Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1996-01-30 13:33:56# 120. lþ. 79.98 fundur 169#B framhaldsfundir AlÞingis#, forsrh. Þ_120 S_79_98 X_forsrh. B_169 M_fh R_R F_R F_A P_S Y_1701487469 Z_0-00-35 [prenta uppsett í dálka] 79. fundur RITARI: J LESARI: ÁÞ Forsætisráðherra (Davíð Oddsson): Forseti Íslands hefur gefið út svohljóðandi bréf: ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda þriðjudaginn 30. janúar 1996, kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 26. janúar 1996. Vigdís Finnbogadóttir. ------------------- Davíð Oddsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþingismönnum, svo og starfsmönnum Alþingis, óska ég gleðilegs árs, þakka hið liðna, býð menn velkomna til þingstarfa og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.

1996-01-30 13:34:37# 120. lþ. 79.98 fundur 169#B framhaldsfundir AlÞingis#, Forseti ÓE Þ_120 S_79_98 X_ÓE B_169 M_fh R_R F_F F_A P_S Y_0707322629 Z_0-04-23 [prenta uppsett í dálka] 79. fundur RITARI: J LESARI: ÁÞ Forseti (Ólafur G. Einarsson): Ég þakka hæstv. forsrh. góðar óskir í minn garð og okkar alþingismanna og óska jafnframt alþingismönnum og starfsmönnum Alþingis gleðilegs árs og vænti þess að störf okkar á síðari hluta þessa þings verði þjóðinni til farsældar. Þrátt fyrir snarpa lotu í desembermánuði liggja enn fyrir þinginu mörg mál, bæði stjfrv. og frumvörp frá einstökum alþingismönnum. Þau munu koma til umræðu og afgreiðslu á næstu vikum og mánuðum. Ég vænti þess að sá blær sem var yfir þinghaldinu sl. haust fylgi okkur áfram á þessu þingi. Samkvæmt yfirliti, sem ég hef látið taka saman, voru afgreidd fleiri frumvörp á haustþinginu en undanfarin ár þótt þingtími væri styttri en venjulega og kvöldfundir færri en verið hefur um nokkurt árabil. Það þakka ég góðu samstarfi við ríkisstjórn og þingflokka. Ég hef nýlega skrifað ríkisstjórninni bréf og óskað þess að ráðherrar leggi fram svo fljótt sem verða má þau mál sem þeir hyggjast fá afgreidd á þessu þingi og ég nefndi í því sambandi 15. febr. sem hæfilegan frest. Það verður að ætla Alþingi góðan tíma til þess að afgreiða hin stærri mál. Þessi tilmæli hafa hlotið góðar undirtektir hjá hæstv. forsrh. og fyrir það þakka ég. Þá hef ég einnig skrifað formönnum fastanefnda og hvatt þá til að hefja nefndarstörf af fullum krafti í þessari viku. Miklu varðar að nefndirnar skipuleggi vel störf sín og afgreiði frá sér mál jafnskjótt og athugun þeirra er lokið þannig að mál hrannist ekki upp á dagskrá þingsins þegar nær dregur þinglokum í vor. Á fundi forsætisnefndar í gær voru ræddar nokkrar breytingar á starfsáætlun Alþingis fram að þingfrestun og verður alþingismönnum gerð grein fyrir þeim í vikunni þegar ákvörðun hefur verið tekin í samráði við ríkisstjórn og þingflokka. Þá er þess að geta að gengið hefur verið betur frá fyrirkomulagi sjónvarpsútsendinga héðan úr þingsalnum. Eins og hingað til mun Ríkisútvarpið -- sjónvarp annast útsendingarnar og standa þær fram undir kl. 5 á daginn. Sé fundi þá ekki lokið mun það sem eftir er fundarins verða sent út að morgni næsta dags og hefjast þær útsendingar kl. 9.30. Eins og menn hafa eflaust veitt athygli hefur verið unnt að koma jafnóðum á skjáinn upplýsingum um ræðumenn og dagskrármál en fljótlega verður einnig hægt að sýna hverjir eru næstu ræðumenn, þ.e. mælendaskrána, en tölvudeild skrifstofunnar er rétt að ljúka við uppsetningu tölvufærðrar mælendaskrár. Það er von okkar í forsætisnefndinni að þetta fyrirkomulag muni verða alþingismönnum til þæginda svo og þeim mörgu áhorfendum um land allt sem fylgjast með sjónvarpsútsendinginum héðan úr þessum sal. Ég ítreka óskir mínar um farsælt starf Alþingis nú á vorþingi.

[13:39] Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna framkvæmda í kjölfar fjárlaga og spyr hæstv. forseta hvort orð ráðherra í þingsölum eigi ekki að gilda. Ástæða þessa er sú að út er komin reglugerð frá heilbrrn. um greiðslur fyrir heilbrigðisþjónustu og þar kemur fram að 67 ára og eldri skulu greiða fullt gjald fyrir heilbrigðisþjónustu. Í umræðunum fyrir jól sagði hæstv. heilbrrh. ítrekað, og ég er með útskrift af ræðum ráðherrans, að einungis þeir sem væru með atvinnutekjur yrðu krafðir um fullt gjald fyrir þjónustu, fyrir læknishjálp og heilsugæslu. Í reglugerðinni, sem tekur gildi á næstu dögum, kemur ekkert fram um það að þeir sem ekki eru með atvinnutekjur og eru á þessu aldursskeiði séu undanþegnir fullri greiðslu. Ég geri einnig athugasemd við fækkun á lægri bílakaupastyrkjum til hreyfihamlaðra. Í fjárlagaumræðunni kom aldrei fram að til stæði að fækka nánast um helming bílakaupastyrkjum hreyfihamlaðra. Þarf ekki að taka þetta til umræðu í þinginu? Ég hef gert opinberlega athugasemdir við reglugerðina um heilbrigðisþjónustu og fékk þau svör frá ráðherranum að tilmæli kæmu frá ráðuneytinu um að tekið yrði tillit til þeirra sem hefðu ekki atvinnutekjur. Ég spyr hæstv. forseta hvort hér sé um nýja stjórnarhætti að ræða. Vaninn er að túlkun ráðherra á lögum komi fram í reglugerðum en ekki með tilmælum eða tilskipunum.

[13:42] Spurningu hv. þm. sem beint var til forseta hlýtur forseti að svara svo að hæstv. ráðherrar og hv. þm. bera sjálfir ábyrgð á orðum sínum. Forseti leggur ekki mat á þetta tiltekna mál og vísar þessum orðum til hæstv. heilbr.- og trmrh.

[13:42] Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannedóttur segi ég þetta: Orð munu standa. Þeir sem eru 67--70 ára og hafa undir milljón á ári fá sérstakt skírteini þar að lútandi og munu því ekki borga fullt verð, hvorki hjá heilsugæslu né hjá sérfræðingum. Þeir munu greiða 300 kr. hjá heilsugæslulæknum og 500 kr. hjá sérfræðingum.

[13:43] Herra forseti. Ég fagna því að tekið verði tillit til þess hóps sem er ekki með atvinnutekjur og er 67--70 ára þegar þeir greiða fyrir heilbrigðisþjónustu. Aftur á móti langar mig til að spyrjast fyrir um það sem varðar seinni spurningu mína: Mun það koma fram í reglugerð eða á að koma með tilskipun eða tilmæli úr ráðuneytinu? Mér finnst það þurfa að koma fram hvort hér séu nýir stjórnarhættir á ferðinni. Áður hafa komið fram tilskipanir eða tilmæli varðandi aðra málaflokka, þ.e. bílakaupalánin fyrir jól og einnig endurhæfingarlífeyrinn.

[13:43] Þetta er efni í fyrirspurnatíma á Alþingi en ekki um störf þingsins.

[13:44] Herra forseti. Á þskj. 371 liggur frammi frv. til laga um umgengni um auðlindir sjávar. Það er svo að eitt af þeim atriðum, sem helst hafa verið til umræðu á vettvangi sjávarútvegsmála undanfarin missiri, er umgengni um þessa mikilvægu auðlind þjóðarinnar. Að minni hyggju er slæm umgengni um auðlindina eitt af alvarlegustu vandamálunum sem við glímum við um þessar mundir. Enginn vafi er á því að ef okkur tekst ekki að koma á góðri skipan í þessum efnum þá er veruleg hætta á því að alvarlegir brestir komi í alla viðleitni okkar og allar tilraunir til að fylgja fram skynsamlegum reglum um fiskveiðistjórnun. Slæm umgengni um auðlindina dregur þess vegna úr líkum á því að við getum notið hámarksafraksturs af auðlindinni þegar til lengri tíma er litið. Þjóðin á því hér mikilla hagsmuna að gæta. Auðvitað er erfitt að meta hversu mikill þessi vandi er, hversu mikil brögð eru að því að fiski sé hent í sjóinn og menn landi fiski fram hjá vigt. Engum dylst þó að hér er um vanda að ræða. Við heyrum lýsingar þeirra manna sjálfra sem stunda sjóinn og vinna við sjávarútveg sem staðfesta að hér er um alvarlegan vanda að ræða. Hitt geta menn deilt um, hversu mikill hann er, hversu mikil brögð eru að því að fiski sé hent og landað fram hjá vigt. Fjölmargar ástæður geta legið til þess að gengið sé á svig við settar reglur í þessu efni og góða háttu að því er umgengni varðar. Við höfum fjölmörg dæmi um það að fiski er hent án þess að nokkrar stjórnunarreglur gildi um veiðarnar. Við höfum slík dæmi frá fyrri tíma úr fiskveiðisögu okkar sjálfra innan landhelgi meðal annarra þjóða og við höfum dæmi um slíkt úr okkar eigin veiðum utan lögsögu þar sem engin stjórnun hefur átt sér stað. Við vitum líka að það getur leitt til aukinnar freistni í þessum efnum þegar aflaheimildir eru rýrar í hlutfalli við afkastagetu fiskiskipastólsins. Ég afréð því að leita eftir samvinnu og samstarfi stjórnvalda, samtaka sjómanna og útvegsmanna til þess að fjalla um þennan vanda og gera tillögur til úrbóta. Það er alveg ljóst að að baki sumra sögusagna í þessum efnum eru viðhorf þeirra manna sem vilja leggja allt sitt af mörkum til þess að bæta þessa umgengni og upplýsa hvað fer fram í raun og veru. Auðvitað er það líka til að menn komi fram með sögusagnir um slæma umgengni í þeim tilgangi að brjóta á bak aftur stjórnunarreglur eða knýja á um að ákvörðunum um heildarafla sé breytt. En einu gildir að ég hygg, hvernig sem á málið er litið blasir við okkur vandi í þessu efni sem nauðsynlegt er að takast á við. Sannfæring mín er sú að heppilegasta og skynsamlegasta leiðin í því efni sé að laða saman sjómenn og útvegsmenn til samstarfs og samvinnu. Þeirra er ábyrgðin og því líklegast að með þeim hætti geti okkur auðnast að ná betri tökum á þessu viðfangsefni. Ég skipaði því sérstaka nefnd í þessu efni í maímánuði 1994. Nefndinni var falið að meta í hve miklum mæli sjávarafla var varpað fyrir borð á íslenskum skipum og hvernig auka megi kjörhæfni veiðarfæra svo og kanna með hvaða hætti bæta megi nýtingu aukaafla og enn fremur hvernig bæta megi virkni veiðieftirlits. Í nefndinni áttu þessir menn sæti: Guðjón A. Kristjánsson frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Guðmundur Karlsson frá Fiskistofu, Guðni Þorsteinsson frá Hafrannsóknastofnun, Helgi Laxdal frá Vélstjórafélagi Íslands, Kristján Þórarinsson frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, sem var formaður nefndarinnar, Snorri Rúnar Pálmason frá sjútvrn. og Sævar Gunnarsson frá Sjómannasambandi Íslands, en hann hefur nú tekið við formennsku í nefndinni því að henni er ætlað áframhaldandi starf. Í septembermánuði 1994 óskaði ég eftir því við nefndina að hún hraðaði sérstaklega tillögugerð er lyti að því hvernig mætti koma í veg fyrir að afla væri varpað fyrir borð og hvernig auka mætti virkni veiðieftirlits. Nefndin skilaði um það áfangaskýrslu í desember 1994. Í þeirri skýrslu kemur fram að nauðsynlegt sé að grípa til aðgerða til þess að koma í veg fyrir að fiski sé varpað fyrir borð og fiski sé landað fram hjá vigt. Í áfangaskýrslunni er m.a. bent á að nauðsynlegt sé að aflaheimildir byggi á vísindalegri ráðgjöf og að afli fari ekki fram úr heimildum auk þess sem samræmi þurfi að vera í aflaheimildum milli tegunda. Bent er á að reglur um veiðar og umgengni um auðlindina þurfi að vera einfaldar og skýrar og veiðieftirlitið markvisst og það skuli beinast að þeim vandamálum sem við er að glíma hverju sinni. Viðurlög við brotum eigi að vera ströng og þyngjast við endurtekin brot. Í skýrslu nefndarinnar kemur enn fremur fram að lagaákvæði er varða umgengni um auðlindir sjávar skorti og því þurfi að setja ákveðnar lagareglur um umgengnina og viðurlög við brotum gegn þeim. Í skýrslunni eru síðan settar fram ýmsar hugmyndir í þessu efni. Á grundvelli þessarar skýrslu samdi ráðuneytið frv. sem lagt var fram á Alþingi í byrjun síðasta árs en ekki vannst tími til að ræða og því síður afgreiða á því þingi. Síðasta vor urðu allmiklar umræður um þessi efni í fjölmiðlum og í framhaldi af þeirri umræðu óskaði ég eftir því við nefndina að hún endurmæti fyrri tillögur og það frv. sem lá fyrir í ljósi þeirrar umræðu sem fram hafði farið og þeirra athugasemda sem fram höfðu komið við frv. Nefndin skilaði áliti um þetta sem fól í sér athugasemdir við einstakar greinar í upphaflega frv. Ráðuneytið tók þessa framhaldsskýrslu til meðferðar og breytti fyrirliggjandi frv. í samræmi við þær athugasemdir sem fyrir lágu frá samstarfsnefnd sjómanna og útvegsmanna. Þegar því verki var lokið fékk samstarfsnefndin frv. á ný til umsagnar og sammæltist um að styðja framgang þess og óska eftir því að þær lagareglur sem frv. mælir fyrir um yrðu lögfestar á Alþingi. Ég tel mjög mikilvægt að slíkt samstarf skuli hafa tekist á milli forustumanna allra helstu samtaka sjómanna og útvegsmanna og met mikils að forustumenn þeirra hafa lagt sig fram við að ná samstöðu í þessi efni. Í frv., sem liggur fyrir, má segja í stuttu máli að þær reglur séu settar skýrt fram sem gilda eiga um umgengni um auðlindir hafsins og þær viðmiðanir sem stendur ekki til að líða. Ekki stendur til að líða það að fiski sé hent og ekki stendur til að líða það að fiski sé landað fram hjá vigt og ekki stendur til að líða að veitt verði umfram aflaheimildir. Auðvitað er því ekki þannig varið að lög af þessu tagi feli í sér töfralausnir og þau leysi sjálfkrafa slíkan vanda. En flestir eru á einu máli um, og þar á meðal þeir forustumenn samtaka sjómanna og útvegsmanna sem hér hafa um vélað, að nauðsynlegt sé að til staðar séu lagaákvæði af þessu tagi til þess að tryggja það samstarf sem þarf að eiga sér stað í þessu efni og gera það mögulegt að snúa þróuninni við og bæta umgengnina. Markmið frv. er því fyrst og fremst að leggja grundvöll að því að taka á þeim vandamálum sem verið er að fjalla um. Segja má að í frv. felist þrír höfuðþættir. Fyrsti þátturinn lýtur að veiðunum sjálfum og hvað þær varðar er lagt til að lögfest verði bann við að landa fiski í hafið og óheimilt verði að hefja veiðiferð nema skip hafi veiðiheimildir af þeim tegundum sem líklegt er að náist í veiðiferðinni, þar með talinn líklegum meðafla sem svo er kallaður. Skylt verði að draga reglulega veiðarfæri sem skilin eru eftir í sjó, svo sem línu og net og heimilt verði að draga veiðarfærin á kostnað eiganda sé því ekki sinnt. Annar höfuðþáttur frv. lýtur að vigtun sjávarafla og í ákvæðum er lúta að því viðfangsefni er kveðið skýrar á um skyldur og ábyrgð þeirra aðila sem koma að vigtun sjávarafla, svo sem skipstjóra, ökumanna flutningstækja, starfsmanna hafnarvoga og kaupenda. Þeir bera allir hver fyrir sig ábyrgð á því að rétt sé staðið að málum. Þá er það nýmæli lagt til að óheimilt verði að landa sjávarafla í öðrum höfnum en þeim sem hafa fullnægjandi vigtunaraðstöðu. Þar er þó veitt visst svigrúm til aðlögunar en að öðru leyti er ákvæði um vigtun að miklu leyti samhljóða gildandi reglugerð um vigtun sjávarafla. Í þriðja meginþætti frv. er fjallað um framkvæmd laganna og viðurlög. Þar er lagt til að skýrt verði kveðið á um viðbrögð stjórnvalda vegna brota á lögunum og er það mikilsvert nýmæli. Gert er ráð fyrir að skip verði svipt leyfi til veiða í atvinnuskyni í ákveðinn tíma og að ítrekun varði lengri leyfissviptingu. Þá er gert ráð fyrir að aðili geti misst leyfi til vigtunar afla standi hann ekki rétt að vigtun og að unnt verði að svipta uppboðsmarkað starfsleyfi vegna brota á reglum um vigtun sjávarafla. Jafnframt er í frv. kveðið á um sektir við brotum á lögunum og auk þess að stórfelld og ítrekuð ásetningsbrot geti auk sekta varðað varðhaldi eða fangelsi. Á það skal lögð sérstök áhersla að hinum þyngstu refsingum, sem hér er talað um, er aðeins ætlað að vera beitt í tilvikum þar sem brot eru stórfelld eða þau eru margítrekuð. Í áfangaskýrslu, sem samstarfsnefndin um bætta umgengni um auðlindir sjávar skilaði í desember 1994, var m.a. lagt til að heimild til að hluti af undirmálsfiski teljist til aflamarks verði afnumin og allur undirmálsafli teljist til aflamarks. Ástæðan var sú að ofmikil brögð voru talin vera að því að fiski, sem var ekki undirmálsfiskur, væri landað í skjóli þessarar heimildar. Þessari tillögu nefndarinnar var fylgt eftir með reglugerðarbreytingum. Talsverð umræða hefur spunnist um réttmæti þeirrar ákvörðunar og í framhaldi af því óskaði ég eftir því við nefndina að hún tæki tillögugerð sína í þessu efni til endurskoðunar. Nefndin tók málið til umfjöllunar og skilaði nýju áliti. Þar kemur fram að hún hefur endurskoðað fyrri afstöðu og leggur til að á ný verði sett í lög heimild um að hluti af undirmálsafla verði ekki tekinn til aflamarks. Í samræmi við þetta var reglugerð þar að lútandi breytt og hafa þær nýju reglur tekið gildi. Nefndin lagði síðan á það sérstaka áherslu að auk lagabreytinga yrði skoðað skipulag veiðieftirlitsins með það að markmiði að gera það virkara og kanna sérstaklega hvort auka mætti samstarf veiðieftirlits Fiskistofu og Landhelgisgæslunnar. Nú er unnið að því á vegum ráðuneytisins og Fiskistofu að grandskoða þetta skipulag og kanna, eins og lagt hefur verið til af nefndarinnar hálfu, hvernig ná megi meiri virkni í þetta starf með samvinnu veiðieftirlits og Landhelgisgæslu. Það er engum vafa undirorpið að sú verndarstefna sem fylgt hefur verið á undanförnum árum hefur verið að skila árangri. Enn er þó margt sem við getum betur gert í þeim efnum. Við höfum með mjög markvissum hætti, einkanlega að því er þorskstofninn varðar, dregið úr aflaheimildum. Við höfum lokað stórum uppeldissvæðum þorskstofnsins. Við höfum við ýmsar veiðar sett strangari skilyrði fyrir notkun veiðarfæra í þeim tilgangi að draga úr smáfiskaveiði og seiðadrápi og við höfum lokað og bannað veiðar yfir háhrygningartímann á stórum hafsvæðum. Allt þetta hefur verið að skila árangri og í samræmi við þær niðurstöður sem komu fram í síðustu ársskýrslu Hafrannsóknastofnunar bendir nú flest til þess að þorskstofninn sé að braggast og við getum vænst þess að þorskveiði fari smám saman vaxandi á nýjan leik. En við stöndum frammi fyrir vandamálum að því er varðar ýmsar aðrar veiðar og ég nefni sérstaklega karfaveiðarnar og grálúðuveiðarnar. Ég tel mjög mikilvægt að þær tillögur sem samstarfsnefndin hefur lagt hér fram sem grundvöll þess að unnt verði af hálfu stjórnvalda og sjómanna og útvegsmanna sjálfra að bæta umgengnina, verði lögfestar á þessu þingi. Samstarfsnefndin mun starfa áfram og veita ráðuneytinu ráðgjöf um það sem betur má fara því að það er vissulega svo að við leysum þessi mál aldrei í eitt skipti fyrir öll. Nýr formaður nefndarinnar, Sævar Gunnarsson, formaður Sjómannasambandsins, lýsti því yfir þegar tillögur nefndarinnar voru kynntar að hann mundi af sinni hálfu leggja höfuðáherslu á það að nefndin tæki fyrir sem næsta verkefni hvernig bæta mætti kjörhæfni veiðarfæra. Og ég geri ráð fyrir því að í samræmi við þessa yfirlýsingu verði fyrst og fremst hugað að þeim þáttum á næstunni. Það er vissulega svo að í þessu efni hefur ýmislegt verið að gerast. Það hefur verið tekinn upp leggpoki við rækjuveiðar, það hafa verið teknir í notkun vegggluggar við humarveiðar, seiðaskilja er nú almennt áskilin við rækjuveiðar og hefur leitt til mjög verulegra umbóta. Nú kemur miklu minna af smáfiski sem meðafli við rækjuveiðarnar en áður og má segja að seiðaskiljan hafi að þessu leyti markað sérstök tímamót í þessum efnum. Á döfinni eru tilraunir með smáfiskaskilju við botnvörpuveiðar og enn fremur eru fyrirhugaðar tilraunir með botnvörpu sem á að sleppa þorski að miklu leyti. Þannig eru fjölmörg verkefni sem við blasa í þessu efni. En það er mjög mikils um vert að stjórnvöld taki höndum saman við þá ábyrgu forustu í samtökum sjómanna og útvegsmanna sem vill taka á þessum vanda og okkur auðnist að setja þær nauðsynlegu lagareglur sem eru forsenda fyrir því að við getum haldið uppi virku eftirliti og skapað þann aga í hinum daglegu störfum að umgengnin um auðlindina batni. Ég vænti þess að frv. fái ítarlega umfjöllun hér og meginefni þess þann nauðsynlega framgang sem óskað er eftir og legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og umfjöllunar hjá hv. sjútvn.

