Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Þetta litla frv. þarf ekki mikilla útskýringa við. Grg. frv., þó ekki sé löng, skýrir, hver er tilgangur þess, sem er sá, að vinnumiðlunarskrifstofurnar geti haft sem bezt gögn við höndina til þess að geta gefið upp sem ábyggilegastar upplýsingar um atvinnuháttu og atvinnuleysi verkamanna, sem þangað leita. Það hefir verið nokkur skortur á því, að nægileg gögn væru fyrir hendi, sérstaklega á vinnumiðlunarskrifstofunni hér í bænum, til þessara hluta. Og það er tilætlunin með þessu frv. að bæta úr því þar sem það er lagt til, að atvinnurekendur, sem hafa með höndum fastan atvinnurekstur með aðkeyptu vinnuafli verkamanna, láti vinnumiðlunarskrifstofunum í té afrit af kaupgjaldsskrám sínum vikulega. Með þessu móti mundu vinnumiðlunarskrifstofurnar geta fengið allgott yfirlit yfir vinnu verkamanna. Hinsvegar er það tiltölulega fyrirhafnarlítið og kostnaðarlítið fyrir atvinnurekendur að láta slík afrit af höndum, því víðast hvar hér í bænum mun það vera svo, að þessar kaupgjaldsskrár eru vélritaðar á þar til gerð eyðublöð, og er það þá lítil fyrirhöfn að bæta við einu afriti, sem síðar sendist vinnumiðlunarskrifstofunni. Mér er og kunnugt um það, að a. m. k. sumir atvinnurekendur hér í bæ, sem eru í vinnuveitendafélagi Íslands, munu senda skrifstofu þess slíkt afrit af kaupgjaldsskrám sínum, og ætti þá að vera lítil aukin fyrirhöfn, þó bætt sé við einu afriti til þess að senda vinnumiðlunarskrifstofunni til þess að vinna úr. Ég veit, að þetta mundi verða nokkur aukin vinna hjá vinnumiðlunarskrifstofunum, að vinna úr þessum skrám, en til þess eru þær stofnaðar, að þær geti gefið sem nánastar upplýsingar um þessi efni. Hér í Rvík er skráning atvinnulausra manna hagað þannig á vinnumiðlunarskrifstofunni, að menn eru skráðir þar eftir því, sem þeir gefa sig fram og gefa upplýsingar um. Skrifstofan hefir ekki annað á að byggja en upplýsingar verkamannanna sjálfra og getur ekki á annan hátt fengið fyllri upplýsingar. Ef verkamenn koma ekki aftur innan viku til þess að láta skrá sig atvinnulausa áfram, þá eru þeir strikaðir út af atvinnuleysisskrá. Það mundi því gera skráninguna auðveldari og réttari, ef þessar kaupgjaldsskrár eru við höndina til þess að vinna úr. Og ég ætla, að það mundi vera allmikill fengur fyrir bæjarstjórn Rvíkur, sem hefir með höndum þessi mál, hvað snertir atvinnubótavinnu, að eiga það nokkurn veginn víst af svo fullkomnum gögnum sem hægt er að fá, að skráning atvinnulausra manna væri rétt og ábyggileg. - Framkvæmdarstjóri vinnumiðlunarskrifstofunnar hér í bænum hefir eindregið óskað eftir því, að þetta væri gert. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv., en legg til, að því verði, að lokinni þessari umr., vísað til allshn.

*Flm. (Sigurður Einarsson): Þetta frv., sem ég flyt hér, er í nokkrum verulegum atriðum samhljóða frv. því, sem fyrir lá á síðasta Alþingi og við alþýðuflokksmenn fluttum þá. Efni frv. er því hv.þdm. nokkurnveginn kunnugt. Sú breyt. er þó gerð á frá því, sem var í frv. okkar í fyrra, að í 1. gr. þessa frv. er ekki gert ráð fyrir, að endilega þurfi að stofna garðyrkjuskólann að Reykjum í Ölfusi, heldur einhverjum öðrum jarðhitastað, sem jafnhentugur kynni að þykja. Í 2. og 3. gr. frv. eru nokkur ákvæði um það, hvað leggja skuli skólanum til. 4 gr. fjallar um fræðslu þá, sem skólinn á að veita, og er gert ráð fyrir því, að hún sé bæði verkleg og bókleg. Þar er ennfremur ákveðið, að skólinn skuli útskrifa fullmenntaða garðyrkjumenn, sambærilega við það, sem tíðkast í garðyrkjuskólum á Norðurlöndum. Skal námstíminn þó ekki vera lengri en 3 ár, en það er nokkuð skemmri tími heldur en gerist á Norðurlöndum. En ég hefi samt sem áður, eftir að hafa talað við fróða menn um þessa hluti, sem kunnugir eru okkar staðháttum, sannfærzt um, að ekki sé nauðsynlegt að binda þennan námstíma við meira en 3 ár. Þá er svo ákveðið, að nemendur fái ókeypis húsnæði og kennslu í skólanum, en greiðsla fyrir fæði fari eftir ákvæðum, sem síðar verði sett, og skal þá miðað við allar ástæður og hvað kostnaðurinn sýnir sig að verða. Loks eru ákvæði um það, að landbrn. skuli hafa á hendi yfirstjórn garðyrkjuskólans, og að kostnaður við stofnun hans skuli greiðast úr ríkissjóði. Það kom allgreinilega fram við umr. þessa máls í fyrra um bæði frv., sem fyrir lágu, að það var ekki deilt um nauðsyn þess að koma slíkum skóla á fót. En bæði frv. áttu það sammerkt, að með þeim var ekki fyrirhugað að útskrifa fullfæra garðyrkjumenn, heldur aðeins menn, sem fengið hefðu nokkra fræðslu í garðyrkjustörfum umfram almenning. Og vafalaust mundi sú fræðsla hafa getað komið að miklum notum. En við nánari athugun virðist ástæðulaust að taka ekki skrefið til fulls og fullmennta menn á þessu sviði, ef á annað borð er horfið að því ráði að stofna garðyrkjuskóla. Slíkur skóli sem um var rætt í fyrra mundi ekki verða neitt ódýrari í stofnun né rekstri heldur en fullkominn garðyrkjuskóli, sem ætlað væri að útskrifa fullfæra garðyrkjumenn. Ég hefi tekið þetta upp af því, að ég hefi þá trú, að garðyrkjan geti orðið eins lífvænleg atvinnugrein eins og hver önnur tegund ísl. landbúnaðar, ef hún er stunduð við sæmileg skilyrði af mönnum, sem þekkingu hafa á því sviði. Og enn er langt frá því. að svo mikið sé framleitt af garðávöxtum og nytjajurtum, að eðlilegri þörf landsmanna sé fullnægt, svo þar má bæta miklum starfskröftum við, áður en þeim er ofaukið. Ég vil svo mælast til þess, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til landbn.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég hafði búizt við, að hv. mþm. sæi sér fært að leggja til, að létt væri af héruðum ýmsum kostnaði, sem þau hafa af greiðslum til ríkissjóðs, og í öðru lagi, að eitthvað af tekjustofnum ríkissjóðs gengi til bæjar- og sveitarfélaga. Skattar og tollar til ríkissjóðs hafa á undanförnum árum hækkað mjög, og hefir mikið af tekjustofnum bæjar- og sveitarfélaga farið í slíkar greiðslur. En ég sé að hv.n. hefir ekki komið með neinar till. í þessa átt. Þó býst ég við, að margir hv. dm. séu mér samdóma um það, að ríkissjóði beri að gefa eftir nokkuð af tekjum sínum í þessu skyni, og að það sé framkvæmanlegt. T. d. er hvarvetna kvartað yfir því, hve berklavarnagjöldin séu há, og að héruðin fái ekki undir þeim risið sökum þess, hve erfitt reynist að ná inn útsvörum. Ef ríkið tæki minna í skatta, væri auðveldara að ná inn útsvörunum, og þau yrðu þá heldur ekki slíkur baggi á borgurunum sem nú. Ég legg því til, að n. athugi þau tvö atriði, sem ég nefndi, áður en hún skilar áliti sínu.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Menn munu minnast þess, að á síðasta Alþingi var samþ.þál. þess efnis að skora á stj. að láta undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. til l. um nýja tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög. Tilefni þessarar þál. var það, að fyrir síðasta þingi lágu allmörg frv. um nýja tekjustofna fyrir ýms einstök sveitar- og bæjarfélög, og gengu þau allmikið sitt í hverja áttina, og mun þinginu hafa þótt horfa nokkuð óefnilega þessum málum, ef frv. þessi yrðu öll samþ. En ástæðan fyrir því, að þessi frv. komu fram, var vafalaust sú, að þessi bæjar- og sveitarfélög, sem að frv. stóðu, höfðu orðið fyrir því öll, að tekjustofnar þeirra höfðu brugðizt eða ekki reynzt fullnægjandi. Það er vitanlegt, að bæjar- og sveitarfélög hafa aðallega einum tekjustofni á að byggja, sem er útsvörin, en ástandið með þau er nú víða orðið það, að þessi aðaltekjustofn hefir á mörgum stöðum reynzt ófullnægjandi, sumpart af því, að ekki hefir reynzt fært að jafna á gjaldendurna eins hárri upphæð og þörf var fyrir, og sumpart af því, að ekki reynist kleift að innheimta þau útsvör, sem á eru lögð. Ríkisstj. framkvæmdi þessa þál. með því að skipa í ársbyrjun 3 manna n. til þess að semja frv. um þetta efni. Samdi n. frv. það, sem hér liggur fyrir, en auk okkar hv. 1. þm. Skagf., sem flytjum frv., átti hv. 6. landsk. sæti í n. og því sinn þátt í samningu frv. Það er auðvitað mál, þar sem svo stutt hefir liðið milli þinga sem nú, og þar sem n. var ekki skipuð fyrr en í byrjun þessa árs og gat ekki byrjað að starfa verulega þá þegar, að sá tími, sem n. hafði yfir að ráða, var í raun og veru allt of lítill. Það hefði á margan hátt verið eðlilegast, að öll sú löggjöf, sem varðar tekjur bæjar- og sveitarfélaga, hefði verið tekin til athugunar og samin upp af nýju. Það er vitanlega mjög nauðsynlegt að endurskoða núgildandi útsvarslög, því töluvert