Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Skammt gerist nú stórra högga milli í skattheimtu ríkisstj. Í tilefni af frv. því um 36% hækkun á söluskatti, sem hér er til umr., þykir mér rétt að rekja með örfáum orðum helztu atriði þessara mála. Í febrúar s.l. var söluskattur hækkaður um 80%, úr 3 í 51/2%, og rúmar 300 millj. kr. þar með lagðar á þjóðina. Látið var í veðri vaka, að um þriðjungi af þessum fjármunum skyldi varið til fiskiðnaðarins til framleiðsluaukningar, en fljótlega var sú greiðsla felld niður og fjárhæðin látin renna til ríkissjóðs. Skömmu eftir þetta voru gerðar breytingar á l. um tekjuskatt og eignarskatt og álagningu útsvara. Dýrtíðin hafði áruð 1963 vaxið meira en nokkru sinni fyrr, og urðu tekjur manna, að krónutölu allmiklu hærri en verið hafði. Að óbreyttum álagningarreglum hlutu því tekjuskattur og útsvar að hækka langt umfram það, sem nokkur tök voru á að innheimta, og strax í upphafi var augljóst, að lagfæringar stjórnarfrv. voru alls ónógar. Þess vegna báru þm. Framsfl. fram brtt., sem voru aðallega fólgnar í því þrennu að hækka persónufrádrátt til samræmis við dýrtíðaraukningu, að fjölga skattþrepum og taka upp á ný umreikning á persónufrádrætti og tekjutölum skattstigans til þess að forða þeirri afskræmingu verðbólgunnar á álagningunni, sem að öðrum kosti var vís. Þessar till. voru allar strádrepnar af stjórnarsinnum og þeim valin hin háðulegustu eftirmæli af blaðakosti ríkisstj., kallaðar yfirboð, sem ekkert mark væri á takandi, og fleira af þessum venjulegu slagorðum, sem gripið er til, þegar rökin þrýtur. Um þetta leyti var mikið um dýrðir hjá þeim stjórnarliðum. Væntanlegar skattalækkanir voru reiknaðar út af stjórnarblöðunum til þess að búa menn undir að meðtaka. blessunina og sjálfur fjmrh. ritaði hverja greinina af annarri í blað sitt um það, hverju hann hefði til leiðar komið til hagsbóta fyrir almenning. Dagblaðið Vísir var meira að segja farið að ráðgera utanferðir skattborgaranna í stórum stíl, sem greiðast áttu af því fé, sem að öðrum kosti hefði gengið til hins opinbera. Voru margir farnir að sjá í anda þá tignarlegu sjón, þegar hinir skattfrjálsu meðaltekjumenn Íslands stigu skipsförmum saman á erlenda grund, væntanlega með vin sinn og velgerðarmann, hæstv. fjmrh., í broddi fylkingar. En á skammri stund skipast veður í lofti. Skattstofurnar luku útreikningum sínum og birtu þá öllum lýðum. Þá kom í ljós, að allt, sem við framsóknarmenn höfðum sagt um útkomuna úr skattadæminu, var rétt. Álögurnar urðu svo gífurlegar, að öllum hnykkti við. Jafnvel blaðamenn Morgunblaðsins gátu ekki orða bundizt, heldur lýstu því, hvernig menn handfjötluðu gjaldseðilinn hálfringlaðir, enda vitnaði hann um skattpíningu, sem ekki ætti sér hliðstæðu um mörg undanfarin ár, eins og þar er komizt að orði. Strax varð líka augljóst, að það yrði fjölmörgum heimilum algerlega um megn að rísa undir álögunum. Hófust nú miklar umr. og blaðaskrif um þau mistök, sem þarna höfðu átt sér stað. Hér í Reykjavík tóku öll dagblöðin þátt í því að fordæma álögurnar, og voru stjórnarblöðin engir eftirbátar í því efni. Hér er ekki tími til að rifja þessi skrif upp, enda gerist þess ekki þörf, öllum munu þau í fersku minni. Vísir var raunar lengst að átta sig á því, að draumurinn góði var á enda og veruleikinn kominn í staðinn. Þannig var aðalfyrirsögn blaðsins daginn, sem skattskráin kom út í Reykjavík, að menn væru ánægðir með gjöldin sín. Fljótlega fundu ritstjórarnir þó, að slík skrif mundu ekki falla í góðan jarðveg hjá þeim borgurum a.m.k., sem voru að fá vitneskju um það þessa dagana, að þeir teldust skulda ríki og bæ stóran hluta, ef ekki öll þau laun, sem þeir áttu ófengin til áramóta, og þeim því ætlað að lifa á kvittunum þangað til. Þess vegna var söðlað um og tekið undir það með hinum, að breytinga væri þörf í þessum efnum, en myndskreyttar ritsmíðar fjmrh. hurfu af síðum blaðsins. Hinn 17. ágúst í sumar gerðu fulltrúar þingflokkanna grein fyrir afstöðu sinni til skattamálanna í útvarpinu. Við það tækifæri sagði fjmrh. m.a., að fleiri og fleiri kæmust of ört upp í hina hærri skattstiga. Hann taldi breytinga þörf á skattareglunum og nefndi þar til aðallega þrjú atriði: að hækka persónufrádrátt, breikka þrepin í skattstiganum og taka upp umreikning. Eins og sjá má, eru hér komnar till. okkar framsóknarmanna, sem ráðh. hafði þó sjálfur kallað óraunhæf yfirboð þrem mánuðum áður. Í útvarpsþættinum sagði viðskmrh., að tekjuaukning manna á árinu 1963 hefði ekki verið raunveruleg, heldur mynduð af verðbólgunni, og líklegt mætti telja, að skatta- og útsvarsstigarnir hefðu verið hafðir öðruvísi en reyndin varð, ef menn hefðu vitað um tekjuaukninguna á s.l. ári. Þannig var það allra manna mál, að of langt hefði verið gengið í álagningu opinberra gjalda. Almennt mun hafa verið álitið, að ekki kæmi annað til greina en þessi mistök yrðu leiðrétt, og menn biðu vongóðir eftir því, að Alþingi kæmi saman, þar sem þeir bjuggust við, að úrræði ríkisstj. til lausnar þessum vanda yrðu með allra fyrstu málum þings. Þegar í ljós kom, að þessi von hafði brugðizt, báru nokkrir þm. Framsfl, fram frv. um lækkun skatta og útsvara þann 19. okt. s.l. Engin leið hefur reynzt til þess að fá þetta frv. afgreitt þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni af okkar hálfu. Stjórnarliðar í viðkomandi nefnd hafa farið undan í tæmingi og borið við einni tylliástæðunni eftir aðra, án þess þó að hafa kjark til að fella frv. Illur grunur hafði læðzt að mönnum á síðustu vikum um, að sá áhugi, sem um tíma virtist fyrir því hjá ríkisstj. að leiðrétta mistökin frá því í sumar, væri í rénun, ef hann hefði þá nokkurn tíma verið annað en uppgerð. Staðfestingu þessa fengu menn síðan ótvírætt hjá fjmrh. fyrir nokkrum dögum, þegar hann lýsti því yfir, að engin lagfæring mundi fást. Ég veit, að margur verður fyrir vonbrigðum með þessi málalok, ekki sízt þeir, sem fram undir þetta hafa treyst ríkisstj. og trúað orðum hennar. Hinir, sem varlegar fara í þær sakir, hafa sjálfsagt getað búizt við því, að svona mundi fara. En ég er sannfærður um, að enginn - enginn - hefur átt von á þeirri ósvífni, sem nú er í ljós komin. Með því að svara réttmætum óskum um sjálfsagðar leiðréttingar á sköttum, ekki aðeins með neitun, heldur líka með nýjum sköttum, er gengið lengra í vægðarleysi og storkun við þjóðina en nokkur maður hefði að óreyndu viljað ætla. Hér hefur verið sett það met í skattpíningu, sem lengi mun standa, þar sem á þessu eina ári hafa tekjuskattur og útsvör verið hækkuð stórlega og söluskatturinn vaxið um 150% auk vegaskatts, launaskatts og fjölda annarra liða, sem lagðir hafa v erið á til viðbótar. Þessi hækkun er því alveg fráleit, auk þess sem hún er gersamlega óþörf, eins og ég mun koma að síðar. En málið er alvarlegt af enn fleiri ástæðum. Stærstu launþegasamtök landsins hafa haldið fundi um það. Í ályktun stjórnar A.S.Í. er því lýst yfir, að með slíkum aðgerðum til stórfelldra nýrra verðhækkana sé rift þeim grundvelli, sem lagður var með samkomulaginu 5. júní s.l., og sagt, að skattahækkun nú ofan í skattránið í sumar verki sem eitur í ógróin sár og brjóti niður trú manna á því, að ríkisstj. vilji stöðva verðbólgu og dýrtíð. Og stjórn BSRB harmar, að ekki skyldi vera haft samráð við launþegana, og skorar á Alþingi að fella frv. Með samningunum í vor vannst stundarfriður; sem gaf vonir um áframhaldandi samstarf til lausnar efnahagsvandans, en framkoma ríkisstj. síðan, bæði í sambandi við tekjuskattinn og söluskattinn, er öll á þann veg að eyða trausti og torvelda nauðsynlega samvinnu þessara aðila. Af hálfu ríkisstj. er því oft haldið fram, að beinir skattar hafi verið lækkaðir á undanförnum árum. Hitt mun þó mörgum finnast, að skattar og útsvör hafi verið þeim þungbærari á þessu ári en áður. A.m.k. er það í fyrsta skipti árið 1964, að stjórnskipuð nefnd gerir till. um nokkurs konar kreppulán handa almenningi til þess að borga með beina skatta til ríkis og sveitarfélaga. Samkv. fjárlagafrv. 1965 er áætlað, að tekju- og eignarskattur á næsta ári verði 375 millj. kr. Hann var 135 millj. kr. árið 1358, og nemur hækkun hans því 240 millj. eða 176%. En réttur samanburður á álögum nú og fyrir daga núv. ríkisstj. fæst aðeins með því að taka saman beina og óbeina skatta, þ. e. tekju- og eignarskatt og tolla og söluskatt, en síðustu árin hafa tekjur ríkissjóðs af tollum og sölusköttum aukizt gífurlega. Þær álögur leggjast með miklu meiri þunga á allan almenning og þyngst á þá, sem flesta hafa að framfæra. Sé borið saman, hver þessi heildartala var í ríkisreikningi 1958 og hver hún er áætluð í fjárlagafrv. 1965, og fullt tillit tekið til niðurgreiðslna, kemur í ljós, að hækkunin er 1756 millj. kr. eða 289%, og það er þessi tala ein, sem gefur rétta mynd af álögunum. Ríkisstj. segist þurfa að hækka söluskattinn til þess að geta afgreitt greiðsluhallalaus fjárlög. Við framsóknarmenn höldum því fram, að þessi staðhæfing sé röng. Fyrir því færum við fram þessi rök: beyddar eru verulegar fjárhæðir af greiðsluafgöngum fyrri ára, sem sjálfsagt er að grípa til, áður en nýir skattar verða lagðir á. Reynslan undanfarið hefur sýnt, að tekjur hafa farið fram úr áætlun svo að hundruðum millj. skiptir ár hvert, og með hliðsjón af því teljum við þær einnig of lágt áætlaðar nú. Sjálfsagt er að gripa til þeirra sparnaðarúrræða, sem ríkisstj. hefur mikið rætt um, en hvergi sýnt í verki. Sukk og óráðsía verður að hverfa, en ráðdeild að koma í staðinn. Með tilkomu rannsóknardeildar í skattamálum standa vonir til þess, að betri heimtur verði á ríkistekjunum en verið hefur. Auk þess er hér sýnilega um fullkomlegan handahófsútreikning að ræða á því, hvað talið er vanta í ríkissjóð. Þetta kemur fram á margan hátt. T.d. er því slegið föstu í aths. frv., að 68 millj. kr. vanti til þess, að tekjur og gjöld standist á árið 1964. Uppgjör þessa árs liggur þó ekki fyrir, og þess vegna er ekkert hægt um þetta að segja að svo stöddu og allar fullyrðingar út í hött. Þá tala síðustu viðbrögðin skýru máli um þetta. Eins og kunnugt er, greindi forsrh. á um það við viðsemjendur sína frá í vor, hvort í samkomulaginu hefði falizt heimild til nýrrar skattálagningar til að afla tekna á móti niðurgreiðslum þessa árs eða ekki. Þegar horfið var að því ráði að falla frá umræddri tekjuöflun, var það gert á þann hátt að lækka söluskattinn um 1/2 %. Ekki er nú minnzt á það einu orði, að ríkissjóður geti ekki misst þessar 68 millj., sem þarna er slakað til um. Milli þess, að ágreiningurinn reis og lækkunin var kunngerð, leið aðeins ein nótt, og væri vissulega ástæða til að óska þess, að hæstv. forsrh. eyddi í það fleiri nóttum að rannsaka, hvort ekki væri hægt að slaka meira til. Mætti þá hæglega svo fara, að unnt yrði að fella söluskattsaukann alveg niður. Ef svo gæti til tekizt, er óhætt að fullyrða, að næturverk forsrh. hefði ekki í annan tíma borið gifturíkari ávöxt. Við framsóknarmenn erum á móti hækkun söluskattsins vegna þess, að við teljum hana óþarfa, eins og ég hef nú lýst. Fleira kemur þar einnig til. Söluskattur er óheppilegur vegna þess, að hann leggst jafnt á því sem næst alla vöru og alla þjónustu, nauðsynjar sem óþarfa, og hann kemur þyngst niður á þeim, sem minnsta getuna hafa. Söluskattinn verða allir að greiða og í því ríkara mæli sem þeir hafa fyrir þyngri heimilum að sjá. Auk þess vita allir, að innheimta söluskatts er hér stórlega ábótavant og skortir áreiðanlega mikið á, að hann komi allur til skila. Í ritstjórnargrein Fjármálatíðinda er um þetta sagt, að mikið af söluskattskyldri starfsemi sé þess eðlis, að nákvæmt, opinbert eftirlit sé vandkvæðum bundið, svo að freistingin til skattsvika er þar af leiðandi veruleg. Enn fremur er á það bent, að eftir að söluskattur hér á landi hefur verið hækkaður í 5 1/2%, sé full ástæða til að fara varlega, svo að ekki skapist á þessu sviði sama vandamálið og nú er við að glíma varðandi hina beinu tekjuskatta. Þessi aðvörun er áreiðanlega ekki úr lausu lofti gripin, og munu íslenzk yfirvöld hafa fengið að reyna þetta eins og aðrir, sérstaklega eftir hækkun þá á söluskattinum, sem gerð var í febr. s.l. Þegar söluskattur á nú að hækka í 7 1/2%, er augljóst, að þær freistingar, sem hér um ræðir, vaxa enn stórkostlega, og eru þær þó mörgum fullerfiðar fyrir. Það er því fullkomið ábyrgðarleysi að láta þá hækkun koma til framkvæmda án þess að stórherða eftirlit með framtölunum, en engin ákvæði í þá átt er að finna í frv. og allar till. um það hafa verið felldar. Þá er enn fremur á það að líta, að hér er til þess ætlazt, að sveitarfélögin fái ekkert af þessum söluskatti í sinn hlut. Augljóst er þó, að vegna hans verða þau fyrir talsverðri útgjaldaaukningu. Því er það engum vafa undirorpið, að sveitarfélögin munu m.a. af þessum sökum hækka útsvörin enn þá, enda eru fréttir þegar farnar að berast af því. Borgarstjórn Reykjavíkur afgreiddi fjárhagsáætlun sína þann 17. þ.m., og eru útsvörin á næsta ári áætluð 47 millj. kr. hærri en í ár, þrátt fyrir mjög mikla hækkun á öðrum liðum, svo sem fasteignagjöldum, vatnsskatti og gatnagerðargjöldum. Um þetta segir Alþýðublaðið í ritstjórnargrein þann 19. þ.m., með leyfi forseta: „Stjórnendur Reykjavíkurborgar virðast kæra sig kollótta um fjárhag þjóðarinnar. Þeir hafa stórhækkað álögur á borgarbúa og átt meginsök á þeirri megnu óánægju, sem spratt upp í fyrrasumar, er skattgreiðendur fengu seðla sína. Nú virðast þeir ekkert hafa lært, því að borgarreksturinn er enn aukinn og lagðir á tugir millj. á íbúa höfuðstaðarins til viðbótar því, sem áður var komið. Því miður er afgreiðsla fjárl. að ýmsu leyti sama marki brennd.“ Þetta er vissulega hárrétt athugað hjá Alþýðublaðinu og fullkomin þörf á að undirstrika, að íhaldið hefur ekkert lært, hvorki í borgarstjórn Reykjavíkur né á Alþingi. Hitt er verra, að sama daginn og framangreind ummæli eru rituð, rétta Alþfl.- menn á Alþingi upp hönd til þess að samþykkja með íhaldinu aukna skattheimtu. Fyrir nokkrum dögum var borin á borð þm. ný útgáfa af Skólaljóðum. Ég vona, að hæstv. ráðh. hafi einnig fengið hver sitt eintak og þeir dragi lærdóm af einhverjum þeirra hollu leiðbeininga, sem þar er að finna. Sérstaklega vil ég leyfa mér að benda á þetta heilræði Hallgríms Péturssonar: „Hugsa um það helzt og fremst, sem heiðurinn má næra. Aldrei sá til æru kemst, sem ekkert gott vill læra.“ Árið 1964 er nú senn á enda runnið. Jafnan mun þess verða minnzt sem eins gjöfulasta árs, sem þjóðin hefur lifað. T.d. hefur fiskaflinn verið um 30% meiri en árið 1963, sem þó einnig var metár að aflabrögðum, og aðrir atvinnuvegir hafa líka yfirleitt átt góðu að mæta frá náttúrunnar hendi. Því hörmulegra er til þess að vita, að þróunin skuli að ýmsu leyti hafa verið aftur á bak í efnahagsmálum okkar. Á þessu einmuna veltuári hefur ríkissjóður haft um 3 milljarðar tekjur. Þrátt fyrir það segir ríkisstj. nú, að sig skorti fé. Þessi er sú mynd, sem þjóðinni er birt af fjármálastjórninni. Er hægt að hugsa sér ömurlegri uppgjöf, og er það ofsagt, að sú ríkisstj., sem þannig heldur á málum, sé búin að glata trausti þjóðarinnar? Ég held ekki. Það er skylda alþm. að láta þjóðarheill jafnan ráða atkv. sínu. Bitur reynsla undanfarinna ára hefur sýnt og sannað, að efnahagsúrræði viðreisnarinnar henta ekki íslenzkum staðháttum og verða ævinlega til ills, en aldrei til góðs. Ég skora því á alla hv. alþm., hvar í flokki sem þeir standa, að láta sér vítin til varnaðar verða og fella þetta frv., því að um þm. ekki síður en ráðh. gildir hið fornkveðna, að „aldrei sá til æru kemst, sem ekkert gott vill læra.“ Góða nótt.



