Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðari árum hefur það færst mjög í vöxt að ýmiss konar starfshópar hafa óskað eftir því að fá ákveðna vernd fyrir starfsheiti sitt. Það frv., sem hér er til umræðu, er liður í þeirri þróun. Mín skoðun hefur verið sú, að það þurfi að athuga vel, á hvaða braut við erum hvað þetta snertir, og taka jafnvel til heildarendurskoðunar hin ýmsu lög sem sett hafa verið um fjölbreytileg réttindi hinna einstöku starfsgreina á grundvelli menntunar, vegna þess að úrskurður ráðherraleyfa til að geta kallað sig ákveðnum menntunarheitum getur vissulega boðið heim þeirri þróun, að einstök hagsmunafélög eða hagsmunahópar ákveðinna menntagreina reyni að takmarka eðlilega framþróun menntastarfseminnar í landinu eða hindra einstaklinga í því að ganga þá menntunarbraut sem þeir telja heppilegasta. Það hefur verið mín skoðun, að á sviði menntunar eigi að ríkja mjög ótvírætt einstaklingsfrelsi og menn eigi að hafa þar mjög skýran og ákveðinn rétt til þess að ganga þá menntunarbraut, sem þeir óska, og það eigi að fara mjög varlega í það að ríkisvaldið, einstök ráðuneyti eða hagsmunasamtök ákveðinna menntagreina verði takmarkandi aðilar um réttindi einstaklinga sem gengið hafi ákveðna menntabraut, þótt það sé hins vegar vissulega rétt að þjóðfélagið hafi ákveðna hagsmuni af því að almenningur og opinberar stofnanir og einstök fyrirtæki geti haft ákveðna tryggingu fyrir því að þeir, sem vilja nota ákveðin menntunarheiti, fullnægi ákveðnum lágmarkskröfum um það efni. Ég vildi lýsa þessum sjónarmiðum hér í upphafi, þótt þau séu mín persónulegu sjónarmið, um leið og ég mæli fyrir áliti n., og vona að meðnm. mínir forláti það. Við meðferð þessa máls í menntmn. deildarinnar hef ég vakið athygli á þessum sjónarmiðum, ekki vegna þess að ég hafi eitthvað sérstaklega á móti því að viðskiptafræðingar og hagfræðingar fái sömu réttindi og margar aðrar menntagreinar hafa verið að sækja sér á undanförnum árum, eins konar lögvernd á sínu menntaheiti, heldur vegna þess að ég tel nauðsynlegt að öll þessi mál séu tekin til rækilegrar skoðunar, ella geti niðurstaðan orðið sú eftir 5, 10, 15 ár eða svo, ef fleiri greinar sækja inn á þessa braut, að menntun einstaklingsins ein út af fyrir sig, sem háskólar bæði hérlendis og erlendis eða aðrar menntastofnanir veita þessum einstaklingi, skipti mjög litlu máli, það, sem skipti höfuðmáli, sé hvort hagsmunasamtök viðkomandi starfsgreinar og fulltrúar ríkisvaldsins, viðkomandi rn., vilji veita formleg leyfi til að löggilda slíka menntun. Ef það verður ráðandi kerfi stefnum við í eins konar gildakerfi, gamla miðaldakerfið á sviði menntunar, og stígum veigamikið skref frá þeirri þróun á Vesturlöndum á síðustu áratugum að réttur einstaklingsins, frjáls og óskorðaður réttur einstaklingsins til menntunar, verði verulega takmarkaður annars vegar af hagsmunasamtökum viðkomandi starfsgreina og hins vegar af ríkisvaldinu. Það er þróun sem er mjög andstæð mínum lífsskoðunum. Ég sagði áðan að það væri ekki sérstaklega vegna frv. um réttindi til að kalla sig viðskiptafræðinga og hagfræðinga sem ég lýsi þessum sjónarmiðum, heldur er þetta einfaldlega fyrsta frv. sem kemur hér til meðferðar á Alþingi síðan ég fékk tækifæri til að fjalla um slík mál hér. Ég vildi þess vegna nota tækifærið til að lýsa þessum skoðunum. Nefndin hefur orðið sammála um að leggja til að þetta frv. verði samþykkt með þremur breytingum sem gerðar eru á 2. gr. frv. Fyrsta breytingin er þess eðlis, að í 1. mgr. 2. gr. eru felld niður þau orð sem fólu í sér að ráðh. ætti að löggilda háskóla og aðrar æðri menntastofnanir. Við teljum óeðlilegt að menntmrn. eigi að gefa út löggildingarskrá yfir menntastofnanir erlendis og ganga inn á þá braut að flokka námsstofnanir með þeim hætti. Bæði er slíkt verk ærið og nánast óvinnandi og líka á margan hátt óeðlilegt. Þess vegna er sú setning, sem felur í sér það ákvæði að rn. eigi að gefa út slíka löggildingarskrá eða löggilda slíkar stofnanir, felld niður. Í öðru lagi er lögð til sú breyting, að möguleikar manna til að öðlast þessi réttindi við sex ára starf að hagfræði- og viðskiptafræðiefnum séu ekki bundnir eingöngu við þau sex ár sem liðu í undanfara þess að frv. yrði að lögum, heldur við sex ára tímabil hvort heldur er á undan eða eftir löggildingu laganna - eða m. ö. o.: við viljum halda þeim möguleika opnum að maður, sem hefur kannske í upphafi ekki tekið það sem talið væri fullgild menntun til að öðlast þessi réttindi, geti í starfi sýnt að hann hafi bætt við sig kunnáttu og hæfileikum og geti því áunnið sér þessi réttindi með starfi. Það teljum við nauðsynlegt svo að möguleikar einstaklinganna til þess að öðlast þessi réttindi séu ekki bundnir eingöngu við einhverjar formlegar prófgraður, sem þeir taka á yngri árum, heldur sé viðurkennt að menn geti í starfi sýnt af sér þá hæfni og þá kunnáttu sem fyllilega sé jafngild þeim prófum sem talin eru nauðsynleg. Sex ára möguleikinn er gerður almennur, bæði á undan og eftir löggildingu frv. Í þriðja og síðasta lagi er lagt til að í stað umsagnar Félags viðskiptafræðinga og hagfræðinga, eins og stendur í frv., verði skipuð sérstök nefnd sem í eigi sæti einn fulltrúi frá Félagi viðskiptafræðinga og hagfræðinga, annar fulltrúi frá viðskiptadeild Háskóla Íslands og þriðji fulltrúinn eða nefndarmaðurinn tilnefndur af menntmrh. Við teljum það meiri tryggingu fyrir því, að samræmi gildi í mati á prófum og hæfileikum manna til þess að öðlast þetta starfsheiti, að slík úrskurðarnefnd sé til, en að það sé háð stjórn eða ráðamönnum í tilteknu félagi hverju sinni, og enn fremur að til komi aðilar frá viðskiptadeild Háskóla Íslands til að fjalla um þessi efni, slík dómnefnd sé meiri trygging fyrir því, að einstaklingar hljóti sanngjarna meðhöndlun og sambærilega meðhöndlun yfir lengri tíma en það sem upphaflega var lagt til. Nefndin er einhuga um að gera þessar breytingar á frv. og við höfum rætt þær við menntmrh. og einnig forsvarsmenn þeirra félagssamtaka sem upphaflega óskuðu eftir að slík löggjöf yrði sett. Þeir geta fyrir sitt leyti fallist á þessar breytingar, og vænti ég þess, að deildin geti gert það einnig. Ég vil svo endurtaka að lokum þá persónulegu skoðun mína, að það geti verið hættuleg braut til lengdar að menntun einstaklingsins sé takmörkuð með þeim hætti að hagsmunasamtök og ríkisvald sameinist um að byggja hér upp formlegt leyfakerfi sem eitt sér geti löggilt menntun einstaklingsins. Í því frjálsa lýðræðissamfélagi og því samfélagi andlegs frelsis, sem við viljum viðhalda hér, er það einn af hornsteinunum að sérhver einstaklingur hafi möguleika til að heyja sér þá menntun og þann fróðleik, sem hann kýs, og beita því samkvæmt eigin dómgreind, en ekki séu lagðar á slíka möguleika óeðlilegar hindranir, annaðhvort hagsmunaaðila eða ríkisvalds.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa mér að leggja hér nokkrar spurningar fyrir hæstv. viðskrh. og þakka hæstv. viðskrh. fyrir að ljá máls á því að svara þeim og fjalla hér, vonandi í stuttu máli hjá okkur báðum hv. deildarmönnum, um verðlagsmál og ákvarðanir ríkisstj. í verðlagsmálum sem nú eru ofarlega á baugi eins og menn vita. Ástæðan fyrir því, að ég réðst í það að kveðja mér hljóðs utan dagskrár um þetta efni, eru atburðir síðustu daga og að hér er um tímabundið efni að ræða þar sem útreikningstími kaupgjalds framfærsluvísitölu er að renna út þessa daga og þar með ákvörðun kaupgreiðsluvísitölu hinn 1. júní. Eins og kunnugt er hafa ekki verið fundir í verðlagsráði allt frá því í byrjun mars, eftir því sem ég best veit, en fyrir verðlagsráði lágu fjölmargar beiðnir um verðhækkanir vegna innlendra kostnaðarhækkana, eins og menn muna og mönnum er í fersku minni vegna umræðna um þessi mál nú rétt fyrir mánaðamótin. Þessar 40 beiðnir, sem lágu fyrir verðlagsráði, höfðu ekki hlotið afgreiðslu, en þær voru margar hverjar um á milli 15 og 20% og allt upp í 85% hækkun. Nú hafa fréttir greint frá því, að verðlagsráð hafi samþykkt 20 hækkanir á vöru og þjónustu, en ríkisstj. hefur ekki tekið afstöðu til þess, eftir fréttum að dæma, hvort hún afgreiði þessar hækkunartillögur eða hvenær og ekki um þau tímasettu mörk sem hún miðar verðhækkanir sínar við. Nú er ljóst að það varðar allan almenning geysimiklu hvernig að þessum málum verður staðið því að mér er tjáð að kauplagsnefnd hafi oft tekið verðhækkanir, sem hafi orðið fram að 6. og 7. viðkomandi mánaðar, inn í framfærsluvísitölu og þar með komi þær inn í kaupgreiðsluvísitölu, en ef ekki verður um að ræða ákveðna afgreiðslu á þessum málum sýnist stefna í tvísýnu um það. Hv. þm. grunar þá hvað er á ferðinni, að þessar verðhækkanir verði ekki teknar inn í vísitöluna. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. ráðh. í fyrsta lagi ég hef látið hann fá punkta um þetta þannig að ég hygg að hann geti farið hratt yfir sögu: Hverjar eru þessar verðhækkunartillögur sem bæði gjaldskrárnefnd og verðlagsráð hafa samþykkt? Ætlar ráðh. og ríkisstj. að samþykkja þessar verðhækkanir og þá hvenær? Hvenær verða þessar verðhækkanir afgreiddar frá ráðh. og ríkisstj.? Koma þessar verðhækkanir fram í framfærsluvísitölu 1. maí og þá verðbótavísitölu 1. júní eða mælast þær ekki í verðbótum fyrr en 1. sept. í haust? Hvaða áhrif hafa þessar verðhækkanir á verðbótavísitölu og hvað telur Hagstofan að verðbótavísitalan verði há 1. júní samkvæmt nýjustu upplýsingum þar um? Í þessu sambandi og í ljósi allrar meðferðar hæstv. ríkisstj. á þessum málum undanfarna mánuði vil ég líka spyrja hæstv. ráðh.: Hefur ríkisstj. haft samráð við fulltrúa launþega vegna framkvæmdar á þessum útreikningum og á útreikningum verðbótavísitölu, hvernig hún hafi staðið að þessum verðhækkunum og hvernig þær muni mælast í verðbótavísitölu? Hefur hún haft samráð við launþegasamtökin um það? Og alveg sérstaklega: Hver er afstaða ráðh. Alþb. í ríkisstj. til þeirra vinnubragða sem við hafa verið höfð í þessum efnum? Ef hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að svara því vænti ég þess að hæstv. ráðh. Alþb. hlaupi undir bagga. Þá vil ég aðeins víkja að spurningu um þau tímasettu mörk sem lögfest voru í aðhaldslögunum sem tóku gildi 1. maí. Hæstv. viðskrh. gat ekki verið við þá umræðu hér í hv. Ed. af ástæðum sem voru teknar gildar og ég er ekki að finna að því, en ég vildi gjarnan spyrja hæstv. ráðh. um skoðun hans á framkvæmd þessara mála. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hann hvenær þessi tímasettu mörk verði sett. Hæstv. forsrh. svaraði mér því til fyrir örfáum vikum að þau yrðu að öllum líkindum sett fyrir síðustu mánaðamót. Nú er kominn 8. maí og þessi mörk sett í stjórnarsáttmálann í fyrra og þá var þessum málum þannig háttað að gert var ráð fyrir að stefna að ákveðnu marki fyrir fram. Nú virðist, eftir vinnubrögðum að dæma 1. maí, að hæstv. ríkisstj. ætli að setja sér markmið eftir á. Ég hef aldrei heyrt talað um að setja sér markmið eftir að eitthvað er skeð. Maður setur sér markmið fram í tímann, en ekki aftur í tímann. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðh. hvort þetta séu byrjunarörðugleikar hjá hæstv. ríkisstj. núna með þessi tímasettu mörk 1. maí eða hvort vænta megi þess, að þessi tímasettu mörk verði sett eftir á út árið. Þá er spurning mín til hæstv. ráðh. líka um framkvæmd aðhaldslaganna. Er það svo, að verðlagning einhverrar vöru og þjónustu sé frjáls? Gildir algjör verðstöðvun eftir setningu þessara laga? Og önnur spurningin er: Verða þá heildarhækkanir á vöru og þjónustu að vera innan ramma pólitísks markmiðs um verðlagsmörk án tillits til afkomu vel rekinna fyrirtækja? Þessa spurningu lagði hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson fyrir hæstv. forsrh., en við fengum því miður ekki svör. Ég vænti þess, að hæstv. viðskrh., sem á að hafa þessi mál með höndum og er þekktur að sanngirni í þessum málum, geti leyst úr þessari mikilvægu spurningu fyrir alla atvinnustarfsemi í landinu. Náttúrlega er alveg ljóst að ef það er ætlunin að herða svo að atvinnuvegunum að þeir verði innan einhvers ákveðins ramma, ákveðin tímasett mörk sett um heildarverðhækkanir án tillits til alls og alls, t. d. kostnaðarhækkana, verðhækkanir megi ekki vera meiri en pólitískt vald ákveður, þá er náttúrlega verið að framkvæma slík verðlagshöft að það hlýtur að koma fyrst niður á atvinnuvegunum og síðan niður á atvinnuöryggi allra landsmanna. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðh. enn: Eru verðhækkanir innfluttra vara óháðar verðlagseftirliti samkvæmt nýju aðhaldslögunum að öðru leyti en því er varðar álagningu dreifingaraðila? Og í fjórða og síðasta lagi um framkvæmd þessara laga: Er svonefnd 5–15% regla í gildi? Stangast þessi 5–15% regla, sem verið hefur verklagsregla hjá verðlagsyfirvöldum undanfarið, á við aðhaldslögin? Að lokum vildi ég gjarnan spyrja hæstv. ráðh., af því að hann hefur talað mikið um verðbólguna, en öll þessi ákvæði um verðlagsmálin eru sett í því nafni að þau eigi að hafa áhrif á verðbólguna: Hefur hæstv. ráðh. kynnt sér verðbólguspá Þjóðhagsstofnunar um verðhækkanir síðar á árinu og að verðbólgan verði 45–50% ef frekari aðgerðir komi ekki til? Þetta eru nýjustu upplýsingar sem hv. þm. hafa fengið, fyrir tveimur eða þremur dögum, frá Þjóðhagsstofnun í nýjustu skýrslu hennar, að verðbólgan verði 45–50% ef frekari aðgerðir komi ekki til. Hver er skoðun hæstv. ráðh. á þessari áætlun Þjóðhagsstofnunar og hvaða ráðstafanir telur hann koma til greina til að ná verðbólgunni niður í 40% eins og ríkisstj. stefnir að? Ég vil vekja athygli á því, og enda þá mál mitt til hæstv. ráðh. að sinni, að í þessari skýrslu frá Þjóðhagsstofnun, sem ég vitnaði til, kemur það fram í kurteislega orðuðum texta að þau verðlagshöft, sem gilt hafa undanfarið og gilda enn, hafi sáralítil áhrif á verðbólguna þegar til lengdar lætur, en þeim mun verri afleiðingar fyrir atvinnuuppbyggingu í landinu og þar með framtíðaratvinnuöryggi. Með leyfi hæstv. forseta stendur í þessari skýrslu: „Erfitt er að segja að hve miklu leyti áhrif aðgerða í verðlagsmálum verða varanleg, m. a. með tilliti til þess að þær koma í kjölfar mikilla kostnaðarhækkana, bæði launahækkana og lækkunar á gengi krónunnar á síðustu mánuðum ársins 1980. Ýmsum verðhækkunum hefur með þessu móti verið frestað.“ Hér er sem sagt með kurteislegu orðalagi í rauninni sagt að ekkert hafi gerst með þeim verðlagshöftum sem ríkt hafi hér undanfarið, nema að ýmsum verðhækkunum hafi verið frestað og að þær komi þá fram með auknum þunga síðar, og að því er vikið í þessu plaggi, enda er það svo að Þjóðhagsstofnun spáir nákvæmlega sömu verðbólgu á þessu ári og hún spáði í fyrra á sama tíma. - En höfuðatriðið í mínum spurningum er náttúrlega það sem ég vék að hér fyrst, spurningin um meðferð ríkisstj. á þeim verðhækkunarbeiðnum, sem fyrir henni liggja, og hvort ríkisstj. ætlar að standa að því að leyfa þessar verðhækkanir á þann veg að þær mælist í framfærsluvísitölu og þar með kaupgreiðsluvísitölu nú eða hvort hún ætlar að fresta þessu um nokkra daga til að hafa áhrif með þeim feluleik á vísitöluna og draga þannig úr hækkun á verðbótavísitölunni 1. júní.