Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða við hæstv. ráðherra um mikilvægi upplýsinga- og gagnamiðstöðva í skólastarfi 21. aldarinnar. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að leik- og grunnskólar eru á forræði sveitarfélaga en við megum ekki gleyma því að Alþingi setur lög um þessi skólastig og mennta- og menningarmálaráðuneytið setur reglugerðir í formi námskráa og sinnir líka eftirliti með framfylgd laganna. Því finnst mér að við eigum að ræða hér í þingsal Alþingis um stefnumarkandi atriði eins og stöðu upplýsinga- og gagnamiðstöðva grunnskólanna. Ég veit að hæstv. ráðherra er sérstaklega umhugað um læsi í víðasta skilningi þess orðs og deili ég þeim áhuga með henni. Í frumvarpi til laga um fjölmiðla er t.d. talað um mikilvægi þess að efla fjölmiðlalæsi barna og unglinga og þannig enn frekar lögð áhersla á mikilvægi læsis. Þegar spara þarf og hagræða í skólastarfi virðist almennt ríkja sú vinnuregla að skera niður það sem ekki telst til hefðbundins bóknáms. Það virðist auðveldast og einfaldast en mér finnst við verða að spyrja okkur mjög ákveðið þeirrar spurningar hvort það sé örugglega það sem nýtist framtíðarborgurum landsins best. Staðan er því miður þannig að í mörgum skólasöfnum grunnskóla landsins er til góður bókakostur sem stendur lítt notaður vegna þess að kennsla á söfnunum og kennsla um notkun þeirra, svokölluð skólasafnakennsla, er orðin afar takmörkuð og almennir kennarar telja sig hafa takmarkaða þekkingu og tíma til að setja sig inn í þau mál. Þannig er hjarta skólamenningarinnar sem skólasöfnin geta verið kippt úr sambandi og söfnin gerð að líflausu herbergi með bókum sem enginn starfsmaður sér um að gera aðlaðandi eða gera bækurnar og upplýsingarnar sem þær geyma að eftirsóknarverðum kosti til góðrar og fjölbreyttrar menntunar nemenda og starfsfólks. Staðan í notkun tölva í skólastarfi virðist því miður vera á svipuðum slóðum. Tölvurnar eru annar lykill að upplýsingasamfélagi 21. aldarinnar en möguleikar þeirra eru ekki fullnýttar í menntuninni ef tölvukennsla minnkar stöðugt. Hið fjölbreytta námsefni sem til er á tölvutæku formi og á netinu er nú minna notað en áður. Það er alvarlegt mál því tölvan opnar fyrir marga nemendur nýjar víddir í námi, önnur færni nýtist en þegar bækur eru notaðar og umhverfi tölvanna er mörgum nemendum vel þekkt og öruggt og því tilvalið að nýta það til að örva þá til dáða í námi. Um leið undirbúum við þá einstaklinga sem við þurfum svo sárlega á að halda núna út í atvinnulífið. Einstaklinga með þekkingu á tækni og þor til að feta nýjar brautir og stuðla þannig að nýsköpun í tæknigeiranum. Í flestum skólum er allt til staðar til að nýta skólasöfnin og tölvurnar. Menntaðir kennarar á þeim sviðum og góð efnisleg aðstaða. Það er því skelfileg skammsýni að nýta þann mannauð og efnisauð eins illa og niðurskurðarkröfur gera ráð fyrir. Ég hlakka til að fá viðbrögð hæstv. ráðherra við hugrenningum mínum og vona svo sannarlega að hún sé sammála mér um að finna þarf virkan samráðsvettvang ríkis, sveitarfélaga og fagfólks þar sem unnið verður að því að móta stefnu í þessum málaflokki þannig að við horfum öll 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni. Ég vil þó nefna í upphafi að talsvert hefur verið unnið að stefnumótun í þessum málum og það byrjaði auðvitað fyrir mína tíð í ráðuneytinu. Ég nefni að í aðalnámskrá grunnskóla, greinahluta um upplýsinga- og tæknimennt frá árinu 2007, var þá þegar lögð aukin áhersla á upplýsingalæsi m.a. til að koma til móts við síbreytilegan heim tækni, upplýsinga og samskipta. Þar er miðað við þá þekkingu og hæfni sem þarf til að afla upplýsinga, flokka úr, vinna úr og miðla upplýsingum á gagnrýninn og skapandi hátt. Upplýsingalæsi má kalla kjarna upplýsingamenntar. Skólum ber auðvitað að leggja áherslu á að nemendur öðlist hæfni í að afla upplýsinga á sjálfstæðan hátt, læri að afla upplýsinga úr bókum, tölvum, myndefni, hljóðrituðu efni og öðrum þeim miðlum sem til greina koma og fjölgar alltaf. Samhliða því eiga nemendur kost á að læra að meta upplýsingar, vinna úr þeim skipulega og setja fram niðurstöður. Í aðalnámskrá grunnskóla, almenna hlutanum frá 2007, segir í viðmiðunarstundaskrá að upplýsinga- og tæknimennt skuli kennd í a.m.k. 160 mínútur á viku í 1.–4. bekk, 120 mínútur í 5.–7. bekk og 40 mínútur í 8.–10. bekk. Jafnframt er gert ráð fyrir að hún sé samþætt öðrum námsgreinum. Í drögum að nýrri aðalnámskrá, sem er núna í mótun, er gert ráð fyrir að tímum í upplýsinga- og tæknimennt verði fjölgað en þeir ekki skertir. Það skýrist m.a. af áherslu á læsi í nýrri menntastefnu með sérstakri áherslu á miðlamennt og gagnrýna nálgun á upplýsingar. Ég held að þetta sé í raun og veru undirstaða fyrir mjög margt annað og við höfum því lagt áherslu á að það skili sér bæði í námskránni og í kennsluháttum. Eðli þessa fags er þverfaglegt að vissu leyti. Það snýst um að kenna og leiðbeina nemendum um aðferðir og tækni við öflun, úrvinnslu og miðlun upplýsinga í tengslum við annað nám. Það getur auðvitað stundum skapað úrlausnarefni, þ.e. kennarar í upplýsingamennt þurfa að geta unnið með öðrum kennurum að gerð kennsluáætlana og aðferðafræði upplýsingamenntar nýtist í öðrum greinum og fer kannski út fyrir mörk kennslustofunnar og inn á söfnin sem hv. þingmaður nefndi, tölvuverin eða upplýsingaverin. Samkvæmt tölum Hagstofunnar er ekki að sjá að dregið hafi verið almennt úr kennslu í upplýsingamennt á tveimur síðustu skólaárum. Ráðuneytið hefur þó ekki upplýsingar vegna yfirstandandi skólaárs og þær munu ekki liggja fyrir fyrr en í haust. Samkvæmt fyrirliggjandi tölum vegna skólaáranna 2008–2009 og 2009–2010 fækkaði kennslustundum í upplýsinga- og tæknimennt í 1.–5. bekk í 37 skólum af 175 en fjölgaði í 27 skólum og stóð í stað í 111 skólum. Þegar komið er upp í 5.–7. bekk fækkar tímum í 23 skólum en fjölgar í 33 skólum. Við sjáum því að það er í raun og veru fjölgun fremur en fækkun en fjöldi tíma stendur í stað í 119 skólum. Í 8.–10. bekk er þetta nánast jafnt, þ.e. tímum fækkar í 43 skólum en fjölgar í 46 og standa í stað í 86 skólum. Við fylgjumst því auðvitað með og fáum upplýsingar bæði frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Hagstofunni og við sjáum ekki enn nein hættumerki þegar kemur að fjölda tíma. Hv. þingmaður nefndi skólasöfnin og rétt er að þar hefur verið skorið niður. Ég vil nefna að fyrirhugað er á þessu vorþingi að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum um grunnskóla. Meðal þess sem þar verður lagt til er að setja inn ákvæði að nýju um skólasöfn í grunnskólum í lagagrein um skólahúsnæði. Það er ákvæði sem verður aftur sett inn og snýr að því að í öllum grunnskólum sé gert ráð fyrir skólasafni eða aðgangur nemenda að þjónustu slíks safns sé tryggður með öðrum hætti. Þetta er gert til samræmis við lagabreytingar á framhaldsskólalögum frá 2010 sem nutu stuðnings hv. þingmanna þvert á flokka. Hugsunin er sú að með þessu séu skólasöfn styrkt í sessi í samræmi við þá stefnu að læsi sé einn af grunnþáttum menntunar. Við áttum okkur að sjálfsögðu á því að á tímum hagræðingar og sparnaðar er enn mikilvægara en ella að eftirlit ráðuneytisins sé virkt svo réttur nemenda til náms og kennslu sé tryggður. Hv. þingmaður spurði um stefnumótun. Ég lít svo á að stefnan hafi verið mörkuð í nýju námskránum. Mestu skiptir núna að henni verði fylgt eftir og kennsla í læsi og upplýsingalæsi verði tryggð. Hlutverk skólastofnana skiptir þar verulegu máli en líka ýmsir aðrir þættir. Ég held því að miklu skipti að við stöndum áfram vaktina í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir jákvæð og góð viðbrögð við þessum hugrenningum mínum og spurningum og fagna því sérstaklega að skólasöfn verði styrkt í sessi með lagasetningu. Ég held að það skipti verulega miklu máli. Ég veit að gert er ráð fyrir því í nýrri aðalnámskrá að tímum í upplýsingamennt verði fjölgað. Að sjálfsögðu geri ég mér grein fyrir því að eðli upplýsingamenntar er þannig að hún verður ekki kennd afmarkað og sér í stundaskrá í tímum sem heita endilega upplýsingamennt. En ég held að það skipti mjög miklu máli, í því þverfaglega starfi sem þarf að eiga sér stað í upplýsingamenntinni, að það séu samt ákveðnir verkstjórar sem hafa sérmenntun á þessu sviði, sem hafa sérstaka þekkingu á því hvernig skólasöfnin verði nýtt sem best og hvernig tölvurnar verði nýttar sem best sem í raun og veru stjórna þessu þverfaglega samþætta starfi. Ég held að við þurfum að gæta vel að okkur. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir þá er ýmist fækkun eða fjölgun á tímum í þessum mikilvægu greinum. Það er erfitt vegna þess að það sýnir okkur að þá er ákveðin mismunun eftir skólum og það er ekki þannig kerfi sem við viljum hafa. Við viljum gjarnan að allir nemendur okkar sitji við sama borð. Eins og ég sagði áðan er ég bjartsýn af því að ég heyri að hæstv. ráðherra er á þeirri línu að það sé afar mikilvæg starfsemi sem fram fer í þessum upplýsinga- og gagnaveitum, hvort sem það eru skólasöfn eða tölvuverin. Ég legg áherslu á að við eigum að nýta þá sérfræðiþekkingu sem til er til verkstjórnar í þessu mikilvæga efni.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Ég held líka að við sjáum að það skiptir verulegu máli að skólinn taki að sér ákveðið leiðsagnarhlutverk fyrir nemendur í nútímasamfélagi sem eyða æ meiri tíma í tölvunni, á netinu. Það er ekki síst til að virkja þessa nemendur og gera þá öflugri í að takast á við áskoranir og áreiti í nútímasamfélagi sem þessi námsgrein skiptir máli, ekki bara fyrir aðrar námsgreinar heldur líka að átta sig á hinum ýmsu stigum sem finna má í sýndarveruleika netheima. Ég held að að því leyti skipti þessi námsgrein sérdeilis miklu máli því að æ fleiri hliðar mannlegs lífs fara fram á netinu í gegnum tölvuna. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þetta skiptir gríðarlegu máli.

Herra forseti. Málefni grunnskóla og reyndar skólakerfisins alls eru mjög til umræðu þessi dægrin sakir niðurskurðar á fjárframlögum til nánast allra ef ekki allra skólastiga. Nú er það svo að við teljum okkur búa í velferðarsamfélagi þar sem áhersla er lögð á að hlúa að menntun barna og velferð þeirra að öðru leyti, svo sem er varðar heilsugæslu og umönnun. En mjög hefur verið misjafnlega skipt til þessara þátta í kerfinu og svo er enn. Aðstæður í skólahaldi hringinn í kringum landið eru gerólíkar frá einum stað til annars. Þess vegna er eðlilegt að velta því fyrir sér hvort hægt sé að nota eina reikningsaðferð, í ráðuneyti í pósthólfi 101 Reykjavík, hringinn í kringum landið við að úthluta fjármagni til þessa mikilvæga málaflokks, hvort heldur skólinn, í þessu tilviki framhaldsskóli enda á ríkið í hlut, er 150 manna eða tífalt stærri, 1.500 manna eins og allnokkrir framhaldsskólar á landinu eru mannaðir. Það er mikilvægt að þessir hlutir séu uppi á borðum nú um stundir því að mjög hart er gengið fram í aðhaldskröfu gagnvart framhaldsskólum um allt land og er mjög misjafnt hvernig þessir skólar geta mætt þeirri hagræðingarkröfu sem vokir yfir þeim. Ég spyr því hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra þeirrar eðlu spurningar hvort hægt sé að beita sama reiknilíkani við fjárveitingar til fjölmennustu og fámennustu framhaldsskóla landsins. Aðhaldskrafan hjá mörgum fámennustu skólunum er nú orðin með þeim hætti að þar þurfa ráðamenn að spyrja sig hvort skera eigi burt eitt af grunnfögunum. Menn eru jafnvel farnir að velta fyrir sér hvort þar eigi að vera stærðfræði eða íslenska, svo langt er seilst í niðurskurði sem er til kominn af ástæðum sem við þekkjum öll og verður í sjálfu sér að bregðast við ef við ætlum að ná endum saman í þjóðarbúskapnum. Stórir skólar eiga eðli málsins samkvæmt auðveldara með að taka á sig ýmiss konar hagræðingarkröfu. Það er því jafnframt spurning hvort taka eigi eðlilegt tillit til þeirra skóla sem erfiðast eiga með að taka á sig hagræðingarkröfuna við þær aðgerðir sem hafa verið í gangi og verða ef til vill áfram.