hefir á því borið, fyrir utan það, að útsvörin hafa víða ekki hrokkið fyrir gjöldunum, að ýms ákvæði þessara l. eru ekki sem heppilegust. Ég skal aðeins benda á það, að með útsvarslögunum frá 1926 var töluvert skertur réttur sveitar- og bæjarfélaga til þess að leggja útsvör á þá menn, sem ekki voru þar heimilisfastir, en stunduðu atvinnu í sveitinni. Í stað þess átti útsvar þeirra að skiptast milli atvinnusveitar og heimilissveitar. Ég hygg, að þetta ákvæði hafi að miklu leyti verið dauður bókstafur, og mun full þörf á að breyta þessu til bóta. En n. leit svo á, að það væri ekki hennar hlutverk að taka þetta til meðferðar, jafnframt því, sem hún átti að gera till. um nýja tekjustofna. N. batt sig því við það, að reyna að finna þá og gera með því ráðstafanir til þess, að útsvörin gætu lækkað, en átti ekki við hitt, að breyta þeim reglum, sem útsvörin eru lögð á eftir. Hinsvegar telur n. sjálfsagt, að hafizt verði handa með að undirbúa breyt. á útsvarslögunum fyrir næsta þing, 1937. Þegar n. fór að athuga verkefni sitt, sá hún að vísu, að um ýmsar leiðir gat verið að velja, og auðvitað var hægt að gera margskonar till. um nýja tekjustofna, en þó var henni það ljóst, sem öllum ætti reyndar að vera fullljóst, að ekki er hægt að finna neina tekjustofna handa bæjar- og sveitarfélögunum aðra en þá, sem á einhvern hátt koma niður á landsmönnum sjálfum. Hér er ekki um neinar gullnámur að ræða, sem hægt er að ausa af til þarfa ríkis eða bæjar- og sveitarfélaga. Það gat vitanlega legið mjög nærri að benda á lækkun gjalda bæjar- og sveitarfélaga, en til þess hefði þurft margháttaðar breyt. á gildandi löggjöf, og n. leit svo á, að hún væri ekki til þess skipuð. Eina leið sá n. mjög einfalda, og kom hún til orða í n., og hún var sú, að ríkið afsalaði sér til bæjar- og sveitarfélaganna einhverju af sínum tekjum. Það verður að viðurkennast, að ríkið hefir á undanförnum árum beitt nokkurri ágengni gagnvart þessum aðiljum, með sífellt hækkandi tekju- og eignarskatti, og með því minnkað möguleika bæjar- og sveitarfélaganna til útsvarsálagningar. N. var að vísu ekki alveg sammála um það, hvort þessi leið væri fær eða ekki, en frá mínum bæjardyrum séð, þá verð ég að segja, að þótt mjög væri æskilegt, að ríkið gæti eftirlátið bæjar- og sveitarfélögunum eitthvað af sínum tekjum, þá er ljóst, að áður en það gæti orðið, þyrfti að fullnægja einu skilyrði, og það er að finna leiðir til að spara útgjöld ríkisins, svo að hægt væri að láta tekjur þess og gjöld standast á, þrátt fyrir það þó að ríkið missti af sínum tekjum. Hvorki fjárlög yfirstandandi árs né fjárlagafrv. það, sem fyrir þinginu liggur, benda á, að það sé hægt, og eftir reynslu undanfarinna þinga verð ég að efast um, að þessu þingi takist að lækka svo ríkisútgjöldin, að ríkið megi missa af sínum tekjum. Og þá var ekki nema um þá einu leið að ræða, að finna nýja tekjustofna handa bæjar- og sveitarfélögum, sem að einhverju leyti gætu komið í stað útsvaranna og hefðu ekki þann galla, sem útsvörin hafa. N. valdi því þessa leið, og er frv. það, sem hér liggur fyrir, árangurinn af starfi n. Eins og ég tók fram áðan, eru allir nm. ekki sammála um hvert einstakt atriði í frv., og hafa þeir áskilið sér, eins og fram er tekið í grg. frv., að hafa um þau óbundin atkv. sem þm. En í frv. felast þó þau ákvæði, sem n. í heild gat helzt orðið sammála um í aðalatriðum. Ég skal þá víkja örfáum orðum að efni frv., þótt ég búist við, að hv.þdm. hafi allir lesið og kynnt sér frv. I. kafli frv. er um fasteignaskatt. Er þar lagt til að lögbjóða fasteignaskatt í kaupstöðum og kauptúnum, eða þeim hreppum, sem eru kauptún, en heimila fasteignaskatt í sveitum. Þessi fasteignaskattur á, að því er kaupstaðina snertir, að leggjast á byggingarlóðir, byggingar og óbyggð lönd. Hann skal á byggingarlóðum, byggðum og óbyggðum, ekki vera lægri en 0,5% og ekki hærri en 2% af fasteignamatsverði, sem alstaðar er miðað við í frv., sem sé hið opinbera fasteignamat. Hámark skattsins er þarna sett 2%, og er það í samræmi við það, sem á sér stað nú. T. d. hefir Akureyrarbær heimild til að leggja á svo háan lóðaskatt. Af húseignum og öðrum mannvirkjum má skatturinn ekki vera lægri en 0,4% og ekki hærri en 1%, og af túnum, görðum o. s. frv. má hann ekki vera lægri en 0,1 % og ekki hærri en 0,5%. N. hefir áætlað það eftir fasteignamatinu, að ef kaupstaðirnir notuðu fasteignaskattinn á hámarki, þá mundi hann gefa kaupstöðunum í tekjur 1 millj. 215 þús. kr. Í kauptúnum er þessi fasteignaskattur lægri en í kaupstöðum. Þar er lágmarksskattur af byggingarlóðum 0,5% og hámark 1%, lágmark af húseignum og mannvirkjum 0,2%, en hámark 0,5%, og lágmark af túnum, görðum o. s. frv. 0,1% og hámark 0,3%. Eftir áætlun n. nemur þetta fasteignagjald í kauptúnunum samtals 60000 kr., ef miðað er við hámarksskatt. - Þá er í frv., eins og ég gat um áðan, heimild til að leggja á fasteignaskatt í sveitum, en þar er hann ekki lögbundinn. Þar skal hann vera af lands- og lóðaverði ekki lægri en 0,1% og ekki hærri en 0,3% og af húsaverði ekki lægri en 0,1% og ekki hærri en 0,2%. Ef sveitarfélögin notuðu þennan tekjustofn eins mikið og þau geta, mundi hann gefa af sér samtals 125 þús. kr. Samtals á öllu landinu yrði þessi skattur því 1400000 kr. Nú er þess að gæta, að ýms bæjarfélög hafa þegar fasteignaskatt, sem dragast verður frá þessari upphæð. Hafa sum bæjarfélög þennan skatt bæði á lóðum og húsum, en önnur aðeins á lóðum, og er þessi fasteignaskattur nú hér um bil 700 þús. kr., svo að sú viðbót, sem hér er um að ræða fyrir bæjar- og sveitarfélög, mundi þá verða 700 þús. kr. Nú er það auðvitað mál, að þótt nokkrum hluta útsvara manna sé breytt í fasteignaskatt, þá léttir það ekkert gjöld á þeim sömu mönnum, sem þann skatt greiða. En n. lítur svo á, að það séu þó nokkur hlunnindi fyrir bæjar- og sveitarfélög að fá þessa heimild, sökum þess að þótt þetta létti ekki beinlínis gjöldum af gjaldendum, þá verða fasteignagjöldin þægilegri í innheimtu heldur en útsvörin. Það er ætlazt til þess, eins og gildir um alla fasteignaskatta, að fasteignin verði lögveð fyrir greiðslu skattsins. Og vitanlega greiða menn miklu frekar öll slík gjöld, sem fasteignaveð er fyrir. Það mun líka vera reynslan í þeim bæjar- og sveitarfélögum, sem hafa fasteignaskatta, að sá tekjustofn sé miklu öruggari en útsvörin. Hér er vitanlega ekkert nýtt gull fundið, til þess að gefa sveitar- og bæjarfélögum, heldur aðeins meira öryggi fyrir því að ná inn greiðslum. Þá er II. kafli um vegaskatt í kaupstöðum. Þar er lagt til, að lagt verði á vegagjald í kaupstöðum, 10 kr. á hvern verkfæran karlmann á aldrinum 20–60 ára. En heimilt er hverjum gjaldanda að ákveða sjálfur, hvort hann greiðir þetta gjald í peningum eða vinnur það af sér eftir ákvæðum bæjarstjórnar. Þetta gjald er alveg hliðstætt því gjaldi, sem er í hreppsfélögunum og hefir gilt þar um langan aldur. Er í sjálfu sér engin ástæða til þess, að aðrar reglur gildi um þetta í kaupstöðum heldur en sveitum og kauptúnum. Annaðhvort er rangt að hafa slíkt gjald, og þá er það rangt bæði í kaupstöðum og sveitum, eða þá að rétt er að hafa það, og þá gildir það sama í því efni, að mér sýnist, um sveitir og kaupstaði. Ég hefi ekki orðið var við það eða heyrt þess getið, að vegagjaldið í sveitum landsins sé nokkuð óvinsælt eða óvinsælla en hver önnur gjöld, sem menn verða að greiða. Er þess að vænta, að það þurfi ekki frekar að vera það í kaupstöðum. Verði þessi kafli lögtekinn, mun óhætt að áætla tekjur af þessu gjaldi til kaupstaðanna, miðað við fólkstölu þeirra nú, um 130 þús. kr. árlega. Þá kem ég að tveimur köflum í frv., sem búast má við, að valdi einna mestum ágreiningi. Eru þeir báðir um gjald nokkurt af vörum, og sá n. ekki annað fært en að leggja til, að slík gjöld yrðu lögð á. III. kafli frv. er um vörugjald. Er þar lagt til, að kaupstöðum og kauptúnum sé heimilað að leggja á sérstakt vörugjald, sem renni í bæjar- eða sveitarsjóð. Þetta er nú ekkert nýmæli hér á Alþingi að því leyti, að oft hafa verið á döfinni hér frv. um svipað vörugjald til tekjuöflunar fyrir einstaka kaupstaði. Einn af kaupstöðum landsins hefir þegar fengið heimild til að leggja á vörugjald hjá sér, þó að það sé að því leyti í öðru formi, að það er innheimt í sambandi við hafnargjöldin, en rennur ekki beina leið í bæjarsjóð. - Lagt er til í frv., að vörur verði flokkaðar til álagningar þessa gjalds, þannig að á vörur í 1. flokki verði lagt 15 aura gjald á hver 100 kg. Í þessum flokki eru yfirleitt allar innlendar afurðir, sem sé