Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Jóhann Jósefsson: Ég hefi leyft mér að koma fram með brtt. við þetta frv. í samræmi við þær umr., sem fram fóru við 2. umr. þessa máls, og hljóðar þannig, að fiskimálan. skuli úthluta þessum útflutningsleyfum á ísfiskmarkaðinn sem allra réttlátast. Ég lýsti því við 2. umr. þessa máls, að ég hefði hug á að koma með þessa brtt., og skal aðeins við þessa umr. drepa á, að eftir skýrslu, sem ég hefi fengið frá samtryggingu íslenzkra botnvörpuskipa, virðist vera talsvert ósamræmi á úthlutun kvóta til togarafélaganna, ef nokkurt tillit á að taka til þess, hvort skipin eru fleiri eða færri. Í sumum tilfellum hafa togarafélög fengið allt að því 100% meiri úthlutun, ef miðað er við skipafjölda, heldur en önnur, og í öðrum tilfellum er það sýnilegt, að úthlutun er að mjög miklum hluta minni til einstakra félaga heldur en rétt væri, ef sömu reglum væri fylgt. Ég skal ekki segja um það, hvaða ástæður kunna að hafa legið fyrir því misrétti gagnvart togarafélögunum um úthlutun útflutningsleyfa, sem augsýnilegt er, að fiskimálan. hefir beitt. En fram hjá því verður ekki komizt, þegar maður kynnir sér skýrslur um þau leyfi, sem úthlutað hefir verið, og sömuleiðis tekur til athugunar það sölumagn, sem úthluta má, og deilir á togaraflotann, að útkoman hefir orðið ákaflega misjöfn. Ég tek hér til dæmis tvö skip frá Patreksfirði og eitt frá Ísafirði, sem ekki er sjáanlegt, að hafi fengið neina úthlutun. Mér er ekki kunnugt um, að frá Ísafirði hafi verið sótt um neinn kvóta, en frá Patreksfirði var farið þess á leit að fá útflutningsleyfi á fiski til Þýzkalands. Ég skal að svo komnu máli ekki fara nánar út í hinar einstöku tölur, sem eru í þessum skýrslum, sem samtryggingin hefir sent mér, en ef tilefni gefst til, mun ég gera það. En af þeirri athugun tel ég fulla þörf á, að n. sé bent á að gæta fyllsta réttlætis um úthlutun útflutningsleyfa til Þýzkalands. Við það er brtt. mín og hv. 6. þm. Reykv. miðuð. Á þskj. 307 er komin fram brtt. við þá brtt. frá hv.þm. G.-K., sem orðar þetta nákvæmar og ýtarlegar heldur en gert er af okkur hv. 6. þm. Reykv. Það getur verið, að skýrist undir umr., að rétt sé að samþ. það orðalag. Ég skal svo, meðan ekki fara frekari umr. fram, ekki lengja þessa deilu.

