær ráku menn upp hlátur hvað eftir annað. Við lentum hins vegar ekki eins illa í því og þm. Alþfl., að stefna til okkar efnahagssérfræðingum áður en við höfðum sjálfir lesið plaggið. Hér hefur verið tíundað af stjórnarliðum að þjóðartekjur Íslendinga og þjóðarframleiðsla muni standa í stað og jafnvel dragast saman á þessu ári. Þetta þarf engan að undra. Slíkt er alltaf afleiðing vinstri stjórna. Svo varð eftir vinstristjórnartímabilið 1971–1974, allt hefur verið á niðurleið síðan vinstri stjórnin 1978 var mynduð og svo er nú hjá þessari. Þetta er hin eiginlega niðurtalning. Og nú rankar ríkisstj. við sér og vísar til alls þessa og segir brýna nauðsyn á aðgerðum í efnahagsmálum. Markmiðin eru sögð þau sömu og voru sett í stjórnarsáttmálann fyrir tveimur árum. Þau eru sögð hafa náðst. Samt þarf að endurnýja fyrri yfirlýsingar í þriðja sinn. Hvað sem sagt er er þetta plagg yfirlýsing um að ríkisstj. hafi ekki tekist að gera það sem hún ætlaði sér. Þetta er heldur ómerkilegt plagg og það jaðrar við dónaskap að leggja það fram með þessum dramatíska hætti fyrir hv. Alþingi. Í þessum svokölluðu aðgerðum í efnahagsmátum felst smávægileg lækkun launaskatts í fiskvinnslu og iðnaði, lækkun stimpilgjalda af afurðalánum, en fyrst og fremst auknar niðurgreiðslur. Kostnaður er litlar 400 millj. kr. eða 40 milljarðar gkr. Nánast ekkert annað. Hitt er „glassúr“ sem forsrh. leggur til utan um bakstur Alþb. Ég tek mér ekki í munn orð forseta ASÍ um þessa kökugerð. Þetta er staðfesting á uppgjöf ríkisstj. Þetta er tilkynning um að niðurgreiðslur séu eina úrræðið. Með hugvitsamlegum aðgerðum á svo enn að þrengja að atvinnuvegunum, þó annað sé látið í veðri vaka. Þetta er stefna Alþb. í framkvæmd. Þetta má í sem stystu máli segja um plaggið sjálft. Í umr. til þessa hefur ekkert það komið fram sem bætir það upp á nokkurn hátt. Hin raunverulega umræða um aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum ef einhverjar verða, verður því að fara fram síðar. Ég er ekki viss um að stjórnarliðar verði þá eins ákafir í útvarpsumr. og nú. Mjög athyglisvert viðtal birtist í Tímanum 16. jan. s. l. við formann Framsfl. Í því viðtali staðfestir hann nánast að ekkert hafi áunnist hjá þessari ríkisstj., og hann skýrir jafnframt frá því, hvað þurfi að vera í efnahagsmálapakkanum. Það er gagnlegt að bera saman nú viðtalið og það sem er í pakkanum eftir að hann hefur verið opnaður. Um peningamálin segir formaðurinn: „Ljóst er að þar þarf að vera ákveðin stefna.“ Í stjórnarsáttmálanum var sérstakur kafli um peningamál. Hann hefur sem sagt reynst haldlaus eins og við mátti búast. Skyldi stefnuna vera að finna í peningamálakafla fyrirhugaðra aðgerða? Ég held ekki. Hins vegar er sá kafli eitt aðalspaugið í þessu öllu saman, eins og t. d. þar sem segir: Með sérstökum aðgerðum á að reyna að tryggja o. s. frv. og aðhald í peningamálum verði aukið með ýmsum ráðstöfunum. - Þetta er markvisst. Og svo horfa ráðh. sjálfsagt hreyknir um öxl og líta á þróunina í peningamálum á s. l. ári, þegar peningamagnið í umferð jókst um 80%. Ekki prentaði Matthías Á. Mathiesen þá seðla, heldur Ragnar Arnalds. Er þetta stefnan sem á að fylgja áfram. Formaðurinn segir að erlendar lántökur séu orðnar geigvænlegar og það verði að sporna við því og verði ráðstafanir í því skyni að vera í efnahagsmálapakkanum. Þýðir þetta kannske að sjútvrh. hafi fallið frá þeirri frumlegu, en stórhættulegu stefnu sinni að útvega erlend lán til að flytja fiskiskip milli fjarða innanlands? Vonandi að svo sé. Í viðtalinu kemur svo fram að þær ráðstafanir, sem þarna sé verið að gera, séu tvímælalaust hugsaðar til þess að gagna út kjörtímabilið. Að vísu segir svo þessi sami formaður viku síðar í viðtali við Tímann að frekari aðgerðir séu nauðsynlegar síðar. Þetta viðtal formanns Framsfl. Steingríms Hermannssonar er ótvíræð sönnun þess að stefna ríkisstj. hefur til þessa gersamlega mistekist. Ríkisstj. hefur ekkert gengið í baráttunni við verðbólguna. Hún hefur sett atvinnuvegina á heljarþröm og þær svokölluðu aðgerðir í efnahagsmálum, sem hér eru kynntar, vísa ekki veginn fram á við. Í umr. sem þessum grípa stjórnarliðar gjarnan til þess ráðs, eins og fjmrh. áðan, að spyrja hver sé stefna Sjálfstfl. Sjálfsagt er að upplýsa það, ef það mætti verða stjórninni til leiðbeiningar. Hún verður hins vegar ekki skýrð á 10 mín., en hún hefur komið fram í málflutningi okkar þm. hér á Alþingi m. a. En það er ekki von að ráðh. viti það. Á landsfundi Sjálfstfl. s. l. haust stóðu allir saman um stefnumótun flokksins í atvinnumálum. Þá stefnu er ekki verið að framkvæma nú af þessari ríkisstj. Í efnahagsmálum hefur Sjálfstfl. einnig markað sér ákveðna stefnu. Þá stefnu er ekki verið að framkvæma af þessari ríkisstj. Ég skal ekki fara langt aftur í tímann til að minna á málflutning sjálfstæðismanna, aðeins tiltaka nokkur atriði frá umr. um brbl. ríkisstj. um áramótin 1980–1981, þar sem skýrt kom fram hvert við sjálfstæðismenn vildum stefna í efnahags- og atvinnumálum. Við lögðum þá til að skattvísitalan yrði rétt þannig að tekjuskattar og eignarskattar hækkuðu ekki frá því sem verið hafði. Við lögðum til lækkun á vörugjaldi, söluskatti og niðurfellingu á sælgætis- og gosdrykkjagjaldi. Við birtum tillögur okkar um hvernig hægja skyldi á verðbólguhraðanum með því að lina á skattheimtunni. Allir útreikningar bentu til þess, að verðbólgan gæti orðið viðráðanleg ef farið yrði að okkar tillögum. Ef ríkisstj. hefði þá gengið til liðs við okkur sjálfstæðismenn um að fella niður alla þá aukaskatta, sem lagðir höfðu verið á frá því árið 1978, hefði verið auðvelt að ná verðbólgunni niður í 12 til 18% án þess að skerða nokkurs manns kjör. Þetta sýndum við fram á í fyrra, það kom fram í málflutningi okkar