Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef borið fram brtt. við frv. á þskj. 456, en hv. n. hefur ekki séð sér fært að mæla með henni, en þessi till. mín var send henni til athugunar áður en hún skilaði áliti sínu. N. hefur tekið þá afstöðu að veita ekki öðrum ríkisborgararétt en þeim, sem fæddir eru á Íslandi, og Skandinövum, sem verið hafa hér samfleytt síðustu tíu ár og ekkert er athugavert við. Við þessu er ekkert að segja, ef n. hefði haldið þessa reglu meira en í orði, en það hefur hún ekki gert. Ef n. vildi hafa þessa reglu, hefði hún átt að leggja til, að allir aðilar, sem ekki eru fæddir á Íslandi eða Norðurlöndum, væru felldir burt. Í stað þess hefur hún lagt blessun sína yfir að brjóta þessa meginreglu og samþ., að aðrir aðilar væru teknir inn. Ég get því ekki séð, að ástæða sé til þess fyrir n. að vera á móti þeirri brtt., sem ég hef tekið upp í hv. d. Eins og ávallt hefur verið, er hér um glundroða að ræða, og farið er eftir því, hve marga kunningja menn eiga, en ekki því, hvar þeir eru fæddir. Það er öllum kunnugt, að nýlega var drifið gegnum báðar d. Alþ. - með öllum hugsanlegum afbrigðum - að veita tveimur þýzkum fjölskyldum ríkisborgararétt, sem aldrei höfðu séð Ísland. Ég sé því ekki, að rök n. fái staðizt, og vænti þess, að hún falli frá stefnuleysi sínu og samþ. þessa till. mína.

Það lá ekki fyrir formleg umsókn frá öðrum aðilanum.

Það er heldur ekki upplýst, að fyrir lægju formlegar umsóknir frá þessum fjölskyldum, sem ég gat um áðan. Þm. vissu varla, hvað þær hétu fyrr en eftir á. Hvað skal þá segja um þennan eina mann, þó að formleg umsókn hafi ekki komið í tæka tíð, vegna þess að hann býr ekki í Reykjavík? Þessi maður hefur verið hér 1930–36 og reynzt prýðilega sem þegn, auk þess sem hann er tengdur íslenzkri fjölskyldu. Ég sé því ekki ástæðu til þess að neita honum.

Ásmundur Sigurðsson. Herra forseti. Ég flyt brtt. á þskj. 459 um að taka inn í frv. fjórar íslenzkar konur, sem upphaflega voru þar, er frv. kom frá stj. Ég er hissa á því, að Nd. skyldi samþ. að taka þær út, það er undarlegt, ef það ættu ekki að vera nægileg rök, að stj. tók þær inn. Hv. frsm. meiri hl. kom að því í sinni ræðu, er hann flutti við 2. umr. fyrir nokkrum dögum, að þetta væri byggt á 8. gr. l. og að enginn maður, sem með l. er veittur ríkisborgararéttur, geti öðlazt hann fyrr en hann hafi sannað, að hann sé leystur frá fyrra ríkisfangi sínu. En fyrir tveimur árum var konu, sem eins var ástatt um og þessar, veittur ríkisborgararéttur. Hún var gift erlendis, en flutt hingað, og maðurinn erlendis. Ég hygg, að á þessu fordæmi hafi það verið byggt, að stj. tók þessar konur með í frv., þegar það var lagt fyrir Alþ.



Herra forseti. Ég á brtt. á þskj. 453, sem hv. nefnd hefur ekki talið fært að taka inn með sínum till. um það fólk, sem n. leggur til, að fái borgararétt. N. segir í nál. sínu, að hún leggi til, að fast verði haldið við fyrri reglu um að veita ekki öðrum ríkisborgararétt en þeim, sem fæddir eru á Íslandi, og Skandinövum. Hér er því ekki til að dreifa, að sú regla verði brotin, því að það er íslenzk kona, sem í hlut á. Ég vil taka undir það með hv. þm. Barð., að það er einkennilegt, ef n. hefur slíka reglu, að hún skuli láta fara í gegn nöfn, er brjóta gegn reglunni, því að í nál. segist n. vilja gera undantekningu varðandi nokkra menn, er ekki uppfylla skilyrði n. Mér finnst hart, að n. skuli láta slík nöfn fljóta með, þegar hún lætur undir höfuð leggjast að mæla með fólki, sem fætt er á Íslandi og þarf að fá ríkisborgararétt. Sú kona, sem hér á hlut að máli, hefur verið hér síðan 1945. Hún giftist Englendingi, en er að öllu leyti skilin við hann, þó að hún hafi ekki getað fengið formlegan skilnað. Það er erfitt að fá skilnað í Englandi, og maðurinn neitar að veita hann. Mér skilst, að neitun n., bæði í Nd. og Ed., byggist á því, að hún sé ekki skilin við mann sinn. En ég vil biðja d. að athuga, að það geta verið miklir örðugleikar á því, að kona geti uppfyllt þau skilyrði, sem n. setur. Ef erfiðleikar eru lagðir í veginn í Englandi, er það ekki hægt nema með stórkostlegum kostnaði. Ef konan hins vegar fær ríkisborgararétt, þá er hægara fyrir hana að sækja rétt sinn með aðstoð íslenzku sendisveitarinnar í London, en á því eru vandkvæði, eins og sakir standa. Ég get ekki séð, að það sé nein goðgá að veita slíkum konum borgararétt til þess að gera aðstöðu þeirra betri. Ég get ekki séð, að það brjóti reglur n. meira en ýmislegt, sem áður er fram komið og kemur fram í nál. n.



Herra forseti. Ég var ekki sammála meðnm. mínum um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. n. vildi samþ. frv. óbreytt, eins og það kom frá Nd. Þá lýsti meiri hl. fylgi við sérstaka reglu varðandi veitingu ríkisborgararéttar, að hann væri ekki veittur öðrum en þeim, sem fæddir eru á Íslandi og Norðurlandabúum, og taldi, að þessari reglu hefði verið fylgt undanfarið. En þetta er ekki rétt, og henni er sízt fylgt í því frv., sem hér liggur fyrir, því að þar er lagt til, að mönnum af öðru þjóðerni, t.d. Þjóðverjum, verði veittur ríkisborgararéttur. Meiri hl. n. vildi þó gera eina undantekningu og hún er sú, að nunnunum yrði veittur ríkisborgararéttur.

Þarf þá ekki annað en verða nunna til að fá íslenzkan ríkisborgararétt?

Mér skilst, að það sé nægilegt. - Mín skoðun er sú, að allir, sem uppfylla víss skilyrði og eru nýtir þegnar, eigi að fá ríkisborgararétt, svo framarlega sem þeir ætla að setjast að hér á landi. Meiri hl. n. ber fyrir sig, að málinu sé teflt í tvísýnu, ef einhverjar breytingar væru samþ., en það getur ekki verið annað en tylliástæða, því að það er mikið eftir af þingtímanum, þó að segja megi, að þetta mál hafi tafizt að ástæðulausu. Í Nd. virðist afgreiðsla málsins alls ekki hafa verið byggð á neinni reglu, en þó hefur einn maður, Heinz Karl Friedlander, verið tekinn út úr og ákveðið, að hann skyldi ekki öðlast ríkisborgararétt. Þessi maður er fæddur í Þýzkalandi, kvæntur og á börn. Hann hefur starfað hér sem vélamaður í mörg ár og getið sér gott orð, en honum hefur verið synjað, enda þótt hann vinni hér nytsamt starf í þágu þjóðfélagsins. Ég hef hér skjal, þar sem samstarfsmenn hans í vélsmiðjunni Héðni skora á Alþingi að endurskoða afstöðu sína og veita honum ríkisborgararétt. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við undirritaðir samstarfsmenn hr. Heinz Karls Friedhnders, vélamanns í vélsmiðjunni Héðni, leyfum okkur hér með að mótmæla harðlega þeirri afgreiðslu, er umsókn hans um íslenzkan ríkisborgararétt hefur nú á ný hlotið í Nd. Alþingis. Okkur er ljúft að votta, að téður Karl Friedländer er hinn vandaðasti maður í hvívetna, ágætur vinnufélagi og nýtur fyllsta trausts allra, er af honum hafa nokkur kynni. Við leyfum okkur hér með að skora eindregið á hv. Alþingi að taka þessa afgreiðslu til endurskoðunar að nýju og veita Heinz Karl Frledländer full og óskorin íslenzk ríkisborgararéttindi.“ - Þetta er bréf samstarfsmanna Karls, og undir það rita 139 menn. Ég bar þennan mann upp í nefndinni, en það var ekki við það komandi, að n. vildi taka hann upp, en um ástæðuna veit ég ekki, og væri fróðlegt að heyra, hver hún væri. Ég get nefnilega alls ekki séð, að þessi maður eigi minni rétt til þess að verða íslenzkur ríkisborgari en hinir, sem allshn. hefur mælt með, nema síður sé. - Hvað snertir aðrar till. þá mun ég fylgja öllum, sem sækja um þessi réttindi, ef þeir uppfylla þau skilyrði, sem telja verður réttmæt og nauðsynleg.

