Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt þegar verið er að afgreiða mál sem þetta, viðkvæma málaflokka úr nefnd, að samstaða sé í nefndinni. Því fannst mér það skipta mjög miklu máli að hv. 10. þm. Reykv. var með í afgreiðslu málsins á þann hátt sem það var gert þrátt fyrir þær efasemdir sem þingmaðurinn hefur einmitt sett fram og sem eru eflaust réttmætar og hún hefði gjarnan viljað skoða nánar í nefnd. Vegna orða hennar vil ég gjarnan að það komi fram hver niðurstaða þeirrar nefndar, sem samdi frv., var varðandi þessi mál. Nefndin segir: ,,Til álita þykir koma að ákvörðun um þvingunaraðgerðir þurfi að bera undir hina almennu dómstóla svo sem tíðkast víða á Vesturlöndum. Dómstólameðferð þykja þó fylgja ýmsir ókostir og er hætta á að sú leið yrði ekki nægjanlega skilvirk. Tryggja þarf sérþekkingu dómara og er það að nokkru leyti unnt með því að dómari kalli til sérfróða meðdómsmenn við úrlausn þessara mála, sbr. 37. A. gr. laga um meðferð einkamála í héraði, nr. 85/1936, en dómsformaður þyrfti einnig að hafa nokkra sérþekkingu. Einnig er dómstólameðferðin dýr og seinleg.`` Það kemur einnig fram í niðurstöðunni að þótt ætla megi að dómstólaleiðin tryggi rétt foreldra best telji nefndin ekki ljóst að hið sama gildi um öryggi og velferð barnsins þegar mál eru rekin fyrir dómstólum. Það er ýmislegt fleira sem kemur fram í niðurstöðu nefndarinnar, þetta er á bls. 18, og þess vegna taldi nefndin varðandi niðurstöðu sína að best færi á því að barnaverndarnefndir fari áfram með úrskurðarvald eins og nú háttar til. Í sambandi við það vil ég gjarnan láta það koma fram varðandi skipan barnaverndarráðs, hlutverk og starfshætti að þar er bæði verið að leggja til að ráðsmönnum verði fækkað og hlutverki ráðsins breytt þannig að það hafi eingöngu með höndum fullnaðarúrskurðarvald í barnaverndarmálum sem skotið er til ráðsins en leiðbeiningarskylda barnaverndarráðs og eftirlit með störfum barnaverndarnefnda flyst til ráðuneytisins. Þetta þýðir að hið tvíþætta hlutverk barnaverndarráðs er lagt af og þessi verkaskipting sett á og skiptir miklu máli varðandi það sem hv. 10. þm. Reykv. benti á.

Virðulegur forseti. Ætli besta svarið við andsvari þingmannsins sé ekki í umsögn Dómarafélags Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Stjórnin getur ekki sætt sig við þá röksemdafærslu sem á að leiða til þessarar niðurstöðu nefndarinnar og fram kemur á bls. 18. Þannig segir m.a. að dómstólameðferð þyki fylgja ýmsir ókostir og hætta sé á að sú leið yrði ekki nægilega skilvirk. Sú meðferð sé einnig dýr og seinleg.`` Dómarafélagið segir einnig: ,,Stjórn Dómarafélags Íslands fellst ekki á þetta sjónarmið nefndarinnar og telur það ekki eiga að ráða því hvort skjóta megi ákvörðunum um þvingunaraðgerðir til efnislegrar meðferðar dómstóla ef sú leið þykir á annað borð æskileg. Þá telur stjórn Dómarafélags Íslands að dómari hafi almennt nægilega þekkingu til meðferðar slíkra mála svo sem annarra mála er fyrir dómstóla eru lögð enda tryggja sérfróðir meðdómendur þá sérfræðiþekkingu sem dómara vanhagar um í einstökum málum. Skoðun nefndarinnar hvað þetta atriði varðar er því mótmælt. Í áliti nefndarinnar segir: ,,Þótt ætla megi að dómstólaleið tryggi rétt foreldra best telur nefndin ekki ljóst að hið sama gildi um öryggi og velferð barnsins þegar mál eru rekin fyrir dómstólum. Í barnavernd felst stuðingur samfélagsins við börn. Ef grípa þarf til úrskurðar er eðli hans og tilgangur að tryggja velferð barnsins og öryggi en alls ekki sá að refsa foreldrum . . . Í frv. er reynt að bregðast við þessari hættu með skýrum málsmeðferðarákvæðum og sterkri stöðu barnaverndarráðs sem áfrýjunaraðila.`` Stjórn Dómarafélags Íslands telur þennan kafla út í hött enda er þar látið að því liggja að dómstólar fari ekki að lögum á þessu einstaka sviði. Telur stjórnin að fella eigi þennan kafla úr frv.``, segir í umsögn Dómarafélagsins.

Virðulegi forseti. Ég lofaði forseta að tala ekki langt mál því mér skilst að það eigi að taka þetta mál af dagskrá og taka það upp síðar. Það minnti mig á það að þegar þetta mál var til 1. umr. var það aðeins rætt hér í tvo tíma. Að vísu var það mjög góð umfjöllun en aðeins í tvo tíma. Dagana þar á undan hafði í heila tvo daga verið rætt um veiðar á villtum fuglum og dýrum. Þar töluðu hv. þm., karlmenn aðallega, sig algjörlega hása og höfðu áhyggjur af ísbjörnum sérstaklega og ánamöðkum. En nú er til umfjöllunar vernd barna og ungmenna og þá eru miklu færri og miklu minni spenna í umræðunum. Samt kemur þetta okkur öllum við og mörg íslensk börn hafa það því miður ekki allt of gott. Virðulegi forseti. Löggjöf þessi fjallar um mjög vandmeðfarið svið og verður seint svo að allir séu fullkomlega sáttir. Ég harma það að félmn. hafi ekki getað gefið sér meiri tíma í nákvæmnisvinnu við málið en við höfum aðeins haft það til umræðu á örfáum fundum. Ég tel þó að það séu ótvíræðir kostir við frv. og helstu kostirnir séu þeir sem fyrr hafa verið nefndir, að það er verið að stækka umdæmi barnaverndarnefnda almennt. Barnaverndarnefndir í dag eru yfir 200 talsins og mjög margar eru nánast vanhæfar. Bæði er það að þær hafa ekki fjármagn til að reka sig og ekki þá sérþekkingu sem til þarf. Í frv. er réttarstaða barna betur tryggð í mörgum greinum. Í frv. hefur verið leitast við að setja skýrari ákvæði um skyldur barnaverndaryfirvalda yfirleitt. Eins og fram hefur komið í máli hv. formanns félmn. er að mestu leyti samkomulag um þetta mál í nefndinni. Við stöndum saman að brtt. sem formaður kynnti. Ég vil samt taka undir með síðasta ræðumanni sem hér talaði og var með vissar efasemdir í sambandi við úrskurðarmál og dómstólaleiðina. Þessi mál voru alls ekki nægilega rædd í félmn. að mínu mati. Þrátt fyrir það höfum við ákveðið að standa að frv. vegna þess að það er ýmislegt í því sem mun koma börnum til góða.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 887 um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 24/1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um ítarlega um þetta mál. Á hennar fund komu ýmsir aðilar til viðræðu um efni frv. Þeir Benedikt Valsson og Harald Holsvík komu frá Farmanna- og fiskimannasambandinu. Áður en frv. var lagt fram, virðulegur forseti, hafði nefndin leitað eftir áliti um þessa breytingu hjá Landssambandi ísl. útvegsmanna, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Sjómannasambandi Íslands, Alþýðusambandi Austfjarða og Alþýðusambandi Vestfjarða. Nefndin mælir með samþykkt frv. Þess ber að geta að Guðmundur Hallvarðsson tók ekki þátt í afgreiðslu málsins og Matthías Bjarnason og Steingrímur J. Sigfússon voru fjarstaddir er málið var afgreitt úr nefndinni. Þá er þess einnig að geta að Anna Ólafsdóttir Björnsson, fulltrúi Samtaka um kvennalista, sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltúi og er samþykk áliti þessu. Undir nál. skrifa Össur Skarphéðinsson, Árni R. Árnason, Halldór Ásgrímsson, Stefán Guðmundsson, Jóhann Ársælsson og Tómas Ingi Olrich. Frv. er flutt að beiðni Vélstjórafélags Íslands og breytingin sem lögð er til í því felur í sér að fé af greiðslumiðlunarreikningi fiskiskipa, sem rennur til Farmanna- og fiskimannasambands Íslands skv. 9. gr. laganna nr. 24/1986, mundi einnig renna til Vélstjórafélags Íslands þar sem félagið á ekki lengur aðild að Farmanna- og fiskimannasambandinu. Í frv. er m.a. lagt til að sjútvrh. setji reglur um skiptingu þessa fjár milli samtakanna sem getið er um í frv. Eins og fyrr segir, virðulegi forseti, mælir nefndin með samþykkt frv.

Herra forseti. Ég hygg að nokkuð skiptar skoðanir séu um það frv. sem hér um ræðir. Sérstaklega með tilliti til þess að málið þurfi að skoða betur. Við, tveir þingmenn, höfum flutt brtt. við þetta frv. þar sem lagt er upp úr því að fara ofan í saumana á málinu. Það eru ákveðnar forsendur fyrir því að ástæða er til þess. Það segir sig sjálft að þarna er verið að vísa máli til ráðherra til að setja reglur sem hljóta að byggjast á einhverjum hefðum. Það er í sjálfu sér ekki deilumál að ástæða sé til að breyta skiptahlutfalli sem þarna um ræðir, 1,6% og 2,4%, til sjómannasamtakanna annars vegar og farmanna og fiskimanna hins vegar, heldur að skoða málið betur. Það er í rauninni óeðlilegt að verið sé að lengja lista þessara greina og þannig sé í rauninni verið að skapa farveg fyrir það að brjóta upp samsetningu í þessum liðum. Ef í þessu tilviki Vélstjórafélag Íslands kemur inn sem sérliður þá liggur auðvitað beinast við að þar með væri hægt að neita nýrri lagabreytingu eða uppsetningu þar sem önnur sérfélög kæmu inn. Vélstjórafélag Íslands er ekki landssamband. Það eru vélstjórar í Farmanna- og fiskimannasambandinu, í Alþýðusambandi Íslands og ýmsum öðrum félögum. Þess vegna finnst mér ekki fyllilega rökrétt að afgreiða málið á þennan hátt og óska eftir því að sú brtt. sem við höfum flutt gagngert til að skoða málið betur verði athuguð og leitað álits þeirra aðila sem um ræðir. Þetta mál hefur gengið nokkuð hratt fyrir sig og þótt haft hafi verið samband við aðila þá hygg ég að það séu mjög skiptar skoðanir um framgang þess. Og ég óska eftir að málið sé skoðað í sjútvn. á milli umræðna.

Herra forseti. Það vill nú svo óheppilega til í máli þessu að um er að ræða mál sem kemur upp vegna þess að samtök sjómanna klofnuðu. Þessum tilteknu samtökum sjómanna hafði verið ætlaður ákveðinn tekjustofn með ákveðnum hætti samkvæmt lögum. Það er mjög óheppilegt þegar samtök geta ekki komið sér saman um skiptingu. Það hlýtur jafnframt að vera mjög óeðlilegt að samtök eins og Farmanna- og fiskimannasamband Íslands haldi tekjum vegna félagsmanna sem eru í öðrum samtökum. Ég býst við því að öllum þætti það nokkuð undarlegt að ef þeir vildu ekki vera í tilteknu félagi og tilteknum samtökum en þrátt fyrir það skyldu þau halda tekjunum. Nú er það svo að hér er fyrst og fremst um það að ræða að ákveða það samkvæmt lögum að bæði þessi samtök, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands og Vélstjórafélag Íslands skuli fá þessar tekjur en síðan skuli sjútvrh. setja reglur um skiptingu fjár milli samtakanna. Vonandi verður það svo að þessir aðilar nái samkomulagi um málið áður en sjútvrh. setur þessar reglur. Það er alger óþarfi að flytja brtt. við þetta mál til að það verði skoðað betur. Það er búið að liggja yfir þessu máli mjög lengi í hv. sjútvn. Þannig að við getum ekkert frekar í málinu gert. Og sú brtt. sem hv. þm. Árni Johnsen hefur flutt hefur valdið mjög hörðum mótmælum frá Sjómannasambandi Íslands. Þessi mótmæli koma fram í bréfi frá 14. maí 1992. En það er alveg nýtt fyrir mér ef hv. þm. flytja ákveðna brtt. um tiltekna efnismeðferð í þeim tilgangi að láta skoða málið betur eins og hv. þm. sagði. Það er engin þörf á því. Ef menn hins vegar vilja standa að málum með þeim hætti sem sú brtt. gerir ráð fyrir þá geta menn gert það. En það mun skapa hæstv. sjútvrh. meiri vandamál við úrlausn málsins og það mun verða gert undir miklum mótmælum Sjómannasambands Íslands. Alþingi er ekki með þessu að ákveða endanlega niðurstöðu þessa máls. Alþingi er með þessari breytingu að skapa farveg til lausnar þessarar deilu. Það er ekki hlutverk Alþingis að skera endanlega úr um. En það mun koma í hlut framkvæmdarvaldsins að ganga frá því. En auðvitað hefur framkvæmdarvaldið fengið þau fyrirmæli að það sé rétt að bæði þessi samtök fái réttlátan hlut í þeim tekjum sem þarna um ræðir. Ég ætla, herra forseti, ekki að fara að gera frekari grein fyrir áliti Sjómannasambands Íslands og öllum þeim bréfum sem liggja fyrir í þessu máli. Það er miður að aðilar skuli ekki hafa komist að niðurstöðu í málinu. En þeir geta enn gert það. Vonandi verður þessi afgreiðsla til þess að viðkomandi aðilar, viðkomandi félög setjist nú niður og semji um þessi mál þannig að báðir hafi sóma að. Ég vænti þess að svo geti orðið og hæstv. sjútvrh. geti þá staðfest það samkomulag þegar þar að kemur.

Virðulegi forseti. Mér finnst efnislegi þáttur málsins tiltölulega skýr. Hér er um það að ræða að menn þurfa að semja um ákveðna lausn vegna breyttra aðstæðna vegna þess, eins og kom fram í máli síðasta hv. ræðumanns, að samtök hafa klofnað og þá þarf að gera upp hluti með öðrum hætti en áður var gert. Það kom einnig fram í máli hv. síðasta ræðumanns að það væri ekki hlutverk Alþingis að skera endanlega hér úr. Það kom einnig fram í máli hans að það væri æskilegast að aðilar semdu um málið. Og ég tel að við séum sammála um að efnislega niðurstöðu þarf að fá en frá mínum bæjardyrum séð er það ekki hlutverk Alþingis að blanda sér í þessa deilu. Það á að leggja að aðilum að semja um þetta mál. Það er ljóst að Alþingi mun ekki leysa málið. Alþingi á þess vegna ekki að blanda sér í það með lagasetningu eða öðrum hætti. Þess vegna tel ég, eins og fram kom í máli hv. 3. þm. Suðurl., nauðsynlegt að þetta mál sé skoðað rækilega í hv. sjútvn.

Herra forseti. Það má vel vera að það þyki eðlilegt að Alþingi blandi sér ekki í mál sem þetta. En það vill svo til að það gilda ákveðin lög um málið. Þar er gert ráð fyrir því að það séu eingöngu önnur samtökin sem fái þetta fjármagn. Er eðlilegt að svo sé? Hin samtökin hafa engan rétt nema nafn þeirra sé nefnt í lögum og þar af leiðandi er ekki hægt að leysa málið nema breyta lögum. Það er sjónarmið út af fyrir sig að fyrst þurfi aðilar að koma sér saman og síðan eigi Alþingi að setja löggjöfina. En finnst hv. þm. það réttlátt að þannig gætu mál t.d. æxlast í nokkur ár að ákveðið félag fengi tekjur af aðilum sem eru ekki innan vébanda þess? Fyndist hv. þm. t.d. eðlilegt að Alþb. fengi tekjur vegna hv. þm. Össurs Skarphéðinssonar?

Já, það er góð hugmynd.

Ég býst við að það þætti ósanngjarnt 

Alltaf reiðubúinn til að leggja þeim lið sem eru í neyð.

Ekki nema menn vilji vera góðir við minni máttar. En málið fjallar ekki um það. Það fjallar um að verði skapaður jarðvegur fyrir ákveðið réttlæti og eftir langar umræður og umfjöllun um málið sjá nefndarmenn í sjútvn. enga aðra leið. Og ég vænti þess að þeir hafi eitthvert traust hjá hv. þm.

Virðulegur forseti. Ég dreg ekki í efa að Alþingi þurfi að koma að þessu máli á einhverju stigi ef það þarf að breyta lögum, það er alveg rétt. En ég tel að æskilegasta leiðin í því máli væri sú sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi að fyrst kæmu aðilar sér saman um ákveðna lausn og síðan mundi Alþingi staðfesta það með lagasetningu. En það þarf held ég ekki að bíða lengi eftir því, hv. þm., ég held að aðilum sé það alveg ljóst að þetta ástand, sem skapast hefur, getur ekki varað lengur og þeir eigi að leysa það í samningum sín á milli og síðan verði það þá hlutverk Alþingis að staðfesta þá samninga.

Herra forseti. Ég hygg að það sé óumdeilt að vélstjórar sem starfa á sjó og eru í Vélstjórafélagi Íslands eigi fullan rétt til þess máls sem hér er fjallað um. Það er vandamálið sem um er að ræða. Ég vil taka undir orð hv. 1. þm. Austurl. um að nauðsynlegt sé að knýja til samkomulags í málinu. En þá vil ég draga fram þau atriði sem um hefur verið rætt að ætla sér að setja lög á Alþingi til að knýja fram samkomulag því að hv. þm. taldi líklegt að viðkomandi aðilar mundu og ættu að ná samkomulagi áður en til þess kæmi að hæstv. sjútvrh. setti reglugerð. Auðvitað á ekki lagasetning á Alþingi að leiða til einhverra slíkra þátta sem í sjálfu sér eru óþarfir. Það er auðvitað eðlilegast í ljósi þess að knýja á það fyrst áður en kemur til lagasetningar að þeir viðkomandi aðilar ræði saman og nái saman. Það eru öll rök til þess að það sé hægt með því að þeir skoði sín mál hvor í sínu lagi og geri sér sjálfir grein fyrir því hverjir séu eðlilegir rétthafar til þessarar skiptingar. Í því tilviki þarf Vélstjórafélag Íslands að gera greinarmun á vélstjórum sem annars vegar vinna á sjó og hins vegar á landi, hvort þeir eru félagar í Vélstjórafélaginu, hvort þeir eru félagar í Farmanna- og fiskimannasambandinu eða hvort þeir eru í Alþýðusambandi Íslands eða Sjómannasambandinu. Í slíkri úttekt þarf jafnframt að tryggja að menn séu ekki margtaldir í félögum til að njóta þessa réttar. Þannig að það eru full rök fyrir því að skoða málið ofan í kjölinn.

Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka að það er niðurstaða sjútvn. eða flestra nefndarmanna í sjútvn. sem eru flm. að þessu frv. að það beri að viðurkenna rétt Vélstjórafélags Íslands í þessu máli með sama hætti og annarra félaga. Með þessu frv. er verið að viðurkenna þennan rétt, svo einfalt er það. Ef hv. þm. eru andvígir því að viðurkenna þennan rétt þá er það afstaða út af fyrir sig. En við erum þeirrar skoðunar að það beri að viðurkenna þennan rétt með afgerandi hætti og það verði ekki gert nema með breytingu á lögum. Og þess vegna leggjum við það til að þetta mál verði afgreitt á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Mér er nú ekki mikil gleði í hug eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar, varaformanns þingflokks sjálfstæðismanna. Ég hef til þessa haft nokkurt álit á téðum þingmanni fyrir greindarsakir en ég verð að segja að vera kann að ég þurfi að endurskoða það álit eftir að hafa hlustað á þessa ræðu.  Það sem ég vildi sagt hafa, virðulegi forseti, er að það mál sem hér er til umræðu er afskaplega einfalt. Það er afskaplega ljóst að samkvæmt lögum nr. 24/1986 er það svo að tiltekið fjármagn hefur runnið af greiðslumiðlunarreikningi fiskiskipa til Farmanna- og fiskimannasambandsins. Það er alveg ljóst, virðulegur þingmaður Björn Bjarnason, að hluti þessa fjármagns stafar af því að vélstjórar áttu aðild að sambandinu. Nú hefur það gerst að vélstjórar eiga það ekki lengur, þ.e. það hefur verið stofnað Vélstjórafélag Íslands og þá liggur það auðvitað í augum uppi og þarf ekki að telja það ofan í lögfróðan þingmann að þá verður að breyta þeim lögum sem áður giltu. Því er lagt til með þessu frv. að það sé ekki lengur einungis talað um Farmanna- og fiskimannasamband Íslands heldur og Vélstjórafélag Íslands. Frv. er afskaplega saklaust að því leyti að það gerir jafnframt ráð fyrir því, eins og ég veit að hv. þm. Björn Bjarnason hefur lesið, því ég dreg það ekki í efa að hann hafi lesið frv., að sjútvrh. setji reglur um skiptingu þessa fjár og þær reglur eiga að fara eftir afskaplega einföldum leiðum, þ.e. það á að taka mið af fjölda félagsmanna. Ég vænti þess að sú réttlætiskennd, sem ég veit að hv. þm. Birni Bjarnasyni er í blóð borin, bannar ekki að þessi leið sé farin. Þetta er sanngjarnasta leiðin. Hvað varðar síðan málflutning hv. þm. Árna Johnsens þá er fróðlegt að heyra hann segja að það séu í sjálfu sér ekki deilur um að breyta greiðslunum. Hvers vegna er hann þá, eins og mér virðist hann vera að gera, að reyna að tefja þetta mál? Þ.e. hann telur að það þurfi að skoða þetta mál betur. En ég verð að segja það og staðfesta það sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson hefur sagt: Þetta mál er þaulrætt, þaulskoðað og grandskoðað. Það mundi jafnvel ekki hafa fengið betri afgreiðslu þótt jafnþingreyndur maður og til að mynda formaður Alþb. hefði verið í nefndinni.

Er þá langt til jafnað.

Er þá langt til jafnað. Ég verð því að segja að mér finnst óþarfi að flytja brtt. um þetta mál, sér í lagi þegar fyrir liggur að Sjómannasamband Íslands hefur mótmælt því að með þessum hætti sé reynt að bregða fæti fyrir þetta mál. Það er alveg ljóst að það þarf að breyta lögunum og það er einungis það sem verið er að gera ráð fyrir og málið hefur verið grandkannað í sjútvn. þingsins þannig að ég vil mælast til þess að hv. þm., sem hafa fjallað um þetta mál af nokkurri vankunnáttu, kynni sér þetta mál eilítið betur áður en þeir taka til máls með þeim hætti sem hér hefur verið gert.

Herra forseti. Ég vildi aðeins byrja á því að leiðrétta síðasta ræðumann. Sjómannasambandið sendi bréf, ekki til þess að mótmæla því að verið væri að sporna við þessari skiptingu, heldur þeirri brtt. sem hefur komið fram og gerir ráð fyrir að farið verði út í hlutaskipti. Því er Sjómannasambandið að mótmæla. Hitt er annað mál að það kemur mér spánskt fyrir sjónir og kannski er þó í bland ánægja yfir því að þingheimur vill nú fara að blanda sér í hin einstöku og sérstöku mál vítt og breitt í þjóðfélaginu. Í annan stað er verið að kasta út úr hinu háa Alþingi ýmsum ákvæðum og lögum sem eðlilegt væri að Alþingi hefði tök á og í hinn stað er verið að taka inn mál, eins og t.d. mál varðandi greiðslumiðlunarsjóðinn. Hvað ætla menn að gera þegar 46 stéttarfélög innan Sjómannasambandsins senda hingað erindi? Ætlar þingheimur að afgreiða það með sama hætti, bæta við sjómannafélögum um allt land og skipta niður þessum peningum? Ætlar þingheimur og hv. alþingismenn að taka það að sér að gerast einhverjir skömmtunarstjórar í þessu máli? Ef þessi ágætu stéttarfélög geta ekki komið sér saman um þetta þá er ekki nema um tvennt að gera og réttara sagt er aðeins um eitt að gera og það er að afnema þetta hreint og beint. Ég vara alvarlega við því og mér finnst, eins og ég sagði áðan, það vera orðið dálítið merkilegt þegar Alþingi ætlar að fara út í slíka starfsemi sem þessa, að skammta 50--60 sjómannafélögum út um allt land og eyrnamerkja þessar upphæðir í staðinn fyrir að láta samtök sjómanna sjá um þetta og ætlast til þess af þeim að þeir skipti þessu sín á milli, eins og þeir hafa gert hingað til.

Virðulegur forseti. Ég vil lítillega blanda mér inn í þessa umræðu sem orðin dálítið merkileg. Efnislega gengur málið út á það að Farmanna- og fiskimannasambandið er að ganga í sundur og eru vélstjórar þar að fara út og stofna sín eigin samtök. Farmanna- og fiskimannasambandið hefur fengið hlut úr greiðslumiðlunarsjóði sem ég hygg að sé ákvarðaður samkvæmt lögum og annar hlutur úr sama sjóði renni til Sjómannasambands Íslands. Þannig að ef ég kann þessa hluti rétt þá er það ákvarðað nú þegar í lögum hvernig skiptingin er. Hér hefur verið sagt að menn ættu að semja um þetta sín í milli. Ég er með bréf dags. 18. febr. frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands til Vélstjórafélagsins þar sem einmitt er jallað um samningaumleitanir á milli þessara aðila og vil ég lesa úr þessu bréfi eina setningu sem gefur augljóslega upp stöðuna í þessum samningaviðræðum og hún er þannig, með leyfi forseta: ,,Eins og ég hef margoft sagt við þig í viðræðum sem við höfum átt saman um fé af greiðslumiðlunarreikningi fellst ég fyrir hönd Farmanna- og fiskimannasambands Íslands ekki á uppskipti á þeim lögbundna rétti Farmanna- og fiskimannasambands Íslands né öðrum eignum sambandsins.`` Það er alveg skýrt að Farmanna- og fiskimannasambandið fellst ekki á neinar breytingar eða að láta neitt af hendi til Vélstjórafélagsins. Mér sýnist málið vera í þannig stöðu að löggjafinn verði að taka á því og eins eru reyndar fleiri þeirrar skoðunar því fram hefur komið frv. sem sjútvn. hefur afgreitt frá sér og ef ég man rétt þá leggur hún til að það verði samþykkt, þannig að mér sýnist einboðið að menn fylki sér að baki sjútvn. í þessu máli.

Herra forseti. Ég hallast mjög að því að einskis misskilnings gæti hjá hv. 3. þm. Suðurl. eða hv. 3. þm. Reykv. Ég held að báðir viti nákvæmlega hvað um er að tefla og báðir tefla þetta mál til sigurs fyrir Farmanna- og fiskimannasambandið, að það fái að halda félögunum nauðugum innan sinna vébanda, eins og Sovétríkin höfðu náttúrlega sem grundvallaratriði í sinni stefnu allan þann tíma sem þau störfuðu og er náttúrlega kennslubókardæmi um hvernig menn vilja halda öðrum nauðugum hjá sér. Hitt er athyglisvert að þeir sem hafa talað fyrir því að þessu verði breytt eru í reynd að fela hæstv. sjútvrh. að vera æðsta dómara í málinu. Og vantraustið á þá niðurstöðu kemur frá þingmönnum Sjálfstfl. Þeir treysta ekki sjútvrh. til að leysa þessi mál af réttlæti. Þetta er alveg furðuleg niðurstaða og það er enn þá furðulegra að 3. þm. Suðurl. skuli á næturfundi þegar klukkuna vantar ellefu mínútur í eitt fara að bera upp óbeint vantraust á réttlætiskennd sjútvrh. Ég held þetta hljóti að vera nokkurs konar svartfuglavilla sem kom stundum fyrir þegar menn sáu ekki til sjávar og það verður að líta á þetta í því ljósi. En ég vænti þess að hv. 3. þm. Suðurl. haldi ekki lengra áfram í þessu máli heldur gefi sér tíma í nótt til að hugsa sinn gang og mæti svo kátur og hress á morgun og lýsi auðvitað fullum stuðningi við hæstv. sjútvrh.

Herra forseti. Það ætti ekki að koma hv. þingheimi á óvart þó að hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, kippi sér ekki upp við muninn á degi eða nóttu og það er svo sem ekkert nýtt að hann hafi munn sinn alspenntan hér í þingsal og er það vel. En það er ástæðulaust að snúa út úr þessu máli á þann veg að menn séu að tefla til sigurs fyrir einhvern ákveðinn aðila. Menn eru einfaldlega að reyna að bjóða upp á eðlilega málsmeðferð. Ef menn ætla sér að Alþingi setji lög sem ekki þarf að framfylgja vegna þess að ætlast sé til þess að áður en þau komi til framkvæmda eða setningar reglugerðar samkvæmt þeim þá nái menn samkomulagi, til hvers er þá leikurinn gerður? Eða er það hlutverk Alþingis að hugsa ekki lengra í lagasetningu en svo að það eigi að tjalda til einnar nætur og bjarga þannig einhverju fyrir horn? Í þessu tilviki á auðvitað að ætlast til þess að viðkomandi aðilar nái samkomulagi án þess að Alþingi sé að grípa inn í málið á þessu stigi.

Af hverju ert þú þá með brtt.?

Það er enginn sem efast um að þarna sé um að ræða rétt manna, en þeir eiga að ná samkomulagi. Það er að mínu mati ekki tímabært að grípa inn í á þennan hátt. Það sem hér hefur verið nefnt og varðar hlutaskipti í brtt., sem við höfum lagt fram, er einfaldlega það sem yrði við samþykkt laganna, sjútvrh. yrði í rauninni að setja ný lög, nýja reglugerð til þess að leysa málið eða setja málið í framkvæmd. Þau atriði sem eru nefnd í brtt. eru einvörðungu til skoðunar en ekki til framkvæmda að því leyti.

Herra forseti. Hafi það hvarflað að mér að það væri svartfuglavilla þá er ég nokkuð viss í minni sök núna að svo er því að hv. 3. þm. Suðurl. ræddi um það í bland að ráðherra setti lög eða reglugerðir og var ekki á hreinu hvort ráðið hann teldi nauðsynlegra í stöðu málsins. Auðvitað liggur ljóst fyrir að Alþingi setti þessi lög og það breytir enginn þessum lögum nema Alþingi. Þess vegna getur enginn annar blandað sér í málið. Að breyta lögum, sem Alþingi hefur sett, er ekki að blanda sér í neitt mál, það er í reynd aðeins Alþingi eitt sem hefur aðstöðu til að veita það rými sem hæstv. sjútvrh. er nauðsyn svo hann geti ,,sjatlað`` þetta mál. Þannig standa leikar. Það er ekki verið að kveða upp neinn salómonsdóm, það er verið að fela sjútvrh. fullt umboð í málinu. Lengra getur Alþingi ekki gengið. Það á tvo kosti. Annars vegar að nema lögin úr gildi algjörlega, eins og hér hefur komið fram, eða fela hæstv. sjútvrh. fullt umboð í málinu. Og vegna þess að þingheimur ber það traust til hæstv. sjútvrh. að hann muni af réttsýni taka á þessu máli þá velur þingið þann kostinn, vænti ég, að fela honum umboð til þess að vinna að lausn deilunnar.

Virðulegi forseti. Hér eru undarlegir hlutir á ferð. Það gerist upp úr hálfeitt að þingmenn Sjálfstfl. fara að beita sér fyrir því að þetta frv. verði ekki afgreitt. Hver er saga þessa frv.? Það er rætt efnislega í sjútvn. þar sem Sjálfstfl. fer með forustu, þ.e. hv. þm. Matthías Bjarnason, síðan er frv. flutt og 1. flm. er þingmaður Sjálfstfl., Árni R. Árnason. Í frv. er lagt til að fela sjútvrh. Sjálfstfl. að setja reglur um málið. Við hinir stóðum í þeirri góðu trú að þetta væri einfalt samkomulagsmál. En þá rísa upp þingmennirnir Árni Johnsen og Björn Bjarnason og síðan bætir um betur hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson og leggjast gegn þessu frv. Hvað er að gerast innan Sjálfstfl. í þinginu? Samkvæmt öllum eðlilegum reglum hefði þingflokkur Sjálfstfl. átt að vera sá flokkur sem styddi þetta frv. því það á sér uppruna í nefnd þar sem hann fer með forustu og 1. flm. frv. er þingmaður flokksins. Var þessu máli ekki veitt blessun í þingflokki Sjálfstfl. áður en það var lagt fram? Það er nú venja hér í þinginu.

Þetta er sögulegt mál.

Það er alla vega mjög undarlegt, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, og maður veltir því fyrir sér hvað liggi á bak við. Menn hafa verið að leiða líkum að því að það kunni að vera einhver valdabarátta innan Sjálfstfl. og vantraust í garð hæstv. sjútvrh. og hv. þm. Árni Johnsen geti ekki unað sjútvrh. þess að setja reglur um málið, hann þurfi sérstaklega að beita sér fyrir því að sjútvrh. Þorsteinn Pálsson fái ekki þessa heimild. Það er afar óvenjulegt að menn beiti sér þannig gagnvart samflokksmanni sínum úr manns eigin kjördæmi sem er þar að auki ráðherra fyrir flokkinn. Síðan kemur upp Björn Bjarnason, varaformaður þingflokks Sjálfstfl. og einn af forsetum þessa þings, og fer að spóla málinu enn frekar. 

Hæstv. forseti. Ég er algjörlega ósammála málflutningi formanns flokks míns, hv. 8. þm. Reykn. Mér finnst það alveg sérdeilis ánægjulegt að sjá loksins eftir margra mánaða setu hér hv. þm. Sjálfstfl. taka til máls og ég vona að þeir sem geri sem allra mest af því á þessari nóttu.

Herra forseti. Ég vona að mér leyfist sem einum af flm. að segja örfá orð kannski til að skýra málið, eða vonandi. Ég held að hv. þm., sem hér hafa mælt, hv. 3. þm. Suðurl. og 3. þm. Reykv., hafi ekki alveg áttað sig á því hvernig lagaleg staða þessa máls er. Hún er sú að lögin tryggja öðrum aðilanum allan rétt og það er ekki merkileg samningsstaða sem hinn aðilinn hefur við þær aðstæður. Það hefur þegar komið fram og verið vitnað í bréf í því sambandi að Farmanna- og fiskimannasambandið hefur ekki ljáð máls á samningum við Vélstjórafélagið um breytta tekjuskiptingu í kjölfar þess að félagafrelsið hefur verið nýtt til þess að stofna nýtt félag. Ekki er um það að ræða að Alþingi blandi sér með einhverjum óeðlilegum hætti í þessa deilu heldur að Alþingi breyti lögum til að skapa lagalegan grunn, lagalegar forsendur fyrir samkomulagi félaganna. Hann er ekki fyrir hendi meðan það félagið, sem hefur allan lagalegan réttinn sín megin, neitar breytingum. Þá er engin samningsstaða fyrir hendi af hálfu hins aðilans. Það væri fróðlegt við síðara tækifæri að velta fyrir sér þeim viðhorfum sem endurspeglast í málflutningi tveggja hv. þm. Sjálfstfl., eða jafnvel þriggja, til félagafrelsisins. Eru þessir hv. þm. virkilega að draga í efa rétt vélstjóra til að stofna sín eigin félagasamtök og þá með sanngjörnum hætti að afla þeim tekna miðað við þær leikreglur sem í gildi eru? Ég vona að svo sé ekki og ef menn eru sammála um að vélstjórar hafi rétt til að stofna sín eigin félagasamtök og eðlilegt sé að þeir fái þá sinn hlut teknanna sem aflað er eða renna til þessarar starfsemi þá er það auðvitað hlutverk Alþingis að tryggja að félagafrelsið sé fyrir hendi í þessu sambandi og að menn geti samið um eðlilega skiptingu tekna milli félaganna. Það er það sem Alþingi með þessum hætti er að tryggja að breyta lögum og þess vegna eiga menn auðvitað að samþykkja þetta frv. ef menn eru sjálfum sér samkvæmir í þeim efnum. Sjútvrh. er að vísu ætlað mikið hlutverk í þessu sambandi eins og hér hefur fram komið og þarf ég ekki að fara yfir það. Ég tel þess vegna langeðlilegast að samþykkja þetta frv. og hætta frekari rökræðum um það. Sú leið er að vísu alveg möguleg að gefa félögunum tiltekinn frest til að ná samningum og flytja frv. ella ef þau ekki ná þeim og skipa með lögum þessu máli, ellegar staðfesta með lögum samkomulag sem félögin hafa náð. En samningsstaðan eins og hún er liggur þannig að hinn lagalegi réttur er öðrum megin í málinu og það eru auðvitað ekki góðar forsendur til að ná sanngjörnum samningum. Mig rekur minni til að hliðstæð deila hafi verið uppi hér á Alþingi fyrir nokkrum árum síðan þegar til umræðu var lagasetning til handa Öryrkjabandalagi Íslands að fá lagaheimildir til að starfrækja bókstafslottó sem þeir sóttu þá eftir. Íþróttahreyfingin hafði einkarétt á tölulottói og vildi ekki gefa hana eftir og þess vegna var frv. í meðförum þingsins til að tryggja Öryrkjabandalaginu sambærilega stöðu. Þá tókst, að vísu með þrýstingi af hálfu Alþingis, að fá þessi félagasamtök til að setjast niður að samningsborðinu og ná farsælli niðurstöðu sem við öll þekkjum og hefur skilað ágætum árangri. Ég vil því vera hreinskilinn hvað það snertir að ég tel út af fyrir sig að báðar leiðirnar geti skilað árangri. Annars vegar sú að breyta lögunum og skapa þessar lagalegu forsendur. Hins vegar að þrýsta á þessi samtök að ná niðurstöðu og lögfesta hana síðan. En með hliðsjón af þeim málflutningi talsmanna Sjálfstfl., sem hér hefur komið fram, hv. 3. þm. Suðurl. og 3. þm. Reykv., tel ég miklu vænlegri leið að lögfesta forsendurnar fyrir samkomulaginu fyrst og láta það síðan takast en að treysta á að það gerist án slíkra aðgerða. Ég verð að segja eins og er að ég tel að hv. þm. skuldi okkur meiri rökstuðning fyrir sínum málflutningi en enn hefur komið fram því hann er satt að segja harla furðulegur miðað við hinar augljósu lagalegu forsendur í málinu.

Virðulegi forseti. Vegna þess misskilnings sem ég heyri að hefur komið upp verð ég að ítreka það að ég greiddi ekki atkvæði í nefndinni þegar þetta mál var afgreitt. Í annan stað vil ég endurtaka það sem ég sagði í örstuttu máli að ég tel að hér sé Alþingi að fara inn á þá braut að gerast nokkurs konar skömmtunaraðili varðandi þessa greiðslu. Ég er hlynntur félagafrelsi og ég er líka hlynntur því að sjútvrh. fái þetta mál og leysi það. Það var eðlilegt að hann héldi því máli. En vandamálið er, eins og ég sagði áðan, að verði þetta lögfest eins og hér er lagt upp með þýðir það einfaldlega að Alþingi má eiga von á því á haustdögum að hingað komi nokkrir tugir sjómannafélaga og óski eftir sams konar meðferð. Þá skulu menn auðvitað afgreiða það líka. 
            

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fjallaði um tvær hugmyndir í sínu máli, annars vegar lagasetningu, hins vegar það að veita viðkomandi aðilum meiri tíma til að ná samkomulagi. Það er kannski það sjónarmið sem ég lagði áherslu á í mínu máli, að það væri ekki tímabært að setja lög í málinu heldur ætlast til að menn næðu samkomulagi án þess að til hennar kæmi. Að því leyti vil ég taka undir orð hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Það þarf ekki merkileg svör. Málflutningur beggja andsvarenda dæmir sig sjálfur. Það sem hér er um að ræða er það að Alþingi leggi grunn að lausn þessarar deilu með því að afnema lagaleg forréttindi annars aðilans þannig að þeir geti á jafnréttisgrundvelli mætt til samningaviðræðna. En úr því að þessi sjónarmið eru hér af hálfu ákveðinna þingmanna Sjálfstfl. treysti ég ekki þeim aðstæðum í málinu. Ég legg þess vegna eindregið til að við ljúkum þessum umræðum og samþykkjum frv. Ég er í litlum vafa um að það verður gert með öllum greiddum atkvæðum, kannski gegn tveimur.

