Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég tel óþarft að vekja umr. um þetta mál nú. Ég get vísað til rökstuðnings þess, er frv. fylgir, umr. þeirra, er orðið hafa um málið, og meðferðar hv.Ed. á því. Ég vil aðeins leggja til, að frv. verði vísað til sjútvn.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég minnist þess, að nú rétt nýlega bar hv. 3. þm. Reykv. (EA) fram fyrirspurn til hæstv.forsrh. um það, hvort nokkurra till. væri að vænta frá hæstv.ríkisstj. um nýja skipulagningu síldarútvegsins. Hæstv. forsrh. svaraði því þá til, að um slíkt yrði tækifaeri til að ræða, er þetta frv., sem nú er komið fyrir deildina, yrði rætt. Ég hefði því vænzt þess, að nú við 1. umr. þessa frv. mundi hæstv.forsrh. lýsa yfir því, hvort hann hugsaði sér að gerðar yrðu nokkrar ráðstafanir til tryggingar því, að Íslendingar geti yfirleitt stundað síldveiðar í sumar. En það virðist því nær útilokað, ef einkasalan er lögð niður, en ekkert skipulag sett í staðinn. nú er það svo, að síldin er því nær óveðhæf. Það er og fullvist, að útgerðarmenn eiga þess engan kost að leggja fram 12–15 kr. kostnað á hverja tunnu, sem mun reynast nauðsynlegur. ég get trúað því, að útlendingar mundu lána einstaklingunum tunnur, kol og salt, eins og tíðkaðist áður en einkasalan var stofnuð. En um leið og það verður, þá er síldarverzlunin komin úr höndum Íslendinga og í gamla farið, í hendur leppum erlendra manna. Það verður sama sagan og áður, tap annað árið, gróði hitt. Starfsfólkið hefir enga tryggingu, tapið skellur á því í vondu árunum, gróðinn lendir hjá útlendingum. Mér væri það því kært, ef hæstv.forsrh. vildi gera hv. d. það ljóst, hvort Framsóknarfl. muni gera nokkrar till. um nýtt skipulag síldarútvegsins, eða hvernig hann mundi snúast við till. um það, ef fram kæmu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess, út af fyrirspurn hv.þm. Seyðf., að fyrir þinginu núna liggur, auk þessa skiptafrv., frv. til l. um breyt. á lögum síldarbræðslunnar, sem borið er fram í samráði við ríkisstj. Ennfremur er þegar fullsamið og verður lagt fyrir Alþingi núna einhvern næstu daga frv. um síldarmat. En stj. hefir ekki gert ráð fyrir að leggja fram frv. um skipulag síldarsölunnar. Hvaða undirtektir slíkar till. mundu fá hjá mínum flokki, vil ég ekkert fullyrða um fyrirfram.

Ólafur Thors Ég tel ekki rétt, að þetta frv. komi svo til umr. hér, að ekki sé svarað ummælum eins ráðherranna. dómsmrh., um tildrög og upphaf síldareinkasölunnar, sem hann lét falla í Ed. nú rétt nýlega. Þar sagði dómsmrh., að einkasalan væri verk jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna, einkum þó sjálfstæðismanna. Eins og flestum er kunnugt, þá varð hér í ófriðarlokin mikil aukning skipaflotans. Með vaxandi veiði, sem af því leiddi, urðu vandkvæði á sölu síldarinnar, því markaðurinn var takmarkaður. Og það var svo komið árin 1925–1926, að sjálfstæðismenn, sem annars treysta mest á frjálst framtak einstaklingsins, töldu rétt að gera tilraun til að skipulega þennan atvinnuveg. Í þessu skyni komu sjálfstæðismenn á þingi 1926 fram löggjöf um þetta efni. Þar var svo ákveðið, að ef viss fjöldi framleiðenda myndaði samlag með sér, þá væri ríkisstj. heimilt að veita því rétt til einkasölu á síld. Að þessi leið var farin af hálfu sjálfstæðismanna, að fara fram á íhlutun ríkisins, stafar af því, að risinn var upp verulegur hópur umboðsmanna útlendinga, er höfðu allt annara hagsmuna að gæta en innlendir útgerðarmenn. Því var það talið nauðsynlegt, að, löggjafinn hlutaðist meira til um þennan atvinnuveg en sjálfstæðismenn annars telja heppilegt. Kjarni laganna 1926 var sá, að ef framleiðendur mynduðu með sér sölusamlag, þá væri heimilt að veita því einkasölu. Allir áttu að hafa frjálsan aðgang að samlaginu. Meginhugmyndin var sú, að atvinnurekendur skipuðu sjálfir málum sínum með þeirri einni íhlutun ríkisvaldsins, sem nauðsyn var á til að hefta áhrif leppmennskunnar. Lögin áttu einungis að gilda um ákveðið árabil, þann tíma, sem talinn var þurfa til þess að helta leppana úr lestinni. En þessi lög voru ekki framkvæmd. M. a. var það af því, að útgerðarmenn höfðu rótgróna óbeit á þessum lögum, og töldu tvísýnt um, að með þeim yrði nokkur bót á ráðin, enda þótt komið væri í óefni. Svo komst Framsóknarfl. til valda við kosningarnar 1927. Á fyrsta þingi Framsóknarstj., 1928, er borið fram nýtt frv. nú gerir stj. tilraun til að láta lita svo út, sem frv. frá 1928 hafi verið eitt og hið sama og lögin frá 1926. Það ætti nú að vera óþarfi hér á Alþingi að gera grein fyrir því, að hér var um tvennt ólíkt að ræða. En úr því að einn ráðherranna hefir látið sér sæma úr ráðherrastól að halda fram þessari vitleysu, þá verð ég að þreyta hv.þd. á því að svara vitleysunni. Ef hér hefði verið um eitt og hið sama að ræða, hvaða ástæða var þá til að koma fram með nýtt frv. á þingi 1928, og hvaða ástæðu höfðu sjálfstæðismenn til að sýna því fyrirmæli jafn einbeitta mótstöðu og þeir gerðu 1928, sem þeir allir voru fylgjandi 1926? Um þetta mál urðu einmitt harðari deilur en um nokkurt annað mál, umr. fylla 200–300 dálka í Alþt., ef ég man rétt. Ef hvorttveggja var eitt og hið sama, hvaða skynsamleg ástæða var þá til að bera málið fram af nýju, og hvaða skynsamleg ástæða var til þess fyrir okkur sjálfstæðismenn að sýna slíka andstöðu? Nei. Satt frá sagt, þá er hér um allsendis ólíka löggjöf að ræða. Samkv. 1. frá 1926 var að mestu leyti byggt á, að atvinnurekendur væru einraðir um sölu framleiðslu sinnar; aðeins þær hömlur voru settar, er nauðsynlegar þóttu til að helta leppana úr lestinni, umboðsmenn útlendinga. Samkv. 1. frá 1928 var allt valdið tekið úr höndum þeirra, er allt áttu undir atvinnurekstrinum og sett yfir í hendur löggjafans, sem þekkingarsnauður er með öllu um þessi efni. Meiri hl. af æðstu stj. fyrirtækisins var kosinn af Alþingi, 3 af 5; einn var kjörinn af Verklýðssambandi Norðurlands og einn af útgerðarmönnum þeim, er árið áður höfðu stundað síldveiðar. Reyndin varð sú, að meiri hl. útflutningsnefndar var skipaður framsóknar- og jafnaðarmönnum, og meiri hl. útflutningsnefndar valdi einn alla framkvæmdarstjórana. Það fékkst ekki, að viðhöfð yrði hlutfallskosning. Það þarf ekki að segja margt um það. hver ábyrgðina beri á einkasölunni, við þá, sem rekur minni til Alþingis 1928. Sá, sem ekki man það þing, en vill leggja það á sig að lesa Alþt. frá því ári, fær líka sönnun þess, hverjir málið hafa borið fram og hverjir hafa verið á móti því. En ef menn nenna ekki að hafa fyrir því, getur verið nógu gaman að lesa það, sem sá ráðherranna, sem nú er að eigna öðrum þetta afkvæmi sitt, sagði um málið, einu ári eftir að lögin voru komin á. Ég vil lesa hér kafla með leyfi hæstv. forseta: „Nýrra úrræða þurfti með nálega um öll verkefni þjóðfélagsins. Eitt af þessum verkefnum var síldarmálið. Fyrir bankana, útvegsmenn og verkamenn var lausn þessa máls meginatriðið. Fyrir bændastétt landsins hafði það aðallega óbeina þýðingu, þá, að svo væri um hnútana búið, að kauptúnunum hætti að blæða út í sambandi við fjárglæfrarekstur þessarar atvinnu. - hér þurfti umbót og hana sterka. Þá kemur bændaflokkurinn til skjalanna. Hann er aðallega áhorfandi í málinu. En hann finnur bjargráðin. Knýr verkamenn og útgerðarmenn til sjálfsbjargar“. Ennfremur segir ráðherrann: „Oddamaðurinn er tilnefndur af bændavaldi þingsins. sá maður verður ósjálfrátt stýrimaður skútunnar. Hann skapar meiri hl. til hægri og vinstri, eftir því sem málefni eru til“. Og árangurinn er þessi, að sögn sama ráðh.: „Útvegsmenn höfðu ágóða af atvinnu sinni. Verkamenn fengu kaup sitt goldið. Skattar greiddust í landssjóð af síldinni. Bankarnir fengu aftur fé, sem þeir lánuðu útveginum og erlendis byrjaði Síldarsölufélagið að ávinna sér heiður og traust“. Þetta var nú þegar spámaðurinn, sem stundum situr hér í ráðherrastól - hann situr þar reyndar sjaldan nú, eftir að ég fékk sæti hér við hliðina á honum - var í almætti sínu. En nú, þegar dómur reynslunnar er búinn að klæða hann úr spámannsskikkjunni, þá kveður við annan tón. Þá er það síldareinkasala Björns Líndals og Ólafs Thors. Þá eru það sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn, sem bera ábyrgðina; en framsóknarmenn ekki að neinu leyti. Ég átti nýlega deilu við mann um þetta, hver ábyrgðina bæri á einkasölunni. Þótt ég vitnaði í Alþt. og þótt ég læsi þetta fyrir honum, sem ég hefi nú lesið úr „Tímanum“, þá lét hann sér ekki segjast. Það var ekki fyrr en ég las upp ofurlítinn part úr annari grein eftir sama ráðh., að maðurinn sannfærðist: „Smátt og smátt komu í ljós ágallar á „þjóðstjórn“ síldareinkasölunnar, og þeir ágallar valda því, að forsætisráðherra hefir neyðzt til þess að taka í bili valdið af stjórn hennar, af þeim tveim aðiljum, sem eftir skipulaginu áttu að ráða þar mestu, þ. e. útvegsmönnum og verkamönnum“. Þetta er skrifað eftir að hæstv.atvmrh. hefir numið úr gildi þennan óskapnað dómsmrh. Ef nokkru sinni hefir verið uppkveðinn Salomonsdómur, þá er það þetta. Dómsmrh. getur ekki hugsað sér, að þetta uppáhaldsbarn hans sé dáið, það er einungis svæft í bili ! Ég held, að það sé óþarfi að deila um það, hver ber ábyrgðina á lögunum um einkasöluna. Það er dómsmrh., sem í einu er faðir þeirra, móðir og illur andi. Ég, sé ekki ástæðu til að lengja þessar umr. mikið, með því að ræða það, hvernig fyrirtækið hefir reynzt, því ég hefi heyrt á hæstv.forsrh., að hann ætli sér ekki að bera fram frv. um að endurlífga einkasöluna í einu eða öðru formi. En reynslan af einkasölunni er í fáum orðum sú, að allur ferill hennar hefir verið eitt dálítið hneyksli, allt frá upphafi, að stj. hennar var skipuð allsendis ófróðum mönnum.