[14:06] Herra forseti. Ég vil í upphafi fagna þessu frv. Ég held að það sé tímabært að hér komi fram frv. að sérstökum lögum um umgengni um auðlindir sjávar. Margt er ágætt í þessu frv. og sumt verður að telja sjálfsagt úr því að lagasetning af þessu tagi á annað borð er á dagskrá. En þetta frv. veldur einnig vonbrigðum að ýmsu öðru leyti. Því er áfátt að mínu mati um ýmislegt og það sem kannski alvarlegast er, það vantar í það heiðarlega tilraun til þess að takast á við meginfylgikvilla þess fiskveiðistjórnunarkerfis sem við búum við, þ.e. aflamarks, þ.e. þá hættu að meðafla af einstökum tegundum sé hent við slíkar aðstæður almennt séð. Ég held að ekki sé um það deilt að okkur hafi í heildina tekið farið verulega fram hvað varðar umgengni um sjávarauðlindina og hvað varðar alla meðhöndlun afla, en samt sem áður má þar ýmislegt betur fara enn sem komið er. Í fyrsta lagi vil ég, herra forseti, gera hér að umtalsefni samsetningu þeirrar nefndar sem stóð að samningu þessa frv. eða skilaði hæstv. sjútvrh. skýrslu þeirri sem er grundvöllur frv. Það vekur strax athygli að í þessari nefnd sátu engir fulltrúar smábátasjómanna eða smábátaútgerðarinnar og það verður í fljótu bragði ekki heldur ráðið af efni frv. að sjónarmið smábáta og bátaútgerðar hafi yfirleitt átt þar upp á pallborðið. Það vekur t.d. athygli að eina beina og umtalsverða takmörkunin sem lögð er á einhvern tiltekinn hóp útgerðarmanna í landinu snýr að sérstöku veiðibanni á bátum og smábátum sem róa með net tiltekinn hluta ársins. Ég vil líka láta þá skoðun mína koma fram að í nefnd af þessu tagi væri ástæða til að fulltrúar jafnvel fleiri þátta sjávarútvegsins væru til staðar, ósköp einfaldlega sökum tengsla veiðanna við vinnsluna í landi og ýmsa aðra hagsmuni í greininni. Það eru að mínu mati full rök til þess að aðrir en þeir sem koma í þrengsta skilningi að veiðunum beint geti átt hagsmuna að gæta eða eigi að hafa um það að segja með hvaða hætti þessum hlutum er skipað. Ég nefni þar t.d. þætti eins og þá að ná sem mestu og auðvitað helst öllu af því hráefni sem á annað borð er tekið úr auðlindinni á hafi úti og landað síðan til einhverrar verðmætasköpunar. Og þá geta önnur sjónarmið en þau sem snúa að útgerðinni eða útgerðarhagsmunum í þrengsta skilningi átt fyllilega rétt hjá sér. Fjölmörg ákvæði þessa frv., herra forseti, eru eins og ég sagði áðan fullkomlega eðlileg og sjálfsögð. Ég tel til að mynda sjálfsagt að grundvallarregla laga af þessu tagi sé sú að bannað sé að henda fiski í sjóinn. Það sé grundvallarreglan sem annað byggi á. Ég tel í öðru lagi að það sé einnig eðlileg grundvallarregla að allur afli skuli koma að landi til vinnslu hér, nema annað sé sérstaklega heimilað. Þetta tvennt ætti að byggja meginundirstöðuna undir þá hugsun sem að baki liggur auk almennrar nýtingar og velsæmissjónarmiða í sambandi við alla framgöngu manna. Í þriðja lagi er auðvitað eðlilegt, herra forseti, að einhver viðurlagaákvæði fylgi í lögum af þessu tagi. Það vekur efasemdir mínar í vissum tilvikum hvort fésektir eða jafnvel fangelsi séu eðlileg eða nauðsynleg viðurlög strax við brot af þessu tagi og hvort ekki sé heppilegra að byggja viðurlögin inn í sjálft stjórnkerfið með þeim hætti að almenna reglan sé svipting veiðiheimilda eða einhverjar takmarkanir af því tagi sem lúti að umsvifum í greininni sjálfri. Það held ég að sé að mörgu leyti farsælla. Ég geri því þá almennu athugasemd við viðurlagakaflann að þar mætti vera meiri áhersla á slík innri viðurlög, ef svo mætti að orði komast, en minni á ytri viðurlög eins og fésektir eða fangelsisvist. Þá vil ég nefna, herra forseti, ákvæði 3. gr. frv. sem lýtur að því að bátum undir 20 brúttótonnum að stærð sé óheimilt að stunda veiðar með þorskfiskanetum frá 1. nóvember til febrúarloka. Ég hef efasemdir um að þarna sé í raun og veru með skynsamlegum eða réttlátum hætti verið að fjalla um málefni eins einstaks hluta af útgerðinni. Ég hef farið yfir það hvaða rökstuðningur liggur að baki þeirri almennu fullyrðingu að þarna sé sérstök ástæða til að beita bannákvæðum af þessu tagi. Ekki er margt um þetta sagt í lagagreininni sjálfri því að hún er ekki nema tvær og hálf lína og ég las meiri hlutann af henni. Ekki er heldur margt um þetta sagt í umsögn um 3. gr. með frv. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Lengi hefur verið rætt um að banna eigi minnstu bátunum netaveiðar að vetrarlagi, fyrst og fremst vegna þess að þeir nýti afla illa og hendi miklu vegna þess hve oft veður hamlar að vitjað sé um net, en einnig af öryggisástæðum. Umgengnisnefndin gerir tillögur um slíkt bann samanber IV. kafla, lið 2.5 í fskj. I með frumvarpinu. Það er nokkuð vandasamt að ákveða til hvaða stærðar báta og hvaða tímabils slíkt bann skuli taka. Nefndin gerir tillögur um síðara atriðið og er þeim fylgt í frumvarpi þessu.`` --- Fyrst var ætlunin að miða við 30 tonn en síðan varð niðurstaða þessa frumvarps að þau skyldu vera 20. Þá er að leita að rökstuðningi fyrir svo býsna stórum fullyrðingum um að þessi hluti veiðanna á þessum tíma nýti afla illa og hendi miklu. Hvar er hann í skýrslunni? Við skulum líta á það, herra forseti, en þar segir um þetta efni að banna ætti minnstu netabátum að stunda netaveiðar yfir háveturinn, þ.e. nóvember til febrúar, þegar veður er verst og oft ekki hægt að vitja neta nógu reglulega. Og endar þar rökstuðningur, ef rökstuðning skyldi kalla, fyrir því að taka þennan hóp sérstaklega út úr og fullyrða með býsna sveru orðalagi að þarna sé um alveg sérstaklega slæma umgengni um auðlindina að ræða. Ég tel þetta, herra forseti, ekki nógu vandaðan rökstuðning fyrir grófri mismunun sem í raun og veru er þarna lögð til. Og ég leyfi mér að fullyrða að þeir menn sem þarna hafa vélað um hafa ekki farið nógu vel ofan í saumana á þeim miklu breytingum sem hefur orðið á sóknarmynstri báta af þessu tagi á undanförnum árum. Það er fullyrt við mig af mönnum sem þekkja mjög vel til sem þátttakendur í þessari útgerð, af þeim mönnum, sem kaupa af þeim hráefnið, af þeim mönnum sem veita þeim þjónustu í höfnum og þekkja mjög vel til þeirra útgerða að það heyri að mestu leyti sögunni til að net þessara báta liggi yfir höfuð í sjó ef vondu veðri er á annað borð spáð eða ef helgi er fram undan. Margir fiskverkendur og fiskkaupendur, t.d. hér um suðvestanvert landið, á Suðurnesjum, í Hafnarfirði, á Snæfellsnesi og víðar segja að þetta sé einfaldlega besta hráefni á Íslandi í dag og fiskurinn af þessum bátum sé nær undantekningarlaust fyrsta flokks hráefni. Ástæðan fyrir því að þessir bátar sækja nokkuð í að róa einmitt á þessum árstíma sem hér um ræðir er einfaldlega sú að þá gefa markaðsaðstæður oft mjög gott verð fyrir hráefnið þannig að takmarkaður kvóti bátanna nýtist mjög vel til tekjuöflunar fyrir viðkomandi aðila. Kvótakerfið veldur svo því að þessir bátar hafa yfirleitt engan hag af því að láta net liggja í sjó í reiðuleysi í ótíð eða um helgar ef ekki er kostur á að vitja þeirra af þeirri einföldu ástæðu að þeir eru ekki í nokkrum minnsta vanda með að ná sínum veiðiheimildum. Það þjónar engum tilgangi fyrir þá að taka á sig veiðarfæratjón eða annað óhagræði með því að standa þannig að útgerðinni. Ég geri ekki lítið úr að að því hafi verið of mikil brögð áður fyrr að útgerðarhættir minni netabáta gætu þýtt slakara hráefni eða hugsanlega hitt að fiski væri í meira mæli hent, en ég leyfi mér að fullyrða að það sé órökstutt að svo sé nú. Þetta atriði, herra forseti, tel ég að þurfi að athuga mun betur. Ég tel, herra forseti, að það sé líka spurning hvort inn í frv. af þessu tagi eigi ekki að koma ýmis fleiri almenn grundvallaratriði sem varða umgengni okkar um auðlindina. Ég tel t.d. að inn í svona umgengnisfrv. eigi að koma almenn grundvallarregla um sjálfbæra nýtingu lífríkisins. Ef hún á einhvers staðar heima, þá á hún heima hér að mínu mati. Það á að vera alger hornsteinn og grundvöllur fiskveiðilöggjafar okkar og þá alveg sérstaklega þess hluta hennar sem lýtur að umgengni um auðlindina að við ástundum sjálfbæra auðlindanýtingu. Útgangspunktur okkar í allri umgengni og ákvarðanir um nýtingu á t.d. fiskstofnum á að vera hyrningarsteinn umhverfisvænna sjónarmiða. Í því sambandi mætti vísa til alþjóðlegra skuldbindinga okkar og sáttmála sem við höfum gerst aðilar að, til að mynda samþykkta umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Rio de Janeiro. Í öðru lagi ætti nýtingarstefna, almenn grundvallarstefna um hámarksnýtingarsjónarmið að vera inni í svona frv. Ég minni á að Íslendingar búa við fágæta stöðu hvað varðar möguleika á próteinframleiðslu til manneldis úr sínum auðlindum. Í sveltandi heimi þar sem vaxandi fólksfjöldi gerir síauknar kröfur til fæðu, hlýtur það að vera mikilvægt að þjóðirnar setji sér réttláta og sanngjarna nýtingarstefnu sem miði að hámarksafrakstri framleiðslu af þessu tagi. Í þriðja lagi nefni ég sem álitamál um almennt grundvallaratriði sem gæti átt heima í svona frumvarpi. Það eru viðhorf til vistvænna veiðarfæra. Ef það á einhvers staðar heima, þá á það heima í frv. af þessu tagi að sett sé fram sem almennt grundvallarsjónarmið að við viljum byggja okkar sókn á vistvænum veiðarfærum að breyttu breytanda eins og kostur er. Herra forseti. Það mætti ýmislegt segja um það sem bæta mætti þarna við. En alvarlegasta vöntunin í frv. er þó að mínu mati sú að ekki er með neinum trúverðugum hætti glímt við aðalvandamálið sem flestir telja að sé samfara fiskveiðistjórnun með aflamarki. Það er hættan á að almennt geti það leitt til freistinga til að henda afla fyrir borð. Það er ekki gert. Því miður er ekki að finna í frv. nein ákvæði um meðafla eða aðrar slíkar ráðstafanir sem flestir hafa talið að væru óhjákvæmilegar ef takast eigi að sneiða fram hjá hættum sem fylgja aflamarkskerfi umfram sóknartakmarkandi kerfi og önnur slík. Það er ekki um það deilt að þegar fiskveiðistjórnunin byggir á takmörkun aflans sem að landi kemur og er vigtaður, þá liggja þessar freistingar í aðstæðunum. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið um nokkurt árabil að einasta leiðin til þess að samþætta fiskveiðistjórnun með aflamarkskerfi annars vegar og hámarksnýtingarstefnu hins vegar sé sú að leyfa samkvæmt einhverjum settum reglum, löndun á meðafla. Ég sé ekki að því þurfi að fylgja þau vandkvæði að ekki verið við það ráðið. Það er a.m.k. miklu skárri hinu að búa við þær aðstæður varanlega og til frambúðar að þessi hætta sé fyrir hendi. Við vitum vel að við leysum vandann ekki með þyngdum viðurlögum. Það er ekki aðferðin. Lögregluríkið mun ekki verða lausnarorðið hér frekar en annars staðar. Ég hef séð þetta þannig fyrir mér að það verði tilteknar heimildir til þess að landa afla sem hafi komið um borð í veiðiferð, jafnvel þótt umfram kvóta viðkomandi skips sé. Það mætti gera kröfu um að menn tilkynntu það samstundis ef þannig væri orðið ástatt í veiðiferð að komið hefði upp afli sem væri umfram veiðiheimildir skipsins á líðandi stundu. Sá afli væri sérstaklega aðskilinn og frá honum gengið. Hann kæmi að landi og væri sérstaklega veginn. Útgerðin eða áhöfnin fengju lágmarkstilkostnað greiddan, sem næmi beinum útlögðum kostnaði við að færa aflann að landi. Hann væri síðan seldur á opinberum markaði og fénýttur til einhverra þarfra málefna. Menn hafa gjarnan séð fyrir sér aflann nýttan til hluta eins og öryggismála sjómanna eða aukinna rannsókna í lífríkinu þannig að í ráðstöfun fjármunanna lægi líka hvatning til handa sjómönnum að færa þessi verðmæti að landi. Ég er ekki viss um að vandamálið sé bundið við þennan hóp smábáta sem ég gerði áðan að umtalsefni og ég sakna þess að tekið sé á vandamálinu að því er lýtur að stærri skipum. Það er ekki minnst á það í frv. að þar séu líka hættur á ferðinni af því tagi sem sérstaklega eru nefndar þegar rætt er um báta sem stunda netaveiðar og eru undir 20 tonnum. Reynslan af undirmálinu sem hæstv. sjútvrh. kom aðeins inn á ætti að vera mönnum nokkurt umhugsunarefni. Undirmálið er meðafli. Það er búið að vera þannig að um langt árabil hefur ein tegund meðafla mátt koma að landi utan kvóta. Það er undirmál. Hvað gerðist þegar snillingunum sem sömdu skýrsluna datt það í hug að banna þetta? Hann hætti að koma að landi. Það brá svo undarlega við nánast frá dags ,,dato`` að undirmál hætti að fara í troll, hætti að koma í net, hætti að lenda á krókum og sást bara ekki meir. Eða trúir einhver að ástæðan hafi verið að boðin hafi skilað sér svona vel niður í hafdjúpin og undirmálið hafi tekið þessa ákvörðun nefndarinnar svona alvarlega að það hafi synt á fullri ferð í burtu frá öllum veiðarfærum, frá og með því að reglugerðin var gefin út? Ég held ekki. Og hver varð niðurstaðan? Hún varð sú og það skal þakkað, að þegar menn sáu að þetta gekk auðvitað ekki, voru þeir þó menn til að viðurkenna mistökin og taka aftur inn reglu um að hluti af undirmáli mætti koma að landi án þess að teljast til kvóta. Það er lofsvert þegar menn eru þó menn til þess að læra af reynslunni. Herra forseti. Ég tel að langstærsta málið sem tengist umgengnismálum og þessu umgengnisfrv. sé spurningin um það hvort menn reyni með einhverjum trúverðugum hætti að takast á við þennan fylgikvilla aflamarkskerfisins og byggja úrræði af þessu tagi inn í stjórnkerfið því að ég gef mér það að a.m.k. um eitthvert árabil verði byggt á þessu stjórnkerfi. Annað er ekki í kortunum eins og stendur og ég heyrði engin orð falla um það hjá hæstv. sjútvrh. að hann hygðist gerbreyta um fiskveiðistjórnunarkerfi og þess þá heldur sakna ég þess að ekki væri komið inn á þessa hluti. Ég tek það að vísu fram að ég tel regluna í 4. gr. frv. að óheimilt sé að hefja veiðiferð nema að viðkomandi skip hafi veiðiheimildir sem ætla megi að dugi í ferðina, að sjálfsögðu góða reglu og vera til bóta í þessu sambandi. En við vitum að því miður mun hún ekki duga vegna þess að menn geta leyst það vandamál einfaldlega með því að sjá alltaf til þess að þeir eigi sem svarar einum túr af kvóta í viðkomandi tegundum þó að svo gangi kannski ekkert á hann mánuðum saman af einhverjum ástæðum. Þannig er þetta nú. Þannig að svo ágæt regla og svo sjálfsögð sem hún er, setur ekki undir þennan leka, því miður. Ég vil svo, herra forseti, að lokum spyrja hæstv. sjútvrh. um eitt atriði sem mér finnst óljóst í sambandi við stöðu frv. Það er samhengi þess við nýtingarákvæðin gagnvart vinnsluskipunum á sjó úti. Nú vitum við að þau mál standa þannig ef rétt er munað, að strax næsta haust á að ganga í gildi regla um að vinnsluskip á hafi úti færi allt að landi sem upp kemur. Ástandið er hins vegar þannig nú að fjöldinn allur af vinnsluskipum hefur ekki einu sinni gert tilraun til að útbúa sig til þess að uppfylla þessa reglu þannig að þau munu þá væntanlega, haldi menn þessari stefnu til streitu, í stórum stíl missa vinnsluleyfi sín næsta haust. Það er jafnvel fullyrt að skip sem nýlega hafa verið byggð eða komið inn í flotann og hafa útbúnað til að vinna úr öllu, geri það ekki því það sé slökkt á bræðslununum í nýju, glæsilegu frystitogurunum Íslendinganna og hausar og bein hökkuð og þeim dælt í sjóinn. Þetta er ekki gott ástand, herra sjútvrh. Við skulum ekki gera tilraun til að fara með umgengnisfrv. um auðlindir sjávar í gegnum Alþingi án þess að taka á þessu máli og ræða opinskátt og af hreinskilni. Hvað ætlum við að gera í þessu vandamáli? Mér er að sönnu ljóst að afkoman er ekki glæsileg fyrir þá sem eiga að taka á sig, við skulum segja þá kvöð, að skila öllu þessu að landi. En á hinn bóginn er ekki hægt að stinga hausnum í sandinn og láta eins og menn sjái ekki vandamálin. Það er ekki uppburðugt af okkar hálfu. Ég tel, herra forseti, nauðsynlegt að fara mjög vel yfir þessa þætti. Mörgu fleiru gæti ég þar bætt við, en læt tímans vegna staðar numið.