Virðulegur forseti. Það mál sem kemur hér til umræðu er 24. mál þingsins. Hæstv. iðnrh. svaraði skýrslubeiðninni að ég held um mánaðamótin mars/apríl. Hann hafði því málið alllengi til meðferðar. Síðan kemur það loks til umræðu væntanlega á síðasta sólarhring þessa löggjafarþings. Ég tel að ástæða sé til að íhuga að hve miklu leyti er í raun hægt að standa að málum eins og við höfum gert og þingsköp gera ráð fyrir, að það sé beðið um skýrslu og óskað eftir umræðum um hana vegna þess að niðurstaðan er sú að það reynist oft mjög erfitt að tryggja samhengi hlutanna með eðlilegum hætti. Ég hafði hugsað mér, með hliðsjón af því hvernig stendur á í allri meðferð mála, að tala ekki langt mál varðandi þessa skýrslu vegna þess líka að hæstv. iðnrh., sem ég þyrfti helst að tala við, er farinn í burtu og því ekki kostur á að eiga við hann orðastað að sinni. Ég tel hins vegar að það sé óhjákvæmilegt að taka það fram í tilefni af skýrslunni að mér sýnist rétt að undirbúa það, og ég mun alla vega gera það af minni hálfu, að þessi málsmeðferð og stefnumótun í iðnaði verði tekin til rækilegrar meðferðar á næsta þingi, ekki síst með hliðsjón af því að hv. iðnn. og stjórnarmeirihluti hefur ekki fengist til þess að afgreiða tillögu þingmanna Framsfl. um stefnumótun í iðnaði og endurskoðun á stefnumótun í þeim málaflokki sem samþykkt var vorið 1983. Það sem ég vil nefna í upphafi varðandi þessa skýrslu, áður en ég kem að henni sjálfri í einstökum atriðum og kennitölum hennar, eru fjórir almennir þættir sem mér finnst sérstaklega umhugsunarverðir. Það er í fyrsta lagi sú staðreynd hvað styrkur sjávarútvegsins er bersýnilega mikill í íslenskri þjóðfélagsþróun á árunum frá 1970 til 1990. Það er augljóst að styrkur sjávarútvegsins er í raun langt umfram það sem menn gerðu ráð fyrir 1970--1971 sem eru upphafsár þess samanburðar sem menn eru að tala um. Í öðru lagi tel ég að það sé mjög athyglisvert að horfa á það hvernig þessi skýrsla endurspeglar þróunina í íslenskum stjórnmálum á 20 ára tímabili. Þegar ég les um framtíðarstefnu núv. ríkisstjórnar velti ég því fyrir mér hver stefnan sé. Það er EES. Það er engin stefna í iðnaðarmálum. Ríkisstjórnin hefur þá stefnu, eins og alþjóð veit, að Ísland verði aðili að Evrópska efnahagssvæðinu en ríkisstjórnin hefur enga stefnu í iðnaðarmálum. Hún vísar allri framtíðarþróuninni á EES. Þegar ég les þennan texta og hlusta á ræðuna sem hæstv. iðnrh. flutti á laugardaginn koma upp í huga mér minningar frá árunum 1970 og 1971 þegar ég sat hér á þingpöllum ásamt hæstv. núv. umhvrh. og verið var að taka Ísland inn í EFTA. Hver voru rökin fyrir EFTA-aðildinni? Þau voru að það biði eftir íslenskum iðnaði þar markaður 100 milljóna manna sem mundi á skömmum tíma leysa öll vandamál íslensks iðnaðar, stórauka framleiðslugetu hans og margfalda fjölda þess fólks sem starfaði við iðnað. Það er einnig athyglisvert að hugsa um þetta með hliðsjón af því, virðulegi forseti, að einmitt um þetta leyti stóð yfir umræðan um útfærslu landhelginnar. Viðreisnarstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. var andvíg því að slá föstu að landhelgin yrði færð út í 50 sjómílur, hún var algerlega andvíg því. Hún taldi að í staðinn fyrir þróun í sjávarútvegi ætti að koma þróun í iðnaði sem skyldi byggjast á aðildinni að EFTA. Allt þetta gengur aftur í þessari skýrslu og það er sem maður heyri fyrir skilningarvitunum á ný, þegar hlustað er á hæstv. iðnrh. og viðskrh., ræðurnar sem þáv. hæstv. viðskrh., Gylfi Þ. Gíslason, flutti um EFTA. Hann sagði ekki: Iðnaðarstefnu verðum við að hafa. Hann sagði: Við ætlum inn í EFTA. Núv. iðnrh. segir: Við þurfum enga iðnaðarstefnu. Við ætlum inn í EES. Það er eins konar allsherjartöfraorð og svar við öllu. Í þessari ágætu skýrslu, sem ég hef fulla ástæðu til að þakka fyrir vegna þess að það er talsvert af talnaefni í henni sem er mjög gagnlegt, gengur þetta aftur. Í þriðja lagi verð ég að gagnrýna skýrsluna fyrir það að hún reynir að fela það sem við köllum hér og biðjum um í skýrslunni þróun íslensks iðnaðar án stóriðju. Við biðjum um að íslenskur iðnaður án stóriðju sé tekinn sérstaklega út úr. Þegar maður les talnaefnið og textana er þessu talsvert mikið grautað saman og það ber að gagnrýna af því að beðið var um íslenskan iðnað án stóriðju. Í fjórða lagi, virðulegi forseti, þá ætla ég að nefna það í einni setningu að það jaðrar við að vera spaugilegt í þessu skjali, sem er þó ekki að jafnaði fyndið verð ég að segja, þegar menn reyna á einum stað í þessu skjali að binda vonir við framtíðarþróun iðnaðar á Íslandi við ál og gagnrýna um leið að ekki skuli hafa verið komið hér á orkufrekri stóriðju og tala um bagalegar tafir frá 1978 í þeim efnum. Skilst fyrr en skellur í tönnum. Það er verið að halda því hér fram að í iðnaðarráðherratíð Hjörleifs Guttormssonar á árunum 1978--1973 hafi þessi þróun verið stöðvuð. Síðan hann yfirgaf iðnrn. er eins og kunnugt er níu ár og það hefur ekki borið mikið á kraftaverkunum síðan nema þá helst í pappír. Það eru mikil kraftaverk. Ef ég held síðan aðeins áfram með þessa skýrslu, herra forseti, ætla ég lauslega að víkja fyrst að hinum almennu atriðum og því sem ég gat um áðan sem stendur eins og tindur upp úr skýrslunni, það er það hvað sjávarútvegurinn er sterkur. Það kemur fram að vöruútflutningur á árunum frá 1973 hefur tvöfaldast að magni. En það kemur fram að það er sjávarútvegurinn sem er alger burðarás í þessari þróun. Á bls. 7 í skýrslunni er mér liggur við að segja samfelldur áfellisdómur yfir þeirri stefnu sem viðreisnarstjórnin hafði í iðnaðarmálum, að í raun þyrfti ekkert að gera í iðnaði annað en að vísa á EFTA og að EFTA-þróunin væri nægileg og ekki þyrfti að færa landhelgina út. Það var stefnan. Þeir voru á móti útfærslunni í 50 mílur. Þeir voru það. Og þeir segja hér á bls. 7 að ,,spár um aukinn útflutning iðnaðarvara til Vestur-Evrópu hafi gengið eftir þótt aukningin hafi ekki komið strax fram``. Þessi aukning er mjög óveruleg og hún er mjög lítil í íslenskum iðnaði fyrir utan stóriðju. Það sem skiptir máli er auðvitað það að útfærsla landhelginnar stórjók sjávarafla Íslendinga. Það urðu framfarir í flutningatækni til að auðveldara yrði að flytja ferskan fisk á markað í Evrópu. Fiskveiðar aðildarríkja EB drógust saman, skortur á fiski þar kom fram í hærra verði og síðan hefur átt sér stað stöðug gengislækkun dollars gagnvart helstu Evrópumyntum sem hefur þýtt það að útflutningur til Evrópu hefur orðið ábatasamari en útflutningur til Bandaríkjanna. Með öðrum orðum eru þessi orð sem falla í skýrslunni ótrúlega sterkur áfellisdómur yfir stefnu eða stefnuleysi viðreisnarstjórnarinnar í iðnaðarmálum, áfellisdómur yfir trúleysi hennar í sjávarútvegi og oftrú hennar á að EFTA mundi leysa alla skapaða hluti. Í skýrslunni koma síðan fram fjölmargar afar fróðlegar kennitölur um þróun iðnaðarins. Það er í fyrsta lagi varðandi framleiðslu í iðnaði en hún hefur aukist í öllum iðnaði um 51% frá 1973--1989. Á sama tíma hefur landsframleiðslan öll aukist um 79%. Iðnaður 51%, landsframleiðslan 79%. Það er gífurlegur samdráttur í vefjar- og fataiðnaði, eins og er reyndar í mörgum öðrum löndum, en myndarleg aukning er í matvæla- og drykkjarvöruiðnaði. Í öðru lagi þegar hlutur iðnaðarins í landsframleiðslu er skoðaður kemur einnig í ljós að það hefur í rauninni mjög lítil hreyfing orðið nema innan iðnaðarins. Skógerð er svo að segja horfin, vefjar- og fataiðnaður hefur minnkað, trjávöruiðnaður hefur hrapað, málmiðnaður líka en matvælaiðnaðurinn hefur aukist stórkostlega og er nú u.þ.b. 1 / 4 af iðnaðinum í landinu. Í þriðja lagi eru tölurnar um vinnuafl mjög athyglisverðar þar sem það kemur fram að 1970 voru 15% ársverka á Íslandi í iðnaði, núna eru þau 12%. Hlutfall iðnaðar þarna hefur minnkað. Að því er varðar framleiðni í iðnaði er það ljóst að á sumum sviðum hefur orðið stórkostlega mikil framleiðniaukning í iðnaði, t.d. um 70% í trjávöruiðnaði eða kannski öllu heldur þeim hluta trjávöruiðnaðarins sem eftir er. Í fimmta lagi er það athyglisvert að því var spáð á árinu 1970, í upphafi þessa samanburðartíma, að iðnaðurinn mundi geta hækkað stórkostlega laun þess fólks sem vinnur í iðnaði af því að hann mundi hafa svo mikla útflutnings- og markaðsmöguleika. Niðurstaðan er sú að hlutfall launa í iðnaði á Íslandi hefur staðið í stað. Það var 26% en er núna 24% í lok samanburðartímabilsins. Það er í sjötta lagi mjög athyglisvert að skoða þær upplýsingar sem fram koma í þessum plöggum um samkeppnisstöðu iðnaðarins og velta því fyrir sér, sem við berum öll ábyrgð á sem höfum átt aðild að landsstjórninni, að iðnaðurinn hefur að mörgu leyti goldið nábýlisins við sjávarútveginn. Gengið hefur verið ákveðið út frá forsendum sjávarútvegsins mjög mikið og það hefur oft og tíðum skapað iðnaðinum mikla erfiðleika eins og sést m.a. í þeim töflum sem hér birtast og ég kem nánar að á eftir. Í sjöunda lagi er stórfróðlegt að velta fyrir sér markaðshlutdeild íslensks iðnaðar. Hún hefur alls staðar minnkað. Hún hefur alls staðar minnkað í öllum greinum. Það er alveg sama hvaða greinar maður tekur, markaðshlutdeild iðnaðarins hefur minnkað hvort sem það er kaffi, húsgögn, málning eða hvað sem er. Það eina sem hefur haldist nokkurn veginn í markaðshlutdeildinni er sælgætisiðnaðurinn. Í áttunda lagi er það svo útflutningurinn. Hvað hefur orðið þar? Hefur orðið aukning í útflutningi íslenskra iðnaðarvara sem hlutfalls af útflutningi þjóðarinnar í heild? Svarið er nei. Hlutfallið hefur lækkað. Í níunda lagi var spurt hvernig afkoma iðnaðarins hefur verið á þessum tíma en um það var spurt í skýrslubeiðni okkar. Svarið er: Það hefur gengið dálítið dapurlega. Það hefur gengið á eigið fé iðnaðarins á þessum tíma. Í raun og veru má segja að það hafi gengið á eigið fé iðnaðarins svipað og annarra atvinnugreina. Það er umhugsunarvert fyrir okkur hvað gengið hefur á eigið fé fyrirtækjanna á Íslandi, á síðustu tíu árum sérstaklega, sem ég tel ekki nokkurn vafa á að stafi af því að fjármagnið hefur tekið til sín miklu stærri hluta af verðmætamynduninni í þjóðfélaginu en áður var. Í tíunda lagi eru fróðlegar upplýsingar hér um kjör iðnverkafólks þar sem það kemur fram, og er auðvitað fyrst og fremst vegna framleiðniaukningarinnar sem er talsvert mikil sums staðar, að kaupmáttur tímakaups á athugunartímabilinu, sem þarna er verið að ræða um, hefur aukist nokkuð meira í iðnaði en t.d. hjá öðru landverkafólki. Eins og ég gat um áðan, virðulegur forseti, eru töflurnar býsna fróðlegar. Án þess að ég fari út í þær í smáatriðum ætla ég fyrst að staldra við töfluna á bls. 25--27 um þróun iðnaðarframleiðslunnar í heild. Íslenskur iðnaður, íslenskur iðnaður vel að merkja, hefur aukið framleiðslu sína frá 1980--1989 um 11,7%, á 10 ára bili. Matvælaiðnaðurinn hefur á sama tíma aukið framleiðslu sína um 35%, landsframleiðslan hefur aukist um 34%. Landsframleiðslan vex sem sagt þrisvar sinnum meira en framleiðsla íslensks iðnaðar á sama tíma. Ég segi alveg eins og er, virðulegi forseti, það er stórkostlegt áhyggju- og umhugsunarefni hvernig þetta hefur þróast hér á síðustu tíu árum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að fyrir utan erfið samkeppnisskilyrði þá er það vaxtastefnan sem hefur valdið iðnaðinum erfiðleikum. Það er einnig fróðlegt í þessu sambandi að skoða töfluna á bls. 31 um ársverk í iðnaði eftir landshlutum, þar sem bersýnilegt er að landsbyggðin með örfáum undantekningum, eins og Sauðárkróki, hefur borið heldur skarðan hlut frá borði. Það er ástæða til að þakka þá töflu en vekja athygli á því að til eru miklu meiri upplýsingar um þetta mál, um það hvernig landið skiptist í iðnaðarþróun og hvernig iðnaðurinn og iðnfyrirtækin hafa þróast á landsbyggðinni. Það eru til miklu ítarlegri upplýsingar um þessa hluti frá Gylfa Arnbjörnssyni sem er starfsmaður Alþýðusambands Íslands og hefði verið einkar fróðlegt að hafa fleiri upplýsingar frá honum í þessu skjali. Það er athyglisvert, virðulegi forseti, að skoða, eins og ég sagði áðan, framleiðnitöfluna sem sýnir mjög góða framleiðniaukningu í iðnaðinum á þessum tíma og það er einnig athyglisvert að skoða markaðshlutdeildartöfluna á bls. 35 þar sem t.d. markaðshlutdeild kaffis fer úr 92--94 niður í 43, málning úr 66 niður í 52, hreinlætisvörur úr 72 niður í 50, öl og gosdrykkir á þeim tíma sem leyfður hefur verið innflutningur, úr 92 í 86. Húsgögn hrapa úr 73 í 39 og innréttingar úr 87 í 60. Auðvitað væri gaman að því, virðulegi forseti, að velta því fyrir sér hversu mörg starfstækifæri hafa tapast. Hér er um að ræða mörg þúsund starfstækifæra sem hafa tapast út úr iðnaðinum af því að markaðshlutdeild hans hefur minnkað. Þúsundir starfstækifæra, virðulegi forseti. Það er einnig fróðlegt að skoða töfluna um útflutning iðnaðarvara sem hlutfall af heildarvöruútflutningi á bls. 36 og síðan hagnaðinn eða öllu heldur tapið, því iðnaðurinn hefur alltaf verið rekinn með tapi allan þennan tíma. Mér sýnist að iðnaður án fiskiðnaðar og stóriðju hafi verið rekinn með 0,2% tapi að meðaltali öll árin 1980--1989. Hvaða iðngrein er það sem stendur verst allan þennan tíma og hefur mest tap? Hvaða iðngrein er það? Það er stóriðjan. Hún er með tap allan þennan tíma upp á 9,6% að meðaltali á ári. Þessi iðnfyrirtæki okkar, þrátt fyrir það að þau séu ekki mjög öflug og ekki mjög stór, standa betur en stóriðjan sem er með 9,6% tap á ári að meðaltali þennan tíma sem eftir minni margföldunartöflu segir mér það að þau hljóti að hafa tapað öllu sínu eigin fé á árunum 1980--1989. Ef maður margfaldar 9,6 með 10 fær maður nokkurn veginn út 96. Það er einnig fróðlegt að skoða töfluna um eiginfjárhlutfallið á bls. 38. Á árunum 1983--1988, þegar Sjálfstfl. hefur ráðið í raun og veru einna mestu, hrapar eiginfjárhlutfallið í iðnaðinum úr 37,5% í 27,5%. Það er gríðarlegt hrun í eigin fé iðnaðarins á þessum tíma. Síðan vek ég athygli á kaupmætti greidds tímakaups þar sem það kemur fram að kaupmáttur greidds tímakaups karla hefur staðið í stað. Kaupmáttur greidds tímakaups kvenna í verksmiðjuvinnu hefur hækkað um 7,3% og Alþýðusambandið alls, landverkafólk, hefur lækkað á þessum tíma um 3,4%. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, virðulegi forseti, ætla ég ekki að eyða löngu máli í að fara yfir þessa skýrslu nú. Ég ætlaði aðeins að vekja athygli á þessum aðalatriðum. Ég ætlaði að þakka fyrir tölurnar sem eru gagnlegar. Ég ætlaði að vekja athygli á nokkrum almennum atriðum sem ég gerði í upphafi. Og ég ætlaði að segja: Stefnumótunin um framtíð íslensks iðnaðar er fátækleg. Hún er EES, hún er í raun og veru ekkert annað. Það sem má segja að sé niðurstaðan, þegar maður lítur yfir þessa skýrslu, er í fyrsta lagi að íslenskur iðnaður hefur staðið sig ótrúlega vel miðað við háan fjármagnskostnað, miðað við erfið samkeppnisskilyrði og miðað við það að honum hefur verið vantreyst. Íslenskum iðnaði án stóriðju hefur verið vantreyst. Stjórnvöld hafa ekki trúað mikið á möguleika íslensks iðnaðar. Þau hafa trúað á þá erlendu stóriðju sem lausn á öllum hlutum. Í öðru lagi er ljóst, virðulegi forseti, að þær vonir sem var brugðið upp á skjáinn í tengslum við aðildina að EFTA hafa ekki ræst. Þær hafa greinilega ekki ræst. Það vantar mikið þar á. Það vantar mörg þúsund störf og hundruð milljónir í útflutningstekjum. En það versta er þó í þriðja lagi, virðulegi forseti, að núv. ríkisstjórn er að falla í sama fenið. Í staðinn fyrir að segja: efling iðnaðar er sagt núna: EES. Ríkisstjórnin hefur því miður enga aðra stefnu í iðnaðarmálum en þá að þjóðin eigi að ganga inn í Evrópskt efnahagssvæði. Það er fátækleg stefna, fátæklegur fáni til framtíðar fyrir íslenskan iðnað.

Virðulegur forseti. Við ræðum á mjög þröngum tíma skýrslu iðnrh. um þróun íslensks iðnaðar. Það er mjög slæmt að hafa ekki tíma til að ræða málefni iðnaðarins, þessarar mikilvægu atvinnugreinar, við betri aðstæður. Þó að þessi skýrsla, sem við nú ræðum, gefi tilefni til mikillar umræðu verð ég að takmarka mig við örfá atriði vegna þess samkomulags sem gert hefur verið um tíma til umræðna. Skýrslubeiðandi hafði samið um það við forseta að umræða um skýrsluna yrði takmörkuð og ég ætla að halda mig við það.  Almennt má segja um þessa skýrslu að þar rekist hvað á annars horn. Í skýrslunni kemur fram að iðnrh. hefur mjög svo takmarkaða trú á íslenskum iðnaði. Það eina sem hann sér er erlend stóriðja. Það kemur auðvitað ekki á óvart. Við sem fylgst höfum með ráðherranum undanfarin ár vitum að hugur hans er fyrst og fremst bundinn við ál, annað rúmast ekki í hans kolli að því er virðist, a.m.k. ekki að því er varðar iðnað. Þótt innganga Íslands í EFTA hafi eflaust verið til góðs á ýmsum sviðum er þó greinilegt að hún hefur ekki verið til góðs fyrir íslenskan iðnað. Það kemur greinilega fram hjá hæstv. ráðherra í skýrslu hans og hefur verið rakið af fyrri ræðumönnum. Með inngöngunni í EFTA var sagt að iðnaður mundi eflast og dafna og fjölbreytni atvinnulífs mundi aukast verulega. Þetta hefur því miður ekki gengið eftir. Ráðherrann birtir í skýrslu sinni ýmis línurit og töflur um þróun og stöðu íslensks iðnaðar hér á landi og síðan segir hann orðrétt á bls. 7, með leyfi forseta: ,,Þegar þessir þræðir eru dregnir saman má segja að spár um aukinn útflutning iðnaðarvara til Vestur-Evrópu hafi gengið eftir þótt aukningin hafi ekki komið strax fram.`` Þetta þótti mér einkennileg niðurstaða þegar horft var á öll línuritin og skoðaðar þessar töflur sem þar eru. Ég reyndi að skoða þetta fram og til baka og gat ekki séð þann aukna útflutning iðnaðarvara sem þarna er talað um. Þetta kom mér því mjög á óvart. Ég get ómögulega skilið hvernig ráðherrann fær þessa niðurstöðu og í ræðu ráðherrans var heldur ekki hægt að finna neina skýringu á þessari fullyrðingu sem þarna kemur fram. Ráðherrann telur einnig eðlilegt að markaðshlutdeild íslensks iðnaðar lækki verulega vegna fríverslunar, eins og hann segir á bls. 8: ,,Með afnámi innflutningstakmarkana og aukinni fríverslun hefur markaðshlutdeild innlendrar framleiðslu lækkað eins og við mátti búast.`` Það var einmitt það sem var talað um og er reyndar talað um enn að við aukna fríverslun muni allir vegir verða færir og íslenskur iðnaður muni dafna og eflast en samt kemur fram í skýrslu ráðherrans að hann býst við að markaðshlutdeild innlendrar framleiðslu lækki þegar samkeppni eykst. Mér þótti einkennilegt að hann skyldi ekki hafa meiri trú á að íslenskur iðnaður gæti spjarað sig við aukna samkeppni. Ég hef miklu meiri trú á íslenskum iðnaði en hæstv. ráðherra því ég hefði haldið að íslenskur iðnaður gæti spjarað sig og væri samkeppnisfær ef honum væru skapaðar þær aðstæður sem hann verður auðvitað við að búa til þess að geta spjarað sig í samkeppninni. Mér þótti líka mjög merkilegt að lesa það í skýrslu ráðherrans að ekki væri svo ýkja mikill munur á því hvað iðnaðarframleiðsla annars vegar og landsframleiðsla hins vegar hefðu aukist þegar kemur fram að landsframleiðsla hefur aukist um 79% en iðnaðarframleiðslan aðeins um 51%. Mér þykir þetta nokkuð mikill munur og þykir ekki gott að sjá að munurinn sé svo mikill á landsframleiðslu og iðnaðarframleiðslu. Ég tek aðeins nokkur dæmi um það hvernig hvað rekst á annars horn í þessari skýrslu og mikið ósamræmi í því sem þar kemur fram. Ráðherrann fullyrðir einnig að á síðustu tveimur árum hafi iðnaðurinn verið að rétta úr kútnum og nefnir ýmislegt þar til sögunnar og tekur m.a. sælgætisgerð sem dæmi. Þetta eru auðvitað ágætis tíðindi ef maður færi svo ekki að lesa töflu ráðherrans á bls. 35, töflu 8, þar sem talað er um markaðshlutdeild innlendra iðnaðarvara. Þá kemur í ljós að t.d. sælgætisiðnaður, sem ráðherra nefnir sérstaklega, hefur alls ekki aukist, hann hefur frekar minnkað síðustu árin. Ég átta mig því ekki á af hverju það passar ekki saman sem ráðherrann segir í orðum á bls. 9 og það sem stendur í þeim töflum sem hann birtir í skýrslunni. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að mjög miklar og ágætar upplýsingar koma fram í töfluformi í þessari skýrslu og ber að þakka það að sjálfsögðu. Þetta eru aðeins nokkur dæmi um hvernig mér finnst endurspeglast í skýrslunni hversu litla trú hæstv. iðnrh. hefur á íslenskum iðnaði. Mig langar til að taka aðeins eitt dæmi í viðbót um það en það kemur fram á bls. 13 þar sem hann talar um markaðshlutdeildina. Þar segir ráðherrann í skýrslu sinni, með leyfi forseta: ,,Fram kemur að markaðshlutdeild innlendra vara hefur yfirleitt lækkað og í sumum tilvikum verulega enda varla við öðru að búast eftir að innflutningstakmarkanir hafa verið afnumdar og fríverslun komið á.`` Þarna kemur enn fram að hann býst við því að markaðshlutdeild innlendra iðnaðarvara minnki stöðugt eftir því sem fríverslunin verður meiri. Að hinu leytinu segir ráðherrann á fleiri en einum stað að það muni leysa allan vanda iðnaðarins ef samkeppnin eykst og fríverslun verði komið á. Mér þykir ráðherrann hafa ákaflega litla trú á íslenskum iðnaði og þykir mér það miður að hann skuli ekki hafa meiri trú á að íslenskur iðnaður geti spjarað sig í samkeppninni. Vandi iðnaðarins er mikill að mati ráðherrans en auðvitað kemur hann með lausnina og hún kemur að utan: EES er að hans mati lausn á öllum vanda. Ef Ísland verður aðili að Evrópsku efnahagssvæði mun þetta allt saman batna án þess að það sé skýrt á nokkurn hátt. Hvorki skýrði ráðherrann það í ræðu sinni þegar hann mælti fyrir þessari skýrslu né var hægt að sjá það í skýrslunni. Í ræðu sinni sagði ráðherra á laugardaginn að mikilvægt væri að gera átak af hálfu hins opinbera til að lagfæra skilyrði innlends iðnaðar, starfsskilyrði innlendra útflutnings- og samkeppnisgreina og þá hlýtur hann að hafa talað um iðnaðinn líka. Ég átta mig ekki á því hvað hefur komið í veg fyrir að hæstv. iðnrh. hefur beitt sér fyrir því að skilyrðin séu lagfærð. Hvers vegna hefur ríkisstjórnin ekki beitt sér fyrir því að bæta starfsskilyrði íslensks iðnaðar og reyndar útflutnings- og samkeppnisgreina? Hvers vegna þurfum við endilega að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði til þess að það sé gert? Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að við bætum og breytum starfsskilyrðum þessara greina einhliða. Við þurfum ekki að láta erlenda aðila segja okkur fyrir verkum. Af hverju telur hæstv. ráðherra að það muni frekar gerast að umsvif íslensks iðnaðar á erlendum mörkuðum aukist nú fremur en t.d. við inngönguna í EFTA? Hvað er það sem er breytt núna ef hann ber þetta tvennt saman? Ég get ekki betur séð en að íslenskur iðnaður geti vel spjarað sig á erlendum mörkuðum þó að við gerumst ekki aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Síðan fullyrðir ráðherrann í skýrslu sinni, og reyndar endurtók hann það í ræðunni á laugardaginn, að þegar Ísland verður orðinn aðili að Evrópsku efnahagssvæði, sem ráðherrann gerir fastlega ráð fyrir, fullyrðir hann að erlend fyrirtæki muni auka starfsemi sína hér á landi og að íslensk fyrirtæki muni auka starfsemi sína á erlendri grund. Hvernig veit hæstv. ráðherra að það muni gerast? Hvernig veit hann að erlend fyrirtæki muni koma hingað og hvernig veit hann að íslensk fyrirtæki muni auka starf sitt á erlendri grund? Þetta eru auðvitað ágiskanir sem ekki er hægt að fullyrða neitt um og einkennilegt að setja þær fram á þennan hátt. Ég hefði getað nefnt mörg atriði en ætla mér að fara nokkuð hratt yfir sögu. Ég get þó ekki farið úr ræðustólnum öðruvísi en að minnast á aðra töfralausn fyrir utan Evrópskt efnahagssvæði, sem virðist vera töfralausn að mati ráðherrans, og það er stóriðja, orkufrekur iðnaður sem á auðvitað að leysa allan vanda að mati ráðherrans. Síðan leggur hann verulega áherslu á að þess þurfi að gæta að skaða ekki umhverfið. Það þurfi að finna framleiðsluaðferðir sem eru óskaðlegar umhverfinu og leggur áherslu á það að á því sviði geti Íslendingar haslað sér völl og að við getum orðið fyrirmynd í þeim málum. Þarna er ég ráðherranum algjörlega sammála. Það getum við vel gert ef rétt er á málum haldið og ef við leggjum áherslu á umhverfisvernd sem ráðherrann ítrekar nokkuð oft í sinni skýrslu og reyndar einnig í ræðu sinni. En einmitt þetta áhersluatriði sem ráðherrann hefur sett, sem ég er alveg sammála, er ekki í samræmi við þá stefnu sem ráðherrann hefur fylgt í málefnum álvers á Keilisnesi. Þegar gefa átti út starfsleyfi fyrir það fyrirtæki fyrr í vetur, sem var ekki gert vegna þess að ekkert varð af álveri, alla vega ekki í bili, þá kom greinilega í ljós að þar fylgdi ekki hugur máli. Þar átti ekki að gera þær kröfur til mengunarvarna sem eðlilegar eru og eru gerðar til nýrra álvera á Vesturlöndum. Það átti að gera minni kröfu t.d. um flúoríðmengun. Það átti að leyfa þeim að sleppa meira af flúor út í umhverfið en gert er t.d. bæði í verksmiðju Gränges í Svíþjóð og einnig í Alumax-álverinu í Suður-Karólínufylki í Bandaríkjunum sem eru þó þau fyrirtæki sem stóðu m.a. að Atlantal-hópnum sem ætlaði að byggja álver á Keilisnesi. Fullyrðingar hæstv. ráðherra um að við eigum auðvitað að leggja áherslu á umhverfisvernd passa ekki alveg þegar til framkvæmdanna kemur, þá er ekki staðið við þær. Það sama átti að gerast með brennisteinsdíoxíðið. Ekki átti að krefjast þess að álverið á Keilisnesi hreinsaði brennisteinsdíoxíð úr útblæstri. Allt of litlar kröfur voru gerðar til eyðingu kerbrota og skautaleifa og fleira og fleira var þar ámælisvert varðandi það hvernig staðið var að því máli þannig að ég get ekki annað en fundið að þessu atriði í skýrslu ráðherrans þar sem orðin varðandi þetta atriði passa engan veginn við það sem ríkisstjórnin ætlaði sér að leyfa þeim aðilum sem ætluðu að byggja álver. Þessu finnst mér ekki hægt að sleppa þegar verið er að ræða skýrslu hæstv. ráðherra. Ég vil minnast á eitt atriði í viðbót áður en ég fer héðan úr ræðustólnum, en á bls. 21 í skýrslunni er talað um orkusáttmála Evrópu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Með aðild að Orkusáttmála Evrópu verður staða Íslendinga öruggari á orkumarkaði álfunnar.`` Það má vel vera rétt og ber auðvitað að athuga þann þátt þessa sáttmála en ég vil í þessu sambandi benda á að í orkusáttmála Evrópu, sem verið er að vinna að núna, felast margar hættur fyrir Íslendinga. Þar er m.a. gert ráð fyrir að aðilar að þeim sáttmála leyfi óheftan aðgang þegna allra aðildarríkja að orkulindum þjóðanna. Ég tel það ámælisvert hvernig staðið er að aðild að þessum orkusáttmála af hálfu iðnrh., allt of lítið samráð er haft við Alþingi, bæði utanrmn. og iðnn., en ég vil þó taka fram að við í iðnn. höfum tekið þennan sáttmála til umræðu og umfjöllunar og höfum haft ýmsar athugasemdir við það sem þar kemur fram og vil ég vara sterklega við því að sá sáttmáli verði undirritaður af Íslands hálfu nema gerðar verði verulegar breytingar á þeim drögum sem hafa verið kynnt þó að við í iðnn. höfum ekki fengið nýjustu drög sem fram hafa komið. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að hafa þetta lengra, en eins og ég sagði áður hefði verið ástæða til þess að ræða miklu fleira í þessari skýrslu hæstv. iðnrh. en almennt verð ég að segja að mér urðu það mikil vonbrigði að ekki skyldi vera tekið fastar á því að kynna einhverja iðnaðarstefnu því að ég tel ekki að það geti kallast iðnaðarstefna að vísa einungis á Evrópska efnahagssvæðið og stóriðju. Það er ekki sá íslenski iðnaður sem ég vil sjá heldur er þar fyrst og fremst um að ræða erlendan iðnað en ekki það sem ég vil sjá hér á landi.

Virðulegi forseti. Það er dálítið erfitt að ræða þetta stóra mál sem hér er til umfjöllunar að hæstv. iðnrh. fjarstöddum. Hins vegar er ekki hægt að koma því öðruvísi við en að ræða skýrsluna nú því að það dregur að þinglokum. Ég hlustaði hins vegar á hæstv. iðnrh. þegar hann flutti sína skýrslu á laugardaginn og það sem mér fannst merkilegt við þann málflutning var að í raun sagði ráðherrann allt annað en skýrslan ber glöggt vitni um. Hann lýsti því mjög greinilega hvað hann hefði nú helst viljað gera ef honum hefði tekist þetta og hitt. Í raun var góður vilji sem lá þarna að baki og fagrar lýsingar á því hvað það hefði verið gaman ef þetta hefði allt saman tekist með þeim ágætum sem hann lýsti og í þann farveg sem hann hefði viljað. En því miður sagði hann í raun: Mér hefur mistekist þetta allt saman. Og skýrslan er auðvitað sem slík mjög þungur áfellisdómur yfir ráðherratíð hæstv. iðnrh. Jóns Sigurðssonar því hún lýsir í raun og veru engu öðru en stórfelldum samdrætti og stöðnun í þessari mikilvægu atvinnugrein og ekki síst á þeim tíma sem núv. hæstv. iðnrh. hefur gegnt sínu ráðherrastarfi. Ef við byrjum á því að líta á beiðnina sem berst frá níu hv. þm. til hæstv. iðnrh., beiðni um skýrslu um þróun íslensks iðnaðar án stóriðju, framtíðarhorfur og stefnu ríkisstjórnarinnar án stóriðju. Hvaða tímabil er beðið um í spurningunum sem lagðar eru fyrir hæstv. iðnrh.? Þar er beðið um tímabilið frá 1980 til þessa árs. En hvað segir skýrslan okkur? Hún gefur okkur upplýsingar um það hvernig iðnaðurinn hefur þróast með stóriðjunni þannig að skýrslan er ekki rétt. Þar er teygt sig aftur til ársins 1970 og er það reyndar tekið fram í upphafi skýrslunnar. Af hverju skyldi það vera gert? Jú, það er vegna þess að fyrri áratugurinn lítur miklu betur út en sá síðari. Þetta eru ástæðurnar sem þar liggja að baki. Ég vil, með leyfi virðulegs forseta, vitna í meginniðurstöður skýrslunnar sem eru á bls. 5, en þar stendur: ,,Staðreyndin er sú að iðnaðurinn hefur að mörgu leyti staðið sig vel, ekki síst þegar það er haft í huga að starfsskilyrðin hafa gert til hans miklar kröfur. Í því sambandi nægir að benda á aukna samkeppni við erlend fyrirtæki, erfitt sambýli við sjávarútveg og tiltölulega hátt raungengi á stundum eins og langvarandi viðskiptahalli bendir til.`` Þarna er ráðherra í raun að kvarta undan sambýlinu við sjávarútveginn og slæmum starfsskilyrðum. Það er tvennt sem ræður því hver starfsskilyrðin eru. Í fyrsta lagi eru það skattamálin og í öðru lagi eru það gengismálin. Hvort tveggja er það sem ríkisstjórn á hverjum tíma getur vel ráðið við ekki síst gengismálin því að þann tíma sem hæstv. núv. iðnrh. hefur gegnt sínu starfi hefur hann einnig verið viðskrh. og það er viðskrh. sem fer með gengismálin þannig að hann er auðvitað ekki að ásaka neinn í þessum meginniðurstöðum sínum annan en sjálfan sig fyrir hvernig hefur tekist til. Hins vegar er það svo að auðvitað fer það mjög mikið eftir metnaði hvers og eins ráðherra í ríkisstjórnum hvernig þær atvinnugreinar standa sig sem honum er treyst fyrir af þinginu og af sínum flokkum. Nú er ég ekki með þessu að segja að hæstv iðnrh. hafi verið metnaðarlaus maður í þessu sambandi, síður en svo. Metnaðurinn hefur því miður oft borið hann ofurliði í þessum efnum og það hefur í allt of ríkum mæli gerst í tíð núv. hæstv. iðnrh. að metnaðurinn hefur borið hann ofurliði og honum hefur ekkert miðað áfram. Það er auðvitað mjög erfitt að meta árangur hvers ráðherra fyrir sig eftir málaflokkum og hvaða mælikvarða sem slíkan á að leggja á það hvernig ráðherrar standa sig. En það er mjög þægilegt að bera saman iðnaðinn og sjávarútveginn í þessum efnum og velta aðeins fyrir sér hvaða mælikvarða á að leggja á það hvernig ráðherrar hafa staðið sig meðan þeir sitja á ráðherrastóli. Það er t.d. hægt miða við fjölgun starfa og hægt er að miða við aukna framleiðni í atvinnugreininni. Það er hægt að miða við nýjar hugmyndir sem fram koma, aukna framleiðslu, hlutdeild viðkomandi atvinnugreinar í þjóðarframleiðslunni og þannig mætti lengi telja. Þegar við lítum yfir töflurnar, sem fram koma í skýrslunni, kemur því miður í ljós að þetta er allt á fallanda fæti. Það er samdráttur á öllum sviðum. En það sem segir okkur þá auðvitað langmest um það hvernig viðkomandi atvinnugreinar standa sig er það hverju þær skila í útflutningstekjur fyrir okkur. Það er auðvitað það sem ræður lífskjörunum og hvernig atvinnugreinarnar skapa okkur tækifæri til að bæta lífskjörin. Berum nú aðeins saman sjávarútveginn og iðnaðinn og lítum á hvernig þessar atvinnugreinar hafa staðið sig. Báðar þessar atvinnugreinar hafa gengið í gegnum erfiðleikatímabil á undanförnum árum og þá skiptir auðvitað höfuðmáli hvernig stjórnvöld, hvernig ríkisstjórnin bregst við á hverjum tíma til þess að koma viðkomandi atvinnugreinum út úr þeim erfiðleikum sem þær lenda í. Árið 1983 er útflutningur sjávarafurða kominn niður í 68% af heildarútflutningi. Iðnaðurinn á þessum tíma er í 30%. 1987 er sjávarútvegurinn á bilinu 76--77%. Iðnaðurinn er þá kominn niður í 19--20%. Nú er sjávarútvegurinn farinn að nálgast 80% í útflutningsverðmæti. Iðnaðurinn er enn að dragast saman og kominn talsvert niður fyrir 20%. Inn í þessum útflutningstölum yfir iðnaðinn er auðvitað álið vegna þess að ekki er gert í skýrslunni, eins og beðið var um, að greina þarna á milli. Þá velta menn því auðvitað fyrir sér hvernig stendur á þessu og ég ætla að minna menn á það að sjávarútvegurinn lenti ekki í neinum smáerfiðleikum árið 1983 þegar hér mátti veiða svona á bilinu 350--400 þús. tonn af þorski á milli áranna 1983 og 1984 og fer þorskaflinn niður fyrir 300 þús. tonn. En á sama tíma taka menn auðvitað á í atvinnugreininni, stjórnvaldið byggir upp nýtt stjórnunarfyrirkomulag, fer út í víðtækar aðgerðir til þess að ýta undir atvinnugreinina og gæti ég bent á mýmörg dæmi í þeim efnum. Það er dregið úr kostnaði atvinnugreinarinnar. Það er reynt að fara betur með það sem draga má úr sjó og verðmæti þannig stórkostlega aukin. Það er farið í sérstakt gæðaátak og starfsfólkið í atvinnugreininni fengið til að vinna með. Það er farið út í víðtækar hagræðingaraðgerðir í rekstri fyrirtækjanna með aðstoð opinberra sjóða sem hefur skilað sér í stórkostlegri framleiðni fyrir viðkomandi fyrirtæki og auknum útflutningsverðmætum. Það er farið út í gagngera fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækjanna með aðstoð opinberra sjóða sem tryggðu það að þessir sjóðir fengu stóran hluta af þeim fjármunum, sem þeir hefðu annars tapað, greiddan til baka. Ef þeir hefðu hins vegar hagað sér þannig og sagt, okkur kemur þetta ekkert við, þá hefði þetta farið afskaplega illa. Það er nefnilega sú stefna, sem hefur verið tekin í iðnaðinum á undanförnum árum, það er þessi stefna: Okkur kemur þetta ekkert við. Það er bara horft til einnar áttar og beðið eftir álveri og það er alltaf að koma. Það var fróðlegur lestur í einhverju blaði um daginn, ég man ekki nákvæmlega hvaða blað það var, en þar var lýst öllum þeim tímasetningum sem voru settar upp um það hvenær álverið kæmi. Það er ekkert álver komið enn og nú eru menn hættir að tala um að álver sé á leiðinni. Nú er það sæstrengurinn sem á að fara að leggja eftir að búið er að byggja álverið. Það hefur sem sagt ríkt alger þráhyggja og menn hafa bara horft í þessu sambandi til einnar áttar. Menn hafa ekki farið út í neina fjárhagslega endurskipulagningu. Þegar fara átti út í fjárhagslega endurskipulagningu á stóru útflutningsfyrirtæki í ull þá var bara sagt: Nei, takk bara á hausinn með það, og menn töpuðu stórkostlegum fjármunum. Nú er hins vegar búið að byggja upp á rústum þess arna en það er hins vegar svo að þau fyrirtæki standa á veikum grunni og þau skila ekki eins miklum útflutningsverðmætum og þetta fyrirtæki sem fyrir var þannig að þessi samanburður er því miður á einn veg af þeirri ástæðu að menn hafa haft misjafnlega mikinn metnað fyrir hönd sinnar atvinnugreinar og þá á ég við það að stjórnmálaflokkarnir, sem bera ábyrgð á þessum atvinnugreinum, hafa haft mismunandi mikinn metnað fyrir hönd þeirra atvinnugreina sem þeim hefur verið trúað fyrir. Það er þess vegna alveg stórfurðulegt að þegar maður hlustaði á umræðuna um skýrslu sjútvrh. hér um nóttina og í ræðustól kom formaður Alþfl., hæstv. utanrrh., og lýsti því yfir að gengisfellingar kæmu ekki til greina í stöðunni, það væri glapræði. Ég hygg að það sé alveg rétt. Hins vegar þarf ekkert að leiðrétta raungengi krónunnar með gengisfellingum. Það er hægt að draga úr kostnaði á ýmsum sviðum til þess að slaka á raungenginu sem mér sýnist menn kannski vera að stíga smáskref í þá átt núna með þessum breytingum á Verðjöfnunarsjóðnum. Hins vegar er það svo að í iðnaðinum hafa stjórnvöld alla möguleika til þess að hafa áhrif á starfsskilyrði. Það er með skattamálunum og það er með gengismálunum. Hins vegar er þetta mun erfiðara í sjávarútveginum vegna þess að þar er það aflinn, þar er það verðið á mörkuðunum erlendis sem ræður mun meiru en gengisbreytingarnar sjálfar. Það er því ömurlegt til þess að vita að eina bjargráð þessarar ríkisstjórnar Alþfl. og Sjálfstfl. í þeim erfiðleikum, sem báðar þessar atvinnugreinar eiga óneitanlega við að etja, skuli vera sífelld skattlagning, skattur ofan á skatt til þess í raun og veru að koma starfsskilyrðunum þannig fyrir að útilokað sé fyrir atvinnugreinarnar að starfa. Og þegar menn líta nú yfir þessa skýrslu sem ber hið virðulega nafn: Íslenskur iðnaður, þróun og framtíðarhorfur og stefna ríkisstjórnarinnar, og maður flettir upp á bls. 23 þar sem hæstv. iðnrh. horfir til framtíðarinnar þá er það útflutningur, viðbótarútflutningur í algerlega óskilgreindum atvinnugreinum, þar er óskhyggjan ein sem ræður því að hugsanlega verði einhver verðmætaaukning en til þess að um verðmætaaukningu geti verið að ræða þarf að skapa atvinnugreininni viðunandi rekstrarskilyrði. Það gerir ekki aukin skattlagning eins og menn eru með á öllum sviðum. Evrópska efnahagssvæðið er núna bjargráð ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum, bæði í sjávarútveginum og iðnaðinum. Evrópska efnahagssvæðið á að vera lífakkeri ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum. Iðnaður og umhverfi. Ekkert er minnst á skattamálin, ekkert er minnst á nýjar hugmyndir, ekkert er minnst á gengismálin. Hvað ætla menn að gera í þessum efnum til þess að skapa atvinnugreininni viðunandi rekstrarskilyrði. Að sleppa þessum grundvallaratriðum sem ríkisvaldið ræður þó yfir og segja svo í þessari skýrslu að menn séu að horfa til framtíðar er náttúrlega bara eins og hvert annað rugl. En af því að það er ekkert minnst á skattamálin má ég til með að spyrja hæstv. umhvrh., sem ég held að gegni hér störfum fyrir iðnrh., hann er a.m.k. eini ráðherrann hér í salnum, sem ég er líka sannfærður um að geti svarað fyrir ríkisstjórnina í þessum efnum. Það eru þrjár spurningar. 1. Stendur til, hæstv. ráðherra, að lækka tekjuskattinn í iðnaðinum? Talið er að iðnaðurinn í samkeppnislöndunum allt í kringum okkur búi við í kringum 30% tekjuskatt. 2. Stendur til að afnema aðstöðugjaldið? Stefnumál hagsmunasamtaka iðnaðarins, Félags ísl. iðnrekenda, hefur verið að afnema aðstöðugjaldið. Stendur það til af hálfu núv. ríkisstjórnar? 3. Stendur til að afnema vörugjaldið? Ég veit að menn eru að tala saman um það að ljúka umræðunni og ég held að ég sé búinn að tala í um 10--12 mínútur þannig að ég ætla ekki að eyða þessum dýrmæta tíma sem við erum núna að láta hlaupa frá okkur. En hér er um mjög mikilvægt mál að ræða sem hefði auðvitað þurft að gefa miklu meiri gaum í þinginu og það er ekki af því að stjórnarandstaðan hafi verið hérna með málþóf. Það er einfaldlega vegna þess að þessar skýrslur ráðherranna hafa ekki verið tilbúnar til umræðunnar fyrr en nú. En ég vænti þess, þannig að ég geti skilið við þetta sæmilega sáttur og þurfi ekki að taka aftur til máls, að hæstv. umhvrh. geti svarað þessum þremur spurningum mínum.