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. e. hefur lagt fyrir mig allmargar spurningar og ég skal reyna að svara þeim eftir bestu getu og reyna að lengja ekki mjög mát mitt þó að ég komist ekki hjá því að gera ýmsar þeirra nokkuð almennt að umræðuefni. Hann spurðist fyrst fyrir um hverjar hafi verið þær verðhækkunartillögur sem hafi verið lagðar fram í verðlagsráði. Hv. fyrirspyrjandi á e. t. v. öllu heldur við hverjar hafi verið þær samþykktir sem verðlagsráð afgreiddi á síðasta fundi sínum. Þær voru nokkrar og ég skal gera grein fyrir þeim: Í fyrsta lagi var samþykkt í verðlagsráði með 8 samhljóða atkvæðum að heimila 8.57% hækkun á aðgöngumiðaverði að kvikmyndahúsum. Verðið mundi þá hækka úr 17.50 kr. í 19.00 kr. Í erindi sínu hafði Félag kvikmyndahúsaeigenda óskað eftir heimild til að hækka verð aðgöngumiða að kvikmyndahúsum á almennar sýningar úr 17.50 kr. í 23.00 kr. eða um 31.43% og á barnasýningar úr 8.75 kr. í 11.00 kr. Ástæður fyrir beiðninni voru launahækkanir, gengissig, hækkun á myndaleigu erlendis og aðrar rekstrarkostnaðarhækkanir. Síðast hækkaði miðaverð að kvikmyndahúsum 21. jan. 1981. Í öðru lagi var samþykkt samhljóða að heimila hækkun á verði bensíns. Samþykkt var að heimila olíufélögunum að hækka verð á bensíni úr 5.95 kr. per lítra í 6.85 kr. Hækkunin skiptist þannig, að 8% stafa af hækkun innflutningsverðs, magnálagningar, smásölulauna o. fl. Í þriðja lagi var samþykkt með 6 shlj. atkv. að heimila Flugleiðum að hækka far- og farmgjöld í innanlandsflugi um 12%. Í þessu máli sátu fulltrúar launþega í verðlagsráði hjá við atkvæðagreiðslu. Í erindi Flugleiða var farið fram á hækkun far- og farmgjalda í innanlandsflugi sem næmi 26.9%. Þessi hækkun var rökstudd með miklum hallarekstri á s. l. ári og yfirstandandi ári. Síðasta hækkun á far- og farmgjöldum í innanlandsflugi var afgreidd 16. mars s. l. og nam 6%. Í fjórða lagi var samþykkt með 9 shlj. atkv. að heimila 4.5–7.1% hækkun á brauðum öðrum en sigtibrauðum, en samþykkt var að heimila 15.7% hækkun á þeim. Hér er um að ræða 6% meðaltalshækkun þegar allt er lagt saman. Í fimmta lagi var samþykkt með 8 shlj. atkv. að heimila skipafélögum að hækka farmgjöld og vöruafgreiðslugjöld um 12%. Ásmundur Stefánsson, fulltrúi ASÍ, sat hjá við þessa atkvgr. Í sjötta lagi var samþykkt með 7 shlj. atkv. að heimila Landvara, sambandi vöruflutningaaðila, að hækka taxta sína um 14%, en sambandið hafði sótt um hækkun á bilinu 14–34%. Í sjöunda lagi var samþykkt með 6 atkv. gegn 1 að heimila vinnuvélaeigendum að hækka taxta sinn um 19%, en Félag vinnuvélaeigenda hafði farið fram á 26% hækkun. Haraldur Steinþórsson greiddi atkv. á móti þessari samþykkt. Í áttunda lagi var samþykkt með shlj. atkv. að heimila Félagi sérleyfishafa að hækka taxta sína um 20%. Félagið fór fram á 22.98% hækkun og mælti skipulagsnefnd fólksflutninga með afgreiðslu þessa erindis. Á síðasta ári hækkuðu fargjöld sérleyfishafa um 40.7% og Landleiðir fengu milli 70 og 80% hækkun. Í níunda lagi var samþykkt með 9 shlj. atkv. að heimila 18% hækkun á sementi, steypu án sements og sandi og möl. Sementsverksmiðja ríkisins fór fram á 25% hækkun á sementi. Leyfðar hækkanir á árinu 1980 voru tæp 83%, en þrátt fyrir það var tap á rekstri Sementsverksmiðjunnar sem nam 570 millj. gkr. Í tíunda lagi var samþykkt með 9 shlj. atkv. að heimila 8% hækkun á niðursoðnum fiskbollum og fiskbúðingi. Í ellefta lagi var samþykkt með 8 shlj. atkv. að heimila 18% hækkun á saltfiski í neytendaumbúðum, en það hafði verið sótt um 30% hækkun. Þetta eru þær samþykktir sem gerðar voru í verðlagsráði nú í vikunni og ég ætla að hv. fyrirspyrjandi hafi spurt um. Varðandi gjaldskrána voru nýlega staðfestar af ríkisstj. hækkanir á gjaldskrá ýmissa opinberra þjónustustofnana. Ég er ekki með þessar hækkanir með mér. Þær voru í kringum 8%. Ég vil nú ekki fara með nákvæmar tölur, en þær voru í kringum það, og þær hækkanir allar koma inn í útreikninga þeirrar vísitölu sem tekur gildi 1. júlí. Þá spurði hv. þm. um hvort það væru höfð samráð við launþegasamtökin um útreikninga á vísitölunni. Um það eru í sjálfu sér engin samráð vegna þess að um það gilda vissar reglur og það er ákveðin stofnun sem um það fjallar, kauplagsnefnd. Það hafa ekki mér vitanlega farið fram nein sérstök samráð í sambandi við það mál. Þá spurði hv. þm. hvort ráðh. og ríkisstj. ætli að samþykkja þessar verðhækkanir. Hann spurði hvað einstakir ráðh. eða ráðh. einstakra flokka mundu gera. Þeir verða að svara fyrir sig sjálfir, en ég svara hér í einu lagi fyrir ríkisstj. og er engin ástæða til að ætla að það sé munur á skoðun manna í þessum efnum. Ég hef a. m. k. ekki orðið var við það. Varðandi þessi mál er í sem stystu máli það að segja, að samkvæmt nýafgreiddum lögum um aðhald í verðlagsmálum o. fl. er gert ráð fyrir að ríkisstj. miði verðlagsákvarðanir við ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum. Þessi markmið hafa ekki verið ákveðin fyrir næstu þrjá mánuði. Ég ætla ekki að ríkisstj. muni ákveða þetta að þeim þremur mánuðum liðnum. Ég geri ekki ráð fyrir því. Ég vildi svara þessu þannig, að ég geri ráð fyrir að þessi mörk verði ákveðin á næstunni. Ég skal ekki nefna daga í því sambandi, en þau verða áreiðanlega ákveðin á næstunni af ríkisstj. Það hefur legið í loftinu að þessi mörk yrðu einhvers staðar í kringum 8%, en ég álít að það fari dálítið eftir því, hvað framfærsluvísitalan verður há núna 1. júní vegna þess að það er náttúrlega samband þarna á milli. Ég get upplýst það, vegna þess að hv. þm. spurði síðar um það mál, að Hagstofan telur að framfærsluvísitalan muni verða einhvers staðar á milli 8 og 8.5% 1. júní. Það hefur farið fram verðupptaka í verslunum hér í Reykjavík, sem er grundvöllur að útreikningum vísitölunnar. Það er byrjað að vinna úr henni, en niðurstöður liggja ekki fyrir í þeim efnum fyrr en eftir þessa helgi. Koma þessar verðhækkanir inn í framfærsluvísitölu 1. maí og þá verðbótavísitölu 1. júní eða mælast þær ekki í verðbótum fyrr en 1. sept.? Um það skal ég ekkert segja. Eins og ég sagði áður er það kauplagsnefnd sem fjallar um útreikninga á vísitölunni. Ég skal ekkert um það segja, hvort svo verður. Það er alveg ljóst af þeim samþykktum, sem hafa verið gerðar, að bensínhækkun vegur langmest í vísitölu. Hitt er tiltölulega smáræði, vil ég segja. En það er auðvitað ekkert launungarmál að menn hafa áhuga á að reyna að koma í veg fyrir eins og unnt er víxlhækkanir verðlags og launa. Það er ekkert launungarmál. - Ég verð nú að segja alveg eins og er, þegar ég lít á málflutning og skrif Morgunblaðsins og alveg sérstaklega þm. Sjálfstfl. hér á Alþingi: Einhvern tíma hefur verið meiri áhugi í þessum herbúðum á því að halda vísitölunni niðri með það fyrir augum að koma í veg fyrir eins og unnt er víxlverkun kaupgjalds og launa. Ég geri ekki ráð fyrir að menn reyni að mótmæla þessu. Það eru allt of mörg nærtæk dæmi til þess að rifja þetta upp. Þá spurði hv. þm. um það, hvort verðlagning einhverrar vörutegundar og þjónustu væri frjáls eftir að þessi lög hafa tekið gildi. Það er að vísu ekki búið að taka um þetta ákvarðanir í ríkisstj., eins og gert er ráð fyrir að gert verði samkvæmt lögunum, en ég er þeirrar skoðunar, að eðlilegt sé að svo verði innan þeirra marka sem ríkisstj. ákveður. Ég álít að það sé eðlilegt og hljóti að liggja í hlutarins eðli. Hitt er svo annað mál, og hann spurði einnig um það, hvort hér sé um algjöra verðstöðvun að ræða samkvæmt lögunum. Svo er auðvitað ekki. Hér er um að ræða aðhald í verðlagsmálum, verðlagsaðhald, en ekki verðstöðvun, því það er gert ráð fyrir því í lögunum að ef Verðlagsstofnun eða verðlagsráð samþykki fyrir sitt leyti hærri hækkanir, sem eru umfram þau mörk sem ríkisstj. hefur ákveðið á hverjum tíma, gangi það til ríkisstj. til staðfestingar. Það er enginn vafi á að í sumum tilfellum verður óhjákvæmilegt að fara yfir þessi mörk. Ég vil nefna t. d. Sementsverksmiðju ríkisins. Það er alveg sýnilegt að það verður óhjákvæmilegt, til þess að hægt sé að reka Sementsverksmiðjuna með eðlilegum hætti, að fara fram úr settum markmiðum. Þá spurði hv. þm. um það, hvort hækkanir í vöru og þjónustu væru innan ramma pólitísks markmiðs um verðlagsmörkin án tillits til afkomu vel rekinna fyrirtækja. Ég álít að það sé alveg sjálfsagt mál og nauðsynlegt að haga verðlagspólitíkinni þannig að það sé hægt að reka vel rekið fyrirtæki með eðlilegum hætti, það sé í raun og veru ekkert vit í að haga henni á annan veg þó að menn gæti ýtrasta aðhalds í verðlagsmálum. Ég álít að það hefni sín ef rekstur fyrirtækja er kyrktur, í minni framleiðslu og verri afkomu þjóðarbúsins. Þá spurði hv. þm. um verðhækkanir innfluttra vara, hvort þær væru óháðar verðlagseftirliti að öðru leyti en að því er varðar álagningu dreifingaraðila. Þessu er til að svara, að það verður fylgst með þróun innflutningsverðlags og álagningar. Náttúrlega koma hér mörg atriði til álita. Það kemur t. d. til álita hvað gerist í gengismálunum. Það hafa orðið mikil umskipti í þeim málum á hinum alþjóðlega peningamarkaði á undanförnum mánuðum, - ég vil segja: mánuðum því það hefur gerst eiginlega síðan forsetakosningarnar í Bandaríkjunum fóru fram í nóvemberbyrjun á s. l. ári. Bandaríkjadollarinn hefur verið að styrkjast síðan og hefur styrkst stórkostlega síðan t. d. í janúarmánuði. Þá jafngilti Bandaríkjadollar hvað kaupgengi snertir 6.23 kr., en núna hefur orðið sú breyting á að í dag er gengið 6.70 kr., hefur hækkað sem sagt um nærri því 50 aura. Þetta er náttúrlega gífurlegur munur og kemur þarna til með að raska, eins og okkar gengisskráningu er hagað, einnig afstöðu krónunnar gagnvart Evrópugjaldmiðlum, en þar hefur íslenska krónan verið að styrkjast síðan um áramót. Í janúarmánuði jafngilti sterlingspundið 14.86 kr., en núna 14.35 eða 36. Ég held að það sé að vísu í dag líklega um 14.30. Hér hefur sú breyting orðið á að gengi Evrópugjaldmiðla hefur lækkað yfirleitt samkvæmt ísl. kr. Þessi gengisþróun er hagstæð fyrir okkur sem þjóð vegna þess að við flytjum ákaflega mikið út fyrir dollara, en kaupum aftur inn fyrir Evrópugjaldmiðla. Þetta ætti að hafa þau áhrif að lækka hér verðlag heldur en hitt. Gengið hefur því ákaflega mikil áhrif á þessi mál, t. d. hvort aðföng iðnaðar, sem verður að flytja til landsins, hráefni og annað slíkt, fara hækkandi í verði eða ekki. Hann spurði um hina svokölluðu 5–15% reglu, sem er fólgin í því að verðlagsráð hefur samþykkt að Verðlagsstofnunin geti hækkað álagningu innan marka sem eru milli 5 og 15% í hækkun í smásölu ef aðföng hafa hækkað. Aftur á móti hefur Verðlagsstofnunin sem slík ekki heimild til að hreyfa neitt ef um er að ræða hækkanir aðfanga sem leiða til minni útsöluverðshækkunar en 5% og ekki heldur ef það er yfir 15%. Ég tel ákaflega eðlilegt og ég tel nauðsynlegt að þessi regla verði áfram í gildi, ekki síst vegna þeirrar gengisþróunar sem við búum við vegna þess að lækkandi gengi á Evrópugjaldmiðlum er yfirleitt andstætt útflutningsiðnaðinum sem selur mjög fyrir Evrópugjaldeyri. Því er ástæða til að ætla að útflutningsiðnaðurinn kunni að eiga í erfiðleikum. Ég tel nauðsynlegt að þessi 5–15% regla verði áfram í gildi. Um það hefur ekki verið tekin ákvörðun af hálfu ríkisstj. vegna þess að sumt af því fer yfir þau mörk sem sett munu verða, en vegna þeirrar þróunar, sem hefur verið í gengismálum, tel ég ólíklegt að mikið verði um það. Ég var búinn að svara því, hvað Hagstofan álíti um verðbótavísitöluna. Fyrirspyrjandi spyr hvort ráðh. háfi kynnt sér verðbólguspá Þjóðhagsstofnunar og hver sé skoðun hans á þeirri spá. Ég skal svara þessu. Ég hef enga ástæðu til að vefengja spá Þjóðhagsstofnunar. Ég hef ekki aðstöðu til þess og hef enga ástæðu til að vefengja hana. Ég vil skírskota til þess sem haft var eftir mér í fjölmiðlum: í blöðum, útvarpi og sjónvarpi, um áramótin eftir að áramótaefnahagsráðstafanirnar voru gerðar. Þá taldi ég að nauðsynlegt væri að gera frekari efnahagsráðstafanir á þessu ári til að ná því markmiði sem ríkisstj. stefnir að í verðlagsmálum. Ég er núna alveg sömu skoðunar. Ég álít að það þurfi að gera frekari ráðstafanir síðar á þessu ári til að ná því markmiði. En það er dálítið fróðlegt að lesa skoðanir Þjóðhagsstofnunar á því sem hefur verið að gerast. Þjóðhagsstofnun setur fram þá skoðun, að ef ekki hefði verið gripið til þess ráðs að draga verulega úr launahækkuninni 1. mars með lagasetningu væri líklegt að framfærsluvísitalan hefði hækkað um 15–16% frá febr. til maí. Með óheftu áframhaldi slíkra verðlags- og launabreytinga, segir Verðlagsstofnun, með leyfi forseta, „mátti ætla að verðbólga ykist úr tæplega 60% á síðasta ári í um 70% á þessu ári“. Þetta var baksvið efnahagsaðgerðanna um áramót, en veigamest þeirra var að draga úr verðbótahækkunum launa um 7% 1. mars. Hækkunin varð tæplega 6% í stað 13% að óbreyttum lögum. Með öðrum orðum var náttúrlega brotið í blað í verðlagsþróuninni. Í stað þess að stefna í 70% eða jafnvel enn þá hærri mörk stefna menn nú í 40%. Ef ekkert verður frekar að gert er Þjóðhagsstofnun þeirrar skoðunar, að verðbólgan verði 45–50%, en eins og ég hef sagt áður þarf að gera viðbótarráðstafanir til að ná því markmiði sem menn hafa sett sér. Þá spyr hv. þm. að lokum að því, hvaða ráðstafanir komi til greina til að ná verðbólgunni niður í 40%, eins og ríkisstj. stefnir að. Í því efni vil ég nú vísa til nýgerðrar samþykktar þingflokks Framsfl. um þau mál. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að ná því markmiði, að verðbólgan lækki í um 40% á árinu 1981, er jafnframt nauðsynlegt að taka hið fyrsta ákvarðanir um framhaldsaðgerðir í efnahagsmálum.“ Síðan er bent á ýmis atriði sem nú er verið að vinna að, eins og vaxtastefnuna, gengisstefnuna og það verði leitað leiða til að draga úr þeim gífurlegu hækkunum á áburði sem sýnilegt er að muni verða. „ Ríkisstj. beiti sér fyrir breytingu á verðkönnun vöru, þannig að byggt verði á raunverulegri neyslu þeirra vöruflokka sem reiknaðir eru í vísitölu.“ Ég er þeirrar skoðunar, að kauplagsnefnd hafi verið nokkuð íhaldssöm í sambandi við upptöku á vöruverði, hún hafi miðað við alveg ákveðin vörumerki sem eru í mörgum tilfellum miklu dýrari en önnur vörumerki sem eru til á markaðnum. Þess eru dæmi, að þau séu yfir 100% dýrari. Ég held að það væri ástæða til þess fyrir kauplagsnefnd að endurskoða þessi mál. Það er, held ég, verið að gera það nú, því að ég hef tekið það upp í ríkisstj. og óskað eftir því að þau yrðu endurskoðuð og menn reyndu að aðlaga þessa útreikninga þeim neysluvenjum, sem sífellt eru að breytast, og nýjum vörumerkjum og vörum sem koma inn á markaðinn í stórum stíl. „ Ríkisstj. beiti sér fyrir aðhaldi í gengismálum, en þess verði þó gætt að útflutningsatvinnuvegirnir verði reknir með heilbrigðum hætti.“ Ég rakti nokkuð hér áður þróunina í gengismálunum. Það er náttúrlega enginn vafi á að þessi þróun er hagstæð og þessi þróun gerir að verkum að auðveldara verður að ákveða fiskverð núna 1. júní en ella hefði orðið. Erfiðasti þátturinn í sjávarútveginum hefur undanfarið verið afkoma frystihúsanna, frystiiðnaðurinn, en með styrkingu dollarsins hækkar náttúrlega andvirði ísl. kr. fyrir seldar frosnar afurðir og það léttir undir með ákvörðun um fiskverð. Þá er ekki hægt að segja annað en að það hafi verið hagstæð þróun í fiskverði að öðru leyti. Við búum við mjög hagstætt verð á saltfiski. Sama er að segja um skreiðina. Það er eiginlega mjög hátt verð á skreiðinni. Við skulum vona að það fari ekkert úrskeiðis því að það er mikil skreiðarframleiðsla, sem stafar auðvitað af því að það er svo hátt verð á skreiðinni. Þegar þetta er allt saman skoðað vekur það vonir um að það verði auðveldara að fást við þessi mál varðandi fiskverðsákvörðun um n. k. mánaðamót. Þá erum við þeirrar skoðunar að stuðlað verði að lækkun vöruverðs með breyttum álagningarreglum. Ég vil geta þess, - ég vil mælast til þess að fyrirspyrjandi hlusti, - að ríkisstj. hefur samþykkt fyrir sitt leyti nýjar reglur um álagningu. Þær eru þannig að þær hvetja til ódýrari innkaupa til landsins. M. ö o.: innflytjendur eiga kost á því að fella niður umboðslaun erlendis og fá þá hærri álagningu ef þeir geta sýnt fram á að þeir lækki vöruverðið. Ég álít að þetta sé ákaflega þýðingarmikið. Það er ekki búið að afgreiða þetta,mál í verðlagsráði, en það verður fjallað um það. Verðlagsstjóri hefur verið að undirbúa það fyrir verðlagsráð, og ég vona sannarlega að það verði frá því gengið þannig að menn fái þarna reglur sem séu hvetjandi þess að menn kaupi sem ódýrast til landsins. Því er ekki að leyna að í þær reglur og það fyrirkomulag, sem við höfum búið við, hefur þvert á móti vantað hvatninguna þannig að menn hafa allt að því haft áhuga á að kaupa dýrari vöru til landsins til að fá hærri álagningu. Það er alveg ljóst mál að það er mest hætta á auknum hraða verðbólgu þegar fer að líða á árið og alveg sérstaklega 1. nóv. Þess vegna erum við þeirrar skoðunar, að það verði að hefja sem fyrst undirbúning að ráðstöfunum til að koma í veg fyrir slíkt. Þetta er í stuttu máli og alls ekki nægilega undirbúið svar að þessu leyti til, en í stuttu máli drepið á það sem við viljum gera til að ná því marki sem að er stefnt. Ég hef reynt að stytta mál mitt eins og ég hef getað. Þetta er samt yfirgripsmikið mál. Ég hef viljað haga málflutningi þannig og svörum að það leiddi ekki til almennra eldhúsumræðna því að þær eru nú fram undan á þinginu, eins og kunnugt er - það verða eldhúsumræður fyrir þinglok. Ég hef reynt að takmarka mig sem mest við þær spurningar sem hv. fyrirspyrjandi hefur lagt fyrir mig. Ég vona að ég hafi getað gert þeim skil á mína vísu, en hvort það er á hans vísu er sjálfsagt umdeilanlegt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Það var einmitt ætlunin með þessum spurningum að a. m. k. kjarni þeirra væri um atriði sem þyrfti ekki að spinnast úr almenn eldhúsdagsumræða. Það kom fram í máli ráðh. og skiptir meginmáli að ríkisstj. hefur ekki ákveðið að þær verðhækkanir, sem hafa beðið afgreiðslu síðan í byrjun mars og eru í rauninni þegar orðnar vegna kostnaðarhækkana atvinnuveganna, mælist í framfærsluvísitölu jafnvel þó að þær verði ákveðnar einum eða tveimur dögum eftir að framfærsluvísitalan hefur verið reiknuð. Það er þetta sem ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. ráðh. Alþb. hvort þeir leggi blessun sína yfir. Hæstv. heilbr.- og trmrh., Svavar Gestsson, sat hér lengi inni í deild áðan og greip fram í fyrir mönnum þegar þeir voru að tala, en hann er einhvers staðar frammi núna. Hæstv. ráðh. mundi kannske gera mér þann greiða að koma aðeins hingað inn.

