Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson Eg skal leyfa mér að fara nokkrum orðum um breytingar þær við frumvarpið, sem fram hafa komið síðan 2 umræðu hér, og nefndin hefir talað sig saman um. Þá er fyrst breytingartillaga á þingskjali 593 frá háttv. 3. kgk. um símalagningu til Vestmannaeyja. Hér hafa orðið skiftar skoðanir í nefndinni, og hefir hún klofnað um það mál. Við aðra umræðu sagði eg álit mitt á þessu máli og ætla ekki að fjölyrða um það nú, en mun gefa þessari tillögu atkvæði mitt. Þá er breytingartillaga á þingskjali 598 frá háttvirtum þm. Skagfirðinga um að inn í 7. grein bætist nýr liður á undan 2. lið, þannig hljóðandi: til aðgerðar á gamla skólahúsinu á Hólum alt að 3000 kr. Háttvirtur tillögumaður hefir gert grein fyrir því við nefndina og ráðherra, að það þyrfti að gera við gamla skólahúsið, og er þetta réttmæt beiðni, en áætlanir þær sem liggja fyrir um þessa aðferð enn alls óábyggilegur. Þá er breytingartillaga á þingskjali 600 frá háttvirtum þm. Vestur-Ísfirðinga, þar sem hann fer fram á að veittar séu 800 kr., til vara 500 kr., til þess að reisa Jóni Sigurðssyni minnisvarða á fæðingarstað hans, Rafnseyri, í sambandi við hátíðahald þar 17. júní. Nefndin hefir komið sér saman um að vera með varatillögunni. Á þingskjali 602 er breytingartillaga frá hæstvirtum ráðherra um að hækka upphæð þá sem ætluð er til byggingar húss handa vitaverðinum á Siglunesi úr 2000 kr. uppí 2500 kr. Tillagan er bygð á því, að 2000 kr. séu allsendis ónógar, samkvæmt upplýsingum, sem fengnar eru hjá umsjónarmanni vitanna, og getur nefndin eftir atvikum greitt atkvæði með þessari hækkun. Þá er breytingartillaga á þingskjali 603 frá nefndinni sjálfri, þar sem hún fer fram á að veittur sé styrkur til Bókmentafélagsins til þess að gefa út bréf Jóns Sigurðssonar alt að 500 kr. Bókmentafélagið hefir tekist á hendur að gefa út þessi bréf, en bókin hefir orðið stærri en ætlað var í fyrstu og vantar því fé til útgáfu á hér um bil 7 örkum. Nefndin mælir með þessari tillögu, svo bókin geti komið öll út á réttum tíma, og vonar að deildin verði henni sinnandi. Þá er enn breytingartillaga á þingskjali 617 frá 6 háttvirtum þingdeildarmönnum, þar sem þeir fara fram á að burtu falli liðurinn við B I-III, það er tillagið til háskólans. Nefndin hefir enga ályktun gert í þessu máli, og verður tillagan væntanlega rædd í deildinni, og hefi eg ekki ástæðu til að tala um hana að þessu sinni.

Ráðherra: Eg vildi fara nokkrum orðum um breytingartillögu mína á þingskj. 602, þar sem farið er fram á að hækka tillag til húsbyggingar handa vitaverði á Siglunesi um 500 kr. Hér um er það að segja, að fjárveitingin var frá neðri deild 3000 krónur, en var lækkuð hér í þessari hv. deild niður í 2000 kr. Vitaumsjónarmaðurinn kom til mín, er hann sá þetta og sagði, að ekki yrði hægt að byggja húsið, nema þessu yrði kipt í lag, og upphæðin verulega hækkuð. Nú hefi eg í samráði við hann komið með þessa breytingar þar sem nauðsynlegt er að byggja húsið. - Eg hefi eigi talið það tiltækilegt að fara fram á hærri upphæð en 2500 kr., með tilliti til þess, hvernig hv. deild fór með þetta mál við síðustu umræðu, en eg er alls eigi viss um að þessi upphæð verði nóg, en reynt verður að láta það nægja, ef unt er. Eg gat þess við vitaumsjónarmanninn, að eg myndi koma með breytingartillögu, sem væri miðja vegu milli tillögu hans, og þeirrar, er deildin hefur samþykt.

Jósef Björnsson Ástæðan til þess, að eg kom fram með breytingartillöguna á þingskali 598 er sú, að skólastjórinn á Hólum hafði skrifað stjórninni um fjárveitingu þessa til aðgerðar á skólahúsinu, en stjórnin hafði ekki séð sér fært að taka neitt upp nema óumflýjanlegu útgjöldin. Skólastjórinn vissi ekki annað en að stjórnin hefði tekið þetta til greina, og gerði því engar frekari ráðstafanir þessu viðvíkjandi. En er honum varð kunnugt, að stjórnin hefði ekki getað orðið við þessu nauðsynjamáli, þá skrifaði hann mér, og bað mig að reyna að koma þessu í lag, þar sem óflýjandi nauðsyn væri að endurbæta húsið, sem nú er ekki orðið fært til íbúðar, enda óhagur mikill að bíða með það verk að kostnaðinum til, því það skilja allir, að ódýrara er að endurbæta strax og þörf krefur, en að geyma það og láta skemdirnar aukast og margfaldast. Eg sneri mér því til smiðanna, sem voru á Hólum í fyrrasumar, og bað þá um álit sitt um, hvað þyrfti að gera við húsið og hvað það mundi kosta. Þetta gerði eg í samráði við háttv. stjórn og hæstv. ráðherra. Gerðu þeir áætlun nú aðeins um það sem nauðsynlegast var að gera, því á það lagði stjórnin áherzlu, að kostnaðurinn mætti ekki verða mikill. Það sem þeir lögðu aðaláherzluna á að gera þyrfti var að breyta stigunum. Nú liggur einn stigi í miðju húsi upp um öll loft. Ef eldur kæmi upp í húsinu neðarlega, gæti orðið örðugt um alla mannbjörg úr húsinu, nema um glugga, og gæti slík björgun verið miklum örðugleikum bundin. Með leyfi forseta vildi eg lesa hér upp kafla úr bréfi skólastjóra, um þörfina á viðgerð hússins. Hann segir svo: „Gamla húsið þarf mikilla endurbóta við, til þess að það geti orðið viðunandi bústaður fyrir nemendur og kennara, sem ætlað er að búa í því. Gluggar eru allir mjög illa um búnir - grindurnar orðnar fúnar og gisnar, svo að í úrkomutíð streymir regnvatn alstaðar inn og bleytir og feygir gluggakisturnar. Ýmsar fleiri aðgerðar eru og nauðsynlegar, svo sem á hurðum, endbætur á máli og endurnýjun ofna, því margir þeirra mega ónýtir heita“. Með hliðsjón til þessa fer eg fram á að veitt verði 3000 krónur til aðgerða. Eg legg aðaláherzluna á stigana, eins og smiðirnir. Gluggarnir eru og mjög lélegir. Húsið er ekki málað, nema að mjög litlu leiti, en málning mjög nauðsynleg eins og smiðirnir segja, ef ekki á alt húsið að fúna niður. Eldfæri öll eru í mesta ólagi. En án þess að eg fari frekar út í þetta eða þreyti háttvirta deild á upptalningum um hvað aflaga fer, vil eg geta um eina ástæðu, sem mælir með því, að þetta sé gert nú. Smiðirnir, sem bygðu nýja húsið, hafa ekki lokið því að fullu og fara því í vor norður; verður því miklu ódýrari vinna á þessu, ef það er gert um leið. Annars er áætlunin gerð nokkuð af handa hófi, eins og háttvirtur formaður fjárlaganefndarinnar gat um; en þar sem hæstvirtur ráðherra gat þess, að hann vildi ekki, að hér væri gert nema það allra nauðsynlegasta, þá hefi eg tekið upphæðina svo lága sem eg áleit, að frekast mætti. Eg skal að síðustu geta þess, að í þessu húsi er nú íbúð allra nemanda skólans og tveggja kennara, yfir höfuð íbúð fyrir flest það fólk, sem við skólann er. Í nýja húsinu er íbúð skólastjóra. Þar eru kenslustofur og söfn skólans. Það er því knýandi þörf að gert sé við gamla húsið, sem er að allra kunnugra manna áliti alls óviðunandi íbúð eins og nú stendur. Eg er hinni háttvirtu fjárlaganefnd þakklátur fyrir undirtektir hennar til þessa máls, og vona að háttv. deild samþykki fjárveitingu þessa.

