Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á morgun er ár liðið frá því að innrásarstríð Rússa í Úkraínu hófst, stríð sem enn stendur og sér ekki fyrir endann á, stríð sem hefur falið í sér ómældar hörmungar fyrir úkraínsku þjóðina. Af því tilefni hefur hæstv. forsætisráðherra óskað eftir því að flytja sérstaka yfirlýsingu í samræmi við 61. gr. þingskapa. Fulltrúar annarra þingflokka fá svo tækifæri til að bregðast við yfirlýsingunni.

Herra forseti. Á morgun er liðið heilt ár síðan Rússland réðst með hervaldi á Úkraínu. Þá fyrir réttu ári komum við saman hér í þingsal, fulltrúar allra flokka á Alþingi Íslendinga, fordæmdum harðlega innrásarstríð Rússlands og lýstum yfir fullum stuðningi við Úkraínu. Það gerum við aftur í dag. Á hverjum degi í heilt ár höfum við fengið fregnir af mannfalli og eyðileggingu; tugþúsundir hafa látið lífið, hundruð þúsunda hafa misst heimili sín og milljónir eru á flótta. Öll stríð eru stríð gegn venjulegu fólki. Saklaust fólk hefur þurft að leita skjóls í myrkum kjöllurum undan sprengjuárásum sem hefur verið beint gegn óbreyttum borgurum, nauðgunum og pyndingum er beitt sem vopni, fjöldamorð hafa verið framin, fjölskyldum er sundrað, heimili eru í rúst og fólk er flutt með nauðung yfir landamærin til Rússlands. Á þessum tímamótum vil ég enn og aftur ítreka að innrásarstríð Rússlands er skýlaust brot á stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og öðrum alþjóðalögum og á sér enga réttlætingu. Um þetta snúast grunnreglur alþjóðasamfélagsins, nákvæmlega þetta; friðhelgi landamæra, lýðræði, mannréttindi og sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Íbúar Úkraínu, Zelenskí Úkraínuforseti og stjórnvöld í Kænugarði hafa sýnt hugrekki og þolgæði sem heimsbyggðin öll tekur eftir. Samstaða lýðræðisríkja sem hafa fylkt sér að baki Úkraínu sendir mikilvæg skilaboð til rússneskra stjórnvalda: Við fordæmum þessa ólögmætu innrás og henni verður að linna strax. Við höfum líka á liðnu ári ekki einungis séð skelfilegan eyðingarmátt stríðs heldur líka hvernig hernaðarátök taka yfir allt annað, ryðja aðkallandi úrlausnarefnum til hliðar því auðvitað kemst ekkert annað að. Það er auðvitað þungbært að hugsa til þess að hnattrænar aðgerðir í loftslagsmálum hafa liðið fyrir stríðið og sama má segja um mörg önnur mál, mannréttindi, jafnréttismál, fæðuöryggi hefur verið ógnað í fátækustu ríkjum heims og orkuöryggi víða í uppnámi. Stríðið í Úkraínu sýnir okkur svo áþreifanlega að friður er forsenda allra framfara. Ef ekki ríkir friður þýðir lítið að tala um framfaramál, sjálfbærni eða jöfnuð. En friðurinn þarf líka að vera réttlátur. Friður má ekki byggjast á kúgun og yfirgangi þjóða yfir öðrum þjóðum. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka þingmönnum á Alþingi Íslendinga fyrir þá breiðu samstöðu sem hér hefur ríkt um stuðning við Úkraínu og ég vil líka nota þetta tækifæri og þakka landsmönnum öllum sem hafa nýtt hvert tækifæri til að sýna stuðning, ljáð fólki á flótta liðsinni, veitt húsaskjól, aðstoðað þau sem hingað hafa komið við að finna sér stað í íslensku samfélagi eða prjónað og sent út vettlinga, því þótt við séum herlaus þjóð þá gátum við sent hlýju til Úkraínu og það skiptir svo sannarlega máli í vetrarkuldanum. Öll þessi aðstoð er ómetanleg. Herra forseti. Stríðið gegn Úkraínu hefur ekki aðeins bein áhrif á okkur hér á landi. Það hefur líka áþreifanlega merkingu fyrir öll þau ríki sem eins og Ísland eiga allt undir starfhæfu alþjóðakerfi sem byggir á lögum og reglu, gagnkvæmri virðingu ríkja á réttindum almennings. Alþjóðalögin eru okkar fyrsta varnarlína og þess vegna höfum við lagt sérstaklega áherslu á virðingu fyrir grundvallargildum og reglum í starfi okkar á alþjóðavettvangi, hvort sem er í formennskunni í Evrópuráðinu, norrænu samstarfi eða annars staðar þar sem við störfum á alþjóðavettvangi. Að sjálfsögðu hefur stríðið vakið umræðu um öryggis- og varnarmál í okkar heimshluta og kallar ótvírætt á áframhaldandi virka vöktun og eftirlit á okkar stóra nærsvæði á siglingaleiðum, landhelgi og lofthelgi. Áfram munum við gæta vandlega að samfélagslega mikilvægum innviðum eins og netöryggi og neðansjávarköplum, en undanfarin misseri höfum við lagt sífellt meiri áherslu á að tryggja þær varnir okkar með auknum framlögum til netöryggismála og með lagningu nýs fjarskiptastrengs sem stóreykur fjarskiptaöryggi. Herra forseti. Ég vil að lokum segja þetta: Ísland stendur með Úkraínu. Sá stuðningur hefur birst í verki. Íslensk stjórnvöld veittu í fyrra rúmlega 2,1 milljarð kr. í mannúðar- og efnahagsstuðning og stuðning við grunninnviði og varnir landsins, og við munum halda áfram á sömu braut. Ísland stendur með mannréttindum og alþjóðalögum. Það þarf að draga þá sem eru ábyrgir fyrir stríðsglæpum til ábyrgðar og við munum leggja á það áherslu í formennsku okkar í Evrópuráðinu. Síðast en ekki síst stendur Ísland með réttlátum friði, friði fyrir allt það fólk sem fyrst og fremst vill lifa sínu daglega lífi, sinna sínum störfum og sínu fólki, réttlátum friði sem svo sannarlega er forsenda allra framfara.

Herra forseti. Tilefni þessarar umræðu er auðvitað hörmulegt eins og hæstv. forsætisráðherra nefndi, ár frá svívirðilegri innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu, frjálst og fullvalda Evrópuríki. Ef tilgangurinn var að beygja úkraínsku þjóðinni og skapa sundrungu meðal vestrænna ríkja þá tókst það a.m.k. ekki. Í dag standa Vesturlönd sterkari en Rússland einangraðra og veikara. Það breytir þó ekki þeirri hryllilegu mynd að milljónir íbúa Úkraínu hafa ýmist verið drepnar, sviptar heimilum sínum eða stökkt á flótta frá heimkynnum sínum og daglega berast okkur nýjar fréttir af grimmdarverkum, hvort sem um er að ræða gagnvart fólki eða mikilvægum innviðum landsins. En þótt hörmungar úkraínsku þjóðarinnar séu auðvitað öllum langefst í huga er mikilvægt að muna að þetta árásarstríð Rússa beinist að fleiru. Það þarf nefnilega ekki að grafa langt í ræðuna sem Pútín hélt nýlega af þessu sama tilefni til að átta sig á því. Fyrir utan þá brenglun á raunveruleikanum sem hann varpar upp í tilraun sinni til að sannfæra rússnesku þjóðina um að Rússar séu hið eina sanna fórnarlamb og ábyrgð á stríðinu liggi hjá Vesturlöndum, þá ræðst hann harkalega að þeim gildum sem flest Vesturlönd og við Íslendingar viljum standa vörð um; lýðræði, frelsi, jafnrétti og umburðarlyndi. Það er vissulega gleðilegt að sjá hve samstiga Evrópa og bandalagsþjóðir okkar hafa verið allt síðasta ár í aðgerðum gegn Rússum og aðstoð við Úkraínu. Það er mikilvægt að þessi skýra samstaða haldist þótt stríðið muni dragast á langinn. Alþingi Íslendinga hefur talað einni röddu í málinu og við Íslendingar höfum lagt af mörkum með þátttöku t.d. í efnahagsþvingunum, mannúðarhjálp og móttöku flóttamanna. Það munum við gera áfram. En við megum ekki loka augunum fyrir því að stríðið hefur breytt heimsmynd okkar og sú mynd sem er að teiknast upp krefst þess að við förum vel yfir öryggi og hagsmuni okkar og hvernig þeim er best borgið í framtíðinni. Liður í því er að sjálfsögðu að endurskoða þjóðaröryggisstefnuna sem er á lokametrunum hér á þinginu, en við þurfum líka að endurhugsa samstarf okkar við umheiminn. Fyrir örþjóð sem á allt undir því að sjálfstæði og fullveldi ríkja sé virt hlýtur að blasa við að það gerum við best með enn frekara fjölþjóðlegu samstarfi við þjóðir og ríkjasambönd sem deila okkar megingildum.

Herra forseti. Vladimir Pútín Rússlandsforseti hefur fyrir löngu skipað sér á bekk sögunnar meðal illmenna sem eru tilbúnir til að beita valdi og virða í engu frelsi og líf almennra borgara eða fullveldi annarra ríkja. Svívirðilegir glæpir rússneskra hermanna gagnvart óbreyttum borgurum í Úkraínu vekja óhug og reiði. Þegar hildarleiknum í Úkraínu lýkur verða þeir sem ábyrgðina bera að svara til saka. Það er skylda okkar Íslendinga og annarra frjálsra þjóða að tryggja að svo verði. Zelenskí, forseti Úkraínu, hefur tekið að sér að vera kyndilberi þeirra sem eru reiðubúnir að ganga á hólm við illskuna sem ógnar frelsi og fullveldi þjóða. Framganga hans og hugrekki úkraínsku þjóðarinnar hefur verið innblástur fyrir okkur öll sem höfum tekið frelsinu sem sjálfsögðum hlut. Herra forseti. Þrautseigja og hugrekki hermanna og óbreyttra borgara í Úkraínu í baráttu gegn ofurefli hefur vakið aðdáun og látið fáa ósnortna. „Sýnið að þið séuð með okkur“, sagði Zelenskí í ávarpi til Evrópuþingsins stuttu eftir innrásina. „Sýnið að þið sleppið okkur ekki. Sannið að þið séu Evrópubúar og þá mun lífið sigra dauðann og ljósið sigra myrkrið.“ Innrás Rússa í Úkraínu hefur minnt þjóðir heims á að hernám einnar þjóðar rýrir frelsi annarra. Ef Úkraína fellur mun sólin á himni þínum verða daufari, svo vitnað sé aftur í orð sem Zelenskís. Innrásin í Úkraínu breytti heimsmynd okkar til frambúðar. Við Íslendingar, líkt og aðrar þjóðir, höfum verið minntir rækilega á hve sameiginlegt öflugt varnarsamstarf NATO-ríkja og annarra frjálsra þjóða er mikilvægt. Værukærð, sakleysi eða rómantískar hugmyndir um vopnleysi og friðelskandi heim eru tálsýn sem í gegnum söguna hefur kostað þjóðir sjálfstæði og milljónir manna lífið. Það er skylda allra frjálsra þjóða að hlýða kalli Zelenskís og úkraínsku þjóðarinnar og styðja við bakið á fólki sem hefur sýnt hugdirfsku gagnvart yfirgangi og hrottaskap. Okkur ber með öllum ráðum að styðja frjálsa Úkraínu.

Virðulegur forseti. Á morgun verður liðið ár frá innrás Rússa í Úkraínu. Innrásin er einn mesti harmleikur sem hefur átt sér stað í Evrópu frá síðari heimsstyrjöld. Í upphafi töldu margir að innrásarliðið myndi ná tilsettu marki innan fáeinna vikna en úkraínska þjóðin tók hetjulega til varna og kom í veg fyrir að rússneski herinn næði yfirráðum yfir höfuðborginni Kiev. Talið er að yfir átta milljónir manna hafi flúið land og aðrar fimm milljónir séu á flótta innan Úkraínu, fyrir utan alla þá sem Rússar hafa tekið yfir til Rússlands, þar af fjölda barna. Þá hafa Rússar framið stríðsglæpi á svæðum eins og í Bucha, þar sem framin voru fjöldamorð á óbreyttum borgurum, og Zaporizhzhia þar sem sprengjum var varpað á lestarstöð. Talið er að milli 2–300.000 hermenn hafi látið lífið í átökunum, fyrir utan alla almenna borgara. Rússar hafa gripið til ýmissa örþrifaráða til að manna hersveitir sínar, m.a. með herkvaðningu almennra borgara og herkvaðningu í fangelsum landsins. Vólódímír Zelenskí, forseti Úkraínu, hefur staðið sig hetjulega í baráttunni og óumdeilt að forysta hans hefur skipt miklu fyrir úkraínsku þjóðina. Stríðið í Úkraínu hefur afleiðingar um víða veröld. Í Úkraínu eru framleidd mikil matvæli og hætta á matvælaskorti hefur því aukist gríðarlega síðan innrásin hófst. Sameinuðu þjóðirnar og Tyrkland hafa unnið þrekvirki síðasta sumar þar sem samkomulag náðist um kornflutning yfir Svartahaf. Vegna samkomulagsins hefur tekist að flytja yfir 18 milljón tonn af matvælum úr höfnum Úkraínu en 65% af öllu hveiti og 48% af öllum maís fór þaðan til þróunarríkjanna. Ísland hefur ásamt flestum ríkjum stutt Úkraínumenn og fordæmt innrás Rússa. Okkar stuðningur felst í því að senda birgðir og nauðsynjar og taka á móti flóttafólki. Það er sorglegt að enn í dag þurfi fullvalda ríki að óttast innrás frá nágrönnum sínum að ósekju. Innrás Rússa er brot á alþjóðalögum auk þess sem þeir hafa framið ótal ódæði með framferði sínu. Stríðið bitnar verst á veiku fólki, fötluðu fólki, öldruðu fólki og börnum. Miðað við það sem við höfum heyrt og séð af framferði Rússa í Úkraínu þá segi ég að það er óásættanlegt að hér á Íslandi starfi fulltrúi rússneskra stjórnvalda í fullu starfi við að verja þessa innrás og stunda áróður fyrir Vladímír Pútín. Við eigum að ganga lengra í fordæmingu okkar og slíta stjórnmálasambandi við Rússland og það strax í dag.

Virðulegi forseti. Nú er ár liðið frá því að rússneski herinn réðst inn í Úkraínu eins og hér hefur komið fram. Síðan hefur verið styrjöld í Evrópu. Það er óhugnanlegt að hugsa til þeirra voðaverka sem framin hafa verið gagnvart úkraínsku þjóðinni og maður fyllist sorg yfir því hvernig sprengingar og dráp hafa orðið hluti af daglegu lífi venjulegra borgara í Úkraínu. Fólk verður dofið. Við verðum dofin gagnvart þessum hryllingi eftir því sem tíminn líður. Stríðsfyrirsagnir fjölmiðlanna hafa minni slagkraft eftir því sem stríðið dregst á langinn og við venjumst því eins og hverju öðru ástandi í ekki svo fjarlægu landi. Við megum hins vegar aldrei gleyma því að á bak við fréttirnar er raunveruleg þjáning. Við megum heldur aldrei gleyma því að stuðningur okkar hefur áhrif og þess vegna höfum við Íslendingar lagt okkar af mörkum í samstarfi með vinaþjóðum okkar í NATO og öðrum þeim þjóðum sem deila okkar hugmyndafræði og þess vegna höfum við m.a. lagt mikla áherslu á að taka vel á móti því fólki sem flúið hefur heimili sín í Úkraínu vegna styrjaldarinnar. Ég óska þess, eins og við væntanlega öll, af öllu hjarta að stríðinu ljúki og Úkraínumenn geti að nýju lifað friðsælu og góðu lífi þar sem ógn og dauði er ekki hluti af hinu daglega lífi. Ég fordæmi framferði rússneskra stjórnvalda og vona að rússneska þjóðin losi sig við stríðsóða forystumenn sem hafa leitt þjóð sína í þennan ömurlega leiðangur. Stríðslok og friður er eina ásættanlega niðurstöðu. Þar stöndum við með Úkraínu og hinum frjálsa heimi.

Virðulegi forseti. Á morgun er eitt ár síðan við vöknuðum upp við þær skelfilegu fréttir að stríð hefði brotist út í Evrópu, eitt ár síðan við héldum öll niðri í okkur andanum, fullviss um að hið gamla stórveldi, Rússland, myndi valta yfir Úkraínu, eitt ár síðan við lærðum hvers þjóð getur verið megnug þegar lýðræði og mannréttindum er ógnað. Virðulegi forseti. Við gætum í dag haldið lofræður um samstöðu Evrópu og framlag Íslands til stríðsins í Úkraínu, en hinar raunverulegu hetjur sem allan heiður eiga skilið eru hinir almennu borgarar Úkraínu sem hafa þurft að þola skelfilegar afleiðingar þessa ómanneskjulega stríðs. Hinar raunverulegu hetjur eru einnig þeir Úkraínubúar sem hafa vígbúist til verndar lýðræðinu, venjulegt fólk eins og þú og ég - já, jafnvel þingmenn - fólk sem veit hvað það þýðir ef lýðræðinu er fórnað, fólk sem veit hvað það þýðir ef mannréttindi eru ekki lengur grundvöllur stjórnskipunar. Þótt heilt ár sé liðið er mikilvægt að við gleymum ekki því að þetta fólk berst fyrir okkur, fyrir lýðræði Evrópu allrar. Ef við styðjum þau ekki á hvern þann máta sem við getum þá er okkar eigið samfélagið í hættu. Í dag, eins og aðra daga undanfarið ár, erum við öll Úkraínubúar. Slava Ukraini.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir að við tökum okkur tíma hér á þessari elstu löggjafarsamkomu heims að minnast þess að nú er um ár síðan við upplifðum innrás Rússlands í Úkraínu. Við verðum og eigum að staldra við og horfast í augu við þá staðreynd að fyrir rétt rúmu ári síðan þótti nánast óhugsandi að slík innrás gæti átt sér stað. En tíminn hefur svo sannarlega leitt annað í ljós. Það var tilfinningaþrungið og ógnvænlegt að horfa úr fjarlægð á veraldarsöguna skrifast fyrir framan augun á okkur. Hörmungarnar sem saklaust fólk í Úkraínu hefur mátt þola í kjölfarið eru óbærilegar. Vanmáttartilfinning sem eðlilega grípur um sig á slíkum stundum er skiljanleg en hún má alls ekki vera allsráðandi og það hefur hún ekki verið, þökk sé baráttuþreki og styrk úkraínsku þjóðarinnar og Zelenskís forseta. Ef við horfum á stóru myndina og lítum inn á við og á það alþjóðakerfi sem við Íslendingar erum þátttakendur í þá blasir við að full þátttaka okkar í þessum kerfum, í alþjóðasamstarfi, er virkasta leiðin til að tryggja þau pólitísku markmið þjóðarinnar að verja öryggi okkar og fullveldi. Vera okkar í NATO var ekki markmið í sjálfu sér, ekki frekar en að pólitískt markmið míns flokks um að leyfa þjóðinni að kjósa um Evrópusambandsaðild snýst ekki um Evrópusambandið sjálft heldur þann ríka vilja okkar til að vera fullir þátttakendur við að byggja upp réttlátara samfélag, friðsama Evrópu. Gleymum því heldur ekki að bæði þessi bandalög urðu einmitt til sem viðbragð við tveimur heimsstyrjöldum á fyrri hluta síðustu aldar með öllum þeim hryllingi sem þeim fylgdi fyrir þær kynslóðir sem þá lifðu. Markmiðið var öðru fremur að byggja upp lýðræðislega og samhenta Evrópu og tryggja frið þannig að aðrar eins hörmungar myndu aldrei endurtaka sig. Horfandi til baka yfir síðasta ár, virðulegur forseti, þá hefur sannarlega reynt á innviði þessara kerfa og stofnana þeim tengdum. Margt hefur gengið vel, annað ekki. En staðreyndin er sú að markmið Rússa um að valta m.a. yfir þessa innviði og vestrænt samstarf leiddi til vanmats á styrknum sem tilurð þessara alþjóðlegu stofnana og bandalaga byggir á, um frelsi, um lýðræði og mannréttindi og um frið. Gerræðislegir tilburðir og offors, ofbeldi og glæpir Rússa í Úkraínu hafa nefnilega ekki veikt vestræn lýðræðisríki. Þvert á móti hefur samstaða og samheldni um frið og lýðræði aukist. Átökin hafa ekki dreift úr sér um alla Evrópu. Þessi bandalög eru að vinna að lausnum og viðbragði sem miðar að frekari friði og lýðræðisuppbyggingu í álfunni. Það kom líka á daginn að styrkur úkraínsku þjóðarinnar var stórkostlega vanmetinn af árásarþjóðinni. Baráttuþrek hennar og samstaða hefur verið okkur öllum innblástur og við sem hér erum, búum hér á Íslandi, búum yfir þeirri gæfu að vera frjáls og geta tekist á um ólíkar lífsskoðanir og þá stefnu sem við teljum besta fyrir okkar ágæta land. Oft á tíðum er erfitt að setja sig í spor margra bandalagsþjóða okkar í NATO og vinaþjóða í Evrópu sem búa við ríkan undirliggjandi ótta um að frelsið verði tekið af þeim, hvað þá að ætla að setja sig almennilega inn í þann veruleika sem úkraínska þjóðin stendur nú frammi fyrir dag hvern. En við sjáum það líka að aðeins saman og með fullri og óhikaðri þátttöku þar sem okkar frjálsa rödd fær að heyrast getum við lagt okkar lóð á vogarskálarnar á móti því myrkri sem brjálaðir menn bera með sér.

Herra forseti. Nú er rétt ár liðið síðan Rússar höfðu kurteislega beðið þar til vetrarólympíuleikarnir í Kína kláruðust og ruddust þá inn í nágrannaríki sitt, Úkraínu. Hugrekki úkraínsku þjóðarinnar er aðdáunarvert, eins og blasir við öllum og blæs okkur, hinum friðelskandi þjóðum, von í hjarta, en aflið sem þar er við að etja er auðvitað gríðarlegt. Við verðum með bandalagsþjóðum okkar að styðja áfram við úkraínsku þjóðina eins og mest við megum og leggja það af mörkum sem við getum og ráðum við. Það hefur þótt nokkur værukærð alltumlykjandi í alþjóðamálum og varnarmálum undanfarin ár sem segja má að menn hafi vaknað af værum blundi gagnvart fyrir réttu ári síðan. Ég held að hér heima fyrir þurfum við að leggja meiri áherslu á að sinna þeim málum með þeim hætti sem mikilvægið kallar á og ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til að hafa það í forgrunni í störfum sínum á næstunni. Þetta hefur sömuleiðis dregið fram mikilvægi NATO. Við auðvitað styðjum áfram við þær tvær vinaþjóðir okkar sem nú sækja þar um inngöngu þó að nokkuð hafi hökt vegna sjónarmiða Tyrkja í því samhengi. Það er tvennt sem þetta stríð hefur líka minnt okkur á sem hefði átt að vera okkur mun augljósara árum saman hér heima en raunin hefur verið. Annars vegar er það fæðuöryggi og hins vegar er það orkuöryggi. Ég skora á okkur sem hér erum, um leið og við styðjum við það að leggja það af mörkum sem við getum til að styðja við úkraínsku þjóðina, að við höfum þessa tvo málaflokka í algjörum forgrunni í því sem við tökumst á við næstu misserin, því að ekki veitir af. Ég bara ítreka: Gerum það sem við getum, leggjum það af mörkum til að styðja við úkraínsku þjóðina á þeim tímum sem nú ganga yfir. Þó að við séum lítil þá erum við nú býsna öflug þegar við tökum okkur til. Ég hvet okkur öll til samstöðu í þeim efnum.

Borist hafa bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1033, um kostnað vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd, frá Ingu Sæland, á þskj. 1037, um kostnað ríkissjóðs við að draga úr tekjuskerðingum, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 1052, um lögbundið eftirlit og eftirfylgni með réttindum fatlaðra barna, frá Oddnýju G. Harðardóttur.

Til svara eru: Innviðaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og heilbrigðisráðherra.

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur misst alla stjórn. Ríkisstjórnin hefur misst stjórn á verðbólgunni og á vöxtunum og var fyrir löngu búin að missa stjórn á stóru velferðarmálunum sem ráða mestu um kjör og efnahag venjulegs fólks á Íslandi. Það er þaðan sem ólgan sem við sjáum nú á vinnumarkaði sprettur, verkföll og bráðum verkbann með alvarlegum afleiðingum fyrir þúsundir heimila og samfélagið allt. Ríkisstjórnin getur ekki bara bent á alla aðra og skorast undan eigin ábyrgð, bent á Seðlabankann, bent á vinnumarkaðinn, bent á fólkið í landinu. Nei, ríkisstjórnin ber sjálf ábyrgð á að stjórna þessu landi og reka samfélag okkar svo vel sé. Þess vegna vil ég nú spyrja hæstv. innviðaráðherra um húsnæðismál. Það vill svo til að Framsóknarflokkurinn hefur farið með stjórn húsnæðismála í áratug og staðan er ekki beinlínis glæsileg. En það hefur aldeilis ekki skort á loforðaflauminn frá hæstv. innviðaráðherra og félögum hans í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur um bót og betrun í húsnæðismálum. Nú síðast í þessari viku hafa tveir hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar gefið í skyn að leigubremsa komi til greina. Við í Samfylkingunni höfum kallað eftir tímabundinni leigubremsu frá því í haust að danskri fyrirmynd. Við höfum kallað eftir þessu mánuðum saman og verið algjörlega samstiga Alþýðusambandi Íslands. Leigubremsa til eins árs væri mjög mikilvægt innlegg í kjaramál á þessum tímapunkti og ég spyr því hæstv. innviðaráðherra hvort hann muni hafa forgöngu um slíka lagasetningu um tímabundna leigubremsu, t.d. að danskri fyrirmynd, eins og við í Samfylkingunni höfum margítrekað lagt til hér.

Virðulegi forseti. Það stendur að sjálfsögðu ekki á ríkisstjórninni að axla sína ábyrgð og m.a. getum við bara bent á það að í gegnum Covid-faraldurinn, það er nú að koma út úttekt á því, þá kemur í ljós að okkur tókst það sem er mjög mikilvægt, að verja mest lægstu tekjuhópana - langmest. Við fórum á síðastliðnu ári í það, vegna þess að verðbólgan var vaxandi, að hækka húsnæðisbætur um tæp 24%; fyrst um 10% í júní og svo aftur um 13,8%, ef ég man rétt, um áramótin og breikkuðum þann hóp sem nýtur þeirra bóta. Við fórum í að hækka vaxtabætur og viðmiðin þar þannig að þau nýtast bæði fleirum og meir þeim sem þann stuðning þurfa að fá. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að erfitt ástand er hér á markaðnum. Verðbólgan er há og illvíg og ég held að það sé engum blöðum um það að fletta að við þurfum öll að takast á við hana. Ég er ekki að kenna neinum um að það sé verðbólga. Það er stríð í Evrópu eins og við vorum að ræða hérna áðan, það geisar verðbólga um allan heim og óvissutímar. Væntingarnar á Íslandi um verðbólgu inn í framtíðina eru allt of háar. Eina leiðin til að snúa því við er að við tökum öll höndum saman, aðilar vinnumarkaðarins, ríkisstjórnin að sjálfsögðu, sem getur haft forgöngu um slíkt, Seðlabankinn og almenningur allur, ekki síst fyrirtækin í landinu sem ráða oft verði á vöru og þjónustu. Við erum síðan með hópa að störfum, m.a. um réttindi leigjenda þar sem m.a. er til skoðunar hvernig við getum tryggt enn frekar þeirra réttindi með einhvers konar útfærslu á því sem hv. þingmaður kallaði leigubremsu eða slíkt. 

Forseti. Það er bara ekki nóg að vera á vaktinni, það þarf að gera eitthvað á vaktinni. Það er náttúrlega óboðlegt þegar blasir við alvarlegt ástand vegna verkfalla og hryllilegt ástand fyrir launafólk vegna verkbanna að vera að vísa í einhverja nefnd. Í staðinn fyrir að tala um hvað eigi að gera núna á næstu dögum og næstu klukkutímum er farið í einhverja sagnfræði. Ég bið hæstv. innviðaráðherra afsökunar á því þegar ég sagði að það væri ekki nóg að skella skuldinni á Seðlabankann, almenning í landinu og launþegahreyfinguna en gleymdi því sem hann kom svo inn á áðan, að hann kenndi stríðinu í Úkraínu um. Þetta er bara ekki boðlegt, hæstv. ráðherra. Það blasir við neyðarástand eftir nokkra daga. Og ég vil fá að heyra: Ætlar ríkisstjórnin að grípa til aðgerða sem geta losað um þann alvarlega hnút sem er á vinnumarkaðnum eða ætlar hún áfram að koma hingað upp og vísa í einhverjar nefndir sem hafa enga tímafresti?

Virðulegur forseti. Ég heyri að hv. þingmaður deilir ekki þeirri skoðun minni að þetta sé verkefni sem við öll hér og reyndar allir í Evrópu og hinum vestræna heimi eru að glíma við og það þurfi að takast á við það sem slíkt. Þegar ég vísaði til þess að við værum á vaktinni þá var ég að vísa til þess. Það voru ekki söguskýringar, ég var bara að rifja það upp fyrir hv. þingmanni að við höfum akkúrat verið að taka tillit til þeirra hópa sem hafa það erfiðast. Við gerðum það á síðasta ári og við ætlum að gera það áfram og núna í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Það var hluti af samkomulagi sem ríkisstjórnin gerði við gerð kjarasamninga fyrr í vetur að koma á laggirnar þeim hópum með þeim aðilum sem leggja áherslu á að við göngum hratt og örugglega til verks. Það er verið að vinna þannig. Ég held að hv. þingmaður hafi fullan skilning á því, að hann vilji að það sé ekki gert án þess að hlutirnir séu skoðaðir. Það er m.a. verið að skoða fyrirmyndir frá öðrum Evrópuþjóðum þar sem hlutirnir hafa gengið að mörgu leyti betur á þessu sviði. 

Virðulegur forseti. Fyrir tveimur mánuðum síðan varð ólýsanlegur harmleikur þegar einstaklingur andaðist stuttu eftir heimkomu af bráðadeild Landspítalans. Bráðadeildin var þá á yfirsnúningi og nýtingarhlutfall yfir 200% á sama tíma. Skortur á legurýmum á öðrum deildum Landspítala var staðreynd og deildirnar keyrðar áfram á yfir 100% afköstum. Ástandið á bráðadeild Landspítala í desember var þannig að fólki var ráðlagt að mæta ekki á bráðadeildina heldur fara á heilsugæsluna. Ástandið á heilsugæslunni í desember var þannig að fólki var ráðlagt að mæta ekki þangað heldur halda sig bara heima hjá sér og vona að það læknaðist af sjálfu sér enda allt að átta vikna bið eftir tímum á sumum heilsugæslum. Í desember vantaði einn þriðja af læknum á bráðadeild Landspítalans og það voru um tvöfalt fleiri á deildinni en gert var ráð fyrir. Deildin var undirmönnuð og hún gat ekki sinnt eðlilegum fjölda og hvað þá meira en tvöfalt fleiri sjúklingum. Er einhver hissa á því að fólk hafi verið beðið um að koma ekki á bráðamóttökuna þegar það var orðið dauðans alvara að mæta þangað í orðsins fyllstu merkingu? Á fimmta tug sjúklingar voru fastir á bráðamóttökunni vegna þess að ekki var hægt að flytja þá á aðrar deildir spítalans því það var allt fullt. Það vantaði að manna vaktir og þau sem voru á vakt áttu bara að vinna allt að þrisvar sinnum hraðar. Hvað hefur hæstv. heilbrigðisráðherra gert til lausnar á þessu skelfilega ástandi sem myndaðist þarna? Með hvaða ráðum mun hann koma í veg fyrir og sjá til þess að svona ástand og afleiðingar þess myndist ekki aftur?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessa fyrirspurn um stöðuna á bráðamóttökunni. Við erum auðvitað að fara í gegnum mjög krefjandi aðstæður og holskeflu veirusýkinga sem má segja að hafi komið í kjölfar heimsfaraldurs. Það má segja að enn eitt álagsprófið hafi verið sett fyrir heilbrigðiskerfið og undirstrikar í raun og veru hversu öflugt og þrautseigt kerfið er og starfsfólkið. Það er auðvitað miður þegar upp koma alvarleg atvik en þau gerast og maður verður alltaf jafn miður sín með það. Ég get að sjálfsögðu ekki tjáð mig um sértilvik en þau fara í hefðbundið ferli. Það hefur verið til umræðu og ég er með í undirbúningi frumvarp sem lýtur að því að styrkja öryggið í heilbrigðiskerfinu og öryggismenninguna. En að þessari holskeflu. Veirusýkingarnar eru aðeins að fara niður. Við vorum öll hér að ferðast um landið í síðustu viku og þetta álag birtist á öllum heilbrigðisstofnunum. Í sumar og í aðdragandanum að þessari holskeflu, sem búið var að vara við að væri í uppsiglingu, fórum við í fjölmargar aðgerðir með bráðamóttökunni, með spítalanum, til þess að undirbúa þetta. Ég skal koma inn á þær aðgerðir hér í seinna andsvari. En ég fór jafnframt yfir það með hv. velferðarnefnd hér fyrr í mánuðinum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég vona heitt og innilega, og ég veit að allir hér inni munu styðja hann í því, að hann sjái til þess að byrgja þennan brunn áður en fleiri detta ofan í hann og verða fyrir óbætanlegum skaða. En ástandið er samt enn þá skelfilegt. Við erum með ástand þar sem er ekki búið að semja við sjúkraþjálfara og ekki semja við sérgreinalækna og við erum með ástand þar sem fátækt fólk þarf að borga frá 2.000 kr. og upp í tugi þúsunda fyrir komu til sjúkraþjálfara eða sérgreinalækna. Við erum að nálgast það að vera með 10.000 manns á biðlista eftir aðgerðum í heilbrigðiskerfinu. Það sem er enn þá alvarlegra er líka að tilkynningar um lyfjaskort eru að stóraukast. Lyfjaskortur er að verða hættulegur. Fólk hefur orðið fyrir skaða vegna þess að það hefur ekki fengið sín lyf. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig ætlar hann að leysa þetta og sjá til þess að þetta ástand skaði ekki fleiri?

Hæstv. forseti. Það var í síðasta mánuði - tíminn líður hratt - sem ég kom fyrir hv. velferðarnefnd að beiðni hv. þingmanns og þá fórum við yfir þær aðgerðir sem þurfti að fara í, m.a. til að styðja við fráflæði frá Landspítala þar sem birtingarmyndin er á bráðamóttökunni. Við fjölguðum rýmum úr 24 í 44 í ágúst, síðan eru 39 endurhæfingarrými á Sólvangi og svo 29 rými bara í desember, sérstaklega til að bregðast við vandanum. Það eykur álagið á bráðamóttökunni, eins og hv. þingmaður fór yfir, þegar fólk kemst ekki upp á deildir og flæðið er ekki nægjanlegt. Í sumar settum við á stofn viðbragðsteymi bráðamóttöku sem er með 39 tillögur sem við erum þegar byrjuð að vinna úr, m.a. uppfært allan tækjabúnað alls staðar á landinu. Þetta er fjölmargt. Varðandi lyfjaskort sem allur heimurinn er að kljást við, 

Virðulegur forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. innviðaráðherra varðandi fyrirhuguð loftslagsgjöld Evrópusambandsins á flugrekstur. Þann 9. desember sl. var send út fréttatilkynning frá European Commission með fyrirsögninni, með leyfi forseta: „European Green Deal: new rules agreed on applying the EU emissions trading system in the aviation sector“, sem sagt að innleiða aukna gjaldtöku í flugstarfsemi. Þetta er 9. desember. Þann 15. júní í fyrra skrifar hæstv. forsætisráðherra bréf til Ursulu von der Leyen þar sem hún leitar ásjár og óskar eftir skilningi á sérstakri stöðu Íslands gagnvart þessu regluverki þar sem kemur fram að það verði rétt um tífaldur kostnaður t.d. sem leggst á flug sem lendir í Keflavík sem fer frá London Heathrow, annars vegar í gegnum Ísland og hins vegar í beinu flugi með British Airways frá London til JFK í New York. Nú hafa borist fréttir af því að svör hafi borist frá Ursulu von der Leyen en þau hafa ekki verið birt. En það vakti athygli mína 24. júní, níu dögum eftir að þetta bréf fer frá hæstv. forsætisráðherra, að á vef Stjórnarráðsins birtist frétt þar sem fjallað er um þetta mál og þar segir að innviðaráðherra hafi einnig vakið athygli á erindi forsætisráðherra meðal sinna starfssystkina í aðildarríkjum ESB, bent á alvarleika málsins og lagt áherslu á mikilvægi þess að gerðar yrðu ráðstafanir til að mæta þessum sérstöku aðstæðum. Ég vil því spyrja hæstv. innviðaráðherra: Hvernig var þessum málaumleitunum ráðherrans gagnvart starfsbræðrum og -systrum sínum í Evrópu tekið í ljósi þess að þegar fréttatilkynningin berst hálfu ári seinna, þann 9. desember, virðist í engu hafi verið tekið tillit til sjónarmiða Íslands?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál hér upp í þinginu. Þetta er vissulega búið að vera til umfjöllunar í stjórnkerfinu býsna lengi og þar hjálpar til að við erum búin að koma því þannig fyrir að við erum með starfsmenn úti í Brussel sem fylgjast með, þannig að um leið og þessar hugmyndir fóru af stað þá vakti starfsmaður okkar athygli á því að það myndi hafa talsverð áhrif á flug til og frá Íslandi ef þetta gengi hvað verst fram. Við vorum í raun og veru í upphafi ferilsins að reyna að hafa áhrif og höfum verið að því síðan með fjölmörgum fundum og með ýmsum kollegum okkar og á ólíkum sviðum, bæði í samgönguráðuneytinu en, eins og hv. þingmaður benti á, líka með bréfi frá forsætisráðherra. Ég hef átt fjölmarga fundi með m.a. starfsbræðrum mínum á Norðurlöndum sem og öðrum í Evrópusambandinu. Það er skilningur á þessum sjónarmiðum, enda höfum við unnið vinnuna okkar býsna vel og getum sýnt fram á að þessi hugmyndafræði, „Fit for 55“, sem er hugmyndin um að ná ákveðnum árangri í loftslagsmálum, næst alls ekki gagnvart flugi til og frá Íslandi. Þvert á móti, ef það versta gerðist og flugið færðist frá Íslandi þá yrði svokallaður loftslagsleki og það yrði meiri mengun í heiminum af þeim völdum. Umhverfisdeild Evrópusambandsins hefur hins vegar ekki gefið sig með aðferðafræðina. Þetta er kannski dæmi um, sem ég býst við að við hv. þingmaður séum sammála um, að skrifræði Evrópusambandsins er þungt. Það skiptir máli að við höfum á hverjum tímapunkti komið okkar sjónarmiðum mjög skýrt á framfæri. Áður en málið færi til að mynda til umfjöllunar sem hugsanlega hluti af EES-samningnum eða eitthvað slíkt þá erum við algjörlega búin að tryggja að það sé skilningur og jákvæð afstaða hvað okkar afstöðu varðar. Við munum sjá 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að mér þyki kannski sjálfri spurningunni ekki hafa verið svarað nægjanlega. Ég vildi draga hér fram, með aðstoð hæstv. ráðherra, hver árangurinn hefði verið hingað til af þessum umleitunum gagnvart starfsbræðrum og -systrum hæstv. ráðherra og embættismönnum gagnvart sínum kollegum. Samkvæmt því sem nú liggur fyrir virðist hann ekki hafa verið mikill, ég ætla ekki að segja að hann hafi ekki verið neinn. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál sem fyrir liggur. Ef þetta skilar sér þannig til sameiginlegu EES-nefndarinnar að regluverkið verði innleitt, eins og lagt var upp með í fréttatilkynningu Evrópusambandsins frá 9. desember síðastliðnum, mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að innleiðingunni verði hafnað?

Virðulegur forseti. Nei, það er ekki þannig að það hafi ekki neinn árangur orðið vegna þess að þetta voru fjölmörg atriði. Tvö þeirra stóðu kannski hvað verst út af, strax í ferlinu tókst okkur að leiðbeina í einu málinu inn á rétta braut og því hefur það ekki áhrif á Ísland. En varðandi þennan þátt sem er hér til umfjöllunar þá tókst okkur ekki að snúa umhverfishluta Evrópusambandsins, þó svo að allir samgönguráðherrar og þeir sem ég ræddi við, líka hjá Evrópusambandinu, skildu málið til hlítar og sáu öll vandkvæði á því að þetta myndi skila nokkru, yrði jafnvel verra. Því er ég fullviss um að við munum ná einhverjum árangri í þessu. Við munum nota öll þau ráð sem þarf til að koma í veg fyrir að þetta gangi að óbreyttu yfir Ísland eins og það lítur út. Það er ekki útséð um það og við munum bara halda áfram að tala máli okkar og verja okkar hagsmuni.

Herra forseti. Við uppbyggingu nýs Landspítala, sem við flest ef ekki öll fögnum, var ekki gert ráð fyrir húsnæði fyrir geðdeild né þjónustu sem varðar geðheilbrigði. Ég þarf ekki að ítreka mikilvægi þess að veita fullnægjandi og viðunandi geðheilbrigðisþjónustu líkt og ég hef gert áður uppi í pontu heldur vil ég benda á það sem er ábótavant í kerfinu okkar og það sem við getum gert betur. Innviðir geðdeildarinnar á Hringbraut þarfnast bráðnauðsynlegra umbóta. Húsnæðiskosturinn er ekki aðeins óviðunandi heldur hefur sameining deilda fækkað leguplássum, bæði þar og á Kleppi. Bráðamóttaka geðsviðs er ekki opin allan sólarhringinn heldur er almennur skrifstofuopnunartími. Svo þegar það lokar á geðdeildinni þarf fólk að leita til bráðamóttöku sem er eins og allir vita að glíma við mjög mikið plássleysi og fráflæðisvanda. Vandamálið er ekki þjónustan sem er veitt heldur er starfsfólkið þvert á móti að gera það besta sem það getur með það sem það hefur fengið til að moða úr. En það er bara ekki nógu gott. Eins er skortur á starfsfólki og oftar en ekki fær fólk ekki þann stuðning sem það leitar eftir í innlögn. Enn og aftur: Starfsemin er mikilvæg og það eru allir að reyna sitt besta en þegar það er skortur á starfsfólki er skortur á samkenndarmiðaðri nálgun á geðræn vandamál. Sögur hafa borist um það að sumu veiku fólki sé ekki hleypt út til að reykja fyrr en þau klára matinn sinn, sem ég geri alvarlega athugasemd við. Refsimiðuð nálgun í stað hvetjandi nálgunar skilar sér alls ekki í veikindum. Ég ætla bara að einfalda þetta og segja að það sé bráðnauðsynlegt að gera miklar umbætur á innviðum fyrir geðsvið spítalans. Mig langar því að spyrja: Hefur hæstv. ráðherra einhver áform um að útvega nýtt húsnæði fyrir nýja geðdeild? Er það eitthvað í kortunum? Eða gleymdist bara algjörlega að gera ráð fyrir í geðheilbrigðismálum í þeirri endurskoðun sem á sér stað í heilbrigðiskerfinu og í uppbyggingu nýs Landspítala?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir þessa fyrirspurn um þetta brýna mikilvæga mál. Ég skal játa það hér í upphafi að mögulega vorum við ekki nægilega snemma í þessu ferli, í uppbyggingarferli þessarar miklu framkvæmdar sem við sjáum birtast núna mjög hratt við Hringbraut þegar kemur að stöku byggingum og stöku deildum. Það hefur staðið til bóta og það er búið að efla mjög það heildarskipulag sem heldur utan um þessi mál, um skoðun á stöðu eldri bygginga. Þar er NLSH ohf. búið að eflast mikið þennan tíma frá 2010 þegar það varð til og svo er stýrihópur að störfum líka með þátttöku ráðuneyta og sérfræðinga og m.a. hefur verið gerð skýrsla um stöðu bygginga. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það er ekki boðlegt og ekki raunhæft ástand bygginga bæði á Kleppi og við Hringbraut fyrir að vera með þessa starfsemi. Það sem ég gerði var að ég var með mjög öflugan starfshóp sem var í miklu notendasamráði um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Hluti af þeim starfshópi hélt áfram til að vinna út frá þessari skýrslu og skoða húsnæðismálin og ætlar að leggja til hvað er skynsamlegast að gera, bæði varðandi staðsetningu, uppbyggingu og umhverfi og horfa svolítið inn í framtíðina með okkur um uppbyggingu á nýju húsnæði fyrir geðdeild. Og ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta hér upp. Þetta er mjög brýnt og mjög mikilvægt mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Það gleður mig að heyra að það sé vinna í gangi varðandi þetta brýna málefni. Bara svona til að kafa aðeins dýpra í það sem ég sagði í fyrri fyrirspurninni þá langar mig að benda á að eftir sameiningu sérhæfðrar geðendurhæfingardeildar á Kleppi fyrir fólk með alvarlega geðrofssjúkdóma og fíknigeðdeildarinnar á Hringbraut er fólk með alvarlega sjúkdóma og fólk með fíknivandamál sett á sömu deild inni á Hringbraut og þar með töpuðust tugir plássa á Kleppi og heil deild á 1. hæð á Kleppi fyrir fólk með alvarlega geðrofssjúkdóma. Einnig er það þannig að þegar einhver eru sett í bráðainnlögn vegna geðrænna vandamála þá eru þau sett á hvaða deild sem er, bara þar sem er pláss. Ég hef heyrt sögur af því að það eru sjúklingar sem eru að glíma við þunglyndi og eru settir inn á sérhæfðu geðrofssjúkdómadeildina. Ég vildi því spyrja: Finnst hæstv. heilbrigðisráðherra ásættanlegt að fólk með geðræn vandamál sé innlyksa í vonlausu húsnæði á deildum sem það á ekki heima á? Finnst hæstv. heilbrigðisráðherra það vænlegt til árangurs til að veita fólki bráðameðferð í ófullnægjandi umhverfi?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir þessa fyrirspurn, sem er samofin því sem við vorum að ræða hér varðandi húsnæðismálin. Nei, auðvitað er það ekki boðlegt - svo að ég svari því bara hreint út. Þetta er aðeins flókið þegar saman fer flókinn geðvandi og fíknisjúkdómur. Ég hef aðeins verið að kafa ofan í þetta mál og átti m.a. nýlega fund með yfirlækni á Vogi þar sem er meðferð. Til að skilja þetta þurfum við að gera það skilvirkara þegar fólk þarf bráðameðferð, að það komist á réttan stað nægilega hratt. Þetta er svolítið flókið á milli almennu bráðamóttökunnar og bráðamóttöku geðdeildar. Svo erum við með tvö pláss sérstaklega tengd Vogi til að fólk fari hratt í gegn og komist þangað í afeitrun. 

Frú forseti. Í fjölmiðlum er núna að hefjast ný sería í Survivor Valhöll. Að þessu sinni heitir keppnin Hver hatar hann mest? og keppt er um hver hatar samgöngusáttmálann mest. Keppnin er æsispennandi. Sem stendur er bæjarstjóri Kópavogs sigurstranglegur en hann tók óvænt fram úr Mörtu Guðjónsdóttir, borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins. Staðan er hins vegar opin og allt getur gerst. Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins birtast nú einn af öðrum og litla eyjan er að fyllast af Sjálfstæðismönnum. En það er hins vegar óljóst hvert þau vilja fara eða hverju þau vilja breyta og framkvæmdastjóri og forstöðumaður Betri samgangna eru sem stendur í fullri vinnu við að leiðrétta rangfærslur Sjálfstæðismanna og ættu að mínum dómi að þiggja vaktaálag fyrir. Allt er þetta mjög merkilegt, ekki síst í því ljósi að af þeim níu aðilum sem skrifuðu undir samgöngusáttmálann þá sátu sex Sjálfstæðismenn við borðið; fimm bæjarstjórar Sjálfstæðisflokksins og sjálfur formaður Sjálfstæðisflokksins. Ég veit ekki hvort þau sátu meðvitundarlaus við borðið, en þessi afurð er einfaldlega Sjálfstæðisflokksins. Óánægja með samgöngusáttmálann er í þessu ljósi í sjálfu sér hreinræktað innanbúðarvandamál Sjálfstæðisflokks. Auðvitað er sáttmáli sem þessi alltaf málamiðlun. Sumir vilja að meira sé sett í einkabíla, aðrir vilja borgarlínuna stærri, enn aðrir vilja lengri og breiðari hjólastíga. Viðreisn hefur stutt þennan mikilvæga sáttmála um framtíðarsýn í samgöngum. Það höfum við gert í borgarstjórn, í bæjarstjórnum og hér á Alþingi. Mikilvægi þess að bregðast við fólksfjölgun og til að takast á við loftslagsvandann blasir auðvitað við. En svo virðist sem Sjálfstæðismenn horfist illa í augu við það sem koma skal. Það hefur í því samhengi verið ánægjulegt að sjá framsýni borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík að þessu leyti. Ég spyr hæstv. innviðaráðherra: Deilir hann áhyggjum borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík um mikilvægi samgöngusáttmálans fyrir hagsmuni íbúa og sér hann einhverja ástæðu til að taka upp þetta samkomulag?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins hér á dagskrá. Það gerum við í raun og veru allt of sjaldan og umræðan í fjölmiðlum litast svolítið af því, eins og hv. þingmaður kom inn á, sem menn hafa kannski mestan áhuga á en ekki er endilega alltaf rætt við þá sem eru kannski næst vettvangi og vita mest um málið. Í mínum heimi er oft þannig, og þannig túlkaði ég orð þingmannsins - er glasið hálffullt eða hálftómt? Frá mínum bæjardyrum er það hálffullt og ég held að það sé ekki keppni um annað en hver elski þennan sáttmála mest. 

