Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hv. d. hefur haft frv. þetta til athugunar. Á fundum n. mætti ráðuneytisstjórinn í fjmrn., Jón Sigurðsson, og skýrði ýmis atriði varðandi frv. og svaraði fsp. nm. varðandi þetta mál. Eins og fram kemur á þskj. 273, þá mælir fjhn. með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Hér er um að ræða samræmingu á 1. um tollheimtu og tolleftirlit, þess eðlis, að útflutningsskýrslur verði gerðar með sama hætti og sömu kröfum og innflutningsskýrslur. Eins og fram kemur í aths. við frv., hefur verið haft samráð við þá aðila, sem þessi mál snerta og þeim gerð grein fyrir efni þess. Fjhn. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft til athugunar frv. til l. um breyt. á l. nr. 10 22. marz 1960, um söluskatt, sbr. l. nr. 61 24. des. 1964, um breyt. á þeim lögum. Fjhn. d. hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. hefur gefið út álit á þskj. 271 og minni hl. gefið út sérálit. Við 1. umr. þessa máls gerði hæstv. fjmrh. grein fyrir þeim megin atriðum, sem frv. þetta fjallar um, þ.e.a.s. hækkun á söluskatti úr 7 1/2% í 11 %, svo og fyrirhuguðum breyt. á innheimtu söluskattsins. Hækkun söluskattsins leiðir af þeim breytingum, sem ætlað er að gerðar verði á tollskrá vegna inngöngu Íslands í Fríverzlunarsamtök Evrópu, EFTA, en gert er ráð fyrir, að töluverður tekjumissir verði hjá ríkissjóði við þær breyt. og sú söluskattshækkun, sem hér er lagt til að samþ. verði, er að verulegu leyti til þess að mæta þeim tekjumissi. Gerði hæstv. fjmrh. í framsögu ræðu sinni fyrir tollskránni grein fyrir þessum upphæðum, sem eru rúmar 500 millj. kr., svo og því, að það, sem söluskatts hækkunin mun gefa ríkissjóði til viðbótar, er vegna þeirra upphæða, sem samþ. voru á fjárl. til aukinna framkvæmda, svo og þeirrar upphæðar, sem ætluð er til aukningar almannatryggingum. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þær tölur hér frekar, en vísa til þess, er hæstv. ráðh. sagði í sinni framsöguræðu. Hitt atriðið, sem frv. fjallar um, er þess efnis, að ráðh. sé heimilt að setja með reglugerð ákvæði um framtöl og framtalsfresti og eins og fram kemur í nál. meiri hl., þá mun hæstv. fjmrh. við þessa umr. gera hv. Nd. grein fyrir, með hvaða hætti hann hyggst koma fram breytingum á núverandi innheimtuaðferðum við innheimtu söluskattsins. Þegar frv. þetta var rætt í fjhn., tók n. enn fremur til meðferðar frv. til l. um breyt. á l. nr. 10 22. marz 1960, um söluskatt, 63. mál þingsins, þskj. 68, sem flutt er af Halldóri E. Sigurðssyni o.fl., en í því frv. eru till. um niðurfellingu á söluskatti á nokkrum tilteknum vörum. Meiri hl. fjhn. er samþykkur því, að felldur verði niður söluskattur á neyzlufiski, en eins og kemur fram í nál. meiri hl., er heimild í söluskattslögum til handa ráðh. að fella niður söluskatt í sérstökum tilvikum og mun ráðh. hér á eftir gefa yfirlýsingu þar að lútandi varðandi niðurfellingu á söluskatti á neyzlufiski. Meiri hl. fjhn. gat ekki fallizt á, að söluskattur yrði felldur niður á öðrum tilteknum vörum skv. frv. og leggur til, eins og fram kemur í nál., að verði um það fluttar brtt., þá verði þær felldar. Frv. þetta var sent til umsagnar ýmissa aðila og eins og fram kemur, þá bárust erindi m.a. frá Flugfélagi Íslands h.f., Eimskipafélagi Íslands h.f. og Félagi ísl. ferðaskrifstofa. Erindi þessara aðila voru öll á þann veg, að felldur yrði niður söluskattur á farmiðum og ferðalögum og mjög höfðað til þess, að söluskattur mun ekki vera lagður á undir slíkum kringumstæðum hér hjá nágrannaþjóðum okkar. Meiri hl. n. telur, að þær ábendingar, sem koma fram í erindum þessara aðila, séu mjög á rökum reistar og að söluskattur á slíka þjónustu hér hjá okkur, sem ekki er lagður á hjá okkar næstu nágrönnum, geti haft alvarlegar afleiðingar fyrir hag og rekstur þessara fyrirtækja. Meiri hl. fjhn. gerir sér hins vegar grein fyrir því, að hér er um töluvert fjárhagsatriði að ræða fyrir ríkissjóð og eins og segir í nál., treystir fjmrh. til þess að fella niður söluskattinn undir slíkum kringumstæðum að einhverju eða öllu leyti, sé slíkt með nokkru móti kleift, þá, eins og ég gat um áðan, skortir fjmrh. ekki lagaheimild til þess að gera slíka hluti, ef að hans dómi er möguleiki á því, og hann telur slíkt rétt. Meiri hl. n. taldi hins vegar rétt að láta í ljós skoðun sína í nál. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um frv. Hér er um að ræða breyt., sem eru afleiðingar af samþykkt Alþ. á inngöngu Íslands í EFTA og leggur meiri hl. n. til, með þeim skýringum, sem ég hef nú gefið, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef gefið út sérstakt nál. um afstöðu mína til málsins á þskj. 272. Meginafstaða mín til frv. er sú, að ég legg til að frv. verði fellt. Ég er andvígur efni frv. En eins og hér hefur komið fram, þá er meginefni þessa frv. það, að gert er ráð fyrir því að hækka söluskattinn úr 7 1/2% upp í 11%. En það mun nema heildarhækkun á söluskattinum um 830 millj. kr. á ársgrundvelli. Þar miða ég við hliðstæða umsetningu í landinu, sem söluskattur er lagður á og gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. því, sem lagt var fyrir yfirstandandi Alþ. Þegar söluskatturinn hefur verið hækkaður þetta mikið, eða í 11%, þá mundi söluskatturinn nema alls um 2.600 millj. kr., eða 2.6 milljörðum kr. miðað við ársviðskipti, sé sú umsetning lögð til grundvallar, sem í fjárlagafrv. var reiknað með. Það er því ekkert um það að villast, að með þessari hækkun á söluskattinum er söluskattsinnheimtan hér á landi orðin gífurlega mikil. Þetta frv. er, eins og allir hv. alþm. vita, fylgifrv. með þeirri ákvörðun Alþ., sem hér hefur verið tekin um aðild Íslands að EFTA. Því hafði verið lýst yfir við undirbúning EFTA–málsins á sínum tíma, að um leið og lækkaðir yrðu tollar á ýmsum vörum, svonefndum EFTA–vörum, þá yrðu gerðar ráðstafanir til þess að afla ríkissjóði tekna þar á móti með hækkun söluskatts. Ég vil taka það alveg skýrt fram, að þetta kom fram hvað eftir annað við undirbúning EFTA–málsins í svonefndri EFTA–nefnd, þar sem flokkarnir allir höfðu fulltrúa til þess að fylgjast með málinu. Það kom þar m.a. fram hjá hæstv. fjmrh., að afstaða hans til EFTA hlyti að sjálfsögðu að fara eftir því, hvernig færi með tekjur ríkissjóðs. Hann gæti ekki tekið afstöðu með því að lækka tolltekjur ríkissjóðs, eins og leiddi af EFTA–aðild, án þess að um leið yrði gengið frá því, hvaða tekjur kæmu í staðinn. Og það var ekki farið dult með það á neinn hátt, að það, sem í staðinn ætti að koma, væri hækkun á söluskatti. Ég tel því, að allir þeir, ekki aðeins stjórnarflokkarnir, heldur einnig þeir, sem hér eru nú orðnir fulltrúar fyrir nýjan flokk á Alþ. og stóðu að samþykkt þess, að Ísland yrði aðili að EFTA, að þeir beri alveg ótvírætt ábyrgð á hækkun þeirri á söluskattinum, sem hér liggur fyrir. Undan því er ekki hægt að skjóta sér með neinum hætti. Ég fyrir mitt leyti hef lengi verið á þeirri skoðun, að söluskatturinn væri einn óréttlátasti skatturinn, sem á er lagður á Íslandi. Og því óréttlátari verður hann sem hann er hækkaður meir. Það er vitað, að söluskatturinn er lagður á svo að segja allar vörur og alla þjónustu í landinu með jöfnum þunga, þannig að af öllum nauðsynlegustu vörum verður að greiða jafnhátt gjald og af þeim, sem siður verða að teljast nauðsynlegar. Ég tel því, að slík skattheimta sé miklu óréttlátari en tollainnheimtan hefur verið, þó ég neiti því ekki, að ég sjái á tollainnheimtunni, sérstaklega eins og hún hefur verið, margvislega annmarka og telji, að það þurfi að gera fullkomna endurskoðun á okkar tollalöggjöf. Það er enginn vafi á því, að það er þörf á að lækka ýmsa tolla og gera þar á ýmiss konar samræmingu. Þá er ekkert um það að villast, að söluskatturinn innheimtist fremur illa. Það er á allra vitorði, að ýmsir aðilar í landinu, sem eiga að innheimta söluskatt af sínum viðskiptamönnum, hafa aðstöðu til þess að skjóta nokkrum hluta af þeim skatti undan og skila honum aldrei í ríkissjóð. Þetta hefur komið greinilega fram í nokkrum tilvikum, þar sem upp hefur komizt um slík skattsvik. Hafa ýmsir hv. alþm., m.a. hæstv. ráðh., stundum gert hér áætlanir um það, hvað þessi undanskot muni nema háum fjárhæðum á ári hverju. Auðvitað er erfitt að segja til um það, en ég fyrir mitt leyti efast ekkert um, að þessi undanskot á söluskatti eru verulega mikil. Það er því skoðun mín, að undir þeim kringumstæðum, sem við búum við nú í dag., sé sérstaklega varhugavert að hækka söluskattinn frá því, sem orðið er. Það hafa verið gerðar tilraunir til þess á undanförnum árum að koma fram ákvæðum í löggjöf, sem miðuðu að því að tryggja betur, en verið hefur innheimtu á söluskatti. Að þessu sinni flyt ég ásamt tveim fulltrúum Framsfl. brtt. við þetta frv., þar sem m.a. er gert ráð fyrir því, að sett verði í lög ákveðin ákvæði, sem gætu miðað að því að tryggja innheimtu á söluskattinum nokkru betur, en verið hefur. Ég mun ekki ræða þessar till. hér nema mjög lauslega, af því að mælt verður fyrir þeim af 1. flm. till., hv. 4. þm. Reykv., en meginatriðið er það, að þar gerum við till. um tvenns konar öryggisráðstafanir: 1) Að söluskattsskil þeirra, sem innheimta söluskattinn, verði tekin til rækilegrar endurskoðunar hjá ákveðnum hópi þessara aðila hverju sinni, í gegnum úrtak, þannig að það verði rannsakað mjög gaumgæfilega, hvernig innheimtu þeirra á söluskatti hefur verið háttað og söluskattsskilum þeirra. Það er enginn vafi á því, að samþykkt ákvæðis sem þessa mundi veita aðhald og bæta hér nokkuð úr. 2) Að fjmrh. fái heimild til þess að mæla svo fyrir, að settir skuli upp sérstakir peningakassar í öllum opinberum verzlunum, afgreiðslu– og sölustöðum, sem séu þannig útbúnir, að auðvelt sé að stimpla inn í þá öll söluskattsskyld viðskipti og auðvelt sé fyrir eftirlitsmenn fjmrn. að líta eftir því gegnum þetta kassakerfi, að innheimtur söluskattur komi raunverulega til skila. Ég ræði svo ekki frekar um þessar till., en ég tel að það skipti miklu máli að fá þær samþ. til þess að reyna að bæta úr þeim ágöllum, sem eru nú á innheimtu söluskattsins. Ég vil í sambandi við þetta frv. undirstrika það álit okkar Alþb.–manna, að við teljum, að sú stefna í skattamálum, sem verið hefur ríkjandi á undanförnum áratug, hafi í meginatriðum verið röng. Stefnan á þessu tímabili hefur verið sú að hækka í sífellu söluskattinn, sem er þess vegna svona óhagkvæmur fyrir t.d. láglaunafólk og að bæta í sífellu við ýmsa nefskatta og ýmsa sérskatta, sem alltaf er verið að leggja á í hinum ýmsu tilfellum. Þessi skattlagning öll hefur verið láglaunafólki í landinu mjög óhagkvæm. Hins vegar hafa litlar ráðstafanir verið gerðar til þess að reyna að sjá um það, að þeir, sem sannanlega hafa mestar tekjur og breiðust hafa bökin til þess að bera skattbyrðar í landinu, beri raunverulega skattana. Þessu teljum við að þurfi að breyta í grundvallaratriðum. Í framsöguræðu hæstv. form. fjhn. og frsm. meiri hl. fjhn. kom fram, að meiri hl. fjhn. treysti á það, að niður yrði felldur eða a.m.k. lækkaður söluskattur á fargjöldum flugfélaga og skipafélaga, vegna þess að þessir aðilar hefðu beðið um lækkun á skattinum. Ég get tekið undir það með hv. form. fjhn., að það getur verið eðlilegt að fella niður söluskattinn í þessum tilvikum eða lækka hann, en ég vil þá jafnframt leggja á það áherzlu, að verði slíkt gert, þá verði um leið gerðar ákveðnar ráðstafanir til þess, að sú lækkun söluskattsins komi ekki aðeins flugfélögunum og skipafélögunum til góða, heldur komi sú lækkun þá fram í lækkuðum fargjöldum til þeirra, sem fargjöldin þurfa að greiða. Það er þegar búið að ákveða fargjöld flugfélaganna innanlands og skipafélaga í mörgum greinum. Verði söluskatturinn á þessari þjónustu lækkaður, þá verður líka jafnframt að gera ráðstafanir til þess að sjá um það, að þessi lækkun á söluskattinum komi þeim til góða, sem raunverulega er ætlazt til. Að því leyti til, sem þessi söluskattur er bein skattlagning á þessum aðilum, þ.e.a.s. á flugfélögum og skipafélögum, þá vorkenni ég þeim ekkert meira, en hverjum öðrum, sem skatta þurfa að greiða í landinu. En hitt játa ég, að það getur verið hæpið að leggja söluskatt á þjónustu þessara fyrirtækja, ef það verður í fullu ósamræmi við það, sem gert er í okkar nágrannalöndum. Ég skal svo ekki fara öllu fleiri orðum um málið hér. Afstaða okkar Alþb.–manna til þessa máls er alveg ljós. Við erum á móti þessu frv., því hér er um verulegar nýjar álögur að ræða. Það er viðurkennt, að gert er nú ráð fyrir slíkri hækkun á söluskattinum, að hún verður allverulega miklu meiri en sem nemur tollalækkuninni, sem hér er gert ráð fyrir að samþ. Við erum því andvígir þessari auka tekjuöflun og við erum andvígir þeirri stefnu, sem fram kemur í því að hækka söluskattinn í staðinn fyrir þá lækkun á tollunum, sem fylgdi í kjölfar EFTA–aðildar. En þrátt fyrir að það sé meginstefna okkar að vilja fella frv. af þessum ástæðum, þá viljum við þó gera tilraunir til þess að fá ýmis ákvæði frv. lagfærð nokkuð og koma hér inn, eins og ég segi, nokkrum öryggisákvæðum í sambandi við innheimtu á söluskattinum. En það breytir ekki okkar heildarafstöðu til málsins, þ.e. að við erum andvígir þeirri hækkun á söluskattinum, sem hér er um að ræða. Að öðru leyti stend ég svo einnig að þeirri brtt. á þskj. 276 með tveim fulltrúum Framsfl., sem fjallar um það að undanþiggja margvíslegan neyzluvarning og nauðsynjaþjónustu söluskattinum.