Óskar hv. þm. eftir að ráðh. verði við í deildinni?

Já. - Hæstv. ráðh. er kominn hér og ég vildi gjarnan beina örstuttri fsp. til hans, ef hann hefði tíma til að svara, út af þessum umr. utan dagskrár, sem eiga ekki að taka langan tíma. Hér hefur verið fjallað um meðferð ríkisstj. á verðlagsmálum og útreikning á framfærsluvísitölu og kaupgjaldsvísitölu. Það hefur komið hér fram, að fyrir ríkisstj. og verðlagsyfirvöldum hafa legið beiðnir um verulegar verðhækkanir vegna kostnaðarhækkana atvinnuveganna. Þær hafa ekki fengið afgreiðslu og verðlagsráð ekki komið saman síðan í byrjun mars. Nú hefur verðlagsráð samþykkt sumar þessar hækkanir, en ríkisstj. ekki tekið afstöðu til þess. Þessa daga er verið að vinna að útreikningi framfærsluvísitölu og þar með verðbótavísitölu 1. júní. Nú er alveg ljóst að ef ríkisstj. tekur ekki afstöðu til þessara verðhækkana þessa daga, en kannske eftir 10 daga eða svo, mælast þessar hækkanir ekki í verðbótavísitölu fyrir 1. sept. í haust, og spurning mín er: Álitur hæstv. ráðh. að þetta séu heiðarleg vinnubrögð gagnvart launþegum í þessu efni?

Hvað séu heiðarleg vinnubrögð?

Að fresta þessum verðhækkunum kannske í örfáa daga fram yfir ákvörðun framfærsluvísitölunnar. - Það kom hér fram að ríkisstj. hefur ekki tekið afstöðu til þessara verðhækkana. Verðlagsráð er búið að samþykkja þær. Verðlagsráð telur að þær séu óhjákvæmilegar. Spurningin er þessi: Verða þær teknar inn í mæli þann sem mælir mönnum verðbætur á laun eða er hér um dulbúna skerðingu á kaupgjaldsvísitölu að ræða? Ég held að hæstv. ráðh. hljóti að geta skilið þetta.

Ef spurningin er sett þannig fram að hún sé skiljanleg.

Var þetta skiljanlegt, hæstv. ráðh.?

Þakka þér fyrir, hv. þm., já.

Ég held að það hafi komið mjög greinilega fram í máli hæstv. viðskrh., að ríkisstj. hefur ekkert ákveðið um hvort þessar hækkanir komi yfirleitt fram í hækkun vísitölunnar. Ég vil taka skýrt fram í sambandi við þetta atriði að ég tel það mjög gagnrýni vert ef menn geta ekki gengið hreint til verks ef þeir telja að það þurfi að skerða vísitölu. Það hefur oft verið gripið til þess ráðs og hæstv. núv. ríkisstj. hefur t. d. gripið til þess ráðs að skerða verðbótavísitölu. En vinnubrögð sem þessi, að leggjast á verðhækkanir vitandi vits á þeim tíma sem verið er að reikna verðbótavísitöluna og ætla með þeim hætti með feluleik og falsi - að lækka vísitöluna, tel ég gagnrýni verð. Ég hef marglýst þeirri skoðun minni, að þegar til lengdar lætur hafi slíkir feluleikir ekki nokkurn skapaðan hlut að segja í sambandi við glímuna við verðbólguna. Það hefur komið fram. Reynslan hefur sýnt þetta. Við erum að glíma við nákvæmlega það sama núna og í fyrra. Verðbólguhraðinn var nákvæmlega sá sami í fyrra og hann er nú, eins og allar opinberar skýrslur sýna, þrátt fyrir allar verðstöðvanir og raunar þrátt fyrir skerðingu vísitölunnar 1. mars, sem í rauninni gerði ekkert annað en kippa til baka grunnkaupshækkunum sem urðu á s. l. árum. Ég skal ekki lengja mál mitt um þetta atriði og ekki fara mjög mörgum orðum um svör hæstv. ráðh. Aðeins vil ég þó víkja að tvennu í máli hans þar sem hann kom inn á skýrslu Þjóðhagsstofnunar. Í fyrsta lagi taldi hann að það hefði náðst geysilegur árangur með efnahagsráðstöfunum um áramótin og skerðingu kaupgjaldsvísitölunnar um 7%. Í kveri Þjóðhagsstofnunar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar á heildina er lítið ætti með þessum aðgerðum“ - það er verið að tala um aðgerðirnar sem gripið var til - „að takast að koma í vega fyrir að verðbólgan taki nýtt stökk upp á við úr því fari sem hún hefur verið í síðustu þrjú árin. Án frekari aðgerða er hins vegar ljóst að næstu misserin verður verðbólga vart minni en sem svarar 45–50%“ - þ. e. í því fari sem hún var þegar hæstv. ríkisstj. settist að völdum. Það hefur því í rauninni ekkert annað skeð en að ríkisstj. hefur hagað þannig málum að vísitalan hefur rokið upp. Síðan hefur hún kippt hækkuninni til baka með því að skerða verðbætur á laun og bætur almannatrygginga í þessum efnum. Það væri freistandi að fara út í miklu fleiri atriði sem hæstv. ráðh. kom inn á. Ég vil enn og aftur vara við þeirri oftrú sem hæstv. ríkisstj. virðist hafa á verðlagshöftum og ekki síður á því að halda gengi kyrru eða niðri á sama tíma sem innlendar kostnaðarhækkanir eru verulegar. Það þarf ekki annað en að vísa í reynsluna í þessum efnum. Það vill svo til að þetta var gert síðast á árinu 1979 og í byrjun árs 1980. Og hvaða afleiðingar hafði þetta? Þetta hafði þær afleiðingar, að íslenskir atvinnuvegir lentu í verri samkeppni við innflutning en ella og útflutningsatvinnuvegirnir voru reknir með stórhalla, eins og hæstv. ráðh. kom raunar inn á. Ég vil enn vísa í skýrslu Þjóðhagsstofnunar um reynsluna af stefnunni í gengismálum sem hæstv. ráðh. kom hér inn á. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, en ég vísa í þessa skýrslu. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Um vörukaup má nefna að kaup á innlendum vörum virðast hafa dregist saman en innflutningur aukist að sama skapi, enda breyttust verðhlutföll innlendrar framleiðslu og innflutnings innlendu framleiðslunni í óhag á árinu.“ Og svo stendur hér ljósum og skýrum stöfum: „Þessarar þróunar gætti mjög í lok ársins 1979 og fyrstu mánuði ársins 1980. Þá hélst gengisskráningin lítið breytt og innflutningsverð hækkaði mun minna en verð á innlendri framleiðslu.“ Það er þetta sem núna er verið að gera með gengisbrellunni. Það er verið að gera útlendingum auðveldara með samkeppni við innlendar framleiðsluvörur, og það er verið að gera útflutningsatvinnuvegunum erfitt fyrir. Menn segja, þegar verið er að tala um þetta: Viljið þið þá láta gengið rjúka upp? Hvaða áhrif hefur það á verðbólguna? Menn verða að gera sér grein fyrir því, að það verður að byrja á réttum enda í þessum efnum eins og jafnan og það er ekki hægt að halda gengi stöðugu ef atvinnulífið á að ganga í landinu þegar kostnaðarhækkanir eru feiknalegar. Þá verða atvinnuvegirnir að fá þann kostnað uppi borinn. Þetta er tiltölulega auðvelt að skilja, jafnvel fyrir þá menn sem ekki láta sig varða miklu hag atvinnuveganna. Það sem upp úr stendur eftir þessa umræðu, er að hæstv. ríkisstj. vinnur að því leynt og ljóst að fresta því að taka óumdeilanlegar verðhækkanir inn í vísitöluna. En hvað þýðir það fyrir launþega og hvað þýðir það fyrir þá sem lifa á bótum almannatrygginga? Ég get upplýst hæstv. ráðh. um það, að frestur um þrjá mánuði á að eitt verðbótavísitölustig reiknist þýðir fyrir alla launþega í landinu um 8 milljarða gkr. á ársgrundvelli, en um 2 milljarða í þrjá mánuði. Ef menn taka lífeyrisþega með, sem fá venjulega hækkun eftir verðbótavísitölu, er um það að ræða að launþegar og lífeyrisþegar eru með þessum hætti sviptir 3 milljörðum gkr. Ég endurtek að menn geta komist að þeirri niðurstöðu að það sé eðlilegt í sambandi við víðtækar ráðstafanir í efnahagsmálum að skerða verðbótaþátt launa og verðbótaþátt annarra greiðslna í þjóðfélaginu, en að vinna þannig með falsi og feluleik að því að svipta launþega eðlilegum verðbótum án allra tilburða til að draga úr verðbólgunni á sama tíma tel ég ámælisvert. Ég held að ég láti svo þessum umr. lokið frá minni hálfu að sinni.