á Alþingi. En auðvitað var ekki hægt að verða við þessum stefnumiðum okkar sjálfstæðismanna. Hjá núverandi stjórnaraðilum ríkir sú stefna að ausa sífellt meira af fjármunum þjóðfélagsins í ríkishítina. Þessi stefna hefur þegar leitt til ófarnaðar. Sú ofstjórnarstefna á sviði peningamála, þar sem menn halda að þeir geti náð sterkum tökum á fjármálum með því einu að taka peningana af borgurunum og atvinnufyrirtækjum þeirra í ríkissjóð og seðlabanka, hefur reynst röng. Þetta er ekki sú stefna sem Sjálfstfl. hefur markað. Þvert á móti höfum við viljað skila aftur til borgaranna hluta þess ránsfengs sem til ríkisins hefur gengið, lækka bæði beina og óbeina skatta svo að við verðbólguna verði ráðið. Við höfum sagt að ríkið verði að koma til móts við fólkið í baráttunni við verðbólgu í stað þess að knýja það til þátttöku í verðbólgudansinum. sjálfstæðismenn vilja fjármunina til fólksins og frjálsra samtaka þess því það kann best með þá að fara, en ekki ríkisvaldið. Í þessu tilviki takast á tvær meginstefnur stjórnmálanna. Annars vegar eru stjórnlyndir menn, þeir sem halda að velfarnaður verði aðeins tryggður með „stjórnvisku“ - og stjórnviska er hér í gæsatöppum - og hins vegar er frjálslynt fólk, sem vill að hverjum og einum sé eftirlátið nægilegt vald og nægilegt svigrúm til athafnasjálfstæðis og þar með afreka. Það hlýtur öllum að vera ljóst, að fyrir utan hina skipulögðu kjaraskerðingu, sem enn er reynt að dulbúa, stendur ofstjórnaræðið eitt upp úr hjá núv. ríkisstj. Nú er svo komið að 40% fjármagns þjóðfélagsins eru fryst í seðlabanka og ríkissjóði, allt fé er sogið út úr lífeyrissjóðum og sparisjóðum og eina hjálpræðið virðist vera að auka enn þetta miðstjórnarvald. Peningamálakafli þessa plaggs, sem hér er til umr., er ljóst dæmi um þessar fyrirætlanir. Verðbólgan hefur hjaðnað, segir hæstv. forsrh. Hann trúir því líklega einn Íslendinga. En hvað er það sem þeir kalla verðbólgu, þeir háu herrar? Er það raunverulegt verðlag eða meðaltal verðhækkana? Því fer víðs fjarri. Það er hækkun framfærsluvísitölu, sem fölsuð er í bak og fyrir, en þar fyrir utan er mikill hluti verðbólgunnar falinn í stórfelldum halla opinberra fyrirtækja. Hugleiðingar forsrh. áðan um hringinn, hvar hann byrjaði og hvar hann endaði, voru skemmtilegar. Verðbólgustefnu stjórnarinnar mætti líka líkja við hring. Enginn veit upphaf hennar eða endi. Hún er ein hringavitleysa. Það er fölsuð framfærsluvísitala sem segir okkur hver verðbólgan er. Það eru greiddar niður kartöflur á meðan menn eru enn að borða eigin uppskeru. Það lækka tollar á heimilistækjum þegar menn hafa lokið þeim kaupum sínum fyrir nokkru vegna yfirvofandi gengislækkana. Vísitölubrauðin eiga að segja okkur hverjar upphæðir það eru sem við verjum til brauðkaupa, en dýru brauðin við hliðina eru þau sem við borðum. Svo er okkur sagt að verðbólgan sé á niðurleið. Okkur er líka sagt að kaupmáttur hafi verið tryggður. Hvernig ætli það dæmi sé reiknað? Það er reiknað á nákvæmlega sama hátt, með þessari sömu fölsuðu vísitölu sem ég hef hér verið að rekja. Loks segir svo stjórnin að tekist hafi að tryggja öflugt atvinnulíf. Hver er sá maður sem veit ekki að allt atvinnulíf hefur lamast í valdatíð þessarar ólánsstjórnar? Hvernig átti öðruvísi að fara þegar allt hefur frá upphafi verið byggt á undirferli og blekkingum? Og hvernig átti öðruvísi að fara þegar öll ofstjórnaröfl þjóðfélagsins fá lausan tauminn? Áttu kommarnir að hætta við áform sín og yfirlýsta stefnu um ríkisforsjá og sósíalisma þegar liðsauki barst þeim til að hrinda stefnunni í framkvæmd? Áttu framsóknarmenn að hætta að hygla SÍS-hringnum? Áttu þeir að hætta við yfirlýsta stefnu um aukna samneyslu og minni einkaneyslu, eins og þeir orða það, en á mæltu máli þýðir auðvitað aukið miðstjórnar- og ofstjórnarvald, þegar eftir þeim var gengið með þá tegund verslunarviðskipta sem þeim einum hefur alla tíð verið sérlega geðfelld? Sem betur fer hugnast þó ekki öllum í þeirri sveit þessar aðfarir, þótt þeir féllu fyrir gylliboðum göfugmenna sem buðu þjónustu sína þegar í desember 1979. Með því var hindruð heilbrigð stjórnarmyndun í landinu. Það kann því að vera von til þess enn, að heilbrigð lýðræðisöfl sameinist fyrr en síðar um að snúast gegn þeirri óheillaþróun sem hér hefur orðið á undanförnum misserum. Ég kann ekki að spá um það, hvenær við losnum við þessa ríkisstj. Flestum, sem þar eru innanborðs og styðja hana, virðast líða vel og meðan svo er skulum við ekki vænta breytinga. Forsrh. ítrekar við öll möguleg tækifæri að stjórnin muni sitja út kjörtímabilið. Kokvídd framsóknarmanna virðist með ólíkindum. Enn þá renna þeir niður sem ekkert sé öllum fyrri yfirlýsingum um hinar nauðsynlegu aðgerðir í efnahagsmálum. Þeir munu því sitja áfram. Og varla fara kommarnir að ókyrrast. Þeir hafa sagt að efnahagsstefna ríkisstj. beri mjög svipmót þeirrar afstöðu sem Alþb. hafi haft síðan 1978. Sú afstaða hafi orðið undir í ríkisstj. 1978–1979, þ. e. vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar, nú hafi hins vegar verið tekið tillit til sjónarmiða Alþb. og árangurinn sé að koma í ljós. Okkar skip er á réttri leið, sagði Ragnar Arnalds áðan, og aðdáunin á skipstjóranum leyndi sér ekki. Já, árangurinn er sannarlega að koma í ljós, eins og spáð var: Atvinnureksturinn er kominn í slíka klemmu að kreppulán ein duga til að halda ýmsum greinum undirstöðuatvinnuveganna gangandi. Þar með hafa kommarnir náð þeirri óskastöðu sinni að allt sé komið undir náð og miskunn ríkisins. Hvers vegna ættu þeir að hverfa úr ríkisstj.? Kjarklausir menn geta ekki verið hreinskilnir, segir í gömlu spakmæli. Það sannast á þeim, sem nú sitja á valdastólum. Þá hefur skort kjark til að takast á við vandann og þá skortir nú kjark til að viðurkenna getuleysi sitt. Um hreinskilnina hef ég áður rætt. Það liggur því beinast við að álykta að þjóðin verði að búa við þessa ríkisstj. til loka kjörtímabilsins. Dugleysið mun hins vegar koma í veg fyrir að okkur miði áfram á framfarabraut. Viðskilnaðurinn verður eins og hjá öðrum vinstri stjórnum. „Nógur er tíminn,“ er orðtak slóðanna sem ekkert gera á réttum tíma og aldrei koma á réttum tíma.