Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fundur er settur í Alþingi. Ég vil bjóða alþingismenn velkomna til starfa í þingsalnum að nýju eftir tveggja vikna fundahlé. Ég vona að hin margvíslegu störf þingmanna, sem þeir þurfa að inna af hendi auk hefðbundinna þingstarfa sem almenningur getur nú fylgst svo vel með, hafi gengið vel og verið öllum til góðs. Ég óska þess að störf okkar í þessari fundalotu fram til jóla verði farsæl en óvenjumörg verkefni liggja nú fyrir Alþingi til umræðu og afgreiðslu.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 6. okt. 1992: ,,Þar sem Össur Skarphéðinsson, 17. þm. Reykv., er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér að beiðni hans með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Alþfl. í Reykjavík, Magnús Jónsson veðurfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta tilkynnist yður hér með, virðulegi forseti.`` Undir bréfið ritar Sighvatur Björgvinsson, varaformaður þingflokks Alþfl. Magnús Jónsson veðurfræðingur hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa. Þá hefur mér borist annað bréf, dags. 1. okt.: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindagerðum get ég ekki sótt þingfundi á næstunni. Því leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna forfalla 1. varaþingkonu taki 2. varaþingkona Kvennalistans í Reykjavík, Guðný Guðbjörnsdóttir dósent, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Virðingarfyllst, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, 10. þm. Reykv.`` Þá hefur borist bréf, dags. 1. okt.: ,,Það tilkynnist hér með að vegna anna sér undirrituð sér ekki fært að taka sæti á Alþingi í fjarveru Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur. Virðingarfyllst, Guðrún J. Halldórsdóttir.`` Guðný Guðbjörnsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.

Forseti vill geta þess að hinn 24. ágúst sl. voru samþykkt afbrigði frá 73. gr. þingskapa um flutning stefnuræðu forsrh. Samþykkt var að stefnuræðan skyldi að þessu sinni flutt 6. okt. og var það í samræmi við fyrirliggjandi starfsáætlun. Nú hafa hins vegar borist óskir um að stefnuræðan verði flutt tæpri viku síðar, mánudaginn 12. okt., og getur forseti mjög vel fallist á það.

Virðulegur forseti. Það frv. sem hér er til umræðu, frv. til samkeppnislaga, var á dagskrá áður en þinghlé var gert. Hæstv. viðskrh. hafði mælt fyrir því og var lögð á það áhersla að mál þetta fylgdi öðrum frv. sem tengjast samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Nú er það svo að frv. er ekki tengt því máli í sjálfu sér nema að litlu leyti. Samningur um Evrópskt efnahagssvæði leggur engar sérstakar skyldur á herðar íslenskum stjórnvöldum til að breyta íslenskum samkeppnisreglum. Það er samkvæmt þeim samningi fullkomlega í okkar valdi hvort við teljum ástæðu til að gera það og hvaða leikreglur verða settar í samkeppni hér innan lands. Það er hins vegar mikilvægt að þessar leikreglur séu sem traustastar eins og allar aðrar leikreglur í atvinnulífinu. Því er mikilvægt að mál þetta nái fram að ganga. Ég vil hins vegar benda á að miklar athugasemdir eru gerðar við það af atvinnulífinu. Það er ekki sjálfgefið að sams konar samkeppnisreglur gildi hér á landi á okkar litla markaði og meðal þeirra stóru þjóða sem tengjast Evrópubandalaginu eða væntanlegu Evrópsku efnahagssvæði. Þetta kemur mjög skýrt fram í athugasemdum frá aðilum vinnumarkaðarins sem leggja mikla áherlsu á að samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum fyrirtækjum verði tryggð. Það vantar að fá yfirlit frá hæstv. ríkisstjórn um það með hvaða hætti eigi að tryggja betri samkeppnisstöðu innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum fyrirtækjum á hinu væntanlega Evrópska efnahagssvæði. Það verður því miður að segjast eins og er að þær leikreglur sem gilda innan lands eru oft og tíðum mjög ótraustar. Það hefur t.d. komið fram að undanförnu að ríkisstjórnin ætlar sér að breyta nokkrum leikreglum í sambandi við atvinnulífið en svo virðist vera að hún hafi ekki enn komið sér saman um hvernig breytingarnar skuli vera. Það hefur ekkert heillegt yfirlit komið frá ríkisstjórninni um það hvernig á að tryggja betur samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Sem dæmi má taka að fyrir nokkru síðan var ákveðið af hæstv. ríkisstjórn að breyta virðisaukaskattskerfinu. Fyrst var ætlunin að afnema þar ákveðnar undanþágur. Síðan var horfið frá því og ákveðið að hætta endurgreiðslu virðisaukaskatts til tiltekinna fyrirtækja. Ég er þeirrar skoðunar að okkar virðisaukaskattskerfi sé nokkuð gott. Í því eru fáar tiltölulega stórar undanþágur sem eru vissulega umdeilanlegar og verða það ávallt en það á ekki að hringla í þessu kerfi og skapa óvissu á markaði. Í þessu tilviki er fyrirtækjum í prentiðnaði og bókaútgáfu sagt að þau geti ekki átt von á því að búa við sambærilegar reglur og erlend samkeppnisfyrirtæki. Með þessari ákvörðun var ríkisstjórnin að næturlagi að kippa grundvellinum undan þeim atvinnurekstri en virðist að vísu að vera að átta sig á því núna nokkrum vikum síðar. Það hlaut hver maður að vita, sem eitthvað hefur komið nálægt skattamálum, að slík ákvörðun mundi að verulegu leyti raska samkeppnishæfni þessa iðnaðar. Það ætti hver einasti hæstv. ráðherra að vita og það ætti hver einasti hv. þm. jafnframt að vita. Samt er þessi ákvörðun tekin og ég trúi því ekki að það hafi verið haft samráð um hana við þá embættismenn sem best þekkja til í skattamálum. Jafnframt er ákveðið að breyta tekjuskattskerfinu og lækka tekjuskatt fyrirtækja til samræmis við tekjuskatt í öðrum löndum og er það vel en lítið eða ekkert hefur heyrst um það hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar aflétta kostnaðartengdum sköttum sem ekki þekkjast í okkar samkeppnislöndum. Það má líka nefna það að ekki er vitað hvernig farið verður með ákveðna skatta, sem tengjast sjávarútvegi. Þótt ég taki þannig undir það, hæstv. forseti, að fjalla þurfi um samkeppnislög liggur miklu meira á því að vinna á Alþingi að því að samræma allar samkeppnisreglur við það sem gengur og gerist erlendis. Um það hefur hæstv. ríkisstjórn litla forustu og ekkert yfirlit liggur fyrir um það. Ég tel því að þetta mál megi í sjálfu sér bíða eitthvað því að það tengist ekki svo mjög því máli sem við erum hér að fjalla um og á að vera aðalmálið til umfjöllunar nú á haustþingi. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fara í mikla efnisumfjöllun um málið. Það er flókið og það er vandmeðfarið og það er ekkert einhlítt hvernig það á að leysa. Frv. einkennist að mínu mati af mjög umfangsmiklu stjórnsýslukerfi, sem á að fara með þessi mál, og mjög miklum völdum til þeirra aðila sem verður trúað fyrir því að fara með samkeppnismál á íslenska markaðnum. Hugtök eru mörg hver mjög óljós og lítt vitað um það hvernig þessir aðilar kunna að fara með vald sitt og ég hef miklar efasemdir um það hvort rétt sé að fela þeim þau miklu völd sem koma fram í frv. Varðandi stjórnsýsluþáttinn er rétt að nefna það að samkvæmt 5.