Oft gekk það nú illa með síldina áður

. Já, það er alveg rétt hjá hv.þm. V.-Sk., og það gekk oft svo illa, að við sjálfstæðismenn álítum, að eitthvað þyrfti að gera til bóta. Að vísu spáðum við illa fyrir fyrirtækinu 1928, en engar hrakspár okkar þá voru svo svartar, að reynslan hafi ekki farið langt fram úr þeim. En úr því að hv.þm. V.-Sk. minntist á þetta, þá vil ég rifja stuttlega upp rétt aðeins fyrsta óhappið og axarskaftið þessa ófarnaðarfyrirtækis. Eitt hið fyrsta, sem gert var eftir að búið var að skipa hina nýju framkvæmdarstjórn, var að senda einn þeirra utan til að semja um sölu síldarinnar. Honum verður það á, að fara til Danmerkur, hittir þar á danskt Gyðingafirma og fær því einkaumboð til að selja ísl. síldina í Svíþjóð. Nú er það svo, að Danir kaupa lítið af ísl. síld, en Svíar mikið. En þegar neyða átti Svía til að leita til danskra Gyðinga til að fá keypta ísl. síld, þá firrtust þeir og neituðu að kaupa síldina. Endirinn varð sá, að einkasalan varð að kaupa sig frá samningnum við Gyðingana fyrir ærið fé. Form. útflutningsnefndar, Erl. Friðjónsson, neitaði því í fyrstu, að þessi samningur hefði verið gerður. En síðar gaf stj. einkasölunnar þó út skýrslu, sem sannaði, að þetta var rétt. Næst sneri einkasalan sér til Svía og gerði við þá sölusamning, sem lengi mun í minnum hafður. Framkvæmdarstj. seldi með þessum samningi 40 þús. tunnur síldar með þeim kjörum, sem ég hygg, að áður séu óekkt. Eitt ákvæðið í samningnum var það, að síldin átti að vera af þeirri stærð, að 270 stykki færu í hverja tunnu. En það voru engin tök á að útvega svo stóra síld, því hún er ekki til á íslenzkum miðum, svo nokkru nemi. Það er í mesta lagi 1/10 hluti af íslenzku síldinni sem nær þeirri stærð, og er því vitanlega ógerlegt að fá til sölu síld, sem nær þeirri stærð upp og ofan. Annað atr. í samningnum var, að öll síldin ætti að vera af fyrstu veiðinni. En það vita allir, sem nokkuð þekkja til síldarverzlunar, að það er mjög óskynsamlegt að selja alla fyrstu veiðina, án þess að selja um leið eitthvað af seinni veiðinni. - þriðja ákvæðið í þessum samningi var á þá leið, að ef síld felli í verði eftir að samningurinn var gerður, þá skyldi einnig lækka verðið á síldinni, sem samningurinn hljóðaði um. M. ö. o. ef einhver síld var seld fyrir lægra verð heldur en gert var ráð fyrir í samningnum, þá átti samningsverðið að færast í sama horf. Nú er vitanlegt að síldarverð lækkar oft eða hækkar mjög ört. En þarna var svo um hnútana búið, að þó að verð síldarinnar hefði hækkað, hefðu Íslendingar farið á mis við þá hækkun vegna samningsins, en ef hinsvegar verðið lækkaði, var samningurinn gagnslaus, því þá átti verðið á þeirri síld, sem ráðstafað var með honum, einnig að lækka. Slíka sölusamninga gera ekki nema þeir, sem eru börn í öllum verzlunarsökum. Enn var það eitt ákvæði í þessum dæmalausa samningi, að síldin ætti öll að vera „ekstra prima kvalitet“. Þetta er sterkt að orði kveðið um ágæti vöru og mjög illt að fullnægja slíku samningsakvæði. Að því er síld snertir, þá skil ég ekki, að hægt sé að láta af hendi nokkra tunnu, sem maður getur staðhæft, að innihaldi „ekstra prima kvalitet“, svo að ekki verði um deilt. En það sem gleggstan vott ber um barnaskap þeirra, sem samning þennan gera f. h. Síldareinkasölunnar, er það, hver það var, sem átti að dæma um ágæti vörunnar. Það var svo sem ekki íslenzkur gerðardómur, og ekki heldur sænskur. Það var yfirleitt enginu gerðardómur, heldur átti kaupandinn sjálfur að dæma um, hvort síldin var „ekstra prima kvalitet“, eins og lofað var. Ég hygg, að það þurfi ekki að færa fleiri eða sterkari sönnur á það, að slíkt stórfyrirtæki sem hér er um að ræða, gat aldrei farið vel í höndum manna, sem gera svona heimskulegan samning. Síðan þessi fyrsti samningur var gerður, hefir allt verið á sömu bókina lært í þessu efni. Slælegt eftirlit hefir verið með vöruvöndun og þar af leiðandi lítil vörugæði. Flestir hafa hugsað mest um að hafa sjálfir setu mestan persónulegan hagnað af viðskiptunum, eins og oftast vill verða við slík fyrirtæki. Einkasalan hefir gert sig bera að hreinni rangsleitni við íslenzka viðskiptamenn, og ég held, að það sé ekki af neinni óbilgirni sagt, að forstjórar hennar hafa yfirleitt verið illa færir um að gera samninga við erlenda viðskiptamenn. Það, sem alvarlegast hefir þó verið, er hið dæmalausa fyrirhyggjuleysi stjórnenda Síldlareinkasölunnar, Þegar nóg var af síld, vantaði tunnur, þegar nógar tunnur voru, vantaði salt, og þegar loks búið var að útvega nóg af tunnum og salti, þá var síldin farin. Eitt árið var tunnuskortur, annað saltskortur þriðja síldarskortur, en öll árin var sami vitsmunaskorturinn hjá þeim, sem einkasölunni áttu að stjórna. Það getur því engan furðað á því, að nú er komið sem komið er, og eru þó afdrif þessa fyrirtækis með meiri ósköpum heldur en dæmi þekkjast um áður. Stj. þess var einráð um, hvað hún skammtaði hinum innlendu viðskiptamönnum fyrir framleisluna, og hún skammtaði svo smátt, að þeir gengu með ákaflega skarðan hlut frá borði. Þrátt fyrir slíka aðstöðu stendur nú einkasalan uppi gjaldþrota. Það hefir verið ráðizt hér mjög á þá einstaklinga, sem orðið hafa fyrir því að tapa meiru á atvinnurekstri sínum heldur en þeir geta staðið skil á. Slík töp stafa þó venjulega af því, að atvinnurekandinn hefir greitt of hátt verkakaup, hærra heldur en afurðirnar hrökkva fyrir, eða, ef um verzlunarfyrirtæki er að ræða, af því það hefir greitt landsmönnum hærra verð fyrir vörur sínar heldur en tekizt hefir að fá fyrir þær erlendis. Flest gjaldþrot stafa þannig af því, að viðkomandi aðili hefir greitt öðrum íslenzkum aðiljum hærri hlut heldur en hann gat staðizt. En ef það er rétt, sem ég hygg að sé óhætt að fullyrða, að gjaldþrot Síldareinkasölunnar nemi á aðra millj. kr., þá þýðir það, að þó að allir útgerðarmennirnir hefðu gefið sinn hluta í framleiðslunni í tvær vertíðir þ. e. a. s., þó að þeir hefðu lánað skipin, lagt þeim til kol og allt annað, sem til útgerðarinnar þarf, endurgjaldslaust, og þó að sjómennirnir hefðu unnið kauplaust við síldveiðarnar árin 1930 og 1931, þá hefði einkasalan samt verið allt að því ef ekki alveg gjaldþrota. Mér þótti rétt að láta þessar upplýsingar koma fram nú við fyrstu umr. þessa máls, aðallega vegna þess, að einn af ráðh. hefir verið svo djarfur að eigna öðrum sín eigin verk. Þótt ætlast megi til, að allir hv.þdm. viti hið sanna í þessu máli, þá finnst mér rétt, að það komi skýrt fram hér á Alþingi og í Alþt. Ég ætla svo að enda þetta mál mitt með því að segja það, að ég veit ekki, hvort verra á að teljast, ofstopi dómsmrh. og hans manna, þegar þeir með kúgunarvaldi þingmeirihlutans lögðu síldarútveginn í hlekki einkasölunnar gegn vilja allra þeirra, sem að honum stóðu, eða hitt, að vilja nú, þegar hrakspár okkar, sem minnsta trú höfðum á þessu skipulagi, hafa rætzt, þegar verr er komið heldur en þá svartsýnustu í þessu efni bráði fyrir, renna frá öllu saman og kenna öðrum um. Slíkt verður að teljast óvenjuleg lítilmennska.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Verkefni Alþingis er yfirleitt þá að setja lög, sem á að byggja á einhverja starfsemi í framtíðinni og að gera breyt. að lögum í þá átt að láta starfsemi, sem átt hefir sér stað í fortíðinni, hætta eða halda áfram á annan hátt en áður. Yfirleitt eru störf þess fólgin í að leggja grundvöll að því, sem á að verða. Frv., sem hér liggur fyrir, er sama eðlis hvað þetta snertir og önnur þingmál. Það kveður á um, að það fyrirkomulag, sem verið hefir á því sviði, sem það ræðir um, skuli hætta að eiga sér stað. Það, sem fyrst og fremst liggur nú fyrir hv. d. að taka afstöðu til, er þetta: Var það rétt ákvörðun, sem tekin var í des. síðastl., að leggja Síldareinkasöluna niður með bráðabirgðal., eins og málum hennar var þá komið. Var það rétt út frá því, að þá var farinn sá grundvöllur, sem af þinginu var hugsaður að stæði undir stj. þessa fyrirtækis. Var það rétt út frá því, sem fyrir lá um fjárhagsafkomu fyrirtækisins, og þeim hagsmunum, sem ríkissjóður átti að gæta. Var það rétt út frá því, hvernig því fólki, sem að síldveiðum og síldarverkuninni vann, var herfilega mismunað á síðasta veiðitíma. Það er þetta, sem hv. d. á að kveða upp úrskurð um, annað liggur ekki fyrir. En um þetta atr. tók ég ekki eftir, að hv.þm. G.-K. segði eitt einasta orð.

ég var að svara hæstv.dómsmrh.

. Ég tók ekki eftir, að hann kæmi neitt að því í máli, sem fyrir liggur.