Augúst Flygenring Eg vil taka það fram strax, að í breytingartillögu minni á þingskjali 593 er tveim orðum ofaukið. Þar stendur að til símalagningarinnar eigi að veita fyrra árið, en þetta „fyrra árið“ á að falla burt. Eins og menn muna, lagði stjórnin það til á síðasta þingi, að sími yrði lagður alla leið til Vestmannaeyja. Þessi sími komst þó ekki lengra en til Garðsauka. Sími til Vestmannaeyja var feldur fyrir heimskulegt ofurkapp þess flokks hér á þingi, sem frá því er símamálið upphaflega var flutt inn á þing, hefir verið óvinveitt öllum símalagningum í stærri stíl. Eg hefi ekki nent að kynna mér ástæður Nd. á fyrra þingi fyrir því að fella þessa fjárveitingu, en hér í þessari háttv. deild var það látið heita svo sem stjórnin ætlaði að útvega miklu ódýrara samband við eyjar þessar með loftskeytum. En hefir þá stjórninni, sem frá fór fyrir skemstu, lukkast þetta? - Eg held ekki. Það hefir verið sagt, að við ættum kost á tveimur loftskeytastöðvum fyrir 44 þús. kr., en um það liggur þó ekkert tilboð, sem hægt er að byggja á, og hér mun enginn vera mættur frá Marconifélaginu eða öðru félagi, sem hefir umboð til að semja. Vér höfum þessvegna enga tryggingu fyrir, hvað þessar stöðvar muni kosta. Athugi maður þær einu áætlanir, sem fyrir liggja um þessar firðritanir - þær sem landsímastjórinn hefir gert, öðrum er ekki takandi neitt mark á - þá er það bert, að stofnkostnaður við loftskeytin verður strax miklu dýrari en við símann. - Líklega nemur mismunurinn 5 - 10 þús. kr. Þó að stjórnin væri loftskeytunum mjög fylgjandi, hefir hún ekki getað komið með neina áætlun, er sýni að loftskeytasambandið sé ódýrara. - Síður en svo. Hefir í rauninni ekkert annað fyrir sig að bera en bréf frá Brüssel. dagsett 2. nóv. 1910, þar sem aðeins er áætlað um ýmsan kostnað, án þess að það sé bindandi tilboð, og þess utan eru látnar í té ýmsar upplýsingar um loftskeytastarfrækslu m. m. Hér liggur fyrir þinginu áætlun þess manns, sem er þessu kunnugastur allra manna, sundurliðuð kostnaðaráætlun um símalagningu austur. Það er fjarstæða að segja, að slíkt sé gripið úr lausu lofti, eins og sumir menn gera. Í þessari kostnaðaráætlun segir hann, að hægt sé að leggja einfaldan síma til Vestmannaeyja fyrir 28500 krónur, en jafnframt segir hann að mikið geti sparast af þeim 22000 krónum, sem þar eru áætlaðar fyrir sæsímanum, ef veður verður gott, meðan verið verður að leggja hann. En hann heldur því líka fram, að sjálfsagt sé að gera símann svo vel úr garði, að fólk verði ánægt með hann og leggur því til, að hann verði hafður tvöfaldur og yfirleitt svo góður, sem hann er beztur annarstaðar hér á landi, og býst hann, við, að hann muni kosta 37000 krónur. Eg get ekki leitt hjá mér það sem þessi maður leggur til, því að það er bygt á reynslu og þekkingu. Fastur embættismaður hlýtur að finna skyldu hjá sér til að leggja það eitt til, sem hann álítur skynsamlegast, hagkvæmast og tekjumest. Munurinn á stofnkostnaði við símasamband og loftskeytasamband mundi verða c. 5 þús. kr. En eg legg ekki svo mikið upp úr því. Eg legg mest upp úr hinu, að símastjórinn hefir í bréfi, sem dagsett er þ. 21. síðastl. mán. sýnt með órækum tölum, hversu mikill munur hljóti að verða á afrakstrinum, arðinum. Af bréfinu sést það bert, að landssjóður hlýtur að fá stórar tekjur af símasambandi; að öllum líkindum eru þær þar áætlaðar of lágt fremur en hitt. Símastjórinn gerir ráð fyrir að ábatinn af símasambandi muni verða c. 3500 kr., en 3 þús. kr. tekjuhalli af loftskeytum, aðallega vegna miklu meiri reksturskostnaðar. Að vísu er þetta einungis áætlun, en þetta er þó áætlun þess manns, sem mest er á að byggja í þessu efni. Þó loftskeytastöðvarnar yrðu miklu meira notaðar heldur en á er gizkað, þá er altaf þess að gæta, að bæði stofn- og reksturskostnaður er miklu meiri við loftskeytasamband heldur en við símasamband. En auðvitað mál er það, að þessi kostnaður, stofnkostnaður og reksturskostnaður, er í sjálfu sér þýðingarminna atriði í þessu máli heldur en vilji og óskir fólksins. Ef kjósendur óskuðu eftir loftskeytasambandi, og trygging væri fyrir því að menn yrðu ánægðir með það, þá væri rangt að setja kostnaðinn fyrir sig. En fólk vill talsíma og mundi strax heimta talsímasamband, þó að loftskeytasamband kæmist á, enda játa allir að talsíminn hafi mikla yfirburði fram yfir firðritun. Talsímasamband hefir viðlíka yfirburði yfir loftskeytasamband sem heilbrigður maður hefir yfir heyrnarlausan mann og mállausan, þó hann kunni að skrifa. Hversvegna skyldi þessi uppfundning, talsíminn, hafa rutt sér svo mjög til rúms að hann er alstaðar lagður við hliðina á ritsímum og loftskeytastöðvum? Auðvitað vegna þeirra stóru yfirburða, sem hann hefir yfir hvorttveggja. Það er áreiðanlegt, að hér á landi gera menn sig aldrei ánægða með loftskeytasamband, því menn heimta að geta talað saman, enda verður tilgangnum altaf betur náð með samtali. Þetta sést einnig bezt af því, að talsíminn hefir gefið mestar tekjur hér á landi, miklu meiri en ritsíminn. - Eg get verið fáorður um mótbárurnar, sem eg veit að fram muni koma. Þær eru sumar hverjar svo öfgakendar, að þær falla um sjálfar sig. Það hefir verið sagt að sæsíminn hljóti að verða fyrir viðlíka óskunda eins og síminn milli eyjanna í Færeyjum. En hér er ólíku saman að jafna. Straumurinn milli eyjanna í Færeyjum er svo harður, að hann fer 10 mílur á vökunni, eins og straumharðasta á, en hér er straumurinn aldrei meiri en svo, að hann fari 3 mílur á vökunni. En straumurinn er orsökin til þess að síminn slitnar, við það að hann berst fram og til baka á botninum og nuddast sundur. Þá hefir verið bent á það, að botnvörpuskip mundu eigi láta símann í friði. Það getur að vísu borið við, að botnvörpuskip slíti síma, en þó má benda á það, að fjöldi síma liggur yfir Norðursjóinn og er þar urmull af botnvörpuskipum, sem fiska þar alt árið, en samt kemur það örsjaldan fyrir að þau skemmi símann. Í Norðursjónum er nálega altaf fiskað með nótum fast við botn. En hérna er aðallega fiskaður þorskur, og hann heldur sig fjær botninum heldur en flatfiskur. Þegar fiskað er með nót við botninn milli lands og eyja, þá hafa öll botnvörpuskip trékefli á vörpunum vegna þess, að botninn er grýttur, en vörpurnar velta á keflunum yfir steinana. Það er því vonandi óhætt um það, að síma yrði enginn verulegur háski búinn af botnvörpuveiðunum, en þær eru það eina, sem eg hefi óttast, að gæti orðið símanum að grandi. En þó svo illa tækist til að síminn slitnaði, þá þurfa, eins og símastjóri hefir bent á, engin vandkvæði að verða á því að setja hann saman aftur. Það má gera með mótorskútu; því að síminn er ekki nema 25 ton á þyngd og kæmist því vel fyrir í skútu. Frá landi má altaf reikna út, hvar slitið er. Það eru því öfgar, að það þurfi að kosta stórar upphæðir að bæta símann, ef hann slitnar. Sé nú, eins og eg hefi bent á, símasamband hagkvæmara og tekjumeira og notasælla í alla staði en loftskeytasamband, því geta menn þá ekki komið sér saman um að kjósa það? Mér finst kenna æðimikils ofurkapps hjá þeim mönnum, sem vilja binda sig við loftskeyti, þar sem þeir hafa ekkert annað á að byggja en vonina um skeyti af hafi, og jafnvel sú von hefir ekkert við að styðjast. Því hafa þau skip, sem sigla og veiða hér við land, ekki loftskeytaútbúnað? Þau fara líka fram hjá Peterhead og öðrum stöðum, þar sem loftskeytastöðvar eru. Skyldu þau öll vera að bíða eftir að loftskeytastöð komi í Vestmannaeyjar? Það hefir verið tekið réttilega fram af símastjóra, að gagn gæti verið að loftskeytastöð hér í Reykjavík, einkum í sambandi við væntanlega loftskeytastöð á Grænlandi, en hann hefir líka bent stjórninni á, að sjálfsagt væri að komast að hagkvæmum samningum áður en slík stöð væri bygð. Eg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en vil minna mótstöðumenn mína á að yfirvega málið skynsamlega; eg veit, að þeir muni kannast við að eg byggi á góðum grundvelli.

Kristinn Daníelsson Eg ætla aðeins að segja örfá orð út af brtill. á þskj. 600. Eg gat þess við aðra umræðu, að eg mundi koma með aðgengilegri tillögu nú og er hún nú fram komin. Hv. framsögumaður mintist á þessa tiilögu og er eg ánægður með undirtektir hans, þótt það hljóti að vera nokkuð erfitt að koma þessu áfram til framkvæmdar með þeim styrk, sem nefndin vill fallast á að veita. En þar sem eg geng að því vísu, að deildin fari að tillögum framsögumanns, þá lýsi eg því yfir, að eg tek aftur hærri tillöguna og óska að að eins verði gengið til atkvæða um varatillöguna.

Gunnar Ólafsson Eg heyrði því miður ekki alla ræða hv. 3. kgk. En það sem eg heyrði var ekki rök heldur eitthvað út í loftið, sem hann þó bannaði að andmæla. Þetta mál er þrautrætt, og er því varla þörf á að tyggja upp aftur það sem sagt hefir verið um það áður. Við 2. umr. færði eg rök að því, í hverju loftskeytasamband hefði yfirburði yfir símasamband og stendur það enn óhrakið á þessum stöðum. Aðalröksemd hv. 3. kgk. var það, að símastjórinn vildi símasamband. Mér skildist þetta vera aðalatriðið, að það væri goðgá að hafa aðra skoðun á þessu máli en hann. Með allri virðingu fyrir símastjóranum og þekking hans á þessu máli, þá get eg ekki kannast við það að þinginu sé skylt að fylgja þeirri skoðun, sem hann hefir. Eg álít að hv. 3.kgk. geti með alveg sama rétti sagt, að okkur væri skylt að trúa því sem hann sjálfur segði, hversu fjarstætt sem það annars kynni að vera. Hann talaði um það, að hér lægi ekki neitt fast tilboð um loftskeytastöðvar fyrir þinginu. Þetta er í rauninni ekki rétt, en þó svo væri, að tilboðið væri ekki nógu ákveðið, þá er hér staddur fulltrúi fyrir félagið, sem semja má við hvenær sem er. En það þýðir ekkert að semja til fulls, fyr en fé er veitt til fyrirtækisins. Honum hefði líklega ekki þótt það hyggilegt, að stjórnin hefði samið um byggingu stöðvanna áður en fé var veitt til þeirra, eins og gert var hér áður, þá er líkt stóð á, í óheimild þingsins. Þá sagði hann, að áætlun símastjóra væri svo viss, að þar yrðu engu raskað. En hann hefir gleymt því, að símastjóri hefir gert 2 áætlanir um þessa símalagningu. Árið 1909 átti sími til eyjanna að kosta 42,200 kr. en nú 1911 á hann ekki að kosta meira en 37 þús. kr. Hvor áætlunin er réttari, læt eg ósagt. En það er ekki rétt að segja, að engu verði raskað, þegar áætlanirnar eru hver á móti annari. Hv. framsögumaður sagði að ástæðan væri sú, að reynsla hefði fengist með lagningu símans til Garðsauka. En eg verð að mótmæla því, að nokkur reynsla sé með því fengin um lagningu sæsímans milli lands og eyja. Þá taldi hann það öruggan sannleika, sem símastjórinn hefir haldið fram í bréfi til þingsins, að tekjur mundu verða meiri af símasambandi heldur en af loftskeytasambandi. Þetta er vitanlega algerlega ósannanlegt. En allar líkur eru til þess að loftskeytastöðvar yrðu notað svipað og sæsíminn. Nauðsynlegar fréttir mundu verða sendar, hvort fyrirkomulagið sem haft yrði. En á hinn bóginn mundu skip, sem eru í förum eða veiða hér við land, útvega sér loftskeytatæki, þegar loftskeytastöðvar væru komnar upp hér á landi, og hefðum við þá tekjur af skeytum þeim er þau skip mundu senda, En það eru hreinar aukatekjur, sem ekki fást, ef símasamband er. Þess vegna hlytu tekjurnar af loftskeytasambandi að verða meiri en af símasambandi, því svæðið, sem loftskeytin ná yfir, er meira. Hv. 3. kgk. lýsti straum og botni milli lands og eyja, en sá galli var á þessari lýsingu, að hún var alveg skökk, og sýndi það svo greinilega, að hann þekti hvorki straumhraðann eða sjávarbotninn, og er það ekki ámælisvert. Hann sagðist vitanlega vera hræddastur um að botnvörpurnar mundu slíta símann. Hann viðurkendi, eins og sjálfsagt er, að hætta væri á því, en til að bæta úr þessu sagði hann að botninn væri svo grýttur á þessu svæði, að flest skipin mundu nota „rúllur“ á vörpunum og gætu þær því ekki skemt símann. En eins og áður er sagt, vantar háttv. þingm. þekkingu til að geta dæmt um þetta. Eg hygg að þeir noti aldrei „rúllur“ á þessu svæði; þeir nota þær, að sögn, þegar kemur vestur á Banka, sem kallað er, fyrir vestan eyjarnar. Hvernig botninn er í Álnum milli lands og eyja, skal eg ekki segja. Það getur verið, að þar sé grjótbotn, en nær landi er leirbotn, og næst því sandbotn. Þar draga skipin inn vörpur sínar án þess að hafa „rúllur“ á þeim og gætu því slitið símann. Yfirleitt nota þeir „rúllurnar“ ekki nema þeir megi til. Eg hefi búið við suðurströnd landsins mörg ár og þar af leiðandi oftar komið út í botnvörpuskip heldur en hv. 3. kgk., því að botnvörpuskipin draga ekki vörpur sínar um Hafnarfjörð, að eg hygg. Eg skal ekki þrátta meira um þetta mál; eg hefi sýnt fram á það áður, að rök hv. 3. kgk. og annara, sem á móti hafa mælt, eru æði reykkend. En þess vil eg geta, að mér finst liggja dálítið annað á bak við tillögu hans, háttv. 3. kgk., en hann lætur uppi; hún sýnir, að honum er ekki eins ant um að samband komist á milli Vestmannaeyja og lands eins og hann lætur í veðri vaka. Eg sé ekki betur en hann vilji koma í veg fyrir nokkurt samband. Hann vill ekki að landssjóður leggi meira til símans en 30 þús. kr., en það er sama sem að vera mótfallinn símalagningu til Eyjanna, því að fjárframlagið er ekki nærri nógu hátt. Það er engin afsökun, að 7 þús. kr. væntist frá Vestmannaeyjum, eða hvaðan kemur honum sú vissa að Vestmanneyingar vilji leggja eða geti lagt til þessa sambands. Eg held nú, að þeir vilji það ekki, því eg tel víst að þeir álíti það sjálfsagða skyldu landssjóðs að kosta sambandið. En þó að þeir vildu, þá gætu þeir ekki lagt neitt fé til þess. Þeir hafa annað fyrirtæki á prjónunum, sem er miklu meira virði fyrir þá, eg á við hafnargerð. Að vísu mundi samband hafa mikla þýðingu fyrir Eyjarnar, en eg veit, að það er ekki eins stórt lífsskilyrði eins og að laga höfnina. Ef Vestmanneyingar legðu fé til símasambands, þá væru þeir lamaðir frá því að leggja nokkuð til nauðsynlegra fyrirtækja, svo sem hafnargerðarinnar. Tillagan er því nokkurs konar banatilræði við framkvæmdir þeirra Eyjamanna, að öðru leyti. Eg álít hana skaðlega, ef hún nær fram að ganga, og vil mælast til að hv. flutningsmaður taki hana góðfúslega aftur og láti hana hvergi sjást. Honum á að vera kunnugt um, hv. tillögum., að landið á að kosta þessa línu, hvort heldur sem um loftskeyti eða símasamband er að ræða. En því er þá hv. 3. kgk. að koma með annað eins og þetta. Það hefir að vísu verið sú stefna í flokki þeim, sem hann fylgir, að pína fé út úr fátækum héruðum, sem landssjóður er skyldur til að kosta, svo sem símasamband og hefir það mælst illa fyrir að verðleikum. En hvað sem því líður, þá tel eg loftskeytasambandið hvorttveggja í senn, bæði langtum tryggara og ódýrara; ekki sízt með það fyrir augum, að fá um leið samband við Skaftafellssýslurnar, sem eru allra héraða verst sett í þessu efni, og munu að öðrum kosti eiga mjög langt í land til þess að fá nokkurt hraðskeytasamband. Skal eg því ekki fjölyrða meira um málið að sinni.