--9. gr. á viðskrh. að skipa svokallað samkeppnisráð. Ráðherra skipar þrjá fulltrúa, formann ráðsins án tilnefningar, einn samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands og einn samkvæmt tilnefningu Vinnuveitendasambands Íslands. Síðan á Hæstiréttur að skipa tvo menn í ráðið en viðskrh. getur fellt niður skipun formanns og varamanns hans og skipað nýja menn í þeirra stað til loka skipunartíma samkeppnisráðs er þá situr, þ.e. við ríkisstjórnarskipti. Þetta ber mjög mikinn keim af því sem í daglegu tali er kallað pólitísk yfirstjórn. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að viðskrh. á að vera ábyrgðaraðili fyrir samkeppnisreglum í þjóðfélaginu. En ég hef enga fullvissu fyrir því að það sé nauðsynlegt ef skipt er um viðskrh. að þá þurfi að skipta um menn í þessum störfum. Ég vænti þess að hæstv. núv. viðskrh. ætli sér fyrst og fremst að skipa menn með fagþekkingu á þessum sviðum en ekki einhvern sérstakan pólitískan stuðningsmann sinn eða aðila sem hann treystir best pólitískt fyrir þessum málum. Ég tel að þessi mál eigi ekki að hafa þennan svip. Ég vil vitna, hæstv. forseti, í umsögn aðila vinnumarkaðarins, þ.e. Vinnuveitendasambands Íslands, Landssamands iðnaðarmanna og Félags ísl. iðnrekenda en þeir segja í umsögn sinni, með leyfi forseta: ,,Öll stjórnsýsla samkeppnismála verður að vera hafin yfir pólitíska hagsmunagæslu og dægurþras. Því miður er það svo að mörg ákvæði frv. eru til þess fallin að koma í veg fyrir að samkeppnisyfirvöld muni njóta þessa trausts. Í mörgum atriðum er hlutverk ráðherra of víðtækt. Hann á að skera úr um merkingu hugtaka``, og vil ég þar vitna t.d. til 4. gr. frv. þar sem ráðherra á að skera úr um ágreining út af hugtökum. ,,Hann getur skipt um formennsku í samkeppnisráði við ríkisstjórnarskipti. Hann skipar nefndir, hann ræður forstjóra o.s.frv. Þessi miklu afskipti hins pólitíska valds eru óæskileg og aðeins til þess fallin að bjóða heim þeirri hættu að samkeppnisyfirvöld njóti ekki nauðsynlegs trausts í þjóðfélaginu.`` Ég held að það sé alveg rétt hjá þessum umsagnaraðilum að það er að sjálfsögðu aðalatriðið að viðkomandi yfirvald njóti trausts. Ég vil ekki halda því fram að það hljóti að rýra traust þeirra þó að viðskrh. skipi viðkomandi aðila. Ég get ekki beinlínis tekið undir það. Ég tel hins vegar að andi þessarar greinar sé með þeim hætti að hann bendi til þess að viðkomandi formaður og varamaður hans eigi að einhverju leyti að lúta vilja viðskrh. á hverjum tíma. Ég hélt satt best að segja að það væri ætlun núv. ríkisstjórnar að reyna að losa um slík bönd og láta markaðinn meira um þessi atriði en umrædd ákvæði vekja vissulega efasemdir um þann vilja. Ég get heldur ekki fallist á að það sé nauðsynlegt að samkeppnisráð hafi sér til ráðgjafar ákveðna fastanefnd skipaða þremur mönnum sem eigi sérstaklega að fjalla um auglýsingar en þessi nefnd á að nefnast auglýsinganefnd. Það hlýtur að vera verkefni viðkomandi stofnunar, sem er undir stjórn samkeppnisráðs, að fjalla um þau samkeppnismál eins og öll önnur samkeppnismál. Ég sé engin rök fyrir því að setja sérstakt batterí í það verkefni. Auk þess á ráðherra að fá heimild til að skipa fastanefndir á ýmsum sviðum til að fjalla um afmörkuð og aðskilin mál. Það er nú svo að best er að viðkomandi stofnun sé þannig í stakk búin að starfsmenn hennar séu vel fallnir til að sinna öllum þessum málum undir yfirumsjón samkeppnisráðs og ég tel ekkert sérstakt mæla með því að settar séu sérstakar nefndir í það eins og gert er ráð fyrir í frv. Ég vil svo að lokum koma inn á eftirlit með samkeppnishömlum sem er e.t.v. mikilvægasta atriði frv., þ.e. 17. og 18. gr. Þar er gerð grein fyrir víðtækum völdum sem samkeppnisráð fær. Má t.d. nefna að samkeppnisráð verður oft að byggja úrskurð sinn á allóljósum hugtökum eins og markaðsráðandi staða eða skaðleg áhrif án þess að frekari skilgreining sé á