Herra forseti. Mér finnst rétt að víkja að því í upphafi, að fram að þessu hefur öll skattlagning byggzt á einni meginreglu. Hún hefur byggzt á þeirri meginreglu að hlífa þeim, sem lægst hafa launin og þyngsta framfærsluna. Í samræmi við það var skattlagningin áður fyrr fyrst og fremst byggð á fasteignum og náði því eingöngu til þeirra, sem voru eignamenn í þjóðfélaginu og þeir voru þá tiltölulega fámennur hópur. Síðar voru tekin upp útsvör, tekjuskattar og tollar, sem öll byggjast á þessu meginsjónarmiði, að leggjast þyngst á þá, sem breiðust hafa bökin, en hlífa hinum, sem minni hafa getuna. Tekjuskattar og útsvör eru stighækkandi eftir því, hve háar tekjurnar eru og þeir, sem þessa skatta eiga að bera, þola þá. Á sama hátt hafa tollar verið mismunandi eftir því, hversu nauðsynlegar þær vörur hafa verið taldar, sem þeir hafa verið lagðir á. Það hefur verið leitazt við því að hlífa sem mest við tollum öllum þeim vörum, sem taldar eru mestu lífsnauðsynjar almennings. Það er því ekki fjarri lagi, sem sagt hefur verið um þetta frv., að það marki byltingu í skattamálum, vegna þess að hér er lagt til að fella niður tolla í allstórum stíl, sem hingað til hafa lagzt mishátt á vörur eftir því, hvað nauðsynlegar þær hafa verið taldar, en í staðinn er tekinn upp söluskattur, sem leggst jafnt á allar vörur, ekki síður á þær, sem taldar eru nauðsynlegastar, heldur en hinar, sem má telja óþarfastar. Það hefur verið vitnað til þess í þessu sambandi, að í ýmsum öðrum löndum, t.d. á Norðurlöndum, hafi söluskattur verið hækkaður á undanförnum árum og það af ríkisstj., sem hafa stuðzt við verkalýðssamtök. Þetta er rétt. En þegar slík hækkun á söluskatti hefur átt sér stað, þá hefur þess jafnan verið gætt að gera ýmsar hliðarráðstafanir og aðgerðir, sem yrðu þess valdandi, að skattarnir legðust ekki með eins miklum þunga á þá, sem hafa veikasta aðstöðu í þjóðfélaginu, eins og hina, sem hafa hin breiðari bökin. Þetta hefur verið gert með því, að alls konar tryggingar hafa verið stórauknar í þessum löndum og yfirleitt eru slíkir skattar ekki í þeim löndum, nema þar sem tryggingakerfið er miklu fullkomnara en hér. Þess hefur jafnframt verið gætt í þeim löndum, sem slíkir skattar hafa verið lagðir á, –en þar á ég fyrst og fremst við Norðurlöndin, því helzt hefur verið vitnað til þeirra, - að fylgja þeirri stefnu í verðlags– og kaupgjaldsmálum, að verðlagið hækkaði alltaf heldur minna en kaupgjaldið, þannig að um raunverulegar kauphækkanir væri að ræða og þá sérstaklega hjá þeim, sem hafa haft lökust kjörin fyrir. Í þessum löndum hefur sem sagt verið fylgt allt annarri stefnu í kaupgjalds– og verðlagsmálum en hér, eins og ég mun víkja nánar að síðar. Hér er hins vegar, í sambandi við þetta frv., um engar slíkar aðgerðir að ræða, nema það, sem nú var lýst yfir af hv. frsm. meiri hl., að ætlunin er að fella niður söluskattinn af neyzlufiski og svo það, sem hæstv. ráðh. tilkynnti við 1. umr. þessa máls, að ætlun ríkisstj. er að greiða niður söluskattshækkunina, sem nú er ráðgerð, á dilkakjöti og smjöri. Aðrar hliðarráðstafanir á ekki að gera í þessu sambandi. Og það á ekki heldur að gera neitt til þess að tryggja það, sem annars staðar hefur verið lögð megináherzla á, þar sem söluskattinum er beitt, að stefnunni í verðlags– og kaupgjaldsmálum verði hagað þannig, að kaupgjaldið hækki alltaf heldur meira en verðlagið. En það, sem hefur einkennt efnahagsstefnuna t.d. á Norðurlöndum, seinasta áratuginn, er það, að þar hefur kaupgjaldið ár frá ári hækkað tiltölulega meira en verðlagið. Hér hefur alveg gagnstæð þróun átt sér stað, eins og ég mun víkja nánar að. Og það er náttúrlega meginmunur undir þessum kringumstæðum, þegar söluskattar eru hækkaðir, hvaða stefna er ríkjandi í verðlags– og kaupgjaldsmálum, hvort sú stefna er ríkjandi, eins og hér hefur átt sér stað, að láta verðlagið hækka meira en kaupgjaldið, eða öfugt, eins og Norðurlandaþjóðirnar hafa gert. Mér finnst rétt að vekja strax athygli á þessu, þegar ég hef mál mitt, vegna þess að hér er um svo stórfellda megin breytingu að ræða í skattamálum og það því frekar sem það er boðað í grg. tollskrárfrv., sem hefur verið þessu frv. samferða í þinginu, að þetta sé aðeins fyrsta skrefið í þá átt að afnema aðflutningstolla með öllu. Það er ekkert talað um það, hvað þá eigi að koma í staðinn. En af þessu frv. virðist mega ætla, að það sé söluskattur fyrst og fremst, sem eigi að koma í staðinn fyrir aðflutningstollana, sem hafa lagzt mismunandi á vörur eftir því, hvað nauðsynlegar þær hafa verið taldar og í staðinn fyrir þá á svo að koma söluskattur, sem leggst jafnt á allar vörur. Þetta er sú meginbreyting, sem menn verða að gera sér vel ljósa, þegar þeir eru að afgr. þetta frv. Og ef það fer svo, að þetta frv. verður samþ., án þess að nokkrar hliðarráðstafanir séu gerðar jafnhliða, þá er hér verið að marka alveg nýja stefnu í skattamálum, þá stefnu, sem réttilega hefur verið nefnd „bylting í skattamálum“. Við, sem myndum 2. minni hl. fjhn., höfum borið hér fram á sérstöku þskj. nokkrar till., sem eiga að miða í þá átt að draga úr nokkrum mestu rangindunum, sem leiðir af því, ef þetta frv. verður samþ. óbreytt. Við leggjum til í fyrsta lagi, að felldur verði alveg niður söluskattur á nokkrum lífsnauðsynjum eða eins og brtt. á þskj. 276 bera með sér, þá er lagt til, að söluskattur falli alveg niður á raforku og heitu vatni frá rafmagnsveitum og hitaveitum. Þá er ennfremur lagt til, að söluskattur falli alveg niður á smjöri, osti, skyri, kjöti og kjötvörum, kartöflum og fiskmeti, enn fremur að kaffi, sykur og kornvörur verði undanþegnar söluskatti og einnig olía til heimilisnota. Hér er um að ræða nokkrar brýnustu nauðsynjar, sem allir þurfa að nota og ef þessar vörur væru undanþegnar 11% söluskatti, þá mundi það hafa verulega verðlækkun þeirra í för með sér og draga úr mestu rangindunum, sem af því mundu hljótast, ef samþ. væri söluskattshækkun, sem legðist jafnt á allar vörur. Í öðru lagi leggjum við til, að meðan innheimtur sé 11% söluskattur, þá verði fjölskyldubætur hækkaðar um 20% frá því, sem ákveðið var við seinustu fjárlagaafgreiðslu, en það mun nema útgjaldaaukningu fyrir ríkið um 70–75 millj. kr. Þetta ætti að hækka þær allverulega og þá sérstaklega verða þeim til hagsbóta, sem hafa stærstu fjölskyldurnar og þyngst framfæri. Almenn hækkun á söluskatti mundi því ekki bitna eins hart á þeim og ella. Í þriðja lagi leggjum við svo til, að gerðar verði ráðstafanir til þess að bæta stórlega innheimtuna á söluskatti, í fyrsta lagi með því, eins og kemur fram í brtt. við 18. gr. söluskattslaganna, að fjmrh. herði stórlega eftirlit með innheimtu söluskattsins og í öðru lagi fái hann heimild til þess að taka upp innheimtuaðferð, sem hefur verið reynd víða annars staðar og að því mér er sagt með góðum árangri. Við viljum hins vegar ekki alveg lögbinda það að þessu sinni, hvort þessi aðferð verður tekin hér upp eða ekki, vegna þess að á henni þarf að sjálfsögðu meiri rannsókn, miðað við íslenzkar aðstæður. En til þess er að sjálfsögðu ætlazt, að ráðh. kynni sér þessa aðferð og hafi heimild til þess að taka hana upp, ef honum sýnist svo við nánari athugun. En mér er sagt, að t.d. í Danmörku, Bandaríkjunum og víða annars staðar sé þessari aðferð beitt við innheimtuna og hafi þar gefið góða raun, þannig að söluskattur hafi skilað sér miklu betur eftir en áður, þegar búið var að taka þessa aðferð upp. Við, sem stöndum að þessum brtt., teljum einnig nauðsynlegt og réttmætt, að samhliða því, sem þessar breytingar verði samþ. á söluskattsfrv., þá verði einnig samþ. það frv., sem liggur fyrir Alþ. um leiðréttingu á skattvísitölunni. Sú leiðrétting mundi hafa í för með sér verulegar kjarabætur fyrir langflesta launþega, sem ekki hafa neina aðstöðu til þess að telja fram með þeim hætti, að þeir sleppi undan þeim sköttum, sem þeim ber. Ég skal að þessu sinni sleppa því að nefna tölur um það, hvað mikill ávinningur mundi verða af þessu fyrir t.d. fólk, sem hefur lágar tekjur eða meðaltekjur, af því það verður hægt síðar, þegar þetta mál kemur hér til umr., en þær tölur, sem ég hef hér undir höndum um þetta, sýna, að hér mundi verða um verulegar hagsbætur að ræða fyrir þá, sem hafa lágar tekjur og miðlungstekjur. Hins vegar mundi ágóðinn hlutfallslega minnka með þessu hjá þeim, sem hafa háar tekjur, vegna þess að eftir að tekjurnar eru komnar upp í ákveðið mark, þá leggst að sjálfsögðu sami skattur og sama útsvar á þær eftir sem áður. Þannig nær hagnaðurinn af breytingu á skattvísitölunni aðeins til tekna upp að vissu marki, en ekki meira. Það er því rangt, sem haldið hefur verið fram, að lagfæring á skattvísitölunni yrði til þess að bæta sérstaklega hlut hátekjumanna. Þetta veit ég að hæstv. fjmrh. er sérstaklega kunnugt, því hann mun hafa verið fyrsti maðurinn, ásamt öðrum hv. núverandi ráðh., sem flutti till. um það hér á Alþ. að taka upp skattvísitölu með þeim hætti að miða hana við framfærsluvísitölu, eins og lagt er til í því frv., sem ég vitnaði til áðan. Þannig ætti það ekki að vera annað, en ánægjulegt starf fyrir hæstv. ráðh. að koma þessari gömlu æsku hugsjón sinni fram með því að styðja þetta frv. okkar. En ef þær ráðstafanir, sem ég hef hér nefnt, væru framkvæmdar jafnhliða þessari hækkun söluskattsins, þá mundi staða þeirra, sem hafa erfiðasta aðstöðuna, vera talsvert mikið bætt, miðað við það, að frv. yrði samþ. óbreytt og þar með dregið úr verstu ágöllunum á þessu frv, þó að sjálfsögðu væri æskilegt að gera á því frekari og víðtækari breytingar, en hér hefur verið lagt til. Ég vil svo enn fremur benda á það, að þær breytingar, sem hér er lagt til að gerðar verði á frv., eru mjög mikilvægar fyrir landbúnaðinn, sökum þess að á undanförnum missirum hefur dregið æði mikið úr sölu á ýmsum landbúnaðarvörum, því að verðið á þeim er orðið of hátt, miðað við þá markaðs möguleika, sem eru fyrir hendi. Sú þróun hefur nefnilega átt sér stað í þessum efnum, að á sama tíma og verðlagið á þessum vörum hefur hækkað, þá hefur kaupgetan í bæjunum minnkað og þess vegna hefur salan á þessum afurðum, eins og t.d. kjöti, dregizt verulega saman. Það væri þess vegna líklegt til þess, að salan á þessum vörum ykist nokkuð, ef söluskattur á þeim yrði alveg felldur niður. Því ætti það að geta orðið bæði neytendum og bændum til gagns að þessi breyting yrði gerð, þ.e.a.s. að fella alveg niður söluskattinn á landbúnaðarvörunum. Ég býst við, að hæstv. ráðh. muni nú segja um þessar brtt., vegna þess að hann er nú oft sléttur og mjúkur í máli, – og ber að viðurkenna hann fyrir það, – að það væri nú sjálfsagt að fallast á að gera þetta og alveg réttmætt, bara ef ríkið hefði efni á því. En ég held, að ef ráðh. íhugar þessi mál nánar, þá geti hann gert sér það fullkomlega ljóst, að ríkið hefur efni á því að gera þessar ráðstafanir. Að því er nokkuð vikið í því nál. 2. minni hl., sem nýlega hefur verið útbýtt hér í d. Eftir því sem ráðh. hefur sjálfur reiknað út, mun tollalækkunin ekki hafa í för með sér tekjurýrnun fyrir ríkið nema sem nemur eitthvað í kringum 410 millj. kr. Það var að vísu sett upp þannig áætlun í hans ræðu, þegar hann fylgdi frv. hér úr hlaði, að tollalækkunin mundi kosta ríkið 535 millj. kr. En svo dró hæstv. ráðh. á eftir frá ýmsa liði, sem hann reiknaði samtals á 125 millj. kr., þannig að hann fékk ekki út sem heildartekjurýrnun hjá ríkinu nema 410 millj. kr. Við þetta hefur að vísu bætzt það, að samþ. hafa verið nokkru meiri tollalækkanir við meðferð frv. hér í Nd., en þó vart meira en svo, að þær jafni það upp. Þessi áætlun ráðh. var mannleg, þannig að ég reikna með, að þrátt fyrir breyt. á tollskrárfrv. verði tekjumissir ríkisins vegna þess frv. ekki mikið yfir 400 millj. kr. Aftur á móti mun sú hækkun, sem er ráðgerð á söluskattinum í þessu frv., gefa ríkinu miklu meiri tekjur, en sem þessu nemur. Samkvæmt áætlun ráðh. sjálfs eða þeirra, sem hafa unnið að þessari áætlunargerð fyrir hann, eiga tekjur ríkissjóðs af söluskattshækkuninni á þessu ári að nema 665 millj. kr., en þá er aðeins miðað við innheimtu hans fyrir 10 mánuði ársins. Ef hins vegar er miðað við allt árið, þá er reiknað með, að hagnaður ríkisins af þessari söluskatts hækkun verði um 780 millj. kr. Nú vill ráðh. halda því fram, að ríkissjóði veiti ekki af þessum tekjumismun, sem er á söluskattshækkuninni og tollalækkuninni og nemur sennilega 250 millj. kr., vegna ýmissa útgjalda, sem voru samþ. fyrr í umr. fjárlaganna. Ég held, að þetta sé alveg rangt reiknað hjá ráðh. og fengið með þeim hætti, að svo að segja allir tekjuliðir fjárl. eru áætlaðir lægri en ástæða er til og búast má við. Tekjuáætlun fjárl. 1970 er að mestu leyti byggð á útkomunni á þessu ári, að vísu með nokkurri hækkun, en allar líkur benda til þess, að árið 1970 verði það miklu meira veltuár en árið 1969 var, að það væri óhætt að hafa þessa tekjuáætlun fjárl. miklu ríflegri, en þar er gert. Þetta kemur líka heim við reynslu undanfarinna ára, því ef við lítum á fjárl. annars vegar og ríkisreikningana hins vegar, þá kemur í ljós, að tekjurnar hafa á öllum undanförnum árum, eða síðan hæstv. núverandi fjmrh. tók við, farið mjög verulega fram úr áætlun. Á árinu 1966 fóru tekjurnar t.d. um 884 millj. kr. fram úr áætlun, árið 1967 427 millj. kr. og árið 1968 um 500 millj. kr. og mér er sagt, að þær muni hafa farið eitthvað svipað fram úr áætlun á s.l. ári. Þetta sýnir, að tekjuáætlun fjárl. hefur alltaf verið og er enn mjög varfærnisleg og þess vegna getur ríkið bætt verulegum útgjöldum við sig umfram það, sem fjárl. gera ráð fyrir. Ég held, að þetta sé mjög vafasöm stefna og það hafi vafasöm áhrif á ríkisfjárhaginn að áætla tekjubálk fjárl. alltaf lægri, en ástæða er til. Það verður til þess, að fjmrh. hefur alltaf handa á milli svo og svo mikið af peningum umfram hin lögboðnu útgjöld, og þetta verður til þess, að hann freistast til þess að eyða þeim í ýmis aukin útgjöld, sem ella væru spöruð. Ég er þess vegna sannfærður um, að það mundi hafa heppilegri áhrif á ríkisreksturinn, ef tekjuáætlunin væri höfð nákvæmari og réttari og fjmrh. hefði minna svigrúm til þess að eyða umfram fjárl. heldur en hann hefur nú, vegna þess hve umframtekjurnar verða alltaf miklar Þetta er atriði, sem varðar þetta mál ekki sérstaklega, en ástæða er til að athuga nánar við annað tækifæri. En það, sem ég hef nú rakið, sýnir það fullkomlega, að ríkinu er vel fært að standa undir þeirri útgjaldaaukningu, sem leiðir af þeim till., sem við þrír alþm. flytjum hér á þskj. 276. En eins og rakið er í nál. okkar í 2. minni hl., þá munu þessar ráðstafanir ekki hafa meiri útgjöld í för með sér á árinu 1970 en í kringum 300 millj. kr. Þá er að sjálfsögðu miðað við það, að mest af þessum útgjöldum, t.d. niðurfellingin á söluskattinum, gildi ekki nema 10 mánuði ársins, alveg eins og það er heldur ekki reiknað með, að hækkun söluskattsins gildi nema 10 mánuði ársins. Við þetta má svo bæta því, að ef eftirlitið með söluskatts innheimtunni er hert og teknar upp nýjar aðferðir, eins og bent er á í þessu frv., þá má búast við því, að tekjur ríkisins geti vaxið verulega af þeirri ástæðu. Og það mundi stuðla að því, að hæstv. ráðh. þyrfti ekki á neinn hátt að kvíða greiðsluhalla hjá ríkinu, þó í þær aðgerðir væri ráðizt, sem þessar till. gera ráð fyrir. Ég skal þá í stuttu máli minnast á þann ávinning, sem ég tel að fylgi till., sem við flytjum á þskj. 276. Ég hef þegar vikið að þeim kosti, að þetta mundi verða til þess að draga verulega úr þeim rangindum, sem í því fælust fyrir láglaunastéttirnar, ef söluskattur hækkaði jafnt á öllum vörum. Með því að undan þiggja helztu neyzluvörurnar söluskatti og auka fjölskyldubæturnar er mjög verulega dregið úr þessum rangindum og aðstaða þessara aðila bætt. Í öðru lagi vil ég svo nefna það, að með því að lækka þannig verðlag og auka fjölskyldubætur, þá er komið í veg fyrir a.m.k. 3 stiga hækkun á framfærsluvísitölunni. Og það út af fyrir sig yrði mikilvægt atriði bæði fyrir launþega og fyrir atvinnuvegina í landinu. Það er tiltölulega lítilvægt fyrir launþega að fá þær bætur, sem fylgja framfærsluvísitölunni, þó þær séu betri en ekki neitt og þeir mega ekki undir neinum kringumstæðum afsala sér þeim, því reynslan hefur verið sú, að þessar bætur hafa verið teknar nokkurn veginn jafnharðan af þeim aftur með hækkuðu verðlagi og þannig hefur þetta gengið koll af kolli, að ýmist verðlagið eða kaupgjaldið hækkar, án þess að aðstaða launþeganna hafi nokkuð batnað, en hins vegar hefur þetta óneitanlega þrengt aðstöðu atvinnuveganna. Með því að fá þá verðlækkun og þær fjölskyldubætur, sem felast í þessu frv., er hlutur launþeganna áreiðanlega miklu betur tryggður en með einhverri hækkun á vísitölustigum og fyrir atvinnuvegina er þetta miklu heppilegra. Talið er, að hvert stig vísitölunnar hafi í för með sér útgjaldaaukningu fyrir atvinnurekstur í landinu - þá er ríkisreksturinn meðtalinn - sem nemur um 110 millj. kr. á ári. Og þá sjá menn, að hér myndast nokkuð fljótt verulegir baggar, sem atvinnuvegirnir verða að bera, ef vöxtur framfærsluvísitölunnar er mjög hraður. Það er líka ljóst, að ef tekst að stöðva vöxt framfærslukostnaðarins með eðlilegum hætti og þeirra hækkana, sem af honum leiðir fyrir atvinnuvegina, þá geta atvinnuvegirnir betur staðið undir gengishækkunum og þær miklu frekar orðið raunverulegar, á sama hátt og átt hefur sér stað í öðrum löndum, en aldrei hefur orðið hér. Mér finnst sérstök ástæða til þess að gera það að umtalsefni, að hér er stefnt í þá átt að færa niður verðlagið og stöðva vöxt framleiðslukostnaðarins á þann hátt, vegna þess að það er alger stefnubreyting frá því, sem ríkt hefur í þessum málum á undanförnum árum. Hæstv. viðskrh. hefur stundum verið að hafa orð á því, að hér á landi væri fylgt nákvæmlega sömu stefnu í efnahagsmálum, atvinnumálum og fjármálum og gert er annars staðar á Norðurlöndum. Þetta er sú mesta missögn, sem hægt er að hafa yfir, svo að ekki séu notuð sterkari orð um þetta. Annars staðar á Norðurlöndum hefur þeirri stefnu verið fylgt að reyna með öllum hætti að halda verðlaginu sem mest niðri og tryggja það, að þær grunnkaupshækkanir, sem átt hafa sér stað, yrðu raunverulegar. Niðurstaðan hefur líka orðið sú, að á seinasta áratug hefur raunverulegur kaupmáttur launa þar aukizt um 30-40%, þá er átt við kaupmátt tímakaupsins. Hér á landi hefur verið fylgt alveg öfugri stefnu. Hér hefur nær ekkert verið hirt um það, hvað verðlagið vex mikið og þó það geri hverja kauphækkunina, sem launþegar fá, að engu á stuttum tíma og meira en það. Hér hefur líka niðurstaðan orðið sú, að á seinasta áratug hefur orðið allt önnur útkoma en í nokkru öðru Evrópulandi, sú útkoma, að kaupmáttur tímakaupsins er í dag verulega minni en hann var fyrir 10 árum. Þetta er hægt að sanna með ákaflega auðveldum samanburði á því t.d., hvaða hækkun hefur orðið á helztu lífsnauðsynjum almennings og hver hækkunin hefur orðið á tímakaupi verkamanna. Ég held að það sé næstum því sama, hvaða lífsnauðsyn er tekin og reiknuð út, því niðurstaðan verður alltaf sú, að verkamenn og launþegar yfirleitt þurfa lengri tíma til þess að vinna fyrir þessum lífsnauðsynjavörum heldur en fyrir 10 árum. Ég held að það sé næstum útilokað að finna nokkurt dæmi um slíkt annars staðar á Norðurlöndum. Þetta sýnir það ljósar en nokkuð annað, hve gerólíkri stefnu hefur verið fylgt hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Annað sýnir þetta ekki síður ljóslega. Hér á landi hefur gengið verið fellt fjórum sinnum á seinasta áratug. Í Noregi hefur engin gengisfelling átt sér stað á þessum tíma, engin í Svíþjóð og aðeins ein í Danmörku, þegar gengið var lækkað um 8%. Þessar staðreyndir tala sínu máli um það, hve gerólíkri efnahagsstefnu hefur verið fylgt hér á landi og í nágrannalöndum okkar og hvílík fjarstæða það er, þegar hæstv. viðskrh. heldur því fram, að hann hafi fylgt sömu stefnunni og flokksbræður hans hafa gert á Norðurlöndum. Þar hefur verið um gerólíkar aðferðir að ræða og árangurinn eða niðurstaðan líka verið eftir því. Hér hefur ekkert verið um það hirt, þó verðlagið hækkaði takmarkalaust og þær kauphækkanir, sem verkalýðurinn hefur tryggt sér, yrðu þar með að engu og oft verra en það, en í hinum löndunum hefur verið stefnt að því að halda verðlaginu þar í skefjum og að kaupmáttur launanna ykist alltaf nokkuð jafnt og þétt, þó ekki væri um mikla aukningu að ræða árlega. Þessi stefna hefur að sjálfsögðu haft áhrif á ríkisreksturinn. Útgjöld ríkisins hafa vaxið hér vegna þessarar stefnu með meiri hraða en dæmi eru til um annars staðar. Ég sé, að fjmrh. hristir höfuðið, en það er ákaflega auðvelt að finna sönnun fyrir þessu. Við höfum t.d. séð það með því að fara í gegnum ríkisreikninga Norðurlandanna og Íslands á undanförnum árum, en til þess er ekki aðstaða nú. En ég veit, að hæstv. fjmrh. ber ekki nema takmarkaða ábyrgð á þessu. Það hefur atvikazt þannig, að bæði fjmrh. og forsrh. hafa að verulegu leyti sleppt því að hafa áhrif á það hver efnahagsstefnan í landinu er og látið efnahagsmrh. og sérfræðingum hans eftir að marka stefnuna. Fjmrh. hefur yfirleitt ekki gegnt öðru hlutverki, en því að safna peningum í kassann með miklum og nýjum álögum og ekkert skipt sér af því, af hvaða ástæðum þessi mikla útgjaldaaukning ætti sér stað. Hann hefur bara verið ánægður, ef hann hefur fengið aðstöðu til að hækka skattana og fá nóga peninga til að mæta útgjöldum. Þá er hann áhyggjulaus. Því miður hefur ráðh. aldrei hugsað út í það, hvort það eru ekki til einhverjar leiðir til þess að koma í veg fyrir, að það þurfi alltaf að vera að hækka skattana og alltaf að hækka útgjöldin. Það hefur hann því miður ekki gert og það hefur forsrh. enn síður gert, þótt þetta heyri að sjálfsögðu meira undir hann en nokkurn annan, vegna þess að hann hefur afsalað sér öllum rn. til þess að geta fylgzt betur með þessum málum en ella. En hann hefur trúað á sinn efnahagsmrh. og þá vitringa, sem hann hefur haft sér til aðstoðar og útkoman úr þessu er sú, sem ég hef verið að lýsa, gerólík þeirri, sem blasir við annars staðar á Norðurlöndum, vegna þess að hér hefur allt annarri stefnu verið fylgt. Þeir menn, sem mótað hafa efnahagsstefnuna hér á landi, hafa trúað því, að það gerði ekkert til, þó að verðlagið hækkaði og léki lausum hala og þó ekkert væri gert til þess að hafa hemil á verðbólgunni. Þeir hafa haldið að það mætti lækna þetta, eins og einu sinni var sagt, með einu pennastriki, eða t.d. gengisfellingu. Og þeirri aðferð hafa þeir líka ótrauðir beitt. Hér hefur það þess vegna gerzt, sem er óþekkt annars staðar í Evrópu á sama tíma, að gengið hefur verið fellt fjórum sinnum á 10 árum. Þetta hefur haft þær afleiðingar í för með sér, eins og ég er búinn að lýsa, hvað snertir kjör launastéttanna, að kaupmáttur launanna hefur minnkað hér, á sama tíma og hann hefur stór aukizt annars staðar. En þó að þetta hafi farið illa með launastéttirnar, þá er það einn hópur manna, sem hefur farið enn verr út úr þessu og það eru þeir, sem hafa safnað sparifé. Þessi stefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt, undir forystu viðskrh. og hans sérfræðinga, hefur leitt til þess, að sparifé hefur verið gert svo að segja að engu. Þeir hafa komið hér upp undanfarið, ýmsir ágætir sjálfstæðismenn, t.d. einn ágætur varaþm., sem sat hér nýlega á þingi, Eyjólfur Konráð Jónsson og kvartað réttilega undan því, hve lítið væri eigið fé atvinnufyrirtækja. Af hverju er eigið fé atvinnufyrirtækja jafnlítið og raun ber vitni? Mörg þessara atvinnufyrirtækja voru búin að koma sér upp sæmilegum sjóði fyrir 10 árum. Áttu þá nokkur þeirra það veltufé, sem þau þurftu á að halda. Gengisfellingarnar hafa gert það að verkum, að þetta fé hefur orðið að engu eða svo til engu. Og það er ein meginorsök þess, hve eigið fé atvinnufyrirtækja er miklu minna hér á landi, en í öðrum löndum. Gengisfellingarnar hafa eyðilagt sjóði atvinnufyrirtækja. Og á sama hátt hefur verið farið með hina smærri atvinnurekendur. Ég held, að hæstv. fjmrh. ætti að fara að íhuga það betur, hvers vegna hann þarf alltaf að vera að leggja á nýja og nýja skatta, miklu meiri heldur en starfsbræður hans í nágrannalöndunum. Það er vegna þess, að hér hefur verið fylgt allt annarri efnahagsstefnu, en í hinum löndunum, verðbólgustefnu. Þess vegna ætti hann að bjóða velkomnar þær till., sem við andstæðingar hans flytjum hér að þessu sinni, því þær stefna þó í þá átt að draga úr verðbólgunni, þó að vísu sé ekki stórt skref, en nokkurt skref þó. Þær stefna að því, að launþegar og almenningur fái kjarabætur á þann hátt, að það raunverulega lækkar framleiðslukostnaðinn í framfærsluvísitölunni og léttir jafnhliða byrðar atvinnuveganna. Þetta er sú stefna, sem við þurfum að fylgja í miklu ríkari mæli, en gert hefur verið að undanförnu, því það hefur í raun og veru verið fylgt öfugri stefnu í þessum efnum. Og hæstv. ráðh. má vera viss um það, að það mun gerast æ oftar nú á næstu mánuðum og missirum, að hann þurfi að koma hér fram og biðja þingið um aukna skatta. Það verður skammt í næstu gengisfellinguna, ef þessu heldur áfram, sem nú á sér stað. Þess vegna er kominn tími til þess, að við reynum að stöðva okkur á þessari braut. Og þó að hér sé ekki nema um lítið viðnám að ræða, þá gæti það hjálpað til að stíga stærri spor á eftir. Ég nefni það t.d., að ef þessar ráðstafanir ná fram að ganga, þ.e. að undann þiggja þessar lífsnauðsynjar neyzlusköttum, hækka fjölskyldubæturnar og lagfæra skattvísitöluna, þá munu launþegar ekki þurfa að krefjast eins mikilla kauphækkana á vori komanda og ella. Ef þessar ráðstafanir verða allar felldar, þá verður óhjákvæmilegt fyrir launþega að reyna að rétta hlut sinn með kauphækkunum, þó að það hafi því miður ekki hin æskilegustu áhrif oft og tíðum á atvinnuvegina og betra væri að rétta hlut launþega með öðrum hætti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð mín öllu fleiri að sinni. Ég vil aðeins segja það að lokum, að ég vænti þess, að hæstv. ráðh. taki þessar till. okkar til vinsamlegrar athugunar, ekki aðeins vegna þess að þær eru hyggileg leiðrétting á því frv., sem hér liggur fyrir, heldur einnig vegna þess, að þær marka að nokkru leyti nýtt viðhorf eða nýja stefnu í efnahagsmálum, sem við þurfum að taka upp, ef sama ólagið á ekki að vera á þessum málum hjá okkur og verið hefur á undanförnum árum og þess verði skammt að bíða, að þjóðin standi frammi fyrir fimmtu gengisfellingunni.



