Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Ég taldi nú eðlilegast, að það mál, sem var á dagskrá næst á undan þessu, þ. e. frv. um fiskimálanefnd, færi til n., þar sem nokkur ágreiningur er um málið. En um hin málin, það sem nú er á dagskrá og tvö þau næstu á eftir, er öðru máli að gegna. Ég veit ekki annað en það sé samkomulag um þau mál á milli þeirra þriggja flokka, sem styðja stj. Ég vil nota tækifærið til þess að skýra frá því, að ég mun ekki greiða atkv. með því, að þessu máli og 2 þeim næstu á eftir verði vísað til n., enda þótt ég sjái ekki neina sérstaka ástæðu á móti því.

*Árni Jónsson: Ég mun eindregið halda mér við till. um það, að vísa öllum þessum málum til n., vegna þess að hér varð mikil andúð gegn meðferð á þessum málum. Þm. eiga ekki að gefa tilefni til frekari andúðar með því að vísa þessum málum ekki til viðkomandi n., og ættu heldur að reyna að láta þau sæta þinglegri meðferð í deildinni.

*Erlendur Þorsteinsson: Hv. 9. landsk. hefir tekið mest það fram, sem ég ætlaði að segja. Ég tók það fram í dag, að þótt fjhn. hafi fyrir beiðni ríkisstj. flutt þessi mál, hefir hún ekki haft þau til meðferðar. Hér er um að ræða breyt. á gildandi l., og er ég eindregið með því, að þessu máli og þeim, sem á eftir eru á dagskránni, verði vísað til viðkomandi n.

*Jónas Jónsson: Ég vil spyrja hv. 9. landsk., hvernig hann hugsi sér þau vinnubrögð og þá rannsókn, sem hann vill vera láta hér í þessu efni. Nú er komið fast að jólum og almenn skoðun, að þingið þurfi ekki að vera - nema því sé seinkað viljandi - lengur en til áramóta. Og nú eru eftir allmörg stór mál, sem þarf að afgr. Ég get ekki skilið hv. 9. landsk. öðruvísi en svo, að hann ætli með þessu að gera drátt á þessum málum. Það er vitanlegt, að hér verður engin rannsókn á þessum málum, ef þau koma á dagskrá strax á morgun. Hv. 9. landsk. er ekki svo sérstaklega skyni skroppinn, að hann geti ekki áttað sig á málinu nú, og þm. vita nokkurn veginn um efni þessa máls. En ég vildi benda á þetta, til þess að það komi fram, hverjar hvatir hans eru gagnvart þessu máli, að hann ætlar að láta þingið standa langt fram í janúar, því að það eru engar líkur til, að því verði slitið fyrr en þessi mál hafa gengið í gegn.

* Frsm. (Bernharð Stefánsson): Þeim ummælum hv. 10. landsk., að þessi mál hafi ekki verið rannsökuð í fjhn., vil ég mótmæla. Ég veit ekki betur en þau hafi verið til meðferðar á tveim fundum í n., og þá ætla ég, að öllum sé það kunnugt, að þessi mál hafa verið til sérstakrar athugunar innan hv. ríkisstj. Og maður skyldi þá ætla, að ríkisstj., sem skipuð er fimm ráðh. úr þrem stærstu þingflokkunum, væri eins fær um að athuga málið eins og þingn. Þótt ég játi, að athugun fjhn. á þessu máli hafi ekki verið sérstaklega nákvæm, án þess þó að kannast við, að hún hafi engin verið, - þá vil ég ekki játa það, að nefndarmenn sem einstakir þm. hafi ekki haft fyllsta tækifæri til þess að athuga málið hver í sínum flokki, þar sem þessi mál hafa hvað eftir annað verið rædd á flokksfundum þeirra.

*Árni Jónsson: Það kom fram hjá hv. þm. S.-Þ., að það kynnu að vera einhverjar illar hvatir bak við það, að ég fór fram á, að þessu máli yrði vísað til n. Það er þvert á móti. Og ég vildi í því sambandi benda hv. þm. S.-Þ. á það, að sú n., sem ég álit, að málið eigi að fara til, sé menntmn., en þar myndum við meiri hl., hv. þm. S.-Þ. og ég, og yrði þá þessu máll vísað til merkustu n. Alþ., eða næstmerkustu n., þar sem sami formaðurinn er fyrir báðum þessum n. Það, sem aðallega vakir fyrir mér, er það, að bæla niður þá gagnrýni gagnvart þeirri lítt þinglegu meðferð, sem frv. frá upphafi hefir fengið, og af því þessi hv. þm. hefir verið í broddi þeirra manna, sem hafa leitt höggorminn út úr þykkninu inn í Paradísina, þá finnst mér, að honum ætti að vera það áhugamál, að málin sættu hinni allra þinglegustu meðferð. Við skulum láta eitt yfir þessi mál ganga og láta þau ganga til n. við skulum láta okkur koma vei saman, og þó að við getum ekki afgr. þau á morgun, þá vil ég benda hv. þm. á, að hér verður fundur á miðvikudaginn, og þegar við erum búnir að ganga frá þeim, er ég ekki neitt hræddur um, að við getum ekki afgr. þau á einum degi hér í d. Hv. Nd. ætti að geta afgr. þessi mál á stuttum tíma, þar sem við höfum oft fengið fjölda mála þeirrar d., sem við höfum orðið að afgr. í mesta skyndi. Ég vil þess vegna halda mér við þá till., að láta þessi mál fá eins þinglega meðferð og hægt er.

*Erlendur Þorsteinsson: Ég var búinn að lýsa meðferð þessa máls í fjhn. Hún var þannig, að við fengum vélrituð blöð, sem sett voru svo í prentun án þess að nokkur sérstakur flm. væri eða nokkur grg. Þetta var allt gert í þeim mesta flýti, alveg án þess að bera þau saman við gildandi l., eins og venja er til. Það getur verið, að hv. 1. þm. Eyf. hafi gert það, því hann er einn af hinum réttu feðrum fyrsta frv. Ég hygg, að það sé venja, að n., sem um mál fjalla, lesi þau yfir og beri þau saman við gildandi l., jafnvel þó að þau komi frá hæstv. ríkisstj. Þannig hefir það verið með bandorminn o. fl. frv.; þau hafa verið borin saman við gildandi l., til þess að vita, hvort ósamræmi væri milli þeirra og gildandi l. Sé ég ekki ástæðu til þess að fara öðruvísi að nú.



Ég ætla þá aðeins að tilkynna hv. meðnm. mínum í menntmn., að ef þessu máli verður vísað til þeirrar n., þá vil ég kveðja þá á nefndarfund þegar að þessum þingfundi loknum; og við ljúkum þá þessu af í kvöld. vill hv. þm. þá koma á fund?

Já, svo fljóti sem hægt er

.

*Jónas Jónsson: Það er eitt atriði viðvíkjandi þessari verksmiðjubyggingu á Raufarhöfn, sem mig hefir lengi langað til að hreyfa á Alþingi, og ég hefi hugsað mér að gera skrifl. brtt. í þá átt við þessa umr. Ástæðan er fyrst og fremst sú, að þeir, sem vel eru kunnugir á Raufarhöfn, óska ekki, að það fólk sem safnast þangað vegna hinnar nýju verksmiðju, verði að föstum íbúum þorpsins. Eg vil færa að þessu nokkur rök. Ég get kannske bezt skýrt málið með því að segja, að Siglufjörður hafi í sumu versta aðstöðu til að vera síldarstöð, vegna atvinnuleysis meginhluta árs eftir að þar hefir myndazt stór bær, en bezt gefizt að hafa síldarverksmiðjur á eyðistöðum eins og Djúpuvík eða Hjalteyri, af því að þar er ekki um nokkurt þorp að ræða og vandkvæði, sem því fylgja. Kristján Bergsson, forseti Fiskifélagsins, hefir lengi haldið þessu fram, að það væri hættulegt, hve fólkið þyrpist saman þar, sem að vísu er mikil vinna á sumrin, en ekki á veturna, og ekki hægt að koma við ræktun, sem ber sig, a. m. k. hvergi nærri í nógu stórum, eins og er á Siglufirði eða Raufarhöfn. Mér er sagt, að ef samþ. hefðu verið lög um byggðarleyfi, mundi Presthólahreppur áreiðanlega hafa hindrað það, að þorp skapaðist við þessa stækkun verksmiðjunnar. Það er af því, að bændurnir hafa ekkert haft nema erfiðleika af verksmiðjunni. Hún er aðeins byrði á þeim. Þangað hefir leitað fólk, sem ekki hefir getað séð fyrir sér þá tíma ársins, sem atvinnu skortir. Það er ekki beinlínis sagt til að ásaka fólkið á Raufarhöfn, því að þar eru ekki nein ræktunarskilyrði og því óhjákvæmilegt, að ekkert sé að gera yfir veturinn. Nú þegar sýnt er, að myndun þorps á staðnum væri hvorki velgerningur við sveitina né sjálft fólkið, sem þarna yrði hneppt í atvinnuleysið, og úr því að hreppsnefnd hefir ekki vald til að takmarka innflutninginn, væri kannske hægt, og fyllilega réttmætt að takmarka hann á annan hátt. Í sambandi við menn í síldariðjunni hefir nú verið rætt um að tryggja þarna atvinnu námsmönnum, sem eru nokkuð lengi við nám, og hefir verið snúizt að því að ræða framkvæmd þess við stjórn síldarverksmiðjanna. Áður hafa nokkrir námsmenn haft þar vinnu, og hefir það ekki reynzt illa. Hin skrifl. brtt. mín er á þá leið, að bæta inn nýrri 4. gr. í frv. um, að þegar nýja Raufarhafnarverksmiðjan tekur til starfa, skuli yfirstjórn hennar láta efnalitla, duglega nemendur í lærdómsdeildum menntaskólanna og háskólanum njóta allt að ¾ þeirrar almennu vinnu í verksmiðjunni, sem af stækkun hennar leiðir. - Vitanlega er ekki ástæða til að tryggja efnuðum piltum atvinnu. Það á ekki að taka brauðið frá þeim, sem þurfa þess mest, eins og nú er barizt um hverja hugsanlega atvinnu. Ég held það sé rétt að setja þetta ákvæði. Með því er ekkert þrengt að þeim, sem haft hafa vinnu við verksmiðjuna, þar sem ákvæðið nær aðeins til aukningarinnar. Vona ég, að till. verði vel tekið.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég vil ekkert um það segja, hvernig sjútvn. muni taka þessari brtt., en mér skilst hún sé þess eðlis, að rétt sé að hafa allan fyrirvara á að samþ. hana. Hún er að kalla óskyld málinu, sem fyrir liggur, og hún gefur tilefni til sérstakra umræðna. Nú þegar komið er að þinglokum, geta till., sem orka mjög tvímælis, orðið nytjamálum eins og þessu að fjörtjóni, og ég vil vara við því, að hér hljótist illt af.

