Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Þetta frv., sem gengur undir nafninu „bandormurinn“, er komið frá hv.Nd. og er nú í 16 liðum. Fjhn. hefir athugað frv., og hún lítur svo á, að ríkissjóður megi ekki missa þær tekjur, sem frv. gerir ráð fyrir, þar sem ekki er sjáanlegt, að um neina gjaldalækkun geti verið að ræða á næsta ári. Brtt. nefndarinnar eru leiðréttingar, sem ekki þurfa skýringar við. Að vísu mætti halda, að b-liður 1. brtt. væri allmikil breyting, en hún er þó einnig leiðrétting á vangá í frv.

*Magnús Jónsson: Ég hafði skrifað undir nál. með fyrirvara, þar sem ég hafði hugsað mér að bera fram 1–2 brtt., en geri það þó að líkindum ekki fyrr en við 3. umr. Bandormurinn hefir nú lengzt þó nokkuð, en það, sem ég hafði hugsað mér að bera fram brtt. um, var einkum 14. liðurinn, niðurfelling á framlagi til bókasafna prestakalla. Þessi niðurfelling er blátt áfram hlægileg, þar sem þessi upphæð er svo lítil, að hana hefir sjaldnast verið hægt að skrifa með 4 tölustöfum. Ég held, að þetta hafi numið um 800–1000 kr. á ári. En þetta hefir þó ýtt undir bókasöfnun presta, þótt lítið væri, og gert þeim kleift að byggja bókasöfnin dálítið upp frá ári til árs. Ég skal ekki orðlengja þetta meira, en fyrirvari minn var um þetta og fleiri smáatriði.

*Þorsteinn Briem: Ég get tekið undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um 14. liðinn. Verður víst hægt að leggja fram skýrslur um það framlag og hversu því hafi verið varið fyrir næstu umr. En það, sem ég vildi fyrst og fremst minnast á, er lækkunin á framlagi til sýsluvegasjóða í 13. lið. Að vísu hefir verið felld í Nd.till. frá hv.þm. V.-Húnv. um að breyta þessum lið aftur í réttara horf, en ég mun þó áræða að flytja brtt., sem gengur í sömu átt, við 3. umr., og þá ekki síður við 13. lið, um lækkun framlags til kaupa á tilbúnum áburði. Þetta framlag hefir oftast verið um 40 þús. kr., en er ákveðið 28 þús. kr. í fjárlfrv. Sýnist ekki koma til neinna mála að fara nú að lækka þá upphæð um helming. Ég hefi áður flutt brtt. um þetta í sambandi við fjárlögin. En við næstu umr. mun ég flytja brtt. um að fella burt þessa nýju lækkun. Ég hefi áður flutt brtt. um það, að 8. liður falli niður, þar sem gert er ráð fyrir, að niður falli sá hluti útflutningsgjalds, sem gengið hefir til ræktunarsjóðs. En þótt ræktunarsjóður megi sízt við slíkri meðferð, hefir það sýnt sig, að ekki tjáir í móti að mæla.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég hefi enga ástæðu til þess að svara þeim hv.þm., sem talað hafa, þar sem þeir hafa báðir lýst yfir því, að þeir muni geyma brtt. sínar til 3. umr. En ég álít, að hér þurfi engar brtt. að bera fram, því að hæstv. forseti mun bera hvern lið sérstaklega undir atkv., ef um það er beðið.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég hefi nú margt að athuga við þetta frv. með hinu fallega nafni, sem ég vil ekki nefna, en skal ekki drepa nema á tvö atriði að þessu sinni. Annað er 15. liðurinn, sem sagt hefir verið um með röngu, að við fjvnm. höfum allir verið sammála um. Ég álít, að þetta framlag eigi að vera eins og það er ákveðið í lögum, en veit, að það er þýðingarlaust að hreyfa þessu hér, eins og í fjvn. En þá er það 13. liðurinn. Mér virðist fullkomið ósamræmi milli hans og 10. liðs 16. gr. í fjárlfrv. Þar mælum við með 28 þús. kr. framlagi til kaupa á erlendum áburði. En nú kemur þessi sem ég vil ekki nefna, og gerir ráð fyrir 14 þús. kr. Sþ. samþykkir 28 þús. kr., en svo koma deildirnar og segja, að upphæðin skuli lækka um helming. Sem þm. og fjvnm. mótmæli ég þessu og mun greiða atkv. gegn því.

Frsm. (Páll Þorbjörnsson) Eins og nál. frá sjútvn. ber með sér, er frv. komið frá hv.Ed., og var það samið af mþn., sem hafði með þessi mál að gera, og áttu sæti í henni Friðrik Ólafsson, Sigurjón Ólafsson og Þorsteinn Loftsson. Þetta frv. var borið fram á síðasta þingi, en það náði þá ekki fram að ganga. Svo var málið aftur borið fram af sjútvn. hv. Ed, og voru gerðar á því nokkrar breyt. í samræmi við álit þeirra, sem fluttu frv. í byrjun. Nú er svo komið, að sjútvn. Nd. hafa borizt ýms plögg frá hinum og öðrum aðiljum, bæði frá vélstjórum, rafvirkjum og mönnum, sem ganga á vélgæzluskóla. Allir þessir aðiljar benda á ýmislegt, sem þeir fyrir sitt leyti óskuðu frekar, að væri öðruvísi en í frv. er, en þó hygg ég, að óhætt sé að segja að sá aðilinn, sem mest hefir að segja í þessu efni, Vélstjórafélag Íslands, muni sætta sig við, að málið fari í gegn í þessum búningi frekar en að það nái ekki fram að ganga. Að öllu þessu athuguðu hefir það orðið að samkomulagi í sjútvn. að mæla með frv. óbreyttu, þó að einstakir hv.þm. áskilji sér hinsvegar rétt til þess að vera með brtt., ef þeim þætti þess þörf.

*Frsm. (Gísli Guðmundsson): Samgmn. hefir athugað þetta frv. og orðið sammála um þá afgreiðslu að mæla með því, en þó hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til þess að koma fram með brtt. Að vísu er mér ekki kunnugt um nema einn nm., hv.þm. V.-Sk., sem flytur slíkar brtt., og fyrir mitt leyti get ég sagt, að ég hefi ekki hugsað mér að gera það. Í frv. eru teknir upp vegakaflar í flestum eða öllum héruðum landsins. Tel ég ekki ástæðu til þess að fara að rekja þær breyt. hverja fyrir sig, enda hefir það þegar verið gert allýtarlega í Ed. Stærsta breyt. er um Suðurlandsbraut, þar sem gert er ráð fyrir, að auk þess, sem hún liggur austur yfir fjall, verði veitt heimild til þess að leggja hana frá Hafnarfirði í Selvog. Það er skoðun margra, að þessi braut komi helzt til greina sem framtíðarvegur. Ég skal ekki að sinni fara fleiri orðum um þetta frv.

*Pétur Ottesen: Ég á hér eina brtt. við þetta frv., sem fer fram á það, að sýsluvegurinn, sem liggur að þjóðveginum norður um land, fram Lundarreykjadal frá Götuási á Uxahryggjarveg, sem er vegurinn yfir fjallgarðinn milli Borgarfjarðarsýslu og Árnessýslu til Þingvalla, verði tekinn í tölu þjóðvega. Það er nokkuð líkt ástatt um þennan veg og annan veg í Borgarfjarðarsýslu, sem þegar hefir verið tekinn upp í þetta frv., og það er vegurinn frá Kláffossbrú um Reykholtsdal og Hálsasveit upp á fjallveginn yfir Kaldadal og til Þingvalla. Auk þess sem þessir vegir hafa ákaflega mikla þýðingu fyrir héraðsbúa, þá er það svo um þá báða, að þeir eru nokkuð á alfaraleið, þ. e. s. á leið þeirra manna, sem fara t. d. um Reykholtsdal, Hálsasveit og Kaldadal, sem nú er orðin bílfær leið og allfjörfarin að sumri til. Hinn vegurinn er aftur á leið þeirra manna, sem fara stytztu leiðina úr Borgarfirði og landleiðina til Reykjavíkur, þ. e. a. s. um Lundarreykjadal og yfir Uxahrygg og þar á Kaldadalsveg yfir svokallaða Biskupsbrekku, en þar koma þessir vegir saman austanmegin fjallgarðsins. Það hefir verið gerð á því athugun, að það kostar ekki nema tiltölulega lítinn ruðning - þegar Lundarreykjadalsvegur er fullbyggður, en það er nú langt komið að byggja hann sem sýsluveg - yfir Uxahrygg, þ. e. a. s. fjallið milli Lundarreykjadals og Árnessýslu, svo að sá vegur verði bílfær. Og þegar því verki væri lokið, mundu bílferðamenn, sem fara héðan úr Reykjavík t. d. til Borgarfjarðar og norður í land, leggja leið sína um Þingvöll og einmitt eftir þessari leið, af því að það er styttra heldur en að fara Kaldadalsleið. En það mundi hafa í för með sér nokkra fullnægingu á löngun manna til þess að fara utan byggða eða um fjöll og afréttarlönd, þegar þeir eru að lyfta sér upp í sumarfríinu, því á þessari leið er víða fögur útsjón og jöklasýn framúrskarandi tilkomumikil. Ég ætla þess vegna, að hér sameinist þarfir ferðamanna við þarfir innanhéraðsmanna, og þess vegna sé sá grundvöllur, sem annars er undir því, að vegir séu teknir í þjóðvegatölu, fullkomlega fyrir hendi að því er þennan veg snertir. - Ég get í þessu sambandi borið þennan veg saman við tvo vegi, sem lagt er til í þessu frv., að teknir skuli í tölu þjóðvega í Mýrasýslu, sem eingöngu eru innanhéraðsvegir. Það er síður en svo, að ég sé að mæla á móti því, að þessir vegir séu teknir í tölu þjóðvega, því að umbætur á vegum á þessu svæði eru mjög aðkallandi, en þessi vegur, sem ég ber fyrir brjósti. hefir það alveg fram yfir þessa vegi t. d. að taka, að þar sameinast þarfir ferðamanna fyrir þennan veg við þarfir héraðsbúa sjálfra. Mér virðist þess vegna af öllum ástæðum, að ekki sé rétt að standa gegn því, að þessi vegur verði líka látinn fylgja með inn á þetta frv. - Það liggja nú held ég ekki fyrir Nd.till. nema um 3–4 vegi, eða svo, og þó að ég þekki ekki til hinna veganna, sem till. hljóða um, þá virðist mér, að það sé - eins og þessum málum er komið - tæplega rétt að vera að útiloka þessa fáu vegi, sem hér er um að ræða, svo framarlega sem þeir standa jafnfætis þessum vegi, sem ég flyt till. um, frá samfylgd þeirra mörgu vega, sem í þessu frv. eru, yfir í þjóðvegatölu.

*Eiríkur Einarsson: Það ber að kunna samgmn. hv.Ed. og eins þessarar d. þakkir fyrir það, hvað þær hafa tekið vel og með góðum skilningi á mörgum nauðsynlegum till., sem hér liggja fyrir um breyt. á þjóðvegum til og frá um landsbyggðina, og skal ég ekki fara frekar út í það. En það er eitt sérstakt málsatriði í þessu frv. um breyt. á vegalögunum, sem ég með þskj. 405 hefi látið mig skipta við þessa umr., en það lýtur að Krýsuvíkurleiðinni. Það er í rauninni ekkert undarlegt við það, þegar á að fara að framkvæma jafngagngerðar vegabætur og á leiðinni frá Suðurlandssveitunum til Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, þó að þá rekist á ýms hagsmunasjónarmið, sem alls ekki geta farið saman, auk þess sem það hlýtur alltaf að vera álitamál; hvernig slíkar vegabætur skuli framkvæma og hvaða vegir skuli lagðir. Maður man það, og er það kunnugra en frá þurfi að segja, að þegar verið var að kanna þetta málefni í fyrstu, þá komu ýms sjónarmið til greina. Það voru ýmsir, sem töldu að þessi vegur frá Suðurlandssveitunum til Reykjavíkur ætti að liggja hið efra eftir uppsveitaleiðunum. En svo kom önnur till., sem lengi hefir verið á döfinni og er nú aðaltill. í þessu frv., og hún er sú, að vegurinn eigi að liggja suður með sjó. En samt sem áður hafa flestir hnigið að því, enda hefir þingið gefið því staðfestingu, að þessi leið milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur ætti að vera sú skemmsta tiltækilegasta leið, sem fyndist. Og hugir manna og rannsóknir hafa fallið saman um þetta, að það ætti að velja til þessa vegar þá skemmstu leið, sem finnanleg væri, svo framarlega sem hún væri forsvaranleg og fullnægði nokkurnveginn öryggisskilyrðum. Þessi niðurstaða er náttúrlega svo sjálfsögð, að það þarf ekki um hana að ræða, því þarna er einnig gengið út frá hagsmunum fjöldans, hvort sem það er með tilliti til höfuðstaðarins eða Suðurlandsundirlendisins. Í þessu sambandi er náttúrlega ekki um það að tala, og er ekki óeðlilegt, þó að hinir, sem búa eitthvað utanvert við, vildu gjarnan fá einhverja bugðu á leiðina til þess að fullnægja þeirra þörfum og hagsmunum. Og ég geri ráð fyrir, að út af því sé sprottin hin nýja till. um Krýsuvíkurleiðina, því ég skal taka það fram, að ég álít, að það væri mjög æskilegt, að Hafnarfjörður, svo stór kaupstaður sem hann er nú orðinn, ætti sem greiðasta og bezta leið í sitt sel austur í Krýsuvík. Ég hefði viljað óska, að till. í Ed. um að taka þá leið í þjóðvegatölu hefði náð samþykki, en sú hv. d. sá fyrir málinu á annan veg, sem sé að láta þetta verða meginleiðina, eins og frv. ber með sér. Það er þá þetta, sem réttlætir það frá mínu sjónarmiði, að ekki sé þessu stigi málsins verið að hvika frá hinni lögfestu Þrengslaleið, sem allir kannast við, þó hún yrði nú reyndar ekki numin úr lögum með þessu frv. -, yfir til Krýsuvíkurleiðarinnar á meðan það er ekki afsannað, að Þrengslaleiðin sé forsvaranleg leið. Ég er ekki að lá það neinum, þó að hann segi sem svo, að hin fræðilega leiðsögn í þessu máli, eins og leiðsögn vegamálastjóra, geti farið villt, því að hinum fróðustu og beztu embættismönnum getur vitanlega yfirsézt. En þegar hin fræðilega þekking og reynsla elztu og staðkunnugustu manna fer saman, þá verðum við að gera mikið úr því, þegar við sköpum okkur niðurstöðu. En það er eitt atriði, sem stendur fast, og það er það, að frá Vindheimum í Ölfusi - þar sem vegir ættu að skiljast - til Reykjavíkur er nálægt 32 km. vegalengdarmunur, sem Krýsuvíkurleiðin er lengri, og það hefir ákaflega mikið að segja, þegar um tvær að öðru leyti forsvaranlegar leiðir er að ræða, 32 km. vegalengdarmunur kemur sem ákaflega mikill verðmunur niður á þeim, sem þurfa á flutningum að halda, á meðan þeim er ekki gefið benzín og gúmmí, sem væri nú til of mikils ætlazt. Þess vegna er það skylda þeirra manna, sem vilja líta á hagsmuni þessara tveggja aðilja, höfuðstaðarins og Suðurlandsundirlendisins, að hvika ekki frá þeirri ákvörðun, sem tekin hefir verið og lögfest, fyrr en eitthvað gagngert kæmi fram, sem sannaði, að þetta væri óforsvaranleg leið. Og þess vegna hefi ég flutt þá brtt., að liðurinn um Krýsuvíkurleiðina sé felldur niður. En til þess að þingið sæi um leið að einhverju leyti fyrir þörfum þeirra, sem verst eru settir með tilliti til samgangna á þessu svæði, þá hefi ég flutt brtt. um nýja þjóðvegakafla frá Vindheimum í Ölfusi til Selvogs og til Þorlákshafnar. Þetta eru nokkrar vegalengdir, ég geri ráð fyrir, að frá Vindheimum til Þorlákshafnar sé um 19 km. leið, og frá Þorlákshöfn til Selvogs 7–8 km. Báðir þessir staðir hafa mjög mikla þörf fyrir vegabætur, og vænti ég því, að ef tekið verður tillit til aðalbrtt. minnar, þá verði þessir nýju þjóðvegaspottar samþ. um leið. Þegar verið er að tala um það sem hið gildandi frá sjónarmiði þeirra, sem eru formælendur Krýsuvíkurleiðarinnar, að þar sé um vetrarveg að ræða, vegna þess að sú leið sé miklu snjóléttari og öruggari, en sumarvegurinn eigi að liggja annarsstaðar, þá held ég, að þetta hafi við lítil rök að styðjast. Ég segi, að það sé ekki afsannað eða vefengt, að Þrengslaleiðin sé forsvaranleg sem vetrarvegur, og ef hún er það, þá á það vitanlega að vera takmarkið, að hún verði fullgerð, svo að hún verði ágæt til ferðalaga allar árstíðir. Ég get svo látið máli mínu lokið. Ég vil ekki taka einstrengingslega á þessu, heldur taldi ég það skyldu mína að segja mitt álit í þessum efnum. Og að svo miklu leyti sem lögfesting Krýsuvíkurleiðarinnar á að hnekkja því, sem annars er óhnekkt um skemmstu og öruggustu leiðina, þá er ég henni mótfallinn; annars hefi ég ekkert við hana að athuga.

Sigfús Jónsson Ég á hér nokkrar brtt. ásamt tveimur öðrum hv.þm. á þskj. 399. Þessar brtt. fara fram á það að taka í þjóðvegatölu Skagaveg frá Sauðárkróki um Gönguskörð og Laxárdalsheiði að Hvammkoti á Skaga. Það var einu sinni efst á döfinni, að þessi leið frá Blönduósi til Sauðárkróks yrði tekin upp í þjóðvegatölu, því það var talið, að það væri skemmri leið heldur en sú, sem nú er farin. Og einmitt af því, að það var ofarlega í hugum manna, að þessi leið yrði tekin upp sem aðalleið, þá hafa verið gerðar allmiklar vegabætur. Húnavatnssýslumegin hefir verið lagður vegur yfir Þverárfjall, sem er á milli Norðurárdals og Ytri-Laxárdals. En Skagafjarðarmegin hefir verið lagður vegur frá Sauðárkróki og alla leið út að Laxárdalsheiði, en hann getur ekki komið að notum, nema vegirnir yfir Laxárdalsheiði og Kolugafjall gætu haldið áfram. Þess vegna leggjum við til, að tekinn verði í þjóðvegatölu vegurinn um Gönguskörð og Laxárdalsheiði og Kolugafjallsvegurinn af Laxárdalsheiði um Þverárfjall og Norðurárdal að Laxárbrú. Þarna er mikið búið að vinna, sem verður gagnslaust, ef vegur yfir Laxárdalsheiði verður ekki lagður, og svo er ætlazt til, að lagður verði vegur út Laxárdalinn og út á Skaga að Hvammkoti. Þar eru torfærur á leiðinni, ár, sem bílar geta ekki komizt yfir, ef þær eru í vexti; önnur er lítil, en önnur stór, en ég hygg, að þægilegt sé að brúa hana og að sú brú mundi ekki kosta mjög mikið. Ég hefi heyrt á ýmsum mönnum, sem farið hafa þarna um og vilja koma á Sauðárkrók, að þeir mundu vilja fara þessa leið, því að hún er styttri; annars verða þeir að taka krók á sig frá Víðimýri og niður á Sauðárkrók. Ég hefi átt tal um þetta við vegamálastjóra. Hann er þessu fremur hlynntur, sérstaklega vegna þess að svo mikið fé hefir verið látið í þessa vegi, en það fé verður allt gagnslaust, ef vegunum verður ekki haldið áfram og þeir tengdir saman. Þessi fjallvegur er 21 km. Vegamálastjóri segir svo í sínu áliti, að umbætur þar hafi allar verið kostaðar af ríkissjóði, og eiga vitanlega að vera kostaðar af honum. Ég vænti þess því, að d. taki þessu máli vel og samþ.brtt. Ég skal ennfremur taka það fram, að á leiðinni yfir Laxárdalsheiði þarf í hæsta lagi að leggja 5 km. langan veg. Hitt eru melhryggir, sem gera mætti bílfæra án tilfinnanlegs kostnaðar. Annars geri ég ráð fyrir, að hv.þm. A.-Húnv., sem er kunnugri þarna en ég, tali nánar fyrir þeim hlut, af veginum, sem hér er um að ræða.