allskonar fiskur og fiskafurðir, allskonar kjöt og kjötafurðir, mjólk og allar afurðir úr mjólk, garðávextir o. s. frv. Þá eru í 2. fl. vörur, sem till. er um, að lagt verði á vörugjald, sem nemi 10 aurum fyrir hver 100 kg. Eru þessar vörur kol, salt, sement, olíur og járnvörur. Í 3. flokki eru vörur, sem lagt er til, að vörugjaldið verði 5 aurar fyrir hvert stykki, og eru það tómar tunnur. Á vörur í 4. flokki er lagt til, að gjaldið verði 5 aurar fyrir hvert teningsfet. Er í þeim flokki trjáviður og aðrar vörur, sem taldar eru eftir rúmmáli. Á vörur í 5. flokki er lagt til, að gjaldið verði 50 aurar fyrir hver 100 kg. Í þeim flokki eru allar aðrar vörur en þær, sem eru taldar í hinum 4 flokkum í frv. og ekki eru heldur undanþegnar vörugjaldi sérstaklega með ákvæðum frv. En í 19. gr. frv. er till. um að undanþiggja vörugjaldi vörur, sem sérstaklega stendur á, samkv. ákvæðum þeirrar gr., svo sem vörur, sem eftir farmskrá skips eru ákveðnar til annarar hafnar, en eru látnar á land um stundarsakir, til umhleðslu eða í misgripum, fiskur og fiskafurðir, þegar fyrst er á land flutt, innlendar landbúnaðarafurðir, þegar þær eru fluttar á milli hafna innanlands, nauðsynjar skipa og báta til eigin notkunar, þegar þær eru fluttar í skip úr landi, póstur og farangur ferðamanna, alidýr á fæti og fleira. - Áætlað er, að þetta vörugjald geti, miðað við vörumagn árið 1933, gefið bæjar- og sveitarsjóðum um 650 þús. kr. á ári. Nú er það auðvitað mál, að sveitamenn, sem hvorki eru gjaldendur í kaupstað eða kauptúni, borga einnig nokkurn hluta af þessu vörugjaldi í gegnum álagningu á vörur. Og leit n. sú, sem þetta mál hafði til meðferðar, svo á, að það sé ekki sanngjarnt öðruvísi en að bætur komi fyrir. Hún telur því, að það sé sanngirniskrafa, að sveitahreppum verði séð fyrir öðrum tilsvarandi tekjustofnum. Og í IV. kafla frv., sem er um aðflutningsgjald, er ætlað að fullnægja þeirri kröfu. Tekjum samkv. þeim kafla er eingöngu ætlað að renna til þeirra hreppa, sem ekki geta notið vörugjaldsins, m. ö. o. þeirra hreppa, sem eru að öllu sveitahreppar. Þetta aðflutningsgjald hugsar n. sér, að sé 5% viðauki við þá tolla, sem nefndir eru í 25. gr. frv., sem eru: Í fyrsta lagi kaffi- og sykurtollur, í öðru lagi annað aðflutningsgjald, í þriðja lagi vörutollur og í fjórða lagi verðtollur. Miðað við landsreikninginn 1933, mundi þetta gjald gefa sveitahreppum árlega 225 þús. kr. í tekjur. - Það skal tekið fram, að það er að vísu töluvert lægri upphæð, sem kemur á hvern íbúa sveitahreppa af þessu gjaldi heldur en sú upphæð, sem kemur á hvern íbúa kaupstaða og kauptúna, sem eru sérstakir hreppur, með vörugjaldinu, er sú heimild er notuð til fulls. En þetta gjald, aðflutningsgjaldið, er á við alveg eins mikinn hluta af útsvörum sveitahrepp, eins og vörugjaldið er á við mikinn hluta af útsvörum bæja- og kauptúna, sem eru sérstakir hreppar, og virðist þetta aðflutningsgjald því vera eins mikið upp í þarfir sveitahreppanna eins og vörugjaldið upp í þarfir kaupstaða og kauptúna, sem þess eiga að njóta. Þá er V. kafli frv. um skatt ríkisstofnana. Í þessum kafla er lagt til, að engin ríkisstofnun sé skattskyld eftir efnum og ástæðum, en að verzlunarstofnanir ríkisins skuli greiða í bæjar- og sveitarsjóði, þar sem aðalaðsetur þeirra og útibú eru, 5% af nettóágóða aðalbúsins eða útibúsins. Þetta er m. ö o. alveg óbreytt frá því, sem nú er í l. um útsvör ríkisstofnana. En í 34. gr. frv. er till. um, að auk þessa gjalds greiði þessar stofnanir 5% af samanlögðum nettóágóða sínum, m. ö. o. samtals 10%. Og er lagt til, að þessi viðbót renni í sameiginlegan sjóð, sem nefnist jöfnunarsjóður kaupstaða og kauptúna, sem síðan er ætlað að verja til þess að styrkja að nokkru einstök bæjarfélög og sveitarfélög, sem eru kauptún, sérstaklega til þess að þau geti losnað við óþægilegar skuldir, sem á þeim hvíla, eða þegar sérstök óhöpp ber að höndum. - þá er ennfremur lagt til í þessum kafla, að síldarverksmiðjur ríkisins, sem hafa verið gjaldfrjálsar hingað til, skuli greiða í bæjar- og sveitarsjóði, þar sem þær eru starfræktar, 1% af andvirði seldrar framleiðsluvöru. Verður að telja það í alla staði sanngjarnt, að þessi atvinnurekstur greiði eitthvað til þeirra staða, þar sem hann nýtur allra réttinda og hlunninda, eins og hver annar atvinnurekstur manna, þó að þetta sé rekið af ríkinu. Því að það er auðvitað mál, að þar sem atvinnurekstur, sem einstaklingar hafa haft, færist mjög mikið yfir á hendur ríkisins, eins og skeð hefir að því er síldarverksmiðjurnar snertir, þá minnkar þar með möguleiki viðkomandi sveitar- og bæjarfélaga til þess að fá greidd útsvör, ef eingöngu á að leggja á atvinnurekstur einstakra manna, en slíkar stofnanir, sem reknar eru af ríkinu, eru alveg undanþegnar. Hinsvegar virðist ekki rétt að geta heimild til að leggja almenn útsvör á ríkisstofnanir, og er það af svo mörgum ástæðum, að ég get ekki farið út í það. Það yrði t. d. mjög undarlegt að leggja útsvar á ríkissjóðinn eftir efnum og ástæðum. Og það er ekki heldur hægt að fullnægja fyrirmælum útsvarslaganna um að leggja á ríkisstofnanir eftir efnum og ástæðum. Þess vegna verður að leggja ákveðið gjald á slíkar stofnanir, eins og lagt er til í þessum kafla, og virðist hér mjög hóflega í sakirnar farið. Þessi útsvör ríkisverzlana, sem um getur í 33. gr. frv., eru nú um 100 þús. kr. Það mundu þá renna aðrar 100 þús. kr. á ári í þennan jöfnunarsjóð, sem gert er ráð fyrir í 34. og 36. gr. frv. Og eftir reynslu undanfarinna ára mundi gjald það, sem lagt er til í frv., að lagt verði á síldarverksmiðjur ríkisins, nema um 30 þús. kr. Eru þá þær tekjur, sem búast má við eftir þessum kafla frv., um 130 þús. kr. Samtals gerir n. ráð fyrir, að þeir tekjustofnar, sem frv. fjallar um, muni gefa á ári, í svipuðu árferði og nú er, 2535000 kr. En þar frá ber þó að draga fasteignaskattinn, sem nú er til, og sem er, eins og ég hefi tekið fram, um 700 þús. kr., og ennfremur vörugjaldið í Vestmannaeyjum, sem mun sem slíkt hverfa úr sögunni, ef þetta frv. verður að l., en það er um 35 þús. kr. M. ö. o. ber að draga frá 735 þús. kr., og eru þá eftir 1800000 kr, sem n. ætlast til, að geti orðið raunverulegur tekjuauki fyrir bæjar- og sveitarfélög, eða réttara sagt geti komið í staðinn fyrir tilsvarandi upphæð af útsvörunum. Mér er það nú vel ljóst, að þetta frv. mun fá misjafna dóma. En ég hygg, að það hafi aldrei komið fyrir í sögunni, að till. hafi verið gerðar um skatta svo, að ekki hafi heyrzt háværar raddir á móti, því að skattar eru yfirleitt óvinsælir. Það er ekki hægt hjá því að komast. En ég vil biðja menn að hafa það hugfast, þegar þeir dæma um þetta frv., að það er alls ekki ætlun n., að skattabyrðin verði aukin með þessu frv., þó að lögum verði, heldur er hér aðeins um breyt. á sköttum að ræða, nefnilega að breyta þessum hl. útsvaranna í þá skatta, sem frv. fjallar um. En n. lítur svo á, að þessir tekjustofnar séu ekki eins tilfinnanlegir og útsvörin eru víða orðin, og að þeir muni reynast að ýmsu leyti hentugri og hægri í innheimtu og þar með öruggari tekjustofnar fyrir bæjar- og sveitarfélögin heldur en útsvörin eru nú orðin, eftir að þau hafa orðið að hækka eins tilfinnanlega og raun ber vitni um. Búast má við, að allmiklar breyt. verði á þessu frv. gerðar hér á Alþ., og tel ég það reyndar alveg víst. Og ég mun ekkert verða afbrýðisamur, þó að svo verði gert, því að ég er alls ekki öldungis sannfærður um það, að við þessir 3 nm. höfum endilega fundið þá einu réttu leið til lausnar þessu vandamáli. En jafnvel þótt svo fari, að frv. verði mikið breytt, þá vona ég þó, að allmikið gagn megi verða af starfi þessarar n. Því að ég vona, að með frv. sé lagður grundvöllur, sem byggja megi ofan á, þótt breytt verði til í ýmsum atriðum. Það er alltaf hægra, þegar beinagrind að lagabálki er komin, að vefa inn í og breyta, eftir því sem henta þykir. Ef n. hefði haft meiri tíma til umráða heldur en hún hafði nú við samningu þessa frv., þá hefði sjálfsagt verið betur frá ýmsu gengið í frv. heldur en er. Vænti ég þess vegna, að menn afsaki það, þótt þeim kunni að þykja frv. í einhverju áfátt. Það kann að vera álitamál, til hvaða n. beri að vísa þessu frv. Það er fjárhagsmál og skattamál, og því kynni að sýnast ástæða til að vísa því til fjhn. Aftur á móti hefir það verið venja að vísa öllum frv. um sveitarstjórnarmálefni til allshn., og af því að þetta er jafnframt sveitarstjórnarmálefni, þá geri ég það að till. minni, þó að mér sýnist þetta vafamál, að frv. verði vísað til allshn.