Forseti (BSt): Vegna ummæla hv. þm. (BrB), að þetta mál hefði tafizt óþarflega hér í deildinni, þá vil ég taka það fram, að málið var oft á dagskrá, áður en hinir löngu fundir hófust í Sþ. en frsm. málsins var þá veikur, og reyndi ég að fá annan til að hafa framsögu, en tókst ekki, og ber því á móti því, að málið hafi tafizt óþarflega.



Herra forseti. Ég á enga brtt. í þessu máli, sem ég þarf að mæla fyrir, en kvaddi mér hljóðs í því skyni að segja þá skoðun mína, að ég tel þessar árlegu ákvarðanir Alþingis um veitingu ríkisborgararéttar stefna í verstu óvissu og grautargerð og hættulegt fyrir Alþingi að halda áfram á sömu braut. Það má sjá á brtt. nú og sömuleiðis ef athuguð er afgreiðslan frá síðasta ári, að niðurstöðurnar eru reikandi og handahóf ræður. Á meðan slíkt teningskast ræður, má alltaf búast við, að verðugur verði skilinn eftir fyrir utan, en óverðugri hleypt inn. Slík afgreiðsla er óhentug og leiðir í ógöngur. Ég tel, að grundvöllurinn fyrir veitingu ríkisborgararéttar eigi að vera fastákveðinn með lögum, svo að ekki þurfi um að villast, þegar sótt er um þann rétt, fullnægi umsækjandi svo þeim skilyrðum, sem lögin setja, þá eigi hann vísan réttinn. Með slíku fyrirkomulagi væru þm. leystir undan þeim vanda, sem þeir nú eru í við veitingu ríkisborgararéttar. Ég mun ekki leggja fram till. hér, á hvern hátt slík löggjöf ætti að hljóða, en þar yrði að sjálfsögðu bæði að tryggja þjóðarhag og hagsmuni viðkomandi manna. Ég benti á í upphafi míns máls, að handahóf og grautargerð réði við afgreiðslu þessara mála, en ég sagði það ekki til að mæla með eða móti neinum sérstökum till., sem hér hafa komið fram. Það, sem vakir fyrir mér í þessu máli, er, að fundin verði heppileg leið fyrir þá þm., sem utan við þessar till. standa og ekkert þekkja til þeirra manna, sem sækjast eftir ríkisborgararétti, og leysa þá með því undan að nota happa- og glappaaðferðina, sem nú er þeirra eina leið. Til þess að beita engan órétti, þá mun ég gera öllum þeim till., sem nú liggja fyrir, jafnt undir höfði og sennilega segja já við þeim öllum, en vænti, að sett verði um þetta mál lög, sem hafi greinileg ákvæði, svo að ekki þurfi að renna blint í sjóinn við veitingu ríkisborgararéttar í framtíðinni.



Herra forseti. Ég held, að veiting ríkisborgararéttar fari aldrei vel, nema fylgt verði fastri reglu. Ég mundi t.d. fella mig við, að engum yrði veittur ríkisborgararéttur, nefna hann hefði dvalið hér 10 ár í einu og ætlaði sér að dvelja hér áfram. Og auk þess tel ég, að það yrði að vera ófrávíkjanleg regla, að umsækjandinn gerði fulla grein fyrir sínum högum og legði fram vottorð um það, hvernig þegn hann hefði reynzt. Nú virðast ýmsar reglur vera notaðar í þessu efni, og telur allshn. eða meiri hl. hennar sig hafa farið eftir, hvar viðkomandi umsækjendur væru fæddir, en frá því hafa þó verið gerðar undantekningar um nunnur. Þessa aðferð get ég ekki fellt mig við. Mér finnst ekki hægt að láta það ráða úrslitum um veitingu ríkisborgararéttar, hvort umsækjandinn er fæddur í Danmörku eða Þýzkalandi. Ég tel, að allt önnur sjónarmið eigi að ráða í þessu efni. Ef við svo athugum afgreiðslu Nd. á þessu máli, þá er allt annað upp á teningnum, því að þar er ekki farið eftir fæðingarlandi umsækjanda. Nei, þvert á móti, það virðist alls ekkert hafa verið farið eftir því. Af þeim 53 umsækjendum, sem Nd. mælir með, eru 3 Austurríkismenn, 17 Þjóðverjar, 1 Pólverji og 1 Javamaður, með öðrum orðum, það er nærri helmingur þessara manna fæddur annars staðar en á Norðurlöndum. Það virðist því harla einkennilegt, ef allt aðrar reglur eiga að gilda um veitingu ríkisborgararéttar hér í Ed. en í Nd., og er alveg merkilegt, að meiri hl. í þingnefnd skuli halda slíkri fásinnu fram. Þá vil ég sérstaklega benda á umsóknirnar á þskj. 459. Þar er um að ræða konur, sem fæddar eru í Reykjavík, en hafa gifzt erlendum mönnum. Þessar konur vilja nú flytja heim aftur, en allshn. virðist ekki vilja taka við þeim. Það hefði ekki verið tekið þannig á móti karlmönnum, sem fæddir væru hér, þó að þeir hefðu gerzt ríkisborgarar annars staðar, en komið svo heim aftur og viljað verða íslenzkir ríkisborgarar á ný. Nei, af því að hér er um konur að ræða, og ekki nunnur, þá leggur nefndin á móti þessum umsóknum. Ég get ekki séð neitt réttlæti í slíkri afgreiðslu. Varðandi Heinz Karl Friedländer, þá vildi ég gjarna fá upplýsingar um, hvort hann hefur dvalið hér 10 ár og hvort nokkuð sérstakt geti valdið synjun á umsókn hans.

Ég get upplýst strax, að þessi maður er búinn að dvelja hér síðan 1936 og hefur beztu meðmæli allra, sem honum hafa kynnzt.

Hvers á þessi maður þá að gjalda? Því hefur ekki verið svarað, og er því sýnilegt, að hér er um handahófsafgreiðslu að ræða eftir meginreglum siðspillingar kunningsskaparins á Íslandi.



Herra forseti. Ég ætla að svara þeim hv. þm., sem hér hafa tekið til máls. Hv. þm. Barð. talaði um, að n. hefði ekki farið eftir sínum eigin reglum. Þetta er misskilningur, því að n. fór eftir þeim reglum, sem hún setti sér, þ.e.a.s. eftir reglum allshn. Ed. Það er ekki þar með sagt, að það séu reglur fyrir Alþingi í heild. Og þessar reglur setti n. sér meðal annars til að koma í veg fyrir, að málið dagaði uppl. Þm. ætti að vera minnisstætt, að mál hafa dagað uppi hér á þingi, og sú hætta er meiri, þegar senda þarf mál aftur til þeirrar deildar, sem hefur afgreitt það einu sinni. Hv. þm. Barð. vildi bera þetta saman við veitingu ríkisborgararéttar með sérstökum l. nú á þessu þingi. Ég skal ekkert um það mál segja, því að ég tók ekki þátt í þeirri afgreiðslu, en hins vegar get ég vel hugsað mér, að þær aðstæður séu fyrir hendi, að nauðsynlegt geti verið að veita ríkisborgararétt á þann hátt, ef um einhvern kunnáttumann er að ræða, sem ríkið þarf á að halda, og ríkisborgararétturinn er skilyrði fyrir, að þessi maður taki þetta starf að sér, en slíkt verður að teljast til undantekninga. - Hitt legg ég áherzlu á, að ég tel, að ríkisborgararétturinn eigi ekki að vera flík, sem hægt sé að kasta af sér, þegar mönnum sýnist, og fara svo í eftir geðþótta. Þá kem ég að 4. landsk., en hann var að spyrja um ástæðurnar fyrir því, hvers vegna þær umsóknir, sem nú liggja fyrir, hafi ekki verið teknar upp í frv. af nefndinni. Ég sé ekki, eins og hv. 1. þm. Reykv. tók fram um þá konu, sem hann mælti með, að hægt sé að veita henni borgararétt, eftir því sem leiða má út frá 8. gr. laga um ríkisborgararétt, að hafi verið tilætlun löggjafans, til þess að komast hjá ágreiningi milli landa. Auk þess má segja um þessa konu eins og um síðari manninn hjá hv. þm. Barð., að engar formlegar umsóknir liggja fyrir, a.m.k., sem ég hef séð, og ekki vottorð þau, sem krafizt er. Ég hef spurt eftir slíku á skrifstofunni, en hef ekki séð annað en bréf frá Einari Ásmundssyni til hv. 1. þm. Reykv. Þetta mál, um veitingu ríkisborgararéttar, hefur alltaf verið vandræðamál, og vil ég taka undir með hv. 2. þm. Árn., að nauðsyn ber til að setja fastar reglur um þetta, sem Alþ. víki ekki frá. En þegar ein stofnun hefur fullveldi vill það stundum verða svo, að hún víki frá reglum, sem hún hefur sjálf sett sér. Það er ekki, eins og hv. 3. landsk. sagði, með þessar giftu konur, að það væri af því, að þær væru ekki nunnur, að þær fengju ekki ríkisborgararétt, - en nunnunum var veittur borgararéttur af því, að þær fórna sér ókeypis fyrir sjúklinga hér, - heldur af því, að þær eru ófráskildar konur. Út af fyrirspurn hv. 4. landsk. skal ég taka það fram, að sá maður, sem hann ber fram, var felldur í Nd., og sá n. enga ástæðu til að taka hann upp aftur, og mun ég ekki greiða honum atkv.