Öll ræða mín hneig þó að því að sýna fram á, að það var þarft verk að leggja einkasöluna niður og að það væri mjög óheppilegt að endurreisa hana í einhverri mynd

. Það má vera, óbeinlínis. Beinlínis sagði hv.þm. ekkert um það efni. Og ég vil vekja athygli á því, að formlega liggur hér fyrir aðeins, hvort leggja á einkasöluna niður eins og hún er. En ræða hv.þm. snerist um það, sem hann í upphafi hennar kallaði sjálfur móðgun við hv. d. að ræða um. Ég hefi raunar ekkert við það að ath., þó farið sé út í sögu síldveiðanna og síldarverzlunarinnar í sambandi við þetta frv., enda hefir hæstv. forseti ekki seð ástæðu til að hafa á móti því. Um það og hvernig haga ætti þessum málum í framtíðinni með tilliti til fenginnar reynslu, mætti hefja mjög langar umr., en út í það ætla ég ekki að fara, því að ég álít, að á þessu stigi málsins hafi það enga þýðingu. Úti þá sálma væri ástæða til að fara aftur, ef fram kæmu till. um nýtt skipulag á þessum atvinnurekstri. Hv. þm. kom hér fram með ýmsar sögur þriggja og fjögra ára gamlar, um það, hvernig einstaklingar í útflutningsnefnd einkasölunnar framkvæmdu verk sín. Í sambandi við það vil ég minna á, að þessir menn hafa enga aðstöðu til að bera hönd fyrir höfuð sér hér, þar sem þeir eru fjarverandi og eiga hér enga málsvara. Mér finnst rétt, að það af ræðu hv.þm., sem snertir þessa einstaklinga, færi hann fram á þeim vettvangi, þar sem þeir hafa sömu aðstöðu og hann til varnar. Umr. um slíka hluti eiga að fara fram í blöðum landsins, en ekki hér, þar sem þeir, sem ráðizt er á, hafa enga aðstöðu til varnar. Ef farið er út í sögu síldarútvegsins á annað borð, er ekki aðeins ástæða til að tala um 3 til 4 síðustu árin; það verður jafnframt að líta lengra aftur í tímann, t. d. til 1919. Ég veit, að það má benda á marga sorglega atburði í sögu Síldareinkasölunnar, og þá ekki síður úr sögu hinnar „frjálsu“ síldarverzlunar.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. G.-K. fór hér nokkuð til í sögu Síldareinkasölunnar, og skal ég ekki endurtaka neitt af því, sem hann sagði. Ég heyri það á hæstv.forsrh., að honum þykir óþarft af okkur að vera með umr. út af málinu, er hér liggur fyrir, sem er frv. til 1. um skiptameðferð á búi Síldareinkasölu Íslands. Honum finnst óþarfi að líta um um öxl og rifja upp það, sem skeð hefir síðan löggjafarvaldið hlutaðist til um rekstur síldarútvegsins á sérstakan hátt, með Síldareinkasölulögunum. Hann segir, að það mætti þá eins fara lengra aftur í tímann, ein tíu, tólf ár, og athuga, hvað þá hafi gerzt í sögu síldarmálanna. Þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh., því það er nokkuð annað, hvað gerzt hefir á þessu sviði áður en þingið fór að skipta sér af síldarútveginum, meðan hann var alveg frjáls, heldur en það, sem gerzt hefir síðan þingið tók málið beinlínis í sínar hendur með því að samþ. einkasölulögin 1825, ásamt öllum þeim takmörkunum og ákvæðum, sem sett voru eftir á: það var svo sem ekki látið sitja við lögin frá 1928. Alþt. bera þess ljósastan vott, hvernig framkoma þingmeirihlutans hefir verið á þessu sviði frá öndverðu, og hvað við stjórnarandstæðingar höfum lagt til málanna. Og við, sem stundað höfum þennan atvinnuveg - ég tel mig í þeirra hópi - við finnum bezt, hvar skorinn hefir kreppt að síðan þingið steig það óheillaspor að samþ. síldareinkasölulögin, eins og þau voru úr garði gerð. Við vitum bezt hvað við höfum borið úr býtum síðan, og þeir menn, sem hjá okkur hafa unnið að síldveiðunum. Ég ætla, að það sé nokkuð einstætt í atvinnusögu okkar, það sem skeð hefir í sambandi við síldarverzlunina undir stj. núv. valdhafa, framsóknarstj. Það er hvorki meira né minna en það, að ein af veigamestu atvinnugreinum þjóðarinnar, atvinnugrein, sem fært hafði ríkissjóði stórtekjur og veitti fjölda fólks góða atvinnu á undanförnum árum, var tekin og lögð undir áhrif og yfirrað pólitískra flokka, lögð í þær viðjar og kúgunarhlekki, með þeim afleiðingttm, að stj. sjálf, sem að þessu verki hafði staðið, sá engan annan kost fyrir hendi en þann, að afnema þetta fyrirkomulag aftur mjög skyndilega með bráðabirgðalögum, þó ekki væru nema fáar vikur pangað til þing átti að koma saman og gat gert þær ráðstafanir, sem þurfa þótti. Svo hrapallega hafði til tekizt, að ekki þótti fært að bíða úrskurðar þingsins. Þetta þykir hæstv. ráðh. óþarft að vera að tala um. Við útgerðarmenn hefðum gjarnan óskað þess, að þær illu afleiðingar, sem ég og aðrir þóttumst sjá hilla undir þegar einkasalan var sett á stofn, hefðu aldrei komið fram; við máttum óska, að spár okkar, sem mæltum á móti einkasölulögunum árið 1928, reyndust hrakspár einar. En því miður fór svo, að spár okkar rættust. þingsagan 1928–'31 ber vitni um óslitna baráttu milli jafnaðarmanna og framsóknarmanna annarsvegar, sem barizt hafa fyrir að koma síldarútveginum að sem mestu leyti undir skipulag kommúnista, og okkar sjálfstæðismanna hinsvegar, sem óaflátanlega hafa bent á galla skipulagsins og þær hrapallegu afleiðingar, sem það fyrirsjáanlega mundi hafa. Nú geta hv.þm. Framsóknarflokksins og jafnaðarmanna sjálfir þreifað á, hvert stefna þeirra hefir leitt, - ekki þá sjálfa, heldur þjóðina, atvinnurekendurna, sjómennina og verkamennina. hér gjalda saklausir menn glapræðis óforsjálla forráðamanna. Þótt umr. um síldarmálin hafi oft þótt langar og leiðinlegar hér á þingi, og þó að hv. svokallaðir framsóknarmenn hafi stundum verið óþolinmóðir að sitja undir þeim, þá hafa þeir alltaf verið til taks að rétta upp hendina með till. og kröfum kommúnista, hvað vitlausar sem þær hafa verið, þó þær hafi blátt afram miðað að því að eyðileggja síldarútveginn; það hefir verið þeirra hlutverk í þessum ófagra leik. Það getur vel verið, að einhverjir hafi ætlazt til þess, að hv. d. tæki við þessu frv. og afgreiddi það steinþegjandi, að ekkert væri minnzt á það, sem gerzt hefir í þessu máli á síðustu árum. Skildist mér það a. m. k. á hæstv.forsrh. En mér finnst það ofætlun, að þm. þjóðarinnar þegi um slíka hluti. Svo langt var gengið í því að láta að kröfum kommúnista, að á þinginu 1929 voru samþ.till. um breyt. á l. um Síldareinkasöluna, sem beinlínis voru frá Einari Olgeirssyni, sem þá var einn af forstjórum einkasölunnar og er eins og allir vita róttækasti kommúnisti. Þær voru teknar upp og fluttar af þáv. þm. Ak. ( EF ) og gengu allar í þá átt að herða á þeim hnútum, sem tryggðu yfirráð kommúnista yfir síldarútveginum. Ég benti á það þá undir umr., að frv. væri algerlega frá kommúnistanum Einari Olgeirssyni runnið og sannaði það með því að vitna í ritgerð, sem hann hafði þá skrifað í tímaritið „Rétt“, þar sem hann harmaði, að einkasölulögin frá 1928 væru ekki í nógu miklu samræmi við anda og stefnu kommúnista. þetta veit ég að þeim, sem sátu á þingi 1929 er vel ljóst, og tel ég því óþarft að lesa upp úr þingtíð. um það. Svo rammt var fylgið við stefnu kommúnista í þessu máli, að allar till. voru samþ. af framsóknarbændunum, till., sem miðuðu að því að leggja atvinnureksturinn í auðn. Við andstæðingar þeirra bentum þá þegar á, að svo væri, og nú er það komið á daginn, að þessi atvinnurekstur er kominn í rústir fyrir aðgerðir þessara manna. Hv. þm. G.-K. minntist á, að búizt væri við því að gjaldþrot einkasölunnar næmi á aðra millj. kr. þegar farið var fram á ríkisábyrgð fyrir rekstrarláni handa henni árið 1929, bentum við sjálfstæðismenn á þá hættu fyrir ríkissjóð, sem af slíkri ábyrgð stafaði. Álit Framsóknarflokksins kom þá skýrt fram í ræðu frsm. meiri hl. sjútvn., hv. 1. þm. S.-M., sem enn á sæti hér á þingi. Skal ég leyfa mér með leyfi hæstv. forseta að lesa nokkur orð úr ræðu hans, en þykir leitt, að hann skuli ekki vera við, því að hann mundi sjálfsagt hafa ánægju af að heyra, hve framsýnn hann var í þessum efnum. Honum farast svo orð á þinginu 1929: „Í frv. er gert ráð fyrir því, að meðan varasjóður er að vaxa megi ríkisábyrgð fyrir láni til rekstrar nema allt að 1/2 millj. að viðbættum varasjóði, og gildir þetta aðeins til ársloka 1930. Hér er því um tiltölulega litla og takmarkaða ábyrgð að ræða, sem hverfa mun með öllu á stuttum tíma með þeim auknu tekjunt varasjóðs, sem frv. gerir ráð fyrir“. (Alþt. 1929 B, 3283 ) . Þetta var álit hins gætna og varfærna 1. þm. S.-M. á ríkisábyrgðinni. Hann taldi ábyrgðina ekki mundu verða þungbæra fyrir ríkissjóð. Því miður hefir það nú komið á daginn, að skellurinn fellur með öllum sínum þunga á ríkissjóð, og ekki þó nóg með því, því að einkasalan hefir ekki verið þess megnug einu sinni að greiða hin lögboðnu útflutningsgjöld, og tapar ríkissjóður þannig stórfé í viðbót. Menn geta annars gert sér nokkrar hugmyndir um það, hve blómlegan atvinnurekstur hefir verið um að ræða í síldarverzluninni, af því, að í sumar sem leið greiddi einkasalan 2 kr. út á hverja tunnu, og þar með búið, enda fóru jafnt bátseigendur sem hásetar sama sem tómhendir heim eftir síldveiðarnar í sumar, og reyndar flestir með skuldir á bakinu. Er jafnvel kvis um, að skilanefnd telji, að þessa síldgreiðslu, 2 kr., eigi að krefja aftur. Hæstv. forsrh. undirstrikaði það mjög, að hér væri aðeins um að ræða frv. til l. um skiptameðferð á búi Síldareinkasölu Íslands, og bæri samkv. því aðeins að taka afstöðu til þess, hvort sú ákvörðun væri rétt, sem núv. stj. gerði, þegar svo var komið, að einkasalan var orðin gjaldþrota og jafnaðarmenn höfðu með tvíræðum þingsköpum kosið sjálfa sig í stj. þessa blómlega atvinnufyrirtækis í framtíðinni. Grundvöllurinn að þessum atburðum var lagður af hæstv.forsrh. sjálfum og flokki hans á þinginu 1928, og ofan á þann grundvöll var dyggilega byggt með breyt. þingsins 1929, sem kommúnistar stóðu að, eins og ég áður sagði, en þeir höfðu lýst yfir því, að þeir vildu þetta atvinnufyrirtæki feigt að því er ágóða fyrir atvinnurekendurna snerti. Samkv. þeirra kenningum átti einkasalan aðeins að vera arðberandi fyrir verkafólkið, en ekki fyrir atvinnurekendurna, og þá sýnt, til hvers stefnt var. - Það þýðir að vísu ekki að sakast um orðinn hlut, og ekki annað að gera en að samþ. þetta frv. um skiptameðferð á búi einkasölunnar, eins og komið er, enda játa ég það fullkomlega, að síldareinkasalan átti ekki lengur tilverurétt, og því er rétt að leggja hana niður í haust. Ég get og vel skilið það, að hæstv.forsrh. sé ekki vel um það gefið, að hér sé farið mikið út í sögu einkasölunnar og vakin athygli á því, hvernig búið hefir verið að síldarútveginum á síðustu árum, en ég vil þó benda á það að draga má vissa lærdóma af því, hvernig einkasölunni hefir farnazt undir því fyrirkomulagi, sem henni var búið. Hæstv. stj. virðist þó ekki vera þetta ljóst, né heldur flestum fylgismönnum hennar. Síldareinkasölulögin voru reist á þeim kröfum, sem kommúnistar halda fram í verzlunarmálum, og eins og ég áður sagði, og leyfi mér enn að staðhæfa, var höfuðmein einkasölunnar, að stj. og flokkur hennar lét undan kröfum kommúnista um fyrirkomulag fyrirtækisins, og enda undirstrikaði þetta með því að gera kommúnistann Einar Olgeirsson að framkvæmdarstjóra við einkasöluna. Var ekki hægt að auglýsa það betur, að síldareinkasalan væri rekin í kommúnistiskum anda. - Sócíalistar, eða öllu heldur kommúnistar eins og hv. 3. þm. Reykv. (HV) réttilega kallaði þá hér á dögunum, hafa æ verið að klifa á því undanfarið, hvort stj. ætlaði sér ekki að skipuleggja síldarútveginn á ný, og er af því sýnt, að þeir eru ekki enn af baki dottnir, en ætla sér að reyna að ná yfirráðunum aftur yfir útveginum. Að vísu má skipuleggja á ýmsan hátt, en það ræður af líkindum, að meiningin fyrir þeim er að koma öllu í sama horfið sem áður var, og vil ég eindregið vara þingmeirihlutann við að láta undan þessum kröfum kommúnista, og yfirleitt að leggja inn á þær brautir í verzlun og atvinnurekstri, sem kommúnistar stefna á með kröfum sínum. Og ef afkoma Síldareinkasölunnar er ekki nóg ábending í þessu efni, verður ekki sagt, að hæstv.ríkisstj. hafi augun opin fyrir því, sem er að gerast í kringum hana, enda margt, sem bendir til þess, að stj. og flokkur hennar sé ekki vitur í þessum efnum. Hér er þannig á dagskrá í dag frv., sem sýnir áþreifanlega, hver stefna er ríkjandi innan stjórnarflokksins í verzlunarmálum. Á ég við frv. það til einkasölu á bifreiðum og mótorvélum, sem kommúnistadeild Framsóknarflokksins flytur á þskj. 189. Flm. þessa frv. hafa bæði með því og ýmsum öðrum till. sínum hér á Alþingi sýnt það ljóslega, að þeir eiga margt sameiginlegt kommúnistum um stefnu og takmark, enda þótt þeir telji sig til bændaflokks. Hér á nú að fara að bæta einni einkasölunni við enn, og það er víst, að sú hlið þeirrar einkasölu, sem að sjávarútveginum snýr, þar sem er einkasala á öllum mótorvélum, verður ekki happasæl sjómönnum eða sjávarútveginum í heild sinni, fremur en Síldareinkasalan var á sínu sviði. Er annars sorglegt til þess að vita, að ríkið skuli hvað eftir annað vera að seilast inn á atvinnusvið vissra stétta í landinu, þeim og þjóðinni í heild simi til stórskaða, eins og einna áþreifanlegast hefir verið um sjávarútveginn í tíð núv. valdhafa. Í afskiptum stj. af málum sjávarútvegsins hefir annarsvegar kennt frekrar og eyðileggjandi íhlutunar, þar sem t. d. var Síldareinkasalan með öllum sínum ófarnaði, en hinsvegar fullkomins kæruleysis, eins og einna berast er af útnefningu stj. á hinum nýja erindreka okkar á Spáni. Embætti þessa umboðsmanns íslenzka ríkisins á Spáni var stofnað fyrir nokkrum árum með miklum tilkostnaði fyrir hvatir sjávarútvegsmanna í þinginu, og var samþ. af miklum meiri hl. þingsins að hafa þennan umboðsmann í Suðurlöndum til að gæta þar hagsmuna okkar um fisksöluna. Hafði Gunnar Egilson þennan starfa fyrst með höndum og leysti hann prýðilega af hendi, eins og kunnugt er, og þegar hann lézt, skipaði núv. stj. Helga Guðmundsson bankastjóra til starfans, sem hefir mikla þekkingu á fiskverkun og fiskverzlun, enda flestir ánægðir með þessa stjórnarráðstöfun. En það átti ekki fyrir sjávarútveginum að liggja að njóta Helga Guðmundssonar lengi í þessari stöðu, því að einmitt nú á þessum hættulegu tímum í allri utanríkisverzlun, og þá ekki sízt fiskverzluninni, hefir stj. kallað hann heim og sent annan mann í staðinn, sem ekki hefir næga þekkingu á þessum málum, ekki einu sinni þá málaþekkingu, þegar hann var sendur af stað, sem til slíks starfs þarf, eftir því sem mér er sagt. Eru þetta eingöngu persónuleg mannaskipti, og ekkert tillit tekið til þess, sem sjávarútvegurinn þarfnast í þessum efnum, og þannig talandi vottur þess kæruleysis, sem hæstv. núv. stj. sýnir í afskiptum sínum af málum sjávarútvegsins. - Með samþ. þessa frv. er Síldareinkasalan væntanlega dauð og grafin fyrir fullt og allt, en þeir menn, sem voru svo óheppnir að stunda þennan atvinnuveg undir því óstjórnarfyrirkomulagi, bera sárin á bakinu eftir atvinnureksturinn síðastl. ár. Vænti ég fastlega, að hinir vitrari og gætnari þm. allra flokka athugi það, næst þegar krafan kemur um að setja á stofn einkasölu á útflutningsvörum okkar, hver afdrif einkasölunnar urðu að þessu sinni, vegna hinna pólitísku áhrifa fyrst og fremst. Við Íslendingar höfum því miður enn ekki náð þeim þroska í pólitík, að okkur sé fært að blanda saman verzlun og pólitík, og skortir enda enn mikið á um nægilega kunnáttu á verzlunarsviðinu. Ætti og þessi dómur reynslunnar að vera okkur ærið viðvörunarefni til þess að fara ekki á ný að setja verzlunarfyrirtæki undir pólitísk yfirráð, til stórtjóns fyrir land og lýð. Er það skylda löggjafarvaldsins að styðja að eðlilegri framþróun atvinnuveganna í landinu, og slíkt má því aðeins verða, að þeir fái að þróast í friði í höndum þeirra manna, sem öðrum fremur hafa skilyrði til að vinna að þróun þeirra, og bera enda alla ábyrgðina á rekstri fyrirtækjanna. Hitt er hið mesta glapræði að fara að hrífa yfirráðin úr höndum þessara manna og leggja þau í hendur pólitískra flokka, eins og afdrif Síldareinkasölunnar eru talandi vottur um.