*Magnús Jónsson: Ég verð að lýsa undrun minni og ánægju yfir því, að undirbúningur þessa máls hefir gengið svo greiðlega sem raun ber vitni um. Og mér virðist líkur fyrir því, að þetta mál muni ná fram að ganga hér á þingi í einhverri mynd, svo framarlega að þingið geti orðið sammála n., sem undirbúið hefir þetta frv. En það finnst mér nú ekki ólíklegt, þar sem sú hv.n. er skipuð mönnum úr öllum þremur stærstu flokkunum á þingi, sínum manninum úr hverjum fl., - mönnum, sem vænta má, að séu í svo nánu samræmi við skoðanir sinna flokka, að ólíklegt má teljast, að frv., sem þeir verða sammála um, rekist hatramlega á stefnur flokkanna. Ég álít mjög heppilegt, ef hægt væri að ráða þessu máli nú til lykta, því að enginn vafi er á því, að að þessu máli verður unnið, þangað til einhverju heildarfyrirkomulagi verður komið á um þetta vandamál. Mér virðist þessi mþn. hafa tekið starf sitt á raunhæfan hátt. Er ákaflega mikill munur á starfsháttum hennar og annarar hv.mþn., sem á sínum tíma safnaði utan um sig öllum lifandi ósköpum af skýrslum, sem sú n. sjálf svo notaði alls ekki; bara lét prenta þær. Og svo urðu þær ekki að nokkru gagni fyrir nokkurn mann á eftir. Þetta voru skýrslur um starfsmenn ríkisins og laun þeirra og kjör. Svo þegar hv.fjvn. tekur málið fyrir á eftir, leitar hún til hinna sömu manna og stofnana um þessar sömu skýrslur aftur. Þetta sýnir, hve störf n. eru oft ákaflega þýðingarlaus. En þessi hv.n. virðist hafa tekið á þessu máli á miklu raunhæfari hátt. Ég get sagt fyrir mitt leyti um frv. í heild sinni, - ég hefi að vísu aðeins lesið það lauslega í gegn -, að ég býst við, að ég muni geta fylgt því yfirleitt. Þar fyrir vil ég gjarnan láta það í ljós, að ef ég ætti einn að ráðstafa þessum málum, þá mundi ég gera það mjög á annan hátt. En það er nú einatt svo, að það er meira ástandið í landinu og svo þær stefnur, sem uppi eru á hverjum tíma, sem ráða úrslitum mála, en ekki skoðanir einstakra manna. Ég vil fyrir það fyrsta víkja að því, að hér er í raun og veru verið að leggja nýja tekjustofna á landsmenn. Það má segja, að ekki sé um hækkun á gjöldum að ræða, því að þessir nýju tekjustofnar komi í staðinn fyrir gjöld, sem áður voru greidd á annan hátt, en það eru nýir tekjustofnar samt. Það er bent hér á þrjá flokka nýrra tekjustofna, án þess að nokkuð sé hróflað við þeim eldri. Rétturinn til að jafna niður útsvörum eftir efnum og ástæðum er jafn eftir sem áður. Það er að vísu svo, að svo framarlega að útgjöldum bæjar- og sveitarfélaga er haldið í sama horfinu, þá koma nýju tekjustofnarnir til frádráttar útsvörunum, þannig að þau geta orðið þeim mun lægri. En reynslan bendir á, að allar slíkar breyt. feli í sér einskonar tilhneigingu til meiri eyðslu. Hér eru sveitar- og bæjarfélögunum, sérstaklega bæjarfélögunum, veittir allríflegir tekjuaukar, en hinsvegar geta þau jafnframt þanið gjaldþol manna til hins ýtrasta með útsvörunum, svo að í þessu felst viss hætta. En við því getur n. ekki gert; það eru einstakar bæjarstjórnir, sem þar reynir á. Mér þykir mjög vænt um, að bæði í nál. og framsögu 1. flm. er það tekið skýrt og ótvírætt fram, að hér er ætlazt til, að þeim nýju tekjum, sem frv. heimilar að innheimta, verði varið til þess að létta útsvarsbyrðarnar. Ég hefi heyrt þær raddir utan þings, að hér sé verið að útvega bæjunum nýja tekjustofna til þess, að þeir geti ráðizt í auknar framkvæmdir og aukin útgjöld; því er áreiðanlega þörf á að taka þetta skýrt fram, að það er ekki tilætlun n., og sennilega ekki heldur þingsins, að stofnað sé til álaga á menn umfram það, sem verið hefir, heldur að hér sé aðeins um breyt. á álagningaraðferðinni að ræða. Það, sem mér finnst í rauninni óeðlilegast við þá aðferð, sem hér er stungið upp á, er það, að hér skuli eiga að blanda saman hinum tveimur aðaltekjuöflunarleiðum, beinum og óbeinum sköttum, bæði hjá ríkinu og bæjar- og sveitarfélögunum. Frá sjónarmiði skynseminnar er eðlileg regla, að hver félagsheild hafi aðeins leyfi til að skattleggja sína eigin þegna. Þessu getur þjóðfélagið náð bæði með beinum og óbeinum sköttum. Gjöldin, sem það leggur á, lenda að öllu leyti á landsins eigin börnum og er varið til sameiginlegra þarfa þeirra allra. Þessu er öðruvísi háttað um einstök sveitar- og bæjarfélög. Það er erfitt að ná þeirra sköttum inn öðruvísi en að ganga beint að hverjum borgara og leggja á hann persónulega eða hans eignir, án þess að um leið séu skattlagðir einhverjir aðrir heldur en þegnar viðkomandi sveitar- eða bæjarfélags. Virðist því í fljótu bragði eðlilegasta leiðin, að ríkið hirði þá skatta, sem ómögulegt er að vita með vissu, hvar koma niður innan þjóðfélagsins, en eftirláti bæjar- og sveitarfélögunum þá skatta, sem hægt er að vita, hvar koma niður, nefnilega beinu skattana. Ef nú þörf er á að auka tekjur bæjar- og sveitarfélaganna, sýnist liggja beinast við, að ríkið afhendi þeim eitthvað af þeim sköttum, sem innheimtir eru beint, t. d. eitthvað af tekju- og eignarskattinum eða fasteignaskattinum, en tæki upp almenn óbein gjöld í staðinn, ef nauðsyn krefði, til sinna þarfa. Mér sýnist, að þetta hefði verið einfaldasta leiðin, e. t. v. ekki einföldust í framkvæmdinni, en réttlátasta leiðin til þess, að hver og einn borgaði aðeins til þarfa fyrst síns þjóðfélags og svo síns bæjar- eða sveitarfélags. Ég býst við, að þessu hefði verið hægt að koma í kring að því er snertir kaupstaðina, en það er hætt við, að sveitarfélögin nái ekki inn sínum gjöldum með beinu sköttunum, sem þegar hafa verið reyndir til hins ýtrasta. Það þýðir t. d. ekki að gefa sveitarfélögunum eftir tekju- og eignarskattinn, því að það kemur hvort sem er svo lítið af honum úr sveitunum. Fasteignaskatturinn er líka lítill þaðan. Þá virðist eðlileg leið að létta einhverjum byrðum af sveitarfélögunum, til þess að þurfa ekki að vera með þá fremur óeðlilegu aðferð, að borga mönnum fyrst peninga, til þess að þeir geti aftur borgað sama aðilja, eða að ríkið, í stað þess að eftirláta sveitarfélögunum eitthvað af tekjum og láta þau svo aftur greiða part af ýmsum útgjaldapóstum, eins og t. d. berklavarnakostnaðinum, taki beinlínis að sér þau útgjöld, sem heildin þarf þannig að greiða. En ég sé, að n. hefir tekið aðra leið, og ég skal ekkert segja um það nema ég hefði e. t. v. verið með í að fara þá leið, ekki af því, að mér finnist hún skynsamlegri eða rökréttari. heldur til þess að beygja mig fyrir því raunverulega ástandi, að það er sennilega hægra að framkvæma málið á þann hátt, eins og oft vill verða, að léttara er að leysa málin á óviturlegri hátt heldur en menn gætu í rauninni fundið beztan. Um þær einstöku leiðir til tekjuöflunar, sem hér er stungið upp á, er það að segja, að ég býst sérstaklega við, að III. kafli, um vörugjald, muni reynast að ýmsu leyti varhugaverður í framkvæmdinni. Þar er um svo geysilega flókið efni að ræða, að ég þykist vita, að engin n. og ekkert þing geti gengið frá því svo, að þar komi ekki í ljós fjöldi missmíða. Þar er ekki aðeins gripið inn í öll viðskipti, heldur einnig vöruflutninga á milli staða innanlands. Þetta er svo flókið og margþætt atriði, að ég þykist vita, að þar komi í ljós ýmiskonar hræðileg ósanngirni, sem menn vilja bæta úr eftir því sem reynslan sýnir heppilegast. Það er strax auðséð, að 5. flokkurinn, með 50 aura gjaldi af hverjum 100 kg., verður meginflokkurinn, ruslakistan, sem menn geta hnoðazt í næstu áratugina, til þess að kippa þar út einu og öðru, sem menn sjá, að nær ekki nokkurri átt, að þar sé, og setja í 1. flokk, eða undir 19. gr., þar sem taldar eru þær vörur, sem undanþegnar eru gjaldinu. Eins þykist ég vita, og það er n. eflaust einnig ljóst, að það er ákaflega hætt við, að meira eða minna af vörum sleppi framhjá þessu gjaldi; um það er ekki að sakast, það ætti ekki að þurfa að verða í stórum stíl. Þá verð ég að segja, að það er ekki eðlilegt að gera þennan grundvallarmun á því, hvort vörurnar eru fluttar á sjó eða landi. Munurinn er aðeins sá, að menn treysta sér ekki að ná í þær vörur, sem fluttar eru á landi. Það er t. d. ekki gott að sjá, hvaða eðlismunur er á því, við skulum segja, þegar kominn er góður bílvegur vestur í Búðardal í Dalasýslu, hvort vara er flutt þangað á bíl frá Borgarnesi eða alla leið héðan, eða hvort hún er flutt þessa leið á skipi, og er náttúrlega mjög einkennilegt, að í öðru tilfellinu sé flutningurinn háður skattgjaldi, en í hinu skattfrjáls. Ég býst við, að ýmislegt í