Gott kvöld, góðir hlustendur. Mér kemur ekki á óvart, þótt einhverjir ykkar kynnu að hugsa sem svo, að eitthvað óvenjulegt sé nú á ferðinni, úr því að útvarpsumr. frá Alþingi eigi sér stað tæpum þrem sólarhringum fyrir jól. Þetta er rétt. Nú er verið að leggja síðustu hönd á afgreiðslu fjárl. ríkisins fyrir árið 1965, og er söluskattsmálið í raun réttri einn þáttur þeirrar afgreiðslu. Í fyrsta skipti í sögu þjóðarinnar hefur það gerzt, að álögur ríkisins á þjóðina hækka um 900-1000 millj. á einu einasta ári. Sé haft í huga, að heildarfjárlög ríkisins námu 882 millj. árið 1958, síðasta árið áður en núv. stjórnarsamsteypa tók völdin, sést, hversu alvarlegir hlutir eru á ferðinni nú. Þetta eina dæmi sýnir í hnotskurn, hversu til hefur tekizt um stjórn efnahagsmála þjóðarinnar í tíð hæstv. ríkisstj. Tærandi verðbólgueldur eyðir innviðum þjóðfélagsbyggingarinnar, sem komin er að falli, og hart er að þurfa að segja það, að stjórnendur landsins kynda þar vel undir. Í lýðræðisþjóðfélagi sem okkar ber brýna nauðsyn til þess, að þegnarnir geri sér vel ljóst, hvert stefnir um landsstjórnina hverju sinni, greini á milli orsaka og afleiðinga og þekki sjálfan kjarna málanna, en láti ekki blindast af sjónhverfingum þeirra, sem vondan málstað þurfa að verja. Hver skyldi vera dómur sögunnar um landsstjórnina á valdatímabili núv. hæstv. ríkisstj.? Ég vil reyna að ráða í hann í ljósi leiðbeininga, sem fyrrv. forsrh., Ólafur Thors, sá reyndi stjórnmálaforingi, gaf í síðustu áramótaræðu sinni í árslok 1962. Hann sagði þá m.a.: „Hins vegar játa ég það hispurslaust, að enn hefur ekki tekizt að ráða niðurlögum verðbólgunnar, enda þótt rétt sé, að þjóðin standi í dag betur að vígi en fyrir 3 árum til að fást við hana. En takist ekki að sigrast á verðbólgunni, gleypir hún fyrr eða síðar ávexti þess, sem bezt hefur tekizt. Er þá unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir höndum. Hér er skýrt og skorinort talað af hálfu hæstv. forsrh. Takist ekki að sigrast á verðbólgunni, gleypir hún fyrr eða síðar ávexti þess, sem bezt hefur tekizt, segir hinn aldni stjórnmálaforingi. Og hann gerði meira og það, sem ólíkt mennilegra er en framferði samráðh. hans. Hann viðurkenndi ósigur sinn í verki og sagði sf sér stjórnarforustu, er verðbólguglíman var töpuð og stjórnin stóð uppi ráðalaus og gat ekki komið fram löggjöf á þingi, sem hún hafði bundið heiður sinn við að framkvæma. Nóvemberdagarnir á s.l. ári voru dimmir dagar fyrir stjórnarliðið í fleiri en einum skilningi. Ef höfð er í huga sú hreinskilna játning, sem fram kemur í þessum tilvitnuðu orðum fyrrv. forsrh., verður lágkúran í sjónarspili eftirmanna hans og samráðh. öllum auðsæ. Þeir rembast líkt og rjúpan við staurinn við að telja þjóðinni trú um, að stjórnarstefnan hafi reynzt vel og allt það, sem aflaga hafi farið, sé stjórnarandstæðingum að kenna. Væri ekki svo mikið í húfi fyrir þjóðina alla, mundu tilburðir þessir vekja aðhlátur hjá flestum og í hæsta lagi meðaumkun yfir því, hvernig valdasýkin fer annars með mæta menn. Þannig skrifar hæstv. forsrh. í sitt Reykjavíkurbréf í gær: „Fjárlögin hækka að þessu sinni nokkuð eins og oftast áður. Fjölbreyttari þjóðfélagsstarfsemi hefur í för með sér aukin útgjöld hins opinbera. Þjóðin krefst fullkomnari þjónustu á öllum sviðum, nauðsynlegra framkvæmda í þágu atvinnu- og menningarlífs. Sjálf fjölgun landsmanna krefst aukinna útgjalda, t.d. til menntastofnana, heilbrigðisstofnana, trygginga og lýðhjálpar.“ Hér eru augljós sannindi sett fram um vissár staðreyndir í bland við gróf ósannindi, en varazt umfram allt að geta um aðalorsakir hækkunar fjárl., sem er verðbólgustefna stjórnarinnar. Fjárl. hækka að þessu sinni nokkuð, eins og oftast áður, segir hæstv. forsrh. Hlustendur geta sjálfir dæmt um sannleiksgildi þessa í ljósi þessara upplýsinga. Fjárlög 1958 námu 882 millj. kr., fjárlög 1959 1146 millj. kr., fjárlög 1960 1501 millj. kr., fjárlög 1961 1588 millj. kr., fjárlög 1962 1752 millj. kr., fjárlög 1963 2189 millj. kr., fjárlög 1964 2696 millj. kr. og væntanleg fjárlög ársins 1965 nær 3600 millj. kr. Á árum vinstri stjórnarinnar, 1957 og 1958, var árleg meðaltalshækkun fjárl. samkv. niðurstöðum ríkisreikningsins 80.6 millj. kr., en árið 1959-1963 um 320.7 millj. kr., og fyrirsjáanlegt er, að árin 1964 og 1965 munu stórhækka þetta meðaltal. Þó eru fjárveitingar til verklegra framkvæmda hlutfallslega lægri síðustu árin af heildarútgjöldum fjárl. en oftast áður. Sannleikurinn er sá, að ofvöxt fjárl. í tíð núv. ríkisstj. má að langsamlega stærstum hluta rekja til verðbólgustefnu hennar, hvað sem ráðh. vilja þar um villa. En upphaf þeirrar stefnu má rekja til ársins 1960, er samtímis var ákveðin stórfelld gengislækkun og vaxtahækkun. Að tvær svo veigamiklar og mótverkandi efnahagsaðgerðir séu framkvæmdar í senn, mun einsdæmi í hinum siðmenntaða heimi, en má e.t.v. finna hliðstæðu meðal frumstæðra þjóða í hinni svörtu Afríku eða Suður-Ameríku. Fyrir nokkrum vikum þurfti brezka verkamannastjórnin að framkvæma róttækar efnahagsráðstafanir vegna svipaðra aðstæðna og hér voru til staðar 1960. Hún lét vaxtahækkun nægja, en leit ekki við því að fella gengi pundsins, enda hefði það nægt til þess að fella hana strax. Óðaverðbólgan er staðreynd. Fjárlög ríkisins hafa hækkað á stjórnartímabilinu langt umfram vöxt verðlags, kaupgjalds og þjóðartekna, og ber það sérstakri snilli hæstv. fjmrh. gott vitni, enda mun sagan sennilega minnast hans sem stórtækasta skattinnheimtumanns á íslenzkan almenning. Undan skulu þó teknir gjaldendur stóreignaskattsins, en af þeim hefur hann aðeins innheimt um 400 þús. kr. á þessu ári og endurgoldið þeim 360 þús. kr. á árinu á undan af innheimtum skatti. Vísitala vöru og þjónustu héfur hækkað um 100 stig á stjórnartímabilinu, framfærsluvísitalan um 64 stig, en kaupgjaldsvísitalan aðeins um 55 stig, enda vantar 5 manna verkamannafjölskyldu um 30 þús. kr. á ári til þess að hafa nægilegt til lífsframfæris samkv. framfærsluvísitölunni, sem þó er óraunhæf. Ólafur Thors hefur, eins og áður er um getið, kveðið upp dóm um slíka stjórnarstefnu. Ráðh. eru þrátt fyrir þetta ekki af baki dottnir. Þeir forherðast bara í syndinni. Bjarni Benediktsson skrifar síðast í Morgunblaðið í gær, að framkoma stjórnarandstæðinga geti ekki skapað þeim traust. Þvert á móti afhjúpi hún ábyrgðarleysi þeirra og getuleysi til þess að marka jákvæða stjórnarstefnu. Það er furðulegt að sjá hæstv. forsrh. rita um jákvæða stjórnarstefnu, eða hvað finnst hv. hlustendum? Á miðju þessu ári tókst allvíðtækt samstarf milli ríkisstj. annars vegar og samtaka launþega og atvinnurekenda hins vegar um ráðstafanir til stöðvunar óðaverðbólgunni. Álmennt var júnísamkomulaginu fagnað af landsmönnum, en ýmsir drógu heilindi ríkisstj. í efa, ekki sízt verðbólgukónganna í Sjálfstfl., sem þar eru ráðamiklir valdamenn og hafa nærzt á verðbólgu líkt og púkinn á fjósbitanum forðum. En lengi skal manninn reyna, og tilraun þessi var sjálfsögð. Árangur hennar lét ekki á sér standa. Verðlag hefur haldizt óbreytt síðari hluta ársins og vinnufriður ríkt. Samkomulagið varð hins vegar fyrir alvarlegu áfalli, er skattar og útsvör voru birt á s.l. sumri, svo há og óvænt voru þau gjöld. Launþegar mótmæltu, fengu vilyrði um lækkun eða aðstoð við greiðslu gjaldanna., sem munu nú endanlega svikin. Launþegasamtökin hafa þó haldið samkomulagið að fullu. Með frv.-flutningi um stórfellda hækkun söluskattsins og fleiri gjalda er aftur vegið að grundvelli júnísamkomulagsins á hinn ófyrirleitnasta hátt og með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Hæstv. ríkisstj. lætur sér nægja að kasta fyrirvaralaust inn í þingið frv. um nýjar skattaálögur á almenning, sem nema milli 300 og 400 millj. kr., án þess að ræða við eða láta samningsaðila júnísamkomulagsins vita. Aðferðin er henni lík. Þegar samningamenn launþegasamtakanna mótmæla efni frv. sem svikum við gert samkomulag og vara við afleiðingunum, eru 68 millj. kr. af viðbótarsöluskattsreikningnum, sem nam upphaflega 308 millj., niður felldar og það svo útbásúnað í ræðum og blöðum stjórnarinnar sem sérstakt eðallyndi og góðmennska. Ekki veit ég, hversu margir trúa þeirri skýringu. Ég get ekki trúað henni, m.a. af því, að ég var áhorfandi að atburðum þeim, sem áttu sér stað innan veggja þessa virðulega húss í nóvembermánuði fyrir rúmu ári, er þvingunarlögin voru dregin til baka við síðustu umr. í síðari deild. Þá réð óttinn við valdamissinn og hyggindi þess, sem veit sig sigraðan, gerðum hæstv. ríkisstj. Svipuð ástæða mun enn þá ráða mestu um söluskattslækkunina. Seglin eru rifuð af hagkvæmnisástæðum. En er hæstv. ríkisstj. neydd til þess að hverfa frá stöðvunarstefnunni? Lítum á dæmið, eins og það blasir nú við, á grundvelli þeirra upplýsinga, sem er að finna í grg. og ræðum hæstv. ráðh. Til þess að halda óbreyttum niðurgreiðslum á næsta ári og greiða 3% kauphækkun hjá því opinbera, sem stafar af hækkun söluskattsins, segir í grg., að afla þurfi 239 millj. kr. Væri söluskatturinn ekki hækkaður, yrði engin kauphækkun hjá því opinbera, sem þýddi, að fjárhæð þessi lækkaði um 42 millj. kr. Vandinn er þá sá að fá 197 millj. til aukinna niðurgreiðslna á næsta ári. Er slíkt ómögulegt með hærri áætlun ríkistekna ellegar sparnaði? Af ríkisreikningum 4 ára af valdatímabili stjórnarinnar sést, að ríkistekjurnar hafa samtals farið 690 millj. fram úr áætlun, og þó hefur því stöðugt verið haldið fram við hverja fjárlagaafgreiðslu af talsmönnum stjórnarinnar, að henni sé fjár vant. Hæstv. fjmrh. hefur og upplýst í umr., að 220 millj. af þessum umframtekjum séu enn þá handbærar. Enn fremur hefur sami ráðh. upplýst, að álagður tekju- og eignarskattur 1964 fari 46 millj. fram úr fjárlagaáætlun. Innflutningsáætlunin fyrir árið 1962, sem samin var í Efnahagsstofnuninni, reyndist vera 23% of lág, enda fóru ríkistekjur það árið um 17% fram úr tekjuáætlun fjárl. Ég nefni þetta sem dæmi um nákvæmnina við áætlun ríkistekna á fjárl. En fleira kemur til um möguleika á hærri tekjum en fjárlagafrv. 1965 ráðgerir. Á næsta ári sparast ríkissjóði útgjöld, sem þar eru nú upp á 95.5 millj. kr., þar sem niður á að falla hagræðingarstyrkur frystihúsanna og uppbætur á fiskverðið, en tekjur ríkissjóðs vegna þessara útgjalda haldast áfram. Enn fremur mætti koma við nokkrum sparnaði í ríkisútgjöldum, og vil ég til upplýsingar aðeins nefna, að ýmis kostnaður vegna ráðuneytanna hefur vaxið úr 820 þús. kr. árið 1958 í 10 millj. árið 1963, kostnaður vegna ferðalaga á ráðstefnur úr 2.2 millj. kr. í 6.3 millj. kr. og kostnaður vegna gestamóttöku úr 630 þús. í 1.8 millj. Eru hér aðeins fá dæmi nefnd, sem vel mætti spara á, og bæði Jónas Haralz og Jóhannes Nordal hafa bent á sparnaðarleiðina sem færa leið til þess að ná endum saman. Ég þykist með þessu hafa fært að því sterk rök, að ríkissjóður þurfi ekki þær viðbótartekjur, sem frv. þetta ráðgerir, til þess að halda óbreyttum niðurgreiðslum á næsta ári. Þar til liggja aðrar orsakir. Gerum hins vegar ráð fyrir því versta, að þetta reynist rangt hjá mér og ríkissjóður verði að fá auknar tekjur. Þá hefði ég mjög alvarlegar athugasemdir fram að færa við sjálfa tekjuöflunarleiðina, sem ég tel að hleypi óhjákvæmilega nýrri verðbólguskriðu af stað. Fyrir því er löng reynsla, að almennur söluskattur hefur hækkað vöruverð og þjónustu um margfalt hærri upphæð en sjálfum söluskattinum nemur. Ekkert verðlagseftirlit hefur getað komið í veg fyrir þetta. Mér er tjáð, að Reykjavíkurborg undirbúi nú hækkun rafmagns, hitaveitu og strætisvagnagjalda og meira en vafasamt sé, hvort hún láti sér nægja þá hækkun, sem af viðbótarsöluskattinum leiðir, úr því að hún fær tækifæri til þess að fara af stað. Svipað munu aðrir gera. Mér er því spurn: Hefði ekki verið betra að láta óhjákvæmilega verðhækkun koma fram á fáum tilgreindum vörutegundum, reyna að halda varnarlínunni í verðbólgustríðinu og koma þannig í veg fyrir, að allt færi af stað? Ég óska sérstaklega eftir því, að einhver hæstv. ráðh., sem á eftir mér tala, svari þessari spurningu. En fleira er athugavert við söluskattinn en að hann sé óskynsamlegur, eins og á stendur. Hann hefur hér reynzt óréttlátastur allra skatta, og það er á almannavitorði, að hann kemst illa til skila í ríkissjóðinn. Þannig hef ég fengið upplýst, að söluskatturinn skili sér verr í ár en í fyrra, þrátt fyrir aukna veltu. Í 1. hefti Fjármálatíðinda þ.á. ritar aðalefnahagsráðunautur ríkisstj. grein, þar sem hann varar við frekari hækkun söluskattsins, þar sem mikil hætta sé á undanbrögðum frá söluskattsgreiðslu, ef skatturinn hækkar nokkuð verulega, eins og hann segir orðrétt. Þá var söluskatturinn 5 1/2%, en verður 7 1/2% eftir samþykkt þessa frv. Þá má ekki gleyma varnaðarorðum hæstv. viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, að vísu nær 10 ára gömlum, sem hélt þá grátklökkva fordæmingarræðu um söluskattinn, kvað hann skatta ranglátastan og að skattsvik væru hvergi meiri en í sambandi við hann. Getur það verið, að hæstv. ráðh. hafi nú skipt um skoðun, jafnskoðanafastur og hann er að eðlisfari? Hæstv. ríkisstj. virðist staðráðin í að knýja mál þetta fram í krafti síns meiri hluta. Ég vil þó á síðustu stundu ítreka þau viðvörunarorð, sem stjórnarandstæðingar hafa haft uppi í báðum deildum gegn slíku framferði. Verði frv. þetta samþykkt, mun fleira á eftir fylgja. Sveitarfélögin munu öll sigla í kjölfarið, enda kemur aukin verðbólga ekkert síður við rekstrarútgjöld þeirra en ríkissjóðsins. Árið 1960 fengu sveitarfélögin um 56 millj. úr jöfnunarsjóði af söluskatti, sem þá nam 280 millj. kr. í allt. Á næsta ári eiga þau að fá 74 millj. af 900-1000 millj. kr. söluskatti. Hlutdeild sveitarfélaganna í söluskatti hefur þannig vaxið um 32% á þessum tíma, en hlutur ríkissjóðs yfir 320%. Er þetta réttlátt? Landbúnaðarvöruverð mun hækka vegna kauphækkunarinnar, og öll þjónustu- og framleiðslufyrirtæki, sem vinna fyrir innlendan markað, munu hækka sína vöru og þjónustu. Aðeins útflutningsframleiðslan og þá sérstaklega sjávarútvegurinn, sem sæta verður erlendu markaðsverði á hverjum tíma, getur ekki velt byrðunum af sér á aðra. Fiskiðnaðurinn missir á næsta ári fjárhagsstuðning, sem hann nýtur nú, sem jafngildir 10% vinnulaunahækkun. Þar við bætist 3% væntanleg kauphækkun, 1% launaskattur og orlofshækkun. Fróðir menn meta þetta á við 24% kauphækkun a.m.k. hjá þessum eina atvinnuvegi. Þar á ofan bætist, að kjarasamningum sjómanna hefur víðast verið sagt upp frá næstu áramótum og sjómenn munu ekki sætta sig við óbreytt fiskverð á næsta ári. Hnúturinn er því riðinn fast að þessum undirstöðuatvinnuvegi, og ég verð að segja það alveg eins og er, að mér finnst furðulítið geð þeirra forsvarsmanna sjávarútvegsins, sem sitja á Alþingi fyrir Sjálfstfl. og þegja eins og steinninn, þegar þannig er fram farið. Ég hef reynt, eftir því sem tími og geta leyfir, að aðvara hæstv. ríkisstj. og þingmeirihluta hennar við afleiðingunum af því að samþykkja þetta frv. Ég er sannfærður um, að aðrar og betri leiðir eru til í þeim vanda, sem til staðar er, eins og ég hef bent á. Mín skoðun er sú, að ein alvarlegustu mistök hæstv. ríkisstj., sem orðin eru þó býsna mörg, hafi verið gengisfellingin í ágúst 1961, sem allt færði úr böndunum. Lærði hæstv. ríkisstj. virkilega ekkert af þeim mistökum? Svo er ekki að sjá af framlagningu þessa frv. Skattaálögur hæstv. ríkisstj. eru nú komnar á það stig, að lengra verður ekki haldið án stórfelldra stéttaátaka. Skattastefna, sem í því er fólgin að hækka sífellt byrðarnar á þeim efnaminni í þjóðfélaginu, en hlífa þeim ríku, eins og gert er í sambandi við innheimtu stóreignaskattsins og með flestum þeim skattalagabreytingum, sem hæstv. ríkisstj. hefur fengið samþykktar undanfarið, felur auk þess í sér hróplegt ranglæti. Þetta finnur hver sæmilegur maður og viðurkennir og ekkert síður þeir, sem veittu stjórnarflokkunum brautargengi í síðustu kosningum. E.t.v. má segja, að engir hafi orðið fyrir jafnmiklu áfalli og einmitt þeir í sambandi við meðferð stjórnarinnar í skattamálunum, því að við í andstöðufylkingunni bjuggumst aldrei við miklu úr þeirri áttinni. Þessu til sönnunargildis get ég ekki stillt mig um að skýra frá því, að rétt áður en ég fór í þessar umr., hringdi til mín vel metinn sjálfstæðismaður í útgerð og sjómannastétt, búsettur í Reykjaneskjördæmi, og bað mig blessaðan að gera mitt til þess að fella þessa stjórn. Til þess hefur hún margfaldlega unnið. Ég vil svo að endingu óska landsmönnum á landi og á sjó gleðilegra jóla og farsæls komandi árs.



Herra forseti. Í þeim tveim ræðum, sem hér hafa verið haldnar af tveim hv. þm. Framsfl., voru mörg mishermi. Ég ætla að láta nægja í upphafi þessa máls míns að leiðrétta fjögur þeirra. Annar hv. þm. sagði, að ég hefði upplýst, að tekjuskattur yrði í ár a.m.k. 40 millj. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þetta er misskilningur. Fjárlögin gera ráð fyrir, að tekju- og eignarskattur nemi 275 millj., og það er gert ráð fyrir, að hann verði 11-12 millj. hærri í reynd. Í öðru lagi sagði síðasti hv. ræðumaður, að ríkisstj. hefði gefið vilyrði um að lækka hin álögðu gjöld, tekjuskatt og útsvar, á þessu ári. Þetta er ekki rétt. Það hafa aldrei verið gefin nein slík vilyrði. Að till. ríkisstj. var sett á 4 manna nefnd í ágústmánuði til þess að kanna möguleika á slíku. Alþýðusamband Íslands tilnefndi einn mann í þessa n. og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja annan. Í þessari 4 manna nefnd var eftir rækilegar athuganir sameiginleg niðurstaða ágreiningslaust. Hún lagði ekki til, að farið yrði í endurskoðun eða lækkun á útsvörum eða tekjuskatti, sem búið var að leggja á. Hitt er svo annað mál, hvort þessi tvö bandalög hafa síðar viljað afneita þessum fulltrúum, sem þau sjálf tilnefndu. Í þriðja lagi sagði hv. síðasti ræðumaður, að stóreignaskattsgreiðendum væri hlíft og jafnvel endurgreitt. Þetta mál hefur verið skýrt hér áður og þessar staðhæfingar hraktar. Í rauninni er það furðulegt, að framsóknarmenn skuli sjá sóma sinn í því að rifja upp þetta stóreignaskattsmál, annað eins hneyksli og það er allt. Á tímum vinstri stjórnarinnar voru sett lög um svokallaðan stóreignaskatt, sem þá var þegar ljóst eða allar líkur til að ekki fengi staðizt samkv, stjórnarskrá landsins. Sú varð líka raunin á. Álagður stóreignaskattur var í upphafi yfir 130 millj., en þegar dómstólar og skattayfirvöld höfðu fjallað um skattinn, var búið að ógilda meira en helming af þessum skatti. Hann á því algera sérstöðu hér og er einsdæmi í íslenzkri skattasögu. Varðandi innheimtu þessa skatts, hefur hann ýmist verið greiddur í reiðufé eða í skuldabréfum, eins og lögin sjálf gerðu ráð fyrir, og lögtök hafa að sjálfsögðu verið gerð fyrir öllum eftirstöðvum hans, þannig að ríkissjóður er að fullu tryggður varðandi þá hluta skattsins, sem dómstólarnir að endingu telja að geti staðizt. Hitt vita svo allir, að þar sem þessi skattur á að renna m.a. til húsnæðismálastjórnar og veðdeildar Búnaðarbankans og lánaður þaðan út, er enginn greiði gerður með því að innheimta þann skatt, sem þyrfti svo að endurgreiða kannske í stórum stíl, og mundi það skapa mikinn vanda fyrir þessar stofnanir eða þá aðila, sem væru búnir að fá þessar greiðslur. Því fer svo fjarri, að hér hafi verið einhverjum hlíft, heldur er innheimta þessa skatts bein afleiðing og óhjákvæmileg af þeim lögbrotum og stjórnarskrárbrotum, sem vinstri stjórnin þannig stofnaði til með þessari löggjöf. Í fjórða lagi er svo það mishermi hjá hv. síðasta ræðumanni, að opinber gjöld hafi í tíð þessarar stjórnar hækkað hlutfallslega meira en þjóðartekjurnar. Þetta er ekki rétt. Ég sýndi fram á það við 1. umr. fjárl., í fjárlagaræðu minni, að hluti opinberra gjalda eða skatta af þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum er lægri nú en áður en núv. ríkisstj. tók til starfa og enn fremur lægri en í okkar nágrannalöndum. Leiðréttingu á þessum fjórum mishermum læt ég nægja hér, þó að af mörgu fleira væri að taka, sem tími leyfir þó ekki að sinni. Efni þess frv., sem hér liggur fyrir, er það að hækka söluskatt úr 5 1/2% í 7 1/2% og afla þannig ríkissjóði tekna, sem áætlað er að nemi 246 millj. kr. á næsta ári. Þessar tekjur eru að áliti ríkisstj. nauðsynlegar til þess að standa á næsta ári undir kostnaði við þær auknu niðurgreiðslur á vöruverði, sem ákveðnar voru fyrr á þessu ári, og til þess að mæta þeim útgjöldum, sem leiðir af væntanlegri 3% hækkun launa og almannatrygginga snemma á næsta ári. Þar sem niðurgreiðslur úr ríkissjóði til lækkunar á vöruverði eru nú einn stærsti vandi ríkisfjármálanna og aðalorsök þessa frv., tel ég rétt að gera hér fyrst nokkra grein fyrir niðurgreiðslunum. Nú eru greiddar niður þessar vörur: Dilkakjöt, nýmjólk, smjör, smjörlíki, saltfiskur, nýr þorskur, ný ýsa. Hvað kosta þessar vörur nú í smásölu, hver er niðurgreiðslan á hverja einingu og hvað mundi verðið á þessum vörum verða, ef niðurgreiðslurnar væru felldar niður? Ég vil taka það fram, að ég rek þetta ekki vegna þess, að nokkrar till. liggi fyrir um að fella allar niðurgreiðslur niður með öllu, heldur til þess að sýna myndina, því að það er einn annmarki á niðurgreiðslum á vöruverði, sá, að þær leyna og fela fyrir öllum almenningi, hvað þessar vörur í raun og veru kosta, þar sem fólkið borgar hluta þessara vara óbeint með sköttum. Þegar menn gera sér grein fyrir þessu, þarf að hafa það í huga, að hækkun á verði niðurgreiddra vörutegunda mundi verða meiri en svarar niðurgreiðslum í krónum á vörueiningu, vegna þess að bæði smásöluálagning og söluskattur kemur á hækkunina, og að því er snertir nýjan fisk, er þessi mismunur tiltölulega mikill vegna mikillar rýrnunar fisksins hjá smásala. En dilkakjöt kostar nú í smásölu 51.20 kr. kg. Það er niðurgreitt um 17.30 kr. og mundi hækka í útsölu upp í 73.75 kr., ef niðurgreiðslan væri felld niður. Flöskumjólk kostar nú 6 kr. lítrinn, niðurgreiðslan er 4.77 kr. Ef niðurgreiðslan væri felld niður, mundi lítrinn hækka upp í 10.77 kr. Smjör kostar í útsölu 90 kr. Niðurgreiðsla á hvert kg er 84.96 kr. Smjörkg mundi hækka upp í 190 kr., ef niðurgreiðsla er niður felld. Smjörlíki kostar 17.80 kr. Niðurgreiðslan er 9.15 kr. Það mundi hækka upp í 28.90 kr. Saltfiskur kostar 17 kr. kg, niðurgreiðslan er 9.15 kr. Hann mundi hækka upp í 29.50 kr. Nýr þorskur kostar 5.60 kr. kg, niðurgreiðslan er 2.30 kr. Hann mundi hækka í 9 kr. Ný ýsa kostar 7.50 kr., niðurgreiðslan er 2 kr., mundi hækka í 11 kr., ef niður væri felld niðurgreiðslan. Þetta er aðeins lítil mynd af því, hversu þessar niðurgreiðslur eru stór og þýðingarmikill liður í verði þessara nauðsynjavara. Árskostnaður við niðurgreiðslur er nú samtals 543 millj. kr. Þar af kosta hinar auknu niðurgreiðslur, sem hófust á þessu ári í framhaldi af júnísamkomulaginu og ætlunin er að haldi áfram á næsta ári, 207 millj. kr. yfir heilt ár. Til þess að gera sér grein fyrir áhrifum þessara niðurgreiðslna á vísitölu og kaupgjald í landinu má geta þess, að ef allar niðurgreiðslur væru felldar niður, mundi vísitalan hækka um 19.4 stig og allt kaup í landinu hækka af þeirri ástæðu um tæp 12%. Ef hins vegar haldið væri hinum eldri niðurgreiðslum, en aðeins hinar nýju eftir júnísamkomulagið væru felldar niður, mundi vísitala þess vegna hækka um 7 1/2 stig og kaup um nær 5%. Af þessum 19.4 stigum, sem niðurgreiðslurnar alls nema, eru 16 stig vegna landbúnaðarvara. 