Frú forseti. Það er gott að heyra afdráttarlausan stuðning hæstv. ráðherra við bættar samgöngur. Ég er honum sammála um að glasið sé hálffullt að þessu leyti. Persónuleg reynsla mín er sú að það er nú kannski oftar svona í lok vikunnar sem glasið tekur að tæmast en það er önnur saga. En ég vildi vekja athygli á tillögu Sjálfstæðisflokksins í borgarstjórn í síðustu viku þar sem talað er um, með leyfi forseta, að „gríðarleg óvissa“ ríki um fjármögnun samgöngusáttmálans. Gríðarleg óvissa um fjármögnunina. Það er önnur gagnrýni sem mér finnst áhugaverð vegna þess að hún beinist auðvitað mjög augljóslega að fjármálaráðherra þessarar ríkisstjórnar og formanni Sjálfstæðisflokksins ef það er rétt að óvissa ríki um fjármögnunina. Þannig að ég vil í lokin spyrja hæstv. innviðaráðherra um hvort hann taki undir áhyggjur Sjálfstæðismanna um að formaður þeirra muni ekki standa við samkomulag um fjármögnun. Ríkir í alvöru einhver gríðarleg óvissa um að ríkisstjórnin ætli sér að standa við sinn hluta samkomulagsins?

Virðulegur forseti. Það er nú þannig að í þessu samkomulagi sem við gerðum vorum við það framsýn að halda ýmsum möguleikum opnum um fjármögnun sáttmálans þannig að ég hef í sjálfu sér litlar áhyggjur af því. Það er hins vegar alveg rétt að það hefur dregist að koma fram með frumvörp er varða umferðarstýringar og flýtigjaldahliðina. Við erum með verkefnastofu, innviðaráðuneytið og fjármálaráðuneytið, sameiginlega sem er á fullu og mun skila árangri. Þessi verkefni eru þar undir en eru auðvitað miklu stærri vegna þess að við erum að fara að skipta um tekjukerfi í samgöngum, fella út bensín- og dísilgjöld og taka upp einhvers konar annað kerfi. Þá þarf samspilið við hugsanlega gjaldtöku að vera alveg skýrt til að tryggja sanngirni gagnvart ólíkum hópum, landshlutum o.s.frv. Þannig að ég vænti bara mikils af þessari vinnu. Þótt hún hafi dregist eitthvað þá hef ég ekki meiri áhyggjur af því en svo að hún klárist, að sjálfsögðu, vegna þess að það er bara hluti af því að skipta hér um tekjumódel.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um stefnur og aðgerðaáætlanir á sviði húsnæðis- og skipulagsmála, samgangna og byggðamála. Eins og fram kemur í 1. gr. þess er markmið frumvarpsins að ná auknum árangri á þessum sviðum og hafa jákvæð áhrif á samfélagið allt með því að efla og samhæfa opinbera stefnumótun og áætlanagerð. Frumvarpið felur í sér nýja hugsun og mikilvæga viðhorfsbreytingu á þessu sviði. Því er ætlað að ná fram aukinni samhæfingu og meiri gæðum á málefnasviðum ráðuneytisins, skarpari pólitískri aðkomu að stefnumótun og bættu samráði og samtali við almenning og hagsmunaaðila. Ég mælti fyrir sambærilegu frumvarpi á 151. löggjafarþingi, sem náði ekki fram að ganga. Frumvarpið nú er þó nokkuð breytt enda tók eldra frumvarp mið af verkefnum þáverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis en frumvarpið tekur nú til stefnumörkunar á málefnasviði nýs innviðaráðuneytis, þ.e. samgangna, byggðamála, húsnæðis-, skipulags- og sveitarstjórnarmála. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar var eitt meginmarkmið með stofnun innviðaráðuneytisins að tryggja betri samhæfingu á þessum mikilvægu sviðum. Stefnur og aðgerðaáætlanir yrðu samþættar og lagðar fram samhliða til að tryggja þessa samhæfingu. Þessar stefnur verða þannig byggðar á sameiginlegum áherslum, framtíðarsýn og meginmarkmiðum. Með þeim hætti má hámarka árangur og jákvæð áhrif stefnumótunarinnar þar sem tekið er mið af tengdum málefnum og horft lengra en til sérstakra verkefna hvers málaflokks. Slík samhæfð stefnumótun sem byggir á skýrri og samræmdri framtíðarsýn leiðir til markvissari aðgerða og þar með betri nýtingar á opinberu fé, þekkingu og tækni. Í stefnumörkun á þessum sviðum er lagður grunnur að mikilvægum innviðum samfélagsins, málefnin mynda eina heild og því hefur starfsemi á einu sviði áhrif á önnur. Rétt er að taka fram að þó að áherslan hér sé að samhæfa stefnumótun á sviði innviðaráðuneytisins er ekki dregið úr mikilvægi þess að horft sé einnig til stefnumörkunar á öðrum sviðum, ekki síst á sviði orku- og loftslagsmála. Hlýtur það að vera langtímamarkmiðið eða festa í sessi samhæfingu allrar stefnumörkunar hins opinbera. Með gildistöku laga um breytingu á ýmsum lögum til samræmingar á áætlunum á sviði samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamála, sem gildi tóku í júní 2018, var stigið mikilvægt skref í átt að aukinni skilvirkni og samhæfingu áætlana á málefnasviði þáverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis auk þess sem komið var á fót sérstakri stefnumótun í málefnum sveitarfélaga. Verklag var samræmt sem og form áætlana og tímaspannir, m.a. út frá forsendum laga um opinber fjármál. Í frumvarpinu eru lagðar til eftirfarandi breytingar sem miða að því að ná fram meginmarkmiðum þess: Felld verði á brott lög um samgönguáætlun, lög um byggðaáætlun og sóknaráætlanir og ákvæði um stefnumótun á sviði húsnæðismála í lögum um húsnæðismál. Í staðinn koma ákvæði þessa frumvarps. Þá eru lagðar til breytingar á skipulagslögum og sveitarstjórnarlögum til samræmis. Ákvæði frumvarpsins um undirbúning og innihald hverrar stefnu eru einfaldari en ákvæði núgildandi laga, sérstaklega laga um samgönguáætlun. Með þeim lögum voru sameinaðar fjórar áður sjálfstæðar áætlanir sem kallaði á ítarleg ákvæði um efni, markmið og verklag við gerð hinnar nýju sameinuðu samgönguáætlunar. Þessi þörf er ekki lengur til staðar og þá er það meira í samræmi við þróun lagasetningar undanfarinna ára að auka frekar pólitískt svigrúm til stefnumörkunar eftir aðstæðum hverju sinni. Landsskipulagsstefna hefur nokkra sérstöðu þar sem hún setur ramma fyrir sveitarstjórnarstigið sem sér að meginstefnu til um framfylgd og framkvæmd stefnunnar. Því var talið æskilegt að hafa ákvæðið um undirbúning og gerð tillögu að landsskipulagsstefnu áfram í skipulagslögum en gera þar lágmarksbreytingar. Þá nýtur stefnumótandi áætlun ríkisins um málefni sveitarfélaga nokkurrar sérstöðu vegna sjálfstæðis sveitarstjórnarstigsins og verður því áfram í sveitarstjórnarlögum. Í frumvarpinu er kveðið á um undirbúning og framlagningu þingsályktunar um stefnur til 15 ára í hverjum málaflokki fyrir sig sem innihaldi jafnframt aðgerðaáætlanir til fimm ára. Ekki verði því um tvær áætlanir að ræða til fimm og 15 ára og verði hver stefna ásamt aðgerðaáætlun afgreidd í einu lagi á Alþingi. Þá er gert ráð fyrir því að stefnurnar verði að jafnaði lagðar fram innan árs frá upphafi nýs kjörtímabils. Að baki því býr sú hugsun að eðlilegt sé að nýtt Alþingi samþykki heildstæða stefnumörkun á hverju sviði einu sinni á kjörtímabili. Ef forsendur stefnu breytast á kjörtímabilinu eða ef tilefni er til að öðru leyti er lagt til að ráðherra leggi fram tillögu að breytingum á viðkomandi stefnu í stað þess að leggja fram nýja stefnu í heilu lagi. Gerir það bæði undirbúning og meðferð slíkra breytingartillagna einfaldari og markvissari en nú er. Gert er ráð fyrir því að undirbúningur og samráð vegna breytingartillagna verði í grunninn með sambærilegum hætti og við undirbúning heildarstefnunnar en umfang undirbúningsvinnunnar verður þó í eðlilegu hlutfalli við umfang breytinganna. Sem fyrr segir er mikil áhersla lögð á að stefnurnar séu samhæfðar, styðji hver aðra og séu byggðar á heildstæðri stefnumörkun ráðherra. Eru það meginmarkmið að innviðir mæti þörfum samfélagsins og að til staðar séu sjálfbærar byggðir og sveitarfélög um land allt. Samnefnarinn er búsetufrelsi, þ.e. að fólk geti búið sér heimili þar sem það helst kýs í því búsetuformi sem því hentar og það njóti sambærilegra umhverfisgæða innviða og opinberrar þjónustu hvar á landinu sem er. Þá verður eftir sem áður byggt á þeim megináherslum sem legið hafa til grundvallar áætlunum til þessa, svo sem að stuðla að greiðum, hagkvæmum, öruggum og umhverfislega sjálfbærum samgöngum, jákvæðri byggðaþróun og öruggu húsnæði fyrir landsmenn. Gert er ráð fyrir því að skipuð verði þrjú ráð, þ.e. samgönguráð, byggðamálaráð og húsnæðis- og skipulagsráð sem geri tillögur til ráðherra að stefnu og aðgerðaáætlunum, hvert á sínu sviði, að fengnum áherslum ráðherra. Hvert þessara ráða verði skipað þremur fulltrúum, tveimur án tilnefningar og einum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Þannig verði tryggt skýrt umboð ráðanna sem og að sjónarmið sveitarfélaganna komi fram við undirbúning stefnumörkunarinnar. Mikil áhersla er lögð á mikilvægi þess að ítarlegt samráð fari fram við undirbúning stefnanna áður en þær eru lagðar fram á Alþingi. Fram til þessa hefur verið víðtækt samráð við gerð landsskipulagsstefnu og samgönguáætlunar svo dæmi séu tekin og verður það áfram. Í stað árlegrar skýrslugjafar til Alþingis er gert ráð fyrir því að ráðherra upplýsi bæði Alþingi og almenning um framgang áætlana með reglubundnum og aðgengilegum hætti. Liggur beint við að það verði gert í gegnum rafræna upplýsingagátt ráðuneytisins, svokallaðan Vegvísi á vegvisir.is, þar sem birtar eru uppfærðar lykilupplýsingar um m.a. stöðu mælikvarða, áætlana og framvindu aðgerða í einstökum landshlutum. Upplýsingar um niðurstöðu útgjalda innan málefnasviða og málaflokka miðað við fjárveitingar munu jafnframt áfram birtast í ársskýrslu ráðherra sem lögð er fram samkvæmt ákvæðum laga um opinber fjármál. Brýnt er að framsetning áætlana verði samræmd og því verði horft til samspils og samhæfingar við aðrar áætlanir þar sem þær eru til staðar, svo sem aðgerðaáætlun um loftslagsmál og heilbrigðisstefnu. Loks verði sem fyrr gætt sérstaklega að samhæfingu við fjármálaáætlun og fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem lagðar eru fram á grundvelli laga um opinber fjármál. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mig langaði aðeins til að spyrja hann og ég er aðallega að hugsa um húsnæðismálin. Ég hef orðið vör við það, verandi í hv. velferðarnefnd, að ráðherra er að leggja mikla áherslu á að leggja fram mál sem eru í eðli sínu til þess að styðja við, ef við getum sagt sem svo, gagnasöfnun, faglegri stefnumótun og annað. Þetta er svona undirbúningsvinna sem er að eiga sér stað sem er til góðs og ég fagna því. En það sem ég hef aðeins áhyggjur af er að nú erum við endalaust að heyra af því hvað það er orðið erfitt fyrir fólk bæði að kaupa sér íbúð, eignast íbúð, og greiða af lánum sem fara hækkandi. Það er mikið óöryggi sem fólk er að upplifa á húsnæðismarkaði og hvað þá leigumarkaði. Það er lægst launaða fólkið á Íslandi sem er á leigumarkaðnum og er að ströggla þar. Ég sé ekki að það sé verið að fara í neinar brýnar aðgerðir og þá spyr maður sig hvort hæstv. ráðherra sé með aðrar upplýsingar heldur en ég hef. Af hverju telur hann ekki brýnt að bregðast við því ástandi sem er í gangi núna í samfélaginu? Er hæstv. ráðherra ósammála því að það geisi neyðarástand núna á húsnæðismarkaði? Þá er ég líka að fókusera á leigumarkaðinn sem er orðinn mjög erfiður fyrir fólk. Mér þætti vænt um að fá svör við þessu.

Virðulegur forseti. Þó að fyrirspurnin tengist kannski ekki frumvarpinu nema óbeint þá er ég mjög fús til þess að svara spurningum hv. þingmanns þar sem þau lúta kannski að afleiðingum þess að vera komin með húsnæðisstefnu. Við höfum enga húsnæðisstefnu, við höfum aldrei lagt hana fram. Þetta verður sú fyrsta sem kemur núna í vor eða síðla vetrar. Vegna hugmyndafræðinnar á bak við hana höfum við verið að leggja svona mikla áherslu á gagnasöfnun síðastliðin ára til þess að geta í raun og veru sett fram markvissa stefnu. Húsnæðismál hafa hingað til verið að ýkja allar efnahagsdýfur á Íslandi og núna að öllu öðru óbreyttu erum við að fara inn í eina slíka. Húsnæðismarkaðurinn er að frjósa og það verður ekkert byggt á næstu tveimur, þremur árum nema til komi einhvers konar opinber stuðningur. Þess vegna erum við búin að vera að byggja upp það kerfi að húsnæðisstefna ríkisins sé til jafnvægis við efnahagsmálin, að tryggja ævinlega nægilegt framboð miðað við þá þörf sem er á markaðnum og að geta brugðist við því með einhverjum hætti. Í raun og veru erum við að segja: Markaðurinn hefur ekki ráðið við þetta þannig að við, hið opinbera, þurfum að stíga þar inn í til að hjálpa til. Húsnæðisstefnan mun styðja slíkt. Við erum að vinna að samningum við fjölmörg sveitarfélög, búin að ganga frá samkomulagi við stærsta sveitarfélagið um ákveðna uppbyggingu þar sem tryggt er að til séu lóðir til að byggja íbúðir, allt að 2.000 á ári í Reykjavík og 4.000 á landinu öllu. Það mun gera okkur kleift að tryggja að það myndist ekki svona mikið ójafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar af því að neyðarástandið á húsnæðismarkaði er í raun búið að vera nokkur ár aftur í tímann. Við erum svolítið að reyna að byggja okkur inn í framtíð þar sem húsnæðisstefna, stefna hins opinbera í húsnæðismálum, mun frekar verða til jafnvægis heldur en til þess, eins og hún hefur verið, að ýkja efnahagssveiflurnar.

Forseti. Ég þakka andsvarið og ég fagna þeirri vinnu sem er í gangi um að fara að stunda mögulega fagleg vinnubrögð við húsnæðisáætlanir og reyna að ná tökum á ástandinu í framtíðinni. Framtíðin skiptir máli. En það sem ég er kannski að benda á er að við erum á þeim stað núna í samfélaginu þar sem æ fleiri eiga erfitt með að finna þak yfir höfuðið fyrir sig og fjölskyldu sína og eru að ströggla á leigumarkaði. Fólk sér ekki lengur neina möguleika á að komast í öruggt húsnæði. Þetta er stækkandi hópur í samfélaginu. Auðvitað skiptir ótrúlega miklu máli að horfa til framtíðar og vera með framtíðarsýn, byggja hér upp betri húsnæðisstefnu og safna gögnum til að geta tekið faglegar ákvarðanir byggðar á góðum gögnum. Það skiptir allt saman gríðarlega miklu máli. En við hljótum á sama tíma að geta brugðist við því ástandi sem er núna. Við erum aðilar að mikilvægum mannréttindasamningum um t.d. efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Okkur ber skylda til að tryggja það að þegnar landsins, almenningur, hafi þak yfir höfuðið og búi við húsnæðisöryggi. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra aftur: Er hann ósammála því að það sé þetta erfiða ástand á húsnæðismarkaði sem ég myndi ganga svo langt að kalla hálfgert neyðarástand? Er hann sammála því? Og ef hann er það, af hverju er ekki verið að fara í neina brýnar aðgerðir núna? Það var t.d. talað um leigubremsu hérna áðan í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Af hverju er ekki verið að fara í þær aðgerðir meðfram því að fara í þessar mikilvægu framsæknu framtíðarsýnaraðgerðir? - ef það meikar sens, afsakið, forseti.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað búið að vera hálfgert ófremdarástand í nokkurn tíma og verður áfram þangað til við finnum þetta jafnvægi. Á meðan þurfum við auðvitað að vera alltaf á vaktinni og þess vegna brugðumst við við á síðastliðnu ári og núna síðast um áramótin. Við hækkuðum til að mynda húsnæðisbætur á síðasta ári um 24% og við víkkuðum verulega bæði þann fjölda og jukum stuðning við þá sem njóta vaxtabóta með aðgerðum okkar sem voru samþykktar hérna á þinginu við gerð fjárlaga. Við erum líka að segja og munum segja í þessari húsnæðisstefnu, og erum að framkvæma það með þessum samningum við sveitarfélögin, byggt á rammasamkomulagi við Samband íslenskra sveitarfélaga frá síðastliðnu sumri um tiltekinn fjölda íbúða, að 35% íbúða á næstu árum verði byggðar með einhvers konar opinberum stuðningi, þ.e. að við fjölgum almennum íbúðum með stofnframlögum. Það er eitthvað sem gerist bara mjög hratt, að auka við og bæta hlutdeildarlánafyrirkomulagið fyrir þá sem geta keypt íbúð með opinberum stuðningi. Það er aðferð sem virðist vera að virka mjög vel og við þurfum einfaldlega að endurbæta það sem við sáum að fór úrskeiðis vegna þessara miklu hækkana sem voru á síðustu árum og við höfum ýmsar aðrar leiðir til að koma þessum framkvæmdum af stað. Valkosturinn sem við stöndum frammi fyrir er sá að við séum ekki með svona stefnu, við séum ekki að bregðast við með þessum hætti og þá bara vitum við hvað gerist. Við getum horft nokkra áratugi aftur í tímann. Núna kemur uppbyggingarstopp. Þá koma síðan nokkrir árgangar inn á markaðinn eftir nokkur ár og eftirspurnin rýkur upp og verðin rjúka upp og við erum aftur komin í það. Hér erum við að stíga inn með miklu betri upplýsingar vegna vinnu okkar síðastliðin misseri og ár til að geta sett fram raunverulega stefnu og framkvæmt hana. 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu sem þingflokkur Miðflokksins leggur fram og er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela menningar- og viðskiptaráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp þess efnis að lögum um ráðstöfun útvarpsgjalds skuli breytt. Breytingin lúti að því að hverjum og einum greiðanda útvarpsgjalds skuli heimilt að ráðstafa allt að þriðjungi gjaldsins til annarra fjölmiðla en Ríkisútvarpsins eins og hann kýs. Þessi þingsályktunartillaga er nú flutt í þriðja sinn en var síðast lögð fram á 152. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt. Allir þeir sem skattskyldir eru á Íslandi, einstaklingar og lögaðilar, greiða sérstakt gjald til Ríkisútvarpsins ohf. Útvarpsgjaldið, sem lagt er á við álagningu opinberra gjalda ár hvert, er lagt á þá einstaklinga og lögaðila sem bera sjálfstæða skattskyldu aðra en dánarbú, þrotabú og þá lögaðila sem undanþegnir eru skattskyldu samkvæmt 4. gr. laga um tekjuskatt. Það eru nokkrar aðrar undantekningar sem ég fer ekki yfir hér en koma fram í þingmálinu. Gjaldið nemur fastri fjárhæð sem er ákvörðuð með lögum. Nú er það 20.200 kr. og bætist við á hvern einstakling sem hefur náð 18 ára aldri fram til 67 ára aldurs og við hverja fyrirtækjakennitölu sem stofnuð er, þannig að í hvert skipti sem framtakssamur einstaklingur stofnar fyrirtæki þá detta 20.000 kr. í sjóðinn hjá Ríkisútvarpinu. Hér er um að ræða nefskatt sem enginn skattskyldur aðili kemst undan að greiða. Skiptir þá engu hvort hann getur notað fjölmiðlaþjónustu Ríkisútvarpsins, hvort hann sættir sig við hana eða hvort hann skilur hana yfirleitt. Með þessari tillögu er lagt til að unnið verði að breytingum á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013, sem fela í sér breytt fyrirkomulag við innheimtu útvarpsgjalds. Lagt er til að landsmenn hafi valfrelsi um ráðstöfun hluta þess gjalds. Þannig geti þeir með framlagi sínu tryggt tiltekinn fjölbreytileika í rekstri fjölmiðla landsins. Með því að sitja eitt að þessum gjaldstofni hefur Ríkisútvarpið haft yfirburðastöðu gagnvart öllum öðrum fjölmiðlum og gildir það um fréttaflutning sem dagskrárgerð. Slík einokunarstaða, sérstaklega ríkismiðils, er óeðlileg nú á tímum og vinnur beinlínis gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana. Í 1. gr. laga um Ríkisútvarpið er tiltekið að markmið þeirra sé að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í samfélaginu með fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Ríkisútvarpinu er þannig falin framkvæmd þessarar stefnu stjórnvalda. Það sé þjóðarmiðill og skuli rækja fjölbreytt hlutverk sitt af fagmennsku, metnaði, heiðarleika og virðingu. Þá skuli það leggja rækt við íslenska tungu, menningu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. Það er skoðun flutningsmanna þessarar tillögu að til þess að Ríkisútvarpið geti rækt þessa skyldu þurfi að vera rými fyrir aðra öfluga fjölmiðla á markaðinum. Hér er átt við fjölmiðla sem geti veitt Ríkisútvarpinu aðhald og um leið aukið fjölbreytileika þjóðfélagsumræðunnar og eflt frekar skilning almennings á henni. Í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2007/65/EB kemur fram að fjölmiðlalæsi snúist um að gera neytendum kleift að nýta sér fjölmiðla á öruggan og skilvirkan hátt. Áhrif fjölmiðla á samfélagið eru svo viðamikil að fjölmiðlalæsi neytenda er ein af grundvallarforsendum þess að þeir geti talist fullgildir og virkir borgarar í lýðræðisríki. Að veita einum ríkisreknum miðli lungann úr fjölmiðlastyrkjum hins opinbera vinnur gegn þessum markmiðum. Undanfarið hafa birst margvíslegar upplýsingar um að stjórnendur Ríkisútvarpsins telji sig hafa sjálfdæmi um það hvernig staðið er að rekstri þess. Bæði Ríkisendurskoðun og fjölmiðlanefnd hafa ítrekað gert alvarlegar athugasemdir við starfsemi Ríkisútvarpsins og framkvæmd á ýmsum lögbundnum skilyrðum sem gilda um rekstur stofnunarinnar. Hvað lögbundnar skyldur hennar varðar má jafnframt benda á að Ríkisútvarpið gegnir nú á dögum hvergi nærri sama öryggishlutverki og fyrr á tíð. Nefskattur á borð við útvarpsgjald þekkist nú þegar í lögum um sóknargjöld. Þar er kveðið á um að þjóðkirkjusöfnuðir og skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög samkvæmt lögum um þau skuli eiga ákveðna hlutdeild í tekjuskatti sem lagður er á samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Er það val skattgreiðenda til hvaða safnaðar gjaldið rennur. Ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að útfæra útvarpsgjaldið á svipaðan hátt, t.d. þannig að skattskyldur aðili tilgreini á skattframtali hverju sinni hvert hann vill beina hluta útvarpsgjaldsins. Um árabil hefur verið rætt um að takmarka umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og renna þannig styrkari stoðum undir frjálsa fjölmiðla. Augljóslega hefur slík útfærsla ekki hlotið brautargengi enn sem komið er. Telja því flutningsmenn tillögunnar rétt að fara þessa leið með farsæld frjálsrar fjölmiðlunar fyrir augum og tryggja þannig heilbrigðari og fjölbreyttari þjóðmálaumræðu í landinu. Virðulegur forseti. Okkur er öllum ljóst í hvers lags yfirburðastöðu Ríkisútvarpið er gagnvart öðrum fjölmiðlum í landinu. Það hefur ítrekað verið rætt að það þurfi að gera bragarbót þar á. Ýmsar tillögur lágu fyrir í skýrslu frá árinu 2018 sem Björgvin Guðmundsson þáverandi ritstjóri, að mig minnir, fór fyrir, og þar komu fram sjónarmið sem vörðuðu til að mynda aðlaganir á tryggingagjaldi starfsmanna, virðisaukaskatt af áskriftar- og auglýsingatekjum fjölmiðla, skattlagningu erlendra risafyrirtækja sem hér sópa til sín stórum hluta auglýsingafjár og þar fram eftir götunum. En svo, eins og með margt annað hjá þessari ríkisstjórn, gerist ekki neitt og enn sitjum við nú í allsherjar- og menntamálanefnd og förum yfir sérstaka ákvörðun um það með hvaða hætti stutt skuli við einkarekna fjölmiðla og sú ákvörðun hefur hingað til verið tekin eitt ár í senn, í stað þess að ráðast að rótum vandans og minnka að nokkru marki þá yfirburðastöðu sem Ríkisútvarpið hefur á þessum markaði og byggja inn hvata sem geta stutt við þá einkareknu miðla sem hér eru starfandi, flestir, því miður, á mjög veikum grunni rekstrarlega. Ég held að hér gefist tækifæri til þess að innleiða þennan hvata sem góður fréttaflutningur af málefnum líðandi stundar er undirorpinn og þetta er líka sanngirnismál í mínum huga. Útvarpsgjaldið er lögþvinguð aðgerð; 20.200 kr. á hverju ári á hverja kennitölu sem er skattskyld. Þetta safnast saman og það að leggja hér til að þriðjungi þessa gjalds verði ráðstafað með frjálsum hætti til þess fjölmiðils sem viðkomandi kýs að gera, þykir okkur flutningsmönnum málsins hófleg nálgun á það að styðja við einkarekna fjölmiðla í landinu. Ég ítreka að við flutningsmenn málsins, ég sem hér stend og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, leggjum fram þessa tillögu sem hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela menningar- og viðskiptaráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp þess efnis að lögum um ráðstöfun útvarpsgjalds skuli breytt. Breytingin lúti að því að hverjum og einum greiðanda útvarpsgjalds skuli heimilt að ráðstafa allt að þriðjungi gjaldsins til annarra fjölmiðla en Ríkisútvarpsins eins og hann kýs. Að aflokinni þessari umræðu legg ég til að þetta mál gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til meðferðar þar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir að vekja athygli á þessu máli og koma því til umfjöllunar. Útvarpsgjaldið hefur lengi verið umdeilt, það er vissulega rétt, og deilan hefur verið af ýmsum toga, t.d. um upphæð þess og hvort allir séu skyldugir til að greiða gjaldið. Með tækninýjungum og samfélagsþróun síðastliðin ár hefur tilgangur og starfsemi Ríkisútvarpsins breyst og þróast. RÚV, sem áður var okkar helsta fréttaveita og mikilvægur öryggisaðili gegnir nú hlutverki venjulegs miðils, ef þannig má að orði komast. Með tilkomu fleiri fjölmiðla um allt land og á vefnum þá hefur RÚV í rauninni ekki lengur þá sérstöðu sem áður var. En breyttir tímar kalla almennt á breyttar áherslur. Við sjáum marga leita til annarra fjölmiðla en RÚV í leit að fréttum eða annarri afþreyingu, sem er jákvætt því að við fögnum fjölbreytileikanum, en því kemur upp eðlileg vangavelta um hvort þörf sé á nýrri nálgun. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann hugsi sér einhver takmörk eða skilyrði varðandi þann fjölmiðil sem einstaklingur mætti ráðstafa þessum allt að þriðjungi gjaldsins til.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið og vil fyrst fagna því sem mér heyrist koma fram í máli hv. þingmanns og þingflokksformanns Framsóknarflokksins, að sannarlega sé uppi breytt staða varðandi hlutverk Ríkisútvarpsins á markaði. Það hefur komið fram í umræðu um þetta mál á fyrri þingum að þarna væri hægt að hafa ýmis viðmið til hliðsjónar. Fjölmiðlanefnd - þó að ég sé nú í sjálfu sér efins um mikilvægi þeirrar nefndar og þeirrar stofnunar í raun - miðlar sem eru undirorpnir skráningu þar eða skráningarskyldu gætu fallið þarna undir en það er útfærsluatriði. Svarið er já, það þurfa að vera einhverjar takmarkanir þar á. En ég held að það verði minnstur vandi þessa máls að útfæra þau viðmið. Eins og ég segi, þá getum við horft til skráningar hjá fjölmiðlanefnd og ýmsir aðrir möguleikar eru þar opnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Starfsumhverfi fjölmiðla er einmitt mjög áhugavert líkt og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni hér áðan, m.a. vegna breytinga á auglýsingatekjum og fleira. En mig langar aðeins að varpa ljósi á og beina umræðu minni að stöðu fjölmiðla á landsbyggðinni. Þeir eiga undir högg að sækja eins og við höfum séð upp á síðkastið, líkt og reyndar aðrir fjölmiðlar. Fjölmiðillinn N4, sem komst nú aldeilis í fréttirnar fyrr í vetur, er ágætisdæmi þar sem búið er að óska eftir gjaldþrotaskiptum hans í ljósi rekstursins og rekstrargrundvallarins. Fólk vill vissulega sjá fréttir og umfjöllun úr sínum heimabæ og það er mikilvægt að við flytjum fréttir alls staðar af landinu. Íbúar á landsbyggðinni hafa ítrekað bent á að umfjöllun RÚV um landsbyggðina hafi minnkað töluvert. Það kemur því til álita hvort fýsilegt sé að endurskoða úthlutunarreglur og fjölmiðlastyrk með auknum stuðningi við landsbyggðarfjölmiðla að leiðarljósi. Því spyr ég hv. þingmann: 

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Já, ég held að það sé alveg tvímælalaust staðan sem við myndi blasa að þessum reglum breyttum. Ef ég fer bara svona réttsælis út frá höfuðborgarsvæðinu þá þekki ég héraðsfréttablöðin; upp á Akranesi eru Skagafréttir, Skessuhorn á Vesturlandinu, Bæjarins bestu, Feykir, Húnahornið og svona heldur þetta áfram. Þetta er ógrynni héraðsfréttablaða sem mér segir svo hugur að muni njóta töluverðs stuðnings frá fólki á sínu heimasvæði, kannski sérstaklega fyrirtækjum sem eru lögþvinguð til að greiða þennan skatt án þess að hafa nokkurn möguleika á að nýta sér þá þjónustu sem þar er veitt, þ.e. kennitölurnar, þannig að ég held að þetta væri sérstaklega trygg leið til þess að auðvelda fólki að ýta undir staðbundna fréttaþjónustu. 

Forseti vill minna þingmenn á að ræðutími í síðari umferð er ein mínúta.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir bæði að leggja þetta mál fram og fyrir ræðuna og hvernig hann fylgdi því öllu úr hlaði. Ég hugsa að fyrir einhverjum árum síðan þá hefði ég mótmælt þessari tillögu mjög harðlega en í dag er ég kominn á þá skoðun að þeim mun fleiri hugmyndir sem við fáum um það hvernig hægt er að efla fjölmiðlaumhverfið á Íslandi, því betra. Ég er svolítið sammála því sem var auðvitað kannski í og með inntakið og örugglega líka tilgangurinn sem er að við þurfum að búa til einhvers konar kerfi utan um þetta allt saman, Ríkisútvarpið og einkarekna miðla, þannig að þeir geti starfað með einhverjum fyrirsjáanleika til framtíðar. Við eigum ekki að ganga út frá því að Ríkisútvarpið eigi að vera óumbreytanleg stærð. Við eigum að velta vöngum yfir því hver staða Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði er og hér er komin fram tillaga um að nefskatturinn geti runnið til fleiri heldur en Ríkisútvarpsins. Gott og vel. Skoðum það líka. Ég ætla reyndar að koma betur inn á þetta allt saman í ræðu á eftir. Það er hins vegar algjörlega bjargföst skoðun mín, hafandi fylgst ágætlega með íslenskum fjölmiðlamarkaði lengi, að leiðin til þess að efla íslenskt samfélag, leiðin til að efla lýðræðislega umræðu, leiðin til þess að skjóta styrkari stoðum undir samfélagið allt er með því að fjölmiðlar allir, fjölmiðlaumhverfið allt, verði öflugra. Þar af leiðandi langar mig svolítið til að fá það fram hér hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni sem flutti málið hvort hann sjái fyrir sér að mögulegu tekjutapi Ríkisútvarpsins af þessu yrði mætt með einhverjum öðrum hætti eða hvort hann sjái það fyrir sér að það sé þá bara í fínu lagi að Ríkisútvarpið veikist þá kannski pínulítið tilviljanakennt og áður en menn fari í einhverja vinnu við að skoða hlutverk þess og umfang í samfélaginu til lengri tíma. Er þessi tillaga að veikja Ríkisútvarpið og er það bara í fínu lagi ef það gerist?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Tillagan eins og hún liggur fyrir mun draga úr heildartekjum Ríkisútvarpsins. Það ætti ekki að koma neinum í þessum sal á óvart að ég hef verið þeirrar skoðunar að umfang Ríkisútvarpsins sé of mikið, ekki bara hvað varðar yfirburðarstöðu þess gagnvart einkareknu miðlunum heldur bara sé horft á það eitt og sér. Við erum núna að sigla inn í fyrsta árið þar sem Ríkisútvarpið hefur úr að spila rúmum 8.000 milljónum þegar allt er talið til. Ég held að ég muni þessar tölur nokkurn veginn rétt. Ég kom inn á í ræðu minni áðan gagnrýni Ríkisendurskoðunar, fjölmiðlanefndar, svo dæmi séu tekin, á það hvernig Ríkisútvarpið hefur gengið fram og ég held að það sé raunverulegt svigrúm til endurskoðunar á heildarumhverfi og -hlutverki Ríkisútvarpsins. Ég get alveg tekið undir það sem lá í orðum hv. þingmanns, það væri skynsamlegt að fara í þá endurskoðun fyrst áður en grundvallarbreyting verður á tekjustofnum Ríkisútvarpsins. En það er nú þannig með svo margt undir verndarvæng þessarar ríkisstjórnar sem við sitjum uppi með að það gerist ekki neitt þegar kemur að því að endurskoða regluverk, sama hvort það er Ríkisútvarpsins eða annarra þátta, alla vega gerast hlutir mjög hægt oft á tíðum. En til að svara spurningunni beint: Ég sé fyrir mér minnkað umfang Ríkisútvarpsins þó að þetta sé ekki sérstakt markmið. Alþingi gæti tekið þá ákvörðun að bæta Ríkisútvarpinu upp tekjutapið. Það er að mínu mati önnur ákvörðun sem yrði tekin í gegnum fjárlög með einum eða öðrum hætti. En með aukið umfang ríkisútgjalda í huga þá held ég að Ríkisútvarpið ætti ekki að vera undanþegið þeirri umræðu.

Frú forseti. Já, ég held að það séu allir að nálgast og detta inn á sama stað í þessari umræðu. Ég hef svo sem skynjað það. Hér er rætt um verkleysi ríkisstjórnarinnar og ég get tekið heils hugar undir það sem hv. þingmaður kom inn á, að mikið er talað um það sem gera þarf en það gerist minna og minna verður úr efndum heldur en maður myndi vilja. Eitt af því sem t.d. hefur verið boðað af hálfu hæstv. menningarráðherra er að það fari fram einhvers konar heildarendurskoðun á umhverfinu öllu, en það bólar auðvitað ekkert á því. Ég get bara upplýst það hér og fer kannski betur yfir það á eftir að ég hef velt því fyrir mér hvers konar tillögu maður gæti komið með til að reyna að efla þennan geira. Eina skynsamlega tillagan sem mér hefur dottið í hug er nákvæmlega sú að þessi vinna sem nokkrum sinnum hefur verið farið í og núna síðast fyrir fimm eða sex árum síðan, að skoða þetta allt saman heildstætt; stöðu Ríkisútvarpsins, allt sem lýtur að því, starfsemi þess, auglýsingamarkaðinn, hver staða einkarekinna miðla er, skattumhverfið, streymisveitur og allt þetta, sé eina leiðin fram undan áður en við förum í svona sértækar tillögur. 

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Nú er komið á fimmta ár síðan skýrsla fjölmiðlanefndarinnar undir forystu Björgvins Guðmundssonar var lögð fram og það hefur í sjálfu sér lítið sem ekkert gerst til að bregðast við þeim sjónarmiðum sem þar voru fram sett. Eflaust má segja að að einhverju marki sé þetta óþolinmæði þess sem hér stendur að vilja ýta málum áfram með þessum hætti. En ég sæi alveg fyrir mér t.d. að þessi vinna, verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt hér í salnum, hefði einhverja tengingu við það að koma til framkvæmda að aflokinni heildarendurskoðun á grundvelli til að mynda fjölmiðlaskýrslunnar frá 2018. En það breytir því ekki að við verðum að komast af stað í þessu verki. Og það að komin sé svipa á hópinn sem snýr að breyttum úthlutunarreglum nefskattsins getur verið ágætishvati til að fá aðila að borðinu, bæði einkamiðla, ríkisfjölmiðilinn, stjórnmálin, ráðuneytið og ráðherrann. Ég held að þetta gæti að mörgu leyti allt unnist býsna vel saman.

Virðulegur forseti. Mér þykir þetta um margt sniðug tillaga, umhugsunarverð alla vega. Samlíkingin við sóknargjaldið finnst mér nokkuð snjöll. Þarna er komið ákveðið fordæmi fyrir svona fyrirkomulagi, þó að ég sé persónulega með ýmsar meiningar um sóknargjaldið og myndi frekar vilja að það væri innheimt sem félagsgjald frekar en að ríkið væri milliliður - en það er allt önnur umræða í sjálfu sér. En af því að hv. þm. Bergþór Ólason sá fyrir sér að með þessu fyrirkomulagi myndu tekjur RÚV lækka þá velti ég fyrir mér áhrifunum á þá fjölmiðlastyrki sem eru fyrir, sem hafa verið innleiddir í viðleitni til að styrkja rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla og bregðast við í rauninni mjög breyttu og krefjandi rekstrarumhverfi þeirra, t.d. með tilkomu samfélagsmiðla. Það er útfærsla sem ég er persónulega ekkert rosalega hrifinn af, hvernig það dreifist á milli fjölmiðla og hvaða forsendur eru notaðar þar. Þar finnst mér stærri fjölmiðlar vera að fá hlutfallslega meira en aðrir. Mögulega gæti þessi útfærsla kannski tryggt betri dreifingu hvað varðar raunverulegan áhuga fólks, almennings, á að styrkja fjölmiðla. Þannig að ég vil bara spyrja hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér að ef af þessu yrði þá yrðu þessi framlög lækkuð eða jafnvel afnumin alveg samhliða.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og fyrir að taka þetta atriði upp. Við erum að fjalla um þetta í allsherjar- og menntamálanefnd núna og ég hef lýst þessu sem árlegum krampakenndum viðbrögðum stjórnvalda við stöðunni. Ég sé fyrir mér, að þessu máli innleiddu og endurskoðun, hvort sem hún fer fram á grundvelli skýrslunnar frá 2018 þar sem voru ýmsar góðar tillögur lagðar fram, þá færum við út úr því fyrirkomulagi, jafn ósanngjarnt og ógegnsætt og það er, sem sagt þessum sértæku árlegu styrkjum sem eru, eins og ég hef kallað það, krampakennd viðbrögð til að bregðast við óbærilegri rekstrarstöðu einkamiðlanna. Aðeins varðandi atriðið að stærri miðlar fái meira heldur en minni miðlarnir. Ég held að þeir séu gegnumgangandi að fá, alla vega þessir stærstu, hlutfallslega minna gagnvart ritstjórnarkostnaði sínum þannig að margra hluta vegna eru úthlutunarreglurnar flóknar og ósanngjarnar. Það væri gott ef okkur tekst að innleiða breytingar á rekstrarumhverfinu, ekki bara er snúa að sköttum og gjöldum heldur líka t.d. þessu regluverksumhverfi sem er íþyngjandi. Þeir sem því þurfa að sinna á hverjum miðli fyrir sig gera ekkert annað á meðan. Þannig að ég held að þetta gæti orðið býsna vænlegt skref til að stýra stuðningi til þeirra sem fólk vill styðja við, hvort sem það eru héraðsfréttamiðlar, fótbolti.is eða knattspyrna.is eða hvað þeir heita nú allir þessir ágætu íþróttamiðlar. Það er bara útfærsluatriði hvernig sá skurðpunktur verður tekinn. En ég held að prinsippákvörðunin geti líka ýtt á að þessi heildarendurskoðun eigi sér stað sem beinlínis verður að eiga sér stað. Og aftur, bara til að ítreka svar við spurningunni: Ég sé fyrir mér að þessir 

Virðulegi forseti. Ég þakka skýrt svar og tek líka undir þessa brýnu þörf fyrir algjöra endurskoðun á umhverfinu í heildrænu samhengi. Ég er alveg sammála því. Þessir styrkir eru einhvers konar viðbragð eða björgunarhringir sem er verið að fleyta út. Þeir geta aldrei talist hluti af einhverju heildarkerfi eða alvöruheildarviðbrögðum við því hvernig rekstrarumhverfið er í nútímanum og ég held að þeim hafi aldrei verið ætlað að vera það. Ég get alveg tekið undir það að þetta hefur dregist mikið og það er svo rosalega margt þarna undir. Spurningar eins og: Á að skattleggja samfélagsmiðlana og þeirra auglýsingar? Geta þeir nýst í ríkisstyrki? Svo er náttúrlega RÚV alveg risastór spurning í sjálfu sér. Hver er staða þess í nútímanum? Þannig að það er þakkarvert að fá aðeins að dýfa tánum í þessa umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé ljóst að ef við værum að stilla af og setja upp stofnanaumhverfi hins opinbera í dag þá yrði Ríkisútvarpið aldrei sett á laggirnar með þeim hætti sem raunin er nú. Ég held að mikilvægi þess að eiga þá umræðu hafi í raun aldrei verið meira en nú þegar regluverkið er svona íþyngjandi og rekstrarumhverfið erfitt fyrir hina einkareknu miðla. Ég bara fagna og þakka fyrir þessi jákvæðu viðbrögð í garð þessarar nálgunar sem hér er lögð fram og ég er alveg móttækilegur fyrir því að sjónarmið og tillögur til bóta komi inn í starfi allsherjar- og menntamálanefndar. Ég lít á þetta sem mikilvægt skref - eða er mögulegt að kalla þetta spark í rassinn? - fyrir okkur sem hér erum að taka umhverfi fjölmiðla á Íslandi til ítarlegrar skoðunar.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram og þessa tillögu til þingsályktunar sem hv. þm. Bergþór Ólason fór yfir áðan. Eins og ég nefndi í andsvari áðan þá hefði ég nú fyrir einhverjum árum ekki endilega verið neitt sérstaklega hrifinn af þessari tillögu. En ég er orðinn mjög harður á þeirri skoðun í dag að við þurfum að fanga allar tillögur sem þarna úti eru um það hvernig hægt er að breyta og bæta íslenskt fjölmiðlaumhverfi, rekstrarumhverfi einkarekinna miðla og þeim grunni sem Ríkisútvarpið stendur á, vegna þess að það er mikið samspil þarna á milli. Við þurfum að fanga allar þessar tillögur og fara í svolítið heildstæða vinnu á því hvernig best er að haga þessum málum til framtíðar. Ég er alveg sammála því sem kom fram hér hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni að þótt þessi tillaga gangi ekki út á það, þá gæti hún sannarlega verið hvatning til þess að fara fyrr í þessa vinnu. Ég skynja það a.m.k. þannig að það sé ákveðinn vilji hjá hæstv. menningarmálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, til að fara í einhvers konar svona skoðun, skoða þá sérstaklega einkareknu miðlana og jafnvel að skipa starfshóp til að skoða umhverfið heildstætt. En það er hins vegar einhvers staðar fyrirstaða og ég held að hún liggi nú meira hjá öðrum flokki, sem er Sjálfstæðisflokkurinn. Ekki það að úr þeim flokki hafa reyndar komið margar ágætishugmyndir sem hægt væri að nýta í þessa vinnu. Mig langar að nefna það sem hv. þm. Óli Björn Kárason hefur verið að tala um varðandi eitt og annað sem hægt er að gera, bara svo ég nefni hans nafn af því að hann hefur mikið látið sig þessi mál varða. Sjálfur lagði ég fram á síðasta þingi tillögu til þingsályktunar um heildarendurskoðun á rekstrarumhverfi fjölmiðla þar sem nákvæmlega þetta allt var tiltekið. Fjölmiðlamarkaðurinn á Íslandi og annars staðar hangir auðvitað saman, samspil íslenskra miðla við erlenda samfélagsmiðla og streymisveitur er orðið mikið og þótt þetta hafi verið kortlagt fyrir einhverjum árum og örugglega einhverjum árum þar á undan líka þá er það nú bara þannig að á þessum fimm eða sex árum sem liðin eru frá síðustu svona skoðun, þar sem margar ágætar tillögur komu fram, hefur heilmikið breyst. Rekstrarumhverfi fjölmiðla á þessum stutta tíma hefur breyst til hins verra, bara heilmikið til hins verra. Það hefur síðan leitt til þess að fjölmiðlafólki, fréttafólki á Íslandi hefur fækkað mikið sem aftur veikir undirstöður lýðræðisins. Það sem ég ætla að nefna hér í umræðu um þetta mál, fyrir utan að benda á að þetta er svo sannarlega ein tillaga í púkkið, er að staða Ríkisútvarpsins þarf ekkert að vera óumbreytanleg um aldur og ævi. Ríkisútvarpið þarf að geta starfað við hlið einkarekinna miðla án þess að það sé upplifun allra og tilfinning og jafnvel raunveruleiki að tilvist Ríkisútvarpsins hefti framgang einkarekinna miðla. Það er ekki fyrirkomulag sem við getum búið við til lengri tíma og það eru öll rök sem hníga að því að við þurfum að skoða þetta saman. Það sem ég vildi nefna líka er að til þess að allt þetta megi verða þá finnst mér að við þurfum að hafa eina grundvallarforsendu algerlega í heiðri og það er grundvallarforsenda sem hefur birst á Norðurlöndunum og í löndunum í kringum okkur, lönd sem við berum okkur gjarnan saman við, sem er sú að fjölmiðlarekstur er ekki eins og hver önnur atvinnugrein. Fjölmiðlar og fréttaöflun og fréttamiðlun, menningarmiðlun og annað sem gerist á vettvangi fjölmiðla er ekki hægt að leggja að jöfnu við rekstur á kjörbúð eða verkstæði, bílaverkstæði eða einhverri annarri atvinnustarfsemi. Þetta er ofureinfaldlega, þótt það sé alltaf rosalega hástemmt og hátimbrað að segja það, algjör grundvöllur þess að við getum búið í lýðræðislegu samfélagi. Þess vegna kalla ég mjög eftir því að það verði farið í þessa vinnu og útgangspunkturinn verði eins og á Norðurlöndunum, að við skilgreinum það að fjölmiðlar séu hornsteinn lýðræðis og að það sé ekkert athugavert við það að hér sé rekinn ríkismiðill, þá í meiri sátt við einkarekna miðla heldur en núna, og það sé ekkert athugavert við það að það sé eftir atvikum einhvers konar styrkjakerfi í tengslum við einkarekna miðla líka. Við hljótum hins vegar alltaf að reyna að byggja upp þessa hugsun og þessi kerfi þannig að þetta verði sem mest sjálfbært. Við hljótum t.d. alltaf að eiga að hafa það sem útgangspunkt þegar við erum að ræða um ríkisstyrki eða styrkjaumhverfi einkarekinna miðla, hvernig við getum haft umhverfið að öðru leyti þannig að þessir styrkir verði sem lægstir. Það á ekki að vera sjálfstætt markmið að styrkja. Við gerum það miklu frekar af einhvers konar nauðsyn. Ég ætlaði bara að koma hingað upp og fagna því að þessi tillaga væri fram komin og fá hana inn í þetta púkk. Mig langar líka að segja hér, af því að menn eru að tala um öryggishlutverk Ríkisútvarpsins, að það er ekki alveg þannig að það sé búið að þynna það hlutverk út í ekki neitt þótt það hafi vissulega breyst mikið, einfaldlega vegna breyttrar fjölmiðlunar og vegna þess hvernig umhverfið allt er orðið, miklu síkvikara og fljótara og allt viðbragð öðruvísi en var fyrir einhverjum árum síðan. En Ríkisútvarpið er enn þá partur af almannavarnakerfinu og gegnir þar ákveðnu hlutverki, lögbundnu hlutverki, sem við getum ekki á neinn hátt gert lítið úr. Það eru alls konar svona hlutir sem við þurfum að skoða í þessu samhliða. Við erum með þessa gömlu skýrslu frá því fyrir fimm eða sex árum síðan og ég er eiginlega svolítið hissa á því að margar af þeim hugmyndum sem þar komu fram skuli ekki enn þá vera komnar í framkvæmd því að þótt ég sé að kalla eftir einhvers konar heildarendurskoðun á þessu öllu saman þá er engu að síður svo að það er vel hægt án þeirrar heildarendurskoðunar að til að mynda breyta reglum um auglýsingar þannig að það sé hægt að heimila t.d. áfengisauglýsingar, sem við fáum til okkar hvort sem er með öðrum hætti en í gegnum íslenska miðla. Síðan er annað sem má vel velta vöngum yfir þegar við erum að tala um til að mynda styrki til einkarekinna miðla: Hvers konar fjölmiðlun viljum við styrkja? Þetta er svolítið viðkvæm umræða. Við vorum að ræða hérna mikið um N4 fyrir áramótin og það er fjölmiðill sem fólki þótti feikilega vænt um og skilaði miklu og góðu verki. Má setja t.d. spurningarmerki við það að verið sé að styrkja fjölmiðla sem eru með mjög mikið af kostuðu efni, þar sem hagsmunaaðilar geta keypt sig inn í dagskrá? Allar þessar spurningar þurfa að vera uppi líka. Eiga hagsmunaaðilar sem reka blöð - ég ætla að nefna Bændablaðið, nota bene frábær fjölmiðill, er eðlilegt að það sé innan styrkjakerfis? Er eðlilegt að innan styrkjakerfis séu minni miðlar sem eru ekki með daglega fréttaöflun eða mikla lýðræðislega umræðu en skipta samt sem áður máli í byggðarlögum, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og annars staðar? Við þurfum að taka þessa umræðu alla og hafa hana undir. En af því að við erum að tala um þessa tillögu sem hér liggur fyrir, þá langar mig að gjalda varhuga við því að það sé einhver útgangspunktur eða markmið í sjálfu sér að einkareknir miðlar verði sterkari ef Ríkisútvarpið veikist. Það held ég að sé ekki. Heildarmarkmið okkar hlýtur auðvitað að vera að fjölmiðlaumhverfið í heild sé sterkara og það gerum við ekki með því að veikja einn anga í því skyni að styrkja einhvern annan. Það er ekki rétt leið. Ég kalla eftir því að boðaður starfshópur, boðaður hópur sem á að fara í þessa heildarendurskoðun, fari að líta dagsins ljós. Ég veit að hagsmunaaðilar í greininni, félög innan fjölmiðlageirans, telja að það sé orðinn of mikill dráttur á því. Ég hvet þingmenn alla til góðra verka í þessu og fagna því að þessi tillaga sé komin sem eitt púsluspilið inn í þessa stóru mynd sem við þurfum að skapa hér á íslenskum fjölmiðlamarkaði.