Herra forseti. Mér þótti ræða hv. þm. Seyðf. allundarleg. Það kom fram, að n. fylgdi ekki settum reglum, heldur veitti aðeins þeim mönnum borgararétt, sem hún teldi feng í að fá til landsins. Hann taldi m.a., að nunnurnar fórnuðu sér hér ókeypis, og taldi því feng í því að fá þær hingað, og skyldi þeim því veittur borgararéttur. Ég hygg, að þær fórni sér ekki algerlega, - eða hefur hv. þm. aldrei legið á Landakoti? En þetta mat er alveg óþolandi, ekki sízt þegar á einum degi eru haldnir 6 fundir hér í Alþ. til að veita mörgum mönnum ríkisborgararétt hér, sem engin skilyrði höfðu til að öðlast hann, en samt sem óður greiddu flestir hv. þm. því atkv., af því að það var álitinn fengur fyrir íslenzka ríkið að fá þá fjölskyldu, sem ef til vill kemur aldrei. Það var talað um, að sá Þjóðverji ætti að vera embættismaður, en ég veit ekki annað en því hafi verið lýst yfir, að hann yrði ekki embættismaður stjórnarinnar. En það var látið í það skína, að hann mundi koma með nokkra tugi þús. dollara til landsins, sem koma sjálfsagt aldrei heldur. - Hv. þm. Seyðf. sagði, að n. hefði ekki brotið reglu sína, en ég verð þá að segja, að verkin eru önnur en orðin. Ef þeir ætluðu að halda sinni stefnu, þá bar þeim skylda til að leggja til, að allir, sem ekki fullnægðu reglu n., væru felldir. Þá hefði verið hægt að taka þá alvarlega, og þá hefðu þeir einnig átt að fella þessa þýzku fjölskyldu. En segjast hafa ákveðna reglu og fylgja henni svo ekki, en það er á mati hvers einstaks nefndarmanns, hverjir séu hæfir til að vera íslenzkir ríkisborgarar, það er áhæft. Þá kom það fram í nál., að það er ekki þetta, sem ræður afstöðu n. Það er það, að þeir eru hræddir um, að frv. dagi uppi, - en því má það ekki daga uppi, ef svo margir eru í frv., sem þeir vilja ekki veita borgararétt? Eða er álit þeirra á hinum svo mikið, að þeir vilja þeirra vegna brjóta þá reglu, sem þeir hafa sjálfir sett, til þess að veita þeim ríkisborgararétt? Ég er alveg sammála þeim, sem hér hafa talað um að veita íslenzkum konum, sem glatað hafa réttindum sínum, aftur íslenzkan ríkisborgararétt. Ég tel það hneyksli, ef þeim er neitað um slíkt, ef þær sækja um það, þó að þær séu giftar í útlöndum. Og með sumar þeirra mun svo háttað, að þær fái ekki skilnað fyrr en þær hafa fengið þessi réttindi. Það hefur verið borið fram, að þær séu ekki íslenzkir ríkisborgarar, en eðlilega verða þær það þá fyrst, er þetta hefur verið samþ. og er hlægilegt að bera slíka röksemd á borð fyrir þm. Ég get sagt hv. þm., að hér er einn ágætur maður, sem ég hefði gaman af að sjá, hvort þeir vildu neita um ríkisborgararétt, þótt hann hafi um stund verið brezkur ríkisborgari. Eða eru þetta nokkur rök? Ég tel það smán, ef Alþ. vill ekki veita þessum konum borgararétt, ef þær æskja þess, og ég get ekki verið með í slíku og vil heldur, að frv. falli, heldur en greiða atkv. á móti slíkum brtt. Hv. frsm. sagði, að það hefði verið allt annað með þýzku fjölskylduna, því að henni hefði verið veittur borgararéttur með sérstökum lögum. Eru þetta ekki líka sérstök lög? Hvers konar málafærsla er þetta hjá hæstaréttarmálaflutningsmanni? En þýzka fjölskyldan var tekin í tölu íslenzkra borgara, án þess að nokkrar upplýsingar lægju fyrir um hana, og svo koma þessir menn og gagnrýna það, að Íslendingum sé aftur veittur sá réttur, sem þeir hafa misst vegna rangsleitni laganna. Hv. þm. sagði, að aðalástæðan fyrir því, að síðari maðurinn á brtt. frá mér hefði ekki verið samþ. í n., hefði verið sú, að ekki hefðu legið fyrir formlegar upplýsingar um hann. Hvar voru formlegu upplýsingarnar, þegar samþ. var að veita þýzku fjölskyldunni borgararétt? Ef þær hafa ekki verið fyrir hendi, hvaða heimild hafði þá n. til þess að neita þá ekki? Eða var það af því, að annar var milljónamæringur, en hinn átti ekkert? Er það matið? Ég get ekki fallizt á, að sú muni vera skoðun hv. þm. Og í 4. gr. laga um ríkisborgararétt, segir: „Engum má veita ríkisborgararétt, nema hann færi sönnur á það, að hann hafi aldrei orðið sekur um neitt það athæfi, sem hér á landi eða í heimalandi hans er talið svívirðilegt að almenningsáliti.“ Þetta er hægt að sanna með einu skeyti, og skal ég gera það. Og heyrir það vart undir, að ekki megi samþ. skírteinið hér, því að í lögunum segir, að enginn fái borgararétt, fyrr en hann hafi sannað, að hann sé laus við hið fyrra ríkisfang. Með því móti er gefinn frestur frá því, að Alþ. hefur samþ. veitingu ríkisborgararéttarins, og þangað til hann hefur öðlazt gildi með undirskrift forseta, að fengnum fullnægjandi sönnunum fyrir ónýting hins fyrra ríkisfangs. Hitt er annað mál, að nauðsynlegt er að endurskoða lögin. 1., 2., og 3. gr. fjalla um, hvaða kröfur séu gerðar til þeirra, sem um ríkisborgararétt sækja, og 4. gr. um, hvernig menn fái hann. Og væri eðlilegast, að um þetta væru settar fastar reglur og forseti gæti svo veitt réttindin, svo að ekki þyrfti að fá álit þeirra manna, sem meta pundið og kílóið í hverjum umsækjanda eða hvort þeir eigi vini á Alþ. eða hversu marga dollara eða mörk þeir eigi, og taka síðan afstöðu eftir því; það verði því ákveðið í lögum og á valdi forseta, hverjir verði íslenzkir ríkisborgarar. Þessar umræður hér á Alþ. um veitingu ríkisborgararéttar ár eftir ár eru reginhneyksli, sem ekki er þolandi. Út af fyrirspurn frá hv. 3. landsk. skal ég upplýsa það, um manninn undir a-lið á þskj. 456, að ég var beðinn að flytja hann af því, að umsókn hans kom of seint til nefndarinnar. Hann er starfsmaður á Álafossi, og er ég honum ekki persónulega kunnugur, en vottorð frá sóknarpresti hefur verið lagt fyrir allshn. Um hinn manninn, KarI Johan Heinrich Svensson, er það að segja, að hann kom hingað 1936 og er bróðir konu Friðþjófs Johnsens á Patreksfirði og hefur alltaf starfað þar. Hann fékk að ganga hér laus öll stríðsárin. Nefndin hefur ekki fengið útfyllta þá skýrslu, sem hv. þm. Seyðf. taldi nauðsynlega. En ég get hvenær sem er fengið skeyti um það frá sóknarprestinum, hvernig hann hafi reynzt, og ég veit, að þetta er prýðismaður. Ég álít, meðan lögunum er ekki breytt, að sjálfsagt sé að veita öllum þeim, sem sækja og dvalið hafa hér tilskilinn tíma, borgararétt, ekki sízt eftir það fordæmi, sem gefið hefur verið hér í þinginu nýlega. Hvaða upplýsingar lágu fyrir um þýzku fjölskylduna, og samt var það mál hespað í gegnum þingið á sex fundum á einum degi? Þá sagði enginn af hv. þm. orð til að gagnrýna þær aðgerðir, þó að deilt sé um þessa menn, sem allir hafa reynzt prýðilegir þegnar, á meðan þeir hafa dvalið hér. Ég mun því greiða atkv. með öllum brtt. og tel enga ástæðu til að forðast að samþ. þær á þeim grundvelli, að þá þurfi frv. að fara til Nd., þegar tillit er tekið til þess, að sams konar frv. var afgr. í báðum d. á einum eftirmiðdegi.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að blanda mér í deilur út af þessu máli. Hv. frsm. hefur tekið fram það helzta, sem um málið er að segja, en þar sem vinur minn, hv. þm. Barð., hefur komið fram af óvenjulegum ofsa og reitt hnefana yfir frsm., en ég það langt frá honum, að hann nær ekki til mín, þá vil ég segja hér nokkur orð. Hann byrjaði á því að ásaka n. fyrir það, að hún veitti aðeins þeim mönnum borgararétt, sem væru vinmargir og vel efnum búnir. Ég segi fyrir mig, að ég hef engan þessara manna þekkt, sem nú sækja, og hef því engar kunningsskaparskyldur við þá að rækja. Enginn aðstandenda þeirra hefur heldur komið til mín í liðsbón, en mér heyrðist aftur á móti, að hv. þm. Barð. þekkti annan þann mann, sem hann bar fram, allvel og ættfærði hann til merks manns á Patreksfirði, og það hefur kannske fremur verið meðmæli með honum, að sá maður er forstjóri fyrir firma, sem sagt er, að spilli ekki fyrir hv. þm. vestur þar. Ég álít fjarstæðu, þó að Alþ. hafi einu sinni gert það, að veita konum, sem ekki eru skildar við menn með erlendum ríkisborgararétti, íslenzkan ríkisborgararétt. Það er ekki hægt, að þær séu borgarar bæði hér og í einhverju öðru landi. Það er því ekki hægt að veita þeim réttindi hér áður en þær hafa skilið við menn sína eða þeir séu látnir. Og er ekki síður ástæða til að athuga slíkt en hversu lengi þær hafa dvalizt hér. Ef ekkert eftirlit væri haft með þessu, gæti konu með íslenzkan ríkisborgararétt allt í einu skotið upp úti í löndum og haft þar ríkisborgararétt manns síns. Ég er ekki heima í þjóðarétti, en mér finnst, að ekki sé hægt að hafa þetta svo og að ekki liggi svo á að veita þessi réttindi, að ekki sé hægt að bíða eftir því, að færðar séu sannanir fyrir því, að makar þeirra séu annaðhvort dánir eða skilnaður hafi átt sér stað. Því fer fjarri, að ég sé á móti því að íslenzkar konur, sem leita aftur heim, fái aftur sín fyrri réttindi, en ég er á móti því, að þær geti aftur farið til útlanda sem borgarar þess lands, nema þá með því móti, að þær giftist útlendingi, og ég held, að vandræði gætu af orðið, ef öðruvísi verður farið að. Að öðru leyti vil ég vísa til ræðu frsm., hv. þm. Seyðf.