Fors-. og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég tel rétt að víkja nokkrum orðum aðallega að tveim atr. í ræðu hv.þm. Vestm. og vil þá fyrst víkja að því atr., sem hv.þm. veik síðar að í sinni ræðu, þar sem var sú ráðstöfun stj. að fela Helga Briem bankastjóra sendimannsstarfið á Spáni. Hv. þm. lét þess getið í sambandi við þetta, að stj. hefði áður tekið ákvörðun um þetta embætti, þegar Helga Guðmundssyni bankastjóra var falið að gegna embættinu, og kvað hann sig og aðra hafa verið fullkomlega ánægða með þá ráðstöfun stj., en hinsvegar lýsti hv.þm. óánægju sinni yfir því, að Helga Briem skyldi nú hafa verið veitt þetta embætti, og færði þar einkum til, að Helgi Briem hefðfi ekki næga þekkingu á fisksölumálum. Nú virðist þó engin ástæða vera til að ætla annað en Helgarnir báðir hafi til brunns að bera svipaða þekkingu á þessum málum; því að báðir hafa þeir staðið fyrir lánstofnunum, sem einkum taka til sjávarútvegsins, Helgi Guðmundsson sem útibússtjóri Íslandsbanka þáv. á Ísafirði, og Helgi Briem sem bankastjóri við Útvegsbankann hér í Reykjavík, nema hvað Helgi Briem ætti að hafa betri aðstöðu í þessum efnum, þar sem starf hans hefir verið umfangsmeira, og um málakunnáttu þeirra nafnanna hygg ég, að svipað sé að segja. Mér þykir að vísu vænt um það, að hv. sjtm. hefir lokið lofsorði á starf Helga Guðmundssonar sem sendimanns á Spáni, enda rétt, að hann reyndist vel og myndarlega í þessu starfi, og ég ætla hinsvegar, að hv.þm. muni jafnánægður með starf Helga Briems, þegar reynsla er komin um það. Báðir fara þeir nafnar með svipaða þekkingu til þessa starfs, eins og ég hefi rakið, og hafa því sömu skilyrði til þess að leysa það vel af hendi. Það sem ræður, verður því, hvern dugnað, viturleik og framkvæmd Helgi Briem á eftir að sýna í þessu starfi, og ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að það verður með þeim hætti, að hv.þm. Vestm. lætur sama dóm ganga yfir Helgana báða, þó að síðar verði. Um hitt atr. í ræðu hv.þm. Vestm. skal ég ekki segja margt. Það er misskilningur hjá hv.þm., þar sem hann lagði þann skilning í mín orð áður, að ekki mætti rifja upp sögu Síldareinkasölunnar. Ég sagði aðeins, að ég ætlaði ekki að gera slíkt sjálfur, þó að aðrir yrðu til þess, en hitt sagði ég, og lagði áherzlu á, að ef slíkt væri gert, væri ekki rétt að rekja sögu þessa atvinnuvegar 3–4 síðustu ár eingöngu, heldur líka um nokkur ár áður en Síldareinkasalan kom til sögunnar, og gefa svo yfirlit um rekstur síldarútvegsins um 10–15 síðustu ár. Hv. þm. Vestm. fannst hér vera ólíku saman að jafna, af því að Alþingi hefði gripið inn í og töpin færzt yfir á ríkið út af þeim ráðstöfunum. Lít ég þvert á móti svo á, að hér sé ekki ólíku saman að jafna, því að í báðum tilfellunum hafa töpin lent á almenningi. 4 árunum frá 1919–1927 urðu gífurleg töp á síldarútgerðinni, sem að mestu leyti lentu á lánstofnunum, og við, sem sitjum hér á Alþingi, höfum orðið að hlaupa undir baggann og veita framlög svo skiptir millj. kr. bæði til Landsbankans og Útvegsbankans, sem nú er. Efnatjónið, sem orðið hefir samfara þessum atvinnurekstri, hefir því komið á almenning engu síður á tímabilinu fyrir einkasöluna heldur en á því tímabili, sem einkasalan stóð. Það sem lá fyrir áður en Síldareinkasalan var sett á stofn, var það, að báðir þeir aðilar, sem að þessum atvinnurekstri standa, höfðu fellt sína dóma í málinu á þá leið, að það þyrfti opinberra aðgerða við viðvíkjandi útveginum. Þáv. þm. Ak., Björn heit. Líndal, sem jafnan var fyrst og fremst fulltrúi sjávarútvegsins fyrir Norðurland hér á Alþingi, hafði borið fram frv. í þessa átt, þó að það frv. kæmi að vísu aldrei til framkvæmda, og nú hefir þessi tilraun verið gerð til að komast að raun um, hvort fremur væri hægt að verjast áföllum við þennan atvinnurekstur undir því skipulagi, sem gilti um einkasöluna, heldur en með skipulagsleysinu áður. Ef ég á að dæma um árangurinn frá mínu leikmannssjónarmiði til þessara mála, verður minn dómur sá, að útkoman sé svipuð. Býst ég við, að skipulagsleysið fái nú að ríkja aftur um næstu ár, og ég vildi sannarlega mega vona, að útkoman yrði nú betri en undir einkasölunni, en ég verð að játa, að ég geri mér ekki miklar vonir um, að svo verði. En hitt geri ég mér nokkrar vonir um, að sú dýrkeypta reynsla, sem við þegar höfum fengið í þessum efnum, bæði með skipulagi og skipulagsleysi, megi þegar skipulagsleysið enn á ný hefir fengið að sýna sig um stund, færa okkur inn á þær brautir, sem heppilegastar reynast í þessu mikla og erfiða máli.