Frú forseti. Ég vona að eitt árið verði 12. þm. Norðvest. hér í pontu, en ekki alveg strax. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir ræðuna og ágætt innlegg í þetta. Ég held að nálgunin sé á pari hvað umræðu okkar tveggja varðar; þetta er allt púsl í stærri mynd hvað það varðar að rétta af rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi. Varðandi orð hv. þingmanns, að það megi ekki vera forsenda í þessari umræðu að einkareknu miðlarnir verði sterkari með því að RÚV verði veikt, þá fer það ekkert á milli mála með hvaða hætti fyrirsvarsmenn einkareknu miðlanna lýsa áhrifum Ríkisútvarpsins í umfangi þess nú á markaðnum og það á ekki bara við áhrifin á auglýsingamarkað, eins og ég skil það. Það á við áhrif á efnisöflun, afl ritstjórnar og þar fram eftir götunum. Því langar mig að spyrja hv. þingmann, sem kom einmitt inn á það í ræðu sinni að umfang Ríkisútvarpsins þyrfti ekki að vera óbreytt um aldur og ævi, hvernig hv. þingmaður sæi fyrir sér umfang Ríkisútvarpsins hvað núverandi stöðu varðar annars vegar og hins vegar ef við værum að setja á laggirnar ríkismiðil í dag sem ætti að sinna þeim verkefnum sem útskrifuð eru í lögum um Ríkisútvarpið. Hvar væri það helst sem áherslur Ríkisútvarpsins myndu breytast? Nú veit ég að hv. þingmaður þekkir fyrirtækið vel.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið og spurninguna. Ég skynja reyndar umræðuna þannig á milli einkareknu miðlanna og Ríkisútvarpsins, þ.e. þegar forsvarsmenn einkarekinna miðla eru að tala um tilvist Ríkisútvarpsins, að það snúi að langmestu leyti að auglýsingamarkaðnum. Ég held að við komumst ekkert hjá því að skoða hvert hlutverk ríkisins eigi að vera á auglýsingamarkaði. Það er ekki hollt neins staðar, og allra síst þar sem við erum bæði með ríki og einkaaðila á sama markaði, að það sé upplifun þeirra sem eru á sama markaði og ríkið að það sé svo algerlega vitlaust gefið að það taki súrefni frá tilvist þeirra sem eru í einkarekstrinum. Mér finnst þetta nú mest vera þar. Hvað það varðar hvernig Ríkisútvarpið eigi að líta út til lengri tíma, þá finnst mér menn stundum gera svolítið lítið úr því að Ríkisútvarpið, ef við ætlum að hafa það á annað borð, er eign allra landsmanna. Það eru ótrúlega miklar skoðanir á því þarna úti hvað Ríkisútvarpið eigi að gera. Sumir vilja að það sé bara, eða helst, í einhvers konar fréttamiðlun á meðan aðrir tala mikið um menningarhlutverkið. Enn öðrum finnst bara bráðnauðsynlegt að það sé öflug íþróttadeild sem fylgir landsliðunum okkar eftir og ýtir undir íþróttaáhuga landsmanna á meðan aðrir segja: Heyrðu, ég er að borga þetta líka, af hverju má ekki vera eitthvert létt skemmtiefni fyrir mig? Almannaútvörp í löndunum í kringum okkur eru með þessa blöndu. Það kannski verður líka til þess að þeir sem eru að horfa á skemmtiefni geta horft á eitthvert hátimbrað leikrit strax á eftir. Þetta vinnur allt saman og því treysti ég mér ekki út í það fen að ákveða það hvar best væri að takmarka umsvif Ríkisútvarpsins að einhverju leyti áður en einhvers konar betri skoðun fer fram um það hvernig best væri að gera það. 

Frú forseti. Ég þakka svarið. Í þessari umræðu allri um auglýsingatekjur Ríkisútvarpsins og áhrifin sem Ríkisútvarpið hefur á auglýsingamarkaðinn í heild sinni, þá lögðum við í þingflokki Miðflokksins fram á síðasta kjörtímabili hugmynd sem er ekki hluti af þessari þingsályktunartillögu en væri kannski ástæða til að bæta inn í þetta púsl, þess efnis að á meðan ekki er tekin ákvörðun um að taka Ríkisútvarpið að hluta eða öllu leyti af auglýsingamarkaði, þá verði auglýsingatekjum Ríkisútvarpsins stýrt inn í samkeppnissjóð sem væri ætlaður til stuðnings við innlenda dagskrárgerð og einkaaðilar og í rauninni allir, RÚV sömuleiðis, væru hluti af. Þekkjandi fjölmiðlaumhverfið jafn vel og hv. þingmaður gerir, án þess að ég geri kröfu um djúpa greiningu á þessari hugmynd, teldi hann gagn af því að fá þetta púsl inn í myndina; að þær auglýsingatekjur sem Ríkisútvarpið hefur, annaðhvort í óbreyttu formi eða eitthvað minni, gætu orðið til gagns fyrir innlenda dagskrárgerð, hverrar gerðar sem hún væri, ef þeim fjármunum væri stýrt inn í samkeppnissjóð sem aðilar gætu sótt í?

Frú forseti. Ég vil þakka aftur fyrir fyrirspurnina. Mér finnst vel þess virði að skoða þetta. Það má þá velta því fyrir sér hvort þær upphæðir sem fara í að styrkja einkarekna miðla færu þá líka inn í þennan sjóð til að efla hann enn frekar. Allt þetta er eitthvað sem við þurfum auðvitað bara að fara yfir og skoða. Aðalatriðið er, eins og ég er búinn að segja nokkrum sinnum, að við verðum að skilgreina hlutverk fjölmiðla almennt í samfélaginu út frá því að þeir eru ein af burðarstoðum lýðræðisins. Út frá því þurfum við að fara í þá vinnu að reyna að átta okkur á því hvernig best væri að haga fyrirkomulagi almannaútvarps. Á að minnka það eitthvað, taka eitthvað út úr rekstrinum og gera þetta með öðrum hætti? Mögulega. Er hægt að taka hluta af útvarpsgjaldinu og láta það renna til annarra miðla? Já, mögulega. Er hægt að setja hluta af auglýsingatekjum í einhvern samkeppnissjóð og bæta því sem kemur í sjóð sem einkareknir miðlar sækja í - bæta þeim fjármunum inn í það líka? Já, mögulega. Mér finnst einfaldlega að við séum á þeim stað með íslenskt fjölmiðlaumhverfi að við eigum ekki að útiloka neinar hugmyndir fyrir fram. Þó ætla ég hins vegar að útiloka þá einu hugmynd fyrir fram að það eigi að leggja niður Ríkisútvarpið, það finnst mér ekki. Mér finnst að það eigi áfram að vera öflug burðarstoð í íslenskri fjölmiðlun, einfaldlega vegna þess að svo margt gerist þar innan dyra sem einkareknir miðlar myndu aldrei fara út í að gera, alls konar menningarefni og annað. Það er nákvæmlega sama módel og við höfum á Norðurlöndunum og mjög víða annars staðar. Ég held að BBC sé mjög nærtækt dæmi um þetta. Það er auðvitað risi sem er margfaldur á stærð við Ríkisútvarpið og við getum aldrei haldið upp einhverri slíkri starfsemi, en ég held að menn skilji að einhver smækkuð mynd af því geti verið einhvers konar fyrirmynd. Að lokum ætla ég að fagna þessari umræðu. Mér finnst þetta gott mál og ég vona að það verði til þess að hvetja hæstv. ríkisstjórn til dáða í þessu, 

Frú forseti. Ég vildi aðeins taka þátt í umræðum um þessa athyglisverðu þingsályktunartillögu sem hér er verið að ræða í dag sem lýtur að þeirri breytingu að greiðendum útvarpsgjalds sé heimilt að ráðstafa allt að þriðjungi gjaldsins til annarra fjölmiðla en Ríkisútvarpsins eins og hann kýs. Þetta er áhugaverð nálgun og hér hefur mikið verið rætt á síðustu árum um að fyrirferð RÚV, Ríkisútvarpsins, á fjölmiðlamarkaði á Íslandi sé of mikil og svo höfum við náttúrlega verið að ræða þessar breytingar sem hafa orðið á rekstraraðstæðum fjölmiðla á Íslandi á síðustu árum. Erlendir miðlar, sérstaklega samfélagsmiðlar, eru að taka mjög stóran hluta af öllu fjármagni til sín og lítur ekki annað út fyrr en að það muni halda áfram á næstu árum. Ég vildi líka rétt koma inn á það sem kemur fram í þingsályktunartillögunni, en þar er bent á að í 1. gr. laga um Ríkisútvarpið er tiltekið að markmið þeirra laga sé að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í samfélaginu með fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Ríkisútvarpinu er þannig falin framkvæmd þessarar stefnu stjórnvalda. Og það er nú kannski ástæðan fyrir því að maður stígur hér upp því hér gefst tækifæri til að koma inn á það sem mér fannst vera mjög mikilvægt, þ.e. gildi gömlu svæðisútvarpanna á landsbyggðinni. Satt að segja fannst mér Ríkisútvarpið fara svolítið niður þegar þau voru lögð af á sínum tíma. Þau voru vítt um landið; á Ísafirði, Akureyri, Egilsstöðum, á Suðurlandi á tímabili, nú man ég ekki hvort það var í Borgarnesi. Það var líka í Borgarnesi. Mér þótti það gríðarlega mikilvæg umræða sem þarna fór fram. Það voru fréttir úr nærsamfélaginu og svo bara almenn umræða um svæðin þannig að þessi lýðræðislega umræða fór mikið fram í þessum svæðisútvörpum. Eins og fyrir norðan þar sem maður fylgdist vel með, þar voru í útvarpi viðtöl við fólk í nærsamfélaginu um málefni svæðisins. Þetta var allt lagt af í einhverjum sparnaðaraðgerðunum RÚV fyrir tíu, fimmtán árum eftir efnahagshrunið, eftir að það gekk yfir heiminn, væntanlega upp úr 2008. Þarna fór nú svolítið, fannst mér, svona hjartað í Ríkisútvarpinu. Þarna fannst mér algjörlega tilgangur Ríkisútvarpsins sýna sig, hver hann ætti að vera. Það var lýðræðisleg umræða í nærsamfélaginu sem við náum ekki og höfum aldrei náð almennilega síðan þá. Þá fór nú aðeins að draga úr stuðningi mínum við RÚV, þegar menn misstu þetta út. Og síðan hefur þetta náttúrlega þróast með þeim hætti - jú, það var kannski einhver sparnaðaraðgerð þarna sem fór mest í að leggja þessar svæðisstöðvar af, en svo er nú ekki annað hægt að segja en að styrkur Ríkisútvarpsins hafi aldeilis vaxið, sérstaklega á síðustu árum með þessum nefsköttum, auglýsingatekjum og öðru. Nú er þetta um 8 milljarða rekstur. Ég vildi bara fyrst og fremst koma inn á þennan punkt um hið lýðræðislega hlutverk. Það væri áhugavert í þessari umræðu, þar sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson þekkir nú vel til hjá RÚV, gamall starfsmaður þar, að þessi umræða kæmi líka fram því mér fannst allt of lítið gert úr þessu. Þetta er nú ekki það dýrasta sem hægt er að vinna með, þessi stúdíó eru enn þá til víða, held ég, og ekki það dýrt að koma inn með þetta með einhverjum hætti. Ég vildi bara rétt koma inn á þetta. Mér finnst þetta skemmtileg og áhugaverð tillaga, athyglisverð tillaga og vonandi verður bara góð umræða um hana og framgangur í nefndarvinnunni og vonandi náum við einhverri niðurstöðu með vorinu. En ég þakka kærlega fyrir umræðuna um einmitt þennan þátt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og tek undir þau sjónarmið sem snúa að mikilvægi starfsemi Ríkisútvarpsins úti á landi sem mér hefur einmitt þótt verða nokkur afgangsstærð á seinni árum. Þá er ég að tala um að miðað við starfsemi Ríkisútvarpsins eins og hún er þá sé hlutfallslega minni áhersla á landsbyggðarsvæði heldur en maður vildi gjarnan vilja sjá. Það er nú ein þjóðargersemin sem varð að nokkru leyti til í svæðisbundinni stöðu hjá Ríkisútvarpinu eftir að hafa stofnað Skessuhorn á fyrri stigum, Gísli S. Einarsson, sem við njótum í Landanum mjög reglulega. Ég held að starfsemi svæðisbundnu skrifstofa Ríkisútvarpsins geti stutt við staðbundnu miðlana ef rétt er á haldið. Nú er ég að tala eftir minni en ég held að fulltrúar N4, þegar sú umræða var í gangi nýlega, hafi að einhverju marki kveinkað sér undan því með hvaða hætti ríkismiðillinn gekk fram gagnvart því fyrirtæki. En þessi minnkaða áhersla sem hefur verið á landsbyggðina, hvað telur hv. þingmaður að orsaki það? Er það svona gamla vonda tilhneigingin að það sé auðveldara að segja upp fólki á fjærsvæði heldur en fólkinu sem þú hittir við kaffivélina á hverjum degi, í þessu tilviki í Efstaleitinu? Eða er það eitthvað annað sem hv. þingmaður telur orsaka það? Við sjáum t.d. að enn hefur ekki verið ráðið í stöðu fréttaritara á Vesturlandi og Vestfjörðum um allnokkra hríð og mér vitanlega er engin breyting fyrirhuguð þar á. Hefur hv. þingmaður skoðun á því hvað orsakar þessa breytingu, því þessi ákvörðun er auðvitað stjórnunarlegs eðlis á endanum?

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Ég held að hv. þingmaður hafi raunverulega svarað sér sjálfur, ég er bara sammála. Það er erfiðara að fara í sparnaðinn gagnvart þeim sem búa þér nær, eru þér nær, samstarfsmenn á plani, það er auðveldara að fara gegn þeim sem eru lengra í burtu og ég held að þetta hafi verið mjög áberandi þarna á sínum tíma. Það var farið í mjög miklar sparnaðaraðgerðir hjá RÚV og ég hugsa að hlutfallslega hafi verið farið alveg gríðarlega mikið gegn svæðisútvörpunum, langt umfram það sem við sáum í höfuðstöðvunum. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar og ekkert falið þá skoðun mína neins staðar í gegnum tíðina. Ég held bara að þetta hafi verið gríðarlega mikilvæg starfsemi. Ég finn að svona efnisleg umræða og lýðræðisleg umræða t.d. á Norður- og Austurlandi er ekki með sambærilegum hætti og hún var fyrir tíu, fimmtán árum í svæðisútvörpunum. Það er bara þannig. Það var farin sú leið að það átti að efla samfélagsmiðla, netið, netfréttir og annað. Það er ekki hægt að bera þetta saman. Sú lýðræðislega umræða sem var á svæðisútvarpsstöðvunum skín ekki í gegnum netfréttir eða samfélagsmiðla. Við þekkjum það að það gengur á ýmsu oft á samfélagsmiðlum sem er nú ekki allt gott og það er mjög erfitt að halda uppi agaðri og góðri umræðu þar. Þannig að ég held að þetta sé eins og kom fram, að þetta snúi fyrst og fremst að því að það var farið hart gegn þeim sem voru fjær en minna gert hjá þeim sem stóðu nær.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Annað atriði sem hv. þingmaður kom inn á við upphaf ræðu sinnar var um þau sjónarmið sem eru uppi varðandi gjaldtöku eða skattheimtu af erlendum streymisveitum, erlendum miðlum sem soga til sín töluvert af auglýsingatekjum á íslenska markaðnum. Hver er skoðun hv. þingmanns á því hvað veldur í rauninni? Þegar míkrafónn er rekinn í andlitið á hæstv. ráðherrum þá þykir mér tónninn alltaf að vera sá að þetta sé sanngirnismál sem þurfi að ganga til og finna lausn á og nú eru komin fordæmi, ég held ég muni að Danmörk og Holland séu a.m.k. lögð af stað í þessa vegferð. Hver er skoðun hv. þingmanns á því hvað veldur því að við séum ekki komin lengra í þeim efnum heldur en raunin er? Þetta er auðvitað gríðarlegt hagsmunamál, bæði fyrir innlendan fjölmiðlarekstur, ríkissjóð og alla samkeppnisstöðu og líka bara svona sanngirnismál þannig að innlendir miðlar standi að einhverju marki, ekki jafnfætis endilega en séu nær því að vera í sambærilegri stöðu og þær streymisveitur sem sinna auglýsingaþjónustu án þess að vera í raun hluti af þessu innlenda samfélagi og innlenda regluverki sem skilur eftir sig skatttekjur og þar fram eftir götunum. Hvað er það sem veldur því að ríkisstjórnin hefur ekki gengið hraðar til þessa verks en raunin er?

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara að gera mig út sem sérfræðing í þessum málum, þetta hefur kannski ekki verið alveg á minni málefnaskrá hér í þinginu. En ég hef fylgst almennt með umræðunni, því sem er að gerast í Evrópu og maður les þetta í erlendum miðlum, kannski sérstaklega af því að það hefur ekkert verið allt of mikil efnisleg umræða á Íslandi um þessi mál. En þetta eru grundvallarmál. Streymisveiturnar, hvort sem það eru Disney+, Netflix, HBO eða hverjar þær eru sem eru komnar hingað eða stefna hingað - þetta er erfið samkeppni ef hún fer ekki fram í eðlilegri samkeppni við miðla innan lands sem eru á sambærilegum markaði, efnisveitur á Íslandi og slíkt. Þannig að þetta er gríðarlega stórt og mikið atriði. Eins og ég kom inn á áðan eru auglýsingatekjurnar farnar að fara mikið, eins og við erum að sjá núna, til erlendra miðla eins og Facebook og Instagram, það er þessi ótrúlega breyting á örskömmum tíma. Við erum búin að vera með umræðu á Íslandi núna í einhver ár um þetta en málið verður erfiðara og erfiðara. Ég held að það væri fengur í því núna að þingið færi að huga að því einmitt að skoða hvað Danmörk og einhver fleiri Evrópuríki hafa verið að gera í sínum málum til að standast áskoranir sem snúa að þessu á heimavelli. Það tengist svolítið almennt löggjöf um alþjóðafyrirtæki og hvernig menn ætli að ná skattheimtu í gegnum það og jafna leikinn. Ég er samt þeirrar skoðunar, þótt ég sé ekki sérfræðingur á sviðinu eða hafi legið yfir þessu mikið, varðandi það sem er að gerast núna, og bara á síðasta ári var töluvert að gerast innan Evrópusambandsins varðandi þessi alþjóðlegu fyrirtæki og internetið og samfélagsmiðlana og síðan aftur streymisveiturnar og þetta umhverfi, að eðlilegast sé að við lítum þangað, hvernig menn fara með þessi mál þar. Þetta er gríðarlega stórt og mikilvægt mál.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir prýðilega ræðu. Þetta er ótrúlega mikilvægur punktur sem hann kemur með. Ég er svolítið sammála því að það hafi gerst hjá Ríkisútvarpinu að niðurskurður fyrri tíma hafi bitnað allharkalega á starfsemi Ríkisútvarpsins á landsbyggðinni. Þá erum við aftur komin að þessu rofi sem ég talaði um í minni ræðu áðan, nema þá var ég að tala um rofið á milli einkarekinna miðla og Ríkisútvarpsins. Þegar það verður rof á milli landsbyggðar og almannaútvarps sem á að þjónusta allan almenning, þá bitnar það auðvitað á stuðningi fólks við almannaútvarpið og allri þeirri almennu velvild sem það ætti kannski alla jafna að njóta. Það sem hins vegar vantar alltaf í umræðuna þegar við erum að tala um fjölmiðlarekstur er hvað þetta er ótrúlega dýrt. Þegar verið er að búa til einhverjar tvær eða þrjár mínútur í sjónvarpsfréttum þá kemur alveg ótrúlegur fjöldi að þeim. Dýr tækjabúnaður er þarna að baki, þetta er ekki bara einn maður með myndavél og gert á einhverjum klukkutíma, svo ekki sé talað um flóknari dagskrárgerð. Ég er svolítið á því að við þurfum að vera meðvituð um þetta og til að taka aftur undir það sem hv. þingmaður kom inn á þá erum við auðvitað ekki á góðum stað ef rof verður á milli lýðræðislegs hlutverks Ríkisútvarpsins og þeirra sem búa úti á landi. Hitt er síðan annað, af því að talað var um á sínum tíma að efla ætti hlutina annars staðar á móti, t.d. á vefnum eða með þeim hætti, þá er það auðvitað ekki sami hluturinn. En engu að síður var það þannig að á þeim tíma sem þessi mikli niðurskurður var sem ég vísa til þá gerði hin almennari dagskrárgerð meira í því að fara um landið. Mig langar í lokin að spyrja hv. þingmann um þetta sem hann kallar svo réttilega eftir. Þetta bítur alltaf í skottið á sér, er það ekki í raun og veru krafa um meiri fjármuni inn í Ríkisútvarpið?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Lýðræðislegt hlutverk, eins og ég kom inn á áðan, og þessi 1. gr. laga um Ríkisútvarpið sem snýr að því eru gríðarlega mikilvæg í málinu. Eins og hv. þingmaður kemur inn á þá er flækjustigið kannski meira í unnu efni og þá er kannski frekar verið að tala um sjónvarp. Ég var kannski meira að tala um svæðisútvarpið út frá þáttunum sem voru í útvarpi þar sem voru kannski fimm mínútur af fréttum og síðan 25 mínútur af umræðum um tvö eða þrjú mál, jafnvel bara eitt eða tvö. Þá fékk samfélagið mikla hlustun og almenningur var meðvitaður um hvað væri í gangi á svæðinu. Hlustunin var gríðarleg. Það væri forvitnilegt að skoða á nýjan leik en tölurnar voru mjög háar yfir þá sem hlustuðu á útvarpið. Útvarpsefnið var ekki mikið unnið og mjög einfalt. Eins og hv. þingmaður kemur inn á þá má spyrja hvort við séum kannski farin að eyða svo miklum fjármunum í að vinna efnið svo mikið að allt er orðið svo dýrt. Það er svolítið önnur frétt sem birtist kannski í sjónvarpi í 60 eða 120 sekúndur og er unnin tæknilega yfir daginn, allt sett saman og klippt og annað, miðað við opinn hljóðnema í útvarpi sem gengur og fær sitt pláss í dagskránni milli hálfsex og sex fyrir kvöldfréttir útvarpsins, eins og var á tímabili - ég held að það hafi ekki verið mjög dýrt form. Þetta er munurinn, og svo eru þessi sjónarmið sem komu fram í umræðunni um að hafa þetta staðbundið fyrir kannski 30, 40, 50 svæði, eins og fyrir norðan og á tímabili var Austurland sameiginlega með Norðurlandi - kannski var best þegar Norðurland var sér og Austurland líka, vegna þess að þessi sjónarmið eru mjög mismunandi. Hins vegar er gott fyrir landsbyggðina að tengjast saman til að efla þekkingu á ekki bara nærsamfélaginu heldur aðeins út fyrir það. Ég held að það væri mjög áhugavert að skoða hversu dýrt þetta er og hversu hátt hlutfall af 8 milljarða rekstri Ríkisútvarpsins er í dag tengt landsbyggðinni, miðað við hvert hlutfallið var fyrir kannski 10–15 árum af rekstrinum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir þetta innlegg í umræðuna. Á Norðurlöndunum og víðar er auðvitað lagt svolítið mikið upp úr því að hafa hluta af almannaútvarpi á mismunandi stöðum og svæðum. Þetta er kannski að einhverju leyti erfiðara í framkvæmd hér og þá kemur inn þessi hefðbundna fámennisumræða sem flækist fyrir okkur mjög víða í íslensku samfélagi eins og við þekkjum. Þetta er allt saman dýrt og landið okkar er dreifbýlt og allt það; við þekkjum þá umræðu. En það hefur verið útgangspunkturinn á Norðurlöndunum, a.m.k. sumum þeirra, að starfsemin sé ekki öll á einum stað og að passað sé vel upp á að hún dreifist víðar. Úr því að ég er að eiga hér orðastað við þingmann Sjálfstæðisflokksins þá langar mig kannski að nota tækifærið og fá að spyrja hann aðeins, af því að þetta styrkjakerfi sem við erum með einhverjum hætti að reyna að byggja upp gagnvart einkareknum miðlum er auðvitað undir í þessu öllu. Ég árétta það enn eina ferðina að við þurfum auðvitað að gera þetta allt saman heildstætt og ekki í einhverjum bútasaum hér og þar. Ég held að mjög margir séu sammála því. Ég virði mjög skoðun sumra þingmanna Sjálfstæðisflokksins að þeir vilji ekki að það sé starfandi almannavarnaútvarp. Það eru alveg gild rök fyrir því en ég er bara ekki sammála. Mig langaði út af umræðunni um einkareknu miðlanna að inna hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson eftir skoðun hans á þessu kerfi sem við erum að byggja upp gagnvart einkareknu miðlunum og því fyrirkomulagi sem við erum með þar. Er það ekki rétt sem ég hef verið að upplifa, að ástæðan fyrir því að það hefur verið erfitt að koma því í gegn eða einhverju skikki á það, er andstaðan við það í þingflokki hv. þingmanns meðal ríkisstjórnarflokkanna?

Frú forseti. Ég hafði ekki tíma áðan til að svara því hvort auka ætti fjármagnið til Ríkisútvarpsins. Ég er ekki þar og það er ljóst að ég vil draga úr því. Nú þegar nefskatturinn er kominn upp í 6 milljarða og auglýsingatekjurnar eru 2 milljarðar þá er þetta 8 milljarða rekstur. Eins og hv. þingmaður kom inn á er Ísland fámennissamfélag og lítið land en þetta er gríðarlega mikið. Ef maður færi hart í að tala um inngrip í þennan markað, sem er orðinn stór hluti af heildarfjármögnun á íslenskum fjölmiðlamarkaði öllum, þá held ég að frekar væri ráð að hagræða og finna fjármagn fyrir innan en draga samt úr heildartölunni. Það þarf líka að ákveða hversu langt starfsemi Ríkisútvarpsins eigi að ganga í þáttagerð eða öðru, þar sem einkamarkaðurinn gæti kannski komið betur inn. Nú er ég ekki undirbúinn með allar þessar tölur. Það spratt upp umræða í þessu máli og mig langaði að koma inn á tilgang Ríkisútvarpsins og þessa lýðræðislega umræðu, þar sem gert er ráð fyrir þessu lýðræðislega samtali í 1. gr. laga um Ríkisútvarpið eins og ég kom inn á áðan. Það er svona grunnurinn að þessu. Ég held að þetta sé bara svona brotabrot af heildardæminu. Útvarpsefni er miklu ódýrara en sjónvarp og það væri örugglega áhugavert að taka einstaka þætti sem sum okkar horfum kannski á, þætti sem eru kannski vikulega á RÚV, sem kostnaðardæmi á móti rekstri svæðisútvarps eða svæðisstöðvanna í dag. Ef þetta væri bara svæðisútvarp, 

Frú forseti. Mig langar við lok þessarar umræðu að þakka þeim sem tóku þátt í henni. Hún er búin að vera virkilega góð og ég er bjartsýnni núna en ég hef verið áður um að það sé vilji til þess að taka rekstrarumhverfi fjölmiðla í heild sinni og sérstaklega einkareknu miðlanna til endurskoðunar. Hér hafa tekið þátt bæði fulltrúar úr stjórn og stjórnarandstöðu og ég er bara virkilega ánægður með hvernig þessi umræða hefur þróast og ber þá von í brjósti að vinnan í allsherjar- og menntamálanefnd verði til bóta í þessum efnum og stóra myndin sem dragist upp sé sú að það verði ekki lengur við svo búið að rekstrarumhverfið verði með óbreyttum hætti. Við þurfum að komast út úr þessu sem ég hef kallað árleg krampakennd viðbrögð við mjög alvarlegri stöðu einkareknu miðlanna, bæta rekstrarumhverfið, hvort sem það verður gert með því að horfa til tillagna sem komu fram í skýrslunni frá 2018 og til viðbótar að horfa til þeirra breytinga sem hafa orðið á þessum markaði síðan þá. En í öllu falli held ég að þetta gæti orðið ágætisupptaktur að því að færa rekstrarumhverfi einkareknu miðlanna til betri vegar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir, nr. 80/2020, og hef gefið þessu þingmáli heitið samfélagsvegir. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Birgir Þórarinsson, Bryndís Haraldsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Árnason. Frumvarp þetta er ákaflega einfalt og er einföld breyting á gildandi lögum um samvinnuverkefni í samgönguframkvæmdum. Segir svo í 1. gr. þessa frumvarps, með leyfi forseta, að við 1. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: „Sveitarfélagi er heimilt að standa fyrir stofnun félags um tiltekna vegaframkvæmd og rekstur með einkaaðilum eða félagasamtökum“ - þ.e. stofna samgöngufélag um tiltekna framkvæmd, um rekstur og byggingu - „Félagið getur fengið framlag af samgönguáætlun, að hluta eða öllu leyti, að uppfylltum eftirfarandi skilyrðum.“ Síðan eru talin upp í fjórum liðum ákveðin skilyrði sem slíkt félag þyrfti að uppfylla en meginmálið er það að á forsendum sveitarfélags, sem fer þá með skipulagsvald á viðkomandi svæði, skal vera heimilt að gera samninga um byggingu á vegi og rekstur hans þann tíma sem þarf að innheimta veggjöld. Opnað er fyrir innheimtu veggjalda til að nýta slíka vegi til þess að greiða fyrir þá fjárfestingu. Í greinargerð með frumvarpinu sem fylgir með er m.a. fjallað um að við höfum á undanförnum árum verið hér með og samþykkt þingmál, m.a. um samning um samgönguframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og síðan lög um samvinnuverkefni í byggingu samgöngumannvirkja sem við höfum einnig samþykkt. Þar er reyndar sniðinn þröngur stakkur um tilteknar framkvæmdir en hér er reynt að opna leið, eins og ég sagði áðan, fyrir sveitarfélög að standa að slíkum framkvæmdum. Ég ætla að taka skýrt fram strax í upphafi, virðulegur forseti, að ég ætlast ekki til að sveitarfélög sem slík eigi og reki slík félög, einungis að þeim sé heimilt að hafa um það ákveðna forystu að stofna slík félög. Ef ég vísa til greinargerðar sem fylgir þessu frumvarpi þá segir m.a. að meginreglan hin seinni ár hafi verið að samgöngumannvirki séu byggð á kostnað ríkisins og forgangsröðun verkefna byggist á samgönguáætlun. Samgönguáætlun er þingsályktun Alþingis og felur í sér áherslur stjórnvalda í byggingu mannvirkja, vegagerð, höfnum og flugvöllum. Samgönguáætlun er til 15 ára en er endurskoðuð reglulega á Alþingi. Það er eitt af skilyrðum þess sem sett eru fram í lagagreininni um hverjir megi gera slíkan samning, að viðkomandi samgöngubót sé á 15 ára samgönguáætlun sem afgreidd hefur verið frá Alþingi og því afmarkar það með ákveðnum hætti þá vegi sem gætu komið til greina. Til hvers er ég að skrifa þetta út með þessum hætti? Einfaldlega vegna þess að við stöndum frammi fyrir því að þegar þingið hefur lagt áherslu á og samþykkt ákveðna forgangsröðun þá er búið að merkja fjármuni til viðkomandi framkvæmdar. Mér finnst eðlilegt að við opnum þá leið fyrir samfélögin að standa að flýtingu framkvæmdarinnar með reglum sem hér eru lagðar til svo flýta megi þeirri framkvæmd sem frekast er unnt. En í engu í framangreindum lögum sem ég vísaði til áðan, er aftur á móti minnst á framkvæmdir í dreifðum byggðum, hvort sem það eru samvinnuverkefnin sem ég nefndi áðan eða höfuðborgarsáttmálinn, sem er í sjálfu sér önnur umræða, og framkvæmdum í dreifðum byggðum er ekki gefinn gaumur, hvort sem það eru tengivegir, jafnvel stofnvegir og hvað þá hálendisvegir sem þarfnast verulegra endurbóta. Frumvarp þetta bætir úr því og byggist í öllum aðalatriðum atriðum á þeirri meginhugsun að þar er lögð til grundvallar, eins og áður segir, framlögð áætlun ríkisins um framkvæmdir en opnað er fyrir innheimtu veggjalda og hlutverk sveitarfélaga sem fara með skipulagsvald á viðkomandi svæði. Þó er rétt að taka það enn og aftur fram - viðkvæmnin snýr eðlilega að því þegar maður horfir til sveitarfélaganna með þessum hætti - að við erum ekki að velta samgönguúrbótum yfir á herðar sveitarfélaga. Ég get í sjálfu sér, virðulegi forseti, lesið alla greinargerðina en ég kýs að víkja frá henni og vil taka upp nokkur atriði til að varpa ljósi á mikilvægi þess að þingið spreyti sig á að fjalla um þetta mál, fái um það umsagnir og taki síðan ákvörðun um framhald þess í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. „Elementin“ eða megindrifhvatarnir á bak við þetta þingmál eru ekki síður að stuðla að bættri nýtingu fjármuna hins opinbera og opna tækifæri fyrir samfélög til að flýta framkvæmdum sem eru einhvers staðar á samgönguáætlunum, en ástand samgöngumannvirkja er með þeim hætti að það er nánast ógerlegt fyrir viðkomandi svæði að bíða svo lengi eftir framkvæmdunum. Ég horfi til þess og hef á opnum fundum þar sem ég hef kynnt þessa hugmynd lagt áherslu á það að til þess að við getum flýtt slíkum framkvæmdum með þeim hætti sem hér er lagt til þá þurfum við að horfa til þess hvernig við vegum saman innheimtu af umferð og framlag ríkisins á samgönguáætlun og hvort við getum á einhvern hátt losað um fjármuni í viðkomandi héraði til að ráðast í endurbætur á öðrum vegum en þeim sem þegar hafa verið settir á samgönguáætlun. Ekki er nóg að byggja upp einn stofn- eða tengiveg í viðkomandi héraði heldur gæti þetta skapað svigrúm til að losa fjármuni til að komast í framkvæmdir með ódýrari hætti á fáfarnari vegum, sem eru ekki síður mikilvægir, og með kannski minni kröfum en við gerum almennt í dag til vegagerðar. Það er eðlilegt í þessu sambandi að við ræðum um innheimtu veggjalda og hversu réttlætanleg þau eru, og ég vonast til að í umræðu um þetta þingmál þá munum við kannski fara aðeins yfir það. Ég hef hins vegar þá bjargföstu skoðun að við komumst ekki áfram með nauðsynlegar samgönguúrbætur eða framkvæmdir á samgöngukerfi landsins án þess að brjóta upp margra áratuga form fjármögnunar á samgöngubótum, sem við höfum haft hér um áraraðir. Hins vegar er líka mikilvægt þegar við horfum til þess að stofna félag um tiltekna framkvæmd, að við setjum því stífan ramma hvernig eigi að standa að slíkri innheimtu veggjalda og hvernig við ráðstöfum þeim fjármunum. Grundvallarþáttur er að það sé einungis ein framkvæmd í einu félagi þannig að við séum ekki að stofna einhvers konar leikvöll til að ráðast í margar samgönguframkvæmdir þar sem ein áhugaverð framkvæmd greiðir niður einhverja framkvæmd sem er kannski ekki eins fýsileg. Þetta er að mínu viti grundvallarþáttur í því hvernig við eigum að nálgast innheimtu veggjalda, sem eru í það minnsta sannarlega enn umdeild í okkar samfélagi; að því sem við greiðum fyrir viðkomandi veg sé sannarlega varið í viðkomandi framkvæmd. Síðan getum við velt fyrir okkur fjármögnunaraðilanum eða fjárfestinum sem við hleypum inn í þessar framkvæmdir. Á þessum fundum og í samtölum við aðila hef ég orðið þess áskynja og fengið á fundi aðila sem hafa sannarlega hafa áhuga á því að leggja fjármuni til slíkra framkvæmda og gera það með mjög ábyrgum hætti. Við erum ekki að horfa til þess að menn sjái fram á einhverja stjórnlausa ávöxtun þeirra fjármuna sem þarf að leggja inn, ég geng út frá því að menn leggi ekki af stað til þess að tapa fjármunum. Það er þó eðlilegt að við gerum ráð fyrir því að þeir sem vilja leggja til slíkra framkvæmda, hvort sem það er í formi hlutafjár eða lána til viðkomandi félaga, tapi fjármunum. En um þetta allt saman eru ákvæði í frumvarpinu sem ég tel að eigi að sjálfsögðu að horfa til þegar gerðir eru slíkir samningar. En meginmálið er þetta: Við höfum fjárfesta sem vilja koma að slíkum verkefnum og þeir vilja líka að sama skapi ræða og sýna að þeir vilja stýrða ávöxtun af slíkum framkvæmdum. Stýrð ávöxtun í þessu samhengi er þá nokkuð sambærileg gjaldskrá eða gjaldi fyrir jafn mikilvæga innviði og veitur eru í dag, þ.e. við höfum margar veitur í landinu, rafmagnsveitur og hitaveitur, sem hafa stýrða gjaldskrá eða stýrða ávöxtun út úr þeim félögum. Ég held að þetta sé ákaflega mikilvægt atriði sem við getum horft til. Með þessum hætti erum við líka að svara ákalli þeirra fjárfesta eða þeirra sjóða sem mögulega hefðu áhuga á að leggja slíku verkefni lið; að samfélagsleg sátt ríki um að þeir komi með fjármagn að þessu verki. Þá erum við líka að horfa til fjárfesta í innviðum sem horfa til mjög langs tíma með hóflega ávöxtun þess fjár sem þeir munu leggja til. Mikilvægi þessarar lagasetningar þarf ég svo sem ekki að rekja í löngu máli í þessum sal. Þar sem ég kem úr Norðvesturkjördæmi og þekki stöðu mála í öðrum landsbyggðarkjördæmum þessa lands þá finnst mér við einfaldlega ekki ræða of oft í þessum þingsal það hörmungarástand sem er mjög víða í vegamálum á landsbyggðinni. Við erum að keyra daglega leikskóla- og grunnskólabörn víða um mjög slæma, nánast ónýta vegi, vil ég segja. Við erum að reka fyrirtæki og búskap við þessa vegi. Fyrirtæki þurfa að flytja vinnuafl og aðföng um þessa vegi og þessa vegi hafa margir ferðamenn líka leitast við að nota á undanförnum árum. Það eru kannski fyrst og fremst þeir vegir, virðulegi forseti, þar sem ákveðin sprenging hefur orðið í umferð ferðamanna, sem gætu verið áhugaverðir kostir, þ.e. að fara þessa leið með blöndu af gjaldheimtu og framlögum á samgönguáætlun, þar sem eru raunverulega forsendur fyrir því að fara út í stofnun samgöngufélags, byggja, reka og greiða niður fjárfestinguna þangað til að framlag hins opinbera fellur til viðkomandi vegar. Ég held að í þessu felist líka mikil tækifæri, ekki aðeins til að bæta líf fólks í dreifðum byggðum heldur líka til að bæta upplifun þeirra ferðamanna sem vilja sækja þessi héruð heim. Inn í þessa hugmyndafræði, ef við getum kallað það svo, fléttast líka uppbygging annarra innviða eins og áningarstaða eða aðgengi að góðum fjarskiptum, hleðslustöðvum eða aðbúnaði fyrir nýorkubíla. Þetta eru allt atriði í heildarstærðinni og heildarframkvæmdinni sem við eigum sannarlega að horfa til, þ.e. að við byggjum upp upplifunarferðamennsku með þessari vegagerð á Íslandi. Ég er ekki í nokkrum vafa að ferðalög um Vatnsnes og Skógarströnd, svo ég nefni nú einhverja vegi af handahófi, séu margfalt áhrifameiri þegar menn geta notið fegurðar Breiðafjarðar eða náttúruvætta við Vatnsnes með góðum áningarstöðum og góðum aðbúnaði þeirra ferðamanna sem þangað sækja. Grundvallarmálið er samt þetta: Við þurfum að flýta framkvæmdum í samgöngum á þeim stöðum á Íslandi þar sem vegir eru óboðlegir, reyna að nota fjármagn utan frá og nýta með ábyrgari hætti fjármagn hins opinbera, sem sannarlega leggur til verulega fjármuni til samgönguframkvæmda á Íslandi á hverju ári, og nota síðan krafta markaðarins til að draga áfram vegagerð sem verður síðan í framhaldinu að sérstakri innspýtingu á viðkomandi svæði. Meðan á vegagerðinni stendur verða veruleg efnahagsleg áhrif af vega- eða stofnframkvæmdinni en ekki síður erum við þá búin að skilja eftir tæki í viðkomandi héraði sem við munum byggja framtíðarhagvöxt okkar á og það er einmitt þannig, virðulegur forseti, að verst er ástand vega í þessu landi á þeim svæðum sem við getum kallað efnahagslega köld í dreifðum byggðum. Með þessu erum við líka að færa ákvörðunarvald eða tæki til heimamanna til þess að hafa áhrif á þróun sinna mála. Í dag hafa sveitarstjórnarmenn í raun og veru engin önnur tæki en að álykta, og þótt landshlutasamtök hafi á undanförnum árum unnið mikið, gott og þarft verk við að álykta um innviði samfélaga sinna, hvort sem það eru raforku-, samgöngu- eða fjarskiptainnviðirinnviðir, og sett fram áætlanir í þeim efnum sem einhvers konar áherslutæki en ekki síst baráttutæki við Alþingi við forgangsröðun fjármuna, þá hafa þau í raun og veru engin önnur tæki í höndunum en að veifa þeim og flytja mál sitt á grunni þeirra þegar samgönguáætlun er til umfjöllunar í þinginu hverju sinni. Með þessu móti færum við vald til heimamanna. Við erum að valdefla sveitarstjórnarmenn í héruðum landsins til að hafa áhrif á sín mál með ríkari hætti en að leita eingöngu til Alþingis og fjárveitingavaldsins og takast á um það í meðförum þingsins á hverjum tíma hvar vegur er staddur á samgönguáætlun hverju sinni. Við höfum þá í það minnsta samgönguáætlun til 15 ára; vegur sem kominn er á samgönguáætlun og á að fara í framkvæmd árið 2030 opnar þá leið fyrir viðkomandi hérað að stofna félag til framkvæmda og gera samninga við hið opinbera að hefja framkvæmdir á eins stuttum tíma og mögulegt er. Hvort sem ríkið velur að greiða framlagið sitt árið 2030 eða dreifa því yfir lengri tíma er síðan bara útfærsluatriði. Ég er ekki að hleypa ríkinu frá því að þurfa að standa sína plikt í að byggja Vatnsnesveg, Skógarstrandarveg eða aðra tengivegi í þessu landi. Ég er einfaldlega að skapa aðstæður til þess að heimamennirnir geti svarað ákalli íbúanna og ferðamannanna um að koma þessum vegum í gott horf á sem skemmstum tíma, sem aftur verður innspýting til þessara byggða til að bæta búsetuskilyrði og skapa verðmæti og eftirsóknarverð lífsgæði. Það er ekki síst driffjöðrin á bak við þetta þingmál; að bæta lífsskilyrði fólks til þess að efla samkeppnishæfi dreifðrar byggðar á Íslandi. Virðulegur forseti. Ég gæti í sjálfu sér tínt til fleiri góð rök fyrir þessu en mig langar aftur á móti að við gefum þessu gaum. Ég er ekki að víkja út frá þegar markaðri stefnu sem hefur verið afgreidd hér í þessum þingsal. Ég er raunverulega að prjóna við áherslur núverandi hæstv. innviðaráðherra í þessum efnum og reyna að draga fram krafta sem gætu nýst hinum dreifðu byggðum hér á Íslandi. Því er ekki um stóra stefnubreytingu að ræða með þessu þingmáli heldur er verið að færa fram verkefni fyrir þingið og tækifæri fyrir sveitarstjórnarmenn sem þeir gætu fengið í hendurnar til að hafa sannarleg áhrif á þróun sinna samfélaga. Þegar öllu er á botninn hvolft ættum við kannski oftar að ræða hér inni í þessum þingsal hvernig við valdeflum samfélögin út um land allt til að hafa meiri áhrif á stöðu sína og hvernig samfélög þeirra koma til með að þróast til skemmri og lengri tíma. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðu um þetta litla frumvarp mitt legg ég til að það gangi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að mæla fyrir þessu máli. Sjálfur er ég stuðningsmaður, held ég að ég leyfi mér að segja, næstum því allra mögulegra leiða til að ýta áfram bættum samgönguinnviðum, sérstaklega á landsbyggðinni þar sem oft teiknast upp hálfgerð hryggðarmynd þegar sérstaklega malarvegir í sveitum og oft tengivegir og jafnvel stofnvegir, eins og t.d. Skógarstrandarvegur, eru til athugunar. En mig langar til að spyrja hv. þingmann út í það hvort sú nálgun sem hér er lögð til sé ekki undirorpin því að það sé þegar búið að vinna og leggja fram stefnu og samþykkja, a.m.k. leggja fram svo menn viti eitthvað hvað til síns friðar heyrir, stefnumörkun hvað varðar almenna gjaldtöku af akstri og ökutækjum og sömuleiðis regluverk er varðar skattheimtu gagnvart samvinnuverkefnalögunum sem hér er lögð til breyting á. Minn skilningur er sá að við eigum von á slíkum tillögum, annaðhvort frá fjármálaráðherra eða innviðaráðherra, en þær hafa ekki sést enn sem komið er. Sér hv. þingmaður fyrir sér að það sé fært að fara þessa leið, sem sannarlega setur sveitarfélög á nærsvæðunum í þá stöðu að geta unnið hraðar, tosað verkefni hraðar fram? Er hægt að vinna þá vinnu án þess að þessi almenna stefnumörkun liggi fyrir? Sömuleiðis langar mig að spyrja hv. þingmann: Þriðja áætlunartímabil hefur oft verið svona álitið minnispunktar frekar en raunveruleg meining og sérstaklega eftir að þriðja áætlun um tímabilið var lengd í 15 ár úr 12 árum áður, er ekki hætta á því að seinni hluti framkvæmdaáætlunar eða seinni hluti jarðgangaáætlunar verði svona heldur berrassaður framkvæmdalega séð ef vel tekst til með þetta verkefni 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég ætla ekki að víkja mér undan því að segja að auðvitað snertir þessi hugmynd almenna stefnumótun við innheimtu og gjaldtöku á umferð og hún talar algerlega í samhengi við önnur samþykkt þingmál hér á landi, að við séum að taka upp notendagjöld á vegum. Hér mætti aftur á móti segja: Hér eru hin raunverulegu flýtigjöld. Þetta er gjaldið sem er tekið raunverulega til þess að flýta framkvæmdinni. Hvort sem við horfum til 5 ára áætlunar eða 15 ára áætlunar þá hafa íbúar þessa lands, íbúar þessara héraða, séð að Alþingi hefur sagt: Við munum forgangsraða fjármunum til þessarar framkvæmdar sem snerta ykkur með beinum hætti. Af hverju færum við þá ekki þessum íbúum tækin til að flýta því með þeim hætti sem lagt er til í þessu máli? Ég aftur á móti vil nefna vegna andsvars hv. þingmanns: Viðkvæmnin er yfir því hvers vegna við förum í gjaldtöku á íbúum við þessa vegi. Það er viðkvæmi þátturinn sem ég vil líka ræða. Af hverju á íbúi við Skógarstrandarveg að greiða veggjald til að keyra að heiman og heim? Það er aftur á móti í mínum huga vel hægt að komast áfram með að útfæra það með þeim hætti sem almennar reglur gilda um slíkar gjaldtökur og við þekktum t.d. með Hvalfjarðargöng, að menn settu það ekki fyrir sig miðað við þann ávinning sem menn höfðu af því að fá flýtingu framkvæmdarinnar. Við þekkjum dæmi um, og það hefur komið upp á þeim fundum sem ég hef haldið um þetta mál sérstaklega, gríðarlegan viðhaldskostnað fólks af bifreiðum þar sem mjög dýrir bílar eru nánast ónýtir eftir mjög stuttan tíma af því fólkið hefur ekki annan kost en að nota þennan ónýta veg. En gjaldtaka af umferð segi ég, virðulegur forseti, er raunverulega komin á þann stað að við getum rætt um notendagjöld og í þessu tilfelli eru þetta tærustu flýtigjöld sem boðið er upp á í umræðu um innheimtu veggjalda í samgöngum á Íslandi í dag.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir með honum að þetta eru raunverulega flýtigjöld sem er verið að ræða um en á höfuðborgarsvæðinu væri réttnefnið tafagjöld hvað varðar gjaldtökuna á grundvelli samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. En þessu til viðbótar fagna ég því sérstaklega að það sé rammað inn að ein framkvæmd sé í hverju félagi. Ég held að það sé skynsamleg nálgun með sambærilegum hætti og var viðhöfð í Hvalfjarðargöngunum hjá Speli. En þá kemur upp hugsunin: Nú er innviðaráðherra búinn að flagga þreföldum nýjum gjaldahugmyndum. Það eru samvinnuverkefnin, samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins og síðan eru það ný gjöld í öllum jarðgöngum sem þegar hafa komið til notkunar á Íslandi. Sér hæstv. hv. þingmaður fyrir sér að innviðaráðherra sæi þetta fyrir sér rekast á við þær hugmyndir þar sem hann leggur fram að það skuli leggja fram gjöld á öll þegar grafin göng til að borga fyrir ný? 