*Héðinn Valdimarsson: Það er í sjálfu sér ekki auðvelt að vera á móti því, að gætt sé fyllsta réttlætis um úthlutun þeirra leyfa, sem fiskimálan. hefir með höndum. En mér finnst óþarfi að taka þetta fram, því að n. hefir gætt hins fyllsta réttlætis við þessa úthlutun, að svo miklu leyti sem hægt er. Hitt er annað mál, hvað hver einstakur telur réttlæti í þessu máli. Ég geri ráð fyrir því, þó að þessi till. verði samþ., að sami ágreiningurinn geti orðið um það. Því miður er ekki hægt að setja ákveðnar reglur um þessa úthlutun, því að hún hlýtur að verða nokkuð mismunandi frá ári til árs. Ég vil nú skýra frá nánari reglum, sem fylgt hefir verið um veitingu útflutningsleyfa 2 síðustu ár. Í júní 1935 voru þessar reglur settar af hálfu fiskimálan., og togaraeigendum tilkynntar þær. Reglurnar eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: 1. að söluleyfi séu miðuð við skip og óframseljanleg. 2. að þeir togarar, sem ekki stunda síldveiði, sennilega 20 að tölu, fái að selja í Englandi allt að 4800 vættum hver, með því skilyrði, að aldrei verði landað yfir 1200 vættum úr ferð. 3. að þeir togarar, sem síldveiði stunda, sennilega 17 talsins, fái að selja í Englandi allt að 2400 vættum hver, með sama skilyrði um, að ekki verði landað yfir 1200 vættum úr ferð. 4. að 10 togurum verði gefinn kostur á því að fara eina ferð til Þýzkalands í ágústmánuði, gegn því að fá aðra ferð þangað síðar á árinu eftir eigin vali, enda dragist fyrir seinni ferðina 1200 vættir frá því magni, sem skipinu er áður ætlað að fara með til Englands. Ekkert skip má landa yfir 100 smálestum í Þýzkalandi úr ferð. 5. að þeim togurum, sem erfitt eiga með siglingu á Þýzkaland, verði gefinn kostur á að fá 1200 vætta viðbót við það magn, sem þeim var áður úthlutað til Englands, enda fái þeir þá ekki leyfi til neinnar Þýzkalandsferðar. 6. að eftirstöðvunum af Þýzkalandsferðum, 20 að tölu, með 100 smálestum hverri, verði jafnað niður á þá togara, sem ekki falla undir 4. og 5. lið, þó þannig, að ef nokkrum þessara togara verður úthlutað meira en einni ferð, þá lækki söluleyfi hans í Englandi um 1200 vættir fyrir hverja Þýzkalandsferð fram yfir þá fyrstu. Annars skal stefnt að því, að hér umræddar Þýzkalandsferðir komi á sem flest skip. 7. að aldrei sé farið með meira af ufsa og karfa en samtals 60 vættir í ferð til Englands. 8. að fyrir brot gegn ákvæðum 2. og 3. gr. megi hegna þeim togurum, er þau kunna að fremja, með því að svipta þá algerlega söluleyfum bæði í Englandi og Þýzkalandi um óákveðinn tíma. 9. að togaraeigendum sé skylt að sækja um löndunarleyfi fyrir hverja ferð áður en hún er hafin. 10. Fiskimálanefnd áskilur sér rétt til breytinga á þessari reglugerð seinna, ef nauðsyn krefur. Þarna er takmarkað leyfið bæði til Englands og Þýzkalands; þýzki markaðurinn þykir betri en sá enski og er meira eftirsóttur. Árið 1935 verður útkoman sú, að togararnir ljúka ekki þeim kvóta, sem áætlaður var til Englands. Þá voru ýms skip, ég held frá báðum stærstu togaraútgerðarfélögum landsins, Kveldúlfi og Alliance, sem notuðu ekki leyfi sín til Englands, svo að afleiðingin varð sú, að kvótinn var ekki notaður, en það var vitanlega mjög óþægilegt, og ef menn hefði rennt grun í, að svo mundi fara, þá hefði verið hægt að nota kvótann fyrr á árinu. Árið 1936 var þetta þannig að því er Englands-kvótann snertir, að mestallt sumarið var öllum takmörkunum sleppt, svo að skipin fengu að fara eins og þau vildu til Englands, og var því þá ekki algerlega lokið. Fiskimálanefnd hefir fengið bréf frá Jóhanni Jósefssyni, hv.þm. Vestm., sem er að nokkru leyti viðvíkjandi úthlutun þessara leyfa; þar segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Þá vil ég að síðustu benda á það, að nú þarf, eins og fyrra, að hafa reglu á því af nefndarinnar hálfu, að skipin fari með hæfilega stóra farma, og tel ég, að sú regla, sem nefndin hafði á því í fyrra, sé engu síður nauðsynleg í ár. Menn verða að gæta hófs í þessu efni, því að óhemjustórir farmar gera venjulega skaða á markaðinum, og við megum ekki við því að komast í þá aðstöðu, þar sem hægt sé að segja, að við eyðileggjum markaðinn með því að demba á hann óhæfilega miklum fiski í einu.“ Að sjálfsögðu fór fiskimálanefnd eftir þessum tilmælum, enda var þetta hennar skoðun, eins og ég hefi tekið fram, og setti hámarkskvóta fyrir Þýzkalandsmarkaðinn bæði árin, en þetta hefir ekki verið haldið. Árið 1935 nemur þetta um 180 tonnum fram úr því, sem leyft var, ef miðað er við það, að hverju skipi sé leyft að fara með 100 tonn til Englands. Þau skip, sem selja á Þýzkalandsmarkaðinn í óleyfi, taka þannig markaðinn frá öðrum skipum. Árið 1936 kemur þetta sama fyrir, og þá eru um 190 tonn tekin þannig í óleyfi af nokkrum skipum, sem í raun og veru taka markaðinn frá öðrum skipum. Af þessu er mest hjá Kveldúlfi, 43½ tonn, og hjá Alliance, 52½ tonn, og svo er Reykjaborgin með 21½ tonn. Þetta er mest. Svo kemur bæjarútgerð Hafnarfjarðar; hún hefir 2 togara með 16 tonn. Nú voru engin ákvæði í l. um fiskimálanefnd um sektir við þessu, en fyrir mörgum skipum hefir það verið sett að skilyrði, að þau mættu ekki fara með yfir 100 tonn, og því er þetta frv. komið fram, sem felur í sér þetta sektarákvæði, svo að unnt sé að girða fyrir þetta framvegis. En þó að þetta frv. verði ekki samþ., vegna þess hve tíminn er naumur, þá getur fiskimálanefnd komið þessu fram, því að hún þarf ekki annað en að síma til Þýzkalands, hversu mikið skipin mega landa, en hún hefir ekki viljað gera það, vegna þess að það getur verið miklum erfiðleikum bundið að hafa svo nákvæmt það, sem leyft er, og það ætti ekki að muna mikið um 1–2 tonn, en ef ekki verður samþ. hegningarákvæði á þessu þingi, þá er sjálfsagt að gera þetta, því að þeir óvönduðu, hvort sem það eru framkvæmdarstjórar eða skipstjórar, taka þarna frá hinum skipunum, og eins og ég mun síðar skýra frá, er svo mikil ásókn á Þýzkalandsmarkaðinn, að þetta er alls ekki afsakanlegt. Ég hefi skýrt frá því, að úthlutun leyfanna hafi ekki einungis verið miðuð við fjölda skipanna, heldur einnig við ýmislegt annað, og sérstaklega á árinu 1935 var líka miðað við sölu til Englands, og það er mjög æskilegt, að framvegis verði útflutningsleyfi til Þýzkalands miðuð við það, hvort skipin fara til Englands eða ekki. Það hefir verið talað um, að stjórn fiskimálanefndar leyfði, að komið væri á „púlíu“ fyrir Þýzkalandsmarkaðinn, en það hefir ekki fengizt samþykki til þess af hálfu togaraeigenda, a. m. k. formlega, og ég hygg, að það hafi aðallega sætt mótstöðu frá tveim stærstu útgerðarfélögunum. Annars er það hlutur, sem er athugunarverður og ætti að gefa gaum að. Það hefir líka verið tekið tillit til þess, hvort skipin hafa haft aðgang að síldveiðum eða ekki. Þau skip, sem ekki hafa komizt að síldarverksmiðjunum, hafa fengið rýmri leyfi. Á síðasta ári bætast svo karfaveiðarnar við, og þó að ýmsir hafi haldið því fram, að togararnir hafi farið illa út úr því á karfaveiðunum eða a. m. k. verr en á síldveiðunum, þá er samt óhætt að segja, að um það leyti, sem leyfin voru veitt fyrir ágúst og september, þá var ekki hægt að segja neitt um það, og sjálfsagt ekki heldur í lok september, þegar farið var að veita leyfin fyrir október og nóvember, og svo er líka tekið tillit til þess, að þau skip, sem höfðu verið á karfaveiðum allan tímann, fengu ekki leyfi á Þýzkalandsmarkað. Þó var gerð undantekning á þessu að því er snertir tvö skip; annað var Garðar, eitt af skipum Einars Þorgilssonar í Hafnarfirði, og eins og ég skýri frá síðar, var útkoman fyrir það félag nokkuð svipuð og fyrir Kveldúlf. Hitt skipið var Leiknir frá Patreksfirði, og það var af tveimur ástæðum, sem undantekning var gerð á því. Önnur ástæðan var sú, að 1935 hafði þetta skip farið illa út úr því með leyfi á Þýzkaland, einmitt vegna þess að önnur félög höfðu notað of mikið af leyfum, svo að það fékk ekki það leyfi, sem það stóð næst til að fá, svo að því var heitið, að það yrði séð við þetta skip síðar. Þar við bættist svo, að það stóð til að stækka Þýzkalandsleyfin, svo að það þótti sanngjarnt að láta þetta skip fá ferð þangað. Skipið sökk svo, eins og kunnugt er, en leyfið var ekki yfirfært á hitt skipið á Patreksfirði, sem nokkuð kann að orka tvímælis, hvort ekki hefði verið rétt að gera. Þau skip, sem stunduðu karfaveiðar allan tímann, eins og Sindri, Þorfinnur og Hávarður Ísfirðingur, fengu ekki leyfi á Þýzkaland. Þá koma aðrar undantekningar, sem maður getur sagt, að hafi verið frá þessari reglu og bent hefir verið á hér í hv. d., en það er að því er snertir Júpiter og Geir, og að nokkru leyti má segja að því er snertir Brimi. Um Brimi stóð svo sérstaklega á, að það skip hafði farið á karfaveiðar á mið, sem voru eiginlega með öllu ókunn, fyrir austan land. Það hafði aðeins verið farið þangað og það höfðu fundizt þar mjög takmörkuð karfamið, en Brimir var að reyna að fiska þarna í langan tíma með sama sem engan styrk og tapaði miklu á því, svo að það varð að veita skipinu nokkurskonar uppbót með þessum Þýzkalandstúr umfram skip, sem voru á karfaveiðum fyrir vestan land og fóru betur út úr því. Að því er snertir Júpiter og Geir var það sjónarmið tekið, að þessi skip höfðu stundað ísfiskveiðar mjög kappsamlega á Englandsmarkað, þegar önnur skip lágu í höfn, og það þótti rétt að verðlauna það að einhverju leyti. Loks vil ég geta þess, að það hefir verið talað um tvær ferðir, sem Júní og Otur fóru seint í nóvember; þær fengust af þeirri ástæðu, að það fékkst viðbót við Þýzkalandsmarkaðinn og ekki var hægt vegna tímatakmörkunar leyfisins, eða a. m. k. erfitt, að grípa til annara skipa en þessara, sem þegar höfðu fiskað nokkuð á Englandsmarkað og þurftu aðeins að bæta við sig. Að því er snertir hlutafélagið Kveldúlf, sem minnzt hefir verið á í þessum umr., vil ég taka það fram, að eitt skip þess félags fór til Þýzkalands í ágúst; svo fékkst annar túr til viðbótar, og síðan fékk félagið sem svarar 3 túrum, eða samtals 5 ferðir, og svarar það nokkurnveginn til þess, að það komi hálf ferð á skip, en þessi skip voru á karfaveiðum og síldveiðum, svo að það er hægt að segja að því leyti, að Kveldúlfur hafi fengið meira en þau skip, sem eru eign eins eiganda og ég hefi áður skýrt frá að hafi verið lengi á karfaveiðum og fengu ekkert leyfi. Það eru yfirleitt mjög miklir erfiðleikar við úthlutun leyfa á Þýzkalandsmarkaðinn, vegna þess að það er ekki hægt að láta nema heilar ferðir, en hjá ýmsum útgerðarmönnum er þannig háttað, að þeir eiga ekki nema eitt skip, svo að þeir geta orðið útundan, en þegar þeir fá hinsvegar leyfi til Þýzkalands, þá fara þeir betur út úr því en eigendur stærri félaganna. En þessu mætti kippa í lag, ef útgerðarmenn fengjust til þess að hafa „púlíu“, en það er vafasamt, hvort það er rétt að gera það, nema því aðeins, að fullt samþykki þeirra fáist. Ég lít svo á, að það sé sjálfsagt að hafa veitingu leyfanna hjá fiskimálanefnd, eins og verið hefir, og að sjálfsagt sé að setja einhver hegningarákvæði við því að brjóta þau leyfi, sem veitt eru, og það yrði sjálfsagt að setja þau hegningarákvæði, hvort sem úthlutun leyfanna væri hjá fiskimálanefnd, ríkisstj. eða annarstaðar. Fiskimálanefnd hefir leitað samvinnu við eigendur togaranna hér í bæ um þessi mál og spurt þá álits, og ég er viss um, að þegar kemur að veitingu þessara leyfa, þá mundi hún fúslega taka till. þeirra til greina. En til þess að sýna hv. d., að það eru fleiri en fiskimálanefnd, sem líta svo á, að þessar umframlandanir togaranna megi ekki eiga sér stað og að fiskimálanefnd skapi sér jafnvel nokkra ábyrgð með því að taka ekki algerlega fyrir það, vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp bréf frá einu útgerðarfyrirtæki, en ég sleppi nafni félagsins og skipsins. Það er dagsett 29. okt. 1936, stílað til fiskimálanefndar, og hljóðar svo: „Sem svar við heiðruðu bréfi yðar, dagsettu 21. okt., viljum vér taka það fram, að vér verðum að gera þá kröfu til yðar, þar sem vér vorum hraktir burt af þeim markaði í Þýzkalandi, sem vér höfðum leyfi fyrir frá yður í október, einungis vegna yfirgangs annara, sem lönduðu meiri fisk en þeir höfðu leyfi til, að þér sjáið hag vorum fullkomlega borgið og bætið oss það tjón, sem við kunnum að hafa vegna þess að verða hraktir yfir á nóvembermarkaðinn í Þýzkalandi, sem er takmarkaðri á marga vegu móti því, sem hann væri í október, á þeim tíma, sem vér hefðum að réttu lagi átt að landa þeim túr, sem oss þá var leyfður fyrir. Þar sem enginn má flytja út fisk nema með leyfi atvmrh., eða í þessu tilfelli yðar, sem úthlutið leyfunum fyrir hans hönd fyrir togara á Þýzkalandsmarkað, en hinsvegar, eins og að framan getur, hafa nokkrir togarar í október landað talsverðu magni án slíks leyfis, og sem varð til þess, að vér gátum ekki landað í október, þá verðum vér að gera þá kröfu, að hvernig sem sala ... verður í nóvember, verði séð um, að vér fáum sem svarar meðalverði af sölu skipsins í október, þannig að nái sala ... ekki þeirri upphæð, að honum verði greiddur mismunurinn á kostnað þeirra, sem lönduðu meira en þeir höfðu leyfi til og urðu til þess, að leyfi það, sem vér höfðum til að landa í október, var afturkallað og oss gert ómögulegt að hagnýta oss októbermarkaðinn í Þýzkalandi.“ Þetta sýnir, að þetta er í raun og veru mál milli togaraeigenda sjálfra, þar sem fiskimálanefnd er skylt að gæta réttlætis í því, og það eru mjög margar ástæður, sem verður að taka tillit til á hverjum tíma, og það er ekki svo einfalt, að hægt sé að miða eingöngu við skipafjölda, en aftur á móti á það að liggja ljóst fyrir, af hvaða ástæðum skipi er úthlutað, og að svo miklu leyti sem hægt er á að fylgja ákveðnum reglum um þetta.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. við brtt. á þskj. 307 um það, að mótorvélskip, sem ná ákveðinni stærð, skuli í þessu falli, um úthlutun söluleyfa og gjaldeyrisleyfa, teljast til togara. Hefi ég þar í huga eitt skip, sem þannig er ástatt um, að það virðist hvergi eiga heima í skipaflokkum, hvorki sem línuveiðari eða sem togari. Þegar fiskimálanefnd úthlutar leyfum til þessa skips, þá reiknar hún það alltaf sem línuveiðara, enda þótt skipið hafi burðarmagn á við venjulegan togara, en þegar síldarútvegsnefnd úthlutar söluleyfum, þá telur hún það togara og sendir það landshornanna á milli, eftir því sem henni þykir við eiga, hvernig sem á stendur. Þannig hrekst skipið milli togara og línuveiðara, og hefir það orðið fyrir hinum mestu skakkaföllum af þessu heimilisleysi. Nú virðist það liggja nokkurnveginn í augum uppi, að skip, sem hefir burðarmagn á við venjulegan togara, eigi heima í togaraflokknum, þegar slíkum leyfum er úthlutað. Til þess að fá þessu slegið föstu, hefi ég borið fram brtt. um það, að þetta skip og önnur, sem svipað stendur á um, fái sitt ákveðna heimili, og mun ég fylgja brtt. á þskj. 307, ef þessi vatill. við hana verður samþ.