Virðulegi forseti. Það er nú svo að þegar fjármunum er deilt út, og ekki síst þegar þeir eru takmarkaðir, má alltaf deila um hvaða aðferðafræði nákvæmlega skuli viðhöfð í því. Hins vegar er það mitt mat að það sé jákvætt að hafa reiknilíkan sem byggist á sambærilegum stærðum milli framhaldsskóla landsins fremur en til að mynda að þetta sé ákveðið eingöngu út frá tilfinningu eða öðru slíku. Það skiptir máli að geta reiknað út ákveðnar stærðir og í því reiknilíkani sem nú er nýtt til að deila út fjármunum til framhaldsskóla spila ýmsar stærðir og breytur inn í. Þar er hins vegar hollt og gott að ræða allar þessar forsendur og allar þessar breytur og vil ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu. Við getum farið aðeins yfir það hvað fjárlagatölur sýna. Þær sýna að kostnaður á hvern ársnemanda í framhaldsskóla er mjög mismunandi. Ef við berum saman ólíka skóla, hvað varðar stærð, staðsetningu og námsframboð, kemur í ljós að kostnaður á hvern nemanda samkvæmt niðurstöðum líkansins er mun hærri í fámennum skólum en fjölmennum, þ.e. þeir nemendur kosta meir. Reiknilíkanið gerir ráð fyrir hærri kostnaði á hvern nemanda í fámennum skólum og hvað varðar misvægi kostnaðartalna á milli álíka stórra skóla þá skýrist það fyrst og fremst af mismunandi húsnæðiskostnaði. Þannig má til að mynda skýra hærri framlög á hvern nemanda í Framhaldsskólanum á Laugum í samanburði við Framhaldsskólann á Húsavík. Þá kemur húsnæðiskostnaður inn í breytuna og hefur áhrif á þessar tölur á hvern nemanda. Ég vil líka nefna að hlutfall verknáms í námsframboði hefur áhrif. Ef við berum til að mynda saman bóknámsskóla á borð við Menntaskólann í Reykjavík og svo Borgarholtsskóla þar sem verulegt framboð er af verknámi þá skýrir það af hverju nemendur í Borgarholtsskóla kosta almennt meira en nemendur í Menntaskólanum í Reykjavík. Nú gerist ég mikill talsmaður reiknilíkana: Það er auðvelt að skella allri skuld reiknilíkön en þetta reiknilíkan hefur tekið margvíslegum breytingum á undanförnum 10–12 árum, nýjum forsendum hefur verið bætt inn í útreikninga á fjárframlögum. Stundum er það vegna vilja þingsins, eins og til að mynda þegar fjárlaganefnd hafði afskipti af líkaninu, bæði árið 1999 og árið 2007, vegna slæmrar stöðu lítilla skóla á landsbyggðinni. Þær breytingar urðu til hagsbóta fyrir þá og meðal þess sem var breytt og sett inn var viðmiðunin „fjarlægð frá Reykjavík“ - fámennir skólar eru nær eingöngu utan Reykjavíkur þar sem kílómetrafjöldi er margfaldaður með fastri krónutölu á hvern nemanda. Auðvitað getum við deilt um það hvort þetta sé rétti mælikvarðinn en þar er a.m.k. tilraun til að leiðrétta dálítið stöðu fámennra skóla í mikilli fjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu. Sú breyting var einnig gerð 2009 að húsnæðishvati, sem virkaði í raun þannig að skólar högnuðust á því að búa þröngt, var tekinn út úr líkani. Sú breyting kom sér vel fyrir fámenna skóla, ekki síst ef húsnæði var rúmt eins og til að mynda á við Framhaldsskólann á Laugum sem ég nefndi áðan. Líkaninu hefur því verið breytt til hagsbóta fyrir fámennari skóla með vitund og jafnvel að frumkvæði Alþingis. Því má segja að ég svari spurningu hv. þingmanns játandi, þetta líkan má nýta til að deila út fjármunum til bæði fámennra og fjölmennra skóla. Það skiptir miklu máli að við séum vakandi gagnvart því að það getur þurft að grípa til sértækra aðgerða til að tryggja stöðu fámennra skóla, til að mynda með því að miða við að skólarnir missi ekki fjárframlög þó að nemendafjöldinn færi undir ákveðið gólf. En við sjáum líka að það er kannski fullmikil einföldun að horfa eingöngu á kostnað á ársnemanda. Svo að dæmi sé tekið kostar einn nemandi í Menntaskólanum í Reykjavík 512 þúsund en í Menntaskólanum á Egilsstöðum kostar hann 822 þúsund, í Verkmenntaskóla Austurlands er kostnaðurinn kominn yfir 1 milljón, 1.159.000. Eins og ég hef reynt að skýra virka þarna margar breytur saman, þ.e. fjarlægðin, fámennið, ólíkt námsframboð. Tilraunin með líkaninu er aldrei endanleg, reynt er að finna sem réttlátasta dreifingu þannig að við getum haldið uppi öflugu framhaldsskólastarfi um land allt.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér á sér stað og málshefjanda fyrir að taka hana upp. Hæstv. ráðherra sagði að alltaf mætti deila um úthlutun fjármagns og ég tek undir það. Það er mjög mikilvægt að jafnræðis sé gætt milli þeirra stofnana og þeirra skóla sem verða fyrir niðurskurði. Nú vill þannig til að í skýrslu Ríkisendurskoðunar vegna ríkisreiknings ársins 2009 kemur fram að húsaleiga framhaldsskóla er um helmingur af öðrum útgjöldum en launaútgjöldum. Á árinu 2009 voru samningar um leigu á húsnæði endurnýjaðir og leigugjaldið hækkað verulega. Það kemur líka fram í þessari skýrslu að ekki voru allir skólameistarar tilbúnir að taka á sig þessa verðhækkun og það má skilja á skýrslunni að bæði fyrir árið 2009 og árið 2010, af því að skýrslan er gefin út í desember 2010, hafi ekki allir skólar viðurkennt þessa hækkun og ekki tekið þátt í að greiða hana. 

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda þessa umræðu. Ég vil leggja áherslu á að það skiptir meginmáli að hverjum nemanda fylgi fjármagn, hvort heldur hann velur bóknám, iðnnám eða starfsnám hvers konar. Sú upphæð sem fylgir á að vera sú sama hvar sem er á landinu. Aðrir þættir geta hins vegar verið breytilegir og þá yrði tekið tillit til sértækra aðgerða á hverjum stað og í hverjum skóla. Að baki hverjum nemanda, hvort heldur hann stundar bóknám eða verknám, hvort sem hann stundar nám við Menntaskólann í Reykjavík, Menntaskólann á Akureyri eða Menntaskólann á Laugum, þarf að vera fjármagn þannig að hann hafi valið en breyturnar lúti að öðrum þáttum í skólastarfinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Mér finnst skipta mestu máli að rekstrarforsendur hvers skóla séu skoðaðar. Þeir eru ekki svo margir framhaldsskólarnir á landinu að það ætti að vera hægt að skoða hvað þarf að kosta í hvern skóla til að hann geti haldið úti eðlilegri starfsemi. Við verðum að horfast í augu við það að á hinu strjálbýla Íslandi getum við ekki miðað við höfðatölu, það er bara þannig. Aðrar breytur verða alltaf að vera inni í myndinni og mér finnst ekki óeðlilegt að rekstrarforsendur hvers skóla séu skoðaðar. Við skulum vara okkur á því að tala um hvað hver nemandi kostar. Það er erfið umræða í þeim raunveruleika sem við búum við. Hæstv. ráðherra nefndi hér MR og ME. Ég er til að mynda í þeirri kostulegu stöðu að tvö af börnum mínum hafa útskrifast frá ME og er að vonast til að sú yngsta komist inn í MR, 

Virðulegi forseti. Um leið og ég tek undir það sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir dró fram hér áðan, þ.e. að við eigum alla vega að fara að ræða það að fjármagn fylgi nemenda, vil ég líka þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir ítarlegt svar um reiknilíkanið og hvernig það er uppbyggt. Mér fannst hæstv. ráðherra einmitt draga það fram að reiknilíkanið er ekki fullkomið, en það er svo sannarlega fjölbreytilegt og það tekur tillit til margbreytileika skólakerfisins. Það hefur þroskast til langs tíma, m.a. í samvinnu við Alþingi en líka í samvinnu ráðuneytis við til að mynda skólameistara, ég held að þeir fundir standi áfram. Það eru reglubundnir fundir hjá ráðuneytinu þar sem hlustað er á tillögur og hugmyndir skólameistara. Sumar komast til framkvæmda, aðrar ekki. Vissulega er reiknilíkanið í tengslum við framhaldsskóla ekki fullkomið en það er engu að síður ágætt tæki til að veita framhaldsskólunum aðhald og um leið nýtist það til að ýta undir annars mjög fjölbreytt starf innan framhaldsskólanna.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu og þörfu umræðu um hag framhaldsskólanna á Íslandi. Það er einn af stóru þáttunum í lífsgæðum hverrar fjölskyldu að búa nálægt góðum framhaldsskóla. Það hefur sýnt sig í viðhorfsrannsóknum að aðgengi að góðri menntun er það sem fólk telur einna fyrst upp þegar það velur sér búsetu, það kemur jafnvel framar en atvinna svo merkilegt sem það nú er - ef til er það ekki merkilegt, ef til vill er eðlilegt að hugsa fyrst og fremst um hag barnanna sinna. Ég var nýverið staddur í Ólafsfirði þar sem einn nýjasti framhaldsskóli landsmanna, Menntaskólinn á Tröllaskaga, er starfræktur. Umræðan um þann góða og þarfa skóla snýst einmitt um aukin lífsgæði íbúa á því svæði, hún snýst um krónur, hún snýst um hag íbúa, hún snýst um það að fólk þurfi ekki lengur að ráðstafa úr eigin vasa tugum ef ekki hundruðum þúsunda á hverju ári til að senda börn sín um langan veg í framhaldsskóla, sem langflestir landsmenn telja sjálfsagðan hlut. Fólk í strjálbýlustu hlutum landsins þarf að leggja út gífurlegar fjárhæðir fyrir framhaldsnámi barna sinna og þess vegna hljótum við að taka tillit til mismunandi aðstæðna við fjárútlát til þessa mikilvæga málaflokks. Ég vil að lokum spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fram undan eitthvert 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tjáð sig um þetta mál. Hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson spyr um gólf. Því er til að svara að gólfi hefur auðvitað verið beitt í gegnum tíðina. Það er þá miðað við aðstæður á hverjum stað, það þarf ekki að vera eitt og sama gólfið sem gildir fyrir hvern og einn skóla, það veltur á öðrum breytum eins og námsframboði og öðru slíku og verður að miðast við aðstæður á hverjum stað. Kannski er erfitt að skipuleggja framhaldsskólana út frá einhverju einu altæku gólfi til lengri tíma litið. Þetta er hins vegar úrræði sem hefur verið beitt einmitt þegar það er talið skipta miklu að viðhalda framhaldsskóla jafnvel fjarri höfuðborgarsvæðinu eða öðrum þéttbýliskjörnum - til að viðhalda skóla sem er kannski ekki nægilega burðugur til að standa undir sér algjörlega út frá berstrípuðum forsendum reiknilíkans en þar sem nemendur þurfa að komast að. Þessu ráði er stundum beitt en það getur verið mismunandi milli staða. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson nefndi sérstaklega Fasteignir ríkisins. Hugsunin á bak við innri leiguna er að sjálfsögðu sú að stofnanir fái aukin framlög til að mæta kostnaði við leigugreiðslur. Það hafa hins vegar staðið yfir samskipti milli ráðuneytisins og Fasteigna ríkisins um hvernig eðlilegast sé að haga þessum leigugreiðslum, innri leigugreiðslum, til Fasteigna ríkisins. Skólar sem greiða leigu fyrir utan þetta kerfi hafa líka spilað inn í þessa breytu, þ.e. skólar sem leigja húsnæði annars staðar, þannig að aðstæður hafa verið talsvert mismunandi á hverjum stað. En ég get fullvissað hv. þingmann um að við höfum reynt að gæta jafnræðis í því að skólarnir geti staðið undir húsnæðiskostnaði sínum. Ætlunin á bak við kerfið er sú að þeir fái framlög til að mæta þessum leigukostnaði. Það hefur hins vegar verið þannig að þeir sem hafa greitt hærri leigu hafa þá átt að fá 

