Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Klemens Jónsson) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir um breyting á Landsbankalögunum frá 1885, er borið fram af fjhn., eftir beinni beiðni hæstv. fjrh. (JÞ), og því fylgir ítarleg greinargerð, og þó það mætti að vísu nægja, sem í henni stendur, þá álít jeg þó rjett að fara nokkrum orðum um frv. við 1. umr. Það mun hafa verið um 1920, að ríkisstjórnin fór fyrst að taka á sig ábyrgð á erlendum lánum fyrir Landsbankans hönd, og það mun fyrst hafa verið án sjerstakrar lagaheimildar, en slík lagaheimild fjekst þó árið 1921, og var þá tekin fram í fjáraukalögum fyrir 1920 og '21, í 11. gr. Hún var að vísu almenn, en þar sem þau lög voru tímabundin, gátu þau tæplega talist gild nema fyrir þau ár, sem fjáraukalögin gilda fyrir, árin 1920–'21. Þess vegna verður að skoða það svo, sem heimildin væri útrunnin þegar árið 1921. Á jólaföstu 1923 fór Kaaber bankastjóri til London til þess að semja um 200000 £ lán, og undir umræðunum um það spurðist lánveitandi fyrir um það, hverja heimild ríkisstjórnin hefði til að ábyrgjast þetta lán, og var málið þá tekið til athugunar í stjórninni, hvort heimild væri fyrir slíkri ábyrgð, og rannsóknin endaði með því, að það væri ekki bein heimild til að ábyrgjast slík lán, en þar sem skýr lagaheimild var til í 7. gr. laga bankans, um að bankinn mætti taka lán, og þar sem bankinn er eign ríkisins, þótti sjálfsagt, að ríkissjóður hefði heimild til að ábyrgjast lán fyrir bankann. Það var meðal annars leitað álits Jóns Krabbe skrifstofustjóra um þetta, og var hann sammála þessu áliti. Að þessari rannsókn lokinni var svo símskeyti það sent, sem hjer er prentað í greinargerðinni fyrir frv. Jeg verð að álíta, að þessi skilningur sje alveg rjettur, og svo hefir farið, að sú stjórn, er kom næst á eftir þeirri, er skeytið sendi, hefir fallist á þetta, svo það eru þrjár stjórnir, sem hafa haft þennan sama skilning. Þennan skilning ljet bankinn sjer lynda og annar banki til, er Landsbankinn stóð í viðskiftasambandi við, og samkvæmt þessu gekk stjórnin árið 1924 í ábyrgð fyrir slíkum lánum, og síðan hefir stjórnin, og það á yfirstandandi ári, gengið í sömu ábyrgð. Nú fyrir skömmu hefir Landsbankinn hafið málaleitun um að fá reikningslán hjá amerískum banka. Hann hefir gefið vilyrði fyrir því, en sett sem skilyrði, að ríkisstjórnin gengi í ábyrgð fyrir láninu, og hefir honum verið skýrt frá því, að stjórnin þættist hafa heimild til þess, og lítur út fyrir, að bankinn hafi viljað láta sjer þá skýringu nægja, en þó, líklega eftir bendingu frá lögfræðingi sínum, álitið tryggara að heimta skýlausa lagatryggingu. Það er samkvæmt þessu að hæstv. fjrh. (JÞ) hefir álitið rjettara að fá skýlausa lagaheimild til að ábyrgjast lán fyrir bankann. í raun og veru fer frv. þetta því alls ekki fram á annað en að lögfesta það, sem áður hefir viðgengist. Það er ekkert annað en lögfesting á því fyrirkomulagi, sem er rjett og sjálfsagt. Jeg tel þess vegna, að það sje rjett að gefa slík lög sem þessi; það mætti kannske segja sem svo, að það væri ekki beinlínis nauðsynlegt að gefa stjórninni ótakmarkaða heimild til að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann, eins og stjórnin hefir farið fram á, en hættulaust er það alveg, því stjórnin verður í hvert sinn að taka til yfirvegunar, hvort Landsbankinn hafi þörf fyrir lán og hvort hún eigi að ábyrgjast það, og þá. gerir hún það, sje það óumflýjanlegt. Það er eins og hver önnur stjórnarathöfn, er hún ber fulla ábyrgð á. Jeg skal svo ekki hafa fleiri orð fyrir þessu frv., en aðeins óska þess, að því verði vísað til 2. umr., að þessari umr. lokinni.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg þakka hv.fjhn. fyrir að hafa tekið að sjer þetta litla frv., og hefi jeg litlu við að bæta það, sem hv.frsm. (KIJ) hefir um það sagt. Eftir þeirri skoðun, sem hjer hefir verið ríkjandi 5 síðustu árin, er þetta engin breyting á gildandi löggjöf, heldur gleggra orðalag, svo að hægt sje að vísa útlendum viðskiftavinum á ótvíræða heimild stjórnarinnar í þessu efni. Þetta er borið fram sem breyting á 7. gr. Landsbankalaganna frá 1885, og af því leiðir, að þetta atriði verður að koma til nýrrar athugunar í sambandi við frv. um Landsbankann, sem nú liggur fyrir þinginu og gerir ráð fyrir, að lögin frá 1885 falli úr gildi. Það er því ekki ætlast til, að þetta standi nema þar til lokið er við þá lagasmíð um Landsbankann, sem nú er á ferðinni. Jeg skal að síðustu geta þess, að jeg er fús á að gefa þingnefnd allar nauðsynlegar upplýsingar um, hvaða framkvæmdir eru hugsaðar á þessum grundvelli, hvaða ábyrgð stjórnin hefir í hyggju að taka á sig. Jeg vænti, að hv.þdm. skiljist það, að rjett sje að hlífast við að gera einstakar ráðstafanir bankanna að umtalsefni hjer á opinberum fundi. En sem sagt, jeg er fús á að gefa nefnd allar nauðsynlegar upplýsingar.