Augúst Flygenring Það þýðir ekki að svara langt ræðu hv.þm. Vestur-Skaftfellinga, það mætti æra óstöðugan að elta allar þær krókaleiðir, er hann fór um þetta mál, sem hann auðvitað ekkert skilur í sjálfur. Loftskeytin eru fyrir honum hrein trúaratriði, og ekkert annað. Hann talar um að aðrir fari með reyk, en veit ekki sjálfur hve loftkendar þær staðhæfingar eru, sem hann heldur að séu rök. Hann sagði, hv.þm., að hér lægi fyrir umboð frá Marconifélaginu, og fulltrúi félagsins væri hér staddur með slíkt umboð og mætti því semja við hann o. s. frv. - En þetta er ekki rétt. - Það liggur ekkert slíkt umboð eða tilboð hér fyrir. En eg vildi leyfa mér að spyrja hv.þm. Vestur-Skaft., hvort sími til Vestm.eyja er lagður fyrir mig eða hann eingöngu, eða hvort hann er ekki heldur lagður fyrir almenning, og þá ekki sízt þau héruð, er næst liggja, þá alt fólkið. Eg vildi líka leyfa mér að spyrja hv.þm. hvort Vestm.eyingar sjálfir hafi óskað loftskeytasambands. Nei, það hafa þeir ekki gert - heldur þvert á móti, og væri þá ekki slíkt samband hér um bil það sama fyrir þá, og að gefa þeim steina fyrir brauð. Eg er ekki í neinum vafa um það. Eg verð að halda því fast fram, að á síðasta þingi hafi Vestm.eyjar verið fúsar á að leggja til símalínu 7-8000 kr. og eg býst við að svo mundi enn vera. Það var háttv. þingm. V.-Sk. sem með sínu atkv. þá tókst að svifta eyjarnar þessari sjálfsögðu samgöngubót. Eg er samdóma hv.þm. um, að þeir Vestm. ættu að borga lítið til línunnar, eða helzt ekkert, en geng út frá því líka, að þó þeim sé ætlað að borga hér nokkuð, þá mundi síðar hægt að fá eftirgjöf á einhverju af því, þegar það sýndi sig, að síminn borgaði sig vel, sem raun mundi á verða. En að þetta sé banatilræði við málið, nær engri átt. Annars skal eg ekki fara út í fleiri atriði í ræðu hv.þm., því hann hefir haldið alla þessa sömu ræðu fyrir nokkrum dögum hér í hinni háttvirtu deild, og held eg að engum hafi þá þótt taka því að vera að svara honum.

Steingr. Jónsson: Það er aðeins örstutt athugasemd. - Háttv. þm. Vestur-Skaftf. sagði að hér væri maður til þess að semja fyrir hönd Marconifélagsins; þetta er ekki rétt; það stendur bara, að hann eigi að útskýra þau samningstilboð, sem félagið gerði eftir samráði við hans excellence ráðherrann. Það liggur hér ekki fyrir neinn fastur, ábyggilegur samningsgrundvöllur, og sjálfur erindreki félagsins, hr. V. Finsen, hefir heldur ekki haldið því fram; hann segist bara eiga að vera viðriðinn samninga. En það eru engir samningar gerðir hér enn. Það var líka annað atriði í ræðu hv. sama þm., sem eg vildi minnast á. Hann vildi véfengja það að Vestmanneyingar mundu fást til þess að taka þátt í kostnaði símalínunnar að einhverju leyti. En eg vil benda honum á, að fjárlaganefndin hafði til að byggja á tilboð um 8000 kr. framlag frá Eyjabúum, er lá fyrir síðasta þingi, og auk þess hefir hún átt tal við þingmann Vestmannaeyja um málið, og mun hann vera eins kunnugur vilja Vestmanneyinga og hv.þm. Vestur-Skaftfellinga.

Sigurður Stefánsson Það er breytingartillagan á þskj. 617, sem eg vildi leyfa mér að fara um nokkrum orðum. Orsökin til þess, að hún er fram komin, eru viðburðir þeir, sem fyrir skemstu gerðust í hv. neðri deild. Eins og kunnugt er, þá kom þessi liður á fjáraukalögunum nokkuð undarlega fyrir sjónir, var nokkuð halakliptur; það var að vísu sagt að stofna skyldi háskóla, en ekki veitt til hans neitt fé. Hér í deildinni var sett inn fé málinu til framgangs og er það auðvitað rétt, frá sjónarmiði þeirra manna, sem vildu að háskólinn tæki til starfa undir eins á komandi hausti, því auðvitað var ómögulegt að stofna háskóla án nægilegra fjárveitinga. En nú hefir hv. neðri deild fallið frá máli þessu að sinni, með því að ætla ekki fé til háskólans á fjárlögunum; og þá víkur málinu alt öðru vísi við. - Eg lít svo á, að fyrst hv. neðri deild ekki vildi veita féð, þá verði efri deild að beygja sig, aðalfjárveitingarvaldið er auðvitað hjá neðri deild, og einungis af þessum hvötum er tillagan komin fram. Annars skal eg fúslega játa, að eg stend nákvæmlega í sömu skorðum í máli þessu og á síðasta þingi -, eg taldi þá þegar lögin nokkuð fordildarkend. Það var auðvitað réttilega tekið fram þá á þinginu, er lögin voru samþykt, að þingið réði því sjálft, hvenær fé yrði veitt til háskólastofnunarinnar, og enn stendur líka alveg eins á og þá, hvað húsnæði fyrir skólann áhrærir. Í fyrra átti að mega bjargast við Latínuskólann, og nú hafa ýmsir talað um alþingishúsið, þar á meðal framsögumaður þessa máls á síðasta Stúdentafundinum. En eins og kunnugt er, varð ekki af færslu þingtímans, og þar með álít eg það sund lokað. Latínuskólann má líka telja úr sögunni. Sennilegt er að bráðum verði stungið upp á þriðja húsnæðinu. En sannleikurinn er sá, að þótt eitthvert húsnæði yrði talið viðunanlegt svo sem 3-4 mánuði, yrði strax farið fram á að byggja, og væri fé fyrir hendi, mundi eg vera með byggingu. Ef landssjóður hefði t. d. getað selt lóðir sínar - eg meina Arnarhólslóðina - þá hefði ef til vill úr þessu ræzt, en fyrir það er girt með heimskulegum lögum. En, sem sagt, aðalástæðan er að mínum dómi sú, að fyrst neðri deild hefir tekið svona í málið, tel eg sjálfsagt að efri deild beygi sig.

Gunnar Ólafsson Eg skal ekki flytja langt erindi, en mér þykir rétt að segja fáein orð. (Lárus H. Bjarnason: Af hverju?) Háttv. 6. kgkj. þm. hélt eða ætlaði að halda hjartnæma vandlætingarræðu um það, að menn snúist í þessu máli. En það getur oft verið rétt sjálfsagt og nauðsynlegt, að menn láti af skoðun sinni, þegar nýjar upplýsingar koma fram, og það því fremur þegar um mikilsvert mál er að ræða. (Lárus H. Bjarnason: Það eru tveir menn, sem hlaupið hafa frá nafnakalli.) Eg sé ekki ástæðu til að ýfa skap hins háttv. 5. kgkj. (L. H. Bj.) Það er ef til vill ekki gustuk, þar sem honum er svo hætt við að brjóta þingsköpin, sem raun hefir á orðið. Eg hefði í sjálfu sér getað verið með stofnun háskóla nú. Hún er eðlileg afleiðing af lögunum frá 1909. Það er sjálfsagt, að slíkt verður að gera. En þegar þess er gætt, hvernig þetta verður gert og hvernig það að réttu lagi á að vera, og þegar líka er litið til hinnar vesölu aðferðar, sem beitt er til að koma máli þessu áfram, þá er ekki óeðlilegt, þótt það renni á mann tvær grímur og menn hallist að því að fresta málinu. Það er ekki satt, að eg sé á móti því, að háskóli komist hér einhverntíma á stofn, þegar fært er. (L. H. Bj.: Því trúir enginn.) Forgöngumenn þessa máls sækja þetta mál með allskonar brögðum, sem eg ekki vil nefna hér, og þá auðvitað af vorkunsemi við háttv. 5. kgkj. Þeir segja, að sóma landsins sé hætta búin, ef hann er ekki stofnaður einmitt nú. Samt er ekkert húsnæði til handa háskólanum. Hér liggur ekkert annað fyrir en veita fé til þess, að hægt sé að segja, að háskólinn sé kominn á stofn. Hér er í rauninni ekki farið fram á annað en launa þessa væntanlegu prófessora. Það verður að gæta þess, að hér þarf miklu meira fé. Ef flytjendur þessa máls væru í raun og veru hygnir menn, mundu þeir hafa farið öðru vísi að. Þá hefðu þeir ekki byrjað á neglunni, heldur á skipinu sjálfu, og byrjað á byggingu hússins. Það fékst ekki, að þingtíminn væri færður, svo að háskólinn gæti fengið þar rúm. Það er því ekkert hús til, sem hugsanlegt er um, að væntanlegur háskóli geti starfað í. Forgöngumenn þessa máls hefðu átt að byrja á því að berjast fyrir byggingu háskólahúss, og hefði sú bygging getað staðið yfir eitt eða tvö fjárhagstímabil. Það hefði verið skynsamlegra að fara svona að, heldur en að berjast fyrir málinu með þeim hætti, sem nú er gert. Það var háttv. 6. kgkj. þm. (St. St.), sem sagðist mótmæla því, að standa uppi sem viðundur. Það er auðvitað sjálfsagt, að mótmæla slíku. Eg ætlast ekki til, að hann geri það, þótt eg geti ekki ábyrgst neitt um það. Eg skal svo ekki þreyta hv. þingdeildarmenn á að tala meira um þetta mál. Atkvæði mitt byggist á því, að neðri deild hefir neitað að veita fé til þessarar stofnunar, og þegar ekki er hægt að fá fé nema til þriggja mánaða, álít eg, að það geti ekki átt sér stað, að háskólinn taki til starfa að eins um þriggja mánaða tíma.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Eftir bendingu við 2. umr. hefir nefndin komið fram með 3 breytingartillögur. Eg álít 1. breytingartillöguna í sjálfu sér ekki nauðsynlega, en sé hins vegar ekkert á móti því, að hún sé samþykt, því að hún skýrir greinina betur. Þessi 1. brtill. fer fram á, að skattur sé ekki krafinn af öðrum arfi en þeim, þar sem búinu er skift hér á landi. - 2. brtill. fer fram á, að hækkuð sé fjárhæð þeirra búa, er undanþegin eru erfðafjárskatti, úr 100 kr. upp í 200 kr. Nefndinni hefir þótt rétt að halda því lágmarki, sem nú er. Þá er 3. brtillagan við 7. gr. seinustu línu. Þar stendur nú, að fjárhæðina skuli margfalda með áratölunni, þó aldrei meira en með 25 árum. Háttv. 2. kgk. þm. (E. Br.) benti á það við 2. umr., að þetta væri of hátt og hefir nefndin athugað það og fallist á, að rétt væri að breyta þessu, sem hér er lagt til. 1. brtill. samþ. með 9 samhljóða. atkv. 2. " " " 10 " " 3. " " " 9 " "