Herra forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra varðandi menntavísindasvið Háskóla Íslands, sem varð til við sameiningu Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands fyrir rúmum tveimur árum, og varðandi áherslur kennaradeildar Háskólans á Akureyri um mótun kennaramenntunar. Að mínu mati skipta þær áherslur sem við leggjum á kennaramenntun til framtíðar miklu máli, þær verða meðal annars að endurspegla þær áherslur sem þingið, mjög samhent þing, gerði 2008, allir flokkar stóðu að, varðandi heildarlöggjöfina um leik-, grunn- og framhaldsskóla. Þar voru lagðar margar áherslur sem allir flokkar tóku undir, m.a. um sveigjanleg skólaskil, um þá áherslu að sérstaklega þurfi að efla iðn- og starfsnám og fagkennslu í grunn- og leikskólum, t.d. varðandi íslensku, raungreinamenntun, náttúrufræði og svo mætti lengi telja. Það má draga fram ýmis dæmi um skóla sem hafa fetað út á þá ánægjulegu braut að nýta sér það kerfi og það umhverfi sem skólalöggjöfin býður upp á varðandi nýjungar í skólastarfi. Til dæmis má nefna Krikaskóla í Mosfellsbæ sem er með börn frá eins árs aldri og upp í níu ára aldur þar sem verið er að draga fram þá samfellu sem við viljum undirstrika í löggjöfinni. Þess vegna skiptir miklu máli hvaða áherslur menntavísindasvið Háskóla Íslands og kennaradeildin við Háskólann á Akureyri hafa haft til hliðsjónar við þessa nýju löggjöf. Ein meginástæðan fyrir því að Kennaraháskóli Íslands og Háskóli Íslands voru sameinaðir var sú að menn höfðu trú á því að hægt væri að efla kennaramenntunina enn frekar. Við ætluðum okkur að skila enn betri kennurum, og eigum þó góða kennara fyrir. Við ætluðum okkur að auka fjölbreytni námsins en um leið að tryggja að námið gæti svarað þeim kröfum sem atvinnulífið og samfélagið hér á Íslandi gera til skólakerfisins. Ég spyr: Hvað hefur verið gert í þessum málefnum á þeim missirum sem liðin eru frá því að ný skólalöggjöf var samþykkt fyrir tæpum þremur og frá því að Háskóli Íslands og Kennaraháskólinn voru sameinaðir? Sjáum við fram á breyttar áherslur, nýjar áherslur, varðandi kennaramenntunina, varðandi kennarastarfið sem er okkur svo mikilvægt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, hér er mjög mikilvægt efni til umræðu. Ég held að við getum verið sammála um það, bæði ég og hv. fyrirspyrjandi, ásamt eiginlega flestum þeim sem tjá sig um þessi mál í alþjóðlegu samstarfi, hvort sem það er á norrænum vettvangi, evrópskum eða víðar, að mikilvægi góðra kennara er óumdeilt fyrir gott skólastarf og þar skiptir menntun kennara mjög miklu máli. Formlegur undirbúningur þeirrar nýskipunar sem hv. þingmaður nefndi hér, vegna fyrirhugaðra breytinga á lögum um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda, hófst á árinu 2005. Eftir að lögin voru samþykkt árið 2008 hefur verið gengið frá eftirfarandi útfærslum í Háskóla Íslands og í Háskólanum á Akureyri, sem eru þá í samræmi við löggjöfina, og mig langar að taka þær hvora í sínu lagi. Megináherslurnar í fimm ára kennaranámi við kennaradeild Háskólans á Akureyri eru þær að í ljósi þess að lögin geri sömu menntunarkröfur til leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólakennara, þ.e. meistarapróf eða sambærilegt nám, og að lögin byggist á sveigjanleika varðandi kennslu á ólíkum skólastigum, er boðið upp á kennaranám á öllum skólastigunum þremur við Háskólann á Akureyri. Inntak kennslu- og uppeldisfræði er hið sama á öllum þremur skólastigunum en það er hins vegar lagað að hverju skólastigi fyrir sig eftir því sem við á. Nemendur geta valið um þrjú stig, yngsta stig, miðstig og elsta stig, eftir því hvar þeir vilja hasla sér völl að námi loknu, en gert er ráð fyrir talsverðri skörun á milli stiganna. Í Háskólanum á Akureyri var til að mynda ekki talin sérstök þörf á því að aðgreina nemendur með tilliti til þess hvort viðkomandi hyggst kenna yngstu börnunum, sem eru þá hálfs árs til þriggja ára, eða eldri barnahópi leikskólans og yngstu nemendum grunnskólans, enda eru í stigskjarna námskeið í kennslufræði, aðlögun og fleiri þáttum sem þá varða yngsta hópinn. Elsta stigið miðar að kennslu í þremur síðustu árgöngum grunnskólans og í byrjunaráfanga í framhaldsskóla. Þar verður lögð áhersla á sérgreinar sem eru kenndar á unglingastigi og í framhaldsskólum. Það má því segja að þar sé skólinn markvisst að vinna með það að tengja saman ólík skólastig og árin í kringum hin hefðbundnu skil skólastiga. Nýtt heildstætt kennaranám hófst við kennaradeild Háskólans á Akureyri haustið 2009. Jafnframt hófst breytt nám til kennsluréttinda að afloknu BA-prófi. Námið byggist á þessum forsendum og áhersla var lögð á að móta heildstætt nám þannig að nemendur innritist til náms í kennarafræði án tillits til skólastigs. Innritunin fer þá bara fram í tveimur þrepum í samræmi við Bologna-ferlið, til BA-prófs og til MA-prófs, áhersla er lögð á samfellt vettvangsnám og æfingakennslu. Hvað varðar áherslur við menntavísindasvið Háskóla Íslands var farið í þá vinnu að greina helstu strauma og stefnur í umræðu, í stefnumótun og rannsóknum á menntakerfinu, breyttir starfshættir skóla voru skoðaðir og kröfur til kennara. Á grundvelli þess voru dregnir fram nokkrir lykilþættir i kennaramenntun, sem voru í fyrsta lagi fjölbreyttari verkefni kennara, í öðru lagi samstarf og samvinna, í þriðja lagi skóli án aðgreiningar, sem er lykilhugtak í nýrri skólalöggjöf, og í fjórða lagi fagmennskuhugtakið. Kennaramenntun á menntavísindasviði er skipulögð á fjórum meginsviðum, þ.e. leikskólakennarafræði, grunnskólakennarafræði, nám og kennsla í framhaldsskóla og nám íþrótta- og sundkennara. Þó að þetta sé nefnt eftir skólastigunum er ákveðinn kjarni skilgreindur á öllum námsleiðum en miklir möguleikar eru á að velja sér margvíslega sérhæfingu. Þannig geta kennarar sem útskrifast frá menntavísindasviði haft ólíka menntun þótt þeir útskrifist frá sömu deild, jafnvel af sömu námsleið, þannig að verið er að reyna að koma til móts við þarfir skólanna fyrir sérfræðiþekkingu á mjög mörgum sviðum og að kennarar hafi menntun til að kenna þvert á lögskipuð skólastig. Það er eitt af grundvallaratriðunum í skipulaginu hjá menntavísindasviði Háskóla Íslands. Með lengingu námsins skapast auðvitað möguleiki á fjölbreytileika í vali þeirra sem stunda kennaranámið. Þá opnast leiðir til að koma inn í kennaranám á mismunandi tíma, taka hluta af námi sínu á öðrum sviðum Háskóla Íslands eða í öðrum háskólum. Reynt hefur verið að finna jafnvægi milli umfangs faggreina og fjölmargra annarra þátta skólastarfs sem kennurum er ætlað að hafa á valdi sínu og má þar nefna samþættingu við uppeldis- og kennslufræði og nám á vettvangi, jafnvægi milli áherslu á faggreinar og áherslu á aðra þætti sem lög, reglugerðir og námskrá tilgreina sem hlutverk skólanna og starfsvettvangur kallar eftir. Þar er til að mynda nefnt sérstaklega mat á skólastarfi, námskrárgerð, kennslu barna með sérþarfir, samstarf við foreldra, fjölmenningarlega kennslu, menntun til sjálfbærni, og þá þætti sem við viljum sjá að séu almennir í öllu skólastarfi óháð stigum. Þetta er hraðferð yfir það sem skólarnir hafa verið að gera en ég held að hið mikilvæga sé að ákveðið var að halda áfram með þessa löggjöf óháð efnahagsástandinu. Ég held að við séum að sjá mjög spennandi leiðir opnast í kennaranámi á háskólastigi 

Herra forseti. Kennaramenntun skiptir verulegu máli fyrir allt gott skólastarf og í breytilegu umhverfi okkar skiptir máli hvert við lítum þegar við ætlum að umbreyta kennaramenntuninni eða breyta henni til að kennurum sé fært að kenna á fleiri en einu skólastigi og uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til fagmennsku. Hvert viljum við líta? Nýjasta könnun PISA sýnir að Finnar standa enn þá best að vígi allra Norðurlandaþjóða. Í ljós hefur komið að Svíþjóð hrapar niður. Hvert horfum við þegar við endurbætum kennaramenntun okkar? Ætlum við að horfa til þess hvað Finnar gera, hvernig þeir hafa tekið á málum? Eða ætlum við að líta til Svíþjóðar af því að þangað fara fleiri til náms en til Finnlands? Það skiptir meginmáli fyrir okkur að hafa augun opin, horfa til þeirra sem standa sig best og spyrja þessara spurninga: Af hverju standa þessi lönd sig best? Hvað 

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna. Mér finnst afar spennandi að fylgjast með því metnaðarfulla námi sem verið er að skipuleggja í háskólunum tveimur, fimm ára kennaranámi. Menntun kennara skiptir afskaplega miklu máli fyrir skólastarf þannig að við þurfum að fylgjast mjög vel með. Ég er ánægð að heyra að í náminu sé mikill sveigjanleiki og að ekki sé verið að rígbinda neinn við ákveðnar deildir. Það er jafnframt mjög gott að kennarar skuli eiga val á að stunda nám við Háskólann á Akureyri eða Háskóla Íslands. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort fjarnámsumhverfið sem Háskólinn á Akureyri var búinn að byggja það vel upp að fólk alls staðar að af landinu gat verið þar í námi haldi ekki örugglega velli í þessu nýja kennaranámi þar sem Háskólinn á Akureyri lagði dálitla áherslu 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem var ítarlegt eins og gefur að skilja. Ég tel rétt að draga fram að mikill pólitískur vilji var fyrir lengdu kennaranámi; m.a. var litið til Finnlands, reynt að ná því besta sem Finnar hafa gert í skólakerfi sínu. En um leið og við viðurkennum akademískt frelsi háskóla eins og HÍ og HA skiptir líka miklu máli að við sjáum þær áherslur sem við á þingi höfum samþykkt í skólalöggjöfinni birtast í skólunum. Við förum fram á aukinn sveigjanleika. Við viljum m.a. sjá þann aukna sveigjanleika birtast í kennsluefninu og uppbyggingu námsins innan háskólanna. Eins og hæstv. ráðherra lýsti því verð ég að segja að þeir sýna það. Mér finnst til að mynda gott að sjá fram á að Háskólinn á Akureyri muni leggja mikla áherslu á að kenna fyrstu stigin, þ.e. kenna fyrsta leikskólastigið með því að tengja það fyrsta stigi grunnskólans þannig að menn geti raunverulega byggt upp sveigjanleg skólaskil. Ég trúi ekki öðru en að það muni líka gilda um efsta stig grunnskólans og inn í framhaldsskólann, að þar verði líka þessi víxlverkun. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fylgjast mjög gaumgæfilega með þessari þróun án þess þó að trufla hið akademíska frelsi. Það er eitt sem ég hef verulegar áhyggjur af og það er að sjá innritunartöluna núna í leikskólakennaranám. Hvernig hyggst ráðherra beita sér í því máli? Á hvað mun ráðherra leggja áherslu til að við sjáum fram á að fleiri sækist eftir leikskólakennaranámi? Þá erum við kannski komin svolítið inn á næstu fyrirspurn sem ég verð með til ráðherra því að það er mikið áhyggjuefni ef bestu nemendurnir sækja ekki sem skyldi í kennaranámið, hvort sem það er á leik-, grunn- eða 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Fyrst vil ég nefna hvað varðar PISA að í raun liggur fyrir að umræðan eftir nýjustu PISA-könnun miðar mjög að því að fólk leitar skýringa í öflugum kennurum, góðu kennaranámi, góðu starfsumhverfi og kjörum kennara og að þar liggi skýringarnar á góðum árangri í könnuninni. Ég held að það sé nokkuð sem við eigum líka að vera meðvituð um þegar við horfum til næstu ára og þess hvernig við viljum sjá skólastarf okkar þróast. Það skiptir gríðarlegu máli. Þar sem hv. þm. Jónína Rós Guðmundsdóttir nefndi fjarnám á ég ekki von á öðru en HA muni áfram sinna því mikla hlutverki sem skólinn hefur gegnt í uppbyggingu á fjarnámi og einmitt þjónað landsbyggðinni. Ég hef ekki heyrt annað en að það gangi vel. Hvað varðar leikskólakennaranám þá tengist það vissulega því hvernig við getum reynt að efla stöðu kennara almennt. Það er auðvitað áhyggjuefni að innritun virðist ekki skila sér nægilega vel í leikskólakennaranám. Það skiptir miklu máli að horfa til þess. Ég held að þar þurfi að líta til starfsumhverfis almennt, hvernig við getum eflt það - ekki bara kjörin heldur líka annars starfsumhverfis. Það skiptir miklu máli að á því verði talsverðar breytingar. Við höfum sett okkur það markmið, sem allir hafa verið sammála um, að fjölga fagmenntuðu fólki á leikskólum. Þar hefur þróunin tekið lengri tíma en í grunnskólum en ég held að við séum á réttri leið. En það skiptir miklu máli að horfa til þess hvernig við getum laðað fleiri að í þetta nám. Akademískt frelsi er vissulega mikilvægt og mikið kappsmál mitt að því verði komið inn í löggjöf um háskóla. Hins vegar liggur líka fyrir að þar sem það er í löggjöf, eins og til að mynda í Finnlandi, gilda aðeins önnur lögmál þegar kemur að því að skipuleggja kennaranám sem hefðbundið akademískt nám, ekki af því að kennaranámið sé ekki akademískt heldur skiptir mjög miklu máli að menntastefna stjórnvalda 