þessum hugtökum, a.m.k. ekki fullnægjandi skilgreining. Það er nauðsynlegt að menn geri sér bærilega grein fyrir því hvað er markaðsráðandi staða. Það getur verið nauðsynlegt að grípa inn í í samkeppnsimálum, og ég get tekið undir það, ef fyrirtæki hefur markaðsráðandi stöðu. Það getur hins vegar verið mjög erfitt að úrskurða um það og það getur líka verið erfitt að úrskurða hvenær skaðleg áhrif eiga sér stað þótt það sé nokkuð skilgreint í frv. Þetta eru atriði sem þarfnast mjög vandlegrar skoðunar og yfirferðar í nefnd. Mér þykir nauðsynlegt að kalla til þá aðila sem hafa gefið umsagnir um þetta mál. Ég tel að það sé alveg ljóst að umfjöllun um þetta mál mun taka alllangan tíma í efh.- og viðskn. Með því er ég ekki að draga úr mikilvægi málsins, alls ekki, aðeins að benda á að það hafa komið fram mjög víðtækar athugasemdir sem þarfnast nánari skoðunar. Ég vil að lokum, hæstv. forseti, ítreka það að ég tel það aðalatriði við þær aðstæður sem nú eru í okkar þjóðfélagi að bæta samkeppnisstöðu atvinnurekstrarins, bæta samkeppnisstöðu fyrirtækjanna, bæta möguleikana til verðmætasköpunar í þjóðfélaginu. Hvaðeina sem við gerum þarf að stuðla að því markmiði, hvort sem það er á sviði ríkisfjármála, skattamála eða annarra mála. Það er óviðunandi fyrir atvinnulífið að búa alltaf við óvissar leikreglur. Það er óviðunandi að ráðherrar í ríkisstjórn komi saman á næturfundi og taki ákvarðanir sem eru svo gersamlega út í hött, eins og í þessu bókaútgáfumáli, að enginn getur skilið það. Eina skýringin hlýtur að vera svefnleysi og þreyta. Það er náttúrlega ekki hægt að bjóða íslensku atvinnulífi upp á svona vinnubrögð, hæstv. iðnrh.  Ég mun vinna að þessu máli í þeirri nefnd sem ég á sæti í. Ég hef ýmsar efnislegar athugasemdir við það og mun koma þeim þar á framfæri og vil ekki eyða tíma deildarinar í það mál. Það yrði allt of langt mál. 

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frv. til samkeppnislaga, lagabálkur sem kemur í staðinn fyrir núgildandi lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti og kemur reyndar inn á fleiri staði í okkar viðskiptalöggjöf eða reglum á því sviði. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé á ferðinni afar mikilsvert mál og ætla að skipta umfjöllun minni um það í grófum dráttum í tvennt, þ.e. annars vegar þann þátt þess sem lýtur að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og kemur inn í sérstakan kafla frv. og hins vegar þá heildarendurskoðun laga um samkeppni og viðskiptahætti sem hér er á ferðinni og er þörf og tímabær. Ég vil láta það sjónarmið mitt koma fram strax í upphafi að ég tel margt í frv. vera til mikilla bóta. Það færir til nútímahátta mjög mörg ákvæði úr gildandi lögum sem eru um margt orðin úrelt, eru að verulegu leyfi afsprengi gerólíkra aðstæðna í okkar viðskiptaháttum þar sem opinber íhlutun, opinber verðlagning og ýmiss konar takmarkanir settu miklu ríkara mark á alla framkvæmd þessara mála. Ég held að það sé löngu tímabært að breyta þessu í grundvallaratriðum. Ég hef sjálfur ásamt fleirum flutt hér á undanförnum þingum frumvörp og tillögur sem horft hafa til breytinga í þessum efnum. Ég vísa þar m.a. í frv. sem flutt var á síðasta þingi, á þskj. 625, af mér og fleirum sem fólu í allmiklar breytingar á lögunum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Á fyrri þingum hef ég m.a. flutt þáltill. um afmarkaða þætti þessa máls svo sem það sem lýtur að eftirliti með auglýsingum. Ég mun koma hér lítillega að því síðar. Því miður er smíðin ekki fullkomin og er kannski varla von. Frv. er að mínu mati einnig áfátt í nokkrum atriðum og kannski þar sem síst skyldi. Ég