Framsögum. (Ólafur Briem) Þetta frumv. inniheldur ekki miklar breytingar frá gildandi lögum, og sérstaklega ekki hvað tollupphæðina á hverri einstakri vörutegund snertir. Það hefir því ekki í för með sér neinn verulegan tekjuauka fyrir landssjóð. En nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að breyta því svo, að það gæfi af sér nokkrar auknar tekjur fyrir landssjóðinn. Ástæðan fyrir því er meðal annars sú, að þingið hefir ekki hreyft við tillögum milliþinganefndarinnar í skattamálum um ýmsan tekjuauka, svo sem lögleiðing fasteignaskatts og eignaskatts af skuldlausri eign og hækkun á tekjuskatti, sem átti að gefa af sér alt að 100 þús. kr. tekjuauka. Ekki hefir heldur verið lagt fyrir þingið frumvarp til laga um stimpilgjald, sem milliþinganefndin áætlaði 30 þús. kr. Ennfremur hefir háttv. deild skilið öðruvísi við frv. um aukatekjur, en gert var ráð fyrir í stjórnarfrumvarpinu, þar sem feld hefir verið niður 70. gr., er hafði inni að halda bráðabirgðafyrirmæli um það, að þar til lög um stimpilgjald koma í gildi, skuli innheimta gjöld þau fyrir þinglestur og vottorð, er nefnd eru í 3. kap. frumv. að viðbættum 50 af hundraði. Tekjuaukinn af því frv. verður því minni en stjórnin hefir gert ráð fyrir. Þetta þótti nefndinni ótækt og hefir því komið fram með tvær aðalbreytingartillögur við tolllagafrumvarpið. Fyrri breyt.till. er sú, að fjölga þeim vörutegundum, sem tollur er lagður á. Nefndin leggur því til, að tollur verði lagður á óáfenga drykki. Það hefir oft verið hugsað um að leggja toll á þá, en hefir ekki verið framkvæmt ennþá. Þá er aðflutningsbannslögin öðlast gildi, mun innflutningur á þessum drykkjum aukast, og því mun þetta verða talsverður tekjuauki fyrir landssjóð. Þessir drykkir eru eingöngu til sælgætis og geta því eins borið toll og aðrar munaðarvörur. Hin breytingartillaga nefndarinnar er sú, að hækka kaffi- og sykurtollinn. Getur verið, að þetta þyki nokkuð djarft, þar sem þessu hefir verið mótmælt á þingmálafundum. Þetta er ekki gert beinlínis til þess að fylla skarð bannlaganna, til þess þyrfti sykurtollurinn að hækka upp í 10 au. fyrir hvert pund og kaffitollurinn upp í 20 au. fyrir hvert pund. En nefndin fer aðeins fram á, að sykurtollurinn verði hækkaður um 1 eyri fyrir hvert pd. uppí 7½ eyri af pundi eða 15 aura fyrir kílógram, og kaffitollurinn um 2 aura fyrir hvert pd. upp í 15 a. pd. eða 30 a. fyrir kílógram. Vona eg að háttv. deild skiljist að hér er hóflega í sakirnar farið, og að þessi tollhækkun geti ekki verið minni, úr því að hún er nokkur á annað borð. Eg treysti því að jafnvel þeir háttv.þm., sem eru á móti mikilli tollhækkun á umræddum vörutegundum, verði þó ekki mótfallnir þessari litlu hækkun.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Eg hefi sagt alt það í nefndarálitinu, sem þörf er á að gera grein fyrir. Breytingar þær, er frumv. fer fram á liggja meðal annars í því, að krafan til minna prófsins skuli ná til veldis og róta. Því að það þurfa menn að kunna, áður en þeir geta lært og skilið grundvallarsetningar þríhyrningafræðinnar. Eg hefi átt tal við skólastjórann og kennara skólans um þetta og spurt þá, hvort þetta væri ekki þeim að skapi. Þeir sögðust vera vanir að kenna svo og þætti þeim betra að ákvæði væri sett um það, til þess að lærisveinarnir gætu ekki sagt, að þeim væri kent meira en krafist væri. Þá er því og skotið inn í frv., að ítarlegrar þekkingar á þríhyrningum skuli krafist til meira prófsins. Aðalbreytingin liggur þó í því, að í 4. gr. er felt burtu, að danski stýrimannakensluforstjórinn skuli velja verkefni í skriflega prófinu. Slíkt er ekki skylda þess manns, auk þess harla óþarft að sækja mann út yfir hafið til þess, og ef satt skal segja er það þjóðarsmán. Eg mundi sjálfur hafa komið með þessa breytingu, en stýrimannaskólastjórinn kom heim til mín og bað mig um það. Sagði hann, að þetta væri vantraust til sín og skólans.

Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.: Eg sé, að nefndin hefir breytt frv. nokkuð og felli mig ekki við nema sumar þeirra. Eg bjóst við, að ýmsir mundu ekki sætta sig við gjaldmátann, eins og hann er, einkum í kauptúnum, því að þar hefir einkum verið óánægja með lögin og er það eðlilegt, því það er óeðlilegt, að ríkir kaupmenn gjaldi ekki meira en fátækir daglaunamenn og embættismennirnir sama gjald og tómthúsmenn. Þótt við fellum okkur illa við persónugjöldin, þá höfum við viljað fara milliveg í þessu máli. 2. brtill. hjá okkur undanskilur þá gjaldi, sem ekki eru í þjóðkirkjunni. Okkur finst það ekki viðeigandi að skylda alla til að greiða til þjóðkirkjunnar, hvort þeim er það ljúft eða leitt. Því hvað varðar þjóðfélagið um það, hvaða trú maðurinn hefir. Hann á að mega frjáls sigla sinn eiginn sjó í því efni. Því sú ástæða, að margir muni gera sér leik til þess að segja sig úr þjóðkirkjunni, hún er barnaleg. Breytingartillögur háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fara í frjálslega átt og felli eg mig mjög vel við þær. Fyrir skömmu lá hér á þinginu fyrir frumvarp um, að þessi gjöld rynnu til skólanna, en það varð ekki að lögum. Mér finst engin ósamkvæmni í því, að gengið yrði að þessu frumvarpi. Þykir mér lítt hugsanlegt, að þingmenn verði á móti því.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Það eru að eins örfá orð um 3. lið. Hann er fram kominn fyrir tilmæli mín og hv.þm. Snæf. (S. G.). Eg er samdóma hv.þm. Vestm. (J. M.) í því, að of mikið sé gert að því, að breyta nýjum lögum, og eg tel þá aðferð eigi góða, og vil fúslega styðja hann í því, að hindra það eftir megni. En hér er ekki því máli að gegna. Við hefðum ekki komið með þessa till., ef aðrar hefðu ekki verið á undan gengnar, sem fóru fram á breytingu. Þegar þessi lög voru samin, áleit eg það ekki sanngjarnt, að menn mistu borgaraleg réttindi sín fyrir það, að þeir gætu ekki framfært mjög mörg börn. Eg var ekki mikið við málið riðinn á þinginu og sat ekki í nefndinni, sem um það fjallaði. Eg hreyfði við sumu í umræðunum, en varð ekki úr, að eg kæmi með beina tillögu, eins og oft vill verða, þegar maður hefir í mörgum öðrum málum að snúast. En nú þegar átti að breyta lögunum hvort sem var, var tími til þess að hreyfa málinu á ný. Eg lít svo á, að það megi ekki vera tilgangur löggjafarvaldsins að láta menn verða fyrir réttindamissi, vegna þess eins, að þeir eiga mörg börn, ef þeir annars eru nýtir borgarar. Og þann mann, sem á mörg börn, tel eg með betri mönnum þjóðfélagsins. Það má ekki láta þá gjalda þess, að þeir geta ekki séð fyrir þeim öllum. Mér finst talan 6 nokkuð há - hefði helzt kosið, að takmörkuð væru 4 eða 5, en hitt varð nú að samkomulagi. Brtill. er alveg réttmæt, þótt hún fari eigi svo langt, sem eg hefði kosið. Eins og eg sagði fyrst, komum við að eins með hana, af því að lögunum átti að breyta hvort sem var og eg vona að háttv. deild samþykki hana.

