Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs undir umr. um þetta mál á síðasta fundi þessarar hv. d. Frv. fjallar um breytt fyrirkomulag útflutningsbóta á þá lund, að útflutningsbótarétturinn greinist á milli sauðfjárafurða annars vegar og nautgripaafurða hins vegar og fari smálækkandi á 5 árum, úr allt að 20% af framleiðsluverðmæti sauðfjárafurða á fyrsta ári niður í 12% á sauðfjárafurðir og niður í 8% á nautgripaafurðir. Frv. þetta er að mestu leyti shlj. frv. sem hv. 1. flm. þess, Sighvatur Björgvinsson, flutti á síðasta Alþ., en varð þá eigi útrætt. Ég gerði þá allmiklar athugasemdir við frv. og get vísað til þeirra umr. að verulegu leyti. Nú vil ég taka það fram, að í sjálfu sér er núverandi fyrirkomulag á útflutningsbótakerfinu þess háttar, að vel er hægt að hugsa sér þar á einhverja breytingu, og á meðal þeirra breytinga, sem hægt er að hugsa sér, er að útflutningsbótaréttinum verði skipt á milli þessara tveggja höfuðgreina landbúnaðarframleiðslunnar. Þetta er þó ekki aðalatriði frv., heldur er hitt aðalatriði þess, að draga saman útflutningsbótaréttinn og draga þannig úr þeirri tryggingu sem bændastéttin hefur til þess að ná tekjum sínum. Útflutningsbótarétturinn hefur oft dugað til þess að unnt væri að greiða fullt verð, en nú er svo komið að það er hvergi nærri að þessi trygging dugi til þess, eins og öllum mun kunnugt. Þetta er meginefni frv., alveg eins og þess frv. sem flutt var á síðasta þingi, að draga úr útflutningsbótaréttinum, draga saman þá tryggingu, sem ríkisvaldið veitir til þess að tryggja kjör bænda, og þá væntanlega um leið að vinna að minnkun framleiðslu í landbúnaði. Ég skal ekki gera margar athugasemdir við ræðu hv. 1. flm., en þar var því ástandi, sem við er að etja, lýst sumpart með réttum hætti, þar sem er um stórkostlegt vandamál að ræða, en sumt var í þeirri ræðu sem ég get ekki fallist á, en ég skal láta liggja á milli hluta að þessu sinni. Kemur glöggt fram í grg. frv. hvert það stefnir, og vil ég aðeins víkja að því sem þar kemur fram. Þar er sagt að flm. sé ljóst að hér sé um að ræða talsvert stórt skref í átt til eðlilegrar skipunar á þessum málum, að draga úr þeirri tryggingu sem bændastéttin hefur í sínum kjaramálum. Það er kunnugt, að bændastéttin býr við lakari kjör en aðrar stéttir, og sá samdráttur útflutningsbóta, sem frv. gerir ráð fyrir, mundi auðvitað enn rýra kjör þessarar stéttar, ef ekki kæmi annað til. Sagt er í grg. frv., að frv. mundi hafa í för með sér að greiðslur vegna verðábyrgðar verðlagsárið 1976–1977, sem sagt s.l. verðlagsár, mundu hafa lækkað um röskan 1 milljarð kr. frá því sem nú er, ef ekkert annað kæmi til. Þetta annað, sem kemur til, er það, að þessi breyting á að gerast á 5 árum, en ekki í einni svipan. Það er sem sagt augljóst hver aðaltilgangur þessa frv. er, þ.e. að draga úr þessari útflutningstryggingu og væntanlega vinna þannig að því að draga saman landbúnaðarframleiðsluna í landinu. Það er sagt að flm. vilji benda á að í þessu felist ekki endanleg lausn þessara mála, heldur aðeins lausn um takmarkaðan tíma, til þess fallin að snúa af rangri braut yfir til réttari áttar, og enn fremur, að takmarkið sé auðvitað að landbúnaðarframleiðslan sé ávallt og fyrst og fremst í samræmi við innanlandsmarkaðsþarfir hvað varðar magn, gæði, fjölbreytni o.s.frv. Tilgangur frv. er sem sagt ljós og þarf raunar ekki að útlista það frekar, þ.e. að draga saman framleiðsluna, draga úr verðtryggingu bænda fyrir útfluttar landbúnaðarvörur og koma framleiðslumálum landbúnaðarins í það horf, að framleiðslan miðist við innanlandsþarfir og ekkert þurfi að flytja út. Nú er það spurning, sem ekki hefur verið svarað, hvort þetta sé rétt eða hagkvæmt. Er hagkvæmt að landbúnaðarframleiðslan sé dregin það saman að hún miðist einungis við innanlandsþarfir? Þeirri spurningu hefur hvergi verið svarað svo að mark sé í raun og veru á takandi. Þess vegna held ég að það sé mjög nauðsynlegt að fá hlutlægt mat á því, hvert sé þjóðhagslegt gildi þessarar svokölluðu umframframleiðslu. Nú eru landbúnaðarmál mjög á dagskrá og margir bændur, starfsmenn bændasamtaka og stjórnmálamenn hafa látið til sín heyra um landbúnaðarmálin og er það vel. Í blaðagreinum hafa komið fram ýmsar merkilegar og athyglisverðar hugleiðingar í þessu sambandi, og mig langar til að vitna hér örlítið í eina grein, sem birtist í Morgunblaðinu 1. febr. s.l., eins konar varnargrein fyrir útflutningsbæturnar. Grein þessi er eftir Jóhannes Torfason á Torfalæk í Austur-Húnavatnssýslu og ber yfirskriftina: „Gjaldið“. Í greininni segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ef stefna skal að því að framleiða mjólk og kindakjöt aðeins til innanlandsneyslu, blasir við að fækka þarf bændum um ca. 2 þús. stk. Er þá miðað við að meðalbúið stækki ekki frá því sem nú er.“ Það, sem hér er sagt, á væntanlega við það, að þeir bændur, sem mundu hætta sinni framleiðslu séu með nokkru minni framleiðslu heldur en meðalbúin eru í landinu, sem sé að smábændurnir mundu fremur hætta heldur en stærri bændurnir. Þá segir enn í þessari grein, með leyfi forseta: „Þessum bændum fylgja væntanlega 1600–1800 húsfreyjur og einnig 1000–2000 unglingar og lausafólk eldra en 16 ára, auk barna og gamalmenna. Eru þá rúmlega 5000 manns sem missa atvinnu sína í sveitum. Hvert bóndastarf skapar 2–3 störf í öðrum atvinnugreinum. Þá má nefna verslun og viðskipti með rekstrar- og fjárfestingarvörur, starfsemi vinnslustöðva og fullvinnsluiðnað, flutninga o.fl., o.fl. Þarna gætu því glatast a.m.k. 4000 atvinnutækifæri vegna þeirra 2000 bænda sem hætta þyrftu búskap. Þyrfti því að sjá a.m.k. 8000–9000 manns fyrir atvinnu við aðra og arðbærari framleiðslu. Þá ber að hafa í huga að afskrifa þarf alla þá fjárfestingu sem bundin er í ræktun, byggingum og vélum, bæði í sveitum svo og á vinnslustöðvum, þar sem niðurskurðurinn yrði. Auk þess er vafasamt að það íbúðarhúsnæði, sem þetta fólk býr nú í, nýtist áfram. Til að nefna dæmi um 2000 bænda fækkun má geta þess, að á svæði, sem spannar yfir Strandasýslu og til og með Norður-Þingeyjarsýslu, búa nálega 2000 bændur. Þetta dæmi skyldu leiðtogar launþegasamtaka gaumgæfa rækilega og hve margir launþegar hafa sitt framfæri á offramleiðslu búvara. Vart verður því trúað að atvinnuleysi sé mesta náð og gæfa skjólstæðinga þeirra. Þá má efast um hæfni annarra atvinnugreina til að taka á móti öllu þessu fólki (8000–9000 manns a.m.k.) á örfáum árum, til viðbótar eðlilegri fjölgun sem þegar virðist ærinn vandi að leysa. Einnig er til efs að Ísland verði byggilegra með slíkum niðurskurði.“ Enn segir í þessari grein, með leyfi hæstv. forseta: „Útflutningsbætur eru því „gjaldið“ sem greiða þarf til að allt þetta fólk hafi fulla atvinnu og byggð haldist.“ Ef útflutningsbætur væru stórlega skertar, hvað þá ef framleiðslumálum bænda væri komið í það horf, að framleiðslan miðist einungis við innanlandsþarfir, þá væri komið svo að kannske allt að 2000 bændur mundu hætta búskap og heil byggðarlög legðust í auðn. Þetta er vert að athuga þegar menn tala í þessum tón á þá lund, að það, sem þeir kalla umframframleiðslu í landbúnaði, sé til óþurftar og þurfi að koma, eins og orðað er í grg. með þessu frv., eðlilegri og bættri skipan á þessi mál með það fyrir augum að landbúnaðarframleiðslan sé einvörðungu við hæfi innanlandsmarkaðar. Hér kemur auðvitað miklu fleira til og er hin mesta nauðsyn, eins og ég hef þegar getið um, að fá hlutlægt mat á hvert er þjóðhagslegt gildi þessarar framleiðslu. Í grein Jóhannesar á Torfalæk segir enn, með leyfi hæstv. forseta: „Augljóst er að ríkissjóður leggur ekki fé til útflutningsbóta án þess að fá neitt á móti. Í fyrsta lagi eru það toll- og skattatekjur af þeim vörum sem fást fyrir þann gjaldeyri sem útfluttar landbúnaðarafurðir skila. Í öðru lagi eru tollar og skattar af rekstrarvörum sem snerta framleiðslu, úrvinnslu og fullvinnslu landbúnaðarafurða, sem eru umfram neysluþörfina. Þá er að nefna toll- og skattatekjur sem sá gjaldeyrir skapar sem kemur fyrir þann hluta útfluttra iðnaðarvara sem unninn er úr hráefni er til fellur vegna kindakjötsframleiðslu umfram neyslu. Gæti þetta svarað til iðnaðarvara úr um 400 000 gærum og tilsvarandi af ull. Nefna má, að 60–70% útfluttra iðnaðarvara (án áls) eru úr hráefni frá landbúnaði. Þá eru í fjórða lagi skattar og opinber gjöld þeirra launþega og þess atvinnurekstrar sem byggir á meðhöndlun offramleiðslunnar, sem væntanlega rýrnuðu verulega ef hún fellur burt. Nokkuð erfitt er að meta þessar tekjur ríkissjóðs, en þær skipta örugglega milljörðum. Því er víst að raunveruleg útgjöld ríkissjóðs vegna útflutningsbóta eru ekki eins mikil og sýnist. Eflaust er líka auðveldara að afla tekna til þeirra en að útvega 8000–9000 manns atvinnu og jafnvel húsnæði, þótt ónotuð og yfirgefin fjárfesting lægi óbætt hjá garði. Útflutningsbótunum var í upphafi ætlað að jafna út árstíða- og árferðissveiflur í landbúnaðarframleiðslunni, tryggja þannig framleiðendum fullt afurðaverð og neytendum ávallt nægilegt framboð neysluvara. Í því sambandi má minna á taugatitring fjölmiðla þegar landið varð nær smjörlaust á vordögum 1976. Útflutningsbæturnar hafa einnig áhrif til að tryggja atvinnu, ekki aðeins bændum, heldur fjölmörgum öðrum. Þær stuðla að framgangi byggðastefnu og betri nýtingu fjárfestingar og vinnuafls, bæði í landbúnaði og öðrum atvinnugreinum. Þó er þetta ekki aðalmarkmið þeirra og á ekki að vera.