*Emil Jónsson: Langmerkilegasti og þýðingarmesti vegurinn, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er sá, sem talinn er undir tölulið 1, nefnilega Suðurlandsvegurinn. Það er hann, sem á að skapa öruggt samband milli allra austursýslnanna annarsvegar og Reykjavíkur hinsvegar. Þó að hinir vegirnir séu náttúrlega út af fyrir sig ákaflega þýðingarmiklir, þá held ég, þótt ég sé kannske ekki bær að dæma um þá alla, að þeir hafi ekki áhrif á afkomu líkt því eins margra manna og þessi. Bæði af þeirri ástæðu, og líka af því, að ég er kunnugri þessari leið en öðrum, þá vil ég fara nokkrum orðum um þennan lið og brtt. á þskj. 405, frá hv. 11. landsk. Þessi vegur á að gera kleift að halda stöðugu vegasambandi milli bæjanna við Faxaflóa, Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, og austursveitanna allt árið. Hv. 11. landsk. sagði, að í þessu máli stönguðust hagsmunirnir nokkuð á, og um það fór hann þeim orðum, að hér mættu engir aukahagsmunir eða sérhagsmunir koma til greina. virtist mér hann þar eiga við það, að ekki mætti t. d. taka tillit til sambandsins við Krýsuvík, Selvog og Þorlákshöfn. Hagsmunir þessara staða mættu ekki verða þess valdandi, hvor leiðin yrði valin, um Krýsuvík eða Þrengslin. Þetta er að vissu leyti rétt, en þó ekki nema að vissu leyti. Hann sagði, að það ætti eingöngu að velja þá skemmstu leið, sem örugg væri. Þetta er náttúrlega rétt líka. Hv. þm. benti einnig á það, að járnbrautarfræðingurinn Sverre Möller hefði álitið Þrengslaleiðina hagkvæmasta. En við þetta er eitt afar veigamikið atriði að athuga. Þessi norski verkfræðingur, sem gerði þessa athugun, miðaði eingöngu við járbrautarlagningu, og það er allt annað að leggja járnbraut stóran krók eða vetrarveg. Járnbrautarlestin á að fara þessa leið árið um kring, og þess vegna verður hún að borga allt árið þau útgjöld, sem sú leið hefir í för með sér. Því er áríðandi, að járnbrautin verði sem stytzt. En þegar um vetrarveg fyrir bíla er að ræða, þá kemur sá kostnaður, sem krókurinn hefir í för með sér, aðeins til greina, þegar krókurinn er farinn, nefnilega að vetrarlagi, þegar sumarvegurinn er ófær, og það er venjulega tiltölulega stuttur tími. Þess vegna kemur ekki til mála að blanda saman járnbrautarleið og vetrarvegi fyrir bíla. Það sem kemur hér til með að ráða úrslitunum, er fyrst og fremst það, hvaða leið er snjóléttust, því að takmarkið er að fá leið milli þessara staða, sem fær er allan ársins hring. Þess vegna er það fyrsta og stærsta atriðið að fá þann veg sem er fær allt árið, og það hygg ég, að engum, sem til þekkir, blandist hugur um, að þessi syðri leið er snjóléttari en Þrengslaleiðin. Ég hefi átt tal við marga kunnuga menn á báðum þessum stöðum, og hafa þeir sagt mér óhikað, að þeir viti það gegnum margra ára langferðir sínar á þessum slóðum, að syðri leiðin sé snjóléttari, jafnvel þótt vegurinn frá Lækjarbotnum að Kolviðarhóli sé lagður á öðrum stað en hann er nú. Hér á að velja þá leið, sem alltaf er fær, þá leið, sem ekki fer í kaf, þó að bylur komi, eða a. m. k. þá leið, sem gerir það seinast. Á það hefir verið bent, að þessi syðri leið sé 30–32 km. lengri en hin. Það er vitanlega nokkur vegalengd, en hver mundi ekki glaður fara þann krók, ef sú leið væri greið, í staðinn fyrir að eiga ekki kost á annari leið en lítt færri eða ófærri? Það vita allir, sem nokkuð þekkja til, að snjóþunga leiðin, þótt stutt sé, er miklu kostnaðarsamari en miklu lengri leið snjólaus. En svo auk þessara aðalatriða er einnig þess að gæta; að þessi syðri leið kemur Krýsuvík, Selvogi og Þorlákshöfn í vegasamband og verður þannig að liði heilum sveitum, sem nú hafa helzt ekkert vegasamband. Það mundi Þrengslavegurinn aftur á móti ekki gera, enda kom fram brtt. í Ed. og hefir nú einnig komið í þessari d. frá þeim mönnum, sem berjast á móti syðri leiðinni, þar sem þeir sjá sér ekki annað fært en að leggja til, að þessir staðir fái sérstaka þjóðvegi til sín. Þessi brtt. er flutt hér af hv. 11. landsk. á þskj. 405. Það eina sem sparaðist þá samkæmt hans till., er leiðin frá Krýsuvík í Selvog. Aftur á móti sparast öll Þrengslaleiðin, ef syðri leiðin væri valin. Hv. 11. landsk. undirstrikaði það, að ef Þrengslaleiðin yrði valin, þá ætti að fara þá leið bæði sumar og vetur. En þar með er hann kominn út fyrir það, sem hann vill láta vera höfuðsjónarmiðið, nefnilega að hafa veginn sem stytztan, því að það er vitað, að Þrengslaleiðin er meira en 10 km. lengri en núverandi vegur yfir Hellisheiði. Hv. þm. er því vikinn frá þeirri reglu að hafa leiðina sem stytzta. Hér ber því allt að sama brunni. Í fyrsta lagi, að Reykjanesleiðin er snjóléttari. Í öðru lagi að ekki má bera vetrarveg saman við járnbrautarleið, sem verður að fara allt árið, en vetrarvegur bílanna verður aldrei farinn, þegar hinn vegurinn er fær, sem hann er langmestan hluta ársins. Og í þriðja lagi verður bráðlega að leggja veg mestan hluta þessarar leiðar, hvort sem hún er nú valin fyrir vetrarleið eða ekki. Þar við bætist svo það, að með þessari leið fær Hafnarfjörður, Krýsuvík, Selvogur og Þorlákshöfn fast vegasamband. Það renna því margar stoðir undir það, að þessi leið sé miklu heppilegri. Það er að vísu rétt, að þessi leið er órannsökuð enn. En einmitt af þeirri ástæðu finnst mér óforsvaranlegt að forkasta henni, meðan hún er rannsökuð. Það er ekki hygginna manna háttur að taka að sér að dæma hluti ófæra, áður en þeir hafa verið athugaðir. Það rétta er að halda möguleikanum opnum, rannsaka hann ýtarlega og bera þær niðurstöður saman við Þrengslaleiðina, og taka síðan þann kostinn, sem vænni er. Það hafa orðið talsverðar umr. um þetta mál áður, svo að ég sé ekki ástæðu til að fara lengra út í málið að þessu sinni. En ég vildi aðeins láta þetta sjónarmið koma fram. Vænti ég þess, að hv.þm. sjái sér fært að samþ. fyrsta lið frv., eins og hann liggur fyrir, en ég legg eindregið til að fella brtt. á þskj. 405.

*Eiríkur Einarsson: Ég gat því miður ekki heyrt alla ræðu hv.þm. Hafnf., en eitt af því, sem ég heyrði hann segja, var það, að Þrengslaleiðin væri 10 km. lengri en núv. vegur. Þetta kann vel að vera. En samt á þessi skammi vegur að víkja fyrir Þrengslaleiðinni vegna þess, að hann er talinn óforsvaranlegur vegur milli Suðurlands og Reykjavíkur, en ekki af því, að hann sé of stuttur. Það er stytzta forsvaranlega leiðin, sem á að velja, og þeir, sem hafa kannað þetta, finn, Þrengslaleiðina sem þá skemmstu af tiltækilegum vetrarleiðum. Hv. þm. Hafnf. sagði, að Krýsuvíkurvegurinn yrði bráðlega lagður hvort sem væri vegna þeirrar nauðsynjar, sem væri á að fá hann. Þetta getur vel verið. Ég veit ekki, hversu mikil nauðsyn Hafnfirðingum er að fá samband við Krýsuvík. Ég geri ráð fyrir, að þeim sé það talsvert áhugamál, og þegar svo er, þá er eðlilegt, að það sjái á, og mundi því verða tekið fast á málinu til þess að koma verkinu í framkvæmd. En það réttlætir engan veginn það, að aðalvegurinn eigi að liggja þarna, af því að meginhagsmunir þessara tveggja aðilja heimta, að valin sé skemmri leið. Þrengslaleiðin mun vera um 30 km. skemmri en Krýsuvíkurleiðin, og ef það er lagt til peninga á hvern bílfarm, sem þarna yrði fluttur, þá sér maður, hvað mikið er í húfi. Og þó að leggja þurfi veg til Krýsuvíkur hvort sem er, þá er það engin sönnun þess, að hafna skuli Þrengslaleiðinni, meðan ekki er sannað, að hún sé óforsvaranleg vegna snjóa. Hv. þm. sagði, að ekki væri rétt að fordæma syðri leiðina, meðan hún væri órannsökuð, og þar er ég honum alveg sammála. Og ég geri ráð fyrir, að formælendur þessarar leiðar hafi rétt fyrir sér í því, að hún sé snjóléttari. Það helzta, sem vafi er um, er leiðin meðfram Kleifarvatni, en þar mætti kannske eitthvað víkja til. En þó að hún sé snjólétt og nauðsynleg Hafnfirðingum, þá gefst ærin ástæða til að rannsaka hana. En þó að þarna kynni að reynast út af fyrir sig hentugt vegarstæði, þá má ekki taka hana fram yfir þá miklu skemmri leið, nema skamma leiðin reynist óforsvaranleg vegna snjóþyngsla. Þetta er mergurinn málsins. Og þótt ég taki undir það með hv.þm. Hafnf., að óforsvaranlegt sé að fordæma syðri leiðina órannsakaða, þá tel ég líka óforsvaranlegt að ganga framhjá eða hverfa frá hinni langtum skemmri Þrengslaleið, meðan ekki hefir verið gengið úr skugga um, að hún sé óforsvaranleg, og því fremur er það óforsvaranlegt, þar sem þessi leið hefir verið rannsökuð og komizt að þeirri niðurstöðu, að hún sé góð vetrarleið. Nei, Krýsuvíkurleiðina má rannsaka, og ég vildi, að Hafnfirðingum reyndist sem auðveldast að gera þar greiðar samgöngur. Ekki veitir af á landi voru að hömlunum sé hrundið úr vegi eftir því, sem unnt er. En sú vegagerð má ekki verða til þess, að nytsamri og réttri ákvörðun sé hrundið frá um leið. Þetta má ekki verða til þess að frest, framkvæmdum á lagningu Þrengslavegarins, og það á að verða sameiginlegt mál að byrja á að leggja Þrengslaveginn austan frá frá Suðurlandsbraut hjá Reykjum og að Vindheimum, og það er alltaf þarft verk. En að því loknu má rannsaka þetta nýja plan og hætta þá við Þrengslaleiðina, ef einhver nývísindi sönnuðu hana ófæra, en ég veit ekki, hver sú sönnun ætti að vera.

*Emil Jónsson: Fyrsta aðalkrafan, sem gera þarf til þessa vegar - og án allra aukahagsmuna, eins og hv. 11. landsk. orðaði það - er, að vegurinn sé fær allan ársins hring. Hér er verið að ræða um vetrarveg, en ekki veg, sem fara á allt árið. Hv. þm. var ekki inni þegar ég flutti mína ræðu, svo að hann heyrði ekki mín rök. Það, sem ég lagði mesta áherzlu á, var, að um það væri ekki deilt, að suðurleiðin væri snjóléttari en Þrengslaleiðin, svo að út frá því séð ætti að vera sjálfsagt að fara hana fremur en Þrengslaleiðina. Í öðru lagi lagði ég áherzlu á það, að þegar járnbrautartill. Sverre Möllers væru bornar saman við áætlanir um vetrarveg fyrir bíla, þá yrði að aðgæta, að bílarnir fara vetrarveginn aðeins lítinn hluta ársins, en járnbrautarleiðina verður að nota allt árið, og þess vegna er áríðandi að fá hana sem stytzta. Það hefir aldrei vakað fyrir forsvarsmönnum þessa máls, að þessi leið yrði nema vetrarleið. Það hefir aldrei verið meiningin, að allir flutningar allan ársins hring skyldu færast yfir á syðri leiðina, heldur aðeins að skapa með henni það mesta öryggi, sem unnt er að skapa vetrarsamgöngunum milli austursveitanna og kaupstaðanna hér vestanfjalls. Annars skil ég ekki afstöðu hv. 11. landsk. Hann undirstrikar það sem rétt er, að það sé einn spotti, sem ekki sé um deilt, leiðin af Suðurlandsbraut að Vindheimum. Þennan kafla má byrja að gera á komandi sumri, og meðan sá kafli er lagður, má rannsaka Reykjanesleiðina og ganga úr skugga um, hvort hún sé heppilegri en Þrengslaleiðin. En því á þá, áður en sú rannsókn er búin, að rjúka í að leggja Þrengslaveginn? Nei, það má byrja á þessum sameiginlega kafla, og hann mun endast, þangað til rannsókninni er lokið, og þá á að velja um leiðirnar. Þess vegna skil ég ekki, þar sem hann vill auðvitað fá betri lausnina, hvers vegna hann vill fyrirfram ákveða, að Reykjanesleiðin skuli ekki farin, áður en nokkur rannsókn liggur fyrir. Ég er honum sammála um, að aukahagsmunir Hafnarfjarðar, Selvogs og Þorlákshafnar eiga ekki að ráða úrslitunum. En ef þeirra hagsmunir fara saman við hagsmuni austursýslnamanna, þá á vitanlega að haga framkvæmdunum eftir þeim sameiginlegu hagsmunum. Ef þessi vegagerð fullnægir auk þess þeirra kröfum, því á þá ekki að láta veginn liggja þeim megin? Og þegar ennfremur hefir verið bent á það, að langmestur hluti vegarins þessa leið hlýtur að verða lagður á næstunni hvort sem er. Þá má benda á, að Þrengslin geta ekki orðið sumarleið, eins og tekið hefir verið fram, ef á að fylgja reglu hv. 11. landsk., nefnilega að fara stytztu leið, því að um Þrengslin er meira en 10 km. lengri leið heldur en leiðin, sem nú er farin að sumrinu. Hvers vegna ætti að taka þann krók á sig, að fara Þrengslin að sumrinu, þegar sæmilega góð leið er til þann tíma miklu styttri? Þá kem ég að þessum aukaskatti, sem mér er sagt, að einn hv.þm. í Ed. hafi reiknað út, að yrði 20 kr. á bíl með því að fara Reykjanesleiðina í auknum kostnaði í ferð við það að fara lengri leið en nú er farin. Ég hefi áður getið um það, að á sumrin er ekki ætlazt til þess, að Reykjanesleiðin verði farin við flutninga á milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins. Hér kemur því aðeins til álita sá tími, þegar sá vegur, sem nú er farinn að sumrinu við þá flutninga, er tepptur. En ef borinn er saman þessi 30 km. lengri vegur og vegurinn yfir Hellisheiði, þá verður að taka fleira til greina heldur en vegalengdina eina saman. Það er ekki nóg að segja um leiðirnar: Þessi er svo eða svo margir km. og hin er 30 kr. lengri. Hitt verður einnig að afbugast, þegar um er að ræða kostnað við að aka bílum um þær, hvernig leiðirnar eru. Það hefir tjáð mér greinagóður bílstjóri, sem oft hefir farið á milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins, að 2/3 hlutar benzínsins, sem eyddust í báðar ferðirnar austur og hingað aftur, eyddust á leiðinni austur, af því að sú leið væri alltaf á fótinn. Benzíneyðslan verður þannig 100% meiri á austurleiðinni heldur en á ferðinni til baka. Þess vegna getur það orðið álitamál, ekki sízt þegar um vetrarferðir er að ræða, hvort ekki verður ódýrara að fara lengri leiðina heldur en þá styttri, þegar um er að velja tvær leiðir. Þar kemur margt til álita, svo sem erfiðar brekkur og annað slíkt. Ég vil að lokum undirstrika það, að þó að hér megi ekki taka til greina aukasjónarmið á líkan hátt og aðalsjónarmið væru, eins og hv. 11. landsk. tók réttilega fram, þá ber hv. Alþingi þó skylda til þess - bókstaflega ber skylda til þess að taka það mikið tillit til aukasjónarmiða, að sameina þau heildarsjónarmiðum og heildarhagsmunum, ef það getur orðið í öllu tilliti framkvæmanlegt á hentugan og hagkvæman hátt. Það er alls ekki rétt að fara Þrengslin fremur en Reykjanesleiðina, ef það er ekkert hagkvæmara fyrir Reykjavík og Suðurlandsundirlendið að fara fyrrnefndu leiðina, til þess eins að taka ekki aukasjónarmið til greina. Þess vegna vil ég álykta svo, að þingið geti samþ. frv. eins og það er. Og ég vil óska þess, að svo verði gert, því að frv. felur ekkert annað í sér en það, að möguleikunum er haldið opnum til þess að fara þessa leið. Ég sé því ekki, að neinu verði tapað við það að samþ. frv.

*Eiríkur Einarsson: Hv. þm. Hafnf. tekur þar í sama streng og ég, að það muni verða byrjað á þessum vegarkafla, sem er sameiginlegur, hvor leiðin sem svo verður valin. Er það gleðiefni öllum, sem þar eiga hagsmuna að gæta, að um þetta er ekki ágreiningur. En þar sem hv.þm. Hafnf. sagði, að hér væri aðeins um vetrarleið að ræða, en ekki leið til þess að fara eftir árið um kring, þá verð ég að segja það, að ég held því fram, að hann telji nokkuð gefið atriði í málinu það, sem enn er ekki ákvarðað. Því að þó að Þrengslin séu fyrst og fremst ákveðin til þess að vera til þess að tryggja vetrarleið austur, þá er takmarkið með veginum um Þrengslin, að sá vegur geti orðið flutningaleið árið um kring. Ég hefi spurt vegamálastjóra um þetta. Hann hefir lýst því ótvírætt yfir, að það væri hans tilætlun að gera þennan veg svo, að hann yrði einhlítur fyrir ferðalög allar árstíðir. En þegar maður gengur út frá því, að vegurinn um Þrengslin væri fær allar árstíðir, jafnt vetur og sumar, þá er annað sjónarmið, sem hv.þm. Hafnf. gat um. Hann spurði, hvers vegna ætti að nota þennan veg að sumrinu, sem væri 10 km. lengri en vegurinn, sem nú er farinn. Ég verð þar til að svara, að ef vegurinn um Þrengslin er fær árið um kring, þá er of dýrt að halda við tveimur vegum, og þess vegna réttara að nota aðeins veginn um Þrengslin. Ég viðurkenni, að viðhorf þessa máls breytist töluvert við það að slá því föstu, að veginn um Þrengslin eigi ekki að nota, nema að vetrinum, í neinum kringumstæðum. En undir eins og maður vikur þessu við og segir eins og vegamálastjóri: Takmarkið með veginum um Þrengslin er, að hann verði bæði sumar- og vetrarvegur, jafnfær allar árstíðir, þá lítur málið öðruvísi út. Ég hefi nú í þessu ekki ófróðari mann fyrir mér en vegamálastjórann. Álít ég ekki ástæðu til að vefengja, að þetta sé rétt álit hjá vegamálastjóra. Ef heildarsjónarmið vísa ekki gagngert í aðra átt heldur en sérhagsmunasjónarmið, þá er alltaf hagur af því, frá almennu sjónarmiði skoðað, að sveigja eitthvað til fyrir hagsmunum þeirra færri. En það má ekki sveigja þannig of langt til, að heildarhagsmunir liði við það. Annars er það náttúrlega alltaf elskulegt og gott að geta tekið tillit einnig til hinna fáu. En það má bara ekki vera gert of mjög á kostnað hagsmuna fjöldans. Hv. þm. Hafnf. sagðist ekki skilja afstöðu mína, þar sem ég héldi því fram, að mér skildist á honum, að það mætti ekki lögfesta þennan veg suður um Krýsuvík, sem á að byggjast á rannsókn, sem er ógerð, á meðan svo stæði, og hv.þm. Hafnf. viðurkennir, að hún er ógerð. Því er þar til að svara, að ég skil því síður í hv.þm. Hafnf., þar sem hann játar fúslega, að rannsókn um þessa vegalagningu sé að miklu leyti ógerð enn, að hann þá skuli samt sem áður vilja það og leggja kapp á það, að áður en rannsókn fer fram í þessu efni, þá sé lögfest að leggja veginn. Venjan er, að rannsókn fari fram fyrst, og síðan séu teknar ákvarðanir, og það því fremur sem um stærri vegagerðir er að ræða. Hér finnst mér hv.þm. Hafnf. vilja hafa endaskipti á hlutunum. Ég ann honum fyrir það, að honum sem bæjarstjóra Hafnarfjarðarkaupstaðar er kappsmál að koma á þessum vegi um Reykjanesið, sem mundi verða þeim bæ til hagsbóta. En hitt er annað mál, hvort hæstv. Alþingi á endilega að lögfesta þennan veg, áður en rannsókn fer fram um málið.