Herra forseti. Við erum öll sammála um að við viljum góða kennara. Við viljum hafa besta fólkið í skólunum. Þess vegna spyr ég m.a.: Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að efla kennarastarf á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi? Að vissu leyti er búið að fara yfir hvernig við byggjum upp námið innan háskólageirans. Engu að síður er það svo, og gert var svolítið grín að mér á sínum tíma þegar ég sagði það, að við þurfum að nota kreppuna til ákveðinna tækifæra til að byggja upp skólastarfið og til að halda besta fólkinu í skólunum, grunnskólunum, leikskólunum og framhaldsskólunum. Það kemur að því, þótt þessi ríkisstjórn sé lengi að drattast með okkur upp úr hruninu öllu saman og koma okkur til almennilegra bjargálna, að við viljum þegar aukin þensla verður á vinnumarkaði halda í fólk innan skólakerfisins. Það þýðir ekki að hækka bara launin. Við vitum auðvitað að launakjörin skipta miklu máli en í þeim skoðanakönnunum sem hafa verið gerðar meðal kennara eru ýmsir aðrir þættir sem skipta þá miklu máli í öllu skólaumhverfinu sem slíku. Ég velti líka fyrir mér hvort ekki sé einmitt núna tækifæri til að fá sveitarfélögin og Kennarasambandið undir forustu eða leiðsögn menntamálaráðuneytisins til að hugsa þessa hluti upp á nýtt. Kjarasamningarnir hafa því miður verið byggðir þannig upp að þeir hafa ekki verið tæki til að koma til móts við pólitískar áherslur. Höfum við stjórnmálamenn ekki gert nóg? Ég er ekki að gagnrýna einn flokk umfram annan. Ég er bara að velta fyrir mér af því að við erum sammála um áherslur í skólamálum, þær eru þverpólitískar, hvort við komum þeim skilaboðum nægilega skýrt á framfæri í kjarasamningum. Þegar sveitarfélög og oft og tíðum ríkið semja við Kennarasambandið hugsum við þá um að kjarasamningarnir endurspegli það sem við erum að reyna að ná fram í gegnum skólalöggjöfina? Ég held að skólalöggjöfin endurspeglist ekkert sérstaklega í kjarasamningum. Ég vona að menn haldi ekki að ég sé að ráðast á kjarasamningana, Kennarasambandið eða sveitarfélögin. Ég vil að menn hugsi málið kreatíft, ef það má sletta svo, á þessum tímum til að skapa þannig umhverfi að við náum besta fólkinu í skólana. Þarf t.d. að gera það núna vegna lítillar ásóknar í leikskólakennaranám? Hvað getur ráðuneyti menntamála gert? Eigum við að fara í svokallaðar „headhuntings“, svo að maður haldi áfram að sletta, virðulegi forseti, til að fá það fólk sem við sem foreldrar viljum hafa í skólakerfinu? Hvað getum við gert til að allir þeir kennarar sem starfa 

Virðulegi forseti. Ég lít á það sem einn stærsta styrkleika íslenska menntakerfisins hvað þar starfa góðir kennarar með trausta menntun og óbilandi áhuga á starfi sínu og nemendum. Ekki hefur verið skortur á kennaramenntuðu fólki nema þá helst á leikskólunum eins og hér hefur komið fram. En við sjáum hins vegar að kennarar hafa í stórum stíl leitað í önnur störf þar sem þeim bjóðast betri kjör og þægilegri starfsaðstæður en í skólunum. Brottfall ungra kennara til að mynda úr skólum landsins ætti að vera okkur sérstakt umhugsunarefni. Það skiptir því miklu máli að við horfum á það heildstætt hvernig við getum eflt kennarastarf á öllum skólastigum. Ég vil nefna rannsókn á vegum OECD, sem Íslendingar tóku þátt í, á vinnuumhverfi og högum kennara og skólastjórnenda sem er kölluð TALIS. Fyrsti hluti fór fram vorið 2008. Niðurstöður hennar, sem hefur einhvern tíma borið á góma í þessum sal, veita okkur innsýn í hugmyndir kennara um starf sitt og það sem má betur fara. Þar má auðvitað líka finna samanburð við aðstæður kennara, starfskjör og hugmyndir í 22 öðrum löndum. Ef við reynum að draga einhvern lærdóm af þessari rannsókn má ýmislegt um hana lesa í skýrslum sem voru unnar hjá Námsmatsstofnun. Íslenskir kennarar eru um margt líkir starfssystkinum sínum á Vesturlöndum. Þar eru þó mikilvæg frávik sem varða menntun íslenskra kennara sem við höfum verið að ræða og starfskjör. Unnið er að því að bæta grunnmenntun kennara með löggjöfinni sem var samþykkt 2008 og var til umræðu áðan og mun það auðvitað fela í sér mikla eflingu kennarastarfsins. Annað atriði sem vekur athygli mína í svörum kennara í TALIS-rannsókninni varðar símenntun. Íslenskir kennarar, a.m.k. í grunnskólum, virðast hafa minna val á símenntun en kennarar í öðrum löndum. Þeir taka minni þátt í símenntun og viðfangsefni þeirra eru einsleitari. Ég setti á laggirnar nefnd í kjölfar þessarar skýrslu og fól henni að fjalla um mögulega endurskipulagningu endurmenntunar kennara í ljósi þessarar TALIS-könnunar en líka í ljósi nýrra laga um leik-, grunn- og framhaldsskóla, laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda og væntanlegra breytinga á skipulagi kennaramenntunar. Nefndinni var falið að huga að samfellu í skólastarfi þar sem eitt skólastig tekur við af öðru, nánari tengingu endurmenntunartilboða við almenna kennaramenntun og möguleikum kennara á að sækja endurmenntun á fagsviði. Síðan var óskað tillagna um heildstæða útfærslu á endurmenntun sem nýtist kennurum á öllum skólastigum. Þar sátu saman fulltrúar mennta- og menningarmálaráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga auk fulltrúa frá kennarasamtökum og háskólum sem mennta kennara. Nefndin aflaði margvíslegra gagna og reyndi að kortleggja það fjármagn sem nú er varið til símenntunar kennara og streymir eftir ólíkum leiðum í óþarflega flóknu kerfi. Niðurstöður nefndarinnar eru settar fram sem markmið, leiðir og tillögur um næsta skref. Lagt er til að mennta- og menningarmálaráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga, háskólarnir og kennarasamtök gefi annars vegar út viljayfirlýsingu um samvinnu og þróun samstarfsvettvangs sem kortleggi þá símenntun sem núna er í gangi, leggi línur um stefnumótun til framtíðar og hins vegar að gerð verði viljayfirlýsing um samvinnu um símenntun kennara og þróun sameiginlegrar upplýsingagjafar á vefsvæði þvert á skólastig þannig að ráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga og háskólar landsins vinni að því að auðvelda kennurum að sækja símenntun, ekki síst til háskólanna. Við vinnum nú að því með menntavísindasviði Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og Listaháskóla Íslands, Kennarasambandi Íslands og Sambandi íslenskra sveitarfélaga að auka framboð símenntunar í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum og bæta við í tengslum við innleiðingu laganna útgáfu aðalnámskrár og endurskipulagningu kennaramenntunar. Þegar stefnan er klár held ég að við verðum að horfa til þess að hugsanlega þurfi aukið fjármagn. Ég hef ekki enn tæpt á öðrum þáttum sem varða starfsumhverfi en niðurstaðan úr þessari TALIS-rannsókn var sláandi. Annað sem því tengist eru kjör kennara. Við sjáum það í þessum alþjóðlega samanburði að þrátt fyrir umtalsverðan kostnað hér á landi við grunnskólastigið skilar hann sér ekki í háum launum. Það er nokkuð sem mér finnst full ástæða að ræða, eins og hv. málshefjandi gerði. Hvernig viljum við sjá samninga þróast? Hver er okkar pólitíski vilji í þeim málum? Hvernig getum við bætt kjör kennara? Ég held að í raun sé þverpólitískur vilji til þess. Þessar stéttir eru þær mikilvægustu sem við eigum og það skiptir máli að þær njóti góðra kjara og það er áhyggjuefni að íslenskir kennarar njóti verri kjara en starfssystkini þeirra í nágrannalöndunum. En við erum sem sagt að vinna út frá þessum línum. Hvernig getum við sett nýrri og samhæfðari stefnu um símenntun og endurmenntun kennara? 

Virðulegur forseti. Efling kennarastarfsins er í mínum huga tvennt, að kennarar hafi ætíð tækifæri til endurmenntunar og símenntunar og síðan nýir og breyttir kjarasamningar sem skipta meginmáli að mínu mati. Kennarar verða að fara að líta á sig sem sérfræðinga og ekki láta meta menntun sína til mínútna og sekúndna. Það mun líka skipta meginmáli þegar kemur að því að hefja þessa stétt í hærri launastiga eins og hún á að vera en það að breyta kjarasamningum úr því sem þeir eru í dag, í að hætta að meta menntun okkar kennara í mínútum og sekúndum, mun kosta og þá kemur í ljós hvort Alþingi og sveitarfélögin eru tilbúin til að efla kennaramenntun, tilbúin til þess 

Virðulegi forseti. Við tölum um eflingu kennarastarfsins og þá erum við vonandi ekki í neinum 17. júní-ræðum því að það er ekki spurning að það þýðir ekki að vera með neinar umbúðir. Til að efla kennarastarfið þarf sjálfsvirðing kennara að aukast verulega og stór hluti af því er að sjálfsögðu stórbætt laun og stórbætt launakjör. Auðvitað skiptir menntun máli, starfsumhverfi skiptir máli en við horfumst í augu við það að nú erum við komin á þann stað að það að verða kennari er fimm ára háskólanám og það verður að meta það til launa. Auðvitað eru kennarar langflestir í vinnu sinni vegna hugsjóna, vegna þess að þeir hafa einstaklega gaman af því að vera með börnum og vilja gjarnan vinna með þeim, en það þýðir ekki að vera með einhverjar umbúðir. Það verður að stórbæta laun kennara en ég get alveg verið sammála ýmsum sem hér hafa 

Herra forseti. Tónninn er sá sami. Hann er sá að við viljum standa vörð um kennarastarfið og við viljum efla það. Við erum samt öll pínulítið að tipla á tánum í kringum það sem er heit kartafla, er það alltaf, kjarasamninga kennara. Við vitum að til að hafa gott fólk í skólakerfinu þarf að borga fyrir það. En þá þurfa líka málsaðilar, hvort sem það eru sveitarfélögin eða Kennarasambandið, að þora að stokka upp kjarasamninga sem að mínu mati njörva niður og ramma inn kennarastarfið og skólastarfið í öðrum anda en þeim sem skólalöggjöfin segir. Við verðum að þora að fara í erfið mál og viðkvæm. Við erum ekkert endilega sammála um það, t.d. eigum við að fara í að ræða um frammistöðumat kennara. Ég held að það sé ekki tilviljun að ungir kennarar hrökklast fyrr úr starfi en aðrir. Ég held að við verðum að viðurkenna að þessi jafnlaunastefna sem ríkir í skólakerfi landsins skilar ekki árangri, hún skilar ekki því að við höldum inni unga fólkinu okkar í kennslu. Það er alveg hárrétt, og ég fagna því sem flestir hafa nefnt hér, að endurmenntun og símat kennara skiptir mjög miklu máli. Við verðum að spyrja, vonandi án þess að við förum í einhverja pólitískar skotgrafir: Birtist alls staðar fókusinn á nemandann, sem við erum búin að koma inn í skólalöggjöfina, hvort sem er í kjarasamningum eða starfinu í skólunum og þar með talið að halda utan um kennarastarfið sem slíkt? Með því að fókusera á nemandann fókuserum við sjálfkrafa á góðan kennara því að við foreldrar sem eigum börn í skólum landsins og dásömum guð á hverju kvöldi fyrir það hversu frábæra kennara þau hafa á hverjum degi, þar sem þeir auka lífsgæði barnanna okkar, 