“ Í þessari grein Jóhannesar á Torfalæk og auðvitað hugleiðingum ýmissa manna, sem um þessa hluti hugsa, kemur glöggt fram að það kynni að skapast gífurleg þjóðfélagsleg röskun, stórkostlegur missir atvinnu fyrir fjölda fólks, ekki einasta sveitafólks, heldur þess fólks sem vinnur að þjónustu og úrvinnslu og alls konar störfum tengdum landbúnaðarframleiðslunni, ef hún drægist saman svo að hún miðaðist við innanlandsþarfir. Minna má á að kindakjötsframleiðslan eða sauðfjárafurðir eru nú um 30–35% umfram innanlandsþarfir og nautgripaframleiðslan um 24% umfram innanlandsþarfir, og ef þessari framleiðslu væri kippt burt væri stórt skarð eftir fyrir það fólk sem að þessu starfar. Þegar gerðar eru tillögur um að stefna í þá átt, þá þarf jafnframt að færa sönnur á að unnt sé að skapa þessu fólki lífsviðurværi og afkomu á þann hátt, að það hafi a.m.k. sambærilega tryggingu fyrir afkomu sinni eins og er við núverandi ástand, og jafnframt hitt, að það verði þá ekki enn þá dýrara fyrir þjóðfélagið, fyrir þjóðfélagsheildina, heldur en að viðhalda þeirri byggð og þeirri framleiðslu sem fæst með þessu móti eins og nú standa sakir. Þetta haggar ekki því, að við mikil vandamál er að etja í landbúnaðarframleiðslunni. Það haggar ekki því. Og birgðasöfnun, eins og orðið hefur í smjörframleiðslunni, leiðir yfir okkur stórkostlega hættu og við slíkri birgðasöfnun þarf í raun og veru að reisa skorður. Ég vildi vekja á þessu athygli í sambandi við frv. sem hér liggur fyrir, og ég vænti þess, að flm. þessa frv. leiði hugann að því, með hvaða hætti þeir ætli að sjá fyrir því, að fólki, sem missir viðurværi sitt við samdrátt landbúnaðarframleiðslunnar, verði bættur sá missir. Enn fremur legg ég á það áherslu, og ég hafði þegar fyrir jól óskað eftir því við starfsmenn Framleiðsluráðs landbúnaðarins og ítrekaði þá ósk mína í janúar, að þeir gerðu útreikninga á því, hvert væri þjóðhagslegt gildi svokallaðrar umframframleiðslu í landbúnaðinum. Ég hef engar niðurstöður fengið og ekki fengið nein svör frá þessum ágætu mönnum enn þá og þykir mér það mikið miður, en þetta er spurning sem þarf að svara og meta hlutlægt hvert er þjóðhagslegt gildi þessarar framleiðslu og ef þessi framleiðsla fellur niður, hver verður þá kostnaður þjóðfélagsins við að byggja upp atvinnu, byggja upp íbúðarhúsnæði og aðstöðu, þjónustu fyrir það fólk sem hverfur úr þessum framleiðslugreinum og verður með einhverjum hætti að fá lífsviðurværi á annan hátt. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að ég lengi umr. um þetta. Ég vísa til þess er ég sagði um mjög sambærilegt frv. á síðasta Alþ., þar sem ég mælti gegn því frv. Ég get enn lýst því yfir, að ég er andvígur þessu frv. Enda þótt hægt sé að hugsa sér einhverjar breytingar á núverandi útflutningsbótakerfi, þá tek ég ekki undir það með nokkrum hætti að skerða þessa tryggingu bændastéttarinnar og þess fólks, sem að landbúnaðarframleiðslunni starfar, án þess að sýnt sé fram á með gildum rökum, að meginhluti þessarar framleiðslu sé óhagstæður, og sýnt fram á að það sé þjóðfélaginu hagstæðara að veita þessu fólki aðstöðu og lífsframfæri annars staðar. Þess vegna lýsi ég yfir andstöðu við þetta frv. Ég vænti þess auðvitað að því verði vísað með þinglegum hætti til landbn. þrátt fyrir óskir hv. 1. flm. Þetta er landbúnaðarmál, enda þótt það snerti auðvitað einnig fjármál. Frv. um breyt. á framleiðsluráðslögum eða um Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur ævinlega verið vísað til hv. landbn., og ég set hér fram, herra forseti, óskir um að svo verði einnig um þetta frv., og ég vænti þess, að sú hv. n. s jái til þess að það fái þinglega meðferð.



Herra forseti. Mér þótti miður að geta ekki verið viðstaddur er framsaga var flutt fyrir þessu máli. Ég ætla ekki að hafa mál mitt langt um þetta frv. og get reyndar í fjölmörgum atriðum tekið undir það sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni. Með þessu frv. er stefnt að tvennu: Í fyrsta lagi að draga mjög verulega úr útflutningsbótum eða verðtryggingu sem veitt er með útflutningsbótum til landbúnaðarframleiðenda. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að kljúfa þetta sundur í tvennt, þ.e.a.s. fjalla sérstaklega um sauðfjárafurðir og sérstaklega um nautgripaafurðir. Um þetta hvort tveggja mætti vitanlega flytja langt mál. Ég ætla ekki hér og nú að segja að ekki komi til greina að fara þessa leið. Hins vegar er alveg ljóst, að þetta mál er svo víðtækt og kemur svo víða við í okkar þjóðarbúskap, að það verður alls ekki afgreitt með einu frv. sem þessu. Þetta verður að vera liður í stefnumörkun á sviði landbúnaðarins til nokkurra ára og miklu fjölþættari en fram kemur í þessu frv. Ég þarf ekki að rekja fyrir hv. þm. hvernig útflutningsbætur hafa til orðið. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að útflutningsbætur í landbúnaði eru tekjutrygging sem Alþingi hefur heitið bændum. Ég vek athygli á því, að í 12. gr. laga um Framleiðsluráð landbúnaðarins er beinlínis sagt, að nái bændur ekki viðmiðunarverði fyrir útfluttar afurðir sínar megi þeir ekki ná tekjum sínum með hækkun á afurðum innanlands, en í staðinn komi þessi trygging af hendi ríkissjóðs, allt að 10% af heildarframleiðsluverðmæti landbúnaðarafurða. Þetta er því beinlínis þáttur í viðleitni ríkisins að tryggja bændum það sem segir í fyrri greinum og í upphafi framleiðsluráðslaganna, að bændur skuli hafa svipaðar tekjur og svokallaðar viðmiðunarstéttir. M.a. af þessari ástæðu er þetta má( ákaflega viðkvæmt og hlýtur að falla inn í þá heildarstefnumörkun í landbúnaði sem að er unnið og er mjög nauðsynleg. Ég held einnig, að áður en ákveðið er að kljúfa svo í sundur þessa tryggingu eins og gert er ráð fyrir í frv. þurfi að skoða mjög vandlega þátt bæði sauðfjárræktar og nautgriparæktar í þjóðarbúskapnum í heild. Á þetta lagði síðasti ræðumaður mikla áherslu og get ég tekið undir það og ég get jafnframt upplýst að að þessu er unnið. Hins vegar er það alls ekki að öllu leyti einfalt mál, en ýmsar tölur, sem hann m.a. færði fram, gefa mjög ljóslega til kynna hve þáttur sauðfjárræktar er mikill í þjóðarframleiðslunni. Sá iðnaður, sem á sauðfjárrækt byggir, þ.e. ullariðnaður og skinnaiðnaður, er sá mikilvægasti af innlendum iðngreinum og er sú iðngrein sem virðist hafa einna mesta vaxtarmöguleika. Það er ekki lítil verðmætaaukning sem verður á t.d. skinninu frá því að það fer frá bóndanum og þar til það er orðið að mokkaskinni eða saumað í pels. Og að sjálfsögðu eykst mikilvægi þessarar framleiðslu eftir því sem okkur tekst að gera verðmætari vöru úr meiri hluta hennar. Að þessu er markvisst unnið, m.a. af þeirri ástæðu sem ég nefndi áðan, að þarna virðist vera einn sá traustasti grundvöllur sem við byggjum á í iðnaði landsmanna nú. Ég nefni þetta m.a. til að sýna að þetta dæmi er alls ekki einfalt. Það er langt frá því, að einfalt sé að meta hve mikill þáttur sauðfjárræktin er í þjóðarframleiðslunni, en tvímælalaust er hann mjög mikill. Ég vil svo segja það, að í þessu frv. koma fram ýmsar upplýsingar í grg. sem margar hverjar eru réttar, en sumar kannske ekki eins. M.a. vil ég gera aths. við þann samanburð sem gerður er í Töflu II á grundvelli framfærsluvísitölu. Ég held að sá samanburður á útflutningsbótum sé ákaflega vafasamur, því að framfærsluvísitalan er t.d. háð niðurgreiðslum á landbúnaðarafurðum, svo að þetta er gagnverkandi. Ég held að skynsamlegra væri að gera t.d. samanburð á útflutningsbótum sem hundraðshluta af ríkisreikningi. Þar kemur allt annað í ljós. Ef við gerum slíkan samanburð frá 1960–1974, sem ég hef undir höndum, kemur í ljós að útflutningsbætur hafa farið minnkandi frá 27% 1960 niður í 11% 1974 og hafa reyndar aldrei komist niður í 10%. Ég held að sannarlega megi varpa fram þeirri spurningu sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni, hvort þarna sé um of mikla tryggingu eða útgjöld ríkissjóðs að ræða, ef lítið er jafnframt á mikilvægi sauðfjárframleiðslunnar sérstaklega fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Ég efast um að svo sé og tel að það dæmi þurfi að skoða miklu betur en gert hefur verið, eins og ég sagði áðan. Hitt er svo ljóst, að umframframleiðslan, eins og hún er orðin nú, er orðin mjög mikil og allt of mikil og því ber, eins og reyndar er samstaða um innan stjórnarflokkanna, að stefna að því að draga úr þeirri umframframleiðslu og takmarka sem mest við innanlandsþarfir. Að því er nú unnið að marka slíka stefnu og mun verða lögð fyrir Alþ. innan skamms tíma till. til þál. um stefnumörkun í landbúnaði, þar sem farið verður fram á að Alþ. ákveði þau stefnumið sem byggja á á, þannig að unnt verði að vinna að langtímaáætlanagerð í samræmi við þau. Einnig verður í þessari till. farið fram á að Alþ. ákveði hvaða leiðir beri að fara að settum markmiðum. Eitt af þessum markmiðum verður að tryggja bændum tekjur sem eru sambærilegar við það sem aðrar stéttir í þjóðfélaginu hafa og hef ég engan heyrt andmæla því. Spurningin er hins vegar sú, hvaða leiðir má fara að þessu marki, m.a. í þeim beinu samningum ríkisvaldsins og bænda sem ákveðið er að upp verði teknir eða verður lagt til og fram er sett í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna, enda í samræmi við óskir bænda sjálfra. Ég skal engu slá föstu um það hér, hvort útflutningsbætur eiga, þegar slíkir beinir samningar hafa verið teknir upp, að vera fastbundnar við 10%. En hinu vil ég slá föstu sem skoðun minni, að tvímælalaust eiga verðbætur á útflutning að koma til greina í þeirri meðferð sem þá verður á milli bænda og ríkisvalds. Þarna verður tvímælalaust bæði að líta á verðlag innanlands, ýmsa aðstoð sem landbúnaðinum kann að verða veitt á frumstigi, eins og t.d. styrki til jarðræktar o.fl., og verðlag á útflutningi m.a. þá með verðtryggingu að því marki sem um semst. Ýmsir fulltrúar bænda hafa lagt á það áherslu, að ekki megi sleppa þeirri tryggingu sem felst í þessum 10% verðbótum - útflutningsbótum. Ég held að menn verði að skoða það í breiðara samhengi, m.a. með tilliti til þeirrar verðmætasköpunar sem hér hefur verið nefnd og byggist á framleiðslu landbúnaðarins. Mér sýnist alls ekki útilokað að hagkvæmt geti talist fyrir þjóðarbúið í heild að verðbæta jafnvel meira en þar er ráð fyrir gert og ráð fyrir gert í þessu frv. ákveðna landbúnaðarframleiðslu, sem þá að einhverju leyti stendur undir slíkri verðmætasköpun og atvinnuaukningu innanlands. Ég ætla ekki að hafa mörg fleiri orð um þetta mál, en stend fyrst og fremst upp til að leggja áherslu á að þetta mál er fjölþætt og það væri að mínu mati mikill skaði skeður ef slík ákvörðun yrði tekin sem gert er ráð fyrir í þessu frv. án þess að tengja það þeirri almennu langtímastefnumörkun á sviði landbúnaðarins sem ég hef talað um. Þetta verður að athuga á miklu breiðari grundvelli en hér er gert ráð fyrir. Ég hef jafnframt lagt áherslu á að slík stefnumörkun er nú í undirbúningi og mun koma fyrir þingið innan stutts tíma, og því er það von mín, að um þetta mál verði fjallað í tengslum við það og þær ákvarðanir sem þar verða teknar. Ég get því ekki lýst stuðningi mínum við þetta frv. eins og fyrir liggur.