*Frsm. (Gísli Guðmundsson): Í ræðu minni áðan gerði ég ekki að umtalsefni þær brtt. við frv., sem fram eru bornar af einstökum hv.þm. við þessa umr. Þessar brtt. eru á þrem þskj., nr. 390, 399 og 405. Sumar af þessum brtt. eru svo nýlega til komnar, að samgmn. hefir ekki unnizt tími til að taka þær til athugunar. Áðan var ég að athuga möguleika til þess að ná n. saman til þess að athuga þær, en það reyndist ekki gerlegt þá. Þess vegna get ég ekki að svo stöddu lýst yfir neinu áliti fyrir hönd samgmn. um þessar brtt. Vil ég því skjóta því til hv.flm.brtt. hvort þeir telji ekki rétt að taka þær aftur til 3. umr., til þess að bæði samgmn. og einstökum þm. gefist kostur á að athuga þær nánar. Annars vil ég í sambandi við þetta minna á það, að þetta mál er komið frá hv.Ed. og hefir fengið allrækilega meðferð þar, að ég hygg. Ég hygg, að ef frv. yrði breytt hér í Nd., þá gæti það orðið til þess e. t. v., að frv. gengi ekki fram að þessu sinni. Ég vil aðeins vekja athygli á þessu þeim til athugunar, sem hafa áhuga á því, að ýmislegt af því gangi fram, sem frv. felur í sér. Hv. 11. landsk. flytur hér brtt. á þskj. 405, þess efnis að fella niður fyrsta lið frv., þ. e. a. s. ákvæðin um, að Suðurlandsvegur skuli vera tvískiptur, önnur leiðin um Lækjarbotna, en hin leiðin um Hafnarfjörð, Krýsuvík og Selvog. Þetta vill hv. 11. landsk. fella niður, og er ég nú dálítið undrandi yfir því, ekki sízt vegna þess, að í ræðu sinni áðan skildist mér á honum, að hans stefna í þessu máli væri sú, að halda öllum möguleikum opnum fyrir vegalagningu hér á milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins. Að vísu var orðalag hans um þetta nokkuð óákveðið. Hann komst svo að orði, að hann vildi velja þá skemmstu leið, sem væri forsvaranleg og örugg. Og hann vildi halda því fram, að ef farið væri eftir þessari reglu, þá yrði það leiðin um Þrengslin, sem væri skemmst af þeim leiðum, sem tiltækilegar væru. En mér virðist, að hv. 11. landsk. ætti að endurskoða betur þessa afstöðu sína til málsins og einnig athuga það betur, hvað frv. felur í raun og veru í sér. Því að þó að frv. sé samþ. í þeirri mynd, sem það er í þessu efni, þá er þar með ekki gefin nokkur fyrirskipun um það, að vegurinn skuli lagður þessa syðri leið, og ekki verið að banna að leggja hann um Þrengslin. Það, sem frv. felur í sér, er að halda möguleikunum opnum til þess að leggja veg um hvora þessa leið fyrir sig. Eins og bent hefir verið á, verður sjálfsagt byrjað á vegarlagningu á þeim kafla, sem ekki er um deilt, austan fjalls. Og á meðan sú vegarlagning fer fram, má vitanlega athuga þetta vegalagningamál nánar. Hinsvegar er það svo, að hugir manna stefna meira og meira að því, að leiðina til þess að leggja veginn um austur beri að velja ekki einungis með tilliti til þess, að hann sé sem stytztur, ekki heldur fyrst og fremst með tilliti til þess, að hann sé sem ódýrastur, heldur að hann sé, ásamt þessu tvennu, eftir því sem því verður við komið, alltaf fær árið um kring og að hann því geti komið að sem mestum notum fyrir héruðin austan fjalls. Og ég hygg, að hv. 11. landsk. ætti að gjalda mjög varhuga við því að fordæma þá heimild, sem í frv. felst til að leggja veg um Reykjanesleiðina, eftir að fullnaðarrannsókn hefir farið fram í því efni. Það er alveg rétt, að fullnaðarrannsókn hefir ekki farið fram enn á þessu vegarstæði. En ég vil út af því, sem hv. 11. landsk. sagði í síðustu ræðu sinni, segja honum það, að það hefir ekki verið ófrávíkjanleg regla - síður en svo - að leiðir, sem teknar hafa verið í þjóðvegatölu, hafi verið þrautrannsakaðar áður en slíkt var ákveðið. Oft og tíðum hefir það verið þannig, að þá fyrst, er búið var að ákveða þjóðvegarlagningu á einhverju svæði, þá fór fram sú endanlega rannsókn og kostnaðaráætlun um vegarlagninguna. Ég get fyrir mitt leyti sagt það um þessa brtt., sem er allt annars eðlis en allar hinar, að ég er henni algerlega mótfallinn. Ég vil láta haldast þennan möguleika til þess að geta valið um það, hvort af þessum tveim leiðum verður farin um þessa vegarlagningu austur. Og á samgmn.fundi kom ekki heldur annað fram en að nm. vildu láta þessa heimild haldast í frv. En ég vil sem sagt skjóta því til hv.flm.brtt., eins og ég áður tók fram, að þeir taki þær aftur til 3. umr.

*Eiríkur Einarsson: Hv. þm.N.-Þ. sagði, að það ætti sér oft stað, að þessi eða hin leið væri tekin í þjóðvegatölu, áður en full rannsókn hefði farið fram um vegarstæðið, og það má vel vera. En ég sagði annað áðan, sem ég stend við, að um allur dýrari vegagerðir, ekki sízt ef um vegi er að ræða, sem eiga að vera frambúðarvegir fyrir stór héruð, þá verður ekki um það villzt, hvort réttara og formlegra og ég vil segja forsvaranlegra er að láta fara fyrst fram rannsókn eða lögfestingu á veginum. Það er beint siðferðisleg skylda Alþingis, að hafa rannsakað til hlítar það mál, sem hér er um að ræða, áður en það lögfestir val á leiðinni til að leggja þennan veg. Það getur verið, að það hafi átt sér stað, að rannsókn hafi farið fram eftir á um stutta vegarspeli á milli sveita, þegar þeir hafa verið teknir í þjóðvegatölu. Þá hefir það verið látið gilda, að miðað hefir verið við, að rétt hafi verið farið með um þá vegi af hlutaðeigandi aðiljum, sem um slíkt hafa sótt. Og er slíkt, þegar um stutta vegi er að ræða, gerólíkt þessu, sem hér er um að ræða, að leggja mjög langan og dýran veg. Það er eins og hv.þm. Hafnf. hafi þótt það óeðlilegt, að ég vildi slá því föstu, að það ætti að velja hér á milli þessara leiða þannig að kjósa þá skemmstu leið til vegarlagningar austur, sem forsvaranleg er og örugg. Hann sagði, að skemmsta leiðin væri sú, sem nú er farin. En er ekki verið að reyna að finna veg til að hafa sem öruggan vetrarveg? Það er ekki fyrst og fremst hér til umr., hvaða vegur er skemmstur. Er ekki leiðin, sem nú er farin, talin óforsvaranleg sem vetrarvegur? En það skemmsta af því örugg, (sem vetrarleið) er leiðin um þrengslin. Og þess vegna þarf eitthvað nýtt að koma fram til þess að afsanna, að svo sé, og hnekkja áliti vegamálastjóra í þessu efni, til þess réttmætt megi teljast að taka ekki þá leið. Nei. Að segja, að ég sé að beita mér á móti þessum vegi um Krýsuvík, af því að ég í sjálfu sér sé á móti því að leggja þurfi þar veg, er ekki rétt. En mér virðist tónninn vera sá í sókn þessa máls, að þann veg sé haft í hyggju að leggja á kostnað Þrengslabrautarinnar, og að það eigi að koma á Krýsuvíkurvegi í stað Þrengslabrautar. En þessari fyrirætlun mótmæli ég, á meðan það er ekki afsannað, að Þrengslaleiðin sé sú skemmsta forsvaranlega og örugga leið á milli Rvíkur og Suðurlandsundirlendisins.

Pétur Ottesen Ég vil aðeins taka fram, að ég tel sjálfsagt að verða við tilmælum hv. form. samgmn. um að taka aftur til 3. umr.brtt. mínar á þskj. 390.

*Emil Jónsson: Ég ætla aðeins að beina þeim orðum mínum til hv. 11. landsk., af því að honum fannst það mjög óviðeigandi af minni hálfu, að ég vildi - reyndar ekki ég einn, heldur margir hv.þm. - láta lögfesta þessi leið sem þjóðveg áður en rannsókn um hana færi fram. En það liggja til þessa alveg sérstakar ástæður, nefnilega þær, að ákveðið er að byrja á þessari vegarlagningu í sumar. Það er mögulegt að leggja fram fé til hennar, um 70 þús. kr., til þess að byrja á þessum vegi. En svo er einnig möguleiki til þess - og ég veit, að um það hefir verið talað - að nota eitthvað af því fé, sem Rvík og Hafnarfjörður fá til atvinnubótavinnu, til þessarar vegarlagningar austur. En það er því aðeins hægt, eða að mér skilst miklu fremur hægt, ef leiðin um Krýsuvík verður valin. Það er miklu óþægilegra og e. t. v. ógerlegt að nota það fé til vegalagninga uppi á Hellisheiði. En það er fram á vetur hægt að hafa menn við það að ryðja hraunið. Rannsókn á þessari Reykjanesleið þarf ekki að taka nema 2–3 mánuði. En eftir þann tíma, et rannsókn leiðir í ljós, að þessi leið álízt hagkvæm, er ekki hægt að nota þetta fé til þessa vegar, sem til hans mætti annars nota, ef ekki liggur fyrir ákvæði í l. um, að það megi velja þennan veg, eftir að rannsókn hefir farið fram með áðurnefndum árangri. Það er einungis þetta, sem vakir fyrir flm., að það sé ekki útilokað, að þessa leið megi velja, ef hún álízt heppilegust að undangenginni rannsókn. En verði vegur þessi felldur út úr frv. nú, þá er ekki hægt að taka hann upp aftur fyrr en á næsta þingi. Að samþ.brtt.hv. 11. landsk. getur því orðið til þess að fresta vegarlagningu þessari hér sunnanlands um eitt ár.

*Jakob Möller: Ég hefi verið að furða mig á því, eins og hv. 11. landsk., hversu mikið kapp hefir verið lagt á að koma þessum umrædda Krýsuvíkurvegi inn í vegalögin, áður en leiðin hefir verið rannsökuð. En enda þótt ég væri mjög hissa á þessu, þá var ég þó ennþá meir hissa á því, sem upplýstst hefir undir þessum umr., að nú þegar skuli veru búið að ákveða, að þær 70 þús., sem veittar eru til Suðurlandsbrautar í ár, skuli eiga að ganga til þessa vegar. Ég skal svo með nokkrum orðum athuga mál þetta eins og það liggur fyrir. Í vegalögunum segir svo um Suðurlandsveginn, að hann liggi frá Reykjavík um Ölfus og Flóa o. s. frv. En nú á að breyta þessu. Hv. þm. Hafnf. heldur því fram, að við, sem ekki viljum samþ., eins og sakir standa nú, að Krýsuvíkurleiðin sé beinlínis ákveðin með lögum, séum á móti henni, viljum útiloka hana. En þetta er ekki rétt. Það er hann og þeir, sem honum fylgja að málum, sem vilja útiloka Þrengslaleiðina. Við viljum ekki útiloka neina ákveðna leið, eða ákveða neina ákveðna leið, fyrr en fullkomnari rannsóknir hafa farið fram. Lögin segja aðeins það, að Suðurlandsvegurinn skuli teljast frá Reykjavík um Ölfus og Flóa, en hvar hann skuli liggja héðan og austur í Ölfus, er ekkert sagt um. Allar leiðirnar, sem um er deilt, geta því fallið undir þetta. En með frv. á að ákveða eina sérstaka leið. En nú stendur svo á, að Krýsuvíkurleiðin er sú eina, sem komið hefir til mála að fara, sem ekki hefir verið rannsökuð. Það er aðeins gengið út frá því, að hún sé snjólétt, án þess þó, að það hafi verið rannsakað. Hinsvegar hefir Þrengslaleiðin verið rannsökuð undanfarin ár, og á þskj. 315 liggja fyrir upplýsingar um þetta frá Geir Zoëga vegamálastjóra. Þar segir svo meðal annars: „Mest varð flutningateppan vegna snjóa veturinn 1930–31, og stóð þá nær samfellt í 3 mánuði, janúar, febrúar, marz. Á þeim tíma fór fram athugun á snjóalögum á vegstæðinu um Þrengslin, og má fullyrða, að vegur á þeirri leið hefði þá aldrei teppzt.“ Þessi rannsókn á vegstæðinu um Þrengslin var gerð einn hinn mesta snjóavetur, sem komið hefir nú um lengri tíma, en þó er fullyrt, að vegna snjóa hefði sú leið aldrei teppzt þann vetur, ef vegur hefði verið kominn þar. Um Krýsuvíkurleiðina liggur aftur á móti ekkert slíkt fyrir. Þar hafa engar rannsóknir verið gerðar á fannalögum eða öðru, svo teljandi sé. Annars er það svo, að það er engin fullkomin vissa fyrir því, að sá vegur eða sú leið, sem liggur lægra yfir sjávarflöt en önnur, sé snjóléttari. Snjóalögin fara svo mjög eftir öðrum staðháttum, svo sem landslagi o. fl. Það getur því vel verið, að á þessari Krýsuvíkurleið séu kaflar, sem fyllast af snjó um lengri eða skemmri tíma, enda þótt hún liggi lægra en Þrengslaleiðin. Þetta finnst bæði mér og fleirum, að þurfi að rannsaka, að minnsta kosti áður en hún er tekin fram yfir aðrar leiðir, sem töluvert er búið að rannsaka. Mér kemur vitanlega ekki til hugar, að Krýsuvíkurleiðin komi ekki til mála, enda þótt hún sé 32 km. lengri en Þrengslaleiðin, ef rannsóknir leiða það í ljós, að hún sé snjóléttari og jafnframt hitt að ekki sé því dýrara að leggja þar veg. Í þessu sambandi koma líka til greina hagsmunir Hafnarfjarðar, sem að sjálfsögðu er fullt tillit takandi til, ef þeir ekki tekast á hugsmuni þeirra, sem veginn fyrst og fremst þurfa að nota. Þegar nú svo stendur á sem hér, að leið þessa verður að velja fyrst með tilliti til þess, að hún eigi að vera aðalleiðin milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins má ekki hrapa að neinu að lítt rannsökuðu máli. Það, sem því þarf að gera hér, er að samþykkja þál. um að heimila stjórninni að láta framkvæma rannsókn á þessum vegstæðum, þó ekki rannsókn eins og hv.þm. Hafnf. minntist á, sem sé ófullkomna rannsókn, sem fari fram nú í sumar, heldur fullkomna rannsókn, sem einnig fari fram á snjóalögum að vetrarlagi á þessum leiðum, og þá sérstaklega á Krýsuvíkurleiðinni, þar sem hún hefir ekkert verið rannsökuð áður. Að þessu athuguðu tel ég ástæðulaust að taka þessa oft nefndu Krýsuvíkurleið upp í tölu þjóðvega nú, á meðan engin rannsókn hefir farið fram á henni. Það væri þvert á móti illa farið og leiðinlegt að hafa tekið hana upp í tölu þjóðvega, ef rannsóknin ætti svo eftir að leiða það í ljós, að hún væri verri en aðrar leiðir og komi því ekki til greina. Ég fæ ekki heldur séð, að það geti valdið nokkru tjóni, þó það bíði til næsta þings, því að það má halda áfram vegalagningunni í Ölfusinu og milli Þorlákshafnar og Selvogs, eins og hv. 11. landsk. flytur brtt. um. Ég vil því samþykkja þá brtt. og gæti einnig samþ.þál. um að fela stj. að láta vegamálastjórn gera ýtarlegar rannsóknir á þessum tveimur leiðum, sem deilt er um, svo gera mætti óyggjandi samanburð.

Sigfús Jónsson Ég kvaddi mér aðeins hljóðs til þess að lýsa yfir því, að samkv. tilmælum tökum við flm.brtt. á þskj. 399 hana hér með aftur.

Thor Thors Ég get ekki látið hjá líða að láta í ljós undrun mína yfir þeirri meðferð, sem vegamálin hafa fengið hér á Alþingi í vetur. Það var þegar á öndverðu þingi í vetur, að ég bar fram hér í Nd. frv. til breyt. á vegalögunum. Frv. þetta varð 31. mál þingsins. Því var þá þegar vísað til samgmn., en hún virtist ekkert gera til þess að afgreiða það. En svo bera tveir þm. í Ed. fram frv. til breyt. á vegalögunum, og taka upp í það tvo af vegum þeim, sem ég bar fram í frv. mínu. Frv. þeirra tvímenninganna varð 88. mál þingsins. Á þessum mikla mun á raðtölu málanna má aftur sjá, að það var ekki fyrr en löngu eftir að ég hafði borið fram frv. mitt hér í Nd., sem frv. kom fram í Ed. Þetta virðist óneitanlega alleinkennileg afgreiðsla, sem bendir í þá átt, að það sé meira komið undir því, hvaða menn bera fram málin hér á Alþingi, en undir málefnunum sjálfum. Þrátt fyrir þetta get ég þó ekki annað en látið í ljós ánægju mína yfir því, að nokkuð af till. mínum var tekið upp í frv. í Ed. Á síðasta þingi bar ég fram frv. um sama efni og nú, sem ekki náði fram að ganga þá, að því, er samgmn. sagði, sakir þess að vegamálastjóri hefði ekki mælt með því. En nú á að láta nokkurn hluta þess ganga fram að óbreyttu hans áliti. Annars taldi ég og tel enn, að breyt. á vegalögunum eigi að miða við þörf fólksins, en ekki till. vegamálastjóra. Ég mun nú til samkomulags taka aftur till. um Hnappadalsveginn, en aftur á móti mun ég við 3. umr. taka upp aftur till. um Eyrarsveitarveginn. Í Eyrarsveit er nú svo háttað, að þar búa um 560 manns, en skortir eiginlega allt samband við umheiminn. Þetta er að sjálfsögðu mjög erfið aðstaða fyrir þessa afskekktu sveit, ekki sízt t. d. þegar ná þarf í lækni eða koma sjúklingum til læknis. Ég þori því að fullyrða, að margar þeirra breyt., sem nú á að gera á vegalögunum, hafa á engan hátt meiri rétt á sér en þessi. Hv. þdm. geta því með góðri samvizku greitt atkv. með henni. Annars vona ég líka, að hv. samgmn. geri bragarbót og taki till. þessa um Eyrarsveitarveginn upp í till. sínar líka.