Héðinn Valdimarsson Hæstv. forsrh. og andstæðingar hans, sem talað hafa hér í dag, eru á eitt sáttir um það, að stj. hafi gert rétt í því að gefa út bráðabirgðalög um skiptameðferð á búi Síldareinkasölunnar, eins og hún gerði í haust. Að öðru leyti hefir ekki verið rætt um þetta atr. þessa máls. Hæstv. forsrh. hefir ekki fært fram neinar röksemdir fyrir því, að þetta hafi verið réttilega gert, og andstæðingar hans hafa eingöngu dvalið við einstaka liðna atburði í sambandi við þetta mál. Við jafnaðarmenn höfum ekki tekið þátt í þessum umr., en okkur þykir þó rétt, að það komi fram, að við erum í andstöðu við hina flokkana um þetta mál, og í hverju andstaða okkar er fólgin. Það er vitanlegt, að það skipulag, sem á einkasölunni var, var frá jafnaðarstefnunni runnið, og hafði því enda verið haldið fram áður en meiri hl. fékkst fyrir því hér á þingi. Reynslan hafði sýnt það áþreifanlegar um þennan atvinnurekstur en aðra, að skipulagsleysi hinnar frjálsu samkeppni var með öllu óhæft, og það réð hér úrslitum. Við jafnaðarmenn höfum aldrei verið í vafa um það, að nauðsynlegt er að skipuleggja allan þennan atvinnurekstur, og það mætti segja, að það sé undarlegt, að hv.þm. Vestm. og aðrir skuli ekki sjá það, vegna þeirrar reynslu, sem síldarútvegurinn yfirleitt hefir gefið. En hvað sem þessu líður. Þá stóðu málin svo, þegar síldareinkasalan var sett, að ekki var deilt um það, að nauðsynlegt væri að koma skipulagi á síldarútveginn, - um það voru allir sammála - heldur stóð deilan um það, hvernig ætti að framkvæma þessa skipulagningu, og þá einkum, hverjir ættu að fara með ráðin. Íhaldsmenn, sem þá kölluðu sig svo, héldu því fram, að atvinnurekendurnir einir ættu að ráða, og vildu þannig láta löggjafarvaldið skipuleggja gróðamöguleika þeirra með einkasölunni. Á móti þessari skoðun héldum við jafnaðarmenn því fram, að fyrst og fremst bæri að taka tillit til þeirra, sem höfðu vinnu við þennan atvinnurekstur, og þessu samkv. vildum við láta verkalýðinn til lands og sjávar, sem fyrst og fremst hafði hagsmuna að gæta í sambandi við einkasöluna, þar sem allar atvinnuvonir hans voru við hana bundnar, ráða yfir þessi fyrirtæki a. m. k. það mikið, að útgerðarmenn gætu ekki fyrir borð borið hagsmuni hans. En Framsóknarflokkurinn gat hvoruga þessa leið aðhyllzt, og sá ráðh. flokksins, sem mest lét sig þessi mál skipta, núv. hæstv.dómsmrh., samdi um framgang málsins við Einar Olgeirsson og aðra kommúnista á Akureyri, eins og síðar hefir orðið upplýst  Þá hafa hv. sjálfstæðismenn talað mikið um töp einkasölunnar, og um það, hve þungum búsifjum hún hafi valdið í síldarútveginum. Ég hefi talað við ýmsa útvegsmenn bæði á Norður- og Vesturlandi, sem líta öðruvísi á þetta mál, að undanteknu síðasta ári, sem var allsstaðar hið mesta harðæri. En hin árin, sem einkasalan hefir starfað, er það álit margra, sem til þekkja, að síldarverzlunin hafi yfirleitt gengið betur en áður. Að vísu var það svo áður, að einstakir menn höfðu við og við af slympilukku nokkurn hagnað, en langsamlega flestir, sem við síldarútveg fengust, urðu fyrir beinum töpum ár eftir ár. Hinsvegar reyndist það svo, að árin fram að síðasta ári og frá byrjun einkasölunnar, gátu síldarútvegsmenn haldið atvinnurekstrinum gangandi yfirleitt með sæmilegum árangri enda þótt ekki væri um mikinn beinan hagnað að ræða. En ég vil nú spyrja útgerðarmenn þá, sem eiga sæti hér í hv. d.: Hvernig er það með hagnaðinn af saltfisksölunni síðasta ár? Ætli það sé betur komið með hana en síldareinkasöluna og hún í betri höndum en einkasalan var með öllum göllunum? Ég vil sérstaklega beina þessari spurningu til hv.þm. G.-K., sem er í stj. þess fyrirtækis, sem mikið hefir með þessa hluti að gera. Það er áreiðanlegt, enda er það álit allra, sem skyn bera á þessi mál, að það er ekki hægt að hugsa sér verra fyrirkomulag á saltfisksölunni en nú er. Það er t. d. alkunnugt um Kveldúlf, að hann hefir notað aðstöðu sína á Spáni til þess að tryggja sölu á saltfiski síns eigin félags, meðan verðið var sæmilegt, en eftir að verðfallið hófst, hefir Kveldúlfur velt því yfir á viðskiptamenn sína og látið þá bera hallann. Svipað má segja um hitt firmað. Kveldúlfur og Alliance hafa haft einkamannaeinkasölu á saltfiskinum og selt á ári með fallandi verðlagi fyrst sinn eigin fisk, en látið bátaútvegsmennina sitja á hakanum, en þeir gátu engum öðrum selt sinn fisk en Kveldúlfi og Alliance og fengu því verðfallsskellinn. Hvernig skyldi rekstrarafkoman vera um þessar mundir hjá bataútveginum og hjá togaraútgerðinni yfirleitt? Ætli það sé ekki sama sagan allsstaðar: ekkert nema stór töp. Það er þess vegna ekkert sérstakt um síldareinkasöluna, þó hún hafi orðið fyrir töpum, auk þess sem sá atvinnurekstur hefir jafnan þótt áhættumeiri og stopulli en aðrir. Eða hvað segir hv.þm. Vestm., sem var að belgja sig upp út af töpum einkasölunnar, um útgerðina í Vestmannaeyjum? Ætli gróðinn sé mikill þar? Hv. þm. getur ekki borið á móti því, að saltfisksalan þar hefir ekki gengið betur en svo, að sjómenn og útvegsmenn hafa ekkert fengið fyrir að veiða aflann, og útgerðin yfirleitt hefir þar sem annarsstaðar orðið fyrir stórtöpum og er á heljarþröminni. Það má þess vegna rekja þessi töp lengra en til einkasölunnar, það má rekja þau til landbúnaðarins, þar sem afkoman er með bágasta móti, og það má finna þau allsstaðar í atvinnurekstri landsmanna. Það er því alveg rangt að taka síldarútveginn út úr hvað þetta snertir, enda sýnir reynsla Norðmanna og Svía í síldarútvegsmálum það, að enda þótt einkasölunni hefði verið betur stjórnað, sem ég lýst við að hefði mátt, þá mátti allt að einu búast við stórtöpum og vandræðum. En að leggja einkasöluna niður, án þess að nokkuð komi í staðinn, er óhæfa, og bætir sízt ástandið frá því sem nú er. Ég hefi átt tal um þetta við útgerðarmenn, sem nýkomnir voru frá Noregi og Svíþjóð, og hafa þeir sagt mér, að lepparnir íslenzku væðu uppi í Svíþjóð, og byðu þar íslenzka síld, á sumri komanda, mjög ódýra, sem stórspilli markaðinum, því að innflytjendurnir sænsku segðu sem svo: Við kaupum af útgerðarmönnurn fremur en leppunum, af því að okkur þykir það tryggara, að síldin fáist þá, en við greiðum ekki meira fyrir síldina en lepparnir biðja hana fyrir. Þess vegna er sízt betra ástand framundan, ef lepparnir fá að leika lausum hala bæði hér og á markaðinum erlendis, sem allt útlit er fyrir nú. Vitaskuld er það ekki einhlítt til að halda uppi verðlagi síldar á heimsmarkaðinum, þó að einkasala sé á Íslandi. Til þess þarf víðtækari samtök. Ég man ekki betur en að það þætti djarft tiltæki hjá einkastöluforstjórunum, er þeir leituðu samkomulags við norska síldarseljendur um það að halda uppi verði síldar á heimsmarkaðinum. Það þótti íhaldsblöðunum ganga landráðum næst. En það mun sýna sig, að það getur ekki gengið til lengdar, að láta síldarsölum vera óskipulagða, og það mun einnig koma á daginn, að það þarf millilandasamninga við framleiðendur nágrannalandanna um söluna. Ég þykist vita, að þetta frv. hæstv.forsrh. verði samþ.Hæstv. ráðh. var að kvarta yfir því aðan, að hv. sjálfstæðismenn í deildinni hefðu ekki nægilega talað um það, hve mikið þarfamál hér væri um að ræða. Það getur verið, að hann fái í næstu ræðum þeirra það þakklæti, sem hann óskar eftir. En það eitt er vist, ð frá Alþýðuflokknum fær hann engar þakkir fyrir að leggja niður þetta ráð til bjargar síldarútveginum, einungis af því, að Alþýðuflokkurinn gat fengið ráð yfir einkasölunni og starfsemi hennar, og beint henni inn á sínar brautir.