Herra forseti. Ég hef áhuga á því að leggja nokkur orð í belg í umr. um þetta frv. Það er greinilegt að frv. er ætlað að stuðla að lausn á þeim mikla vanda sem við er að etja í framleiðslumálum landbúnaðarins. Eins og kunnugt er eru ætlaðir á fjárl. tæpir 6 milljarðar til þess að greiða útflutningsbætur, og því hefur verið spáð, að áður en yfir lýkur kunni þörfin á þessu ári fyrir útflutningsbætur að verða yfir 10 milljarða kr. Það er því fullt tilefni til að taka á þessu máli og reyna að leysa það á skynsamlegan hátt. Satt að segja er það sorglegt, hvað menn hafa sýnt þessum vandamálum landbúnaðarins mikið sinnuleysi undanfarin ár, hvernig vandinn hefur verið látinn hlaðast upp smátt og smátt þannig að nú er svo komið að hann er nánast óviðráðanlegur. Ég vil taka það fram varðandi frv. sem hér liggur fyrir, að ég er samþykkur markmiðum frv. Það er greinilegt, að því er ætlað að vinna nokkuð hressilega að lausn þessa vandamáls. En því miður get ég ekki verið samþykkur þeirri aðferð sem þar er gert ráð fyrir að beita. Ég geri ráð fyrir að það sé orðin nokkuð víðtæk samstaða um þá almennu stefnumörkun í landbúnaðarmálum, að landbúnaðarframleiðslan eigi að miðast við innanlandsþarfir eða því sem næst. Þó hafa flestir eða allir, að ég hygg, þann fyrirvara á, að samdráttur í landbúnaðarframleiðslunni verði ekki til þess, að fækkun í sveitum verði teljandi, né heldur að til byggðaröskunar komi. Nú er það svo með frv. sem hér liggur fyrir, að yrði það samþykkt og framkvæmt, þá mundi það nokkuð örugglega leiða til mjög verulegrar fækkunar í bændastéttinni. Það mundi áreiðanlega koma ákaflega illa niður á þeim bændum, sem smæst búin hafa og verst standa að vígi fjárhagslega, og gæti einungis leitt það af sér, að slíkir bændur yrðu að hætta búrekstri og leita annað. Það er þróun sem ég tel varhugaverða og vil ekki að verði. Það má segja um frv., að það beinist í raun og veru að því að lækna sjúkdómseinkennin, en ekki sjúkdóminn sjálfan. Frv. stefnir að því að draga úr útflutningsbótunum, sem má segja að séu sjúkdómseinkenni, en ekki nauðsynlega að því að draga úr framleiðslunni. Mér sýnist að einhliða skerðing á útflutningsbótunum þurfi alls ekki að hafa í för með sér neina hvatningu fyrir einstaka bændur til þess að draga úr framleiðslu. Þvert á móti mundi ég halda að þegar harðnar á dalnum hjá bændum, þá hljóti viðleitni hvers og eins að verða sú að auka rekstur sinn og reyna að bæta fjárhagsafkomu sína þannig. Af þessum ástæðum ítreka ég það, að þarna er verið að lækna sjúkdómseinkenni. Sjúkdómurinn sjálfur yrði nánast óhreyfður og vandinn eftir sem áður jafnmikill. Nú er þingheimi kunnugt um það, að landbrh. hefur lagt fram annað frv. um breytingu á framleiðsluráðslögum, þar sem þess er freistað að leggja fram aðrar till. til þess að finna lausn á sama vanda og hér er til umfjöllunar, þ.e.a.s. reyna að draga úr offramleiðslu í landbúnaði. Það frv. er auðvitað ekki til umr. hér núna, en ég tel ástæðu til að skýra frá því, að mér virðist það frv. miklu raunhæfari grundvöllur til að taka á málinu, enda þótt ég vilji undirstrika það, að ég hef og mun gera aths. og jafnvel flytja brtt. við það frv. Ég er alveg sannfærður um að það er vel framkvæmanlegt að draga nokkuð verulega úr offramleiðslu á landbúnaðarvörum án þess að til þurfi að koma veruleg fækkun í sveitum. Í grundvallaratriðum hlýtur leiðin að verða sú að draga úr framleiðslunni á hinum stærri býlum, en gefa kost á því, að hin smærri býli og allt að meðalbúum haldi framleiðslumagni sinu óbreyttu, þannig að ekki verði um neina fækkun að ræða, fjöldi bændanna og fjöldi býlanna verði nánast óbreyttur, en framleiðslumagnið minnki á stærstu býlunum. Þetta er í aðalatriðum sú leið sem ég tel eina færa, ef menn vilja ná þeim markmiðum báðum að draga úr framleiðslunni, en halda samt byggðaröskun í lágmarki og halda byggðinni jafnþéttri og hún er nú. Það vill svo vel til, að bændur sjálfir hafa sýnt mikinn skilning á þessu vandamáli og verið sjálfir með ýmsar till. um hvernig eigi að leysa þennan vanda. Auðvitað eru um það skiptar skoðanir meðal þeirra, en margt af því, sem þeir hafa sagt, er skynsamlegt og raunhæft. Vil ég þar einkum nefna hugmyndir um svokallað kvótakerfi, sem komið hafa fram hjá bændum sjálfum og ég tel réttan og skynsamlegan grundvöll til að vinna að þessu vandamáli. Ég ítreka það, að ég er algerlega samþykkur þeim markmiðum sem augljóslega er stefnt að með því frv. sem hér er til umr., en er ósammála aðferðinni og get þess vegna ekki stutt það.