Herra forseti. Það hefur töluvert margt komið fram í þessum umr. hjá hv. frsm. beggja minni hl. fjhn. og þá fyrst og fremst frá hv. 4. þm. Reykv., sem flutti hér almenna ræðu um efnahagsmál og gaf góð ráð um það, hvernig ríkisstj. ætti að leysa vanda efnahagslífsins. Vissulega er það góðra gjalda vert, þegar góð ráð eru gefin og sjálfsagt að íhuga þau, eins og hann mæltist til í lok ræðu sinnar. En ég er anzi hræddur um, að þekking mín og þroski sé ekki nægilega mikil til þess að skilja til hlítar alla þá góðsemi, sem í þessum ráðum fólst og ég er jafnvel hræddur um það, að flokksbróðir hans, sem lengst allra hefur verið fjmrh. á Íslandi, mundi ekki hafa tekið svona leiðbeiningum sem neinum sérstökum bjargráðum, ef hann hefði verið hér í mínum sporum. En sleppum því. Ég skal reyna að stilla mig um að fara allt of langt út í almennar umr., en það eru nokkur atriði, sem ég kemst þó ekki hjá að minnast á. Það er þá í fyrsta lagi, í sambandi við ræðu hv. form. fjhn. Ég tel nauðsynlegt að taka fram nokkur atriði, sem hann gat sérstaklega, að ég mundi gefa yfirlýsingar um. Í fyrsta lagi er, eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, gerð sú breyting á söluskattslögunum, að það er falið ráðh. í vald að ákveða með reglugerð mjög mörg atriði, sem áður voru ákveðin með lögum, varðandi álagningu og innheimtu söluskatts og hvaða aðferðum skuli beitt í því sambandi. Þetta var, eins og ég þá gat um, einfaldlega vegna þess, að það er augljóst mál, að það verður að breyta mjög verulega innheimtuaðferðum söluskatts af ýmsum ástæðum, bæði vegna þess, að ef sömu aðferð yrði fylgt áfram, þá mundi það leiða til stórkostlegs hallareksturs hjá ríkissjóði á þessu ári og einnig vegna hins, að eftir því sem söluskatturinn hækkar, þá er það hættulegra, að innheimtuaðilar söluskatts hafi stórar fjárhæðir undir höndum í of langan tíma, bæði vegna þess, að vafasamt er, að skilin gætu orðið jafnfullkomi og einnig hins, að það hefur stórfellda röskun í för með sér fyrir bankakerfið í landinu, þegar teknar eru út úr bönkum, jafnvel á einum degi, 200–300 millj. kr., fjórum sinnum á ári. Af þessum ástæðum þarf að gera breytingar í þessa átt. En hins vegar var athugun þessa máls ekki komin svo langt, að hægt væri að gera sér til hlítar grein fyrir því í tæka tíð, hvernig þessu yrði bezt hagað. Að sjálfsögðu þarf að athuga mörg atriði í þessu sambandi, m.a. atriði, sem bent er á í brtt. með þessu frv., varðandi sérkassa í verzlunum o.s.frv., sem vel getur komið til mála að innleiða, enda þótt ég telji ástæðulaust á þessu stigi að lögfesta það. En önnur atriði, eins og gjaldfrestun söluskatts og framtalsákvæði, sem eru töluvert vandmeðfarin, þarf öll að endurskoða: En ég vil láta það koma hér skýrt fram, að með öllu þessu er að því stefnt, að söluskattur verði innheimtur miklu hraðar, helzt mánaðarlega, þannig að sú skipan verði á komin, þegar fer að líða á árið. Ég tel sanngjarnt og eðlilegt, að hv. þm. fái að vita, hver grundvallarstefnan hjá rn. er í þessu sambandi. Í annan stað var vikið að því, að það hefðu verið uppi hugmyndir um afnám söluskatts á ýmsum nauðsynjavörum og hafa komið fram brtt. í þá átt frá hv. minni hl. fjhn., en það hefur aðeins verið talið fært að fallast á það, að söluskattur yrði að öllu leyti felldur niður á neyzlufiski, a.m.k. nýjum fiski. Það er aftur álitamál með ýmsar sértegundir fisks, sérverkaðan og þess konar, það skal ég ekkert segja um. Það á eftir að athuga það mál. A.m.k. falla niðursuðuvörur ekki undir þetta ákvæði, en almennur neyzlufiskur. Það er bezt að segja eins og er, að orsakirnar eru tvær. Annars vegar sú ástæða, sem öllum hv. þdm. er kunn, að mjög veruleg fiskverðshækkun á sér stað einmitt um þessar mundir og einnig er rétt að skýra frá hinu, sem ég sé ekki neina ástæðu til að leyna, að innheimta á þessum söluskatti er mjög erfið. Fiskbúðirnar, þar sem þær eru starfandi, skila þessum söluskatti, en fiskur hefur verið seldur í stórum stíl víðs vegar úti um land, jafnvel úr skipum, hann er seldur úr kerrum og kössum hér og þar og það hefur reynzt mjög miklum erfiðleikum bundið að innheimta skatt af þessari sölu. Það er rétt, sem ýmsir hv. þm. hafa oft talað um, að það er vitanlega óviðunandi að ekki sé hægt að tryggja það, að sá söluskattur, sem á er lagður, skili sér. Hér er auðvitað um að ræða töluverðan tekjumissi fyrir ríkissjóð, en með hliðsjón af þeirri verðlækkun, sem þetta gæti leitt til, eða a.m.k. með hliðsjón af þeirri verðhækkun, sem væri hægt að koma í veg fyrir, þá tel ég rétt, að þetta verði gert. Það er hins vegar til lagaheimild til handa fjmrh. að fella niður söluskatt af þeim vörum, sem honum sýnist og af því leiðir, að það er ekki ástæða til þess að lögfesta ákvæði í þessa átt. Í þriðja lagi, þá vék form. fjhn. að vandamáli, sem upp er komið, varðandi fargjöld, einkum með flugvélum og skipum og er þá fyrst og fremst um að ræða fargjöld milli Íslands og annarra landa, en ekki innanlandsfargjöld. Ég tel sjálfsagt, að þetta mál verði athugað rækilega. Hér er að vísu um verulegt tekjutap að ræða, sem þarf þar af leiðandi að athuga nánar og jafnvel þarf þá að gera ráðstafanir til þess að leggja söluskatt á einhverjar vörur, sem undanþegnar eru. Ég hef ekki gert það dæmi upp, enda er tiltölulega stutt síðan var vakið máls á þessu vandamáli fyrir alvöru. Þegar söluskattur er kominn upp í 11%, þá skapar það mikla erfiðleika, kannske lítt viðráðanlega og miklar hættur á alls konar krókaleiðum til þess að komast undan söluskatti við kaup á farseðlum milli Íslands og annarra landa. Hættan er sú, að farið verði að kaupa þessa farseðla erlendis og þá fá þeir, sem hafa yfir gjaldeyri að ráða, betri aðstöðu til þess að losna við söluskattinn. Þannig gæti hér skapazt mismunun, sem er nauðsynlegt að taka til alvarlegrar athugunar. Hér er einnig fyrir hendi heimild til að fella niður söluskatt, að einhverju eða öllu leyti og mun þetta vandamál verða tekið til mjög alvarlegrar athugunar. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir eðli vandans, en hér er um að ræða verulegt tekjutap, sem þarf að íhuga, hvernig á að mæta og hvort það er hægt án sérstakra ráðstafana. Annað atriði í þessu sambandi er, að það er ekki endilega nauðsynlegt að fella niður söluskatt á fargjöldum innanlands, þótt þetta væri gert á fargjöldum milli landa. En ég lýsi því yfir, að þetta mun tekið til mjög alvarlegrar íhugunar og mér eru fullljós þau vandamál, sem hér er við að glíma. – Þetta var um þau almennu atriði, sem varða afgreiðslu málsins. Það má svo náttúrlega endalaust ræða um það, sem hér hefur komið fram í ræðum framsögumanna minni hl. og þá, eins og ég sagði, fyrst og fremst ræðu hv. 4. þm. Reykv. Ræða hv. frsm. 1. minni hl. var stutt og hann hélt sig algerlega við efni málsins, lýsti aðeins stuðningi sínum við þær brtt., sem hér eru, að vísu einnig andstöðu sinni við frv. í heild, en eins og hann tók fram, þá byggist hún á því, að hann og hans flokksmenn hafa lýst afstöðu sinni gegn EFTA–málinu í heild og lýstu því þá yfir, að afstaðan til söluskattsins mundi að sjálfsögðu markast af þeirri meginástæðu og er ekkert við því að segja. En varðandi þær brtt., sem fluttar eru sameiginlega af minni hl., þá vildi ég aðeins taka það fram, að það að fella niður söluskatt af fleiri vörutegundum en frv. gerir ráð fyrir, sé ég ekki möguleika til að gera vegna þess tekjutaps, sem það hefur í för með sér. Að vísu er það hárrétt hjá frsm. 2. minni hl. að auðvitað lækkar verðlag eftir því sem skattar og tollar eru lækkaðir. Það þarf enga sérstaka þekkingu til þess að átta sig á þeim hlutum. Vandamálið er aðeins, hvað hægt er að ganga langt í því efni, hvort þessi lækkun plús fjölskyldubóta hækkunin mundi nema þremur vísitölustigum, en það hef ég ekki reiknað út. Ég leyfi mér að vísu að efast mjög um það. En hér er alla vega um að ræða till., sem nema mjög miklum fjárhæðum til lækkunar, ekki sízt ef þetta á að vega 3 vísitölustig, því hann sagði, að niðurgreiðsla á hverju vísitölustigi væri talin kosta á annað hundrað millj. kr., þannig að það mundu þá verða á fjórða hundrað millj. kr., sem hér væri um að ræða. Ef við eigum að taka skattvísitöluna með, sem kemur ekki þessu máli beint við, þá hefur áður verið reiknað út, að ef ætti að hækka hana um 40 stig, þá mundi það valda um 300 millj. kr. tekjutapi fyrir ríkissjóð einan. Hér er því augljóslega um að ræða slíkar tölur, sem ég veit að hv. frsm. er svo kunnugur og öllum hnútum varðandi tölumeðferð, að þetta er auðvitað ekki hægt nema stefna að stórkostlegum hallarekstri fyrir ríkissjóð. Ég tel ekki mögulegt að fallast á þetta, þó það væri vissulega æskilegt, eins og hann taldi að ég af góðmennsku minni mundi segja hér, ef ég man rétt, að það væri æskilegt og rétt að lækka vörur, um það erum við sammála, en það er bara því miður ekki hægt. Það væri ákaflega æskilegt að geta afnumið alla tolla og skatta, en ég er hræddur um, að það yrði þá að afnema eitthvað fleira, sem fólkinu þætti ekki eins þægilegt. Varðandi það að setja nýjar reglur um kassa í verzlunum og annað þess háttar, vil ég segja þetta. Það mál hefur verið athugað áður, eins og hv. þm. gat um og það er rétt, að þetta er gert í ýmsum löndum, eins og t.d. Bandaríkjunum. Þetta hefur verið athugað af okkar söluskatts sérfræðingum og þeim, sem fást við eftirlit með innheimtu söluskatts og það kann vel að vera, að það sé hægt að taka þessa aðferð upp. En það er ekki hægt nema að vissu marki. Við þekkjum það úr viðskiptalífi hér, einkum utan Reykjavíkur, að oft er í mjög stórum stíl ekki um að ræða staðgreiðslu. Og í öllum slíkum tilfellum, svo mun t.d. vera í langflestum kaupfélögunum, er í raun og veru engum aurum í kassana að stinga, vegna þess að varan er skrifuð. Þetta er sérstakt vandamál, sem hér er við að fást. Sumar verzlanir fá ekki vörurnar greiddar fyrr en eftir tiltekinn tíma, þannig að það er ógerlegt að skylda þær til þess að láta daglega í kassann peninga, sem svara til sölu dagsins. Þetta er því verulega flókið mál. Ég vil hins vegar taka það fram, að ég er sammála hv. frsm. beggja minni hl. fjhn. um, að það verður að setja almennar reglur til þess að reyna að tryggja sem bezt innheimtu söluskattsins og er vaxandi nauðsyn að gera slíkar ráðstafanir, eftir því sem söluskatturinn hækkar. Ég hef aftur á móti sáralitla trú á þessu ákvæði, að taka tíunda eða fimmta hluta allra söluskattsskýrslna til sérstakrar rannsóknar. Og skattrannsóknarstjóri er þessu máli ekki meðmæltur og telur, að það mundi aðeins verða til þess að skapa erfiðleika og brengla eftirlitið, vegna þess að eftirlitið er framkvæmt í mörgum tilfellum með allt öðrum aðferðum. Það eru tekin yfirlit, við skulum segja yfir heilar greinar verzlunar, og það væri í mörgum tilfellum verið að framkvæma alveg ástæðulausa athugun með því að taka út skýrslur, þar sem ekki er nokkur ástæða til þess að halda að eigi sér stað undanskot. Fyrirtæki hafa mjög mismunandi aðstöðu til þess, og þess vegna held ég, að það væri ekki ráðlegt að lögfesta þessa aðferð, en vitanlega er hægt að gera það. Ég hef áður skýrt frá hér í þingi, að það hefur verið athugað, hvort ekki væri hægt að koma þessu við og rannsaka einstök sveitarfélög, en málið er ekki einfalt í meðferð og ekki er nein vissa fyrir því, að það hefði mjög jákvæða þýðingu, heldur yrði það fyrst og fremst til þess að auka vinnu án þess að skila þeim afrakstri, sem ég veit að allir stefna að, en það er að reyna að tryggja, að þetta eftirlit okkar skili sem beztum árangri. Þess vegna mundi ég ekki telja heppilegt að lögfesta þetta, en vitanlega hefur skatteftirlitið algerlega í sinni hendi að framkvæma slíka útdráttarreglu, ef því sýnist svo og telur, að hún sé heppilegri. en aðrar aðferðir. Varðandi till. um fjölskyldubætur, þá er ég fyrst og fremst andvígur henni vegna þess, að það er auðvitað með öllu óeðlilegt, að ákveða í lögum um söluskatt, að meðan tiltekinn söluskattur eigi að gilda, þá skuli viss hluti hans renna til tiltekinna þarfa, eins og hér er gert ráð fyrir. Fjölskyldubætur eru hverju sinni ákveðnar með fjárl. og núna hefur verið ákveðin veruleg hækkun á þeim, eða sem svarar 50 millj. kr. á ársgrundvelli, sem beinlínis er gert til þess að mæta þeim sjónarmiðum, sem báðir hv. frsm. minni hl. lýstu, þ.e. að draga úr afleiðingum söluskattshækkunarinnar fyrir hinn almenna borgara og sérstaklega í þessu tilviki fyrir barnafólk, sem hér á hlut að máli. Sú hækkun fjölskyldubóta, sem var ákveðin nú í ár, skiptir mjög verulegum fjárhæðum. En þessa aðferð tel ég ekki æskilega og mjög óheppilega, að ákveða, að á meðan einhver tiltekinn skattur sé í gildi, skuli ráðstafa honum í tilteknar áttir. Það er alls ekki þar með sagt, að menn telji eðlilegt að nota hann í þessu skyni. Menn kynnu að komast að þeirri niðurstöðu, að það væri æskilegra að nota hann á annan hátt og það hafa jafnvel verið uppi um það hugmyndir að afnema fjölskyldubætur og breyta kerfinu algerlega. Kann vel að vera, að það verði gert, um það skal ég ekki segja, en þetta er mál, sem verið hefur í athugun. Ég tel sem sagt ekki mögulegt, að fallast á þessar brtt., með þeim skýringum, sem ég hef hér gefið og vil þess vegna eindregið fara fram á það við hv. þm., að þær verði ekki samþykktar. Varðandi karp okkar hv. 4. þm. Reykv. um æskuhugsjónamál mitt um skattvísitöluna skal ég ekki segja margt. Við höfum rætt um þetta í blöðum. Ég sé, að hann er búinn að ná sér á strik aftur, eins og hann oft gerir og það er erfitt að berja niður selshöfuðið, eins og segir einhvers staðar í þjóðsögu. Ég sá um daginn, að hann var búinn að skrifa heila bls. enn í Tímann um þessa æskuhugsjón mína, sem mér þykir ákaflega gleðilegt að hann haldi á lofti og reikna út, hvaða hagsbætur það hefði fyrir hinn almenna borgara, ef vísitalan yrði hækkuð um 40 stig. Ég er ekki á nokkurn hátt að mótmæla því, að það væru stórfelldar hagsbætur að hækka vísitöluna um 40 stig, í staðinn fyrir þau 11 stig, sem hefur verið ákveðið að hækka hana um. En málið er bara miklu flóknara en þetta. Ég hef áður skýrt frá því, að þetta mundi kosta ríkissjóðinn einan um 300 millj. kr. á ári. En það er ekki það alvarlegasta. Það, sem ég vildi vekja athygli hv. þm. á, er það, að skattvísitalan gildir einnig um útsvör til sveitarfélaga og eftir því, sem kunnugir menn hafa sagt mér, þá mundi 40 stiga hækkun skattvísitölu leiða til fjárþrots líklega hvers einasta sveitarfélags á landinu. Það er nú svo komið, að fjöldi sveitarfélaga verður að nota álagsheimildina að fullu, allt upp í 20%, og á s.l. ári voru á milli 10 og 20 sveitarfélög, sem þurftu sérstaka aðstoð úr jöfnunarsjóði til þess að ná saman endum. Ef hækka ætti vísitöluna um 40 stig í viðbót; ja, hamingjan sanna, ég veit ekki hvernig þessi sveitarfélög kæmust þá af. Þótt ríkið gæti kannske leyft sér að gera þetta með því að yfirdraga úr Seðlabankanum, þá er ég ekki viss um, að Seðlabankinn leyfði sveitarfélögunum að viðhafa þá aðferð. Þetta væri því gersamlega óframkvæmanlegt, eins og nú er, hvort sem menn telja þetta rétt eða rangt. Ég vil svo jafnframt upplýsa það varðandi mína æskuhugsjón, að hún er algerlega misskilin, vegna þess að það hefur aldrei verið hugsun mín né skoðun og það er ekki sú hugsun, sem liggur á bak við skattvísitöluna, að hún eigi að fara eftir framfærsluvísitölu, ef hún hækkar meira en kaupgjaldsvísitala, heldur á kaupgjaldsvísitalan að vera viðmiðunin. Og ég get játað það fúslega og er ekkert að draga neitt undan í því, að ég hef nokkuð syndgað í þessu efni líka, vegna þess að skattvísitalan núna síðustu tvö árin hefur ekki fyllilega nægt til þess að mæta hækkun kaupgjaldsvísitölunnar. Þetta er rétt og það stafar af því, eins og ég hef áður sagt, að ég hef talið að það væri þó skárra, að hækka ekki vísitöluna að fullu sem þessu nemur, heldur en að þurfa að grípa til annarra skattálaga, sem mundu ekki verða almenningi hagkvæmari. Þessar syndir mínar skal ég játa, en ekki þá, að mér hafi nokkurn tíma hugkvæmzt það, að hægt væri að leysa úr kjarabótamálum með þeim hætti, sem nú hefur gerzt, þar sem framfærsluvísitalan hefur hækkað stórkostlega miklu meira en kaupgjaldsvísitalan. Það mundi leiða til þess, að þá yrði farið að nota skattálögurnar til sveitarfélaga og ríkis beinlínis til þess að bæta upp kjaraskerðingu af öðrum ástæðum en þeim, sem stafa af því, að kaupið hækkar, í staðinn fyrir það, að skattvísitalan hefur alltaf verið hugsuð til þess að koma í veg fyrir það, að menn greiddu hlutfallslega hærra af sínu kaupi og kæmust í hærri skattflokk við það, að laun þeirra hækkuðu af verðlagsástæðum eða verðhækkunarástæðum. En þetta er grundvöllurinn undir skattvísitölunni. Þetta tel ég nauðsynlegt að taka fram. Ég skal svo ekki orðlengja mikið um þetta enn. Ég vil aðeins endurtaka það, að ég er algerlega sammála hv. frsm. minni hl. beggja um, að það þarf að leggja ríka áherzlu á það að auka eftirlit með innheimtu söluskatts svo sem verða má. Það hafa farið fram allvíðtækar kannanir, hvernig söluskattsskil hafa verið og það er sem betur fer margt, sem bendir til þess, að þau hafi farið batnandi á undanförnum árum, einkum athugun, sem Efnahagsstofnunin hefur gert. Það er að vísu ófullkomið og getur aldrei orðið nákvæmt, en miðað við sömu aðferðir frá ári til árs, sem beitt hefur verið, þá er það ljóst, að söluskattsskilin hafa batnað. En auðvitað leiðir hækkun söluskatts til nauðsynjar á auknu eftirliti. Ég hef áður skýrt frá því og get gert það enn, að nú á þessu ári er þegar byrjuð rækileg athugun á því, hvort virðisaukaskattskerfið kynni að henta okkur og hvort rétt væri að innleiða það og þá fyrst og fremst með það í huga, að með því móti væri e.t.v. hægt að tryggja betri skil á skattinum. Ég held nú í sannleika sagt, að eini kosturinn við virðisaukaskattskerfið sé sá, að það tryggi betri skil, vegna þess að því miður fylgir því aukin skriffinnska og eftirlit og kostnaður, en segja má, að það geti vel svarað þeim kostnaði, ef hægt er að tryggja betri skil á skattinum. Varðandi efnahagsmálastefnu Norðurlanda og það, sem hv. 4. þm. Reykv. ræddi í því efni, kaupgjald og verðlag, þá kemur það vitanlega ekki þessu máli við og hefur heldur ekki í þessum löndum verið á neinn hátt þáttur í söluskattsmáli. Þetta er almenn efnahagsmálastefna, að reyna að stuðla að þessu og ég hygg, að menn hafi viljað stuðla að þessu hér á Íslandi líka, en það hefur ekki tekizt af ýmsum ástæðum, sem ég sé ekki ástæðu til að fara út í hér, að undanskildu því, sem við vitum ósköp gerla, hverjar orsakirnar hafa verið til kjararýrnunar núna síðustu 2–3 árin. Það þarf ég ekki að orðlengja um, því það vitum við allir, að þar höfum við algjöra sérstöðu hér á Íslandi. Varðandi söluskattinn vil ég aðeins taka það fram, að ég hef áður skýrt frá því, að það hefur lengi verið haft í huga, að við mundum þurfa að mæta tollalækkunum, annaðhvort vegna aðildar að tollabandalögum eða almennt, vegna þess að tollar eru ekki hærri í nokkru nálægu landi og því yrðum við að stefna að lækkun tolla, sérstaklega hátolla. Þess vegna hefur söluskatturinn ekki verið hækkaður hér í 5 ár. Frá því að ég tók hér við mínu embætti, hef ég verið andvígur því að hækka söluskatt og það beinlínis með þessum rökum. Ég hef oftar, en einu sinni, skýrt frá því í fjárlagaræðum og víðar, að söluskattur er nú hér miklum mun lægri en í öllum nálægum löndum. Á Norðurlöndunum öllum er hann frá milli 11 og 12% og allt upp í 20% í Noregi, en hefur til þessa verið 7 1/2% hér og mundi nú fara upp í 11%. Varðandi þær tölur, sem nefndar hafa verið um gróða og tap í sambandi við söluskattinn, þá sé ég ekki ástæðu til þess að ræða það hér. Það var gert mjög ýtarlega við fjárlagaafgreiðslu, og þar er að sjá nákvæmar áætlanir um það, hvað áætlað er, að söluskatturinn gefi í ár, miðað við breyttar innheimtuaðferðir og hvaða útgjöld eru hins vegar á fjárl. Og mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið neinar deilur um þær útgjaldatill., sem samþykktar voru hér á Alþ. og leiddu að vissu leyti til þess, að það varð að afla nokkurra nýrra tekna. Hv. alþm. voru yfirleitt allir sammála um, að um mikið nauðsynjamál væri að ræða, þar sem voru flestar þær hækkunar till. Ég vil sérstaklega í því sambandi geta þess, að um 100 millj. af þeim eru hækkanir, sem beinlínis voru gerðar til þess að jafna aðstöðu almennings og sérstaklega láglaunafólks í sambandi við söluskattshækkunina, og að öðru leyti voru samþ. hér á Alþ. mjög verulegar hækkanir á framlögum til verklegra framkvæmda, sem ég man, að hv. frsm. minni hl. fjvn. lýsti hér sérstakri ánægju sinni yfir. Að tekjuliðir séu áætlaðir allt of lágir í frv., eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði, það skal ég auðvitað ekkert fullyrða um. Um það getur enginn fullyrt fyrir fram. Sannleikurinn er hins vegar sá, að síðustu árin hefur þetta verið áætlað mjög nærri lagi. Og þegar hann talar um mikinn mun, sem hafi verið, upp á nokkur hundruð millj. kr., þá tekur hann þar með, að ég hygg, svokallaða eyrnamarkaða tekjustofna, sem hafa verið að hækka með sérstökum ráðstöfunum, t.d. vegaskattinn, sem hækkaði mjög verulega og felur auðvitað ekki í sér neina áætlun í fjárl., og ýmis önnur gjöld, sem eru veigamikill þáttur í innheimtu ríkissjóðs. En staðreyndin, sem við stöndum andspænis í þessum efnum síðustu árin, er því miður sú sorgarsaga, að tekjurnar hafa verið áætlaðar of háar, miðað við óhjákvæmileg ríkisútgjöld, þannig að það er búinn að vera halli á ríkisbúskapnum nú síðustu árin og ég hygg, að það megi miklu fremur deila á mig fyrir það og hefur reyndar stundum verið gert, að það hafi verið rekinn hallarekstur hjá ríkissjóði, sem er alveg hárrétt. Ýmsir góðir vinir mínir og glöggir menn í stjórnarandstöðuliðinu hafa bent á, að auðvitað geti það ekki gengið til lengdar, og ég er algerlega sammála því. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það hefði bara leitt til þess; að ég hefði eytt minna, ef ég hefði áætlað þetta með öðrum hætti. Það hygg ég að sé mikill misskilningur. Mér þætti raunar fróðlegt að fá að sjá það, ef hv. þm., sem hefur nú aðgang að nokkuð stóru blaði, dytti nú í hug einhverja helgina, að setjast niður við að finna út, hverju ég hefði beinlínis eytt í óþarfa hvert árið. Það kann vel að vera, að hann finni út nokkur hundruð millj. af þessu tagi, en ég á eftir að sjá þessar tölur. Ég hef a.m.k. ekki viljandi greitt úr ríkissjóði neina fjárhæð, sem ég hef talið mögulegt að komast hjá að greiða. Það held ég, að ég geti fullyrt með góðri samvizku. En það að áætla tekjurnar of lágar og fara enn glannalegar í fjárhagsáætlunum, sem minn mæti samstarfsmaður, 3. þm. Vesturl., hefur nú stundum deilt á mig fyrir og það vafalaust með töluverðum rétti, þá hef ég nú meiri ástæðu til að hlusta á þá gagnrýni og hygg, að hún sé réttmætari en hin, að ég hafi hér farið eitthvað óskynsamlega að ráði mínu og hafi fyrir bragðið ekki haldizt á þessum peningum, af því að ég hafi áætlað skakkt. Ég sé nú, að þetta hefur orðið lengra mál hjá mér heldur en ég vildi og eins og ég sagði áðan, þá er það síður en svo, að ég telji rétt, að efna hér til almennra umr. um efnahagsmál. Það gefast ótalmörg önnur tilefni til þess. En það er kannske eðlilegt, að inn í þetta komi það atriði, hvort það séu til peningar til þess að gefa eftir þær tekjur, sem brtt. fjalla um. Við því er ekkert að segja. Við erum þar ekki á sama máli, ég og hv. 4. þm. Reykv. og þó að ég viti, að við viljum báðir gjarnan geta komizt á sama mál, ef við gætum, þá held ég, að það sé ekki hægt í þessu sambandi, þannig að um þetta þýðir ekki frekar að karpa. En sem sagt, niðurstaða mín er sú, að ég tel ekki mögulegt, afkomu ríkissjóðs vegna, þó að það kynni að vera æskilegt af öðrum ástæðum, að skerða tekjur ríkissjóðs jafnmikið og hér er lagt til og verð því mjög að mælast til, að þessar till. verði felldar, en að öðru leyti vísa ég til þess, sem ég þegar hef sagt, að það er ákveðinn ásetningur að afnema söluskatt af neyzlufiski. Því hefur þegar verið lýst yfir í sambandi við fjárlög, að verðhækkun á kjöti og smjöri verður greidd niður, þannig að verðhækkun kemur ekki til á þessum vörum og einnig hafa verið gerðar ráðstafanir með sérstökum fjárveitingum til að hækka fjölskyldubætur og til þess að hækka greiðslur lífeyristrygginganna eða ellitrygginganna, einmitt með það í huga, sem menn hafa talað hér um, að létta þunganum af þeim, sem lakast eru settir. Það er skoðun mín eftir athugun á öllum aðstæðum málsins, að vegna þeirra breytinga, þ.e.a.s. ef allt gengur eins og til er ætlazt með lækkun á vöruverði vegna tollabreytinganna og vegna þeirra niðurgreiðsluráðstafana, sem ég hef hér gert ráð fyrir og vegna hækkunar á söluskatti, þá eigi ekki að þurfa að verða nein teljandi hækkun á vísitölu vegna þeirra kerfisbreytinga, sem hér er verið að gera.



Herra forseti. Við 1. umr. um þetta mál, frv. til l. um breyt. á söluskattslögum, tók ég eindregna afstöðu og þarf þess vegna ekki að endurtaka það, að ég er og hef alla tíð verið algerlega andvígur tekjuöflun ríkissjóðs með söluskatti. Þá gerði ég grein fyrir því, hvers vegna ég er andvígur honum. Ég tel hann koma ranglátlega niður. Með honum verður ekki stefnt að því, að skattþunginn leggist á breiðu bökin. Hann leggst miklu fremur á bök hinna veikari fjárhagsaðila í þjóðfélaginu og hann innheimtist illa, honum er stolið undan. Það er viðurkennt af flestum, sem á það mál minnast, jafnvel af fjmrh. sjálfum, þó að hann segi nú, að það sé í minna mæli en oft áður. En vel skilar hann sér ekki í ríkissjóð og það er alveg vitað og einnig viðurkennt af flestum, að hann skilar sér því verr sem hann er hækkaður meir. Þá er freistingin meiri, úr því að möguleikarnir eru fyrir hendi, til þess að láta hann ekki skila sér í ríkissjóðinn og þarf því að herða með öllum ráðum á innheimtu hans. Það er ekki um það deilt, að nærri lætur, að söluskatturinn verði nú hálfur þriðji milljarður kr. eftir þá hækkun, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En eins og allir vita, er ætlunin að hækka söluskattinn nú um 3 1/2%. Hann hefur verið til þessa 7 1/2%, en verður nú hækkaður í 11 % á öllum vörum. Ég sé það í nál. 1. minni hl. fjhn., hv. 4. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar, sem ég hef ekki séð síðan ég kom á þing 1946, í eitthvað milli 20 og 30 ár, - ég hef aldrei séð það fyrr í þskj., að þm. væri svo viðkvæmur á taugum, að hann í nál. hreytti pólitískum skætingi í aðra þm. í leiðinni. Svona geta menn verið veikir fyrir. Látum það nú vera, ef við, ég eða Björn Jónsson alþm., hefðum verið í n. og verið eitthvað að angra hann þar í sambandi við afgreiðslu málsins. En því er ekki til að dreifa. Hann verður að koma að sínum pólitíska skætingi í okkar garð, þó að við höfum ekki verið viðriðnir nefndarstörfin og komum ekkert við sögu í nál., sem skýrir auðvitað frá nefndarstarfinu. En einsdæmin eru kannske verst, svo er sagt, og látum það þá vera. Hann hefur þurft að létta á sínum taugum og það er gott, ef það hefur tekizt með þessu. Hann vék einnig að þessu sama í framsöguræðu sinni áðan og sagði, að því hefði verið lýst yfir af ríkisstj. við meðferð EFTA–málsins, að hún hygðist bæta sér tekjutap vegna lækkaðra tolla með söluskattshækkun. Þetta er rétt. Þetta var ætlun ríkisstj. Hitt er aftur öllum mönnum augljóst mál, að ríkisstj. gat, ef hún vildi, valið einhverjar aðrar leiðir til áð bæta sér upp tekjutapið vegna EFTA–inngöngunnar heldur en að leggja á söluskatt. Um það get ég ekki ímyndað mér annað en ég og hv. 4. þm. Austf. séum sammála. Þetta var ekki eina nauðsynlega og undankomulausa leiðin. Þess vegna velur ríkisstj. söluskattsleiðina til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð algerlega á sína eigin ábyrgð, en ekki þeirra manna, hvorki mín né hv. 4. þm. Austf., sem lýstum því yfir, að við höfum alltaf á allri okkar þingmannsævi verið andvígir söluskatti og erum það enn og höfum lýst því yfir, að við greiðum atkv. á móti þessu frv. Samt eigum við að bera ábyrgð á því,ja, ekki hann, - ekki hann með því að greiða atkv. á móti því, en við með því að greiða líka atkv. á móti því, við eigum að vera ábyrgir fyrir frv. Svona „hundalógik“ er áreiðanlega borin hér á borð í taugaæsingi. Nei, það hefði vissulega verið hægt að fara aðrar leiðir til þess að afla þeirra tekna, sem EFTA–inngangan sviptir okkur. Ríkisstj. segir, að hún muni þurfa um 500 millj. kr. í ríkissjóð til þess að bæta sér upp þetta tekjutap af tollalækkuninni. En þetta frv. þýðir ekki bara um 500 millj. kr. hækkun. Það er talið, að í því felist um 800-850 millj. kr. hækkun. 350 millj. kr. umfram það, sem leiðir af tollalækkuninni. Kannske hv. 4. þm. Austf. telji, að við berum líka ábyrgð á þessari upphæð, sem leggst á skattþegnana. Það er sennilegt. Mér virðist það liggja ljóst fyrir, ef þetta er rétt og móti því hefur hæstv. ríkisstj. ekki borið á nokkurn hátt, að hún er í leiðinni að afla sér tekna, sem nema um eða yfir 300 millj. kr. umfram það, sem leiðir af tollalækkuninni. Þetta er raunar bókstaflega viðurkennt í nál. hv. meiri hl., því að þar segir: „Gerir frv. þetta ráð fyrir nokkurri hækkun söluskatts (það er nú reyndar hvorki meira né minna en 3 1/2%) og að með því verði unninn upp tekjumissir ríkissjóðs og auk þess fengnar tekjur til handa ríkissjóði vegna aukinna framlaga til verklegra framkvæmda og hækkunar á bótum almannatrygginga.“ Sem sagt, verklegra framkvæmda og trygginga. Auðvitað verður þetta ekki lagt í neina sérstaka skúffu vegna þeirra hluta. En það er viðurkennt þarna, að auk þess sé aflað tekna handa ríkissjóði og það er talið, að sú aukatekjuöflun nemi um 300 millj. kr., sem hæstv. ríkisstj. viðurkennir, að sé ekki á neinn hátt í sambandi við EFTA–inngönguna. Það olli engum vandkvæðum að fá því fram komið fyrir jólin að láta afgreiðslu söluskattsmálsins bíða og aðskilja það frá afgreiðslu EFTA–málsins, enda var það auðvitað algerlega sjálfstætt mál út af fyrir sig, hvaða tekjuöflunarleiðir væru farnar til þess að bæta upp tollalækkunina að því er varðaði hag ríkissjóðs. Við erum hér að fjalla um þetta algerlega sjálfstæða mál og hæstv. ríkisstj. verður að eiga það á hættu, að ef þetta mál yrði fellt, þyrfti hún að stinga upp á einhverri annarri tekjuöflunarleið til þess að koma endum ríkissjóðsins saman. Vitanlega treystir hún á sinn meiri hl. á hv. Alþ. við að koma þessu máli í örugga höfn, hvað svo sem minni hl. segir, er sem sagt alveg staðráðin í því að fella allar till. minni hl., og því hefur þegar verið lýst yfir fyrir hönd ríkisstj., að svo verði gert. Það er aldrei neitt vinsælt að benda á skatta, sem eiga að leggjast á herðar skattþegnanna. En ég verð að segja það, að ég mundi með góðri samvizku styðja hverja hugsanlega leið aðra til tekjuöflunar heldur en söluskattinn. Ég mundi t.d. hiklaust segja, að ég vildi heldur, að þeirra 500 millj. kr., sem afla verður vegna tollalækkunarinnar, væri aflað með eignarskatti, sem væri t.d. tekinn af eignum umfram visst lágmark. Þar með væri þó fenginn grundvöllur fyrir tekjuöflun, sem hægt væri að láta leggjast á eignaraðilana í landinu, á visst lágmark. En það hefur vafalaust ekki verið hugsað til þess að fara þá leið. Eða velja þá leið einmitt á þessum tímamótum, sem margar nágrannaþjóðir okkar hafa valið fremur en söluskattsleiðina, nefnilega virðisaukaskattinn, sem talið er, að hafi þó þann kost umfram söluskattinn, að hann skili sér betur, að það sé auðveldara að „kontrolera“ hann. Og það er ekki lítill kostur, þó það væri rétt, sem hæstv. ráðh. segir, að hann muni hins vegar kosta allmikla skriffinnsku, en það gerir söluskatturinn líka. Skattaeftirlitskerfið kostar ekki neitt lítið. Án þess mundi hann áreiðanlega innheimtast afleitlega. En það er tilkostnaður, sem verður þó að kosta til, til þess að hafa úti öll spjót, svo að hann skili sér að meiri hluta. Þannig kemur nú alls ekki kostnaðarlaust eða fyrirhafnarlaust í ríkissjóðinn það af honum, sem þangað skilar sér nokkurn tíma. Mér finnst eðlilegt, að spurt sé, hvort það sé ekki í undirbúningi og hvort ekki hafi verið framkvæmanlegt nú á þessum tímamótum að taka upp virðisaukaskatt í staðinn fyrir söluskatt. Það er önnur leiðin, sem mér kemur í hug að benda á og ætti að hafa verið fær, því að það mál hefði getað verið um langan tíma að undanförnu í undirbúningi hjá hæstv. ríkisstj., ef hún hefði haft hug á að taka það úrræði nú og leysa málið með því. Einnig má spyrja um það, hvort hæstv. ríkisstj. hugsi sér t.d. að vinna að því að undirbúa, að söluskatturinn verði leystur af hólmi innan einhvers ákveðins tíma með því að taka upp virðisaukaskatt. Ég endurtek það, að ég tel það mikið til bóta, ef það er rétt, sem fullyrt er af skattayfirvöldum, að hann hafi þann kost, að auðveldara sé að „kontrolera“ hann og hann skili sér þannig betur en söluskattur. Það eru hér ýmsar brtt. við þetta frv., sem fyrst og fremst víkja að því að undanþiggja söluskatti ákveðna vöruflokka, sem almenningur kemst ekki hjá að kaupa af brýnustu lífsnauðsynjum. Slíkar till. höfum við í stjórnarandstöðunni margoft flutt, ýmist þessi flokkur í þetta skiptið eða annar flokkur öðru sinni og þetta hefur verið stráfellt hverju sinni. Því er borið við, að það sé erfitt að undanþiggja ákveðnar vörutegundir skattinum. Ógerlegt er sagt, að hafa hann mismunandi háan vegna framkvæmdaatriða og þannig staðið gegn því, að það sé gert. Ég er alveg samþykkur þeim till., sem í þessa átt ganga og einnig till. í þá átt, að ekki verði settur söluskattur á stóra útgjaldaliði fólks, eins og t.d. raforkuverð og hitaveitugjöld og ég get ekki skilið, að það sé ekki framkvæmanlegt, ef hæstv. fjmrh. vildi aðeins sjá af þeim tekjum, sem ríkissjóður missti við að undanþiggja þessa innlendu vöru– og þjónustuflokka. Það ætti hann þó að geta, ef ekki væri um meiri tekjuöflun að ræða heldur en þá, sem þarf til að vega á móti lækkuðum tollum. Hann ætti að geta fengið 500 millj. kr. inn, þrátt fyrir að innheimta söluskattsins væri takmarkaðri og undan felldir ýmsir neyzlu vöruflokkar og þjónusta, eins og t.d. raforkan og hitaveitugjöldin. En hann segist þurfa á meiri tekjuöflun að halda og það er ekkert dulið af meiri hl. og það virði ég við hann. En ef svo fer, að engar till. fáist samþykktar um að undanþiggja brýnustu nauðsynjar söluskattinum, þá teldi ég, að reynandi væri að bera fram till. um lækkun söluskattsins í 2 1/2% í staðinn fyrir 3 1/2% og miða þannig tekjuöflunina nokkurn veginn við það, sem upplýst er, að tollarnir lækki um vegna inngöngunnar í EFTA. Þó teldi ég ekki rétt að bera fram slíka till. fyrr en við 3. umr., ef þá væri komið í ljós, að engin af brtt. um að undanþiggja nauðsynjavöruflokka söluskattinum hefðu verið samþykktar. Þá væri það eðlilegt við 3. umr. að lækka söluskattinn, þannig að hann yrði ekki 11%, heldur 10%. Mér þykir það furðulegt, að till., sem oft hefur verið borin fram til þess að stuðla að betri innheimtu söluskatts og er nú enn flutt og sem ég hef alltaf verið sannfærður um, að hefði við full rök að styðjast, einmitt í sambandi við innheimtu söluskattsins, skuli aldrei ná fram að ganga. Það er till., sem nú er á þskj. 276, um að fyrirskipa öllum fyrirtækjum og afgreiðslustöðum, þar sem söluskattur er innheimtur, að taka upp peningakassa, sem auðvelt sé að stimpla í öll söluskattsskyld viðskipti, þannig að eftirlitsmenn í fjmrn. einir eigi aðgang að viðkomandi hólfi kassans og geti þannig „kontrolerað“ allt, sem í gegnum hann fer. Jú, hæstv. fjmrh. kemur hér og segir, að þetta sé nú þekkt fyrirbæri í öðrum löndum, meira að segja í Bandaríkjunum og vafalaust hafi Bandaríkjamenn ekki tekið þetta upp að ófyrirsynju eða vitandi það, að þetta bæri engan árangur. Nei, hæstv. ráðh. viðurkenndi, að þetta væri að mjög miklu leyti framkvæmanlegt í viðskiptum hjá okkur. En því ekki að taka þetta upp gagnvart þeim hluta viðskiptanna, sem þetta nær til? Hvers vegna þessi sífelldu undanbrögð að gera þetta, því það er vitað, að þetta mundi bæta að verulegu leyti innheimtuna á söluskattinum, útiloka möguleika á að stela undan? En það er sífelldlega látið undir höfuð leggjast, ár eftir ár, hvernig sem stjórnarandstaðan hér hamrar á þessari uppástungu og bara beitt úrtölum. Það finnst mér ekki nógu gott. Vitað mál er, að með því að taka þetta upp, þá væri búið að auðvelda nokkuð eftirlitið, gera það umfangsminna að öðru leyti í viðskiptunum, ef það nær ekki til þeirra að öllu leyti. Og þá væri auðveldara að taka á viðskiptunum að öðru leyti og eftirlitinu með innheimtu söluskattsins af þeim, t. d. með útdrætti, ef fimmti hver skattþegn væri dreginn út algerlega eftir blindri tilviljun og ætti yfir sér vofandi, ef um skattsvik væri að ræða, að hans skattaskjöl kæmu upp. Og því betur er sú leið framkvæmanleg, sem hún á að ná yfir takmarkaðra svið. Ef þetta hvort tveggja væri gert, væri hægt að „kontrolera" söluskattinn og koma að mestu eða kannske öllu leyti í veg fyrir, að honum væri stolið undan, þ.e. lagður á skattþegnana, innheimtur af þeim, en komi ekki til nota í þarfir ríkisins, eins og nú hefur meira og minna borið við fram til þessa, af því að eftirlitið hefur ekki verið nógu gott og ekki leitað neinna úrræða, þau ekki nýtt, sem þó er vitað um og menn viðurkenna, að gætu komið að haldi. Ég hefði haldið, að hæstv. ríkisstj. tæki hverri þeirri till. opnum örmum, sem að því stuðlaði, að innheimta söluskattsins yrði fullkomnari, söluskatturinn skilaði sér betur í ríkissjóðinn og fæ ég ekki skilið þá tregðu, sem alltaf verður vart við varðandi aðgerðir í þessa átt. Það er engu líkara, en það séu til staðar einhverjir brjóstmylkingar, sem verða að hafa svigrúm til þess að stela undan skatti, sem er þó það versta í þjóðfélaginu. Það er ranglætið, sem við slíkt skapast. Þeim heiðarlegu er hegnt sem skattþegnum, en hinum er gefinn kostur á að komast upp með lögbrot af grófustu tegund, því að það verða skattsvik að teljast. Ég álít ámælisvert, ef ekki fæst samþykkt till. um að taka í notkun þessa peningakassa, sem svona eru útbúnir og eru alkunnir í þessari þjónustu og til viðbótar þá að öðru leyti útdráttarkerfið, svo að sérhver skattþegn geti átt það á hættu, að hans skattaskjöl komi til ýtarlegrar rannsóknar og skattsvik komist þannig upp, hvar sem niður væri borið. Það vita auðvitað engir fyrir fram. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um málið, það er alveg óþarft, að öðru leyti en því, að ég endurtek það, að það er mín till., að þetta frv. verði fellt. Mér þykir líklegt, að, að öllum öðrum till. felldum muni ég flytja eða standa að flutningi till. um, að söluskatturinn verði lækkaður í 10%, þegar útséð er um það, að ekki fáist horfið frá þessari skattainnheimtu í söluskattsformi né heldur neinar lagfæringar í þá átt að takmarka innheimtu hans af brýnustu lífsnauðsynjum. Ég tel, að það eigi að takmarka söluskattinn við það, að hann geti „dekkað“ um 500 millj. kr. Ég mun greiða atkv. á móti þessu frv.