Herra forseti. Ef við gætum tekið þá umræðu sem er í þessum sal og rætt um auknar fjárveitingar til kerfisins held ég að við gætum verið sammála. Ég held að það skipti máli að horfa á þá samninga sem hafa verið gerðir í þeim tilraunaskólum sem nú eru starfandi og eru dálítið að fara út úr því kerfi sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir nefndi, kerfi sem snýst um mínútur og klukkustundir, prófadaga, kennsludaga og annað slíkt þannig að ég held að þar sé mjög margt að læra. Ég tek fram að ég sat í fræðsluráði Reykjavíkur þegar gerð var sérstök bókun um Norðlingaskóla og sérstakur samningur var gerður sem heimilaði nýtt fyrirkomulag í kjarasamningum og kennslu þar. Það var síðan því miður ekki tekið upp næst þegar nýr skóli var settur á laggirnar. Ég held að það skipti miklu máli að fara í slíka tilraunastarfsemi og losa um þessa hluti. Það liggur þó fyrir að það er áhyggjuefni hvað við erum aftarlega á merinni þegar kemur að launum og kjörum kennara. Það er hægt að fara út í mjög mikil smáatriði og ræða tíma í kennsluskyldu og annað slíkt sem við leysum ekki í þessari pontu en ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum það, kannski fyrst og fremst þau grundvallaratriði hvernig við náum þessum bættu kjörum ef það er þverpólitískur vilji til þess. Hvaða skilaboð viljum við senda kennurum þessa lands? Ég get tekið undir með öllum þeim sem hér hafa talað, kennarar skipta máli og hafa kannski ekki fengið greitt í samræmi við sitt mikilvæga vinnuframlag. Síðan eru starfsaðstæður, menntunin og símenntunin. Ég held að menntunin skipti líka máli. Það sem við sjáum í TALIS-könnuninni eru ekki bara launin heldur líka sjálfsmynd kennara sem ræðst ekki aðeins af launum heldur líka af þeirri staðreynd að kennarar upplifa sig ekki sem metna fyrir störf sín. Það er ákveðið samfélagsmál sem við ættum líka að velta fyrir okkur. Hvernig sýnum við mat okkar á þessum störfum í verki? Við gerum það bæði í gegnum krónur og aura, við gerum það líka í umtali um skólana, í forgangsröðun í pólitíkinni. Hvenær eru til að mynda menntamálin á dagskrá 

Herra forseti. Það standa öll spjót á hæstv. menntamálaráðherra í dag. Það er vel, menntamálin eiga að vera til eilífðarumræðu í þessum sal og reyndar alls staðar á landinu, svo brýn sem þau eru. Það þarf ekki að fara lengi um landið til að heyra áhyggjur manna af því hversu slælega við stöndum okkur í eflingu iðn- og tæknináms. Nú er svo komið, herra forseti, að fréttir blaðanna eru í æ ríkari mæli um þetta málefni. Ég er með Fréttablaðið frá því í dag sem fjallar um yfirvofandi skort á málmiðnaðarmönnum hér á landi sem ekki einasta stefnir í heldur er farinn að gera vart við sig. Margir hafa talið Íslendinga hafa lagt ofuráherslu, alltént of mikla áherslu, á bóklegu fögin í uppbyggingu framhaldsmenntunar og háskólanáms en síður á þau fög sem tengjast iðnaði og tækni. Sjálfsagt hafa einhverjar rannsóknir verið gerðar á þessu en almennt er talið að við höfum lagt ólíka áherslu á þessa tvo flokka menntunar. Hvað sem því líður þurfum við að horfa í jafnríkum mæli til þessara þátta við uppbyggingu og endurreisn Íslands. Sá skortur sem er á fólki í þessum nefndu greinum, iðn- og tækninámi, gæti haft það í för með sér að við þyrftum að flytja inn kunnáttufólk frá öðrum löndum til að taka við þeim störfum sem eru fram undan við endurreisn landsins ef við eigum að geta sinnt þeim. Guðmundur Ragnarsson, formaður Félags vélstjóra og málmtæknimanna, segir í Fréttablaðinu í dag, með leyfi forseta, að „ef einhverjar af þeim stóru framkvæmdum sem liggja í kortunum fari af stað á næstunni, verði hér verulegur skortur á málmiðnaðarmönnum“. Við þurfum að gefa rækilega í í þessum efnum og ég spyr hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvort fólkið hennar í því ágæta ráðuneyti sem sinnir þessum málum hafi 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda. Ef við lítum aðeins á þróunina má sjá að nemendafjöldi á framhaldsskólastigi hefur þróast þannig frá 1997 til 2009 að heildarfjöldi nemenda hefur aukist um tæp 28% og á þessu 12 ára tímabili hefur hlutfall milli bóknáms og starfsnáms í raun og veru haldist stöðugt, þ.e. tveir þriðju hlutar nemenda stunda nám á bóknámsbrautum, þriðjungur á starfsnámsbrautum. Á sama tíma, frá árinu 1998, hafa verið starfandi svokölluð starfsgreinaráð á öllum merginsviðum atvinnulífsins og þau hafa lagt áherslu á að fjölga námstækifærum í starfsnámi á framhaldsskólastigi og þróa nýjar námskrár sem eiga að mæta menntunarþörfum atvinnulífsins. Það má segja að við störfum innan kerfis sem byggt er upp á nánu samstarfi atvinnulífs og skólakerfis, en það er líka ljóst að slíkar aðgerðir einar sér duga ekki til að laða fleira fólk að þessum starfsnámsbrautum framhaldsskóla. Gildandi framhaldsskólalög sem voru sett 2008 fela í sér ýmsa möguleika til að efla aðsókn í starfsnám. Þar má nefna sveigjanleika í uppbyggingu námsbrauta, áherslu á jafngildi bóknáms og starfsnáms til stúdentsprófs og heimild til viðbótarnáms á framhaldsskólastigi sem finna má í 20. gr. laganna sem gæti orðið, getum við sagt, vísir að sérstöku fagháskólastigi á Íslandi. Við höfum á undanförnum árum fundið vaxandi áherslu hjá nemendum á að eiga greiða leið að starfsnámsbrautum framhaldsskóla til áframhaldandi náms. Um þessar mundir eru 12 starfsgreinaráð að hefja vinnu við að endurskilgreina hæfnikröfur starfa hvert á sínu sviði. Þær verður að hafa til viðmiðunar við gerð námsbrautalýsinga í starfsnámi og á sama tíma er starfsgreinanefnd að hefja vinnu með ráðuneytinu að undirbúningi, mótun og útfærslu heildstæðrar starfsmenntastefnu. Þetta er í anda þessara nýju laga. Í raun og veru finnst mér merkilegt að maður heyrir til að mynda erlendis að þetta þyki fólki mjög merkileg tenging, þ.e. milli atvinnulífs og skólakerfis, og hefur áhuga á að vita hvað hefur gefist vel í henni og hvað skortir til að hún gangi betur. Mér finnst það nokkuð sem við eigum að hafa hugfast, að þetta er jákvætt og við eigum að byggja á þessu en við þurfum auðvitað að velta fyrir okkur hvað getur skipt máli til að efla þetta. Á næstu dögum er fyrirhugað hjá mér að skipa nefnd sem á að gera tillögur að efni frumvarps til laga um vinnustaðanámssjóð en vinnustaðanám er mjög mikilvægur þáttur í starfsemi á nánast öllum starfsnámsbrautum framhaldsskóla. Það er löngu ljóst að það þarf að efla þann þátt námsins. Það þarf að skilgreina betur kröfur til fyrirtækja sem sinna vinnustaðakennslu, finna leið til að jafna kostnað milli þeirra og hinna sem ekki bera ábyrgð á slíkri kennslu. Þetta er enn brýnna í núverandi árferði en ella þar sem nemendum í sumum greinum reynist mjög erfitt að komast á samning eða fá tækifæri til að ljúka námstíma sínum sökum erfiðrar stöðu margra fyrirtækja. Þarna eru ákveðin vandamál í kerfinu sem við þurfum að bæta. Það hefur líka verið bent á að það þurfi kannski að endurskilgreina vinnustaðanám þannig að starfsnámið fylgi betur tímunum. Við sjáum að í sumum hefðbundnum fögum sem miðast við það að nemendur fari út á tiltekna vinnustaði hafa orðið miklar tækniframfarir þannig að það er jafnvel hægt að færa vinnustaðina mun meira inn í skólana. Það er jafnvel hægt að veita nemendum fjölbreyttari reynslu af því að vera „á vinnustað“ í skólunum af því að til að mynda tæknin er orðið stafræn að einhverju leyti. Ég nefni sem dæmi ljósmyndanámið sem er löggilt iðngrein þar sem nemendur hafa farið út á ljósmyndastofur, en þetta hefur auðvitað færst að stóru leyti inn í tölvur. Það eru mikil tækifæri í að nýta þessa nýju tækni til að breyta skipulaginu. Því miður ná allt of margir nemendur núna ekki að klára vegna þess að þeir fá ekki tækifæri til að klára þennan hluta námsins, starfstengda hlutann. Þessir nemendur mælast sem brottfall í tölum hins opinbera. Þeir eru sem sagt búnir með allt sem hægt er að klára innan skólakerfisins. Út frá umræðunni sem hefur verið núna langar mig að nefna að um þessar mundir er að störfum samstarfshópur fjölmargra aðila, m.a. frá Vinnumálastofnun, mennta- og menningarmálaráðuneytinu, Samtökum iðnaðarins og úr þinginu, til að vinna að því að finna leiðir til að hvetja langtímaatvinnulausa til náms. Þar er sérstök áhersla á verk- og tækninám, tölvu- og upplýsingamennt, listnám, stuttar hagnýtar námsbrautir innan uppeldis- og umönnunargeirans; nám sem ungt fólk kallar eftir. Ég gæti haldið áfram og aðeins rætt um framhaldsfræðsluna og þróun raunfærnimatsins. Ég ætla að fá að koma inn á það í seinna svarinu en fyrst og fremst held ég að það sé mjög mikilvægt að halda áfram þeirri þróun sem þegar er hafin við að móta þau viðmið um þekkingu í leikni og hæfni í þrepaskiptum viðmiðunarramma um íslenska menntun sem auðvitað virkar saman við menntakerfi annarra landa og skilgreinist út frá sambærilegum viðmiðum, 

Herra forseti. Það vilja allir efla iðn- og starfsnám og ég held að ráðherra hafi farið einmitt ágætlega yfir hvernig að því hefur verið unnið á undanförnum árum. Alltaf má gera gott betur, alla vega er grunnurinn kominn sem við getum öll unnið eftir. Hlutfallið hefur í rauninni ekki breyst í áranna rás og það er kannski svolítið ankannalegt miðað við orðræðuna sem er í gangi. Ég vil hins vegar velta vöngum yfir starfsgreinaráðunum, af því að þau eru beintenging við atvinnulífið og atvinnulífið á með þeim að hafa tengingu inn í skólakerfið. Hafa þau hafi komið að skólakerfinu í þeim mæli sem menn óskuðu eftir? Ég vil beina spurningu til hæstv. ráðherra um tilraunafyrirkomulagið varðandi Tækniskólann, þ.e. sameiningu Iðnskólans í Reykjavík og Fjöltækniskólans. Þar er ákveðin tilraun í gangi, til fimm ára að mig minnir, þar sem atvinnulífið kemur beint að rekstri skólans og á þar af leiðandi að geta haft puttann á púlsinum varðandi það hvernig þarfir atvinnulífsins eru 

Virðulegur forseti. Ég vil nefna þrennt. Atvinnulífið í náinni framtíð mun kalla á tæknimenntað fólk. Það þýðir að þegar við eflum kennaramenntunina þurfum við að skoða þann þátt í þeirri endurskoðun. Kannski númer eitt, tvö og þrjú þarf viðhorfsbreytingu samfélagsins til náms. Enn er talað um menntun þegar um er að ræða þá sem fara í langskólanám eða háskólanám en vart er litið á iðnmenntun; að rafvirkjar, múrarar, málarameistarar o.s.frv. hafi menntun. Viðhorf samfélagsins þarf því að breytast til náms og hvetja þarf unga nemendur, hvort heldur það eru stelpur eða strákar, til að horfa til þessara þátta í námi sem eru ekki síður mikilvægir í atvinnulífi okkar en þeirra sem fara í háskólanám og koma síðan út á vinnumarkaðinn. 

Herra forseti. Það ber að fagna þessari líflegu umræðu um iðn- og tækninám og ég er sérlega ánægður með svar hæstv. menntamálaráðherra sem er greinilega vel að sér í þessum málum og hefur kynnt sér þau í þaula og ætlar að leggja áherslu á þau. Ég hvet ráðherra mjög til dáða í þessum efnum því skýrslur benda til að það verði ekki síst í þessum geira sem skortur á vel menntuðu fólki verður mikill á komandi árum. Við þurfum því að grípa til þeirra ráðstafana sem hæstv. ráðherra taldi upp áðan. Það er í sjálfu sér afskaplega leiðinlegt að horfa til þeirrar stöðu sem er uppi í samfélaginu í dag þar sem allt of margir Íslendingar eru á atvinnuleysisbótum sakir þess að litla vinnu er að hafa en á sama tíma gæti þetta fólk verið að svara kalli iðn- og tæknigeira varðandi aukna menntunarþörf í greininni. Hér þarf að samræma hluti og greiða þessu fólki leið til menntunar. Það eru ekki síst ungir karlmenn sem hafa misst vinnu eða hafa fallið frá námi eins og tölur vitna um. Ég held að við eigum að hugsa til þessa hóps ungra karlmanna sem að hlutfallstölu eru hvað minnst menntaðir hér á Íslandi og gætu sótt í þetta nám ef vegurinn að því yrði gerður þeim auðveldari. Hvet ég hæstv. ráðherra til dáða í 

