Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Með þessu frv. er með grófum hætti vegið að jafnrétti til náms og það mun geta haft mjög alvarlegar afleiðingar. Það hefur m.a. áhrif á tækifæri kvenna til að mennta sig. Þeir sem styðja frv. og þá hugmyndafræði sem að baki býr gera sér greinilega ekki grein fyrir að menntun og rannsóknir er undirstaða framþróunar og velferðar. Hér er verið að vega að rótunum. Ef þetta frv. verður samþykkt er stigið mikið óheillaspor. Jafnrétti á greinilega ekki upp á pallborðið hjá þeim sem standa að þessu frv. Þessu dæmalausa frv. ber að vísa frá. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Við framsóknarmenn höfum lagt okkur fram um það við 1. umr. og 2. umr. málsins að reyna að leiða meiri hlutanum hér á hv. Alþingi og hæstv. menntmrh. fyrir sjónir hversu alvarleg árás þetta frv. er á námsmenn og á langskólanám í landinu. Við viðurkennum að þær brtt. sem meiri hlutinn leggur til eru allar til bóta og við metum mikils þau orð hæstv. ráðherra í gærkvöldi að hann sé samþykkur því að málið verði skoðað á milli 2. og 3. umr. Samt sem áður, þar sem við vitum ekki hvað kemur út úr þeirri athugun, teljum við rétt að þessi tillaga komi til atkvæða. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Frv. menntmrh. um Lánasjóð ísl. námsmanna er einn liðurinn af mörgum í aðför ríkisstjórnarinnar að velferðarkerfinu á Íslandi. Einnig Alþfl. tekur þrátt í þessari aðför þrátt fyrir fyrri yfirlýsingar einstakra þingmanna og stofnana flokksins. Stjórnarandstaðan hefur í menntmn. og í umræðum hér á Alþingi leitast við að knýja fram lagfæringar á frv. Þótt það hafi borið nokkurn árangur er frv. í heild enn óviðunandi. Samþykkt frv. felur í sér stórfellda aðför að aðstöðu námsmanna og jafnrétti til náms. Því flytjum við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í menntmn. þessa dagskrártillögu um að vísa frv. frá með vísan til þess sem fram kemur í nál. Verði þessi frávísunartillaga felld koma til atkvæða brtt. minni hluta menntmn. við frv. Í þessu máli er mikið í húfi fyrir marga. Alþb. mótmælir þessu frv. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Munurinn á þeirri tillögu sem hér er verið að greiða atkvæði um og því orðalagi sem ríkisstjórnin setti fram í frv. er sá að í þessari tillögu er lagt til að markmið laganna sé að stuðla að jafnrétti til náms. Annar flokkur þessarar ríkisstjórnar kaus fyrir tveimur árum síðan að bæta orðunum Jafnaðarmannaflokkur Íslands við nafn sitt. Alþfl. hafði borið heitið Alþýðuflokkur frá stofnun sinni 1916 þar til fyrir tveimur árum síðan að hann kaus þetta viðhengi við nafn sitt. Í þessari atkvæðagreiðslu gefst þingmönnum Alþfl. tækifæri á því að sanna það að þetta viðhengi sé eitthvað annað en orðin tóm. Jafnaðarmannaflokkur sem er á móti jafnrétti til náms ætti að sjá sóma sinn í því á flokksþinginu í næsta mánuði að taka viðhengið aftur til baka. Það verður fróðleg prófraun fyrir hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formann þingflokks Alþfl., og ýmsa aðra að greiða atkvæði um þessa tillögu. Við munum fylgjast með því, jafnaðarmenn um allt Ísland munu fylgjast með því og unga fólkið í landinu mun fylgjast með því. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Verði þessi tillaga felld er verið að útrýma orðunum jafnrétti, jöfnuður úr lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Orð segja talsverða sögu í þessu sambandi. Verði niðurstaðan sú að þessi tillaga verði felld er um að ræða hugmyndafræðilegan sigur Sjálfstfl. Hann hefur borið Alþfl. ofurliði. Þetta er stefnumótandi grein þessa ljóta frv. sem við erum hér að reyna að breyta, frv. sem gerir ráð fyrir því að loka Lánasjóði ísl. námsmanna í haust og banna lán til íslenskra námsmanna haustið 1992. Við erum að gera tilraun til að laga þetta ójafnaðarfrv. með því að koma inn orðinu jafnrétti í 1. gr. þess. Ég segi að sjálfsögðu já við þessari tillögu minni hluta menntmn.

Hæstv. forseti. Meginmunurinn á tillögu minni hlutans og tillögu meiri hlutans við 1. gr. frv. er sá að minni hlutinn vill að í textanum sé komið fyrir orðunum jafnrétti til náms en meiri hlutinn talar um tækifæri til náms. Við framsóknarmenn teljum að það sé meginmunur á þessari túlkun minni hlutans og meiri hlutans. Eins viljum við ganga lengra í því að tryggja það að verknám verði lánshæft. Ég segi já.

Virðulegur forseti. Um miðjan áttunda áratuginn voru sett lög um Lánasjóð ísl. námsmanna sem, þó að þau væru vissulega ekki gallalaus, mörkuðu tímamót. Þau voru tímanna tákn þá vegna þess að inn í markmiðssetningu þeirra laga kom þá hugtakið að tryggja jafnrétti til náms. Með frv. sem hér liggur fyrir er verið að fella þetta út og það er auðvitað líka tímanna tákn. Það er ekki tilviljun að það skuli gerast einmitt núna. Ég vil taka undir það sem aðrir hafa hér sagt að það er hugmyndafræðileg breyting á ferðinni og stjórnarflokkarnir skulda Alþingi og alþjóð skýringu á þessari hugmyndafræðilegu breytingu sem þarna á sér stað. Þessi breyting flokkanna er til marks um tragísk örlög beggja stjórnarflokkanna. Ekki síst er þetta til marks um tragísk örlög Alþfl., Jafnaðarmannaflokks Íslands, sem með þessu hefur glatað öllum ídealisma, sem er flokkur tæknikrata sem eru tíndir í praktískri umræðu um praktísk mál. Kvennalistakonur leggja höfuðáherslu á jafnrétti til náms og þess vegna segjum við auðvitað já.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að ríkisstjórnin, hinn trausti meiri hluti, er núna að afgreiða þetta frv. um breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna með minni hluta atkvæða á Alþingi Íslendinga. Það er reisnin.

Virðulegi forseti. Stjórnarandstöðunni mun auðvitað ekki takast það hér í þessari atkvæðagreiðslu að koma í veg fyrir að þær grundvallarbreytingar verði gerðar á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna sem Sjálfstfl. með Alþfl. í eftirdragi er nú að beita sér fyrir. Það atriði sem nú er verið að greiða atkvæði um snertir hins vegar ekki beint þessar grundvallarbreytingar. Þessi tillaga minni hlutans snýst einfaldlega um það að koma í veg fyrir þá aðför sem þessir flokkar ætla nú að gera að námsmönnum með því að svipta alla námsmenn í haust lánum sínum með því að í framtíðinni fái námsmenn aldrei lán sín greidd út fyrr en eftir á. Ég segi því já.

Hæstv. forseti. Ákvæði það sem hér um ræðir felur í sér þá grundvallarbreytingu á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna að námsaðstoð er flutt yfir í bankakerfið þar til prófum hefur verið náð. Allan námstímann. Námsmönnum er gert að bera vaxtakostnað af þessum lánum, auk þess sem ljóst er að þetta mun valda námsmönnum og aðstandendum þeirra ómældum erfiðleikum og sjóðnum fáránlegri skriffinnsku. Í stað mannúðar og mildi sem Sjálfstfl. lofaði Íslendingum í síðustu kosningabaráttu og hugsjóna jafnaðarmennsku og bræðralags sem alþýðuflokksmenn hétu sínu fólki, hafa námsmenn verið sendir í miskunnarlaust markaðskerfi frjálshyggjunnar. Alþýðubandalagsmenn vona enn að þetta versta ákvæði frv. verði lagfært en segja að sjálfsögðu já við þeirri tillögu sem hér liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Hér er um sjálfsagða brtt. að ræða en ég vil sérstaklega fagna hjásetu þingflokksformanns Alþfl. í þessari atkvæðagreiðslu og skil það sem skilaboð um það að þessu máli verði breytt milli 2. og 3. umr. Þó að ég treysti því nú ekki algjörlega þá vil ég sérstaklega fagna því. Ég segi að sjálfsögðu já við þessa atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Nái sú brtt. sem minni hluti menntmn. leggur hér fram við 6. gr. frv. ekki fram að ganga standa námsmenn andspænis því nú í haust að engin lán verða greidd út úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Þetta samsvarar auðvitað því að námslán muni ekki aðeins bera 1% vexti heldur markaðsvexti á hluta námstíma. Þess vegna hlýt ég að undirstrika það mjög og leggja á það áherslu við þingmenn stjórnarflokkanna að þeir hugsi sinn gang nú á milli 2. og 3. umr., skoði þetta mál og veiti brtt. um málið brautargengi við 3. umr. En ég segi að sjálfsögðu já við þessari tillögu.

Frú forseti. Hér er verið að gera tilraun til að nema burtu úr þessu frv. alversta ákvæðið. Þetta fyrirkomulag sem frv. gerir ráð fyrir leggur þungar og óþarfar byrðar á námsmenn að þurfa að framfleyta sér á víxlum allan námstímann. Það bætir ekki stöðu LÍN-nema í haust nema að því leyti að það verður til að hrekja fólk frá námi og fækka viðskiptamönnum sjóðsins. Það hlýtur að vera aðalmarkmiðið með þessari aðför. Þar fyrir utan eykur það þrýsting á bankakerfið sem verður að lána þeim sem á annað borð leggja í nám. Það hefur fram að þessu engu tauti verið komandi við stjórnarliða. Ég segi já.

Brtt. okkar minni hluta menntmn. varðar einn forsetningarlið, tvö orð, að orðin ,,ásamt vöxtum`` verði tekin út úr frv. Það mun draga slóða á eftir sér ef þessi brtt. verður felld og þessi tvö orð verða látin standa og lögfest. Nú er verið að lögleiða í fyrsta sinn hérlendis vaxtatöku af námslánum. Samþykkt á þeirri stefnu felur ekki aðeins í sér viðbótarálögur á námsmenn heldur einnig breytta afstöðu til náms og þekkingarleitar. Sú breyting hefur að vísu náðst fram að í stað fastrar 3% vaxtatöku samkvæmt frv. leggur meiri hluti ríkisstjórnarinnar nú til breytilega vexti, allt að 3%. Ríkisstjórnin hefur boðað að vextir á námslán verði fyrst um sinn 1%. Gildi þeirrar ákvörðunar er afar takmarkað. Hvenær sem er verður hægt að hækka vextina með einfaldri ríkisstjórnarsamþykkt og slík ákvörðun yrði afturvirk fyrir námsmenn, allt að námslokum. Alþb. og stjórnarandstaðan í heild hefur gagnrýnt þessi áform um vaxtatöku harðlega. Ég segi já við brtt.

Virðulegur forseti. Hér er lagt til að fella út orðin ,,ásamt vöxtum`` og fella þar með burt það ákvæði frv. að vextir skuli vera á námslán, en með því að setja vexti á námslán er í raun verið að líta á þessi lán sem fjárfestingarlán einstaklinga en ekki fjárfestingu þjóðarinnar í menntun fólks. Í raun er verið að láta námsmenn greiða fyrir aðgang að menntun. Með því að fella a-lið 4. brtt. minni hlutans á þskj. 790 var verið að samþykkja að leggja vexti á allan námstímann. Nú er verið að greiða atkvæði um það að fella niður það ákvæði að greiða vexti eftir að námstíma lýkur. Ég segi því já við þessari brtt.

Hæstv. forseti. Í 4. mgr. 6. gr. frv. kemur vaxtataka á námslán fyrst fyrir í frv. Hér er því það grundvallaratriði að koma til efnislegrar afgreiðslu í fyrsta sinn. Við þingmenn Alþb. erum algjörlega andvígir upptöku vaxta á námslán og teljum að með þeirri ákvörðun, ekki síður en öðrum sem í þessu frv. felast, sé verið að gera grundvallarbreytingar á fyrirkomulagi námsmanna í landinu. Það er verið að hverfa frá þeirri grundvallarviðmiðun að námslán séu félagsleg framfærslulán til að tryggja jafnrétti og jafna aðstöðu námsmanna. Þá er og hætta á því að þyngd endurgreiðslna vegna vaxtatöku muni draga úr sókn til menntunar í landinu og þar með sé tekið skref aftur á bak en ekki fram á veginn því flestir eru sammála um að í auknum rannsóknum og menntun felist vegurinn til framfara í landinu. Í afstöðu til þessa grundvallaratriðis kemur og mjög skýrt fram ójafnaðar- og afturhaldseðli þessarar ríkisstjórnar, sem og með upptöku hennar á skólagjöldum, niðurskurði í menntakerfinu og mörgum fleiri skemmdarverkum sem unnin hafa verið eða til stendur að vinna á þessu ári. Þá má að lokum segja, hæstv. forseti, að í þessu máli fullkomnist nánast niðurlæging Alþfl. og liggur hann nú sem hvert annað úrhrak fyrir fótum manna og dýra. Ég segi já, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Við framsóknarmenn erum andvígir því að leggja vexti á námslán. Með því að lán eru verðtryggð greiða námsmenn lánin sjálf til baka. Ávöxtun af því fjármagni sem veitt er úr ríkissjóði til lánasjóðsins endurgreiðist til landsmanna með þeim auði sem menntun er. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Fram undir þetta hefur ríkt algjör samstaða hér innan þings sem utan um það að námslán ættu ekki að bera vexti. Það hefur verið það grundvallaratriði í markmiðum og tilganginum með Lánasjóði ísl. námsmanna, að námslán bæru ekki vexti, jafnframt því að tryggja jafnrétti til náms, að taka tillit til aðstæðna námsmanna á meðan á námi stendur og að endurgreiðslur námslána séu tekjutengdar. Sú breyting að setja vexti á námslán er auðvitað í beinu framhaldi af því sem hér var samþykkt áðan, um að breyta 1. gr. þannig að það sé komið í veg fyrir að lánasjóðurinn hafi það hlutverk að tryggja jafnrétti til náms. Samhliða þessari breytingu er verið að opna Lánasjóð ísl. námsmanna fyrir þeim hópi námsmanna sem hingað til hefur ekki þurft á aðstoð þessa sjóðs að halda og það er gert í skjóli þess að það eigi að tryggja að námsmenn taki ekki lán úr lánasjóðnum af því að lánin beri 1% vexti. Það sjá allir að 1% vextir á námslán munu engan námsmann hrekja frá því að taka þessi lán og því er sú hætta nú sem myndast með því, ef þetta verður samþykkt ásamt 1. gr., að það sé verið að opna þann möguleika fyrir námsmenn að fara að braska. Með þessum hætti eru menn auðvitað að draga úr þeim fjármunum sem til skipta eru, draga úr við þá sem raunverulega þurfa á þessari aðstoð að halda. 1% vextir eru auðvitað ekki háir vextir en bara sú grundvallarbreyting að setja vextina inn í frv. mun leiða til þess --- og þrátt fyrir orð hæstv. menntmrh. um að ekki standi til að hækka vextina nú, þá mun það verða gert. Þeir munu verða komnir upp í 3% þegar þessi ríkisstjórn fer frá. Þar að auki eru raunvextirnir auðvitað miklu hærri vegna þess að námsmenn þurfa að fjármagna sína framfærslu með bankalánum þann tíma sem þeir fá ekki námslánin. Ég segi því já.

Virðulegi forseti. Ég var einn þeirra manna sem sömdu á sínum tíma frv. til laga sem eru gildandi lög um námslán. Fyrir löngu síðan var mér eins og flestöllum ljóst að þessi lög þurftu að breytast. Árið 1986 var mér falið ásamt hv. þm. Finni Ingólfssyni að fara yfir þessi mál fyrir hönd þáv. stjórnarflokka. Okkar sameiginlega undirritaða niðurstaða var sú að greiða skyldi vexti af hluta námslána. Ég hef ekki skipt um skoðun. Ég tel það skynsamlegt og eðlilegt. Ég er sömu skoðunar nú og þá og segi nei við þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Sú tillaga sem hér er flutt gerir ráð fyrir því að fella niður heimild fyrir stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna til að leggja á lántökugjöld, aukavexti, aukaskatt, á námslán. Minni hlutinn leggur það til að þessi tillaga verði felld út. Verði hún hins vegar samþykkt hafa orðið hér í dag stór tíðindi. Verði stefna meiri hlutans samþykkt hafa orðið þau stórtíðindi að í fyrsta lagi hefur verið fellt að taka inn ákvæði um jafnrétti til náms. Í öðru lagi hefur verið ákveðið að loka Lánasjóði ísl. námsmanna í haust alveg. Enginn íslenskur námsmaður fær lán í haust samkvæmt þessum ákvörðunum meiri hlutans. Í þriðja lagi hefur verið samþykkt að leggja vexti á námslán. Og í fjórða lagi er hér verið að gera tillögu um það frá meiri hlutanum að leggja á lántökugjöld líka. Þessa dagana er tíu ára afmæli laganna um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það er athyglisvert að Alþfl. skuli kjósa að halda upp á þetta afmæli með því að eyðileggja þessi lög framfara í menntun, rannsóknum og vísindastarfsemi í landinu. Ég segi já við þessari tillögu, virðulegi forseti, um leið og ég gagnrýni harðlega meiri hlutann fyrir þau skemmdarverk sem hér hafa verið unnin.

Hæstv. forseti. Hér er komið inn á lántökugjald og það er tillaga okkar í minni hlutanum að fellt verði út ákvæði þess efnis að sjóðstjórn sé heimilt að innheimta lántökugjald. Í þeim útreikningum sem við höfum haft til grundvallar í okkar vinnu í hv. menntmn. hefur verið reiknað með því að þetta lántökugjald geti verið 1,2% þannig að með samþykkt þessa frv. bætist það ofan á þá vexti sem frv. heimilar sem geti verið allt að 3%. Ég hef verið málefnaleg í þessari umræðu um lánasjóðinn og hef talað um það að við framsóknarmenn höfum verið tilbúin að versla við ríkisstjórnina, við meiri hlutann, í sambandi við brtt. og við leggjum ekki jafnþunga áherslu á allar þær brtt. sem lagðar eru fram af meiri hlutanum. Alvarlegasta ákvæðið sem tekið verður í gildi með breytingu þessara laga er um eftirágreiðslur og vexti. Mér finnst lántökugjaldið ekki það allra alvarlegasta en samt sem áður munum við framsóknarmenn greiða atkvæði með þessum lið. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Með þessari síðustu málsgrein, 6. mgr. í 6. gr., sem hér er gerð tillaga um frá minni hlutanum að fella í burtu er auðvitað enn ein tilraunin gerð til þess að hækka í raun vaxtatökuna með því að taka upp lántökugjald. Árið 1986 fór fram endurskoðun á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna að frumkvæði sjálfstæðismanna. Það var samstarfsnefnd Framsfl. og Sjálfstfl. ásamt námsmönnum sem sá um þá endurskoðun. Þá eins og oft áður á síðasta áratug, reyndu sjálfstæðismenn að koma því meginmarkmiði sínu fram, að breyta þeim grundvallaratriðum sem Lánasjóður ísl. námsmanna hefur haft og hefur þjónað námsmönnum í gegnum tíðina. Framsóknarmenn komu í veg fyrir það þá að þessar tillögur sjálfstæðismanna næðu fram að ganga og það er í þau verk sem hæstv. fjmrh. var að vitna hér áðan. Ístöðuleysi Alþfl. í þessu stjórnarsamstarfi lýsir sér best í því að nú eru greidd atkvæði með öllum þeim grundvallarbreytingum sem verið er að gera á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna sem framsóknarmenn komu í veg fyrir á sínum tíma að sjálfstæðismenn næðu fram. Það er rétt hjá hæstv. fjmrh. hér áðan að gerð var tillaga um það að námslán bæru vexti í þeim tillögum sem þá voru lagðar fyrir. En hvaða lán voru það, hæstv. fjmrh.? Það voru viðbótarlánin, umfram hin hefðbundnu námslán sem allir áttu rétt á. Það voru viðbótarlánin sem átti að bjóða námsmönnum upp á ef sú framfærsla sem þeir höfðu nú þegar, dygði ekki fyrir framfærslukostnaðinum. Það voru þessi viðbótarlán sem áttu að bera vexti sem væri auðvitað ofur eðlilegt. En það hefur aldrei hvarflað að okkur framsóknarmönnum, hæstv. fjmrh., að vextir ættu að vera á námslánum.