Jörundur Brynjólfsson Það er ekki nema sjálfsagt, að Alþingi geri sitt til þess að greiða fyrir viðskiftum Landsbankans eftir nauðsyn og þörfum. Jeg get vel skilið, að ýmsar ástæður sjeu fyrir því, að ekki sje hægt að gefa upplýsingar þessu viðvíkjandi hjer í heyranda hljóði. En hæstv.forsrh. (JÞ) hefir gefið fyrirheit um að láta fjhn. í tje allar þær upplýsingar, sem hann hefir fram að færa, og þá eiga þingmenn að sjálfsögðu kost á að fá þær upplýsingar áður en málinu verður ráðið til lykta. Jeg gæti ekki unað því að greiða atkvæði með þessu máli án þess að fá eitthvað meira um það að vita en hjer hefir komið fram Mjer þykir því gott að mega eiga von á frekari upplýsingum. Þó að rjett kunni að vera, að þessi breyting fari ekki fjarri því, sem gildandi lög ákveða, held jeg þó, að þingmenn hafi ekki búist við, að stjórnin gæti takmarkalaust ábyrgst lántökur fyrir bankann án samþykkis Alþingis, og jeg held, að undangengnar lántökur handa bankanum bendi í sömu átt. Á það bendir líka ákvæði það, er sett var inn í fjáraukalög fyrir nokkrum árum, um að stjórninni væri heimilt að ábyrgjast lán fyrir bankann, sem þá stóð til að taka, að þingið þá hefir álitið, að slíkrar heimildar væri þörf. Og jeg hygg það rjett vera. En sú heimild nær ekki nema til þess ákveðna láns. Um þetta virðist full þörf glöggra skýringa, en samkvæmt þessu frv. hefir stjórnin frjálsar hendur í þessu efni. Að svo stöddu skal jeg ekkert um það segja, hvort jeg get verið með svona rúmri heimild, en jeg verð að segja, að mjer finst stjórninni fengið ákaflega mikið vald í hendur með þessu frv. Fljótt á litið virðist mjer Alþingi sleppa hjer miklu valdi og mikilsverðu úr höndum sjer, ef þetta frumvarp verður samþykt eins og það liggur hjer nú fyrir. Það, sem jeg vildi gjarnan heyra áður en frv. fer út úr deildinni, er, hve stórt lán fyrirhugað er að taka, með hvernig kjörum og til hvers á að verja því, hvort það er tekið til greiðslu áfallinna kvaða eða sem alment viðskifta- og rekstrarlán. Jeg skal svo ekki fjölyrða um málið að þessu sinni, þar sem fyrirheit eru frá hæstv.forsrh. um frekari upplýsingar, en jeg geri ekki ráð fyrir að geta greitt þessu frv. óbreyttu atkv. hjeðan úr deildinni.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg held, að það sje ákaflega gagnlegt fyrir rjetta athugun á þessu máli að gera sjer ljóst, að eitt er það, að stjórnin þarf að hafa heimild til að ábyrgjast lán, og annað hitt, að Alþingi hafi hömlur á notkun þeirrar heimildar. Jeg hefi ekkert að athuga við það, sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) sagði, annað en það, að það er ekki rjett, að stjórnin hafi ekki heimild til ábyrgða fyrir Landsbankann nema samþykki Alþingis komi til í hvert skifti. Því hefir verið yfirlýst af þrem stjórnum, hverri eftir aðra, að þær teldu sig hafa þessa heimild, og þær hafa allar notað hana. Um þetta er getið í nefndaráliti frá síðasta þingi, og hafði þingið þá ekkert við það að athuga. Það getur ekki gengið að taka upp gagnstæða skýringu nú, þegar stjórnin hefir gengið í ábyrgð fyrir samningsbundnum lánum, því að það væri uppsagnarsök, enda þykist jeg vita, að hv.þm. hafi enga tilhneigingu í þá átt.

Jörundur Brynjólfsson Það er aðeins örstutt athugasemd. Mjer kemur auðvitað ekki í hug, að þær skuldbindingar, sem stjórnin hefir tekið á sig fyrir Landsbankann, skuli gerðar ógildar. Jeg átti aðeins við það, að rjettara væri að orða þetta á annan hátt og að takmarka rjett stjórnarinnar til nýrra ábyrgða fyrir lántökum milli þinga.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg sje ekki ástæðu til að vera á móti þessu frv. Jeg geng út frá því, að hjer sje um venjulegt viðskiftalán að ræða handa Landsbankanum sjálfum, til styrktar honum, og mjer finst rjett, að stjórnin hafi þessa heimild. Jeg skal aðeins láta í ljós þá skoðun mína, að jeg teldi stjórninni óheimilt að nota slíka heimild til þess að gera stórfeldar breytingar á peningamálum landsins.