5. júní s.l. var undirritað samkomulag milli ríkisstj., A.S.Í., Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna. Með því var stefnt að stöðvun verðbólgu og kjarabótum fyrir verkafólk. Samið var til eins árs. Grunnkaup skyldi í meginatriðum óbreytt nema hækka nokkuð til þeirra lægst launuðu. Verðlagstrygging kaupgjalds skyldi upp tekin að nýju, þannig að kaup skyldi breytast ársfjórðungslega, ef vísitala hækkaði eða lækkaði um 1 stig eða meira. Jafnframt var ákveðið, að með niðurgreiðslum úr ríkíssjóði skyldi vísitölunni haldið óbreyttri fyrst um sinn fram á haust, er þing kæmi saman. Það er gert ráð fyrir, að þessar auknu niðurgreiðslur í ár kosti ríkissjóð um 68 millj. kr., en muni á ársgrundvelli, eins og ég gat um, kosta 207 millj. Júnísamkomulaginu var fagnað, enda mikilvægt spor stigið með eins árs samningi um vinnufrið. En það fól einnig í sér vissar hættur, m.a. þá að þyngja mjög byrðar ríkissjóðs vegna aukinna niðurgreiðslna. Það hlaut hverjum manni að vera ljóst, sem eitthvað fylgdist með þessum málum, að tekna yrði að afla, ef ætti að halda þessum niðurgreiðslum áfram, eða í stað tekjuöflunar að skera stórlega niður útgjöld ríkisins sem þessum kostnaði svarar. Það eru því látalæti, þegar stjórnarandstæðingar láta eins og þeim hafi komið þetta frv. algerlega á óvart, að níðurgreiðslunum þyrfti að mæta. Nú er því haldið fram af stjórnarandstæðingum, að tekjuöflun sé óþörf, og þessi staðhæfing er rökstudd þannig, að árin 1962 og 1963 hafi tekjur ríkisins farið langt fram úr áætlun, þess vegna hljóti ríkistekjurnar einnig að fara fram úr áætlun í ár og næsta ár, ríkisstj. hefði það fyrir sið að áætla tekjurnar í fjárl. miklu lægri en rétt er til þess að fá sem mestan greiðsluafgang. Þessi er rökfærslan í stórum dráttum. Við skulum nú athuga hana nokkru nánar. Tekjuáætlun fjárl. er þannig undirbúin, að unnið er vandlega úr þeim gögnum, sem fyrir liggja um afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári, horfum fram undan í atvinnu- og efnahagslífi. Tekjuáætlun er byggð á margvíslegum upplýsingum frá hagstofu, ríkisskattstjóra, Efnahagsstofnun og Seðlabanka. Langstærsti tekjuliður ríkissjóðs er aðflutningsgjöld eða tollar, en upphæð þeirra veltur á því, hve innflutningurinn verður mikill á næsta ári. Í meginatriðum er stuðzt við innflutningsáætlun Seðlabankans, en vitanlega getur enginn fullyrt fyrir fram, hvernig þróunin verði á næsta ári. Í tíð núv. ríkisstj. hefur tekjuáætlun fjárl. verið gerð af samvizkusemi og meiri nákvæmni en áður. Til glöggvunar og því til sönnunar, sem ég sagði, er rétt að líta yfir það, hvernig tekjuáætlanir fjárl. hafa staðizt undanfarinn hálfan annan áratug. Síðustu 5 ár eða frá 1959-1963, að báðum meðtöldum, hafa tekjur reynzt fyrsta árið 3% umfram fjárlög, annað árið 1% undir áætlun fjárl., þriðja árið 5% yfir, fjórða árið 18% yfir, fimmta árið 15% yfir áætlun fjárl. Ef við tökum meðaltal þessara 5 ára, er útkoman sú, að tekjurnar hafa farið til jafnaðar um 9% umfram áætlun fjárl. Berum þetta nú saman við reynsluna frá 1950 -1958 eða þau næstu 9 ár, sem núv. formaður Framsfl. fór með fjármálastjórn ríkisins. Þau árin fóru tekjur fram úr áætlun fjárl, eitt árið um 5%, þrjú ár milli 14 og 17%, þrjú ár 20-27%, eitt árið 47% og eitt árið 96% fram úr áætlun fjárl. Og ef við nú tökum meðaltal þessara ára, fóru tekjur 24% fram úr áætlun fjárl. að meðaltali, en undanfarin 5 ár 9% að meðaltali. Ef sú staðhæfing Framsfl. er rétt, að tekjur séu oft áætlaðar of lágar af ráðnum hug, hefur hv. 1 þm. Austf., Eysteinn Jónsson, verið miklu slyngari í þeirri íþrótt. Ástæðan til þess, að tekjur fóru svo verulega fram úr áætlun fjárl. árin 1962 og 1963, var fyrst og fremst sú, að innflutningur var bæði árin talsvert miklu meiri en hinar opinberu stofnanir höfðu gert ráð fyrir og áætlað, og skiluðu þeir meiri tolltekjum í ríkissjóðs en reiknað hafði verið með. Þessi tvö ár varð greiðsluafgangur hjá ríkissjóði samtals nær 300 millj. kr. Nú er deilt á ríkisstj. fyrir þennan greiðsluafgang, í fyrsta lagi, að tekjurnar hafi verið af ráðnum hug áætlaðar allt of lágt til þess að hafa næga peninga úr að spila. Ég hef þegar svarað þessu. Í öðru lagi er því haldið fram, að það sé óforsvaranlegt og í rauninni fordæmanlegt að hafa greiðsluafgang, sem einhverju nemi, það sé skattpíning af versta tagi. Ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að þegar mikil þensla er í efnahagslífinu og hætta á verðbólgu, sé það háskalegt, ef ríkissjóður væri rekinn með halla, og í slíkum tilfellum væri æskilegt, að hann hefði greiðsluafgang til þess að vinna á móti verðbólguhættunni. En það er ekki aðeins ríkisstj. og þeir hagfræðingar og aðrir sérfræðingar, sem hún hefur sér til ráðuneytis, sem halda þessu fram. Ég vildi gjarnan leiða hér til vitnis fyrrv. fjmrh., Eystein Jónsson. Í fjárlagaræðu sinni 15. okt. 1954, fyrir um það bil 10 árum, ræddi hann sérstaklega um nauðsyn þess, að ríkissjóður hefði greiðsluafgang, og segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, í fjárlagaræðu í B-deild Alþingistíðinda 1954, bls. 174: „Það verður að teljast mjög mikilsvert, að ríkissjóður hafði greiðsluafgang á þessu ári. Er augljóst, að slíkt vegur nokkuð á móti þeirri miklu þenslu, sem nú er í öllu fjármálalifi landsins, og dregur úr þeirri hættu, að verðbólga myndist og ný verðhækkunaralda skelli yfir.“ Síðan heldur hann áfram: „Þá er ekki síður ánægjulegt og þýðingarmikið, ef ríkissjóður gæti í slíku góðæri sem nú er eignazt einhverja fjármuni, sem bægt væri að leggja til hliðar og nota til nauðsynlegra framkvæmda síðar, þegar þörf væri á ráðstöfunum af hendi þess opinbera til þess að halda uppi nægilegri atvinnu í landinu. Verður áreiðanlega seint metinn til fulls sá hagur, sem þjóðinni gæti af því orðið, ef ríkissjóður gæti haft greiðsluafgang í góðærum, sem nota mætti, þegar á móti blési, til þess að koma þá í veg fyrir samdrátt verklegra framkvæmda og til þess beinlínis að auka þá verklegar framkvæmdir ríkisins og tryggja sem jafnasta atvinnu fyrir landsmenn. Fjármálastefna, sem á þessu væri byggð, mundi einnig að sjálfsögðu reynast öflugt tæki til þess að viðhalda jafnvægi í þjóðarbúskapnum, tryggja stöðugt verðlag, auka sparnaðinn og verða á allan hátt örvandi fyrir framkvæmdir og framleiðslustarfsemi.“ Svo hljóða orð Eysteins Jónssonar frá 1954. Nú er mér ánægja að taka það fram, að ég er alveg sammála Eysteini Jónssyni fjmrh. ársins 1954 um þetta efni. En manni rennur til rifja, að maður, sem lýsti svo vel og skynsamlega þýðingu greiðsluafgangs ríkissjóðs á verðþenslutímum og nauðsyn þess að leggja til hliðar fé til að geyma til erfiðu áranna, skuli nú prédika skaðsemi þeirra ráðstafana, sem hann vegsamaði áður. Af þessum nær 300 millj. kr. greiðsluafgangi áranna 1962-1963 hefur meginhlutanum þegar verið ráðstafað. 100 millj. voru lagðar í jöfnunarsjóð ríkisins samkv. 30 ára gömlum lögum, sem aldrei hafa verið notuð í tíð hv. 1. þm. Austf., þótt alltaf væru þau í gildi, og þetta var lagt fyrir einmitt með hliðsjón af því að geyma frá góðærinu nokkurt fé til notkunar á erfiðum árum síðar. Auk þessara 100 millj. voru tæpar 40 millj. notaðar til að greiða gamla skuld vegna togara við Seðlabanka Íslands, og 40 millj. voru notaðar til þess að létta á vangoldnum framlögum ríkisins til sjúkrahúsa og hafnargarða. Þarna eru komnar um 180 millj., en rúmar 100 millj. af þessum greiðsluafgangi standa inni í ríkissjóði sem rekstrarfé. Þrátt fyrir það er skuld ríkissjóðs við Seðlabankann nú hærri en undanfarin ár á þessum tíma. Hvernig eru þá horfurnar um afkomu ríkissjóðs nú í ár? Má búast við verulegum greiðsluafgangi, eins og hv. stjórnarandstæðingar telja öruggt? Því miður horfir ekki svo. Afkoma ríkissjóðs í ár verður allt önnur en tvö undanfarin ár, og ber þar margt til. Í fyrsta lagi, að umframtekjur ríkisins verða tiltölulega mjög litlar í ár, og stafar það af því fyrst og fremst, að innflutningur og þar með tolltekjur hefur í ár aukizt miklu minna en 2 ár næst á undan. Tekjuskatturinn er talið að muni reynast 11-12 millj. umfram það, sem áætlað er í fjárl., og sumir tekjustofnar ríkisins virðast ekki ætla að ná áætlun. Í síðustu áætlun, sem Efnahagsstofnunin hefur gert um þetta efni, telur hún, að tekjur ríkissjóðs í ár í heild muni aðeins fara sáralítið fram úr tekjuáætlun ársins. Á hinn bóginn hafa í ár fallið verulegar umframgreiðslur á ríkissjóð umfram áætlun fjárl., og eru þar stærstu upphæðir hinar auknu niðurgreiðslur, sem ákveðnar voru í framhaldi af júnísamkomulaginu, um 68 millj., og hitt, að útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir verða væntanlega 40 millj. meiri en áætlað var í fjárl. Til viðbótar má svo bæta því við; að þegar athugaðar eru tekjur og gjöld ríkissjóðs fyrstu 11 mánuði ársins í ár og borið saman við árið í fyrra, kemur í ljós, að afkoma ríkissjóðs er nær 350 millj. kr. lakari í nóvemberlok í ár en í fyrra gagnvart Seðlabankanum. Þegar allar þessar aðstæður eru athugaðar, er óvarlegt að reikna með greiðsluafgangi á þessu ári, og má það kallast heppni mikil, ef tekst að ná jöfnuði á ríkisbúskapinn í ár. Í sambandi við þetta mál er því haldið fram af þm. stjórnarandstöðunnar, að söluskatturinn sé óhæft og ranglátt skattform. Einn hv. þm. Framsfl. hefur sagt í þessum umr., að þetta sé ákaflega óheppileg tekjuöflunarleið að dómi framsóknarmanna. Annar hefur sagt, að skatturinn sé bæði óskynsamlegur og ranglátur og litt innheimtanlegur, svo að í lagi sé. Nú skyldu menn af umr. og ummælum hér í þingi ætla, að söluskatturinn sé nýtt fyrirbæri og í rauninni uppfinning þessara vondu stjórnarherra, sem nú sitja í ríkisstj. En svo er ekki. Söluskattur hefur verið á Íslandi í nær 20 ár. Hann hefur verið með ýmsu formi. Fyrsta tilraunin var veltuskattur. Hann var fjölstigaskattur með öllum þeim ókostum, sem slíkum skatti fylgja. Hann reyndist erfiður og stundum ósanngjarn í framkvæmd. Á næstu árum voru gerðar ýmsar breytingar, sumar til bóta, aðrar vafasamar. Eftir 3 ár var skatturinn t.d. afnuminn í heildsölu, en í þess stað lagður á innflutningssöluskattur, sem var í rauninni ekkert annað en viðbótarverðtollur og hafði sömu áhrif. Árið 1956 var söluskattur af smásölu felldur niður, en söluskattur á iðnaðarframleiðslu og þjónustu hélzt og hækkaði upp í 9%. Af þessari breytingu leiddi m. a., að fyrirtæki reyndu að breyta rekstri sínum til þess að komast hjá skattinum. Og allt eftirlit varð miklu erfiðara en fyrr, misrétti og undandráttur í stórum stíl. Þegar núverandi stjórn tók við störfum, var strax hafin endurskoðun á þessum málum með frambúðarlausn fyrir augum. Það var ljóst, að með söluskatti í einhverju formi yrði að afla tekna, því að ríkisstj. hafði ákveðið að beita sér fyrir lækkun á tollum og tekjuskatti, sem þá hafði verið hækkaður undanfarin ár í fjáröflunarskyni. Upp úr þessari rækilegu athugun kom svo 3% smásöluskatturinn, sem í jan. s.l. var hækkaður í 5 1/2% og nú er lagt til að hækka í 7 1/2%. Þessi smásöluskattur er byggður upp með svipuðum hætti og er í Svíþjóð og Noregi, og norska ríkisstj. er ekki hræddari en svo við þennan smásöluskatt, að hún hefur nýlega fengið hann hækkaðan úr 10 upp í 12%. En ef söluskattur er svona óheppileg, óskynsamleg og óhæfileg tekjuöflunarleið að áliti Framsfl., er ástæða til þess að spyrja, hvaða tekjuöflunarleið hann mundi fara til þess að tryggja hag ríkissjóðs, ef sá flokkur kæmist í þá aðstöðu að ráða aftur í þessu landi. Engum manni dettur í hug, og miða ég þá við reynsluna af till. Framsfl. í sambandi við fjárlög og önnur mál hér á þingi, - engum dettur í hug, að ríkisútgjöldin í heild mundu lækka við tilkomu Framsfl., þvert á móti líkur til, að þær mundu hækka verulega. Til þess benda allar till, þeirra, nema þeir ætlist til þess, að till. þeirra í sambandi við fjárl. séu ekki teknar alvarlega, en á það hafa þeir ekki viljað fallast hingað til. En ef þeir vilja fella niður söluskattinn, sem nú er helzt að heyra, er varla annað fyrir hendi en það yrði annaðhvort að hækka aftur tollana eða tekjuskattinn. Eftir því að dæma, sem liggur fyrir á þessu þingi, er afstaða Framsfl. í stórum dráttum þessi: Hann hefur flutt till. um að hækka útgjöld ríkisins um rúmar 200 millj. í sambandi við fjárlög. Hann hefur engar till. lagt fram til sparnaðar eða niðurfærslu á útgjöldum. Hann hefur flutt frv. um það að gefa eftir tekjuskatt þann, sem er 7000 kr. eða lægri, hjá öllum gjaldendum, einstaklingum, og enn fremur 20% af öllum álögðum útsvörum. En þetta á ríkissjóður að borga á árinu í ár, og mundi þetta frv. leiða af sér útgjöld fyrir ríkissjóð, sem nemur um 170 millj. kr. á þessu ári. Þannig mætti lengi telja og í rauninni er ekki annað að skilja en þessi flokkur vilji halda áfram þeim niðurgreiðslum, sem nú eru, og jafnframt auka þær, til þess að vísitalan hækki ekki. Í rauninni ber hér allt að sama brunni. Þetta minnir vissulega á ummæli, sem eru í nýútkominni bók eftir hinn reynda og greinda drengskaparmann, Bernharð Stefánsson, í 2. bindi æviminninga hans. Hann lítur þar yfir farinn veg og talar um stjórnarandstöðu, ekki aðeins andstæðinga hans, heldur stjórnarandstöðu yfirleitt, og segir svo: „Verst hefur mér líkað það við stjórnarandstöðuna, að hún hefur oftast gert fyllstu fjárkröfur á hendur ríkissjóði til ýmissa framkvæmda, en jafnframt barizt á móti því að afla ríkissjóði tekna til að standast útgjöldin af því.“ Ég ætla, að þessi orð geti ekki sízt átt við afstöðu Framsfl. nú. Þegar maður lítur yfir afstöðu þess flokks í fjármálum og efnahagsmálum nú, dettur manni helzt í hug saga af dönskum stjórnmálaflokki, sem nú er raunar dauður. Það var einhvern tíma spurt um það, hver væri stefnuskrá þess flokks, og það var kunnugur maður, sem sagði: „Það eru mjög fáir, sem vita það, og þeir fáu, sem vita það, geta ekki útskýrt það.“ Og í rauninni ber hér allt að sama brunni eins og ella í málflutningi og umr. Framsfl. nú um fjármál, að það virðist enginn vita, hvað flokkurinn vill, og allra sízt leiðtogarnir sjálfir. Í umr. um þetta mál hér í þingi hefur verið spurzt fyrir um, hvernig framkvæmt væri eftirlit með söluskatti. Eftirlit með söluskatti og yfirumsjón þess er í höndum skattstjórans í Reykjavík, og hefur hann látið mér í té greinargerð um það, sem ég vil lesa hér nokkurn kafla úr. Hann segir þar: „Segja má, að eftirlit með álagningu söluskatts sé með fernu móti: 1) Reyna að tryggja, að allir, sem söluskattskyldir eru, komist á söluskattskrá. Reynt hefur verið af öllum skattstjórum að veita sterkt aðhald í þessu efni. 2) Hinar ársfjórðungslegu skýrslur eru yfirfarnar af skattstofum jafnóðum, áætlaðar viðbætur þar, þar sem efni standa til, og skattur áætlaður hjá þeim, sem ekki telja fram. Skattstofan í Reykjavík hefur hlutazt til um, að sem mest samræmi gæti orðið milli einstakra skattumdæma. 3) Rannsókn á heildarsöluskattskýrslum eftir árið. Er þar fyrst um að ræða samanburð á söluskattskýrslum og tekjuskattframtali, ellegar samanburður við ársreikninga þeirra, sem ekki eru taldir skattskyldir. Sérstakra sundurliðana er krafizt, einkum hjá þeim aðilum, þar sem hluti heildarveltunnar er undanþeginn söluskatti eða atvinnureksturinn margþættur. 4) Sá þáttur eftirlitsins, sem mesta þýðingu hefur, eru bókhaldsrannsóknir. Þær hafa verið framkvæmdar árlega í flestum skattumdæmum landsins, aðallega af mönnum, sem skattstofan í Reykjavík hefur lánað skattstjórum á þeim árstíma, sem hún hefur helzt mátt sjá af starfsliði. Þetta hefur borið árangur og skapað verulegt aðhald og ýmis misferli komið í ljós. Þessa starfsemi verður þó að auka verulega. Það verður að senda fleiri menn, og þeir þurfa að vera lengur á hverjum stað en unnt hefur verið.“ Þessi voru ummæli skattstjórans í Reykjavík, sem um margra ára skeið, víst frá upphafi vega, frá því að söluskattur var fyrst lögleiddur, hefur haft umsjón og eftirlit með álagningu söluskattsins. Þessu til viðbótar vil ég geta þess, að vitanlega má vænta þess, að af hækkun söluskatts hverju sinni geti leitt aukna viðleitni til að komast fram hjá skattgreiðslum með einum eða öðrum hætti. Þetta er skattyfirvöldum og rn. að sjálfsögðu ljóst. Þessari fyrirhuguðu hækkun söluskattsins verður því að fylgja sterkara aðhald með framkvæmd 1. og í öllum þáttum eftirlitsins jafnt, hvað varðar tímabundin söluskattsskil og hvers konar rannsóknir á rekstri og bókhaldi söluskattsgreiðenda almennt. Nú hefur verið undanfarið til sérstakrar athugunar í rn. og hjá skattyfirvöldum, hverjar ráðstafanir eða hugsanlegar skipulagsbreytingar gætu bezt tryggt örugga skattheimtu. Verður sjálfsagt óhjákvæmilegt að fjölga því starfsliði, sem beinlínis vinnur að eftirliti með söluskattinum. Í þessu sambandi má geta þess, að með l. frá síðasta þingi var stofnuð rannsóknardeild hjá ríkisskattstjóra, sem m.a. á að hafa eftirlit og rannsóknir varðandi söluskatt með höndum. En nágrannaþjóðir okkar eru nú í æ ríkara mæli að flytja skattbyrðina yfir í söluskattsform og hafa öðlazt margháttaða reynslu um framkvæmd þessara mála. Verður sérstaklega lögð áherzla á það, að notaðar séu sem bezt og eftir því sem við á hér þær aðferðir, sem hjá þessum þjóðum hafa bezt gefizt, til þess að söluskatturinn innheimtist eins og lög standa til. Herra forseti. Tími minn er nú á enda. Skal ég fara að ljúka máli mínu. Því er haldið fram, að þessar fyrirætlanir ríkisstj., sem hér eru til umr., muni valda verðbólgu. Hér er mélinu gersamlega snúið við. Ef till. stjórnarandstæðinga væri fylgt, er tvennt til: annaðhvort að lækka stórlega niðurgreiðslur, sem þýddi mikla hækkun á mjólk, kjöti, fiski og öðrum nauðsynjum, sem nú eru niðurgreiddar, og vísitalan mundi hækka verulega og kaupið einnig, eða hin leiðin, að reka ríkissjóð með stórfelldum halla á næsta ári, sækja þá peninga í Seðlabankann og dæla þeim þaðan út í viðskiptalífið, sem er örugg leið til að auka verðbólguna. Eins og málum er nú háttað, er engin leið fær önnur en sú, sem ríkisstj. hefur lagt til að farin verði. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að óska öllum hlustendum gleðilegra jóla og farsæls nýárs.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hvers vegna útvarpsumr. frá Alþingi nú, komið fast að jólum? Já, það er von, að menn spyrji. Slíkt er nýlunda. Astæðan er sú, að núna rétt fyrir jólin lagði hæstv. ríkisstj. fram á Alþingi frv. til l. um hækkun söluskatts úr 5 1/2% í 8%, en í krónum nemur sú hækkun a.m.k. 307.5 millj. kr. og þó áreiðanlega miklu hærri upphæð úr vösum skattþegnanna. Í byrjun ársins 1964 var söluskatturinn 3%. Þegar skammt var á árið liðið, var söluskatturinn hækkaður í 5 1/2%. Með þessu frv. var ætlunin að hækka hann, áður en árinu lyki, í 8%. Fari þessu fram, svo sem stjórnin ætlast til, væri hinn illræmdi söluskattur hækkaður á einu ári um hvorki meira né minna en 167% eða 652 millj. kr. miðað við eins árs innheimtu. Segi menn svo, að stjórnin láti ekki að sér kveða á neinu sviði. Þetta þýðir, að ríkissjóður ætlar sér að taka með söluskatti nokkuð yfir 900 millj. kr. á ári. En hitt vita allir, að raunveruleg gjaldabyrði á skattgreiðendum verður þó miklu meiri vegna þess stórkostlega skattþjófnaðar, sem á sér stað í viðskiptalífinu í sambandi við skil og innheimtu skattsins. Þessa þróun mála töldu stjórnarandstöðuflokkarnir svo alvarlega, að skylt væri að gera grein fyrir henni í alþjóðar áheyrn, áður en lokaákvörðun væri tekin. Þess vegna eru útvarpsumr. nú, þótt komið sé fast að jólum. Stjórnarstefnan „viðreisn“ hefur frá öndverðu reynzt hagsmunum launastéttanna óhagstæð og fjandsamleg. Löggjafarvaldi var í fyrstu beitt til að lækka umsamið kaup vinnustéttanna. Gengislækkun var hvað eftir annað beitt til þess að brjóta. niður í einu vetfangi árangur áralangrar kaupgjaldsbaráttu. Þegar svo samkomulag var komið á liðnu sumri um stöðvun verðlags og óbreytt kaup um eins árs skeið, var árás gerð á lífskjörin úr launsátri skattamálanna. Auðvitað jafngilti skattaránið beinni kauplækkun. Söluskatturinn hefur svo jafnan verið eitt af árásarvopnum ríkisvaldsins gegn launastéttunum, en herkostnaður stjórnarstefnunnar við launa- og framleiðslustéttirnar hefur orðið óstjórnleg óðaverðbólga og æðisgengin dýrtíð, sem allir finna til. Tala opinberar tölur þar um skýru máli. Viðreisnarstjórnin lofaði hátíðlega í upphafi að stöðva verðbólgu og dýrtíð. Þegar kaup var lækkað og vísitala á laun afnumin, var fullyrt, að verðlag mundi aðeins hækka í byrjun um örfá stig, 3-5 stig, en svo kæmi alger stöðvun. En reynslan, hver er hún? Framfærsluvísitalan hækkuð um 64 stig, sem jafngilda 128 stigum eftir fyrri mælikvarða, og vísitala vöru og þjónustu hefur nú hækkað um 100 stig, sem jafngilda 200 stigum samkv. mælikvarða eldri vísitölu. Þetta er sannarlega uggvænleg og raunar þjóðhættuleg þróun. Gegn þessari rangsnúnu stjórnarstefnu hafa launþegasamtökin jafnan háð látlausa varnarbaráttu í 5 ár og hafa þó ekki haldið fyllilega hlut sínum óskertum. Hörðust var þessi barátta á árinu 1963. Á fyrri hluta þess árs urðu tvennar kaupgjaldsbreytingar. Kjaradómurinn hækkaði svo laun opinberra starfsmanna á miðju árinu um 20-90%. En þá um haustið hugðist ríkisstj. greiða verkalýðshreyfingunni rothöggið. Í október um haustið lagði hún fram frv. til l. um að lögbinda óbreytt allt kaup verkafólks, banna alla kjarasamninga um hækkað kaup og banna öll verkföll, - þvingunarlagafrv. Þetta var eitt fávíslegasta tiltæki, sem íslenzkir valdhafar hafa nokkru sinni gripið til, enda sagði nú sameinað afl verkalýðssamtakanna til sín á eftirminnilegan hátt. Kom þar einnig til öflugur stuðningur almenningsálitsins. Út brutust víðtækustu verkföll íslenzkrar verkalýðssögu. 