tel að í frv. sé með allt of loppnum hætti, ef ég má orða það svo, hæstv. forseti, tekið á sjálfum undirstöðuatriðum samkeppnisforsendnanna, þ.e. þeim leikreglum sem gilda um samkeppni á markaði annars vegar og hins vegar hömlum gagnvart samkeppnistakmörkunum, fákeppni og einokun stórra eða ráðandi aðila á markaði. Það verður að segjast eins og er að það eru auðvitað mikil vonbrigði að þrátt fyrir alla umræðu á undanförnum árum um fjölskyldurnar, hvort sem þær eru 13 eða 14, um kolkrabbann og um vaxandi samþjöppun valds og fjármagns í viðskiptalífinu, skuli í raun og veru ekki gerð nein tilraun til þess, þegar loksins heildstætt frv. um þetta efni lítur dagsins ljós og það flutt af einum hæstv. ráðherra Alþfl., til að taka á þessum hlutum. Það er a.m.k. ekki í samræmi við það hversu oft og hátt og lengi þeir alþýðuflokksmenn hafa talað um nauðsyn þess að brjóta upp þessa fákeppni kolkrabbans og einokun fjölskyldnanna 14 o.s.frv. Ég mun koma að því betur þegar ég fer yfir efni frv., hæstv. forseti, hvar ég tel að frv. sé hvað þetta snertir mest ábótavant, en það varðar sjálfan grundvöll þess, markmiðsskilgreiningu laganna og undirstöðugreinar sem lúta að samkeppnishömlum, samruna fyrirtækja og fleira því um líku. Ég ætla, hæstv. forseti, að stilla mig um að nota þetta tækifæri, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði að hluta til, til fjalla í almennara samhengi um starfsskilyrði atvinnulífsins eins og frv. til samkeppnislaga býður vissulega upp á. Það er freistandi að gera það við núverandi aðstæður í íslenskum efnahags- og atvinnumálum, en tímans vegna ætla ég að neita mér um það og reyna að ræða efni frv. þröngt, ef svo má að orði komast, ella hygg ég að umræðan gæti orðið ærið langsótt því undir þetta mætti vissulega heimfæra flest það sem lýtur að starfsskilyrðum og umhverfi í íslensku atvinnulífi. Herra forseti. Ég vil taka það fram að ég er aldeilis ósammála hv. síðasta ræðumanni, 1. þm. Austurl., um þá þætti frv. sem snúa að auglýsingum. Ég er ánægður með að sjá þó þá viðleitni af hálfu hæstv. ráðherra í þessu frv. að gert er ráð fyrir sérstakri nefnd sem fjalli um þann málaflokk út af fyrir sig og sú nefnd sé hluti af stjórnsýsluuppbyggingu samkeppnisráðs og þeirrar starfsemi sem þar fer fram. Ég færi þau rök fyrir þessu sjónarmiði mínu að ég held að málefni auglýsinga og eftirlit með þeim sé svo sérstakur og afmarkaður þáttur framkvæmdar viðskiptalöggjafar að full ástæða sé til að skipa eftirliti og stjórnun þeirra mála með sérstökum hætti. Þannig vill til að hér er að nokkru leyti á ferðinni arfur frá fyrri þingmálum, þá á ég við frv. til laga um auglýsingalöggjöf sem var flutt á síðasta þingi og gott ef ekki tveimur þingum af hæstv. viðskrh. Það frv. kom til í framhaldi af því að Alþingi afgreiddi þáltill., sem ég var 1. flm. að, fyrir nokkrum árum síðan þar sem þingið skoraði á framkvæmdarvaldið að hlutast til um að sett yrði heildstæð löggjöf um auglýsingamálefni. Það sem fyrir mér vakir sérstaklega og hefur gert þau fimm ár eða svo sem ég hef haft þetta mál til meðferðar var að taka á því að á Íslandi hefur algjörlega skort í löggjöf fyrirmæli um og tryggingar fyrir því að börn og ungmenni nytu eðlilegrar verndar í þessum efnum. Slík ákvæði hafa mjög víða komið inn í lög í nágrannalöndunum og jafnvel verið í gildi um áratuga skeið víða, en enn sem komið er, því miður, hefur ekki tekist að búa tryggilega um hnútana í þessum efnum í íslenskri löggjöf og veit ég svo sem ekki hvers vegna það er svona þungur róður og undrar mig nokkuð. Ég var bjartsýnn á það í fyrsta sinn sem ég hreyfði þeim málum á þingi fyrir einum fimm, sex árum að menn hlytu að geta fallist á að ástæða væri til að taka inn í íslenska löggjöf sambærileg ákvæði í þessum efnum og víða er að finna annars staðar en það hefur reynst torsóttara en ég áttaði mig á. Þess vegna er ég í fyrsta lagi ánægður með að þessi sérstaka auglýsinganefnd skuli vera inni í stjórnsýslu þessara mála. Í öðru lagi tel ég að ákvæði 20.