Herra forseti. Ég skal ekki taka þátt í því að gera þessar umr. að almennum eldhúsumræðum um efnahagsmál og stjórnmál. Ég get samt ekki stillt mig um að minna hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. Lárus Jónsson, á að á árunum 1959–1964 var alls engin verðbótavísitala í sambandi. Það eru fimm ár. Ekki varð ég var við að Sjálfstfl. kvartaði á þeim tíma. Í öðru lagi varðandi verðstöðvunina. Ríkisstj. Sjálfstfl. setti á verðstöðvun í nóv. 1970 og þessi verðstöðvun er búin að standa eiginlega allar götur síðan. Um það mætti margt segja, en ég skal ekki gera það við þetta tækifæri. En ég vildi að gefnu tilefni aðeins gera að umræðuefni, hvað hv. þm. varð tíðrætt um það sem hann kallaði „falsvinnubrögð ríkisstj.“, og benda honum á að það er ekki fyrr en á miðvikudaginn í þessari viku sem verðlagsráð heldur fund og samþykkir þær hækkanir sem ég gerði grein fyrir í svarræðu minni áðan. Þessar upplýsingar koma á borð ríkisstj. á fimmtudaginn, í gær, en þá vantaði viðbótarupplýsingar, sem ekki hafði unnist tími til að vinna úr, varðandi t. d. hvaða áhrif þessar samþykktir mundu hafa á vísitöluna. Þannig lágu alls ekki fyrir ríkisstj. í gær þær upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir til þess að menn taki ákvarðanir af þessu tagi. Ég geri ráð fyrir að fjallað verði um þetta á þriðjudaginn, á næsta ríkisstjórnarfundi, með eðlilegum hætti. En ég held að það verði ekki hægt að saka ríkisstj. í sjálfu sér um að hún sé með nein falsvinnubrögð í þessum efnum. Eins og ég tók fram áður er það fyrst og fremst bensínið sem þarna skiptir máli. Hitt skiptir sáralitlu máli. Mér finnst því ekki maklegt að vera að drótta því að ríkisstj. að hún sé með falsvinnubrögð í þessum efnum. En það getur vel verið að menn hafi hliðsjón af þessum upplýsingum þegar menn eru búnir að gera sér grein fyrir því, hvaða áhrif hækkanirnar kunni að hafa á vísitöluna. Ég skal ekkert um það segja. Ég hef aldrei verið talsmaður fyrir því vísitölukerfi sem gildir og skal ekki hefja umr. um það. Ég tel að það sé meingallað og þurfi að gera á því miklar breytingar þó að menn geti verið sammála um að halda vísitölu í gangi til að tryggja kaupmátt launa. Að lokum vil ég svo segja það varðandi ráðstafanirnar um áramótin, að í áliti Þjóðhagsstofnunar kemur fram að ef ekki hefðu verið gerðar ráðstafanir um áramótin hefði verðbólgan siglt upp í a. m. k. 70%. Í staðinn fyrir það er nú stefnt í 40%. Hvernig ríkisstj. gengur á auðvitað eftir að sýna sig. En ég vil endurtaka að ég held að það sé ekki mögulegt nema með frekari efnahagsaðgerðum síðar á árinu að halda réttu striki.



Herra forseti. Um síðustu áramót gekk ríkisstj. frá víðtækum almennum aðgerðum í efnahagsmálum sem höfðu þann tilgang að ná verðbólgunni niður á árinu 1981. Það lá fyrir frá Þjóðhagsstofnun og var viðurkennt af öllum aðilum að að öllu óbreyttu gæti verðbólguhraðinn á þessu ári farið upp í 70-80%, ef ekki yrði spornað við fæti. Það var grundvallaratriði í þessum efnahagsaðgerðum ríkisstj. að þannig yrði frá hnútunum gengið að kaupmáttur launa á árinu 1981 yrði hinn sami að jafnaði yfir árið og orðið hefði að óbreyttu. Þetta gerðist með þeim hætti, að annars vegar var frestað 7 vísitölustigum 1. mars 1981, en hins vegar var tekið upp betra vísitölukerfi en var í Ólafslögum og betra vísitölukerfi en Alþfl. barðist fyrir að fá fram innan vinstri stjórnarinnar 1978–1979. Þessi grundvallaratriði liggja fyrir og þau eru viðurkennd af öllum aðilum í þjóðfélaginu sem horfa á þessi mál heilskyggnum augum, nema ofstækisfyllstu stuðningsmönnum Geirs Hallgrímssonar og Morgunblaðsklíkunnar í Sjálfstfl. Einn af þeirra talsmönnum hér, hv. 3. þm. Norðurl. e., talaði áðan og flutti þennan venjulega fyrirlestur sem er framhald af fyrirlestrinum sem hófst um áramót, að efnahagsaðgerðir ríkisstj. þá hefðu í för með sér meiri háttar áfall fyrir efnahagslífið á Íslandi. Því var t. d. spáð að það væri algjör fjarstæða að láta sér detta í hug að hægt væri að halda genginu stöðugu, og því var haldið fram að þessar aðgerðir þýddu það að við værum að hverfa með okkar efnahagslíf 2030 ár aftur í tímann. Reynslan hefur sýnt að þessar áætlanir ríkisstj. um gengið og stöðu útflutningsatvinnuveganna stóðust fyllilega. Hrakspárnar hrundu og urðu sér til skammar. Enn þá einu sinni eru menn samt að halda áfram með texta af þessu tagi. Nýjasti textinn er sá, að ríkisstj. sé með afstöðu sinni í verðlagsmálum að falsa vísitölukerfið. Í fyrsta lagi kemur það úr hörðustu átt ef það er Sjálfstfl. eða talsmenn hans sem þykjast bera sérstaka umhyggju fyrir vísitölukerfinu í landinu. Það hefur sem kunnugt er verið meginstefna meiri hl. Sjálfstfl., a. m. k. á undanförnum árum, þeirra aðila sem stóðu t. d. að leiftursókninni, að það væri höfuðnauðsyn í efnahagslífinu að rífa allt vísitölukerfið niður. Í kosningabaráttunni 1979 var tekist á um þessa stefnu. Viðreisnarstjórnin, eins og hæstv. viðskrh. minnti á áðan, bannaði vísitölutryggingu launa með lögum um margra ára bil með tilheyrandi átökum sem því fylgdu hér á vinnumarkaðnum. Núverandi ríkisstj. fékk á fimmtudaginn var tillögur frá verðlagsnefnd um tilteknar breytingar á vöruverði og þjónustu. Það var ekki fyrr en í gær sem hún fékk þetta í hendur. Þess vegna þarf engan að furða þó að það taki dálítinn tíma að fara niður í þær forsendur sem þessar verðlagshækkanabeiðnir byggjast á. Það liggur ekkert fyrir um það, að hve miklu leyti þessar verðhækkanir verða samþykktar af ríkisstj. í fyrsta lagi. Í öðru lagi liggur ekki neitt fyrir um það, á hvaða tíma það verði gert. Það er vafalaust misjafnt á hvaða tíma þetta þarf að fara í gegn samkvæmt þeim rökum sem verðhækkanabeiðendur leggja fram.

Það skiptir ekki máli hvenær það er gert, hæstv. ráðh.

Það skiptir máli hvenær það er gert, og það verður metið í hverju einstöku tilfelli út frá ýmsum atriðum. Ég vil segja það út frá því sem hv. þm. var að segja um kaupmáttinn áðan, að auðvitað stendur dæmið þannig, að ef hans stefnu hefði verið fylgt, að hleypa öllum verðhækkunum út eins og kröfuhafar vilja fá og að rífa vísitölukerfið úr sambandi, þá væri kaupmáttur lífeyrisbóta almannatrygginganna og launa hér í landinu margfalt lakari en hann er nú. Mér finnst það koma úr hörðustu átt þegar þessir talsmenn Sjálfstfl. eru að gera sig breiða hér í ræðustólnum með sérstakri umhyggju, að því er virðist, fyrir afkomu láglaunafólks og lífeyrisþega í þessu landi. Það vill þannig til, hv. þm., að árið 1970, sem var síðasta heila ár viðreisnarstjórnarinnar, sem er sú ríkisstjórn sem Sjálfstfl. hrósar sér mest af, var kaupmáttur lífeyrisbóta almannatrygginga þriðjungur af því sem hann er nú. Það er þetta kerfi sem þessir flokkar og hv. þm. og aðrir slíkir talsmenn Sjálfstfl. eru að hrósa sér af. Áratugurinn milli 1970 og 1980 fór að verulegu leyti í baráttuna um hvernig skiptahlutfallið skuli vera í þjóðarbúinu. Sú barátta stendur enn. Þar vegnar ýmsum miður og ýmsum betur eftir atvikum. Sem betur fer hefur tekist að tryggja að verðbætur á laun eru hér enn í gildi. 1. júní n. k. tekur við betra verðbótakerfi á laun en hér hefur verið í gildi um tveggja ára skeið. Það er mikilsvert atriði að mati Alþb. og á þeim forsendum stóð Alþb. heils hugar og hafði frumkvæði um þær aðgerðir sem gripið var til um síðustu áramót. Kaupmáttur launa, þ. á m. kaupmáttur lífeyrisbóta, verður á þessu ári ekki lakari, í sumum tilfellum betri en orðið hefði að óbreyttu. Ég mótmæli öllum fullyrðingum hv. þm. um vísitölusvindl eða falsanir í þessum efnum. Slíkt er ekki á dagskrá núv. ríkisstj.