[14:27] Virðulegi forseti. Að mínu mati er hér komið fram eitt af stærstu málum þessa þings vegna þess að það lýtur að okkar undirstöðuatvinnugrein. Ég vil strax nota tækifærið og koma að athugasemd varðandi það sem fram kemur í greinargerð að 80% af útflutningstekjunum komi frá sjávarútveginum. Það er ástæða til að þeir átti sig á því í sjútvrn. að sem betur fer erum við komin með útflutningstekjur af mun fleiru en sjávarútvegi þó að það sé rétt að sjávarútvegurinn eigi 80% af vöruútflutningi. En þetta var svona í framhjáhlaupi. Þetta er eitt af stóru málunum vegna þess að það hafa verið mikil átök um sjávarútvegsstefnuna og það er ekki fyrir séð að þeim átökum muni linna, enda eðlilegt þar sem miklir hagsmunir eru í húfi. En það er líka alveg ljóst að fólkið í landinu hefur sínar skoðanir á sjávarútvegsstefnunni og snýst gegn henni og hefur þar með áhrif á stjórnmálamenn, ekki hvað síst vegna tveggja hluta. Í fyrsta lagi lýtur gagnrýni fólks mjög að því að hér skuli tilteknum aðilum vera úthlutað ókeypis heimildum til þess að veiða í landhelginni og þeir skuli jafnframt geta selt eða leigt fyrir gjald þessar heimildir án þess að nokkuð komi til réttmæts eiganda auðlindarinnar sem er þjóðin sjálf samkvæmt lögum. Í öðru lagi hefur fólk gagnrýnt mjög harðlega hversu miklu er kastað í sjóinn af nýtanlegu hráefni. Það sem menn eru að tala um þegar rætt er um útkast á fiski er fyrst og fremst byggt á þeim sögusögnum sem við öll höfum heyrt. Það gengur ekki eins vel að bera þær til baka þó svo að einhverjir reyni slíkt og jafnvel þó að fullyrt sé af þeim sem best þekkja til að umgengni um auðlindina fari batnandi, þá dugar það ekki til. Það veldur óróa meðal fólksins í landinu sem hefur áttað sig á því að hafið er ekki auðlind sem við getum sótt í án takmarkana að mönnum skuli líðast að henda verðmætum sem ella væri hægt að nýta og skapa með því aukna atvinnu og auknar tekjur. Af þessum ástæðum, herra forseti, vil ég endurtaka að þetta mál hlýtur að vera eitt af stærstu málunum vegna þess að ef við getum ráðið nokkra bót á umgengninni, ef við getum komið þeim skilaboðum út að verið sé að vinna að því að umgengnin batni og það sé með ábyrgum hætti verið að taka á því sem helst hefur verið gagnrýnt, þá tel ég það stórt skref í áttina að því að skapa umræðu á þingi og í þjóðfélaginu um aðra hluti sem kunna að skipta máli varðandi stjórn sjávarútvegs okkar, önnur atriði en þetta eða það sem ég ræddi um áðan og lýtur að sölu veiðiheimilda. Á því máli getur þingið nú einnig tekið í vetur því eins og menn þekkja þá er hér til umfjöllunar þáltill. um upptöku veiðileyfagjalds sem mundi mæta þeirri gagnrýni að verulegu leyti. Eins og ráðherrann gat um áðan þá má skipta frv. í þrjá þætti. Sá fyrsti lýtur að því að allur afli eigi að koma að landi og fjallar um það hvernig það megi gerast og jafnframt hvaða undantekningar þar megi gera á. Tilgangurinn er augljóslega sá að koma í veg fyrir að nýtanlegum meðafla sé hent í sjóinn. Ég fagna því að í frv. örlar á að menn átti sig á að það þarf að mæta veruleikanum eins og hann blasir við. Mér finnst ekki mikil óskhyggja í frv. Mér finnst það byggja á tilteknum veruleika þó að ég kysi að lengra væri gengið í ýmsum atriðum. Það er ljóst að menn reyna að taka tillit til þess að við þurfum að reka arðbæra útgerð í landinu. Menn reyna líka að taka tillit til þess að sjómenn vilja fá tekjur fyrir vinnu sína rétt eins og aðrir þjóðfélagshópar. Tilgangurinn er sá að menn komi með sem verðmætastan afla að landi og þar fara hagsmunir sjómanna og útgerðar saman. Þetta vil ég marka af því að það er tekið fram í athugasemd um 2. gr. að afla megi henda eða það þurfi ekki að koma með afla að landi en þar segir: ,,... enda hafi tegundin ekki verðgildi.`` Í öðru lagi segir varðandi það sem má varpa fyrir borð af afskurði og öðru slíku: ,,... enda verði þessi fiskúrgangur ekki nýttur með arðbærum hætti.`` Ég veit að við vildum öll að þarna gæti staðið afdráttarlaust að allt ætti þetta að koma að landi. En mér sýnist að hér sé verið að reyna að sætta annars vegar þá eðlilegu kröfu að allt komi að landi, allt nýtanlegt sé nýtt, og hins vegar þá kröfu sem við gerum til útgerðarinnar um að hún sé rekin með arðbærum hætti og sjómenn hafi tekjur fyrir sína vinnu. Ég held að það hafi allt of lengi verið svo í vitund okkar býsna margra að hægt væri að gera kröfur bæði til útgerðar og sjómanna að farið væri í ýmsar aðgerðir, vinnu og fleira, án þess að menn hefðu nokkuð fyrir sinn snúð. Nú er það svo að það er ekkert óeðlilegt að ætlast til að menn leggi svolítið á sig og kannski mikið í ýmsum tilfellum til verndar auðlindinni en þarna verðum við auðvitað að reyna að finna hvar mörkin liggja. Dæmið sem hv. síðasti ræðumaður nefndi um reglugerðina varðandi undirmálsfiskinn sýnir okkur best hvers er að vænta ef reglurnar eru í hróplegu ósamræmi við þann veruleika sem gerlegt er að byggja þær á eða í ósamræmi við það sem framkvæmanlegt er. Ég held að í frv. séu og lúti þá að I. kafla frv. eins og ég sagði, ýmis atriði sem eru til þess fallin að laða fram og treysta það ágæta samstarf sem ráðherrann hæstv. lýsti áðan. Ég er nokkuð viss um að hv. nefnd mun fara vandlega yfir þennan kafla til þess að reyna enn frekar að laga ákvæði frv. að þeim veruleika sem við búum við og einnig að laga hann að því sem við viljum ná fram og teljum gerlegt. II. kafli frv. er af allt öðrum toga. Hann fjallar meira um kerfið sjálft, þ.e. aflamarkskerfið og eftirlit með því. Eftirlit með því hversu mikill afli kemur að landi úr hverju skipi. Hvernig bæði þeir sem vigta afla og flytja eru gerðir ábyrgir fyrir því að menn séu ekki með einum eða öðrum hætti að koma með að landi afla sem ekki rúmast innan þeirra veiðiheimilda. Í þriðja lagi er fjallað um framkvæmd laganna og viðurlög. Þegar við komum að viðurlagakaflanum finnst mér nokkuð langt seilst í refsigleðinni. Ég er alveg klár á því að við þurfum að hafa ákveðin refsiákvæði til viðvörunar. Ég er líka alveg klár á að þau munu fæla einhverja frá hugsanlegum brotum í þessu tilfelli eins og í öllum öðrum tilfellum þar sem þau eru sett inn. Þau mega hins vegar ekki verða afkáraleg og þau verða að ríma eðlilega við það sem verið er að refsa fyrir. Þannig held ég að svipting veiðiheimilda sé refsiatriði sem við ættum að skoða mun nánar. Ég held að þessi kafli í heild sinni þurfi skoðunar við hvað varðar viðhorf vegna þess að það liggur á borðinu að árangri í þessum efnum --- mér fannst það reyndar koma fram hjá hv. ráðherra --- náum við frekar með jákvæðri umbun en tómum refsingum. Fyrir sex eða sjö árum þá mælti sú sem hér stendur fyrir þáltill. sem laut að því að sjómönnum yrði skylt að koma með allan meðafla að landi, undirmál sem annað og að með það yrði farið þannig að sjómenn ættu andvirði þess afla, enda yrði hann boðinn upp á markaði. Þessi afli kæmi því ekki í hlut útgerðar. Hugsunin var sú að með því gæti myndast ákveðin togstreita, þ.e. útgerð hefði lítinn áhuga á því að sjómenn væru uppteknir meira og minna við að ganga frá afla sem þeir ættu sjálfir og ef hann kæmi síðan allur að landi og um mikið magn væri að ræða yrði að treysta því að almenningsálitið og fjölmiðlar kæmu þar til sögunnar. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að skoða hugmyndir af þessu tagi. Fleiri hafa verið reifaðar, flestar í þá veru að löndun á meðafla verði leyfð og að greitt verði tiltekið hugsanlega lágt gjald sem taki mið af kostnaði við að koma slíkum afla að landi og þá að sjómenn eða samtök þeirra, sem er engu lakari hugmynd, fái andvirði aukaflans. Það er nauðsynlegt að sá afli sé boðinn upp á markaði vegna þess að öðruvísi kemur tæpast í ljós, ef um nýjar tegundir er að ræða, hvort viðkomandi tegund hefur verðgildi. Ég held sem sagt að við eigum að skoða refsikaflann bæði út frá því hvers lags refsingum er lagt til að verði beitt og hvort ekki er hægt með jákvæðum hætti að draga úr brotum. Ég fagna því að nefnd um umgengni við auðlindir sjávar starfar áfram og þeirri áherslu sem hún leggur á notkun veiðarfæra. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt og það sé fullkomlega á sínum stað innan nefndarinnar. Mér finnst einnig skipta máli að það kemur fram í 6. gr. frv. að öllum afla sem íslensk skip veiða úr stofnum sem að einhverju eða öllu leyti halda sig í efnahagslögsögu Íslands verði landað og hann vigtaður í íslenskri höfn. Í greininni er reyndar strax gefin undanþága frá þessu. En ég held að þetta sé mjög mikilvægt atriði, ekki bara af því að við þurfum að ná í þennan afla til að vigta hann, heldur ekki síður vegna þess að það er mjög mikilvægt að íslenskri fiskvinnslu gefist kostur á að fá afla sem veiddur er í landhelginni til vinnslu eða íslenskum aðilum til umfjöllunar að öðru leyti, til sölu eða annarra hluta. Ég held því að þetta atriði sé mikilvægt ekki einungis til aðhalds kvótakerfinu heldur líka vegna fiskvinnslunnar í landinu. Ég vil a.m.k. líta þannig á það nú. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frv. á þessu stigi máls. Það á eftir að fjalla mikið um það í þinginu geri ég ráð fyrir. Málið er það stórt að það á það skilið og það merkilegt að það hlýtur að vekja langa og mikla umræðu bæði í nefnd og síðan áfram í þingsölum.

[14:43] Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum er eitt af þeim mikilvægustu sem ég hef kynnst í þinghsölum. Við Íslendingar erum þjóð sem um allan meginþrótt atvinnulífs og efnahagsstarfsemi treystir á afkomu og heilbrigði auðlinda sjávarins, hinar lifandi auðlindir hans. Við erum því sérstaklega háðir þeirri velgengni sem þar felst. Umgengni okkar sjálfra er af þessum sökum afar mikilvæg og sennilega einhver mikilvægasti þátturinn í hátterni okkar eða framkomu við náttúruna yfirleitt. Í þessu frv. birtist efnahagsleg nauðsyn á varfærni í nýtingu náttúrunnar og á því að áhrif verndunarsjónarmiða fái notið sín meðal rekstrarsjónarmiða. Í fáum málaflokkum verður sagt eins hreinskilnislega að þessi umhverfissjónarmið sem við getum kallað svo eigi jafnmikinn hljómgrunn í okkar máli eins og einmitt þegar við ræðum um auðlindir sjávarins og framtíðarafkomu sjávarútvegs. Hæstv. sjútvrh. hefur gert góða grein fyrir frv. og þýðingu löggjafar um þetta viðfangsefni. Að öllu jöfnu erum við almennt sammála um það mikilvægi. Þó verður að huga að því að í þessu efni glímum við við tvö sjónarmið sem á stundum eru gjörólík. Annað er það að allur afli skuli nýtast og hitt að veiðimönnum verði ekki heimilt að fara yfir veiðiheimldir. Það verður að segjast eins og er að millivegurinn milli þessara sjónarmiða er oft býsna vandrataður og þau rekast víða á. Á allra síðustu árum hefur borið mjög á umræðu og vaxandi skilningi þeirra sem starfa í sjávarútvegi, ekki síst sjómanna sjálfra, fyrir bættri umgengni við auðlindina, bættri nýtingu aflans og aukinni varfærni í nýtingu eða í veiðisókninni. Sömu atriði og gerð hafa verið að umtalsefni í þessari umræðu og birtast í greinargerð með frv. hafa komið fram í máli manna við okkur þingmenn, ég held í hverju einasta kjördæmi, og sannarlega alls staðar þar sem sjútvn. þingsins hefur farið og hitt að máli starfsmenn og stjórnendur í sjávarútvegsfyrirtækjum. Það er ljóst af því að það er mikill og sterkur hljómgrunnur fyrir löggjöf um þetta efni og talin brýn þörf. Í frv. eru nokkur atriði sem munu sannarlega gefa okkur góð tæki til að takast á við viðfangsefnið. En við þurfum að fara með nokkurri varfærni og ég vil í því efni geta sérstaklega tveggja atriða. Annars vegar er tillaga um meiri strangleika um veiðar hinna smærri netabáta en almennt er viðhöfð um veiðar smærri báta við notkun annarra veiðarfæra. Ég efast um að þetta sé réttmætt. Ég veit af eigin reynslu að útgerðarhættir þessara báta hafa batnað mjög síðasta áratug og þau orð sem eru höfð um starfshætti þeirra í skýrslu nefndarinnar, sem hefur unnið þetta frv., eiga ekki að öllu leyti við. Þess vegna tel ég rétt að við höfum sérstaklega vara á okkur um ákvæði um þetta til að við mismunum ekki frá almennri reglu nema til þess sé mjög greinileg ástæða og ekki vafi á að ástæða sé til. Annað atriði hefur mjög komið hér til tals, þ.e. hvernig við eigum að ganga fram með refsingum. Það er rétt að við verðum að fara þar bil beggja. Annars vegar í því að refsimöguleikinn fæli frá brotum og hins vegar að refsingin sé ekki hvorki í eðli sínu né efni þyngri eða ólík brotinu. Að því leyti tel ég að það komi mjög til álita að beita ekki hinum almennu refsingum, sektum eða fangelsun, heldur nánast eingöngu strangri sviptingu veiðileyfa. Um yrði að ræða brot til að bæta eða auka tækifæri til tekjuöflunar og ég tel að það ætti að refsa þeim á ámóta hátt þannig að menn missi veiðileyfi um mun lengri tíma en þeir þurfa til að annast eðlilegar og nauðsynlegar viðgerðir á skipunum. Á þetta tvennt hefur verið bent af sjómönnum, þ.e. starfandi mönnum í sjávarútvegi. Að öðru leyti vil ég ekki ræða málið á þessari stundu. Ég er tilbúinn til að taka þátt í athugun og mótun málsins. Ég veit að sjútvrh. mun hvenær sem er verða tilbúinn til að koma til móts við einhverjar þær hugmyndir sem við nefndarmenn kunnum að hafa eftir að hafa tekið frv. til athugunar og rætt það við ýmsa sem munu þurfa að búa undir nýjum lögum og ný lög þurfa að framkvæma. Vegna þess að hér var vikið nokkrum orðum að annarri nefnd sem starfar á vegum sjútvrh. og endurskoðar lög um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum vil ég geta þess að það starf hefur tafist á undanförnum vikum. En ég er þeirrar skoðunar að það muni brátt koma fyrir hæstv. ráðherra og hann muni geta unnið úr hugmyndum þeirrar nefndar. Um það sem sagt var segi ég þá almennu skoðun mína að ég tel nauðsynlegt í því efni eins og öðru að hin almenna löggjöf liggi fyrir áður en við tökum til við sértæka löggjöf sem á að byggja á ramma hinnar almennu löggjafar. Það frv. sem við fjöllum nú um er raunverulega ný almenn löggjöf sem verður ytri rammi þess sem við gætum gert að viðfangsefni væntanlegra nýrra laga eða lagabreytinga, sem eiga við um útgerð fullvinnsluskipa, eins og við köllum þau. Ég tel líka rétt að við höfum í huga þegar þar að kemur að fyrir liggja mjög sterkar vísbendingar um að með núgildandi lögum um fullvinnsluskip hafi þeim verið mismunað á einhvern hátt miðað við önnur veiðiskip. Auðvitað verður líka að skoða hvort fullvinnsluskipum eru á einhvern hátt í löggjöf gefin betri tækifæri eða lakari en öðrum. Þetta er hið raunverulega viðfangsefni þegar við ræðum um fullvinnsluskip og það getum við betur gert en áður á grundvelli almennrar löggjafar um það hvernig við eigum að umgangast auðlindina í hverju við eigum að sýna varfærni og hvar við höfum heimildir til að hegða okkur líkt og áður.

[14:51] Herra forseti. Það er nauðsynlegt fyrir þjóð sem byggir afkomu sína að stærstum hluta á sjávarútvegi að ganga vel um auðlindir sjávar. Á því hefur verið talinn verulegur misbrestur á undanförnum árum. Þess vegna er lagasetning um umgengni auðlinda sjávar löngu tímabær þó auðvitað megi deila um hve víðtæk þau lög eigi að vera og á hvað eigi að leggja mesta áherslu. Fljótt á litið við skoðun frv. virðist dálítið skrýtið að aðeins fjórar greinar frv. fjalla um veiðar en átta greinar um vigtun sjávarafla og þrettán greinar um framkvæmd og viðurlög. Ég tel að meginmarkmið laga um umgengni um auðlindir sjávar hljóti að vera að koma í veg fyrir að fiski sé hent í sjóinn. Almennt er viðurkennt að það hafi verið gert í miklum mæli undanfarin ár og er náttúrlega fylgifiskur þess fiskveiðistjórnunarkerfis sem við búum við. Ég verð að taka undir það sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði um þetta efni og um meðferð meðafla og undirmálsafla. Ég tek undir allt sem hann sagði um það. Þetta tel ég að sjútvn. verði að skoða vel því að þetta er auðvitað mál málanna varðandi umgengni um auðlindir sjávar. Annað markmið þessara laga finnst mér að ætti að vera könnun á einstökum veiðarfærum og áhrifum þeirra á lífríki sjávar en um það er ekkert í þessu frv. Ég tel t.d. að það þurfi að kanna vel áhrif dragnótaveiða og togveiða á hrygningarslóðum. Mér finnst vanta í frv. grein um þetta atriði og vona að sjútvn. hugi að því við meðferð málsins. 3. gr. frv., sem fjallar um bann við netaveiðum smábáta á tímabilinu 1. nóv. til febrúarloka, þarf að skoða vel í sjútvn. Í frv. er gert ráð fyrir að banna þessar veiðar bátum undir 20 brúttótonnum. Ég hef reyndar haft efasemdir lengi um netaveiðar smæstu báta yfir hörðustu vetrarmánuðina bæði vegna slysahættu og eins vegna þess að þessir bátar komist ekki til veiða vegna veðurs og fiskur drepist í netum af þeim ástæðum. En ég tek undir það sem hv. þm. Árni R. Árnason sagði áðan að þessar veiðar hafa breyst nokkuð á undanförnum vertíðum og nú taka menn nær undantekningarlaust netin í land þegar lítur út fyrir illviðri og eins hafa allra smæstu bátarnir hætt þessum veiðum. Ég tel að mörkin sem hér er miðað við séu of há, þ.e. 20 brúttórúmlestir. Ég tel athugunarefni hvort ekki eigi frekar að miða við opna báta og leyfa þilfarsbátum að stunda þessar veiðar. Þetta bið ég sjútvn. að skoða vel og ræða við þá sem best þekkja til, m.a. fulltrúa Landssambands smábátaeigenda. Ég tel reyndar miður að þeir skuli ekki eiga fulltrúa í þeirri nefnd sem hæstv. sjútvn. skipaði til að fjalla um auðlindir sjávar og vitnað er til í athugasemdum með frv. Í þessari nefnd sátu fulltrúar frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun, Vélstjórafélagi Íslands, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, sjútvrn. og Sjómannasambandi Íslands. Ég tel að eðlilegt hefði verið að smábátaeigendur ættu þarna fulltrúa. Það eru á annað þúsund smábátar með leyfi til veiða og eðlilegt að sjónarmið þeirra, sem stunda þær veiðar, kæmu fram í þessari nefnd. Þetta voru þau atriði sem ég vildi nefna við 1. umr. Ég ítreka og legg áherslu á að sjútvn. geri breytingar á 3. gr. og eins að inn í frv. komi könnun á áhrifum einstakra veiðarfæra. Að lokum fagna ég því að það skuli vera komið fram frv. um umgengni um auðlindir sjávar. Þetta er tvímælalaust eitt af stærstu og þýðingarmestu málum sem tekin verða fyrir á þinginu. Það er mjög aðkallandi að taka ákveðið á þessum málum og þó þetta frv. sé að mínu áliti að sumu leyti gallað á ég von á að það taki þeim breytingum í meðförum þingsins að niðurstaðan verði lög sem leiði til stórbættrar umgengni um auðlindir sjávar.

