Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jakob Möller) Jeg hefi leyft mjer að taka upp og bera hjer fram frv. það, sem hv.þm. Snæf. (HSteins) flutti í hv.Ed. á síðasta þingi. Það var þá afgr. frá Ed., að vísu allmikið breytt, en náði ekki fram að ganga þessari hv. deild. Það var þó játað af öllum, að brýn nauðsyn væri að bæta kjör yfirsetukvenna að einhverju leyti, en til bráðabirgða var það ráð tekið, að skora á ríkisstjórnina að greiða dýrtíðaruppbót að sínum hluta af launum þeirra, og á sýslunefndir og bæjarstjórnir að gera slíkt hið sama að sínum hluta. Auðvitað var þessi afgreiðsla málsins ófullnægjandi og gat ekki orðið nema bráðabirgðaráðstöfun. Og þess vegna vænti jeg, að hv.þdm. taki mjer það ekki illa upp, að jeg hefi nú tekið málið upp á ný. Og það því síður sem fullyrða má, að það hafi nú þegar komið í ljós, að þessi ráðstöfun hv. deildar á síðasta þingi hafi ekki náð tilgangi sínum, þar sem dýrtíðaruppbótin, sem ætlast var til, að yfirsetukonurnar fengi, mun alls ekki hafa verið greidd alstaðar af hálfu sýslunefndanna, og þannig er sýnt, að þessu verður að skipa með lögum. En að öðru leyti hefir þessi ráðstöfun líka reynst ófullnægjandi, því að engar horfur eru á því, að hún muni verða til þess að ráða bót á því böli, sem henni var ætlað, sem sje vöntuninni á yfirsetukonunum. Því að fullyrða má, að þeim hjeruðum fari fjölgandi, sem yfirsetukonur vantar í, og aðsóknin að yfirsetukvennaskólanum fer enn minkandi. Eru nú á honum 5 stúlkur, en talið að þurfi að vera 12 á ári, svo að þörfinni verði fullnægt. Og nú sverfur jafnvel svo að, að því er einn prófessorinn í læknadeild háskólans skýrir frá, að stjórnin hefir neyðst til að skipa gersamlega ólærðar yfirsetukonur í sum hjeruðin. En með því fullyrði jeg, að við sjeum komnir á hættulega afturfararhraut. Þó að einhver kunni að segja, að betra sje að veifa röngu trje en öngu, þá hygg jeg samt, að menn mundu kippast við, ef þeir heyrðu, að farið væri að skipa ólærða skottulækna sem fullgilda hjeraðslækna. En á þessu tvennu er í raun og veru ekki verulegur munur. Heilbrigðismálin eru vafalaust mikilsverðustu mál þjóðarinnar. Og Alþingi hefir líka lagt mikla rækt við þau. Því verður ekki neitað. En þessi grein þeirra hefir orðið útundan að nokkru leyti. Að vísu hafa kröfurnar, sem gerðar eru til kunnáttu ljósmæðra, verið auknar og þeim gert að skyldu að verja meiri tíma til náms. En þess hefir ekki verið gætt, að jafnframt væri óhjákvæmilegt að gera stöður þeirra eftirsóknarverðari, kjörin betri. Og afleiðingin verður sú, að engar ljósmæður fást, sem fullnægja kröfunum, og nota verður í þeirra stað algerlega ólærðar konur, eins og fyrir áratugum síðan. En ef við kjósum heldur að hörfa aftur um áratugi í þessu efni, heldur en að bera óhjákvæmilegan kostnað af þeim framförum, sem stofnað er til með aukinni ljósmæðramentun, þá verðum við líka að horfast í augu við afleiðingarnar af því, sem óhjákvæmilega verða þær, að við færumst nær því ástandi, sem var fyrir áratugum síðan, sem lýsti sjer í margfalt meiri ungbarnadauða og sængurkvennadauða en við höfum haft við að búa hin síðari árin. Það stoðar ekkert að berja höfðinu við steininn í þessu efni og segja, að ljósmæðurnar geti stundað aðra atvinnu að svo og svo miklu leyti, og þess vegna geti þær komist af með lægri laun. Ljósmæður fást ekki fyrir þau laun, sem þeim eru nú ákveðin, og ljósmæðralausum hjeruðum fer fjölgandi ár frá ári, ef ekki verður úr þessu bætt - eða þá, að í þau verður að skipa ólærðar konur, sem ekki þekkja neitt til einföldustu varúðarráðstafana við barnsburð. Og þó er sannleikurinn sá, að í stað þess að slaka til á kröfunum, ætti einmitt að herða á þeim. Það ætti að krefjast meiri mentunar af yfirsetukonunum en gert er, þótt það hefði í för með sjer enn hærri launakröfur. Og í stað þess að neyða þær með lágum launum til þess að binda sig sem mest við önnur störf, ætti einmitt að hvetja þær til þess með hærri launum að gefa sig að sem mestu leyti við ljósmóðurstörfunum, þannig, að þær t. d. gætu verið óhindrað nægilega lengi hjá hverri sængurkonu, eftir því sem á stendur. Jeg hefi ekki gert það að umtalsefni, hverja sanngirniskröfu ljósmæðurnar eigi til hærri launa en þær fá nú. Í því efni nægir fullkomlega að vísa til greinargerðar, sem frv. fylgir, sem er kaflar úr brjefi frá „Ljósmæðrafjelagi Íslands“ til Alþingis, og jeg efast ekki um, að hv.þm. hafi lesið með athygli. Það er líka í raun og veru viðurkent af öllum, að kröfur ljósmæðranna sjeu á fullri sanngirni bygðar. Aðeins er um það deilt, hvað frekast sje unt að pína þær til að láta sjer lynda. Og það, að núverandi launakjör þeirra sjeu óhæfilega lág og ósanngjörn, er líka þegar ljóst af því, að ljósmæður fást ekki í hjeruðin, að stúlkur vilja ekki nema ljósmóðurfræði, eða leggja það starf fyrir sig, af því að þær eiga jafnvel algerlega ólærðar kost á betri kjörum við hvaða önnur störf, sem vera skal. En það er nú einu sinni svona, að hvorki karlar nje konur fást alment til þess að vinna erfið og ábyrgðamikil störf fyrir minni laun en unt er að fá fyrir önnur störf vandaminni, aðeins heiðursins vegna eða af eintómum mannkærleika. Launin verða að samsvara kröfunum. Það hefir verið haft á móti þessu máli, að samþykt þess yrði skoðuð sem fordæmi, og þá yrði varla komist hjá því samstundis að taka upp alt launamálið, eða að minsta kosti bæta að einhverju leyti launakjör annara starfsmanna. Það kann nú að verða fullerfitt að skella algerlega skolleyrum við rjettmætum kröfum embættis- og starfsmanna landsins um bætt launakjör, hvernig svo sem fer um þetta mál. Þó er mjer það óskiljanlegt, að hv.þm. geti fundið nokkra fróun í því, að neita þessari stjett, ljósmæðrunum, um svo skýlausan rjett þeirra, sem þeir komast ekki hjá sjálfir að viðurkenna. Mjer getur jafnvel ekki betur skilist en að það sje öllu óþægilegra, að aðrir starfsmenn landsins geti bent á þetta augljósa dæmi um ósanngirni af þingsins hálfu í garð starfsmanna landsins, sem sönnun fyrir allsherjar ósanngirni, dmi, sem sannar sig sjálft svo greinilega, með því að ljósmóðurstöðurnar verða æ fleiri og fleiri, sem eru óskipaðar. - Um hvaða stjett aðra er hægt að sýna fram á hið sama? Að svo mæltu leyfi jeg mjer að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og til fjhn.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þetta er eingöngu launamál, og jeg álít rjett, að gefa hjer þær upplýsingar, að samkvæmt því sem um var talað á síðasta þingi, hefir ljósmæðrum verið greidd dýrtíðaruppbót af þeim hluta launanna, sem ríkissjóður greiðir. Þetta er talsverð launabót. Mjer er ekki kunnugt um, hvort sýsluefndir hafa greitt dýrtíðaruppbót af sínum hluta, en jeg hygg þó, að það hafi verið gert, a. m. k. sumstaðar. Jeg hefi ekki annað um þetta mál að segja en það, sem jeg sagði á síðasta þingi, nema það, að tíminn nú er enn síður til þess fallinn, að hækka laun. Kaup fer lækkandi að krónutali, og tekjur manna yfirleitt. Jeg get hugsað mjer, að þó ljósmæðralaun þyki lág nú, liði ekki mörg ár, þar til þau þykja viðunandi, í samanburði við það, sem aðrir starfsmenn landsins verða að sætta sig við. Það er ekkert að því vikið í grg. frv., hverja útgjaldaukning þetta hefði í för með sjer. Jeg skýt því til nefndarinnar, sem fær frv. til meðferðar, að hún athugi þessa hlið málsins og geri sjer hana ljósa. Um ljósmæðraekluna skal jeg ekkert segja, þar sem það heyrir ekki undir mitt ráðuneyti. En samkvæmt greiðslum, sem fram hafa farið til ljósmæðra, verður ekki sjeð, að á þeim hafi verið veruleg ekla, enda eru ekki kvartanir um það fram komnar frá landsmönnum sjálfum, heldur stjettarfjelagi ljósmæðra.