Af hverju segir þú ekki bara sannleikann?

Af því að þetta er sannleikurinn, hæstv. fjmrh., og þú átt að muna þetta en auðvitað vilt þú ekki kannast við þá aðför sem þú ætlaðir þá, hæstv. fjmrh., að gera að námsmönnum með þeim tillögum sem þú ætlaðir að pína inn í gegnum menntmrn. og blekkja ríkisstjórnina þá til að fá samþykkta. Ég segi því já við þessum tölulið.

Hæstv. forseti. Í grg. með þessari grein, 6. gr. frv., segir að gert sé ráð fyrir að sjóðurinn geri sömu kröfur til ábyrgðarmanna og aðrar lánastofnanir. Við vitum öll hvaða kröfur bankakerfið gerir til ábyrgðarmanna sinna. Geta þeirra til að standa við skuldbindingar er vegin og metin og þeir ekki teknir gildir sem léttvægir eru fundnir. Það munu allir skilja hvaða afleiðingar slík vinnubrögð munu hafa fyrir jafnrétti nemenda til náms ef námslán velta á efnahag ábyrgðarmanna. Ég tel því að þessi stefnumörkun sé eitthvert alvarlegasta atriði þessa frv. og segi því nei.

Virðulegur forseti. Í þessari brtt. frá minni hluta menntmn. er mjög mikilvægt ákvæði sem kveður á um það að endurgreiðslur af námsláni skuli fara fram á grundvelli reglna sem giltu á þeim tíma er námsmaður undirritaði einstök skuldabréf. Þetta þýðir með öðrum orðum, nái þessi brtt. fram að ganga, að vaxtahækkun, sem hugsanlega á eftir að eiga sér stað, er ekki hægt að gera afturkræfa. Undirriti námsmaður skuldabréf með 1% vöxtum og séu 1% vextir við lántöku, þá verður ekki hægt að breyta því í 3% vexti við námslok, eins og frv. gerir ráð fyrir núna. 1% vextir við lántöku þýða þá 1% vextir við námslok og því er þarna um mjög mikilvægt atriði að ræða. Ég segi að sjálfsögðu já.

Hæstv. forseti. Hér er verið að innleiða ólög. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Þetta frv. er svo dæmalaust og mun hafa svo alvarlegar afleiðingar í för með sér að það er ómögulegt að samþykkja það og vísa því til 3. umr. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Í jafnaðarstefnunni eru fáein grundvallaratriði. Þar ber hæst jafnrétti til hjúkrunar og umönnunar og jafnrétti til náms. Í áratugi hafa jafnaðarmannaflokkarnir í Evrópu staðið vörð um þær þjóðfélagsbreytingar sem ber hæst á þessari öld, að færa öllum jafnrétti til umönnunar og hjúkrunar og jafnrétti til náms. Í upphafi voru hægri flokkarnir í Evrópu andvígir þessum grundvallarhugsjónum. Síðan gengu þeir í lið með öðrum. En á síðasta áratug hófu hægri flokkarnir í Evrópu nýja sókn sem byggðist fyrst og fremst á því að afnema grundvallarregluna um jafnrétti til náms og jafnrétti til umönnunar og hjúkrunar. Að ráðast gegn þessum grundvallaratriðum jafnaðarstefnunnar í Bretlandi hefur Margrét Thatcher og Íhaldsflokkurinn hælt sér af því að hafa náð fram. Hér á Íslandi hefur Sjálfstfl. í langan tíma barist fyrir því að nema þessi grundvallaratriði brott úr lögum landsins. Framsfl. stóð vörð um það þegar hann var í ríkisstjórn með Sjálfstfl. að það tækist ekki. Nú hefur Alþfl. tekið að sér það hlutverk að lyfta Sjálfstfl. á Íslandi á þann stall hægri hyggjunnar og thatcherismans að afnema úr lögum á Íslandi jafnrétti til náms. Með þeirri atkvæðagreiðslu sem hér fer fram er verið að gefa Alþfl. tækifæri til þess að hverfa frá þessari villu því að flokkur sem afnemur á Alþingi Íslendinga grundvallaratriði um jafnrétti til náms getur ekki eftir það með neinum rétti talið sig fulltrúa jafnaðarstefnunnar, hvað þá heldur skreytt nafn sitt með því heiti. Það má vel vera að ríkisstjórnaraginn bindi þingmenn Alþfl. hér í dag, en þeir hafa þó tækifæri til þess að koma í veg fyrir að 3. umr. um þetta frv. fari fram. Ef Alþfl. lætur þessu þingi lokið hér í vor með því að samþykkja þetta frv. getur hann aldrei eftir það fyrr en búið er að breyta þessum lögum á ný í áttina að jafnrétti til náms tekið sér í munn að vera fulltrúi fyrir jafnaðarstefnuna á Íslandi. Ég segi já við þeirri tillögu að vísa þessu frv. um aðför að grundvallarhugsjón jafnaðarstefnunnar til 3. umr. 

Frú forseti. Það er mjög óvenjulegt að leggjast gegn því að vísa frv. milli umræðna en hér er verið að keyra í gegnum Alþingi ákaflega slæmt frv. Það er vonlítið eða vonlaust að fá ríkisstjórnina til að lagfæra þetta frv. við 3. umr. Þeir námsmenn sem kusu ríkisstjórnarflokkana sl. vor geta sjálfum sér um kennt og þeirra er mikil ábyrgð að hleypa þessari ríkisstjórn til valda. Þetta frv. er miklu verra en gildandi lög, þetta frv. er þjóðfélaginu til tjóns. Ég leggst gegn afgreiðslu þessa frv. og ég segi nei.

Þetta er heldur dapur dagur, virðulegi forseti, í sögu skóla- og menntamála á Íslandi. Það er búið að ákveða að leggja vexti á námslán. Það er búið að ákveða breyttar endurgreiðslureglur. Það er búið að ákveða að taka upp lántökugjöld. Það er búið að ákveða að loka Lánasjóði ísl. námsmanna frá og með sumrinu 1992 til ársloka. Námsmenn eru einu einstaklingarnir á Íslandi sem ekki munu fá neinn framfærslueyri greiddan í hálft ár á síðari hluta ársins 1992. Hér er um óvenjulega ósanngjarna aðför að ræða, virðulegi forseti. Hér er búið að ákveða að afnema jafnréttið úr lánasjóðslögunum. Allt er þetta gert með minni hluta Alþingis. Allar atkvæðagreiðslurnar í dag hafa verið þannig þegar stjórnarandstæðingar hafa ekki í örfáum tilvikum hjálpað til við einstakar greinar að þá hafa mál verið afgreidd með minni hluta atkvæða, með innan við 30 atkvæðum aftur og aftur. Það segir einnig sína sögu. Það er óvenjulegt að leggjast gegn því að máli sé vísað til 3. umr. Í minni tíð á Alþingi, liðlega 10 ár, man ég ekki eftir því að það hafi áður verið gert með þessum hætti og að hafi verið beðið um nafnakall um málið. Það undirstrikar alvöru málsins af hálfu stjórnarandstöðunnar en leggur um leið á það áherslu að stjórnarandstæðingar eru að lýsa því yfir að þeir muni beita sér fyrir því að þessari ósvinnu linni þegar þeir hafa tækifæri til. Alþb. mun beita sér fyrir því fyrir sitt leyti. Þessum kaflaskiptum í menningarmálum og menntamálum á Íslandi, sem hér er verið að afgreiða, viljum við hafna. Þess vegna segi ég nei, virðulegi forseti, við því að þetta mál fari spönn lengra í meðförum Alþingis.

Virðulegi forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um að vísa máli til 3. umr., að málið fái eðlilega þinglega meðferð. Formaður Alþb. kom hér í þennan ræðustól og sagði tvisvar sinnum já, að málið ætti að fara til 3. umr. og síðan tvisvar sinnum nei og líklega var það síðasta nei-ið sem átti að gilda. Það er hins vegar nauðsynlegt við lok þessarar umfjöllunar málsins að mótmæla því mjög kröftuglega sem hér hefur verið haldið fram af ýmsum fulltrúum stjórnarandstöðunnar að hér sé verið að afnema jafnrétti til náms á Íslandi. Þetta er auðvitað fráleit fullyrðing, gjörsamlega út hött. Þrátt fyrir þær breytingar sem nú er verið að gera á þessu kerfi þá er hér og verður hér í þessu landi við lýði örlátasta námslánakerfi sem í gildi er í nokkru landi í Vestur-Evrópu 

Frú forseti. Þar sem þingmannamál hafa ekki fengist mikið rædd hér í vetur þá hef ég óskað eftir því að þetta mál fari umræðulaust til nefndar. Ég mun ekki tefja þingstörfin með því að mæla fyrir því.

Virðulegi forseti. Ég hafði hugsað mér að tala í þessu máli sem hér var verið að mæla fyrir, ef nota má þau orð. Það var ýmislegt sem ég taldi nauðsynlegt að segja í tilefni af þessu þingskjali sem hér er tekið fyrir. Það kom mér fullkomlega á óvart að fyrri flm. þáltill., hv. þm. Páll Pétursson, skyldi ekki mæla fyrir henni efnislega. Mér er ekki alveg ljós sú ástæða vegna þess að það er nauðsynlegt að ræða ýmislegt í tengslum við þessa merku tillögu. Ég vil þess vegna mælast til þess við virðulegan forseta að umræðunni verði frestað þannig að ég hafi tækifæri til þess að ræða við fyrri flm. hvers vegna hann er að biðjast undan umræðu um málið, því ég hafði ætlað mér að tala undir þessum dagskrárlið. Ég hélt reyndar að það hefði átt að gera hlé á störfum þingsins eftir þessa atkvæðagreiðslu. Mér hafði verið tjáð það af starfandi formanni þingflokks Alþb., varaformanni þingflokksins, hv. þm. Svavari Gestssyni, þannig að ég vil spyrja hæstv. forseta: Var það ekki ætlunin að gera hér stutt hlé eftir atkvæðagreiðsluna? En ég óska alla vega eftir því að umræðu verði ekki lokið um þetta dagskrármál fyrr en ég hef haft tækifæri til að kynna mér það og meta það þá hvort ég held við það að tala í málinu.

Frú forseti. Með því að hafa þann hátt á að óska eftir því að málið gengi umræðulaust til nefndar var ég ekki að segja að mér þætti málið ómerkilegt því ég tel að þetta sé eitt með merkilegri málum sem lögð hafa verið fram á Alþingi í vetur. Ég er að mótmæla þeirri aðferð sem hér hefur verið höfð við forgangsröðun verkefna þingsins, þ.e. þingmenn hafa ekki fengið tækifæri til þess að fjalla um eða það hefur ekki verið gefinn tími til þess að fjalla um mál flutt af einstökum þingmönnum nema í mjög litlum mæli. Þessu vil ég mótmæla, og því vildi ég freista þess að fá málið til nefndar umræðulaust, ræða það síðan í iðnn. þar sem ég á sæti. Það er þess vegna sem ég óskaði eftir að þessi háttur yrði hafður á.

Forseti ætlaði að fresta fundi að loknum atkvæðagreiðslum hér í dag en taka þó fyrst fyrir þetta mál og gefa hv. fyrri flm. þess tækifæri til þess að upplýsa með hvaða hætti hann vildi standa að þessu, en ef það á að vera umræða um málið verður henni og það tekið fyrir síðar.

Virðulegi forseti. Ég vil í tilefni af ræðu og tillögu hv. 1. þm. Norðurl. v. taka það fram að ég er tilbúinn til þess hvort sem væri að fallast á þá tilhögun sem hv. 1. þm. Norðurl. v. leggur til, að þessi þáltill. gangi beint til iðnn. eða taka þátt í umræðum um hana. Tel reyndar eins og mál eru í pottinn búin að eðlilegt væri að fallast á tillögu fyrri flm.

Virðulegi forseti. Samkvæmt áætlun um störf Alþingis, þessa löggjafarþings, hafði verið gert ráð fyrir að þinghaldi lyki um aðra helgi, eftir u.þ.b. viku. Ekki liggur enn fyrir með hvaða hætti þinglok nást, en hins vegar liggur fyrir að þó nokkur fjöldi þingmála einstakra þingmanna t.d. er óræddur og hefur ekki komist til nefnda. Ég vil fyrir mitt leyti ekki gera neina athugasemd við dagskrá þingsins í dag en benda hæstv. forseta á, sem henni er vafalaust ljóst, að tíminn er knappur og jafnframt það að við alþýðubandalagsmenn eigum hér fyrirliggjandi þrjár skýrslubeiðnir sem eru óræddar. Samkvæmt þingsköpum ber að ræða skýrslur þegar þær eru tilbúnar. Þær skýrslur sem hér um ræðir eru: Skýrsla um málefni íslensks iðnaðar, sem iðnrh. hefur lýst sig reiðubúinn til að ræða. Það er skýrsla um stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum aldraðra, sem er vitaskuld málefni heilbrrh. Mér skilst að hann sé farinn utan, en auðvitað gæti staðgengill hans tekið þátt í þeirri umræðu. Og loks er það skýrslubeiðni um sjávarútvegsmál sem þingflokkur Alþb. lagði fram fyrir nokkrum vikum þar sem við fórum fram á að málið yrði tekið fyrir, annaðhvort samkvæmt skriflegri eða munnlegri skýrslu hæstv. sjútvrh. Hæstv. sjútvrh. hefur lýst því yfir úr þessum ræðustól, ef ég man rétt, eða í tengslum við umræður sem fóru fram hér að hann væri reiðubúinn að ræða um þessa skýrslu hvenær sem er núna næstu daga. Menn þekkja hvernig ástandið er í sjávarútveginum, hafa heyrt fréttir frá aðalfundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna í gær þar sem talað er um 10% halla á vinnslunni um þessar mundir. Hér er með öðrum orðum um gífurlega alvarlegt og óvenjulegt ástand að ræða og þess vegna teljum við þingmenn Alþb. að það sé óhjákvæmilegt að hér fari fram almenn og ítarleg umræða um sjávarútvegsmálin áður en þinginu lýkur. Ég bendi hæstv. forseta á þessi atriði og fer fram á það fyrir hönd þingflokksins að það verði skapað svigrúm til þess í umræðunni næstu daga að þessar skýrslur fáist ræddar með eðlilegum hætti og í samræmi við ákvæði þingskapa.

Forseti tekur undir það að tíminn er naumur, miðað við þá starfsáætlun þingsins sem væntanlega verður hægt að standa við, og forseti veit af þeim skýrslum sem hv. þm. nefndi og hefur verið með það í undirbúningi hvenær við gætum tekið þær á dagskrá og til umræðu og mun gera það sem hægt er til þess að svo megi verða. Forseti hefur m.a. rætt það við hæstv. sjútvrh. og hann er tilbúinn að flytja sína skýrslu munnlega og verður væntanlega hægt að verða við því. Forseti þorir ekki að dagsetja það eða tímasetja á þessu augnabliki, en það mun verða gert svo fljótt sem verða má og í góðu samráði við hv. þingmenn.

Frú forseti. Úr því að umræður um skýrslur eru komnar hér til tals vil ég minna á að skýrsla um Byggðastofnun er ekki útrædd og raunar hefur einn þingmaður beðið síðan fyrir jól með að halda áfram ræðu sinni um það mál. Ég vonast eftir því að sú skýrsla verði jafnframt tekin til umræðu hér á þinginu sem allra fyrst og alveg endilega fyrir þinglok.

Virðulegi forseti. Svo öllu sé nú haldið til haga vil ég ítreka að við kvennalistakonur höfum á fundum með forseta minnt á þær skýrslur sem óræddar eru og m.a. bent þar á skýrslu um jafnréttismál sem mikilvægt væri að ræða og er raunar lögum samkvæmt áskilið vegna þess að þessi endurskoðun skal fara fram og skýrslan rædd með þessum hætti. Ég vil að þessu sé haldið til haga jafnframt fyrst á annað borð er verið að ræða þessi mál.

Eins og forseti hefur áður nefnt veit hún um allar þær skýrslur og önnur mál sem óafgreidd eru. Væntanlega mun gefast tækifæri til að ræða um þinghaldið og hvernig það má fara fram þessa síðustu viku sem fram undan er og finna þá leiðir til að leysa úr þessum málum eftir bestu getu og í góðu samráði við formenn allra þingflokka. En eins og hv. þingmenn vita væntanlega eru aðrar viðræður í gangi milli formanna þingflokka um þinghaldið sem snýr að öðru stóru máli. Þegar það liggur fyrir, sem væntanlega verður fyrr en seinna, gætum við tekið til við að ræða það hvernig við getum lokið þessu í næstu viku.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst fagna því að forseti hefur lýst því yfir að umræðan um skýrslu um stöðu sjávarútvegsins geti farið fram í næstu viku. Við höfum sýnt mikla þolinmæði undanfarnar vikur gagnvart þeirri skýrslu, en á sama tíma hafa hvað eftir annað komið fram alvarlegri fréttir í fjölmiðlum um stöðu sjávarútvegsins. Ég vil hins vegar einnig minna á að nokkrir þingmenn Alþb. fluttu mjög merkilegt og vandað frv. um breytingar á lögum um verðlag og samkeppni, 1. flm. er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Þetta frv. er óvenjulegt að því leyti að það er frekar sjaldgæft að þingmenn flytji hér jafnítarlegt frv. og í greinargerð þess kemur fram að mjög vönduð vinna hefur verið lögð í þetta mál. Þetta frv. var flutt allnokkru áður en hæstv. viðskrh. flutti frv. um svipað efni í þinginu. Engu að síður gerðist það í þessari viku að forseti af góðvild sinni við hæstv. viðskrh. hleypti honum fram fyrir með það frv. sem hann hefur flutt þó engin efnisástæða í sjálfu sér væri til þess og ekkert kallaði á það. Við gerðum þá þá athugasemd að áður en sú umræða héldi áfram væri nauðsynlegt að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fengi tækifæri til að mæla fyrir því frv. sem þingmenn Alþb. hafa flutt. Ég vil, virðulegi forseti, leggja á það ríka áherslu að það tækifæri verði skapað og það verði gert á þeim tíma þegar ráðherrar eru viðstaddir, bæði forustumenn Sjálfstfl. og einnig hæstv. viðskrh., svo hægt sé að ræða málið með burðugum hætti. Til að fyrirbyggja misskilning vil ég árétta að það væri afar slæmt ef þinginu lyki á þann veg að eingöngu hæstv. viðskrh. hefði fengið að troða sér fram með það frv. sem hann flutti á eftir þingmönnum Alþb. en þingmönnum Alþb. hefði ekki gefist færi á að mæla fyrir sínu frv. Ég segi þetta sérstaklega vegna þess að ég tek eftir því í blöðum í dag að utan þings eru að hefjast umræður um þessi mál og við teljum ekki viðunandi að sú umræða sé eingöngu á grundvelli þess frv. sem hæstv. viðskrh. hefur flutt. Ég vil því ítreka þá beiðni við hæstv. forseta að strax eftir helgina verði sköpuð aðstaða til þess, að viðstöddum þeim ráðherrum sem hlut eiga að máli, að 1. umr. um frv. sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon er 1. flm. að geti farið fram.