*Frsm. (Gísli Guðmundsson: Ég ætla aðeins að svara einu atriði úr ræðu hv. 11. landsk. Hann sagðist vilja fara með Suðurlandsveginn stytztu leiðina, sem örugg gæti talizt, og því vilji hann, að Þrengslaleiðin sé farin. En hann á bara eftir, hv.þm., að sýna fram á, að hún sé öruggari en aðrar leiðir, sem hér geta komið til greina, og ég býst við, að honum verði það erfitt. A. m. k. hafa kunnugir menn á þeim slóðum, sem ég hefi átt tal við, fullyrt við mig, að þar væri oft svo mikill snjór, að með öllu myndi ófært bifreiðum, þó að vegur væri kominn þar.

Eru það ekki menn úr ferðafélaginu, sem hafa gefið hv.þm. þessar upplýsingar?

. Nei, það eru menn, sem búsettir hafa verið í Árnessýslu og eru því áreiðanlega eins kunnugir þarna og hv.þm. Það er rétt hjá hv.þm. Snæf., að hann bar fram á öndverðu þingi frv. um að taka nokkra vegakafla í Snæfellsnessýslu upp í þjóðvegatölu, og að því frv. var vísað til samgmn. N. tók frv. þetta til athugunar, og eins og venja er til um slík mál, þá sendi hún það til umsagnar vegamálastjóra. En eins og hv.þm. er kunnugt, þá kom svo síðar á þinginu fram frv. í Ed., sem var miklu víðtækara, fjallaði um marga vegi víðsvegar á landinu. Þar sem nú þetta frv. var miklu víðtækara en frv. hv.þm. Snæf., og virtist hafa mikinn byr í Ed., þá þótti n. réttara að bíða átekta og sjá, hvernig því reiddi af. Frv. þetta sigldi svo, eins og kunnugt er, hraðbyri gegnum Ed. og er nú komið hingað til 2. umr. Að sjálfsögðu hefir hv.þm. Snæf. opna leið eins og aðrir til þess að bera fram við það brtt., þó hinsvegar svo mætti virðast, að hann mætti vera ánægður, þar sem meginhluti till. hans er tekinn upp í frv. þetta. Ég get því alls ekki gengið inn á, að samgmn. eigi átölur skilið fyrir afgreiðslu vegamálanna, eins og háttv. þingmaður vildi vera láta.

Thor Thors Mér virðist það alleinkennilegt hjá hv.frsm. samgmn., að ekki skuli hafa mátt afgr. frv. mitt, af því að annað víðtækara frv. kom fram í Ed., þar sem þó fullur mánuður var á milli þess, sem frv. komu fram. Þegar ég því bar fram frv. mitt, gat hv.þm. ekki vitað um hitt frv. Þetta eru því engin rök hjá hv.frsm., heldur lítilfjörleg afsökun, sem ekki hefir við neitt að styðjast. Mun ég svo ekki fara frekar út í þetta nú, en ég þykist eiga það inni hjá samgmn. fyrir lélega afgreiðslu frv. míns, að hún taki Eyrarsveitarveginn upp í till. sínar til 3. umr.

Frsm. (Gísli Guðmundsson) Ég vísa því með öllu frá samgmn., að hún eigi skilið átölur fyrir lélega afgreiðslu mála 

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég hefi að vísu ekki miklu við að bæta það, sem hv.frsm. samgmn. í þessu máli hefir tekið fram viðvíkjandi nefndarstörfunum, en ég vil geta þess til skýringar, að það, sem olli því, hversu seint frv. hv.þm. Snæf. var tekið í d., var að sjálfsögðu ekki það aðallega, að komið væri fram frv. í hv.Ed. um sama efni, því að frá mínu sjónarmiði hefði það ekkert haft að segja. Það hefir iðulega komið fyrir í báðum d. Aðalástæðan fyrir þessu var sú, að samgmn. fekk ekki álit vegamálastjóra. Hann var að rannsaka þetta á meðan fram voru að koma till. um þetta í báðum d. Hann sagði mér, að hann teldi réttast, að hann kæmi með þetta í einni heild. N. hefði því ekki getað afgr. þetta mál án álits vegamálastjóra, þar sem hún taldi það nauðsynlegt. En nú hefir viljað svo til, að málið hefir fengið óvæntan stuðning frá hv.Ed., svo að hv.þm. Snæf. þarf ekki að kvarta yfir þeirri meðferð, sem málið hefir orðið fyrir af hálfu n., enda er till.hv.þm. í alla staði réttmæt.

Thor Thors Eins og vænta mátti af hv.þm. V.-Sk., vildi hann bera blak af hv. samgmn., sem hann á sæti í, en þar sem hann er þessu máli velviljaður, er ég fús á að láta allar deilur niður falla, og vona ég svo, að hv. samgmn. geti öll orðið sammála, um þetta við 3. umr. málsins.

Sigurður Einarsson Ég flyt hér brtt., sem ekki þarfnast mikilla skýringa. Er hún sú, að Selárdal sé bætt inn í frv., og er þar alveg um sömu rök að ræða og í frv. nú. Hingað til hefir ekki fengizt goldin vátrygging, ef eitthvað hefir orðið að þar á legunni.

Forseti (JörB): Mér er tjáð, að hæstv.forsrh. hafi ætlað sér að taka til máls áður en málið fengi afgreiðslu, og þar sem hann er ekki viðstaddur, tek ég málið af dagskrá.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Allshn. hefir athugað þetta frv. allýtarlega og leggur til, að það verði samþ. með nokkrum breyt., sem n. flytur á þskj. 395. Vil ég drepa á brtt., áður en ég tala um málið almennt. 1. brtt. er við 29. gr. Þar er gengið út frá því, að stj. hafi heimild til þess að fjölga lögmönnum í Rvík. N. vill láta þetta bíða, enda álítur hún, að það eigi að vera á valdi löggjafarvaldsins sjálfs að ákveða tölu og verkaskiptingu þeirra. Annars áleit n., að réttara væri að kalla þessa menn dómara, þar sem lögmaður myndi halda sínum framkvæmdastörfum og hinir því eingöngu fást við dómsmál. Seinni brtt. við þessu gr. er leiðrétting á ónákvæmni í frv. Lögreglustjórar í kauptúnum úti um land eiga lögum samkv. að fara með bæði lögreglumál og einkalögreglumál. En nú er með frv. felld niður hin sérstaka meðferð einkalögreglumála og því gengur brtt. út á að taka það fram berum orðum, að þau mál, sem hingað til hafa sætt meðferð einkalögreglumála, séu einnig framvegis á valdsviði þessara sérstöku lögreglustjóra kauptúnanna. Þá er brtt. við 31. gr. viðvíkjandi embættisbústöðum sýslumanna. Í stað þess, að ráðh. er ætlað samkv. frv. að ákveða allsstaðar, hvar þeir eigi að vera, er slíkt vald takmarkað með till.n. þannig, að ráðh. skuli aðeins ákveða um bústaðinn, ef ágreiningur rís um hann, og þá að fengnum till. sýslunefnda. Þá er brtt. við 33. gr. Hún stendur í sambandi við brtt. við 29. gr. Samkv. henni fá fulltrúar lögmanns meira vald og frjálsræði en verið hefir. Þetta er gert með tilliti til þess, að með hinni munnlegu málfærslu aukast afskipti dómara af málum mjög frá byrjun. Brtt. við 41. gr. er lítilfjörleg. Hún kveður svo á, að vottagjöld skuli aldrei vera minni en 50 aurar. Þetta er gert með tillit til þess, að borgunin yrði annars of lítil. Þá er breyting gerð á 55. gr. þess efnis, að stofnanir, sem hafa embættisgenga lögfræðinga í fastri þjónustu sinni, megi láta þá flytja mál sín. Eftir frv. mega engir flytja mál, nema málfærslumenn, aðiljar sjálfir eða venzlamenn þeirra; „þjónar“ mega hinsvegar ekki flytja mál lengur. N. telur rétt að taka þessa brtt. upp. Með „fastri þjónustu“ er átt við, að aðalstarf mannsins sé við viðkomandi stofnun. Þá er með brtt. við 56. gr. lagt til að fella niður, að lögfræðingar þurfi að hafa flutt eitt opinbert mál af fjórum til þess að öðlast málfærsluréttindi. Þetta er gert með tilliti til Rvíkur, þar sem lögmaðurinn hefir engin opinber mál með höndum. Er þá hver sjálfráður um, hvort hann hefir eitt prófmálanna opinber mál eða ekki. Næsta brtt. er leiðrétting, og sama er að segja um 8. brtt. 9. brtt. er við 86. gr. Sú gr. er orðuð að nýju, þótt innihaldið sé svipað og áður, en tilvísanavillur eru leiðréttar. Þá er 10. brtt. við 191. gr. Hún heimilar dómurum sem aðalreglu að hafa 3 vikur til að kveða upp dóm, þegar málaflutningur er skriflegur, í stað tveggja vikna í frv. N. fannst 2 vikur of knappur tími, þar sem dómarinn getur samtímis haft fjölda mála til meðferðar. Að vísu segir í seinni hl. gr., að dómsuppkvaðning megi dragast fram yfir þetta, ef um miklar embættisannir sé að ræða. En n. vildi ekki gera undantekninguna að aðalreglu og leggur því þetta til. Þá er a-liður 12. brtt. Þar er bætt við tilvísun í 83. gr., sem er nauðsynlegt vegna þess, að oft eru í barnsfaðernismálum fleiri en einn varnaraðili. Þá er b-liðurinn um, að í upphafl 3. málsgr., þar sem stendur „héraðsdómara er skylt“ komi: dómara er skylt. Brtt. við 214. gr. gengur út á það, að meðan á rannsókn máls stendur, geti barnsmóðir átt kröfu á aðstoð barnaverndarnefndar, eftir því sem dómari telur þörf á. En utan kaupstaða, þar sem ekki starfa barnaverndarnefndir, þá á barnsmóðir kröfu á aðstoð manns eða konu, sem hún nefnir til. Eftir bendingu frá barnaverndarnefndinni í Rvík þótti n. rétt að verða við þeim tilmælum að taka upp þetta ákvæði. Ég sé, að hv. form. n. hefir flutt um þetta aðra brtt., en um hana mun ég ekki ræða, fyrr en hv.flm. hefir talað fyrir henni. Ég vil þó segja, að ég skil ekki, að aðrir séu kunnugri þessum málum en barnaverndarnefndir, enda taldi hv.flm. þessarar nýju till. sig fylgjandi till.n., og undrar mig því þessi brtt. hans. , Þá skal ég taka 14. og 15. brtt. í einu, því að þær eru um ógildingu skjala með dómi. Þessi ógildingarmál hafa verið dýr og að ýmsu leyti viðhöfð aðferð, sem ekki er í samræmi við önnur mál. Þó virðist ekki ástæða til að fyrirskipa margbrotnari aðferð við að ónýta skjal en við aðra dóma ekki sízt þar sem það mun aldrei hafa átt sér stað hér á landi, að skjal, sem átti að ógilda með dómi, hafi verið lagt fram í rétti og ógildingunni þess vegna neitað. Það er þess vegna ekki að ófyrirsynju, þó að létt væri undir með þeim, sem þurfa að fá slíka dóma, því að það hefir mátt heita mjög erfitt hér á landi. Stafar það einkum af tvennu, kostnaði við að fá úrskurð, áður en stefna er gefin út, og birtingu stefnunnar í Lögbirtingablaðinu, sem er ákaflega dýr, a. m. k. 30 kr. Þess vegna leggur n. til. að þessi úrskurður á undan málshöfðuninni sé felldur niður, þegar dómari gengur inn á að gefa út stefnu. En telji dómari, að skjal, sem beðið er um að ógilda, teljist ekki til þeirra skjala, sem ógilda má með dómi, þá synjar hann beiðninni með úrskurði, sem þá má áfrýja til æðra dóms. En telji dómari þau skilyrði fyrir hendi, er heimila að gefa út stefnu, er ástæðulaust að tefja málið og auka kostnað með því að heimta fyrst úrskurð, áður en stefna er gefin út, ekki sízt þegar þess er gætt, sem ég sagði áður, að skjal hefir aldrei verið sýnt í rétti, sem átt hefir að ómerkja með dómi. Annað atriði, sem n. hefir lagt til að breyta til þess að draga úr kostnaði, er, að ekki þurfi að birta stefnuna nema einu sinni í Lögbirtingablaðinu. Þá er 16. brtt. við 222. gr., þar sem gildistaka l. er færð frá 1. sept. 1936 til 1. jan. 1937. Er þetta gert eftir eindreginni beiðni margra dómara utan Reykjavíkur, sem óttast, að tíminn til 1. sept. verði of skammur fyrir sig til þess að kynna sér 1., en hafa gert sig ánægða með, að gildistökunni væri frestað til 1. jan. 1937. Í sambandi við þetta get ég nefnt, að það er ekki lítill uggur í dómurum úti á landi um, að þetta frv., ef að lögum verður, valdi meiri kostnaði og persónulegri fyrirhöfn en nú er. Hafa margir þeirra farið fram á að fá skrifstofufé greitt eftir reikningi, og er sjálfsagt sanngjarnt, að þeir fái það, eða a. m. k. er ekki sanngjarnt, að sumir fái það, en aðrir ekki. En n. tók þetta atriði ekki til verulegrar athugunar vegna þess, að ákvæði um það eiga ekki heima í þessu frv., þar sem það er ekki réttarfarsatriði, hvernig dómarar taka borgun fyrir störf sín. Þá hafa dómarar talsvert hreyft því að fá hækkuð ritlaun fyrir afrit og útskriftir, og má segja nokkuð það sama um það og skrifstofuféð. Þá er a-liður 17. og síðustu brtt., við 224. gr., þess efnis að bæta við ýmsum lagaákvæðum, sem eiga að falla úr gildi; sérstaklega úr Norsku lögum. Virðist þetta hafa fallið úr í ógáti eða það hefir brenglazt í prentun. Í b-lið er leiðrétt skökk tilvisun, sem var í frv. Fleiri brtt. hefir n. ekki flutt. En ég skal taka það fram fyrir mitt leyti, að þó ég hafi farið talsvert gegnum málið, vil ég ekki ábyrgjast, að ekki geti verið fleiri tilvísana- eða prentvillur, en það verður að sýna sig í framkvæmdinni. Ég vil að lokum segja, að frv. er prýðilega samið, betur en veujulegt er um frv., enda samið af þeim manni, sem ég veit færastan til að semja frv., hæstaréttardómara Einari Arnórssyni. Er vitanlegt, að frv. var algerlega tilbúið, áður en n. sú var skipuð, sem um þetta mál fjallaði. Var frv. afhent mér nokkru fyrir síðustu stjórnarskipti, og veit ég, að það var að mestu undirbúið af E. A. í Kaupmannahöfn. Einhverjar smábreyt. hafa verið á því gerðar, en engar stórvægilegar. Sú breyt. á meðferð einkamála í héraði. sem frv. veldur, ef að l. verður, er ákaflega mikil. Hingað til hafa dómarar venjulega ekki vitað um innihald máls, nema að örlitlu leyti, fyrr en eftir að það hefir verið tekið til dóms. Dómarinn hefir ekki átt nein tök á því að afla sér upplýsinga um það, sem verulega skiptir máli, eða hversu rétt og skýrt er flutt málið sjálft. Það hefir oft verið svo, að málin hafa verið dregin og flækt með löngum innleggum, án þess nokkuð hafi verið á þeim að græða eðu nokkuð gott leitt af. Nú er dómurunum ætlað að fylgjast með frá upphafi, en af því mun leiða tvennt. Fyrst og fremst mun svo fara hér sem annarsstaðar, að dómarinn sætti mörg mál. Þegar annar aðili hefir algerlega á röngu að standa, tekst dómaranum oft með góðu að sýna fram á það, og er þetta ákaflega mikill kostur, enda sýnt sig annarsstaðar, að þannig er hægt að ná sætt í upp undir helming mála. En þegar dómari sér ekki strax, hvernig í máli liggur, eða getur ekki fengið nægilegar upplýsingar, eða aðiljar vilja ekki sættast við fortölur dómarans, þá getur hann þó fyrirbyggt, að mál bólgni mjög upp með því að vísa frá málalengingum og spyrja um meginatriði. Þetta eru miklir kostir við munnlegan málflutning, auk þess sem mál taka skemmri tíma. Samkvæmt 109. gr. frv., eins og það var upprunalega, var dómara ætlað að ákveða, hvort mál skyldi flytja munnlega eða skriflega. En n. telur heppilegra, eins og Nd. hefir samþ., að ákveðið sé sem aðalregla, að málflutningur sé munnlegur, en dómari geti þó leyft undantekningar um skriflegan málflutning: 1) ef hann telur hættu á því, að málið skýrist ekki nægilega með munnlegum málflutningi, t. d. ef mikið er af tölum eða öðru, sem erfitt er að átta sig á, eða 2) ef annarhvor aðilja eða umboðsmenn þeirra óska skriflegs málflutnings, og dómari telur þau tilmæli á rökum byggð. Ég held, að það sé hyggilegt að lögbjóða munnlegan málflutning sem meginreglu, en hafa skriflegan málflutning sem undantekningar, og að dómari sé nokkuð sjálfráður um, hvenær hann veitir þær. Ég skil vel, að eldri dómarar, sem óvanir eru munnlegum málflutningi, séu með nokkurn ugg yfir honum, en þeir munu venjast honum smám saman. Það sýndi sig í hæstarétti. að í byrjun var talsverð andúð gegn munnlegum málflutningi, einkum meðal dómaranna, en nú er sú andúð horfin, og það er nú undantekning, að mál sé þar flutt skriflega. Margar fleiri breytingar gerir frv. á gildandi lögum, en ég ætla ekki að fara út í þær, endu yrði það of langt mál. Ég vil þó geta þess, af því flestir hafa heyrt getið um gestarétt, að slík málsmeðferð fellur niður, enda óþörf við munnlegan málflutning, þar sem allt gengur miklu fljótar. Ég vil svo vænta, að hv. d. samþ. frv. með brtt.n., sem hún er sammála um.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég hefi ekki neinu að bæta við málið sjálft, en ég á hér smávægilega brtt. á þskj. 412 við 13. lið í brtt.n. á þskj. 395. Það er rétt, sem hv.frsm. sagði, að till.n. er sett eftir bendingu frá lögmanninum í Reykjavík og að ég var samþykkur þeirri stefnu, sem í henni felst, og gekk inn á hana. En það er svo hér í Reykjavík, að barnaverndarnefndin er að mestu skipuð karlmönnum; það munu ekki vera nema 1–2 konur í henni. En ég býst við, að karlmönnum sé heldur ósýnt um að aðstoða konur á þennan hátt, en að það heyri fremur undir kvenmenn. Ég býst við, að reynslan sanni, að það sé full þörf á að aðstoða ístöðulitlar barnsmæður, því að ég hefi heyrt, að sumar stúlkur komi sér ekki að að gefa nauðsynlegar upplýsingar. Hér í Reykjavík er starfandi mæðrastyrksnefnd, sem ég hygg, að væri fús að láta slíka hjálp í té. Að vísu eru þessar n. ekki til nema í Reykjavík nú, en munu koma víðar upp. En eftir till. geta stúlkur leitað aðstoðar hvers, sem þær vilja, á þeim stöðum, sem mæðrastyrksnefndir eru ekki. Ég legg þetta svo undir dóm hv.þdm., hvort þeir telja betra, en þetta er tilfinningamál, og ég hygg, að heppilegra sé, að það séu konur, sem aðstoðina veita. - Þá hefir því lauslega verið hreyft, að mæðrastyrksnefndirnar ættu ekki stoð í 1., en ég hygg, að það þurfi ekki að verða þessari till. til farartálma. Vænti ég, að hv.þdm. geti við nánari athugun fallizt á að samþ.brtt.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég mun ekki fara í neinn harka út af þessari brtt. á þskj. 412. en ekki greiða henni atkv. og býst ég við, að hinir nefndarm. segi sama. Ef mæður óska að fá aðstoð konu, þá geta þær það eftir till.n., því að í barnaverndarnefndum munu vera konur. En svo er það, að ég er alls ekki viss um, að það sé undir öllum kringumstæðum betra fyrir barnsmæður að fá aðstoð konu, þegar karlmaður er á móti. Ég hygg, að það geti verið hyggilegra, að karlmaður komi móti karlmanni en kona móti karlmanni. Eftir till.n. getur barnsmóðir valið þar um, en annars er hún bundin við að velja sér konu til aðstoðar. Mæðrastyrksnefndirnar eru einnig félög einstaklinga, sem geta lagzt niður hvenær sem er, en hinar ekki, nema með breyt. á lögum.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég mun hafa staðið með meiri hl. allshn. að því, að þetta frv. kæmi hér inn í þd., en í n. lýsti ég svipuðum fyrirvara gagnvart frv. og komið hefir fram hjá hv. 1. þm. Skagf. og hæstv.atvmrh., að ég teldi litla þörf á þessari löggjöf með tilliti til þess, að í vændum væri endurskoðun á útsvarslöggjöfinni. Og ef á að taka þessar stofnanir út úr og undanþiggja þær tekjuskatti og aukaútsvörum, þá hefi ég í huga fleiri stofnanir, sem ég tel, að megi einnig koma til greina í því efni. - Ég vil taka undir þá till., að n. fái þetta frv. aftur til athugunar.