sambandi við þetta vörugjald geti komið til með að standa lengi, en þar er áreiðanlega efni í margvíslegar breyt. og leiðréttingar á næstu árum, enda hefir n. haft þar ákaflega lítið við að styðjast, annað en þessa litlu reynslu, sem fengizt hefir af vörugjöldunum í sambandi við hafnargjöld. Hún hefir því orðið að spinna þetta mest út úr eigin höfði, en maður veit, að ímyndunaraflið er nú minna virði en almennt er álitið; yfirleitt verða menn að styðja sig við reynsluna. Hvað snertir skattinn af ríkisstofnunum, þá sé ég náttúrlega, að hann miðar í rétta átt. Ég flutti hér á síðasta þingi frv. um að hækka hann úr 5% upp í 10%, og áttu þau 10% að ganga öll til þess staðar, þar sem stofnanirnar eru starfræktar. Nú er ætlazt til, að 5% lendi í jöfnunarsjóð svokallaðan; úr honum á svo n. að úthluta, án þess að um það séu frekari reglur settar. Það ræður af líkum, að ég sem þm. Reykv. er ekki ánægður með þetta fyrirkomulag. Skattur af ríkisstofnununum er í stórum dráttum gjaldstofn, sem tekinn er af Reykjavík. Hefði mér því fundizt eðlilegt að hækka gjaldið upp í 10%, og taka 5% að auki í þennan jöfnunarsjóð. Það hefði alls ekki verið of miklu offrað af ríkisins hálfu til þess að bæta ofurlítið upp það, sem það sviptir bæjarfélagið tekjum með atvinnurekstri sínum. Þennan jöfnunarsjóð álít ég út af fyrir sig gott fyrirtæki, til þess að hlaupa undir bagga með þeim bæjar- og sveitarfélögum, sem örðugast eiga í hvert skipti. Ég vildi óska, ef fram kæmi till. í þessa átt, að hún fengi sæmilegar undirtektir; þegar ríkissjóður er á annað borð farinn að gera ráðstafanir til þess að bæta úr þessari þörf sveitar- og bæjarfélaga, er ekki of mikið, þótt hann þurfi að sjá af svona lítilli upphæð í því skyni. Út í einstök atriði frv. skal ég ekki fara við þessa umr. En almennt vil ég segja það um þennan sjóð, að ég held, að það þyrfti að setja þeim mönnum, sem eiga að úthluta honum, einhverjar reglur um, hvernig þeir eiga að gera það. Það virðist sem þeir eigi að vera hér um bil einráðir um það samkvæmt frv. Einu ástæðurnar, sem færðar eru fyrir því, eru þær, að þessa þriggja manna n. velji Alþingi, svo að ætla megi, að sjónarmið stjórnmálaflokkanna komi þar fram. Herra minn trúr! Ef ekki væru nú önnur sjónarmið í landinu heldur en sjónarmið stjórnmálaflokkanna! Hvenær ætli sjónarmið stjórnmálaflokkanna kæmu til með að láta t. d. Reykjavík fá úr sjóðnum? Ég held það yrði á seinni skipunum. Mér finnst, að það væri ekki óeðlilegt að hafa ákvæði í þá átt, að taka bæri tillit til þess við úthlutun úr sjóðnum, hverjir greiða mest í hann eða missa mest við það, að ríkið hefir tekið í sínar hendur þennan verzlunarrekstur, sem greitt er af í sjóðinn. En það er eins og hv.flm. sagði og einnig er tekið fram í grg., að það má búast við ýmsum breyt. á þessu frv.; ég vil þó ekki óska eftir þeim stórvægilegum, því að ég er hræddur um, að þær gætu eins orðið í lakari áttina eins og þá betri, þótt vafalaust vilji þingið koma að einhverjum breyt., stærri eða smærri. Eitt atriði finn ég alls ekki í þessu frv., sem ég bjóst endilega við, að verða mundi fyrir, ef á annað borð væri farið að tala um tekjustofna handa bæjar- og sveitarfélögum. Einn af drýgstu tekjustofnum bæjar- og sveitarfélaga hefir verið verzlunin á hverjum stað. Það er segin saga, að hvar sem verzlunin hefir dregizt saman, hafa komið fram fjárhagsörðugleikar. Við getum tekið bæjarfélög eins og Ísafjörð, Hafnarfjörð, Akurureyri, Reykjavík; hvernig mundi fara, ef verzluninni væri kippt burtu frá því að vera verulegur og fullgildur tekjustofn? En það, sem er að kippa þessum tekjustofni burtu, er það, að verzlunin færist í hendur aðilja, sem er undanþeginn því að þurfa að borga útsvar. Nú ætla ég ekki að fara að vekja upp þá gömlu deilu, sem stóð um það, þegar kaupfélögin voru undanþegin útsvarsskyldu. Það má vel vera, að ástæða hafi verið til þess, meðan þau voru að vinna sig upp, á þeirri gróðaöld, þegar auðvelt var að ná inn tekjum á annan hátt. En ég hélt endilega nú. þegar verið er að leita með logandi ljósi eftir nýjum tekjustofni handa bæjar- og sveitarfélögum, þegar sverfa verður til stálsins, og þegar þessar verzlanir eru orðnar svo voldugar, að þær mega heita einvaldar á stórum svæðum, þá gæti ekki þessi n. eða Alþingi komizt framhjá því að láta þennan aðilja taka sinn þátt í byrðunum með öðrum. Ég skal játa það, að með vörugjaldinu og aðflutningsgjaldinu, sem frv. gerir ráð fyrir, er þessi aðili nokkuð dreginn inn í hringiðuna, nokkur gjöld tekin af honum til þessara þarfa, en ekki meiri heldur en af öðrum, sem verzlun reka á sömu stöðum. En mér finnst, að það verði að koma til álita, einmitt þegar stendur á eins og nú, er verið er að ráða þessum málum til lykta, hvort ekki beri að taka það til nýrrar yfirvegunar að láta samvinnufélögin annaðhvort greiða útsvör á sama hátt og aðra, eða þá a. m. k. ríflegar og á annan hátt heldur en gert er nú. Það er ómögulegt að neita því, að sú tilhögun, sem nú er á skattgreiðslum samvinnufélaga, virðist mjög einkennileg og óheppileg, þar sem gjöldin lenda þyngst á þeim félögum, sem skapa sér mest þyngsli, t. d. með stórum byggingum, en hin, sem fara gætilegar með efni sín eða fengið hafa þægilegri aðstöðu, sleppa miklu billegar í þessu efni. Virðist það a. m. k. ekki bera vitni um mikla kreppuerfiðleika, ef menn vilja ekki líta við að athuga þetta atriði. Ég skal ekki á neinn hátt skipta mér af því, til hvaða n. þetta mál fer. Ég er víst haldinn alveg sömu auðmýktartilfinningu eins og hv. 1. flm., því að ég er líka í fjhn. og játa með honum, að það er mjög mikill vafi á, til hvorrar n. frv. á að fara, allshn. eða fjhn. Þó hygg ég réttara að vísa því til allshn., því að fjhn. er ætlað aðallega að athuga tolla- og skattamál ríkisins. Þótt aldrei nema hér sé um skatta- og tollamál að ræða, þá er það hreint sveitarstjórnarmál.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég þarf ekki að hafa langan formála. Hv. 1. þm. Reykv. minntist n. lofsamlega með hlýjum húskveðjuorðum, eins og hans köllun var. Hinsvegar fannst mér hann ekki fara sérstaklega lofsamlegum orðum um föður n., hæstv.atvmrh., sem var þó að þakka honum lof sér til handa. Annars skildist mér á nm. sjálfum, að þeir muni ekki telja n. framliðna. Var helzt að heyra, sem þeir vildu, að hún lifði lengi enn, a. m. k. til annars þings. Ég sé ekkert við það að athuga fyrir mitt leyti. Þeir gætu sjálfsagt komið fram ýmsum þarfaverkum fyrir þjóðina. Ég ætla mér ekki að fara að ræða um frv. í heild sinni, aðeins að minnast lítillega á III. kafla þess. Ég hélt, að það ætti að vera verk n. að létta af skattabyrði bæjar- og sýslusjóða. En sú von mín hefir brugðizt. Því höfum við, hv.þm.N.-Ísf. og ég, komið fram með frv. í því efni. Í 15. gr. frv. finnst mér ekki nægilega skilgreint, hvaða kauptún við er átt. Nú fylgir víða kauptúnunum meira eða minna af jörðum. Á ýmsum stöðum er það kauptúnið, ásamt örfáum jörðum, sem myndar hreppinn. Á nokkrum stöðum eru viðlíka margir, sem búa á jörðum og í kauptúnum, og sumstaðar jafnvel mestur hluti hreppsbúa, er á jörðum búa, þótt kauptún sé í hreppnum. Ég held, að heppilegra hefði verið að leggja vörugjald á allar þær vörur, sem flytjast til kauptúnanna, jafnvel þótt þau séu ekki aðalefniviðurinn í hreppunum. Þá er það um vörugjaldið að segja, að þar, sem uppsveitir eru miklar frá kauptúnum, koma vörugjöldin að miklu leyti upp í útsvörin, svo að þar þarf þá að taka minni útsvör en í öðrum kauptúnum. Ég tel þetta misrétti og skýt því til n. þeirrar, er kemur til með að fjalla um þetta mál hér í d., að hún miði hámarkið við íbúatölu, og yrði þá væntanlega afgangur, sem verða kynni, látinn ganga í annan jöfnunarsjóð, sem svo yrði jafnað niður á sveitirnar. Ef notuð er heimildin um hækkun vörugjalds allt að 100%, þá verða það ekki litlar tekjur í sumum kauptúnum. Þá er annað atriði, sem þarf að lagfæra, viðvíkjandi vörum, sem sendar eru sjóveg milli staða innanlands. Ef t. d. er sendur hlutur frá Borgarnesi til Rvíkur til viðgerðar, þá þarf 4 sinnum að greiða af honum vörugjald, þegar hann fer frá Borgarnesi, þegar hann kemur til Rvíkur, þegar hann fer frá Rvík og loks þegar hann kemur til Borgarness aftur. Þetta getur orðið allhá upphæð samtals, sérstaklega ef hluturinn er þungur og lendir í 5. flokki. Annars orðlengi ég þetta ekki frekar, en vil taka undir við hæstv.atvmrh. um það, að málinu verði vísað til allshn. fremur en fjhn.