Björn Þorláksson Eg skal viðvíkjandi orðum hv. framsm. (J. M.) um meininguna í brtill. minni geta þess, að eg orðaði hana sjálfur, og ætti því bezt að vita, hvað í henni felst. Mín meining var sú, að hér væri að eins um heimild að ræða. Af orðum hv. framsm. (J. M.), að um skyldu væri að ræða, hefi eg ekki getað sannfærst. Hitt kannast eg auðvitað við, að hann er mér fremri í því alment, að skilja hvað liggur í lagagreinum, en hinu mótmæli eg algerlega, að hann skilji betur en eg, hvað meint er með þeim orðum, er eg hefi skrifað eða talað. Þá hefði eg og kunnað betur við, að hann hefði í upphafi bent mér á þetta, svo að mér hefði gefist kostur á að breyta því, ef þörf hefði verið. Nú við 3. umr. er það orðið of seint. Eg er þess fullviss, að ef þessi heimild væri veitt sveitastjórnum, þá mundu margir hreppar, sem talsvert fé hafa til umráða, leggja eitthvað fram til þess að styrkja menn í svona kringumstæðum. Að það nú kemur sjaldan fyrir, stafar einungis af því óbrúklega ákvæði fátækralaganna, að þess konar styrkur skuli reiknast sveitarstyrkur. Mín skoðun er sú, að sveitarstyrk beri að skoða þann styrk, sem mönnum er veittur vegna sjálfráðra athafna þeirra, en menn eigi ekki að gjalda þess, að þeir verði heilsulausir, svo að þeir missi borgaraleg réttindi fyrir það. Það er óeðlilegt, og slíkum lögum á að breyta.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Það er nú, að eg hygg, nokkurn veginn skýrt og skilmerkilega tekið fram í nefndarálitinu (þgskj. 460), hverri niðurstöðu nefndin hefir komist að frv. þessu viðvíkjandi, og hver rök hún færir fyrir skoðun sinni, svo að eg býst við, að eg hafi þar litlu við að bæta. Að vísu eru brtill. komnar fram við brtill. nefndarinnar á þgskj, 532 og 533. Nefndin hefir ekki haft neina sérstaka fundi til að ræða þær, enda virðist þess engin þörf, þar eð þær hafa ekki að innihalda neitt nýtt, heldur algerlega hið sama að efninu til og í frumv. sjálfu stendur, svo að um leið og nefndin athugaði frumv. sjálft, hefir hún óbeinlínis athugað brtill. þessar. Það liggur því þannig nokkurn veginn í augum uppi, að meiri hluti nefndarinnar hlýtur að tjá sig á móti breyttill. þessum, eins og hann hefir verið mótfallinn efni þeirra í frv. sjálfu. Breyt.till. á þgskj. 533 er algerlega hið sama, sem stendur í frv. sjálfu 1. gr., fyrri liðar, annarar málsgreinar, sem sé að undanþegnir öllu gjaldi til prestlaunasjóðs skuli þeir vera, sem ekki eru í, eða réttara sagt, segja sig ekki vera í þjóðkirkjunni. Nefndin eða meiri hluti hennar þykist hafa fært skýr rök fyrir því í nefndarálitinu, hvers vegna hún geti ekki aðhylst þannig lagaða breytingu frá því sem nú er. Og sú röksemdafærsla hefir sama gildi gagnvart brtill. á þgskj. 533. Það getur ekki talist rétt eða tilhlýðilegt, að löggjafarvaldið leysi sérhvern spjátrung eða oflátung frá gjaldi til þeirrar stofnunar, sem því lögum samkvæmt, já, samkvæmt sjálfri stjórnarskránni, ber að hlynna að, ef hann að eins sjálfur fyrir »smánarlegs ávinnings sakir« neitar að inna gjaldið af hendi. Að vísu má nú ef til vill halda því fram, að réttur þjóðkirkjunnar sé ekki eða þurfi ekki að vera á neinn hátt skertur, eftir því sem högum er nú háttað, þótt slíkt ákvæði, sem hér er um að ræða, væri lögleitt, þareð sú upphæð, sem prestlaunasjóður misti í við þessa breytingu, yrði að bætast honum aftur úr landssjóði. Sé þannig litið á, er það hið sama sem að segja við hvern sem vera skal: »Heyrðu, kunningi, gerðu sem þér sýnist, að borga sjálfur eða landssjóður borgar fyrir þig«. Ef slíkir kostir væru boðnir af löggjafarvaldsins hálfu, getur þá nokkur maður efast um, að þeir yrðu í mörgum tilfellum með þökkum þegnir? - Til þess að þiggja slíka kosti, þarf maðurinn ekki að vera neitt andvígur kirkjulegum málum í hjarta sér, heldur aðeins hugsa sem svo: Það er nógu breitt bakið á landssjóði, það er bezt að hann borgi fyrir mig, fyrst hann býðst til þess. En að beita slíkri aðferð, væri vitanlega einmitt hið herfilegasta ranglæti. Því að hverjir eiga að fylla skarðið, sem við þetta myndast í landssjóði? Það yrðu vitanlega landsmenn allir í heildinni að gera. Það yrði að hvíla jafnt á þeim, sem hefðu borgað sitt skyldugjald, sem hinum, er ekkert hefðu int af hendi, svo að þeir kæmu þannig til að borga tvöfalt, en hinir ekki. - Slíkt getur því ekki með nokkuru móti gengið svo, að rétt og sanngjarnt geti talist. Ef leysa ætti nokkra innan þeirra aldurstakmarka, sem löggjafarvaldið kann að setja, og ósjálfráðar ástæður hamla ekki frá að nota prest og kirkju, þá verður að leysa alla undantekningarlaust; en það er sama sem öll gjöld til kirkjunnar skuli greiðast úr landssjóði. En til þess getur nefndin ekki ráðið, þar eð það mundi ríða í bága við þá hugsun, sem fyrir mörgum vakir, að leysa sundur ríki og kirkju, og á hinn bóginn veitast erfitt að bæta landssjóði þau útgjöld. Gengur illa að afla honum tekna, eins og er, þótt þau útgjöld öll bættust ekki við. Af sömu ástæðu, að tekjur prestlaunasjóðs mundu skerðast til mikilla muna og landssjóður bíða afarmikinn hnekki, ef brtill. á þgskj. 532 eða sams konar ákvæði frumv. sjálfs yrðu samþykt, hlýtur meiri hluti nefndarinnar að vera á móti því hvorutveggju. Hvað vitfirta menn áhrærir, þá virðist svo, sé vitfirring þeirra viðloðandi, að þá megi fullkomlega reikna þá sem fábjána. En sé hún að eins um stundarsakir, þá er hana að eins að skoða, sem hvert annað sjúkdómstilfelli. En að leysa þá alla undan umræddu gjaldi, sem vegna sjúkdóms eða annara atvika geta ekki unnið fyrir sér meiri hluta ársins, er með öllu óútreiknanlegt, hverju munaði, auk þess sem sóknarnefndir yrðu í vanda settar að dæma um slíkt. Og þessvegna hlýtur meiri hluti nefndarinnar að ráða frá því, að slíkt ákvæði verði samþykt. Ef manntalið 1908 er lagt til grundvallar, sést það, að þeir, sem voru yfir 70 ára, voru þá 3270 manns. Af þessum 3270 má gera ráð fyrir, að fullur ?, falli á árin 70-75, svo að nær sanni sé, að það yrði nálega 2 þús. manna, sem losnuðu við gjöld til prestlaunasjóðsins, eftir uppástungu meiri hluta nefndarinnar að sleppa þeim við gjöld, sem orðnir væru 75 ára að aldri, og gera mundi þannig nálægt 3 þús. kr. Og er það eigi meira en svo, að prestlaunasjóðinn munar ekki mikið um það, ef það reyndist vinsælla. Aftur á móti hlyti að muna mikið um það fyrir prestlaunasjóðinn, ef aldurstakmörkum þeim, sem stungið er upp á í frumv. og í brtill. á þgskj. 532 væri fylgt. - Eftir sama manntali eru þeir, sem eru 15-20 ára 8562 menn. Og taki maður ? af því, sem lætur nærri, þar sem stungið er upp á, að færa aldurstakmarkið að neðan úr 15 árum upp í 16, þá gerir það 1712 menn. Og sé aldurstakmarkinu að ofan þokað svo mikið niður, sem breyt.till. fer fram á, ofan í 60 ár, mundi mega gera ráð fyrir, að af þeim 14448 manns, sem eru yfir 50 ára aldur, væru full 5 þúsund manns, sem losnuðu við gjaldskylduna, ef miðað væri við 60 ára aldurinn, svo að þetta hvorttveggja til samans, færsla aldurtakmarksins að neðan um 1 ár og að ofan niður í 60 ár, mundi óefað rýra tekjur prestlaunasjóðs um gjöld ca. 7000 manna eða 10-11 þús. kr. En það er stærri upphæð en svo, að nefndin geti ráðlagt háttv. deild að hallast að því. Auk þess ber á það að líta, að það að leysa svo marga undan gjöldum til kirknanna mundi leiða til hinna mestu vandræða fyrir eða með hinar ýmsu kirkjur landsins, sem margar eru í höndum einstakra manna. Af því hlyti að leiða annaðhvort, að þær töpuðu miklum tekjum, eða það yrði að íþyngja þeim með svo miklum gjöldum, sem eftir yrðu, að þeir fengju vart undir risið og neyddust máske til að segja sig úr þjóðkirkjunni, þótt ekki vildu. Nefndin getur ekki verið með því að jafna þessu gjaldi niður. Niðurjöfnun er alt af allmjög af handahófi, og það þekkja þeir menn, sem við niðurjöfnun hafa fengist, að það er eitthvert hið versta verk, og óvinsælt að sama skapi. Innheimta á því yrði og mjög ógeðfeld. Nefndin vill því ekki breyta þeirri innheimtu, sem nú er í lögum. Frá meira hluta nefndarinnar er nokkur breyting á 11. gr. laganna, þannig að skýrara sé tiltekið, við hvern dag gjaldskyldan skuli miðast. Í lögunum er ekkert um það sagt, en stjórnarráðið hefir úrskurðað, að miðað skuli við fardaga. Eins og gefur að skilja deyja menn á tímanum frá því í fardögum þangað til manntal fer fram, ?: í desember, eins og öðrum tímum ársins, en eftir úrskurði stjórnarráðsins á einnig að heimta gjöld af þeim, sem dáið hafa á þessum tíma. Þetta þótti nefndinni óeðlilegt og leggur því til, að gjaldskyldan skuli vera í desember. Þetta er svo sjálfsögð breyting, að eg þarf ekki að ræða um það frekara. Það virðist vera alveg sjálfsagt Það er óaðgengilegt ef gjalddagi er ekki fastákveðinn í lögunum, eins og nú á sér stað. Nú hefir verið útbýtt nýjum breyt.till. á þgskj. 616. Nefndin hefir ekki haft þessar breyt.till. til meðferðar, eins og þær liggja fyrir, en nefndinni hafa borist skjöl þau, sem þessar tillögur eru bygðar á og hún hefir athugað þau skjöl. Því hefir verið þannig varið með marga presta, að þeir hafa tapað við þá breytingu, sem gerð var á gjaldinu með lögunum frá 30. júlí 1909. Á næstu árum á undan lét ávalt betur og betur í ári og tekjur presta stigu því þau árin mikið. Og þegar lögin frá 1909 ákváðu, að tekjurnar skyldu miðast við meðaltekjurnar á 5 síðustu árunum, þá urðu tekjur prestanna lægri en þær höfðu verið næstu árin á undan, áður en lögin gengu í gildi. Sérstaklega höfðu dagsverk og lambsfóður verið hærri allra síðustu árin, en þau urðu eftir meðaltali 5 áranna. Meiri hluti nefndarinnar getur því ekki ráðið til, að breyt.till. á þgskj. 616 verði samþyktar, þótt hún játi, að þær séu bygðar á sanngirni að ýmsu leyti og hafi við talsverð rök að styðjast. En það mundi auka svo mikið útgjöld prestlaunasjóðsins, ef þær væru samþyktar og breyta svo mikið frá því ástandi, sem nú er, að nefndin getur ekki gefið þeim meðmæli sín. Eg finn svo ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta að svo komnu, en óska þess fyrir nefndarinnar hönd, að breyt.till. hennar á þgskj. 460 verði samþyktar.

Pétur Jónsson Ef eg skil rétt tillögu háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) á þskj. 616, þá er hún ekki sem réttlátust. Eg skil hana svo, að miða eigi upphæð launanna við tekjumagn síðasta árs á undan, en við verðlag síðustu 5 ára. Þetta mun helzt gert með hag prestsins á Hvanneyri fyrir augum, enda mun tillagan flutt sérstaklega með tilliti til hans og honum í hag. En eg álít ekki rétt að breyta þeirri frumreglu, að miða tekjurnar að öllu leyti við meðaltal síðustu 5 eða 10 ára. Setjum svo, að það sé hagstætt fyrir prestinn á Hvanneyri, en annarsstaðar getur það gagnstæða átt sér stað, og því orðið prestunum til skaða. Á preststekjum eftir hinum gömlu lögum urðu allmikil áraskifti, ekki einungis á verði tekna, heldur og á tekjumagni. Einum getur verið hagur að því, að miðað sé við síðasta árið, öðrum aftur á móti skaði, því það hefir staðið illa á á þeim stað það árið. Að miða við fleiri ára meðaltal er því til þess að draga úr slíkum skakkaföllum og má því telja það orðna frumreglu í þessum sökum. Ef það er réttlát krafa hjá prestinum á Hvanneyri, að miða einmitt við síðasta árið, þá nær hún of skamt. Þá ætti að miða við það, sem tekjurnar á hverju ári hans prestsskapar, frá því tekjubreytingin komst á og framvegis, næmu eftir gömlu lögunum. Í því er hugsun, þótt hún sé ekki vel framkvæmanleg. Nú vill svo til með þennan prest, að þótt hann telji sér skaða að tekjubreytingunni, þá hafa tekjur brauðsins aukist mikið, síðan hann fékk brauðið og eru langt fram úr því mati, sem hann tók brauðið eftir. Mætti hann því allvel við una. Um matið að öðru leyti vil eg taka það fram sem mína skoðun, að eg vil hafa sem minstar undanþágur frá gjaldi til prests og kirkju. Geta þær oft orðið til að koma sóknarnefndunum í vafa og draga úr tekjum prestlaunasjóðsins, sem er einn af vösum landssjóðs nú. Skattanefndin (milliþinga) hafði til meðferðar og samdi frumvarpið til sóknargjaldalaganna. Var hún á því máli, að sem fæstar undanþágur ættu að eiga sér stað. Eg get felt mig við að undanþiggja örvasa gamalmenni, einungis þó svo, að aldurstakmarkið sé hátt. Að undanþága frá gjöldum sé fyrir sjúkdómssakir, getur vakið vafa og óánægju. Eg veit, að það þykir í frelsisáttina, að veita margar undanþágur, en eg álít það misskilning. Hið sanna kirkjulega frelsi, sem menn eru að þrá er ekki undir þessum lögum komið, hvorki til né frá.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg finn, að háttv. þingdeildarmönnum, sem enn hafa talað, hefir ekki skilist það, sem meðal annars er athugavert við tillögur þeirra frá mínu sjónarmiði, en það er það, að þær koma ekki heim við lögin sjálf sem í gildi eru. Viðvíkjandi breyt.till. háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) er það að segja, að hún nær ekki nógu langt. Með henni er ekkert sagt um það, hvort framfærslusveitin eða dvalarsveitin eigi kröfu til endurgjalds fyrir flutning þurfalingsins á sjúkrahús eða hæli. Þá væri nær, ef það er meiningin, að hvorug sveitin eigi endurgjaldsrétt, að hafa tillöguna svo, að styrkur fyrir læknishjálp svifti menn aldrei réttinum, því að jafn verðugur er maðurinn, hvort sem hann fær sjúkdóminn á ferðalagi, þar sem hann dvelur, eða í framfærslusveit sinni. Í öðru lagi þyrfti að breyta þeim ákvæðum, sem standa í sambandi við þetta, bæði í lögunum um geðveikrahæli og almenna sjúkrahússvist. Því að ef maðurinn missir ekki réttinn í þessum tilfellum, fellur skylda landsjóðs burtu, því að þá er hann ekki lengur þurfamaður, sbr. 73. gr. fátækralaganna. 3. liður tillögunnar á þgskj. 601 getur þar á móti staðist; það er almenn regla og rekur sig ekki á önnur ákvæði. En 1. liður tillögunnar fær alls ekki staðist; hann er hvorki hrár né soðinn. Eg býst ekki við, að menn séu svo hugsunarlausir, að menn samþykki þann lið.