--22. gr. frv. séu til mikilla bóta og fagna því að slíkt verði tekið í lög í landinu. Það segir m.a., með leyfi forseta, í 22. gr.: ,,Auglýsingar skulu miðast við að börn sjái þær og heyri og mega þær á engan hátt misbjóða þeim.`` Það mætti taka svipað fram um dagskrá sjónvarpsins, svo ég leyfi mér að skjóta því að í framhjáhlaupi, hæstv. forseti, að það liggur við að ástæða væri til að setja sérstaka lagagrein um að tiltekið efni skyldi ekki sent út klukkan hálfníu í íslenska sjónvarpinu án þess að nokkrar aðvaranir kæmu um að það væri ekki ætlað eða hollt börnum. Ég er að vísa til framhaldsþáttar sem sýningar hófust á fyrir tveimur kvöldum síðan. En það er til mikilla bóta hvað auglýsingarnar snertir að þær skuli miðast við að börn sjái þær og heyri og að þær megi á engan hátt misbjóða þeim. ,,Í auglýsingunum verður að sýna sérstaka varkárni vegna trúgirni barna og unglinga og áhrif á þau. Komi börn fram í auglýsingum skal þess gætt að sýna hvorki né lýsa hættulegu atferli eða atvikum er leitt geti til þess að þau eða önnur börn komist í hættu eða geri það sem óheimilt er.`` Herra forseti. Ég tel til mikilla bóta að þessi ákvæði komi inn í lög og ég bind vonir við að þar verði ekki um dauðan lagabókstaf að ræða, heldur verði því framfylgt að svona skuli staðið að málum. Ég tel satt best að segja, hæstv. forseti, það liggur við að ég leyfi mér að segja til skammar að við Íslendingar skulum hafa staðið jafnilla að þessum málum á undanförnum árum og áratugum og raun ber vitni. Mig undrar það satt best að segja að jafnmargt og gott og velþenkjandi fólk og er til staðar og er að hugsa um málefni barna og unglinga að þessum þætti skuli ekki hafa verið betur sinnt eða meira á hann ýtt á undanförnum árum. Það er alveg óumdeilt í hópi þeirra sem þessi mál hafa kynnt sér sérstaklega að hinir öflugu fjölmiðlar nútímans geta haft varanleg og mjög mikil áhrif á þroskaskeiði barna og unglinga og það þarf að sýna sérstaka gætni í sambandi við þau áhrif sem þessir öflugu miðlar og ekki síst auglýsingatímar þeirra geta haft í þessu sambandi. Ég held að það liggi í hlutarins eðli að með því að hafa sjálfstæða nefnd starfandi um þennan þátt framkvæmdar viðskiptalöggjafarinnar séu meiri líkur til að þessu verði framfylgt, þetta verði sem sagt tryggt í allri framkvæmd, en ef þetta væri bara eitt af fjölmörgum almennum verkefnum samkeppnisráðs. Ég tel því óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, og ekki síst í ljósi þeirra sjónarmiða sem hv. síðasti ræðumaður lét koma fram, að lýsa mínum viðhorfum sem eru algjörlega andstæð. Ég tel að það sé einmitt skynsamlegt að búa svona um hnútana úr því að ekki varð niðurstaðan, sem ég hefði verið tilbúinn að styðja, að um þetta hefði verið fjallað í afmörkuðum lögum. Í öðru lagi vil ég úr efni frv. nefna, hæstv. forseti, 11. kafla þess. Þar er skotið kafla inn í þessa löggjöf, sem er henni í sjálfu sér að öðru leyti óviðkomandi, ákvæðum um framkvæmd samkeppnisreglna samkvæmt samningum um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég ætla ekki að fara út í miklar umræður um þennan efnishluta frv. vegna þess að það hefur verið rætt áður í tengslum við frv. til laga um fullgildingu samningsins sjálfs, en þó er rétt að vekja athygli manna á því að hér eru á ferðinni að sumu leyti ein umdeildustu ákvæði þess samnings, þ.e. leitað er íslenskum lögum fullnustu á valdi eftirlitsstofnunar EFTA og dómstóls EFTA. Hér koma inn í íslensk lög þau ákvæði sem heimila þessum stofnunum í fyrsta lagi að framkvæma vettvangsskoðanir hjá íslenskum aðilum og í öðru lagi að leggja sektir á fyrirtæki, samtök fyrirtækja eða einstaklinga og gera þessar aðgerðir eftirlitsstofnunar eða dómstóls aðfararhæfar. Ég bendi mönnum á að lesa 44.