Herra forseti. Áður en ég vík að þessu frv., vil ég víkja að því, sem hæstv. fjmrh. sagði áðan í sambandi við innheimtuna á söluskattinum. Oft hafa hér á hv. Alþ. farið fram umr. um innheimtu á söluskatti og gengið í þá átt, að hún væri ekki svo sem skyldi. Í sambandi við peningakassa þá, sem um er rætt og till. hér um á þskj. frá hv. minni hl. fjhn., þá hef ég skilið það svo, að þegar um vörupantanir væri að ræða, yrði að fara fram kassastimplun og greiðsla. Þá yrði fyrirtækið, sem afgreiddi vöruna, að greiða fyrir þessa kaupendur, þar sem það er orðið ábyrgt fyrir söluskattinum við það að afgreiða vörurnar. Það hefur ekki verið talið eða ég veit ekki til þess, að það hafi verið talin rök fyrir því, að skila ekki inn söluskatti, þó að fyrirtæki hafi ekki getað innheimt hjá viðkomandi aðila. Og auðvitað verður það að vera svo, að um leið og það afgreiðir vöruna til viðkomandi aðila, þá verður það ábyrgt fyrir skilum söluskattsins. Ég held líka, að staðgreiðsla stuðli að nokkru leyti að vöruafgreiðslu í gegnum kassa, þó bein kassagreiðsla sé mjög að færast í vöxt. Og þegar um svo miklar fjárhæðir er að ræða, eins og hér er ætlazt til að verði, þá verður að gera allt til þess, að þær komist til skila. Því þegar söluskattur er orðinn 11 % af heildarútsöluverði vörunnar, þá skiptir það verulegu máli, hvort hann kemur á réttan stað. Ég held, að þetta muni ekki valda þeim erfiðleikum, sem mér fannst hæstv. ráðh. gera ráð fyrir. Ég ætla ekki að fara út í almennar umr. um fjárlög né afgreiðslu þeirra, en það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að við lýstum fylgi okkar við þá hækkun, sem gerð var á útgjöldum vegna verklegra framkvæmda og almannatrygginga og skal ég undirstrika það, án þess að skýra þetta neitt frekar. Við 1. umr. þessa frv. hér á hv. Alþ. gerði ég grein fyrir afstöðu minni til málsins og jafnframt fyrir afstöðu Framsfl. Síðan sú umr. fór fram, hefur margt skýrzt betur en þá var orðið og það gefur mér tilefni til þess að segja nokkur orð til viðbótar við þessa umr. málsins. Eins og ég tók fram þá og vil endurtaka nú, tel ég að hér sé um að ræða eitt það stærsta mál, sem fram hefur verið lagt hér á hv. Alþ. að þessu sinni. Þetta söluskattsfrv. er ekki frv. um það eitt að afla ríkissjóði tekna vegna þarfa hans, heldur er hér um algera stefnubreytingu að ræða í tekjuöflun ríkissjóðs. Hér kemur í raun og veru fram viðhorf stjórnmálaflokkanna í landinu til hins almenna borgara. Þess vegna er hér um miklu meira mál að ræða, en þær 1.000 millj., sem hér er verið að afla. Það er sem sagt um algera byltingu að ræða í sambandi við þessa tekjuöflun. Það var ljóst, að það mundi verða gerð hér breyting í sambandi við, hvernig þessa fjár skyldi aflað og það kom fram í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., að hann stefndi að hækkun á söluskatti. Okkur, fulltrúum Framsfl. í fjhn., fannst því nauðsyn bera til að nota tækifærið til þess að gera ítrekaða tilraun til að fá hinar mestu nauðsynjavörur undanþegnar söluskatti. Við töldum, að það mundi verða tækifæri til að ná þessari breytingu fram nú, þar sem allt virtist stefna að því, að um söluskattshækkun yrði að ræða. Ég verð að segja, að ég hef því orðið fyrir verulegum vonbrigðum með, að það mál okkar skuli ekki hafa fengið betri hljómgrunn hér á hv. Alþ. en raun hefur orðið á. Þó ber að virða það, sem hv. formaður fjhn. þessarar hv. d., hv. 1. þm. Reykn., lýsti hér yfir í sambandi við fiskinn, því það er sannarlega gleðilegt, að hann skuli þó eiga að vera undanþeginn söluskatti og það var skýrt fram tekið hjá hæstv. ráðh., að innheimta á þeim tekjustofni ríkissjóðs mun hafa skilað sér illa. Það ber líka að virða það, sem náðst hefur fram með andstöðu við söluskattinn á almennar neyzluvörur, að hann skuli ekki eiga að hækka á kjöti, á kindakjöti og smjöri. En lengra ná þessar lagfæringar ekki og ber að harma það, að svo skuli fara. Mér þykir líka rétt að benda á það í sambandi við þetta mál, að hæstv. ríkisstj. notar EFTA–málið sem forsendu fyrir þeirri breytingu, sem hér er verið að gera. Ég taldi, að þegar búið var að samþykkja það hér á hv. Alþ., að Ísland gerðist aðili að EFTA, þá bæri nauðsyn til að reyna að sameina þjóðina til þess að búa sig undir þá breytingu og reyna að stuðla að því, að sem minnst átök yrðu um málið. Enda var það svo á hv. Alþ., að þegar þetta mál var tekið til meðferðar fyrir jólin, urðu um það minni deilur, en venja hefur verið um stórmál hér á hv. Alþ. En það, sem er merkilegt við þetta, er, að hæstv. ríkisstj. virðist ekki gera neitt í því að sameina þjóðina um þetta mál, heldur hefur hún tekið þann kostinn að gera sér allverulegan mat úr mismunandi skoðunum manna á því, og kennt við EFTA–málið óskylda þætti, eins og t.d. þetta söluskattsmál eða tekjuöflunina, sem væru þau eingöngu bundin því. Nú er það rétt, eins og komið hefur fram, að tekjuöflun sú, sem hér er verið að ræða um, er ekki að öllu leyti bundin við EFTA–málið. Það 400 millj. kr. tekjutap, sem verður af völdum tollalækkananna, er ekki allt vegna breytingarinnar við EFTA–aðildina, þar eð upphaflega var ráðgert, að þetta yrðu um 360 millj. kr. En 50 millj. kr. af þeim tekjum, sem talið er að ríkissjóður muni missa, stafa af þeirri breytingu á tollskránni, að felld eru niður leyfisgjöld af bifreiðum. Sá tekjumissir er talinn nema 50 millj. kr. Áður fyrr var talið alveg óhugsandi, að ríkissjóður gæti af þeim aurum séð, þegar verið var að streða við það, að þeir gengju til vegamála í landinu, en nú hefur hins vegar verið horfið að því ráði. En það skýrir sig nú oft síðar, þó um það sé deilt, þegar málið er til meðferðar, að það er hægt að finna leiðir til þess að mæta hinum og þessum þörfum, ef að því er stefnt. Þess vegna er ekki hægt að skrifa á reikning tollalagabreytingarinnar vegna EFTA–aðildar, nema innan við 400 millj. kr. af þeirri tekjuöflun, sem hér er stefnt að. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstj. viljað tengja þetta sem mest EFTA–aðildinni og gera málið þannig, að það sé á þann reikning skrifað. Það hefur líka verið mikið gert að því, eins og ég gat um áðan, að blása upp andstöðu stjórnarandstöðunnar við afgreiðslu á EFTA–málinu, eins og færð væri á þann reikning öll sú tekjuöflun, sem verið er að fara fram á og m.a. hefur það komið fram í þeim umr., að það er harmað, að ekki skyldu vera fleiri andstæðingar EFTA–málsins hér á hv. Alþ. heldur en raun var á. Þetta hefur komið mjög fram í blöðum stjórnarsinna og verið blásið mikið út. Nú er það eitt af því skemmtilega, sem maður kynnist í pólitíkinni, þegar slíkar harmatölur eru fram bornar um, að andstaðan hafi verið of lítil. Þeir vita það ósköp vel, stjórnarsinnar, eins og aðrir hv. þm., að aðferð stjórnarandstöðu á hverjum tíma er jafnan sú, að þegar hún vill ekki greiða atkv. gegn máli, þá heldur hún að sér höndum við atkvgr. og afgreiðslu. Og það er auðvitað eðlilegur háttur, þar sem hún vill ekki taka á sig þá ábyrgð, sem af framkvæmdinni leiðir og ríkisstj. á hverjum tíma fer með. Í því sambandi verður mér hugsað til þess, þegar bjargráðin voru hér til meðferðar í hv. Nd. vorið 1958. Nokkur umr. hafði þar farið fram og m.a. kom það í ljós, að sumir af stjórnarliðum þá voru ekki fylgismenn málsins. En við afgreiðslu á málinu við 2. umr. gerðist það, að margir stjórnarandstæðingar sátu hjá við atkvgr. til þess að tryggja málinu framgang. Þeim var það auðvitað ljóst, að það var nægjanlegt, til þess að málið næði fram að ganga, en þeir breyttu sinni afstöðu til málsins við 3. umr., þegar þeir sáu, að þeirra liðsinnis þurfti ekki með til þess að tryggja málinu framgang. Og hver er svo ástæðan fyrir því, að þannig er á málum haldið í sambandi við EFTA–málið af hálfu hæstv. ríkisstj.? Ástæðan er kannske fyrst og fremst það mál, sem við erum að fást við nú. Söluskattsmálið er stefnumótandi mál. Það sem hæstv. ríkisstj. ætlaði sér og þurfti á að halda í sambandi við það var, að átökin og deilurnar um EFTA–málið yrðu það miklar, að söluskattsmálið hyrfi í skuggann. Hér er nefnilega um stórpólitískt mál að ræða, eins og ég tók fram áðan, stærsta pólitíska málið, sem enn hefur verið lagt fram á hv. Alþ. að þessu sinni. Hér er um það að ræða, að beina tekjuöflun ríkisins, á hátt í einum milljarði króna, eða a.m.k. 800–900 millj. kr., að hinum almenna borgara. Þetta er mergurinn málsins. Þá munu hv. þm. hugsa: Hvernig á að standa að þessu máli, þar eð ríkissjóður verður auðvitað að fá sínar tekjur? Ég hef áður bent á það og vil endurtaka það, að það er jafnvel hægt að nota söluskatt án þess að fara þá leið, sem hæstv. ríkisstj. fer nú. Ef gerðar eru hliðarráðstafanir til þess að bæta þeim tekjuminni í þjóðfélaginu upp það, sem er verið að gera með söluskattshækkuninni, þá er hægt að nota hann. En ef á að nota söluskattinn, eins og hér er gert, þ.e. að hækka hann án nokkurra hliðarráðstafana, þá er hann algjörlega ónothæfur, því þá er verið að mismuna fólkinu í landinu með því að færa byrðarnar yfir á bak hins almenna borgara, einmitt þeirra, sem hafa stærstu fjölskyldurnar. Þetta er mergur málsins. Kjarninn í þessu er ekki talan, sem um er að ræða, heldur stefnan. Og ef þetta á að vera stefnan, sem fylgja skal við þær breytingar, sem þarf að gera á tollinnheimtu okkar, þá endurtek ég það, að hér er um algera byltingu að ræða. Og þá vil ég koma að því, hvernig hægt væri að mæta þessu nú með því að nota söluskattinn. Það væri í fyrsta lagi hægt að gera það með því, eins og hér hefur verið bent á, að fella niður söluskattinn af mestu nauðsynjavörunum. Ég vil taka undir það með hv. 9. þm. Reykv., að það eru engin vandkvæði á því að fella niður söluskatt af gjöldum til rafmagnsveitu og hitaveitu. Þetta er orðin almenn neyzluvara í landinu. Og það sama er að segja um olíuna til húsupphitunar. Þetta er líka afskaplega auðvelt við að fást. Þess vegna er hægt ef vilji er fyrir hendi til að fella niður söluskatt að mestu nauðsynjunum, að velja það, sem minnst hætta er á, að skapi svindl eða vanskil á söluskattinum. Það væri líka hægt að mæta þessu með því að auka niðurgreiðslurnar á nauðsynjavörum. Hugsið ykkur bara ráðstafanirnar, sem voru gerðar hér haustið 1966, þegar niðurgreiðslurnar voru stórauknar, svo að til þeirra var varið á fjárlögum 1967 á 8. hundrað millj. kr. En nú eru þær á milli 500 og 600 millj. kr. Það var talin ástæða til að gera þetta, vegna þess að það þurfti að bæta um fyrir fólki í landinu, dýrtíðin var orðin svo mikil. En síðan er búið að fella gengið tvisvar og nú er verið að hækka söluskattinn stórkostlega. Ef það hafa verið nokkur rök fyrir því, að það hafi verið nauðsynlegt, nema vegna kosninganna 1967, að auka niður–greiðslurnar haustið 1966, hvernig er þá hægt að halda því fram, að það sé hægt að komast af með minni niðurgreiðslur nú? Það er með öllu óhugsandi að gera það, enda veit ég, að það mun enginn reyna að halda slíku fram. Það sama er að segja um skattvísitöluna. Ef hún hefur verið réttmæt, eins og hún var ákveðin 1967, er þá hægt að gera ráð fyrir því, að persónufrádráttur 1970 sé hlutfallslega minni en þá? Hvaða rök eru fyrir því? Það er hægt að halda því fram með réttu, að ríkissjóður megi ekki missa tekjur, en það, hvernig á að afla teknanna, hvort á að taka þær af hinum almenna borgara fyrst og fremst, það er mál, sem hægt er að deila um. Stefnan í þessu máli er deiluatriðið og mergur málsins. Þess vegna, eins og ég sagði áðan, var það nauðsynlegt fyrir hæstv. ríkisstj. að haga málflutningi sínum um EFTA–málið eins og hún hefur gert s.l. mánuð, því það var nauðsynlegt að láta umræðurnar snúast um það, til þess að komast laumulega fram hjá þessu. Það er ekki hægt að halda því fram með rökum, að ekki hefði verið hægt að afgr. þáttinn gagnvart tekjuöfluninni, þ.e. gagnvart EFTA, á annan hátt en hér er lagt til. Í þriðja lagi er hægt að mæta þessum söluskatti með auknum fjölskyldubótum og tryggingum. Það, sem við gerðum við fjárlagaafgreiðsluna fyrir jólin með því að auka fjölskyldubætur, var aðeins til að mæta hluta af því, sem orðið var og á var fallið vegna gengislækkunarinnar í fyrra, en ekki til þess að mæta því, sem ókomið var. Þess vegna er, eins og hv. 4. þm. Reykv. sýndi fram á, fullkomin ástæða til að stórauka fjölskyldubæturnar og án þess að ég sé nú nógu vel að mér um skattamál þeirra á Norðurlöndum, þá tel ég mig þó vita það, að það, sem þeir einmitt gera í sambandi við tekjuöflunina, er að nota tryggingakerfið til þess að hagræða fyrir þá, sem minni hafa gjaldgetuna, en það er einmitt fólkið, sem þarf að kaupa mest af matvælunum vegna stórrar fjölskyldu. En það er þetta fólk, sem nú verður látið borga mest. Það er líka hægt að nota tekjuskattinn og útsvörin til þess að bæta upp óþægindi af söluskattinum. Það er ekki sama, hvort við byggjum tekjuskatt og útsvör á lágum eða háum söluskatti. Það er samband á milli þess arna og það er óhugsandi annað en að taka tillit til þess, þegar svo róttæk breyting er gerð, eins og hér er verið að gera. Að mínu mati er því óhugsandi að gera slíka breytingu á tekjuöflun ríkissjóðs með einhliða hækkun söluskatts, án þess að taka þessa þætti með. Það er meira að segja hægt að nota söluskatt sem tekjuform fyrir ríkissjóð og halda þó þeirri stefnu, sem við höfum fylgt, að reyna að hagræða fyrir þá, sem lægri hafa tekjurnar. En til þess verður að nota þau hjálpartæki, sem tiltæk eru og ég hef hér drepið á, í því skyni. Þess vegna getur hér ekki verið um annað að ræða en stefnuákvörðun hæstv. ríkisstj. um það, að þannig skuli ekki að farið, því ef hún hefði áhuga fyrir því að hagræða hlutunum í þágu þeirra, sem minni hafa tekjurnar, þá mundi hún geta gert það. Ég vil einnig segja það, að þetta kemur nú fram á versta tíma, vegna þess að tekjur fólksins í landinu eru komnar niður fyrir lágmark. Og það hefur ekki sízt gengið í þá áttina á s.l. ári. Þess vegna endurtek ég það, að ef það hefur verið þörf fyrir að greiða niður vörur haustið 1966 vegna afkomu fólksins í landinu, þá er það nú brýn nauðsyn. Svo vil ég einnig geta þess, hver áhrif þessi söluskattshækkun kann að hafa á sölu á innlendum afurðum. Vil ég þar fyrst og fremst nefna landbúnaðarvörurnar. Nú er það góðra gjalda vert, sem gert er, að söluskattshækkunin kemur ekki á kindakjöt og smjör. Það er nokkurs virði, svo langt sem það nær. En þetta nær heldur ekki til fleiri vörutegunda. Þess vegna fer það svo, að aðrar vörutegundir halda áfram að hækka og það gerir það að verkum, að salan er í hættu. Þetta gerir það líka að verkum, að það þrengir þá möguleika, sem bóndinn, framleiðandinn hefur til þess að ná þeim tekjum, sem hann á að hafa samkvæmt framleiðslulögunum og er sambærilegt við aðrar stéttir. Eftir því sem við komum með fleiri álögur á útsöluverðið, því minni verður hlutur bóndans í því. Það er staðreynd. Enn fremur er það vitanlegt, að það er nokkuð gert að því að selja nautakjöt og hrossakjöt og aðrar kjöttegundir fram hjá sölusamlögum, kaupmönnum og kaupfélögum, með beinni sölu. Eftir því sem álögurnar með skatti og söluskatti hækka, því meira verður um þetta. Þetta er afskaplega hjáróma, á sama tíma og löggjafinn er að gera mjög háar kröfur um meðferð á þessum matvælum, sem gerir það að verkum, að það verður að leggja stórkostlega fjármuni í það að útbúa sláturhús og annað slíkt, til þess að framleiðsluvaran sé sem bezt úr garði gerð. En þessi ráðstöfun mun hins vegar verða til þess, að miklu meira verður gert af því að selja þessar vörur beint og þar með fellur náttúrlega söluskatturinn niður. Þó að kindakjötið, smjörið og mjólkin séu undanþegin söluskatti, þá er nautakjöt, hrossakjöt, ostur, skyr og rjómi allt með söluskatti og hækkar því í verði nú, þegar lögin koma til framkvæmda. Hér er því um mjög alvarlegt mál að ræða, því það er ekki eingöngu verið að hækka verðlagið fyrir neytendurna í landinu, heldur hefur þetta veruleg áhrif á söluna á þessum nauðsynlegu neyzluvörum. Þegar hér er komið, þá er kannske rétt að víkja betur að því en áður hefur verið gert, hvernig átti þá að bæta ríkissjóði upp tekjumissinn, svo hann næði þeim tekjum, sem nauðsyn ber til. Ég hef áður tekið það fram í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, að sú stefna á að vera gildandi, að ríkissjóður sé yfirleitt rekinn hallalaust. Halli hjá ríkissjóði vegna reksturs með venjulegum hætti á ekki að geta átt sér stað eða er a.m.k. mjög óæskilegur. Hins vegar getur komið til þeirra aðgerða í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem geta réttlætt það, að ríkissjóður sé rekinn með halla eitt ár í senn. Og þegar á að fara að gera það upp við sig, hvernig á að innheimta tekjur til ríkissjóðs nú og ef engin önnur leið er fær heldur en söluskattshækkun án þess að gera nokkrar hliðarráðstafanir, þá verður að íhuga það, hvort það sé framkvæmanlegt að leggja hana á hinn almenna borgara í landinu með þá tekjumöguleika, sem hann hefur. Verður ríkissjóður ekki að gera það upp við sig, hvort það geti ekki verið hugsanlegt, að þetta eina ár geti orðið halli, til þess að gera þessa breytingu ekki eins erfiða og hún annars yrði? Að minni hyggju er það óframkvæmanlegt að ráðast alltaf á garðinn, þar sem hann er lægstur. En það er alltaf verið að gera það, var gert 1967, með gengisbreytingunni þá, í enn þá grófara mæli með gengisbreytingunni 1968 og í þriðja sinn nú með söluskattsbreytingunni. Það er verið að ráðast á garðinn, þar sem hann er lægstur, með því að færa þessa tekjuöflun yfir á hinn almenna borgara. Og að minni hyggju er það óframkvæmanlegt. Ég hef áður tekið það fram, að ofan á gengisbreytingarnar er ekki hægt að gera þessar ráðstafanir, miðað við það kaupgjald, sem nú er í landinu. Ég vil að lokum undirstrika það, að það verður að leysa málefni þjóðarinnar að annarri leið en þeirri að sækja fjármagnið til þeirra, sem minnst hafa af því. Það er ekki hægt að koma efnahagsmálum þjóðarinnar á réttan kjöl eftir þessari leið, en það er jafnvel hægt að nota söluskatt sem höfuðtekjustofn þjóðfélags, jafnvel ríkis, ef jafnhliða væru gerðar þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru, vegna hinna tekjuminni. Og þær leiðir eru nú þekktar, en það vantar aðeins viljann til þess að fara þær.