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Formaður Alþfl., sem talaði hér áðan, hafði engar tillögur fram að færa um efnahagsmál nema kröfur um enn frekari vaxtahækkanir. Þykir þó víst flestum nóg um þá miklu vaxtabyrði sem nú er um að ræða hér í landinu. Hann sagði að Alþfl. vildi leysa efnahagsvandann. En reynslan sýnir að Alþfl. þorir ekki að takast á við efnahagsvandamál hér á landi. Alþfl. leggur á flótta þegar við vandamál er að glíma. Það var jarðarfararstemmning í ræðu varaformanns Sjálfstfl. áðan. Honum er vorkunn því allir vita hver stendur við hlið hans við stjórnvöl Sjálfstfl. Ólafur G. Einarsson, sem talaði hér áðan, kvartaði mjög yfir því, að ríkisstj. óskaði eftir útvarpsumræðum um efnahagsráðstafanir sínar. Þetta eru eðlileg viðbrögð af hálfu Sjálfstfl. Hann hefur ekki áhuga á því að leyfa alþjóð að hlýða á úrræðuleysi sitt í efnahagsmálum. Eina tillaga Ólafs G. Einarssonar áðan var sú að setja ríkissjóð á hausinn með því að fella niður verulegan hluta af skatttekjum hans. Góðir hlustendur. Á morgun eru tvö ár liðin frá því að Gunnar Thoroddsen, varaformaður Sjálfstfl., hóf tilraun til stjórnarmyndunar ásamt Alþb. og Framsfl. Þessi stjórn vakti þegar upp mikla áróðurshrinu sem stendur enn af hálfu stjórnarandstöðunnar. En stjórnin var eini möguleikinn sem til var og til er til þess að koma í veg fyrir að Alþingi yrði sér til vansa með því að hér settist að völdum utanþingsstjórn. Forustumenn flokkanna höfðu allir reynt stjórnarmyndun. Formaður Sjálfstfl. sat t. d. á löngum fundum með fulltrúum hinna flokkanna og hafði stjórnarmyndunarumboð vikum saman án þess þó að hefja nokkurn tíma raunverulegar stjórnarmyndunarviðræður. Í kosningunum í des. 1979 voru þrír flokkar, Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sammála um að útilokað væri að leysa verðbólguvandann nema með því að lækka kaupið mjög verulega og skerða lífskjörin. Þessi stefna hlaut verulegt fylgi, en Alþb. eitt flokka hélt því fram í kosningabaráttunni að unnt ætti að vera að verja lífskjörin í meginatriðum. Flokkarnir þrír, sem höfðu nær sömu efnahagsstefnu, gátu þó ekki komið sér saman um ríkisstj. eftir kosningarnar og þess vegna var sú óvenjulega og sérstæða ríkisstj. mynduð sem nú situr. Hún hefur beitt sér gegn verðbólgunni og hún hefur beitt sér fyrir margháttuðum umbótum í efnahagsmálum, atvinnumálum og félagsmálum frá því að hún tók við. Fyrir þessu þingi liggja enn margs konar tillögur um úrbóta- og framfaramál. Ég nefni þar sem dæmi frv. um málefni fatlaðra, sem vonandi verður að lögum á þessu þingi, og frv. um málefni aldraðra kemur senn til meðferðar í ríkisstj. Þá vil ég nefna hér frv. um staðgreiðslukerfi skatta og tillögu um röð virkjana og orkunýtingu. Allt eru þetta mál sem til heilla horfa. Efnahagsáætlun ríkisstj. fyrir árið 1982, sem hér er rædd í kvöld, skapar viðnám gegn verðbólgu. Ríkisstj. beitir sér fyrir því, að eytt verði 6 vísitölustigum úr vísitölu framfærslukostnaðar með niðurfærslu verðlags. Þessar aðgerðir kosta verulega fjármuni. Þar koma um 3/4 úr ríkissjóði en um fjórðungur fæst með sérstakri skattlagningu. Nú þarf að nota tímann til þess að fjalla um nýtt viðmiðunarkerfi fyrir lífskjörin í landinu. Þar verður að taka mið til allra átta og taka tillit til hagsmuna launamanna og þjóðarinnar allrar í bráð og í lengd. Ríkisstj. hefur náð verulegum árangri í baráttu sinni gegn verðbólgunni án þess að skerða kaupmátt launa, eins og nú liggur fyrir frá árinu 1981. Ríkisstj. hefur þannig farið leið sem er í grundvallaratriðum frábrugðin kaupránsleiðinni 1978, en ríkisstjórn íhalds og Framsóknar 1974–1978 lækkaði kaupið samtímis og hún magnaði verðbólguna. Árlega kom Geir Hallgrímsson forsrh. þeirrar stjórnar fram í fjölmiðlum og boðaði 15% verðbólgu árið eftir. Útkoman varð aldrei minni en þreföld sú tala. Í tíð Geirs Hallgrímssonar var verðbólgan sjöföld á við það sem hún var í löndum Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu. Nú er hún þreföld til fjórföld. Geir Hallgrímsson er þannig Íslandsmethafi í verðbólgu, enda þótt málgagn hans reyni nú að telja mönnum trú um annað. Landsmenn þekkja Morgunblaðsblekkingarnar betur en svo að nokkur festi trú á fölsuð línurit þess, töflur og talnarunur. Í lok s. l. árs var ljóst að gripa yrði til víðtækari aðgerða en áður hafði verið gert ráð fyrir vegna versnandi ytri kringumstæðna þjóðarbúsins. Þess vegna ákvað ríkisstj. að beita sér fyrir sérstökum efnahagsaðgerðum sem nú eru kynntar. Þessar efnahagsaðgerðir byggjast á þeim meginmarkmiðum sem ríkisstj. hefur áður sett sér: að tryggja fulla atvinnu, að draga úr verðbólgu og að vernda lífskjörin. Í þessum aðgerðum, sem hefur verið lýst mjög rækilega af öðrum ráðherrum fyrr í kvöld, felst pólitískt samkomulag um að verja forsendur þeirra kjarasamninga sem gerðir voru seint á síðasta ári. Þessi pólitíska staðreynd er hornsteinn efnahagsaðgerðanna og því er ekki hróflað við verðbótavísitölunni. Ríkisstj. mun beita sér fyrir mjög auknum niðurgreiðslum sem lækka framfærsluvísitöluna samkv. reglum sem fyrir löngu hafa verið samþykktar af samtökum launafólks. Niðurgreiðslurnar eru í einu og öllu í samræmi við gildandi vísitölugrundvöll eins og hann mælist. Þess vegna er áróður stjórnarandstöðunnar um vísitölufalsanir hrein og bein blekking og fjarstæða. Til þess að skapa