57 verkalýðsfélög með um 22 þús. félagsmenn hófu verkfall, og nokkru síðar bættust fleiri við, svo að um skeið voru það 60 verkalýðsfélög, sem stóðu saman og háðu verkfallsbaráttuna samtímis. Þetta nálgaðist allsherjarverkfall. Stjórnendur verkfallsins tryggðu Reykvíkingum neyzlumjólk, benzínundanþágur voru veittar lögreglu, slökkviliði, læknum og slíkum aðilum, en að öðru leyti lömuðust allar samgöngur og viðskipti og útgerðin stöðvaðist einnig. Fljótlega gætti áhrifa verkfallsins einnig á þeim stöðum, sem ekki voru í verkfalli, jafnvel í fjarlægum landshlutum. Það var á þessum haustnóttum, sem Ólafur Thors, þáv. forsrh., greip til þess viturlega úrræðis að draga þvingunarlagafrv. til baka og freista þess heldur að leysa deilumálin við samningaborðið. Ekki gengu þeir samningar þrautalaust, það skal játað, en árið endaði þó með friði og sáttagjörð. Samið var um 15% kauphækkun, og hefði það betur verið gert strax þann 15. okt. í stað þess að reyna lögþvingunarleiðina, sem allt setti í bál og brand. Samið var að þessu sinni aðeins til hálfs árs, og þurfti því brátt að búast til leiks á ný. Alþýðusambandið lét ekki reka á reiðanum. Þann 17. apríl í fyrravor ritaði það ríkisstj. bréf ásamt óhrekjandi greinargerð um þróun verðlags- og kaupgjaldsmála seinustu 5 árin og bauð samstarf um lausn vandamálanna. Og að þessu sinni svaraði ríkisstj. greiðlega, að hún væri reiðubúin til þess að hefja þegar viðræður á þeim grundvelli, sem óskað var. Samningaviðræður hófust, og samningar tókust. Hvorugt verður hér rakið, en þjóðin fagnaði því vopnahléi, sem þá var samið. Enginn getur því efazt um, að það er vilji þjóðarinnar að haldið sé áfram á stöðvunarleiðinni. Og það er öndvert þjóðarvilja að setja verðbólguvélina aftur í gang, en til þess neytir nú hæstv. ríkisstj. hvers þess færis, sem gefst, og þau eru mörg. Og alltaf er það hæstv. fjmrh., sem forustuna hefur í þessum málum. Þetta gerði hann með seinustu skattalagabreytingu, sem menn kynntust í framkvæmd s.l. sumar. Vantaði þó ekki fyrir fram útmálun hans á því, að þar væri á ferðinni stórkostleg skattalækkun, a.m.k. hjá fólki með lægri tekjur og miðlungstekjur. En hver varð reynslan? Það mál verður rakið af öðrum, og sleppi ég því hér. Nú er aftur gengið í berhögg við anda júnísamkomulagsins með hækkun söluskattsins. Verði þetta frv. samþ., er aftur hrundið af stað nýrri verðbólguöldu. Hér er nefnilega á ferðinni lagasetning til verðbólguaukningar. En er ekki stjórnin í miklum vanda stödd, á hún nokkurra annarra kosta völ en að leggja á nýja skatta? kunna menn að spyrja. Ég fullyrði í fyrsta lagi, að þessi fjármálavandi stjórnarinnar er smávægilegur og auðleystur. Í annan stað fullyrði ég, að margra annarra betri kosta er völ. Með söluskattshækkuninni er versti kosturinn valinn. Skal nú hvort tveggja rökstutt nánar. Stjórnin segist þurfa 55 millj. kr. vegna hækkunar á fjárl. í meðförum Alþingis. Þá sagðist stjórnin þurfa 68 millj. kr. til að standast niðurgreiðslur á þessu ári vegna júnísamkomulagsins. En þessu var strax mótmælt af forustumönnum verkalýðssamtakanna. Þeir töldu sig hafa fengið um það skýrar yfirlýsingar í samningunum í vor, að engar álögur yrðu á lagðar vegna aukinna niðurgreiðslna á þessu ári. Ekki var þessi skilningur okkar að fullu viðurkenndur, en samt beitti hæstv. forsrh. sér fyrir því, að skattheimtan af þessum sökum yrði niður felld og söluskatturinn lækkaður úr 8% í 7 1/2% eða um röskar 60 millj. kr. Þetta ber að þakka, og er sá þáttur þessarar alóþörfu skattheimtu þannig úr sögunni. Þá kveðst ríkisstj. í þriðja lagi þurfa um 207 millj. kr. umfram það, sem áætlað er í fjárlagafrv., til þess að geta haldið óbreyttum niðurgreiðslum áfram fyrst um sinn. Í fjórða lagi segist ríkisstj. þurfa 42 millj. vegna þeirrar hækkunar á launagreiðslum ríkisins og hækkunar almannatrygginga, sem af hækkun söluskattsins og dýrtíðaraukningar af hans völdum leiðir. Takið eftir, hlustendur: 42 millj. þarf ríkisstj. vegna söluskattsinnheimtunnar sjálfrar. Það er ekki öll vitleysan eins. Af þessu er ljóst, að miðað við fjárlagafrv. fyrir 1965 getur hin raunverulega aukna tekjuþörf ríkissjóðs ekki verið meiri en 197 millj. Er þá auðvitað við það miðað, að skattinnheimtuaðferðin sjálf leiði ekki af sér nýja skatta. Þetta eru nú öll ósköpin, og er þá byggt á talnauppsetningu sjálfs fjmrh. Dettur nú nokkrum í hug, að ekki sé unnt að mæta þessari smávægilegu tekjuþörf öðruvísi en með nýrri skattlagningu? Ég skal benda á 4-5 leiðir. Það er þá fyrst sparnaðarleiðin. Það, sem fjmrh. átti auðvitað að gera strax eftir júnísamkomulagið, var að draga úr öllum lítt nauðsynlegum útgjöldum og umframgreiðslum. Ætli hann hafi ekki gert það? Nei, hann lét út gjöldin vaða á súðum meira en nokkru sinni. Er nú t.d. upplýst, að rekstrarútgjöld ríkisins fram til nóvemberloka í ár hafa orðið 530 millj. kr. meiri en á sama tíma í fyrra. Ef hann aðeins hefði látið sér nægja 330 millj. kr. umframgreiðslur, hafði allur vandinn verið leystur og söluskattsfrv. verið óþarft með öllu. Önnur leið: Á tveimur seinustu árum hafa um eða yfir 600 millj. kr. verið teknar af skattþegnunum umfram nauðsyn. Af þessu skattránsfé er nú upplýst, að 220 þús. kr. sé enn þá óráðstafað. Þetta fé nægir fyllilega til að mæta þeirri fjárþörf, sem flutningur söluskattsfrv. er nú rökstuddur með. Er vandséð, að hægt væri að verja því fé betur á annan hátt en einmitt til stöðvunar verðbólgu og dýrtíðar. Þriðja leið: Allt bendir til þess, að forsvaranlegt væri að hækka tekjuáætlun fjárl. um þá upphæð, sem hér um ræðir. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt það, að tekjuáætlunin hefur verið rammvitlaus, nefnilega allt of lág. Árið 1962 reyndist hún t.d. 28% eða fast að þriðjungi of lág. Hafði fjmrh. þá samt fullyrt eins og alltaf og eins og hann raunar gerir nú, að hún væri þanin til hins ýtrasta og þyldi enga hækkun. Mætti undarlegt heita, ef meira væri nú en áður að marka þann barlómssöng, sem reynslan hefur árlega afsannað. Og það er nú einu sinni svo, að sjaldan bregður mær vana sínum. Fjórða leið: Ef á annað borð væri þörf nokkurrar nýrrar skattheimtu, liggur í augum uppi, að þá skatta hefði nú átt að leggja á hin breiðu bök þjóðfélagsins, sem létt hefur verið á sköttum frá ári til árs, síðan núv. stjórn komst til valda. Og að síðustu bendi ég á sem fimmtu hugsanlega leið, að ef ríkisstj. féllist á að setja bara reglur, sem tryggðu, að þær söluskattsfúlgur, sem þjóðin nú greiðir að óbreyttum lögum, kæmust svikalaust til skila í ríkissjóð, væri óheillafrv. það, sem við erum að ræða um í dag, um hækkaðan söluskatt, óþarft með öllu. Með þessu þykist ég rækilega hafa sannað, að skattheimta sú, sem í söluskattsfrv. felst, er þarflaus og óverjandi með öllu. Þá kem ég að því að rökstyðja þá fullyrðingu mína, að hin versta leið hafi verið valin, og skal ég í því efni leita nokkurra ekki ómerkra vitnisburða. Allra manna rækilegast hefur fyrrv. formaður Alþfl., Haraldur Guðmundsson, fordæmt söluskatt sem ranglátan skatt gagnvart þeim, sem greiða hann, og þar að auki óskynsamlegan frá sjónarmiði þjóðfélagsins. Haraldur sagði: „Ég álít, og Alþfl. er sömu skoðunar, að af mér liggur við að segja öllum tollum, sem á eru lagðir hjá okkur, sé söluskatturinn ranglátastur og óskynsamlegastur. Hann er ranglátastur af því, að hann lendir langþyngst á þeim, sem minnsta getu hafa til að greiða til opinberra þarfa. Hann fellur langþyngst á barnmargar fjölskyldur og stór heimili, og þarf ekki að eyða orðum að því, hversu ranglátt slíkt fyrirkomulag er á innheimtu opinberra gjalda. Í öðru lagi liggur í augum uppi, að söluskattur hlýtur að hækka verðlag í landinu og þar með dýrtíðina, a.m.k. sem skattinum nemur og þeirri álagningu, sem óhjákvæmilega hlýtur að koma á hann í öllum viðskiptum. Sú aukna dýrtíð, sem af þessu stafar, kemur svo fram í hækkuðum framleiðslukostnaði. Af því leiðir aftur, að útflutningsvörur okkar, sem framleiddar eru með þessum háa framleiðslukostnaði, verða torseldari og standa þess vegna lakar að vígi í samkeppni við hliðstæðar vörur á heimsmarkaðinum. Tollur þessi og skattur er því hvort tveggja í senn ranglátur gagnvart þeim, sem greiða hann, og mjög óskynsamlegur frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar.“ Þetta var skoðun Haralds Guðmundssonar á eðli söluskattsins, og er hún eins og töluð væri út úr mínu hjarta. En máske fá slíkar skoðanir ekki rúm lengur undir merkjum hinnar nýju jafnaðarstefnu Alþfl. Og þó, Alþingistíðindin geyma einnig vitnisburð annars Alþfl.-leiðtoga um söluskattinn sem tekjustofn. Sá vitnisburður er orðrétt á þessa leið: „Við þetta allt saman bætist svo, að söluskatturinn er í eðli sínu ranglátur. Þetta er einhver ranglátasti akattur, sem lagður hefur verið á af íslenzka löggjafanum. Og það er ekki nóg með, að hann sé ranglátur í eðli sínu, framkvæmdin á söluskattsinnheimtunni hefur og verið þannig, að á því er enginn vafi, að enginn skattur hefur verið svikinn jafnstórkostlega og söluskatturinn. Það er ekki aðeins ríkissjóður, sem tekur inn mikið fé í skjóli þessara lagaákvæða, heldur taka ýmiss konar atvinnurekendur einnig inn stórfé í skjóli þessara ákvæða. Það er auðvelt að svíkja tekjuskatt fyrir þá, sem hafa stórfelldan atvinnurekstur með höndum. Það er þó margfalt auðveldara að svíkja söluskatt. Það er jafnopinbert leyndarmál og skattsvikin í tekjuskattinum, að þau eru alveg gífurleg í söluskattinum.“ Þarna er ekki hálfvelgjan í afstöðunni gegn söluskatti, ranglæti hans og gífurlegum skattsvikum, sem séu fylgifiskar hans. Og hver haldið þið svo, að sé höfundur þessara snjöllu, tilvitnuðu orða? Það er enginn annar en núv. hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, einn af flytjendum söluskattsfrv., sem hér er til umr. Furðulegt! Eitilharður móti söluskatti og þó flm. að söluskattsfrv. Og enn er ekki góðra vitna vant gegn söluskatti. Að þessu sinni verður vitnað til hæstv. félmrh., Emils Jónssonar, formanns Alþfl. Eftir honum hafa Alþingistíðindin þessi ummæli: „Og hann (þ.e. Alþfl., segir hann) vill allra sízt, að versti skatturinn úr dýrtíðarlögunum sé framlengdur; því að ég fullyrði, að sá af sköttum dýrtíðarlaganna, sem almenningi er tilfinnanlegastur, er söluskatturinn, og hann kemur allra verst við, en það er einmitt hann, sem ríkisstj. gerir nú ráð fyrir að framlengja.“ Já, versta skattinn og almenningi tilfinnanlegasta ætlar ríkisstj. þá að framlengja, sagði Emil Jónsson. En það var nú þá. En nú er Emil Jónsson sjálfur ráðh. í ríkisstj., sem ekki aðeins framlengir, heldur líka stórhækkar söluskattinn, svo að nemur hundruðum millj. kr., og það að þarflausu. Tímarnir breytast og mennirnir með. Það má nú segja. En við skulum muna það, að án stuðnings og atfylgis þessara tveggja ráðh. Alþfl. getur söluskattsfrv. nú ekki orðið að lögum. Alþýðublaðið ljóstrar því upp í forustugrein nú fyrir nokkrum dögum, að stjórnarflokkarnir hafi komið auga á þrjár leiðir til þess að fylla með það gat, eins og ritstjórinn segir, sem söluskattinum er nú ætlað að fylla. Þessar leiðir segir Alþýðublaðið vera.: Fyrst: að skera niður ríkisútgjöld og lækka gjaldahlið fjárlaga. Annað: að afnema niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum, smjörlíki og nýjum fiski. Já, var það ekki anzi freistandi aðferð frá sjónarmiði Alþfl.? Og þriðja leiðin var svo sú að hækka söluskattinn. Þetta er sú leið, sem ríkisstj. valdi, segir ritstjóri Alþýðublaðsins, og það er ekki á honum að sjá, að neinnar tregðu hafi gætt af hendi Alþfl. við það val. Æ, mér finnst afstaða Alþfl. vera eiginlega brjóstumkennanleg í þessu máli. Enn meiri furðu vekur þó þessi söluskattsleið nú, þegar það er upplýst, að efnahagsmálaráðunautar ríkisstj., bæði Jónas Haralz og Jóhannes Nordal, munu hafa verið henni andvígir og ráðlagt miklu fremur lækkunarleið. Í júlíhefti Fjármálatíðinda skrifar Jóhannes Nordal grein, sem hann nefnir: „Um skattamál“. Varar hann þar ákaft við aðsteðjandi hættum af ofsköttun, segir, að öll undanbrögð fari að borga sig því betur sem skattarnir verði hærri. Hann segir það almennt álít, að þær skattareglur, sem nú gildi, hafi bæði leitt til hærri skattabyrðar á launþegum en þeir vilji sætta sig við og jafnframt því hafi stórfellt ranglæti átt sér stað vegna útbreiddra skattsvika. Hann telur augljóst, að úr þessu verði ekki bætt nema með verulegri lækkun beinna skatta. En um söluskattinn sjálfan segir Jóhannes Nordal þetta í nefndri ritgerð: „Á hinn bóginn er það viðurkennt í öllum löndum, sem reynslu hafa í þessu efni, að mikil hætta sé á undanbrögðum frá söluskattsgreiðslu, ef skatturinn hækkar nokkuð verulega. Mikið af söluskattskyldri starfsemi er þess eðlis, að nákvæmt opinbert eftirlit er vandkvæðum bundið, svo að freistingin til skattsvika er þar af leiðandi veruleg. Eftir að söluskatturinn hér á landi hefur verið hækkaður í 5.5%, er full ástæða til að fara varlega, svo að ekki skapist einnig á þessu sviði sama vandamálið og nú er við að glíma varðandi innheimtu hina beinu tekjuskatta. Niðurstaða þessara hugleiðinga er því sú,“ segir Jóhannes Nordal, „að hækkun tolla og söluskatts sé ekki heppileg leið.“ Þetta voru aðvaranir Jóhannesar Nordals í Fjármálatíðindum s.l. sumar. En samt rýkur ríkisstj. einmitt nú til þess að hækka söluskattinn í 7 1/2%. Verður ekki annað séð en hún sé öllum heillum horfin, þegar hún traðkar á leiðbeiningum efnahagsráðunauta sinna, þá loksins er þeir gáfu henni góð ráð og heil. Nú vill enn fremur svo til, að í þessu efni gat ríkisstj. stuðzt við reynslu yfirstandandi árs. Söluskatturinn hafði verið hækkaður í ársbyrjun. Samt blasa þessar tölur við: Í nóv. 1963 voru inn komnar af söluskatti 329 millj., en í nóv. 1964 aðeins 215 millj. Hann hafði þannig eftir hækkunina skilað ríkissjóði 114 millj. kr. lægri upphæð en árið áður. Og athyglisvert er, að söluskatturinn var einasti tekjustofninn, sem náði ekki áætlun. Allir aðrir tekjustofnar fjárlaga fóru fram úr áætlun. Þarna virðist því sem skattsvikararnir hafi ekki kunnað sér hóf. Og hvað mundi þá, þegar freistingin eykst og hann verður hækkaður enn um 2%? Hér ber því allt að sama brunni. Söluskattsleiðin var ekki aðeins óþörf, heldur og versta skattheimtuleið, sem fundizt gat að allra dómi, andstæðust hagsmunum hinna verst settu í þjóðfélaginu, óhagstæðust heilbrigðum atvinnurekstri og hættulegust efnshagsþróuninni í landinu. Hér kemur svo til álíta enn eitt atriði, sem e.t.v. er þó verst af öllu við söluskattsleiðina. Skal nú að því vikið. Með sjálfu söluskattsfrv. og ráðstöfunum, sem standa í beinu sambandi við það, svo og afgreiðslu fjárlaga að þessu sinni verður hagur útgerðar og fiskiðnaðar stórlega skertur. Útgerðin fær ekki aðeins á sig 3% launahækkun, fiskiðnaðurinn er nú einnig sviptur 95.5 millj. kr. aðstoð, sem hann naut á þessu ári, og skal nú sú upphæð á næsta ári renna í hinn gíruga og alltaf óseðjandi ríkissjóð til almennrar eyðslu. Hefur verið reiknað út, að þessi breyting jafngildi því, að kaup við fiskiðnaðinn hefði verið hækkað um 22%. Auk þess hlýtur hann svo að verða að taka á sig eðlilega hækkun fiskverðs. Það liggur í augum uppi. Það verður því hvorki meira né minna en jafngildi 25-28% kauphækkunar, sem hæstv. ríkisstj. ætlar útgerðinni og fiskiðnaðinum að bera. Vita þó allir, að einmitt þessi atvinnuvegur er þannig settur, að hann getur ekki hrundið byrðunum af sér, eins og milliliðirnir gera. Nú spyr ég hæstv. ríkisstj., og ég tel mig eiga heimtingu á skýru svari, svo mikið sem hér er í húfi! Telur ríkisstj., að útgerðin rísi undir þessu af eigin rammleik? Ágætt, ef svo er. Eða er hitt kannske ætlunin, að leggja á enn nýja skatta til hjálpar útgerðinni, þegar við komum saman eftir áramótin? Þessu hlýtur hæstv. ríkisstj. að svara. Hitt er augljóst, að með svo þungum búsifjum verða möguleikar útgerðar og fiskiðnaðar til að standa undir eðlilegum og óhjákvæmilegum kjarabótum og launahækkunum stórlega rýrðir. Þetta er því að öllu leyti hið versta frv. Það er til þess fallið að hindra eðlilega samningagerð milli atvinnurekenda og verkalýðssamtaka á vori komanda. Og sú mikla verðlagshækkun, sem það veldur, hlýtur að reisa verðbólguölduna á ný. Á því ber hæstv. ríkisstj. ein ábyrgð og engir aðrir. Herra forseti. Ég lýk senn máli mínu, en vil að lokum segja þetta: Launþegasamtökin í landinu, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, standa einhuga gegn söluskattsfrv. og mótmæltu því harðlega, strax þegar það kom fram, Í mótmælum BSBR segir m.a.: „Bandalagsstjórin telur það mjög miður, að frv. þetta skyldi lagt fram, án þess að fyrst væri haft samráð um þessi mál við launþegasamtökin. Skorar stjórn BSRB þess vegna á Alþingi að samþykkja ekki frv. um hækkun á söluskatti, heldur leita í þess stað úrræða til stöðvunar verðbólgu og hafa um það fullt samráð við launþegasamtökin.“ Í mótmælaályktun miðstjórnar Alþýðusambandsins sagði hins vegar m. a.: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands mótmælir harðlega frv. því, sem nú liggur fyrir Alþingi um hækkun söluskatts, er mun hafa í för með sér nýjar álögur, sem nema 300-400 millj. kr. á ári. Miðstjórnin telur, að með frv. þessu sé ýtt af stað nýrri verðbólguöldu, sem stefni hagsmunum launþega og eðlilegri þróun efnahagsmála þjóðarinnar í mikinn háska og torveldi stórlega alla möguleika á friðsamlegum samningum um eðlilegar kjara og launabætur til handa vinnustéttunum. Miðstjórnin telur, að með slíkum aðgerðum til stórfelldra nýrra verðhækkana sé rift þeim grundvelli, sem lagður var með samkomulagi ríkisstj., verkalýðssamtaka og atvinnurekenda hinn 5. júní s.l.“ Að lokum sagði í ályktun Alþýðusambandsins: „Miðstjórnin telur, að skatthækkun nú ofan á skattarán sumarsins verki sem eitur í ógróin sár og brjóti niður trú manna á, að ríkisstj. vilji heils hugar vinna að stöðvun verðbólgu og vaxandi dýrtíðar. Þess vegna varar miðstjórnin alvarlega við því, að söluskattsfrv. verði samþ., og heitir á ríkisstj. að hverfa frá því óráði að gera það að lögum, en freista heldur að draga úr óhófseyðslu í rekstri ríkisins og leita sérhverra ráða til að hamla gegn verðbólgu og dýrtíð.“ Slík er afstaða almannasamtakanna í landinu til þessa óheillafrv. Í henni felast alvarlegar aðvaranir og eindregin tilmæli til hæstv. ríkisstj. Verkalýðssamtökin buðu samstarf til viðnáms gegn verðbólgu og dýrtíð. Þau fórnuðu réttmætum kröfum s.l. vor um beina kauphækkun, meðan stöðvun væri að nást. En þetta gerðu þau í fullu trausti þess, að verðstöðvunarstefnu yrði trúlega framfylgt áfram af ríkisstj. og að í kjölfar hennar gætu síðan fengizt fram eðlilegar og raunhæfar kjarabætur. En nú hefur þróunin orðið slík, að nauðsyn beinna kauphækkana er orðin enn brýnni en s.l. vor. Þá sýnir og rannsókn, sem gerð hefur verið á vinnutíma ýmissa starfsstétta og starfshópa, að vinnutíminn heldur enn þá áfram að lengjast óhugnanlega. Meðaltalstölur um vinnutíma hafnarverkamanna eru t.d. þessar: 1962 var vinnutími þeirra að meðaltali 2918 stundir. Það þýðir, að yfirvinna þessara manna er 2 1/2 mánuður á ári. 1963 var vinnutíminn 3017 stundir. Yfirvinnan var orðin 3 mánuðir. 1964, það var reiknað með hálfu árinu og margfölduð sú tala með 2, var vinnutíminn orðinn 3150 stundir eða yfirvinnan tæpir 4 mánuðir. Aðgætið, að þetta er meðaltalsvinnutími heillar starfsgreinar, sem þýðir auðvitað, að margir hafa unnið enn þá lengri vinnutíma. Það óhugnanlega er sem sagt, að vinnutíminn er alltaf að lengjast frá ári til árs. Einstakir starfshópar fara jafnvel upp í 3804 stundir samkv. þessari rannsókn. Það þýðir rúmlega 7 mánaða yfirvinnu á ári. Ég get bætt við, að samkv. þessari rannsókn á vinnutímanum er til, að meðaltal heillar starfsgreinar fari upp í 3678 stundir og menn hafi þannig fullra 6 mánaða aukavinnu á ári. Hér er slíkt vandamál á ferðinni, að fyllsta þörf er góðs samstarfs við að leysa það. En nú virðist stefnt í aðra átt. Samstarfs hefur ekkí verið leitað í þessu máli. Góðum úrræðum hefur verið hafnað. En sú eina leiðin, sem stefnir þráðbeint til ófarnaðar í efnahagsmálum, hefur verið valin. Slíkt er gæfuleysi hæstv. fjmrh. í þessu máli. Að lokum skorar Alþb. enn einu sinni á hv. þm. stjórnarflokkanna að hugleiða nú vandlega, hvílíkum framtíðarmöguleikum er spillt með samþykkt þessa skaðlega og alóþarfa frv., og til hæstv. ríkisstj. beinir Alþb. þeim eindregnu tilmælum enn á ný að bregða nú á hið viturlegasta ráð og draga frv. um söluskatt til baka, eins og gert var með þvingunarlagafrv. fyrir ári og allir, sem að þeirri athöfn stóðu, höfðu sóma af, en ekki vansa. Verði frv. mót vonum ekki tekið aftur og samkomulags leitað og komi það því til atkv., leggur Alþb. til, að frv. verði fellt. Góðir hlustendur. Ég býð góða nótt og leyfi mér að óska hlustendum nær og fjær gleðilegra jóla og góðs komandi árs.