Virðulegur forseti. Ég sagði í minni framsögu að ég teldi það vera grundvallaratriði við værum með eina framkvæmdina í einu félagi, svo er annað hvernig menn síðan útfæra einhverja anga af þeim þætti, af því að ég talaði um flýtingu kannski á öðrum vegbótum innan viðkomandi héraðs. Ég ætlast til að í umsögnum og umræðum innan nefndarinnar ræði menn þessa þætti. En ég tek undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni að í mínum huga er það ákveðið prinsipp að við séum að innheimta gjald fyrir notkun á samgöngumannvirki þegar þú ert að nota það samgöngumannvirki. Stangast það á við hugmyndir hæstv. innviðaráðherra um að gangagjald sé innheimt á einum stað en notað í önnur göng? Það er önnur umræða sem ég alla vega held að ég hafi svarað með þessum orðum mínum, að við eigum að horfa á eina framkvæmd og eina innheimtu og eitt félag. En umræða um veggjöld er í það minnsta komin á þann stað, segi ég enn og aftur, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að koma með þessa mikilvægu umræðu í þingið varðandi það hvernig við getum eflt og byggt upp enn frekar samgöngukerfið okkar. Ég tel nefnilega að við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að byggja upp og bæta vegi, það eykur öryggi vegfarenda og tengir saman byggðarlög, auk þess sem það getur skapað ný tækifæri á sviði atvinnu og menntunar, svo ég tali nú ekki um aukinn fjölda ferðamanna. Svokölluð PPP-verkefni eru leið til að flýta fyrir framkvæmdum og liggja fyrir ýmsar ástæður fyrir ágæti þeirra. Þau geta verið leið til að viðhalda fjárfestingu í erfiðu árferði og geta virkjað kosti einkaframtaks í samgöngum. PPP-verkefni hafa verið sett í samgönguáætlun sem tekur reglulegum breytingum af hálfu Alþingis og nú er búið að tilgreina þær sex framkvæmdir sem teljast hagkvæmar út frá arðsemi og samþykkja einmitt hér í þingsal. Frú forseti. Við eigum ávallt að leita leiða til að auka öryggi landsmanna og því fagna ég þessari umræðu enda tillaga hv. þingmanns í anda samvinnu. Hins vegar er margt óljóst sem þarfnast frekari útskýringar og eflaust einhverrar yfirlegu og því vil ég byrja á því að spyrja hv. þingmann varðandi ábyrgð á þessum verkefnum sem yrði ráðist í ef þetta frumvarp yrði samþykkt. Hver ber þessa ábyrgð? Þá er ég að meina ábyrgð varðandi hönnun, veghald í framhaldinu og einnig fjárhagslega ábyrgð þar sem samgönguáætlun er ekki meitluð í stein og getur tekið breytingum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen hennar andsvar. Ef ég horfi bara á þau lög sem við höfum þegar samþykkt og þær samgönguframkvæmdir sem við höfum þegar samþykkt hér þá kemur þessi tengivegahugmynd eða samfélagsvegahugmynd í raun og veru í beinu framhaldi af t.d. fjármögnun vegarins um Öxi og fleiri slíkum framkvæmdum þar sem hluti fjármögnunar fer af samgönguáætlun og annar hluti er vegna framlags sem innheimt er með veggjöldum. Ég ætla ekki að ganga hér fram og segjast hafa öll svörin á hendi en segi aftur á móti: Verði ríkisvaldið við beiðni sveitarfélags sem myndi mæla með samningagerð við samgöngufélag sem það hefur jafnvel haft forgöngu um að stofna, þá eru það einfaldlega samningsákvæði við ríkið sem gilda um hversu langt á að ganga í þeim efnum. Á að yfirtaka þegar hannaðan veg af Vegagerðinni eða ætlar samgöngufélagið að hanna veginn og bera síðan ábyrgð á þeirri framkvæmd og fjármögnun hennar og að hún standist kostnaðaráætlun? Ég einfaldlega geri ráð fyrir því að þegar gerður er samgöngusáttmáli eða samningur við samgöngufélag þá færir ríkisvaldið ábyrgð sína yfir á það félag og það stendur undir þeirri ábyrgð sem mörkuð er í þeim samningum þannig að ég sé ekki í sjálfu sér stór vandamál í þeim efnum. En það er sjálfsagt að við ræðum síðan þætti eins og viðhald vegarins og við hvaða aðstæður við skilum honum. Það var t.d. ákvæði í verkefninu um Hvalfjarðargöngin á sínum tíma. Meginmálið er aftur á móti þetta: Hér verða ákveðin ábyrgðarskil ef kostnaður fer úr böndunum. Það eru nákvæmlega þættir sem við getum vel tekið á í slíkri samningagerð og einn kostur, ef samgöngukostnaðaráætlun stenst ekki, er að hafa rými til að lengja í veggjöldum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við höfum auðvitað ítrekað bent á það að samgönguáætlun liggur núna fyrir þar sem á að leggja af stað með tiltekin verkefni og hún er lögð fram til 15 ára og er endurskoðuð reglulega. En í frumvarpi þessu sem lagt er hér fram er fjallað um heimild sveitarfélaga til að taka að sér PPP-verkefni í minni háttar verkefnum eða minni háttar framkvæmdum og það eru í rauninni bara smærri framkvæmdir á vegum sem eru eflaust fáfarnari heldur en nú er lagt til í þessum PPP-verkefnum og margir aðrir gert ráð fyrir gjaldtöku væntanlega fyrir slíkar ferðir. Mikilvægt í PPP-verkefnum er einmitt að skoða grundvöll fyrir framkvæmdunum, að þær séu hagkvæmar, og út frá arðsemi. Þar sem um er að ræða minni framkvæmdir vega sem eru fáfarnari vil ég spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái fyrir sér að gjaldtökunni verði háttað. Hann fór aðeins inn á það áðan í máli sínu. Er verið að hugsa um það að íbúar greiði gjald þegar þeir fara um veginn? Erum við þá í rauninni að ræða um landsbyggðarskatt? Er hv. þingmaður að leggja til að þessar framkvæmdir fari fram fyrir þegar samþykktar PPP-framkvæmdir sem hafa verið samþykktar hér í þinginu í ljósi hagkvæmni og fýsileika?

Virðulegur forseti. Landsbyggðarskattur, gjaldtaka, í þessari hugsun er veggjaldainnheimta af öllum sem fara um veginn, líka íbúunum, það tók ég fram. Við höfum aftur á móti ákveðnar hugmyndir eða þekkingu á því, t.d. Hvalfjarðargöng meðan við stunduðum innheimtu þar, þar sem íbúar eða stórnotendur nutu ákveðinna kjara. Það leiðir okkur síðan að umræðunni um hverjir raunverulega fjármagna viðkomandi framkvæmdir. Það eru fyrst og fremst ferðamenn sem það gera. Varðandi forgangsröðunina þá vísa ég einfaldlega til þess í frumvarpinu að vegur sé á samgönguáætlun. Ég er að leggja til að ríkið geti gert samning um alla fjárhæðina eða hluta af þeirri fjárhæð á því ári sem þingið hefur samþykkt að leggja til peninga, þ.e. vegur sem er á samgönguáætlun 2030 komi þá til framkvæmda 2030. Hvort hann fari fram fyrir aðrar PPP-framkvæmdir er bara allt önnur umræða og er þá fyrst og fremst á forsendum þeirra sem eru að undirbúa slíkar framkvæmdir 

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir þetta fram komna frumvarp um leiðir að því, hvað á maður að segja, að flýta framkvæmdum. Þetta hlýtur að vera hugsað í þeim tilgangi. Ég get ekki annað en tekið undir orð hans hér um mikilvægi samgangna og innviða, ekki síst í hinum dreifðu byggðum landsins. Bið eftir vegabótum í héraði getur auðvitað verið algerlega óþolandi þegar hún tekur ár og jafnvel áratugi. Eins og komið hefur fram líka í dag þá skemmir þetta auðvitað bíla og annað slíkt og það að nýir vegir komi til sögunnar eða vegir séu bættir opnar líka ný svæði fyrir ferðaþjónustu og annað, eins og bent hefur verið hér á, fyrir utan það að þetta styrkir kannski líka dreifræði á þessu landi og valdeflir dreifbýlið og landsbyggðirnar. Ég hef hins vegar ákveðnar spurningar hvað varðar fjárhagslegan stöðugleika sveitarfélaga, af því að þau eru ákaflega misburðug, og ég ber ákveðinn ótta í brjósti um að kapp verði kannski meira en forsjá að mörgu leyti til að þrýsta á um löngu tímabærar vegaframkvæmdir. Hefur hv. þingmaður eitthvað velt því fyrir sér hvernig væri möguleiki að tryggja fjárhagslegan stöðugleika þeirra aðila sem ráðast í að stofna slík félög utan um mjög dýrar framkvæmdir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég einfaldlega geri ekki ráð fyrir því að sveitarfélag verði með neinum hætti fjármögnunaraðili í viðkomandi samgöngufélagi. Ég held við ættum að hafa það alveg á hreinu að við erum ekki að leggja byrðar á sveitarfélög í þessum efnum þó að þau standi með einhverjum hætti að því að leita að áhugasömum aðila til að fjárfesta í slíku verkefni. Ég held að það sé grundvallarþáttur. Að öðru leyti þá ætla ég ekki að halda í hendina á sveitarfélögunum svo þau fari sér ekki að voða. Grundvallarþátturinn er sá að það munu ekki allir vegir hafa þá umferð að hægt sé að fara í slíka flýtingu. Það er raunverulega stóra svarið í þessu öllu. Við vitum að á ákveðnum vegum á landinu hefur sprungið út umferð ferðamanna og bílaleigubíla eða hvað við köllum þá. Það er við þessa vegi sem er orðið algjörlega óboðlegt að búa í sumum sveitum. Umferð ferðamanna hefur skapað slíka árekstra að það er nánast óbúandi við þessa vegi í svo mörgum tilfellum. Það munu ekki allir vegir komast í gegnum það nálarauga þó að þeir séu komnir á samgönguáætlun og geti haft réttinn til að flýta framkvæmdum. Þannig að rekstrarforsendurnar eru grundvallarsvarið á bak við það hvort menn fari í gerð samgöngufélags og komist í samfélagsvegaprógramm sem ég vil kalla svo. Hversu fýsileg er fjárfestingin líka fyrir þá sem munu lána fjármuni til þess að byggja slíka vegi og fjárfesta í hlutafé í slíkum samgöngufélögum sem á að stofna um hverja eina framkvæmd fyrir sig?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans skelegga svar. Þetta sefar ótta minn hvað þetta tiltekna atriði varðar. En það er auðvitað svoleiðis að fjárfestar koma ekki inn nema það sé einhver lágmarksarður fyrirsjáanlegur. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður og meðflutningsmenn hans hafi velt fyrir sér um hvers konar fjárfesta gæti verið þarna að ræða, hvort það geti verið tækifæri fyrir þá sem eru stórir í ferðaþjónustu að taka þátt í slíkum verkefnum og hvort það sé líklegt að þeir finni fyrir hvata til að vera við borðið þegar kemur að því að setja á stofn slíkt samfélag um þessar vegabætur.

Virðulegi forseti. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það finnast fjárfestar og áhugasamir aðilar og hvers vegna ættu aðilar í ferðaþjónustu ekki að sjá sér hag í því að bæta aðgengi að mannvirkjum í ferðaþjónustu, ef ég nefni eitt dæmi, eða auka umferð um tiltekið svæði sem myndi nýta fjárfestingar þeirra betur? Ég er ekki í nokkrum vafa um að slíkir fjárfestar eru til. Það sem ég hef aftur á móti orðið var við eftir að ég lagði þessa hugmynd fram í haust og á þeim fundum sem ég hef haldið um þetta mál, að þar hafa m.a. komið fjárfestar sem eru af þeirri gerðinni að þeir eru innviðafjárfestar til mjög langs tíma, eru með fjármagn sem þeir þurfa að koma í ávöxtun með tryggum hætti en gera ekki kröfur um hámarksávöxtun fjár til skemmri tíma. Ég held að það sé lykilatriði. Ég nefndi sérstaklega í þessu sambandi þau lagaákvæði sem við höfum t.d. um tekjumörk veitufélaga, þau mætti með ákveðnum hætti spegla yfir á samgöngufélög ef menn hafa áhyggjur af ávöxtun þeirra sem leggja fjármagn til þeirra. En stóra málið er þetta: Ég trúi því að sjálfsögðu að þetta geti orðið áhugaverður fjárfestingarkostur, líka fyrir fyrirtæki í viðkomandi byggðarlagi sem hafa mikinn kostnað af því að nota ónýta vegi.

Frú forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að leggja fram þetta mál með meðflutningsmönnum sínum. Það er auðvitað allra hluta vegna mikilvægt að við reynum að styðja við framkvæmdir á lélegum vegum á landsbyggðinni eins vel og mögulegt er því að eins og við þekkjum hér öll til langs tíma er tengivegasjóður Vegagerðarinnar varla upp í nös á ketti, svo það sé bara orðað eins og er. Þannig að í því samhengi fagna ég framkomu þessa máls og þessu prinsippi og þetta er púsl inn í þá mynd og vonandi dregur fram þá sýn þingheims að það þurfi að ganga betur að bæta vegasamgöngur í hinum dreifðari byggðum. Það eru eins og gengur nokkur atriði sem ég hef áhyggjur af í heildarnálgun stjórnvalda á uppbyggingu vegakerfisins á landsbyggðinni. Ég kom inn á það hér í andsvari við hv. þm. Harald Benediktsson, ekki bara í gríni, að til að mynda þriðja áætlunartímabil samgönguáætlunar hefur verið hanterað svona að nokkru leyti sem minnispunktar frekar en raunveruleg áform eða staðfesting þess að til tiltekinna framkvæmda verði gengið af hálfu stjórnvalda. Þessi nálgun gagnvart þeim verkum sem til að mynda yrðu formuð félög í kringum verði þetta samþykkt gæti auðvitað aukið aga á stjórnvöld hvað það varðar að ganga um þriðja áætlunartímabilið öðruvísi en að vera dálítið meðvitað að plata þá sveitarstjórnarmenn og þá sem búa á þessum svæðum því að það er stutt síðan að þriðja áætlunartímabilið færðist úr því að ná yfir ár 9–12 frá samþykkt þingsályktunar yfir í ár 11–15. Fimmtánda ár frá samþykkt samgönguáætlunar er býsna langt fram í tímann, jafnvel í samgöngulegu tilliti. Þess vegna hefur oft verið ansi mikill losarabragur á þessu þriðja áætlunartímabili og ég er hræddur um að það bæti í með því að nú hefur tímabilið verði lengt í 15 árin sem áður var 12. En nálgun sem þessi gæti auðvitað aukið aga á okkur stjórnmálamönnunum hvað það varðar að vera ekki að hringla með það eins og verið hefur. Ég hef sömuleiðis svolitlar áhyggjur af því með seinni hluta að ef vel tekst til og segjum að það verði formaður allnokkur fjöldi félaga um vegi sem nærsamfélagið telur skynsamlegt að ganga til með þessum hætti, að flýta framkvæmdum, þá verði að óbreyttu svolítið svona berrassaður seinni hluti framkvæmdaþáttar langtímasamgönguáætlunar. Ef við horfum á tímabilið 11–15 ár frá samþykkt, ef við segjum bara að helmingur þeirra verkefna sem þar er inni verði færður fram með þessum hætti þá erum við á þeim stað, þó við verðum alla vega mörg hver ef ekki flest hætt á þingi þegar þar að kemur, ef við hættum ekki öll í næstu kosningum, að þá verði lítið eftir ef ekki kemur til viðbótarfjármagn til að bæta inn verkefnum á þann tíma. Það mun auðvitað æra þá sem þá verða með óbætta vegi ef menn sjá fram á að það verði í raun sáralitlar framkvæmdir á því sem í dag heitir þriðja áætlunartímabil hverrar samgönguáætlunar, af því það er búið að draga helming eyrnamerktra fjárveitinga þess tímabils fram í tíma. Þetta er atriði sem ég held að þurfi að skoða inn í umhverfis- og samgöngunefnd. Auðvitað eru skilaboðin sem ég held að þingheimur eigi að lesa út úr þessari stöðu sem mun koma upp ef vel tekst til þau að það þurfi að finna leið til að auka fjárveitingar til vegagerðar í dreifbýli frá því sem nú er. Og ég ítreka aftur að þó að tengivegsjóður hafi stækkað fyrir ekki mörgum árum síðan þá er hann enn varla upp í nös á ketti hvað það varðar að komast áfram í hinum dreifðu byggðum. En, já, ég bara vísa því til umhverfis- og samgöngunefndar að þessi þáttur verði skoðaður í þessu samhengi. Ég kom sömuleiðis inn á það í andsvari við hv. þm. Harald Benediktsson áðan að ég hefði ákveðnar áhyggjur af því að þessi almenna stefnumörkun um gjaldtöku af akstri og ökutækjum lægi ekki enn fyrir og það tengist ekki bara þessu máli. Auðvitað tengist það öllum öðrum málum sem eru þessari fjármögnun undirorpin, hvort sem það er samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins, samvinnuverkefnin eða önnur. Það er ekki bara hvað gjaldtökuna varðar, sem sagt sértæku gjaldtökuna með veggjöldum heldur líka bara almenna gjaldtöku af akstri og ökutækjum. Það hefur verið ótrúlega torsótt hjá stjórnvöldum sem með þessi mál fara að koma fram heildstæðri sýn. Það er nú þannig að við í Miðflokknum erum búin að leggja drög að skynsamlegum hugmyndum að við teljum í þessum málum og höfum verið að bíða eftir stjórnvöldum, að þau leggi fram sínar. En það endar kannski á því að við leggjum fram okkar og sjáum hvort hæstv. innviðaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra hafi áhuga á að taka þær að einhverju marki til skoðunar í sinni vinnu. En miðað við tímann sem þetta tekur þá virðist vera einhver svona innri barátta sem orsakar það að erfitt er að koma fram með þessar hugmyndir því að þær eru búnar að vera væntanlegar núna árum saman. Sérstakt áhyggjuefni í því, að mínu mati, er þessi veggjaldasýki hæstv. innviðaráðherra, sem ég hef kallað svo, og ég vil skilja aðeins á milli þeirra veggjaldahugmynda sem hér koma fram í frumvarpi hv. þm. Haraldar Benediktssonar og þeirra hugmynda sem samgönguráðherra hefur talað fyrir. Þar virðist vera grautað saman hinu ýmsa og við, almennir borgarar, sérstaklega þeir sem nota samgöngukerfið að einhverju marki, stöndum frammi fyrir því að ofan á þegar mjög mikla gjaldtöku af akstri og ökutækjum skuli nú bæta þrefaldri veggjaldatöku innviðaráðherra. Það eru veggjöld sem tengjast tafagjöldum samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, svo við notum bara réttnefni eins og hv. þingmaður kom svo ágætlega inn á í framsöguræðu sinni. Það er sérstök gjaldtaka vegna þessara sex samvinnuverkefna sem voru römmuð inn í löggjöf sem nú er lögð til breyting á í þessu frumvarpi. Síðan eru það þessar hugmyndir, undarlegar sem þær mega vera, um að á öll jarðgöng sem þegar hafa verið tekin í notkun á Íslandi verði lagt gjald til að borga upp önnur jarðgöng sem auðvitað rekst algerlega á að mínu mati við þá skynsamlegu nálgun sem hér er lögð til, að það verði ein framkvæmd í einu félagi eins og í því tilviki þar sem best tókst til í sambærilegu verkefni, frumkvöðlaverkefni auðvitað, hjá Speli með jarðgöng undir Hvalfjörð. Ég vil bara að við gjöldum varhuga við því að þessar þreföldu veggjaldahugmyndir hæstv. innviðaráðherra bætist sem heild ofan á þegar mjög mikla gjaldtöku af akstri og ökutækjum. Síðan eru þessar hugmyndir sem, ef ég skildi hv. þm. Harald Benediktsson rétt áðan, munu vera af sama meiði framkvæmdalega séð og raunin verður með samgönguverkefni, þá er þetta þó að því leyti öðruvísi að þarna er verið að tosa verkefni fram í tíma og það er auðvitað ákvörðun nærsamfélagsins að leggja af stað með verkefnið. Það er ekki eins og hugmyndir innviðaráðherra um gjaldtöku af öllum þegar opnuðum göngum, þær leyfi ég mér að segja að verði alls staðar í ósátt við nærumhverfið hvað grafin göng varðar. Það er nauðsynlegt að hafa þetta í huga og ræða þetta innan hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Það kom fram í ræðu hv. þingmanns, ég greip ekki hvort það kemur fram í greinargerðinni beint en í ræðunni nefndi hv. þingmaður það að við yrðum að skoða með hvaða hætti við gætum komist áfram með fáfarnari vegi með minni kröfum en nú eru viðhafðar, þ.e. ef ég hef þetta rétt eftir hv. þingmanni. Ég held að þetta sé skynsamleg nálgun og í raun nauðsynleg því að fyrir þá sem búa við vegi sem eru ekki á neinni þessara áætlana þá held ég að flestir væru þeirrar skoðunar að vilja komast á til að mynda bundið slitlag og nær nútímanum heldur en að velkjast áfram á gjörsamlega ónýtum oft og tíðum vegum sem varla hefur verið bætt í efni áratugum saman. Þetta er eflaust þáttur sem við ættum að ræða í samhengi við framlagningu samgönguáætlunar, sem ég held að sé áætluð núna á vorþinginu þótt ég ætli að spá því hér og nú að það verði ekki gert fyrr en á haustþingi en ég vona að ég hafi rangt fyrir mér. En þetta er þáttur sem ég hef verið þeirrar skoðunar að ætti að opna á með miklu frjálslegri hætti og þá aftur með sjónarmið nærsamfélaga hvers svæðis í huga í stað þess að þeir sem fjær svæðum sitji taki ákvarðanir sem í raun útiloka allar aðgerðir til bóta á þessum svæðum. Þetta er það sem ég vildi segja um þetta frumvarp sem nú liggur fyrir. Ég ítreka það sem ég sagði áðan í andsvari mínu við hv. þingmann og framsögumann, Harald Benediktsson, að ég styð allar þær hugmyndir sem geta orðið til þess að flýta og auka við framkvæmdir á landsbyggðinni. Ég minni aftur á að ég vara við þessum þreföldu gjaldahugmyndum innviðaráðherra sem ég held að séu ómarkvissar og á köflum ósanngjarnar og skil þar á milli þeirra hugmynda annars vegar og þeirrar hugmyndar sem hér er sett fram, þó að útfærslan eigi eftir að koma fram. Og aftur held ég að við verðum að ávarpa það með hvaða hætti, ef vel tekst til, framkvæmdahluti samgönguáætlunar verði ekki algerlega berrassaður á þriðja áætlunartímabili þegar tímabil minnispunktanna rennur upp gagnvart þá þegar samþykktri áætlun. Ég læt þetta duga í bili.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu. Ég vil taka utan um nokkra þætti í mínu fyrra andsvari við hv. þingmann með því að segja að mér finnst það vera góð samantekt hjá hv. þingmanni þegar hann ræðir um 15 ára áætlunina. En hvers vegna ætti þingið að samþykkja veg inn á 15 ára áætlun og meina ekkert með því? Því miður höfum við séð þetta of oft. Við höfum séð íbúa þessa lands bíða eftir samgöngubótum árum og áratugum saman en við þingmenn komum út í hérað og segjum: Ja, þetta er nú samt á 15 ára áætlun. Við skulum bara segja þetta eins og það er. Ég er ekki síst með þessu máli að reyna að auka aga í þessu, þannig að fólk hafi einhvern fyrirsjáanleika og tímalínu um hvenær raunverulegar samgöngubætur eiga að koma. Ég er að veita samfélaginu, og það liggur í orðinu samfélagsvegir, vald yfir sínum málum svo það geti leyst úr þeim, en ekki hleypa ríkisvaldinu frá því að bera ábyrgð á því að samgöngubætur eigi að koma í viðkomandi hérað. Það er meginefni þessa máls og mér finnst eðlilegt, eins og hv. þingmaður nefnir í ræðu hér, að menn takist á við það og ræði í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hvernig það verður síðan mátað ef nefndin kemst svo langt að afgreiða málið frá sér, sem ég bind að sjálfsögðu vonir við. Stóra málið er líka hitt, að við höfum haft þessa löggjöf um samvinnuverkefni í framkvæmdum. Við höfum gert höfuðborgarsáttmálann, sem er allt önnur umræða sem ég vil skilja frá þessu þingmáli, en við höfum ekki fært samfélögunum úti á landi nein sambærileg úrræði og þar er þörfin ekki síður mikil. Ef við hugsum bara um vöxt og viðgang dreifðra byggða á Íslandi er grundvallarþáttur að koma innviðum þeirra samfélaga í lag. Síðan þurfum við ekki að hafa svo miklar áhyggjur af því hvort þessar byggðir spjari sig ef við höldum síðan af gæfu um hagsmuni atvinnuvega sem þessar byggðir byggja sína afkomu á.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir það sem þingmaðurinn sagði að agaleysið hefur verið algjört, sérstaklega gagnvart þessu þriðja áætlunartímabili langtímaáætlunar samgönguáætlunar. Mér finnst blasa við að það muni bæta í hvað það varðar, núna þegar tímabilið hefur verið lengt úr því að taka enda að 12 árum liðnum yfir í það að taka enda 15 ár fram í tímann. Ég held að allt sem hægt er að gera til að auka agann á okkur þingmenn hvað þetta varðar sé til bóta. Þess vegna kom ég sérstaklega inn á þann þátt í ræðu minni að þetta væri verkfæri sem gæti nýst til þess, sérstaklega ef tiltekin vegaframkvæmd fer inn í „format“ eins og þetta. Fyrsta samgönguáætlunin - ég á nú að muna þetta og skammast mín fyrir að muna ekki ártalið - var lögð fram undir núverandi regluverki upp úr aldamótum, sennilega 2002–2004. Það leið ekki langur tími þangað til menn fóru að umgangast sérstaklega þriðja áætlunartímabilið með þeim hætti að þarna væri verið að auðvelda mönnum að fara í kosningabaráttu að samþykktri samgönguáætlun. Sennilega hefur það aldrei verið verra en 2016, sú áætlun sem þá var samþykkt var bara fullkomin vitleysa, svo maður orði það nú bara eins og er, og ég tek undir orð hv. þingmanns, að við þurfum að segja fólkinu í dreifðu byggðunum satt en ekki dingla einhverri gulrót fyrir framan þau sem er síðan kippt frá við næstu endurskoðun samgönguáætlunar.

Virðulegur forseti. Annað atriði sem hv. þingmaður kom inn á í sinni ágætu ræðu og ég vil taka utan um er kannski sá þáttur sem tengdist því að flýta öðrum vegabótum sem ekki er nein forsenda fyrir að fara í með slíkt módel. Ég horfi einfaldlega á það að við samningagerð um tiltekinn veg sem merktur er á samgönguáætlun, hvort sem hann er á fimm ára áætlun eða lengra fram í tímann - hvernig sem niðurstaðan verður um þann þátt þá getum við líka horft til annarra vegabóta á viðkomandi svæði. Ég bind vonir við það, þó svo að við höfum ýmsar skoðanir á kostnaðaráætlun Vegagerðarinnar og hvernig hún birtist í samgönguáætlun, að við séum að auka svo mikið hagkvæmni þess að leggja vegi í einni framkvæmd, sem eru bútasaumaðir í dag, að við getum líka losað fjármuni þar út og notað síðan drifkraft markaðarins, þ.e. að góður vegur skapi meiri umferð; það þýðir meiri eftirspurn og meiri tekjur, bæði fyrir samfélag og veghaldara - að við getum þá notað hluta af þeirri fjárhæð sem er merkt á samgönguáætlun til tiltekins vegar, ef við tökum Skógarstrandarveg eða Vatnsnesveg sem dæmi, til að komast með ódýrari hætti í það að leggja slitlag á fáfarnari vegi, hvort sem við reisum þar fullar kröfur Vegagerðarinnar. Það er síðan umræða sem ég fagna að hv. þingmaður ætli að taka við framlagningu samgönguáætlunar, þ.e. að ræða kröfur. Ég virði þau sjónarmið sem Vegagerðin hefur haft um öryggi vega en með þessari aðferð, að flýta vegaframkvæmdum með þessum hætti, erum við náttúrlega að ná stórkostlegum árangri í að bæta umferðaröryggi. Það er ekkert umferðaröryggi í dag á Vatnsnesi og Skógarströnd. Þó svo að ég nefni þessa vegi og sé tamt að tala um þá af því að þeir eru í kjördæmi okkar hv. þingmanns sem flutti hér ágæta ræðu, þá geta að sjálfsögðu allir tengivegir, kannski stofnvegir og jafnvel hálendisvegir fallið undir það módel sem hér er lagt til.

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég sagði einhvern tímann í gríni, þótt það sé kannski ekki fallegt í þessu samhengi, að Vegagerðin ætti helst að spara sér vinnuna og keyra með risastóra berjatínu meðfram Vatnsnesvegi að hausti og tína upp Suzuki Jimny-bílana sem hefðu skoppað út af veginum það sumarið. Það er mikið á sig leggjandi til að koma þessum vegum til betra horfs. Af því að hv. þingmaður nefnir veg í kjördæmi okkar beggja, Skógarstrandarveginn, þá leyfi ég mér að fullyrða að umferð um Skógarstrandarveginn er eins lítil og hún mögulega getur verið. Það fer eiginlega enginn um Skógarstrandarveginn í dag nema hann raunverulega þurfi þess; ástand vegarins er svo slæmt og áhrifin á ökutæki og umferðaröryggi þess sem um veginn fer eru með þeim hætti að þetta er ekki vegur sem fólk fer bara til að fara í bíltúr. Svona er þetta auðvitað víða um landið; arfaslakir tengivegir og safnvegir sem við þurfum að finna leið til að komast hraðar áfram með. Þetta atriði sem snýr að minnkuðum kröfum þar sem umferð er takmörkuð verður auðvitað að skoðast í einhverju heildarsamhengi, því að umferðaröryggi á vegunum eins og þeir eru í dag er eins lítið og það mögulega getur verið. Ég tel alveg forsvaranlegt að skoða hvort það sé hægt að fara einhvern milliveg milli þess ástands sem er í dag og þess að fara upp í veg samkvæmt fullum staðli. Þar á milli held ég að sé oft á tíðum framkvæmdaleg lausn sem er ódýrari og hagkvæmari en að fara upp í fullan staðal og gerir það að verkum að mögulega verður eitthvað gert fyrir vegarkaflann í stað þess að hann verði í núverandi ástandi um langa framtíð. Ég þakka fyrir umræðuna sem hér á sér stað og ég held að hún sé mikilvægt púsl inn í þessa mynd sem við verðum að takast á við hvað vegamál á landsbyggðinni varðar.

Frú forseti. Ég fagna mjög svo að þetta frumvarp sé komið fram hér í þinginu, um breytingu á lögum um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir, betur þekkt sem samfélagsvegir, með þeim breytingum sem eru gerðar á 1. gr. laganna sem voru samþykkt á þinginu 2020. Hv. þm. Haraldur Benediktsson fór í gegnum liðina. Í a-lið 1. gr. segir að fyrirhuguð vegaframkvæmd sé sett á samgönguáætlun til 15 ára, í b-lið segir að áhugasamir fjárfestar, og sveitarfélög hafi þau áhuga, leggi til stofnframlag, í c-lið segir að félagið stundi ekki aðra starfsemi en samkvæmt lögum þessum, og í d-lið, sem er nú kannski svolítið mikilvægur fyrir málið í heild sinni og tengist öðru máli, sem er samgöngusáttmálinn í Reykjavík, segir að fyrir liggi kostnaður við viðhald og rekstur vegarins. Ég tel að d-liðurinn sé gríðarlega góð viðbót við lögin í sambandi við samgöngusáttmálann vegna þess að þar hefur aldrei komið almennilega fram hvernig eigi að reka þær framkvæmdir og hver rekstrarkostnaður sé við einstaka þætti eins og með hluta af því samkomulagi. Það er búið að fara víða yfir sögu og ég ætla að hlaupa yfir nokkra punkta. Ég tek undir það sem kemur fram í greinargerð málsins, að hér er um nýja nálgun að ræða fyrir framkvæmdir í tengslum við tengivegi og safnvegi, og líka er komið aðeins inn á hálendisvegi. Sá sem hér stendur hefur margítrekað lagt inn í þingið þingsályktunartillögu um uppbyggingu Kjalvegar og þær breytingar á þessum lögum sem hér eru lagðar til gætu nýst í þeirri nýframkvæmdir og einkaframkvæmd sem ég legg til í því máli. Það er kannski aðeins öðruvísi í því máli að þar er lagt til að raunverulega sé um 100% einkaframkvæmd að ræða. Það hefur aðeins komið fram hér með áhrif ferðamanna og ferðaþjónustunnar á vegina og þennan fjölda bílaleigubíla sem keyrir um allt Ísland og hefur stórvaxið á undanförnum árum. 2005 voru bílaleigubílar í landinu um 4.500 en eru komnir aftur í 20.000–25.000 í dag, svipað og var fyrir Covid. Það má ætla að þessum bílaleigubílum fjölgi enn ef spár rætast um fjölda ferðamanna hér á næstu árum. Mér segir svo hugur að eins og hér er rætt um Vatnsnesveg og Skógarstrandarveg gætu áhrif ferðaþjónustunnar og ferðamanna og bílaleigubíla verið töluverð á fjármögnun í tengslum við það verkefni. Vatnsnesvegur er í dag, eins og í ferðaþjónustunni fyrir norðan, markaðssettur í sjálfu sér sem sem ferðamannavegur, sem hluti af stærra samhengi Norðurstrandarvegar um allt Norðurland frá Hrútafirði og í Bakkafjörð með allri ströndinni. Við þekkjum að það er mikil umferð ferðamanna um Vatnsnesveg. Ég tek undir þau sjónarmið sem koma fram í frumvarpinu um upplifun ferðamanna af vegum. Með nútímatækni er hægt að fá upplýsingar í gegnum netið og annað um leiðina og það væri hægt að gera þetta að einstökum stað. Það eru selalátur og auðvitað Hvítserkur á þessari hringleið þannig að það mun nýtast vel inn í þetta verkefni. Þar held ég að áhrifin verði mikil og góð fyrir allt dæmið. Grunnhugmyndin lýtur að því að með veggjöldum og hlutafé sé hægt að flýta fyrir þeim samgöngubótum sem eru inni í samgönguáætlun. Eins og kom fram í umræðunni er helst verið að líta til þriðja áfanga, síðasta hluta samgönguáætlunar, síðasta þriðjungnum sem eru ár 11–15, að geta kippt þeim framar með þessari leið samfélagsvega. Í grunninn snýr þetta mál að því að bæta samkeppnishæfni sveitanna og búsetukosti með því að hafa öflugar samgöngur. Við þekkjum að það er grunnatriði í samfélögum mannanna að það séu öflugar og góðar samgöngur og raunar orðin alger grunnforsenda í uppbyggingu samfélaga almennt. Ég naut þess fyrir áramót að sækja einn af þeim fundum, góðu kynningum, sem hv. þm. Haraldur Benediktsson hefur haldið um þetta mál, þegar ég sótti fjölmennan fund í Stykkishólmi um þetta mál. Þar kom m.a. fram að það er áhugi hjá langtímafjárfestum, mögulega lífeyrissjóðum, að fjármagna og hafa aðkomu að verkefnum sem myndu byggjast á þessari hugmyndafræði. Það er svo að það er fjöldinn allur af lífeyrissjóðunum úti um allt sem eru að leita að langtímaverkefnum sem eru til áratuga og er oft og tíðum vöntun á slíkum verkefnum. Það er líka mikilvægt í þessu máli að mínu viti að það sé ein skilgreind framkvæmd innan hvers félags í tengslum við verkefnið. Í tengslum við það mál sem ég hef verið að vinna með síðustu ár um Kjalveg, og kem vonandi með á nýjan leik inn í þingið eins og ég kom inn á áðan, hafa m.a. verið hugmyndir um, af því að það er svo góð fjárfesting og arðurinn mikill af slíkri framkvæmd til lengri tíma, að tengja aðrar framkvæmdir á stærra svæði við til að láta þá framkvæmd fjármagna aðrar framkvæmdir, aðra vegi. Ég er sammála þeirri aðferðafræði sem farið er yfir og í gegnum í þessu frumvarpi, að þetta virki eingöngu fyrir eina framkvæmd. Ég var búinn að koma með hugmyndir um nokkra möguleika í þessu. Það er Vatnsnesvegurinn sem hefur verið talað um hér í dag sem ferðamannaveg og ég kom aðeins inn á áðan, og Skógarstrandarvegur, en eins kom fram í máli hv. þm. Bergþórs Ólafssonar hér áðan er umferðin þar örugglega miklu takmarkaðri og minni með núverandi vegi en gæti annars verið með betri vegi þannig að ég held að það gefi ekki góða tölu, raunverulega tölu, um hvernig staðan er á þeim vegi í dag. Hann er ákaflega slæmur og hefur verið lengi. En þarna yrðu mikil og góð áhrif fyrir Snæfellsnesið og síðan tenginguna við Dalabyggð um Skógarstrandarveg og held ég að það yrði mjög jákvætt og það yrði mikil umferð einmitt af ferðamönnum á bílaleigubílum ef þessi leið myndi opnast. Norðan heiða, í mínu kjördæmi, er ég t.d. að hugsa um Bárðardalsveg sem hugmynd inn í þetta og þá áhrif af ferðaþjónustunni í tengslum við Aldeyjarfoss, sem er einn af þeim fossum landsins sem er ótrúlega takmörkuð umferð um miðað við að þetta er með fallegri fossum landsins. En vegurinn þangað er slæmur og það er 30 km leið frá þjóðveg 1 við Goðafoss og að Aldeyjarfossi. Þannig að það er einn af þeim kostum sem mætti skoða og svo má örugglega telja til þó nokkuð marga aðra. Varðandi núverandi vegi, sem hv. þm. Bergþór Ólafsson kom inn á áðan, og staðla á vegum landsins og að vegir séu uppbyggðir miðað við að þurfa ekki að fara eftir nýjustu stöðlum þá vil ég benda á að þegar Langanesströnd var tekin í gegn og tekin í notkun - ætli það hafi ekki verið fyrir tveimur árum eftir að hugmyndir komu fram í gegnum Bakkafjarðarnefndina á sínum tíma um að fara í þá vegagerð? Þá var kostnaðurinn kannski einn þriðji af því sem hann hefði annars orðið með því að nota núverandi vegstæði og þurfa ekki að fara að nútímastöðlum. Það hefði sem sagt aldrei verið farið í þá vegagerð nema af því að það var hægt að nota vegstæðið sem var til fyrir til að fara í þá framkvæmd. Gríðarlega mikil samgöngubót fyrir svæðið. Það er rétt að skoða hvaða möguleikar eru einmitt í tengslum við þetta mál og varðandi tengivegi og safnvegi landsins. En í grunninn náttúrlega snýr þetta að, eins komið var inn á, búsetunni og því að efla hana. Mér fannst mjög vel orðað hjá framsögumanni málsins áðan að tala um valdeflingu samfélaga. Þetta snýst í raun um að þau fái einhverja von til lengri framtíðar um að eitthvað fari að gerast en séu ekki að bíða áratugum saman eftir einstökum framkvæmdum sem koma mögulega allt of seint og ná ekki að byggja upp viðkomandi samfélag eða viðhalda því. Það er bara þannig að sá ferðamannastraumur sem fer um landið, og umferð bílaleigubíla í dag er kannski í kringum 20% af allri umferð í landinu, getur haft mikil áhrif á fjármögnun einstakra samgönguverkefna og kæmi mér ekki á óvart þótt hlutfall bílaleigubílaumferðarinnar af heildinni færi vaxandi á næstu árum miðað við þær spár sem liggja fyrir hjá Ferðamálastofu og þeim sem hafa verið að spá fyrir um mögulega framtíð næstu tíu ár í ferðaþjónustunni og um fjölgun ferðamanna. Sama gildir um það sem ég ræddi áðan með Kjalveginn, ég held að það muni hafa mikil áhrif inn í það mál allt saman. Ég vil rétt að lokum klára þetta um mikilvægi kjarna hugmyndarinnar sem kemur fram í greinargerð málsins. Kjarni hugmyndarinnar að baki frumvarpinu er að færa heimamönnum verkfæri til að taka málin í sínar hendur og bíða ekki eftir því að röðin komi að þeim í að bæta búsetuskilyrði. Þetta er bara grunnurinn að málinu. Og einmitt til að valdefla sveitarfélögin og samfélögin sem sjá kannski ekki fram á að neitt gerist í sínum málum á næstu árum. En ég er svo sannarlega með á málinu og styð það heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir frumvarp það sem hann hefur hér mælt fyrir. Ég er ásamt fleiri þingmönnum Sjálfstæðisflokksins meðflutningsmaður á málinu og styð ég málið heils hugar. Síðasta öld var mikill uppbyggingartími í íslensku samfélagi og tókst okkur í okkar stóra og víðfeðma landi að byggja brýr, brúa stórfljót, tengja hringveginn okkar, bora í gegnum fjöll. Vegakerfið okkar er lífæð samfélagsins og við megum aldrei nokkurn tímann hægja á okkur í þeirri vegferð að bæta og byggja upp vegi landsins. Því miður hefur mér þótt ganga of hægt í mörgum verkefnum á undanförnum árum og áratugum. Vil ég þar helst nefna sveita- og tengivegi sem eru gríðarlega mikilvægir samgönguinnviðir því að ef þeir eru góðir þá taka þeir við umferð sem annars er á þjóðvegakerfinu. Tengivegir, hálendisvegir sem og aðrir stofnvegir eru í raun munaðarlausir í dag. Það eru fáir sem eru að berjast fyrir þessum samgöngubótum og þessir vegir hafa ekki verið í nokkrum forgangi. Hv. þm. Bergþór Ólafsson sagði áðan: Tengivegasjóður Vegagerðarinnar er varla upp í nös á ketti. Mig langar að nefna nokkra vegi sem koma upp í huga minn í fljótheitum. Í uppsveitum Árnessýslu eru tugir kílómetra. Í Rangárþingi ytra og eystra eru um 70 km af sveitavegum sem margir eru varla ökufærir. Má þar t.d. nefna Holtahringinn sem er nú, þegar kemur þýða, ekkert annað en stórhættulegt forað og varla hægt að keyra veginn nema á stórum bílum. Þarna fara samt sem áður daglega skólabílar með börn í skóla og mjólkurbílar dag hvern. Það þarf að klára hringveginn um Þykkvabæ sem og Árbæjarbraut og Þingskálaveg. Nú er ég aðeins að nefna nokkrar framkvæmdir sem koma upp í huga minn í fljótu bragði í mínu kjördæmi, Suðurkjördæmi. Mig langar sömuleiðis að nefna Skógarstrandarveginn sem hér hefur verið nokkuð oft nefndur sem liggur frá Stykkishólmi yfir í Dali sem og veginn um Laxárdalsheiði milli Dala og Stranda. Þetta eru vegir sem áður fyrr voru mikið notaðir en eru í dag sniðgengnir af mörgum sökum lélegs ástands. Mig langar einnig að nefna veg norðan heiða sem er vegurinn út á Skaga, sem er sömuleiðis hálfgerð hörmung. Þar er vinsæll viðkomustaður ferðamanna og er mikil örtröð þangað til að skoða þau náttúruundur sem eru í Kálfshamarsvík. Árið 2021 gáfu Samtök iðnaðarins út skýrslu um stöðu innviða. Í þeirri skýrslu fékk vegakerfið falleinkunn. Þar kom fram að vegakerfið uppfyllir ekki kröfur um öryggi, að lélegt ástand vega hafi áhrif á samkeppnishæfni og velmegun í landinu. Ástand vegakerfisins hefur áhrif á öryggi, á aðgengi og á umferðarflæði. Í sömu skýrslu kemur fram að uppsöfnuð viðhaldsþörf vegakerfisins er um 180 milljarðar. Þar af er viðhaldsþörf sveitarfélagavega á milli 50–70 milljarðar. Hliðar- og tengivegir geta mjög víða létt umferð af hringveginum og eru mikilvægir í því að treysta byggð um land allt. Það er brýn nauðsyn að leita allra leiða til að færa þessa vegi til betra horfs því að það er ekki hægt að bjóða fólki upp á það að keyra stórhættulega vegi nú á 21. öldinni þegar fólk er einungis á leið heim til sín og ekki einu sinni fjarri þjóðvegum í mjög mörgum tilfellum. Það er ljóst að vegakerfið er grundvöllur samkeppnishæfni landsins sem og að tryggja búsetu. Ég er sannfærð um að það hefur áhrif á val margs ungs fólks sem hugnast það að flytja í dreifðari byggðir: Hvernig er vegurinn heim? Mun ég þurfa að keyra hann í aur og bleytu eða þola það að heimili mitt sé algerlega þakið rykmekki? Þetta frumvarp er liður í því að færa ákvarðanatöku til fólks í nærumhverfi þess. Hér er verið að færa sveitarfélögunum tæki til að flýta framkvæmdum og uppbyggingu vega; færa ákvörðunarvald til fólksins. Það má með nokkrum sanni segja að þetta frumvarp er svar landsbyggðarinnar við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Við þurfum að leita nýrra leiða á svo mörgum sviðum hér á landi við uppbyggingu allra innviða okkar. Verum hugrökk, verum djörf og færum Ísland allt inn í 21. öldina.

Herra forseti. Ég vil bara við lok þessarar umræðu, framlagningu og 1. umr. um þetta frumvarp, sem við nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins flytjum, þakka fyrir ágætar umræður sem hér hafa verið og efnismiklar. Ég vil taka undir með hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur sem flutti sína ræðu um málið rétt áðan, að við verðum að leita nýrra leiða til að bæta og efla okkar innviði og við getum ekki alltaf horft á ríkiskassann í þeim efnum. Við höfum önnur tæki, við höfum önnur úrræði en bara þau. Sannarlega er það sem rétt sem hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu, þetta er líka svar okkar landsbyggðarmanna við höfuðborgarsáttmálanum. Jafn mikilvægur og hann er og mikilvægt að greiða úr því að komast með hraðari hætti inn í nauðsynlegar samgönguframkvæmdir á þessu svæði, þá er það líka nauðsynlegt úti um landið. Við erum að færa hér vald og tæki og tækifæri til landsbyggðarmanna til að hafa áhrif á nærsamfélag sitt. Hverjir ættu að vera betur til þess fallnir að leggja slíkar áherslur sem við erum að ræða hér en einmitt heimamenn sjálfir, sveitarfélögin? Við lærðum það í ljósleiðaraverkefninu Ísland ljóstengt, sem við leyfðum okkur að kalla svo, að um leið og við vorum með réttu hvatana, réttu tækin til að færa heimamönnum til að sækja fram, þá var byggt upp fyrirmyndarfjarskiptakerfi á stuttum tíma. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að nefna þetta hér því að ég tók þátt í þeirri vinnu. Ég horfði á fyrstu tölur um að það myndi líklega kosta, uppreiknað í dag, um 12–14 milljarða að leggja ljósleiðara í dreifðar byggðir landsins. Við beittum síðan tækjum, við beittum hvötum og við byggðum þetta sama kerfi fyrir um 8 milljarða kr. Það var sannarlega með þátttöku íbúa, sannarlega með þátttöku og oft og tíðum íþyngjandi fjárfestingum sveitarfélaga sem við gerðum það. Við erum ekki að horfa til þess með sama hætti með þetta mál hér. Við erum að reyna að segja með mjög skýrum hætti: Við höldum sveitarfélögunum fyrir utan fjárhagslega ábyrgð á þessum verkefnum. En við sáum einfaldlega þegar við færðum réttu tækin, réttu tólin í hendur heimamanna að þá leituðu menn lausna sem voru ódýrari og skilvirkari en hið stóra ríkisvald þarf oft að beita og getur beitt. Ég bind því vonir við það, virðulegur forseti, að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fái umsagnir og geti haft góða umræðu um þetta mál og að við sjáum það mögulega síðan koma aftur út úr nefndinni. Ég geri mér ákveðnar vonir um það, kannski ekki miklar vonir, en við höfum sannarlega kveikt umræðuna. Við höfum kveikt umræðuna um það að það er hægt að leita annarra leiða til að sækja fram heldur en bara að horfa til ríkissjóðs. Við erum líka að segja að það sem við ályktum um hér á þinginu, um samgönguáætlun, að ríkisvaldið eigi að sannarlega að meina eitthvað með því. Við verðum líka að þora að horfast í augu við okkur sjálf og að við þurfum að bera ábyrgð á því alla leið sem við höfum stundum verið að gera hér inni á þingi þannig að það komist til framkvæmda, svo við segjum bara hlutina eins og þeir eru. Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðu um þetta þingmál sem ég fékk að mæla fyrir í dag.