Magnús Guðmundason Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um málið að þessu sinni. Það má segja, að frv. þetta hafi fengið vonum betri móttökur hér í hv. d. Reyndar hefir það mætt nokkrum aths., og er það ekki nema eðlilegt, þar sem þetta mál mun snerta hagsmuni alls almennings í landinu meira en nokkurt annað þingmál að þessu sinni, því að það snertir hag hvers einasta manns í landinu. Mig langar þó til að gera nokkrar aths. við sumt af því, sem sagt hefir verið um frv. Hæstv. atvmrh. vill láta hækka skatt á lóðum, en lækka á húseignum. Ef það ráð yrði tekið, hygg ég, að ómögulegt yrði að ná eins miklum tekjum inn fyrir bæjar- og sveitarfélögin og hægt er eftir þessu frv. eins og það er, því að lóðir og lendur eru margfalt minna virði en húseignirnar. Því síður væri þá hægt vegna slíkrar breyt. að fella niður það vörugjald, sem fara á til sveitarfélaga. Ég vil benda á, að þegar er tekinn í mörgum sýslum 4 til 5‰ fasteignaskattur til vega, og þótti n. varhugavert, þar sem þessi skattur er fyrir, að leggja til að fyrirskipa hærri fasteignaskatt í sveitum en 6‰, þar sem svo er nú ástatt með sveitabúskapinn, að við borð liggur, að margar jarðir á landinu leggist í auðn vegna þeirra erfiðleika, sem landbúnaðurinn á við að búa nú. - Annars fannst hæstv. ráðh. víst, að flestir kaflar eða tekjuliðir frv. væru slæmir. Útsvörin væru í raun og veru sanngjarnasti skatturinn, því að þeir, sem jöfnuðu honum á gjaldendurna, þekktu þá alla og þeirra hag, og útsvörin væru lögð á eftir efnum og ástæðum. En það er nú víða ekki nema í orði kveðnu, sem það er gert. Í Reykjavík eru útsvörin t. d. mjög ósanngjarn skattur. Þar er alveg horfið frá því að leggja þau á eftir efnum og ástæðum. Niðurjöfnunarn. þar býr sér til skala til þess að fara eftir, og niðurjöfnunin verður því ekki nema einfalt reikningsdæmi, og lík aðferð, hygg ég, að þegar sé upptekin víða í sveitarfélögunum líka. Útsvörin eru því ekki orðin annað en hreinn tekju- og eignarskattur, og þau eru nú orðin svo há, að ómögulegt reynist að innheimta þau. Þess vegna hygg ég, að það sé alveg rétt stefna að lækka útsvörin með þessum nýju sköttum. Það er rétt, eins og hv. 1. þm. Reykv. tók fram, að það er ótiltekið, hve há útsvörin megi vera í samanburði við útgjöld sveitar- og bæjarfélaganna, og þess vegna geti þessir nýju tekjustofnar þeirra orðið til þess að auka eyðsluna, og ef eyðslan aukist, þá hljóti útsvörin að standa í stað eða hækka þrátt fyrir hina nýju tekjustofna. En hvað sem þessu líður, þá hygg ég þó, að þessar nýju tekjur bæjar- og sveitarfélaga geri það að verkum, að þessir aðiljar fái betur en áður ráðið við sín fjármál, og ef eyðslan vex, þá mundi hún gera það eins eftir sem áður, þótt engar nýjar tekjur kæmu til. Annars er það svo, að bæjar- og sveitarfélög eru alls ekki einráð um það, hve há þeirra útgjöld eru. Löggjafarvaldið leggur þessum aðiljum á herðar nýjar og nýjar byrðar, sem bæjar- og sveitarfélögin verða nauðug, viljug að taka á móti. - Hæstv. atvmrh. sagði, að sér þætti það mjög leitt að þurfa að leggja á viðbótaraðflutningsgjaldið, vegna sveitanna. Það er vitanlega rétt, en um annað er ekki að gera. Ég get fallizt á það, að kannske væri rétt að hækka tollana, en lækka vörugjaldið, því að mér er ljóst, að tollar eru sanngjarnari en vörugjald. Við erum alltaf í þinginu að reyna að samræma þessi gjöld og finna út sem réttlátastar reglur um álagningu þeirra. Vörugjaldið er nú 50 aurar á kg., og er það jafnt hvort sem eðlisþyngd vörunnar er mikil eða lítil; það er sem sagt jafnt á hvert kg., hvort sem er æðardúnn eða t. d. kornvara eða önnur þungavara, en þetta gjald hefir þann kost, að það er ákaflega auðvelt í innheimtu. Það hefir verið um það deilt, til hvaða n. þetta frv. ætti að fara hér í hv. d., og hv. meðflm. minn sagði, að hann vildi láta hæstv.atvmrh. ráða því, þar sem þetta væri hans mál og heyrði undir hans ráðuneyti, en ég vil segja, að það sé ekki hans mál, því að hann flytur það ekki, heldur við meðnm. minn í mþn., hv. 1. þm. Eyf. og ég. Það er því okkar mál, og ég vil því ráða um það eins miklu og hæstv. ráðh., til hvaða n. það fer, og ég tel það eigi að fara til hv.allshn., eins og venja er með öll sveitarstjórnarmálefni.

Ekki bæjargjaldamál

. Ég man eftir því, að útsvarslögin 1926 voru í allshn., og er það þó hið hreinasta skattamál bæjar- og sveitarfélaga, sem ég þekki. Þá hefir verið talað um að n., sem undirbjó og samdi frv., mundi vilja starfa lengi. Ég átti sannast að segja ekki von á því, að n. yrði borið það á brýn. Ég hygg, að það séu ekki margar mþn., sem hafa eftir styttri tíma en hálfan annan mánuð skilað meiri árangri en þessi n. Hitt má segja, að starfinu sé ekki lokið, en n. hefir að mínu áliti unnið það, sem hægt er að vænta á svo stuttum tíma, og n. vildi ekki draga það meira að skila sínum till. með tilliti til þess, sem fram kom á síðasta þingi, að mál þetta þyldi enga bið, því að þá var því eiginlega lofað, að sveitar- og bæjarfélög skyldu sem allra fyrst á þessu þingi fá einhverjar viðbótartekjur. Þá hefir komið fram ein aths. við formshlið frv. með tilliti til vörugjaldsins, frá hv.þm. Dal., um það, hvað átt væri við með orðinu kauptún í frv. Það má vera, að einstök tilfelli geti komið fyrir, þar sem vörugjaldið verði ekki fyllilega sanngjarnt, og er rétt að athuga það betur, en hitt held ég, að ekki geti farið á milli mála, hvað meint er með orðinu kauptún. En þetta atriði er sjálfsagt að athuga nánar, og svo hitt líka, hvort ekki sé tiltækilegt að láta öll kauptún, hvort sem þau eru sérstakur hreppur eða ekki, fá þessi gjöld, sem hér er um að ræða. En þá getur hæglega komið fyrir, að þessi gjöld verði ekki nægileg fyrir allan hreppinn. Það getur verið, að vöruflutningar að og frá kauptúninu séu svo litlir, að gjöldin af þeim nægi ekki kauptúninu og þeim sveitum eða sveit, sem er í sama hreppi. Ég get nefnt dæmi um það úr mínu kjördæmi.

Þá er að mynda jöfnunarsjóði fyrir sveitirnar

. Það er einmitt nokkurskonar jöfnunarsjóðir, þessi viðbót við tollaálagninguna, og það mætti náttúrlega hugsa sér, að sú viðbót færi í þann sama sjóð. En til þess að breyta þessu, þarf ekki nema örlitla breyt. á frv. Þá hafa ýmsir spurt, hvernig standi á því, að n. hafi ekki lagt til, að eitthvað af tekjustofnum ríkisins væri tekið í þágu sveitarfélaganna. Þetta er eðlileg spurning. Ég áleit, eins og kemur fram í nál., að það ætti að taka a. m. k. heiminginn af fasteignaskattinum, sem rennur til ríkisins, og helzt allan, og láta hann renna til sveitarfélaganna. En því var ekki hægt að koma fram í n., og þær röksemdir komu fram hjá hv. fyrri flm. þessa máls, að það væri enginn tekjuafgangur hjá ríkissjóði. Það er rétt, að meðan ekki er hægt að ná tekjuafgangi, þá er ekki á rennilegt að taka tekjustofna frá ríkinu, því að það þýðir, að þá verður að útvega ríkinu aðra tekjustofna. Það er ekki nema um tvennskonar tekjustofna að ræða, beina og óbeina skatta. Allir eru sammála um, að beinu skattarnir séu orðnir svo háir, að ómögulegt sé að hækka þá meir. Þá er ekki um annað að gera en óbeinu skattana. - Einn hv.þm., sem hér talaði, minntist á berklavarnagjaldið og að n. hefði átt að leggja til, að það yrði fellt burt. Það kom til orða í n., eins og hv. fyrri flm. hefir tekið fram, en n. áleit það ekki vera á sínu verksviði. Ég skal svo ekki hafa þetta mál lengra, en tek það fram, að ég greiði atkv. með því, að þetta mál fari til allshn.