Flm. (Jakob Möller) Hæstv. ráðh. (JJ?) sagði, að þetta mál væri eingöngu launamál. Jeg mótmæli því. Þetta er í fylsta máta heilbrigðismál, og verð jeg að segja, að mjer þykir óviðkunnanlegt, að heilbrigðismálaráðherrann (MG) skuli ekki vera viðstaddur umræðurnar, ef hann er heilbrigður. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að tíminn væri síst betur fallinn nú til að hækka laun heldur en fyrra. Jeg man ekki, hve mikla áherslu hæstv. ráðh. lagði á það í fyrra, að tíminn væri óhentugur. En hjer er alls ekki farið fram á almenna launahækkun, heldur bætt kjör stjettar, sem algerlega hefir orðið útundan. Það hefir þegar verið upplýst, að ráðstöfunin, sem gerð var í fyrra, hefir ekki komið að fullu gagni. Hæstv. ráðh. (JÞ) gerði lítið úr ljósmæðraeklunni. Það var upplýst í fyrra, að ljósmæður vantaði í 30 –40 hjeruð, en hjeruðin eru alls um 200, svo það er þó alt að 1/5 þeirra laus. Mjer finst þetta talsvert athugavert, og jeg býst við, að það þætti alvarlegt ástand, ef læknahjeraðanna væri laus. Það hefir verið upplýst, að gerðar hafa verið fyrirspurnir til sýslumanna um, hve mörg yfirsetukvennaumdæmi, væru óskipuð. Aðeins 6 svör hafa borist, en hjá þeim eru samtals 14 umdæmi auð. Ef þetta er eitthvað viðlíka hjá línuni, er augljóst, að ljósmæðraekla er síst minni en í fyrra, og af aðsókninni að ljósmæðraskólanum er auðsjeð, hvert stefnir, nema ef stjórnin fer að iðka það, að skipa algerlega ólærðar yfirsetukonur í stöðurnar. En sjálfsögð afleiðing af slíkum ráðstöfunum væri aukinn ungbarna- og sængurkvennadauði. Þá sagði hæstv.forsrh. (JÞ), að kröfurnar um bætt launakjör yfirsetukvenna væru ekki komnar frá þeim hjeruðum, sem vantar ljósmæður, heldur beinlínis frá ljósmæðrum sjálfum. Þetta má vel vera. En eru ekki illar framfarir í heilbrigðismálum læknunum að þakka? Jeg veit ekki betur en að svo sje. Kröfurnar um umbætur á þeim koma ekki frá almenningi. Þar sannast hið fornkveðna: „Svo lengi má illu venjast, að gott þyki um síðir.“ Fólkið fer ekki að bera fram tillögur um endurbætur á heilbrigðismálin. Þær koma beint frá læknunum. Þeir sjá, hvar skórinn kreppir. Það er því ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að tillögur um endurbætur á þessum málum komi frá yfirsetukonunum sjálfum.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að lengja umræðurnar mikið, aðeins segja mína skoðun. Því hefir verið haldið fram, að það hafi ekki verið neinar verulegar launabætur fyrir ljósmæðrastjettina sem þeim var greitt í fyrra. En jeg býst við, að það stafi meðal annars af því, að sýslunefndir hafi alment litið svo á, að þeim bæri ekki skylda til að greiða dýrtíðaruppbót af þeim hluta launanna, sem greiddur er úr sýslusjóði. Vil jeg því skjóta því til nefndar þeirrar, sem fær málið til meðferðar, hvort ekki mundi rjett að gera sýslunefndum það að skyldu, að greiða dýrtíðaruppbót af sínum hluta, eins og ríkissjóði. Það má vel vera, að ljósmæðrastjettinni sje vanborgað að einhverju leyti, en það er síst rjettur mælikvarði fyrir því, hve mörg yfirsetukvennaumdæmi eru óveitt nú, og má í því sambandi benda á, að allmörg læknishjeruð hafa lengi verið óveitt og eru óveitt enn, enda þótt launin verði að teljast há. Jeg býst fastlega við, að háttv.flm. viti, að hin almenna óánægja, sem talað er um í greinargerð frv., er fram komin á þann hátt, að það er framkvæmdanefnd hjer í Reykjavík, sem skrifar ljósmæðrum úti á landi og leitar álits þeirra, og brýnir jafnframt fyrir þeim að gera þessar kröfur. Jafnframt er farið fram á umboð til þess að segja stöðunum lausum, gangi Alþingi ekki að kröfunum. Það er því ekki málaleitun hinna óánægðu út á landi, sem hjer er um að ræða. Það sem mjer þykir lakast í þessu máli er það, að ljósmæðranemendur verða að hafa töluverðan kostnað af dvöl sinni hjer. Það er nefnilega afturför frá því, sem áður var, því jeg man ekki betur en að áður væri námið þeim kostnaðarlaust. Til þess að bæta þeim þetta upp, mundi jeg fús að ljá mitt liðsinni. Annars get jeg tekið undir með hæstv.forsrh. (JÞ), að það virðist lítið samræmi í því, að fara að taka þessi laun út úr og hækka þau, einmitt þegar öll önnur laun lækka, auk þess sem launalög þessarar stjettar eru sett fyrir aðeins fáum árum. Athugi maður þau ákvæði þessa frv., er við koma eftirlaunum, þá er bersýnilegt, að þau eru miklu betri, með tilliti til launaupphæðarinnar, en aðrir embættismenn mega eiga von á. Annars held jeg, að það sje ekki rjett hjá hv.flm. (JakM), að það sje mikil óánægja út um land út af launum yfirsetukvenna. Því væri svo, hefðu áreiðanlega fleiri en 6 sýslumenn landsins svarað fyrirspurnunum. En það liggur beint við, að draga þá ályktun af því, að ekki vanti yfirsetukonur nema í þessar sex sýslur, og þó að litlu leyti. Jeg mun svo á þessu stigi málsins ekki rísa frekar á móti því. Og tel jeg rjett, að það sje athugað í nefnd. Væri þá vel, að nefndin athugaði, hvort ekki væri hægt að kippa því í gamla horfið, að því leyti, að nemendur fengju kostnaðinn af dvöl sinni við námið endurgreiddan, eins og áður var. Ef svo yrði, hygg jeg, að leiða myndi til betra samkomulags.

Flm. (Jakob Möller) Jeg hefi ekki ástæðu til að svara hv.þm. Barð. (HK) mörgum orðum; hann tók ekki svo illa í málið, að þess sje beinlínis þörf. Háttv. þm. viðurkendi, að ráðstafanir þessarar deildar í fyrra hefðu ekki komið að tilætluðum notum, því að sýslufjelögin mundu yfirleitt ekki hafa talið sjer skylt að greiða dýrtíðaruppbót af sínum hluta launanna, og vildi bæta úr því á þann hátt, að fela nefnd þeirri, sem fær málið til meðferðar, að gera sýslufjelögunum skylt að greiða dýrtíðaruppbót að sínu leyti af laununum. En það er alls ekki hægt á þann hátt, því að hvorki stjórnin nje þessi hv. deild hafa vald til slíks; til þess þarf lög frá Alþingi. Þá vildi hann ekki gera mikið úr ljósmæðraskortinum, og hjelt því fram, að hann myndi síst stafa af of lágum launum, og studdi mál sitt með því, að mörg læknishjeruð væru óveitt eða læknislaus, enda þótt launin væru góð. En þetta er bara út í loftið hjá háttv.þm. Laus læknishjeruð eru ekki nærri eins mörg og laus yfirsetukvennaumdæmi, og það stendur í beinu sambandi við launakjörin. Laun lækna eru líka fólgin í aukavinnu, því að þangað sem lítill „praxis“ er, fást læknar ógjarnan, enda þótt föstu launin sjeu sæmileg. Þá skildist mjer hv.þm. (HK) vilja draga úr því, að hjer væri um mikla óánægju að ræða meðal ljósmæðra, og vildi gefa í skyn, að stjórn Ljósmæðrafjelagsins rjeri undir og fengi ljósmæðurnar úti á landi til þess að samþykkja launakröfurnar. En ætli þá, að það geti ekki verið, að Ljósmæðrafjelagið hafi í höndum þau gögn, sem ekki verður í móti mælt, að óveittum yfirsetukvennaumdæmum fjölgar, að námsmeyjum við ljósmæðraskólann fækkar og að farið er að skipa ólærðar ljósmæður í umdæmin. Hjer stefnir því beint til hins fyrra ástands: aukins dauða sængurkvenna og barna. - Þökk sje því Ljósmæðrafjelaginu fyrir að hreyfa þessu máli.