*Ólafur Thors: Mér þykir ekki ástæða til þess að fara að gagnrýna hér almennt þær reglur, sem fiskimálanefnd hefir undanfarin ár notað við úthlutun útflutningsleyfa á ísfiski, en þó vil ég láta falla þá almennu aths., að ég tel, að þær reglur hafi verið varhugaverðar, jafnvel skaðlegar, enda hefir fiskimálanefnd að sumu leyti fallið frá þeim, og þetta hefir farið betur eftir að frá þeim var fallið. Ég ætla eingöngu að halda mér að þeirri brtt., sem ég hefi borið fram á þskj. 307, og sem ég gat ekki heyrt, að hv. 2. þm. Reykv., form. fiskimálanefndar, væri mótfallinn, a. m. k. ekki þannig, að hann færði sérstaklega rök fyrir því, að hún væri ekki réttmæt, enda hygg ég, að það sé örðugt að leiða rök að því, að það sé ósanngjarnt, sem þar er farið fram á, en það er, að togararnir, án tillits til þess, hverjir eigendurnir eru, fái að verða aðnjótandi þeirra fríðinda, sem ísfisksalan undanfarin ár hefir reynzt að vera, en ég hefi áður vikið að því hér í hv. d., að það er arðvænlegasta útgerðin að veiða á ísfiskmarkað í Þýzkalandi, eftir því sem reynslan hefir verið síðustu ár. Ég veit um það, að þegar þetta mál var til umr. hér síðast, skorti allmjög á, að jafnrétti ríkti í þessu efni. Ég hefi hér skýrslu, sem greinir frá því, hvernig þessum gæðum hefir verið skipt milli hinna einstöku félaga. Skýrslan er að því leyti ekki alveg tæmandi frá mínu sjónarmiði, að hún gerir ekki greinarmun á því, hvort salan hefir farið fram í ágúst, eða hinsvegar í september, október eða nóvember, en eins og skýrt hefir verið, varðar það mjög miklu, vegna þess að það er almennt talið, að hæpið sé, hver fengur er í því að fá að selja aflann í ágúst, því að þá er markaðurinn venjulega miklu lélegri en seinna á haustin. Ef skýrslan hefði verið miðuð við þessa þrjá mánuði, september, október og nóvember, þá hefði hún gefið réttari mynd af þeim kjarna málsins, sem um er deilt, þ. e. a. s., hvort verulegt misrétti hefir ráðið um úthlutun gæða í þessu sambandi. En þó að litið sé á skýrsluna eins og hún er og minna sé gert úr hinum raunverulega órétti en ástæða er til, þá ber hún það samt með sér, að einstök togarafélög hafa ekki fengið leyfi til að selja einn ugga á þennan markað. En hinsvegar sýnir hún að ýms félög hafa fengið hlutfallslega langt fyrir neðan það meðaltal, sem þau áttu að fá, ef allir hefðu sætt sama rétti, en svo voru önnur togarafélög, sem fengu langt umfram það, sem þeim bar eftir þessum reglum. Ég skal t. d. nefna það félag, sem hv. 2. þm. Reykv. minntist á; það mun hafa átt kröfu á að selja 800 tonn samkv. skipafjölda sínum, en það fékk ekki leyfi fyrir meira en 530 tonnum, og af þeim voru 220 tonn seld í ágúst, en það er, eins og ég áðan gat um, ekki talinn mikill fengur. Nú mun það rétt vera, að þetta félag bætti hag sinn með því að flytja út eitthvað meira en leyfi stóð til, en eftir því, sem hv. 2. þm. Reykv. gat um, voru það ekki nema um 43 tonn, sem hann taldi allmikið, en er þó ekki meira en hjá bæjarútgerð Hafnarfjarðar, ef hann vill líta á það með sömu augum. Hv. þm. sagði, að hjá því fyrirtæki hefðu ekki verið nema 16 tonn á 2 skip, en það eru 8 tonn á skip, og ef Kveldúlfur hefði orðið jafnbrotlegur, hefði hann átt að hafa 7x8 eða 56 tonn, en ekki um 43 tonn. En jafnvel þótt reiknað sé eftir ferðum á Þýzkaland, sem voru 5 hjá Kveldúlfi, þá voru þetta ekki nema 5x8 eða 40 tonn, og þá eru hér aðeins 3 tonn fram yfir það, sem bæjarútgerð Hafnarfjarðar hefir notað umfram leyfi, en það brot telur hv. 2. þm. Reykv. ákaflega lítið. Ég tel, að það sé ekkert réttlæti í að reikna þetta þannig, heldur sé eðlilegt, að það sé reiknað eftir skipafjölda hvers félags. Þessi skýrsla sýnir, að h/f Kveldúlfur hefir í raun og veru ekki fengið nema helming af þeim leyfum, sem honum bar eftir skipafjölda, og réttarbrotið kemur enn greinilegar í ljós, þegar tekin eru skip, sem hv. 2. þm. Reykv. gat sjálfur um, að hefðu fengið leyfi fyrir 2 ferðum, en vitanlega náði ekki nokkurri átt að láta hafa nema eina ferð. Hv. 2. þm. Reykv. var að færa fram varnir gegn þessum réttarbrotum. Ég vil taka það fram, að hann hefir sjálfur sagt mér, að hann beri ekki beina ábyrgð á þessu, þó að hann verði að svara til saka um það, og það er náttúrlega rétt. En hann var að bera fram þær afsakanir, að þessi skip, sem ég gat um, að hefðu fengið leyfi fyrir 2 ferðum, hefðu verið búin að sigla svo mikið á England, og þetta fannst honum gefa þeim meiri réttindi en hinum, sem ekki seldu á þennan markað. En þetta er frá mínu sjónarmiði ákaflega ranglátt; það nær ekki nokkurri átt fyrir opinbera n. að vera að verðlauna þá togaraútgerðamenn, sem árum saman hafa verið að seilast til að haga sínum atvinnurekstri þannig, að sem allra fæstir hefðu atvinnu af því, en það eru einmitt þau skip, sem stunda ísfiskveiðar, en leggja minni stund á saltfiskveiðar og síldveiðar, og hinsvegar að hegna þeim, sem eru að reyna að haga útgerðinni þannig, að sem flestir geti haft atvinnu af. Ég veit það, að þegar hv.þm. fer að athuga þetta mál, þá sér hann, að það er rétt, sem ég segi, og ég get ekki skilið annað en það verði erfitt fyrir hann að fóta sig, ef hann ætlar að halda því fram, þessi maður, sem alltaf er að gera kröfur til að útgerðin sé rekin með hagsmuni verkalýðsins fyrir augum, að það eigi að verðlauna þá, sem gera þetta ekki. Ég skal nú játa, að það hefði átt að vera óþarfi að koma með þessa brtt. inn á Alþingi; fiskimálanefnd hefði vitanlega getað lagað þetta sjálf, en hún hefir nú ekki gert það, og þá var þetta ráð tekið. Ég get hinsvegar tekið það fram, að ég er reiðubúinn til þess fyrir mitt leyti að taka þessa till. aftur, ef form. n., hv. 2. þm. Reykv., vill lofa því fyrir sitt leyti, að þetta verði lagfært og fylgt framvegis þeirri meginreglu, sem kemur fram í till. En vilji hann það ekki, þá tel ég það eðlilegt, að við, sem höfum orðið fyrir þessu ranglæti, leitum réttar okkar hér á Alþingi. Ég hefi í rauninni löngun til að lesa hér upp þessa skýrslu, til þess að staðfesta hana, en ég vil ekki tefja tíma d. með því. - Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, þó ég ætti hægt með að rökstyðja till. nánar. Ég er sem sagt reiðubúinn til að taka hana aftur, ef hv. 2. þm. Reykv., form. fiskimálanefndar, vill lýsa því yfir, að hann geti aðhyllzt efni hennar, og vill lofa að framkvæma hana; en geri hann það ekki, mun ég halda fast við hana.

*Héðinn Valdimarsson: Hv. þm. G.-K. mun vilja fá meira „réttlæti“ í þessu efni, til þess að hans félag geti haldið áfram uppteknum hætti um að fara fram úr þeim veiðum, sem leyfðar eru á Þýzkalandsmarkaðinn. Það er þess að geta um þetta félag hans, að það er ekki aðeins þetta ár, sem það hefir tekið óleyfilega frá hinum skipunum útflutning til Þýzkalands, heldur var það gert miklu meira í fyrra, og þó hv.þm. vildi gera lítið úr þessu með því að jafna því niður á öll skip félagsins, þá dregur það ekkert úr því; það sést vel, að í þau skipti, sem þetta hefir átt sér stað, þá hefir það verið gert með ráðnum hug. Það er mjög fjarri því, að ég sé með því, að þessi till. verði samþ., og ég hygg, að ég hafi skýrt frá ástæðunum fyrir því, að ekki er hægt að úthluta leyfum eingöngu eftir tölu skipa; þar verður að taka tillit til atvinnu landsmanna að öllu leyti. Ég mæli sem sagt eindregið með því, að þessi till. verði felld en ég tel hinsvegar mjög æskilegt, að fiskimálanefnd leiti álits togaraeigenda um þessi mál. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. Vestm. sagði um þetta mál - en hann var nú fremur stuttorður -, þá man ég ekki betur en þessi hv.þm. sjálfur hafi farið fram á að fá 3 ferðir fyrir eitt skip, sem ekki fékkst; ég veit ekki, hvort það er það, sem hann álítur, að hafi vantað upp á réttlætið.