Flm. (Sigurður Einarsson) Einmitt í þessu er verið að útbýta frv. frá samgmn. um breyt. á brúalögunum. Ég sé, að í 1. gr. þess frv. er lagt til, að tekin sé upp í brúalögin Laxá í Reykhólasveit í Barðastrandarsýslu, einmitt sú á, sem ég tala um í 1. gr. frv. þess, sem ég hefi borið fram. N. hefir ekki séð sér fært að taka upp þær aðrar ár, sem eru í mínu frv., sem eru 3 ár í vestanverðri Barðastrandarsýslu. Ég get í sjálfu sér álitið það góðs vita og vel við það unað, að samgmn. tekur í sitt frv. Laxá í Reykhólasveit. En ég get endurtekið það, sem ég sagði um þetta mál í fyrra, að það hafa mörg vötn verið brúuð með opinberu fé, sem ekki eru til meiri torfæru en þessar 3 ár, sem um er að ræða í 2. gr. frv. míns, og álit það, sem vegamálastjóri gaf um þetta, hefir ekki sannfært mig og engan, sem á heima á þessum slóðum, um að ekki sé nauðsynlegt, að þessar ár verði svo fljótt sem kostur er brúaðar. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vísa til grg. frv. og óska þess, að málinu verði vísað til samgmn. að þessari umr. lokinni, þó ég hinsvegar þykist sjá gerla, hvernig fara muni, þar sem n. sjálf hefir lagt fram frv. um breyt. á brúalögunum.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Ég þarf ekki að vera margorður, þar sem þeir hv. ræðumenn, sem talað hafa, tóku frv. yfirleitt vinsamlega. Ég álít það ekki rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði í byrjun ræðu sinnar, að í frv. væri farið fram á nýja skatta, en að réttur til útsvarsálagningar í bæjum og sveitum væri jafn eftir sem áður. Í útsvarslögunum er svo ákveðið, að jafna skuli niður eftir efnum og ástæðum því, sem aðrar tekjur hrökkva ekki til. Það má því ekki jafna niður umfram það, sem nauðsyn ber til, til þess að geta staðizt útgjöld. Nú má að vísu segja, að þegar bæjar- og sveitarsjóðir sjá hilla undir þessar nýju tekjuvonir, þá muni þeir fara að ráðast í ýmsar framkvæmdir, sem annars hefðu verið látnar bíða. Þetta má vitanlega segja, og það er auðvitað ekki hægt að girða fyrir allt. en þó verður að mínu áliti að gera ráð fyrir því fyrirfram, að bæjar- og sveitarstjórnir hagi sér nokkurnveginn skynsamlega. - Ég get verið hv.þm. sammála um það, að vandkvæðum getur verið bundið að heimila bæjar- og sveitarfélögum tekjustofna, sem ríkið eitt hefir áður haft. En það eru, eins og allir vita, til staðir á landinu, þar sem svo er ástatt, að gömlu tekjustofnarnir nægja ekki. Og þó að menn vildu fara leið hv.þm. og gera þennan aðskilnað alveg greinilegan, þá er það ekki hægt, því að til eru sveitarfélög, sem samt myndu sitja eftir í sömu ófærunum og áður. Ég skal játa með hv.þm., að vörugjöldin eru að ýmsu leyti vandasöm viðureignar. Má vel vera, að sá kafli frv. þyrfti nánari athugunar við. En það, sem n. hafði til fyrirmyndar um þessi vörugjöld, er hafnargjöld þau, sem hér í Reykjavík gilda og víðar og eru í rauninni vörugjöld. Og þar sem þau hafa nú ekki valdið stórvægilegum vandkvæðum undanfarið, þá ætti að mega gera ráð fyrir því, að reynslan myndi líka kenna mönnum að haga þessum vörugjöldum svo, að ekki komi að sök. Ég er ekki sammála hv.þm. um það, að gjöldin af ríkisstofnunum komi aðallega niður á Reykjavík. Ef við tökum t. d. áfengisverzlunina, þá er ágóði hennar ekki allur eðlilegur gróði, sambærilegur t. d. við ágóða kaupmanna. Áfengisverzlunin er einkasala, sem selur óþarfavarning, er ríkisvaldið óskar helzt, að sé ekki neytt, og er því mikill hluti álagningarinnar í raun og veru skattur á þá, sem þessara vara neyta. Þetta gæti enginn kaupmaður gert í frjálsri verzlun. Ég sé því ekki, að Reykjavík eigi sérstaklega þær tekjur, sem af þessu hljótast. Það getur verið rétt, að það kynni að vera þörf á að setja nánari ákvæði en gert er í frv. um úthlutun jöfnunarsjóðs, en n. fannst þó, að töluverð trygging væri fyrir því, að sjóðnum yrði réttilega úthlutað, þar sem þrír þingkjörnir menn eiga að hafa þá úthlutun með höndum, því að vitanlega verður að ganga út frá, að þessir menn geri þinginu reikningsskap ráðsmennsku sinnar, og maður verður að ætla, að Alþingi hafi hagsmuni allrar þjóðarinnar fyrir augum. En sjálfsagt er þetta atriði frv. til athugunar undir meðferð málsins. Þá minntist hv.þm. á það, og sagði, að sig undraði á því, að alveg vantaði í frv. ákvæði um skatt á samvinnufélögin. Hann viðurkenndi þó, og vil ég undirstrika það, að vitanlega hækkuðu útgjöld þeirra félaga, bæði vegna fasteignaskattsins og vörugjaldsins, í sama hlutfalli og á öðrum verzlunum, en heldur ekki meira, sagði hv.þm. Það er rétt, en þessir nýju skattar verða líka til þess að lækka útsvörin á kaupmönnunum, og þar af leiðandi verður niðurstaðan sú, að samvinnufélögin borga meira til sveitar- og bæjarfélaga heldur en þau gera nú í hlutfalli við kaupmenn. Það gilda sérstök lagaákvæði um útsvarsskyldu samvinnufélaganna, og ef rétt þætti að breyta þeim ákvæðum, þá liggur auðvitað beinna við að gera það með breyt. á samvinnulögunum. Út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði, hefi ég lítið að segja. Hann taldi, að húsaskatturinn væri eftir frv. of hár, en á hinn bóginn mætti talsvert auka fasteignaskattinn með því að hækka allmikið skatt á löndum, og taldi hann forsvaranlegt, að sá skattur yrði allt að 1%. Nú vil ég benda á það, að eftir þeim horfum, sem nú eru með sveitabúskapinn, þá hygg ég, að fasteignaskatturinn megi varla vera mikið hærri í sveitum en gert er ráð fyrir í frv., en sú hækkun, sem hæstv. ráðh. var að tala um, hygg ég, að varla mundi nást, nema með því að lögbjóða einnig hækkun á fasteignaskattinum til sveita. Í sambandi við það, að húsaskatturinn sé í frv. settur of hár, vil ég geta þess, að það munar ákaflega litlu, sem hann er settur hærri í frv. en það, sem tíðkast nú, þar sem þessi skattur er notaður. Í Reykjavík mun hann vera 0,8%, en í frv. er gert ráð fyrir, að hann verði 1%, svo að þetta munar ekki miklu. - Hæstv. atvmrh. fannst vegaskatturinn ógeðfelldur í kaupstöðum, en ef hann er það þar, þá ætti hann einnig að vera ógeðfelldur í sveitum, en í sveitum er hann búinn að vera til í tugi ára, og ég minnist þess ekki, að komið hafi frá hæstv. ráðh. eða flokksmönnum hans frv. um að afnema hann. Hæstv. ráðh. lagði til, að þetta frv. færi til hv.fjhn., en ekki til hv.allshn. Mér þykir næsta eðlilegt, að hæstv.atvmrh. fái að ráða því, til hvaða n. frv. verður vísað. Hann er upphafsmaður að þessu frv., og það heyrir undir hans ráðuneyti, svo að ég get ekki verið að deila við hann um þetta. Þá var hv.þm. Dal. að tala um það, að n., sem undirbjó þetta frv., mundi vilja lifa lengi sem n.; ég hefði sagt það í minni framsöguræðu, og það væri líka að skilja á grg. frv. En þetta hefir hvergi verið sagt. N. talar um, að þörf sé á að endurskoða útsvarslögin, helzt fyrir næsta þing, eu það er hvergi sagt, að þessi n. ætti að gera það. Hv. þm. Dal. má gjarnan komast í n., sem hefði það verkefni.

Á hann þá að koma fyrir hv. 1. þm. Skagf.?

. Ef hv.þm. Dal. vill ganga í þann flokk, sem ég fylgi, þá skal ég mæla með því, að hann verði kosinn.