Hákon Kristófersson Jeg hjelt satt að segja, að orðum mínum hefði verið svo í hóf stilt, að ekki hefði verið ástæða til, að þau kostuðu svona mikinn hávaða hjá háttv. 1. þm. Reykv. (JakM). Jeg held að það hafi ekki verið rjett hjá þessum hv.þm., að sveigja svo mjög að hinum gömlu, góðu, ólærðu ljósmæðrum, sem áður þjónuðu, því að jeg hygg, að þær hafi margar hverjar ekkert staðið ver í stöðu sinni en þær lærðu nú á dögum.

So-o-o?

. Já, so-o-o! Jeg frábið allar aðdróttanir að hinum góðu gömlu konum. Annars veit jeg vel, að þungamiðja þessa uppvaknings er hjer í Reykjavík, eins og um allar launakröfur, þær byrja hjer, og eru svo blásnar út um alt land hjeðan. Þá sagði þessi háttv.þm., að hin mörgu óskipuðu læknishjeruð sönnuðu ekkert annað en slæm launakjör. En mjer finst þau sanna annað meira, að landið hafi ekki efni á að borga læknum sínum og ýmsum öðrum starfsmönnum, eins og þeir geta unnið sjer inn í fjölmennum bæjum, ef duglegir eru. Annars má ekki gleyma því, að litlu og fámennu læknishjeruðin úti á landi eru betur launuð en hin stóru og fjölmennu. Þá taldi hann ekki sambærilegt, að bera saman óveitt læknishjeruð og yfirsetukvenna, því aðeins væru örfá læknishjeruð óveitt, ef þá nokkur væru, en fjöldi yfirsetukvennaumdæma. Sje þetta þannig, þá hefir það breyst mjög alveg nú á síðustu tímum, því að þegar Reykhólahjerað var óveitt, átti jeg tal um þetta við landlækni, og taldi hann þá óveitt 5–6 hjeruð. Háttv. flm. (JakM) hristir höfuðuð. Hann má það, því að vel má vera, að það hristist svo til í því, að hann muni, hve mörg óveittu læknishjeruðin eru, því hann brast alveg minni til þess að skýra frá því áðan. Eins og jeg tók fram áðan, ætla jeg ekki að sýna málinu neina sjerstaka óvild á þessu stigi; vil bara halda fast við, að það sje athugað í nefnd, hvort sýslusjóðirnir í raun og veru sjeu færir um efnalega að bæta þeim bagga við sig, að greiða dýrtíðaruppbót af sínum hluta launanna. Að endingu vil jeg segja: lof sje Ljósmæðrafjelaginu fyrir að bera svo mjög fyrir brjósti hag kynsystra sinna út á landi, sem lýsir sjer í frv. þessu.!!

Flm. (Jakob Möller) Jeg ætla ekki að tala öllu meira við háttv.þm. Barð. (HK), því að þess gerist ekki þörf. Aðeins vil jeg mótmæla því, að jeg hafi verið að áfellast hinar gömlu góðu konur, sem áður gegndu ólærðar ljósmæðrastörfum  Um það, hversu mörg læknishjeruð eru læknislaus hjer á landi, þá vil jeg taka það fram, að mjer er ekki kunnugt, að það sje eitt einasta, því að jeg tel ekki, þó að óskipað sje í eitt eða tvö hjeruð, sem umsækjendur eru um, og því aðeins nokkra daga um að ræða, þangað til í þau verður skipaður læknir. Jeg man vel, að það var lengi erfiðast að fá lækni í Reykhólahjerað, en hann er þó kominn þangað nú. Það getur þó ekki komið til mála neinn samanburður á óveittum læknishjeruðum og yfirsetukvennaumdæmum.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eins og öllum er kunnugt, hefir atvinnulíf þjóðarinnar breyst allmjög hin síðari ár. Nýjar atvinnugreinar hafa komið upp og sumar þær gömlu gerbreyst, eins og t. d. sjávarútvegurinn. Þess er því ekki að vænta, að sú atvinnulöggjöf, sem sett var áður en þessar miklu breytingar áttu sjer stað, eigi nú við lengur. Þó er það svo, að við búum enn þá við lög um þessi efni, sem sett voru áður. Eru þau því orðin úrelt og eiga ekki við lengur. Í till. þessari á þskj. 57, sem jeg hefi leyft mjer að flytja ásamt háttv.þm. Dal. (JG), er stungið upp á því að skora á stjórnina að endurskoða úrelta löggjöf um atvinnumál, sem ekki á við lengur. Fyrsti liður till. er um það, að vinnuhjúatilskipunin frá 20. jan. 1866 verði endurskoðuð. Hún er nú orðin rúmlega 60 ára, og þó að öll ákvæði hennar gildi ekki nú, þá er hún þó enn að mestu leyti gildandi. Þegar tilskipun þessi var sett, þá voru hjer alt aðrir tímar en nú; kaupstaðirnir voru þá varla annað en nafnið, samanborið við það, sem þeir eru nú. Stórútgerðin, sem hefir breytt atvinnuháttum þjóðarinnar meira en nokkuð annað, og ýmsir fleiri atvinnuvegir, sem þá voru óþektir, hafa komið upp síðar. Þá var högum svo háttað hjer á landi, að alþýðumenn, sem ekki gátu tekið jörð til ábúðar, áttu ekki nema um tvo kosti að velja, annaðhvort að gerast vistráðið árshjú, eða þá að verða flækingar. Í samræmi við þetta ástand var svo vinnuhjúatilskipunin sett. Eins og þá stóð á gat vistarbandið verið eðlilegt og jafnvel nauðsynlegt, til þess að koma í veg fyrir flæking og aðra óreglu. En tímarnir eru orðnir alt aðrir nú, og vinnuhjúatilskipunin, sem bygð var á þessu gamla ástandi, getur ekki átt við lengur, enda hygg jeg, að óvíða sje eftir henni farið. Það er svo um öll lög, sem eru á eftir tímanum, að menn hætta að fara eftir þeim. Í öðrum lið þessarar till. er farið fram á það, að lögin frá 1907, um lausamenn, húsmenn og þurrabúðarmenn, verði endurskoðuð. Þessi lög eru að vísu ekki nema 20 ára, en þó má segja um þau líkt og vinnuhjúatilskipunina, að þau sjeu úrelt orðin og eigi ekki við lengur. Það er ekki heldur lengur farið eftir þeim, enda ekki hægt að framfylgja þeim. Samkv. þeim lögum er svo til ætlast, að lausamenn kaupi leyfisbrjef. Gjaldið er að vísu ekki hátt, en það mun vera hreinasta undantekning, ef nokkur kaupir slíkt brjef. Og þótt sýslumenn spyrji um ólöglega lausamenn á manntalsþingum, þá hygg jeg, að ekki sje verið að rekast í því að ákæra þá, þó til sjeu. Þetta sýnir, að þessi löggjöf er ekki í samræmi við líf þjóðarinnar. Þótt við flm. þessarar till. teljum þörf á að endurskoða þau lög, sem nefnd eru þar, og þó við teljum rjett að afnema vistarbandið og önnur slík ákvæði löngu horfins tíma, vegna þess að þau eru bæði órjettlát og óframkvæmanleg, þá er samt ekki svo að skilja, að við viljum losa um öll bönd, svo menn geti lifað og látið eins og þeim sýnist og skotið sjer undan að inna af hendi skyldur sínar við þjóðfjelagið og sveitar- eða bæjarfjelagið. Og við teljum, að ekki megi gera minni kröfur í þessu efni en þær, að hver maður verði að eiga lögheimili og þar með hafa ákveðnar skyldur gagnvert sínu sveitar- eða bæjarfjelagi. Einnig þurfa að vera til ákvæði um, hvar hægt sje að ganga að mönnum til uppfyllingar slíkum skyldum. í núgildandi lögum, vinnuhjúatilskipuninni og lögunum frá 1907, er að vísu svo ákveðið, að hver maður sje skyldur til þess að eiga lögheimili, en það er svo ótryggilega um þessi ákvæði búið, að hægt er að skjóta sjer undan þeim. Okkur flm. er beinlínis kunnugt um það, að til eru menn, sem fara landshornanna á milli og eiga hvergi neitt fast heimili. Slíkir menn sleppa oft algerlega við að greiða gjöld til sveitarsjóða. Þetta er að fara í vöxt og mun enn aukast vegna útsvarslaganna, sem sett voru í fyrra, þar sem svo er ákveðið, að útsvar skuli lagt á mann þar, sem hann á heima. Það er að vísu heimilt eftir þeim lögum að leggja útsvar á mann þar, sem hann er staddur þegar niðurjöfnun fer fram, ef ekki er kunnugt um heimili hans. En það mun vera til, að slíkir menn segjast eiga heimili í annari sveit og það sje tekið trúanlegt. Er mjer beint kunnugt um, að menn hafa af þessum ástæðum skotið sjer undan að greiða útsvar. Þá eru og önnur vandræði, sem stafa af því, að menn eru heimilislausir, en það eru mál út af sveitfesti þurfalinga. Jeg hefi heyrt, að það hafi komið fyrir, að þurfalingur, sem var búinn að dvelja 20 ár í Reykjavík, var dæmdur á sveit í Mýrasýslu, af því að það varð ekki sannað, að hann hefði haft heimili hjer, þó hann hefði dvalist hjer. Við flm. teljum nauðsynlegt að lögbjóða, að menn skuli eiga lögheimili, og jafnframt ákveðna skilgreiningu á því, hvað sje að eiga heimili. Þó margt sje auðvitað úrelt orðið í þeim lögum, sem í till. er stungið upp á að endurskoða, þá leggjum við flm. hennar þó höfuðáhersluna á það, að ákvæði laganna um skyldu manna