Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Lárus Helgason) Það þarf ekki langa framsögu fyrir þessu frv. Fyrst og fremst ákveður frv., að stj. sje heimilt að taka í sínar hendur einkasölu á tilbúnum áburði, til þess að koma í veg fyrir óþarfa álagningu af ónauðsynlegum milliliðum. Í öðru lagi er henni heimilað að greiða flutningsgjöldin að landinu og með ströndum fram af opinberu fje, svo landsmönnum verði gert mögulegra að nota áburðinn. Það hefir komið í ljós, að áburðurinn hefir verið lítið notaður til þessa, nema kringum aðalhafnirnar. Er þetta frv. því spor í áttina til að kenna mönnum að nota áburðinn og gera mönnum mögulegt að borga hann. Flutningskostnaðurinn hefir orðið svo dýr, að bændur hafa hikað við að nota hann, þótt það jafnvel víða kunni að hafa borgað sig. Nefndinni var það ljóst, að það mundi verða mjög erfitt, og jafnvel ómögulegt, að gera lögin svo úr garði, að allir landsmenn nytu jafnra hlunninda. Það kom til tals hjá nefndinni, að þeirra mundi verða jafnari not, ef flutningsgjöldin landa á milli væru ekki greidd úr ríkissjóði, en upphæðin notuð til þess að stytta landleiðina hjá þeim, sem erfiðast ættu með aðdrætti. En nefndin sá sjer ekki fært að fara þá leið, nema að litlu leyti, þar sem það yrði svo vafningasamt og erfitt í framkvæmdinni. En nefndin viðurkennir, að brýn nauðsyn beri til að ljetta undir með bændum í Árnes- og Rangárvallasýslum að ná í áburðinn. Skip Eimskipafjelagsins koma ekki í þær sýslur, svo teljandi sje, og það mundi áreiðanlega ekki verða ódýrara að fá aukaskip með áburðinn austur þangað heldur en borga undir hann landleiðina að Selfossi og Þjórsártúni. Því leggur nefndin til, að ríkið greiði flutningskostnaðinn þangað austur. Nefndinni er það ljóst, að það hagar hvergi á landinu til eins og þarna. Engir vegir eru eins fjölfarnir og þessir; þótt bændur austanfjalls vildu nota sína eigin hesta og mannafla til flutningsins, þá er það lítt mögulegt. Það er varla vært á veginum með skepnur, vegna umferðar bifreiða. Flutningurinn yrði því bændum tilfinnanlegur útgjaldaliður. Það kemur altaf ver út fyrir bændur að þurfa að kaupa flutning að heldur en nota sína eigin gripi. Það er því fylsta sanngirni að fara þessa leið hvað þessar sýslur snertir. Þá virtist nefndinni það rjett að útiloka ekki kaupmenn frá að versla með áburðinn. Það getur staðið svo á, að kaupfjelag er ekkert á ýmsum stöðum, sem skip Eimskipafjelagsins og strandferðaskipin koma á, og er þá eðlilegt og sjálfsagt, að kaupmenn fái hann til sölu, til að gera bændum greiðara fyrir með að ná í hann. En hitt er vitanlegt, að hreppsfjelög og búnaðarfjelög hafa sjaldan yfir miklu húsnæði að ráða, og er því erfitt fyrir þau að taka á móti miklum birgðum í einu. Í frv. stendur, að leggja megi á áburðinn alt að 5%. Það finst nefndinni óþarflega hátt. Gæti það og leitt til misskilnings hjá bændum, þannig að þeir hjeldu, að okrað væri á áburðinum, þótt ekki væri lagt á hann svo mikið sem heimilað er. Nefndin álítur, að 2% sje nægileg álagning, og leggur til, að frv. sje breytt samkvæmt því. Aðrar brtt. við frv. hefir nefndin ekki gert. Leggur hún til, að það sje samþykt með brtt. Hefi jeg ekki fleira að segja um frv. að svo stöddu.

Einar Jónsson Jeg skal lýsa yfir því, að fyrst, er frv. þetta kom fyrir landbn., þá hreif það mig ekki eins sterkt og suma aðra hv. nefndarmenn. Fyrst og fremst er jeg í eðli mínu mótfallinn hverskonar einkasölu sem um er að ræða, ef knýjandi nauðsyn er ekki aðkallandi, og í öðru lagi sá jeg, að lítið væri unnið við það að ljetta flutningsgjöldunum af áburðinum að landinu, ef ekkert væri gert til að ljetta undir með flutninginn upp í landið. Jeg gat ekki komist hjá að taka eftir þeim annmarka frv., að þeim mönnum, sem ekki hafa ástæðu til að versla í kaupfjelögum, er meinað að afla sjer áburðarins gegnum kaupmann sinn. Það er óhentugt, að kaupmönnum sje bannað að hafa á hendi sölu áburðarins. Það er öfugri leið að þurfa að snúa sjer til hreppsfjelagsins. Hjer hagar víðast svo til, að bændur komast að þægilegum samningum við kaupmann sinn um að fá vörurnar teknar út, er þeir þurfa á þeim að halda, gegn því að borga þær á vissum gjalddaga. En það hafa ekki allir ástæður til að versla við kaupfjelög. En ef hreppsfjelögin eiga að fara að versla með áburðinn, þá verður að útvega þeim fje til þess. Annars verð jeg, sem oddviti í mínu hreppsfjelagi, að mótmæla því, að þeim sje gert að skyldu að versla með áburðinn. Jeg gekk því einungis að frv. móti því, að nefndin setti inn í það, að kaupmönnum væri heimilt að versla með áburðinn, ásamt þeim stofnunum, sem í frv. eru nefndar. Það eru og smávægilegar hagsbætur bændum, þótt ríkið borgi flutningsgjöldin að landinu og meðfram ströndum þess. Víða hagar svo til, að samgöngur á landi eru til mestrar hindrunar því að ná til sín þungavöru. Það kostar 80 kr. að flytja tonnið með bifreiðum austur í Rangárvallasýslu, þangað sem þær komast. Þá tekur við lestaflutningur, 1–2 daga hjá mörgum. Flutningskostnaðurinn er þarna, og ef til vill víðar, svo tilfinnanlegur, að ekki er hægt að leggja mikinn kraft á að afla sjer þessarar vöru, nema eitthvað sje ljett undir í landflutningnum. Það þarf helst að gera með bættum samgöngum, en meðan þeim er ekki komið í betra horf, verður að ljetta eitthvað á flutningskostnaðinum upp í landið. Eitt vil jeg ekki láta hjá líða að minnast á. Jeg hefi tekið eftir því hjá fróðum mönnum um notkun þessarar vöru, að þau vandkvæði væru á notkun hennar, að það er komið undir því, á hvaða jörð hún á að lenda, hvaða tegund skal kaupa. Í þessu efni hlýtur vanþekkingar mjög að gæta fyrst í stað, og leiðbeiningar verða ekki gefnar í fljótu bragði, heldur verður reynslan að kenna mönnum smátt og smátt. En ef bændur, sem hafa hug á að reyna þessa nýbreytni, færu skakka leið og keyptu ekki þá tegund, sem á við þeirra land, þá hafa þeir einungis eytt peningum til einskis. Veðráttan hefir og sín áhrif eftir sem áður. Ef bóndi kaupir tilbúinn áburð í þeirri von að fá aukinn grasvöxt, en er svo óheppinn, að öll grasspretta eyðilegst í rosa og ótíð, þá situr hann einungis eftir með tapið. Því verður varla neitað, þótt þetta frv. nái fram að ganga, að nauðsyn sje á að örva bændur og hvetja til að hirða vel sinn eiginn heimafengna áburð, en á það vantar mikið enn. En sæmileg hirðing áburðarins mundi losa menn við mikil útgjöld til kaupa á tilbúnum áburði, og vera mun ódýrari. Það er varasamt að ætlast til, að bændur leggi út í stór peningaútlát vegna þessa, meðan samgöngum er svo háttað, að flutningurinn verður kostnaðarsamari en varan sjálf komin á höfn. Er því nauðsyn á, að þeim sje hjálpað að sama skapi, sem búa fjarst frá höfn og eiga erfiðast með samgöngur á landi, og þeim, sem nær höfnum búa. Þótt jeg væri þessu frv. heldur mótsnúinn í fyrstu, þá fór samt svo, að jeg laðaðist að því. Þessi orð mín eiga ekki að vera til þess að leggja móti því, heldur til þess að hv. deild sjái sanngirni í því að samþykkja brtt. nefndarinnar. Þær eru þrjár. Í fyrsta lagi, að ljett sje undir með bændum, sem búa fjarri hafnarstað, að ná sjer í áburðinn. En þar kreppir skórinn einkanlega að bændum í Árnes- og Rangárvallasýslum, sem engin not hafa strandferða meðfram landi - þ. e. milli hafna. - Í öðru lagi, að kaupmönnum sje leyft að versla með áburðinn, og loks, að álag á vöruna sje lækkað. Jeg hefi tekið eftir brtt. frá hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 419, sem nýlega hefir verið útbýtt. Fer hún í líka átt og tillögur nefndarinnar. En jeg á eftir að athuga hana betur og sjá, hvort hún rekur sig á brtt. nefndarinnar og hvað það er, sem fæst með henni. En mjer hefir fundist hún vera í samræmi við hugsanir nefndarinnar. - Vil jeg svo taka undir með hv.frsm. og óska þess, að brtt. nefndarinnar verði samþyktar. Að öðrum kosti verð jeg ekki ánægðari við það, að frv. hefir komið fram, heldur en það hefði aldrei komið í dagsins ljós.

Halldór Stefánsson Á þskj. 419 á jeg brtt. við 2. gr, frv., og virðist hún einnig geta tekið yfir 1. brtt. nefndarinnar á þskj. 447. Brtt. mín er að því leyti frábrugðin ákvæðum frv., að ekki er ætlast til, að farmgjöldin landa á milli sjeu greidd úr ríkissjóði, en í stað þess semji ríkisstjórnin um framhaldsflutning (gennemgaaende Fragt) á áburðinum til allra hafna á landinu, sem millilandaskip, strandferðaskip og flóabátar, sem styrks njóta af opinberu fje, koma á. Yrði þá farmgjald jafnt til allra hafna á landinu. Ennfremur verður stj. heimilt að greiða frekar fyrir dreifingu áburðarins með því að verja fje til að greiða frekari dreifingu áburðarins á sjó hafna á milli og að einhverju leyti landflutning frá sjó. Vera má, að ríkissjóður þurfi að leggja jafnmikið fje fram, en samanburð um það er ekki hægt að gera, svo ekki verður um það sagt. Hvað snertir flutning áburðarins á landi, þá er það einungis tekið fram með almennum orðum, að stjórninni sje heimilt að greiða hann að einhverju leyti, en ekki nánar teknar fram reglur fyrir því. Jeg áleit, að ekki færi vel á því í lögunum sjálfum að setja slík ákvæði, en það má taka nákvæmar fram í reglugerð. Jeg skal því taka það fram hjer, hvað fyrir mjer vakir með þessu og hvernig jeg hefi hugsað mjer, að þessum greiðslum mætti koma fyrir og yrði varið. Þegar um stuttar vegalengdir er að ræða, t. d. fyrir vegalengdir alt að 15 km., væri ekkert greitt. En fyrir lengri vegalengdir væri greitt hlutfallslega við vegalengdina, það, sem stj., í samráði við Búnaðarfjelag Íslands, þætti hæfilegt. Það, sem jeg tel till. mína hafa fram yfir frv. og brtt nefndarinnar, er, að hún er yfirgripsmeiri og, að því er mjer virðist, rjettlátari. Aðalhugsun mín er sú, að allir standi sem jafnast að vígi um verð á áburðinum, hvar á landinu sem þeir búa, - fyrst og fremst að flutningskostnaður verði jafn á allar hafnir og að ljett verði svo sem unt er undir með þeim, sem langt eiga til aðdrátta. Að vísu er ekki hægt að búast við, að fullkomið samræmi náist meðal hinna ýmsu hjeraða landsins á þennan hátt, en það næst þó betur en ef farið er eftir frv. að viðbættri brtt. nefndarinnar. Eftir frv. koma þessar ívilnanir niður þar, sem minst er þörfin, en eftir till. mínum þar, sem aðflutningar eru örðugastir og dýrastir og þörfin mest. Þykir mjer ekki ólíklegt, að menn geti fallist á þær, engu síður en frvgr.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þakka hv. landbn. fyrir skjóta afgreiðslu þessa máls og ennfremur fyrir það, að hún hefir getað fallist á frv. í öllum aðalatriðum, og er jeg því fús til að taka brtt. hennar til greina. Nefndin ber fram 3 brtt. á þskj. 447, og eftir atvikum get jeg ekki lagst á móti neinni þeirra af neinum þunga. Um 1. brtt. nefndarinnar, sem fer fram á að ljetta undir með landflutninga, skal jeg geta þess, að jeg er fylgjandi hverri þeirri ráðstöfun, sem miðar að því að útvega mönnum þessa vöru með sem vægustu verði. Brtt. hv. 1. þm.N.-M. ganga lengra í þessa átt, en draga hinsvegar að sjer hendina um flutningsgjöld milli hafna. Vildi jeg skjóta því til hv. 1. þm.N.-M. og landbn., hvort ekki sje hægt að samræma brtt. hans við frv., þannig að hlunnindin um flutningsgjöld geti haldist bæði á sjó og landi. Á þann hátt næst best að gera öllum sem jafnast undir höfði um verð á áburðinum og að hvetja menn til að notfæra sjer hann sem mest og víðast. Raddir komu fram í Ed. um að ljetta undir með landflutningum, og lýsti jeg þar yfir því, að jeg myndi slíkum ráðstöfunum hlyntur, en tími vanst ekki til að koma fram með brtt. Þá er 2. brtt. nefndarinnar, sem er um það, að kaupmenn skuli einnig versla með áburðinn. Till. kom fram um þetta sama efni frá hv. 3. landsk. í Ed., og kvaðst jeg ekki leggjast á móti henni af neinum þunga. En eins og jeg tók fram þar, finst mjer, að þegar hið opinbera kemur mönnum til hjálpar, eins og hjer er gert, þá sje það fyrst og fremst gert fyrir framleiðendurna sjálfa, og því sje óeðlilegt að blanda þeim mönnum inn í, sem ekki eru framleiðendur, en græða aðeins á versluninni með vöruna, en ekki á notkun hennar. En úr því að nefndin hefir orðið sammála um þetta, mun jeg ekki gera það að ágreiningsatriði nje beita mjer á móti því. Um 3. till. er það að segja, að það verður vitanlega aldrei annað en áætlunarupphæð, hvað lagt er á vöruna, en því minna sem það er, því meira kemur á bak ríkissjóðs af rekstrarkostnaðinum, og mun jeg ekki leggjast á móti till., vegna þess tilgangs, sem á bak við liggur. Þetta mál hefir valdið allmiklum ágreiningi á undanförnum þingum. Þykir mjer alt benda til þess, að nú horfi betur um úrslit þess en nokkru sinni áður. Að vísu veit jeg, að það muni sæta allmikilli mótspyrnu að þessu sinni. En brjef, sem borist hafa utan af landinu, sýna, að menn vænta sjer mikils af framgangi þessa máls, og jeg vona, að úrskurður reynslunnar verði sá, að frv., með þeim breytingum, sem á því kunna að verða gerðar, komi að stórmiklu gagni fyrir alda og óborna.

Jón Ólafsson Það voru aðeins nokkur orð út af brtt.hv. 1. þm.N.-M. Það er nú svo um brtt. þessa, að í henni felst í rauninni alger breyting á framkvæmd laganna frá því, sem til er ætlast í frv., með því að dregið er úr styrk ríkisins til sjóflutninga, en hjálp ríkisins að sama skapi færð yfir á landið. Þessi till. var mikið rædd í nefndinni, en eftir þær upplýsingar, er við höfðum fengið, vorum við allir sammála um það, að það fyrirkomulag að greiða flutningsstyrk á hvern km. væri svo örðugt og margbrotið, að framkvæmd slíkra laga myndi reynast næstum ómöguleg. Till., eins og hún lægi fyrir, væri ekki einhlít, heldur þyrfti að ákveða með sjerstakri reglugerð, hvað greiða skyldi á km. í hinum ýmsu hjeruðum landsins, því að vitanlega skiftir miklu máli, hvort vegir eru illfærir eða akfærir, og fleira, sem hjer kemur til greina. Þótt nefndin væri öll af vilja gerð, fanst henni, að hjer væru svo mörg ljón á veginum, að ekki væri tiltækilegt að ganga inn á þessa braut að svo stöddu. Hinsvegar má aðgæta, þegar farið er að framkvæma lögin, hvaða leiðir megi finna rjettlátastar til að ljetta undir með landflutninga. Má ávalt breyta lögunum í þá átt, eftir því sem hagkvæmast þykir. Út af því, sem hæstv.forsrh. sagði um 2. brtt. nefndarinnar, vil jeg geta þess, að jeg tel það rjett á litið, sem hv. 1. þm. Rang. hjelt fram, að bændum myndi veitast erfitt að borga áburðinn út í hönd, og væri því nauðsynlegt, að þeir gætu keypt áburðinn í þeirri verslun, sem þeir hefðu aðalviðskifti við. Og ef búnaðarfjelög hreppanna beita sjer fyrir kaupunum og semja við kaupmenn um að hafa útsölu áburðarins á hendi, þá virðast þau geta haft fullkomna stjórn á því, að álagningin fari ekki úr hófi fram. Jeg vil endurtaka það, að það var ekki af athugaleysi, að brtt.hv. 1. þm.N.-M. var ekki tekin upp, heldur af því, að nefndin áleit, að svo mikil rekistefna myndi verða út af framkvæmd hennar, að hún sá sjer ekki fært að aðhyllast hana að svo stöddu. En ef hægt er að komast að niðurstöðu um það, hversu flutningsstyrknum skuli skift, og ef þetta yrði til þess að ýta undir notkun áburðarins, þá mun jeg fyrir mitt leyti ekki leggjast á móti því, að farið verði inn á þessa braut.