Virðulegi forseti. Þessi umræða sem fram fer kl. 2 að nóttu síðasta sólarhring þingsins er ágætis vitnisburður um það hvernig er komið iðnaðarmálum undir handleiðslu hæstv. iðnrh. Jóns Sigurðssonar. Á fjórða ári í ráðherratíð hans í iðnaðarmálum biður þjóðþingið um skýrslu. Það hefði mátt vænta þess að ráðherrann hefði tekið því fagnandi að flytja þinginu þessa skýrslu. Fyrir því ættu að vera margar ástæður. Í fyrsta lagi að greina þinginu frá árangri af starfi sínu í tæp fjögur ár, í öðru lagi lýsa því hvað væri verið að gera og hvað gera ætti í framtíðinni. En í þriðja lagi vegna þess að stöðnun hefur verið í íslensku atvinnulífi og íslensku efnahagslífi. Alls staðar á Vesturlöndum þar sem slík stöðnun hefur ríkt hafa menn í vetur verið að ræða framfarir í iðnaðarmálum og nýja iðnaðarstefnu sem lausnarorðið. En hvað gerist hér? Þetta mál er eitt af fyrstu málum þingsins og hæstv. iðnrh. dregur í hálft ár að skila þessari skýrslu og síðan hagar hann störfum sínum á þann veg að hann flýr frá umræðunni til útlanda. Hann leggur ekki í það, hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson, að standa fyrir máli sínu í þinginu, skilur eftir hæstv. umhvrh. sem allir vita að veit nú ekki mikið um málið, með allri virðingu fyrir honum, þess er ekki að vænta, og formann þingflokks Alþfl. sem er sérstakur varðstjóri fyrir hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson í umræðunum og gengur á milli manna og biður þá um að fara nú að ljúka þessu hið fyrsta. Sjálfstfl. og Alþfl. eru í tæpan áratug búnir að fara með iðnaðarmál á Íslandi. Núv. stjórnarflokkar hafa haft forræði á málefnum iðnaðarins í tæpan áratug. Núv. hæstv. iðnrh., Jón Sigurðsson, hefur verið iðnrh. lengst allra manna á þessum tíma og hver er niðurstaðan? Hver er árangurinn? Árangurinn er því miður samfelld afturför í flestum greinum iðnaðar á Íslandi. Mjög fróðlegt er að bera saman stefnu iðnaðarráðherra og viðskiptaráðherra í ríkisstjórn Johns Major í Bretlandi, íhaldsmannsins Michaels Heseltine og stefnu hins svokallaða opinbera jafnaðarmanns, hæstv. iðnrh. í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, Jóns Sigurðssonar. Það er mjög fróðlegt. Stefna hæstv. iðnrh. Jóns Sigurðssonar er langt til hægri við iðnaðarstefnu Michaels Heseltine sem ber sama starfsheiti í ríkisstjórn Johns Major, ráðherra iðnaðar- og viðskiptamála. Hvað er það sem Michael Heseltine boðar í iðnaðarstefnu sinni? Ég skal svara því með örfáum orðum. Ég held að það sé mjög gagnlegur samanburður þegar menn horfa á afturhalds- og íhaldsstefnu núv. hæstv. iðnrh. og núv. ríkisstjórnar og þá tilraun til framfara í iðnaði sem hinn nýi iðnaðarráðherra í ríkisstjórn Íhaldsflokksins í Bretlandi er að beita sér fyrir. Kjarninn í þeirri iðnaðarstefnu sem Michael Heseltine er að beita sér fyrir er jákvætt frumkvæði og hvatning ríkisvaldsins um nýjungar í framleiðslu, tilraunum og markaðssetningu. Michael Heseltine gekk út úr ríkisstjórn Margrétar Thatcher að mig minnir árið 1986. Margrét Thathcer rak hann ekki úr ríkisstjórninni, hann fór þaðan sjálfur í stefnuágreiningi við þá ríkisstjórn. Hann skrifaði í mörg ár tímaritsgreinar, gaf út bækur, flutti erindi og ræður um nýja iðnaðarstefnu, iðnaðarstefnu þar sem ríkið tæki með jákvæðum hætti frumkvæðið í nýsköpun í iðnaðar- og atvinnumálum. Það er athyglisvert að John Major felur þessum manni að stjórna iðnaðarstefnu þessarar nýju ríkisstjórnar að loknum kosningunum í Bretlandi. Ef menn bæru saman þær yfirlýsingar sem iðnaðarráðherrann í íhaldsstjórninni í Bretlandi hefur látið frá sér fara, hinn nýi iðnaðarráðherra, og þá ræðu sem hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson flutti hér, þá er enginn vafi á því hver er gamaldagsíhaldsmaður í þeim umræðum. Það er núv. hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson því að öll sú hugmyndafræði sem var í ræðu hans var hugmyndafræði Ronalds Reagans og Margrétar Thatcher sem hefur skilað þeirri niðurstöðu í Bretlandi og Bandaríkjunum að Bretland og Bandaríkin eru að dragast aftur úr Þýskalandi og Japan á sviði iðnaðar eins og sagt var í grein fyrir skömmu. Markaðurinn sjálfur hefur kveðið upp dóm í því hvort iðnaðarstefna Reagans og Thatcher og Jóns Sigurðssonar skilar árangri. Svar markaðarins er nei. En markaðurinn hefur líka svarað því hvort iðnaðarstefnan, sem byggð er á jákvæðu frumkvæði og samstarfi ríkisvaldsins við aðilana í iðnaðinum, skilar árangri og svarið er já því að þar eru dæmin Þýskaland og Japan. Virðulegi forseti, vissulega væri tilefni til þess að taka langan tíma á Alþingi til þess að fara yfir þennan fjögurra ára feril Jóns Sigurðssonar hæstv. iðnrh. sérstaklega og þennan níu ára feril Sjálfstfl. og Alþfl. í forræði iðnaðarmála en auðvitað gefst ekki til þess tími því að þinginu er að verða lokið, iðnrh. flúinn úr landi og skilur eftir menn til að sitja fyrir svörum sem hafa enga ábyrgð borið og engin ástæða er til að deila við. Við sem hlustuðum á ræðu hæstv. iðnrh. fyrir helgina áður en hann hvarf úr landi könnuðumst við þá ræðu. Þetta var nokkurn veginn sama ræðan og hann flutti fyrir þremur árum, tveimur árum, fjórum árum og einu ári. Það var bara ein breyting, að öðru leyti alveg sama ræðan. Breytingin er sú að fyrir stefið nýtt álver, nýtt álver, nýtt álver, sem var stefið í ræðunum í fyrra, hittiðfyrra og árið þar áður og átti að leysa öll vandamál í íslenskum iðnaði þegar það kæmi, var komið annað stef, EES, EES, EES. Það er þessi einfalda barnalega patent-hyggja hjá hæstv. iðnrh. sem er orðin þjóðfélaginu dýr, patent sem ekki ganga upp. Hvað hefur hæstv. iðnrh. skilað mörgum skýrslum um nýtt álver á Keilisnesi sem átti nú þegar að vera búið að skapa mikinn hagvöxt? Geta menn flett upp í skýrslum ráðherrans á undanförnum árum, flett upp ræðum hans á Alþingi þar sem hann segir að á árinu 1992 verði komið nýtt hagvaxtarskeið á Íslandi, blómaskeið fyrir verktaka, málmiðnað, þjónustuiðnað og annað vegna nýs álvers. Hvar er það blómaskeið? Ekki til. Hvar er það nýja álver? Það veit enginn. Jú, það er á næsta leiti eftir fimm ár, kannski, e.t.v. Og nú er það EES. Það getur vel verið að EES skili einhverju. Það veit enginn og það er að því leyti rétt sem hæstv. utanrrh. hefur stundum sagt að EES sé bara ávísun á tækifærin, enga veruleika. Bara eitthvað hugsanlegt. En á sama tíma fer hlutfall iðnaðar af þjóðarframleiðslu okkar Íslendinga og útflutningsstarfsemi hnignandi. Ef menn lesa það sem forustumenn í atvinnulífi Bandaríkjunum og Japan og Vestur-Þýskalandi hafa verið að segja í allan vetur þá er það fyrst og fremst þetta: Það er með því að framleiða iðnaðarvörur sem við reisum hagkerfið við á nýjan leik. Iðnaðarvörur í klassískum stíl, tæki og annað. Ástæðan fyrir því að bandaríska hagkerfið er í þetta mikilli lægð og breska hagkerfið eftir Reagan og Thatcher er að þar var fyrst og fremst lögð áhersla á pappírsviðskiptin, verðbréfamarkaðinn, gróðann af því að höndla með peninga. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem hér hefur beðið um orðið, ætti að fletta því upp í bresku sunnudagsblöðunum um síðustu helgi þar sem stendur í nýútkominni bók yfir auðugasta fólkið í Bretlandi að börn Thatcher eins og það er orðað hafi horfið af listanum, þ.e. hin nýja kynslóð atvinnu- og fjármálamanna sem efnahagsstefna Thatcher gat af sér. Hv. þm., þau eru horfin af listanum einfaldlega vegna þess að svo mörg fyrirtæki þeirra hafa orðið gjaldþrota. Það er satt að segja grátlegt að á sama tíma og í hinum vestræna heimi hefur undanfarinn vetur verið blómleg umræða um nýja iðnaðarstefnu, nýjar áherslur, nýjar hugmyndir, þá skuli hæstv iðnrh. flytja sínar gömlu lummur hér, gömlu lummur, sem hafa verið prófaðar á undanförnum árum og engum árangri skilað. Sjálfstfl. og Alþfl. settu á fyrir um það bil áratug mikið gjörningaveður gagnvart hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Þá var það tema í Morgunblaðinu og Alþýðublaðinu ár eftir ár að allt slæmt ástand í iðnaðarmálum á Íslandi væri hv. núv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að kenna vegna þess að honum hefði ekki tekist að koma með álver þegar hann var iðnrh. Nú geta menn borið saman feril hæstv. núv. iðnrh. Jóns Sigurðssonar og hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Það merkilega er að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kemur með glæsibrag út úr þeim samanburði. En það þýðir ekkert fyrir hv. þm. Össur Skarphéðinsson að segja: púff. Hann lærði nefnilega vinnubrögð í raunvísindum og tók doktorspróf á þeim grundvelli og hann getur bara einfaldlega beitt þeim vinnubrögðum til þess að gera þennan samanburð.

Ég?

Já, hv. þm. 
             Ef þingmaðurinn vill gera það hér á eftir þá munum við taka því fagnandi.

Það tekur 15 sekúndur.

Já, ég veit að það er rétt hjá hv. þm. Það tekur 15 sekúndur að afgreiða fjögurra ára iðnaðarferil Jóns Sigurðssonar, hæstv. iðnrh. Það tekur ekki lengri tíma. Það er afturför, hnignun, skortur á frumkvæði og nýjungum. Meira þarf ekki að segja um það, hv. þm. En það er dapurlegt á þeim tímum þegar íslenska hagkerfið þarf á endurreisn að halda þá skuli koma til þings eftir helgina iðnrh. eftir fjögurra ára setu og hafa ekkert nýtt að bjóða, bókstaflega ekkert. Þess vegna munum við auðvitað halda umræðunni áram því að við munum leiða þessar nýju hugmyndir í atvinnumálum inn í íslenskt þjóðfélag. Við munum hrinda þeim í framkvæmd og við munum tryggja að íslenska hagkerfið verði reist úr rústum vegna þess að það er meira sameiginlegt með hinum nýju hugmyndum sem stjórnmálamenn á Vesturlöndum hafa tileinkað sér á síðustu árum, sérstaklega síðustu missirum, og því sem við, forustumenn Alþb., höfum verið að boða en þeirri gamaldags markaðshyggju Thatcher og Reagans, afskiptaleysiskenningarinnar í efnahags- og atvinnumálum sem hæstv. iðnrh. boðaði fyrir helgina.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður Alþb., hefur gert nýsköpunarstefnu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar í tíð hans sem iðnrh. að umræðuefni. Við munum það báðir, þingmaðurinn og ég, að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson beitti sér þar fyrir sérstöku frumkvæði sem miðaði að því að efla sköpun smáfyrirtækja í íslenskum iðnaði. Hvað stendur eftir af því, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson? Eitt fyrirtæki í Kópavogi sem framleiðir sultur undir heitinu Ömmusultur. Ég skal að sjálfsögðu ekki draga úr gæðum þeirra sultna, ég neyti þeirra oft, en það er hið eina sem eftir stendur af þessu átaki sem þingmaðurinn beitti sér fyrir og sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er að hreykja sér og sínum flokki af. Varðandi síðan það sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson segir um Michael Heseltine og hina nýju stefnu sem hann kallar svo í iðnaði hjá Bretum og hinnar nýju ríkisstjórnar Johns Major, þá er það að segja að það er tvennt sem Michael Heseltine hefur einkum beitt sér fyrir. Í fyrsta lagi hefur hann beitt sér fyrir því að reyna að skapa rannsóknarumhverfi í tengslum við Háskóla, eins konar vísi að tæknigörðum eða hinum ameríska Silicon Valley. Honum hefur tekist það og er að takast það bæði í Glasgow og í Wales og það er hárrétt að þar hefur stjórn Majors og Thatcher þar á undan náð nokkrum árangri og þetta er nákvæmlega það sama sem íslensk stjórnvöld hafa reynt að gera með misjöfnum árangri vissulega. Heseltine hefur líka beitt sér fyrir því að veita stuðning við nýsköpun í atvinnulífinu, þ.e. hann hefur skrifað um það að hið opinbera eigi að veita stuðning til nýsköpunar í atvinnulífinu. Hann hefur líka sagt það að hið opinbera eigi að beita vissum aðgerðum til þess að styðja stofnun smáfyrirtækja. Hvað stendur í þessari skýrslu, virðulegi forseti, sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur bersýnilega ekki lesið vegna þess að hann eyddi ekki einu einasta orði á, til að mynda á bls. 19, hvað stendur þar? Þar stendur með orðum hæstv. ráðherra Jóns Sigurðssonar: ,,Nýsköpun í atvinnulífinu þarfnast stuðnings hins opinbera á komandi árum.`` Stefna Heseltines. Í öðru lagi stendur líka: ,,Samstilltar aðgerðir ríkis og sveitarfélaga geta stuðlað að stofnun smáfyrirtækja.`` Stefna Heseltines. Ég vil bara, virðulegi forseti, óska eftir því að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson lesi skýrsluna áður en hann fer að fella sína landsfrægu sleggjudóma.

Virðulegi forseti. Ég veit það vel að hv. þm. Össur Skarphéðinsson er að vinna sér einhver prik til þess að geta sagt það við hæstv. iðnrh. þegar hann kemur aftur til þings í ágúst að hann hafi hér staðið vaktina fyrir hann. Ég lái honum það ekkert. Hann þarf á slíkum prikum að halda, nægilega mörgum frumvörpum er hann búinn að slátra fyrir ráðherranum í vetur. Hins vegar er það nú þannig að þetta var nú frekar léttvæg vörn og ég nenni ekki að elta ólar við þessa sultusögu. Þetta er auðvitað ómerkilegur málflutningur. En það er þó kostur, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að þú ert enn að borða ýmsar nýjungar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson beitti sér fyrir, en ég spyr: Hvað getum við borðað af því sem núv. hæstv. iðnrh. hefur beitt sér fyrir á síðustu fjórum árum?

Virðulegi forseti. Þetta er nú að verða svolítið sérkennileg umræða. Ég stóð satt að segja í þeirri meiningu að gert hefði verið samkomulag um málsmeðferð og vissi ekki betur en svo væri og raunar er reynsla mín sú í áranna rás að hafi ég gert eða átt aðild að samkomulagi, sem ég átti reyndar ekki núna við hv. þm. Svavar Gestsson, þá hefur það ævinlega staðið eins og stafur á bók. Ég geri mér hins vegar ljóst að nú kunna þau atvik að hafa gerst sem hann ekki ræður við. Mér sýnist að það sé kannski ekki alveg í fyrsta skiptið sem formaður Alþb. kemur svolítið þvert á málin. En ég endurtek að í hvert einasta skipti í nokkuð langri þingsetu sem ég hef gert samkomulag við hv. þm. Svavar Gestsson þá hefur það staðið eins og stafur á bók. Það er líka sérkennilegt, virðulegi forseti, að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson skuli hafa notað ræðutíma sinn núna til heiftarlegra árása á Jón Sigurðsson iðnrh. sem er fjarstaddur, jafnframt því sem hann hefur látið þess getið að ég, sem nú er starfandi iðnrh., viti harla lítið um þessi mál. Ég ætla ekki að ræða þau mál lengi við hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson en það var líka fróðlegt að fylgjast með ræðu hans um hinn breska iðnrh., Michael Heseltine, og afrek hans, en rétt er að hafa það í huga að sá ágæti maður hefur ekki verið nema mánuð eða varla það í starfi iðnaðar- og viðskiptaráðherra í bresku ríkisstjórninni og hefur ekki unnið mikil afrek á þeim vettvangi enn þá. Hann var hins vegar umhverfisráðherra áður í ríkisstjórn Margrétar Thatcher og gerði þar ýmislegt af hinu góða, m.a. sagði hann margt viturlegt um samskipti iðnaðarins og umhverfisverndarmanna. Það var líka fróðlegt að fylgjast með og hlusta á þórðargleði hv. þm. vegna þess hvernig hefði tekist til um álver og minnast þess þá í leiðinni hversu langur tími fór eitt sinn í það í stjórnarmyndunarviðræðum er Alþb. átti þá ósk heitasta að tekið væri sérstaklega fram að ekki mætti byggja álver á Íslandi. Það var nú sú framsýni sem þá var ráðandi í þeim flokki.

Virðulegi forseti. Hæstv. umhvrh. veit greinilega lítið hvað er talað um milli manna hér í þinginu. Það var rætt um að þessi umræða stæði í fimm stundarfjórðunga, hæstv. umhvrh., og þegar ég lauk máli mínu var klukkan u.þ.b. kortér yfir tvö og umræðan hafði byrjað klukkan eitt, þannig að ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefði ekki farið að blanda sér í umræðurnar þá hefði þetta alveg staðist. Hæstv. umhvrh. getur því sparað sér ávítur af þessu tagi. Hitt var svo merkilegra að hæstv. umhvrh. kom með það sjónarmið að vegna þess að hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson væri fjarstaddur þá mætti ekki gagnrýna hann. Var það kannski ástæðan fyrir því að umræðan var látin fara fram þegar ráðherrann var farinn úr landi til þess að geta sagt: Þið megið ekki gagnrýna ráðherrann, hann er fjarstaddur? Er það nú reisn á Alþfl. Fyrst er skýrslan dregin í hálft ár, svo þorir hæstv. iðnrh. ekki að standa fyrir máli sínu og þegar menn tala um staðreyndir málsins þá stendur hæstv. umhvrh. upp og segir: Þið megið ekki gagnrýna iðnrh., það er ódrengilegt, hann er fjarstaddur. Það er greinilegt að þetta er mjög viðkvæmt mál fyrir Alþfl. Og ég skil það vel vegna þess að hér eru fjögur ár sem segja sína sögu. Ár afturfarar, hnignunar og frumkvæðisleysis í málefnum almenns iðnaðar. Og af því að hér hefur verið minnst á sæstreng þá vil ég rétt minna á að þegar ég fyrir u.þ.b. tveimur til þremur árum fór að knýja á um að núverandi hæstv. iðnrh. beitti sér fyrir því að kannað yrði um útflutning á raforku gegnum sæstreng, þá var svarið að það væri ekki tímabært að tala um það vegna þess að álver á Keilisnesi ætti að hafa forgang. Það eru sem betur fer til viðtöl við hæstv. núv. iðnrh. þar sem hann hafnar því að sæstrengsmálið sé tekið til könnunar vegna þess að álver á Keilisnesi verði að hafa forgang.

Virðulegi forseti. Kostuleg umræða. Ég verð að segja að mér er býsna mikið niðri fyrir þegar málefni iðnaðarins eru rædd og hvernig komið er fyrir þessari atvinnugrein sem við margir hverjir litum til og töldum að hefði hér mikla möguleika. Ég ætlaði satt að segja ekki að eyða hér löngum tíma, en ég hafði áhuga fyrir því að fá að segja örfá orð og leggja þau inn í þessa umræðu en mér er sagt að ég megi ekki tala, hér hafi verið gert samkomulag. Hæstv. núv. iðnrh., eða sá sem gegnir því embætti nú, gengur um sali og segir: Ætla menn ekki að standa við samkomulag? Og sama segir formaður þingflokks Alþfl. Ég ætla þess vegna að standa við samkomulag ef það hefur verið gert, en það hefur ekki verið gert við mig, það vil ég að menn viti. Það er tímanna tákn, að þegar þessi skýrsla er rædd um iðnaðinn á Íslandi sem beðið var um í upphafi þings, ég held ég muni það rétt að þetta sé mál númer 24, þá veljum við tímann núna til að ræða það og þá með takmörkuðu málfrelsi. Það eru skrítin vinnubrögð, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að vera ekki langorður þótt margt hafi verið sagt sem ástæða væri að víkja að. Ég vil fyrst þakka ýmis jákvæð ummæli sem hafa fallið um þessa skýrslu, enda þótt sumir þeir sem hér hafa talað hafi kosið að sjá þar ekkert nema svartnætti. Hv. þm. Finnur Ingólfsson talaði um stórfelldan samdrátt og stöðnun og gagnrýndi einnig að hér væri fjallað um 20 ára tímabil þar sem hefði verið hraksmánarlega farið með iðnaðinn. Þar hefði lítill metnaður komið við sögu, hins vegar hefði núv. hæstv. iðnrh. verið um einum of metnaðarfullur. Ég minni hv. þm. á að þau 20 ár sem hér er um fjallað hefur flokkur hans, Framsfl., verið í ríkisstjórn allan tímann og oftar en ekki haft stjórnarforustuna á hendi. Hins vegar hefur núv. iðnrh. aðeins gegnt því starfi í fimm ár. Þannig að það er kannski ekki einhlítt hverjum er um að kenna ef kenna á einhverjum um. Hv. þm. bar fram þrjár spurningar. Ég viðurkenni að ég hefði kannski viljað hafa svolítið betri frest og aðdraganda til að svara þeim. Hann spurði um tekjuskattinn. Því er til að svara að það er að störfum sérstök Evrópuskattanefnd sem vinnur að athugun þessara mála gagnvart skattlagningu fyrirtækja eins og ég hygg að hv. þm. viti. Hún hefur ekki lokið störfum. Í öðru lagi spurði hann um hvort það ætti að leggja niður aðstöðugjaldið. Ég hygg að hann viti raunar líka að á vegum félmrh. er starfandi nefnd að athugun þess máls. Þriðja spurning hans var um vörugjaldið, hvort ætti að leggja það niður. Ég er ekki tilbúinn að svara því en bendi hins vegar á að víða er í vaxandi mæli verið að taka upp vörugjöld í stað tolla. Hv. þm. var nokkuð tíðrætt um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja sem hann taldi bjargráðaleið en mér sýnist nú, eins og hann fjallaði um þau mál, að þá hafi sú fjárhagslega endurskipulagning einkum átt að felast í því að fé væri greitt úr ríkissjóði til styrktar eða viðreisnar fyrirtækjum. Ég held að það hafi ekki gefist okkur vel og ég held það séu ekki tímar eða staða til þess að auka þess konar aðstoð. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir vék nokkuð að álveri á Keilisnesi og ræddi umhverfisþátt þeirra fyrirhuguðu framkvæmda. Ég ætla ekki að hafa um það langt mál en segja einfaldlega að flest af því sem hún sagði um þau efni er rangt, að mínu mati. Lögð hefur verið fram í þinginu skýrsla frá umhvn. um þau efni þar sem ýmislegt er missagt. Ég verð að viðurkenna að þegar talað er um orkufrekan iðnað sem erlenda iðju en ekki íslenskan iðnað þá er ég ósammála þeirri túlkun vegna þess að orkufrekur iðnaður hér byggir á íslenskri orku og íslenskum auðlindum þess vegna. Ýmsir ræðumenn hér hafa mjög talað um hið Evrópska efnahagssvæði og það sem fram undan væri þar. Auðvitað bindum við vonir við það. Við bindum vonir við það að þar gefist íslenskum iðnaði aukin sóknarfæri, einkum úrvinnsluiðnaði í sjávarútvegi. Við höfum gildar ástæður til að ætla að svo muni verða. Hv. þm. hafa líka minnst á aðild okkar að EFTA. Nú er það auðvitað alkunna að Alþb. barðist mjög harkalega gegn aðild okkar að EFTA og það gerði raunar stór hluti Framsfl. líka á sínum tíma. Skömmu eftir að Íslendingar gerðust aðilar að EFTA áttu þessir flokkar þess kost að stíga til baka og gera ráðstafanir til þess að Íslendingar hættu aðild að þessum fríverslunarsamtökum. Þeir gerðu það ekki og ég hygg að við getum raunar verið sammála um að aðildin að EFTA hafi verið okkur til góðs og það væri í rauninni erfitt að hugsa sér stöðu íslensks iðnaðar í dag ef við hefðum valið þá leið að vera utan EFTA. Ég hygg, þrátt fyrir það sem fulltrúar þessara flokka nú segja, að ekki sé um það ágreiningur að öll þau skref sem undanfarna áratugi hafa verið stigin til þess að auka frelsi í verslun og viðskiptum á Íslandi hafi verið til góðs enda þótt úrtölumennirnir hafi haldið langar ræður um það að allt mundi verða hér á hverfanda hveli ef höftunum yrði aflétt. Það hefur ævinlega verið bæði almenningi og efnahagslífinu öllu til góðs þegar höftum hefur verið aflétt. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta til viðbótar. Það er auðvitað rétt að íslenskum iðnaði hefur vegnað misjafnlega eftir greinum á umliðnum árum og þar hefur ekki verið eingöngu við aðgerðir stjórnvalda hér að sakast eða þeim um að kenna heldur er heimurinn orðinn svo samtengdur efnahagslega að það sem gerist annars staðar hefur áhrif hér, fljótar og meira en áður. En ég minni á að þegar stigið var það skref að veita t.d. innflutning á sælgæti frjálsan var því spáð héðan úr þessum ræðustóli af fleiri en einum og fleiri en tveimur að nú væri úti um þessa iðngrein á Íslandi. Ekkert slíkt hefur gerst. Þvert á móti er íslenskur sælgætisiðnaður ein af þeim greinum sem hefur dafnað mjög vel, sýnt frumkvæði í vöruþróun og hefur staðið sig mjög vel. Sama gildir um ýmsar aðrar greinar í matvælaiðnaði og auðvitað hefur þetta verið að hníga í þá átt að við erum að sérhæfa okkur í matvælaiðnaði þar sem við stöndum betur að vígi en aðrar þjóðir um margt. Þetta er eðlileg þróun, þetta er jákvæð þróun og þetta er vonandi þróun sem heldur áfram. Ég held, virðulegi forseti, að ég láti þetta nægja að sinni, það gefst kannski tækifæri til að bæta við þótt áliðið sé orðið í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhvrh. svörin. Það er ekki rétt hjá hæstv. ráðherra að ég hafi verið að gagnrýna það að skýrslan tæki yfir 20 ára tímabil. Ég held að það sé einmitt ágætt að skýrslan tók yfir þetta langt tímabil vegna þess að hún er fróðlegri fyrir bragðið. Í henni eru ýmiss konar upplýsingar. Það sem ég var hins vegar að benda á var að til þess að fela frekar hversu illa hafi verið að staðið á árunum frá 1980 til 1992 og þá kannski sérstaklega á síðari hluta þess tímabils, þá er tekinn lengri tími og stóriðjan er þar inn í. Ég var að gagnrýna það en ekki það að ég væri að kvarta yfir skýrslunni sem slíkri. Ráðherrann kom inn á það að Framsfl. hefði setið í ríkisstjórn í 20 ár og bæri þess vegna nokkra ábyrgð á þessu. Það er reyndar alveg hárrétt og ég vonast til þess að hæstv. umhvrh. hafi skilið mín orð og ástæðuna fyrir því að ég fór að bera þarna saman þær tvær atvinnugreinar, annars vegar sjávarútveginn og hins vegar iðnaðinn, til þess að sýna í samanburðinum að það væri mikill munur á því hvaða flokkar og hvaða menn það væru sem stjórnuðu viðkomandi málaflokkum. Metnaðurinn væri mismunandi og geta flokkanna til að fara með málaflokkana væri mismunandi og þar tel ég að þessi skýri samanburður hafi komið fram. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Auðvitað hefði ég átt að vera það nærgætinn að bera spurningarnar undir hann áður en ég fór í ræðustólinn. Ég skil það að hann á erfitt með að svara þeim og ætla ég ekki að ganga frekar á eftir svörum. Fjárhagslega endurskipulagningin sem hæstv. ráðherra kom inn á að ég hefði talað um í þeim tón að það ætti að ausa peningum út úr ríkissjóði til að aðstoða fyrirtækin. Þetta er rangt hjá hæstv. ráðherra. Ég var síður en svo að meina það. Ég benti hins vegar á að mörg þau fyrirtæki sem hafa verið tekin til fjárhagslegrar endurskipulagningar hafa skilað þeim árangri að ríkið hefur ekki tapað fjármunum fyrir bragðið sem annars hefðu tapast. Mýmörg dæmi mætti nefna um slíkt og ráðdeildarsemi fyrri ríkisstjórnar lýsir sér langbest í því að nú er þessi ríkisstjórn að ausa út úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins þremur milljörðum króna.

Virðulegur forseti. Það var vegna þess sem hæstv. starfandi iðnrh. sagði um EFTA-aðildina á sínum tíma og að allir gætu verið sammála um það núna að vel hefði til tekist. Dómur íslenskra iðnrekenda er reyndar annar því að í ályktun frá því í mars í vetur frá þeim stendur m.a., með leyfi forseta: ,,Ekki hefur tekist að efla almennan útflutningsiðnað. Hlutur hans í heildarútflutningi er svipaður og hann var fyrir 20 árum`` --- reyndar kemur þetta fram í skýrslunni --- ,,og síðustu fjögur árin hefur ríkt nær alger stöðnun í þjóðfélaginu. Þetta er vert að rifja upp þegar við stöndum á þröskuldi Evrópska efnahagssvæðisins sem að sumu leyti má líkja við inngönguna í EFTA á sínum tíma. Fyrirheit um bætt starfsskilyrði iðnaðarins við aðildina að EFTA hafa ekki enn verið efnd að fullu.`` Þetta er dómur íslenskra iðnrekenda um þetta síðasta 20 ára tímabil undir EFTA-aðildinni og síðustu fjögur árin undir hæstv. núv. iðnrrh.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt rétt að ekki hafa allar björtustu vonir ræst, vonir sem menn bundu við aðildina að EFTA. Hins vegar eru áreiðanlega allar líkur á því og nær allir sammála um það líka að ef við hefðum ekki gerst aðilar að EFTA hvernig væri þá komið fyrir íslenskum iðnaði. Áreiðanlega miklu verr en nú er.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig rétt og ástæða til að rifja það upp að það var nokkur ágreiningur um aðildina að EFTA á sínum tíma. En hann stafaði fyrst og fremst af því að menn sáu það fyrir sér að þar gæti orðið um að ræða samruna við Evrópubandalagið á tiltölulega stuttum tíma. Að sumu leyti gætu þeir hlutir verið að gerast núna sem menn óttuðust að gætu gerst þá. Hitt er rétt að benda á að EFTA breyttist fljótlega í þægilegt smáríkjabandalag þar sem Ísland átti ágætlega heima að mínu mati. Og það er líka rétt að rifja það upp að ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar árin 1978 og 1979 breytti í raun og veru aðlögunarskilmálunum að Fríverslunarbandalaginu verulega frá því sem gert hafði verið ráð fyrir. Því var mjög vel tekið hjá aðildarríkjum EFTA. Til fróðleiks vil ég svo rifja það upp við hæstv. umhvrh. að það voru líklega þeir vondu menn sem alltaf vilja höft og skammtanir og þess háttar eða einhverjir úr þeim hópi sem ákváðu að leyfa frjálsan innflutning á sælgæti sem ég sé að núv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. eru einlægt að þakka Alþfl. Það skyldi þó ekki vera þannig að það hafi verið sá sem hér stendur sem ákvað innflutning á sælgæti á sínum tíma og því var nokkuð vel tekið og sælgætisiðnaðurinn hefur spjarað sig? Að lokum þá þakka ég fyrir þessar umræður sem hafa verið gagnlegar þó því miður þá sé iðnrh. fjarverandi og það er augljóst mál að það verður að halda þessum umræðum áfram á næsta þingi. Leitin að iðnaðarstefnunni hjá ríkisstjórninni bar að vísu ekki árangur en það verður þá að skapa þjóðfélagslegar og pólitískar forsendur fyrir henni annars staðar.

Herra forseti. Með hliðsjón af þeim yfirlýsingum og skýringum sem gefnar voru í fyrirspurnatíma fyrir skömmu varðandi þverbraut á Hornafirði á Árnanesflugvelli þá dreg ég til baka þá brtt. sem ég hef lagt fram til breytinga á flugmálaáætlun.

Virðulegur forseti. Aðeins örfá orð. Það er heldur erfitt finnst mér að taka upp umræðu um flugmálaáætlun nú þegar komið er langt fram á nótt. Í sjálfu sér var ekki mikill ágreiningur um þessa áætlun í samgn. Menn greindi ekki á um mjög mörg atriði og ég tel að það hefði svo sem vel mátt komast fyrir þau öll. Það eina sem ég hef við þessa áætlun, sem hér liggur fyrir, að athuga snýr annars vegar að uppsetningu hennar og hins vegar vil ég nefna það og ég tel ástæðu til að láta það koma fram að dregið hefur úr fjárveitingum eða því fé sem til ráðstöfunar eru á flugmálaáætlun vegna þess að töluvert miklir peningar hafa verið settir í erlendu samskiptin. Á þessu ári er verið að láta 56 millj. í flugleiðsögu og flugumferðarþjónustuna sem upphaflega var aldrei hugmyndin að yrði tekið af því fé sem á að renna til flugmála. En ekki meira um það. Ég ætla að gagnrýna hvernig staðið er að uppsetningu áætlunarinnar. Það var ákveðið alveg á síðustu dögum af meiri hluta nefndarinnar að breyta áætluninni þannig að taka út allar tölurnar fyrir 1994 og 1995. Það finnst mér aldeilis fráleit vinnubrögð. Flugmálaáætlun á að vera til fjögurra ára en eftir þessa breytingu eru ekki inni í henni neinar tölur nema niðurstöðutölur fyrir árin 1994 og 1995. Þannig að í raun og veru þegar hún er samþykkt frá hv. Alþingi erum við í raun og veru að samþykkja áætlun sem er eingöngu til eins og hálfs árs. Ég tel að áætlanir séu mikils virði og séu framkvæmdir að fara af stað eða í gangi á flugvöllum þá eru þær yfirleitt til lengri tíma en þetta þegar þær hefjast. Það er þess vegna alveg fráleitt að ætla sér að hafa þennan hátt á. Ég hef reyndar rökstuddan grun um að þessi aðferð sé fundin upp af öðrum ástæðum en að menn hafi engan skilning á gildi áætlanagerðar. Ég hef grun um að menn séu einfaldlega að gera þessar breytingar vegna þess að þeim hafi fundist það þægilegra að kippa niðurstöðutölunum út úr áætluninni til að það kæmi ekki fram hvar ætti að skera niður í framkvæmdum því að fært var til í áætluninni að hluta til. Það held ég að sé skýringin. Ég ímynda mér að menn verði jafnvel tilbúnir til að setja áætlunartölur inn í áætlunina næst þegar hún kemur fjögur ár fram í tímann. Ég hef trú á því. Enda finnst mér það miklu skynsamlegra. Auðvitað þurfa menn að hafa tölur lengra fram í tímann en hálft annað ár eins og nú er raunverulega hátturinn á í sambandi við þessa áætlun. Hæstv. samgrh. er búinn að draga þessa mjög svo sérkennilegu tillögu, sem kom fram, til baka þannig að ég þarf ekki að fara neinum orðum um hana að öðru leyti en því að ég undraðist það mjög að fram kæmi brtt. í þinginu frá ráðherra án þess að rætt væri við nefndina. Kunnugir menn hafa sagt mér að sá háttur væri yfirleitt ekki hafður á. Það finnst mér líka líklegt að geti varla verið því að ef það koma fram brtt. við áætlun eins og þessa hlýtur að vera eðlilegt að nefndin fái þær til umfjöllunar áður en þær eru lagðar beint inn í þingið. En það nú er búið að draga þá tillögu til baka þannig að hún er þá út af fyrir sig ekki neitt umkvörtunarefni. En fyrst og fremst vildi ég láta óánægju mína koma fram með það hvernig gengið er frá áætlunin af hendi meiri hlutans.