Herra forseti. Þeir hv. þm., sem sæti áttu á síðasta þingi, kannast vel við frv. það, sem hér er til umr., og eins við þá ræðu, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson flutti s.l. miðvikudag er hann talaði fyrir frv. Þar kom fram mjög fátt nýtt. Það kom þó fram í máli hv. frsm., að það fyrirkomulag, sem gildir um verðábyrgð ríkissjóðs, er frá tíð viðreisnarstjórnarinnar. Hitt kom ekki fram hjá hv. frsm., að sú breyting, sem gerð var á þessum málum þá, var byggð á samkomulagi eða samningi við Stéttarsamband bænda. Þegar umrædd breyting var gerð á lögunum hafði landbúnaðurinn um nokkurra ára bil notið bestu kjara sem útflutningssjóður veitti sjávarútveginum. T.d. kemur það fram í hagskýrslum, að árið 1958 greiddi útflutningssjóður á bátafisk 95.04%, þ.e.a.s. að fyrir 1 kg, sem flutt var út og fengust fyrir 10 kr. fob., greiddi útflutningssjóður 9.50 kr. á kg, framleiðandinn fékk samtals 19.50 kr. fyrir framleiðslu sína. Ef þetta dugði ekki hafði framleiðsluráðið rétt til þess að hækka verðið á innlendum markaði að því marki að ná með þeim hætti verðmismun á framleiðsluverðinu og markaðsverðinu erlendis. Þennan rétt vildi ríkisvaldið taka af framleiðsluráði. Það varð að samkomulagi, að í staðinn yrði tekin upp sú verðábyrgð sem í gildi hefur verið síðan. Ef frv. það, sem hér er til umr., yrði samþ. nú væri gengið á gerða samninga við bændur, nema nýtt samkomulag yrði áður við þá gert. En hvaða stjórnmálaflokkar stóðu að þessu samkomulagi og bera því höfuðábyrgð á þeirri breytingu sem varð í kjölfar þessara samninga? Það skyldi nú ekki vera, að Alþfl. ætti þar ekki lítinn hlut að máli. Það er athyglisvert í þessu sambandi, að forusta Alþfl. 1959 taldi sér ekki fært að taka af bændum þann rétt sem þeir höfðu í lögum þá, að hækka verð á búvöru innanlands til þess að mæta hallanum á útflutningnum, öðruvísi en semja um það við bændasamtökin að þau fengju eitthvað í staðinn. Eftir þessu frv. að dæma telur hin nýja forusta Alþfl. ekki þörf á eða ástæðu til að taka upp samninga við bændur um þær breytingar sem í þessu frv. felast. Ætli það sé í fullu samræmi við tal þessara manna um réttlæti, tillitssemi og heiðarleika í umgengnisháttum, sem öðrum er talin trú um að sé haft í hávegum í hinum nýja endurreista Alþfl.? Hv. frsm. eyddi enn miklum tíma í talnalestur sem hann sjálfur virðist því miður ekki skilja nema að mjög takmörkuðu leyti. Þar sem ég tók þennan kafla í ræðu hans til meðferðar á síðasta þingi sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það nú. Hitt vil ég leggja höfuðáherslu á enn og aftur, að þessi lagasetning var byggð á samningum á milli þáv. ríkisstj. og Stéttarsambands bænda. Hvað sem fulltrúar Alþfl. á hinu háa Alþingi halda langar ræður og reyna að sýna fram á að ýmis atriði í lögunum séu ekki að þeirra skapi, þá eru þessi lagaákvæði niðurstaða samninga sem flokksmenn þeirra stóðu að og lögfestu á sínum tíma. Því er þýðingarlaust fyrir þá að reyna að firra sig ábyrgð nú. Einn þátt í þessum talnalestri kemst ég þó ekki hjá að taka til athugunar. Hv. þm. sagði, með leyfi forseta: „Fram til ársins 1959 hafði t.d. útflutningur landbúnaðarvara, þegar hann var mestur, aðeins numið 5.45% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar. Og auðvitað gengu menn út frá því sem gefnu að þetta væri vísbending um þá fjárhagslegu ábyrgð sem ríkissjóður væri að taka á sig með þessari lagasetningu.“ Ég hef ekki haft tíma til þess að rifja upp, hvernig þessi mál stóðu frá ári til árs á áratugnum 1950–1960. Hins vegar athugaði ég heildarframleiðsluna og útflutninginn árin 1957 og 1958. Árið 1957 var heildarframleiðslan á kindakjöti 8298 tonn. Af því magni voru flutt út 2700 tonn, eða 32,5%. Af heildarframleiðslu landbúnaðarins það ár var kindakjötsframleiðslan talin 34.4%. Það ár hafa því verið flutt út um 11% af heildarframleiðslu landbúnaðarins. Árið 1958 var kindakjötsframleiðslan 9919 tonn. Flutt voru það ár út 3533 tonn, eða 35.6%. Þá var líka fluttur út ostur til Þýskalands, 370 tonn. Er því sýnilegt að það ár var flutt út hlutfallslega meira magn en árið áður. Á þessu sést að það, sem hv. þm. sagði um þetta efni, er úr algerlega lausu lofti gripið og röksemdin, að menn hefðu ekki gert sér ljóst hver þörfin kynni að verða á útflutningi á landbúnaðarvörum, getur því ekki staðist - eins og ég hef sýnt fram á, þrátt fyrir tilvitnun hans í ræðu hv. fyrrv. þm. Ingólfs Jónssonar. Ég sá líka að niðurgreiðslur hafa þá verið eins miklar og nú eða meiri. T.d. var kindakjöt greitt niður um 11.21 kr. 1957 og þá var útsöluverðið 3.50 kr. lægra en verð til bænda það ár. Og þá var mjólkin einnig í útsölu 84 aurum lægri en bændur fengu þá fyrir mjólkina. Ég tel rétt að þetta komi fram við þessa umr. vegna þess hvernig öll umr. um þessi mál hefur verið upp á síðkastið. Hv. þm. sagði enn fremur í framsöguræðu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Ég held að það séu allir sammála um það, og það sé engin undantekning þar á, að það beri að tryggja bændum eðlileg kjör og sambærileg við það sem aðrar stéttir hafa. Ég held að það séu allir sammála um að það beri að tryggja bændum að skaðlausu, þó svo að sveiflur verði í framleiðslu landbúnaðarvara þannig að það þurfi t.d. að standa undir talsverðri eða einhverri offramleiðslu í landbúnaðinum til þess að tryggja íslensku þjóðinni jafnan nægilegar búvörur.“ Ég vona að það reynist rétt, sem kom fram í máli hv. frsm., að allir séu sammála um það, og engin undantekning þar á, að bændum séu tryggð eðlileg kjör og sambærileg við það sem aðrar stéttir hafa. Og nú vil ég spyrja hv. þm. Sighvat Björgvinsson að því, hvaða hugmyndir hann hafi um það, hvernig eigi að tryggja bændum nú svipuð laun og aðrar stéttir hafa. Nú blasir við, ef ekki finnast ráð sem hv. þm. geta sameinast um, að að öllu óbreyttu verður að leggja 200 kr. verðjöfnunargjald á hvert kg kindakjöts á þessu verðlagsári. Mundi þá vanta 16.5% á verð til bænda, sem mundi þýða að vantaði 1/3 á kaup þeirra miðað við það sem verðlagsgrundvöllurinn gerði ráð fyrir. Þannig standa málin í dag, þó hlutfallslega þurfi ekki að flytja út meira magn, t.d. af kindakjöti, en árið 1958. Hins vegar þarf að flytja út miklu meira af mjólkurvörum, hvort sem miðað er við magn eða hlutfall, enda eru allir sammála um að ekki sé um neitt annað að ræða en gera ráðstafanir til að draga úr framleiðslu á mjólk nú. Hins vegar eru það mjög gleðileg tíðindi, ef það reynist rétt sem kom fram hjá hv. þm., að enginn ætlist til að bændur beri skaða af þessum samdrætti. Og fast mun verða eftir því leitað, með hvaða hætti slíkt verði tryggt nú. Ég er sammála hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um að ekki kemur til mála að ný stefna í þessum málum verði á þann veg að það verði látið bitna á bændum, þeirra hlutur verði fyrir borð borinn, þó að breytingar verði á framleiðslumagni, og þá verði bændum með einhverjum hætti tryggðar svipaðar tekjur og aðrar stéttir hafa á hverjum tíma. Hins vegar hefur tillöguflutningur þm. Alþfl. - og þar er ekki þetta frv., sem hér er til umr., undanskilið - og málflutningur þeirra ekki verið með þeim hætti fram að þessu. Hefðu hugmyndir þeirra og tillögur náð fram að ganga, þá hefðu þær breytingar bitnað á bændum tekjulega og leitt til mikillar byggðaröskunar. Hins vegar hefði slík breyting bitnað enn meira á ýmsum þéttbýlisstöðum, þannig að þúsundir manna og kvenna hefðu við slíka breytingu misst vinnu sína og tekjur. En ég kem betur að því síðar. Áður en lengra er haldið vil ég undirstrika það og taka undir með hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, að það voru ekki bændur sem settu verðábyrgðina í lög, heldur Alþ. sjálft. Þess vegna er það einnig Alþ. sem ber að leysa þann vanda sem nú steðjar að bændastéttinni án þess að þeir verði fyrir áföllum umfram það sem hver stétt og hver þegn verður fyrir vegna þess vanda sem verðbólgan hefur leitt þjóðina í. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hv. þm., að hann og flokkur hans séu reiðubúnir að skoða þennan vanda, taka þátt í lausn hans á þann veg að það komi ekki niður á tekjum bænda. Því er nú haldið fram í fjölmiðlum, að framleiðslan í landinu sé um þessar mundir baggi á þjóðinni og það sé framleiðslan sem standi í vegi fyrir að ekki eru betri lífskjör í landinu en raun ber vitni. Þessu halda fram menn sem hafa titla sem benda til þess að þeir séu langskólagengnir. Og landbúnaðurinn hefur sannarlega fengið sinn skerf af þessari umræðu. Mjög mikið af þessari umr. sýnir hvað vanþekkingin er mikil hjá mörgum þeim mönnum sem skrifa um framleiðslumálin. Að vísu hafa lífskjör aldrei verið eins góð í landinu og þau eru nú, en því miður búum við við fölsk lífskjör, því að við eyðum meiru en við öflum, og það getur ekki gengið til lengdar. Slíkur lífsmáti stefnir í ófæru, ekki síður hjá þ jóð en ef einstaklingur á í hlut. Annað tveggja verður að gerast: Við verðum að afla meira í þjóðarbúið með einhverjum hætti, að öðrum kosti verðum við að draga úr eyðslunni þannig að heildarumsvif og eyðsla séu innan þeirra marka sem þjóðin aflar, nema um sé að ræða meiri háttar framkvæmdir sem koma til með að skila til baka þeim fjármunum, beint eða óbeint, sem við þurfum að taka að láni til þeirra erlendis frá. Umr., sem fer fram um þessi mál, snýst ekki fyrst og fremst um hvaða úrræði kunna að vera fyrir hendi til að þjóðin geti haldið þeim lífskjörum sem við búum við og höfum vanist, heldur hitt, hvaða framleiðsla og rekstur það sé sem með ýmsum reikningskúnstum er hægt að sýna fram á að ekki borgi sig að reka í þessu landi, vegna þess að svipaða framleiðslu sé hægt að fá keypta annars staðar, úti í hinum stóra heimi, fyrir minna verð en kostar að framleiða hér - og í sumum tilfellum