Björn Þorláksson Hv. frsm. (J. M.) hefir tekið ekki óliðlega í brtill., og þakka eg honum fyrir það. Eg þarf því ekki að mæla neitt fram með þeirri tillögu. Eg vil því sérstaklega minnast á 1. lið, sem er þess efnis, að sveitastjórn geti veitt fátækum mönnum styrk til þess að leita sér heilsubótar. Þetta álít eg mikla réttarbót, því að mönnum veitir oft erfitt að komast þangað, sem bezt yrði ráðin bót á veikleika þeirra, og ekkert er dýrmætara en heilsan. Mér datt fyrst í hug, þegar rætt var um berklahælið, að það mundi vera heppilegt, ef sveitastjórn gæti veitt mönnum styrk til þess að komast þangað, án þess það hefði í för með sér nokkurn réttindamissi. Hér er ekki um neina skyldu að tala, heldur að eins um heimild, sem sveitarstjórninni er veitt, og eg hygg, að ekki verði vanbrúkuð. Eg heyrði hv. framsm. (J. M.) ekki mæla neitt á móti tillögunni að öðru leyti en því, að honum væri sárt um, að fátækralögunum yrði mikið breytt að sinni, þar sem þau væru svo ung ennþá og lítil reynsla fengin fyrir því, hvernig þau gæfust. En að mínu áliti verður það sama að gilda um fátækralögin og fjöldamörg önnur lög, sem hefir verið breytt eftir miklu skemmri tíma. Þessi lög eru nú 6 ára gömul, og þetta er fyrsta breytingin, sem á þeim er gerð. Mér finst því ekki vera farið svo hart á stað hér. Viðvíkjandi 3. lið finst mér sanngjarnt, að það verði ekki reiknaður sveitarstyrkur, þótt fátækum ómagamanni yrði lagt eitthvað, þegar þrot hans stafa af því, að hann á 6 eða fleiri börn, því að sjaldnast þá mun fátækt hans vera sjálfskaparvíti. Annars býst eg við, að hv. meðflutningsm. minn tali um þetta efni, svo að eg hefi ekki fleira að segja, en vil að eins mæla með því, að þessar brtill. verði samþyktar.

Frsm. (Eggert Pálsson) Eg skal taka það fram, að eg get fyrir mitt leyti felt mig við brtill. á þgskj. 616, að því leyti, er breyting á fyrirsögn og inngangi frv. snertir og sé ekkert því til fyrirstöðu, að það sé samþykt. En að því leyti, er snertir merginn í þeim tillögum, hlýt eg að leggja á móti þeim fyrir nefndarinnar hönd. Það er víst og satt, að tekjumissir sá, er hér um ræðir, er í sumum tilfellum alltilfinnanlegur fyrir presta, en langtilfinnanlegastur mun hann vera fyrir prestinn á Hvanneyri. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat þess, að hann mundi nema 200 kr. árlega og er það allmikil upphæð. En þau tilfelli eru næsta fá, að svo miklu muni. Aftur á móti munu þau prestaköll vera mörg, þar sem tekjumissirinn er ekki mikill, en þó nokkur. Aðalgallann á því að breyta til í þessu efni tel eg vera það, að ómögulegt er að sjá fyrir, hversu mikið prestlaunasjóð mundi muna það, en geng út frá því sem sjálfsögðu, að það mundi reynast talsvert. Það er þetta atriði, sem gerir það sérstaklega óaðgengilegt að ganga að þessari breyt.till. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) mælti með breytingartillögum sínum sem vænta mátti. Þykir honum ósanngjarnt, að 15 ára unglingar skuli eiga að greiða þessi gjöld, en finst það vera álitamál um 16 ára unglinga. Það er nú í raun og veru um unglingana að segja, bæði 15 og 16 ára, að þeir fá í hvorugu tilfellinu mikið kaup. Er þetta gjald jafnaðarlegast greitt af forráðamönnum þeirra. Þegar unglingar eru orðnir 15 ára, þá eru þeir komnir af sjálfum ómagaaldrinum og geta notast til ýmsra snúninga, þótt ekki vinni þeir eiginlega fyrir kaupi. Munu foreldrar eða aðstandendur vera fegnari en svo að losna við þann kostnað, sem af uppeldinu leiðir, að þeir telji það ekki eftir, að greiða þetta gjald fyrir þá, enda hefi eg enga óánægju heyrt um það atriði. Hvað aldurstakmarkið að ofan áhrærir, hefir nefndin stutt að því, að hámark aldursins sé 75 ár. Hinn sami þm. leggur til, að það sé 60 eða 65 ár. Nú er það stefna nefndarinnar, að rýra tekjur prestlaunasjóðsins sem minst að hægt er, og þess vegna getur hún ekki fallist á þetta atriði. Þess ber og að gæta, að menn undir 75 ára aldri eru naumast karlægir menn orðnir. Menn milli 60 og 70 ára eru þvert á móti oft eins starfsfærir og ungir væru, svo að nefndinni fanst ekki ástæða til að leysa þá frá þessu gjaldi. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) gat þess um brtill. 533, sem hljóðar um að veita undanþágu frá þessu gjaldi þeim, sem teldu sig utan þjóðkirkjunnar, að hann vildi með því vernda persónufrelsi og trúfrelsi manna. Það er náttúrlega lofsverður tilgangur slíkt. En þó því að eins getur það talist rétt, að annar réttur sé ekki með því skertur. En svo virðist mér hljóti að vera, eins og eg benti á áðan. Hann sagði, að rangt væri að skylda menn til að styðja það, sem þeir teldu sér ekki til neinna þrifa. En væri sú regla rétt, þá þyrfti að breyta mörgu í lögum vorum. Nú er mönnum t. d. gert að skyldu að styðja barnauppfræðslu með fjárframlagi, þótt engin börn eigi þeir sjálfir. Og hvers vegna er það gert? Það er af því, að löggjafarvaldið álítur það til þrifa fyrir þjóðfélagið í heildinni. Sama er um það mál að segja, sem hér er um að ræða. Ef löggjafarvaldið álítur trú og kirkju til þrifa fyrir þjóðina, þá er það skylda þess að styðja það hvorttveggja. Hefi eg svo ekki meira að segja um þetta frumv. að svo vöxnu máli.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Nefndin hefir ekki séð ástæðu til þess, að koma fram með breytingartillögur. Vil eg leyfa mér að biðja háttv. deild að samþykkja tillögurnar á þgskj. 249, og um leið vil eg mælast til þess, að háttv. forseti leiðrétti tölur þær, er slæðst hafa inn í þær og eru prentvillur.

Hannes Hafstein; Eins og háttv. framsm. (E. P.) gat um, á eg breyttill. á þgskj. 616. Eg hefi komið með þessar tillögur eftir tilmælum prestsins í Siglufirði, hr. Bjarna Þorsteinssonar. Með sóknargjaldslögunum voru úr lögum numin offur, lambsfóður og dagsverk. En 12. gr. laganna ákveður, að prestar, sem taki laun eftir þessum lögum, fái uppbót eftir meðaltali 5 síðustu áranna. En nú hefir það komið fram, þar sem fólksfjölgun hefir verið mikil síðustu árin, að þá hafa þeir prestar tapað við breytinguna. Mest hefir kveðið að þessu í Hvanneyrarprestakalli. Það hefir verið álitið fast »princip«, sem ekki megi víkja frá, að þegar breyting hefir verið gerð á embættum eða tekjum embættismanna, þá megi þeir, sem í embættunum sitja, ekki missa neins í af þeim launum, sem þeir höfðu áður. Það hefir heldur ekki verið meining laganna. Mönnum hefir ekki dottið í hug, að þetta misrétti gæti hlotist af ákvæðinu. Í Siglufirði hefir fólkinu fjölgað mikið síðustu árin, og þess vegna hafa tekjurnar aukist að miklum mun. Tekjurnar, sem presturinn fékk í fardögum 1909, voru 200 kr. hærri en hann nú fær eftir meðaltali 5 síðustu áranna. Presturinn í Siglufirði sneri sér því til stjórnarráðsins með ósk um, að sér yrði greiddur þessi mismunur úr prestlaunasjóði. Biskup áleit, að prestur hefði lagaheimild til þessa, en stjórnarráðið vildi ekki gera þetta upp á sitt eindæmi. Og eg hefi það eftir núverandi ráðherra, að stjórnin líti svo á, sem þetta væri sanngjarnt, en vilji þó ekki greiða féð, nema eftir dómi eða nýju lagaákvæði. Það er til þess að forðast málssókn, að málaleituninni nú er snúið til þingsins, og þessar breytingar fram komnar á frumv., sem hér um ræðir. Það hefir verið haft á móti því, að greiða mismun þennan, að það mundi verða mjög mikil útgjöld fyrir prestlaunasjóð, því að mjög víða á landinu mun standa svo á, að tekjurnar 1909 hafi verið hærri en meðaltal 5 undanfarandi ára, ekki svo mjög vegna fólksfjölgunar, sem þess, að verðlagsskrá hafi verið óvanalega há síðasta árið á undan breytingunni. Í breytingartillögu minni hefi eg því valið þá millileið, að leggja það til, að miðað sé við tekjurnar 1909, eins og þær yrðu reiknaðar til peningaverðs eftir 5 ára meðaltali meðalálna í verðlagsskránum. Eftir því mundi hækkuð uppbót að eins koma fram þar, sem eiginleg breyting hefir orðið á prestakallinu sjálfu á 5 ára tímabilinu. Eg hefi hér bréf frá biskupi til stjórnarráðsins út af bréfi frá prestinum á Útskálum og vil eg leyfa mér að lesa úr því lítinn kafla. .... »En athugavert er það dæmi, sem hér kemur fram, að þar sem sóknartekjur hafa verið ört stígandi hin síðustu ár, getur svo farið, að meðaltalið nái því ekki, að upp beri að bæta prestinum, samkvæmt sóknargjaldalögunum, og hann þó beðið töluverðan halla við gjaldabreytinguna, en við því vildi þó einmitt löggjöfin sjá. Þekki eg annað dæmi miklu stórfeldara frá Hvanneyrarprestakalli í Siglufirði, þar sem mannfjölgun og atvinnu-uppgangur hefir verið svo mikill síðustu árin. Dæmin eru auðvitað fá, en því auðsóttara mál ætti að vera að bæta þeim fáu, sem hallann líða.« . . . »Eg benti prestinum á Siglufirði á það í prívatbréfi, að líklega væri ekki annað fyrir en dómstólaleiðin, til að fá hinn tilfinnanlega tekjumissi þar bættan . . . .« Eftir þessu bréfi að dæma eru það ekki mörg tilfelli, sem hér er um að ræða. Og biskup, sem er þessu allra manna kunnastur og miklu kunnugri því en við, hann segist í þessu bréfi, sem hann hefir skrifað stjórnarráðinu, hafa ráðið prestinum í Siglufirði til þess að fara í mál. Eg vona, að deildin velji þá leið, að samþykkja þessa tillögu mína og firri þannig prestinn þeirri fyrirhöfn og landssjóð þeim kostnaði, sem málsókn gegn landssjóði mundi hafa í för með sér. Fyrri breytingartillaga mín er orðabreyting að eins en ekki efnisbreyting.