*Jóhann Jósefsson: Ég minnist þess ekki að hafa átt skipti um ferðir til Þýzkalands fyrir togara. Ég hefi ekki sótt um leyfi fyrir nokkurt skip, eins og ekki er von, þar sem ég er ekki útgerðarstjóri fyrir nokkurt skip. En ég held, að hv. 2. þm. Reykv. geti tæplega varið það, að það er sannarlega misrétti í þessari n.; þar með er ég ekki að segja, að það sé hægt að gefa fiskimálanefnd þær reglur, að hún gæti ómögulega misnotað þær. Það verður að taka tillit til svo margs í þessum efnum; hv. 2. þm. Reykv. las hér upp eina 9–10 punkta, sem hann sagði, að væri allt reglur n., og væri vissulega erfitt að setja það allt í l. Þá sagði hv.þm., að fiskimálanefnd bæri ábyrgð á þessum málum. Hvaða ábyrgð ber hún? Ég veit ekki til, að fiskimálanefnd verði krafin til neinnar ábyrgðar; það eru hvergi í l. um þessa n. nein fyrirmæli um það, að hún beri ábyrgð. Hv. þm. var að lesa hér upp úr bréfi, sem ég hafði skrifað n., um að það væri nauðsynlegt að skipta kvótanum niður og fara ekki með of stóra farma. En það kemur ekki í veg fyrir, að n. geti skipt kvótanum réttilega milli skipa. Frv. er um úthlutun kvótans og sektir við því að brjóta fyrirskipanir n., en ég hefi sýnt fram á það, að menn muni yfirleitt hafa yfir framkvæmdum þessarar n. að kvarta. Ég skal ekki að öllu leyti fara inn á deilur þeirra hv.þm. G.-K. og hv. 2. þm. Reykv. um einstök framkvæmdaratriði, sem þeir voru að lýsa; en eins og ég hefi tekið fram, þá hefi ég nú skjallega sönnun fyrir því, að framkvæmd n. á úthlutuninni hafi ekki verið réttlát, sízt af öllu miðað við skipafjölda og stærð skipa. Ég skal viðurkenna, að það sé erfitt fyrir n. að fara eftir einni reglu um þetta. Hv. 2. þm. Reykv. þarf ekki að gera ráð fyrir, að þetta ástfóstur hans, fiskimálanefnd, sé svo fullkomið í sínum störfum, að enginn megi eða geti bent á neitt, sem betur mætti fara en það gerir nú. Um leið og frv. er afgr., sem veitir aðgang til að láta menn sæta stórsektum fyrir að brjóta á móti reglugerð frá þessari stofnun, án þess að á nokkurn hátt sé hægt að gera stofnunina ábyrga fyrir sínum störfum eða framkvæmdum, þá er ekki mikið ofmælt, þó farið sé fram á, að leyfunum sé úthlutað réttlátlega. Ef hv. 2. þm. Reykv. finnst svo sanngjörn till. of mikið, þá mun hann eflaust stökkva upp á nef sér yfir hverju atriði, sem menn vilja ekki selja honum sjálfdæmi í.

*Héðinn Valdimarsson: Ég sagði aðeins, að erfitt mundi verða að greiða atkv. móti þessari till. Ætli hv.þm. Vestm. þætti nokkuð einkennilegt, ef hann væri að starfa fyrir ríkið, að honum væri falið að starfa réttlátlega, en menn skyldu ætla, að það þyrfti ekki að taka það fram sérstaklega? Annars er það tiltölulega fátt, sem ég þarf að taka fram. Þm. heldur því fram, að ekki hafi fulls réttlætis verið gætt í leyfisveitingum í hlutfalli við skipafjöldann og að ekki hafi verið jafnt skipt ferðum milli skipa. Mun hann þar eiga við þessa einu ferð til Þýzkalands. Hvað snertir fjölda skipa, þá hefir hvergi heyrzt nein óánægja nema frá hv.þm., og ekki heldur viðvíkjandi skipastærðinni. Annars miðar fiskimálanefnd starf sitt við það, að skapa sem mesta atvinnu í landinu, og það verður bezt gert með fjölgun skipa.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Það er út af starfrækslu þess fyrirtækis, sem þetta frv. hljóðar um - hvalveiðastöðvarinnar á Tálknafirði - að ég vildi beina fyrirspurn til hæstv.atvmrh. Og vildi sem sé fá upplýsingar um það, hvernig leyfishafa hefir tekizt að uppfylla þau skilyrði, er honum voru sett með leyfi því, er Alþ. veitti honum til hvalveiða. - Það hafa gengið mjög fáránlegar sögur um það, að ekki sé fylgt fyrirmælum l. um meðferð þess, sem ekki er hagnýtt af hvalnum. Menn þarna vestra álíta, að þeir bíði tjón af vanrækslu í þessum sökum, sérstaklega hvað snertir þær hvalleifar, sem ætlazt er til, að fluttar séu á haf út og sökkt þar niður, til þess að þær geti ekki orðið skepnum að grandi. Hefi ég orðið var við miklar kvartanir yfir því, að ekki sé fylgt þeim ákvæðum, sem felast í l., er sett voru þegar þessu fyrirtæki var veitt leyfi til hvalveiða, og vildi ég því gjarnan fá upplýsingar um þetta áður en málið fer í nefnd.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af fyrirspurn hv. 4. þm. Reykv. skal ég geta þess, að ég hefi nú fyrir skömmu heyrt sögusagnir - að vísu ekki frá mönnum búsettum þar vestra - um, að ekki væri fylgt fyrirmælum l. um eyðileggingu hvalleifa, svo að þær kæmu ekki að grandi. Ég hefi látið oddvita eða hreppstjóra í hlutaðeigandi hrepp vita um þetta, og vænti því að fá fljótlega upplýsingar um, hvernig þessu er varið. Ef þessi l. verða framlengd, er sjálfsagt, að ekki verði einungis sett ströng skilyrði um meðferð hvalleifanna, heldur verði einnig maður á staðnum látinn líta eftir þessu.

*Jón Baldvinsson: Fyrst farið er að hrófla við 1. um skemmtanaskatt og undanþiggja frekar en gert er í l. frá 1918 og 1922, þá finnst mér, að fleira geti komið til greina en þessi eina undanþága með héraðsmót ungmennasambandanna. Mér finnst þau ekki eiga að vera neitt rétthærri en ýms annar félagsskapur, sem líkt stendur á fyrir, og hefir mér dottið í hug að bera fram brtt. við þetta frv. og gera samkomur verkalýðsfélaganna jafnréttháar. Það er kunnugt, að þau halda einstöku sinnum skemmtanir fyrir meðlimi sína, og þær verða vitanlega að vera ódýrar, því menn hafa ekki ráð á að borga háan inngangseyri. Mér finnst, að ef á að fara að ívilna sumum félögum frekar en gert er í l. frá 1922 þá eigi verkalýðsfélögin einnig að koma þar til greina. Ég vil því leyfa mér að leggja fram skrifl. brtt. í þessa átt, þannig, að aftan við 1. gr. bætist: „eða samkomur verklýðsfélaga“. Ég vil svo leyfa mér að leggja þessa brtt. fyrir hæstv. forseta, en hún er svo einföld, að ekki þarf um hana langa umr.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt skrifl. brtt. við frv., sem er flutt af hv. 4. landsk., að aftan við gr. bætist: „eða samkomur verklýðsfélaga“. Til þess, að þessi brtt. geti komið til umræðu og úrslita, þarf tvennskonar afbrigði, bæði af því, að brtt. er skrifleg og borin fram á þessum fundi.

*Jón Baldvinsson: Tók ég rétt eftir því hjá hv. 5. landsk., að þm. væri ekki kunnugt um, að verkalýðsfélögin hefðu haft neina menningarstarfsemi með höndum? Ég er hræddur um, að þm. hafi sagt þetta af misgáningi.