Þetta nálgast það að vera mútur

. Hv. þm. Dal. var að tala um það, að ekki væri nægilega skilgreint, hvað væri kauptún, samkv. 15. gr. frv. Það má vel vera, að einhver vafi geti leikið á um þetta, en þetta orð hefir nú samt verið notað í lögum oft áður, og er þá talað um hreppsfélög, sem séu kauptún, og ég hefi ekki orðið þess var, að það hafi valdið neinum vandræðum. Þó má vel vera, að þetta megi betur fara en er í frv., en þá væri ástæða til að gera samskonar lagfæringu á öðrum lögum. - Annars benti hv.þm. Dal. á eitt atriði, sem ég skal játa, að valdið hefir mér nokkurrar áhyggju, síðan n. gekk frá frv., og er það, að svo kann að standa á á stöku stað, þar sem um er að ræða lítið kauptún, en stórt uppland, sem sækir verzlun til kauptúnsins, að kauptúnið fái óeðlilega miklar tekjur af vörugjaldinu. Það kann að vera, að þetta geti átt sér stað, t. d. á Eyrarbakka, ef miklar vörur koma þar á land, eins og ég heyri sagt. Það er því sjálfsagt, að þetta atriði verði athugað gaumgæfilega. Ég skal geta þess, að það kom mjög til orða í n., að hve miklu leyti sýslusjóðirnir eða sveitarsjóðirnir ættu að fá þessar tekjur, og ef til vill mætti lagfæra þetta með því að láta sýslusjóðina fá vörugjaldið, en þetta er allt til nánari athugunar. Ég þarf litlu að víkja að hv.þm.N.-Ísf., því að það, sem hann aðallega talaði um í sambandi við frv., tók ég fyrir í framsöguræðu minni. Honum er það vonbrigði, að n. skyldi ekki leggja til, að eitthvað af tekjum ríkisins skuli ganga til sveitar- og bæjarfélaga, og ekki heldur, að létt verði af þessum aðiljum neinum af núverandi útgjöldum. Ég gerði grein fyrir því áður, að n. taldi það tæplega sitt hlutverk að gera till. um þessi efni. Hinsvegar væri ég ákaflega fús til þess að eftirláta þessum aðiljum eitthvað af tekjum ríkisins, ef sýnt væri fram á það með rökum, að ríkið mætti missa þær tekjur, en undanfarið hefir það nú viljað sýna sig við samningu fjárl., að ríkið hafi ekki of miklar tekjur, og hefir heldur vantað á en hitt. Hin almennu orð um það í þessu sambandi, að ríkið geti sparað meira á sínum gjöldum en gert sé, hafa ekkert gildi, meðan ekki er sýnt fram á það með tökum, hversu það megi verða. Ég hefi ekki trú á því, að farið verði sparlegar með ríkisfé en gert er. Þótt víðsvegar að úr héruðum landsins komi bendingar um að spara, þá vilja engir láta spara hjá sér, heldur koma jafnhliða sparnaðartill. kröfur frá sömu mönnum um aukin framlög frá hinu opinbera til sinna þarfa. Það væri vitanlega ákaflega einfalt atriði að ákveða, að svo eða svo mikið af tekjum ríkissjóðs skuli ganga til bæjar- og sveitarfélaga, ef ríkissjóður mætti við því að missa af sínum tekjum, en það er vitanlega ómögulegt, þegar ekki er hægt að benda á, hvernig spara megi útgjöld ríkissjóðs.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég mun reyna að vera stuttorður og ekki fara út í einstök atriði, þótt segja mætti, að nokkurt tilefni hafi gefizt til. Ég vil fyrst láta ánægju mína í ljós yfir þeirri rödd, sem fram kom frá síðasta ræðumanni um það, hvað vel hefði tekizt skipun þessarar ágætu n. Var að vísu ekki við öðru að búast, eins og til var stofnað, og var þetta því aðeins staðfesting á því, sem ég hafði gert mér í hugarlund. Meginhugsun þessa frv. og tilætlunin með flutningi þess er að minni hyggju sú, að flytja einhvern vissan hl. af útsvarsbyrðinni yfir á aðra öruggari tekjustofna. Í sjálfu sér hygg ég, að flestir geti verið sammála um það, að í raun og veru sé torvelt að finna leið til þess að leggja sameiginleg gjöld á íbúa sveitar- og bæjarfélaga, sem eðlilegri sýnist og réttlátari heldur en niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum. En það er ekki til neins að loka augunum fyrir því, að möguleikinn til að jafna gjöldunum þannig niður, svo að þau innheimtist skilvíslega, er takmarkaður; hafa þar komið fram geysilegir örðugleikar, einkum á seinni árum. Því hefir ýmislegt valdið, auknir fjárhagserfiðleikar o. fl., sem ég skal ekki fara út í. Ég hygg, að ef miða ætti við það, sem réttlátast þætti og e. t. v. eðlilegast, þá yrði að telja sumt af þeim tekjuöflunarleiðum, sem stungið er upp á í frv., beina afturför frá niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum. En það er ekki annað en viðurkenning á þeirri nauðsyn að tryggja betur heldur en áður hefir verið gert í sveitarstjórnarl., að bæjar- og sveitarfélögin geti fengið þær tekjur, sem þeim er nauðsynlegt, jafnvel þótt til þess þurfi að fara leiðir, sem ekki eru eins æskilegar eins og niðurjöfnunin. Ég álít, að l. kafli frv. um fasteignaskatt, sé sjálfsagður, og að þar sé einmitt bent á þann tekjustofn, sem jafnvel sé eðlilegast fyrir bæjar- og sveitarfélögin að nota; þarf ég ekki að eyða mörgum rökum til að sýna fram á það. Verðmæti fasteigna á hverjum stað er yfirleitt mjög komið undir sameiginlegum athöfnum og átökum íbúanna, og að sumu leyti beinlínis skapað af sameiginlegum aðgerðum, auk þess sem það miðast við starfshætti og hag bæjar- eða sveitarfélagsins í heild. Hinsvegar teldi ég æskilegt, að nokkrar ekki óverulegar breyt. væru gerðar á þessum kafla. Ég tel t. d., að húsaskatturinn sé fullhár. Það er gert ráð fyrir, að hann geti orðið 1% í stærstu kaupstöðunum, og þá er eftir að leggja á fasteignaskatt ríkisins, sem er 1½%, auk hinna sérstöku fasteignagjalda, sem lögð eru á hús, holræsagjöld og þesskonar. Hinsvegar tel ég, að lóðaskatturinn mætti vera hærri, a. m. k. í sumum tilfellum, heldur en frv. gerir ráð fyrir. Tel ég eðlilegt, að hann sé þyngri, vegna þess að þar er lagt á varanlegt verðmæti, sem einmitt er að miklu leyti orðið til fyrir sameiginlegar aðgerðir þeirra, sem innan bæjar- eða sveitarfélagsins búa. - Annað atriði, sem ég vil benda á um leið, er það, hvort ekki sé ástæða til í sambandi við þessar ákvarðanir að setja visst hámark, sem fasteignagjöldin til samans megi ekki fara fram úr. Mér finnst það væri eðlilegt, úr því leyft er að hafa önnur fasteignagjöld heldur en þau, sem renna beint til sveitarsjóða eða ríkissjóðs. Í þriðja lagi er það atriði, hver eigi að greiða skattinn. Hér er gert ráð fyrir, að eigandi, eða sá, er eignina notar, greiði hann. Ég held, að ekki sé rétt að slá fastri neinni ákveðinni reglu um þetta atriði. Þegar leigjandi greiðir eiganda hátt afgjald og skapar honum mikinn arð, virðist sanngjarnt, að eigandinn greiði skattinn, en þar sem leigjandi greiðir lágt afgjald, eins og t. d. þegar um erfðafestu er að ræða, þá ætti hann oftast nær að geta greitt þetta. Því held ég, að rétt sé að setja í frv. ákvæði um, að eftir að leiga er komin yfir visst hámark, skuli eigandi greiða skattinn, en leigjandi, sé hún undir ákveðnu lágmarki, en þegar leigan liggur þar í milli, yrði þá að fara um greiðsluna eftir atvikum. Hugsum okkur, að landspilda væri leigð fyrir 10% af mati eignarinnar. Þá finnst mér, að ekki væri sanngjarnt, að skatturinn kæmi á leigjanda. Aftur finnst mér hann vel settur, þótt hann yrði að greiða skattinn, ef leigan næmi ekki meira en t. d. 2%. Ég skýt þessu til hv.n. Um það ákvæði í II. kafla frv., að leggja á vegaskatt í kaupstöðum, hliðstætt því, sem á sér stað í sveitum, verð ég að segja, að mér finnst það ógeðfellt. Ég held, að hæpið sé að leggja út í þessa breyt. fyrir ekki meiri tekjuvon en gert er ráð fyrir, að af þessum skatti leiði. Þá get ég illa fallizt á hækkun þá á tollum í ríkissjóð, sem ráð er fyrir gert í IV. kafla. Ég get tekið undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að ekki sé heppilegt, að bæði ríkið og bæjarfélögin hafi sér til tekjuöflunar sömu tekjustofna. Ég vil því beina því til hv.n., hvort ekki muni hægt að komast hjá að leggja á þessa gjaldaaukningu, og hvort ekki myndi vera tiltækilegra að hækka heldur fasteignagjöldin, sérstaklega af lóðum. Ef ég man rétt, þá er fasteignamatið nálægt 200 millj. kr. Ég geri ráð fyrir, að fasteignaskatturinn nemi samkvæmt þessu frv. um 1400 þús. kr. Ef ráð væri nú fyrir því gert, að fasteignagjald til bæjar- og sveitarfélaga, ásamt fasteignaskatti til ríkissjóðs, næmi að meðatali 1% af fasteignamati, þá myndi sú upphæð nema nálægt 2 millj. kr. Sé nú frá þessu dreginn fasteignaskatturinn til ríkissjóðs, yrði eftir til sveitar- og bæjarfélaga um 1600–1700 þús. kr., eða á þriðja hundrað þús. kr. meira en gert er ráð fyrir í frv. n. Með þessari aukningu á tekjum bæjar- og sveitarfélaga mætti losna við álagið og tollana. Um skatta af ríkisstofnunum verð ég að játa, að mér finnst þeir eðlilegir. Býst ég ekki við, að hægt verði að komast hjá því að taka slíka skatta umfram það, sem nú er, til sveitar- og bæjarfélaga. En í sambandi við ummæli, sem féllu hér um þetta atriði, verð ég að segja, að þá væri fleira, sem ástæða væri til að láta svipaðar reglur gilda um. Sé t. d. rétt að taka slík útsvör, sem skiptast á alla hreppa á landinu, af tóbakseinkasölunni, þá ætti að vera sjálfsagt að taka þau einnig af öðrum fyrirtækjum, sem hafa aðstöðu til að selja vörur með svipuðum hætti, eins og t. d. Ludvig David. Um III. kaflann, vörugjaldið, verð ég að segja, að ég tel það vandræðaráðstöfun að þurfa að ganga inn á þá braut. Hinsvegar get ég búizt við, að það sé rétt, að erfitt muni að komast hjá því. Ég tek undir við hv. 1. þm. Reykv. um það, að 50-auraflokkurinn þurfi nánari athugunar við. Vil ég skjóta því til hv.n., að hún athugaði, hvort ekki væri ástæða til að setja einhver ákvæði um það, að ekki mætti hækka vörugjald til hafna upp úr ákveðnu marki. Hér vakir fyrir mér svipað og almennt gildir um hámark fasteignagjalda. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða fleiri atriði frv. við þessa umr. Ég tók eftir því, að hv. 1. flm. lagði til, að málinu yrði vísað til allshn. Ég vildi óska, að það yrði látið ganga til fjhn., enda þótt það, fljótt á litið, gæti virzt heyra undir allshn. En þess ber að gæta, að hér er um að ræða breyt. á gjöldum, er snerta sömu gjaldstofna og þá, er ríkið notar sér.