Herra forseti. Það eru kokhraustir ráðh. sem stíga hér í stólinn í dag.  Það er einkar athyglisvert, að á sama tíma og hæstv. viðskrh. talar hástöfum um hvað aðstæður séu góðar, ytri skilyrði séu góð hér, bendir á að í rauninni fáum við 7.5% hærra verð núna fyrir afurðir okkar en um áramót vegna gengisbreytinga sem orðið hafa án okkar tilverknaðar, - á sama tíma og gengi annarra Evrópumynta sé okkur hagstætt í verðlagsmálum talar formaður Alþb., hæstv. félmrh., sérstaklega um, að kjörin verði ekki verri á þessu ári en hinu síðasta, og talar um það sem sérstaka stefnu Alþb. að þegar ytri skilyrði eru einkanlega góð skuli kjörin þó ekki vera verri en árið á undan. Hann talaði líka fjálglega um að það væri langtum betri vísitala sem væri í sambandi núna en sú sem var áður. Það skyldi þó ekki vera að þessir hæstv. stjórnarherrar væru svona fegnir því að einmitt vegna þeirra breytinga, sem hafa orðið á ytri skilyrðum, að viðskiptakjörin hafa batnað með þessum hætti, þurfi ekki að greiða laun með tilliti til viðskiptakjaraviðmiðunar? Kannske það sé það sem þeir eru svona ánægðir með? Kannske að það sé það sem er svona miklu betra? En kokhreysti viðskrh. var ekki minni en kokhreystin í hæstv. félmrh. Ráðh. eru alveg sérstaklega ánægðir með sjálfa sig, en mér þótti þó keyra úr hófi fram þegar hæstv. viðskrh. var spurður um stefnu ríkisstj. Hvað gerði ráðh. þá? Hann las upp úr fundasamþykktum Framsfl. Ég hélt að hæstv. viðskrh. vissi það manna best, að við höfum reynslu fyrir því, hversu mikils virði samþykktir Framsfl. eru framsóknarþingmönnunum sjálfum og ráðh. hans í ríkisstj. Við höfum mjög nýlegt dæmi. Það var samþykkt á hátíðarsamkomu í Framsfl. að það skyldi byggð flugstöð. Síðan kom þetta mál til afgreiðslu hér í þinginu og þá hljóp allur Framsfl., nema tveir, frá fundarsamþykktinni. Einn stóð við hana, en einn hljóp úr landi. Þetta er frammistaðan hjá þm. Framsfl. þegar að því kemur að standa við stefnu flokksins. Ég held að það keyri nú alveg um þverbak þegar viðskrh. vitnar sérstaklega í þá stefnu. Ég held að það fari að verða nokkuð öruggt að það, sem samþykkt er sem stefna Framsfl., verði ekki ofan á, það verði þveröfugt sem verði gert. Ég get tekið fleiri dæmi. Það var stefna Framsfl. að verðbólgan á þessu ári yrði 18%. Ég get ekki séð að hún sé á neinni leið að verða 18%. Það var stefna Framsfl., að um leið og hann kæmist í núv. ríkisstj. skyldi hafin niðurtalning verðbólgunnar. Það, sem ráðh. hafa núna helst til þess að hrósa sér af, er að sú verðbólgugusa, sem þeir bjuggu til sjálfir, skyldi ekki skella yfir. Þannig er nokkuð ljóst að það, sem er stefna Framsfl., gerist ekki og þm. flokksins standa einmitt að þveröfugri stefnu. En það er athyglisvert í sambandi við þessar umr. og þessa kokhreysti ríkisstj., að hún hrósar sér stórlega af því að verðbólgan skuli ekki vera 70–80% núna. Þegar núv. ríkisstj. tók við var verðbólguhraðinn 42%. Nú er hið háleita markmið ríkisstj. að verðbólguhraðinn verði sá sami og þegar hún tók við. Ekki sýnist mér að þetta sé að setja markið hátt. Sannleikurinn er sá, að þegar maður hlustar á hæstv, talsmenn ríkisstj. núna getur manni ekki dottið annað í hug en hundur sem er búinn að bíta í skottið á sér. Svo gersamlega hefur ríkisstj. snúist í hring í efnahags- og verðlagsmálum á því rúma ári sem hún hefur setið við völd að það minnir ekki á neitt annað. Þegar ríkisstj. tók við var verðbólguhraðinn 42% og það hafði tekist sæmilega góð samstaða um allsamstæðar aðgerðir til að draga úr verðbólguhraðanum. Það dugði auðvitað ekki fyrir hæstv. viðskrh. og fyrir ríkisstj. að láta málum vera þannig háttað. Þá hét þetta „geymdur vandi“ og það var gusað út verðhækkunum. Hver er svo árangurinn af því? Árangurinn af því var að það stefndi í 70–80% verðbólgu samkv. upplýsingum viðskrh. sjálfs, en þegar ríkisstj. sá hvað henni hafði orðið herfilega á í messunni greip hún til aðhaldsaðgerða sem áttu fyrst að heita verðstöðvun, en reyndust engin verðstöðvun því árangurinn af því varð svipaður og af þeim aðhaldsaðgerðum sem beitt hafði verið áður en ríkisstj. kom til valda. Þetta er sannleikurinn í þessu máli. Ég vísa því algerlega á bug að um sérstakan geymdan vanda hafi verið að ræða þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, en ég óttast að harkalegar aðgerðir ríkisstj. núna, en þó kannske fyrst og fremst stefnuleysi hennar, hafi orðið til að vinna stórkostleg spjöll í efnahagslífinu og stefna ýmsum málum í langtum meiri voða en ætti að vera að réttu lagi. Hæstv. viðskrh. gerði það sérstaklega að umtalsefni áðan, að þau mörk, sem yrðu ákveðin í verðlagsmálum, mundu taka mið af því, hver vísitöluhækkunin yrði núna, auðvitað hlyti það að hafa áhrif, það væri samband þarna á milli. Ég held að ég verði að minna hæstv. viðskrh. á umr. sem hér fóru fram fyrir réttu ári. Ég varaði þá núv. hæstv. ríkisstj. við því að gusa út verðlagshækkunum að tilefnislausu vegna þess að þær mundu gefa tilefni til annarra verðhækkana. Ég varaði ríkisstj. sérstaklega við því vegna'þess að í stjórnartíð Alþfl. hafði verið undirbúið að hægt væri að fara inn á raunhæfa niðurtalningarleið. Þá vildi hæstv. viðskrh. ekkert við það kannast að þarna væri samband á milli og þær verðhækkanir, sem hefðu komið út í verðlagið, hefðu áhrif á þær verðhækkanir, sem fram undan yrðu og væru sjálfar tilefni til frekari verðhækkana. Mér þykir vænt um að hæstv. viðskrh. hefur þó lært á þessum tíma að þarna er samband á milli. En heilt ár hefur glatast hjá ríkisstj. í verðlagsmálunum. Hennar háleita markmið er að verðbólgan verði í kringum 40%, en þó treysti hæstv. viðskrh. sér ekki til annars en viðurkenna að það geti vel verið að hún verði 45–50%, eins og kemur fram í gagnmerkri skýrslu sem búið er að vitna mjög til áður. Það er einkar athyglisvert að ytri skilyrði þjóðarbúsins eru mjög góð um þessar mundir. Hæstv. viðskrh. rakti það, að viðskiptakjörin hefðu batnað og það ekkert smáræði, 7.5% styrking á dollar. Það eru ekkert lítil áhrif í íslensku efnahagslífi á sama tíma og aðrar myntir hafa staðið nokkurn veginn í stað. Það hafa líka verið gerðar býsna góðar sölur á saltfiski, fengist 20% hærra verð en í fyrra, og það er ekki inni í þjóðhagsáætluninni nema að mjög takmörkuðu leyti. Það hafa líka verið gerðar býsna góðar sölur á skreið og það er ekki inni nema að takmörkuðu leyti í þjóðhagsáætluninni. Þessi ytri skilyrði ættu að gefa einstakt tækifæri til að ná raunverulegum árangri í verðlagsmálum og í því að koma efnahagslífinu á réttan kjöl, en ef sá hringlandaháttur skal vera uppi, sem verið hefur að undanförnu, rennur það auðvitað allt saman út í sandinn. Það var til marks um það, að þegar gengið var eftir því, hver stefna ríkisstj. væri, vitnaði hæstv. viðskrh. ekki bara í stefnu Framsfl., sem allir vita að er orðin öfugmælavísa í öllum efnum, heldur tókst honum að segja sjö sinnum í ræðu sinni að ekki hefðu verið teknar ákvarðanir, að ekki væri búið að ákveða neitt og að það væri óvíst hvernig þær ákvarðanir yrðu. Þetta er stefnan í reynd: Engar ákvarðanir, óvissa, upplausn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv., sem er stjfrv., um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Þetta frv. á sér orðið alllangan aðdraganda. Eins og hv. þm. vita hefur Sinfóníuhljómsveit Íslands starfað um þessar mundir í rúmlega 31 ár. Hún var formlega stofnuð í marsmánuði 1950 og hefur starfað síðan. Það er því rúmt 31 ár síðan hún tók til starfa. Hins vegar hefur staðið þannig á um Sinfóníuhljómsveitina að það hafa aldrei verið til um hana neinar fastar opinberar reglur, ef svo má segja, og síst af öllu að sérstök lög hafi verið til um stofnunina. En það er orðið alllangt síðan forráðamenn Sinfóníuhljómsveitarinnar áttuðu sig á því, að það mundi vera hin mesta nauðsyn að fastar reglur yrðu settar um hljómsveitina og þá í lagaformi. Á þingárunum 1977 til 1979, reyndar á fjórum þingum á þessum árum, voru borin fram frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands, en ekkert þessara frv. náði fram að ganga í þinginu. Síðast var lagt fram frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands á þinginu 1979 og þá hafði það frv. tekið nokkrum stakkaskiptum frá því sem upphaflega hafði verið gert ráð fyrir eða mótað á árunum 1976 og 1977 og þar á eftir, en eigi að síður náði þetta frv. ekki fram að ganga. Ég vil geta þess, að það frv., sem ég legg nú fram, er að langmestu leyti byggt á þeirri gerð sem til varð 1979 og flutt þá á því þingi. Hins vegar var það svo, að í frv. þá voru tiltekin ákvæði þess eðlis að það leiddi til deilna m. a. við sveitarfélögin hér í nágrenninu. Gert var ráð fyrir því í 3. gr. þess frv., sem ég er að ræða um og lagt var fram 1979, að koma á eins konar skylduaðild sveitarfélaganna hér í nágrenninu ásamt Reykjavík um rekstur Sinfóníuhljómsveitarinnar. Þetta sætti mikilli andstöðu og að ég hygg áttu aðalþáttinn í því að stöðva þetta mál á tveim síðustu þingum þessar hugmyndir um skylduaðild svo að segja allra sveitarfélaga og bæjarfélaga sem eru í nágrenni Reykjavíkur. Þegar ég fór að hugleiða þetta mál virtist mér einboðið að það yrði að yfirfara frv., endurskoða það. Þetta frv., sem lagt var fram 1979, og árangurinn af þessari endurskoðun kemur fram í því sem ég er að mæla hér fyrir núna. En mér þykir nauðsynlegt að taka það fram strax og ég vil leggja á það mikla áherslu, að það er alls ekki hægt að tala um að í þessu frv., sem ég legg fram hér, sé um neina grundvallarbreytingu að ræða frá þeim frv. sem áður hafa komið fram, síst af öllu frv. sem voru lögð fram á þingunum 1978–1979 og 1979–1980. Hér er enn gengið út frá því að Sinfóníuhljómsveitin sé sjálfstæð stofnun, það er gert ráð fyrir að fjárhagsgrundvöllur Sinfóníuhljómsveitarinnar sé tryggður með lögum og það er enn fremur gert ráð fyrir að rekstraraðilar séu ríkissjóður, Ríkisútvarpið og tiltekin sveitarfélög, en hvað þetta varðar kemur fram nokkur breyting sem ég mun síðar gera grein fyrir. Meginmál þessa frv. er yfirleitt það sama og var í frv. frá 1979 eða þeirri síðustu gerð sem lögð var fyrir Alþingi áður en þetta frv. varð til. Hins vegar hafa eigi að síður verið gerðar ýmsar breytingar frá fyrri gerð, þrátt fyrir að ég segi að grundvallarstefnan er sú sama. M. a. er það svo, að nú er gert ráð fyrir að færri sveitarfélög séu rekstaraðilar að Sinfóníuhljómsveitinni en gert var ráð fyrir í þeim frv. sem Ragnar Arnalds og Vilmundur Gylfason lögðu fyrir Alþingi á sinni tíð. Það er ein breytingin. Mér virtist eftir reynslu minni hér sem þm. nauðsynlegt að láta kanna rækilega hvaða aðilar raunverulega vildu vera með í rekstri hljómsveitarinnar og reynt yrði að koma á föstu samkomulagi og undirskrifuðu samkomulagi, ef svo má segja, um þetta - samkomulagi sem hægt væri að lögfesta. Ég hef látið endurskoðunina á frv. þeirra Ragnars og Vilmundar fyrst og fremst beinast eða að verulegu leyti að því að reyna að tryggja með beinu samkomulagi við sveitarfélögin að þau verði rekstraraðilar. Þetta var rækilega kannað af endurskoðunarnefndinni nú í vetur og að vísu tók alllangan tíma þessi endurskoðun á lögunum, en niðurstaðan varð sú, að Reykjavíkurborg féllst á að vera áfram rekstraraðili að Sinfóníuhljómsveitinni og bæjarsjóður Seltjarnarness féllst á það einnig að koma inn sem rekstraraðili, að sjálfsögðu að litlum hluta vegna þess að þar er um lítið sveitarfélag að ræða, en segja má að það greiði hlutfallslega fyllilega það sem til var ætlast og ekki minna en borgarsjóður Reykjavíkur mun gera. Önnur sveitarfélög hér í grenndinni, Kópavogur, Garðabær, Hafnarfjörður og ég held Mosfellssveit sem hafa verið þar inni líka, höfnuðu því algerlega að vera aðilar að rekstri Sinfóníuhljómsveitarinnar. Var þá sýnt að það þýddi ekki að eyða löngum tíma í að knýja þessi sveitarfélög til samkomulags, enda í sjálfu sér engin tök á að gera slíkt. Af þessu leiðir að rekstraraðilarnir eru færri en gert var ráð fyrir í eldri frv. af þessari gerð og prósenttölurnar í 3. gr. frv. hafa einnig breyst af þessum sökum. Meira álag kemur sem sagt á ríkissjóð beint að standa undir rekstri Sinfóníuhljómsveitar en áður var hugsað og áður hefur verið. Mjög nauðsynlegt er að gera grein fyrir þessu, að 3. gr. hefur breyst verulega hvað þetta snertir, þó að varla sé hægt að segja að þarna sé um neina grundvallarbreytingu að ræða, heldur meira um það hvernig þessi grundvallarstefna er útfærð. En kosturinn við þetta er að mínum dómi sá, sem ég held að ekki hafi verið áður fyrir hendi og var ekki fyrir hendi, að nú er lokið löngum deilum um rekstraraðild og hlutfallsleg framlög hvers rekstraraðila. Þetta er kosturinn við þá gerð sem nú liggur hér fyrir og eins og ég legg málið fram. Ég tel ákaflega mikilvægt að þetta samkomulag verði lögfest. Í raun og veru er það frá mínum bæjardyrum séð aðalatriðið í þessu máli að við erum hér að lögfesta tiltekið samkomulag sem orðið hefur milli fjögurra aðila í þjóðfélaginu um rekstur sinfóníuhljómsveitar. Ég held að hv. þm. hljóti að átta sig á að þetta er mjög mikill styrkur í sambandi við þetta mál. Slíkt samkomulag hefur ekki legið fyrir áður, heldur má segja að það hafi verið gengið út frá því að sveitarfélögin, sem um var rætt að tækju þátt í rekstrinum, þyldu þessa kvöð án þess að malda í móinn, en það var ekki reyndin að þau gerðu það. Ég held fyrir mitt leyti að þessi skipting sé mjög eðlileg og ég held að þessi skipting verði að teljast viðunandi fyrir rekstraraðilana. Ég held að þetta hafi verið heppileg lausn á löngum deilum, en fyrst og fremst er hér um að ræða „praktíska“ lausn sem væri mjög æskilegt að við gætum lögfest á þessu þingi. Önnur breyting er hér sem ég vil minnast á og skylt er reyndar að minnast á. Þó ekki sé þar kannske beint um grundvallarbreytingu að ræða er það þó allmikilvæg breyting. Hún er í 6. gr. frv., sem fjallar um fjölda starfsmanna hljómsveitarinnar. Ég vil benda á að í fyrri frv. var talað um að ráða mætti allt að 65 hljóðfæraleikurum. Nú er lagt til að ráða skuli minnst í 65 stöðugildi hjá hljómsveitinni, þannig að talan 65 yrði þá lögbundið lágmark hljóðfæraleikara í hljómsveitinni. Talan 65 á sér sín rök og þau helst, að það er talið vera minnsta gerð sinfóníuhljómsveitar sem hefur þessa tölu, en flestar sinfóníuhljómsveitir eru stærri. Það er talið af fagmönnum að í raun og veru sé naumast hægt að tala um sinfóníuhljómsveit fyrr en tala hljóðfæraleikara sé 65. Á það ráð hefur verið brugðið að flytja tillögu um það í þessu frv. að við þessa tölu verði miðað. Ég tel nauðsynlegt að minna á þetta vegna þess að hér er um að ræða nokkra breytingu frá því sem var, fyrst og fremst orðalagsbreytingu, en eigi að síður má segja að hér sé einnig augljóslega efnisbreyting að því leyti til, að ef þetta verður að lögum mundi þegar verða gengið út frá því að 65 manns ynnu í hljómsveitinni, en ef hitt orðalagið yrði notað má segja að það sé fremur að því stefnt að hljómsveitin verði skipuð 65 hljóðfæraleikurum. Þetta er höfuðmunurinn, en samt sem áður snýst þetta um sama málið, aðeins spurningin um hversu langan tíma það tekur að Sinfóníuhljómsveitin komist upp í þá stærð sem talin er vera minnsta gerð sinfóníuhljómsveitar. Ég held að ég eyði nú ekki fleiri orðum í að ræða þetta sérstaka atriði né heldur annað sem er í frv. Yfirleitt vona ég að þessar greinar skýri sig sjálfar. Ég hef reynt að gera grein fyrir höfuðatriðum og einkum þeim atriðum þar sem breytingar hafa orðið frá fyrri gerð frv. En það er einlæg von mín að þetta mál fái hér góðar undirtektir og hljóti skjóta afgreiðslu í þessari hv. deild. Það er von mín að þetta frv. geti orðið að lögum á þessu þingi. Mér virðist sannarlega kominn tími til að lög verði sett um starfsemi Sinfóníuhljómsveitarinnar, og ég held að eins og unnið hefur verið að þessu núna, og auðvitað byggt á þeirri reynslu sem við höfum af meðferð þessa máls, megi allvel við una þá gerð frv. sem hér liggur fyrir. Ég treysti því, að hv. dm. vinni að því að þetta mál nái fram að ganga. Það er að vísu stutt eftir af þingtíma, en ég held þó að þetta mál sé það vel kynnt og menn hafi á því svo fastmótaðar skoðanir hver um sig að það þurfi ekki að eyða mjög löngum tíma til að athuga það og kanna. Ég held ekki. Ég held að málið liggi nú nokkuð augljóst fyrir í öllum aðalatriðum. Þetta er orðið gamalkunnugt mál og hefur lengi verið til umræðu hér á hv. Alþingi, þannig að mér finnst nú, þar sem ég tel að það sé mjög mikill vilji margra hv. þm. til að lögfesta þetta, að það ætti að vera möguleiki á að gera það á þessu þingi. Ég treysti því að hv. Ed. geri sitt til þess að svo megi verða, og ekki síst vænti ég þess, að menntmn. deildarinnar, sem vafalaust fær þetta mál til meðferðar, hraði störfum sínum og skili sem skjótast áliti þannig að þetta mál geti gengið áfram sína leið. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að þessu frv. verði vísað til menntmn. þegar þessari umr. er lokið.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hæstv. menntmrh. er þetta frv. ekki nýtt af nálinni hér í sölum Alþingis og hefur oftlega verið lagt fram hér áður þó ekki sé það alveg í sömu mynd og nú. Hins vegar verður að átelja þau vinnubrögð að leggja frv. fram tveimur vikum fyrir þinglok og ætlast til að það bruni hér í gegn ágreiningslaust og hljóti afgreiðslu sem allra fyrst. Ég held að það hljóti að verða að ætla mönnum eðlilegan tíma til að fjalla um mál af þessu tagi. Ég minnist þess vorið 1979 að þá var frv. um sinfóníuhljómsveit lagt fram nokkrum dögum fyrir þinglok, ef mig ekki misminnir, og ætlast til sömuleiðis þá að það yrði afgreitt á afar skömmum tíma. Ég held að ráðh. geti ekki ætlast til þess að þm. afgreiði viðamikil mál á svona stuttum tíma. Ráðh. verða að átta sig á því, að þeim ber þá að leggja slíkt mál fram fyrr á vetrinum, og ætti í rauninni að vera vandalaust. Það eru ýmis atriði í þessu frv. sem ég tel ástæðu til að gera athugasemdir við og spyrja nánar um. Í 3. gr. þessa frv. er fjallað um skiptingu kostnaðar af rekstri Sinfóníuhljómsveitarinnar. Hæstv. ráðh. sagði að nú væri lokið löngum deilum um þessi efni og því ætti að lögfesta þetta eins og það er. Ég leyfi mér að efast um að þetta sé endilega rétt, þó svo að menn hafi sæst á eitthvað í þessa veru. Mér finnst t. d. óeðlilegt að það skuli ekki öll sveitarfélög hér á höfuðborgarsvæðinu borga sinn hlut í rekstri þessarar hljómsveitar. Mér finnst óeðlilegt að það skuli aðeins gera borgarsjóður Reykjavíkur og bæjarsjóður Seltjarnarness. Mér finnst að Garðabær, Mosfellssveit og Hafnarfjörður ættu að vera hér með. Þá er á það að líta að hlutur Ríkisútvarpsins er þarna 25% og það finnst mér sömuleiðis orka tvímælis og bið þá n., sem þetta tekur til umfjöllunar, að skoða þetta vel. Ég hef jafnvel í hyggju, ef ekki kemur till. um það frá n., að flytja brtt. um að minnka hlut Ríkisútvarpsins og auka heldur hlut ríkisins. Eins og fram hefur komið hér og kom fram m. a. í umr. um skýrslu hæstv. menntmrh. um Ríkisútvarpið í gær er fjárhagur þess afar bágborinn sem stendur. Það sýnist með öllu óeðlilegt að láta Ríkisútvarpið standa undir þessum kostnaði þegar svo illa árar þar. Það gæti verið eðlilegt, ef Ríkisútvarpið væri rekið með miklum hagnaði, að það legði þarna verulegt fjármagn af mörkum, en eins og nú háttar og árar hjá þeirri stofnun held ég að það sé ekki rétt. Þetta er að vísu meginatriðið varðandi þessa kostnaðarskiptingu, en það eru nokkur atriði önnur sem ég tel rétt að gera aths. við. Í 2. mgr. 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Tengja ber starf hljómsveitarinnar tónlistarkennslu í landinu svo sem kostur er.“ Þessi yfirlýsing er góðra gjalda verð, en mér leikur nokkur forvitni á að vita með hverjum hætti þetta er hugsað í framkvæmd, hvernig eigi að framkvæma þetta. Í 3. gr. segir: Sinfóníuhljómsveitin skal kappkosta að afla sjálfstæðra tekna af tónleikahaldi og stefna að því að eigi minna en 12% af útgjöldum hljómsveitarinnar fáist greidd af slíkum tekjum hennar.“ Þarna finnst mér markið óþarflega lágt sett. Ég held að þarna mætti stefna svolítið hærra. Að vísu mun það vera svo nú, að aðgöngumiðasala og tekjur standi undir innan við 10% af kostnaði við hljómsveitina, en ég held að það beri að stefna að því, að þetta verði meira, og setja markið svolítið hærra. Í 6. gr. segir: Stjórn Sinfóníuhljómsveitarinnar ræður fastan hljómsveitarstjóra og aðalhljómsveitarstjóra og skipar verkum með þeim.“ Það væri kannske ekki úr vegi að ráðh. skýrði þetta svolítið nánar. Hver er munurinn á föstum hljómsveitarstjóra og aðalhljómsveitarstjóra? Ég er ekki viss um að öllum hv. þm. sé það ljóst. Í öðru lagi segir í síðustu mgr. 6. gr.: „Heimilt er að ráða tónskáld til starfa í þágu hljómsveitarinnar í takmarkaðan tíma“ - þetta er góðra gjalda vert - „eða fá verk til flutnings hjá tónskáldum.“ Ég sé nú ekki að þurfi sérstaka lagaheimild fyrir Sinfóníuhljómsveitina til að fá verk til flutnings hjá tónskáldum.  Sömuleiðis finnst mér orka tvímælis að binda í lög töluna 65, en fellst á að um það má vissulega deila. Annað atriði, sem er kannske líka smávægilegt, er að í 7. gr., í lok fyrri mgr., segir um verkefnavalsnefnd að formaður hennar, sem tilnefndur er af menntmrn., skuli hafa staðgóða tónlistarmenntun. Þá er búið að telja upp ýmsa aðra aðila, sem eru í þessari nefnd, sem starfa sinna vegna hljóta að hafa mjög staðgóða tónlistarmenntun, svo sem hljóðfæraleikara og fleiri aðila. Mér hefði fundist eðlilegra að formaðurinn hefði til að bera staðgóða þekkingu á tónlist, en væri ekki gert að skyldu að hann væri menntaður á sviði tónlistar. Mjög margir eru þeir áhugamenn um tónlist sem hafa þar feikilega þekkingu til að bera án þess að þeir hafi formlega notið menntunar sem tónlistarmenn. Ég skýt þessu nú fram hér til ábendingar. Ég ætla, herra forseti, ekki að tefja þessar umr. lengur né gera fleiri aths., en vænti þess, að hæstv. menntmn. þessarar deildar, sem fær þetta frv. til skoðunar, hafi þessar aths. mínar í huga.