Magnús Jónsson Þá er nú þetta mál loksins að komast í höfn eftir langa og erfiða siglingu. Árið 1925 bar hæstv. núv. fors.- og atvmrh. fram frv. um þetta efni. Var þar að vísu ekki farið fram á einkasölu, heldur að ríkið tæki að sjer verslunina með áburð og veitti þeim, er keyptu hann, viss hlunnindi. Var meðal annars mælt fyrir frv. þessu á þá leið, að hjer væri eins mikið nauðsynjamál á ferðinni eins og það, er menn voru styrktir til að koma upp gaddavírsgirðingum. Jeg skal játa, að þetta er stórt mál, og getur orðið framtíðarmál. En ekki má blanda hjer saman tveim óskyldum atriðum: nauðsyn á útlendum áburði og ríkiseinkasölu. En þess virðist allmjög kenna í frv. því, sem hjer liggur fyrir. Þetta mál hefir verið til umræðu á Alþingi síðan og oft gustað allmjög um það, en nú lítur út fyrir, að það sje að komast í höfn. Tjáir lítt að deila við dómarann, þar sem flokkar þeir, er að frv. standa, eru í meiri hl. í þinginu og landbn. hefir tjáð sig sammála frv. í öllum aðalatriðum. En af því að málið fór umræðulaust í gegnum 1. umr., vona jeg, að hæstv. forseti taki ekki hart á, þó nokkuð verði hjer minst á málið í heild. Hjer er um tvö óskyld mál að ræða. Fyrra atriðið er hið sama og var mergur málsins í frv. 1925, að greiða fyrir flutningi áburðarins á hafnir landsins, og nú hefir verið bætt við brtt. um að flytja hann einnig ókeypis út um sveitir landsins. Jeg skal ekki hafa á móti þessu. Má vera, að menn hafi svo mikla trú á þýðingu aukinnar notkunar erlends áburðar. En jeg hefi ekki getað sjeð af neinum skjölum, sem hjer eru, hversu mikinn kostnað muni af þessu leiða fyrir ríkissjóð. Er það þó góð regla að láta einhverjar áætlanir fylgja, þegar um er að ræða alvarlega útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð. Jeg fyrir mitt leyti get ekki gert mjer neina hugmynd um, hve mikill sá kostnaður verður. Verslunarskýrslur vorar eru ekki svo nýjar, að af þeim verði sjeð, hve mikill áburðarinnflutningurinn hefir verið síðustu árin, og því síður er hægt að geta sjer til, hve innflutningur muni aukast. Vil jeg mælast til, að nefndin gefi upplýsingar um þessi efni. Hitt atriðið, einkasalan, er miklu meira atriði. Jeg verð að segja það, að jeg varð fyrir allmiklum vonbrigðum, er jeg las skýrslu sendimanns stj., hv.þm. Mýr. (BÁ). Ekki af því að skýrslan væri illa samin, því að hún var hin skipulegasta í sniðum, heldur af því, að mjer fanst ekki koma þar eins mikið fram af upplýsingum um málið og jeg hafði búist við. Hafði verið skýrt frá því í „Tímanum“, að einhverjir stórviðburðir væru að gerast í þessu máli, og var helst að heyra, að eitthvert ríkisleyndarmál væri á ferðinni. Hafði jeg lesið um það áður, að fyrir dyrum væri stórbylting í áburðarframleiðslu heimsins. Var talað um breytta aðferð í rekstri saltpjetursnámanna í Chile, sem átti að hafa í för með sjer svo stórfeldan sparnað við saltpjetursvinsluna, að öll samkepni væri útilokuð. Um sama leyti las jeg og um samsteypu saltpjetursverksmiðjanna í Þýskalandi og Noregi. Jeg setti þetta í samband hvað við annað og gerði mjer í hugarlund, að verksmiðjurnar væru að búa sig út í bardaga gegn námueigendunum í Chile. Bjóst jeg svo við því, að nýjungar þær, sem verið var að dylgja með, stæðu í einhverju sambandi við öll þessi umbrot. Svo þegar skýrslan kemur, sjest þar ekkert sjerstakt nema það, að verksmiðjurnar í Noregi og Þýskalandi hafa slegið sjer saman í mikinn hring, svo að hjeðan af þýði ekki nein umbrot eða brölt í málinu. Þar sem þessi sendimaður á nú einmitt sæti hjer í hv. deild, þætti mjer og líklega fleirum gott að fá einhverjar frekari upplýsingar um málið, því að hann er þar vitanlega allra manna fróðastur. Mjer finst einmitt tilgangsleysi þessa frv. skína út úr skýrslu hans. Jeg hefi lesið hana vandlega, en ekki fundið neina ástæðu færða fram um það, hvers vegna ríkið ætti að taka að sjer einkasölu á þessari vöru, nema aðeins almenna ást á einkasölu og þau alkunnu rök, sem færð eru fyrir ágæti slíks fyrirkomulags, t. d. það, að koma eigi í veg fyrir það, að einstök verslunarhús nái þessari vöru á sitt vald. Vitanlega er engin trygging fyrir því, að einkasalan komist að betri kaupum. Nú sem stendur er öll samkepni útilokuð á þessu sviði í útlöndum og ekki í annað hús að venda en til þýska fjelagsins, sem verslar við oss í gegnum „Dansk Gödningskompagni“. Hv. þm. Mýr. segir, að veik von sje um það, að við getum komist í beint samband við þýska fjelagið, en þó sje engin vissa fyrir því, enda er vafasamt, að það yrði okkur heppilegra. Sumir kunna að segja, að þetta sjeu engar fullgildar mótbárur gegn einkasölunni, því að hún geti þó aldrei orðið til ills. En jeg álít, að ekki eigi að taka upp einkasölu á neinni vöru, nema um beint og ótvírætt hagsmunamál sje að ræða. Ríkissjóður hlýtur ávalt að binda fje sitt í slíkum fyrirtækjum og mikil áhætta hlýtur jafnan að vera verslunarrekstri samfara. Í skýrslunni er svo sagt, að öll samkepni sje útilokuð. S. Í. S. hafi reynt að komast að samningum við fjelagið um beint samband, en það hafi ekki tekist. Sendimaður stj., hv.þm. Mýr., færir í tal, hvort ríkiseinkasölu muni takast það, en hann fær ekki svar. Það eina, sem var nýtt fyrir mig í skýrslunni, voru upplýsingarnar um hina nýju áburðarblöndu, sem hann telur auðveldara að flytja til landsins, ef einkasala verði upp tekin. Jeg get nú ekki skilið, hvers vegna hún ætti ekki að geta fengist eins án einkasölu. Jeg vil nú drepa stuttlega á helstu rök skýrslunnar fyrir einkasölunni. Í fyrsta lagi er sagt, að erlendur áburður sje nauðsynlegur. Þetta er líklega heilagur sannleikur, en það er engin sönnun fyrir einkasölu. Þá er sagt, að áburðarverslun okkar sje svo lítil, að ef hún sje á mörgum höndum, spilli það samningsaðstöðunni. En gallinn er sá, að hún er svo lítil hvort sem er - 1% af áburðarverslun Dansk Gödningskompagni, eftir því sem í skýrslunni greinir -, að sáralítið munar um hana, þótt hún sje á einni hendi. Þessi ástæða sannar einmitt hið gagnstæða við það, sem haldið er fram í skýrslunni. Vegna þess, hve verslun okkar er lítil, vill þýska fjelagið sennilega ekki líta við beinu sambandi við okkur, en skifta, fremur áfram við Dansk Gödningskompagni. Ef beint samband næst við Stickstoff Syndikat, þá er það aðeins af velvild, en engum sjerstökum vildarkjörum verður hægt að búast við, enda skilst mjer á skýrslunni, að verslað verði framvegis við Dansk Gödningskompagni. Þriðja ástæðan er talin sú í skýrslunni, að eina hugsanlega aðferðin til að fá áburðarblöndu „Nitrophoska“ hingað til landsins beint frá framleiðendunum sje sú, að einkasala verði tekin upp. Jeg get nú ekki sjeð, hvernig á því getur staðið, úr því að við verslum við Dansk Gödningskompagni hvort sem er. Ef vafi leikur á því, hvort betra sje að komast í beint samband heldur en skifta við milliliði, þá sje jeg ekki, hvað unnið er við að fá vöruna beint frá aðalframleiðanda. Loks er sú ástæðan, að áburðarþörf landsmanna sje svo tiltölulega lítil, að óhentugt sje að dreifa versluninni á margar hendur, heldur sameina hana, svo að hægt sje að lesta sjerstök skip með áburðinn hingað til lands. Mjer þykir sennilegt, að það væri hægt að flytja áburðinn í heilum förmum án þess einkasalan ætti þar hlut að máli. Samband íslenskra Samvinnufjelaga mundi t. d. að sjálfsögðu geta flutt áburðinn á þennan hátt eins ódýrt og ríkiseinkasala. Jeg hefi þá litið á þessar 5 höfuðástæður fyrir ríkiseinkasölu á tilbúnum áburði, sem skýrslan tekur fram. Eins og jeg þegar hefi sýnt fram á, eru þær sannast að segja ekki veigamiklar. Engin þeirra snertir eiginlega það mál, sem um er að ræða, sjerstaklega. Þar er ýmiss fróðleikur um áburðarverslunina yfirleitt, en rökin fyrir einkasölunni eru engin önnur en einkaskoðun höfundarins. Jeg býst reyndar við, að utan við þessar ástæður, sem færðar eru fram í skýrslunni, sje enn ein ástæða, sem vakað hafi fyrir skýrslugefanda, og jeg veit, að það er aðalástæða í hugum margra manna, en hún er sú, að þeir, sem flytja inn áburðinn eins og nú er, setji ekki á hann hið rjetta verð; einkasalan á að vera til þess með öðrum orðum, að örugt sje, að menn fái vöruna með hinu rjetta verði, því að ríkið fari ekki að reka verslun með tilbúinn áburð til þess að græða á því. En þetta er ekkert nema hin almenna einkasöluástæða, sem eins ætti að gilda um allar aðrar vörutegundir. Tilbúinn áburður er að því leyti ekkert sjerstæður og verslun með hann hlítir sömu reglum og önnur verslun. Á bak við þessa ástæðu stendur sú skoðun, að hin frjálsa samkepni sje ekki örugg til þess að skapa hið rjetta verð. Þeir, sem henni fylgja, ganga þar með inn á, að einkasala skapi hið rjetta verð. Við höfum eina aðferð, sem er þrautprófuð í gegnum nokkrar aldir og hefir ætíð reynst eina örugga leiðin til að tryggja notendum vörurnar með rjettu verði, og það er frjáls samkepni. En hinir, sem ríkiseinkasölunni halda fram, segja: ríkið hefir engan hag af því að vera að græða á þessari vöru; því hljótum við að fá hana þar með hinu eina rjetta verði. Jeg ætla ekki að fara út í það óendanlega mál að gera upp á milli þessa tvens. En það er þó einfalt mál, að þessi röksemd, hvort sem hún er raunrjett eða ekki, nær alveg eins til annara nauðsynjavara, og verður því ekki notuð þessu máli til stuðnings, nema gengið sje inn á þá almennu einkasöluhugmynd. En svo jeg víki aftur að verðinu, þá ætti meðal annars S. Í. S., sem fylgjendur þessa máls bera fylsta traust til, að jeg hygg allflestir, að geta trygt hið rjetta verð, ef menn örvænta svo mjög um það. Það leiðir af sjálfu sjer, að aðrir verslunarrekendur gætu ekki sprengt upp verðið, ef S. Í. S. seldi hann við sannvirði. Til þess að standast samkepnina yrðu þeir að gera slíkt hið sama. En ef önnur firmu en Sambandið eða jafnvel Sambandið sjálft nær þessari áburðarverslun alveg í einkasölu, þá er komin fram ný ástæða til ríkiseinkasölu, sem getur hrint manni, sem jafnvel annars er eindreginn fríverslunarmaður, út á þá braut viðvíkjandi einstökum vörutegundum - sbr. steinolíueinkasöluna um árið. - Ef þetta eina firma, hvort sem það nú er S. Í. S. eða eitthvert annað, misbeitir valdi sínu og aðstöðu, sem skapast við það, að verslun færist yfir á eina hönd, þá er ríkiseinkasala ef til vill einasta ráðið til þess að brjóta það á bak aftur. En svo er ein ástæða beinlínis gegn einkasölunni, og hún er sú, að hún mun takmarka notkun tilbúins áburðar. En jeg álít, að ekkert megi gera í þá átt, heldur eigi að koma mönnum í skilning um nytsemi hans og gera sem kleifast að nálgast hann. Jeg býst við, að Búnaðarfjelag Íslands verði að vinna að því að fræða menn um nytsemi og notkun áburðarins, og eins að rjett sje að ljetta undir með bændum um flutninga á honum. Einkasalan er síður en svo löguð til þess að stuðla að þessu. Eitt meðal annars, sem hlýtur að hamla áburðarkaupum margra bænda, er það, að það er skýlaust heimtað, að áburðurinn skuli borgaður við móttöku. Jeg er ekki að lasta það út af fyrir sig. En það er einmitt galli á ríkiseinkasölunni, að það er nauðsynlegt að setja henni þessar römmu skorður. Því að það er ekki til þess að ljetta undir með mönnum að afla sjer áburðarins. Þá er enn svo ákveðið í frv., í 3. gr., að aðeins hrepps- og bæjarfjelög, búnaðarfjelög og samvinnufjelög bænda megi versla með áburðinn. Öðrum verslunarrekendum verður hann ekki útvegaður. Úr þessu er bætt með brtt.hv. landbn., sem fer fram á að lofa kaupmönnum að fljóta með. Jeg læt í ljós það álit mitt, að hvað sem öðru líður, þá sje nauðsynlegt með öllu að samþykkja þessa brtt. Það er ekki af umhyggju fyrir kaupmönnum, enda býst jeg ekki við, að þeir missi svo stóran spón úr aski sínum við þetta, heldur er það vegna þess, að þeim, sem versla eingöngu við einn kaupmann og hafa öll sín viðskifti við hann, kemur það mjög bagalega að geta ekki líka fengið þessa vöru hjá honum. Jeg sje heldur ekki, hvað ætti að vera hættulegt við það. Kaupmenn hafa engin tök á að selja áburðinn við öðru verði en hann fæst fyrir hjá kaupfjelögunum. Ef þeir seldu hann hærra verði, mundu bændur ekki versla við þá og snúa sjer að kaupfjelögunum. Jeg sje ekki ástæðu til að koma með brtt. við þetta einkasölufrv. Við atkvgr. mun jeg greiða atkvæði á móti því, eða sitja hjá að minsta kosti. Jeg hefði að vísu getað reynt að bera fram víðtækar brtt., t. d. um að nema í burtu einkasöluákvæðið. En jeg hefi sjeð, að það er ekki til neins, þegar hv. landbn. leggur einhuga til að samþykkja frv. með lítilsháttar breytingum. Þá má telja nokkurnveginn víst um framgang þess. Jeg hefi því ekki viljað þreyta hv. deild á karpi um þýðingarlausar tillögur.

Hákon Kristófersson Hv. 1. þm. Reykv. hefir þegar tekið fram margt af því, sem jeg vildi sagt hafa. Það skýtur svo skökku við um skoðanir mínar og hæstv.atvmrh., sem álítur þetta einkasölumál hreinasta bjargráð fyrir okkur bændurna, að jeg tel frv. lítils virði að öðru leyti en því, að það er til mikils góðs fyrir þá, sem hjer í grend við Reykjavík eða aðra kaupstaði reka búskap í stórum stíl og stunda nýrækt að mestu eða öllu með tilbúnum áburði. Jeg vil nú beina einni spurningu til hæstv. ráðh., sem hann getur svarað beint annaðhvort með já eða nei. Það stendur svo í 2. gr. frv.: „Árin 1929, 1930 og 1931 er ríkisstjórninni heimilt að greiða úr ríkissjóði þann kostnað, sem af því leiðir að flytja tilbúinn áburð bæði frá útlöndum og milli og til allra þeirra hafna, sem skip Eimskipafjelags Íslands og strandferðaskip ríkisins koma á“. Nú spyr jeg hæstv.atvmrh.: Mun hann hugsa sjer að nota þessa heimild?  (Forsrh. TrÞ: Já, tvímælalaust)  . Þá ætlar hann með öðrum orðum að hjálpa efnuðustu mönnunum til þess að flytja áburð sinn til landsins, undir því yfirskini, að verið sje að ljetta undir með bændum úti um sveitir landsins, en þeir njóta minst af, því að eftir er erfiðasti áfanginn, að koma áburðinum frá höfn og upp í sveit. Jeg held, að fullkomlega væri í hóf stilt, ef þessi ljettir væri miðaður við flutninga með ströndum landsins og upp í landið. Reynslan sker best úr, hveriir hafa rjett fyrir sjer. Jeg hefi ekki trú á, að mikil aukning á notkun tilbúins áburðar verði af völdum þessa frv., að minsta kosti ekki í fátækari hjeruðunum. Það skal vera undantekningarlaus regla, segir í frv., að áburðurinn sje greiddur við móttöku. Þetta ákvæði eitt nægir til þess að útiloka fjölda bænda frá því að geta notfært sjer tilbúinn áburð. Bændur eiga alment ekki svo greiðan aðgang að lánsstofnunum - bæði veldur því fjarlægð og svo líka lítil fjárhagsleg tiltrú -, að þeir hafi ástæður til þess að greiða verðið út í hönd um leið og áburðarsending kemur. Hæstv. atvmrh. væntir þess, að árangur af þessu máli verði mikill og góður. Jeg geri alls ekkert lítið úr þeim ummælum hans; allra síst dirfist jeg að segja, að þau sjeu að engu hafandi. En jeg er því miður hræddur um, að hann sje of bjartsýnn og þær miklu vonir, sem hann bindur við einkasöluna, reynist tálvonir. Jeg er hræddur um það, en jeg vona, að hrakspá mín rætist ekki. Hver getur annars búist við, að árangurinn verði raunverulega eins mikill og hv.flm. gera sjer vonir um, þegar bæði hjá mjer og öðrum bændum landsins er áburður svo illa hirtur, að stórskaði hlýst af árlega? Hefði átt að snúa sjer að þeirri hlið „áburðarmálsins“ fyrst, reyna að lagfæra heima fyrir fyrst, með málsháttinn „holt er heima hvað“ í huga, áður en farið er að seilast út yfir pollinn eftir áburði. Jeg verð að halda því fram, að áburðarkaup bænda verði aldrei mikil fyrst um sinn, meðan geta manna er að eflast. Þó kann innflutningur áburðar í sjálfu sjer að verða nokkuð ör, því að megnið af aðfluttum áburði er notað í stærri kaupstöðum þessa lands og meiri hluti innflutts tilbúins áburðar er notaður af einum vissum manni í Reykjavík, sem rekur stórbúskap í nágrenninu. En þessi maður hefir fullkomna getu til þess að flytja inn nauðsynlegan forða áburðar til sinna framkvæmda, án þess hann sje styrktur til þess. Og hann hefir betri aðstöðu en nokkur bóndi í sveit, því að þegar áburðurinn er kominn í höfn í Reykjavík, má heita, að flutningnum sje lokið. En þegar hæstv. stjórn og hv. Alþingi vill rjetta fram hendina fulla af fje ríkissjóðs og veita þessum stórefnamanni fjárstyrk í þessu skyni, hví skyldi því þá ekki tekið með þökkum, þó að örlætið sje óþarflega mikið og að mínu áliti ekki í neinu samræmi við getu ríkissjóðs? Jeg skal fallast á, að meginatriðið í þessu máli, að forðast að óþarfa álagning á þessa vöru eigi sjer stað, er góðra gjalda vert. En hitt, að þessi liður úr áburðarmálinu sje þess virði, að ríkissjóður hafi svo mikla þátttöku í kostnaði, er af því leiðir, það get jeg ekki fallist á. Þegar svo mikið áburðarmagn er til heima fyrir, að komið gæti að því haldi, ef vel væri notað, að við það mætti una fyrst um sinn, þá er jeg ekki óðfús á að fleygja út stórfje í þessu skyni, allra síst þegar það gengur mest til þeirra, sem síst þurfa styrks við. Vera má, að hæstv. ríkisstjórn hafi gert sjer ljóst, hve mikið fje ríkissjóður þurfi að binda í þessu skyni. Í fjárlögum eru veittar 10 þús. kr. viðvíkjandi þessu. Enginn getur látið sjer detta í hug, að það verði hægt að komast af með þessar 10 þús. kr., þegar á að greiða allan kostnað af flutningsgjöldum fyrir áburðinn bæði til landsins og hafna milli. Það versta er, að þessi kostnaður verður að miklu leyti greiddur í þágu hinna efnaðri manna. Kaupgeta fátækari bænda er ekki svo mikil, að það verði neitt verulegt, sem þeir kaupa af útlendum áburði, síst þegar hann verður skilyrðislaust að greiðast út í hönd. Að tilgangurinn sje góður hjá hæstv. fors.- og atvmrh., það ætla jeg ekki aðeins að vona, heldur slæ jeg því líka föstu. Hvort sá góði tilgangur sje ekki blettaður af áhrifum annara, það skal jeg ekki forsvara. Hæstv. ráðh. talaði eins og sá, sem vald hefir, og ljet ekki alllítið yfir því, að þetta væri seinasti áfanginn, sem þetta nauðsynjamál væri að fara. Jeg hefi sömu aðstöðu til þessa máls og í fyrra og á undanförnum þingum. Jeg er sannfærður um hið gagnstæða og mun greiða atkv. á móti frv., en með brtt.hv. landbn., því að þær eru til bóta, það sem þær ná. Þessi afstaða mín er bygð á því í fyrsta lagi, að jeg hefi ekki trú á einkasölu, og í öðru lagi, að jeg hefi ekki trú á, að þetta mál komi að þeim notum, sem hv. meðhaldsmenn þess og flytjendur frv. vilja vera láta. Hjer er tvímælalaust gripið á öfugum enda. Mitt álit er það, að við eigum að búa svo mikið að okkar sem unt er án þess að sækja til annara. Óhirðing á heimafengnum áburði er okkur síst til sóma, og mundi það geta komið upp á móti ekki alllitlu af tilbúnum áburði, ef hann væri nýttur sem skyldi. Ræktun í stórum stíl í grend við Reykjavík er ekki framkvæmanleg nema með útlendum áburði. Það skal viðurkent. En það er ótækt, að efnuðustu mennirnir, sem engin ástæða er til að styrkja, njóti þeirra vildarkjara, sem þeim er gefinn kostur á eftir frv. Í sveitunum verður nýrækt og búskapur aldrei með eins stórfeldu sniði og sjáanlegt er, að hægt er að reka í grend við Reykjavík. Jeg óska hæstv.atvmrh. til lukku með þetta mál, sem hann þykist nú loks vera að draga í trygga höfn. Jeg vænti þess fyrir hans hönd, að vonir hans rætist, þótt jeg hafi ekki sjálfur trú á því. En það tel jeg mishepnað að hafa ekki undirbúið sig svo, að hægt væri - ef ekki með rökum, þá að minsta kosti með líkum - að gera mjer og öðrum grein fyrir því, hverjar afleiðingar þetta mál gæti haft fyrir ríkissjóð.

Bjarni Ásgeirsson Hv. 1. þm. Reykv. hóf mál sitt með því að lýsa því yfir sem sinni skoðun, að þetta mál, áburðarmálið, gæti orðið fjarska mikið framtíðarmál með tíð og tíma. Jeg er honum ósammála í því, að það þurfi tíð og tíma til þess að verða framtíðarmál. Það er þegar orðið aðkallandi framtíðarmál. Það er þegar fengin nægileg reynsla til þess, að hægt er að segja það alveg ákveðið og afdráttarlaust, að án tilbúins áburðar er ræktun landsins svo nokkru nemi blátt áfram óhugsanleg. Jeg ætla að minnast á grein, sem Guðmundur prófessor Hannesson skrifaði fyrir nokkrum árum síðan og bar fyrirsögnina „Trúin á skuldirnar“. Hann hjelt því þar fram, að meðan ekki væri hægt að afla meiri áburðar, væri ekkert vit í að taka lán til ræktunar. Og það er hverju orði sannara. Það þýðir ekkert að stofna ræktunarsjóð fyrir bændur án tilbúins áburðar. Jeg get þar skírskotað, ekki aðeins til minnar eigin reynslu, heldur og allra þeirra, sem nokkuð hafa við ræktun fengist. Og jeg get nefnt dæmi, sem liggur mjer ekki allfjarri, og það er nýræktin í Mosfellssveitinni. Engri sveit hefir fleygt eins fram í ræktun og Mosfellssveit, síðan bændur þar fóru að kaupa og nota útlendan áburð. Og án tilbúins áburðar hefði slík ræktun verið óhugsandi. Þess vegna er þetta mál nauðsynjamál nú þegar. Sje það viðurkent, þá er spurningin: Hvernig á að gefa bændum landsins kost á að ná í þessa nauðsynlegu vöru sem ódýrast? Hv. þm. (MJ) nefndi skýrslu mína, sem jeg gaf hæstv. Stjórn um för mína til útlanda síðastliðið haust, er jeg fór í því skyni að leita upplýsinga um þessi efni og leita sambanda um áburðarverslun. Hv. þm. ljet svo um mælt, að skýrslan væri skýr og skilmerkileg, þótt annað hefði verið sjer vonbrigði. En annaðhvort er, að skýrslan er ekki skýr og skilmerkileg, ellegar hv. 1. þm. Reykv. er ekki skýr og skilmerkilegur. Því að það kom glögglega í ljós í ræðu hans, að hann hafði ekki skilið neitt af því, sem í skýrslunni stendur. Jeg skal þá fyrst geta þess, sem mörgum er kunnugt og hv.þm. talaði um, að stofnað hefir verið voldugt verslunarfjelag, sem hefir yfir að ráða miklu af áburðarverslun og áburðarframleiðslu heimsins, sjerstaklega köfnunarefnisframleiðslunni. Þetta er því að verða heimshringur, og hefir hann aðalbækistöð sína í Þýskalandi. Til þess nú að fá þessa vöru sem ódýrasta, er best að komast sem næst því að geta verslað beint við framleiðanda, og þá í þessu tilfelli að ná beinum samböndum við þetta stóra fjelag. Nú er það svo, að þeir, sem best skilyrði hafa hjer á landi til að kaupa í stórum stíl, svo sem eins og S. Í. S., hafa reynt til að komast í beint samband við þetta fjelag á Þýskalandi, en við það hefir ekki verið komandi. Jeg bjóst því við, er jeg fór á fund þessa fjelags, að mjer yrði tekið þar svipað og öðrum hafði verið tekið áður, er þeir fóru þangað í sömu erindagerðum. En viðtökurnar, er jeg fjekk þar, fóru mjög á annan veg. Þegar þeir heyrðu, að heil þjóð, þó að vísu væri lítil, stæði á bak við erindi mitt, og að þetta væri hugsað til að greiða fyrir sölu tilbúins áburðar hjer á landi, þá tóku þeir mjer tveim höndum. En þeir óskuðu þess að gefa ekki ákveðið svar fyr en málið hefði gengið í gegnum þingið hjer. Er það skiljanlegt, að þeir hafi ekki viljað fara lengra vegna sinna umboðsmanna, og hins, að þeir vilja auðvitað ekki óska eftir einkasölu, en að gefa ákveðin loforð væri sama sem að gefa fylstu ástæðu til að samþykkja einkasölu. Þegar jeg samdi skýrslu mína til stjórnarinnar, þá vildi jeg orða hana sem varlegast. En jeg er sannfærður um það, að ef ríkið gerir tilraun til að komast í beint samband við þetta firma, þá muni það takast, ef ekki strax, þá áður en langt um líður. Og jeg er líka sannfærður um það, að það muni varða miklu um verð áburðarins. Jeg veit nú ekki, hvað Dansk Gödningskompagni fær há umboðslaun af því, sem það selur. En jeg veit, að það er talsvert. því jeg veit, að danskir kaupmenn hafa stundum boðið sama verð og það. Og þegar það sjer hag að því að skifta ágóðanum milli sín og annara, þá hlýtur álagningin að vera talsvert mikil. Jeg hygg því, að takast muni að fá áburðinn mikið lækkaðan með því að komast í beinni sambönd. Jeg vil að vísu ekki taka ábyrgð á því, að það muni takast að ná beinum samböndum, en jeg er þó sannfærður um það með sjálfum mjer. Að minsta kosti vil jeg fullyrða það, að eini möguleikinn til þess, að það megi takast, er, að ríkið sjái um áburðarverslunina með því að taka hana í sínar hendur. En þó menn telji sig vera mótfallna einkasölu á áburði, af því að þeir vilji ekki skerða hina frjálsu verslun, þá er það gagnslítil ástæða, þar sem áburðarverslunin er nú á einni hönd hjá Dansk Gödningskompagni, og það getur svo aftur framselt hana á eina hönd hjer, þegar það vill. Jeg vil benda á þessa hættu; reynslan hefir sýnt okkur, að slíkt getur komið fyrir. Búnaðarfjelag Íslands hafði einkasölu á tilbúnum áburði um tíma og engum kom til hugar, að nein hætta væri á því, að Búnaðarfjelagið hjeldi ekki þeirri sölu áfram. En hvernig fór? Án þess menn vissu, á hvern hátt það skeði, og án þess að það atriði sje upplýst enn, þá tapaði Búnaðarfjelag Íslands þessum sölurjetti, sem var fluttur yfir til Nathan & Olsen. Þetta gæti líka komið fyrir með Dansk Gödningskompagni, að það ljeti áburðarverslunina í hendur eins manns eða firma, eins og áður kom fyrir.