--47. gr. frv., en þar er kveðið á um þetta. Ef það er hugsanlega þannig að enn séu einhverjir í vafa um þau völd sem samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið á að flytja úr landinu til þessara erlendu stofnana, þá geta þeir hinir sömu ekki efast lengur að mínu mati ef þeir taka sér þetta frv. í hönd og lesa 44.--47. gr. þess. Þar er þetta sagt á eins skýru máli íslensku og nokkur kostur er og ég held að þrátt fyrir allt stofnanamálið sem oft vill verða á svona pappírum, þá sé það á fullkomlega tærri íslensku þegar verið er að fjalla um þau verkefni og þau völd sem hinum erlendu stofnunum eru þarna falin. Ég get ekki látið hjá líða af meðfæddum stráksskap að vekja athygli á orðaröð í 44. gr. frv. Það er heldur neyðarlegt, hæstv. viðskrh., þegar taldar eru upp þær heimildir sem stofnanirnar, annars vegar hin íslenska og hins vegar hin erlenda, skuli hafa til að framkvæma vettvangsskoðanir í íslenskum fyrirtækjum er erlenda stofnunin talin upp á undan. En þannig er, hæstv. forseti, að 44. gr. hefst á þessum orðum, með þínu leyfi: ,,Skylt er þeim, sem um er beðinn, að veita eftirlitsstofnun EFTA og dómstóli EFTA þær upplýsingar sem þeim er nauðsynlegt að afla sér samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, samningnum milli EFTA-ríkjanna um eftirlitsstofnun og dómstól eða samkvæmt fyrirmælum sem gefin er um heimild í 51. gr.`` Svo kemur í síðari málsgrein: ,,Samkeppnisstofnun`` --- þ.e. hin íslenska stofnun --- ,,getur krafist sömu upplýsinga og um getur í 1. mgr. og getur hún sett skilafrest í því sambandi.`` Með öðrum orðum hafa höfundar frv., hvort sem það var með vilja eða ásetningi, fyrir tilviljun eða af gáleysi, raðað þessum hlutum þannig upp að á undan er fjallað um réttindi hinnar erlendu stofnunar og síðan kemur okkar íslenska samkeppnisstofnun á eftir. Þetta er, hæstv. forseti, að mínu mati heldur neyðarlegt, eins og sagt er, og ég leyfi mér af stráksskap að vekja athygli á þessu. Það breytir í sjálfu sér ekki efnislegu innihaldi greinarinnar hver röðin er en kemur hugsanlega upp um einhvern sem staðið hefur fyrir samsetningunni. Hæstv. forseti. Ég sé ekki, eins og ég sagði í upphafi, ástæðu til að ræða að öðru leyti efnislega þennan kafla um fullnustu samningsákvæðanna um Evrópskt efnahagssvæði sem hér er á ferðinni. Ég vek athygli manna á þessu þannig að öllum sé ljóst að hér eru þau umdeildu atriði á ferðinni þar sem er valdaframsalið til hinna erlendu stofnana. Það verður nokkurn veginn eins skýrt og orðið getur af lestri þessara greina frv. hvað þar er á ferðinni. Þá vil ég, hæstv. forseti, koma lítillega að þeim atriðum þar sem ég tel að þessu frv. sé sérstaklega áfátt, þ.e. hvað varðar samkeppnislöggjöfina sjálfa sem ég er mikill áhugamaður um að verði lögð mikil vinna í og vandlega að því staðið af hálfu Alþingis á allan hátt að afgreiða þetta frv. Ég vil láta það sjónarmið mitt koma fram strax að ég tel að ef hæstv. ráðherra eða ríkisstjórn leggur á það mikla áherslu að fá afgreiddan kaflann um hið Evrópska efnahagssvæði sérstaklega fyrir áramót þá geti verið ráðlegt að stefna að því þegar í stað að skipta afgreiðslu frv. þannig upp að sá kafli fái sérstaka meðhöndlun og komi til afgreiðslu á undan. Ég vil í öllu falli ekki sjá að efh.