til að eiga lögheimili verði gerð ákveðnari og gleggri, og er það höfuðtilgangur okkar með tveim fyrri liðum till. Þá er jeg kominn að þriðja lið till., sem fer fram á það að skora á landsstjórnina að taka til athugunar, hvort ekki sje tiltækilegt að setja lagaákvæði, er gefi sveitar- eða bæjarfjelögum rjett til að takmarka innflutning fólks, sem hætta er á að verði þeim til byrði. Hjer er farið fram á, að hugmynd, sem jeg hefi áður komið fram með, verði tekin til athugunar. Jeg flutti hana fram á þinginu 1924 og aftur 1925, þá ásamt hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 2. þm. Skagf. (JS). Á þeim þingum gerði jeg grein fyrir því, hvað fyrir mjer vekti, og þarf jeg því ekki að fara langt út í það nú. Jeg gat um það áðan, að jeg teldi tíma til kominn að afnema vistarbandið með öllu, en hjer legg jeg til, að athugað verði, hvort ekki sje tiltækilegt að taka upp bygðarleyfi í einhverri mynd. Einhverjum kynni nú kannske að finnast ósamræmi í þessu, en svo er þó ekki. Vistarbandið var þvingunarráðstöfun gagnvart einstaklingnum, en bygðarleyfið er það ekki, heldur er það varnaðarráðstöfun fyrir sveitirnar og bæjarfjelögin til þess að verjast hættu. Jeg veit það vel, að frv. um bygðarleyfi, sem jeg hefi áður flutt, hefir mætt mikilli mótspyrnu, bæði hjer á þingi og annarsstaðar. Einkum hafa menn fært þau rök gegn því, að í því væri fólgið ófrelsi, það væri þvingunarráðstöfun. En sömu menn hafa þó viljað takmarka rjett útlendinga til þess að njóta rjettinda hjer. En jeg vil nú halda því fram, að það sje stigmunur, en ekki eðlismunur, að þjóðirnar takmarka innflutning útlendinga og að sveitirnar hefðu rjett til að takmarka innflutning til sín. Þetta er að vísu stór stigmunur, en samt ekki eðlismunur. Hvorttveggja getur verið nauðsynleg varnarráðstöfun. Jeg skal nú ganga inn á það, að lög um bygðarleyfi sje neyðarúrræði, en það er þó nauðsynlegt, nema ef fyrirkomulagi fátækraframfærslunnar yrði gerbreytt. Í stjórnarskránni er það tekið fram, að hver sá, sem ekki getur sjeð fyrir sjer sjálfur, skuli eiga rjett á styrk úr almennum sjóði. En þjóðfjelagið leggur svo þessa byrði á hin einstöku sveitar- og bæjarfjelög, og kemur hún mjög misjafnlega niður. Jeg hefi ekki nein gögn í höndunum til þess að sýna þetta greinilega, en jeg vænti þess, að jeg geti það síðar í sambandi við annað mál. Meðan ríkið varpar þessari byrði á sveitar- og bæjarfjelögin, þá finst mjer þau eiga að hafa íhlutunarrjett um það, hve mikla ábyrð þau vilja taka á innflutningi aðkomufólks. Sama er að segja meðan atvinnuvegum þjóðarinnar er hagað eins skipulagslaust og nú. Það kemur oft fyrir, að á einstöku stöðum safnast fleira fólk saman en svo, að fyrir það sje næg atvinna. Þá finst mjer eðlilegt, að íbúar slíkra staða geti sett takmörk fyrir því, að aðrir komi og taki atvinnuna frá þeim. Jeg gæti hugsað mjer þá leið í bygðarleyfismálinu, að lög um þetta efni væru gefin sem heimildarlög, að sveitarfjelögunum væri heimilað að samþykkja að taka upp bygðarleyfi, ef sjerstaklega stæði á, og þyrfti leyfi stjórnarinnar í hvert sinn til slíkra samþykta. Í hittifyrra lágu fyrir þinginu mörg frv. viðvíkjandi sveitarstjórnar- og fátækramálum. Meðal þeirra var frv. um bygðarleyfi. Hjer í þessari hv. deild var samþykt till. um að skipa milliþinganefnd til þess að undirbúa öll þessi mál undir næsta þing. En í Ed. var þessu breytt á þann veg, að málunum var vísað til stjórnarinnar. Stjórnin hefir orðið við ósk Ed. bæði í fyrra og nú og lagt fyrir þingið frv. viðvíkjandi sveitarstjórnar- og fátækramálum. En í þessum frv., sem komu frá stjórninni, er ekkert frv. eða ákvæði um bygðarleyfi. Jeg vildi nú gjarna, áður en þessi till. kemur til atkvæða, fá að heyra frá stjórninni, hvort hún hafi tekið afstöðu til þessa máls og þá hverja. Ef svo væri, að stjórnin vildi ekkert sinna þessu máli, þá er ekki ástæða til þess að afgreiða þessa till. Þá væri rjettara að flytja þetta mál í frv.-formi. En jeg hefi nokkra ástæðu til að ætla, að það sje af eðlilegum ástæðum, að ekkert hefir enn verið gert í málinu frá stjórnarinnar hendi, og að í því liggi engin yfirlýsing um það, að hún vilji ekki sinna því. Vona jeg að fá að heyra svar hæstv. atvrh. (MG) um það og yfirleitt um það, hvort stjórnin vill taka á móti þessari þáltill. Hjer er ekki farið fram á annað en að stjórnin taki málið til íhugunar, og vil jeg gjarna heyra af munni hæstv. ráðh. (MG), hvort hann sjer sjer ekki fært að verða við þeim tilmælum.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg gæti fyrir mitt leyti greitt atkv. með tveim fyrri liðum þessarar till., en þriðja liðnum er jeg algerlega andvígur. - Að vísu er varla hægt að búast við miklum umbótatillögum, þó að hæstv. stjórn fari að athuga þau mál, sem upp eru talin í fyrri liðum till., en þó er ekki alveg óhugsandi, að eitthvað gott kynni að slæðast með. En verði farið að samþykkja eitthvað í þá átt, sem þriðji liðurinn fer fram á, væri það beint til hins verra. Það má kallast gleðiefni, að hv.flm. (BSt) hefir nokkuð hopað á hæl í þessu máli, frá því sem verið hefir á fyrri þingum. Nú á aðeins að skora á stjórnina að athuga málið, í stað þess að undanfarið hefir hv.þm. (BSt) viljað setja um það bein lagafyrirmæli. Þó var það auðheyrt, að hann bjóst við, að farin yrði sú leið í málinu, sem hann áður hefir haldið fram. En frv. hans á undanförnum þingum hafa ekki mætt neinum óskapafögnuði. Hjer á þinginu hafa þau sofnað sætt, og enginn efi er á því, að þau hafa mætt meiri mótstöðu en fylgi úti um land. Er þetta engin furða, því að eftir till.hv.þm. (BSt) eiga sveitar- og bæjarstjórnir að ráða því, hvort menn megi setjast að í umdæmi þeirra. Gætu þær þá farið eftir pólitík eða eftir efnahag um það, hvort þær hleyptu mönnum inn í sveitina eða bæinn. Fátækum mönnum yrði alstaðar varnað inngöngu, og yrði þannig tvennskonar „rjettur“ í landinu, eftir efnahag manna. Jeg er líka í vafa um, hvert gagn gæti orðið að slíkum lögum. Varla yrðu þau aðallega sett vegna sveitanna, því að ekki heyrist manni vera svo ógurlegt aðstreymi af fólki þangað, að stemma þurfi stigu fyrir það með lagasetningu. Mun því mega gera ráð fyrir, að þeim sje aðallega ætlað að hefta innflutning manna í bæina. Jeg veit nú ekki til, að nokkur bæjarstjórn hafi farið fram á að fá slíka heimild. Og þó að bæjarstjórnir hefðu beðið um slíka heimild, hvað ætti þá að verða um fólkið? Þá fengi fátækur maður aldrei að flytjast þar inn, sem bjargvænlegast er, heldur yrði hann rekinn aftur með lögregluvaldi. Yrði þá ekki um annað að gera fyrir menn heldur en að flýja land eða sitja kyrrir við hin aumustu kjör og afarkosti. Engin hætta er á því, sem hampað hefir verið, að menn mundu þyrpast þangað, sem atvinnuleysið er mest. Það er almenn regla, að sje atvinnuleysi á einhverjum stað, leita menn þaðan til þess staðar, sem meiri atvinna er. Þessi þáltill. og þessi vandræðafrv. um bygðarleyfi, sem hjer hafa verið á ferð að undanförnu, stafa af því, að fátækralögin eru á eftir tímanum. Eina lausnin á þessum málum er að gera alt landið að einu framfærslufjelagi. Þó að e. t. v. sje eðlilegt að hafa einhver rjettindi bundin við búsetu í bæ eða sveit, má það ekki ganga svo langt að gera sveitirnar að ríki í ríkinu. A. m. k. eru fáir sammála bóndanum hjer á Suðurlandi, sem var óánægður við landsstjórnina og vildi, að sinn hreppur sliti öllu sambandi við Ísland. Eftir því sem samgöngur hafa batnað, hefir orðið tíðara, að fólkið flyttist fram og aftur um landið eftir atvinnunni. Jeg held, að því verði best hjálpað í þeim efnum með því að láta það óáreitt. Skorður eins og þær, sem talað er um í 3. lið tillögu þessarar, verða altaf til hins verra. Jeg vil því leyfa mjer að biðja hæstv. forseta (BSv) að bera 3. lið till. upp sjer í lagi.