Herra forseti. Ég er átalinn fyrir þau vinnubrögð að bera frv. svo seint fram og það er kannske ástæða til að gera það, en ég hef þá afsökun að það var ekki hægt að gera það fyrr eins og á stóð. Það tók ótrúlega langan tíma að yfirfara þetta frv. og ljúka endurskoðuninni í tæka tíð og einnig að kynna þetta frv. fyrir ýmsum sem láta sig það varða og ég taldi rétt að bera það undir áður en það yrði flutt, þannig að það var ekki gott viðgerðar í þessu. Eigi að síður held ég nú, eins og ég sagði í frumræðu minni, að það sé búið að undirbúa þetta mál og kynna svo vel á undanförnum árum að menn þekki nú orðið nokkurn veginn til þessa máls og hafi orðið afstöðu gagnvart sinfóníuhljómsveit, með eða á móti, þannig að ég held að það þurfi ekki ákaflega mikla og nákvæma kynningu á þessu. Þetta mál hefur verið í meginatriðum borið undir þingið áður og rætt hér í þingnefndum og m. a. s. rætt af talsverðum hita og þunga eitt sinn a. m. k., í Nd. Alþingis fyrir nokkrum árum, þannig að málið er vel þekkt. Það, sem ég held að hafi fram að þessu stöðvað málið og gerði það alveg áreiðanlega vorið 1979, voru þær deilur sem upp komu um að lögfesta skylduaðild tiltekinna sveitarfélaga. Það hafði mjög mikil áhrif á afstöðu margra þm. hér þannig að málið komst ekki lengra. En hitt er rétt, að þær aths., sem hv. þm. Eiður Guðnason var að koma hér með áðan, hafa heyrst áður margar hverjar, þó engan veginn allar. Mér fannst gagnrýni hv. þm. á 3. gr. að ýmsu leyti ekki mikils virði, t. d. nagg hans um að það skuli ekki vera alveg á hreinu að fleiri sveitarfélög standi að rekstrinum en raun ber vitni. Það er margbúið að kanna í viðtölum við þessi sveitarfélög hvort þau vilji taka þetta að sér og hefur ekki tekist að ná slíku samkomulagi. Ég get ekki séð að það sé nokkur vitglóra í því að halda áfram að dekstra þessi sveitarfélög til þessa og láta málið stöðvast þess vegna. Það, sem hv. þm. sagði um Ríkisútvarpið, er út af fyrir sig mál sem ég get á margan hátt tekið undir að vissu leyti. Eigi að síður er þessi afstaða hv. þm., þegar upp er staðið og allt er athugað, ekki sérstaklega raunsæ. Ég efa ekki að hv. 5. þm. Vesturl. ber hag Ríkisútvarpsins fyrir brjósti og það er vel, enda á hann sæti í útvarpsráði og hann þekkir vel þá erfiðleika sem eru í rekstri Ríkisútvarpsins. Við vitum báðir að Ríkisútvarpið þarf auknar tekjur, og það munu flestir eða allir fallast á, en hins vegar verð ég nú að segja að þrátt fyrir allt, þó að erfiðlega gangi hjá Ríkisútvarpinu, get ég ekki fallist á að Ríkisútvarpið verði nú skyndilega undanskilið þeirri skyldu að taka þátt í rekstri Sinfóníuhljómsveitarinnar. Ég get ekki fallist á að það sé eðlileg krafa, jafnvel þó að illa horfi í rekstri Ríkisútvarpsins. Ég get ekki tekið undir það. Sérstaklega er það vegna þess að slík tillaga mundi leiða til þess í reynd að grundvöllurinn undir rekstri hljómsveitarinnar hryndi. Ef þessi tillaga hv. þm. yrði samþykkt, að það ætti að kippa Ríkisútvarpinu algjörlega þarna út úr, þýddi það að grundvöllurinn undir rekstri hljómsveitarinnar bókstaflega hryndi. Ég held að þar sem hv. þm. hefur reynslu af því að vera formaður fjvn. og hefur þar af leiðandi mjög góða yfirsýn yfir fjármál ríkissjóðs og hvernig þeim er stjórnað og hvernig gengur að afla ríkissjóði tekna, þá hljóti hann að sjá það, þegar hann athugar sinn gang betur, að í raun mundi þetta verða mjög örðug leið. Það er alveg útilokað að það gerist á þessu þingi, og ég held að það muni ekki gerast á næsta þingi heldur, að ríkissjóður taki á sig þau 25% sem nú eru ætluð Ríkisútvarpinu. Ég held að það sé algjörlega óraunhæft að tala um það, og af þeim sökum er ég á móti því. Ég vil að þetta mál gangi fram og ég vil vinna raunhæft að þessu máli, en ekki óraunhæft. Ég viðurkenni hins vegar að það væri æskilegt fyrir hönd Ríkisútvarpsins að losna út úr þessu, þurfa ekki að hafa þennan rekstrarbagga á sér. Það viðurkenni ég fúslega. En ég held að við verðum eigi að síður að líta raunsætt á þessi mál. Ef við viljum að Sinfóníuhljómsveitin verði rekin áfram væri það hið versta lokaráð sem hægt er að hugsa sér ef við ákvæðum að Ríkisútvarpið færi út úr rekstrinum. Það væri sama og að kippa einni höfuðstoðinni undan rekstrinum. Það væri sama og að kippa einni höfuðstoðinni undan rekstri hljómsveitarinnar. Og ég vil minna á að Ríkisútvarpið hefur verið einn höfuðrekstraraðill Sinfóníuhljómsveitarinnar í 31 ár. Ég hygg að Ríkisútvarpið hafi kannske verið sá aðili sem. fyrstur tók á sig verulega kvöð um rekstur hljómsveitarinnar 1950 ásamt Reykjavíkurborg. Ríkið kom þar ekki til fyrr en tveimur árum síðar. Menn tala hér um að Sinfóníuhljómsveitin sé ríkisfyrirtæki. Það má um það deila hvort svo er. Sannleikurinn er sá, að Sinfóníuhljómsveitin er ekki ríkisfyrirtæki. Hún er fyrirtæki sem ríkið hefur tekið þátt í að reka, en það er mjög vafasamt að kalla hana ríkisfyrirtæki vegna þess að ýmsir aðrir aðilar hafa tekið þátt í þessum rekstri, þ. á m. Reykjavíkurborg á myndarlegan hátt öll þessi ár og Ríkisútvarpið einnig.

Vegna samkomulags við þingflokksformenn vil ég mælast til þess að annaðhvort frestuðum við umræðunni eða -

Ég skal ljúka þessu á tveimur mínútum úr því sem komið er. Ég skal ekki eyða meiri tíma, enda er ég búinn að svara því, sem fram kom, og bæti þar engu við. Ég ætlaði þó að benda á það að lokum, að það er ekki að öllu leyti rétt að mínum dómi að tala um að Ríkisútvarpið styrki Sinfóníuhljómsveitina alveg án þess að um nokkurt endurgjald sé að ræða. Það er ekki að öllu leyti rétt. 