*Frsm. 4. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég ætla að byrja á að víkja nokkuð að meðferð málsins í n. Málið var tekið fyrir jafnskjótt og það barst til n., lesið yfir og rætt. En það kom fljótlega fram, að hugir manna skiptust mjög um þýðingarmikil atriði frv. Það var gert svo ráð fyrir, að brtt. skyldu koma fram, mig minnir á 3. fundi n. Lagði ég þá þegar fram brtt. við I. kafla frv., sem var meir orðalagsbreyt. en efnisbreyt., þó ekki veruleg. Ég lýsti ennfremur yfir á sama fundi, hver afstaða mín væri til frv. í heild, eins og ég hefi gert grein fyrir í nál., nefnilega að ég myndi ekki geta fylgt II. kafla frv., III. og IV. kafla, þungamiðju þess að því er tekjurnar snertir. Ég hygg, að dráttur á afgreiðslu málsins úr n. hafi mest stafað af því, að örðugt hafi verið að finna nokkurn samfelldan meiri hl. innan n. Og ég tel vafasamt, að 1. minni hl. hefði á nokkurn hátt getað samlagað sig hinum öðrum minni hl., sem vildu ganga nokkuð lengra, eftir því sem nú er komið á daginn, svo að afleiðingin af því, að málið hefir tafizt þetta í n., er þær sundurleitu skoðanir, sem yfirleitt ríkja í þessu máli. Ég held það hafi verið bein tilhneiging hjá 4 nm. a. m. k. að kljúfa n. Ég sagði hv. 1. minni hl., að ég teldi ekki vert fyrir hann að bíða eftir sérstöku nál. frá mér, því að ég mundi yfirleitt koma á eftir hinum, enda skar hann sig úr í n. og byrjaði á að lýsa sinni afstöðu. Þetta er í stuttu máli saga málsins. En það hefir og sína forsögu, eins og kom fram í ræðu formælanda hv. 2. minni hl., hv. 2. þm. S.-M., því að ég get ekki betur séð en að frá frv. hafi verið þannig gengið samkv. nál.mþn., að það hafi í raun og veru enginn meiri hl. verið, nema þá um einhver minniháttar atriði. Hefi ég bent á það í mínu nál., sem stendur skýrum orðum í áliti n., að það hafi verið svona meir tilhneiging til þess að skrifa undir, án þess að samfelld skoðun og hugur ríkti um það, sem undir var skrifað. Á 12. síðu í grg.n. má svo skilja, sem ágreiningur hafi verið um heila kafla frv., og menn áskilja sér rétt til jafnvel að breyta þeim og bera fram svo og svo margar brtt. Og þessi ágreiningur kemur svo að sjálfsögðu inn í allshn. og ristir þar dýpra inn í flokkana, eins og þeir eru skipaðir á Alþingi. Þá skal ég víkja örfáum orðum að þeim köflum, sem ég get ekki fallizt á. Það er þá fyrst kaflinn um vegaskattinn. Skilst mér meiri hl. n. sammála um að samþ. hann. Er hann, eins og allir þekkja, lögfestur nú í hreppum og kauptúnum, svo að þessi lögfesting nær eingöngu til bæjarfélaga, sem ekki hafa hann nú. Ef við lítum á Rvík, þá er vegaskattur gífurlega mikill fyrir allar götur bæjarins. En skattur þessi er lagður á skattborgarana í útsvörunum, og ég get ekki fundið, að réttlátara sé að fara að nefskatta menn um þetta gjald frekar en önnur gjöld, þegar það er nú yfirleitt vilji manna að afnema nefskattafyrirkomulag svo sem við verður komið. Mætti benda á mörg dæmi þess, að þetta kemur mjög ranglátlega niður í ýmsum tilfellum. Af þessum og fleiri ástæðum er ég mótfallinn þessum kafla. - Um vörugjaldið get ég verið því stuttorðari, að hv. 2. þm. S.-M. og hv. 10. landsk. hafa rætt um það. Við erum í aðaldráttunum sammála um, að ótækt sé yfirleitt að leggja á þetta gjald. En sjónarmið okkar yfirleitt kann að rekast nokkuð á. Ég get að sumu leyti viðurkennt rökin fyrir þeirra andstöðu. En þó að slíkt gjald sem þetta virðist í fljótu bragði ekki ýkjahátt, þá leggst það á stórt og smátt af öllum nauðsynjum hvers einasta manns, og óhjákvæmilega hækkar allt verð á útlendri vöru. En ég tel illa hægt að halda áfram miklu lengra á slíkri braut en gert hefir verið. Hv. 1. minni hl. hefir að nokkru dregið úr þessu gjaldi og undanskilið nokkrar vörutegundir, sem upprunalega voru í frv., en hyggst í staðinn að hækka vörugjald á öðrum liðum, sem eftir standa. Er ég í sjálfu sér jafnmótfallinn þeirri stefnu og hinni. - Um IV. kafla, aðflutningsgjaldið, sem er ætlazt til, að sé tekjustofn sveita, býst ég við, að megi togast á aftur og fram; í fyrsta lagi, hvort rétt sé að leggja það á, og í öðru lagi, hvernig eigi að skipta því. Hitt er vitanlegt, að þetta gjald er ekki nema nýr skattur á nauðsynjavöru alla, ætt og óætt, sem hlýtur að skapa aukna dýrtíð. Meðal annars af þeirri ástæðu vil ég ekki fylgja þessu. Ég kem að því seinna, hvort þetta sé aðkallandi nauðsyn. En ég leyfi mér að varpa fram þeirri spurningu: Hvar á að stöðvast á þeirri braut að leggja á aðfluttar nauðsynjavörur almennings? Þeirri stefnu, sem hér er á ferð, hefi ég og flokkur sá, sem ég tilheyri, yfirleitt verið á móti, þ. e. á móti neyzlusköttum, nema þegar öll önnur sund virðast lokuð til þess að fá upp í þær nauðsynlegu greiðslur, sem við verðum að inna af hendi. Því til stuðnings vil ég benda á, að fyrir Alþingi hafa legið frv. frá einstökum þm. bæjarfélaga, sem fela í vér beiðnir um að mega afla þannig tekna fyrir bæjarfélögin, og höfum við alþýðuflokksmenn yfirleitt alltaf verið á móti þeirri stefnu.

Hvernig var með klauflaxinn?

. Klauflaxinn; jú, klauflaxinn var hækkun á svona gjöldum; en þar með er ekki sagt, að slíkt standi um aldur og ævi. En um leið og verið er að gera grundvallarreglur um tekjustofna fyrir bæi, þá er hæpið, að verði hægt að nema slíkt úr gildi. En með batnandi árferði mun klauflaxinn að sjálfsögðu taka miklum breyt. - Um V. kafla get ég sagt, að á hann mun ég fallast, að undanteknu ákvæðinu um 1% gjaldið, og tek undir orð hv. 10. landsk. Mun ég greiða atkv. með því að fella þetta niður. Þá kem ég að því eina, sem ég tel, að hægt sé að gera í þessu máli. Ég sé ekki betur en málið sé komið á það stig, að það geti ekki fengið þá meðferð í d., sem að nokkru gagni má verða. Mestar líkur eru til, að stór hl. tekna þeirra, sem frv. ætlar til bæja og sveita, verði felldur niður. Fyrirfram er séð, að III. kafli verður felldur niður. Og ég tel tvísýnt, hvort hækkunin, sem lögð er til í IV. kafla, nái samþykki. En þá stendur ekkert eftir nema heimild í l. kafla fyrir hreppa og bæjarfélög, sem það vilja nota. Er þá ekki eftir ýkjamikið af frv., og er vafasamt, að rétt sé fyrir d. að afgr. málið. Ég bendi á það í mínu nál, að ekki sé fyllilega séð, hvernig geta bæjar- og sveitarfélaga verði eftir að sú löggjöf, sem nýlega hefir verið samþ. og jafnvel þetta þing þarf að samþ., verkar á bæjarfélög og sveitir. Til dæmis er kreppuhjálpin, sem gert var ráð fyrir að veita 1½ milljón til. Það er vitanlegt, að það gerir nokkru léttara um árlegar útgjaldabyrðar sveitarfélaga, þegar þessi skuldajöfnun er komin á. Og ennfremur er ég viss um, að sveitirnar munu með nýju framfærslul. fá mjög mikinn létti á sínum gjaldabyrðum, en þær gjaldabyrðar færast að nokkru yfir á bæina. En alþýðutryggingarlögin verka væntanlega þannig, að færri þurfa að leita á náðir sveitarinnar um framfærslu. En meðan ekki er sýnt í veruleika, hvernig þessi löggöf tekur til að verka á hag bæja og sveita, þá tel ég fullfljótt að fara að leggja á nýja skattstofna, sem vitanlegt er að mæta mjög mikilli andstöðu meðal búaliðs í landinu. Og ég tel, að n. hafi haft fullskamman tíma til að kafa jafndjúpt og gera þarf í slíku máli sem þessu, að leggja grundvöll að skattstofnum fyrir bæi og sveitir fyrir komandi ár. Ég geng þess ekki dulinn, að það geti farið svo, að einhver þurfi að brjóta odd af oflæti sínu áður en lýkur og ganga inn á þau svið, sem óljúft var að ganga inn á áður, eins og að leggja á verzlun meira en gert er, þ. e. alla verzlun í landinu. Í öðru lagi er ekki fyllilega rannsakað, hvort ekki sé hægt að finna möguleika fyrir skattstofna, sem koma öðruvísi niður en þetta, sem koma ekki eins þungt niður á þá, sem mjóst hafa bökin. Ég áfellist ekki n. fyrir að geta ekki kafað svo djúpt í þessu máli sem þörf var á. Það er nú svo komið, að það verður innan skamms að fara fram hrein skipting milli bæja og sveita annarsvegar og ríkisins hinsvegar hvað skattstofna snertir. Og þá getur svo farið, að sveitarfélög verði að taka við sumum þeim skattstofnum, sem ríkið hefir nú. Mþn. gat ekki rannsakað þetta mál sem þurfti vegna takmarkaðs tíma. Hinsvegar lít ég svo á, að þetta mál þyrfti meðal annars að undirbúa á þann hátt að leita umsagna sveitar- og bæjarstjórna í landinu um það, hvaða leiðir þær teldu heppilegar. Ég segi ekki, að skyldugt væri að fara eftir þeim, en í umsögnum þessum víðsvegar að af landinu ætti að felast nokkur leiðbeining. - Ég hygg það vera mjög nátengt þessu máli, að atvmrh. hefir látið stofna til endurskoðunar á útsvarslögunum. Fyrir því hefi ég lagt til, að málið verði ekki hespað í gegnum þingið nú, heldur verði því frestað um eitt ár og undirbúið. Þá hygg ég, að hægt eigi að vera að sjá, hve knýjandi þörfin er að afla sveitum og bæjum nýrra tekjustofna.

Forseti (JörB): Að því er fyrirspurn hv. 6. þm. Reykv. snertir, vil ég taka það fram, að það hefir dregizt miklu lengur en ég ætlaðist til, að þetta mál yrði tekið á dagskrá; ætlun mín var, að málið yrði tekið fyrir á miðvikudaginn, svo að málið gæti þá fengið afgreiðslu, en af því varð nú samt ekki í það skiptið. Ég býst við, að um þetta mál verði miklar umr., svo að það er tilgangslaust að hafa það á dagskrá með mörgum öðrum málum, en ég mun við fyrsta tækifæri taka málið fyrir og ætla því góðan tíma. Ástæðan fyrir því, að ég tek þetta mál ekki á dagskrá á morgun, er sú, að ég veit, að hv.þm. er lítið um það gefið að hafa langa fundi á laugardögum. Viðvíkjandi fyrirspurn hv.þm. V.-Húnv. vil ég taka það fram, að það var fyrir vangá mína, að þessu máli var ekki bætt á dagskrána. Það hefir verið nokkrum sinnum á dagskrá, þó að ekki hafi unnizt tími til þess að taka það fyrir, og þó að búið sé að tilkynna dagskrána að vísu, en þar sem ekki er búið að slíta fundi, vil ég verða við ósk hv.þm. og taka málið á dagskrá á morgun í þeirri von, að heppnast megi að koma því umræðulítið til n.

Héðinn Valdimarsson Það er að sjálfsögðu ekkert því til fyrirstöðu, að við komum fram með nál. Ég veit, að hv.flm. frv. er kunnugt um afstöðu okkur; við erum á móti málinu og leggjum til, að því verði vísað til hæstv.ríkisstj.

*Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson): Þegar frv. þetta var til 2. umr. hér, eða a. m. k. við 1. umr., var því haldið fram af hæstv. stj. og öðrum, að hér væri um það að ræða að stofna til fyrirtækis, sem ríkið ræki svo í frjálsri samkeppni við önnur samskonar fyrirtæki til þess að tryggja, að ríkisstj. geti fengið verkin unnin fyrir sanngjarnt verð, en ekki til þess að skapa þessu fyrirtæki óeðlilega sérstöðu. Ég vefengdi, að með frv. væri landssmiðjunni sköpuð þessi aðstaða, og lofaði að bera fram brtt. við 3. umr., sem miðaði í þá átt að veita smiðjunni í raun og veru hliðstöðu við aðrar samskonar smiðjur. Er þó ekki lengra farið en svo, að smiðjan stendur alltaf vel að vígi um það að hafa aðgang að landsfé og er eftir sem áður ríkisfyrirtæki. Þessar brtt. mínar á þskj. 384 miða fyrst og fremst í þessa átt. A-liður brtt., við 2. gr. frv., gengur út á það, að ráðh. skuli jafnan láta prófa með útboði, hvort tilboð landssmiðjunnar geti talizt eðlileg, en eins og frv. er nú, er aðeins heimild til þessa. Og þar sem hæstv. stj. hefir lýst yfir því, að hún muni tryggja, að verðlag landssmiðjunnar haldist alltaf eðlilegt, skil ég ekki að hún verði því mótfallin, að þetta standi í l. B- og c-liðir brtt. við 2. gr. eru í raun og veru ein till. Í frvgr. stendur um nýsmíðar, sem íslenzkir hugvitsmenn hafa gert uppdrætti að, að um væntanlega nytsemi smíðanna skuli leita umsagnar kunnáttumanna, er ríkisstj. tilnefnir. Þarna er ekki nógu vel um búið. Mér finnst þurfa að tryggja þetta betur, því að það er ekki nógu vel tryggt með því, að hver ráðh. geti útnefnt svokallaða kunnáttumenn eftir sínum geðþótta til að meta nytsemi þessara verka. Ég legg því til, að þetta verði lagt undir dóm þriggja manna n. Og eru þá ekki aðrir aðiljar eðlilegri til að útnefna þessa menn en Landssamband iðnaðarmanna, Verkfræðingafélag Íslands og svo ráðh. Ég held, að ekki geti orðið ágreiningur um það, að heppilegra er að láta fagmenn útnefna þessa n., en ekki ráðh. einan, sem aldrei er að vita, hve mikla þekkingu hefir eða góðan vilja. Ráðh. eru alltaf pólitískir menn. Hinar tvær brtt. miða svo enn í sömu átt og sú fyrsta. Sú fyrri er þess efnis, að verð lóða þeirra, sem afhenda skal landssmiðjunni samkvæmt 3. gr., skuli reikna sem lán til smiðjunnar, og endurgreiðist það samkvæmt 4. gr. Liggur það í augum uppi, að lóð þessi er ekki annað en fé, sem til smiðjunnar er lagt. Fær ekkert fyrirtæki slíkt fé ókeypis, fremur en annað fé. Smiðjan verður að endurgreiða lóðina, en henni er hinsvegar hagur að því að fá þessa lóð. Verð lóðarinnar reiknast eftir fasteignamati, en lóðir í Rvík eru yfirleitt vel kaupandi fyrir fasteignamatsverð. III. brtt. er svo við 7. gr. frv., og er hún mikilsverð. Miðar hún að því, að landssmiðjan greiði öll opinber gjöld til ríkis og bæjar, eins og einkafyrirtæki. Að vísu er í frv. gengið út frá því, að smiðjan greiði útsvör og skatt, en hún á að greiða þetta eftir öðrum reglum en einkafyrirtæki. En með brtt. minni er þessu svo komið fyrir, að ekki er hægt að vefengja. Þessar brtt. mínar eru í samræmi við það, sem ég veit, að er álit allra hér, að landssmiðjan eigi að starfa hliðstætt öðrum samskonar fyrirtækjum.

Hannes Jónsson Ég er meðflm. að frv. (um loðdýrarækt), sem ég hafði búizt við, að yrði tekið á dagskrá á morgun. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, að hann sjái um, að þetta mál komi a. m. k. einu sinni á dagskrá, svo að það geti komizt til n. Það verða varla svo miklar umr. um þetta mál, að það tefji mikið störf þingsins.

Magnús Guðmundsson Eins og hv.frsm. tók fram, þá kærði ég mig ekkert um að vera meðflm. að þessu frv. Enda finnst mér það satt að segja í meira lagi undarlegt að flytja frv. á Alþingi til þess að staðfesta hæstaréttardóm. Í öðru lagi finnst mér það líka undarlegt, af því að ég heyri sagt, að það standi til endurskoðun á útsvarslögunum, og mundi þetta þá koma til greina í því sambandi. Í þriðja lagi er þess að gæta, sem hæstv.atvmrh. benti á, að það er engin vissa fyrir því, hvernig fisksölusambandið verður starfrækt á hverjum tíma. Það er ekki víst, að það verði rekið eins og nú er gert, en hæstaréttardómurinn er vitanlega miðaður við það skipulag, sem nú er á fisksölusamlaginu, og eins og það er nú rekið. Ég vil leggja það til, að n. taki þetta frv. aftur til athugunar. Að því er mjólkursamsöluna snertir, þá tel ég hana hliðstæða fisksölusamlaginu, þannig að hún sé ekki frekar útsvarsskyld. Frv. er því algerlega óþarft. - Það er sagt í grg. frv., að skattayfirvöldin hafi þrátt fyrir dóminn haldið áfram að leggja útsvar á sölusambandið; það hlýtur að stafa af því, að dómurinn hafi þá ekki verið fallinn, þegar slík álagning var gerð. Ef bæjarstjórnin í Rvík hefir gaman af því að standa í málaþrasi við fisksölusamlagið út af útsvarsskyldu þess til bæjarsjóðs, þá getur hún það eins, þó að þessi lög verði sett, því að hæstaréttardómur gildir sem lög. Þó að útsvar verði lagt á fisksölusamlagið, þá neitar það auðvitað að greiða, og svo verður ekki meira í því gert.