Klemens Jónsson Enda þótt jeg sje ekki sjerstaklega mótfallinn þessari þáltill., er jeg í vafa um, hvort rjett muni að samþykkja hana núna. Vil jeg í því sambandi fyrst benda á, að hjer er aðeins farið fram á áskorun frá neðri deild, og er hv. efri deild því að engu leyti bundin af þeirri áskorun. og það hefir jafnvel komið fyrir, að þegar deild hefir samþykt tillögu um að láta endurskoða einhver lög, og stjórnin hefir orðið við því og borið fram frv. um efnið, þá hefir sú sama þingdeild eigi viljað fallast á að breyta neitt hinum gömlu lögum. T. d. var fyrir nokkrum árum samþ. í annari þingdeildinni þál. um að skora á stjórnina að endurskoða vinnuhjúalögin. Stjórnin tók því vel og ljet semja ítarlegt frv. til laga um efnið, sem lagt var fyrir hið háa Alþingi 1923. En þá var það felt, og aðalmótbáran gegn frv. var sú, að gamla hjúatilskipunin væri fullgóð enn. Verð jeg að segja, að það væri hart fyrir landsstjórnina að undirbúa nú á ný ítarlegt lagafrv. um þetta efni, en eiga svo á hættu, að alt sje felt á næsta þingi. Er enn þá óheppilegra að samþ.till. nú fyrir þá sök, að kosningar standa fyrir dyrum. Má búast við, að næsta þing verði að einhverju meira eða minna leyti skipað nýjum mönnum, og er það þá enn óbundnara við ályktanir þessa þings en ella. Þó að till. sjálf sje í eðli sínu rjettmæt, hygg jeg ekki rjett að samþykkja hana að þessu sinni af þessum ástæðum. Þá langar mig til að minnast ögn á 3. lið till., sem mjer virðist vera aðalatriði hennar. Verð jeg að segja, að hv.flm. hafa mikið til síns máls um bygðarleyfin. Það er kunnugt, að áður höfðu sveitarstjórnir vald til að banna mönnum að setjast að innan umdæma þeirra, og var því valdi óspart beitt, einkum þar sem aðstreymi fólks var mest, svo sem hjer í Reykjavík. Er mjer kunnugt um það af gerðabókum bæjarstjórnar frá fornum tíma, að fjölda manna var synjað bygðarleyfis, og þar á meðal ýmsum, sem síðar urðu mjög merkir menn. Var þessu svo stranglega beitt, að fram yfir 1860 þurftu jafnvel innfæddir menn að tilkynna bæjarstjórn, að þeir ætluðu að setjast að í bænum, eða jafnvel sækja um leyfi til þess. Þetta varð að vonum óvinsælt hjá þjóðinni og lyktaði með því, að um leið og vistarbandið var leyst fyrir 30 árum var þetta vald sveitarstjórna og afnumið. En síðan hafa komið fram nýjar kröfur, sem gera það vafasamt, hvort ekki þarf að taka til þessa á ný. Er það meðal annars ein af aðalkröfum verkamannaforingjanna, að jafnskjótt og einhver er kominn inn í kaupstað eða sveit, sje sveitarstjórnin skyld að sjá honum fyrir atvinnu. Nú er það svo, að eftir lögum 22. nóv. 1907, um lausamenn, húsmenn og fl., þurfa menn aðeins að skýra lögreglustjóra frá, að þeir ætli að setjast að, og sanna fyrir honum, að þeir eigi vissan bústað eitt ár að minsta kosti (10. gr. laganna). Þó er víst ekki farið of stranglega í þær sakir, því að eftir því sem jeg veit best er algengt, að menn komi hingað til bæjarins og setjist hjer að, án þess að hafa trygt sjer annan bústað en einhverja kjallaraholu í nokkrar nætur. - Ef þeir eru þá þegar orðnir lögmætir borgarar og eiga kröfu á, að bæjarstjórn sjái þeim fyrir vinnu, þá fæ jeg ekki betur sjeð en að nauðsyn sje á, að bæjarstjórn megi hafa hönd með í bagga um það, hverjir til bæjarins flytjast. Gæti það hæglega annars leitt til stórvandræða fyrir bæjarfjelagið. Hjer hefir það komið fyrir, að bæjarstjórn hefir orðið að útvega fjölda manna atvinnu, og getur það hæglega endurtekið sig, jafnvel í enn stærra stíl. Af þessum ástæðum virðist mjer rjett að samþykkja 3. lið tillögunnar, sem ekki fer fram á annað en að athuga, hvort eigi sje tiltækilegt að setja ákvæði um bygðarleyfi í lög. En þó er jeg hálfhræddur, að það komi ekki að gagni að þessu sinni að samþykkja till., af þeim ástæðum, sem jeg hefi áður talið. Væri þó fróðlegt að heyra frá hæstv. landsstjórn, hvort hún teldi sig geta undirbúið slíkt lagafrv. fyrir næsta þing.