Það var í góðu samkomulagi við hv. 4. þm. Norðurl. e., 1. flm. þess frv. sem hv. 8. þm. Reykn. nefndi, að þessi mál fylgdust að á dagskrá og umræða færi þannig fram að þeir gætu hvor fyrir sig mælt fyrir sínu máli en umræðan yrði sameiginleg. Þannig stóð á að þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir sínu frv. var ekki ráðgert að það yrði umræða um það þá, enda málinu frestað, en að öðru leyti biði málið þar til hv. 4. þm. Norðurl. e. fengi tækifæri til að mæla fyrir sínu frv. Ég vona að það sé alveg ljóst að það hefur enginn misskilningur orðið þarna á milli og væntanlega fær hv. 4. þm. Norðurl. e. tækifæri til að flytja sitt mál hér áður en þingi lýkur.

Virðulegi forseti. Á þskj. 200 flytjum við, ég og hv. 14. þm. Reykv., frv. til laga um kynningu á íslenskri menningu erlendis. Hér er um að ræða frv. þar sem í fyrsta sinn er gerð tilraun til þess að taka á kynningarmálum íslenskrar menningar með heildstæðum hætti í frumvarpsbúningi. Staðreyndin er sú að kynning á íslenskri menningu erlendis og reyndar innan lands líka, má segja, hefur verið ákaflega tilviljunarkennd. Þar hafa menn ekki lagt mikla áherslu á að vinna samstætt og heillega og niðurstaðan hefur orðið sú að sú kynningarstarfsemi sem hefur verið í gangi hefur ekki skilað eins miklum árangri og hún gæti skilað. Þá er ég að tala um árangur fyrir Ísland og Íslendinga, ekki bara þannig að vakin sé athygli á Íslandi almennt séð heldur er ég þeirrar skoðunar líka að með öflugu og víðtæku kynningarátaki á íslenskri menningu sé unnt að breyta menningunni í fjármuni ef rétt er á haldið. Vandinn hefur hins vegar verið sá að þegar menn hafa farið yfir þá hluti sem heitir útflutningur eða kynning á útflutningsafurðum Íslendinga hafa menn af eðlilegum ástæðum fyrst og fremst staldrað við fisk, en ég segi að það er sérkennilegt að þessi mikla menningarþjóð, sem telur sig vera, skuli í þessari starfsemi eingöngu staldra við fisk. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að það sé mikið vænlegra til að lyfta ljósi Íslands á alþjóðavettvangi að vera með öfluga menningarkynningu af öðru tagi en því sem Útflutningsráð hefur beitt sér fyrir þar sem menn hafa náð þá lengst í hugmyndafluginu þegar þeir hafa sýnt kraftajötna eða fegurðardrottningar með rækjum. Satt að segja hefur starfsemi Útflutningsráðs verið afar sérkennileg vegna þess að ef menn ætla sér að draga upp einhverja mynd af Íslandi er það auðvitað íslensk menning sem á að vera þar í fararbroddi. Vissulega höfum við á undanförnum árum náð stórfelldum árangri á ýmsum sviðum að því er þetta varðar. Við höfum tekið með mjög myndarlegum hætti þátt í margs konar erlendum list- og menningarviðburðum. Ég get í því sambandi t.d. nefnt bókamessuna í Gautaborg, þátttöku okkar í menningarhátíðinni í Tampere, þátttöku okkar í menningarhátíð á Feneyjum, þátttöku okkar í menningarhátíð í Frakklandi. Og úr því að ég nefni Frakkland tókst okkur að ná verulegum árangri með samningum um menningarmál sem við gerðum við Jack Lang, menningarmálaráðherra Frakklands, á árinu 1990. Við höfum einnig náð ótrúlega langt á ýmsum öðrum sviðum, eins og t.d. í kvikmyndagerð. Á síðasta kjörtímabili tókst okkur að ná samningum um aðild Íslands að mörgum erlendum kvikmyndasjóðum. Sú staðreynd hefur skilað fjármunum til íslenskrar kvikmyndagerðar sem eru margfaldir á við þá fjármuni sem Kvikmyndasjóður Íslands hefur getað lagt til kvikmyndagerðar. Og við höfum orðið vitni að stórkostlega ánægjulegum tíðindum á þeim vettvangi á undanförnu. Við höfum einnig séð að þegar vel er staðið að kynningu á íslenskum bókmenntum erlendis með skipulegri þýðingarstarfsemi á íslenskum ritverkum hefur það einnig skilað miklum árangri. Nýjasta dæmið um það eru þau verðlaun sem Guðrún Helgadóttir hlaut fyrir fáeinum dögum. Þannig er alveg ljóst að á þessu sviði eiga Íslendingar gífurlega mikla möguleika og á grundvelli þess er hér flutt frv. til laga um kynningu á íslenskri menningu. Markmið þess er að stuðla að öflugri og skipulegri kynningu á íslenskri menningu erlendis. Í því skyni gerir frv. ráð fyrir að stofnuð verði skrifstofa er nefnist Miðstöð íslenskrar menningarkynningar. Frv. byggir á þeirri hugsun m.a. að þeir fjármunir sem hvort eð er fara til menningarstarfsemi, menningarkynningar erlendis á vegum menntmrn., fari í gegnum þessa skrifstofu en ekki í gegnum hendur menntmrh., hver svo sem hann er. Þess vegna felst í þessari hugmynd valddreifing frá miðstöðinni í menntmrn. yfir til listamannanna sjálfra og annarra þeirra sem stunda kynningu á íslenskum menningarafurðum. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að meginhlutverk skrifstofunnar verði að vinna að því að kynna erlendum aðilum íslenska menningu. Verkefni hennar verði í fyrsta lagi að stuðla eins og frekast er kostur að samvinnu þeirra aðila sem annast kynningu á íslenskri menningu. Í öðru lagi að annast upplýsingaþjónustu gagnvart erlendum aðilum um íslenska menningu. Í þriðja lagi að hafa frumkvæði að og annast skipulag á kynningu á íslenskri menningu erlendis. Í fjórða lagi er skrifstofunni heimilt að taka þátt í kynningu íslenskrar menningar hérlendis. Eins og menn heyra er í fyrsta lagi lögð áhersla á það aðalatriði að það skapist forsendur til að stuðla að samvinnu þeirra aðila sem vilja vinna að kynningu á íslenskri menningu erlendis. Mín reynsla úr menntmrn. segir mér það að í kringum hverja stórsýningu, menningarviðburð erlendis, vakni iðulega upp fjölda margir aðilar hér á landi sem hafa áhuga á þátttöku eða framlagi í viðkomandi menningarviðburð. Staðreyndin er hins vegar sú að það eru mörg dæmi um að menntmrn. hafi ekki haft aðstöðu til að sinna þessari kynningarstarfsemi sem skyldi. Útkoman hefur orðið dreift átak en ekki sameinað. Niðurstaðan hefur orðið sú að þeir litlu fjármunir sem auðvitað eru til nýtast ekki sem skyldi. Ég gæti nefnt mörg dapurleg dæmi um þetta, en ég tel ástæðu til að hlífa þingtíðindunum við þeim dæmum. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir því að þessi skrifstofa íslenska menningarkynningar annist upplýsingaþjónustu gagnvart erlendum aðilum um íslenska menningu. Staðreyndin er sú að það er geysilegur áhugi á íslenskri menningu erlendis. Hann er ótrúlega mikill. Ég efast satt að segja um að þingmenn geri sér almennt grein fyrir hvað það er mikil eftirspurn eftir íslenskri menningu erlendis. Ég geri ráð fyrir því að það sé um það bil tíundi hluti þeirra menningarviðburða erlendis sem okkur er boðin þátttaka í sem við getum tekið þátt í. Ég er með öðrum orðum að segja að ef við ynnum skipulega gætum við komið íslenskri menningu á framfæri á a.m.k. tíu sinnum fleiri stöðum en nú er ef við ynnum með skynsamlegum hætti og ég tala nú ekki um ef upplýsingastarfsemi væri skipuleg. Þá er alveg augljóst mál að enn fleiri aðilar mundu koma þarna við sögu. Í 3. gr. er gert ráð fyrir að miðstöð íslenskrar menningarkynningar eða skrifstofan lúti yfirumsjón menntmrn. Gert er ráð fyrir að í stjórn skrifstofunnar eigi sæti þrír menn sem verði skipaðir af menntmrh. sem hér segir: Einn samkvæmt tilnefningu Bandalags ísl. listamanna og tveir án tilnefningar og skal annar þeirra vera formaður en hinn vera frá fyrirtækjum og stofnunum sem fást við að flytja út íslenskt menningarefni. Stjórnin er skipuð til fjögurra ára í senn, varamenn verði skipaðir með sama hætti og síðan segir, sem er mjög mikilvægt atriði: ,,Í tengslum við skrifstofuna skal starfa ráðgjafarhópur skipaður fulltrúum helstu listgreina í landinu.`` Það skipulag sem hér er fitjað upp á á fyrirmynd sína í Finnlandi. Finnar ákváðu fyrir fimm, sex árum eða svo að endurskipuleggja alla yfirstjórn menningarmála í sínu landi að því er ríkið varðar. Þar eru starfandi margir ráðgjafahópar sem hver um sig vinnur fyrir menningarmálaráðuneytið á viðkomandi sviði. Formenn þessara hópa mynda sérstakt ráðuneyti sem vinnur með menningarmálaráðherranum að mótun menningarstefnu og þetta frv. sækir hugmyndirnar þangað. Þær hafa gefist mjög vel, þær hafa vakið mikla athygli hjá íslenskum listamönnum og margir þeirra hafa bent mér á að hér sé um að ræða snjalla lausn á þessu máli, að laða saman þá krafta sem vilja sinna menningarkynningu á erlendum vettvangi. Þá er gert ráð fyrir því að einn stjórnarmaður verði frá þeim aðilum sem vinna við að kynna íslenska menningu erlendis. Það verði til hópur, ráðgjafarhópur, fulltrúahópur, á vegum þessara aðila. Í greinargerð frv. eru nefnd dæmi um þá aðila, t.d. Listasafn Íslands, listasöfn Reykjavíkur, Tónverkamiðstöðin, Félag ísl. bókaútgefenda, Samtök hljómplötuframleiðenda og Félag ísl. kvikmyndaframleiðenda. Þeir aðilar sem hins vegar mundu koma í ráðgjafahópinn til viðbótar þessum mundu vera frá Rithöfundasambandi Íslands, frá leiklistarráði, Tónskáldafélagi Íslands, Félagi ísl. tónlistarmanna, Félagi ísl. hljómlistarmanna, Félagi ísl. tónskálda og textahöfunda, Arkitektafélagi Íslands, Félagi kvikmyndagerðarmanna og Sambandi ísl. myndlistarmanna. Í 4. gr. er gert ráð fyrir því fyrirkomulagi að framkvæmdastjóri menningarskrifstofunnar sé ráðinn til þriggja ára í senn með heimild til endurráðningar tvisvar í önnur þrjú ár. Framkvæmdastjórinn er ráðinn að fengnum tillögum stjórnar skrifstofunnar. Með öðrum orðum er það stjórn skrifstofunnar sem ræður því í raun og veru hver er ráðinn og menntmrh. getur auðvitað synjað tillögu stjórnarinnar, en hann getur ekki komið með einhverja allt aðra tillögu eða allt aðra skipun en stjórn skrifstofunnar gerir ráð fyrir. Síðan er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að framkvæmdastjórinn ráði annað starfslið með samþykki stjórnar og eftir því sem fjárheimildir standa til. Tekjur skrifstofunnar, hverjar eru þær? Þær eru framlög úr ríkissjóði eins og ákveðið er í fjárlögum hverju sinni og svo framlög sveitarfélaga, fyrirtækja og einstaklinga og um þessi atriði ætla ég að fara nokkrum orðum. Í fjárlögum ársins 1992 eru, eins og oft áður á undanförnum árum, margir liðir sem eru ætlaðir til almennra menningarverkefna af ýmsu tagi. Það er liðurinn Kynning á íslenskri list erlendis. Hann er 9 millj. kr. Þar er liðurinn Lista- og menningarmál ýmis sem er einnig 9 millj. kr. Þar er Samnorræn menningarkynning. Þar eru Menningarmál ýmis. Hér er samtals um að ræða, þegar allir þessir liðir eru skoðaðir, u.þ.b. 30 millj. kr. Þessir liðir eru óskiptir í fjárlagafrv. og fjárlögunum. Hins vegar hefur fjárln. stundum á undanförnum árum, eða meðan hún hét fjárveitinganefnd alla vega, þá þekkti ég það, haft það fyrir sið að skipta þessum liðum fyrir ráðherrana. Verð ég að segja eins og er að það er einhver athyglisverðasta upplifun ævi minnar þegar ég fékk mat fjárveitinganefndar á mikilvægustu menningarstarfseminni þegar nefndin skipti þessum liðum. Fjárveitinganefnd reyndi að setja þarna inn ýmis samtök sem hún kunni ekki við að gera tillögur um að fengju peninga beint af fjárlögum, af einhverjum ástæðum, hræsnisfullum ástæðum, undarlegum ástæðum, eins og Samtökin '78, trúi ég þau heiti, og sömuleiðis gerði nefndin tillögur um að af þessum liðum, Ýmis menningarmál, færu alls konar styrkir til íþróttafélaga og gjarnan kóra í kjördæmum þeirra þingmanna sem fulltrúa áttu í fjárveitinganefnd. Þetta er auðvitað lögbrot vegna þess að fjárveitinganefnd hefur enga heimild til að gera þetta. Það er Alþingi sem ákveður að ráðherrann skipti þessum liðum. Hér er gert ráð fyrir því að þessir fjármunir séu teknir inn í þessa menningarkynningu með skipulegum hætti upp á 30 millj. kr., en auk þess gert ráð fyrir því að sveitarfélög, fyrirtæki og einstaklingar geti lagt peninga til starfseminnar. Auðvitað er það svo að það má vel hugsa sér að fyrirtæki komi þarna við sögu. Ég bendi t.d. á að á bókakynninguna í Gautaborg komu inn fjármunir frá fjölda fyrirtækja hér á landi, Máli og menningu, Iðunni og fleiri slíkum aðilum, Námsgagnastofnun, bæði einkaaðilum og opinberum aðilum. Það má því vel hugsa sér að þarna komi inn talsverðir fjármunir frá öðrum aðilum. Auk þess er það auðvitað þannig að opinberar stofnanir, t.d. bankar, hafa gjarnan verið að setja peninga í menningarmál og þó að bankastjórar t.d. Seðlabankans séu alveg einstakir höfuðsnillingar eins og allir vita er kannski ekki endilega víst að það eigi að fela þeim að hafa forsjá yfir þeim peningum sem ríkið leggur til menningarmála. En þannig er það. Bankastjórar Seðlabankans ákveða að kaupa flygla fyrir einhverjar milljónir og bankastjórar Seðlabankans ákveða að kaupa málverk fyrir einhverjar milljónir. Mér er sagt að næst á eftir Listasafni Íslands sé Seðlabankinn langleiðina að verða eitt af bestu listasöfnum landsins ef allt væri hengt upp á vegg. Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að allir þessir aðilar komi inn í þennan sjóð til að kynna íslenska menningu erlendis með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir. Upphafleg drög að þessu frv., virðulegi forseti, voru samin af nefnd sem menntmrh. skipaði í byrjun janúar 1991 og áttu sæti í nefndinni Guðrún Ágústsdóttir, Jón Sveinsson tilnefndur af forsrh., Jakob F. Magnússon, sem er nokkuð þekktur maður eins og aðrir í nefndinni, tilnefndur af utanrrh., og Halldór Guðmundsson, tilnefndur af fjmrh. Þessi nefnd, með fulltrúum úr öllum þessum flokkum, náði fullri samstöðu um málið og lagði til að það yrði skapaður lagarammi utan um starfsemi af þessu tagi. Í nágrannalöndum okkar öllum eru til starfandi hliðstæðar stofnanir til að vinna að kynningu á menningarstarfsemi erlendis. Ég er ekki að segja að við þurfum að sækja allt þangað. Ég er ekkert afar hrifinn af því yfirleitt eins og menn vita og fell ekki mjög gjarnan fyrir útlendum tískustefnum af ýmsu tagi. En allt um það tel ég að þarna sé farið inn á skynsamlega leið virkrar menningarkynningar og valddreifingar til listamannanna um leið og þeirra sem hafa áhuga, eru brennandi af áhuga á því að kynna íslenska menningu og andlit Íslands út á við og breyta verðmætum hennar ekki aðeins í huglæg, andleg verðmæti heldur líka í beinharða peninga. Ég er alveg sannfærður um að það mætti stórauka útflutningstekjur Íslendinga ef menn sinntu með virkum hætti sölustarfsemi á íslenskri menningu og menningarafurðum á erlendum vettvangi. Það mætti stórauka útflutningstekjur okkar. Því miður hefur það ekki verið tekið saman hvað við þegar höfum upp úr því sem íslensk menning hefur upp á að bjóða erlendis í beinum fjármunum, en þar er þegar um að ræða gríðarlegar upphæðir. Ég er sannfærður um að þar er um að ræða upphæð sem ekki er undir einum milljarði kr. ef allt væri skoðað með eðlilegum hætti. Ég fór lauslega yfir þetta fyrir fáeinum missirum og komst þá að niðurstöðu sem var eitthvað í kringum þessa tölu. Ég er þess fullviss að það er hægt að stórauka við verðmæti af þessu tagi. Þetta er kannski til umhugsunar ekki síst núna þegar menn vilja eins og áður standa þannig að málum að öll upphefð okkar eigi að koma að utan og við eigum að bíða eftir því að aðrir leysi okkar mál. Við eigum að bíða eftir því að við verðum aðilar að Evrópsku efnahagssvæði eða jafnvel Evrópubandalaginu eða einhverju því um líku, bíða með hendur í skauti eins og þolendur og þiggjendur í stað þess að skapa. Og hvað er það sem hefur gert þessa þjóð að þjóð þegar allt kemur til alls? Það er ekki eingöngu fiskur. Það er íslensk menning. Það eru bækur og skapandi menningarstarfsemi í gegnum aldirnar. Það er það sem hefur gert Íslendinga að þjóð. Og það er það sem mun halda í okkur lífinu sem þjóð áfram ef við viljum, en ekki það hvernig við högum viðskiptamálum okkar í einstökum atriðum frá degi til dags. Í þessum efnum höfum við, sem höfum sinnt þessum málum á undanförnum árum dálítið, oft á tíðum orðið að búa við alveg ótrúlega þröngsýni, verð ég að segja, alveg ótrúlega þröngsýni. Ég man t.d. aldrei eftir því að það hafi komið út skýrsla um ímynd Íslands, eins og það heitir núna upp á hálfgerða amerísku, þar sem minnst er á það að menningarstarfsemin gæti í raun og veru verið einn gildasti þátturinn í þessari ímynd eins og við viljum hafa hana og þurfum að hafa hana. Fyrir fáeinum árum skipaði fyrrv. hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, í síðustu ríkisstjórn sem ég átti sæti í, nefnd til að fjalla um kynningu á Íslandi, ímynd Íslands. Það var margt gott þar. En það var engin menning í því skjali. Það var doðrantur upp á margar síður en það var hvergi menning. Ég hef séð tillögur af þessu tagi víða annars staðar og ég segi alveg eins og er að það er eitthvað verulega mikið að í okkur sjálfum, m.a. í okkur sem sitjum hérna, ef það er þannig að menn geti fjallað um kynningu á Íslandi á erlendum vettvangi án þess að taka með íslenska menningu. Þá er verulega mikið að vegna þess að hún er auðvitað undirstaðan. Og ég lýk þessum fáu orðum mínum, framsögu minni með þessu frv., virðulegi forseti, með því að vitna til orða forseta Íslands: ,,Fiskurinn er það sem við borðum, en menningin er það sem við munum.`` Það er grundvallaratriðið. Það er meginatriðið og út frá því eigum við að starfa og þess vegna flytjum við, ég og hv. þm. Guðrún Helgadóttir, þetta frv. hér í þessari virðulegu stofnun. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Virðulegur forseti. Ég ætla að þakka flm. þessa frv. fyrir að flytja það hér og vekja þar með máls á kannski mikilvægasta máli allra mála sem er menningin því að án hennar fengi ekkert samfélag staðist. Og það er auðvitað annar hlutur líka sem er grundvöllur allra samfélaga og það er umhverfið. Það er að umhverfið sé þess eðlis að samfélagið fái staðist. Ef við tökum menninguna og umhverfismálin, þá eru þetta hvort tveggja mál sem mér finnst að fái mjög litla umfjöllun hér á Alþingi og sem hafa mjög sjaldan verið til einhverrar við getum sagt hugmyndalegrar umræðu á hinu háa Alþingi. Það er sem sagt menningin og það er umhverfið. Það sem menn tala mikið um hér er hin hagræna hlið allra mála. Það er peningahliðin og ef maður ætti að dæma Alþingi eftir umræðunum sem hér eru held ég að manni væri óhætt að segja að hér aðhylltust allir menn hina vísindalegu efnishyggju ef við gætum sagt sem svo því að út frá því fer öll umræða hér fram. Hún fer öll fram út frá vísindalegri efnishyggju en hughyggjan á hér fáa fulltrúa. Ég held að við þyrftum að velta því fyrir okkur hvort kemur á undan, andinn eða efnið. Hjá hv. alþm. flestum hverjum er það tvímælalaust efnið sem kemur fyrst og svo höktir andinn einhvers staðar á eftir. En ég held að þetta tvennt verði að fara saman. Þarna er einhver víxlverkun á milli sem við verðum ætíð að hafa í huga. Og þar kem ég einmitt að menningunni vegna þess að hún skiptir svo miklu máli. Eins og ég vék örlítið að í gær getur öflugt menningarlíf, öflug menntun bara ein og sér, hafi hún áhrif á hug þjóðarinnar, skapað áþreifanleg verðmæti þó að ekkert annað gerist. Þegar við tölum um íslenska menningu og að reyna að skipuleggja kynningu á henni erlendis er sjálfsagt að hafa í huga og nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því fyrir hvað við Íslendingar erum þekkt og fyrir hvað verðum við þekkt. Út á hvað fær þetta samfélag auglýsingu? Það fær hana út á þá hluti sem standa föstum fótum meðal þjóðarinnar. Íslenskar bókmenntir eru þekktar, íslensk lýðræðishefð, hið forna Alþingi er þekkt víðast hvar um heim og það sem er nú að verða líka þekkt og ég held að sé mjög gleðilegt er að við Íslendingar erum að verða þekkt fyrir að hafa staðið mjög fast á hafréttarmálum, fyrir ötula baráttu okkar, ekki síst núna síðustu árin, fyrir friðlýsingu hafsins. Þetta er mál sem vekur athygli núna, hef ég tekið eftir, mjög víða um heim og þykir vera markvert framlag. Allt eru þetta hlutir sem standa mjög föstum fótum í íslensku samfélagi og þess vegna er okkur mjög eðlilegt og tamt að bera þessa hluti fram og rökfæra. Við erum ekki í nokkrum vandræðum með það. Og þess vegna er nauðsynlegt að halda þessu mjög á loft, öllu því sem stendur föstum fótum í íslensku samfélagi, eitthvað sem við eigum sjálf hvert og eitt auðvelt með að rökfæra, og við þurfum að styrkja og reyna að komast að kjarnanum í íslenskri menningu, við þurfum að rækta hana. Við náum ekki árangri á alþjóðavettvangi í menningarmálum með því einu að fylgja í fótspor annarra, að fjölrita það sem aðrir eru að gera. Þetta á ekki bara við um okkur Íslendinga, þetta á við um allar aðrar þjóðir. Mér finnst kannski órækasti vitnisburðurinn um þetta vera framlag Dana í menningarmálum. Danir hafa staðið sig mjög vel á undanförnum árum, í kvikmyndagerð sérstaklega, og þær kvikmyndir Dana sem hafa náð útbreiðslu og náð kynningu og mælst vel fyrir út um allan heim eru myndir sem eru mjög danskar. Við þurfum ekki að nefna annað en Pelle sigurvegara og Gestaboð Babette. Þetta eru hvort tveggja mjög danskar myndir sem koma nálægt kjarnanum í danskri menningu. Og fyrir bragðið verða þær sannar og það skilur fólk sem horfir á þessar myndir um allan heim þó að það þekki ekki menninguna í sjálfu sér. Það skilur kjarnann í henni, það skilur hversu satt það er sem sagt er. Og það er kannski eitt af því sem mynd Friðriks Þórs Friðrikssonar náði, að hún var sönn, hún var íslensk og hún var sönn. Ýmislegt í henni eru hlutir sem okkur finnast skemmtilega hallærislegir, en þeir eru bara svo sannir. Við þekkjum öll það sem þarna er á ferðinni. Ég held einmitt að með því að rækta kjarnann og reyna að komast nálægt honum getum við vakið áhuga útlendinga á því sem íslenskt er. Og ég held að það séu engir betur til þess fallnir en einmitt það fólk sem vinnur að íslenskri menningu upp á dag hvern, er að skapa íslenska menningu, sem eru ekki síst íslenskir listamenn. Þess vegna þætti mér fengur að því að þeir fengju meira um kynningu íslenskrar menningar á erlendum vettvangi að segja. Við höfum séð kynningu sem menningarfulltrúi utanrrn. hefur m.a. gengist fyrir í Bretlandi sem var hinn svokallaði búksláttur. Út af fyrir sig er ekkert við þennan búkslátt að athuga. Það er sjálfsagt ef menn hafa af því ánægju að troða upp og sýna slíkt að þeir geri það og þetta er út af fyrir sig sniðugt, en þetta skilur ekkert eftir. Þetta er ekkert annað en sniðug uppákoma og skilur ekkert eftir hjá þeim sem á horfa nema þá kannski þá hugmynd að það sé svolítið sérkennileg þjóð sem uppi á þessu skeri búi ef hún hafi stundað um aldir þennan búkslátt hér í moldarkofunum. En eins og ég segi er ég út af fyrir sig ekki að amast við því ef menn vilja troða upp með þessum hætti. En við verðum ekki þekkt fyrir þetta, við getum ekki selt þetta nema tímabundið. Það sem við getum selt --- og við skulum tala um þetta í krónum og aurum. Það er eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði í gær: menn skilja gróða. Og það er alveg rétt að það er hægt að selja menningu --- eru hlutir sem við stöndum á föstum fótum. Það er kjarninn sem við getum kynnt og skapað áhuga á og ekki annað. Þess vegna vil ég fagna þeirri tillögu sem er í frv., að hún skuli vera fram komin, og ég vona að hún fái jákvæða umfjöllun í þinginu og ég mun sjálf skoða hana betur því að auðvitað hef ég rétt svona hvimað yfir hana augum.

Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu fjallar um kynningu á íslenskri menningu erlendis og skipulag þeirra mála. Það kemur fram í grg. frv. að þetta mál hefur verið nokkuð lengi til umfjöllunar og m.a. hefur sérstök nefnd fjallað um þetta mál. Ég held að hér sé um afar mikilvægt verkefni að ræða og athyglisvert mál á ferðinni. Það er þarft verkefni að kynna íslenska menningu erlendis. Við teljum að við höfum af nokkru að miðla og séum menningarþjóð, svo teygjanlegt sem það hugtak er nú. Það er rétt og ég vil taka undir það, sem kom fram hjá hv. 10. þm. Reykv., að ég held að það sem við höfum fyrst og fremst að miðla í menningarmálum til annarra þjóða séu menningarverðmæti sem sækja kraft sinn og rætur í íslenskan veruleika. Þau menningarverðmæti sem hafa náð lengst á alþjóðlegum vettvangi eru einmitt slík verðmæti. Nýlega var haldið upp á níræðisafmæli Nóbelsskáldsins okkar og einmitt hans bækur eru sláandi dæmi um hvers konar menningarverk og verðmæti það eru sem ná langt. Þær bækur sækja kraft sinn í íslenskan veruleika og íslenska lífsbaráttu, en verk hans eru það alþjóðleg í sér og hafa það alþjóðlegt innihald og margir finna þar svo mikla skírskotun að þau hafa náð langt. Alveg sama er að segja um þá kvikmynd sem var minnst hér á og hefur nýlega náð mjög langt á erlendum vettvangi, Börn náttúrunnar. Það er rammíslensk kvikmynd, en hún fjallar um þetta alþjóðlega vandamál, vandamál gamals fólks. Gamalt fólk er alls staðar, en vandamál gamals fólks tengd við íslenskan veruleika hafa náð langt. Við höfum því dæmin fyrir okkur og ég held að þeir sem vinna að sölu á íslenskri menningu, ef svo má að orði komast og tala ég nú eins og sannur kapítalisti, ættu að hafa þessi dæmi fyrir sér. Nú er það gott og blessað að efla miðstöðvar til að selja íslenska menningu erlendis. En ég kemst þó ekki hjá því að minnast á það í þessu sambandi að það er grundvöllurinn til að hafa eitthvað til að flytja út að efla menningarstarfsemi innan lands og það verður enginn gróandi í þessum efnum nema það sé stutt við bakið á þeim sem eru að fást við þessa hluti heima fyrir. Sannleikurinn er sá að þetta starf er nokkuð gróskumikið, en eigi að síður þarf að styðja við bakið á því fólki sem fæst við þessa hluti. Það hafa því miður ekki verið gerð nein myndarleg átök í því upp á síðkastið og ég minnist þess nú t.d. að síðasta fjárlagafrv. var ekkert neitt vinsamlegt íslenskri leiklist svo að dæmi séu tekin. Það getur verið ágætt að stofna menningarskrifstofur erlendis, en það má ekki gleyma hinum þættinum að það eru fjöldamargir sem eru að fást við þessa hluti hér heima fyrir af vanefnum og það verða ekki gerðir framúrskarandi hlutir á alþjóðavettvangi nema flóran sé fjölskrúðug hér heima. Þetta vildi ég leggja inn í þessa umræðu, en tel hið athyglisverðasta mál á ferðinni og vona að það fái vandlega meðferð í nefnd og verði til þess að efla menningarstarfsemi heima og erlendis.

Hæstv. forseti. Mig langar að leggja hér nokkur orð í belg, er enda meðflm. þess frv. sem hér liggur fyrir á þskj. 200 og er 182. mál þingsins. Við erum óneitanlega oft að fást um harla lítils verða hluti og því miður sýnast þeir oft vekja meiri áhuga en þeir sem merkari eru. Alþb. gekkst fyrir ráðstefnu fyrir 2--3 árum sem bar yfirskriftina ,,Hvað er menning?`` Besta svarið sem ég hef heyrt við því kom frá Þorsteini Gylfasyni, prófessor í heimspeki við Háskóla Íslands, en hann sagði: ,,Menning er það að gera hluti vel.`` Og ég held að þetta sé nærri sannleikanum. Menning er auðvitað það að vera manneskja í einhverju landi, hvar sem er, hvar sem það kann að vera staðsett og hvernig sem það land kann að vera. Menning er sú mennska sem viðgengst í því landi við þær aðstæður sem mönnum eru búnar og þjóð er auðvitað einskis virði nema hún geti varið sína eigin mennsku. Við getum kallað það að hafa sjálfsvitund sem við getum risið undir því að hversu mikið sem við gætum halað inn af peningum og fjármunum held ég að þeir kæmu okkur að afar litlu gagni nema því aðeins að við séum manneskjur til að nýta þá í þágu hvers annars og til þess að byggja upp þjóðfélag þar sem okkar eigin mennska á einhverja vaxtarmöguleika. Þetta málefni ætti auðvitað að vera öllum málefnum ofar, en það kann að vera dálítið kaldhæðnislegt að ræða um íslenska menningu hér eftir það sem gerðist í morgun þegar grimmilega var gengið á hlut þeirra sem eru að reyna að leggja á sig það erfiði og þá elju að viðhalda íslenskri menningu. Við höldum nefnilega stundum að við stjórnmálamenn séum það sem öllu máli skiptir í þessu landi. Það er mikill misskilningur. Við getum hins vegar verið það ef við viljum. Ég kallaði fram í, sjálfsagt af ókurteisi minni, í gær undir ræðu hv. 10. þm. Reykv., Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, að besti stjórnmálamaður Íslendinga hefði verið Jónas Hallgrímsson. Einhverjir brostu, en mér var alvara. Svo var nefnilega komið fyrir Íslendingum á síðustu öld og um miðja öldina, alla vega fyrri hluta aldarinnar, að enginn Íslendingur trúði lengur á Ísland eða Íslendinga. Þá var að vísu ekki til Lánasjóður ísl. námsmanna, en menn hjálpuðust að við að koma einum og einum efnilegum námsmanni til Kaupmannahafnar þangað sem þeir voru sendir til að læra, nema og í von um að þeir bæru þá þekkingu heim til Íslands. Og eins og gengur vildi svo til að um miðja öldina safnaðist til Kaupmannahafnar nokkur hópur Íslendinga sem gerði sér grein fyrir hvernig komið var fyrir þjóðinni. Þeir voru að fást við ýmsar fræðigreinar, jarðfræði, sagnfræði, norræn fræði og ég man ekki hvað fleira, og þarf víst ekki að nefna nöfn þessara ágætu manna. En þeir gerðu sér ljóst að það væri óralangur vegur til þess að hægt væri að fara að ræða stjórnmál við Íslendinga. Þeir gerðu sér nefnilega ljóst að til þess að von væri til að reisa Ísland úr rústum þyrfti að kenna Íslendingum að elska landið sitt, þjóðina sína og sjálfa sig. Og til hvaða ráðs gripu þeir? Þeir gripu til þess að yrkja. Jónas Hallgrímsson gerði nefnilega það sem ég veit ekki hvort allir Íslendingar gera sér grein fyrir. Hann fór að yrkja um Ísland, um fegurð Íslands, eins og enginn hafði gert áður, ekki bara um bleika akra og gróin tún heldur kuldalega óhlutkennda fegurð Íslands og opnaði augu manna fyrir því sem við köllum í dag fagurt landslag. Þetta skipti auðvitað feiknalega miklu máli og menn hættu að líta á landið sem til þess eins skyldi vera að hægt væri að rækta þar fóður í búfénað. Og þetta tókst satt að segja framar öllum vonum og þarf síðan ekki að rekja það sem í kjölfar þessara atburða fylgdi. Í ræðu nokkurri sem ég flutti á háskólahátíð 1. des. sl. reyndi ég að sanna fylgni þess hvernig þróun Háskóla Ísland fór nákvæmlega saman, var gersamlega samferða frelsisbaráttunni og hvorugt gat án hins verið. Ég held að það sé mál til komið og ekki síst núna, þegar við stöndum óneitanlega frammi fyrir að mínu mati allógnvænlegum breytingum sem kunna að verða á þeirri álfu sem við lifum í, að við séum alveg örugg í þeirri sannfæringu okkar að það skipti máli hver okkar eigin sjálfsvitund er. Maðurinn á ótal hluti sameiginlega. Við þurfum öll að borða. Við þurfum öll að geta hlíft okkur fyrir kulda. Við þurfum að eiga þak yfir höfuðið eða hafa húsaskjól. En það er ekki nóg. Það er ekki að vera manneskja þó að hægt sé að leysa þær frumþarfir. Til þess að maðurinn sé manneskja í landi sínu þarf hann að vera skapandi, hann þarf að hafa frumkvæði. Hann þarf að trúa á það sem hann er að gera. Hann þarf að hafa ástæðu fyrir því. Af hverju er hann hér? Ég býst við að við öll, hv. þm. sem sitjum hér inni, gætum búið við allmiklu betri kost með því að flytja okkur hreinlega til annarra landa. Við höfum öll einhverja menntun og í ýmsum löndum er heldur betur búið að þegnunum. Þetta hvarflar auðvitað ekki að okkur. Og af hverju? Af því að við erum hér, okkar mennska er hér. Við getum öll dvalist um stund með öðrum þjóðum. En ég hugsa að ég geti talað hér fyrir munn okkar allra að okkur langar endanlega ekki til að verða þegnar annarra þjóða. Og þetta er auðvitað það sem öllu máli skiptir. En við erum reyndar líka eða fæst okkar mjög ung lengur. Upp er að vaxa kynslóð sem kynni að líta allt öðruvísi á þetta og ekki síst ef hún skynjar að ekkert sé upp úr því lagt að hún hugsi á þennan veg. Vel kann svo að vera að börnin okkar hafi ekki þessa tilfinningu gagnvart því að vera Íslendingur því að sannleikurinn er sá að til þess að einhver sjái ástæðu til þess þarf það að vera áhugavert. Það þarf að vera gaman. Engum líkar vel að leiðast. Og örlög ýmissa þjóða, svo fáránlegt sem það kann að virðast, sem verst hafa orðið úti eru ekki þau að hægt sé að segja: Þau biðu efnahagslegt hrun. Þessar þjóðir önduðust úr leiðindum. Hér var minnst á Írland í gær. Hvers vegna skyldu Írar ekki geta búið við betri efnahag? Það er vegna þess að Írar týndu tungumáli sínu. Menn hættu að skrifa á írsku. Menn hættu að vita af hverju þeir voru frekar á Írlandi heldur en á meginlandinu ef meginland er nú hægt að kalla, Stóra-Bretlandi. Þeir höfðu ekkert sérstakt lengur að gera á Írlandi. Enginn bar virðingu fyrir írskri menningu eða írskri tungu. Og það var alveg eins gott að reyna að finna sér betri afkomu á Stóra-Bretlandi og þangað fóru menn. Svo var komið á giftingaraldur á Írlandi var orðinn 35 ár að meðaltali vegna þess að það var ekkert ungt fólk lengur í landinu. Það hræðilega er að svona getur gerst á ótrúlega stuttum tíma og við erum engin undantekning. Við erum ekki sama kynslóð og börnin okkar. Og það er auðvitað skylda okkar hér á hinu háa Alþingi, elsta lýðræðislega kjörnu þingi í heiminum, því verður víst ekki á móti mælt, að standa eilífan vörð um íslenska sjálfsvitund og það gerum við ekki bara með því að selja fisk eða byggja álverksmiðjur eða selja kísiljárn. Ég hef ekkert á móti því og það er auðvitað nauðsynlegt. En það má líka gera það af hugviti, það má gera það af elskusemi við fólk og náttúru og því aðeins að þetta tvennt fari saman. Svo ,,banalt`` sem það kann að vera, þá hygg ég að Snorri Hjartarson hafi hagt lög að mæla þegar hann talaði um þá þríeinu þrenningu, land, þjóð og tungu. Ég held að þar hafi ekkert breyst. Það væri hægt að taka ótal dæmi, herra forseti, og ég skal nú reyna að stytta mál mitt, en mér er ekki launung á því að hér er um nokkurt hjartans mál að ræða. Það er nefnilega alveg rétt sem Þorsteinn Gylfason sagði í frægri ræðu á ráðstefnunni sem ég minntist á áðan. Það er menning að gera góða skó og auðvitað er það menning að skrifa góðar bækur eða syngja fallegt lag. Allt sem við gerum með reisn eða myndarskap er auðvitað menning og ekkert er aðskilið frá hinu. Við fáum engan góðan hönnuð sem kann ekki að prjóna sokkbol eða vinda upp á tvinnakefli. Menn fæðast ekki alskapaðir til slíkra hluta. Þess vegna er auðvitað undirstöðumenntunin í landinu það sem allt veltur á. Menn búa ekki til fallegar umbúðir um fiskinn okkar góða ef þeir hafa aldrei snert á blýanti eða lit. Það er svo einkennilegt hvað mönnum hefur tekist að aðskilja verklega menntun og bóklega í þessu landi að það er með hreinum ólíkindum vegna þess að hvorugt getur án annars verið. Ég get ekki stillt mig um að minnast aðeins á, þó hæstv. menntmrh. sé ekki í salnum, að mér rann það til rifja að sjá í Morgunblaðinu litla grein um hversu illa er komið fyrir Willard Fiske-safninu í Cornell í Bandaríkjunum. Allt fram á okkar daga, síðan Fiske arfleiddi Íslendinga eða Cornell-háskóla að bókasafninu og gaf Menntaskólanum í Reykjavík húsið Íþöku og bækurnar í það, reyndu Íslendingar þegar þeir áttu ekki neitt, eins og hér kom fram í gær, að viðhalda bókasafninu í Cornell. Nú hefur það algerlega stöðvast. Íslendingar hafa ekki lengur efni á því. Af hverju er þessi draugsháttur að koma yfir okkur? Þetta er eina sómasamlega íslenska bókasafnið í öllum Bandaríkjum Norður-Ameríku. Og sú var tíðin að séð var nokkurn veginn um að íslenskar bækur sem út komu væru sendar safninu. Það annaðist Landsbókasafnið og fékk til þess stuðning bókaútgefenda. En þegar Íslendingar gerðust velferðarsamfélag og 80% þjóðarinnar voru búin að eignast þak yfir höfuðið, litlu börnin fæddust með fasteignir upp á 3 1 / 2 millj. í vöggugjöf, þá er ekki lengur hægt að hugsa um Fiske-safnið. Það er þetta sem er svo óendanlega hættulegt. Þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að það frv. til laga sem hér liggur fyrir nái fram að ganga nú á þessu þingi. Nóg er að gert í að rífa niður íslenska menningu eins og dæmin sönnuðu hér í morgun. Sannleikurinn er nefnilega sá að list og menning og allt sem vel er gert er arðbært og það getur aldrei orðið annað. Og ef menn vilja fá nánari skýringu á hvað er arðbært á nútímamáli: Það má græða á því. Það má græða heilmikla peninga á því. Ég ætla að taka eitt dæmi. Sigríður Undset hét borgaraleg kona sem tók upp á þeirri ósvinnu að skrifa bækur í upphafi aldarinnar við lítinn fögnuð aðstandenda. Norska sjónvarpið tók sér það fyrir hendur að gera kvikmynd eftir einni af skáldsögum hennar sem áreiðanlega er orðin 50 eða 60 ára gömul, fékk til þess bestu leikara Noregs og bestu leikstjóra. Allt fór langt fram úr fjárhagsáætlun svo að slíkt hneyskli varð úr að allt var komið á annan endann í Noregi. Myndinni var samt lokið á endanum. Norska sjónvarpið gat næstum rekið sig fyrir arðinn af þessari kvikmynd tveimur árum síðar. Fyrir um 15 árum hófu Ástralir að buslast við að búa til kvikmyndir af engum efnum. Það gerðist þá að það var tekin pólitísk ákvörðun um að leggja peninga í kvikmyndagerð. Ég þori ekki að fara með hver hluti útflutnings á kvikmyndum er í Ástralíu, en hann er allmikill af þjóðartekjum, enda könnumst við öll við það að við opnum varla svo sjónvarp að vikulega sjáum við ekki eitthvað og venjulega heldur gott sjónvarpsefni frá Ástralíu. Það verður nefnilega stundum að leggja til stofnkostnað. En það er eins og gamli konsúllinn okkar, þegar við vorum við nám í Edinborg, Sigursteinn Magnússon, sagði og hafði verið 40 ár fjarri heimalandi sínu. Hann sagði einhvern tíma við okkur á Íslendingahátíð: Á Íslandi gætum við búið til besta viskí í heimi, en það mundi enginn Íslendingur bíða í átta ár eftir að selja fyrstu flöskuna. Og ég held nefnilega að þetta stefnuleysi okkar og þessi óróleiki og óþolinmæði sé að koma okkur á kaldan klaka. Herra forseti. Það er talað um að lítill tími sé eftir af þinginu og þegar litið er til baka verð ég nú að játa að ég veit ekki hvort ég harma það mjög. Mér finnst ekki þetta þing hafa skilað þjóðinni fram á veg nema síður væri. Það væri þá kannski eitt lítið spor, svo að maður tali nú fallega í tilefni af 90 ára afmælis öðlings eins, að við samþykktum þetta frv. til laga um kynningu á íslenskri menningu á þessu þingi. Eigum við ekki að gera sátt hér á hinu háa Alþingi að við gefum Nóbelsskáldinu okkar það í níræðisafmælisgjöf að samþykkja þetta frv. því að það get ég sagt hv. þingheimi að mikið vantar á að hans stórvirki hafi verið kynnt svo sem vert væri, hvað þá verk minni spámanna.

Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað fyrir góð orð um málið og skemmtilegar umræður og gagnlegar. Hv. 10. þm. Reykv. sagði áðan að það færi ekki mikið fyrir hugmyndalegri umræðu yfirleitt á Alþingi. Mér finnst það satt að segja mjög vægt til orða tekið og ég vil leyfa mér að gagnrýna hv. þm. fyrir þetta orðbragð því að staðreyndin er sú að hugmyndaleg umræða er hér aldrei. Hvenær er rætt t.d. um það hér hvernig Ísland við viljum eiga í framtíðinni? Hvernig Ísland viljum við skilja eftir handa börnunum okkar? Hvernig Ísland viljum við færa hinu alþjóðlega samfélagi? Hvaða mynd viljum við gefa af þessu Íslandi og hvernig viljum við fara að því? Það er aldrei talað um þá hluti hér, aldrei. Við getum út af fyrir sig reynt að svara spurningum af þessu tagi og velt því fyrir okkur hvernig Ísland við viljum eiga. Það Ísland sem ég vil eiga er Ísland þar sem er töluð íslenska og sköpuð íslensk menning, þar sem er jafnrétti og jöfnuður og þar sem er hreint umhverfi og er virkur hluti af hinu alþjóðlega samfélagi og geislar þessum hlutum út frá sér með jákvæðum hætti, bæði í umhverfismálum, friðarmálum og menningarmálum. Svona Ísland vil ég sjá. Og ég vil að við fáum hugmyndalega umræðu um grundvallarriði af þessu tagi hér, en það fáum við yfirleitt aldrei. Auðvitað er það alveg rétt sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði áðan að kjarninn í íslenskri menningu, tungu, sögu og lífi, hinn sanni innri kjarni, er trúverðugur og getur skilað réttri mynd af þessu landi en ekki einhver tilbúinn auglýsingastofukjarni, hismi. Staðreyndin er hins vegar sú að það hefur reynst erfitt að fá menn til að tala um kjarnann eða leita að honum. Og stundum finnst mér að kjarninn í því sem má heita íslenskt þjóðlíf og íslensk menning sé týndur ótrúlegasta fólki og kannski helst því fólki sem síst má við því að týna þessum kjarna, þ.e. þeim sem hafa oft forustu fyrir þjóðinni. Og mér fannst það snjallt hjá hv. 10. þm. Reykv. þegar hún sagði áðan, sem hefði einhvern tíma þótt mikið undur að halda fram, að Alþingi Íslendinga væri illa haldið af vísindalegri efnishyggju. Það er eiginlega dálítið til í þessu og sennilega hefur ekkert farið verr með þessa vísindalegu efnishyggju en einmitt þessi ,,pragmatíska`` flatbytnunálgun allra vandamála sem menn taka hér á. Það er alveg sama hvaða mál það eru. 

Núna. Það hefur gert það núna síðasta klukkutímann.

Það er snertur af því af og til. Sáu menn t.d. hugsjónaelda út úr þessum ræðustól eða í þessum sal t.d. hér í morgun? Það fannst mér ekki. Það voru ekki uppi margir baráttu- og hugsjónafánar þá. Það var djúpt á glóðinni í augunum á hinum íslensku jafnaðarmönnum í morgun. Ég sá hana ekki, þessa glóð, þennan kraft, þessa bjartsýni, þetta líf. Það voru gapandi tóftir hugsjónalausar. Það var ömurlegt satt að segja. Kannski er það að mörgu leyti merkilegt við þennan dag í dag sem við erum að lifa að það kemur stundum fyrir hér á Alþingi að maður skynjar sögu sem er að gerast. Og hér varð til saga í dag. Á árunum 1982--1992, í 10 ár, er til tiltekið stuðningskerfi við námsmenn. Það verður fróðlegt í framtíðinni að bera þessi 10 ár saman við 10 ár á undan og 10 ár á eftir. Ég er viss um að hattar fyrir. Og hugsjón þykir heldur ekki fín og hún selst voðalega lítið hef ég heyrt. Og formaður Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokks Íslands eftir þankastrikið --- á satt að segja ekki fyrirlitlegri orð um nokkra menn en þá sem eru hugsjónapólitíkusar. Hann hefur stundum í þessum glanstímaritaviðtölum, þegar hann er að stuðla að einingu í Alþfl. og tala vel um Jóhönnu, nefnt einn mann sem væri svo vitlaus í pólitík að hann væri með hugsjón, hann gengi enn þá laus. Hann væri búinn að vera furðu lengi á vinstri arminum. Það væri þjóðgarðssósíalistinn sem stendur hérna núna. En það væri öruggt mál að þess væri ekki langt að bíða að hann yrði hreinsaður út líka. En þannig er það nú ekki sem betur fer því að hér er mikið af góðu hugsjónafólki þegar allt kemur til alls og hér hefur farið fram góð umræða um þetta mál í dag og ég þakka fyrir hana. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir nefndi Ástralíu og kvikmyndagerð áðan. Það sem gerðist með kvikmyndagerðina í Ástralíu var það að sett voru sérstök skattalög á fyrirtækin sem gengu út á það að fyrir hverja eina krónu sem fyrirtækin lögðu í kvikmyndir fengu þau þrjár í skattafrádrátt. Ég hef stundum leyft mér að nefna þessa hugmynd hér, bæði á Alþingi og víðar, á undanförnum árum að eitthvað svona yrði gert til að rífa upp íslenskar kvikmyndir. Þetta skilaði Áströlum stórkostlegri byltingu í kvikmyndagerð og líka beinhörðum peningum, fjármunum, verðmætum af því tagi. Ég er viss um að það gæti líka skilað okkur enn þá meira fram á veginn en okkur hefur þó tekist að ná í dag í íslenskri kvikmyndagerð. Ég minnist þess að einu sinni sýndi ég svona hugmynd á vissum stað hér í landinu, í Stjórnarráði Íslands sem er gamalt tugthús sem var seinna gert upp og hýsir núna æðstu stjórn landsins. Það eru þykkir veggir þar. Og ég man eftir einum vissum manni við borðið sem er í öðrum stjórnmálaflokki en ég hef tilheyrt síðustu áratugina en ég var einu sinni í þeim flokki reyndar líka. Ég gleymi því aldrei meðan ég lifi hve viðkomandi var hneykslaður á þessari vitlausu hugmynd sem stæðist ekki hinar skatttæknilegu forsendur sem ég hef reyndar aldrei skilið og vil oft ekkert vera að skilja vegna þess að þær eru oft til bölvunar öllu sem heitir framfaramál. Ég held að það sé góð hugmynd hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að við reyndum að afgreiða þetta mál í tilefni af því að Halldór Laxness átti 90 ára afmæli fyrir nokkrum dögum. Það er satt að segja þannig nú orðið með þessa virðulegu stofnun hér, finnst mér stundum, að þegar maður leggst í það að lesa verk þessa manns og kemur svo inn í þetta hús daginn eftir hef ég það meira á tilfinningunni en nokkru sinni fyrr að ég sé að koma inn í allt, allt annað hús en ég var í þegar ég var að lesa þær bækur. Það er fróðlegt að velta því fyrir sér hvernig hann hefur stundað kynningu á íslenskri menningu erlendis, ekki aðeins með sínum eigin verkum heldur með mjög virkri starfsemi víða á menningarvettvangi í útlöndum. Það er fróðlegt að líta yfir dagbók hans úr klaustrinu. Það er gaman að lesa Vefarann mikla í tíunda sinn og rifja upp þessar undarlegu sögur undir Helgahnjúk sem hann skrifaði 19 og 20 ára gamall og maður skilur það aldrei hvernig í ósköpunum það getur verið að svo ungur maður geti skrifað jafngóðar bækur. Og vissulega færi vel á því að Alþingi minntist þessa afmælis a.m.k. með einhverjum hætti. Það hefur Alþingi ekki gert. Það hefur í raun og veru ekkert verið ákveðið af því tagi núna í tilefni afmælisins sem má heita sómi að fyrir þetta skáld, skáld skálda sem við eigum enn í okkar hópi. Það væri fróðlegt að vita t.d. hvort það hafi farið langur tími í það á ríkisstjórnarfundum að ræða um það hvernig ætti að minnast 90 ára afmælis Halldórs Laxness. Ég óttast að hann sé ekki mjög langur. Og auðvitað gætum við líka minnst afmælis hans með því að byrja hvern þingfund á því að lesa úr verkum Halldórs Laxness eins og í 5 mínútur sjálfvalda kafla, 63 menn, einn á dag. Ég veit alveg hvað ég mundi lesa. Ég mundi lesa nokkrar síður úr Vefaranum mikla og ég væri alveg til í að stunda þennan lestur alltaf en líka alveg til í að skipta honum á milli manna á grundvelli jafnaðarstefnunnar. Ég vil leyfa mér að þakka góðar undirtektir undir málið og vænti þess að það sé til marks um að menn séu tilbúnir að afgreiða það með myndarlegum hætti.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns inna virðulegan forseta eftir því hvort hæstv. menntmrh. og hæstv. utanrrh. séu staddir í húsinu.

Forseti getur upplýst að hæstv. menntmrh. er í þinghúsinu, en ekki ljóst hvort hæstv. utanrrh. er hér. En forseti mun gera ráðstafanir til þess að kanna hvort svo sé.

Já, virðulegi forseti, ég óska eftir því að hæstv. menntmrh. komi til þessarar umræðu og ég vil einnig óska eftir því að hæstv. utanrrh., sé hann í húsinu, komi til þessarar umræðu. Mér er kunnugt um að hæstv. utanrrh. er búinn að vera í húsinu a.m.k í rúma klukkustund og hæstv. menntmrh. drykklanga stund og það sýnir satt að segja ærið vel áhugasvið þessara tveggja hæstv. ráðherra að hvorugur þeirra skuli kjósa að koma og vera viðstaddur þessa umræðu um kynningu á íslenskri menningu erlendis. Það er þeim greinilega meira kappsmál að sprengja í sundur þá grundvallarskipan að jafnrétti ríki til náms á Íslandi en ræða það með hvaða hætti við getum í sameiningu stuðlað að kynningu íslenskrar menningar erlendis. Hér hefur farið fram mjög góð umræða eins og fram hefur komið, óvenjuleg og góð. En það er athyglisvert við hana að forustusveit ríkisstjórnarflokkanna hefur engan áhuga á þessari umræðu. Forustusveit ríkisstjórnarflokkanna hefur engan áhuga á því að kynna íslenska menningu erlendis. Ég var að velta því fyrir mér hvort ég ætti einnig að óska eftir því að hæstv. viðskrh. yrði viðstaddur þessa umræðu, ekki til þess að eltast við hann sérstaklega heldur til að undirstrika það að íslensk menning er ein af gjaldeyrislindum þjóðarinnar. Það er búið að ræða mikið hér í vetur um eflingu atvinnulífs, aukinn hagvöxt, halla á viðskiptajöfnuði okkar við útlönd. En ég held að það hafi enginn maður í þeirri umræðu fyrr en kemur að þessu frv. hér vikið að því í allan vetur að íslensk menning er með margvíslegum hætti uppspretta gjaldeyris, uppspretta hagvaxtar, uppspretta fyrir þjóðina til þess að afla viðbótartekna til þess að jafna reikning sinn gagnvart útlöndum. Hvað ætli það séu margar þúsundir sem koma hingað árlega gagngert til að fara á slóðir Íslendingasagna? Hvað ætli það séu margar þúsundir af erlendum ferðamönnum, sem hafa setið í hópferðabifreiðum eða einkabifreiðum, sem hafa hægt á sér þegar farið hefur verið fram hjá Gljúfrasteini eða jafnvel stöðvað bifreiðina smástund til að berja augum bústað skáldsins áður en haldið er til Þingvalla þar sem vagga íslensks sjálfstæðis og þjóðmenningar stóð til forna? Ætli þær séu ekki margar þúsundirnar, jafnvel tugþúsundirnar af erlendum ferðamönnum sem hafa ýmist hægt á sér eða numið staðar til að votta skáldinu á Gljúfrasteini virðingu sína. Hvað ætli það séu margar þúsundir, sérstaklega í Þýskalandi, sem hafa komið til Íslands vegna þess að í æsku lásu þær bækurnar um Nonna og Manna eða hafa séð í sjónvarpi á síðustu árum kvikmyndagerðina af þeim sögum? Ætli það þurfi að nefna fleiri staðreyndir til að rökstyðja rækilega að gjaldeyristekjur okkar af íslenskri menningu eru umtalsverðar og fara vaxandi? Ég held að ég fari rétt með það að sú grein í íslensku atvinnulífi sem hefur skilað hvað mestri aukningu gjaldeyristekna á síðustu 10 árum er ferðamannaþjónustan. Það eru ekki virkjanirnar hjá Landsvirkjun sem hafa kostað rúma 30 milljarða á síðustu 10 árum. Þær hafa nánast engu skilað í nýjum gjaldeyristekjum. Rúmir 30 milljarðar hafa verið settir í fjárfestingu af hálfu Landsvirkjunar sem nánast engu hafa skilað í nýjum gjaldeyristekjum. En það hefur komið í ljós í hagskýrslum að ferðamannaþjónustan, sem mjög lítið fé hefur hlotið frá hinu opinbera, hefur skilað vaxandi gjaldeyristekjum sem nemur milljörðum á síðustu 10 árum. Hvaða fólk kemur til Íslands fyrst og fremst? Það er fólk sem annaðhvort unnir íslenskri náttúru eða íslenskri menningu. Þess vegna er það brýnt efnahagslegt hagsmunamál að stuðla að því að íslensk menning geti hlotið viðbótarkynningu, viðbótarfé, viðbótarmannafla svo að æ fleiri komi hingað til landsins, gisti á hótelunum, fari um landið, kaupi bækurnar, sjái kvikmyndirnar, hlusti á tónlistina. Kristján Jóhannsson, Halldór Laxness, fiðluleikarinn ungi og nokkrir aðrir, Friðrik Friðriksson í Hollywood. Hvað voru það margir sem sáu Börn náttúrunnar sl. sumar, mig minnir að það hafi verið í ágúst þegar myndin var frumsýnd, sem gengu út af þeirri sýningu og gátu sér í hugarlund að þeir hefðu verið að horfa á mynd sem tæpu ári síðar væri komin í úrslitakeppni Óskarsverðlaunanna? En eins og hv. þm. Svavar Gestsson, 1. flm. þessa frv., rakti áðan hefur þurft að heyja harða baráttu fyrir því hér á Alþingi á undanförnum árum og innan ríkisstjórna að fá nýtt fjármagn til kvikmyndagerðar á Íslandi. En ætli Börn náttúrunnar hafi ekki skilað meiri kynningu fyrir Ísland á síðustu mánuðum en nokkuð annað verk hér á landi? Hvort ætli sé Íslandi dýrmætara, öll sú vinna sem iðnrh. og viðskrh. hefur lagt í orkumálin og forustugengið í Landsvirkjun með 30 milljarðana sína á síðustu 10 árum eða kvikmyndin Barn náttúrunnar? 

Forseti vill leyfa sér að trufla hv. þm. í ræðu sinni. Forseti telur eðlilegt að fresta umræðunni ef hv. þm. getur fallist á það. Forseti tekur undir að það væri eðlilegt að tilgreindir hæstv. ráðherrar yrðu við þessa umræðu þannig að forseti er reiðubúinn að fresta umræðunni ef hv. þm. leggur á það áherslu.

Virðulegi forseti. Tilboð mitt var um að fresta ræðu minni þar til ráðherrar væru komnir í salinn. Það á ekki að taka nema 1--2 mínútur að ná í ráðherrana. Og þegar ég kom í salinn áðan var hæstv. menntmrh. á kjaftatörn við fjölmiðlamenn á hliðargöngum þingsins.

Forseti vill taka fram að hæstv. menntmrh. er því miður ekki í húsinu.