Ég veit ekki til þess

. Það kann að vera, að ókunnugleiki geti afsakað slík ummæli. Ég hygg, að verkalýðsfél. hafi lagt ríflegan skerf til menningarstarfseminnar. Ég skal aðeins benda hv.þm. á eitt mál, sem ég veit, að hann skilur. Eftir að verkalýðsfélög voru stofnuð hér, var miklu minna um drykkjuskap meðal verkamanna en áður, vegna þess að félögin höfðu og hafa það markmið að láta menn líta stærra á sig og gera þá sjálfstæðari í hugsun. Og einnig í þessum efnum hafa þau þroskað menn, og það segja allir, sem til þekkja, að eftir að þau fóru að starfa, hafi miklu meiri bindindisstarfsemi verið innan stéttarinnar en áður. M. a. hafa verkalýðsfélögin átt sinn þátt í því, að koma í veg fyrir, að verkamenn „héngju við diskinn“, eins og það var kallað og algengt var hér áður fyrr. Þau hafa alið menn upp til þroska og sjálfstæðis og líka til þess að standast þá freistingu að drekka áfengi. Ég hygg, að með allri virðingu fyrir bindindisfélögunum, þá hafi þau tæplega gert meira en verkalýðsfélögin í þessum efnum, þó að þau hafi ekki beinlínis haft þetta mál á stefnuskrá sinni. Þetta hefir alltaf verið þeirra mál og hlýtur alltaf að vera það. - Ég get ekki afsakað það með öðru en ókunnugleika hv.þm., að hann skyldi láta sér þau orð um munn fara, að sér væri ekki kunnugt um, að verkalýðsfélögin hefðu unnið neitt menningarstarf. Þá er mikill munur á því, hvað verkamennirnir eru nú miklu sjálfstæðari gagnvart atvinnurekendunum en áður. Þeir þurfa nú ekki að skríða flatir fyrir hverjum dólgnum, sem hefir vinnu upp á að bjóða. Og þeir hafa verið losaðir úr þeirri klípu, að þurfa að koma fram fyrir atvinnurekandann hver og einn. Þetta er mikill munur út af fyrir sig. Og ég veit, að ef hv.þm. kynnir sér starfsemi verkalýðsfélaganna, ekki einungis hér á landi, heldur líka annarsstaðar, þá mun hann komast að raun um, að þau eiga ekki hvað minnstan þátt í menningarstarfseminni. Hvað snertir þessa brtt., þá get ég vel tekið hana aftur til 3. umr., eða þá að málið verði tekið út af dagskrá, ef hæstv. forseti vill það.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Út af þeim umr., sem hér hafa fallið, vildi ég segja örfá orð. Það var hv. 5. landsk. sem - sennilega af ókunnugleika - taldi, að verklýðsfélögin hefðu ekki neina sérstaka menningarstarfsemi með höndum. En ég vil benda þessum hv.þm. á þann þáttinn í menningarstarfsemi verklýðsfélaganna, sem ég veit, að hann kann vel að meta, og það er barátta þeirra gegn vínnautn í landinu. Innan verklýðsfélaganna hafa verið sterkar hreyfingar í þá átt að draga verkalýðinn frá nautn áfengra drykkja. Ég skal játa, að þetta hefir ekki borið þann árangur, sem æskilegt hefði verið, en þetta er þó einn þáttur í menningarstarfsemi. Þá vildi ég einnig drepa á það, að eitt af fyrstu verkum verklýðsfélaganna var að stofna allskonar sjóði, styrktarsjóði og sjúkrasjóði, og almennasta tekjuöflun þeirra var það, að halda skemmtanir. Mér er vel kunnugt um það, að bæði hér í Reykjavík og annarsstaðar úti um land hefir sá litli styrkur, sem þessir veikbyggðu sjóðir hafa getað látið af hendi, komið í góðar þarfir, og ég hygg, að hv.þm. neiti því ekki, að þetta er einn þáttur í menningarstarfseminni. Þá vildi ég benda á eitt, sem er það, að mörg verklýðsfélög, sérstaklega úti um land, hafa komið upp hjá sér vísi til bókasafna, til þess að auka lestrarfýsn meðlima sinna, og hefir vitanlega orðið að afla fjármagnsins í því skyni með skemmtunum. Ég veit, að hv. 5. landsk. telur þetta líka menningarstarfsemi. Enn er það eitt, sem verklýðsfélögin hafa mjög beitt sér fyrir, sérstaklega úti um landið, sem sé að koma upp góðum samkomuhúsum. Jafnvel í stærri kaupstöðum hér á landi hefir það verið húsnæðisleysið, sem háð hefir fjörugu og góðu félagslífi. Góðtemplarar ruddu að vísu brautina hér áður fyrr, en það er nú orðið svo langt síðan, að þau hús eru ekki lengur nothæf. Og nú reyna verklýðsfélögin að koma upp nýtízku samkomuhúsum, sem hægt er að notast við undir ýmsum kringumstæðum. Þetta tel ég líka vera einn þátt í menningarstarfsemi. Ég vildi láta þetta koma fram, þegar þeim orðum er kastað, að verklýðsfélögin hafi ekki með höndum neina menningarstarfsemi í landinu. Gæti ég að vísu talið upp margt fleira, sem ég ekki vil fara að leiða umr. út í. Það er því ekki að ófyrirsynju, að fram er komin sú brtt. - úr því farið er að hrófla við skemmtanaskattinum á annað borð -, að verklýðshreyfingin geti verið undanþegin skemmtanaskattinum. Ég skal taka það fram, að ég ber hlýjan og góðan hug til ungmennafélaganna, en ég get ekki séð, að þau eigi að njóta neinna forréttinda fram yfir aðrir menningarhreyfingar hér á landi.

*Magnús Jónsson: Þessar umr. hafa enn betur sannfært mig um þá skoðun, sem ég hafði á þessu frv., að hér sé verið að fara inn á braut, sem í raun og veru sé alveg ófær. - Í l. um skemmtanaskatt eru veittar undanþágur frá slíkum skatti, en þær eru allar bundnar við skemmtanir í ákveðnu skyni, en ekki við skemmtanir ákveðinna aðilja. Undanþágurnar eru sem sé allar bundnar við skemmtanir, sem haldnar eru í góðgerðaskyni eða til ágóða fyrir fræðslu og listir. Og svo er síðan með l., sem hér er farið fram á að bæta við, veittar undanþágur fyrir kappleiki og íþróttasýningar, sem áhugamenn einir taka þátt í, en þær eru ekki bundnar við nein sérstök félög. Hér er því farið inn á alveg nýja braut, þar sem undanþágan er ekki miðuð við eðli skemmtananna eða gagn, heldur við það, hvað félagið er gott, sem skemmtanirnar heldur. Þessar umr. hafa því leitt í ljós, að ef á að fara inn á þessa braut, þá mun hver einasti þm. geta komið með eitthvert félag, sem hann ber fyrir brjósti, og sýnt fram á, að það vinni að menningarstarfsemi. Það er ákaflega broslegt, þegar verið er að karpa um það, hvort svo geysilega viðtæk hreyfing sem verkalýðshreyfingin starfi að menningu eða ekki. Það væru skárri ósköpin, ef hægt væri að halda slíkum félagsskap fyrir utan öll menningaráhrif. Þarf ekki um það að deila, að verklýðshreyfingin starfar að margvíslegum menningarmálum, enda þótt það sé ekki hennar aðaltilgangur. Það eru svo mörg félög, sem starfa að þörfum hlutum, að halda verður sér við það að miða við eðli skemmtananna, en ekki gagnsemi félaganna, sem þær halda. Ég mun því ekki geta fylgt frv., eins og ég hugsaði mér frá upphafi, og því síður mun ég geta það, eftir þær umr., sem nú hafa farið fram.

Forseti (EÁrna): Hv. flm. þessarar brtt. hefir lýst því yfir, að hann muni geta fallizt á, að hún bíði til 3. umr., og gæti þá n. fengið tæki færi til þess að athuga hana nánar á þeim tíma, sem milli umr. er.

*Frsm. (Emil Jónsson): Það hafa komið fram hér á Alþingi ýmsar till. um það, hvernig leysa beri þetta aðkallandi vandamál, endurbyggingu í sveitum landsins. Eins og kunnugt er, þá hafa lögin um byggingar- og landnámssjóð átt mikinn þátt í að bæta úr þessu mikla vandamáli, og verður ekki annað sagt en að þau hafi að verulegu leyti náð tilgangi sínum, en nú sýnist sitt hverjum, hvernig máli þessu skuli skipað. Í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir og flutt er af meiri hl. landbn., er farið fram á, að byggingar- og landnámssjóður verði látinn nota heimild þá til lántöku, sem felst í 16 gr.l. nr. 35 7. maí 1928, til frekari lántöku en þegar hefir verið gert, til þess að framkvæmdir í byggingarmálum sveitanna geti orðið í stærri stíl en þær hafa verið til þessa. Lánsheimild sú, sem felst í 16. gr. nefndra l., er allt að 5 millj., en hefir ekki verið notuð nema að litlu leyti, því að skuld sjóðsins við Búnaðarbankann og ríkissjóð nemur ekki nema 1 millj. króna, eða minna en hreinar eignir hans eru taldar. Þar sem stjórn byggingar- og landnámssjóðs hefir ekki farið lengra inn á lánabrautina en þetta, hafa hreinar eignir sjóðsins aukizt, og voru við síðustu áramót um 1,2 millj. Það verður því ekki annað sagt en sjóðurinn standi sig vel, og ætti því að vera óhætt fyrir hann að leggja út í víðtækari útlánastarfsemi, en til þess þarf hann að taka lán. Um þörfina fyrir aukinni útlánastarfsemi sjóðsins efast enginn, og má því til sönnunar geta þess, að ennþá eru eftir 3500 torfbæir í landinu, sem þarf að endurbyggja, því að takmarkið hlýtur að vera það, að útrýma þeim öllum. Árið 1920 er talið, að alls hafi verið 4700 torfbæir á landinu, en 1930 er tala þeirra komin ofan í 3400. Hafði þeim því fækkað um 130 á ári þann áratuginn. En nú þarf þessi þróun í byggingunum ekki aðeins að haldast áfram, heldur að aukast, en til þess að svo megi verða þarf að auka útlánastarfsemi byggingar- og landnámssjóðs, en til þess þarf hann aukið starfsfé. Til þess að auka starfsfé sjóðsins þarf engar lagabreytingar; það eitt dugir, að stjórnin noti heimild í lögum og taki nýtt lán til útlána. Menn kunna nú að segja, að það þýði ekki neitt, þó skorað sé á stjórn sjóðsins að taka nýtt lán í þessu skyni, - það fáist hvergi. En þetta er alveg sama og sagt var, þegar rætt var um byggingu verkamannabústaðanna, en eins og kunnugt er, greiddist úr því máli, og eins vænti ég, að geti orðið í þessu tilfelli. Við flm. þessarar þáltill. þykjumst ekki hafa fundið neitt nýtt ráð til þess að bæta úr lánsfjárþörfinni og uppfylla þær kröfur, sem gerðar eru til sjóðsins, en við teljum, að sé horfið inn á þessa braut og fengið lán eins og til byggingar verkamannabústaðanna, þá megi ná töluverðum árangri í uppbyggingu sveitabýlanna. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara nú að ræða till. þær, sem komið hafa fram og snerta byggingarmál sveitanna, en ég vil eindregið óska þess, að till. okkar verði samþ., því að hún getur aldrei orðið til skaða fyrir þetta nauðsynjamál, en heldur til ávinnings. *) stjarna (*) framan við nafn ræðumanns táknar, að ræðan sé prentuð eftir handriti innan þingsskrifara, óyfirlesin af ræðumanni.

