Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Þegar fundarhlé var gert þá horfðu mál þannig að kannski væri að vænta talsverðra tíðinda af þessu mikilvæga máli sem hér er flutt og er til umræðu því ég held að það hafi ekki verið neinn misskilningur fólginn í því að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir kvaðst vera sannfærð um að við stöndum uppi með tvíhliða samning --- held ég að orðalagið hafi verið --- ef framvindan býður upp á það. Þóttu mér það góð tíðindi ef svo væri um hennar flokk og kynnu þá miklar væringar að vera að baki og enn einu sinni reyndu Íslendingar nú að nálgast hver annan í mestu hagsmunamálum þjóðarinnar eins og hér er um að ræða nú. Það er svo sannarlega mín ósk að svo geti farið og ekki skal ég spilla fyrir því með einum hætti eða neinum. Því mun ég stytta mitt mál vegna þess að svo var með ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar að ég gat út af fyrir sig samþykkt hvert og eitt einasta orð af því sem hann sagði. Hygg ég að við höfum ekki verið eins sammála alla tíð eins og um þetta atriði. Það var mjög merk ræða sem hann flutti og vel grunduð. Og hv. þm., sem ekki voru hér því hér var þunnskipað, ættu að kynna sér hana og vita hvort þar er ekki kannski að skapast einhver sá grundvöllur sem við gætum sameinast um, ekki um hverja setningu eða hvert orð að sjálfsögðu, heldur ekki endilega um orðalag þáltill. sem til umræðu er og ég er hlynntur efnislega. Þess er ekki að vænta að menn samþykki allt umræðulaust, enda nægur tími til að ræða ítarlega um málin. Þess er að gæta að það hefur lengst af verið --- í þessum EES-málum eins og þau nú eru kölluð --- á hinu háa Alþingi verið furðumikið samkomulag og þá minni ég á því að það er fljótt að gleymast að Alþingi hefur gefið út bókina Ísland og Evrópa sem Evrópustefnunefnd sendi frá sér í lok starfa sinna en hún var valin af Alþingi 11. maí 1988. Þá ákvað Alþingi að kjósa nefnd um stefnu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu. Þessi nefnd var gjarnan kölluð Evrópustefnunefnd. En um tilurð hennar stendur hér í formálsorðum sem ég undirrita sem formaður nefndarinnar þann 6. des. 1990: ,,Alþingi ályktar að kjósa hlutbundinni kosningu nefnd níu alþingismanna til þess að taka til sérstakrar athugunar þá þróun sem fyrir dyrum stendur í Evrópu, einkanlega með tilliti til ákvörðunar Evrópubandalagsins um sameiginlegan innri markað. Nefndin skal kanna áhrif þessara ákvarðana og líklegrar þróunar í Evrópu á íslenskt efnahagslíf og meta þær leiðir sem álitlegastar eru til þess að laga íslenskt efnahags- og atvinnulíf að þeim breytingum sem fram undan eru. Í starfi sínu skal nefndin hafa samráð við samtök atvinnulífsins. Nefndin skal skila skýrslu um athuganir sínar og tillögur fyrir 1. apríl 1989.`` Þessi skýrsla kom að vísu nokkru seinna en í lok þeirrar skýrslu gera nefndarmenn grein fyrir afstöðu sinni og sinna flokka og merkast er upphafið. Upplagið er til af þessu riti enn þá, eitthvað af því og það væri gott að menn kynntu sér það en í upphafi segir, í tölulið 1. Fyrirsögn: ,,Aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá. Enginn íslensku stjórnmálaflokkanna hefur á stefnuskrá sinni aðild að Evrópubandalaginu. Sumir flokkanna orða það svo í stefnuskrám sínum og samþykktum að umsókn um aðild sé ekki a dagskrá. Aðrir kveða svo að orði að aðild komi ekki til greina.`` Út frá þessu hefur nú verið gengið fram á þennan dag að aðild að Evrópubandalaginu kæmi ekki til greina. Ég veit að þær raddir heyrast að svo kynni að fara að við gerðumst aðilar að Evrópubandalaginu. Ég held þó að það séu fáir sem beinlínis óski eftir því og rökstuðning vantar þá fyrir því hvernig það mætti gerast. Ég vænti þess vegna að svo verði ekki og ég veit að staða okkar er góð ef við leitum eftir tvíhliða samningum við Evrópubandalagið. Það hefur margsinnis á það reynt, t.d. þar sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði um Andriessen og sjálfur heyrði ég Henning Christophersen segja að það hallaði á Evrópubandalagið í viðskiptum við Íslendinga þar sem við hefðum opnað okkar markaði fyrir tollfrjálsum iðnvarningi þeirra en hins vegar hefðu þeir gersamlega svikist um að afnema tolla á saltfiski, t.d. þegar Spánn, Portúgal og Grikkland gerðust aðilar að bandalaginu. Og þar ættum við réttar að gæta og ættum að sækja hann. Hann beinlínis skoraði á okkur sem þar vorum sem vorum allir nefndarmenn í Evrópustefnunefndinni að fylgja því máli fram. Það hefur því miður ekki verið gert. Ég ætla ekki að rifja það upp hvers vegna það hefur verið látið undir höfuð leggjast að framfylgja okkar rétti á þann veg sem okkur ber og þess vegna skal ég leiða það hjá mér og frekari umræðu um málið í heild sinni. Við getum ekki lengur beðið með það að knýja á um tvíhliða viðræðurnar eins og þáltill. bendir á og þess vegna endurtek ég að ég styð tillöguna, efnislega í öllu falli, en legg áherslu á það að einskis verði látið ófreistað að sætta menn hér frekar en vera með einhverjar ýfingar. Þar að auki var það svo sem er kannski gaman að benda hér á, ég veit ekki hvort það hefur verið gert áður úr þessum stól, að t.d. á hafréttarráðstefnunni, sem mér var nú mjög annt um og hef oft nefnt að góðu því að þar unnum við okkar stærstu sigra, var talað um ,,rule of silence`` eða þagnarregluna. Það var ætlast til þess ef menn voru sammála síðasta ræðumanni, þá væru þeir ekki að endurtaka hans rök. Það voru fulltrúar 150 ríkja sem þurftu að tala, menn þurftu auðvitað að senda sína ræðustúfa heim og afstöðu heim til sín, embættismennirnir, til þess að fullnægja stjórnmálamönnunum eins og við vitum og allir þurftu þess vegna að tala. Ráðstefnan stóð nú samt í ein 11 ár eða eitthvað svoleiðis, en henni hefði líklega aldrei lokið ef þessi regla hefði ekki einmitt verið. Reglan var ósköp einföld. Hún var að tala ekki nema maður hefði eitthvað að segja og þá aðeins að gefa merki um það að maður væru sammála því sem áður hefði verið sagt í umræðunum. Ég held að ég ljúki þessu líka með því að endurtaka það að ég styð allt það sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði og ég vona að fleiri geri það og kannski allir geti samþykkt þann merg málsins sem þar var ræddur.

Virðulegi forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu og hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur þegar gert grein fyrir, fjallar m.a. um mat á því hver er staða okkar Íslendinga nú í Evrópu og hvaða skref við eigum að stíga til þess að ná viðunandi samningum um okkar mál til framtíðar, alla vega eitthvað inn í framtíðina eins og við sjáum þróunina. Það er staðreynd að allar hinar EFTA-þjóðirnar hafa sótt um aðild að Efnahagsbandalaginu. Aðildarumsókn Svíþjóðar og Finnlands hefur þegar hlotið samþykki framkvæmdastjórnarinnar og í gær kom jákvæð umsögn um umsókn Noregs og gert ráð fyrir því að samningaviðræður hefjist fljótlega og það sama mun eiga við um Austurríki. Að því er varðar Sviss, þá er það ljóst að það land er í mjög erfiðri stöðu um þessar mundir og er hætta á að þeir muni að einhverju leyti einangrast eða eru a.m.k. mjög hræddir um það og því er líklegt að þeirra útleið verði sú að sækja um aðild að Efnahagsbandalaginu á einhverju stigi máls því að það er vart hægt að reikna með því að héðan af verði þeir aðilar að Evrópsku efnahagssvæði nema þá menn geri ráð fyrir því að Evrópskt efnahagssvæði sé komið til að vera og eigi fyrir sér langa framtíð. Ég er þeirrar skoðunar að menn þurfi að meta það kalt og rólega hvort EFTA eigi í sjálfu sér einhverja framtíð fyrir sér. Ég held að það sé alveg ljóst ef ríkin Finnland, Svíþjóð, Noregur og Austurríki ganga í Efnahagsbandalagið og jafnvel Sviss líka, þá muni EFTA eiga litla sem enga framtíð fyrir sér. Það hafa komið upp um það raddir að fleiri þjóðir Austur-Evrópu gangi í EFTA, en ég tel það ekki samrýmast hagsmunum okkar Íslendinga að opna fyrir inngöngu fleiri þjóða vegna þess að við eigum miklu minni sameiginlega hagsmuni með þeim en hinum EFTA-þjóðunum sem nú munu e.t.v. ganga fljótlega í Efnahagsbandalagið. Ef Sviss verður áfram EFTA-land og gengur ekki í EB sem ég tel nú fremur ólíklegt að muni gerast, þá er það ljóst að við eigum ekki mjög mikla sameiginlega hagsmuni með því landi þótt við höfum átt við þá vinsamleg samskipti og nokkur viðskipti. Það er á þessu stigi afar erfitt að meta það hvort af því verður að hin Norðurlöndin gangi inn í Efnahagsbandalagið. Þó er það mat manna að Finnland ætli sér að ganga inn og það muni ekkert standa í vegi fyrir því að svo muni verða. Þetta er að sjálfsögðu ekkert einróma mat í því landi, en margir telja líklegt að þeir atburðir sem nú eiga sér stað í Evrópu, ekki síst í Rússlandi, verði til þess að herða þá í því að ná þessari niðurstöðu. Það er jafnframt líklegt að þeir miklu efnahagserfiðleikar sem þar eru munu ekki draga úr vilja þeirra til að ganga í Efnahagsbandalagið heldur þvert á móti auka hann. Í framhaldi af því er ekki ólíklegt að Svíþjóð muni ganga inn, en þótt óvissan sé mikil að því er varðar Noreg, þá er miklu líklegra að Noregur gangi inn í Efnahagsbandalagið að því gefnu að Finnland og Svíþjóð hafi komist að þeirri niðurstöðu. Það er áreiðanlegt að mikil óvissa ríkir í þessum málum um þessar mundir og því ekki alveg auðvelt að meta stöðuna. Þjóðaratkvæðagreiðslan sem er fram undan í Danmörku um Maastricht-samkomulagið 18. maí er afar mikilvæg. Hún er mikilvæg vegna þess að ef Danir munu þá fella samkomulagið einu sinni enn, þá mun koma mikill hægagangur í aðildarviðræður og það er jafnframt mat manna að við það mundi hægja mjög á umræðunum um Evrópskt efnahagssvæði og þeirri framvindu seinka. Og það er jafnframt talið að felli Danir samkomulagið, þá muni verða enn lengra í það að Bretar muni samþykkja það. Það er jafnframt ljóst að það eru miklar umræður sem eiga sér stað í Englandi um þetta mál en flestir telja þó að eftir að þær umræður eru yfirstaðnar og ef kosningarnar í Danmörku fara á þann veg að samkomulagið verði samþykkt, þá muni Bretar trúlega samþykkja það síðar á þessu ári. Um þetta er hins vegar ekkert hægt að fullyrða, en við Íslendingar hljótum að meta okkar stöðu í þessu ljósi og stíga þau skref sem við teljum nauðsynleg til að tryggja okkar stöðu sem best í þeim miklu hræringum sem nú eiga sér stað í Evrópu. Ég er þeirrar skoðunar að framtíð EFTA sé afar ótrygg og það beri að viðurkenna þá staðreynd og það beri að viðurkenna hana m.a. með því að fara þess nú þegar á leit við Evrópubandalagið að það verði teknar upp tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins um framtíð Íslands í samskiptum við bandalagið. Ég hef heyrt það haft eftir hæstv. utanrrh. að hann hafi sagt við þessar umræður að þessi tillaga væri hættuleg. Ég heyrði ekki nákvæmt orðalag hæstv. utanrrh. í þessu sambandi en þessi ummæli koma mér afar mikið á óvart ef þau eru rétt eftir höfð því að ég hélt að það væri mjög mikilvægt á þessu stigi að menn reyndu að ná sem bestri samstöðu um það hver væri stefna okkar Íslendinga í þessum samskiptum. Og þar eru að mínu mati aðeins tvær leiðir sem koma til greina. Það er í fyrsta lagi að biðja um viðræður um aðild Íslands að EB og ef það stendur til, þá held ég að sé best fyrir ríkisstjórnina að gera það sem fyrst ef hún ætlar sér það sem ég er andvígur og ég hef skilið það þannig hingað til að vilji ríkisstjórnarinnar standi alls ekki til þess. Það er mikilvægt að fá það staðfest í þessum umræðum að þar sé engin beyting á. Þá hljótum við að spyrja í framhaldi af því ef það er ekki vilji ríkisstjórnarinnar og hún staðfestir það að það er ekki ætlan hennar að biðja um viðræður um aðild Íslands að Evrópubandalaginu, þá er það skylda hennar að koma fram með skýra stefnu í málinu og leita samstöðu um það hér á Alþingi. Því miður er það svo að það hefur afar lítið heyrst frá ríkisstjórninni um þetta mál. Hún hefur e.t.v. af eðlilegum ástæðum verið upptekin af því að koma hér í gegn á Alþingi aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu sem er vissulega skiljanlegt, en það er jafnframt mikilvægt að í því máli öllu ríki ákveðin framtíðarsýn og það er ljóst að m.a. vegna þess að sú framtíðarsýn hefur ekki verið nægilega skýr, þá hefur samstaða um málið verið minni en annars hefði getað orðið. Það hefur vakað í máli sumra sem styðja hæstv. ríkisstjórn að þeir séu þeirrar skoðunar að það beri að stefna að aðildarviðræðum. Ég tel því afar mikilvægt að þetta mál sé tekið fyrir af fullri alvöru og því sinnt að samræma skoðanir á Alþingi og koma þeim vilja á framfæri við forustumenn Efnahagsbandalagsins. Ég hef trú á því að slíkri beiðni yrði vel tekið og hef fulla ástæðu til að ætla það. Ég er ekki með því að segja að það yrði samþykkt af hálfu EB að slíkar viðræður yrðu teknar upp nú þegar vegna þess að það er ekki ólíklegt að þeir telji sig of upptekna af viðræðum við þær þjóðir sem nú eru að biðja um aðild. Það er hins vegar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að fylgjast vel með þeim viðræðum og þeim samningsatriðum sem þar verða tekin upp og væri að sjálfsögðu þýðingarmikið ef við gætum hafið viðræður við EB sem allra fyrst í þeim tilgangi að ljúka a.m.k. könnunarviðræðum og stöðumati sem allra fyrst. Ég tel það vera mjög mikilvægt bæði fyrir Efnahagsbandalagið og hinar EFTA-þjóðirnar að reyna að átta sig sem fyrst á því hvað menn ætla sér með Evrópska efnahagssvæðið ef flestar þjóðirnar ganga inn. Ég held að það hljóti að liggja alveg fyrir að það verður of kostnaðarsamt að halda uppi því stofnanaverki sem þar hefur verið komið á fót og það hlýtur að vera hagsmunamál beggja aðila að draga úr því ef svo fer. Og það er jafnframt mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að ná fram betri samningum á ýmsum sviðum og þess vegna hlýtur það að vera mikilvægt fyrir okkur að fygjast sem best með því sem fer fram á næstunni. Það liggur alveg ljóst fyrir að það eru ýmis vandamál uppi í samningunum við Noreg, Svíþjóð og Finnland og þá ekki síst við Noreg. Það eru mál sem snerta landbúnað, byggðamál, sjávarútveg, olíu svo að eitthvað sé nefnt. Sum þessara mála eru okkur þýðingarmikil, ekki síst fiskveiðimálin, betri aðgangur að mörkuðum en við höfum nú þegar fengið og e.t.v. samvinna á sviði byggðamála við Efnahagsbandalagið. Ég hlýt því að gera mér þær vonir að þessari tillögu verði vel tekið og henni verði tekið með þeim hætti að þar felist vilji til að reyna að ná sem bestri samstöðu um framtíðarstefnu Íslands í þessum málum. Sá vilji hefur komið fram í máli margra þingmanna í þessari umræðu og ég vænti þess að hæstv. ríkisstjórn leggi sitt fram til þess að svo megi verða. Það hlýtur að vera mikill styrkur fyrir Íslendinga ef hægt er að ná sem breiðastri samstöðu um takmark okkar í þeirri þróun sem nú á sér stað og gæti orðið til þess að við komum mun sterkari til þeirra viðræðna en annars hefði orðið. Ég get ekki skilið það að tillöguflutningur þessi geti á nokkurn hátt skaðað málstað Íslands. Það má vel vera að menn þurfi að meta tímasetningar í þessu sambandi, en ég get ekki séð að það sé ástæða til að draga það. Það eru ákveðnar staðreyndir sem liggja á borðinu og allir vita um og það þjónar hugsanlegri samningsniðurstöðu best að sem fyrst sé gengið til þess verks og menn komi þar fram af fullri einurð og fullri hreinskilni um það sem menn vilja ná fram. Það er alveg ljóst að þær þjóðir sem nú eru að sækja um aðild að EB hafa komið fram með ákveðnar óskir og ákveðnar kröfur í sambandi við þeirra ætlan og vilja í þeim samningaviðræðum og það er á sama hátt mikilvægt að við Íslendingar setjum fram með skýrum hætti það sem við viljum ná fram ef svo fer sem horfir. Ég tel að okkar staða í því sambandi sé góð, m.a. af þeirri ástæðu að það hlýtur að þjóna tilgangi og hagsmunum mótaðilans að draga úr því stofnanaverki sem nú stendur til að koma á fót þegar Evrópskt efnahagssvæði tekur til starfa. Ég lít á það sem staðreynd sem hægt sé að ganga út frá að það muni verða úr því ef niðurstaða kosninganna í Danmörku verður á þá leið að samkomulagið um Maastricht verður þar samþykkt. Ef svo verður ekki, þá á ég von á að því muni seinka en eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið bestar, þá sé líklegt að enda þótt samningurinn gangi ekki í gildi 1. júlí, þá séu mjög miklar líkur til þess að það geti gerst 1. okt. þótt þar sé vissulega heldur engin vissa. Í ljósi allra þessara hræringa tel ég mikilvægt að við komumst að sameiginlegri niðurstöðu um það hvert beri að stefna og ég hélt satt best að segja að hæstv. ríkisstjórn mundi reyna að leggja sig fram í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Löngum hefur það orðið mönnum að ágreiningsefni á Alþingi hvort gæfulegra væri að reyna að haga samskiptum við Evrópubandalagið með tvíhliða samningum eða ekki. Á 9. áratugnum reyndu allar ríkisstjórnir á Íslandi að bæta markaðshlutdeild Íslendinga í tvíhliða samningum, bókun 6, en það bar engan árangur. Við rákum okkur á vegg. Veggurinn var fiskveiðistefna Evrópubandalagsins sem sagði: Þið fáið ekki bættan markaðsaðgang, lækkun tolla, nema með því að gefa veiðiheimildir jafngildar í móti. Menn höfnuðu því. Minnugir þessarar reynslu þá er það svo, að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, sem mótaði EES-samningana í upphafi, hafnaði tvíhliða leiðinni og greip tækifærið þegar þess gafst kostur að fara í fjölþjóðlega samninga með hinum EFTA-ríkjunum. Nú liggur niðurstaðan fyrir. Niðurstaðan skilaði góðum árangri, við náðum góðri samningsniðurstöðu, miklu betri tel ég en nokkur von var til að fá í tvíhliða samningum og miklum betri en við náðum nokkurn tíma í tvíhliða samningum. Nú er spurningin um það hvaða óvissa sé fram undan í samskiptum okkar við EB. Hún er þessi: Verða EES-samningarnir framkvæmdir, ná þeir gildistöku? Ef þeir ná gildistöku, þá hefur þessari óvissu verið eytt svona til næstu ára. En þeir eru ekki varanlegir. Og þá segja menn: Er ekki rétt að fara að huga að því hvað tæki við ef EFTA-ríkin hin gerast aðilar að EB? Hver verður þá hlutur okkar með þennan EES-samning? Ég er búinn að segja það svo oft í þessum umræðum að gefnu tilefni að við höfum auðvitað þegar rætt það við forsvarsmenn Evrópubandalagsins með formlegum hætti, ekki í samningaviðræðum heldur í viðræðum fjórum sinnum. Við utanríkisráðherra EB, við þá utanríkisráðherra sem gegnt hafa formennsku og við hinn nýja utanríkisráðherra EB og niðurstaðan er alltaf hin sama.

Tíminn er búinn.

Menn segja: Það er ekki tímabært að taka upp samningaviðræður um það núna fyrr en EES-samningurinn liggur fyrir og það liggur fyrir hvort hann gengur í gildi. Annað. Við lítum hins vegar svo á að þessi fjölþjóðasamningur breytist af sjálfu er í tvíhliða samning, ef hin EFTA-ríkin ganga í Evrópubandalagið.

Tíminn er búinn.

Þá er eftir bara eitt verkefni: Það er að semja af okkar hálfu um eftirlitsþáttinn vegna þess að ef EFTA leggst af, þá leggst af dómstóll og eftirlitsstofnun. Um þetta eru allir menn sammála. Það eina sem er um þetta að segja er það að enn er nokkur óvissa hvort EES gengur í gildi og hvað tekur við, hversu lengi verður það.

Tíminn er búinn.

Og út af fyrir sig er enginn ósammála því, en niðurstaðan verður þá væntanlega að samningurinn breytist yfir í tvíhliða form. Hvenær það gerist, það vitum við ekki.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. upplýsti hér að hann hefði oft rætt þetta mál við forustumenn Efnahagsbandalagsins og þá met ég það svo að hann hafi ekki talið mjög hættulegt að gera það og fagna ég því. Það er hins vegar mikill munur á því hvort það er gert með þeim hætti eða það er beðið um það formlega og í því felist mat Íslands á því að EFTA eigi ekki framtíð fyrir sér. Það er vissulega alveg rétt að það er óvissa um það hvort EES-samningurinn gengur í gildi. Hins vegar teldi ég nú ástæðu fyrir hæstv. utanrrh. að hafa meiri trú á því en hér kom fram. Hins vegar er ég ekki sammála því mati hæstv. utanrrh. að þetta muni bara gerast sjálfkrafa og það þurfi ekki að hafa neinar sérstakar áhyggjur af því. Er ekki ástæða til þess, hæstv. utanrrh., fyrir okkur Íslendinga að fara fram á breytingar í ýmsum efnum að því er varðar EES-samninginn okkur í hag þannig að væntanlegur tvíhliða samningur milli okkar og EB verði okkur hagstæðari? Ég leyfi mér að vona að ég hafi þá misskilið hæstv. utanrrh. þegar hann sagði að þetta muni bara gerast sjálfkrafa og eftirlitsstofnunin og dómstóllinn sem varla geta gengið undir því nafni að það sé um dómstól að ræða, það muni leggjast af og allt annað verði óbreytt. Það er ekki fullnægjandi niðurstaða fyrir okkur Íslendinga og þess vegna þurfum við að skilgreina það nú þegar hvað það er sem við ætlum að fara fram á í slíkum viðræðum og það þarf alllangan undirbúningstíma. Ég reikna ekki með því að þetta geti gerst í næsta mánuði og þess vegna þarf að undirbúa það nú þegar.

Virðulegi forseti. Það eru nú ekki stór ágreiningsmálin milli okkar ef þau eru þá nokkur. Spurningin er: Hvenær væri tímabært að fara þess á leit við Evrópubandalagið að taka upp formlegar samningaviðræður um viðskiptaþátt EES-samningsins og form hans eftir að hin EFTA-ríkin væru öll komin inn í EB? Hvenær væri það tímabært? Mitt svar við því er þetta: Það er ekki tímabært meðan óvissa er enn ríkjandi um hvort EES-samningurinn nær gildistöku. Meðan sú óvissa er fyrir hendi, er ekki um neitt að semja á grundvelli viðskiptaþáttar EES. Það er nú það fyrsta. Annað. Það er rétt sem hv. þm. sagði. Hann misskildi að þetta gerðist með sjálfkrafa hætti eða að ég teldi að þetta gerðist sjálfkrafa. Það gerir það ekki. Það sem gerist er hins vegar að einn þátt hinna fjölþjóðlegu EES-samninga, þ.e. stofnanaþáttinn, eftirlit og lausn deilumála, þarf að taka upp aftur. Og af því að tillagan hérna er um það að taka þetta upp til viðræðna, þá hef ég sagt: Í fyrsta lagi. Undirbúningur þessa máls er ekki aðeins hafinn, honum er lokið. Honum lauk þegar EES-samningnum var lokið. En að taka upp viðræður um það, það höfum við gert. Það er um það bil ár frá því að við tókum upp viðræður um það hvað tæki við eftir að hin EFTA-ríkin væru hugsanlega komin inn í EB. Um það liggja fyrir fundargerðir. Sameiginleg niðurstaða er sú að báðir aðilar telja að það sem við taki væri að Ísland mundi væntanlega halda réttindum sínum og skuldbindingum samkvæmt EES-samningnum, en þarf náttúrlega að fá það staðfest. Í annan stað. Það þarf að semja upp á nýtt um stofnanaþáttinn. Hvenær er tímabært að taka þetta upp? Því hef ég þegar svarað. Alla vega ekki fyrr en EES-samningurinn hefur tekið gildi.