Ólafur Thors Ég þarf ekki mikið að svara þeim hv.þdm., sem talað hafa í þessu máli. Það hefir engin tilraun verið gerð til að hrekja mitt mál, enda var það á fullum rökum reist. Þó get ég ekki látið hæstv.forsrh. ósvarað með öllu. Hann talaði um, að ég hefði talað óljóst og óákveðið. Ég veit nú ekki, hvernig hægt er að kveða skýrar á um meginatr. þessa máls en ég gerði í ræðu minni áðan. Ég sýndi fram á það ljósum rökum, hvílíkur óskapnaður einkasalan hefði orðið í allri reynd og framkvæmd, enda á röngum forsendum byggð í upphafi og lélega til starfskrafta vandað. Af þessu leiðir tvennt: Í fyrsta lagi, að rétt er að leggja einkasöluna niður, og í öðru lagi, að rangt væri að endurreisa hana. þetta var kjarni míns máls, og að þessu færði ég sterk og óyggjandi rök. Hæstv. ráðh. reyndi að snúa út úr orðum mínum og lét sem ég hefði sagt, að ræða mín væri móðgun við deildina. Þetta er rangfærsla en hitt er rétt, að það stappaði nærri, að það væri móðgun við deildina að neyðast til þess að verja dýrmætum tíma þingsins til þess að sýna fram á, hverjir það eru, sem ábyrgð bera á þessu glapræði, sem löggjafarvaldið hefir látið teyma sig út í. Fyrst og fremst er það sjálfur dómsmrh., sem ber ábyrgðina, þó hann þori ekki að hlýða á umr. Hann ber ábyrgðina á þessu, eins og svo mörgum óhappa- og óhæfuverkum stjórnarflokksins, en svo þorir hann ekki að mæta í deildinni, þegar hann á þess von að verða kvaddur til reikningsskapar fyrir verk sín. Þá sagði hæstv. ráðh., að sér fyndist óviðfelldið af mér að ámæla forstjórum þessa fyrirtækis, slíkt bæri að gera á þeim vettvangi, þar sem þeir hefðu aðstöðu til málsvarnar. Hæstv. ráðh. verður að játa, að það er alls ekki unnt að ræða um starfsemi slíkra fyrirtækja, nema koma um leið inn á það, hvernig þeir, sem veita fyrirtækinu forstöðu, standa í stöðum sínum. Auk þess ber þess að gæta, að þessir menn eiga málsvara hér, og hann ekki af lakari endanum, þar sem er hæstv.forsrh. sjálfur. Hann er æðsti maður þessara mála, hann ber ábyrgðina á því, hvernig fyrirtækinu hefir farnazt, hann er sem forsrh. oddamaður þessa fyrirtækis og í höndum hans er úrslitavaldið um stjórn þess. Hann og hans flokkur ber ómengaða ábyrgð á öllum þeim mistökum, sem hér hafa á orðið. Þessu til stuðnings skal ég leyfa mér að tilfæra nokkur orð úr grein eftir dómsmrh. í malgagni stjórnarinnar, sem skrifuð er einu ári eftir að einkasalan var sett á stofn. Þar segir svo, eftir að farið hefir verið morgum orðum um ólagið á síldarútvegnum: „Þá kemur bændaflokkurinn til skjalanna .... Hann finnur bjargráðin. Knýr verkamenn og útgerðarmenn til sjálfsbjargar“. Síðar segir svo: „Oddamaðurinn er tilnefndur af bændavaldi þingsins. sá maður verður ósjálfrátt stýrimaður skittunnar. Hann skapar meiri hluta til hægri eða vinstri, eftir því sem málefni eru til“. („Tíminn“ 1929). Ef dómsmrh. skyldi nú einu sinni hafa slysazt á að segja satt - og ég held það nærri því í þessu tilfelli - þá er það hæstv.forsrh. og enginn annar, sem að forminu til er „stýrimaður á skútunni“. Honum ber því að svara til sakar fyrir glöp þau, er á hafa orðið hjá þeim mönnum, sem hér er um að ræða. Það er því sannarlega ekki svo, að ég sé að ráðast á lítilmagnann varnarlausan, þar sem annar eins maður er til málsvarnar og hæstv.forsrh. En ef ég hefði nú viljað hlífast við að gera frammistöðu þessara manna að umtalsefni hér, þá væri það einungis með því fororði, að ég ætti þess nokkra von að fá menn þessa á sameiginlegan vettvang. En hvernig hefir nú sjálfum hæstv.forsrh. gengið að fá þá til að mæta, til að standa fyrir máli sínu. Reyndi hann ekki oft og mörgum sinnum að fá þann af framkvæmdarstjórum einkasölunnar, sem ráðamestur var, til þess að mæta á fulltrúafundinum í vetur, til þess að svara til sakar? Ég veit ekki betur en að hann, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hæstv. ráðh. til þess að fá hann til að koma hingað suður, sæti kyrr sem fastast og hreyfði sig hvergi. Ég veit nú ekki, hvaða vald eða aðstöðu ég hefði til þess að krefja þessa menn til málsvarnar, ég get ekki stefnt þeim fyrir mig né dregið þá nauðuga til að svara til sakar. Að þessu athuguðu tel ég mig hafa fulla heimild til þess að tala um þessa menn hér, á þann hátt, sem við á. Ráðherrann er hér sá rétti málsvari, og honum ber hér að standa reikningsskap fyrir ráðsmennsku undirmanna sinna. Mér verður því ekki með réttu legið á hálsi fyrir ódrengskap í þessu máli, þó ég víki nokkrum réttmætum orðum að frammistöðu þessara manna, í sambandi við aðrar umr. um málið á Alþingi. Ég gerði grein fyrir því í fyrri ræðu minni, í hverju lá hinn mikli munur á samlagslögunum 1926 og síldareinkasölulögunum 1928, og þarf ég ekki að endurtaka það. Að baki laganna 1926 lá sú meginhugsun, að þeir aðilar, sem mest ættu í húfi um afkomu síldarútvegsins, bæru einir alla ábyrgðina. Auk þess fólust í þeim lögum nokkrar ráðstafanir gegn leppunum. En eftir lögunum 1928 fékk löggjafarvaldið, sem litla aðstöðu hefir til að bera skyn á þessi mál, öll völd í þessum efnum. Öllum, sem nokkra þekking höfðu á síldarútgerð, var það frá upphafi ljóst, að illa hlyti að fara, hrunið var fyrirsjáanlegt frá öndverðu, jafnvel þótt betur hefði til tekizt um mannaval. Reynslan hefir nú sýnt það, því miður, að þær hrakspár voru sízt að ófyrirsynju. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um ágreining hæstv.forsrh. og hv.þm. Vestm. í sambandi við það, að Helgi Briem var sendur til Spánar í stað Helga Guðmundssonar. Um þetta hafði hv.þm. Vestm. að öllu leyti rétt fyrir sér, en hæstv. ráðh. algerlega rangt. Hæstv. ráðh. komst að orði eitthvað á þá leið, að þeir hefðu baðir haft mikla og líka þekking til að bera, en starfsemi Helga Briems hefði þó verið öllu umfangsmeiri, og þekking hans parafleiðandi viðtækari. Þetta er alveg rangt, því að Helgi Guðmundsson hefir mikið fengizt við fiskverzlun, og meðan hann var útibússtjóri á Ísafirði, var hann önnur hönd útgerðarmanna á Vestfjörðum um fisksölu. Hinsvegar verður það varla sagt um Helga Briem, að hann svo mikið sem þekki þorsk frá ýsu, enda er maðurinn alls ófróður um þá hluti, svo sem vænta má af manni, sem aldrei hefir haft neina slíka starfsemi með höndum. Þessum efnum sem öðrum veltur vitaskuld mjög mikið á grundvallaðri þekking viðkomandi manns á þessum málum, náttúrugreindin ein er hvergi nærri einhlít. Um þessa tvo menn er það að segja í stuttu máli, að Helgi Guðmundsson hefir þekkinguna algerlega fram yfir nafna sinn, og þess vegna verða þeir eigi lagðir til jafns. En það er nú svo um þetta starf, að við veitingu þess er meira tekið tillit til pólitískra skoðana heldur en raunverulegra hæfileika, enda er þeirri reglu jafnan haldið í embættaveitingum núv. stjórnar. Ég hefi þá svarað flestu því, sem svara þarf í ræðu hæstv. ráðh. En ég vil ekki með öllu láta undir höfuð leggjast að víkja að ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann hélt því fram, að síldarútvegurinn hefði gengið betur eftir að síldareinkasalan var stofnuð og fram til síðasta árs. þetta er gersamlega rangt, og ég vil biðja hv.þm. að spyrja viðskiptavini sína, t. d. formenn úr Keflavík um það, hvort afkoma þeirra í síldarútgerð hafi verið betri eftir að einkasalan tók við en áður, meðan Kveldúlfur og aðrir fiskikaupmenn önnuðust sölu síldarinnar. Þegar einkasalan hóf starfsemi sína, hafði fyrirtæki það, sem ég er við riðinn, haft með höndum síldverzlun í 13–14 ár, og sennilega verið í hópi þeirra, sem af „hundaheppni“ hafa sloppið skaðlausir, eins og hv.þm. orðaði það. En eftir að einkasalan tók við, álitum við bezt að leggja þennan útveg niður, þrátt fyrir það, að við ættum dýrar og fullkomnar síldarstöðvar bæði á Hesteyri og Siglufirði, sem eftir það urðu að vera ónotaðar. Þetta sýnir, hvaða álit við höfðum frá öndverðu á þessu fyrirtæki, og við það bættist svo það, að stj. þess var falin á hendur þeim óvitum, sem nú hafa lagt bæði einkasöluna og síldarútveginn í kaldakol. Hv. þm. má ekki ætla, að það séu rök í þessu máli, þó að hann nú vilji fara að draga inn í umr. örlög sjávarútvegsins á öðrum sviðum. Hann veit, að kaupgjald á togurum og vélskipum, einkanlega þó togurum, hefir verið sæmilegt, viðlíka hátt og undanfarin ár. Aftur á móti hefir kaup á þeim skipum, sem stunda síldveiðar og leggja aflann til Síldareinkasölunnar, verið svo hraksmánarlegt, að menn hafa varla verið matvinnungar á sama tíma sem menn hafa fengið 1500–2000 kr. fyrir sömu vinnu hjá þeim, sem gerðu út skip með það fyrir augum að leggja aflann til bræðslu. Hv. þm. getur ekki afsakað Síldareinkasöluna, þó að hann geti bent á, að öðrum hafi gengið illa með sama atvinnurekstur. Hv. þm. veit, að rekstur einkasölunnar hefir verið með þeim ósköpum, að þess eru engin dæmi í íslenzkri atvinnusögu. Það má vitanlega benda á, að í rekstri einstaklinga eru margar misfellur og verða alltaf svo lengi sem einstaklingar reka atvinnu. En það afsannar ekki það, sem ég hefi haldið fram, að misfellur Síldareinkasölunnar eru óvenjulega stórar. Mér dettur ekki í hug að vera að rökræða um það, að hér hafi einhverjar misfellur verið, heldur hversu stórar þær hafi verið og að það var fyrirsjáanlegt, að þær hlutu að verða það, vegna þess, hvernig stj. þessa fyrirtækis var skipuð. 