[14:56] Herra forseti. Eins og aðrir þeir hv. þm. sem hér hafa talað vil ég segja að sú stefna sem kemur fram í þessu frv. vísar til framtíðar og það er ljóst að hæstv. sjútvrh. á réttum brautum. Það er þó ekki svo að það sé hægt að fella sig alls kostar við þetta frv. eins og það kemur af skepnunni. Herra forseti. Ég byrja á því að lýsa undrun minni yfir því að hæstv. sjútvrh. ræðir hér um hið góða samstarf sem hafi tekist við samningu þessa frv. milli ráðuneytisins og þeirra sem koma að störfum innan sjávarútvegsins. Nú er það svo, eins og ég hygg að hver einasti hv. þm. sem hefur rætt undir þessari umræðu á undan mér hefur drepið á, að þeir sjómenn sem þetta varðar ekki hvað síst og t.d. 3. gr. snertir mjög illyrmislega, voru útilokaðir frá umræðunni sem fór fram í aðdraganda þess að frv. var samið. Trillukarlar og smábátaeigendur áttu ekki kost á því að koma að gerð þessa frv. Þegar hæstv. sjútvrh. lýsir yfir ánægju sinni með hið góða samstarf sem hafi tekist við sjómenn þá er það alveg ljóst að það samstarf hefur ekki tekist við smábátaeigendur. Þeir eru þrátt fyrir allt sá hópur sem dregur að landi um það bil 30% þorskaflans eins og hv. þm. Guðjón Guðmundsson sagði hér áðan. Þeir eru hátt á annað þúsund og ætli þeir séu ekki fjórðungur eða fimmtungur allra sjómanna á Íslandi í dag. Það hefði verið eðlilegt, herra forseti, að hæstv. sjútvrh. hefði staðið betur að undirbúningi frv., að hann hefði fengið þá til ráðslags við sig og þá hefði hann e.t.v. líka orðið aðnjótandi þeirrar reynslu sem þeir hafa. Hann hefði þá e.t.v. getað sniðið af þá agnúa sem eru verstir á 3. gr. Herra forseti. Þrátt fyrir það hvernig hæstv. sjútvrh. stóð að undirbúningi frv. tel ég að þetta sé að mörgu leyti gott frv. og ég treysti hv. sjútvn. til að fara um það höndum og bæta það enn betur. Nú er það svo þegar við ræðum að nauðsynlegt sé að bæta umgengni við auðlindir sjávarins þá erum við fyrst og fremst að tala um útkastið, brottkastið. Það er aflinn sem er dreginn úr sjó en ónýttur með því að honum er fleygt í hafið aftur. Þetta er fyrst og fremst undirmálsfiskur og svokallaður meðafli. Það er alveg nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því undanbragðalaust, líka þeir sem styðja aflamarkskerfið, að undirrótin að þessu öllu saman er aflamarkskerfið. Það er aflamarkskerfið sem gerir það að verkum að undirmálsfiski hefur verið fleygt og að meðafla er fleygt. Nú sé ég að hæstv. sjútvrh. gerir lítinn punkt á sitt gula blað vegna þess að hann ætlar að gera athugasemd við þetta hér á eftir, svo vel þekki ég hæstv. sjútvrh. Þess vegna vil ég til að fyrirbyggja að hann tefji umræðuna með því að fara hér í tilgangslaust stagl um þetta atriði vísa til þess sem fram kemur í niðurstöðu þeirrar nefndar sem hann hefur svo mjög dásamað. Á bls. 17 í því þskj. sem hér liggur fyrir er kafli úr skýrslunni, sem kom frá samstarfsnefnd um bætta umgengni við auðlindir sjávar, sem heitir: II. Lýsing vandans. Þar er fyrsti liðurinn: ,,Aðstæður sem leitt geta til útkasts fisks eða löndunar fram hjá vigt.`` Þeir ágætu menn sem gerðu skýrsluna segja að þeir telji fyrst upp það sem er mikilvægast. Þann þátt sem mestu veldur. Það er alveg ljóst að þeir eru ekki í nokkrum vafa um að það er aflamarkskerfið sem veldur því að gríðarlegu magni af fiski hefur verið hent. Ég ætla að lesa þetta fyrir hæstv. sjútvrh., með góðu leyfi virðulegs forseta: ,,1. Hvati til að henda fiski eða landa fram hjá vigt myndast helst þegar kvóti er mjög takmarkaður samanborið við veiðigetu skips. Viðleitni til að gera sem mest verðmæti úr heimiluðum afla kann þá að hafa þau áhrif að besti fiskurinn sé nýttur og lakari fiski hent. Ef lakari fiskinum er hent gerist það tæpast fyrr en viðkomandi skip er talið öruggt um að ná öllum sínum kvóta í viðkomandi tegund. Þess vegna er brottkast líklegast hjá kvótaminni skipum og þá einkum á síðari hluta fiskveiðiárs. Vandamálið getur svo versnað við blandaðar veiðar (t.d. almennar botnfiskveiðar) ef heimildir eru skertar til veiða á einni eða fáum tegundum (t.d. þorski) meðan nægur kvóti er til veiða á öðrum tegundum (t.d. ýsu og ufsa). Við jafnlítinn þorskafla og nú er leyfður má ætla að útkast þorsks eða framhjálöndun hefjist því fyrr á fiskveiðiárinu sem þorskkvóti skips er minni miðað við annar botnfiskskvóta og hefjist jafnvel í einhverjum mæli strax við upphaf fiskveiðiársins hjá kvótaminnstu skipunum. Er þetta, að mati nefndarmanna, stærsti vandinn sem nú er við að glíma.`` Ég held að við sem höfum verið hallir undir aflamarkskerfið, og sérstaklega þeir sem hafa trúað á það í blindni eins og hæstv. sjútvrh., verði að geta horfst í augu við þetta feimnislaust. Ég tók eftir því í máli hæstv. sjútvrh. að hann tengdi aldrei saman aflamarkskerfið og slæma umgengni um auðlindir sjávarins. En það er svo að þær sögur, sem við höfum heyrt frá sjómönnum og það sem hefur komið fram í ýmsum könnunum sem hafa verið gerðar á þessu máli, segja frá því að umgengnin um auðlindina er langt í frá nægilega góð og það er vegna aflamarkskerfisins. Við eigum bara að hafa kjark til þess að ræða það. Hér hefur það loksins gerst að hæstv. sjútvrh. kemur með frv. sem gengur í rétta átt en hann hræðist mjög að viðurkenna að sá leki, sem hann er núna að skjóta byttu undir, er einmitt vegna aflamarkskerfisins. Herra forseti. Það er fyrst og fremst tvennt sem við þurfum að velta fyrir okkur. Það er hvernig má draga úr því að undirmálsfiski sé fleygt og hvernig má draga úr því að meðafla sé fleygt. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem er formaður sjútvn. sem um þetta mun véla, benti á það af þeirri skarpskyggnu rökvísi sem honum var gefin í vöggugjöf að það er ekkert í þessu frv. sem tekur á meðaflanum. Það er nákvæmlega ekkert sem gerir það að verkum að menn munu hallast til þess að hætta að fleygja meðafla nema auðvitað það sem stendur í 1. málsl. 2. gr.: ,,Skylt er að hirða og koma að landi með allan afla.`` Hvað gera sjómenn sem eru í bullandi ýsuveiði og fá talsvert af þorski og þorskkvótinn er búinn en nóg er af ýsukvóta? Þeir fleygja þorskinum. Það er þessi dauði golþorskur sem stundum hefur komið upp í trollum nærverandi skipa. Það er þetta sem spæjarar hæstv. sjútvrh. festu á filmu og það er þetta sem ég hygg að a.m.k. nokkrum hv. þm. í sjútvn. var sýnt á myndbandi fyrir tveimur eða þremur árum þegar leyst var frá hali með sennilega 10--15 tonn af ufsa. Herra forseti. Ekkert í frv. dregur úr því að menn freistist til þess að koma með meðafla að landi og það er stór galli á frv. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon reifaði lauslega hugmyndir sem mér fannst eins og ég skildi þær af því takmarkaða viti sem ég hef fengið í vöggugjöf, ganga til réttrar áttar og menn eiga að kanna rækilega. En er það svo að frv. leysi vandann sem tengist undirmálsfiski? Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég þekki þetta mál sennilega ekki jafn vel og margir þingmenn sem hér eru staddir og tími mínn hefur undanfarið farið meira í heilbrigðismál en sjávarútvegsmálin en ég velti því fyrir mér hvernig þetta fer með undirmálsfiskinn. Getur verið að það felist í þessu frv. samfara þeim reglugerðum, sem þegar er búið að setja, hvati til þess að menn komi með undirmálsfisk, hvati sem er of mikill? Ég er sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það þarf að vera hæfilegur hvati þannig að menn fái a.m.k. fyrir kostnaðinum við að flytja undirmálsfiskinn að landi en því sem umfram er verði varið til þess að efla öryggismál sjómanna, til þess að efla rannsóknir. Nú er það svo að undirmálsfiskur sem kemur að landi fer á markað er seldur á markaði og útgerðin og sjómenn fá það til hlutar með nákvæmlega sama hætti og annan hluta aflans. Helmingur aflans er talinn til kvóta og ég velti því fyrir mér: Getur verið að það sé fólgin eins konar hvatning í þessu til þess að menn færi sig alla vega ekki þegar þeir eru komnir í smáfisk? Þetta er atriði sem ég tel að hv. sjútvn. þurfi að kanna talsvert en ég er sáttur við það að hæstv. sjútvrh. tekur á þessu máli. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um ýmislegt í 2. gr. Það kemur fram að heimilt sé að varpa fyrir borð fisktegundum sem eru ekki kvótabundnar enda hafi viðkomandi tegund ekki verðgildi. Er hægt að segja að einhver fiskur hafi ekki verðgildi? Hefur ekki allur fiskur eitthvert verðgildi? Er það ekki svo með þeirri ágætu nýjung sem hrint var í framkvæmd fyrir nokkrum árum, aflakaupabankanum, hefur skapast markaður fyrir velflestar tegundir fiska sem teljast ekki til hefðbundinna nytjafiska? Ég leyfi mér að efast um að það sé hægt að taka svona til orða og leyfi mér þar með að efast um það leyfi sem hæstv. sjútvrh. er með frv. að veita mönnum til þess að fleygja þessu. Ég geri líka athugasemd við orðalag næsta málsliðar þar sem greint er frá því að heimilt verði að varpa fyrir borð innyflum, hausum, afskurði og öðru sem fellur til við verkun eða vinnslu um borð. Síðan segir: ,,enda verði þessi fiskúrgangur ekki nýttur með arðbærum hætti.`` Hvernig á að meta þetta? Er það rétt leið hjá okkur að leggja til að það verði sagt bókstaflega í lögum að þetta sé heimilt? Felst ekki betri framtíðarsýn í því að menn mundu segja að þetta væri óheimilt? Hins vegar væri ráðherra með reglugerð heimilt að leyfa að fleygt yrði tilteknum úrgangi og af tilteknum flokkum skipa. Hvernig ætla menn að meta það hvort fiskúrgangur verði nýttur með arðbærum hætti eða ekki? Ég er t.d. þeirrar skoðunar að það sé afskaplega hæpið að leyfa mönnum að fleygja lifur af hvaða bát sem er, hvaða bátastærð sem er, svo fremi sem tæknilegir annmarkar séu ekki á því að viðkomandi skip eða áhöfn komi með þann hluta innyflanna í land. Hvað með hrogn? Að vísu kemur fram einhvers staðar í greinargerðinni að þegar verið er að ræða um ísfisktogara sé líklegt að það megi fleygja öllu nema hrogn og lifur. En hver á að meta þetta og hvað með sundmagann í þeim fiskum sem sundmaga hafa? Er það ekki orðin afurð sem menn eru farnir að hafa talsvert fjármagn upp úr? A.m.k. hjá þeim vinnslustöðum sem vinna aðallega fiskinn sem kemur af krókabátunum. Herra forseti. Ég tek svo undir þá gagnrýni sem menn hafa komið með á 3. gr. Þar er lagt fyrir að bátum undir 20 brúttótonnum verði óheimilt að stunda netaveiðar í fjóra mánuði, þ.e. frá byrjun nóvember til febrúarloka. Ég er ekki kunnugur þessum veiðum og þó ég hafi migið í saltan sjó hef ég aldrei verið á svona litlum netabátum. Ég veit að það var vandamál áður fyrr að menn létu liggja margar nætur og voru að koma með margra nátta fisk, dauðblóðgaðan, vont hráefni og sem lítið fékkst fyrir. Þegar aflamarkskerfið kom síðan til sögunnar fleygðu menn einfaldlega þessum fiski. Það hefur verið greint frá því hér, m.a. af hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni, að vinnsluhættir og sóknarmynstur hafi breyst hjá þessum bátum og menn skilji yfirleitt ekki eftir einhver drauganet, menn dragi ef það er spáð illviðri. Ég held að þetta sé rétt. Mér er sagt þetta líka af þeim sem ég hef rætt lauslega við um þetta. Ég velti því fyrir mér. Ef hæstv. sjútvrh. hefði haft rænu á því að hafa einmitt fulltrúa þessa útgerðarflokks með í nefndinni hefði í góðu bróðerni mátt ræða þetta og vega og meta rökin vegna þess að það sem mér flaug strax í hug þegar ég heyrði á þessari grein voru öryggissjónarmið. Það eru sjónarmið sem ég skil. Ég minnist þess þegar menn hafa verið að deila um sókn smábáta að þá höfum við sem höfum verið dálítið hallir undir þeirra málstað aldrei tekið undir kröfur, sem hafa komið fram hjá ýmsum þeirra, um að leyfa einmitt sókn yfir háveturinn af öryggissjónarmiðum. Þess vegna varð ég ekki glaður þegar ég las rökstuðninginn með 3. gr. Þar segir: ,,Lengi hefur verið rætt um að banna eigi minnstu bátunum netaveiðar að vetrarlagi, fyrst og fremst vegna þess að þeir nýti afla illa og hendi miklu vegna þess hve oft veður hamlar að vitjað sé um net, en einnig af öryggisástæðum.`` Herra forseti. Aðalástæðan fyrir því að hæstv. sjútvrh. leggur þetta til er ekki vegna þess að hann telji að öryggi sjómannanna, sem eru á þessum bátum, sé tryggara. Hann hefur heyrt sögusveim um að miklu sé hent og þeir nýti afla illa. Ég geri þá kröfu til ráðherra þegar þeir koma með mál að þeir undirbyggi frumvörp sín rækilega og ég spyr: Hvar í greinargerðinni með þessu frv. er að finna einhvers konar úttekt á því sem sýnir í fyrsta lagi að slys á þessum bátum, t.d. frá 10--20 tonnum, séu meiri en frá 20--60 tonnum? Hvar í greinargerðinni er að finna einhvers konar gögn eða yfirlit sem sýna mér, sem þarf að taka afstöðu til frv., svart á hvítu að aflinn sem þessir bátar eru að koma með sé verri en afli stærri báta? Hvað er það sem styður þá fullyrðingu sem kemur hérna fram að þessir bátaflokkar nýti aflann verr en aðrir? Það má vera að hægt sé að færa einhver rök fyrir því. Ég er ekki alveg viss um að þau standist tímans tönn eins og hv. þm. Guðjón Guðmundsson sagði áðan. Það er rétt að þessir smærri bátar sækja talsvert stíft á þessum tímum. Það er kannski fyrst og fremst vegna tveggja hluta. Á þessum tíma vetrar er verðið afskaplega hátt og hærra en á öðrum árstímum. Þess vegna sækja þeir í þetta góða verð og á þessum tímum tíðkast líka að þessir litlu bátar notfæri sér þann sveigjanleika sem er í aflamarkskerfinu og þeir kaupi eða leigi sér tímabundinn kvóta til þess að veiða yfir þetta tímabil með netum. Þessi kaup yrðu náttúrlega úr sögunni og um leið kynni það að hafa einhver áhrif á þau byggðarlög sem eru fyrst og fremst háð veiðum þessara smábáta. Þetta held ég að sé ástæðan fyrir því að þessir bátar sækja svona stíft og auðvitað hef ég orðið var við það eins og aðrir sem fylgjast með fjölmiðlum að maður hefur oft á tilfinningunni að slys séu óhóflega tíð hjá þessum smáu bátum. Ég hefði þá kosið í fyrsta lagi að hæstv. ráðherra gerði okkur grein fyrir því í fylgiskjölum sem fylgja frv. þannig að við gætum séð það svart á hvítu og tekið afstöðu til þessa á grundvelli raunverulegra öryggissjónarmiða. Ef ráðherrann getur sýnt mér fram á að þetta skipti verulegu máli frá öryggissjónarmiði þá skal ég styðja það. En ég vil að hann geri a.m.k. tilraun til þess að sýna mér tölur í því sambandi. Þær hljóta að liggja fyrir. Ef honum tekst ekki að sýna líka fram á að sú fullyrðing sem sett er fram í greinargerðinni sé sönn, þ.e. smábátarnir nýti aflann verr og þeir komi með verra hráefni að landi, gef ég ekkert fyrir það. Það eru fyrst og fremst öryggissjónarmiðin við eigum að láta ráða afstöðu okkar til 3. gr. Herra forseti. Það er ýmislegt fleira smálegt sem ég hef við þetta frv. að athuga en ég ætla ekki að gera það. En þetta eru stærstu atriðin, þ.e. 3. gr. Á að banna smábátum undir 20 brúttótonnum að stunda veiðar með þorsknetum? Það eru ekki færð nægilega sterk rök fyrir því, alls ekki í ræðu hæstv. sjútvrh., hann kom varla nokkuð inn á þetta, og ekki heldur í greinargerðinni. Í annan stað, herra forseti, hlýtur ábending hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um að með engu móti sé tekið á því vandkvæði sem felst í brottkasti meðafla að vera stórt atriði þegar menn fjalla um frumvarpið. Ég nefndi ýmis smærri atriði varðandi 2. gr. og mælist ég til að hæstv. sjútvrh. svari þeim spurningum sem ég setti fram viðvíkjandi þeim. Ef ekki, mælist ég til að hv. sjútvn. kanni þetta mál og tryggi með öllu því skyggna mannviti sem þar er innan stokks að þetta frumvarp verði að lokum nægilega gott til að menn geti samþykkt það tiltölulega hratt því þarna er gengið í rétta átt.

[15:16] Herra forseti. Ég tek undir ummæli fyrri ræðumanna að hér er á ferðinni eitt mikilvægasta frumvarp sem við afgreiðum. Við erum að tala um nýtingu á aðalauðlind okkar og brottkast sem sumir segja að nemi milljörðum að verðmæti upp úr sjó. Það frumvarp sem hér liggur fyrir einkennist nokkuð mikið af boðum og bönnum. Menn reyna að ná tökum á vandanum með því að setja reglur og aftur reglur og viðurlög. Ég tek undir það sem hv. 4. þm. Vesturl., Guðjón Guðmundsson, sagði. Það er of mikið um reglur, boð og bönn. Ég vil leyfa mér að lesa 2. mgr. 4. gr., með leyfi forseta: ,,Óheimilt er að hefja veiðiferð skips sem leyfi hefur til veiða í atvinnuskyni með aflamarki nema skipið hafi aflaheimildir sem telja má líklegt að dugi fyrir afla í ferðinni, jafnt þeirri tegund eða þeim tegundum sem veiði beinist sérstaklega að sem og líklegum meðafla af öðrum tegundum.`` Þetta er furðulegt ákvæði. Ætla menn að kanna í hvert skipti hvað skipið hugsanlega geti veitt? Eða á skipið að vera með nægilega miklar aflaheimildir af öllum tegundum til að geta veitt? Þetta verður mjög erfitt í framkvæmd. Þegar þorskkvótinn er almennt orðinn knappur og verðið hátt, munu sjómenn auðvitað henda þorskinum þó þeir séu með heimild fyrir honum af því að þeir fara líka út næsta dag. Þá þurfa þeir aftur að eiga heimild. Þeir munu því ekki ganga á þessa heimild, þeir munu gæta hennar og henda þorskinum. Þetta er hættan. Það sem við sem löggjafarsamkunda þurfum að kappkosta er að gæta þess að hagsmunir þegnanna fari saman við hagsmuni heildarinnar. Við megum ekki setja menn í þá stöðu að það sé hagkvæmara fyrir þá að gera eitthvað sem er óhagkvæmt fyrir þjóðina. Lagafrumvarpið hér gengur út á að mönnum sé skylt að koma með allan afla að landi en mönnum verður það ekki alltaf heimilt. Auðvitað verður mönnum að vera heimilt að gera það sem þeim er skylt að gera. Við þurfum að gæta þess að hagsmunir sjómanna og skipstjórnarmanna fari saman við hagsmuni þjóðarinnar. Við þurfum að setja okkur í spor þessara manna sem eru að veiða, hvað þeir gera og hvað þeir hugsa. Herra forseti. Ég legg til að hv. sjútvn. skoði eftirfarandi kost sem að einhverju leyti kom fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrími J. Sigfússyni, og hljóðar svona: Skylt og heimilt verði að koma með allan afla að landi. Ekki bara skylt. Skipstjóri ákveði við löndun hvað af afla skipsins falli undir kvóta þess. Annar afli verði eign rannsóknastofnana sjávarútvegsins sem greiði útgerðinni fyrir hann svo lágt verð að ekki borgi sig að gera út á viðkomandi tegund en samt nógu hátt til að hvetja sjómenn til að koma með aflann að landi, t.d. 10--15% af markaðsvirði. Með þessari aðferð er leystur allur vandi með undirmálsfisk og meðafla. Þeir sem hafa komið út á sjó, ég varð nú þeirrar gæfu aðnjótandi að fara einu sinni einn túr á skipi, furða sig á því þvílíkur dýragarður kemur upp með dragnót. Hve margar tegundir koma í nótina. Og það er fráleitt að ætla sér að veiða bara þorsk, bara ufsa eða bara síld. Það kemur alltaf annar afli með og hvað eiga menn þá að gera við þann afla? Með þessari aðferð gætu t.d. síldveiðibáturinn komið með þorskinn að landi. Hann afhendir hann við löndun og fær smáverð fyrir þorskinn. Sjómennirnir munu áreiðanlega sætta sig við að fá lítið verð vegna þess að þeir vita að andvirði þessa afla fer til rannsókna þeim til hagsbóta, rennur til rannsóknastofnana sem er þeim til hagsbóta. Mönnum þykir alltaf slæmt að henda verðmætum. Ég hef talað við sjómenn sem hafa lent í þeirri stöðu að verða að henda fiski. Þeim finnst það hart. Það á ekki að setja menn í þannig stöðu. Herra forseti. Við þurfum að gæta þess að hagsmunir sjómanna og skipstjórnarmanna fari ætíð saman við hagsmuni þjóðarinnar. Það er meginmarkmiðið. Það hefur sýnt sig erlendis þar sem menn hafa gætt mikið að umhverfisvernd að auðvitað streitast aðilar á móti slíku þegar á að fara að setja alls konar viðurlög fyrir rekstri og slíkt. En það hefur líka oft sýnt sig og kannski í flestum tilfellum að fyrirtækin græða á umhverfisvernd. Það kemur nefnilega í ljós að þau þurfa að nýta hráefnið betur og á annan hátt en gert hefur verið, þannig að þau græða á því. Það getur vel verið ef mönnum yrði gert að koma með allan afla að landi, þar á ég líka við innyflin og allt sem fylgir, að menn mundu útbúa skipin þannig að þeir á endanum hagnist á því. Þegar við sjáum sjónvarpsmyndir af veiðum úti á hafi fylgir alltaf hverju skipi heilt ský af múkka. Og hvað skyldi fuglinn vera að gera? Hann er éta aflann sem er hent, alls konar innyfli, hausa og annað sem hent er. Markmiðið ætti að vera að múkkinn hverfi, hætti að éta aflann og aflinn sé fluttur í land þjóðinni til hagsbóta.

[15:22] Virðulegi forseti. Hér er eins og áður hefur verið bent á til umræðu afskaplega mikilvægt frumvarp enda snertir það gjöfulustu auðlind þjóðarinnar. Það er vert að hafa í huga hvernig umræða meðal almennings hefur verið um sjávarútveg og fiskvinnslu en þó einkum fiskveiðar á síðustu árum. Það má með sanni segja að um sumt hefur þessi umræða snúist á neikvæðari veg þannig að sú jákvæða umræða sem áður fór fram almennt um fiskveiðar og sjómennsku hefur breyst. Til þess eru vitaskuld margar ástæður. Má þar nefna m.a. þá tilhneigingu fjölmiðla að velta upp fyrst og síðast hinum neikvæðari hliðum mála. Í öðru lagi hlýtur umræðan að eiga einhverja rót í því að afli á miðum okkar hefur verið í vonandi sögulegu lágmarki og er vissulega gleðilegt að nú skulum við vera á leið upp á við. En ekki síst hygg ég að umræðan hafi mótast af því úrkasti sem hér hefur verið gert að umtalsefni. Menn draga svo af þessu ólíkar ályktanir. Hér má heyra ályktanir um að úrkastið megi rekja til þess að við búum við aflamarkskerfi. Á móti því má hins vegar benda á að sögusagnir úr Smugunni og af þeim veiðum sem ekki eru bundnar við aflamark fela í sér ekki síður ógeðslegar sögur af því hvernig fiski er hent í sjóinn. Þar er ekki aflamark ráðandi heldur sóknarstýring. Hins vegar hygg ég að flestir geti verið sammála um að helstu annmarkar aflamarkskerfisins eru þeir tveir þættir sem hér hafa verið nefndir og tengjast úrkastinu, þ.e. annars vegar meðafli og hins vegar undirmálsafli. Ég lít svo á að með þessu frumvarpi sé verið að reyna að sníða þessa helstu annmarka af aflamarkskerfinu. Það er líka vert að hafa í huga að álit nefndarmanna er samhljóma. Nefndarmenn eru einstaklingar sem allir eiga það sammerkt að hafa reynslu og starfa að fiskvinnslu og útgerð. Það hlýtur að vera mark á þeim takandi enda vilji þeirra til að bæta umgengni um auðlindina fyrir hendi. Ég tek reyndar undir þá gagnrýni að ekki skuli þó fulltrúar allra þeirra útgerðaraðila sem að málinu ættu að koma hafa átt sæti í nefndinni. Í heildina tel ég að frumvarpið sé til bóta. En ég vil nefna hér nokkur atriði sérstaklega. Ég hlýt að andmæla þeim orðum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar þar sem hann segir að engin tilraun sé gerð til að taka á hinu svokallaða meðaflavandamáli. Þar virðist hv. þm. hafa litið fram hjá því sem stendur í 4. gr., þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Óheimilt er að hefja veiðiferð skips sem leyfi hefur til veiða í atvinnuskyni með aflamarki nema skipið hafi aflaheimildir sem telja má líklegt að dugi fyrir afla í ferðinni,`` o.s.frv. Þarna er verið að gera tilraun til að fá útgerðir til að skipuleggja veiði sína á grundvelli úthlutaðs aflamarks. Af þessu er reynsla og í nýlegri ferð hv. sjútvn. um Norðurland kom einmitt fram í máli útgerðaraðila að þannig hafa þeir skipulagt veiðar sínar og útgerð á síðustu árum. Það er það sem er verið að gera og segir beinlínis í 4. gr. Þannig að ákvæði um meðafla tel ég vera af hinu góða og þar sé stigið mjög djarft skref til að draga úr úrkasti tengdu meðafla. Hér er um samhljóða álit nefndarinnar að ræða og það hlýtur að segja hv. þingmönnum töluvert um gildi þess. Ég vil nefna til viðbótar tvo þætti sem ég hef efasemdir um. Það kom fram í máli hæstv. sjútvrh. að á grundvelli vinnu þeirrar nefndar sem frumvarp þetta byggir á hafi verið gefin út reglugerð þar sem heimilað er koma með hluta af undirmálsfiski að landi án þess að það dragist frá aflaheimildum. Ég hef verulegar efasemdir um framkvæmd þessa máls, hvernig hægt er að mæla þennan hluta undirmálsfisksins. Ég hef áður lýst því hér á þessum vettvangi og geri það aftur að ég tel ekki nógu langt gengið af hálfu hæstv. ráðherra. Ég teldi eðlilegt að allur undirmálsfiskur skuli koma að landi og hann síðan seldur á verði sem er verulega undir almennu markaðsverði á aflamarkstegundunum. Þetta er veikleiki sem ég sé í þessu frumvarpi. Í annan stað vil ég taka undir þá gagnrýni sem kemur fram um 3. gr. þar sem gert er ráð fyrir að netabátar undir 20 brúttólestum skuli ekki geta stundað veiðar á bilinu 1. nóvember til loka febrúar. Ég sé ekki nein vísindaleg eða markviss rök færð fyrir þessu. Ég tel álit þeirra sem stunda m.a. saltfiskvinnslu og eru mjög háðir veiðum þessara báta á Suðurlandi, Reykjanesi og á Vesturlandi skipta miklu. Þeir aðilar telja að vandamálið sé ekki til staðar, það heyri sögunni til. Þeir netabátar undir 20 brúttólestum sem nú stunda netaveiðar fyrir m.a. saltfiskvinnslu fylgjast mjög vel með veðurfari og það má heita með öllu horfið að þessir bátar skilji eftir net í sjó. Ég sé sem sagt ekki vísindaleg rök fyrir þessu, ég sé ekki að vandamálið sé til staðar. En verði þetta ákvæði að lögum mun það hafa mjög óheppileg áhrif fyrir þau svæði sem ég nefndi áðan, ekki síst í saltfiskvinnslu. Þess vegna teldi ég eðlilegra að færa mörkin niður í 10 brúttólestir. Enda segir í frumvarpinu að ráðherra hafi heimild til að hafa tveggja ára aðlögunartíma. Ég teldi eðlilegt að gefa þessari stærð báta þann aðlögunartíma og meta stöðuna síðan að tveimur árum liðnum. Þá vil ég enn fremur taka undir orð hv. þm. Péturs H. Blöndals, þar sem hann fjallaði um meðaflann og taldi hyggilegra að hann kæmi allur að landi. Það má hafa í huga að skammar eru skipsrár og hverful haustgríma. Auðvitað geta óhöpp orðið jafnt á minni bátum sem hinum stærri og þegar þau óhöpp verða er óeðlilegt að ganga rösklega fram í refsingum. Það ætti frekar að heimila bátum þegar óhöpp verða að koma inn með allan aflann, en setja góða stjórn á verðlagningu hans. Þetta eru þau ákvæði sem ég tel vera helstu annmarka þessa frumvarps. Það má svo sem gera að umtalsefni refsigleði frumvarpsins, en ég læt það eiga sig að sinni. Ég vil hins vegar taka undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um vistvænar veiðar. Það hugtak mætti sjást inni í þessu frumvarpi. En ugglaust kallar það á langa og mikla umræðu því nokkuð virðist óljóst og á reiki hvað menn eiga við með hugtakinu ,,vistvænar veiðar``. Ég á því von á að það verði nokkuð skemmtilegt starf fram undan í sjútvn. þar sem þeir þættir sem hér hafa sérstaklega verið gerðir að umtalsefni koma til umræðu.