Björn Líndal Jeg gæti nú í raun rjettri fallið frá orðinu, því að það má heita, að hv. 1. þm. Rang. (KlJ) hafi sagt alt, sem jeg ætlaði að segja. En jeg vil þó nota tækifærið til að benda hv. 4. þm. Reykv. (HjV) á, að ein öfgastefnan leiðir jafnan af annari, og er það alveg undantekningarlaus regla. Verður þá síðari villan venjulegast argari hinni fyrri. - Jeg hefi altaf verið á móti frv. þeim um bygðarleyfi, sem fram hafa komið hjer í þinginu, síðan jeg eignaðist hjer sæti, af því að mjer hafa þótt þau ganga í þveröfuga átt við þá, er jeg tel rjetta vera. En það dugir ekki að líta á þetta mál aðeins frá einni hlið, eins og hv. 4. þm. Reykv. (HjV) virðist gera. Þá er helst von um, að rjett leið verði fundin í hverju máli, ef það er skoðað hlutdrægnislaust frá öllum hliðum. En hitt leiðir aldrei til viðurkenningar sannleikans, að einblína á mál frá einni hlið, en loka augunum fyrir öllu öðru. En þetta gerir einmitt hv. 4. þm. Reykv. (HjV) í þessu máli. Vilji maður finna sannleikann í einhverju máli, er ekki nóg að skoða það frá einni hlið, því að þá er áreiðanlegt, að andstæðingarnir líta ekki heldur á það nema frá einni hlið, hinni gagnstæðu. Það er alveg rjett, sem virðist vaka fyrir fylgismönnum þessarar till., að af því getur leitt hin megnustu vandræði, að menn þyrpist saman á einn stað og geti síðan heimtað að fá þar undir eins atvinnu og það kaup, er þeim sjálfum sýnist, jafnvel þótt það nái engri sanngirni. En þessi er stefnan hjá jafnaðarmönnum hjer á landi. Einhversstaðar verður að draga takmarkalínuna. Því að varla er það ætlun hv. 4. þm. Reykv. (HjV) að veita mönnum ótakmarkaða heimild til að flykkjast til bæjarins, en reka þá síðan burtu, er þeir koma og heimta að fá atvinnu. - En það er einmitt hin gagnstæða óheillakenning hv. 4. þm. Reykv. (HjV) og annara fylgifiska hans í öfgunum. Og hún er sú, að menn eigi rjettmæta kröfu til góðrar atvinnu, fyrir almannafje, ef ekki er annars kostur, hvar sem þeim þóknast að setjast að. Það hefir komið af stað þessum fáránlegu bygðarleyfisfrumvörpum, þessum margítrekuðu tilraunum til þess að svifta menn persónulegu ferðafrelsi, miklu átakanlegar en nokkurn tíma hefir áður þekst á þessu landi. Sama stefnan kemur fram í brtt. þessa hv.þm. (HjV) við fátækralögin, að ekki megi flytja þurfaling sveitarflutningi, nema leyfi hans sjálfs komi til. Jeg hefi bent á það áður hjer á Alþingi, út í hvílíkum öfgum þetta lendir. Get jeg nú tekið sama dæmið og áður, þegar um þetta mál hefir verið rætt. Hugsum oss tvo bræður í sveit; þeir eru báðir vel vinnandi menn, en fátækir, og standa að öllu jafnt að vígi. Annar þessara bræðra flyst til Reykjavíkur, en hinn stundar búskap heima. Og einn góðan veðurdag verður bróðirinn, sem til Reykjavíkur fór, styrkþurfi og þarf að segja sig til sveitar. Er þá sanngjarnt að íþyngja bróður hans og öðrum heima í sveitinni með því að þurfa að kosta margfalt dýrara uppihald hans hjer í bænum heldur en ef hann hefði flust heim til þeirra? Ef hv. 4. þm. Reykv. (HjV) vill eigi gera ranglátan greinarmun á verkamönnum í kaupstöðum og verkamönnum í sveitum, verður hann að breyta þessari stefnu sinni, því að sjeu nokkrir sannkallaðir verkamenn til á þessu landi nú á tímum, þá eru það bændurnir. Engir verkamenn í kaupstöðum komast í námunda við það að leggja á sig eins látlausa erfiðisvinnu og þeir.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal ekki tala langt mál um þessa till. En út af orðum hv.flm. (BSt) vil jeg taka fram, að jeg álít, að stjórninni sje skylt að undirbúa hvert það lagafrv., sem Alþingi óskar. Því mundi hún sjálfsagt telja sjer skylt að koma með frv. um þetta efni fyrir næsta þing, ef till. verður samþykt. Þar fyrir getur það oft verið erfitt fyrir stjórnirnar að semja slík lagafrv., og er engan veginn víst, að þau verði eins og þingið vill. - Verð jeg því að segja, að stjórnin hefir ekkert á móti því að taka við þessari þáltill. og það því síður, sem hún er svo kurteislega orðuð, að hún fer aðeins fram á, að málið sje athugað, en heimtar ekki, að nein sjerstök ákvæði verði tekin upp í væntanlegt lagafrv. Um 3. liðinn, bygðarleyfistillögurnar, vil jeg segja það, að mjer finst mjög eðlilegt, að lög um það efni sjeu sett í sambandi við lög um heimilisfesti, eins og hjer er farið fram á. Hitt er alveg rjett, sem hv. 1. þm. Rang. (KlJ) sagði, að þau afdrif, sem vinnuhjúafrv. fekk á þingi 1923, eru ekki sjerlega hvetjandi fyrir stjórnina til að undirbúa frv. um þetta efni. En um slíkt tjáir vitanlega ekki að fást. Svar mitt er þá í stuttu máli það, að stjórnin er fús að takast á hendur það verk, sem till. leggur henni á herðar, en getur að sjálfsögðu ekki lofað, að það verði þannig af hendi leyst, að meiri hluti hv. deildar geti fallist á till. stjórnarinnar. Það kemur ekki beinlínis þessu máli við, sem hv. 4. þm. Reykv. (HjV) mintist á fátækralögin. Það mál kemur sennilega bráðum á dagskrá hjer í hv. deild, og gefst þá tækifæri að deila um það. En hitt kann jeg ekki við, að hann sje að hælast um illan undirbúning þess máls, á meðan ekki er sjeð, hvernig hv. deild tekur í það. En sæti það miklum aðfinslum hjer, þá gæti fyrst verið um að ræða, að jeg taki ákúrum frá hans hendi. Sami hv.þm. (HjV) var eitthvað að tala um það, að ekki væri rjett að hindra með lögum atvinnuleit manna til kaupstaðanna. Þetta finst mjer því undarlegra, sem jeg man ekki betur en gefin væri út nú í vetur auglýsing um að vara fólk við að sækja hingað í atvinnuleit, og mun þetta, eftir því sem jeg best veit, hafa verið gert eftir fyrirlagi þess flokks, er hann telur sig til. Virðist mjer því, að þm. sje hjer í ósamræmi við flokkinn.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Jeg get fyrir mitt leyti verið ánægður með svar hæstv. atvrh. (MG); hann virtist till. velviljaður í því formi, sem hún er fram borin. Vil jeg þakka honum undirtektirnar, en hefi svo ekki ástæðu til að segja neitt frekar út af orðum hans. Ætla jeg þá að víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Hann hóf mál sitt með því að segja um mig, að jeg hefði hopað á hæli frá því, er jeg í fyrstu hefði borið fram frv. um bygðarleyfi. En það er nú svo, að þegar maður kemst ekki þá leiðina, sem maður hafði kosið sjer, þá er að reyna aðra og nýja leið. Jeg hefi nú í þessu máli reynt frumvarpsleiðina tvisvar, en það ekki dugað. Því er það, að þetta mál er nú fram borið í þál.-formi, og það af þeirri einföldu ástæðu, að jeg tel þá leið líklegri til framgangs. Þess vegna get jeg ekki fallist á, að hjá mjer sje um undanhald að ræða í þessu máli. Það er nú líka svo, að oft er heppilegra, að mál komi frá stjórn og að hún undirbúi þau. Því er ekki nema eðlilegt, þó að við flm. reynum þál.-leiðina í þessu máli. Þá sagði hv. sami þm. (HjV), að frv. mitt hefði átt litlum fögnuði að mæta hjer á Alþingi, og er það rjett. En um hitt efast jeg, að hann fari með rjett mál, er hann segir, að það hafi mætt sömu andúðinni úti um land. Að minsta kosti get jeg frætt hann um það, að margir flokksbræður hans á Akureyri hafa hallast að þeirri hugsun, sem fólst í frv. mínu. Þá mintist hann á aðstöðu til stjórnmála í þessu sambandi og taldi, að hún mundi verða þess ráðandi, hvort maður fengi bygðarleyfi eða ekki. Úr þessari fjarstæðu hans geri jeg ekki neitt og tel óþarft að eyða frekari orðum að henni. Hann spurði líka, hvað um fólkið ætti að verða, ef það mætti ekki flytja sig neitt, og vildi halda því fram, að það yrði þá að flýja úr landi. En þetta eru öfgar hjá honum eins og ýmislegt fleira, er hann segir um þetta mál. Jeg er þess fullviss, að um bygðarleyfi yrði ekki neitað nema í ítrustu nauðsyn. En af því að slík nauðsyn getur samt verið fyrir hendi, þá þarf þessi heimild að vera til í lögum. Þá mintist sami hv.