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breyt. á lögum nr. 15/1979 um breyt. á lögum nr. 101/1966, um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarafurðum o. fl., er flutt til að leita staðfestingar á brbl. sem út voru gefin 23. júní s. l. Frv. var lagt fyrir hv. Nd. á haustþinginu og hefur hlotið afgreiðslu deildarinnar með nokkrum breytingum. Frv., eins og það upphaflega var lagt fyrir, var eins og brbl. aðeins þrjár greinar sem fólu í sér tvö efnisatriði. Í fyrsta lagi var þar ætlað að rýmka þær heimildir, sem eru í lögunum frá 1979 um að greiða mishátt verð eða nota svokallað kvótakerfi, þannig að auka mætti frávik fyrir þá sem höfðu mikinn fjármagnskostnað vegna byggingarframkvæmda sem teknar hefðu verið í notkun 1976 og síðar, og enn fremur vegna þeirra sem voru að hefja búskap. Þetta var talið nauðsynlegt vegna þess að við vinnslu á svokölluðu kvótakerfi kom í ljós að nokkrir þeirra aðila, sem með þessum ákvæðum brbl. var ætlað að veita aukinn rétt, stóðu höllum fæti og þurfti sérstök ákvæði til að þeirra hagsmunir væru ekki um of fyrir borð bornir. Í öðru lagi var í þessum brbl. breytt heimildum laganna við álagningu kjarnfóðurgjalds þannig að heimilt væri að leggja sérstakt gjald á innflutt kjarnfóður sem nema mátti allt að 200% á innkaupsverð vörunnar. Þessar heimildir voru ákveðnar í brbl. vegna þess að þau ákvæði, sem eru í lögunum frá 1979, voru flókin og erfið í framkvæmd. Þetta voru meginatriði þeirra brbl. sem sett voru hinn 23. júní s. l. Að þessu sinni sé ég ekki ástæðu til að flytja langa ræðu um aðrar orsakir þess, að nauðsynlegt þótti að grípa til lagasetningar af þessu tagi. Þau mál eru það ítarlega rædd og þaulkunnug. Ég vil aðeins segja það og rifja það upp, að við samþykkt Alþingis á lögunum á síðari hluta þings 1979 voru veittar allrúmar heimildir fyrir Framleiðsluráð landbúnaðarins og Stéttarsamband bænda með samþykki landbrh. til að grípa til ráðstafana til stjórnunar á framleiðslu búvara. Þær heimildir þótti nauðsynlegt að rýmka í samræmi við það sem brbl. greina. Í hv. Nd. voru gerðar, eins og fyrr segir, breytingar á þessu frv. Þær breytingar eiga að meginhluta rót sína að rekja til þess, að lögfróðir menn töldu að í lögunum frá 1979 væri réttur til ákvarðana fluttur nokkuð langt frá löggjafarvaldinu varðandi álagningu og innheimtu kjarnfóðurgjalds og breytingar. á slíkri gjaldtöku. Að þessum aths. gerðum leitaði ég til lögfræðinga um meðferð þessa máls og var það að þeirra ráði að fluttar voru brtt. við frv. þess efnis í megindráttum að breyta þeim heimildum sem lögin frá 1979 fela í sér hvað snertir ákvarðanir um þær leiðir sem lögin heimila að grípa til. Í stað þess, eins og segir í gildandi lögum frá 1979 um þessi efni, að Framleiðsluráð landbúnaðarins geti með samþykki fulltrúafundar Stéttarsambands bænda og staðfestingu landbrh. heimilað tilteknar ráðstafanir, verði valdið fært til landbrh., sem hann beitti þá að fengnum tillögum Framleiðsluráðs og Stéttarsambands bænda. Með því móti er farið í slóð löggjafar um önnur efni sem eru nokkur dæmi um hér á landi. Svo er t. a. m. um bensíngjald til Vegasjóðs, flugvallaskatt o. fl. sem nefna mætti í því sambandi. Þetta var meginorsök þess, að frv. var breytt í hv. Nd. Er þá talið að frv. sé í sambærilegu horfi og algengt er um lagasetningu hér á landi, að framselt sé vald til ráðh. að ákveða að taka upp gjald, í þessu tilliti fóðurbætisskatt, og enn fremur að breyta þeirri gjaldheimtu eða fella hana niður án sérstakrar löggjafar frá Alþingi. Ég taldi rétt að láta þetta koma hér fram og vænti þess, að þessar upplýsingar nægi til þess að hv. Ed. sjái í hverju það liggur að breytingar voru gerðar á frv. frá því sem það var upphaflega lagt fram. Nú hafa lögin frá 1979 verið í gildi í tvö ár og þessar aðfinnslur höfðu eigi komið fram fyrr en við meðferð þessa frv. Auðvitað er ekkert við því að segja, en sjálfsagt er að ganga eins tryggilega frá málum af þessu tagi af hálfu Alþingis og lögfróðir menn telja fært. Nú getur það út af fyrir sig verið álitamál, hvort hér sé um skattheimtu að ræða í venjulegum skilningi. Hér er ekki um að ræða skatt til ríkisins, heldur er hér um að ræða gjald sem tekið er af tiltekinni rekstrarvöru og notað er í þágu þeirrar stéttar sem rekstrarvöruna notar og um leið er það gert í þeim tilgangi að hafa áhrif á framleiðslumagn og stjórnun framleiðslunnar. Það er nokkuð öðru máli að gegna en þegar um er að ræða skatta sem renna til ríkisins eða renna t. a. m. til Vegasjóðs, eins og bensíngjald, sem þar með er þá varið til að standa straum af rekstri opinberrar stofnunar og framkvæmda á vegum þeirrar stofnunar. Það er því umdeilanlegt a. m. k. hvort hér sé um sambærilega gjaldheimtu að ræða, en þrátt fyrir það þótti rétt að hlíta ráðleggingum þeirra lögfróðu manna sem um þetta fjölluðu. Ég tel að það sé ekki ástæða til, herra forseti, að fjalla efnislega um þessi mál í þessari hv. deild frekar að sinni. Ég vil aðeins leggja á það mikla áherslu að frv. þetta hljóti afgreiðslu hv. deildar. Það hefur hlotið meðmæli bændasamtakanna, bæði Stéttarsambands bænda og Búnaðarþings, og þær breytingar, sem gerðar voru á frv. í hv. Nd., eru gerðar með fullu samþykki og samráði við forustumenn Stéttarsambands bænda og Framleiðsluráðs. Ég vænti þess vegna að frv. hljóti góðan byr í þessari hv. deild, enda þótt það komi hingað nokkuð seint eftir að hafa verið til meðferðar í hv. Nd. frá því, eins og ég áður sagði, snemma á haustþinginu. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hafði orð á því áðan, að það hefðu orðið tafir á afgreiðslu þessa máls í hv. Nd. Alþingis. Það er mikil ástæða til að vekja athygli einmitt á þessu. Málið var lagt fram 24. nóv. og landbn. Nd. Alþingis var rúma tvo mánuði að hita sig upp í það að taka málið til meðferðar. Umræður um það hófust ekki fyrr en 3. febr., eða rúmum tveimur mánuðum eftir að það var lagt fram á Alþingi, og Nd. afgreiddi málið ekki frá sér fyrr en 7. maí og voru þá liðnir 164 dagar frá því að málið kom fram á Alþingi. Það gefur sannarlega auga leið að ekki hefur verið mikill starfsvilji í kringum þetta mál í hv. Nd. Það hefði áreiðanlega verið hægt, ef menn hefðu kært sig um, að afgreiða það á miklu skemmri tíma en 164 dögum. Það er engin furða þótt hæstv. landbrh. hafi af því nokkurn beyg að nú er aðeins hálfur mánuður eftir af Alþingi, og menn geta rétt getið sér nærri hvað sá tími kann að reynast drjúgur fyrir þessa hv. deild til að fara í gegnum þetta mál. En ef Ed. Alþingis og ef landbn. Ed. Alþingis haga sínum málflutningi og afgreiðslu með sama hætti og hæstv. landbrh. hagaði sínum skýringum áðan, þ. e. að fjalla ekki efnislega um þetta mál, er vitanlega hægt að koma því í gegnum Alþingi á stuttum tíma. Kannske vakir það fyrir hæstv. landbrh. að tíminn verði ekki tekinn í það hér í meðförum þessarar deildar að fjalla um þetta mál efnislega, gagnsemi þess og afleiðingar. Það er vert að geta þess hér í upphafi, að við útgáfu brbl. er getið tveggja forsendna fyrir þeirri nauðsyn sem þar er talin liggja að baki. Annars vegar er að niðurgreiðslur á erlendum fóðurvörum séu svo miklar að innlendri fóðurframleiðslu stafi þar hætta af. Hin ástæðan er, eins og það er orðað, framleiðsluvandinn í landbúnaðinum. Það eru að sjálfsögðu þessir tveir þættir sem menn þurfa að brjóta til mergjar til þess að unnt sé að meta hvort eðlilegt sé að staðfesta þessa löggjöf hér á Alþingi. Þá er fyrst þess að geta, að á áratugnum frá 1970–1980 var kjarnfóðurverð af þeim ástæðum, sem ég hef hér tilgreint, niðurgreiðslu á erlendum fóðurvörum, má segja óeðlilega lágt. Á því tímabili nam innlendur framleiðslukostnaður á heyi, sem að sjálfsögðu er langþýðingarmesta fóðurtegund sem hér er notuð, um 70–80% af verði innflutts kjarnfóðurs. Ef þetta verðhlutfall er hins vegar athugað eins og það er nú er það orðið 50%, þ. e. að innlenda fóðurframleiðslan, og þá á ég að sjálfsögðu við hey, er núna, miðað við fóðureiningu, helmingi ódýrari en innflutt kjarnfóður. Þá er að sjálfsögðu með í því dæmi 33%-gjaldið sem nú hefur verið í gildi, en eftir sem áður stendur óhaggað að þetta hlutfall er núna orðið með allt öðrum hætti en það hefur vérið á s. l. áratug. Þetta má raunar skýra miklu nákvæmar en aðeins þessar tilvitnanir og er vert að gera það að nokkru marki. Á því tímabili, sem liðið er frá því að brbl. tóku gildi, en það var í júnímánuði fyrir tæpu ári, hefur verð í Danmörku á fóðurblöndu hingað fluttri hækkað um 44.5%. Aftur á móti hefur þetta leitt það af sér, að 33% kjarnfóðurskatturinn hefur á þessu tímabili hækkað um tæplega 62%. Það, sem skiptir kannske einna mestu máli í þessu sambandi, er að útsöluverð á kjarnfóðri hér á landi, samkvæmt þeim heimildum sem ég hef hér fyrir mér, hefur hækkað um 142% með 33%-gjaldinu og tæplega um 100% í útsölu án þess. Ástæðan fyrir þessum verðbreytingum er m. a. sú, að niðurgreiðslan á erlendu fóðurvörunum, sem Efnahagsbandalagið hefur greitt niður, er að langmestu leyti hætt. Hún er orðin hverfandi lítil. Þar með hafa menn séð að hinar raunverulegu forsendur, sem sérstaklega er getið í brbl., eru að því er þennan þátt málsins varðar ekki lengur fyrir hendi. Kjarnfóðurverð hefur hækkað það mikið og niðurgreiðsla Efnahagsbandalagsins hefur verið felld niður. Af þessari ástæðu er þessi þörf ekki lengur fyrir hendi. Það er líka vert að undirstrika það alveg sérstaklega, að sú skipan, sem tekin var upp í sambandi við gjaldtökuna og breytingu frá fyrri lögum þar um, er í algjörri andstöðu við stefnu og markmið Sjálfstfl. í þessum efnum. Í fyrri lögum eins og þau voru var tilskilið að ákveðinn hluti af kjarnfóðurnotkuninni skyldi vera undanþeginn skattlagningu, en aftur á móti lagður sérstakur skattur á hærri hlutann af kjarnfóðurnotkuninni. Og í þeim lögum var miðað við 100% álag á innflutt kjarnfóður. Breytingin er með öðrum hætti sú, að það er ekki orðið lengur skylt að hafa ákveðinn hluta undanþeginn gjaldtökunni og að skatturinn er hækkaður úr 100% upp í 200%. Það er viðurkennd afstaða Sjálfstfl. í þessum efnum, að helst beri að haga kjarnfóðurgjaldi með þeim hætti að skapa aðhald í kjarnfóðurnotkun, að kjarnfóður sé ekki notað þannig í óhófi í landinu, en auk þess ef um sérstakar niðurgreiðslur er að ræða á erlendum mörkuðum sem innlendri fóðurframleiðslu kann að geta stafað hætta af. Undir öðrum kringumstæðum er Sjálfstfl. andvígur því skattafyrirkomulagi sem nú er viðhaft, þ. e. að leggja tiltölulega lágan skatt á kjarnfóðrið, þótt hann hins vegar nemi nú orðið um 6 kr. á hvert kg af innfluttu kjarnfóðri. Þá er það hinn þátturinn, sem þessi lög fjalla um, þ. e. framleiðsluvandinn. Það er kannske ekkert óeðlilegt þótt hæstv. landbrh. kæri sig ekki um þessar mundir ýkjamikið um að vera margorður um þann vanda. Sannleikurinn var nefnilega sá, að árið 1979 varð eitt harðasta árferði, sérstaklega að því er vorið snerti, sem hefur gengið yfir íslenskan landbúnað á þessari öld. Það skildi það m. a. eftir sig, að mjólkurkúm fækkaði um 7.1% og kvígum fækkaði um tæplega 20%. Það er fróðlegt að leggja það niður fyrir sér, að miðað við sambærilega framleiðslu eftir hverja kú og verið hafði næstu fjögur ár á undan hefði framleiðslan átt að nema 106.5 millj. kg. á s. l. ári. Það er athyglisvert, að þessi tala er svo að segja alveg nákvæmlega sú sama og framleiðslan varð á árinu 1980. Það er líka athyglisvert, að hér er um að ræða tölu sem er líka svo að segja sú sama og markaðurinn tók á móti á árinu 1980. Þar skildi aðeins um tæplega 1 millj. kg sem framleiðslan var umfram markaðsþörfina hér innanlands eins og hún var á s. l. ári. Nú vilja menn kannske segja að það hafi verið gerðar sérstakar ráðstafanir til að koma landbúnaðarframleiðslunni og þá sérstaklega mjólkurvörunum í verð og þar hafi að sjálfsögðu haft mest áhrif smjörútsalan sem var haldin síðla árs. En þá er líka vert að benda á og leggja á það áherslu, að frá áramótum, þ. e. fyrstu fjóra mánuði þessa árs, hefur samdráttur í mjólkurframleiðslu numið í kringum 3 millj. kg. Það er sama eða mjög svipað magn og hefði þurft til framleiðslu á því smjöri sem var selt á smjörútsölunni. Þannig er þar þegar í stað kominn jöfnuður á og miðað við að framleiðslan verði sú sama það sem eftir er ársins og hún var fyrir einu ári er komin alger jöfnuður á. Þetta skýrir það m. a. vegna hvers það passar ekki sérstaklega vel að vera að ræða þessi mál efnislega um þessar mundir. Ef menn hefðu viljað leggja þessi mál niður fyrir sér um áramótin 1979 og 1980, þá hefði ekki farið hjá því að menn hefðu komist að þeirri niðurstöðu, að bústofninn var orðinn það lágur að með engum hætti var hægt að hafa áhyggjur af offramleiðslu í landbúnaði. Í rauninni voru líka til fleiri upplýsingar en þetta, því að á fyrri hluta síðasta árs, þ. e. frá jan. til maí, varð minnkun á mjólkurframleiðslunni sem nam 1.5%. Þannig var þegar orðið ljóst, áður en til þessara ráðstafana var gengið, að framleiðslan var komin í eðlilegt jafnvægi. Það, sem vekur kannske eftirtekt núna, er að hæstv. landbrh. var þetta þá þegar og reyndar þó nokkru áður alveg fyllilega ljóst. Þannig var, að í Nd. Alþingis fóru fram umr. um framleiðslumál landbúnaðarins 12. mars þar sem m. a. Alþfl.-menn deildu mikið á það mál sem þar var til umræðu, heimild Framleiðsluráðs landbúnaðarins til lántöku. Þá komst hæstv. landbrh. þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil hins vegar benda á að samkvæmt fréttabréfi frá upplýsingaþjónustu landbúnaðarins hefur búpeningi í landinu fækkað verulega á síðasta hausti, t. a. m. mjólkurkúm um 6.8%, nautpeningi í heild um 8.68%, sauðfé um 10,68% og hrossum um 6.07%. Miðað við þær tölur, sem hér eru raktar og t. a. m. snerta kúastofninn, þar sem kúm hefur fækkað um 6.8%, má leiða að því líkur, að sú aukning, sem er á mjólkurframleiðslu fyrstu mánuði ársins, muni ekki halda áfram þegar lengra liður á árið. Það gæti átt sínar skynsamlegu rætur í því, að bændur hafi vegna takmarkaðra heyja á s. l. hausti slátrað fremur síðbærum en snemmbærum. Ég vænti þess, að jafnskarpur maður og hv. þm. Árni Gunnarsson átti sig á því, að þarna getur verið um stundarfyrirbrigði að ræða sem a. m. k. er óvíst að nái yfir þróun í mjólkurframleiðslunni þegar mjólkurframleiðslan er mest, og þá hafa prósentustigin til eða frá miklu meiri áhrif en nú á fyrstu mánuðum ársins.“ Hér lýkur tilvitnun í orð hæstv. landbrh., sem sá það þegar um miðjan mars á s. l. ári að bústofninn í landinu var orðinn að þeirri stærð sem svaraði til neysluþarfarinnar hér innanlands. Það verður þannig að teljast alveg óskiljanlegt hvers vegna til þessarar útgáfu á brbl. var gripið 23. júní s. l. Hæstv. landbrh. hafði sagt frá því hér á Alþingi, að bústofninn væri af þeirri stærð sem hentaði markaðnum, og sú framleiðslusveifla til aukningar, sem varð fyrstu tvo mánuði ársins, var gengin yfir og það var orðin minni framleiðsla fimm fyrstu mánuðina en verið hafði árið áður. Það er alveg nauðsynlegt að menn geri sér ljóst hvaða fát og hvaða fum hefur legið hér að baki. Ég hef lagt fram í Sþ. fsp. til hæstv. landbrh. sem fjallar um kjarnfóðurgjaldið, hversu hátt það er, hve mikið hafi innheimst af því og þannig fram eftir götunum. Ég trúi því ekki, að Alþingi ljúki svo að hæstv. landbrh. svari ekki þeirri fsp., og þess vegna ræði ég það ekki sérstaklega hér. En það hygg ég að sé óvefengjanleg reynsla, að öll framkvæmdin hafi gengið með miklum erfiðleikum og að í raun hafi bændur tapað miklu fjármagni á þessari skattheimtu. Skatturinn var lagður á strax 23. júní og þar eftir og það er alveg nýlega búið að skila honum aftur til bændanna í þessu landi. Menn geta rétt lagt niður fyrir sér hvaða rýrnun hefur orðið á þeim verðmætum sem þar hafa um hendur farið. Það, sem kannske vekur einna mesta eftirtekt í þessu öllu saman, er að þrátt fyrir að við stöndum enn gagnvart einum allra erfiðasta vetri á þessari öld, köldu vori og einstaklega frosthörðum vetri, þótt það sé orðið á allra vitorði nú að tún eru stórlega skemmd af kali mjög víða um land, sem alveg er ljóst að muni hafa í för með sér mjög rýrnandi uppskeru, þá er samt haldið áfram að skattleggja, samt er haldið áfram að leggja kjarnfóðurgjald á fóðurbætinn. Út af fyrir sig er það kannske ekki óeðlilegt séð frá sjónarmiði þeirra manna sem eru að berjast fyrir gjaldtöku á þennan hátt, vegna þess að nú þurfa bændurnir í landinu að nota miklu meira af þessu fóðri en í nokkurn annan tíma og að sjálfsögðu mega þeir þá ekki missa af þeim „bisness“ sem í því felst að leggja skatt á sjálfa sig, láta hann vera svo í umferð í þjóðfélaginu í tæpt ár og skila honum þá aftur til baka. Það er þó kannske enn hættulegra í þessum efnum, að auðvitað gengur meira á hey við þessar aðstæður en heppilegt er. Það hefur lengst af þótt góður búskapur á þessu landi að geta miðlað heyjum á milli góðæris og harðæris, og allir vita að kjarnfóður getur ekki komið í staðinn fyrir heyfóður nema að nokkrum hluta, ekki einu sinni þó að það sé skattlagt, og því er alveg sérstaklega ógætilegt og ámælisvert að við þær aðstæður, sem nú eru í landbúnaði, skuli þessi skattur vera lagður á. Í raun og veru verður ekki séð að það hafi verið neinn annar tilgangur með lagabreytingunni en sá, að hægt væri að koma á þessu lága kjarnfóðurgjaldi, ef ég mætti kalla það svo, 33% eða hvað það nú er. Aðrar heimildir fyrir undanþágum varðandi framleiðslukvóta voru fyrir, og það var byrjað að vinna eftir þeim. Reglugerðin, sem var gefin út samkvæmt breytingum á framleiðsluráðslögunum árið 1979, gerði ráð fyrir heimildum til að meta með sérstökum hætti rétt frumbýlinga og þá um leið þeirra sem höfðu óeðlilega mikinn fjármagnskostnað miðað við bústærð. Það verður erfitt að sjá hver séu þau sérstöku rök sem fyrir þessari gjaldtöku eru, og það verður ekki komist hjá því að spyrja hæstv. landbrh. um það alveg sérstaklega. Menn mega ekki gleyma því, að mjólkurframleiðslan er í lágmarki miðað við markaðsþörfina hér innanlands. Á aðalfundi Osta- og smjörsölunnar, sem nýlega hefur verið haldinn, kom fram ótti um það frá forráðamönnum þess fyrirtækis, að ekki væri hægt að framleiða og selja allan þann ost sem við eigum rétt á að flytja til Bandaríkjanna samkvæmt þeim kvóta sem við þar eigum. Það er kannske ekki úr vegi að minna á þá umræðu, sem fram fór þegar þeim útflutningskvóta var breytt fyrir fáum árum í 600 tn., út frá þeim viðhorfum sem eru núna í mjólkurframleiðslunni í landinu þar sem e. t. v. eru horfur á að ekki verði einu sinni hægt að framleiða upp í þann kvóta. Ég undirstrika það sem ég sagði áðan, að við höfum nýlega kvatt einn kaldasta vetur á þessari öld, og ég minni á að það eru algjörlega breytt viðhorf gagnvart kjarnfóðurverðinu. Það hefur stórhækkað frá því sem það var fyrir einu ári og útflutningsuppbætur í Efnahagsbandalagslöndunum eru að mestu leyti niður felldar. Það er þess vegna alveg ljóst af því, sem ég hef þegar sagt, að þessi brbl. og framkvæmd þeirra eru ekki einungis óþörf, þau eru líka skaðleg. Þau verka sem þvingun á starf íslenska bóndans, þau hafa haft mjög slæm áhrif á aukabúgreinarnar í landinu og alveg sérstaklega þann hluta þeirra sem bændur, sem jafnframt stunda hefðbundnar búgreinar, hafa búið við. Ég hef rakið í stórum dráttum þessa lagagerð. Ég vænti að ekki fari milli mála og öllum sé ljóst að það, sem hér hefur átt sér stað, hefur verið gert í fljótfærni ef ekki býr eitthvað annað alveg sérstakt að baki. Hæstv. landbrh. sagði frá því á s. l. vetri í umr. um landbúnaðarmál í Ed. Alþingis að það væri stefnt að því að ákvarða stefnu í landbúnaðarmálum. Orðrétt sagði hann í þessum umr.: „Ég tel að í þessu frv. birtist t. a. m. á engan hátt stundleg friðþæging, eins og hv. þm. Kjartan Jóhannsson orðaði það.“ - Þetta var um heimild til lántöku til handa Framleiðsluráði. - „Hér er verið að greiða úr máli sem er m. a. erfðasynd frá þessum hv. þm. þegar hann var ráðh. Það er nauðsynlegt, að áður en ný stefna tekur að verka í landbúnaði sé búið að gera nokkurn veginn hreint borð miðað við það ástand sem nú ríkir.“ Væntanlega hefur ráðh. tekist að gera borðið hreint fyrir 23. júní s. l., þegar stefna hans fór að verka hér í landbúnaði. En það er ýmislegt fleira sem er athyglisvert í þessu sambandi og hefur komið fram hjá hæstv. ráðh. Minnast menn þá væntanlega þeirrar ræðu sem hann flutti við setningu Búnaðarþings árið 1980 og kom hér þó nokkuð til umr. á Alþingi. Þar sagði hæstv. ráðh. svo, með leyfi forseta: „Því miður eru horfur þær á þessu verðlagsári, að miklar fjárhæðir skorti til þess að útflutningsbótafé dugi svo fullri verðtryggingu verði náð. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. segir svo um þetta efni: „Leitað verði samkomulags um viðunandi lausn á fyrirsjáanlegum vanda vegna halla á útflutningi búvara á þessu verðlagsári í tengslum við heildarstefnumörkun í landbúnaði.““ Nú hefur hæstv. ríkisstj. bráðum setið tvö þing, afgreitt tvenn fjárlög og hefur þannig komist hálfa leið í sínum starfsferli í raun á þessu kjörtímabili. Því er augljóst hvað hæstv. ráðh. hefur átt við með þessum orðum. Það þurfti að gera borðið hreint og síðan átti að leysa vandamálin með heildarstefnumótun í landbúnaði. Þetta skýrist enn þá betur þegar lítið er á þá ræðu sem hæstv. ráðh. flutti á aðalfundi Stéttarsambands bænda. Ég vitna orðrétt í frásögn af fundinum. Þar segir svo: „Á aðalfundi Stéttarsambands bænda, sem haldinn var á Kirkjubæjarklaustri um mánaðamótin ágúst-sept. s. l., gerði hæstv. landbrh. grein fyrir þessum brbl. Hann greindi frá því, að lögin hefðu verið sett að tillögu stefnumörkunarnefndar, sem hann nefndi svo“ - en í henni eiga sæti eða áttu sæti: Egill Bjarnason ráðunautur, Helgi Seljan. hinn virðulegi forseti þessarar deildar, og Hákon Sigurgrímsson framkvæmdastjóri. Brbl. voru sem sagt sett að tillögu stefnumörkunarnefndar hæstv. landbrh. Ég man ekki til að það hafi sést annað frá þeirri stefnumörkunarnefnd. Ef framhaldið yrði eftir upphafinu held ég að bótin sé að svo verði ekki. En þetta tengir þann þráð allan saman, að hér er um að ræða ákveðna stefnu í landbúnaði sem er ólík fyrri stefnu í þeim málum. Það verður ekki annað séð en að hún miðist við að koma framleiðslunni niður fyrir neysluþarfir. Þá sjá allir í hvað er stefnt. Það er þannig kannske ekki nein tilviljun þótt hv. þm. Árni Gunnarsson, sem deildi manna mest á hæstv. landbrh. fyrir stefnuleysi í landbúnaðarmálum á s. l. vetri, skili nú áliti með stjórnarsinnum í þessu máli. Þar virðist Alþfl. hafa hitt þá stefnu sem honum hefur hentað. Kannske gefur nokkuð auga leið, miðað við afstöðu þess flokks til landbúnaðarmála á undanförnum árum, hver stefna núv. ríkisstj. er í landbúnaðarmálum. Það hefur líka komið glögglega fram, að formaður Framsfl., hvar sem hann kann að vera staddur í heiminum um þessar mundir, telur að sú stefna, sem hæstv. núv. landbrh. fylgir, sé í beinu framhaldi af þeirri stefnu sem hann mótaði þegar hann var landbrh. í ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Menn vita væntanlega að sú stefna, sem hann mótaði þar, var nokkuð á annan veg en stefna fyrirrennara hans og flokksbróður, Halldórs E. Sigurðssonar. Þar var með breytingu á jarðræktarlögunum skertur jarðabótastyrkurinn til að draga úr umbótum í ræktun og uppbyggingu í sveitum landsins, lán hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins voru verðtryggð, sem ekki hafði verið áður, og sá hæstv. ráðh. gat þess, að það ætti að fella niður útflutningsbótatrygginguna í áföngum á fimm árum. Sjá allir hvað felst í rauninni í þessari stefnu. Það átti að framleiða landbúnaðarvörur fyrir innlendan markað, en bæta svo við erlendis frá þegar það dygði ekki. Nú hefur formaður Framsfl. lýst yfir í áheyrn allrar íslensku þjóðarinnar að það væri haldið uppi fána hans í landbúnaðarmálum af eftirmanni hans, núv. hæstv. landbrh. Þannig verður ekki séð annað en að komin sé nokkuð sterk fylking fyrir þessa stefnu, sem var upp tekin í ráðherratíð Steingríms Hermannssonar, hæstv. núv. sjútvrh., þar sem Alþfl. skrifar nú undir stefnumarkandi álit hér á Alþingi og allir vita að Alþb. er sama sinnis. Afstaða Sjálfstfl. hefur hins vegar ekki breyst. Nú vil ég biðja hæstv. landbrh. að fylgjast með því að það er orðið stutt eftir af ræðu minni. Ég vil endilega að hann heyri það og viti að stefna Sjálfstfl. í landbúnaðarmálum hefur ekki breyst á tveimur síðustu árum. Það er satt að segja ákaflega mikilvægt að bæði menn og flokkar séu sjálfum sér samkvæmir. Ég met það t. d. mikið við hv. 5. þm. Vesturl. að hann hefur óbreyttar skoðanir í landbúnaðarmálum. Ég hef orðið þess mjög var í samstarfi við þann heiðursmann nú í vetur að hann er nokkuð staðfastur í skoðunum. Þetta tel ég mikinn kost í samskiptum á milli manna því það er ekkert við það að athuga þó að menn séu ekki á sama máli. Þetta er óbreytt varðandi Sjálfstfl. frá því sem var fyrir tveimur árum, en þá lýsti talsmaður Sjálfstfl. afstöðu sinni fyrir hönd hans í Nd. Alþingis við umr. um þessi mál þar. Það skiptir að sjálfsögðu engu máli hvað maðurinn heitir. Það er talað í nafni ákveðins flokks og stefnan er óbreytt. Það þarf kannske ekki að taka það fram, að sá talsmaður var núv. hæstv. landbrh. Ég held að þeirri stefnu, sem var mótuð af þáv. landbrh., hafi aldrei verið lýst jafnvel og í jafnstuttu máli og þá var gert, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta er mjög hættuleg leið“ þá er hann sérstaklega að tala um flatan kjarnfóðursskatt - „sem á þó sínar röksemdir og þarf mikillar athugunar við. Við vitum að afkoma bændastéttarinnar er mjög misjöfn. Í röðum bænda eru margir, sem betur fer, sem búa við ágæta afkomu og hafa sæmilega rekstrarfjárstöðu. En þeir eru kannske jafnmargir sem búa við bága afkomu og mjög þrönga rekstrarfjárstöðu. Skattlagning af þessu tagi mundi fyrst og fremst koma niður á þessum mönnum. E. t. v. væri þetta liður í því að skipuleggja fátækt meðal bænda á Íslandi.“ Ég lýk hér tilvitnun, herra forseti, ég held að það leiki ekki vafi á að hér er mælt af miklu viti. Stefnan, sem var upp tekin, var sannarlega ámælisverð fyrst og fremst fyrir þær sakir að hún fól í sér skipulegt átak til að gera bændurna á þessu landi fátækari, eins og svo spaklega var komist að orði um fyrir tveimur árum.