forsendur fyrir þessum aðgerðum er beitt sparnaði í ríkiskerfinu, álagningu bankaskatta - og er það í fyrsta sinn sem ætlunin er að leggja skatta á bankana - og loks eru nýttir þeir fjármunir sem alþingi samþykkti að veita til efnahagsaðgerða á þessu ári. Það er ljóst að þessar aðgerðir munu draga úr verðbólguhraðanum um sinn. Hitt dettur engum í hug, að hér sé um að ræða einhverja endanlega lausn á efnahagsvanda þjóðarinnar. Slík lausn er ekki til nema í munni stjórnarandstöðunnar. Baráttan gegn verðbólgunni er langtímaverkefni sem verður að takast á við á öllum vígstöðvum í senn. Allt tal um endanlegar lausnir er blekking. Stjórnarandstaðan ræðst nú gegn efnahagsráðstöfunum ríkisstj. Jafnframt gerir hún lítið úr ráðstöfunum stjórnarinnar hér í kvöld. Þessar árásir eru marklausar með öllu vegna þess að stjórnarandstaðan á engin úrræði. Hún hefur aldrei frá því að þessi ríkisstj. var mynduð lagt fram eina einustu nýtilega hugmynd, hvað þá heldur tillögu um lausn efnahagsvandans. Formaður þingflokks Alþfl. vill líka að ríkisstj. sitji áfram. Hann hefur ekki meiri trú á úrræðum eigin flokks en þetta, enda þekkir hann vel til á þeim bæ. Og ekkert bólar enn á ríkisstjórninni sem Benedikt Gröndal ætlaði að mynda í maí í fyrra. sú yfirlýsing heyrist ekki meir. Traustsyfirlýsing formanns þingflokks Alþfl. við núverandi ríkisstj. yfirgnæfir hana. Frá því að ríkisstj. var mynduð hafa fylgt henni stöðugar hrakspár stjórnarandstöðunnar. Hún hefur gert sér vonir um að ríkisstj. væri að bresta. Vonir hennar að undanförnu um að hún gæti rekið fleyga í stjórnarsamstarfið hafa einnig brugðist. Svo mun enn verða, því að flest bendir til að þessi ríkisstj. muni sitja út kjörtímabilið. Aldrei hafa þeir þungbúnu menn, Kjartan Jóhannsson og Geir Hallgrímsson, verið nær því að sýna á sér gleðimerki í sjónvarpinu en fyrir þremur vikum þegar mest gekk á við ákvörðun fiskverðs. Þeir gerðu sér greinilega vonir um að stjórnin réði ekki við verkefni sitt, að hún liðaðist í sundur á næstu dögum eða vikum. Vissulega var þá reynt af ýmsum til þrautar að snúa ríkisstj. niður. Sú reynsla sýnir að ákveðnir hagsmunaaðilar svífast einskis þegar komið er að pólitískum ákvörðunum í landinu. En vonir þeirra félaga Kjartans og Geirs hrundu í rústir eins og fyrri daginn. Þeir hafa ekki náð vopnum sínum á ný, svo að notað sé orðalag Sverris Hermannssonar. Þess vegna eru talsmenn þeirra svona ræfilslegir í málflutningi sínum hér í kvöld. Þeir hafa ekkert til málanna að leggja. Skuggaráðuneyti Geirs Hallgrímssonar og Kjartans Jóhannssonar situr því áfram í skugganum sem betur fer. Í upphafi síðasta árs lögðu launamenn fram 7% í kaupi í baráttuna gegn verðbólgu sem skilaði sér að fullu aftur með betra vísitölukerfi og skattalækkunum. Í þeim efnahagsráðstöfunum, sem nú verður að taka til athugunar, verður að tryggja að allir fastir efnahagslífsins leggi fram sinn skerf. Útilokað er að ætlast til fórna af launamönnum í baráttunni gegn verðbólgu ef ekki er samhliða um að ræða aðrar víðtækar efnahagsaðgerðir á öðrum sviðum: í verslun, í landbúnaði og í sjávarútvegi. Það er brýn nauðsyn að við gerum okkur ljóst að það verður að koma í veg fyrir sóun og sukk með fjármuni, eins og t. d. í innflutningsversluninni. En meginforsenda árangurs í baráttunni gegn verðbólgu er sú, að gætt verði ítrustu hagsýni í rekstri og fjárfestingu í atvinnuvegum okkar. Því miður hefur mjög skort á forsjá og fyrirhyggju í þeim efnum á undanförnum árum. Þess vegna er það mikilvægt ákvæði í efnahagsáætlun ríkisstj. fyrir árið 1982, að unnið verði að úttekt á fyrirtækjum í fiskiðnaði og almennum iðnaði. Það er með öllu fráleitt að miða gengisskráningu íslensku krónunnar við þann vandræðarekstur sem víða eru dæmi um hér á landi. Ein leiðin til þess að draga úr verðbólgu er betri rekstur fyrirtækja, aukin framleiðsla og framleiðni. Fullvíst er að það auðveldar árangur í baráttunni við verðbólguna þegar meira verður til skiptanna, þegar þjóðarframleiðsla fer vaxandi svo og þjóðartekjur á mann. Á þessu ári eru hins vegar ekki horfur á því að þjóðartekjur á mann vaxi. Það skapar enn meiri vanda í glímunni við verðbólguna en á umliðnum árum. Jafnframt er ljóst að ytri aðstæður eru okkur stöðugt óhagstæðari og erfiðari. Kreppan á Vesturlöndum gerir það erfiðara en fyrr að tryggja fulla atvinnu hér á landi. Við skulum gera okkur vel ljóst að atvinnuleysisvofan er hvarvetna á sveimi í kringum okkur. Fyrr var kveðið um það, að einangrun landsins skapaði möguleika á sérstakri vernd fyrir Íslendinga andspænis vandamálum umheimsins. Ljóst er að nú orðið eru varnaraðgerðir erfiðari en nokkru sinni fyrr þar sem landið er bundið í margs konar fríverslunarsamninga. Góðir hlustendur. Þetta land á miklar auðlindir. Þær eigum við að nota af fyrirhyggju og forsjá, ekki aðeins út frá hagkvæmnisjónarmiðum augnabliksins, heldur sérstaklega með tilliti til allrar framtíðar. Það verkefni á að vera efst á dagskrá að skila þessu landi, gögnum þess og gæðum, betra til komandi kynslóða. Hagsmunafrekja augnabliksins má ekki leiða menn út á hála braut t. d. í erlendum lántökum. Þar þurfum við að gæta okkar til hins ítrasta. Til þess þarf aukinn innlendan sparnað. Þess vegna höfum við lagt áherslu á að verja fjármagni lífeyrissjóðanna til félagslegra verkefna enn frekar en gert hefur verið að undanförnu. Ég er þeirrar skoðunar, að því fjármagni sé betur varið í verkamannabústaði en í hús verslunarinnar, svo að dæmi sé tekið. Við þurfum að leggja áherslu á að nýta fiskimið okkar vel og skynsamlega, við þurfum að leggja áherslu á að bæta gæði aflans, sem berst að landinu, og endurnýjun fiskiskipaflotans má ekki fylgja tilviljunarlögmálum. Ræktun á að vera okkar kjörorð í athöfn dagsins. Rányrkju bera að