*Árni Jónsson: Ég vil benda hv. flm. brtt. á, að í henni ætti að standa „háskólanum“ í staðinn fyrir „háskólans“.

Já, það er alveg rétt

. Að efni til er ég alveg sammála þessu. Ég er viss um, að ákvæðið getur komið að miklu gagni fyrir námsmenn. Hinsvegar er ég ekki viss um, að þetta ákvæði þurfi að standa í lögum, þar sem hið opinbera ræður reglugerðum verksmiðjanna. Og sérstaklega er óviðfelldið, að þetta nái aðeins til þessarar einu verksmiðju og ekki til annara verksmiðja ríkisins. Ég vildi gjarnan sætta mig við, að málið yrði afgr. á þann hátt, að hæstv. atvmrh. lýsti yfir því, hvað hægt væri að taka marga atvinnulausa nemendur í ríkisverksmiðjurnar, ekki aðeins á Raufarhöfn, heldur á öllum stöðunum, og. að greitt muni verða fyrir þessum piltum eins og hægt er. Þá held ég, að heppilegast væri að setja þetta ekki í lög.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég hefi ekki haft tækifæri til að gera mér grein fyrir þessari brtt., sem ég hefi nú heyrt í fyrsta sinni, og hlustaði ekki á, þegar flm. hennar mælti fyrir henni. Að lítt athuguðu máli get ég um sumt tekið undir það með hv. 9. landsk. (ÁJ), að það væri að ýmsu leyti viðfelldið að geta greitt fyrir fátækum og efnilegum námsmönnum einmitt á þann hátt, sem hv. flm. fer fram á. Ef þetta er vilji þingsins, er hægast að koma því í framkvæmd í nýrri verksmiðju, vegna þess að við hinar verksmiðjurnar, eins og þær eru nú, mun vera fastráðið til allra starfa og menn heldur tregir til þess að víkja þeim mönnum frá, sem hafa notið atvinnunnar hingað til. Ég leyfi mér að mælast til þess, að málið verði tekið af dagskrá í dag, til þess að mér gefist kostur á að ráðfæra mig við stjórn síldarverksmiðjanna um það, hvort nokkrir sérstakir annmarkar séu á þessu frá þeirra sjónarmiði. Ég hygg, að það sé hvorttveggja gagnlegt, sem fyrir hv. flm. vakir, að stöðva vöxt þorpsins og að ívilna hinum ungu námsmönnum. Mér er kunnugt um það, hve eftirspurnin eftir þessari atvinnu hefir verið mikil af þeirra hálfu. Verksmiðjustjórnin hefir gert tilraun til að verða þeim að liði og mun verða tillögugóð í þessu máli. Að fengnu svari hennar vildi ég taka til athugunar, hvort ekki er hægt að leysa málið með öðru formi en hér er farið fram á, því að ég segi eins og hv. 9. landsk., að mér þykir frekar óviðkunnanlegt að hafa þetta í lögum, ef hægt er að hafa það öðruvísi.

*Jónas Jónason: Ég er þakklátur bæði hv. 9. landsk. og hæstv. atvmrh. fyrir þær aths., sem þeir hafa gert við brtt. Það er betra, af því að ekki er svo naumt með tíma, að athuga þetta nánar með síldarverksmiðjustjórninni. Ég gat aðeins talað við suma í henni, og þeir voru þessu hlynntir. Ég var að tala um það, áður en hæstv. ráðh. kom, að verksmiðjur Alliance's og Kveldúlfs væru að þessu leyti til fyrirmyndar, að þær eru reistar á eyðistöðum, þar sem ekki eru líkur til, að þorp skapist og ný vandræði komi til, en á Siglufirði hafa mjög athugulir menn játað, að verksmiðjustækkanir, sem þar eru framkvæmdar, og tilsvarandi atvinnuaukning að sumrinu hafi orðið til að draga að nýtt og nýtt fólk og magna í rauninni atvinnuleysið og vandræðin. Það er fjarstæða, og ég álít, að þjóðfélagið eigi ekki að stuðla að því, að láta fólkið þyrpast saman á stöðum, þar sem það hlýtur að verða atvinnulaust. Með því að lögfesta þetta ákvæði er hægt að koma í veg fyrir, að Raufarhöfn vaxi. - Þegar hæstv. atvmrh. hefir talað við verksmiðjustj., vona ég, að hann hafi sannfærzt um, að það dugir ekki til lengdar að hafa ekki þetta ákvæði í lögum. Það verður pressað á verksmiðjustj. af mönnum, sem komnir eru á Raufarhöfn eða vilja komast þangað, og henni verður varla stætt án lagastoðar í málinu. Ég vona, að þessu verði vel ráðið til lykta, þegar þar að kemur.



Herra forseti! Mér skilst, að málið muni fá þá meðferð að verða tekið af dagskrá. Einn hlut finnst mér vanta til þess, að hægt sé að skapa sér skoðun á því. Hve mikill atvinnuauki má búast við, að skapist þarna? Námsmannafjöldann, sem til álita kemur, get ég farið nærri um. En meðan spurningu minni er ósvarað, get ég ekki vitað, hvort ¾ er rétt hlutfall eða ekki.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti! Ég verð að taka undir það með hv. 9. landsk., að það hljóti að vera mjög svo vafasamt, hvort brtt. eigi að koma inn í þessi lög. Þó hefir mér skilizt, að brtt. sé sérstaklega stefnt að því að fella úr gildi það samkomulag, sem nú er fyrir hendi á þeim stöðum, þar sem ríkisverksmiðjur eru, um hlutfallið milli heimamanna og námsmanna í vinnunni. Á Siglufirði t. d. eru um það ákveðnir samningar, hve margir námsmennirnir megi vera á hverjum tíma, mig minnir allt að 24. Á Raufarhöfn munu gilda svipaðir samningar, og þykir vafalaust hart undir því að búa, ef verkamenn á staðnum eru sviptir viðurkenndum samningsrétti um málið í framtíðinni. Áður en hæstv. atvmrh. lýsir afstöðu sinni í málinu, að fengnum tillögum síldarverksmiðjustj., ætti hann að gefa upp, hversu margir námsmenn hafa haft atvinnu á Hjalteyri og hvernig hlutfallið verður þar í samanburði við hlutföll í samningum verkamanna við hinar ýmsu ríkisverksmiðjur. Ég hygg, að einkafyrirtækin hafi engu betur hjálpað námsmönnum en samningar verklýðsfélaganna hafa gert.

forseti (EÁrna) : Ég vil geta þess um þau 5 mál, sem nú eru eftir á dagskrá (frv. um ráðstafanir vegna núv. styrjaldarástands, frv. um fiskimálanefnd o. fl., frv. um rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna, frv. um fræðslu barna og frv. um útvarpsrekstur ríkisins) og öll eru borin fram að tilhlutun stjórnarinnar fyrir milligöngu nefndar, að þar sem nú er komið að þinglokum og orðið naumt um tíma, vildi ég hafa á þeim þá meðferð og hraða þeim svo, að úrslit fengjust um þau hér í deildinni í dag og þau gangi fram, ef þau á annað borð hafa meiri hluta þings bak við sig. Vil ég vonast til að deildin stuðli að þessu. Enda þótt skiptar skoðanir kunni að vera um málin, ætti að vera hægt að ganga úr skugga um það, hvort nægur meiri hl. er fyrir því, að þau gangi gegnum deildina.



Ég vil fyrir mitt leyti sem einn af fjhn. mönnum mótmæla því, ef á að hafa óvenjulegan og óþinglegan hraða á þessum málum. Ég hefi gerzt meðflm. þeirra ásamt öðrum fjhn. mönnum að beiðni ríkisstj., með það fyrir augum, að þessi mál færu til n., til þess að þau yrðu athuguð þar nánar. Við höfum ekkert athugað þessi mál, aðeins borið þau fram. Ég fyrir mitt leyti gerði því ráð fyrir, að þau færu til þeirra n., sem að réttu lagi eiga að athuga þau.