Virðulegi forseti. Ég þakka bæði hv. fyrirspyrjanda og þeim hv. þingmönnum sem hér tjáðu sig. Ég vil nefna framhaldsfræðsluna og lög um hana sem voru samþykkt í fyrra. Þar er eitt af lykilatriðum þróun raunfærnimatsins sem skiptir miklu máli fyrir iðn- og tæknimenntun. Þar hefur Fræðslumiðstöð atvinnulífsins á undanförnum árum haft forgöngu um að þróa viðmið og aðferðir til að meta þá þekkingu, leikni og hæfni sem fólk hefur aflað sér í því sem við getum kallað „óformlegt nám“, þeirra sem hafa unnið á vettvangi og fengið það metið. Fjöldi fólks hefur þegar fengið slíkt mat og margir lokið sveinsprófi eða öðru skilgreindu starfsnámi en það er mjög brýnt að útvega fjármagn til að unnt sé að gefa öllum þeim sem þess óska kost á að ljúka skilgreindu iðn- og starfsnámi í framhaldi af raunfærnimati. Ég held að þetta skipti máli, sérstaklega til að gefa þeim sem núna hafa jafnvel fallið brott úr námi, af því að þeir luku ekki vinnustaðasamningi en hafa verið að vinna við fagið, tækifæri á að ljúka náminu með skilgreindum hætti. Það er brýnt. Ég vil nefna, vegna þess sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefndi með Tækniskólann, að ekki liggur fyrir úttekt á fyrirkomulaginu sem þar var tekið upp. Væntanlega ætti hún að liggja fyrir á næsta ári, mig minnir að verkefnið standi til 2013. Þar kemur auðvitað atvinnulífið í mjög ríkum mæli að rekstri skólans en eigi að síður erum við að fást við sömu vandkvæði þar og annars staðar sem er að nemendur komast ekki á samning og annað slíkt. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að það skiptir máli að við lítum til þessa og viðhorfin skipta auðvitað líka máli, hvernig um þetta er talað. Það er áhyggjuefni að nemendur velja sér iðulega ekki iðnnám sem fyrsta kost. Það er ákveðið bóknámsrek í kerfinu, það virðist enn vera viðurkenndari leið 

Frú forseti. Við höfum verið nokkuð sammála fram að þessu varðandi menntamálin en ég held að við séum komin núna að ákveðnum kafla þar sem við erum ekki pólitískt sammála. Ég leyni því ekki að ég tel að hægt sé að nýta tímann miklu betur frá leikskóla til loka framhaldsskóla, þ.e. til stúdentsprófs, en við gerum í dag. Íslendingar eru einir OECD-þjóða sem útskrifa tvítuga stúdenta. Allar aðrar þjóðir innan OECD útskrifa 18 og 19 ára stúdenta. Við erum með um 11 þúsund stundir fram að stúdentsprófi meðan Norðmenn eru með um 10 þúsund, Danir um 9 þúsund og Svíar tæplega 9 þúsund stundir. Við getum nýtt tímann betur. Í umræddri skólalöggjöf sem við samþykktum 2008 var einmitt gefið færi á því, ekki miðstýrt, að skólar gætu í ríkara mæli farið að bjóða upp þriggja ára nám til stúdentsprófs, þ.e. framhaldsskólar. Auk þess var nemendum í gegnum skólakerfið, í gegnum sveigjanleika á milli skólastiga líka gefið færi á að taka stúdentspróf á skemmri tíma en nú er. Ég spurði ráðherra fyrr á yfirstandandi þingi hvaða aðrir nýir skólar hefðu farið af stað í þetta verkefni. Ég vissi að Menntaskóli Borgarfjarðar og Framhaldsskólinn í Mosfellsbæ væru að byggja upp þriggja ára stúdentspróf, sama á við um Kvennaskólann sem er með lotubundið kerfi en ég veit til þess að aðrir skólar hafa óskað eftir því að taka upp svona kerfi, til að mynda Menntaskólinn á Tröllaskaga. Þætti mér gott að vita hvort það er rétt. Enda þótt við höfum komist að þeirri niðurstöðu að nýta beri tímann í framhaldsskólanum betur er ljóst er að við komumst ekki hjá því að taka þá umræðu hvort við getum gert það í grunnskólanum. Meginmálið er að þora að viðurkenna að við getum nýtt tímann betur og útskrifað stúdenta fyrr en við gerum núna. Mikið er talað um kostnað og mikið hefur verið talað um kostnað í fyrirspurnum mínum í dag, m.a. varðandi samgöngumál og svo áðan varðandi menntamálin. Við skulum bara taka sem dæmi að ef 40% nemenda á framhaldsskólastigi útskrifast með stúdentspróf og 60% þeirra útskrifast á þremur árum og 40% á fjórum árum spörum við rúma 3 milljarða í kostnað. Ef við gefum okkur að 60% nema á framhaldsskólastigi, sem er ekki óraunhæft, útskrifist og 60% af þeim útskrifist á þremur árum og restin á fjórum árum sparar ríkið um 4,6 milljarða. Þá spyrja menn: Var leikurinn til þess gerður að spara fjármuni? 

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta vera tvíþætt. Við getum rætt um námstíma til stúdentsprófs út frá löggjöfinni og þeim möguleikum sem hún býður upp á eins og hv. þingmaður gerir hér. Við þurfum líka að horfa á þá stöðu að hér er og hefur verið óeðlilega mikið brottfall og þá er ég ekki að tala um nemendur sem ljúka framhaldsskóla á fjórum árum eins og spurt var um heldur nemendur sem ýmist ljúka ekki framhaldsskóla eða eru þar jafnvel í sjö ár eða lengur. Þetta er auðvitað áhyggjuefni. Við sjáum reyndar að fyrstu tölur núna benda til að það dragi úr brottfalli, að það sé sem sagt jákvæð afleiðing hins slæma atvinnuástands sem hér er. En mér finnst stóra áhyggjuefnið vera þetta mikla brottfall og hvernig við getum komið fleirum í gegnum kerfið á umsömdum tíma, á ásættanlegum tíma, þremur árum, þremur og hálfu, fjórum, hvernig sem það er hugsað, að námið dragist ekki lengur en það. Eins og hv. þingmaður nefndi er í þeim lögum um framhaldsskóla sem vitnað var sérstaklega til skipulag námsbrauta flutt til framhaldsskólanna sjálfra og lögin gera ráð fyrir breytingum á umgjörð skólastarfsins. Þar má nefna upptöku nýrra námseininga, lengra skólaár, skipulagsbreytingar á vinnutíma kennara sem nefndar voru áðan, eins og kennslutíma, prófatíma og skil á því. Af því að hv. þingmaður nefndi kostnað verður ekki fram hjá því horft að þessi lög miðuðu við að inn í skólakerfið kæmu 1,8 milljarðar sem áttu að fylgja þessum breytingum. Hugsunin var m.a. sú að horfa til nýrra kjarasamninga við kennara en líka ýmissa annarra þátta sem við getum nefnt en hefur líka því miður verið frestað. Ég get nefnt sem dæmi námsbókakostnað nemenda. Ég get nefnt fleiri dæmi sem því miður hefur orðið að fresta út af þrengingum í ríkisfjármálum þar sem staðan hefur ekki verið sú að viðbótin hafi komið, 1,8 milljarðar, heldur hafa verið teknir úr skólakerfinu hátt í 2 milljarðar, í raun og veru sú fjárveiting sem ætluð var. Af þessum sökum hefur ekki komið til lengingar skólaársins almennt og það hefur ekki verið samið um upptöku nýrra námseininga eða breytts fyrirkomulags á starfstíma kennara. Hins vegar höfum við samið um tilraunakennslu í framhaldsskólum og þar voru nefndir Menntaskólinn í Borgarfirði, sem tók til starfa 2007, þar sem farið var af stað með alveg nýtt verkefni og kemur vel út úr þeirri úttekt sem nú hefur verið framkvæmd á því skólastarfi og ég held að skapi mikla möguleika. Fyrsti hópurinn brautskráðist þaðan vorið 2010. Kvennaskólinn í Reykjavík sem fékk heimild til að skipuleggja nám til stúdentsprófs miðað við þrjú ár og sveigjanleika fyrir þá þyrftu lengri tíma. Þar hafa frá hausti 2009 liðlega 300 nemendur hafið nám til stúdentsprófs sem miðast við nýju námslokin. Fyrsti hópur brautskráist vorið 2012. Og svo Framhaldsskólinn í Mosfellsbæ sem hefur verið í samstarfi við Kvennaskólann um nýtt skipulag á námi til stúdentsprófs. Svo vil ég nefna að við höfum verið að taka saman og sjáum að umtalsverður fjöldi nemenda hraðar sér í sínu námi innan fjölbrautakerfisins án þess að það sé skipulagt. Mig minnir að 40% nemenda í Menntaskólanum við Hamrahlíð klári á þremur árum nám til stúdentsprófs innan áfangakerfisins sem býður auðvitað upp á þann sveigjanleika að nemendur stjórni sjálfir námi sínu. Við höfum hins vegar séð að skólarnir sem hafa fengið fjárhagslegt svigrúm til að laga starfsemi sína að hinum nýju lögum hafa skipulagt nám til stúdentsprófs þannig að útskrift sé möguleg á þremur árum. Hins vegar vantar mikið upp á að þessi heildstæða skólalöggjöf sé að fullu komin til framkvæmda. Ljóst er að samningum við kennara hefði þurft að ljúka fyrr og helst að vinna að þeim samhliða mótun og innleiðingu laganna því að fyrirhugaðar breytingar á lagaumhverfinu varða auðvitað starfsumhverfi kennara, fagmennsku og skyldur þeirra. Gerðir voru sérstakir samningar við kennara í tilraunaskólunum, almennir samningar við kennara höfðu ekki verið unnir þegar ég til að mynda tók við embætti og kreppan skall á. Ég held að ekki sé hægt að horfa fram hjá því að það hefur að sjálfsögðu haft áhrif á innleiðingarhraðann. Þessi atriði takmarka möguleika skóla á að laga námskipan sína að hinum nýju lögum. Það er líka mitt mat að það sé gott að hafa tilraunaskólana til að sjá hvernig þeir muni þróa námsframboðið, hvað við getum lært af þeim og að breytingin verði síðan almenn fremur en að við séum að fjölga hægt og hægt í því sem við getum kallað tilraunaskólar. Ég held að það sé betra að reyna að ná breytingunni almennt í gegn þegar þetta aðlögunarferli er liðið. Við vinnum að því. Við héldum viðamikið málþing með fulltrúum skólameistara, kennara og nemenda þar sem við fórum yfir stöðu innleiðingarinnar í framhaldsskólum og kynnt voru fjöldamörg þróunarverkefni. Ég get sagt að það var mjög jákvæð upplifun fyrir mig að sjá hversu áhugasamir kennarar, skólameistarar og nemendur eru um að byggja upp skólastarf samkvæmt þessari nýju löggjöf, en mér fannst menn líka almennt átta sig á að þær efnahagsþrengingar 

Virðulegi forseti. Við erum eiginlega að tala um heildstæða löggjöf leik-, grunn- og framhaldsskóla, sveigjanleika í skólastarfi og sveigjanleg skólaskil vegna þess að við ætluðum að horfa á þetta heildstætt þannig að nemendur í leikskóla gætu hafið nám í grunnskóla og nemendur í grunnskóla gætu hafið nám í framhaldsskóla án þess endilega að þurfa að hverfa úr þeim skóla sem þeir eru í hverju sinni. Þetta á ekki að vera bundið við húsnæði, þetta á að vera bundið við námið sjálft. Ef við ætlum að líta á þetta sem heildstæða löggjöf frá leikskóla til loka framhaldsskóla megum við ekki horfa á þetta sem húsakost heldur hvernig skólastarfið er innan og hvernig það getur teygt sig á milli skólastiga. Gleymum ekki orðræðunni. Förum að nota lokapróf framhaldsskóla í staðinn fyrir stúdentspróf vegna þess að menn geta lokið námi sem rafvirki eða múrari líka til stúdentsprófs í áframhaldandi nám.

Herra forseti. Ég tel að sú pólitíska ákvörðun sem tekin var að fresta innleiðingu löggjafarinnar hafi verið eins og að pissa í skóinn sinn. Að mínu mati var það algerlega á hreinu af hálfu okkar sjálfstæðismanna að við sögðum að það ætti ekki að skera niður í menntamálum, og nýverið staðfesti formaður Sjálfstæðisflokksins það í ítarlegu viðtali í Frjálsri verslun, af því að það er eins og ég sagði, eins og að pissa í skóinn sinn. Af hverju er brottfallið langmest á Íslandi? Það er beint samhengi á milli þess að við erum með lengsta tímann til prófs í framhaldsskóla, það er bein tenging þar á milli. Síðan tala menn um mikinn kostnað við innleiðinguna. Já, það var mikill kostnaður, það var m.a. út af því að við ætluðum að taka á iðn- og starfsnámi. Við ætluðum að fara í vinnustaðasjóðinn sem núna er verið að boða frumvarp um, af því að við ætluðum strax í kjölfarið á innleiðingu skólalöggjafarinnar að fara í þetta. Og það að spara þetta og geyma þetta í tvö, þrjú eða fjögur ár er einfaldlega sóun á verðmætum. Það er ekkert öðruvísi. Við skulum heldur ekki fara í grafgötur með það að ekki hafa allir hagsmunaaðilar verið hlynntir því að stytta námstíma til stúdentsprófs eða breyta kerfinu. Menn hafa unnið gegn því af hálfu kennaraforustunnar en við náðum samkomulagi engu að síður um að þetta væri ramminn á skólalöggjöfinni sem við ætluðum að vinna eftir. Það eru mikil mistök að hafa tekið þá ákvörðun að fresta því. Ég hafði vonað að hæstv. menntamálaráðherra, sem ég veit að hefur mikinn metnað fyrir hönd skólakerfisins, hefði leitað til okkar sjálfstæðismanna því að við hefðum bakkað hana upp í því að halda áfram með innleiðinguna. Við hefðum bakkað hana upp í því að koma með aðrar tillögur til hagræðingar en að fara beint í skólakerfið. Allt ber þetta að sama brunni. Ef við skoðum ekki skólakerfið heildstætt er ekki hægt að taka á ákveðnum málum sem eru okkur kær, m.a. því sem birtist í fyrirspurninni áðan um hvernig við ætlum að efla veg og virðingu kennarastarfsins. Við þurfum aukna fjármuni, við þurfum aukna skilvirkni. Það er til leið 

Virðulegi forseti. Loksins þegar færist ágreiningur í umræðuna hefur því miður aðeins fækkað í salnum. En ég segi að við verðum auðvitað að horfast í augu við þann 200 milljarða halla sem var á ríkissjóði fyrir ekki mjög mörgum árum, við getum ekki horft fram hjá því. Ég hefði gjarnan viljað segja: Ekki skera nokkra krónu niður í menntakerfinu. Það hefðu væntanlega fleiri getað sagt um heilbrigðiskerfið, um félagslega kerfið, um atvinnuleysistryggingakerfið.

… hagræða með öðrum hætti.

Það sem við höfum hins vegar horft á í þeim hagræðingaraðgerðum sem við höfum farið í, hvort sem það hefur verið í framhaldsskólum eða háskólum, er að standa vörð um gæði skólastarfsins og reyna að skipuleggja aðgerðir þannig að við vinnum ekki skaða á skólakerfinu. Vissulega er erfitt að fara í gegnum svona efnahagstímabil og ég held að ekki sé hægt að horfa fram hjá því, ekki sé hægt að halda því fram að það sé eitthvert sérstakt skemmtiefni. Ég verð að leyfa mér að ítreka það og þá hlýtur auðvitað fyrsta markmiðið að vera að skerða ekki gæðin og reyna einmitt að viðhalda metnaði í skólastarfi. Hvað varðar námstímann þá hef ég hreinlega velt því upp hvort það hefði verið rétt á sínum tíma og hvort það sé rétt enn þá, til að ná þeirri heildstæðu sýn sem ég held að við séum sammála um að við viljum hafa, að við ættum að hafa samhliða þessari löggjöf ein lög um skólakerfið til að tryggja betur flæðið milli skólastiga. Við höfum fundið fyrir núna, m.a. af hálfu skólamálanefndar Sambands íslenskra sveitarfélaga, áhuga á að skoða þessi mál í meira samræmi, þ.e. námstímann til stúdentsprófs út frá leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla og ég hef fullan hug á því að setjast niður með sambandinu og skoða þessi mál í því samhengi. Ég get sagt að það vantar ekki metnaðinn í þessum efnum en við verðum líka að horfast í augu við veruleikann. Ég vil taka það fram líka að skólarnir hafa sýnt ótrúlegt frumkvæði, m.a. að nýjum námsleiðum til framhaldsskólaprófs, og hafa uppfyllt lagaákvæði fræðsluskyldu með fjölbreyttara námsframboði. 

Herra forseti. Enn höldum við áfram með umræður um skólalöggjöfina. Ég vil spyrja ráðherra hvernig hann tryggi lögbundin sveigjanleg skólaskil, þ.e. sveigjanleika á milli skólastiga, ekki síst á milli grunn- og framhaldsskóla, og ég er með fókusinn í þessari spurningu á þau skólastig. Í Reykjavík eru til að mynda á árinu 2010 um 500 nemendur sem nýta sér fjarnám á framhaldsskólastigi innan grunnskóla borgarinnar. Mér skilst samkvæmt fréttum - það er þá ágætt að hæstv. ráðherra leiðrétti það hér - að ætlunin sé að takmarka sveigjanleikann. Að minnsta kosti hefur eitthvað farið úrskeiðis því að ekki hafa allir tíundu bekkingar sem óskað hafa eftir kúrsum í framhaldsskóla fengið það og skýringin er sú að búið sé að loka á fjárveitingar til framhaldsskóla. Þá er ætlunin, þá stöndum við frammi fyrir því, að rukka nemendur á grunnskólastigi fyrir það að stunda nám á framhaldsskólastigi eða að kostnaðurinn falli einfaldlega á sveitarfélögin. Ég spyr þá aftur - og alltaf er hægt að tala um að árferði sé erfitt - hvernig hæstv. ráðherra ætlar að réttlæta að með því sé farið gegn lögunum. Eða ætlar hæstv. ráðherra að koma hingað með nýtt frumvarp til að breyta lögum um grunnskóla og framhaldsskóla þar sem sveigjanleikinn verður minnkaður? Ég vil líka benda á að sú breyting sem varð á innritun framhaldsskólanema, þ.e. innleiðing hverfaskiptingar sem er að mínu mati röng nálgun - ég tel það vera miðstýrða nálgun, mér finnst verið að skerða val nemenda, ekki er gengið út frá því að landið sé eitt framhaldsskólasvæði. En gott og vel, gefum okkur að grunnskólanemandi í Reykjavík taki val í framhaldsskóla sem er ekki í hverfinu. Þá vinnur hverfaskiptingin gegn því að hann geti nýtt sér valfögin sem hann hefur lagt stund á í síðasta bekk grunnskóla. Það getur verið að hverfaskiptingin fari gegn því að hann geti nýtt sér þetta því að ef hann fær ekki inni í þessum skóla á grundvelli hverfaskiptingarinnar falla kúrsarnir um sjálfa sig. Mér finnst straumurinn vera í þá átt, og vísbendingar vera um það, að takmarka eigi þennan sveigjanleika, að takmarka eigi val grunnskólanemenda. Þá vil ég gjarnan fá að vita: Er það rétt að menn ætli sér að takmarka valið varðandi sveigjanlegu skólaskilin og takmarka val á síðasta ári í grunnskóla? Ég hélt að pólitísk sátt væri um það 

Virðulegi forseti. Í ljósi fyrirspurnar hv. fyrirspyrjanda, sem snerist kannski fyrst og fremst um sveigjanleg skólaskil á mörkum grunn- og framhaldsskóla, þá liggur fyrir, og var rætt hér í fyrra, að þegar við fórum í niðurskurð á útgjöldum til framhaldsskóla var lögð á það áhersla að verja kjarnastarfsemi framhaldsskólanna í lengstu lög og láta lækkun fjárheimilda koma niður á annarri starfsemi. Nám í dagskóla var þannig sett í forgang, því var hlíft eins og kostur var, framlög til annarra þátta, til að mynda fjarnáms og kvöldskóla, voru lækkuð. Það voru, eins og allar sparnaðaraðgerðir, umdeilanlegar aðgerðir en þetta var haft að leiðarljósi. Meðal þess sem ákveðið var var að falla frá þessum sérstöku greiðslum til framhaldsskóla vegna náms grunnskólanemenda í fjarnámi í einstökum áföngum framhaldsskóla. Það er því alveg rétt að þær greiðslur voru sparaðar. Framhaldsskólar héldu að sjálfsögðu áfram að bjóða upp á nám fyrir grunnskólanemendur í samstarfi við grunnskóla en fengu ekki til þess sérstakt framlag úr ríkissjóði. Það má því segja að framkvæmdin hafi orðið sú að þar sem góð samskipti hafi verið á milli grunnskóla og framhaldsskóla virðist þetta hafa gengið en misbrestur hefur orðið á því annars staðar. Ein ástæða þess að við tókum þessa ákvörðun var sú að gerð var rannsókn á því hvernig þessir áfangar nýttust. Það var rannsókn Gerðar G. Óskarsdóttur á skilum milli skólastiga. Þar kom fram að einungis þriðjungur framhaldsskólaáfanga sem grunnskólanemendur í Reykjavík tóku voru metnir þegar í framhaldsskólann var komið. Það hefur ekkert með hverfaskiptingu að gera heldur voru það eingöngu sumir framhaldsskólar sem buðu upp á þessa áfanga en nemendur gátu náttúrlega hafnað í hvaða öðrum framhaldsskóla sem var, þeir voru ekki endilega að sækja um nám í þessum framhaldsskóla. Sú áætlun sem gerði ráð fyrir að u.þ.b. þúsund nemendur mundu ljúka árlega einum til þremur framhaldsskólaáföngum samhliða námi í grunnskóla - sem ég er sammála hv. málshefjanda um að er góð leið m.a. til að ná samþjöppun í skólastarfi og auka sveigjanleika á mörkum skólastiga - kom því ekki vel út, fjármagnið nýttist ekki með nægilega skilvirkum hætti. Ég hef lagt áherslu á að þessi réttur sem hv. þingmaður er að vísa í verði áfram til staðar. Það þarf hins vegar að skoða það - í ljósi þess að við höfum sparað þessar fjárveitingar núna, ég vonast til að hægt verði að koma þeim aftur á við fyrsta tækifæri - að það skipti máli að grunnskólar og framhaldsskólar hafi þá frest til þess að semja um framkvæmd og fyrirkomulag á réttinum til að stunda nám í einstökum námsgreinum á framhaldsskólastigi meðan þeir eru í grunnskóla. Ég sé það fyrir mér að við munum reyna að leggja til slíkt bráðabirgðaákvæði á þann veg að rétturinn verði skilyrtur því að grunn- og framhaldsskólinn hafi náð samkomulagi, en ekki er fyrirhugað að fella þennan rétt niður eins og hv. þingmaður spurði eftir. Ég veit ekki hversu mörg fleiri orð ég get haft um þetta. Ég get bara nefnt að í þessum niðurskurðaraðgerðum, af því að við höfum verið að ræða þær, voru að sjálfsögðu engar ákvarðanir sérstaklega skemmtilegar, en ákvörðunin var tekin út frá þeim sjónarmiðum sem ég fór yfir. Í þessum efnum held ég að þetta skýri málið nokkuð. Við getum síðan tekið aðra umræðu um sveigjanleg skólaskil milli leik- og grunnskóla sem eru á hendi sveitarfélaganna. Löggjöfin hefur tryggt þann rétt en með framkvæmdina og ákvörðunarvaldið hafa farið foreldrar, skólar og sveitarfélög. Ráðuneytið hefur fylgst með því að þessi réttur sé uppfylltur og hefur ekki orðið vart við misbresti á því.

Herra forseti. Eftir stendur að það er lögbundinn réttur nemenda að nýta sér þennan sveigjanleika og mér sýnist að ákvörðun ráðherra hafi í raun falið það í sér, fyrir utan hugsanlegt lögbrot, að menn hafi verið að ýta kostnaðinum, til þess að reyna þó að halda í sveigjanlegu skólaskilin, yfir á sveitarfélögin - ég veit ekki hversu mikið samráð var haft við sveitarfélögin hvað það varðar - eða að menn hafi verið að ýta kostnaðinum yfir á foreldrana sjálfa. Ég veit til þess að foreldrar hafa einfaldlega greitt fyrir þessa kúrsa sjálfir og þeir hafi fengið þau tilmæli eða ábendingar frá framhaldsskólunum. Þá spyr ég: Hvar er hinn jafni réttur til náms þegar kemur að þessu? Það er eitt að hafa fallegan texta í löggjöf og annað að fara eftir honum. Þó að tímabundnir erfiðleikar séu í skólakerfinu vegna efnahagsástandsins sýnist mér að verið sé að fara gegn lögum þegar kemur að þessu. Annað atriði er í þessu, sem ég held að skipti miklu máli nú þegar við erum að horfa upp á þessar dæmalausu hræringar í skólastarfinu í Reykjavík - og þá vil ég kannski koma að enn öðru máli - en það snýr að eftirliti ráðuneytisins með öllum þeim breytingum sem eru að verða á grunnskólastiginu. Hvaða skoðanir hefur hæstv. ráðherra á ákvörðunum Reykjavíkurborgar um sameiningar? Og við erum ekki bara að tala um sameiningar því að ég er hrædd um að sameiningarnar og þær breytingar sem hafa verið gerðar, án nógu mikils samráðs við hagsmunaaðila eins og foreldra og kennara, hafi það í för með sér að réttindi barna, samkvæmt skólalöggjöfinni, séu ekki uppfyllt. Ég tel því mikilvægt að við fáum það á hreint hvort ráðuneyti menntamála ætli að sinna eftirlitshlutverki sínu 

Virðulegi forseti. Ég tek það fram, og hv. þingmanni er það auðvitað ljóst, að ekki var greitt fyrir öll nemendaígildi í framhaldsskólum á síðasta ári, heldur ekki fyrir nemendur sem eru eldri, þ.e. nemendur sem eru í framhaldsskólum, það var ekki greitt fyrir alla þessa nemendur. Ég get því ekki tekið undir þá túlkun að um sé að ræða lögbrot enda lögðumst við að sjálfsögðu yfir það í ráðuneytinu þegar við skoðuðum málið, að sjálfsögðu gerðum við það. Við tókum hins vegar ákvörðun um niðurskurð út frá því að verja þurfti kjarnastarfsemi framhaldsskólanna, grunnskólanemendur gætu áfram tekið framhaldsskólaáfanga á meðan á grunnskólanámi stæði, sýndu þeir fullnægjandi færni, en framhaldsskólar fengju ekki sérstakt eyrnamerkt framlag til þess úr ríkissjóði frekar en þeir fengu alla nemendur sína bætta, alla nemendur sem þeir tóku inn og kenndu án þess að fá bætt að fullu. Ég tek fram að þarna erum við fyrst og fremst að horfa á þetta út frá efnahagslegum sjónarmiðum. Þegar kemur að málefnum sveitarfélaganna höfum við að sjálfsögðu verið í samskiptum við Samband íslenskra sveitarfélaga og óskað upplýsinga frá þeim og reynt að hafa yfirsýn yfir þann niðurskurð sem stendur yfir í mörgum sveitarfélögum, mismunandi útfærður. Eins og kom raunar fram fyrr í dag hefur Reykjavíkurborg sérstaklega óskað eftir umsögn ráðuneytisins um þær aðgerðir sem þar hafa verið boðaðar um sameiningar skóla.