Virðulegi forseti. Þá hefur það gerst hér að þegar ég bið um að ráðherrann komi til umræðunnar fer hann úr húsinu. Og hæstv. utanrrh. fer líka úr húsinu þegar beðið er um að þeir séu viðstaddir umræðuna. Þetta er auðvitað slík vanvirða, virðulegi forseti, gagnvart alvarlegum umræðum í þinginu um mál sem við erum að reyna að skapa samstöðu um að réttast væri að stjórnarandstaðan beitti sér öll fyrir því að þessum fundi lyki hér og nú. Við förum ekki að taka þátt í því að mæla fyrir málum sem eru okkur mikið alvörumál og sem við erum að reyna að ná um samstöðu í þinginu ef ráðherrarnir beita því lúabragði að hlaupa úr þinghúsinu þegar beðið er um að þeir komi í salinn til að vera viðstaddir umræðuna. Ég óska eftir því, virðulegi forseti, að það verði gert hlé á fundum þingsins núna í 15--20 mínútur svo að stjórnarandstaðan geti borið saman bækur sínar um það hvernig hún bregst við þessum aðgerðum ráðherranna. Ég óska eftir því, virðulegi forseti, að hér verði gert hlé á fundum þingsins svo að við fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna getum borið saman bækur okkar um það hvernig við bregðumst við þeirri vanvirðu sem ríkisstjórnin og forustumenn hennar sýna alvarlegum umræðum á þinginu og sérstaklega þessu frv. um kynningu á íslenskri menningu, umræðu sem var alvarleg, málefnaleg og efnisleg og átti ekki að standa hér lengi en ætlun okkar var að kanna það hvort ráðherrarnir væru tilbúnir að reyna að ná samstöðu um þetta mál áður en þingi lýkur.

Forseti vill taka fram að það lá e.t.v. ekki alveg ljóst fyrir þegar hv. þm. spurði um það hvort hæstv. menntmrh. væri í húsinu. Það kann að vera að skráningarkerfið hafi ekki veitt forseta hinar réttu upplýsingar sem nú liggja fyrir, en forseti er tilbúinn til þess að verða við þeirri ósk að fresta fundi í 10 mínútur en fresta síðan þessari umræðu. Eins og forseti gat um áðan er sjálfsagt að verða við þeirri ósk.

Virðulegi forseti. Það hefur enginn maður sett fram ósk um að fresta þessari umræðu. Ég hef ekki sett fram þá ósk. Ég setti fram þá ósk áðan að ég frestaði ræðu minni um fáeinar mínútur meðan beðið væri eftir ráðherrunum, en það hefur enginn maður sett fram ósk um að fresta þessari umræðu.

Það var forseti sem bauð upp á að umræðu yrði frestað.

Já, það boð er ekki þegið, virðulegi forseti.

Forseti er tilbúinn til þess að gera 10 mínútna hlé á fundi ef hv. þm. er tilbúinn til þess að gera hlé á ræðu sinni.

Já. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 660 um endurskoðun umferðarlaga. Slysum í umferðinni fjölgar ár frá ári og hafa trúlega aldrei verið fleiri og alvarlegri en á sl. ári. Mörg hundruð manns slösuðust í umferðinni og þar af tæplega 200 manns mjög alvarlega. Ekki þarf að lýsa þeim mannlega harmleik sem þessum slysum fylgir og því gífurlega eignatjóni sem af þeim hlýst. Sjúkrahúsvist, endurhæfingu og vinnutap er ekki hægt að meta nákvæmlega í krónum og aurum en víst er að þar liggja milljarðar. Margt hefur verið gert og unnið að undanförnu til að koma í veg fyrir slys. Því miður ekki nóg, slysavarnir verða ávallt að vera í brennidepli. Löngu er ljóst að núverandi ökukennsla er ekki fullnægjandi. Nefnd á vegum dómsmrn. hefur unnið að gerð tillagna um gjörbreytta og bætta ökukennslu og þurfa þær tillögur að komast til framkvæmda hið allra fyrsta. Í tillögum þessum er m.a. gert ráð fyrir að æfingartímabil lengist og tryggt sé að nemendur fái æfingu í akstri við ólíkustu skilyrði, svo sem akstri í snjó, myrkri og dimmviðri. Þá eru tillögur um að nemandi fái stigaukandi réttindi eftir því sem þjálfun eykst. Orsakir slysa í umferðinni eru auðvitað margvíslegar, of mikill hraði og önnur brot á umferðarlögum eru tíð. Því verður að auka og herða eftirlit með umferðarbrotum og hækka svo um munar sektir þannig að pyngjan finni verulega fyrir því ef eigandinn gerist brotlegur. Á Íslandi eru 70% allra slysa á landinu sem menn leita læknisaðstoðar við skráð. Þetta er einsdæmi í heiminum. Aðrar þjóðir eru með sambærileg gögn sem svara til 5--20%. Góð skráning slysa er að sjálfsögðu grundvöllur fyrir frekari rannsóknum og fyrirbyggjandi aðgerðum. Í þessum skráningum má sjá að í aldurshópnum 15--19 ára er tíðni umferðarslysa uggvænlega há og margfalt hærri en í öðrum aldurshópum. Orsökin er eflaust sú að æskan unga er haldin meira kappi en forsjá og lífsorkan og hraðafíkn unglinga á þessu aldursskeiði er kannski ekki í samræmi við þá öflugu farkosti sem þeim standa til boða. Mikill fjöldi slysa í þessum aldurshópi ber þess gleggst vitni. Tíðni bifhjólaslysa er hlutfallslega hærri en tíðni bifreiðaslysa. Því er þessari þáltill. sérstaklega beint að bifhjólum almennt. Bifhjólaslysin hafa þá sérstöðu að í þeim slasast mjög ungt fólk. Á árunum 1981--1991 létust um 20 ungmenni í bifhjólaslysum á Íslandi. Í könnun frá slysadeild Borgarspítalans kom í ljós að 454 höfðu slasast í bifhjólaslysum á árunum 1987--1989 eða um 7% slasaðra í umferðarslysum. 77% slasaðra voru á aldrinum 15--24 ára. Þar af voru 89 af 454 aðeins 15 ára. Bifhjól, bæði létt og þung, virðast oftast vera notuð sem leiktæki þar sem vitað er með vissu að aðeins 13% slysanna áttu sér stað á vinnutíma. Ég tel löngu tímabært að gefa þessum rannsóknum enn alvarlegri gaum og við endurskoðun umferðarlaga séu þær skýrslur og kannanir sem liggja fyrir hafðar að leiðarljósi. Enn fremur tel ég áríðandi að umferðarlaganefnd ljúki störfum hið fyrsta. Við verðum að spyrna við fótum af alefli og gera allt sem löggjafanum er mögulegt til að fækka slysum. Ég tek þennan þátt bifhjólaslysa út úr því rannsóknirnar sýna að bifhjólaslys eru margfalt tíðari en bifreiðaslys miðað við fjölda farartækja eða 92 slys á hver 1.000 bifhjól á móti 19 slysum á hverjar 1.000 bifreiðar. Þannig er tíðni slysa á bifhjólum 9,9% af fjölda þeirra sem er uggvænleg tala. Það kemur ekkert í staðinn fyrir góða kennslu í upphafi, því má ekkert spara til að kennsla og aðstaða til kennslu verði bætt. Því legg ég til þáltill. sem er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hraða endurskoðun umferðarlaga, nr. 50/1987, með síðari breytingum, m.a. með eftirfarandi að markmiði: 1. Auka fræðslu og forvarnastarf í skólum. 2. Auka og bæta ökukennslu á bifhjól og létt bifhjól til samræmis við þær kröfur sem gerðar eru til undirbúnings ökuprófs á bifreiðum. 3. Lögfesta skyldu ökumanna og farþega á bifhjólum til að nota hlífðarfatnað. 4. Kanna, m.a. í samráði við slysaskráningardeild Borgarspítalans, hvort nauðsynlegt sé að hækka aldursmörk fyrir ökupróf á bifhjól og létt bifhjól með tilliti til mikillar slysatíðni ökumanna og farþega þessara ökutækja. 5. Kanna hvort nauðsynlegt sé að skipta bifhjólum í flokka eftir stærð og vélarafli þeirra og áskilja t.d. reynslu eða hærri aldur til að fá ökuleyfi á aflmeiri bifhjól, m.a. með hliðsjón af reglum innan Evrópubandalagsins og í öðrum nágrannalöndum okkar.`` Að lokinni umræðu geri ég að tillögu minni að þessari þáltill. verði vísað til hv. allshn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um sveigjanlegan vinnutíma sem er að finna á þskj. 685. Flm. ásamt mér eru þær kvennalistakonur Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Kristín Einarsdóttir. Tillögutextinn hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta semja frumvarp til laga um sveigjanlegan vinnutíma. Í frumvarpinu verði gengið út frá sveigjanlegum vinnutíma sem meginreglu á vinnumarkaði þar sem því verður við komið. Frumvarpið verði lagt fram á Alþingi eigi síðar en á haustþingi 1993.`` Með þessari þáltill. fylgir greinargerð sem mig langar að stikla á stóru í gegnum og byrja hér á að benda á kosti og galla sveigjanlegs vinnutíma. Ekki hafa þessi mál fengið mikla umfjöllun. Leiða má rök að því að það sé bæði launþegum og vinnuveitendum í hag að skipulag vinnutíma komi sem best til móts við þarfir beggja. Fram til þessa hefur skort nokkuð á að þessu leyti því það er venjulega atvinnurekandi sem ákveður vinnutíma en launþegi síðan verður bara að sæta því hver hann er. Með sveigjanlegum vinnutíma er átt við að vinnutími byggist á samkomulagi starfsmanns og vinnuveitanda. Atvinnurekandi og starfsmaður geri samning um vinnutíma eftir þörfum starfsmannsins innan þess ramma sem fyrirtæki vinnuveitanda eða stofnanir hafa svigrúm til. Mikilvægt er að starfsmaður verði ekki þvingaður til að vinna á óeðlilegum vinnutíma í skjóli ákvæða um sveigjanlegan vinnutíma. Ég get þessa sérstaklega vegna þess að til eru dæmi mér vitanlega um að það hafi verið skákað í því skjóli að um sveigjanlegan vinnutíma væri að ræða þegar fólki hefur verið gert án samráðs og án samþykkis að vinna á einhverjum mjög svo afbrigðilegum tímum. Þá er að sjálfsögðu ekki um neitt samkomulag að ræða heldur þvingunaraðgerðir vinnuveitanda. Auðvitað er ekkert slíkt sem felst í þessari till. Á einstaka vinnustað hefur verið boðið upp á sveigjanlegan vinnutíma og hafa þær tilraunir þótt gefast vel. Kostir sveigjanlegs vinnutíma eru einkum þessir: Starfsmaður vinnur á þeim tíma sem hentar honum best vegna fjölskylduaðstæðna og annars sem hann telur mikilvægt. Það leiðir yfirleitt til þess að starfsmaður er ánægðari í vinnu. Það dregur að líkindum úr fjarvistum og einnig hafa verið leiddar líkur að því að heilsufar sé betra hjá þeim sem ráða vinnutíma sínum. Helstu vandkvæði við að lögbinda sveigjanlegan vinnutíma eru sennilega smæð margra íslenskra fyrirtækja, einkum þeirra sem hafa fastan opnunartíma. Við samningu frumvarpsins yrði að leita lausna á því máli sem tryggði hagsmuni launþega og vinnuveitenda. Í ritinu ,,Streita, vinna og heilsa í velferðarþjóðfélagi``, eftir Ólaf Ólafsson landlækni segir m.a.: ,,Streita er flókið vandamál og á engan hátt fullrannsakað fyrirbæri. Úr niðurstöðum ýmsra erlendra rannsókna má lesa að eðli vinnu skiptir oft meira máli en atvinnugrein. Hröð og tilbreytingarlaus vinna, samfara lítilli stjórn starfsmanna á vinnutilhögun er meiri streituvaldur en vinna sem gefur starfsmönnum nokkurt sjálfstæði.`` Þetta tel ég nú raunar vera grundvallaratriði í riti Ólafs Ólafssonar landlæknis, en vissulega er athyglisvert að hann bætir hér við: ,,Þessu virðist öðruvísi farið hér á landi þar sem atvinnurekendur og háskólamenntaðir virðast þjást mest allra stétta af streitu þó að þeir ráði að öllu jöfnu meira um vinnutilhögun en aðrir. Skýringin á þessu fyrirbæri gæti m.a. verið miklar kröfur sem gerðar eru til viðkomandi innan og utan fyrirtækis. Þegar nálgast 50 ára aldurinn virðast menn komnir á lygnan sjó.`` Þessi tilvitnun í landlækni segir ekki að kenningin standist heldur einungis að þarna sé um að ræða óvenjulegt frávik á Íslandi frá því sem menn ætla að sé venjulegast. Samkvæmt þessum upplýsingum er álagið mest á yngsta fólkið sem er oft með börn og að koma yfir sig þaki. Þessum hópi væri mestur akkur í sveigjanlegum vinnutíma og auk þess þyrfti að koma til stytting vinnutíma. Frumvörp um styttingu vinnutíma hafa áður verið á dagskrá Alþingis en ekki fengið afgreiðslu og ég tel fulla ástæðu til að taka það mál upp einnig og þá með myndarlegum hætti. Nú ætti að vera lag þegar örlítið hefur farið að bera á því að Íslendingar gera sér grein fyrir því að það er e.t.v. ekki til 60 stunda vinnuvika fyrir alla Íslendinga endalaust, eins og hér hefur löngum verið trú manna, þannig að það ætti að fara að ganga á það lag jafnframt að stytta vinnutímann. En þessi till. gengur ekki lengra en það að það verði lögbundið að hafa sveigjanlegan vinnutíma og væri það skref sem skipti afskaplega miklu máli. Langur vinnudagur er hlutskipti flestra Íslendinga. Jafnframt er ýmis félagsleg þjónusta, svo og barnagæsla og umönnun aldraðra í heimahúsum af skornum skammti. Skóladagur grunnskólabarna er stuttur og sundurslitinn. Samverustundir fjölskyldunnar eru af skornum skammti í þeirri vinnuánauð sem barnafjölskyldur búa oftast við. Það er hlutskipti flestra fjölskyldna að þurfa að festa kaup á húsnæði á fyrstu búskaparárunum þar sem leigumarkaður er takmarkaður og mjög ótryggur. Því fer fjarri að foreldrar séu sáttir við þetta. Í könnun um hagi foreldra forskólabarna segir t.d., en þessi könnun kom út hjá Félagsvísindastofnun í október 1989 hjá Háskóla Íslands: ,,Tvennir af hverjum þrennum foreldrum forskólabarna telja að stjórnvöld styðji frekar illa eða mjög illa við bakið á foreldrum með forskólabörn. Innan við einir af hverjum fimmtán telja að stjórnvöld styðji vel við bakið á foreldrum með forskólabörn . . . Foreldrar með forskólabörn virðast almennt óánægðir með hvernig stjórnvöld taka á þeim málaflokkum sem mest brenna á þeim. Hvað veldur skal ósagt látið. Margt bendir til að kjör, dagvistunarmál og húsnæðismál vegi þungt í þessu sambandi.`` Úr þessu ástandi verður að bæta. Efla þarf leikskóla, koma á samfelldum, lengdum skóladegi nú þegar og bjóða upp á meiri þjónustu fyrir aldraða í heimahúsum --- það virðist því miður ekki vera stjórnarstefna þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr og er það afleitt --- en jafnframt þarf að huga að því að gefa sem flestum kost á að taka tillit til þarfa fjölskyldunnar er þeir skipuleggja vinnutíma sinn. Fjarvistir foreldra frá börnum eru meiri en góðu hófi gegnir og það getur haft alvarleg vandamál í för með sér í framtíðinni ef foreldrum verður ekki gert kleift að taka meira tillit til fjölskyldna sinna en nú er gert. Nokkuð algengt er að fólk reyni að laga vinnutíma sinn að fjölskyldunni en svigrúm til þess er mjög lítið miðað við núverandi aðstæður. Oftast eru það konur sem þurfa að vinna sundurslitinn vinnudag vegna fjölskylduaðstæðna. Nokkuð algengt er að konur þurfi að taka á sig aukavinnu um kvöld og helgar til að geta jafnframt sinnt ungum og öldnum í fjölskyldunni. Það er hins vegar fátíðara að karlmenn reyni að laga vinnutíma sinn að þörfum fjölskyldunnar þótt ekki sé það nú algjörlega útilokað að þeir geri það. Oft er skilningur vinnuveitenda lítill á því að karlmenn þurfi að taka tillit til þarfa fjölskyldunnar er þeir skipuleggja vinnutíma sinn. Karlmenn virðast heldur ekki hafa þrýst á að úr því verði bætt. Hins vegar virðist vera talið sjálfsagt að konur lagi vinnutíma sinn að þörfum fjölskyldunnar og jafnframt er það stundum haft á móti þeim sem starfsfólki þegar konur eru að ráða sig í störf. Það er ein þeirra ástæðna sem liggur fyrir því að ég tel að það sé mikilvægt að koma á sveigjanlegum vinnutíma sem eðlilegum þætti í okkar samfélagi. Það er fyrst og fremst spurning um skipulag en ekki útgjöld. Rétt er að geta þess að í umræðu á Alþingi 20. febrúar 1992 kom fram að unnið er að því að Íslendingar staðfesti samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156 um jafna möguleika og jafnrétti til handa körlum og konum í atvinnu --- starfsfólk með fjölskylduábyrgð --- frá árinu 1981. Þetta kemur fram í Alþingistíðindum, 15. hefti 1991--92. Ýmsar kannanir hafa verið gerðar á vinnutíma Íslendinga. Í þessum könnunum hefur fyrst og fremst verið spurt um afstöðu fólks til lengdar vinnutíma, en sjaldan um sveigjanlegan vinnutíma. Á þessu eru þó til undantekningar. Í jafnréttiskönnun Bandalags háskólamanna frá því í desember 1989 eru könnuð viðhorf til sveigjanlegs vinnutíma. Flestir (62,4% karla og 63,6% kvenna) telja vinnutíma sinn of langan fyrir fólk með börn og fjölskyldu. En það er þó athyglisvert að sjá hve margir, einkum konur, telja að sveigjanlegur vinnutími vegi einnig þungt með tilliti til fjölskyldumála. 34,6% kvenna og 25,5% karla segjast sammála eða frekar sammála fullyrðingunni: ,,Það er frekar ósveigjanlegur vinnutími heldur en langur vinnudagur í sjálfu sér sem skapar óþægindi við að samræma fjölskyldu og heimilislíf.`` Rétt er að geta þess að fólki gafst ekki kostur á að svara því hvort langur vinnudagur og ósveigjanlegur vinnudagur bitnuðu jafnt á fjölskyldulífi. Væri sveigjanlegur vinnutími lögleiddur á Íslandi mundi það geta stuðlað að því að jafna foreldraábyrgð. Almennt er skilningur sýndur á því að mæður þurfi að laga vinnutíma sinn að þörfum barna sinna --- eins og ég gat um áðan --- en mjög skortir á að hið sama gildi um karla og úr því þarf hreinlega að bæta. Sveigjanlegur vinnutími gæti jafnframt aukið vellíðan í starfi sem hlýtur að vera sameiginlegt hagsmunamál launþega og atvinnurekenda. Ég vil benda á það að ég hygg að þegar allt væri tekið saman væri sparnaður þjóðhagslega og jafnvel fyrir fyrirtæki að þessari aðgerð frekar en aukin útgjöld. Í bókhaldi kæmi þetta hugsanlega ekki fram með augljósum hætti, en ég hef þegar getið þess að það eru tengsl milli þess hve fólk hefur mikla stjórn á sínum vinnutíma og hvernig heilsufar þess er, svo ég nefni bara eitt dæmi. Það er líka mikils um vert að fólk sé ánægt í sínu starfi og það er margt fleira sem þarna kemur inn í. Auk þess mundi þetta í sumum tilvikum geta þýtt að fyrirtæki gætu beinlínis bætt sína þjónustu vegna þess að þá yrði opnunartími hugsanlega lengri og sveigjanlegri jafnframt fyrir þá sem starfa annars staðar í samfélaginu og geta ekki nýtt sér hefðbundinn afgreiðslutíma. Með þessari þáltill. fylgja nokkrar töflur og sennilega eru bitastæðustu upplýsingarnar úr jafnréttiskönnum Bandalags háskólamanna sem ég vísa til í greinargerðinni. Ég vil auk þess sem ég gat áðan bæta við að þarna kemur fram í töflu nr. 7.9, um hlutfall þeirra sem hafa miðlað málum milli atvinnu og fjölskyldulífs, að 23% kvenna og næstum 10% karla hafa takmarkað barneignir vegna þess að þau hafa þurft að taka tillit til atvinnunnar. Einnig hafa 44,2% kvenna og 17,8% karla orðið að afþakka vinnu eða ekki sótt um vinnu af fjölskylduástæðum. Varðandi framhalds- og endurmenntun hefur það verið hindrun í tilviki 15% karla og rúmlega 30% kvenna og hlutastörf eru greinilega valkostur margra sem e.t.v. mundu frekar kjósa sveigjanlegan vinnutíma því að um 60% kvenna hafa valið af fjölskylduástæðum að vera í hlutastarfi og næstum 13% karla. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að till. verði vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Hér er flutt til 3. umr. frv. til laga um Viðlagatryggingu Íslands sem er lagt fram af hæstv. ríkisstjórn og hefur verið til meðferðar um nokkurra mánaða skeið. Það er okkar skoðun, sem skipuðum minni hluta heilbr.- og trn., að undirbúningi frv. og meðferð þess á hv. Alþingi hafi verið stórlega ábótavant. Í fyrsta lagi er það þannig að þetta fyrirtæki veltir 3 1 / 2 milljarði kr. og ekki liggja neinar reikningslegar upplýsingar fyrir um það hvaða áhrif frv. hefur, engar. Og það er auðvitað forkastanlegt og gagnrýni vert að afgreiða frv. af þessu tagi án þess að reikningslegar forsendur málsins hafi verið skoðaðar niður í kjölinn. Í öðru lagi er það þannig að Samband ísl. sveitarfélaga gerði við frv. alvarlegar athugasemdir sem er í raun og veru hafnað með afgreiðslu þess eins og frv. lítur út núna. Í þriðja lagi gerði Tryggingaeftirlit ríkisins athugasemdir við frv. í fjölmörgum greinum og telur að í því felist ekki sú heildarendurskoðun á lögum um Viðlagatryggingu Íslands sem óhjávæmileg sé. Af þessum þremur ástæðum var það sem við í minni hluta hv. heilbr.- og trn. kusum að leggja til að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar og að þeirri tillögu felldri við 2. umr. sátum við hjá um málið. Í greinargerð með atkvæðagreiðslu um frv. óskaði ég eftir því að hæstv. ríkisstjórn kannaði þetta mál ítarlega á milli 2. og 3. umr. og mér þætti lakara, virðulegi forseti, að þessari umræðu verði lokið án þess að það komi fram hvaða skoðun hæstv. heilbr.- og trmrh. eða staðgengill hans hafa á þeim athugasemdum sem við gerðum. Þess vegna verð ég að fara fram á það, virðulegi forseti, að umræðu um þetta mál verði frestað þar til hæstv. umhvrh., sem gegnir starfi heilbrrh., getur verið viðstaddur þannig að hann megi heyra þær athugasemdir sem við höfum að gera við þetta mál sem er afar illa undirbúið. Það væri slys að mínu mati að afgreiða það eins og það er. Ég tel að slík bið þyrfti ekki að tefja málið nokkurn skapaðan hlut og leyfi mér því að bera fram þessa ósk, virðulegi forseti. Þó að mér sé það engan veginn ljúft að tefja meðferð þingmála þessa síðustu daga sem þingið stendur yfir, þá hafði ég beðið þetta áður.