Virðulegur forseti. Það er nokkuð merkilegt að skoða heildaryfirlit yfir fjölda farþega og flutninga á flugvöllum landsins. Í upphaflegri till. til þál. um flugmálaáætlun 1992--1995 kemur fram að mikil aukning er á farþegum á tímabilinu 1985--1991. Raunar kemur það engum á óvart þar sem Íslendingar eru í sífellt auknari mæli að tileinka sér þann ferðamáta og kemur það vel heim og saman við þann hraða og það stress sem einkennir nútímann að reyna að vera sem fjótastur í förum. Ég tel þó að sú uppbygging, sem hefur verið á flugvöllum landsins og vissulega stefnir í rétta átt, þurfi jafnframt að vera í samhengi við aðrar framkvæmdir í samgöngumálum. Á undanförnum árum eða áratugum e.t.v. hefur ekki verið nægilegt samhengi og samfella í þeim málum að byggja upp vegi, hafnir og flugvelli og þyrfti að mínum dómi að vera þar meiri samvinna á milli aðila um það til þess að þau mannvirki nýttust sem best. Flugmálaáætlun er gerð til fjögurra ára í senn og segir í nál. frá samgn. að flugmálaáætlun beri að endurskoða á tveggja ára fresti og jafnframt að gera áætlun til tveggja ára til viðbótar skv. 1. gr. laga nr. 31/1987. Síðast var flugmálaáætlun lögð fram á 112. löggjafarþingi, veturinn 1989--1990. Hana átti því að endurskoða núna á þessum vetri 1991--1992. Í framhaldi af því hefði mátt ætla að gerð hefði verið áætlun til tveggja ára til viðbótar. Það hefur hins vegar ekki verið gert heldur hefur sú áætlun, sem áður hafði verið gerð þar sem fjármagni er skipt niður á flugvelli fyrir árið 1994 og 1995, verið strikuð út, þ.e. annað en niðurstöðutölurnar. Hugsunin á bak við það að gera áætlun til fjögurra ára hlýtur að vera sú að þar er verið að gera verkáætlun og bæði er verið að skipta niður fjármagni og þeim tíma sem ætlaður er til framkvæmdanna. Trúlega er þá samið um ákveðna tilhögun á þeim verkum því yfirleitt taka verkefni á flugvöllum lengri tíma en eitt eða tvö ár. Þess vegna hlýtur það að hafa verið meiningin með því að gera áætlun til fjögurra ára að þar sé þeim verkum, sem þarf að vinna við flugvellina, skipt niður og jafnframt skipt niður á flugvelli þannig að einn sé inni eitt árið og sá næsti árið á eftir. Það eru því í hæsta máta óeðlileg vinnubrögð að nú sé tekin út áætlunin fyrir 1994 og 1995 og hálft árið árið 1992. Við höfum þá raunverulega ekki áætlun nema til eins og hálfs árs fram í tímann. Ég tel eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson að meiri hluti samgn. hafi gert þetta til að hafa frjálsari hendur við breytingar á þeirri flugmálaáætlun sem ákveðin hafði verið áður og kom það raunar fram á fundi í samgn. Alþingis að svo mundi vera. Það kemur illa við þá sem hafa samþykkt og unnið að þessari flugmálaáætlun í þeirri góðu trú að hún mundi standa án mikilla breytinga, og ég vil mótmæla þeim vinnubrögðum þar sem mér finnst að þau geti leitt til þess að gengið sé á bak loforðum og samningum um það að fjögurra ára áætlunin sem ákveðin er samkvæmt lögum gildi.

Herra forseti. Það er vissulega til bóta að vinna að uppbyggingu flugvalla með skipulegum hætti eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Það er því nauðsynlegt að halda því áfram. Ég vildi aðeins leggja á það áherslu vegna orða hæstv. samgrh. áðan að hann sjái til þess að lokið verði við nauðsynlegar rannsóknir og undirbúning vegna lagningar þverbrautar á flugvellinum á Hornafirði eða Árnanesflugvelli. Þetta mál hefur verið lengi á dagskrá og við endurskoðun síðustu áætlunar var þetta mál tekið inn fyrir forgöngu þingmanna Austurlands. Hins vegar er það svo að að okkar mati hefur þessu máli ekki verið sinnt nægilega vel án þess að ég ætli að gerast neinn dómari í því. Á því kunna að vera ýmsar skýringar sem ég hef ekki fengið, a.m.k. er ég þeirrar skoðunar að það hefði þurft að sinna málinu af meiri krafti. Nú gerum við okkur það alveg ljóst að það verða ekki hafnar framkvæmdir á þverbraut fyrir það fé sem er inni á þessari áætlun. Þar er um allmikið mannvirki að ræða og það er tilgangslaust að ákveða framkvæmdir nema fyrir liggi hvað viðkomandi braut muni kosta. Við höfum því vænst þess við endurskoðun áætlunar síðast að nú mundi það liggja fyrir. En svo er ekki. Ég er ekki með þessum orðum mínum að ásaka núv. samgrh. í þessum efnum, alls ekki. Ég er aðeins að ítreka að ég vænti þess að núv. hæstv. samgrh. sjái til þess að þessu verki verði lokið þannig að unnt sé að meta það hvernig þarna skuli standa að málum og hægt sé að taka þá ákvarðanir við endurskoðun á næsta ári eins og reglur gera ráð fyrir eftir því sem mér hefur skilist. Út af þeirri brtt., sem hér var flutt en hefur nú verið dregin til baka, hef ég í sjálfu sér ekkert að segja. Það skiptir ekki máli að mínu mati hvernig málið er orðað, aðalatriðið er að viljinn sé fyrir hendi og ég hef skilið hæstv. samgrh. svo að hann muni beita sér fyrir því og það er alveg nóg af minni hálfu. Ég tel að sú brtt., sem hv. formaður samgn. beitti sér fyrir í þessu sambandi, sé alveg nægileg trygging í þessu efni enda sé vilji samgrh. sá sem fram hefur komið bæði í þessum umræðum og í svari við fyrirspurn sem ég bar fram en gat því miður ekki verið viðstaddur þá umræðu. Ég hef farið yfir þau svör og tel þau vera fullnægjandi af hálfu samgrh. Ég vænti þess að viðhlítandi niðurstaða fáist í þessu máli og framkvæmdir verði hafnar fjótlega svo lendingarskilyrði á þessum stað séu með viðhlítandi hætti. Hér er um mikilvægan flugvöll að ræða sem þjónar stóru byggðarlagi, landsvæði þar sem einangrun hefur verið allmikil en sem betur fer hafa samgöngubætur breytt þar miklu um. En hvað svo sem því líður verða flugsamgöngur til þessa staðar mikilvægar um langa framtíð enda kom fyrsta flugvélin til Íslands á þennan stað. Það er nú svo að það hlýtur að vera nauðsynlegt að halda slíkum flugvelli vel við þar sem flugmenn fundu fyrst upp á því að lenda vélum sínum. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það en ég vænti þess að hæstv. samgrh. vinni ötullega að málinu en hugsi minna um það hvernig orðalagið er á viljayfirlýsingu hans.

Hæstv. forseti. Þess verður nú vart á þessari stundu að vænta að menn ræði flugmálaáætlunina til neinnar hlítar heldur drepi einungis á aðalatriðum. Ég vil því takmarka mál mitt við fáein atriði í stað þess að fara yfir tillöguna í heild og vænti þess að formaður samgn. sjái sér fært að heyra mál mitt. Ég tek eftir því að í nál. er getið um það að gerðar hafi verið breytingar á uppsetningu áætlunarinnar. Síðar segir í nál.: ,,Nánari grein verður gerð fyrir breytingartillögum í framsögu með nefndaráliti.`` Ég hef fengið útskrift af þessari framsögu formanns samgn. og ég sé engar útskýringar á þeim tillögum sem þar eru lagðar til. Ég sé t.d. ekki neinar útskýringar á því af hverju teknir eru upp nýir liðir sem heita 2.8 Stjórnunarkostnaður og 2.9 Óráðstafað vegna endurmats á forsendum og aðstæðum. Fyrir utan það að ég skil ekki setninguna: Óráðstafað vegna endurmats á forsendum og aðstæðum. Mig langar gjarnan að fá útskýringu framsögumanns á því hvað þetta þýðir eða til hvaða verkefna þetta fé er ætlað árin 1994 og 1995, 211 millj. kr. fyrra árið og 195 millj. síðara árið. Þetta fé dregur úr þeim framkvæmdum sem eru á áætlunarflugvöllunum 1--3. Það verður einfaldlega minna eftir af heildarfjárhæðinni í framkvæmdir í þessa áætlunarflugvelli. Mig langar því til að fá útskýringar á þessu. Ég sé það ekki í nál. né heldur í framsögu formanns nefndarinnar. Mér sýnist að þau rök sem sjá má fyrir því að núllstilla seinni tvö árin séu heldur léttvæg. Í raun og veru er reynsla mín af þessum störfum sú að menn eru yfirleitt að hugsa nokkuð langt fram í tímann og ráðstafa fjármagni og gera ráðstafanir nokkru áður en til framkvæmda kom. Bæði þurfti að hanna og það þurfti að panta efni og búnað svo menn voru kannski á árinu 1991 að undirbúa verk sem færi í gang 1993, þannig er gangurinn í þessu kerfi að mörgu leyti. Þegar við erum að afgreiða núna skiptingu 1992 og 1993 og meiningin er síðan að taka þetta upp til endurskoðunar á næsta þingi, ég veit ekki hvort það verður á haustþingi 1992 eða vorþingi 1993, verða menn augljóslega komnir í verulega klemmu með að skipuleggja framkvæmdir 1994. Ég held að menn verði að gæta að þessu. Ég hygg að þetta sé óskynsamleg stefnubreyting auk þess sem svo lítið er gefið upp hvað felst í stefnubreytingunni. Felst í þessu að menn séu að hverfa frá þeim tillögum sem gerðar hafa verið um verkefni á tilteknum flugvöllum og hafa sviðið alveg opið og hugsi sér að þeir muni síðar gera tillögur eins og þeim sýnist þegar að því kemur? Eru menn að þurrka út þær tillögur sem er búið að vinna í flugráði og leggja fyrir hæstv. samgrh. og hann síðan fyrir þingið? Ég spyr t.d. af því að mér er mjög sárt um eina framkvæmd þarna, sem ég hafði töluvert fyrir í flugráði að fá inn í áætlunina. Það er á Patreksfirði, fyrir árið 1994, 78 millj. kr. í bundið slitlag og 3,3 í tækjageymslu eða 81 millj. Þetta er einn meginávinningur fyrir Vestfjarðakjördæmi í þessari fjögurra ára tillögu til flugmálaáætlunar. Þetta er þurrkað út. Ég vil spyrja, ég veit eiginlega ekki til hvors aðilans ég ætti að beina máli mínu en ég vel hæstv. samgrh., ég hygg að það sé réttara. Ég spyr hann um þetta verkefni: Er hann þeirrar skoðunar að menn hafi lagt þetta til hliðar og muni svo síðar meir taka ákvörðun um það hvort þeir fari í þetta eða eitthvert annað verkefni? Eða er það í hans huga þannig að hann geri ráð fyrir því að verja fé í verkefni á þessu svæði? Ég spyr hæstv. ráðherra að því. Annað sem ég bendi á líka og er ekki alveg sáttur við að svo stöddu og það er Gjögur. Það er ákaflega einangraður staður. Þarna er gert ráð fyrir framkvæmdum 1993 og 1994 við öryggissvæði. Ég spyr hæstv. ráðherra eða hv. formann nefndarinnar um hugmyndir um áframhald eins og var í tillögunum upphaflega, 1993 og 1994. Er það þeirra stefna eða hugsa þeir sér að haldið verði áfram með framkvæmdir á Gjögri eins og tillagan gerði upphaflega ráð fyrir? Eða er það í þeirra huga verkefni sem menn eru búnir að leggja til hliðar í bili og síðan verði bara tekin ákvörðun um það af eða á? Við þessu vildi ég gjarnan að fengjust svör. Að öðru leyti held ég að ég þurfi ekki að fjölyrða frekar um flugmálaáætlun. Ég lýsti þeirri afstöðu minni strax í upphafi að ég styddi áætlunina eins og hún kom frá flugráði að því undanskildu að ég var andvígur því að greiða af framkvæmdafé áætlunarinnar hlutdeild íslenska ríkisins í flugstjórnarmiðstöðinni. Það hef ég rækilega tekið fram og sú afstaða mín er óbreytt.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það að fá að komast að en ég fylgdist grannt með því þegar menn báðu hér um orðið. Ég var þriðji í röðinni þegar ég bað um orðið, og ég sá að sá sem sat á forsetastóli var sæmilega vakandi, svo einkennilega er nú farið með fundarstjórn þessa fundar. Það er kannski nóttin sem þreytir menn. Ég veit það ekki. Mig langar aðeins til að segja hér örfá orð um þessa flugmálaáætlun. Auðvitað veldur hún vonbrigðum. Ég ætlaði satt að segja, þegar ég bað um orðið í upphafi, að gera athugasemd við þá brtt. sem hæstv. samgrh. lagði fram í sambandi við Hornafjörð. Ég skil ekki ástæðu þess að ráðherrann skyldi leggja tillöguna fram og ég dreg í efa, vegna þess að ég veit að hæstv. ráðherra er greindur maður, að það hafi verið þinglegt að leggja tillöguna fram. Það segir í brtt. á þskj. 908 um Hornafjörð að tækjageymsla fái 5 millj. kr. og flugbraut, þverbraut, 5 millj. kr. Í nál., sem komið var fram, stendur einmitt um þennan sama flugvöll, ég held að við séum örugglega að tala um sama flugvöllinn, tækjageymsla, þverbraut, 10 millj. kr. Það er sem sagt nákvæmlega sama upphæðin sem er verið að tala um til nákvæmlega sama framkvæmdarþáttar. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það hvað lá eiginlega að baki því að þetta kom fram? Nú hlýtur ráðherra að hafa verið kunnugt um það hvað kom frá meiri hluta nefndarinnar í þessum efnum. Ég vil segja það einnig að ég harma það hversu lítil vinna hefur raunverulega farið fram í samgn. um þennan veigamikla þátt sem eru samgöngumálin, ekki bara í sambandi við flugmálin, nákvæmlega það sama á við um vegamálin. Auðvitað eiga þessar nefndir þingsins að koma miklu meira að þessum málum en gert hefur verið. Það hefur nánast sáralítil umræða farið fram í nefndinni við flugmálayfirvöld um framkvæmd og uppbyggingu flugvallanna. Það er auðvitað mjög miður. Það er heldur enginn vafi að það vantar mjög mikið fjármagn til að geta búið flugvelli landsins þannig að viðunandi sé. Ég held að engum blandist hugur um að svo sé. Við gengum nokkuð stíft á meiri hluta samgn. um það hvort ekki væri möguleiki að koma þarna inn einhverju fjármagni til að leysa úr sárum vanda sem var á nokkrum flugvöllum. Það var alltaf sama viðkvæðið að það væri ekki um neitt slíkt að ræða. Auðvitað ber okkur, og ég hélt satt að segja að með breyttum þingsköpum ættu nefndirnar að verða miklu virkari en áður var, að horfa meira til framtíðar í umfjöllun um þessi mál og skoða þau í stærra samhengi. En þá er þveröfugt farið að. Það var þó í fyrri áætlun litið til ársins 1995 en nú hafa menn ekki einu sinni kjark í sér til að horfa til ársins 1995 heldur aðeins til ársins 1993. Það er nú allt og sumt. Það fjármagn sem var þó inni á árunum 1994 og 1995 er algerlega þurrkað út. Til að sýna fram á það hvað hér er verið að tala um og hvað þetta er sorglega lítið fjármagn sem fellur til hinna ýmsu flugvalla get ég tekið dæmi. Ef ég lít t.d. á Norðurl. v., sem ég er fulltrúi fyrir, þá eru þar þrír flugvellir, þ.e. Siglufjörður, Sauðárkrókur og Blönduós. Á þessu tímabili, sem áætlunin tekur til nú, er áætlað að verja til uppbyggingar á þessum þremur flugvöllum 8,2 millj. kr. Það er það sem áætlað er að verja til flugvalla í Norðurl. v.  Ég hefði haft gaman af að fjalla ítarlegar um þessi mál, um uppbyggingu flugvallanna og þjónustuhlutverk þeirra og ekki síður um öryggisþátt flugsins. Ég hefði haft mikla ánægju af því að eiga orðastað við hæstv. samgrh. um þann þátt. En það er eins og annað sem maður hefði haft áhuga á að ræða hér að það gefst ekki tími til þess. Þessi mikilsverða umræða um samgöngumál er tekin hér til umræðu þegar klukkan er þrjú að nóttu. Einhvern tímann hefðu menn gert þessum málaflokki hærra undir höfði, hæstv. samgrh., en nú er gert. Ég vona að Eyjólfur eigi eftir að hressast og að menn geti rætt flugmálaáætlun undir betri kringumstæðum en nú eru og að hæstv. samgrh. bjóði okkur þá upp á það líka að fá að spjalla um hærri upphæðir en við erum nú að tala um því eins og ég dró hér fram áðan eru þær nú svo sáralitlar að um þær er varla ástæða að ræða. En ég ætla, virðulegur forseti, ekki að lengja þetta mál. Ég hef orðið fyrir vonbrigðum með það hvernig þetta hefur verið unnið. Það getur vel verið að meiri hluti nefndarinnar hafi setið títt á fundum með yfirmönnum flugmála til að reyna að komast út úr þessu tveggja ára tímabili  Eitt vil ég segja að lokum. Þessi umræða hlýtur auðvitað að þurfa að takast upp mjög fljótlega aftur, ekki bara í nefndinni heldur einnig hér í Alþingi. Vegna þess að við höfum átt orðastað áður um uppbyggingu flugvalla á landinu, ég og hæstv. núv. samgrh., vil ég á betri stundu en nú eiga við hann orð um uppbyggingu flugvalla og framtíð flugs hér á landi. 

Forseti vill biðja hv. þm. að gefa hv. ræðumanni hljóð.

Mér líður best í umræðunni þegar hún gengur svona fyrir sig. Einhvern veginn er það nú svo. Þeir trufla mig ekki mikið. Ég hefði haft gaman af því að bæta hæstv. fyrrv. samgrh. við til að ræða um uppbyggingu flugvallanna og varaflugvallarmálið því það er ævintýri líkast hvernig það hefur gengið fyrir sig. Og það er svo merkilegt að lesa tillöguflutning þessara tveggja ráðherra, hæstv. núv. og hæstv. fyrrv. samgrh. um þau mál að þingið mundi örugglega vakna og skemmta sér vel ef ég færi að lesa það allt saman upp í kvöld.

Herra forseti. Örstutt svör til hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Hann spurði um tvo liði í brtt. Annars vegar um lið 2.8 og hins vegar lið 2.9. Liður 2.8 heitir Stjórnunarkostnaður við flugmálaáætlun og er jafnframt gerð grein fyrir þeim lið í sundurliðuninni sem liður 4.24. Þess var getið í framsögu brtt. við fyrri hluta umræðunnar. Hins vegar er það liður 2.9, Óráðstafað vegna endurmats á forsendum og aðstæðum. Þar er um að ræða þær upphæðir sem ekki er skipt í brtt. fyrir árin 1994 og 1995. Í frekari sundurliðun koma þær saman undir lið 4.25 ásamt þá lið 2.7, Til leiðréttinga og brýnna verkefna, úr öðrum hluta tillögunnar. Að lokum vil ég fullvissa hv. þm. Stefán Guðmundsson um að þessi umræða um flugmál, skipulag flugmála og áætlanagerð mun verða tekin fljótt upp aftur og vonandi verður hún ítarlegri og á þann hátt að þingmaðurinn geti vel við unað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni samgn. fyrir svörin. Þau sögðu í sjálfu sér ekki mikið meira en stendur á blöðunum. En af fátækt svaranna dreg ég þá ályktun að það sem er á bls. 2 undir köflunum 2.7 og 2.9 sé lagt saman á bls. 5 undir liðnum 4.25 þar sem sameiginlegi liðurinn heitir sama nafni og 2. liður á bls. 2 svo að Til leiðréttinga og brýnna verkefna dettur út. Ég skil þetta þannig að upphæðin eigi ekki að fara í verkefni við áætlunarflugvelli eins og skipt er árunum 1992 og 1993. Þetta séu einhver önnur verkefni en munu síðan skiptast upp. Maður sér það ef maður skoðar tölur á bls. 2 að þá erum við með 1.414 millj. kr. í útgjöld. Af því eru greindar niður á liði 2.5--2.9 um 400 millj. en hitt er óuppsett. Það er væntanlega það sem fer á áætlunarflugvellina og þetta eru þá einhver önnur verkefni.

Virðulegur forseti. Það var held ég um miðjan dag í gær að ég ætlaði að bera nokkrar spurningar upp við hæstv. forsrh. Vegna fjarveru hæstv. forsrh. varð að gera hlé á ræðu minni. Ég ætlaði ekki að tala lengi. Nú hefst umræðan á nýjan leik án þess að hæstv. forsrh. sé í salnum og ég spyr nú: Til hvers er verið að þessu öllu saman? Umræðunni var frestað fyrir tæpum hálfum sólarhring síðan vegna þess að hæstv. forsrh. gat ekki verið við umræðuna en nú er henni haldið áfram án þess að hæstv. forsrh. sé við umræðuna. Ég verð þess vegna að byrja á að spyrja hæstv. forseta: Er hæstv. forsrh. væntanlegur? Ég hafði satt að segja reiknað með að stjórn þingsins áttaði sig á því að þegar hún frestar umræðu vegna þess að hæstv. forsrh. er fjarverandi þá sé það forsenda þess að hægt sé að halda áfram að hann komi til umræðunnar. --- Hæstv. forsrh. hefur nú gengið í salinn. Hins vegar er það ekki nema takmörkuð lausn á þessu vandamáli að hæstv. forsrh. komi í salinn vegna þess að til þess að reyna að greiða hér fyrir störfum, þótt það sé yfirleitt ekki þakkað mikið af hæstv. ríkisstjórn, var samið um að reyna að ljúka umræðum um kl. þrjú í nótt. Klukkan er núna hálffjögur. Hins vegar var það þannig eftir miðnættið að þingmenn Sjálfstfl., varaformaður þingflokks Sjálfstfl., Björn Bjarnason, hv. þm. Árni Johnsen og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson tóku upp innanflokksdeilur í Sjálfstfl. og tóku rúman hálftíma í það. Það var ekki samið um það á milli þingflokkanna, hæstv. forsrh., að innanflokksdeilur í Sjálfstfl. tækju hér rúman hálftíma af dýrmætum tíma og sérstaklega ekki að varaformaður Sjálfstfl. væri einn aðalhöfuðpaurinn í því. En það gerðist nú engu að síður. Ef það hefði ekki gerst hefðum við getað byrjað hér fyrir kl. þrjú.

Það var hálftímans virði.

Hv. þm. Össur Skarphéðinsson segir að það hafi verið hálftímans virði. Ég get vel skilið að formaður þingflokks Alþfl. vilji gjarnan sjá átök á fleiri bæjum en heima hjá sér og honum hefur vissulega orðið að þeirri ósk sinni. Ég hafði ætlað mér að fara í nokkrar efnislegar umræður við hæstv. forsrh. um samhengið í því sem ríkisstjórnin er að biðja þingið að gera. Annars vegar er ríkisstjórnin að biðja þingið að samþykkja frv. um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins til að létta skuldabyrði af sjávarútveginum til þess að styrkja atvinnuástandið í landinu eins og hæstv. forsrh. hefur sagt í fjölmiðlum. Á hinn bóginn er ríkisstjórnin hér dag eftir dag að biðja um að þetta frv. verði samþykkt sem mun þyngja byrðarnar á sjávarútveginum. Og satt að segja er það þannig að verði frv. samþykkt hafa á þessu fyrsta þingi verið lagðar skattabyrðar á sjávarútveginn í kringum einn milljarð. Síðan á að greiða út úr Verðjöfnunarsjóðnum rúma 2 milljarða kr., þar af u.þ.b. helminginn vegna þessa milljarðs sem ríkisstjórnin hefur lagt í álögur á sjávarúrveginn í vetur. Ég verð að segja eins og er að ég skil ekki þessa atvinnupólitík. Ég hafði líka ætlað að ræða við hæstv. forsrh. um samhengið í því sem hann er búinn að segja hér í allan vetur að hans ríkisstjórn stjórni bara með almennum aðgerðum en fyrrv. ríkisstjórn hafi stjórnað með sértækum aðferðum. Ég sé ekki betur en hæstv. ríkisstjórn sé komin á kaf í sértækar aðgerðir í atvinnumálum og hafi líklegast, þegar allt er lagt saman, beitt sér fyrir sértækum aðgerðum gagnvart sjávarútveginum í formi sjóðaæfinga fram og aftur, hátt á fimmta milljarð í vetur. Það hefði einhvern tímann verið kallað sjóðasukk af hæstv. forsrh. og talsmönnum Sjálfstfl. Það er augljóst að fyrirtækjum í sjávarútvegi er mjög mismunað með frv. um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og með þeirri lengingu lána sem átt hefur sér stað í Atvinnutryggingarsjóði. Þetta var ætlun mín að reyna í stuttri umræðu að ræða við hæstv. forsrh. að reyna að fá eitthvert samhengi í þetta allt saman. Ég ætlaði líka að reyna að fá eitthvert samhengi í það hvernig stendur á því að Sjálfstfl., sem gerði það að kröfu í desember 1988 að frv. um sama efni og við erum að ræða nú yrði lagt til hliðar, það var frumkrafa Sjálfstfl. til að hægt væri að ljúka þingstörfum fyrir jólin 1988 --- nú snýr Sjálfstfl. við blaðinu og segir: Það er frumkrafa Sjálfstfl. að þetta frv. sé afgreitt núna sem lög til að hægt sé að ljúka þinginu. Ég vil aðeins spyrja: Hvert er samhengið í þessari afstöðu? Mig hefði langað líka til að beina umræðunni nokkuð inn á aðra valkosti í skattamálum vegna þess að ég sé að hæstv. fjmrh. hefur auðvitað fyrst og fremst áhuga á þessum málum út frá hagsmunum ríkiskassans. Ég veit satt að segja ekki, virðulegi forseti, hvað á að gera í þessu nú þegar klukkan er orðin hálffjögur. Ég er nefnilega settur í þá erfiðleika að ef ég fer að tala hér lengi þá mun ég örugglega fá það framan í mig að ég sé að svíkja eitthvert samkomulag, hér hafi verið gert samkomulag um að ljúka umræðunni fyrir kl. þrjú. En ef ég rek í stuttu máli afstöðu mína til þessa frv., sem ég á töluverðan þátt í vegna þess að ég flutti frv. upphaflega árið 1988 og það fannst svo í skúffu í fjmrn. þegar ég fór þaðan og var dregið hér inn í þingið af sjálfstæðismönnum, þá verð ég sakaður um að vera að svíkja hér eitthvert samkomulag. Það er satt að segja mjög erfitt að vera settur í svona stöðu. Ég get ekki talað eins og mér finnst nauðsynlegt, ég get ekki gengið á eftir því við forsrh. eins og mér finnst nauðsynlegt vegna þess að þá stefni ég því í hættu að fá á mig ásakanir frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem stendur í dyrunum og nikkar ákaft og samþykkir að ég muni fá á mig þær ásakanir.

Þú átt sem sagt bágt.

Já, ég á nokkuð bágt, hv. þm., í þessu máli. Það er mér ekkert gamanmál vegna þess að það eru ýmsir efnisþættir í þessu sem eru það alvarlegir að auðvitað verður að fást skýring á þeim. Af því að ég kýs frekar í þessari stöðu að fara þá frá efnisumræðunni að sinni ætla ég ekki að taka hér tíma í að fara yfir það, sem ég hafði ætlað mér síðdegis í gær að fara yfir, til að fá ekki ásakanir frá forustumönnum ríkisstjórnarliðsins um að ég sé að svíkja eitthvert samkomulag. Þar að auki er það nú þannig að hæstv. fjmrh. á eftir að svara hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni og einhverjir eru fleiri hér á mælendaskrá. Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að hafa mál mitt lengra nú en áskil mér fullan rétt til að taka þessa efnisþætti upp við 3. umr. og óska þá eftir því að fá svör frá hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. Ég mun sem sagt ekki gera kröfu til þess að hæstv. forsrh. svari mér hér og nú, vil taka það skýrt fram, en ég mun ganga eftir því við 3. umr. að svo verði gert.

Virðulegur forseti. Það fer eins fyrir mér og hv. seinasta ræðumanni að það er auðvitað orðið áliðið og komið fram yfir þann tíma sem samið var um að þingfundur skyldi standa á þessari nóttu. Því er vart tími til að taka upp mikla efnislega umræðu. Enda er það nú svo að þótt ýmislegt hafi komið manni á óvart þetta eina ár eða rúmlega ár sem hæstv. núv. ríkisstjórn hefur setið á valdastólum, þá virðist ekki vera neinn endi á hvað það varðar. Hér er eitt frv. enn til umræðu eða umfjöllunar sem kemur manni mjög á óvart vegna þess að það er enn höggvið í sama knérunn, að leggja nýjar álögur á atvinnulífið. Það er enn haldið áfram að reyna að koma því svo fyrir að atvinnuleysið aukist og gjaldþrotastefnan, sem virðist vera aðalsmerki í efnahagsstefnu núv. ríkisstjórnar, haldi áfram að virka sem mest á þetta veikburða atvinnulíf sem við búum við. Það er lítið samhengi reyndar orðið í þessari stefnu, sem eitt sinn var gefið það ágæta nafn ,,kemur-mér-ekki-við-stefna``, núv. ríkisstjórnar. Það hefði verið miklu betra að hún hefði bara haldið sig við það og gert nákvæmlega ekki neitt í málefnum atvinnulífsins þegar það eina sem hún gerir er að auka álögurnar. Það eina sem hún gerir er að hækka skattana. Við höfum það fyrir okkur í mörgum dæmum sem óþarft er að rekja, það hefur komið fram bæði við umfjöllun um fjárlög og umfjöllun um bandorminn svokallaða og fleiri frv. hæstv. ríkisstjórnar, og svo auðvitað einnig í sambandi við þær vaxtahækkanir sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir á seinasta ári í upphafi valdaferils síns. Þær hafa kannski átt stærstan þátt í því hvernig komið er fyrir atvinnulífinu. Nú er enn með þessu frv. stefnt í það að hækka vexti þó svo að reynt hafi verið á seinustu dögum í kjölfar nýgerðra kjarasamninga að beita sér fyrir nokkurri vaxtalækkun með handafli, eins og allir vita, með því að ríkisstjórnin hefur beitt áhrifum sínum til þess í ofurlitlum mæli. En meira hefði auðvitað mátt gera ef duga skyldi. Þá er aftur farið í hina áttina og lagt fram frv. sem leiðir óhjákvæmilega til vaxtahækkunar hjá einstökum stofnlánasjóðum og sýnir að það er lítið samhengi í þessum vinnubrögðum. Eins og fram kom hjá seinasta ræðumanni, hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, fyrrv. hæstv. fjmrh. mun hann hafa skilið eftir í fjmrn. skúffu sem hann hafði geymt í frv. sem hann hafði lagt til hliðar en orðið það á að merkja skúffuna: Ónothæf frumvörp. Hefði frekar átt að setja á skúffuna: Frumvörp sem verða tekin til athugunar síðar, því hæstv. núv. fjmrh. hélt, af því að það stóð: Ónothæf frumvörp, frá hæstv. fyrrv. fjmrh., að þetta hlytu að vera góð frv. og væri rétt að beita sér fyrir því að leggja þau fram. Þetta er auðvitað misskilningur eins og menn vita þegar menn hafa lesið frv. og kynnt sér efni þess. Það er ekki heldur nægilega vel undirbúið eða nægilega vel staðið að gerð frv. eins og fram kemur í álitum þeirra aðila sem veitt hafa umsagnir um frv. og prentaðar eru með nál. minni hlutans. Hæstv. ríkisstjórn beitir sér fyrir því að leggja fram frv. um breytingar á Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins og telur sig vera að grípa þar til róttækra aðgerða til að bæta rekstrarstöðuna en það er auðvitað alrangt. Þar er aðeins verið að veita ofurlitlu fé til baka út í atvinnulífið sem brennur strax upp í því að greiða niður vaxtahækkanir sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir og þær skattahækkanir og skattaálögur sem atvinnulífið býr nú við af hálfu ríkisstjórnarinnar. Allt er þetta hin undarlegasta samsuða, virðulegur forseti, og hlýtur að vekja undrun okkar sem horfum upp á það sem er að gerast en er auðvitað í fullu samræmi við þessa stefnu hæstv. ríkisstjórnar að halda áfram að þjarma að atvinnulífinu, halda áfram að beita sér fyrir þessari gjaldþrotastefnu og því miður búa svo um hnútana að atvinnuleysi fer nú vaxandi. Þetta er allt saman áhyggjuefni sem við hljótum að verða að ræða betur við hæstv. ríkisstjórn við annað tækifæri en nú þegar langt er liðið á nóttu. Og þó nú sé stutt til þingloka er ekki hægt að fara svo frá þessu alvarlega máli að það verði ekki rætt ítarlega aftur við 3. umr. sem hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að öllu óbreyttu að ná fram á morgun til að reyna að gera þetta frv. að lögum en við hljótum auðvitað að reyna að beita okkur gegn. Minni hluti hv. efh.- og viðskn. leggur til að málinu verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar þar sem það verði geymt um sinn. Kannski vandað að einhverju leyti betur til þess og skoðað við aðrar aðstæður hvort hægt sé að koma fram einhverju í þessa veru en um það skal ég ekkert segja á þessu stigi. Hins vegar er eðlilegt og rétt að málinu sé nú vísað aftur til baka til ríkisstjórnarinnar og það munum við væntanlega ræða betur á morgun við 3. umr. Ég ætla því ekki að orðlengja frekar um þetta mál að þessu sinni.

Hæstv. forseti. Nóttin er nú að byrja að víkja fyrir nýjum degi og menn verða þeim mun meir undrandi á vinnubrögðum þeirrar ríkisstjórnar sem þeir sitja uppi með í þessu landi. Ég hafði ætlað mér að halda langa og ítarlega ræðu í þessu máli til að vara ríkisstjórnina við. Það er hin málefnalega umræða ein sem kannski getur komið í veg fyrir slysin. En ég vil ekki fremur en margir aðrir brjóta einhvern sáttmála um að þessari umræðu ljúki. Þannig að ég boða það að fara fremur í þau mál og þær upplýsingar sem ég hef í þessu máli við 3. umr. og þá að rekja þær hættur sem í málinu liggja. Auðvitað er það svo að íslenska þjóðin er smátt og smátt að vakna upp við þann vonda draum að ríkisstjórnin í þessu landi er sýknt og heilagt að leggja drápsklyfjar á atvinnulífið. Það getur vel verið að hæstv. forsrh. sofi vært undir slíkri ræðu þegar hann er minntur á þau svik, þær brigður sem stefna Sjálfstfl. er að valda í þessu landi. Hvernig hann hefur vikið frá henni á öllum sviðum og leggur nú þyngri drápsklyfjar á atvinnulífið sem mun skapa verulegt atvinnuleysi. Starfsskilyrði atvinnugreinanna er að verða með þeim hætti að þær fá ekki risið undir. Hér hafa menn þó verið það heppnir að hafa fundið sjóði úr fortíðinni sem þeir geta nú opnað til björgunarstarfa. En eins og fram hefur komið eru farnar leiðir sem örugglega munu þyngja mjög á atvinnulífinu. Margir sjóðir verða að bregðast við þessu frv. ef að lögum verður með því að hækka sína vexti. Ábyrgðarmenn sjóðanna fullyrða það að þeir muni ekki sitja aðgerðarlausir, þeir muni grípa til aðgerða til þess að verja stöðu sjóðanna og þá verður bagginn fluttur yfir á atvinnulífið. Það er nú svo með þessa ríkisstjórn að vinnubrögð hennar minna mig æ meira á bræðurna frá Bakka í Svarfaðardal. Þeir voru ekki félegir við hann föður sinn, þeir piltar, og þegar hann kallaði kútinn þá önsuðu þeir ekki gamla manninum. Nú er þjóðin að kalla úr öllum áttum. Atvinnulífið biður um grið fyrir skattagleði ríkisstjórnarinnar en ekkert svar heyrist. Þeir halda áfram sínu mulningsstarfi. Það er eins og þeir séu að störfum fyrir svona kannski eina starfsstétt, innflutningsaðalinn á Íslandi, heildsalana. Og í mínum huga þá er atvinnulífið í hlutverki Brúnku gömlu. Þegar vonda veðrið geisaði þá hlóðu þeir að henni grjóti og þóttust vera að verja hana.  Ég er í engum vafa um að þetta hefur alvarlegar afleiðingar fyrir Stofnlánadeildina þó ég skuli játa að þær brtt. sem meiri hluti nefndarinnar flytur hafi linað að nokkru ætlunarverkið. En ég hygg að það sé miklu alvarlegra með Fiskveiðasjóð. Og ég bara trúi því ekki að það verði síðasta kveðja Alþingis Íslendinga að leggja enn á ný við lok þingsins í ár þungar byrðar á íslenskan sjávarútveg. Menn eru búnir að gera kjarasamning í landinu og þá er ekki hikað við að ganga til þess verks að leggja byrðar á þessa sjóði sem munu leiða til þess að vextir úti í atvinnulífinu munu hækka. Ég hygg að það muni um það ef Fiskveiðasjóður Íslands verður að hækka vexti sína um 2% eins og fram kemur að þeir telja sig þurfa ef þetta frv. verður að lögum. En eins og ég sagði þá vil ég ekki bregðast fyrst eitthvert samkomulag náðist um störfin í nótt. En ég boða það hiklaust að í þessu máli hljótum við að tala mikið við hæstv. ráðherra því að ef frv. verður að lögum hefur það alvarlegri afleiðingar í för með sér en þeir gera sér grein fyrir. Og það er mikilvægt að heyra varnarræður þeirra. Hvað meina þessir menn? Þetta verðum við að fá svar við við 3. umr. þó að ég kannski vænti þess að þeir átti sig á þessari nóttu og láti málið liggja á þessu þingi.

Herra forseti. Það hafa verið bornar fram fjölmargar fyrirspurnir í þessu máli til hæstv. fjmrh. Hann hefur ekki svarað þeim nema einstaka aðila í andsvörum fyrr í dag. Ég geri ekki kröfur til þess að hæstv. fjmrh. svari þessum fyrirspurnum á þessari nóttu. En annaðhvort fer ég þess á leit að hæstv. fjmrh. svari þeim við lok umræðu á morgun eða þá að hann hefji 3. umr. og svari fyrirspurnum þá. Ég get sætt mig við hvort tveggja og vænti þess að hæstv. fjmrh. geti svarað því hvað hann kýs í þeim efnum. En miðað við að það hefur verið ákveðið að ljúka þessari umræðu nú þá geri ég ekki kröfu til þess að hann svari því núna en vildi aðeins ítreka við hann að ég vænti þess að hann muni gera annaðhvort við lok 2. umr. á morgun eða þá við upphaf 3. umr.

Virðulegi forseti. Þar sem til stóð að ljúka 2. umr. í kvöld þá kýs ég að segja nokkur orð. Ekki síst vegna orða síðasta hv. ræðumanns. Ég hef þegar talað nokkrum sinnum í þessu máli í andsvari og hef komið . . .

Ef menn stytta ræður sínar til að ljúka umræðum hér þá . . . að svara hérna núna. Þú varst beðinn um að gera það á morgun eða við upphaf 3. umr.

Hef ég orðið eða . . . ?

Hæstv. fjmrh. hefur orðið.

Ég skal endurtaka það sem ég sagði. Mér hefur skilist að gert hafi verið samkomulag um að ljúka 2. umr. í kvöld þannig að mér er ókleift að taka til máls á morgun í lok 2. umr. Og af því að ég hef skilið hv. þm. á þá leið að það væri til bóta að ég talaði í 2. umr. þá hélt ég kannski að mér fyrirgæfist að taka til máls hér og nú jafnvel þótt klukkan sé langt gengin í fjögur og að í samkomulaginu hafi verið gert ráð fyrir því að umræðunni lyki klukkan þrjú. Ég skal fara hratt yfir sögu og ef það nægir . . . 
            

Þá er það við upphaf 3. umr.