Herra forseti. Ríkisvaldið glímir nú við afleiðingar efnahagshrunsins og það birtist meðal annars í miklum hagræðingaraðgerðum er kemur að útgjaldaþætti ríkisins. Það birtist jafnframt í auknum álögum á fólk og fyrirtæki, svo sem eðlilegt er á tímum sem þessum, og það birtist fólki víða á stofnunum í þrengri fjárveitingum sem kallar á uppsagnir og/eða minni vinnu. Þessar aðgerðir eru eðli málsins samkvæmt afskaplega viðkvæmar og enginn stjórnmálamaður er að gera að gamni sínu þegar kemur að uppsögnum á fólki í mörgum viðkvæmustu málaflokkum ríkisþjónustunnar, svo sem á sviði heilbrigðismála og menntamála og svo mætti lengi telja. Það er hins vegar að mati þess sem hér stendur afskaplega brýnt að ríkisvaldið, e.t.v. fjármálaráðuneytið eða þar til bærir aðilar, fylgist vel með því hvernig farið er fram í þessum málum, hvernig skorið er niður, hvar er skorið niður, hverjum er sagt upp. Bitna hagræðingaraðgerðir fremur á konum en körlum? Bitna þær fremur á einu landsvæði frekar en öðru? Og er það ef til vill svo að menn skera meira niður fjær sér en nær? Það er mjög mikilvægt að hafa einhvers konar vakt á vegum hins opinbera til að fylgjast með þeim aðhaldsaðgerðum sem nú standa yfir enda eru þessar aðgerðir afskaplega viðkvæmar í eðli sínu. Ég legg því, herra forseti, fram hér nokkrar spurningar til hæstv. fjármálaráðherra um þetta atriði. 1. Hvað hefur mörgum ríkisstarfsmönnum verið sagt upp störfum frá ársbyrjun 2009 til ársloka 2010 vegna aðhaldsaðgerða í ríkisfjármálum? 2. Hvernig hafa þessar uppsagnir skipst á milli kynja? 3. Hvernig hafa þessar uppsagnir skipst á milli kjördæma? 4. Hvernig hafa þessar uppsagnir skipst á milli starfsgreina (skólar, heilbrigðisstofnanir o.s.frv.)? 5. Hvað hefur mörgum starfsmönnum verið sagt upp í stjórnsýslunni (í ráðuneytum)? Nú er það vitaskuld svo að hæstv. ráðherra hefur kannski ekki svör við þessu öllu, þó það nú væri, þetta er umfangsmiklar spurningar. En ég set þær ekki síst fram til að vekja athygli á nauðsyn þess að einhvers konar vakt sé sett á laggirnar í þessum efnum og vel sé fylgst með því að niðurskurður á vegum hins opinbera bitni jafnt á fólki frekar en ójafnt, ef við getum sagt sem svo, og er ég þar að tala bæði um byggðir og kyn.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, það er nokkur vandi að svara þessari fyrirspurn, aðallega vegna þess að í miðlægu launavinnslukerfi ríkisins eru ekki skráðar sérstaklega ástæður starfsloka. Því er ekki hægt að leita beinlínis upplýsinga þar um það hvort starfsmenn láta af störfum vegna aldurs, veikinda, af persónulegum ástæðum eða vegna uppsagnar vinnuveitenda og hvort sem þær uppsagnir væru þá vegna aðhaldsaðgerða eða af einhverjum öðrum ástæðum. Vissulega væri gagnlegt að hafa um þetta betur greindar upplýsingar en það verður að segjast eins og er að fjármálaráðuneytið ræður tæpast yfir mannafla til að bæta því á sig að afla allra þeirra gagna og það kallar á samstarf allra stofnana ríkisins þar sem hver og ein stofnun yrði að skrá og tilgreina þetta með skipulögðum hætti. Það er þó vel þess virði að athuga að koma á fastari skipan mála í þessum efnum. Þess vegna eru takmörk fyrir því, að minnsta kosti á þessu stigi, hversu nákvæmlega og sundurliðað hægt er að svara þessari annars fullkomlega réttmætu fyrirspurn hv. þingmanns öðruvísi en að leita þessara skýringa hjá hverri einustu stofnun. Það sem er á hinn bóginn hægt að upplýsa eru breytingar á fjölda starfsmanna og stöðugilda hjá öllum ríkisstofnunum sem eru í hinu miðlæga launavinnslukerfi Fjársýslu ríkisins þó að vissulega beri aftur að hafa þann fyrirvara á að fækkun stöðugilda verður sem slík ekki eingöngu skýrð með uppsögnum eða aðhaldsaðgerðum því að auðvitað lætur árlega af störfum talsverður fjöldi vegna veikinda, aldurs, af persónulegum ástæðum o.s.frv. Grófa myndin er sú að í byrjun árs 2009, sem hv. fyrirspyrjandi spyr um, störfuðu 21.900 einstaklingar hjá ríkinu í 17.900 stöðugildum. Nú í lok árs 2010 störfuðu hins vegar 21.000 manns hjá ríkinu í 17.400 stöðugildum. Stöðugildum hefur þar af leiðandi fækkað á fyrrgreindu tveggja ára tímabili um 545 og fækkunin er miklu mun meiri í störfum kvenna eða um 470 rúmlega á móti rúmlega 70 körlum. Þetta skýrist af því, og þá kemur að svari við þeirri spurningu, að fækkunin er langmest í heilbrigðisgeiranum, þ.e. á sjúkrahúsum, heilbrigðisstofnunum og í heilsugæslu. Þar hefur fækkunin orðið samtals upp á um 470. Hjá sýslumannsembættum og í störfum undir núverandi innanríkisráðuneyti er fækkunin upp á um 45 stöðugildi, í ráðuneytum hefur stöðugildum fækkað um 12, þar er frekari fækkun á leiðinni væntanlega vegna sameiningar ráðuneyta en staðan í árslok 2010 var sem sagt þessi. Svo er lítils háttar fækkun stöðugilda í framhaldsskólum, þó ekki umtalsverð. Í háskólum hefur hins vegar heldur fjölgað enda hafa fleiri verið þar við nám en nokkru sinni fyrr. Þegar kemur að kjördæmum er fækkunin langmest í Reykjavík eða um 240 stöðugildi en minnst í Suðurkjördæmi um 40 og hin kjördæmin þrjú liggja þar á milli. Það er því ekki að sjá annað en að tiltölulega jöfn skipting sé á þessu miðað við fólksfjölda í viðkomandi kjördæmum, þó er ljóst að í Suðurkjördæmi og að nokkru leyti í Suðvesturkjördæmi virðist fækkunin þó vera hlutfallslega nokkru minni en hún er í Norðurkjördæmunum og í Reykjavík. Ég er reyndar með á blaði þessa tölulegu greiningu betur fram setta og get afhent hv. fyrirspyrjanda það hér á eftir en þetta eru þær upplýsingar sem hægt er að draga með sæmilega auðveldum hætti út úr hinu samræmda launavinnslukerfi. Það kallar á talsvert mikla vinnu og undirbúning í raun ef á að greina þetta nákvæmlega niður sem auðvitað væri gagnlegt að hafa upplýsingar um og hv. fyrirspyrjandi spyr hér um. Ég hygg sem sagt að þetta svari að minnsta kosti stóru myndinni hvað varðar flokkunina og hvað varðar útkomuna eftir kjördæmum og að langmest er fækkunin á heilbrigðissviðinu 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra las upp athyglisverðar tölur, fækkun um 540 stöðugildi, rúmlega 470 í störfum kvenna á móti rúmlega 70 körlum, og ég held að það segi nóg um hina kynjuðu fjárlagagerð. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra. Við erum að tala um starfslok ríkisstarfsmanna, um skýrslu Ríkisendurskoðunar um mannauðsmál og starfslok ríkisstarfsmanna. Þar er Ríkisendurskoðun að ítreka að einfalda þurfi málsmeðferð við uppsagnir ríkisstarfsmanna og í tengslum við áminningarkerfi sem er innan starfsmannalaganna. Ég vil því inna ráðherra eftir viðhorfum hans gagnvart þeim ábendingum Ríkisendurskoðunar til fjármálaráðuneytisins. Það er í fyrsta lagi að einfalda málsmeðferð við uppsagnir ríkisstarfsmanna, þ.e. endurskoðun á áminningarkerfinu, veita heimild til starfslokasamninga við ríkisstarfsmenn og kanna hvort rétt sé að færa ákvæði starfsmannalaga inn í kjarasamninga. Það væri forvitnilegt að heyra viðhorf ráðherra til þessara atriða.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Það eru mjög sláandi tölur sem koma hér fram, um 540 stöðugildi, 470 konur en 70 karlar, og segir allt um þennan innihaldslausa frasa um kynjaða fjárlagagerð. Það vakti líka athygli mína í fyrirspurn til hæstv. ráðherra að í Reykjavík fækkar um 240 stöðugildi en hins vegar fækkar um 470 hjá heilbrigðisstofnunum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, þar sem ég hef grun um að mjög mikil fækkun hafi orðið á Landspítalanum, hvað útskýri þennan mun. Annars vegar er fækkun í Reykjavík um 240 en um 470 hjá heilbrigðisstofnunum, sem er reyndar almennt um allt land að sjálfsögðu. Einnig spyr ég hvort fjölgun hafi orðið hjá öðrum stéttum í Reykjavík, þ.e. hvort niðurskurðurinn hafi eingöngu farið fram á Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi vegna þess að þessar tölur eru dálítið sláandi. Svo er það náttúrlega mjög sláandi að búið sé að fækka um 300 stöðugildi á landsbyggðinni. 
            

Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa komið upp að þessar tölur eru á margan hátt mjög athyglisverðar. Í fyrsta lagi hefði maður haldið að tala þeirra sem hafa látið af störfum væri jafnvel hærri. Nú er rétt að taka fram að ef til vill ná þessar tölur ekki endilega bara til þeirra sem sagt hefur verið upp störfum sakir hagræðingaraðgerða heldur getur það verið af margvíslegum öðrum ástæðum. Fækkunin nemur 545 manns og þar af er hlutur kvenna langsamlega drýgstur, sem hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um framhald þeirra aðgerða sem við þurfum væntanlega að grípa til fjárlagaárið 2012 þar sem við erum farin nú þegar að draga upp mynd af því ári, sem við skulum allra hluta vegna vona að verði öllu skárra en yfirstandandi ár í aðhaldsaðgerðum. Engu að síður er ljóst að fara þarf út í frekari aðhaldsaðgerðir og þá tel ég brýnt og hef sagt það áður að hlutur kvenna verði ekki með slíkum hætti að þær beri uppi meginhluta hagræðingarinnar hjá hinu opinbera. Það þarf að hugsa sérstaklega til kvennastarfa í þessu efni en jafnframt þarf að hugsa til þeirra leiða sem eru eðlilegar og sanngjarnar á tímum sem þessum. Þar horfum við til sameiningar stofnana, við horfum til sameiningar ráðuneyta og enda þótt þetta séu ekki fjölmennustu vinnustaðir á landinu er eðlilegt að þeir taki a.m.k. á sig svipaða hagræðingarkröfu og gert er tilkall til á öðrum vígstöðvum. Ég spyr hæstv. ráðherra 

Herra forseti. Maður gerir sér nú vonir um að mesta niðurskurðarhrinan sé um garð gengin og að við séum að horfa í eitthvað sem ekki taki stórfelldum breytingum úr þessu. Ég minni á að þrátt fyrir allt hefur þessi fækkun stöðugilda að mestu gengið fyrir sig án beinna uppsagna. Starfsmannaveltan hefur að mestu leyti tekið þetta á sig þó að ekki hafi verið komist undan því í einstökum tilvikum, sérstaklega á nokkrum heilbrigðisstofnunum, að segja fólki beinlínis upp. Það vill einfaldlega verða svo þegar við erum að ræða um stóra geira þar sem hlutfall kvennastarfa er 70–80% að ekki þarf flókna útreikninga til að sjá að hagræðing og fækkun stöðugilda í slíkum rekstri kemur skakkt niður milli kynja. Þess sér mjög stað í þessum tölum og engin ástæða til að fela það, það er bara eins og það er. Það er ekki eins og nokkur maður geri það með ánægju að standa þannig að málum, en við náum hins vegar ekki árangri nema að þora að takast á við einhverjar breytingar. Það breytir heldur ekki þeirri stöðu að atvinnuleysi er umtalsvert meira meðal karla en kvenna, enda hefur störfum karla á almenna vinnumarkaðnum fækkað miklu, miklu meira þannig að atvinnuleysi meðal karla er um 1–1,5% meira en meðal kvenna. Það er rétt að upp á móti mikilli fækkun starfa í heilbrigðisgeiranum á höfuðborgarsvæðinu kemur lítils háttar fjölgun í háskólum, það er rétt, og ég nefndi það sérstaklega að það er sá hluti þar sem stöðugildum hefur ekki fækkað heldur þvert á móti fremur fjölgað. Einnig er rétt að fækkun starfa á Landspítalanum, sem hefur auðvitað orðið mjög umtalsverð ef við lítum þrjú, fjögur ár aftur í tímann, var að hluta til komin fram eða byrjuð áður en þessar tölur komu. Að lokum svara ég hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þannig að það er eindreginn vilji minn og ríkisstjórnar að festa í sessi aðferðir mannauðsstjórnunar