fyrir aðeins brot af því verði. Þessir snillingar hafa jafnvel reynt að sýna fram á með þessum hætti, að raunverulega borgi sig ekki að framleiða neitt í þessu landi, það sé hægt að fá allt milli himins og jarðar fyrir minna verð erlendis frá en framleiðslukostnaðurinn er hér. Umr. eru sjaldan um það, með hvaða hætti þjóðin á að afla gjaldeyris fyrir það, sem inn er flutt, eða með hvaða hætti væri hægt að breyta til framleiðsluhátta, sem gæfu meira í þjóðarbúið en það sem lagt er til að verði lagt niður. Frá þjóðhagslegu sjónarmiði hlýtur að vera betra að framleiða einhver verðmæti en hafast ekkert að, gera ekkert og þess í stað sækja sér lífeyri í Atvinnuleysistryggingasjóð. Það er ekki úr vegi að íhuga hvernig þessi umr., sem fram fer nú um þessi mál, snertir allt þjóðfélagið. Því er haldið fram með réttu, að iðnaðurinn sé sá vaxtarbroddur sem þurfi að sinna og efla á allan hátt, því að þar muni vera mestir möguleikar fyrir þjóðina til að efla og bæta lífskjör sín í næstu framtíð. Hitt er hálfbroslegt, að á sama tíma og þessu er haldið fram eru uppi háar kröfur um það t.d., að sauðfjárframleiðslan í landinu sé minnkuð a.m.k. um 33–40%, sem mundi hafa gífurleg áhrif á iðnaðinn og þá möguleika sem virðast vera fyrir hendi í ullar- og skinnaiðnaðinum í landinu. Ef aðrar greinar iðnaðar, sem eru þannig búnar að þjóð okkar ræður við þær með sæmilegu móti, væru nú búnar að hasla sér völl á erlendum vettvangi með svipuðum hætti og árangri og ullar- og skinnaiðnaðurinn hefur gert og gætu þá komið í staðinn fyrir hann, þá væri þetta mál ekki eins alvarlegt. En því miður er það ekki. Ég undirstrika það, að allur iðnaður í landinu, sem framleiðir fyrir innlendan markað og sparar okkur gjaldeyri, er okkur jafnmikils virði og sá iðnaður sem er framleiddur fyrir erlendan markað. En við, sem erum mjög háð innflutningi og vantar alltaf gjaldeyri til vörukaupa, þurfum enn fremur að byggja upp iðnað okkar á þann hátt að framleiðslan sé seljanleg á erlendum mörkuðum og það í verulegum mæli. Því miður hefur þetta ekki tekist fram að þessu. Þegar áli og álmelmi og kísilgúr sleppir og framleiðslu úr sjávarafla eru nær einvörðungu ullar- og skinnavörur fluttar út unnar. Árið 1977 gaf sá útflutningur í gjaldeyri 4 milljarða og 100 millj. kr., en allur annar iðnaður, fyrir utan það sem ég hef áður talið, ekki nema 600 millj. Af því voru málning og lökk 260 millj., fiskilínur og fiskinet rúmar 100 millj., umbúðir 120 millj. og ýmislegt annað rúmar 100 millj. Á s.l. ári hefur útflutningur á ullar- og skinnavörum farið eitthvað yfir 6 milljarða, en tölur fyrir desembermánuð liggja ekki enn fyrir. Á þessari framleiðslu virðast vera mjög miklir vaxtarmöguleikar enn. En á þessu sviði sem öðrum verður ekki framleitt úr því hráefni sem ekki er til. Því eru þessi mál ekki mál bændanna einna, heldur einnig þeirra, sem búa í þéttbýlisstöðum víðs vegar um landið, og þjóðarinnar allrar. Talið er að einn maður, sem vinnur að framleiðslustörfum í landbúnaði, veiti með framleiðslu sinni 3–4 atvinnutækifæri í þéttbýli. Þessi mál þarf að skoða öll í samhengi. Við þurfum að átta okkur á, hver atvinnumálastefna okkar þurfi að vera, hvað geti komið í stað þess sem fyrir er, áður en ákvarðanir eru teknar um breytingar á framleiðsluháttum þjóðarinnar sem kunna að leiða til minni atvinnu, minni framleiðslu. Ekki batna lífskjör þjóðarinnar við það, ef minna verður til skipta. Það þarf að gera marktæka úttekt á því, hvað það mundi þýða fyrir þjóðarbúið ef landbúnaðarframleiðslan minnkaði t.d. um 1/3, hvaða áhrif það mundi hafa á einingarverðið til hækkunar fyrir neytendur, hvaða áhrif það mundi hafa á atvinnuástandið á hinum ýmsu stöðum í landinu, hvað gjaldeyristekjur okkar minnkuðu við slíkan samdrátt, hvað heildarverðmætasköpun hjá þjóðinni minnkaði við slíkan samdrátt og hvort og hvernig þjóðin gæti beitt því vinnuafli, sem við slíka breytingu mundi missa atvinnu sína, í önnur störf sem gæfu a.m.k. eins mikið í þjóðarbúið og á samdrættinum í landbúnaðarframleiðslunni og iðnaði í sambandi við hann mundi tapast. Það hefur komið fram í blaðaviðtölum og með ýmsum öðrum hætti, að miklir möguleikar virðast vera til að framleiða í landinu ýmiss konar fatnað úr ull og skinnum. Þarf að athuga vel hvaða möguleikar eru í þessari framleiðslu og hvaða þýðingu það hefur fyrir þjóðarbúið t.d. ef sauðfjárframleiðslan dregst saman að því marki sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Í lok ræðu sinnar vitnaði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson í till. Alþfl. sem hann flutti við afgreiðslu fjárl. nú fyrir jólin, og þar sem hv. þm. vitnaði þannig í tillöguflutninginn að mér sýnist að hann væri ekki nægilega heima í þessum málum, kemst ég ekki hjá því að gera þennan tillöguflutning að umræðuefni. Fyrsti liður þessar till., a-liðurinn, er um að lækka framlag til Stofnlánadeildar landbúnaðarins um 143.5 millj. kr. Framlag ríkisins til Stofnlánadeildar hefur byggt upp deildina á undanförnum árum, en að verulegu leyti þó farið til þess að jafna fjármagnskostnað á milli bænda. Hinn mikli munur á fjármagnskostnaði hjá bændum eftir því, hvenær þeir fóru í framkvæmdir, er að verulegu leyti ástæðan fyrir hinum mikla tekjumun þeirra. Það kemur áþreifanlega í ljós þegar t.d. eru athugaðar lausaskuldir bænda, að þeir, sem eru í erfiðustu aðstöðunni nú, eru bændur sem hafa staðið í framkvæmdum eða hafið búskap síðustu árin. Þó þessir menn hafi yfirleitt stærri bú en meðalbúið er í landinu, þá reynast nettótekjur þeirra flestra hryggilega lágar vegna þess að vaxtagreiðslur eru svo miklar, þrátt fyrir að Stofnlánadeildin hafi ekki lánað þeim fjármagnið á þeim kjörum sem hún hefur þó neyðst til að sæta sjálf. Við teljum höfuðatriði að jafna lífsaðstöðuna í landinu, hvort sem er til sjávar eða sveita. Á síðasta þingi var lögunum um Stofnlánadeild landbúnaðarins breytt. M.a. var lögfest að taka 1% verðjöfnunargjald af allri landbúnaðarframleiðslu. Gjald þetta á að fara til að greiða niður fjármagnskostnaðinn af nýjum lánum. En þó þetta væri gert þurfti samt á síðasta ári að þyngja lánakjörin frá því sem þau voru áður, og í raun og veru hefði þurft að þyngja þau enn meira en gert var. B-liðurinn er um að lækka jarðræktarframlag um 300 millj. kr. Jarðræktarstyrkur er samkv. lögum greiddur út á framkvæmdir sem unnar hafa verið í sveitum landsins árið áður. Þessi styrkur reyndist vera á síðasta ári 930 millj. kr. Verðbólgan á síðasta ári var um 50%. Ef framkvæmdir hafa að magni til verið svipaðar og árið áður hefði styrkurinn þurft að vera 1395 millj. kr. Nú er ekki vitað hvað þessar framkvæmdir hafa verið miklar, talið að þær hafi verið eitthvað minni en 1977. Hins vegar liggur ljóst fyrir, að þær eru ekki það miklu minni að þessar 990 millj. kr., sem nú eru á fjárl. til þessa verkefnis, nægja alls ekki, hvað þá ef till. Alþfl. hefði náð fram að ganga. Þriðji liðurinn er um að lækka styrk til framræslu um 100 millj. kr. Þessi styrkur er einnig út á framkvæmdir sem unnar voru á síðasta ári. Talið er að þessi fjárlagaliður, eins og hann er settur í fjárl. nú, fari langt til að nægja. Ef löggjafinn kemst á annað borð að þeirri niðurstöðu að rétt sé að lækka þessa styrki samkv. jarðræktarlögunum, tel ég að um það þyrfti að taka ákvörðun áður en framkvæmdatími hefst. Þeir menn, sem sífellt tala um spillingu, tillitssemi og réttlæti, ættu að leggja það niður fyrir sér, undir hvað svona tillöguflutningur flokkast. D-liðurinn er um að lækka útflutningsbætur á útfluttar landbúnaðarvörur um 1 milljarð. Fyrir liggur að þó að bændur fengju þá útflutningstryggingu, sem lög mæla fyrir um, mundi vanta 3 500 millj. kr. til þess að þeir fengju grundvallarverðið, sem mundi þýða að 6% vantaði á einingarverðið, eða 12% á vinnuliðinn ef þessi skerðing kæmi jafnt niður á báðar búgreinar. Komið hefur fram tregða hjá Seðlabankanum að lána afurðalán út á smjörbirgðirnar sem nú eru í landinu. Ef niðurstaðan verður sú, að Seðlabankinn bindur t.d. afurðalánin út á smjör við ákveðið magn birgða gæti það leitt til þess að flytja yrði út töluvert magn af smjöri. Ef t.d. væru flutt út 1000 tonn af smjöri mundi láta nærri að til þess þyrfti 2 500 millj. kr. í útflutningsbætur. En þar sem slík skerðing kæmi aðeins á mjólkurframleiðendur, eins og nú horfir, mundi það þýða um 5% á einingarverð eða 10% á launaliðinn til viðbótar þeirri skerðingu sem að framan greinir. Ætli það mundi ekki heyrast í öðrum stéttum, ef þær stæðu nú frammi fyrir slíkri kjaraskerðingu. Á undanförnum árum hefur verulega vantað á að bændur hafi náð þeim launum sem ætlast er til að þeir fái með verðlagningunni, sem eru svipuð laun og aðrar stéttir í þjóðfélaginu hafa á hverjum tíma. Þessi vöntun hefur reynst vera 15–33%, þrátt fyrir að grundvallarverðið hafi náðst. Nú liggur fyrir að um leið og bændur ákváðu ásetning sinn á s.l. hausti var ákveðið framleiðslumagn á sauðfjárafurðum á þessu ári, ef ekkert óvænt kemur fyrir. Hins vegar má segja að framleiðsla mjólkur sé ekki eins fyrir fram ákveðin, vegna þess að fleira en kúafjöldinn hefur áhrif á framleiðslumagn hennar. En það skiptir ekki máli í þessu sambandi. Það liggur ljóst fyrir, að markaðsaðstaðan er þannig nú miðað við framleiðslukostnaðinn í landinu að útflutningstryggingin, sem bændur hafa lögum samkv., dugar ekki, jafnvel þó að mjólkurframleiðslan minnkaði frá því sem hún er nú. Þó þessar tillögur Alþfl. hefðu náð fram að ganga hefðu þær ekki haft áhrif á framkvæmdir samkv. lögunum vegna þess að búið er að styrkja þá sem styrkja á. Þær hefðu ekki heldur haft áhrif á framleiðslumagn sauðfjárafurða og ekki líklegt að þær hefðu haft nein umtalsverð áhrif á mjólkurframleiðsluna, a.m.k. ekki á þessu ári. En þær hefðu gert annað. Þær hefðu lækkað verulega tekjur bænda. Samkv. hagskýrslum eru bændur og hafa verið tekjulægsta stéttin í landinu. Aðeins öryrkjar og ellilífeyrisþegar hafa reynst vera með lægri tekjur að meðaltali. Af þeim 1543.5 millj. kr. sem Alþfl. gerði tillögur um að skerða fjárveitingu til landbúnaðar um á yfirstandandi ári, lagði hann til að 543.5 millj. yrðu lagðar til hans eftir öðrum leiðum. 