Virðulegur forseti. Það er greinilega ágreiningur milli mín og utanrrh. um það hvenær þetta er tímabært. Ég tel að það sé tímabært nú þegar. Það eru hafnar aðildarviðræður annarra EFTA-þjóða við EB þrátt fyrir óvissuna um Evrópska efnahagssvæðið og það er alveg ljóst að hverju þau lönd stefna og þessar viðræður eru að hefjast. Ef það er ljóst, hæstv. utanrrh., að það stendur ekki til af hálfu Íslands að sækja um aðild að Efnahagsbandalaginu og það er ásetningur Íslands að ná tvíhliða samningi við Evrópubandalagið, þá er það alveg jafntímabært fyrir okkur að taka upp slíkar viðræður og það er tímabært fyrir hina að biðja um viðræður um aðild að Efnahagsbandalaginu. Ég tel að sá samningur sem við höfum náð sé okkur hagstæður í mörgu en í öðrum atriðum okkur óhagstæður og það hlýtur að þurfa að undirbúa breytingar okkur í hag mjög vel. Hæstv. utanrrh. hefur hér upplýst að þessum undirbúningi sé nú þegar lokið og það sé allt klárt í sambandi við málið. Ég leyfi mér þá að spyrja í hverju sá undirbúningur felst og hver eru þau atriði sem ríkisstjórn Íslands ætlar að setja fram ef til þess kemur og hvort hægt sé að fá upplýsingar um þann undirbúning og greinargerðir um hann. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að hæstv. utanrrh. hafi staðið fyrir slíkum undirbúningi og þess vegna tel ég mjög mikilvægt að fá aðgang að þeim skjölum.

Virðulegur forseti. Þessi tillaga sem hér er rædd var fram komin af hálfu Framsfl. á því stigi þegar samningaviðræðurnar um EES voru í fullum gangi og reyndar búið að ganga frá samningi og endurspegla þörfina af þeirra hálfu til þess að veifa einhverju tré í þeim ágreiningi sem verið hefur í flokknum um afstöðuna til Evrópsks efnahagssvæðis. Það væri betur að menn hefðu tekið það sem stefnu fyrir nokkrum árum síðan að láta lokið viðræðum um þátttöku í Evrópsku efnahagssvæði og hefja kröfuna um tvíhliða samninga við Evrópubandalagið sem var auðvitað sjálfsagður kostur og sem t.d. Alþb. margoft gerði að sinni tillögu, m.a. í nóvember 1989. Og ég vil spyrja hv. þm. að því hvort hann óttist ekki að viðræður undir forustu núv. stjórnarflokka um samskipti okkar við Evrópubandalagið yrðu ekki notaðar til þess af þeim öflum hér á Alþingi og innan ríkisstjórnar sem í raun stefna að beinni aðild að Evrópubandalaginu til þess að taka það mál á dagskrá og leitast við að knýja fram afstöðu um það að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Það er sú þróun sem er í gangi, það er það sem mun koma í framhaldi af EES-samningi ef hann verður gerður. Ég held að Evrópskt efnahagssvæði, ef sá samningur verður gerður, muni standa um nokkurt skeið, ekki bara í eitt eða tvö ár vegna þess að ég tel engar líkur á því að hin Norðurlöndin, a.m.k. ekki Noregur, komist inn í Evrópubandalagið vegna andstöðu þar í landi og ég gæti trúað að það sama yrði uppi á teningnum að því er varðar Svíþjóð og Finnland og þá stæði EES samkvæmt samningi um eitthvert skeið.

Virðulegur forseti. Ég vil nú biðja hv. 4. þm. Austurl. að vera ekki að hafa svona óskaplegar áhyggjur af því sem hann kallar ágreining í Framsfl. Ég held að það sé nú best fyrir hv. þm. að hafa þá meiri áhyggjur af sinni eigin afstöðu í málinu. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég hef ekki alveg skilið það hvernig hann vill nálgast niðurstöðu í samningum við Efnahagsbandalagið. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er ekki nóg að segja: Við viljum tvíhliða samninga. Það er ekki þar með sagt að það sé komin niðurstaða með þeim hætti sem við teldum best vera og það mál var gert upp í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að það var mat allra ráðherra í þeirri ríkisstjórn að það væri skynsamlegra að reyna að ná niðurstöðu í gegnum samningana um Evrópskt efnahagssvæði. En síðan skilja að sjálfsögðu leiðir hvað menn vilja að taki svo við, hvort það er aðild að Efnahagsbandalaginu eða tvíhliða samningar við EB í framhaldi af því. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spyr að því hvort þessum mönnum sé treystandi. Það má vel vera rétt hjá honum að þeim sé ekki fyllilega treystandi, en það er einmitt tilgangurinn með þessari tillögu að gera tilraun til þess að skapa breiða samstöðu á Alþingi um vilja í þessu máli. Ég heyri að það er erfitt að ná samstöðu um það mál við hv. þm. Hjörleif Guttormsson. En ég vænti þess hins vegar að það sé hægt að ná samstöðu um það við flesta aðra alþingismenn á Alþingi.

Virðulegur forseti. Ábyrgð þeirra þingmanna á Alþingi sem hafa greitt götu samningsins um Evrópskt efnahagssvæði, þar á meðal 6 þm. úr Framsfl., er vissulega mjög mikil. Ég hef hins vegar ekki orðið var við að þessi samningur nyti stuðnings meiri hluta þingflokksins, það var minni hluti sem greiddi götu samningsins í janúarmánuði, að vísu ekki hinnar endanlegu lögfestingar. Ég verð að segja að spurningin um samninga við Evrópubandalagið þar sem við stæðum utan við EES og utan við EB reynir að sjálfsögðu á þolgæði og stefnufestu. En það er ekki í kaup takandi að fara inn í Evrópskt efnahagssvæði og binda sig þeim böndum sem í því felast til þess að eiga einhverja samningsstöðu síðan á grundvelli þess. Að mínu mati er það allt of dýru verði keypt. Þar fyrir utan blasir það svo við að æ fleiri þingmenn koma úr kafinu á Alþingi sem vilja ganga alla leið. Auðvitað verður það málið hér mjög innan skamms að elta hin Norðurlöndin sem vonandi fara þó ekki inn í bili, inn í Evrópubandalagið, vera þeim samferða í samningaviðræðum og það er ekki mjög glæsilegt sem þar blasir við Norðmönnum, Svíum og Finnum núna eftir að samningsstaðan, svokölluð ,,avi``, er komin frá Brussel í þeim efnum. Ég harma það að Framsfl. að hluta til skuli skipa sér í þá sveit og skapa þá hættu sem er á því að Ísland verði keyrt inn í Evrópubandalagið á næstu árum.

Virðulegur forseti. Ég heyri það á hv. þm. að hann telur hættuna vera svo mikla og hann sé svo hræddur í þessu máli að það sé best að hreyfa sig hvergi og sitja bara heima og breiða upp fyrir haus. Það er út af fyrir sig afstaða en ég tel að það sé mjög hættulegt íslenskri þjóð að hafa slíka afstöðu og vera svo hræddur við hvert einasta skref sem menn taka að það er næstum því að menn þora ekki einu sinni að tala við menn.

Hvernig fór með formanninn, formann flokksins?

Ég bið hv. þm. að hafa áhyggjur af sínum eigin flokki og vera ekki með þessar sífelldu áhyggjur af Kvennalistanum og Framsfl. Það er að vísu mjög ánægjulegt að þingmaðurinn skuli bera svona mikla umhyggju fyrir þessum flokkum en ég lofa mér að efast um það að sú umhyggja sem hann fer með á Alþingi sé mjög einlæg. Ég tel það vera miklu mikilvægara að hann reyni þá að skapa samstöðu í sínum eigin flokki því ég hef ekki skilið formann Alþb. með þeim hætti að hann telji það vera best að breiða yfir haus í þessu máli og hreyfa sig hvergi. Ég man ekki betur en að allir ráðherrar Alþb. hafi staðið að því á sínum tíma að ganga til samninganna um Evrópskt efnahagssvæði og það gerðu þeir og töldu það þjóna íslenskum hagsmunum. En ég man það jafnframt að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi það hættulegt skref. Um það var samstaða en það er ekki sama að menn hafi þá hið sama mat og á niðurstöðunni að því er varðar Evrópskt efnahagssvæði. En þrátt fyrir þetta vænti ég þess að menn geti náð um það samstöðu að biðja um slíkar tvíhliða viðræður og það er mikilvægt að sem flestir geti staðið að því.

Virðulegur forseti. Það er orðið nokkuð langt um liðið síðan þessi tillaga var lögð fram á þingi en engu að síður þá á hún fullt erindi og enn full ástæða til þess að ræða hana, forsendur hafa ekki breyst með þeim hætti að ekki sé ástæða til þess. Ég vil fagna þessari tillögu vegna þess að ég tel að hún ætti að gefa okkur þingmönnum möguleika á því að ræða um stöðu Íslands í Evrópu og framtíðarþróun þessara mála án þess að við séum sífellt að troða marvaðann í kringum einstök atriði í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði sem ég held að sé orðin afskaplega ófrjó umræða hér á þingi, svo ekki sé meira sagt, en að þetta gefi okkur svolítið tækifæri til þess að horfa fram á veginn og vega og meta stöðuna eins og hún er núna. Ekki alls fyrir löngu var sýndur í sjónvarpinu þáttur um bresku konungsfjölskylduna. Þar var vitnað í ræðu sem Elísabet Englandsdrottning hélt nýverið og sagði að sl. ár hefði verið hræðilegt ár í sínu lífi og kallaði það ,,annus horriblis`` og ég held að það megi að ýmsu leyti segja það sama um Evrópubandalagið að sl. ár hafi verið ,,annus horriblis`` hjá Evrópubandalaginu vegna þess að þá sáu menn allar þrjár stoðir Maastricht-samkomulagsins í rauninni riða til falls. Gengissamstarfið varð fyrir miklu áfalli og eins og menn eflaust muna með gengisfellingu margra gjaldmiðla og því að gjaldmiðlar voru teknir út úr þessu gengissamstarfi og það er fátt sem bendir til þess núna að myntbandalagið verði að veruleika áður en þessari öld lýkur. Þá beið utanríkisstefna bandalagsins líka mikinn hnekki þar sem í ljós kom vanhæfni Evrópubandalagsins til að stilla til friðar í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu þar sem þeir ætluðu sér allnokkurn hlut. Í þriðja lagi má segja að spurningin um hið pólitíska bandalag hafi beðið mikinn hnekki í þjóðaratkvæðagreiðslunni í Danmörku þar sem það var fellt og raunar líka þó það hafi verið samþykkt með tæpum meiri hluta í Frakklandi þá er engu að síður ljóst að það er stór hluti Frakka og Breta reyndar líka sem er andsnúinn því að þetta pólitíska samstarf gangi of langt. Ein af björgunaraðgerðunum sem gripið var til í Evrópubandalaginu af þessum sökum var að flýta fyrir aðildarviðræðunum við Svíþjóð, Austurríki, Finnland og Noreg. Þessi ríki voru öll búin að sækja um aðild og margir spáðu því eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í Danmörku, eftir nei-ið í Danmörku, og reyndar var það Jacques Delors sem lýsti því yfir að nú yrðu menn að hægja á stækkun bandalagsins og fara að huga betur að því að dýpka það. Hins vegar voru það viðbrögð bæði Kohls og Mitterands að reyna að auka trúverðugleika Maastricht með því að flýta þessum aðildarviðræðum með því að sýna fram á að þessar EFTA-þjóðir væru tilbúnar til að semja sig inn í bandalagið á grundvelli Maastricht. Það átti að sýna Bretum það og Dönum að þarna væru þjóðir tilbúnar til þess að taka allan pakkann. Ég held reyndar að þessi stefnumörkun hjá Kohl og Mitterand geti orðið skammgóður vermir því andstaðan við aðild að bandalaginu eykst allnokkuð, a.m.k. bæði í Noregi og Finnlandi. Þó við séum yfirleitt sammála um fátt á þingi, ég og hv. 4. þm. Austurl., þá er ég þó sammála honum um það að ég held að EES verði til staðar lengur en menn höfðu ætlað sér í upphafi og ég held að það sé fátt sem bendi til þess að Norðmenn muni samþykkja aðildina að Evrópubandalaginu. Ég held reyndar að það gildi líka um Svía að það geti brugðið til beggja átta með hvort Svíar samþykki aðild að Evrópubandalaginu. Í Noregi er mjög öflug hreyfing gegn aðildinni og einhvers staðar sá ég það í grein eftir Norðmann sem lýsti því þannig að nálaraugað sem Norðmenn þyrftu að fara í gegnum minnkaði stöðugt en kameldýrið sem ætti síðan að fara í gegn stækkaði þannig að þetta yrði mjög erfitt. Ástæðan fyrir því að andstaðan eykst er auðvitað ekki síst sú sem menn hafa verið að lýsa í ræðum á undanförnum dögum að Evrópubandalagið á í miklum vandræðum. Það er lítill hagvöxtur í bandalaginu, atvinnuleysi hefur sífellt verið að aukast og það er talað núna um að það séu um 18 millj. manna atvinnulausir og slík staða eykur ekki stuðninginn við aðild. Kreppan einskorðast þó auðvitað ekki bara við Evrópubandalagið því við sjáum þessa kreppu líka á Norðurlöndunum öllum, við sjáum hana hér, í Svíþjóð, Noregi, Finnlandi, þannig að hún einskorðast vissulega ekki við Evrópubandalagið. Núna eru uppi í rauninni alveg skelfilegir spádómar um yfirvofandi atvinnuleysi í Svíþjóð sem menn eru jafnvel að tala um að muni fara upp í 20% áður en langt um líður. En á slíkum krepputímum þá þekkjum við það, það er alkunnugt fyrirbæri, þá óttast fólk breytingar, það veit hvað það hefur, það veit ekki hvað það fær og þó það sem það hefur sé kannski ekki sérlega gott þá engu að síður óttast það breytinguna. Þess vegna held ég að í því kreppuástandi sem núna er séu minnkandi líkur á því að Norðmenn og Svíar og þess vegna Finnar samþykki þessa aðild. Þá liggur það eiginlega nokkuð ljóst fyrir að Norðmenn munu ekki fá undanþágu frá fiskveiðistefnu bandalagsins, hugsanlega geta þeir fengið einhverjar tímabundnar undanþágur en tæpast nokkrar varanlegar undanþágur. Manni sýnist fátt benda til þess núna að Norðmenn muni samþykkja aðild að bandalaginu. Hvað Svía varðar þá virðist andstaðan vera öflug þar. Eins og menn muna þá voru það jafnaðarmenn á sínum tíma sem lögðu inn umsókn að bandalaginu en samkvæmt skoðanakönnunum er stuðningur við aðild að bandalaginu afskaplega lítill núna meðal kjósenda jafnaðarmanna í Svíþjóð. Ég sá könnun nýverið sem sýndi það að stuðningur við aðild væri um 20% hjá sænskum jafnaðarmönnum, þ.e. 20% af kjósendum sænska jafnaðarmanna væru ákveðin fylgjandi aðild. Það hafa margir spáð því að Carl Bildt, núverandi forsætisráðherra Svíþjóðar, muni aldrei fá aðild að bandalaginu samþykkta í Svíþjóð. Hann verði í rauninni að velja á milli ráðherraembættis og EB-aðildar. Eini möguleikinn á því að Svíar samþykki EB-aðild sé að það sé jafnaðarmaður sem sé forsætisráðherra í landinu, það sé eini möguleikinn en hann sé hins vegar ekkert sérlega sterkur. Í Svíþjóð er Evrópuhreyfing eins og í Noregi en Evrópuhreyfingarnar í þessum löndum eru yfirleitt pólitískt nokkuð einlitar og það er bara gömul saga og ný að það er afskaplega erfitt að skapa öfluga hreyfingu, alþýðlega grasrótarhreyfingu til stuðnings fyrirætlunum valdhafa. Slíkar hreyfingar koma yfirleitt upp sem andóf. Þær ná krafti í gegnum andófið. Þess vegna eru þessar hreyfingar bæði í Noregi og Svíþjóð afskaplega óburðugar að mörgu leyti þó þær hafi miklum fjármunum úr að spila. Ég held þess vegna að ef samningaviðræðum við bandalagið ljúki 1994, þess vegna í byrjun árs 1995, án þess að Svíar eða Norðmenn fái einhvers konar sérmeðhöndlun, einhverjar varanlegar undanþágur, þá verði aðild felld í þjóðaratkvæðagreiðslu í þessum löndum. Ég held að almenningsálitið sé það andsnúið þessu núna að það verði ekki tími fyrir stjórnvöld í þessum löndum til að hafa slík áhrif á almenningsálitið að það breytist í einhverjum grundvallaratriðum. En þá komum við að EES-samningnum sem samkvæmt þessu virðist ætla að vera varanlegri hlutur en menn gerðu ráð fyrir. Ég held að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði verði að veruleika þó spurningin standi auðvitað um það hvenær það muni gerast. Mér fannst gæta dálítið mikillar vantrúar hjá hæstv. utanrrh. á það að samningurinn yrði að veruleika og ég vil spyrja ráðherra hvort hann gæti talað aðeins skýrar um það hvaða skoðun hann hafi gildistöku samningsins, hvort það verði núna á þessu ári eða ekki. Mér fannst hann, hvort sem það voru bara handhæg rök í þeim umræðum sem hér fara fram, slá úr og í með gildistöku þessa samnings og mér fannst það vera nokkuð óljóst hjá honum. Ég held að samningurinn verði að veruleika þó það verði tæpast þann 1. júlí. Mér sýnist á öllum þeim gögnum sem maður fær frá EB að þar hafi varla nokkur maður trú á því að samningurinn taki gildi þann 1. júlí. Spánverjar hafa eins og menn þekkja tengt gildistöku EES-samningsins við Maastricht og því hefur verið mótmælt af ýmsum, ekki síst EFTA-ríkjum sem telja mjög ósanngjarnt af Spánverjum að tengja þetta með þessum hætti, en í rauninni út frá þeirra bæjardyrum séð er það ekkert skrýtið að þeir skuli gera það. Þeir vita sem er að það er norðurhluti Evrópubandalagsins sem leggur talsvert mikla áherslu á það að EES-samningurinn verði gerður við EFTA-ríkin og þar eru auðvitað ekki síst Danirnir og Bretarnir. Og það er einmitt í Danmörku og Bretlandi þar sem Maastricht hefur átt erfiðast uppdráttar og Spánverjar nota það þá væntanlega sem krók á móti bragði að ef Bretar og Danir samþykkja ekki Maastricht þá muni þeir ekki samþykkja samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Þannig að þetta er í rauninni kaup kaups. Ef Maastricht verður ekki samþykkt í Bretlandi og Danmörku þá eru náttúrlega líkurnar að verða minni á því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið taki gildi. Auðvitað er pólitískt séð ekkert óklókt af Spánverjunum að standa að málum með þessum hætti þó það sé ekki okkur til hagsbóta. En eins og ég sagði þá held ég að ef allt gengur fram, ef Maastricht verður samþykkt í Bretlandi og Danmörku eins og reyndar flest bendir til núna þó alltaf geti ýmislegt gerst í þessum málum þá verði samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði að veruleika. Og ég held að hin EFTA-ríkin vilji halda í EES, þau muni ekki þora að sleppa EES og vinda sér beint í aðildarviðræður vegna þess að ef aðild að Evrópubandalaginu verður felld í þessum löndum þá hafa þau ekkert til að standa á annað en hina gömlu tvíhliða samninga frá 1972. Svíar segja t.d. að þeirra tvíhliða samningur við EB sé verri heldur en tvíhliða samningur Pólverja við EB og vilja í rauninni ekki standa á þeim samningi nái aðild að EB ekki fram að ganga. Fyrir þessi ríki er þetta hins vegar nokkuð flókið mál vegna þess að samhliða því sem þau eru að semja um aðild að bandalaginu þá þurfa þau líka að semja um allar þær tilskipanir sem hlaðist hafa upp innan bandalagsins og enn er eftir að ganga frá og varða Evrópska efnahagssvæðið, allt frá 1. ágúst 1991. Sá pakki er allur eftir og á eftir að semja um hann. En hvort sem EFTA-ríkin gerast aðilar að Efnahagsbandalaginu, fá þá aðild samþykkta heima fyrir eða ekki, þá er alveg ljóst að það er mjög þungur róður fram undan í Evrópubandalaginu og í Evrópu almennt. Ég held að ástandið í Evrópu núna sé mjög eldfimt og að mörgu leyti ekkert mjög ólíkt því sem það var --- við getum þess vegna sagt á árunum um 1929--1930 þegar heimskreppan mikla skall á. Mér finnst stundum gæta ákveðinnar léttúðar hjá þingmönnum þegar þeir eru að fjalla um Evrópumálin. Mér finnst eins og menn horfi á Evrópu og þá upplausn sem þar á sér stað sem eins konar sönnun þess að við eigum ekki að tengjast þessu og noti það með dálítið léttúðarfullum hætti í umræðunni. Ég held að hvort sem við værum á Evrópska efnahagssvæðið eða ekki þá fari ekki hjá því að ástand mála í Evrópu og þróunin þar muni hafa gífurleg áhrif hér á landi og við komumst ekkert undan þeim áhrifum, hvað sem líður samningi um Evrópskt efnahagssvæði, þannig að það er auðvitað full ástæða fyrir okkur að hafa talsverðar áhyggjur af þessu og velta þessum málum fyrir okkur. Það er mjög djúp efnahagskreppa í álfunni og mikið atvinnuleysi eins og ég gat um áðan. Það segir kannski sína sögu að um helmingur Frakka, samkvæmd skoðanakönnun, óttast fátækt, óttast það að geta ekki framfleytt fjölskyldu sinni sómasamlega, um helmingur Frakka. Hér hafa menn stundum verið að tala um franska bændur og franska sjómenn og kallað franska sjómenn einhvers konar óróaseggi og haft um það mörg orð. Það sem þessir menn, bændur og sjómenn, í Frakklandi eru að gera er auðvitað að reyna að verja sitt lifibrauð og líka í rauninni að verja sína menningu. Þeim finnst sér ógnað af, t.d. ef við tökum GATT-samninginn, þessu aukna flæði vöru inn á þessa markaði. Þeir vilja í rauninni auka ákveðna verndarstefnu, þeir vilja verja sinn fisk, þeir vilja verja sínar landbúnaðarvörur. Mér finnst því að þeir sem eru mjög andvígir samningnum um Evrópska efnahagssvæðið ættu að skilja þær kröfur sem uppi eru hjá sjómönnum og bændum í Frakklandi vegna þess að þetta er ákveðinn ,,protectionismi`` sem kemur upp og er skiljanlegur og kannski ættu þessir menn að segja við íslenska bændur og aðrar vinnandi stéttir hérna að þeir ættu að grípa til einhverra svipaðra aðgerða ef þeir vilja í rauninni verja þennan íslenska markað og ef þeir vilja stóla á litla þjóðlega markaði. Inn í þetta kemur auðvitað umræðan um GATT vegna þess að bændum í Frakklandi er sérlega uppsigað við GATT og þeir telja að GATT-samningurinn stofni í rauninni landbúnaði í Evrópu í mikla hættu. Þetta er mjög skiljanleg afstaða hjá þeim. Þeir segja: Það eru heilu þorpin í Frakklandi sem eru til sölu vegna þess að það hefur fækkað svo í sveitunum í Frakklandi. GATT miðar auðvitað að því að gera heiminn sem mest að einum markaði, að það verði aukið flæði vöru á þessum markaði og GATT er þess vegna að ýmsu leyti, ef maður hugsar það alveg til enda, meiri ógnun við ýmsar stéttir í þjóðríkjunum en EES-samningurinn ef maður hugsar GATT-samninginn til enda. Samt finnst mér stundum eins og menn stilli GATT upp sem valkosti við Evrópska efnahagssvæðið þegar þessir samningar eru kannski tvær greinar á sama meiði. Nú segi ég þetta ekki til þess að gera lítið úr þeim rökum sem hafa komið fram í þessari umræðu en mér finnst einhvern veginn eins og við stöndum dálítið ráðalaus gagnvart þeirri þróun sem er í heiminum. Við höfum ekki áttað okkur á því, ekkert okkar kannski, hvað við viljum í þessu máli. Viljum við reyna að vernda og hafa litla þjóðlega markaði eða viljum við stækka markaðina og minnka hindranirnar? Að stækka markaði og minnka hindranir hlýtur, eins og málum er háttað í dag og hér hefur oft verið bent á, t.d. að koma niður á umhverfinu. Það hefur verið bent á nákvæmlega það sama varðandi GATT-samninginn og áhrif hans á umhverfið og varðandi samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Flæði vörunnar og það að gera út á vöruframleiðslu og neyslu er að mörgu leyti andstætt umhverfinu. Á móti kemur svo aftur að ef við viljum verja þessa litlu þjóðlegu markaði, þá erum við kannski að loka úti þriðja heims ríki frá þessum ríku mörkuðum og við erum að loka Austur-Evrópu úti frá þessum ríku mörkuðum. Ef við gerum það erum við á mjög hættulegri braut því að það má segja að það sem við þurfum helst að gera fyrir ríki eins og ríki Austur-Evrópu er að opna markaði okkar fyrir vörum frá þessum löndum. Það sé ekki fórn af okkar hálfu heldur vörn. Ég varpa þessu fram vegna þess að það á alveg jafnt við um mig og aðra sem hér tala að maður veit ekki nákvæmlega hvað maður vill í þessum málum. Maður vill vernd að vissu marki en opnun að öðru leyti án þess að hafa dregið þær markalínur mjög skýrt og án þess að hafa áttað sig mjög skýrt á því hvernig þróun mála verður og hvaða og hvernig áhrif maður vill hafa á þróun mála og hvernig maður vill hafa áhrif á þróun mála. Eins og ég sagði er djúp efnahagskreppa í álfunni og mikil spenna af þeim sökum og það er ekkert sem bendir sérstaklega til þess að atvinnuástand muni batna. Það er auðvitað ákveðið sprengiefni þegar slík spenna verður og það höfum við séð oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í sögunni. Í öðru lagi má segja að það sem líkist ástandinu í kreppunni fyrir seinni heimsstyrjöld er aukin þjóðernisstefna í álfunni og það má segja að of hröð samrunaþróun í Evrópu geti að ýmsu leyti kynnt undir þá þjóðernisstefnu. Það er einmitt athyglisvert ef maður skoðar nýyfirstaðnar kosningarnar í Frakklandi að í rauninni endurspegla þær kosningar aukna þjóðernisstefnu þegar við sjáum hægri öfgaflokka eins og flokk Le Pen fá 12,7% atkvæða. Þær endurspeglar líka að það er líklegt að það verði aukin verndarstefna í frönskum stjórnmálum á næstu árum. Frambjóðendur þeirra hægri flokka sem þarna fengu meiri hluta boðuðu flestir hverjir aukna verndarstefnu í viðskiptum. Evrópubandalagið var á sínum tíma hugsað til þess að vinna gegn öfgafullri þjóðernisstefnu en bandalagið getur líka í rauninni ýtt undir hana ef samrunaþróunin verður of hröð og ef menn fara fram af ákveðinni fólsku, skulum við segja, og hafa ekki fólkið með sér í þessum málum. Í þriðja lagi má segja að það sé ákveðin gjá á milli stjórnmálamanna og almennings nú rétt eins og þá. Það er lítill stuðningur hjá almenningi við ríkjandi stefnu í efnahags- og stjórnmálum. Við sjáum það. Það er mjög tvíbent að meiri hluti þjóðanna fylgi stjórnmálamönnunum eftir í þeirri stefnu sem þeir hafa í Evrópumálum. Hins vegar verður það að segjast eins og er að það er líka skortur á valkosti. Öfgasinnuð þjóðernisstefna er enginn raunhæfur valkostur nú frekar en við getum sagt að kommúnisminn hafi verið þá. Auðvitað hoppuðu ýmsir á þessa stefnu þegar í nauðirnar rak en það er ekki, a.m.k. í hugum mjög margra, raunhæfur valkostur. Í fjórða lagi stöndum við nú eins og þá uppi með ríki í sárum þar sem biturleiki og brostnar vonir einkenna þjóðlífið öðru fremur. Það var Þýskaland þá og má segja að það sé Austur-Evrópa og ríki fyrrverandi Sovétríkjanna núna. Við þessar aðstæður held ég að það sé mjög mikilvægt að styrkja samstarf Evrópuríkja, samstarf sem miðar að því að bæta ástandið í efnahags- og atvinnumálum, stuðla að friði og ná árangri í umhverfismálum. Ég held að EB sé mikilvægt í því sambandi. Það verður ekkert fram hjá því horft að Evrópubandalagið er þarna. Það er staðreynd sem ekki verður fram hjá horft og það getur þjónað mikilvægu hlutverki í því sambandi. Það fer eftir því hvernig það er notað þó að það sé vissulega lamað sem stendur. Fólk og flokkar í Evrópubandalaginu eru að velta því fyrir sér hvernig þessi þróun þurfi að verða í framtíðinni. Ég held að mjög margir séu búnir að átta sig á því að það dugir engin andlitslyfting á Evrópubandalagið. Það þarf að hugsa þetta kerfi allt saman upp á nýtt. Ég held að menn hafi áttað sig á því að það gengur einfaldlega ekki að öll ríkin sem aðild eiga að bandalaginu stígi sömu skref á sama tíma. Það sé ekki hægt að hreyfa 12, 16 eða 25 ríki sem hafa mjög ólíkan bakgrunn, menningu og efnahags- og atvinnulíf öll í einu og þess vegna hefur þróast sú hugmynd innan bandalagsins, þó hún njóti að vísu ekki stuðnings þeirra sem þar ráða för enn a.m.k., að það geti þróast í ákveðnum þrepum, það geti verið lagskipt, þannig að öll ríki þurfi ekki að vera stödd á sama stað í kerfinu. Þannig hafa menn t.d. talað um hvort ætti að búa til myntbandalag fimm kjarnaríkja en ekki annarra. Og að ekki þurfi hugsanlega öll ríki að vera aðilar að öðrum þáttum þessa samstarfs eins og utanríkis- og varnarsamstarfinu. Þetta eru hugmyndir sem uppi eru í bandalaginu núna. Mér fannst ástæða til þess aðeins að fara yfir það vegna þess að við erum einmitt að skoða tengsl okkar við bandalagið í þeirri umræðu sem hér fer fram. Eins og ég sagði áðan þá held ég að EES verði staðreynd. Mér finnst a.m.k. að við verðum að ganga út frá því. Ef Maastricht-samkomulagið verður samþykkt í þessum ríkjum bandalagsins, þá verði samningur um Evrópskt efnahagssvæði staðreynd. Ég held að við þurfum þá að þróa þetta samstarf innan Evrópska efnahagssvæðisins út frá okkar íslensku hagsmunum. Það er mín skoðun að út frá núverandi stöðu sé það best gert með tvíhliða samningum eins og hér er reyndar gerð tillaga um. Það má vissulega deila um tímasetninguna, hvenær rétt sé að taka upp beinar viðræður um tvíhliða samning, en það sem mér finnst mikilvægast í þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir er að í henni felst sú stefnumörkun að þingið lýsi yfir vilja sínum til þess að viðskiptaþátturinn breytist í tvíhliða samning. Ég held að þegar tillagan kemur til umræðu í utanrmn. verði menn að reyna að vega og meta hvaða tímasetning væri rétt í því sambandi. Ég held að við hljótum flest hver að vera sammála um að eins og málum háttar núna sé rétt að bíða átekta, athuga hver þróunin verður og láta reyna á samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði en jafnframt, ég vil undirstrika það, fylgjast með aðildarviðræðunum sem eru núna í gangi hjá Norðurlöndunum. Mér finnst í rauninni dálítið furðulegt að menn skuli koma hér upp, og þá á ég auðvitað fyrst og fremst við hv. 4. þm. Austurl., og vera að eyða tíma í að þrasa um EB-aðild og leita að einhverjum laumu-EB-sinnum ef þeir skyldu vera einhvers staðar í kafi og gá hvort ekki sé hægt að fá þá til að skjótast upp á yfirborðið vegna þess að það blasir einfaldlega við að Norðurlandalestin er farin hjá. Þessi ríki eru að byrja samningaviðræður. Við ættum að geta verið blessunarlega laus við það að leggjast í einhverjar deilur um þessi mál á þingi. Einmitt þess vegna ættum við að geta átt sæmilega upplýsta og fordómalausa umræðu án þess að vera að leita að óvinaímyndum í hverju horni.