*Jón Pálmason: Ég vil aðeins vekja athygli á því, hvaða ástæður liggja til grundvallar fyrir því, að þáltill. þessi er flutt af meiri hl. landbn., en ekki af n. allri í heild. Við, sem erum í minni hl., viljum leysa þetta mál með því að stofna sérstakan byggingarsjóð fyrir sveitirnar, en frv. um það efni mun sennilega ekki ná fram að ganga að þessu sinni. Ennfremur greinir okkur á við hv. meiri hl. um það, að við teljum ekki heppilegt að fara þá leið í þessu byggingarmáli, að efla starfsemi byggingar- og landnámssjóðs með nýjum dýrum lántökum, því að þá myndi fara svo mikið í vexti, að það yrði erfitt fyrir sjóðinn að standa undir þeim. Um þörfina á meira fé til byggingar í sveitum en nú er ráð á verður ekki deilt; hún er svo brýn og aðkallandi. Verði það því úr, að á þessu þingi fáist engin frekari afgreiðsla þessa aðkallandi nauðsynjamáls en sú, sem hér liggur fyrir, væntum við þess, að ekki verði gengið langt út á þá braut, sem lagt er til að fara í þáltill. þessari, en að mál þetta verði endanlega afgr. á næsta þingi, og þá á grundvelli frv. um sérstakan sjóð til endurbyggingar í sveitum landsins. Mál þetta verður að leysa á þessu ári, því að jafnan liggja fyrir fjölmargar umsóknir um lán úr byggingar- og landnámssjóði, sem ekki er hægt að sinna.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég hefi áður minnzt á till. þá, sem hér liggur fyrir, og legg áherzlu á, að hún verði samþ. Hv. þm. A.- Húnv. lagði áherzlu á, að önnur leið yrði farin til þess að byggja upp í sveitunum en hér er stungið upp á, því að lánsféð myndi verða svo dýrt. Ég geri ekki ráð fyrir, að það yrði ódýrara að fara aðrar leiðir, eins og t. d. það, að gefa út bréf, því að peningamarkaðurinn myndi setja svipað verð á þau og önnur hliðstæð verðbréf, nema þá því aðeins, að þau væru undanþegin tekju- og eignarskatti. Að fara þá leið myndi líka verða ótækt eins og nú standa sakir, því að um slíkt mundi verða svo mikill ágreiningur, að engin von yrði til, að það gæti náð fram að ganga að þessu sinni. Þeir, sem því vilja styðja þetta nauðsynjamál, geta ekki gert annað skynsamlegra en fylkja sér um till. okkar, því að allt annað er þýðingarlaust, eins og nú er komið tíma þingsins. Út af ummælum þeim, sem fallið hafa um skuldir byggingar- og landnámssjóðs, vil ég taka það fram, að auk þeirra 600 þús., sem hann fékk af enska láninu, skuldar hann Búnaðarbankanum 400 þús. króna. Nú standa sakir þannig á milli Búnaðarbankans og kreppulánasjóðs, að kreppulánasjóður skuldar bankanum 1 millj. væri nú hægt að búa svo um, að bankinn fengi þetta fé, sem hann á hjá kreppulánasjóði, mundi hann geta lánað þá upphæð til bygginga í sveitum, bæði til lána úr ræktunarsjóði og byggingar- og landnámssjóði. Að sjálfsögðu yrði hér aðeins um bráðabirgðaráðstofnun að ræða, því að ég geri ráð fyrir, að ekki verði hjá því komizt að útvega lán, utanlands eða innan, til þess að byggja upp sveitir landsins frekar en gert hefir verið.

*Sigurður Einarsson: Ég vil gera það að till. minni, að máli þessu sé vísað til stj., og ég geri ekki ráð fyrir, að hv. 2. þm.N.-M geti verið á móti því, þar sem honum fannst slíkt ráð aðeins fyrir hendi um mál það, er hér var til umræðu síðast (þáltill. um hýsing þjóðjarða). Enda er það svo, að ég sé ekki, að till. þessarar sé nein þörf, því að ég geri ekki ráð fyrir, að það þurfi sérstaklega að brýna landbrh. til þess að láta nota lánsheimild þá, sem felst í lögum byggingar- og landnámssjóðs

*Pétur Ottesen: Ég vil leyfa mér að spyrja hv. meiri hl. landbn., og þá sérstaklega hv.þm. Mýr., sem jafnframt er bankastjóri Búnaðarbankans, hvort ríkisstj. hafi neitað um nauðsynlegar lnntökur til handa byggingar- og landnámssjóði, svo þeirra hluta vegna hafi ekki verið hægt að fullnægja nauðsynlegum lánbeiðnum. Sé því svo, að stjórn Búnaðarbankans hafi talið nauðsynlegt að fá meira lánsfé til þess að lána út til bygginga en hún hefir haft yfir að ráða, en ekki fengið það fyrir mótspyrnu ríkisstj., þá er ekki nema eðlilegt, að bankastjórinn neyti aðstöðu sinnar hér á Alþingi til þess að knýja stj. með valdi meiri hluta Alþingis til þess að auka lántökurnar fyrir sjóðinn. Ég spyr þessa af því, að ég fæ ekki skilið afstöðu hv.þm. Mýr., nema eitthvað slíki hafi legið fyrir. Þess vegna er þessi till. frá hv.þm. Mýr., forstjóra byggingar- og landnámssjóðs, í raun og veru ekki annað en yfirlýsing um það, að sjóðurinn fái ekki það starfsfé hjá ríkisstj., sem hann þarfnast, og þess vegna er forstjórinn nú að leita á náðir meiri hl. alþingis um fylgi gagnvart ríkisstj. Frá þessu sjónarmiði er því hér um hreina og beina vantraustsyfirlýsingu til stj. að ræða frá hv.þm. Mýr. Það er yfirlýsing um það, að ríkisstj. fáist ekki til að láta byggingar- og landnámssjóð fá það fé, sem sjóðnum ber, öðruvísi en að hún sé knúin til þess af Alþingi. Hitt gæti verið, að einhverjum af forstjórum byggingar- og landnámssjóðs, öðrum en hv.þm. Mýr., virtist ef til vill ekki hægt að samrýma starfsemi byggingar- og landnámssjóðs við afkomu sveitabænda með lánveitingunum einum saman, þ. e. a. s. með svo háum vöxtum, en í þáltill. er ekki bent á neina leið til að veita bændum ódýrara lánsfé en nú er í sjóðnum. Nú höfum við hv. 7. landsk. og hv.þm. A.-Húnv. bent á aðra leið í þessu máli. Það orkar kannske tvímælis um vissa hlið á okkar till., en það orkar ekki tvímælis, að eftir okkar till. fengju bændur ódýara lánsfé. Þess vegna leggjum við til, að sú leið verði reynd, og ef ekki reynast bægðir á því, þá er það virst, að bændum verður léttbærara en nú er að ráða bót á sínum húsbyggingavandræðum. Eins og þessi þáltill.hv.þm. Mýr. og meðflm. hans liggur fyrir, er ekki hægt að lesa annað út úr henni en það, að ríkisstj. hafi sýnt mótþróa í málinu. Þess vegna er hv.þm. Mýr. og meiri hl. landbn. með þessari till. að reyna að treysta aðstöðu sína í baráttunni gagnvart ríkisstj.

*Bjarni Ásgeirsson: Það er dálítið nýstárlegur og frumlegur skilningur, sem kemur hér fram hjá hv.þm. Borgf., eins og oft kemur fyrir hjá honum í ýmsum málum. Ég sé ekki betur en hann hljóti að álíta, að allar þáltill. um að láta framkvæma eitthvað, sem stj. hefir að vísu heimild til að gera, en vill þó fá yfirlýstan þingvilja fyrir, séu vantraust á stj., ef þessi till. er það. En ég held þá, að nokkuð mörg vantraustin hafi verið samþ. á þann hátt og stjórnirnar staðið þau af sér, ef þessi till. er vantraust. Annars er þessi þáltill. ekki flutt af hálfu Búnaðarbankans. Hún er ekki flutt í þágu bankans, heldur bænda. Það er ekki hægt að heimta af stjórn Búnaðarbankans, að hún veiti lán öllum þeim, sem um þau biðja, heldur að hún ráðstafi því fé, sem hún hefir yfir að ráða. Og enda þótt stjórn Búnaðarbankans hafi bent ríkisstj. á, að sjóðurinn hafi of lítið fé til umráða, þá er það ekki nema eðlilegt, að ríkisstj. vilji sannprófa það, áður en hún tekur lán handa sjóðnum, erlent eða innlent, að þingvilji sé fyrir þeirri lántöku. Það er það álit nú á lántökum ríkissjóðs, að ekki er eðlilegt, að ríkisstj. leggi í stórar lántökur án þess að hafa hugmynd um vilja þingsins í því efni. Einnig fyrir þá, sem vilja láta taka slíkt lán, er það ekki lítill stuðningur að hafa þingviljann á sínu bandi. Og það er engin önnur ástæða fyrir framkomu þessarar þáltill. en sú, að sannprófa það, hvort þingvilji er til fyrir lántökunni. Þetta ætti jafnþingvanur maður og hv.þm. Borgf. að vita og ekki að vera að bollaleggja um það, hvort till. sé vantraust eða ekki vantraust. Þá var hv.þm. að tala um, að þetta lán yrði of dýrt fyrir bændur. Þetta er nú engin ný speki frá honum. Það vita allir, að einmitt fyrir það var byggingar- og landnámssjóður stofnaður, og að gegnum starfsemi sjóðsins hefir verið veitt fé frá ríkinu til þess að lækka þessa vexti. Það eru ákveðnir vextir, sem bændur eru látnir greiða, og lægri en þeir, sem byggingar- og landnámssjóður greiðir af því fé, sem hann hefir að láni, og það er gert ráð fyrir, að svo verði það eftirleiðis, þó sjóðurinn fái nýtt veltufé. Ég tel, eins og hag sjóðsins er nú háttað, að hann geti staðið við að veita lán með sömu vöxtum, þó lánunum fjölgi. Sjóðurinn á nú 1 millj. og 300 þús. kr. hreina eign, og sú eign fer vaxandi með hverju ári, enda var tilgangurinn upphaflega sá, að verja tillagi ríkissjóðs til þess að greiða vaxtamismun á starfsfé sjóðsins og lánum, er hann veitir. Ég held, að hv.þm. skjóti yfir markið, er hann heldur því fram, að þessi till. sé vantraust á ríkisstj. frá Búnaðarbankanum. Till. kemur Búnaðarbankanum ekkert við; hún er flutt af þingmönnum sem slíkum, en er ekki frá Búnaðarbankanum.