[15:31] Herra forseti. Ekki kem ég upp til að andmæla hv. þm. Hjálmari Árnasyni. Ég var honum sammála að nánast öllu leyti í þeim greinum frumvarpsins sem hann fjallaði um áðan. Þó er eitt sem mig langar til þess að inna hann frekar eftir. Mér fannst hann ekki tala nógu skýrt þegar hann var að ræða um samþættingu, annars vegar frumvarpsins sem hér liggur fyrir og hins vegar þeirrar reglugerðar sem ráðherra hefur breytt og tengist því hversu mikið af undirmálsfiski sem landað er fellur undir kvóta. Hv. þm. sagði að hann hefði viljað sjá hæstv. ráðherra ganga lengra í þessu efni. Er það rétt skilið hjá mér að hann hefði viljað sjá reglur sem væru þannig að allur undirmálsfiskur sem landað væri, væri utan kvóta?

[15:32] Virðulegi forseti. Mér er ljúft að svara prófspurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Spurningunni svara ég játandi.

[15:32] Herra forseti. Ég ætla að öllum sem nálægt sjávarútvegi koma sé fyrir löngu ljóst eftir að við höfum reynt að stjórna fiskveiðum okkar með svokölluðu aflamarki í 12 ár að stjórnun fiskveiðanna með aflamarki getur aldrei verið annað en eilíf vandræði, alveg sama hvernig á það er litið. Þar rekst hver á annan. Eigi að síður hlýtur það að vera virðingarvert og skiljanlegt að hæstv. sjútvrh. leggi fram frumvörp þar sem hann reynir að koma inn í löggjöfina einhverjum þeim atriðum sem gætu orðið til að bæta þá umgengni sem við vitum að hefur verið þannig að þessari svokölluðu stjórnun fylgir gífurleg sóun. Mér fannst samt, herra forseti, dapurlegt að heyra hæstv. ráðherra geta þess að hann teldi að sumir þeirra sem segðu sögur af mikilli sóun væru kannski menn sem vildu brjóta niður fiskveiðistjórnarkerfið. Ég tel að þetta sýni hvumpni og viðkvæmni sem ástæðulaust er að hafa. Ég veit að engu hefur verið logið þar um og ég ætla að hið háa Alþingi hafi hvorki heyrt um né vitað af nema broti af þeirri skelfingu sem yfir okkur hefur dunið varðandi meðferð fisks og því gríðarlega magni sem hefur verið hent á umliðnum árum eftir að við tókum upp þessa stjórnun. En á meðan þessi löggjöf er í gildi komumst við ekki hjá því að reyna að stjórna eftir henni og því er eðlilegt að slíkt frumvarp sé lagt fram. Að sjálfsögðu er ég reiðubúinn til að vinna að því þegar frumvarpið kemur til meðferðar sjútvn. þingsins að við reynum að gera okkar besta til þess að lögin verði þannig úr garði gerð að til gagns geti orðið. Það er þó fjöldamargt í frumvarpinu sem ég verð því miður að viðurkenna að ég skil alls ekki. Ég skil ekki hvernig menn hugsa sér framkvæmdina. Þar stingur mest í augu hjá mér er seinni hluti 4. gr. eins og hv. þm. Pétur Blöndal las hana upp áðan. Væntanlega munu höfundar frumvarpsins, fiskistofumenn og ráðuneytismenn, koma til nefndarinnar og skýra þá fyrir okkur hvern veg þeir ætla að þetta geti gengið fram. En í mínum huga er þetta sem sagt enn þá óskiljanlegt. Þetta er nefnilega mjög flókið mál hvernig á að ætla hugsanlegan afla í einni veiðiferð. En við skulum láta það bíða betri tíma. Fleiri atriði stinga líka dálítið í augu eins og hin rismikla 11. gr. um þátt ökumanna í þessu máli o.fl. o.fl. Við skulum varast að fara út í það að tína til svona smámuni. Ég ætla ekki heldur að ræða á þessu stigi málsins um refsigleðina sem þessu fylgir. Mér finnst þó dálítið skrýtið að sjá þessi paragröf hér sömu dagana og rætt er um það að glæpamenn þjóðarinnar gangi meira og minna lausir vegna þess það sé ekki pláss fyrir þá í betrunarhúsum. Ég vil taka það fram, herra forseti, að ég áskil mér allan rétt til breytinga, fyrirspurna og stuðnings við einstakar greinar frumvarpsins. Ég vil jafnframt taka það fram að ég ætla að sjálfsögðu að vinna eins vel og hugsast getur að því í sjútvn. að það sem til heilla kann að horfa megi fram ganga.

[15:37] Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í þessari umræðu fyrir málefnalega umfjöllun og í meginatriðum stuðning við höfuðmarkmið þessa frumvarps, en vil gjarnan víkja að nokkrum atriðum sem komið hafa fram í umræðunni. Hv. 15. þm. Reykv. vék að því að aflamarkskerfið væri undirrótin að þeim vanda sem hér er verið að fjalla um. Það er rétt að harðir andstæðingar kvótalaganna hafa tekið í sama streng. Nú er það vissulega rétt, eins og fram kemur í athugasemdum með frv. og skýrslu nefndarinnar og ég tók fram í minni framsöguræðu, að það leiðir til aukinna freistinga þegar aflaheimildir eru af skornum skammti í hlutfalli við afkastagetu fiskiskipastólsins. Það er vissulega vandi sem við eigum við að stríða þegar þær aðstæður eru fyrir hendi. Hins vegar geta menn ekki leyft sér að draga af því þær ályktanir að þetta stjórnkerfi öðru fremur leiði til slíkra vandamála. Ég ætla þó ekki að gera hv. 15. þm. Reykv. upp slíkar skoðanir af því að ég veit að hann þekkir málin betur en svo. Auðvitað vitum við að í sóknarmarkskerfi höfum við mörg dæmi erlendis frá um miklu verri umgengni en við erum að fjalla um í okkar lögsögu undir þessu kerfi. Við vitum um dæmi um veiðar okkar eigin skipa utan landhelgi þar sem engin stjórnun er sem hafa verið mun verri en alvarlegustu dæmin um slæma umgengni innan okkar lögsögu. Það er sem sagt alveg ljóst að þetta er almennur vandi við fiskveiðar. Hann getur verið fyrir hendi við hvaða fiskveiðistjórnunarkerfi sem er og reyndar án nokkurra fiskveiðistjórnunarkerfa. Og væri hægt að fara mörgum orðum um það. Hv. 15. þm. Reykv. gerði athugasemdir við það að ákveðnar undanþágur væru í frv. svo sem verið hefur um heimildir til þess að henda fiski sem ekki hefur verðgildi. Ég held að það væri afar óskynsamlegt að hafa löggjöf af þessu tagi svo ósveigjanlega að með öllu væri óheimilt að henda þeim afla sem ekkert verðgildi hefur. Og það verður auðvitað að meta með hliðsjón af markaðsaðstæðum á hverjum tíma. Sem betur fer eru þeir hlutir alltaf að þróast. Eins og hv. þm. benti á hefur til að mynda aflakaupabankinn bætt verulega úr í þessu efni. Menn gera sér verðmæti úr fleiri tegundum og auk þess úr stærri hluta fisksins en áður. Það er þróun sem er vert að líta til og meta. Hv. 4. þm. Norðurl. e. fór ítarlega yfir málið og þar komu fram nánast öll þau atriði sem síðan hafa komið fram í umræðunni. Hann minntist fyrst á það sem hann taldi megingalla frumvarpsins, þ.e. að þar er ekki gert ráð fyrir því að heimila meðafla. Hann taldi að í því gæti verið lausn á þeim vanda sem við er að etja. Um þetta hefur orðið talsverð umræða og nefndin fjallaði mjög rækilega um þetta atriði. Á bls. 19 í frumvarpinu kemur fram í skýrslu nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,Það er því frumforsenda árangurs að hvergi verði gefið eftir við fiskveiðistjórnun og aðgerðir til eflingar þorskstofnsins. Ef eftir væri gefið nú í þeim efnum og aukinn þorskafli heimilaður, t.d. sem aukaafli við veiðar á öðrum tegundum, þá væri þess að vænta að sókn í aðrar tegundir ykist og vandamál vegna umframafla þorsks gætu enn versnað. Aukin sókn í aðrar tegundir, til að bæta upp tekjutap vegna minnkaðs þorskafla, gæti síðan leitt til minnkandi stofna þessara tegunda einnig, og þannig gæti vandamálið náð til fleiri tegunda, t.d. ýsu, e.t.v. ufsa og svo koll af kolli. Á endanum gæti sókn í verðminni tegundirnar orðið mest, enda heimildir til veiða á þeim þá tiltölulega rúmar, og stórum hluta þess sem af verðmeiri tegundunum veiddist hent í hafið aftur eða landað fram hjá vigt vegna skorts á aflaheimildum. Þegar svo væri komið yrði ekki við neitt ráðið og afraksturinn af auðlindinni yrði enginn.`` Þetta álit er sett fram af hálfu nefndarinnar eftir mjög ítarlega umfjöllun um hugmyndir af þessu tagi. Ég tel þess vegna ekki efni til að taka ákvæði sem þessi inn í frumvarpið. Við skulum hafa í huga að undirmálsfiskur hefur minnkað, fyrst og fremst vegna þess að við höfum lokað svo stórum veiðisvæðum þar sem um hefur verið að ræða smáfisk. Það er meginástæðan fyrir þessu og ég tel að við þurfum áfram að byggja á því sjónarmiði að vernda uppeldisstöðvar fisksins og loka veiðisvæðum með þessum aðferðum. En það eru fleiri atriði sem koma þarna til greina. Ég nefni þær athuganir sem nú fara fram á möguleikum þess að setja smáfiskaskilju í botnvörpu. Þær athuganir eru vel á veg komnar þótt þær hafi ekki enn náð það langt fram að fyrir liggi tillögur um að setja slíkt í veiðarfæri. Ég vona þó að athuganirnar leiði brátt til þeirrar niðurstöðu að þetta verði unnt. Ég bendi einnig á þær tilraunir sem fram hafa farið og verða frekar kannaðar á Hafrannsóknastofnun um hreinar þorskskiljur í botnvörpu. Með öðrum orðum á sér stað mjög ör þróun í gerð veiðarfæra og ég held að við eigum að einbeita kröftum okkar að þessum atriðum því að með þeim náum við miklu meiri árangri en þeim atriðum öðrum sem hér hefur verið minnst á. Hv. 4. þm. Norðurl. e. gat þess einnig að ekki hefði verið fulltrúi smábáta í samstarfsnefndinni og það er rétt. Ástæðan var e.t.v. fyrst og fremst sú að í allri umræðunni um slæma umgengni um auðlindina hafði miklu minna borið á því að við þennan vanda væri að etja í þeim veiðiskap, þótt auðvitað séu ýmis dæmi um að þar hafi verið gengið á svig við reglur Þess vegna er ekki hægt að sýkna þann veiðiskap með öllu af því að hafa ekki tekið þátt í að ganga á svig við reglurnar. Í miklu minna mæli hefur umræðan verið um þennan veiðiskap. Markmiðið með þessu var fyrst og fremst að ná til stærri skipa en ekki smábátanna eins og frv. ber glögg merki. Þá voru settar fram efasemdir um viðurlög eins og fésektir og fangelsi. Ég skil viðkvæmni manna í þessu efni en meginuppistaðan í viðurlögum frv. eru veiðileyfasviptingar. Þær eru meginuppistaðan í þeim viðbrögðum sem frv. gerir ráð fyrir með alveg skýrum hætti. En við skulum gera okkur fulla grein fyrir því að hér er um að ræða mjög alvarleg brot, efnahagsbrot, brot sem íslenska þjóðin þolir ekki að framin séu. Það væru mjög alvarleg skilaboð frá Alþingi ef það hefði lægri refsingar við alvarlegustu efnahagsbrotum af þessu tagi en öðrum efnahagsbrotum. Það væru mjög alvarleg skilaboð frá Alþingi ef við samþykktum lög þar sem misræmi væri á í þessu efni. Sérfræðingar í refsirétti voru til aðstoðar við samningu frv. og þeir fóru yfir þetta með nefndinni. Því varð niðurstaðan sú sem hér greinir í frv. Það er svo hygg ég rétt, sem fram kemur hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. að því er varðar netaveiði minni báta að það hefur orðið mikil framför í þeim veiðiskap. Hann tók réttilega fram að það er fyrst og fremst kvótakerfið sem hefur hvatt til bættrar umgengni. Mér finnst fullkomlega eðlilegt að hv. nefnd taki þau sjónarmið til skoðunar í umfjöllun um þetta atriði. Hv. þm. nefndi svo að æskilegt gæti verið að setja fleiri ákvæði í frv. eins og grundvallarviðhorfið um sjálfbæra nýtingu, nýtingarsjónarmið og vistvæn veiðarfæri. Um þetta vil ég segja að mér finnst fyllilega koma til álita að setja inn í frv. ákvæði um skýr grundvallarmarkmið. Ég tel að grundvallarreglan um sjálfbæra nýtingu sé atriði af því tagi og tel vel koma til greina að skýr ákvæði um slíka grundvallarreglu komi inn. Ég hef hins vegar meiri efasemdir um óljós stefnumarkandi ákvæði í löggjöf. Það á ekki bara við um þessa löggjöf heldur almennt um lagasetningu, að það fer ekki vel á því að vera með óljós stefnumarkandi ákvæði. Ef menn eru ekki með alveg skýrar hugmyndir um að bjóða eða banna tiltekna nýtingu, held ég að verr sé af stað farið en heima setið ef sett eru inn óljós markmið sem menn geta ekki skilgreint. Það sama á við um vistvæn veiðarfæri. Almenn stefnumörkun í þá veru, án þess að menn segi nákvæmlega hvað það er sem menn vilja, tel ég að eigi ekki heima í löggjöf. Ég tek hins vegar undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram að við þurfum að leggja miklu meiri rækt við rannsóknir á kjörhæfni veiðarfæra. Þar er unnið kappsamlega og hefur verið unnið kappsamlega á undanförnum árum og er að eiga sér stað mikil þróun sem getur leyst ýmis af þeim viðfangsefnum sem við erum að tala um. En að hluta til get ég tekið undir athugasemdina sem kom fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. að því er varðar skýr grundvallaratriði. Hv. þm. spurði svo um samhengi frv. við lagaákvæði um fullvinnsluskip. Síðasta haust skipaði ég nefnd þingmanna til að endurskoða þau lög og ég á von á því alveg á næstu dögum að hún skili niðurstöðu sem væntanlega verður grundvöllur að breytingum á gildandi lögum. Ég hef ekki fengið niðurstöðu nefndarinnar í hendur enn þá enda er nefndarstörfunum ekki að fullu lokið, en nefndarmenn hafa fullvissað mig um að alveg á næstu dögum ljúki því starfi. Ég hygg þá, herra forseti, að ég hafi vikið að flestum atriðum sem minnst hefur verið á í umræðunni og vil ítreka af minni hálfu þakkir fyrir mjög málefnalega umræðu. Það er auðvitað svo að um vandmeðfarið mál eins og þetta eru engin algild sannindi og upp hljóta að koma ýmis álitaefni í umfjöllun og umhugsun um það. Við stöndum frammi fyrir alvarlegum vanda, það vitum við. Það er hins vegar ekki fullljóst hversu mikill vandinn er. Við gerum okkur fulla grein fyrir því að það þarf skýr viðurlagaákvæði um framkvæmd þessara atriða til þess að gott samstarf og samvinna geti tekist með þeim sem á sjónum starfa um að snúa þessum málum til betri vegar, því að auðvitað er það svo að það er starf þeirra og ábyrgð sem ræður því á endanum hvort við náum árangri. Það starf og sú ábyrgðartilfinning þurfa að byggja á skýrum forsendum eins og við erum að reyna að leggja til með þessu frv. en það er fullkomlega eðlilegt að ýmis álitaefni og ólík sjónarmið komi fram þegar við fjöllum um jafnviðamikið og flókið viðfangsefni og hér er til umfjöllunar.

[15:52] Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, enda málið þess eðlis að það skiptir kannski ekki öllu máli hvort við ræðum það í nokkra klukkutíma eða nokkra daga. Við tæmum það víst seint. En ég kemst ekki hjá því að tjá mig aðeins vegna þess sem hæstv. sjútvrh. sagði um vandamál sem tengjast aflamarki og spurningu um lögleiðingu þess að einhvers konar meðafla verði heimilt að landa. Ég tek það skýrt fram að ég hef aldrei sagt það og aldrei verið þeirrar skoðunar að vandamál sem tengjast útkasti fisks séu eingöngu bundin við aflamark og hafi ekki komið til sögunnar fyrr. Það vill svo til að ég stóð í því að moka þorski út um lensport löngu áður en nokkurt kvótakerfi kom, norður á Hala um jólaleytið fyrir mörgum árum síðan. Þá var ekki kvótanum um að kenna heldur eingöngu því að menn náðu ekki að skipuleggja veiðarnar nógu vel. Það kom of mikið í trollið og eitthvað kramdist undir í móttökunni eins og gengur. Auðvitað hafa þessir hlutir alltaf þekkst og munu áfram verða að einhverju leyti fylgifiskur þess að menn veiði með stórvirkum veiðarfærum úr miklum geymi eins og hafið er. En hinu verður ekki á móti mælt --- það þýðir ekki og það er barnalegt að lemja höfðinu við steininn í þeim efnum --- að aflamarkskerfinu fylgir viðbótarhætta í þessum efnum, viðbótarfreisting. Það er alveg borðleggjandi. Það þarf ekkert að fjölyrða um það, það skilja það allir menn. Við eigum að ræða málið nákvæmlega eins og það snýr að þessu. Ég tek þar undir orð hv. 3. þm. Vestf. að meðan þetta fiskveiðistjórnunarkerfi er við lýði, hvað sem okkur svo sýnist um það, hvort við erum sanntrúuð á það, algerlega andvíg því eða eitthvað þar á milli, svona heiðin í þeim efnum eins og sumir eru og viljum ræða kost og löst á hlutunum, þá eigum við að geta rætt þetta út frá staðreyndum sem nánast blasa við. Ég tek ekki gild þau rök sem hæstv. sjútvrh. skaut aðallega fyrir sig í sambandi við það að ekki væri staða til að ræða einhver meðaflaákvæði, að með því væru menn að slaka á ábyrgri fiskveiðistjórnun og það leiddi sjálfkrafa til þess. Ég mótmæli þessu. Ég tel að menn geti eftir sem áður viðhaft mjög ábyrga eða stranga fiskveiðistjórnun eftir því sem þeim sýnist. Í fyrsta lagi er það hægt með því að gera ráð fyrir þessum meðafla ef út í það er farið og áætla fyrir honum og jafnvel bakreikna fyrir honum og hann verður meiri en áætlað var. Mönnum er leyft að geyma veiðiheimildir eða fiskinn óveiddan í sjónum eða taka fram fyrir sig þannig að ég sé ekki að það megi þá ekki alveg eins leiðrétta fyrir meðafla eins og hann hefur reynst á hverju fiskveiðiári. Ég tel reyndar að menn eigi ekki að vera of smámunasamir í þeim efnum. Mín hugmynd hvað varðar t.d. leyfilegan meðafla í þorski hefur verið sú --- ég tek það fram að ég tel nú að menn séu oftast að ræða um meðafla í þorski þegar verið er að ræða um meðafla. Það er ekki sjálfgefið að meðaflaákvæði yrðu bundin við þá tegund en það er náttúrlega nærtækast og mest þörfin þar --- að menn ættu að prófa sig áfram t.d. með því að ákveða eins og 20 þúsund tonn í meðafla á þorski, byrja með þá einu tegund. Það eru sérstök rök fyrir því þegar þorskveiðiheimildir eru jafnlitlar og þær eru nú vegna þess að það er svo erfitt að ná öðrum afla á Íslandsmiðum án þess að fara fram úr í þorski ef menn eru ekki með nema 150 þúsund tonn. Hvað er sagt við skipstjórana hringinn í kringum landið þegar þeir fara út? Reynið að ná í ýsu, reynið að ná í karfa, reynið að ná í ufsa og þið hafi ekki nema þetta af þorski. Þið megið ekki taka meira. Togaraskipstjórarnir t.d. fyrir norðan hjá þeim fyrirtækjum sem reyna að skipuleggja sína hráefnisöflun yfir árið fara út með tiltekinn kvóta af þorski í hvern túr. Þið megið ekki taka meira en 15--20% af þorski. Afgangurinn verður að vera í öðrum tegundum. Þetta er vegna þess að menn eru að reyna að skipuleggja sig, dreifa veiðiheimildunum yfir árið með þá kvöð m.a. á bakinu að halda uppi fullri vinnu í fiskvinnslustöð í landi allt árið. Svona eru aðstæðurnar. En þetta tekst ekki alltaf og það eru ekki allir sem reyna að standa jafnskipulega að málum. Sumir lenda þarna fram úr, það verða slys o.s.frv. Segjum að það verði ákveðin 20 þúsund tonn af þorski, jafnvel þó að menn gerðu sér ekki rellu út af 5 eða 10 þúsund tonnum til eða frá. Ef fiski sem þessu nemur er hent, þá eru menn engu verr staddir gagnvart lífríkinu þó það yrði leyft að landa þessum afla, ekki satt? Þorskstofninn vex ekkert við það að 20 þúsund tonn fari á hafið á meðan enginn veit af því. Þorskurinn er drepinn samt. Fyrsta forsendan er því sú að ef útkast af þessu tagi, þessari stærðargráðu á sér stað, þá er það ekki á kostnað lífríkisins þó að leyft sé að landa þessum afla. Fyrsta staðreynd. Í öðru lagi vitum við þá hvað er tekið úr stofninum. En það vitum við ekki endilega nú og í raun og veru er það svo að það er nánast ekki gert ráð fyrir neinu útkasti í áætlunum fiskifræðinga og er það þó nánast staðreynd sem allir viðurkenna í verki. Síðan skil ég alls ekki, herra forseti, hrollvekjuna á bls. 19 í skýrslunni sem hæstv. sjútvrh. bar fyrir sig. Ég skil hana ekki. Ég ósköp einfaldlega skil ekki þá forsendu sem nefndarmenn virðast hafa gefið sér að með því að leyfa tiltekinn meðafla, t.d. í þorski, áætla fyrir honum, þá skapist hætta gagnvart öðrum tegundum. Eru þær ekki kvótabundnar í dag? Gáfu nefndarmenn sér þá staðreynd að það yrði aukið við kvótann í öðrum tegundum, eða hvað? Hvers konar della er þetta? Eða gáfu þeir sér að sóknin færðist yfir í ókvótabundnar tegundir? Af hverju eru þær ókvótabundnar? Það er af því að það er væntanlega talið að stofninn sé ekki í neinni hættu og það megi þess vegna taka meira úr honum. Þessi framsetning á málinu er lokleysa. Ég lýsi eftir höfundinum. Hver vill taka höfundarábyrgð á þessu meistarastykki, að með því að taka tiltekinn meðafla inn í ákvarðanir um aflamark og breyta engu að öðru leyti þegar flestallar tegundir eru kvótabundnar, skapist hætta á svona hrollvekju, svona rúllettu? Það er kannski nauðsynlegt að lesa þessi ósköp aftur, herra forseti. Það stendur: ,,Ef eftir væri gefið nú í þeim efnum,`` með þínu leyfi, forseti, ,,og aukinn þorskafli heimilaður, t.d. sem aukaafli við veiðar á öðrum tegundum, þá væri þess að vænta að sókn í aðrar tegundir ykist`` --- hvers vegna, ef þær væru kvótabundnar? Hvernig ætti það að gerast? ,,og vandamál vegna umframafla þorsks gætu enn versnað.`` Hvers vegna í ósköpunum? Ef væri nú áætlað fyrir meðaflanum að hann væri föst stærð eða jafnvel leiðrétt eftir á, þá vex ekki neitt við það, ekki neitt. ,,Aukin sókn í aðrar tegundir, til að bæta upp tekjutap vegna minnkaðs þorskafla, gæti síðan leitt til minnkandi stofna þessara tegunda einnig, og þannig gæti vandamálið náð til fleiri tegunda, t.d. ýsu, e.t.v. ufsa, og svo koll af kolli. Á endanum gæti sókn í verðminni tegundir orðið mest, enda heimildir til veiða á þeim þá tiltölulega rúmar, ...`` Hvers vegna ,,þá tiltölulega rúmar`` ef engum ákvörðunum hefur verið breytt um kvótann í kvótabundnum tegundum? Þetta er rugl. Hér eru menn ósköp einfaldlega að reyna að smíða sér rök með því að draga upp einhverja hrollvekju sem engar forsendur eru fyrir og að það er greinilegt að þeir sem þarna hafa vélað um eru bara á móti því að horfast í augu við þetta vandamál eða taka á því. Ég skil ekki þessi ósköp og ég tel engin rök fólgin í því að vísa í þennan texta, engin rök. Að öðru leyti vil ég segja, herra forseti, varðandi það sem hæstv. ráðherra sagði um undirmálið að það er alveg rétt að það vandamál er vonandi minnkandi m.a. vegna ekki bara friðana, heldur líka af því að stærri möskvar eru notaðir í veiðarfærum. Einnig er spennandi sá möguleiki sem hæstv. ráðherra vék að, um sorteringu eftir stærð, skiljur og annað slíkt, jafnvel möguleikar sem menn eru farnir að spá í um að aðgreina afla á grundvelli mismunandi hegðunar við veiðarfæri. Þá eru þeir fiskar sem hækka sig þegar trollið nálgast teknir inn sérstaklega og svo framvegis. Þetta eru allt mjög spennandi möguleikar en þeir leysa okkur í sjálfu sér ekki, fyrr en eitthvað er orðið að veruleika í þessum efnum, undan vandamálunum sem við erum nú að glíma við og eigum að horfast hreinskilnislega í augu við. Við þurfum ekkert að skammast okkar fyrir það. Það á ekki að vera felumál að það er enn ýmislegt sem mætti betur fara í sambandi við umgengni okkar um auðlindina. Við getum vissulega bent á að það hafa orðið stórstígar framfarir í þessum efnum frá því sem áður var, þegar ekki er lengra síðan en svo að menn á mínum aldri stóðu í veiðiskap þar sem nánast öllum öðrum tegundum en þorski var hent, jafnvel sumum þeim sem nú eru hvað verðmætastar eins og skötusel eða eitthvað því um líkt.  Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir undirtektir undir þau sjónarmið mín að vissar almennar grundvallarleikreglur og stefnumarkandi atriði eigi heima í frv. af þessu tagi og að til dæmis reglan um sjálfbæra nýtingu eigi gjarnan að vera einn af útgangspunktunum eða forsendum þessa máls. Þetta mun sjútvn. að sjálfsögðu skoða eftir föngum eins og allt annað sem þessu máli tengist.