hafna í orði og athöfn, í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði. Sjávarútvegurinn er vissulega hornsteinn atvinnulífs á Íslandi og það ber að leggja áherslu á að bæta gæði hráefnis, auka verðmæti útflutningsins og að nýta alla fjármuni betur en nú er gert. Þar reynir á ábyrgð forráðamanna fyrirtækjanna. En þar eins og víðar í atvinnulífi ber of mikið á því, að menn vilji einlægt hlaupa upp í fangið á stóru mömmu, ríkinu, þegar eitthvað bjátar á, þó að sömu menn vegsami ella einkaframtakið í hátíðarræðum. Nú vex upp á Íslandi ung kynslóð sem býr við allt önnur kjör en áður hafa verið í landinu. Henni og öðrum þarf að vera ljóst að heilbrigðisþjónusta og menntakerfi landsins kosta verulega fjármuni. Þessa fjármuni leggjum við fram sameiginlega allir landsmenn með skattpeningum okkar. Þessa þjónustu má ekki vanmeta né lítilsvirða á nokkurn hátt. En henni verður ekki haldið uppi nema allir leggi sitt af mörkum. Hún stenst ekki kröfur um aukningu nema landsmenn vilji greiða meira í hina sameiginlegu sjóði. Hér á landi þarf hver maður að leggja á sig mikla vinnu. Hver einstaklingur vinnur margfalt á við það sem algengast er erlendis. Við gagnrýnum vissulega vinnuþrældóm, en gerum okkur ljóst að vinnan er uppspretta þeirra miklu auðæfa sem við höfum frá degi til dags. Íslenska þjóðin hefur með mikilli vinnu lyft Grettistaki á liðnum árum og áratugum. En fram undan eru enn erfið verkefni. Frammi fyrir þessum verkefnum þurfum við að sameinast, og mestu skiptir að við gefum yngstu kynslóðinni trú á landið, sjálfstæði þess og landkosti. Hér er unnt að lifa betra lífi en í öðrum löndum, ekki aðeins vegna fámennis okkar - því að hér er tillitssemi við einstaklinginn ríkari en annars staðar - heldur líka vegna hinna miklu náttúruauðlinda sem landið á og skapa hér forsendur fyrir góðri framtíð. Til þess að nýta þær auðlindir skynsamlega framvegis þurfum við að staldra við og hyggja að hverju fótmáli. Meðbyr og meðlæti má ekki draga úr fyrirhyggju og aðgæslu. Góðir hlustendur. Fyrir dyrum standa eftir fáeina mánuði sveitarstjórnarkosningar um land allt. Þar verður tekist á um stjórn byggðarlaganna. Þar verður fjatlað um landsmálin. Þar verða meginátök milli Sjálfstfl. og Alþb. Úrslit sveitarstjórnarkosninganna í vor munu hafa áhrif á alla þætti þjóðmálanna. Komi Alþb. sterkt út úr kosningunum mun enn um sinn unnt að veita viðnám gegn þeirri kreppu og því atvinnuleysi sem hrjáir launafólk á Vesturlöndum. Sterkt Alþb. styrkir stöðu verkalýðshreyfingarinnar. Komi Alþb. sterkt úr úr kosningunum í vor verður áfram unnt að sporna gegn erlendri stóriðju í landinu en sækja fram í þágu íslenskra atvinnuvega og íslensks sjálfstæðis. Kosningaúrslit fela ekki aðeins í sér dóm um liðna tíð. Þau eru jafnframt ákvörðun um stjórn landsins og sveitarfélaganna næstu árin. Alþb. fagnar því að fá þegar á næstu mánuðum tækifæri til þess að leggja verk sín fyrir kjósendur. Við förum fram á sanngjarnt mat og ábyrga afstöðu. Það má ekki henda, að leiftursóknarlið íhaldsins nái að brjótast til forustu í byggðum landsins. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á fundi suður með sjó komst glöggur maður nýlega þannig að orði: Núlifandi kynslóð Íslendinga er sú fyrsta í sögu þjóðarinnar sem hefur stolið sparifé gamla fólksins, og nú þegar það er ekki lengur hægt stelur hún frá komandi kynslóðum með því að hlaða upp eyðslulánum. - Þetta er harður dómur en hann er óþægilega sannur. Í áratugi hefur verðbólga ásamt lágum vöxtum eytt verðgildi sparifjár, en þeir, sem hafa fengið lánsfé, græddu á móti. Síðan verðtrygging varð almenn og vextir raunhæfir hefur sparifénu verið nálega borgið. Hins vegar bregður nú svo við, að ríkisstj. hefur tekið meiri erlend og innlend lán en nokkru sinni fyrr, ekki aðeins til arðbærra framkvæmda, heldur einnig til neyslu og rekstrar. Þeim byrðum erum við að velta yfir á komandi kynslóðir, börn okkar og barnabörn. Hin gífurlega skuldasöfnun síðustu tvö árin er eitt gleggsta merkið um misheppnaða ríkisstj. sem hefur ekki ráðið við vandamál líðandi stundar og bjargar sér með því að taka lán á lán ofan. Mestallt s. l. ár bjó ríkisstj. við mjög hagstæðar aðstæður, sérstaklega vegna hækkandi gengis dollars. Um skeið varð þetta til þess að það dró úr hraða verðbólgunnar, enda þótt margar atvinnugreinar ættu við mikla erfiðleika að stríða. Þegar leið á árið tók þó að dimma í lofti á ný og skipti þá engum togum að ríkisstj. missti tök á efnahagsmálunum. Verðbólguhraðinn jókst á nýjan leik og hefur nú í vetur verið nærri því eins og hann gerist verstur. Allt það, sem vannst fram eftir fyrra ári, hefur nú verið eyðilagt. Þjóðin stendur aftur í sömu sporum með óðaverðbólgu, stórfelldan halla á utanríkisviðskiptum, hverja gengisfellinguna á fætur annarri og alvarleg atvinnuvandamál. Ríkisstj. fékk við ekkert ráðið og innan hennar hefur risið alvarlegt ósamkomulag um hvað til bragðs skyldi taka. Um áramótin kom það fyrir, sem ekki hefur gerst í yfir 20 ár, að fiskiflotinn var bundinn í höfn, aðalframleiðslugrein þjóðarinnar stöðvaðist. Um áramótin blasti atvinnuleysi við þúsundum landsmanna, en sjómenn í verkfalli urðu að beita hörðu til að beygja sjútvrh. Um áramótin var iðnaðurinn í kröggum, starfsfólki var sagt upp og verksmiðjum jafnvel lokað. Um áramótin var nýja krónan okkar eins árs, en hafði rýrnað svo að hún var ekki meira en 55 aura virði, svo mikil hafði verðbólgan verið á liðnu ári. Er hægt að hugsa sér efnahagslíf Íslendinga öllu verra á sig komið en þetta? Er hægt að hugsa sér þjóðina í öllu meiri vanda en í upphafi þessa árs, rétt fyrir tveggja ára afmæli ríkisstj.? Sannleikurinn er sá, að um áramótin var ríkisstj. sjálf svo sundurþykk að hún gat ekki komið sér saman um nein