Er það ekki upplýst enn, af hverju það var?

. Jeg ætla að minsta kosti ekki að fara að blanda því máli inn í þessar umr. nú. Jeg tel sjálfsagt að byrgja þennan brunn nú, svo við steypumst ekki aftur niður í hann. Jeg held, að þessi hv.þm. (MJ) hafi sagt það áður, við umræður um sama efni, að ef áburðarverslunin kæmist á eina hönd, þá væri rjett að taka til þessarar ráðstöfunar. En í þessu vandafyrirbrigði höfum við nú lent áður. Og þótt ríkið gæfi innlendu verslunina frjálsa, þá ætti það þó að taka útlendu samböndin í sínar hendur. Þá vildi hv.þm. vjefengja það atriði, að þess mætti vænta, að betri kjör fengjust, ef einkasala væri upp tekin. Hann sagði, að þó að samningar tækjust við Berlinarfjelagið, þá yrðu hagsmunirnir svo litlir við þá samninga, að engu munaði. Jeg vil nú segja, að þetta nái ekki nokkurri átt. Og jeg veit, að hv.þm. er svo vel að sjer í verslunarfræði, að hann skilur það vel, hver aðstöðumunur það er, að versla í stórum stíl eða litlum. T. d. mun hann varla neita því, að sá eigi von betri kjara, sem kaupir t. d. um 1000 tn. í einu, en hinn, sem kaupir aðeins nokkra sekki, eins og tíðkast hefir hingað til. Þetta er ekki sambærileg aðstaða. Erlend firmu líta líka líkt á þetta mál. Þau álíta, að hægt verði að komast að miklu betri samningum, ef þeir eru gerðir í einu lagi, heldur en ef innflutningnum er skift í marga staði milli Pjeturs og Páls. Það er alkunn viðskiftaregla, að sá stendur betur að vígi í innkaupum, sem mikið vill kaupa, heldur en annar, sem máske kaupir hundraðfalt minna. Sama er að segja um innflutninginn. Það er meiri von að komast að bestu kaupum, þegar um það er að ræða að lesta heil skip, heldur en þegar semja skal um fáa poka í einu. Jeg er sannfærður um, að hv.þm. veit þetta. - Að vísu sagði hann, að þó verslunin væri gefin frjáls, þá væri eftir sem áður hægt að flytja áburðinn í heilum förmum. Það kann að vera. En kaupmenn hafa ekki gert það hingað til. Það gæti hugsast, að það mætti takast hingað til Reykjavíkur í einstaka tilfellum. En út um land mundi það aldrei geta orðið. Þeir, sem þar búa, munu eflaust altaf fara framhjá þeim hagnaði, sem fæst við það að fragta heil skip í einu. Hjer er því einnig um hagnaðarauka að ræða fyrir áburðarnotendur. Þá talaði hv.þm. um, að ríkissjóður hlyti að þurfa að binda mikið fje í þessari verslun. Jeg verð nú að segja það, að mjer finst það vanta á, að ekki er nógu greinilega tekið fram í frv., hvaða leið er hugsuð um sölufyrirkomulagið. En jeg býst alls ekki við, að ríkissjóður þurfi að hafa mikið fje bundið í þessari verslun. Jeg geri jafnvel ráð fyrir því, að sölu áburðarins megi koma svo fyrir, að þessi 2% álagning, sem frv. gerir ráð fyrir, verði alveg óþörf. Það þurfi engin álagning að eiga sjer stað. Jeg hugsa sölufyrirkomulagið þannig: Ríkisstjórnin felur Búnaðarfjelagi Íslands að taka á móti pöntunum frá þeim, er ætla að versla með tilbúinn áburð. Þessar pantanir þurfa að vera komnar til Búnaðarfjelagsins fyrir tiltekinn tíma. Búnaðarfjelagið sendir svo þessar pantanir í einu lagi til firma þess í útlöndum, sem samið hefir verið við, og ráðstafar pöntununum á ákveðnar hafnir, eftir óskum kaupenda. Pantandi, hvort heldur er fjelag eða kaupmaður, leysir svo þessa vöru út, hver á sínum stað, við móttöku hennar. Þessi viðskifti ganga eingöngu milli firmans og kaupenda, en ríkið hinsvegar ábyrgist greiðslu áburðarins gagnvart hinum útlendu seljendum. Til tryggingar því, að varan verði leyst út og ríkissjóður tapi ekki á þessu, setur pantandi tryggingu, sem ákveðin verður t. d. 10–15% af verði vörunnar, sem ekki er afturkræft, nema varan sje leyst út.

Þetta verða liðleg viðskifti!

. Það er ekki meining mín, að ríkissjóður þurfi að eiga neitt á hættu vegna þessara viðskifta. - Þetta ætti ekki að verða svo mikið starf fyrir Búnaðarfjelag Íslands, að það þyrfti svo teljandi væri að bæta við sig starfskröftum. Aðalvinnan verður að afgreiða þessar pantanir, og sú vinna ætti að geta orðið því kostnaðarlaus. Ef bændur slá sjer saman og láta fjelög sín, kaupfjelög, búnaðarfjelög eða hreppsfjelög annast um pantanir sínar, þá sje jeg ekki betur en að þetta megi gera alveg kostnaðarlaust. Þannig má ganga frá því, að ríkissjóður þurfi engan verulegan kostnað af versluninni að hafa, og bændur ekki heldur, svo teljandi sje. Að vísu þurfa bændur rekstrarfje til áburðarkaupanna, eins og til annara þarfa. En þar sem svo mikill áhugi virðist vera fyrir því nú á þessu þingi að bæta úr rekstrarfjárþörf bænda, þá ætti ekki að þurfa að kvíða því, að þeir geti ekki keypt þessa vöru eins og hverja aðra. En vitanlega geta menn gert það upp við sjálfa sig, hvort þeir heldur kjósi þetta fyrirkomulag á versluninni eða hitt, að láta kaupfjelög og kaupmenn annast hana, eins og nú er. Þá ætla jeg lítilsháttar að svara tveimur öðrum hv.þm. - Hv. 1. þm. Rang. talaði um, að það væri vandkvæðum bundið fyrir bændur að geta fengið rjettar og viðeigandi áburðartegundir. Jeg skal segja hv.þm. það, að Búnaðarfjelag Íslands lætur nú gera mjög myndarlegar tilraunir með þetta, og hann má reiða sig á, að bændur verða jafnharðan látnir vita um niðurstöðurnar. Geta þeir þá hagað áburðarkaupum sínum eftir því, sem best reynist. Þá er það hv.þm. Barð., sem jeg þarf lítilsháttar að svara. Háttv. þm. sagði, að þetta mál væri lítils virði fyrir aðra en þá fáu menn, sem eru þannig settir, að þeir geti notað tilbúinn áburð. Þetta er vitanlega alveg rjett.

Þá fáu, sem hafa kaupgetu

. En hjer eru nú óvíða efnaðir bændur, og því ekki um neinn andstæðan skilning að ræða. En jeg er viss um, að ef bændur komast á það stig að telja sjer tilbúinn áburð nauðsynlegan, þá muni þeir og hafa einhver ráð með að láta hann fljóta með annari nauðsynjavöru. Jeg er alveg sannfærður um það, að á slægnalitlum harðbalajörðum er miklu betra að kaupa nokkuð af tilbúnum áburði, til að bera á valllendisbletti, heldur en að taka dýrt kaupafólk til þess að reyta saman hey á ljelegum engjum. Á því má áreiðanlega spara mikið. Jeg er því viss um, að tilbúni áburðurinn á erindi til fátækra sem ríkra. En auðvitað þarf veltufje til þessara þarfa sem annara, eins og jeg gat um áður. Þá var sami hv.þm. að tala um, að svo mikið væri til af ónotuðum áburði í sveitunum, að það væri að bera í bakkafullan lækinn að vera að greiða fyrir notkun tilbúins áburðar. Jeg viðurkenni það fúslega, að áburðarhirðingin er enn ekki komin í það horf, sem skyldi, þó mikið sje nú gert til að kippa henni í lag. En þótt áburðarhirðingin sje enn ekki komin í æskilegt horf alstaðar, þá er þetta mál ekki ótímabært, því að þó það sýnist vera dálítið einkennilegt, þá er það þó svo, að þeir, sem fara að kaupa tilbúinn áburð, fá mestan áhuga fyrir því að hirða vel heimafengna áburðinn. Þetta hefi jeg víða rekið mig á. Það er eins og að reynslan um útlenda áburðinn hafi kent mönnum að meta og hirða heimaáburðinn. Og ef við eigum að gera okkur vonir um stórstígar framfarir í nýræktinni, þá eru þær framkvæmdir óhugsandi nema með hjálp tilbúins áburðar. Jeg skal svo láta hjer staðar numið að sinni. Ef til vill gefst tækifæri til að víkja nánar að ýmsu viðvíkjandi þessu máli síðar.

Frsm. (Lárus Helgason) Jeg þarf ekki langan tíma til að svara, því yfirleitt hefir ekki verið mikið ráðist á hinar einstöku greinar frv. Það hefir helst verið um andúð að ræða gegn stefnu þess - einkasölunni - einkum frá hv. 1. þm. Reykv. Hann hefir nú hafið upp sitt gamla heróp um það, að hjer væri um einokun að ræða, sem væri alveg hliðstæð þeirri gömlu einokun, sem allir kannast við. Það er nú ekkert nýtt, að gripið sje til þeirra raka, ef um eitthvert það fyrirtæki er að ræða, sem hagur gæti verið að láta ríkið hafa með höndum. Með þessu herópi er reynt að koma inn óhug meðal þjóðarinnar á fyrirtækinu. Hv. þm. vildi halda því fram, að það mundi síst verða til þess að greiða fyrir sölu og notkun tilbúins áburðar, að ríkið tæki innkaupin í sínar hendur. Hv. þm. Mýr. hefir svarað þessu svo rækilega, að jeg þarf þar ekki við að bæta. Hann hefir sýnt fram á það, að ríkið stæði best að vígi með að ná sem hagfeldustum innkaupum á tilbúna áburðinum. Þá hefir og sami hv.þm. svarað hv.þm. Barð. allrækilega. En jeg verð þó að segja það um ræðu þessa hv.þm. (HK), að mjer fanst skína út úr henni, að háttv.þm. hefði enga trú á ræktun landsins. Mjer heyrðist hann álíta, að landið ætti að halda áfram að vera jafnlítið ræktað og hingað til og þetta frv. um fyrirgreiðslu á notkun tilbúins áburðar væri þýðingarlaust. - Þá gerði hv.þm. ráð fyrir, að hann mundi greiða atkv. móti frv., en með brtt. landbn. Veit jeg ekki, hvernig hann fer að samrýma það. Mjer finst nú satt að segja hálfóviðfeldið, þegar bóndi stendur upp til að andmæla þessu frv. - Hann talaði um það, að einn maður hefði notað tilbúna áburðinn mest hingað til, að mjer skildist. En jeg sje ekkert athugavert við það, þó einn maður hafi skarað fram úr öðrum með notkun tilbúins áburðar. Og væri víðar hægt að sýna sama árangur og þessi maður hefir sýnt í Mosfellssveitinni, þá mætti fljótlega búast við góðum árangri af þessu frv. Þá sagði sami hv.þm., að áburðarhirðingin væri ekki í góðu lagi ennþá. En þetta frv. stendur alls ekki í vegi fyrir bættri áburðarhirðingu, heldur einmitt hið gagnstæða. Hefir hv.þm. Mýr. rjettilega bent á það atriði, og þarf jeg ekki að endurtaka það. Það er rjett, að það er ilt til þess að vita, ef sá áburður, sem tilfellur heima fyrir, yrði framvegis látinn fara forgörðum, og ef á sama tíma væri þess í stað notaður aðkeyptur áburður. Nú er það vitanlegt, að áburðarhirðing fer mjög batnandi, enda allmikið gert til að ýta við því frá hálfu þess opinbera. Jeg sje annars ekki ástæðu til að fara frekar út í að svara hv.þm., en jeg endurtek það, að jeg var mjög hissa á hans ræðu; mjer hefði fundist eðlilegt, að hún hefði verið á annan veg. Þá skal jeg víkja að brtt.hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 419. Jeg get sagt það frá nefndarinnar hálfu, að hún hefir enn ekki tekið hana nákvæmlega til athugunar. En eins og jeg hefi áður sagt, sjer hún mikla annmarka á því fyrirkomulagi, sem þar er stungið upp á. Annars vildi jeg, án þess að mæla beint á móti till., mælast til þess, að hv.þm. tæki hana aftur til 3. umr., svo að nefndinni gæfist kostur á að taka hana til nánari athugunar. Jeg sje ekki hv.þm. í deildinni, en þessi tilmæli mín ættu þó að geta borist til hans.

Magnús Jónsson Jeg held nú, að ekki veitti af að bera tilbúinn áburð á stólana hjer, ef vera mætti, að eitthvað af þingmönnum sprytti upp af þeim. Hv. frsm. sagði af því, að jeg mintist á einokun, að við vildum setja gömlu einokunarverslunina upp eins og einhverja grýlu í þessu máli. Er það nú ekki von? Það hefir margt þjakað þetta land, ísalög, eldgos, drepsóttir, harðæri og hverskonar óáran, en jeg held, að öllum komi saman um það, að einokunin hafi gert meira tjón en alt þetta til samans. Nú vilja menn halda því fram, að til gömlu einokunarinnar hafi verið stofnað sem hverrar annarar blóðsugu gagnvart okkar þjóð og alls ekki með hag hennar fyrir augum. En því fer fjarri. Það var stofnað til hennar að minsta kosti meðfram sem þjóðþrifafyrirtækis, og þeir, sem að því stóðu, trúðu því, að hún mundi verða okkur til blessunar, alveg eins og forgöngumenn þessa máls nú. Það var búið um hana sem tryggilegast að þeirrar tíðar hætti, með konungsbrjefum og öðru slíku, og það voru færðar fram fyrir henni alveg hliðstæðar ástæður og nú. Því var haldið fram, að annars væru landsmenn ofurseldir eymdinni og hungrinu. Gamla einokunin var sett í góðum tilgangi, og það mun sannast, ef einokun verður sett nú, að dómur sögunnar verður á sínum tíma alveg sá sami. Það er því engin grýla, sem hjer er verið að sýna, heldur hitt, að benda mönnum á að líta í spegil sögunnar og sjá þar þetta fyrirkomulag í sinni rjettu mynd. Það var heldur ekki svo þá fremur en nú, að landsmenn væru allir mótfallnir einokuninni eða vildu losna við hana. Nei, þeir þorðu það beinlínis ekki, því að þeir óttuðust, að þá mundu aðflutningar til landsins teppast og skortur verða í landinu. Til dæmis var það svo um síra Jón Steingrímsson, þann ágæta Skaftfelling og samsýslung hv.frsm., að hann talaði með hinni mestu vandlætingu um „fríhöndlun“ og aðra ósiði, sem færu nú í vöxt í landinu! Þá var það aðallega hv.þm. Mýr., sem jeg þurfti að ávarpa. Það var mjög eftirtektarvert, sem hann sagði síðast í sinni ræðu. Hann kvaðst ekki vilja á neinn hátt kasta rýrð á það eða draga úr því, að bændur notuðu heimafenginn áburð. En hann hjelt því fram, að þeir, sem færu að nota útlenda áburðinn, kynnu þá fyrst að meta hinn innlenda. Hvers vegna? Líklega sjálfsagt vegna þess, að þá kennir reynslan þeim fyrst, að heimafengni áburðurinn er notadrýgri. Þeir, sem báðar tegundirnar hafa notað, eru best allra vitnisbærir í þessu máli, og nú segir einmitt hv.þm., að þessi reynsla bendi þeim í þá átt, að hagnýta sem best íslenska áburðinn. Jeg skal nú ekki leggja neina rýrð á viðleitni manna til að útvega mönnum tilbúinn áburð við góðu verði. Það er fjarri mjer. En það er þetta stóra atriði í málinu, sem gerir aðalmuninn, og það er flutningurinn. Annar áburðurinn er á staðnum, en hinn þarf að flytja, fyrst til landsins og síðan út um landið á hinar ýmsu hafnir, og svo að lokum upp í sveitirnar, heim til notenda. Annars ætla jeg mjer ekki að berjast á móti útvegun tilbúins áburðar. Jeg veit, að búnaðarframkvæmdir, einkum í nágrenni kaupstaðanna, byggjast mjög á því, að tilbúinn áburður sje fáanlegur með viðunandi verði. En þetta er enn framtíðarmál. Enn sem komið er hefir lítið verið gert að því að nota tilbúinn áburð, nema helst hjer í Mosfellssveitinni, en jeg get trúað, að með tíð og tíma geti þetta orðið stórt mál fyrir alt landið. Það hefir verið bent á hin loflegu dæmi úr Mosfellssveitinni, en um hana má segja, að hún hefir sjerstöðu að því leyti, að markaðurinn í Reykjavík er alveg við hendina. Auðvitað er sú aðstaða alls ekki sambærileg við aðstöðu annara hjeraða á landinu, og það er einmitt aðstaðan, sem veldur miklu um það, hvað hægt er að leggja í kostnað. Nú eru það aðalrökin í skýrslu hv.þm. Mýr., að nauðsynlegt sje og sjálfsagt að komast sem næst framleiðandanum. Sje það nú svo, þá á jeg bágt með að trúa, að það sje hægast að komast það með einkasölu. Það er svo yfirleitt, að þessum stóru fjelögum er meinilla við einkasölu og þau kæra sig ekki um að ýta undir slíkt fyrirkomulag, sem stríðir að öllu leyti á móti öllum þeirra reglum. Þó þeir sjeu ekki hræddir við einkasölu á Íslandi, þá eru þeir hræddir við ríkisrekstur yfirleitt. Það ber talsvert á nokkurskonar oftrú á þessu, bæði hjá almenningi og kaupmönnum, að komast í „bein sambönd“. Jeg hefi komist að því, að sumir kaupmenn hjer eru svo ákafir í þetta, að dæmi eru til, að þeir hafa keypt vöruna dýrara beint en þeir gátu fengið hana frá heildsölum hjer. Það er líka ómögulegt að segja, hvort áburðurinn yrði ódýrari með því að kaupa hann beint frá þessu stóra þýska fjelagi heldur en frá „Dansk Gödningskompagni“, sem vitanlega gerir miklu stærri kaup en við mundum gera og hefði því sennilega aðstöðu til að komast að betri kjörum. Enda kemur viðurkenning á þessu beint fram í skýrslunni. Hv. þm. segir þar meðal annars: „.... þó að val um þetta gæti að mínum dómi komið til álita, tel jeg samt sjálfsagt, að ríkisstjórnin sæki svo fast sem unt er að ná beinu verslunarsambandi, og sleppi ekki þeim rjetti, ef fengist, þótt hagkvæmara kynni að þykja samband við aðra fyrst um sinn . . . . “. Og ennfremur segir hann síðar: „.... Þó að það ekki takist, eða t. d. samband við Dansk Gödningskompagni þætti að einhverju hentugra, er engu síður nauðsynlegt fyrir ríkið að ná einkasölu hjá Dansk Gödningskompagni . . . . “. Á þessum orðum er auðsjeð, að þm. hefir verið inni á svipuðum hugsanaferli og jeg, að það væri ekki víst, að betra væri að versla beint heldur en við milliliði, sem geta ef til vill fengið vöruna miklu ódýrari vegna þess að þeir kaupa miklu meira. Þá tæpti hv.þm. á hinni miklu deilu, sem hjer hefir orðið á þingi undanfarið um einkaumboð það, sem kallað var, að Búnaðarfjelagið hefði haft og tapað. Jeg veit nú satt að segja ekki, hvort það hefir nokkurntíma verið sýnt eða sannað, síðan friðurinn frægi var saminn í Búnaðarfjelaginu, hvort það hafði haft nokkurt einkaumboð eða ekki. Af þeim skeytum, sem send voru frá Norsk Hydro, og af skýrslu Pálma Einarssonar verður að minsta kosti ekki dregin nein sönnun í þá átt, nema síður sje. Hv. þm. sagði, að svona gæti farið aftur, að verslunin kæmist á einstakra manna hendur. Mjer sýnist það alls ekki vera næg ástæða út af fyrir sig til þess að grípa til einkasölu. Það yrðu að vera einhverjar líkur til, að það einkafyrirtæki misbrúkaði vald sitt. Ef svo stæði á, að það þyrfti að bjarga málinu úr einhverjum vargaklóm, þá væri komin mikil ástæða til að taka upp einkasölu. En slíku er nú ekki til að dreifa. Það er altaf hægt að hafa slíkt í hendi sjer, þegar í óefni sýnist ætla að komast. Það hefir verið talað um hagnaðinn við að kaupa stórt, og það er sjálfsagt mikill munur á því eða að kaupa eins lítið í einu og hv.þm. nefndi. Þess vegna geta heildsalar selt ódýrara en smákaupmenn. En það er alt öðru til að dreifa, ef um það eitt er að ræða að kaupa til dæmis 1000 tonn eða 3000 tonn í einu. Svo er aðgætandi, að þegar keypt er mikið, er ekki altaf víst, að hægt sje að afgreiða alt í einu. Valda því oft ýmsar ástæður, að verslunarfyrirtækin afgreiða pantanir smám saman, jafnvel þótt heildarkaupin sjeu mjög mikil. Mjer líst svo á, að hjer verði einmitt að fara svona að, ef senda á áburðinn með skipum víðsvegar um land. Mjer virðist vera aðallega miðað við ríkissjóðsskipin og skip Eimskipafjelags Íslands um flutninginn. Hagsmunirnir nást þá fyrst, er hægt verður að lesta heil skip. En eins og jeg hefi bent á, mun hægt að ná þessum hagsmunum án nokkurrar ríkiseinkasölu. Þá kom hv.þm. að öðru atriði, sem sje því, hvort ríkissjóður þyrfti að binda fje í þessari verslun. Af því nú að jeg geri ráð fyrir, að hans álit og till. verði mikils metnar, er það mjög upplýsandi að athuga, hvað hann segir um það, og jeg býst við, að menn sjái nú hjer myndina af því, hvernig þessi verslun muni verða rekin undir einkasölufyrirkomulaginu. Hv. þm. var helst á því, að ekkert fje þyrfti til þessa. Hann talaði um að fela Búnaðarfjelagi Íslands að annast um verslunina. En hefir það þá svo miklum starfskröftum á að skipa, að það sje aflögufært til þessa? Og ef svo er, væri þá ekki hægt að fækka mönnum, ef verslun þessi verður ekki á það lögð? Menn ættu svo, sagði hann, að senda því pantanir sínar utan af landi, en fjelagið safnaði þeim saman og afgreiddi í heild. Svo eiga allir að innleysa pantanirnar, þegar þær koma. Þetta þykir mjer fara mjög í bága við aðaltilganginn, sem sje að útbreiða og auka sem mest notkun tilbúins áburðar, að setja verslunina í svona þrönga spennitreyju. Nei, þetta getur gengið í þingræðum, en ekki í veruleikanum. Pantanir koma ekki á þennan hátt; menn vita ekki fyrirfram, hvað mikið þeir muni nota, eða hugsa ekki út í það að panta í tæka tíð. Reynslan hefir sýnt þetta. Hvers vegna dugðu ekki pöntunarfjelög og af hverju var nauðsynlegt að setja upp söludeildir þeim við hlið? Auðvitað af því, að menn þurftu að geta gengið að vörunni á staðnum, - annars var hún ekki keypt. Nei, þetta getur ekki gengið. Búnaðarfjelagið eða ríkiseinkasalan verður að panta eins mikið eins og hún gerir ráð fyrir að geta selt á árinu. Það verður því óhjákvæmilegt að binda stórmikið fje í þessari verslun, bæði í vörubirgðum og eins í vörugeymsluhúsum, ef fyrirkomulagið á ekki að fara algerlega í bága við höfuðtilgang málsins, að örva menn til að nota meira tilbúinn áburð en verið hefir. Annaðhvort verður einkasalan til að hefta allan árangur af þessu eða að hún kostar stórmikið fje. Mig minnir, að jeg hafi heyrt nefndar 10 þús. kr., en jeg er hræddur um, að sú upphæð hrökkvi skamt. Hið minsta, sem hægt er að hugsa sjer, býst jeg við, að væri svo sem hálf miljón, eða það væri að minsta kosti nær sanni. Mig vantar ennþá ástæðuna fyrir einkasölu á tilbúnum áburði. Eina ástæðan er þessi gamla einkasöluástæða, sem hægt er að bera fram á öllum sviðum og gagnar því ekki hjer. Það er ekki sannað, að betra verð fáist með einkasölufyrirkomulagi, en það er gert sennilegt, að verslunin yrði miklu stirðari og óhagstæðari, og myndi því draga úr notkun áburðarins. Eina gagnið, sem notendur áburðarins hafa af einkasölunni, ef frv. verður samþ., er ívilnunin á flutningsgjöldum, en einkasalan verður aðeins til ógagns.