Herra forseti. Verðbólga hefur tröllriðið íslenzku efnahagslífi síðustu áratugina tvo og raunar lengur þó. Allar ríkisstj. á þessu tímabili hafa komizt í kast við þessa óvætti og lengst af beðið ósigur í þeirri viðureign, sumar meiri, en aðrar minni. Verðlag og kaupgjald hefur hækkað á víxl. Sá ávinningur, sem almenningur hefði átt að hafa af aukinni framleiðslu þjóðarinnar, hefur horfið í verðbólguhítina. Sparifé landsmanna hefur verið stórlega skert. Gengi krónunnar hefur verið fellt æ ofan í æ og vantrú manna á sparifjáreign stundum aukizt stórkostlega, en sparifjársöfnun er þó, eins og kunnugt er, undirstaða heilbrigðs efnahagslífs. Allt þetta er gömul saga, sem flestir þekkja. Það var því mikill viðburður, þegar stærstu launþegasamtök landsins, Alþýðusamband Íslands, gáfu kost á því s.l. vor að ganga til samstarfs við ríkisstj. í baráttunni við þetta fyrirbrigði. Ríkisstj. tók þessu boði fegins hendi, og samkomulag var gert og undirritað 5. júní s.l. um þetta. Að þessu samkomulagi stóðu 3 aðilar: Alþýðusambandið, vinnuveitendasamtökin og ríkisstj. Voru því allar líkur til, þar sem þrír svo sterkir aðilar stóðu að þessu, að árangur mundi nást. En nú er ríkisstj. borið á brýn, að hún hafi rofið þetta samkomulag með þeirri hækkun á söluskatti, sem farið er fram á í því frv., sem nú er verið að afgreiða. Þetta eru þungar ásakanir, ef réttar væru, og því sjálfsagt að athuga þær nokkuð. Vísitala framfærslukostnaðar var, þegar samkomulagið var gert, 163 stig. Hún var enn í októbermánuði s.l. 163 stig eða óbreytt frá því að samkomulagið var gert, en þá var því lofað af hálfu ríkisstj. að halda verðlagi óbreyttu með niðurgreiðslum, ef þörf krefði, þangað til Alþingi kæmi saman, enda tæki það þá málið í sinar hendur til ákvörðunar. Við þetta loforð hefur því verið fyllilega staðið. En hvernig var hægt að gera þetta? Öllum var ljóst, að búvöruverð hækkaði mjög mikið á s.l. hausti, eða um 11.7%, samkv. þeim lögum, sem um það gilda, en þau kveða á um sjálfvirka hækkun þessara vara, þannig að kaup bóndans hækki til jafns við kaup verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna. Þessa hækkun varð því að greiða niður. Er talið, að þessi niðurgreiðsla til áramóta eða kannske réttara auknar niðurgreiðslur ríkissjóðs þetta tímabil hafi kostað um 68 millj. kr. Á ársgrundvelli er talið, að þær mundu nema um 228 millj. kr. Er nú komið til kasta Alþingis, hvað gera skuli. Á að hætta þessum niðurgreiðslum og láta hækkunina á landbúnaðarvörunum fara út í verðlagið? Það mundi hækka framfærsluvísitöluna um 7.40 stig eða um 4 1/2-5%. Eða á að halda niðurgreiðslunum áfram, og á hvern hátt á að afla ríkissjóði tekna til þess að mæta þessum gjöldum? Ég held, að það samrýmist hagsmunum allra bezt að halda niðurgreiðslunum áfram. Þó að tekna verði aflað í þessu skyni, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., þá hækkar vísitalan og framfærslukostnaðurinn miklu minna en ef niðurgreiðslunum verður hætt, og hin rétta hækkun á búvörunum fer út í verðlagið. Launþegar fá hækkunina uppborna í kauphækkun í báðum tilfellum í samræmi við hækkun framfærsluvísitölunnar, en kauphækkunin verður minni, ef niðurgreiðslunum verður haldið áfram, vegna þess að verðlagið hækkar minna. Kauphækkanir, sem atvinnuvegirnir verða að greiða, verða því minni og möguleikarnir til þess að komast af meiri. Með því að halda verðinu á búvörunum niðri aukast líka möguleikarnir á sölu þeirra innanlands og útflutningsbætur ríkissjóðs þeirra vegna verða eitthvað minni. Að mínu viti ber því allt að sama brunni. Niðurgreiðslunum ber að halda áfram. Spurningin er í mínum huga aðeins sú, hvernig ríkissjóður eigi að afla tekna á móti. Það, sem fyrst kemur til álita, er, hvort tekjuáætlun fjárlaganna sé of lág, eins og stjórnarandstaðan hefur haldið fram, þannig að ef hún væri rétt áætluð, þyrfti engar nýjar tekjur á móti. Þetta er fráleitt, eins og hæstv. fjmrh, hefur gert hér grein fyrir fyrir stundu. Þó að tekjuafgangur hafi orðið nokkur árin 1962 og 1963, þá er allt útlit fyrir, að jafnvel halli muni verða á árinu 1964, og tekjuáætlunin, eins og hún nú er í fjárlagafrv. fyrir árið 1965, er svo þanin, að ég er mjög hræddur um, að hún muni ekki standast, hvað þá, ef hún væri hækkuð, svo að nokkru nemi, svo að maður nefni ekki ósköpin að bæta við hana yfir 200 milljónum króna. Þá hefur verið minnzt á að nota tekjuafganginn frá 1962 og 1963, eins og hér hefur komið fram í umr., sem lagður hefur verið í jöfnunarsjóð og geymdur er. Það er einnig fráleitt að mínu viti. Fjárlög á ekki að semja með vísvitandi greiðsluhalla og alveg sérstaklega ekki á góðæristímubilum eins og þeim, sem við höfum átt við að búa upp á síðkastið. Til jöfnunarsjóðsins á fyrst að grípa, þegar hallar undan fæti eða þegar ófyrirsjáanleg óhöpp steðja að. Til þess að standast fyrirsjáanleg útgjöld ríkisins verður að afla tekna á móti. Alltaf getur eitthvað það komið fyrir, sem gerir það að verkum, að grípa þurfi til varasjóðsins, og þá er ekki gott, að búið sé að éta hann upp. Ég tel því þessa leið ekki heldur færa. Þá hefur verið spurt: Er ekki hægt að draga úr útgjöldum ríkisins, spara, svo að á þann hátt megi fá peninga til þess að standa undir hinum nýju niðurgreiðslum? Þetta er hægt, a.m.k. fræðilega séð. En því miður er þetta aðeins fræðilegur möguleiki. Útgjöld ríkisins til heilbrigðismála, menntamála, almannatrygginga og félagsmála nema litlu minna en helmingi af öllum útgjöldum ríkisins. Þessi útgjöld þyrfti miklu fremur að auka en minnka. Í beinum rekstrarútgjöldum ríkisins og ríkisstofnana eru sjálfsagt líðir, sem orka tvímælis. En þeir nema ekki nema svo litlu broti úr heildarútgjöldunum, að þeir hafa mjög takmarkaða þýðingu í þessu sambandi. Þá er vart annað eftir en opinberu framkvæmdirnar, en framlög til þeirra munu í heild nema um 500 millj. kr. úr þeim mætti að sjáifsögðu draga og kannske sérstaklega þegar eftirspurnin eftir vinnuafli er jafnmikil og nú. En þörfin fyrir þessar framkvæmdir er brýn, og því fer víðs fjarri, að hægt sé með þessari upphæð að verða við nema broti af þeim óskum, sem fram hafa komið í þessu efni. Enda er það svo, að þeir, sem hafa þetta sparnaðartal mest uppi nú, þ.e.a.s. Framsfl., þeir báru fram á einu þskj. nú við 2. umr. fjárl. till. um hækkun um rúmar 200 millj. kr. án þess að gera ráð fyrir nokkrum tekjum á móti. Þetta voru auðvitað óábyrgar yfirboðstill., sem engum af tillögumönnunum hefði dottið í hug að flytja, ef þeir hefðu verið í stjórnaraðstöðu og þurft að bera ábyrgð gerða sinna. En nákvæmlega sömu afstöðu taka þeir nú í þessu máli, sem halda því fram, að hægt sé í einu vetfangi að hækka niðurgreiðslur úr ríkissjóði um rúmar 200 millj. kr., án þess að nokkurra tekna sé aflað á móti. Sá tekjuauki, sem fæst af hækkun söluskattsins um 2% samkv. því frv., sem fyrir liggur, er næstum því alveg sama upphæðin og hækkun niðurgreiðslnanna nemur, fyrst og fremst vegna verðhækkana landbúnaðarins s.l. haust. Þegar því er slegið föstu, að þessar niðurgreiðslur séu nauðsynlegar, er nauðsynlegt að afla tekna á móti, og söluskatturinn er að mínu viti ódýrasta og að mörgu leyti hagkvæmasta leiðin. Hv. þm., sem síðast talaði hér, Hannibal Valdimarsson, las nokkur ummæli, sem Alþýðuflokksmenn hefðu áður haft um söluskattinn, og það má vel vera, að það sé rétt með farið. En ég vil í þessu sambandi vekja athygli á, að það, sem er rétt í einn tíma, þarf ekki alltaf að vera það, og ég vil líka benda á, að Alþfl. bæði hér og annars staðar hefur í seinni tíð hallazt meira að því að afnema beinu skattana og færa þá yfir á hina óbeinu skatta. Þetta er ekki einasta skoðun okkar hér í þessu landi, þar sem bæði ég hef borið fram þáltill. um, að þetta mál verði rækilega athugað, en þetta er skoðun Alþfl.-manna í öllum nágrannalöndum okkar. Ég veit ekki betur en að á Norðurlöndunum öllum sé tekinn hár söluskattur, og eins og hér kom fram áður í umr., hækkaði Alþfl.-stjórnin í Noregi sinn söluskatt nú í þessum mánuði úr 10% og upp í 12% og taldi rétt, og svo að ég fari nú enn lengra og nær hv. þm. sjálfum, vil ég geta þess, að söluskatturinn í Sovétríkjunum er enn miklu hærri, og stendur kannske það stjórnarfar og efnahagskerfi þó nær honum en mér a.m.k. Þessi leið, söluskattsleiðin, hækkar framfærslukostnaðinn minnst og gefur atvinnuvegunum minnsta útgjaldahækkun, eða um 2%, en launþegar fá framfærslukostnaðaraukninguna uppborna. Þegar ég nefni 2%, þá er það hækkun, sem verður vegna söluskattsins. Þegar talað er um 3%, eins og heildarhækkunin verður, koma þar líka aðrar hækkanir til greina. Að hér sé um nokkra brigð á júnísamkomulaginu að ræða, er fjarri sanni að mínu viti og öll brigzl í því sambandi úr lausu lofti gripin. Niðurgreiðslurnar voru í fjárlagafrv. áætlaðar 336 millj. kr. Nú bætast við 207 millj., og verður þá niðurgreiðsluupphæðin 543 millj., þar af til annarra vörutegunda en landbúnaðar 57 millj. Til niðurgreiðslu á landbúnaðarvörum fara því 486 millj. kr. Þar við bætast svo útflutningsbæturnar á útfluttar landbúnaðarafurðir, sem í fjárlagafrv. eru áætlaðar 188 millj. kr. og hafa hækkað gífurlega síðan í fyrra. Verður þetta samtals, niðurgreiðslur og útflutningsbætur, 731 millj. kr. á móti 336 millj. í ár eða hækkun um 400 millj. Þetta eru athyglisverðar tölur. Því er að vísu haldið fram, að niðurgreiðslurnar séu gerðar vegna neytendanna, og er að vissu leyti rétt. En neytendurnir verða samt sem áður að borga fyrir þessar neyzluvörur sínar miklu hærra verð en sams konar vörur eru seldar fyrir í nágrannalöndunum, þrátt fyrir þessar gífurlegu niðurgreiðslur. Við skulum t.d. taka smjörið. Mér er tjáð, að verðið til framleiðandans hér sé 157 kr. fyrir kg. Verð til neytenda innanlands mun vera 90 kr. Verðið, sem fæst fyrir útflutt smjör, mun vera 34 kr. fyrir kg. Ríkissjóður verður því að borga 67 kr. með hverju kg, sem selt er innanlands, en samt er það 56 kr. dýrara en fæst fyrir það erlendis. Með því, sem út er flutt, verður ríkissjóður að borga 123 kr. með hverju kg, og söluverðið til útlanda er aðeins 21% af kostnaðarverðinu. Svipað mun vera um aðrar mjólkurafurðir. Og út á þetta er svo verið að byggja hvert mjólkurbúið eftir annað um allt land. Sauðfjárafurðirnar munu ekki vera jafnþungar á fóðrum hjá ríkissjóði, en allþungar þá, og skal það ekki frekar rakið hér nú. Það er ekki óeðlilegt, að ýmsir séu áhyggjufullir yfir þessari þróun mála, þegar heildarútgjöld ríkisins vegna niðurgreiðslna og útflutningsbóta landbúnaðarins eru orðin 674 millj. kr. á ári, eða meira en 100 þús. kr. á hvert einasta býli í landinu að meðaltali, og vörurnar þó seldar neytendum hér fyrir miklu hærra verð en þær eru seldar í nágrannalöndunum. Ég er ekki með þessu að halda því fram, að bændur séu ofhaldnir af því verði, sem þeir fá fyrir afurðir sínar. En spurningin er aðeins sú, hvort þjóðarbúskapur Íslendinga þoli þessar miklu niðurgreiðslur og útflutningsbætur úr ríkissjóði og tilsvarandi skattheimtu af landsfólkinu án þess að ríða slig á aðra atvinnuvegi, eins og t.d. sjávarútveginn. Það er allt of auðvelt svar að stimpla þá, sem áhyggjur hafa út af þessu, sem óvini landbúnaðarins og að allt sé í lagi, ef þeir bara þegi. En það eru miklu fleiri menn í landinu heldur en bændur. Það þarf líka að hugsa um afkomu neytendanna og um afkomu annarra atvinnuvega, sem líða undir þessu kerfi landbúnaðarins, og mér finnst sannast sagna furða, hversu lengi þeir hafa þagað möglunarlaust. Og þó þykir mér skörin færast upp í bekkinn og raunar vera kaldhæðni örlaganna, þegar sá flokkur, sem hér á Alþingi telur sig mestan forsvarsmann bænda og landbúnaðar yfirleitt, telur sig þess umkominn að berjast hatrammlega á móti því, að þjóðin leggi á sig nokkra skatta, til þess að ríkissjóður geti með einhverjum hætti staðið undir þessum hundruðum millj. til niðurgreiðslna og útflutningsbóta landbúnaðarins, því að það er óumdeilanleg staðreynd, að sú hækkun, sem hér er verið að gera á söluskattinum nú, á rót sína að rekja og er bein afleiðing af hækkun landbúnaðarvöruverðsins s.l. haust og af þeim hækkuðu niðurgreiðslum, sem ríkissjóður tók á sig í því sambandi. Sú upphæð, sem söluskattshækkunin gefur, er nálega alveg sú sama og landbúnaðarvörurnar hækkuðu um s.l. haust og ríkissjóðurinn greiddi niðar. Ef þess vegna hefði ekki komið til þessarar hækkunar á búvörunum s.l. haust, hefðum við ekki heldur þurft að leggja á neinn nýjan skatt nú. Þessi landbúnaðarpólitík, sem nú er rekin, og það kerfi, sem við hana er bundið, stenzt ekki miklu lengur. Hvað á að koma í staðinn, get ég ekki sagt, en hvort sem núverandi stjórn situr lengur eða skemur eða önnur tekur við, hlýtur það að verða verkefni íslenzkrar ríkisstj. í mjög náinni framtíð að finna einhverja raunhæfa lausn á þessum málum, lausn, sem gerir hvort tveggja í senn, tryggir bændum sæmilega afkomu og fellur að öðrum þáttum þjóðarbúskaparins, án þess að ríða á þá slig. Það hefur oft komið fram í umr. um þetta mál og nú síðast hjá Hannibal Valdimarssyni, hv. 5. þm. Vestf., sem siðast talaði, að hlutur sjávarútvegsins væri smár hjá þessari ríkisstj. Og satt er það, að þegar niðurgreiðslur og útflutningsbætur landbúnaðarins eru bornar saman við framlög til sjávarútvegsins úr ríkissjóði, er þar allmikill munur á. En á það vil ég benda í því sambandi, að ríkissjóðsframlög til atvinnuveganna eru ekki réttur mælikvarði á afkomuna. Sá atvinnuvegur, sem kemst sæmilega af, þarf ekki á ríkisframlagi að halda. Og hvar er íslenzka þjóðin stödd, ef allir atvinnuvegir eru orðnir háðir framlögum úr ríkissjóði, og hver á þá að greiða ríkissjóði þær tekjur, sem afla þarf á móti? Auðvitað á það að vera markmiðið, að búið sé þannig að höfuðatvinnuvegunum, að þeir geti staðið undir sér og þurfi ekki á framlögum úr ríkissjóði að halda. Á þessu yfirstandandi ári, sem nú er bráðum á enda, voru þrenns konar framlög veitt sjávarútveginum: í fyrsta lagi frystihúsunum, í öðru lagi sjómönnum og í þriðja lagi togurunum. Allir þessir styrkir voru um 40-50 millj. kr. hver um sig, eða samtals í kringum 140 millj. eða tæplega það. Frystihúsunum var veittur þessi styrkur vegna þess, að vinnulaun höfðu hækkað á árinu 1963 um ekki 3%, eins og nú er gert ráð fyrir, heldur 30%, sem skapaði þeim mikla örðugleika. Styrkurinn var þó ekki veittur sem rekstrarstyrkur, heldur til útvegunar á vélum og tækjum, til vinnuhagræðingar, þannig að kostnaðurinn við vinnsluna gæti lækkað. Hann var ekki hugsaður sem varanlegur styrkur, heldur í þetta skipti og í þessu ákveðna augnamiði. Annar liðurinn var ákveðinn til sjómannanna vegna þess, að talið var nauðsynlegt að bæta fiskverðið, og var það hækkað með þessu um 6% fyrri hluta ársins og 4% síðari hlutann. Ekkert er enn vitað um, hvert fiskverðið verður næsta ár, og því útilokað á þessu stigi að fara að gera ráð fyrir að bæta það, sem maður veit ekkert, hvað er eða verður. Þriðja liðnum, styrknum til togaranna, er haldið svipuðum og áður, þar sem því miður er vitað um hina lélegu afkomu togaranna nú eins og fyrr. Sú upphæð er tekin á fjárlögum. Það er raunar furðulegt, að þeir menn, sem stóðu að því í fyrra að hækka kaupið hjá frystihúsunum um 30%, skuli nú hafa svo þungar áhyggjur af kauphækkun vegna söluskattsins o. fl. um rúm 2%. Það sýnir alvöruna, sem í þessum bægslagangi felst. Það er alveg sama, hvernig þessu máli er velt og snúið. Eftir þá hækkun, sem varð á landbúnaðarvöruverðinu s.l. haust, var ekki unnt að komast hjá því að afla ríkissjóði tekna til að greiða þessa verðhækkun niður. Hefði henni verið sleppt út í verðlagið og ekkert gert, hefði vísitalan hækkað um 7.40 stig. Niðurgreiðslurnar koma ekki af sjálfu sér, og söluskattshækkunin um 2% veldur þó ekki meiri hækkun en sem svarar 3% af kaupi með annarri hækkun, sem ekki hefur verið hægt að komast hjá. Andmæli stjórnarandstöðunnar gegn þessari leið eru að mínu viti óraunhæf og ekkert tillit takandi til þeirra. Þau eru aðeins óraunhæfur áróður og verða að skoðast samkv. því. - Ég óska svo öllum gleðilegra jóla og góðs og farsæls nýárs.