[16:02] Herra forseti. Þetta hefur að mörgu leyti verið fróðleg umræða og hæstv. sjútvrh. hefur svarað mörgum fyrirspurnum sem hefur verið beint til hans en þó ekki öllum. Áður en ég kem að því sem mér fannst hæstv. sjútvrh. skjóta sér undan með nokkuð ódýrum hætti vil ég segja eitt. Hæstv. sjútvrh. þarf ekkert að skammast sín fyrir það að vera einn af dyggustu stuðningsmönnum aflamarkskerfisins. Það eru rök með því kerfi og það eru rök á móti því. Um þessar mundir vill svo til að margt er að birtast í hafinu sem bendir til þess að aflamarkskerfið hafi meiri kosti til að bera en margir töldu áður fyrr. Ég tel að þá vaxandi þorskgengd sem við verðum nú varir við í hafinu megi nota sem röksemd fyrir því að loksins sjást merki þess að aflamarkskerfið verndi fiskstofnana. Það er ekki fyrr en á allra síðustu árum sem það hefur gerst þannig að hæstv. sjútvrh. getur vel við unað en hann eins og aðrir menn sem dauðlegir eru gerir ekki alla hluti fullkomna. Það er svo að jafnvel kerfi sem ganga upp hafa sínar skuggahliðar. Það er einfaldlega staðreynd sem hæstv. sjútvrh. á ekkert að reyna að burðast við að neita að aflamarkskerfið hefur þann djöful að draga að það hvetur með vissum hætti, við vissar kringumstæður, til sóunar. Þegar hæstv. ráðherra talaði um að úti í heimi höguðu menn sér verr og fyrir utan lögsöguna höguðu jafnvel íslensk skip sér verr en dæmi eru um innan lögsögunnar, þá eru það engin rök. Ég dreg líka í efa að það finnist miklu verri dæmi um framferði íslenskra skipa utan lögsögunnar en þau sem ég veit um og sennilega hæstv. ráðherra líka, innan lögsögunnar. Staðreyndin er einfaldlega sú að aflamarkskerfið felur í sér við ákveðnar kringumstæður sem hafa ríkt í hafinu vissan hvata til sóunar. Ég er ekki einn um þessa skoðun heldur einnig þeir menn sem hæstv. sjútvrh. hefur kvatt sem vitni fyrir dóminn hér í dag. Ég á við þá menn sem sátu í nefndinni sem fjallaði um skýrsluna um bætta umgengni um auðlindir sjávar. Þeir taka það skýrt fram í skýrslunni. Þegar þeir skila af sér til ráðherrans nefna þeir þá ástæðu sem þeir telja ríkasta fyrir þessari sóun og það er aflamarkskerfið. Þeir segja að lokum: Er þetta að mati nefndarinnar stærsti vandinn sem nú er við að glíma. Vandi sem að öllu leyti stafar af því að það er mismunur á milli aflaheimilda og veiðigetu skipanna. Herra forseti. Mér þótti sem að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kvæði hæstv. sjútvrh. ansi rækilega í kútinn í þeirra fróðlegu orðræðu um meðaflann. Það er einfaldlega svo að hvergi í frv. er tekið á þeim vanda sem felst í meðafla. Mér finnst það vera uppgjöf hjá sjútvrn. Mér finnst það vera uppgjöf hjá þeim mönnum sem hann hefur skipað til verka að reyna að minnsta kosti ekki með einhverjum hætti að taka á þessu. Við vitum t.d. að þorskur sem meðafli er afskaplega mismunandi eftir því að hvaða tegund skipið er að einbeita sér. Við vitum að það eru miklu minni líkur, við venjulegar kringumstæður, á að þorskur komi sem meðafli t.d. þegar menn eru að veiða humar en þegar menn eru að veiða ufsa eða þá ýsu. Mér þótti fróðlegt að heyra hjá hæstv. sjútvrh. að hann væri að beita sér fyrir því að í gang færu öflugri rannsóknir á veiðni veiðarfæra á hinar ýmsu tegundir. Menn hafa beðið eftir þessu talsvert lengi. Það kom mér á óvart en ég fagna því ef að það er svo að hæstv. ráðherra hefur hrundið í framkvæmd tilraunum sem miða að því að skilja þorskinn frá með sérstakri þorskskilju í botnvörpum. Ég hafði ekki heyrt um þetta. Ég hafði svona látið mér detta til hugar að það væri kannski hægt með því að stýra hæð netops í vörpum. Þá mætti reyna að draga úr því t.d. að menn fengju þorsk þegar þeir eru að veiða flatfisk með því að hafa það mjög neðarlega eða með því að draga úr hlutfalli þorsks þegar menn eru að veiða ufsa með því að hafa netopið ofar. Ég hélt það væru ef til vill svona hugmyndir sem menn væru að ræða. Það er alveg ljóst að meðaflinn er mjög mismunandi eftir því hver sú tegund er sem menn eru að einbeita sér að. Þess vegna hefði ég talið að hæstv. sjútvrh. sem stundum er kjarkmikill maður að minnsta kosti þegar hann hafði góða menn sér við hlið, hefði átt að stíga svolítið skref að þessu leyti. En þetta er eitthvað sem hæstv. sjútvn. mun fjalla um. Það sem hæstv. sjútvrh. skaut sér algjörlega undan að ræða eru þær röksemdir sem liggja til grundvallar 3. gr. frv. sem hér liggur fyrir. Ég held að vel flestir sem tóku til máls fyrr í umræðunni, hafi gagnrýnt þetta með einhverjum hætti. Tveir af þremur stjórnarliðum gagnrýndu þetta ákvæði. Hæstv. sjútvrh. flutti engin rök fyrir því í sinni framsögu og ekki heldur í svarræðu sinni áðan. Hvers vegna á að banna bátum sem eru undir 20 brúttótonnum að veiða fjóra mánuði á ári? Ég spurði hæstv. sjútrh.: Eru einhver rök sem tengjast öryggi sjómanna sem valda því að þetta er fram komið? Spurning mín helgast af því að í greinargerðinni er alveg ljóst að öryggissjónarmiðin hafa miklu minna vægi en orðrómur sem ráðherrann og hans starfsmenn hafa bersýnilega heyrt um að aflanýting þessara litlu netabáta sé miklu verri en annarra báta. Og ég sagði, herra forseti, það getur vel verið að þetta styðjist við einhver rök en ég vil fá að sjá þessi rök. Ég er líka reiðubúinn til að samþykkja 3. gr. ef hæstv. ráðherra getur sýnt mér fram á það að hún er nauðsynleg vegna öryggissjónarmiða. En það kemur hvergi fram í frv. að einhverjar tölur séu tækar yfir þetta. Þá velti ég fyrir mér hvort það geti verið að vinnubrögðin í sjútvrn. séu svo lök að starfsmenn hæstv. sjútvrh. hafi ekki einu sinni verið settir til þeirra verka að taka saman ,,statistikk`` yfir þetta. Hún hlýtur að liggja fyrir. Ég kann því líka illa, herra forseti, þegar segja má að starfsæra heillar stéttar, þ.e. smábátasjómanna, sé sett undir skugga með því orðalagi sem er að finna í 3. gr. Það er látið að því liggja að þeir nýti aflann illa og þeir komi með lakara hráefni að landi. Þegar menn halda svona fram þá verða þeir að færa einhver rök fyrir máli sínu. Hæstv. ráðherra skaut sér undan því að flytja þessi rök í svarræðu sinni áðan eins og hann var þó beðinn um og hvergi í þessu plaggi koma þessi rök fram. Ég segi það, herra forseti, að lokum, þessi vinnubrögð eru ekki bjóðandi og þau eru ekki heldur sæmandi hæstv. sjútvrh. sem er þekktur að því að vilja vanda verk sín og vilja styðja sitt mál með þéttum rökum.

[16:11] Herra forseti. Ég vil taka lítillega þátt í þessari umræðu um umgengni um auðlindir sjávar, fyrst og fremst á þeirri forsendu að í þeirri umræðu sem ég hef tekið þátt í um sjávarútvegsmál í gegnum árin, kannski sérstaklega hin síðari ár, hef ég verið einn af þeim sem hafa gagnrýnt mjög umgengni um fiskimið landsmanna. Eftir því sem sannað er í dag og sögusagnir hafa verið hafa menn hent ótæpilega afla af öllum mögulegum tegundum og í alls konar ástandi. Og eftir því sem mér sýnist hafa menn verið að slaka á þeirri samviskukló sem hefur verið yfir íslenskum fiskimönnum í gegnum aldirnar. Ég hef verið sjómaður í nokkra áratugi og fiskimaður þar af nokkuð lengi. Ég get alveg upplýst að á þeim árum sem ég var á togurum og við fiskuðum undir kerfi sem þá var kallað skrapdagakerfi, hentum við jafnvel dögum saman tugum tonna á dag af fiski, ekki vegna þess að við gætum ekki nýtt hann með einhverju móti heldur bara vegna þess að okkur fannst hann of smár. Reglurnar sem þá voru heimiluðu okkur ekki að taka nema ákveðinn hluta af smáum fiski í land þannig að því var bara öllu hent. Maður henti kannski 80% af því sem kom inn jafnvel af 10 tonna hali. Það eru 20 ár síðan þetta gerðist en þetta er búið að gerast oft síðan. Í hv. Alþingi get ég upplýst að þetta var gert svona þó svo að allir um borð, að mér fannst, tækju út fyrir það að þetta skyldi vera gert. Þetta var gert undir skrapdagakerfi. Það er talað um að hættan sé miklu meiri við svokallað aflamarkskerfi og menn hendi meiru undir þeirri fiskveiðistjórnun en einhverri annarri. Ég held að það sé misskilningur því að reynslan sýnir okkur allt annað þó svo að ég geti svo sem tekið undir það að menn freistist til að henda kannski undir einhverjum öðrum formerkjum. Í þessum kerfum báðum hafa menn freistast til að henda fiski. En það er ekki hægt að segja í hve miklum mæli í hvoru tilviki fyrir sig. Ég kom fyrst og fremst upp út af 2. gr. sem mér finnst beinlínis heimila íslenskum sjómönnum samkvæmt lögum að henda fiski í sjóinn. Það kemur fram í 2. mgr. 2. gr., með leyfi forseta. ,,Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er heimilt að varpa fyrir borð afla sem sýktur er, selbitinn eða skemmdur á annan hátt sem ekki hefði verið unnt að komast hjá á þeim veiðum sem um er að ræða.`` Hvað þýðir þetta? Í mínum huga getur þetta þýtt alveg ótrúlega margt og t.d. á togveiðum er nánast hægt að segja að afli úr 40--50 tonna hali í flottroll geti allur verið ónýtur, meira og minna marinn, blóðsprunginn og smár. Ég sé fyrir mér að menn geti réttlætt með lögum að þeir hendi öllum afla sem kemur inn undir þannig kringumstæðum. Ég get líka séð þetta gerast á dragnótaveiðum þar sem menn geta tekið mjög stór höl. Það getur náttúrlega gerst á öllum mögulegum netaveiðum að menn skemma meira og minna fisk og er þá undir mati og vilja sjómanna hverju sinni hvað þeir telja skemmt og hvað þeir telja heilt. Mér finnst þetta atriði mjög vafasamt svo að ekki sé meira sagt. Ég man eftir því þegar ég var á línu, sem telst mjög vistvænn veiðiskapur, var tindabikkja yfirleitt aldrei hirt. Í dag þykir hún herramannsmatur. Það hefur komið fram áður að fisktegundum eins og skötusel og langhala var yfirleitt alltaf hent en núna eru þær tegundir hirtar og seldar dýru verði þannig að menn hafa smám saman verið að reyna að koma aukaaflanum í verð. Hins vegar sýnist mér að með því að segja beinlínis í lögunum að leyfilegt sé að henda aukaafla séum við að heimila að henda nánast öllu því sem við ætlum ekki að nota. Með þessu er verið að opna fyrir ansi margar gáttir. Ég vildi vekja athygli á þessu. Ég veit að þetta á eftir að koma fyrir hv. sjútvn. og verða rætt en ég hygg að margur geti sagt svipaða sögu. Ég get reyndar sagt miklu fleiri sögur en tel ekki ástæðu til þess við 1. umr. Ég vara eindregið við því að þetta verði gert og sjútvn. og ráðuneytið þurfa að skoða það sérstaklega. Ég held að það sé mjög hættulegt að losa svo mjög um þá siðferðilegu hömlu sem hefur verið á sjómönnum. Ég óttast að vinna ráðuneytisins að bættri umgengni um fiskimiðin við Ísland sé fyrir bí með þessu ákvæði. Ég vonast til að að þessu verði breytt í meðförum þingsins, við þurfum að herða á reglum um umgengni á fiskimiðum okkar við Íslandsstrendur.

[16:19] Herra forseti. Hv. 15. þm. Reykv. vék enn að 3. gr. frv. Auðvitað er að þeir bátar sem falla undir þessa grein tilheyra tveimur hagsmunafélögum, þ.e. bæði LÍÚ og Félagi smábátaeigenda. Ég tók hins vegar fram í ræðu minni áðan að ég væri sammála því sem kom fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. að mikil bót hefði orðið á netaveiðinni vegna kvótakerfisins og þar hafi orðið mjög umtalsverðar breytingar. Þau sjónarmið, sem vísað er í í áliti nefndarinnar sem frv. er byggt á, eru því ekki jafnsterk nú og áður var. Ég tók fram að ég teldi eðlilegt að hv. sjútvn. liti á þessi nýju viðhorf þegar hún færi yfir 3. grein frv. Varðandi þá umræðu sem hefur orðið um meðafla er það alveg rétt sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði að útvegsmenn hafa verið að bæta skipulag veiðanna. Menn skipuleggja þær betur en áður með tilliti til kvótastöðunnar og þá kröfu verður að gera til útvegsmanna. Ef við tækjum upp hugmyndina um 20 þúsund lesta meðafla --- hann fengi sjálfsagt fljótt viðurnefnið meðaflapotturinn --- hvaða fyrirmæli fengju sjómennirnir? Þeir fengju auðvitað fyrirmæli um að ná strax í sem stærstan hlut úr meðaflapottinum þannig að aðrir fái minna. Svo keppast menn við að ná sem stærstum skerf úr meðaflapottinum og hann yrði uppurinn á örfáum dögum eða vikum og svo standa menn í sömu sporum. Ég veit að það er góð hugsun á bak við þetta og ég dreg ekki á nokkurn hátt úr því að ég er alveg sannfærður um að hv. 4. þm. Norðurl. e. og 15. þm. Reykv. meina vel með þessum hugmyndum. En því miður duga þær ekki til þess að leysa vandann. Við eigum að gera þær kröfur og veita útvegsmönnunum það aðhald að þeir skipuleggi veiðarnar. Þar hefur orðið umtalsverð verðbót. Þar er mikil framför og við eigum að stefna að því að loka smáfiskasvæðum og við eigum að þróa veiðarfærin eins og við höfum verið að gera með góðum árangri til þessa. Það er augljóst að við okkur blasir ný tækni sem auðveldar okkur enn frekar að takast á við þetta því að við erum sammála um vandann og að það þurfi að taka á honum. Ég hef ekki trú á að sú leið sem þarna var nefnd dugi og tel að hún mundi frekar skemma fyrir þó að ég viti að góður hugur sé þar að baki.

[16:24] Herra forseti. Auðvitað er nauðsynlegt að ræða hluta af þessu tagi í rólegheitum þegar nægur tími er til stefnu. En ég get ekki látið því ómótmælt að málið sé einfaldlega svona vaxið eins og hæstv. sjútvrh. sagði. Ef gert væri ráð fyrir einhverjum meðafla mundu allir rjúka til og reyna að ná sem mestu út úr þeim potti. Hvers vegna ættu þeir að gera það? Í fyrsta lagi ef meðaflinn væri það lágt verðlagður og fénýttur í annarra þágu að það svaraði tæplega kostnaði fyrir útgerðina að taka þann afla. Ef eitthvað væri borgaði hún frekar með honum. Ég held að heppilegasta fyrirkomulagið væri gömul hugmynd, þ.e. að áhöfnin ætti frekar að hafa einhvern hagnað af því að taka þetta á land en útgerðin gæti tapað á því. Þá yrði þetta væntanlega þannig að sjómennirnir um borð sæju til þess að þetta kæmi að landi ef þetta kæmi upp á annað borð en útgerðarmaðurinn hvetti til þess að reynt væri að forðast þetta. Auðvitað tæki ekki að ganga á þennan pott fyrr en veiðiheimildir viðkomandi skips væru uppurnar eða því sem næst og þar með reyndi ekki á þetta fyrr en á síðari hluta fiskveiðiársins. Það væri engin ástæða til þess fyrir útgerðarmenn að keppa eftir því að ná úr pottinum sem slíkum vegna þess að það væri væntanlega ekki ætlunin að gera úr honum einhverjar varanlegar veiðiheimildir í framtíðinni. Það er ástæða þess að menn hafa rokið til og sækja núna af miklu kappi á línutvöföldun að þeir eru að gera sér vonir um að í fyllingu tímans myndi það varanleg réttindi. Menn eru væntanlega ekki svo heillum horfnir að láta meðaflapott nokkurn tíma gera það. Ég held að heppilegast væri að tala ekki um neinn pott og binda sig jafnvel ekki við tiltekið magn heldur láta aðstæðurnar í lýðríkinu ráða því að hve miklu leyti einhver meðafli kæmi og hann yrði svo skráður og fyrir honum yrði reiknað og að hve miklu leyti ekki. Ég held að menn verði að hugsa þetta nokkuð vel og nálgast þetta frá réttum sjónarhóli ef menn eiga að fá einhvern botn í þetta. Kvótahugsunin gengur auðvitað ekki upp hvað þetta úrræði varðar sem mér fannst hæstv. sjútvrh. vera flæktur í og vera svolítið fljótur á sér að slá af hugmyndirnar, a.m.k. með þeim rökum sem hann notaði hér.