Virðulegi forseti. Það er nú með böggum hildar að ég hætti mér inn í þessar þríhliða deilur stjórnarandstöðunnar um tvíhliða tal Framsóknar í Evrópumálum en eftir þessa athyglisverðu ræðu sem við heyrðum hér áðan, sem bar þó a.m.k. vott heiðarlegri íhygli þótt niðurstöður væru ekki endilega fullmótaðar, þá get ég ekki látið hjá líða að gera kannski tvær athugasemdir. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. Ingibjörg Sólrún hvort ég hefði í reynd efasemdir um að Evrópska efnahagssvæðið tæki gildi yfirleitt. Mitt svar er þetta: Nei, ég held að ekki verði aftur snúið. Ég held að það muni að vísu taka gildi en ég treysti mér ekki til að fullyrða hvort það verður á þessu ári. Í fyrsta lagi er ljóst að tregða í þjóðþingum tveggja, þriggja landa er veruleg, ekki síst á Spáni en reyndar ekki bara á Spáni. Í annan stað ef svo fer að Maastricht-samkomulagið verður ekki staðfest, þá mun það hafa víðtækar afleiðingar. Ég held að það hafi fyrst þær afleiðingar að öllum viðræðum um aðildarsamninga við ný aðildarríki verður sópað út af borðinu. Það ætti út af fyrir sig að styrkja EES í sessi. En það verður væntanlega pólitískt uppnám sem mun leiða til þess að gildistakan gæti dregist á langinn. Ég er því sammála því sem kom fram í ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar og reyndar hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að það er alls ekki hægt að slá því föstu að EES sé að liðast í sundur, að EFTA sé að liðast í sundur og að þessi samningur um Evrópskt efnahagssvæði muni fyrirsjáanlega líða undir lok um áramót 1995. Það held ég að sé ekki raunsætt mat. Það getur vel verið að þetta hafi varanlegra gildi en það er heldur ekki hægt að útiloka þann möguleika að pólitískt uppnám til skamms tíma dragi að það taki gildi.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa þetta svar langt. Hins vegar fannst mér orðalagið dálítið sérkennilegt á svari ráðherra vegna þess að hann sagði að varðandi Evrópskt efnahagssvæði væri ekki aftur snúið og Evrópskt efnahagssvæði tæki jafnvel gildi fyrir áramót. Mér fannst vera í þessu afskaplega miklir varnaglar. Auðvitað vitum við það að ef Maastricht-samkomulagið verður ekki að veruleika geta öll mál farið upp í loft. En ef við gefum okkur að þróunin verði með þeim hætti að Maastricht verði samþykkt, eru þá einhverjir sem vilja snúa aftur? Af hverju orðar ráðherra þetta þannig að það verði ekki aftur snúið? Eru einhverjir sem vilja snúa aftur og vildu sjá samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði hverfa?

Virðulegi forseti. Ég skal gjarnan reyna að tala skýrar. Ef Maastricht-samkomulaginu verður hafnað, hvort sem að því standa Danir, Bretar eða aðrir, mun það hafa víðtækar pólitískar afleiðingar. Innan EB tel ég að þetta þýði í fyrsta lagi að hugmyndum um stækkun bandalagsins með samningaviðræðum við þau ríki sem í biðröðinni eru verði öllum slegið á frest og vísað frá. Í annan stað held ég að höfnun Maastricht muni herða á skoðanaágreiningnum innan EB þannig að þeir sem vilja í framtíðinni einbeita sér að breytingum á samstarfinu innan EB, þ.e. hinn harði kjarni Evrópubandalagsins, sem stefnir að nánara pólitísku samstarfi aðildarríkjanna, muni ná yfirhöndinni. Jafnframt tel ég líklegt að höfnun Maastricht muni þýða fyrst í stað að suðurríkin tregðist við að samþykkja EES-samkomulagið. En að lokum muni þeir, sem ætla að byggja upp hinn harða kjarna EB á grundvelli nánara pólitísks samstarfs, sjá hag sinn af því að halda þessum ríkjum utan en gefa þeim lausn sem væri fólgin í aðgangi að innri markaðnum sem er EES og EES snýst um. Ég held hins vegar að það muni samt þurfa nokkurn tíma til þess að ná þessu fram. Það er því fyrst og fremst á þeim forsendum sem ég treysti mér ekki til að slá því föstu að EES nái gildistöku fyrir áramót. Það er fyrst og fremst Maastricht sem kann að flækja þá stöðu og breytir þá engu að fyrir liggja pólitískar yfirlýsingar beggja aðila, allra samningsaðila í EES, um það að hvetja öll þjóðþing til þess að hafa lokið staðfestingunni og að stefnt skuli að gildistöku 1. júlí. Ég hef enga trú á því að það takist 1. júlí.

Virðulegur forseti. Það var athyglisvert að hlýða á hv. 10. þm. Reykv. fara yfir sviðið en ég fann ekki mikinn stuðning í hennar máli við stefnu hennar flokks í Evrópumálum. Í rauninni var ræða hennar samfelld mótmæli við stefnu Kvennalistans á þessu sviði. Jafnframt var þar að finna stuðningsyfirlýsingar við Evrópskt efnahagssvæði sem kom auðvitað ekki á óvart miðað við þá afstöðu sem þingmaðurinn hefur tekið. En ástæða þess að ég kvaddi mér hljóðs til andsvars er sú fullyrðing þingmannsins að það sé skortur á valkostum, það sé vöntun á einhverju öðru. Þar kemur þingmaðurinn náttúrlega þvert á eigin flokk sem hefur ítrekað bent á það, sem og aðrir sem mæla gegn Evrópsku efnahagssvæði, að það sé vissulega valkostur og hann mjög skýr og miklu vænlegri en sú sigling sem þingmaðurinn er þátttakandi í. Það er að halda sig í fyrsta lagi á þeim grundvelli sem Íslendingar hafa markað sem sjálfstætt ríki án þess að afsala sér þeim völdum sem felst í Evrópsku efnahagssvæði og samningnum þar að lútandi og án þess að ana inn í Evrópubandalagið sem er auðvitað framhaldið á þeirri stefnu í hugum flestra þeirra sem styðja hana og hafa opin augun. Íslendingar eru ekki á neinu flæðiskeri staddir þó að þeir haldi sig utan við Evrópskt efnahagssvæði. Það tekur enginn frá okkur að laga okkar löggjöf og reglur út frá okkar hagsmunum, laga okkur að umhverfinu og taka tillit til breytinga í þeim að eigin mati en ekki inni sjálfgengisvél Evrópsks efnahagssvæðis og með framandi dómsvald yfir okkur til þess að fylgja þeim reglum eftir.

Virðulegur forseti. Vissulega er máttur Kvennalistans mikill en hann er þó ekki orðinn þannig að hann sé á stórevrópskan mælikvarða. Það sem ég var að tala um hér áðan var staðan í Evrópu almennt. Ég var að tala um að það vantaði skýran valkost í Evrópu við þá stefnu sem rekin er af valdhöfum í þessum ríkjum öllum. Ég held að þingmaðurinn ætti að vera mér sammála um að eftir að kerfið hrundi í austri, annar póllinn hvarf, hefur verið ákveðin ringulreið, getum við sagt, í álfunni og markaðsöflin hafa haft þar mikið forskot og haft miklu meiri áhrif á stefnumörkun í álfunni en þau öfl sem vilja kenna sig við einhverja félagshyggju. Ég verð bara að segja að þegar ég lít yfir sviðið og það sem ég les um þessi mál og það sem ég fylgist með að mér finnst vanta tilfinnanlega einhvern gegnumhugsaðan valkost við þá stefnu sem uppi er í þessum málum í dag. Og ég segi það ekki neinum til hnjóðs. Þetta er einfaldlega staðreynd sem mér finnst blasa við.

Virðulegur forseti. Hv. þm. heldur sig við Albaníu-aðferðina, sem svo er kölluð, að tala til eigin flokks og flokkssystra á Alþingi með því að ræða við mig um þessi efni. Ég kvarta út af fyrir sig ekkert undan því. Ég er alveg reiðubúinn til þess. En það var fróðlegt að heyra rökin hjá hv. þm. Það er skortur á valkosti og það eru markaðsöflin sem hafa yfirhöndina. Þá er ráðið það að mati þessa þingmanns að slást í hóp með þeim markaðsöflum sem vilja ná mun meiri fótfestu en verið hefur á Norðurlöndum með því að keyra þjóðirnar saman í þessu samrunaferli. Í þetta sinn undir þaki EES og með síðan Evrópubandalagið fyrir stafni. Munurinn á efnahagslegu sviði er auðvitað enginn því að það er hinn efnahagslegi þáttur Rómarsamningsins og þeirra reglna sem hafa verið settar á grundvelli hans sem við erum að yfirtaka með EES-samningi. Þingmaðurinn og aðrir sem stuðla að því að Íslandi gangi í Evrópskt efnahagssvæði eru einmitt að opna götuna fyrir óheftan markað, fyrir kerfi þar sem varan og markaðurinn hefur forgang umfram önnur gildi, þar á meðal á sviði umhverfismála sem og varðandi það velferðarkerfi sem við höfum náð að byggja upp á Norðurlöndum og hér á Íslandi með sæmilegum hætti þó það sé nú sannarlega í hættu.

Virðulegi forseti. Ég get bara sagt það eitt að menn geta auðvitað verið skinheilagir á þingi eins og sá þingmaður sem talaði áðan og talað fjálglega en haft hins vegar enga raunhæfa pólitík fram að færa, hafa aldrei sagt mönnum hér hvernig þeir hugsi sér hina pólitísku þróun, t.d. í álfunni, en látum það eiga sig. Ég ætla hins vegar að upplýsa þingmanninn um það hvernig á því stendur að ég er að eiga orðastað við hann hér í þingsalnum, sem gerist ansi oft. Ástæðan er einfaldlega sú að hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifi Guttormssyni, er svo umhugað að ræða þessi mál við mig og auðvitað virði ég hann svars. Ég sýni honum þá virðingu.

Virðulegi forseti. Umræður um viðskiptasamninga okkar við Evrópu hafa tekið æðilangan tíma á þessum vetri og um það er ekkert nema gott eitt að segja. Þetta er eitt stærsta mál sem við höfum staðið frammi fyrir um árabil og því eðlilegt að Alþingi Íslendinga taki sér góðan tíma til umfjöllunar um það. Ég er þeirrar skoðunar að sú umræða sem hefur farið fram í dag sé í það minnsta í betri hlutanum af þeirri umræðu í vetur og ég geri mér ákveðnar vonir um að umræðan marki ákveðin tímamót, þau tímamót að menn leiti eftir að því sem sameinar Alþingi í þessu máli en fram að þessu hefur umræðan fyrst og fremst snúist um það sem sundrar okkur. Ég hef fært fyrir því rök úr þessum ræðustól að ef við skoðum málflutning einstakra þingmanna og tillögur einstakra stjórnmálaafla, þá sé í raun miklu fleira sem sameinar okkur í þessu máli en það sem sundrar okkur. Á sínum tíma sat ég á þingi og studdi þá ákvörðun þegar ríkisstjórnin, sem þá sat, ákvað að fara í viðræðurnar um EES. Á þeim tíma virtust stjórnarflokkarnir alveg sammála um að það væri sú leið sem við hefðum að undanskildum væntanlega hv. 4. þm. Austurl. Það þýðir ekki að aðstæður í dag geti ekki leitt til þess að okkar hagsmunum sé best borgið með því að sá vilji okkar Íslendinga, sem ég þykist vita að sé vilji mikils meiri hluta Alþingis, að innganga í EB komi ekki til greina og við viljum fara í viðræður um að breyta þessum samningi í tvíhliða samning, komi mjög skýrt fram á þessu stigi. Ég hef hins vegar verið þeirrar skoðunar að eins og málin hafa þróast sé stöðu okkar betur borgið varðandi áframhaldandi viðræður og þróun þessara samninga yfir í tvíhliða samninga að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði samþykktum en ef við hefðum hafnað honum. Ég er einnig þeirrar skoðunar að það sé langt frá því að viðræðum okkar um viðskiptasamning við Evrópu sé lokið og þar séu öll mál í höfn. Ég hef gagnrýnt hvernig staðið hefur verið að landbúnaðarþætti samningsins og kannski ekki síst það að íslenska ríkisstjórnin dró á síðasta ári til baka viðræðunefnd sína um landbúnaðarmálin. Það kemur til vegna þess að innan Evrópubandalagsins eru landbúnaðarmálin og sjávarútvegurinn undir einum hatti. Þar kemur til annar flötur á landbúnaðarstefnu Evrópuríkjanna sem hefur mjög mikil áhrif ákomu okkar Íslendinga. Þar á ég við hið nána samband milli landbúnaðarstefnunnar og fiskveiðistefnu í Evrópuríkjunum. Við Íslendingar erum búnir að veita iðnvarningi frá Evrópu nánast ótakmarkaðan aðgang að okkar markaði og á sama tíma verðum við enn að hlíta því að samkeppnisstaða okkar iðnvarnings, þ.e. fiskafurðanna, sé stórlega bjöguð með styrkjum og innflutningstollum. Við höfum verið óþyrmilega minnt á þetta að undanförnu í tengslum við aukið framboð á fiski frá Barentshafi. Þess ber einnig að geta að verðmyndun á fiski frá Evrópu tekur að sjálfsögðu mið af mikið niðurgreiddum landbúnaðarvörum á því svæði. Við hljótum því að halda áfram baráttu okkar fyrir því að fá sem mesta fríverslun með fisk. Þetta hefur aftur leitt huga minn að því í vetur að fáar þjóðir eru eins háðar milliríkjaverslun og við Íslendingar. Eins er hlutfall matvæla óvíða eins hátt í útflutningi og hér. Það hlýtur eiginlega að vera eðlilegt að draga af þessu þá ályktun að fáum þjóðum sé eins mikilvægt og okkur Íslendingum að einfaldar og skilvirkar reglur ríkji um milliríkjaviðskipti með matvörur, reglur sem byggi í grundvallaratriðum á fríverslun en verða að mínu mati að taka mjög ákveðið mið af umhverfisþáttum og það verði að nást á næstu árum að umhverfisþátturinn verði verðlagður í þeim viðskiptum. Með öðrum orðum að umhverfisvæn framleiðsla fái markaðslegt gildi á hinum opna markaði. Nú hafa menn rætt heilmikið um aðild að EB sem ég ítreka að ég tel að standi engin efni til af okkar hálfu. Það var m.a. orðað mjög skýrt í forustugrein í Morgunblaðinu fyrir nokkrum vikum þar sem það var það rökstutt að þar væri ekkert um það að ræða, við værum, eins og hæstv. utanrrh. sagði, tíu árum á eftir öðrum Evrópuríkjum, heldur einfaldlega það að fyrir því væru engin málefnaleg rök. Okkar hagsmunir eru það mikið öðruvísi en þeirra þjóða sem mynda hið Evrópska efnahagssvæði vegna þess, sem ég rakti m.a. hér áðan, hversu fiskveiðar og fiskútflutningur er stórt hlutfall af okkar útflutningi. Það er okkur hins vegar mjög mikilvægt að hafa góðan viðskiptasamning við Evrópu og eiga greiðan aðgang að þeim markaði því að hvað sem menn vilja segja um þróunina í Evrópu, þá er það svo að sá markaður sem stendur næst í rúmi er alltaf sá sem verðmætastur er á hverjum tíma. Það er best að þjóna honum og sem líkast menningarlegt og félagslegt umhverfi hefur vissulega áhrif í þessu sambandi. Það breytir hins vegar ekki því að hagsmunir okkar Íslendinga eru þannig að okkur er mjög mikilvægt að halda öllum öðrum leiðum opnum. Eins og ég hef lesið samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði, þá lokar hann engum leiðum í því. Við getum enn þá haldið áfram að þróa viðskipti okkar við Bandaríkin eða við Austurlönd eftir því sem við viljum. Gengjum við hins vegar í EB værum við komin inn fyrir tollmúra þeirra og það gæti haft skaðvænleg áhrif á þessa þætti. Þetta rökstyður enn frekar í mínum huga að við eigum ekkert erindi þar inn. Þegar menn tala um að nú getum við leyst okkar vandamál með því að beina viðskiptum okkar til Ameríku og að dollarinn fari hækkandi og það muni koma okkur til góða, þá vil ég í því sambandi nefna að því miður hefur það gerst að verð á okkar afurðum í Ameríku hefur lækkað í það minnsta sem nemur hækkun dollarans þannig að við stöndum ekki betur þar en fyrir. Það er hins vegar rétt að við höfum kannski vanrækt þann markað að nokkru og að nokkru verðlagt okkur út af honum því að það eru komnar aðrar og ódýrari fisktegundir þar í staðinn fyrir mikið af því sem við seldum þangað. Það verður ekki auðvelt að ryðja þeim út aftur nema þá með verulegri verðlækkun. Hutirnir eru því ekki svo einfaldir. Í öðru lagi vil ég nefna það að ef við ætlum að hasla okkur völl sem útflytjandi á fullunnum matvælum, þá er markaðsstarfsemi hvað það snertir þannig að sú vinna er ekki talin í mánuðum heldur árum og menn hoppa ekki með slíka vöru milli markaða einn, tveir og þrír. Ég veit ekki hvort ég á að taka það sem meðmæli með ræðu minni, hvort hún er það góð eða eitthvað annað, en hv. 17. þm. Reykv. er sofnaður undir henni.