Það er allt í lagi með það ef menn vilja það heldur. En ég bið samt þingmenn að huga að því hvað sagt var hér í ræðu áðan. Það var sagt við lok 2. eða við upphaf 3. umr. og ég hélt kannski að það væri til bóta. En ef ég skil hv. þm. rétt og ég beini nú orðum mínum til hans þá er það hans vilji að ég geymi þá ræðu mína til upphafs 3. umr. á morgun. Skal ég að sjálfsögðu verða við því því mér gengur ekkert annað til en að greiða fyrir því að þetta mál geti orðið að lögum.

Herra forseti. Það er alveg meinalaust af minni hálfu að hæstv. fjmrh. tali lengur. Ég sagði að ég færi þess á leit að hæstv. fjmrh. svaraði þessum fyrirspurnum annaðhvort við lok 2. umr. á morgun eða við upphaf 3. umr. Hæstv. fjmrh. kaus að fara þá leið að svara fyrirspurnum við lok 2. umr. í nótt. Það er alveg meinalaust af minni hálfu, hæstv. fjmrh., en ég lagði málið ekki þannig upp. Það hefur þá verið einhver misskilningur okkar í milli en mér heyrist að hæstv. fjmrh. hafi þá skilið það þannig nú og ætli sér að svara mínum fyrirspurnum við upphaf 3. umr. og á það fellst ég. En ég vil leggja á það áherslu að hæstv. fjmrh. getur alveg haft sína hentisemi í málinu mín vegna. Ég ætla ekki að gera nokkra tilraun til að reyna að hafa áhrif á hann í þeim efnum. Ef hann telur það betur henta og það sé í samræmi við þau samtöl sem áttu sér stað um málið í dag. Ég taldi að e.t.v. væri svo ekki.

Virðulegi forseti. Ég skal taka það alveg skýrt fram að mér fannst óeðlilegt að hæstv. fjmrh. færi nú að svara þeim fyrirspurnum sem hefur verið beint til hans í löngum ræðum og ítarlegu máli hér í umræðunni. Ég stytti mál mitt mjög hér í nótt á þessum síðasta klukkutíma vegna þess að það var komið fram yfir þann tíma sem talað var um. Þá var klukkan um hálffjögur. Nú er hún að verða fjögur og ef það hefði verið ætlunin að hæstv. fjmrh. færi að flytja ítarlegar svarræður núna hefði ég talið að umræðan væri með allt öðrum hætti. Þess vegna fannst mér það skynsamlegt sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson nefndi að hæstv. fjmrh. svaraði þá frekar þessum spurningum við upphaf 3. umr. á morgun fyrst við ýmsir höfum nánast verið að falla frá orðinu í umræðunni til þess að menn kæmust heim. Það var tilgangur minn a.m.k.

Þannig háttar til með nokkur dagskrármál, þ.e. 12., Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, 534. mál, 15., Lífeyrissjóð sjómanna, 489. mál, 20., Greiðslukortastarfsemi, 402. mál, og 23., Þjóðhagsstofnun, 25. mál, að of skammt er liðið frá útbýtingu þskj. og verður því að leita afbrigða um að þau megi koma á dagskrá og til afgreiðslu. Verður nú þeirra afbrigða leitað.

Virðulegi forseti. Þetta frv. um viðauka við lög nr. 39 frá 15. maí 1990 um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, er mjög seint fram komið og varð sjútvn. að hafa mjög hraðan á því að frv. var til hennar vísað á föstudagskvöld og hélt nefndin tvo fundi um málið. Á fyrri fundinum fékk nefndin á fund sinn ráðuneytisstjórann í sjútvrn., Árna Kolbeinsson, Ásmund Stefánsson, forseta ASÍ, Óskar Vigfússon, formann Sjómannasambands Íslands, og Hólmgeir Jónsson framkvæmdastjóra þess, Þórarin V. Þórarinsson, framkvæmdastjóra VSÍ, Svein Hjört Hjartarson, hagfræðing LÍÚ, Árna Benediktsson frá Íslenskum sjávarafurðum, Arnar Sigurmundsson, formann Samtaka fiskvinnslustöðva, Friðrik Pálsson, forstjóra Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, Sigurð Haraldsson, framkvæmdastjóra Sölusambands ísl. fiskframleiðenda, Ólaf B. Ólafsson frá Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins og Ögmund Jónasson, formann BSRB. Fundurinn var sameiginlega með öllum þessum aðilum og sjútvn. Flestir þeirra sem mættu á fundinn voru eindregið þeirrar skoðunar að þetta frv. ætti að afgreiðast. Hins vegar höfðu forseti Alþýðusambands Íslands og formaður Sjómannasambands Íslands uppi athugasemdir við frv. og las formaður Sjómannasambands Íslands upp ályktun Sambandsins sem gerð var um Verðjöfnunarsjóðinn sem mótmælir harðlega frv. Síðan hefur verið rætt við þá af sjútvrh. á milli funda en það slys gerðist að það láðist að boða á þennan fund nefndarinnar forvígismenn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands sem og forvígismenn Vélstjórasambands Íslands en Farmanna- og fiskimannasambandið sendi umsögn eftir að nefndin hafði afgreitt málið frá sér sem ég lofaði að koma á framfæri í hv. Alþingi vegna þessara mistaka. Það er efni og umsögn frv. til laga um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og þar segir: ,,Vegna frumvarps til laga um breytingu á lögum um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins vill Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, FFSÍ, koma á framfæri eftirfarandi við sjútvn. Alþingis: Frá því að lögin um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins voru lögð fram í frumvarpsformi veturinn 1990 og eftir að frv. varð að lögum nr. 39 15. maí 1990 hefur Farmanna- og fiskimannasamband Íslands margítrekað bent á þá ágalla sem lagasetningunni fylgdi þar sem inngreiðsla framleiðenda væri færð á sérreikning viðkomandi framleiðanda en þeir sjómenn sem voru beinir þátttakendur í verðjöfnuninni við sölu á óunnum botnfisktegundum og á frystiskipum sem vinna aflann úti á sjó og nutu ekki sama réttar vegna sinna inngreiðslna. Eftir sem áður liggur skýrt fyrir ef reiknað er út frá uppgjöri áhafnameðlims hvað lagt var til hliðar af aflahlut sérhvers sjómanns á þennan geymslu- og skyldusparnaðarreikning, þ.e. í Verðjöfnunarsjóð, vegna hans ef hann var starfandi á frystiskipi, siglingaskipi eða skipi sem seldi óunninn afla í gámum á erlendum fiskmarkaði. Það er því með öllu óverjandi að ætla nú að framkvæma eignaupptöku á sérgreiðslum einstakra sjómanna sem geta eigi síður en útgerðarmenn verið allvel skuldugir þótt sjómenn hafi ekki stofnað til þeirra skulda með kaupum á aflaheimildum eins og útgerðarmenn hafa gert en athyglisvert er að kvótakaup námu allt að 2 milljörðum kr. á sl. ári og hafa þeir peningar örugglega stofnað til skulda hjá mörgum útgerðum jafnframt því sem kvótakaupin hafa sogað peninga út úr sjávarútvegsgeiranum og aukið heildarskuldsetningu hans. Af framansögðu má vera ljóst að útgreiðsla sem eingöngu er sérgrein til útgerðar og vinnslu en ekki til þeirra sjómanna, sem með sama hætti greiddu beint í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, fær ekki staðist. Í öðru tilvikinu er verið að greiða niður skuldir einstaklinga og einstakra fyrirtækja en að hinu leytinu verið að gera eignaupptöku á sérgreindum aflahlut sjómanna og deila honum út til allra sjómanna sem eiga aðild að lífeyrissjóði. Þær breytingar sem kveðið er á um í frv. leiða til þrenns konar vandamála í uppskiptingu og tilfærslum á eignum Verðjöfnunarsjóðsins sem snerta sjóðinn. 1. Skipting milli sjómanna og fyrirtækja sjávarútvegsins er ósanngjörn þar sem sjóðseign sérgreindra reikninga vegna landunninna botnfiskafurða kemur ekki til skipta. Hér er um að ræða fjárhæð sem nemur tæplega 1.800 millj. kr. og samkvæmt lauslegu mati FFSÍ ættu sjómenn að fá um 320 millj. kr. af þessari fjárhæð. Á það skal bent að samkvæmt frv. fá sjómenn hlut af óskiptum reikningum landunninna afurða, þ.e. humars og saltfisks, en ekki úr sérgreindum reikningum löndunar botnfiskafurða sem bendir til ósamræmis í frv. 2. Samkvæmt frv. renna 278 millj. kr. til Lífeyrissjóðs sjómanna. Þessi fjárhæð kemur öllum fiskimönnum til góða, einnig þeim sem ekki hafa tekið þátt í inngreiðslum í Verðjöfnunarsjóðinn. 3. Í lífeyrissjóðum sjómanna er fjöldi einstaklinga, sem ekki tilheyra hópum fiskimanna, þ.e. farmenn og landverkafólk í hinum ýmsu blönduðu sjóðum sjómanna og verkafólks víðs vegar um landið. Þessir einstaklingar koma til með að njóta peninganna, sem renna til lífeyrissjóðanna, í sama mæli og fiskimennirnir sem tóku á sig þær byrðar sem fylgdu inngreiðslum í Verðjöfnunarsjóðinn. Með hliðsjón af framansögðu skorar FFSÍ á sjútvn. Alþingis að viðeigandi breytingar verði gerðar á frv. þannig að sjómenn fái sanngjarnan hlut úr þeim fjármunum sem ætlað er að greiða úr Verðjöfnunarsjóðnum. Slíkt mætti m.a. tryggja með því að greiða umræddar fjárhæðir út í formi verðjöfnunar að undangengnum nauðsynlegum breytingum og reglum um útgreiðslu úr sjóðnum. Jafnframt ítrekar FFSÍ þá afstöðu sína að sjómenn taki framvegis ekki þátt í verðjöfnun sjávarafurða.`` Undir þetta bréf ritar Guðjón A. Kristjánsson, forseti Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Út af þeim stóru orðum sem hafa fallið um eignaupptöku, jafnvel stjórnarskrárbrot, sem komi þarna fram þegar þetta frv. var flutt er rétt að geta þess að sjútvrn. leitaði álits lögmanna á Skólavörðustíg 12 um þessi atriði. Þeir skiluðu áliti sínu til ráðuneytisins með bréfi sem dags. er 15. maí sl. og er allítarlegt álit en ég ætla aðeins að vitna í það þar sem segir í þremur línum: ,,Með hliðsjón af þessu var ekki hægt að sjá að fyrirhuguð lagabreyting feli í sér óheimilar réttarskerðingu gagnvart sjómönnum.`` Ég vil benda á og vekja sérstaka athygli á sem raunar kom fram í því bréfi, sem ég var að lesa, að verið er að leggja til að Lífeyrissjóður sjómanna fái um 280 millj. í sinn hlut þannig að því framlagi verði skipt á milli sjómanna almennt. Hluti sjómanna er því þegar nokkur og ætti það að vera gleðiefni sjómönnum að styrkja á þennan hátt lífeyrissjóð þeirra sem fyrir stendur höllum fæti eins og svo margir aðrir slíkir sjóðir. Ég tel líka að það sé mjög til fyrirmyndar hvernig innstæðum framleiðenda er varið skv. 3. gr. þessa frv. en ég ætla ekki að lesa hana upp því að allir hv. þm. hafa frv. undir höndum. Ég vil líka geta þess að mismunandi sjónarmið eru uppi varðandi Verðjöfnunarsjóð og framtíð hans. Ekki er verið að gera neitt sem gerir það að verkum að verið sé að segja að Verðjöfnunarsjóður eigi að vera áfram um aldur og ævi eða að hann eigi að leggja niður. Hins vegar er ákvæði um það að lengja þann tíma sem inngreiðslur eigi ekki að vera til Verðjöfnunarsjóðsins eða til nk. áramóta. Ég tel að eins og ástatt er í sjávarútvegi sé mjög mikilvægt að þetta frv. nái fram að ganga. Hér er um að ræða útgreiðslur upp á tæpa 3 milljarða. Þar af fara 280 milljarðar til sjómanna og um 2,7 milljarðar til sjávarútvegsfyrirtækjanna og það skiptir afar miklu máli. Nefndin mælir með samþykkt frv. Jafnframt beinir hún því til sjútvrh. að við þá endurskoðun á frambúðarfyrirkomulagi sveiflujöfnunar í sjávarútvegi, sem nú stendur yfir, verði tryggt að greiðslur í og úr sveiflujöfnunarsjóðum hafi ekki bein áhrif á hlutaskipti sjómanna. Hæstv. sjútvrh. hefur sagt að hann muni beita áhrifum sínum til þess að svo muni verða. Nefnd sú sem vinnur að þessari endurskoðun er undir forustu Hallgríms Snorrasonar hagstofustjóra og í nefndinni eru auk hans Ólafur Ísleifsson, Björn Björnsson, Þorvarður Gunnarsson og Hallgrímur Þorsteinsson en þeir tveir síðastnefndu eru þar sem fagmenn enda eru þeir löggiltir endurskoðendur. Undir nál. sjútvn. rita allir nefndarmenn. Þeir eru auk mín Össur Skarphéðinsson, Guðmundur Hallvarðsson, Árni R. Árnason og Vilhjálmur Egilsson. En þeir Halldór Ásgrímsson, Stefán Guðmundsson, Steingrímur J. Sigfússon og Jóhann Ársælsson rita undir nál. með fyrirvara. Anna Ólafsdóttir Björnsson hefur setið fundi nefndarinnar og er samþykk þessu áliti með fyrirvara en einstakir nefndarmenn munu gera grein fyrir afstöðu sinni við umræðu málsins.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli frsm. nefndarinnar mælum við sem undirritum það nál. með samþykkt frv. en undirritum nál. með fyrirvara. Sá fyrirvari lýtur af minni hálfu að því að með þessu frv. er ekki skapaður nægilega góður rekstrargrundvöllur fyrir sjávarútveginn. Ég ætla ekki að hafa um það mörg orð og get í því sambandi vísað til þess sem ég hef áður sagt við umræður um málið eða um málefni sjávarútvegsins í vetur. Við höfum margoft tekið þessi mál upp á Alþingi og lagt á það áherslu að ríkisstjórnin hverfi af þeirri braut að auka álögur á sjávarútveginn og gera starfsskilyrði hans verri, sérstaklega með tilliti til þess að verðfall hefur verið allverulegt á afurðum og jafnframt hefur afli dregist mikið saman. Ég vil í því sambandi vitna til þess að raungengi hefur hækkað allnokkuð frá árinu 1990 og hæstv. sjútvrh. hefur staðfest það í ræðu á Alþingi að eðlilegt sé að leiðrétta það til þess horfs sem það var í í febrúar 1990 þegar svokallaðir þjóðarsáttarsamningar voru gerðir. Það hefur ekki verið gert en aðeins liggja um það almennar yfirlýsingar og ekki virðist vera samhljómur um það í ríkisstjórninni hvert stefna beri í þeim efnum. Ekki er hægt að gera ráð fyrir því að íslenskur sjávarútvegur geti bæði mætt aflasamdrætti og verðfalli á sama tíma og gengi fer hækkandi. Við höfum jafnframt bent á skattlagningu þá sem á að leggja á sjávarútveginn á þessu hausti. Við höfum nefnt skattlagningu á Fiskveiðasjóð, sem mun lenda á sjávarútvegnum, og margt annað sem ég skal ekki rifja upp við þessa umræðu. Þessi aðgerð bætir vissulega greiðslustöðu sjávarútvegsins, gerir honum kleift að standa betur í skilum með ýmis vanskil sem hann stendur nú frammi fyrir, m.a. vegna ytri skilyrða, og það er vissulega léttir á mörgum fyrirtækjum. Hins vegar vil ég taka skýrt fram, m.a. vegna frétta í fjölmiðlum, að með þessari afstöðu er ég ekki að lýsa því yfir að Verðjöfnunarsjóður sé þar með óþarfur fyrir íslenskt samfélag. Ég er þvert á móti þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt fyrir hagstjórn í framtíðinni að viðhalda Verðjöfnunarsjóðnum. Komið hefur í ljós af þeirri reynslu, sem er fengin af þessum Verðjöfnunarsjóði, að það var ekki að ástæðulausu sem menn lögðu í að leggja fé fyrir þegar vel gekk og geyma það til tíma þegar verr gengur eins og nú hefur komið í ljós. Því hefur verið haldið fram af sjávarútveginum að miklu betra sé að einstök fyrirtæki sjái um þetta sjálf og leggi til hliðar. Gerir einhver ráð fyrir því að það fé sem þarna er fyrir hendi í dag hefði nú verið inni á reikningi í Seðlabankanum eða öðrum bönkum ef hér hefði verið um frjálsa sveiflujöfnun að ræða? Ég held að það sé alveg rétt hjá forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar að það er mjög líklegt að viðkomandi fjármagn hefði m.a. farið til þess að bæta kjör landsmanna allra og þess vegna er margt til í þeirri gagnrýni sem þeir hafa sett fram. En hefði það verið skynsamlegt fyrir íslenskt samfélag að hafa enga möguleika til að mæta áföllum og ætli það sé íslensku launafólki óviðkomandi að slíkt sé hægt? Ég gæti trúað því að margir í stétt verkafólks og sjómanna fagni því að betur er hægt að standa í skilum í viðkomandi fyrirtækjum og það treysti atvinnu þeirra. Að mínu mati er það því ekki réttmæt gagnrýni að verið sé að taka fé til annarra hluta. Hins vegar er það gert með öðrum hætti en lögin sögðu upphaflega til um og ég skal ekki neita því að ég hefði fremur kosið að það hefði verið hægt að fara betur að upphaflegum vilja laganna, e.t.v. með því að breyta í einhverju tilgangi laganna, taka tillit til aflasamdráttar og breyta þar viðmiðunum. Um það ætla ég ekki að deila við hæstv. sjútvrh. Ég vil aðeins leggja á það áherslu að ég styð það að þetta mál nái fram að ganga og mun fylgja því en ég mun halda áfram að gagnrýna efnahagsstefnu núv. ríkisstjórnar og viljaleysi hennar til þess að bæta rekstrarskilyrði atvinnuveganna. Ég tel að ríkisstjórnin sé í nokkru að koma til móts við þá gagnrýni sem fram hefur verið sett en hér er þó engan veginn lagfærður rekstrargrundvöllur til frambúðar og það verkefni hlýtur að standa áfram á borði núv. ríkisstjórnar, Alþingis og ekki síst atvinnugreinarinnar sjálfrar. Það var um það talað, virðulegi forseti, að þessi umræða yrði ekki löng og við það skal að sjálfsögðu staðið af minni hálfu en ég vildi að þessi almennu sjónarmið kæmu fram við afgreiðslu málsins nú.

Hæstv. forseti. Ég vil sömuleiðis greiða fyrir því að þetta mál fái hér eins skjóta afgreiðslu og unnt er en ég sé mér þó engu að síður ókleift annað en að hafa um það nokkur orð. Í fyrsta lagi vil ég að útskýra þann fyrirvara sem er á nál. af minni hálfu og einnig ræða lítillega um málið eins og það hefur borið að okkur og þá gagnrýni sem það hefur fengið sem og þau eindregnu meðmæli og tilmæli sem borist hafa til Alþingis um að afgreiða það. Um fyrirvarann er það að segja að ég get í raun og veru tekið þar undir orð hv. síðasta ræðumanns. Hann lýtur ekki síst að því að við viljum með engu móti að stuðningur okkar við þetta mál misskiljist sem einhver velvilji í garð efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar almennt. Síður en svo. Þvert á móti er á ferðinni þingmál sem er auðvitað bein afleiðing af m.a. efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og því hvernig hún hefur spillt afkomu sjávarútvegsins, einkum og sér í lagi hávaxtastefna ríkisstjórnarinnar sem hún sjálf reið á vaðið með og innleiddi í einhliða ákvörðunum um hækkun vaxta á ríkisskuldabréfum og ríkisvíxlum fyrir réttu ári. Fátt ef nokkuð hefur reynst sjávarútveginum jafnmótdrægt eins og háir vextir á undanförnum árum og þá ekki síður nú á sl. ári eins og endranær. Nægir þar að vitna til hrikalegrar skuldastöðu útvegsins en samkvæmt nýlegum framreikningum standa skuldir útvegsins nú í um 95--105 milljörðum kr. Hæstv. forseti. Hér er á ferðnni neyðarráðstöfun. Um það eru allir sammála. Það eru meira en sex mánuðir liðnir síðan hæstv. sjútvrh. sjálfur talaði um nauðsyn þess að grípa til neyðarráðstafana vegna bráðavanda sjávarútvegsins. Æ síðan hefur harla lítið gerst og því var það að við höfum á undanförnum vikum og mánuðum oft lýst eftir stefnu hæstv. ríkisstjórnar og því hvort eitthvað stæði til að gera í málefnum sjávarútvegsins. Það er því að vonum að menn fagna því þegar loksins gefst færi á að styðja mál, sem óneitanlega lagar stöðu fyrirtækjanna verulega, a.m.k. til skamms tíma litið, þó svo það breyti ekki hinum eiginlega rekstrargrunni sem sjávarútvegurinn stendur á, að tæma þannig skyldusparnaðarsjóð sjávarútvegsins sem með sönnu má kalla Verðjöfnunarsjóðinn. Það er réttast að viðurkenna, hæstv. forseti, að þessi aðgerð er langt frá því að vera gallalaus. Á henni eru að sjálfsögðu annmarkar og það er síður en svo gleðiefni að þurfa að standa að því nú að tæma á einu bretti þennan sjóð sjávarútvegsins sem myndaðist á tímum betri afkomu fyrir greinarinnar hönd í tíð fyrri ríkisstjórnar og vegna þeirrar forsjálni sem þá var sýnd að leggja til hliðar til mögru áranna. En okkur standa ekki margir kostir til boða þegar kemur að stöðu sjávarútvegsins og við hljótum þess vegna að taka þátt í því að afgreiða mál af þessu tagi sem bætir þar nokkuð úr þó svo við hefðum óskað eftir því að ýmislegt annað hefði verið þar að gert og öðruvísi að hlutum staðið. Varðandi þá gagnrýni sem komið hefur fram á þessa aðgerð vil ég fyrst taka þar til við viðhorf sem forsvarsmenn sjómannasamtakanna hafa sett fram og eru fullkomlega skiljanleg. Rétt er að hafa í huga í því sambandi að sjómenn voru frá upphafi andvígir því að verða dregnir inn í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og óskuðu eindregið eftir því að fá að vera þar utan við. Á sínum tíma fundu menn ekki aðra heppilegri aðferð en þá að hafa sjómenn á þeim hluta flotans þar sem um beina framleiðslu til sölu á erlendum mörkuðum eða til útflutnings var að ræða, þ.e. þegar frystiskip og önnur veiðiskip sem selja afurðir sínar beint eiga í hlut. Það er því alveg ljóst þegar þetta mál er skoðað nánar að það er og mundi alltaf verða miklum annmörkum háð að láta starfandi sjómenn á einum tíma taka þátt í myndun Verðjöfnunarsjóðs sem samkvæmt reglum getur síðan komið til útgreiðslu á öðrum tímum. Ekki þarf annað en taka það dæmi að t.d. fimm ár líði í milli þess tíma að inngreiðslur eigi sér stað og þangað til að útgreiðslum kemur og hafa síðan í huga þær breytingar sem verða í stéttinni á slíku tímabili og þar með sjá menn að í talsverðum mæli gæti þá átt við að sjómenn sem greitt hefðu inn í sjóðinn á sínum tíma væru horfnir af vettvangi eða til annarra starfa og nýir menn komnir í staðinn sem nytu síðan góðs af inngreiðslunum án þess þó að hafa lagt þar neitt af mörkum sjálfir. Þetta er að sjálfsögðu tæknilegur annmarki á því að stétt af þessu tagi taki þátt í svona sveiflujöfnun nema þá og því aðeins að menn eyrnamerki innstæðurnar viðkomandi einstaklingi. Það er nú sennilega hægar sagt en gert og ég er eingöngu að rekja þetta til þess að rökstyðja það viðhorf mitt að þetta fyrirkomulag hafi verið annmörkum háð frá upphafi og sú aðgerð sem við erum nú að grípa til breytir í sjálfu sér engu í því sambandi. Þeir annmarkar voru fyrir hendi í kerfinu og verða ekki til hvað grundvallarfyrirkomulagið sjálft snertir með þessari aðgerð. Menn geta að sjálfsögðu haft það sjónarmið að það væri sanngjarnara þrátt fyrir allt að starfandi stétt sjómanna á þeim tíma þegar verð fellur og afkoma versnar í sjávarútvegi fái til sín útgreiðslurnar en jafnvel það er ekki trygging fyrir því að jafnvel þar sé um réttlátt fyrirkomulag að ræða. Ég held þess vegna hafandi skoðað þetta nokkuð að mjög margt mæli með því að verða við þeim óskum sjómanna að í framtíðarfyrirkomulagi hvað varðar sveiflujöfnun í sjávarútvegi verði reynt að halda hlut þeirra aðskildum og óviðkomandi slíkri sveiflujöfnun fyrirtækjanna sjálfra. Það er svo síðan rétt og ljóst að á því eru líka annmarkar að útfæra slíkt kerfi en ég held að menn hljóti að reyna að glíma við það viðfangsefni á næstunni ef menn ætla sér að smíða nýtt og varanlegra fyrirkomulag fyrir sveiflujöfnun í greininni. Varðandi afstöðu verkalýðshreyfingarinnar og mótmæli sem þaðan hafa borist er augljóst að inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóðinn voru á sínum tíma í ákveðnum tengslum við þjóðarsáttarsamningana sem fólust í því að launanefndir samningsaðila féllust á að taka til greina inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóð á því tímabili sem þær áttu sér stað og viðurkenna þær sem frádráttarbærar frá þeim viðskiptakjarabata sem mældur var samkvæmt þjóðarsáttarsamningum og skilað gat launafólki kauphækkunum ef svo tókst til. Að sjálfsögðu afsöluðu menn sér með því með tilteknum hætti mögulegum launahækkunum að fallast á að þessar inngreiðslur skyldu ekki dragast frá viðskiptakjarabatanum en það gerðu menn þá vitandi vits þegar að útgreiðslum kæmi rynnu þær til fyrirtækjanna og/eða sjómanna og það er í sjálfu sér ekkert sem er að breytast í þeim efnum. Þjóðarsáttartíminn er liðinn og nýr kjarasamningur hefur tekið gildi. Ég held að óhjákvæmilegt sé að skoða hina hliðina á því máli sem eru tengsl þessarar ákvörðunar við núverandi kjarasamning og möguleikana á því að varðveita þar stöðugleika og afstýra þrýstingi á gengi krónunnar og fleira af því tagi sem óhjákvæmilega hefði komið til á næstu mánuðum ef ekkert væri að gert í málefnum sjávarútvegsins. Ég tek það skýrt fram að ég skil mjög vel viðhorf forustumanna verkalýðshreyfingarinnar. Þeir hafa mikið til síns máls. Það var m.a. fyrir sanngjarna og skynsamlega afstöðu þeirra í launanefndum samningsaðila á þjóðarsáttartímanum að það tókst að mynda þennan Verðjöfnunarsjóð og hann er nú fyrir hendi til þess að grípa til hans þegar svo sannarlega þarf á honum að halda. Ég tek fram að það ræður miklu um afstöðu mína í þessu efni að ég geri ekki svo mikinn greinarmun á þeim gríðarlegu erfiðleikum sem nú hafa gengið yfir sjávarútveginn og stafa fyrst og fremst af tvennu, þ.e. annars vegar aflasamdrættinum og hins vegar óhagstæðri stjórnarstefnu, háum vöxtum og erfiðari starfsskilyrðum sjávarútvegsins vegna ýmissa einhliða álagna sem hafa komið frá hæstv. ríkisstjórn. Ég geri ekki svo mikinn mun á þessu annars vegar og því sem sambærileg áföll hefðu gengið yfir greinina vegna verðfalls á erlendum mörkuðum. Það óvenjulega hefur gerst að sjávarútvegurinn og einkum fiskvinnslan hefur lent í bullandi erfiðleikum og miklum taprekstri án þess að um mikið verðfall hafi orðið að ræða. Þvert á móti er afurðaverð enn tiltölulega lítið undir því sögulega hámarki sem það var þegar best lét á undangengnum missirum á flestum stigum sjávarvöruframleiðslunnar. Þetta eru að nokkru leyti óvæntir og ófyrirséðir erfiðleikar og óvenjulegir, að greinin skuli lenda í svo miklum taprekstri og erfiðleikum þrátt fyrir svona hátt afurðaverð. Það skýrist af aflasamdrættinum og að ýmsu leyti erfiðu árferði hvað gæftir og aflabrögð snertir, en hins vegar því, sem er óhjákvæmilegt að viðurkenna, að starfsskilyrði sjávarútvegsins hafa stórversnað á undanförnum mánuðum og að hluta til ber hæstv. ríkisstjórn beina ábyrgð á því. Ég kem lítillega að því hér aðeins betur á eftir. Ég vil til viðbótar þessu leggja á það áherslu sem reyndar kom fram í greinargóðri ræðu hv. 1. þm. Austurl. að starfsskilyrði sjávarútvegsins sem slík batna ekki við þessa aðgerð. Hér er verið að ganga á skyldusparnað sem menn eiga. Menn eru að taka út af bankabókinni sinni og það gera menn ekki nema í eitt skipti, ekki sömu krónurnar. Verið er að tæma skyldusparnað sjávarútvegsins og menn geta að sjálfsögðu lifað á sparnaðinum einhverja stund en þegar hann er upp urinn blasa erfiðleikarnir við mönnum á nýjum leik. Það mun gerast hjá sjávarútveginum, því miður fyrr en seinna, en eftir sem áður geri ég ekki lítið úr þeirri aðgerð sem hér er að eiga sér stað og mikilvægi þess að af henni verði vegna þess að á borðum hæstv. ríkisstjórnar er ekkert annað sem hægt er að sjá að megi verða sjávarútveginum til góðs. Það er auðvitað gæfulegt og mikið lán að hæstv. núv. ríkisstjórn, hverrar hæstv. forsrh. er nú fjarstaddur, skuli taka við svona góðu búi hvað málefni sjávarútvegsins snertir að hægt sé að ganga í sjóði frá tíð fyrri ríkisstjórnar og grípa til til að bjarga sér út úr vandræðunum þegar þau herja á eins og nú stendur. Það kemur mönnum auðvitað til góða að menn héldu af slíkri ráðdeildarsemi á málum í tíð fyrri ríkisstjórnar og ég bíð eftir því að hæstv. forsrh. verði maður til þess að viðurkenna það að í þessu tilviki a.m.k. hvað sem öðru líður tekur hann við sérlega góðu búi og má heppinn kallast og hans ríkisstjórn að ráðdeildarsemi fyrri ríkisstjórnar verður þeim nú til bjargar. Auðvitað hefði átt að grípa þarna til annarra ráðstafana fyrr en tæma þennan skyldusparnað sjávarútvegsins. Það sem við ættum að vera að fjalla um núna væri í fyrsta lagi það að létta af sjávarútveginum um 800--1.000 millj. kr. álögum sem hæstv. ríkisstjórn lagði á sjávarútveginn við afgreiðslu fjárlaga og bandormslaga á sl. vetri og er að reyna að koma í gegnum þingið núna með frv. til laga um skattlagningu innlánsstofnana, þar á meðal Fiskveiðasjóð. Það er rétt að fara yfir það einu sinni enn fyrir hv. stjórnarliða hvað það er sem er í þessum pappírum. Það er: 1. Að selja veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs fyrir 525 millj. kr. 525 millj. kr. á sjávarútvegurinn að borga á næstu mánuðum fyrir það að fá að veiða þann hluta aflahlutdeildarinnar sem er merktur Hagræðingarsjóði. 2. A.m.k. 50 millj. kr. álögur á sjávarútveginn vegna breytinga á lögum um ábyrgð launa við gjaldþrot fyrirtækja. 3. Reikna má með að ýmsar gjaldskrárhækkanir þjónustustofnana sjávarútvegsins kosti sjávarútveginn um 40 millj. kr. á þessu ári. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og aðrir slíkir aðilar eiga samkvæmt fjárlögum að hækka gjaldskrár sínar aukalega og það mun að sjálfsögu kosta sjávarútveginn peninga. 4. Skattlagning á Fiskveiðasjóð mun á ársgrundvelli þegar hún verður komin til framkvæmda, að vísu kannski ekki öll á þessu ári en í fyllingu tímans, kosta sjávarútveginn um 250--280 millj. kr. Þetta eru, hæstv. forseti, eins og ég sagði áðan, fjárhæðir sem mælast á bilinu 700--1.000 millj. kr. Það væri auðvitað þetta sem hefði átt að byrja á að létta af sjávarútveginum áður en gripið væri til skyldusparnaðarins. Ef við værum að afgreiða þessa hluti núna og í haust hefði sjávaútvegurinn e.t.v. þurft að mæta verðfalli á framleiðsluafurðum svo að útgreiðslur hefðu hafist samkvæmt óbreyttum lögum Verðjöfnunarsjóðs, þá hefði hann átt í handraðanum þá fjármuni til að mæta verðfallinu ef menn hefðu létt af honum fjandskap hæstv. ríkisstjórnar núna. Ég vil að það komi fram, herra forseti, að með stuðningi okkar við þetta mál felst ekki á nokkurn hátt að við skrifum upp á þann fjandskap sem hæstv. ríkisstjórn hefur sýnt atvinnulífinu og sjávarútveginum því miður ekki síður en öðrum atvinnugreinum og kannski enn fremur þegar allt er til tekið. Að lokum, hæstv. forseti, fáein orð um framtíð verðjöfnunar eða sveiflujöfnunar í sjávarútvegi. Menn hafa sumir lítillega blandað því inn í annars óskylt mál sem er þessi bráðabirgðaráðstöfun sem ekki breytir varanlega lögunum um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins heldur til næstu áramóta. Til þess að mín afstaða í þeim efnum liggi ljós fyrir er það mín skoðun að mönnum beri að leita eftir fyrirkomulagi á varanlegri sveiflujöfnun eða afkomujöfnun í sjávarútvegi. Það er þörf fyrir það. Reynslan af síðustu árum sýnir okkur hversu dýrmætt það getur verið að ná að leggja til hliðar, þegar hagstæð skilyrði eru, svo menn geti gripið til slíkra varasjóða þegar á bjátar og m.a. með slíkum aðgerðum haldið uppi stöðugleika og aukið möguleikana á skynsamlegri efnahagsstjórnun umfram það sem ella hefði verið. Ég tel að þessi aðgerð sýni mönnum það hvers virði það getur verið að eiga hvort tveggja verðjöfnunarsjóð, skyldusparnað eða sveiflujöfnunarsjóð  En þetta sýnir mönnum líka, og það ætla ég að láta verða mín lokaorð, hvers virði það er að skynsamleg ríkisstjórn sé við völd í landinu á hverjum tíma. Það eru að mörgu leyti sterkari meðmæli með hæstv. fyrrv. ríkisstjórn en flest annað að hún skuli leggja líkn með þraut í vanda núv. ríkisstjórnar og þó tek ég það fram að það er ekki hún fyrst og fremst sem hugur okkar stendur til að hjálpa heldur sjávarútvegurinn á Íslandi, atvinnuástandið í landinu og byggðarlögin hringinn í kringum landið.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að það hvarflaði ekki að mér fyrr en ég hlustaði á ræðu hv. síðasta ræðumanns að það væri hægt að túlka afstöðu okkar stjórnarandstæðinga, og þá tala ég fyrir okkur kvennalistakonur, þannig að við værum að taka undir efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Hafi það hvarflað að einhverjum er mér bæði ljúft og skylt að leiðrétta það. Í þessum stuðningi okkar felst ekkert annað en það að við erum að styðja neyðaraðgerðir. Ég ítreka það sem ég sagði við 1. umr. málsins. Hér erum við að grípa til örþrifaráðs og þetta örþrifaráð er nokkuð sem nauðsynlegt er að grípa til, þetta eða eitthvað annað. Ég tel að það sé raunar flestum ljóst nú þegar og mér er fullkunnugt um að það er forsvarsmönnum ýmissa launþegasamtaka vel kunnugt. Ég tel að þeir muni virða það þrátt fyrir sín eðlilegu mótmæli og ábendingar sem við höfum að sjálfsögðu hlustað á og tekið mið af. Ég held að það sé ekki eins langt á milli og heyra má á fjölmiðlaumræðu. Ég vil einnig taka það fram að hér erum við aðeins að leysa bráðavanda augnabliksins. Það firrir ríkisstjórnina ekki því að það þarf að grípa til frekari aðgerða og ég verð að viðurkenna að það eru mér allmikil vonbrigði að heyra að sú sé ekki endilega ætlunin. En það er bráðnauðsynlegt. Mig langar í þessu sambandi að vísa til sjónvarpsfréttar frá því í fyrradag. Þar spyr Árni Þórður Jónsson fréttamaður Ríkissjónvarpsins hæstv. sjútvrh. hvort ekki sé um frekari aðgerðir að ræða eða hvort þær séu á döfinni. Því miður svaraði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Nei, það eru ekki frekari aðgerðir á döfinni, enda tel ég að með þessu hafi staða fiskvinnslufyrirtækjanna verið treyst nokkuð viðunandi miðað við núverandi aðstæður og þau fyrirtæki sem í raun og veru eru að takast á við fjárhagslega endurskipulagningu með ýmsum hætti, m.a. með samruna.``  Við verðum að íhuga það í þessu sambandi hvers vegna við stöndum frammi fyrir þessari stöðu. Ég ætla ekki að endurtaka í smáatriðum það sem hér hefur komið fram hjá tveimur síðustu ræðumönnum. Við erum auðvitað að glíma við aflasamdrátt. Við erum að glíma við ákveðið verðfall, ekki svo ýkjamikið þó og við eru að glíma við auknar álögur á sjávarútveginn nú þegar en einkum þó fyrirhugaðar álögur. Það er auðvitað alveg afleitt. Við erum fyrst og fremst að glíma við það að vextir hafa verið svívirðilega háir og mig langar að varpa fram þeirri spurningu okkur öllum til íhugunar og einkum þó í sér í lagi ríkisstjórninni: Hvernig væri ástandið nú ef vaxtalækkunin hefði orðið í haust, sú sem fyrirheit voru gefin um þegar vextir voru hækkaðir sl. vor? Hefðum við þá þurft að vera að grípa til þessara örþrifaráða? Mitt svar er: Nei, áreiðanlega ekki í þeim mæli sem við erum nú að gera. Ég vil einnig geta þess að hvöss viðbrögð ýmissa launþegasamtaka, þó ekki allra, komu mér á vissan hátt í opna skjöldu, ekki vegna þess að ég hafi ekki fengið það nægilega vel útskýrt hvers vegna þessi viðbrögð komu og fengið skýringar sem ég tel gildar. En við vitum það öll að viðskiptakjarabatinn átti með einum eða öðrum hætti að koma launþegum til góða og þessi leið var valin. En ég vil jafnframt leggja ríka áherslu á það að sveiflujöfnun sú sem við erum núna að grípa til, þótt með allt öðrum hætti sé en hugsað er í lögum um Verðjöfnunarsjóð, er nauðsynleg og hún kemur launþegasamtökum til góða eins og öðrum vegna þess að atvinnan er eitt af því sem skiptir okkur hvað mestu, ekki síst núna þegar við búum við svo hörmulega ríkisstjórn að við stöndum frammi fyrir atvinnuleysi sem aldrei á undanförnum árum hefur verið ógn í íslensku atvinnulífi. Ég held að við höfum þó fengið það nokkuð glögglega fram, eftir viðræður bæði sjútvn. og forsvarsmanna í sjútvrn., að sjómenn hafi ákveðið að láta málið kyrrt liggja vegna fyrirheita um að þeir verði losaðir undan greiðslu í Verðjöfnunarsjóð sem og þeirra aðild að Verðjöfnunarsjóði. Það er sjálfsagt nokkuð umdeilanlegt hversu þungt þessi fyrirheit vega en það er alveg ljóst að þau eru gefin af heilum hug og það hlýtur að vera til lausn sem allir sætta sig við. Ég vil alla vega vona það. Mig langar til þess að vitna í þessu sambandi til yfirlýsinga í fréttum --- ég er ekki að fara með neitt sem ég þykist ekki hafa röksemdir fyrir --- en það hafa mörg orð fallið þar. Ég gríp til kvöldfrétta í sjónvarpinu í gær, en þar segir Óskar Vigfússon, formaður Sjómannasambands Íslands, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sjómenn hafa gert kröfu til þess að þeir væru undanskildir þessari kvöð að greiða í þennan sjóð og ég hlýt sem slíkur að fagna þeirri breytingu sem verður á í sambandi við þennan Verðjöfnunarsjóð.`` Og er fréttamaður spyr hvort þar með sætti sjómenn sig við þá breytingu sem verður á lögunum með þessari viðbót svarar Óskar, með leyfi forseta: ,,A.m.k. mun ég mæla með því við sjómenn að láta kyrrt liggja úr því sem komið er ef það verður tryggt að þessi breyting nái fram að ganga, þ.e. að sjómenn losni undan þessu.`` Þetta er það sem ég vil halda til haga hér og jafnframt vil ég vitna til annarrar fréttar sem var í hádegisfréttum í gær þar sem haft var eftir hæstv. ráðherra, sem hann getur væntanlega staðfest, að hann hafi rætt við forseta ASÍ og að þeir hafi verið sammála um að það væri óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til þess að treysta rekstur sjávarútvegsins og aðrar leiðir væru ekki færar í því efni. Ég tek fram að ég geri ráð fyrir því að miðað sé við það ástand sem orðið er. Hæstv. ráðherra lætur í ljós þá skoðun sína að hann trúi því ekki að verkalýðsforustan snúist gegn ráðstöfunum sem miði að því að tryggja atvinnu fólksins úti á landsbyggðinni. Undir þetta get ég tekið. Eitt hefur verið dregið mjög inn í þessa umræðu, og enn vil ég vísa til ræðu minnar við 1. umr. málsins, og það er hvort nauðsyn sé á Verðjöfnunarsjóði áfram. Ég lýsti því þá og ég ítreka það nú að ég tel það brýnt að Verðjöfnunarsjóður verði áfram við lýði. Ég er ekki þar með að segja að það sé til ein kórrétt leið í þeim efnum en ég er heldur ekki að taka undir með þeim sem vilja gerbylta þessu kerfi, síður en svo. Ég lagði fram fsp. við 1. umr. um það hverjir væru í nefndinni sem væri að endurskoða þessi lög og ég fékk ekki svar í þeirri umræðu frá hæstv. ráðherra. Ég hef nú fengið þessar upplýsingar og nöfnin komu fram í framsögu. Ég vil að sjálfsögðu gagnrýna enn einu sinni hvernig staðið er að nefndarskipun hér eftir að síðasta ríkisstjórn tók við þar sem ekki er leitað samráðs við stjórnarandstöðuflokka. Ég tel það mjög miður og afturför. Við kvennalistakonur berum jafnt sem aðrir ábyrgð á þeim lögum sem nú eru við lýði og sem við erum að breyta tímabundið. Ég vonast til þess að nefndin beri gæfu til að endurskoða lögin á skynsamlegan hátt en jafnframt held ég að það hefði verið hyggilegra að fleiri hefðu komið þarna að máli allra hluta vegna. Ég vil ítreka að ég legg mikið upp úr því sem stendur á bls. 4 í þskj. 960 sem við erum að ræða.