*Ingvar Pálmason: Vegna þess að frsm. annars minni hl. allshn. er ekki viðstaddur, hefi ég hugsað mér að segja nokkur orð, sem ég geri ráð fyrir, að megi teljast sem grg. frá 2. minni hl. allshn. Frsm. 1. minni hl. gat þess, að í mþn. hefði verið allgott samkomulag um mál þetta. Ég efast ekki um, að þetta sé rétt, enda þótt mig minni, að það standi í grg., að n.menn áskilji sér rétt til breyt. o. s. frv. Og mér virðist, að við meðferð málsins í allshn. hafi það komið í ljós, að eitthvað hafi verið ókokkað í þeirri n. En ég get sagt það sama úr allshn.; ég varð ekki var við annað en að það væri gott samkomulag í n., en það, sem strandaði þar á, að n. gat ekki skilað sameiginlegu nál., var það, að enda þótt til væri langsamlegur meiri hl. í n. fyrir því, að löggjöf um þetta efni gengi fram, þá voru svo margar og mismunandi skoðanir í n., að hún sá sér ekki fært að gefa út sameiginlegt álit. Ég skýri frá þessu hér, af því að ég álít, að ástandið í allshn. hafi stafað að miklu leyti af því ástandi, sem ríkti í mþn. Miklum meiri hl. n. mun það hinsvegar ljóst, að þingið þarf að afgr.l. um þetta efni, og ég er viss um, að það hefði flýtt fyrir málinu, ef n. hefði getað skilað áliti þannig, að hún hefði mælt með því, að frv. gengi fram, en einstakir nm. hefðu áskilið sér rétt til að bera fram brtt. við frv. - Ég skal þá víkja að frv. sjálfu nokkrum orðum og þeim brtt., sem við 2. meiri hl. berum fram við frv. Um I. kafla er það að segja, að ég varð ekki var við það í n., að hann mætti verulegri mótstöðu. Og ég get tekið undir það, sem frsm. 1. minni hl. sagði, og þær brtt., sem hann flytur við frv., get ég fallizt á fyrir mína parta. - Um II. kafla er það að segja, að það kom fram frá einum nm. andstaða gegn þeim kafla. Ég ætla ekki að fara nánar út í þennan kafla án frekara tilefnis, en ef það koma fram andmæli gegn honum, mun ég taka þau til athugunar. - Þá kem ég að III. kafla, um vörugjaldið. Ég get sagt það strax, að afstaða mín til vörugjaldsins er og hefir alltaf verið sú, að ég tel þá leið ófæra nema alveg á vissum stöðum. Ég skal játa, að ég hefi gengið inn á, að einn bær fengi þennan tekjustofn, það er að segja Vestmannaeyjakaupstaður, af því að ég tel, að sá bær hafi sérstöðu í þessu efni. N. var sammála um það, að ekki væri rétt að taka vörugjaldið af framleiðsluvörum landsmanna. Ég er sérstaklega mótfallinn því af þeim orsökum, að þá eru skattlagðir gjaldþegnar, sem ekki ber nein skylda til þess að halda uppi sköttum í viðkomandi sveitarfélagi eða bæjarfélagi. Eftir frv. eins og það er verður þetta mjög tilfinnanlegur skattur, því að eftir því, sem mér reiknast til, nemur þetta gjald milli 50–60 aurum á hvert skippund af fiski, þegar allt er reiknað, salt og olía og annað, sem til útgerðarinnar þarf. Að þetta sé óhæft, liggur í augum uppi, því að eins og nú er komið fisksölunni, þá eru ekki útskipunarhafnir nema á vissum stöðum, svo að menn verða að vera í félagsskap um sölu á fiskinum. Ég get tekið dæmi, sem ég þekki mjög vel. Í Mjóafirði verða menn þannig að skipa út fiski sínum annaðhvort á Norðfirði eða Seyðisfirði, og þar verður hann vörugjaldsskyldur eftir frv. Hvað þýðir þetta? Það þýðir það, að Mjófirðingar verða skattlagðir í Neskaupstað eða á Seyðisfirði af sínum fiski um 50–60 kr. af hverjum 100 skippundum. Mér sýnist það vera augljóst, að þetta getur ekki gengið. Það er ekki einungis af því, að ég kveinki mér við að leggja þessi gjöld á, að ég er á móti þessum kafla, heldur miklu fremur af því, að vörugjaldið kemur ranglátlega niður. Það er ekki ástæða til að fjölyrða um þetta, en ég vildi taka þetta fram til skýringar. Meiri hl. allshn. virðist vera sammála um að fella niður vörugjaldið, en við í 2. minni hl. viljum ganga lengra; við viljum fella III. kaflann niður, og er það af þeim ástæðum, sem ég hefi þegar tekið fram. En úr því að við leggjum til, að kaflinn verði lagður niður, þá vildum við sýna lit á því að fá einhverjar tekjur í staðinn handa sveitarfélögunum, og höfum við þess vegna lagt til, að gjald það, sem ákveðið er í 25. gr. frv., verði hækkað um helming. Ég skal játa, að þetta er ekkert skemmtileg leið, en ég tel þó, að þessi leið sé miklu réttlátari heldur en sú, sem farin er í III. kaflanum. Og það er af því, að Alþingi er búið þing eftir þing að vinza úr þessar vörutegundir og skattleggja þær, og ég verð að álykta, að það sé þó með betur yfirlögðu ráði, að þeir tollar eru á lagðir, heldur en þeir, sem ráðgert er að leggja á í III. kafla. Mér er það ljóst, að okkur hefir ekki tekizt að finna í þessu máli allan sannleikann, en ég tel, að við höfum sýnt þá viðleitni til þess að leysa þetta mál, að það sé ekki rétt að byggja það á till. okkar, að þetta mál verði ekki leyst á þessu þingi. Ég hefi heyrt það síðan þessi till. okkar kom fram, að við höfum séð lakar fyrir hlut bæjanna heldur en sveitanna. Ég skal ekki dæma um þetta, en ég vil taka það strax fram, að ef svo er, þá er það ekki með vilja gert. Og ég vil fullyrða það, að þótt eitthvað megi að því finna gagnvart bæjunum, þá er þetta þó betri lausn en hin. Og ég vil leggja áherzlu á, að ég tel, að þrátt fyrir það, þótt það takist með hinum nýja kreppulánasjóði bæja og kauptúna að greiða eitthvað úr vandræðunum, þá sé ekki nóg úr bætt fyrir þeim. Ég skal taka það fram, að það má vera, að I. kafli frv. gefi mörgum bæjarfélögum ekki miklar nýjar tekjur, því að þau hafa þegar mörg tekið upp þessa tekjustofna, en það er mikill viðauki fyrir þau bæjarfélög, sem ekki hafa tekið þá upp. Nokkur viðauki er líka eftir II. kafla frv. Ég hefi ekki haft tækifæri til að kynna mér, hvað miklu það muni nema. Ég býst við, að það megi reikna með því, að um 20% íbúanna í hverjum bæ séu verktærir menn, og ef svo er, þá sjá allir, að þar er um nokkurn tekjuauka að ræða. Og ég tel, að þessi tekjuauki sé sá, sem kemur langminnst við gjaldþegnana, því að frv. gerir ráð fyrir, að hver og einn muni hafa heimild til að vinna það af sér. Og eins og nú stendur á, hygg ég, að flestir, sem eiga erfitt með að borga, hafi nægan tíma til að vinna það af sér. Þegar þessir tveir kaflar eru teknir, sem eru aðallega til að bæta úr tekjuþörf kaupstaðanna, og þegar tekinn er helmingur þeirrar tekjuöflunar, sem fæst samkv. IV. kafla frv., og ennfremur eru teknar þær tekjur, sem að auki fást samkv. V. kafla, þá fæ ég ekki betur séð en að segja megi, að eftir öllum vonum sé séð fyrir tekjuöflun þeim til handa. Menn verða að gá að því, að tekjuaukinn fyrir sveitirnar er ekki annar en sá, er fæst eftir II. kafla frv. samkv. brtt. okkar í 2. minni hl. Ég hefi þá, auðvitað í stuttu máli og ekki greinilega, gert grein fyrir áliti okkar í 2. minni hl. allshn. - Eina brtt. hefi ég ekki minnzt á enn, en hún er við 35. gr. og er um skattskyldu til bæjar- og sveitarfélaga af starfrækslu síldarverksmiðjanna. Í frv. er gert ráð fyrir, að leggja megi 1% á umsetningu þeirra, er renni til bæjar- eða sveitarsjóða, en við leggjum til, að þetta verði fært niður í ½%, og byggjum við það á því, að hér eru að mestu leyti, eins og með vörugjaldinu, skattlagðir þeir þegnar, sem ekki eru skattskyldir í því sveitar- eða bæjarfélagi og ekki búsettir þar. Þó skal það játað, að þessi álagning er vafasöm að rétti, en þó ber að gæta þess, að þau sveitar- og bæjarfélög, sem hafa slíka starfrækslu innan sinna vébanda, hljóta alltaf af því meiri eða minni útgjöld, og auk þess áhættu, ef atvinnureksturinn bregzt, og þess vegna virðist mér ekki ósanngjarnt, að þau leggi eitthvað af mörkum til almennra þarfa. Ég held, að till. okkar í 2. minni hl. sé svo í hóf stillt, að ekki valdi ágreiningi. Ég geri ráð fyrir, að ég fái ástæðu síðar til að taka til máls, þótt ég hafi skýrt svo þessar till. fyrir hv.þdm., að þær liggi ljóst fyrir, eftir því sem ég vona. Ég vil því ekki tefja umr. meir, en vil vona í lengstu lög, að eitthvað gangi fram af þessu frv., og ég tel mig hafa ástæðu til að vænta, að svo verði. Og þótt ekki verði nema lítill hluti þess, tel ég það verða til bóta.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Ég geri ráð fyrir, að ég hafi enga ástæðu til að mæla á móti því, að þetta mál verði athugað nánar í n. En ég lít svo á að því er snertir mjólkursöluna í Rvík, að þá sé það ekki annað en ágizkun, að hún komi til með að heyra undir ákvæði samvinnulaganna um útsvarsskyldu. Það getur verið, að dómstólarnir líti þannig á; ég skal ekki fullyrða neitt um það. En ef hv.þdm. álíta rétt, að þessar stofnanir verði undanþegnar útsvari, þá fæ ég ekki séð, hvað geti verið á móti því að ákveða það með lögum. Það getur vel verið, eins og hæstv.atvmrh. tók fram, að fisksölusamlagið kunni að verða rekið í öðru formi framvegis en verið hefir, og get ég því vel fallizt á, að það muni vera rétt að binda þessa undanþágu frá útsvarsskyldu við það, að hún gildi á meðan fisksölusamlagið býr við sömu skilyrði og nú. Annars finnst mér, að þeir hv.þdm., sem talað hafa, séu samþykkir efni þessa frv., og vona ég því, að það nái fram að ganga. Ég vil ekki setja fót fyrir það, að frv. verði athugað betur í allshn., og mun ég hlutast til um, að það verði íhugað þar í tilefni af þeim aths., sem hér hafa komið fram.

*Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson): Við erum nú komnir hér inn á gamlar og troðnar brautir og þar af leiðandi ekki orðið mörgu að svara. Náttúrlega er það fjarstæða að koma með það, bæði áður og eins nú, að ef landssmiðja væri ekki til, þá væri það opinbera ofurselt samtökum smiðjanna. Ég sé ekki, að ríkið sé fremur ofurselt en einstaklingar þeir, sem þurfa að láta smiðjurnar vinna fyrir sig. Og ef allt er ofurselt þessum samtökum, þá er það sannarlega undarlega byggt þjóðfélag, ef ekki kemur inn nýr keppinautur, sem kemur í veg fyrir okur, ef um okur er að ræða. Hin frjálsa samkeppni útilokast ekki af því, þótt einstök fyrirtæki hafi hátt verð, því þá koma ný fyrirtæki, sem keppa við þau gömlu, ef gróðavon er að því. Hinsvegar ef um stórsamtök er að ræða í einstökum greinum og verðinu er haldið háu, þá gefur það ekki tilefni til að setja á stofn ríkisfyrirtæki, og slíkum samtökum verður ekki hnekkt með því, heldur með því að setja „antitrust“löggjöf. Það hefir komið fyrir, að slík löggjöf hefir verið sett til þess að tryggja hina frjálsu samkeppni. Ég verð að segja, að mér finnst ekki, að rök hæstv.atvmrh. komi nokkuð í veg fyrir það, að 1. brtt. sé samþ. og að það sé prófað með útboði, að landssmiðjan hafi réttmætt verðlag á því, sem hún gerir. Látum svo vera, að hætta sé á því, að aðrir ætli að okra, en landssmiðjan eigi að koma í veg fyrir, að það geti átt sér stað, en þá er líka alveg jafnsjálfsagt að tryggja sig gegn óeðlilega háu verði hjá landssmiðjunni, og það verður ekki gert nema með því að bjóða verkin út, svo að það geti alltaf staðið óhaggað, að sætt hafi verið beztu kjörum. Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að ekki mætti samþ. þessar brtt., af því að þá yrði að senda málið aftur til hv.Nd., finnst mér rétt að vekja athygli á því, að bæði eru nú svo margir dagar eftir af þingi, að nægur tími er til að afgr. málið, og auk þess er það á valdi hæstv.ríkisstj. að hraða málinu. Að því leyti er óhætt að samþ. þessar brtt. Það þarf ekki að verða málinu í heild að fótakefli.

*Frsm. 3. minni hl. (Þorsteinn Briem): Það var tekið fram af hv.flm. þessa frv. við 1. umr., eða a. m. k. viðurkennt, að þetta frv. er ekki miðað við, að útgjöldum verði létt af sveitareða bæjarfélögum, heldur væri verið að leita fyrir sér um aðra álagningaraðferð en áður hefir tíðkazt um bæjargjöld. En því var haldið fram við 1. umr., að nokkur bót mundi verða að frv., af því að gjöldin mundu innheimtast betur eftir þeim leiðum, sem frv. fer. Það er vitanlegt, að með þeim leiðum, sem frv. felur í sér, koma þessi gjöld ólíkt niður, miðað við það, sem verið hefir, meðan eingöngu er jafnað niður eftir efnum og ástæðum. Ég býst ekki við, að n. hafi farið inn á þessa leið af því, að hún teldi hana réttlátari en tíðkazt hefir, heldur af því, að innheimtan mundi verða betri, því að eins og vitað er, þá er svo ástatt í mörgum sveitar- og bæjarfélögum, að gjöldin nást ekki inn eftir eldri aðferðinni. Það má nú segja, að kýrin, sem nú á að mjólka, sé sú sama og áður hefir verið mjólkuð, aðeins á að viðhafa aðra mjöltunaraðferð, en hvort mjólkurkýrin er betur stæð að holdum til, eða selur betur, skal ég láta ósagt. Ef ætti raunverulega að bæta úr þeim miklu vandræðum, sem öll sveitar- og bæjarfélög eru í, hygg ég, að það yrði ekki betur gert á annan hátt en þann, að létta af þeim gjöldum, sem á þeim hvíla, og ég hefi í nál. mínu bent á tvo liði, sem sérstaklega væri æskilegt, að næðu fram að ganga, til að létta af útgjaldabyrðum. Önnur þeirra gengur í þá átt, sem hv. 1. minni hl. gat um, að afnema gjaldið til berklavarna, en hin er um, að sveitarsjóðir, og jafnvel bæjarsjóðir, fái endurgreitt af fasteignaskatti þeim, er nú rennur til ríkissjóðs. Frv. í þá átt hefir verið borið fram á þinginu, en ekki fengið afgreiðslu, þó að þess hefði mátt vænta, að það fengi nokkrar undirtektir, þar sem annar hinna ráðandi flokka hefir lýst sig fylgjandi þessu máli í opinberri stefnuskrá, sem hann gaf út fyrir síðustu kosningar. Ég hefi talið, að ef von hefði verið um að fá þessu tvennu kippt í lag. þá væri um verulega bót að ræða fyrir sveitar- og bæjarfélögin. En hvort það nær fram að ganga í bráð, er annað mál, en ef svo verður ekki, þá tel ég, eins og ég hefi áður bent á, að ekki sé raunveruleg bót ráðin á vandræðum sveitar-og bæjarfélaga. En þó mundi nokkrum árum lengur vera hægt að halda öllu gangandi með því að breyta svo til um innheimtuaðferðir sem lagt er til í frv. Viðvíkjandi einstökum köflum frv. get ég lýst yfir því, að ef brtt., sem 1. minni hl. flytur við I. kafla, verður samþ., mun ég greiða þeim kafla atkv. mitt. Aðallega er það brtt., sem hv. 1. minni hl. flytur við 1. gr. frv., um það, að ákvæðum gr. verði breytt í heimildarákvæði; ég tel það skipta nokkru máli, af því að ég tel ólíklegt, að sum kauptún noti þessa heimild, og veit ég, að svo er a. m. k. um kauptúnið, þar sem ég á heima. Hreppsn. þar hefir sagt mér, að hún mundi ekki nota þessa heimild, beinlínis af því að hún telur, sökum kunnugleika síns í þessum efnum, að það kæmi óréttlátlega niður, og hirði ég ekki að fjölyrða meira þar um. - Um II. kafla er ekkert sérstakt að segja. Þar er lagt til, að í kaupstöðum sé greitt hliðstætt gjald því, sem nú tíðkast í sýslufélögum, og ég fæ ekki séð, að erfiðara verði um greiðslu vegaskattsins þar, því að gert er ráð fyrir, að menn megi greiða hann með vinnu, og má því telja, að flestum verkfærum mönnum verði hann léttur. - Um III. kafla get ég vísað til þess, sem stendur í nál. 3. minni hl.; ég er algerlega mótfallinn þessum kafla, enda þótt hv. 1. minni hl. hafi gert víðtækar brtt. til bóta. Mun ég að vísu greiða atkv. með þeim, en síðan móti öllum kaflanum. Ég tel ekki viðeigandi að leggja slík gjöld á framleiðsluna, sem hér er gert ráð fyrir í frv. sjálfu. Ég er mótfallinn því, að lagt sé gjald á vörur, sem keyptar eru af fjarlægum hreppum og notaðar þar. Auk þess hygg ég, eins og tekið er fram í áliti hv. 2. minni hl., að þetta, muni koma allmisjafnt niður milli hinna ýmsu sveita innbyrðis. Kemur þetta t. d. strax fram í því, að þær sveitir, sem hafa aðstöðu til að selja afurðir á innlendum markaði, geta sloppið við þetta gjald, en þær sveitir, sem selja á erlendum markaði og þess vegna verða að sæta miklu verri kjörum, eins og er t. d. þar, sem ekki eru frystihús og markaðurinn því enn lakari, þurfa í ofanálag á þessa illu aðstöðu að greiða vörugjald af þessum afurðum. Þá er og með þessu, eins og bent er á af hv. 2. minni hl., sköpuð aðstaða til þess fyrir litla kauptúnahreppa að skattleggja aðra fjölmennari hreppa, svo að þeir geta þannig fengið greiddan mikinn hluta tekna sinna af öðrum hreppum, sem síður en svo hafa betra gjaldþol. Á það ekki aðeins við um Reyðarfjörð, sem nefndur var áðan, heldur fjölda marga aðra hreppa. Og liggur þar nærri að benda á það hreppsfélag, sem mikið var deilt um hér í vetur, Blönduóskauptún, sem fær aðstöðu til að skattleggja mikinn hluta sýslufélagsins, jafnvel þótt skattþolið í þessum kauptúnshreppi sé betra en í sumum eða mörgum þeim hreppum, sem af honum eru skattlagðir. Þá er og að líta á það, að sumir hlutar landsins geta alveg sloppið við þessa skattaálagningu. Ég ætla, eins og nú er, að svo sé um svæðið frá Seyðisfirði til Húsavíkur, en það mun aftur á móti geta orðið aðnjótandi þeirra hlunninda, sem felast í ákvæðum IV. kafla. Er því hér um óréttlæti að ræða, ef svo verður, að aðflutningsgjaldið fellur á tvær hendur, en rennur ekki til ríkisins aðeins, svo sem nú er; þess vegna er ég algerlega mótfallinn III. kafla. - Um IV. kaflann horfir öðruvísi við; eftir honum er ekki lagður skattur á innlenda framleiðslu, og þar kemur heldur ekki til greina það misrétti, sem ég gat um í sambandi við III. kafla, að sum héruð geta sloppið við útgjöld, en notið hlunnindanna. Hv. 2. minni hl. hefir það til síns máls, að hér er um gamla tollastefnu að ræða, sem hefir verið litið svo á, að væri réttlát. Til þess að losna við III. kafla, vildi ég því vinna til að samþ. þennan, jafnvel þótt um einhverja hækkun yrði að ræða, eins og hv. 2. minni hl. leggur til. - Við V. kafla frv. hefi ég áskilið mér rétt að gera brtt. við 3. umr., eða við 35. gr. Reyndar hefir hv. 2. minni hl. flutt brtt. við þessa gr., og er hún til bóta, en maður hefir þótzt verða var við, að kauptún og kaupstaðir hafi allmikið sótzt eftir því að fá síldarverksmiðjur til sín, jafnvel þótt ekki hafi verið slík gjaldskylduákvæði. Má álíta það hlunnindi fyrir þann stað, sem hlýtur slík mannvirki, því að bæði eru það atvinnubætur, og fleira er, sem af þessu drýpur, bæði hafnargjöld o. fl., sem rennur inn í slíkt kauptún. Má t. d. nefna, að þeir föstu starfsmenn, sem ráðnir eru við þessi fyrirtæki, eiga væntanlega heima á staðnum, og þeir verða færari um að greiða sín gjöld. Auk þess verður að líta svo á, að samkv. 35. gr. séu fleiri, sem greiða það gjald, en þeir, sem eru búsettir á staðnum. Og hefðu þeir sjálfsagt margir hverjir viljað fegnir hlíta því, að þurfa ekki að fara á annan stað til þess að leggja þar upp afla sinn, jafnvel þó að þeir hefðu ekki heima notið skatthlunninda af rekstrinum. Ég get t. d. ímyndað mér, að kauptúnin við Faxaflóa, sem hafa allgóða aðstöðu til síldveiða, hefðu vel viljað hlíta þeim kjörum að fá síldarverksmiðju hjá sér, jafnvel þó að engin hlunnindi fylgdu. Ég vil því áskilja mér rétt til að flytja brtt., sem gengur lengra en brtt.hv. 2. minni hl., við 3. umr. þessa máls. Um V. kafla að öðru leyti get ég getið þess, að ég tel mikið álitamál, hvort yfirleitt er rétt að stofna til þessa jöfnunarsjóðs. Það gæti hugsazt, að kauptúnahreppar og kaupstaðir færu að eins og menn, sem keppast um miða í happdrætti og treysta of mikið á vafasaman vinning og fara því ógætilega í trausti þess, að þeir hljóti eitthvað úr þessum sjóði. Eins og sést í nál. mínu, hefi ég ekki gert brtt. nú, en hefi í hyggju að gera það við 3. umr., við 36. gr., þannig að sjóðurinn heiti jöfnunarsjóður kauptúna, kaupstaða og hreppa, og aðrar breyt., sem af því leiðir. Ég vil ætla, að þó að margir erfiðleikar geti komið fyrir kauptúnshreppana, þá geta og komið mörg óhöpp einnig fyrir sveitahreppana. Þeir geta ekki síður orðið fyrir skakkafalli af misjöfnu árferði heldur en kauptúnin. Og mun það vera kunnugt um einn sveitahrepp, að það hefir orðið að leggja honum nú fyrir skömmu beint til bjargræðis, svo að fólkið gæti lifað. Ef fjárfellir kemur fyrir, í litlum sveitahreppum a. m. k., sem eru illa stæðir áður, þá ætla ég, að svo geti oft á staðið, að þeir hafi þessa engu minni þörf heldur en kauptúnin. Ég hefi þá lýst afstöðu minni til hinna ýmsu kafla þessa frv., og kem þá að þeim brtt., sem ég flyt við I. kafla frv., að á eftir 1. gr. komi 2 nýjar gr., um það, að fasteignaskattur í sýslum og kaupstöðum landsins, samkv. l. um fasteignaskatt, greiðist í sýslu- og bæjarsjóð þar, sem fasteignin liggur. Þessi till. hefir komið áður fram í frv.formi og verið gerð rækilega grein fyrir henni þar, og þarf ég ekki að fara fleiri orðum um hana að sinni. En ég skal aðeins geta þess, að ég hefi tekið bæjarsjóði með, sumpart vegna þess að ég ætla, að aðstaða bæjarsjóða verði nokkuð önnur hér eftir en hingað til vegna breyt. á framfærslulögunum, en sumpart vegna þess, að annar stjórnarflokkurinn hefir lýst yfir, að hann sé því fylgjandi, að fasteignaskatturinn eða nokkur hluti hans falli til bæjar- eða sýslufélaga. En ég skal játa, að þar sem svo langt er liðið á þingtímann, og að því er ætla má komið að þinglokum, þá kann að vera fast að orði kveðið að ætlast til, að þessi skattur greiðist til sýslu- og bæjarsjóða þegar á næsta ári. Og þar sem afgreiðsla fjárl. mun nú nær lokið, þá kann það að valda óþægindum, ef breytt er um tekjustofna ríkisins í lok þings, og hefir þess vegna komið fram brtt. um það, að í staðinn fyrir árið 1937 komi 1938, og mun ég til samkomulags fylgja þeirri till. - Mér þótti vænt um að heyra það - sem ég raunar vissi áður, - að 1. minni hl. n. er þessari till. fylgjandi. Og það var raunar aðeins af því, að 1. minni hl. hafði þegar skilað áliti áður, að ég flyt þessa brtt. einn.