[16:25] Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að það er mikilvægt að þessi atriði séu rædd og yfirveguð í ró. Þetta er umræðuefni sem út af fyrir sig er ekki tilefni til orðahnippinga og því síður æsinga. Í röksemdafærslu hv. þm. kemur fram að þetta komi aðeins til undir lok veiðitímabilsins þegar hver og einn er búinn með kvóta sinn. Á hinn bóginn er alveg augljóst að kvótaskip í viðkomandi tegund eða kvótaminnstu skipin mundu þá byrja á því í upphafi fiskveiðiársins að taka þetta til sín og ég hygg að það mundi ekki skapa það réttlæti eða ná þeirri úrlausn sem við erum að leita að. Það er á ýmsar hliðar þessa máls að líta áður en við hröpum að niðurstöðu. [16:26]

[16:25] Herra forseti. Auðvitað er ekkert af þessu einfalt og það eru engar töfralausnir til í þessu. Menn mega ekki alltaf umgangast umræður um þessi mál þannig að um leið og bent er á einhverja erfiðleika samfara breytingum á þessu kerfi sé það þar með slegið af. Það hafa menn gert of lengi og nánast rætt um aflamarkskerfið eins og það væri fullkomið. Það væri einfaldara að neita öllum göllum á því en horfast í augu við það og reyna að leysa það. Það er óskynsamlegt. Í öðru lagi er mismunandi auðvelt fyrir útgerðirnar að skipuleggja útgerðarhætti sína með tilliti til þess að nýta veiðiheimildirnar yfir allt árið. Það er auðveldara hjá stórum útgerðum með mörg skip og blandaðan kvóta. Það er erfiðara hjá einyrkja í útgerð sem tekur kannski fiskkvóta á vetrarvertíðinni og stundar svo rækjuveiðar á sumrin. Hann hefur ekki sömu aðstöðu til þess að dreifa þessu yfir allt árið. Ef meðafla er hent svo nemur tugum þúsunda tonna á ári hverju á Íslandsmiðum svo að eitthvað sé nefnt er það engum til góðs að horfast ekki í augu við þá staðreynd, reikna með þeirri úrtöku úr auðlindinni og reyna að ná þeim verðmætum að landi. Aðalatriðið er að horfast í augu við það og ræða þá ekki um málin út frá þeirri staðreynd að ef ástandið er svona er það engum til góðs að reyna að takast á við það. Ég vona að það sé ekki vilji nokkurs manns að mæla úrkasti bót og ekki sé betra að meðaflinn kæmi þá að landi.

[16:28] Herra forseti. Aðalatriðið er að við erum sammála um að koma í veg fyrir umframveiðina, koma í veg fyrir frákastið og frv., sem við erum að ræða, er viðurkenning á því að það er við alvarlegan vanda að glíma í því efni. En við ætlum okkur að koma í veg fyrir þennan vanda. Við ætlum okkur ekki að líða frákast, við ætlum okkur ekki að líða umframafla og ætlum okkur ekki að líða að það verði landað fram hjá vigt. Með öðrum orðum, við megum ekki tala um lausnir á þessum vanda sem fela í sér viðurkenningu á því að við veiðum umfram það sem skynsamlegt er.

[16:29] Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. sagði áðan í sinni friðsemdarræðu að menn ættu að fjalla um þessi mál yfirvegað og í rósemd. Það er alveg rétt. Þetta mál er þess eðlis að það er nauðsynlegt. En til þess að það sé hægt þurfa að vera fyrir hendi þau rök sem hinar ýmsu frumvarpsgreinar byggja á. Ég hef í tveimur ræðum mínum fyrr í dag óskað eftir því að hæstv. ráðherra gerði grein fyrir þeim rökum sem liggja að baki þeirri ákvörðun hans að leggja til að bátum, sem eru undir 20 brúttótonnum, verði óheimilt að veiða með netum fjóra mánuði á ári. Ég hef sagt að ég sé út af fyrir sig reiðubúinn til þess að samþykkja þetta ef hæstv. ráðherra getur sýnt fram á að það sé nauðsynlegt vegna öryggissjónarmiða. Það kemur hins vegar fram í greinargerðinni að þetta er ekki af öryggisástæðum. Aðallega leggur hann þetta til vegna þess að viðkomandi bátar nýta afla sinn illa. Það er talið að þeir hendi meiru vegna þess að veður hamli að vitjað sé um net. Ég vísa til þess, herra forseti, að hans eigin flokksmenn hafa komið í dag og dregið þetta í efa og þess vegna spyr ég hæstv. sjútvrh.: Hvar eru rökin annars vegar fyrir þeim öryggissjónarmiðum sem því miður er aðeins tæpt á í greinargerðinni og hins vegar fyrir þeim órökstuddu fullyrðingum sem kalla má orðsveim, jafnvel slúður sem getur að líta í greinargerðinni, þar sem sagt er fullum fetum að þessir bátar fari illa með sinn afla.

[16:30] Herra forseti. Það er nú svo að allur sá vandi sem við erum að tala um varðandi þetta mál byggir á sögusögnum. Við höfum engar vísindalegar niðurstöður um þetta. Við byggjum þetta á frásögnum sjómannanna sjálfra, bæði að því er varðar þennan þátt flotans og eins að því er varðar stærri skipin. Í skýrslu nefndarinnar sem leggur þetta til er vísað í tvennt, annars vegar að þegar minnstu bátarnir eigi í hlut geti verið um öryggissjónarmið að ræða og hins vegar þess álits að þarna var um talsvert mikinn vanda að ræða að því er netaveiðarnar varðar. Í verstu veðrum skildu menn net eftir í sjó og það kom slæmur afli að landi. Ég held að um það sé í sjálfu sér ekki deilt þó að vísindalegar niðurstöður liggi ekki fyrir. En jafnskarpur málflutningsmaður og hv. 15. þm. Reykv. er, og ég veit að hann vill njóta viðurkenningar sem slíkur, þá finnst mér að hann eigi að fylgjast betur með þróun umræðunnar en svo að hann endurtaki sig í sífellu vegna þess að ég hef í umfjöllun minni um þetta atriði tekið undir það sem hér hefur komið fram, þ.e. að á þessu hefur orðið veruleg breyting. Eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. benti á er það fyrst og fremst vegna kvótakerfisins að þessi veiðiskapur er með allt öðrum hætti en áður var. Það er einmitt þess vegna sem ég hef tekið það fram að það eru rök fyrir því að nefndin við skoðun á þessari grein líti á aðstæður sem eru aðrar í dag en þær voru fyrir aðeins örfáum árum og vitnað er til í röksemdum nefndarinnar fyrir þessari tillögugerð. Og á þessi sjónarmið sem ég hef verið að lýsa finnst mér að hv. 15. þm. Reykv. ætti að hlusta í stað þess að vera í sífelldri þrákelkni með spurningar sínar. Ég veit að hann er metnaðarfullur og vill njóta viðurkenningar sem rökvís og skeleggur málflutningsmaður, sem hann vissulega er.

[16:33] Herra forseti. Má ég í tilefni þess lofgerðaróðs sem hæstv. sjútvrh. flutti um mig hér áðan, grípa til engilsaxnesku og segja: Flattery gets you nowhere. Virðulegi forseti. Það er einn af kostum hæstv. sjútvrh. að hann á afskaplega erfitt með að fara vísvitandi með ósannindi. Hæstv. sjútvrh. sagði áðan í sinni örstuttu ræðu sem var hin langmerkasta sem hann hefur flutt í dag, nokkra afar merka hluti. Hann sagði: Þetta var vandamál. Síðan benti hann mér á að hann hefði þróað skoðanir sínar við umræðurnar í dag í þá veru að hann er nú farinn að segja að það hafi dregið úr þessum vanda. Ég er sammála um hvort tveggja, en þá spyr ég, herra forseti: Ef þetta vandamál er miklu minna en áður og ef það heyrir bara fortíðinni til, hvers vegna er þá lagt til að þessum bátum verði bannaðar þessar veiðar? Þetta er í fyrsta skipti, herra forseti, sem ég beinlínis sé hæstv. sjútvrh. leggja lensu sinna eigin raka í eigið brjóst og það þarf nokkuð til þess.

[16:34] Herra forseti. Nú er það svo að þótt hér sé um smáa báta að ræða, þá geta viðhorf verið mismunandi að því er varðar stærstu bátana í þessum flokki og hvað eigi að gera gagnvart hinum minni eins og fram kom hjá hv. 4. þm. Vesturl. í hans umfjöllun. En eins og hv. 15. þm. Reykv. á að vita, er þetta frumvarp samið á grundvelli þeirra tillagna sem samstarfsnefndin lagði til í skýrslu sinni. Við freistuðum þess að viðhalda þeirri samstöðu með því að flytja frumvarpið eins og nefndin lagði til. Það er vissulega svo, ég hef ekkert dregið úr því hér, að hvað þetta atriði varðar hafa orðið verulegar breytingar til batnaðar og það er fullkomlega eðlilegt að hv. nefnd taki það til skoðunar.

[16:36] Herra forseti. Vegna umræðu um 2. gr. vil ég taka fram að ég sé enga lausn í því að koma með sérstakan meðaflapott sem eigi að taka við þeim afla sem menn telja skemmdan eða ónýtanlegan. Ég tel að við eigum að halda okkur við það meginmarkmið að allur fiskur sem kemur inn fyrir borðstokkinn verði að koma að landi. Í 2. gr. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þá er heimilt að varpa fyrir borð fisktegundum sem ekki sæta takmörkunum á leyfilegum heildarafla, enda hafi viðkomandi tegund ekki verðgildi.`` Ég held að þetta ákvæði sé svo vafasamt og einkennilegt inni í þessu frv. frá samstarfsnefndinni að það sé ekki hægt annað en ítreka það enn og aftur að með þessu er verið að opna fyrir það að menn hendi nánast öllu sem þeir telja sig ekki þurfa að nota, ef það hefur ekki einhvern tíma verið verðsett. Þá er spurning hvers konar verð það er. Það er bæði ný saga og gömul að menn hafa í gegnum árin reynt að nýta allan þann afla sem hefur komið um borð vegna þess að það er skylda að gera það. Með þeim hætti hafa menn getað nýtt sér aukategundir sem hafa reynst þjóðinni gagnlegar og skapað okkur auð sem við vissum ekki af áður. Ég tel að við eigum ekki að gefa því undir fótinn að menn megi henda öllu sem ekki hefur einhvern tíma áður verið komið í verð.

[16:38] Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til skipulags- og byggingarlaga sem flutt er á þskj. 390 og er 251. mál þingsins. Frv. er unnið í umhvrn. í náinni samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga og skipulagsstjóra ríkisins. Frv. sama efnis var lagt fram á 118. löggjafarþingi til kynningar og er nú lagt fram á ný lítið breytt frá því sem þá var. Við vinnu á frumvarpinu var einkum byggt á frumvörpum svipaðs efnis og lögð voru fyrir Alþingi á 113. löggjafarþingi 1990--1991 og 115. löggjafarþingi 1991--1992 og þeim athugasemdum sem við þau voru gerð, en frumvarpið er þó um margt frábrugðið þeim. Meðan frumvarpið var í vinnslu leitaði ráðuneytið sérstaklega umsagna um 40 valinna aðila, þar á meðal ráðuneyta, stofnana, hagsmunasamtaka og áhugamannasamtaka. Flestir skiluðu athugasemdum og sýndu málinu mikinn áhuga. Voru umsagnirnar teknar til gaumgæfilegrar meðferðar og hafa margar hverjar leitt til verulegra breytinga á frumvarpinu frá því að það birtist á 113. og 115. löggjafarþingi. Gildandi skipulagslög eru að grunni til frá 1964 og byggingarlög frá 1978. Þótt nokkrar breytingar hafi verið gerðar á lögunum frá þeim tíma í samræmi við breyttar aðstæður og áherslur er langt í frá að þau svari kalli tímans og mun ég gera grein fyrir því sérstaklega á eftir þegar ég fjalla um helstu breytingar og nýmæli sem fólgin eru í lagafrv. Áður en ég vík að efnisþáttum frumvarpsins vil ég geta þess að í ákvæðum til bráðabirgða í lögunum nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, kemur m.a. fram að þau lög skuli endurskoða jafnframt því sem fram fari endurskoðun skipulags- og byggingarlaga. Það er hins vegar álit ráðuneytisins, sem og annarra sem komu að vinnu þessa frumvarps, að sú endurskoðun sé enn ekki tímabær.

Ég var að biðja hv. þingmenn að veita ekki hv. ræðumanni samkeppni.

Þakka þér fyrir, hæstv. forseti. Ég var að ræða um þau atriði sem fram koma í ákvæðum til bráðabirgða um lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, að það ætti að taka þau til endurskoðunar og jafnframt fari fram endurskoðun á byggingar- og skipulagslögum. Það er hins vegar álit ráðuneytisins og annarra sem komu að vinnslu þessa frumvarps að sú endurskoðun sé enn ekki tímabær því lög um mat á umhverfisáhrifum tóku fyrst gildi 1. maí 1994 og er því tiltölulega lítil reynsla komin á framkvæmdina. Ég lít svo á að æskilegt væri að taka lögin um mat á umhverfisráhrifum til endurskoðunar þegar fengin er lengri reynsla, t.d. þriggja ára reynsla, af framkvæmd þeirra. Verður þá að sjálfsögðu litið til þess að fella þau lög inn í skipulags- og byggingarlög. Það er skoðun ráðuneytisins sem og Skipulags ríkisins og byggingaryfirvalda sveitarfélaga, þ.e. sveitarstjórnanna í landinu, að nauðsynlegt sé að endurskoða skipulags- og byggingarlögin, m.a. til þess að einfalda meðferð mála á því sviði, ekki síst með það fyrir augum að auka frumkvæði og ábyrgð sveitarfélaganna í þessum málaflokkum. Auk þess hafa komið fram ábendingar frá eftirlitsaðilum, þ.e. Félagi byggingarfulltrúa, um nauðsyn þess að fjalla á ítarlegri hátt um byggingareftirlitið en gert er í gildandi lögum og að byggingarfulltrúum verði auðvelduð störf að eftirliti og gerðar kröfur til þeirra, svo sem um starfsréttindi. Á fundum sem umhvrn. átti með sveitarfélögunum haustið 1994 komu fram óskir varðandi áðurnefnt á öllum fundunum en þeir voru 14 samtals í öllum landshlutum. Eins og ráða má af því sem ég hef þegar sagt má telja að nokkuð góð samstaða ríki milli ráðuneytisins, Skipulags ríkisins og sveitarstjórnanna um framgang þessa máls sem og ýmissa annarra aðila sem hagsmuna eiga að gæta, svo sem Félags byggingarfulltrúa. Með frumvarpinu er lagt til að sameinuð verði í ein lög tvenn eldri lög, þ.e. annars vegar skipulagslögin frá 1964 og hins vegar byggingarlögin frá 1978, enda er um svo samtengd mál að ræða að ástæðulaust er að greina þau í sundur með þeim hætti sem gert er í dag. Helstu nýmæli frumvarpsins felast í því að gerð er tillaga um einfaldari meðferð skipulags- og byggingarmála og um aukið frumkvæði sveitarfélaga innan málaflokksins. Þannig er lagt til að tilgreind verði mismunandi stig skipulagsáætlana, þ.e. deiliskipulag, aðalskipulag, svæðisskipulag og landsskipulag. Þessi stigsmunur er ekki í gildandi lögum en hefur verið útfærður í reglugerð, að landsskipulagi undanteknu, en hlutverk landsskipulagsins er að stuðla að samræmdri landnýtingu og landnotkunaráætlun. Þannig er ætlunin að leggja áherslu á skipulagsáætlanir með hliðsjón af efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum þörfum landsmanna með heilbrigði þeirra og öryggi að leiðarljósi. Enn fremur að taka beri tillit til nýtingar lands og landgæða, tryggja varðveislu náttúru og menningarverðmæta og koma í veg fyrir umhverfisspjöll með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Með þessum hætti yrði hugtakið ,,sjálfbær þróun`` í fyrsta skipti sett í lög hér á landi, en skipulagsmál eru samkvæmt eðli sínu grundvallarþáttur umhverfisverndar og ráða einna mestu um hvernig þau mál skipast. Eitt aðalstef frumvarpsins byggist einmitt á því að þegar á skipulagsstigi verði hugað að umhverfismálum með það að leiðarljósi að í upphafi skuli endinn skoða. Eitt meginverkefni laganna hlýtur og að vera að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulags- og byggingarmála þar sem réttur einstaklinga og svokallaðra lögaðila verði ekki fyrir borð borinn. Enn fremur að tryggja faglegan undirbúning mannvirkjagerðar og tryggja eftirlit með því að kröfum um öryggi, endingu, útlit og hagkvæmni bygginga og annarra mannvirkja sé fullnægt. Lagt er til að frumkvæði skipulagsgerðar, þ.e. aðalskipulag, deiliskipulag og ábyrgð, verði flutt til sveitarfélaganna. Samkvæmt gildandi lögum er frumkvæði og ábyrgð hjá Skipulagsstjórn ríkisins. Þetta hefði m.a. í för með sér að ekki þyrfti að leita heimildar ríkisvaldsins til þess að auglýsa skipulagstillögur eins og nú háttar til. Þannig yrði frumkvæði og forræði við gerð skipulagsáætlana ótvírætt sett í hendur sveitarstjórna sem hlýtur að teljast í hæsta máta eðlilegt þar sem skipulagsáætlanir þjóna því hlutverki fyrst og fremst að vera tæki sveitarstjórna til þróunar og mótunar byggðar auk þess að tryggja með eftirliti að mannvirkjagerð falli að skipulagsáætlunum og þeim almennu gæðakröfum sem gerðar eru til bygginga á hverjum tíma. Sveitarfélögin hafa í auknum mæli kallað eftir því að fá að taka yfir það frumkvæði, forræði og ábyrgð sem slíku fylgir. Lagt er til að embætti skipulagsstjóra ríkisins sem og skipulagsstjórn ríkisins verði lögð niður og að við taki ný stofnun, Skipulagsstofnun, sem sjái um skipulags- og byggingarmál sem stjórnsýslustofnun. Hlutverk Skipulagsstofnunar er skýrt í 4. gr. frv. en það er m.a. fólgið í verkefnum sem skipulagsstjóri ríkisins sér um í dag að svo miklu leyti sem þau eru ekki færð til sveitarfélaganna. Auk þess er stofnuninni fengin ný verkefni, svo sem rannsóknir á sviði skipulags- og byggingarmála. Skipulagsstofnun er ætlað að aðstoða sveitarfélögin sérstaklega við gerð skipulagsáætlana og láta enn fremur í té umsagnir, svo sem um ágreiningsmál á sviði skipulags- og byggingarmála. Hlutverk stofnunarinnar yrði því fyrst og fremst eftirlit með framkvæmd skipulags- og byggingarlaga og að sjálfsögðu einnig framkvæmd laga um mat á umhverfisáhrifum, eins og áður segir, ráðgjöf til sveitarstjórna og ríkisvaldsins, umsagnir um tillögugerð og rannsóknir og útgáfa upplýsinga, eins og nánar er lýst í 4. gr. frumvarpsins. Skipulagsstjóri ríkisins fer með daglega stjórn Skipulagsstofnunar og skal hann skipaður til fimm ára í senn. Hann ber ábyrgð á stjórn og starfsskipulagi stofnunarinnar gagnvart ráðherra en ekki er gert ráð fyrir stjórn yfir stofnuninni. Í frumvarpinu er að finna það nýmæli í 8. gr. að ráðherra skal skipa til fjögurra ára í senn þriggja manna úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála sem ætlað er að kveða upp úrskurð í ágreiningsmálum samkvæmt lögunum. Er nefndinni ætlað að taka yfir úrskurðarvald ráðherra í þessum málum og yrðu úrskurðir hennar fullnaðarúrskurðir á stjórnsýslustigi sem yrðu aðeins undir dómstóla bornir. Slíkar úrskurðarnefndir eiga sér ýmis fordæmi í stjórnsýslunni. Í fyllsta máta er eðlilegt að úrskurðarvaldið verði fengið sérstakri nefnd í hendur en ekki líður sú vika í umhvrn. að þar komi ekki úrskurðarmál samkvæmt skipulags- og/eða byggingarlögum. Rétt er að geta þess að hér er eingöngu verið að leggja til að úrskurðir á sviði skipulags- og byggingarmála verði færðir undir sérstaka úrskurðarnefnd þannig að stjórnsýslukærur vegna annarra málaflokka yrðu að sjálfsögðu verkefni umhvrh. í samræmi við stjórnsýslulög, nr. 37/1993. Auk þess yrðu áfram í höndum umhvrh. úrskurðir í málum vegna mats á umhverfisáhrifum enda í þeim tilvikum oftar um svokallað huglægt mat að ræða en samkvæmt byggingar- og skipulagslögum sem miklu fremur byggja á lögfræðilegum úrlausnum. Gert er ráð fyrir því eins og í gildandi lögum að í hverju sveitarfélagi starfi byggingarnefnd kjörin af sveitarstjórn. Jafnframt að sveitarstjórn geti ákveðið að nefndin fjalli einnig um skipulagsmál sveitarfélagsins og nefnist þá skipulags- og byggingarnefnd en að öðrum kosti skuli einnig starfa sérstök skipulagsnefnd. Í gildandi skipulagslögum eru engin ákvæði um störf skipulagsnefnda og styðjast þær sem slíkar því við almenn ákvæði sveitarstjórnarlaga og hafa í sjálfu sér ekkert annað hlutverk samkvæmt gildandi skipulagi en að vera sveitarstjórnum til ráðgjafar. Hér er lagt til að skipulagsnefndir verði lögboðnar en að heimilt sé að sameina byggingar- og skipulagsnefndir kjósi sveitarfélögin slíkt. Til að taka af allan vafa er lagt til að formenn skipulags- og byggingarnefnda skuli vera aðal- eða varamenn í sveitarstjórn en krafa um slíkt var gerð í byggingarreglugerð en skorti lagagrundvöll og var því felld úr gildi vegna mótmæla frá sveitarfélagi. Það nýmæli er að finna varðandi byggingareftirlitssvæðin, sem eru í dag sveitarstjórnarsvæðin, að sveitarfélög með færri en 1.000 íbúa skuli mynda sameiginlega byggingarnefnd með nágrannasveitarfélagi eða nágrannasveitarfélögum, svokallaða svæðisbyggingarnefnd, og sameinast um ráðningu byggingarfulltrúa. Er þetta gert til þess að meiri möguleikar gefist á því að ráða byggingarfulltrúa í fullt starf þannig að hægt verði að gera frekari kröfur til þeirra. Gert er ráð fyrir því að sérstakur samningur verði gerður milli sveitarfélaganna þegar svo háttar til sem umhvrh. staðfestir. Félag byggingarfulltrúa hefur ítrekað bent á nauðsyn þess að sett verði ákvæði sem þetta og Skipulag ríkisins tekið undir þau sjónarmið félagsins. Auk þess er leitast við að tryggja að byggingarfulltrúar hafi næga menntun og starfsreynslu og verður þeim gert skylt að hafa starfsleyfi umhvrh., t.d. með sama hætti og heilbrigðisfulltrúar þurfa vegna heilbrigðis- og mengunarvarnaeftirlitsins, og yrði ekki hægt að ráða aðra til byggingarfulltrúastarfa en þá sem slíkt leyfi hafa. Einnig má nefna að skilgreind er betur en í gildandi lögum hvað átt er við með hönnunargögnum bygginga og ríkari áhersla lögð á faglegar kröfur til áætlanagerðar og hönnunar á þessu sviði. Lagðar eru til breytingar á skipulagsgjaldi þannig að það leggist einnig á mannvirki sem ekki eru metin til brunabóta eins og nú háttar til og að í slíkum tilvikum skuli miðað við endurstofnverð mannvirkis. Þannig er ætlunin að skipulagsgjöld verði innheimt af öllum mannvirkjum og skiptir ekki máli hvort um er að ræða mannvirki sem metið er til brunabóta eða ekki. Samkvæmt frumvarpinu er allt landið skipulagsskylt og verður skipulagsgjaldið innheimt í samræmi við það. Varðandi þvingunarúrræði laganna vil ég geta þess að þau eru að mestu samhljóða gildandi lögum. Þó er sú breyting gerð að þar sem byggingarfulltrúi stöðvar framkvæmdir skal hann leita staðfestingar byggingarnefndar um stöðvun svo fljótt sem við verður komið. Enn fremur er lagt til það nýmæli að skipulagsstjóri getur hlutast til um að mannvirki sem falla undir IV. kafla laganna og reist hafa verið án samþykkis sveitastjórna verði fjarlægð á kostnað sveitarfélagsins ef sveitastjórn hefur látið hjá líða að framkvæma verk innan sex mánaða frá því henni var kunnugt um málið. Hér er um öryggisákvæði að ræða til þess að ýta á eftir því að sveitarstjórnin sinni þeirri skyldu að láta fjarlægja mannvirki sem reist hafa verið án leyfis. Enn fremur eru það nýmæli að ef brunaöryggi er ábótavant við lokaúttekt mannvirkis skuli byggingarfulltrúi koma í veg fyrir að húsið verði tekið í notkun þar til úr hefur verið bætt. Nánar er fjallað um þetta í 59. gr. frumvarpsins. Þá vil ég geta þess að í 63. gr. er að finna nýmæli í tengslum við refsimál og er því aðeins reiknað með að refsimál skuli höfðað að áður hafi reynt á þvingunarúrræði 59.--62. gr. Með þessu ætti ekki að koma til afskipta ákæruvaldsins fyrr en reynt hefur á þvingunarúrræðin. Í 26. gr. er fjallað um svæðisskipulag miðhálendisins en það hefur mikið verið til umræðu að undanförnu. Samkvæmt frumvarpinu er landið allt skipulagsskylt en ekki einungis sveitarfélögin eins og nú er. Miðhálendi Íslands fellur hér undir og er starfandi sérstök samvinnunefnd á vegum umhvrn. sem vinnur að skipulagningu þess í samræmi við ákvæði til bráðabirgða í gildandi skipulagslögum, samanber breytingu nr. 73/1993. Gert er ráð fyrir að samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis sem nú starfar af fullum krafti ljúki störfum með tillögu að svæðisskipulagi á árinu 1997. Hér er um veigamikið mál að ræða sem lengi hefur verið þrætuepli svo sem um stjórnsýslumörk, svo ekki sé talað um eignarréttinn, en hvorugur þessara þátta er viðfangsefni skipulags- eða byggingarlaga. Þó er ljóst að eigi samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins að geta skilað tillögum þarf hún að geta tekið mið af tilteknum stjórnsýslumörkum sveitarfélaga og hefur nefndin óskað aðstoðar umhvrn. þar að lútandi. Ráðuneytið hefur leitað eftir aðstoð félmrn. og dómsmrn. til þess að aðstoða nefndina við þetta viðfangsefni. Eins og gildandi lög gera ráð fyrir verður áfram óheimilt með örfáum undantekningum að reisa, rífa eða breyta húsi eða öðrum mannvirkjum án sérstaks byggingarleyfis sem byggingarnefndir veita. Til að framkvæma í samræmi við byggingarleyfi þarf hins vegar sérstakt framkvæmdaleyfi og er það nýjung. Því er ætlað að tryggja að fullnægjandi burðarþolskerfis- og deiliuppdrættir hafi verið gerðir, byggingarstjóri og iðnmeistari hafi verið ráðnir til verksins og þeir undirritað yfirlýsingu um ábyrgð sína á leyfðum framkvæmdum. Mjög mikilvægt er að leggja áherslu á sjálft framkvæmdaleyfið sem í sjálfu sér segir ekkert annað en að þannig sé að málum staðið að óhætt sé að ráðast í framkvæmdina. Ég hef hér á undan farið yfir helstu breytingarnar og nýmælin sem fram koma í frumvarpinu þótt af meiru sé vissulega að taka. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frumvarp en ítreka að hliðstæð frumvörp hafa verið flutt á 113. og 115. löggjafarþingum og vísa ég til umfjöllunar um þau á þeim tíma auk þess sem á 118. löggjafarþingi var lagt fram frumvarp til kynningar sem er að verulegu leyti samhljóða því frumvarpi sem hér er lagt fyrir. Ég legg enn fremur áherslu á þá samstöðu sem ég tel að ríki um framgang málsins hjá skipulagsyfirvöldum, þ.e. umhverfisráðuneyti, Skipulagi ríkisins, sveitarfélögum og Félagi byggingarfulltrúa. Ég legg því á það áherslu að frumvarpið nái fram að ganga á yfirstandandi þingi með gildistöku frá og með 1. janúar nk. Ég leyfi mér, hæstv. forseti, að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhvn.