Ég ætlaði bara að benda á að meiningin var að fresta þessum fundi kl. 19.30.

Það eru svona 3--4 mínútur eftir. Er það ekki í lagi?

Það er dálítið langt.

Það er ekki langt. --- Þar kemur fram að tilgangur þessara tímabundnu breytinga á lögum sjóðsins séu að stuðla að því að fyrirtæki sem hafa myndað þessar inneignir geti ráðstafað þeim til greiðslu vanskilaskulda og þannig lækkað þann mikla vaxtakostnað sem þeim fylgir. Hér er einungis um tímabundna ráðstöfun að ræða og ekki gerð tillaga um neinar varanlegar breytingar á starfsemi sjóðsins að öðru leyti. Ég mun stytta tilvitun mína.  Enn eitt atriði vil ég að komi fram í lokin. Við erum að tala um sveiflujöfnun og ég tel að eitt af því sem þarf að koma fram við þessa endurskoðun sé að það verði e.t.v. athugaðar fleiri sveiflur en verðfall erlendis næst þegar hugsað verður um sveiflujöfnun í þessari atvinnugrein.

Hæstv. forseti. Aðeins örfáar spurningar. Ég held að hér sé töluvert mikilvægt mál á dagskrá sem full ástæða er til að fara að með varúð því að hér er verið að fara með mikið fé. Það er kannski ekki tími til að fara út í það hvort hér er í raun og veru um heimilaða eignaupptöku að ræða. Ég hef persónulega um það miklar efasemdir en ég mun ekki beita mér í þessu máli. Ég held að vænstu menn telji að hér sé ekki illa farið með fé. Að vísu vantar mig alltaf í allar svona aðgerðir reikninga fyrirtækjanna. Það er nefnilega hægt að segja okkur allt mögulegt um afkomu sjávarútvegsins en það er nú einu sinni svo að það skiptir dálitlu máli hvernig með það fé sem inn kemur er farið. En ég skal ekki eyða tíma í það hér. Hér vakna spurningar vegna þess að rætt hefur verið um frv. til laga sem mér sýnist nú vera að koma úr nefnd þrátt fyrir allhörð mótmæli mín og jafnvel annarra en það er frv. til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna. Að vísu er búið að gera þar smábragarbót. Það verður sem sagt ekki ráðist á þá sem þegar eru með örorkubætur, eins og til stóð, heldur fá þeir að hafa fimm ára aðlögunartíma. En þess vegna tala ég um þetta mál að málin eru nátengd. Hér er verið að taka úr Verðjöfnunarsjóði og leggja í lífeyrissjóðina, m.a. í Lífeyrissjóð sjómanna, en hlutur hans er um 65% af lífeyrissjóðum sem sjómenn greiða í. Í greinargerð er talað um að til skipta komi til lífeyrissjóðanna 228 millj. kr., þá skulum við segja að 65% af því fari í Lífeyrissjóð sjómanna. Svo eru aðrir lífeyrissjóðir, þeir eru fjórir eða fimm ef ég man rétt.  Það snýst eitthvað við í mér þegar talað er um í athugasemdum um 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Samtals verða það því um 2.241 millj. kr. sem til greina koma til ráðstöfunar upp í skuldir framleiðenda samkvæmt þessari grein en um það bil 228 millj. kr. munu ganga til lífeyrissjóða sjómanna eins og nánar er kveðið á um í 5. gr.`` Það er spurning mín hvernig þetta er réttlætt varðandi blönduðu sjóðina og síðan hefði ég viljað lýsa furðu minni á því hversu mikil áhersla er lögð á að á sama tíma og verið er að bæta stöðu Lífeyrissjóðs sjómanna er verið að skerða stórlega rétt sjómanna til síns eigin lífeyrissjóðs. Það hefði verið fróðlegt að vita hvað það er sem sparast í Lífeyrissjóði sjómanna. Við hv. 16. þm. Reykv. höfum átt allhörð orðaskipti en ég verð að upplýsa það að á sunnudagsmorguninn hafði ég samband við formann Sjómannasambands Íslands. Hann hafði ekki hugmynd um að frv. var í þinginu þannig að hér er ýmislegt skrítilegt gert og ekki mikið samráð haft við þá sem málið varðar. Hann lofaði mér raunar að senda, eins og hann orðaði það, sína menn til að kanna þetta mál. Ég bið hæstv. ráðherra að útskýra það fyrir mér hverju þessi 65% af 228 millj. bjarga um framtíð Lífeyrissjóðs sjómanna og hversu há upphæð er talin sparast með þeirri skerðingu á réttindum sjómanna til síns eigin lífeyrissjóðs. Þessum spurningum vildi ég gjarnan fá svarað þegar umræðan heldur áfram.

Frú forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu fyrst og fremst víkja að tveimur atriðum sem hér hafa komið fram. Í fyrsta lagi spurningu frá hv. 14. þm. Reykv. um stöðu Lífeyrissjóðs sjómanna eftir þá inngreiðslu sem þetta lagafrv. og væntanleg lög mæla fyrir um. Ég hef ekki undir höndum tryggingafræðilega úttekt á stöðu sjóðsins en þykist vita það af nokkuð langri reynslu og umfjöllun um málefni þessa lífeyrissjóðs og reyndar annarra að sjóðurinn hefur átt við verulega erfiðleika að etja og ætla ekki að rekja það í löngu máli. Hér er verið að gera tilraun til þess að rétta nokkuð stöðu hans en ég get fullyrt þó að ég hafi ekki útreikninga undir höndum að hann verður ekki of sæll né sjómenn of sælir af stöðu sjóðsins þó að þessi upphæð renni til hans. Í öðru lagi vil ég, frú forseti, víkja að þeim sérstöku tilmælum sem hv. sjútvn. beinir til sjútvrh. vegna beinna áhrifa á hlutaskipti sjómanna í núverandi fyrirkomulagi verðjöfnunar. Ég vil staðfesta það að ég mun beita mér fyrir þeim breytingum sem hv. nefnd óskar eftir og í fullu samræmi við samtöl sem fram fóru við formann Sjómannasambandsins af þessu tilefni. Ég tel rétt og skylt að staðfesta að í þessu máli mun ég beita mér í samræmi við ábendingar hv. nefndar. Ég vil svo sérstaklega nota þetta tækifæri til að þakka hv. sjútvn. fyrir skjót vinnubrögð og fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna sérstaklega fyrir að hafa greitt fyrir framgangi málsins. Mér er það mætavel ljóst að ágreiningur er á milli stjórnarflokka og stjórnarandstöðu um mörg meginefnisatriði efnahagsstefnunnar. En ég met það mjög mikils að um framgang þessa máls og reyndar stuðning við það efnislega hefur tekist svo góð samstaða sem raun ber vitni og ítreka þakklæti mitt fyrir það.

Hæstv. forseti. Aðeins ein spurning. Ég vil spyrja hvort meðal þeirra skulda framleiðenda sem nú verða greiddar séu 150.724.863 kr. sem útgerðin skuldar Lífeyrissjóði sjómanna.

Frú forseti. Eins og fram kemur í 3. gr. frv. eru þar listaðir upp skuldaflokkar sem ætlað er að mæta með þessum greiðslum. Þar er m.a. tiltekinn ákveðinn hópur skulda sem stofnast vegna reksturs fiskvinnslufyrirtækja og útgerðarfyrirtækja en eru ekki veðskuldir eða skuldir við ríkissjóð og sveitarfélög. Ég geri ráð fyrir því að kröfur lífeyrissjóða falli með mjög skýrum hætti undir þennan tölul. í 3. gr. frv.

Herra forseti. Það vekur vissulega athygli að sjá að 40. mál á prentaðri dagskrá er 3. mál þingsins. Það er umhugsunarefni svo ekki sé meira sagt hvernig staðið er að þinghaldi. Þriðja mál þingsins er orðið 40. mál á þeim degi sem ekki lifir af nema tæpir þrír tímar þar til komið er að lokadegi þingsins ef allt gengur fram sem hér hefur verið samið um. Þetta er beiðni um skýrslu sem hér hefur verið sett fram. Það hlýtur að vera mjög vandséð hvenær stjórnarandstæðingar eiga að leggja fram sín mál á Alþingi Íslendinga svo tryggt sé að þau séu tekin fyrir miðað við þau vinnubrögð sem hér eru viðhöfð af forsætisnefnd þingsins. Það er nánast nauðsyn að brjóta þingsköpin og koma þeim á dagskrá á undan fjárlögunum. Það virðist ekkert annað duga og hér eru efasemdir um að það dugi. Ég vil vekja athygli á því að á þskj. 888 liggur fyrir svar við annarri skýrslu. Það er skýrsla utanrrh. um samning við Flugleiðir hf. um rekstur flugþjónustu á Keflavíkurflugvelli. Ég ítreka ósk mína um að sú skýrsla verði rædd á Alþingi Íslendinga og menn geri sér grein fyrir því að það er ekki hægt að standa þannig að þinghaldi þegar farið er eftir þingsköpum með eðlilegum hætti. Hópur þingmanna leggur fram beiðni um skýrslu, að sjálfsögðu í þeirri von að skýrslan komi og hægt verði að ræða skýrsluna. Þá er hægt að hundsa málin með þeim hætti sem hér er gert. Herra forseti. Mér sýnist eiginlega að það sé ekki hægt að vera öllu lengur til friðs. Friðurinn virðist lítið hafa gefið í aðra hönd í þessum efnum og því spurning hvort ófriður þýðir eitthvað. En hitt er fullreynt að friður hefur ekki borið árangur í þessum efnum.

Forseta finnst friðurinn fara miklu betur hér í þessum sal og er sannfærð um að hann er miklu betri til árangurs heldur en ófriður.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni fyrir að vekja athygli á þessari döpru staðreynd og hún er sérstaklega umhugsunarefni fyrir hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. hefur gert sér far um það í vetur að flytja þjóðinni fréttir af því hvernig eigi að stýra þinginu og verkum hér. Það vill svo til að verkstjórnin í ríkisstjórninni er svo bágborin að mál, sem er hér 3. mál þingsins, beiðni um skýrslu sem þingflokkur Alþb. flutti og hv. þm. Svavar Gestsson er fyrsti skýrslubeiðandi og borin var hér fram á fyrsta degi þingsins, er skilað af hæstv. heilbrrh. eftir mikla eftirgangsmuni um páska. Síðan er það leyft að hæstv. heilbrrh. sé fjarverandi síðustu tvær vikur þingsins þannig að hæstv. heilbrrh. og hæstv. forsrh. hafa í sameiningu komið því þannig fyrir að það er vonlaust á þessu þingi að ræða þessa skýrslu sem beðið var um á fyrsta degi þingsins. Ef svona vinnubrögð eiga að tíðkast hjá hæstv. ráðherrum og hjá hæstv. ríkisstjórn framvegis þá er eiginlega vandséð, eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson benti á, hvað þingmenn eiga að gera því að þetta er auðvitað slíkt virðingarleysi af hálfu hæstv. heilbrrh. og af hálfu hæstv. ríkisstjórnar gagnvart þinginu að það nær ekki nokkurri átt. Í þingsköpum er sérstaklega kveðið á um rétt þingmanna til þess að óska eftir skýrslu og ef nægilegur fjöldi þingmanna óskar eftir því að hún sé rædd, eins og gert var á þskj. þegar það var lagt fram á fyrstu dögum októbermánaðar, þá er það skylda samkvæmt þingsköpum að ræða hana. Nú hefur ríkisstjórnin og stjórn þingsins í sameiningu komið því þannig fyrir að þessu þingi mun ljúka án þess að hæstv. heilbrrh. geti flutt þinginu sjálfur þessa skýrslu. Vinnubrögð af þessu tagi hjá hæstv. ráðherrum og hæstv. ríkisstjórn duga ekki. Verkstjórnin í ríkisstjórninni verður einfaldlega að vera betri ef sá réttur þingsins að krefja ráðherra um skýrslu á að vera innihaldsríkur og vera í samræmi við þau þingsköp sem við störfum eftir. Við höfum hvað eftir annað í vetur óskað eftir því að þessi skýrsla yrði flutt, hún yrði lögð fram. Við gengum eftir því mánuð eftir mánuð og loksins um páska var orðið við því að leggja skýrsluna fram, um það bil hálfu ári eftir að beðið var um hana hér á fyrsta degi þingsins. Og nú er hún 40. mál á dagskrá á síðasta sólarhring þinghaldsins. Þetta er mjög sláandi dæmi um þá lélegu verkstjórn sem ríkt hefur innan ríkisstjórnar Íslands á þessu fyrsta þingi kjörtímabilsins.

Forseti vill benda á að hæstv. umhvrh., sem er staðgengill hæstv. heilbrrh., er tilbúinn að mæla fyrir þessari skýrslu, enda er hún á dagskrá og verður væntanlega hægt að taka hana til umræðu áður en þessum fundi lýkur. Forseti vill ítreka að það er ekki þar með sagt að númerin á dagskránni ráði hvenær málin eru tekin fyrir. Það hefur verið samkomulag við 1. flm. að beiðni um þessa skýrslu að hún verði tekin fyrir í dag þar sem ekki tókst að taka hana til umræðu fyrir helgi, eins og til stóð, af sérstökum ástæðum þannig að væntanlega á þessi skýrsla eftir að koma til umræðu síðar á þessum fundi.

Virðulegi forseti. Það er vissulega þarft verk að minna þingheim á að ráðherrar beri upplýsingaskyldu gagnvart þinginu og þeim beri samkvæmt þingskapalögum að verða við óskum um skýrslu og það verður ekki sagt að vel hafi verið tekið í svör við beiðni um þær tvær skýrslur sem við þingmenn Alþb. höfum beðið um og margir mánuðir liðu án þess að menn fengju ádrátt um að skýrslurnar væru á leiðinni. Auðvitað er það alveg fyrir neðan allar hellur, virðulegi forseti, að skýrslur sem eru þingmál nr. 3 og 24 skuli vera þannig fyrir komið að verið sé að reyna að koma þeim fyrir á síðustu þremur dögum þingsins, alveg fráleitt. Ég tel slík vinnubrögð ekki vera þinginu til sóma og vildi beina því til forseta og forsætisnefndar að í framtíðinni gættu þeir meiri virðingar gagnvart óskum þingmanna til ráðherra. Ég vil líka minna á það, virðulegi forseti, að það er einnig hægt að óska upplýsinga frá ráðherrum með öðrum hætti, þ.e. með skriflegum fsp. og ég er með tvær skriflegar fsp. sem ég lagði fram í mars, aðra 15. mars og hina 25. mars. Sú síðari var til hæstv. viðskrh. sem ég sé nú ekki í salnum og væri fróðlegt að vita ef hæstv. forseti gæti upplýst okkur um það hvort ráðherrann muni verða á þessum fundi í kvöld og nótt eða á morgun. Hin fsp. er til hæstv. fjmrh. Ég hef í tvígang gengið eftir því að fá svör við þessum fsp. En samkvæmt þingskapalögum ber að svara þeim innan tíu virkra daga frá því að þær eru bornar fram. Nú er tíminn orðinn fjórfalt lengri og ég gaf mönnum þó þann umhugsunarfrest að ég fór ekki að hreyfa við þessu fyrr en í síðustu viku. Nú er síðasti þingdagur á morgun og enn bíð ég eftir svörum og enn hefur hæstv. forseti ekkert gefið mér upp um það hvort ég muni fá svör. Þetta tel ég alveg ófært, virðulegi forseti, ef þingmenn eiga að búa við það að það sé á valdi ráðherra hvort þeir yfir höfuð svara þeim fyrirspurnum sem fyrir þá eru lagðar. Ég vil því ítreka enn og aftur óskir mínar um að hæstv. forseti gangist við því að svör verði lögð fram við þessum fyrirspurnum eða upplýsi mig um annað ef það verður ekki gert.

Forseti vill svara hv. þm. því að að sjálfsögðu mun forseti leita eftir því hvenær sé að vænta þeirra svara við skriflegum fyrirspurnum sem þingmaðurinn var að spyrja um.

Virðulegi forseti. Mér var fyllilega kunnugt um það að hæstv. umhvrh. ætlar að hlaupa í skarðið fyrir hæstv. heilbrrh. til að bjarga sem eins konar neyðarlausn því að reynt sé a.m.k. að forminu til að uppfylla þingsköpin. En það vitum við auðvitað öll að er neyðarlausn með allri virðingu fyrir hæstv. umhvrh. Það er auðvitað metið að hann reyni að gera sitt. En það veit auðvitað öll þjóðin að hann getur ekki borið ábyrgð á heilbrigðismálum í vetur. Það er hæstv. ráðherra Sighvatur Björgvinsson en hann er ekki hér og hann mun ekki flytja skýrsluna. Það tók sex mánuði fyrir hæstv. heilbrrh. að skila þessari skýrslu til þingsins og menn sem skoða skýrsluna geta séð að hún er engin sex mánaða vinna. Hér er þess vegna greinilega um vanrækslu hæstv. heilbrrh. og ríkisstjórnarinnar gagnvart þinginu að ræða. Og eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson benti á er þetta 3. mál þingsins. Og ef ríkisstjórnin vanrækir 3. mál þingsins hvað þá um önnur mál? Þetta er lærdómur sem ríkisstjórnin á að tileinka sér og láta ekki gerast aftur. Forsætisnefnd næsta þings á að sjá til þess að þetta gerist ekki aftur að ef þingmenn á fyrstu dögum októbermánaðar biðja um svör frá ríkisstjórn og skýrslu þá gerist það ekki aftur að þau komi ekki fyrr en um páska. Það er þetta sem ég var að árétta hér, virðulegi forseti, í tilefni af ummælum hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar. Auðvitað vissi ég að það hefur verið reynt sem eins konar neyðarlausn að láta þessa umræðu fara fram í eins konar skemmri skírn áður en þingi lýkur. Við ætlum líka að sætta okkur við að umræðan um skýrslu iðnrh. haldi áfram þó að hann sé nú erlendis og hafi talið það mikilvægara að fara til útlanda heldur en vera hér á þingi síðustu sólarhringana til að standa fyrir máli sínu. Það er satt að segja dálítið sérkennilegt hve margir ráðherrar telja nauðsynlegt að vera erlendis á lokatíma þingsins þegar allir, sem þekkja þingstörf, vita að þá er mikilvægast að ráðherrar séu hér til þess að standa fyrir máli sínu og greiða fyrir þinglokum. Ég vona þess vegna, virðulegi forseti, að þetta gerist ekki aftur og á næsta þingi verði séð til þess að vinnubrögð verði með öðrum hætti.

Forseti vill upplýsa það nú þegar að a.m.k. svör við fimm skriflegum fyrirspurnum hafa borist í dag og eru í prentun og verða þau þá væntanlega komin í tæka tíð til hv. þm. sem þær eiga. Hv. 2. þm. Vestf. talar um gæslu þingskapa en forseta hafði ekki unnist tími til að svara hv. þm., þ.e. fyrirspurn hans varðandi skýrslu sem hann nefndi fyrr þegar hann tók til máls um gæslu þingskapa. Forseti getur upplýst hv. þm. um það að nú standa yfir viðræður milli þingflokksformanna og þá verður þessari fyrirspurn komið til skila og væntanlega tekin til umfjöllunar.

Herra forseti. Það var út af fyrir sig mjög ánægjulegt svar sem hæstv. forseti gaf þegar það var yfirlýst að friður væri betri en ófriður því að það verður ekki skilið á annan veg en þá felist í svarinu að það sé mismunur á ófriði og friði gagnvart afstöðunni. Leiði ófriðurinn til þess að skýrslan verði ekki tekin á dagskrá þá hlýtur friðurinn að leiða til þess að skýrslan verði tekin á dagskrá. Annars er ekki um neinn mismun að ræða. Ég vil því túlka þetta sem jákvætt svar og mun ekki hafa uppi frekar umræður að sinni.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins staðfesta það sem kom fram áðan að sem starfandi heilbrrh. er mér ljúft og skylt að ræða þá skýrslu sem hér hefur verið um fjallað. Það hefur verið gagnrýnt að tekið hafi nokkuð langan tíma að útbúa hana en ég hygg að ef menn skoða beiðnina og skoða síðan skýrsluna, sem lögð var fram fyrir allnokkrum vikum, þá sjái menn að það var töluvert verk að safna saman þeim upplýsingum sem um var spurt, enda þótt hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, geri raunar lítið úr því að það hafi verið mikið verk. En allir sem skoða skýrsluna munu sjá að það er mikil vinna og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson veit það auðvitað mætavel að í ráðuneytum Stjórnarráðsins er ekki margt starfsfólk og vinna af þessu tagi þýðir yfirleitt aukaálag í ráðuneytunum og við því er ekkert að segja og við því er reynt að bregðast með þeim besta hætti sem unnt er. Rétt er allt sem sagt hefur verið um rétt þingmanna til að óska eftir skýrslum og að þær verði ræddar. Ekki skal gert lítið úr því, en engu að síður held ég, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, að okkur sé öllum hollt að hafa í huga að aðalverkefni Alþingis er að sinna löggjafarstarfinu.

Virðulegi forseti. Það tók hæstv. heilbr.- og trmrh. hálft ár að svara þessari skýrslubeiðni. Og hann byrjaði ekki á því að óska eftir því að skýrslan yrði rædd hér á Alþingi. Hann byrjaði á því að halda blaðamannafund þar sem hann lagði skýrsluna fram. Hann ræddi hana fyrst á blaðamannafundi, bað síðan um leyfi um ótiltekinn tíma frá störfum á Alþingi. Þetta er auðvitað ekki virðing við Alþingi, hæstv. forseti. Og auðvitað hljótum við að velta því fyrir okkur hvað það á yfirleitt að þýða af okkur að vera að biðja um skýrslur þegar með þær er farið með þessum hætti. Við hljótum að fara fram á það við forseta að hún athugi hvort ekki sé ástæða til að breyta ákvæðum þingskapa í þessum efnum þannig að svarskyldur ráðherra séu skýrari og öll meðferð skýrslubeiðna. Þessi viðbára hæstv. umhvrh. sem einlægt heyrist að aðalverkefni Alþingis sé að setja lög segir náttúrlega ekki nema hálfa söguna vegna þess að það er í raun og veru ekki nema helmingurinn af verkefni Alþingis að setja lög. Hitt er að vera pólitískur vettvangur fyrir stefnumótun og hér voru lagðar fram tvær skýrslubeiðnir, önnur um iðnaðinn og hin um málefni aldraðra. Til hvers? Til þess að ræða almennt um stefnu í málefnum iðnaðarins og í málefnum aldraðra? Þessi skýrsla um málefni aldraðra sem hér hefur örlítið verið gerð að umtalsefni, og ég ætla ekki að rekja frekar af því að hún er ekki á dagskrá heldur síðar, er meingölluð. Og það hefði auðvitað þurft að ræða hana miklu fyrr og kannski er ekki kostur á að ræða hana ítarlega fyrr en á næsta þingi. Þetta veldur mér áhyggjum vegna þess að það er verið að gera skýrsluákvæði þingskapanna ónýtt. Það er þannig því miður, hæstv. umhvrh.

Hæstv. forseti. Ég hef svo sem ekkert við þetta frv. að athuga annað en það að fyrirsögnin á því er ákaflega misvísandi vegna þess að frv. heitir: Frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 33 22. apríl 1947, um heimild fyrir ríkisstjórnina til að selja Grímsneshreppi kirkjujörðina Stóru-Borg, með síðari breytingum. Nú er það svo að ríkisstjórnin á ekkert í þessari jörð en ég hef skilið eftir skýringu hv. 2. þm. Suðurl. að þetta sé allt með felldu og ég styð þetta að sjálfsögðu en mér fyndist ekkert gera til þó að nefndin athugaði hvort ekki mætti orða þetta ofurlítið öðruvísi.

Herra forseti. Ekki verður um það deilt að Kolbeinsey er mikilvægur grunnlínupunktur. Þess vegna samþykkti Alþingi fyrir nokkrum árum þáltill. Fyrsti flm. hennar var hv. þm. Stefán Guðmundsson. Sá sem átti að hafa höfuðábyrgð á því að hún yrði framkvæmd að fullu er aftur á móti hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Mér finnst það dálítið út í hött svo ekki sé meira sagt ef ráðherrar svíkjast um að framkvæma það sem þeim er ætlað af Alþingi Íslendinga, verða svo aftur óbreyttir þingmenn og taka sig þá til og flytja þáltill. eins og til að minna næsta ráðherra á hvaða verkefni sé enn ógert á þessu sviði. Í trausti þess að núv. samgrh. taki þetta alvarlega segi ég já.

Virðulegi forseti. Fyrrv. samgrh., sá sem næstur var á undan þeim er nú starfar, vann ötullega að þessu máli og þarf ekki frekari vitna við um það. En þessi tillaga er aðallega flutt núv. samgrh. til hvatningar. Hitt er annað mál og alvarlegra að það á að heita svo að sá, sem hér gerði grein fyrir atkvæði sínu og bað um nafnakall, hafi kennaramenntun. En úr því að söguskoðun hans og þekking er með þeim hætti sem áðan kom fram, þá held ég að næsta þáltill. sem ég flyt hljóti að verða um það að taka af honum kennararéttindin. Ég segi já, forseti.

Virðulegi forseti. Nú er komið að því að fara að ræða ýmis frumvörp sem ætlunin er að afgreiða að manni skilst fyrir lok þingsins en á þeirri dagskrá er ekki frv. sem hæstv. ríkisstjórn er skyldug að flytja hér á Alþingi í samræmi við það fyrirheit sem hún gaf í síðustu kjarasamningum. Í síðustu kjarasamningum gaf ríkisstjórnin það fyrirheit að breytingar yrðu gerðar á áformum ríkisstjórnarinnar um greiðslu ríkisábyrgðar á launum og mér er kunnugt um að síðustu sólarhringa og í dag hafa forustumenn samtaka launafólks reynt að knýja á um það að hæstv. ríkisstjórn flytji lagafrv. á Alþingi til að ótvírætt sé gengið frá þessu fyrirheiti ríkisstjórnarinnar í síðustu kjarasamningum. Ég vil þess vegna áður en lengra er haldið inna forustumenn ríkisstjórnarinnar eftir því: Hvenær er að vænta að það frv. verði lagt fram? Það hefur verið rætt um að þingi ljúki kl. 3 á morgun og það er þess vegna aðeins rúmur hálfur sólarhringur eða svo eftir og ef þingið á að afgreiða þetta frv. þá er nauðsynlegt að það fari að koma fram, ella stæðu menn frammi fyrir því að ein af forsendum sáttatillögu sáttasemjara ríkisins væri brostin. Ég vænti þess að ríkisstjórnin ætli ekki að ganga á bak þessara orða sinna að efna þetta fyrirheit um að tryggja að ríkisábyrgð á launum verði með þeim hætti sem heitið var í kjarasamningunum. Ég reikna með því að ekki muni standa á okkur í stjórnarandstöðunni, án þess að við höfum haft tækifæri til þess að ræða það okkar í millum á þessum síðustu mínútum, að greiða fyrir því að það frv. verði að lögum en til þess þarf það að koma fram. Mér er ekki kunnugt um að hæstv. ríkisstjórn hafi í dag eða kvöld minnst á það í viðræðum sínum við stjórnarandstöðuflokkana að hún hyggist flytja þetta frv. Ég vil þess vegna áður en lengra er haldið, virðulegi forseti, árétta að í fyrsta lagi þarf frv. ríkisstjórnarinnar um ríkisábyrgð á launum að vera flutt og í öðru lagi þarf að tryggja það í störfum þingsins í kvöld og nótt og í fyrramálið að það frv. verði afgreitt sem lög frá Alþingi til þess að þau fyrirheit sem ríkisstjórnin gaf samtökum launafólks í kjarasamningunum verði ekki svikin. Ég árétta því nauðsyn þess að þetta frv. komi fram sem fyrst og einnig þá skoðun mína að sjálfsagt verði greitt fyrir því þegar það kemur fram að það verði afgreitt. En ég vil inna forustumenn ríkisstjórnarinnar eftir því hvenær þeir ætla að leggja þetta frv. fram svo að við getum tekið mið af því í störfum okkar, sem eru nú að hefjast um önnur þingmál, að nauðsynlegt er að afgreiða þetta stjfrv.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem hv. þm. sagði. Það var ein af yfirlýsingum ríkisstjórnar að tryggja efnisþátt varðandi þetta mál sem þingmaðurinn ræddi. Það hugðist ríkisstjórnin gera með reglugerðarsetningu og hefur talið að það væri nægjanlegt til að tryggja þau efnisatriði sem fólust í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga varðandi ábyrgðarsjóð á laun. Forsvarsmenn Alþýðusambandsins leggja hins vegar höfuðáherslu á það að þessi efnisatriði verði tryggð með lagasetningu en ekki með reglugerðarsetningu eins og ríkisstjórnin hefur talið nægjanlegt. Því eru menn nú að vinna að því að setja reglugerðina í lagabúning og framhald málsins verður auðvitað kynnt forustumönnum stjórnarandstöðunnar síðar í kvöld og ég met mikils góð orð formanns Alþb. um að greiða fyrir málinu þegar það kemur hingað inn.

Virðulegi forseti. Eru það fleiri mál sem gert er ráð fyrir að ríkisstjórnin komi með núna á þessum klukkutímum sem eftir eru af þinginu og biðji um að verði afgreidd hér á handahlaupum, fleiri en Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins? Fleiri en frv. til laga um breytingu á lögum um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot? Hefur ríkisstjórnin farið yfir yfirlýsingu þá sem gefin var þegar kjaradeilan leystist á dögunum, lið fyrir lið? Er von á því að fleiri frumvörp séu væntanleg? Ég tók þátt í því fyrir hönd Alþb. í dag að eiga viðræður við forustumenn stjórnarflokkanna á Alþingi. Þeir nefndu ekki að yfirvofandi væri að koma þessu máli hér inn. Þeir hafa sjálfsagt ekki vitað um það. Ég trúi að það hafi verið þannig. Ég trúi ekki að þeir hafi verið að blekkja okkur á neinn hátt. En þeim mun alvarlegra er málið þegar ríkisstjórnin sjálf kemur ekki úrslitamáli af þessu tagi á framfæri við sína menn, heilu stjfrv. sem á að flytja á Alþingi á seinustu klukkutímum áður en þinginu lýkur.  En það eru fleiri mál, virðulegi forseti, sem hæstv. ríkisstjórn hefur ekki komið frá sér í sambandi við kjarasamningana. Ekki er búið að afnema enn þá lyfjakostnað barna yngri en 6 ára. Því var lofað að það ætti að gerast og nýju kjarasamningarnir hafa þegar tekið gildi og þá eiga þessi atriði auðvitað að taka gildi líka. Þau hafa ekki gert það. Heilbrrn. hefur ekki enn þá komið frá sér þessari einföldu reglugerð um að börn undir 6 ára aldri skuli vera undanþegin lyfjakostnaði. Eru fleiri atriði? Ég spyr. Ég vil segja það fyrir mitt leyti, og ég hef ekki borið mig saman við neinn um það, að ég tel óhæfu að ljúka þessu þingi öðruvísi en ríkisstjórnin hafi að því er lög varðar gengið frá öllum þeim málum sem lúta að frágangi kjarasamninganna eins og þeir voru afgreiddir á dögunum. Ég segi: Nóg var nú lítið í þeim pakka þó að menn fari ekki að draga við sig eða ganga frá þeim einföldu yfirlýsingum sem ríkisstjórnin tilkynnti af rausnarskap sínum um það leyti sem frá samningunum var gengið. Hvers lags handarbaksvinnubrögð eru þetta eiginlega frá verkstjóra ríkisstjórnarinnar, hæstv. forseti? Ég hef eins og kunnugt er um nokkurra ára skeið setið í ríkisstjórnum. Venjan var sú í þeim stjórnum að menn fóru yfir yfirlýsingar ríkisstjórnanna eftir kjarasamningana lið fyrir lið, á fyrsta ríkisstjórnarfundi eftir kjarasamningana, og gengu frá því hver ætti að bera ábyrgð á hverju. Núv. ríkisstjórn hefur bersýnilega ekki gert það. 

Virðulegi forseti. Um langan tíma hefur sú sjóðasöfnun, sem verið hefur, verið mikið deilumál meðal sjómanna. Ég greiði atkvæði og segi já vegna þess að hér stendur að sjútvn. beini því til sjútvrh. að við endurskoðun á frambúðarfyrirkomulagi sveiflujöfnunarsjóðs í sjávarútvegi, sem nú stendur yfir, verði tryggt að greiðslur í og úr sveiflujöfnunarsjóði hafi ekki bein áhrif á hlutaskipti sjómanna. Sjútvrh. hefur lýst því yfir að hann muni beita sér fyrir þessu máli og þess vegna segi ég já.

Virðulegur forseti. Nú eru eftir tvö af fjórum málum sem hæstv. sjútvrh. lagði fram fyrr í vetur. Ég vil byrja á að segja að þau mál voru reyndar allt of seint fram komin og mér finnst með ólíkindum að menn ætli sér að afgreiða þau mál núna þó að það séu einungis tvö þeirra. Sá tími sem hv. sjútvn. og þingmönnum er gefinn til að vinna að þessum málum er allt of skammur. Það hefði þurft að gefa sér mun lengri tíma, fá fleiri aðila til að skoða málið og á allan hátt að vinna það betur áður en það er lagt fram til samþykktar. Auðvitað er þetta mál hluti af endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar, sem nú stendur yfir, og hæstv. sjútvrh. hefur valið þann kostinn að nánast þjófstarta með hluta af málinu með því að koma með frv. um sjávarútvegsstofu til afgreiðslu. Ég er ekki að mæla gegn því að það sé gert sem er aðalatriði þess máls sem um er að ræða hér, þ.e. að verið er að skilja á milli í starfsemi sjútvrn. Það hefur auðvitað verið gagnrýnt á undanförnum árum og reyndar orðið til skaða að sjútvrn. hefur verið með allt of stóran hlut af þeirri starfsemi sem snýr að eftirliti og dómum ef svo má segja um það sem gerist í sambandi við útgerð og veiðar og útgerð fiskiskipa. Þetta hefur verið gagnrýnt mjög á undanförnum árum og hafa reyndar orðið dómsmál út af þessu. Þau tvö mál sem eru eftir af þeim fjórum, sem hæstv. sjútvrh. lagði fram, þ.e. frv. til laga um fiskistofu og frv. til laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, eru kannski bæði góðra gjalda verð en þau hefðu mátt bíða þeirrar endurskoðunar sem fiskveiðistefnan öllsömul er nú í. Ekki hefði orðið neinn stórskaði þess vegna. Þessi mál hafa verið með þeim hætti sem nú er um nokkurn tíma og ég tel að nokkrir mánuðir til eða frá hefðu ekki skipt sköpum. Líka er hægt að benda á það að málin hafa ekki verið nógu vel undirbúin að ýmsu leyti. Ef tiltekið er gagnvart Fiskistofu hafa þau mál sem snúa að Fiskifélagi Íslands alls ekki verið undirbúin eins og vera skyldi. Á fundum nefndarinnar kom fram að þar er ekki allt eins og hefði átt að vera. Auðvitað hefði þurft að liggja fyrir samkomulag við Fiskifélag Íslands um það með hvaða hætti ætti að ganga frá málum þar því að sjútvrh. hefur gert grein fyrir því að Fiskifélag Íslands eigi að sjá um nokkuð stóran hlut sem snýr að eftirliti og því að fylgjast með þeim afla sem kemur á land og annað slíkt eins og hefur reyndar gerst á undanförnum árum. Á fundi nefndarinnar kom fram að þar hefði ekki verið gengið frá málum eins og skyldi eins og ég sagði áðan. Þarna er talað um að húsnæði Fiskifélagsins verði t.d. nýtt fyrir Fiskistofu eða hluta af starfsemi hennar og að Fiskifélagið sjái áfram um þá starfsemi sem það hefur haft með höndum. Fjármögnunin á þessu er samt komin alfarið undir Fiskistofu og þeir starfsmenn Fiskifélagsins, sem mættu til fundar hjá sjútvn., voru ekki alveg ánægðir með það hvernig að málinu hefur verið staðið. Ég tel að fyrir hefðu þurft að liggja einhvers konar drög að samningi við Fiskifélagið um framgang málsins. Þá ber líka að geta þess að í þessu frv. er gert ráð fyrir að þau lög sem hafa gilt og snúið að starfsemi Fiskifélagsins falla úr gildi og félagar í því félagi hafa sumir bent á það að grundvelli undir starfi Fiskifélagsins hafi þar með verið grandað. En eins og ég sagði áðan tel ég að vísu að Fiskistofa geti út af fyrir sig verið ágætt mál og ég er ekki að mæla gegn því að það verði samþykkt hér, en tíminn er alveg nógur. Við hefðum getað beðið með að láta þessa Fiskistofu verða að veruleika fram að næstu áramótum og hefði verið eðlilegt að þetta hefði verið tengt endurskoðun fiskveiðistefnunnar í heild. Þá má kannski segja það að frv. um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla hefði mátt koma til umræðu. Gott og vel. Ég tel að vísu að ekki hefði orðið mikill skaði að því þótt það hefði beðið líka. Þau mál hafa í þó nokkuð mörg ár verið í því fari sem þau eru í núna og ég tel ekki að það hefði breytt miklu þó að menn hefðu frestað því að láta breytingu á þeim hlutum koma til framkvæmda um næstu áramót líka. Ég ætla ekki að fjölyrða neitt frekar um þetta mál að öðru leyti en því að mig langar að láta koma fram að ég tel að að hluta til hafi þetta mál farið niður á milli hjá hæstv. sjútvrh. vegna þess að hann blandar einkavæðingaráformum ríkisstjórnarinnar inn í málið með þeim hætti að gert var ráð fyrir að það yrði gert hlutafélag úr Ríkismati sjávarafurða og eitt af þeim málum snerist um þetta. Ég tel að sú hugmynd hafi að stórum hluta orðið til þess að þau tvö mál dagaði uppi, þ.e. Ríkismatið og meðferð sjávarafurða og eftirlit með framleiðslu þeirra sem fylgdu hinum tveimur. Ég taldi sjálfur að frv. um meðferð sjávarafurða og eftirlitið með framleiðslu þeirra væri það frv. af þessum fjórum sem helst hefði nú þurft að taka til afgreiðslu í þinginu einfaldlega vegna þess að um næstu áramót breytast reglur hjá Evrópubandalaginu og þá þurfum við að vera búnir að breyta okkar reglum. Hæstv. sjútvrh. hefur reyndar sagt mér að það frv. verði tekið til afgreiðslu ásamt málum sem fylgja EES-samningnum. Út af fyrir sig er það sjálfsagt ágæt leið og ef þeir verða þá samþykktir, og þá þetta frv. til laga með þeim frumvörpum sem þar verða á ferðinni verða samþykkt, þá munum við standa við það sem við þurfum að standa við meðferð þessara mála fyrir áramót. Ég ætla ekki að teygja lopann í þessu máli núna einfaldlega vegna þess að ég tel að við eigum að ræða málin um endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar í heild og það er ekki tími til þess á síðustu klukkutímum þessa þings. Það er hvorki athygli né áhugi manna til þess að fjalla um þau mál í dag og ég mun þess vegna ekki fara neinum orðum um ýmislegt sem hefði þó verið full ástæða til að gera í sambandi við Fiskistofu, þ.e. að því leyti til sem það snýr að endurskoðun laganna um stjórn fiskveiða. Í þessu frv. um Fiskistofu er að ég vil meina gert ráð fyrir að sumu leyti óbreyttu kerfi við stjórn fiskveiðanna. Í athugasemdum kemur mjög vel fram að þar er talað bæði um aflamark og aflahlutdeild og menn gera þar greinilega ráð fyrir óbreyttu kerfi og það er að sumu leyti þess vegna sem ég hef mælt gegn því að málið verði tekið til afgreiðslu í þinginu núna og ég tel að enginn skaði hefði skeð þótt það hefði verið látið bíða haustsins að leggja það fram. Ég ætla svo að vona að í framhaldinu verði meiri samstaða. Reynt verði að ná meiri samstöðu um meðferð þessara mála, að sjútvrh. beiti sér fyrir því að reynt verði að ná samstöðu um það með hvaða hætti verði unnið að endurskoðun sjávarútvegsmálanna. Það hefur verið gagnrýnt mjög harkalega af hendi stjórnarandstöðunnar hvernig hefur verið staðið að þeim málum. Ég ætla ekki að endurtaka þá hluti hér. Ég hef sagt það það oft í vetur og ég ætla að vona það að menn vitkist vegna þess að ég er sannfærður um það að niðurstaða í þeim málum fæst aldrei nema reynt verði að ná samstöðu sem verður víðtækari en stjórnarflokkarnir hafa gert ráð fyrir, þ.e. með því að hafa samráð sín á milli.