Jón Sigurðsson Jeg hefi ekki gert ráð fyrir því að standa upp hjer í dag til þess að segja mitt álit, en það hafa á hinn bóginn orðið það miklar umræður og það fjölbreyttar, að jeg get ekki stilt mig um að leggja þó ofurlítið orð í belg, af því að jeg er að ýmsu leyti ósammála þeim, sem talað hafa um þetta mál, og sem í raun og veru er tvö óskyld mál, einkasala og ívilnun á flutningsgjöldum. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er, eins og tekið hefir verið fram, ekki nýr gestur hjer, og jeg hefi á undanförnum þingum verið dálítið við þetta mál riðinn, sjerstaklega um eitt skeið, þegar horfur voru á því, að áburðarverslunin, eða öllu heldur ein tegund áburðar, myndi lenda í höndum eins firma hjer í Reykjavík. Bæði jeg og aðrir óttuðust þá, að það mundi verða til óhags fyrir þá, sem þyrftu að nota þessa vöru, en nú er þessu, eftir því sem mjer skilst, ekki lengur til að dreifa, þar eð hvorki þetta firma eða aðrar verslanir hafa lengur einkaumboð hjer á landi að því er þessar vörur snertir, og af þeim ástæðum er þá einkasalan heldur ekki nauðsynleg. Þá er næst að gera sjer grein fyrir, hvort þörf er á framlagi úr ríkissjóði til styrktar þeim, er nota tilbúinn áburð, og hverjir fá þennan styrk samkv. frv. Nú er það svo, að bændur landsins njóta óbeinlínis styrks til áburðarkaupa, þar sem er styrkur sá, sem greiddur er samkvæmt jarðræktarlögunum, því hann er, eins og kunnugt er, ekki greiddur fyr en landið er komið í rækt; með öðrum orðum, ekki fyr en búið er að bera á þær landspildur, sem metnar eru. Það er þess vegna gengið út frá því, að um leið og styrkurinn er veittur, þá er hann ekki aðeins veittur til að vinna, heldur og líka til áburðarkaupa. Í þessu sambandi vil jeg taka það fram, að ef þörf álíst að styrkja menn meira til áburðarkaupa, þá myndi það vel hægt, þótt einkasalan væri ekki, og þó að samvinnufjelög bænda og kaupmenn hefðu þessa sölu með höndum, eins og þau hafa haft síðustu árin. Nú mun ástandið vera þannig, að mikið af áburðarversluninni er í höndum tveggja Samvinnufjelaga, hjá Sambandi ísl. Samvinnufjelaga og Mjólkurfjelagi Reykjavíkur. Þessi tvö fjelög munu hafa áburðarsöluna að mestu leyti í sínum höndum; en það getur verið, að eitt firma hjer hafi eitthvað af henni líka.  (Forsrh. TrÞ: Nei, firmað Nathan & Olsen hefir langmest)  . Hæstv. forsrh. skýtur því inn í, að firmað Nathan & Olsen hafi meira. Jeg vil ekki mótmæla því; mjer er það ekki svo kunnugt, en hitt veit jeg, að bæði þessi samvinnufjelög hafa mjög mikla verslun með áburð. Mjer sýnist þess vegna, að landsstjórnin verði, ef þetta frv. gengur fram, einskonar nýr milliliður, og er í stjfrv. gert ráð fyrir, að hún taki sín 5%, en nefndin ætlar henni 2%. En það er óreynt, hver kostnaðurinn verður, nema því aðeins, að það eigi líka að bæta einhverjum gjöldum á ríkissjóð á þennan hátt, en það er vitanlega reynslan ein, sem verður að skera úr því. Annars verð jeg að segja það, að mjer virðist kenna nokkuð mikilla öfga í þessu máli; eins og sakir standa, get jeg ekki kannast við, að þetta sje, eins og tekið hefir verið fram við umr., nokkurskonar höfuðmál bænda. Fyrir mjer er það svo, að á meðan þorri bænda brennir miklu af þeim áburði, sem til felst hjá þeim, þá tel jeg þessa „agitation“ fyrir útlendum áburði, sem hefir verið töluvert mikið rekin hjer, beinlínis ranga. Jeg hygg, að það sje engin hagfræði í því að eggja menn alment á að kaupa tilbúinn áburð dýrum dómum, en nota ekki þann áburð, sem bændur hafa umráð yfir. Jeg lít svo á, að það eigi að vera markmið okkar að nota fyrst og fremst það, sem til felst í landinu sjálfu og við höfum ráð á, áður en við förum að seilast til útlanda eða kaupa útlent efni, þegar við höfum svipað efni heima fyrir. - Notkun tilbúins áburðar er því ekkert höfuðmál fyrir bændur í heild sinni ennþá sem komið er. Höfuðáhersluna á að leggja á það, að bændur noti mó og brenni kolum í stað sauðataðs og bæti þannig úr áburðarskortinum. Auk þess er vitanlegt, að áburðarhirðingu er stórkostlega ábótavant víðast hvar, en það fer reyndar batnandi. Af framansögðu er það ljóst, að jeg tel ekki þörf á þessum styrk, sem frv. gerir ráð fyrir. - Og hverjir njóta svo þessa styrks eða farmgjaldaljettis? Kaupstaðirnir og næstu sveitir. Með eftirgjöf á farmgjöldum til landsins fá þeir áburðinn fluttan ókeypis heim í hlað, sem kallað er, og til Reykjavíkur, Akureyrar og nærsveitanna fer mest af þeim áburði, sem til landsins flytst. Þessi eftirgjöf hefir því mikla þýðingu fyrir kaupstaðina og nágrenni þeirra; það eru peningar í vasann. Nú hafa þessir menn sjerstaklega góða aðstöðu um markað, og hefir hún gert það að verkum, að kaupstaðabúar hafa gerst forgöngumenn á þessu sviði. Þeir hafa hjer því töluverðra hagsmuna að gæta, því að þetta fyrirkomulag verður þeim aðallega til hagræðis, eins og þegar hefir verið tekið fram. En það er svo um mig, að þessara manna vegna sje jeg ekki ástæðu til að verja tugum þúsunda úr ríkissjóði, þó að þeir eigi náttúrlega gott skilið. En vilji nú þingið á hinn bóginn losa ríkissjóð við þessar þúsundir, þá verð jeg enn sem fyr að vera á þeirri skoðun, að þá eigi að verja þessu fje til hjálpar þeim, sem mest þarfnast þessarar hjálpar, en það eru í mínum augum ekki bændurnir kringum kaupstaðina, bændurnir, sem yfir höfuð eiga ljettari aðgang að ýmsum öðrum áburði heldur en stjettarbræður þeirra víðast hvar annarsstaðar. Nei, það eru fyrst og fremst dalabændurnir, þeir, sem fjærst búa verslunarstöðum, bændurnir, sem víða hvar hafa litlar aðrar slægjur en túnblettina, aðeins smábletti utan túns, og þá eðlilega lítinn áburð, en hjá þeim er hver töðubaggi kannske fullgilt fóður fyrir ána. Það eru þessir menn, sem sjerstaklega hafa þörf fyrir að fá nokkra hjálp, og það er einmitt svo, að þessir sömu menn eiga langerfiðast með að fá áburð fluttan heim til sín. Eftir frv. fær kaupstaðarbúinn áburðinn fluttan ókeypis frá framleiðslulandinu heim til sín, en dalabóndinn verður að borga kannske 100 kr. í flutningsgjald á hvert tonn, komið heim í hlað. Jeg hefi átt tal við menn, sem svona er ástatt fyrir, um þetta mál, og þeir segja allir það sama: Á meðan aðflutningar úr kaupstaðnum eru svona erfiðir og dýrir, er okkur ómögulegt að borga 5–10 krónur undir hestburðinn, fluttan úr kaupstaðnum heim til okkar; það er meira en við erum menn til að standa straum af. Ef þessu fje, sem hugsað er að verja til þess að ljetta flutningsgjaldið til landsins, væri beint að því að hjálpa þessum mönnum, sem örðugast eiga, þá gæti jeg litið talsvert öðrum augum á málið.  (Forsrh. TrÞ: En hví ekki að gera hvorttveggja?:)  . Það verður ekki gert með þessu fyrirkomulagi. Já, að gera hvorttveggja, það getur maður samþykt, en það er aðeins að fara ennþá dýpra í vasa ríkissjóðs, og jeg held ekki, eins og sakir standa, að það sje nauðsynlegt. En það, sem jeg vildi benda mönnum á í þessu sambandi, og sem jeg held, að væri hyggilegasta leiðin, ef farið væri inn á þessa götu, væri það, að fella niður styrkinn til flutnings á áburðinum frá útlöndum, en taka í þess stað upp þá reglu að styrkja áburðarflutning milli hafna og á landi þannig, að búnaðarfjelögunum væru veitt nokkurskonar verðlaun fyrir notkun tilbúins áburðar, þannig, að búnaðarfjelögin ættu kröfu á hendur ríkissjóði, ef eitthvert ákveðið áburðarmagn væri notað í hreppnum, og yrðu að sanna þá kröfu sína, en jafnframt væri settur nokkurskonar taxti, ef svo má segja, þar sem búnaðarfjelögunum væri gert mishátt undir höfði, eftir því, hve miklir örðugleikarnir væru með að flytja áburðinn. Það er t. d. ekki hægt að jafna saman flutningsörðugleikunum í hreppum kringum kaupstaði, og svo aftur í fremstu hreppum til dala, þar sem menn verja frá 4 dögum til viku í kaupstaðarferðina, eða ef borin er saman vegalengdin fyrir bændur við Reyðarfjörð og bændur efst uppi í Jökuldal, sem mjer er sagt að muni vera 90–100 km., er nokkuð ólík aðstaða. Sú sveit er sögð vera ein af bestu sauðfjársveitum landsins, en aðflutningar ákaflega erfiðir. Ef nokkur sveit hefir hjálpar þörf, þá eru það slíkar sveitir. Þótt gengið sje framhjá því, sem jeg tel mestu skifta í þessu máli, mun jeg þó greiða atkvæði með frv. til 3. umr., til að gefa nefndinni tækifæri til að athuga málið betur og sjá, hvaða breytingum það tekur. Jeg get ekki stilt mig um að drepa á það að endingu, að ef jeg hefði viljað vera illgjarn í garð landbn., hefði jeg getað sagt, að það sæi á, að Sunnlendingar hefðu verið fjölmennari í nefndinni heldur en Norðlendingar og Austfirðingar, - þar sem þeir ætla Sunnlendingum einum styrk til áburðarflutninga á landi. En jeg sleppi því að þessu sinni og læt þetta nægja.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil lýsa ánægju minni yfir því, inn á hvaða braut umræður um þetta mál eru komnar, þegar það er borið saman við önnur mál, sem stundum hafa verið rædd hjer dag eftir dag án þess að vikið væri að mál efninu sjálfu. Jeg vona, að eins fari um þetta mál og jarðræktarlögin, er þau voru samþ. Þá leit út fyrir allmikinn storm í fyrstu, en menn vildu koma málinu fram og vildu koma sjer saman, og því endaði alt í sátt og samlyndi. Mjer finst þetta bera svo að hjer, bæði eftir ræðu háttv. 2. þm. Skagf., er síðast talaði, að dæma og brtt.hv. 1. þm.N.-M., og finst það benda til þess, að þetta mál verði afgreitt hjeðan í betri mynd en það kom í frá Ed., eða það hefir fengið nokkru sinni áður. Hv. landbn. steig fyrsta sporið í þá átt að gera sem flestum kleift að afla sjer áburðarins. Hv. 1. þm.N.-M. gengur enn lengra í þá sömu átt. Hv. 2. þm. Skagf. benti nú á nýtt atriði, sem virðist vert að athuga nánar. Vona jeg, að þetta verði alt athugað til hlítar milli 2. og 3. umr. Mjer hefir heyrst, að hv. 1. þm.N.-M. og hv. landbn. sjeu ásátt um að fresta till. sínum til 3. umr., til þess að hægt verði að komast að samkomulagi. Auðvitað var það tilgangur frv. frá byrjun, að menn fengju sem líkasta aðstöðu um öflun áburðarins. Er því ástæðulaust að víkja að þeim mönnum, sem hjer hafa talað á móti frv., þeim hv.þm. Barð. og hv. 1. þm. Reykv., enda máttu ræður þeirra heita áreitnislausar. Háttv. 1. þm. Reykv. sagði m. a. í ræðu sinni, að hann gerði ráð fyrir, að frv., gæti orðið til gagns, og kvaðst ekki mundu leggjast á móti flutningsstyrknum. Jeg þarf heldur ekki að taka ummæli hv.þm. Barð. illa upp. Hann kvaðst vita, að frv. væri borið fram af trú á málið, og vonaði, að okkur yrði að þeirri trú. Þótt hann sje nú meiri Tómas en við hinir, vona jeg, að fari um hann eins og hinn gamla Tómas, að augu hans uppljúkist síðar og hann gleðjist með okkur hinum.

Sigurður Eggerz Jeg vil gera hjer grein fyrir atkv. mínu með nokkrum orðum. Jeg hefi ávalt verið andstæður einokun og er það enn. Jeg vil fá að heyra alvarlegri ástæður en þær, sem hjer hafa verið bornar fram, áður en jeg get ljeð þessu máli fylgi mitt. Hjer er um mikilvægt mál að ræða fyrir bændur. Jeg sje á engan hátt eftir því, þótt fje sje veitt til þess að koma vöru þessari til notendanna, en þá sýnist ástæða til að hugsa um annað meira en að koma áburðinum til kaupstaðanna. En jeg sje ekki, að ástæða sje til að víkja frá þeim almenna grundvelli, sem verslun og viðskifti hafa hvílt á undanfarið –grundvelli hinnar frjálsu samkepni. Jeg hefi ekki sjeð, að neinar frambærilegar ástæður hafi komið hjer fram fyrir því, að víkja af þessum grundvelli. Jeg hefi lesið greinargerð frv. með athygli. Skilst mjer, að sú ástæða fyrir einkasölunni, sem á að. vera aðalástæða, sje í 2. lið ályktana þeirra, er sendimaður stjórnarinnar dregur í niðurlagi skýrslu sinnar, þar sem svo segir: „Um áburðarefni alment er óhætt að fullyrða það, að til að geta komist að sem bestum kaupum á þeim, er nauðsynlegt að kaupa þau í einu lagi, þar sem áburðarverslun okkar er svo hverfandi lítil, að skifting innkaupanna á margar hendur við ýmsar verslanir einungis spillir samningsaðstöðu okkar, sem fyrirfram er nægilega erfið“. Það mun nú vera yfirleitt ríkjandi skoðun, að nauðsynlegt sje að gera sem mest innkaup til að ná góðum kaupum, og því er sú stefna komin fram, að leggja einkasöluhöft á alla verslun. En þar á móti vegur sú ástæða, að þegar öll verslun er komin á eina hönd, þá er svo mikið í húfi, ef illa fer, að slíkar ráðstafanir eru hreinasta hættuspil fyrir þjóðarheildina. Þó er enn ótalin sú hætta, sem af því stafar, þegar verslunin er komin á eina hönd, að á allan hátt sje reynt að freista þeirra, sem hana hafa með höndum, með mútum og ýmsum slíkum meðulum. En þótt ekki sje um það að ræða, eru mistök þau, sem þessari einu hendi geta orðið á, svo hættuleg, að þessi ástæða vegur fullkomlega á móti því, þótt hægara sje að gera stór innkaup með einkasölufyrirkomulaginu. Þá kem jeg að 3. lið í ályktunum sendimanns stjórnarinnar, háttv.þm. Mýr., um þýska köfnunarefnið og nýju áburðarblönduna: „Um þýskan köfnunarefnisáburð og hina nýju áburðarblöndu, Nitrophoska, er það auk þess sjerstaklega að segja, að eina hugsanlega leiðin til að fá þau beint frá framleiðslustöðvunum, er að koma á ríkiseinkasölu með áburð“. Þetta er víst alveg rjett, að einstökum mönnum og fjelögum hjer á landi hafi ekki tekist enn að komast í beint samband við verksmiðjurnar. En þótt það hafi ekki enn tekist, má vel vera, að það takist í framtíðinni, og engar líkur eru fyrir því, að einkasölu takist betur. Ef víkja á af hinum almenna grundvelli hinnar frjálsu samkepni, þá þarf frekari ástæður en þær, sem nú hafa verið færðar fram. Þá vildi jeg varpa fram þeirri spurningu, hvernig fyrirkomulagið er á sölu þessarar vörutegundar í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og öðrum nágrannalöndum. Er einkasala á áburði þar? Jeg held, að svo sje ekki, og versla þó lönd þessi við hina sömu miðstöð og við, fjelagið í Berlín. Hvers vegna ætti þá að vera sjerstök ástæða fyrir okkur að setja hjer upp einkasölu, úr því að hún hefir ekki verið tekin upp þar, sem sömu ástæður eru fyrir hendi? Jeg sje enga ástæðu til þess. En því meiri ástæðu sje jeg til að óttast það, að þetta frv. sje fyrirboði meiri einokunar í landinu. Hjer úir og grúir af einokunarfrv. í þinginu. Jeg skal engu spá um það, hversu mörg þeirra, eða hvort nokkurt þeirra nær samþykki Alþingis, en mjer finst einhver einokunaralda vera að rísa upp hjer í þinginu. Og vegna þessarar einokunaröldu, sem nú rís svo hátt, finn jeg ástæðu til að spyrja hæstv. fors.- og atvmrh., hvort hæstv. Stj. hafi einokun á stefnuskrá sinni eða ekki. Jeg hefi áður vikið að þessu og veit, að allir, sem unna frjálsri verslun, hlusta á svörin með athygli. Jeg vil spyrja, hvort hæstv. stj. standi á grundvelli hinnar frjálsu samkepni eða hafi tekið einokunina á stefnuskrá sína. Ef hæstv. fors.- og atvmrh. telur stjórn sína standa á grundvelli hinnar frjálsu samkepni, þá verður hann að bera fram ástæður fyrir þessu frv. En það er trú mín, sem hefi trú á frjálsri verslun, að vandamál verslunarinnar leysist best á grundvelli hinnar frjálsu samkepni. Ef þetta frv. verður samþ. - og jeg efast ekki um, að svo verði, og einhverjir verði til þess að syngja stjórninni lof og dýrð fyrir það -, þá mun reynslan skera úr því, hvort bændur fá áburð sinn ódýrar á þann hátt heldur en ef áburðarverslunin færi fram á þeim grundvelli, sem öll heilbrigð verslun á að vera rekin á. Ætli það verði ekki einhverjir aðrir en bændurnir, sem græða á einokuninni?

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil benda hv.þm. Dal. á það, að hann hefði átt að geyma þessar aths. sínar til 3. umr. Annars tel jeg óþarft að svara spurningum hans. Svo oft hafa fallið orð frá Framsóknarmönnum um afstöðu þeirra til verslunarmálanna, að honum og öðrum ætti að vera fyllilega kunnugt, hver hún er. Jeg hefi altaf litið á þetta mál sem ræktunarmál, en ekki sem verslunarmál. Því til sönnunar skal jeg benda á það, að þegar jeg bar frv. fyrst fram, var ekki farið fram á einkasölu. Það voru aðrir, sem eiga frumkvæði að því, að sú leið sje farin, m. a. hv.þm. Barð., hv. 2. þm. Skagf. og þriðji góðkunnur Íhaldsmaður hjer í hv. deild. Enginn þessara manna leit á málið sem verslunarmál, heldur sem ræktunarmál, enda er hjer um svo lítið verslunaratriði að ræða, að það er hverfandi með öllu.