Hannes Hafstein Háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að breytingartillaga sú, sem eg hér ber fram, kæmi í bága við frumreglu prestlaunalaganna. Hér er ekki farið fram á að breyta frumreglu þeirra laga. Hér er einungis farið fram á að breyta 12. gr. þeirra. Það getur ekki verið frumregla þeirra laga, að svifta menn lögákveðnum tekjum þeirra, heldur hlýtur hitt að vera sem næst frumreglu þeirra, að enginn skuli á ranglegan hátt sviftur tekjum sínum. Eg skal kannast við, að frá algerlega formlegu sjónarmiði mætti segja, að í samræmi við þetta ætti að lækka uppbótina hjá þeim, það sem síðustu árstekjur voru lægri en 5 ára meðaltal. En í fyrsta lagi er ekki brotinn réttur á neinum, þótt hann fái dálítið meira, en honum bæri eftir einhverjum nýjum lagareglum, og í öðru lagi mun fólksfækkun hvergi eða því nær hvergi hafa átt sér stað á þessu tímabili. En eftir tillögu minni koma breytingar, stafandi af verðlagsskránni, ekki til greina. Háttv. þingmaður sagði, að ef gengið væri inn á breyt.till. mína, þá ættu prestarnir stöðugt heimtingu á að fá hækkun á hækkun ofan, eftir því sem fjölgaði í sóknum þeirra. En þetta er beint ofan í orð tillögunnar, sem er miðlunartillaga, er að eins gengur út á það, að gera prestana ekki lakar setta en þeir voru, þegar lagabreytingin komst á, og hygg eg það sé sanngjarnt. Þessi miðlun mundi firra báða málsaðila málaþrasi, sem mundi baka prestlaunasjóðnum meiri útgjöld, en þessa litlu hækkun á uppbót einstaka brauðs. Vona eg því, að háttv. deild samþykki þessa breyt.till.

Framsm.(Jón Magnússon): Þegar eg gat þess, að mér væri það ekkert kappsmál, að þessar brtill. yrði feldar, þá hafði eg ekki heyrt ræðu hv.þm. Sfjk. (B. Þ.). Hann. gat þess, að brtill. beri að eins að skilja svo, að um heimild sé að ræða, en enga skyldu. Ef sjúkur maður þarf styrks við, er sveitarstjórnin skyld til að veita hann. Eg vil biðja hv. flutningsm. að lesa upphaf greinarinnar aftur og sýna, hvernig hægt sé að fá hans skilning út úr henni. Það er svo einfalt mál, að orðin verða ekki misskilin. Ennfremur vil eg spyrja hv. flutningsm., hvort hann hafi gert sér hugmynd um, hvaða afleiðingar samþykt þessa ákvæðis getur haft í sambandi við önnur lagaákvæði. T. d. má geta þess, að dvöl á Kleppi og berklahælinu er hálfu ódýrara fyrir þurfamenn. Þegar nú þeir menn, sem styrk fengju samkvæmt þessu ákvæði, kæmu á sjúkrahælin, þá yrði að borga fult verð með þeim, því að þeir álitust ekki þurfamenn. Menn sjá á þessu, hve varhugavert það getur verið, að fara að breyta lögum, án þess að líta á, hvaða þýðingu það getur haft fyrir önnur ákvæði. Eg held, að hv. flutningsm. hafi ekki hugsað þessar brtill. sínar nægilega, og vona því, að þær verði ekki samþyktar.

Flutnm. (Pétur Jónsson) Það lýsir stórum misskilningi á þessu frv., að það er eins og ætlast sé til þess og búist sé við því, að þar sé beitt ósanngirni. Aðaltilgangur frumv. er einmitt sá, að stuðla að fullri sanngirni. Setjum svo, að það sé rétt, að allir eigi sanngirniskröfu til síma, úr því sumir fá hann, og til hans gengur almannafé. En símakerfi, hvort sem það nær til allra eða að eins flestra, kostar mikla peninga, og þeir eru ekki til allir í einu, og verkið kemst heldur ekki í framkvæmd alt í einu. Hvernig sem að er farið, verða sumir í fyrirrúmi og aðrir að bíða að sinni. Frumv. þetta miðar nú að því, að biðin verði sem skemst, og réttlætið sem mest í því, hverjir sitja í fyrirrúmi eftir kringumstæðum. Hinn háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) efaðist um það, að flokkaskiftingin væri nauðsynleg. Það getur nú verið, að hún hafi ekki mikið að þýða, en hún er gerð til hægðarauka, þar sem þó er allmikill munur á þörf á símunum eftir ásigkomulaginu. Þar sem t. d. svo stendur á, að landssjóður tekur að sér allan kostnaðinn, þá getur enginn haft á móti því, að þeim símum sé raðað í flokk sér. Í öðrum flokki eru þá þeir símar, sem á að taka fyrir með styrk frá hlutaðeigandi héruðum með lánsfé og koma á upp á fastákveðnum tíma. Annað mál er það, hvernig eigi að skipa niður í flokkana, og þar þarf að taka tillit til margs. Væntanleg nefnd getur nú gert sínar tillögur um það, eftir því sem henni finst sanngjarnast, og það er aðalatriðið í frumvarpinu, að þetta takist vel. Auðvitað kunna að vera misfellur á þessu í frumv. enn þá, en þá er að laga þær, og það ætti að vera unt, ef málið kemst til 2. umr. Annars virðist mér sem hér sá fylgt hinni fylstu sanngirni. Eg skal minnast á það, að háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) rak augun í símalínuna frá Húsavík til Vopnafjarðar, sem sett er í 1. flokk, og vissi ekki, hvers hún ætti að njóta í samanburði við línuna frá Hornafirði til Fáskrúðsfjarðar. Það hefði nú engum dottið í hug að leggja svo mikið upp úr þessari línu (Húsav. - Vopn.), ef hún væri ekki hugsuð sem partur af aðallínunni, sem tengir Reykjavík við útlönd. Það hefir verið mikið rætt um, hvar sú aðallína ætti að liggja, til þess að samband höfuðstaðarins við útlönd væri sem öruggast, og menn hafa verið efablandnir og hræddir um það, að höfuðstaðurinn kynni að tapa sambandinu vegna bilana á landsímanum. Og það hefir nú líka komið í ljós, að miklar bilanir hafa orðið á honum einmitt á milli Vopnafjarðar og Grímsstaða á Fjöllum. Það eru náttúruöflin, sem þessu ráða, og verður ekki við því gert. En til tryggingar gegn þessu, hefir mönnum nú hugkvæmst það ráð, að hafa línuna tvöfalda á þessu hættulega bili, eða jafnvel lengra, austur á Hérað. Það er þessa vegna, að landsímastjórinn hefir lagt þetta til, og það var ólag, að aðallínan var eigi ákveðin þessa leið 1905. En þá var flokkastríð mikið hér á þingi og þetta var dálítið dýrara - að vísu ekki nema 25,000 kr. - svo að nefndin þorði ekki að leggja þetta til þá. Þetta er því ekki gert sérstaklega með tilliti til Norður-Þingeyinga, heldur njóta þeir að eins góðs af og er það ekki nema gott. Ef þinginu virðist þessi trygging óþörf, þá er ekki annað líklegra, en að þessum síma verði kipt aftur í 3. flokk, því að ef hann ætti eingöngu að vera vegna Norður-Þingeyinga, þá er hætt við að hann verði neðarlega. En þótt þetta sé nú svona, þá eru hliðarlengjurnar, sem eiga að tengja kauptúnin við aðallínuna og sem ætlast er til að Norður-Þingeyingar leggi 5000 kr. til, og er það meira að tiltölu en nokkursstaðar annarsstaðar. Það þarf því ekki að öfunda þá. Hin línan er ekki nema fyrir Austur Skaftfellinga eina, en styttir ekkert aðallínuna. Eg gat ekki komist hjá því að fara út í þetta, til þess að varpa ljósi yfir málið í heild sinni, en um hitt skal eg ekki dæma, hvort línan frá Fáskrúðsfirði til Hornafjarðar ætti að vera í 2. flokki.

Framsm. (Jón Magnússon) Eg hefi litlu að bæta við það, sem eg sagði við 2. umr. málsins. Nefndin hefir getað fallist á 2. brtill. á þgskj. 601; hún er sanngjörn og í rauninni sjálfsögð vegna fræðslulaganna. Nefndin viðurkennir og, að mikið mæli með hinni fyrstu brtill. á sama þgskjali, því að ástæða getur verið til þess að veita fátækum mönnum hjálp af almannafé, án þess að það verði reiknaður fátækrastyrkur, til þess að leita sér læknishjálpar, þegar þeir geta það ekki upp á eigin spítur, en þó er nefndin að svo stöddu ekki viðbúin að leggja til um svo verulega breytingu á fátækralögunum og þýðingarmikla. Sama er um 3. brtill. að segja. Það getur verið ástæða til að hjálpa mönnum í þeim kringumstæðum, að þrot þeirra stafa af barnafjölda, en nefndin hefir af sömu ástæðu, sem eg taldi ekki getað fallist á hana. Hér er að vísu um smábreyting að ræða, en sífeldar breytingar á lögum, sérstaklega sveitarlögum, eru mjög óheppilegar. Það kemur óvissu inn í réttarmeðvitund þjóðarinnar, réttarmeðvitundin verður meira á reiki, ef engin lög mega standa óbreytt ári lengur. Lögum á ekki að breyta nema eftir nægilega umhugsun, þegar reynsla er fengin fyrir því, að þau sé óheppileg eða megi betur fara. Lögin eiga að vera þannig yfirleitt, að þau geti verið gild um langan tíma undir líkri skipun þjóðfélagsins. Eg segi þetta ekki beinlínis af því, að eg leggi í sjálfu sér mikla áherzlu á, að þessar brtill. verði ekki samþyktar, en kysi þó helzt, að að eins 2. brtill. nái fram að ganga.