Virðulegi forseti. Mér varð það á í síðustu viku að leggjast í hálsbólgu í nokkra daga og var því ekki viðstödd lokaafgreiðslu þessa máls úr nefnd. Ég verð að viðurkenna að það olli mér nokkrum vonbrigðum og undrun að sjá að þetta mál var enn og aftur á dagskrá og að því er mér sýnist á þeim lista, sem kalla má forgangslista ríkisstjórnarinnar, þótt hann sé reyndar æði óljós okkur. Ætti það út af fyrir sig að vera umhugsunarefni hvernig að þeim málum hefur verið staðið hér. Ástæðan fyrir því að ég undrast, og leyfi mér jafnvel að hneykslast svolítið, er sú að ég tel að það sé hreinasti óþarfi að keyra þetta mál í gegn núna, ekki að mínu mati fullskoðað af nefndinni. Ég er mjög ósátt við að sjá slíkt gert. Auðvitað höfum við orðið vitni að alls konar slíkum málum en síst af öllu batnar ástandið ef einu slíku er bætt við önnur dæmi. Mig grunar það raunar að hér sé frekar á ferðinni metnaður en málefnaleg þörf en það er mitt mat og ég stend ábyrg fyrir því. Ég ætla ekki að slá þessu bara út í loftið án rökstuðnings heldur að taka í nokkrum liðum þau atriði sem ég hef út á þessa afgreiðslu að setja, þó auðvitað með þeim fyrirvara að ég vil geta þess að mig vantaði á einn fund þar sem lokaafgreiðslan var, en ég hygg að sú umræða sem var í nefndinni áður gefi nokkuð glögga mynd af því hvernig að þessum málum var staðið. Auk þess átti ég samtöl við aðra nefndarmenn og leitaði upplýsinga sem ég hef fengið um afgreiðslu málsins. Það sem e.t.v. vegur þyngst þarna er að það er verið að setja upp ákveðið stjórntæki til að framfylgja lögum sem ekki eru til. Þetta eru ekki mín orð, heldur eins af forsvarsmönnum í útgerð, þaulreynds manns. Það er nefnilega bent mjög réttilega á það að hér sé í rauninni verið að búa til kerfi í kringum endurskoðuð lög um stjórn fiskveiða og sú endurskoðun hefur einfaldlega ekki átt sér stað enn þá. Það er verið að vinna að henni en henni er ekki lokið. Þetta mat eins þeirra sem gerst þekkja til verð ég að taka undir eftir að hafa kannað þetta svolítið. Þetta finnst mér auðvitað verulegur ágalli og þótt ég geti ýmislegt sagt um það hvernig staðið er að þessari endurskoðun á lögum um stjórn fiskveiða og ekki allt jafnfagurt, því þar finnst mér skorta verulega á samráð, ekki bara við stjórnarandstöðu heldur einnig við sjútvn. þingsins, þá finnst mér samt sem áður enn fráleitara að byggja í kringum frumvarp sem ekki hefur séð dagsins ljós. Ég get ekki verið dús við þessa málsmeðferð. Ég veit að sjútvn. reyndi eftir bestu getu að sníða þá annmarka af frv. sem þörf var á. Ég hlýt þó að gera athugasemd við það að í nál. segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við umræðu málsins í nefndinni kom m.a. fram varðandi 3. gr. frv. að réttara hefði verið að kjósa stjórn fyrir Fiskistofu og að hún hefði sjálfstæða stöðu. Rétt væri þó að láta reynslu skera úr um það hvort gera þyrfti breytingar í þessa átt.`` Ég er ekki alls kostar sátt við þessa málsmeðferð, ekki svo að skilja að ég sé beinlínis að gagnrýna það að þessi leið var valin, það eru áreiðanleg rök fyrir því, heldur finnst mér þetta enn renna stoðum undir það að málið fór út úr nefnd allt of snemma og ég undrast það enn. Hins vegar, svo ég gæti nú sanngirni, þá harma ég það ekki sérstaklega að sjá að það er komin fram ábending um að þessi stofnun mætti hugsanlega vera að nokkru eða öllu leyti utan höfuðborgarsvæðisins. Ég get ekki annað en tekið undir það, ég held að það sé full þörf á því, ef þessi stofnun verður á annað borð sett á laggirnar, að þá sé hægt að hugsa sér að hún starfi að nokkru eða öllu leyti utan höfuðborgarsvæðisins. Enn og aftur vil ég taka undir með þeim sem hafa bent á að verulega skortir á og nokkuð handahófskennt var hvernig haft var samráð við Fiskifélag Íslands. Þar er vissulega búið að reyna að breyta frv. í þá átt sem helsta gagnrýnin benti á að gera mætti. Það er sem sagt verið að reyna að lappa upp á frv. í nokkru tímahraki, áreiðanlega af góðum hug og eftir því sem hægt er, en það liggur ekkert á. Þess vegna er í rauninni svo sárgrætilegt að vera yfir höfuð að fjalla um málið núna og taka síðustu klukkutíma þingsins í það. Ég vona auðvitað að þetta muni ekki fara á þann veg sem þeir svartsýnustu innan Fiskifélagsins segja, að þarna sé verið að fara óheppilega leið í sambandi við gagnavinnslu, að ekki sé verið að nýta þá reynslu sem fyrir hendi er sem skyldi. Það er eitt af því sem kom fram sem gagnrýni í umræðu í nefndinni. Um það er auðvitað ekki hægt að dæma fyrir fram hver reynslan verður. Ég vona að þær breytingar sem verið er að gera á frv. verði til að gera það ögn markvissara en var samkvæmt upphaflegum texta frv. En ég er ekki sannfærð um að svo verði. Ég vil benda á að í umræðu í nefndinni komu fram athugasemdir um að vel gæti verið að Fiskistofan yrði mun dýrari en kostnaðaráætlun benti til og að kostnaðaráætlun væri óraunsæ. Að hluta til var okkur bent á að tölur væru faldar hér og þar, en ég get ekki annað en spurst fyrir um það hvort komið sé heildaryfirlit yfir hvaða kostnaður mun í raun verða við þessa breytingu. Þrátt fyrir það þýðir þetta ekki að ég sé að mæla með því að öll verkefni sem færa á til Fiskistofu séu best komin í sjútvrn., síður en svo. Ég tel bara að máið hefði þurft að ígrunda, ég er ekki hlynnt miðstýringu en ég er ekki heldur hlynnt flausturskenndum vinnubrögðum. Ég get því miður ekki komið þeim efasemdum úr huga mínum sem vöknuðu við vinnslu þessa máls. Ég hlýt þó að fagna því að það er horfið frá því að flytja þetta fjórburafrumvarp, fjögur frumvörp saman, keyra það í gegnum þingið. Ég tel að úr því sem komið er hafi ýmsu verið bjargað sem bjargað varð og einkum mjög svo vafasömum áformum um einkavæðingu skoðanastofa. Það var ekki nóg með að þar væru rökstuddar efasemdir um hvort þær stæðust kröfur Evrópubandalagsins, sem eru lofaðar og prísaðar á sumum stundum, heldur voru þarna einkavæðingaráform sem ég er ekki viss um að hafi verið hin heppilegustu, burt séð frá því. Ég hef ekki mikið meira um þetta mál að segja en ég er svo sannarlega ekki ein með mína skoðun á því. Ég vil geta þess að efasemdir um hvort frv. væri tímabært komu fram hjá ýmsum fleirum en mér, m.a. vil ég vitna í umsögn frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, með leyfi forseta, en hér stendur í yfirliti yfir umsagnir: ,,Farmanna- og fiskimannasamband Íslands vill vekja athygli þingmanna á að verið er að endurskoða lög um stjórn fiskveiða um þessar mundir. Þess vegna gæti verið ótímabært að setja lög sem snerta lög nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, á meðan endurskoðun þeirra laga sem nú stendur yfir er ekki lokið.`` Ég vil halda þessu til haga vegna þess að ég held að við höfum ekki fundið í raun neinar haldbærar röksemdir fyrir því að drífa þetta af núna. Ég hef leitað eftir þeim en ekki fundið hjá öðrum nefndarmönnum í sjútvn. Ég vil óska þess að menn flýti sér hægt í þessu þar sem engin bráðbrýn þörf er á því að drífa þetta í gegn. Ég held að ég hafi ekki fleira um þetta að segja að svo stöddu. Vera má að það komi einhver svör eða athugasemdir sem gefa tilefni til frekari umræðu en að svo stöddu held ég að það sé nóg að þetta komi fram.

Herra forseti. Það er þingvenja hér að ef menn tilkynna að mælendaskrá sé tæmd gefa þeir andartaksumþóttunartíma við þær aðstæður vegna þess að stundum háttar þannig til að þingmenn sitja í salnum og eru að undirbúa mál sitt og hafa ekki gert sér grein fyrir því að mælendaskrá sé tæmd og vilja þess vegna fá eðlilegan tíma til að draga upp penna sína og berja í borðin ef þeir hafa ekki eitthvað annað handbært hart sem vel heyrist í. Þetta er gömul þingvenja sem ég veit að forseti á eftir að læra. Herra forseti. Það eru nokkur orð af minni hálfu. Í fyrsta lagi vil ég láta þá skoðun mína koma fram að sú kerfisbreyting sem er lögð til grundvallar frumvarpinu er eðlileg, hún gengur í rétta átt. Hún er afleiðing af alllangri umræðu um þá þætti sem lúta að stjórnkerfi sjávarútvegsmálanna og hafa verið nokkuð til umfjöllunar á mismunandi stigum í þjóðlífinu undanfarin ár. Menn hafa haft af því nokkrar áhyggjur, og ekki að ástæðulausu, að vald og framkvæmdaákvarðanir, jafnvel úrskurðarvald sem líkja mætti við dómsvald, væru að færast saman inn í sjútvrn. í gegnum lagasetningu um stjórn fiskveiða, eftirlit á því sviði og fleiri skylda þætti. Þetta hefur allt saman leitt til þess að menn hafa tekið til umfjöllunar býsna gamalt skipulag í okkar stjórnkerfi hvað þetta varðar. Niðurstaðan er sú, eins og sjá má í frv. og fleiri tengdum, að menn eru sammála um að hér þurfi að gera á réttarfarslega bragarbót og endurskipuleggja stjórnkerfi sjávarútvegsmálanna í framhaldi af þessu. Ég vil því láta það verða mín fyrstu orð hér að ég styð þá hugsun sem liggur til grundvallar frv. og ég tel að mörgu leyti eðlilegt að menn stefni á sjálfstæða stjórnsýslustofnun sem annist mörg eftirlits- og framkvæmdaverkefni á sviði sjávarútvegsmála sem áður hafa verið inni í sjútvrn. Vissulega má rökræða hvaða fyrirkomulag sé þar vænlegast. Ég vil láta það sjónarmið mitt koma fram að í vissum greinum gangi frv., eins og það er nú, útfært, ekki nógu langt í þessum efnum. Ég tel til að mynda að það sé í raun og veru takmarkaður ávinningur af því að setja á fót sjálfstæða stofnun af þessu tagi þegar hún heyrir stjórnarfarslega jafnbeint undir sama fagráðherra og farið hefur með málin. Þannig stendur það til að mynda í 1. gr. frv. með eins fáum orðum og hugsast getur, fjórum orðum, með leyfi forseta: ,,Fiskistofa heyrir undir sjávarútvegsráðherra.`` Það verður varla skýrara. Þarna er ekki á nokkurn hátt gerð tilraun til að skilgreina sjálfstæði stofnunarinnar eða þá armslengd, ef svo mætti að orði komast, sem manni fyndist eðlilegt að hún væri frá yfirmanni sínum, ráðherranum. Þess vegna var það að rætt var í sjútvn. um þá mögulegu breytingu á frv. að Fiskistofunni yrði gefin sjálfstæðari staða og kosin sérstök stjórn af óháðum aðila. Þó svo hún heyrði stjórnskipulega undir sjútvrn. hefði hún sjálfstæðari stöðu. Það varð niðurstaða nefndarinnar og að þeirri niðurstöðu stend ég, þó með þeim fyrirvara sem ég er að gera grein fyrir, að ekki væri endilega ástæða til þess við stofnsetningu starfseminnar að kjósa henni stjórn en þó kæmi það mjög til álita og sérstaklega ef hlutir þróuðust á þann veg að Fiskistofunni yxi fiskur um hrygg og hún yrði að viðamikilli stjórnsýslustofnun á þessu sviði. Nú hygg ég reyndar að það sé ekki vilji neinna aðstandenda, hvorki ráðherra, sem flytur málið, né sjútvn., að hér rísi á legg mikið bákn. Engu að síður er óhjákvæmilegt að horfa til þess möguleika að Fiskistofan verði nokkuð viðamikil stjórnsýslustofnun í fyllingu tímans. Ég er þeirrar skoðunar að eigi hún að þjóna tilgangi sínum og skila okkur þeim árangri að skilja með eðlilegum hætti á milli valds ráðherrans annars vegar og hins vegar einhverrar sjálfstæðrar framkvæmdastofnunar af þessu tagi, þurfi hún að öðlast meira sjálfstæði frá ráðuneyti og ráðherra en frv. gerir ráð fyrir. Það þarf ekki að fara í frekari rökstuðning, alla vega ekki fyrir mitt leyti. Ég held að menn hljóti að skilja við hvað hér er átt en ég leyfi mér þó að nefna til sögunnar nýlega fallna dómsúrskurði sem tengjast stjórnsýslumálum sjávarútvegsins þar sem undirstrikað er mikilvægi þess að menn vandi sig í öllum vinnubrögðum þegar í hlut eiga jafnviðkvæm mál og hér eru á ferðinni og jafnvíðtækt vald eins og færst hefur undir sjútvrn. á undangengnum árum. Í öðru lagi, herra forseti, vil ég leyfa mér að nefna stöðu Fiskifélags Íslands í þessu sambandi. Frv. gerir ráð fyrir því að gildandi lagaákvæði um Fiskifélag Íslands falli brott, þ.e. ákvæði laga nr. 55/1941, um afla- og útgerðarskýrslur. Þetta mun vera sú lagastoð sem Fiskifélag Íslands starfar eftir og hefur lengi gert og þar af leiðir að það er nauðsynlegt að hyggja að því hver verði hin lagalega og stjórnsýslulega staða Fiskifélagsins þegar þessi breyting verður. Sjútvn. kemur að nokkru leyti inn á þetta mál með brtt. sinni á þskj. 933 en þar segir, með leyfi forseta, í brtt. við 4. gr. um að greinin orðist svo: ,,Fiskistofa skal að höfðu samráði við Hagstofu Íslands fela Fiskifélagi Íslands söfnun tiltekinna upplýsinga, úrvinnslu þeirra og útgáfu hagskýrslna á sviði sjávarútvegsmála.`` Hér er Fiskifélagið að sjálfsögðu nefnt og því falið ákveðið hlutverk, því greinin er afdráttarlaus og hljóðar þannig að Fiskistofan skuli fela Fiskifélaginu í samráði við Hagstofu Íslands þetta hlutverk. Þeirri lagastoð sem staðið hefur undir skýrslugerð Fiskifélagsins fram að þessu er kippt burtu með því að fella úr gildi lög um afla- og útgerðarskýrslur sem Fiskifélagið hefur starfað eftir. Nú efa ég ekki að tímabært sé og hefði jafnvel verið fyrir nokkru síðan að breyta þessum lagaákvæðum en þau eru sjálfsagt börn síns tíma. Mér er nokkuð umhugað um að Fiskifélagið hafi trausta stöðu eftir því sem slíkt skal vera í lögum. Ég vil því leyfa mér að leggja til að milli umræðna verði farið yfir það eftir því sem tími vinnst til, hann er kannski ekki mikill að verða en samt mætti huga að því, hvort með þessum hætti sé nægjanlega vel búið lagalega að Fiskifélagi Íslands og staða þess í því sambandi tryggð. Ég er sannfærður um að til þess stendur vilji flestra aðila í sjávarútvegi að það ágæta félag geti áfram sinnt sínu hlutverki og starfað með svipuðum hætti og verið hefur. Ég er a.m.k. ekki, herra forseti, tilbúinn til þess á þessari stundu að raska í neinum veigamiklum atriðum hlutverki og stöðu Fiskifélags Íslands. Mér er að sjálfsögðu ljóst, eins og öðrum hv. þm., að Fiskifélagið er félagasamtök sem getur byggt tilvist sína á öðru en lagaheimildum, þ.e. frjálsum vilja sinna félaga til að mynda sérsamtök og starfa þannig. En Fiskifélagið hefur engu að síður gegnt veigamiklu hlutverki í skýrslugerð og ýmsu faglegu samráði innan greinarinnar og ég tel að það þurfi a.m.k. að skoðast betur áður en skyndiákvarðanir eru teknar um breytingu þar á. Ég vil því hafa þann fyrirvara á um stuðning við frv. að það sé nokkuð ljóst að stöðu Fiskifélagsins sé ekki raskað með þessum breytingum. Komi það í ljós eða takist svo til að staða Fiskifélagsins verði önnur en ætlað er með þessum breytingum áskil ég mér allan rétt til að taka það mál upp á síðari stigum. Það er einnig nefnt í nefndaráliti sjútvn., sem ég vil gera að umtalsefni, að starfsemi þessi, jafnvel í heild sinni eða a.m.k. þættir hennar, geti og eigi að fara fram utan höfuðborgarsvæðisins. Ég vil minna á þennan þátt málsins og lýsa yfir sérstökum stuðningi mínum við að það verði skoðað, sérstaklega í ljósi þeirrar þróunar sem verður. Fari svo að starfsemin aukist að umfangi en sumum býður í grun að svo kunni að fara að þessi stjórnsýslustofnun, Fiskistofa, ef af verður, verði háð svipuðum lögmálum og ýmis önnur stjórnsýslustarfsemi, lögmálum sem kennd eru við ýmsa menn, bæði Smith og Parkinson, að hún vaxi nokkuð á næstu árum, þá finnst mér meira máli skipta en ella að dreifing þeirrar starfsemi verði með einhverju tilliti til verkefnanna sem hún á að þjóna. Það er auðvitað alveg ljóst að sjávarútvegurinn er þannig dreifður um landið að engin efnisleg rök mæla fyrir um það að þjónustustarfsemi við hann eða félagastarfsemi sé öll unnin héðan frá höfuðborgarsvæðinu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar, eins og þegar hefur komið fram í máli fyrri ræðumanna, að þetta mál hefði ekki beðið sér til skaða þótt það hefði kannski fengið ítarlega umfjöllun ásamt fleiri málum, sem væntanlega ná hér ekki fram að ganga, og orðið hluti af víðtækari heildarendurskoðun stjórnkerfis- og gæðamála í sjávarútvegi sem augljóslega stendur fyrir dyrum. Mér sýnist nokkuð ljóst að á dagskrá þingfunda nú á þessum síðustu klukkustundum þinghaldsins séu a.m.k. tvö af fjórum frv. hæstv. sjútvrh., sem tengjast þessu efni, sem bíða næsta þings. Ég sé ekki í fljótu bragði að neitt stórslys yrði þó þeirra biðu sömu örlög. Ég hef að vísu heyrt hæstv. sjútvrh. færa þau rök fram að það sé æskilegt að ná þessari breytingu fyrir næsta fiskveiðiár, eða kvótaár, sem hefst 1. sept. nk. Hvort það er einu árinu fyrr eða skemur, sem þetta gengur allt saman í gegn, tel ég ekki stórmál og hef reyndar ekki verið sannfærður um að afgreiðsla frv. af þessu tagi og gildistími þess sé endilega bundinn við upphaf fiskveiðiársins. Ég er, herra forseti, í grundvallaratriðum hlynntur kerfisbreytingu af því tagi sem hér er fjallað um og mun þess vegna ekki leggja stein í götu frv., þvert á móti standa að því, eins og sjútvn. mælir með, að það verði lögfest ef menn telja að það sé orðið þannig í stakk búið að það sé tímabært. En ég vil að ljóst sé að ég hef á því þessa fyrirvara sem ég hef gert grein fyrir. Hér er frekar spurning að mínu mati um tilhögun og útfærslu en markmið. Menn eru greinilega í grundvallaratriðum sammála um að þörf sé á stjórnsýsluendurbótum og réttarfarsbótum í þessu stjórnkerfi sjávarútvegsins. Það er vel og því fögnum við alþýðubandalagsmenn sem höfum um nokkurt árabil barist fyrir úrbótum á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það í ræðu hv. þm. að færa beri verkefni frá sjútvrn. og einkum vald en það styrkir mig engu að síður meira í þeirri trú að hér hafi verið farið einum of fljótt af stað í þessum efnum, það hefði þurft að ígrunda málið ögn nánar og ekki síst er ég sannfærð um að það er rétt, þar sem ég er fulltrúi Kvennalistans í sjávarútvegsumræðunni, áheyrnarfulltrúi í sjútvn., og við höfum sem kunnugt er lengi haft byggðakvóta á okkar stefnuskrá. Það eru líka mjög misvísandi upplýsingar sem koma fram í nefndarálitinu. Það er verið að byggja upp stofnun eftir ákveðnu lagafrv., það er hins vegar verið að benda á að sumt af þessari starfsemi ætti heima úti á landi. Ég hef tekið undir það og enn og aftur ítreka ég það. Mér finnst það einnig íhugunarefni eftir ræðu hv. þm. að einn nefndarmanna vilji fá umræðu milli 2. og 3. umr. í nefndinni vegna of óskýrra ákvæða varðandi Fiskifélagið en það var jú atriði sem ég gagnrýndi í minni ræðu. Ég held því að við séum mörg sem deilum þeirri skoðun að þetta mál, sem gæti á endanum orðið ljómandi gott, hafi verið unnið of hratt, óþarflega hratt og þurfi nánari skoðunar við.

Herra forseti. Hér er flutt frv. til laga um breyting á lögum nr. 49/1974, um Lífeyrissjóð sjómanna, sbr. lög nr. 10/1978, nr. 15/1980, nr. 48/1981 og nr. 78/1985. Þetta frv. er flutt að beiðni stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna. Nefndin fjallaði um frv. og fékk á sinn fund Gunnar Hafsteinsson, formann stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna, og Árna Guðmundsson, forstöðumann sjóðsins. Samstaða er innan stjórnar sjóðsins um þær lagabreytingar sem frumvarpið mælir fyrir um. Er reglum breytt til samræmis við þær reglur sem gilda í lífeyrissjóðum innan Sambands almennra lífeyrissjóða en Lífeyrissjóður sjómanna er samstarfssjóður sambandsins. Nefndin leggur til að gerðar verði tvær breytingar á frumvarpinu. Meginbreytingin felst í því að við bætist bráðabirgðaákvæði um fimm ára aðlögunartíma þeirra örorkulífeyrisþega og barnalífeyrisþega sem 5. og 8. gr. frumvarpsins kunna að hafa áhrif á. Vegna þessarar breytingar þarf síðari málsliður 10. gr. að falla brott en í honum var gert ráð fyrir að umrædd ákvæði kæmu til framkvæmda 1. janúar 1993. Brtt. þessar eru prentaðar á þskj. 998 og er nánar tiltekið að síðari málsliður 10. gr. falli brott. og að við bætist ákvæði til bráðabirgða er orðist þannig: ,,Örorkumat örorkulífeyrisþega, sem nýtur bóta vegna orkutaps fyrir gildistöku laga þessara, skal fyrstu fimm árin eftir gildistöku laganna miða við vanhæfni sjóðfélaga til þess að gegna starfi því er hann hefur gegnt og aðild hans að sjóðnum er tengd en eftir það skal miða við vanhæfni til almennra starfa. Þá skal breyting á barnalífeyri örorkulífeyrisþega vegna áhrifa ákvæðis 8. gr. laga þessara ekki koma til framkvæmda fyrr en fimm árum eftir gildistöku þeirra.`` Meiri hluti nefndarinnar var meðmæltur því að frv. yrði samþykkt með þessum tveimur breytingum sem ég hef gert hér grein fyrir og undir nál. rita Matthías Bjarnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Vilhjálmur Egilsson og Árni M. Mathiesen og með fyrirvara rita Halldór Ásgrímsson og Jóhannes Geir Sigurgeirsson. Ingi Björn Albertsson var fjarstaddur afgreiðslu málsins, en tveir nefndarmenn skila sérstöku áliti á þskj. 997.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta efh.- og viðskn. á þskj. 997. Okkur tveimur nefndarmönnum, þ.e. Steingrími J. Sigfússyni og þeirri sem hér stendur, fannst að við gætum ekki borið ábyrgð á afgreiðslu þessa máls eins og það ber að og þá einkum og sér í lagi vegna hins skamma tíma sem nefndin hafði til að kanna þetta mál. En nál. er svohljóðandi: ,,Á allra síðustu dögum þingsins fékk nefndin til umfjöllunar breytingu á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna. Breytingartillögurnar eru komnar frá stjórn sjóðsins vegna þeirrar slæmu stöðu sem sjóðurinn stendur frammi fyrir. Breytingarnar eru margar og má þar nefna að verið er að bæta stöðu sambýliskvenna sjómanna, en sjóslys sl. vetrar leiddu í ljós að úrbóta var þörf. Veigamestu breytingarnar fela þó í sér að örorkulífeyrir til sjóðsfélaga og lífeyrir til barna þeirra verður skertur verulega. Að sjálfsögðu fá þessir hópar áfram bætur úr tryggingakerfinu, en það breytir ekki því að í allmörgum tilfellum verður um verulega skerðingu að ræða. Af hálfu sjóðsins er um neyðarúrræði að ræða þar sem útstreymi úr sjóðnum er meira en þær greiðslur sem til hans renna. Sú breyting, sem hér er verið að gera, dugar þó hvergi nærri til að bæta stöðuna, enda eru fleiri aðgerðir til umræðu. Það er mjög brýnt að taka stöðu lífeyrissjóðanna í landinu til rækilegrar athugunar, enda ljóst að margir þeirra munu standa frammi fyrir miklum erfiðleikum á næstu árum, auk þess sem réttindi fólks eru afar misjöfn. Málefni Lífeyrissjóðs sjómanna þarfnast sérstakrar endurskoðunar enda hefur hann um margt sérstöðu. Sjóslys og vinnuslys eru því miður allt of algeng hér við land sem veldur því að miklar bætur eru greiddar úr lífeyrissjóðum sjómanna. Þá má nefna að sjómenn geta hafið töku lífeyris 60 ára að aldri. Það þarf að kanna í samráði við andstandendur sjóðsins hvort ekki eigi að afnema lögin um sjóðinn þannig að hann falli undir þann lagaramma sem gildir um flesta lífeyrissjóði landsins. Þannig væri það fyrst og fremst á valdi sjóðstjórnar og eigenda sjóðsins að ráða stefnunni í stað þess að þurfa að leita til Alþingis á tímum mikilla breytinga og vanda sem blasir við sjóðnum. Þær breytingar, sem frumvarpið um Lífeyrissjóð sjómanna gerir ráð fyrir, snerta afar viðkvæm mál þar sem um afkomu fjölda einstaklinga og fjölskyldna er að ræða. Á þessum vetri hafa sjómenn orðið fyrir verulegum áföllum, annars vegar vegna aflasamdráttar, hins vegar vegna margfaldra árása ríkisstjórnarinnar á kjör þeirra. Samdráttur í tekjum sjómanna gerir Lífeyrissjóði sjómanna að sjálfsögðu erfiðara að standa við skuldbindingar sínar. Undirrituð draga ekki í efa að sjóðstjórn þarf að grípa til aðgerða, en þar sem málið hefur fengið afar litla umfjöllun í nefnd og ekki hefur gefist ráðrúm til að ræða við samtök sjómanna eða þá sem málið snertir treysta undirritaðir nefndarmenn sér ekki til að bera ábyrgð á afgreiðslu þessa máls og munu því sitja hjá við afgreiðslu þess.`` Eins og ég nefndi fyrr, herra forseti, þá rita undir þetta nál. Steingrímur J. Sigfússon og Kristín Ástgeirsdóttir. Því er við þetta að bæta að þær breytingar sem nú er verið að gera á Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins munu leiða til þess að lífeyrissjóðir sjómanna fá allverulegar fjárhæðir til sín sem væntanlega munu breyta nokkuð hinni erfiðu stöðu sem a.m.k. Lífeyrissjóður sjómanna er í. Það verður vonandi til þess að sú skerðing sem fyrirhuguð er á örorkubótum, örorkulífeyri og barnalífeyri verði eitthvað minni en til stendur. Vonandi verður hægt að komast hjá skerðingu. En hér er kannski um dæmi að ræða þar sem verið er að gera alþingismönnum að taka ábyrgð á gerðum aðila úti í bæ sem mér finnst að við ættum í rauninni ekki að vera ábyrg fyrir heldur þeir sem málið snertir og þeir sem taka slíkar ákvarðanir. Þess vegna er bent á það í nál. að það væri rétt að huga að stöðu þessa sjóðs og hvort hann eigi ekki að falla undir þann lagaramma sem gildir um lífeyrissjóðina. Við munum sitja hjá við afgreiðslu þessa máls, herra forseti.

Hæstv. forseti. Það gleður mig að sá málflutningur sem hér hefur farið fram virðist hafa borið allnokkurn árangur. Eins og fram kemur í nál. þeirra hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur og Steingríms J. Sigfússonar hefur málið auðvitað engan veginn fengið þá meðferð í nefnd sem það þurfti. Höfuðatriði þessa máls er það að ofan á alla þá kjaraskerðingu sjómanna sem hér hefur verið stunduð á þessum vetri kemur þetta undarlega frv. fram, flutt að beiðni stjórnar sjóðsins, um að rýra rétt sjómanna til síns eigin lífeyrissjóðs. Eins og ég gat um í dag kom það í ljós í samtali mínu við formann Sjómannasambands Íslands sl. sunnudagsmorgun, það var í gær, að hann hafði ekki hugmynd um að frv. væri til meðferðar í þinginu. Þá getum við ímyndað okkur hversu margir sjómenn hafa hugmynd um það. Að vísu vill það okkur eða þeim til að nú er sjónvarpað beint héðan frá hinu háa Alþingi og ég hef svo sannarlega orðið vör við það að þetta mál hefur vakið nokkra athygli meðal sjómanna. Menn tala hér um slæma stöðu sjóðsins. Enn þá hef ég ekki fengið neitt svar við því hversu slæm þessi staða er. Hvers vegna er ekki lagt fram með frv. sem þessu einhver úttekt á stöðu sjóðsins? Þetta er gjörsamlega óframbærilegt. Í athugasemdum við lagafrv. segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Frv. þetta til breytinga á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna er samið að tilhlutan stjórnar sjóðsins.`` Þar situr meðal annarra hv. 16. þm. Reykv. sem, þegar talað var fyrir málinu hér, sá ekki ástæðu til að taka þátt í umræðunni enda var hann alls ekki í húsinu. Það var ekki fyrr en ég óskaði sérstaklega eftir að hann hlýddi á þessa umræðu að hann kom til hennar. Síðan segir hér áfram: ,,Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru af ýmsu tagi, þær snerta bótarétt sjóðfélaga, rekstur sjóðsins, með hvaða hætti heimilt er að ávaxta fé sjóðsins, vaxtaútreikning vegna vangoldinna iðgjalda og fleiri atriði sem nánar verður vikið að í athugasemdum við einstakar greinar.`` Hér er sem sagt verið að leysa vanda sjóðsins, m.a. vegna vangoldinna iðgjalda, sem eru samtals með dráttarvöxtum 150 millj. kr. sem útgerðin skuldar sjóðnum, með því að rýra kjör sjómannanna. Nú er ljóst að Lífeyrissjóður sjómanna fær u.þ.b. 65% af 228 millj. og ég spyr: Verða verðjöfnunarsjóðspeningarnir líka notaðir þar til viðbótar til að greiða þessa skuld útgerðarinnar? Ég vænti þess. Þar með eru komnir dálitlir peningar í sjóðinn og ber að fagna því. En höfuðatriði þessa máls er auðvitað þetta: Ég er ósammála því að sjómenn eigi að búa við sömu lífeyrissjóðsréttindi og annað fólk. Þeir vinna hættulegri störf. Þeir hafa gjarnan styttri lífaldur í starfi. Þeir eru fjarri heimilum sínum, fá ekki tækifæri til að vera með fjölskyldum sínum langtímum saman. Og ég hef alltaf skilið það svo að þetta bæri að virða á ýmsan hátt í kjörum sjómanna. Þess vegna beitti fyrrv. hæstv. heilbrrh., Svavar Gestsson, sér fyrir því að sjómenn gætu fengið ellilífeyri fyrr en aðrir menn. Þess vegna höfðu sjómenn skattaívilnanir og ýmis hlunnindi sem ég hef hingað til skilið svo að hið háa Alþingi teldi þá fyllilega verðskulda. En nú er frá því snúið og með vitund, vilja og samþykki formanns Sjómannafélags Reykjavíkur, hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, 16. þm. Reykv., er gengið eins og eftir skipulagðri áætlun á kjör sjómanna. Það verður að vera ljóst að það er þá vilji meiri hluta Alþingis að sjómenn njóti í engu í kjörum þeirra erfiðu skilyrða sem þeir búa við. Einhvern tímann ekki alls fyrir löngu --- mig minnir að það hafi verið á síðasta þingi --- gerði ég að umtalsefni slysaskýrslur rannsóknanefndar sjóslysa sem koma seint og illa og eru satt að segja ekki allt of vel unnar, eru satt að segja hálf hráslagaleg lesning. Slysatíðni meðal þessara manna er náttúrlega ekki í neinu samræmi við slysatíðni meðal annarra þegna þessa lands. Hér sé ég að það á ekki að rífa örorkulífeyrinn alveg strax af þeim sem nú eru með hann, það á að gefa þeim fimm ára aðlögunartíma og vissulega er það til bóta. Það fylgir auðvitað barnalífeyrir með börnum örorkulífeyrisþega sjóðsins. En það er auðvitað fráleitt að sjómaður, sem hefur stundað allarðvænleg störf en slasast þannig að hann getur ekki stundað sjómennsku, getur kannski dútlað í einhverjum láglaunastörfum í landi, að hann haldi ekki sínum örorkulífeyri vegna síns fyrri starfa og missi getu til þess að stunda það starf, það nær auðvitað engri átt. Ég ætla að lýsa því yfir hér og nú að ég greiði atkvæði gegn frv. Þetta eru kaldar kveðjur til þessarar stéttar sem menn segja hér u.þ.b. eitt þúsund sinnum á ári að stundi undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar og á tíðum fást menn ekki til að tala um nokkurn skapaðan hlut annað en sjávarútveg, vikum og mánuðum saman. Vissulega er það alveg rétt að án þessara starfa værum við víst harla lítils virði í þessu landi. En á sama tíma voga menn sér að vaða inn í kjör þessara manna aftur og aftur og virðast ekki hafa minnstu samvisku af og allra síst þeir sem hafa tekið að sér forustu í samtökum sjómanna. Herra forseti. Ég er víst búin að tala mig á gat í þessu máli og það er satt að segja til lítils vegna þess að það hlusta fæstir á þetta. Ætli það mundu ekki vera hér samtals tíu þingmenn sem hafa hlýtt á þessar tölur mínar en þeim mun meiri athygli vekur það úti í þjóðfélaginu og á meðal sjómannanna sjálfra, ætla ég að vona. Herra forseti. Það skal vera alveg ljóst: Ég mun greiða atkvæði gegn þessu ljóta frumvarpi.

Herra forseti. Eins og fram kemur á nál. 996 hef ég ásamt Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni, sem fulltrúar Framsfl., undirritað nál. með fyrirvara. Það hefur komið fram við þessa umræðu að hér er um ósk stjórnar lífeyrissjóðsins að ræða. Sú sérstaða gildir með þennan tiltekna lífeyrissjóð að um hann gilda ákveðin lög á sama tíma og hægt er að breyta úthlutunarreglum annarra sjóða með reglugerð. Ég held að það sé mikið umhugsunarefni fyrir Alþingi hvort það sé rétt að einstakir lífeyrissjóðir skuli hafa svo ákveðna löggjöf að þar sé nánast engu hægt að breyta nema með lögum á Alþingi. Í þessu tilviki sendi stjórn sjóðsins Alþingi erindi um beiðni til að breyta þessum reglum, ekki síst til samræmis við það sem gengur og gerist hjá öðrum lífeyrissjóðum. Þetta er mergurinn málsins. Stjórn sjóðsins er að sjálfsögðu að reyna að aðlaga útgjöld sjóðsins að tekjum hans og sannleikurinn er sá að lífeyrissjóður sjómanna getur ekki staðið við allar skuldbindingar sínar eins og þær eru í dag. Í frv. er bæði um það að ræða að draga úr réttindum, sérstaklega að því er varðar örorkulífeyri, og stjórn sjóðsins upplýsti að það væri að mestu leyti til samræmis við það sem gengur og gerist hjá öðrum sjóðum. Hér er líka gert ráð fyrir því að sjóðfélagar fái meiri réttindi en þeir hafa í dag og á það ekki síst við slysatilfelli, sem reynsla er af, ekki síst frá sl. vetri. Við viljum ekki standa í vegi fyrir því að stjórn sjóðsins fái þennan vilja sinn staðfestan á Alþingi. Hitt er svo annað mál að mál þetta er allt of seint fram komið og Alþingi hefur ekki fengið nægilegan tíma til að fjalla um það. Það hlýtur að vera á ábyrgð sjóðstjórnarinnar en það kom skýrt fram að það mundi ekki vera hægt að afgreiða þetta mál nema í bærilegu samkomulagi á Alþingi. Ég vildi með minni afstöðu ekki standa í vegi fyrir því að þetta mál gæti náð hér fram að ganga. Þetta mál er að sjálfsögðu alveg óskylt því að hér hefur í vetur verið samþykkt löggjöf, ekki síst um ellilífeyri sjómanna, þar sem meiri hluti Alþingis samþykkti að taka til baka samhljóða ákvörðun Alþingis fyrir mörgum árum. Þar var um að ræða verulega réttindaskerðingu fyrir sjómenn. Hér er hins vegar um það að tefla að lífeyrissjóðurinn verður að aðlaga útgjöldin að tekjum en ég get vel tekið undir þá gagnrýni sem kom hér fram hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur eða hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að það hefði verið eðlilegra að fyrir lægi betri úttekt á sjóðnum. Ég býst samt við því, hv. 14. þm. Reykv., að ef bíða ætti eftir þeirri úttekt og samræma algjörlega greiðslur úr sjóðnum við getu sjóðsins til frambúðar væri útkoman e.t.v. enn þá verri fyrir sjómannastéttina. Ég hef skilið það svo að stjórn sjóðsins hafi viljað lifa í þeirri von að sjóðurinn fengi meiri tekjur og sú von hefur m.a. komið fram í því að nú fær sjóðurinn verulegar tekjur frá Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins með sama hætti og sjóðurinn fékk hér fyrr á árum allverulegar tekjur úr svokölluðum gengismunasjóði. Ég geri mér afar vel grein fyrir því að lífeyrisréttindi sjómanna verða ekki tryggð með nákvæmri löggjöf um Lífeyrissjóð sjómanna nema tekjur til sjóðsins séu tryggðar. Það er tómt mál að tala um að setja í lög að sjómenn skuli hafa þessi og þessi réttindi og það skuli vera borgað út á tilteknum dögum úr Tryggingastofnun ríkisins ef ekki eru þar fjármunir fyrir hendi. Það er réttmæt gagnrýni að lög um Lífeyrissjóð sjómanna voru sett á sínum tíma án tillits til þess hvort hann gæti nokkurn tíma staðið við sínar skuldbindingar. Það er því miður ekki fyrr en fyrir nokkrum árum, 1985 eða 1986, að sjómenn fara almennt að greiða af fullum tekjum sínum í lífeyrissjóð. Það er aðalástæðan fyrir því hversu lítil réttindi sjómanna eru. Það var sérstaklega í því ljósi sem það var furðuleg ráðstöfun af núverandi ríkisstjórn og stuðningsmönnum hennar að afnema það samkomulag sem tókst um ellilífeyri sjómanna. Það hefði verið þinginu til sóma að leiðrétta þau afglöp sem áttu sér stað á þinginu í vetur, samhliða afgreiðslu þessa máls, en því miður er það svo, hv. 14. þm. Reykv., að núv. ríkisstjórn og meiri hluti sá sem stendur að baki hennar er almennt ekki tilbúinn til að viðurkenna nokkur mistök hvað þá að leiðrétta þau. Ég vil stuðla að því að þetta mál nái fram að ganga. Ég tel einsýnt að það muni aftur koma til umfjöllunar á Alþingi og má vera að það sé réttast að afnema þessi lög eða færa þau í sama farveg og lög um aðra lífeyrissjóði þannig að stjórn þessa sjóðs hafi svipaðar heimildir og möguleika og stjórnir annarra lífeyrissjóða og beri ábyrgð á sínum málum eins og stjórnir annarra lífeyrissjóða en þurfi ekki að sækja ábyrgð sína með einum eða öðrum hætti hér undir Alþingi. Við erum í sjálfu sér ekkert annað að gera en að verða við óskum stjórnarinnar og því er afgreiðsla þessa máls vissulega á ábyrgð Alþingis en samkvæmt beiðni stjórnarinnar. Það er í sjálfu sér ekki eðlilega að málum staðið en þar er ekki við viðkomandi stjórn að sakast. Hún verður að sjálfsögðu að standa að málum með þeim hætti sem lög standa til. Það kom fram í viðræðum við nefndina að stjórn sjóðsins telur á margan hátt eðlilegt að endurskoða þessa löggjöf til samræmis við löggjöf um aðra lífeyrissjóði í landinu.

Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að lengja mál mitt varðandi þetta mál, svo mjög sem það hefur verið um rætt á Alþingi. En aðeins vegna þess sem hér hefur verið sagt þá tek ég undir orð síðasta ræðumanns, hv. 1. þm. Austurl., er hann talar um að stjórn Lífeyrissjóðs sjómanna eigi auðvitað að vera ábyrg gerða sinna og ekki undir ríkisvald eða Alþingi sett. Auðvitað á Lífeyrissjóður sjómanna að vera og starfa með sama hætti og aðrir sjóðir, þ.e. undir reglugerðarákvæðum, eins og t.d. Lífeyrissjóður samvinnustarfsmanna, sem hefur sjómenn innan sinna vébanda og hefur nýlega breytt sinni reglugerð án þess að hv. 14. þm. Reykv. hafi nokkrar athugasemdir gert við það, enda kannski ekki vitað af því. Þar eru sjómenn innan vébanda samvinnusjóðsins sem þurfa að lúta því að fá örorkubætur greiddar í þrjú ár þar til endurmat fer fram eins og gerist í öllum öðrum lífeyrissjóðum þessa lands. Síðast þegar ég ræddi um þetta mál sagði ég að Lífeyrissjóður sjómanna væri einn þeirra lífeyrissjóða sem væru best tryggðir gagnvart útistandandi skuldum. Sá sjóður sem best er tryggður er kannski Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna. Lífeyrissjóður sjómanna á veðbönd í hverju skipi þess útgerðarmanns sem skuldar til sjóðsins. Ég sagði líka þá að líklega væri besta ávöxtun Lífeyrissjóðs sjómanna vanefndir á greiðslum útgerðarmanna í sjóðinn. Ég sagði það líka þá, og bið hv. 14. þm. Reykv. að taka sérstaklega eftir því, að þótt útistandandi séu 150 millj. hjá útgerðinni kemur það aldrei til með að lenda á sjómönnum að greiða þá skuld vegna veðbanda í skipunum sjálfum. Við munum ná þessari skuld inn og þetta er ekki stór skuld miðað við tekjur Lífeyrissjóðs sjómanna. Hv. 18. þm. Reykv. talaði um það, sem rétt er, að auðvitað er það nauðsynlegt að lífeyrissjóðurinn falli undir almennar reglur lífeyrissjóðanna. Með þessari breytingu á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna erum við að aðlaga okkur í þá átt, þó með einni stórri undantekningu og það er greiðsla lífeyris til þeirra sjómanna sem eru orðnir sextugir og hafa stundað sjó í 25 ár. Það er stórt frávik frá því sem almennt er í lífeyrissjóðunum. Það veit ég að hv. þm. vita. Hins vegar er eitt sem ég held að hv. 14. þm. Reykv. þurfi líka að gera sér grein fyrir og það er rétt að rifja það upp þá hún sat í ríkisstjórn með þáv. félmrh. Svavari Gestssyni, sem hún var að segja hér í ræðustól rétt áðan með miklum innileik og var mjög hamingjusöm yfir . . .  Varðandi örorkubæturnar, sem mikið hefur verið rætt um, er það að segja að lífeyrissjóðurinn er að fara fram á samræmingu við aðra sjóði, þ.e. ef örorka hefur varað í fimm ár hjá sjómanni og hún er áfram sú sama þá hlýtur viðkomandi sjómaður að sjálfsögðu áfram örorkubætur úr sjóðnum. Það er aðeins þessi aðlögun sem felst í breytingu á lögunum í þá veru að sjómaður fái fimm ára aðlögunartímabil í landi til að aðlaga sig að breyttum staðháttum og sé hann þá þannig í sveit settur að örorkan hafi verulega breyst þannig að hann geti tekið upp önnur störf í landi þá skerðist örorkan um þær prósentur sem örorkan hefur minnkað. Það er eðlilegt að lífeyrissjóðurinn geri þessa ráðstöfun vegna þess að það kom fram í umræðunni um daginn að menn teldu eðlilegt að iðgjöld til Lífeyrissjóðs sjómanna yrðu hækkuð til þess að hann gæti staðið undir þessum skuldbindingum óbreyttum, þ.e. svo lengi sem maður gæti ekki stundað sjómennsku þá mundi hann njóta örorkubóta úr Lífeyrissjóði sjómanna að fullu jafnvel þótt hann gæti stundað störf eins og hver annar landmaður. Við teljum að þetta sé ekki eðlilegt miðað við tilgang lífeyrissjóðanna sem fyrst og fremst byggist á því að greiða mönnum ellilífeyri. Tryggingarlegur þáttur lífeyrissjóðanna er að vísu til og er staðreynd en það var ekki sú hugsun sem ríkti þegar sjóðirnir voru stofnaðir. Aðeins út af því að hv. 14. þm. Reykv. kom inn á það áðan að þegar hún hóf þetta mál 4. maí þá hafi ég ekki verið til staðar í húsinu. Nú þykir mér rétt að upplýsa það að föstudaginn 8. maí talaði ég við forseta um það hvort nú yrði tekið til umræðu málefni Lífeyrissjóðs sjómanna. Þá var upplýst af hæstv. forseta, Sturlu Böðvarssyni, að hv. 14. þm. Reykv. hefði komið til forseta og sagt: Ég þarf að fara burtu úr húsinu og þess vegna óska ég eftir því og treysti því að málefni lífeyrissjóðanna verði ekki tekið til umræðu. En þá var 16. þm. Reykv. í húsinu til að ræða málið en ekki hv. 14. þm. Reykv. Mér finnst því óþarflega mikið gert úr því þótt ég hafi brugðið mér frá þennan tiltekna dag, 4. maí. Enn er verið að klifa á því.

Aðeins til að það sé ljóst, hæstv. forseti, að það var fyrst hæstv. fjmrh. sem talaði fyrir þessu máli og það var við þá umræðu sem formaður Sjómannafélagsins og hv. 16. þm. Reykv. var ekki í húsinu. En um málflutning hans er svo sem ekki mikið að segja. Þegar útgerðin skuldar er gengið í Verðjöfnunarsjóð og alla mögulega og ómögulega sjóði. En til þess að leysa vandræði Lífeyrissjóðs sjómanna er gengið á rétt slasaðra sjómanna til að fá bætur úr sjóðnum sem þeir eru búnir að vera að borga í. Þessi málflutningur er auðvitað fyrir neðan allar hellur, einkum og sér í lagi þegar tekið er tillit til þess að það er búið að svipta sjómenn möguleikanum á að hefja töku ellilífeyris við 60 ára aldur. En þetta segir okkur ekkert annað en það að þetta er hugur hins háa Alþingis til sjómannastéttarinnar og það er þá eins gott að það sé alveg skýrt.

Virðulegur forseti. Það er með ólíkindum að hv. 14. þm. Reykv. skuli leggja upp með slíkan málflutning að þetta sé hugur þingsins í garð sjómanna. Það er rétt að upplýsa að það liggur alveg ljóst fyrir að Lífeyrissjóður sjómanna á fyrir um 63% af skuldbindingum sínum, hann vill standa á eigin fótum og hann vill standa við skuldbindingar sínar. Ekki er eðlilegt að þeim, sem eru ekki lengur með þá starfsorku sem þeir höfðu þegar þeir voru til sjós, hafa haft fimm ára aðlögun og eru orðnir fullfrískir og fullfærir á vinnumarkaði jafnhliða því sem þeir hafa fullar tekjur af störfum í landi, sé enn fremur greidd full örorka úr Lífeyrissjóði sjómanna. Ég vildi líka benda hv. 14. þm. á að munurinn á Lífeyrissjóði sjómanna og Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna er sá að Lífeyrissjóður sjómanna hefur ábyrgð og sækir ekki fjármagn í ríkiskassann eins og sá lífeyrissjóður sem hv. 14. þm. Reykv. greiðir í. Við ætlum að standa á eigin fótum, við ætlum að vera þess megnugir að standa við skuldbindingar sjóðsins. Ég bið 14. þm. Reykv. enn einu sinni að fara með rétt mál. Við ætlum ekki að skerða örorku sjómanna með þeim hætti öðrum en sé maður fullfrískur til vinnu þá falla niður greiðslur, þá falla niður örorkubætur. Að öðrum kosti mun hann njóta þeirra að fullu eins og um væri að ræða örorku sem greidd er þegar hann kemur í land.

Hæstv. forseti. Það er með hreinum ólíkindum að hv. 16. þm. Reykv. og formaður Sjómannafélags Reykjavíkur skuli ekki enn skilja um hvað er verið að tala. Enginn hefur farið fram á örorku handa fullfrískum sjómönnum. Verið er að fara fram á að þeir haldi rétti sínum vegna þess orkutaps, sem þeir urðu fyrir, og orsakaði það að þeir geta ekki stundað sjómennsku lengur. Það er dálítill munur á því að vera skipverji á verksmiðjutogara við fulla heilsu og húsvörður í Reykjavík. Ef hv. þm. skilur þetta ekki þá get ég ekki rökrætt við hann.  1 / 4 af því sem hann vann áður og hafði menntun og uppeldi til eins og segir í lögunum er álitinn 75% öryrki. Það þýðir að maðurinn getur ekki unnið það starf sem hann kunni og hafði undirbúið sig til. Svo vill til að það er kunnátta að baki sjómennsku eins og öðrum störfum. En það er auðvitað ekkert eigandi við hv. 16. þm. Reykv. ef hann skilur þetta ekki. Síðan talar hann eins og ég en ekki hann sé félagi í Lífeyrissjóði alþingismanna. Ætli við sitjum þar ekki saman? Eða er ekki svo, hæstv. forseti? Nú veit ég ekki hvort hv. 16. þm. Reykv. er í einhverjum fleiri lífeyrissjóðum en það er ég alla vega ekki. En ég býst við að við sitjum bæði að kjötkötlunum í Lífeyrissjóði alþingismanna um þessar stundir.

Virðulegi forseti. Ég hef fylgst af athygli með þeim umræðum sem hafa farið fram að frumkvæði hv. 14. þm. Reykv. um Lífeyrissjóð sjómanna. Ég held að málið liggi með þeim hætti að það væri náttúrlega langeðlilegast að salta þetta mál og vera ekki að rembast við að reyna að koma því frekar í gegnum þingið á þessum stutta tíma sem eftir er. En ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hljóðs er sú að hv. 16. þm. Reykv. gat mín vinsamlega í ræðu sinni eða hitt þó heldur hér fyrr í kvöld. Þannig háttar til að á árinu 1982 var flutt frv. til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna. Efni þess var það að sjómenn skyldu geta tekið lífeyri við 60 ára aldur úr þeim sjóði eins og úr almannatrygginum. Það var þáv. hæstv. fjmrh. sem flutti frv., Ragnar Arnalds, sem einnig er í þessum sal í dag. Þetta frv. sem hæstv. þáv. fjmrh. flutti var flutt að beiðni stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna á þeim tíma líka. Það var ekki vegna þess að fyrirheit lægi fyrir um það efni af hálfu þáv. ríkisstjórnar. Það lá ekki fyrir. Hins vegar var rækilega farið yfir það mál af þáv. ríkisstjórn af sérstakri nefnd sem skipuð var og hún komst að þeirri niðurstöðu að ef koma ætti sérstaklega til móts við Lífeyrissjóð sjómanna þá yrði að gera það við fleiri sjóði. Þar væri um að ræða kostnað upp á gífurlega háar upphæðir. Nefndarálit þessarar nefndar lá fyrir vorið 1983 og var tekið til meðferðar af þeim fjmrh. sem þá tók við vorið 1983 sem var Albert Guðmundsson. Hann fjallaði síðan lengi um það mál að sögn og nefndin skilaði áliti enn um það að ríkið yrði að leggja til peninga og ríkið neitaði að leggja til þá peninga. Það er auðvitað að snúa höfðinu algjörlega við á þessum hlutum ef hv. þm. ætlar sér að fara að kenna mér og hv. þm. Ragnari Arnalds um þennan vanda. Við vitum auðvitað að hann er til. Aðalatriðið er í þessu máli að núv. ríkisstjórn hefur gert lögin um 60 ára lífeyrisaldur sjómanna að engu. Það er afrek sem hv. 16. þm. Reykv. er með á bakinu og ég skil vel að hann skuli kveinka sér undan því.

Herra forseti. Umræða um þetta mál hefur kannski borist víðar en við sem unnum að þessu máli í efh.- og viðskn. ætluðum í fyrstu. Auðvitað er ljóst að þetta mál tengist vanda lífeyrissjóðakerfisins í landinu almennt og vandi Lífeyrissjóðs sjómanna er að mörgu leyti hliðstæður þeim sem fjölmargir aðrir lífeyrissjóðir landsmanna standa frammi fyrir. Það vekur okkur auðvitað til umhugsunar um það hvernig þessi mál eru stödd almennt hjá okkur landsmönnum. Þó er ljóst að lífeyrissjóður sjómanna býr að nokkru leyti við aðrar aðstæður en hinir almennu lífeyrissjóðir og það endurspeglast m.a. í þessum frumvarpsflutningi að um hann gilda sérlög og það er þess vegna ekki á valdi sjóðstjórnarinnar og eigenda sjóðsins eins og er í öðrum tilvikum að framkvæma þær breytingar á reglum sjóðsins og bótagreiðslum sem haft geta áhrif á fjárhag sjóðsins og greiðslugetu. Þess vegna er frv. fyrir þinginu flutt að beiðni stjórnar sjóðsins eða a.m.k. með samþykki þeirrar stjórnar um tilteknar breytingar á bótagreiðslum frá sjóðnum. Ég vil í þessu sambandi taka þetta mál aðeins inn í það almenna samhengi sem mér finnst óhjákvæmilegt að nefna undir lok 115. löggjafarþings sem svo er númerað frá endurreisn Alþingis. Þetta er ekki fyrsta málið en vonandi það síðasta sem kemur að kjörum sjómanna á þessu þingi. Það er nefnilega svo því miður að fleiri mál hafa farið í gegn sem hafa haft áhrif á tekjur eða afkomu sjómanna. Ég held að alveg óhjákvæmilegt sé að nefna í því sambandi þau tvö frv. sem hafa sérstaklega skert kjör sjómanna á þessu þingi sem urðu að lögum fyrr í vetur og það er auðvitað í fyrsta lagi skerðing á sjómannafrádrætti sem var afgreidd sælla minninga eða vansælla og í öðru lagi ráðstafanir gagnvart lífeyristökurétti sjómanna í gegnum tekjutengingu lífeyris. Því er það svo að það er eðli málsins samkvæmt nokkuð viðkvæmt þegar enn kemur inn frv. sem hróflar við afkomu þessarar stéttar með tilteknum hætti og ég hlýt að taka undir það sem m.a. hefur verið sagt af hv. 14. þm. Reykv. að það er afar vandasamt og viðkvæmt þegar farið er út í breytingar á jafnviðkvæmum málum eins og örorkulífeyrir og barnalífeyrir til handa sjómannafjölskyldum við erfiðar aðstæður eru. Við þekkjum það væntanlega vel allir hv. alþingismenn, eða eigum a.m.k. að gera, að sjómannsstarfið er eitt allra hættulegasta og erfiðasta starf sem unnið er ekki bara hér á landi heldur víðar því að slysatíðni eða líkindahlutföll í þeim efnum færa okkur heim sanninn um að slysatíðnin hér er með því allra hæsta sem þekkist í nokkru starfi af þessu tagi. Þetta er sömuleiðis erfitt og slítandi starf og af þeim ástæðum hafa m.a. náðst fram ákvæði um lífeyristökurétt sjómanna við yngri aldursmörk en hjá öðrum stéttum. Þetta eru erfiðisvinnumannaákvæði sem eru reyndar þekkt úr löggjöf nálægra landa og mun vera til að mynda í gildi þar sem í hlut eiga skógarhöggsmenn eða ýmsar aðrar erfiðisvinnustéttir annarra landa sem sérstaklega eru viðurkenndar sem slíkar. Það verður því með engum rétti sagt að þetta þing hafi farið mildum höndum um stöðu sjómanna á Íslandi hvað þessa hluti snertir. Ég held að jafnvel hv. 16. þm. Reykv. verði að horfast í augu við þær köldu staðreyndir að svo er. En að öðru leyti ætla ég ekki að gera hans hlut verri en annarra manna í því sem að hefur borið á þessu þingi í þeim efnum. Það sem mér finnst einna verst, herra forseti, í sambandi við þetta er það að hér er náttúrlega ekki á nokkurn hátt tekið heildstætt á vanda Lífeyrissjóðs sjómanna eða starfskjörum sjómannastéttarinnar hvað þetta snertir, því miður. Þvert á móti liggur fyrir og er yfirlýst af forsvarsmönnum Lífeyrissjóðs sjómanna að þetta sé nánast eins og dropi í hafið til að rétta við stöðu Lífeyrissjóðs sjómanna. Þá hlýtur maður að spyrja sig að því: Hvers vegna er það valið að fara í þessi viðkvæmu ákvæði sem eru aðeins lítill hluti af útgjöldum sjóðsins á komandi tímum þar sem eru ákvæðin um örorkulífeyri og barnalífeyri til tiltekins hluta sjómannafjölskyldna í landinu? Af hverju er ekki frekar tekið heildstætt á vanda lífeyrissjóðsins þar sem þessir hlutir og e.t.v. einhver skerðing á örorkulífeyri og barnalífeyri er hluti af heildarbreytingum á fyrirkomulagi Lífeyrissjóðs sjómanna þannig að séð sé fyrir endann á fjárhagsstöðu hans? Og það er þetta sem veldur mestum efasemdum í mínu brjósti, herra forseti, að það skuli vera lagt fram í þingi frv. sem tekur á þessum viðkvæma hluta af bótagreiðslum sjóðsins en hróflar ekki í neinu við stöðu hans að öðru leyti. Þetta veldur því, herra forseti, að ég hef ekki treyst mér til að taka ábyrgð á afgreiðslu þessa máls og deili þess vegna nál. með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur um að ég tel best að flytjendurnir, hæstv. ríkisstjórn, beri alla ábyrgð og sóma ef svo skyldi til takast af afgreiðslu þessa frv. Hér hefur líka verið nefnt í þessu sambandi að í tengslum við breytingar á Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins eru væntanlegar til Lífeyrissjóðs sjómanna allnokkrar tekjur. En því er auðvitað til að svara að jafnvel þeir fjármunir breyta litlu um heildarstöðu sjóðsins sé til framtíðar litið. Þeir einir og sér daga fljótt uppi ef engar breytingar verða að öðru leyti á stöðu sjóðsins. Það er að vísu þannig að frv. verkar á tvo vegu varðandi afkomu Lífeyrissjóðs sjómanna, annars vegar í gegnum þær beinu tekjur sem renna í sjóðinn og hins vegar í gegnum það að þar fæst væntanlega uppgjör á skuldum ýmissa sjávarútvegsfyrirtækja við Lífeyrissjóð sjómanna og er það náttúrlega vel. En eins og hér hefur þegar komið fram er það kannski ekki mesta áhyggjuefni Lífeyrissjóðs sjómanna að hann eigi útistandandi nokkrar óuppgerðar skuldir því þær eru sæmilega tryggðar eftir atvikum. Ég vil að lokum, herra forseti, láta það koma fram af minni hálfu að ég tel að sjálfsögðu þá brtt. sem flutt er af hv. efh.- og viðskn. vera verulega til bóta. Hún gefur þó fimm ára aðlögunartíma að þessari réttindaskerðingu til handa öllum þeim sem fyrir henni verða í framtíðinni. Út frá venjulegum réttarfarslegum sjónarmiðum er það að sjálfsögðu til bóta að menn fái þarna nokkurn aðlögunarfrest. En það breytir ekki hinu að ég hef ekki öðlast sannfæringu fyrir því að þessar breytingar séu í því skynsamlega og rökstudda heildarsamhengi við málefni Lífeyrissjóðs sjómanna sem fullnægja mínum kröfum um að hægt sé að styðja þetta mál. Ég mun þess vegna ekki greiða því atkvæði en sitja hjá við afgreiðslu málsins, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá félmn. á þskj. 977 um frv. til laga um vernd barna og ungmenna. Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og fékk á sinn fund um málið Sigríði Ingvarsdóttur héraðsdómara, Ingibjörgu Rafnar löfgræðing, Drífu Pálsdóttur, deildarstjóra í dómsmálaráðuneytinu, og Þórð Skúlason, framkvæmdastjóra Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þá studdist nefndin við umsagnir sem menntamálanefnd efri deildar bárust á 113. þingi um frumvarpið, sem og breytingartillögur sem sú nefnd gerði við frumvarpið en það varð eigi útrætt á því þingi. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þingskjali. Flestar breytingarnar byggjast á breytingartillögum menntamálanefndar frá 113. þingi en í þeim breytingartillögum var í flestum tilvikum ekki um verulegar efnisbreytingar að ræða. Auk þessa gerir nefndin nokkrar viðbótarbreytingar. Í þeim breytingartillögum eru nokkrar efnisbreytingar, sem og lagfæringar á tilvísunum til laga sem tekið hafa breytingum frá því að frumvarpið var samið, þ.e. barnalaga, laga um meðferð einkamála, laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði og aðfararlaga. Þá gerir nefndin tillögu um að gildistaka frumvarpsins frestist til 1. janúar 1993. Nefndin vill vegna ákvæða 5. mgr. 36. gr. frumvarpsins, þar sem kveðið er á um að barnaverndarnefnd eigi úrlausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra, láta koma fram að hún telur að það ákvæði gildi aðeins um þau tilvik þar sem barnaverndarástæður liggja til grundvallar fóstri. Einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja breytingartillögum er fram kunna að koma. Undir nál. rita Rannveig Guðmundsdóttir, Eggert Haukdal, Ingibjörg Pálmadóttir, Einar K. Guðfinnsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, með fyrirvara, Kristinn H. Gunnarsson, Sigríður A. Þórðardóttir, Jónas Hallgrímsson og Sigbjörn Gunnarsson. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áður var stuðst við brtt. hv. menntm. frá 113. löggjafarþingi og þær brtt. voru prentaðar sem fskj. með frv. á síðu 49 og 50 og eru að miklu leyti teknar óbreyttar upp, að öðru leyti en því sem snýr að tilvísunum og svo hafa tilvísanir breyst í öðrum þáttum þar sem þess var þörf. Brtt. félmn. eru í heild birtar á þskj. 978 og mun ég ekki lesa þær en kýs að nefna nokkrar þar sem um efnisatriði er að ræða. Þar vil ég fyrst nefna 4. lið brtt. sem á við 6. gr. Þar stendur í a-lið að 1. mgr. orðist svo: ,,Á vegum sveitarfélaga skulu starfa barnaverndarnefndir. Borgarstjórn Reykjavíkur og bæjarstjórnir í kaupstöðum kjósa barnaverndarnefndir, sbr. þó 2. mgr. Minni sveitarfélög skulu sameinast um kosningu barnaverndarnefndar. Heimilt er sveitarstjórn að fela héraðsnefnd eða stjórn byggðasamlags kosningu barnaverndarnefndar er nær yfir fleiri en eitt sveitarfélag eða semja um svæðisbundið samstarf með öðrum hætti en að framan greinir.`` Þarna var áður um bæjarstjórnir, borgarstjórn og héraðsnefndir að ræða en við höfum sem sagt valið það í samráði við Samband sveitarfélaga að þarna skuli vera meira val. Ég vil líka geta þess varðandi fimmta lið, þar sem segir að 7.--9. gr. frv. falli brott, að það eru greinar sem eiga við kjörtímabil nefndar og var það líka að ábendingu Sambands sveitarfélaga sem taldi að þar sem þessi ákvæði ættu heima og væru í sveitarstjórnarlögum væri óþarft að vera með þau inni í þessum sérlögum. Við 7. lið eru eiginlega eingöngu tilvísanir. Það sem breytt er efnislega er til dæmis í 13. lið þar segir um 25. gr. að eftirfarandi breytingar verði á greininni: ,,a. Við 2. mgr. bætist nýr málsliður svohljóðandi: Heimilt er að gefa barni undir 12 ára aldri kost á að tjá sig með sama hætti óski barnið þess.`` Þetta er við grein þar sem segir að skylda sé að barn yfir 12 ára aldri fái að tjá sig varðandi fósturmál. Þá vil ég nefna 15. lið varðandi 28. gr., í b-lið þeirrar brtt. segir svo: ,,Úrskurð á grundvelli d-liðar fyrri málsgreinar, þegar um er að ræða nýfætt barn sem enn hefur ekki flust í umsjá foreldra, er einungis heimilt að kveða upp hafi viðeigandi aðgerðir skv. 24. gr. verið reyndar til þrautar án árangurs.`` Þarna er verið að reyna að kveða nægilega fast að orði til að afstýra, ef ég má orða það svo, að slys verði varðandi þessi mál. 23. liður brtt. er um að fyrri málsliður 45. gr. orðist svo: ,,Um vanhæfi nefndarmanna til meðferðar einstakra mála gilda lagareglur um vanhæfi héraðsdómara til að fara með einkamál eftir því sem við getur átt.`` Að lokum vil ég nefna 29. lið sem á við 54. gr. en hún fjallar um unglingaheimili, meðferðarheimili og mun einnig eiga við heimili fyrir vegalaus börn. Eins og sagt var frá í framsögu og áður hefur komið fram hefur orðið samkomulag á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi kostnaðarskiptingu þar sem ríkið tekur m.a. á sig að greiða kostnað vegna heimila fyrir vegalaus börn. Í brtt. segir að við 3. mgr. 54. gr. bætist nýr málsliður svohljóðandi: ,,Kostnaður slíkra heimila greiðist úr ríkissjóði.`` Að öðru leyti eru brtt. eiginlega samhljóða því sem menntmn. flutti á 113. löggjafarþingi.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom hjá hv. formanni félmn. þá skrifa ég undir nál. félmn. með fyrirvara. Þessi fyrirvari minn lýtur bæði að meðferð og innihaldi frv. og langar mig aðeins að útskýra í hverju fyrirvarinn felst. Eins og hér hefur margsinnis komið fram var þetta frv. til meðferðar á síðasta þingi. Þá var það til umfjöllunar í menntmn. efri deildar. Það kann vel að vera að sú nefnd hafi fjallað mjög ítarlega um málið en svo mikið er víst að hún gerði fjölmargar brtt. við frv. Þrátt fyrir þessa umfjöllun í nefndinni og tillögur nefndarinnar dagaði frv. engu að síður uppi í þinginu og fékk aldrei umfjöllun við 2. umr. Enginn sem þá fjallaði um málið í nefnd, þ.e. menntmn. efri deildar, hefur komið að þessu máli núna vegna þess að nú fór málið til félmn. þar sem ætlunin er að flytja málaflokkinn úr menntmrn. í félmrn. Aðrir einstaklingar sitja í félmn. en sátu í menntmn. í fyrra. Hér er því um allt annan hóp að ræða sem hefur fjallað um málið. Það voru engar breytingar gerðar á frv. í millitíðinni frá því að það var rætt á síðasta þingi og þar til það var lagt fram á þessu þingi. Engu að síður kom frv. mjög seint fram núna. Menntmrh. hafði allt haustið til að leggja frv. fram og hann gat líka lagt það fram strax eftir áramót en það kom ekki fyrr en í mars, held ég að mér sé óhætt að segja. Félmn. hefur haft mjög lítinn tíma til að vinna þetta mál og að mínu viti og í mínum huga eru þetta mjög ófullnægjandi vinnubrögð. Hér er um mjög viðamikið og viðkvæmt mál að ræða og í rauninni rangt að meðhöndla það með miklum hraði á Alþingi. Ég veit engu að síður að eftir þessu máli er beðið mjög víða í þjóðfélaginu og það er mörgum mjög mikið í mun, sérstaklega þeim sem starfa að þessum málum, að frv. verði að lögum. Þeir óttast að gerist það ekki nú á þessu þingi hljóti það ekki náð fyrir augum Alþingis í haust þegar umræðan um Evrópska efnahagssvæðið verður í fullum gangi. Aðrir nefndarmenn í félmn. lýstu sig tilbúna til afgreiðslu um málið og ég vil ekki standa gegn því að það verði gert og undirritaði sem sagt með fyrirvara. Þetta lýtur að hinni formlegu hlið málsins. En ef ég fjalla aðeins um hina efnislegu hlið er fyrirvari minn líka varðandi innihald frv. og snýr öðru fremur að úrskurðaraðila í barnaverndarmálum. Með þessu frv. breytist það í sjálfu sér ekki að eftir sem áður er það stjórnsýsluaðili sem hefur síðasta orðið í barnaverndarmálum, þ.e. barnaverndarnefndir heima í héraði og síðan barnaverndarráð sem verður málskotsaðili. Það eru barnaverndarnefndirnar heima í héraði sem fella úrskurðina og síðan er hægt að skjóta þeim til barnaverndarráðs. Þetta kemur kannski ekki að sök nema í málum þar sem foreldrar eru sviptir forsjá barna sinna og börnin flutt til vandalausra. Í slíkum tilvikum er um svo alvarlega aðgerð að ræða að það væri í raun ekki óeðlilegt að dómsvaldið en ekki framkvæmdarvaldið hefði síðasta orðið í slíkum málum. Í þessu sambandi má geta þess að í nýsamþykktum barnalögum var gerð sú breyting á meðferð forræðisdeilna milli foreldra við skilnað að þeir geta valið hvort dómsmrn. úrskurðar í málinu eða dómstóll. Þeir geta sem sagt valið að vísa málinu til úrskurðar hjá dómstól. Með öðrum orðum: Foreldrar sem eiga í innbyrðis forræðisdeilu sín á milli eiga kost á dómstólaleið en ekki foreldrar sem eiga í forræðisdeilu við opinbera aðila. Auðvitað má segja að á þessum málum sé sá eðlismunur að í forræðisdeilu foreldra sé ekki verið að fjalla um vanhæfni þeirra heldur er verið að kveða upp úrskurð í máli tveggja hæfra einstaklinga, finna út hjá hvorum aðilanum barnið sé betur komið. Í barnaverndarmáli er vanhæfni hins vegar forsenda málsins. Í slíkum málum má ætla að andlegri eða líkamlegri heilsu barns eða þroska sé hætta búin af þeim aðstæðum sem það býr við á heimili foreldra sinna. Vanhæfni af einhverju tagi er því forsenda málsins. Í slíku tilfelli á barnaverndarnefnd að gæta hagsmuna barnsins og úrskurða á forsendum barnsins en ekki hinna fullorðnu. Það breytir þó ekki því að tryggja verður réttaröryggi foreldra og gæta þess að málsmeðferð sé réttlát. Mig langar í þessu sambandi að vísa til umsagna sem hafa komið við þetta frv., bæði frá Dómarafélagi Íslands og eins frá Lögmannafélagi Íslands. Í umsögn frá Dómarafélaginu segir m.a. í lokaorðum: ,,Ef niðurstaða endurskoðunar barnalaga leiðir til þess að með einhverjum hætti verði hægt að bera deilur í forsjármálum efnislega undir dómstóla þá væri á margan hátt eðlilegt að samræmi ríkti um málsmeðferðina í þessum lögum.`` Þetta er skrifað á síðasta ári áður en barnaverndarlögin voru samþykkt hér og þeir leggja til að ef endurskoðun barnalaganna leiði til þess að dómstólaleiðin verði gerð fær ætti í rauninni það sama að gilda um barnaverndarmálin. Í umsögn frá Lögmannafélaginu sem er frá 30. nóv. 1990 --- en eins og ég sagði tók frv. engum breytingum frá þeim tíma og þar til það var lagt fram í þinginu aftur eftir áramót --- segir, með leyfi forseta: ,,Með því að barnaverndarnefndir kveði upp úrskurði er brotin sú regla að úrskurðaraðili skuli vera óháður, sjá 6. gr. og 49. gr. [í þessu tiltekna frv. sem verið er að vísa til]. Sérstaklega á þetta við þar sem félagsmálaráðum eða félagsmálanefndum eru falin störf barnaverndarnefnda. Starfsmenn nefndanna vinna að málinu og taka afstöðu til aðgerða sem síðan er úrskurðað um í barnaverndarnefndum. Laganefndin fellst ekki á þá röksemd höfunda frv. að ókostir dómstólaleiðarinnar séu það miklir að ráðlegt sé að hafa óbreytt ástand. Laganefndin telur að menn séu of fastir í gamalli tilhögun. Ekkert er því til fyrirstöðu að mál af þessu tagi hafi forgang hjá dómstólum auk þess sem bent skal á að mál taka oft mjög langan tíma hjá barnaverndarnefndum. Í greinargerð segir að ætla megi að dómstólaleiðin tryggi rétt foreldra best en höfundar frv. telja ekki ljóst að hið sama gildi um öryggi og velferð barnsins þegar mál eru rekin fyrir dómstólum. Þessu er vísað á bug og minnt á að það er óumdeilt að dómstólaleiðin er vandaðasta leiðin til niðurstöðu í hverju máli. Í þessu sambandi er vakin athygli á því að þorri umsagnaraðila frv. eru úrskurðaraðilar.`` Þetta segir sem sagt í umsögn frá laganefnd Lögmannafélags Íslands. Engu að síður segir laganefndin hér: ,,Laganefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim athugasemdum sem gerðar eru í 7. tölulið.`` Það er sem sagt ljóst að það eru talsverðar athugasemdir við þennan þátt. Enn má geta þess sem rökstuðnings í þessu máli að í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem við höfum nýlega samþykkt á Alþingi, er gert ráð fyrir því að dómstólameðferð þurfi til að þvinga fram aðskilnað foreldris og barns því að öðrum kosti sé ekki fyllsta réttaröryggis gætt. Það má því segja að sú skipan mála sem lögð er til í þessu frv. um vernd barna og ungmenna sé í andstöðu við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er dómstólaþáttur þessa máls eða kannski öllu heldur skortur á honum sem hefur vafist mjög fyrir mér við skoðun málsins. Það er mitt álit að við í félmn. hefðum þurft að fá upplýsingar um hvernig þessu er háttað í nágrannalöndum okkar og hver reynsla þeirra er í þessum málum. En þrátt fyrir þessar efasemdir hef ég ákveðið að beygja mig fyrir afgreiðslu málsins og hindra það ekki og skrifa því undir með fyrirvara. Ástæðurnar eru öðru fremur þær að með frv. er barnaverndarráð styrkt verulega sem málskotsaðili frá því sem er í dag. Það er komið í veg fyrir að barnaverndarráð sé að vinna að málum með barnaverndarnefndum á frumstigi eins og nú er. Það er í rauninni komið í veg fyrir með frv. að það sé bæði framkvæmdaraðili og málskotsaðili og má því segja að barnaverndarráð fái að ýmsu leyti yfirbragð dómstóls í frv. Það er heilmikið skref í rétta átt sem tekið er með frv. Þá beygi ég mig líka undir þau rök að fyrsta skrefið í þá átt að bæta meðferð barnaverndarmála sé að bæta vinnslu mála heima í hérði. Það sé nauðsynlegt að stækka umdæmi barnaverndarnefnda og tryggja að þær hafi fagfólk á sínum snærum sem sjái um vinnslu mála. Í dag eru barnaverndarnefndir í sveitarfélögunum ekki í stakk búnar til að vinna mál í hendur dómstóla. Má segja að mjög víða um land sé vinnsla þessara mála í ólestri og það þurfi að styrkja verulega þessa grasrót í barnaverndarstarfi til að hún sé hæf til að vinna mál í hendur dómstóla. Það sem upp á vantar í vinnslu mála hjá barnaverndarnefndum er svo hægt að lagfæra hjá barnaverndarráði samkvæmt frv., sem getur látið rannsaka einstaka þætti máls sjálfstætt ef það telur einhverju ábótavant. Þetta mundi hins vegar dómstóll ekki gera og mundi væntanlega vísa málum frá ef formgalli væri á þeim. Einmitt vegna þess hversu mér finnst mikilvægt að styrkja barnaverndarstarf heima í héraði og efla barnaverndarnefndir þar og faglega vinnu þá urðu það mér mikil vonbrigði að ekki reyndist unnt að halda í þau ákvæði frv. sem gera ráð fyrir að barnaverndarmál verði sett í hendur héraðsnefnda. Eins og frv. var lagt fram á síðasta þingi og svo aftur á þessu var gert ráð fyrir því að barnaverndarmál yrðu sett í hendur héraðsnefnda. Þegar farið var að skoða málið í félmn. núna gerði hv. 5. þm. Vestf. athugasemd í félmn. við það að hafa þennan hátt á og þessar athugasemdir voru studdar af stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga sem telur að barnaverndarmál séu lögum samkvæmt á verksviði sveitarfélaga og verði ekki falin héraðsnefndum nema af sveitarfélögunum sjálfum, þ.e. að það sé skýrt kveðið á um það í lögum um sveitarfélög að þetta sé á verksviði þeirra. Þar af leiðandi geti ríkisvaldið eða löggjafinn ekki falið þetta héraðsnefndum með öðrum lögum. Það verðum við að sætta okkur við en það hlýtur engu að síður að vekja furðu að engin athugasemd var gerð við þessa skipan mála þegar málið var til umfjöllunar á síðasta þingi. Þá setti Samband ísl. sveitarfélaga sig ekki upp á móti því að málið væri falið héraðsnefndum. Samband ísl. sveitarfélaga sendi þá inn allítarlega umsögn þar sem m.a. er fjallað um þessa umdeildu 6. gr. frv. þar sem verið er að setja málaflokkinn undir héraðsnefndir og það verður ekki séð af þeirri umsögn að Samband ísl. sveitarfélaga hafi neitt við það að athuga. Núna töldu þeir að það væri ekki hægt að hafa þennan háttinn á og þess vegna er nú búið að gera gagngera breytingu á frv. sérstaklega hvað varðar 6. gr. og stjórnarfarsþáttinn. Ég er mjög ósátt við þessa breytingu á 6. gr. vegna þess að það var eiginlega einn af stóru kostunum við frv. að verið var að stækka umdæmi barnaverndarnefndanna og færa barnaverndarmál til héraðsnefnda. Nú finnst mér eins og frv. feli í sér afskaplega litla breytingu frá því sem er. Það er ekkert í dag sem bannar sveitarfélögunum að sameinast um barnaverndarmál. Staðreyndin er bara einfaldlega sú að þau gera það ekki, þau hafa ekki gert það þó að ekkert bannaði þeim það. Með breytingu félmn., sem hér hefur verið lögð fram, má segja að sjálfstæði sveitarfélaganna sé tryggt. Það er afskaplega viðkvæmt mál, við vitum það hér, en það er tryggt með frv. Það eitt og sér er ekki mál málanna og átti ekki að vera mál málanna heldur hitt að tryggja íbúum góða þjónustu í barnaverndarmálum þrátt fyrir að þeir búi í fámennum sveitarfélögum. Breytingin sem hefur verið gerð í félmn. á þessum þætti frv. krefst þess þá að félmrn. beiti sér fyrir því með öflugum hætti að sveitarfélögin sameinist um barnaverndarmál, að félmrn. eigi ákveðið frumkvæði í þessum málum og vinni að því með sveitarfélögunum að fá þau til að sameinast um barnaverndarmál, helst þá á vettvangi héraðsnefnda. Það verði því sveitarfélögin sem feli héraðsnefndunum þetta verkefni. Ég fæ ekki betur séð en að því aðeins nái frv. tilætluðum tilgangi að þetta verði gert í félmrn., tekið öflugt frumkvæði að því að færa barnaverndarmálin í hendur héraðsnefnda í gegnum sveitarfélögin.