*Pétur Ottesen: Hv. þm. Mýr. ætti að vera svo þingvanur, að hann sjái það, að honum gengur illa að komast frá þeirri skýringu, sem hann gaf á þáltill. Það horfir mismunandi við með þingsályktunartillögur. Hér er málið þannig vaxið, að ríkisstj. hefir heimild til að taki lán handa byggingar- og landnámssjóði að vissri upphæð. Þessi upphæð er ekki nærri fullnotuð. Í þessu máli eru tveir aðiljar, ríkisstj. og stjórn Búnaðarbankans, og það verður að gera ráð fyrir fullkomnu samstarfi milli þeirra. Stjórn Búnaðarbankans segir til um fjárþörf sjóðsins, en ríkisstj. leggi til féð, eftir því sem hún hefir heimild til. Þetta á að geta gengið hægt og hljóðalaust, en nú er ekki annað hægt að sjá en að árekstur hafi orðið milli þessara aðilja, að ríkisstj. sé búin að loka fyrir fjárframlög til sjóðsins, þó heimildin sé ekki tæmd. Hv. þm. Mýr. álítur, að sjóðurinn þurfi meira fé, og þess vegna ætlar þessi hv.þm. og aðrir að ýta þessari tregðu ríkisstj. til hliðar, með því að fá samþ. þessa þáltill. Það er þess vegna alveg rétt, sem ég sagði, að með þessari þáltill. ætla flm. að knýja ríkisstj. til að gera það, sem stjórn Búnaðarbankans hefir ekki getað fengið hana til að gera. Þáltill. er þess vegna brynja, sem hv. þm Mýr. o. fl. ætla að nota í baráttunni við ríkisstj

*Frsm. (Emil Jónsson): Það er sjálfsagt ekki ástæða fyrir mig að blanda mér í deilu þeirra hv.þm. Borgf. og hv.þm. Mýr. um það, hvor þeirra sé þingvanari eða viti betur, hvað felst í ályktunum Alþingis. En ég get sagt, hvað fyrir mér vakir sem einum flm. þessarar þáltill., og ég ætla þá að skýra hv.þm. Borgf. frá því, að þessi till. er í beinu sambandi og í framhaldi við till. skipulagsnefndar í þessu efni. Þær till. voru hvorki komnar fram sem traust eða vantraust. hvorki á núv. eða fyrrv. stjórnir, heldur beinlínis vegna þess, að 16. gr.l. um byggingar- og landnámssjóð hafði ekki verið framkvæmd, en skipulagsnefnd taldi nauðsynlegt, að yrði gert. Ég get vel hugsað mér, að ákvæði þessarar gr. hafi ekki verið framkvæmd af þeirri ástæðu, að lán byggingar- og landnámssjóðs hafi verið álitin of dýr fyrir bændur, eins og hv.þm. Borgf. og meðflm. hans halda fram. Það eru uppi tvær stefnur í þessu máli. Önnur er sá, að fara hægt í lánveitingar og nota til þeirra aðeins hið árlega framlag ríkissjóðs. Hin sú, að taka lán handa sjóðnum til aukinnar starfsemi og nota framlag ríkissjóð til þess að greiða árlegan vaxtahalla sjóðsins. Með till. er lagt til, að tekin sé sú stefna, að auka lánveitingar til bænda. Hún tekur enga afstöðu til þess, hvort þær lánveitingar verði ódýrari en áður fyrir bændur eða ekki. það er náttúrlega alveg rétt hjá hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Borgf., að ef sjóðurinn fær aukið fé til útlána, þá verður sú starfsemi dýrari fyrir sjóðinn, en lánin verða fyrir það ekki dýrari fyrir bændur en þau hafa verið. Hitt er annað mái, hvort framlög ríkissjóðs hrökkva til þess að greiða vaxtamismuninn í sjóðnum, en hvað það snertir er ekkert til fyrirstöðu, því 250000 kr. á ári geta aldrei annað en hrokkið til þess að greiða þann mun. Það mun vera rétt, að kjör bænda, sem lán fá, séu að vísu erfiðari en kjör sjóðsins, en þrátt fyrir það álít ég, að sú leið, sem till. okkar felur í sér, sé vel fær. Hvað því viðvíkur, að hv.þm. Borgf. og hv.þm. A.-Húnv. bendi á nýja leið til þess að leysa byggingarmál sveitanna með sínum till., þá er það út af fyrir sig rétt, en sú leið er aðeins dulbúin aðferð til þess að fá meira tillag úr ríkissjóði til byggingar- og landnámssjóðs, því það er ekkert annað en framlag úr ríkissjóði að íþyngja byggingar- og landnámssjóði. Ef á að auka framlagið úr ríkissjóði til bygginga í sveitum, þá hallast ég fremur að því, að það framlag yrði beint, en ekki dulbúið, eins og lagt er til í frv. þessara hv.þm. Nú er um það að ræða, hvort auka eigi lánsfé til bænda, eða hvort veita eigi styrk þeim, er lán fá, eins og þessir hv.þm. vilja vera láta, því til þess að standa straum af núv. vaxtahalla er byggingar- og landnámssjóður fullfær.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég skal aðeins gera stutta aths. Það ætti ekki að vera þörf á því að skýra fyrir hv.þm. Borgf. það, sem hvert mannsbarn skilur. Hér er um það að ræða, að Alþingi á að gera upp á milli tveggja stefna. Önnur er sú, að láta byggingar- og landnámssjóði nægja það fé til lánveitinga, sem hann árlega fær úr ríkissjóði, hin stefnan er sú, að láta sjóðinn fa nýtt fé til útlána og nota ríkissjóðsstyrkinn til að greiða vaxtahalla af því. Um þessar tvær stefnur er að ræða, og með þáltill. viljum við fá skýran þingvilja fyrir því, hvora leiðina eigi að velja. Þetta eitt, og ekkert annað, er meining þáltill. Annars eru útúrsnúningar hv.þm. Borgf. og öll hans þvæla um vantraust í sambandi við till. svo barnaleg, að ekki er svaraverð.

*Pétur Ottesen: Hv. þm. Mýr. var að tala um barnaskap. Það er rétt fyrir hann að leita á náðir sakleysisins, þegar honum er sýnt fram á það, að hann sé að brjóta í bág við hollustu sína við ríkisstj. Ég skal ekki raska ró hans. Ég veit, að skilningur hv.þdm. er svo góður, að þeir þurfa engan skilningsauka frá mér til viðbótar því, sem komið er fram. Hv. þm. Hafnf. vildi ekki sverja fyrir það, að þáltill. væri vantraust á stj., en ef það væri, þá væri till. einnig vantraust á fyrrverandi ríkisstjórnir. Af því ég sé hér sitja andspænis mér einn hv.þm., sem áður átti sæti í ríkisstj., þá vil ég taka ráð fram, að gegn honum eða fyrri stjórnum getur þessi till. ekki skoðazt sem vantraust, því það hefir aldrei fyrr komið kvörtun frá Búnaðarbankanum út af því, að ríkisstj. geri ekki skyldu sína í þessu efni; þess vegna er þetta ekki vantraust á aðrar ríkisstj. en þá, sem nú situr.

Hefir komið nokkur kvörtun frá Búnaðarbankanum?

. Hvernig lítur hv.þm. á hv.þm. Mýr.? Er hann ekki einn af bankastjórum Búnaðarbankans? - eða er hann kannske einhver utanveltu -? - ég ætla ekki að segja of mikið.

Páll Zóphóníasson Ég veit ekki til, að nein kvörtun frá Búnaðarbankanum hafi komið til þingsins eða forseta þess eða nefnda um það, að ríkisstj. svikist um að leggja byggingar- og landnámssjóði til fé. Slíkt erindi hefir hvorki komið á lestrarsalinn eða verið tilkynnt, og ég er viss um, að ef Hilmar bankastjóri væri spurður um það, hvort hann hefði klagað ríkisstj. fyrir Alþingi, þá segði hann svo ekki vera. - Hitt er annað mál, að meiri hl. landbn. er sammála um að leggja til, að breytt sé um stefnu um lánveitingarnar, og því er þessi þáltill. fram komin.

*Pétur Ottesen: Ég vil benda hv. 2. þm.N.-M. á það, að hann þarf ekki að ómaka sig fram í lestrarsal til þess að sjá þessa klögun frá Búnaðarbankanum; hann hefir hana hér í d., þar sem hv.þm. Mýr. er. Ég veit ekki, hvernig hann fer að halda það, að þingsætið byggi mönnum út úr lífsstöðum. A. m. k. hefi ég aldrei vitað hann sjálfan færast eins mikið í fang um lífsstöður eins og einmitt eftir að hann varð þm.

1) HV: Ég álít, að þetta mál eigi að sæta sömu meðferð og síðasta mál (till. um hýsing þjóðgarða), og segi því já.

*Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég þarf ekki að láta þessari till. fylgja langt máI. Í grg.till. er það rökstutt, að það er næsta nauðsynlegt að undirbúa nýja löggjöf um þetta efni. Okkar löggjöf um hlutafélög er 16 ára gömul og þegar orðin aftur úr tímanum, og framkvæmd hennar víða um land hefir ekki verið jafnæskileg eins og ætti að vera, og stafar það af því, hvernig löggjöfin er úr garði gerð. Eins og sest í grg. fyrir till., þá er svo högum háttað hér á landi, eins og víðast annarsstaðar, að í hlutafélagaformi er aðallega rekin stórrekstur, bæði í iðnaði, verzlun og útgerð. Það er því mikils virði fyrir ríkið, að allar reglur þar að lútandi séu sem fyllstar og nákvæmastar og hnigi í þá átt að gera starfsemi hlutafélaganna sem tryggasta og öruggasta. Þess eru mörg dæmi, að hlutafélög, sem jafnvel hafa velt millj. króna, hafa ekki haldið aðalfund svo hrum skipti, og tilkynningar út af starfsemi hlutafélaganna ófullkomnar og öll starfsemi þeirra ekki í samræmi við þau ófullkomnu lög, sem við búum við í þessu efni. Fyrir fáum árum komu Danir á hjá sér nýrri löggjöf um hlutafélög, og svo hefir víðar verið í nágrannalöndum okkar. Geri ég ráð fyrir, að úr þeirri löggjöf megi fá mörg atriði, sem hægt sé að taka til fyrirmyndar um nýja íslenzka löggjöf í þessu efni. Í sambandi við löggjöf um hlutafélög má einnig hugsa sér að taka til athugunar reglur um firmu yfirleitt. Hér á landi eru ein lög um hlutafélög og önnur um firmu með takmarkaðri ábyrgð. Okkar firmalög eru ennþá eldri en hlutafélagalögin og ennþá ófullkomnari, og mætti því taka þau til athugunar í sambandi við þetta mál. Það má líka benda á, að ekki þurfa að gilda sömu reglur um öll hlutafélög. Um smærri hlutafélög, sem hafa litlu fjármagni yfir að ráða, gætu gilt sérreglur, og um stærri hlutafélög aðrar. Eftir því, sem ég bezt veit, er t. d. í Englandi gerður mikill munur á hlutafélögum, eftir því hvers eðlis þau eru, og mismunandi reglur settar um þau. Ég vildi líka benda á þetta atriði í sambandi við þessa löggjöf. Ég vænti svo þess, að hv. d. taki vel í þessa till. og samþ. hana nú án þess að til verulegs ágreinings þurfi að koma.