Forseti (JörB): Út af orðum hv.þm. Snæf. vil ég taka það fram, að ég vænti þess, að þeir tveir hv.nm., sem ekki hafa skilað áliti, geri það innan skamms.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég verð að segja, að mér fellur ekki við brtt.hv.þm. Get ég heldur ekki fallizt á þá staðhæfingu hans, að það sé ætlun þeirra, sem að frv. standa, að landssmiðjan skuli starfa sem einkafyrirtæki í frjálsri samkeppni. Ætlunin er einmitt að tryggja henni nokkra sérstöðu. Ég er mótfallinn l.brtt., að ráðh. skuli jafnan sanna með útboði, að verð landssmiðjunnar sé eðlilegt. Álít ég ekki rétt að binda þetta svona fast, þar sem það getur skapað óheilbrigða samkeppni. Ég segi þetta af því að mér er kunnugt um, að ekki er ástæðulaust að óttast slíkt. Nú er það svo, að settur er ákveðinn taxti um verðlag á vinnu þeirri, sem landssmiðjan framkvæmir, og er taxti þessi settur af forstjóra smiðjunnar og síðan endurskoðaður af stj. hennar. Er ætlazt til, að taxti þessi gildi um alla almenna vinnu, en þó getur hann breytzt og lækkað, ef um meiri háttar framkvæmdir er að ræða. Ég álít ekki rétt að breyta þessu fyrirkomulagi. Ef lítið er að gera hjá smiðjum yfirleitt, verður landssmiðjan að halda að sér þeirri vinnu, sem ríkið lætur framkvæma. Slíkt hið sama myndi hver einstaklingur gera, ef hann ætti fyrirtækið. Þess vegna myndi ríkið líka láta smiðjuna vinna fyrir sig, jafnvel þótt verðlag hennar reyndist eitthvað ofurlítið hærra en hjá öðrum, enda gæti það vel komið fyrir, að aðrar smiðjur byðu óeðlilega lágt í hin og þessi verk til þess að sýna, að þær væru samkeppnisfærar, eða til þess að skapa landssmiðjunni álitshnekki, eða þá til þess að draga að sér vinnu, þegar lítið er að gera. Við b- og c-lið I. brtt. finn ég ekkert athugavert annað en það, að undir vissum kringumstæðum gæti staðið svo á, að aðrir aðiljar væru dómbærari en verkfræðingafélagið og Landssamband iðnaðarmanna, t. d. ef um væri að ræða einhverja nýbreytni, er snertir landbúnaðarvélar. Þar býst ég við, að fulltrúar búnaðarfélagsins væru heppilegri dómendur. Starfsmenn þessir, sem iðn stunda í útlöndum, sjá þar oft ýmsar nýjungar, og mönnum hér geta dottið í hug ýmsar nýjungar vegna aukinnar þekkingar. Ég tel, að brtt. skipti ekki miklu máli og sé í flestum tilfellum eðlileg, en ég sé ekki ástæðu til þess að láta hana tefja málið, svo ég mun greiða atkv. á móti henni. Þá er brtt. við 3. gr., og mun ég einnig greiða atkv. á móti henni. Ég álít ekkert athugavert við það, þótt ríkissjóður hlynni nokkuð að þessari stofnun sinni, svo að hún hafi að einhverju betri aðstöðu heldur en einkastofnanir, sem við hana keppa, og mér finnst það ekki um of, þótt ríkissjóður láti þessa lóð af mörkum. Hún hefir ekki gefið ríkissjóði tekjur, og ég sé engu ástæðu til að breyta þessu. Ég játa það, að stofnuninni er ívilnað með þessu, en ég sé ekkert á móti því. Ríkið ívilnar þar sjálfu sér og sinni stofnun. Þá er brtt. við 7. gr., og er um það, að landssmiðjan skuli greiða útsvar. Ég hefi sagt það áður, að með þessu frv. er stofnuninni sköpuð sérstaða, og er það eins með þeim ákvæðum, sem um þetta gilda. Ég tel sjálfsagt, að fyrirtækið greiði tekjuskatt til ríkissjóðs, en útsvör aðeins vissa prósentu, eins og önnur slík fyrirtæki. Ég mun því einnig greiða atkv. á móti þessari brtt., og vænti ég þess, að frv. þetta nái framgangi í þeirri mynd, sem það nú hefir.

Thor Thors Ég vil leyfa mér að vekja athygli hæstv. forseta á því, að mjög snemma á þessu þingi var borið fram af mér og hv. 8. landsk. frv. til 1. um vinnudeilur. Þetta frv. var tekið til meðferðar í allshn., sem hæstv. forseti á sæti í m. a. Það hefir komið fram nál. frá öðrum minni hl. n., sem er hv. 8. landsk. og ég, og það hefir einnig komið fram nál. frá hæstv. forseta, sem myndar sérstakan minni hl. innan n. Hinsvegar hefir ekkert nál. komið frá hv. 2. þm. Reykv. og hv.l.landsk., enda þótt þeir hefðu þau ummæli, að þeir mundu bráðlega skila nál.

Thor Thors Ég skil þessi ummæli hv. 2. þm. Reykv. þannig, að honum væri sama, þó að málið yrði tekið á dagskrá, enda þótt ekkert nál. kæmi frá honum. Ég tel samt þinglegra, að fram komi nál. frá allri n.

Frsm. 1. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Maður skyldi ætla, að það yrði einhver, sem tæki til máls, þar sem sú n., sem hefir með málið farið, er skipuð 5 mönnum og er fjórklofin. Ég vil a. m. k. ekki láta málið fara svo áfram, að enginn taki til máls, og ég vil þess vegna segja nokkur orð um mína afstöðu til málsins. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er undirbúið af mþn., eins og kunnugt er, og í þeirri n. var sæmilegt samkomulag, og kom hún sér saman um frv., sem allir nm. voru að vísu ekki ánægðir með, en þó var það þannig, að því er mér skildist, að allir nm. sættu sig við frv. eins og það var, þó að ýmsir kysu það á annan veg. Það er annars auðvitað mál, að það er erfitt að setja l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, þannig, að allir séu sammála, enda hygg ég, að það verði aldrei gert. Þetta var n. alveg ljóst, og hún reyndi þess vegna að sveigja saman skoðanir þannig, að allir gætu nokkurnveginn við unað. - Þetta frv., sem hér var lagt fyrir í þingbyrjun, var, eins og ég tók fram, árangurinn af starfi n., en hæstv.atvmrh. vildi ekki flytja það, og þess vegna varð það að ráði, að við tveir, sem í n. áttum sæti og líka eigum sæti í þessari hv. d., flyttum það. Frv. var nokkuð rætt hér við 1. umr., og síðan var því vísað til allshn. Í n. hefir gengið erfiðlega með málið. Það hefir verið beðið lengi eftir afstöðu ýmsra nm. til þess, og að lokum sá ég mér ekki annað fært, til þess að koma hreyfingu á málið, en að setja fram brtt. þær, sem ég vildi reyna að koma að, og eru það brtt., sem ég hefi ástæðu til þess að ætla, að allir nm. geti fellt sig við, eða a. m. k. 4 af þeim. Ég skal taka það fram um þessar brtt., að þær eru ekki stór breyt. á frv. Aðalbreyt. er sú, að það sé aðeins heimilt að leggja á fasteignaskatt í kaupstöðum og hreppum. En eftir frv. var það skylt í kaupstöðum og kauptúnum, sem eru sérstakt hreppsfélag, en aðeins heimilt í sveitum. Eftir minni brtt. er stungið upp á því, að það sé aðeins heimilað alstaðar. Ég varð ekki var við, að neinn í n. hefði neitt við þetta atriði að athuga út af fyrir sig. - Þá hefi ég gert till. um breyt. við 18. gr., um það, að fella burtu vörugjald af allri framleiðsluvöru landsmanna, og hefi ég gert það af því, að það er leiðinlegt að þurfa að skattleggja eigin framleiðslu, þegar vitað er, að hún gengur ákaflega illa, en þó er þar við að athuga, að allir skattar koma að síðustu niður á framleiðslunni, svo að þetta er meir stríð um orð heldur en veruleika. Afleiðingin af þessu er sú, að ég hefi ekki séð annað fært en að hækka vörugjaldið úr 50 í 65 aura á þeim vörum, sem annars verða gjaldskyldar eftir III. kafla frv. Þetta eru þær brtt., sem ég ber fram á þskj. 350. En ég verð að fara nokkrum orðum um málið að öðru leyti. Ég vil fyrst benda á, að þótt svo sé sagt, að það sé ótakmarkaður álöguréttur bæjar- og sveitarfélaga á gjaldendur sína með útsvari, þá er það meir í orði en á borði. Þegar útsvörin eru orðin svo há, að gjaldendurnir geta ekki undir þeim risið, þá vaknar alda um það að hætta að greiða allt útsvarið, þótt hlutaðeigandi gæti greitt eitthvað. Þess vegna virtist n. ekki um neitt annað að ræða en að reyna að flytja eitthvað af þessum gjöldum yfir á aðra gjaldstofna, því að n. hafði ekki neina heimild til þess að koma með till. um að nema burtu einhverja útgjaldaliði bæjar- og sveitarfélaga og hafði þess vegna engin önnur ráð en að flytja þá til þannig, að þeir væru teknir af öðrum tekjustofnum. Það er ekkert annað en svikamylla, að leggja stöðugt aukin gjöld á gjaldendur bæjar- og sveitarfélaga, segja þeim að taka þau með útsvörum, sem vitanlega er ómögulegt að ná inn, því að fjöldi gjaldenda í þessu landi er þannig stæður, að hann getur ekki, þótt lögtak sé reynt, borgað útsvörin. Það er mikill fjöldi manna hér á landi, sem er þannig staddur fjárhagslega, að hann hefir ekki meira en það, sem hann má taka undan frá lögtaki. Nú kynnu einhverjir að segja, að það væri nær að nema burtu eitthvað af gjöldum bæjar- og sveitarfélaga, og er ég því samþykkur. En það var ekki á verksviði n. að gera það, og þó vil ég fyrir mitt leyti fara inn á þá braut, að láta ríkissjóð gefa bæjar- og sveitarfélögum eftir fasteignaskatt, og fella burtu framlagið úr sýslum og bæjum til berklavarna. En við þetta var ekki komandi, og þess vegna voru ekki nein önnur ráð til hjá n. heldur en að fara þessa leið, sem farin var. Þeir, sem eru á móti þessu frv., geta verið það af tveimur ástæðum, annaðhvort af því, að þeim finnst ósanngjarnlega skipt niður á gjaldstofnana, sem eru flestir gamlir, eða þá vegna hins, að þeir álita, að bæjar- og sveitarfélögin geti komizt af án þess að farið sé inn á þessa braut. Síðara atriðið er mjög veigalítið, enda viðurkenndi þingið í fyrra, að það væri þörf breyt. í þessu efni. því að annars var tilgangslaust að fyrirskipa endurskoðun á löggjöf bæjar- og sveitarfélaga, ef ekki átti einmitt að ganga í þessa átt, enda var viðurkennt, að svo ætti að vera. Það lá fyrir þinginu í fyrra fjöldi frv. um staði, sem vildu fá leyfi til þess að útvega sér tekjur sinn með hverju móti, en það var allt drepið niður með þeim rökum, að á þessu þingi skyldu koma l., sem bættu úr fyrir þessum bæjar- og sveitarfélögum. Nú er séð, að úr þessu ætlar ekki að verða neitt nema bergmál af því, sem ætlað var, því að þetta frv. verður ekki samþ. í neinni mynd á þessu þingi. Það er búið að fara þannig með þetta mál, að það er sýnilegt, að meiri hl. ætlar að skilja bæjar- og sveitarfélögin eftir í sama öngþveitinu og verið hefir. Ég skal ekki núna fara mikið inn á þær brtt., sem liggja fyrir, að öðru leyti en því, að ég get aðeins sagt það um till.hv. 10. landsk. viðvíkjandi fasteignaskattinum, að ég mun greiða henni atkv., því að það var mín uppástunga í n., að láta bæjar- og sveitarfélögin fá fasteignaskattinn, og mér finnst það vera sanngjarnt. - Ég vil benda á það viðvíkjandi III. kaflanum, um vörugjaldið, að ég held, að það hafi verið það gjald, sem mér virtist mælast verst fyrir í allshn., og kemur mér það dálítið undarlega fyrir sjónir, þar sem það var einmitt umboðsmaður Alþfl. í n., sem átti upptökin að því, að sá kafli var settur í frv. Ég verð að segja, að mér finnst það vera betra fyrir bæjarfélögin og hin stærri kauptún, að hafa þann gjaldstofn, heldur en þann, sem nú er, og get ég ekki séð, að hann sé ósanngjarn. Það hefir verið rætt um, að það væri mjög ósanngjarnt gagnvart öllum bæjar- og sveitarfélögum, því að með því væru t. d. skattlagðir til Rvíkur íbúar bæjarfélaga hér á landi, sem verzla við Rvík, og einnig allir kaupstaðir, sem verzla við Rvík. Ég skal viðurkenna, að þetta er rétt, en þar á móti kemur annað, og það er, að sveitarfélögin fá líka tekjur af neyzlu bæjarbúa, svo að þetta er á víxl, svo að ég held, að sveitarfélögin verði ekkert verr úti. Þau fá sem svarar 4,00–4,50 kr. á hvern íbúa, og það er vitanlegt, að það er að langmestu leyti tekið af neyzlu annarsstaðar frá, því að það er meira en helmingur af þeirri neyzlu, sem farið hefir fram í kaupstöðum og kauptúnum, og sennilega miklu meira. Það eru náttúrlega skattar á kaupstaðina og kauptúnin, sem koma á móti því, sem kaupstaðirnir fá í skatt af neyzlu sveitanna. Ástæðan til þess, að ég fyrir mitt leyti gat gengið inn á þetta vörugjald, var sú, að ég sá, að skipting sú, sem varð að gera á tollaviðaukannm, ef ekkert annað ætti að gera, var ákaflega erfið, að skipta þannig milli kaupstaða, kauptúna og sveitarfélaga. Þó að skipting eftir höfðatölu í sveitum sé dálítið gróf, þá verður hitt þó miklu verra, að skipta eftir höfðatölu um land allt, sérstaklega í kaupstöðunum, af því að útsvör í kaupstöðum eru miklu hærri á íbúa heldur en í sveitum. Ég ætla, að útsvörin séu hér í Rvík upp undir 100 kr. á hvern íbúa, en ef maður lítur á skrána yfir útsvör í sveitum landsins, þá getur maður fundið ýms dæmi þess, að útsvörin eru ekki hærri en 8–10 kr., og jafnvel niður í 7 kr., á hvern íbúa hreppsins. Þó er þetta ekki einhlítur mælikvarði, því að það er auðsætt, að gjaldþolið er líka mismunandi í sveitum landsins, svo að það er ekki hægt að komast framhjá ósamræminu. En í hinum stærri kauptúnum og kaupstöðunum verður það svo lítill hluti, sem dregst frá útsvörunum til þessa neyzluskatts, að það munar sama og engu. Það verður í sumum hreppum allt að því hálft útsvarið, en í Rvík ekki nema örlítill hluti. Það verður 1/25 eða eitthvað svipað því. Ég held því, að öllu athuguðu, að frv., eins og það var borið fram, hafi haft meiri líkur til þess að ná samþykki heldur en það hefir með þeim breyt., sem hér er stungið upp á. Ég þykist sjá, að þetta mál muni ekki verða afgr. á þessu þingi sem l., og tel ég það mjög illa farið. En ég óska þess fyrir mitt leyti, að málið geti fengið einhverja afgreiðslu í þessari d., til þess að það geti komið eitthvað til umr. í Nd., því að það er til gagns vegna framtíðarinnar að heyra sem flestar raddir um þetta mál. Svo er það eitt atriði í þessu máli, sem gerir óhjákvæmilegt að endurskoða þessa löggjöf, og það er framfærslulögin nýju. Það er vitað, að þau leggja mjög stórar byrðar á kaupstaðina og stærri kauptúnin. Og það er svo, að sum sveitarfélögin losna að allmiklu leyti við fátækraframfærsluna eftir nýju l., og kemur það aftur niður annarsstaðar. Og það sjá allir, að það er ekki hægt að leggja slíkar byrðar á kaupstaðina, og ætla þeim ekki neitt á móti. Að því leyti sem kynni að vera vísað til væntanlegrar kreppuhjálpar bæjar- og sveitarfélaga; þá vil ég benda á það, að sú kreppuhjálp nær ekki lengra en til þess að semja um og fá gjaldfrest á þeim skuldum, sem þegar eru til orðnar, en hjálpar ekki neitt að því er snertir þær byrðar, sem hvíla áfram og myndast af nýju á bæjar- og sveitarfélögin. Ég tel, að með því að setja l. um þetta efni, þá hefði verið bætt allvel úr bæði fyrir bæjar- og sveitarfélögum, því að fátækraframfærslunni hefir þá verið komið fyrir á vissan hátt, sem ég skal ekki segja um, hvort er réttlátur eða ekki. Kreppuhjálpin dreifir á komandi tíma þeim byrðum, sem þegar eru fallnar á fyrir 1. janúar 1936, en þetta frv. átti að fyrirbyggja, að haldið yrði áfram að safna byrðum á herðar bæjar- og sveitarfélaganna. Einmitt þetta var verkefni þessarar löggjafar. - Ég hefi ef til vill gleymt einhverju, sem ég hefði viljað taka fram, en mun þá gera það síðar, og læt útrætt um þetta að sinni.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég tel rétt, að þetta frv. verði athugað nánar, áður en það verður afgr. Ég hygg, að það sé ekki meining hv. meiri hl. allshn., að sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda skuli vera undanþegið útsvarsskyldu, hvernig sem á stendur eða hvernig sem starfsemi þess kann að breytast. Ég tel því, að það muni vera rétt að binda slíka undanþágu frá útsvarsskyldu því skilyrði, að hún gildi einungis á meðan sölusambandið fer með tiltekinn hluta af fisksölunni, og þá náttúrlega mikinn meiri hl. hennar. Það veit enginn, hversu mikinn hluta af fiskinum sölusambandið kann að hafa með höndum framvegis. Setjum svo, að það verði aðeins 40–50% af fiskmagninu, og sé undanþegið útsvarsskyldu, en að aðrir aðiljar, sem verzla með hinn hlutann, verði að greiða útsvar af verzluninni, þá getur þessi heimild orðið til þess að skapa misrétti á milli þessara aðilja. Og það verð ég að telja mjög athugavert.