úrræði og hafði engan áramótaboðskap að flytja þjóðinni. Í stjórnarflokkunum var talað um í fullri alvöru hvort ekki væri komið að slitum þessa stjórnarsamstarfs og grípa yrði til þingrofs og alþingiskosninga fyrir vorið. Það hefur tekið stjórnina langan tíma að koma sér saman um þær ráðstafanir sem hafa verið kynntar þjóðinni í kvöld. Þær eru veigalitlar og ófullgerðar og geta ekki verið árangur af margra vikna starfi. Sannleikurinn er sá, að undanfarnar vikur hafa ráðherrarnir ekki aðeins verið að setja þennan pakka saman. Þeir hafa fyrst og fremst verið að semja á nýjan leik um stjórnarsamstarfið, þeir hafa verið að endurmynda þá ríkisstj. sem var að falli komin um síðustu áramót. Þessi pólitíska hlið málanna hefur verið aðalatriði vandans, en pólitískar aðstæður réðu því þó að lokum, að samkomulag náðist um að sitja áfram og efna ekki til kosninga í vor. Þær efnahagsaðgerðir, sem nú eru boðaðar, eru fyrst og fremst athyglisverðar fyrir það sem ekki felst í þeim. Þær hugmyndir framsóknarmanna og Alþb.-manna, sem ekki náðist samkomulag um, féllu niður. Þess vegna segir Tíminn í ritstjórnargrein að þetta sé aðeins bráðabirgðasamkomulag og seinna verði að gera frekari ráðstafanir, en það hafa jafnvel ráðherrar Framsóknar - og raunar Alþb. líka - ekki dregið dul á. Þetta samkomulag dugir í lengsta lagi fram á mitt ár. Þá verður að búa til nýjan pakka. Í hinni frægu viðtalsbók við forsrh. segir hann á einum stað að um það hafi verið rætt í upphafi stjórnarsamstarfsins að forðast yfirlýsingar opinberlega á meðan mál væru í vinnslu hjá ríkisstj. Þetta er mikilvægt fyrir hverja ríkisstj. því að ekki kann það góðri lukku að stýra, ef stjórnarflokkar og ráðherrar eru stöðugt að bítast opinberlega. Í fyrstu tókst forsrh. sæmilega hvað þetta snertir og virtist vera allgott samkomulag innan stjórnarinnar. En í vetur hefur þetta gerbreyst og hafa ráðherrar og fylgisveinar þeirra stöðugt verið í hári saman opinberlega. Hefur ekki farið fram hjá neinum að samkomulagið, sérstaklega á milli framsóknarmanna og Alþb. manna, hefur verið mjög slæmt. Þeir Tómas og Svavar eða Steingrímur og Ólafur Ragnar hafa í blöðunum svo sannarlega ekki verið samherjum líkir. Það er heitt í kolunum þegar menn deila eins og þessir hafa gert undanfarnar vikur opinberlega. Eitt af því, sem ráðherrarnir hafa deilt um án þess að komast að nokkurri niðurstöðu, er meðferð hitunarkostnaðar húsa í vísitölunni. Á þessum kalda vetri fer ekki fram hjá neinum að ríkisstj. hefur klúðrað upphitunarmálunum, bæði fyrir þeim, sem búa við gamlar eða nýjar hitaveitur, og hinum, sem verða enn að notast við rafmagns- eða olíukyndingu. Einn versti gallinn á stjórn efnahagsmála hér á landi hefur verið sífellt kukl og svindl í vísitölunni. Hefur það óvíða verið eins slæmt og á sviði upphitunarmála, en þar er vísitalan látin mæla hitunarkostnað í Reykjavík enda þótt víðar um land sé sá kostnaður 5–6 sinnum hærri. Svo hefur svindlið verið kórónað með því að svelta Hitaveitu Reykjavíkur svo að hún hefur ekki getað borað eftir nýju vatni og er að komast í þrot. Hitaveita Reykjavíkur er eitt arðsamasta og merkilegasta fyrirtæki sinnar tegundar á jörðinni. Það eru stórkostleg hlunnindi af náttúrunnar hendi að íbúar mesta þéttbýlis landsins skuli hafa gnægð af heitu vatni undir fótum sér nú á tímum hins mikla orkuskorts. En stjórnvöldum hefur farist svo illa við þetta fyrirtæki að það sér fram á skort á heitu vatni og hefur þegar neyðst til þess að grípa til olíuhitunar. Þessa dagana eru gerðar áætlanir um vatnsskömmtun og skort, ef nýtt kuldakast skellur á hér syðra. Olíuhitun og hitaskömmtun í Reykjavík er ekki hægt að kalla annað en hneyksli og ótrúlegt stjórnleysi í orkumálum. Þannig er ástandið þar sem aðstæður eru af náttúrunnar hendi bestar. En hvað er þá að segja um aðra landshluta? Það er í fyrsta lagi ljóst, að vísitölusvindlið í upphitunarmálunum hefur af fólki utan Reykjavíkursvæðisins 5–10% af launum þess. Þetta er auðvitað stóralvarlegt mál, t. d. vestur á fjörðum þar sem fjölskyldur geta verið 15 vikur að vinna fyrir olíunni einni, en vísitalan segir að hitunarkostnaður sé aðeins um 2% af útgjöldum fjölskyldunnar. Þegar hækkanir á olíuverði voru mestar var lagður á þjóðina sérstakur skattur, viðauki við söluskatt, til að jafna hitunarkostnað milli landsmanna. Þessi skattur mun nú færa ríkissjóði um 190 millj. kr., en af þeirri upphæð hefur fjmrh. tekið 160 millj. til annarra þarfa. Þetta er furðuleg ráðsmennska þegar þess er gætt, hversu þungur baggi hitunarkostnaðurinn er víða um landið. Á þessu sviði ríkir hrikalegt misrétti og er því spáð, að hitunarkostnaðurinn einn geti leitt til þess, að fjöldi fólks gefist upp og flytjist búferlum þangað sem sá kostnaður er minni. Hér er um að ræða öfuga byggðastefnu. Það er kominn tími til að hætta slíku vísitölusvindli. Ríkisstj. verður að gera sér grein fyrir að fólk sér í gegnum þessar kúnstir og sættir sig ekki við þær. Vera má að landsmenn verði allir að taka á sig byrðar til að bæta efnahag heildarinnar, en þá er farsælast að koma beint framan að mönnum og segja þeim sannleikann. Mörg ár eru nú liðin síðan olíuhækkanirnar miklu gerðust, og það er kominn tími til að jafna metin í hitunarkostnaði milli landsmanna. Það verður einnig að hætta að svelta Hitaveitu Reykjavíkur vegna vísitöluæfinga sem gerðar eru til að blekkja þjóðina. Það, sem ríkisstj. hefur um mál þessi að segja í yfirlýsingu sinni sem birt hefur verið í kvöld, er svo litið og loðið að við það verður ekki unað, heldur verður að krefjast þess, að málið verði tekið föstum tökum og gerðar ráðstafanir sem um munar til að leiðrétta misrétti og mistök sem gerð hafa verið. Alþfl. heldur uppi stöðugri baráttu í þessum málum á Alþingi. Miklar