100 millj. skyldu renna til framleiðni. Gæti það komið að fullu gagni ef þær hefðu t.d. gengið í framleiðnisjóð. 200 millj. skyldu renna til eflingar ábatasamra hliðarbúgreina í landbúnaði, svo sem veiðibúskapar, æðarræktar, fiskeldis o.s.frv., eins og segir í tillögunni. Nú liggur fyrir Alþ. þáltill. frá Alþfl. þess efnis að leggja gjald á veiðileyfi, ef erlendir menn eiga í hlut. Í grg. með þáltill. kemur fram, að tilgangurinn með tillöguflutningnum er að gera veiðileyfin fyrir íslenska stangveiðimenn til muna ódýrari en þau eru nú. M.ö.o.: tillöguflutningurinn verður til þess að lækka þær tekjur sem bændur hafa haft af veiðihlunnindum, ef samþ. yrði. E.t.v. var till. um að styrkja fiskeldi liður í því að gera sportveiðimennsku arðvænlegri en verið hefur. En ætli bændur eigi að hirða arð af þeim hlunnindum? Fáir þeirra munu vera sportveiðimenn. 243.5 millj. kr. fari til greiðslu á aðkeyptri vinnu vegna orlofs bænda. Þetta er í meira lagi athyglisverð till. og sýnir hvað þessi þingflokkur er vel að sér í málefnum landbúnaðarins. Þeir leggja til að greiðslur séu verulega skornar niður á ýmsum liðum sem lögum samkv. á að inna af hendi til landbúnaðarins. Hins vegar leggja þeir til að sérstök fjárveiting verði ákveðin í fjárl. til að standa undir greiðslu á vinnulaunum vegna orlofs bænda. Þessi till. er eins og svo margt annað, sem frá þingflokknum hefur komið á þessu þingi, alveg botnlaus. Í þeim verðlagsgrundvelli, sem gildir til 1. sept. n.k., er búið að reikna inn í vinnulaun verðlagsgrundvallar orlof 8.33%, eins og aðrar stéttir hafa, og hefur lengi verið. Ætla þessir þm. að tvíborga bændum orlofið? A.m.k. er það ekki í samræmi við þær tillögur sem þeir hafa flutt fram að þessu þegar landbúnaður á í hlut, og þó svo væri veit ég að bændur vilja ekkert með slíkar greiðslur hafa. En þeir vilja ekki láta skerða laun sín. Þeir vilja hafa sambærileg laun við það sem aðrir hafa í þjóðfélaginu, og veit ég ekki um neina stétt sem mundi gera sig ánægða með að hafa verri hlut og annan en aðrar stéttir hafa. Herra forseti. Að síðustu vil ég ítreka það vegna yfirlýsingar hv. þm. Sighvats Björgvinssonar um að Alþfl. sé reiðubúinn að standa að tillögugerð um breytta stefnu í landbúnaðarmálum, þar sem haft sé að leiðarljósi að slík breyting dragi ekki úr tekjum bænda og að viðurkennt sé að sölutregða á búvörum nú sé vandamál þjóðfélagsins alls, en ekki bænda einna, að ég skora á hv. þm., þar sem hann er formaður þingflokks Alþfl., að beita áhrifum sínum með mér svo að gengið verði í þessi mál og leitað viðunanlegra lausna á þeim. Ég geng út frá því sem gefnu að ekki standi á Alþb. að vinna að lausn þessara mála, eftir þeim yfirlýsingum að dæma sem sá flokkur gaf fyrir síðustu kosningar, og ég vænti þess einnig að margir hv. þm. Sjálfstfl. séu fúsir til þess að leggja því lið að finna lausn sem viðunandi er fyrir bændastéttina á þeim gífurlega vanda sem blasir nú við bændastéttinni. Þetta vandamál er fyrst og fremst afleiðing af verðbólgunni, en einnig af því að orðið hefur neyslubreyting hjá þjóð okkar, sérstaklega síðustu árin. Enn fremur er þessi vandi nú vegna þess, að viðskiptaþjóðir okkar greiða í vaxandi mæli niður verð á framleiðsluvörum landbúnaðarins, sem framleiddar eru í viðkomandi löndum, og við verðum að keppa við þetta niðurgreidda verð á öllum erlendum mörkuðum. Á þessari upptalningu sést að þróunin hefur orðið mjög óhagstæð á öllum sviðum fyrir landbúnað okkar síðustu árin, en þar á þó verðbólgan stærstan hlut. Hvort þessi þróun breytist til batnaðar alveg á næstunni getur enginn sagt nú. Hins vegar virðist að framleiðsla á ullar- og skinnavörum hafi vaxandi möguleika. Hvort þeir möguleikar gera hagkvæmt að halda uppi svipaðri framleiðslu á sauðfjárafurðum og er nú eða jafnvel sé hagkvæmt að auka hana skal ósagt látið. Þess verður að krefjast, að ítarleg könnun verði gerð á þessum möguleikum öllum áður en ákvörðun er tekin um hvert skuli stefna í þessum málum. Ef niðurstaðan yrði sú, að hagkvæmt sé að draga úr þessari framleiðslu, þá verður að finna aðra leið til verðmætasköpunar fyrir það fólk, sem hefur unnið að þessari framleiðslu, sem ekki gefur minna í þjóðarbúið en sú framleiðsla sem það vinnur nú við.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um breyt. á l. nr. 101 frá 1966, um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl. Um þetta mál er nú mikið rætt. Sjaldan eða aldrei á seinni árum hafa jafnmargir fundir bænda verið haldnir og jafnfjölmennir víðsvegar um land til þess að ræða þetta mál. Þetta frv. snertir aðeins einn þátt heildarvandans, þ.e. offramleiðsluvandamálið í íslenskum landbúnaði í dag. Það er ekki að furða þó að ræða þurfi þetta mál, bera saman bækur og leita ýmissa úrræða, þegar málið er virt fyrir sér í heild. Við Íslendingar erum óvanir að fást við vandamál af þessu tagi. Við höfum ekki þurft á því að halda á umliðnum árum og öldum að fást við offramleiðsluvandamál. Vandamál okkar, vandi þjóðarinnar fram á þennan dag hefur verið að framleiða nógu mikið til þess að hafa nóg að bíta og brenna - eða eins og einhver frægur maður hefur sagt: Þessi kynslóð, sem nú er komin til ára sinna á Íslandi, ef svo má segja, er fyrsta kynslóðin á Íslandi sem hefur haft nóg að borða. Það er því síst af öllu að undra þó við þurfum að eyða nokkuð löngum tíma í að fjalla nm þetta mál, þegar það er enn fremur athugað, að þetta er fyrst og fremst eða a.m.k. ekki hvað síst verðbólguvandamál, og við vanda af því tagi höfum við verið að glíma margar stundir á undanförnum árum. Það má einnig geta þess, að aðrar þjóðir hafa eytt miklum tíma, fyrirhöfn og fjármunum í að berjast við mál af þessum toga og gengið mjög misjafnlega. Er óhætt að segja að þær hafa eytt til þess orku í mörgum myndum og margar þjóðir, þegar nánar er að gætt, verja gífurlegum fjármunum í fjölmörgum greinum til að styrkja og styðja atvinnuvegi sina á einn eða annan máta og væri það mikil súpa ef heimildir um það allt væru komnar hér á borðin til okkar. Hv. 2. þm. Norðurl. v. ræddi þetta mál í fáum orðum áðan. Hann benti m.a. á nýlega grein í Morgunblaðinu sem þar hefur birst, eftir Jóhannes á Torfalæk og ber fyrirsögnina „Gjaldið“. Um þetta mál hafa margar greinar í blöðum verið skrifaðar, en þessi grein er þó með því skilmerkilegasta og skýrasta sem ég hef séð um þetta efni skrifað í blöð nú um nokkurn tíma. Ég sagði að þetta frv. snerti aðeins einn þátt þessa mikla vandamáls. Það er flutt af hv. 4. þm. Vestf., formanni þingflokks Alþfl., o.fl. Þetta er ekki nýtt mál, því að það var flutt á síðasta þingi, eða frumvarp efnislega samhljóða því, af hv. 4. þm. Vestf. og núv. utanrrh. Frv. þessu fylgir alllöng grg. Ekki verður gerð tilraun í þessum fáu orðum til þess að rekja hana að neinu marki. Ég vil þó aðeins benda á að ein rökin fyrir flutningi þessa frv. er að finna í grg., á þá leið, eins og sagt er þar, að frv. þetta byggist á því meginviðhorfi að beygt verði út af hinni röngu braut og til réttrar áttar, en þó með aðgát og varfærni sem nauðsynleg er eins og málum er nú komið o.s.frv. Það verður því miður að segjast um hv. þm. Alþfl., að þeim er stundum gjarnt að benda á leið eða hina réttu leið, án þess að fara hana sjálfir. Og því hefur stundum viljað við bregða í málflutningi þeirra í vetur, að ályktanir þeirra og niðurstöður eru með nokkuð öðrum hætti en aðdragandi og rökstuðningur, enda er það svo að einn af framámönnum þeirra, hv. 2. landsk. þm., stóð upp áðan út af þessu frv., taldi hér aðeins verið að lækna sjúkdómseinkennin eða hluta þeirra án þess að kryfja orsakir eða ráðast að rótum vandamálsins. Hann benti m.ö.o. á að frv. þetta fæli í sér í mesta lagi skottulækningar, en ekki raunverulega lausn eða lækningu málsins. Á undanförnum árum hefur verið litið svo á, a.m.k. mjög almennt til sveita, að varla væri um annað að ræða en í mesta lagi einhvers konar skottulækningar á vandamálum landbúnaðarins af hendi hv. Alþfl.-þm. En sannarlega er þó virðingarvert að þeir reyna að gera grein fyrir þessum málum og hugsa þau á sína vísu. Ég held að þetta frv., ef samþ. yrði, mundi ekki koma að miklu haldi og málið verði að skoðast í víðara sjónmáli. Hv. 5. þm. Norðurl. e. flutti fróðlega ræðu, benti m.a. á það, sem margir samþykkja og flestir vonandi, að bændum beri að tryggja sambærileg kjör við aðrar stéttir og að umr. þessi snerti allt þjóðfélagið og í raun og veru allar stéttir þess og atvinnuvegi. Þó horfið yrði að því að draga mikið úr framleiðslu landbúnaðarins og fækka bændum stórlega, þá þykir mörgum óréttlátt að slíkar byrðar verði látnar bitna á bændum einum. Margir njóta góðs af framleiðslu landbúnaðarins og hafa gert á undanförnum árum, og á þeirri framleiðslu byggjast nú orðið heilar atvinnugreinar, ekki léttvægar í íslenskum þjóðarbúskap. Hæstv. landbrh. fór um þetta mál nokkrum orðum í upphafi fundar og benti á að mál þetta væri fjölþætt. Ég er á sama máli og hann um þetta, og margir fleiri hafa talað í sömu átt. Mál þetta er mjög fjölþætt og viðamikið. Þetta er hagsmunamál í hæsta máta og viðurhlutamikið hvernig til tekst um lausn þess. Verður að skoða það allt að mínum dómi á miklu breiðari grundvelli en frv. þetta gerir ráð fyrir og skoða það frá öðrum sjónarhóli en hér er eingöngu byggt á. Þess vegna ætla ég á þessu stigi ekki að hafa orð mín fleiri, en lýsi yfir að ég er frv. andvígur.