Það er rangt.

En ég ætla að halda áfram. Ég ætla ekki að hafa langt mál en vil koma inn á það sem ég sagði í upphafi. Að mínu mati ber miklu minna á milli en menn vilja vera láta í umræðunni. Það rökstyð ég með því að mikill meiri hluti þingmanna hefur á beinan eða óbeinan hátt lýst því yfir að hann sé því samþykkur að það verði gerður tvíhliða viðskiptasamningur, sem einnig taki yfir rannsóknir, vísindi og menntun, við Evrópubandalagið og sá samningur byggi á viðskiptaþætti EES. Það er hugsunin á bak við þá þáltill. sem formaður og varaformaður Framsfl. leggja hér fram og er einhuga studd af þingflokki Framsfl. Ég vil aðeins ræða tillögu Alþb. um tvíhliða samning við EB sem hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson hefur margsinnis lýst hér sem stefnu Alþb. í þessu máli og Alþb. komið fram einum rómi í málinu og auðvitað hlýtur það að vera jákvætt. Alþb. gaf á síðasta sumri út bækling eftir miðstjórnarfund 28. júní 1992 eins og hér stendur: Þetta er afgreitt og staðfest á fundi miðstjórnar Alþb. 28. júni 1992. Þar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur borið svo mjög fyrir brjósti stefnu og kannski eilítið skiptar skoðanir innan þingflokka Kvennalistans og Framsfl. um þetta mál, þá langar mig aðeins að fá þingmanninn til þess að staðfesta þann skilning sem ég legg í þetta plagg sem Alþb. gaf út á miðju síðasta sumri. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins, sérstökum sjávarútvegssamningi og bókun 6 í samningnum við EB sem verið hefur í gildi síðan 1976.`` Þá segir einnig: ,,Framkvæmd tvíhliða samningsins milli Íslands og Evrópubandalagsins verði einfaldari í sniðum en samkvæmt EES-samningnum. Eingöngu verði sett á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samningsaðila ekki útkljáð. Pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraviðræðum.`` Síðan segir áfram, með leyfi forseta: ,,Í tvíhliða samningi Íslands og EB verði m.a. byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni auk þess sem hafðar verði til hliðsjónar reglur Norðurlanda um vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignaraðild á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum.`` Þarna komum við að því sem ég er algerlega sammála Alþb. um, að í tvíhliða samningi eigum við að geta tryggt þessi réttindi okkar betur. En eftir stendur að í þeirri samþykkt Alþb., sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur margsinnis lýst hér yfir að Alþb. standi einhuga að, er það tekið skýrt fram, það er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi, en sá tvíhliða samningur eigi að byggjast á þátttöku okkar í innri markaðnum. Meira að segja eru taldir upp allir þættir fjórfrelsisins, hugmyndir um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni. Eins og ég hef kynnt mér málið, þá getum við ekki tekið þátt í innri markaðnum, við getum ekki gert tvíhliða samning sem byggir á viðskiptaþætti EES á annan hátt en að taka yfir þær reglur sem eiga að gilda á Evrópusvæðinu um viðskipti og fjármálastarfsemi, þ.e. þær lagabreytingar sem við höfum m.a. verið að vinna að efh.- og viðskn. í vetur og oftar en ekki náðst full samstaða um og allir nefndarmenn skrifað undir. Að vísu einstaka sinnum með fyrirvara úr stjórnarandstöðunni. Þetta segir mér enn frekar að ágreiningurinn á borði er ekki alltaf eins mikill og hann er í orði. Þetta breytir hins vegar ekki því að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur haldið afar klaufalega á þessu máli og algerlega mistekist að vinna að því að ná fram þeirri línu sem samstaða á að geta náðst um. Það hefur verið unnið eftir því að keyra hlutina í gegn með illu, því miður. Ég segi því miður,  Virðulegur forseti. Ég vil að lokum ítreka að ég vona að þessi umræða í dag geti orðið til þess að aðilar nálgist um þá þætti sem menn eru sammála um og menn reyni að vinna á þeim nótum en ekki hinum að sundra þjóðinni eina ferðina enn í viðkvæmu utanríkismáli. Það er engum til hagsbóta. Ég vil nú skora á hæstv. utanrrh. að taka betur undir þessa tillögu en hann hefur gert fram að þessu. Því mér sýnist að það liggi alveg í augum uppi að okkur sé mikil nauðsyn að það komi fram nú þegar skýr vilji, ekki bara ríkisstjórnar heldur Alþingis, um það hvaða leið við viljum fara í Evrópusamvinnunni á næstu árum. Það liggi alveg ljóst fyrir að það sé ekki aðildin að EB. Það er einn hlutur í því sem hér hefur ekki komið fram en eftir því sem maður hefur reynt að kynna sér þau mál þá virðist það liggja fyrir að EB hefur nánast engan áhuga á okkur til inngöngu. Og það held ég að þeir ættu að kynna sér sem eru að velta því fyrir sér hvað það þýddi að sækja um aðild.

Virðulegi forseti. Hv. þm. lýsti eftir jákvæðari undirtektum en fram hefðu komið hingað til frá utanrrh. við þessari tillögu. Nú er það svo að tillagan er um það að óska eftir tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið á grundvelli viðskiptaþáttar EES og hefja að því undirbúning. Ég hef svarað því til að undirbúningurinn að því að koma viðskiptaþætti samskipta okkar við EB á traustan grundvöll hófst fyrir fjórum árum, þannig að það þarf ekki að hefja þann undirbúning. Þeim undirbúningi er lokið vegna þess að samningurinn liggur fyrir. En þá segja menn: Er ekki tímabært að taka upp viðræður um hvað taki við þegar hin löndin hafa yfirgefið EFTA og eru komin í EB? Jú, jú og þær viðræður hófust fyrir ári. Þær hafa farið fram í fjórgang og leitt til þeirrar niðurstöðu að það virðist ekki vera ágreiningur milli Íslands og Evrópubandalagsins um það hvað taki við, þ.e. þá gera báðir aðilar ráð fyrir því að samningurinn, þar með talinn viðskiptaþátturinn, standi óbreyttur en um formsatriði, eftirlit og lausn deilumála, þurfi að semja um breytingar. Þá segja flm., já en er ekki ráð í tíma tekið og best að byrja þessar viðræður strax? Svar við því er: Því miður ekki hægt. Hvers vegna ekki? Vegna þess að EES-samningurinn liggur ekki fyrir núna. Við vitum ekki hvort eða hvenær hann tekur gildi og við tökum hann ekki upp aftur, við tökum ekki upp viðræður við EB á grundvelli viðskiptaþáttar EES fyrr en í fyrsta lagi þegar það liggur fyrir að samningurinn hafi tekið gildi. En það er fleira, það er meiri óvissa í málinu. Eins og margir hafa vikið hér að og þar á meðal hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þá er alls ekki unnt að slá því föstu að ríkin sem nú eru í biðröðinni, Noregur, Svíþjóð, Finnland o.s.frv., nái inngöngu í Evrópubandalagið. Þannig að það er ekki hægt að slá því föstu að EFTA lognist út af. Það má vel vera að EES-samningurinn standi lengur í heild sinni og þess vegna er ekki tímabært að taka neina ákvörðun um að taka upp tvíhliða viðræður meðan óvissan um þetta er jafnmikil og raun ber vitni. Þess vegna er hér verið að fjalla um sjálfsagða hluti eða að spjalla um daginn og veginn. En ekkert er við það að athuga þó þessari tillögu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Ég bendi hæstv. utanrrh. á það að þegar þessi tillaga er lögð fram í desembermánuði sl., þá var engin efi í orðum ráðherrans um að samningurinn mundi taka gildi mjög fljótlega. Það hefur margsinnis verið bent á það hér af þingmönnum að það hljóti að vera eðlilegt að texti þessarar tillögu verði lagaður í meðferð og vinnu þingsins. Ég minni á það að formaður Framsfl. bauðst meira að segja til að draga hana til baka ef hæstv. utanrrh. vildi koma með aðra í staðinn. Ég bendi einnig á að ég mótmæli því mjög harðlega að umræður um stefnumótun varðandi samninga okkar við Evrópu á næstu árum sé eitthvert dægurmál sem menn geti leyft sér að rabba um einn seinni part. Mín orð til hæstv. utanrrh. voru ekki síst í þá veru að það væri nauðsynlegt að sá vilji Alþingis, hvað við ætlum að gera og hvert við viljum þróa þessi mál, komi skýr fram. Alveg á sama hátt og vilji þjóðþinga hinna EFTA-ríkjanna sem eru búin að sækja um hefur nú þegar komið fram á skýran hátt. Þær ríkisstjórnir vinna allar á grunni samþykkta sinna þjóðþinga og þess vegna tel ég fullkomlega rökrétt og nánast sjálfsagt að það liggi einnig fyrir skýr pólitískur vilji Alþingis Íslendinga hvað við viljum gera í framhaldinu. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það að sá vilji liggur þannig að menn vilja þróa þennan samning yfir í tvíhliða samning. Menn hafa einnig margsinnis bent á það hér í umræðunni, hæstv. utanrrh., að tímapunkturinn, hvenær þær viðræður hæfust, væri ekkert aðalatriði.

Virðulei forseti. Að gefnu tilefni vil ég taka undir það að nauðsynlegt er að vilji Alþingis varðandi samskiptin við Evrópubandalagið liggi fyrir. Það vill svo til að hann liggur fyrir. Meiri hluti Alþingis, mjög traustur meiri hluti, hefur samþykkt lögin um aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu og í því birtist vilji Alþingis. Það sem hér er á dagskrá er að vekja máls á spurningunni um hvernig við eigum að bregðast við, ekki ef samningurinn nær ekki gildi, heldur ef hann breytist að formi til vegna þess að aðrir samningsaðilar hverfi frá honum. Það er enginn ágreiningur um það að ef við gefum okkur að hin EFTA-ríkin gangi í EB, öll önnur en Ísland, þá er það svo að þessi fjölþjóðasamningur sem gerður var breytist að formi til í tvíhliða samning. Um það er enginn ágreiningur, það er sjálfsagður hlutur, þótt það þurfi að sjálfsögðu að vera staðfest með formlegum hætti. Úr því að það er út af fyrir sig enginn ágreiningur um þetta, er þá nauðsynlegt núna að taka ákvörðun um það að við viljum ræða þetta við Evrópubandalagið? Nei, nei, það þarf enga ákvörðun að taka um það vegna þess að þetta hefur verið rætt við Evrópubandalagið. En eigum við að óska eftir samningaviðræðum við Evrópubandalagið um þetta núna, jafnvel þó okkur verði bent á að EES-samningurinn hafi ekki tekið gildi og það liggi ekkert fyrir um það að hin EFTA-ríkin séu komin inn í EB? Ég segi: Nei, það er ekki tímabært. Þá segja flm.: Við getum fallist á að vera til viðtals um hvenær þetta skuli gert. Fínt. Það er þá tímabært þegar við vitum hvort EES-samningurinn breytist í tvíhliða samning, hvort hin löndin hverfa frá honum, hvort EB stækkar. En það eru bara engar líkur á að þessum spurningum verði svarað í reynd, ekki þetta árið, ekki næsta árið og guð má vita hvenær.

Virðulegi forseti. Andsvör hæstv. utanrrh. eru nú farin að bera mikinn þrætubókarsvip. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að það er hárrétt að Alþingi Íslendinga samþykkti nú í janúarmánuði og lýsti yfir vilja sínum um að taka þátt í samstarfinu innan EES. Ég bendi hæstv. ráðherra á að það hafa einnig önnur þjóðþing EFTA-ríkja gert. Þar lá fyrr sá vilji þjóðþinganna, en hæstv. ráðherra er mjög umhugað um það að við stöndum nú ekki öðrum þjóðþingum Evrópu að baki varðandi þinglega meðferð á þessu máli og rak mjög á eftir því nú á þessum vetri. Þá vil ég benda hæstv. ráðherra á að hjá öðrum Norðurlandaþjóðum innan EFTA liggur fyrir samþykkt þjóðþinga um hvernig þær vilja þróa þessi mál áfram. Ég tel að það séu full rök fyrir því að það sé jafnmikilvægt fyrir okkur Íslendinga að vilji Alþingis Íslendinga liggi alveg skýr fyrir hvert við viljum þróa þessi mál í framhaldinu. Og það sé í raun nauðsynlegt vegna þess að í þróunarferlinu á næstunni þá eigum við ekki samleið með þeim þjóðum nema að takmörkuðu leyti sem hafa ákveðið að ganga inn í EB. Það sé þess vegna algerlega nauðsynlegt að vilji Alþingis Íslendinga um það hvernig við viljum þróa þetta áfram liggi ljós fyrir. Ég er sannfærður um að það mætti finna stefnu sem mikill meiri hluti alþingismanna væri tilbúinn til að standa að.

Virðulegur forseti. Hv. 6. þm. Norðurl. e. hefur gert grein fyrir sínum sjónarmiðum og beint nokkrum orðum til mín. Það er alveg ljóst að það sem okkur greinir á í þessu máli er það að ég tel og Alþb., að það sé ófarsælt fyrir Ísland og íslenska hagsmuni að gerast aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Hv. þm. hefur hins vegar stuðlað að því að sá samningur gengi fram á Alþingi og lýst efnislegu fylgi við samninginn þótt hann kysi að sitja hjá í atkvæðagreiðslu. Hann hefur ítrekað þennan stuðning í ræðu sinni. Og það tekur enginn af honum. Það liggur jafnframt fyrir að þingflokkur Framsfl. talaði ekki einum rómi í þessu máli heldur var þverklofinn. Klofinn í herðar niður en formaðurinn marði þó meiri hluta í þingflokknum þrátt fyrir afstöðu hv. 6. þm. Norðurl. e. Ég tel að á því sé reginmunur hvort menn gera tvíhliða samning eða hvort menn ganga inn í ferli eins og hér er um að ræða þar sem er samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði. Það er reginmunur. Og ég tel að það sé engin furða þó íslenskri þjóð sé sundrað í stórmáli að hún tali ekki einum rómi og taki ekki undir einum rómi þegar ráðandi öfl í landinu ganga fram með þessum hætti. Og hv. þm. þarf ekkert að vera hissa á því. Samþykkt Alþb., sem hann vék að, er um það að Alþb. gengur gegn þessum samningi, samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Síðan er greinargerð fyrir þeirri afstöðu. En samþykktin er um það og hún hefur gengið fram hér á Alþingi. Alþb. stendur einhuga í þessari andstöðu og mun gera það á meðan úrslit eru ekki ráðin varðandi Evrópska efnahagssvæðið. Það er satt að segja mjög merkilegt að þingmaður úr Norðurl. e. með þau viðhorf að baki sem þar eru hjá því fólki sem hefur stutt Framsfl. á liðnum árum skuli ekki vera í betri tengslum við það bakland en afstaða hans ber vott um.

Virðulegur forseti. Ég bið nú hv. þm. Hjörleif Guttormsson að spara sér áhyggjur af minni pólitísku framtíð eða í hvaða sambandi ég sé við mitt bakland. Þar hef ég komið fram á fullkomlega heiðarlegan hátt, skýrt út mín sjónarmið, og það ræðst síðan á sínum tíma hvernig við því verður brugðist. Að sjálfsögðu axla ég pólitíska ábyrgð í þessu eins og hverju öðru máli. Ég hlýt hins vegar að vekja athygli á því að hv. þm. vék sér undan að svara spurningu minni þess efnis hvort sá skilningur minn væri réttur að í þeirri samþykkt sem Alþb. gerði á síðasta sumri væri byggt á fjórfrelsinu, það er hér allt saman talið upp, og hinum innri markaði Evrópu sem verið er að tala um. Það er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi þegar rætt er um að þetta eigi að byggjast á viðskiptaþætti EES og allir þættir fjórfrelsisins taldir upp, hver og einn einasti. Ég hlýt að ítreka spurningu mína: Er samþykkt Alþb. frá 28. júní 1992 sá grunnur sem hv. þm. hefur margsinnis lýst yfir að sé sú stefna sem Alþb. standi einhuga að? Ég hlýt að spyrja að því vegna þess eins og ég sagði áðan þá kemur það hér skýrt fram að þar eigi að byggja á fjórfrelsinu og innri markaðnum og það getum við ekki öðruvísi, hv. þm., en að yfirtaka að verulegu leyti þær viðskiptareglur sem þar gilda. Stóri munurinn hins vegar er sá að í tvíhliða samningi losnum við við stofnanaveldið. Og um það erum við væntanlega hjartanlega sammála að er jákvætt fyrir okkur.

Virðulegur forseti. Það eru miklir veikleikar í þeim málflutningi og þeim tillögflutningi sem hér liggur fyrir sem gefur til kynna að menn geti með tiltölulega einföldum hætti komið sér út úr EES-samningi og gert hann að tvíhliða samningi og það sé horfið bara stofnanafrelsið. Þetta er slíkur barnaskapur. En ég lái mönnum það kannski ekki í kastþröng að leggja fram tillögur af því tagi. Halda menn að Evrópubandalagið geri tvíhliða samning við Íslendinga um staðfestingu um það að fría okkur ókeypis frá stofnanaþætti EES-samningsins ef svo færi? Fyrir nú utan það að það er ekkert sem vísar á að það sé það sem muni gerast alveg á næstu árum. Þannig að ábyrgð þingmannsins er mikil. Afstaða Alþb. er sú að vera á móti þessum samningi. Og samþykkt Alþb. á síðasta sumri gengur úr á það. Í þeirri samþykkt er hvorki nefnt fjórfrelsi né innri markaður. Og ég get fullvissað hv. þm. um það að ég hef alla fyrirvara varðandi fjórfrelsið og innri markað Evrópubandalagsins og hvernig staðið er að slíku. Það hljótum við að meta ef unnt væri í reynd að taka á málum samningslega við Evrópubandalagið eins og Alþb. hefur lagt áherslu á allan tímann. En hv. þm. og þingmenn Framsfl. í umræðunni um þessa tillögu eru nákvæmlega í sömu sporum og sömu aðstöðu eins og þeir þingmenn Sjálfstfl. ásamt einum fulltrúa Kvennalistans voru í þegar þeir lögðu fram tillögu um tvíhliða viðræður 1998 að mig minnir og utanrrh. svaraði nánast með nákvæmlega sama hætti. Og út af fyrir sig á hann auðveldan leik.

Virðulegi forseti. Það er mjög gott að það kom skýrt fram að hv. þm. hafnaði úr ræðustól þeirri greinargerð sem þingflokkur og framkvæmdastjórn Alþb. gaf út eftir þennan fund 28. júní á sl. sumri. Það er nú kannski svo, hv. þm., að samstaðan er ekki eins mikil og hv. þm. hefur viljað vera láta. Því eins og ég hef rakið hér í tvígang og lesið fyrir hv. þm. þá stendur í þessari greinargerð þingflokks og flokksstjórnar, framkvæmdastjórnar, og það kemur hvergi neinn fyrirvari fram gagnvart afstöðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Það stendur hér skýrt og skorinort að tvíhliða samningur við EB eigi að byggjast á viðskiptaþáttum EES. Ég get lesið það aftur fyrir þingmanninn ef hann vill, með leyfi forseta.

Endilega.

,,Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins.``  ,,Í tvíhliða samningi Íslands og EB verði m.a. byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi fjármagnsflutninga og almenna samkeppni. Auk þess verði höfð hliðsjón af reglum Norðurlanda um vinnumarkað,`` þ.e. hinn frjálsi vinnumarkaður Norðurlanda verði útfærður yfir þetta svæði hvað okkur Íslendinga snertir. Það er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi, hv. þm., en eins og ég reyndar bjóst við, þá hefur þingmaðurinn afneitað þessu úr ræðustól Alþingis og það er eins gott að það komi fram og hv. þm. hætti að tala stöðugt um meintan skoðanaágreining í Framsfl. og Kvennalista og viðurkenni klofning í eigin flokki.

Herra forseti. Í örfáum orðum vil ég þakka þá umræðu sem hér hefur orðið sem mér hefur þótt að langmestu leyti mjög fróðleg og gagnleg. Ég ætla að vísu engan þátt að taka í þessari --- hvað á ég að kalla það --- þráhyggju hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar sem mér finnst heldur leiðigjörn í umræðu um þetta mál. Það vakti nokkra undrun mína að hæstv. utanrrh. skyldi ekki kjósa að taka ítarlega til máls um þetta stóra mál. Hann hefur að vísu komið inn í málið með andsvörum og það er hans að velja leið til að láta sínar skoðanir í ljósi. Ég er þakklátur fyrir þann stuðning sem kom fram hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni og hjá formanni Alþb. mjög ákveðið í hans ræðu og sömuleiðis talsmanni Kvennalistans. Ýmislegt hefur verið nokkuð fróðlegt. T.d. er það í fyrsta sinn sem ég heyri svo miklar efasemdir hjá hæstv. utanrrh. um gildistöku EES-samningsins. Þvert á móti hef ég tekið eftir því hingað til að hann hefur lýst eiginlega meiri bjartsýni en aðrir sem þessum málum eru kunnugir. Ég er nokkuð sannfærður um það að þessi samningur tekur gildi ef ekki 1. okt. þá um næstu áramót. Ef svo færi að hann tæki ekki gildi, þá liggur það náttúrlega í hlutarins eðli að við þyrftum að skoða þessi mál öll gersamlega upp á nýtt og öll þau lönd sem að þessu hafa staðið. Hér hefur hæstv. utanrrh. lýst því að hann teldi í fyrsta lagi hættulegt að samþykkja svona tillögu eða varasamt, en hefur svo lýst hinu að hann hafi þegar átt í viðræðum við forustumenn Evrópubandalagsins um hugsanlegan tvíhliða samning. Ég vænti þess að við fáum að sjá þær fundargerðir og það sem út úr þeim viðræðum hefur komið á fundi utanrmn. Ef það breytir minni afstöðu til málsins, að þegar er búið að ná eins og skilja mætti af hæstv. utanrrh. samkomulagi um tvíhliða samning, þá fagna ég því, en þá tel ég afar mikilvægt að það liggi fyrir. Og ég sagði það hér áðan í andsvari ef hæstv. utanrrh. kýs að marka þá stefnu sjálfur á Alþingi, þá er ekkert því til fyrirstöðu af hálfu okkar sem flytjum þessa tillögu. Hæstv. utanrrh. sagði að það væri ekki tímabært að hefja undirbúning að þessum málum, þótt hann hins vegar upplýsi hér að hann hafi þegar hafið viðræður, fyrr en séð er hvort ekki aðeins verður úr EES heldur hvort viðræður EFTA-ríkjanna um fulla aðild takast, hvort sú aðild tekst. Að sjálfsögðu er alveg ljóst að ef ekki verður úr aðild þeirra ríkja sem nú sækja frá EFTA-hlutanum, þá hlytu slíkar viðræður okkar um tvíhliða samning einnig að endurskoðast og ég sé ekki að nokkurt tjón sé þá orðið. Er það skaðlegt fyrir EFTA-ríkin sem nú sækja um aðild að ganga til þeirra viðræðna ef úr þeim verður ekki? Það held ég ekki út af fyrir sig. Það er svo með alla samninga að enginn veit fyrr en upp er staðið hvort þeir takast að sjálfsögðu. Ef hæstv. utanrrh. telur að það eigi að bíða, þá erum við tilbúnir að setja fyrirvara í okkar tillögu að sjálfsögðu og við erum satt að segja tilbúnir að ræða við hæstv. utanrrh. um orðalag eins og sem breiðast samkomulag getur orðið um. En ég held hins vegar að það sé afar mikilvægt að eyða þeirri óvissu sem er hér og ég rakti í minni framsöguræðu og hefur komið víða fram. Ég tek undir það sem komið hefur fram hjá ýmsum ræðumönnum að það er einlæg von mín að það geti náðst breið samstaða um að eyða þessari óvissu, marka stefnuna þannig að ef EFTA-ríki, sem nú sækja um aðild, gerast aðilar, þá liggi þegar fyrir á þeirri stundu samningur sem við treystum okkur til að ganga að við EB. Ég lýsti því í framsöguræðu minni að ég tel að það þurfi að skoða ýmis atriði viðskiptahliðar samningsins en ekki að hann eigi að vera óbreyttur. Það er svo margt í honum sem tengist aðild annarra ríkja EFTA að EES. Sem sagt, ég vil undirstrika það að ég þakka þær umræður sem hafa verið málefnalegar og lýsi eindregið þeirri von minni að það megi takast samkomulag við hæstv. utanrrh. og aðra um mörkun stefnu sem eyðir þeirri óvissu sem ríkir í þjóðfélaginu um framtíð okkar í evrópsku samstarfi.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson orðaði það svo eitthvað á þá leið að hann fagnaði þessari umræðu að frádregnu því sem hann kallar þráhyggju minni í sambandi við þetta mál. Það væri æskilegt að hv. þm. fyndi þessum orðum sínum betri stað, þ.e. rökstyddi það hvað það er sem hann á við þegar hann talar um þráhyggju mína í sambandi við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Ég hef vissulega oft skipst á skoðunum við hv. þm. um þetta efni, m.a. þegar hann var forsrh. og varaði eindregið á þeim tíma, m.a. í hans eigin flokksblaði í grein 8. febr. 1991, við þeim samningi sem unnið var þá að og ég fékk svar frá hæstv. þáv. forsrh. og ég mat það mikils að mér var svarað. En niðurstaðan var auðvitað sú að við mátum þetta mjög álíkt. Hins vegar hefur það gerst á þeim tíma sem síðan er liðinn að við erum sammála um meginatriði málsins, ég og hv. þm. Steingrímur Hermannsson, í andstöðu við þennan samning og ég get ekki skilið það að í því felist þráhyggja að við höfum náð saman þótt seint og um síðir sé í afstöðu til þessa máls þó að hv. þm. ekki hefði sinn flokk heilan að baki sem ég harma vissulega að ekki gerðist. Það skiptir auðvitað máli upp á stöðuna hér. Það ætti að vera mönnum ljóst hvert ríkisstjórnin er að fara og ég veit að hv. þm. hefur lesið skýrslu utanrrh. fyrir ári síðan sem var einn samfelldur rökstuðningur fyrir því að við ættum að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og ég geri ráð fyrir því að hv. þm. hafi lesið greinar formanns efh.- og viðskn. sem hefur skrifað tvær kjallaragreinar, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, í þessum mánuði sem er eitt allsherjarákall um það að nú sé rétti tíminn til þess að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Þetta eru engir huldumenn. Þetta eru valdaaðilar í viðkomandi flokkum, formaður Alþfl. og formaður fjárln. og formaður efh.- og viðskn. sem tala hér fullum hálsi í þessu efni.

Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur og mánuði hafa þingmenn Framsfl. og reyndar einnig Kvennalista ekki mátt taka til máls um þetta mál eða samskipti okkar innan EES o.s.frv. án þess að hv. þm. hafi fundið sig knúinn til að standa upp og lýsa miklum áhyggjum yfir afstöðu Framsfl. og Kvennalistans til þessa máls. Þetta kalla ég þráhyggju. Þetta er löngu skýrt og ég fyrir mitt leyti a.m.k. nenni ekki að taka þátt í slíku. Ég tel mig ráðstafa mínum tíma betur í málefnalega umræðu.

Virðulegur forseti. Þetta þótti mér heldur slakt hjá formanni Framsfl. sem rökstuðningur fyrir þeim skeytum sem hann var að senda mér áðan. Ég skil hins vegar ósköp vel erfiða stöðu hv. þm. sem formanns í flokki sem er þverklofinn í þessu máli. Það er ekki út af fyrir sig vegna þeirrar staðreyndar sem ég er að ræða þessi mál efnislega og hina pólitísku stöðu í þeim heldur vegna þess að það er stóralvarlegt þegar komnir eru slíkir brestir í flokkum sem hafa hingað til, þar á ég við Framsfl., því að Kvennalistinn er því miður ekki heill í því, lýst andstöðu við inngöngu í EB. En það er einmitt sú gata sem hér er verið að feta. Ég veit að hv. þm. hefur ekki minnsta áhuga á því. Hann er væntanlega jafneinarður í andstöðu við það að Ísland lendi inni í Evrópubandalaginu og ég. Ég ætla honum ekkert annað í þessu máli. En það er hinn pólitíski stuðningur við andstöðuna í þessum efnum sem máli skiptir og sú tillaga sem hér er flutt um þetta efni við þessar aðstæður að fara að taka upp eða leita eftir tvíhliða samningum. Hv. þm. vissi auðvitað fyrir fram hvaða svör hann fengi hjá ríkisstjórn sem ætlar að keyra EES-samninginn í höfn og sem hefur það bak við eyrað að stíga fyrr en seinna næsta skref í þessu máli, inn í Evrópubandalagið.

Herra forseti. Það er eflaust vonlaust að mér takist að róa hv. þm. þegar ég fullyrði úr ræðustól að það er enginn klofningur í Framsfl. í þessu máli, enginn. Ég vona að hann sofi betur eftir að hann hefur heyrt þá yfirlýsingu frá mér af því að við höfum oft átt samstöðu í svona málum. Ég held líka satt að segja, hv. þm., að þingmaðurinn næði miklu betur til sinna umbjóðenda ef hann hætti þessum málflutningi og tæki að ræða á miklu málefnalegri grundvelli um það sem fram undan er. Ég vek líka athygli á því að formaður Alþb. flutti hér ræðu fyrr í dag þar sem hann lýsti eindregnum stuðningi við þessa tillögu og taldi hana ekki óþarfa. Ég hef ekki orðið var við það að hv. þm. hafi látið það standa í vegi fyrir sínum tillöguflutningi þótt hann kunni að búast við að stjórnarflokkarnir standi á móti. Ég tel að bara sú umræða sem þegar er orðin hér hafi réttlætt þessa tillögu, en ég geri mér hins vegar sterklega vonir um að jafnvel hæstv. utanrrh. kunni að styðja þessa tillögu. Eigum við að gefa það upp á bátinn? Eigum við ekki heldur að sameinast um það að fá fram stefnu í þessum málum og eyða þeim misskilningi sem er í þjóðfélaginu yfirleitt um framtíð þessa máls og fá hér markaða ákveðna stefnu sem menn geta sameinast um?

Virðulegi forseti. Flm. þessarar tillögu og aðrir sem talað hafa fyrir henni hafa haft á orði að nú sé tími til kominn í framhaldi af hörðum deilum um EES-samninginn að leita sátta og freista þess að sameina þjóðina um framhald málsins. Í ljósi þessa er ekki einleikið að við umræður um þessa sáttatillögu svokallaða er allt logandi í ágreiningi m.a. um framhald málsins milli stjórnarandstöðuflokkanna þriggja. Og staða málsins er þá sú að það er ekki bara að stjórnarandstöðuflokkarnir hafa klofnað í afstöðu sinni til EES heldur virðast þeir vera mjög ósammála um hvert eigi að vera framhald málsins. Annað, af því að þetta er nú tiltölulega lítið mál og auðskilið, þá má það undarlegt heita hversu mjög það vefst fyrir mönnum að skýra hvert þeir eru að fara og hvað þeir meina með orðum sínum. Af því tilefni vil ég taka það fram að ég tek ekki undir með formanni Framsfl. þegar hann ber hv. 4. þm. Austurl. það á brýn að hann meini ekki einlæglega það sem hann segir í þessu máli. Ég held þvert á móti að hv. 4. þm. Austurl. segi það sem hann meinar og meini það sem hann segi í þessum málum og rengi ekki að afstaða hans er að því leyti ekta og málefnaleg. Það eru hins vegar aðrir sem stunda látalæti og leikaraskap í málinu eins og t.d. formaður Alþb. sem meinar ekkert af því sem hann segir. Um hvað er þessi tillaga? Hún er einfaldlega um það að Alþingi feli ríkisstjórninni að hefja undirbúning að samningum við Evrópubandalagið á grundvelli viðskiptaþáttar EES og þess er óskað að viðræður um þetta hefjist hið fyrsta. Hv. formaður Framsfl. taldi það bera vott um ósamkvæmni hjá mér þegar ég segi: Það þarf ekkert að álykta um að hefja undirbúning að því að semja við Evrópubandalagið um viðskiptaþátt EES. Sá undirbúningur hófst undir forustu hv. formanns Framsfl. fyrir fjórum árum og þeim undirbúningi er í sjálfu sér lokið með þeirri niðurstöðu sem felst í viðskiptaþætti EES-samningsins. Ef hv. þm. meinar að við eigum þrátt fyrir það í þeirri óvissu sem mál standa í núna að óska eftir því að taka upp formlegar samningaviðræður við EB aftur um viðskiptaþáttinn, þá get ég sagt honum það sem mína skoðun að því verður ekki svarað af Evrópubandalaginu. Auðvitað verður því ekki svarað þegar eitt ríki kemur sem er að bíða eftir því hvort samningur sem búið er að eyða fjórum árum í fái staðfestingu eða ekki og biður um samningaviðræður um sama efni. Menn hrista bara höfuðið. Það segir sig sjálft að þetta mál verður a.m.k. að bíða eftir því að samningurinn nái gildistöku. Það segir sig sjálft og þarfnast ekki frekari rökstuðnings. Hitt er annað mál hvort við eigum að ræða við Evrópubandalagið um hvað taki við í framtíðinni ef EFTA-löndin yfirgefa EFTA og ganga í Evrópubandalagið. Og þetta ,,ef`` snýst bæði um hvort og hvenær. Þá er því til að svara að viðræður við Evrópubandalagið þar sem við lýsum skoðunum okkar á því hvað muni taka við og hvers við óskum í því efni hafa farið fram og það er ár síðan þær viðræður voru hafnar. Það hefur verið rætt við utanrrh. framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, bæði þann fyrrverandi og núverandi, og það hefur verið rætt við þá sem gegna formennsku í Evrópubandalaginu, bæði á seinni hluta síðasta árs, Douglas Hurd, utanríkisráðherra Breta, og þann sem nú gegnir því starfi, Niels Helveg Petersen, utanríkisráðherra Dana, og öllum ber þessum aðilum saman. Þeir segja: Fari svo að EFTA-ríkin yfirgefi EFTA og gangi inn í EB og Ísland verði eitt eftir af samningsaðilum sjáum við enga meinbugi á því að Ísland haldi þessum samningi að því er varðar inntak hans, réttindi og skuldbindingar. En hitt segir sig nánast sjálft að þá þyrftum við að efna til samninga um breytingar á formi stofnananna. Ef EFTA yrði ekki lengur til, þá verða ekki til eftirlitsstofnun og dómstóll EFTA. Það segir sig sjálft. En engu að síður er það rétt að um það þyrfti að semja. Er hægt að taka upp þá samninga strax? Nei, það er ekki hægt. Hvers vegna ekki? Vegna þess að við yrðum að bíða eftir því hvort EES-samningurinn nái gildistöku. Og vegna þess að við erum í fullkominni óvissu um það hver verður gildistími EES-samningsins. Það hafa verið leidd að því rök, bæði af hv. 4. þm. Austurl. og eins af hv. 10. þm. Reykv., Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, að vel megi vera að EES-samningurinn gildi lengri tíma en margir hafa ætlað hingað til. Við hvaða rök styðst það? Jú, það styðst við þau rök að þjóðirnar sem eru að sækja um eru ekki búnar að ljúka sínum samningum. Þeir samningar eru nýbyrjaðir. Þeir samningar hafa satt að segja í upphafi snúist um það sem auðveldast er og því hefur verið lýst yfir af hálfu Evrópubandalagsins að þeir samningar verði ekkert auðveldir. Það eru mörg ágreiningsefni sem gætu orðið að ásteytingarsteini. Það getur varðað hluti eins og byggðapólitík þessara landa, landbúnaðarpólitík þessara landa, sjávarútvegsstefnu þessara landa, viðskiptastefnu nokkurra þessara landa gagnvart öðrum ríkjum, ég tala sérstaklega um Finnland og Rússland, og það getur varðað sameiginlega utanríkis- og varnarpólitík, aðild að varnarbandalagi Vestur-Evrópu. Þessir samningar eru ekkert í höfn. Það er flestra manna mat að það sé barnaskapur sem fram hefur komið af hálfu forustumanna Svía þegar þeir enn lýsa því yfir að þeir telji góðar horfur á að Svíþjóð verði orðin fullgildur meðlimur í ársbyrjun 1995. Ef EES tekur gildi á seinni hluta þessa árs mun það alla vega gilda út þetta ár og þar næsta ár og gæti satt að segja gilt mun lengur, m.a. vegna þess að jafnvel þótt þessi ríki geti náð samningum um aðild við Evrópubandalagið þá eiga þau líka eftir að fá meirihlutasamþykki þjóða sinna við þessum samningum. Eins og nú horfir, stefnir ekki í þann meiri hluta og eins og nú horfir er það svo að það getur mjög margt gerst á þessari leið sem gæti eflt andstöðuna t.d. innan Norðurlanda við inngönguna í EB. Um þetta þarf væntanlega ekkert að hafa mörg orð umfram það sem þegar er sagt. Það er þess vegna ótímabært að óska núna eftir formlegum samningaviðræðum við EB um viðskiptaþátt EES. Það hlýtur að bíða eftir að EES-sanningurinn taki gildi og eftir því að við sjáum hvort EFTA heldur velli vegna þess að Norðmenn og hugsanlega fleiri þjóðir eigi ekki svo auðvelt inngöngu í Evrópubandalagið og haldi þess vegna þessu EFTA-samstarfi áfram. Hitt er það sem á skandinavísku heitir ,,selvfølgelighed`` eða sjálfsagður hlutur að ræða við samningsaðilann, Evrópubandalagið, um hvað við taki og um það er enginn ágreiningur. Menn eru sammála um það í hvaða átt það eigi að stefna og sammála um það að það sé ekki tímabært að taka þær viðræður upp formlega fyrr en óvissu hefur verið eytt um gildistöku EES. Ég tel að með því að benda á þetta sé ég ekki að lýsa neinni andstöðu við þessa tillögu því að tillagan er út af fyrir sig ekki um svo skýrt skilgreinda hluti. Ég er t.d. sammála því að ég tel á því miklar líkur þótt það kunni að líða langur tími þangað til að því kemur að EES-samningurinn, að því er Ísland varðar, breytist í tvíhliða samning. Það er alla vega kjarni þessa máls. En það er allt annar hlutur en hefur vakað í máli manna hér því að í þessu er dálítill feluleikur. Þeir sem eru andstæðingar EES hafa gjarnan sagt: Jaá, en það er allt í lagi að semja við EB ef það er bara í tvíhliða formi. Þetta var afstaða Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu á fyrra kjörtímabili. Þá var það afstaða Framsfl. og Alþb. að segja: Nei, við teljum líkurnar á því að við náum góðum samningum eftir tvíhliða formi mun minni en ef við gerum þetta í samfloti með hinum EFTA-þjóðunum. Nú erum við reynslunni ríkari, nú liggja samningsniðurstöðurnar fyrir. Og enginn sem hugleiðir þetta mál í alvöru og hefur kynnt sér það neitar því að samningsniðurstaðan var mun betri eftir þeirri leið í fjölþjóðlegum samningum en nokkrar líkur eru á að geti orðið í tvíhliða samningum. Það er í ljósi þessa sem ég hef sagt að það væri varasamt, beinlínis varasamt að óska eftir formlegum tvíhliða viðræðum núna, burt séð frá örlögum EES. Og hvers vegna er það varasamt? Það er vegna þess, ef á það yrði hlustað sem að vísu eru engar líkur á, að við værum þá auðvitað fyrst og fremst að biðja um endursamning á bókun 6, rýmri markaðsaðgang, kannski jafnvel fríverslun með fisk. Og við værum þá fyrst og fremst að óska eftir viðræðum við DD-14, þ.e. landbúnaðar- og sjávarvörudeildina, sem yrði eðli málsins samkvæmt aðalsamningsaðilinn í tvíhliða samningum um slíka hluti. Og þeir mundu einfaldlega klappa sama steininn og þeir hafa gert alla tíð frá því að bókun 6 var samin. Já, þetta getur komið til greina ef þið látið okkur fá veiðiheimildir í staðinn. Ég mundi ekki mæla með því að við færum út á svo varasama braut með því að óska nú eftir tvíhliða samningaviðræðum við þessar kringumstæður um hluti sem við erum búnir að semja um og fá miklu hagstæðari niðurstöður en nokkrar líkur eru á að fáist eftir þessum leiðum. Sannleikurinn er sá að ég held að þetta sé svolítill feluleikur. Ég held að það sé ekki mjög djúp alvara eða sannfæring á bak við inntak tillögunnar. Menn eru að reyna að segja hins vegar eitthvað til þess að koma sér frá því að flokkarnir hafa skipt um skoðun gagnvart EES frá því að þeir voru í stjórn og eru nú í stjórnarandstöðu. Og það er bara einn stjórnmálaflokkur hér á Alþingi Íslendinga sem hefur haft sömu afstöðuna í málinu frá upphafi til enda. Það vill svo til að sá sem hér stendur er formaður þess flokks og þarf þess vegna ekki að stunda neinn feluleik í málinu. Mín niðurstaða er þess vegna sú að í sjálfu sér er ástæðulaust með öllu að fara út í aðra þætti Evrópumála í tilefni af þessari tillögu. Spurningin um aðild að Evrópubandalaginu? Það er engin óvissa ríkjandi um það mál að því er varðar afstöðu íslenskra stjórnvalda og stjórnmálaflokka. Og meira til. Það er meira að segja engin ástæða til þess að ætla að þótt hér væru stjórnmálaflokkar sem fylgdu því máli, þá væri sú gata greið. Vegna þess að við vitum að Evrópubandalagið hefur ekki nokkurn minnsta áhuga á að fá Ísland sem aðila að Evrópubandalaginu. Og mjög valdamikil öfl innan Evrópubandalagsins mundu eindregið leggjast gegn því að það gerðist. Hvers vegna? Það er vegna þess að við óbreytta skipan og starfshætti Evrópubandalagsins er það ríkjandi skoðun, það eru að vísu til frávik en það er ríkjandi skoðun, að Evrópubandalagið geti ekki tekið inn svokallaðar örþjóðir, þ.e. þjóðir eins og Kýpurbúa, Möltubúa og Íslendinga, og gefið þeim þau réttindi sem fylgja fullgildum meðlimum. Þar á meðal réttindin til þess að fá þýdda alla gjörninga og allt pappírsflóð bandalagsins yfir á tungumál viðkomandi þjóðar og þann rétt að mega tala það tungumál á fundum þess og ráðstefnum, þó ekkert kæmi annað til. Ég nefni bara hér eitt atriði. Kostnaðurinn við þetta yrði ótrúlegur. Og þeir hafa ekkert legið á þeirri skoðun sinni að þeir megi ekki til þess hugsa að fá fleiri slík ríki inn í Evrópubandalagið. Ef menn hafa voðalegar áhyggjur af því, þá er það á miklum misskilningi byggt. Og þeir sem eru mestir andstæðingar Evrópubandalagsins þurfa ekkert að hafa fyrir því að boða þá skoðun sína því að þeir eiga mjög trausta bandamenn í forustusveit Evrópubandalagsins sjálfs. Meira held ég að ég sjái ekki ástæðu til þess að segja að svo stöddu.

Þrír hv. þm. hafa óskað eftir að veita andsvar og með tilliti til tímamarka verður þá að takmarka ræðutíma þannig að í fyrri umferð leyfist fullur tími eða tvær mínútur en í síðari umferð ein mínúta og gildir hið sama um hugsanleg svör hæstv. utanrrh.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fagna því að hæstv. utanrrh. fékk málið. Ég hafði dálitlar áhyggjur af því að hann skyldi ekki taka til máls. Ég er óvanur því af hans hálfu. Hins vegar viðurkenni ég að það kom bókstaflega ekki nokkur skapaður hlutur nýr fram í hans ræðu. Hann endurtók það að þetta væri varasamt, ótímabært o.s.frv. Ég hef svarað því öllu og ég hef lýst því að við erum reiðubúnir að ræða um fyrirvara, tímasetningar og allt saman og höfum reyndar eingöngu lagt á það áherslu að marka ákveðna stefnu svo að eytt sé þeirri óvissu sem hér ríkir. Ég er búinn að endurtaka það oft og ég trúi ekki öðru en hæstv. utanrrh. sé sammála því að það þurfi að gera. Hins vegar hlakkaði mjög í honum þegar hann fullyrti hér í upphafi síns máls að það væri ágreiningur á milli stjórnarandstöðunnar um þetta mál. Ekki veit ég á hverju hann byggir það. Það kann að vera að það sé í andsvörum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, en grunur minn er sá að það sé ekki fugl í hendi þegar upp verður staðið. Ég er sannfærður um að Hjörleifur Guttormsson stendur með okkur í þessu máli þegar þar að kemur. En það er auðvitað hans að svara því. En ég vil bara vara hæstv. utanrrh. að treysta á það.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. segir að það sé ótímabært að biðja um formlegar viðræður um þetta mál. A.m.k. sé það ekki tímabært fyrr en samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði tekur gildi. Það má vel vera að það sé ekki rétti tíminn til að fara fram á slíkar formlegar viðræður fyrr en þá þótt ég hafi vissar efasemdir um það. En mér líkar það illa hjá hæstv. utanrrh. þegar hann segir: Það verður ekkert á það hlustað, það mun enginn taka það alvarlega. Ég get ekki samþykkt þessar ályktanir hæstv. utanrrh. þegar það er vitað mál að allar hinar EFTA-þjóðirnar eru komnar í aðildarviðræður. Ég minni á það að ástæðan fyrir því að við náðum tiltölulega hagstæðum samningi 1972 um bókun 6 var sú staðreynd að það var þá gert ráð fyrir því að Noregur gengi í bandalagið. Þess vegna skiptir afar miklu máli að vera ekki of seinn að taka við sér í málinu eins og mér finnst að hæstv. utanrrh. ætli sér að vera og hann vilji gefa sér allt fyrir fram í málinu og kalla þetta feluleik af okkar hálfu. Ég bið nú hæstv. utanrrh. að gera ekki svona lítið úr öðrum í þessu máli þótt hann sé vel að sér og betur að sér í þeim en flestir aðrir, ekki ætla ég að efast um það, en ég vil benda honum á að auðvitað er ekki verið að fara fram á viðræður við DD-14. Þetta eru viðræður við framkvæmdastjórnina í heild sinni og þá fyrst og fremst utanríkisdeild framkvæmdastjórnarinnar sem hlýtur að fara með slíkt mál formlega því þetta mál varðar miklu meira en fiskveiðimál.

Virðulegi forseti. Um það hvort tímabært væri að óska eftir slíkum formlegum samningaviðræðum eða ekki, þá sagði hv. 1. þm. Austurl.: Ja, hin EFTA-ríkin hafa sótt um og fengið aðildarviðræður þrátt fyrir óvissuna um EES. Það er alveg rétt, en þetta er ekki sambærilegt vegna þess að þau eru að biðja um annað. Þau eru að biðja um aðildarviðræður og sum þeirra voru byrjuð á því 1989 um það leyti sem EES-viðræðurnar voru að fara af stað. Við værum að fara fram á formlegar samningaviðræður nánast um það að spretta upp eða endurskoða viðskiptaþátt EES. Þetta tvennt er því ekki sambærilegt. Ég tel að okkur yrði kurteislega á það bent að bíða eftir því hvort EES nær gildistöku áður en við förum að óska eftir því að fara í formlegar samningaviðræður um hluti sem við höfum nýlega lokið við að gera.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. orðaði það á þá leið að hann teldi að okkur yrði kurteislega bent á það að ekki væri rétt að hefja viðræður fyrr en Evrópska efnahagssvæðið hefði öðlast gildi. Ég fellst alveg á að það sé kannað með óyggjandi hætti áður en fram á það er farið að viðræður hefjist hvernig því verði tekið. Það má vel vera að hæstv. utanrrh. meti það svo að menn vildu ekki hefja neitt slíkt fyrr en að því loknu. Ja, gott og vel. Þá spyr ég hæstv. utanrrh.: Er hann þá að lýsa því yfir að eftir að Evrópska efnahagssvæðið hefur tekið gildi, sem ég geng út frá að muni gerast, þá telji hæstv. utanrrh. rétt á þeim tímapunkti að senda slíka beiðni?

Virðulegi forseti. Ég hef þegar beint þeirri spurningu með formlegum hætti til utanrrh. Evrópubandalagsins, þ.e. framkvæmdastjórnar, Hans van den Broek, þann 5. febr. og spurt hann einfaldlega: Hvernig yrði því tekið ef við óskuðum eftir formlegum samningaviðræðum á grundvelli viðskiptaþáttar EES um það að breyta honum í tvíhliða samning? Þetta var í fjórða sinn sem ég bar það erindi upp fyrir ráðamenn í EB. Og svarið var þetta: Við göngum að sjálfsögðu út frá því sem gefnu að eftir því verði ekki leitað meðan EES sjálft er í óvissu. Verði eftir því leitað eftir það, þá gerum við ráð fyrir því að það verði mjög auðsótt að eyða allri óvissu um stöðu Íslands alveg eins og gagnvart umsóknarríkjunum á eftirfarandi veg: Að við verðum fullvissaðir um það með formlegum hætti, það verði staðfest af hálfu EB, að við höldum réttindum og skuldbindingum EES-samningsins á viðskiptasviðinu og að EB lýsi því yfir að þeir muni verða reiðubúnir til þess að semja upp á nýtt um stofnanaþáttinn, ef á það reynir en það verður áreiðanlega alllangur millibilstími sem þetta, ef á það reynir, gildir.