umr. hafa orðið undanfarið um frv. flokksins um að gera hitunarkostnað frádráttarbæran til skatts. Flokkurinn mun halda þessari baráttu áfram þar til ríkisstj. rumskar og tekur á málinu af þeirri alvöru sem það krefst. Núv. ríkisstj. hefur setið að völdum í tvö ár. Hún var mynduð á mjög óvenjulegan hátt og var fyllsta ástæða til að lofa henni að reyna sig, sjá hvort hún næði betri árangri en aðrar samsteypustjórnir. En reynslan af stjórninni er ekki góð. Nú um áramótin var efnahagsöngþveitið meira en þegar hún tók við, meira en það hefur verið að ýmsu leyti í 20 ár. Samstarf flokkanna innan ríkisstj. hefur farið út um þúfur og þeim tókst með naumindum að halda henni saman. Ráðherrarnir hafa að vísu náð samkomulagi um að sitja enn um sinn, en efnahagspakkinn, sem þeir færa þjóðinni í kvöld, er léttur og lítils af honum að vænta. Þar er ekkert að finna nema gömul íhaldsúrræði og endurtekin nokkur loforð sem svikin voru á síðasta ári. Eftir tveggja ára reynslu verður ekki komist að annarri niðurstöðu en að þetta sé veik stjórn og ósamstæð. Reynslan sýnir þjóðinni að Alþb., sem hefur miklu ráðið þessi tvö ár, hefur engin ný úrræði fram að færa, heldur samþykkir kauprán og vísitölusvindl án þess að blikna. Reynslan sýnir að Alþb. er eins og dauð hönd við stjórn orku- og iðnaðarmála, endalaus skriffinnska og engar ákvarðanir. Þó er það mál málanna fyrir næstu framtíð að íslenska þjóðin hagnýti auðlindir sínar með röskum átökum á sviði orkuvinnslu og nýiðnaðar. Þessi ríkisstj. hefur verið keypt því dýra verði að gefa Alþb. stöðvunarvald í utanríkis- og varnarmálum. Minni hlutinn er látinn ráða, meiri hlutinn verður að víkja. Þetta skammarlega ástand hefur þegar valdið miklu tjóni og í hverju máli á eftir öðru gera ráðherrar Alþb. einmitt það sem Sovétríkin vildu helst að gert væri eða ekki gert. Öllum lýðræðissinnuðum flokkum ber skylda til að binda sem fyrst enda á þetta neitunarvald kommúnista sem mun í sögunni verða blettur á þessari ríkisstj. Fyrsta kafla stjórnmálanna á hinu nýja ári er í raun lokið með þessum umr. Ríkisstj. lafir, alþingiskosningar verða ekki í vor, aðeins sveitarstjórnarkosningar. Efnahagsráðstafanirnar eru veik blanda af gömlum bráðabirgðaúrræðum, sem endast e. t. v. fram á mitt ár, alls ekki lengur. Alþfl. mun berjast áfram gegn þessari stjórn, gera kröfur um varanlegri úrræði gegn verðbólgu, um traustara gengi, um framtak í orkumálum, um öflugri iðnað, réttlæti í upphitunarmálum og - eins og ávallt fyrr - félagslega vernd fyrir alla þá sem standa höllum fæti í lífsbaráttunni. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Forsrh. og fleiri ráðh. hafa gert grein fyrir ráðstöfunum ríkisstj. í efnahagsmálum. Ég skal ekki endurtaka það, en hins vegar undirstrika málflutning Steingríms Hermannssonar, formanns Framsfl., m. a. um að hér er um skammtímaráðstafanir eða áfanga að ræða. Er með þeim stefnt að því að tryggja nokkra hjöðnun verðbólgu fram á árið, rekstrargrundvöll atvinnuveganna og kaupmátt launa. Stjórnarandstaðan hefur furðulega lítið til málanna að leggja og málflutningurinn er svo fátæklegur að undrun sætir. Menn hefðu haldið að nýi varaformaðurinn í Sjálfstfl. flytti þjóð sinni úrræði til lausnar vanda. Því var ekki að heilsa, því miður, heldur þuldi hann þrautleiðinlega raunarollu um að allt væri í kaldakoli. Hann sá hvergi út úr sortanum sem umlykur stjórnarandstöðuna í Sjálfstfl. Þann tíma, sem áhrif þessara efnahagsráðstafana var, og áður en áhrif þeirra fjara út mun ríkisstj. beita sér fyrir kerfisbreytingu í efnahagsmálum. Sú spurning gerist æ áleitnari, hve lengi íslenska hagkerfið getur staðist 40–60% verðbólgu án þess að bíða varanlega tjón af. Hugsandi og ábyrgir menn hljóta að sjá að slíkt ástand torveldar þjóðinni bætt lífskjör og stofnar fjárhagslegu sjálfstæði hennar í vissa hættu. Þegar af þessum ástæðum og raunar fleiri þarf að koma til kerfisbreyting í efnahagsmálum. Framsfl. leggur mikla áherslu á þetta meginatriði. Viðræður um kjaramál milli aðila vinnumarkaðar eru á næsta leiti og því kjörið tækifæri til allsherjarsamráðs og samstarfs um nýjar leiðir og nýtt viðmiðunarkerfi. Ég hygg að sú skoðun eigi vaxandi fylgi að fagna, að þjóðin nái aldrei verðbólgunni niður á viðunandi stig nema með því m. a. að gjörbreyta vísitölukerfinu. Margir stjórnmálamenn hafa á ýmsum tímum rætt vísitölukerfið og fordæmt það. Lúðvík Jósepsson sagði t. d. í þingræðu 3. maí 1974 orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hitt er rétt, að það er mikil þörf á því að breyta þeim vísitölugrundvelli, sem notaður er til þess að vernda kaupmátt launa. Sá vísitölugrundvöllur, sem við búum við í dag, er í eðli sínu ósanngjarn, og hann er auk þess stórhættulegur í efnahagskerfinu. Það er rétt, það er ekkert vit í því, að vísitölukerfið skuli vera þannig uppbyggt, að þegar þjóðin verður fyrir stóráföllum, eins og við mikla hækkun á olíuvörum, þá skuli allar launastéttir í landinu fá kauphækkun út á slík óhöpp, en það er það sem gerist nú í dag. Ég tel, að það sé launþegasamtökunum í landinu nauðsynlegt og einnig gagnlegt fyrir vinnumarkaðinn almennt séð að hafa vissa vísitölutryggingu á launum, en það þarf að miða þá tryggingu við allt annað en vísitalan er miðuð við í dag. Nú er hún látin mæla margvíslegar verðbreytingar, sem koma í rauninni litið við hinn almenna launamann. Það þarf því að endurskoða allt það kerfi, því að verði það ekki endurskoðað, er hætt við því, að það verði tekin upp gamla viðreisnaraðferðin að skera vísitöluna niður með öllu, en það hefur líka í för með sér margs konar vandkvæði.