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég býst við, að ýmsum, sem hlýddu á mál okkar hér, hafi um langan tíma ekki verið ljóst, hvaða mál var á dagskrá, því hv.þm. G.-K. kom víða við sögu. Annars voru það ekki nema fáar aths., sem ég vildi gera út af ræðum hv. 3. þm. Reykv. og hv.þm. G.-K. Ég ætla fyrst að snúa mér að hv. 3. þm. Reykv. Hann talaði fyrst langt mál til þess að þvo hendur sínar og síns flokks um ábyrgð og aðgerðir gagnvart þessu máli. Það mætti segja um þann þvott, að það sé sú tegund þvottar, sem hefir sérstakt nafn og er kennd við mann austur í Gyðingalandi. Eitt atriði í ræðu hv.þm. er fyllileg ástæða til að draga inn í umr., þar sem hann spurði með miklum myndugleika, hver hefði gefið atvmrh. vald til að leggja niður Síldareinkasöluna. Það er rétt af hv.þm. að gera slíka fyrirspurn, því ég er sammala honum um, að slík bráðabirgðalög megi ekki gefa út, nema undir ákveðnum kringumstæðum, ekki nema stj. sé búin að fullvissa sig um, að hún hafi þingvilja um það. Áður en þessi ákvörðun var tekin, var beint fyrirspurn til miðstjórnar flokkanna. Bráðabirgðalögin voru sett, af því að sjáanlegt var, að þingvilji væri fyrir því að leggja niður einkasöluna. Það hefir líka komið fram, að ekki var ástæðulaust að álykta þannig, því þetta frv. er búið að ganga gegnum Ed. þar sem stj. hefir ekki meiri hl. og hefir fengið þar samþ. Það sem gaf mér valdið til að gefa út bráðabirgðalögin var meðvitundin um, að öruggur þingvilji væri fyrir því að gera slíka ráðstöfun. Og ég efast ekki um, að það muni reynast rétt. Ég ætla ekki að fara neitt út í ummæli hv.þm. G.-K. um þá nafnana Helga Guðmundsson og Helga Briem. Ég sagði og undirstrika það, að þeir höfðu haft svipaða aðstöðu, þegar þeir byrjuðu. mér er kunnugt um það, að hv.þm. var ekki frekar ánægður, þegar Helgi Guðmundsson var skipaður en þegar Helgi Briem var skipaður. Ég ætla að vona það, að hv.þm. verði, eins og hann nú er ánægðari með Helga Guðmundsson en í fyrstu, ánægðari með starf Helga Briem en um skipun hans. Hv. þm. hélt því fram, að ég væri hinn sjálfsagði málsvari fyrrv. starfsmanna einkasölunnar. Ég lít þannig á, að ef ég í des. hefði tekið ákvörðun og sagt: Það er allt harla gott, sem þarna hefir verið gert, látum það halda áfram, eða ef ég hefði sagt: stj. stendur við hliðina 5 þessu fyrirtæki áfram, þá væri ég hinn rétti málsvari. En þegar ég tók þá ákvörðun, að leggja niður þetta fyrirtæki, þá þykir mér það hörð krafa, að einmitt ég eigi að vera verjandinn.

Frsm. meiri hl. (Pétur Magnússon) Í frv. þessu, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að sú breyt. verði gerð á þingsköpum Alþingis, að fastanefndum þingsins verði fjölgað um eina, og á hún að hljóta nafnið „iðnaðarnefnd“. Eins og nafnið bendir til, er henni ætlað að fjalla um þau mál, er snerta iðju og iðnað og afstöðu iðnaðarmanna í landinu. Áður hefir það verið venja, að allshn. hefði slík mál til meðferðar, en hinsvegar er ekki unnt að velja menn í allshn. með tilliti til þessara mála, því að eins og kunnugt er, þá er margvíslegum málaflokkum vísað til allshn., sem eru óskyld þessum. Þetta frv. var flutt í Nd. af hv. 4. þm. Reykv., eftir því sem hann sagði samkv. óskum fjölda iðnaðarmanna og iðnaðarráðsins í Reykjavík. Iðnaðurinn er orðinn það stór þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar, að það sýnist ekki ósanngjarnt, þó að Alþingi sýni þá útlátalausu tillitssemi að verða við þeirri málaleitan, sem felst í þessu frv. Það mundi margur mæla, að þetta væri þó það minnsta, sem þingið gæti gert fyrir iðnaðinn. þetta frv. fór ágreiningslaust í gegnum Nd., og held ég, að mér sé óhætt að segja, að þar hafi enginn greitt atkv. á móti því. En allshn. þessarar deildar, sem hafði málið til meðferðar, hefir ekki orðið sammála um það. Ég og hv. 3. landsk. leggjum til, að frv. verði samþ., en hv. 2. þm. Eyf. er því mótfallinn, og mun hann gera grein fyrir afstöðu sinni.

Einar Árnason Sum mál eru svo lítilfjörleg, að það tekur því varla að tala um þau og þetta frv. er eitt af þeim. En þó að ég telji þetta frv. nauðaómerkilegt, þá er það ekki af því, að ég telji iðnaðarmálin lítilsvirði, þvert á móti álít ég, að þau hafi ekki einungis fullan rétt til svipaðrar meðferðar og önnur mál í þinginu, heldur tel ég sjálfsagt og nauðsynlegt, að loggjafarvaldið styðji þau eftir megni. Ég er á móti þessu frv., af því að ég tel, að það komi iðnaðarmálunum ekki að nokkru minnsta haldi. Þetta frv. er einber hégómi. Þegar athuguð eru vinnubrögð þingsins, t. d. hér í Ed., kemur í ljós, að þessi sérstaka iðnaðarnefnd getur ekkert gagn gert. Sú regla hefir gilt um skipun nefnda, að stjórnmálaflokkarnir nota aðstöðu sína og atkvæðamagn í deildinni til þess að koma sínum mönnum sem mest í nefndir. Þegar nefndirnar eru margar, en flokksmenn tiltölulega fáir, sem hægt er að skipa í nefndir, getur farið svo, að meirihlutaflokkur í þessari deild hafi ekki nema 4 menn til þess að skipa í allar nefndir, og í hverja af þessum nefndum verður hann að skipa 2 menn. Samkv. þessu er það aftur augljóst, að sömu mennirnir skiptast í margar n. og þó að hér yrði bætt við sérstakri iðnaðarnefnd, þá hljóta að verða í henni sömu menn eins og t. d. í allshn. En þá sé ég ekki, hvað er unnið með þessu frv. Vitanlegt er, að þessir menn eru jafnvel að sér um þekkingu á málunum, hvort sem þeir eru taldir í iðnaðarnefnd eða allshn. Þó að þetta frv. verði samþ., þá gerir það ekki þingmenn að sérfræðingum í iðnaðarmálum eða öðru. Ég játa hinsvegar, að þetta frv. gerir engan skaða, þó að það verði samþ., en það getur valdið óþægilegri vinnubrögðum, og þess vegna er ástæðulaust að samþ. það. Hitt er ég sannfærður um, að það kemur ekki að minnsta haldi.

Frsm. meiri hl. (Pétur Magnússon) Hv. 2. þm. Eyf. telur þetta frv. lítilfjörlegt og nauðaómerkilegt. Það er að vísu rétt, að þetta er ekkert stórmál, en ég er þó ekki þeirrar skoðunar eins og hann, að það komi iðnaðarmálunum að engu haldi. Ég held, að yfirleitt muni verða hyllzt til að velja í einstakar nefndir þá þingmenn, sem bera bezt skyn á þann flokk mála, sem vísað er til hverrar n. fyrir sig. Og það er til mestra hagsmuna fyrir atvinnuvegina, að þeir menn fjalli um málefni þeirra, sem hafa bezt vit á þeim. Þetta á við iðnaðarmálin engu síður en landbúnaðarmál, sjávarútveg og fleiri málaflokka, sem vísað er til sérstakra n. í þinginu. Ég hygg, að það gæti orðið að liði fyrir iðnaðarmálin, ef sérstök n. hefði þau til meðferðar, skipuð þeim mönnum, sem bezt skilyrði hafa til þess. Hv. þm. færði það helzt fram gegn þessu frv., að lítill meirihlutaflokkur í Ed. væri svo störfum hlaðinn og hefði venjulega svo fáum mönnum á að skipa í nefndir, að sömu menn væru í mörgum n. þetta er að vísu rétt. En hann gætir þess ekki, að verkin aukast ekkert þótt nefndunum fjölgi. Þvert á móti ætti það að verða til verkaléttis, að um hvern málaflokk fjalli þeir menn, sem bezt skilyrði hafa til þess. Hv. þm. vildi halda því fram, að ætíð mundu verða sömu menn í iðnaðarnefnd og allshn., en ekki þarf það að vera. Og hann getur ekki neitað því, að við kosningu manna í allshn. beggja deilda er ekkert tillit tekið til iðnaðarmála. Þær n. eru kosnar með allt annað fyrir augum. Mál þau, sem til þeirra er vísað, eru svo ólík, að ekki er hægt að miða skipun manna í allshn. við hvert þeirra mála. Ég sé ekki, að þetta frv. miði að neinu leyti til hins verra fyrir afgreiðslu mála, en held fast við, að það geti orðið til hagsbóta fyrir iðnaðarmálin, ef í iðnaðarnefnd væru á hverjum tíma starfandi þeir menn, sem bezt eru til þess kjörnir.

Einar Árnason Ég ætla ekki að þrátta um þetta mál við hv.frsm. meiri hl. allshn., enda má ráða það af líkum, þar sem ég tel það litlu skipta, hvort frv. verður samþ. eða ekki. Hinsvegar geri ég ráð fyrir, að það verði samþ., því að menn eru oftast fúsir til þess að rétta upp hendurnar með málum eins og þessu, sem engu skipta. Hv. frsm. var að tala um, að þm. væru valdir í nefndir eftir því, hvernig þeir væru fallnir til þess að fjalla um þau mál sem hver n. fær til meðferðar. Það kann að vera, að svo sé, þegar hægt er að koma því við. En það reynist nú svo, að í flestum tilfellum er það ómögulegt, þar sem aðeins er um fáa menn að ræða til nefndastarfa; þá eru örfáir menn skipaðir í allar n., og þeir verða að skipta störfunum á milli sín, án tillits til þess, hvort þeir hafa sérstaka þekkingu á sumum flokkum málanna. Hinsvegar skal ég játa það, að ef samkomulag yrði á milli stjórnmálaflokkanna um að skipa menn í nefndir án tillits til flokksafstöðu, þá gæti þetta gengið. En ég geri nú ráð fyrir, að þm. verði svo hlálegir hér á eftir sem hingað til að kjósa í nefndir eftir flokkum, og þá er alls ekki hægt að skipta mönnum í nefndir þannig, að hver þm. fjalli um þau mál, sem hann kann að hafa einhverja sérþekkingu á - Annars dettur mér ekki í hug að karpa um þetta frv. Það er of lítilfjörlegt til þess.