þm. (HjV) á atvinnuleysið og sagði, að fólkið mundi ekki sækja þangað, sem atvinnuleysi væri fyrir. Því er til að svara, að reynslan hefir sýnt og sannað, að fólkið fer meira eftir ástandinu eins og það var undanfarið, en athugar minna, hvernig það er á þessum eða hinum staðnum, sem það sækir til. Mjer detta í hug Vestmannaeyjar í þessu sambandi. Þar hefir verið góð atvinna undanfarin ár og fólk streymt þangað í stórum hópum, margir aðeins um stundarsakir, en þó hafa eflaust margir tekið sjer þar bólfestu, því íbúatalan hefir vaxið hröðum skrefum. Í vetur auglýsa svo verkamenn í Vestmannaeyjum, að þar sje um litla vinnu að ræða, og vara fólk við að sækja þangað í atvinnuleit. Þetta sýnir, að fljótt getur skift um og að góð atvinna undanfarið á staðnum dregur menn þrátt fyrir yfirstandandi atvinnuleysi. Það er í slíkum tilfellum sem þessum, að jeg tel bygðarleyfi heppilegt, svo hægt sje að reisa skorður við því, að fólkið flykkist saman, áður en til vandræða kemur, og steypi með því sjálfu sjer í glötun. Þá fanst honum fjarskylt að nefna ríkisborgararjett í sambandi við framfærslurjett í einstakri sveit. En jeg verð nú að telja þetta töluvert skylt, enda má segja, að sveitarfjelögin sjeu einskonar ríki í ríkinu, sem hafa sín sjermál og sína hagsmuni að verja, eins og ríkið. Það sem hv. 4. þm. Reykv. (HjV) taldi lausn á þessu máli, að ríkið taki að sjer fátækraframfærsluna, þá má vel vera, að það verði framtíðarskipulagið. Og yrði horfið að því ráði, þá hverfur þörfin til bygðarleyfislaga. Hinsvegar sje jeg ekki, að slík breyting muni komast á í náinni framtíð, og er því þörf á þessu lagaákvæði, á meðan ástandið er hið sama og nú. Út af ræðu hv. 1. þm. Rang. (KlJ) þarf jeg ekki margt að segja. Hann mælti heldur með till., en ljet þess þó hinsvegar getið, að þar sem kosningar stæðu fyrir dyrum, þá mundi ekki heppilegur tími nú til þess að samþ. slíka till. Þótt hæstv. stjórn legði fram frv. um þetta efni, gæti svo farið, að næsta þing yrði á móti því. Þetta má vel vera, enda mun hann hafa haft í huga þál. um undirbúning vinnuhjúalaga, er samþ. var á þingi 1923, en lítinn árangur hefir borið, þar sem frv. stjórnarinnar um þetta efni náði ekki samþykki 1924. En svona fer það ekki æfinlega, og mætti í því sambandi benda á, að á þinginu 1925 var stjórninni falið að endurskoða sveitarstjórnar- og fátækralöggjöfina. Sú till. hefir þó borið þann árangur, að 2 lagafrv. um þetta efni komu frá hæstv. stjórn í fyrra og náðu bæði samþ., og nú liggja önnur tvö fyrir Alþingi, sem búast má við að nái fram að ganga. En úr hinu geri jeg ekki mikið, að óheppilegra sje að samþ.till. nú, þó að nýjar kosningar sjeu fyrir dyrum og nýtt þing að meira eða minna leyti setjist hjer næst á rökstóla. Jeg hefi þá trú á mínum málstað, að jeg hefi alveg eins mikla von um, að nýkosið þing taki slíku frv. vel, og það alveg að þessu þingi ólöstuðu. Hv. þm. Ak. (BL) kallaði þessa stefnu um bygðarleyfi öfgastefnu, er gengi í ófrelsis- og íhaldsátt. En um það ætla jeg ekki að deila. Það getur vel verið, að hjer mæti öfgar öfgum. Að minsta kosti má segja með fullum rökum, að komið sje út í öfgar, hvað ríkið leyfir sjer að leggja sveitarfjelögunum þungar byrðar á herðar. Það hefir verið stefna síðari ára, að þegar þingið hefir ekki sjeð sjer fært að leggja meira á ríkið eða ríkissjóð, þá er ýmsum gjöldum slengt á bæjar- og sveitarfjelögin og það án tillits til þess, hvort þau eru fær um að bera það. Og á meðan slíku heldur áfram, er síst að furða, þó einhver verði til að fara fram á, að sveitarfjelögunum sje veittur einhver rjettur til að verja sig.

Hjeðinn Valdimarsson Það er aðeins örlítil athugasemd, er jeg vildi gera. Mjer finst satt að segja, að skörin fari að færast fullmikið upp í bekkinn, þegar á að auka svo vald bæjar- og sveitarfjelaga, að þau geti ráðið því, hvernig einstaklingar þjóðarinnar haga atvinnuleit sinni, og einnig ráðið því, hvort þurfalingur hafi kosningarrjett eða ekki, eins og kemur fram í fátækralagafrv. því, sem hæstv. stjórn leggur nú fyrir þingið. Hv. flm. (BSt) gat þess, að flokksbræður mínir á Akureyri mundu standa nærri þessari till. hans. Um það veit jeg ekkert, en get þó ímyndað mjer, að þeir muni fylgja sumum liðum hennar. En hinu trúi jeg ekki, að þeir sjeu fylgjandi ákvæðinu um bygðarleyfi. Það er vitanlega satt, að það er ekki mikið að gert, þótt einum manni sje synjað bygðarleyfis, en úr því að ekki á að beita ákvæðinu, þá er líka óþarft með öllu að hafa það í lögum. Hjer í Reykjavík er ástandið svo, að altaf flyst fjöldi manna úr bænum og í hann, svo að segja alla tíma árs og skiftir mörgum hundruðum árlega. Ef þetta bygðarleyfisákvæði kæmist í framkvæmd, þá mundi þetta falið einhverri undirnefnd bæjarstjórnar eða borgarstjóra, að hafa slíkt mál með höndum, og yrði þá algerlega komið undir geðþótta meiri hl. nefndarinnar eða borgarstjóra, hverjum synjað væri um bygðarleyfi eða ekki. Og þar sem pólitískar bylgjur rísa jafnhátt og í þessum bæ, efast jeg alls ekki um, að þess mundi gæta í framkvæmd laganna, þó að ákvæðið hljóði eitthvað á þá leið, að því skuli ekki beitt nema í ítrustu nauðsyn. Það er aðeins laglegt orðalag, sem enginn mun telja sjer skylt að fara eftir. Þá komu þeir báðir, hæstv. atvrh. (MG) og hv.flm. (BSt), með það og töldu sem rök fyrir bygðarleyfisákvæðinu, að gefin hefði verið út auglýsing í Reykjavík og Vestmannaeyjum nú í vetur um það að vara menn við að sækja til þessara staða í atvinnuleit. Þeir hefðu nú getað bætt Hafnarfirði við, því að samskonar auglýsing kom frá bæjarstjórninni þar. En jeg get ekki skilið, hvernig þeir hugsa sjer, að þetta geti talist rök fyrir þeirra málstað. Þetta er óskylt með öllu. Það er alt annað að vara menn við að sækja þangað, sem um litla eða enga atvinnu er að ræða, heldur en að banna mönnum að vera sjálfráða um atvinnuleit sína. Jeg get þakkað hv. 1. þm. Rang. (KlJ) fyrir stuðning hans við skoðun mína á þessu máli. Hann sagðist vita þess dæmi, að á meðan þessu ákvæði var beitt hefði mörgum verið synjað um bygðarleyfi, sem síðar hefðu orðið með allra merkustu mönnum landsins. Þetta sýnir best, hve ranglát slík aðflutningsbannslög mundu verða í höndum pólitískra klíku-nefnda. Þá töluðu þeir um það báðir, hv.þm. Ak. (BL) og hv. 1. þm. Rang. (KU), að menn heimtuðu strax vinnu og þeir væru hingað komnir. En þetta er fjarstæða. Eftir gildandi lögum er því miður enginn rjettur til fyrir menn að fá að vinna. Annars lýsir það best þekkingu hv.þm. Ak. (BL) á Reykjavík og atvinnu manna hjer, er hann heldur því fram, að hingað geti allir safnast, og hjer sje sú gullnáma, sem aldrei tæmist. Á hann þar víst við atvinnubætur þær, er bæjarstjórn beitti sjer fyrir í vetur. En um þær er það að segja, að þær eru aðeins notaðar handa nokkrum mönnum, sem hjer eru sveitlægir, og skiftast þeir á um vinnuna. Mun láta nærri, að einstakir menn hafi upp úr þeim sem næst 100–200 krónur yfir mestallan veturinn. Er það ekki trúlegt, að allir Íslendingar mundu safnast til Reykjavíkur til að ná sjer í slíka atvinnu! Að lokum voru það örfá orð til hæstv. atvrh. Hann gat þess í ræðu sinni, að hann mundi skoða þessa hv. deild sem einskonar æðsta dómstól í meðferð fátækramálanna. En úr því svo er, vildi jeg ráða honum til að skoða hv. deild hæstarjett í fleiri málum og leita þá einnig til hennar um traust handa sjer og stjórn sinni, því jeg veit ekki betur en að hann eða stjórnin sje í minni hluta í þessari hv. deild.