Bjarni Ásgeirsson Jeg þarf að svara ýmsu, sem hjer hefir fram komið, og mun þá byrja á háttv. 1. þm. Reykv. Hann reyndi að snúa út úr því, að jeg hafði sagt, að þeir notuðu mest innlendan áburð, sem lengst væru komnir í hagnýtingu erlends áburðar. Þetta skýrði hann svo, að þegar menn færu að nota erlendan áburð, sæju menn fyrst yfirburði hins innlenda. Þarf auðvitað ekki að eyða orðum að því, hvílík fjarstæða þetta er. Þegar menn sjá verkanir erlenda áburðarins, verður mönnum fyrst ljóst, hvers virði áburður er yfirleitt, og fara því að vanda til hagnýtingar innlenda áburðarins. Líka gæti sú skýring verið rjett, að þessir menn hefðu frá upphafi haft meiri skilning á gildi erlends og innlends áburðar en aðrir. Þá sagði hv.þm., að ekki væri að marka notkun áburðarins kringum Reykjavík, af því að þar væri um sjerstaka aðstöðu að ræða. Jeg skal viðurkenna, að þetta er rjett eins og stendur. En undir eins og aðstaða manna úti um land batnar til að afla sjer áburðarins, þá mun alveg sama áburðarþörfin og áburðarhungrið gera vart við sig hjá þeim eins og nú í kringum Reykjavík. Það er alveg fráleitt að þykjast vilja stuðla að ræktun landsins, en vilja ganga framhjá þessum nauðsynlegasta þætti í henni. Hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Skagf. voru að efast um, að ríkiseinkasala væri besta leiðin til þess að komast í beint samband við verslanirnar. Reynslan verður þar ólygnust. Einstök fjelög hafa reynt til þess, en það hefir ekki tekist. Undirtektir þær, sem jeg sem sendimaður stj. fjekk hjá fjelaginu, virðast benda til þess, að ríkiseinkasala standi þar langtum betur að vígi. Annars gerði hv. 1. þm. Reykv. lítið úr þeirri togstreitu, að vera að reyna að komast í beint samband við verksmiðjurnar, og hjelt jafnvel, að ógagn yrði að. En nú er það flestum kunnugt, að hver einasti milliliður kostar peninga. Menn vilja fá vinnu sína borgaða, og helst meira, ef hægt er. Það er því augljóst, að mikið væri unnið, ef hægt væri að búa svo um hnútana, að engin álagning lenti á vörunni á leiðinni frá framleiðanda til neytanda. Þetta skilur hver maður með viti og það á við hjer, eins og annarstaðar. Hjer er að vísu aðeins um einn þröskuld að ræða á leiðinni, Dansk Gödningskompagni. Takist okkur að komast framhjá því, er mikið unnið. Eins og jeg gat um í skýrslu minni, eigum við ekki víst að njóta sömu kjara og fjelag þetta, en úr því verður reynslan að skera. Ef einkasalan verður til þess, að áburðarnotkun aukist að mun, eru meiri líkur til þess en áður. En jafnvel þótt þetta tækist ekki, er þó ávalt vissa fyrir að komast á þennan hátt að næsta áfanga, þeim, að Dansk Gödningskompagni verði eini milliliðurinn. En að öðrum kosti höfum við enga tryggingu fyrir því, að ekki komist aðrir í spilið, sem geti skattlagt bændur fram yfir það, sem þörf er á. Hitt væri líka hugsanlegt, að ríkiseinkasalan væri rekin þannig, að eingöngu væri að ræða um umboðssölu milli hinna erlendu seljenda og þeirra, sem versluðu með áburðinn hjer innanlands, hverjir svo sem það væru, og hallast jeg heldur á þá skoðun, það svo ætti að vera. Jeg lýsti því áðan, að fyrirkomulagið ætti eiginlega að vera svo, að Búnaðarfjelag Íslands væri einskonar tengiliður milli hinna erlendu seljenda og þeirra, sem versluðu með áburðinn hjer. Það yrði til þess að koma versluninni í eina heild, en það mundi aftur bæta aðstöðuna út á við. Hv. þm. mintist á það, að það gæti orðið um svo litla sölu að ræða, að vafasamt væri, hvort hagur væri að því, að alt væri á einni hönd. En okkar kaup verða tiltölulega það lítil, að ef alt verður ekki pantað í einu, þá verðum við útilokaðir frá því að njóta jafngóðra kjara og erlendar stórverslanir. Þá var hv.þm. að tala um það, að ekki gæti komið til mála að haga versluninni svo, að pantanir um áburð, er sveitamenn þyrftu að fá, yrði að senda til aðalverslunarinnar einhvern tíma vetrar, því þá væri ekki svo gott að sjá, hvað menn þyrftu mikið. En þetta er alveg það sama og nú á sjer stað og ekki nein ástæða að ætla, að það yrði nokkuð erfiðara, þó ríkiseinkasölu yrði komið á. Þá þarf jeg að svara hv. 2. þm. Skagf. nokkrum orðum. Hann sagðist hafa verið með svipuðu frv. einhverntíma áður, því þá hefði verið hætta á því, að áburðarverslunin kæmist á eina hönd, en slík einokun hefði getað orðið til þess, að áburðurinn hefði orðið of dýr. En jeg get ekki sjeð, að við sjeum lausir við þá hættu ennþá. Þessi verslun er í höndum einstaks verslunarfjelags erlendis, svo við getum altaf átt á hættu, að hún lendi hjer í höndum þeirra, sem gætu lagt meira á þessa vöru en góðu hófi gegnir, eins og líka átt hefir sjer stað áður. Það er því best að byrgja brunninn áður en barnið er dottið í hann og tryggja það strax, að við getum ráðið nokkru um verðlag þessarar vöru. Hv. þm. var hræddur um það, að með þessu fyrirkomulagi á áburðarversluninni yrði landsstj. aðeins nýr milliliður, er gerði áburðinn dýrari en hann þyrfti að vera. Jeg skal viðurkenna það, að eins og frv. liggur fyrir mætti skilja ákvæðið um þessi 2% eða 5% svo, að þar væri um aukaálagning að ræða, en til þess þarf samt ekki að koma. Að vísu mundi það baka Búnaðarfjelaginu dálítinn kostnað, en það yrði ekki neitt verulegt. Jeg hefi borið það undir verslunarfróða menn, hvað kostnaðurinn við þetta mundi verða mikill, og hafa þeir allir verið sammála um það, að kostnaðaraukinn mundi alls ekki verða verulegur, í mesta lagi hjálp í nokkra daga. Þá var hv. 2. þm. Skagf. að tala um það, að ekki væri mikil þörf á því að gera víðtækar ráðstafanir til þess að flytja tilbúinn áburð inn í landið, meðan bændur hugsuðu ekki betur um að hirða áburðinn en nú ætti sjer stað. En jeg verð að segja það, að ef við eigum að bíða eftir því, að allir bændur hirði vel áburðinn, þá er jeg hræddur um, að við megum bíða nokkuð lengi. Og þó áburðarhirðing sje víða mjög skamt á veg komin, þá er þörfin svo knýjandi hjá mörgum, að það er ekki afsakanlegt að láta þá gjalda þeirra, sem trassa að hirða áburðinn. Út af því, sem hv.þm. sagði, að rjettara væri að brenna kolum, en nota taðið til áburðar, heldur en kaupa tilbúinn áburð. vil jeg taka það fram, að ef um það tvent er að ræða, hvort kaupa skuli kol eða áburð, þá hygg jeg, að það verði bæði hyggilegra og ódýrara að kaupa áburðinn. Það kom fram hjá hv.þm., að það mundu eingöngu verða bændur í kringum kaupstaðina, sem yrðu aðnjótandi þeirrar hjálpar, er felst í frv. hvað flutningana snertir. En jeg er sannfærður um, að það líður ekki á löngu áður en bændur hafa yfirleitt aðstæður til þess að flytja áburðinn heim til sín á sæmilega ódýran hátt, og enginn vafi er á því, að notkunin eykst eftir því sem bændum skilst, hve hún er þýðingarmikil. Það er líka gert mikið að því á ári hverju að bæta samgöngurnar á landi með vegagerðum, svo það eru margir á ári hverju, sem fá betri aðstöðu að því er flutninga snertir. Það er enginn vafi á því, að þegar samgöngur eru komnar í sæmilegt horf, þá borgar sig miklu betur að kaupa tilbúinn áburð og nota hann heimavið heldur en að hafa dýrt fólk við heyskap á þýfðum og graslitlum engjum. Og reynslan mun sýna, að menn vilja heldur kaupa tilbúinn áburð en eltast við ljelegar slægjur. Vitanlega er það svo víða, að bændur geta alls ekki náð í tilbúinn áburð, en það er líka gefið, að það borgaði sig að nota hann víðar en gert er. Sumstaðar er það orðið svo, að bændum þykir ódýrara að nota hann heldur en t. d. þang eða slor, því vinnan við það er svo dýr. Og þegar hlutföllin eru orðin svo, þá er ekki vafi á því, að þessi vara á rjett á sjer og fullkomlega rjett að álykta af þessu, að hún verði mikið notuð í sveitum þessa lands, þegar tímar líða. Hv. þm. Dal. spurði um það, hvaða reglum væri fylgt um þetta í nágrannalöndunum, hvort þar væri einokun eða frjáls verslun. Eftir því sem jeg veit best, er þessi vara ekki „monopoliseruð“ þar, en við það er ekki miðandi hjer, því aðstæður eru hjer allar aðrar. Jeg veit ekki betur en að í Noregi, Svíþjóð og Danmörku sjeu það samvinnufjelögin, er versla með þennan áburð, og hafa þau bein viðskifti við þýska hringinn, er framleiðir hann. Samvinnufjel. hjer mundu ekki geta fengið bein viðskifti við Þýskaland, heldur mundu þau verða að ganga í gegnum Danmörku. Þetta er því að vissu leyti sjálfstæðismál fyrir okkur að geta fengið þessa vöru án þess að Danir sjeu þar milliliðir. Þetta er því virðingarverð tilraun til þess að losna við dönsku milliliðina, og skil jeg ekki í öðru en að jafnmikil sjálfstæðishetja og hv.þm. Dal. er kunni að meta hana. Undanfarin ár hefir verið hörð barátta um yfirráð áburðarverslunarinnar milli danskra samvinnufjelaga og annara fjelaga þar, meðal annars Dansk Gödningskompagni, og hefir sú barátta endað svo, að samvinnufjelögin náðu þar undirtökunum og hafa nú á sínu valdi verðlag áburðarins. Hjer erum við svo smáir og langt í burtu, að við mundum lenda í höndum þeirra, er fengju umboð hjá Dansk Gödningskompagni. Það er því svo, að ef við eigum að geta reist rönd gegn valdi þessarar verslunar, þá er það eina ráðið að flýja á náðir ríkiseinkasölunnar. Það er hin sterka aðstaða dönsku samvinnufjelaganna, er hefir gert þá sjálfstæða í þessum efnum. En við höfum ekki svo góða aðstöðu, að við getum látið samvinnufjel. hafa forgöngu þessa máls, og því eigum við ekki annars úrkosta en að snúa okkur til ríkisvaldsins og fá hjálp þess. Þá get jeg ekki komist hjá að minnast nokkrum orðum á þá grýlu, sem svo mjög hefir verið hampað hjer, sem sje hræðsluna við ríkiseinkasöluna. Er það að vísu ekki að undra, þó henni sje hampað hjer, jafnkærkomið vopn og hún virðist vera ýmsum hv.þm. í þessari deild. En jeg verð að segja það, að jeg sje heldur lítinn skyldleika milli einokunarverslunarinnar gömlu, sem var í höndum erlendra manna og rekin beinlínis til þess að auðgast á henni, og hins, þó þjóðfjelagið geri ráðstafanir til þess að skipa málum sínum í hvert skifti eftir því, sem best hentar. Þetta er ekki „princip“mál fyrir mjer, heldur hagsmunaatriði. Og það er hart, að hv.þm. sumir hverjir skuli vera þeir „princip“þrælar að setja þetta undir eins í samband við hina gömlu og illræmdu einokunarverslun, enda þótt hjer sje um að ræða sama nafnið og þá, þ. e. einkasölu. Þetta minnir á mann nokkurn, sem stolið var frá, en var eftir það svo hræddur um, að stolið yrði frá sjer, að hann faldi peninga sína, en það svo vel, að hann gat ekki fundið þá sjálfur. Það er alveg það sama, er hendir þá, er þora ekki að láta þjóðfjelagið taka þetta í sínar hendur, sem sje hræðsla við sjálfa sig. Jeg get að lokum ekki stilt mig um, í sambandi við hættu þá, er hv.þm. Dal. hjelt fram, að fylgdi því, ef þetta frv. yrði samþ., að minna á ræðu, sem hann hjelt um daginn, og kvað þess brýna nauðsyn, að við eignuðumst háðskáld. Jeg skal fúslega játa, að þess væri full þörf, þó það yrði ekki til annars en að fækka ræðum, er svipar til þeirrar, er þessi hv.þm. hjelt í dag í þessu máli.

Pjetur Ottesen Það er nú búið að taka svo margt fram um þetta mál, að jeg hefi þar í rauninni ekki miklu við að bæta. En fyrst verið er að reyna að finna þann grundvöll, sem hægt er að sameina á þær andstæðu skoðanir, sem fram hafa komið í þessu máli, þá vildi jeg leggja mitt fram til þess að samkomulag næðist um afgreiðslu málsins. Jeg býst nú við, og er þar á sama máli og hæstv.forsrh., að það verði hlutverk hv. landbn. að hafa forgöngu þess að bræða hinar sundurleitu skoðanir saman. En jeg vildi benda á, að það horfir dálítið öðruvísi við um flutning þessa máls nú heldur en að undanförnu, því eins og hæstv.atvmrh. benti til, þá var mál þetta fyrst borið fram af alveg sjerstökum ástæðum, og það eru þær ástæður, er hafa ráðið flutningi þess alt þar til nú. Því var sem sje svo varið, að Búnaðarfjelag Íslands hafði náð í umboð frá fjelaginu, sem framleiddi áburðinn, en tapaði því svo aftur, en í þess stað náði einstakt firma hjer í bænum þessu umboði. Það er fyrst nú, sem mál þetta er flutt á þeim grundvelli, að raunverulega er um það að ræða, hvort vera skuli hjer eftir frjáls verslun eða einkasala á þessari vöru. Það verður að líta á það, hvort muni líklegra til að verða bændum til hagnaðar. Fylgismenn einkasölunnar segja vitanlega, að það fyrirkomulagið sje heppilegra fyrir bændur og líklegra til þess að auka notkun tilbúins áburðar. En jeg verð nú að hallast að því, að ekki sje mikill vinningur að einkasölu, og jeg held, að það sje mjög hæpið að gera sjer miklar vonir um mikinn árangur af henni út af fyrir sig. Það hefir líka verið sýnt fram á, að þetta mál horfir svo við, að verslunin með köfnunarefnisáburð er í höndum eins fjelags á Norðurlöndum, svo ekki væri í annað hús að venda en til þess. Við mundum ekki geta komist í beint verslunarsamband við fjelagið, sem framleiðir áburðinn, þó komið væri á einkasölu, því verslunarfjel. í Danmörku hefir líka einkaumboð fyrir Ísland. Og þó að við kæmumst í beint verslunarsamband við þýska fjelagið, þá er spurning, hvort nokkur hagnaður yrði að því, sökum þess, að danska fjelagið, sem hefir einkaumboðið, mundi fá ákveðnar prósentur af öllu, sem selt væri, enda þó það væri selt beint. Þetta er höfuðregla í viðskiftalífinu, og það sama mundi auðvitað verða hjer uppi á teningunum. Það er því mjög vafasamt, að við ynnum nokkuð á þessu. Ein stærsta verslun þessa lands, S. Í. S., hefir reynt að komast í beint samband, en ekki tekist. Það byggist því ekki á öðru en hugboði hv.þm. Mýr., að þetta geti tekist. Sami hv.þm. var að tala um það, að ef þessi verslun yrði ekki rekin með einkasölufyrirkomulagi, gæti svo farið, að verslunin með tilbúinn áburð lenti í höndum einstakra manna eða fjelaga. En jeg verð að segja það, að jeg býst við, að það komi í sama stað niður, hver hefir verslunina, ef þetta fjelag í Danmörku, sem aðalumboðið hefir, ekki vill sleppa því, eins og miklar líkur eru til. Og jeg get ekki sjeð, að það verði nokkur breyting til batnaðar, þó þessi einkasala komist á. Þá var hv.þm. að tala um, að þetta væri sjálfstæðismál, og meinti það til hv.þm. Dal. Án þess jeg ætli mjer á nokkurn hátt að fara að svara fyrir hann, vil jeg segja það, að jeg álít ekki, að leiðin til sjálfstæðis liggi um einkasölur.  Þegar af þessari ástæðu verður nokkuð erfitt um framkvæmdina. Auk þess hafa bændur lítið fjármagn til kaupa gegn greiðslu út í hönd, eins og nú horfir við um viðskifti þeirra. Raunar liggur nú fyrir Alþingi frv. til laga um atvinnurekstrarlán, og ef því auðnaðist að afgreiða það breytingalítið, væri að vísu nokkuð úr þessu bætt. En jeg býst við, að verslun bænda með þessa vöru, áburðinn, fari eftir sem áður fram gegnum kaupmenn og kaupfjelög, og er því sjálfsagt að heimila kaupmönnum að hafa einnig þessa vöru á boðstólum, viðskiftamanna þeirra vegna. Jeg hygg, að mjög erfitt reynist að framkvæma þetta eftir tillögu hv.þm. Mýr., og þess vegna hætt við, að ekki náist sá mikli hagnaður, sem því gæti orðið samfara að lesta heil skip með vörunni. Frá mínu sjónarmiði horfir þessu máli svo við, að aðalkostur frv. - og hann tel jeg mikinn - er sá, að gert er ráð fyrir að veita bændum fjárhagslegan stuðning til að afla sjer tilbúins áburðar og fá þeim tækifæri til að kynnast nytsemi hans. Jeg vil leggja áherslu á, að þessu verði ágengt. En fyrirkomulag það, sem frv. gerir ráð fyrir, er í beinni andstöðu við meginhugsun þess. Því að ef eingöngu á að borga flutningskostnaðinn til landsins, þá verður það að mestu gagni fyrir kaupstaðina og nágrenni þeirra. En einmitt þar er minst þörf að útbreiða þekkingu á tilbúnum áburði, því að þar hefir hann lengi verið notaður. Hinn daglegi markaður fyrir afurðirnar, sem kaupstaðabændur og næstu nágrannar hafa, gerir aðstöðuna til ræktunar einnig gagnólíka við kaupstaði og úti um landið, þar sem ef til vill eru ekki nema tvö tækifæri á ári til afurðasölu. Stuðningurinn er samkvæmt frv. eins og það er nú þannig mestur þar, sem síst skyldi. Þekkingin á tilbúnum áburði og notkun hans er þeim mun minni, sem fjær dregur kaupstöðunum, og alls engin fjærst þeim. En styrkurinn er þeim mun minni, sem hans er meiri þörf. Það er stór galli á frv. og rekst hrottalega á aðaltilgang þess. Brtt. hv. landbn. og hv. 1. þm.N.-M. miða til nokkurra bóta á þessu. Brtt. hv. landbn. snertir raunar aðeins tvær sýslur hjer á Suðurlandi. Að vísu stendur nokkuð sjerstaklega á um þær, en varla þó svo, að hægt sje að taka þær einar út úr. Till. hv. 1. þm.N.-M. er víðtækari, og að því leyti betri, en hún er talsvert óákveðin. Enda er erfiðara að finna rjettlátan grundvöll til að styðja menn með flutningi vörunnar á landi en sjó. Verði það nú niðurstaðan að samþykkja ákvæði frv. um ívilnun á flutningsgjaldi, þá vil jeg taka undir orð hæstv.atvmrh., hvort hv. landbn. sjer sjer ekki fært að sjóða þessar brtt. saman, eða orða á annan hátt þá hugsun, sem bak við báðar liggur. Þar sem jeg sje nú ekki aðra kosti við þetta frv. en þann fjárhagslega stuðning, sem jeg nú hefi talað um, þá hlýtur hjá mjer að vakna sama spurning og hjá hv. 2. þm. Skagf.: Er ekki hægt að ná sama marki með öðru en einkasölu? - Hv. þm. benti líka á leið í þessu efni, sem sje þá, að veita hreppabúnaðarfjelögunum verðlaun fyrir áburðarnotkun, sem síðan væri skift milli áburðarnotenda. Mælikvarðinn ætti að vera sá, hve mikinn tilbúinn áburð hver bóndi hefði notað, og hve mikill flutningskostnaður legðist raunverulega á áburðinn, án tillits til þess, hvar hann væri keyptur. Jeg vildi óska, að hv. landbn. tæki þetta til athugunar og reyndi að finna leið, sem við gætum allir orðið sammála um, sem viljum útbreiða þekkingu og notkun á tilbúnum áburði. Því að þótt fyrst og fremst beri að nýta vel þann áburð, er til fellur heima fyrir, verður þó að taka hinn útlenda til hjálpar við hið mikla verkefni, sem framundan er um ræktun landsins. Í frv. er ekki gert ráð fyrir að styrkja menn til áburðarkaupanna með ókeypis flutningum nema 3 ár. Hjer er því um algerða bráðabirgðaráðstöfun að ræða. Þótt ekki þurfi að halda þessari starfsemi lengi uppi, þá geri jeg þó ráð fyrir, að 3 ár sjeu of skammur tími til að þekking manna á nytsemi tilbúins áburðar verði almenn. Jeg vil, að reynt sje að byggja til meiri frambúðar í áburðarmálinu að þessu leyti en þarna er gert. Jeg lýk máli mínu með því að óska, að hv. landbn. geti fundið einhvern þann grundvöll, sem allir velunnarar málsins geti mætst á. Þá yrði málið vissulega leitt fram til sigurs. Vona jeg, að Alþingi takist svo vel í þessu máli sem hinu, er hæstv.atvmrh. mintist á.

Gunnar Sigurðsson Mjer finst umr. þessa máls komin á nokkuð breiðan grundvöll og skal reyna að halda mjer við frv. sjálft. Jeg var strax, er jeg heyrði um þetta frv., því fylgjandi, sökum þess, að það er spor í þá átt að hrinda landbúnaðinum í tískuhorf. Það er á móti mínu skapi að styrkja einn atvinnuveg á annars kostnað, en það gleður mig, hve vel og vinsamlega málsvarar sjávarútvegsins hafa tekið þessu máli. Aftur á móti er leitt að heyra sumar þær raddir, er fram koma í málinu, svo sem hv.þm. Barð., sem mjer skildist, að vildi gera lítið úr notkun tilbúins áburðar fyrir landbúnaðinn.

Rangt, alrangt!

. Það gleður mig, ef ekki hefir átt að skilja hv.þm. þannig, en það var ekki hægt að skilja ummæli hv.þm. öðruvísi. Annarsstaðar er tilbúni áburðurinn höfuðundirstaðan undir ræktuninni. Húsdýraáburður er þar eingöngu notaður til undirburðar. Hjer á landi er þegar farið að nota tilbúinn áburð þar, sem best eru markaðsskilyrðin og samgöngur greiðastar. Því hygg jeg, að þetta mál muni læknast af sjálfu sjer og komast í gott horf, þegar sveitir landsins fá þær samgöngur, er nútímanum hæfa. Við verðum að rækta landið upp frá sjónum með bættum samgöngum. Hjer hefir heyrst rödd um hreppapólitík af Sunnlendinga hálfu í þessu máli. En það er beinlínis skilyrði fyrir því, að Suðurlandsundirlendið geti haft nokkurt gagn af frv., að því verði hjálpað á einhvern hátt að koma áburðinum austur. Það þarf að koma áburðinum sem allra víðast, en eins og samgöngur eru nú, er alveg ógerningur að koma honum ókeypis á hverja vík og vog. Jeg hygg, að menn hafi ekki gert sjer nægilega grein fyrir, hver baggi það yrði fyrir ríkissjóð. En fyrir þá sök vil jeg sætta mig til bráðabirgða við till.hv. landbn. Málið er nú á frumstigi, og er betra að byrja á því að stíga spor í rjetta átt, þótt smátt sje, heldur en að byrja á víxlspori. Jeg er enginn „princip“-maður um það, hvort hafa beri einkasölur eða ekki. Er það því ekkert höfuðatriði fyrir mjer, hvort einkasala er á áburði eða ekki. En jeg álít, að landsstjórnin hafi betri tök en aðrir á því að gera hagstæða samninga við skipafjelögin, þó einkum Eimskipafjelag Íslands, sem altaf er upp á þing og stjórn komið að meira eða minna leyti. Jeg álít það vera stærsta kost frv., að það ýtir undir menn að nota tilbúinn áburð. Þar sem samgöngur eru svo góðar, að unt er að flytja hann að sjer með tiltölulega litlum kostnaði, má fullyrða, að hægt sje að hafa allmikla hagsmuni af notkun áburðarins nú þegar. Með leið þeirri, er hv. landbn. leggur til, er hægt að koma á notkun áburðarins í sjávarplássunum og öðrum þeim hjeruðum, er best liggja við samgöngum, og væntanlega verður í framtíðinni hægt að fikra sig áfram og koma áburðarnotkuninni með tímanum sem víðast um landið.