Herra forseti. Það er stórkostleg fáfræði hjá hæstv. félmrh., að dýrtíðin stafi af landbúnaðinum eða of góðum kjörum bændastéttarinnar. Dýrtíðin stafar af hagsmunum og hagsmunabaráttu stórgróðamanna, en ríkisstj. er vesæll þjónn þeirra, eins og ég mun síðar víkja að. Hæstv. fjmrh. gekk illa að verja slælega innheimtu stóreignaskattsins. Öllum þeim dómstólamálum, sem risið hafa út af skattinum og einhverju skipta, er nú lokið. Því ætti að innheimta eftirstöðvar hans, sem eru 25 millj., með sama hætti og aðra skatta. Fjmrh. hefur látið sér nægja að innheimta aðeins 400 þús. kr. á þessu ári. Það sýnir, að fjmrh. innheimtir öðruvísi af stóreignamönnum en launamönnum, sem margir hverjir hafa aðeins fengið kvittanir í launaumslögum sínum nú fyrir jólin. Hæstv. ráðh. hafa mjög reynt að gera það tortryggilegt í þessum umr., að framsóknarmenn hafi við 2. umr. fjárlaganna flutt till. um nokkra hækkun á framlögum til verklegra framkvæmda og ýmissa rannsókna í þágu atvinnuveganna. Hæstv. ráðh. hafa sagt, að það geti ekki samrýmzt að flytja till. um hækkun þessara útgjalda og vera jafnframt á móti hækkun skatta. Af þessu gæti ekki annað hlotizt en tekjuhalli hjá ríkinu. Þessu er mjög auðvelt að mótmæla. Framsóknarmenn hafa sýnt fram á það með glöggum rökum, að samkv. venju áætlaði ríkisstj. tekjurnar of lágt á fjárlagafrv. og því væri hægt að hækka nokkuð framlög til umbótamála, án þess að hækka þyrfti skatta eða láta verða halla á ríkisrekstrinum. Reynsla undanfarinna ára styrkir vissulega þessi rök framsóknarmanna. Þegar framsóknarmenn fluttu svipaðar till. við afgreiðslu fjárlaga 1962 og 1963, sögðu talsmenn stjórnarflokkanna, að þetta mundi leiða til tekjuhalla. Hæstv. fjmrh. sór þá og sárt við lagði, alveg eins og nú, að það væri búið að athuga tekjuáætlunina vandlega og hún gæti alls ekki verið hærri. Framsóknarmenn sögðu hins vegar, að hún væri of lágt áætluð. Reynslan hefur staðfest, að framsóknarmenn höfðu rétt fyrir sér. Bæði þessi ár fóru tekjurnar svo langt fram úr áætlun fjárlaga, að það hefði ekki aðeins verið hægt að fullnægja öllum hækkunartillögum framsóknarmanna, heldur einnig að lækka skattana nokkuð til viðbótar, án þess að halli yrði hjá ríkinu. Astæðan til þess, að framsóknarmenn hafa flutt umræddar hækkunartill. nú og á undanförnum þingum, hefur verið sú, að þeir hafa talið rétt að binda umframtekjur ríkisins fyrir fram og verja þeim til gagnlegra framkvæmda og reyna þannig að girða fyrir, að þær færu í sukk og eyðslu hjá ríkisstj. Það er ekki óeðlilegt að athuga í framhaldi af þessu, hvers vegna hæstv. ríkisstj. hefur kappkostað svo mjög ranga tekjuáætlun fjárlaganna á undanförnum árum, en 1962 voru tekjurnar of lágt áætlaðar um 303 millj. kr. og 1963 um 323 millj., og í ár munu umframtekjurnar einnig skipta hundruðum millj. kr. Ástæðan fyrir þessari röngu tekjuáætlun ríkisstj. er sú stefna hennar að hafa hemil á kaupgetunni í landinu með því að leggja á hærri opinberar álögur en ríkið raunverulega þarf og hafa þannig ríflegan greiðsluafgang hjá ríkinu. Það hefur hins vegar ekki þótt heppilegt að láta það sjást á fjárlögum, að stefnt var að því að hafa skattana úr hófi fram, og því hefur verið horfið að því ráði að áætla tekjurnar allt of lágt. Það er bersýnilegt af því skattafrv., sem hér liggur fyrir, að ríkisstj. hefur enn ekki fallið frá áðurnefndri stefnu sinni. Þeirri skattahækkun, sem hér er til umr., er fyrst og fremst ætlað að tryggja greiðsluafgang hjá ríkissjóði. Athyglisvert er, að í greinargerð um efnahagsmál Íslands, sem Efnahagssamvinnustofnunin í París hefur nýlega birt, er bent á það sem aðalúrræðið gegn verðbólgu á Íslandi, að íslenzka ríkið hafi ekki minni tekjuafgang á árinu 1965 en sem svarar 1 1/2% þjóðartekna, en það er álíka upphæð og skattahækkunin, sem felst í þessu frv., eða um 300 millj. kr. Það er opinbert leyndarmál, að skýrslur og till. Efnahagssamvinnustofnunarinnar í París eru fyrst og fremst byggðar á upplýsingum og till. viðkomandi ríkisstj. Það kom líka glöggt fram í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan, að hann taldi nauðsynlegt að hafa ríflegan greiðsluafgang hjá ríkissjóði. Því skal ekki neitað, að það getur stundum verið hyggilegt að hafa nokkurn greiðsluafgang hjá ríkissjóði. Þetta gildir þó einkum, þegar greiðsluafgangurinn er fenginn með aukinni hagsýni í rekstri og sparnaði, sem verður til á þann hátt. Þetta er hins vegar ekki aðeins óhyggilegt, heldur stórhættulegt, þegar greiðsluafgangurinn er fenginn með nýjum sköttum, sem auka dýrtið og verðbólgu og leiða til nýrra kauphækkana. Þess vegna er erfitt að hugsa sér öllu meira óhappaverk en það, sem hæstv. ríkisstj. er hér að vinna, Það sýnir líka þá sorglegu staðreynd, að hæstv, ríkisstj. hefur ekkert lært af reynslu seinustu ára, en sú reynsla sýnir glöggt, að óðaverðbólga hefur öðru fremur stafað af því, að ríkið hefur lagt á hærri skatta en þörf hefur verið fyrir. Þetta hefur skert hag almennings og knúið hann til kauphækkana og kjarabaráttu. Hæstv. ríkisstj. tilkynnti, þegar hún kom til valda, að hún ætlaði sér mörg og stór verkefni, en eitt var sett ofar öllu öðru. Það var stöðvun verðbólgu og stöðugt verðgildi peninga. Í þessu fremur öllu öðru skyldi fólgin sú viðreisn, sem hæstv. stjórn talaði hátt og mikið um. Stjórnarformaðurinn sagði líka réttilega, að ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, væri allt annað unnið fyrir gýg. Þess vegna yrði stöðvun hennar að ganga fyrir öllu öðru. Ég hygg, að í dag séu ekki margir menn í stjórnarflokkunum, sem haldi því fram, að stjórninni hafi tekizt að efna þetta loforð sitt, Oft hefur íslenzka þjóðin búið við dýrtíð og óðaverðbólgu, en aldrei þvílíka sem í valdatið núv. ríkisstj. Ég hygg jafnframt, að erfitt væri að finna ríkisstj. í öðru lýðræðislandi, sem væri ekki löngu búin að segja af sér eftir að hafa svo fullkomlega vanefnt meginloforð sitt. Í hverju öðru lýðræðisríki eru gerðar slíkar kröfur til orðheldni forustumanna, að þeir verða að segja af sér, ef þeir bregðast mikilvægustu loforðum sínum. Það er ein mesta hættan, sem vofir yfir frjálsu þjóðfélagi á Íslandi í dag; að menn gera orðið allt of litlar kröfur til orðheldni og loforða stjórnmálamanna. Meðan kjósendur gera ekki meiri kröfur í þeim efnum, geta þeir ekki gert sér vonir um heiðarlegt stjórnarfar. Þekktur brezkur stjórnmálamaður svaraði ekki út í bláinn, þegar hann var spurður um, hver ætti að vera meginkrafa til stjórnmálamanns, og hann svaraði: „Orðheldni.“ En hvers vegna hefur hæstv. ríkisstj. misheppnazt að framfylgja þessu meginloforði sínu? Ekki verður kennt um erfiðu árferði, því að aldrei hefur góðæri af hálfu náttúrunnar verið meira á Íslandi né hagstæðara verðlag á útflutningsvörum en einmitt á undanförnum árum. Engin íslenzk ríkisstj. hefur því fengíð betra tækifæri til að koma fótum undir traustan og heilbrigðan efnahag. Það er kaldhæðni örlaganna, að á tíma þessa mikla góðæris skuli menn vera kvíðafullir og spyrja: Hvar endar þetta? Hvenær stöðvast verðfall krónunnar? Fer þetta á sömu leið hér og í Þýzkalandi eftir fyrri styrjöldina? Í þessum ugg og ótta, sem er sízt minna áberandi meðal stjórnarsinna en stjórnarandstæðinga, felst meira vantraust á stjórnina og stefnu hennar en með orðum væri lýst. En hvers vegna er þetta svona? Hæstv. ráðh. segja, eins og hæstv. félmrh. hér áðan, að framsóknarmenn og kommúnistar hafi espað upp bændur og verkalýð og fengið þessar stéttir til að gera óhóflegar kröfur og stjórnin hafi ekki fengið rönd við reist. Hvað segja hagskýrslur um þessar fullyrðingar hæstv. ráðh.? Hagskýrslur segja, að bændastéttin sé tekjulægsta stétt landsins. Hagskýrslur segja, að eini þátturinn í framleiðslukostnaði atvinnuveganna, sem er lægri hér en í nágrannalöndum okkar og það miklu lægri, er kaup verkalýðsins. Fleira þarf ekki vitnanna við um það, að það er ekki kaup bænda og verkalýðs eða óhóflegar kröfur þessara stétta, sem valda því, hvernig komið er. En hverjar eru þá orsakir sívaxandi öngþveitis í íslenzkum efnahagsmálum þrátt fyrir góðærið? Orsökin er framar öllu öðru röng stjórnarstefna. Hæstv. ríkisstj. byggir stefnu sína á þeirri úreltu íhaldshagfræði, að lausn efnahagslegra vandamála sé fólgin í því að halda sem mest niðri kaupgetu almennings, en láta fjáraflamenn hafa sem mest olnbogarými til athafna, þótt það þrengi að framtaki hinna mörgu, sem hafa minni fjárráð og minni aðgang að lánsfé. Til þess að halda kaupgetu almennings í skefjum hefur verið nokkurn veginn föst regla, að sérhverjum kauphækkunum væri mætt með enn meiri verðhækkun í formi gengisfellingar eða hækkandi skatta. Afleiðing þessarar stefnu hæstv. ríkisstj. er sú, að kaupmáttur daglauna verkamanns er minni nú en hann v ar fyrir 6 árum þrátt fyrir stórauknar þjóðartekjur. Til þess að tryggja útvöldum fjáraflamönnum sem mest athafnafrelsi hefur stjórnin tekið upp stórfelld lánsfjárhöft, sem hafa dregið úr framtaki hinna mörgu, sem ekki hafa notið náðar í bönkunum, og jafnhliða hefur hún fellt niður allar hömlur gegn ónauðsynlegum og ótímabærum framkvæmdum einstaklinga og fyrirtækja. Afleiðingin hefur orðið sú, að einstakir fjáraflamenn hafa getað skapað sér stórfellda gróðaaðstöðu og algjört handahóf og ringulreið hefur skapazt í framkvæmdamálum. Þessi stefna dýrtíðar, lánsfjárhafta og skipulagsleysis í fjárfestingarmálum hefur leitt til þess, að þjóðarauðurinn og þjóðartekjurnar hafa lent æ meira á fáar hendur, en fjöldinn allur borið skertan hlut frá borði, eins og bezt sést hér í Reykjavík, þar sem eru hinar miklu skrifstofuhallir og lúxusbyggingar milljónamæringanna annars vegar, en samdráttur í íbúðarhúsabyggingum almennings hins vegar. Ofan á allt þetta hefur svo bætzt hin nýja stefna í skattamálum, sem hefur verið fólgin í því að færa byrðarnar af breiðu bökunum yfir á veiku bökin, en enginn skattur þjónar betur þeim tilgangi en söluskattur, en leggst á allar vörur í smásölu. En þetta hefur ekki aðeins verið gert með söluskattinum, heldur með breytingum á öðrum sköttum. Hlutur fyrirtækja og stóreigna í tekjuskatti og útsvörum hefur farið síminnkandi undanfarin ár, en hlutur launafólks aukizt að sama skapi. Svo langt hefur verið gengið í þessum efnum, að eitt stjórnarblað, Alþýðublaðið, gat ekki orða bundizt 31. júlí s.l., eða rétt eftir að skattskráin birtist, en þá fórust því svo orð í forustugrein: „Annað atriði vekur vaxandi gagnrýni borgara í öllum flokkum. Hlutur fyrirtækja, annarra en Loftleiða, í skattabyrðinni er ótrúlega lítill, og fjöldi fyrirtækja með milljónaveltu greiðir ekki meira en miðlungs fastlaunamenn af opinberum gjöldum. Góðæri hefur verið mikið, og hvers kyns fyrirtæki hafa fengið að styrkja sig til muna síðustu ár. Byggingar og aðrar framkvæmdir þeirra sýna ótrúlega fjárhagsgetu. Þessir aðilar verða hér á landi eins og annars staðar að bera mun meira af þunga skattabyrðanna.“ Þetta voru ummæli Alþýðublaðsins 31. júlí í sumar, þegar verið var að róa launþega vegna háu skattanna. Af þessum ummælum hefði vissulega mátt ætla, að fyrsta skattafrv., sem ríkisstj. lagði fram á eftir, hljóðaði ekki um hækkun söluskatts, sem leggst með hlutfallslega miklu meiri þunga á fátæka en ríka. Sú hefur þó orðið reyndin. Hæstv. ríkisstj. stendur enn sem fyrr trúan vörð um hagsmuni hinna ríku, og hennar eina stóra stefnumið er enn sem fyrr að skerða kaupgetu almennings. Ég hygg, að það sé næstum öllum ljóst, nema ef vera kynni hæstv. ráðh., að með því frv., sem hér er til umr., hefur verið höggvið í hinn sama knérunn oftar en gæfulegt er. Fyrir verkalýðsstéttir landsins er ekki hægt að una því, að þeim samstarfsvilja, sem þær sýndu á s.l. vori, sé svarað á þennan hátt. Ég tek því eindregið undir þá áskorun til ríkisstj., að hún fresti afgreiðslu þessa frv. og hefji samninga við stéttasamtökin og andstöðuflokkana um lausn efnahagsmála á breiðum grundvelli. Geri ríkisstj. það ekki, þá sýnir hún, að hún vill stríð, en ekki samninga við verkalýðshreyfinguna, og hún mun þá líka fá stríðið. Ef verkalýðshreyfingin sættir sig við þá stefnu, sem felst í þessu frv., getur hún alveg eins vel hætt starfsemi sinni. Það munu margir spyrja: Ef ríkisstj. velur stríðsleiðina með því að samþ. þetta frv., hvar endar þetta? Eg skal játa, að ég er ekki réttur maður til að svara þeirri spurningu, hver verði endir þeirrar óðaverðbólgu, sem þá er verið að magna. En eitt þori ég að fullyrða. Þetta endar ekki vel, nema það takist að draga úr hagsmunaátökum og efla meiri einhug hjá þjóðinni um sjálfstæði hennar og sókn til betri lífskjara. Þessi nauðsynlega eining getur hins vegar aldrei náðst, á meðan sérhagsmunir gróðamanna skipa öndvegi hjá stjórnendum landsins. Hennar stóru og fjölmennu stéttir geta ekki og mega ekki una því að búa við miklu lakari kjör en eðlilegt er vegna þess eins, að fjáraflamenn og braskarar eru látnir leika lausum hala. Því er það grundvallaratriði þeirrar endurreisnar, sem hér þarf að verða, að hnekkt verði þeirri sérhagsmunastefnu, sem fylgt er af núverandi ríkisstj. Það er ekki sízt verkefni þeirra manna í stjórnarflokkunum, sem sjá þetta og skilja, að vinna að slíkri stefnubreytingu. - Ég óska svo öllum áheyrendum mínum gleðilegra jóla.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Flestir minnast þess, að ekki var vænlegt um að litast í efnahagslífi landsins rétt fyrir jólin í fyrra. Þá hafði að vísu tekizt að ná samningum og þó einungis til skamms tíma í víðtækustu verkföllum, sem hér hafa verið háð, en með þeim árangri, að almennt kaupgjald hafði hækkað um nær 30% á árinu. Var það langt umfram gjaldgetu atvinnuveganna, og munu fæstir hafa búizt við, að komizt yrði hjá verðfalli á íslenzku krónunni og nýjum stórátökum á þessu ári. Allt snerist þetta á betra veg. Vinnufriður hefur verið að mestu og krónan haldið gildi sínu. Hér hafa ýmsar orsakir verið að verki: góð aflabrögð, ýmsar ráðstafanir stjórnvalda og siðast, en ekki sízt, júnísamkomulagið. Til að ná því lögðu ýmsir aðilar sig alla fram, og hafa þeir hlotið þakkir flestra fyrir, en ekki allra. Af mismunandi ástæðum gera þó ýmsir of lítið úr þeim kjarabótum, sem í því samkomulagi voru fólgnar, og virðast gleyma annmörkum og kostnaði, sem af því hlaut að leiða. Hér við bætist, að til eru þeir menn, einnig innan veggja Alþingis, sem með öllu móti hafa reynt að gera samkomulagið tortryggilegt. Svo er að sjá sem einn armur Alþb. hafi ætíð verið andvígur samkomulaginu. Í Þjóðviljanum var frá upphafi gert lítið úr þeim ráðstöfunum til styttingar vinnutíma, sem um var samið. Og það voru fleiri en gallhörðustu línukommúnistar, sem voru óánægðir. Á Alþingi hefur talsmaður Framsfl. ögrað umboðsmönnum Alþýðusambandsins með því, að vinnutímastyttingin hafi verið allsendis ónóg, sjálfsagt hefði verið að knýja umsvifalaust fram a.m.k. átta tíma raunverulegan vinnudag. Var þá jafnvel hv. þm. Hannibal Valdimarssyni nóg boðið og sagði, að slíkt yrði ekki gert nema í áföngum á alllöngum tíma. „Tíminn“ hefur engu að síður haldið áfram ögrunum sínum, og í kvöld hafa menn heyrt, að málflutningur hv. framsóknarmanna er mun hófminni en hv. þm. Hannibals Valdimarssonar. Er þessi málflutningur hv. framsóknarmanna gott dæmi hinna gegndarlausu yfirboða, sem eiga sér stað meðal hv. stjórnarandstæðinga og gera þeim þeirra, sem ábyrgir vilja vera, erfitt um að fara sínu fram. Vill þá því miður stundum svo fara, að viljinn reynist helzt til veikur. Þó að gengið væri til júnísamkomulagsins í góðum hug, væri ofmælt að segja, að tekizt hafi að fylgja því í öllu. Einstakir stéttahópar hafa neytt aðstöðu sinnar sér til framdráttar umfram aðra, án þess að forvígismenn Alþýðusambandsins hafi við það ráðið. Ekki kemur mér þó til hugar að bera þeim á brýn nein brigð, hvað þá svik í því sambandi, en meiri varúð mættu sumir málsvarar Alþýðusambandsins hafa sýnt í þessum efnum. Það er með öllu fráleitt, að því skuli haldið fram, að skattaálagningin á s.l. sumri hafi rofið grundvöll eða anda júnísamkomulagsins, eins og þó kom fram . hjá hv. þm. Hannibal Valdimarssyni áðan. Tekjuskattslögin voru samþ. nokkrum vikum áður en júnísamkomulagið var gert. Hvað sem menn segja um gildandi skattstiga, er það óvefengjanlegt, að þeir voru kunnir og öllum tiltækir, þegar samið var í júníbyrjun. Svipuðu máli gegnir um útsvarsstigann í Reykjavík. Þegar til kom, var afsláttur frá honum nokkru meiri en gert hafði verið ráð fyrir í þeim útreikningum, sem aðilar höfðu undir höndum við gerð júnísamkomulagsins. Ástæðurnar til þess, að skattlagningin kom illa við menn á s.l. sumri, voru einkum hinar miklu verðlagsbreytingar, sem orðið höfðu frá fyrra ári, stórhækkað raunverulegt kaupgjald t.d. hjá opinberum starfsmönnum, sem ekki höfðu áttað sig á, hversu miklu meira er tekið í skatta af þeim, sem há laun hafa en lág, og loks, að af þessum sökum höfðu menn greitt hlutfallslega mun minna fyrir fram en ella. Um öll þessi atriði og ýmis fleiri geta menn bollalagt fram og aftur, en ekkert þeirra hafði í sér fólgin nein brigð hvað þá svik á júnísamkomulaginu. En sumir hafa ekki einungis tilhneigingu til að tengja júnísamkomulaginu mál því með öllu óviðeigandi, heldur sýnast hafa gleymt auðsæjum afleiðingum þess. Þá duldist engum, að einmitt vegna þess hlyti verðlag að hækka á næstu mánuðum til viðbótar öðrum verðhækkunum, sem voru fyrirsjáanlegar. Um þetta voru lagðir fram ágizkunarútreikningar, sem aðilar fengu til athugunar, og þó að ekki væri samið um viðbrögð gegn hækkunum, var ýtarlega rætt um, hver viðbrögð kæmu helzt til greina. Ríkisstj. lýsti yfir því, að hún mundi í fyrstu greiða verðhækkanir niður. Enga fasta ráðagerð um slíkt kvaðst hún þó hafa lengur en þangað til þing kæmi saman. Ágreiningur hefur risið um það, hvort nógu ljóst hafi verið, að stjórnin áskildi sér þá að velja hvern kostinn sem væri: hætta þá þegar hinum nýju niðurgreiðslum eða halda þeim áfram til áramóta án nýrrar skattheimtu til að standa undir þeim eða fá nýja skattstofna þegar í stað í því skyni. Það var eingöngu til þess að eyða öllum ágreiningi um skilning á þessu, sem ég beitti mér fyrir því, að skattgjald skv. frv. þessu væri lækkað úr 8% í 7 1/2%. Sú fjárhæð sker ekki úr, þótt hún hafi sína þýðingu. En hitt er frumskilyrði, að afsakanlegur misskilningur snúist ekki upp í svikabrigzl, sem engan vanda leysa, en eitra öll samskipti. Um hitt hefur aldrei verið neinn ágreiningur, að stjórnin hafi berum orðum sagt, að til áframhaldandi niðurgreiðslna eftir áramót mundi þurfa nýjar tekjur í ríkissjóð og mundi ákvörðun tekin um slíka tekjuöflun, hvort hennar yrði óskað eða ekki, og yrði sú ákvörðun tekin í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Þetta er höfuðatriði, því að þar með er sannað, hvílík fjarstæða það er að halda því fram, að það geti verið á móti anda júnísamkomulagsins að innheimta slíka skatta. Það er þvert á móti viðurkennt, að ég hafi fyrir undirskriftirnar í júní aðvarað menn um þetta. Hið umdeilda aukaatriði, sem nú er úr sögunni, sýnir enn betur en ella, að um sjálft meginmálið gat enginn verið í vafa. En hversu miklar hafa þá orðið þær hækkanir, sem menn sáu fyrir og ræddu um viðbrögð gegn, þegar júnísamkomulagið var gert, og af hvaða orsökum eru þær? Um þær hef ég fengið yfirlit frá Efnahagsstofnuninni, og segir þar, að vísitala framfærslukostnaðar hefði hækkað um 8.4 stig frá 1. maí til 1. nóvember 1964, ef engin breyting hefði orðið á niðurgreiðslum. Af þessari hækkun stafa 5.7 stig af hækkun á verði landbúnaðarafurða í september, en þá hækkaði afurðaverð bænda um 11.7%, auk þess sem vinnslu- og dreifingarkostnaður hækkaði. Enn fremur hækkaði vísitalan um 1.3 stig vegna hækkunar opinberra gjalda, en sú hækkun kom inn í vísitöluna 1. sept. Munaði hér mest um hækkun iðgjalda almannatrygginga um 1.26 stig, sem hins vegar var afleiðing kauphækkananna á árinu 1963, og hækkun sóknargjalda. Á móti þessu kom nokkur lækkun tekjuskatts og útsvars. Þá hækkaði húsnæðisliðurinn um 0.3 stig. Er hér um að ræða hækkanir á ýmsum matvörum og fatnaðarvörum. Stafa þær að nokkru af kauphækkunum á árinu 1963, sem ekki koma fram fyrr en þetta, en einnig af verðhækkunum erlendis, einkum á kaffi. Á móti vegur svo veruleg verðlækkun á sykri. Á því tímabili, sem hér um ræðir, hafa niðurgreiðslur verið auknar sem svarar 7.4 stigum, en það jafngildir 207-228 millj. kr. árlegum kostnaði eftir því, hvaða vörur eru teknar. Af þessu er ljóst, að langsamlega mestur hluti þeirra hækkana, sem hér um ræðir, er vegna hækkana landbúnaðarafurða. Og beri menn nú þessar óhagganlegu staðreyndir saman við það, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson leyfði sér að fullyrða hér áðan. En þessi hækkun landbúnaðarafurða var umsamin af fulltrúum neytenda og framleiðenda, raunar með fyrirgreiðslu ríkisstj. Er þá þess að minnast, að af hálfu framleiðenda hafði í fyrstu verið krafizt miklu meiri hækkana. Þær hækkanakröfur voru mjög studdar í „Tímanum“, enda hljóta þeir, sem skrif hans taka alvarlega, að hafa orðið fyrir gífurlegum vonbrigðum yfir, að hækkunin varð þó ekki meiri en raun ber vitni. Framsóknarmenn þykjast vera öðrum mönnum meiri bændavinir. En það er vissulega grár leikur í garð bændastéttarinnar að róa nú að því öllum árum að magna tortryggni og fjandskap út af þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru til að milda þessa hækkun. Framsóknarmenn vita vel, að ekki sízt innan verkalýðshreyfingarinnar er það býsna almenn skoðun, að slíta verði tengslin milli kaupgjalds og landbúnaðarvöruverðs, því að í þeim tengslum sé að finna aflvaka verðbólguþróunarinnar. Á bak við þessa skoðun býr sú trú ýmissa, að landbúnaðinn beri að draga saman, vegna þess að Íslendingar hafi ekki efni á að veita þeim, sem hann stunda, við núverandi aðstæður sambærileg lífskjör á við aðra, einkum sökum hins mikla kostnaðar, sem strjálbýli og vegalengdir skapa. Við, sem teljum, að hér sé ekki eingöngu eða jafnvel fyrst og fremst um fjárhagsmál að ræða, heldur viðhald eins helzta eðlisþáttar íslenzku þjóðarinnar, hljótum að undrast skammsýni framsóknarmanna, þegar þeir nú gera sér leik að því að efna til hatramms ófriðar einmitt af þessum sökum. Ég segi: við hljótum að undrast, en sennilega hef ég ofmælt og bið afsökunar á því. Eftir að hafa heyrt talsmann Framsóknar hér í þingsalnum ögra hv. þm. Hannibal Valdimarssyni og hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni með því, að þeir séu ekki nógu skeleggir í því að krefjast styttingar vinnutíma, og heyrt hinn sama talsmann fagna með fögrum orðum frv. hv. þm. Einars Olgeirssonar um verkfallsrétt til handa opinberum starfsmönnum og eftir að hafa lesið till. hv. framsóknarmanna um 220 millj. kr. aukin