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég ætla ekki að blanda mér inn í þær umr., sem hér hafa farið fram, um almenn fjármál. Söluskattshækkun þessi fylgir EFTA–aðildinni. Það er afráðið, að við förum í EFTA. Þess vegna geri ég ráð fyrir, að það sé ekki til neins að tala um það og það sé óhjákvæmilegt að taka söluskattinn. Það hefur komið hér fram í umr., m.a. hjá hæstv. fjmrh., að ætlunin er að afnema söluskatt á fiski. Þetta er að vísu vel gert. Fyrir eitthvað 4-5 árum, held ég, að við Jón Skaftason höfum flutt till. um það, að söluskattur væri afnuminn á þeim vörum, sem voru niðurgreiddar af ríkinu og fiskur var þar meðtalinn, auk þess kjöt og mjólkurafurðir, aðrar en nýmjólk. Með því að afnema söluskatt á fiski breytist verðlagið í landinu, þannig að það verður hagkvæmara fyrir fólkið að kaupa fisk heldur en landbúnaðarvörur, sem þarf að greiða söluskatt af. Mér hefur skilizt á því, sem fram hefur komið hér í umr., að meiningin sé að hækka ekki söluskatt á smjöri og kjöti, en sá söluskattur, sem er 7 1/2%, haldist. Nú vitum við það, að fólkið er alltaf að leita eftir þeim vörum, sem ódýrastar eru og það er peningaleysi, sem veldur því. Við vitum það einnig, að maður, sem þarf að vinna með venjulegum daglaunum fyrir 4-5 manna fjölskyldu, þarf að spara hvern einasta eyri og er tæpast að kaupið endist, enda sennilega illmögulegt. Þar sem hjónin vinna bæði úti, en það eru ekki allir, sem hafa aðstöðu til þess, þar er afkoma fjölskyldunnar mjög sæmileg, en það er mál út af fyrir sig, sem þarf að taka til athugunar, ef ógerlegt verður að hækka kaupið neitt að ráði, hvort það verður þá ekki hreinlega að styrkja þær fjölskyldur meira með barnalífeyri, þar sem konan hefur enga möguleika á að vinna úti, fyrir utan það, að það er engan veginn víst, að konur fái vinnu, þótt þær vilji vinna úti. Þess fór að gæta s.l. ár, að fólkið fór að draga stórkostlega úr kjötneyzlu og mikill fjöldi fólks er farinn að borða smjörlíki í staðinn fyrir smjör. Þetta hlýtur að stórdraga úr sölu á kjöti og smjöri. Fyrir okkur, sem rekum landbúnað, er þetta alvörumál. Ef söluskattur er afnuminn á niðurgreiddar vörur, þá þarf það ekki að hafa áhrif á afkomu ríkisins. En þá er ekki hægt að lækka vöruna, en það væri æskilegast fyrir okkur, sem rekum landbúnað, að hægt væri að afnema söluskattinn og hafa sömu niðurgreiðslur. Það kostar dálítil fjárútlát fyrir ríkið. Ég sé ekki annað en þarna sé dálítið alvarlegur hlutur að gerast fyrir landbúnaðinn, ef fiskur er lækkaður í verði, því þá eykst fiskneyzlan og dregur úr kjötneyzlunni. Þess vegna væri brýn þörf á að gera einhverjar ráðstafanir til þess að lækka kjötvörur, svo framarlega sem kaup fólksins í landinu hækkar ekki. Það er engin afkoma að geta aldrei veitt sér það að borða kjöt. Annað var það, sem kom réttilega fram hjá fjmrh. og það er það, að fólk kaupir mikið af fiski, án þess að söluskattur sé greiddur. En það er nákvæmlega það, sem er að gerast í kjötmálunum. Fólkið er meira og minna að fara inn á það að kaupa heila skrokka frá bændum, setja þá í frystikistur hjá sér, sérstaklega hér á Suðurlandsundirlendinu og meira að segja fyrir norðan líka og geymir það til vetrarins. Þetta er sjálfsbjargarviðleitni hjá fólkinu. Ég skil vel, að það er ekki þægilegt að taka alla kornvöru, olíu, rafmagn og því um líkt og undanþiggja það söluskatti. Það er endalaust hægt að koma með slíkar lækkunar till. Vitanlega þarf ríkissjóður einhvers staðar að fá sínar tekjur, og ef við komum með lækkunar till., verðum við að benda á einhverjar aðrar tekjuöflunarleiðir. Ég skal ekki fullyrða um, hvernig afkoma ríkissjóðsins verður s.l. ár og má vera, að skattarnir séu það háir, að það væri hægt að hækka þá eitthvað. Það liggur a.m.k. ekki ljóst fyrir enn. En þarna er atriði, sem við verðum að taka mjög til athugunar, hvort ekki er nein leið til að lækka útsöluverð á kjöti og smjöri, ef á að lækka útsöluverð á öðrum matvörum, eins og t.d. að afnema söluskatt á fiski. Ég sé ekki annað, en það reki að því, þegar við göngum algerlega í EFTA og ef á að fara þá leið að hækka söluskattinn og hafa hann fyrir aðaltekjustofn ríkisins, að söluskatturinn fari upp í 20% á flestum vörum og þá skiptir miklu máli, að það sé ekki neinu skotið undan af þessum söluskatti. Það má vel vera, að kassarnir geri eitthvert gagn, en einhlítir eru þeir ekki. Við vitum það, að menn þurfa alls ekki að stimpla inn, þó að þeir selji einhvern hlut, svo að það er engan veginn einhlítt ráð. En það getur skeð, að þeir geri eitthvert gagn og má vera, að þeir séu til bóta, en það þarf þó að athuga öll fskj. með í verzlunum og allar vinnuskýrslur og allt slíkt. Vitanlega er minni hætta á, að stóru fyrirtækin skjóti undan söluskatti. Það er ákaflega erfitt að rugla bókhald og rekstur stórra fyrirtækja með því, en smáfyrirtæki, sem eru rekin algerlega eða að mestu leyti af eigandanum, þar sem lítil vinna er keypt, þá er erfitt að koma algerlega í veg fyrir þetta. Viðvíkjandi því, sem kom fram hjá fjmrh., að ógerlegt væri að taka fullt tillit til vísitölunnar við skattútreikning og það mundi valda ríkissjóði allt að 300 millj. kr. tjóni, þá skal ég ekki dæma um það, hvað ríkissjóður þolir. Uppgjör fyrir s.l. ár liggur ekki alveg ljóst fyrir, en hitt er annað mál, að vegna útsvaranna væri það hægt, ef vilji væri fyrir hendi. Við vitum það, að tekjur og eignir manna gera hvorki að vaxa né minnka, hvort sem vísitalan er hærri eða lægri, sem dregin er frá vegna persónulegra þarfa. Það þarf bara að breyta eitthvað niðurjöfnunarreglunum. Vitanlega er fólkið ekkert færara um að borga, þó það greiði hærri skatt, því það vaxa ekkert tekjur þess eða eignir við það, að vísitalan sé óraunhæf. Það má vel vera, að það þyrfti að breyta niðurjöfnunarreglunum til þess að hrepparnir næðu því, sem þeir þyrftu að fá. En þetta hefur engin áhrif á gjaldþolið og þess vegna væri náttúrlega auðvelt, ef fjmrh. hefði viljað og álitið gerlegt fyrir ríkissjóðinn að draga alveg fulla vísitölu frá. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Aðalatriðið er það, að ég vildi benda á, að ég er hræddur við þetta misræmi, sem verður í verðlagi matvæla, með því að lækka söluskattinn á neyzlufiskinum, en láta verðið vera óbreytt á landbúnaðarafurðunum. Það er að verða mjög ískyggilegt fyrir bændurna, hvað sölumöguleikarnir minnka. Má vera, að þeir rýmkist eitthvað lítillega til annarra landa, en það verður ekki sambærilegt verð við það, sem bændurnir þurfa að fá.



Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, kvartaði hér undan þeim ummælum, sem ég hafði hér um hans afstöðu eða ábyrgð á þessu frv., þessari söluskattshækkun, sem hér er verið að ræða um. Ummæli mín í þessum efnum um hv. þm. eru fullkomlega eðlileg. Ég benti á það, eins og aðrir ræðumenn hafa hér gert, að þessi söluskattshækkun, sem hér er á ferðinni nú, er bein afleiðing af samþykktinni um EFTA–aðild. Þetta viðurkennir t.d. ríkisstj. algerlega. Og því er það, að ég tel þá aðila, sem stóðu að samþykkt aðildarinnar að EFTA, ábyrga fyrir þeirri stefnu, sem fram kemur í þessu frv. um hækkun á söluskatti. Það eru ekki bara stjórnarflokkarnir, sem eru ábyrgir fyrir afleiðingunum af því, að við göngum í EFTA, heldur og allir þeir, sem samþykktu þessa aðild. Og ástæðurnar til þess eru þær, eins og ég vék hér að, að það lá alveg skýrt og greinilega fyrir, um hvað aðildin að EFTA snerist. Hún snerist ekki aðeins um það að ganga í þennan félagsskap, heldur um það að ganga í þennan félagsskap á tilteknum, afmörkuðum grundvelli. Það lá sem sagt fyrir, að um það hafði verið samið, að það ætti að lækka tolla eftir fast ákveðnum reglum, en í staðinn skyldi koma hækkun á söluskatti. Þetta lá fyrir. Enginn hafði verið dulinn þessa og þar með ekki þessi hv. þm., sem átti sæti í EFTA–nefnd. Auðvitað vita hv. þm. það, að aðildinni að EFTA fylgdu ýmsir skilmálar, t.d. þeir, að það var nokkurn veginn gefið mál, að það mundu skapast í ýmsum tilfellum erfiðleikar fyrir innlenda iðnaðarvöruframleiðslu, og jafnvel gæti af því hlotizt atvinnuleysi í einstaka tilfellum. Þeir, sem samþykktu EFTA–aðild, bera þar af leiðandi ábyrgð á þessum afleiðingum sem og öðrum varðandi málið. Menn geta ekki skotið sér undan því og sagt: Þetta kemur okkur ekki við. Nákvæmlega sama er það, að þeir, sem samþykktu EFTA–aðild, voru að samþykkja það um leið, af því að það var yfirlýst stefna, að það skyldi hér taka upp mismunandi tolla í viðskiptum við einstakar þjóðir. Þetta var eitt af skilyrðunum, sem lágu fyrir. Alveg eins var með það atriði, að það átti samkv. EFTA–samningum að veita útlendingum tiltekna aðstöðu til atvinnurekstrar í landinu. Þeir, sem samþykktu EFTA–aðildina, gerðu það á þeim grundvelli, sem fyrir lá. Ég tel því, að það sé vitanlega hlægilegt og í rauninni broslegt, þegar þeir, sem samþykktu EFTA–aðild, koma svo á eftir og segja: Já, en ég vildi samþykkja EFTA–aðild á allt öðrum grundvelli heldur en þeim, sem fyrir lá. Um það var vitanlega ekki að ræða. Hér lá engin till. fyrir um það. Það var gerð hér full grein fyrir því, á hvaða grundvelli EFTA–aðildin byggðist. Og ég tel, að í þeim efnum hafi ekkert verið undan dregið. Meira að segja hafði ríkisstj. lýst yfir því alveg skýrt og greinilega, hver stefna hennar í atvinnu- og viðskiptamálum væri, með aðildinni að EFTA. Hún taldi t.d., að það væri til bóta, að útlendingar yrðu hér í ríkara mæli en áður, þátttakendur í ýmsum atvinnurekstri í landinu. Þetta liggur fyrir bókað. Þetta var yfirlýst stefna. Þeir, sem samþykktu EFTA–aðild, gerðust vitanlega ábyrgir fyrir þessari stefnu um leið. Þeim, sem vildu EFTA–aðild á allt öðrum grundvelli, bar vitanlega að flytja till. um það og setja þau skilyrði þar fram, en ekki að samþykkja þá till., sem ríkisstj. lagði fyrir og byggð var á tilteknum grundvelli. Ég álít því, að hv. 9. þm. Reykv. geti ekki skotið sér undan því á neinn hátt að bera ábyrgð á söluskattshækkuninni, að því leyti til sem hún var beinlínis bundin við EFTA–samþykktina. Hitt skal ég taka fram alveg ljúflega, að, að því leyti til sem hér er um meiri söluskattshækkun að ræða heldur en þurfti til þess að bæta upp tekjumissinn, sem grundvöllur hafði verið lagður að með EFTA–aðild, ber hv. þm. út af fyrir sig ekki ábyrgð á því. Og það er kannske vegna þess, að hv. þm. finnur þetta, sem hann fitjar nú upp á því, að hann muni hér við 3. umr. flytja till. um það, að söluskattshækkunin verði bara 2 1/2%, því að hann finnur það, að hann er raunverulega ábyrgur fyrir söluskattshækkun sem þessu nemur. Með flutningi slíkrar till. og með því að standa síðan að málinu á þeim grundvelli, þ.e. hækka söluskattinn um 2 1/2%, þá tel ég, að hann sé fyllilega ábyrgur fyrir því, sem hann hefur gert með samþykki sínu við EFTA–aðild. En ein af mörgum ástæðum til þess, að ég og við Alþb: menn vorum á móti EFTA–aðild, voru einmitt þeir skilmálar, sem EFTA–aðildinni fylgdu. Tilraunir hv. þm. til þess að benda hér á einhverjar aðrar leiðir, sem hefði mátt taka upp, eru vegna þess, sem ég hef hér sagt, í raun og veru alveg út í hött. Þær eru líka að mínum dómi broslegar. Hér er vitanlega ekki um það að ræða að ætla skyndilega að fara að innheimta sérstakan eignarskatt, sem nemur 500 millj. kr. á ári eða meira, á þeim grundvelli, sem eignarskattar eru á lagðir og innheimtir hér. Það þarf að gera stórkostlega breytingu, svo að viðunandi grundvöllur fáist fyrir slíku og ég álít því, að ábending í þá átt sé mjög ótímabær, eins og málin standa. Sama er að segja um ábendingar um virðisaukaskatt. Það vitum við allir, að slíkur skattur verður ekki tekinn upp hér í skyndi og í eðli sínu er virðisaukaskatturinn ekkert annað en söluskattur með tiltekinni aðferð. Ég geri því ekki stóran mun á virðisaukaskatti og söluskatti. Hann getur orðið, í vissum tilvikum a.m.k., nokkru öruggari í innheimtu og er það kostur, en hann hefur marga sömu galla og söluskatturinn, í sambandi við álagningu á ýmiss konar nauðsynjar. Hér er því ekki um það að ræða, sem hv. þm. minntist hér á, að ríkisstj. hefði getað valið aðrar leiðir. Hún valdi leiðina, skýrði frá því, flutti till. um það og þeir, sem greiddu þeirri till. atkv., hlutu vitanlega að gera það á þeim grundvelli, sem markaður var. Mér finnst, að afstaða hæstv. fjmrh. til þeirra till., sem hér hafa komið fram um aukið eftirlit í sambandi við innheimtu söluskatts, sé allt of neikvæð. Auðvitað vitum við það, að þegar tekin eru upp öryggisákvæði um innheimtu á söluskatti, þá má búast við því, að þau öryggisákvæði verði ekki fullkomlega þétt í öllum tilfellum. En þau geta bætt ástandið frá því, sem það er. Ég álit því, að hæstv. fjmrh. ætti að taka undir þær till., sem við þrír þm. stöndum hér að því að flytja, til þess að gera innheimtuna á þessum skatti betri en hún hefur verið. Það er enginn vafi á því, að ef það lægi fyrir, að árlega skyldi fara fram gaumgæfileg athugun eða rannsókn á söluskattsframtölum og söluskattsgreiðslum, samkv. útdrætti, hjá 10% af þeim aðilum, sem eiga að greiða söluskatt, þá mundi það veita mikið aðhald og það mundi koma upp um ýmsa og þar af leiðandi í framtíðinni draga úr söluskattssvikum. Það dugir ekki að segja það, að skattayfirvöldin hafi heimild til að gera þetta og á meðan þau hafa ekki notað þessa heimild, er því eðlilegt, að Alþingi komi með sínar till. um, að þetta verði tekið upp. Þegar fjmrh. veit, hvernig allt er í pottinn búið, þá á hann að taka þessu fegins hendi og mæla með, að þetta verði samþ. Auk þess er enginn vafi á því, að ef teknir yrðu upp á öllum viðskiptastöðum peningakassar, sem sérstakt eftirlit yrði haft með af umboðsmönnum rn. og inn á skyldi stimpla öll söluskattsskyld viðskipti, þá mundi það auka á aðhald og tryggja skil á söluskatti til mikilla muna frá því, sem nú er. Það er engin tilviljun, að aðrar þjóðir hafa tekið upp þessa aðferð. Ég segi ekki, að þessi atriði mundu verða til þess að gera innheimtuna fullkomlega 100% eða tryggja það, að allt kæmi til skila. En mér finnst, að þegar till. í þessa átt eru fluttar, þá séu viðbrögð hæstv. ríkisstj. allt of neikvæð. Hún sér alltaf einhverja annmarka á því að samþykkja slíkar till. Og t.d. það atriði, sem hæstv. fjmrh. minntist hér á, að það mundi verða einhverjum vandkvæðum bundið að koma þessum peningakössum fyrir og láta þá ná sínum tilgangi, þar sem það ætti sér stað í ýmsum tilvikum, að varan væri lánuð, en ekki greidd við afhendingu, það breytir vitanlega hér engu um. Öll slík viðskipti verður þá að skrifa og það þarf að gefa fyrirmæli um það, að sérstakar nótur skuli gefnar út í sambandi við slíkt og svo er vitanlega hægt að stimpla slík viðskipti, ef þau eru söluskattsskyld, inn í kassann eftir sem áður. Ég álít, að slík undantekningaratriði geti ekki verið til þess að afsaka það, að þetta kerfi er ekki tekið upp. Ég skal svo ekki ræða um þetta mál frekar. Ég hef lýst afstöðu minni og okkar Alþb.-manna til frv. Við erum andvígir söluskattinum og við erum andvígir þeirri hækkun hans, sem felst í þessu frv., bæði að því leyti til, sem leiðir beinlínis af EFTA–aðildinni og eins í sambandi við þá viðbótartekjuöflun til ríkissjóðs, sem hér er lagt til, að eigi sér stað. Við erum andvígir þessum hækkunum, en gerum þó tilraunir til þess að fá nokkrar lagfæringar á gildandi lögum um söluskatt, en það breytir eigi að síður ekki þeirri meginafstöðu okkar, að við erum á móti söluskattinum og á móti þessu frv. Það er okkar meginafstaða.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa með nokkrum orðum afstöðu minni til þessa máls. Með þessu frv. og breytingunum á tollskránni er verið að gerbreyta skattheimtu ríkissjóðs. Þetta er bein afleiðing af aðild okkar að EFTA. EFTA er orsökin og hér er afleiðingin, og lá hún alltaf fyrir, þegar EFTA–málið var á ferðinni. Nú á að lækka tolla á bæði þörfum og óþörfum varningi og til að vega á móti þessum tollalækkunum er svo söluskattur hækkaður og þá jafnt á brýnustu nauðsynjavörum sem ónauðsynlegum vörum. Og það er rétt að hafa það í huga, að hér er aðeins um upphaf að ræða. Tollarnir eru nú lækkaðir sem nemur 30%, heildarstefnan er sú, þó að nokkru meiri lækkun sé nú á ýmsum vörum og söluskattur er svo hækkaður um 3.5%, jafnt á öllum vörum. Í framhaldi af því, sem nú er byrjað á, á síðan að afnema alveg tolla í EFTA–löndunum og áreiðanlega hljótum við að verða að lækka til verulegra muna tolla til samræmis gagnvart öðrum viðskiptalöndum okkar. Það sjá því allir, að hér er um gífurlega mikla fjármuni að ræða, sem ríkissjóður hefur fram að þessu fengið í tolltekjum. Það þarf sjálfsagt ekki að hugsa lengi um það, að það er ekki ætlunin að gefa eftir þær tekjur; sem ríkissjóður hefur þarna haft, heldur afla þeirra á, annan hátt, enda hefur það verið sagt alveg skýrum orðum allan tímann. Og ég sé nú satt að segja ekki nein ráð til þess, að þessi mismunur verði veginn upp að verulegu leyti með öðrum hætti en fara inn á söluskattsleiðina eða jafngildi hennar. Við getum náttúrlega sagt, að það ættu að vera miklu þyngri skattar á háum tekjum og miklum eignum, en það mættu nú vera meiri tekjurnar og meiri eignirnar, ef það ætti að koma réttlátlega niður, sem gætu staðið undir þeim upphæðum, sem hér er um að ræða, þegar að lokum kemur. Nei, aðildin að EFTA er frumorsökin í þessu efni. Þar er teningnum kastað. Það var vitað, hvert stefndi og einmitt af þessum sökum greiddum við Alþb.