1) GÞ: Ég vildi aðeins gera grein fyrir því í sambandi við þetta mál, að ég legg ekki á móti því, að það verði samþ., en tel hinsvegar, að mörg önnur löggjöf, sem snertir félagarétt og þær ábyrgðir, sem eru í sambandi við rekstur ýmsra félaga, hvort heldur eru hlutafélög eða samvinnufélög með takmarkaðri og ótakmarkaðri ábyrgð, þurfi endurskoðunar við. Ég tel nauðsynlegt, að þetta sé athugað um leið, en tel hinsvegar, að hæstv.ríkisstj. eigi að beita sér fyrir slíkri löggjöf án þess að sett sé sérstök þál. um það, og greiði því ekki atkv.

Flm. (Sigurður Einarsson) Þessi till. til þál. er flutt vegna þess, að ég hefi orðið þess var, að fjölmargir landsetar á þjóðjörðum telja sig standa verr að vígi en marga aðra um það, að geta haldið uppi nauðsynlegum húsabótum á jörðum sínum og fá aðstöð til þeirra. Með l, sem sett voru 1936 um jarðakaup ríkisins, er það ákveðið, að leggja skuli í jarðakaupasjóð ríkisins öll afgjöld af núv. þjóðjörðum og kirkjujörðum. Að vísu höfðu þessi afgjöld, eins og þau eru ákveðin í byggingarbréfum jarðanna, ekki skilað sér til fulls, því að allmikið mun hafa verið að því gert, að menn fengju að vinna af sér jarðarafgjaldið með umbótum á jörðinni. Og í þessum sömu lögum frá 1936 er það alveg ákveðið, hvernig fé jarðakaupasjóðs skuli varið, og það er ekki heimilt að verja því, og ekki heldur þessu eftirgjaldi eftir þjóð- og kirkjujarðir, öðruvísi en þar segir. Það er m. ö. o. útilokað, að þessu fé, sem er að sumu leyti tekjur hins opinbera af þeim jörðum, sem það á, megi verja á annan hátt en í lögunum segir, eða til umbóta á jörðunum sjálfum. Og nú er hvergi annarsstaðar gert ráð fyrir neinni heimild til fjárveitinga til endurbyggingar eða nauðsynlegra húsabóta á þjóðjörðum og kirkjujörðum, og stundum, þegar þetta hefir verið komið í mjög mikið óefni og landsetarnir hafa verið svo staddir um húsakost, að það mátti heita óviðunandi, en hafa ekki haft bolmagn til þess að bæta úr þessu af eigin rammleik, hefir kirkjujarðasjóður verið látinn hlaupa undir bagga. Það, sem farið er fram á með þessari till., er ekki annað en það, að hv.Nd. Alþingis beini þeirri áskorun til hæstv. landbrh., að hann athugi þetta mál gaumgæfilega, því að það er óviðeigandi, að ríkið geri verr við sína landseta en aðrir fyrir þá sök, að afgjaldstekjum jarðanna er varið í öðru skyni en gera ber. En ég hefi grun um það af viðtali við þann mann í stjórnarráðinu, sem hefir haft með þessi mál að gera undanfarin ár, að örðugleikarnir séu farnir að steðja nokkuð fast að í þessum efnum. Ég vil svo vænta þess, að hv. d. geti fallizt á þessa þáltill., og það því fremur, sem l. um endurbyggingu sveitabýla og einnig önnur l. um sama málefni, byggingarsjóð sveita, eru allskammt komin áleiðis í þinginu og því ekki líklegt, að þau nái fram að ganga á þessu þingi, þar sem skammt mun vera til þingloka.

*Jón Pálmason: Það kom fram hjá hv.flm., að honum er það ljóst, að þjóðjarðirnar eru ekki undantekning frá þeirri reglu, sem er orðin býsna almenn í okkar landi, að húsabyggingar á sveitabýlum eru víða óviðunandi. En mér finnst þó, án þess að ég ætli að mæla á móti þessari þáltill., að hún hafi í sjálfu sér litla þýðingu. Það hefði verið miklu meira virði í sambandi við þessi byggingarmál sveitanna, ef hægt hefði verið að fá til afgreiðslu það frv. um byggingarsjóð sveitanna, sem við nokkrir höfum flutt, en ekki lítur út fyrir, að verði. Annars var það ætlun Alþingis með l. um erfðaábúð og óðalsrétt, að með þeim væri að mjög miklu leyti ráðin bót á þessu að því er snertir þjóðjarðir, því að svo framarlega sem þær heyrðu ekki undir það, að ábúendurnir keyptu þær og gerðu að ættaróðali, sem heimilt er samkv. l., þá er gert ráð fyrir því samkv. 9. gr. þessara l., að þeir menn, sem fengju erfðaábúðarrétt á þeim, hefðu leyfi til að taka lán út á veð í jörðunum, til þess að byggja upp á þeim viðunandi hús. Samkv. því ákvæði eru þessir menn, sem hv. 9. landsk. ber sérstaklega fyrir brjósti í þessu efni, ekki verr settir heldur en aðrir bændur landsins að því er snertir aðstöðu til húsabóta. Þetta vildi ég aðeins benda á, en hinsvegar er það náttúrlega ekki til neins ills, þó að þessi þáltill. yrði samþ.

Flm. (Sigurður Einarsson) Í sjálfu sér þarf ekki miklu að svara í þessu sambandi. Að vísu er það ekki rétt hjá hv.þm. A.-Húnv., að þessi till. hafi ekki mikla þýðingu. Það, sem hann vildi segja, var það, að hún væri ekki víðtæk, og það er rétt; hún tekur til aðeins lítils hluta af jörðum, en það er sá hluti jarðanna, sem mér skilst, að Alþingi sem yfirstjórnanda eigna hins opinbera standi a. m. k. nokkuð nær að sjá um, að verði ekki verr úti en aðrar jarðir. Eins og tekið er fram í grg., var mér kunnugt um það ákvæði 9. gr.l. frá 8. febr. 1936, um erfðaábúð og óðalsrétt, að ábúanda, sem hefir jörð í erfðaábúð, skuli heimilt að taka lán, sem nema má allt að 50% af fasteignamati landsins, til húsabóta á jörðinni. Þetta gefur nokkuð gilda ástæðu til að ætla, að þessi ákvæði komi mönnum ekki að eins miklu haldi og lítið gat út fyrir, vegna þess að það er ekki eins og hér séu fríðindi, sem ekkert er tekið í staðinn fyrir, því að í sömu l. er það opinbera leyst undan skyldu ábúðarlaganna til húsabóta, og svo er það, að þessi lán mega ekki vera nema tiltölulega mjög lág, ef afkoma manna á ekki að vera hætta búin. Ég hefi ráðfært mig við fróða menn um það, hvað gera mætti ráð fyrir mestum húsabótaskuldum á meðalþjóðjörð eða kirkjujörð, og mér er tjáð, að slíkar skuldir mættu ekki vera nema 2500 kr. í mesta lagi, svo ég er hræddur um, að um leið og það opinbera sem lánardrottinn er leyst undan þeirri skyldu að gera húsabætur á jörðum sínum, en hinsvegar er gefin lánsheimild fyrir 50% af fasteignamati landsins, þá verði í raun og veru allur vandinn í þessu efni lagður á herðar ábúandans sjálfs.

Páll Zóphóníasson Ég skal ekki lengja umr. með því að fara út í einstök atriði. Það er rétt, að það er yfirleitt vandræðamál, hvernig á að hýsa jarðir í sveit, jafnt þær, sem eru eign ríkis og kirkju, eins og hinar. Ég hygg, að það sé að nokkru leyti búið að leysa þetta mál að því er snertir þessar jarðir, sem hér um ræðir, með ákvæðum erfðafestulaganna, og ég er ekki viss um, hvort það er nokkur sérstök ástæða til að samþ. þessa till. Það er víst, að núv. landsstj. hefir þetta mál til athugunar og reynir að leysa það eins og hægt er, og ég hefði viljað leggja til, að þessari till. yrði vísað til hæstv. stj.

*Jón Sigurðsson: Ég skal ekki fara að ræða mikið um till. þá, sem hér liggur fyrir, því að ég býst við, að hún fari til stj., eins og hv. 2. þm.N.-M. stakk upp á. En ég get ekki látið vera að láta í ljós, að mér kemur ekkert óvart, þó að margar slíkar till. eigi eftir að koma fram hér á Alþingi, og það er ekkert undarlegt, þó að þeir hv.alþm., sem hæst hafa hrópað um þær, að ríkið eigi að eiga allar jarðir í landinu, fái að kenna á því, að nokkur böggull fylgi því skammrifi. Alþingi hefir lagt þungar kvaðir á landsdrottna, ef það eru prívatmenn, þyngri en á ríkið, en nú fæ ég ekki annað séð en að ríkið fari að verða nokkuð hart úti í þessu efni, a. m. k. hvað snertir þær jarðir, sem það er að kaupa núna. Þær eru margar veðsettar upp í topp og sumar gerfallnar að húsum, svo óumflýjanlegt er að byggja upp á þeim, ef þær eiga hreint og beint ekki að fara í eyði. Á hvaða bjargir á að vísa landsetum slíkra jarða, veit ég ekki.