Frsm. (Lárus Helgason) Hv. 1. þm. Reykv. spurði, hvort landbn. hefði kynt sjer, hve mikinn kostnað frv. mundi hafa í för með sjer, ef samþykt yrði. Jeg gleymdi að svara þessu áðan, en það kom ekki svo mjög að sök, því að hv.þm. svaraði sjer sjálfur; sagði, að skýrslur væru ónógar og ómögulegt að vita um notkunina, hve mikil hún yrði. Annars var það svo um þennan hv.þm., að hann sagði í öðru orðinu, að áburðarnotkunin yrði svo lítil, að ekki tæki því að koma á fót landsverslun á honum, og í hinu orðinu, að útgjöld ríkissjóðs yrðu gífurleg, máske ½ miljón króna, vegna einkasölunnar á áburðinum, - árlegur kostnaður, að því er mjer skildist. Þetta sýnist mjer stangast illilega. Hv. þm. var enn að tala um einokun. Mig skal ekkert furða, þótt bæði hann og fleiri tönnlist í sífellu á þessu, ef þeir trúa sjálfir því, sem þeir eru að segja. T. d. sagði hv.þm. áðan, að hann væri ekki í neinum vafa um það, að afleiðingin af ríkisverslun nú yrði hin sama sem af einokuninni fyr á öldum. Ef hann trúir þessu í raun og veru, þá skal mig ekki furða, þótt hann sje hræddur. En jeg get ekki ímyndað mjer, að nokkur þingmaður sje svo skyni skroppinn, að hann segi annað eins og þetta í alvöru. Það var dálítið öðruvísi um gömlu einokunina. Þá var aðeins um valdboð að ræða frá konungi, ókunnugum og ábyrgðarlausum, sitjandi í öðru landi. Verslunin var í engu miðuð við hag landsmanna og stjórnað með ókunnugleika á högum þeirra. Það er ótrúlegt og undursamlegt, að mönnum, sem taldir eru sæmilega skynugir, skuli koma til hugar þessi samanburður. En hv. 1. þm. Reykv. er ekki einn um þetta. Hv. þm. Dal. lagðist á svipaða sveif, þótt hann tæki ekki eins djúpt í árinni. Það er augljóst, að þetta er sagt alveg út í bláinn. Við höfum nú alt í eigin hendi um þessi mál; getum þar á meðal lagt niður einkasöluna, þegar við viljum. Hv. 1. þm. Reykv. var að benda á, að ekki væru svipuð skilyrðin til ræktunar í Mosfellssveit og úti um landið, og því væri lítils virði samanburður á því, hvað gert hefði verið þar og annarsstaðar. Nefndinni var vel kunnugt um þetta áður. En þó að ræktunin úti um sveitir landsins verði ekki svipað því í eins stórum stíl og í Mosfellssveit, þá gæti jarðirnar munað um þá túnauka, sem þær fengju fyrir notkun tilbúins áburðar. Mjer hefir verið sagt um eina jörð í Mosfellssveit, sem nú framfleytir yfir 20 kúm, þar sem voru 2 eða 3 kýr fyrir 14 árum. Þetta hefir einn bóndi áorkað með hagsýni og dugnaði á greindum tíma.  (Forsrh. TrÞ: Alt að þakka tilbúnum áburði)  . - Úti um land erum við ekki svo stórhuga, að við getum ekki látið okkur minna nægja. En ræktunarmöguleikarnir eru ónógir, nema með auknum áburði. Ef hann vantar, er ekki hægt að rækta jarðirnar, jafnvel þótt jarðyrkjuverkfæri komist inn á hvert heimili. Þá er það hv. 2. þm. Skagf. Honum þarf jeg ekki mörgu að svara, enda veit jeg, að fleiri en jeg eru orðnir þreyttir á þessari löngu umr. Eins og fleiri hv. ræðumenn taldi hann, að frv. hjálpaði síst þeim, er helst skyldi, dalabændunum, sem dygði einn baggi handa ánni yfir veturinn. Þeir mundu þurfa að sækja áburðinn svo langt, sagði hv.þm., að þeim kæmi hann ekki að liði. Í þessu eru náttúrlega miklar fjarstæður. - Ef einhverjum dalabændum dugir einn baggi handa ánni, sem jeg skal ekki rengja, þá er augljóst mál, að þeim er mikið hagræði að því að geta fjölgað böggunum. Þeir ættu að mega leggja enn meira á sig til þess heldur en sá, sem þarf 5 eða 6 bagga handa hverri á. Mjer finst þessi dæmalausi barlómur ganga alt of langt, þegar bændur eiga ekkert að geta, ekki einu sinni náð heim til sín fáum pokum af áburði frá næsta verslunarstað. Meining frv. er að flytja áburðinn á sem allra flestar hafnir, og held jeg, að bændum sje ekki vorkunn að ná honum þaðan heim til sín. Þeir eru ekki svo gerþrotnir öllum dug, að þeim sje það nokkur ofraun. Mjer finst það of mikill barlómur. Hv. þm. fór að vísu vægum orðum um það, að við í nefndinni værum Sunnlendingar, og gat þess, að þrátt fyrir það mundi sjálfsagt engin hlutdrægni koma þar til greina; en það mátti svo sem skilja á honum, að honum hefði fundist gæta nokkurrar hlutdrægni í því, að nefndin leggur til, að áburðurinn verði fluttur ókeypis austur í Árnes- og Rangárvallasýslur. Ef nokkursstaðar eru erfiðleikar á að flytja hann landleið á hestum, þá er það þar. Jeg veit, að fjöldi bænda mundi nota sína hesta til aðdrátta, ef þeir hefðu frið til að ferðast eftir vegunum fyrir bilum. Jeg skil ekki í, að þeim hafi farið svo mikið aftur síðustu 10–15 árin. Þegar maður var á ferð á vorin, komst maður oft lítt áfram vegna stanslausra lestaferða, sem mestmegnis voru þorskhausalestir. Jeg held það sje enginn vafi á því, ef bændur eystra hefðu sömu aðstöðu til aðflutninga nú og þá, mundu þeir telja sjer arðvænlegra að sleppa hausunum og flytja heldur tilbúinn áburð heim á býlin og auka túnin. Bílaumferðin bagar ekki annarsstaðar enn sem komið er, svo nokkru nemi. Þess vegna er ekki hægt að drótta neinni hlutdrægni að nefndinni fyrir þessa till., og það því síður, sem það er vitanlegt, að ríkissjóði yrði dýrara að kosta flutning áburðarins sjóleiðina í umræddar sýslur. Hv. þm. Dal. þarf jeg ekki að svara sjerstaklega. Jeg tel svar mitt til hv. 1. þm. Reykv. hafa náð til hans einnig. Það hefir einatt svo verið, að þessi hv.þm. hefir haft horn í síðu Samvinnufjelaganna, að jeg ekki tali um einkasölu, en það er hlutur, sem hann má ekki heyra nefndan, svo að ekki raskist sálarjafnvægi hans. En það er eins um hann og hv. 1. þm. Reykv., að þótt hann haldi langar og fjálglegar ræður, þá hljómar það í eyrum margra sem meira og minna alvöruleysi. Hv. þm. Borgf. komst svo að orði, að hann hjeldi ekki, að leiðin til sjálfstæðis væri sú, að koma á stofn einkasölu. Hver hefir haldið því fram? Mjer vitanlega enginn. En mjer er spurn: Að hvaða leyti ætti einkasala að standa í vegi fyrir sjálfstæðinu? Jeg ætla þá ekki að þreyta hv. deild á lengri ræðu. Jeg hefi þegar sagt nægilega margt, og þó að jeg hafi punktað fleira niður hjá mjer, ætla jeg að hlaupa yfir það. En að síðustu vil jeg lýsa yfir því, að það hefir orðið að samkomulagi milli flestra í landbn. og hv. 1. þm.N.-M. að taka aftur brtt. Nefndin tekur sínar brtt. aftur til 3. umr., ef hann gerir sama. Jeg efa ekki, að flestir eða helst allir vilji þessu máli vel, þótt greini á um leiðir til þess að sjá því sem best og rjettlátlegast farborða.

Halldór Stefánsson Jeg þarf fátt eitt að segja út af þeim umræðum, sem orðið hafa um brtt. mínar, því að jeg hugsa mjer ekki að ganga inn á almennar umræður um þær, eins og gert hefir verið um hinar. Það hefir heldur ekki komið fram svo stórvægilegur ágreiningur um þær, að jeg þurfi að mæla með þeim frekar en jeg hefi gert. Helsti ágreiningurinn hefir orðið við hæstv.atvmrh. Hann virtist helst vilja taka síðari hluta till. minnar til viðbótar við frv. En jeg tel ekki rjett, og heldur ekki þörf, að ríkið greiði hið almenna flutningsgjald undir áburðinn til landsins. Ef ríkið þyrfti ekkert að horfa í fje, þá væri óneitanlega meiri stuðningur í því, að þetta væri gert. En þar sem meginhluti áburðarins er notaður á þeim stöðum, sem margborgar sig að nota hann, tel jeg óþarft að láta ríkissjóð borga hið almenna flutningsgjald til landsins. Hinsvegar vil jeg vinna að því að gera öllum sem jafnasta aðstöðu að ná í áburðinn, hvar sem þeir eru á landinu. Hv. landbn. þóttist ekki með öllu andvíg till. minni, en virtist sjá mörg ljón á veginum að því er snerti framkvæmd hennar. En eins og jeg hefi bent á áður, held jeg, að það sje misskilningur. Jeg tel óhugsandi, að ekki megi koma því svo fyrir, að hugmynd mín sje vel framkvæmanleg. Að minsta kosti virtist hæstv.atvmrh. ekki sjá þessi ljón, þar sem hann áleit, að síðari hluti till. gæti komið til mála sem viðbót við frv. Það mætti hugsa sjer framkvæmdina á þá leið, að settur yrði taxti fyrir landflutningana, sem miðaður væri við vegalengd, sennilega leikandi á 5 km. bili, en ekki fast ákveðinn. Þeir, sem svo hefðu afhendingu áburðarins með höndum, byggju til taxta fyrir sitt viðskiftasvæði, eftir því sem vegalengdirnar eru miklar. Kæmi svo styrkurinn upp í verð áburðarins. Annars efa jeg ekki, að finna megi hagnýtar leiðir, þegar farið er fyrir alvöru að athuga þessa hlið málsins. Hv. frsm. landbn. talaði á þann hátt, að ef jeg vildi taka till. mína aftur til 3. umr., þá myndi nefndin ekkert vera á móti því að taka hana á ný til athugunar ásamt sínum, og þar sem jeg er fús til samvinnu og frekari athugunar á þessu atriði, þá lýsi jeg því hjer með yfir, að jeg tek hana aftur til 3. umr. En jeg tek það jafnframt fram, að ef ekki næst samkomulag, þá áskil jeg mjer rjett til þess að bera hana fram til atkvæða. Þá vildi jeg leyfa mjer að bera fram fyrirspurn til hv. nefndar eða hæstv. stjórnar um tvö atriði í frv., sem mjer finst ekki fyllilega ljós. Það er þá fyrst um framfærslu fyrir sölukostnaði. Jeg get ekki sjeð eftir frv., hvort þar er átt við framfærslu vegna heildsölu eða smásölu. Ef aðeins er átt við annaðhvort, þá er ákvæðið ófullnægjandi, því að jeg tel, að setja þurfi ákvæði um hvorttveggja. Þá er hitt atriðið. Í frv. er svo ákveðið, að áburðurinn skuli greiðast við móttöku, en mjer er það ekki fyllilega ljóst, eftir orðalagi frv., hvort þetta er meint gagnvart ríkissjóði eða gagnvart þeim, sem smásöluna hafa á hendi. Um þessi tvö atriði vildi jeg fá svör, svo það verði ótvírætt, hvað meint er með þessu, svo að það valdi ekki ágreiningi síðar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af fyrirspurnum þeim, sem hv. 1. þm.N.-M. bar fram, vil jeg geta þess, að frá minni hálfu sem flutningsmanns er alstaðar átt við heildsöluálagningu í frv., þar sem um álagningu er talað. Og jeg skal jafnframt geta þess, að 5% álagning á áburðinn fyrir einkasöluna er hámarksupphæð, sem jeg vel get fallist á, að megi lækka. set jeg mig því ekkert á móti því, þó að hún verði færð niður í 2%. Það er rjett, að í frv. er hvergi ákvæði um það, hvernig smásalar eigi að haga sjer; slíkt áleitst ekki þörf, þar sem einungis er gert ráð fyrir, að það sjeu bændafjelög, sem annist söluna. Er því bændanna sjálfra að hafa eftirlitið. Þá spurði háttv.þm., hvað átt væri við með því ákvæði, að áburðinn skyldi greiða við móttöku, hvort átt væri við útsölumenn gagnvart ríkissjóði eða notendur gagnvart smásölu. Um þetta atriði er hið sama að segja og hitt, að þar er átt við stórsöluna, einkasöluna. Og jeg vil halda fast við það, að ekki verði farið að stofna til skuldaverslunar með þessu. Það eru yfirleitt engin ákvæði í frv. um smásöluna.

Jón Ólafsson Það er nú búið að ræða mál þetta allmikið, og það, sem um er deilt, virðist mjer smámunir einir. Sumum hv. deildarmönnum finst óbragð af frv. þessu, af því að það er kent við einkasölu, en jeg lít svo á, að það sje hjegómi, því að frá verslunarlegu sjónarmiði skiftir þetta litlu máli. Það, sem aðallega er hjer um að ræða og aðaláherslan er lögð á, er það, að hlunnindi þau, sem hjer á að veita, nái til sem flestra. Og úr því að búið er að ákveða það, að kaupmenn hafi útsölu á vöru þessari eins og aðrir, þá er ekki eftir nema heildsalan, og jeg held, að hún sje ekki svo stór biti, að verslunarstjettin þurfi að sjá eftir henni. Það er því aðeins „principið“, sem hjer getur gefið tilefni til deilu. Það má vitanlega altaf þrátta um, hvort rjett sje að gefa bændum eitthvað eftir af flutningsgjaldi vöru þessarar, en úr því að það er ákveðið, þá fæ jeg ekki sjeð, hvernig það verður hægt á annan hátt en að láta ríkið annast söluna að einhverju leyti. Jeg held, að það geti ekki komið til mála, að komið verði á verslun í þessu efni í gegnum aðra milliliði en þá, sem frv. gerir ráð fyrir, vegna þess að með því er grundvallarhugsun frv. kollvarpað. Mjer skildist helst á orðum hv.þm. Barð., að honum þyki ekki mikið til frv. koma í heild eða stefnu þess. Þá skoðun getur hann haft út af fyrir sig án þess jeg fari að deila um það. En þar sem hann var að tala um, að fyrst ætti að kenna bændum að hirða um og nota betur sinn heimafengna áburð, áður en hafist sje handa að flytja inn tilbúinn áburð, þá er því til að svara, að jeg geri ekki ráð fyrir, að með þeim bændum, sem ekki hugsa um sinn heimaáburð, þurfi að reikna. Það eru aðeins dugnaðarmennirnir, sem manndáð hafa í sjer til búskapar, sem hvorttveggja gera: nota vel sinn heimaáburð og kaupa erlendan áburð til aukinnar ræktunar, sem við reiknum með. Hina, sem ekkert vilja gera, látum við eiga sig. Jeg held lítið leggjandi upp úr því í þessu sambandi að skylda menn til þess að kaupa áburðinn og nota; það er búið um margt ár að leggja bændum styrk til þess að örva þá til framtakssemi. Það hefir eflaust komið mörgum að góðu gagni, eða þeim, sem eitthvað vilja gera. Um hina er ekki að tala, sem engum ráðleggingum vilja taka. Þá er það fyrirkomulag það, sem frv. gerir ráð fyrir um ókeypis flutning áburðarins til landsins. Mjer heyrist nú á ýmsum háttv.þdm., að sú ívilnun eða þau þægindi, sem frv. veitir í þessu efni, komi helst niður á kaupstöðunum; það verði þeir, er eingöngu eða að mestu leyti njóti þessara hlunninda. Þetta má nú kannske til sanns vegar færa, en um leið mætti þá minna á það, að kaupstaðirnir eru taldir að leggja allríflega af mörkum í ríkiskassann, svo að það ætti þá ekki að vera nein höfuðsök, þó að þeir njóti slíkra hlunninda í staðinn, enda mun það tilgangur hæstv. stj. og annara, sem að frv. standa, að gera ekki upp á milli manna í þessu. Hvað því viðvíkur að hjálpa upp á fjallabúana, sem fjarri kaupstöðunum búa, þá er það ekki nema sjálfsagt að reyna að bæta úr þörfum þeirra, eftir því sem hægt er. Þó geri jeg ráð fyrir, að þau hjeruð, sem ennþá notast að mestu við flutninga á klökkum eða smávögnum, eigi langt í land að verða aðnjótandi þeirra hlunninda, er notkun tilbúins áburðar veitir. Hjer kemur fram það sama og raunar víða, að yfirleitt er ekki hægt að hlynna að bændum og auka framtakssemi þeirra nema með góðum samgöngum. Þeir eiga erfitt með að draga að sjer um langa vegu alla þungavöru á þeim flutningatækjum, er þeir hafa yfir að ráða. Það verður því sauðfjárræktin, sem borgar sig best í þessum fjallahjeruðum á meðan verið er að bæta samgöngurnar, og afleiðingin þá sú, að þær jarðir, sem fallnar eru til kúaræktar, munu nota þennan tilbúna eða innflutta áburð fyrst um sinn. Þá var það hv. 1. þm.N.-M., sem fórust orð á þá leið, að ýmsir hefðu sjeð ljón á vegi þeirra framkvæmda, sem brtt. hans á þskj. 419 miðar að. Það er svo með mig, að jeg sje ýms ljón á þeim vegi og get því ekki áttað mig á, hvernig þessu verði komið fyrir á þann hátt, sem brtt. gerir ráð fyrir. Mjer skilst, að erfitt væri að ákveða, hvað mikið ætti að greiða, ef styrkurinn t. d. væri miðaður við kílómetra. Því að sjálf vegalengdin er enginn mælikvarði. Hitt mætti að sjálfsögðu: flokka niður hreppana í landinu og ákveða fyrirfram, hvað mikil ívilnun skuli gefin, svo ekki yrði hægt að villast um, hvað mikið þetta yrði. En væri þetta ekki ákveðið fyrirfram, er jeg hræddur um, ef miðað væri við kílómetra, þá yrði reynt að teygja sig eins langt og hægt er, enda hefir venjan verið sú, þegar menn hafa getað komist í ríkissjóðinn, að hlífa honum ekki. Jeg sje því ekki aðra leið færa, ef breyta á frá stjfrv., en að flokka hreppa landsins og ákveða fyrirfram, í hvaða flokki hver hreppur eigi að vera, hvað hann eigi að fá mikinn styrk, miðað við eina smálest, og hvað hinn. Jeg held, að hafa mætti fyrir sjer skýrslur, er sýndu áburðarnotkun hvers hrepps undanfarin ár, og miða styrkinn við það. Annars hefði jeg nú haldið, að hv. deild færi ekki að hrófla við grundvallaratriðum frv., af því að hjer er um nýmæli að ræða, sem lagfæra mætti síðar, þegar reynslan hefði sýnt, að annað skipulag mundi heppilegra. En eigi brtt.hv. 1. þm.N.-M. að koma til framkvæmda, sem eru mjög víðtækar breytingar á frv. frá því, sem það nú er, þá kemur margt til athugunar, ef greiðslan á að miðast við kílómetra, t. d. hvort um góðan akfæran veg er að ræða eða vegleysur, eins og flestar sveitir eiga við að búa. Því vitanlega á það ekki saman nema nafnið að flytja vörur sínar úr kaupstaðnum heim til sín á baggahestum eða bíl. Þá hefir það verið látið klingja, að það væri svo sem auðsjeð, að Sunnlendingar væru í meiri hl. í landbn., þar sem hún legði til, að ókeypis flutningur næði einnig til landleiðarinnar úr Reykjavík austur að Selfossi og Þjórsárbrú. En það erum ekki við austanmenn í nefndinni, sem höfum sett þetta inn, heldur þeir, sem sáu, að ekki var hægt að fá áburðinn inn í sýslurnar austanfjalls á annan hátt en í gegnum Reykjavík. Þetta er fleirum ljóst en nefndinni, sem taldi ýms vandkvæði á, hvað gera ætti til þess að ljetta undir með þessum frjósömu sveitum að ná í áburðinn. En hitt er satt, að okkur austanmönnunum þykir það engin ósanngirni, þó að bændur austanfjalls njóti þeirrar ívilnunar, sem 1. brtt. nefndarinnar fer fram á. Hæstv. atvmrh. hefir svarað spurningum hv. 1. þm.N.-M. um álagningu áburðarverslunarinnar, svo að jeg þarf ekki að eyða orðum að því. Að lokum vildi jeg þá segja það, að við nefndarmenn munum tregir til að breyta frv. og stofna til fjárútláta eitthvað út í bláinn, enda finst mjer engin frágangssök að láta sitja við það, sem hæstv. stj. hefir lagt til, t. d. um eitt ár, og mætti þá breyta um, ef reynslan bendir til, að annað muni hagkvæmara. Mjer dettur ekki í hug að halda svo stíft fram rjetti kaupstaðanna um þessi hlunnindi, að jeg vilji ekki, að athugað sje, á hvern hátt sveitirnar geti orðið slíkra ívilnana aðnjótandi betur en gert er ráð fyrir í frv. Mín skoðun er, að þetta mál eins og það liggur fyrir eigi að verða til þess, að bændur hefjist handa og auki jarðræktina til stórra muna. En eins og allir vita, byggist afkoma landbúnaðarins í framtíðinni á aukinni ræktun landsins og framtakssemi einstaklinganna, og hana verður að örva og henni verður að veita lið á allan mögulegan hátt.