Herra forseti. Hv. þm. Dal. er strangur og að hans eigin dómi eflaust réttlátur. - Með tvöfalda borgararéttinn skal ég upplýsa, að hann er ekkert einsdæmi. Það eru margir Íslendingar, sem hafa íslenzkan borgararétt og enskan jafnframt. Menn, sem fæddir eru í Bretaveldi, mega halda rétti sínum þar, þó að þeir síðar gerist borgarar í ættlandi sínu. Ég sé því ekki, að það komi að neinni sök, þó að sami maður sé um stund borgari í tveim löndum. Um konu þá, sem ég bar fram, er það að segja, að mjög vafasamt er, hvort hún fær skilnað frá manni sínum, nema hún fái fyrst borgararétt hér, og ef hún fær ekki réttinn, eru líkur til, að hún verði að halda áfram að vera gift manni sínum. Út af því, sem hv. frsm. sagði um skjöl þessarar konu, er mér sagt, að öll nauðsynleg skjöl hafi þegar borizt, og er andstaða n. því ekki byggð á því, heldur á því, að hún hefur ekki fengið skilnað við mann sinn. Hv. frsm. n. vildi láta skína í, að það gæti orðið milliríkjamál, ef þessar konur fengju ríkisborgararétt. Ég er ekki hræddur um, að slíkt komi fyrir. Ég veit, að Íslendingar lenda ekki í vandræðum út af því, enda eru margir svona staddir. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að þegar íslenzkar konur skilja við menn sína erlendis, þá eru þær um leið orðnar einstæðingar og eðlilegt, að þær leiti sér skjóls hér í ættlandi sínu. Og ef heimalandið vill ekki rétta þeim hjálparhönd, - hvar fá þær þá hjálp? Það vita allir, að mörg af þeim hjónaböndum, þar sem íslenzkar konur hafa gifzt út úr landinu, hafa ekki farið vel, og mér finnst sjálfsagt að rétta þessum konum hjálparhönd, ef þær vilja snúa heim aftur. Ég er ekki á sama máli og margir þeirra manna, sem hér hafa talað, um það að ávíta nefndina fyrir að veita nunnum ríkisborgararétt. Það gerir engan mismun, hvers konar atvinnu fólk stundar og hvort það vinnur fyrir kaupi eða ekki. Nunnur þessar vinna hér að mannúðarmálum, og ég hygg, að þær gætu fengið ríkisborgararétt í hvaða landi sem væri. Mér finnst því ekki ástæða til að benda á þetta sem dæmi upp á vinnubrögð nefndarinnar. Annars álít ég, að hér verði að setja skýrar reglur, sem hægt sé að fara eftir. Ég álít, að það eigi ekki að gera útlendingum auðvelt fyrir með að fá hér ríkisborgararétt, en ég álít, að um allt annað sé að ræða, þegar um er að ræða að veita ríkisborgararétt konum, sem eru íslenzkar í báðar ættir og eru fæddar hér og uppaldar, þótt þær svo hafi gifzt erlendum mönnum.



Herra forseti Ég mun nú ekki verða langorður. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja viðvíkjandi brtt. minni. Ég vil taka undir það með hv. 1. þm. Reykv., að mér finnst sjálfsagt, að íslenzkar konur fái rétt sinn aftur, þegar þær geta ekki notað rétt sinn erlendis. Allar þessar konur eru fæddar á Íslandi og raunar er eina ástæðan, sem talin er móti þessu, sú, að menn þeirra búi erlendis. Auk þess hefur dómsmrn. litið svo á, að veita bæri þessum konum ríkisborgararétt, þar sem ráðuneytið hefur tekið þessar konur inn á frv. Enn fremur eru það margir nú þegar, sem eiga líka ríkisborgararétt í Englandi, en það eru karlar, en ekki konur, sem þar eiga hlut að máli. Þá er hér regla, sem hv. þm. Dal. benti á og viðurkenndi, að hefði verið brotin. Mun hann þar eiga við frv. frá 1946. Ég var þá í allshn. Ed., og þar hafði enginn neitt við þetta að athuga.



Herra forseti. Það hefur verið vitnað hér í löggjöf, sem samþ. var af þinginu rétt eftir að það kom saman eftir jólin í vetur. Ég tel þessa löggjöf svo sérstaks eðlis, að ekki sé hægt að vitna í hana eða taka hana sem fordæmi. Ég var ekki kominn til þings, þegar mál þetta var afgr., og tel mig því á engan hátt ábyrgan fyrir samþykkt þess. Nefndin gefur í skyn, að hún fari eftir ströngum reglum. Mér virðist, að reglurnar hér í Ed. stangist á við reglurnar í Nd., en það verður að samræma reglurnar í deildunum og báðar deildirnar hafa sömu löggjöfina að fara eftir. Hér hefur verið minnzt á það, að það sé varasamt að bæta miklu á frv., því að þá verði það fellt í Nd. Á því tel ég enga hættu, því að það er sýnt, að Nd. hefur miklu rýmri reglur en hér eru, og ef eins er ástatt með þetta fólk eins og það fólk, sem Nd. hefur samþykkt, þá virðist lítil ástæða til að óttast, að Nd. felli frv. Nú hefur Nd. samþykkt fólk frá Póllandi, Java, Austurríki, Þýzkalandi og enn fleiri stöðum, svo að ég nú ekki tali um Norðurlandabúa, sem við viljum manna helzt veita ríkisborgararétt. En þá virðist mér ekki ástæða til þess að ætla, að alíslenzkum konum verði neitað um ríkisborgararétt. Þá hefur og verið minnzt á það, hvort þetta væri óhætt fyrir Ísland og hvort þetta sé viðurkvæmilegt. Hv. þm. Dal. viðurkenndi, að fordæmi væri fyrir þessu, og nefndi ekki, að nokkurt tjón hefði hlotizt af. Þessar konur, sem um er að ræða, hafa leitað heim til ættjarðarinnar og verða þar ríkisborgararéttarlausar. Séu þær utanlands, þá hafa þær rétt. Við eigum aðeins að ákveða, hvort þær eigi engan ríkisborgararétt að eiga heima í ættlandi sínu. Ég sé ekki fram á, að hægt sé að neita þessu og það því fremur, sem upplýsingar eru fyrir hendi um það, að sumir Íslendingar hafa ríkisborgararétt bæði hér og í öðru landi. - Um menn þá, sem hv. þm. Barð. leggur til, að fái ríkisborgararétt, liggja fyrir þær upplýsingar, að annar hefur lagt fram öll skilríki sem krafizt er, en hinn hefur unnið hér í 13 ár. Ég álit, að veita beri þeim ríkisborgararétt, sem fyrir liggja upplýsingar um, að fullnægi vissum skilyrðum, hafi t.d. verið hér í 10 ár og hvergi sé neitt við þá að athuga. Sé aftur á móti eitthvað athugunarvert í því sambandi, þá rannsaki nefndin það og gefi þinginu um það skýrslu. Hitt tel ég aftur á móti algerlega ósæmilegt, að ríkisborgararéttur sé veittur af handahófi. Þar verður að fylgja föstum reglum, og þær reglur verður að setja strax.



Herra forseti. Mig langar í þessu sambandi til þess að gera eina fyrirspurn til lögfræðinga deildarinnar. Segjum nú, að einhver kona sé nú þýzkur ríkisborgari, af því að hún er gift þýzkum manni, síðan væri hún gerð íslenzkur ríkisborgari. Segjum svo, að þessi kona væri stödd í Englandi og eigi að sendast heim. Hvaða sendiherra á þá að sjá henni fyrir fé, og hvert á hún að sendast?

Heim til sinnar fósturjarðar.

Ja, ég spyr.



Ég vil minnast á brtt. á þskj. 362, sem ég ber fram, þar sem ég legg til, að Meinert, Maríu Önnu Elise skrifstofustúlku í Reykjavík, f. 6. des. 1901 í Þýzkalandi, verði veittur ríkisborgararéttur. Hún hefur unnið hér í 10 ár og æskir nú eftir að fá íslenzkan ríkisborgararétt. Annars hef ég ekkert um þessa stúlku að segja, nema hún hefur aldrei lent í neinu því, sem blettað gæti mannorð hennar eða orðið til hindrunar í þessu máli. Þetta var a-liður, en b-liðinn hef ég beðið hæstv. forseta að taka aftur.

Forseti (BSt): Mér skildist, að ósk frsm. væri að fresta atkvgr. Ég vildi gjarna flýta málinu eins og hægt er, en verð þó að verða við þeirri ósk, nema allir vilji taka brtt. sínar aftur til 3. umr. 



Herra forseti. Nefndin hefur lagt til, að ríkisreikningurinn fyrir árið 1945 verði samþykktur nú eins og venjulega, en nm. tóku sér þann fyrirvara, að þeir ábyrgðust ekki það fé, sem eytt hefur verið utan fjárlaganna. Annars er það alveg óviðunandi, að ríkisreikningarnir skuli ekki vera lagðir fram prentaðir og endurskoðaðir fyrr en þrem árum síðar. Hér hefur t.d. nýlega verið lagður fram reikningur fyrir árið 1945. Það verður að teljast æskilegt, að slíkt endurtaki sig ekki, þannig að framvegis verði þeim hraðað svo, að ekki líði nema í mesta lagi eitt ár þar til þeir eru lagðir fram prentaðir og endurskoðaðir. Ég hygg, að erfiðleikar séu hjá fjmrn. með þetta og þá sérstaklega með endurskoðunina.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. n. fyrir störf hennar í málinu og vil taka það fram, að ég er ekki síður óánægður út af þeim seinagangi, sem á hefur orðið, að reikningurinn væri prentaður, en ástæðurnar fyrir þessu eru á fleiri en einum stað, en þó er það mest hjá endurskoðuninni. En ég hef orðið var við þennan seinagang á fleiri stöðum varðandi upplýsingar, sem ég hef þurft á að halda og ég hef beiðzt, t.d. hjá ríkisbókhaldinu. Í morgun kom skrifstofustjórinn að máli við mig út af prentun á reikningunum. Þannig er ástatt í prentsmiðjunni, að 1946-reikningarnir eru búnir að liggja þar svo mánuðum skiptir. Mér datt því í hug, hvort ekki yrði að reyna að koma þeim í prentun annars staðar, en Gutenberg ber það aðallega fyrir sig að hún hafi haft svo mikið að gera að undanförnu, einkum fyrir Alþingi. Ég tek undir það, að þessi seinagangur er ekki góður, en ég hef gert tilraunir til þess að flýta útgáfu reikninganna og mun nú gera enn meir en áður, en það getur leitt til þess, að fjmrn. verði að snúa sér til annarrar prentsmiðju, þegar prentunin hefur tafizt um marga mánuði í ríkisprentsmiðjunni. Þessa vildi ég láta getið við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég vildi gjarna við þessar umr. spyrja hæstv. fjmrh., hvort gerðar hafi verið athuganir í sambandi við bréf fjvn. um möguleika á því að fá Landsbankann til að taka að sér bókhald og fjárgreiðslur fyrir ríkið. Ég hef ekki heyrt neitt svar við því og vildi því gjarna spyrja hæstv. ráðh., hvaða svör hann hefur fengið og getur gefið. Ég vildi fá að heyra álit Landsbankans á þessu og álit ráðuneytisins. Bankinn hefur að ýmsu leyti miklu betri aðstöðu til þess að annast þetta og væntanlega þá einnig betri tök á því, að reikningarnir geti verið tilbúnir, heldur en nú er. Ég vildi gjarna fá að heyra um það, hvernig málið stendur.



Herra forseti. Mér er það minnisstætt, að hv. fjvn. sendi fjmrn. erindi um þetta í vetur, þar sem hún gerði till. um, að Landsbankinn tæki að sér ríkisfjárhirzluna eða gjaldkerastörf ríkisins. Erindið var sent til Landsbankans, og hann var beðinn um að láta í ljós álit sitt á þessari málaleitan. Ég minnist þess ekki, að bankinn hafi sent skriflegt svar, en eitthvað heyrði ég um það, að það hefði komið maður frá Landsbankanum, eða að maður hefði verið kallaður frá ríkisféhirði, til þess að ræða og kynnast störfunum. Setti ég það í samband við það, að bankinn væri að kynna sér málið. En ég hef sem sagt ekki orðið var við svar frá bankanum varðandi þessa málaleitan.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér hér í þessi málsatriði, sem nú fóru hér síðast fram, milli hæstv. fjmrh. og hv. þm. Barð., en ég vil þó taka það fram, að ég tel vafasamt að setja ríkisfjárhirzluna sem eina deild í bankann. Þar að auki mundi ég ekki, ef ég væri bankastjóri með sjónarmið bankans fyrir augum, hleypa slíkri stofnun inn í bankann og gera hana þar að einni deild. Ég segi þetta ekki af því, að þessi stofnun hafi illt orð á sér, síður en svo, þetta er eins og við vitum allir saman allra prýðilegasta stofnun. En eins og nú háttar, er það engan veginn heppilegt að blanda þessum tveim peningastofnunum saman.

Er ríkið peningastofnun? Er það ekki miklu heldur peningaleysisstofnun?

Hv. þm. getur dregið þær ályktanir, sem honum fellur bezt. En eins og á stendur, þá tel ég, að þetta yrði ekki heppileg ráðstöfun. Hvað endurskoðunina varðar, þá er það kunnugt, að það fer fram tvenns konar endurskoðun á ríkisreikningnum, það er endurskoðun yfirskoðunarmanna Alþingis og endurskoðun fjmrn., og má um það deila, hvorum það sé meira að kenna, hvað seint gengur. En sú reynsla, sem ég fékk þau tvö ár, sem ég hafði með þetta að gera, er sú, að þá heyrði ég aldrei frá yfirskoðunarmönnum Alþingis. Af þessu markaði ég það, að þeir væru langt á eftir, jafnvel miklu lengra á eftir, en endurskoðun fjmrn., sem þó er ærið þung í togi. Ég veit, að þetta er erfitt verk og verður ekki leyst nema með hörðum átökum, en ég vil benda á það, að aðalráðið til þess að koma þessu í viðunandi horf er að setja upp endurskoðun fyrir hinar ýmsu greinar, en sameina þetta ekki allt saman og gera það að einni stofnun í fjmrn. Það er ekki von, að vel fari, þegar þetta er framkvæmt eins og það er nú, En hins vegar ætti að vera hægt að gera þessu skil á hæfilegum tíma - tvö ár er ekki hæfilegur tími -, ef það verður fært í líkt horf og nú er farið að taka upp við ýmsar stærri stofnanir og fyrirtæki, og það er sýnt, að það verður að koma þessu í annað horf, hvernig sem því verður við komið. Hvað prentunina snertir, þá skiptir það auðvitað ekki nokkru máli, hvar hún fer fram, aðalatriðið er, að hún sé gerð fljótt. Ég tel, að það eigi að gefa reikninginn út strax eftir mitt ár næst á eftir því, sem reikningurinn er fyrir, þó að endurskoðun sé ekki lokið, svo að menn geti glöggvað sig á honum, en talnabreytingar og aðrar leiðréttingar mætti síðan taka upp í reikninginn fyrir næsta ár á eftir. Það stoðar ekki að hafa starfandi að þessu heila stofnun, ef skýrslur hennar koma ekki fyrr en svo mörgum árum eftir, að raunverulega er ekkert gagn að. Til þess að hægt sé að læra af reynslunni, þá verða reikningarnir að koma það fljótt út, að menn geti lært af þeim, en eins og nú háttar, þá eru þeir einskis virði, ef þeir koma ekki út fyrr, en eftir svo og svo langan tíma. Þetta er að vísu aðeins lagalegt, en þrátt fyrir það er þetta alveg óviðunandi fyrirkomulag, því að ég álít, að ríkisreikningurinn sé heimild, sem þm. er nauðsynlegt að fá, og það sem fyrst.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða það hér við hv. 1. þm. Reykv., hvað sé heppilegast að gera í þessu sambandi. Hins vegar vildi ég gjarna fá að sjá svör Landsbankans út af þessum till., sem ég gat um áðan, og ég get ekki skilið, hvers vegna svörin skuli ekki vera komin eftir svo langan tíma. Að vísu heyrðist mér það á einum ráðherra stjórnarinnar, að stjórnin áliti þetta ekki til bóta, en ég hef hins vegar fengið að sjá gögn, sem Landsbankanum hafa verið send í sambandi við þetta mál, og fengið tækifæri til þess að athuga málið og getað myndað mér skoðanir um það, en óska þess jafnframt eindregið, að fjvn. gæti fengið svar við þessu bréfi sínu. Út af sjálfum ríkisreikningnum langar mig til að spyrja hæstv. ráðh., hvort þm. geti ekki fengið fjölritað eintak af honum á haustin, þegar þing kemur saman, eins og fjvn. fær, því þó að reikningurinn sé þá að vísu ekki alveg fullkominn, þá er þó alltaf hægt að átta sig á honum í öllum meginatriðum, og tel ég að, að því yrði stór bót. Ég hef ekki séð reikninginn fyrir árið 1948, það er líklega ekki búið að loka honum, en hann verður sjálfsagt til og lagður fyrir fjvn., þegar þingið kemur saman í haust, og tel ég þá, að það yrði til mikilla bóta, ef allir þm. fengju eitt eintak sams konar og þau, sem fjvn. fær.



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. Barð., en hann var að biðja um svar út af bréfinu, sem er í alla staði mjög eðlileg ósk, þá vildi ég taka það fram að ég hef beðið með svarið vegna þess, að ég vildi fá að heyra, hvaða afstöðu Landsbankinn hefði tekið til málsins, og meðan sú afstaða liggur ekki fyrir, er ekki knýjandi nauðsyn að svara. Að gefnu tilefni skal ég ganga eftir því, að hv. þm. geti fengið til bráðabirgða fjölritað eintak af reikningnum í haust, eða þegar hann verður fullgerður fyrir fjvn., enda finnst mér eðlilegt, að það sé gert.



Herra forseti. Enda þótt ríkisreikningurinn sé forngripur á alla kanta, því að hann er alltaf gamall reikningur, þegar hann er lagður fyrir Alþingi, þá langar mig samt til að fá að vita, hvað nefndin hefur gert gagnvart þeim athugasemdum, sem gerðar hafa verið við hann af yfirskoðunarmönnum þeim, er Alþingi kýs, en einn endurskoðandinn á sæti hérna í deildinni, 1. landsk. þm. Yfirskoðunarmennirnir hafa gert við hann athugasemdir, og sumum svörum ríkisstj. vísa þeir „til aðgerða Alþingis.“ Það er því skylda n., þegar málinu er vísað til hennar, að hún taki þær til athugunar og leggi til við Alþ., hvað eigi að gera; og mér finnst ekki vera hægt að afgreiða þetta án þess að n. hafi athugað athugasemdirnar og látið í ljós allt sitt um þær og lagt til við Alþingi, hvað gera skuli. Endurskoðunarmennirnir eru kosnir af Alþ., og þess vegna vil ég fá að heyra það, hvað n. ætlast fyrir með þetta, hvort hún ætlast til með þessu að segja, að þetta sé gott og blessað, og lofa því að vera alveg eins áfram eins og hingað til.



Herra forseti. Þetta mál var borið fram í Nd. fyrir nokkru og afgreitt ágreiningslaust hingað til Ed. Ég veit ekki, hvernig á því stendur, að þessi höfn hefur ekki verið tekin með á l. 1946, en það er talið, að það sé af því, að þá hafi landið þarna verið eins manna eign, en nú hefur Svalbarðseyrarhreppur keypt það. Flestir þm. munu vera svo kunnugir við Eyjafjörð, að þeir vita, að þarna er svo að segja sjálfgerð höfn. Það eru, bara bryggjur, sem þarf að smíða. Ég tel þessa höfn við Svalbarðseyri sjálfsagðari í lögunum, en ýmsar hafnir, sem þar eru nú. Sjútvn. tók þetta fyrir á fundi og var sammála um að mæla með, að frv. yrði samþ. óbreytt. Einn nm. var að vísu fjarverandi. Annars vil ég ekki fjölyrða meira um þetta mál, en mér virðist alveg sjálfsagt að samþ. þetta frv.



Herra forseti. Heilbr - og félmn. ræddi þetta frv. á einum fundi og lagði til einróma, að það væri samþ. Málið hefur tvívegis verið flutt áður sem frv. um héraðshæli, en er nú flutt sem breyt. á l. um sjúkrahús. Upphaflega var farið fram á, að 2/5 hlutar kostnaðar við að reisa slík hæli væru greiddir úr ríkissjóði, en nú er ætlunin, að ríkissjóður greiði bæjarfélögum allt að 2/5 kostnaðar, en öðrum sveitarfélögum allt að 2/3 kostnaðar af að reisa almenn sjúkrahús, sjúkraskýli eða læknisbústaði, ef þeir eru reistir samkv. þessum l. og ráðh. fellst á þörf þeirra. Þarna er verið að gera þá breyt. á l., að fámenn byggðarlög fái hærri styrk, en fjölmennari bæjarfélög, þörfin er hin sama hjá báðum, en fjárhagsleg geta bæjarfélaganna er meiri. Í frv. um héraðshæli, sem hv. þm. A-Húnv. og fleiri fluttu 1947 og 1948, var gert ráð fyrir, að hælunum yrði skipt í deildir, og í grg. fyrir þeirri breyt., sem farið er fram á nú, geta þeir þess, að þeir geri ráð fyrir, að hægt verði að ætla sjúkrahúsbyggingunum svipað hlutverk og héraðshælunum. Þó er ekkert um þetta í frv., eins og það er flutt nú. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. N. er sammála um málið.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. án fyrirvara og vildi því láta afstöðu mína koma fram. Á síðasta Alþ. var borið fram frv., er samþ. var í Ed. og tekið til 3. umr. í Nd. rétt áður en þingi var slitið. Afgreiðsla þess hlýtur að hafa fallið niður af misgáningi, því að það var enginn ágreiningur um frv. Í frv. var ákveðið, að ríkissjóður skyldi kosta sjúkrahús og læknisbústaði að tveimur þriðju hlutum í læknishéruðum, sem væru svo fámenn, að sýnt væri, að þau gætu ekki staðið undir kostnaðinum. Ég hefði frekar kosið, að þessum málum væri skipað eins og ráð var fyrir gert í þessu frv. Ég vil þó ekki stefna málinu, eins og það nú liggur fyrir, í hættu með því að bera fram brtt. Þó að ég sé óánægður með þessa afgreiðslu þess, mun ég því sætta mig við hana, en ég mun reyna að fá þessu breytt síðar.



Herra forseti. Þegar þetta mál var rætt í n. voru ekki allir nm. viðstaddir. Ágreiningur varð um afgreiðslu málsins, en þó er nál. undirritað af öllum nm., sem við voru, þótt ekki væru þeir allir sammála, enda hefur einn þeirra flutt brtt. á þskj. 502. Hér er um það að ræða, hvort raforkusjóði eigi samkv. l. að vera heimilt að lána út á mótorrafstöðvar, þar sem ekki er í fyrirsjáanlegri framtíð mögulegt að fá ríkisrafveitur eða vatnsaflstöðvar fyrir heimilin. Mjög víða hagar svo til, að ekki er von til þess að fá rafmagn með vatnsafli, og þá er það, sem margir, er líta rafmagn hýru auga, vilja reyna að fá það með mótorvélum. Þær eru misstórar eftir þörf heimilanna og notkun og verða því misdýrar. Þar, sem hægt er að raflýsa með vatnsafli, er hægt að fá lán úr ræktunarsjóði og raforkusjóði. Lánin eru veitt til vissra ára, fleiri en hér er gert ráð fyrir til mótorstöðvanna og með lægri vöxtum, en gert er ráð fyrir í brtt. Raforkusjóður lánar til 17 ára með 21/2% vöxtum, og er lánið afborganalaust fyrstu tvö árin, en greiðist svo upp á 15 árum. Þar sem mótorrafstöðvarnar endast ekki eins lengi, eða ekki nema ca. 8–12 ár, þá höfum við ekki lagt til, að lánstíminn til þeirra væri lengri en 8 ár. Það er sú ending, sem rafmagnsstjóri telur þessar stöðvar yfirleitt hafa. Við höfum tekið 3% vexti inn í brtt., sem er gert til samkomulags, og hélt ég, að allir mundu sætta sig við það, en þó kysi ég persónulega, að lánskjörin fyrir þessar mótorstöðvar væru eins góð og fyrir vatnsaflstöðvarnar. Lánskjörin í báðum sjóðunum þyrftu einnig að vera hin sömu. Ræktunarsjóður lánar með 21/2%, og ef þessi á að lána með 3%, þá verður það til þess að öllu er þrýst yfir á ræktunarsjóð. Lánskjörin þyrftu því helzt að vera hin sömu, en ég gekk inn á hitt til samkomulags, en einn nm. kemur svo með brtt. á þskj. 502, enda höfðu nm. áskilið sér rétt til þess. En úr því að svo er, þá hef ég sterka tilhneigingu til þess að fá vöxtunum breytt úr 3% í 21/2%, svo að lánskjörin séu eins í báðum sjóðunum, og ég hugsa bara, að það sé heppilegast að gera það. Þá þótti okkur nm., að veðið fyrir lánunum væri heldur lélegt, og tókum því upp í till. okkar, að lánað skyldi aðeins út á fasteignaveð, og um það var ekki ágreiningur í n. Hins vegar var ágreiningur um það, hvort lána skyldi til aflstöðvanna einna eða einnig til leiðslna frá þeim og um húsið og jafnvel til rafmagnsáhalda í húsinu. Ég tel, að ekki beri að ganga lengra, en það að lána út á mótorstöðvarnar sjálfar, en ekki leiðslurnar, því að ekki eru veitt lán fyrir vatnsaflstöðvar nema til aflstöðvanna sjálfra, og ætti sami háttur að vera hafður á í báðum tilfellum. En meginatriði þessa máls er það, að þeim heimilum, sem ekki geta fengið rafmagn frá ríkisveitunum eða með vatnsafli, verði gert kleift að fá rafmagn með bærilegum kjörum. Ég veit, að sumir munu segja, að mótorstöðvarnar séu svo ódýrar - ca. 20–30 þús. kr., - að til þeirra þurfi ekki að veita lán. En þótt þetta sé ekki meira, þá eru margir svo staddir, að þeir hafa fulla þörf á lánum til þessara framkvæmda. Vænti ég því, að þetta réttlætismál nái fram að ganga.



Herra forseti. Þetta frv., sem ég flutti hér í hv. d., hefur tekið nokkrum breytingum hjá hv. iðnn., og hefur hv. 1. þm. N–M. gert nokkra grein fyrir því, svo sem vaxtaspursmálinu. Þá er lánstíminn mjög styttur, og tel ég, að þar hafi n. rétt fyrir sér, enda hafði ég fallizt á þá skoðun á búnaðarþingi. Ég mun einnig til samkomulags sætta mig við vextina, sem hv. n. leggur til, og yfirleitt mun ég fallast á brtt. hv. n. Hins vegar finnst mér brtt. hv. þm. Barð. til skaða fyrir frv., sérstaklega það að láta ráðh. ákveða lánskjörin og tryggingu fyrir láninu. Þá má gera ráð fyrir, að allir sæti ekki sömu kjörum, því að oft er skipt um ráðherra, og eins og nú er, eru lánskjörin í raforkusjóði fastákveðin. Ég held, að hann hafi ekki athugað þetta, því að ég þykist vita, að hann vill vel, þó að honum skjátlist. Öllum getur orðið á í messunni. Það verður ekki til þess ætlazt, að menn búi við það öryggisleysi að vita ekki fyrir fram um kjörin. Það er það stóra misrétti, og ég þykist vita, að þegar hann hefur athugað þetta nánar, muni hann ekki fylgja brtt. sinni fast, ekki sízt er ég hef verið kúgaður til hlýðni við n. og tekið mína till. aftur.



Herra forseti. Mér þykir rétt að gera grein fyrir brtt. minni, því að hv. flm. heldur, að ég meini annað, en ég geri. Í raun og veru tel ég vafasamt að fara nokkuð inn á þá braut að gefa hagkvæmari kjör til þess að koma upp motorrafstöðvum. Þegar raforkul. voru til umr., var þetta mjög rætt í iðnn. báðum, og það var þá einróma álit, að ekki ætti að fara inn á þessa braut, því að það væri óráðlegt að festa fé í vafasömum dieselmótorum og það gæti orðið til þess að tefja fyrir vatnsaflsvirkjun. Síðan hef ég fengið upplýsingar um, að fjöldi bænda óski eftir að kaupa slíkar mótorrafstöðvar, svo að í því mundu bindast þó nokkrar milljónir, ef að því ráði yrði horfið. Ég hef í dag talað við mann, sem haft hefur í eitt ár sjö kílóvatta stöð. Kostnaðurinn við eldsneyti, smurnings- og dieselolíur hefur á einu ári orðið 5 þús. kr. Ef þessar upplýsingar eru réttar, er það vafasamt, hvort það er ekki bjarnargreiði að styrkja menn til þess að koma upp þessum stöðvum. Þetta er ein af ástæðunum til þess, að ég hef ekki getað fylgt þessu máli. Í 35. gr. raforkulaganna er svo ákveðið, að einstakir bændur, sem sameinast um að reisa vatnsraforkustöðvar til heimilisnota, geti fengið lán úr raforkusjóði allt að 2/3 kostnaðar með 2% vöxtum. Þetta er allt annars eðlis. Reynsla er fyrir því, að þessar stöðvar geta enzt í marga áratugi, viðhaldið er ekkert og til rekstrar þeirra fer enginn erlendur gjaldeyrir. Ég held, að það væri betur farið að styrkja bændur til þess að koma upp slíkum stöðvum ,en að veita þeim styrk eða lán til þess að koma upp mótorrafstöðum. Samkvæmt l. njóta þessar vatnsraforkustöðvar hagkvæmustu kjara, því að önnur lán eru ekki veitt úr raforkusjóði gegn 2% vöxtum, og hvergi sést sú trygging, sem hv. flm. vill, að sett sé hér. Aðrir útlánsvextir raforkusjóðs eru breytilegir, þar sem miðað er við, að þeir megi vera allt að 21/2% lægri, en forvextir Landsbankans, og á síðasta ári ákvað stj., að þeir skyldu vera 4%. Það er líka annað, sem gerir, að ég er ekki sérstaklega fús að fylgja þessu máli, þó að ég muni ekki leggja stein í götu þess. Ég sé ekki, af hverju menn ættu ekki sjálfir að standa undir þessum kostnaði, eins og þeir bera kostnaðinn við það að leggja til sín heimtaug frá héraðsrafmagnsveitu. Heimtaug frá aðalveitu kostar á sveitaheimili um 6 þús. kr. Fyrst verður að borga alla lögnina og inntökugjald, sem er álíka upphæð og sú aflstöð kostar, sem hér er talað um. Mér finnst því, að þeir, sem þær fengju samkvæmt þessu frv., yrðu betur settir.

Guð hjálpi þm.

Já, guð hjálpi hv. þm. Dal. til að skilja þetta. Þá er komið að því, hvort eðlilegt er að krefjast þeirra trygginga, sem hér er gert ráð fyrir. Hv. þm. sagði, að ekki hefði verið ágreiningur um trygginguna. Hann hefur gleymt því, að ég gerði strax ágreining í n. Ég sé ekki, hvernig hægt er að ákveða, að maður, sem ætlar að nota sér þetta, geti veðbundið jörð, sem hann á ekkert í. Hann verður þá að fá leyfi landeiganda til þess að veðbinda fasteign fyrir lausafé, sem hann getur þotið burt með fyrirvaralaust, sem hægt er að keyra burt á hjólbörum eða tveir menn geta borið á milli sín. Auk þess er engin trygging fyrir því, að vélarinnar sé gætt svo, að verðmæti hennar rýrni ekki. Ef óhapp ber að höndum, getur hún verið verðlaus eftir nokkrar vikur eða mánuði. Ég get ekki talið það rétt að gera það að skilyrði að veðbinda fasteignina, því að þá er útilokað, að menn geti notað þetta. Auk þess er ég á móti því, að ráðh. ákveði þessi lán að fengnum till. raforkuráðs, þar sem ég tel, að raforkuráð eigi að hafa ákvörðunarvaldið. Ég hef því borið fram brtt. á þskj. 502 um, að orðin „til átta ára með 3% ársvöxtum og jöfnum afborgunum og veði í aflvélinni og fasteign, sem raforkuráð tekur gilt, og má lánið vera“ falli burt. Þá hljóðar gr. þannig: „Einnig er heimilt að veita úr raforkusjóði einstökum bændum, er reisa á heimilum sínum rafstöðvar, reknar með vélaafli (mótorstöðvar), lán allt að 3/5 af kostnaðarverði vélarinnar.“ Síðari till., sem ég ber fram á þskj. 502, er þannig: „Lán þessi ákveður ráðh. samkvæmt till. raforkuráðs, með þeim lánskjörum og gegn þeim tryggingum, sem ráðið ákveður.“ Raforkuráð getur bezt um það dæmt, hvað hagkvæmt er og viturlegt í þessum efnum, og því eðlilegast, að það hafi þetta með höndum. Ég vænti þess, að hv. þm. geti fallizt á þessar till. mínar. Ég mun þó ekki greiða atkv. á móti frv., þó að þær verði felldar, svo mikið kapp legg ég ekki á þær, en ég tel meiri tryggingu í því, að þetta sé í höndum manna, sem hafa þetta að lífsstarfi, en í höndum ráðh., sem koma og fara. Þó að lánskjörin geti verið breytileg, fara þau í nokkuð fastar skorður, þegar það er sama stofnun, sem ákveður þau. Erfiðleikar raforkusjóðs eru svo miklir, að ekki þótti gerlegt í fyrra eða í ár að taka þá litlu upphæð úr sjóðnum, er ákveðið er að veita sem lán til dieselrafstöðva yfir 100 hestöfl. Hún var því sett sem sérstakur liður á fjárl. Nú er beðið um miklu hærri upphæðir en hægt er að veita, og þó var samþ. að hafa framlagið 100% hærra en ráðh. lagði til. Ég hef skýrt mína afstöðu og læt svo atkv. ganga um málið.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Barð., að þessar stöðvar eru dýrar í rekstri. Eftir því sem ég veit bezt, eyða þær einum til þremur lítrum á klukkustund. Það mætti segja mér, er menn fara að nota þær, að þeir verði ekki hrifnir af því að þurfa að keyra alla nóttina til þess að hafa eitt ljós. En það er annað mál. En af því að þær eru svona dýrar í rekstri, skildi ég ekki, er hv, þm. Barð. sagði, að þessir menn yrðu bezt settir. Þó að stofnkostnaður þeirra verði minni, verða þeir alltaf verr settir. Til þess að þeir verði betur settir, þarf nýja till., því að það er fjarri sanni, að nokkurs manns sé freistað með þessari till. til þess að hverfa frá vatnsorku. Frv. er svo óaðgengilegt, að engum dettur í hug að fara þessa leið, ef möguleiki er á því að virkja nokkra sprænu. Ég skildi ekki hv. þm., er hann talaði um, að hann væri á móti því, að fasteign væri sett að veði. Enginn veðsetur annað en hann á. Ég veðset t.d. ekki skip, sem ég á ekkert í. Þeir, sem ekki uppfylla skilyrðin, geta ekki fengið lán. Landsetar geta t.d. ekki fengið lán úr ræktunarsjóði, og 38% af bændum landsins eru leiguliðar. Það sama gildir hér. Þeir, sem ekki hafa veð, koma ekki til greina. Þetta hefur auðvitað í för með sér, að einstaka menn fá ekki þessi lán, en úr því að hv. þm. Barð. er hræddur við þessa leið, skil ég ekki, hvað hann hefur við það að athuga. Ég skil ekki, að hægt sé að lána út á veð, sem hægt er að keyra burt á hjólbörum, og held því, að sjálfsagt sé að hafa fasteignarveð. Ég er á móti till. hv. þm. Barð., því að ég vil hafa tryggt veð og ákveðna vexti, og þess vegna vil ég ekki láta kjörin velta á ráðh., heldur séu þau ákveðin í l. sjálfum. Ég vil benda á eitt, sem komið hefur fram í umr. og n. hefur ekki tekið eftir. Í 38. gr. raforkul. er kveðið svo á, að ráðh. ákveði lán þau, er um getur í 35. gr., að fengnum till. raforkumálastjóra. Til samræmis þyrfti því að setja í 38. gr. „að fengnum till. raforkuráðs“, eða setja „raforkumálastjóra“ inn í frv. í stað raforkuráðs. Ég vildi heldur, að raforkuráð hefði þetta með höndum, og mun því bera fram brtt. við 3. umr. við 38. gr. um, að „raforkuráð“ komi í stað „raforkumálastjóra“.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður, það þýðir ekki að lengja umr. Í raun og veru getur það staðizt, að gr. sé eins og hún liggur fyrir, þar sem það nýrra gengur fyrir hinu gamla. En ef einhver rekur augun í þetta, er ekki vert að láta það stangast í l. sjálfum, og má laga það við 3. umr. Ég vildi fyrst geta þess, að sitthvað er um héraðsrafveiturnar, því að það skildist mér, að kostnaðurinn vegna héraðsrafveitnanna væri heimlagningartaugin. En ríkið byggir upp raforkuverin. Hér er hins vegar farið fram á lán nú og ekkert annað og eigi með betri kjörum, en nú fá bændur almennt til ræktunar, og eru þau þó erfiðari en hin, sem veitt eru til bæjarhúsabygginga. Bæði er lánstíminn styttri og vextirnir hærri. Ég geri ráð fyrir, þó að fasteignaverð komi til, þá verði kröfurnar linar og eigi um 1. veðrétt að ræða. Margir bændur eru búnir að festa jarðir sínar í 1. veðrétti - því miður - fyrir lánum. Hv. þm. Barð. gat þess, að vatnsvirkjanir væru einmitt ódýrari og dygðu betur. Það sýnir þó, að einmitt er dýrt að reka stöðvarnar, að þarna er meiri þörf hjálpar. Ég tók fram, að þannig hagar til í sveitum, að nauðsynleg rafmagnsáhöld verða að koma í bæina. Á fjölda bæja eru komnar mjaltavélar, og síðan bætast við fleiri. Það er krafizt þæginda, og í því efni verða smámótorar að hjálpa. Og þegar svo er komið, vita menn, að stærri vélar eru ódýrari og traustari, en smærri vélar. Bændur eru ekki að gera að gamni sínu, heldur eru þeir knúðir af nauðsyn, þar sem engin von er um að fá stórar héraðsrafveitur eða hægt verði að koma upp vatnsvirkjunum. Þetta mun skiljast, og skal ég ekki þreyta hv. d. á meiri mælgi um þetta mál.



Herra forseti. Ég hef sannfærzt enn betur um það, að rétt sé að samþykkja brtt. mína. Ég tel ókost vera á till. n., eins og hún er nú, að lánið skuli vera til „átta ára með 3% ársvöxtum og jöfnum afborgunum og veði í aflvélinni og fasteign.“ Svo mikill er fjöldi bænda, sem þurfa þessa með, að tvímælalaust er skilyrðið rangt, ef þetta á að breiðast út, eins og nauðsynlegt er. Ég bendi hv. þm. Dal. og hv. frsm. á, að ég gerði eigi samanburð á þessum stöðvum og vatnsvirkjunum, heldur á þeim og héraðsveitunum, og hélt því fram, að þessir menn stæðu eigi verr að vígi. Þeir menn verða líka að greiða fyrir straum frá raforkuverunum og eru því ekki verr settir. Hitt er annað mál, hvað vatnsaflsvirkjanirnar varðar, og þær eiga að koma sem víðast upp. En vonir eru um, að héraðsrafveiturnar geti lækkað rafmagnið. Bera þær sig sæmilega skv. upplýsingum raforkumálastjóra. - Mér sýnist vanta menn úr n., og óska ég þó ekki eftir því, að atkvgr. sé frestað.



Herra forseti. Sjútvn. hefur athugað þetta mál og rætt um það við skipaskoðunarstjóra. Henni er ljóst, að brýna nauðsyn ber til þess, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi. N. ber fram í samráði við skipaskoðunarstjóra nokkrar brtt. á þskj. 474. 1. brtt. er við 1. gr. og er smávægileg. Breyt. er sú, að í stað orðanna „undir yfirstjórn þess ráðherra, er siglingamál lúta“ komi: „undir yfirstjórn ráðherra“. N. þótti öllu eðlilegra, að gr. væri orðuð þannig. - 2. brtt. er við 5. gr. Er gr. þar umorðuð., Það þótti skýrar orðað en eins og gr. er í frv. - Nokkur mistök urðu við 3. brtt. Till. á ekki við 12., heldur 14. gr. Auk þess hefur skipaskoðunarstjóri gert nokkrar aths. við orðun till., svo að ég mun taka hana aftur til 3. umr. - 4. brtt. er smávægileg viðbót, sem einnig er gerð í samráði við skipaskoðunarstjóra. Þar er bætt við „enda sé landið bundið við þann samning“. - 5. brtt. er við 19. gr., síðustu málsgr. hennar. Þar hefur orðið prentvilla, og veit ég ekki, hvort hæstv. forseti getur úrskurðað að laga hana án þess að bera brtt. fram. Annars verður að koma með brtt. við 3. umr. Þar er vitnað í 5. gr., en á að vera 15. gr. Frv. er samið af Einari Arnórssyni, hæstaréttardómara og er samið í fullkomnu samræmi við þá samninga, sem gerðir hafa verið um skipamælingar milli ákveðinna landa og ríkja, og hefur n. fallizt á, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem ég hef nú lýst. Ég vil minnast á það í sambandi við 19. gr., að ég er ekki viss um, hvort rétt er, að 1. málsliður sé þar sem hann er, hvort hann ætti ekki að koma síðar í gr. Einn nm., hv. 6. landsk., var ekki á fundi, þegar málið var afgr. Hann mun hafa verið veikur, og hefur hann því ekki skrifað undir nál., en hinir leggja til, að frv. verði samþ., eins og nál. segir til um.

Forseti (BSt) : Ég skal taka fram, að mér sýnist auðsætt, að úrskurða megi um villuna í 5. brtt. 15. gr. ber með sér, að það sé átt við hana. Það verður leiðrétt sem prentvilla.



Herra forseti. Það er ekki mikið, sem ég ætla að segja. Ég hefði kunnað betur við, að orðalag 4. brtt. væri lagað. Þar stendur: „enda sé landið bundið við þann samning“. Manni dettur í hug eins og sé verið að binda við hestastein. Ég hefði heldur viljað segja að binda ríkið við samninginn. Það má athuga þetta til 3. umr., hvort ekki er réttara að hafa öðruvísi orðalag, en þarna er. Ég vil benda n. á, að þetta er óviðkunnanlegt orðalag.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Út af aths. hv. þm. Dal. um óviðkunnanlegt orðalag á 4. brtt. og betra væri, að þar stæði „ríki“, vil ég benda á, að í 15. gr. stendur: „Sama rétt sem alþjóðlegt mælibréf veitir mælibréf, sem grundvallað er á hinni svonefndu „ensku aðferð“ og gefið út í því landi, sem skip á heima í, áður en Oslóar-samningurinn kom til framkvæmda“. Ég skal athuga þetta, en ég skal upplýsa, að þetta orðalag er komið frá þeim mikla lögfræðingi, Einari Arnórssyni. Ég skal athuga þetta til 3. umr., og er þá rétt að taka 4. brtt. aftur.



Mér virðist þetta skárra í sjálfu frv. og segi því nei. 1. gr., svo breytt, samþ. með 9 shlj. atkv. 2.–4. gr. samþ. með 10 shlj. atkv. Brtt. 474,2 (ný 5. gr.) samþ. með 10 shlj., atkv. - 474,3–4 teknar aftur til 3. umr. 6.–18. gr. samþ. með 10 shlj. atkv. Brtt. 474,5 samþ. með 9 shlj. atkv. 19. gr., svo breytt, samþ. með 10 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 10 shlj. atkv.