Forseti telur rétt að verða við þeirri ósk hv. 9. þm. Reykv. að umræðu um 14. dagskrárlið verði frestað.

Virðulegi forseti. Við 2. umr. frv. til barnalaga flutti ég nokkra tölu um það sem kallað er sameiginleg forsjá barna þegar til hjúskaparslita kemur og lét í ljós þá skoðun að ég teldi að það væri mikið álitamál að samþykkja hina sameiginlegu forsjá fyrst og fremst vegna þess að ég dreg mjög í efa að svokölluð sameiginleg forsjá komi barninu vel þó að hún geti hentað vel þeim foreldrum sem kjósa að slíta samvistir. Ég bendi á að í umsögn þess aðila sem þekkir langbest til allra stofnana í landinu í þessu efni, sem er Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar, er bent á að þessi sameiginlega forsjá geti orkað tvímælis vegna barnsins nema fylgt verði eftir með ítarlegri fjölskylduráðgjöf, en eins og kunnugt er eru engin slík úrræði til nema þau sem eru á vegum félagsmálastofnana en það eru sem betur fer tiltölulega fáir foreldrar, lágt hlutfall foreldra sem þarf að leita þangað með vandamál sín. Ákvörðun um sameiginlega forsjá var tekin upp í lögum t.d. í Danmörku fyrir nokkrum árum. Ég kann nú ekki að skilgreina ártal. Það eru kannski 10 ár eða svo. Ég hugsa að það sé ekki meira. Og menn töldu þá að þetta væri sjálfsagt mál, það gæti jafnvel verið betra fyrir barnið að hafa þannig aðgang að báðum foreldrum sínum. Nú liggur fyrir nokkurra ára reynsla af þessu máli í Danmörku og snemma í þessari viku átti ég langt viðtal við Elsu Christiansen sem hefur sérstaklega haft með að gera börn úr alkóhólistahjónaböndum og ofbeldishjónaböndum. Niðurstaða hennar er sú að eftir þessa tilraun um nokkurra ára skeið sé þetta fyrirkomulag slæmt, ekki síst í síðarnefnda tilvikinu þegar um svokölluð ofbeldishjónabönd er að ræða. Það er vegna þess að þegar að skilnaði kemur við þær aðstæður kýs konan að reyna að losa um hin formlegu tengsl við maka sinn eins hratt og mögulegt er og felst þá gjarnan á sameiginlega forsjá í samkomulagsskyni til að losna sjálf. Niðurstaðan er svo sú að þessi börn verða fórnarlömb togstreitu á milli foreldra og hið sama er að segja um svokölluð alkóhólistasambönd. Nú vita menn að ef um sameiginlega forsjá beggja foreldra er að ræða verður niðurstaðan gjarnan sú að þessir foreldrar taka saman við aðra aðila og þar með hefur barnið fjóra forsjáraðila. Satt að segja held ég að allir sjái í hendi sér, þó að við bestu hugsanlegu skilyrði geti þetta auðvitað verið gott, að þar sem erfiðleikar eru á annað borð verulegir í hjónaböndum, sem er yfirleitt aðdragandi og forsenda skilnaðar, getur barnið einmitt orðið fórnarlamb framhaldsins á þeirri togstreitu sem leitt hefur til skilnaðarins. Ég reyndi satt að segja, virðulegi forseti, að lesa mér nokkuð vandlega til um þetta mál í umsögnum nefndarinnar og hafði einsett mér að vera ekki að skipta mér mikið af þessu máli vegna þess að ég veit að margir ágætir einstaklingar hafa lagt mikla vinnu í málið og af mikilli alvöru. Ég tók t.d. eftir því sem hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjaranson sagði um málið við 2. umr. þar sem hann komst þannig að orði: Í upphafi var ég í raun og veru andvígur þessu, en ég sannfærðist svo í nefndinni. --- Ég hafði lagt í þetta mikla vinnu og hugsun og það hef ég verið að reyna að gera líka vegna þess að þetta er mál sem er dálítill örlagavaldur þó að það líti kannski ekki út fyrir að vera mjög stórt. Og mér finnst að okkur sé skylt í öllum þeim sviptingum sem eru hér á öllum þessum löngu fundum og þessu mikla málaflóði að vanda okkur við svona mál því að þetta getur verið spurning um --- mér liggur við að segja spurning um örlög, gæfu þeirra barna sem hér um ræðir. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að það sé ekki tímabært að setja það í íslenska löggjöf að sameiginleg forsjá verði heimiluð. Ég tel að þeir sem slíta samvistum eigi að gera forsjármálið upp líka áður en samvistunum er slitið. Ég veit að slík mál geta oft verið erfið, en hér er um að ræða einstaklinga sem hafa skyldur við þetta barn og þeir eiga að sjá svo um að frá málum sé gengið með fullri virðingu fyrir þeim einstaklingi sem barnið er. Ég held satt að segja að það sé dálítið til því, sem sagt hefur verið, að þessi sameiginlega forsjá sé sett hér inn af því að menn hafi hug á því að vera með svipaða löggjöf í þessum efnum og gerist í öðrum löndum. Það er pínulítil tilhneiging til þess í okkar löggjöf, m.a. barnalögum, sifjalögum, hjúskaparlögum, hegningarlögum jafnvel, að reyna að ,,kópíera`` dálítið af því sem er annars staðar. Og nú er ég ekkert að segja það um hv. nefnd að hún sé að leggja þetta til eða ráðuneytið af því að menn hafi lært þetta annars staðar. En þetta er bylgja, sem hefur verið að ganga yfir á síðustu 5--10 árum, að þetta sé málið, sameiginleg forsjá yfir skilnaðarbarni. Eftir að ég átti þetta viðtal við Elsu Christiansen, sem er sennilega einn helsti sérfræðingur Dana á þessu sviði, er sálfræðingur sjálf, hefur unnið mjög mikið með börn, hefur að undanförnu rannsakað börn úr alkóhólistahjónaböndum sérstaklega og er að gefa út um það mjög ítarlega rannsóknarniðurstöðu, er ég algerlega sannfærður um að ég verð, liggur mér við að segja herra forseti, að flytja till. sem hér liggur fyrir. Ég treysti mér ekki til að samþykkja þessa sameiginlegu forsjá. 

Virðulegur forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Svavari Gestssyni um að hv. þm. eigi að vanda sig við afgreiðslu á nýjum barnalögum. En ég get jafnframt fullvissað hv. þm. um að það hefur verið unnið ákaflega vel að frv. í allshn. og stuðst við umsagnir víðs vegar að úr þjóðfélaginu. Hv. þm. dregur í efa að þetta fyrirkomulag um sameiginlega forsjá henti barninu vel þótt það geti hentað foreldrum. Auðvitað er alltaf erfitt að taka á málum þegar foreldrar slíta samvistum og vissulega bitnar það á börnunum. En með sameiginlegri forsjá er einmitt ætlað að auðvelda foreldrum og börnum að ganga í gegnum þessa erfiðleika. Það er börnunum í hag, þetta markmið sameiginlegrar forsjár, að efla skyldur beggja foreldra til að annast uppeldi barna sinna, efla ábyrgð beggja foreldra. Og það er í beinu samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem nýverið hefur verið rætt um hér á Alþingi. Enn fremur var minnst á ofbeldishjónabönd og það er vissulega rétt að við slíkar kringumstæður er um mjög mikla erfiðleika að ræða og jafnvel geta barnaverndarnefndir þurft að koma inn í slík mál. Foreldrar verða auðvitað að vera hæfir til að fara með forsjá barna sinna hvort sem það er skipt forsjá eða sameiginleg og þau verða þar að auki að vera sammála um þennan valkost. Þar að auki er rétt að leggja áherslu á að það er einungis valkostur sem hér er um að ræða en ekki skylda og menn ættu líka að hafa í huga að það er erfitt fyrir foreldri að þurfa að ,,gefa eftir`` forsjá barna sinna til hins foreldrisins. Þetta hefur valdið erfiðleikum í þessum málum og aukið fjölda þeirra mála þannig að ef foreldrar geta komið sér saman um þennan valkost ætti það að auðvelda þessi mál. Meiri hluti allshn. hefur rætt þetta mál mjög ítarlega og rætt við marga sérfræðinga og meiri hlutinn er sammála um að rétt sé að taka upp þennan valkost, enda virðast margir bíða eftir þeirri úrlausn.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni að það var unnið afskaplega vel í allshn. að þessu máli. Hins vegar er það ekkert launungarmál og kom fram í 2. umr. málsins að það var ekki eining um niðurstöðuna. Sú kvennalistakona sem myndaði minni hluta allshn. og sú sem hér stendur sem vann að þessu máli innan allshn. ásamt öðrum kvennalistakonum taldi ekki tímabært að taka upp sameiginlega forsjá þar sem ýmsar mjög mikilvægar forsendur þess að taka upp sameiginlega forsjá eru ekki fyrir hendi, því miður. Það vantar sérstaklega mjög tilfinnanlega fullnægjandi fjölskylduráðgjöf hér á landi. Hana er ekki að hafa og það sem alvarlegra er, það er í rauninni vísað --- ég vil nú ekki vera svo gróf að segja út á guð og gaddinn, en það er vísað í rauninni út í dálítið tóm þegar það er verið að tala um að foreldrar eigi rétt á ráðgjöf til að geta tekið þessa ákvörðun um sameiginlega forsjá og þá á ábyrgum grunni og með því að vita hvað í því felst. Það var ekkert út í bláinn að við tókum þessa afstöðu og lögðum til brtt. þar sem við gerðum ráð fyrir því að þessu ákvæði yrði frestað og tíminn notaður til að koma öflugri fjölskylduráðgjöf á laggirnar sem allir landsmenn ættu aðgang að. Við fengum að vita að það væri þá búist við því að vísað væri til kirkjunnar sem er auðvitað góðra gjalda vert. Það er til fjölskylduráðgjöf á vegum kirkjunnar. Þar er hins vegar langur biðlisti og hún þjónar í rauninni aðeins þeim sem hafa aðgang að Laugaveginum í Reykjavík og það eru ekki allir landsmenn. Það eru heldur ekki allir sem kjósa að leita til kirkjunnar um ráðgjöf. Úti um land var talað um að prestar gætu veitt slíka ráðgjöf. Í sumum tilvikum er það áreiðanlega rétt. Í öðrum er það áreiðanlega rangt. Prestar eru eins og annað fólk misjafnir og þótt þeir fái tiltölulega góða leiðsögn í þessum fræðum að mér skilst nú orðið, þá hlýtur það að liggja mjög misjafnlega fyrir og menn velja sér ekki prestsskap til þess að taka að sér sérfræðiráðgöf í sambandi við forsjármál barna t.d. Það hefur líka verið bent á það sem rökstuðning fyrir því að það sé hægt að taka upp sameiginlega forsjá að það þurfi að vera samkomulag um slíkt. Ég bendi á það að samkomulag getur orðið af ýmsu tagi og við heyrðum raunar dæmi um það að fólk sem ætlaði í mál ef ekki fengist sameiginleg forsjá beið úrslita þessa og við túlkuðum það nokkuð misjafnt í nefndinni hvað í þessu fælist. Sumir töldu að þetta styddi að það ætti að taka upp sameiginlega forsjá. Aðrir og þar er ég meðtalin töldu að þetta benti til þess að þessir foreldrar væru í rauninni ekki reiðubúnir að taka upp sameiginlega forsjá. Í meðförum nefndarinnar tók frv. þó þeim jákvæðu breytingum að það var kveðið skýrt á í lagatexta um það að barn sem foreldrar hefðu sameiginlega forsjá með ætti þó að eiga búsetu hjá öðru þeirra. Þetta er mjög mikilvægt og ég held að það viðurkenni það allir. Þetta kemur ekki róti á börnin á sama hátt og ef þeim er skákað á milli foreldra eins og því miður er staðreynd í sumum þeim löndum þar sem sameiginleg forsjá hefur verið tekin upp. Það var líka rökstuðningur í umræðu um frv. að sameiginleg forsjá væri með samkomulagi. Þá þyrfti jafnframt ekki annað en að annað foreldrið hætti að vera sammála um að þau ættu að hafa sameiginlega forsjá og þeir makar sem hefðu komið til sögunnar síðar. Þá væri hægt að taka málið upp á nýjan leik. Þetta tel ég að geti hugsanlega komið meira róti á barn en ef sá hátturinn væri hafður á sem núna er. Og ég held að góð fjölskylduráðgjöf sé nauðsynleg til að stemma eins og hægt er stigu við því. Það er eitt og annað sem hægt er að segja nánar um þetta frv., en ég held að nú við 3. umr. höfum við kost á að segja hug okkar til þessa frv. á nýjan leik. Í meginatriðum er þarna um mjög góð ákvæði að ræða, en ég set áfram spurningarmerki við það hvort við séum reiðubúin að taka upp sameiginlega forsjá hér á Íslandi.