Hákon Kristófersson Þessi fáu og hógværu orð, sem jeg sagði hjer í dag, hafa orðið til þess, að ýmsir hv.þdm. hafa risið upp og fundið ástæðu til að víkja ræðum sínum til mín. Jafnvel hv. 3. þm. Reykv. hefir nú gengið fram fyrir skjöldu til þess að verja hæstv. stj., og verð jeg að segja það eins og það er, að jeg hefði ekki búist við því fyrirbrigði, því jeg hafði nú haldið, að öðrum stæði það nær að verja stj. í þessu máli en honum. En af því að hann talaði síðastur þeirra hv.þdm., sem beint hafa orðum til mín, þá ætla jeg að svara honum fyrst. Í sambandi við þau orð, sem jeg ljet falla í dag um áburðarhirðingu bænda, vildi hann láta líta svo út, að jeg hefði meint, að bændur væru yfir höfuð þeir dæmalausir trassar, að ekkert tillit ætti að taka til þeirra í þessu efni. Jeg hjelt nú, að hv. 3. þm. Reykv. væri vandari að virðingu sinni en svo, að hann fyndi hvöt hjá sjer að snúa þannig út úr orðum þeirra, sem eru á annari skoðun í einhverju máli en hann. En þetta hefir hann gert og farið þar að dæmi hv.frsm., sem jeg kem síðar að. Jeg sagði ekkert annað en það, að talsvert væri af áburði úti um sveitir, sem ekki mundi notaður, og benti á, að hagkvæmara mundi vera að kenna bændum að meta gildi síns heimafengna áburðar með betri hirðingu hans og meiri notkun, og styrkveitingum í því skyni, heldur en að ætlast til, að þeir hinir sömu færu að flytja heim til sín erlendan áburð með ærnum kostnaði. - Eins og hv. sama þm. mátti vera fullljóst, þá hnigu orð mín að því einu að gera ráð fyrir takmörkun á getumöguleikum hinna smærri bænda og fátækra einyrkja í sambandi við áburðarkaupin. En með slíkum mönnum virtist hv.þm. alls ekki vilja reikna; þeir kæmu ekki til greina í þessu efni. Eftir sama hugsunargangi mætti með sama rjetti segja, að ekki bæri að telja sem útgerðarmenn aðra en Kveldúlf og Alliance eða aðra slíka „stórlaxa“, en útvegsmenn mótorbáta og annara smærri báta ættu þá að teljast eitthvað annað - jeg veit ekki hvað. A. m. k. eins og orð hv.þm. fjellu, koma þau manni til að álykta á þessa leið. Hv. 3. þm. Reykv. sagði í þessu sambandi, að kaupstaðirnir legðu alldrjúgan skerf í ríkiskassann. Því neitar enginn, en það gera sveitirnar líka, þó að jeg geti ekki sýnt það með tölum nú, hvað það sje mikið, því það er í rauninni ómögulegt. Og þó að kaupstaðirnir leggi mikið af mörkum, þá held jeg, að ekki verði gott að sýna það reikningslega, hvað sje hið raunverulega framlag kaupstaðanna og hvað sveitanna í þarfir ríkisins. Eins og kunnugt er, greiðast tollarnir af út- og innfluttum vörum í kaupstöðum víðsvegar á landinu, en þær vörur fara að allmiklu leyti út um sveitirnar til notkunar, eins og líka sumar útflutningsvörur eru þaðan komnar til kaupstaðanna. Sannleikurinn er sá, að því aðeins eru kaupstaðirnir til, að sveitirnar hjálpa þeim í lífsbaráttu þeirra og styðja þá til þess að ná því bjargræði, sem afkoma kaupstaðanna byggist á. Annars er það ekkert undarlegt að heyra slík orð frá þeim, sem rífa vilja niður það þjóðskipulag, sem nú er, og telja sveitirnar ómaga bæjanna, en það er hart, að jafnmætur maður og hv. 3. þm. Reykv. skuli láta sjer jafnógætileg orð um munn fara, því sú er spá mín, enda hefir reynslan sannað það, að sveitirnar mundu lífseigari verða en kaupstaðirnir, ef vandræði bæru að höndum, t. d. aflaleysisár eða þvíumlíkt. Hitt er auðvitað mál, að báðir þessir aðiljar komast því aðeins vel af, að hvor geti styrkt annan. Orð þau, sem jeg talaði hjer í dag, voru eingöngu mælt gegn grundvallarstefnu frv. Jeg sagði það, að þó tilgangur frv. væri góður, þá hjálpaði hann ekki mikið upp á þá, sem fátækari væru eða mættu sín minna fjárhagslega. Jeg trúi því, þegar slíkt skeður, að mörg hreppsfjelög eða búnaðarfjelög borgi fyrir þá, sem vöruna hafa pantað, en geta ekki staðið í skilum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að slík fjelög hafa ekki peninga á reiðum höndum fram yfir þarfir sínar. Við skulum segja, að varan sje send gegn eftirkröfu og verður ekki greidd. Á hverjum lendir þá tapið? Það var einmitt þetta, sem jeg benti á í dag í ræðu minni, og taldi varhugavert að öllu væri slöngvað á ríkissjóðinn. Hitt tók jeg líka fram, að ekki mundi minni ástæða til að styrkja áburðarflutninginn eftir að til landsins kemur og farið er að dreifa honum út um sveitirnar. Það hefir verið talið hægt að semja um þennan áburðarflutning til landsins við Eimskipafjelagið, eins og hæstv.atvmrh. meðal annars tók fram. Jeg efast alls ekki um, að þetta sje hægt. En jeg sje ekki betur en að peningarnir sjeu teknir í öðrum vasanum og látnir í hinn. Því vitanlega verður ríkissjóður að taka á sig hallann, þegar Eimskipafjelagið vill ekki lengur bera hann. Annars var mjer bent á það utan umr. í dag, að þar sem ríkissjóður ætti skip, þá væri ekki nema náttúrlegt, að það yrði látið annast áburðarflutninginn milli hafna, þar sem því yrði komið við. Hv. þm. Mýr. þarf jeg litlu að svara. Ræða hans var prúðmannleg í minn garð. Honum hefir misheyrst, ef honum hefir heyrst jeg segja, að mikið væri um tilbúinn áburð úti um sveitir. En hitt sagði jeg, að mikið væri til af ónotuðum áburði úti um sveitir landsins, og átti þar vitanlega við heimafenginn áburð. Hinu hefi jeg heldur ekki neitað, að notkun tilbúins áburðar mundi, þar sem henni verður við komið með hægu móti, verða lyftistöng undir aukna ræktun landsins. Í þessu sambandi vil jeg þá nota tækifærið og leiðrjetta misskilning, sem mjer virtist koma fram í orðum þeim, er hv. 2. þm. Rang. beindi til mín. Jeg lýsti því aldrei yfir, að jeg hefði enga trú á notkun tilbúins áburðar. Hinsvegar vil jeg mótmæla því, að þessi ívilnun á flutningnum sje nokkur styrkur frá sjávarútveginum, og segi jeg það ekki af því, að jeg vilji á neinn hátt móðga þann atvinnuveg eða þá menn, sem að honum standa, enda hefi jeg jafnan reynt að vera hans styrktarmaður, engu síður en landbúnaðarins. Í sambandi við þau ummæli, sem fallið hafa hjer í dag, að þetta áburðarmál væri allmikil hvatning til bænda landsins um að auka jarðræktina, og vil jeg ekki mótmæla því, að svo sje þar, sem staðhættir eru þann veg, að auðvelt er að notfæra sjer þetta. En alt er þetta á byrjunarstigi, og fyrstu reynsluárin er tæplega að vænta mikils árangurs, sjerstaklega þegar um fátæka menn er að ræða, sem eiga fult í fangi að sjá fyrir allra nauðsynlegustu þörfum sínum og sinna. En þetta skilja kannske ekki þeir - eða vilja ekki skilja það -, sem hafa nóg af öllu og búa við þau bestu lífsskilyrði, sem fáanleg eru hjer í landi. Þá var það hv.frsm., sem ljet sjer sæma að fara þannig orðum um mig út af því, sem jeg sagði í dag um þetta mál, að auðheyrt væri á öllu, að jeg hefði enga trú á ræktun landsins. Hvað á nú að segja um slíka afbökun á orðum andstæðings síns? Er það heyrnarleysi að kenna eða sprottið af sjerstakri tilhneiging hans um að rangfæra orð andstæðinganna sjer í vil? Að minsta kosti geri jeg fastlega ráð fyrir, að enginn annar hv.þdm. hafi getað fengið þetta út úr orðum mínum. Jeg einmitt tók það fram í dag, hve nauðsynlegt það væri, að landið væri sem mest og best ræktað, en hv.frsm. segir í sambandi við það, að undarlegt sje, að bóndi úr sveit skuli standa upp til þess að tala á móti þessu máli. En mjer finst enn undarlegra, að hann sem bóndi og maður, sem jeg ætla að sje góðgjarn, skuli láta sjer sæma að koma með jafnrakalausar getsakir í garð samþingismanns síns. Jeg vil beina þessum orðum til hæstv.atvmrh., sem sagði, að jeg hefði á sínum tíma staðið framarlega í flokki þeirra manna, sem vildu koma einkasölu á. En það var á þeim tíma, er þeir atburðir gerðust, sem best er að fara ekki langt inn á, vegna hæstv.atvmrh. - Jeg hefi þá trú, að þótt þetta frv. verði að lögum, þá verði það ekki lyftistöng fyrir þau mörgu fátæku hjeruð, sem hjálpar þarfnast í þessum efnum. Það getur vel verið, að hv.þm. V.-Sk. viti, hve mikið af áburði er flutt til Skaftafellssýslu. En er það nú virkilega sami hv.þm., sem sagði, að bændur bæru sig illa yfir kostnaðinum? En hverjir bera sig illa yfir kostnaðinum við flutning á áburðinum til landsins, nema hann og samnefndarmenn hans? Jeg hefði litið svo til, að þessi hv.þm. væri ekki líklegur til að bera sig illa, en hefði jafnframt haldið, að með honum feldist betra Íslendingseðli en fram kom í ræðu hans í dag, er hann lagði illar meiningar og ósannar og ómaklegar í mín orð. Það hafa komið fram loforð frá ýmsum hliðum um lagfæringar á þessu frv. við 3. umr., og er gott að lifa í voninni um það, eins og hæstv.atvmrh. lifir í þeirri von, að nöfn þeirra, sem standa fyrir því að koma þessu á, muni lengi í minnum höfð. En jeg verð nú að segja, að það „varðar mestu, að allra orða undirstaðan sje rjettleg fundin“. En nú eru horfnar allar þær ástæður, sem jeg taldi mæla mest með einkasölu á þessu sviði, þegar jeg var með henni, og er því ekki rjett að bendla mig við skoðanaskifti í þessu máli. Í þessu nál., sem jeg þegar hefi getið um, segir í brtt., sem nefndin bar fram: „Heimild þessa skal ekki nota, ef Búnaðarfjelag Íslands hefir 1. janúar 1927 fengið aftur í sínar hendur einkaumboð fyrir sölu á Noregssaltpjetri eða öðrum jafngóðum kalksaltpjeturstegundum“. Og þótt ekki sje ennþá beinlínis svo komið, þá er aðstaðan breytt á þann hátt, að sölufyrirkomulagið stendur ekki, hvorki að mínu áliti nje annara, í vegi fyrir sæmilegu verði. Enda er það kunnugt, að mikilsvirtur fjelagsskapur, sem samanstendur af mörgum bændum, hefir nú mikið af sölu áburðarins með höndum. Það er ekki svo, að jeg vilji líkja þessari einkasölu við einokunina gömlu, en jeg verð að álíta einkasölu í alla staði óhentuga og óhagstæða fyrir ríkissjóð yfirleitt. En hitt er annað mál, að á neyðartímum verður ríkið stundum að taka að sjer sölu einhverra vörutegunda. Jeg hjelt satt að segja, að jeg hefði í dag stilt orðum mínum svo í hóf, að enginn þyrfti að leggja í þau illar meiningar, og jafnvel ekki hv.þm. V.-Sk. Sönnun þess eru orð hæstv.atvmrh., er hann sagði, að orð mín hefðu verið í alla staði áreitnislaus. Jeg gat talað um málið alveg hitalaust og ekki persónulega. Held jeg og, að jeg sje grandvar og yfirleitt laus við það að ráðast á menn að fyrra bragði. Hæstv. atvmrh. sagði raunar, að það væri sá munur á okkur, að hann hefði trúna, en jeg væri eins og Tómas. Þetta er að nokkru leyti rjett. Hann hefir trú á málið eins og það liggur fyrir, en það hefi jeg ekki. Mín trú er einungis sú, að við bændur þurfum að fá áburðinn með því verði, að allir geti aflað sjer hans. Jeg skal líka viðurkenna það, sem hv.þm. Mýr. sagði í sinni mjög hógværu ræðu, að það sjest best hjer í kringum Reykjavík, hvað hægt er að gera með tilbúnum áburði. En þess finnast líka dæmi ekki langt frá Reykjavík, að stórar lendur liggja alveg óhreyfðar og sýna, að þar vantar sem víðar afl þeirra hluta, sem gera skal, sem sje peningana. Jeg held jeg láti svo úttalað um þetta mál að sinni. Jeg vona, að jeg og stórvinur minn, hinn mæti þm. V.-Sk., sjeum nú kvittir, og ef honum sýnist að leggja meira inn í reikning sinn hjá mjer, þá megi það bíða til 3. umr.

Sigurður Eggerz Hæstv. atvmrh. leit svo á, að hjer væri frekar um ræktunar- en verslunaratriði að ræða. En hjer eru allir sammála um ræktunaratriði þessa máls. Allir vilja greiða götu bænda til þess að fá ódýran áburð, og tek jeg fast í þann streng og skal ekki standa á mjer til þess. En hv. 1. þm. Skagf. hefir sýnt fram á það, að það er hægt, þó menn sjeu með frjálsri verslun. Það er því verslunaratriðið, sem ágreiningur er um. Og spurningin er þá, hvort nokkur ástæða er til þess að yfirgefa þann grundvöll, sem áburðarverslunin hefir staðið á hingað til. Jeg spurði háttv.þm. Mýr. um þetta, en hann er sjerstaklega kunnugur þessu máli, og jeg hefi verið að velta fyrir mjer svari hans, en fæ með engu móti sjeð, að honum hafi tekist að færa nokkur rök að því, að einokun sje nauðsynleg. Jeg skildi hann svo, að hann áliti, að ekki væri hægt að ná beinu sambandi við þessa áburðarverslunarmiðstöð í Berlín, nema því aðeins, að ríkið tæki einkasölu. á áburði. En mjer virtist hann ekki geta fært sönnur á þetta. Háttv. þm. fann ástæðu til að kalla mig „sjálfstæðishetju“, vegna þess, að jeg hjelt, að þessir erfiðleikar mundu ef til vill stafa af því, að þeim mönnum, sem fyrir þessu þýska fyrirtæki standa, kynni að vera ókunnugt um það, að Ísland og Danmörk eru tvö ríki. En jeg verð að segja, að mjer finst það ólíklegt, að þetta danska fjelag hefði fengið umboð fyrir bæði löndin, ef þýska fjelaginu hefði verið kunnugt um það, að þetta eru tvö ríki. Svo framarlega sem einstakir menn geta ekki fengið beint samband við þessa þýsku sölumiðstöð, þá er jeg viss um það, að það yrði ekki ljettara fyrir ríkiseinokun. Jeg býst við því, að fyrir þessari sölumiðstöð standi slíkir menn, að þeir kjósi heldur að eiga viðskifti við land, sem hefir frjálsa verslun, en það land, sem einokun hefir. Þess vegna verð jeg að líta svo á, að engar líkur sjeu til þess, að greiðara verði að ná þessu sambandi, þótt ríkiseinokun leitaði eftir því en einstakir menn. Jeg spurði hv.þm. Mýr. einnig um það, hvort sú ástæða væri til einokunar hjer, að einokun væri á þessari vörutegund í nágrannalöndunum. Þeirri spurningu svaraði hann ótvírætt neitandi. En ef ekki er ástæða til einokunar þar, af hverju er þá ástæða til hennar hjer? Sami hv.þm. sagði - auðvitað í spaugi -, að ef það skopleikaskáld, sem jeg nefndi hjer fyrir nokkrum dögum í ræðu, væri hjer, þá væri hann viss um, að jeg talaði minna. En jeg ímynda mjer, að slíkt skáld mundi fremur víkja að þeirri ungu ást, sem hjer er sýnileg á milli Framsóknarflokksins og jafnaðarmanna. Og jeg ímynda mjer, að þessi einokunarkrógi, sem hjer er á ferðinni, muni vera ein afleiðing af þessari ungu ást.  (Rödd af þingbekkjum: Það passar líka upp á meðgöngutímann)  . Já, það passar upp á meðgöngutímann, segir háttv. sessunautur minn, háttv. 2. þm. G.-K.

Nei, nei, jeg sagði það ekki

. Mjer þykir leitt, að hv.þm. V.-Sk. þótti ræða mín hjer í kvöld of löng, því að hún var stutt, en hún var þrungin af röksemdum, og má vera, að þess vegna hafi honum fundist hún alt of löng. Jeg held aldrei því fram hjer á þingi, sem jeg trúi ekki á. Og frjáls verslun er eitt af því, sem jeg trúi á, og jafnan síðan jeg kom á þing hefi jeg barist fyrir frjálsri verslun, en gegn einokun, og sá flokkur, sem jeg tilheyri, hefir sett frjálsa verslun efst á stefnuskrá sína. Og hvað sem háttv.þm. kann að segja um ræðu mína, þá má hann ekki segja, að mjer hafi ekki verið full alvara með henni. Það, sem kom mjer til þess að halda ræðu mína áðan, er hinn óvenjulega mikli fjöldi einokunarfrumvarpa, sem hjer er nú á ferðinni, og að jeg ber kvíðboga fyrir því, að þessi einokunarstefna kunni að eiga sjer dýpri rætur hjer á Alþingi en æskilegt væri. Jeg get ímyndað mjer, að þegar á að taka upp einkasölu á áburði, en innflutningur hans fer auðvitað sívaxandi, þá verði sú verslun allumfangsmikil og þurfi góðrar stjórnar, því annars gæti illa farið fyrir bændum. En góð forstaða slíks fyrirtækis hlýtur að kosta mikið, og hygg jeg, að fljótt mundi koma í ljós, að meira verði lagt á áburðinn af þeim kostnaði en nú er gert ráð fyrir, og fá bændur sjálfsagt alvarlega að finna það. En þar sem allir eru sammála um, að það er höfuðatriðið í þessu máli, að áburðurinn verði bændum sem ódýrastur, með tilliti til þess, hve mikla þýðingu það hefir fyrir þjóðina að vekja áhuga bænda á jarðrækt, þá álít jeg, að stj. ætti að yfirgefa þennan einokunargrundvöll og taka málið til yfirvegunar að nýju og leita samkomulags um það á grundvelli frjálsrar verslunar. Og hygg jeg, að málið verði þá auðsótt. Jeg spurði hæstv. fors.- og atvmrh., hvort hann og stj. væri heldur fylgjandi frjálsri verslun eða einokun yfirleitt. Hæstv. ráðh. taldi það ekki eiga við að bera fram slíka spurningu við 2. umr. máls; kvað hann það rjettara við 1. eða 3. umr. Skal jeg því ekki ganga ríkt eftir svari nú, en jeg vona, að hæstv. ráðh. verði reiðubúinn að gefa það svar við 3. umr., og jeg vona, að ástin unga, sem jeg gat um áðan, fái engin áhrif að hafa á það svar.

Halldór Stefánsson Það er aðeins örstutt aths. út af ýmsum ummælum háttv. 3. þm. Reykv. Hann var enn að tala um ýmsa mikla örðugleika á framkvæmd brtt. minnar, en það fór þó svo, að hann benti sjálfur á leið til þess, að hún yrði framkvæmanleg. Jeg skal ekki ræða um þá leið nú, en jeg get vel trúað, að hún geti komið til mála samhliða öðrum tillögum um það efni. Hann talaði um hina misjöfnu aðstöðu til flutninga á landi, flutning á hestum gagnvart t. d. bílflutningum, og komu mjer þau ummæli undarlega fyrir sjónir hjá manni, sem fylgir till. nefndarinnar. Það ætti þá að vera rjettlátara að styðja millilandaflutning fyrir þá, sem búa við hafnarstaði, en landflutning fyrir þá, sem erfiðast eiga um flutning á landi! Jeg skil ekki, hvernig jafnherfilega fráleit ummæli geta komið frá manni, sem hefir þá aðstöðu til málsins, sem þessi háttv.þm. hefir. Þá sagði hann, að ótakmarkað fje væri heimilað til þessara hluta samkvæmt minni till., en jeg held, að hann hafi ekki athugað, að með minni till. eru feldir niðurstyrkir til millilandaflutninga að miklu eða öllu leyti, en þeir, sem versta aðstöðu hafa til flutninga, eiga að njóta styrkjanna í stað hinna. Jeg sje ekki næga ástæðu til þess að verja fje ríkissjóðs til þess að ljetta þeim flutninga, sem geta fengið vöruna „heim í hlað“ til sín, en það eru allir þeir, sem búa við hafnir. - Samkv. frv. á að styrkja einmitt þá, sem hægasta aðstöðu hafa, en hinum á enga hjálp að veita, sem erfiðast eiga. Þetta er það ranglæti, sem jeg vil ekki þola, og því hefi jeg borið fram brtt. mína. Jeg talaði ekkert um kaupstaði og Sunnlendinga, en jeg bygði aðeins á því, að þar ætti að hjálpa, sem þörfin væri mest. Líkt kom fram hjá hv. 2. þm. Rang. Hann mælti með því að greiða flutningsgjald aðeins fyrir sjerstök hjeruð. Það er líkur blær á því, sem maður verður var við hjá þeim; þeir sjá ekki nema sjerstök hjeruð.

Einar Jónsson Jeg hefi fáu að bæta við þessar umræður, enda hefi jeg áður gert grein fyrir skoðunum mínum. Ýmsir þeirra, sem talað hafa á eftir mjer, t. d. hv. 1. þm. Reykv., hafa tekið í sama streng og jeg og endurtekið mín orð á köflum, án þess þó að láta mín getið. Skiftir það mig engu að vísu, er jeg sje, að málið fær góðan byr. Hjer var þó flutt ein ræða fyrir skömmu, sem jeg felli mig ekki við og get ekki stilt mig um að minnast á, en það er ræða hv.þm. Barð. Sú ræða var svo óljós og undarlega leiðinleg í alla staði, að mjer var ómögulegt að skilja, hvað hv.þm. var að fara. Að vísu heyrði jeg ekki sumt af því, sem hann sagði, en þar held jeg, að mjer sje bættur skaði, ef það hefir verið álíka og það, sem jeg heyrði. - Hann var, þessi háttv.þm., að álasa hinum og öðrum mönnum fyrir ýmislegt; en það þykir mjer furðulegt, ef nokkrum hefir tekist að skilja þær ásakanir, því að jeg gat ekki betur sjeð en að alt, sem hann vildi segja, bæri öfugt að og endirinn yrði sá, að hann segði hreint ekki neitt. Ýmist sagði hann, að bændur væru betlarar og aumingjar, ef þeir þægju það, sem þeim væri boðið í frv., eða hann barmaði sjer yfir því, að það kæmi þeim ekki að liði. Jeg gat ekki með nokkru móti komið því inn í mitt höfuð, hvern þremilinn hann meinti með þessu. Svo var hann að tala um kjarkleysi bænda og kveifarskap. En jeg skal ennþá undirstrika það, svo að hann sjálfur heyri og öll háttv. þingdeild, að jeg skildi ekki eitt einasta orð í allri þessari mælgi hv.þm. Helst vildi jeg leggja það til, ef samþykki hlutaðeigenda fengist, að till. nefndarinnar og háttv. 1. þm.N.-M. kæmu ekki til atkvæða nú, en yrðu geymdar til 3. umr.

Jeg er búinn að óska þess. - HStef: Og jeg er því samþykkur

. Þá styð jeg till. þessara hv.þm. Og þar sem búið er að óska þess, að brtt. komi ekki til atkv., hefi jeg ekki meira að segja. Þó vil jeg enn leggja áherslu á, að jeg tel sjálfsagt að hlynna helst að þeim, sem erfiðast eiga með aðdrættina. - Þetta tók jeg skýrt fram í fyrri ræðu minni. Get jeg svo lokið máli mínu, en verð þó að lokum að minnast aftur á hv.þm. Barð.; svo hugstæð er mjer ræða hans. Jeg verð að benda honum á það, þó að hann sje stundum nokkuð viðkvæmur - og frekur -, að af ræðu hans getur ómögulega neitt gott hafa hlotist, því að það, sem jeg heyrði af henni, skildi jeg ekki; og mjer vitanlega enginn hv.þdm., og jeg held helst, að hann hafi ekki skilið hana sjálfur. Mjer er því næst að halda, að hann hafi flutt hana án þess að meina það, sem hann sagði, enda er alment talið, að slíkt muni hafa hent þennan hv.þm. oftar en í dag.

Frsm. (Lárus Helgason) Jeg ætla aðeins að gera stutta athugasemd. Hv. þm. Barð. hefir tekið sjer nærri orð, sem jeg ljet falla í síðustu ræðu minni til hans, enda mun honum þykja að sjer stefnt úr ýmsum áttum. Hann brigslaði mjer um, að jeg hefði snúið út úr ræðu sinni. Þessu þarf jeg raunar ekki að svara, því að hann viðurkendi síðar í ræðunni, að jeg hefði engan útúrsnúning haft í frammi. Hann endurtók nefnil. sín fyrri orð, að hann hefði ekki trú á því, að áburðurinn mundi flýta fyrir ræktun landsins.