Virðulegur forseti. Í máli hæstv. utanrrh. kom fram að hann teldi að það væri nokkuð langsótt að vera að ræða um aðild Íslands að Evrópubandalaginu og það væru uppi einhverjar alvöruhugmyndir í þá átt. Ég veit ekki hvaða mark hv. þm. tekur á þingmönnum í eigin flokki sem hafa mjög eindregið mælt með þessu og ég veit ekki hvernig hann metur samstarfsaðilann og þingmenn innan Sjálfstfl. sem ganga hér --- ég vil nú ekki segja berserksgang, en alla vega mjög eindregið ötullega fram í því að boða það sem næsta mál á dagskrá að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og það ekki minni maður en formaður efh.- og viðskn. þingsins. Í marsmánuði í fyrra var kafli í skýrslu hæstv. utanrrh. sem var samfelldur rökstuðningur fyrir því að nú væri tímabært að kryfja það til mergjar hvort ekki væri rétti tíminn til þess að fara að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Og hæstv. ráðherra hefur ekki dregið þetta til baka og hann tjáði hér enga afstöðu eindregna í sínu máli hvernig hann liti á málin að þessu leyti, hvort hann mundi að einhverjum tíma liðnum standa að því sem hann hefur áður látið að liggja að það væri skynsamlegt ef ekki óhjákvæmilegt fyrir Íslendinga að sækja um aðild að Evrópubandalaginu ef önnur Norðurlönd færu þá leið. Á þetta hlýt ég að benda í þessari umræðu um leið, virðulegur forseti, og ég kemst ekki hjá því að minna á að það væri betur að ýmsir þingmenn sem fyrr á árum létu hæstv. utanrrh. ráða ferðinni í þessum málum hefðu ekki haft dregið yfir höfuð á þeim tíma og eru þess vegna í þeirri stöðu sem þeir eru í dag.

Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni er mér alveg ljúft að votta það að ég hef hinar mestu mætur á þingmönnum í eigin flokki, þingmönnum yfirleitt og alveg sér í lagi þeim hv. þm. sem er formaður í efh.- og viðskn. Að því er varðar það sem stóð í skýrslu utanrrh. þar sem hvatt var til þess að íslensk stjórnvöld færu að kanna af alvöru kost og galla aðildar, þá vil ég benda hv. 4. þm. Austurl. á að setja það í tímanlega rétt samhengi. Það er eitt að segja: Auðvitað eigum við að skoða þennan kost vandlega út frá íslensku hagsmunamati, og annað að segja: Nú hef ég komist að þeirri niðurstöðu að rétt sé að sækja um aðild. Að þeirri niðurstöðu komst ég aldrei, en ég taldi þá og tel enn að það hefði verið sjálfsagður hlutur og hygginna manna háttur að skoða vandlega kosti og galla. 

Virðulegur forseti. Enn tókum við eftir því að hæstv. utanrrh. tók ekki af skarið varðandi afstöðu sína til þessara mála. Hann skýrði hvers vegna hann hefði lagt til fyrir ári að fara í rækilega könnun á vegum íslenskra stjórnvalda um það hvort ekki væri tímabært að sækja um aðild. Hann sagði raunar í skýrslu sinni orðrétt, virðulegi forseti, með þínu leyfi: ,,Hitt er rétt að endanlegt svar við þessum spurningum fæst ekki fyrr en á það hefur verið látið reyna með samningum á grundvelli umsóknar``, sagði ráðherrann í skýrslu sinni. Hann huggar menn með því í þinginu að með EES-samningi væri búið að tappa dampinum af þeim sem ákafastir væru í inngöngu í Evrópubandalagið. Betur að satt væri. Hvað er það sem við heyrum þessa dagana annað en háværar kröfur frá fulltrúum atvinnulífsins, þar á meðal nefndum þingmanni, Vilhjálmi Egilssyni, formanni Verslunarráðsins, Þórarni V. Þórarinssyni og hvað þeir heita nú allir, kröfuna um það í öllum bænum: Nú er tími til að sækja um. Þetta er samræmi í málflutningi eða hitt þó heldur eða veruleikaskyn. Hvað eigum við að kalla það?

Herra forseti. Við búum svo vel í þessum sal að hér er íslenskan leyfð og af þeirri ástæðu er ég með DV fyrir framan mig. Hér hefur hæstv. utanrrh. sagt mjög stóra hluti sem eru fullkomlega þess virði að menn hugleiði hvað hefur komið fram. Í fyrsta lagi hefur hæstv. utanrrh. upplýst okkur, hina almennu þingmenn, um það að fyrir liggi að það sé gersamlega vonlaust að við komumst inn í EB nema íslensk tunga verði lögð niður í landinu. Það sé skilyrðið, það sé eitt af því sem sé kaupverð gæfunnar. 

Það er svolítill misskilningur hjá hv. þm.

Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh.: Hefur hann gert hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni grein fyrir því að í ósk hans um aðild að EB felst jafnframt ósk um það að íslensk tunga verði lögð niður ef hann meinar eitthvað með því sem hann er að segja? Hefur hann gert hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni grein fyrir því að ef hann meinar eitthvað með því að við eigum að ganga í EB þá sé hann jafnframt að lýsa því yfir að samkvæmt skilningi hæstv. utanrrh. verði að leggja niður íslenska tungu ella komumst við ekki inn? Þetta eru nefnilega þau gögn sem hafa verið sett fram af hæstv. utanrrh. og þetta er náttúrlega tímasprengja svo ekki sé meira sagt. Þetta er tímasprengja. Það þarf að fara aftur til Skálholtsskóla og þeirra tíma þegar menn brutu um það heilann hvort rétt væri að leggja niður íslenska tungu og taka upp dönsku. Hæstv. utanrrh. virðist enga grein hafa gert sér fyrir því hvaða tímasprengju hann setti inn í þingið. Hann virðist ekki hafa gert sér grein fyrir því að annaðhvort hefur hann vanrækt með öllu að fræða hv. þm. Karl Steinar Guðnason um það hvað hann væri að fara fram á eða hann er að segja okkur þau tíðindi að það sé upplýst að Karl Steinar Guðnason sé reiðubúinn að fórna tungunni til þess að komast inn. Það sama á að sjálfsögðu við um hv. þm. Vilhjálm Egilsson. Hins vegar horfir það nú svo við að ég lít nú kannski ekki á að það sé jafnmikil skylda hjá hæstv. utanrrh. að sjá um uppfræðslu á þeim bæ. Það er kannski sameiginlegt verkefni að nokkru leyti en þó er sá munurinn að í öðru tilvikinu er um að ræða þingmann úr Sjálfstfl. en í hinu er um að ræða þingmann úr Alþfl. Mér voru þetta nokkuð góð tíðindi að heyra yfirlýsingu hæstv. utanrrh. Ég held nefnilega að þrátt fyrir allt þurfi að safna nokkuð vel liði og það líði allmörg ár þangað til sjálfstæðisvitund Íslendinga verði svo brotin niður að menn séu reiðubúnir að fórna tungunni. Ég trúi í það minnsta ekki að það gerist á einum eða tveimur dögum. Ég hef varpað til utanrrh. spurningu um uppfræðsluna á hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni í þessu máli og óska eftir því að því verði svarað afdráttarlaust hvort sú fræðsla hefur farið fram þannig að ég fái upplýsingar um afstöðuna til íslenskrar tungu á þessum fundi.

Virðulegi forseti. Nú er illt í efni ef landseti Snorra í Reykholti skilur hlutina rétt og hefur þegar afsalað sér íslenskri tungu. En ef hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson skildi það sem hann var að segja, þá var það þetta: Þegar hann mætir í Norðurlandaráði eða einhverri nefnd í Norðurlandasamstarfi, þá er honum gert að tala þar eitthvert af tungumálum eða mállýskum annarra þjóða Norðurlanda, norsku, dönsku, sænsku eða jafnvel breyta skóladönskunni sinni með íslenskri áherslu yfir í finnska sænsku. Þá er spurningin: Hefur hv. þm. þar með afsalað sér móðurmáli sínu, íslenskri tungu? Hingað til hef ég ekki heyrt t.d. hv. þm., sem er nú handgengnastur norrænu samstarfi, Pál Pétursson frá Höllustöðum, sem sjaldan hallar réttu máli sem kunnugt er, halda því fram að ef hann skildi íslenskuna sína eftir heima og talaði prentsmiðjudönskuna þar ytra, hefði hann þar með afsalað sér íslenskri tungu. Nú verðum við að játa að í þeim félagsskap sem Íslendingar hafa starfað frá 1970 og tengt er við EFTA þá hafa menn orðið að hafa ensku sem vinnumál. Þar tala menn því ekki eigið mál. Þar er þó hlutum þannig fyrir komið að allir sitja við sama borð því að þeir verða að tala erlenda tungu, ekki móðurmál sitt og eru því betur settir en við hið samnorræna veisluborð. Þetta er ekki að afsala sér íslenskri tungu. Auðvitað var þetta allt misskilningur hjá hv. þm. eins og gjarnan fyrr. Það sem ég var að segja var þetta: Það sem Evrópubandalaginu ægir væri sú kvöð samkvæmt reglum þess að þýða allar ræður, sem yrðu fluttar á íslensku, yfir á níu önnur tungumál. Ef ég man rétt hafa þeir svolítið kvartað undan pappírsflóði en þetta verða menn að reyna að skilja réttum skilningi.

Herra forseti. Fyrst er til að taka að hér var ekki á dagskrá hvaða reglur gilda um aðild að Norðurlandaráði og ekki heldur hvaða tungumál Páll Pétursson talar á þeim þingum.

. . . afsala sér íslenskunni að þínum skilningi?

Hér var um það rætt að hæstv. utanrrh. var búinn að skýra frá því mjög skilmerkilega að miðað við það málsvæði sem við tilheyrðum væri svo mikil andstaða við því að hleypa okkur inn í EB að það yrði aldrei gert. Þetta var hann var að fræða okkur um hér úr stólnum. Þá er engin önnur lausn fyrir þá sem vilja fara inn en að breyta um málsvæði. Annars komast menn það ekki. Þetta hlýtur hæstv. utanrrh. að skilja. Þetta er svo einfalt mál. Ef fjallið vill ekki koma til Múhammeðs verður Múhammeð að koma til fjallsins. Þetta veit að sjálfsögðu hv. þm. Karl Steinar Guðnason. Um það þarf ekki að deila. Ef þeim stendur slík ógn að þýða þetta allt á íslensku eins og hér hefur komið fram þá verðum við náttúrlega að una því að það verði þýtt á dönsku eða ensku ef menn ætla þarna inn og taka ákvörðun um það að fórna þeim þætti. Ég vona að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir því að hann hefur ekki enn svarað spurningunni með uppfræðsluna á hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni. Nú var þetta ekki á víðtæku sviði sem spurt var um þá fræðslu sem hæstv. utanrrh. hefði veitt þingmanninum í þessum efnum heldur á mjög takmörkuðu sviði og svarið hefur ekki borist enn.

Virðulegi forseti. Eins og heyra má á ég fullt í fangi með uppfræðsluna á hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni og hef tekist mun betur til með Karl Steinar Guðnason. Í alvöru að tala er ástæða til þess að vekja athygli á því að í aðildarviðræðum Svía og Norðmanna við Evrópubandalagið er mjög líklegt að þetta mál komi upp. Ég segi líklegt vegna þess að við höfum heyrt því hreyft af hálfu embættismanna að það verði mjög erfitt að bæta þeirri kvöð á kerfið í Evrópubandalaginu að eiga að þýða allt mál af norsku og sænsku eins og hingað til hefur verið gert á dönsku. Þeir sem þetta skilja vita að stærsti hluti af mannafla EB fæst við að þýða af einni tungu yfir á aðra. Því hefur jafnvel verið hreyft að þegar allar stofnanir og starfsaðferðir Evrópubandalagsins verði endurskoðaðar eftir 1996 verði þær kröfur uppi að hinar fámennari þjóðir í Evrópu verði að láta af kröfunni um jafnan rétt bæði að því er varðar framkvæmdastjóra, fjölda þingmanna í Evrópuþingi, embættismenn á æðstu stigum eins og í dómstól, en jafnvel líka það að þeir yrðu að fallast á það að þeir hefðu ekki sama rétt og þjóðtungur hinna stærri þjóða varðandi þessa þýðingarkvöð. Það hefur verið rætt í dönskum fjölmiðlum að Danir megi búast við því --- og það hafði t.d. áhrif á Maastricht-atkvæðagreiðsluna --- að danska verði ekki þar jafnrétthá og t.d. enska. Þetta eru nokkrar staðreyndir um málið en breytir því ekki að jafnvel á vettvangi smáþjóða eins og í Norðurlandaráði hafa Íslendingar látið bjóða sér það varðandi sína göfugu tungu að þurfa að haltra þar í þriðja gír á norskum mállýskum um hin flóknustu sérfræðilegu málefni. Það þýðir ekki að menn hafi afsalað sér íslenskri tungu. Menn gera meiri kröfur til sjálfra sín en til annarra. En þetta skyldu menn gjarnan hafa í huga og ég tel mig ekki vera að fræða einn eða neinn, nema ef vera skyldi hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson, um þessi mál vegna þess að þetta er altalað í þeim samningaviðræðum sem nú fara fram.

Herra forseti. Nú tók hæstv. ráðherra það fram að hann væri að tala í alvöru.

Áður var ég að tala til þín.

Þegar hann talaði í alvöru kom í ljós að það sem hann hafði sagt um þá vörn sem Íslendingar eiga í því að vera örþjóð eins og hann orðaði það svo skemmtilega --- sú málsvörn er engin. Það stendur ekki fyrir gagnvart því að komast inn í EB ef menn ætla sér þar inn. Það verður einfaldlega leyst á þann einfalda hátt að enskan verður látin vera það tungumál sem Íslendingar sitja uppi með í því sambandi að fá pappíra þýdda á en ekki á íslensku. Þetta veit hæstv. ráðherra. Þess vegna er það billeg lausn sem kom fram fyrr á þessum fundi að halda því fram að einhverjir embættismenn væru þeirrar skoðunar að það yrði aldrei samþykkt að Íslendingar færu inn vegna þess að þeir töluðu íslensku og þeirra kvaða sem því fylgdu að þýða. Þetta veit hv. þm. Karl Steinar Guðnason. Hann gerir sér fulla grein fyrir því að það er hægt að fara þarna inn ef við viljum og einfaldasti hlutur í heimi. Spurningin er bara sú, og það vona ég að sé samstaða um hjá meiri hluta íslenskrar þjóðar, að menn hafi engan áhuga á slíku.

Frú forseti. Þetta er dálítið skringileg umræða hér undir lokin. Fyrst út af túlkun í norrænu samstarfi þá eiga Íslendingar kost á því að tala sína tungu á norrænum vettvangi ef þeir kæra sig um. Þeir þurfa aðeins að tilkynna að þeir ætli að tala íslensku og þá verður þeim útvegaður túlkur til að túlka mál þeirra. Svo einfalt er það. Nokkrum sinnum hefur það komið fyrir að menn hafa t.d. af þjóðernisástæðum kosið að tala íslensku og þeirra mál hefur verið túlkað. Hins vegar er að aftur önnur saga að þessu fylgir dálítill kostnaður sem er að sjálfsögðu ekki greiddur af Íslendingum heldur úr sameiginlegum sjóði Norðurlandaráðs. Það sem fælir menn frekast frá því að beita þessari aðferð, sem út af fyrir sig er freistandi, er að það er heldur óþægilegra að fá menn til að hlusta á sig ef menn tala tungu sem mjög fáir á fundinum skilja. Mér finnst það billeg vörn í málinu sem hæstv. utanrrh. var að nota hér með þessi tungumálavandamál og þýðingarskylduna. Ég skil ekki í öðru en það sé ákaflega einfalt að leysa þann vanda í samskiptum við Evrópubandalagið. Við gætum t.d. lagt það fram að gefa Evrópubandalaginu undanþágu frá þessari þýðingarskyldu. Við gætum meira að segja lofað að flytja engar ræður á þessum ,,kongressum`` a.m.k. alls ekki á íslensku. Ég hef enga trú á að það yrði nokkuð á okkur hlustað hvort sem væri, sama hvaða tungu við töluðum og sama hve mikið væri þýtt því það yrði ekki farið eftir því. Og ég hef enga trú á því að það skipti neinu máli og ég held að það hefði komið í einn stað niður þó hæstv. utanrrh. hefði engar ræður flutt í þeim samningaumleitunum sem hann hefur verið að taka þátt í erlendis og jafnvel meira að segja þó hann hefði aldrei efnt til blaðamannafundar. Það hefur verið þannig haldið á málefnum Íslands í þessum viðræðum að ég held að það hefði verið alveg eins gott að þegja. Ég held að það væri líka ódýrara fyrir okkur ef það yrði einhvers metið að gefa undanþágu frá þýðingarskyldunni en t.d. að hleypa fiskiflota Evrópubandalagsins inn á íslensk fiskimið til endurgjalds fyrir tollaívilnanir sem hæstv. utanrrh. vék nú að í ræðu fyrir nokkrum mínútum síðan. Það er út af fyrir sig ekkert nýtt að Evrópubandalagið sæki eftir að fá aðgang að fiskveiðilögsögu okkar Íslendinga til endurgjalds fyrir tollaívilnanir. Og það er nákvæmlega það sem við erum búnir að veita þeim undir forustu hæstv. utanrrh. Þetta er nákvæmlega það sem við erum búnir að veita þeim. Við erum búnir að gera svokallaðan tvíhliðasamning þar sem við látum karfa fyrir ,,pappírs``-fisk, ekki langhala eins og utanrrh. reyndi að telja þjóðinni trú um fyrst og lengi vel, heldur látum karfa fyrir ,,pappírs``-loðnu. Það er ekkert annað heldur en aðgangur að íslenskum fiskimiðum í staðinn fyrir tollaívilnanir þær sem felast í EES-samningnum. Við getum haldið áfram að tala íslensku hver við annan jafnvel þótt hv. 2. þm. Vestf. sé eitthvað hræddur um að það verði bannað. Ég ætla að halda því áfram sama hvað hver segir. Ég hef enga trú á öðru en að það verði auðsótt mál að við tölum íslensku hver við annan og m.a.s. getum skrifað Dagblaðið á einhvers konar íslensku ef við kærum okkur um.

Virðulegur forseti. Það er ástæða til að taka það fram ef einhver kynni að vera að fylgjast með þessum orðaskiptum að hv. þm. Páll Pétursson er nýkominn hingað í salinn og hefur ekki fylgst með þessum umræðum og veit sennilega ekkert hvað hér er á dagskrá frekar en venjulega. Í annan stað: Engan mann hef ég heyrt, fulltrúa smáþjóða, jafnmikið í keng af vanmetakennd, ef ekki ég segði sjálfsforakt, eins og lýsti sér í orðum þessa manns sem sagði: ,,Engu skiptir hverju þið smáþjóðamenn eruð að halda fram á alþjóðlegum málþingum.`` Hann undanskilur væntanlega einn, þ.e. Pál Pétursson frá Höllustöðum þegar hann hallar hvað mest réttu máli á norrænum málþingum. Samanber það sem hann sagði í hundraðasta sinn um að Evrópubandalaginu hefðu verið veittar einhliða veiðiheimildir. Þetta er búið að hrekja í hvert einasta skipti sem maðurinn segir þetta. Hann er búinn einu sinni m.a.s. í umræðunum að biðjast velvirðingar á þessu og viðurkenna að hann fer með fleipur og rangfærslur en hann heldur því áfram vegna þess að ósannindavaðallinn í hv. þm. er vanabindandi. Með leyfi að spyrja: Á hvaða tungumáli tala þeir á alþjóðaþingum framsóknarmanna ef það kynni að vera til?

Frú forseti. Svokallaður tvíhliða samningur um fiskveiðimál var ekki gerður að kröfu hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Þó að hann hafi haldið illa á málum okkar þá dettur mér ekki í hug að bera það upp á hann að hann hafi krafist þess að þessi samningur yrði gerður. Það er skýrt lagt fyrir okkur í þingskjölum að tvíhliða samningur um fiskveiði við Evrópubandalagið er gerður að kröfu þess og Evrópubandalagið lagði svo mikið undir að neita að fullgilda samning um Evrópskt efnahagssvæði nema gerður væri tvíhliða samningur við okkur annars vegar og tvíhliða samningur við Norðmenn hins vegar. Ég verð að segja að ég hef ekki mikla vanmetakennd fyrir hönd Íslendinga á alþjóðavettvangi, ég held að þeir bjargi sér yfirleitt, þó dapurleg dæmi finnist eins og framganga hæstv. utanrrh. hefur sannað fyrst og fremst í þessu máli, því iðulega stendur hann sig nú ekki vel þegar sá gállinn er á honum. En ég vil meina að betur hefði hann flutt færri ræður, betur hefði hann haldið færri blaðamannafundi og betur hefði hann reynt að sinna skyldu sinni við að halda hagsmunum Íslands til haga á þessum vettvangi en vera með þær glæsiræður sem hann hefur verið að flytja á erlendum tungum í umboði þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Einhvern tímann var sagt: ,,Hálfsannleikur oftast er óhrekjandi lýgi.`` Tvíhliða samning við Evrópubandalagið gerðu Íslendingar til að efna loforð sem þeir gáfu þegar þeir gerðu fríverslunarsamning við bandalagið 1972 og varð virkt undir nafninu bókun 6 1976. Það var með öðrum orðum til að efna loforð fyrri ríkisstjórnar, standa við kvöð sem íslensk stjórnvöld höfðu tekið á sig, sem þessi samningur var gerður. Hv. þm. er búinn að fara með þau ósannindi úr þessum ræðustól að þar með hafi Íslendingar samþykkt kröfu EB um að láta veiðiheimildir fyrir tollalækkanir. Þetta eru ómerkileg ósannindi og fleipur sem hv. þm. getur að sjálfsögðu ekki staðið við vegna þess að þessi tvíhliða samningur er um að skiptast á gagnkvæmum veiðiheimildum. Og jafnvel þótt hv. þm. kunni að hafa einhverja skoðun á því að mælikvarðar sjútvrn. í því efni séu ekki réttir að einhverju leyti breytir það engu um að samið var um skipti á gagnkvæmum veiðiheimildum. Hv. þm. hefur aldrei viðurkennt þessa staðreynd, aldrei farið rétt með þessa staðreynd og hér úr þessum ræðustól endurtekið í síbylju í von um að menn tryðu honum það sem er sannanlega ósatt. Er úr vöndu að ráða að eiga orðastað við slíkan mann.

Frú forseti. Mér þótti vænt um að hæstv. utanrrh. skyldi kunna þessa bókmenntatilvitnun: ,,Hálfsannleikur oftast er óhrekjandi lýgi.`` Hann hefur nú því miður nokkrum sinnum dottið í þá gryfju hér í ræðustól að fara með ekki einu sinni hálfsannleik heldur það sem var miklu fjær sannleikanum en miðja leið. Hann talar um loforð frá 1972. Já, já, við höfum fram að þessu komist hjá því að efna það loforð. Þetta var reyndar ekki loforð heldur krafa frá Evrópubandalaginu en henni var ekki fylgt eftir þannig að við höfum ekki fram að þessu þurft að uppfylla hana. Og við hefðum væntanlega líka komist hjá því ef þeir hefðu ekki verið búnir að koma á okkur þumalskrúfum Evrópsks efnahagssvæðis. Ég veit ekki hvort ósannindi í ræðustól eru akkúrat umræðuefni þessarar umræðu. Ég hef flutt frv. um ráðherraábyrgð og ég inni forseta eftir því hvort ég fái ekki bráðum að tala fyrir því máli og vonast til þess að hæstv. utanrrh. verði viðstaddur þá umræðu því ég hygg að hentugt væri að hann tæki þátt í henni.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að rifja það upp að þetta á að heita að vera umræða um þáltill. sem flutt er af formanni og varaformanni Framsfl. þar sem skorað er á Alþingi Íslendinga að fela ríkisstjórninni að efna til tvíhliða samninga við Evrópubandalagið. En þeir sem hlustað hafa aðeins á málflutning hv. þingflokksformanns Framsfl. gætu haldið að umræðan væri um eitthvert allt annað efni. Það er sérstök ástæða til að nefna hér eitt atriði vegna þess að hv. þm. hefur sérhæft sig í því að bera öðrum á brýn ósannindi til að gera málflutning manna tortryggilegan með þeim hætti. Það eru út af fyrir sig ærumeiðandi aðdróttanir þótt í þinghelgi sé, úr þessum ræðustól. Nú er það svo að stundum leita til mín ungir menn sem fengin eru þau verkefni í skólum að setja á blað einhverja skólastíla um þessi miklu mál, Evrópumál og EES-samning og því um líkt. Ég sé ástæðu til að segja frá því að í eitt skiptið þá sýndist mér ljóst að viðkomandi nemandi vildi hafa fljótaskrift á þessu og ekki kafa mjög djúpt í málinu. Þegar ég hafði stungið upp á ýmsum efnum við hann þá sagði ég í hálfkæringi: Ætli þú gætir ekki sloppið vel með eitt efni tiltölulega afmarkað. Það væri t.d. að orðtaka ræður formanns þingflokks Framsfl. um EES-málið í 1. umr., 2. umr. og um tvíhliða samninginn og ræður hans nánast óteljandi í þingskapamasi út frá bara einni spurningu. Með því að taka niður þær setningar einar sem sannanlega og óumdeilanlega væru rangar: Þar sem rangt væri farið með staðreyndir, þar sem um væri að ræða rangfærslur. Og ef þú tíundaðir líka hversu oft maðurinn endurtekur þessar rangfærslur eftir að búið er að leiðrétta þær. Þetta leist nemandanum allvel á vegna þess að hann hélt að þetta væri létt verk og löðurmannlegt. Hann hélt að þetta væri tveggja daga verk. Hann byrjaði fyrir þremur vikum. Og er enn að.