Herra forseti. Hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði það satt, að nauðsyn ber til að þingflokkar nái höndum saman um skynsamlegar breytingar á þeirri stefnu sem fylgt hefur verið í landbúnaðarmálum að undanförnu og leitt hefur til þess ófremdarástands sem ég held að við hv. þm. Stefán Valgeirsson hljótum að vera sammála um. Hv. þm. óskaði sérstaklega eftir samstarfi við Alþfl. í því sambandi og skal ég fúslega verða við beiðni hans um að taka málið upp á vettvangi þingflokks Alþfl. Hv. þm. nefndi Alþb. líka. Ég svara að vísu ekki fyrir það, en mér finnst stefnumótun Alþb. í landbúnaðarmálum hafa verið næsta einföld, þannig að hún rúmist í mjög stuttu og fáorðu frv., sem gæti heitið eitthvað á þá leið: Frv. til l. um neysluskyldu almennings á landbúnaðarafurðum. Það gæti hljóðað svo: 1. gr.: Hver þjóðfélagsþegn skal éta tvöfalt meira magn landbúnaðarafurða en hann gerir nú. 2. gr.: Til þess að svo megi verða skal sérhver þjóðfélagsþegn greiða í ríkissjóð upphæð jafnháa þeirri og hann nú greiðir fyrir landbúnaðarafurðir. 3. gr.: Upphæðin nú, sem ríkissjóður fær, sbr. 2. gr., skal varið til þess að lækka verð á landbúnaðarafurðum um helming frá því sem það er nú þannig að sérhver þjóðfélagsþegn geti étið tvöfalt meira magn landbúnaðarafurða frá því sem hann gerir nú við óbreyttu verði. 4. gr.: Þar sem hér er um verulega kjarabót að ræða fyrir almenna launþega skal lækka verðbætur í kaupi sem því nemur. 5. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi. Þetta held ég að sé lýsingin á landbúnaðarstefnu Alþb. í hnotskurn. Hins vegar býst ég við að það verði harla erfitt fyrir Alþfl. að ná höndum saman við Alþb. um slíka stefnumörkun, og satt að segja vona ég að Framsfl. eigi ekki auðveldara með það en við. Það segir sig auðvitað sjálft, að reynslan hefur leitt í ljós, sem menn náttúrlega gátu vitað fyrir, að sú leið Alþb. að vanda landbúnaðarins væri hægt að leysa einfaldlega með því annaðhvort að lækka verð á landbúnaðarafurðum með því að leggja skatta á þjóðina sem síðan yrði varið í niðurgreiðslur, eða með því að hækka kaup til þess að fólk gæti aukið landbúnaðarvöruneyslu sína, er firra sem á ekki við nein rök að styðjast. Vandi landbúnaðarins er miklu meiri en sá, að varan sé of dýr. Um það er að ræða að framleitt er of mikið í landinu af neysluvöru, miklu meira en þjóðin getur við tekið, og þá neysluvöru þarf að flytja út fyrir tilverknað framlaga úr ríkissjóði sem munu á yfirstandandi ári nálgast 6 milljarða kr., ef svo heldur fram sem horfir. Það sem mér finnst ánægjulegast við þá umr., sem fram hefur farið um þetta frv. á þskj. 75, er það, að svo til hver einasti ræðumaður, sem hefur komið í ræðustól til þess að fjalla um þetta frv., hefur sérstaklega tekið það fram í ræðu sinni, að brýna nauðsyn bæri til þess að breyta stefnunni í landbúnaðarmálum og að í landbúnaði væri nú mikill vandi á höndum. Þetta er í fyrsta sinn, svo langt aftur sem ég man, sem allir þm., sem um þessi mál hafa rætt, hafa beinlínis viðurkennt að offramleiðslan í landbúnaði væri mjög alvarlegt vandamál sem yrði að taka á. Ég man eftir því, það er ekki mjög langt síðan, að við Alþfl.-menn vorum svo til einir að kveða upp úr með það, að framleiðslustefnan í landbúnaði væri orðin vandamál. Þá var því haldið fram, m.a. af sumum sem hafa talað hér, að í þessum viðvörunum okkar Alþfl.manna væri ekki fólgið neitt annað en ómakleg árás á bændastéttina, við vildum fækka í bændastéttinni, leggja heilar byggðir í eyði. Og þeir neituðu því fyrir ekki meira en 5–6 árum, hver einn og einasti sem um þessi mál talaði á Alþ., að í þessari framleiðslustefnu væri neinn vandi fólginn. Það gleðilega er, að nú koma þeir upp í ræðustól hver um annan þveran. Að vísu hafa þeir ekki fallist enn á þá stefnu sem við Alþfl.-menn höfum mælt fyrir varðandi málefni landbúnaðarins, en þeir viðurkenna hver um annan þveran að viðvaranir okkar séu réttar, að skilgreining okkar á vandanum sé rétt, að það sé ekki lengur eins og áður var haldið fram, að orð okkar Alþfl.-manna væru eingöngu sprottin af illum hvötum í garð bænda. Þessi tíðindi eru í sjálfu sér ánægjuleg fyrir okkur Alþfl.-menn. En það er ekki ánægjulegt í þessu sambandi, hversu mikið þurfti á að ganga áður en menn sáu þetta. Það, sem á þurfti að ganga áður en menn sáu þetta og viðurkenndu, var einfaldlega að ef ekki er gripið til ráðstafana mjög fljótlega þá verður vandinn, sem framleiðslustefnan í landbúnaði hefur fætt af sér, svo þungur, ekki bara fyrir neytendur og ríkissjóð, heldur fyrir bændur sjálfa, að til landauðnar getur horft. Ég held að hver einn og einasti maður, sem um þetta mál hugsar, hafi núna einna mestar áhyggjur af því, hvaða afleiðingar sú stefna, sem fylgt hefur verið allt frá millistríðsárunum, hefur haft fyrir afkomu bændastéttarinnar og kjör þeirra. - [Frh.]



Herra forseti. Á þskj. 274. er flutt stjfrv. um forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum. Frv. þetta er liður í samkomulagi ríkisstj. og aðila vinnumarkaðarins um félagslegar umbætur sem taldar voru í aths. við frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, sem venjulega eru kenndar við 1. des. s.l. Hins vegar, eins og kemur fram í grg. með þessu frv., hefur þetta mál töluvert langan aðdraganda. Skal ég drepa á nokkra þætti þess undirbúnings. Á Búnaðarþingi árið 1976 var lagt fram erindi frá Agnari Guðnasyni og Sigurði J. Líndal um forfallaþjónustu í landbúnaði. Afgreiddi Búnaðarþing það erindi með jákvæðri ályktun þar sem lagt var til að kjósa þriggja manna mþn. til að semja frv. til l. um vinnuaðstoð í sveitum og skila áliti fyrir Búnaðarþing árið eftir 1977. Í þá n. voru kjörnir Sigmundur Sigurðsson, Sigurður J. Líndal og Agnar Guðnason. Á aðalfundi Stéttarsambands bænda 1976 var einnig samþ. ályktun sem ítrekar mikilvægi slíkrar þjónustu. Ákvað stjórn Stéttarsambandsins sama ár að tilnefna tvo menn til samstarfs við fyrrnefnda mþn. Voru þá tilnefndir Böðvar Pálsson og Jón Kr. Magnússon, báðir bændur. Þessi n. samdi frv. til l. um vinnuaðstoð í sveitum í veikinda- og slysatilfellum, og var það frv. lagt fyrir Búnaðarþing 1977 ásamt grg. og var samþ. þar. Á Búnaðarþingi 1978 var frv. tekið til endurskoðunar og breytt lítillega og síðan sent landbrh. Í þessu sambandi verður einnig að geta þess, að 1973 fól þáv. landbrh., Halldór E. Sigurðsson, þeim Gunnari Guðbjartssyni, formanni Stéttarsambands bænda, og Jónasi Jónssyni ritstjóra að semja frv. til l. um orlof bænda. Þeir gengu frá frv. um þetta efni sem var að verulegu leyti byggt á norskri fyrirmynd. Stéttarsamband bænda sendi frv. til umsagnar allra búnaðarsambanda í apríl 1973 með ósk um að málið yrði kynnt á kjörmannafundum það ár. Var óskað umsagna um málið. Þarna var um það að ræða hvort orlof yrði áfram inni í verðlagsgrundvelli eða tekið út úr honum og stofnaður orlofssjóður til að standa undir kostnaði við afleysingamenn vegna orlofs bænda og húsfreyja. Það er skemmst frá því að segja, að þetta frv. fékk misjafnar undirtektir af þeirri ástæðu fyrst og fremst, að gert er ráð fyrir slíku orlofsfé inni í grundvellinum. Er það nú reiknað 8.33% á launaliði í verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurða. En því nefni ég þetta, að ég vil að það komi hér fram, að unnið hefur verið að þessum málum að hluta í tvennu lagi. Annars vegar er um að ræða forfallaþjónustu vegna slysa, veikinda og annarra forfalla og hins vegar um afleysingaþjónustu vegna orlofs. Á árinu 1978 var enn skipuð n. af þáv, landbrh. sem fékk það verkefni að taka þessi mál bæði fyrir og reyna að samræma þau. Í n. þá voru tilnefndir þeir Hjörtur E. Þórarinsson, Ólafur Andrésson og Leifur Kr. Jóhannesson. N. hefur síðan unnið að þessu máli. Ég ákvað s.l. haust, að skynsamlegast mundi vera að flytja sérstaklega frv. til laga um forfallaþjónustu vegna slysa, veikinda og annarra forfalla, en láta orlofsmálin hins vegar bíða síðari tíma. Það er á margan máta töluvert viðameira og umdeildara, eins og fram hefur komið í því sem ég hef hér sagt. Ég hygg að menn geti tekið undir það, að að öllu leyti er eðlilegt að bændur njóti slíkrar þjónustu sem geri þeim kleift að víkja frá búi sínu við slys og önnur forföll, og að því er stefnt með þessu frv. Hér er farið mjög að dæmi Norðmanna og Svía, þar sem slík forfallaþjónusta er fastur liður í landbúnaðarstarfinu og hefur þótt takast með miklum ágætum og vera mikið réttindamál þeirra sem landbúnað stunda. Raunar má einnig segja að frá þjóðfélagslegu sjónarmiði sé æskilegt að þeir, sem veikir verða, geti horfið frá þessari mikilvægu framleiðslu. Mjög eru mismunandi hér á landi þau réttindi sem þjóðfélagsþegnar njóta í slíkum forföllum, allt frá því að vera full laun í aðeins tvo veikindadaga fyrir lausráðinn verkamann og hjá opinberum starfsmönnum 90–360 daga. Með þessu frv. er lagt til að slíkri forfallaþjónustu verði komið á fót og skal ég nú fara örfáum orðum um aths. við einstakar greinar. Það er grundvallaratriði í þessu frv. sem fram kemur í 1. og 2. gr., að Búnaðarfélagi Íslands er falið að hafa yfirumsjón með þessari þjónustu. Gert er ráð fyrir því að búnaðarsamböndin eingöngu setji á stofn slíka vinnuaðstöðu. Hins vegar er jafnframt gert ráð fyrir því, að aðalfundir búnaðarsambandanna taki ákvörðun um hvort og hvenær stofna skal til vinnuaðstoðar. Ljóst er að þetta tekur töluverðan tíma, varla minna en 3–4 ár og jafnvel lengri tíma að koma slíkri þjónustu á fót. Gert er ráð fyrir að tveir menn verði til afleysinga fyrir hver 150 heimili, og er þá miðað við þá reynslu sem fengin er erlendis af slíku. Miðað við þann fjölda bænda, sem í landinu er, mun þörf vera fyrir um 50–60 afleysingamenn, ef öll búnaðarsambönd ákveða að koma á stofn forfalla- og afleysingaþjónustu. Jafnframt getur verið eðlilegt í ýmsum tilvikum að skipta búnaðarsambandssvæði í fleiri en eitt þjónustusvæði, eins og hentugt getur verið á hverjum stað, og að einn afleysingamaður þjóni að hluta til tveimur sambandssvæðum. Einnig getur verið æskilegt að skipta fullu starfi á milli fleiri manna, þannig að það sé ekki fullt starf hjá hverjum. M.