Forseti (EÁrna) : Ég vil benda hv. þm. á, að það er ekki venja, þegar n. flytja mál, að þau fari til annara n., en vitanlega getur hv. þm. komið með till. um það.



Um þetta mál hafa orðið svo miklar umr. bæði meðal hv. þm. og eins í blöðum bæjarins, að það er sjálfsagt kunnugt öllum hv. dm., svo um það þarf ekki að hafa langa framsögu; auk þess var gerð allrækileg grein fyrir efni þess við 1. umr. málsins af hv. 1. flm. frv. Um afgreiðslu þessa máls, sem vísað var til fjhn., þrátt fyrir það, þó mjög mikið vafamál væri um það, hvort það ætti þar heima, er það að segja, að n. hefir verið í samvinnu og samráði við hæstv. ríkisstj. um afgreiðslu málsins, en ráðh. munu aftur hafa verið í samráðum hver við sinn flokk um málið, svo þar af leiðandi hefir töluvert verið fjallað um þetta mál, þó það hafi ekki verið beint í þinginu sjálfu. Árangur þess starfs, sem lagt hefir verið fram til þess að rannsaka málið, hefir orðið sá, að samkomulag hefir orðið um afgreiðslu þess milli hæstv. ríkisstj. og fjhn., og má sjá þann árangur í nál. fjhn. á þskj. 546, og eins á þeim málum, sem eru á dagskrá hér á eftir. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er um breyt. á ýmsum l. og lagabálkum um óskyld efni. Það hefir þess vegna þótt réttara að fella ýmislegt úr þessu frv., sem menn þó álíta rétt, að gangi í höfuðatriðum fram. En í stað þess, að þessi atriði séu áfram í þessu frv., þá hafa þau verið borin fram í sérstökum lagafrv. Þess vegna er það, að fjhn. óskipt ber hér fram 3 lagafrv., sem eru aðeins upp úr þessu frv., og meiri hl. n. ber auk þess fram fjórða lagafrv. Auk þessa er 1. gr. frv., eins og menn muna, komin inn í lagafrv., sem hv. d. er búin að afgreiða, sem sé framfærslul. Það eru þá í fyrsta lagi ákvæði 5. gr. frv., sem eru um rannsóknarstofu atvinnuveganna. Þau ákvæði hefir fjhn. borið fram í sérstöku frv. Í öðru lagi eru það ákvæði 8. gr., sem eru viðvíkjandi útvarpinu. Í þriðja lagi eru ákvæði 14. gr., b-liður, sem n. hefir borið fram sem frv. til l. um breyt. á l. um fræðslu barna og fjallar um það, að sameina fámenn skólahverfi, þannig, að einn kennari geti kennt í tveimur eða fleiri fámennum skólahverfum. Þá er fjórða frv., sem meiri hl. fjhn. ber fram. Það er ekki beinlínis tekið upp úr þessu frv. eins og það liggur fyrir, heldur upp úr brtt. við frv., sem fjallaði um breyt. á l. um fiskimálanefnd. Þetta frv. er borið fram af meiri hl. fjhn., því hv. 10. landsk. hefir ekki viljað vera með í flutningi þess. En aðalefni þess frv. er, að nefndarmenn í fiskimálanefnd verði aðeins þrír, í stað þess að þeir eru sjö eins og nú er. Ég hefi leyft mér að nefna þessi frv., sem fjhn. ber fram og soðin eru upp úr því frv., sem hér liggur fyrir, því þetta mál gefur beinlínis tilefni til að minnast á þau. En hafi ég að einhverju leyti farið út fyrir þingsköp að því er þetta snertir, þá vil ég bæta úr því með því, að ég mun láta þessi fáu orð um þessi frv. nægja sem framsögu fyrir þeim frv., þegar að þeim kemur, og mun ég ekki taka til máls um þau að tilefnislausu, þegar þau verða tekin fyrir. Auk þessara fjögurra frv., sem fjhn. öll eða meiri hl. hennar ber fram og soðin eru upp úr því frv., sem hér liggur fyrir, þá höfum við nm. einnig borið fram þáltill., sem er að efni til brtt. á þskj. 435, 2. tölul., við þetta frv. Eins og till. er nú orðuð, þá er hún borin fram í þessari d., en tilætlun okkar flm. var sú, að hún væri borin fram í Sþ. Auk þess, sem samkomulag hefir orðið um að mæla þannig með nokkrum ákvæðum frv., nokkuð breyttum, í sérstökum lagafrv. og þáltill., þá hefir einnig orðið samkomulag um að mæla með nokkrum gr. frv. Það eru 6., 7. og 10. gr. frv., sem eru nokkuð breyttar, en 11., 17. og 19. gr. óbreyttar. Svo er 9. gr. frv., sem í nál. eða brtt. n. er að vísu lagt til, að falli niður, en n. leggur jafnframt til, að efni gr. sé að nokkru leyti tekið upp í aðra gr. frv., 7. gr. Ég sé svo ekki ástæðu til að rekja nánar efni þessara gr., sem ég hefi nú minnzt á, því þó þetta mál hafi ekki verið rætt á þingfundi nema í eitt skipti, þá er það svo þaulrætt meðal þm., að öllum hv. dm. er vel kunnugt, í hverju þessar breyt. liggja, sem hér er farið fram á. Þó að samkomulag hafi orðið um að mæla með allmörgum ákvæðum frv., ýmist þannig, að borin hafa verið fram sérstök lagafrv., eða mælt er með gr. eins og þær standa í frv., þá hefir samt komið í ljós, að sum ákvæði frv. hafa svo lítið fylgi meðal þm., að ekki þykir ástæða til að halda þeim ákvæðum til streitu, þar sem ekki hefir náðst samkomulag um þau milli flokkanna. Þessi ákvæði frv., sem n. leggur þar af leiðandi til, að falli niður með öllu, eru í fyrsta lagi ákvæði 2. gr. frv., um fækkun skipstjórnarmanna á íslenzkum skipum. Í öðru lagi er lagt til, að 3. gr. falli niður, sem er svipaðs eðlis, um að fækka megi þjónustufólki á skipum. Þó ég hafi borið þessa brtt. fram ágreiningslaust, þá verð ég samt að láta í ljós undrun út af því, að ekki skuli hafa náðst samkomulag um að fækka þessu fólki, t. d. í Ameríkuferðum og öðrum millilandasiglingum, þar sem vitað er, að sárafáir eða jafnvel engir farþegar verða með skipunum. Ég segi þetta frá mínu sjónarmiði, en ég hefi ekkert umboð frá n. til þess. Þá er lagt til, að 1. gr. frv. falli niður, að banna þær takmarkanir, sem nú eru á því, að lærlingar séu teknir í hinar ýmsu iðngreinir. Þá er lagt til, að 10. gr. falli niður, en hún er viðvíkjandi aukatekjum við ýms störf í ríkisstofnunum. Ennfremur 13. gr., sem lengir vinnutíma í skrifstofum. Þá er líka lagt til, að stafl. a. í 14. gr. falli niður, en hann er um styttingu námstíma í skólum. Ég verð líka um þá brtt. að gera þá aths. frá eigin brjósti, að mér þykir það undarlegt, að ekki skuli hafa náðst samkomulag um það, að þetta gengi fram, þar sem það hefir verið framkvæmt í vetur, óátalið af öllum, að stytta námstímann í ýmsum skólum. Vitanlega getur það ástand skapazt, að þetta verði alveg nauðsynlegt. Þá er lagt til, að 15. gr. falli niður, en hún var um það, að aldurstakmarkið í menntaskólana skyldi vera 13 ára aldur. Ég sé ástæðu til að taka það fram, að ég fyrir mitt leyti er alveg samþykkur þessari breyt. á frv., því ég hefi ekki talið rétt að setja þetta ákvæði, að hækka aldurstakmarkið í þessu sambandi. Ég vil benda á, að í grg. þessa frv. er svo sagt, að flm. frv. áskilji sér rétt til að hafa óbundið atkv. um einstök ákvæði þess. Þó við 3 nm. í fjhn., sem eigum sæti í þessari d., flytjum þetta frv. samkv. ályktun, sem fjvn. gerði um að fela okkur flutning þess, þá er vitanlega langt frá því, að við þessir 3 menn höfum hver fyrir sig ætlað að fylgja öllum ákvæðum frv. eða viljað taka ábyrgð á þeim, eða a. m. k. er það svo um mig. Frv. var samið af fjvn. og gengið frá því eins og meiri hl. n. samþ. um hvert einstakt atriði. Vil ég taka það skýrt fram, að sum ákvæði frv. gat ég fyrir mitt leyti alls ekki fallizt á. Þá er lagt til, að 16. gr. falli niður, en hún er um takmörkun á tölu nemenda í háskólanum. Ennfremur er lagt til, að 18. gr. frv. falli niður, sem er um skyldu opinberra stofnana til þess að gefa Alþ. skýrslu um laun starfsmanna. Þá leggur n. til, að breyt. verði gerð á fyrirsögn frv. Telur n., að sú fyrirsögn, sem hún hefir valið, sé meir í samræmi við efni frv., a. m. k. eins og það verður, ef till. n. verða samþ. Ég skal geta þess að lokum, að eins og nál. ber með sér, þá hefir einn nm., hv. 10. landsk., skrifað undir það með fyrirvara, og mun hann gera grein fyrir þeim fyrirvara. Ég vil þó slá þann varnagla, að það kann að vera, að eitthvað af því, sem ég hefi sagt fyrir n. hönd, sé aðeins sagt fyrir mína hönd og hv. 1. þm. Reykv., en ekki fyrir hönd hv. 10. landsk. Þetta mál hefir fengið nafn, eins og allir vita, manna á meðal, sem sé „höggormurinn“, og er það auðvitað vegna þess, að eins og í biblíunni segir, þá var höggormurinn vitrasta skepna jarðarinnar. En það er eins um hann og allar lifandi verur á jörðunni, að það er eðli þeirra að geta af sér afkvæmi, og hér liggja nú fyrir, ekki aðeins höggormurinn sjálfur, heldur 5 afkvæmi hans síðar á dagskránni. Eins og ég gat um fyrr í ræðu minni, þá mun ég láta þessi orð nægja einnig um hin málin, sem eftir eru á dagskránni. En viðvíkjandi því, sem hv. 10. landsk. sagði hér utan dagskrár um það, að þessi mál ættu að fara til þeirra n., sem þau heyra undir, þá skýt ég því atriði til hæstv. forseta, þegar þessi mál verða tekin fyrir, hvort honum sýnist ástæða til að stinga upp á því, að þessum málum verði vísað til þeirra n., sem þau heyra undir. Væri nógur tími, eða ef þessar n. vildu gangast inn á að skila áliti, t. d. á morgun, þá vil ég geta þess, að mér fyndist, eins og hv. 10. landsk., að það væri í raun og veru rétt, að þetta væri gert. Ég legg ekki kapp á þetta, vegna þess, hvernig ástatt er um þingtímann, og einnig vegna þess, að samkomulag virðist orðið um afgreiðslu málsins.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Eins og hæstv. forseti gat um, þegar þetta mál var tekið á dagskrá, og einnig kom fram í ræðu hv. frsm. fjhn., þá hefir þetta mál sjálft og þau önnur frv., sem á eftir koma á dagskránni, verið þrautrædd innan þingsins, og þá sérstaklega innan þeirra þingflokka, sem standa að ríkisstj. Ég tel mig því verða við tilmælum hæstv. forseta, þegar ég læt hjá líða að gera einstakar gr. þessa frv. eða þau frv., sem á eftir koma á dagskránni, að umræðuefni. En ég vildi aðeins láta þau orð falla, að það er rétt, sem hv. frsm. n. sagði, að þessi mál, sem nú liggja fyrir, bæði þetta, sem hér er til umr., og hin, sem eru á dagskránni á eftir því, eru nú flutt í raun og veru, eða að mestu leyti, í samræmi við till. ríkisstj. Og ríkisstj. hefir, eins og hv. frsm. tók fram, verið um það í samráði við þá flokka, sem styðja stjórnina. Almennt verð ég að segja það um málið, að ég tel, að þetta frv., eins og það nú er orðið, og með hliðsjón af þeim frv., sem flutt eru af hv. n. í tilefni af þessu frv. eins og það var borið fram, þá tel ég, að þessar breyt. n. séu að sumu leyti lélegri en ákvæði frv., sem þeim er ætlað að breyta, en að sumu leyti betri. Og hvað sem því líður, þá eru nú þær till., sem fyrir liggja, ýmist sem brtt. við þetta frv. eða sem sérstök frv., fluttar í tilefni af þessu frv., og ég hygg, að í þessu spegli sig að mestu leyti sá vilji, sem getur heitið sameiginlegur vilji þeirra flokka, sem styðja ríkisstj., þannig að þm. þeirra flokka ýmist hafi áhuga fyrir málunum eða þeir vilji sætta sig við þau til samkomulags. Ég er sérstaklega ánægður yfir því, að felldar eru niður 13. og 18. gr. frv., en skal ekki gera sérstaklega grein fyrir því. Það er flestum hv. þdm. kunnugt, hvað veldur því hjá þeim mönnum, sem lagzt hafa á móti þeim gr. Að öðru leyti vil ég aðeins í sambandi við málin, sem koma hér á eftir á dagskránni, taka það fram (ef hæstv. forseti telur það ekki óleyfilegt), vegna þess að tvö þeirra mála heyra undir það ráðuneyti, sem ég veiti forstöðu, að ég tel þau til bóta, þ. e. a. s. frv. til l. um breyt. á l. um rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna við Háskóla Íslands og frv. um breyt. á l. um fiskimálan. Skal ég svo ekki ræða einstök málsatriði í þessu frv. eða hinum, sem á eftir koma. En út af till., sem fram komu frá hv. 10. landsk. og hv. frsm. n. tók ekki illa undir, að málinu væri vísað til n., sem þau annars heyra undir, þá vil ég segja það, að ég er á móti því, því að þau mál eru þrautrædd innan stjórnarflokkanna. Og það er engin ástæða til að ætla, að það mundi hafa áhrif á endanlegar niðurstöður í þessum málum, þó að sú málsmeðferð væri viðhöfð. Atkvgr. mun sýna, að meiri hl. þdm. mun aðhyllast þessi mál eins og þau nú liggja fyrir. En ef þeim er vísað til n., getur það valdið óþægilegum örðugleikum og töfum á þingstörfum. En nokkuð mikið er enn óunnið af þingstörfum áður en þinginu lýkur. Og þó að vilji fáist fyrir því, bæði ríkisstj. og hv. þm., að Alþ. ljúki fyrir áramót, þá vil ég mælast til þess við hv. 10. landsk. og frsm. n., sérstaklega hv. 10. landsk., að það verði látin niður falla óskin um það, að frv. verði send til n. Mér er ekki alveg fullkunnugt um, hvenær fjárl. koma til umr. A. m. k. verður það ekki seinna en strax eftir jólin. Og þá væri æskilegast, að meðferð þeirra mála, sem deildirnar þurfa að fjalla um, gæti verið lokið að svo miklu leyti sem unnt er.

Ég vil taka undir það með hv. 10. landsk. (ErlÞ), að ég tel það alveg ófært, að sú meðferð verði höfð á þessum málum hér í hv. d., sem hæstv. forseti leggur til, sem sé að það verði hafðar um þau þrjár umr. hver á eftir annari og allt saman afgr. með afbrigðum. Það er ekki nóg með það, að ég vilji mótmæla þessum till., heldur vil ég líka mótmæla því, að þessi mál séu tekin á dagskrá í dag, áður en hv. þdm. hafa haft nokkur tök á því að kynna sér innihald þeirra. Þessum þskj. var útbýtt nú fyrst eftir að búið var að setja fund í dag. Og þegar þau eru tekin til umr., hafa hv. dm. alls ekki haft tækifæri til að lesa frumvörpin, hvað þá annað. Þetta er óviðunandi málsmeðferð um hvaða mál sem er, og þó sérstaklega um mál, sem þýða geysilega röskun á lífi þjóðarinnar. En það virðist vera svo, að það sé fyrst og fremst lagt kapp á, að slík óþingleg meðferð sé höfð um þessi mál, sem eru svo svívirðileg, að þau þola ekki dagsins ljós né að menn hafi tíma til þess að ræða þau í næði. Það lítur helzt út fyrir, bæði eftir þessum till. og eftir því, hvernig ætlað er með þær að fara, og ennfremur eftir ræðum þeim að dæma, sem fluttar hafa verið hér, bæði af hv. frsm. fjhn. og hæstv. atvmrh., að það sé ekkert annað en skrípaleikur að vera að leggja þessi mál hér fyrir þessa hv. d. Það er stöðugt klifað á þessu: Það er samkomulag um þessi mál á milli stjórnarflokkanna, - og þar með á allt að vera klappað og klárt; þá á ekki að þurfa að ræða það meira! En hvað á þá þingið að þýða? Er þá ekki alveg nóg, að fulltrúar frá þessum þremur stjórnarfl., afturhaldsflokkunum, sem kalla sig lýðræðisflokka, komi sér saman um það, hvaða löggjöf skuli vera sett, og það svo tilkynnt þjóðinni? Hvað þýðir þá að vera að hafa Alþ. með öllum þeim kostnaði, sem það hefir í för með sér? Ekkert annað en að slá ryki í augu þjóðarinnar, með því að láta líta svo út, að lýðræði sé þar, sem ekkert lýðræði er, heldur klíkuskapur bak við tjöldin. Þessi klíkuskapur gægist fram í hverju máli, sem stjórnarflokkarnir koma fram með hér á Alþ., og þó sérstaklega í þessum málum, sem hér hafa verið rædd nú. Ég get, eins og hv. frsm. fjhn., minnzt á öll þessi mál sameiginlega. Það er alveg óþarfi að ræða þau þannig, að hvert þeirra sé tekið út af fyrir sig. Því að hér er ekki í raun og veru um annað að ræða en höggormsfrv. En eftir er nú af því sáralítið í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Það er helzt 11. gr., um að fresta prentun Alþt. fyrir árið 1940. Það er nú eitt aðalafturhaldsákvæðið í þessu frv.

Prenta Rússar ræður þm.?

. Já, já, það er allt saman prentað. Þetta afturhaldsákvæði, um að fresta eða fella niður prentun Alþt., er vitanlega gert til þess, að landslýðurinn geti sem allra minnst fylgzt með því, sem gerist á þinginu, sem er líka von. Það er eðlilegt, þegar um er að ræða eins skuggaleg vinnubrögð eins og hér eiga sér stað á Alþ., að þeir, sem að þeim standa, vilji, að sem fæstir geti með þeim fylgzt. Annars skal það viðurkennt, að samkv. till. n. eru felld niður nokkur af hinum svívirðilegustu ákvæðum í þessu frv. En jafnframt því eru líka felld úr því þau ákvæði eða þær gr., sem helzt virðist vit í, eins og t. d. 18. gr. Ég vildi spyrja hv. n., hvers vegna hún hefir fellt einmitt þá gr. burt. Þá kem ég að þessum höggormsungum, sem, ef þeir ná því að verða að l., eru það, sem aðallega verður eftir af höggorminum, ef þessar till. hv. n. ná fram að ganga. Þá er það fyrst frv. um útvarpsrekstur ríkisins. Þar er lagt til, að fréttastofa útvarpsins verði í „praksis“ raunverulega lögð undir ritstj. blaða þeirra flokka, sem standa að ríkisstj. - m. ö. o.: Það, sem hér er farið fram á, er ekkert annað en það, að eftirleiðis verði fréttastofa útvarpsins, í staðinn fyrir að vera hlutlaus fréttastofa, eins og hún hefir átt að vera hingað til, með lagaákvæði gerð að áróðurstæki fyrir stjórnarflokkana í landinu. Í raun og veru virðist nú þegar vera verið að framkvæma þetta, án þess að nokkur l. séu fyrir eða komi þar til. En sem sagt, nú á að skipuleggja þetta með ákveðnum lagaákvæðum og breyta útvarpinu úr hlutlausri stofnun, sem það hefir átt að vera, í áróðurstæki fyrir stjórnarflokkana, - fyrir nú utan orðalagið á þessu. Það er svo „idiódiskt“ áróðurskennt eins og það væri tekið upp úr Alþýðublaðinu eða Morgunblaðinu.  (Rödd af þingbekkjum: En ekki upp úr Vísi?)  . Ja, þó að Vísir sé stjórnarblað, þá skrifar hann ekki eins kjánalega stundum eins og Alþýðublaðið og Morgunblaðið; það verður þó að viðurkenna það, enda þó afstaða hans sé sú sama og hinna blaðanna. Hvaða flokkar eru lýðræðisflokkar? Ég veit ekki betur en að allir stjórnmálafl. í landinu hafi lýðræði á stefnuskrá sinni. Þetta er því ekki annað en bjánalegt áróðursslagorð, að hér er talað um lýðræðisfl. í frv. Það, sem meint er með þessu, eru blöð stjórnarflokkanna. Það á að gera útvarpið að áróðurstæki fyrir þessa stjórnarfl. Það er ofur einfalt mál. Þá er annað frv., sem er um breyt. á fræðslul., sem gengur m. a. út á það, að fjölga skuli kennslustundum í íslenzku en minnka að sama skapi kennslu í öðrum bóklegum fræðigreinum. Og það, sem þörf þykir á að minnka kennslu í þessum greinum, á að heita „vegna ófriðarástandsins í Norðurálfu“! Hvílík dæmalaus vitleysa! Auk þess er óþarft með öllu að setja löggjöf um þetta, því að það er hægt að auka íslenzkukennslu og minnka aðra kennslu í skólunum án þess að setja nein l. um það, með því aðeins að setja um það reglugerð. Ég sé ekki annað en að svona frv. eins og hér er á ferð sé borið eingöngu fram til þess að þóknast hv. 1. flm. höggormsins, þm. S.-Þ. (JJ). Það er dálítið vandgæft gamalmenni, og það þarf að gera ýmislegt, þó að það sé barnalegt, til þess að þóknast honum. En það er nokkuð langt gengið til þess að þóknast vandgæfu gamalmenni, að gera hæstv. Alþ. hlægilegt með því að flytja svona frv. eins og þetta er. Þá er frv. um rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna við Háskóla Íslands, þar sem lagt er til, að yfirstjórn þeirra mála skuli vera í höndum 3 manna n., sem skipuð sé samkv. tilnefningu þriggja stærstu flokka Alþ., þ. e. stjórnarflokkanna. Þetta er líka barnaleg löggjöf. Yfirstjórn rannsóknarstofu háskólans falin á hendur 3 mönnum af stjórnarflokkunum! Sama er að segja um frv. á þskj. 552. Þar á einnig að koma n., sem þannig er skipuð. Það er nákvæmlega það sama um það frv. að segja. Það er ekki nema gott, ef hægt er að koma því við, að reynt sé að spara að því er snertir störf fiskimálan. En þó þyrfti þar til að koma eitthvað annað en svona vitleysa, að skipa n. á þann hátt, sem hér er lagt til. Ég held, að ég þurfi svo ekki að ræða um þetta meira. Ég vil alvarlega mótmæla því, að farið verði með þessi mál þannig, að hv. þdm. fái ekki tækifæri til að kynna sér þau áður en þeir greiða atkv. um þau.

*Árni Jónsson: Eins og hv. frsm. n. gat um, hefir þessu frv., sem er uppistaðan að þeim málum, sem við erum nú að ræða, verið valið ömurlegt heiti; höggormurinn. Þeir, sem að þessum höggormi standa, sem lítið er nú orðið eftir af, hafa komizt út í gamlar biblíuskýringar um það, að höggormurinn hafi verið vitrasta dýr jarðarinnar og þess vegna nauðsynlegur í tilverunni. Ég hygg nú, að þótt höggormurinn hafi verið æði-slægur, þá hafi hann átt mjög erfitt uppdráttar fram að þessu, og eigi það í raun og veru enn. Því að það er nú svo, að þetta frv., sem vafalaust er borið fram af góðum huga og af þeirri viðleitni að bregðast nú mjög röggsamlega við þeim erfiðleikum, sem að steðja um þessar mundir, þá er það nú samt svo, að þó að miklir bokkar standi að þessu frv., þá hefir það fengið ömurlega útreið í þinginu, því að það er búið að skera það niður í marga parta, mörgu í því er alveg stungið undir stól, annað er komið fram í öðru formi, og loks eru einstaka atriði frv. látin halda sér. Það er alveg rétt, sem hæstv. atvmrh. lagði áherzlu á, að frv. þetta hefir verið mikið rætt í flokkunum. Og þess vegna er ekki ástæða til að ræða það nú, vegna þess einnig, að nú er komið nærri þinglausnum. Samt hygg ég rétt að láta það álit í ljós, að þetta mál ber þannig að hér á hæstv. Alþ., að það er alls ekki til eftirbreytni. Og þótt að þessu sinni sé látið við svo búið standa, má alls ekki skilja það svo, að sumir þm. séu ánægðir með það, hvernig það hefir borið að. Ég tel, að þetta mál hafi ranglega að borið og sé slíkt sízt til eftirbreytni fyrir störf þingsins, að nefndir fari að taka upp óskyld mál, sem vel geta ekki talizt til þeirra starfsviða, og beri þau fram. Ég ætla ekki að ræða nema eitt atriði af því, sem hér er nú til umr., nefnilega 17. gr. í upphaflega frv. (höggorminum), sem ég verð að segja um, að mig furðar á, að hér hefir verið upp tekin af hv. fjhn., vegna þess að ég tel, að ákvæði 17. gr. sé ekki einungis óþarft, heldur líka varhugavert, sem sé að lækka afnotagjald þeirra útvarpsnotenda, sem ekki hafa straumtæki, niður í 20 krónur. Nú er afnotagjaldið 30 kr., og ég hygg, að það hafi verið uppi allmiklar raddir um það fyrir nokkrum árum síðan, að þetta þætti fullhátt. En þessar raddir eru miklu færri nú en þá var. Ber m. a. það til, að verðgildi peninganna hefir nú breytzt svo, að ef þetta afnotagjald yrði lækkað nú niður í 20 kr., þá væri það samsvarandi því, að afnotagjaldið væri nú 14 kr., miðað víð 30 kr. áður, þegar tekið er tillit til verðfalls krónunnar. Annað er í þessu sambandi, sem ég vil undirstrika, sem útvarpsstjóri hefir bent á í bréfi, sem hann hefir sent hv. þingmönnum, sem ég er ekki viss um, að allir hv. þm., í þeim önnum, sem nú steðja að, hafi athugað eins vel og vert hefði verið. Áður en ég vitna í þetta bréf, vil ég enn segja það, að þó ég telji bændur alls góðs maklega, þá hygg ég, að þessi lómur, sem sífellt er barinn fyrir þá, sé ekki mjög að skapi þeirra eins og nú horfir, vegna þess að sem betur fer er ýmislegt, sem hefir gerzt nú, og sérstaklega síðan styrjöldin byrjaði, sem gerir það að verkum, að bændur úti um land standa æðimiklu betur að vígi nú heldur en áður var. Vil ég sérstaklega benda á það, að það hefir orðið gífurleg hækkun á gæruverði, svo mikil, að gærurnar gera nú í sumum tilfellum eins mikið að verðmæti eins og var fyrir nokkrum árum síðan í lambinu öllu saman með kjöti, gæru og mör, svo að þetta hefir náttúrlega sín áhrif til þess að bæta efnahag bænda og gera þessar 30 krónur, sem afnotagjaldið hefir verið, dálítið léttbærara að greiða en annars. Þess vegna hygg ég, að ekki séu háværar kröfur um það frá bændum nú, að þetta sé lækkað. En með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp nokkurn kafla úr bréfi útvarpsstjóra til þm. „Samkvæmt útreikningi verkfræðings útvarpsins er árlegur kostnaður vegna raforku- og lampastraumtækja þar, sem raforkuverð er mjög hátt, eins og t. d. á Siglufirði, Stykkishólmi og mörgum öðrum kaupstöðum og kauptúnum landsins, hærri en rekstrarkostnaður rafhlöðutækja í sveit. Kemur þar m. a. til greina hærra verð straumtækja en rafhlöðutækja. Af þessu leiðir, að aðstöðumunur manna í landinu um hagnýtingu útvarpsins yrði ekki jafnaður með slíkri ráðstöfun, heldur þvert á móti aukinn, og myndu fátækir verkamenn í kaupstöðum og kauptúnum ekki síður eiga kröfurétt um slíka tilhliðrunarsemi. Enda mun það flestum kunnugt, er til vilja þekkja, að verkamenn yfirleitt eiga örðugra um að veita sér þessi þægindi heldur en bændur í sveitum landsins.“ Þá bendir útvarpsstjóri ennfremur á það, að útvarpið hafi á seinni árum leitazt við að jafna aðstöðumun útvarpsnotenda á þann hátt að styrkja menn til að koma sér upp litlum hleðslustöðvum í sveitum landsins. Í þriðja lagi bendir hann á það, að innheimta mishárra afnotagjalda mundi valda því, að það þyrfti að taka upp nýja skýrslugerð, og þar með nokkrum örðugleikum. Loks bendir útvarpsstjóri á það, sem ég vildi, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp, og það er á þessa leið: .,Eftir því, sem næst verður komizt, munu nú vera í landinu og á fiskiflotanum um 4500 rafhlöðutæki. Tekjuskerðing ríkisútvarpsins yrði af þessari ráðstöfun kr. 45000.00. Á það er og vert að benda, að greiðsla afborgana og vaxta, sem ætlazt er til að hvíli á ríkisútvarpinu um næstu tíu ár, hefir hækkað verulega vegna gengisfalls íslenzku krónunnar. Þá munu og hækka stórlega í verði varahlutir til stöðvanna. Má t. d. benda á það, að hvor þeirra aðallampa, sem notaðir eru í sendinum á Vatnsendahæð, kostar kr. 30000.00. Fjárhagsleg skakkaföll af viðhaldinu geta því á næstu árum orðið miklu meiri en gert hefir verið ráð fyrir.“ Ég held, að það sé óþarfi, að ég tilfæri fleira úr bréfi útvarpsstjóra. Ég hygg, að það sé allt rétt, sem hér er sagt í því, sem ég hefi lesið upp, og ég les það upp vegna þess, að ég var hræddur um, að hv. þdm. hefðu ekki kynnt sér þetta eins og skyldi, vegna þess, hvað hv. þm. eru nú önnum hlaðnir. Ég vil nú segja fáein orð um það, hvers vegna ég er á móti þessari breyt. Ég held, að tæplega séu nú fyrir hendi þær ástæður, sem betur fer, vil ég segja, sem geri þetta nauðsynlegt. Þó hagur bænda sé ekki sem skyldi, þá mun hann ekki vera svo bágborinn, að þess vegna þurfi að bera fram þessa 10 kr. lækkun á afnotagjaldi útvarpstækjanna. En hér kemur fram aðstöðumunur. Það er ljóst, að ýmsir útvarpsnotendur í kaupstöðum eiga erfiðara með að borga þetta afnotagjald en þeir, sem rafhlöðutækin eiga í sveitunum. Sá munur mundi aukast, ef gr. yrði samþ. Þetta munar aðeins 10 kr. á ári fyrir hvern einstakling, en fyrir stofnunina munar það 45 þús. kr. - Ég held, að háttvirtir þingmenn ættu að geta sætt sig við það, að gr. félli niður.

*Erlendar Þorsteinsson: Eins og nál. á þskj. 546 ber með sér, skrifaði ég undir það með fyrirvara. Fyrst og fremst er ég algerlega mótfallinn formi frv. í heild, og það þrátt fyrir breytingarnar, sem ég vona, að bæti nokkuð um það. Flestar verstu eiturtennurnar eru nú dregnar úr „höggorminum“, og ég vildi ekki skera mig úr öðrum nefndarmönnum með því að mótmæla, að frv. fái afgreiðslu í hinni breyttu mynd. Einstökum liðum þess vil ég þó mótmæla og greiði gegn þeim atkv. Ég er algerlega móti frv. um fiskimálanefnd á þskj. 552. Um 7. brtt. er ég samþykkur hv. meðnm. mínum að því, er fyrri hl. snertir, en mótfallinn seinni hl. Einnig er ég mótfallinn 11. gr. frv., um að fresta prentun á umræðuparti þingtíðinda 1940, og mun greiða atkv. móti henni, því að ég tel það ekki vansalaust að fella niður þá einu heimild, sem fólkið í landinu hefir, ef það notfærir sér hana, til að vita um afstöðu þm. til mála. Ég get ekki fallið frá þeirri till. að vísa þessum frv., sem n. tók að sér að flytja, til nefndar eins og öðrum frv. Ég tel það brigðmælgi við mig sem nm., ef það er ekki gert. Þegar ég minntist á, hvort við ættum ekki að flytja þau persónulega, var svarað, að það skipti engu, þau færu í nefnd hvort sem væri. Um frv. um fiskimálanefnd verð ég að segja, að enn er ekki upplýst, hver tilgangurinn er með því, og þótt ég vilji ekki fara þar út í einstök atriði nú, áskil ég mér rétt til að gagnrýna það frv., þegar það verður tekið fyrir.

*Magnús Jónsson: Ég hefi ekki skrifað undir með fyrirvara eins og hv. 10. landsk., því að tekið er fram í nál., að um einstök atriði frv. hafi nm. óbundnar hendur. Sumum atriðum frv. er ég mótfallinn. Og við 7. brtt. nál. mun ég bera fram brtt., - um samkeppnisprófið, - en geymi mér að ræða það, þangað til hún liggur fyrir. Ég verð að taka undir með hv. 9. landsk. (ÁJ), að ég get ekki, fremur en á undanförnum þingum, fallizt á lækkun útvarpsgjalda af rafhlöðuviðtækjum. Með því fæst ekki sú rétting málsins, sem til er ætlazt, að allir, sem mest þurfa lækkunar, og engir aðrir, fái hana. Eins og segir í bréfi útvarpsstjóra, fer sú skipting alls ekki saman við skiptinguna í rafhlöðunotendur og riðstraumsnotendur. Ég vildi aðeins bæta því við, að þessi tæki eru miklu meira virði fyrir sveitamanninn en t. d. þá, sem búa í Reykjavík. Í sveit nota menn tækin kannske styttri tíma á hverjum degi, en sér til meira gagns. Þau eru t. d. dagblöð þeirra um fréttir allar. - Ég vildi það væri hægt að lækka afnotagjaldið almennt, en þar sem ég hefi ekki rannsakað það mál nóg til þess, að ég treysti mér til að bera fram brtt. í þá átt, vil ég ekki lengja umr. um þetta. Hæstv. atvmrh. sagði, að afgreiðsla n. hefði að sumu leyti verið léleg, og hann á víst við það, að felldar hafa verið niður sumar gr. frv. Ég vil taka fram, að það er eingöngu vegna tilmæla ríkisstj., sem n. hefir fellt niður úr frv. og leitað samkomulags um það, hvað stuðningsflokkar stj. gætu orðið sammála um, að gengi fram á þinginu. Úr því að leitað er samkomulags, verður maður að beygja sig undir það, þegar það hefir verið gert, hvort sem manni líkar það vel í öllum atriðum eða ekki. - Viðvíkjandi afgreiðslu frv. vil ég segja, að það er ekki fullkomlega formlegt að bera þannig frv. fram og breyta því síðan eins og nú er gert, en aðferðin er hér ekkert höfuðatriði. - Flestar till. „höggormsins“ eru nú annaðhvort eftir skildar í frv., nokkuð breyttar, eða bornar fram að nýju sem sérstök mál. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta og ekki heldur að láta rigna neinum illum orðum yfir „höggorminn“. Gamla orðtakið segir, að höggormur sé í hverri paradís. Hann er kannske vitni um það, að hér sé einhver paradís. Og það er það, þegar allir flokkar koma sér saman um að vinna að úrlausn vandamálanna. Það er kannske alveg eðlilegt og sjálfsagt, að þá komi höggormurinn fram. (ÁJ; Og hvernig fór svo með þau, sem voru í paradís?). Ég vil taka undir það með hv. 10. landsk. (ErlÞ), að réttara hefði verið, að frv. færu til nefndar, og sé ekki, þótt áliðið sé þings, að þetta sé ógerningur. Mér finnst, að þessu máli mætti vísa til n. að lokinni umr. og taka það svo á dagskrá á morgun; þær nefndir, sem ekki væru búnar að taka frv. til meðferðar, hefðu þá fyrirgert rétti sínum til þess. Þó að n. hafi flutt frv., er engin óvirðing að vísa þeim til annarar n., þegar það er gert eftir ósk hennar sjálfrar. Ég mundi greiða atkv. með till., ef fram kæmu, um að vísa hinum einstöku frv. til viðkomandi nefnda, a. m. k. ef þessi fundur dregst ekki svo, að enginn tími verði eftir fyrir nefndir til að starfa.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Það er rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að þetta frv., sem „höggormur“ er kallað, hefði vel mátt vera mörg lagafrv., eins og n. hefir nú lagt til. En eins og ég hefi áður sagt, tel ég svo langt liðið á þingtímann, að ósýnt hafi verið, að málin fengju afgreiðslu, nema þau væru öll borin fram í einu lagi. Hv. 9. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. hafa mótmælt 17. gr., um lækkun á afnotagjaldi útvarps af rafhlöðutækjum. Þegar sú till. hefir komið fram áður, hafa málsvarar sérstakra stétta verið vanir að snúast gegn henni, og enn sýnist mér krókurinn beygjast í sömu átt. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að útvarpið væri bændum miklu nauðsynlegra en Reykvíkingum. Þetta er einmitt rétt. Um leið vitum við, að vegna fjárhagsörðugleika hefir þetta nauðsynlega tæki ekki orðið nærri eins útbreitt í sveitum og þyrfti. Þó að það sé dagblað sveitamanna og eina skammdegisskemmtun, sem að verður fengin, hafa þeir orðið að spara sér móttökutækið vegna rekstrarkostnaðar. Útvarpstæki í sveitum ættu að vera þeim mun fleiri en í bæjum sem nauðsynin er þar meiri. En þetta er nær því að vera öfugt, og þar verður að finna ráð, sem duga til úrbóta. Hv. 9. landsk. talaði um, að þeir vildu vera miklir bokkar, sem bæru „höggorminn“ fram. Mér virðist nú fleiri vilja fara að verða bokkar hér í deildinni. Ekki fæ ég séð, að bændur standi nú betur að vígi en undanfarið til að borga afnotagjaldið. Framleiðsluvörur þeirra hafa hækkað, segja menn. Gærur hafa verið seldar góðu verði. En standa þeir betur að vígi, sem engar gærurnar eiga og bústofninn hruninn niður? Á öllu mæðiveikisvæðinu, bæði vestan lands og norðan, austur að Héraðsvötnum og víða í Árnessýslu, er bústofninn mjög rýrnaður, og ég held hann sé líka farinn að skerðast á Austurlandi af þeirri pest, sem þar er. Ef velmegun bænda væri nú mikil orðin, hví þá að veita 300–400 þús. kr., sem allir viðurkenna, að óhjákvæmilegt sé raunar að veita, vegna erfiðleika, sem þeir hafa lent í? Ég hefi áður tekið fram, að erlendis eru afnotagjöld útvarps miklu lægri en hér, kannske að tveim löndum undanteknum, og sumstaðar 5–10 kr. á ári. Það var alls ekki vilji Alþingis að reka útvarpið sem gróðafyrirtæki og tekjustofn hins opinbera, heldur sem menningartæki. Því hafa útvarpsnotendur fyllstu ástæðu til að vonast eftir lækkun afnotagjalda strax þegar fært þykir. Og útvarpið ber sig vel. Notendur eru á 17. þús. og gjald þeirra vel hálf milljón kr. á ári. Þá eru um 90 þús. kr. fyrir auglýsingar og í þriðja lagi einar 80 þús. frá viðtækjaverzluninni, svo að þessir tekjustofnar eru komnir mikið á sjöunda hundrað þúsunda, ef þetta helzt. Þrátt fyrir þá áætlun okkar í fjvn., að rúmar 30 þús. drægjust frá tekjum vegna 17. gr. frv., virtist áætlun útvarpsins geta staðizt með lítils háttar sparnaði. Þegar ástæður leyfa, teldi ég æskilegt að geta lækkað afnotagjöldin almennt, en nú verður að nægja að líta á þá, sem lakasta aðstöðuna hafa. - Víða á landinu hafa nú móttökutæki stöðvazt vegna vöntunar á rafhlöðum, en samt sem áður er krafizt fulls gjalds fyrir þau. - Stytting á dagskrá útvarpsins, sem einkum Reykvíkingum er dálítið illa við og mótmælt hefir verið sem sparnaðarráðstöfun, styðst m. a. við þau rök, að þegar útvarp er í gangi, slitna mjög lampar, sem nú eru mjög torfengnir og dýrir, eða þá ófáanlegir. Þar er því betra að fara varlega í sakirnar, svo að ríkisútvarpið þagni ekki fyrir fullt og allt. Þá vil ég ekki lengja umr. frekar og geri ráð fyrir, að málið mæti velvilja og sanngirni í deildinni.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég get ekki setið hjá við umr. þessa máls, þegar það er á ferð. Ég skal játa, að „höggormurinn“ hefir nú tekið allmiklum breyt. til bóta í meðförunum hjá hv. fjhn. Í frv. hennar og brtt. hefir hann ummyndazt eða æxlazt í dálítinn ormagarð með tiltölulega meinlitlum smásnákum, í fimm gr., sem eftir eru af gamla frv. Hvernig afstöðu sem menn taka til þessara breytinga, - og fáa mun langa til að ala alla snákana við barm sér, - geta menn verið þakklátir hv. fjhn. fyrir vikið. Hún hefir hreinsað mikið til. Fyrsta gr. frv. á nú að verða 6. gr., sem þar var, um ferðaskrifstofu ríkisins. Ég hygg, að mögulegt hefði verið að taka það ákvæði sérstaklega og bæta því aftan við lögin um ferðaskrifstofu ríkisins, eins og n. hefir gert um margar gr. Mér hefði þótt það eðlilegri aðferð. Um 7. gr., sem verður 2. gr., eru sennilega engin náskyld lög fyrir, sem þörf er að tengja hana við, og má hún þá standa undir nafninu: „nokkrar ráðstafanir vegna núverandi styrjaldarástands“. Hinsvegar sé ég ekki, að hún sé svo mikilsvert bjargráð, að nauðsyn beri til að hafa hana að einu meginatriði slíkra „hætturáðstafana“, - það er ofurlítið broslegt. Sama er að segja um 10. gr., sem verður 3. gr., að það kemur lítið stríðsástandi við, hvort heimila skuli forstjórum ríkisstofnana að ráða, hvaða menn þeir hafa, eða ekki. Greinin hefir þó tekið allmiklum breytingum í átt til hins skynsamlega hjá n. Hún var fyrst svo mikil fjarstæða, að annað eins hefir varla sézt, og brot á lögum og rétti, sem mönnum almennt er veittur, t. d. mátti ekki ráða háseta á skip, hvort heldur væri á nótt eða degi, nema ráðh. samþ. manninn. Það lítur svo út, sem verið sé að þóknast einstökum mönnum í því að láta sjást eitthvað eftir af ungunum, úr því að sá upprunalegi höggormur er dauður. Ég get ekki verið með í þeim skollaleik. Næsti snákurinn er till. um að fresta prentun á umræðuparti Alþt. Um þetta hefir staðið allmikill styr á undanförnum þingum og ennþá munu vera skiptar skoðanir um það meðal hv. þm. Ég skal ekki fara langt út í það mál, en ég hygg, að sparnaður sá, er af því leiddi, yrði ekki ýkja mikill. Fróður maður hefir gefið mér upplýsingar um, að pappírinn, sem fer í umræðupart Alþt. á ári, sé ekki meira en 4 þús. kr. virði. Það hefir verið gerður sparnaður á útgáfu Alþt. á „tekniskan“ hátt, sem sé með því að nota smærra letur en áður, og yfirleitt hefir efninu verið þjappað betur saman og látið rúmast betur það mál, sem prenta skal. Þá er það sú vinna, sem hér er um að ræða, að það ætti að spara hana. Ég vil segja það, að nú, þegar hv. þm. tala um að auka atvinnu handa mönnum, fer illa á því að bola öðrum burtu, sem vinnu þurfa, og yrði þetta e. t. v. til þess, að nokkrir menn úr prentarastéttinni lentu í atvinnuleysi a. m. k. hvað þetta snertir. En önnur hlið þessa máls er sú, að ef þetta verður samþ., er það sama sem að loka Alþ. fyrir þeim, sem ekki ættu þess kost að hlusta á umr., ef ekki sæist einn stafur á prenti af því, sem hv. þm. segja. Við þm. segjum hér á Alþ. margt, sem hefir mjög mikla þýðingu að sé skrásett og prentað, að ég ekki tali um að í mörgum tilfellum er vitnað til umr. á Alþ. um mál, þegar á að skera úr vafasömum atriðum lögfræðilega, og dómstólarnir nota það oft sem þrautalending. Það er ekki lengra síðan en í fyrra, að úrslit eins máls ultu alveg á því, hvað hafði verið talað hér á Alþ. Þetta vildi ég segja um þennan snák. Þá er fimmti snákurinn, sem hefir hér verið getið líf með 17. gr. í hinu upprisna frv. Ég vil einnig taka undir með þeim hv. þm., sem hafa réttilega bent á, að allmikið ósamræmi yrði í því að gera mismun á afnotagjaldi útvarpsnotenda á landinu; m. ö. o., það er verið að taka menn í vissum landshlutum, sem sé sveitunum, í annan flokk afnotagjalda heldur en þá, sem búa í sjávarplássum og kauptúnum. Það hefir verið réttilega bent á, að skattur sá, sem notendur útvarpstækja greiða þar, sem rafmagn er dýrt og rafhlöður eru notaðar, er sízt minni en þar, sem straumlagnir eru. Ég vildi í þessu sambandi benda á það, að árið 1934, þegar till. kom fram hér á Alþ. um að lækka afnotagjöld útvarps, þá lá fyrir, svo sem hv. þm. er kunnugt, rökstutt álit útvarpsstjóra og verkfræðings útvarpsins um þetta mál, og þar kom fram, að kostnaður þeirra útvarpsnotenda, er notuðu rafhlöður, var lægri heldur en hjá þeim, sem notuðu straumlagnir, og var þá miðað við það verð á rafmagni, er almennt tíðkaðist um allt landið. Þá var verð á rafmagni í Stykkishólmi 80 aurar kílówattstundin, á Siglufirði 75 aurar kwst. og í Reykjavík 50 aurar kwst. á ljósataxta. Rafmagnið hefir að vísu lækkað mjög mikið síðan hér í Reykjavík, og e. t. v. á Siglufirði - það er mér ekki fyllilega kunnugt um -, en verð á rafmagni í Stykkishólmi og öðrum kauptúnum landsins, er nota aflstöðvar, sem reknar eru með mótorvélum, mun yfirleitt vera svo hátt, að kostnaður við notkun útvarpstækja mun yfirleitt vera sá sami sem 1931. Verkfræðingur útvarpsins sýndi fram á það árið 1931 að kostnaður við rafhlöðutæki myndi verða 70 kr. á ári, en fyrir rafstraumstæki 70–110 kr., eða að meðaltali 85 kr. á ári. Ég efast um, að þessi hlutföll hafi nokkuð breytzt síðan. Ég sé ekki, að nein rök liggi til grundvallar því að ákveða lægra afnotagjald fyrir rafhlöðutæki heldur en rafstraumstæki, sem geta orðið efnalitlum mönnum fullt eins dýr og rafhlöðutækin. Nú liggja engar skýrslur fyrir um það, hvort útvarpsnotendur eru hlutfallslega fleiri í kaupstöðum og sjávarplássum en í sveitunum. Að vísu má vel vera, að svo sé, að tiltölulega sé meiri þátttaka meðal sjávarsíðumanna um notkun útvarpstækja heldur en þeirra, sem í sveitum búa, en ég vildi, að því yrði stefnt, að útvarpstæki yrðu almenningseign í sveitum landsins, og til þess að það gæti orðið, væri einnig réttlátt að lækka afnotagjöld þeirra, sem verða að búa við rafstraumstæki í kaupstöðum og við sjávarsíðuna, eins og hv. 5. landsk. (ÞÞ) játaði, strax og hægt er. Ég býst við, að ég og flokksbróðir minn (ErlÞ), sem sæti á í þessari hv. d., berum fram brtt. við þetta frv. við 3. umr., ef hv. Ed. vill leyfa því að ganga áfram. Ef þessi till. verður samþ., mun hún rýra tekjur útvarpsins um 45 þús. kr. á ári, nema þá að frv. verði breytt á þann veg, að bæta megi við álíka upphæð hjá þeim, sem búa við dýran rafstraum. En áður en við berum fram brtt. munum við sjá til, hvernig fer um þetta mál. Raunar hefir sú röksemd verið færð fram fyrir þessari till. af þeim, er fyrir þessu máli hafa talað, að hér væri nú orðinn skortur á rafhlöðum, og má vel vera, að það sé rétt. En það væri ekki nema eðlilegt, að þeim mönnum, sem ekki geta notað útvarpstæki sín, yrði heimilað að sleppa við að greiða afnotagjöld, svo sem þeim mönnum, sem hv. 5. landsk. minntist á. Þá er það sú stytting á dagskrá útvarpsins, sem fjvn. leggur til. Eitt af hlutverkum fjvn., sem nú hefir haft í mörg horn að líta utan við sitt eiginlega verksvið, virðist vera að gera till. um hana. Öllum mun vera kunnugt um, að nú hefir starfið á þessu þingið verið svo, að við myndum allir vera komnir heim í jólafríið, hefði starf fjvn. ekki verið með þeim endemum, sem raun er á orðin. Dagskrá útvarpsins, sem er hreint verzlunarfyrirtæki fyrir landið, sem útvarpsráð á að vera allsráðandi um, má ekki stytta neitt né spilla henni, án þess að hætta sé á, að útvarpið beri sig verr. Menn kippa að sér hendinni, notendum fækkar, tekjur minnka, því að það liggur í hlutarins eðli, að hlustendum fækkar, þegar dagskrá útvarpsins er orðin léleg og ekki við hæfi landsmanna, - og hvar eru tekjur útvarpsins þá? Ég álít því, að það sé ekki á færi hv. þm. yfirleitt að dæma um, hvort draga skuli úr verkefnum dagskrárinnar eða auka hana. Ég held, að útvarpsráð verði að þreifa sig áfram eftir því, hvað útvarpið þolir með tilliti til hlustenda. Þetta vildi ég sagt hafa um þá snáka, sem ennþá eru á lífi í þessu frv. Ég er þeirrar skoðunar, að þeir séu þess eðlis, að þeir gætu allir dáið, landslýðurinn myndi yfirleitt geta tekið móti þeim erfiðleikum, sem hann á við að stríða, eftir sem áður; ég sé ekki, að þar sé um bjargráð að ræða í neinni mynd.



Það hefir komið till. um að vísa þessum málum, sem sett hafa verið fram í einu frv., til viðkomandi nefnda, og styð ég þá till. Andstaðan móti frv. hefir ekki snúizt svo mjög um efni þess, heldur um hitt, að menn hafa sætt sig illa við formið. Ég álít, að ekki sé rétt að gefa fleiri höggstaði á formshlið málsins með því að synja þess nú, að það verði rætt í nefndum og fái þinglega meðferð. Ég hefi fáu að svara hv. 5. landsk. Það er gamalt áhugamál hans að fá nokkra lækkun á afnotagjöldum til útvarpsins. En það er einnig ljóst, að ef það yrði samþ. nú, þá verður að sinna einnig öðrum kröfum um lækkun á afnotagjöldum. Því að það eru margir aðrir, sem ekki myndu fá neina lækkun, en eru þó verr staddir, og bændur standa ekki verr að vígi nú en áður til að greiða afnotagjöldin. Hv. 5. landsk. er á annari skoðun. Ég játa, að bændur austur á landi, þar sem ég er kunnugastur, hafa hingað til ekki beðið neinn hnekki af afurðasölu sinni. Það er öðruvísi í héraði hv. 5. landsk. Þar hefir mæðiveikin gert mikinn usla, en þar væri hægt að bæta bændum skaðann án tillits þess, að þeir borgi 10 kr. meira eða minna í afnotagjöld. En annars vil ég ekki kappræða þetta mál frekar, en sæta úrslitum atkvgr.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég vil taka undir orð hv. 9. landsk. og kappræða ekki þetta mál. Ég vil taka það fram strax viðvíkjandi því, sem hv. 9. landsk. sagði um meðferð þessara mála, að ekki kemur til mála að vísa 6 málum til nefnda, en hinum 4 álít ég ekki nauðsynlegt að vísa til nefnda. Þau hafa þegar verið rædd, og það kemur ekki til mála að ræða þau frekar þar. En hv. 2. landsk. vil ég segja það, að ég karpa ekki við menn, sem vilja teygja tímann og verja þingtímanum til að skemmta skrattanum. En þar sem hv. þm. minntist á, að margir aðrir þyrftu að fá lækkun á afnotagjöldunum, þar sem þeir væru enn verr settir, þá vil ég taka það fram, að engir eru eins illa settir í þessum efnum og sveitamennirnir. Kostnaður og stímabrak við hleðsluna, erfiðleikar á að fá gert við geymana hvíla mjög þungt á sveitamönnunum. Það eru dæmi til þess, að hleðsla og viðgerðarkostnaður hafi farið upp úr 200 kr. Hv. 2. landsk. sagði, að sjálfsagt væri að láta fleiri njóta góðs af lækkuninni og lækka afnotagjöldin hjá öllum. En fyrr má nú rota en dauðrota, og það er sitthvað, ½ af tekjum útvarpsins og ? af tekjum þess. Hv. 2. landsk. kvartaði yfir því, að hann hefði ekki fengið upplýsingar, er hann þóttist þurfa, hjá nefndarform. En þegar hann talaði um málið, sneri hann sér að fjvn. með illyrðum og óviðurkvæmilegu orðalagi. Gleymir sá sæli þm., sem stundum hefir stjórnað nefndum, að það hefir viljað brenna við, að dráttur yrði á málum hjá honum? En það hefir ekki komið neinum á óvart, og það hefir ekki verið gert neitt moldveður út af því. Ef til vill, þá væri hægt að taka nefndir þær, er hann hefir stjórnað, föstum tökum. Hann veður elginn, þegar efni er lítið, tyggur og dregur á langinn. Og það væri ekki að vita nema þau mál gætu komið fram, sem hv. þm. væri óþokki að.