Virðulegi forseti. Fjölgun sjálfsvíga meðal unglinga hefur valdið talsverðum áhyggjum að undanförnu, en lítið hefur verið vitað um umfang og orsakir þessarar þróunar. Margt bendir þó til þess að vandinn sé að vaxa og að þörfin til þess að spyrna við fótum aukist hratt. Til þess að unnt sé að gera sér grein fyrir vandanum verður fyrst og fremst að rannsaka hann, rætur hans og stærð hans, líta á hann frá sem flestum hliðum og nýta þekkingu ólíkra fræðigreina. Þannig er von til þess að hann verði leystur. Fram hefur komið í máli umsagnaraðila að sjálfsvíg geti verið sveiflukennd hjá hinum ýmsu þjóðum og jafnvel geti komið upp eins konar faraldrar. Hér á landi séu árlegar sveiflur meiri en hjá fjölmennari þjóðum. Ljóst virðist að tíðni sjálfsvíga hafi aukist hér á landi á síðustu 40 árum og ráði þar e.t.v. mestu fjölgun sjálfsvíga meðal karlmanna á aldrinum 15--24 ára. Sá hópur sem fyrr á árum var í minnstri hættu virðist nú vera í hvað mestri hættu. Rétt er einnig að taka það fram að samkvæmt upplýsingum geðlækna og erlendra kannana er meiri hluti sjálfsvíga framinn í sjúklegu ástandi þannig að brýnt er að kanna vel læknisfræðilegu hliðina á þessu máli. Þessi þróun hlýtur að vekja menn til alvarlegrar umhugsunar og hlýtur að vera þjóðfélaginu hvati til aðgerða. Minnt er þó á að umræða um þessi mál verður umfram allt að vera málefnaleg og laus við bráðræði því að umræða um svo hrikalega atburði sem sjálfsvíg eru er viðkvæm og ekki vitað hvað röng umfjöllun muni leiða af sér. Til þess að hægt sé að sporna við vandanum sem að steðjar verður að finna orsakir hans. Þörf er á þekkingu og úrræðum sem koma að gagni. Þáltill. mælir fyrir um skipan nefndar sem hafi það hlutverk að kanna tíðni og orsakir sjálfsvíga. Allshn. tekur undir þá tillögu heils hugar. Nefndin mælir þó fyrir um að rannsóknir sem eru þegar hafnar haldi áfram og þannig nýtt sú þekking sem menn hafa viðað að sér. Nefnd sú sem skipuð verði byrji ekki algerlega frá grunni heldur byggi vinnu sína á þessum rannsóknum. Má í því sambandi nefna að Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála hefur rannsakað þessi mál nokkuð og er enn að því. Hafa menntmrn. og dómsmrn. stutt við bakið á þeirri rannsókn hingað til og hefur dómsmrn. nú þegar lagt 1 millj. kr. til þessa verkefnis. Sendi stofnunin viðamikla umsögn til nefndarinnar. Einnig má finna árangur af vinnu stofnunarinnar í grein sem birtist í 4. tbl. Nýrra menntamála á síðasta ári. Ef þessar rannsóknir halda áfram mun það ekki síst vinna störfum nefndarinnar sem skipuð verði tíma. Brýn þörf er á að hraða þessum málum. Enn fremur verði stuðst við kannanir og rannsóknir sem hafa verið gerðar víða annars staðar hér á landi, svo og erlendis. Komið hefur fram hjá umsagnaraðilum að áhugi er mikill á þessum málum og að verið sé að starfa að þeim á þó nokkrum stöðum. Í umsögn landlæknis kom fram að í gangi er rannsókn á vegum landlæknis, héraðslæknis Austurlands og geðdeildar FSA á Austurlandi þannig að ljóst er að ríkisstjórnin hefur sýnt áhuga sinn í verki til að taka á þessum málum. Rétt er að taka fram að þeir sem sendu nefndinni umsagnir, sem voru allmargir, tóku vel undir þetta mál. Brtt. sú sem nefndin setur fram miðar að því að þeir sem reynslu og þekkingu hafa í þessum málum, bæði lærðir og leikir, fái sæti í nefnd þeirri sem skipuð verði og er þá von til þess að sú þekking nýtist sem til er. Allshn. leggur áherslu á að nefnd sú er skipuð verði hraði störfum sínum eins og unnt er. Er í því sambandi minnt á það, sem stendur í nál., að nefnd skili fyrstu úrlausnum í haust. Gert er ráð fyrir að nefndin haldi vinnu sinni áfram lengur en til haustsins en skili áfangaskýrslu þá. Komið hefur fram að fyrstu aðgerðir geti beinst að því að auka ýmsa þjónustu sem er sums staðar fyrir hendi, svo sem áfallahjálp og ýmsa ráðgjöf. Er þess vegna von nefndarinnar að unnt sé að gera tillögur um úrbætur strax í haust þótt ekki verði það endanlegar úrbætur sem lagðar verði til. Ég mæli því fyrir nál. á þskj. 863 fyrir hönd allshn. og það eru allir nefndarmenn sem undirrita þetta álit. Að lokum vil ég lýsa þeirri ósk nefndarmanna allshn. að Alþingi taki vel á málinu og veiti því jákvæða afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um till. til þál. á þskj. 600. Nál. er á þskj. 865 og það eru allir nefndarmenn sem undirritað það álit um þáltill. um velferð barna og unglinga. Velferð barna og ungmenna hefur verið þó nokkuð til umræðu undanfarin ár. Ljóst er að vaxandi erfiðleikar steðja að börnum og ungmennum og er það m.a. vegna neyslu vímuefna og aukins ofbeldis. Varlega verður að fara í að telja það einu orsakirnar og er þörf á því að fjalla nánar um þessa hlið málsins. Fjöldi barna lendir í erfiðleikum áður en fullorðinsaldri er náð og eru margvíslegar ráðstafanir gerðar til hjálpar og er það vel. En auk þess að hjálpa börnum og ungmennum þegar í óefni er komið verður að leita leiða til þess að komast að rótum vandans. Þáltill. mælir einmitt um að sú leið verði farin að skipuð verði nefnd sem geri úttekt og semji skýrslu um orsakir vandans. Nefndin skili skýrslu og ábendingum um úrbætur svo skjótt að taka megi málið til meðferðar á næsta Alþingi. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að hæstv. ríkisstjórn hefur mikinn áhuga á því að taka á þessum vandamálum. Þannig hefur hæstv. félmrh. nú þegar skipað samstarfsnefnd ráðuneyta og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um málefni barna og unglinga og segja má að verksvið þeirrar nefndar sé mun víðtækara en þessi tillaga gerir ráð fyrir. Fulltrúar í þessari nefnd eru frá dómsmrn., heilbr.- og trmrn. og menntmrn., en fulltrúar eru einnig frá lögreglustjóra og unglingaheimili ríkisins. Gert er ráð fyrir að þessi nefnd muni skila áfangaskýrslu nú þegar í sumar. Þá er einnig rétt að geta þess að á þessu þingi hefur veri unnið mikið í málefnum sem snerta málefni barna og ungmenna og má þar nefna frv. til barnalaga, breytingu á hegningarlögum hvað varðar kynferðisbrot, sem ekki síst snertir börn og ungmenni, og enn fremur nýtt frv. til laga um vernd barna og ungmenna. Vandi barna og ungmenna er vissulega ekki nýr af nálinni, en hafa verður í huga að hagur barna og ungmenna hefur mikið breyst á undanförnum áratugum. Félagsleg aðstaða þeirra er hvergi söm og hún var. Á það jafnt við aðstöðu á heimili sem utan heimilis. Aðhald heimilanna fer þverrandi og miklu minna er um að börn njóti skjóls stórfjölskyldunnar eins og áður tíðkaðist. Þetta og margt annað hefur áhrif. Svo virðist sem meiri hætta steðji að börnum og ungmennum í dag frekar en oft áður. Neysla á vímuefnum og ofbeldi er fyrir hendi í þjóðfélaginu og endurspeglast í börnum og ungmennum, ekki síður en öðrum þjóðfélagsþegnum. Ekki bætir það úr að aðgangur að vímuefnum virðist vera auðveldur og hvatinn til neyslu þeirra fyrir hendi. Fregnir berast af auknum sjálfsvígum ungmenna. Í þessum jarðvegi, sem ungviði landsins er búinn, dafna vonleysi og óöryggi. Allshn. telur að brýn þörf sé á að þessi mál verði könnuð og úrbætur gerðar. Er það von nefndarmanna að mál þetta hljóti góðan meðbyr á Alþingi.

Herra forseti. Ég þakka allshn. fyrir góða afgreiðslu á þessari till. og jafnframt nota ég þetta tækifæri og beini því til hæstv. dómsmrh., sem væntanlega mun fá hana til meðferðar þegar Alþingi hefur afgreitt hana, að bregða skjótt við og skipa þá nefnd sem þarna er fjallað um svo ekki verði dráttur á því að hún taki til starfa.

Virðulegi forseti. Á þskj. 832 hef ég flutt brtt. við frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu þar sem gert er ráð fyrir breytingu á 3. mgr. 5. gr., að við málsgreinina bætist nýr liður sem hljóðar svo: ,,Enn fremur skal starfsmenntaráð hafa formlegt samráð við menntmrn., m.a. til að ráðuneytið geti tekið rökstuddda ákvörðun, sbr. 15. gr.`` Í 5. gr. frv. er kveðið á um hlutverk starfsmenntaráðs, sjö manna ráðs sem ráðherra skipar til tveggja ára og fer með framkvæmd laga þessara. Einn fulltrúi er skipaður af félmrh. án tilnefningar, þrír fulltrúar eru tilefndir af samtökum atvinnurekenda og tveir frá VSÍ, einn frá Vinnumálasamabandi samvinnufélaganna, þrír fulltrúar eru tilnefndir af Samtökum launafólks, tveir frá ASÍ og einn af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Hlutverk starfsmannaráðs er að úthluta styrkjum til starfsmenntunar og vera stjórnvöldum til ráðuneytis um stefnumótun og aðgerðir á sviði starfsmenntunar samkvæmt lögum þessum. Í starfi sínu skal starfsmenntaráð hafa samráð við og efla frumkvæði fræðslunefnda atvinnulífsins samkvæmt frekari ákvæðum í reglugerð. Síðan geri ég ráð fyrir því að þetta ákvæði bætist við: Enn fremur skal starfsmenntaráð hafa formlegt samráð við menntmrn., m.a. til að ráðuneytið geti tekið rökstudda ákvörðun, sbr. 15. gr. 15. gr. frv. hljóðar svo: ,,Menntmrn. ákveður hvaða nám, sem styrkt er samkvæmt lögum þessum, skuli metið til námseininga í hinu almenna skólakerfi.`` Það er óhjákvæmilegt ef menntmrn. á á annað borð að meta eitthvað af því námi sem styrkt er samkvæmt lögum þessum til námseininga í hinu almenna skólakerfi og þá er væntanlega átt við framhaldsskólakerfið, einingakerfið, að ráðuneytið sé með í ráðum um það hvaða nám það er sem er styrkt. Hér er ekki lagt til að það þurfi að leita samþykkis menntmrn. í þessu efni heldur aðeins gert ráð fyrir því að félmrn. eða starfsmenntaráð hafi samráð við menntmrn., formlegt samráð. Eins og kunnugt er hafa deilurnar um frv. snúist um það hvort það ætti að heyra undir menntmrn. eða félmrn. Fyrir því eru tiltekin rök sem ég hirði ekki um að endurtaka hér, enda voru brtt. þær sem fluttar voru í þá veru við 2. umr. málsins allar felldar. Hér er hins vegar engu að síður gerð tilraun til þess á lokastigi málsins að kanna hvort Alþingi, félmrh. hæstv. og meiri hluti Alþingis gætu hugsað sér að fallast á þessa litlu lagfæringu á frv. sem gengur í raun og veru bara út á það að tryggja tengslin á milli menntmrn. og starfsmenntaráðs. Við 2. umr. á hv. Alþingi var flutt brtt. sem gekk í líka átt en var þó skarpari en þessi tillaga. Þessi tillaga er almennari. Og hún er hugsuð sem tilraun til málamiðlunar. Ég sé ekki í fljótu bragði að það geti verið neitt á móti því að samþykkja þessa tillögu, jafnvel af hálfu þeirra aðila sem staðið hafa að því að semja frv. og hafa verið að ýta á að það yrði að lögum. Ég vil því af þessu tilefni leyfa mér að spyrja hæstv. félmrh., sem hér er stödd, um álit hennar á þessari breytingu. Ég er að sjálfsögðu til viðtals um annað orðalag á brtt., en hugmyndin er sem sagt sú að tryggja að ráðuneyti menntamála geti örugglega tekið það nám sem styrkt er eftir lögunum inn í mat samkvæmt hinu almenna skólakerfi. Ég geri ráð fyrir að ef málin koma ekki að menntmrn. fyrr en að náminu loknu geti verið mjög erfitt fyrir ráðuneytið að meta þessa hluti og þess vegna sé skynsamlegra og heppilegra að fara þá leið, sem hér er gerð tillaga um, að ráðuneytið komi þarna við sögu á undirbúningsstigi þegar starfsmenntaráð er að fjalla um málið og velta því fyrir sér hverjir það eru sem eiga að fá styrki. Hér er engin tillaga gerð um að menntmrn. ráði því hverjir fá styrki heldur að það sé haft samráð við ráðuneytið þannig að það viti um málið meðan það er í undirbúningi og áður en ákveðið verður hvar það fellur inn í framhaldsskólakerfið og hvernig það verður metið til námseininga. Ég vænti þess að hæstv. félmrh. sjái sér kleift að svara þessari fyrirspurn minni.

Virðulegi forseti. Vegna brtt. við frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu sem hér er borin fram af hv. þm. Svavari Gestssyni vil ég taka eftirfarandi fram: Ný lög um starfsmenntun byggja á stuðningi við einstaka aðila sem hafa með framkvæmd námskeiða að gera. Það á því að vera þeirra hlutverk að hafa samráð við menntmrn. vilji þeir að nám sem boðið er upp á með stuðningi laganna sé metið til námseininga í almenna skólakerfinu. Ég vil einnig taka það fram að nú þegar eiga ráðuneytin, þ.e. ráðuneyti mennta- og félagsmála, með sér formlegt samstarf á sviði fræðslumála. Fulltrúi félmrn. á sæti í svonefndri samstarfsnefnd um fullorðinsfræðslu á vegum menntmrn., en erindisbréf fyrir þessa samstarfsnefnd um fullorðinsfræðslu er eftirfarandi: ,,Samstarfsnefnd um fullorðinsfræðslu er ætlað að fjalla um eftirtalin verkefni: Að fjalla almennt um fullorðinsfræðslu hér á landi og gera tillögur til ráðuneytisins um æskilegt fyrirkomulag kennslunnar. Að efla samstarf milli þeirra sem starfa að fullorðinsfræðslu. Að afla upplýsinga um fullorðinsfræðslu í öðrum löndum og miðla þeim upplýsingum til þeirra sem starfa að þessum málum hér. Önnur verkefni tengd fullorðinsfræðslu sem ráðuneytið felur nefndinni.`` Ég vil þessu til viðbótar benda á að eins og hv. þm. er kunnugt er frv. þetta byggt á samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins um þetta mál, enda er skipulag það sem kveðið er á um í frv. um starfsmenntun í atvinnulífinu byggt á því fyrirkomulagi sem þegar er til staðar um starfsmenntun. Ég hef borið þessa till. hv. þm. Svavars Gestssonar undir til að mynda ASÍ og þeir leggjast gegn henni, m.a. með þeim rökum sem ég hef hér tilgreint, þ.e. að það er þegar uppi formlegt samstarf á sviði fræðslumála milli þessara ráðuneyta og einnig, eins og ég nefndi, að þetta frv. um starfsmenntun byggir á stuðningi við einstaka aðila sem hafa með framkvæmd námskeiða að gera og það sé því þeirra hlutverk að hafa samráð við menntmrn. Ég tel að eins og ferill þessa frv. hefur verið hefur það mjög mikið byggst á samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins. Það er reyndar líka hluti af kjarasamningum nú að frv. fari í gegn eins og það er hér í þinginu þannig að ég tel ekki rétt vegna þess sem ég hef greint frá að styðja till. sem hér er fram borin.

Virðulegi forseti. Ég veit satt að segja ekki hvaða orð ég á að nota um þessa afstöðu hæstv. félmrh. Mér datt í hug orðið þrjóska, en ég nota það ekki, forseti, þannig að það er óþarfi að hafa það með í þingtíðindunum. En það eru engin efnisleg rök gegn því að skapa þessa möguleika á tengslum á milli starfsmenntaráðs og menntmrn. Það eru engin rök. Það skelfilegasta er nú þegar verið er að bera það fyrir sig að aðilar vinnumarkaðarins eigi að ráða frv. hér á Alþingi upp á punkt og prik. Það er alveg ástæðulaust að vera að hleypa þeim mikið í skólamál í landinu. Alveg ástæðulaust. Ég er alveg sannfærður um það hins vegar að menn sjá í hendi sér ef þeir vilja skoða hlutina opnum huga að það er betra fyrir frv., ef að lögum verður, að þessi tengsl við ráðuneytið séu formleg innan laganna sjálfra en í þessari samstarfsnefnd um fullorðinsfræðslu. Ef menn vilja að nám, sem fer fram samkvæmt þessum lögum, verði metið sem hluti af hinu almenna framhaldsskólakerfi í landinu er skynsamlegt að hafa menntmrn. með í ráðum á frumstigi málsins. Hvernig í ósköpunum á menntmrn. að fara að því að meta þessa hluti alla eftir á? Ég verð því að segja það alveg eins og er, virðulegi forseti, að ég botna ekkert í þessari afstöðu vegna þess að þessi tillaga er svo smá og hún er svo sanngjörn og hún er svo örstutt skref, svo ég leyfi mér að vitna í Nóbelsskáldið sem var rætt fyrr í dag í öðru samhengi, hún er svo örlítið skref og spor, eitt örstutt spor, að ég tel ekki vera auðnuspor hjá hæstv. félmrh. að hafna þessu sjónarmiði, ég segi það alveg eins og er, borið fram hér af fullri sanngirni. Það eru kannski örlög þessarar ríkisstjórnar að það megi aldrei hlusta á neitt sem kemur frá mönnum af því að þeir eru í stjórnarandstöðu. Nú vill svo til að áður en varir getur stjórnarandstaðan orðið stjórn. Þetta er í samræmi við annað, hvernig unnið er á hv. Alþingi eða af hæstv. ríkisstjórn. Það er passað samviskusamlega að taka aldrei mann frá stjórnarandstöðunni í eina einustu nefnd einu sinni til að fjalla um mál, hvort sem það er Lánasjóður ísl. námsmanna eða hvað það nú er. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar að útiloka stjórnarandstöðuna á öllum sviðum, starfsnefndir, forsætisnefnd þingsins og ég veit ekki hvað, og valtra yfir stjórnarandstöðuna. Það er stefna ríkisstjórnarinnar. Svo þegar kemur einn stjórnarandstæðingur með tillögu, afskaplega litla tillögu sem hefur þó pínulitla þýðingu, þá skulu menn bera það fyrir sig að aðilar vinnumarkaðarins hafi samið um að hafa þetta öðruvísi. Ég segi alveg eins og er, virðulegi forseti, ég dreg það stórlega í efa að t.d. Ögmundur Jónasson, svo ég nefni dæmi, eða formaður Vinnumálasambands samvinnufélaganna, hafi gert það að skilyrði fyrir samþykkt sinni á kjarasamningunum að þessi tillaga mín yrði ekki tekin inn. Mér þykir það satt að segja mikil undur ef þessir höfuðkappar þjóðfélagsins eru að eyða tíma í það inni í Karphúsi að ræða um það hvaða tillögur það eru sem þurfi að stoppa á Alþingi og það sé þá helst þessi tillaga sem eigi að útiloka. Hvað á svona ósanngirni að þýða? Og svo er ríkisstjórnin að biðja um að við hjálpum til við að afgreiða mál af ýmsu tagi. Menn vinna hér daglangt og náttlangt í nefndum út og suður alla daga, föstudaga, laugardaga og sunnudaga. En þegar kemur að lítilræði af þessu tagi, nauðalitlu atriði af þessu tagi, þá er líka hnefinn í borðið. Þetta er ekki sanngjarnt, hæstv. félmrh.

Virðulegi forseti. Ég vil minna hv. þm. á að í tíð síðustu ríkisstjórnar, þegar í vinnslu var frv. um starfsmenntun í atvinnulífinu og frv. um fullorðinsfræðslu, var efnt til viðræðna milli fulltrúa félmrn. og menntmrn. um þessi mál. Um það skipulag fullorðinsfræðslu og starfsmenntunar náðist samkomulag milli menntmrn. og félmrn. Í viðræðum um skipulag þessara mála tóku þátt af hálfu menntmrn. Gerður G. Óskarsdóttir og Guðrún Ágústsdóttir. Niðurstaðan af þeim viðræðum kemur fram í fylgiskjali með frv. sem hér er til umræðu og einn þáttur þess sem um var rætt og er í fskj. með frv. er samtenging fullorðinsfræðslu og laga um starfsmenntun í atvinnulífinu. Þar var lagt til í samkomulagi milli þessara aðila í tíð hv. þm. sem menntmrh. að fyrirkomulagið yrði með þeim hætti að þetta yrði tengt saman með skipun fullorðinsfræðsluráðs. Ég vitnaði í að þetta er með þeim hætti í dag að það er starfandi samstarfsnefnd um fullorðinsfræðslu sem m.a. á að afla upplýsinga um fullorðinsfræðslu og miðla þeim upplýsingum til þeirra sem starfa að þessum málum hér. Það er eitt af viðfangsefnunum. Þannig tel ég að sá andi sem var í þessu samkomulagi sé að samtengingin milli starfsmenntunar og fullorðinsfræðslu væri á þessum vettvangi. Vegna orða hv. þm. um að stjórnarandstaðan væri útilokuð frá öllum nefndum á vegum stjórnarinnar og ráðuneyta er það ekki rétt og vil ég minna hv. þm. á að allir stjórnmálaflokkar áttu t.d. fulltrúa í nefnd sem fjallaði um frv. um málefni fatlaðra sem er til umræðu í þinginu og allir stjórnmálaflokkar eiga að sjálfsögðu aðild stórri nefnd sem starfar á mínum vegum um sameiningu sveitarfélaga. Að alhæfa með þeim hætti sem hv. þm. gerði tel ég ekki vera alls kostar rétt.

Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú að það samkomulag sem gert var við hæstv. félmrh. á síðasta kjörtímabili var slæmt samkomulag að mörgu leyti, en ég kaus að gefast upp fyrir henni á Arnarhólnum frekar en að stoppa bæði þessi mál. En úr því að málið er sótt af svona mikilli hörku af hæstv. ráðherra óska ég eftir því að frv. til laga um almenna fullorðinsfræðslu verði að lögum á þessu þingi. Það er alveg óhjákvæmilegt. Ef það er þannig að þetta mál eigi að keyra í gegn gjörsamlega án tengsla við menntmrn. verður að afgreiða hitt frv. líka af því að samkomulagið byggðist á því að bæði þessi mál yrðu að lögum. Og það er ósanngjarnt að ætla að knýja þetta mál fram með þessum hætti og segja við Alþingi að því sé bannað að breyta málinu af því það sé búið að ákveða það úti í bæ hvernig það eigi að vera upp á punkt og prik. Það er ósanngjarnt að halda þannig á hlutunum gagnvart Alþingi Íslendinga og ekki sæmandi í raun og veru.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti samgn. sem birtist á þskj. 861 um frv. til laga um brottfall laga nr. 2 frá 1917. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt. Undir þetta rita Árni M. Mathiesen, Guðni Ágústsson, Sigbjörn Gunnarsson, Pálmi Jónsson, Jóhann Ársælsson, Sturla Böðvarsson, Halldór Ásgrímsson, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Árni Johnsen.