[16:55] Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að mæla hér fyrir frv. til laga um spilliefnagjald sem flutt er á þskj. 392 og er 252. mál þingsins. Frv. til laga um spilliefnagjald, þ.e. sérstakt gjald á vörur sem geta orðið að spilliefnum, er samið í umhvrn. Það var fyrst lagt fram á 117. löggjafarþingi til kynningar en hlaut ekki afgreiðslu þá. Hér er þetta frv. endurflutt í nokkuð breyttri mynd. Við undirbúninginn að gerð frv. var m.a. haft samráð við Samtök iðnaðarins, Vinnuveitendasamband Íslands, Landssamband ísl. útvegsmanna, fjmrn., Hollustuvernd ríkisins og þá aðila sem sjá um meðhöndlun spilliefna hér á landi. Frv. þetta var unnið í nánu samráði við atvinnulífið og óskir þess. Mér finnst vert að geta þess hvað það samstarf hefur verið markvisst og í raun ánægjulegt. Ég lít svo á að breið samstaða sé um frv. þetta eins og það birtist hér. Verði frumvarpið að lögum mun það færa mjög mikla ábyrgð til atvinnulífsins sem hefur mikilla hagsmuna að gæta að verkefni það sem frumvarpið fjallar um verði leyst vel af hendi og á sem hagkvæmastan hátt. Spilliefni er hvers kyns sérstakur úrgangur, hættulegur úrgangur sem inniheldur tiltekin efni, eða er mengaður af þeim á þann hátt og í slíku magni eða af slíkum styrkleika að það geti stofnað eða stofni heilsu manna eða umhverfi í hættu. Hér má til að mynda nefna ýmsan olíuúrgang, lífrænan leysiefnaúrgang og annan lífrænan efnaúrgang, úrgang sem inniheldur þungmálma og þrávirk efni, skordýraeitur og rotvarnarefni, efnaúrgang frá rannsóknastofnunum og útrunnin lyf. Hætta sem stafar af spilliefnum er margvísleg og alvarleg. Þessi efni geta við ranga meðhöndlun komist út í umhverfið svo sem í vatn og sjó og þannig átt greiðan aðgang í fæðukeðjuna. Mörg þeirra eru þannig að þau safnast auðveldlega upp í náttúrunni. Mjög brýnt er að taka á þessum vanda og gera þeim aðilum sem eiga að sinna þessu verkefni mögulegt að gera það. Fullyrða má að spilliefnin séu einn alvarlegasti mengunarvaldur hér á landi, ekki síst olíuúrgangur sem er langsamlega stærsti þátturinn. Það er rétt í þessu sambandi að gera lítillega grein fyrir framkvæmd sorphirðu hér á landi. Skv. 6. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986, eru sorphreinsun og sorpeyðing verkefni sveitarfélaga. Skylt er að halda einstökum spilliefnum aðgreindum frá öðrum úrgangi. Í stórum dráttum hefur framkvæmdin hvað spilliefni varðar verið með þeim hætti að sorpmóttökustöðvar einstakra sveitarfélaga hafa tekið á móti þeim og séð um meðhöndlun þeirra eða flutning til þeirra aðila sem hafa fullnægjandi aðstöðu til þess að taka á móti þeim. Vegna þeirrar mengunarhættu sem stafað getur af spilliefnum er meðhöndlun þeirra að jafnaði flókin og kostnaðarsöm. Kostnaðurinn er ýmist greiddur úr sjóðum einstakra sveitarfélaga eða sveitarfélög hafa farið þá leið að leggja á almennt sorphirðugjald eða innheimt gjöldin með sérstökum gjaldskrám sem einstök fyrirtæki hafa þurft að greiða eftir þegar efnunum er skilað. Þetta fyrirkomulag hefur því miður haft í för með sér að einungis litlum hluta spilliefna er skilað til móttökustöðva. Hér á landi liggja fyrir upplýsingar um magn spilliefna sem skilað hefur verið til móttökustöðva allt frá árinu 1990. Hins vegar eru ekki til nákvæmar upplýsingar um það magn spilliefna sem fellur til hér ár ár hvert. Árið 1991 lagði danskt ráðgjafarfyrirtæki mat á magn spilliefna hér á landi. Með hliðsjón af niðurstöðum danska fyrirtækisins, mati Hollustuverndar ríkisins og umhvrn. er miðað við að til falli um 4.500 tonn af spilliefnum frá atvinnurekstri og heimilum í landinu árlega. Verði frv. að lögum er þeim ekki ætlað að taka á uppsöfnuðum vanda. Gert er ráð fyrir að uppsafnaður vandi sé ekki verulegur ef frá eru taldir ónýtir rafgeymar. Varlega áætlað má gera ráð fyrir að hér á landi séu um 3.000 til 4.000 tonn af ónýtum rafgeymum. Brýnt er að leysa þessi mál með samkomulagi þeirra aðila er málið varðar áður en frumvarpið verður að lögum eða einstakir þættir laganna koma til framkvæmda. Vinnuveitendasamband Íslands hefur þegar nefnt þetta atriði við umhvrn. Spilliefnum hefur verið skilað til móttökustöðva að undanförnu en mikill hluti hefur því miður farið á hauga eða í fráveitur. Stefnt er að því með frv. að koma eins og hægt er í veg fyrir mengun af völdum spilliefna. Ófullnægjandi meðferð og eyðing spilliefna skapar hættu, m.a. fyrir matvælaframleiðslu. Verði frv. þetta að lögum er verið að skapa hagræn skilyrði fyrir söfnun, endurnýtingu og förgun spilliefna og leggja þannig grunn að skipulagðri söfnun spilliefna fyrir landið allt. Meðal helstu markmiða ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum er að stefna að aukinni endurnýtingu og bættri förgun úrgangs og beita til þess umhverfisgjöldum í ríkari mæli. Í frv. er leitast við að útfæra svokallaða mengunarbótareglu á þann hátt að hún hvetji til betri söfnunar og meðferðar spilliefna. Í mengunarbótareglunni felst að þeir sem menga umhverfið eða spilla því greiði kostnað af aðgerðum sem miða að því að koma í veg fyrir umhverfisskaða. Það fyrirkomulag sem er í dag, þ.e. að greiða fyrir móttöku og förgun spilliefnanna þegar komið er með efnin til förgunar, er letjandi þótt það byggist einnig á mengunarbótareglunni. Markmið frv. er að koma í veg fyrir umhverfismengun af völdum spilliefnanna með því móti að einstaklingar og lögaðilar skili spilliefnunum til viðurkenndra móttökustöðva. Leiðin sem valin er í frv. á að tryggja að á hverjum tíma sé fyrir hendi fé til að standast straum af kostnaði við venjulega meðhöndlun, eyðingu og flutning spilliefnanna til móttöku- eða eyðingarstöðvanna. Stefnt er að því að einstaklingar og lögaðilar sem skila spilliefnum til móttökustöðva þurfi að jafnaði ekki að greiða fyrir þjónustuna enda hafi sérstakt gjald verið lagt á vörur sem geta orðið að spilliefnum. Í frv. er valin sú leið að leggja á sérstakt spilliefnagjald er standi undir kostnaði við söfnun, meðhöndlun og eyðingu eða endurvinnslu eða endurnýtingu spilliefna að því marki sem nánar er kveðið á um þar. Í samráði við Samtök iðnaðarins og Vinnuveitendasamband Íslands er lagt til að gjaldinu verði skipt í flokka og að sem flestir þættir sem tengjast verkefninu verði boðnir út til að ná fram ýtrustu hagkvæmni. Gert er ráð fyrir að uppgjör fari fram samanber tollflokka eigi sjaldnar en ársfjórðungslega og að gjald verði lagt á einstaka tollflokka og síðan leiðrétt samkvæmt uppgjöri. Þannig er leitast við að miða gjaldið við raunverulegan kostnað við eyðingu eða endurnýtingu einstakra efna eða efnaflokka. Verði frv. að lögum mun söfnun spilliefna aukast umtalsvert. Bætt skil til móttökustöðva munu stuðla að frekari umhverfisvernd og tryggja örugga meðhöndlun þessara efna. Til þess að hægt sé að koma á skipulegri söfnun spilliefnanna þarf að tryggja nægjanlegt fjármagn til að standa undir þeim kostnaði sem fylgir endurnýtingu eða eyðingu þeirra. Frv. sem hér er lagt fram er ætlað að stuðla að því. Þegar kostnaður við endurnýtingu og eyðingu spilliefna er metinn verður m. a. að taka mið af kostnaði við eftirfarandi rekstrarþætti þ.e. flutning, meðferð, flokkun og pökkun. Hingað til hafa spilliefni, sem eytt hefur verið eða endurnýtt með viðunandi hætti, að mestu leyti verið flutt til útlanda til eyðingar. Hluta þeirra hefur þó verið eytt hér en möguleikum til að eyða spilliefnum innan lands hefur fjölgað. Kostnaður við meðhöndlun og eyðingu spilliefna fer eftir tegundum. Efnin eru sett saman á ólíkan hátt og misjafnlega flókið að eyða þeim. Þetta hefur í för með sér að eyðingarkostnaður er ekki alltaf sá sami. Enn fremur er misjafnt hversu hátt hlutfall af tiltekinni vöru verður að spilliefnum eins og fyrr hefur verið rakið. Við vinnslu frv. var reynt að meta hve hátt gjald, sem greiða þarf við innflutning, þarf að vera fyrir einstaka vöruflokka. Í fyrsta kafla frv. er fjallað um markmið og gildissvið og vörur sem geta orðið að spilliefnum skilgreindar. Til þess að standa straum af kostnaði við söfnun, meðhöndlun og endurnýtingu eða eyðingu spilliefna er kveðið á um að heimilt sé að leggja sérstakt gjald, spilliefnagjald, á vörur sem geta orðið að spilliefnum. Skylda til að greiða spilliefnagjald hvílir á öllum þeim sem flytja til landsins slíkar vörur hvort sem þær eru til eigin nota eða endursölu og öllum innlendum aðilum sem framleiða þessar vörur. Ákvæði er í frv. um að ráðherra skipi spilliefnanefnd til fjögurra ára í senn. Í nefndinni skulu eiga sæti sex menn, einn tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, einn af Vinnuveitendasambandi Íslands, einn af Samtökum iðnaðarins, einn af Alþýðusambandi Íslands og einn eftir sameiginlegri tilnefningu Samtaka fiskvinnslustöðva og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Ráðherra skipar formann án tilnefningar. Kveðið er á um að spilliefnanefnd skuli gera áætlun um hvernig best verði staðið að söfnun, meðhöndlun, endurnýtingu og eyðingu spilliefnanna. Nefndin skal hafa náið samráð við sérfræðinga og hagsmunaaðila um skilgreiningu markmiða hvað einstök viðfangsefni varðar og um val á aðferðum til að ná settum markmiðum. Í II. kafla frv. er fjallað um spilliefnagjald. Gjaldið skal standa undir óhjákvæmilegum kostnaði af söfnun, meðhöndlun, endurnýtingu og eyðingu spilliefnanna og lýtur stjórn spilliefnanefndar. Gjaldinu skal skipt í flokka og skal hver flokkur vera fjárhagslega sjálfstæður. Að fengnum tillögum spilliefnanefndarinnar skal umhvrh. kveða nánar á um skiptinguna í reglugerð. Gjaldinu skal varið til greiðslu kostnaðar vegna móttöku spilliefnanna, meðhöndlunar, flutnings frá söfnunarstöðvum, til eyðingarstöðva og eyðingar enda hafi verið greitt sérstakt gjald af viðkomandi vöru. Jafnframt skal því varið til greiðslu kostnaðar við framkvæmd laga þessara. Spilliefnanefnd skal semja við þar til bæran aðila um vörslu og ávöxtun gjaldsins. Ársreikningar skulu endurskoðaðir af Ríkisendurskoðun og birtir í B-deild Stjórnartíðinda. Í reglugerð sem ráðherra setur að fengnum tillögum spilliefnanefndar skal kveða á um hlutverk nefndarinnar, starfshætti og úthlutunarreglur. Ákvæði er um að spilliefnanefnd skuli að jafnaði bjóða út söfnun, meðhöndlun og eyðingu einstakra spilliefnaflokka til allt að fimm ára í senn. Á grundvelli útboðs skal nefndin semja um endurgjald vegna móttöku, söfnunar, flutnings og eyðingar og meðhöndlunar á spilliefnunum. Skal þetta gert fyrir landið allt eða einstök landsvæði eða vegna framkvæmda einstakra verkþátta eftir því sem henta þykir. Við gerð áætlana og samninga samkvæmt framanskráðu skal við það miðað að ná sem mestum árangri með sem minnstum tilkostnaði. Þar sem útboð tekst ekki skal spilliefnanefnd gera tillögur um upphæð gjalda. Í III. kafla frv. er kveðið á um hvaða vörur eru gjaldskyldar og hvert er hámarksgjaldið sem heimilt er að leggja á samanber 6. gr. frv. Gjaldskylda nær til allra vara sem fluttar eru til landsins eða eru framleiddar hér á landi. Spilliefnagjald skal lagt á olíuvörur, þ.e. svartolíu og aðra olíu en brennsluolíu, lífræn leysiefni, halógeneruð efnasambönd, ósoneyðandi efni og ísósyanöt, málningu og litarefni, rafhlöður og rafgeyma, framköllunarvökva og svokallaða fixera, sem eru kallaðir festar á íslensku, og ýmsar aðrar efnavörur. Ráðherra skal, að fenginni tillögu spilliefnanefndar, ákveða með reglugerð upphæð gjaldsins á vörur í vöruflokkum skv. 2. mgr. Nefndin skal miða tillögur sínar við áætlun um söfnun, endurnýtingu og eyðingu viðkomandi spilliefna á grundvelli útboða og verksamninga, svo og að tekjur og gjöld í hverjum flokki, sbr. 1. mgr., standist á. Að fengnum tillögum spilliefnanefndar er ráðherra heimilt í reglugerð að undanþiggja einstakar vörur gjaldskyldu. Kveðið er á um í 8. gr. frv. að fyrir spilliefni, sem verða til hjá einstaklingum og lögaðilum og ekki eru til komin vegna notkunar á vörum sem getið er í 6. gr., skal greiða gjald til móttökustöðva í samræmi við þann kostnað sem af eyðingunni hlýst. Hér má t.d. nefna ryk frá hreinsibúnaði iðnfyrirtækja og eiturefni sem hreinsuð hafa verið úr hráefnum. Það er mikilvægt að ná utan um þessi efni á þennan hátt þar sem þessi spilliefni eru ekki úrgangur í tengslum við tiltekna vöru sem flutt er inn eða framleidd hér á landi. Atvinnurekstur sem telst geta haft í för með sér mengun er háður starfsleyfi samkvæmt mengunarvarnareglugerð og þar er kveðið á um hvernig fylgjast skuli með meðferð spilliefnanna. Í IV. kafla frv. eru ýmis ákvæði. Kveðið er á um að ráðherra skuli, að fengnum tillögum spilliefnanefndar, ákveða í reglugerð með hvaða hætti spilliefnum skuli skilað til móttökustöðva, svo og um fyrirkomulag útboða skv. 5. gr. Í reglugerðinni skal birta skrá yfir vörur sem geta orðið að spilliefnum, tollskrárnúmer þeirra og heiti, sbr. 6. gr. Uppfylli umbúnaður og samsetning spilliefna ekki settar reglur er ráðherra heimilt, samkvæmt tillögum spilliefnanefndar, að ákveða með gjaldskrá sérstakt gjald í móttökustöðvum fyrir meðhöndlun eða undirbúning spilliefna fyrir endurnýtingu eða eyðingu þeirra. Jafnframt er ráðherra heimilt, að fengnum tillögum spilliefnanefndar, að kveða á um greiðslur til aðila ef umbúnaður eða úrvinnsla spilliefna sem þeir skila er með þeim hætti að það spari kostnað á síðari stigum. Gert er ráð fyrir að verði frv. að lögum að þau öðlist þá þegar gildi. Í ákvæði til bráðabirgða er þó kveðið á um að innheimta gjalda skuli eigi koma til framkvæmda fyrr en 1. júlí 1996 og ákvæði 5. gr. um greiðslu kostnaðar eigi fyrr en 1. des. 1996. Heimilt er einnig samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða að fresta álagningu gjalda samkvæmt einstökum töluliðum 6. gr. eftir því sem spilliefnanefnd leggur til. Stefnt skal að því að álagningu gjalda verði komið á í áföngum og að fullu í síðasta lagi árið 2000. Spilliefnanefnd skal fyrir 15. júní 1996 skila tillögum að áætlun um framkvæmd álagningar á einstaka vöruflokka til umhverfisráðherra. Hæstv. forseti. Vegna þessara dagsetninga sem ég hef hér talið upp og koma fram í frv. er auðvitað rétt að geta þess að gert var ráð fyrir því að mæla fyrir frv. þessu fyrir áramót og það tækist að hefja vinnu við það og vonandi afgreiðslu þess frá þinginu fyrr en nú stefnir í. Ég vona samt að það takist að ljúka frumvarpsvinnunni í nefndinni á þessu þingi og að það verði að lögum en auðvitað gæti þurft að breyta einhverjum af þessum ákvæðum um gildistöku með tilliti til þess hvenær þingið samþykkir frv. Lagt er til í ákvæði til bráðabirgða að 6. gr. taki gildi áður en kemur til greiðslu kostnaðar við meðhöndlun og förgun spilliefna en með því móti er reynt að tryggja að þegar lögin koma að fullu til framkvæmda verði fyrir hendi fé til að standa straum af þeim kostnaði sem framkvæmdinni fylgir. Þetta er einnig eðlilegt í ljósi þess að einhver tími líður að jafnaði frá því að vörur eru fluttar til landsins þar til þær verða að spilliefnum. Þá er nauðsynlegt að einhver tími líði frá gildistöku laganna þar til innheimta gjalda getur hafist þar sem áður þarf að fara fram útboð á þjónustu sem ákvarða mun upphæð gjaldanna sem ákveðin verða með reglugerð. Þar sem óvissuþættir vegna kostnaðar við meðhöndlun og eyðingu spilliefnanna eru nokkrir þykir einnig rétt að lögin komi til framkvæmda í áföngum. Hæstv. forseti. Ég hef þá lokið ítarlegri framsögu um þetta frv. til laga um spilliefnagjald en hér er um að ræða nýmæli sem vert er að gera ítarlega grein fyrir. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhvn.