Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Frv. sem ég mæli hér fyrir og er á þskj. 292 er samið af sifjalaganefnd. Í henni eiga sæti Ármann Snævarr, sem er formaður nefndarinnar, Auður Auðuns, fyrrv. dómsmrh., Baldur Möller, fyrrv. ráðuneytisstjóri, og Guðrún Erlendsdóttir hæstaréttardómari. Ritari nefndarinnar er Drífa Pálsdóttir, deildarstjóri í dómsmrn. Í grg. með frv. er þeim breytingum sem í því felast lýst ítarlega. Meginbreytingin er fólgin í heimild fyrir foreldra til að semja um sameiginlega forsjá barna sinna við skilnað eða slit óvígðrar sambúðar. Sama gildir fyrir foreldra óskilgetinna barna sem ekki hafa verið samvistum. Samkvæmt núgildandi rétti skal forsjá barns skilyrðislaust vera óskipt í höndum annars foreldris eftir skilnað foreldranna eða samvistarslit. En forsjá óskilgetins barns foreldra sem ekki eru samvistum er í höndum móðurinnar einnar og er skv. frv. ráð fyrir því gert að ákvæði laganna haldist að þessu leyti óbreytt, nema móðirin og faðirinn óski sérstaklega eftir því að forsjá barns verði sameiginleg. Það er kunnugt að heimild til sameiginlegrar forsjár hefur nú verið lögfest annars staðar á Norðurlöndum. Meginbreytingin sem frv. felur í sér er m.a. lögð til í þeim tilgangi að gætt verði samræmis í norrænum sifjarétti að þessu leyti og í þeirri trú fyrst og fremst að það megi verða til þess að stuðla að betri tengslum foreldra og barna að loknum skilnaði eða samvistarslitum, og enn fremur að með þessu úrræði megi koma í veg fyrir óþarfan ágreining um forsjá barna í einstökum tilfellum. Ég legg sérstaka áherslu á það að grundvöllurinn fyrir sameiginlegri forsjá er í þessum tillögum samningur eða samkomulag foreldra. Samkvæmt þessari tillögu verður sameiginleg forsjá einungis heimiluð að ósk beggja foreldra. Í því felst þá það skilyrði að foreldrarnir séu sammála um flest atriði er varða barnið og uppeldi þess. Það verður lögð á það áhersla að foreldrum verði leiðbeint um þetta efni áður en gengið er frá samningi um sameiginlega forsjá. Síðan er því við að bæta að hvort foreldri sem er getur krafist niðurfellingar samnings ef forsendur hans bresta. Ég vek athygli á því einnig að í hugtakinu "sameiginleg forsjá" í þessu lagafrv. felst hvorki skylda né ábending um það að barn skuli búa jöfnum skiptum á heimili beggja foreldra og má vænta þess að þrátt fyrir samkomulag um sameiginlega forsjá hafi börn oftast fasta búsetu á heimili annars foreldris, en njóti þá góðrar umgengni við hitt. En þetta er þó, eins og ég hef þegar sagt, að sjálfsögðu háð samþykki og samkomulagi beggja foreldranna. Um rök með og á móti þessu nýja fyrirkomulagi með sameiginlegri forsjá er fjallað ítarlega í grg. með frv. Ég ætla hér aðeins að drepa á örfá atriði. Ég ætla fyrst að nefna röksemdir sem mæla með því að leyfa eða heimila sameiginlega forsjá. Í fyrsta lagi má telja að sameiginleg forsjá geti höfðað til ábyrgðarkenndar beggja foreldra og ætti að gera þá báða virka við úrlausn í málefnum er varða velferð barnsins eða barnanna, þrátt fyrir sambúðarslitin. Þetta ætti að stuðla að betri samskiptum barna og foreldra. Í öðru lagi, sem er einkar mikilvægt, hefur sameiginleg forsjá einnig þann ótvíræða kost í för með sér að ef annað foreldra andast eða verður ófært um að gegna forsjánni, þá ber hin sameiginlega forsjá í sér þegar í stað úrlausn á forsjármálinu án atbeina stjórnvalda. Í þriðja lagi. Sameiginlega forsjá sem um semst má einnig telja líklega til að gera stöðu foreldra jafnari gagnvart barninu sem er grundvallarviðhorf í sifja- og erfðarétti og ætti að vera til þess fallið að auka öryggiskennd barnsins, en það á auðvitað að vera og hlýtur jafnan að vera leiðarljós löggjafans í sifjarétti. Í fjórða og síðasta lagi vil ég loks nefna að það ættu að vera sjálfsögð og eðlileg mannréttindi foreldra að geta farið sameiginlega með forsjá barns síns hafi þau bæði til þess vilja og getu og jafnframt og ekki síður réttur barnsins sjálfs að njóta forsjár beggja foreldra sinna. En velferð barnsins er og á að vera eina viðmiðunin fyrir löggjöf af þessu tagi. Ég ætla svo að nefna röksemdir sem mæla gegn sameiginlegri forsjá að sumra áliti. Þar er í fyrsta lagi að nefna að frá uppeldissjónarmiði getur ugglaust orðið af því bagi, að því kynni að fylgja óöryggi þegar uppalendur búa ekki saman og e.t.v. hætta á að sjónarmið foreldranna í uppeldinu stangist á og þetta valdi barninu vandræðum þess vegna. Þetta er auðvitað vandamál sem er kannski eðlilegra að rekja til samvistarslitanna fremur en þessa fyrirkomulags á forsjá. Í öðru lagi er það auðvitað svo að umsamin sameiginleg forsjá fólks sem slitið hefur samvistum kann að reynast skammgóður vermir og í reynd aðeins frestun á lausn vanda sem verði til lengdar óheppileg bæði gagnvart börnum og foreldum. Þetta er eins og það fyrrnefnda að það varðar sambúðarslitin en ekki úrlausnina. Þó má það vera að þarna sé nokkur fyrirvari fólginn. Það er ekki auðvelt að vega og meta svona röksemdir eða skoðanir til einnar niðurstöðu. Nálæg ríki hafa valið í þessu efni mismunandi leiðir. 1 Vestur-Þýskalandi var því t.d. hafnað árið 1979, þegar forsjárreglurnar í því landi voru endurskoðaðar, að heimila samninga um sameiginlega forsjá við slit sambúðar sem þó voru uppi tillögur um. Á Norðurlöndunum hins vegar, öllum nema Íslandi til þessa, hefur slíkt úrræði verið lögfest en með nokkuð ólíkum hætti eftir löndum. Niðurstaðan hjá sifjalaganefnd og í þessu frv. er að leggja til að hér á landi verði heimilt að semja um sameiginlega forsjá. Tillagan sem hér er gerð er þó eingöngu um sameiginlega forsjá sem samkomulag er um. Hún verður ekki tekin upp að fyrirmælum dómstóla eða stjórnvalda eins og t.d. felst í gildandi rétti í Noregi. Við höfum í þessu frv. við þetta atriði einkum tekið mið af nýjum dönsku lögum. En þó er áherslan á samning og samkomulag e.t.v. enn ríkari í þessu íslenska frv. Aðrar breytingar á barnalögunum, sem lagðar eru til í frv., eru þær helstar að í 18. gr. er lagt til að allir samningar um forsjá barna skuli staðfestir af valdsmanni og er það gert til þess að tryggja að hægt sé að sannreyna eftir á efni slíkra samninga, enda liggi þá fyrir um þá upplýsingar hjá opinberum aðila. T.d. hver fari með forsjá barns og einnig hvernig koma megi við leiðbeiningum og eftirliti við gerð slíkra samninga. Þá er lagt til að gerðar verði breytingar á nokkrum greinum barnalaganna um meðlagsgreiðslur og er þeim eingöngu ætlað að einfalda og skýra núgildandi ákvæði laga fremur en að breyta þeim að efni. Enn fremur er í frv. lagt til að ákvæði barnalaganna um heimild dómsmrn. til að leggja dagsektir á þann sem tálmar umgengni foreldris og barns verði skýrt nánar varðandi framkvæmd úrskurða og innheimtu dagsekta og hámark þeirra verði hækkað, auk þess sem er lagt til að hámarksfjárhæð dagsekta taki breytingum í samræmi við lánskjaravísitölu. Loks eru í frv. þessu ýmsar aðrar minni háttar breytingar og lagfæringar á barnalögunum sem mér finnst ekki þurfa að skýra frekar. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa öllu lengri þessa framsögu fyrir frv. til breytinga á barnalögum, nr. 9 1981, enda góðar skýringar að finna í grg. sem frv. fylgir. Frv. er samið vegna þeirrar reynslu sem nú er komin á framkvæmd barnalaganna, en forsjá barna er oft á tíðum deilumál sem taka þarf til úrskurðar. Slíkir úrskurðir eru tímafrekir og vandasamir þótt reynt sé að beita allri tiltækri sérfræðiþekkingu. Hlýtur niðurstaðan jafnan eða a.m.k. oft að orka tvímælis samkvæmt eðli slíkra mála. Til þess að fækka deilumálum um forsjá barna og í því skyni að auka samband barna við foreldra sína báða er nú lagt til að við reynum sameiginlega forsjá sem er talin hafa gefist vel í nokkrum ríkjum Bandaríkjanna og á Norðurlöndum. Ég treysti í þessu efni á ráð þeirra sérfræðinga sem frv. hafa samið og ekki síður starfsmenn dómsmrn. sem um þennan málaflokk fjalla og hafa fjallað. Hæstv. forseti. Ég legg áherslu á að frv. þetta verði að lögum á yfirstandandi þingi og því verði að lokinni 1. umr. hér í deildinni vísað til hv. félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Það er ekki oft sem við fáum tækifæri til að ræða um börn og velferð þeirra hér í sölum Alþingis og ber að fagna því að við fáum tækifæri til þess núna. Geysileg mótsögn er oft í viðhorfum til barneigna í þjóðfélaginu. Sjálfsagt þykir að eignast börn en þegar þau eru fædd má segja að þjóðfélagið sé þeim fjandsamlegt. Fæðingarorlofið er allt of stutt, barnabætur eru lágar, skóladagur sundur slitinn og úti á landi þurfa mörg börn að búa fjarri foreldrum sínum vegna skólagöngu. Þarfir barna hafa oft lotið í lægra haldi fyrir þörfum vinnumarkaðarins. Stóraukinni þátttöku kvenna í atvinnulífinu hefur ekki verið mætt sem skyldi með aukinni þjónustu, svo sem öruggri barnagæslu, samfelldum skóladegi og skólamáltíðum. Þetta eru allt þættir sem miklu meiri gaum ætti að gefa því að samfélaginu ber skylda til að búa vel að öllum börnum. Þau eru framtíð þjóðarinnar og því getur verið dýrkeypt að spara fé til aðbúnaðar þeirra. Frv. það sem hér er til umræðu, um breytingar á barnalögum, fjallar um breytingar á tiltölulega nýsettum lögum eða frá 1981. Það hlýtur að vera aðalmarkmið þeirra, sem semja þetta frv. til laga, að lagfæra þá agnúa sem komið hafa fram á gildandi lögum með velferð barna þá fyrst og fremst í huga. Ég verð að taka undir það með hæstv. dómsmrh. að þetta frv. er mjög gott, góðar athugasemdir það er gott að fá bæði rök með og á móti frv. sem maður kannski hefur sjálfur ekki mjög mikla þekkingu á í framkvæmd - þannig að ég má til með að hrósa þeim sem frv. sömdu fyrir hve vel þetta er sett fram. Mikilvægustu þættir þessa frv. eru í 16.–18. gr. þar sem lagt er til að foreldrar sem skilja geti samið umsameiginlega forsjá barna sinna. En hvað felst í sameiginlegri forsjá? Í athugasemdum við frv. á bls. 6, kafla IlI stendur, með leyfi forseta: "Leggja ber áherslu á að í samningi um sameiginlega forsjá barns felst ekki í sjálfu sér að barn búi hjá báðum foreldrum og því síður jafnlengi ár hvert hjá hvoru um sig." Ég held að þetta sé mjög mikilvægt atriði og þess vegna finnst mér ekki passa beint við það sem kemur þarna aðeins seinna: "Hins vegar veitir samkomulagið (skipanin) svigrúm til þess fyrir foreldra að semja svo um að barnið dveljist (búi) hjá öðru t.d. í þrjá mánuði og í næstu þrjá mánuði hjá hinu." Ég held að það sé mjög varhugavert að hafa svona ákvæði þarna inni og ég tel nánast að það ætti að vera skylda að barnið hafi fastan samastað hjá einum aðila, hjá öðru foreldri, sem í flestum tilfellum er móðirin, en að það sé aðeins í undantekningartilfellum sem hægt er að semja um atriði eins og þetta sem kemur þarna fram og er kannski aðeins gefið í skyn að sé möguleiki með þessari athugasemd. Ef við lítum aðeins seinna í þennan sama kafla þá stendur þar: "... ef sameiginleg forsjá er viðhöfð, þá eru báðir foreldrar forsjármenn barns og lögráðendur þess. Báðir ráða því þá sameiginlega hvernig til skipast um persónuhagi barns, um dvalarstað, vist á dagvistarstofnun, skólagöngu, ýmislegt varðandi uppeldi barnsins, aðild að trúfélagi, sitthvað varðandi þátttöku þess í félagsstarfi, hvort það gangi undir læknisaðgerð, hvort það verði ættleitt og loks eru báðir foreldrar þá lögráðendur barns að því er varðar fjármuni og fjárráðstafanir." Það er því mikið sem foreldrar þurfa að hafa samskipti sameiginlega. Það er auðvitað mjög gott að báðir foreldrar geti haft jafna möguleika á að hafa áhrif á persónulega hagi barnsins. En það sem þarf samt fyrst og fremst að setja í öndvegi er hvað er barninu aðallega til góðs. Ef litið er á hvað í þessari sameiginlegu forsjá felst, þá er ekki hægt að sjá að neitt í núgildandi lögum mæli gegn því að foreldrar hafi þann hátt á sem þarna er gert ráð fyrir, því að það er ekkert sem bannar foreldrum að hafa samvinnu varðandi hagi barnsins. Ef foreldrar hafa það mikinn þroska til að bera að þau geti sameinast um þessi atriði, þá er vandséð hvers vegna það þarf að vera bundið í lögum. Þannig finnst mér svona fljótt á litið ekki neitt mæla gegn því að allt það sem talið er felast í sameiginlegri forsjá geti gilt undir þeim lögum sem nú gilda. Ég get ekki séð neitt sem mælir gegn því og mér er meira að segja kunnugt um það að margir foreldrar hafa þennan hátt á núna þó að því miður sé það of sjaldan.

Má ég biðja þm. að tala ofurlítið hærra?

Ég skal reyna það. Þó að við í nútímaþjóðfélagi teljum að allir eigi að hafa sama rétt, bæði konur og karlar, og þá sömu skyldur, þá er það nú svo að móðirin hefur í flestum tilvikum ábyrgð á börnunum hvort sem hún er í hjónabandi eða ekki. Það er oftast móðirin sem hefur haft með forsjá barnanna að gera og það er því eðlilegt í flestöllum tilvikum að börnin verði í umsjá móðurinnar áfram ef til skilnaðar kemur. Það má sem sagt búast við því að þetta fyrirkomulag verði áfram þó að þetta frv. nái fram að ganga, þ.e. að móðirin hafi áfram börnin hjá sér. Ef við lítum aðeins á rökin sem mæla með sameiginlegri forsjá þá er, eins og hæstv. dómsmrh. kom að áðan, þessum nýju reglum ætlað að höfða til ábyrgðarkenndarforeldra og einnig að auka tengsl barns og foreldris og tryggja afskiptarétt. Síðan kemur fleira til. Sameiginleg forsjá er líkleg til að auka jafnstöðu foreldra, giftra og ógiftra. Mér finnst að öll þau rök, sem eru talin hér upp og mæla með sameiginlegri forsjá, taki meira mið af foreldrunum en barninu og þykir mér það mjög miður. Mér finnst allt of lítið sem mælir með því að forsjáin sé sameiginleg. Og eins og ég sagði áðan: Ef fólk skilur í góðu og samkomulagið er það gott og fólk hefur það mikinn þroska til að bera og er í það miklu jafnvægi eftir skilnað að það geti komist að samkomulagi, þá held ég að það skipti ákaflega litlu máli fyrir barnið hvort þetta er fest á pappír eða ekki. Þannig að ég er mjög hrædd við þetta, að þarna sé barnið ekki haft í öndvegi. Það má vel vera að það mæli einhver rök með því en ég á mjög erfitt með að koma auga á þau rök. Ég er m.a.s. mjög hrædd um að ef togstreita verður um barnið eða börnin, eins og oft vill verða, þá muni möguleikinn á sameiginlegri forsjá slá á frest uppgjöri og viðhalda togstreitu sem kemur þá auðvitað verst niður á börnunum. Þannig er hugsjónin að baki breytingarinnar mjög göfug en spurningin er um tilfinningalega þáttinn sem oft ruglar fólk þegar út í skilnað er komið. Og það er mjög hætt við því að - ja, á ég að kalla það apparatið - að apparatið reyni að ýta fólki út í þetta fyrirkomulag og segi: Þetta getur verið lausn á ykkar vandamáli. Skilnaður hefur alltaf mjög mikla erfiðleika í för með sér fyrir barnið. Það getur því verið að þarna sé verið að reyna að leysa vandamál foreldranna án þess að hugsað sé um tilfinningar barnsins. En eins og stendur í athugasemdunum með frv. aðeins seinna, með leyfi forseta: "Sameiginleg forsjá barns eftir skilnað foreldra eða önnur samvistaslit er úrræði sem vafalaust getur komið að góðu liði og verið barni fyrir bestu, en það greinimark verður ávallt að hafa hér að leiðarljósi." - Og það er svo sannarlega rétt að það greinimark verður einmitt að hafa að leiðarljósi. Ég vona að það verði farið vel yfir þessi atriði í nefndinni og leitað álits þeirra sem hafa farið með forsjármál og fyrst og fremst verði miðað við að allar breytingarnar verði til bóta fyrir barnið, að foreldrarnir komi þar á eftir. Það má ekki líta á svona atriði sem lið í misskilinni jafnréttisbaráttu. Mér finnst oft bera á að jafnréttið sé fólgið í því að taka réttinn af móðurinni, það eru meira að segja margir sem ég hef rætt við sem finnst jafnvel að við eigum að hverfa til fyrri laga þar sem réttur móðurinnar var ótvíræður. En ég skal ekki segja um það núna hvort það væri gott, þó að vissulega finnist mér í fljótu bragði það kannski vera besta lausnin. Vegna þess að það er staðreynd að móðirin hefur alltaf hugsað um börnin og þjóðfélagið hefur ekki breyst nægilega mikið og jafnréttið er ekki komið það langt og foreldraábyrgðin er ekki jöfn, því miður, í flestöllum tilfellum. Við megum vara okkur á því að koma þarna með eitthvað sem er kannski tímaskekkja, eins og stundum er sagt að Kvennalistinn sé. Við verðum að fara mjög varlega, þannig að barnið verði haft algjörlega í forgrunni, en ekki, eins og mér finnst svolítið bera á í rökum sem koma fram í athugasemdunum, hugsa of mikið, og bara alls ekki, um það hvort þetta fyrirkomulag sé eitthvað auðveldara fyrir fólk sem er að skilja. Það getur ekki verið tilgangurinn með þessu. Herra forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég aðeins minnast á 7. gr. frv., sem er ekki kannski nein veruleg breyting frá fyrri lögum. En þar er talað um framlag til ungmennis sem er í skóla eða í starfsþjálfun og það er talað þar um að það verði að krefjast þess að fá framlag frá, ja, oftast frá föður, til 20 ára aldurs ef það er við nám. Ég varpa fram þeirri spurningu hvort ekki væri rétt að það þyrfti ekki að gera þessa kröfu, það væri sjálfsagður réttur barna eða ungmenna til tvítugs ef það er við nám að fá áfram framlag til menntunar frá því foreldri sem ekki hefur forsjána eða umsjá barnsins. Það getur stundum verið tilfinningalega erfitt fyrir ungmennin að þurfa sjálf að sækja um þetta, sérstaklega ef því er svo hafnað, og síðan þarf e.t.v. að dæma foreldrið til greiðslu. Ég vil því varpa því fram hvort ekki megi athuga nánar þessa grein, hvort það sé ekki rétt að breyta henni aðeins meira. Síðan vildi ég aðeins minnast á 21. gr. sem fjallar um sektir. Þegar ég las þessa grein fyrst hafði ég einhvern veginn á tilfinningunni að barnið væri orðið eins og byggingarframkvæmdir sem við þyrfti að beita dagsektum ef byggingin væri ekki tilbúin á réttum tíma og mér fannst þetta svolítið fráhrindandi til að byrja með. Sjálfsagt er allt gott meint með þessari grein, en ég hef aðeins efasemdir um að þetta sé rétt aðferð ef maður hefur í huga velferð barnsins og að tryggja umgengni barnsins við í flestum tilfellum föðurinn, vegna þess að þarna erum við enn að hugsa um barnið en ekki rétt föðurins heldur rétt barnsins. Og ég efast á vissan hátt um að það sé rétt að beita svona sektum. Þetta var í fyrri lögum og þetta er bara breyting til hækkunar og verðtryggingar. Ég held nú að þessu sé ekki oft beitt og vonandi þarf aldrei að beita svona dagsektum. En ég velti því líka hér upp hvort ekki sé betra að finna einhverja aðra lausn á þessu með umgengnisréttinn. En eins og ég sagði áðan þá vonast ég til að ítarlega verði fjallað um þetta í nefndinni. Ég heyrði að hæstv. ráðherra lagði til að um þetta yrði fjallað í félmn. þar sem ég á sæti og því vonast ég til að geta fjallað nánar um málið þar og við síðari umræður og að þetta fái góða umfjöllun hér í deildinni.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ríkisstjórn fyrir að leggja þetta frv. nú fram og tel að með framlagningu þess sé brotið blað í málefnum barna hér á landi. Ég held jafnframt að með þessu frv. sé stigið stærsta skref sem stigið hefur verið til jafnréttis karla og kvenna í þessu landi og þá um leið jafnréttis barna. Flestar greinar þessa frv. eru almennar leiðréttingar sem ég hyggst ekki fara út í hér. Ég held að þær séu allar til bóta. Hér er fyrst og fremst um að ræða breytingar í 16., 17. og 18. gr., um sameiginlegt forræði barna. Þeir nágrannar okkar á Norðurlöndum hafa allir sett sambærileg lög. Umræður um þau frv. urðu mjög heitar og langvarandi vegna þess að þau voru lögð nokkuð öðruvísi fram en það frv. sem hér liggur fyrir. Ég held að af þessu hafi sú nefnd sem þetta frv. samdi og hæstv. ráðherra lært og farið, að mínu viti, mjög skynsamlega leið í þessum málum, þ.e. að gefa foreldrum kost á að hafa sameiginlegt forræði barna sinna ef þau þess óska. Slíku er auðvitað ekki hægt að þröngva upp á nokkra manneskju. Og víst er það rétt hjá síðasta ræðumanni, hv. 12. þm. Reykv., að oft eru í málefnum sem þessum við sambúðarslit og skilnað heitar og miklar tilfinningar og oft erfitt fyrir fólk að ná samkomulagi. En ég held að öll viðleitni manneskjunnar til að reyna að tvinna saman tilfinningar sínar og skynsemi sé af hinu góða og ósk mín væri sú að öll löggjöf hins háa Alþingis ynni að því. Ég held að það hljóti að vera siðferðilega rétt, óumdeilanlega rétt, að tvær manneskjur sem búa til heila manneskju, lítið barn, hljóti að eiga að bera ábyrgð á því barni, hvort sem þær manneskjur kjósa að búa saman eða ekki. Ég held að í miklu meira mæli væri hægt að vinna að því að þetta gæti gengið vel og eðlilega. Fyrst og fremst held ég að með þessu frv., ef að lögum verður, hljóti að verða veruleg hugarfarsbreyting í þessum efnum. Við vitum öll hvernig stór hluti Íslendinga hefur verið alinn upp - og auðvitað börn annarra þjóða líka en ekki síst hér þar sem tala óskilgetinna barna svokallaðra er mjög há. Móðirin hefur svo til eingöngu alið barnið upp og faðirinn afgreitt málið með því að borga mánaðarlegt meðlag með því. Þetta er auðvitað fullkomlega siðlaust og enginn líður meira fyrir slíkt fyrirkomulag en einmitt barnið. Ég er því algjörlega ósammála í öllum atriðum ræðu hv. þm. Kristínar Einarsdóttur sem hér talaði áðan. Ég tel ekki að móðirin eigi á nokkurn hátt að vera ábyrgari fyrir þessu barni heldur en faðirinn. Og ég held að allt jafnrétti hljóti að byggjast á gagnkvæmri virðingu tveggja manneskja hvorrar fyrir annarri og sameiginlegri ábyrgð fyrst og fremst. Ég held nefnilega að við værum komin lengra í jafnréttisátt ef jafnréttisbarátta hefði í meira lagi snúist um ábyrgð. Nokkur önnur atriði eru í þessu frv. sem ástæða er til að nefna, ekki til gagnrýni heldur meira til ábendingar. Þessi kostur, sem nú stendur foreldrum til boða, hvort sem er við skilnað eða um er að ræða uppeldi óskilgetins barns, þ.e. að fá að hafa sameiginlegt forræði barnanna, hlýtur að kalla á nokkra ráðgjöf og nokkuð aukna ráðgjöf þessum foreldrum til handa. Hér er í grg., og síðasti hv. ræðumaður kom inn á það mál líka, minnst á atriði eins og: Hvar á barnið að búa? Ég held að öllum þeim sem með málefni barna fara komi saman um að barninu sé best og eðlilegast að eiga heima á einum stað. Margir hafa reynt að skiptast á um að hafa barnið á heimili sínu þannig að barnið hefur í raun og veru búið á tveim heimilum. Ég held að í flestum tilvikum sé þetta óheppilegt og nægir að nefna skólahverfi, vini og annað slíkt, sem barnið vill helst vera hjá, svo og daglega hluti og umhverfi sem við öll erum heldur fastheldin á. Atriði eins og þessi þurfa menn auðvitað að fá ráðgjöf um. Og vitaskuld er hér um að ræða auknar skyldur foreldra sem vel getur verið að taki fólk nokkurn tíma að aðlaga sig að. Ég held einnig að þetta kalli á kennslu, allt frá grunnskóla, um ábyrgð, meiri kennslu um siðferðilega ábyrgð manneskjunnar. Og ég er ekki í nokkrum vafa um að breyting sem þessi hlýtur að taka nokkurn tíma. Ég held þess vegna, og vil benda hæstv. ráðherra á, að ég tel tvímælalaust að þetta frv., ef að lögum verður, hljóti að kalla á að barnaverndarnefndir verði stórlega efldar. Við vitum öll við hvað þær hafa átt að stríða. Þær hafa verið allt of fátækar að starfsliði og þegar vandamál hafa komið upp hafa barnaverndarmál tekið allt of langan tíma, og hið sama gildir um barnaverndarráð. Ég held að til þess að þessi sameiginlega forsjá megi heppnast vel verði foreldrar að eiga miklu meiri aðgang að faglegri ráðgjöf. Ég vona hins vegar að þörfin á því fari síðan dvínandi þegar fólk lærir að aðlaga sig þessum gjörbreyttu viðhorfum því þetta er meiri breyting en ég hygg að margir geri sér ljóst. Hér fyrir þinginu liggur og hefur legið í tvö ár frv. til laga um umboðsmann barna. Ég held að þessi breyting undirstriki enn frekar þörfina á því embætti. Í löndunum í kringum okkur gerist umræða um málefni barna nú æ háværari. Ég hef áður margsinnis farið yfir breytta stöðu barna í öllum þjóðfélögunum hér í kringum okkur þar sem börn eru e.t.v. ekki í forsjá annars foreldris heldur hvorugs, eins og segja má að hér sé á Íslandi, þar sem báðir foreldrar vinna allt of langan vinnudag og börnin eru mestan part á eigin vegum við þá afþreyingu sem við e.t.v. síst kjósum. Ég held þess vegna að ekkert skuli sparað til að vinna að því að bæta hag barna í þessu þjóðfélagi. Hann er okkur á engan hátt til sóma og við höfum góð efni til þess að gera betur við það fólk sem á að taka við þessu þjóðfélagi. Vegna þess að það tekur ekki nema örfá ár, innan við 20 ár, að eyðileggja heila kynslóð. Og ég held að hv. alþm. ættu að vera betur á verði um málefni barna en þeir hafa verið hingað til. Ég vil þess vegna skora á hv. þingheim að líta á þessi mál í samhengi og samþykkja bæði frv. sem hér liggur fyrir, sem mér þykir vel unnið og skynsamlega, þar er valin sú leið sem ég held að sé ein fær, og jafnframt huga að frv. um embætti umboðsmanns barna. Á meðan við borgum fleiri hundruð milljónir í vexti af Kröflu höfum við efni á að eyða eins og 10 millj. í að gefa börnunum í landinu umboðsmann. Vegna athugasemda hv. þm. Kristínar Einarsdóttur, 12. þm. Reykv., hér áðan varðandi 7. gr. um framlag til menntunar eða starfsþjálfunar held ég að hér sé um ókunnugleika hennar að ræða sem er fullkomlega eðlilegur vegna þess að hún sat ekki hér á síðasta þingi, síðasta kjörtímabili. Ástæðan fyrir þessum möguleika sem menn hafa nú til að sækja um framhaldsgreiðslu foreldris vegna náms- eða starfsþjálfunar var frv. sem við fluttum, ég og hæstv. núv. félmrh., og tók okkur þó nokkurn tíma að lemja það hér í gegnum þingið, héldum um það margar ræður og langar. Það tókst þó. Hér er um að ræða heimildarákvæði og það er fullkomlega eðlilegt að það sé það vegna þess að í mörgum tilvikum er engin ástæða til þess að framlengja þessar greiðslur. Í mörgum tilvikum eru umrædd börn með eigin tekjur og margir foreldrar það tekjuháir að við getum tekið þann kost að eyða því fé frekar þar sem þess er meiri þörf, þannig að ég sé enga ástæðu til að breyta þessu ákvæði. Við lögðum til að foreldrið sem unglinginn hefur sækti um þetta. Ég held að það sé rétt, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, að nú eigi barnið sjálft að geta sótt um þetta. Það er fullkomlega eðlilegt og það get ég mjög vel samþykkt. Herra forseti. Hv. 12. þm. Reykv. gat þess áðan að hún teldi að móðirin ætti áfram í flestum tilvikum að hafa börnin og rökstuddi það með því að þjóðfélagið hefði ekki breyst svo mikið að þetta væri í raun og veru raunhæft. Ég er gjörsamlega á annarri skoðun. Ég held, eða vona, að við ætlum að breyta þessu þjóðfélagi og við verðum að byrja einhvers staðar og ég held að þetta frv. sé kannski eitt af fáum raunverulegum skrefum sem tekin hafa verið til þess að jafna kjör karla og kvenna. Ég held að það sé ekkert úr vegi að byrja á siðferðilega sviðinu fremur en því efnahagslega. Þess vegna get ég ekki annað en fagnað frv. og skorað á hv. Alþingi að það verði að lögum á þessu þingi. Ég vona hins vegar jafnframt að þingið taki fyrir áðurnefnt frv. um umboðsmann barna og hæstv. ráðherra vinni að því að barnaverndarnefndir og barnaverndarráð verði efld sem allra best og mest. Það var eitt atriði sem ég vildi biðja hæstv. ráðherra að skýra og þar kemur kannski bara til tímaskortur minn við undirbúning og lestur þessa máls. Ég áttaði mig ekki alveg á við lestur frv. hvernig, ef svo færi nú að foreldrar ákvæðu að barnið byggi á einhverjum tímabilum hjá hvoru foreldri um sig, meðlagsgreiðslur eru þá hugsaðar. Ég satt best að segja áttaði mig ekki á því og hlýt ég þess vegna bara að spyrja þar sem ég geri ráð fyrir að ýmsir aðrir átti sig ekki á því heldur. Annað langaði mig svo að lokum að gera athugasemd við og skal ég svo ljúka máli mínu. Ég heyrði að hæstv. ráðherra lagði til að málið gengi til hv. félmn. Það kann að vera rétt en barnalögin sjálf gengu til hv. allshn. Þar er frv. um umboðsmann barna til afgreiðslu. Ég vil því spyrja hvort einhver sérstök ástæða sé fyrir því að ráðherra leggur til að málið fari til félmn. Ég hef svo lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Hér er flutt mjög þýðingarmikið mál sem ég tel að flutt sé fyrst og fremst til að bæta rétt og stöðu barna. Ég tel að það sé og eigi að vera megininntak þessa máls og að allar þær lausnir sem við leitum á þessu sviði eigi að hafa hag barnsins að leiðarljósi. Þess vegna er það ekki að ófyrirsynju að það hafa farið fram mjög miklar umræður um þá skipan sem lögð er til í þessu frv., þ.e. að komið sé á svokölluðu sameiginlegu forræði forelda fyrir barni þegar foreldrarnir hafa slitið samvistum. Nú er enginn vafi á því að oft gengur það friðsamlega þegar málum er skipað svo sem nú er eftir núgildandi lögum. Á hitt er þó að líta þegar foreldrum kemur saman um skilnað og um fyrirkomulag, dvalarstað og aðstöðu barna sinna eftir skilnaðinn, þá er það óneitanlega svolítið sérkennilegt að skylda þau til þess að ákveða að einungis annað þeirra fari með foreldraábyrgðina eða forsjána. Vissulega er það sem forsjána hefur eftir núgildandi lögum ekki eitt með ábyrgðina. Það eru nokkur atriði sem skylt er og eðlilegt að bera undir hitt foreldrið og þá sérstaklega ef meiri háttar ráðstafanir koma til greina, eins og t.d. ættleiðing barns, og eftir núgildandi lögum það foreldri sem ekki hefur forræði umgengnisskyldu við barnið. Ég held að það sé atriði sem mönnum sést oft yfir að umgengnisrétturinn sem um er talað er réttur sem barnið á. Það er ekki einungis eins og stundum er um talað að foreldrið hafi rétt til umgengni við barn sitt sem vissulega er, það hefur líka skyldu til þess. Þess vegna er það að frv. gerir eiginlega ráð fyrir að ástand sem er veruleiki hjá mörgu fráskildu fólki og börnum þess verði lögfest. Ég held að það sé hagur barnanna sem í hlut eiga að þau viti að þau eiga enn þá foreldra sem bæði hafa forsjá þess eins og áður en þau skildu. Það verður þá í fleiri tilfellum komið í veg fyrir þá tilfinningu að með skilnaði foreldra sé barn allt að því svipt hinu foreldrinu eða a.m.k. samvistum og samráði við það nema vel takist til með umgengnisréttinn. Við vitum auðvitað um mörg dapurleg tilvik af því tagi að barn verður alsaklaust eins konar peð á taflborði tilfinninga foreldra sem hafa ekki getað haldið áfram sambúð sinni. Spyrja má um nokkur atriði í því sambandi sem hér er rætt. Þá virðist mér í fyrsta lagi vera nauðsynlegt að fá upplýsingar um það frá væntanlega dómsmálaráðuneytum grannríkjanna þar sem þetta fyrirkomulag hefur verið lögfest hvernig það hefur í raun og veru reynst í framkvæmd. Við teljum ákaflega margt mæla með þessu en óneitanlega sér maður að það eru nokkur atriði sem geta komið upp og orðið vandasöm eins og t.d. ef foreldrar fá það staðfest fyrir valdsmanni að þau ætli að hafa sameiginlegt forræði og svo heldur allt að einu áfram ósamkomulagið og þrasið á þeirra einkavettvangi. Spurning er hvort upp hafa komið sérstök vandamál af þessum ástæðum og beinlínis vegna þessarar breytingar. Enn fremur sýnist mér að það sé ekki ljóst af þessu frv. hvernig málum á að skipa ef svo fer að allt í einu séu fjórir aðilar komnir með forræði barnsins og þar af tveir barninu alls óskyldir, eða má vera að fram hjá mér hafi farið úrræði í því sambandi? Það er ljóst að eftir núgildandi lögum flyst forræði barnsins til sambýlismanns eða nýs eiginmanns eða eiginkonu eða sambýliskonu þess foreldris sem forráðaréttinn hefur nú. Ég sé ekki á frv. að þetta breytist og þetta þýðir þá að þegar fráskildir foreldrar hafa báðir forsjána fyrir barninu og báðir fráskildir foreldrar taka upp sambúð eða ganga í hjúskap með öðrum virðist forsjáin sjálfkrafa flytjast til hins nýja maka, í báðum tilvikum. Ég fæ ekki betur séð en að þetta geti leitt til afar einkennilegrar niðurstöðu á stundum. Segjum t.d. að þeir hinir fráskildu foreldrar eða kynforeldrar barnsins séu fjarvistum af einhverjum ástæðum um alllangan tíma. Þá er spurning hvernig fer um aðstöðu barnsins. Eru það þá hinir nýju stjúpforeldrar sem fara sameiginlega með forræðið eða þá ef annað foreldri er langtímum saman fjarvistum, fer þá stjúpforeldrið með forsjána ásamt hinu kynforeldrinu? Ég vænti þess að hæstv. ráðherra skýri það hvernig fer þegar svona er. Það er auðvitað ljóst af frv. að annað hvort foreldra getur krafist endurskoðunar samningsins en ég sé ekki að það sé neitt atriði sem sjálfkrafa leiðir til endurskoðunar samningsins. Það má hins vegar vera að mér hafi yfirsést það og ég játa að ég gerði mér ekki grein fyrir að frv. kæmi til umræðu nú og hafði þess vegna því miður ekki farið nægilega nákvæmlega í málið. Það sem ég vil undirstrika sérstaklega er að þetta mál verði athugað af ýtrustu nákvæmni og það sé undirstrikað og aldrei úr minni látið líða að meginatriðið er að auka öryggi barna sem verða fyrir því að foreldrar þeirra slíta samvistum og að koma því svo fyrir að breyting á lífi barnsins verði eins lítil og kostur er. Hér var eitt atriði enn sem reyndar fleiri þm. sem hér hafa tekið til máls minntust á og það varðar heimilisfesti barnsins. Ég sé ekki að það sé neitt því til fyrirstöðu að það sé ákveðið, að það þurfi að vera skýrt hvar heimilisfesti barnsins er, hvar lögheimili þess er, en það breytir í engu því að það geti dvalist um lengri eða skemmri tíma hjá hinu foreldrinu. Ég hefði haldið að það væru ýmis atriði í þjóðfélaginu þess eðlis að barninu væri hagur að það væri ljóst hvar heimilisfesti þess væri og að það væri ekki beinlínis á reiki. Vitanlega er hægt að gera ráðstöfun til að breyta því formlega með viðeigandi tilkynningu hverju sinni, en það þurfa að liggja fyrir skýrar reglur um það efni þegar þetta kemur til. Og enn eitt: Lögin sem kveða á um sameiginlega forsjá og gilda á hinum Norðurlöndunum eru tiltölulega ný víðast hvar. Það er auðvitað ljóst að þau eru fyrst og fremst sett með hliðsjón af rétti þeirra barna sem eiga foreldra í óvígðri sambúð. Þetta var eitt af þeim úrræðum sem gripið var til til þess að lögfesta rétt fjölskyldna þar sem makarnir voru í óvígðri sambúð. Nú er það svo að í barnalögum okkar eru ákvæði sem auka rétt barna foreldra í óvígðri sambúð frá því sem áður var en engu að síður hygg ég að frv. sé til bóta því að það gerir, eins og ég nefndi í upphafi, hið raunverulega ástand að lögformlegu fyrirkomulagi í flestum tilvikum.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur gert grein fyrir frv. til laga um breytingu á barnalögum nr. 9 1981 og er það athyglisvert og gott mál. Ég ætla ekki að fara að ræða það nákvæmlega í einstökum atriðum. En það sem kom mér til þess að kveðja mér hljóðs og segja örfá orð voru ummæli hv. 12. þm. Reykv. Ef ég hef heyrt rétt sagði hv. þm. eitthvað á þessa leið: Þjóðfélagið vill að börn fæðist en þegar þau fæðast er það þeim fjandsamlegt. Þessu vil ég algjörlega mótmæla. Þjóðfélagi okkar er að vísu ábótavant í ýmsum efnum en slíku orðbragði vil ég ekki láta ómótmælt. Ég hef heyrt það áður, og ætla ekki að láta því alveg ósvarað. Barnalögin nr. 9/1981 voru sett að norrænni fyrirmynd, skulum við segja. Þá voru höfð til hliðsjónar lög sem nýlega höfðu verið sett um öll Norðurlönd og þó víðar. Þessi lög höfðu fyrst og fremst hagsmuni og framtíðarheill barnsins að leiðarljósi. Það er ekkert óeðlilegt við það þó að nú þurfi að endurskoða þessi lög sem gilt hafa frá 1982. Þetta eru viðkvæm og vandasöm mál. Hér er verið að breyta lögunum til batnaðar miðað við reynslu liðinna ára. En það sem ég vildi leyfa mér að segja og vekja athygli hv. alþm. á er það að þegar við ræðum um þessi mál, sem eru svo viðkvæm og varða heill og hag barna okkar og niðja, hygg ég að hollara sé fyrir okkur að hafa í huga það sem oft var sagt áður fyrr þegar börnin voru fleiri í hverri fjölskyldu og erfiðara að sjá þeim farborða og koma þeim til manns: Blessun vex með barni hverju.



Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að þakka þeim þingdeildarmönnum sem tekið hafa til máls í þessu máli fyrir umræðurnar þau athyglisverðu sjónarmið sem fram hafa komið í máli þeirra. Ég vil í upphafi þessara örfáu athugasemda taka undir það sem fram hefur komið í máli þeirra allra að þær breytingar einar má gera á barnalögum sem eru börnunum fyrir bestu. Þetta er einfalt markmið en erfitt í framkvæmd. Reyndar gildir það að sjálfsögðu um lögin í heild að þau eiga eingöngu að miðast við þetta markmið. Það er andi þeirra tillagna sem hér eru fluttar en auðvitað má jafnan um það deila hvernig það takist að láta slíka hugsjón verða að veruleika. Það er líka rétt sem hér kom fram, einkum í máli hv. 3. þm. Reykv., að frv. felur kannski fyrst og fremst í sér viðurkenningu á veruleika nútímans; það þarf að færa ákvæði sifjaréttarins og barnalaganna sérstaklega til samræmis við það sem er með það í huga að hagsmunum barna sé vel borgið. Það er tilgangur frv. Ég mun nú víkja örfáum orðum að einstökum atriðum sem fram hafa komið í máli hv. þm. Í fyrsta lagi vildi ég vekja athygli á því, og það varðar mál flestra sem hafa talað, að í framsögu minni tók ég skýrt fram að í sameiginlegri forsjá fælist hvorki skylda né ábending um að barn skuli búa til skiptis, hvað þá til jafns, á heimilum beggja kynforeldra. Það felst ekki í frv. og það er ekki ætlunin að í því felist nein slík stefna þótt það sé rétt, eins og vitnað var til af hv. 12. þm. Reykv., að dæmi sé af því tekið í grg. að um slíka skiptingu mætti semja. En grg. felur ekki í sér neins konar stefnuyfirlýsingu og ég tek undir það sem fram hefur komið í máli þeirra sem til máls hafa tekið að það er auðvitað best til þess að skapa öryggi í uppvextinum að barnið eigi í aðalatriðum eitt heimili, ef það er gott heimili. Sé það hins vegar ekki gott er kannski betra að eiga tvö. Í öðru lagi kom fram í máli hv. 12. þm. Reykv. Kristínar Einarsdóttur að hún teldi, að mér heyrðist, að ekkert í núgildandi lögum bannaði samninga eða samkomulag um sameiginlega forsjá. Þetta er ekki svo. Það er beinlínis óheimilt samkvæmt núgildandi lögum að gera slíkan samning eins og kom reyndar fram í máli hv. 3. þm. Reykv. þegar hún talaði áðan. Ég vek athygli á því að samkvæmt núgildandi lögum getur sá sem hefur hið lögformlega forræði ráðstafað barni, eins og sagt er, meðan það er ólögráða, t.d. gefið það til ættleiðingar, án samþykkis hins kynforeldrisins. Þetta er náttúrlega kannski áhrifaríkasta dæmið um það hvers vegna sameiginleg forsjá felur í sér róttæka breytingu, hvers vegna sameiginleg forsjá veitir öruggari réttarstöðu fyrir barnið og foreldrana. Ég nefndi einnig í minni framsögu meðal þess sem mælti með sameiginlegri forsjá, að þar með fengist sjálfkrafa úrræði við andlát annars foreldris um það hver ætti að sjá um barnið þar eftir. Þetta er einmitt annað dæmi um þá öruggari réttarstöðu sem lagaákvæði af því tagi sem hér er gerð tillaga um munu færa börnum og foreldrum og hafi einhver lesið frv. eða grg. þess þannig að í því fælist einhvers konar misskilin jafnréttisbarátta sem snerist helst um vandamál foreldranna vona ég að það verði leiðrétt í þessari umræðu. Þetta vakir alls ekki fyrir flm. og ég veit að í vandaðri meðferð í nefndinni mun það líka koma í ljós að auðvitað eru það hagsmunir barnsins og velferð þess sem eru leiðarljós löggjafans í þessu efni. Ég ætla aðeins að víkja að því sem hv. 12. þm. Reykv. sagði um 7. gr. frv. Ég get eiginlega vísað til þess sem fram kom hjá hv. 13. þm. Reykv. um það mál. Hennar skilningur á því máli er sá sem ég hef, og ég tel að hann sé sá rétti, að þarna er verið að gera það skýrt að ungmenni getur sjálft krafist aðstoðar við menntun og starfsþjálfun allt að 20 ára aldri. Ábending hv. 12. þm. Reykv. er um það að kannað verði hvort það form sem valið er í 7. gr. til þess að gera þetta skýrt sé nægilega öruggt til að tryggja barninu þennan sjálfsagða rétt - við vitum öll að aldursmörk barnsaldurs og fullorðinsára eru nú býsna breytileg og fara eftir atvikum hverju sinni og hafa sennilega færst upp í aldri á seinni árum fremur en hið gagnstæða. Nefndin sem þessu máli verður vísað til á að fjalla vandlega um þetta orðalag. Í 21. gr. eru ákveðnar dagsektir á þann sem tálmar umgengni við barn þess sem á rétt á slíkri umgengni. Ég tek alveg undir það með hv. 12. þm. Reykv. að auðvitað orka fébótaákvæði í slíku máli fráhrindandi á lesandann og ég tek það fram að það er ekki verið að gera neina nýja tillögu um breytingu með þessu frv. heldur eingöngu að hækka fébæturnar og verðtryggja þær. Því miður er ekki annarra úrræða kostur að minni hyggju en fébóta í þessu máli og ég vona að það verði ekki lagt löggjafanum til lasts að hann setji einhvers konar viðurlög til þess að tryggja það, sem hefur komið fram hér í máli þeirra sem hingað til hafa talað, að tryggja umgengnisrétt barnsins við foreldra sína. Hv. 13. þm. Reykv. hefur fagnað þessu frv. og telur það brjóta blað í málefnum barna og í jafnréttismálum. Ég þakka henni stuðninginn við frv. og þeim öðrum sem hafa tekið undir tillögurnar. Ég tel að hér sé um mjög þarfa breytingu að ræða þótt ég taki mér ekki svo sterk orð í munn sem hv. 13. þm. Reykv. gerði í sinni ræðu, en hennar er gerðin söm og hugsunin líka. Ég vildi líka ítreka það sem sagt var um heimilið og heimilisfesti barnanna; þar erum við greinilega öll sammála. Hv. 13. þm. Reykv. taldi að frv. kallaði á eflingu starfs barnaverndarnefnda og barnaverndarráðs. Ég get tekið undir það, og þurfti ekki þetta frv. til, en hins vegar hefur það komið fram áður hér í þingdeildinni við umræður um frv. um umboðsmann barna að það er mín skoðun að það eigi fremur að efla barnaverndarnefndir sveitarfélaganna og barnaverndarráð til þess að gæta hagsmuna barna í hvívetna - bæði vegna þess sem þetta frv. felur í sér og eins vegna annarra þátta í þjóðlífinu - en að stofna nýtt embætti sem gæti orðið hálfgerður einstæðingur í kerfinu. Í þessu máli er í raun og veru enginn skoðanamunur heldur eingöngu spurt um það hvaða leiðir séu best til þess fallnar að koma barnaverndinni þannig fyrir að menn vinni með því sem fyrir er en setji það ekki til hliðar að óþörfu. Þarna stendur nú skákin helst upp á sveitarfélögin að minni hyggju. Barnaverndarstarfið er fyrst og fremst á þeirra verksviði og á að vera það. Þau eru nær vettvangi en þau þurfa líka að sinna þessu verki betur. Barnavernd er að sjálfsögðu sveitarstjórnarmálefni en þar á löggjafinn líka að leiðbeina með almennum reglum; undir það tek ég. Loks spurði hv. 13. þm. um eitt atriði, þ.e. hvernig meðlagsgreiðslur væru hugsaðar þegar barn byggi til skiptis hjá foreldrum sínum. Það er meginstefnan að sé ekki um samning að ræða sem kveður skýrt á um annað fylgi meðlögin dvalarstað barnsins. En hins vegar, eins og ég skil frv. og þetta er eitt af þeim atriðum sem ástæða er til að nefndin gaumgæfi, skil ég það svo að foreldrum sé heimilt að semja um annað, þ.e. að það foreldri sem ekki hafi barnið allan tímann á framfæri geti fengið fullt meðlag eða hið gagnstæða. Ef ekki er samið um þetta atriði virðist ljóst að meðlagið fylgir dvalarstað barnsins. Hv. 3. þm. Reykv. benti á upplýsingar sem nefndin ætti að afla sér. Ég tek undir þær ábendingar. Þær eru þarfar og ég mun fyrir mitt leyti leggja það fyrir starfsmenn dómsmrn. að freista þess að afla þessara upplýsinga, þ.e. að við lítum til okkar nágrannalanda, ekki eingöngu um formhlið málsins og lagasetningu, heldur líka um það hvernig reynst hafi. Ég er ekki kunnugur því hvernig gengur að afla slíkra upplýsinga en það er auðvitað alveg rétt að það er ekki nóg að hafa falleg orð á lögbókinni ef veruleikinn er ekki jafnfríður. Þetta mun ég hafa í minni og leggja fyrir starfsmenn dómsmrn. að freista þess að afla þessara upplýsinga. Það er líka rétt sem fram kom í öðru lagi hjá hv. 3. þm. Reykv. og er mjög mikilvægt að það er ekki fullljóst af þessu frv. hvernig málum á að skipa þegar fjórir aðilar, fjórar persónur, koma við sögu um forræði barns. Ef svo er háttað að fráskildir foreldrar eða fólk sem slitið hefur samvistum tekur upp fasta sambúð eða hjónaband við aðra tvo er það réttur skilningur og er nú reyndar regla barnalaganna eins og er að þá flyst forræðið til þess heimilis sem stofnast með nýjum hjúskap eða samvistum og þá er hið sameiginlega forræði hjá þessum tveimur nýju heimilum. Það er auðvitað alveg rétt að í þessu getur falist viss vandi, t.d., eins og hv. 3. þm. Reykv. tók dæmi af, ef annað kynforeldrið vanrækir forsjána eða framfæri barnsins, hvernig þá skuli fram úr ráða. Þetta ferningsvandamál er auðvitað til staðar líka í núgildandi rétti og umfram allt í lífinu sjálfu, veruleikanum. Þetta frv. felur ekki í sér neina sjálfkrafa lausn á því, en geymir þó það úrræði, sem er umfram það sem er, að það er hægt að segja upp sameiginlegum forsjársamningi af slíku tilefni, þ.e. ef annað heimilið vanrækir sína skyldu, hvort sem það er kynforeldrið eða hið nýja stjúpforeldri. Ég ætla ekki að hætta mér út í ítarlegar umræður um þetta efni en óttast reyndar að það sé ekki auðvelt að finna skynsamleg sjálfkrafa úrræði önnur en þau sem frv. felur í sér, þ.e. að þetta geti orðið uppsagnarástæða fyrir samningi um sameiginlega forsjá. Ég vil svo að lokum taka fram að ég hef ekki sterka skoðun á því til hverrar nefndar þessarar hv. þingdeildar beri að vísa máli eins og þessu. Í frumræðu minni lagði ég til að málinu yrði vísað til félmn. Það kann að orka tvímælis. Ég legg það í úrskurð forseta til hvorrar nefndar hann kýs að vísa málinu og treysti nefndunum jafnvel, hvor þeirra sem valin verður, en vil að endingu segja það að í því vali, eins og öðru í þessu máli, eigum við að leita þess úrræðis sem tryggir það sem er börnunum fyrir bestu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans skýringar. Mig langar til að undirstrika tvennt, að það verði sett í frv. skýrt ákvæði um hvernig fer um forræðið þegar fjórum aðilum getur verið til að dreifa, að kynforeldrar hafa tekið upp sambúð með öðrum. Ég vil skýra það að það atriði sem ég hafði í huga er ekki sérstaklega það að kynforeldri vanræki forsjárskyldu sína, heldur getur verið um einhvern ómöguleika að ræða, fjarvist, e.t.v. langdvöl á sjúkrahúsi eða erlendis, og hvort þá geti komið upp sú staða að maki kynforeldris, og þá kannski kynforeldris sem barnið býr ekki hjá, geti stöðvað einhverja ráðstöfun sem hitt kynforeldrið vill gera vegna barnsins. Þetta virðist þurfa að kveða á um til þess að koma í veg fyrir vandamál sem ella væru óþörf. Vitanlega getur slíkt gerst án þess að vandamál komi upp en tilgangurinn með því að setja lög um fjölskyldumálefni og stofnun og slit hjúskapar er einmitt að greiða úr málum sem ella gætu orðið mjög erfiðir og illleysanlegir hnútar. Hitt atriðið sem mig langaði til að nefna varðaði aftur heimilisfestina og svo meðlagsskylduna. Mér virðist af því sem hæstv. ráðherra nefndi að það mál hljóti að þurfa að verða miklu skýrara. Virðist það skjóta nokkuð skökku við ef hægt er að semja um meðlagsgreiðslu til foreldris sem alls ekki hefur barnið hjá sér. Þá er orðið skammt í það að farið verði að líta á meðlögin sem tekjur þess foreldris. Grundvallarhugsunin á bak við meðlögin hlýtur að vera sú að þar sé um að ræða fé vegna barnsins og í raun og veru þess fé en ekki tekjur foreldrisins. Þetta vildi ég nefna. Í þriðja lagi tel ég alveg einsýnt að þessu máli eigi, eins og ævinlega hefur verið gert um sams konar mál, að vísa til hv. allshn. Þó að ég treysti fólkinu í hinni nefndinni og hvaða annarri nefnd sem er ágætlega er það nú einu sinni svo að þetta hefur verið venjan og þar hafa verið, ef svo má segja, ýmis þau mál sem varða lögfræðileg úrlausnarefni á borð við þetta.



Herra forseti. Ég hef greinilega ekki verið nógu skýr þegar ég sagði að það mælti ekkert gegn því í núgildandi lögum að fólk gæti meðhöndlað þessa, sem ég taldi upp, persónulegu hagi barnsins, geti samið um það eins og um sameiginlega forsjá væri að ræða. Ég skildi mjög vel að samkvæmt núgildandi lögum er ekki heimilt að hafa sameiginlega forsjá, en það mælir ekkert gegn því að foreldrar hafi samvinnu um öll þau atriði sem þar eru upp talin að felist í sameiginlegri forsjá. Það var það sem ég átti við að ég teldi enga nauðsyn á því að festa þetta í lög þar sem það væri hægt eftir sem áður að hafa samvinnu eins og gert er ráð fyrir að felist í forsjánni. En ég vildi taka undir með hv. 13. þm. Reykv. mikilvægi þess að bæði umboðsmaður barna verði skipaður og eins mikilvægi þess að taka upp foreldraráðgjöf og meiri ráðgjöf fyrir fólk sem skilur. Ef þetta frv. verður að lögum er mjög nauðsynlegt að fólk hafi einhverja möguleika á aðstoð varðandi svona mál og þyrfti hún að vera meiri nú þegar. Það er oft miklum erfiðleikum bundið að taka ákvarðanir og mjög erfitt að fá nokkra hjálp. Það er kannski ekki síst vegna 17. gr. þar sem talað er um að foreldrar geti ávallt samið um breytingu á forsjánni. Það getur orðið viðvarandi vandamál þannig að það þarf stöðugt að vera að hafa áhyggjur af því sem verður barninu fyrir bestu ef aðstæður breytast. Það er þá betra a.m.k. að reyna að gera aðstæðurnar í þjóðfélaginu þannig að breytingin geti átt sér stað. Það getur verið mikilvægt að setja lög sem eru á undan sinni samtíð, sem þessi lög kannski yrðu, en ekki ef viðfangsefnin eru börn sem geta ekki varið sig gegn duttlungum foreldra eða allsherjarvaldsins. Það er fyrst og fremst það sem verið er að vara við. Ég er að hugsa um velferð barna eins og allir sem hér hafa talað. Ég sagði að þjóðfélagið væri börnum fjandsamlegt. Það var alveg rétt eftir haft hjá hv. 2. þm. Vesturl. að ég sagði það og síðan taldi ég upp hvers vegna ég teldi það. Hann hefur kannski ekki heyrt það. Fæðingarorlofið er allt of stutt. Hann veit það sjálfur jafnvel og ég. Þó að það hafi lengst aðeins núna er það enn of stutt og jafnvel þó að það verði sex mánuðir tel ég það enn of stutt og það komi verst niður á börnum. Skóladagurinn er sundurslitinn og það er mjög erfitt fyrir mörg börn. Úti á landi þurfa mörg börn að búa fjarri foreldrum sínum. Þau eru í bíl kannski lengstan hluta dagsins til þess að komast í skóla. Það eru ýmis slík atriði sem ég hef í huga. Það má vel vera að honum finnist "fjandsamlegt" vera of sterkt til orða tekið, en það voru mín orð og ég held við það enn þá. Það getur vel verið að við getum sameinast um eitthvert annað orð, en þetta er alla vega ekki gott fyrir börn, það sem við bjóðum þeim í þessu þjóðfélagi. Ég held að hann sé mér alveg sammála í því. Mér sýnist á öllu að þetta frv. fari til allshn. Kvennalistinn hefur ekki fulltrúa í allshn. deildarinnar. Ég óska eftir því að við fáum áheyrnarfulltrúa og fáum að fylgjast með málinu í þeirri nefnd, ef það fer til hennar, til að geta þá fylgst með framgangi þess og fengið allar þær upplýsingar og unnið með nefndinni að þessu mikilvæga máli.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál, ekki efnislega. Við erum að fjalla um stórmál að mínu mati, frv. til barnalaga. Hér hafa tekið til máls þrjár konur sem hafa greinilega kynnt sér efni frv. vel, aðeins einn af hv. þm. af karlkyni hefur tekið til máls um þetta og þá örstutt, aðeins til varnar kerfinu sem hann vill ekki meina að sé fjandsamlegt börnum. Vafalaust hafa þingbræður okkar sínar ástæður fyrir því að ræða ekki þetta mál við 1. umr. og eiga sjálfsagt ýmislegt í pokahorninu við síðari umræður, en ég vil aðeins vekja athygli á því að þetta varðar börnin okkar og aukinn rétt beggja foreldra til að hafa sameiginlega forsjá. Það er kannski athyglisvert að þm. af karlkyni hafa ekki séð ástæðu til að ræða þetta ítarlega við 1. umr.



Hæstv. forseti. Örfá orð í framhaldi af því sem fram hefur komið hjá þremur ræðumönnum. Ég tek undir það með hv. 3. þm. Reykv. og vil gera það alveg skýrt að ég tel þörf á því, ef hægt er, að semja skýrari ákvæði um hugsanlegt fjórfalt forræði barns eða barna og hygg gott til að fá um það góðar ábendingar í þingnefndinni og mun fyrir mitt leyti leggja því lið að það verði orðað skýrar. Í öðru lagi um meðlögin. Ég vona að það hafi verið alveg skýrt af því sem ég sagði áðan en vil þó ítreka það að þar er aðalreglan að meðlög fylgi dvalarstað. Að binda það frekar í lögin er vel hugsanlegt, en þó tel ég skynsamlegt að skilja þar eftir nokkurt svigrúm til samkomulags milli foreldra. En það er rétt ábending hjá hv. 3. þm. Reykv. að það gæti farið út í öfgar og við því þarf að stemma stigu. Í þriðja lagi taldi hv. 3. þm. Reykv. einsýnt að vísa skuli til allshn. Eins og ég sagði áðan legg ég það í dóm hæstv. forseta til hvorrar nefndar, því við tölum hér fyrst og fremst um tvær, sé best að vísa málinu. Ég hef kynnt mér af viðtölum við hann að hann telur það efnislega koma hvort tveggja til greina, en ég heyri að allshn. virðist hafa heldur fleiri stuðningsmenn, a.m.k. á meðal ræðumanna, og tel ég það góða vísbendingu um það hvar málið eigi að lenda. En vegna þess sem fram kom hjá hv. 12. þm. Reykv. leiðir það af sjálfu að Kvennalistinn og þm. hans munu fá allar þær upplýsingar sem aðrir fá í þessu máli. Ég fyrir mitt leyti, þótt að það sé ekki mitt um að fjalla, teldi og sjálfsagt mál að fulltrúi hans taki þátt í meðförum málsins í hvorri nefndinni sem það lendir. En vegna þess sem fram kom hjá hv. 12. þm. Reykv. um það við hvað hún hefði átt þegar hún sagði að málum um forræði barna mætti haga á þann veg sem frv. gerði ráð fyrir án þess að lögum væri breytt, þá kann það að vera rétt meðan ekkert kemur fyrir. Hins vegar skortir þar á það sem ég tel mestu varða, en það er réttaröryggi og skýr réttarstaða barns og foreldra sem þessu frv. er einmitt ætlað að festa á lögbókina. Þetta er munurinn, ekki að löggjafinn eigi að ráðskast með fjölskylduhagi fólks sem fríviljugt ákveður að haga sínu lifi með þeim hætti sem því best hentar svo framarlega sem það skaðar ekki annan. Út af máli hv. 10. þm. Reykn. er það vissulega rétt athugasemd að hér hafi ekki talað nema tveir karlmenn úr hópi þm. Fyrir því eru vafalaust góðar ástæður. Hins vegar tel ég satt að segja varla vel á því fara að hafa þetta að flimtingum. Ég tók eftir því að hv. 10. þm. Reykn. sagði að frv. fjallaði um aukinn rétt beggja foreldra til samskipta við börn sín. Það er að marki rétt, en það sem meira máli skiptir er þó réttur barnanna til samskipta við báða foreldra sína.

Ég sagði að það fjallaði um börnin okkar.

Þú sagðir það líka.



Herra forseti. Hér er vissulega um stórt og þýðingarmikið mál að ræða sem oft hefur verið til meðferðar á hv. Alþingi og ég veit ekki til að það sé ágreiningur meðal þm. um hvað mestu varðar í þessu þjóðfélagi, þ.e. að verja okkar börn og skapa þeim skilyrði að þau fái það uppeldi og umönnun sem þjóðfélaginu ber skylda til. Ég ætla ekki að ræða þetta efnislega hér en kom upp af tveimur orsökum. Í fyrsta lagi er það að ég gerði ráð fyrir því að þetta mál færi til félmn. Nd. eins og lög gera ráð fyrir þegar um er að ræða mál af þessu tagi. Þess vegna sat ég rólegur og hlustaði á bæði framsögu og umræður sem hér fóru fram til að reyna að meðtaka þær upplýsingar og þær skoðanir sem hv. þm. hefðu til þess að hafa það sem veganesti inn í félmn. Ég mótmæli því eindregið að frv. fari til annarrar nefndar en félmn. Nd. Ég vil einnig undirstrika að það er ástæðulaus athugasemd hjá hv. 10. þm. Reykn. að væna þm. af karlkyni um að þeir hafi ekki áhuga á þessu máli. Það er algjörlega ástæðulaus athugasemd hv. þm. Ég fullyrði að hv. þm. af karlkyni hér á Alþingi hafa ekki síður áhuga fyrir uppeldi og framtíð sinna barna en kvenkynið.



Hæstv. forseti. Ég tala fyrir frv. sem ég flyt ásamt öðrum þm. Borgarafl. í Nd. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér bæði frv. og grg.: "1. gr. Við 5. mgr. 51. gr. laganna bætast tveir nýir málsliðir svohljóðandi: Þó skal greiða örorkulífeyrisþegum 50% örorkulífeyris og tekjutryggingar. Fjárhæð þessi skerðist eftir sömu reglum og tekjutrygging, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga þessara. 2. gr. Lög þessi öðlast gildi nú þegar." Greinargerð: "Örorkulífeyrisþegar, sem dveljast á stofnunum á vegum sjúkratrygginga, fá greidda vasapeninga, nú að upphæð 4212 kr. á mánuði. Þessi fjárhæð á að endast fyrir öllum persónulegum þörfum, svo sem fatnaði, snyrtivörum, skemmtunum og ferðalögum. Ólíkt því sem er með flesta ellilífeyrisþega á þessi hópur í fæstum tilfellum aðgang að lífeyri úr lífeyrissjóði og á engar eignir. Það er yfirleitt viðurkennt að yngra fólk hefur meiri og víðtækari persónulegar þarfir en eldra fólk. Fatlað fólk, sem dvelst á stofnunum þar sem sjúkratryggingar greiða dvölina, hefur sömu þarfir og aðrir þjóðfélagsþegnar á sama aldri til þess að lifa lífinu lifandi. Í Danmörku t.d. er þessi sérstaða viðurkennd. Þar fá fatlaðir örorkulífeyrisþegar, sem dveljast á stofnunum fatlaðra, vasapeninga sem eru nærri helmingi hærri en vasapeningar almennt. Sú fjárhæð, sem nú er greidd, nægir ekki fyrir brýnustu þörfum þessa hóps og eru þess mörg dæmi að leita verður til viðkomandi sveitarfélags um viðbót. Samtök fatlaðra hafa um árabil bent á nauðsyn þess að hagur þessa hóps sé bættur. Þar sem hér er ekki um þá fjárhæð að ræða eða þann fjölda einstaklinga að miklu máli skipti í heildarútgjöldum ríkisins væri það Alþingi til sóma að rétta nú hlut þessa fólks myndarlega." Einhverra hluta vegna eru vasapeningar fatlaðra lægri en vasapeningar t.d. aldraðra. Í september núna í haust, ég hef ekki yngri tölur, munar þetta 746 kr. Þetta er ekki stór upphæð, en það má segja að fyrir þá sem fá svona lítið munar allt einhverju. Það sem við erum að fara fram á, að hækka þennan lífeyri um 50%, er heldur ekki stór upphæð. En það er þeim sem eiga við þetta að búa mikið mál að þetta fáist samþykkt. Eins og tekið er fram í grg. er fjöldinn allur af þessu fólki fólk sem ekki hefur neinn lífeyri og neinar aðrar greiðslur. Margt af því er ungt. Á þeirri tækniöld sem við lifum á vitum við að margt af því verður fatlað af slysum. Annað er náttúrlega fatlað frá fæðingu eða alltaf. Sú upphæð sem fólki er ætluð nú, röskar 4 þús. kr. á mánuði, til að sjá þeim fyrir öllum fatnaði, skemmtunum og ferðalögum er náttúrlega ekki neitt. Ég var að reyna í haust að vekja áhuga ungs fólks fyrir þessu máli og það var afar dapurt á svipinn og sagði sem svo: Je minn. Þetta er eins og við förum með á einu balli eða á einni skemmtun. Það er vafalaust rétt. Það er svo að þetta fólk vill, eins og segir í grg., gjarnan fá að lifa lífinu lifandi. Það hefur áhuga fyrir að fara við skulum segja í leikhús, á ýmsar skemmtanir. Það vill klæða sig eins og jafnaldrar þess þó það sé inni á stofnunum. Það sjá allir hvað langt í frá er að það geti uppfyllt þetta ef það á að lifa á þessum aurum eingöngu. Það er ákvæði í 51. gr. laga um almannatryggingar sem heimilar að hækka greiðslur til þeirra sem ekki hafa neinar tekjur aðrar en þessar, um 25%. Einhverra hluta vegna hefur þessi heimild aldrei verið notuð mér vitanlega. Ég var að lesa um það leyti sem ég var að glugga í þetta mjög merkilega grein eftir Lýð Björnsson sagnfræðing sem birtist í síðasta hefti Sveitarstjórnarmála. Þessi grein er ekkert löng, en þar tekst þessum ágæta sagnfræðingi að draga saman mikinn fróðleik í stuttu máli og setja hann fram svo ljósan að að er hreinlega gaman að lesa það. Þarna kemur ýmislegt fram sem ég hafði ekki hugmynd um áður. T.d. eru rúm 100 ár síðan alþm. bar fyrst fram á Alþingi till. um styrktarsjóð handa fátæku alþýðufólki. Þessi þm. var Þorlákur Guðmundsson, 1. þm. Árnesinga, bóndi að ég áreiðanlega held. Tillagan var felld á því þingi. Næsta þing er 1889. Þá ber hann hana aftur fram og þá er hún samþykkt. Tekna átti að afla með því að allir húsráðendur áttu að leggja til ákveðið gjald, krónu af karlmanni á ári minnir mig og 30 aura af kvenmanni. Tekjur urðu náttúrlega ákaflega litlar og þar af leiðandi varð sjóðurinn í raun og veru aldrei að neinu gagni. Síðan gerist ekkert fyrr en 1909. Þá er lögleiddur almennur ellistyrkur fyrir fátæka ellihruma. Þessar tryggingar gilda svo þangað til stjórn hinna vinnandi stétta sest að völdum 1934, sú stjórn sem þeir sátu í Hermann Jónasson, Eysteinn Jónsson og Haraldur Guðmundsson. Í þeim stjórnarsáttmála voru lög um almannatryggingar og Haraldur mun hafa beitt sér af miklu harðfylgi fyrir því að fá þessi lög samþykkt. Þau voru samþykkt á þingi 1936 og flutt af öllum þm. Alþfl. Ég sá það líka í þessari ágætu grein að Vilmundur Jónsson, fyrrv. landlæknir, tók mikinn þátt í störfum þeirra sem undirbjuggu frv. og hann samdi þá grein sem nær yfir sjúkratryggingar, þ.e. að þeir sem eiga við langvarandi veikindi að stríða fái bætur út úr almannatryggingum. Þetta er fyrsti vísir að sjúkradagpeningum. Ég rekst þó nokkuð víða á eitt og annað sem hann hefur komið nálægt, þessi ágæti maður, Vilmundur Jónsson landlæknir. Ég get ekki setið á mér að segja frá því að í fyrstu kjarasamningum sem Sókn gerði 1934 er mjög merkilegt atriði. Þar er kveðið á um í grein, sem við köllum alltaf 10. gr. og mér þykir mjög vænt um, að fólk fær haldið fullu kaupi í tíu vikur í veikindum. Það þótti afskaplega mikið þá og fram undir líklega 1980 var þetta óþekkt í almennu verkalýðsfélögunum. Og það sem meira var: það er tekið fram að það fólk skuli einnig njóta ókeypis sjúkrahúsvistar, læknishjálpar og lyfja að svo miklu leyti sem sjúkrasamlag greiði ekki. Þegar ég hef verið að útlista þetta á t.d. námskeiðum sem við höfum haldið skilur ungt fólk ekki hvers vegna þessi grein er svona. En Vilmundur vissi sínu viti. Hann vissi að til var fólk sem hreinlega gat ekki leitað sér læknishjálpar vegna þess að það hafði engan pening til þess. Þetta var þjóðfélag allsleysisins. Hann vissi náttúrlega líka annað, að þá vann margt fólk úr þessum stéttum á sjúkrahúsum og smitaðist gjarnan af smitsjúkdómum sem það átti nokkuð lengi í og þess vegna var nauðsynlegt að hafa þetta inni í samningum. En mér hefur alltaf þótt það ákaflega merkilegt að þetta skyldi komast inn í kjarasamninga. Formaður félagsins var þá 18 ára stúlka, Aðalheiður Hólm. Hún sagði mér að það væri Vilmundur sem hefði komið þessu inn í samninga og Guðmundur Thoroddsen prófessor hefði stutt dyggilega að því. Aftur á móti hef ég oft setið frammi fyrir konum sem eiga í langvarandi veikindum og eru komnar til mín til að vitja um sjúkrasjóðinn sinn. Ég verð að benda þeim á að fara í sjúkrasamlagið vegna þess að sjúkrasamlagið greiðir yfirleitt ekki aftur fyrir og þá höfðu þær minnst á vottorð við lækninn, en læknirinn afgreitt þetta með því að hann léti þær hafa vottorðið þegar þær væru búnar hjá sér. Þegar ég hringdi í lækninn og bað hann að láta þær hafa vottorð hið snarasta, því þær væru að tapa einhverjum aurum sem þær gætu annars fengið, brugðu þeir strax við. Þeir höfðu ekki hugmynd um að þetta var svona. Þetta vissu þessir eldri læknar sem þekktu kjör almennings eins og þeir gerðu þá. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en við óskum eftir að að lokinni umræðu verði þessu vísað til heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég þakka flm., hv. 16. þm. Reykv., fyrir að hafa lagt fram þetta mál sem lýtur að bættum hag þeirra sem standa höllum fæti í lífinu, enda slíkra hluta von frá hennar hendi. Það hefur löngum verið haft sem mælikvarði á menningarstig þjóða á hvern hátt þær búa að þeim þegnum sem minnst mega sín. Hér erum við að tala um fólk úr þeim hópi, fólk sem af ýmsum orsökum býr við skerta möguleika til að lifa því sem við nefnum eðlilegt líf. Síst ber að neita því að margt hefur einkum á seinni áratugum verið gert af samfélaginu til að rétta hlut þessa fólks, efla getu þess til að lifa eins eðlilegu lífi og kostur er eftir því sem fötlun þess leyfir. Fólk verður öryrkjar af ýmsum orsökum og öryrkjar eru jafnmismunandi og annað fólk, geta þeirra jafnmisjöfn andlega sem líkamlega og annarra. Í þessu frv. er rætt um þá öryrkja sem dveljast á stofnunum, fólk sem samfélagið hefur tekið í umsjá sína vegna þess að það er ófært um að taka þátt í brauðstriti daglegs lífs. Það er ófært um það, sem þó eru talin vera grundvallarmannréttindi, að vinna fyrir sér. Vinna er manninum nauðsyn, ekki einungis til þess að sjá fyrir sér og vera öðrum óháður heldur ekki síður vegna þess að með því að afkasta vinnu sannar maðurinn sjálfum sér og öðrum að hann sem einstaklingur er einhvers virði. Með vinnuframlagi sínu staðfestir hann manngildi sitt, staðfestir gildi sitt sem virkur þegn í þjóðfélaginu. En hér er um að ræða fólk sem ekki á þess kost að sanna sig á þennan hátt í samfélagi okkar sem krefst mikillar vinnu og metur fólk samkvæmt því. Það var lengi landlægt hér að meta fólk eftir því hvort það var veitandi eða þiggjandi og enn eimir eftir af þessum hugsunarhætti. Undanfarin ár hef ég unnið á stofnun sem innan sinna veggja hefur aldrað fólk og öryrkja og hef því kynnst högum og líðan þeirra. Það sem mörgum er erfiðast er sú tilfinning að vera talið einskis nýtt af því að það getur ekki unnið. Það finnur engan tilgang með lífinu þegar það er ekki lengur veitandi heldur aðeins þiggjandi. Það glatar sjálfsvirðingunni og missir lífslöngunina. Þó gætum við lært svo óendanlega margt af þessu fólki. Fatlaður einstaklingur getur vegna reynslu sinnar verið félagslega og tilfinningalega þroskaðri en sá líkamlegi heili sem aldrei hefur þurft að takast á við verulega erfiðleika í lífinu. Þannig getur það fólk verið veitandi með því að miðla öðrum af sinni lífsreynslu þó það jafnvel átti sig ekki á því sjálft. Í frv. þessu er farið fram á hækkaða vasapeninga handa öryrkjum á stofnunum og í grg. er réttilega tekið fram að sú upphæð sem þeim nú er ætluð dugar ekki fyrir brýnustu þörfum. Öryrkjar eru fólk á ýmsum aldri og hafa sömu þarfir og annað fólk, sömu löngun til skemmtana og afþreyingar, sömu þörf til að lifa lifandi lífi. Við sem betur erum sett verðum að gera okkar til að bæta hag þessa fólks sem sannarlega er ekki í stakk búið til að gera það sjálft. Aukin fjárráð létta þessu fólki lífið og geta veitt því meira frelsi, en það er e.t.v. það sem því kæmi best. Fyrir nokkru var ég ásamt fleirum gestkomandi á stofnun fyrir öryrkja, þ.e. þroskahefta. Þar barst í tal hve lág sú upphæð væri sem vistmönnum væri ætluð í vasapeninga og einn gesturinn lét svo ummælt að hann sæi ekki hvaða þörf þetta fólk hefði fyrir peninga. Ég sá á einni starfsstúlkunni að henni þótti og hún hélt seinna smáræðustúf yfir gestinum sem ég vil efnislega gera að mínum orðum hér: Þetta fólk hefur nákvæmlega sömu langanir og þrár og þú og ég og þú getur sjálfur séð hvaða tækifæri það hefur til að svala þeim. Það langar að fara á skemmtanir, það langar að ferðast, það langar að eiga bækur og myndir og það langar meira en margan annan til að eiga falleg föt, bæði til að vera eins og aðrir og eins af því að í mörgum tilfellum getur það þannig hulið fötlun sína. Margir þroskaheftir hafa yndi af tónlist þó að þeir skilji tæpast talað mál. Þeir hefðu gaman af að eiga kassettur og hljómplötur. Og geti þeir ekki séð um kaup á þessu sjálfir getum við sem vinnum við umsjá þeirra gert það fyrir þá og gerum það með gleði. Við vitum hvað gleður þá og kemur þeim best. Þetta sagði hún og ég fæ ekki betur séð en að það sé hárrétt athugað. Og ég vil drepa enn á eitt. Ég hef veitt því athygli í samskiptum mínum við öryrkja og aldraða hve þeim er það mikils virði að geta gefið, geta vikið einhverju að vinum og ættingjum, vera veitandi þó í smáu sé en ekki einungis þiggjandi. Það er þeim þyngra sem búa við kröpp kjör en flest annað ef möguleikinn til að gefa er tekinn frá þeim. Ég fjölyrði svo ekki frekar um þetta mál, en lýsi því að við kvennalistakonur styðjum þetta heils hugar og vonum að það fái góðan og skjótan framgang.



Þar sem ætlunin var að halda fundahöldum áfram aðeins til kl. 4 vegna þess að nokkur hópur þm. er upptekinn í fundahöldum annars staðar verður þessari umræðu frestað. Það eru tveir á mælendaskrá, en ef ræður þeirra eru ekki mjög langar væri hugsanlegt að ljúka þessari umræðu þó að það drægist eitthvað fram yfir kl. 4.

Er hægt að fá skýringu á því hvaða fundahöld eru annars staðar á vegum þingsins?

Það er fundur á vegum Norðurlandaráðs sem var boðaður kl. 4 og ég var látinn vita um það og taldi ekki svo þröngt á dagskrá í dag að það mundi koma í bága við störf þingsins, enda verður ekki viðamikil dagskrá á morgun. Hins vegar mun vera mögulegt að ljúka þessari umræðu. Það eru aðeins tveir á mælendaskrá og mun ég þá gefa hv. 6. þm. Norðurl. e. orðið.



Herra forseti. Það er merkilegt að þetta mál skuli ekki hafa verið tekið upp fyrir löngu eins og ástæður eru fyrir því fólki sem verst er sett á stofnunum þannig að ég þakka flm. fyrir að flytja þetta mál og lýsi stuðningi mínum við það. Ég vænti þess að sú nefnd, heilbr.- og trmn., sem tekur við þessu máli, athugi mjög hvað er hægt að gera í þessu máli. Mér er alveg ljóst að sumum mun finnast þetta vera stórt stökk. Það er svo aumt sem hefur verið látið fara til þessa fólks. En vonandi næst samstaða um að samþykkja frv. óbreytt.