Jón Guðnason Þó að jeg kveðji mjer hljóðs, þá er það ekki vegna þess, að jeg þurfi miklu við að bæta það, sem hv. meðflm. minn (BSt) hefir sagt um þessa till. okkar. Hann hefir reifað málið vel og rækilega, og það, sem mjer þykir mest um vert, hæstv. atvrh. hefir tekið till. vel, svo að vænta má, að hæstv. stjórn verði við þeim tilmælum, sem í till. felast. En áður en þessari umr. er lokið vildi jeg nota tækifærið til þess að minnast örlítið á það atriðið, sem fyrir mjer er aðalatriðið, en það er skylda sú, sem ætlast er til, að lögð verði á menn um að eiga lögheimili. Nú er það að vísu svo, að til eru lög, sem mæla svo fyrir, að menn skuli eiga lögheimili. En þau lög eru svo ófullkomin og gölluð, að oft reynist lítt mögulegt að útvega nokkra vissu um lögheimili manna, enda er svo komið, að margir svíkjast undan þessu ákvæði laganna. Það er því mesta nauðsyn að geta búið svo um hnútana, að fyrirbyggja megi það los, sem á er orðið í þessu efni. Þegar fjöldi manna á ekkert heimili, reynist oft erfitt og stundum jafnvel ómögulegt að eltast við menn til þess að ná hjá þeim lögboðnum skyldum og sköttum, enda er mjer ekki grunlaust um, að mörgum sje ljóst, hve lögunum er ábótavant, og skjóti sjer því viljandi undan þeirri skyldu, að eiga lögheimili. Þetta hefir best komið í ljós, þegar menn hafa leitað sveitarstyrks; þá er tíðum erfitt að grafa upp, hvað lengi þeir voru á hverjum stað og hvar þeir þá eru sveitlægir, vegna þessarar óreglu, sem er á um heimilisfangið. Jeg álít því, að hjer sje um svo stórt mál að ræða, að alls ekki megi dragast lengur en orðið er að setja rækileg ákvæði um þetta efni. Og mjer hefir komið í hug, að naumast væri hægt að fyrirbyggja það los, sem á sjer stað í þessu efni, með öðru móti en því - hvað snertir sveitir að minsta kosti - að öllum væri gert að skyldu að tilkynna hreppstjórum breytingar á heimilisfangi sínu, áður en manntalsþing eru haldin að vorinu, og hreppstjórar leggi síðan fyrir sýslumenn á þingum skrá yfir allar breytingar á heimilisfangi, sem hafa orðið innan hreppsins, ásamt skrá yfir fólk, sem flytti inn í hreppinn og út úr honum. Með þessu móti yrði hægt að leita uppi heimilisfang þeirra, sem ekki eru búnir að útvega sjer það í tæka tíð og tilkynna það. Svo er eitt atriði í sambandi við þetta mál, sem einnig þyrfti að taka til athugunar. Það hefir komið fyrir - að minsta kosti í þeim sveitum, þar sem jeg þekki til - á seinni árum, að menn, sem hafa dvalið og haft alla atvinnu sína í sveit, þar sem töluverð sveitarþyngsli eru, hafa, til þess að losna við skatta og skyldur, sem á þeim hvíldu, útvegað sjer heimilisfang í annari sveit, þar sem ljettari voru byrðar á hreppsbúum, þótt þeir hafi aldrei í þá sveit komið og hafi ekkert annað saman við hana að sælda. Þetta atriði vildi jeg óska að hæstv. stjórn tæki til athugunar og setti reglur í væntanlegt lagafrv. um þetta efni, svo að mönnum yrði ekki eins auðvelt fyrir og nú að skjóta sjer undan þeim skyldum, sem á þeim hvíla þar, sem þeir hafa alla atvinnu sína og njóta lífsframfæris síns og þeirrar aðstöðu, sem dvöl þeirra í sveitinni að öðru leyti veitir þeim.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það eru aðeins fáein orð til hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Hann var að tala um fátækralögin og dæma þau út frá sínu sjónarmiði. Jeg vildi aðeins segja honum, að jeg álít fullsnemt fyrir hann að dæma um þau, áður en þau hafa komið til atkvæða hjer í þinginu. Jeg get ekki heldur tekið við ákúrum fyrir slæman undirbúning á þeim, fyr en þingið hefir dæmt um þau. Þegar jeg benti hv.þm. á, að hann hefði sjálfur verið með því að leggja höft á innflutning manna hingað til bæjarins, vildi jeg sýna honum, að hann er í ósamræmi við það, sem hann sagði í dag, sem sje að hafa engar skorður gagnvart fólki í atvinnuleit. Þetta tvent getur ekki samrýmst. Því að slík auglýsing hlýtur að eiga að vera skorður við innflutningi fólks í atvinnuleit; annars er hún meiningarlaus. Viðvíkjandi því, hvort jeg hefi minni hluta hjer í hv. deild, þá er hv. 4. þm. Reykv. (HjV) innan handar að fá það upplýst á þinglegan hátt. Jeg þarf ekki að kenna honum, hvernig það er gert; vonandi, að hann sje svo vel að sjer í þingsköpum. En jeg vil líka benda honum á, að það eru tvær deildir í Alþingi; hin deildin hefir líka nokkurn rjett, og verður að taka tillit til hennar, þegar dæmt er um það, hvernig meiri hluta og minni hl. er háttað í þinginu.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil aðeins lýsa yfir því, að það er með öllu rangt, að jeg hafi nokkurn tíma á nokkurn hátt verið með því að leggja höft á, að menn gætu farið sinna ferða í atvinnuleit. Auglýsingar um það, hvort hægt sje að fá atvinnu á einhverjum stað eða ekki, getur enginn skynsamur maður álitið nein höft, því að auglýsingamar eru aðeins greiði fyrir menn í atvinnuleit, gefa rjettar upplýsingar. En viðvíkjandi trausti og vantrausti á hæstv. atvrh. (MG), þá þykist jeg vita, að honum muni kunnugt um, hvernig flokkar skipast í deildunum. En til þess að gleðja sálu hans, læt jeg hann vita, að jeg mun áður en þetta þing er á enda koma með einhverja tillögu þess efnis, að sýnt verði, hvernig hann standi hjer á Alþingi, enda þótt það sje skylda stjórnar að leita trausts í neðri deild, eftir breytingarnar á forsætinu í ráðuneytinu.

Bernharð Stefánsson Fundartími er bráðum á enda, svo að jeg vil ekki þreyta menn. En jeg verð að leiðrjetta eitt atriði í ræðu hv. 4. þm. Reykv. (HjV), því að annars mætti líta svo á, að jeg hefði farið með ósannindi hjer í hv. deild. Það var út af fylgi flokksbræðra hans á Akureyri við bygðarleyfið. Hann kvaðst ekki vita, hvað þeir á Akureyri vildu taka upp hjá sjer, en þóttist vita, að þeir væru á móti frv. mínu um bygðarleyfi. En þetta er ekki rjett. Það eru mjög ákveðnir jafnaðarmenn á Akureyri, sem hafa beinlínis tjáð sig samþykka því frv., sem jeg hefi flutt hjer áður á þingi um bygðarleyfi. Hv. þm. þótti það mjög vel að orði komist hjá hv.þm. Ak. (BL), að sú stefna, sem kæmi fram í bygðarleyfisfrv., væri íhalds- og öfgastefna. Ef þetta er rjett, þá eru góðir flokksbræður hv.þm. þannig innrættir, að þeir fylgja íhalds- og öfgastefnu. Það er ekki rjett hjá hv. 4. þm. Reykv. (HjV), að jeg álíti, að fólk myndi flykkjast ár eftir ár að þeim stöðum, þar sem atvinna er horfin. En jeg álít, að nokkurn tíma eftir að atvinnulaust er orðið á einum stað, eftir góða atvinnu áður, þá geti þetta átt sjer stað. Það getur vel verið að vísu, að hjer áður hafi mönnum verið synjað um bygðarleyfi, sem síðar urðu miklir og nýtir menn. En það voru alt aðrir tímar þá. Það var ýmislegt gert þá, sem engum dettur í hug nú. Jeg fyrir mitt leyti er ekkert hræddur um það, eftir þeirri stefnu, sem nú er uppi í þjóðfjelaginu, að ákvæði í þessa átt yrðu misbrúkuð á sama hátt og gert var - ef til vill - fyrir 50–100 árum síðan. Hugsunarháttur manna hefir tekið þeim breytingum síðan í mannúðaráttina.