útgjöld á fjárl., án þess að ætla til þess einn eyri í auknum tekjum, eftir allt þetta getur enginn undrazt ábyrgðarlausa hegðun hv. framsóknarmanna. Fyrir þeim vakir það eitt að koma núv. ríkisstj. á kné. Til þess að ná því takmarki svífast framsóknarmenn einskis. Nú vilja framsóknarmenn t.d. bæta þeim 207 eða 228 millj., er þarf á næsta ári í auknar niðurgreiðslur, fyrst og fremst vegna landbúnaðarvöruverðshækkunarinnar í haust, ofan á hinar 220 millj., sem framsóknarmenn hafa flutt hækkunartill. um við sjálf fjárl., allt án nokkurs tekjuauka. Um slíka tillögugerð þarf ekki að fjölyrða. Hún dæmir sig sjálf. Slíkt hið sama gerir sparnaðarhjal þeirra. Þeir flytja sjálfir ekki eina einustu sparnaðartill., og í málflutningi sínum linna þeir aldrei á kröfum um nýjar framkvæmdir og stofnun nýrra embætta í ólíkustu greinum. Sjálfir eiga þeir svo sökum langrar valdasetu áður fyrr meiri þátt í skipan og uppbyggingu núverandi embættiskerfis en nokkur annar flokkur. Mér kemur ekki til hugar annað en að ýmislegt megi spara og koma hagkvæmar fyrir í ríkisrekstri. En það verður ekki gert, svo að verulega þýðingu hafi, nema á löngum tíma og með markvissu, samfelldu starfi, sem minna ber á en ella vegna eðlilegrar þenslu í þjóðfélagi, sem er ört vaxandi að fjölda og velmegun, en allt hefur þurft að byggja upp að nýju á örfáum áratugum. Á það ber einnig að líta, að sums staðar, þar sem auðvelt virðist að skera niður útgjöld, er með öllu óvíst, hvort það borgi sig. Glöggt dæmi um það er utanríkisþjónustan. Ég segi það af því, að ég veit, að það er vegna utanríkisþjónustunnar og fyrir atbeina hæstv. utanrrh., að Loftleiðadeilan leystist okkur í vil á s.l. hausti. Svo mætti lengi telja. En efni málsins er það, að enginn vandi verður leystur með lausu hjali, heldur ákveðnum athöfnum. Sú mikla aukning, sem framsóknarmenn oft tala um að orðið hafi á útgjöldum fjárl. í tíð núv. stjórnar, hefur ekki orðið vegna þess, að stjórnin hafi ausið í botnlausa eyðsluhít sína, eins og þeir segja, heldur vegna þess að með tryggingum og niðurgreiðslum hefur hinn verr setti og fátækari hluti þjóðarinnar fengið stórkostlega lífskjarabót og öryggi, sem hann áður bjó ekki við. Með þessu hefur, eins og Páll heitinn Hermannsson sagði fyrir, þegar hann skarst úr liði flokksbræðra sinna og greiddi tryggingarlöggjöfinni atkvæði, tekizt að skapa nýtt og betra þjóðfélag. Margt hefur farið verr en skyldi, og verst af öllu er, að enn hefur okkur ekki tekizt að ráða við verðbólguna. En við skulum ekki þess vegna gleyma því, sem vel hefur tekizt fyrir okkar kynslóð, og þar á meðal ber að telja það, sem áunnizt hefur með tryggingunum. Sumir segja, - við heyrðum það í dag hér á þingi hjá einum framsóknarmanni, - að þær séu of víðtækar og þar megi mikið spara. E.t.v. má það að vissu marki. En þótt hinir betur stæðu njóti þeirra einnig, en út á það er einkum sett, þá greiða þeir jafnvel öðrum fremur til trygginganna, en fyrst og fremst eru það hinir fátækari, sem nú búa við allt annan hag en ella vegna trygginganna. Þeirri gerbreytingu er oft gleymt, þegar verið er að telja fram, hversu kaupgildi tímakaups almennra verkamanna sé nú lakara en stundum áður. Allur er sá samanburður meir en lítið villandi, hæpinn viðmiðunartími valinn og ýmsu sleppt, sem er skilyrði þess, að rétt mynd fáist, eins og margoft hefur verið sýnt. Það er algerlega rangt hjá hv. þm. Þórarni Þórarinssyni, að kaupmáttur dagkaups sé minni nú en fyrir 6 árum. Það er líka rangt hjá honum, að hlutur verkamanna í þjóðartekjum sé nú minni en áður. Á tímabilinu 1958-1963 hafa hreinar þjóðartekjur á mann aukizt um 15.6%, á sama tíma hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna kvæntra verkamanna í Reykjavík hækkað um 18.5% frá árinu 1958 til ársins 1963, og ef sjómenn og iðnaðarmenn eru taldir með, er meðalhækkunin 23.3%. Á öllu landinu munu þessar tölur vera lítið eitt lægri, en þessar stéttir hafa fyllilega haldið sinni hlutdeild í þjóðartekjunum og þó heldur betur. Mjög ber á milli um þessar tölur, sem hinir fróðustu menn hafa látið mér í té, og hinar, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa á milli tannanna. Almenningur á að vonum erfitt með að gera sér grein fyrir, hvernig stendur á þessum mikla mun á útkomu dæmisins, en um allt þetta mál má lesa stórfróðlega ritgerð í 13. hefti ritsins Úr þjóðarbúskapnum, sem út kom á þessu ári, og hafa niðurstöður hennar ekki verið vefengdar. Þræta um þessar tölur skiptir og ekki öllu máli. Almenningur veit bezt af eigin raun, hvílík gerbreyting til hins betra hefur orðið á kjörum hans undanfarna áratugi og þá ekki sízt s.l. 3 ár, þó að stórátak þurfi að gera til þess að stytta vinnutíma, því er ég sammála. En stjórnmálamenn og verkalýðsleiðtogar eiga vafalaust minni hlut að máli um þessar kjarabætur, bæði til góðs og ills, en bæði þeir sjálfir og aðrir oftast láta. Mestu veldur tækniþróun, dugnaður almennings og framtak athafnamanna. En víst er, að stjórnmálamenn - og verkalýðsleiðtogar geta bæði greitt fyrir og tafið. Öllum kemur okkur nú orðið saman um, að kaupgjaldsbarátta undanfarinna áratuga hefur verið einstaklega ófrjó og síður en svo skilað erindi sem erfiði. Við allir, sem hlut áttum að júnísamkomulaginu, teljum okkur menn að meiri fyrir þá hlutdeild. Við erum ósammála um margt, og eðli málsins samkvæmt eru viðhorf okkar harla ólík. Stjórnmálabaráttan er keimlík í flestum lýðræðislöndum. „Hlutverk stjórnarandstöðu er að vera í andstöðu,“ er haft eftir Taft heitnum, foringja íhaldssamari arms Repúblikana í Bandaríkjunum. Hv. þm. Framsóknar og Alþb. fylgja þessu boði hins alræmda íhaldsgarps dyggilega og vilja þar frekar fara að hans ráðum heldur en kenningu Bernharðs Stefánssonar, sem hér var áður vitnað til. Gagnrýni er öllum holl, er ríkisstjórn má ekki hverfa frá skyldu sinni, einungis af því að hún veit, að hún á von á gagnrýni og skömmum. Við vissum ofur vel, þegar við gerðum júnísamkomulagið, að allir mundu vilja taka sinn hlut af hrósinu fyrir það. En við vissum einnig, að því fylgdi sitthvað, sem ekki var líklegt til vinsælda, en ríkisstj. yrði engu að síður að annast um framkvæmd á. Engir sjá betur en við annmarkana á söluskattshækkun nú. En annmarkarnir á því að skjóta sér undan að afla nauðsynlegs fjár eru enn þá meiri. Þá fyrst yrði með öllu vonlaust að ráða við verðbólguna. Við höfum sannfærzt um, að eins og horfir er þessi skattlagning eina færa leiðin til óhjákvæmilegrar fjáröflunar, - óhjákvæmilegrar, ef ekki á að verða halli á ríkissjóði og þar með enn ný verðbólguorsök bætast við hinar, sem fyrir eru. Þeir, sem tekið hafa að sér að vera í ríkisstj., verða að vera við því búnir, að á þeim mæði, þegar taka verður óþægilegar, óvinsælar ákvarðanir. Undan þessari skyldu munum við ekki skjóta okkur. En við treystum því, að áður en yfir lýkur, muni gæfa Íslands endast til þess, að á ný verði leitað sameiginlegrar lausnar á vanda, sem steðjar að allri íslenzku þjóðinni og okkur ber því öllum að gera allt, sem við megnum, til að leysa. - Ég þakka þeim, sem hlýddu. Góða nótt og gleðileg jól, allur landslýður.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hvarvetna í landi okkar fer nú fram undirbúningur fyrir jólahátíðina, þessa hátíð ljóssins í dimmasta skammdeginu. Allir keppast um að fegra og prýða heimili sín, en fyrst og fremst vilja menn gleðja aðra á jólum og kosta gjarnan miklu til. Friður og kærleikur milli mannanna er hinn mikli boðskapur jólanna. Hér á hinu háa Alþingi eru einnig miklar annir þessa dagana, vg er þá ekki eðlilegt að álykta, að sjálfir landsfeðurnir gangi á undan í friðarboðun og kærleiksverkum? Jú, auðvitað. En því miður er ekki svo. Hér eru þessir síðustu dagar fyrir jól notaðir til myrkraverka, sem auka enn á ranglætið og spillinguna í þjóðfélaginu og boða ófrið og harðnandi stéttaátök. Slíkur er jólaboðskapur ríkisstjórnarinnar. Hún hefur nú lagt fyrir Alþingi frumvarp um nýjar álögur á þjóðina, sem nema hátt í 300 millj. kr. á ári, og þessa upphæð á að taka af fólkinu með því að hækka hinn rangláta og óvinsæla söluskatt úr 5 1/2% í 7 1/2%. Rökin, sem fram eru færð fyrir þessari nýju skattheimtu, eru þau, að afla verði fjár í ríkiskassann, til þess að hægt sé að standa við júnísamkomulagið margnefnda, sem gert var við verkalýðshreyfinguna á s.l. vori um kaupgjalds- og kjaramál. Það er því ekki úr vegi að athuga nánar sjálft júnísamkomulagið og aðdraganda þess. Fyrst af öllu vil ég þó leiðrétta þá rangtúlkun á samkomulaginu, sem fram hefur komið í stjórnarblöðunum, að verkalýðsfélögin hafi í vor samið um auknar niðurgreiðslur á vöruverði. Þetta er auðvitað ekki rétt. Hið sanna er, að verkalýðsfélögin sömdu um verðtryggingu á kaupið, þ.e. að kaupið skyldi hækka skv. vísitölu, ef vöruverð hækkaði og vísitalan þar með. Það er svo ákvörðun stjórnarvaldanna, hvort kaupið er látið hækka, ef verðhækkanir verða, eða verðlaginu haldið óbreyttu með auknum niðurgreiðslum. Ríkisstj. valdi sjálf síðari kostinn. Aldrei hefur verð á almennum nauðsynjavörum hækkað jafngífurlega og á valdatímabili núv. stjórnar. Var þó eitt af helztu stefnumálum hennar að kveða niður verðbólgu og dýrtíð. Svo vel hafa viðreisnarloforðin staðizt á þessu sviði, að á rúmum 4 árum hefur verðlag á brýnustu neyzluvörum almennings tvöfaldazt. Það, sem áður fékkst fyrir 100 kr., kostar nú 200 kr. og það þrátt fyrir auknar niðurgreiðslur einmitt á þessum vörum. Ríkisstj. ætlaðist til, að launastéttirnar bæru verðhækkanir viðreisnarinnar bótalaust, því að hennar fyrsta verk var að ónýta með lagaboði þau ákvæði í samningum verkalýðsfélaganna, að kaup skyldi hækka skv. vísitölu, ef verðlag hækkaði. Það var skákað í því skjólinu, að verkalýðshreyfingin væri ekki nægilega sterk til að brjóta þá fjötra af sér. Uppskeran af þessari stefnu ríkisstj. hefur orðið meiri ófriður og ókyrrð á vinnumarkaðinum en áður. Verkalýðsfélögin hafa hvað eftir annað orðið að leggja út í kaupgjalds- og verkfallsbaráttu til þess að hækka kaupið til samræmis verðlaginu. Hámarkinu var náð á s.l. ári, þegar þrívegis voru gerðir nýir kaupsamningar og sá síðasti í desember í fyrra eftir hart verkfall. Fjandskapur hæstv. ríkisstj. í garð verkalýðshreyfingarinnar náði þá einnig hámarki, þegar hún í fyrrahaust lagði fram frv. sitt um þvingunarlög, sem banna áttu til áramóta öll verkföll og kauphækkanir. En í þessu efni mætti ríkisstj. einhuga verkalýðshreyfingu og almenningsáliti, sem kom í veg fyrir þetta ofbeldisverk. Hinir vitrari menn í ríkisstj. sáu, að stefnt var í stórstyrjöld við fólkið í landinu, og gerðu því samkomulag um að draga frv. til baka, og setzt var að samningaborði við verkalýðshreyfinguna. Í þeim samningum í lok desemberverkfallsins í fyrra var samið um 15% kauphækkun, en eins og ávallt áður var sú kauphækkun að engu orðin, þegar fram á vorið kom, vegna nýrra verðhækkana. Þrátt fyrir kaupgjaldsbaráttu undanfarinna ára, hefur ekki tekizt að halda í við verðlagið. Kaupmáttur tímakaupsins hefur sífellt minnkað, og menn hafa orðið að bæta við sig fleiri vinnustundum til þess að hafa sömu rauntekjur. Verkafólkið, launþegarnir í landinu, hefur ævinlega tapað á dýrtíðar- og verðbólguþróuninni. Það var með þessar staðreyndir í huga, sem miðstjórn Alþýðusambandsins sendi ríkisstj. ályktun sína um kjaramál í aprílmánuði s.l. Í þessari orðsendingu var þróunin rakin og sýnt fram á, að kauphækkanir hafa alltaf orðið minni en verðhækkanirnar og komið á eftir þeim, það væri því fjarstæða að telja orsakir dýrtíðarinnar liggja í of miklum kauphækkunum verkafólks, verkalýðshreyfingin hefði verið í varnarbaráttu, og bent var á, að frá því í febr. 1960 hefði kaup verkamanna hækkað um 55%, en á sama tíma hefði vöruverð og þjónusta hækkað um 84%. Með þessari orðsendingu bauð Alþýðusambandið samstarf um lausn hinna mikilvægustu mála. Það lagði til, að þegar yrðu teknar upp viðræður milli ríkisstj. og fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar um tilraunir til stöðvunar verðbólguþróunarinnar og um réttlátar og óhjákvæmilegar launa- og kjarabætur, sem nánar voru tilgreindar. Ríkisstj. tók þessari áskorun, og viðræður voru teknar upp, er leiddu til þess samkomulags, sem gert var 5. júní s.l. milli Alþýðusambandsins, ríkisstj. og atvinnurekenda. Það er ekki ætlun mín að rekja hér júnísamkomulagið, aðeins minna á það helzta. Verkalýðshreyfingin frestaði að mestu kröfum sínum um beina kauphækkun, en samið var um nokkrar kjarabætur á öðrum sviðum. Veigamesta atriði samkomulagsins er, að á ný var tekin upp verðtrygging á kaup, sem á að tryggja kaupmátt launanna, ef verðlag hækkar, og einnig að vera aðhald fyrir stjórnarvöldin til að halda verðlaginu í skefjum. Samningar þessir voru gerðir til eins árs, og auðvitað voru þeir gerðir í trausti þess, að ríkisstj. héldi það grundvallaratriði þeirra, að kjör verkafólks versnuðu ekki á tímabilinu, og gerði að öðru leyti ráðstafanir til að hefta verðbólguna. Við, sem stöndum í forustu fyrir verkalýðsfélögunum, höfum skilgreint júnísamkomulagið sem vopnahlé, og við höfum lagt áherzlu ú, að bæði ríkisstj. og atvinnurekendur notuðu samningstímann vel og rækilega til að vera við því búin í vor að verða við óhjákvæmilegum kröfum verkalýðsfélaganna um beina kauphækkun. Og hver eru svo viðbrögð ríkisstj. til þess að gera vandann auðleystari í vor? Skattheimtan á fjárlögum er nú um 900 millj. kr. hærri en á fjárlögum í fyrra. Þar er meðtalin hækkun á söluskatti nú. Þar með er skattheimta ríkisins komin í röska 3 milljarða kr. á ári og þar af um þriðjungur í söluskatti. Slík gífurleg skattheimta er ekki til þess fallin að draga úr verðbólgu, allra sízt þegar engin tilraun er gerð til að draga úr óhófseyðslu ríkissjóðs, heldur þvert á móti. Samþykkt frv. um hækkun á söluskattinum verkar beinlínis til þess að hrinda af stað nýrri verðbólguöldu vegna þeirra verðhækkana, sem af því leiðir. Þannig hafa viðbrögð ríkisstj. verið þveröfug við það, sem þau þurftu að vera. Það var nauðsynlegt að draga úr eyðslu ríkisins og stilla skattheimtunni í hóf. Hér við bætist svo, að með afgreiðslu fjárlaga og þessu frv. er sérstaklega þrengt að hag sjávarútvegsins og fiskiðnaðarins. Þessar atvinnugreinar eru nú sviptar aðstoð, sem þeim var veitt í byrjun þessa árs og nam röskum 95 millj. kr. Hæstv. fjmrh, tekur nú þessa fúlgu beint í eyðslu ríkissjóðs. Í þessum umræðum hefur verið sýnt fram á, að missir þessarar aðstoðar og hækkun söluskattsins þýðir fyrir fiskiðnaðinn hið sams og hann hefði þurft að standa undir 22% beinni kauphækkun. Í hvert sinn er verkalýðsfélögin gera kröfur um hækkað kaup, er þeim sagt, að útflutningsframleiðslan beri ekki hærra kaup, hún sé bundin af verðlagi á erlendum markaði. Af þessum sökum viðgengst það hneyksli, að fólkið, sem vinnur að þessari framleiðslu, er nú með lægsta tímakaup alls verkafólks í landinu, og væri því vitið meira að hækka kaup þessa fólks en að fleygja peningunum í eyðsluhít ríkisstj. En hefur nú hagur þessarar atvinnugreinar allt í einu batnað svo, að hún geti borið sem svarar til 22% kauphækkunar? Því miður er það víst ekki almennt svo. Þess vegna er þessari ráðstöfun beinlínis stefnt að því að koma í veg fyrir eðlilega samninga við verkalýðssamtökin í vor. Þannig ber allt að sama brunni, að stefna og aðgerðir ríkisstj. eru í beinni mótsögn við það, sem þurft hefði að gera, ef framhald átti að verða á þeirri stefnu, sem mörkuð var með júnísamkomulaginu. Enn eru þó ótaldar þyngstu búsifjarnar, sem launafólkið hefur orðið að þola að undanförnu. Ég á hér við þá gífurlegu hækkun, sem varð á sköttum og útsvari í sumar. Sjaldan mun fólki hafa brugðið jafnilla við að sjá skattskrána og nú varð. Skattahækkanirnar komu eins og reiðarslag yfir launastéttirnar eftir hinar hátíðlegu yfirlýsingar, einkum hæstv. fjmrh., um hinar miklu skattalækkanir, sem í vændum væru. Hann lét einkamálgagn sitt, Vísi, reikna út, hvað menn gætu veitt sér fyrir allar þær þúsundir króna, sem spöruðust í skattgreiðslum. Sjálfsagt þótti m. a., að menn færu í orlofsferðir til annarra landa, svo mikill yrði afgangurinn. Sjaldan mun meira hafa verið logið að Íslendingum. Strax og skattskráin kom út, sendi miðstjórn Alþýðusambandsins harðorð mótmæli og minnti á, að andi júnísamkomulagsins hefði verið sá, að lífskjör launþega skyldu ekki skert á samningstímanum, en slíkar drápsklyfjar skatta sem launþegum væri nú ætlað að bera röskuðu þeim grundvelli. Var óskað viðræðna við ríkisstj. um leiðréttingar launþegum til handa. Sams konar beiðni kom einnig frá BSRB. Þessir aðilar hófu svo viðræður við hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, sem þá gegndi einnig störfum forsætisráðherra, og Emil Jónsson, hæstv. félmrh. Fjmrh. hæstv. viðurkenndi, að ýmis mistök hefðu átt sér stað við álagninguna, sem leiðrétta mætti, og einnig mætti athuga möguleika á að leiðrétta þessi mál almennt. Varð síðan samkomulag um, að aðilar skipuðu sérstaka starfsnefnd til þess, eins og segir í erindisbréfi nefndarinnar, að athuga alla möguleika á því að veita afslátt og frekari greiðslufrest á álögðum opinberum gjöldum og kanna nánar önnur þau atriði, sem fram hafa komið í viðræðunum. Nefndin átti að hraða störfum og leggja tillögur sínar fyrir aðila. Þetta var í ágústmánuði, en það var kominn miður október, þegar nefndin skilaði áliti. Var það langt mál ásamt mörgum fylgiskjölum. Ekki taldi nefndin fært að lækka álögð gjöld, en gera þyrfti ráðstafanir til að aðstoða allfjölmennan hóp skattgreiðenda, svo að þeir gætu greitt opinber gjöld sín. Áttu menn að fá til þess eins konar kreppulán með víxilvöxtum. Stjórnir og viðræðunefndir Alþýðusambandsins og BSRB töldu þessa lánastarfsemi ófullnægjandi með öllu og að brýn nauðsyn væri á beinni eftirgjöf á álögðum gjöldum. Enn fóru fram viðræður og orðsendingar gengu á víxl. Loks var það á viðræðufundi hinn 5. nóv., að fjmrh. neitaði endanlega allri lækkun á álögðum gjöldum. Strax daginn eftir sendu samtökin ríkisstj. eftirfarandi bréf, sem ég vil lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Á viðræðufundi fulltrúa ASÍ og BSRB með fulltrúum ríkisstj. 5. þ.m. var kröfu launþegasamtakanna um lækkun tekjuskatts og útsvara á árinu 1964 hafnað. Jafnframt kom það fram í skriflegu svari ríkisstj., að hún væri fús til þess að gera ráðstafanir til að draga úr erfiðleikum skattgreiðenda á þessu ári með lánveitingum í samræmi við tillögu starfsnefndar aðila. Nefndir ASÍ og BSRB telja leið þessa alls ófullnægjandi, en vilja þó eigi hafna aðild að henni, ef eftirfarandi skilyrðum fæst fullnægt: 1. Lánin verði vaxtalaus og án vísitölubindingar. 2. Lánstími verði 3. ár. 3. Lánveitandi verði ríki og/eða sveitarfélög. 4. Lánin séu talin jafngilda greiðslu á útsvari fyrir áramót og því frádráttarbær á næsta ári.“ Þetta bréf var afhent 6. nóv. og síðan ekki söguna meir, fyrr en nú þann 12. þ.m., eftir rösklega 5 vikna algera þögn, að hæstv. fjmrh. tilkynnti símleiðis, að ríkisstj. féllist á öll okkar skilyrði varðandi lánin. Ég vissi ekki þá, að eitthvað mundi undir búa. En sama daginn og frv. um hækkun söluskattsins var lagt fyrir Alþingi, var okkur afhent uppkast að reglum um, hverjir skyldu verða aðnjótandi skattalánanna Þessar reglur voru þá svo úr garði gerðar, að við töldum þær ekki nothæfar. Þær eru nú í endurskoðun, og engu vil ég spá um niðurstöður. Ég hef tekið þátt í öllum þessum viðræðum, og ég leyfi mér að fullyrða, að vísvitandi hefur allt málið verð dregið á langinn í von um, að reiðiölduna lægði og að innheimtan á sköttunum væri langt komin. Fyrst eru höfð góð orð um lagfæringar og síðan öllu neitað. Dregið er vikum saman að svara bréfi samtakanna, og þegar svarið berst, er síðasti gjalddagi liðinn. En meðan þessu hefur farið fram, hefur óspart verið hirt af kaupi manna í skattana. Mörg dæmi eru þess, að hið fasta kaup fyrir dagvinnu hefur allt fasið í skattgreiðslur og menn hafa aðeins haft aukavinnuna til lífsframfæris. Ef hæstv. fjmrh., þessi loforðagleði maður, hefði verið í sporum þessara manna, hefði hann kannske ekki dregið málið jafnmikið á langinn og nú hefur verið gert. Nú fyrir jólin hefur þó fyrst keyrt um þverbak með innheimtuna. S.l. föstudagur var viða síðasti útborgunardagur fyrir jól, og hér eru nokkur dæmi um innheimtuna: Maður hafði röskar 1900 kr. fyrir vikuna, hann fékk 13 kr. í umslaginu. Annar hafði unnið fyrir röskum 2000 kr., hann hélt eftir 200 kr. Sá þriðji átti að fá 1950 kr., en fékk 300 kr. Allt voru þetta fjölskyldumenn, og þeir voru allir að inna af hendi síðustu skattgreiðsluna. Og dæmin eru miklu fleiri. Ég ætla, að það væri hollt fyrir hæstv. fjmrh. og reyndar fyrir alla ráðherrana að reyna að setja sig í fótspor þessara manna, þegar þeir komu heim til fjölskyldna sinna með tóm umslögin. Það verður naumast ríkulegt jólaborðið á þeim heimilum. En á sama tíma og gengið er svo nærri launafólki í skattheimtu, að margir hafa ekkert eftir til að lifa á, er ekki einu sinni reynt að innheimta þá tugi millj., sem enn eru útistandandi af stóreignaskattinum. Það er ekki nóg með, að gróðafyrirtækjum og auðmönnum sé hlíft við álagningu og þeir látnir komast upp með stórfelld skattsvik ár eftir ár, heldur virðist ekki vera gerð tilraun til að innheimta þann réttlátasta skatt, sem á þá hefur verið lagður, stóreignaskattinn. Hæstv. fjmrh. kallaði áðan þennan skatt hneyksli og lögleysu. Já, það heitir á hans máli hneyksli og lögleysa að leggja sérstakan skatt á stóreignamenn. En hann hefur engin slík orð um það hróplega ranglæti og ofsalegu skattpíningu, sem ég hef hér lýst. Það er fullljóst, hverra hagsmuni hæstv. fjmrh. ber fyrir brjósti. Þegar minnzt er á skattsvikara, kemur mér í hug, hvers vegna ríkisstj. velur endilega söluskattinn sem fjáröflunarleið. Nú er það vitað og viðurkennt af sérfræðingum hennar, að enginn skattur skilar sér jafnilla í innheimtu og söluskatturinn. Innheimtumenn söluskattsins eru milliliðirnir. Vitað er, að þar eru skattsvik mikið iðkuð. Þó að þessir menn jafnvel vildu skila söluskattinum öllum, gætu þeir það ekki, því að með því væru þeir að gefa upplýsingar um veltuna, sem gæti komið þeim í koll varðandi aðra skatta. Getur það átt sér stað, að verið sé að hygla þessum mönnum sérstaklega með því að láta þá hafa meira úr að moða? Er söluskattsleiðin valin þess vegna? Góðir áheyrendur. Á nýloknu þingi Alþýðusambandsins var einróma samþykkt krafa um verulega kauphækkun, þegar samningar renna út í vor. Það er óhjákvæmilegt, að verkalýðssamtökin reisi kröfu um slíka kauphækkun, sem ekki verði látin fara út í verðlagið. Verkafólkið gerir kröfu til að fá aukna hlutdeild í sívaxandi þjóðartekjum, og það vill fá þá hlutdeild án þess að gjalda fyrir það með fleiri vinnustundum. Samtökin munu áfram berjast gegn aukinni dýrtíð og verðbólgu, en verði nýrri skriðu hleypt af stað, munu verkalýðsfélögin ekki halda að sér höndum, heldur verja hagsmuni félagsmanna sinna með öllu atfylgi sínu. Engin samráð hafa verið höfð við verkalýðssamtökin um efni þessa frv., er hér liggur fyrir. Hefði slíkt þó verið eðlilegt eftir júnísamkomulagið. Þetta er hættulegt mál fyrir þjóðarheildina og óskynsamleg málsmeðferð. Þess vegna ber hæstv. ríkisstj. að draga frv. til baka og leita annarra úrræða, en verði það ekki gert, þurfa allir launþegar og verkalýðssamtökin sem heild að fylkja liði gegn afleiðingum þess og til varnar hagsmunum sínum. Ég óska svo hlustendum gleðilegra jóla og farsæls árs.