Jakob: Möller: Ég get ekki verið sammála hv. 2. þm. Eyf. um, að sú iðnaðarnefnd, sem hér er gert ráð fyrir með þessu frv. verði þýðingarlaus. Ég álít, að það hafi talsverða þýðingu fyrir iðnaðarmenn að geta snúið sér með sín mál til ákveðinnar n. í þinginu, mál, sem þeir þurfa að fá framgengt. Nú er fyrirkomulagið í þessum efnum þannig, að iðnaðarmenn hafa fullkominn félagsskap um sín mál, og hafa þeir á þann hátt skilyrði til þess að skipuleggja þau og bera fram, en þá vantar á Alþingi aðila til þess að veita viðtöku þeirra erindum, Verða iðnaðarmenn því að ganga frá einum til annars og róa í hinn og þennan af þingmönnum, í stað þess, að ef skipuð væri sérstök iðnaðarnefnd þá gætu þeir snúið sér beint til hennar. Þess vegna er ég ekki í vafa um, að slík n. gæti komið að verulegu gagni. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því, að það eru önnur mál á Alþingi, sem ekki er síður ástæða til, að sérstök n. fjalli um en það eru verzlunarmálin. Ég álít að verzlunarstéttin eigi fullan rétt á því, enda er það nú svo, að aðalatvinnuvegir Íslendinga eru landbúnaður, sjávarútvegur, iðnaður og verzlun, og væri eðlilegt, að hver þeirra hefði sérstaka n. í þinginu. En þó gæti komið til mála og farið vel á því, að skipuð yrði ein sameiginleg fastanefnd fyrir iðnaðar- og verzlunarmál fyrst um sinn. Iðnaðarnefnd hefði ef til vill fremur lítið verkefni, en ef verzlunarmálum væri líka vísað til hennar þá hefði hún meira að starfa, en jafnframt mundi því létt af öðrum nefndum. Verzlunarmálum hefir hingað til verið vísað til fjhn., en hinsvegar er margt skylt með iðnaðar- og verzlunarmálum, og gætu þau þess vegna verið í sömu n. Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. verði samþ. til 3. umr., og vil ég því beina því til hv.allshn. að athuga til 3. umr., hvort hún geti. ekki fallizt á að víkka starfssvið iðnaðannefndar þannig, að hún fái verzlunarmál til meðferðar.

Flm. (Einar Arnórsson) Eftir gildandi lögum á bæjarstj. Rvíkur að velja 4–6 menn til að sitja í sáttanefnd. Þessi lög eru frá 1795. Svo eiga borgarar að kjósa 2 af þessum 4 mönnum til að sitja í sáttanefnd. En af öllum þeim, sem á kjörskrá eru, kjósa venjulega ekki nema 70–80 menn. Þetta skipulag svarar illa kostnaði. Það er þess vegna, sem bæjarstj. fer fram á, að þessu skipulagi verði breytt, þannig að bæjarstj. sjálf kjósi sáttanefndarmenn: Það ætti ekki að vera meiri hætta á að láta bæjarstj. kjósa þessa menn í nefnd heldur en í niðurjöfnunarnefnd. Ég vænti því, að d. lofi þessu litla máli að ganga fram, og leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til allshn.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. hefir áður legið fyrir þinginu, en náði þá ekki afgreiðslu. Það er flutt samkv. ósk bæjarstj. Vestmannaeyja og miðar að því að tryggja gjöld af lestum og uppsátursgjöld af vélbátum og öðrum skipum í 2 ár eftir gjalddaga fyrir öllum veðkröfum í skipum og bátum, samhliða vita- og lestagjaldi til ríkissjóðs. Þetta sætti mótmælum hjá Fiskveiðasjóði Íslands, sem leit svo á, að bátar væru ekki eins veðhæfir hvað lán snerti, ef þessi kvöð fylgdi þeim. En bæði er það, að veðhæfi ætti ekki að skerða mjög fyrir kvöð, sem höfninni er nauðsynleg, ef tryggur og öruggur aðgangur er að þessum lestagjöldum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira, en legg til, að frv. verið vísað til sjútvn.

Sveinn Ólafsson Það vill svo til, að hv.frsm. þessa frv. er ekki hér viðstaddur, og verð ég því að hlaupa í skörð fyrir hann við þessa 1. umr. Eins og frv. og grg. þess ber með sér, er það borið fram eftir tilmælum dómsmrn. Ég þykist vita, að flestir ef ekki allir hv.þdm. hafi þegar kynnt sér það. Sú breyt., sem með frv. er lagt til, að gerð verði á 3. gr. varðskipalaganna frá 1928, lýtur að því að gera ákvæði nefndrar gr. skýrari, án þess að raska að nokkru verulegu efni gr. Þó gert sé ennþá ráð fyrir því, að ráðningartími yfirmanna skipanna eftir frv. verði eftirleiðis 6 ár eins og er í 1. frá 1928, þá er það ákvæði ekki bundið eftir frv. eins og í lögunum. Það hefir sýnt sig af reynslunni, að það ákvæði, að gera 6 ára ráðningarsamninga, hefir komið sér illa, og getur það einnig í framtíðinni valdið óþægindum. Önnur aðalbreyt., sem frv. gerir ráð fyrir, er heimild til þess að búa varðskip landsins björgunartækjum. Um það er enginn stafur í 1. frá 1928. Samt sem áður hafa skipin, og þá sérstaklega eitt þeirra, verið búin fullkomnum björgunartækjum og hefir það verið gert eftir öðrum heimildum, en nú þykir réttara og er eðlilegra, að fyrirmæli um þetta séu einmitt í varðskipalögunum. Þriðja breyt. er í þá átt, að varðskipin þurfi ekki að hlíta sömu reglum um skiptingu björgunarlauna og gilda um önnur skip eftir sjólögum, heldur sé nálgazt þær reglur, er annarsstaðar gilda um regluleg björgunarskip. Það er ljóst, að þegar varðskipin eru búin fullkomnum björgunartækjum eins og t. d. Ægir, þá er það ekki eðlilegt, að þau hlíti sömu reglum um björgun og önnur skip, sem ekki hafa slík tæki, og hafa sig því í meiri hættu. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta frv. að þessu sinni. Vænti ég, að hv.frsm. verði viðstaddur þegar það verður tekið til 2. umr., og mun hann þá taka nánar fram, hvað fyrir honum vakir í þessu máli.

Jón Þorláksson Þetta frv. um verðtoll af tóbaksvörum skilst mér að muni vera borið fram til þess að reyna að bæta upp þá rýrnun á tekjum ríkissjóðs, sem er fyrirsjáanleg afleiðing af l. um einkasölu á tóbaki, sem samþ. voru á síðasta þingi. Ég lýsti því þá, hvers vegna ég væri á móti þeim lögum, og var það fyrst og fremst vegna fjárhags ríkissjóðs, því að reynslan hafði sýnt, að innflutningur af þeim tóbaksvörum, sem tollur er greiddur af, var minni meðan fyrrv. tóbakseinkasala stóð yfir en bæði fyrir og eftir. Ég gekk að því vísu að sama mundi niðurstaðan enn verða. Og frá 1. í sumar var svo gengið með samkomulagi milli framsóknar- og jafnaðarmanna, að ríkissjóður átti engar tekjur að fá af verzlunarhagnaði einkasölunnar. Þá var á það bent, að með þessu móti mundu tekjur ríkissjóðs af tóbaksinnflutningi minnka sem svaraði þeirri lækkun á tolltekjum, sem kæmi af minnkandi innflutningi. Ég viðurkenni þörfina fyrir að bæta úr þeirri missmíði, sem 1. um tóbakseinkasöluna voru, en það væri gert á einfaldastan og beztan máta með því að fella l. hreinlega úr gildi. - Öllum tóbaksneytendum ber saman um það, að verð á tóbaki hafi hækkað síðan einkasalan tók til starfa. En það er dálítið hættuleg leið að hækka vöruna í verði, ef tekið er tillit til tekna ríkissjóðs. Með því móti minnkar neyzlan, og þá tolltekjurnar um leið, en ríkissjóður fær engan ágóða af verðhækkuninni. Afleiðingin verður tekjurýrnun fyrir ríkissjóð. Og ég álit það ófæra leið að bæta upp þessa tekjurýrnun með því að hækka enn toll af tóbaksvörum. Það er nú svo komið, að tollur af tóbaksvörum nemur næstum eins hárri upphæð og andvirði alls innflutts tóbaks samkv. verzlunarskýrslum. Ég hefi sagt það áður, og ég er jafnsannfærður um það enn, að tollhækkun undir einkasölufyrirkomulagi er ekki ráðið til þess að auka tekjur ríkissjóðs, heldur dregur aðeins ú neyzlu tóbaks og rýrir þannig tekjurnar. Ég mun þess vegna ekki sjá mér fært að greiða þessu frv. meðatkv.

Forseti. (GÓ): Sökum þess að hæstv. fjmrh. er veikur og getur ekki mætt á fundum, tek ég málið út af dagskrá, og verður umr. frestað.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég ætla að segja aðeins mjög lítið við þessa 1. umr., í því trausti, að umr. verði ekki um frv. á þessum fundi, en að hv. d. afgr. það til nefndar. Þetta frv. hefir verið til umr. á tveimur síðustu þingum og hefir valdið allmiklum ágreiningi. Ég skal taka það fram, að fyrir Reykjavík og suðvesturlandsundirlendið er hin sama þörf og nauðsyn á lausn þessa máls og verið hefir. Og það hefir ekki verið fundin önnur leið í þessu efni en sit, er felst í þessu frv. um virkjun Efra-Sogsins, og því er frv. nú flutt óbreytt frá því, sem það var á tveimur síðustu þingum. Ég vil þó sérstaklega geta eins, er gerzt hefir í málinu síðan í sumar, að við rannsókn,, er framkvæmd hefir verið um kostnaðarhlið verksins, hefir það komið í ljós, að framkvæmd þess verður allmiklu ódýrari en ætlað var í fyrstu. Mun það sennilega muna um 2–3 millj. kr., sem kostnaðurinn ætti að verða minni. En þetta gerir það að verkum, að málið lítur miklu öðruvísi út en áður. - Vil ég svo óska, að málinu verði án frekari umr. vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Eins og sjá má af grg. frv., þá er það flutt að tilmælum ýmsra starfsmanna varðskipa landsins. Þeir una því illa, að aðrar reglur gildi um kaup þeirra og ráðningarkjör en almennt gilda samkv. sjómannalögunum fyrir skipverja á verzlunarskipum. Einstakar greinar tel ég ekki horf á að skýra frekar en gert er í grg. frv., en vil þó drepa á efni 6. gr. laganna, sem lagt er til, að falli niður. Ákvæði þessarar greinar mælir svo fyrir, að skipverjum sé harðbannað, eins og embættismönnum, að gera verkfall, að viðlögðum stórum refsingum. Við Alþflm. höfum jafnan barizt gegn slíkum verkfallsbönnum, hvort sem embættismenn ríkisins eða aðrir eiga hlut að máli. Og enn fráleitara er þó að setja slík ákvæði í varðskipalögin. Ég skal geta þess, að eftir að þetta frv. var lagt fram, er annað frv. fram komið um svipað efni. Eru þar ákvæði, sem ég tel rétt, að tekin séu í lög. Það er um skiptingu björgunarlauna, en ég tel þó, að skiptingin ætti önnur að vera en frv. gerir ráð fyrir. - Ég skal svo ekki hafa þessa framsögu lengri, en legg til, að málinu verði vísað til sjútvn.