–menn m.a. atkv. gegn EFTA–aðildinni. Það voru margar girnilegar till. hér til meðferðar í gær um lækkun á tollskránni, sem maður mjög gjarnan hefði viljað styðja. En ég greiddi ekki atkv. með einni einustu slíkra till., vegna þess að ég vissi það, að sú skylda lá á að koma með annað á móti, til þess að ekki hallaðist á. Og ég vil ekki skipta á því að lækka innflutningstollinn á ýmsum vörum, svona miðlungsþörfum og óþörfum og vita það að þeim fjármunum, sem ríkissjóður missir á þann hátt, á að ná inn aftur með því að skattleggja brýnustu nauðsynjar almennings. Það er um þetta, sem málið snýst. Það er þessi stefnubreyting, sem þetta mál fjallar um. Og það er þessi stefnubreyting, sem ég er algerlega andvígur. Verkalýðshreyfingin í þessu landi hefur alla tíð verið andvíg söluskattsleiðinni og telur það ranglátustu innheimtuleið skattheimtunnar, sem nú er í landinu. Afleiðingar þessarar stefnubreytingar og hækkunar söluskattsins nú eru þær, að þeir, sem stærstar fjölskyldur hafa og lægstar tekjur, fá þessar byrðar á sig fyrst og fremst. Úr þessu væri hægt að draga, en það breytir því ekki, að stefnan er röng. Væri þó hægt að draga úr afleiðingunum með hliðarráðstöfunum. Þær fylgja engar þessu frv. eða þessum aðgerðum. Þess vegna er sjáanlegt, að þessar ráðstafanir hljóta að leiða til kauphækkana, beinna kauphækkana. Hæstv. fjmrh. taldi í ræðu sinni áðan, að þær mundu ekki valda teljandi hækkunum á framfærsluvísitölunni. Þó að þær gerðu það ekki, þá vitum við ósköp vel, að framfærsluvísitalan er núna ekki sá mælikvarði, sem getur sagt til um, hvaða afleiðingar þessar ráðstafanir hafa fyrir barnmargar fjölskyldur og láglaunafólk. Vísitalan er núna ekki sá mælikvarði. Ég ætla ekki að fara út í frekari útskýringar á því, en það er öruggt, að hún er það ekki. Það er sem sagt að mínum dómi algerlega öruggt, að launafólk og alveg sérstaklega láglaunafólkið verður að afla sér mótvirðis þessarar skerðingar með kauphækkunum. Og þá held ég, að það væri nú hyggilegt fyrir ráðamenn þessarar þjóðar að íhuga ofurlítið, í hvaða atvinnugreinum þetta láglaunafólk er. Það er fyrst og fremst í fiskiðnaðinum og hvers konar öðrum iðnaði hér á landi, sem nú á að keppa við EFTA–löndin og EFTA–vörur. Ég held, – og það kom mjög greinilega fram hér í umr. um EFTA–aðildina, - að það sé áreiðanlega nokkur þrýstingur gegn því, að til kostnaður þessara atvinnugreina aukist verulega, enda beint sagt hér úr þessum ræðustóli af einum hv. alþm., sem jafnframt er iðnrekandi. Það er út af fyrir sig ósköp eðlilegt, að þessir menn hugsi á þennan veg. En hver verður aðstaða okkar þá, og hvað hugsa stjórnarvöld sér einmitt um aðstöðu þessara fyrirtækja, þegar beinlínis eru gerðar ráðstafanir af opinberri hálfu, sem hljóta að stuðla að því, að kaupgjald hækki umfram það, sem nú er algerlega nauðsynlegt að hækka það af öðrum ástæðum? Söluskatturinn er að mínum dómi ranglát skattheimta. Þetta er sífellt að verða stærri og stærri hluti af skattheimtunni í landinu og ég hygg, að það sé ekki mjög fjarri því, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. taldi áðan, að þegar tollalækkunin verður öll komin fram í dagsins ljós, þá muni söluskatturinn nálgast 20%. Aðrir skattar hafa svo sem ekki lækkað, þótt söluskatturinn hafi hækkað og þótt hann hækki nú. Það vita allir, að þróunin hefur orðið öfug. Aðrir skattar, tekjuskattar og tekjuútsvar, hafa hækkað hlutfallslega á síðustu árum, einmitt vegna þess, eins og hæstv. fjmrh. játaði hér öðru eða þriðja sinni í dag, að skattvísitalan hefur verið óbreytt og ekki verið færð til samræmis því, sem hefði átt að vera. Á sama tíma er svo líka vitað, að möguleikar fólks til þess að standa undir kaupum allra brýnustu nauðþurfta hafa af öðrum ástæðum einnig rýrnað mjög mikið, þ.e.a.s. vegna minnkandi atvinnu. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég hef lýst hér afstöðu okkar Alþb.-manna. Hér eru fluttar till. um að undan þiggja vissar vörur söluskatti. Vissulega yrðu þær til bóta, gætu orðið verulega til bóta, eins og till. um betra eftirlit með innheimtu söluskattsins. Þar má náttúrulega ekkert til spara og satt að segja skil ég ekki þá neikvæðu afstöðu, sem hæstv. fjmrh. lét í ljós áðan til þeirra mála. Ég held, að lánsverzlun kaupfélaga og annarra slíkra úti á landi geti ekki verið nein afsökun fyrir því að taka ekki upp kassaeftirlitið og svo held ég nú satt að segja, að kaupfélögin úti á landsbyggðinni séu ekki sá aðili, sem menn væna fyrst og fremst um skattsvikin. Þau hljóta fyrst og fremst að liggja annars staðar. Það er að sjálfsögðu líka gott eitt að segja um auknar fjölskyldubætur. Auðvitað gætu þær verulega dregið úr áhrifum hækkunar söluskattsins, en ég vil nú þó hafa þann fyrirvara á, bæði um fjölskyldubætur, svo og auknar niðurgreiðslur og aðra slíka þætti þessara mála, sem menn hafa mjög rætt um, að ef tekna til þessara hluta er aflað með jafnvel enn hærri söluskatti, þá fer svona ávinningur að verða tvíræður. En eins og ég segi, þær till., sem hér eru fluttar, mundu bæta nokkuð úr og að sjálfsögðu mun ég fylgja þeim, en það, sem er hér höfuðatriðið, er það, að ég er andvígur þeirri stefnu, sem mörkuð er með flutningi þessa frv. og er í beinum tengslum við tollskrána. Það er stefnan sjálf, sem er meginatriðið og henni er ég því algerlega andvígur.



Herra forseti. Ég held það sé rétt með farið hjá mér, að það sem ég man fyrst eftir almennum umr. um stjórnmál, var deila á milli tveggja þáv. þm. á fundi austur í Neskaupstað um tolla– og skattamál. Deilan spannst út af ákveðnum tolli á tilteknum neyzluvörum almennings. En í raun og veru var þó ágreiningurinn um miklu meira en þennan einstaka toll. Hann var um meginstefnu í þessum málum, um það, hvort ætti að afla tekna í vaxandi mæli með neyzlusköttum, ellegar með þeim hætti, þar sem ætla mætti, að skattarnir legðust á breiðustu bökin. Annar aðili í þessari deilu var fulltrúi Alþfl., sem þá var hinn eini svokallaði verkalýðsflokkur, og afstaða hans í þessu máli var mjög hörð og á þá lund að mæla gegn neyzlu sköttunum. Nú er mikið vatn til sjávar runnið, síðan þetta var og það hefur að sjálfsögðu margt breytzt í þjóðfélaginu og því er vafalaust haldið fram af þeim, sem standa að flutningi þessa frv. hér, að þær breytingar réttlæti það að hverfa enn í vaxandi mæli að því að skattleggja neyzluna, skattleggja þá efna minnstu, en frá hinu, að reyna að láta skattana koma þar niður, sem mest er getan til þess að bera þá. En ég held, að það sé erfitt að sanna, að slík þróun hafi átt sér stað í okkar þjóðfélagi, að þetta sé í raun og veru forsvaranlegt. Það hefur mjög komið fram í þessum umr. og það raunar viðurkenna nú allir, að hækkun söluskattsins snertir fyrst og fremst neyzluna og er fyrst og fremst mál hinna efna minnstu í þjóðfélaginu, þeirra, sem flesta munna hafa að seðja. En það hefur einnig verið vikið að því hér í umr., hvernig þær breytingar, sem nú verða á söluskatti og tollum, snerta einstakar greinar í þjóðfélaginu, einstaka atvinnuvegi. Það hefur m.a. verið vikið að því hér, hvaða áhrif þessar breytingar hafa á landbúnaðinn. Ég vil alveg taka undir það, sem hér hefur komið fram hjá fleiri en einum hv. þm., að áhrifin eru mjög óheppileg fyrir þann atvinnuveg. Án þess að fara langt út í það, vil ég aðeins leyfa mér að árétta 2-3 atriði. Ég vil árétta það í fyrsta lagi, að hækkun á útsöluverði landbúnaðarvara nú er mjög óheppileg. Sumar af vörum íslenzks landbúnaðar eiga í vök að verjast á markaðinum og það hefur borið á minnkandi sölu á ýmsum vörutegundum, sem auðsýnilega er bein afleiðing af skertri kaupgetu almennings í landinu. Allt, sem verður til þess að hækka enn þessa vöru, hlýtur að hafa í för með sér aukna hættu á því, að meira dragi úr sölu hennar innanlands. Það er í alla staði óheppilegt. Það er óhagstætt fyrir framleiðendurna, bændurna og það er óhagstætt fyrir neytendurna, að minna sé neytt af þeim ágætu vörum en áður og það er óhagstætt fyrir þjóðfélagið í heild. Það er líka á fleiri sviðum töluverð hætta, sem því fylgir, að innheimta svona geysiháan söluskatt af einstökum vörutegundum landbúnaðarframleiðslunnar. Það er stóraukin hætta á; að sala fram hjá kerfinu aukist og það er að öllu leyti til óhagræðis. Það eykur glundroða í afurðasölunni og það þýðir þá líka skertar tekjur fyrir ríkissjóð. Í annan stað er það orðið augljóst, eftir að maður sér nokkurn veginn, hvernig tollskráin verður afgreidd og má kannske líka segja, hvernig þetta mál verður afgreitt, að ýmsar af þeim vörum, sem snerta rekstur landbúnaðarins, hækka í verði. Sumar rekstrarvörur gera það, þó að aðrar séu undanþegnar söluskatti. En alveg sérstaklega kemur þó fram veruleg hækkun, sem erfitt verður að mæta og er óheppileg, á vélum, sem notaðar eru við ræktunina. Jafnvel þær vélar, sem njóta nokkurrar lækkunar í tollskrá, koma til með að hækka í verði, vegna þess að söluskattshækkunin gerir meira en að éta upp tollalækkunina. En hvað snertir ræktunarvélarnar sérstaklega, þá hækka þær mikið meira, vegna þess að tollur á þeim lækkar ekkert, en söluskattshækkunin kemur þar ofan á útsöluverðið, eins og kunnugt er. Þetta nemur háum upphæðum á þessi stóru og dýru tæki. Ég sagði það hér áður við umr. um tollskrána og ég vil endurtaka það hér og legg á það áherzlu, að ég tel það afar óeðlilegt, eins og allt er í pottinn búið, að ríkissjóður taki til sín svo háar upphæðir, sem hann kemur til með að gera, af verði þessara tækja, sem er ekki minna en 1 millj. af meðalstórri jarðýtu, eins og tíðkast hjá ræktunarsamböndunum. Ég tel þetta alveg óeðlilegt, að landbúnaðinum sé íþyngt á þennan hátt. Það má leiða að því mörg rök, en ég læt nægja að nefna aðeins eitt eða tvö atriði. Það liggur fyrir í skýrslum hagstofunnar ár eftir ár, að bændur eru tekjulægsta stétt þjóðfélagsins og það vita það allir menn, að ræktunin er undirstaðan í búskapnum, ásamt svo með verkun fóðursins og þess vegna kemur það mjög óheppilega við að heimta þarna til ríkissjóðs enn þá meir, en áður hefur verið gert. Þá má rétt minna á það, að þau fyrirtæki, sem annast grófvinnslu landsins, ræktunarsamböndin, standa einmitt nú í dag ákaflega höllum fæti vegna þeirra áfalla, sem þau hlutu við gengislækkanirnar. Þau höfðu þurft að taka bæði erlend lán og gengistryggð lán innanlands til kaupa á sínum tækjum. Það er þess vegna áreiðanlega alveg rétt, sem hér hefur komið fram, m.a. hjá hv. 3. þm. Vesturl., að þær breytingar, sem verða munu á tolli og söluskatti í heild, leiða til aukins óhagræðis fyrir landbúnaðinn sem atvinnuveg, til viðbótar því, sem einnig liggur í augum uppi, að söluskattshækkunin á neyzluvörunum hlýtur að leggjast mjög þungt á bændastéttina, vegna þess hvað hún er tekjulág, því að þær stéttir, sem minnstar tekjur hafa, nota auðvitað tiltölulega mest af sínum tekjum til þess að kaupa allra brýnustu nauðsynjar, sem flestar taka við söluskattshækkuninni með fullum þunga. Það var mikið rætt hér í umr. um EFTA, að undirbúningur þess máls hefði ekki verið upp á marga fiska og að margt hefði verið ógert hér innanlands, sem þurft hefði að gera, til þess að hægt væri að ákveða inngöngu í EFTA með eðlilegum hætti. Ég held, að þessi hækkun söluskattsins með „einu pennastríki“ sé enn eitt dæmið um hinn slælega undirbúning þessa máls í heild. Það kom greinilega fram hjá hv. frsm. 2. minni hl., hver gerbreyting það er á skattakerfinu, sem stefnt er að með enn hækkandi söluskattsinnheimtu. Og mér hefur fundizt það skína í gegn í ummælum hæstv. fjmrh., bæði þegar hann flutti sína fjárlagaræðu við 1. umr. fjárl. og eins þegar hann talaði hér áðan í þessu máli, að hann telur söluskattinn enn svo lágan hér, miðað við það, sem er hjá nálægum þjóðum, að vel geti komið til greina, að hækka hann enn, ef á þyrfti að halda, svo að þetta skref, sem nú er stigið, er að minni hyggju ekki nema byrjunin, ef svo á að halda áfram, sem horfir. Og með þessum aðgerðum og áframhaldi af þeim, þá er ekki hægt að neita því, að það er í stórauknum mæli horfið frá þeirri meginstefnu í tekjuöflun til opinberra þarfa að leitast við að láta hana sem allra mest koma á breiðustu bökin, en hlífa hinum, sem minnstu hafa úr að spila. Það er oft verið að vitna til þess, sem gerist á Norðurlöndum. Hæstv. fjmrh. hefur oft vikið að því og það hefur komið fram í blöðum stjórnarflokkanna og í þeirra málflutningi, að þar sé tekinn mjög hár söluskattur og hann sé innheimtur þar sums staðar í öðru formi heldur en hér. Hv. frsm. 2. minni hl., 4. þm. Reykv., vék nokkuð að þessu atriði og hann benti á það, hversu margt í efnahagskerfinu og fjármálaheiminum hjá nágrönnum okkar á Norðurlöndum er gerólíkt því, sem hér er. Hann minntist m.a. á tryggingakerfið, sem er a.m.k. hjá sumum þeirra miklu viða meira og fullkomnara heldur en hér. Og hann drap á það, sem er ekki minna atriði í þessu sambandi og það er þróun verðlags og kaupgjalds í þessum löndum. Þar hafa ekki tíðkazt um langt skeið þau stökk, sem hér hafa orðið og þróunin er önnur þar að því leyti, að hér hefur varan, neyzluvaran, hækkað miklu meira hlutfallslega heldur en kaupgjaldið, gagnstætt því, sem þar hefur átt sér stað. Hæstv. ráðh. vildi ekki ræða mikið um þetta í einstökum atriðum og þó fannst mér hann raunar enn vera að vitna til Norðurlanda um upphæð söluskattsins. En þetta hliðraði hann sér alveg hjá að ræða í einstökum atriðum. Það ætti að vera óþarfi áð eyða mörgum orðum hér í að rökstyðja það, sem ég sagði áðan, að neyzluvörur hafi hér á undanförnum árum hækkað hlutfallslega miklu meira en kaupgjaldið. En ég ætla bara aðeins að nefna 2–3 tölur í því sambandi. Þær eru að vísu frá því í nóvember í haust, en verðhækkanirnar halda áfram og eiga eftir að verða meiri, þegar söluskatturinn kemur ofan á. Ég hef hér lista yfir 7 vörutegundir innfluttar og á þeim lista er hækkun á áratug frá 276% og upp í rúm 800%. En ef aftur er litið á tímakaup Dagsbrúnarmanna í 2. flokki, þá er hækkunin á því 190%. Og ef menn líta svo á innlendu matvöruna, þá er þróunin þar í sömu átt, þó að þar sé ekki um eins hrikalegt ósamræmi að ræða og í þeim vöruflokkum innfluttum, sem hæst hafa stigið. En þó er það svo, að nýmjólk hefur hækkað um 233% og er þó minnsta hækkunin, því það hefur verið með ýmsum ráðum reynt að halda verði á henni sem allra mest niðri. M.a. ber hún ekki söluskatt. En svo aftur þegar litið er á mestu hækkunina, þá verður það fiskurinn, sem mætir þar augum, því að ýsa hefur hækkað um 471 %. Þetta er, eins og allir sjá, í æpandi ósamræmi við 190% kaupgjaldshækkun á sama tíma. Ég hef alltaf tilhneigingu til þess að taka allar tölur, jafnvel þó að þær komi frá okkar trúverðugustu stofnunum, eins og Hagstofu Íslands, með nokkurri varúð, því að auðvitað skiptir miklu máli, hvernig útreikningar eru undirbyggðir. En því miður er ómögulegt að ganga fram hjá því, að þessi hefur þróunin orðið. Neyzluvaran hefur hækkað miklu meira hlutfallslega heldur en kaupgjaldið á síðustu árum. Í þessum samanburði, sem ég áðan vitnaði til, er miðað við verðlagið og kaupgjaldið, eins og það var 1. nóv. 1958 annars vegar og 1. nóv. 1969 hins vegar. Ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti að bera þessa þróun saman við það, sem hefur gerzt á Norðurlöndunum á sama tíma, áður en eða a.m.k. um leið og hún ber saman upphæð söluskatts í prósentum hér og þar. En nú gerist það, að ofan í þessa þróun mála þykir það hlýða að stórhækka söluskattinn á nær allar þær vörur, sem hann hefur áður lagzt á, og þ.á.m. allar brýnustu þarfir fjölskyldunnar, að undanteknum þeim örfáu liðum, sem undanþegnir eru og hv. þdm. er kunnugt um. Það er hækkaður hitakostnaðurinn á heimilunum og það er hækkaður söluskattur á ljósunum og innlendum og erlendum matvörum. Þetta eru að mínum dómi alveg óhæfileg vinnubrögð og mér liggur við að segja ósæmileg, eins og allt er í pottinn búið. Og mig grunar satt að segja, að þessi stefna, – ég vil nú raunar heldur kalla það viðbrögð hæstv. ríkisstj. í þessum málum byggist a.m.k. að einhverju leyti á tímahraki í sambandi við ákvörðun um aðild Íslands að EFTA. M.ö.o: í stað þess að gera það, sem gera þurfti og ég hygg, að flestar ríkisstjórnir hefðu a.m.k. viljað reyna til hins ýtrasta, þ.e. að taka tekjuöflunarkerfið allt saman til gagngerðrar endurskoðunar og alhliða athugunar, þá er farið út í þessa ófæru. Ég held það hljóti bara að vera, að þetta tímahrak sé að einhverju leyti ástæðan til þess, að farið er út á þessa braut í svona ríkum mæli. Manni virðist það svo fráleitt eins og ástandið er. Svo eru vitanlega fleiri hliðar á þessu máli heldur en sú hliðin, sem snýr beint að neytandanum og sérstaklega að stærstu fjölskyldunum. Hvað leiðir af þessu framferði, þegar frá líður og áhrifin af þessum aðgerðum fara að koma í ljós og verka á þjóðlífið? Ég held, að það sé alveg óumflýjanlegt, að af þessu leiði hærri kaupkröfur launþega og hærri kaupgreiðslur, því að eftir því sem verðbólgan vex og magnast og verð hækkar á allra brýnustu lífsnauðsynjum, eftir því verður erfiðara að halda niðri kaupgjaldi. Þetta er alveg óumflýjanleg þróun og getur ekki annað farið á eftir svona aðgerðum heldur en einmitt þetta. Og það er sjálfsagt ekki langt eftir því að bíða. Þannig er það, að skattlagning af þessu tagi örvar þá óheillaþróun, sem ýtir undir verðbólguvöxtinn og sjálfsagt nú eins og áður um langan tíma leiðir til nýrrar gengisfellingar, ef ekki er spyrnt við fótum. Ég get engan veginn viðurkennt, að það sé hægt að telja þessi ummæli hrakspár eða að þetta sé mælt út í bláinn, heldur eru þetta augljósar staðreyndir, sem blasa við hverjum einasta manni. Ég held, að enginn maður, sem þarf að framfæra fjölskyldu af eigin handafla, geti af launatekjum sínum einum saman lifað mannsæmandi lífi. Og ég efast meira að segja alveg um það, að hæstv. ríkisstj. geti einu sinni látið reikningsmeistara sina reikna það út, að það sé hægt að lifa af þessum tekjum. Og þó að það kannske tækist, þá er það allt annað en raunveruleikinn. Á þeim uppgripaárum, sem einkennt hafa meginhlutann af samstarfstíma núv. stjórnarflokka, hafa margir lagt hart að sér við það að koma upp húsi yfir höfuð sitt og fjölskyldu sinnar og við það að búa heimili sín nokkuð vel, betur en áður þekktist, meðan menn höfðu minna handa í milli. Það má kannske segja það, að ýmsir hafi teflt djarft, en þar getur enginn öðrum láð, því það hefur verið einkenni á þjóðfélaginu á þessu tímabili. Það er áreiðanlega óþarfi að lýsa erfiðleikum þessa fólks og alþýðu manna yfirleitt við að standa við persónulegar skuldbindingar sínar, sem leiðir af þessu, sem ég núna var að nefna. En því miður eru það áreiðanlega allt of margir líka, sem eiga núna fullt í fangi með að hafa til hnífs og skeiðar, þeir sem hafa marga munna að seðja og þurfa að byggja á eigin handafla. Glögga mynd af þessu gefa ummæli, sem greind kona, ekki Íslendingur, en þó íslenzkur borgari, lét falla við mig í vor í sambandi við það vandamál, sem liggur mörgum mjög á hjarta og oft hefur verið rætt hér í hv. Alþ., þ.e. erfiðleikana við að kosta börn sín á skóla utan heimilis. Hún sagði svo: „Við getum þetta eitt ár eða tvö, en síðan rekur allt í strand.“ Það mun vera eins um þessa hluti og þær persónulegu skuldbindingar manna, sem ég vék að áðan, í sambandi við húsnæðismál o.fl. og jafnvel eins og bara það að framfleyta stórri fjölskyldu. Það er svolítil teygja í þessu fyrst. En hversu lengi endist hún? Það er einmitt undir þessum kringumstæðum, sem hæstv. ríkisstj. þykir bezt hlýða að hækka almennt söluskattinn, einmitt þann nefskatt, sem leggst þyngst á stærstu fjölskyldurnar og um leið á efnaminnsta fólkið, sem minnst kaupir af hátollavörum og mest af allra brýnustu nauðþurftum. Það er óhjákvæmilegt að mótmæla þessari aðferð harðlega. Og það hlýtur einnig að verða að mótmæla því, að um leið og söluskatturinn er hækkaður um allt að 50%, þá séu ekki gerðar róttækar ráðstafanir til þess að tryggja betur réttláta álagningu hans og svo innheimtuna. Ég álít, að það sé ekki gert í frv. ríkisstj., eins og það liggur fyrir hér. Hæstv. ráðh. sagði áðan, að það væri margt í undirbúningi eða það væri verið að skoða þessi mál öll. Það er vafalaust alveg rétt og það sannar það, sem ég sagði áðan, að hæstv. ríkisstj. er ekki einu sinni tilbúin með þessa lausn, hvað þá að hún hafi snúizt í því, sem hefði þó þurft að gera, að taka tekjujöfnunarkerfið í heild til athugunar. Í brtt. okkar þriggja alþm. í minni hl. fjhn. eru tvær till. um þetta efni. Hæstv. fjmrh. taldi báðum þessum till. flest til foráttu hérna áðan og þær verða væntanlega felldar hér í d. Það má þó mikið vera, ef ekki er hægt, með þessum aðgerðum m.a., að koma á auknu eftirliti og betri innheimtu söluskattsins heldur en nú er. Við þessir þrír, höfum flutt till. um að gera nokkrar aðrar breytingar á frv. og fella niður söluskatt af einstökum vörum, sem telja verður til allra brýnustu nauðsynja. Hæstv. fjmrh. hafði það eitt um þetta að segja, að ríkissjóður þyldi ekki þann tekjumissi, sem leiddi af samþykkt þessara till. Hv. frsm. 2. minni hl. fjhn., 4. þm. Reykv., gerði í sinni framsöguræðu nokkuð ýtarlega grein fyrir því, hvernig hann teldi, að samþykkt þessara till. mundi verka fyrir ríkissjóð. Mér fannst hæstv. fjmrh. alveg fara fram hjá því að ræða nokkuð þann rökstuðning í einstökum atriðum, en láta sér nægja að segja bara: Þetta er ekki hægt. Ég vil vekja athygli á þessu. Rökstuðningur hv. 4. þm. Reykv. var ýtarlegur og mér fannst ráðherra afgreiða þetta á nokkuð „billegan“ hátt. Hæstv. ráðherra hafði orð á því, að frsm. 2. minni hl. hefði hafið hér almennar umr. um skatta– og efnahagsmál. Jú, það var alveg merkilegt, að hann skyldi gera það! En það hefði þó sannarlega ekki verið ástæðulaust að fara út í slíkar almennar umr., þegar á að gera svona hluti, eins og verið er að gera með þessu frv. og þegar gefið er í skyn, að það sé ekki nema byrjun. Það væri sannarlega full ástæða til þess. Og ég vil segja það, að ef það er meiningin að afgreiða þetta mál úr hv. d. hér í kvöld og það tekst, þá sleppur hæstv. ríkisstj. „billega“ frá umr. um svo veigamikið mál sem þetta. Því hér er ekki um neitt smámál að ræða í eðli sínu, heldur er um að ræða eins konar byltingu í tekjuöflunarkerfinu, og þó byltingu, sem er gerð í mesta flaustri og án skipulegs undirbúnings, sem skylt hefði þó verið að láta fara fram. Mér fannst það eftirtektarvert í ræðu hæstv. fjmrh., sem hann sagði um sveitarfélögin og hver hætta þeim væri búin af hugsanlegum tekjumissi. Ég held hann hafi sagt, að það leiddi til gjaldþrots þeirra, ef þau misstu þarna tiltekinn hluta af sinum tekjum. En í því sambandi gat hann þess, að mjög mörg sveitarfélög hefðu verið með álagninguna alveg í toppi og enn nokkur hefðu þurft á aðstoð að halda úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Við höfum fyrir nokkru fengið að kenna á atvinnuleysi hér á landi nú að nýju eftir margra ára hlé og það er viðvarandi enn. Ég held, að þessir hlutir báðir til samans, atvinnuleysið og stórvandræði hjá sveitarfélögunum, gefi nú hæstv. ríkisstj. ærið tilefni til þess að endurskoða eitthvað sína stefnu. Ég vil að lokum leggja áherzlu á það, að enda þótt ég sé andvígur þeirri stefnu, sem í frv. felst, þá taldi ég mér skylt að taka þátt í að flytja brtt. við það og leitast við með þeim hætti að sverfa af suma verstu gallana. Mér er það ákaflega vel ljóst, að jafnvel þó að till. okkar í minni hl. fjhn. yrðu samþykktar, þá ná þær í raun og veru skammt. Við flytjum m.a. till. um sérstakar greiðslur til fjölskyldubóta. Okkur er það áreiðanlega öllum ljóst, að jafnvel þó hún yrði samþykkt, þá nær það skammt. En slík aðgerð hefði þó þann kostinn, að það væri hægt að beina því fé, sem varið yrði til úrbóta, beint til þeirra, sem allra höllustum fæti standa. Hv. frsm. 2. minni hl. lýsti þessum brtt. í einstökum atriðum og ég skal ekki tefja tímann með því að endurtaka það hér. Hæstv. ráðherra skoraði á hv. þd. að fella þessar till. og ég geng út frá því sem gefnu, að liðsmenn ríkisstj., hv. þm. stjórnarflokkanna hér í d., verði við þessu kalli. En ég hef þó hug á því, að freista þess enn við 3. umr. að bera fram brtt. um lagfæringar og þá taka upp einhvern hluta af þeim, sem nú hafa verið fluttar, ef ske kynni að einhver tilslökun fengist í málinu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er eingöngu vegna ólæknandi þrákelkni hv. 4. þm. Austf., sem ég ætla að segja hér nokkur orð. Ég fullyrti það í dag, að það mundi nálega vera einsdæmi í þingsögunni, að menn væru þannig andlega á sig komnir, að þeir settu slettur og brigzlyrði til þingfélaga sinna í nál., því venjulega reyndu menn á yfirborðinu að hafa form nál. þannig, að þau litu út fyrir að vera málefnaleg. En það er eins og einn hv. þdm. sagði við mig í dag: Ég held, að þetta séu einsdæmi. Nú er það ekki svo, að hv. þm. hafi ástæðu til þess að draga nafn mitt og Björns Jónssonar alþm. inn í umtal í nál. eða við höfum verið starfandi í n. með honum og verið honum þar erfiðir. Nei, nei, við komum þar ekkert við sögu og það var því ekki til neitt beint tilefni til þess að sletta óþverra á okkur. Það var ekki einu sinni gert í tilefni af því, að við værum þm., heldur varð hann að koma þessu á forseta og varaforseta Alþýðusambandsins. Það var tilgangurinn og það varð að koma fram í nál. Hann fæst ekki til þess að sjá neina yfirsjón sína í þessu og þá ann ég honum þess, að þetta verði hans minnisvarði í þingtíðindum, þessi munnsöfnuður, því hann er einsdæmi. Og einsdæmin eru verst. Hv. þm. heldur því fram, að ég og Björn Jónsson berum ábyrgð á söluskattsfrv. ríkisstj., af því ríkisstj. hafði látið það uppi strax og EFTA–málið var til afgreiðslu, að hún ætlaði að bæta sér upp tekjutap ríkissjóðs með söluskatti. Þar af leiðir, að þið berið ábyrgð á þessu frv., segir hv. þm. Nú spyr ég: Getur hv. þm. fært nokkur rök að því, að nokkur stafur eða stafkrókur sé í EFTA–sáttmálanum um það, að söluskattur skyldi hækkaður á Íslandi, ef Ísland gerðist aðili? Ég hygg að hann geti það ekki. Ég hygg, að það hafi ekki verið samkvæmt neinum fyrirmælum eða skuldbindingum við EFTA, að ríkisstj. vill hækka söluskatt til þess að bæta sér upp tekjutap vegna tollalækkana. Það var áreiðanlega hennar eigin ákvörðun og uppfinning, óháð EFTA–löndunum eða kröfum frá þeim. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. að því, því hann getur svarað því með jái eða neii, eða bara með höfuðhneigingu eða höfuðhristingu, ef hann vilt: Var ríkisstj. Íslands á nokkurn hátt skuldbundin EFTA–löndunum með að afla sér tekna með nokkrum ákveðnum hætti, ef Ísland yrði aðili að EFTA? – Ég var að beina spurningu til hæstv. ráðh. og sagði, að honum væri auðvelt að svara, ef hann vildi gera svo vel, með jái eða neii, eða með höfuðhristingu eða höfuðhneigingu, því spurningin væri bara þessi: Var ríkisstj. Íslands á nokkurn hátt skuldbundin EFTA–löndunum með að afla sér tekna með ákveðnum hætti, t.d. söluskatti?

Nei. - Gripið fram í.

Hún hafði ákveðið það og það er auðvitað hennar ákvörðun og er á hennar eigin ábyrgð, hvenær sem hún er tekin. En ráðh. hefur svarað af drengskap. Það var engin skuldbinding hvílandi á ríkisstj. Íslands um það að leggja á söluskatt í sambandi við inngöngu Íslands í EFTA. Málin eru tvö sjálfstæð mál og þar með er búið að afhjúpa hv. þm. svo rækilega frammi fyrir öllum þingheimi, að hann getur ekki klórað í bakkann lengur, þó hann langi til þess. Hér með læt ég þessu andsvari mínu lokið.



Ég hef ekki mikla löngun til að karpa við þennan hv. þm. um þetta atriði, en hann vék sér greinilega undan því, sem ég hafði hér lagt aðal áherzlu á, að ríkisstj. hafði gert grein fyrir því í till. sinni um aðild að EFTA, hverjir skilmálarnir væru og um hvað væri búið að semja og skýrði þar líka frá því, að um leið og tollarnir yrðu lækkaðir, þá yrði söluskattur hækkaður. Það þurfti ekki að standa í neinum EFTA–sáttmála. Það stóð ekki í EFTA–sáttmála, að við ættum að lækka tollana um 30% í fyrsta áfanga, en það var bara samið um það. Það voru skilyrði. Það voru þau skilyrði, sem lágu fyrir, þegar till. var flutt hér á Alþ. og ríkisstj. hafði ekki dregið neitt undan með það, að það, sem þessu ætti að fylgja sem bein afleiðing, væri söluskattshækkun. Og auðvitað þýðir ekkert fyrir þennan hv. þm. að neita því, að hann vitanlega greiddi atkvæði um till. ríkisstj. á þeim grundvelli, sem ríkisstj. lagði till. fram á, en ekki á einhverjum allt öðrum grundvelli, sem hann hafði hugsað sér.



Herra forseti. Með þessu síðasta innleggi í málið hækkaði hv. þm. svolítið minnisvarðann um hið einstæða í þingsögunni, og ég ann honum þess.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram hér frv. til breyt. á 1. nr. 40 frá 30. apríl 1963, um almannatryggingar, og l. nr. 83 frá 29. desember 1967. Með mér flytja þetta frv. þeir hv. 1. þm. Austurl., Eysteinn Jónsson, og hv. 1. þm. Vestf., Sigurvin Einarsson. Frvgr. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Á eftir e-lið fyrri málsgr. 46. gr. l. (4. gr. l. nr. 83 frá 1967) bætist nýr stafliður svo hljóðandi: f. Að greiða óhjákvæmilegan ferðakostnað sjúklinga svo og barnshafandi kvenna úr þeim héruðum, þar sem ekki er læknir til staðar eða sjúkrahús. Nánari reglur um þessar sérstöku ferðakostnaðargreiðslur setur tryggingarráð.“ Og 2. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Eitt mesta vandamál margra héraða nú, er læknaskorturinn. Íbúarnir í þessum héruðum búa við svo mikið öryggisleysi og erfiðleika, að vart er hægt að lýsa með orðum. Þótt aðstöðumunur landsins barna sé mikill á mörgum sviðum, þá er hann mestur og geigvænlegastur í þessum efnum. Ef slys ber að höndum eða snögg, lífshættuleg veikindi, er það oftast atvikum háð, hvort mögulegt reynist að ná til læknis í tæka tíð. En þó að óvissan sé mest yfir vetrarmánuðina í afskekktum, snjóþungum héruðum, sem búa við ófullkomin vegakerfi, er hún alls staðar fyrir hendi, þar sem miklar vegalengdir eru til næsta læknis í vetrarveðráttu. Það hefur því orðið fangaráð, að barnshafandi konur, sem búsettar eru í þessum héruðum, hafa tekið sig upp, nokkrum vikum áður en þær vænta sín, og flutzt til þeirra staða, sem hafa næga lækna- og sjúkrahúsþjónustu. Þessu hlýtur að fylgja mikill kostnaður, sem er óeðlilegt og ósanngjarnt, að þær beri. Ef þessi sjálfsagða þjónusta er ekki til staðar heima í héruðunum, eins og búið er að viðurkenna, að eigi að vera með því að skipta landinu öllu í læknishéruð, þá má ekki minna vera en að þeir, sem þurfa á henni að halda og fá hana ekki í sinni heimabyggð, þurfi ekki að borga ferðakostnaðinn. Annar kostnaður og óþægindi, sem af þessu leiðir, eru næg fyrir því. Í l. um almannatryggingar frá 1967, 7. gr., sem er breyt, á 49. gr. l. frá 1963, segir í h-lið: „Óhjákvæmilegan flutningskostnað sjúks samlagsmanns á sjúkrahús innanlands að 3/4 hlutum, enda sé flutningsþörfin svo bráð og heilsu hins sjúka svo farið, að hann verði ekki fluttur eftir venjulegum farþegaflutningaleiðum að dómi samlagslæknis og sjúkrasamlagsstjórnar.“ Þetta lagaákvæði er gott, svo langt sem það nær. Hins vegar skiptir allt öðru máli, sé héraðið læknislaust. Þá er eðlilegra, að sjúkratryggingadeild greiði þennan kostnað, fremur en sjúkrasamlög, og að þessi kostnaður sé greiddur, hvort sem farið er með áætlunarferðum eða ekki. Og það sýnist vera eðlilegt og sanngjarnt, að hinn sjúki fái allan ferðakostnaðinn greiddan í þeim tilfellum, því að ef þjóðfélagið innir ekki þá sjálfsögðu skyldu af hendi við héruðin að sjá þeim fyrir læknisþjónustu, þá hlýtur samfélagið að eiga að bera þann kostnað, sem af vanrækslunni leiðir. Það er í sjálfu sér furðulegt, að ekki skuli hafa verið gerðar breytingar á almannatryggingal. fyrir löngu á þann hátt, sem hér er lagt til, þar sem aðstöðumunur og kostnaðarauki þess fólks, sem hefur enga læknaþjónustu, hlýtur að vera augljós hverjum manni og ekki aðrar leiðir eðlilegri til þess að draga úr þessum mismun, sem af læknisleysinu leiðir, en að kostnaðurinn sé greiddur af almannafé, þegar fara þarf langar leiðir til þess að komast undir læknishendur. Mér verður lengi minnisstætt, er ég átti tal við húsfreyju á Langanesi sumarið 1968. Hún var að sýna mér túnið, sem var ýmist dauðkalið eða graslaust. Þá komst hún þannig að orði, er við ræddum um þessi mál: „Þó er þetta með grasleysið ekkert hjá því öryggisleysi, sem við búum við hér, enginn læknir fyrr en á Vopnafirði eða Húsavík.“ Í þessum fáu orðum felst e. t. v. meira en hv. alþm. átta sig á í fljótu bragði, því að þetta var sagt undir óvenjulegum aðstæðum. Þegar þetta samtal fór fram var komið fram í miðjan júlímánuð. Túnið var að miklu leyti dautt af kali, og það, sem óskemmt var, var aðeins komið á það þelið, varla sauðgróður, á þeim tíma, sem í öllu venjulegu, að sláttur er hafinn. Mér fannst a. m. k. ekki heyskaparhorfur þá álitlegar á þessum slóðum, en þó var það ekkert hjá því öryggisleysi að hafa engan lækni nema í órafjarlægð. Á þessu sést, hvernig þetta fólk hugsar og finnur til, sem hefur enga læknaþjónustu í heimabyggð sinni. Um þessi mál hafa farið fram miklar umr. að undanförnu, og fyrir þessu þingi liggur frv. þess efnis að heimila að ráða erlenda lækna í þau héruð, sem ekki fást í íslenzkir læknar. Þótt Alþ. samþykkti þessa heimild, hef ég ekki trú á, að hún leysi þennan vanda. Í fyrsta lagi þá eru litlar vonir til þess, að erlendir læknar fáist hingað, því að gengisfellingarnar 1967 og 1968 hafa lækkað laun fyrir hina erlendu lækna um helming frá því, sem var fyrir þann tíma. Í öðru lagi myndu vera á því allmikil vandkvæði að fá menn í þessa þjónustu, sem ekki kunna tungu okkar. Hinu neita ég ekki, að betra er að fá erlenda lækna í þessi héruð, séu þeir fáanlegir, en að hafa þau læknislaus, en það er ekki sú lausn, sem við getum sætt okkur við, nema til bráðabirgða. Við hljótum því að stefna að öðrum úrræðum, og því þarf að reyna að gera sér ljóst, hvað þar veldur, að ekki hefur tekizt að fá lækna í þessi héruð. Ég hef ekki trú á þvingunum í þessu efni eða öðrum og tel, að aðgerðir stjórnarvalda í þá átt séu líklegri til að auka þann vanda sem fyrir er, en að draga úr honum. Ég hef heldur ekki trú á því, að um sé að kenna skorti á íslenzkum læknum eða tekjur lækna séu minni úti í héruðunum eða í þéttbýlinu. Ég hef rætt þessi mál við marga lækna og óskað eftir áliti þeirra, hvað muni fyrst og fremst valda því, að læknar fáist ekki út í héruðin. Þetta hafa verið starfandi héraðslæknar og starfandi læknar í þéttbýli og sérfræðingar á ýmsum sviðum. Mér hefur skilizt á þeim flestum, að þeir telji höfuðástæðuna fyrir þessu, hvernig kennslunni í háskólanum er háttað hér. Hún sé ekki þannig, að hún búi menn undir alhliða lækningar eins og héraðslæknis, sem er einn í stóru héraði. Eigi að vera einhver von til þess, að úr rætist að þessu leyti, verður að miða kennsluna í háskólunum við þessi störf. Í öðru lagi segja þeir, að þar sem sé aðeins einn læknir í héraði, sé vinnuálagið oft allt of mikið og bindandi, svo að fáir geti unað því til lengdar. Í þriðja lagi þá sé það oftast þannig, að þegar þeir hefja störf að námi loknu þá komi þeir í héruð, þar sem þeir og fjölskyldur þeirra séu öllum ókunnugir. Kynningin fyrir konur þeirra gangi misjafnlega, en þeir oftast störfum hlaðnir og geti því sjaldan um frjálst höfuð strokið. Þegar þeir séu í vitjunum, sé konan bundin við símann, ef kall skyldi koma, og ekki muni það einsdæmi, að það sé lækniskonan, sem unir ekki slíku lífi, sem leiðir svo til þess, að fjölskyldan tekur sig upp og flyzt í þéttbýli, þar sem hún er ekki eins bundin. Ég held, að þessi mál þurfi að athuga og þá sérstaklega að breyta kennslunni og miða hana við læknisstörfin í héruðunum. Kemur mér þá fyrst í hug, hvort læknanemarnir ættu ekki að starfa einhvern hluta af námi sínu með héraðslæknum, búa þá á þann hátt undir starfið, og um leið mundi vinnast við það, að héraðslæknirinn, sem hefði með sér nema, væri ekki eins bundinn þann tíma og vinnuálagið þá minna. Öllum ætti að vera ljóst, að það er mjög aðkallandi, að gerðar séu einhverjar ráðstafanir, sem að gagni koma, til þess að ekkert hérað sé læknislaust, og í þeim starfi íslenzkir læknar. Að því hljótum við að stefna. En á meðan það er ekki, ber okkur að létta þær byrðar, sem af læknisleysinu leiðir. Að því er stefnt með flutningi þessa frv. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar að sinni. Ég legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.