ö.o.: við erum þeirrar skoðunar, að þetta verði að vera sveigjanlegt og verulega í hendi búnaðarsambanda á hverjum stað miðað við aðstæður. Gert er ráð fyrir að afleysingamenn hafi rétt til aðildar að Lífeyrissjóði bænda og hafi hliðstæð laun og frjótæknar. Í frv. er lagt til að ríkissjóður leggi fram fé til að greiða föst mánaðarlaun starfsmanna forfalla- og afleysingaþjónustunnar í dagvinnu, en bændur greiði annan kostnað, sem sagt eftirvinnu og ferðakostnað. Jafnframt fá afleysingamenn frítt fæði og húsnæði hjá viðkomandi búi á starfstímanum. Um þennan þátt hefur að sjálfsögðu verið mikið fjallað og er það dálítið breytilegt t.d. í þeim löndum sem ég hef áður nefnt. Sums staðar, eins og í Svíþjóð, greiðir hið opinbera ákveðna aðstoð miðað við gripafjölda á búi, en í Noregi ákveðinn hundraðshluta af heildarkostnaði. Skynsamlegast þótti að miða aðstoð hins opinbera við föst laun starfsmannsins, eins og ég hef nú rakið. Ef gert er nú ráð fyrir því, að laun og launatengd gjöld nemi 3.1 millj. á ári fyrir hvern mann á núgildandi verðlagi, og jafnframt gert ráð fyrir því, að kostnaður við yfirstjórn starfseminnar verði á bilinu 2,5–5 millj. kr. á ári, verður heildarkostnaður ríkissjóðs, þegar starfsemin er komin í fullan gang, um 160–190 millj. kr. á ári miðað við núgildandi verðlag. En eins og ég sagði áðan er gert ráð fyrir að þetta náist ekki nema á allmörgum árum. Í frv. er jafnframt lögð áhersla á að þeir, sem að slíkri þjónustu starfa, verði nýttir, ef ég má orða það svo, til ýmissa annarra starfa í þágu landbúnaðarins ef forfallaþjónustan gerir ekki kröfu til starfskrafta þeirra. Einnig er hér fjallað um starfsreynslu o.fl. sem þessir menn þurfa að hafa, því ljóst er að mjög er mikilvægt að slíkir menn, sem taka við búrekstri ýmiss konar í forföllum, hafi nauðsynlega reynslu og þeim sé vel treystandi fyrir slíku starfi. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla nánar um þetta frv. Um framkvæmdina verður að sjálfsögðu sett reglugerð, ef Alþingi fellst á frv., og að henni verður staðið í fullu samráði við samtök bænda. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til að frv. verði vísað til hv. landbn. að lokinni þessari umr. Pálmi Jónsson: Herra forseti. Á Alþingi veturinn 1971–72 flutti ég ásamt þremur öðrum þm. Sjálfstfl. till. til þál. um orlof og þjónustu staðgöngumanna í landbúnaði. Tillgr. þeirrar þáltill, var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela landbrh. að skipa n. til þess að semja frv. til l. um orlof sveitafólks og þjónustu staðgöngumanna í landbúnaði. N. skal skipuð í samráði við Stéttarsamband bænda og Búnaðarfélag Íslands. Niðurstöður skulu lagðar fyrir Alþingi svo fljótt sem verða má.“ Þessi þáltill. var afgr. á Alþ. hinn 18. maí 1972 nálega óbreytt. Aðeins var orðalagsbreyting, að í stað þess að n. skyldi falið að semja frv., þá skyldi n. falið að athuga um möguleika á lagasetningu, sem er smekksatriði um orðalag. Síðan eru bráðum liðin 7 ár og þetta mál hefur ekki komist fram. Í grg. og umr. nm þessa þáltill. var lögð áhersla á þá staðreynd, að hinar ýmsu stéttir þjóðfélagsins freistuðu þess eftir megni að tryggja sér síaukin félagsleg réttindi. Þær stéttir, sem yrðu útundan í þessu kapphlaupi, mættu búast við því, að erfitt yrði að fá ungt fólk til endurnýjunar í stéttinni. Svo er t.d. með bændastéttina, vegna þess að bændastéttin hafði ekki þá og hefur ekki enn þau félagslegu réttindi sem flestar stéttir þjóðfélagsins hafa, þ.e. rétt til orlofs og annarrar þjónustu sem geri slíkt mögulegt. Ég hef harmað það nokkuð á undanförnum árum, að þetta mál skyldi ekki ná fram að ganga. Ég og við flm. þessarar till. á þinginu 1971–72 lögðum á það ríka áherslu, að þetta mál allt yrði unnið í nánu samráði við bændasamtökin, og í sjálfu sér get ég ekki kvartað undan því, að það hafi ekki verið gert, vegna þess að nefndir á vegum Búnaðarþings og bændasamtaka hafa hugað að þessu máli af og til á s.l. nærri 7 árum, eins og fram kom í máli hæstv. landbrh. Mér þykir augljóst, ef bændastéttin og það fólk sem býr í sveitum og sinnir störfum sínum við æ meira fámenni, æ meiri bindingu við dagleg störf án tillits til helgidaga eða venjulegra frídaga í þjóðfélaginu, - ef þessi stétt manna fær ekki þau félagslegu réttindi sem a.m.k. launastéttunum í þjóðfélaginu eru búin, þá sé a.m.k. ekki hvetjandi fyrir unga fólkið að hasla sér völl innan þeirrar stéttar. Þess vegna vil ég taka það fram, að ég tel að þeir, sem vilja viðgang landbúnaðarins í landinu og huga að því, að það fólk, sem þar velst til starfa, fái svipuð réttindi og flestir aðrir landsmenn, hljóti að vilja styðja að því, að mál af þessum toga komist áfram. Nú get ég sagt það, að ég hef ekki áttað mig út í hörgul á einstökum greinum þess frv. sem hér er til umr. um forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum. Það stefnir þó væntanlega að því að taka á einum þættinum í því máli, sem ég flutti hér inn á Alþ. á þinginu 1971–72, og stefnir í þá átt að tryggja nokkurn hluta þeirra félagslegu réttinda sem ég vildi þá beita mér fyrir að bændur og sveitafólk næði. Þess vegna lít ég á þetta mál allt með jákvæðu hugarfari. Ég tel þó að það þurfi að vinna áfram að því og ekki fresta því um of, að orlofsmál bænda komist í eðlilegt horf. Það fólk, sem ekki nýtur frídaga í daglegu starfi, hvorki sunnudaga né annarra helgidaga sem ákveðnir eru í þjóðfélaginu, hefur a.m.k. ekki síður þörf fyrir að geta tekið sér orlof tiltekinn tíma heldur en annað það fólk sem vinnur ekki nema fimm daga vinnuviku. Þess vegna er mér nokkuð mikið kappsmál að hugað verði að því að koma í framkvæmd þeirri ályktun sem samþ. var á Alþ. hinn 18. maí 1972. Ég hef enda stundum á undanförnum árum lagt fram fsp. á þingi til þess að ýta á eftir framkvæmd þeirrar þáltill., en ég hef ævinlega fengið þau svör, að þessi mál væru í höndum bændasamtakanna og væri verið að vinna að þeim. Ég sannast sagna vil láta það í ljós, að mér finnst sú vinna hafa gengið hægt, og harma það nokkuð, sem hæstv. landbrh. sagði áðan, að meginhluta þessa máls, þ.e. orlofsmálinu og því sem ég nefndi staðgöngumannakerfi, en hér er nefnt afleysingaþjónusta í sambandi við orlof sveitarfólks, skuli enn einu sinni hafa verið slegið á frest. Ég vil beina því til hæstv. ráðh., að hann hlutist til um að það mál verði ekki svæft svefninum langa, heldur verði að þessu máli unnið af fullum krafti, eins og segir í ályktun Alþ. frá 1972, í fullu samráði við Stéttarsamband bænda og Búnaðarfélag Íslands. Ég skal ekkert segja frekar, hæstv. forseti, um það frv. sem hér er lagt fram. Ég vonast til þess að það nái þeim tilgangi sem það stefnir að um forfallaþjónustu í veikinda- eða slysatilfellum. Í raun og veru hefði ekki átt að þurfa einhverjar sérstakar ráðstafanir í sambandi við efnahags- og kjaramál til þess að koma slíku frv: fram. En það virðist þó hafa þurft, því að þetta er eitt af þeim málum sem samið var um í sambandi við lausn efnahagsvandans 1. des. Verður að segja, að það er næsta hlálegt um jafnsjálfsagt mál og tilgangur þessa máls er, án þess að ég taki efnislega afstöðu til einstakra gr. frv., skuli þurfa að semja það þegar verið er að gera út um sérstakar vandræðaráðstafanir í efnahagsmálum, - það er næsta hlálegt. Ég skal svo ekki segja fleira um þetta frv., herra forseti. Ég vænti þess, að heildarmálið, orlofsmálið og sú afleysingaþjónusta eða þjónusta staðgöngumanna sem því þarf að fylgja, verði ekki látið sofa til langframa og þegar það verður tekið upp, þá verði þessi mál tengd saman í eitt, sem er eðlilegt, þó að ég út af fyrir sig fagni því, að sá litli hluti þessa máls, sem hér er nú borinn fram á Alþ., skuli þó loksins hafa komið fram.