Þetta sagði jeg ekki, heldur hitt, að jeg hefði ekki trú á frv. Hv. þm. ætti að reyna að fara rjett með nú, þó að honum tækist það ekki í dag

. Ójú, þetta viðurkendi hv.þm., en raunar er það satt, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, að erfitt var að fylgjast með í ræðu hans, því að hann óð úr einu í annað: Hv. þm. spurði, hvort jeg byggist við mikilli áburðarnotkun í Skaftafellssýslu. Jeg fæ raunar ekki sjeð, að það komi málinu beinlínis við, en get þó sagt það, að jeg vonast eftir, að svo verði, þó að hjeraðið sje afskekt. Jeg held annars, að hv.þm. Barð. hafi verið í mjög slæmu skapi, þegar hann talaði áðan. Eitthvað mun það hafa breytst til batnaðar nú við þær áminningar, sem hann hefir fengið. En alt tal hans um útúrsnúning frá minni hálfu er á misskilningi bygt. Hann hefir sjálfur sannað, að svo er. Jeg hefi togað það upp úr honum, að hann hefir vantrú á frv. Nú fer frv. fram á að auka notkun tilbúins áburðar, og yfirfærist því vantrú hv.þm. á möguleika áburðarins til að flýta fyrir ræktun landsins. Hv. þm. Dal. bar sig illa yfir því, að jeg hefði sagt, að hann hefði ekki meint það, sem hann sagði um einokun 17. og 18. aldar og ríkisverslun nú á tímum. Hann verður að þola það. Jeg endurtek þau ummæli mín, að hvorki hann nje aðrir vitibornir menn geta talað í alvöru, þegar þeir leggja þetta tvent að jöfnu. Sjálfum hlýtur þeim að vera ljóst, að þeir fara með fimbulfamb og markleysu.

Hver er aðalmunurinn

. Mjer dettur ekki í hug að svara þessari fyrirspurn. Hvorki hv. 1. þm. Reykv. nje aðrir hv.þdm. eru svo mikil börn, að þess sje þörf.

Bjarni Ásgeirsson Jeg þarf aðeins að minnast lítillega á 3 atriði, áður en umræðum lýkur, og skal vera stuttorður. Hv. þm. Borgf. hefir misskilið mig, þegar jeg talaði um fyrirkomulag á sölu áburðarins. Hann ljet í veðri vaka, að áburðarskortur mundi verða eða geta orðið, á þeim tíma, þegar áburðarins væri mest þörf. En jeg vil benda honum á, að hættan um þetta eykst ekkert, þó að frv. gangi í gildi. Vitanlega ætlast jeg til, að þær sömu verslanir, sem nú hafa sölu áburðarins, geti pantað hann hjá einkasölunni og verslað með hann eins og áður, og er ekki ástæða til að ætla, að fyrirhyggja þeirra fyrir að fullnægja áburðarþörfinni minki úr því, sem nú er. Ýmsir hv.þm. hafa haldið því fram, að þeir, sem lengst búa frá þeim höfnum, sem skip ríkisins og Eimskipafjelagsins koma á, fái minstan styrk til áburðarkaupanna. Þessu mótmæli jeg. Samkv. frv. eiga allir að fá jafnan styrk - og hann er flutningskostnaðurinn til landsins. Þann kostnað greiðir ríkið fyrir alla, undantekningarlaust, sem áburðinn nota. En hitt er annað mál - og það hefir auðvitað vilt suma hv.þm. -, að ýmsum finst, að þeir, sem fjarri höfnum búa, eigi að fá meiri styrk, af því að flutningurinn frá höfn verði þeim dýr. Og það er alveg rjett, að þeir þyrftu meiri styrk. En hitt er með öllu rangt að segja, að þeir fái minni styrk en aðrir. Loks þarf jeg að gera ofurlitla athugasemd við orð hv.þm. Dal. Hann hjelt því fram, að við hefðum ekki ástæðu til að stofna einkasölu fremur en Danir og Norðmenn. En hjer er ólíku saman að jafna. Verslunarfjelög dönsku bændanna eru gömul og öflug og hafa skapað sjer vald yfir verðlaginu. En hjer er við volduga hringa að etja og áburðarverslunin á byrjunarstigi. Og áburðarnotkun landsins er svo lítil, að engin von er til þess, að nokkurt tillit sje tekið til okkar, á meðan við erum sundraðir. Til þess að fá nokkru áorkað gegn þeim stóru erlendu fyrirtækjum, sem hafa vald á áburðinum, dugir ekkert annað en alþjóðarsamtök. Þetta er ómótmælanlegt, og jeg veit, að hv.þm. Dal. skilur það, vilji hann á annað borð um það hugsa. Alþingi verður að fyrirskipa samtökin með lögum. Ríkið á að ábyrgjast greiðslu og semja við hin erlendu firmu. Því aðeins er von um að komast að sæmilegum kjörum. Ýmislegt fleira hefði jeg kosið að ræða í þessu máli, en læt það farast fyrir, til þess að lengja ekki umr. meir en orðið er.

Hákon Kristófersson Jeg þarf aðeins að minnast lítilsháttar á ræðu hv. 1. þm. Rang. Hann veittist að mjer í miklum móði og með þungum orðum. En það stendur svo á, að jeg þarf ekki að fara langt út á þá braut að svara honum, því að það, sem hann fór með, voru tómar fjarstæður. Hann átti líka ákaflega bágt með að dæma um, hvað hefði verið af viti mælt eða vitleysa í fyrri ræðu minni, því að hann heyrði hjer um bil ekki neitt af henni. Það var líka auðheyrt á því, sem hann sagði. Jeg mintist ekki einu orði á kjarkleysi, og ekki álasaði jeg heldur nefndinni. Annaðhvort hefir hv.þm. dreymt þetta eða einhver vondur maður hefir skrökvað því að honum. Það getur vel verið, að jeg hafi ekki komið eins vel orðum að hugsunum mínum og hv. 1. þm. Rang. En það er auðvitað af þeirri einföldu ástæðu, að hæfileikar hans til að tala skýrt og skilmerkilega eru meiri en mínir. Ætti hann að þakka forsjóninni sínar góðu gáfur, en ekki gera gys að því, þó að mjer sje minna lánað. Að endingu vil jeg segja þessum hv.þm. það, að það er af sjerstökum ástæðum, að jeg ekki fer þeim orðum um framkomu hans í þessu máli, er hann fann ástæðu til að ráðast á mig. Hv. þm. V.-Sk. var einstaklega hógvær í sinni síðustu ræðu, og það var ekki nema örlítið, sem hann leitaðist við að fara rangt með af orðum mínum. En hann var ennþá að tala um, að jeg hefði ekki trú á ræktun landsins. En þetta er misskilningur, og óskiljanlega, margendurtekinn misskilningur hjá svo gáfuðum manni, sem hv.þm. er. Jeg hefi enga ótrú á ræktun landsins. En jeg er á móti einkasölu. Jeg vil aftur benda hv.þm. á nefndarálit það, sem jeg skrifaði undir 1926 og gat um áðan. Og jeg fel nú hv.þdm. að eiga um það við sjálfa sig, hvort það sje líklegt, að sá maður, sem skrifaði undir það nál., standi móti ræktun landsins. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að jeg hefði samþykt það í ræðu minni, að hann hefði haft rjett fyrir sjer. Ja, mikið dæmalaust hefi jeg komist klaufalega að orði, ef hægt hefir verið að skilja þetta á mjer. Hv. þm. V.-Sk. var að geta þess til, að illa hefði legið á mjer, þegar jeg talaði síðast. Þetta er fullkominn misskilningur, eins og fleira hjá hv.þm. Meðan jeg flutti ræðu mína var jeg og er enn í besta skapi.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fjhn. hefir haft þetta mál til athugunar og hefir skilað nál, á þskj. 420. Einn hv. nefndarmaður hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og jeg hygg rjett að geta þess, að hv. 1. þm. Eyf. var ekki allskostar ánægður með frv., þótt hann gerði það ekki að ágreiningsatriði og skrifaði undir nál. án fyrirvara. En síðan nefndin skilaði áliti sínu, hefir komið fram brtt. við frv. frá hæstv.dómsmrh. á þskj. 469. Þá brtt. hefir nefndin að vísu athugað, en ekki tekið fasta afstöðu til hennar, og hafa nefndarmenn því óbundnar hendur, er til atkvgr. kemur um hana. En jeg hefi leyft mjer ásamt hv. 3. landsk. að bera fram brtt. við þá brtt.hæstv.dómsmrh. Fyrri lið brtt. hans get jeg fylgt að nokkru, en ekki að öllu leyti. Til þess að gera hann aðgengilegri bæði fyrir mig og ef til vill fyrir aðra hv. deildarmenn, hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. við þennan lið, svo að það ákvæði, að fjelagið sje undanþegið tekju- og eignarskatti árin 1929–1930, geti náð fram að ganga, þótt síðari liður brtt. fái ekki nægilegt atkvæðamagn til þess. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt., eða kannske öllu heldur viðaukatill., um að fjelaginu sje ekki skylt að flytja ókeypis farþega vegna landsins nema „alt að 10 menn með hverri skipsferð“. Þessi brtt. er fram komin eftir að kunnugt var orðið um undirtektir Eimskipafjelagsins undir þetta nýmæli, sem felst í brtt.hæstv.dómsmrh., og þótt þau ummæli kæmu gegnum einn hv. nefndarmann, þá álít jeg mjer fyllilega heimilt að lýsa yfir þeim hjer, þar sem þessi hv.þm. er einn úr stjórn Eimskipafjelagsins. Hann kvað stjórn Eimskipafjelagsins ekki vera því mótfallna, að þetta ákvæði væri sett inn, en þá fyndist stjórninni það betur viðeigandi, að það væri sett í samband við þann styrk, sem fjelaginu er ætlaður í fjárl. samt sem áður mundi stjórnin ekki gera það að ágreiningsatriði. Ennfremur óskaði stjórnin, þótt hún hinsvegar sæi ekki tormerki á því að verða við þessari kvöð, að því ákvæði yrði bætt við, að fjelaginu skuli ekki vera skylt að inna hana frekar af hendi en svo, að það flytji ókeypis 10 farþega hæst með sama skipi. En jeg geri ráð fyrir, að hæstv. stj. eða hæstv.dómsmrh. hafi hugsað sjer, að þessi kvöð yrði int af hendi svo, að sem minstur fjárhagslegur skaði yrði af fyrir fjelagið. Jeg vænti þess vegna, að brtt. okkar hv. 3. landsk. nái fram að ganga, því að jeg held, að hún fari ekki verulega í bága við hagsmuni fjelagsins, nje heldur þeirra, sem þessara hlunninda eiga að verða aðnjótandi. Fjelagið hefir nú 3 skip í förum milli landa, svo að það ætti ekki að taka nema 2 ferðir að inna þessa kvöð af hendi til fulls. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, hefir fjhn. óbundnar hendur, er til atkvgr. kemur, um allar þessar brtt., en við hv. 3. landsk. munum auðvitað fylgja fram okkar brtt., og verði hún samþ., mun jeg fyrir mitt leyti greiða atkv. með brtt.hæstv.dómsmrh. á þskj. 469.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg flutti fyrir nokkrum dögum brtt. á þskj. 469, og hafa síðan komið fram 2 brtt. við hana. Það, sem vakti fyrir mjer með því að stytta það tímabil, sem fjelagið væri undanþegið skatti, er, að mjer þykir ekki örvænt um, að hagur fjelagsins breytist svo, að það þurfi ekki að veita því þessi hlunnindi til langs tíma í einu. Annars hygg jeg, að naumast þurfi að kvíða því, að þingið verði fjelaginu mótsnúið framvegis fremur en hingað til. Hinsvegar tel jeg ekki ástæðu til þess, að hluthafarnir fái arð af brjefum sínum, meðan fjelagið nýtur svo mikils styrks beint og óbeint, sem það nýtur nú: En um þetta hefir ekki fengist fult samkomulag, með því að nokkrir hluthafanna standa á móti því, að arður falli niður. Mun jeg því greiða atkv. með því að halda arðinum, og geri jeg það til samkomulags, þótt mjer finnist ekki, að svo ætti að vera. Um brtt. mína um, að fjelagið veiti ókeypis far alt að 60 mönnum á ári, er það að segja, að jeg tel hana mjög sanngjarna, vegna þess að eins og nú stendur á, veldur hún sama sem engum kostnaðarauka fyrir fjelagið - af því að farrýmin eru oftast hálftóm milli landa -, en getur hinsvegar orðið landsmönnum til mjög mikils gagns. Jeg býst við, að ef þetta yrði samþ., þá yrði að vera samkomulag um það milli væntanlegs mentamálaráðs og stjórnar Eimskipafjelagsins, hvernig þetta yrði framkvæmt. Og þar sem jeg hefi altaf hugsað mjer, að þetta yrði framkvæmt þannig, að það yrði þeim, sem þess eiga að njóta, til sem mests gagns, en Eimskipafjelaginu til sem minsts ógagns, þá er jeg fylgjandi brtt. og mun greiða henni atkv., og er flm. hennar þakklátur fyrir hana. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að þann stutta tíma, sem stj. er búin að sitja að völdum, hafa nokkrir menn farið utan á kostnað landsins, þar á meðal nú fyrir skemstu tveir menn á Ibsenshátíðina. Slíkir menn, sem fara að einhverju leyti í landsins erindum, hafa oft áður fengið styrk til ferðakostnaðar, en oftar ferðast með dönsku eða norsku skipunum en þeim íslensku. En hjer eftir fá þeir þennan styrk greiddan með farinu sjálfu, og er það bæði ríkissjóði til minni útgjalda og styrktar Eimskipafjelaginu. Jeg mun greiða atkv. með viðaukatill., þótt jeg telji hana reyndar ekki nauðsynlega og hafa fremur litla þýðingu.

Jón Þorláksson Til viðbótar því, sem meðflm. minn hefir skýrt frá um afstöðu Eimskipafjelagsins, vil jeg taka það fram, að það er venja frá stofnun fjelagsins, að vissir menn fengju far milli landa á skipum fjelagsins fyrir niðursett verð, eða fyrir lægra verð á öðru farrými, en á fyrsta farrými fyrir það sama og á öðru. Einkum eru það stúdentar og iðnaðarmenn, sem þessara hlunninda hafa notið. Þetta var einu sinni tilskilið við styrk, sem fjelagið fjekk, og hefir haldist síðan. Það er ekki eðlilegt, að fjelagið flytji farþega ókeypis, og annað, að þeir fá fargjöldin með niðursettu verði, því að það er dálítill beinn kostnaður af hverjum farþega. Fjelagsstjórnin vildi þó ekki gera þetta að ágreiningsatriði og skilur það svo, að sú venja hverfi, að menn fái far fyrir hálft gjald, sú ívilnun falli nú inn í þessar stærri ívilnanir  (Dómsmrh. JJ: Auðvitað.)  og að þeir framvegis snúi sjer til mentamálaráðsins með þessar ívilnanir, en ekki til fjelagsstjórnarinnar. Jeg vil skýra frá því, hvað felst í þessum ívilnunum, sem eiga að vera í tvö ár. Það eru ekki ívilnanir í gjöldum til ríkissjóðs nema á pappírnum, vegna þess að eftir núverandi afkomu fjelagsins ber því ekki að greiða neinn tekjuskatt til ríkisins. Eftir fjelagslögunum á að afskrifa svo mikið af arðinum, að það, sem eftir er til skattgreiðslu í ríkissjóð, nemur engu verulegu. En þetta hefir þýðingu fyrir fjelagið með tilliti til útsvars þess í Rvík. Fjelagið hefir orðið hart úti í álagningu útsvara og tilgangurinn með þessu er að skapa alþjóðarfjelagi sanngjörn kjör gagnvart álagningarvaldi niðurjöfnunarnefndarinnar í Reykjavík.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og var flutt þar af hv. 2. þm. Árn. (MT), að jeg hygg. En í meðferð deildarinnar tók það þeirri breytingu, að bætt var inn 2. gr. þess efnis, að með sömu takmörkunum um upphæð og um lögtak giltu skyldi hreppstjóra einnig vera heimilt að framkvæma fjárnám. Allshn. hefir athugað frv. eins og það liggur fyrir og hefir komist að þeirri niðurstöðu, að nauðsynlegt sje að hækka að mun þá upphæð, sem hreppstjóra er heimilt að framkvæma lögtak fyrir eftir gildandi lögum. Það má benda á það, að nú eru útsvör í sveitum orðin svo há, að þau fara oft langt fram yfir þá upphæð, sem hreppstjórum er heimilt að framkvæma lögtak fyrir, og virðist því eðlilegt að hækka þá upphæð, svo að hreppstjórar geti gert slík lögtök, en ekki þurfi sýslumann eða bæjarfógeta til, öðruvísi lítur nefndin á 2. gr., fjárnámsheimildina. Fjárnám er annars eðlis en lögtak, og það geta verið þau tilfelli, að nokkuð tvísýnt sje að leggja þau í hendur hreppstjóra, sem yfirleitt eru ólöglærðir menn. Því finnur nefndin ekki ástæðu til þess að setja þetta í lög frekar en verið hefir. Í gildandi lögum er hreppstjórum heimilt að framkvæma fjárnám, ef upphæðin fer ekki fram úr 100 kr. Nefndin sjer ekki ástæðu til að hækka þessa upphæð hvað fjárnám snertir, og álítur, að það geti verið vafasamt í einstökum tilfellum að láta hreppstjóra hafa svo stór fjárnám með höndum, og gæti jafnvel í ýmsum tilfellum valdið tjóni. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem brtt. á þskj. 461 gerir ráð fyrir, en hún er þess efnis, að 2. gr. falli niður. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta; jeg vona, að hv. deild skilji ástæður nefndarinnar og eigi hægt með að átta sig á því, hvað í brtt. felst.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Allshn. hefir gert sameiginlegt álit um frv. Er það þó ekki af því, að allir nefndarmenn líti á það sömu augum, en með því móti að gera á því ýmsar breytingar, hefir fengist samkomulag í nefndinni um að mæla með því. skal jeg stuttlega geta helstu breytinganna. Nefndin er sammála um það ákvæði frv., að allir bílstjórar skuli vera tryggingarskyldir, en ekki einungis, eins og nú er, þegar þeir vinna við vöruflutninga að og frá skipum. Samkv. frv. verða þeir tryggingarskyldir, hvort sem þeir hafa með höndum vöruflutninga eða fólksflutninga. Þetta ákvæði er í 1. gr. Nefndin hefir gert brtt. við 2. og 3. gr. frv. um upphæð bóta vegna slysa eða dauða. Dánarbætur eru samkv. gildandi lögum 2000 kr., og auk þeirra 200 kr. til hvers hjónabandsbarns. Eftir frv. áttu þær að færast upp í 5000 kr. og 500 kr. til barna. Þótti meiri hl. nefndarinnar að vísu nauðsyn bera til að hækka bæturnar, en vildi þó ekki ganga að svo mikilli hækkun sem frv. fór fram á. Varð þó samkomulag um allverulega hækkun, að dánarbætur skyldu færast upp í 3000 kr. og 300 kr. til hvers hjónabandsbarns, en börn utan hjónabands fá 600 kr., í stað 1000 kr. í frv. og 400 kr. í gildandi lögum. Þá er brtt. um örorkubætur. Þær hafa verið 4000 kr., ef sá, sem fyrir slysinu varð, er ófær til vinnu æfilangt. Í frv. er farið fram á 8000 kr. Nefndin hefir farið bil beggja, milli laganna og frv., og komið sjer saman um 6000 kr. Þá var í frv. farið fram á að stytta þann tíma, sem menn verða að þola meiðsli bótalaus, úr 4 vikum niður í 1 viku. En eftir að hafa leitað álits um þetta atriði hjá stjórn slysatryggingarinnar, leggur nefndin til, að ákvæði laganna standi óbreytt. Taldi stjórn slysatryggingarinnar, að erfitt mundi að hafa eftirlit með, hver meiðsli rjettlátt væri að bæta, ef þeir, sem fyrir þeim yrðu, ættu kröfu til bóta áður en mánuður væri liðinn. Í frv. var lagt til að fella niður þóknun lögreglustjóra og hreppstjóra fyrir innheimtu á iðgjöldum slysatryggingarinnar. Þessi þóknun hefir numið um 8000 kr. árlega samkvæmt reikningum slysatryggingarinnar. Nefndin hefir sömuleiðis leitað álits stjórnar slysatryggingarinnar um þetta, og eftir að hafa fengið það, leggur hún til, að ákvæði laganna sje óbreytt. Telur stj. slysatryggingarinnar sanngjarnt, að innheimtumenn fái þessa þóknun, með því að innheimtan veldur þeim talsverðri fyrirhöfn. Er hún að vísu minst í Reykjavík, en áhættan er aftur á móti meiri hjer í bæ en annarsstaðar. Þá vil jeg geta þess, að fyrir nefndinni lá erindi frá Fiskifjelagsdeild Dýrafjarðar, og hafði það verið sent hv.þm. V.-Ísf. Þar vestra hefir verið gert mikið að því undanfarið að setja litlar mótorvjelar í róðrarbáta, eins og víðast annarsstaðar við sjóinn. Í erindi þessu er farið fram á það, að þessir bátar njóti sömu kjara og róðrarbátar. Virðist nefndinni aðstaða róðrarbáta og opinna vjelbáta svo svipuð, að sanngjarnt sje, að þeir fái sama styrk úr ríkissjóði til slysatrygginga. En róðrarbátar hafa fengið 3/10 iðgjaldsins. Leggur nefndin til, að sömu ákvæði gildi um vjelbáta undir 5 tonnum. En hingað til hefir ríkissjóður aðeins greitt fyrir þá 2/10 iðgjaldsins. Stjórn Slysavarnafjelagsins hefir farið fram á, að sett yrðu ákvæði um, að lögreglustjóra sje skylt að láta fara fram rannsókn í hvert sinn, eftir að slys hefir orðið, ef hann álítur, að það muni veita rjett til bóta. Hefir nefndin fallist á þetta og bætt ákvæði um það inn í 12. gr. Í þessu sambandi leyfi jeg mjer að benda á það, að af óaðgæslu hafa fallið niður 2 orð í 5. brtt. nefndarinnar. Þar stendur: „Síðasti málsliður 12. gr. laganna orðist svo“, en á að standa: Síðasti málsliður fyrri málsgreinar 12. gr. laganna orðist svo -, og vænti jeg, að þetta verði leiðrjett af skrifstofu Alþingis. Loks hefir nefndin bætt við nýrri grein um það, að lögin skuli ekki ganga í gildi fyr en 1. jan. 1929. Í frv. var ekkert tekið fram um þetta, og mundu þau því hafa gengið í gildi um mitt sumar, ef ekki væri bætt við þessu ákvæði. En að ýmsu leyti þykir heppilegra, að þau gangi í gildi um áramót, m. a. af því, að um það leyti eru iðgjöldin greidd. Nú kunna menn að spyrja, hvort breytingar þær, sem jeg hefi nú talað um, muni ekki hafa í för með sjer hækkun iðgjaldanna. Nefndin gerir ráð fyrir því. Að vísu á Sjómannatryggingin nú um 300 þús. kr. í sjóði, en það verður tæpast talið nema hæfilegur varasjóður. Iðntryggingin hefir lagt til hliðar ¼, af iðgjöldum sínum þessi 2 ár, sem hún hefir starfað, en það er heldur ekki meira en nefndin álítur hæfilegt. Afleiðing hækkananna verður því óhjákvæmilega sú, að þeir, sem iðgjöldin greiða, en það eru að mestu leyti atvinnurekendur, verði að leggja á sig nokkru þyngri byrðar en áður. En nefndin telur, að ekki verði hjá því komist. Er þó enn fullskamt gengið í því að bæta mönnum örkuml sín og dauða vandamanna sinna, og má því ekki horfa í, þó að eitthvað þurfi á sig að leggja til þess, að það geti orðið. Jeg skal geta þess, að jeg hefði sjálfur kosið, að hægt hefði verið að ganga lengra í ýmsum atriðum en nefndin hefir sjeð sjer fært. En jeg sætti mig þó við það samkomulag, sem orðið er, og vona, að frv. verði samþ. umræðulaust, úr því að samkomulag fjekst í nefndinni.