Frú forseti. Mér þykir það lofsvert og er þakklátur hæstv. utanrrh. fyrir að vekja athygli góðra nemenda á ræðum mínum. Það er ekki nema lofsvert og verður ábyggilega lærdómsríkt fyrir þennan góða nemanda að fara yfir þær. Ég held að hann sé ekki mikill verkmaður eða að hinu leytinu, sem mér þykir líklegra, að hann sé enn að leita eftir þrjár vikur að einhverju sem ég hafi farið rangt með vegna þess að það hef ég ekki gert. Það hefur hugsanlega komið einu sinni eða tvisvar fyrir mig að fara með eitthvað sem ekki stóðst en að mestu leyti held ég að það hafi nú gengið eftir. Hitt er annað mál að ef hæstv. utanrrh. hefði sett hann í það að fara yfir það sem hann er búinn að segja um þetta EES-mál í gegnum árin þá hygg ég að það væri efni í heila doktorsritgerð fyrir nemandann.

Virðulegi forseti. Það hafa orðið miklar umræður um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og þeim hefur vissulega verið haldið áfram hér í dag og mér sýnist með svipuðum hætti og oft áður. Það er kannski engin furða. Mér sýnist af þeim umræðum sem hér hafa verið í dag að menn haldi sig við sama heygarðshornið. Það getur vel verið að það sé einmitt vegna þess hvernig menn hafa hagað þessari umræðu hversu langdregin hún hefur verið. Mér skilst að í þessum sal hafi verið sett heimsmet í umræðum um þennan samning, hvort sem miðað er við höfðatölu þjóðarinnar eða eitthvað annað. Ég er satt að segja alveg steinhissa á því að hæstv. utanrrh. skuli eiginlega bæði leiða þessa umræðu og láta teyma sig í hana. Ég er alveg steinhissa á því. Hann flæmist út um víðan völl og helst einhvers staðar þar sem hlutirnir koma málinu ekkert við. Ég hef ekki haft tækifæri til að tjá mig um þetta mál fyrr á hinu háa Alþingi mig langar þess vegna að fara nokkrum orðum um þennan samning. Mig langar þá fyrst til að segja að þegar gengið er að samningi þarf að felast í honum ávinningur til þess að maður yfirleitt vilji ganga að samningnum. Auðvitað er það svo að margt gott er um þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði að segja en ég held samt sem áður að ávinningurinn af honum sé ekki eins mikill og a.m.k. sumir vilja vera láta. Ég held reyndar að á sumum sviðum sé alls enginn ávinningur af þessum samningi. Það er auðvitað erfitt að meta heildaráhrif hans á íslenskt efnahagslíf og ekki síður á íslenskt þjóðlíf. Vegna þess að þessi samningur er ekki bara viðskiptasamningur heldur er hann líka samningur sem tekur til þjóðlífsins alls. Hann hefur áhrif á það hvernig við búum hér á landi og hann hefur áhrif á tilfinningar manna. Ég hef tekið eftir því að gerð samningsins leggst þungt í mjög marga Íslendinga. Ég geri ráð fyrir því reyndar að á þeim kantinum séu líka ókostirnir við samninginn upphafnir og jafnvel margfaldaðir. Nokkur orð um sjálfan samninginn og umgjörð hans. Samningur sem samþykktur er sem lög frá Alþingi verður að sjálfsögðu að vera í samræmi við stjórnarskrána. Ég held að öllum sé ljóst og allir séu sammála um að svo verður að vera. Það má ekki vera nokkur vafi á því að lög sem samþykkt eru á Alþingi séu í fullu samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar. Ef vafi leikur á um þessa hluti þá verður einfaldlega að láta þann vafa koma stjórnarskránni til góða, þ.e. annaðhvort verður að breyta lögunum eða stjórnarskránni. Hér getur ekki verið um það að ræða að menn ætli að keyra í gegn lög hvað svo sem líður stjórnarskránni. Samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði er ákaflega umfangsmikill. Hann tekur til svo margra þátta og það hefur verið svo mikið í hann lagt að ef hann verður að veruleika mun hann hafa svo mikil áhrif að hann verður að vera til frambúðar. Það er ekki ásættanlegt að slíkur samningur sé gerður einungis til mjög skamms tíma. En ég verð að segja að mér finnst ákaflega mikil óvissa um þennan samning bæði meðal EFTA-ríkjanna og ekki síður í Efnahagsbandalaginu. Þó það séu tvö sérstök mál, Maastricht-samkomulagið og samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, eru þau alveg örugglega skyld og það eru tengsl þar á milli. Afdrif annars málsins munu hafa áhrif á framgöngu hins. Átökin um Maastricht-samkomulagið, bæði í Frakklandi, Danmörku og nú síðast í Bretlandi endurspegla að mörgu leyti þá strauma sem fara um Evrópu og þann hug sem fólkið ber til þessarar þróunar sem valdamenn fyrst og fremst vilja berja fram og oft, eins og dæmin sanna, í andstöðu við íbúa landanna. Þetta er mál sem er innan Evrópubandalagsins en þau eru fleiri og tengjast miklu nánar og meira samningnum um EES. Spænsk stjórnvöld hafa sett fyrirvara um samþykkt EES-samningsins. Þau hafa í rauninni sífellt dregið lappirnar. Það er greinilegt að þau eru óánægð með þennan samning eins og hann hefur komið fram. Það er ljóst að af honum verður ekkert á þeim bæ fyrr en eftir kosningar sem fram fara á Spáni nú í haust. Ég held að það sé alveg orðið ljóst. Í gær var þessi skoðun mín í rauninni styrkt með því að sendiherra Evrópubandalagsins talaði um að það séu a.m.k. innan við helmingslíkur á því að samningurinn um EES taki gildi núna í júlí nk. Ef við lítum hins vegar yfir til EFTA þá er ljóst að öll EFTA-löndin, eins og margoft hefur komið fram í dag og oft áður, sem samþykktu EES-samninginn nema Ísland eru á leið inn í Evrópubandalagið. Og ég held að það geti vel gerst innan tveggja ára. Og að halda að það muni gerast innan tveggja ára er a.m.k. ekkert meiri bjartsýni en þegar hæstv. utanrrh. telur að samningurinn um EES muni taka gildi í júlí. Það hafa verið settar fram margar dagsetningar um þetta EES-mál og hingað til hafa þær aldrei staðist. Það er talað um að andstaðan á Norðurlöndum vaxi gegn aðild að Evrópubandalaginu og má vel vera að svo sé. En það er ekki þar með sagt að þau muni ekki ganga í Evrópubandalagið. Ég minni á að það var líka andstaða gegn samþykkt EES-samningsins hér á landi. Engu að síður var samningurinn keyrður í gegn jafnvel þó svo tugþúsundir Íslendinga óskuðu eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Á það var ekki hlustað. Þegar minnst er á þjóðaratkvæðagreiðsluna þá er komið að mikilvægu máli varðandi þennan EES-samning. Hvort sem við á endanum samþykkjum samninginn eða ekki þá er mjög mikilvægt að þetta mál sé unnið með þeim hætti að það sé sátt um afgreiðsluna, að það sé afgreitt með þeim hætti að þjóðin geti í framtíðinni sætt sig við niðurstöðuna. Það er mjög einkennilegt að tala um samninginn í öðru orðinu sem farseðil inn í framtíðina og eitt mesta hagsmunamál íslensks atvinnulífs og íslenskrar þjóðar en í hinu orðinu eins og hér sé um að ræða einfalt afgreiðslumál á Alþingi. Það má vel vera að það sé hefð fyrir því að stórmál sé ekki borið undir atkvæði þjóðarinnar. En það er vond hefð og hún hefur reynst illa. Dæmi um það er Keflavíkursamningurinn og inngangan í NATO á sínum tíma. Þau mál voru keyrð í gegnum Alþingi án þess að kannaður væri vilji þjóðarinnar og mér er nær að halda að á þeim tíma hafi verið gengið í berhögg við a.m.k. stóran hluta þjóðarinnar þó svo afstaða þjóðarinnar hafi kannski breyst eftir því sem árin liðu. En í áratugi klauf þetta mál þjóðina, og þó kannski öllu heldur málsmeðferðin, í tvær fylkingar og lá í rauninni eins og mara yfir allri þjóðmálaumræðu hér á landi í áratugi. Ég held þess vegna að sú hefð sem vitnað er í og á að útiloka að mál eins og samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði séu borin undir atkvæði þjóðarinnar sé vond og ég held að það sé hefð sem engin ástæða er til að halda í. Það er þess vegna að mínu mati ámælisvert hvernig samninginn ber að. Það er óvissa um hvort hann er í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar. Það eru enn þá töluverðar líkur á að hann verði aldrei að veruleika og allar líkur á því að ef hann einhvern tímann tekur gildi þá muni hann aðeins gilda í skamman tíma, jafnvel mjög skamman tíma. Það eru alvarlegir hlutir og erfitt að horfa fram hjá þeim. En ef maður gerir það nú samt sem áður og lætur engu skipta hvort ákvæði stjórnarskrárinnar séu haldin og hvort samningurinn yfirleitt taki gildi þá stendur eftir spurningin hvernig þessi samningur sé og hvort hann sé hagstæður íslenskri þjóð. Hvort hann færi okkur þann efnahagslega ávinning sem við erum að sækjast eftir og hvort áhrif hans á íslenskt þjóðlíf verði til bóta. Eins og ég sagði áðan er erfitt að meta heildaráhrif þessa samnings. Hann færir okkur ávinning á sumum sviðum en öðrum ekki. Helstu auðlindir okkar Íslendinga eru landið, sjórinn í kringum landið, orkan í fallvötnunum og iðrum jarðar og síðast en ekki síst gjörvileiki þjóðarinnar sem oft er kallaður mannauður. Það er mjög mikilvægt að við ráðum okkar auðlindum sjálf, ráðum hvort við viljum nýta þær, hvernig við viljum nýta þær og þá hvenær við viljum gera það. Í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði er aðeins gert ráð fyrir að ein af þessum auðlindum sé sérstaklega tekin frá fyrir íslenska þjóð. Það er sjórinn og fiskveiðarnar í kringum landið. Útlendingum er bönnuð aðild að fyrirtækjum í fiskveiðum og fiskvinnslu. Hins vegar hafa verið gerðir samningar um veiðiheimildir til handa Evrópubandalaginu gegn öðrum veiðiheimildum okkur til handa. En það er a.m.k. mikill vafi á að um jafngildar veiðiheimildir sé að ræða. Margir telja að þar halli mjög á okkur og þess vegna hafa margir haldið því fram, og ég held með vissum rétti, að í raun hafi verið samið um veiðiheimildir gegn aðgangi að markaði. Það má spyrja sig sem svo: Af hverju að gera þessa fyrirvara um eina auðlind en ekki hinar? Það er í sjálfu sér engin ástæða til að láta aðrar reglur gilda um hafið og fiskinn en t.d. landið eða orkuna, að maður tali nú ekki um fólkið. Það er ákaflega ógeðfelld hugsun fyrir marga Íslendinga að landið, jarðir og landsvæði, verði falt útlendingum. Ef maður lítur á orkuna er eins og sú ríkisstjórn sem nú situr sé haldin einhvers konar einkavæðingaræði. Það hefur skapað mikla óvissu.  engu að síður, þetta gæti gerst, möguleikinn er til staðar. Ef allt fer á versta veg þá gætum við staðið uppi sem þjóð án fullra eða jafnvel með engin yfirráð yfir eigin auðlindum. Það hefur gerst annars staðar og það gæti gerst hérna líka. Og þrátt fyrir allt, þó ég telji að við eigum ekki að hafa neina minnimáttarkennd vegna smæðar okkar, þá eigum við hins vegar að horfast í augu við að við erum smáþjóð og það eru mörg fyrirtæki úti í heimi sem hafa margfaldar árlegar tekjur á við fjárlög íslenska ríkisins og miklu meiri burði en nokkur aðili hér á landi í fjármálalegu tilliti. Þess vegna er það ekkert einkennilegt að margir Íslendingar séu órólegir yfir þessum málum. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er fyrst og fremst hagstæður okkur í sjávarútvegi. Þar er langmesti ávinningurinn fyrir okkur í þessum samningi. En sá ávinningur felst fyrst og fremst í lækkun tolla og við höfum ekki náð þannig samningi að við sitjum í raun til jafns við okkar samningsþjóðir um framkvæmd sjávarútvegsstefnu, fiskveiða og vinnslu, vegna þess að eftir sem áður er sjávarútvegi hér á landi og í Evrópulöndunum mismunað mjög af hálfu stjórnvalda. Þó sótt sé að okkur að draga úr niðurgreiðslum og fyrirgreiðslu við atvinnuvegina þá virðist sú hugsun ekki hafa náð sérstaklega að festa rætur í sjálfu Evrópubandalaginu. Þar eru þessir hlutir gerðir með örlítið öðrum hætti en gert hefur verðið hér á landi. Ég held þess vegna að menn verði að athuga það að samningurinn færir okkur ekki endilega auknar tekjur þó um tollalækkanir sé að ræða en hann gæti fært okkur betri viðskiptastöðu og hann gæti tryggt betur að við seljum okkar afurðir og auðvitað er mikill ávinningur í því líka. Ég vil nefna sem dæmi að núna um áramótin var felldur niður eins konar innflutningsskattur eða gjald á vörur sem fluttar voru inn til Færeyja. Í því fyrirtæki sem ég að öllum jafnaði starfa háttar svo til að nokkur hluti viðskiptanna er við Færeyinga. Ég hef ekki orðið var við að þessi tollaniðurfelling hafi fært okkur, sem þangað erum að flytja út vörur, auknar tekjur. Sá ávinningur sem felst í tollaniðurfellingunni hefur allur komið til Færeyinga en hann hefur auðvitað styrkt stöðu t.d. íslenskra fyrirtækja gagnvart færeyskum fyrirtækjum. Meðaltollar á okkar sjávarafurðir í Evrópubandalaginu eru rétt innan við 4% en verða eftir að samningurinn tekur gildi, ef hann tekur gildi, innan við 1%. Þarna munar auðvitað langmest um niðurfellingu tolla á saltfiski en einnig á síldarverkun og reyndar eru margar fleiri greinar sem njóta þess í einhverju líka. Þó ég vilji að sjálfsögðu ekki gera lítið úr þessum hlutum þá tel ég enga ástæða til að sjá samninginn í einhverjum hillingum. Það er aldeilis fráleitt eins og gert hefur verið og hefur mátt sjá í yfirlýsingum bæði aðila í atvinnulífinu og annarra að það sé hægt að fara að reikna út eitthvert tap núna vegna þess að samningurinn hafi ekki tekið gildi um síðustu áramót. Ég held að það sé aldeilis fráleitt. Það er svo annað mál að ýmsar aðrar atvinnugreinar en sjávarútvegur hafa ekki ávinning af þessum samningi. Mig langar að nefna t.d. landbúnaðinn. Ég held þvert á móti að bændur hér á landi séu uggandi um sinn hag. Þeir hafa gert búvörusamning við ríkisvaldið þar sem þeir hafa tekið á sig samdrátt í framleiðslu og lækkun afurðaverðs. Nú standa þeir frammi fyrir því að innflutningur á búvörum, sem áður var bannaður, kann að verða leyfður og það virðist svo að fátt eitt hafi verið gert af okkar hálfu til að tryggja hagsmuni landbúnaðarins í samningagerðinni gagnstætt því sem margar aðrar þjóðir gerðu. Þannig er allt í óvissu með gildi þeirra ákvæða sem almennt eru um verslun með landbúnaðarvörur milli landa í samningnum hvað Ísland varðar. Við höfum t.d. ekki ótvíræðar heimildir til að leggja á jöfnunargjöld. Þannig má segja --- og það tel ég mjög miður --- að hagsmunir landbúnaðarins hafi verið skildir eftir í óvissu og í raun ofurseldir túlkunum t.d. okkar viðsemjenda. Það kann vel að vera að menn líti svo á að þetta skipti ekki mjög miklu máli og reyndar hefur það verið sagt. Ég held að það hafi verið orðað sem svo að landbúnaðarhagsmunirnir í þessu máli væru tittlingaskítur, ef ég man rétt, að það hafi verið orðað á svo smekklegan hátt. Ég held að það sé ekki mat allra í þessu máli. Ég bendi á að ef hingað yrðu fluttar inn mjólkurvörur sem svöruðu til 5% af núverandi neyslu á mjólkurvörum þá væru það um 5 milljónir lítra. Það svarar til framleiðslu 50 meðalmjólkurbúa, þ.e. nautgripabúa sem framleiða mjólk. Það munar um minna vegna þess að mjólkurframleiðendur á Íslandi eru þrátt fyrir allt ekki nema um eitt þúsund. Ég held þess vegna að það sé hægt að fullyrða að landbúnaðurinn græðir ekki á EES-samningnum og þarf ekki að reikna sér tap vegna þess að samningurinn hafi ekki enn tekið gildi og gerir það ekki. En ég held að það sé líka rétt að benda á og undirstrika að við erum ekki bara að tala um landbúnaðinn. Við erum að tala um neytendur líka og þeir munu ekki heldur græða á því þó fluttar verði inn landbúnaðarvörur því þegar upp er staðið þá mun þessi þjóð ekki fremur en aðrar þjóðir lifa til lengdar af innflutningi, jafnvel ekki þó hann kunni að fást á lágu verði. Mér er það jafnljóst og mörgum öðrum í landinu að við Íslendingar erum mjög háðir viðskiptum við aðrar þjóðir og við erum þess vegna neyddir, og í sjálfu sér er það engin nauð, við verðum að gera viðskiptasamninga, bæði stóra og smáa, við okkar viðskiptaþjóðir. Ég held hins vegar að aðstaða okkar til samninga við Evrópubandalagið sé ekkert slæm og þurfi ekki að vera slæm. Við höfum sem betur fer upp á ýmsa hluti að bjóða og ég held að það sé engin vafi á að okkar staða í samningamálum á eftir að styrkjast. Ég sá það um daginn á blaði að sagt hefur verið að fram til síðustu aldamóta hafi gull verið gull, á þessari öld hafi olían verið gull og á næstu öld verði gullið matur. Og ef það er rétt, sem vissulega margt bendir til að sé, þá held ég að við þurfum ekkert að óttast. Og reyndar er margt sem bendir til þess að hlutirnir þróist í þessa átt. Reyndar höfum við ekki mikla olíu hér á landi, ekki nema þá sem við flytjum inn, en við eigum mikla orku og sá áhugi sem við landsmenn og margir erlendir aðilar hafa sýnt á orkuútflutningi frá Íslandi undirstrikar að þróunin gengur í þessa átt. Enn fremur er það alveg ljóst að í framtíðinni munu umhverfismál setja miklu meiri svip á framleiðslu matvæla. Matvælaframleiðslu verða settar ákveðnar skorður. Hún mun verða dýrari og þannig mun samkeppnisstaða okkar Íslendinga batna. Við gætum orðið matarútflytjendur, ekki einungis á sjávarfurðum heldur líka landbúnaðarfurðum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé alslæmur fyrir okkur Íslendinga. Eins og ég hef bent á þá má í honum finna marga ágæta hluti og fleiri en þá sem ég hef bent á í þessari ræðu. Samt sem áður verða menn að gera sér grein fyrir því að samningurinn er engin ávísun á gull og græna skóga og hann er heldur enginn farseðill inn í 21. öldina og allra síst kemur til greina að sú fullyrðing standist að með honum höfum við fengið allt fyrir ekki neitt. Hvort sem við verðum nú innan Evrópsks efnahagssvæðis eða utan þess, þá er ljóst að það verður fyrst og fremst okkar eigin dugnaður og atgervi sem skilar okkur bættum lífskjörum og aukinni lífshamingju og menn verða að vera klárir á því að slíkir hlutir verða aldrei keyptir í pakka, alveg sama hversu skrautlegar umbúðirnar utan um pakkann kunna að vera. Ég held að við sjáum fyrir okkur dæmin hérna. Evrópskt efnahagssvæði mun t.d. engu breyta um tregðu ríkisstjórnarinnar til að vinna með aðilum í atvinnulífinu að því að koma hér á frísvæðum. Fram undan eru erfiðir og viðkvæmir kjarasamningar. Það breytir heldur engu um, hvort sem við erum í Evrópsku efnahagssvæði eða ekki, athafnaleysi ríkisstjórnarinnar til að liðka þar til og til þess að reyna að leiða þjóðina út úr þeirri sjálfheldu sem hún er í og dróma í atvinnumálum. Þetta eru hlutir sem við verðum hvort sem er alltaf að gera sjálf og það mun enginn annar gera það fyrir okkur. Við verðum að átta okkur á því að Evrópumarkaðurinn er harður og þar ríkir mikil samkeppni. Sumir hlutar íslensks atvinnulífs eru einfaldlega ekkert undir það búnir að taka þátt í þessari samkeppni og munu að öllum líkindum verða undir, enda ekki að þeim búið á sama hátt og er mjög víða í Evrópulöndunum. Ég get nefnt sem dæmi landbúnað, sjávarútveg og skipasmíðar og fleira mætti nefna. Og sumir atvinnuvegir hér á landi eru kannski eðli málsins samkvæmt þannig gerðir og þannig til háttað um þá að þeir verða aldrei samkeppnisfærir. Ég held að það sé engin ástæða til þess heldur að ætla þeim að verða það. Það mun alltaf verða þannig að það verður ákveðið óhagræði í efnahagslegu tilliti að búa í svo og litlu landi sem er þó svo stórt. Fámenn þjóð í stóru landi, ég held að það sé kannski best að lýsa því þannig. Það er einfaldlega þannig að það kostar og mun alltaf kosta okkur ákveðna hluti að búa í slíku landi. En hins vegar kjósa flest okkar að vera hér. Ég held að menn séu almennt ekki hér nema af fúsum vilja og hér viljum við vera og þess vegna held ég að langflestir Íslendingar séu þegar upp er staðið reiðubúnir til að greiða þann kostnað. Ég treysti mér ekki til að styðja þennan samning um Evrópska efnahagssvæðið og ef ég ætti þess kost á Alþingi, þá mundi ég greiða atkvæði gegn honum. Ég sé ekki að sú breyting sem hér er lögð fram breyti í neinu grundvallaratriðum frá þeim samningi sem samþykktur var hér fyrr í vetur. En ég er hins vegar fylgjandi því að við leitum betri samninga við Evrópubandalagið. Við eigum auðvitað að byggja á þeim viðskiptaþætti sem er í þessum samningi en það eru ýmsir hlutir, eins og ég tel að ég hafi bent á fyrr í mínu máli, sem við þurfum að bæta og við þurfum að ná betri samningi. Þess vegna finnst mér ég geta stutt þá þáltill. sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson og Halldór Ásgrímsson hafa lagt fram á Alþingi og rætt var um fyrr í dag og fjallar um beinar samningaviðræður við Evrópubandalagið. Ég held að sú leið sé mun heppilegri og að mínu mati að mestu fullreynt á EES-leiðina. Ég held að menn ættu a.m.k. að reyna að fara þá leið. Mér finnst afar einkennilegt að sitja hér í þingsalnum og hlusta á ræður manna. Hér hefur komið upp einn þingmaðurinn af öðrum og menn hafa rætt um þá leið að fara í svokallaðar tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið en það er nákvæmlega sama hvað menn segja um þá hluti og hvað menn vilja tala um við Evrópubandalagið. Hér er alltaf ákveðinn aðili, hæstv. utanrrh. Íslands, sem kemur að vörmu spori í ræðustól og segir mönnum nákvæmlega hvað ráðamenn Evrópubandalagsins munu segja við þessum og hinum spurningum. Mér finnst þetta ákaflega einkennilegt. Ég skal vel viðurkenna, þó það geri kannski ekki allir, að ég ber heilmikla virðingu fyrir utanrrh. Ég veit að þetta er maður gáfum gæddur og til alls líklegur en í minni villtustu fantasíu, ef svo má að orði komast, virðulegi forseti, þá hefði ég aldrei trúað því að hann væri svo klár að hann gæti svarað fyrir Evrópubandalagið hvenær sem er, hvar sem er og um hvað sem er spurt. Þvílík ósköp. En við megum vera stolt af honum.