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það hefur fallið í minn hlut að vera síðastur ræðumanna við þessar umræður. Af þeim sökum mun ég reyna að haga orðum mínum þannig, að stjórnarandstæðingar þurfi ekki að telja sig hafa ástæðu til beinna andsvara. Ég mun því fyrst og fremst leitast við að skýra aðalatriði þess máls, sem hér er deilt um. Frv., sem hér er til umr., er um hækkun söluskatts um 2%. Þessari hækkun söluskattsins er ætlað að auka tekjur ríkissjóðs um 246 millj. kr. Og nú er von, að menn spyrji: Er þessi hækkun söluskattsins nauðsynleg? Hvers vegna er hún nauðsynleg? Það er skoðun ríkisstj. og þeirra flokka, sem hana styðja, að þegar árferði og efnahagsástand er eins og það er nú hér á Íslandi, sé nauðsynlegt, að ríkisbúskapurinn sé a.m.k. hallalaus. Ríkisbúskapurinn er einn mikilvægasti þáttur þjóðarbúskaparins. Tekjur og gjöld ríkissjóðs eru um það bil 1/5 hluti allra tekna og gjalda þjóðarbúsins. Ef tilhneiging er til ofþenslu í þjóðarbúskapnum, þá er hægt að draga úr henni eða koma í veg fyrir skaðleg áhrif hennar með því að hafa greiðsluafgang í ríkisbúskapnum. Hliðstæðu máli gegnir, ef eftirspurn er of lítil í þjóðfélaginu í heild, framkvæmdahugur lítill og atvinnuleysi ríkjandi, þá ætti ríkið að leggja sérstaka áherzlu á að halda uppi framkvæmdum og auka atvinnu og eftirspurn, jafnvel þótt af því hlytist halli á ríkisbúskapnum. Þannig verður jafnan að líta á ríkisbúskapinn sem þátt í þjóðarbúskapnum öllum, en ekki eins og atvinnufyrirtæki eða heimili, sem heilbrigt er að gæti þess, að á hverju ári sé sem mest samræmi í gjöldum og tekjum. Á ríkisbúskapnum á að vera greiðsluafgangur á svonefndum uppgangsárum eða þensluárum. Á ríkisbúskapnum á að vera halli á atvinnuleysisárum og krepputímum. Greiðsluafgang frá góðum árum á að leggja til hliðar og ráðstafa honum á mögrum árum. Á þensluárum á aldrei að ráðstafa tekjuafgangi frá fyrri árum, þótt hann sé fyrir hendi, það eykur þensluna. Á árunum 1962 og 1963 varð verulegur greiðsluafgangur hjá ríkissjóði. Á því ári, sem nú er að líða, er afkoma ríkissjóðs hins vegar miklu lakari en undanfarin ár, enda þótt góðæri sé nú sízt minna í landinu en var á þessum árum. Sést það m.a. á því, að ríkissjóður hefur meiri hluta þessa árs verið í mikilli skuld við Seðlabankann. Það er margt, sem hefur valdið því, að afkoma ríkissjóðs er á þessu ári miklu verri en undanfarin ár. Í fyrra jókst innflutningur mjög verulega í kjölfar hinna miklu kauphækkana, sem urðu á árinu. En á árinu 1963 hækkuðu laun hvorki meira né minna en um 30%, samtímis því sem þjóðarframleiðslan jókst um 7%. Þess vegna varð í fyrra mikill halli á greiðsluviðskiptunum við útlönd, en þessi halli færði ríkissjóði auknar tekjur af innflutningsgjöldum og söluskatti. Launahækkanirnar juku einnig skatttekjur ríkissjóðs. Á yfirstandandi ári hefur hins vegar orðið miklu meira jafnvægi í þjóðarbúskapnum en í fyrra. Tekjuaukningin innanlands hefur verið í meira samræmi víð raunverulega aukningu þjóðartekna, og í ár verður ekki halli í greiðsluviðskiptunum við útlönd, en það hefur á hinn bóginn valdið því, að tekjur ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum og söluskatti hafa ekki haldið áfram að vaxa eins mikið og áður. Hins vegar hafa ýmis útgjöld ríkissjóðs vaxið mjög á þessu ári frá því, sem var í fyrra. Má þar til dæmis nefna hinar auknu niðurgreiðslur innlendrar landbúnaðarvöru, sem ákveðnar voru á s.l. hausti til þess að koma í veg fyrir þá hækkun landbúnaðarvörunnar, sem fulltrúar framleiðenda og neytenda sömdu þá um. Þessar auknu niðurgreiðslur nema um 68 millj. kr. á þessu ári. Þá hafa útflutningsbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir aukizt um hvorki meira né minna en 73 millj. kr. á þessu ári, samanborið við árið 1963. Þær hafa með öðrum orðum næstum tvöfaldazt. Þessir tveir liðir einir hafa því hækkað um allt að 150 millj. kr. á yfirstandandi ári umfram það, sem var í fyrra, og þetta hefur gerzt samtímis því, sem tekjur ríkissjóðs hafa ekki vaxið nema tiltölulega lítið, einmitt vegna þess, að í ár hefur tekizt að koma í veg fyrir halla í greiðsluviðskiptunum við útlönd. Í sambandi við söluskattshækkunina nú skiptir auðvitað ekki afkoma ríkissjóðs á undanförnum árum og ekki einu sinni á yfirstandandi ári höfuðmáli, heldur hitt, hvernig horfurnar eru á næsta ári. Liðinn tími er liðinn, og því, sem þá hefur gerzt, verður ekki breytt úr þessu. Söluskattshækkunin á að koma til framkvæmda á næsta ári, og aðalatriðið er auðvitað, hvort ríkissjóður þarfnast hinna auknu tekna á því ári eða ekki. Þegar ákvörðun var tekin um það að láta hækkun innlendu landbúnaðarafurðanna ekki koma til framkvæmda á s.l. hausti, heldur auka niðurgreiðslur úr ríkissjóði, voru engar ráðstafanir gerðar til þess samtímis að auka tekjur ríkissjóðs, sem hinum auknu niðurgreiðslum svaraði. Þetta hlaut öllum að vera ljóst, stjórnarandstæðingum jafnt sem stuðningsmönnum ríkisstj., meðlimum verkalýðsfélaganna og forustumönnum þeirra jafnt sem atvinnurekendum. Ef ríkisstj. hefði ekki ákveðið að auka niðurgreiðslurnar á s.l. hausti, heldur hefði látið umsamda hækkun landbúnaðarverðsins valda hækkun verðlags, þá hefði vísitala framfærslukostnaðar af þeim sökum hækkað um 6 stig og kaupgjald þar af leiðandi um 3-4% síðar um haustið. Slíka þróun mála taldi ríkisstj. þó óheppilega vegna júnísamkomulagsins, sem hún hafði beitt sér fyrir milli launþegasamtakanna og vinnuveitenda. Sú mikla hækkun, sem raunverulega varð á verði innlendra landbúnaðarafurða í sept. s.l., skapaði hins vegar í raun og veru alveg nýtt viðhorf í íslenzkum efnahagsmálum vegna þess ákvæðis júnísamkomulagsins, að kaupgjald skyldi upp frá því á ný háð breytingum á framfærslukostnaðarvísitölunni. Síðan í september hefur öllum, sem fylgjast með aðalatriðum íslenzkra efnahagsmála, hlotið að vera ljóst, að í síðasta lagi nú fyrir áramótin yrði að taka mjög mikilvægar ákvarðanir varðandi þróun efnahagsmála á árinu 1965. Enginn, sem taka vill tillit til staðreynda, getur borið á móti því, að algerlega er útilokað að láta ástand það, sem ríkt hefur síðan í sept. s.l., haldast á árinu 1965. Ríkissjóður getur ekki á næsta ári haldið áfram að standa straum af hinum nýju níðurgreiðslum frá í sept., án þess að annaðhvort tekjur hans aukist eða gjöld hans minnki, þar eð um engan greiðsluafgang er að ræða á þessu ári, og ef ríkissjóður hætti niðurgreiðslum, mundi verðlag og vísitala framfærslukostnaðar og þá um leið kaup að sjálfsögðu hækka. Öllum viti bornum mönnum hefur því hlotið að vera ljóst, að eitt af þrennu hlyti að gerast í síðasta lagi nú um áramótin. Í fyrsta lagi, að verðlag innlendra landbúnaðarafurða stórhækkaði, í öðru lagi, að lagðir yrðu á einhverjir nýir skattar til þess að standa undir hinum auknu niðurgreiðslum, og í þriðja lagi, að dregið yrði verulega úr útgjöldum ríkissjóðs. Að sjálfsögðu hefði svo einnig komið til greina að fara allar þessar leiðir að einhverju marki. Þessar þrjár leiðir hafa verið til umhugsunar og umræðu allar götur síðan í sept. s.l. Hver þeirra hefur sína kosti og sína galla. Án efa hefði það verið hyggilegast að leggja fyrst og fremst áherzlu á að draga úr útgjöldum ríkissjóðs og þá fyrst og fremst til ýmiss konar fjárfestingar, bæði í fjárlögum og utan fjárlaga. Það hefði verið í mestu samræmi við þá heildarstefnu, sem tvímælalaust ber að fylgja varðandi ríkisbúskapinn í veltuárum eins og þeim, sem nú eru á Íslandi, að takmarka opinberar framkvæmdir og reyna að hafa áhrif á alla aðra opinbera aðila og þá fyrst og fremst bæjar- og sveitarfélög um að gera slíkt hið sama, þar eð eftirspurn virðist vera eftir tiltæku vinnuafli og fjármagni í atvinnuvegum þjóðarinnar. En hér er hægara um að tala en framkvæma. Langmestur hluti útgjalda fjárlaganna er bundinn af sérstakri lagasetningu, svo sem tryggingalöggjöf og fræðslulöggjöf. Heildarfjárveitingar til opinberra framkvæmda eru á fjárlögum ekki meiri en 500-600 millj. kr., og þegar það er haft í huga, að verðhækkun landbúnaðarafurðanna á s.l. hausti kostar ríkissjóð hvorki meira né minna en 228 millj. kr. í auknum niðurgreiðslur á einu ári, þá gefur auga leið, hversu torvelt er að mæta allri aukningu niðurgreiðslnanna með lækkuðum útgjöldum einum saman. Ýmsir þingmenn hafa sagt fullum fetum, bæði í þessum umræðum í kvöld og undanfarna daga hér á hinu háa Alþingi, að þeir telji, að leysa beri allan vandann með útgjaldalækkun hjá ríkissjóði, og látið eins og það sé bókstaflega enginn vandi. Engar ákveðnar tillögur hafa þó komið fram af þeirra hálfu um það, hvaða útgjöld ætti að lækka. Þau fáu atriði, sem nefnd hafa verið, nema nokkrum millj. kr., en eins og ég hef margsagt, nemur hækkun niðurgreiðslnanna í sept. s.l. 228 millj. kr. á næsta ári. Enginn hefur komizt neitt nálægt því að nefna möguleika á slíkum sparnaði. Það ætti og að vera augljóst mál, að ákvarðanir um nokkur hundruð millj. kr. lækkun á útgjöldum ríkisins verða ekki teknar í skyndingu, heldur þurfa þær langvarandi undirbúnings, ef þær eiga að vera framkvæmanlegar, og ef draga ætti úr opinberum framkvæmdum eða fresta þeim, þarf að vera um það víðtæk samstaða á Alþingi, þar eð opinberu framkvæmdirnar eru yfirleitt allar mjög nauðsynlegar í sjálfu sér og þess vegna ekki hægt að draga úr þeim eða fresta þeim, nema víðtækur skilningur sé á því, að önnur markmið í efnahagsmálum séu enn mikilvægari. Í þessu sambandi verður að segjast alveg umbúðalaust, að á Alþingi hefur ekki verið og er ekki samstaða um að hafa opinberar framkvæmdir öllu minni en þær hafa verið á þessu ári og eru fyrirhugaðar á næsta ári. Öllum skynsömum mönnum hlýtur því að vera ljóst, að allan vandann, sem við er að etja, hefði verið ógerningur að leysa eingöngu með útgjaldalækkun hjá ríkissjóði, en auðvitað má segja, að fyrst og fremst hefði átt að leggja áherzlu á þá leið. Ef ríkisstj. hefði gert það, er þó enginn efi á því, að það hefði sætt enn þá meiri andspyrnu hér á hinu háa Alþingi en sú leið, sem ríkisstj. leggur nú til að farin verði. Hver efast um það, hvað stjórnarandstaðan hefði sagt, ef ríkisstj. hefði lagt til að fresta verklegum framkvæmdum sem næmi tugum millj. kr., en án slíks hefði útgjaldalækkunarleiðin aldrei getað leyst vandann? Varðandi hitt, hvort réttara hefði verið að láta verðlag landbúnaðarafurðanna hækka nú um áramótin eða hækka söluskattinn, eins og ríkisstj. hefur lagt til, er það að segja, að miðað við sömu áhrif á verðlag bætir hækkun söluskatts hag ríkissjóðs mun meir en afnám niðurgreiðslna. Afnám allra niðurgreiðslna frá því í sumar og haust hefði hækkað vísitöluna um 7.4 stig eða um 4 1/2%. Hætt er við, að atvinnuvegunum hefði reynzt erfitt að standa undir slíkri hækkun. En bein áhrif hækkunar söluskattsins á framfærslukostnaðarvísitöluna eru hins vegar ekki nema 2 1/2 stig eða 1 1/2%. Þess vegna valdi ríkisstj. þann kost. Þetta eru meginatriði þess máls, sem fyrir liggur. Í sept. s.l. varð samkomulag um það milli fulltrúa bænda og neytenda að skrifa reikning á þjóðarbúið, sem á næsta ári nemur 228 millj. kr., vegna aukinna niðurgreiðslna. Auk þess tók ríkissjóður á sig í sambandi við samkomulagið önnur útgjöld vegna landbúnaðarins, sem nema allt að 30 millj. kr., og enn fremur aukast útflutningsbætur vegna samkomulagsins um allt að 25 millj. kr. Þennan næstum 300 millj. kr. reikning verður að greiða. Það þýðir ekkert að láta eins og hann sé ekki til, og það þýðir ekkert að reyna að skjóta sér undan að greiða hann. Hann er orðinn til í samræmi við löggjöf, sem á sínum tíma var sett með samþykki allra flokka, bæði þeirra, sem eru nú í stjórn, og hinna, sem eru nú í stjórnarandstöðu. Það, sem ég hef verið að reyna að segja, er, að þennan reikning hefði á næsta ári mátt greiða með þrennum hætti: Mikilli verðhækkun landbúnaðarvaranna og þá um leið meiri kauphækkun en atvinnuvegirnir hefðu þolað, mikilli lækkun ríkisútgjalda, sem óframkvæmanlegt hefði verið að fá fullnægjandi samstöðu um, og í þriðja lagi með öflun nýrra tekna í ríkissjóð með hækkun skatta. Það er þessi þriðja leið, sem ríkisstj. vill fara. Stjórnarandstöðuflokkarnir vilja, að framleiðendur landbúnaðarvaranna fái reikninginn greiddan, en vilja hvorki, að landbúnaðarvörur hækki í verði, né heldur, að útgjöld ríkisins séu lækkuð eins og þyrfti, né heldur, að skattar séu hækkaðir til þess að greiða reikninginn. Það getur vel verið, að þeir menn séu til á Íslandi, sem taka þennan málflutning stjórnarandstöðunnar sem góða og gilda vöru og telja ríkisstj. ekkert hafa þurft að gera nú fyrir áramótin. Ég held þó, að þessir menn séu ekki mjög margir og þeim fari sem betur fer fækkandi. En þótt deilt sé nú hart um hækkun söluskattsins, megum við samt ekki láta þessa deilu verða til þess, að við gleymum verkefnunum, sem fram undan eru á fyrri hluta næsta árs. Um mitt næsta ár eiga að fara fram nýir launasamningar á milli launþegasamtakanna og vinnuveitenda. Niðurstaða þeirra samninga mun algerlega skera úr um, hver heildarefnahagsþróunin verður á næsta ári og næstu árum. Júnísamkomulagið í ár sýndi ljóslega, hversu mikið getur áunnizt, þegar bæði ríkisvald, verkalýðsfélög og vinnuveitendasamtök einbeita sér að því að leysa vanda með raunhæfum kjarabótum, í stað þess að laun séu hækkuð í krónutölu með þeirri afleiðingu einni, að verðlagshækkun sigli í kjölfarið. Það er afar mikilvægt, bæði fyrir hag launþega og fyrir alla efnahagsþróun landsins, að áfram sé haldið á þessari braut og reynt sé að ná aftur samningum á næsta ári, er séu svipaðs eðlis. En til þess að svo megi verða, þurfa viðræður og athuganir að hefjast með góðum fyrirvara. Mér virðast einkum vera fjögur atriði, sem athuga þurfi í sambandi við lausn þessara mála. Í fyrsta lagi er mikilvægt, að reynt sé að halda áfram viðleitni í áttina til styttingar vinnutímans, eins og gert var í síðustu samningum. Öllum ber saman um, að vinnutími hér á landi sé lengri en góðu hófi gegnir og sé því eðlilegt, að aukin velmegun þjóðfélagsins komi fram í styttri vinnutíma. Þar við bætist, að stytting vinnutímans getur stuðlað að aukinni framleiðni og þar af leiðandi orðið miklu kostnaðarminni fyrir þjóðfélagið en beinar launahækkanir, sem hefðu ekki á sama hátt í för með sér aukna framleiðni. Annað atriði er endurskoðun skattalöggjafarinnar. Það er óþarfi að undirstrika, hversu ábótavant núverandi skattakerfi er. Það, sem gera þarf í þessum málum, er þrennt. Í fyrsta lagi þarf að endurskoða núgildandi tekjuskatts- og útsvarsstiga. Athuga þarf, hvernig skattbyrðin skiptist á gjaldendur eftir tekjuflokkum og fjölskyldustærð, og þarf í því sambandi að taka tillit til allrar skattbyrðarinnar, þ.e. útsvara, tekjuskatts og nefskatta, sem greiddir eru, svo sem tryggingagjalds. Í öðru lagi þarf að athuga, hvort ekki sé tímabært og nauðsynlegt að breyta skattakerfinu í þá átt að auka fasteignaskatta og breyta tekjuöflun sveitarfélaganna úr útsvörum í fasteignaskatta að verulegu leyti. Hér á landi eru fasteignaskattar miklu lægri en sennilega í nokkru öðru landi veraldar. Bendir margt til þess, að erfitt sé að koma hér á réttlátu og heilbrigðu skattakerfi án hækkunar á fasteignasköttum. Hins vegar hafa fasteignaskattar hér verið lágir svo lengi, að erfitt er að gera hér snöggar breytingar. Þess vegna væri að öllum líkindum skynsamlegast að framkvæma slíkar breytingar í áföngum og ætla sér til þess góðan tíma. Í þriðja lagi þarf svo að gera ráðstafanir til þess, að álagning verði réttlátari en verið hefur og torveldara fyrir skattgreiðendur að skjóta sér undan skattgreiðslu. Margvíslegar ráðstafanir hafa þegar verið gerðar í þessa átt, og verður að halda þeim áfram. Þriðja atriðið, sem athuga ætti í sambandi við væntanlega launasamninga, er lækkun tolla. Tollar eru hér á landi mjög háir og miklu hærri en víðast hvar annars staðar í heiminum. Frá almennu efnahagssjónarmiði væri mjög skynsamlegt að lækka tolla. Við þurfum á því að halda, að aðrar þjóðir lækki tolla á útflutningsvörum okkar, en því getum við varla komið til leiðar, nema við séum reiðubúnir til þess að lækka tolla á þeim vörum, sem við flytjum inn. Enn er þess að geta, að hinir háu tollar valda ríkissjóði í raun og veru miklum erfiðleikum vegna smygls, sem þeir hafa í för með sér. Þá eru tollarnir auðvitað mikill baggi á herðum launþega, þar sem þeir valda hærra vöruverði en annars þyrfti að eiga sér stað. Fjórða atriðið, sem ég tel að verði að koma til athugunar í sambandi við undirbúning launasamninganna, er endurskoðun stefnunnar, sem fylgt er í landbúnaðarmálum. Hinn sívaxandi stuðningur við landbúnaðinn úr ríkissjóði er orðinn eitt af helztu efnahagsvandamálum þjóðarinnar. Enginn ágreiningur er um það, að Íslendingar eiga að stunda landbúnað. Hins vegar getur íslenzkur landbúnaður eflaust ekki orðið samkeppnisfær við landbúnað helztu útflutningsþjóða á landbúnaðarvörum. Þess vegna er óhjákvæmilegt og sjálfsagt að vernda íslenzkan landbúnað fyrir samkeppni af hálfu helztu landbúnaðarþjóðanna, en landbúnaðurinn verður þá að endurgjalda þá vernd með því að leggja allt kapp á að halda framleiðslukostnaði eins lágum og mögulegt er, jafnframt því sem framleiðslan sé fyrst og fremst miðuð við þarfir innanlandsmarkaðsins. Á hvoru tveggja er þó mikill misbrestur. Landbúnaðarframleiðslan vex hröðum skrefum, án þess að þörf sé fyrir aukninguna innanlands. Hún er þess vegna flutt út. En útflutningsverð á kjöti er um það bil 2/3 hlutar af því, sem kostar að framleiða það hér innanlands, og útflutningsverð mjólkurafurða er ekki nema 1/3 hluti af framleiðslukostnaðinum innanlands. Á næsta ári mun ríkissjóður greiða yfir 180 millj. kr. í bætur á útfluttar landbúnaðarvörur, og er það um 10% af heildarverðmæti allrar landbúnaðarframleiðslunnar. Miðað við það, að bændur séu um 6000 að tölu, lætur nærri, að útflutningsbæturnar úr ríkissjóði nemi um 30 þús. kr. á hvern bónda í landinu, og það er ekki aðeins, að greiða þurfi þetta mikla fé með þeirri aukningu landbúnaðarframleiðslunnar, sem flutt er út, heldur er hátt í 200 millj. kr. samhliða varið samkv. fjárlögum til þess að auka landbúnaðarframleiðsluna. Alla stefnuna í landbúnaðarmálunum þarf þess vegna að endurskoða vandlega. Gera verður skynsamlega framtíðaráætlun um stækkun býla og aukna tækni í landbúnaðinum, sem lækki framleiðslukostnaðinn, samtímis því sem framleiðslan sé í ríkara mæli en nú á sér stað miðuð við þarfir innanlandsmarkaðsins, þannig að þörfin á útflutningsbótum minnki. Þá verður og að endurskoða reglurnar, sem nú gilda um verðlagningu landbúnaðarafurðanna. Þær hafa verið gallaðar frá upphafi og eru nú að ýmsu leyti orðnar algerlega úreltar. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar, að stytting vinnutíma, endurbætur í skatta- og tollamálum og skynsamlegar breytingar á stefnunni í landbúnaðarmálum mundu vera íslenzkum launþegum miklu raunverulegri og varanlegri kjarabót en óraunhæf hækkun kaupgjalds í krónum. Ég tel það fyrst og fremst vera hagsmunamál launþeganna sjálfra, að í kjölfar launasamninganna á miðju næsta ári sigli ekki ný verðbólgualda. Ef laun hækka ekki meira en efnahagskerfið þolir, eru ótvíræð skilyrði fyrir hendi fyrir áframhaldandi vaxandi velmegun hér á landi, ört vaxandi þjóðarframleiðslu samfara sterkri stöðu út á við. Ég sé þó enga ástæðu til þess að draga dul á það, að ýmsir erfiðleikar eru fram undan í íslenzku efnahagslífi. Svo virðist sem hver hópurinn af öðrum telji nú kominn tíma til að skara eld að sinni köku. Þetta á sér oft stað í góðæri, og það er skuggahliðin á góðærinu, því að hætt er við, að í heild verði kröfurnar svo miklar, að ekki geti allir fengið allt, sem þeir vilja, heldur verði allir fyrir tjóni, ef þeir reyna allir að knýja kröfur sínar fram. Á þessu hefur verið vaxandi skilningur á þessu ári. Það er mjög mikilvægt, að hann verði ekki minni á næsta ári. Þetta eru vandamálin, sem þarf að einbeita sér að, þegar storminn, sem nú hefur verið um söluskattshækkunina, lægir, og hann lægir áreiðanlega innan skamms. En þá verða allir þeir, sem áhuga hafa á því, að jafnvægi haldist í íslenzku efnahagslífi, að halda vöku sinni. Ég lýk þessum orðum mínum með einlægri ósk um það, að sem fyrst á næsta ári megi hefjast samstarf ríkisstjórnar, launþegasamtaka og vinnuveitendasamtaka um að undirbúa þess konar launasamninga á miðju næsta ári, sem tryggi launþegum raunverulegar kjarabætur vegna vaxandi þjóðarframleiðslu og sterkrar gjaldeyrisstöðu. Í íslenzkum efnahagsmálum yrðu ekki meiri gæfuspor stigin á næsta ári en þau, að áframhaldandi friður héldist með launþegasamtökunum og vinnuveitendasamtökunum á grundvelli ráðstafana til verndunar jafnvægis í efnahagsmálum og þess konar breytinga á kjörum, sem eru ekki verðbólgureykur einn, heldur traust undirstaða aukinnar velmegunar, vaxandi afkomuöryggis og bætts menningarlífs. - Góða nótt og gleðileg jól.

forseti (SB): Þá er dagskrá þessa fundar þrotin. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. En þar sem þetta verður síðasti fundur hv. deildar, áður en þinghlé verður gert, leyfi ég mér að óska öllum hv. þdm. og fjölskyldum þeirra gleðilegra jóla og nýárs. Jafnframt þakka ég hv. þdm. ánægjulega samvinnu við mig sem forseta á þessu ári. Að lokum óska ég utanbæjarþingmönnum góðrar heimferðar og heimkomu og læt í ljós þá von, að vér megum hér allir heilir hittast á nýju ári.



Ég vil fyrir hönd okkar þdm. þakka hæstv. forseta fyrir hlý orð og góðar óskir í okkar garð. Ég vil þakka forseta fyrir gott samstarf við okkur og góða og röggsamlega fundarstjórn. Ég vil óska hæstv. forseta og fjölskyldu hans gleðilegrar jólahátíðar og góðs og farsæls komandi árs. Ég bið þdm. að taka undir óskir mínar til forseta með því að rísa úr sætum. - Dm. risu úr sætum.

Forseti (SB): Ég þakka hv. 5. þm. Austf. fyrir hlýleg orð í minn garð og öllum hv. þdm, fyrir að hafa tekið undir þau, endurtek árnaðaróskir mínar til hv. þm. og segi fundinum slitið.