Virðulegur forseti. Hvenær drepur maður mann og hvenær drepur maður ekki mann? spurði Jón Hreggviðsson eftirminnilega í skáldsögunni Íslandsklukkan. Svarið við þessari spurningu má reyndar finna kirfilega skilgreint í XXIII. kafla hegningarlaga. Ef Laxness hefði hins vegar fjallað um XXII. kafla hegningarlaga, sem hann gerir í raun í öðrum verkum á borð við Sjálfstætt fólk, þá myndi spurningin sennilega hljóða einhvern veginn svona: Hvenær hefur maður samræði við barn og hvenær hefur maður ekki samræði við barn? Það er einmitt þessi spurning sem er meginviðfangsefni frumvarpsins sem ég kynni fyrir ykkur í dag. 1. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem Alþingi lögfesti hinn 20. febrúar 2013 hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í samningi þessum merkir barn hvern þann einstakling sem ekki hefur náð átján ára aldri, nema hann nái fyrr lögræðisaldri samkvæmt lögum þeim sem hann lýtur.“ Í 1. gr. lögræðislaga sem upphaflega voru samþykkt sem lög frá Alþingi í maí 1997 og síðast breytt í júní á síðasta ári stendur, með leyfi forseta: „Lögráða verða menn 18 ára. Lögráða maður er sjálfráða og fjárráða.“ Ljóst er að lagaleg skilgreining hugtaksins barn er afar skýr. Ef þú ert 17 ára eða yngri ert þú barn í augum laganna. Fjallað hefur verið um kynferðisbrot gegn börnum í hegningarlögum í gegnum tíðina, til að mynda segir í hegningarlögum þeim er Kristján IX samþykkti til handa Íslendingum árið 1869 að kynferðisbrot gagnvart börnum séu skilgreind sem kynferðismök við 12 ára eða yngri. Við gagngera endurskoðun hegningarlaga árið 1940 var sá aldur svo hækkaður í 14 ár, nema þegar um aðila af sama kyni var að ræða; þá voru 18 ár talin heppilegri. Í greinargerð með lögunum árið 1940 voru ekki gefnar neinar sérstakar ástæður fyrir því að hækka aldurinn en gera má ráð fyrir að hækkunin endurspegli breytt siðferðismat á þeim rúmlega 70 árum sem liðu á milli þessara útgáfna laganna. Frá árinu 1940 liðu svo aftur sjö áratugir þar til kynferðisbrotakafli almennra hegningarlaga var tekinn til heildrænnar endurskoðunar. Árið 2007 voru gerðar breytingar til hins betra frá því sem áður var. Með lögum nr. 61/2007 var kynferðislegur lögaldur hækkaður úr 14 árum í 15 ár. Í greinargerð frumvarpsins segir að íslensk börn byrji mörg að stunda kynlíf í kringum 15 ára aldur og því sé varhugavert að hækka aldurinn enn frekar til að öruggt sé að tveir einstaklingar á svipuðum aldri sem eigi í kynferðislegu sambandi fyrir lögaldursmörkin sæti ekki refsingu fyrir, einkum með tilliti til þess ef foreldri annars þeirra er illa við ráðahaginn. Á þeim tíma virðist ekki hafa verið tekið tillit til þess að þegar hafi ákveðinn varnagli verið sleginn í þessu samhengi með hinu svokallaða Rómeó og Júlíu ákvæði, en í því felst að samræði milli einstaklinga undir 15 ára aldri sé ekki refsivert þegar málsaðilar eru á svipuðum aldri. Miðað við röksemdafærslurnar sem finna má í greinargerð með lögum nr. 61/2007 mætti ætla að það gæti orðið viðvarandi vandamál að foreldrar barna yngri en 15 ára kærðu kynferðislegt samneyti þeirra við eldri einstakling þrátt fyrir að hann kynni að vera aðeins nokkrum árum eldri. Hins vegar hafa engir slíkir dómar fallið hérlendis þrátt fyrir að rannsóknir hafi sýnt að allt að 20% unglinga undir 15 ára aldri hafi byrjað að stunda kynlíf fyrir lögaldur. Það var því kannski lítil ástæða til að hafa áhyggjur af þessum tiltekna vinkli málsins. Aftur á móti hefur það komið í ljós í gegnum umræðu undanfarinna ára og tilkomu magnaðra fjöldahreyfinga á borð við metoo-byltinguna sem hefur skekið samfélagið allt að áherslan hefði kannski átt að vera annars staðar. Til að mynda virðist vera gert ráð fyrir því í núgildandi lögum að börn 15 ára og eldri séu nægilega þroskuð og reynd til að réttlætanlegt sé að veita þeim sjálfsákvörðunarrétt til þess að stunda kynferðismök með fullorðnum einstaklingum, að því gefnu að fjölskyldu- og forræðistengsl séu ekki á milli þeirra. Það sem er virkilega varhugavert hér er að ekkert aldursviðmið hafi verið sett upp á við fyrir þetta sjálfsákvörðunarráðrými barnsins. Því má færa fyrir því rök að þar með leggi löggjafinn blessun sína yfir kynferðislegt samband á við það sem stóð á milli 15 ára barns og 59 ára einstaklings og reynt var á fyrir íslenskum dómstólum. Þegar eru fyrir hendi svokölluð tælingarákvæði sem eiga að veita börnum á aldrinum 15–17 ára ákveðna vernd, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Varðandi 1. mgr. 201. gr. hegningarlaga hefur reynst óljóst hvað fellur nákvæmlega undir trúnaðarsamband milli fullorðins einstaklings og barns sem oft leiðir til þess að meintur gerandi er sýknaður. Þetta sýna t.d. nýlegir dómar þar sem umsjónarmaður í sumarbúðum var ekki talinn falla undir þessi viðmið. Varðandi 3. mgr. 202. gr., er börnum á aldrinum 15–17 ára veitt vernd upp að vissu marki gagnvart kynferðislegu samneyti við fullorðna einstaklinga að því gefnu að gerandinn hafi beitt blekkingum, gjöfum eða á annan hátt tælt barn til samræðis eða annarra kynferðismaka. Það hefur hins vegar reynst þrautin þyngri að sannreyna slíkt fyrir dómstólum. Dómstólar hafa t.d. virt það til sýknu ef brotaþoli hafði samband við geranda að fyrra bragði. Í þeim tilvikum þar sem hefur verið sakfellt hefur þurft mikið til, svo sem gríðarlegan aðstöðu- eða þroskamun, langvarandi tímabil og þess háttar. Bendir það til þess að skilyrðin séu of þröng. Eins og ég nefndi í upphafi þá segir í barnalögum, nr. 76/2003, og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem lögfestur var með lögum nr. 19/2013, að börn séu skilgreind sem einstaklingar undir 18 ára aldri og að rétt þyki að veita þeim ríkari vernd en fullorðnum með tilliti til þroska þeirra, vitsmuna og aðstöðu. Á undanförnum árum hefur verið ákall frá samfélaginu um að ganga lengra til að tryggja réttarvernd barna gagnvart kynferðislegri misnotkun af hálfu fullorðinna einstaklinga. Þá hefur einkum verið í umræðunni hversu skammt sú réttarvernd nær sem ætluð er 15–17 ára börnum. Síðan hegningarlögin voru síðast endurskoðuð eru liðin 15 ár. Á þeim tíma hefur orðið mikil vitundarvakning í samfélaginu þegar kemur að kynferðisbrotum og kynferðislegri misnotkun. Ýmis mál hafa verið í deiglunni undanfarið sem var jafnvel ekki vitneskja um að ættu sér stað árið 2007, t.d. þau tilfelli þegar fullorðinn einstaklingur byggir upp trúnaðar- og tilfinningasamband við barn svo hann eigi auðveldara með að hafa aðgang að því til að misnota það kynferðislega, nokkuð sem er á ensku, með leyfi forseta, kallað „grooming“. Hugtakið er víðtækara en tælingarákvæði íslensku laganna í 3. mgr. 202. gr. og mun víðtækara en það trúnaðarsamband sem kveðið er á um í 1. mgr. 201. gr. Það er eftir sem áður einnig alvarlegt og töluvert algengara en flest gera sér grein fyrir, sér í lagi með tilkomu samskipta í gegnum internetið. Oft er sambandið með þeim hætti að fullorðni einstaklingurinn byggir upp þetta trúnaðarsamband og samband við barn meðan það er yngra en 18 ára, en sambandið er síðan opinberað þegar barnið verður lögráða. Í ljósi þess hve auðginnt börn geta verið þar sem þau búa ekki yfir reynsluheimi fullorðinna, er full ástæða til þess að taka þessi mál fastari tökum. Í dag er nánast algert lagalegt tómarúm þegar kemur að þessum tilvikum. Með því að hækka kynferðislegan lögaldur í 18 ár má grípa þessi tilvik og tryggja börnum á aldrinum 15–17 ára þá vernd sem löggjafanum ber að gera. Í frumvarpi þessu er ekki lagt til að fella brott svokallað Rómeó og Júlíu ákvæði í 2. málslið 1. mgr. 202. gr., sem tryggir að einstaklingar undir 18 ára sem eiga í samþykku kynferðissambandi á jafnræðisgrundvelli verði ekki sóttir til saka. Skoða má í meðförum þingsins hvort styrkja þurfi þessa málsgrein og skýra hana betur við hækkun kynferðislegs lögaldurs. Hækkun kynferðislegs lögaldurs hefur það í för með sér að þau tilvik sem um ræðir í 201. og 202. gr. myndu falla þar undir. Með frumvarpi þessu er markmiðið ekki að draga úr alvarleika þeirra brota og er því lagt til að þau tilvik verði virt til refsiþyngingar, því þyngri eftir því sem samband geranda og brotaþola er nánara. Ákvæði 204. gr. skilur eftir opnar dyr sem getur reynst erfitt að girða fyrir þegar kemur að þungri sönnunarbyrði þessara mála. Í ljósi viðkvæmrar stöðu barna er því talin ástæða til þess að fella brott ákvæði 204. gr., þar sem barnið ætti ávallt að njóta vafans og ábyrgðin sett á herðar þess fullorðna. Þetta ákvæði var m.a. nýtt í nýföllnum dómi til að sýkna einstakling af því að stunda kynlíf með 14 ára stúlku. Í dómnum sagði, með leyfi forseta: „Verður fallist á að ákærði hafi hvorki mátt ráða af samskiptum við brotaþola að hún væri undir 15 ára aldri né heldur að reynsluleysi hennar hefði átt að gefa honum það til kynna. Þvert á móti var reynsla sem brotaþoli hefur sjálf greint frá og samskiptamáti hennar um kynferðisleg málefni til þess fallin að staðfesta í huga ákærða orð hennar um að hún væri orðin 15 ára.“ Þessi dómur og aðrir svipaðir sýna okkur svart á hvítu að nauðsynlegt er að endurskoða þennan kafla hegningarlaganna og tryggja það að eldri einstaklingar geti ekki nýtt sér takmarkaðan þroska og aldur barna til þess að stunda kynlíf með þeim. Mikilvægt er að hafa í huga þegar um er að ræða kynferðismök milli barns á aldrinum 15–17 ára og aðila sem er fullorðinn og jafnvel miklu eldri, að þessi mál fara ekki til dómstóla í dag nema það sé eitthvert annað brot. Ákæruvaldið mun aldrei sækja mál sem það veit að heyrir ekki undir nein ákvæði. Þess vegna eru það nánast bara þau mál þar sem hefur verið meira ofbeldi og misnotkun í gangi sem rata til dómstóla. Því er engin traust tölfræði sem liggur fyrir því hversu algengt þetta er en í samtölum mínum við þolendur, sér í lagi ungar konur, eru flestir mjög meðvitaðir um að þetta viðgengst víða í samfélaginu. Virðulegi forseti. Það er von okkar flutningsmanna þessa frumvarps að með því að einfalda kynferðisbrotakaflann með þessum hætti verði hægt að girða fyrir þær glufur sem núgildandi löggjöf býður upp á fyrir gerendur, með hagsmuni og vernd barna að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006, og þótt fyrr hefði verið. Meðflutningsmenn á frumvarpinu eru það mæta Sjálfstæðisfólk Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Guðrún Hafsteinsdóttir og Ásmundur Friðriksson. Lög um starfsemi stjórnmálasamtaka voru samþykkt árið 2006 í kjölfar vinnu þverpólitískrar nefndar sem fjallaði um lagalega umgjörð stjórnmálastarfsemi á Íslandi. Það sem var undir í þeirri vinnu var mikilvægt eftirlit með fjárreiðum stjórnmálaflokka, ákvörðun um hvort ætti að banna framlög frá fyrirtækjum í opinberri eigu, hvort og þá hvaða mörk ætti að setja við nafnlausum framlögum og fleira. Það var mikilvæg vinna og mikilvægt að setja þá umgjörð og það er ekki ætlunin að hrófla við þeim reglum. Með lögunum frá 2006 var fjármögnun stjórnmálaflokka takmörkuð verulega en í greinargerð með frumvarpi að lögunum kom fram að samhliða þeirri breytingu væri brýnt að hækka verulega framlag úr ríkissjóði til stjórnmálastarfsemi. Þegar ég hóf undirbúning við gerð þessa frumvarps hafði ég fyrir fram þá skoðun að það ætti að afnema ríkisstyrki til stjórnmálaflokka hérlendis. Undirbúningsvinnan fékk mig síðan til að efast um að rétt væri að stíga slíkt skref til fulls. Í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við veitir hið opinbera stjórnmálaflokkum stuðning þótt einhver bindi þau ákveðnum skilyrðum um ráðstöfun. Þetta verður því okkar tillaga til að koma til móts við fleiri sjónarmið, a.m.k. að sinni. Niðurstaðan er sem sagt sú að leggja til að ríkið veiti stjórnmálaflokkum ákveðinn en örlítið minni stuðning með hliðsjón af lýðræðishlutverki stjórnmálaflokka og hlutverki þeirra í þjóðmálaumræðu sem og hliðsjón af sambærilegum framlögum í nágrannalöndum okkar. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpi til laganna frá 2006 þá er mikilvægt að fjárstyrkur af hendi hins opinbera trufli ekki sjálfstæði stjórnmálaflokka, en það er einmitt hvatinn að því að ég lagði af stað í þessa vegferð. Frá setningu laganna frá 2006 hafa opinber framlög til stjórnmálaflokka margfaldast og eru nú helsta tekjulind þeirra. Þessi fjárframlög koma til viðbótar við framlög til stjórnmálaflokka í formi aðstoðarmanna og starfsmanna þingflokka samkvæmt ákvörðun á fjárlögum, framlög sem voru hækkuð verulega á árinu 2018 en að vísu lækkuð lítillega nú á dögum. Eins og frumvarpinu var ætlað að gera breytti það starfsumgjörð stjórnmálaflokka hérlendis verulega en með síhækkandi opinberum framlögum samhliða takmörkun á tekjuöflun stjórnmálaflokka hafa flokkarnir í raun verið gerðir að ríkisstofnunum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til nokkrar breytingar á fyrrnefndum lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, ákvæðum sem varða framlög til stjórnmálastarfsemi og tekjuöflun þeirra. Breytingarnar snúa að því að lækka lítillega styrk hins opinbera til stjórnmálaflokka og miða að því að auka sjálfstæði þeirra og óhæði gagnvart hinu opinbera. Það hversu háðir ríkisframlögum stjórnmálaflokkar eru orðnir hefur að mati okkar flutningsmanna frumvarpsins dregið úr möguleikum stjórnmálaflokka til að sinna hlutverki sínu þvert á markmið laganna. Samhliða þessu er mikilvægt að auka möguleika stjórnmálaflokka á sjálfstæðri tekjuöflun og eru því lagðar til breytingar sem miða að því. Eftir sem áður verður stjórnmálaflokkum þó sniðinn þröngur stakkur við móttöku framlaga og áfram verður auðvitað skylt að veita upplýsingar um öll fjárframlög til stjórnmálaflokka. Þá leggjum við til að lágmarksatkvæðafjöldi stjórnmálasamtaka sem geti fengið úthlutað fé úr ríkissjóði verði hækkaður úr 2,5% í 4%. Þar vegast á sjónarmið annars vegar um að mikilvægt sé að undanskilja ekki sjálfkrafa flokka sem hafa ekki náð manni kjörnum á Alþingi í þágu lýðræðis og almennra skoðanaskipta og hins vegar að hlutfallstalan hvetji ekki fólk til framboðs vegna möguleikans á fjáröflun. Að mati okkar er það ólýðræðislegt að úthlutað háum fjármunum skattgreiðenda í þágu stjórnmálastarfsemi og hugmyndafræði sem þeir hafa hafnað í lýðræðislegum kosningum. Á móti er lagt til að stjórnmálasamtök sem ekki uppfylla skilyrði laganna um framlög úr ríkissjóði hafi enn rýmri heimildir til sjálfstæðrar tekjuöflunar. Rökin að baki þessu eru þau að þar sem slík samtök þiggja ekki framlög frá hinu opinbera, auk þess sem þau fara ekki með formlegt vald, þá teljum við ekki ástæðu til þess að setja sjálfstæðri tekjuöflun eins miklar skorður. Það er eindregið mat flutningsmanna þessa frumvarps að sú þróun sem hefur orðið hér á landi vegna hárra framlag hins opinbera til stjórnmálaflokka dragi úr eiginlegu stjórnmálastarfi flokka og tengslum þeirra við flokksmenn sína og við atvinnulífið, enda þurfa flokkarnir sífellt minna á þeim að halda í öruggum faðmi hins opinbera. Grundvöllur þess að stjórnmálaflokkar séu hornsteinn lýðræðis í landinu er sá að þar fari fram virk starfsemi og þjóðmálaumræða en ríkisstyrkirnir hafa dregið úr hvata flokkanna til að sinna því hlutverki. Það er öfugþróun. Stjórnmálaflokkar eru bara skipulögð lýðræðisleg samtök fólksins sem þá mynda. Í framkvæmd hefur fjárstyrkur hins opinbera því hamlað starfsemi og sjálfstæði stjórnmálaflokka sem gengur þvert á upphaflegt markmið með setningu laganna. Þá hefur fjáraustur hins opinbera til stjórnmálaflokka síst dregið úr umfangsmikilli kosningabaráttu en eitt af markmiðum með lögunum frá 2006 var að freista þess að draga úr kostnaði við kosningabaráttu. Í dag er nefnilega miklum fjármunum skattgreiðenda varið í auglýsingaherferðir stjórnmálaflokka. Ég ítreka það að á engan hátt er ætlunin með þessu frumvarpi að hrófla við reglum sem hafa verið settar til að berjast gegn spillingu í tengslum við fjármögnun stjórnmálaflokka og kosningabaráttu. Þetta eru m.a. reglur um gagnsæi fjárframlaga, um bókhalds- og reikningsskyldu og um bann við leynilegum fjárframlögum. Að lokum hlakka ég til að heyra gagnlegar ábendingar og athugasemdir við málið og ræða það hér við þingmenn og legg til að málið gangi að lokinni 1. umr. til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir framsöguna á þessu frumvarpi. Það er ýmislegt sem ég velti fyrir mér í þeim efnum. Stjórnmálaflokkurinn sem hún situr í og er talsmaður fyrir hér nýtur algerrar sérstöðu meðal íslenskra stjórnmálaflokka hvað lýtur að því að safna að sér auð fram hjá þessum ríkisstyrkjum. Hann er hagsmunagæslustjórnmálaflokkur, sá sem er búinn að koma sér upp miklum eignum og öðru slíku sem hann leigir áfram fyrir fullt af peningum og það síðasta var að selja núna, skilst mér, byggingarrétt á Valhallarlóð, hjá glæsihöllinni, fyrir um 1,5 milljarða. Hvernig er hægt að tala um jafnræði og sérstöðu þegar það í rauninni lítur svona út, a.m.k. fyrir mér? Við í Flokki fólksins vorum alfarið á móti því að tvöfalda nánast framlög til stjórnmálaflokka árið 2018 þegar allir sögðust vera á hausnum og vildum frekar að við eyddum þessum fjármunum í það að fæða fólkið sem stóð í löngum röðum og beið eftir mat. Ég velti fyrir mér þegar við erum að tala um lýðræði og jafnræði og jafnrétti stjórnmálaafla til að koma sér á framfæri við kjósendur sína og nú er t.d. í þessu frumvarpi hv. þingmanns verið að tala um leið að geta tekið við hærri framlögum frá fyrirtækjum: Hvaða stjórnmálaflokkur ætli hagnist mest á því í fyrsta lagi? Í öðru lagi: Af hverju þurrkum við þetta ekki bara allt saman út af kortinu og stöndum bara sjálfstæð, þessir blessuðu stjórnmálaflokkar, án fyrirtækjanna í landinu og án þess að íslenskur almenningur sé að halda okkur uppi? Og hvað lýtur að auglýsingatekjum, mætti ekki segja að það væri varla hægt að skila þeim á betri stað aftur út í samfélagið og inn í ríkissjóð en einmitt að við skulum nýta það fjármagn sem að okkur er rétt meira og minna í það að reyna að koma okkur áfram í þessu brjálæði sem auglýsingaherferðirnar eru í hverri kosningabaráttu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland kærlega fyrir andsvarið. Það er einmitt mín reynsla sem talsmaður þess flokks sem ég sit fyrir á Alþingi, og það er auðvitað sú reynsla sem ég þekki best, sem er hvatinn að þessari vegferð minni og okkar flutningsmannanna. Það er sá raunveruleiki sem við þekkjum best þannig að við getum verið sammála um það. Og af því að ég kem úr þeirri átt og hef fylgst með þessari þróun og ég hef, þrátt fyrir ungan aldur, starfað þar í um tvo áratugi þá hef ég bara séð þessa þróun með eigin augum. Það skiptir svo miklu máli að stjórnmálaflokkar séu í virku og öflugu samtali bæði við fólkið og fyrirtækin í landinu og þar standa allir jafnfætis. Það hafa allir sama tækifærið til að tala við bæði fyrirtækin og fólkið í landinu. En hvatinn verður alltaf sífellt minni þegar þú ert kominn á ríkisspenann. Það er a.m.k. það sem vakir fyrir okkur flutningsmönnum. Ég ætla nú ekki að fara í hártoganir við hv. þingmann um ástæðu þess að Sjálfstæðisflokkurinn hafi safnað upp eignum eða um hlutverk hans sem burðarafls í íslensku þjóðfélagi í áratugi og ástæðu þess að svo margir, bæði einstaklingar og lögaðilar, hafa viljað styðja við þann málstað sem flokkurinn stendur fyrir. Ég vil miklu frekar ræða það hér sem hv. þingmaður kom inn á, og mér fannst hún einmitt taka undir það, að íslenskur almenningur ætti ekki að vera að halda uppi stjórnmálaflokkum á Íslandi nema bara fyrir tilstilli frjálsra framlaga. Það er mergurinn málsins, að við leggjum ekki þessar byrðar á almenning nema hann kjósi það sjálfur.

Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir svarið. Það væri gaman að fá pínulitlar vangaveltur líka í sambandi við það fjármagn sem rennur í auglýsingatekjur, hvert það er í raun og veru að fara og hversu mörgum það skapar atvinnu og hvernig það nýtist í okkar hringrásarkerfi, eins og ég myndi a.m.k. vilja meina. Það er líka sérstaða Sjálfstæðisflokksins, það liggur algjörlega á borðinu, að hann hefur alltaf verið bendlaður við það að vera einmitt flokkur Samtaka atvinnulífsins. Það er bara alveg frábært. Þannig að það eru fyrirtækin í landinu, þau sem eru með alla vasa fulla fjár, meira og minna, sem eru styrktaraðila Sjálfstæðisflokksins og munu frekar greiða götu hans heldur en einhverra annarra stjórnmálaafla sem þau telja sér ekki eins hagfelld. Það liggur algjörlega á borðinu. Ég segi: Við skulum þá bara hreinlega greiða öllum jafnt ef við greiðum einhverjum eitthvað og láta alla sitja við sama borð. Sjálfstæðisflokkurinn fær vel á annað hundrað milljónir á ári. Ég veit ekki hvað hann fær núna vegna þess að þetta er alltaf miðað við hvað þú færð margar prósentur út úr kosningabaráttunni, þ.e. hversu mikið fé þú færð á milli handanna til þess að geta auglýst þig og haldið áfram þínu pólitíska grasrótarstarfi úti um landið. Það liggur á borðinu að sá stjórnmálaflokkur sem kannski rétt kemst hér inn með þrjá þingmenn eða eitthvað slíkt á í rauninni meira í vök að verjast. Honum eru ekki vegirnir eins greiðir í því að fjármagna sig og koma sér á milli staða á meðal kjósenda sinna eða bara yfir höfuð kjósenda á landsbyggðinni. Þannig að ef við erum að tala um eitthvert jafnræði þá skulum við bara láta alla hafa jafn mikið eða þá ekki neitt. Það er eiginlega þannig sem ég lít á það. Ég get ekki séð að það sé til bóta eða í neina jafnræðisátt að ætla að fara að auka framlög frekar frá fyrirtækjum vegna þess að ég veit það eins vel eins og hv. þingmaður hverjir það eru sem njóta helst góðs af því og það er Sjálfstæðisflokkurinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar og það er bara margt sem hv. þingmaður segir hér sem er eins og talað út úr mínu hjarta. Auðvitað nýtur Sjálfstæðisflokkurinn mest góðs af þessum fjárframlögum og á það hef ég bent ítrekað og ég vildi gjarnan að þessi fjárframlög væri miklu, miklu minni.  Síðan langar mig bara að segja að lokum að Sjálfstæðisflokkurinn er stoltur flokkur íslensks atvinnulífs, sem samanstendur auðvitað að langmestu leyti af litlum og meðalstórum fyrirtækjum.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs við umræðu um þetta frumvarp sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir mælti hér fyrir. Ég er reyndar ekki einn af flutningsmönnum þess en styð það heils hugar og vil að það komi hér fram. Ég held að það sé mikilvægt að við hreyfum við þessum málum og, rétt eins og kom fram í að mér fannst snarpri og góðri umræðu á milli hv. frummælanda og þeirra sem veittu andsvör við ræðu hennar, fullt tilefni til að við tökum þessa umræðu. Ég er algerlega sammála meginefni þessa frumvarps, að við eigum að endurskoða þetta fyrirkomulag sem við höfum í dag og þau fjárframlög sem við veitum til stjórnmálaflokka til sinnar starfsemi því að mér finnst ekki sjálfsagður hlutur að við rekum félagasamtök með þeim hætti að þau séu rekin á framlögum úr ríkissjóði. Ég man eftir umræðunni um, eða tel mig muna svolítið af umræðunni um, lagabreytinguna eða lagasetninguna árið 2006 þar sem voru í sjálfu sér sjónarmið uppi sem hv. þingmaður nefndi í sinni framsögu hér sem vel gætu átt við og við höfum kannski í öllum aðalatriðum náð fram þótt ekki hafi allt tekist sem skyldi og við eigum sannarlega að endurskoða það hér. Ég vil aftur á móti líka, þar sem fjallað er eilítið um það í greinargerðinni, ræða hvaða aðrar breytingar hafa orðið frá þeim tíma sem lögin eru samþykkt, þ.e. hvernig við höfum á þessum tíma eflt þingið sjálft og starfsemi þingsins og síðan aðstoð við þingflokka. Ég ætla að segja að af þeirri tíu ára reynslu sem ég hef nú af störfum hér á Alþingi finnst mér vera himinn og haf þar á milli í aðstoð við þingmenn og það skiptir máli líka fyrir starf stjórnmálaflokka að við höfum jafn öflugan stuðning og þingmenn hafa í dag. Einnig mætti vel ræða hversu langt við eigum að ganga í þeim efnum en ég er ekki í nokkrum vafa að það hefur eflt starf þingmannanna að aðstoð við þingflokka hefur verið efld með þeim hætti sem hefur verið gert. Hún hefur gert þingmennina sjálfstæðari gagnvart t.d. framkvæmdarvaldinu, svo ég nefni eitt dæmi, og gert okkur kleift að undirbúa mál sem við sem þingmenn flytjum hér á Alþingi með mun vandaðri hætti, ekki síður en að vinna að þingmálum sem við erum að vinna inni í nefndum. Ég vil líka segja að meginsjónarmið mitt er svona almennt að félagasamtök séu mikilvæg og mér finnst félagasamtök einhvern veginn hafa glatað hlutverki sínu og tilgangi þegar við þurfum opinber framlög til að reka þau. Félagasamtök eiga að vera sjálfsprottin, félagasamtökin eru grasrótin sjálf. Það sem ég hef kannski meiri áhyggjur af er hvernig við virkjum fólk til þátttöku í almennri stjórnmálaumræðu og ég ætla ekki að dæma það út frá mínum stjórnmálaflokki neitt sérstaklega. Mér finnst vera mikill áhugi á stjórnmálum en áhuginn nær kannski ekki nógu langt inn í starfsemi þess sem við erum að standa í dagsdaglega, bara sem þingmenn úti í okkar kjördæmum, þar sem þetta er borið upp af tiltölulega fáu fólki. Hvaða hvata getum við haft til þess að virkja meiri áhuga, að fólk leggi sitt af mörkum? Og ég er ekki bara tala um kosningabaráttu í þessum efnum vegna þess að á Íslandi finnst mér einmitt fegurðin vera sú að það er ótrúlega auðvelt að hafa mikil áhrif á Íslandi, sérstaklega í stjórnmálum. Það er fyrst og fremst þá bara með því að mæta á fundi, taka þátt í starfi stjórnmálaflokka og fólk á að sjálfsögðu líka að velja það að standa fyrir utan stjórnmálaflokka en láta sig málin varða því það er umræðan sem verður úti í samfélaginu sem skiptir öllu máli og ekki síst fyrir okkur stjórnmálamenn. Ég vil, virðulegi forseti, af því að ég er ekki flutningsmaður að þessu máli, taka af allan vafa um það að ég styð efnisatriði þess, að ég sleppi nú ekki að ræða bara um hagsmuni blessaðs ríkissjóðs sjálfs sem hefur meira en nóg á sinni könnu annað en að ganga endalaust þann veg að útdeila fjármunum í þessa starfsemi sem við sannarlega megum endurskoða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir framsöguna og viðleitnina. Þingmaðurinn rakti hér hvernig framlög hafa snarhækkað á undanförnum árum, sérstaklega var það milli 2017 og 2018 sem þau voru hækkuð verulega, með ákvörðun sem allir flokkar á þingi stóðu að nema Flokkur fólksins og Píratar. Þau fóru úr 286 milljónum í 648 milljónir á milli 2017 og 2018, voru svo 744 árið 2019 og svo 728 árin 2020–2022. Má segja að þau hafi lækkað aðeins í raun og veru af því að það hefur nú verið einhver verðbólga þarna á milli. Svo núna síðast í fjárlögum var ákveðið að lækka niður í 692 milljónir, um sirka 5%. Ef við miðum við fast verðlag, miðum við hver framlögin voru 2017, þá ættu þau að vera, ef allt væri óbreytt, 373 millj. kr. núna. Þannig að hækkunin er 85,5%, eða næstum því tvöföldun á nokkrum árum. Þannig að maður skilur viðleitnina, að þingmenn komi með smá skaðaminnkun á móti, reyni aðeins að lækka. Ég veit samt ekki alveg með aðferðafræðina. Mér finnst eins og það hafi verið farið þarna inn í núverandi fyrirkomulag eins og það er og skoðaðar þær tölur sem þar eru og þær stilltar af. Kannski hefur það í raun verið markmiðið í sjálfu sér frekar en að fara í einhverja grunnskoðun á forsendum frumvarpsins, enda var farið yfir það á síðasta kjörtímabili og samþykkt í mjög góðri sátt þingsins við endurskoðun, en það var stillt svolítið af og bætt inn bæði nýjum markmiðsákvæðum og síðan atriðum eins og grunnstyrkjum og sérstökum styrkjum vegna kosningabaráttu. Hér í þessu frumvarpi er lagt til að grunnstyrkir séu lækkaðir og styrkir vegna kosningabaráttu afnumdir. Í hinu stærra samhengi þá eru þetta ekki miklar upphæðir. Þetta er kannski svona álíka og lækkunin sem kom inn milli ára núna í fyrra og þetta árið. Við erum að tala um nokkur prósent í heildina. Þetta hittir náttúrlega minni flokka harðar fyrir en stærri. Mér finnst þetta svolítið ganga gegn því markmiði laganna sem var sett inn í með lagabreytingu 2018 þar sem er talað um að eitt af markmiðunum sé að tryggja starfsskilyrði. Það skil ég svolítið þannig að þar sé verið að tala um að markmið styrkjanna sé svona fyrst og fremst að búa til algjöran grunn þar sem flokkar hafi í gegnum ríkisstyrkina nægilegan styrk og bolmagn til að reka sig, eða einhvern grunn, eitthvert lágmark, og að þá sé það hlutverk ríkisins að gæta ákveðins jafnræðis þar og leggja jafnan grunn. En svo hafi flokkar náttúrlega getu til að sækja sér umfram það eins og þeir vilja, að sjálfsögðu innan þeirra marka sem eru sett um hámarksframlög, sem er náttúrlega verið að leggja til að hækka hérna líka. En hérna er fyrirkomulagið þannig að langmestu styrkirnir eru línulegir. Þeir eru í hlutfalli við þingstyrk, þær prósentur sem fólk getur sótt sér í kosningum. Svo er líka stór hluti af þessu með því skilyrði að flokkar séu á þingi fyrir, sem þýðir að þeir fá líka greidda aðstoðarmenn úr ríkissjóði. Þannig að ég velti svolítið fyrir mér markmiðinu með þessum lögum og hvernig núverandi fyrirkomulag, sem þetta frumvarp er í rauninni ekki að hrófla við í grunninn, mætir þessum markmiðum. Svo líka, af því að ég hef ekki gefið mér tíma til að kafa ofan í mig sérstaklega, vil ég velta fyrir mér, eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom fram á í sinni framsögu, samanburðinum við önnur ríki. Samkvæmt samanburðarrannsóknum þingmannsins eru ríki almennt að gera þetta og jafnvel kannski í auknum mæli. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Er það gert með sama hætti og hér, að styrkirnir séu í hlutfalli við atkvæðamagn? Svo má líka spyrja sig að því: Hverjir þeir eru hlutfallslega miðað við t.d. útgjöld ríkissjóðs eða einhverjar aðrar hagtölur sem hægt er notast við í samanburði milli landa? Mér finnst þetta í rauninni mikilvæg spurning, sérstaklega í ljósi þess hversu mikið þessi framlög hafa hækkað í heildina. Er markmiðið með þessu að búa til einhvers konar jafnan samkeppnisgrunn, algjöran grunn sem hægt er að spyrna sér upp frá? Hugsunin með því að veita flokkum styrk, jafnvel þó að þeir komist ekki á þing, held ég að sé pínu þannig að þótt þú komist ekki inn á þing þá hefurðu sannað gildi þitt með því að ná ákveðnum fjölda atkvæða og þá geturðu kannski notað það til að byggja upp næst. Eða er markmiðið að gera flokkana í rauninni alveg háða hinu opinbera, sem mér fannst eiginlega að vera meginuppistaðan í gagnrýni hv. þingmanns á kerfinu, að flokkar eru svo háðir hinu opinbera. En það finnst mér vera til komið vegna þess hvað styrkirnir eru háir í heildina og hvað þetta er samkvæmt ársreikningum flokkanna hátt hlutfall af tekjum flokkanna, meira að segja hjá Sjálfstæðisflokknum, sem er sá flokkur sem nær, og hefur alltaf sögulega séð ná að sækja hvað mest frá einstaklingum og lögaðilum, hann fær tvo þriðju af tekjum sínum frá hinu opinbera. Þetta er bara svolítið það sem ég vildi varpa fram. Og aftur, þó að það sé kannski ekki megintilgangurinn með þessu frumvarpi, hvort það þurfi ekki að taka þessa umræðu við í svolítið víðara samhengi: Hver eru raunveruleg markmið þessa styrkjakerfis?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og fyrir mjög athyglisverða og góða punkta. Varðandi aðferðafræðina þá getum við alveg verið sammála um að það er um margt að hugsa. Eins og kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi var upphaflega hugsunin sú hjá mér að leggjast í þessa vegferð til að afnema hreinlega þetta kerfi. En þegar betur var að gáð þá þóttu ekki nógu góð eða sterk rök til þess, a.m.k. ekki að sinni. En markmiðið er a.m.k. viðleitni. Þó að þetta sé bara dropi í hafið er þetta viðleitni til þess að taka, þótt ekki sé nema hænuskref í þá átt að draga úr þessum fjáraustri og þar finnst mér t.d. mikilvægt að afnema þessi beinu framlög til kosningabaráttu sem mér þykja hreinlega vera fráleit. Síðan varðandi hækkun úr 2,5% í 4% þá eru það lýðræðissjónarmið sem búa þar að baki sem mér þykja mjög mikilvæg eftir að hafa verið mjög hugsi yfir þeirri þróun að fólk geti í rauninni hreinlega farið í framboð í fjáröflunarskyni. Ég held að það sé fullt tilefni til að fara í heildarendurskoðun og hugsa aðeins um það á hvaða vegferð við erum varðandi þetta fyrirkomulag. Hins vegar hef ég ekki skynjað mikinn áhuga frá stjórnmálamönnum á endurskoðun á þessu kerfi enda er bara svo ofboðslega hlýtt og gott í faðmi hins opinbera.

Virðulegi forseti. Það er kannski ágætt að vera heiðarleg með hvað er raunhæft, hverju er hægt að ná samstöðu um í þessum efnum, af því að þegar svona kerfi er komið á er í raun lítill hvati fyrir þá sem njóta góðs af því til að hrófla alveg verulega mikið við því. En af því að ég kom ekkert rosalega mikið inn á hækkunina á lágmarkinu sem þarf til að fá peninga úr ríkissjóði, úr 2,5 upp í 4%, þá skoðaði ég söguna í kosningum frá því að lögin voru sett fyrst, þau tóku gildi 2007, um það hvaða flokkar eru að fá 2,5% og yfir og ekki með mann inni. Þar sá ég að þetta er oftast einn flokkur, stundum tveir. Það voru reyndar tveir flokkar árið 2013 þar sem það var alveg óvenjulega mikið í framboði. Þetta var svolítil eftirhrunsstemning þar sem flokkakerfið riðlaðist alveg og við sjáum að það eimir enn eftir af því á þingi í dag. En ef við förum upp í 4% þá er það þannig að enginn flokkur hefur fengið yfir 4% sem ekki hefur komið manni inn, öll árin nema núna síðast, 2021, sem er Sósíalistaflokkurinn, þannig að þetta myndi ekki breyta honum. En ef hann myndi kannski fara niður þá myndi hann detta þarna út, þannig að ég leyfi mér pínulítið að velta því fyrir mér hvort þetta sé ekki kannski svolítið eðlilegt ástand eða það ástand sem er fyrirséð og er í lögunum. Að þetta yrði kannski sirka einn flokkur í hverjum kosningum sem ekki nær inn en fær samt stuðning frá hinu opinbera til að reyna kannski betur næst, eins og gerðist t.d. með Flokk fólksins í kosningum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Aftur varðandi þennan þátt málsins þá var það hreinlega svo að þegar ég lagði af stað í þessa vegferð við smíði þessa frumvarps þá þótti mér fullt tilefni til að takmarka framlagið við þá sem næðu manni á þing, af því að mér þykir það í grunninn vera ólýðræðislegt að sá sem tapar í rauninni lýðræðislegum kosningum hljóti jafnvel tugi eða hátt í hundruð milljóna í fjárframlög frá ríkinu fyrir það að gjalda afhroð í kosningum. En aftur varð lendingin sú að koma til móts við önnur sjónarmið og skera okkur ekki allt of mikið úr í samanburði við hin Norðurlöndin. En ég velti hins vegar fyrir mér: Af hverju 2,5%? Af hverju er þá ekki bara 1%? Hvernig er þessi tala valin? Er hún miklu lýðræðislegri en 4%? Ég held að það sé rétt munað hjá mér að markið í sveitarstjórnarkosningum er 5%. Það var greinilega einhver umræða um þetta í nefndarvinnu við undirbúning frumvarpsins 2006 þar sem ákveðið var að halda því marki þar, sem sagt að hækka upp í 5% þar en halda þessum 2,5% hér. Þannig að þetta er svona ákveðin … og svo til samræmis við þau lönd sem við berum okkur gjarnan saman við.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá umræðu sem hér er að eiga sér stað. Ég held að hún sé bara af hinu góða og sé gagnleg. Þó að ég sé ekki í grunninn endilega sammála innihaldi þessa frumvarps þá held ég að það sé bara gott fyrir okkur að taka umræðu um það með hvaða hætti við ætlum að fjármagna lýðræðislega umræðu af því að ég lít þannig á að lýðræðið kostar. Það væri kannski ágætt og hagkvæmt að hafa þetta bara eins og í Bandaríkjunum, það væru bara tveir flokkar sem réðu þessu. Þeir hafa svo sem í gegnum tíðina náð að fjármagna sig með því að leita til fyrirtækja sem hafa fjármagnað umræðu í Bandaríkjunum, held ég bara að öllu leyti. En hér er verið að horfa á þetta á annan hátt. Hér er litið þannig á að við eigum ekki sem pólitískt kjörnir fulltrúar að vera of háð einhverjum úti í samfélaginu, of háð hagsmunaaðilum. Við erum oft og tíðum að fjalla um hagsmunaaðila og breyta þeirra umhverfi, jafnvel á þann hátt að hagur þeirra gæti hugsanlega versnað. Ég held að það hafi verið tilgangurinn þegar verið var að breyta þessum lögum, að gera stjórnmálaöfl og stjórnmálafólk ekki jafn háð þeim sem greiða til flokkanna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það geti ekki verið falin í því hætta að það sé verið að hækka þessa styrki sem má leita til fyrirtækja með eins mikið og raunin er samkvæmt þessari tillögu.

Virðulegur forseti. Það er vissulega þannig að eitt meginmarkmið laganna, eins og þau voru sett á sínum tíma, er að gera flokkana óháðari hagsmunaaðilum og að þessir ríkisstyrkir séu svona hlutlausari tekjulind. Ég veit ekki alveg, hef ekki kafað mjög djúpt ofan í það hvaða viðmið er notast við þegar fjallað er um hámark þess sem einstaklingar og lögaðilar geta borgað. Það er náttúrlega verið að leggja til að auka það verulega í þessu frumvarpi eða nokkuð, má segja. Út frá því að ég hef ekki skoðað alveg forsendurnar á sínum tíma eða greint þetta mjög mikið ofan í kjölinn þá ætla ég ekki að fullyrða um áhrif þessara breytinga en ég get kannski tekið undir þessar vangaveltur um að áhættan á hagsmunaárekstrum geti mögulega aukist. En þarna er náttúrlega mikilvægt að í þessum lögum á sínum tíma voru sett ákvæði um gagnsæi sem var ekki áður. Áður var fyrirkomulagið bara þannig að það var hægt að moka inn hverju sem er og það var bara milli flokksins og þess fyrirtækis eða einstaklings sem styrkti. Það þótti bara sjálfsagt mál og sjálfsagður réttur. Það hefur breyst mjög á undanförnum árum og er ágætissamstaða um það, alla vega það að gagnsæi er mjög mikilvægt í þessum efnum og ef þú ætlar að styrkja um ágætisupphæð þá þurfi það alla vega að koma fram. Þú getur ekki gert þetta bara eins og þetta sé nánast einhver leynilegur kosningarréttur, þetta sé algerlega á milli þín og þess sem þú styrkir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar. Ég hjó eftir því í hans ræðu að hann orðaði það á þann hátt að þetta myndi hitta minni flokka harðar fyrir heldur en stærri flokka. Þá verður maður að horfa á þessa breytingu sem t.d. er lögð til hér, að 12 milljónirnar fari niður í 7. Þetta skiptir auðvitað verulegu máli fyrir litla flokka ef þessu verður breytt á þennan hátt en það hefur einnig áhrif fyrir flokka, grasrótarsamtök jafnvel, sem hafa í hyggju að bjóða sig fram að það sé verið að hækka úr 2,5% í 4% atkvæða. Ég lít ekki þannig á að flokkar hafi endilega beðið afhroð þó að þeir hafi ekki náð manni á þing, það sé ekki endilega eitthvert stórkostlegt tap. Það getur tekið langan tíma að byggja upp stjórnmálasamtök og stjórnmálasamtök sem ná kannski 3% - það eru ansi margir kjósendur á bak við slíkt framboð. Erum við að sjá með þessu hugsanlega að verið sé að hygla hinum stóru á kostnað hinna smærri? Ég held að þessar 12 milljónir á sínum tíma hafi verið hugsaðar til að flokkarnir gætu þá rekið skrifstofurnar með starfsmanni eða starfsmönnum kannski en með þessu verður ekki eins hægt um vik að halda áfram stjórnmálastarfinu. Ég held að Sósíalistaflokkurinn t.d. sem náði ekki inn á þing hafi haft hag af fyrirkomulaginu eins og það er núna en gæti hugsanlega ekki fengið framlag í framhaldinu. 

Virðulegur forseti. Þetta var akkúrat meginþráðurinn í ræðu minni, þessar vangaveltur um hvort markmiðið sé að veita minni flokkum eða flokkum almennt ákveðna viðspyrnu sem eðli málsins samkvæmt nýtist þá minni flokkum betur, það sé einhvers konar markmið og jafnvel hugmyndafræði, að því gefnu að flokkar hafi náð ákveðnu lágmarki, að þeir fái t.d. ákveðinn stuðning, ef þeir eru nýir, við að komast á koppinn og svo bara eftir því hvaða árangri þeir ná með þeim styrk þá lifa þeir annaðhvort eða deyja. Eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan þá hefur reynslan sýnt að það eru kannski einn eða tveir flokkur á hverju kjörtímabili sem eru í þeirri stöðu að vera utan þings en hafa hins vegar náð ákveðnum styrk í kosningum til að eiga rétt á þessum greiðslum úr ríkissjóði. Fyrir mitt leyti finnst mér það gott mál og finnst ekki ástæða til að vera að hrófla sérstaklega við því eins og það er núna. Mér finnst þessi 2,5% hafa gefið góða raun þó að það sé rétt sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom inn á, þetta er hærra í sveitarfélögum, er 5%. Það var hækkað sérstaklega í meðförum þingsins þegar lögin voru sett þannig að það má alveg koma með á móti það sjónarmið og þá spurningu af hverju það er ekki samræmi þarna á milli. Mér fannst á sínum tíma, það voru alls konar tölur settar inn, af lögskýringargögnum að ráða að það hafi kannski ekki verið mikil yfirlega yfir þeim tölum sem var svo komist að niðurstöðu um að notast við.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni þessarar tillögu, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, kærlega fyrir að vekja máls á þessu og gefa tilefni til þess að ræða eðli og starfsemi stjórnmálaflokka sem við sem erum hér í þessum sal um þessar mundir erum öll hluti af. Það er auðvitað rétt sem hefur komið fram hér í umræðunni að stjórnmálaflokkar eru í eðli sínu frjáls félagasamtök og búið er að velta upp spurningum í því samhengi um eðli slíkra félagasamtaka, hvort eðlilegt sé að þau séu á framfæri hins opinbera o.s.frv., og þetta eru allt saman mjög eðlilegar spurningar. Það er líka mjög eðlileg spurning sem kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi sem sett er fram um sjálfstæði þeirra og óhæði gagnvart hinu opinbera þegar svo háttar um að þeir fá stóran hluta sinna tekna frá hinu opinbera eins og fyrirkomulagið er í dag. Þá gefst líka tilefni til að tala um það sem hefur komið fram í máli annarra hv. þingmanna hér í dag, m.a. í máli hv. þingmanna Halldórs Auðar Svanssonar og Guðbrands Einarssonar um þetta lýðræðishlutverk stjórnmálaflokkanna; að tryggja að þeir séu óháðir hagsmunaaðilum úti í samfélaginu. Eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson nefndi mjög réttilega hér áðan þá eru þingmenn oft í þeirri stöðu að setja hér lög og hreyfa hlutum sem kunna að hafa óæskileg eða óþægileg áhrif á jafnvel þeirra hörðustu stuðningsmenn. Hér á Íslandi hafa stjórnmálaflokkarnir auðvitað lengst af verið svona dálítið eins og óháð frjáls félagasamtök en það er ekki alls staðar svoleiðis, t.d. í Þýskalandi er jafnvel talað um hlutverk stjórnmálaflokka í stjórnarskrá og þeir taldir mjög mikilvægur hluti lýðræðiskerfisins. Aðeins að þessu frumvarpi hér. Án þess að ég ætli að taka afstöðu til þeirra upphæða sem þarna er talað um, þá held ég að það sé kannski ekki alveg tilefni til að lækka þessa styrki því að ég er í grunninn hlynntur því að stjórnmálaflokkar séu frekar óháðir aðilum úti í samfélaginu heldur en fjárframlögum frá hinu opinbera. Þó svo að hið opinbera sé að leggja til fjármuni í starf þessara flokka þá held ég í sjálfu sér að það sé ekki að gera þá háða sér á einn eða neinn hátt. Þessir stjórnmálaflokkar væru einfaldlega ekki til ef þessi salur væri ekki hér. Ef þetta þing væri ekki til staðar þá væri engin þörf fyrir þessi frjálsu félagasamtök, þannig að þeir eru til staðar til þess að halda þessari starfsemi gangandi. Ég er þó sammála einu í þessu frumvarpi, sem er að hækka þetta lágmark. Ég er jafnvel ekkert ósammála því að þeir stjórnmálaflokkar sem ekki ná fólki inn á þing ættu ekki að þiggja styrki frá hinu opinbera. Þetta finnst mér persónulega og ég tek fram að ég er ekki að lýsa neinni skoðun sem hefur verið rædd í mínum hópi eða neitt slíkt. Mér finnst þetta 2,5% lágmark fulllágt, því að ég myndi halda að alls konar öfgahreyfingar ættu auðvelt með að ná því þegar fram í sækir. Það er líka rétt sem kom fram hér fyrr í dag í máli hv. þm. Ingu Sæland, að bjargir stjórnmálaflokka eru gríðarlega ólíkar sem og tengsl þeirra, saga og allt slíkt. Ef maður horfir t.d. annars vegar á flokk flutningsmanns þessarar tillögu og hins vegar flokk hv. þm. Ingu Sæland er himinn og haf á milli þeirra bjarga sem yfirlýstir stuðningsaðilar þeirra stjórnmálaflokka búa að. Því held ég að það sé æskilegt að sá munur sé á einhvern hátt jafnaður í þágu lýðræðislegrar umræðu og lýðræðislegrar þátttöku. Það er svo að í stjórnmálafræðinni hefur lýðræðisleg þátttaka mikið verið rannsökuð og þátttaka almennings í stjórnmálastarfi almennt. Skilgreining stjórnmálafræðinganna Milbraths og Goels frá árinu 1977 er fræg, þar sem þeir skipta fólki í þrjá hópa. Fyrsti hópurinn er hinir svokölluðu skylmingaþrælar sem eru fólk eins og við hér sem er á kafi í stjórnmálabaráttu, tekur þátt í starfi stjórnmálaflokkanna o.s.frv. og býr að kannski öðrum björgum en þeir sem ekki taka jafn mikinn þátt. Síðan eru það áhorfendur sem eru um 60% þjóðarinnar, þeir sem fylgjast að jafnaði eitthvað með stjórnmálum, taka þátt í kosningum o.s.frv. en eru kannski þess á milli ekkert mikið að skipta sér af. Loks er það hins vegar sá hópur sem kannski er vert að hafa hvað mestar áhyggjur af, en það eru þeir sem Milbrath og Goel kölluðu sinnuleysingja, sem engan áhuga hafa á stjórnmálum og munu aldrei koma að því að skipta sér af því sem fer fram á vettvangi stjórnmálanna. Þetta eru oft ungir, ómenntaðir og atvinnulausir íbúar í fátækrahverfum, fólk í minnihlutahópum og fólk sem talar ekki megintungumál þess samfélags sem það býr í. Ég vil benda á að það er í sjálfu sér ákveðin hætta sem við stöndum frammi fyrir núna að þessi hópur á Íslandi fari stækkandi, einfaldlega vegna þess stóra hóps fólks sem hefur flutt til landsins og talar ekki íslensku að sínu fyrsta tungumáli og gæti fallið á milli skips og bryggju þegar kemur að lýðræðislegri þátttöku og lýðræðislegri umræðu í landinu. Af hverju er ég að tala um þetta? Jú, vegna þess að það er hlutverk þessara frjálsu félagasamtaka sem við köllum stjórnmálaflokka að virkja þetta fólk og reyna að ná til þess. Kostnaðurinn við það að ná til fólks sem talar fullt af alls konar tungumálum sem við tölum ekki venjulega hér, er töluverður og hefur aukist talsvert undanfarin ár. Það er líka vert að benda á það að stjórnmálaflokkar starfa á mismunandi hátt. Það eru til svokallaðir fjöldaflokkar sem eiga sveitarstjórnarfólk og flokksfélög um allt land og halda landsfundi með þúsundum fulltrúa o.s.frv. Síðan erum við með kjarnaflokka sem eru miklu minni, en ég er engu að síður ekki að gera lítið úr lýðræðislegu mikilvægi slíkra flokka. Það getur vel verið að þó svo að ekki séu margir félagar í einhverjum ákveðnum stjórnmálaflokkum þá eigi þeir fullt erindi með sína rödd inn á þing, og auðvitað eru kjósendur dómarar um erindi stjórnmálaflokka og -manna þegar upp er staðið í kosningum. En það er misdýrt að halda úti þessum flokkum og það að halda úti starfi um allt land er líka bara mjög mikilvægur hluti þess að halda úti byggð um allt land og styrkja landsbyggðina. Það að stjórnmálaflokkar búi að fjárhagslegum björgum til að halda slíku starfi gangandi er að mínu mati mjög mikilvægt. Lengst af hafa verið fleiri félagar í stjórnmálaflokkum á Íslandi en víðast hvar annars staðar eða um 20%, eftir því sem kannanir hafa sýnt. Þó hefur þeim farið fækkandi undanfarinn áratug og áhugi fólks á stjórnmálum og þátttöku í stjórnmálaflokkum hefur minnkað. Ég myndi telja það áhyggjuefni, því að ég held að það sé þroskandi fyrir fólk að taka þátt í stjórnmálastarfi og taka þátt í þeirri lýðræðislegu umræðu sem fer fram á vettvangi stjórnmálaflokkanna. Þó svo að við séum oft að berjast um ákveðin málefni á kannski svolítið einfaldaðan hátt, og oft er birtingarmynd þess mjög sýnileg í þessum sal, þá gefa stjórnmálin líka tilefni til að taka djúpa umræðu um mikilvæga hluti þegar þess gerist þörf. Ég er frekar hallur undir þá hugmynd sem fram kemur í þessu frumvarpi að hækka hámarksupphæðir sem einstaklingar og lögaðilar mega leggja til stjórnmálastarfs. Ég held að fullt tilefni sé til þess, þegar hugsað er um verðbólgu- og verðlagsþróun undanfarinna ára, að hækka þær upphæðir og ekkert því til fyrirstöðu. Að lokum langar mig til þess að þakka aftur fyrir tækifærið til að fara í þessa umræðu sem ég held að sé mikilvæg. Hún er mikilvæg fyrir þingið, okkur í stjórnmálaflokkunum og lýðræðið á Íslandi. Hafi flutningsmenn bestu þakkir fyrir. Það verður spennandi að sjá hver örlög þessa frumvarps verða í nefndum og síðari umræðum hér í þessum sal.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Virkilega ánægjulegt að eiga hér orðastað við hv. þingmann dag eftir dag. Mig langar að nefna nokkra punkta vegna þessa andsvars. Í fyrsta lagi, varðandi óhæðið, þá var tilefni þessarar lagasetningar árið 2006 m.a. tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins og var sérstaklega litið til þeirra við smíði þess frumvarps. Í þeim tilmælum var lögð áhersla á að hvorki fjárstyrkur einkaaðila né hins opinbera hefði áhrif á sjálfstæði stjórnmálaflokka. Það er svolítið áhugavert í þessu samhengi. Varðandi orð hv. þingmanns um völd og breytingarmátt þingmanna, þá langar mig til að nefna að það hafa orðið miklar breytingar á íslensku atvinnulífi undanfarna áratugi. Við höfum auðvitað leyst atvinnulífið að svo rosalega miklu leyti úr viðjum leyfisveitinga og úthlutunarkerfa. Þau kerfi buðu upp á ákveðinn freistnivanda til að þrýsta á ákveðna hagsmuni og fyrirgreiðslur. Í dag hafa stjórnmálamenn, eins og við þekkjum hér - valdalausir þingmenn - miklu minni tækifæri til að mismuna fólki og fyrirtækjum. Mér sýnist ég ekki hafa mikið lengri tíma. Ég hefði gjarnan viljað ræða frekar við hv. þingmann áhrif þessa áhugaleysis á þátttöku í stjórnmálastarfi og hvort og þá hvernig samtenging sé þarna á milli við það kerfi sem ekki bara við heldur mjög mörg lönd í kringum okkur hafa smíðað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held í sjálfu sér að við aukum ekki þátttöku í stjórnmálum með því að veikja stjórnmálaflokkanna. Ég held að það sé hlutverk stjórnmálaflokkanna að halda orðræðunni og hinni lýðræðislegu umræðu gangandi, auðvitað í gegnum fjölmiðla og þau tæki sem til staðar eru. Annað langar mig líka að taka með í púkkið hérna; það hefur orðið mikil breyting til batnaðar á starfsemi þingsins með starfsfólki þingflokkanna sem hefur komið til sögunnar núna á þessari öld. Mér finnst himinn og haf á milli þess sem er nú, að vinna með þessu góða fólki, miðað við það sem var hér á síðustu öld. Mig langar til að spyrja hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, af því að það er nefnt í greinargerðinni með frumvarpinu, á hvern hátt hún sér fyrir sér að hið opinbera geti haft áhrif á stjórnmálaflokkanna í gegnum þessi framlög.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir síðara andsvar. Við erum þá bara ósammála um að svæfingarmáttur hins opinbera geti ekki haft letjandi áhrif á starfsemi stjórnmálaflokka. Það er a.m.k. mín tilfinning, komandi þaðan sem ég kem, og ég er svolítið hissa á því að hv. þingmaður hafi ekki sömu tilfinningu eða velti því a.m.k. fyrir sér, komandi þaðan sem hann kemur. Varðandi það hvernig hið opinbera hefur þessi slævandi áhrif, að því er ég tel, þá hefur hreinlega dregið úr hvata stjórnmálaflokka til þess að eiga í virku samtali við kjósendur og atvinnulífið, sem er auðvitað bara samansafn kjósenda. Eins og hv. þm. Halldór Auðar Svansson benti á hér áðan, þá slagar þetta upp í tvo þriðju eða jafnvel þrjá fjórðu hluta tekna stjórnmálaflokka. Þeir hafa þá hreinlega minni hvata til að leita til sinna kjósenda. Þetta eru svona helstu áhrifin sem ég hef áhyggjur af. Að því sögðu, eins og kemur fram í greinargerð, er sumpart tekið undir það og að einhverju leyti með semingi að það geti verið jákvætt að ríkið styðji við stjórnmálastarfsemi. Af því að hv. þingmaður nefndi hér Þýskaland sérstaklega, þá vakti fyrirkomulagið þar einmitt athygli mína þar sem er lögbundið að fjárframlögum skuli varið í eiginlega stjórnmálastarfsemi, umræðu og fræðimennsku.

Virðulegur forseti. Já, akkúrat. Takk fyrir þetta snarpa svar, hv. þingmaður. Ég skil hvað þú ert að fara og hvaðan þú ert að koma. Það er auðvitað samtal sem stjórnmálaflokkar eiga við umbjóðendur sína, ef við getum orðað það svo, þegar þeir eru að fara fram á fjárframlög. En það má líka segja að þetta létti af stjórnmálamönnum ákveðinni kvöð til að vera í samtali um fjárframlög og frelsi þá í ákveðinn tíma sem þeir hafa til að tala um eitthvað annað, sem væri þá hugsanlega gagn og nauðsynjar lands og þjóðar, vonandi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu hér. Ég er enn þá svolítið upptekinn af þessu lýðræðislega hlutverki stjórnmálaflokka sem mér finnst skipta máli. Einu sinni var Samfylkingin alveg rosalega stór flokkur en svo varð hún allt í einu pínulítil. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa mjög spennandi fyrirspurn. Það er erfitt að ætla sér að spekúlera hvað hefði gerst ef hv. þm. Logi Einarsson hefði ekki náð inn sem kjördæmakjörinn þingmaður í kosningunum 2016. Kannski hefðu þeir sem aðhylltust jafnaðarstefnuna þurft að finna sér aðrar lendur til að iðka sín stjórnmál, en það er ómögulegt að segja. Auðvitað er það svo að þegar stjórnmálaflokkur fær undir 5% atkvæða þá kjósa 95% þjóðarinnar eitthvað annað. Það hlýtur því að segja stjórnmálaflokkum eitthvað og einhver skilaboð hljóta að vera fólgin í því að fylgið verði ekki meira en það. Ég held að Samfylkingin hafi í framhaldi af þessari niðurstöðu 2016 farið í að skoða hvað það var sem hefði mátt betur fara í aðdraganda kosninganna. Það var auðvitað fjöldamargt, bæði hjá flokknum og eins í samfélaginu sjálfu, kannski ekki síst í þeim sérstöku aðstæðum sem voru í stjórnmálunum á þessum árum eins og við þekkjum. Það má líka geta þess að þessar kosningar 2016 og aftur 2017 voru stjórnmálaflokkunum, sem frjálsum félagasamtökum, þungar í skauti; að þurfa að fara í tvær alþingiskosningar ár eftir ár - það var dýrt. Því standa stjórnmálaflokkarnir í sjálfu sér ekkert sérstaklega vel eftir það ævintýri allt saman.

Virðulegur forseti. Lífið getur verið hverfult og hlutverk eða líf stjórnmálaflokka líka. Ég nefndi hér slæma útkomu Samfylkingarinnar 2016 en svo tvöfaldaði hún fylgi sitt 2017. Því geta verið verulegar breytingar á milli kannana. Það voru sérstakrar aðstæður 2016 og svo í kosningum 2017 sem gerðu það að verkum að t.d. Björt framtíð datt út. Björt framtíð var þá sá stjórnmálaflokkur sem lagði líf sitt á vogarskálarnar en það var ekki metið við þau á þeim tímapunkti. Ég held að sá flokkur hafi átt ágætiserindi í íslenska pólitík á sínum tíma. Ég held t.d. líka, þrátt fyrir að ég sé ekki stuðningsmaður Sósíalistaflokksins, að það sé bara gott að hafa slík stjórnmálasamtök af því að þau hrista upp í okkur hinum. Ég segi: Lýðræðið kostar. Ég held að ég geti verið sammála hv. þingmanni þegar hann nefnir hér að það megi hækka þessi mörk eitthvað sem hafa verið 550.000. En ég held og vil lýsa því yfir hér að ég er á móti þeirri breytingu að fara með þetta úr 2,5% upp í 4% eða fara með upphæðina úr 12 milljónum í 7 milljónir. Það mun skaða litlu stjórnmálaöflin allverulega.

Virðulegi forseti. Ég er lentur í því að vera orðinn sérstakur talsmaður þessa frumvarps, sem er athyglisvert.  Ég vil líka taka undir, þótt það sé kannski ekki beinlínis umræðuefni dagsins, að það var synd hvernig fór fyrir Bjartri framtíð eftir að hún lagði líf sitt svona hressilega á vogarskálarnar með því að slíta ríkisstjórnarsamstarfinu 2017. Það var sorglegur endir á þeirri vegferð og það var áhugaverð ríkisstjórn. Þó svo að minn stjórnmálaflokkur hafi ekki átt aðild að henni þá voru margir spennandi hlutir í gangi á þeim tíma og áhugavert hefði verið að fylgjast með þeirri ríkisstjórn áfram, en svo fór sem fór og sá stjórnmálaflokkur hvarf af sjónarsviðinu. En það góða fólk sem þar var er enn til staðar og rödd þess heyrist nú oft. Án efa hafa einhver af því fundið sér farveg innan annarra stjórnmálaflokka.

Virðulegur forseti. Ég er pínulítið hugsi yfir þessu frumvarpi. Ég held að það gleymist stundum að það þarf visst fjármagn til þess að geta rekið stjórnmálaflokk eða frjáls félagasamtök eða hvað sem er á einhverjum grunni og við erum ekki nema 360.000 í þessu landi. Eins og hv. þm. Magnús Árni Skjöld Magnússon nefndi áðan er kannski bara viss prósenta af fólki sem hefur áhuga á því að styðja eitthvað og veltir því fyrir sér, þó að það styðji eitthvað, að það þurfi að koma við budduna hjá því o.s.frv. Þetta eru bara staðreyndir. Mig langar aðeins til að vísa til reynslu minnar af því að reka óhagnaðardrifin sjálfboðaliðasamtök frá því 2017. Í þessum samtökum eru 8.300 fjölskyldur, má segja, skráðar. Fyrir nokkrum árum, ég er ekki búin að kíkja á þær upplýsingar aftur, skoðaði ég hvaða óhagnaðardrifin samtök væru stór t.d. í Ameríku. Ég fann engin óhagnaðardrifin samtök sem voru yfir þrjár milljónir á þeim tíma. Það getur verið að þau séu einhver til en ég fann þau ekki. Svo skoðaði ég betur og ég fann samtök eins og Amnesty International sem hafa á heimsvísu 7,7 milljónir, ef ég man rétt, 7 komma eitthvað milljónir á þeim tíma. Miðað við þetta eru Hagsmunasamtök heimilanna með stærstu óhagnaðardrifnu samtökum í heimi miðað við höfðatölu og við erum rekin á félagsgjöldum sem eru valfrjáls. Þegar meira var í gangi á sínum tíma og kannski meiri hasar í baráttunni þá voru kannski fleiri sem studdu samtökin, en engu að síður byggja hagsmunasamtökin á fólki sem hefur ekkert mjög mikið milli handanna. Það eru núna kannski rúmlega 20% félagsmanna sem alltaf borga félagsgjöldin. Allir fá samt þjónustu ef þeir þurfa hana. Ef ég væri að reka þessi samtök úti í Ameríku, mjög gott að miða við Ameríku, þúsund sinnum fleiri en við, þá væru þarna 8,3 milljónir og það væru u.þ.b. 2 milljónir sem borguðu félagsgjöldin og ég væri að reka alveg hörkusamtök með skrifstofu, fullt af fólki í vinnu o.s.frv. Þetta virkar bara ekki svona á Íslandi. Við verðum að horfast í augu við það, þótt ekki sé nema út af því hversu fá við erum - það hljómar rosalega vel að þessa starfsemi eigi bara að reka með frjálsum framlögum og þeir sem vilja vera með eigi að borga o.s.frv., en það er ekkert endilega að gerast. Svo má alveg velta fyrir sér hvað gerist þegar þrengir að. Þá er t.d. það fyrsta sem dettur út hjá fólki að styrkja eitthvað svona. Og hvað gerist ef samtökin eru nú ekki alveg að fylgja því sem ég akkúrat vill á þeirri stundu? Þá dettur eitthvað út. Það er kannski allt í lagi, það er bara val fólks. En þá komum við aftur að því og mig langar að taka undir það sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði áðan: Lýðræðið kostar. Við þurfum litla flokka. Með fullri virðingu, það væri ekki gæfulegt ef hérna væru bara Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn af því að engir aðrir næðu inn. Það er staðreynd að það er mjög auðvelt eða miklu auðveldara fyrir hv. þingmann flokks eins og Sjálfstæðisflokksins, sem er mjög rótgróinn, á eignir og er með gríðarlegt áratuga forskot í að byggja upp alls kyns starf úti um allt land, að koma fram með svona frumvarp eða þann flokk að koma fram með svona frumvarp heldur en flokk sem er enn þá að byggja sig upp. Og við þurfum nýja flokka líka. Við þurfum á því að halda að það sé hægt að byggja upp flokka. Ég get t.d. nefnt það að Flokkur fólksins kom engum inn á þing í fyrstu kosningum, en hann gat byggt sig upp. Og ég held, alveg sama hvort fólk er sammála okkur, að það væri sjónarsviptir að okkur ef við værum ekki hérna. Ég held að við skiptum máli í lýðræðislegri umræðu. Þannig að ég get ekki samþykkt þetta og eins og ég segi: Hvað erum við að eyða í? Ég held að það sé ýmislegt sem við ættum fyrst að hætta að gera áður en við hættum að gera þetta. Frægi ráðherrakapallinn, hvað kostaði hann? Það eru alls konar staðir þar sem hægt er að spara. Við eigum ekki að spara í lýðræðinu. Ég get líka sagt að í þeim samtökum sem ég hef rekið þar var ég í sjálfboðavinnu öll þessi ár og er enn þá í sjálfboðavinnu þar, en áður en ég kom á þing þá var ég í fullu starfi sem kennari. Þetta er gríðarlega slítandi líka, þetta er svakalega slítandi að gera svona í langan tíma. Þetta eru hlutir sem við þurfum að hugsa um í samhengi við fólksfjöldann hérna. Það er ekki raunhæft, hvorki fyrir stjórnmálasamtök né félagasamtök í rauninni, að segja: Við getum þetta af því við erum í sjálfboðastarfi. Þá er þetta hægt og af því að við förum rosalega vel með þá er þetta hægt. Ég er ekki viss um að stjórnmálaflokkar, þeir sem núna sitja t.d. á þingi, hefðu sætt sig við að vinna launalaust kannski svo árum skiptir í mikilli vinnu til þess að uppskera hugsanlega einhvern tímann að fara inn á þing. Ég held að við þurfum að skoða þetta út frá þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Mér finnst svo gott að við séum að ræða þetta mál á breiðum grunni því eins og búið að koma fram hérna í dag og kemur sömuleiðis fram í greinargerðinni þá er þetta auðvitað bara viðleitni, þetta er bara dropi í hafið. En tilganginum er kannski sumpart náð þegar við erum farin að ræða hvort við séum fylgjandi þessu kerfi yfir höfuð, hverjir séu kostir þess og gallar, hverju við höfum áorkað eða ekki, þannig að ég er mjög ánægð með þessa umræðu í dag. Varðandi hugleiðingar hv. þingmanns um hvort þetta geti virkað á Íslandi þá virkaði þetta á Íslandi í áratugi, það virkaði bara mjög vel. Þá störfuðu hér ekki bara Sjálfstæðisflokkurinn og Framsókn, það var alls ekki svo. Þá fékk gamli Sósíalistaflokkurinn einhvern tímann, að mig minnir, 30% í sveitarstjórnarkosningum, ég held að það hafi verið mesta fylgið sem þeir fengu. Það er því alls ekki svo að áður en við tókum upp þessa himinháu ríkisstyrki hafi aðrir flokkar ekki átt neina von til framgangs í íslenskum stjórnmálum. Svo langar mig að ítreka það að við undirbúning þessa frumvarps fannst mér ég öðlast betri skilning á sjónarmiðum um aðkomu ríkisins, en ég er bara áfram hörð á þeirri skoðun, og þetta kemur fram í greinargerðinni, að aðkoman eigi að vera minni, hún eigi að vera miklu minni. Við eigum nefnilega sýna ráðdeild og hagkvæmni alls staðar.

Virðulegi forseti. Já, það má örugglega ræða kosti og galla. Hv. þingmaður segir að þetta virkaði á sínum tíma. Það er alveg rétt, en félagshugsunin var allt önnur hérna bara fyrir örfáum áratugum en raunin er í dag. Ég get vitnað til þess að faðir minn hefur starfað í knattspyrnufélagi frá því að ég man eftir mér, verið formaður, gjaldkeri og ég man ekki hvað annað og m.a. hjá KSÍ, allt í sjálfboðaliðastarfi, allt saman, alltaf. Þarna voru menn sem gerðu allt sem þurfti að gera. Ég man að það var grafinn upp og búinn til grasvöllur og þarna stóðu stjórnarmenn og mokuðu daginn út og daginn inn, eftir vinnu fóru þeir og mokuðu upp völlinn, svo var hann tyrfður og allt þetta. Ég held ekki að við myndum sjá svona í dag. Þetta er bara ekki hugsunin í dag. Við erum komin á annan stað hvað þetta varðar. Ég tel að það sé slæmt vegna þess að ég tel að við þurfum meira af þessu, við eigum að geta gefið meira af okkur án þess endilega að þurfa að fá eitthvað fyrir það, hvort sem það er nákvæmlega fyrir eigin hag eða í beinhörðum peningum eða eitthvað þess háttar. En það breytir því ekki að það er mjög erfitt að fá fólk til sjálfboðaliðastarfa í dag nema það hafi hreinlega beinan hag af því á einhvern hátt, er t.d. að safna fyrir sinni eigin ferð eða gera eitthvað þess háttar. Þetta er breyting sem hefur orðið í þjóðfélaginu. Ég get vitnað í ömmu mína líka sem var í sjálfboðastarfi, var í stjórnum og ég veit ekki hverju úti um allt og ekki króna fyrir. Þetta eru hlutir sem við erum að sjá breytast. Og svo ég nefni - nei, ég held að ég láti þetta duga í bili.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þingmaður segir en ég vil samt, svona sem manneskja sem starfaði m.a. í 15 ár í sjálfboðastarfi í stjórnmálaflokki, stjórnmálaflokknum mínum, reyna að halda í trúna á grasrótarstarfið í stjórnmálaflokkum. Ég hef áhyggjur af svona slævandi áhrifum hárra opinberra framlaga. Við getum t.d. litið til íþróttahreyfingarinnar, þar hefur nú sjálfboðavinna, held ég, frekar eflst ef eitthvað er. Kannski er það vegna þess að íþróttafélögin hafa verið styrkt svo um munar og þau studd af því að hið opinbera hefur séð ávinninginn af því, en íþróttafélögin hafa líka verið dugleg að teygja sig til fólks. Það mættu stjórnmálaflokkar vera enn duglegri við að gera og ég vonast til þess að það sitji a.m.k. eftir eftir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Já, það eru margir sem starfa í einhvers konar sjálfboðavinnu en það er allt öðruvísi að starfa í sjálfboðastarfi í hópi þar sem er mikil virkni og annað. Það er allt annað að vera í sjálfboðastarfi og vera sá sem er að leiða allt og bera á herðum sér eitthvert starf. Það er svolítið annað. Hvað varðar það að stjórnmálaflokkar hitti fólkið sitt þá get ég alveg sagt að það er virkilegur vilji til þess hjá stjórnmálaflokkum, held ég, ég get alla vega talað fyrir mig og minn flokk, að hitta fólk. Hitt er svo annað að tími er stundum af skornum skammti og mikið að gera í þinginu og alls konar sem tefur það og það hafa ekki allir flokkar byggt upp grasrótarstarf eins og t.d. Sjálfstæðisflokkurinn hefur getað gert, enda haft áratugi til þess. Það eru mjög margir á fyrstu skrefunum í því. Það gerir það oft flóknara, eðlilega, að fara að hitta fólk. Svo er líka bara spurning og má velta því fyrir sér að Sjálfstæðisflokkurinn fer út um land og hann hittir sitt Sjálfstæðisfólk, hann er kannski ekkert endilega að hitta marga aðra, ég veit það ekki. Þetta er bara öðruvísi. Við þurfum öll að fá tækifæri til að byggja þetta upp. Aðrir flokkar, nýir flokkar, þeir sem eru núna, þeir sem eiga eftir að koma - við þurfum að hafa tækifæri til að byggja upp. Þetta gerist ekki á einu kjörtímabili.

Virðulegi forseti. Mig langaði bara til að koma hingað upp örstutt til að þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir virkilega góða og gagnlega umræðu um málið. Ég hlakka til og vonast til þess að geta fylgt því eftir í þinglegri meðferð.

Herra forseti. Við ræddum hér í fyrradag undir þessum lið um birtingu lögfræðiálita sem fjalla um mögulega birtingu á greinargerð setts ríkisendurskoðanda um Lindarhvol. Nú hefur mér borist til eyrna að hæstv. forseti hafi þegar tekið afstöðu til slíkrar birtingar eftir að óbreyttur borgari óskaði eftir aðgangi að lögfræðiálitinu á grundvelli upplýsingalaga. Alþingi mun hafa synjað um aðgang að þessum gögnum á grundvelli 3. töluliðar 6. gr. upplýsingalaga þar sem segir að upplýsingarétturinn taki ekki til bréfaskipta við sérfróða aðila í tengslum við réttarágreining eða til afnota í dómsmáli. En ef við skoðum lögskýringargögnin á bak við ákvæðið kemur þar skýrt fram að þessi undantekningarregla tekur ekki til álitsgerða eða skýrslna sérfræðinga sem aflað er við meðferð stjórnsýslumála almennt. Ég vil spyrja hæstv. forseta: Er það rétt að hér sé verið að halda þessum lögfræðiálitum frá almenningi á þessum hæpna lagagrundvelli? Og til hvers eiginlega? Hvað er svona hættulegt við það að almenningur fái að sjá ekki bara þessa greinargerð heldur lögfræðiálit um það hvort það megi hugsanlega birta greinargerð? 

Forseti þyrfti nú að rifja upp hvernig háttað var í þessu máli. Það hafa alls konar ákvarðanir verið teknar í þessum efnum á þeim langa ferli sem málið hefur fengið, bæði hér á þessu kjörtímabili og á því síðasta, þannig að forseti hyggst ekki bregðast við þessu. En eins og forseti gat um í fyrradag þá ætlaði forseti að fara yfir þetta og það verður að sjálfsögðu rætt á vettvangi forsætisnefndar þegar hún kemur næst saman.

Virðulegi forseti og hv. þingmenn. Mér var nauðgað. Þannig hóf ég framsögu mína á þessari þingsályktunartillögu þegar ég lagði hana fyrst fram í fyrra og rakti síðan sögu dóttur minnar sem var nauðgað þegar hún var 14 ára gömul og þurfti að bíða í fimm ár eftir að réttlætinu væri fullnægt. Því miður er saga dóttur minnar ekkert einsdæmi og á hverju ári lenda hundruð einstaklinga í svipaðri lífsreynslu og aðeins fáir þolendur upplifa það að sjá réttlætinu fullnægt. Þrátt fyrir mikið átak í þessum málum árið 2018 og nú á undanförnu ári, er því miður enn langt í land að málsmeðferðartími þessara mála sé viðunandi og að sú vinna sem lögð er í rannsóknir málanna sé fullnægjandi. Þetta á sérstaklega við um mál á höfuðborgarsvæðinu. Gott dæmi um þetta er mál sem þolandi leitaði nýlega til mín með, sem hún er búin að bíða í fjögur ár eftir að væri tekið fyrir dóm og var sent nokkrum sinnum til baka til lögreglu til rannsóknar. Með þingsályktunartillögu þessari eru lagðar til nokkrar viðamiklar og metnaðarfullar aðgerðir sem geta orðið framfaraskref í að efla meðferð kynferðisbrota í réttarkerfinu og vinna þannig gegn kynferðisbrotum og efla stuðning við þolendur þeirra. Í fyrsta lagi er lagt til að grípa til sérstakra aðgerða til að efla enn frekar starfsemi lögreglu og ákæruvalds þegar kemur að rannsókn kynferðisbrotamála. Aukið fjármagn var veitt til ráðningar rannsakenda á síðasta ári en betur má ef duga skal. Forsenda þess að hægt sé að rannsaka kynferðisbrotamál fyllilega og að málsmeðferðartími sé viðunandi er að nægur mannafli sé til staðar hjá lögregluembættum. Nauðsynlegt er því að halda áfram að auka fjármagn til lögreglunnar, sérstaklega í þeim tilgangi að fjölga starfsfólki sem sér um rannsókn kynferðisbrota. Í slíkri vinnu verður það að vera sjálfstætt markmið að stytta málsmeðferðartíma samhliða því sem gæði rannsóknarinnar eru tryggð. Þá er einnig lagt til að ráðist verði í sérstaka styrkingu á meðferð kynferðisbrota hjá saksóknaraembættunum, þ.e. hjá héraðssaksóknara og ríkissaksóknara. Fyrirliggjandi gögn benda til þess að ákærur séu aðeins gefnar út fyrir einn af hverjum tíu sem grunaðir eru um brot og að raunverulegt sakfellingarhlutfall, þ.e. ef tekið er tillit til þeirra sem hvorki kæra brotið og þeirra þar sem ákæra er ekki gefin út, geti jafnvel verið svo lágt sem 3%. Lágt sakfellingarhlutfall kann að einhverju leyti að ráðast af núverandi lagaramma, en í ljósi þess að einungis er gefin út ákæra á hendur um tíunda hvers grunaðs verður að spyrja hvort störf handhafa ákæruvaldsins séu raunverulega með þeim hætti að hámarka líkur á því að gerendur sæti refsiábyrgð vegna brota sinna og að markmiðum um réttlæti sé náð. Stuðla verður að bættri málsmeðferð, t.d. með styttingu málsmeðferðartíma og ítarlegri yfirferð kærðra brota með áframhaldandi auknu fjármagni til að styrkja mannafla embættanna. Frjáls félagasamtök gegna afar mikilvægu hlutverki þegar kemur að stuðningi við þolendur kynferðisbrota. Mikið af þeim framförum sem hafa orðið í málaflokknum á undanförnum árum og áratugum voru unnar að miklu leyti eða í það minnsta að frumkvæði grasrótarsamtaka og annarra hagsmunaaðila utan stjórnvalda. Sem dæmi má nefna Stígamót, Samtök um kvennaathvarf, Barnaheill, Drekaslóð, Rótina og Rauða krossinn. Framlag þessara frjálsu félagasamtaka er óumdeilanlegt og þáttur þeirra í baráttunni gegn ofbeldi afar mikilvægur. Flutningsmenn telja því nauðsynlegt að standa betur vörð um starfsemi þeirra. Algengt er að slík samtök séu rekin annars vegar með frjálsum framlögum og hins vegar styrkjum ráðuneyta, sveitarfélaga og annarra opinberra aðila. Því telja flutningsmenn nauðsynlegt að ráðherra kortleggi hvaða þjónusta er veitt af hvaða samtökum og finni leiðir til að tryggja starfsemi þeirra áfram með því viðbótarfjármagni sem nauðsynlegt er fyrir rekstur þeirra. Til viðbótar við tafarlausar aðgerðir til að tryggja bætta meðferð kynferðisbrotamála í réttarkerfinu verður einnig að líta til þess hvernig haga megi stefnumótun til framtíðar svo hún taki mið af raunverulegri stöðu hvað upplifun þolenda varðar og hversu vel réttarkerfið skilar tilætluðum árangri. Í því verður þannig að felast athugun á tímalengd rannsókna í kynferðisbrotum og kortleggja verður leiðir til að stytta þær. Þá verði litið til þess hvert núverandi hlutfall niðurfelldra mála er, beiting refsilækkunarákvæða og þróun á þyngd dóma. Þá verði ráðherra einnig að taka til skoðunar öll önnur þau atriði sem geti haft áhrif á hversu áhrifaríkt réttarkerfið raunverulega er. Við könnun á beitingu refsilækkunarástæðna verði sérstaklega kannað hversu oft 204. gr. almennra hegningarlaga er nýtt til refsilækkunar og hvort ástæða sé til að endurskoða ákvæðið og önnur ákvæði sem tengjast kynferðisafbrotum gegn börnum með tilliti til alvarleika brotanna og takmarkaðra fælingaráhrifa refsinga þegar hægt er að beita málsvörn tilvísaðrar greinar. Fyrr í dag mælti ég einmitt með frumvarpi þess efnis að breyta þessum ákveðna kafla hegningarlaganna þannig að það væri skilgreint á hreinan máta að yngri en 18 ára væru skilgreind sem börn þegar kæmi að kynferðisbrotum. Þá verði hlutverk réttargæslumanna tekið til skoðunar og kannað hvernig megi efla stuðning réttargæslumanna við þolendur, t.d. með því að auka tímafjölda sem réttargæslumenn fá endurgreidda vegna þjónustu við brotaþola og með því að auka aðkomu réttargæslumanna að meðferð dómsmála á öllum stigum. Þá verði bætur til þolenda kynferðisbrota einnig tryggðar, m.a. með aðkomu ríkissjóðs. Ég er mjög þakklátur meðflutningsmönnum mínum og öðrum hv. þingmönnum sem hafa komið að máli við mig um þetta mál. Sá stuðningur, þvert á hið pólitíska litróf Alþingis, sendir mikilvæg skilaboð út í samfélagið um stuðning við þá ósk okkar að hæstv. dómsmálaráðherra undirbúi og komi í framkvæmd sérstakri aðgerðaáætlun gegn kynferðisbrotum með því markmiði að auka stuðning við þolendur þeirra. Við teljum mikilvægt að við undirbúning aðgerðaáætlunarinnar hafi hæstv. ráðherra samráð við hagsmunasamtök þolenda og jaðarsettra hópa, fulltrúa úr fræðasamfélaginu, lögregluembætti, saksóknaraembætti, fulltrúa bráðamóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis og aðra sem ráðherra telur rétt að hafa samráð við. Það er von okkar að hæstv. ráðherra kynni Alþingi tilbúna og tímasetta aðgerðaáætlun eigi síðar en við lok vorþings 2023.

Frú forseti. Rétt eins og þegar málið var flutt á síðasta þingi þá vildi ég koma hingað upp og lýsa yfir stuðningi við það eins og margir þingmenn hafa gert. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og það er rétt sem hér kom fram hjá flutningsmanni að fjármagn hefur sannarlega verið aukið en við þurfum að gera meira. Í því sambandi þá er það allt of algengt í íslensku samfélagi að við þekkjum til fólks sem hefur orðið fyrir kynferðisofbeldi og það er þyngra en tárum taki að sjá hversu erfitt getur verið fyrir fólk að leita réttar síns. Við erum alltaf að reyna að gera betur og fram kemur m.a. í nýlegri GREVIO-skýrslu þar sem gerð er úttekt á þessum málum, m.a. hér á landi, að þó að við séum að gera margt ágætlega þá þurfum við svo sannarlega að bregðast enn betur við. Í þessu sambandi langar mig aðeins að nefna forvarnirnar. Ég held að það skipti mjög miklu máli að við tökum þær líka til greina og veltum fyrir okkur hvernig við getum aukið þær á þann hátt að við stoppum framferði sem þetta áður en það á sér stað. En að því sögðu er alveg gríðarlega mikilvægt að við veitum allan þann stuðning sem við mögulega getum veitt og aðlögum okkar lög og löggjöf að því að bæta ferlið á allan hátt. Þess vegna langar mig að spyrja flutningsmann aðeins út í forvarnaþáttinn, hvort við getum ekki verið sammála um að við þurfum að gera meira þar ásamt öllu öðru sem málið tekur til.

Frú forseti. Fyrst langar mig að þakka hv. þm. Jóhanni Friðriki Friðrikssyni fyrir stuðninginn við þetta mál. Þegar kemur að forvörnum er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni. Það er mjög mikilvægt að við byrjum þessa forvarnir snemma. Eitt af því sem ég hef einmitt rætt við hæstv. mennta- og barnamálaráðherra er hversu fljótt við getum farið að innleiða margar af þeim hugmyndum sem koma fram í skýrslu sem var gerð um það hvernig eigi að haga kynfræðslu í grunn- og framhaldsskólum. Ég veit að hæstv. ráðherra er að vinna í því. Við þurfum að byrja þar. Við þurfum líka að átta okkur á því að stundum geta forvarnaátök verið stuðandi fyrir þolendur. Ég veit að það fór rosalega í marga það átak sem var farið í núna síðasta haust, Vertu með augun opin. Þá er verið að setja meira yfir á þolandann frekar en að reyna að setja gerandann í það hlutverk. En öll umræða um þessi mál er að sjálfsögðu líka mikilvægur forvarnahlutur. Það er einfaldlega þannig að stór hluti kvenna verður fyrir kynferðislegu ofbeldi einhvern tímann á lífsleiðinni og það er því ótrúlega mikilvægt að við vinnum í því að draga úr því með öllum leiðum sem við höfum.

Frú forseti. Það er rétt sem flutningsmaður nefnir, ég held að það skipti mjög miklu máli að hefja forvarnir sem fyrst og þar leikur auðvitað skólakerfið okkar lykilhlutverk en líka fjölskyldan og samtalið. Það skiptir mjög miklu máli í því sambandi að við kynnum okkur það efni sem til er og hefur verið prófað og virkjað og rannsakað. Það skiptir máli hvernig við verjum fjármagninu varðandi forvarnir og ég tek líka undir með flutningsmanni að hér erum við fyrst og fremst að reyna að efla skilning og virðingu milli kynja. Þó að bæði kyn verði sannarlega fyrir kynferðislegu ofbeldi þá sýna rannsóknir að það er auðvitað mun algengara gagnvart konum og ég held að við þurfum samfélagslegt átak og líka bara breyttan hugsunarhátt. Við þurfum að vera opin, við þurfum að vera opin gagnvart þessum þáttum gagnvart börnunum okkar til að mynda og tryggja það að við getum dregið úr þessari óæskilegu meinsemd í okkar samfélagi sem hefur auðvitað gríðarlega skaðleg áhrif á þolendur og líka þeirra nánustu og samfélagið í heild, leyfi ég mér að segja. Til þess að koma með spurningu um hvernig við getum færst enn framar þá velti ég fyrir mér þessum þætti félagasamtaka í því tilliti, hvort það sé ekki kominn tími til þess að opna vettvang þar sem er kannski meira samtal og meiri samvinna hjá þeim stóra hópi sem sinnir þolendum og vinnur í forvarnaskyni að málefninu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og er hjartanlega sammála því að það séu mörg tækifæri til að efla samstarf bæði milli frjálsra félagasamtaka og við þau. Eins og ég nefndi í framsögu minni hafa þessi samtök virkilega lyft grettistaki þegar kemur að þessum málum á undanförnum árum og áratugum. Ég held að með því að vinna betur saman og tryggja fjármagn til þessara félagasamtaka þá getum við náð árangri sem við náum ekki ef við erum bara að reyna að gera hlutina hvert í sínu horni. En eins og hv. þingmaður benti einnig á þá er mikilvægt að við eflum skilning á því hvernig þetta byggir allt á samskiptum einstaklinga og samskiptum kynjanna. Það voru gerðar breytingar á lögum hér fyrir nokkrum árum síðan um svokallað upplýst samþykki og það var einmitt verið að benda mér á það að fyrsti dómurinn í Landsrétti var að falla þar sem vísað var til þess ákveðna ákvæðis. Þannig að við erum núna byrjuð að fá dómafordæmi fyrir því að upplýst samþykki sé nauðsynlegt. Það er mjög mikilvægt skref í þessu ferli vegna þess að áður fyrr var það einfaldlega oft látið liggja á milli hluta í dómum. En já, ég er bara hjartanlega sammála hv. þingmanni.

Frú forseti. Ég kem hingað upp kannski fyrst og fremst til að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þessa þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir þinginu. Ég vil þakka flutningsmönnum og framsögumanni, hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, fyrir að kynna okkur þetta góða plagg og greinargerðina á bak við það. Við Íslendingar höfum a.m.k. undanfarin áratug verið dálítið að hrósa okkur sjálfum og hossa okkur fyrir það að vera jafnréttisparadís og byggjum það dálítið á erlendum indexum, sérstaklega Global Gender Gap Index frá World Economic Forum þar sem við höfum verið í efsta sæti undanfarin 12, 13 ár, eitthvað svoleiðis. En það er auðvitað mjög einfalt að útskýra það. Það skýrist fyrst og fremst af forsetatíð Vigdísar Finnbogadóttur og sú breyta að hafa haft kvenkyns forseta í 16 ár er það sem hefur skilað okkur á topp þessa lista ár eftir ár. Og við vitum öll hver völd forseta Íslands eru þannig að það er nú öll jafnréttisparadísin Ísland. Þegar kemur að þessu máli sem hér er til umræðu, kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi, þá er þetta síst betra hér heldur en annars staðar og í rauninni hörmuleg staða. Ef horft er á réttarkerfið og það system sem þolendur kynferðisbrota þurfa að eiga við þá má lýsa því sem endurteknu ofbeldi. Þetta segi ég af því að ég þekki fjöldamarga þolendur kynferðisofbeldis sem hafa annaðhvort farið í gegnum þetta kerfi eða veigrað sér við því að gera það, einfaldlega af því að þeir sjá sér ekki fært að endurupplifa ofbeldið með því að fara í gegnum þetta kerfi. Við vitum auðvitað að refsingarnar fyrir þessi brot eru ekki í neinu samræmi við alvarleika afleiðinganna sem endast ævilangt. En þó svo að það sé kannski ekki beint til umræðu í þessari þingsályktunartillögu, sem tekur sérstaklega og fyrst og fremst aðgerðum inni í þessu kerfi, þá er eiginlega ekki hægt að tala um það öðruvísi en að nefna á nafn kynjakerfið sem við búum við. Karlaveldið er það stundum kallað, en af skiljanlegum ástæðum til þess að það sé þolanlegra í umræðu er auðveldara að tala um það sem kynjakerfi. Það byggir á hinni kynferðislegu tvíhyggju, kynbundnu tvíhyggju, að við skiptumst í karla og konur og karlar eigi að hegða sér með ákveðnum hætti og ákveðin hegðun karla er verðlaunuð og þeim er hrósað fyrir hana á meðan hegðun kvenna á að vera með einhverjum öðrum hætti og þeim hrósað fyrir hana. Það er að rótum þessa kerfis sem við þurfum að ráðast og brjóta niður með öllum tiltækum ráðum. Undanfarna áratugi höfum við séð bæði þriðju bylgju og fjórðu bylgju femínismans ráðast hart á þetta kerfi og það hefur mætt miklum harmkvælum af hálfu karla og þeirra sem sjá hag sinn í að verja þetta kerfi. Ég held hins vegar og vona að smám saman holi dropinn steininn og við sjáum það t.d. í kjölfar hinna tveggja metoo-byltinga sem hafa gengið yfir landið að konur eru í það minnsta orðnar tilbúnir til að stíga fram og undir nafni og viðurkenna að þær hafi orðið fyrir ofbeldi og skila skömminni til þeirra sem eiga hana skilið, þ.e. gerendanna. Það er okkar hlutverk, og kannski ekki síst okkar karlanna sem skilgreinum okkur sem karla, að takast á við þetta kerfi og a.m.k. koma því þannig fyrir að þær kynslóðir sem á eftir okkur koma þurfi ekki að búa við kúgun og ofbeldi þessa kerfis til frambúðar með hinum óæskilegu áhrifum sem það hefur haft á einstaklinga í gegnum tíðina. Hluti af þessu kerfi er einhvers konar ofbeldisdýrkun. Allir þeir sem sitja hér í þingsal í dag eru karlmenn komnir af kannski alléttasta skeiðinu, svona eins og ég, og ég geri þess vegna ráð fyrir að við þekkjum allir hvernig það er að fara sem strákur í gegnum bernsku og æsku á þessu landi. Það voru fáir sem sluppu í gegnum hana öðruvísi en að þurfa að vera þolendur alls konar ofbeldis, slagsmála og og barsmíða. Ég hugsa að við þekkjum það allir mjög vel og að einhverju leyti, alla vega á þeim tíma, var litið á það sem eðlilegan hluta af því að alast upp. Sem betur fer hafa orðið miklar framfarir í þessum efnum og það er ekki litið jafn mikið fram hjá því í dag eins og var þegar við vorum að alast upp. En betur má ef duga skal. Við þurfum að gera þjóðarátak í því að útrýma ofbeldi og núna er áherslan á það að útrýma kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi og þess vegna held ég að þessi þingsályktunartillaga komi á réttum tíma. Hún rímar við það sem ég er sannfærður um að ríkisstjórn Íslands vill gera. Hún vill örugglega taka þátt í því að koma þessum málum til betri vegar. Ég vil þess vegna nota þessar fáu mínútur sem ég á eftir til að þakka enn og aftur þeim sem skrifuðu nafnið sitt á þessa þingsályktunartillögu fyrir þeirra góðu vinnu og vönduðu greinargerð og ég hlakka til að fylgjast með þessu máli fá þinglega meðferð.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hér upp og þakka hv. þingmanni fyrir hans orð til okkar sem stöndum á bak við þessa þingsályktunartillögu. Karlaveldið fyrir mér er ekki spurning um femínisma eða neitt annað, fyrir mér er þetta spurning um réttlæti, spurning um jöfnuð, um að við höfum öll sömu mannréttindi og það er sorglegt að það hafi tekið þessi ár og áratugi að þróast yfir í það að við áttum okkur á því að hlutir eins og kynferðislegt ofbeldi eða kynbundið ofbeldi sé einfaldlega ekki eitthvað sem eigi að viðgangast í samfélaginu. Það er von mín varðandi það sem hv. þingmaður nefndi, að Ísland væri ekki framar öðrum löndum á þessu sviði, að við getum breytt því og að þegar 16 ár Vigdísar í forsetastól hætta að telja inn í vísitöluna þá fari þetta kannski að telja pósitíft inn í vísitöluna. En mig langaði bara að þakka fyrir góð orð.

Virðulegur forseti. Ég held að við eigum ekkert að vera feimnir við það að kalla okkur femínista. Ég held að við eigum bara að segja: Við erum allir femínistar.  
            

Virðulegi forseti. Mig langar að fylgja því aðeins eftir sem hefur verið sagt hér í ágætum ræðum og tala kannski svolítið almennt um þessa meinsemd sem þessari tillögu er ætlað að reyna að taka á eða bæta í þá vinnu sem hefur verið til staðar um áraraðir gegn kynferðisofbeldi. Það er ástæða þess að verið er að fara í svona sérstakar aðgerðir, horfa til þess hvernig er hægt að efla réttarstöðu þolenda og auka sakfellingarhlutfall, gera þolendum betur kleift að bæði kæra og síðan að komast í gegnum allt ferlið sem því fylgir og líka að efla sálfræðilegan, sálrænan og félagslegan stuðning. Eins og hv. þm. Magnús Árni Skjöld Magnússon kom inn á í sinni ræðu hér rétt áðan þá er þetta ein af þeim meinsemdum sem var áður lengi svo falin. Þótt stjórnvöld á hinum ýmsu stigum hafi unnið gegn þessu í áraraðir þá er það í hinu stærra samhengi mjög nýtilkomið að þetta sé tekið alvarlega þannig að það er mikið að vinna upp. Það er vitundarvakning í þessum efnum og það að breyta kerfunum þannig að þau nái raunverulega utan um þetta tekur langan tíma. Önnur ástæða fyrir því hvað þetta er mikilvægt er hvað áhrifin eru gríðarleg á þá sem verða fyrir ofbeldi og þar af leiðandi samfélagið allt. Það er líka í raun annar angi af því hvað ofbeldið er falið. Það sem var falið var ekki bara hversu mikið af þessu ofbeldi var í gangi heldur líka hverjar afleiðingarnar eru. Gamli skólinn er svolítið bara að hrista af sér og gleyma og að þetta skipti í rauninni engu máli. En vísindarannsóknir sem hafa verið gerðar, sálfræðirannsóknir og rannsóknir á tengdum sviðum sem hafa verið gerðar á afleiðingum bæði tráma og ofbeldi almennt og sér í lagi kynferðisofbeldi, hafa leitt mjög skýrt í ljós að afleiðingarnar eru gríðarlegar. Þær eru ekki bara sálrænar heldur líkamlegar og þú getur séð alveg rosalega mikla fylgni milli ofbeldis og alls konar sjúkdóma sem fólk getur orðið fyrir af því að sál og líkami er eitt kerfi og svona áföll leggjast á allt kerfið, sérstaklega þegar ofbeldi verður í æsku og sérstaklega ef ekki er tekið á því fyrr en löngu seinna, þá geta afleiðingarnar orðið mjög miklar. Það felast því mjög mikilvægir samfélagslegir hagsmunir í því að stjórnvöld láti sig þetta varða. Hluti af þessu er að sjálfsögðu líka hvað þetta er kynjað, að konur verða frekar fyrir þessu en karlar og konur hafa sögulega séð haft minni rödd og það leiðir til þess að lausnirnar eru líka pínu kynjaðar, eðli málsins samkvæmt, þó að sjálfsögðu þurfi þær að nýtast öllum. Sjálfur er ég þolandi, karlkyns, og hef tjáð mig um það. Ég lít alls ekki svo á, þó að lausnirnar og orðræðan sé oft meira í átt að konum, að það sé einhver ógn við mig eða mína stöðu eða að ég geti ekki verið þátttakandi í því. Þetta er að sjálfsögðu eitthvað sem gagnast öllum þolendum, að koma þessu meira upp á yfirborðið og vinna í lausnum.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hér, eftir þær umræður sem hafa verið um málið, og þakka þeim sem tóku þátt. Ég veit að það eru margir hv. þingmenn hér á þingi sem líta með miklum velvilja til þessa máls og það er von mín að nú þegar þetta mál fer í annað sinn til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að hún taki málið fyrir og afgreiði það í þetta skipti og ekki í einhverjum þinglokasamningum, eins og tíðkast, heldur afgreiði þetta af því að við skuldum þolendum að við gerum það.

Virðulegi forseti, Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, um framsal kröfuréttar og réttindi neytenda. Frumvarpið var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi, 81. mál, og er nú lagt fram óbreytt. Flutningsmenn frumvarpsins með mér eru þingmenn Flokks fólksins; Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarp þetta er í sjálfu sér sáraeinfalt, en það snýst um að vernda rétt neytenda í þeim tilfellum þar sem lánveitandi framselur þriðja aðila kröfuréttindi sín á grundvelli samnings um fasteignalán eða það sem frá sjónarhóli neytandans mætti kalla kröfuhafaskipti. Frá árinu 1993 hafa réttindi neytenda í tengslum við framsal kröfuréttinda verið vernduð með ákvæðum laga um neytendalán. Upp úr síðustu aldamótum var gildissvið þeirra jafnframt útvíkkað til fasteignalána neytenda. Samkvæmt þeim ákvæðum á neytandi ekki að glata neinum mótbárurétti gagnvart kröfuhafa þó lán hans sé framselt til annars kröfuhafa, heldur getur hann haldið uppi sömu mótbárum við hinn nýja kröfuhafa eins og þann fyrri. Árið 2013 voru eldri lögin leyst af hólmi með nýjum lögum um neytendalán sem náðu einnig yfir fasteignalán. Í nýju lögunum var neytendum tryggð sambærileg vernd réttinda í tengslum við framsal kröfuréttinda og í þeim eldri. Jafnframt var skerpt á þeim ákvæðum með því að árétta að sú vernd ætti einnig við um rétt til skuldajafnaðar, ásamt því að kveða á um skyldu til að upplýsa neytanda um slíkt framsal. Árið 2017 tóku svo gildi sérstök lög um fasteignalán til neytenda sem felldu slík lán undan gildissviði fyrrnefndra laga um neytendalán. Af einhverjum óþekktum ástæðum er ekkert sambærilegt ákvæði að finna í þessum nýju lögum um vernd réttinda neytenda í tengslum við framsal kröfuréttinda. Með frumvarpi þessu er því einfaldlega lagt til að úr þessu verði bætt með því að færa slík verndarákvæði með sama orðalagi í lög um fasteignalán til að tryggja jafna vernd neytenda óháð tegund láns. Einhver gæti nú spurt sig að því hvers vegna þetta skipti máli og hversu mikilvægt þetta sé, eða hvort það heyri jafnvel ekki til undantekninga að kröfuréttindi vegna neytendalána skipti um eigendur. Því er til að svara að ekki þarf að leita lengra aftur en til bankahrunsins árið 2008. Í kjölfar þess skiptu nánast öll almenn neytendalán landsmanna um eigendur og a.m.k. helmingur fasteignalána heimilanna. Sem betur fer voru þá fyrrnefnd lög í gildi sem tryggðu neytendum óskertan mótbárurétt gagnvart nýjum kröfuhöfum. Engu að síður eru þó dæmi þess að þau réttindi væru ekki virt af nýjum kröfuhafa, sem sýnir fram á mikilvægi þess að vernda þau með lögum. Til að taka raunhæft dæmi veit ég um tilvik þar sem neytandi hafði lent í greiðsluerfiðleikum eftir hrunið en náð að semja við kröfuhafa um greiðsluaðlögun sem hefði gert honum kleift að standa í skilum og þurfa ekki að missa heimili sitt. Síðar var lánið svo framselt til annars fyrirtækis sem taldi sig ekki bundið af þeim samningum og neitaði að virða þá en ákvað þess í stað að innheimta lánið samkvæmt upphaflegum skilmálum án þess að gefa neitt eftir. Þetta leiddi til þess að viðkomandi neytandi gat ekki staðið undir hinum auknu byrðum og missti heimili sitt í kjölfarið. Annað dæmi er þegar svokölluð smálán, sem hafa margoft verið til umræðu bæði hér á þingi og úti í samfélaginu, skiptu ítrekað um hendur og enduðu loks í eigu eins og sama innheimtufyrirtækisins, eftir að upphaflegir lánveitendur höfðu lagt upp laupana. Þá hafði komið í ljós að stór hluti þeirra neytenda sem átti í hlut höfðu verið krafðir um og ofgreitt ólöglega háan lánskostnað. Sem betur fer var réttur þeirra til skuldajafnaðar þó tryggður í lögum um neytendalán en ef um fasteignalán hefði verið að ræða er alls óvíst hver afdrif þeirra hefðu getað orðið samkvæmt núgildandi lögum. Nýlegt dæmi er enn nærtækara, en 7. febrúar sl. var kveðinn upp dómur í máli þar sem var tekist á um skilmála um breytilega vexti neytendaláns frá Landsbankanum. Þar sem ekkert kom fram í skilmálanum um með hvaða hætti eða við hvaða aðstæður vextir breyttust var skilmálinn dæmdur ólöglegur og bankanum gert að endurgreiða oftekna vexti. Nýi Landsbankinn reyndi m.a. að byggja málsvörn sína á því að þetta brot gegn réttindum neytenda kæmi honum ekki við því hann hefði ekki veitt lánið heldur fengið skuldabréfið framselt frá gamla Landsbankanum, sem fór á hausinn árið 2008. Við það framsal hefðu neytendurnir glatað þeim mótbárurétti sem þeir hefðu átt gagnvart fyrri kröfuhafa. Með öðrum orðum reyndi banki allra landsmanna að firra sig ábyrgð á brotinu með vísan til stærsta kennitöluflakks sögunnar. Látum það síast inn. Þegar rökstuðningur dómsins er skoðaður nánar blasir við sá ískaldi veruleiki að bankinn hefði mögulega getað komist upp með þessa ósvífnu málsvörn og verið sýknaður ef ekki hefði verið fyrir ákvæði um óskertan mótbárurétt neytenda við framsal kröfuréttinda í eldri lögum um neytendalán sem giltu þegar lánið var tekið árið 2006. Neytendurnir hefðu þá ekki fengið efnislega úrlausn um réttindi sín heldur verið sviptir þeim á grundvelli tækniatriða og setið uppi með tjónið óbætt. -Frá gildistöku laga um fasteignalán til neytenda 1. apríl 2017 hefur ekkert sambærilegt ákvæði verið í þeim lögum sem gilda um ný fasteignalán. Samkvæmt 41. gr. þeirrar tilskipunar sem lögunum var ætlað að innleiða ber aðildarríkjum EES að tryggja að ekki sé hægt að sniðganga þær reglur sem í henni felast með þeim hætti að neytendur glati þeirri vernd sem hún á að veita þeim. Þess vegna er nauðsynlegt að samþykkja frumvarp þetta til að hindra að ósvífnir kröfuhafar geti komið sér undan ábyrgð á brotum gegn réttindum neytenda með því einu að framselja kröfuréttindin yfir á aðra kennitölu eða með kennitöluflakki eins og það kallast á mannamáli. Virðulegi þingheimur. Fasteignalán eru fyrir flesta neytendur langstærstu skuldbindingar sem þeir undirgangast um ævina og nema margfalt hærri fjárhæðum en almenn neytendalán. Fasteignalán geta ekki aðeins haft þýðingu fyrir fjárhagsstöðu neytanda heldur einnig áhrif á húsnæðisöryggi þeirra sem telst til grundvallarmannréttinda. Það er því í hæsta máta óeðlilegt og með öllu óásættanlegt að neytendur búi við lakari réttarvernd vegna húsnæðislána sinna en vegna annarra neytendalána. Ágætu þingmenn. Þetta einfalda mál hefur í raun ekkert að gera með pólitíska hugmyndafræði eða skoðanamismun milli ólíkra stjórnmálaflokka heldur snýst það einfaldlega um að gera það sem er allt í senn rökrétt, réttlátt og sanngjarnt: Að tryggja jafna réttarstöðu neytenda á fjármálamarkaði óháð tegund skuldbindinga þeirra og að réttarstaða þeirra sé í samræmi við EES-reglur um réttindi neytenda á fjármálamarkaði. Ég hvet ykkur og okkur öll sem hér fara með valdið til að tryggja slík réttindi að taka flokkagleraugun niður í smástund og líta á þetta sem einfalt og sjálfsagt réttlætismál sem allir ættu að styðja. Ef þið gerið það er ég sannfærð um að frumvarp þetta hljóti brautargengi áður en langt um líður.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um græna hvata fyrir bændur. Hugmyndin að baki þessari tillögu er einfaldlega sú að hæstv. matvælaráðherra verði falið að skipa starfshóp til að skoða bætt tækifæri bænda til að græða viðkvæm og illa farin vistkerfi, m.a. með skógrækt og endurheimt votlendis. Við eigum nýleg svör frá hæstv. matvælaráðherra um endurheimt votlendis á ríkisjörðum og þær tölur bera sannarlega með sér að þar megi gera betur. Þessi starfshópur fái það verkefni að leita að leiðum til að skapa græna hvata fyrir bændur til að auka uppgræðslu og draga úr kjötframleiðslu og annarri framleiðslu dýraafurða. Hér er lagt til hvernig skipa eigi þennan hóp, þ.e. með fulltrúum bænda og með fulltrúum Landgræðslunnar, Landverndar og Náttúruverndarsamtaka Íslands. Meginverkefnið verði að leggja til hvatakerfi, mælanleg markmið fyrir hvert ár. Matvælastofnun verði falið að annast eftirlit með framkvæmd þannig að tryggt sé að það fjármagn sem varið verði til þessara aðgerða nýtist á sem bestan hátt. Ráðherra geri svo Alþingi grein fyrir framgangi og niðurstöðum þessa verks á þessu ári. Ég hef áður lagt fram þessa þingsályktunartillögu en hún var ekki afgreidd og legg hana fram núna öðru sinni. Hin pólitísku rök hér að baki eru þau að það liggur fyrir að það þarf, það blasir við að það þarf að draga úr losun heimsins á gróðurhúsalofttegundum um helming næsta áratuginn til að fyrirbyggja að hnattræn hlýnun verði umfram 1,5°C miðað við hitastig fyrir tíma iðnbyltingarinnar. Þetta er gríðarlega mikil og stór áskorun og krefst þess að við göngum til verka. Við erum ekki ein í þessu verkefni, vitaskuld ekki, en við erum heldur ekki undanskilin þessu verkefni. Öll ríki heimsins standa frammi fyrir því að það þarf að grípa til stórtækra aðgerða til að ná þessum markmiðum. Stærsta skrefið sem Ísland gæti tekið til að draga markvisst og hratt úr losun gróðurhúsalofttegunda er einmitt með því að endurheimta votlendi og stöðva losun frá illa förnu landi. Ég legg til að ráðherra skipi starfshóp sem hafi þetta markmið og það markmið að auðvelda bændum og gera þeim það aðgengilegt að gera íslenskan landbúnað umhverfisvænni með jákvæðum grænum hvötum þannig að bændur njóti góðs af skuldbindingum íslenska ríkisins í umhverfismálum. Með því myndu bændur taka að sér stærra og metnaðarfyllra hlutverk við endurheimt vistkerfa með því að draga úr losun og auka bindingu gróðurhúsalofttegunda. Samfélagslegur ávinningur þessa blasir auðvitað við. Hér eru líka falin stór og mikil tækifæri til nýsköpunar í þessari grein. Það er áætlað að nettólosun landsins nemi 14 milljónum tonna af koldíoxíðígildum á hverju ári og sérfræðingar telja að það megi bæta 4 milljónum tonna við vegna losunar frá illa förnu landi þannig að þetta eru stórar tölur. Í greinargerðinni er nánar farið yfir og rakið hver veruleikinn er í þeim efnum en áætlað er að um 10–15% framræsts votlendis sé í notkun í landbúnaði sem þýðir að hægt er með endurheimt votlendis að draga úr losun sem nemur 6,6 milljónum tonna af CO 2-ígildum án þess að það hafi áhrif á ræktun í landbúnaði. Að mati flutningsmanna sem koma úr þingflokkum Viðreisnar, Samfylkingar og Pírata þá gæti reynst sérstaklega þýðingarmikið fyrir dreifðar byggðir að veita sauðfjárbændum tækifæri til að gerast vistbændur, sérstaklega þar sem áskoranir í endurheimt vistkerfa eru miklar. Með því skapast alvöru og raunverulegir valkostir á grænum störfum í landbúnaði og um leið gríðarlega mikill ávinningur fyrir samfélagið allt með meira vatni og lífi í ám og lækjum og færri sárum og skurðum í landslaginu. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni en ég dreg þetta kannski bara saman með því að segja að hér fara að mínu mati saman jákvæð og skýr skilgreind markmið á sviði umhverfis- og loftslagsmála og tækifæri fyrir landsbyggðirnar með hvötum í átt að fjölbreyttari störfum á sviði landbúnaðar.

Virðulegur forseti. Ég er kominn hér upp til að þakka fyrir þessa ágætu þingsályktunartillögu sem hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir flutti hér um græna hvata fyrir bændur. Þetta er ákaflega merkilegt mál og mikilvægt því að við vorum t.d. í umræðum hér í gær um landbúnaðarkerfið og mál um endurskoðun á þeirri umgjörð sem bændur þessa lands búa við og neytendur ekki síst, reyndar frá sama þingflokki og hv. þingmaður tilheyrir. Ágætt frumvarp um breytingar á þeim lögum þar sem mikil vinna hefur verið lögð í það. En þetta mál snýr sérstaklega að tækifærum sem eru til staðar í íslenskum landbúnaði, klárlega, og mikilvægi þessara tækifæra, ekki síst í ljósi þeirra áskorana sem við stöndum frammi fyrir varðandi hlýnun jarðar og loftslagsvána, sem er auðvitað sá vandi sem er hvað stærstur af alþjóðlegum áskorunum dagsins í dag. Það eru líka mikil og sterk sjónarmið sem eru að baki því að reyna að draga úr kjötframleiðslu því að kjötframleiðsla er, eins og oft hefur sjálfsagt komið fram í þessum sal, kom alla vega síðast fram í gær, einn af helstu þáttunum sem stuðlar að hlýnun jarðar og gróðurhúsaáhrifunum. Og þó svo að íslensk sauðfjárrækt sé nú vissulega með skárri framleiðslugreinum þegar kemur að þeim vettvangi, þ.e. kjötframleiðslunni, þá eru engu að síður áhrif frá henni líka. Hvert svona viðbótartækifæri sem bændur hafa til að nýta land sitt með þeim hætti að dregið sé úr þessum áhrifum á loftslagið og á landið er til bóta. Svo er annað sem tæpt er á í þessari ágætu tillögu hér, þ.e. skógrækt, sem er líka aðferð til að binda kolefni og vinna þar af leiðandi gegn hlýnun jarðar. Ég held að á Íslandi séum við með, hvort það er um 2% lands sem er hægt að skilgreina sem skóg og það er svo sannarlega hægt að gera gangskör í því að græða upp land með skógi hér á Íslandi. Við eigum mikið af landi sem er illa farið vegna foktjóns og uppfoks og við höfum verið að missa land á haf út á undanförnum árum. Gróður bindur auðvitað jarðveg og kannski ekki síst skógur, fyrir utan auðvitað þau jákvæðu áhrif sem skógur hefur á veðurfar á hérna þar sem hann er til staðar. Ef það er eitthvað sem þyrfti að gera á þessu landi þá er það nú að bæta veðrið. Það er hægt að grípa til aðgerða sem minnka vind. Við höfum séð það t.d. bara hérna í nágrenni Reykjavíkur, á höfuðborgarsvæðinu, að vindur hefur farið snarminnkandi undanfarna áratugi einfaldlega vegna þeirrar skógræktar sem hefur verið ráðist í, Græna treflinum svokallaða uppi í Heiðmörk og í kringum höfuðborgarsvæðið og hefur grettistaki verið lyft þar og mikið verið unnið. Við erum að sjá það að sá skógur er farinn að sá sér sjálfur þannig að það hefur verið för til heilla. Ég held að þessi þingsályktunartillaga, þar sem lagt er til að það verði skipaður þarna starfshópur með fulltrúum ýmissa aðila og hagaðila sem koma að þessu, ég held að hann sé skynsamlega samsettur. Ég vil ljúka þessu með því að þakka flutningsmönnum þessarar tillögu, sem eru nú úr Viðreisn og Samfylkingu, a.m.k., fyrir þeirra góðu tillögu.

Frú forseti. Já, enn á ný stend ég hér og mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, afnám skerðinga ellilífeyris vegna atvinnutekna. Með mér á frumvarpinu er þingflokkur Flokks fólksins, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. hljóði svo: 4. málsliður 1. mgr. 23. gr. laganna orðast svo: Þá skulu atvinnutekjur ellilífeyrisþega ekki skerða ellilífeyri. 2. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2023. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: Flokkur fólksins hefur ítrekað lagt til að skerðingar vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega verði afnumdar. Málið var áður flutt á 148., 149., 151. og 152. löggjafarþingi (64. mál) en hlaut ekki brautargengi og er nú endurflutt. Í 4. málslið 1. mgr. 23. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um að ellilífeyrisþegar skuli hafa 2.400.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna. Þetta sérstaka frítekjumark kemur til viðbótar við hið almenna frítekjumark laganna sem nemur 300.000 kr. á ári og er þá verið að tala um hið almenna mark sem eru þessar 25.000 rausnarlegu krónur á mánuði sem einstaklingarnir fá af sínum lífeyrissjóðstekjum án þess að það skerði allt annað. Heilar 25.000 kr. er það víst á mánuði. Flokkur fólksins er með frumvarp, sem ég hef mælt fyrir áður og oftar en einu sinni, sem a.m.k. hækkar þá þessar krónur upp í 100.000 kr. á mánuði. Það mun muna um minna fyrir fólk að hafa þarna 75.000 kr. meira á mánuði. En staðreyndin er einfaldlega sú að við erum búin að vinna okkur inn þessi lífeyrisréttindi í gegnum alla starfsævina. Staðreyndin er sú að þegar var verið að koma á þessu kerfi, lífeyrissjóðakerfi, var fólki talin trú um að það væri raunverulega að byggja upp öryggi til framtíðar, að skapa sér mögulega betri efri ár, að efri árin yrðu framtíðargæðaár, hugsið ykkur. Þú áttir ekki að þurfa að kvíða þeim, elskulegi eldri borgari, því þú hafðir unnið þér inn réttindi til þess að lifa sómasamlegu, þolanlegu lífi eftir brauðstrit þitt á vinnumarkaði alla þína starfsævi. En hver er reyndin? Hver er niðurstaðan á öllu þessu? Jú, Flokkur fólksins fór í mál við íslenska ríkið á sínum tíma fyrir hönd eldra fólks til þess að láta reyna á það þegar það hafi gerst í löggjöfinni, eins og vill nú stundum verða, handvömm eins og gerist stundum, að hinn einbeitti vilji ríkisvaldsins til þess að skerða eldra fólk vegna greiðslu úr lífeyrissjóði féll óvart niður. Hann féll óvart niður í janúar og febrúar árið 2017. Það var einmitt um þessi áramót sem var verið að einfalda, eins og þau kölluðu það, kerfi almannatrygginga þar sem öryrkjar treystu sér ekki til að fylgja þeim straumi og þeim línum sem þá voru lagðar, enda átti að þvinga þá inn í svokallað starfsgetumat og þeir kærðu sig ekki um það eðli málsins samkvæmt og skil ég það af öllu hjarta. En þarna var verið að reyna að einfalda kerfið og í handvömminni sem átti sér stað við endurprentun þá féll hreinlega út heimild ríkisins til að skerða eldra fólk vegna greiðslu úr lífeyrissjóði. Dettur fólki yfir höfuð í hug hvers lags gríðarlegar fjárhæðir það eru sem eldra fólk er skert um mánaðarlega? Það kom berlega í ljós; ríflega 2,5 milljarðar á mánuði, hvorki meira né minna. Vegna greiðslna sem þau fá úr lífeyrissjóði er eldra fólk skert um ríflega 2,5 milljarða kr. á mánuði. Þvílík framkoma. Þvílík framkoma. Þetta eru yfir 30 milljarðar á ári. Þegar við erum að tala um nákvæmlega þetta þá segir fólk jafnvel: Já, en góða manneskja, ætlastu til að þessir moldríkir eldri borgara sem eiga fullt af eignum og fullt af peningum alls staðar séu óskertir í almannatryggingakerfinu? Viljið þið bara að þetta öryggisnet almannatrygginga, sem á einmitt sérstaklega og akkúrat að vera öryggisnet, grípi líka moldríka eldri borgara og greiði þeim óskertar almannatryggingagreiðslur? Því er náttúrlega auðsvarað: Sá sem svona spyr veit ekki hvort hann er að koma eða fara því að það er einfaldlega þannig að það er þak á þessu. Það er enginn með háar tekjur sem á rétt á því að fá greiðslur úr almannatryggingum. Þar af leiðir að mjög mikið af eldra fólki hefur ekki einu sinni sótt um þennan svokallaða ellilífeyri, vegna þess að það á ekki rétt á honum. En eins og við höfum sagt eiga allir að eiga rétt á honum. Ég veit ekki betur, eins og ég segi, en að það hafi verið lagt upp þannig með lífeyrissjóðakerfið á sínum tíma, þá var þetta algerlega skýrt: Þú átt rétt á almannatryggingakerfinu, þínum ellilífeyri. Þú ert búinn að borga skatta og skyldur alla þína starfsævi í ríkissjóð. Hér ert þú að safna þér, góði maður eða kona, auknum réttindum til eldri áranna með því að safna í lífeyrissjóð. Svo er náttúrlega ekki tekið tillit til þess að mjög margir hafa þegar hrokkið upp af áður en kemur nokkurn tíma til þess að þeir geti fengið að nýta sér og nota það sem er búið að taka af þeim og þeir hafa verið að greiða í lífeyrissjóð. Það er enginn að tala um það. Þeir milljarðar fara bara í hítina og fara ekki einu sinni til afkomenda, eru ekki einu sinni virtir sem eignarréttur. Þar er enn eitt frumvarp sem Flokkur fólksins hefur mælt fyrir, að skilyrðislaust eigi þær greiðslur sem við höfum greitt í lífeyrissjóð að fylgja rétti eignarréttarins, stjórnarskrárvörðum rétti eignarréttarins, því þetta er jú ekkert annað en okkar laun og það sem við erum búin að vera að vinna fyrir. En þá sný ég mér aftur að þessu athyglisverða frumvarpi. Þar sem við erum endalaust að kalla eftir því að hætta að skerða eldra fólk vegna atvinnutekna þá erum við einfaldlega að segja: Við erum mismunandi hress, við erum misbær til þess að halda áfram að vinna og vilji okkar til þess er líka mismunandi. Hvers vegna skyldi okkur þá vera gert það erfitt? Af hverju er eldra fólki sem er við fulla heilsu og getur ekki hugsað sér að hætta að vinna gert það nánast ómögulegt að vinna? Þeim er refsað fyrir það að vilja í rauninni bjarga sér sjálf af því að fyrir mjög marga af eldri borgurum sem búa við bág kjör væri þeim það alger lífsbjörg að fá að vinna í friði. En ég held að það séu engir skattlagðir og skertir hærra og meira en þeir sem voga sér að vinna yfir þetta frítekjumark vegna þess að þá skerðist um leið um 45% fyrir utan staðgreiðslu skatta sem af þér er tekið. Þegar upp er staðið þá eru þessir einstaklingar skattlagðir og skertir um hátt í 80%, hvorki meira né minna, þannig að eðli málsins samkvæmt sjáum við lítinn fjárhagslegan hag af því að leggja í það að aka á vinnustað, koma sér úr og í vinnu og allt það, því að þá eru náttúrlega hin 20 prósentin hvort sem er fokin. Það má kannski segja að þeir sem leggja í það að vinna og virkilega berjast fyrir því að vinna á efri árum séu þeir sem geta hreinlega ekki hugsað sér að vera einir heima og geta hreinlega ekki hugsað sér annað félagslega en að fá alla vega að vera virkir í samfélaginu. Við eigum að taka utan um þetta fólk. Við eigum virkilega að sýna þá virðingu að veita eldra fólki það sem heitir gæðaár á efri árum. Efri árin eiga að vera uppskeruár, gæðaár, þar sem við eigum að uppskera eftir að hafa eytt öllu lífshlaupinu hér, allri starfsemi okkar í okkar fallega landi til að byggja það upp. Það á ekki að refsa okkur fyrir það. Það á að umbuna fólki en ekki refsa því, enda er það alveg staðreynd og sannað að umbun virkar alltaf betur, alls staðar, heldur en refsing. Það er gömul saga og ný og verður aldrei á móti mælt að það að vera hrifsaður burtu af vinnumarkaði þegar maður er orðinn fullorðinn og sjá sér ekki fært að fylgja því eftir að halda áfram að vinna dregur úr lífsgæðum, það dregur úr lífsgleði, það dregur úr lífsvilja og það veldur frekari sjúkdómum fyrr en ella. Það er endalaust verið að tala um að þjóðin sé að eldast - og ofsalega finnst mér það nú fallegt að vita það að við séum að eldast og kannski eigum við öll sem hér erum inni eftir að dansa hérna alveg rosa kát hátt í 100 ára eða eitthvað - en það virðist vera mjög erfitt fyrir ríkisstjórnina að horfast í augu við það vegna þess að þetta er allt saman kostnaður. Allt excel-skjalið verður rosalega neikvætt. Það er rosalega neikvætt ef við förum að verða svona gömul. Við eigum bara að fara éta einhvern óþverra svo við verðum ekki svona gömul til að reyna að hjálpa til í hagkerfinu. Hætta að hugsa um heilsu svo við verðum ekki svona gömul. Við í Flokki fólksins erum algerlega á öndverðum meiði. Við segjum: Sýnum eldri borgurum virðingu, gerum efri árin að gæðaárum, gefum þeim val um að vinna án þess að refsa þeim og í guðanna bænum, þessi tæpu 80% sem þau eru rukkuð um fyrir hverja krónu umfram þetta svokallaða frítekjumark - ég veit ekki hvað er hægt að kalla það; arðrán, mismunun, kúgun, fjárhagslegt ofbeldi, eins og minn hv. samflokksmaður, Guðmundur Ingi Kristinsson, kallar það gjarnan, fjárhagslegt ofbeldi eða forræðishyggja: Æi, vertu ekki að fara út að vinna, farðu bara heim til þín og haltu áfram að vera gamall. Við nennum ekki að hafa þig hérna, þú ert búinn að vera hérna allt of lengi. Við í Flokki fólksins segjum nei, við viljum ekki svona framkomu. Við berum virðingu fyrir okkur eldra fólki. Við sjáum mannauðinn í eldra fólki. Viskan, þekkingin og reynslan, ef hún fær að blandast saman við líkamlega atorku og getu, hvers vegna í veröldinni skyldum við ekki taka því fagnandi og hvetjandi? Ég get ekki skilið það. Mér er það algjörlega fyrirmunað Ef ég nefni aftur þetta mál sem við unnum fyrir hönd eldra fólks þann 31. maí 2019 kom þar glöggt í ljós hvernig þau voru skert. Ríkissjóður þurfti að greiða ríflega 5 milljarða kr. til þessara einstaklinga fyrir þessa tvo mánuði og ofan á það bættust vextir og vaxtavextir þannig að þegar upp var staðið var þetta vel á sjöunda milljarð króna. Hvað sögðu ráðherrarnir við því? Að það hefði kannski verið hægt að nota þetta fjármagn betur en að vera borga lögbrotið okkar. Sumir af þessum eldri borgurum væru bara moldríkir og þessum pening hefði verið betur varið einhvers staðar annars staðar. Ég segi bara: Hverjum dettur í hug að tjá sig svona? Hvernig dettur þeim í hug sem situr báðum megin við borðið, sem löggjafinn og framkvæmdarvald, að tjá sig hér með þeim hætti að það sé bara eiginlega réttlætanlegt að ríkið brjóti á þegnunum og það eigi bara komast upp með það af því annars kosti það svo mikla peninga að brjóta lögin? Mig langar að vísa í það að dr. Haukur Arnþórsson vann greinargerð um fjárhagslega stöðu aldraðra fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík fyrir nokkru síðan og ritaði grein um þá rannsókn sína í Morgunblaðið 23. nóvember 2017 og sú grein á við enn þann dag í dag. Þar kemur fram að afnám skerðinga á lífeyrisgreiðslur vegna atvinnutekna myndu í rauninni alls ekki þurfa að auka útgjöld ríkissjóðs á nokkurn hátt, ekki á nokkurn skapaðan hátt, eða draga frekar úr tekjum eins og við myndum segja vegna þess að skerðingarnar á eldra fólk draga úr tekjum ríkissjóðs en auka ekki útgjöld eins og þeir gjarnan vilja leggja það fram. Staðreyndin er sú að það kom fram að hugsanlega myndi ríkissjóður hagnast stórlega á því vegna þess að ef við tölum um lýðheilsuna, ef við tölum um skattana sem fólkið fær að greiða í ríkissjóð þá sér það hver heilvita maður að skattarnir myndu gera meira en að standa undir skerðingunum sem myndu þá detta niður á móti. En einhverra hluta vegna hefur það verið þyrnir í augum stjórnvalda að afnema þessar skerðingar og með öllu, það hefur verið þyrnir í þeirra augum. Við í Flokki fólksins höfum ítrekað bent á hvernig við getum fengið fjármagn upp á tugi milljarða bara á einum degi, með einu pennastriki, bara ef þeir vildu afnema undanþágureglu lífeyrissjóðanna hvað lýtur að staðgreiðslu við innborgun í sjóðinn. Við sem sagt greiðum ekki staðgreiðslu af lífeyrissjóðsgreiðslunum sem eru teknar af okkur heldur greiðum við staðgreiðsluna þegar við fáum greitt út úr lífeyrissjóðnum og þá aftur, ef við erum svo heppin að lifa það af að nýta okkur lífeyrissjóðina því að það eru allnokkrir sem eru farnir á vit feðranna áður en þeir ná þeim aldri. Þarna myndum við fá sennilega, með því að afnema þessa undanþágureglu, hátt í 60 milljarða á ári. Inn í lífeyrissjóðakerfið dælast yfir 200 milljarðar á ári og ekkert af þessu er skattlagt, ekki neitt. Ríkissjóður fær ekki krónu af þessu innflæði en mun hærri tölu hins vegar af útstreyminu. Mismunurinn þarna er hátt í 60 milljarðar. Það er verið að grobba sig af því að selja hérna gullgæsina okkar, Íslandsbankahlutinn, seinni hluturinn gaf um 53 milljarða. Það er bara einskiptissala, þeir geta ekki selt hann aftur frekar en við eyðum sömu krónunni tvisvar. Hins vegar myndum við alltaf fá þessa upphæð, alltaf, hvert einasta ár. Lífeyrissjóðirnir eiga núna ríflega 6.000 milljarða. Þeir sem hafa verið á móti því að afnema þessa undanþágureglu og hafa verið á móti því að taka staðgreiðslu við innborgun og hafa sagt að það rýri í rauninni möguleika lífeyrisþega á því að fjárfesta á ávöxtun með því að láta peningana liggja þar inni verða að segja það einhverjum öðrum en mér vegna þess að við höfum horft upp á að 600 milljarðar töpuðust t.d. í hruninu. Við höfum horft upp á alls konar áhættufjárfestingar. Við vitum að það er búið að ræða við fullt, fullt af fólki sem á að heita eigendur lífeyrissjóðanna sem segir: Veistu það, ég vildi miklu, miklu frekar losna við að borga skattana þegar ég er orðinn fullorðinn með lágar tekjur eða þegar ég er öryrki og neyðist til þess að fara að taka út úr sjóðnum mínum, að þá sé tekinn af mér hátt í 40% skattur. Það er svakalegt högg. Það er alltaf verið að hvetja okkur til að spara; legðu til hliðar, sparaðu og sparaðu, sparaðu, en það má líta á það sem stórkostlegan sparnað að greiða staðgreiðsluna strax við innborgun og vera frjáls frá henni þegar við fáum greitt úr sjóðnum. Á sama tíma getum við notað þetta fjármagn á móti til þess að höggva í allar þessar skerðingar, keðjuverkandi skerðingar og alls konar óþverragang og ofbeldistaktík, eins og ég kalla það, sem launþegar eru beittir hér á okkar góða landi. Hæstv. þáverandi barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, tók það að sér að skoða hvort við gætum raunverulega reynt að semja um þetta í einni samningslotunni fyrir eitt jólaþinghléið. Hann ætlaði að athuga hvort það væri raunverulega rétt hjá Flokki fólksins að það kostaði ekki krónu að afnema þetta frítekjumark með öllu og gefa þeim sem treystu sér til kost á því að vinna og greiða bara eðlilega skatta og skyldur af tekjunum sínum. Útkoman varð sú að Capacent var fengið til að skoða þetta. Við fengum aldrei að sjá breyturnar eða forsendurnar. Hann hins vegar kom með það að þeir hefðu sagt að þetta kostaði ríkissjóð sennilega um 3 milljarða eða réttara sagt að ríkissjóður yrði af sennilega um 3 milljörðum í tekjur ef þeir ætluðu að gera þetta svona. Við fengum aldrei að sjá breyturnar, fengum aldrei að sjá neina forsendur og Capacent fór á hausinn daginn eftir. Alltaf voru þessi gögn á leiðinni til okkar til að sjá og bera saman og halda áfram að fylgja því eftir en ég hef ekki fengið að sjá þau enn. Ég höfða til skynsemi fólks. Ef þú ert með milljón á ári í tekjur í viðbót það sem þú hefur og greiðir af því skatta þá eru það allnokkrar krónur vegna þess að væntanlega ertu búinn að nýta persónuafsláttinn þinn í það sem þú ert með fyrir þannig að þú greiðir alveg fullan skatt af öllum viðbótartekjum. Af þessari milljón myndi ríkissjóður náttúrlega fá hátt í 400.000 kr. í kassann. Hvers vegna ekki að gefa þetta frelsi? Hvers vegna ekki að sýna lágmarksvirðingu? Hvers vegna ekki að aðstoða eldra fólk við að gera efri árin að gæðaárum? Flokkur fólksins skilur það ekki. Það er ekki nokkur lífsins leið að við skiljum það. Er þetta mannvonska eða eru þetta lélegir útreikningar? Hvað er það sem fær stjórnvöld til að heykja sér af því að koma með svona lítilræði til móts við fólkið sem við eigum að bera mestu virðingu fyrir í samfélaginu í dag? Hvaða er það? Ég verð að viðurkenna að ég á ekki orð yfir þessu, ég get ekki skýrt þetta út, mér er það algjörlega hulin ráðgáta enda hef ég hrópað þetta hér í fimm ár. Ég segi bara, frú forseti: Þessu verður fylgt eftir með greinaskrifum og öðru slíku. Við erum ekkert að gefast upp, enda vonumst við öll til þess að ná þeim áfanga að tilheyra þeim hópi sem fjölgar ört í og verða eldri borgarar. Við stefnum öll þangað sem erum svo heppin að lifa það af, ekki satt? Til framtíðar og lýðheilsulegu séð, virðingarlega séð, gæðalega séð, í allar áttir séð er þetta gott mál. Okkur í Flokki fólksins væri sama hver tæki málið af stjórnarflokkunum. Þeir mega eiga þetta mál. Við þurfum hvergi að koma nálægt því svo framarlega sem það nær fram að ganga því að alltaf vitum við hér hvaðan það kemur og fyrir okkur er það nóg.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Þetta var mjög skýrt og áhugavert. Mér fannst ekki síst gott og þakkarvert að þingmaðurinn fór aðeins inn í algeng mótrök og svaraði þeim, sem hjálpar manni til að hugsa aðeins um málið, þ.e. mótrökin varðandi það þegar fólk er með meiri tekjur en aðrir, af hverju verið sé að hætta að skerða það. Er það ekki minni jöfnuður af því að það leggst yfir alla og þá fá þeir sem eru meiri tekjur bara enn meiri tekjur? En mótrökin eru að þetta er réttur sem fólk var búið að vinna sér inn áður, eða ekki, út frá tekjum í gegnum ævina. Af hverju ekki að fara þá frekar eftir því en eftir tekjum sem fólk fær þegar það er komið á eftirlaun? Annars getur fólk kannski verið í þeirri stöðu að það átti kannski mjög erfitt með að vinna sér inn tekjur fyrri hluta ævinnar og er þar af leiðandi ekki með mikinn lífeyri, en er hins vegar með réttindi í almannakerfinu. Og af hverju þá að fara að skerða það ef það fær kannski allt í einu kost á því að vinna sér inn meira þegar það er eldra, og svo öfugt? Mér finnst það eðlilegt og fundust það góð og skýr rök, þessi mótrök um að það sé bara miðað við hvað fólk var búið að vinna áður en ekki tekjurnar sem það er með þegar það er komið með rétt á þessum lífeyri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég heyri það að hv. þingmaður er inni á þessari línu. Hann sér hvað við erum að gera. Hann er með okkur í liði. Ég er svo mikið að kalla eftir því að við séum öll í þessu liði, alveg sama í hvaða flokki við erum og hvað hann heitir. Við getum alveg sammælst um það að sá hópur sem við erum að berjast fyrir hér, að gefa honum þetta frelsi og þessa eftirgjöf, fái pínulítið að njóta sín. Þetta er síðasta æviskeiðið sem við erum að tala um og það á að vera uppskeruhátíð, gæðaár. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á er það mismunandi hvernig við erum stödd eftir starfsævina, það er mismunandi hvað við erum heppin, hvað við erum aflögufær með okkar tekjur. Við sjáum það bara núna, þó að það sé önnur saga en ástæða til að nefna það, mér finnst það bara allt í lagi, nú erum við að horfa upp á tekjulægsta fólkið í landinu berjast af öllum lífs og sálarkröftum við að reyna að ná í krónur, viðbótarkrónur í umslagið sitt til þess að mögulega geta skrimt af á milli mánaðamóta, því að það eru allt of margir sem gera það bara alls ekki. En ég þakka hv. þingmanni fyrir undirtektirnar og ég heyri að hann er sammála okkur hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Ég er nokkuð sammála. Ég verið hér í pontu áður og tekið undir þau mál frá Flokki fólksins sem varða afnám eða það að draga úr skerðingum. En ég ætla að nýta tímann núna, þann stutta sem ég hef, til að velta aðeins fyrir mér málinu með þessa greiningu sem félagsmálaráðuneytið lét gera þar sem talað er um 2,1 milljarða kr. kostnað. Mér finnst það frekar vont mál þar sem þarna kemur fram að forsendurnar séu ekki aðgengilegar. Mér finnst það bara vera mjög bagalegt upp á það að þingmenn geti tekið upplýsta afstöðu til þess hvort þessi tala er rétt og hversu góðar forsendurnar eru. Ég vildi því forvitnast aðeins um það og sjá til hvort það kemur kannski fram eitthvað meira um það í síðari ræðum, af því að ég sé að þetta mál hefur farið inn í nefnd áður þannig að það hefur kannski verið reynt að ýta eitthvað á eftir því þar eða að fá aðrar úttektir. En mér finnst þetta mjög mikilvægt og mikilvægur liður í að reyna að sannfæra fólk um að það séu til staðar alveg full og aðgengileg gögn, þó að að sjálfsögðu sé væntanlega svolítið erfitt að leggja mat á kostnaðinn af því að við vitum kannski ekki alveg hversu margir sem ekki eru að vinna núna myndu fara að vinna ef skerðingarnar væru afnumdar og alls konar svona áhrif sem er erfitt að sjá fyrir. En þá er náttúrlega þeim mun mikilvægara að sjá forsendurnar til að geta lagt mat á þær.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Já, þetta var svolítið athyglisvert að fá engar forsendur og ekki neitt til að byggja á og geta áttað sig betur á, vegna þess að við vorum í rauninni með tvenns konar greiningu, annars vegar frá Hauki Arnþórssyni stjórnsýslufræðingi og hins vegar frá Capacent, sem skilaði okkur engu, akkúrat engu. Við vissum þó að inni í þeirri tölu sem þeir komu með var ekki tekið tillit til eins eða neins; lýðheilsunnar, breytinganna á því hvort það myndi létta á heilbrigðiskerfinu að eldra fólk myndi vinna lengur og allt þetta, og í rauninni hvað myndi verða greitt mikið í skatta. Hins vegar held ég nú að það sé minna um það að þeir sem eru búnir að láta af störfum og hættir að vinna myndu skila sér aftur inn á vinnumarkaðinn á þessu aldursbili, heldur teljum við að þeir sem eru að fara að hætta myndu síður gera það og framlengja þá í rauninni vinnuferlið sitt ef þeim líður þannig. Þeir myndu bara halda áfram og hætta við að hætta, eins og maður segir, vegna þess að þeim líði bara vel við það sem þeir eru að gera. En þetta snýst um val. Þetta snýst um val, að gefa einstaklingnum kost á því að vinna áfram án þess að refsa honum upp í tæplega 80% skerðingar og skatttöku, sem er algerlega bara fordæmalaust. Þetta er eiginlega ólýsanlegt. En, já, það hefði þurft kannski gera þriðju greininguna og hafa hana þannig að það væri mark á henni takandi. En eins og við þekkjum hér er allt reynt til að koma í veg fyrir það að málin hér, ekki síst hjá stjórnarandstöðuþingflokkum, nái fram að ganga. Og rökin sem eru þar að baki eru stundum afskaplega götótt og votviðrasöm.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að vera óþreytandi við að berjast fyrir þá sem minna mega sín í samfélagi okkar og mun ég vissulega leggja mig fram við að styðja hana í þeirri baráttu en vil þó stundum hafa forgangsröðunina kannski aðeins aðra, alla vega nú í umræðunni um afléttingu á skerðingum ellilífeyris. Hækkun frítekjumarka vegna atvinnutekna ellilífeyristaka kom til framkvæmda núna um áramótin síðustu og fól í sér að frítekjumark atvinnutekna hjá ellilífeyristökum hækkaði úr 100.000 kr. á mánuði upp í 200.000 kr., stór og mikilvægur árangur í að minnka skerðingar á lífeyri eldra fólks. Með þessari breytingu varð frítekjumark atvinnutekna átta sinnum hærra heldur en almenna frítekjumarkið, þ.e. frá þarsíðustu áramótum, það frítekjumark sem tekur til greiðslna úr lífeyrissjóðum og skiptir máli fyrir allan þorra eftirlaunafólks á Íslandi. Almenna frítekjumarkið, sem snertir aðallega greiðslur úr lífeyrissjóðum ellilífeyristakans sat enn einu sinni eftir og varð áfram aðeins 25.000 kr., óbreytt frá árinu 2017, og einhvern tíma fyrir ekki svo löngu sagði ég í þessum ræðustól, á þessum fáu dögum sem ég hef verið hér, að það hafi verið fyrir fimm árum en það eru bara heil sex ár síðan og rúmlega það - ekki um eina krónu. Allar lífeyrissjóðstekjur umfram þá fjárhæð koma til fullra skerðinga á greiðslum Tryggingastofnunar. Hv. þm. Samfylkingarinnar, Jóhann Páll Jóhannsson, óskaði eftir því í fyrravetur á fundi efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis að tekið yrði saman minnisblað um hvernig ábatinn af tvöföldun frítekjumarks atvinnutekna dreifðist eftir tekjutíundum og kyni og jafnframt hvernig ábatinn myndi dreifast ef almenna frítekjumarkið yrði hækkað. Niðurstaða félagsmálaráðuneytisins og Tryggingastofnunar var sú að einungis um 1279 manns, 3% aldraðra, höfðu beinan ávinning af hækkun frítekjumarks atvinnutekna, þar af 67% karlar og 33% konur. Mesti ávinningurinn var samkvæmt áðurnefndri niðurstöðu hjá tekjuhæstu 10% eldra fólks en tekjulægri 70% myndu varla finna fyrir breytingunni. Öll skref sem stigin væru til hækkunar hins almenna frítekjumarks myndu dreifast miklu jafnar eftir tekjum og kyni. Ríkisstjórninni fannst það þó brýnast að styðja sérstaklega við tekjuhærri hópanna og karla fremur konur. Í ljósi þessa er það vart forgangsmál núna að afnema allar skerðingar á atvinnutekjum hjá ellilífeyristökum, þótt við fögnum öllum kjarabótum til eldra fólks, því enn brýnna mál bíður afgreiðslu sem mun koma miklu stærri hópi ellilífeyristaka til góða og það hópi sem lifir við skertustu kjörin, hópur láglaunafólks sem hefur unnið illa borguð og slítandi störf, hópur sem hefur ekki lengur líkamlegt né andlegt þrek til að fara á vinnumarkaðinn og myndi varla þó fá vinnu með sína kennitölu. Það er okkar forgangshópur sem á það inni hjá okkur að við leysum úr fátækt. Því er það kannski kaldhæðnislegt að þetta mál sem hér og nú er til umræðu skyldi lenda ofar í dag á dagskrá þingsins en annað mál hv. þm. Ingu Sæland sem er einmitt um hið brýna mál að hækka almenna frítekjumarkið sem kemur þessum stóra hópi láglaunalífeyristaka miklu fremur til góða. Það mál er algjört forgangsmál í dag. Ég vil leyfa mér að vitna hér í umsögn eldri borgara sjálfra, þ.e. Félags eldri borgara í Reykjavík og nágrenni, um það frumvarp sem tekið verður fyrir seinna í dag ef tími vinnst til, um almennt frítekjumark, með leyfi forseta: „FEB bendir á að djúpstæð óánægja ríkir nú meðal eldri borgara vegna mikilla og ósanngjarnra tekjutenginga í lífeyriskerfinu, m.a. þar sem tekjur fólks frá lífeyrissjóðum valda meiri skerðingum en atvinnutekjur. Jafnframt er það harðlega gagnrýnt að grunnupphæðir ellilífeyris hafa ekki fylgt launaþróun, þannig að þeir lífeyrisþegar, sem ekki hafa aðrar tekjur en greiðslurnar frá TR, þurfa að draga fram lífið á tekjum sem eru langt undir lágmarkslaunum og framfærsluviðmiðum. FEB telur það mjög brýnt að hefja vinnu að endurskoðun þessa kerfis með það að markmiði að gera regluverkið sanngjarnara og einfaldara og draga úr tekjutengingum en lagfæra jafnframt kjör þeirra sem minnst hafa. Fyrirliggjandi frumvarp gengur vissulega í þá átt að draga úr tekjutengingum og jafna mun sem nú er á skerðingarreglum eftir því hvaðan tekjur eldri borgara eru upprunnar, sem er sanngirnismál. FEB telur því að sú breyting á almannatryggingalögunum sem frumvarpið gerir ráð fyrir gangi í rétta átt. Félagið er þó þeirrar skoðunar að eðlilegra væri að skref sem þetta væri hluti af róttækri og heildstæðri endurskoðun lífeyriskerfisins, þar sem einnig yrði leitast við að sníða af því aðra vankanta …” Þetta er umsögn Félags eldri borgara í Reykjavík um málið sem hv. þm. Inga Sæland mun síðan leggja hér fram á dagskrá þingsins um almenna frítekjumarkið og hækkun á því. En það skýrir sig sjálft væntanlega í þessari umsögn félagsins að eldri borgarar leggja sjálfir áherslu á að frítekjumörk verði hækkuð án tillits til hvaða tekjur fólk fær og hvaðan þær koma, hvort sem þær koma til vegna inneignar í lífeyrissjóði eða vegna vinnu, að það verði lagt að jöfnu, að það skipti ekki máli hvaða tekjur séu taldar til en að það sé brýnt að hækka frítekjumark lífeyristekna til samræmis við frítekjumark atvinnutekna svo alls jafnræðis sé gætt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Viðari Eggertssyni fyrir hans góða innlegg hér í umræðuna. Ég vil nú byrja á því að gleðja hann með því að Flokkur fólksins er einmitt flokkurinn sem berst með kjafti og klóm gegn fátækt og við höfum gert það síðan við komum á þing að berjast fyrir því að fólk fái skatta- og skerðingarlausar lágmarksframfærslu. Við byrjuðum með 300.000 kr. árið 2017 og núna í haust sem leið var það forgangsmál Flokks fólksins að mæla fyrir frumvarpi 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust til að taka utan um þann hóp sem hv. þingmaður er einmitt að nefna hér. Að við ættum kannski frekar að líta í þessa átt eða hina áttina - spurningin hér snýst um frelsi. Spurningin í því frumvarpi sem ég mæli fyrir nú snýst um virðingu. Hvort þetta mál eða málið um almenna frítekjumarkið sem ég mæli fyrir síðar í dag ef klukkan leyfir það, annars færist það bara til þangað til í næstu viku, er algerlega hipsum haps. Hvort ég vildi hafa það á undan af því að það lendir ekki í forgangsröð meðal fyrstu fimm málanna sem við vorum með hér í haust - þetta er allt saman eftir númerum. Flokkur fólksins setti inn hvorki fleiri né færri en 70 þingmannamál um leið og þingið var sett í fyrrahaust. Svo er það skrifstofunnar að reyna að raða því niður, samt ekki langt frá hvert öðru því að ég vil að þessi mál fái að vera svolítið framarlega. Þannig að ég spyr bara hv. þingmann hvort hann gleðjist ekki af öllu hjarta yfir öllu því sem við erum að berjast fyrir og sérstaklega þessu með 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Það yrði sannarlega til bóta ef þessi ágæta ríkisstjórn tæki sig saman í andlitinu og færi að mylja niður fátæktargildrurnar í stað þess að halda áfram að lengja í hengingarólinni og herða hnútinn.

Frú forseti. Ég ætla að halda mig við það að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hennar orð og hennar baráttu. Jú, jú, ég þakka alveg líka fyrir að fá þessa stuttu, ágætu örkennslustund í baráttu Flokks fólksins hér á Alþingi frá því að þau komu hér til starfa og eru búin að vera óþreytandi í þessum málaflokki. Það er alveg rétt sem hv. þm. Inga Sæland, segir, það er nú einu sinni einhvern veginn svoleiðis, stjórnarfarið á Íslandi, að annaðhvort ertu í meiri hluta og ræður öllu eða þú ert í minni hluta og ræður nánast engu og færð bara orðið í ræðustól hér. Ég verð að segja að ég hef löngum dáðst að því hversu góð hv. þingmaður er í ræðustólnum og hversu góð mál, mörg hver, hún er með hér. Það sannaðist ágætlega í þessari umræðu um þetta ágæta frumvarp hér að hv. þingmaður kann vissulega koma fyrir sig orði og það hefur verið mér óblandin ánægja að fylgjast með því. Ég þekki svolítið til þess hvað Flokkur fólksins hefur verið að gera hér á þinginu og hef kynnt mér mörg þeirra mál. Ég er mjög glaður að heyra að við erum sammála um að það skiptir höfuðmáli að hugsa um fólkið sem hefur erfiðað allt sitt líf og getur ekki meir og er samt á ótrúlega lágum kjörum. Það skrimtir varla. Ég þekki þetta sjálfur. Ég er kominn af þessu fólki. Ég er þetta fólk.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir hans svar. Ég held að hjörtu okkar slái í takt, eins og þau gera hjá okkur mörgum hér á hinu háa Alþingi og það er vel. Ef við lítum í raun á hvaða hópar það eru, eins og hann vísar gjarnan í, sem hafa það bágast, þá erum við búin að vera að berjast mjög mikið fyrir því - og gerðum það núna fyrir jólin þegar við vorum að berjast fyrir því að fá líka 60.300 kr. eingreiðslu fyrir eldra fólk. Við vorum komin upp í 2.088 einstaklinga sem voru eingöngu með framfærslu frá almannatryggingum og það hefði kostað ríkissjóð 126 millj. kr. Á sama tíma var hæstv. fjármálaráðherra að fá heimild í fjárauka upp á 6 milljarða til að kaupa í Snobbhill Landsbankans hérna niðri á Austurbakka, hæð þar, til þess að einhverjir ráðherrastólarnir hefðu fínna útsýni yfir flóann. Oft líður manni illa yfir því sem manni finnst vera ósanngjarnt. En þessi hópur sem þarna um ræðir eru meira og minna einstæðar eldri konur sem hafa ekki áunnið sér lífeyrisréttindi í gegnum starfsævina heldur eru af þeirri kynslóðinni sem meira og minna var heimavinnandi húsmæður og makarnir þeirra sáu um að afla tekna til heimilisins. Mjög mikið af elsta fólkinu okkar, elstu konunum, býr við þannig kjör. Þannig að hvernig sem á það er litið þá veit ég að við getum gert betur. Við getum alveg farið í málþóf um hvaðeina annað sem er, ef það má segja svo því að það er náttúrlega bannað að nota það hugtak, en við notum það, það er eina vopnið sem stjórnarandstaðan hefur. Og ef við myndum virkilega brýna kutana og taka saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum í stjórnarandstöðunni; vá, hvað ég held að við gætum gert það flott.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um afnám skerðingar vegna atvinnutekna, frumvarp Flokks fólksins. Það sorglega við þetta mál er að núna er verið að leggja það fram í fimmta sinn. Það segir meira en margt annað um hvernig ríkisstjórnin horfir á eldri borgara þessa lands. Við höfum Tryggingastofnun ríkisins, sem ég kalla oftast skerðingarstofnun ríkisins, eins og hún er í dag, vegna þess að þessi stofnun á auðvitað að vera þjónustustofnun fyrir eldri borgara og öryrkja en er því miður refsistofnun til að sjá til þess að allar þær skerðingar og keðjuverkandi skerðingar sem eru í kerfinu taki nú örugglega af þeim sem minnst hafa í almannatryggingakerfinu. Það frítekjumark sem er í dag, 200.000 kr., er langt frá því að vera rétt, vegna þess að ef það hefði verið uppfært samkvæmt launavísitölu, eins og á að gera með lífeyrislaun þegar það er hagkvæmara, og það eru nú yfirleitt hagkvæmara, annars eftir vísitölu neysluverðs, þá væri þetta frítekjumark ekki undir 300 þúsundum, myndi ég telja. Ríkisstjórnin hefur alltaf beitt þeirri undarlegu aðferð að hækka aldrei svona hluti nema eftir einhvern ákveðinn tíma, tvö, þrjú, fjögur, fimm ár, og þá bara um brot af því sem það ætti að vera. Þetta gildir líka um þetta 25.000 kr. frítekjumark sem er fyrir lífeyrissjóði. Það ætti ekki að vera undir 40.000 kr. í dag ef það hefði fylgt verðlaginu, launavísitölu. Þannig að, eins og ég segi, ríkisstjórnin er alltaf að klekkja á þeim sem síst skyldi. Það er eitt það furðulegasta í okkar íslenska þjóðfélagi, okkar samfélagi, þessi ótrúlega heimska og forræðishyggja yfir fólki. Ég veit ekki hvaðan þetta er sprottið og komið upp, en það er það að banna fólki að vinna. Ekki banna, en ef þú dirfist að vinna skal ég sko skerða þig. Þá skaltu ekki fá nein laun fyrir þessa vinnu vegna þess - vegna hvers er það? Jú, þú varst skyldugur til að greiða í lögþvingaðan eignaupptökuvarinn lífeyrissjóð, lögþvingaður. Það dugir þessum mönnum ekki. Við vitum það að staðreyndin er sú að þeir sem eru með 400.000 kr. í laun á mánuði þegar þeir eru að fara á eftirlaun fá 56% af því. Þetta eru 212.000 kr. úr lífeyrissjóði og það segir sig sjálft að með þær tekjur, sem eru síðan skattaðar um 37%, 25.000 kr. frítekjumark og síðan 45% skerðingar, þýðir það á mannamáli hreinlega eignaupptöku á þessum lögþvingaða sparnaði. En þær ríkisstjórnir sem komu þessu á og hafa viðhaldið þessu fóru auðvitað þá leið að þeir skerða ekki lífeyrissjóðinn heldur skerða þeir bæturnar frá Tryggingastofnun ríkisins. Þeir verja það þannig að viðkomandi fólk sé að fá úr lífeyrissjóði sínum og fái þar af leiðandi minna frá Tryggingastofnun. Aftur á móti vitum við, eins og ég segi, að einstaklingur sem er heima, hvort sem það er öryrki eða eldri borgari, fær ákveðnar greiðslur frá lífeyrissjóði og Tryggingastofnun, hann vinnur ekki, og þá fær ríkið ákveðnar tekjur. En ef þessi einstaklingar væri að vinna, þá segir það sig sjálft að ríkið fengi skatttekjur. Að reyna að sannfæra einhvern um að það sé betra og þægilegra að hafa hlutina á þennan hátt er heimska og getur aldrei staðist vegna þess að það er alltaf hagkvæmara fyrir ríkissjóð að fólk vilji vinna, þeir sem geta það. Ef við tökum bara dæmi - við skulum segja að þetta hefðu verið 3 milljarðar í upphafi þegar við lögðum þetta frumvarp fram, sem væri innkoma, sem ríkið væri að fá meira, þá værum við að tala um núna í dag ekki minna en á milli 20 og 30 milljarða, lauslega útreiknað, sem ríkissjóður er búinn að missa af. En það eru einmitt peningar sem hefði síðan verið hægt að nota til að aðstoða þá sem er nauðsynlegt að hjálpa og þarf að hjálpa, þ.e. að aðstoða þá sem eru verst settir í kerfinu. Þetta er arfavitlaust kerfi. Það sýnir bara heimsku og fjárhagslegt ofbeldi þessarar ríkisstjórnar þegar hún getur sett það á að ákveðinn hópur eldri borgara eigi að fá lágmarksellilífeyri. En það dugir þeim ekki til heldur er það haft 10% minna. Og það dugir þeim heldur ekki til. Það var ekki næg refsing fyrir viðkomandi heldur þurfti að fá krónu á móti krónu skerðingar þar ofan á. Núverandi ríkisstjórn tók aftur upp krónu á móti krónu skerðingar og setti bara einn ákveðinn hóp, eldri borgara sem eru í þeirri stöðu að fá líka búsetuskerðingar, sem hefur 10% undir lágmarksellilífeyri. Síðan er annað annars staðar í kerfinu sem er þeim til háborinnar skammar og það er að þegar öryrki verður ellilífeyrisþegi þá þarf að refsa honum líka, þá þarf hann að lækka. Flestallir öryrkjar sem verða ellilífeyrisþegar þurfa að lækka í tekjum, sem ætti að vera alveg þveröfugt vegna þess að ef þú ert öryrki og jafnvel búinn að vera öryrki allt þitt líf þá ertu ekki betur staddur þegar þú verður 67 ára. Ég varð 67 ára og ég prófaði að henda frá mér hækjunum. En ég vissi það auðvitað að ég myndi detta beint á hausinn vegna þess að ég varð ekkert heilbrigður bara út af því, það var ekkert kraftaverk sem skeði. Og það er ekkert kraftaverk að ske, það er bara verið að refsa fólki. Það sem er kannski furðulegast í þessu samhengi er að þeir virðast gera þetta bara af því að þeir geta gert þetta. Það eru engin rök fyrir þessu, engin haldbær rök fyrir því að haga sér svona gagnvart fólki sem hefur byggt upp þetta land, gagnvart veiku fólki sem getur ekki varið sig. En einhverra hluta vegna þá finnst þeim, sem hér eru fullfrískir og heilbrigðir og hafa völdin, að þeirra sé rétturinn til að refsa þessu fólki. Ég spyr mig bara að því: Hvers vegna í ósköpunum eru þessir flokkar kosnir aftur og aftur til þess að viðhalda þessu kerfi? Vegna þess að ef við hefðum einhverja heilbrigða skynsemi myndum við sjá til þess að gjörbreyta þessu kerfi, gjörsamlega gjörbreyta því; henda því og koma með nýtt mannúðlegt kerfi þannig að Tryggingastofnun væri að gera það sem hún á að gera: þjónusta fólk, benda fólki á rétt sinn þannig að það geti lifað mannsæmandi lífi, en ekki að vera að skerða og skerðingarstofnun ríkisins að reyna að klekkja á fólki til að reyna að ná af því rétti þess.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um tekjutengingu sekta fyrir umferðarlagabrot. Meðflutningsmenn mínir á þessu frumvarpi eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Helga Vala Helgadóttir, Inga Sæland, Jóhann Páll Jóhannsson og Tómas A. Tómasson. Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa starfshóp sem taki til endurskoðunar þau ákvæði umferðarlaga og tilheyrandi reglugerða sem kveða á um sektir með það að markmiði að sektarfjárhæðir verði að jafnaði tekjutengdar. Starfshópurinn taki jafnframt til skoðunar hvaða brot geti fallið þar undir. Hópurinn skili skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 30. september 2023. Ráðherra leggi skýrsluna fyrir Alþingi eigi síðar en 30. nóvember 2023 og leggi jafnframt til nauðsynlegar lagabreytingar. Tillaga þessi var áður lögð fram á 152. löggjafarþingi (524. mál) og er nú lögð fram óbreytt að öðru leyti en því að tímafrestir hafa verið framlengdir um eitt ár. Um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim gildir nú reglugerð nr. 1240/2019. Sektarfjárhæðir samkvæmt reglugerðinni eru misháar eftir tegundum og alvarleika brota, allt frá tugþúsundum upp í hundruð þúsunda króna fyrir algeng brot á borð við hraðakstur. Jafnframt er í 98. gr. umferðarlaga, nr. 77/2019, kveðið á um fullkomna samlagningu sekta ef um er að ræða brot gegn fleiri en einu ákvæði laganna sem varða sektum. Hugmyndir um tekjutengingu sekta eru ekki nýjar af nálinni hér á landi. Frumvarp til nýrra umferðarlaga var lagt fram fjórum sinnum árin 2010–2013, síðast á 141. löggjafarþingi (179. mál) en náði ekki fram að ganga. Í frumvarpinu var lagt til að sektarfjárhæðir yrðu að vissu marki tekjutengdar. Þannig yrði heimilt að veita sakborningi allt að 25% afslátt af upphaflegri sektarfjárhæð ef hann hefur lægri tekjur en hálf önnur lágmarkslaun samkvæmt skattframtali síðasta almanaksárs. Í greinargerð með frumvarpinu var m.a. litið til 1. mgr. 51. gr. almennra hegningarlaga þar sem segir að þegar fjárhæð sektar er ákveðin skuli eftir því sem við á höfð hliðsjón af tekjum og eignum sakbornings, afkomu, framfærsluskyldu, öðrum atriðum er orka á greiðslugetu hans og þeim fjárhagslega ávinningi eða sparnaði sem leiddi af brotinu eða stefnt var að með því. Ákvæði þetta gildi í öllum tilvikum þegar fjársektir eru ákveðnar hvort sem er samkvæmt hegningarlögum eða sérrefsilögum, enda komi ekki annað fram eða verði leitt af ákvæðum sérrefsilaga. Þá sé ljóst að í gildandi umferðarlögum og reglugerð um sektir og önnur viðurlög vegna brota á lögunum sé ekki að finna ákvæði sem beinlínis geri ráð fyrir að horft sé til sambærilegra sjónarmiða, heldur taki sektir mið af broti hverju sinni og séu að verulegu leyti staðlaðar. Einnig var vísað til fordæma fyrir tekjutengingu sekta vegna umferðarlagabrota í nágrannalöndum. Fordæmi fyrir tekjutengingu sekta vegna umferðarlagabrota fyrirfinnast m.a. í Finnlandi, Danmörku, Svíþjóð og Þýskalandi, en misjafnt er hversu langt er gengið í þeim efnum. Til að mynda geta einstaklingar í Danmörku sem sýna fram á sérstaklega lágar tekjur fengið sektir lækkaðar niður að tilteknu lágmarki. Í Finnlandi miðast sektir aftur á móti alfarið við tekjur greiðanda og er jafnframt litið til fjölskyldustærðar. Það fyrirkomulag á rætur að rekja til ársins 1921. Auk þess má nefna að fordæmi eru fyrir tengingu hámarksfjárhæða sekta sem eru lagðar á fyrirtæki við ársveltu þeirra, svo sem í samkeppnislögum og lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Flutningsmenn tillögu þessarar telja að fyrirkomulag staðlaðra sekta hér á landi þjóni ekki tilgangi sínum gagnvart hátekjufólki í sama mæli og það geri gagnvart fólki með meðaltekjur eða lægri tekjur. Til að mynda geta sektir fyrir hraðakstur sem ekki varðar öðrum viðurlögum numið allt að 130.000 kr., en það jafngildir meira en helmingi af mánaðarlegum ráðstöfunartekjum þeirra sem lökust hafa kjörin, svo sem öryrkja sem hafa engar aðrar tekjur en lágmarksgreiðslur almannatrygginga. Að sama skapi er ljóst að sú upphæð hefði hverfandi áhrif á einstakling sem hefur margar milljónir í tekjur á mánuði. Með tilliti til sjónarmiða um varnaðaráhrif refsinga er því lagt til að komið verði á tekjutengingu sekta vegna algengustu tegunda umferðarlagabrota sem einstaklingar fremja án tengsla við atvinnu sína. Komið getur til greina að sektir verði í hverju tilfelli ákveðnar þannig að hlutfall af grunnfjárhæð sektar samsvari hlutfalli tekna sakbornings samkvæmt skattframtali síðasta almanaksárs af meðaltekjum það ár. Þó getur einnig komið til greina að kveða á um tiltekið lágmark sektarfjárhæðar sem taki mið af tekjum þeirra hópa sem búa við lökust kjör, svo sem þeirra sem hafa engar aðrar tekjur en grunnbætur almannatrygginga. Jafnframt verði heimilt að meta árslaun sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklega framfærslugetu sakbornings en þær tekjur sem koma fram á skattframtali síðasta árs, líkt og gildir um árslaunaviðmið skaðabótalaga. Enn fremur kemur til greina að undanskilja frá tekjutengingu sektir vegna brota sem tengjast starfi sakbornings, svo sem umferðarlagabrot í starfi atvinnubílstjóra. Því miður er staðan oft sú í íslensku samfélagi að það hallar illa á þá sem verst standa. Ef við erum á annað borð að setja refsingar á fólk, hvort sem það er fyrir umferðarlagabrot eða annað - sérstaklega í þessu tilfelli þar sem um umferðarlagabrot er að ræða, sem tekið er sérstaklega fram í þessu - þá er það stórfurðulegt að það skuli vera nákvæmlega sama sektin fyrir þann sem er að reyna að lifa af 200 þúsundum plús útborguðum á mánuði og þann sem er kannski með 20 millj. kr. mánaðarlaun, eins og maður hefur heyrt af nýjustu tölum, og fær þar af leiðandi a.m.k. 10 milljónir á mánuði útborgað. 130.000 kr. fyrir þessa tvo einstaklinga - það er bara himinn og haf á milli. Það er okkur eiginlega til háborinnar skammar að við skulum stilla hlutunum þannig upp, að sá sem hefur hæstu tekjurnar finnur ekki fyrir þessu. Ef þetta væri tekjutengt í þessu tilfelli og við værum að tala um 50% af mánaðartekjum þess sem er á lægstu tekjunum, þá væri um 130.000 kr. að ræða. Ef við setjum það í samhengi við þann sem er á hæstu tekjunum og hann þyrfti að borga 50% af útborguðum launum sínum, sem eru komin yfir 10 milljónir, þá ætti hann samkvæmt því að borga a.m.k. 5 eða 6 milljónir til þess að vera í sambærilegri stöðu og þessi verst setti. Þannig bítur sektin báða jafnt, en ekki bara mjög illa annan aðilann á meðan hinn ypptir bara öxlum og finnur ekkert fyrir því og getur þess vegna haldið áfram að brjóta ítrekað af sér, í ótrúlega mörg skipti, áður en þetta nær því að bíta hann á nokkurn hátt nálægt því sem þessi lægst launaði einstaklingur finnur fyrir. Þetta gildir auðvitað líka um þá sem eru á lægstu launum. Ef við höfum þennan fælingarmátt til að fæla fólk frá því að brjóta umferðarlög, þá hlýtur tilgangurinn að vera sá að það bíti alla jafnt, nema auðvitað að tilgangurinn með þessum lögum hafi verið, fyrst þeim er ekkert breytt, að það eigi að refsa þeim sem eru verst staddir mun verr, á kostnað þeirra sem hafa það langbest og þeir eigi að sleppa. Þeir mega að brjóta lög af því það bítur þá ekki neitt. Hinir sem eru á lægstu launum og bótum almannatrygginga, þeir þurfa að borga og þar þarf að láta þetta bíta. Slæmt er oft þeirra réttlæti, en verra þeirra ranglæti. Það lýsir sér langbest hér. Vonandi sér ríkisstjórnin að það er rangt að hafa þetta svona og breytir þessu. Finnarnir sáu það.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á innheimtulögum varðandi leyfisskyldu innheimtufyrirtækja. Frumvarpið var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi og er nú lagt fram að nýju með minni háttar breytingum til einföldunar. Flutningsmenn frumvarpsins með mér eru allir þingmenn Flokks fólksins: Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Ég ætla að byrja á því að varpa fram tveimur spurningum: Eru innheimtufyrirtæki og lögmannsstofur sami hluturinn? Stunda innheimtufyrirtæki og lögmannsstofur sams konar starfsemi? Svarið við þessum spurningum er augljóslega nei. Þarna fer fram allsendis ólík starfsemi þó að hún geti í ákveðnum tilfellum tilvikum skarast eitthvað, t.d. ef lögmannsstofur þurfa að innheimta eitthvað fyrir viðskiptavin, en það gerir þær ekki að innheimtufyrirtækjum. Það eru mörg innheimtufyrirtæki hér á landi og þá erum við ekki að tala um bankana. Bankar eru ekki beinlínis innheimtufyrirtæki þótt þeir innheimti lán. Það er nauðsynlegur fylgifiskur starfsemi þeirra en ekki kjarninn í henni. Á Íslandi eru hins vegar fjölmörg fyrirtæki sem eingöngu, eða svo til eingöngu, sinna innheimtu fyrir einstaklinga og lögaðila. En þessi fyrirtæki sitja því miður ekki öll við sama borð. Svo merkilegt sem það er ræðst staða þeirra við borðið af því hvernig eignarhaldi þeirra er háttað. Það fer eftir því hvort eigandi þeirra er lögmaður eða ekki, eða öllu heldur hvort sá lögmaður kýs að fara að lögum um innheimtufyrirtæki eða nýtir sér þær glufur sem eru í innheimtulögum sem þessu frumvarpi er ætlað að fylla upp í. Fyrirtæki sem fara að innheimtulögum þurfa að sækja um starfsleyfi og sæta eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Þess skal getið til að fyrirbyggja misskilning að sum þessara fyrirtækja eru reyndar í eigu lögmanna að öllu eða einhverju leyti, en ekki eru allir lögmenn jafn heiðarlegir. Sumir lögmenn sem svo til eingöngu sinna innheimtustörfum, kjósa að gera það í skjóli lögmannsréttindi sinna og komast þannig hjá því að uppfylla skilyrði hins opinbera til að fá leyfi til innheimtustarfsemi, auk þess sem þeir koma sér hjá eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Að minnsta kosti eitt af þessum leyfislausu innheimtufyrirtækjum var stórtækt í innheimtu ólöglegra smálána. Það var svo stórtækt að það var nánast rekið sem útibú fyrir erlent smálánafyrirtæki, sem þó starfaði hér á landi undir íslenskum vörumerkjum en í skjóli erlendrar kennitölu. Leyfislausa innheimtufyrirtækið gekk hart fram við innheimtuna en þegar kvartað var undan viðskiptaháttum þess voru góð ráð dýr. Þá kom í ljós að Fjármálaeftirlitið hafði enga lögsögu yfir fyrirtækinu, enda hafði það aldrei sótt um starfsleyfi né uppfyllt nokkur skilyrði innheimtulaga um sérhæfð innheimtufyrirtæki. Fyrirtækið var rekið sem lögmannsstofa þótt það sinnti eingöngu innheimtu smálána og var líklega stofnað í þeim eina tilgangi að innheimta smálán hinna íslensku vörumerkja erlenda fyrirtækisins. Árið 2014 sendu Hagsmunasamtök heimilanna kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna þessara leyfislausu innheimtufyrirtækja sem ég mun koma nánar að á eftir. Þegar Neytendasamtökin fóru svo árið 2019 að vinna í málum vegna smálána reyndu þau að kvarta til Lögmannafélagsins, sem er eini aðilinn sem þessi leyfislausu innheimtufyrirtæki bera ábyrgð gagnvart. Í fyrsta lagi fengu Neytendasamtökin ekki að kvarta því þau voru ekki aðilar máls. Þetta er nokkuð sem bæði þau og Hagsmunasamtök heimilanna hafa oft rekið sig á. Þarna er nauðsynlegt að bæta löggjöfina og mun ég flytja frumvarp um réttarúrræði neytendasamtaka innan skamms hér á þinginu sem er ætlað að bæta úr því. Dæmið sem hér fylgir sýnir fram á nauðsyn þess. Samtökin fundu eitt af fórnarlömbum fyrirtækisins en var þá bent á að kvörtunin yrði að beinast að lögfræðingnum sem átti fyrirtækið persónulega en ekki fyrirtæki hans. Úrskurðarnefnd lögmanna skilaði úrskurði þar sem hakað var í nokkur box á áður skilgreindu eyðublaði, en taldi þó að háttsemi lögmannsins hefði verið aðfinnsluverð. Eigandi leyfislausa fyrirtækisins brást við með því að stefna þeim sem var skrifaður fyrir kvörtuninni. Kannski má segja að hann eigi þann rétt til að verja sig, en það eiga fórnarlömb hans líka. Með því að sækja ekki um tilskilin leyfi var eigandi þessa leyfislausa innheimtufyrirtækis í raun búinn að svipta þau möguleikanum á því að leita réttar síns með því að senda kvörtun til Fjármálaeftirlitsins sem á að taka á málum sem þessum. Árið 2014 sendu Hagsmunasamtök heimilanna kvörtun til umboðsmanns Alþingis yfir þeim annmörkum á lögum sem gerðu innheimtufyrirtækjum kleift að starfa án starfsleyfis. Engu að síður starfa mörg slík fyrirtæki enn í dag án leyfa og án eftirlits Fjármálaeftirlitsins, í skjóli þess að eigendur þeirra séu lögmenn. Frumvarpið sem ég mæli fyrir á rætur að rekja til þess álits sem umboðsmaður Alþingis birti vegna kvörtunar Hagsmunasamtaka heimilanna yfir skorti á eftirliti með innheimtustarfsemi strax árið 2014. Við meðferð málsins kom í ljós að nokkur fyrirtæki sem stunduðu slíka starfsemi hefðu starfað án eftirlits þar sem óljóst væri hvort þau féllu undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins eða Lögmannafélags Íslands, með þeirri afleiðingu að hvorugur þeirra eftirlitsaðila hafði í raun eftirlit með þeim og var því mælst til úrbóta á lögum þar að lútandi. Með lögum nr. 55/2018 voru gerðar breytingar á innheimtulögum sem ætlað var að bregðast við niðurstöðum umboðsmanns Alþingis í fyrrnefndu máli en þau gengu í raun í öfuga átt. Innheimtulögunum var breytt þannig að auk lögmanna og lögmannsstofa mættu lögaðilar sem eru að öllu leyti í eigu eins eða fleiri lögmanna eða lögmannsstofa stunda innheimtu án innheimtuleyfis. Maður hlýtur að spyrja sig af hverju löggjafinn ákvað að fara þessa leið. Með þessari breytingu var í raun farið þvert gegn tilefni þeirra umkvartana sem málið átti rætur að rekja til. Í stað þess að skerpa á leyfisskyldu voru undanþágur frá henni víkkaðar út án viðhlítandi rökstuðnings. Enn er sá annmarki til staðar að innheimtufyrirtæki í eigu lögmanna lúta hvorki eftirliti Fjármálaeftirlitsins né Lögmannafélags Íslands, þar sem eingöngu lögmenn eru í félagatali þess en engin félög. Jafnframt eru viðurlagaheimildir úrskurðarnefndar lögmanna takmörkunum háðar. Síðan þessi lagabreyting var gerð árið 2018 hafa komið fram ábendingar um að hún hafi ekki reynst eins og ætlast var til. Svo virðist sem enn starfi innheimtufyrirtæki án eftirlits eða óljóst sé hvernig eftirliti er háttað og breytingin hafi því ekki tekið af öll tvímæli um það. Við samningu frumvarps þessa hefur verið tekið mið af slíkum ábendingum. Það að skipa innheimtuaðilum í tvo hópa í innheimtulögum, annars vegar þá sem eru starfsleyfisskyldir og falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins og hins vegar tiltekna aðila sem eru undanþegnir leyfisskyldu, eins og t.d. opinbera aðila, fjármálafyrirtæki, lögmenn og lögmannsstofur, er í sjálfu sér ekki óeðlilegt í ljósi þess að fjármálafyrirtæki eru, svo dæmi sé tekið, þegar undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins en Lögmannafélag Íslands hefur eftirlit með störfum lögmanna. Þannig má ætla að sérstaða lögmanna samkvæmt innheimtulögum stafi af því að innheimta á kröfum skjólstæðinga sé oft liður í lögmannsstörfum sem má skilgreina sem aukastarf með aðalstarfseminni, þ.e. lögmannsþjónustu. Eftir sem áður hefur verið bent á að það sé óeðlilegt og geti skapað óvissu og glufur í eftirliti ef fyrirtæki sem hafa innheimtu að meginstarfsemi sinni geta sniðgengið starfsleyfisskyldu með því einu að skráðir eigendur þeirra séu lögmenn. Jafnframt er það til þess fallið að raska samkeppnisstöðu innheimtuaðila með starfsleyfi sem uppfylla öll skilyrði þess, að önnur fyrirtæki á sama markaði geti komið sér hjá leyfisskyldu. Með frumvarpi þessu er því lagt til að skýrari aðgreining verði gerð á milli fyrirtækja með lögmannsþjónustu sem aðalstarfsemi og fyrirtækja sem hafa innheimtu fyrir aðra sem aðalstarfsemi og tekin verði af öll tvímæli um starfsleyfisskyldu hinna síðarnefndu án tillits til eignarhalds. Með hliðsjón af ábendingum frá Hagsmunasamtökum heimilanna er einnig lagt til að skerpt verði á upplýsingaskyldu innheimtuaðila um réttarúrræði neytenda. Samkvæmt könnun sem gerð var fyrir starfshóp Hvítbókar um framtíðarsýn á fjármálakerfið vissu 62,9% aðspurðra ekki hvert þau myndu leita út fyrir viðskiptabanka vegna ágreinings við bankann eða kvörtunar. Það bendir til þess að almenn vitund um slík úrræði sé lítil meðal neytenda og því ástæða til að gera úrbætur þar að lútandi. Ákvæði um skyldu til að hafa aðgengilegar upplýsingar um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís milli atvinnurekenda og neytenda koma m.a. fram í lögum um fjármálafyrirtæki, lögum um neytendalán, lögum um fasteignalán til neytenda, lögum um útgáfu og meðferð rafeyris og lögum um greiðsluþjónustu. Með hliðsjón af markmiðum EES-samningsins um skilvirka neytendavernd er því lagt til að við 6. gr. innheimtulaga um góða innheimtuhætti bætist ný málsgrein sem skyldar innheimtuaðila til að hafa aðgengilegar upplýsingar um úrskurðar- og réttarúrræði ef ágreiningur rís milli innheimtuaðila og skuldara. Meginreglan hlýtur að vera sú að samkeppnisstaða fyrirtækja skuli vera jöfn. Það er hins vegar augljóst að ekki er jafnræði eða jöfn samkeppnisstaða milli þeirra fyrirtækja sem uppfylla öll lög og skyldur og hinna sem kjósa að gera það ekki. Helstu rökin fyrir því að samþykkja þetta frumvarp eru að við eigum öll að vera jöfn fyrir lögum og enginn á að komast hjá því að uppfylla lögfest skilyrði fyrir starfsemi sinni með því að skáka í skjóli blekkinga. Þetta er einnig spurning um neytendavernd, því ef innheimtuaðili þarf ekki að lúta eftirliti eða skilyrðum þar til bærra aðila aukast líkurnar á því að lög sem eiga að vernda neytendur séu brotin, auk þess sem neytandinn getur ekki leitað neitt með umkvörtunarefni sín. Með frumvarpinu er því lagt til að undanþága lögaðila í eigu lögmanna og lögmannsstofa sem ekki eru eiginlegar lögmannsstofur heldur hrein innheimtufyrirtæki, verði felld brott þannig að öll slík fyrirtæki verði framvegis starfsleyfisskyld án tillits til eigenda þeirra. Eftir sem áður mega þó lögmenn og lögmannsstofur stunda innheimtustarfsemi án sérstaks starfsleyfis, enda sé það tilfallandi liður í lögmannsstörfum þeirra. Ég hvet þingmenn til að leggjast á eitt um að veita frumvarpi þessu brautargengi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum. Með mér á tillögunni er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Tómas A. Tómasson, Guðmundur Ingi Kristinsson og Eyjólfur Ármannsson. „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fram lagafrumvarp sem kveði á um eftirfarandi: 1. Ríki og sveitarfélögum verði skylt að útvega öldruðum, sem hafa gengist undir færni- og heilsumat, dvalar- eða hjúkrunarrými eigi síðar en 60 dögum eftir að niðurstöður mats um að viðkomandi eigi rétt á slíku úrræði liggja fyrir. 2. Færni- og heilsumat skuli gefið út eigi síðar en 10 dögum eftir að umsókn um það berst. 3. Öldruðum einstaklingum, sem dvalist hafa lengur en 10 daga á sjúkrahúsi án sérstakrar meðferðar, verði útvegað dvalar- eða hjúkrunarrými. 4. Maki eða sambúðarmaki heimilismanns á stofnun fyrir aldraða skuli, án tillits til þess hvort hann hafi gengist undir færni- og heilsumat, eiga þess kost að dvelja á stofnun ásamt heimilismanni. Viðkomandi öðlist þá sjálfstæðan rétt sem heimilismaður á stofnun fyrir aldraða. Ráðherra leggi fram frumvarp þessa efnis á haustþingi 2023.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir að þingsályktunartillaga þessi hafi verið lögð áður fram 149., 150., 151. og 152. löggjafarþingi, 51. mál, en náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram enn á ný, sem sagt í fimmta sinn. Þrátt fyrir skýrar vísbendingar um þörf á fleiri hjúkrunarrýmum og fögur fyrirheit um uppbyggingu hefur lítið gerst, allt of lítið gerst undanfarin ár. Árið 2007 voru hjúkrunarrými tæplega 2.700 en dvalarrými ríflega 700. Í lok árs 2022 voru hjúkrunarrýmin 2.790 og dvalarrýmin 120. Þetta er athyglisvert. Ef við erum að horfa á árin 2007–2022, 15 ár, þá hefur hjúkrunarrýmum fjölgað um 90 en dvalarrýmum fækkað um 571 nákvæmlega. Maður veltir fyrir sér hvers lags öfugþróun þetta er, á sama tíma og þessi ágætu stjórnvöld hrópa það hér alveg hreint alla daga að öldruðum sé að fjölga. Þau sýna með þessu verklagi sínu að þau eru ekki að taka mikið mark á því ef mið er tekið af því hversu fá hjúkrunarrými hafa bæst við í rauninni frá árinu 2007 til ársins 2022, búið að bæta við 90 hjúkrunarrýmum á 15 árum. Það skýrir kannski af hverju það er ekki hægt að útskrifa fólk sem hefur þegar undirgengist alla þá læknisaðstoð sem hægt er að veita því á sjúkrahúsi en það er samt sem áður látið liggja þar í dýrustu legurýmum landsins án þess að fá viðhlítandi búsetuúrræði. Á milli áranna 2007 og 2022 fjölgaði hjúkrunarrýmum um 90 á meðan dvalarrýmum fækkaði um 571. Þetta er alveg með hreinum ólíkindum. Þessi fjölgun rýma hefur því miður ekki leitt til styttri biðtíma fyrir fólk með færni- og heilsumat, eðli málsins samkvæmt. Því má álykta að átak ríkisstjórnarinnar í fjölgun hjúkrunarrýma hafi ekki tekið nægilega mið af fyrirséðri öldrun þjóðarinnar. Eða hvað finnst ykkur? Þeim sem biðu eftir hjúkrunarrýmum fjölgaði um 103% á landsvísu á milli áranna 2014 og 2022. Á þessum átta árum jókst þörfin eftir hjúkrunarrýmum um 103%, hún meira en tvöfaldaðist. Á sama tíma fjölgaði þeim sem bíða þurftu lengur en 90 daga eftir hjúkrunarrými um 35%. Frá árinu 2014 til 2022, á þessu átta ára tímabili, lengdist meðalbiðtími eftir hjúkrunarrými úr 91 degi í 136 daga. Samkvæmt samantekt landlæknis eru í dag að jafnaði rúmlega 400 manns á biðlista eftir hjúkrunarrými og rúmlega 40% þurfa að bíða lengur en 90 daga eftir rými. Hjá mér bjó minn yndislegi pabbi í ríflega tvö ár og beið eftir hjúkrunarplássi. Það er erfitt fyrir fullorðið fólk að vera í slíku róti, sérstaklega eins og faðir minn sem þekkir ekkert nema fjörðinn sinn fagra, eins og hann kallar Ólafsfjörð, og vill hvergi annars staðar vera, hvergi annars staðar bera beinin. Hann var orðinn tæplega 92 ára gamall og hafði ekki enn þá fengið hjúkrunarrýmisdvöl. Síðasta áratuginn jókst fjöldi þeirra sem voru 67 ára og eldri um 35%. Þannig að allt gengur þetta eftir, okkur fjölgar sem fáum að njóta þess að eldast. Á sama tíma jókst fjöldi fólks 80 ára og eldri um 13%. Tölurnar segja satt. Þær eru ekki að segja ósatt, þær styðja algjörlega við það sem þegar er vitað, að öldruðum fjölgar mjög. Við lifum lengur. Við erum heilbrigðari og frískari lengur. Gögnin gefa til kynna að öldrun þjóðarinnar muni halda áfram næstu áratugi og því er nánast víst að nauðsynlegt sé að fjölga hjúkrunarrýmum til muna á næstu árum. Sveitarfélögin sjá um húsnæði fyrir hjúkrunar- og dagvistunarúrræði aldraðra en ríkið úthlutar fjármagni með hverjum og einum þeirra. Með þessu eru sveitarfélögin háð úthlutunum hjúkrunar- og dvalarrýma frá ríkinu og þannig strandar málið á því að sveitarfélög fá oft ekki, þrátt fyrir ítrekaðar óskir, fjármagn til að fjölga dvalar- og hjúkrunarrýmum og reka með viðhlítandi hætti. Það eykur þrýsting á stjórnvöld ef hámark biðtíma eftir úrræði er lögfest. Það er verið að reyna að benda á það hér að einstaklingur á ekki að þurfa að bíða lengur en í tvo mánuði eftir því að fá viðunandi búsetuúrræði þegar hann hefur gengið í gegnum þetta svokallaða færni- og heilsumat. Ef ekki er fylgt lagaramma um hámark biðtíma getur það myndað skaðabótaskyldu vegna þess tjóns sem bið kann að valda þeim sem eiga rétt á úrræðinu. Ég velti fyrir mér: Hvað er það sem kemur í veg fyrir það að við hættum að spara alltaf aurinn og fleygja krónunni? Hvað er það sem kemur í veg fyrir það að við greiðum mannsæmandi laun til þeirra sem eru að hugsa um eldra fólk í hjúkrunarrýmum og á dvalarheimilum? Þetta fólk er að fara annað. Hjúkrunarfræðingar fara margir hverjir annað, þeir fá ekki greidd laun í samræmi við starfið sem þeir eru að vinna. Ef þetta væru nú bankastjórar þá væri nú gaman. Þá væru þeir sennilega með tíföld eða tuttuguföld hjúkrunarfræðingalaun því það er metið mun hærra og meira að passa peninga en passa börnin okkar og fullorðna fólkið. Það er lagt til að hámark biðtíma eftir dvalar- og hjúkrunarrými verði 60 dagar. Það er nóg að bíða og það myndi koma þvinga á og þrýstingur á að útskrifa fólkið mun fyrr af Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Það er alveg með hreinum ólíkindum að þarna skuli hafa verið allt að 140 einstaklingar liggjandi tvist og bast um sjúkrahúsið, jafnvel á göngum og hvar sem er, þegar spítalinn var í rauninni búinn að sinna öllu því sem þar var hægt að gera varðandi þeirra veikindi. Hvernig líður einstaklingi sem veit ekki hvar hann á heima og hann fær ekki utanumhald? Hvað erum við að gera fólkinu okkar með þessu? Við sem erum alltaf best í heimi, er það ekki? Erum við ekki alltaf best í heimi? Erum við ekki slá heimsmet í öllu? Ég held við hljótum að vera líka að slá met í þessu, hvernig við komum fram við fólkið sem er búið að erja hér jörðina í gegnum alla sína starfsævi en uppskera þeirra á efri árum er slík lítilsvirðing sem þeim er sýnd með því að gefa þeim ekki kost á öruggri búsetu síðasta æviskeiðið. Eins og ég sagði hér vegna frumvarps sem ég flutti fyrr í dag, efri árin eiga að vera gæðaár. Efri árin eiga ekki að vera vanlíðan og kvíði. Hjá mjög mörgu fullorðnu fólki sem er farið að glíma við gleymsku og er jafnvel á mismunandi stigum heilabilunar ríkir mikill kvíði. Þetta eru einstaklingar sem þurfa ást, umhyggju og utanumhald og finna að þeir geti treyst á umhverfi sitt. Það er okkar hér, virðulegi forseti, í þessum sal að sjá til þess að svo megi verða. Það lengir verulega biðtíma eftir dvalar- eða hjúkrunarrými ef fólk þarf að bíða lengi eftir færni- og heilsumati. Þess vegna erum við líka með tillögu um það, það þarf oft að bíða alllengi eftir því. Ég veit ekki alveg hvernig forgangsröðunin er í þessu blessaða kerfi en hún er alla vega ekki skiljanleg í mínum huga oft og mörgum sinnum. Tryggja þarf að bið eftir færni- og heilsumati verði sem styst svo að fólk geti hlotið viðeigandi úrræði sem allra fyrst. Það má gera með bættri mönnun og auknu fjármagni til verkefnisins. Því er lagt til að skylt verði að gefa út færni- og heilsumat eigi síðar en 10 dögum eftir að umsókn berst. Ef enginn vafi leikur á því að einstaklingur þurfi dvalar- eða hjúkrunarrými þá eiga ekki að vera hömlur í kerfinu. Það eiga ekki að vera flöskuhálsar. Þessir einstaklingar eiga ekki að keyra á vegg. Því er lagt til að öldruðum einstaklingum sem dvalið hafa lengur en 10 daga á sjúkrahúsi án sérstakrar meðferðar verði útvegað dvalar- eða hjúkrunarrými þó að færni- og heilsumat hafi ekki verið gert. Við viljum gera hvað sem er til að standa við það að efri árin verði gæðaár. Ég held að það sé varla til sá stjórnmálaflokkur og það framboð sem hefur ekki einhvern tímann á einhverjum stað, hvort heldur sem er í kosningabarátturæðum eða riti, sagt: Við skulum tryggja öldruðum áhyggjulaust ævikvöld. Það eru engir sem eru með aðrar eins áhyggjur eins og fólk sem er komið á þann stað að vera með ákveðna heilabilun, eins og ég sagði áðan, og finnur til óöryggis. Það er kvíðið, því líður illa og það er okkar hér að koma til móts við það þannig að efri árin verði gæðaár.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á ýmsum lögum er varða réttarúrræði neytendaverndarsamtaka. Frumvarpið var áður lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi og er nú lagt fram óbreytt frá síðasta þingi. Meðflutningsmenn eru þingmenn Flokks fólksins og nokkrir fleiri: Eyjólfur Ármannsson, Gísli Rafn Ólafsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Neytendastofu, lögum um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda og lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Þær tillögur snúast um að tryggja neytendaverndarsamtökum skilvirk réttarúrræði sem þau geta notað til að gæta hagsmuna neytenda og bregðast við eða stöðva yfirvofandi eða yfirstandandi brot gegn lögbundnum réttindum þeirra. Sem formaður Hagsmunasamtaka heimilanna hef ég ítrekað orðið vör við hversu þröngur stakkur er skorinn neytendasamtökum þegar þau standa frammi fyrir því sem þau telja augljós brot á réttindum neytenda. Meðal þeirra úrræða sem koma til greina til að bregðast við slíkum brotum er að beina kvörtun til Neytendastofu sem tekur slík erindi jafnan til meðferðar og leiðir þau til lykta með ákvörðun þar sem tekin er afstaða til þess hvort þau atriði sem kvartað er yfir feli í sér brot gegn lögum á sviði neytendaverndar. Komist Neytendastofa að þeirri niðurstöðu að um brot sé að ræða hefur stofnunin ýmis úrræði til að bregðast við því, þar á meðal að kveða á um bann við hinni brotlegu háttsemi, jafnvel að viðlögðum dagsektum, ásamt því að leggja á stjórnvaldssektir ef um er að ræða alvarleg eða ítrekuð brot. Þegar Neytendastofu berast slík erindi frá neytendum eru þau jafnan tekin til efnislegrar meðferðar ef ljóst er að kvartandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um réttindi sín og hvort brotið hafi verið gegn þeim. Enn fremur er hægt að skjóta slíkri ákvörðun Neytendastofu til áfrýjunarnefndar neytendamála og fá hana endurskoðaða ef aðili vill ekki una niðurstöðunni, en úrskurðir hennar eru endanlegir á stjórnsýslustigi. Þetta er hentug leið til að leita eftir slíkum úrskurði án þess að bera þurfi málið undir dómstóla enda getur það verið mjög kostnaðarsamt og tímafrekt, ekki síst fyrir almenna neytendur. Þegar samtök á sviði neytendaverndar verða áskynja um brot gegn réttindum neytenda, jafnvel miklum fjölda fólks, er þó vandkvæðum bundið að leita til Neytendastofu því áfrýjunarnefndin hefur ítrekað úrskurðað að í slíkum tilvikum hafi viðkomandi samtök ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kvörtunarefnum sínum þar sem þau hafi ekki sjálf orðið fyrir neinu broti og hafi því ekki þá lögvörðu hagsmuni sem gerð er krafa um að séu fyrir hendi. Til að bregðast við þessu hafa slík samtök stundum gripið til þess ráðs að útbúa kvörtun í samvinnu við einstakling sem hefur orðið fyrir broti á réttindum sínum og bera hana fram í hans nafni, þó svo að samtökin standi í raun að baki málinu, í því skyni að vernda stærri hóp neytenda sem gæti haft hagsmuni af því. Þetta er samt ekki alltaf hægt, því stundum eru brotin þess eðlis að ekki er til að dreifa einstaklingi sem hefur orðið fyrir broti svo hægt sé að bera fram kvörtun í hans nafni. Sem dæmi getur verið um að ræða lögbrot sem koma fram í auglýsingum, stöðluðum samningsskilmálum eða viðskiptaháttum sem liggur fyrir að séu ástundaðir og þykir ljóst að brjóti gegn heildarhagsmunum neytenda, jafnvel þótt enginn tiltekinn einstaklingur hafi gefið sig fram sem hafi orðið fyrir neikvæðum afleiðingum af viðkomandi lögbroti. Þá er neytendaverndarsamtökum vandi á höndum því Neytendastofa er bundin af þeim fordæmum sem hafa komið fram í úrskurðum áfrýjunarnefndar neytendamála og getur því ekki tekið kvartanir frá slíkum samtökum til efnislegrar meðferðar vegna þess að þau hafa ekki sjálf orðið fyrir broti. Með 1. gr. frumvarpsins er því lagt til að Neytendastofa geti tekið kvartanir frá samtökum sem gæta heildarhagsmuna neytenda til meðferðar og að áréttað verði að slík samtök teljist hafa lögvarða hagsmuni af því að leita úrlausnar um kvörtunarefnið, jafnvel þótt þau sjálf hafi ekki orðið fyrir brotinu með beinum hætti. Fordæmi eru fyrir sambærilegum ákvæðum í ýmsum lögum sem gera almannasamtökum kleift að beina kvörtunum til stjórnvalda og leita úrlausnar um réttarágreining. Það kemur t.d. fram í lögum um persónuvernd að auk einstaklinga geti samtök sem eru virk á sviði verndar réttinda lagt fram kvörtun hjá Persónuvernd ef þau hafa ástæðu til að ætla að brotið hafi verið gegn réttindum einstaklinga. Einnig kemur fram í lögum um náttúruvernd að hagsmunasamtök á því sviði geti leitað úrlausnar Umhverfisstofnunar um réttindi og skyldur samkvæmt lögunum og hafi jafnframt kærurétt til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Að mati flutningsmanna er fullt tilefni til þess að veita samtökum á sviði neytendaverndar sams konar úrræði svo þau geti leitað til Neytendastofu vegna brota gegn réttindum neytenda. Önnur efnisatriði frumvarpsins snúast um úrræði samtaka á sviði neytendaverndar til að leita lögbanns við háttsemi sem brýtur gegn lögvörðum réttindum og hagsmunum neytenda. Meðal þeirra tilskipana á sviði neytendaverndar sem falla undir EES-samninginn er tilskipun 2009/22/EB, sem snýst um að veita neytendasamtökum það úrræði að geta leitað atbeina dómstóla til að hindra og stöðva brot gegn réttindum neytenda. Hún var innleidd með lögum um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda, nr. 141/2001. Í aðfaraorðum tilskipunarinnar eru þeir sameiginlegu hagsmunir sem henni er ætlað að vernda skilgreindir sem þeir hagsmunir sem ekki eru uppsafnaðir hagsmunir einstaklinga sem hafi orðið fyrir skaða vegna brots, og að þeir hafi ekki áhrif á lögsókn af hálfu einstaklinga sem hafa orðið fyrir slíkum skaða. Þá segir að til þess að ná markmiðum um vernd þeirra hagsmuna skuli sá möguleiki vera fyrir hendi að veita samtökum sem gæta sameiginlegra hagsmuna neytenda þann rétt til lögsóknar sem greint sé frá í tilskipuninni í samræmi við skilyrði í landslögum. Í greinargerð með frumvarpi til laganna sem innleiddu tilskipunina kemur fram að við vinnslu þess hafi verið leitað álits réttarfarsnefndar. Þar sem tilskipunin gerir ekki slíka kröfu um lögvarða hagsmuni samtaka í lögbannsmálum sem stofnað er til á grundvelli hennar, taldi nefndin óvíst að þágildandi íslensk lög hefðu tryggt að óbreyttu þau viðunandi úrræði sem krafist er samkvæmt tilskipuninni og væri því nauðsynlegt að setja sérlög um þetta efni. Samkvæmt þeim lögum eiga samtök sem gæta heildarhagsmuna neytenda að geta leitað lögbanns eða höfðað dómsmál til að vernda þá hagsmuni, þótt hvorki þau sjálf né félagsmenn í samtökunum hafi orðið fyrir röskun réttinda. Jafnframt kemur þar fram að um meðferð lögbannsbeiðni og framkvæmd lögbanns, ef til þess kemur, gildi almennar reglur en þær koma fram í lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990. Þrátt fyrir þetta hafa lögin verið túlkuð þannig af dómstólum að beiðni um lögbann til að vernda heildarhagsmuni þurfi að uppfylla skilyrði hinna almennu lögbannslaga, jafnvel þó að það sé ekki áskilið í sérlögunum sem ætlað er að vernda neytendur. Meðal þeirra skilyrða er að lögbann verði ekki lagt við athöfn ef réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna gerðarbeiðanda tryggi þá nægilega. Þetta þýðir með öðrum orðum að ef neytendur sem verða fyrir tjóni af brotum gegn réttindum þeirra eiga rétt á að sækja skaðabætur fyrir tjónið sé ekki hægt að leita lögbanns til að hindra það tjón. Þar sem neytendur eiga nánast alltaf rétt á skaðabótum fyrir tjón af völdum brota gegn réttindum þeirra hafa dómstólar hafnað lögbannsbeiðnum neytendaverndarsamtaka í öllum tilfellum þar sem þau hafa reynt að fara fram á lögbann til að vernda heildarhagsmuni neytenda. Með öðrum orðum hafa dómstólar lagt þá línu að ekki sé hægt að beita lögbanni til að koma í veg fyrir brot sem valda neytendum tjóni vegna þess að þeir geti sótt sér skaðabætur eftir að tjónið er orðið. Sú dómaframkvæmd fer þvert gegn því fyrrnefnda markmiði tilskipunarinnar að hindra yfirvofandi brot gegn réttindum neytenda og koma þannig í veg fyrir að þeir verði fyrir tjóni. Þessi dómaframkvæmd gengur líka gegn ákvæðum tilskipunar 93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum eins og hún hefur verið túlkuð af EFTA-dómstólnum, en þau kveða á um að tryggja skuli að neytendur séu ekki bundnir af óréttmætum skilmálum og jafnframt að samtök sem gæta hagsmuna neytenda geti leitað úrræða til að hindra áframhaldandi notkun slíkra skilmála. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur jafnframt gefið út skýrslur um framkvæmd lögbannstilskipunarinnar, en í þeim kemur fram að tilgangur lögbannsúrræðisins sé að mögulegt verði að stöðva ólögmæta viðskiptahætti til að vernda heildarhagsmuni neytenda án tillits til þess hvort og hvaða tjón hefði orðið af völdum þeirra og óháð réttindum einstakra neytenda til að sækja sér skaðabætur fyrir það tjón sem þeir verða fyrir. Sambærileg afstaða hefur komið fram í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Með því að láta skaðabótarétt einstakra neytenda standa í vegi fyrir lögbanni til að koma í veg fyrir brot gegn neytendum hafa íslenskir dómstólar farið þvert gegn þessum tilgangi og markmiðum lögbannsúrræðisins og í reynd gert það ónothæft með því að taka það úr sambandi. Til að bregðast við þessu er í frumvarpinu lagt til að sérstaklega verði tekið fram í hinum almennu lögbannslögum að skilyrði þeirra um réttindi sem njóta verndar samkvæmt reglum skaðabótaréttar eigi ekki að standa í vegi fyrir því að samtök sem gæta heildarhagsmuna neytenda geti leitað lögbanns til verndar slíkum hagsmunum, óháð því hvort þeir hafi orðið fyrir skaða. Jafnframt er lagt til að auk þess að geta leitað atbeina dómstóla til að leita lögbanns, geti samtök á sviði neytendaverndar einnig beint erindum til Neytendastofu til að vekja athygli hennar á brotum gegn heildarhagsmunum neytenda svo stofnunin geti brugðist við með beitingu þeirra úrræða sem hún býr yfir, svo sem að leggja bann við slíkri háttsemi. Ágætu þingmenn. Með frumvarpi þessu er ætlunin að skerpa á íslenskum lögum til að bregðast við dómaframkvæmd sem hefur staðið í vegi fyrir réttri og skilvirkri framkvæmd EES-reglna sem hafa verið innleiddar og eiga að gera neytendaverndarsamtökum kleift að beita sér fyrir því að vernda neytendur fyrir óréttmætri framgöngu gegn réttindum þeirra og hagsmunum. Það er þjóðréttarleg skylda Íslands að tryggja rétta framkvæmd EES-reglna og til að ná því markmiði hvað varðar þá tilskipun sem hér um ræðir er nauðsynlegt að þetta frumvarp verði samþykkt. Ég vona að við getum líka öll verið sammála um mikilvægi þess að tryggja að hægt sé að vernda réttindi neytenda með skilvirkum og áhrifaríkum hætti.