Héðinn Valdimarsson Ef hæstv. forseti ætlar að eyða tíma í það að taka málið á dagskrá, þá óska ég eftir að koma með nál. áður, en annars er séð fyrir um afdrif málsins.

*Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson): Ég get í raun og veru unað mjög vel við svör hæstv.atvmrh. Ég bar þessar brtt. fram til að nota þær sem prófstein á sannleiksgildi þess, sem meðmælendur frv. höfðu haldið fram, að hér ætti svo sem ekki að vera um nein sérstök hlunnindi að ræða, heldur ætti að láta þessa stofnun starfa við sömu skilyrði eins og önnur fyrirtæki, sem eru í þessari iðngrein. Ég hefi nú, með því að nota þennan prófstein, sannað það, að þetta er ekki tilgangurinn, heldur er hann einmitt sá, að skapa þessu fyrirtæki sérstöðu, og með þessari prófun kemur það sama í ljós, sem alltaf kemur fram, að þeir, sem eru með ríkisfyrirtækjum og vilja láta ríkisvaldið gleypa sem mest af öllum atvinnurekstri, þeir treysta ríkisfyrirtækjunum aldrei til þess, þegar á það reynir, að starfa og þróast í frjálsri samkeppni. Þeir vita, að þau standast ekki, nema með því að hafa sérstök hlunnindi, og þar með eru þessi ríkisfyrirtæki í raun og veru dæmd af þessum mönnum. Þetta sama endurtekur sig vitanlega hér. Landssmiðjan á ekki að þurfa þess með, að hún sé samkeppnisfær, hún er gerð í öðrum tilgangi en þeim að stuðla að hagstæðum kaupum fyrir þá, sem við hana þurfa að verzla. Þetta var mér reyndar fullljóst áður, og við erum orðnir of reyndir stjórnarandstæðingar til þess, að við búumst við því eða ætlumst til þess, að brtt. okkar nái framgangi, og þá auðvitað sízt þær, sem raska þessum grundvelli, sem þeir hv. stjórnarflokkar reisa ríkisfyrirtæki sín á. Hinsvegar var það mjög áberandi, hversu lítil rök hæstv.atvmrh. gat borið fram á móti þessum brtt. önnur en einmitt þau, að landssmiðjan ætti ekki að sæta sömu kjörum og aðrar smiðjur, heldur ætti hún að hafa sérstök fríðindi og ívilnanir. Um 1. till., að sanna það með útboði, að landssmiðjan byði lægsta verð, sagði hæstv.atvmrh., að sú tilhögun gæti skapað óheilbrigða samkeppni. Ef alltaf ætti að meta það og vega, hvað ætti að teljast heilbrigð eða óheilbrigð samkeppni, þá býst ég við, að samkeppnin hyrfi úr sögunni. Samkeppnin er í því fólgin, að allir aðiljar gera sitt ýtrasta til þess og búa sig af alefli undir það að geta leyst verkin sem bezt og ódýrast af hendi. Hæstv. ráðh. sagði, að landssmiðjan ynni eftir föstum taxta, sem svo mætti gefa afslátt frá. Þetta er hreint og beint orðagjálfur. Þau verk, sem þarna koma til greina, eru svo margþætt og margvísleg, að ekki er hægt að hafa á þeim fastan taxta. Hvaða fastan taxta er hægt að hafa um hús eða brýr eða virkjanir o. s. frv.? Ég veit, að það er hægt að hafa taxta um kaup manna og þess háttar. En það er ekki hægt að hafa fastan taxta á þeim verkum, sem enginn veit fyrirfram, hvað muni kosta. Þau þarf að reikna út, og til þess eru einmitt útboðin, og þá kemur það fram, þegar upplýsingar eru fengnar um verkið, hvað menn treysta sér til að gera þau fyrir lítið, og reynir þá auðvitað á hagsýni þeirra og dugnað með það, hvernig þeir komast frá verkinu. Ég skal í þessu sambandi benda á eitt dæmi. Það þarf að byggja fyrir atvinnudeild háskólans. Ég er í byggingarnefnd. Húsameistari ríkisins sagði n. frá húsi því, sem hann hefði teiknað, og taldi, að það mundi fást fyrir 200 þús. krónur, en alls ekki fyrir minna. Nú var húsið boðið út, og kom þá upp úr kafinu eins og húsameistari hafði sagt, að tilboðin voru 200 þús. krónur og sum þar yfir. En hinsvegar kom svo tilboð frá mönnum, sem húsameistari segir, að megi treysta og hægt sé að gera samninga við um byggingu hússins, að viðlögðum dagsektum, ef smíði verður ekki lokið fyrir ákveðinn tíma, þannig að húsið fæst uppkomið með öllum leiðslum og lögnum fyrir 130 þús. krónur. Það getur vel verið, að þetta falli undir það, sem hæstv. ráðh. kallar óheilbrigða samkeppni, en það er ekkert á móti því fyrir háskólann að spara þarna 70 þús. kr. á því, að það eru einstaklingar, en ekki ríkisstofnun, sem byggir. Því ef farið hefði verið að samkv. því, sem hér liggur fyrir um landssmiðjuna, þá hefði vitanlega byggingin verið gerð fyrir það verð, sem húsameistari ríkisins taldi eðlilegt. Ég sé ekki betur en að hér sé algerlega snúið við frá því, sem fyrst var látið í veðri vaka um landssmiðjuna, sem sé því, að hún ætti að tryggja það, að alltaf væri unnið fyrir lægsta verð, en þarna hefði það unnizt, að háskólinn hefði orðið að borga 70 þús. krónum meira fyrir bygginguna. Ég er viss um það, ef þetta frv. verður að lögum, að það verður til þess að taka margar 70 þús. kr. frá ríkissjóði. Það má náttúrlega láta það falla undir óheilbrigða samkeppni. Ég veit ekki eftir hverskonar mælikvarða það er úrskurðað, en frá sjónarmiði þeirra, sem verkin láta gera, er þessi samkeppni hagkvæm. Hæstv. atvmrh. sagði sjálfur, að það væri gott fyrir smiðjuna, þegar lítið væri að gera, að geta haldið vissum verkum. Þetta ber allt að því sama. Ríkissjóður verður að borga alveg sérstaklega fyrir þessa ágætu skemmtun, að eiga sjálfur smiðju, og verður svo að fleyta henni yfir daufu tímana með því að láta hana halda vissum verkum, þótt á annan hátt væri hægt að fá þau unnin fyrir minna verð, og útiloka samkeppni með því að láta landssmiðjuna taka verk, sem hægt væri að fá ódýrari, ef þau væru boðin út. Ég skal ekki mikið um það tala, hver á að dæma um nýjungar. Mér finnst, að það eigi bezt heima hjá vélfræðingum. Hæstv. atvmrh. tók til dæmis landbúnaðavél og fannst engin trygging fyrir því, að vélfræðingar gætu dæmt um hana. Mér finnst það alleinkennileg vélfræði, ef hún er rígbundin við það, til hvers vélin á að vera. Það þurfa að vera vélfræðingar, sem um vélar dæma. Það er vitanlega ekki meiningin, að þeir hafi allan sinn aldur verið lokaðir inni í búri og hafi aldrei séð íslenzka mýri eða móa. Það er alkunna, að það eru vélfræðingar, sem bezt standa að vígi í þessu efni, en auðvitað verða þeir, sem um uppgötvun eiga að dæma, að kynna sér allt, sem að notkun vélarinnar lýtur, og bera skyn á fleira en fjaðrir og hjól. Um 3. og 4. brtt. sagði hæstv.atvmrh. ekkert annað en að það ætti að skapa landssmiðjunni sérstöðu. Það er vitanlegt, að stór fyrirtæki verða að standa undir miklu lóðarverði, og er náttúrlega gott fyrir landssmiðjuna að fá ókeypis lóð, og skapar henni miklu betri aðstöðu en öðrum fyrirtækjum, en eðlilegt væri það að sjálfsögðu, að hún greiddi andvirði lóðarinnar. Eins er það með gjaldið. Að sjálfsögðu stendur landssmiðjan miklu betur að vígi með því að greiða 5% gjaldið heldur en að greiða útsvar eftir efnum og ástæðum, eins og einstaklingar. Eitt af því, sem gæti styrkt 5% gjaldið, en hæstv.atvmrh. ekki bar fram, er það, að eðlilegt væri, að landssmiðjan félli undir lög um útsvör ríkisstofnana. Að ég er með því, að einkasölur greiði ákveðið hundraðsgjald, stafar af þeim eðlismun, sem verður á viðskiptunum við það, að einkasölur eru stofnaðar, því þá safnast svo mikið á eina hönd, að stighækkandi skattur og útsvar, eins og lagt er á einstaklinga, gæti orðið óeðlilega hátt. En þetta á ekki við um landssmiðjuna, og hún ætti í þessu efni að standa jafnt að vígi eins og einstaklingsfyrirtæki. Ég þykist nú sjá fyrir örlög þessarar Karthagóborgar, þótt hv.þm. séu að sjálfsögðu allir óbundnir með atkv. sitt. En ég þykist sjá, að tilgangurinn sé ekki sá, að landssmiðjan sé rekin á samkeppnisgrundvelli. En þar með er vitanlega fallin öll trygging fyrir því, að hún verði samkeppnisfær og að hún ekki skili sí og æ raunverulegu tapi, og verði til tjóns bæði fyrir ríkið og þá þegna ríkisins sem við hana þurfa að skipta. Það er sýnilegt, að landssmiðjan getur þá sýnt reikningslegan gróða, þótt ríkissjóður tapi á henni, þegar búið er að skapa henni þau skilyrði, að hún getur étið upp allt það, sem talið er gróði - og meira til. Það er ekkert annað en að leggja henni fé bæði beint og óbeint, að láta hana taka verk, þótt hægt væri að fá þau ódýrari hjá öðrum, og láta bæjarsjóði blæða vegna ógreiddra gjalda, sem hann fengi, ef önnur fyrirtæki ættu hlut að máli. Það er þá fyrst, ef landssmiðjan er höfð hliðstæð við önnur fyrirtæki og rekin á hreinum samkeppnisgrundvelli, að hún getur sýnt það rannverulega, hvort hún skilar heldur tapi eða gróða.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Eins og getið er um í grg. frv., flytur meiri hl. allshn. frv. þetta að tilhlutun hæstv.forsrh. Þó að það sé aðeins meiri hl. allshn., sem flytur frv., þá hygg ég, að ég hafi skilið það rétt, að minni hl. sé ekki mótfallinn efni frv., en hinsvegar taldi hann ekki þörf á því, að það kæmi fram, þar sem nýskeð væri fallinn dómur í hæstarétti um útsvarsskyldu sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, þar sem sú stofnun var ekki talin útsvarsskyld til Reykjavíkurbæjar. En þó að hæstaréttardómur sé fyrir því, að þetta félag sé ekki útsvarsskylt, þá er hér einnig farið fram á, að lögfest verði ákvæði um, að mjólkursamsalan verði undanþegin aukaútsvari ettir efnum og ástæðum. Ég hygg, að minni hl. hafi talið mjólkursamsöluna hliðstæða við fisksölusamlagið í þessu efni og að þess vegna væri ekki þörf á slíku lagakvæði um hana heldur. Að því er snertir fisksölusamlagið og dóm þann, sem upp var kveðinn í vetur um útsvarsskyldu þess, þá er það rétt, að með honum var það fríað við að greiða aukaútsvar í Reykjavík. En þess ber að gæta, að um þetta var ágreiningur í dómnum; einn dómarinn taldi stofnunina útsvarsskylda. Nú er í hæstaréttarlögunum heimild um að fjölga dómurum í réttinum úr 3 upp í 5, og er því ekki útilokað, að meiri hl. réttarins kunni að líta öðruvísi á þetta mál, þegar búið væri að fjölga þar dómurum, en um það skal ég ekkert fullyrða. En þegar ekki er hægt að byggja undanþágu þessarar stofnunar frá útsvarsskyldu á öðru en þessum dómi, þá sé ég ekkert á móti því, að Alþingi staðfesti þann dóm með því að gera þetta frv. að lögum. Meiri hl. allshn. lítur svo á, að þetta frv. eigi að ganga fram, einkum vegna mjólkursamsölunnar. Enda þótt svo kunni að mega líta á, að hún sé hliðstæð fisksölusambandinu að nokkru, þá er það ekki að öllu leyti. Þess vegna taldi meiri hl. n. rétt að verða við óskum hæstv.forsrh. um að flytja frv. Ég sé enga ástæðu til þess, að frv. verði aftur vísað til allshn.

Sigurður Kristjánsson Ég hefi ekki veitt því eftirtekt, að meðal þeirra mála, sem á dagskrá hafa verið undanfarið, hafi verið frv. til 1. um fiskimálanefnd. Ég vil spyrja hæstv. forseta, hverju það sæti, að þetta mál er svo mikið olnbogabarn, þar sem hann hefir lýst yfir því, að hann vilji ekki, að sýnd sé hlutdrægni um afgreiðslu mála.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Mér þykir mjög vænt um það, að hv. 1. þm. Reykv. skyldi verða svo glatt í geði, eins og hann sagði, að sér hefði orðið að þeirri játningu, sem hann þóttist fá frá mér áðan. En viðvíkjandi þeim samanburði, sem hann vildi gera á útboði á þeim verkum, sem landssmiðjan tæki að sér, og á þeirri byggingu, sem gerð er fyrir atvinnudeild háskólans, þá vil ég taka það fram, að sá samanburður er, eins og nú standa sakir, hrein fjarstæða. Hv. þm. veit það vel, að verkefni þau, sem smiðjur þurfa að leysa af höndum, eru mjög margvísleg, og að það eru mjög fáar smiðjur hér í Reykjavík, sem geta afkastað þeim verkum, sem til kunna að falla og útboð mundu verða gerð á. „Héðinn“ og „Hamar“ hafa nú slegið sér saman og munu geta tekið að sér margskonar verk, en mér er ekki kunnugt um, að hér séu til aðrar smiðjur, sem gætu tekið þau verk að sér. Hér er því ekki um neina slíka samkeppni að ræða sem er á milli húsameistara. Hv. þm. fullyrti, að landssmiðjan yrði til þess, að ríkið yrði að borga við hærra verði þau verk, sem það léti gera þar. Ég skal nú ekki vera með neinar fullyrðingar, en ég tel mjög sterkar líkur til þess, að ef engin landssmiðja væri til þá þyrfti ríkissjóður að greiða miklu hærra verð fyrir öll slík verk heldur en ella. Eins og nú er ástatt, þá er því alls ekki til að dreifa, að í þessari grein sé um nokkra almenna samkeppni að ræða. Það má fyllilega gera ráð fyrir því, að þær smiðjur, sem hér væru, mundu slá sér saman, eins og þær tvær stærstu smiðjur, sem ég gat um áðan, hafa þegar gert. Og ef ríkið ætti þá ekki sjálft smiðju, yrði það að sæta hverju sem væri frá þessum smiðjum, eða fá verkin unnin í útlöndum. En ef menn geta verið sammála um það, að ríkið eigi smiðju, þá þarf að búa henni þá sérstöðu, að ekki sé hægt með allskonar aðferðum að gera aðstöðu hennar verri en annara. Það þarf þá yfirleitt að gera henni mögulegt að halda starfi sínu áfram og fá tæki til að geta leyst þau af hendi eins vel og aðrar smiðjur. Annars er það svo með þessa frjálsu samkeppni, að hún er orðin lítið annað en talsháttur hjá Sjálfstfl. Það mun að vísu rétt, að hennar gæti enn hjá húsameisturum, eftir því dæmi, sem hann nefndi um húsabyggingu, þar sem skakkar, að ég hygg, um 65 þús. kr. frá því áætlaða verði og á lægsta tilboði. Hinsvegar veit ég, að iðnaðarstéttir hafa gert með sér félög og sett ákveðinn verðtaxta. Ég hygg t. d., að veggfóðrarar hafi bannað félögum sínum að bjóða undir taxta, og það er ekki óhugsandi, heldur beinlínis líklegt, að framhald verði á því í fleiri og fleiri iðngreinum. En ég er sammála hv. 1. þm. Reykv. um, að það hafi sýnt sig, t. d. við byggingu atvinnudeildarinnar, að það hafi verið sjálfsagt að bjóða hana út og hafa þann hagnað, sem af því hlauzt, en það má nánast skoða það sem undantekningu. En allir, sem ég hefi talað við um þá byggingu, telja, að verktakar geti ekki sloppið skaðlausir. Náttúrlega er það þeirra tap, en slíkt er ekki hægt til lengdar og ekki eðlilegt. Önnur atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv. sé ég ekki ástæðu til að drepa á. Aðalatriðið er það, að væri landssmiðjan ekki til, þá væri ríkið ofurselt öðrum smiðjum, sem þá gætu selt því allt eftir eigin geðþótta, og úr því landssmiðja er til, og þarf að vera til, þá er sjálfsagt að búa svo um hana, að hún geti gert verkin á sem hentugastan og ódýrastan hátt.