Flutningsm. (Pétur Jónsson) Það hefir verið skýrt frá því við umr. fjárlaganna, hvernig á því stæði, að frv. þetta er komið fram. Fyrir þinginu 1909 lágu fyrir í fjárlagafrv. tillögur frá stjórninni um miklar símalagningar. Mikill meiri hluti þeirra var feldur burtu á þinginu, því að hv.þm. mun hafa þótt efnahagurinn eigi leyfa að leggja síma nema smátt og smátt. Nú í haust lagði landsímastjórinn fyrir stjórnina tillögur um heilsteypt símakerfi, og lagði til, að meiri hluti þess væri nú tekinn upp í fjárlög. En stjórnin treysti sér ekki til, að taka upp meira en svo sem ¼ af því. Það eru nú ýms kauptún og aflapláss, sem enn ekki hafa fengið talsíma, og verða þau því að fara á mis við ýmsan hagnað, sem aðrir hafa af símanum. Þetta er afturför hjá þessum aflaplássum og kauptúnum, því að þau geta ekki kept við þau aflapláss og kauptún, sem þegar hafa fengið talsímakerfi. En þegar ekki er veitt fé á fjárlögunum til símalagninga nema í svo smáum stíl, að margir hljóta með því móti að bíða óratíma og í óvissu, þá virðist það ráðlegt að fá sér lán til þess að koma sem mestu af þessu á í einu, eða öllu því, sem miklu varðar fyrir atvinnuvegi og verzlun. Og það einkum, þegar talsíminn gefur svo miklar tekjur, að þær hrökkva fyrir reksturskostnaðinum og borga jafnvel vexti. Landsímastjórinn hefir gert áætlanir um flestar þessar símalagningar, og hefir það komið í ljós, að áætlanir hans hafa reynst mjög réttar. Það er því undirbúningsins vegna óhætt að leggja út í þetta. Eg vil geta þess, að frv. er bygt á tillögum þeim, sem eg nefndi, frá landsímastjóranum, sem hann hefir lagt fyrir stjórnina. Ætlumst við flutningsmenn til, að lán verði tekið til allra þeirra lína, sem nefndar eru í 3. og 4. gr. frv., og sem ekki er búið að leggja. Að þessu leyti fer þetta frv. fram á hið sama og landsímastjórinn fór fram á við stjórnina, en sem hún sá sér ekki fært að verða við, sem ekki var von, eins og útlitið var með fjárhaginn. Eg býst við því að sjálfsögðu, þótt þetta mál sé nú allvel undirbúið, að það þurfi þó að ganga til nefndar, og verða athugað þar sem bezt að kostur er á. En eg vil óska þess jafnframt, að sú væntanlega nefnd vildi vinna að þessu máli með sem mestum hraða, sem unt er, þannig að það þó verði vel athugað, einnig í Ed, því að það er alhægt enn að koma því í gegn um þingið, ef menn flýta sér að því. Nú eru stærstu málin komin héðan upp í Ed., og verður þá því betri kostur á því að undirbúa þetta mál rækilega. Þess vegna væri réttast að setja það í nefnd án þess að tala meira um það nú.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Með því að flutningsmaður tillögunnar á þgskj. 601 er ekki viðstaddur, en mér er kunnugt um, að hann óskar, að málið sé tekið út af dagskrá, þá leyfi eg mér að beina þeirri ósk til hæstv. forseti.

Sigurður Gunnarsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á því, að þessu frumv. sé vísað til tolllaganefndar.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg skal játa það, að breyt.till. á þgskj. 601 stefnir í mannúðaráttina og er að því leyti virðingarverð. En eg verð að taka undir það með háttv. framsm. (J. M.), að eg álít ekki rétt, að þingið fari að samþykkja slíka tillögu, sem ekkert hefir verið rædd áður. Eg lít svo á, að þetta geti haft mikla þýðingu fyrir þjóðina í framtíðinni; þetta getur orðið til þess að gefa mönnum undir fótinn að leita styrks úr sveitarsjóði. Það á ekki að ala upp í mönnum þann hugsunarhátt. Það á að vera æzta mark manna að lifa upp á eigin spýtur og vera ekki upp á aðra komnir. Eg vona því, að deildin samþykki ekki þessa tillögu nú, en lofi þjóðinni að taka hana til athugunar. Um 3. lið breyt.till., að telja fjölskyldumönnum, er 6 börn eiga eða fleiri, styrk úr sveitarsjóði, er þeir fá, ekki sem sveitarstyrk, þá er sama að segja. Það er mannúðleg tillaga, en er varhugaverð og getur ýtt undir fleiri en beint eru þurfandi að leita sér styrks.

Skúli Thoroddsen Eg hefi komið fram með tvær breytingartillögur, en þær hafa ekki fundið náð fyrir augum hins háttv. framsögumanns meiri hlutans. Önnur till. lýtur að því að vernda ellina og æskuna, en hin lýtur að því að vernda persónufrelsi og trúfrelsi einstaklingsins. Fyrri tillagan fer fram á að breyta aldurstakmarkinu úr 15-75 ára og í þess stað komi 16-60 ára. Það er ekki rétt að láta unglinga gjalda fult gjald í þessum efnum og það er óeðlilegt, því unglingar hafa oft lítinn eða alls engan áhuga á kirkjumálefnum og það er óeðlilegt að láta þá inna þessi gjöld af höndum, fyr en þeir hafa öðlast persónulegan myndugleika, en honum ná þeir ekki, fyr en þeir eru 16 ára. Það á líka að taka vægara á unglingum en fullorðnu fólki. Hitt er ósanngjarnt, að taka jafn há gjöld af nýfermdum unglingum og fullorðnu fólki. Sama er að segja um þá, sem orðnir eru 60 ára gamlir. Flestir eru þá farnir að bila til vinnu og hafa einnig goldið mikið, svo það er sanngjörn krafa að ætla þeim lægri gjöld. Það er næsta hlægilegt, að það skuli standa í lögunum, að þeir, sem eru 75 ára gamlir skuli vera gjaldi undanþegnir. Hvað margir ná svo háum aldri? Jú, það kemur fyrir stöku sinnum. Hin tillaga mín lýtur að því, að vernda persónufrelsi og trúfrelsi og hefir það oft borið á góma hér í deildinni, en ekki fengið góðan byr. Eg get ekki horfið frá því, að mér finst það hart, að gjaldskylda þá, sem ekki geta felt sig við kenningu þjóðkirkjunnar. Háttv. framsögumaður hélt það mundi verða til þess, að menn hópum saman mundu fara úr þjóðkirkjunni. Þá vil eg heldur, að þessi upphæð sé greidd úr landssjóði, en að þessum mönnum sé gert rangt til. Það er heldur ekki nema í svip, að landssjóður mundi tapa á þessu, því þegar ekki væri þörf fyrir svona marga presta, eins og nú eru, af því menn væru komnir úr þjóðkirkjunni, þá mætti fækka prestunum. Eg hefi svo ekki ástæðu til þess að ræða frekar um þetta, en vona menn taki þessum tillögum mínum vel.

Þorleifur Jónsson Frumv. það, sem hér liggur fyrir, hefir sjálfsagt fengið allgóðan undirbúning, og flutnm. vitanlega reynt að vanda til þess, en þó býst eg við að á því séu ýmsir gallar, og að sínum augum líti þar hver á silfrið. En þar sem þetta er stórmál, þá verður þingið að athuga það rækilega. Samkvæmt þessu frumv. er símum landsins skift í þrjá flokka. Það getur nú verið, að þetta sé gott og nauðsynlegt, en þó hygg eg, að ýmislegt sé að athuga við þessa flokkaskiftingu. Í fyrsta flokki eru símar, sem landssjóður kostar að öllu leyti, í öðrum flokki þeir, sem hann kostar að nokkru leyti, en með einhverju tillagi frá héruðunum, en í þriðja flokki eru símar, sem eiga að bíða og mæta afgangi, bíða eftir tekjuafgangi frá landsímanum, og koma síðan smátt og smátt móti tillagi annarstaðar frá, en ekki er getið um, hve mikið það á að vera. Þriðji flokkurinn er því bæði halabarnið og olnbogabarnið, því ekki er fyrirsjáanlegur í náinni framtíð sá tekjuaustur upp úr landsímanum, fram yfir allan tilkostnað, að það nægi til þess að leggja alla þessa síma. Þegar tekið er tillit til þess, að af tekjunum á líka að leggja aukaþræði á eldri símalínur, og við vitum, að nú er heimtað stórfé á hverjum fjárlögum og fjáraukalögum til að bæta við þráðum á gömlu símalínunni. Að þessu athuguðu, þá er hægt að sjá, að mörg ár hljóta að líða, áður en tekjuafgangurinn hrekkur til að leggja nýja síma, svo nokkru nemi. Og býst eg því við, að héruðin í 3. flokki megi bíða sæmilegan tíma enn eftir þessum ráðgerðu símum. Mér finst flokkunin vera allmikið öðru vísi í frumvarpinu, en eg hafði búist við. Þegar Forberg hafði verið austan lands í sumar til þess að kynna sér símaleiðir, hafði Austri eftir honum, að hann ætlaðist til að landið tæki að sér aðalsímana, sem eftir eru þar, og að hann teldi sjálfsagt, að síminn frá Fáskrúðsfirði til Hornafjarðar yrði þar með. Blaðið áleit nú að vísu, að hann ætti að víkja í bráð, en síminn milli Vopnafjarðar og Húsavíkur að koma í staðinn. En ef lán á að taka á annað borð, þá ættu báðar þessar símalínur að koma undir eins, og þá ætti að kosta kapps um að koma símanum sem lengst áfram kringum landið. En það virðist ekki vera tilætlunin í þessu frumv. Eg hélt nú, að þessar tvær símalínur, sem eg nefndi áðan, ættu að vera nokkurnveginn jafn réttháar, en það er ekki að sjá, að flutningsm. vilji það. Síminn frá Vopnafirði til Húsavíkur er settur í hásætið, hann á að koma strax og landið að kosta hann að öllu, hann kostar þó ekki neitt smáræði, 85 þús. kr. En síminn frá Fáskrúðsfirði til Hornafj. er bútaður í sundur á miðri leið, á Djúpavogi. Kaflann frá Fáskrúðsfirði til Djúpavogs setja þeir í 2. flokk, auðvitað skör lægra en Húsavíkursímann, því pressa á út úr héraðinu framlag til þessa Djúpavogssíma. En svo setja þeir kaflann frá Djúpavogi til Hornafjarðar í 3. flokk. Þeir setja hann út í horn með öðrum olnbogabörnum, á þann stað stað, sem fyrirsjáanlegt er, að hann fái engan framgang um svo og svo mörg ár að minsta kosti. Eg skal ekki fara lengra út í þetta, en ekkert skil eg, hvað frumvarpssmiðunum getur gengið til þessa, því ekki er hægt að segja annað, en að kaflarnir ættu að vera báðir jafn réttháir, og nær þessi ráðstöfun því ekki neinni átt. Auk þessa skal eg taka það fram, að mér finst það hið mesta ranglæti, að sumum héruðum sé gert að skyldu að leggja til símans kringum landið, en sumum ekki. Eg álít, að í þessu símamáli ætti að fylgja sama »principi« og fylgt er í vegalögunum. Landssjóður kostar alla þjóðvegi og aðalpóstleiðir, en héruðin sýsluvegi. Sömu eða líkri reglu ætti að fylgja í símamálunum. Af því að það hæfir ekki að fara mikið út í einstök atriði, en mér finst hinsvegar málið þannig vaxið, að rækilega þurfi að athuga það, þá vil eg stinga upp á því, að til þess verði skipuð sérstök 5 manna nefnd, ef það á að fá framgang. Mér heyrðist einnig, að hv. flutnm. (P. J.) búast við því, enda finst mér það sjálfsagt.

Skúli Thoroddsen Eg verð að fara örfáum orðum um brtill., sem eg á við þetta frv. í 2. gr. er gert ráð fyrir því, að ef dvalarsveit kemur sjúklingi, sem ekki á framfærslusveit þar, á sjúkrahús, sem liggur fyrir utan dvalarsveitina, þá eigi hún ekki heimtingu á borgun fyrir það. Þetta álít eg mjög ósanngjarnt ákvæði, því að það er auðvitað, að sjúklingurinn verður ekki fluttur á hæli í annari sveit, nema ekkert sjúkrahús sé í dvalarsveitinni, eða læknishjálp sé þar ekki fáanleg. Eg hefi því leyft mér að koma með brtill. við þetta ákvæði. Einnig get eg, að því er aðrar brtill. snertir, lýst því yfir, að eg er þeim fylgjandi. Eg álít sjálfsagt, að heilsubótarstyrkur til fátæks manns sé ekki reiknaður sveitarstyrkur, ennfremur finst mér það eðlilegt, að sveitir taki þátt í fræðsluskyldunni, þegar á þarf að halda og ekki sízt er það eðlilegt, að þegar maður, sem á 6 börn eða fleiri og getur ekki framfært þau öll, þiggur hjálp af því opinbera, missi ekki rétt sinn fyrir það.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Nefnd sú, er haft hefir mál þetta til meðferðar, hefir komið fram með breytingartillögu á þgskj. 499 og 2 aðrar breytingartill. eru á þgskj. 521 og 523. En þar sem þetta er 1. umr., skal eg ekki fjölyrða um málið í þetta sinn. Vil að eins mælast til að háttv. deild lofi málinu að ganga til 2. umr.