“ Þetta sagði Lúðvík Jósepsson á Alþingi árið 1974. Þessi ummæli eiga engu minni rétt á sér nú en þá. Samkv. upplýsingum úr Fréttabréfi Kjararannsóknar nefndar hækkuðu launtaxtar í verkamannavinnu um 1400% á árunum 1970–1979, en á sama tíma jókst kaupmáttur meðaltímakaups um aðeins 25–26%. Á þessu tímabili hallaði undan fæti hjá atvinnurekstrinum, þannig að hinar miklu verðhækkanir á síðasta áratug komu ekki fram í auknum hagnaði þeirra. Það er því ljóst að hinar gífurlegu hækkanir kaupgjalds og verðlags á áratugnum 1970–1979 hafa aðeins að litlu leyti komið launþegum til góða. Þær hafa fyrst og fremst brunnið á báli verðbólgunnar og um leið veikt fjárhagsstöðu fyrirtækja og skert rekstrargrundvöll þeirra. Þessar staðreyndir sýna okkur að krónutala launa er ekki einhlít til að bæta kjörin nema síður sé. Verðbólga hefur magnast m. a. vegna krónutölustefnunnar og valdið margvíslegum skaða í efnahagslífi þjóðarinnar. Launin eru að vísu stærsti þátturinn í raunverulegum lífskjörum fólks, en verðlagið eða verðbólgan hefur einnig afgerandi þýðingu. Þá koma skattar, vextir og margs konar þjónusta og margt fleira. Það er ánægjulegt að margir forustumenn launamanna gera sér æ ljósari grein fyrir haldleysi krónutölustefnunnar og benda á þýðingu kaupmáttarins og þess, að aukin verðmætasköpun í þjóðfélaginu er grundvöllur bættra lífskjara. Það er fróðlegt að lita til grannlandanna og sjá hvernig viðmiðunarkerfi þau búa við. Á árunum 1967 og 1968 var verðbólga í Finnlandi mjög mikil og samkeppnisstaða útflutningsatvinnuveganna því slæm. Fyrirsjáanlegt var að lækka þurfti gengið mjög verulega eða yfir 30% og var öllum ábyrgum aðilum í þjóðfélaginu ljóst, að ef slík gengisfelling yrði að veruleika með þeim víxlverkunaráhrifum á verðlag og laun, sem af henni leiddi, mundu efnahagsmál Finna gjörsamlega fara úr böndunum. Eftir ítarlegar viðræður á milli ríkisvaldsins og aðila vinnumarkaðarins var á árinu 1968 samþykktur efnahagsmálapakki í þinginu, sem m. a. fól í sér afnám vísitölubindingar launa. Voru allir hlutaðeigandi aðilar samþykkir þeirri ákvörðun, en Alþýðusambandið hafði þann fyrirvara að þetta væri til reynslu. Í kjölfarið tókst að koma í veg fyrir kollsteypu í efnahagsmálum og verðbólgan minnkaði verulega á næstu árum. Viðmælendur í Finnlandi voru sammála um, að afnám vísitölubindingarinnar hefði verið til hagsbóta fyrir hlutaðeigandi aðila, og töldu að rauntekjur hefðu aukist meira næstu árin á eftir en ella hefði orðið. Í Finnlandi er kjarasamningum svipað háttað og í Svíþjóð, þ. e. launaliður er endurskoðaður í ljósi verðlagsþróunar, en engin sjálfvirk tenging á milli launa og verðlags. Tekið er tillit til stöðu atvinnuveganna og þjóðarbúsins og möguleika á kaupmáttaraukningu án aukinnar verðbólgu. Auðvitað voru aðstæður um margt ólíkar hjá Finnum borið saman við okkur hér á Íslandi þegar þeir ákváðu með samningum kerfisbreytingu, sem hefur reynst þeim vel. Í Danmörku búa menn við skert verðbótakerfi og virðist stefnt í þá átt að hverfa frá sjálfvirku verðbótakerfi. Í Noregi, Bretlandi og Vestur-Þýskalandi eru laun ekki vísitölubundin. Af því, sem nú hefur verið rakið, má draga þá ályktun, að skynsamlegt og nauðsynlegt sé fyrir okkur Íslendinga að rjúfa hið sjálfvirka vísitölukerfi, sem hér viðgengst, a. m. k. að einhverju leyti, og semja um kaup og kjör þannig að fullt tillit sé tekið til stöðu þjóðarbúsins og möguleika fyrirtækja til að greiða hærri laun. Framsfl. hefur ekki viljað ganga svo langt að afnema vísitölukerfið með öllu, heldur að nema á brott ýmsa augljósa agnúa þess, svo sem áhrif skatta og þjónustugjalda almenningsfyrirtækja, þar með orkuþjónustu. Þá tækju vísitölubætur mið af breytingum viðskiptakjara. Með slíkum aðgerðum yrði mjög dregið úr verðbólguhvata vísitölukerfisins. Framsfl. leggur mikla áherslu á, að sem allra fyrst verði hafinn undirbúningur að víðtækari efnahagsaðgerðum sem tryggi varanlegra viðnám gegn verðbólgunni, enda nauðsynlegt til þess að ná þeim markmiðum sem ríkisstj. hefur orðið ásátt um. Kjaramálin eru mjög stór þáttur efnahagsmála, en að mörgu fleira þarf að hyggja þegar heildarstefna er mörkuð. Þess vegna mun ríkisstj. einnig hefja viðræður við aðila að verðmyndunarkerfi sjávarútvegs og landbúnaðar um breytingar á skipan þeirra mála sem stuðlað gætu að hjöðnum verðbólgu, en treyst um leið kaupmátt og afkomu í þessum greinum. Í þessu sambandi verður sérstaklega athugað að draga úr og breyta álagningu opinberra gjalda á atvinnuvegina til viðbótar við þegar ákveðnar skattalækkanir. Í verðlagsmálum mun ríkisstj. leggja áherslu á að hvetja til hagkvæmari innkaupa til landsins og auka verðgæslu í stað beinna verðlagsákvæða. Þá verður verðlagskynningu beitt í vaxandi mæli til að vekja athygli neytenda á verðlagi. Þá verða vextir lækkaðir í samræmi við hjöðnun verðbólgu. Niðurgreiðslum verður beitt um sinn í auknum mæli. Síðan koma að okkar mati skattalækkanir til álita. Þá verður dregið úr fjárfestingum til að minnka spennu í hagkerfinu og sparnaðarherferð framkvæmd á vegum ríkisins. Að lokum þarf að halda áfram ströngu aðhaldi í peningamálum og fjármálum ríkisins. Að svo miklu leyti sem bankakerfið er aflögufært verður fjármagni beint til fjárfestingar án þess þó að þrengja um of að lífsnauðsynlegum útlánum bankakerfisins til atvinnuveganna. Í öllum greinum þarf að vinna þannig að verðbólgan minnki jafnt og bítandi og að sem flestir verði virkir þátttakendur í aðgerðum. Með slíku allsherjarátaki til niðurtalningar verðbólgunnar er von til jákvæðrar framvindu efnahagsmála sem leggur grundvöll að bættum lífskjörum í landinu. Það er áríðandi að allir þeir, sem skilja vanda stjórnunar, beiti áhrifum sínum í þágu lands og þjóðar. Hagsmunir þjóðarinnar eiga að sitja í fyrirrúmi gagnvart þrýstihópum og ímynduðum stjórnmálahagsmunum. Heilbrigð skynsemi á fyrst og seinast að ráða ferðinni. - Þökk fyrir áheyrnina. Góða nótt.