Herra forseti. Það sem fyrst vekur athygli manna þegar á þetta mál er litið er að hér erum við að leggja til breytingar með frv. sem er breyting á lögum sem voru borin upp og samþykkt á þinginu fyrir örfáum vikum. Og það er óhjákvæmilegt undir slíkum kringumstæðum að fara nokkrum orðum um varnaðarorð fyrrv. forseta Alþingis, hv. þm. Þorvaldar Garðars Kristjánssonar, þegar hann varaði við því að gera Alþingi að einni málstofu og taldi að með því móti mundi vinnubrögðum þingsins hraka. Nú er svo komið að stjfrv. eru ekki beysnari plögg en það að þau eru keyrð í gegnum þingið en talin ónothæf nokkrum vikum seinna nema gerðar séu breytingar. Er nú svo komið að á þingi Íslendinga, sem gat unað við það á sínum tíma oft og iðulega að frumvörp voru lögð fram, gerð að lögum og svo stóðu lögin ár eftir ár, stundum áratug eftir áratug, án þess að menn teldu að það þyrfti að breyta þeim, er hraðinn orðinn slíkur að lög standa ekki nokkrar vikur án þess að komnar séu tillögur um að það þurfi að breyta þeim. Þetta er aldeilis vopnaburður sem hlýtur að leiða hugann að því hvert þjóðþing Íslendinga stefnir í lagasetningu. Er þetta að verða stimpilstofnun þar sem hægt er að renna málum í gegn? Undir hverju lágu svo þingmenn sem stóðu gegn því að samþykkja lög sem flm. telja í dag að séu ekki brúkleg nema með breytingum? Þeir stóðu undir því að þeir væru að vinna gegn framgangi málsins af því að þeir samþykktu ekki lögin. Sjálfir voru flm. ekki búnir að búa þessi frumvörp í það form að það væri hægt að samþykkja þau þannig að þeir sjálfir gætu unað við lagasetninguna út eitt þing, hvað þá heldur lengri tíma. Þetta er sú ömurlega staðreynd sem við blasir. Á sama tíma og hæstv. utanrrh. stendur að því að koma með stjfrv. til að breyta stjfrv. sem hann barðist um á hæl og hnakka að fá samþykkt, þá lesum við í DV grein eftir hv. þm. Vilhjálm Egilsson. Og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson er ekki mikið að brjóta heilann um hvort það þurfi að breyta þessum lögum. Hann er aðeins að brjóta um það heilann hvort það sé ekki tímabært fyrir okkur Íslendinga að ganga í EB eða leita eftir samningum. Og ég held að það sé óhjákvæmilegt að lesa dálítið úr þessari grein frá 24. mars 1993, með leyfi hæstv. forseta: ,,Svíar eru nú að semja um aðild að Evrópubandalaginu. Utanríkisráðherra þeirra sagði við upphaf samningaviðræðna að Svíar sæktu um aðild vegna þess að þeir vildu taka þátt í að skapa sameinaða Evrópu friðar, framfara og félagslegs réttlætis sem tekur tillit til nágranna sinna og er sér meðvituð um ábyrgð sína á þróun alþjóðamála.`` Ég held að það sé ástæðulaust að fara lengra í upplestrinum. Sú Evrópa sem við þekkjum nær yfir Balkanskaga. Ég vil spyrja í fyrsta lagi: Tekur Evrópa ábyrgð á sínu umhverfi með þeim gjörðum sem þar eru að gerast, með þeim morðum sem þar dynja yfir, með því blóðbaði sem þar á sér stað? Ég segi nei. Það er aumkunarvert að vera hluti af heimsálfu sem ekki hefur þrek til að leysa sín innri mál af meiri ábyrgð en þar á sér stað. Það er aumkunarvert. Vilji utanríkisráðherra Svía leggja á það kapp að halda því fram að þetta sé hið friðelskandi samstarf sem hann er að fara fram á og þetta sé hið félagslega réttlæti sem Evrópa ætli að verja og viðhalda, þá hlýtur maður að spyrja: Eru þeir búnir að fjarlægja Balkanskagann frá Evrópu eða telja þeir að við eigum ekki að bera neina ábyrgð á þróun alþjóðamála svo nálægt okkur? Það er fullkomið ábyrgðarleysi að halda því fram að viðskiptafrelsi í friði og spekt sé fyrir hendi í Evrópu ef við aðeins víkjum að því. Hvað gerðist í Frakklandi þegar fiskurinn féll í verði? Þá gerðist það að franskir fiskimenn eyðilögðu matvælasendingar inn til landsins í stórum stíl, fleygðu fiskinum á götuna, tróðu á honum og gerðu hann að vöru sem ekki var neysluhæf. Eru það fréttirnar sem berast í gegnum sjónvarpið erlendis frá að það sé búið að taka þessa menn fyrir og gera þeim grein fyrir því að samkvæmt lögum EB og samkvæmt væntanlegum lögum EES sé þetta athæfi ekki í samræmi við það sem menn telji boðlegt hjá siðuðum þjóðum? Það er nú öðru nær. Okkur berast þær fréttir einar erlendis frá að þessir hópar séu ákveðnir í því að hafa betur en stjórnvöld og allt bendir til þess að svo muni verða. Íslenskur fiskur jafnt sem danskur verður eyðilagður ef þeim sýnist svo og EB gætir einskis réttlætis í þeim efnum. Þetta er barbaramarkaður hvað það snertir. Hæstv. utanrrh. hóf umræðuna á sínum tíma með því að segja: Það hefur verið sagt að Íslendingar hafi fengið allt fyrir ekkert með þessum samningi. Hann sagði seinna: Það voru ekki mín orð. Þetta er það sem sagt hefur verið. Hæstv. utanrrh. hefur sagt: Það eru stórkostlegir sóknarmöguleikar fólgnir í því að við gerumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Hæstv. utanrrh. hefur reiknað út hver hagvöxturinn og hverjar framfarirnar yrðu hér á landi. Að vísu hefur það verið í grófum tölum. En hvernig stendur þá á því að þessi þjóð er ekki að gera kjarasamninga þangað til við komumst inn fyrir múrana og tilheyrum EES? Hvernig stendur á því að menn eru að tala um það hér að gera kjarasamninga um skert kaup og kjör í landinu? Hafa íslenskir atvinnurekendur ekki frétt af þessum miklu möguleikum? Eru þeir ekki reiðubúnir að hækka launin til þess að sjá til þess að hæstv. utanrrh. gerist nú ekki ósannindamaður á Alþingi Íslendinga? Hvað veldur? Hvernig stendur á því að það er ekki spurt aðeins einnar spurningar af íslenskri verkalýðshreyfingu í dag: Hvenær tekur vistin við innan EES? Hvenær náum við því að fá þessi dásamlegu lífskjör sem hæstv. utanrrh. hefur boðað? Nei, slík spurning kemur ekki fram vegna þess að öllum er ljóst að Íslendingar sækja ekkert gull í þennan samning. Þeir sækja engin bætt lífskjör í þennan samning og ef menn trúa því að við munum sigrast á atvinnuleysinu með þessum samningi þá veit þjóðin betur. Atvinnuleysi mun fylgja þeim samningi sem hér er til umræðu að breyta með því frv. til laga sem hér er á dagskrá. Þetta vita þeir líka sem ráða íslensku atvinnulífi því þeir hafa boðað að það eigi að kenna íslensku fólki hvernig það eigi að vera atvinnulaust og það er verið að verja peningum í slík námskeið. Hitt er svo umhugsunarefni að í Morgunblaðinu í dag er grein eftir Björn Jakobsson sem ber nafnið ,,Lýsti meiri hluti Alþingis og forseti Íslands vantrausti á íslensku þjóðina?`` Forseti Íslands, sem yfirleitt hefur fengið að vera utan við hina pólitísku umræðu, fær hér þá kveðju að þetta séu dapurleg endalok á glæstum ferli. Enginn andstæðingur EES hefur samið frið um það sem hér hefur gerst. Það má skipa alla krata sem finnast með nothæfa kunnáttu í tungumálum Evrópu til starfa þarna úti ef menn vilja, en það er enginn friður um þessa niðurstöðu.  Sá ágæti maður, Björn Jakobsson, sem skrifar þessa grein, er fyrrv. framkvæmdastjóri, einn af þeim Íslendingum sem vafalaust hefur trúað því að hann ætti aldrei eftir að lifa þá daga að menn teldu að hluti af fullveldi væri eitthvað sem bæri að nota sem útflutningsbætur. Auðvitað er það svo að þeir eru margir í landinu sem bjuggust aldrei við að lifa slíka daga. Margir hafa sagt að Bandaríkjamarkaður sé á undanhaldi. Við erum að flytja viðskiptin yfir til Evrópu, þar er framtíðin. Þetta hefur dunið nokkuð lengi. En það er vor í bandarísku efnahagslífi. Þar hefur ungur maður tekið við völdum ákveðinn í að leiða þjóð sína til farsældar inn í framtíðina. Á sama tíma er forseti Frakklands uppvís af einhverri mestu spillingu sem sögur fara af þar í landi á seinni tímum af símahlerunum um pólitíska andstæðinga sína undir því yfirskini að það sé öryggisatriði fyrir landið. Hvernig hafa franskir kjósendur tekið á því máli? Þeir hafa refsað Sósíalistaflokknum í Frakklandi svo harkalega að menn eru hissa. Menn eru hissa hér á Íslandi. Menn héldu að flokkarnir væru fastari í skorðum og það væri hægt að bjóða mönnum hvað sem er. En gamli refurinn Mitterand hefur verið tekinn af stalli sem pólitískur foringi í Evrópu. Hann er hafður nánast eins og mynd á vegg um misheppnaða tíma. Það er merkilegur hlutur að horfa á þá þróun sem menn sögðu að ætti að verða í Evrópu. Menn sögðu að hægt væri að raða Evrópu saman eins og gert var með Bandaríkin á sínum tíma, en aðalatriðið gleymdist. Bandaríkjamenn búa við eitt aðaltungumál, enskuna. Forseti Bandaríkjanna getur talað við alla þjóðina í einu í gegnum útvarpsstöð eða sjónvarpsstöð, en það er enginn forseti yfir þeirri efnahagslegu ófreskju og þeirri lýðræðislegu ófreskju sem EB er. Þegar framkvæmdastjóri bandalagsins lýsti því yfir að það yrði að finna manneskjulegra andlit á EB þá áttaði hann sig á því að það fyrirkomulag sem er á stjórn Efnahagsbandalagsins er vonlaust til að stýra nokkru ríki til neins árangurs í heiminum. Þjóðin vill fá að velja sinn leiðtoga sem á að stjórna. EB stefnir að því að verða sjálfstætt ríki í Evrópu, en það kemur í veg fyrir það að þjóðirnar velji toppinn, leiðtogann á eðlilegan hátt eins og alls staðar annars staðar er gert, þ.e. í lýðfrjálsum kosningum. Hann er ráðinn eins og hver annar forstjóri til vinnu til þess að stýra. Ég er sannfærður um að átökin sem urðu á franska fiskmarkaðinum, átökin sem urðu í Bretlandi seinna sem afleiðing þess fyrra, slík átök munu verða um alla Evrópu meira og minna á næstu árum með sama áframhaldi. Ekki er friður um það að hægt sé að leggja niður þá þjóðernishyggju sem er til staðar í Evrópu og verður til staðar. Það er merkilegt að þjóðernishyggjan er það sterk að Frakkar þurfa ekki annað en vinna Ísland í fótbolta, þá eru þeir mjög glaðir yfir því að hafa unnið slíkt afrek. Hvar eru þjóðir staddar ef skilningur manna er sá að það sé hægt að líta á slíkt sem stórsigur? Þeir sem trúa því að sú félagsfræðilega vitleysa sem verið er að setja af stað með Efnahagsbandalaginu, muni færa blessun yfir Evrópu og það útibú sem sett hefur verið á stofn með EES, muni enn verða til að auka blessunina, vita lítið hvað þeir eru að tala um. Það er umhugsunarefni að það er einmitt hæstv. utanrrh. Íslands sem hefur lýst því yfir erlendis að hann hefði litla trú á því að þetta fyrirbæri ætti framtíð fyrir sér. Auðvitað er það svo að sagan endurtekur sig og sagan heldur áfram að endurtaka sig. Einu sinni sagði sænskur aðalsmaður eftir misheppnað samstarf Norðurlanda þegar Kalmarsambandið hrundi að það væri betra að kjósa þann besta í sínu landi en að flytja brauð sitt til útlanda. Nú er þar ungur maður með litla reynslu sem stýrir málum. Hann virðist trúa því að Svíar eigi að fara inn í EB og þá verði Svíum borgið. Kannski er það pólitískt auðveldara að segja við næstu kosningar að það sé nú svo að þetta sé orðin ein allsherjarþróun í Evrópu. Svíum geti ekki vegnað betur en öðrum. Þeir muni einfaldlega vera einhvers staðar eins og lítið peð sem færist til eins og aðrir skákmenn á taflborðinu. Einu sinni áttu þó Svíar stjórnmálamenn sem þorðu að móta sænska stefnu sem varð til heilla fyrir land og þjóð. Hér er það svo í dag að fleiri og fleiri ungir stjórnmálamenn einkaframtaksins í landinu, sem kallað hefur verið, Sjálfstfl., hafa nánast hreinan starfsgrundvöll ef hann er skoðaður eins og Frjáls verslun hefur sett það upp, hreinan starfsgrundvöll sem starfsmenn hins opinbera. Þeir hafa aldrei nokkurn tíma þurft að standa á eigin fótum og þá hryllir nánast við tilhugsuninni. Andlegur leiðtogi þessa liðs er hv. lektor Háskóla Íslands, Hannes Hólmsteinn Gissurarson. Það skal tekið fram að hann var ekki talinn hæfur af dómnefnd til að gegna þar störfum á sínum tíma og háskólaráð mótmælti ráðningunni þannig að menn fái ekki þá hugmynd að þetta sé rétt sýnishorn af lektorum í háskólanum. Hannes Hólmsteinn boðar það vissulega að það sé ekkert nema einkavæðing sem eigi framtíð fyrir sér. En ég veit ekki um nokkurn sem hefur barist harðar fyrir því þó að æran væri í hættu að komast í starf hjá hinu opinbera en einmitt umræddur lektor. Treysti hann sér ekki út á vígvöll einkavæðingarinnar eða hver var skýringin? Jafnframt er þessi lektor ákaflega viljugur að víkja að úttektum á ýmsum stjórnmálamönnum og koma með niðurstöðu um það hvernig þeir hafi staðið sig. Hann hefur m.a. gert úttekt á fyrrv. forseta Bandaríkjanna, Ronald Reagan sem var forseti á undan Bush.

Hvað kemur þetta EES við?

Hann kemst að þeirri ágætu niðurstöðu, sem er umhugsunarefni, að hann hafi hreinlega ekki verið nógu mikill frjálshyggjumaður ef þetta er skoðað. Fátæklingarnir hafi haft það of gott meðan hann var forseti. Ég brýt vissulega heilann um það hvernig geti á því staðið að hver íslenski stjórnmálamaðurinn eftir annan virðist hafa farið inn á Alþingi Íslendinga í nokkurs konar hópsiglingu og þeir virðast telja að Ísland eigi enga möguleika nema við bökkum frá því að vera ráðamenn okkar eigin mála í þessu landi. Ég get ekki varist þeirri tilhugsun að það kosningakerfi sem er til Alþingis Íslendinga, þ.e. að nota listakosningar og stór kjördæmi, leiði e.t.v. til þess að við fáum allt aðra tegund af mönnum inn á Alþingi Íslendinga en voru hér þegar við tókum ákvörðun um það að hér skyldi stofnað lýðveldi. Það er þó nokkuð annað að sigla inn á þingið í einhverjum hóp í stóru kjördæmi eða hafa þurft að fara í gegnum þá vígslu sem þá var í gildi að menn urðu að standa einir fyrir sínu máli og verjast og sækja einir. Sé Sjálfstfl. skoðaður sérstaklega er athyglisvert að það var allt önnur tegund af fólki sem hann sendi inn á þing á þeim árum. Mér er spurn: Í hvaða kjördæmi Íslands hefði hv. þm. Vilhjálmur Egilsson náð kjöri sem eini þingmaður viðkomandi kjördæmis? Í hvaða kjördæmi hefði það verið með þær skoðanir sem hann setur hér fram að nú skulum við fara að apa á eftir Svíum? Ég er ekki búinn að sjá það að það kjördæmi hefði yfir höfuð fundist í landinu Hæstv. utanrrh. hefur talað út og suður um það í þinginu að ef Íslendingar verði einir í Evrópska efnahagssvæðinu þá breytist eðli þess og talar aðallega um tæknilega hluti. Hæstv. utanrrh. hefur aftur á móti gleymt því að gera Íslendingum grein fyrir því hvaða umræða fer fram innan Evrópubandalagsins um það hvað sennilegast sé og æskilegast að þeirra mati. Það er ákaflega einfalt að segja frá því. Þeir gera ráð fyrir því að þær þjóðir sem nú eru í EES muni flestar fara inn í EB en þeir vilja taka nýjar þjóðir inn í EES. Svo við víkjum örlítið að því hvaða þjóðir þetta eru, þá eru þetta Pólland, Tékkóslóvakía, Ungverjaland, Tyrkland og e.t.v. einhverjar fleiri þjóðir. Ekki hef ég neitt á móti þessum þjóðum sem slíkum. Er ekki hætt við því að það sé orðið hið argasta öfugmæli hjá hæstv. utanrrh. þegar hann hefur haldið því fram að með því að ganga í EES séum við fjær því að búa við þrýsting að menn vilji fara inn í EB en áður? Er ekki einmitt hætt við því að það verði sagt þegar þessar þjóðir hafa leitað eftir inngöngunni í EES: Það er miklu réttara að Íslendingar fylgi nú Norðurlandaþjóðunum og gangi í EB, fylgi þeim þjóðum sem eru okkur skyldastar eins og sagt er? Við eigum enga samleið með hinum þjóðunum, munu menn þá segja. Allt þetta sannfærir mig um að það glapræði, sem Alþingi Íslendinga samþykkti með samþykkt samningsins, verður ekki bjargað með því frv. til laga sem hér er verið að leggja til. Hér eru menn aðeins að prjóna við tæknilegar breytingar sumar hverjar, aðrar efnislegar. Hér er vissulega lögð sú lína að ef þjóðum, sem eru í EES, fækki þá beri að borga meira í sjóði Efnahagsbandalagsins en væri gert ef þjóðirnar væru með sömu tölu. Þetta eru þó út af fyrir sig smámunir í umræðunni. Stóra málið er það að íslenska þjóðin hafði komið sér upp einhverjum bestu lífskjörum í heimi. Hún gerði það án aðstoðarmanna eins og Vilhjálms Egilssonar í lagasetningu hér á Alþingi Íslendinga. Hún gerði það án aðstoðar þeirra sem hafa verið trúaðastir á boðskap Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar og henni farnaðist vel. Núna er stöðugt klifað á nýju eymdarástandi, eymdarinnar stefnu og eymdarinnar stuðningsmanna, manna sem sjá enga möguleika fyrir sjálfstæða einstaklinga eða sjálfstæðar þjóðir, manna sem vilja geirnegla þetta allt saman, manna sem hafa verið svo bundnir af þeirri lífssýn að hin gamla Evrópa finnst þeim vera heimurinn allur. Það alvarlegasta af þessu öllu saman er að fullveldi Íslands er einskis metið. Jafnframt virðast menn ekki hika við að álpast þá leið sem getur leitt til þess að Íslendingar lendi í viðskiptastríði við þá þjóð sem hefur tryggt Íslendingum fullveldi öllum öðrum þjóðum fremur og það er við Bandaríki Norður-Ameríku.  Í heimsstyrjöldinni síðari sluppum við Íslendingar lygilega vel og við bjuggum við það ástand að þurfa ekki að fórna íslenskum æskumönnum í stórum stíl þannig að í þessu landi er hvergi hægt að ganga um kirkjugarða þar sem í löngum röðum er hægt að lesa tilkynningu um fallna menn sem dóu um tvítugt. Þannig tókst að stjórna málum þessarar þjóðar. En í dag er Evrópa enn á ný að setja af stað uppbyggingu á her, Evrópuher. Verði sá her undir stjórn Þjóðverja þarf enginn að efa að hann verður hæfur til að berjast. En heimurinn hefur ekki þörf fyrir ný stríð. Ný viðskiptastríð munu þýða afturför fyrir mannkynið á jörðinni og stefna Efnahagsbandalags Evrópu í viðskiptum er hættulegri heimsfriðnum en nokkuð annað vegna þess að hún hefur ekki ætlað einni einustu nýlenduþjóð eðlilegan rétt til að selja vöru sína á eðlilegan hátt. Hún hefur reynt að þvinga niður verðið á hráefnunum hjá hvaða einasta ríki sem er. En þeir hafa gleymt einu. Þeir eru ekki eina iðnsvæði heimsins í dag. Iðnaðarsvæðin hvort heldur er í Asíu eða Ameríku eru betri en iðnaðarsvæði Evrópu. Þess vegna er nú svo komið að Evrópa, sem hefur vissulega á undanförnum árum getað fleytt rjómann af efnahagslegum lífsgæðum jarðarinnar, er ekki fær um að verjast í því efnahagsstríði sem hún er að setja af stað. Löngum hefur verið sagt um Frakkana að þeir væru lagnari að komast í stríð en að standast þau og nú er svo komið að forseti eða framkvæmdastjóri réttara sagt Efnahagsbandalags Evrópu er farinn að óttast viðskiptastríð, viðskiptastríð vegna stefnunnar sem Efnahagsbandalagið hefur fylgt í viðskiptamálum og það er ekki að ástæðulausu. Núverandi forseti Bandaríkjanna hefur vissulega frestað því að fara af stað með viðskiptastríð við Evrópu en hann er ekki hættur við að gera það. Hann er ekki kominn til með að samþykkja að verktakar í Evrópu megi bjóða í hvaða framkvæmdir sem er í Ameríku ef verktakarnir í Evrópu hafa forréttindi á sínum heimamarkaði. Hann er búinn að taka hanskann upp og það veit hver einasti stjórnmálaleiðtogi Evrópu að hann mun fylgja því eftir. Þess vegna erum við núna í þeirri stöðu að þróunin er mjög hröð. Þróunin er í áttina til viðskiptastríðs milli stórvelda heimsins. Ef við berum ekki gæfu til að snúa þeirri þróun við og krefjast þess réttlætis í alþjóðaviðskiptum að smáríki geti haldið áfram að vera til og átt eðlileg viðskipti við aðrar þjóðir án þess að þurfa að skrifa undir einhverja nauðungarsamninga þá er þetta mannkyn á mjög hættulegri braut, svo hættulegri að ég held að Evrópa ætti að telja það saman hversu marga vopnfæra menn hún ætti miðað við önnur svæði heimsins. Þá kæmist hún að þeirri merkilegu staðreynd sem hinir vita að Evrópa er gömul heimsálfa með hærra hlutfall af gömlu fólki en nokkur önnur heimsálfa. Það má með réttu segja að miðað við aðrar heimsálfur er hún gamalmennahæli heimsins. Hver trúir því að gamalmennahæli heimsins sigri í því viðskiptastríði sem menn eru nú að tala um að setja af stað? Íslendingar þurfa að búa við þá staðreynd að auðvitað þurfum við í frjálsum viðskiptum að una alþjóðlegum leikreglum, m.a. þeim sem GATT mun innleiða. Við eigum vissulega að reyna að hafa okkar áhrif á þær leikreglur. En frjálsar leikreglur hjá GATT er eina vörn smáþjóðanna og eina von mannkynsins um frið á jörð. Alveg er sama hvaða styrjöld er skoðuð að hreinum trúarbragðastríðum undanteknum, að styrjaldirnar stöfuðu af viðskiptahindrunum á milli þjóða. En sjálfstæðar þjóðir eiga að geta átt með sér eðlileg viðskipti án þess að skuldbinda sig til að afsala sér hluta af fullveldi sínu. Það er það sem Íslendingar eiga að hafa sem aðalmottó í baráttunni fyrir því að áfram búi frjáls og fullvalda þjóð í landinu.