Herra forseti. Allshn. bárust nokkrar athugasemdir við frv. til l. um kerfisbundna skráningu á upplýsingum, er varða einkamálefni. Hefur n. tekið tillit til þeirra flestra og flytur hér brtt. á þskj. 761. Mun ég nú gera stuttlega grein fyrir þeim. 1. brtt. er við 2. málsgr. 5. gr. Þar er um mjög einfaldar orðalagsbreytingar að ræða. Það stendur hér, með leyfi forseta, í frv. eins og það er nú: „án þess að skýra viðkomandi frá þessu“. Orðinu „þessu“ er sleppt, og síðar í greininni er orðinu „þessu“ breytt í: því. Er talið að betur fari á því að orða þetta með þeim hætti sem n. leggur til. 2. brtt. er við 2. málsgr. 7. gr. sem n. leggur til að orðist svo: „Afmá skal skráðar upplýsingar, sem vegna aldurs eða af öðrum ástæðum hafa glatað gildi sínu“ o. s. frv. Þetta er ekki efnisbreyting, heldur eingöngu orðalag fært til þess sem talið er til betri vegar í þessu tilviki. 3. brtt. er við 4. málsgr. 21. gr. Þar leggur n. til að bætt verði inn orðunum: að fenginni umsögn tölvunefndar, sem sagt að dómsmrh. getur að fenginni umsögn tölvunefndar ákveðið í reglugerð o. s. frv. Ráðh. er gert skylt að leita umsagnar tölvunefndar þarna. Í fjórða lagi leggur n. til breytingu á 1. málsgr. 22. gr. Þar stendur í frv. að einn nm. skuli vera sérfróður um tölvu- og skráningarmálefni. Allshn. leggur til að bætt verði inn þar á eftir: Hann skal tilnefndur af Skýrslutæknifélagi Íslands. Í fimmta og síðasta lagi gerir allshn. till. um að nokkur breyting verði gerð á 27. gr. frv., sem játað skal að er fremur óljós, - ekki kannske óljós, en ekki heldur mjög ákveðið eða skýrt afmarkað efni hennar eins og það er í frv. nú. Þar segir að tölvunefnd gefi út öðru hverju skýrslu um starfsemi sína, nefndin geti enn fremur birt almenningi umsagnir og álitsgerðir svo og tillögur er hún hefur látið uppi samkv. lögum. Allshn. leggur til að þessu verði breytt í þá veru, að nefndin skuli árlega birta skýrslu um starfsemi sína. Í skýrslunni skuli birta þau starfsleyfi, sem nefndin hefur veitt, þær reglur, sem hún hefur sett, og þá úrskurði, sem hún hefur upp kveðið. Í ársskýrslu tölvunefndar skuli og greina frá þeirri starfsemi nefndarinnar annarri er ætla má að almenningur láti sig varða eða hafi hagsmuni af að vita. - Það var samdóma álit nm. að þessi breyting væri til verulegra bóta, enda er hér kveðið langtum fastar að orði og skýrar á um hvernig tölvunefnd skuli greina frá sínum störfum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri og legg til að þessar brtt. allshn., sem n. stendur öll að, verði samþykktar.



Herra forseti. Hér er á ferðinni mjög merkilegt mál sem ástæða væri til að ræða nokkuð ítarlega, en þar eð þetta er síðasta umr. og þegar hefur verið gengið frá öllum helstu brtt. mun ég láta nægja að koma með örfáar athugasemdir í stað brtt., enda er hér um mál að ræða þar sem ríður á miklu að sé vandað til orðalags og vil ég ekki tefja framgang þess með breytingum sem ég hefði þó gjarnan viljað koma að. Þar er þá fyrst til að taka að ákvæði um tímabundinn gildistíma laganna er mjög til fyrirmyndar. Ég tel einmitt að þann tíma, sem frv., ef að lögum verður, væntanlega verður í gildi, muni koma í ljós ýmislegt sem betur megi fara, ýmis atriði, sem bæta þurfi við, og önnur, sem fella skuli niður. M. a. af þeirri ástæðu sé ég ekki ástæðu til að fara mjög rækilega í ýmis atriði, sem ég annars hefði gert. Ég vil þó ekki láta þetta frv. eða þetta mál fara svo í gegnum þingið að ég komi ekki hér með tvær nokkuð stórar athugasemdir við atriði, sem ég tel að hefði mátt ræða betur og taka verður til athugunar í framtíðinni, og nefna tvö atriði sem mikilvæg eru. Í fyrsta lagi tel ég það frumskilyrði slíkrar lagasetningar í sambandi við skrár um bæði einkahagi manna og annað, að hver og einn eigi aðgang að öllum þeim upplýsingum, sem um hann eru, og öðrum sé meinaður aðgangur að slíkum upplýsingum nema eftir sérstökum lögum eða heimildum. Þetta tel ég að eigi við um öll atriðin er snerta einstaklinginn. Ég tel ekki rétt að læknisfræðileg atriði séu hér undanþegin, og ég get ekki fallist á þau rök, að fólk skuli ekki án milligöngu og án þess að vera matað eiga aðgang að slíkum upplýsingum. Það liggja engin rök að því og síst að öllu þau, að fólk hafi ekki til að bera þekkingu og skilning á læknisfræðilegum efnum. Þetta atriði tel ég að eigi að taka til athugunar þegar frv. verður endurskoðað haustið 1984, ef að lögum verður. Hitt atriðið, sem ég vil nefna, snertir framkvæmd laganna og er ekki kveðið skýrt á um í lagafrv. eins og það liggur nú fyrir, en ég held að það sé atriði sem við ættum að taka til rækilegrar skoðunar. Það er að í hverju tilviki skal viðkomanda sent afrit af þeim upplýsingum um sig sem þriðji aðili fær í hendur. Ég veit að það tíðkast t. d. samkvæmt sænskum lögum um margar upplýsingar sem veittar eru úr slíkum skrám, að viðkomandi á ekki bara rétt á því, heldur er skylt að senda honum afrit af þeim upplýsingum sem þriðji aðili fær um hann. Þetta atriði held ég að geti verið mjög mikilvægt til að tryggja bæði rétta skráningu og að vandað sé til allrar meðferðar þeirra upplýsinga sem sendar eru út. Þriðja atriðið, sem ég hafði hugsað mér að ræða nokkuð, er í sambandi við skipun tölvunefndar sem fær samkvæmt frv. mjög mikil völd og getur haft ákaflega mikil áhrif á það, hvernig þessi mál þróast hér á landi. En ég mun ekki koma inn á það hér og ekki heldur fjórða atriðið sem ég hef mikinn áhuga á og fyrst og mest snýr að mínu starfi. Það er hvernig háttað er upplýsingasöfnun í þágu fræðilegra rannsókna og vísinda. Þar er um mjög viðkvæmt og erfitt mál að ræða sem við, er að slíkum rannsóknum störfum, höfum eiginlega orðið að setja um okkar eigin reglur. Það skiptir máli að margvíslegar rannsóknir líði ekki fyrir of ströng og þröng lög um upplýsingar, en jafnframt verður að sjálfsögðu að vera tryggt að slíkar upplýsingar leiði ekki eða geti leitt til misnotkunar. Það er oft talað um að einmitt þær upplýsingar, sem tengdar eru persónu, nafni, nafnnúmeri, séu varhugaverðari en aðrar og þurfi að gæta þeirra betur en annarra. En við skulum ekki gleyma því, að tölfræðilegar upplýsingar um landsmenn, um hópa og annað slíkt, eru ekki síður mikilvægar og geta ekki síður haft þýðingarmiklar afleiðingar og verið notaðar á margan hátt. Það er hægt að nota tölfræðiupplýsingar á margan hátt og söfnun slíkra upplýsinga, þó ekki sé tengd nafni eða einstaklingum, getur haft gífurlega mikla þýðingu fyrir þann sem hefur þær upplýsingar í höndum. Einmitt í sambandi við þetta þekkjum við frá erlendum stofnunum, bæði háskólastofnunum og öðrum, að m. a. háskólastúdentar hafa óafvitandi verið notaðir til að safna ópersónubundnum upplýsingum, þ. e. upplýsingum um ákveðin viðhorf eða fyrirætlanir dreifðra hópa. Ég held að einmitt á því sviði ætti m. a. Háskóli Íslands, félagsvísindadeild, að leggja nokkra stund á að koma með tillögur að reglum um þau atriði. Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég tel mikinn feng í þessu frv. og ég vil sérstaklega lýsa virðingu minni á hinu mikla starfi allshn. hv. Ed., sem hefur gert gott og stutt og gagnort frv. úr drögum sem að ýmsu leyti voru of margorð, svo ekki sé meira sagt, og ég vil endurtaka að þetta frv. þarf að endurskoða, og er mjög til bóta að ákvæði þar að lútandi skuli beinlínis felld inn í frv.