- og viðskn., sem væntanlega fær þetta mál til umfjöllunar, þurfi að vinna að því í einhverri tímaþröng að setja þessa mikilvægu löggjöf sem er ný heildarlöggjöf á sviði samkeppnisreglna. Ég áskil mér a.m.k. fyrir mitt leyti allan rétt til þess að krefjast tíma í þetta vandasama verkefni og held að það eigi að vera verkefnið sjálft sem ráði því hve mikinn tíma þarf til þess en ekki einhverjar settar skorður vegna þess að ákveðinn kafli frv. þetta tengist að litlu leyti samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ef svo er að sérstaklega þurfi að hraða því verki teldi ég eðlilegt að 11. kafli frv. yrði einfaldlega tekinn út úr og afgreiddur sérstaklega en nefndin fengi tíma til að vinna að hinu í ró og næði. Hæstv. forseti. Ég hef gripið til þess ráðs vegna aðstæðna í þessu máli að leggja fram við 1. umr. frv. hugmyndir að breytingartillögum á þessu frv. Mér er að sjálfsögðu ljóst að samkvæmt þingsköpum koma þær tillögur ekki á dagskrá við 1. umr. en ég held að í ljósi þess að þingið starfar í einni málstofu og aðeins þrjár umræður gefast til að fjalla um mál, þá sé að mörgu leyti eðlilegt og æskilegt ef menn hafa mótaðar hugmyndir um breytingar á frumvörpum sem fyrir liggja að þær breytingar séu settar fram og kynntar við 1. umr. um málið og gangi síðan til þeirrar nefndar sem um þau fjallar. Það liggur í hlutarins eðli að ef slíkt birtist mönnum ekki fyrr en við 2. umr. að aflokinni umfjöllun nefndar, þá verður minni tími til stefnu en æskilegt er að taka tillit til og skoða slík ólík sjónarmið sem þá eru fram sett. Ég vil þess vegna leyfa mér að vitna nokkuð til þessara brtt. á þskj. 49. sem liggja fyrir á þinginu við 1. umr. málsins. Þar er því í raun og veru svarað í veigamiklum atriðum hvað ég tel að fyrst og fremst vanti upp á til að gera frv. nægjanlega vel úr garði. Í fyrsta lagi tel ég að markmiðslýsing laganna og gildissvið þeirra eins og það er sett fram í 1. gr. sé of takmarkað. Ég tel að beinlínis þurfi að taka þar fram að það sé eitt af markmiðum laganna að vinna gegn því að einstaklingar eða fyrirtæki, samtök eða samstæður fyrirtækja, komist í, viðhaldi eða hagnýti sér hvers konar yfirburða- eða einokunaraðstöðu á markaði sem hér eftir yrði þá nefnd einu nafni markaðsráðandi aðstaða. Ég tel það galla að ekki skuli beinlínis tekið fram í lögunum að hluti af markmiðssetningu þeirra sé að vinna gegn slíkum samkeppnishömlum. Menn geta út af fyrir sig sagt að þetta felist í fyrsta staflið markmiðssetningarinnar þar sem segir að markmiðið sé að vinna gegn óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri og þetta er tiltölulega vítt og opið en mér finnst full ástæða til að hnykkja á þessu með því að taka sérstaklega fram að fákeppnis- eða einokunaraðstaða eða markaðsráðandi aðstaða sé skilgreind í markmiðssetningu laganna sem óæskileg. Í framhaldi af þessu þyrfti í kafla 2 og 4. gr., þar sem orðskýringar eru fram færðar, að skilgreina hugtakið ,,markaðsráðandi aðstaða``. Ég tel mikla brotalöm í frumvarpinu að engin tilraun er gerð til þess að ná utan um það, skilgreina það hvað skal teljast markaðsráðandi aðstaða eins aðila á markaði. Ég spyr hæstv. viðskrh.: Hvernig á samkeppnisráð að vinna í ljósi þess að í frv., eins og það er fram sett, er engin tilraun gerð til þess að skilgreina við hvað skuli miða í þessum efnum? Er þá hugsun hæstv. ráðherra að samkeppnisráð sjálft búi sér til einhverjar vinnureglur í þessum efnum? Er það skynsamleg nálgun? Ég svara því neitandi. Ég held að löggjafinn eigi að gefa vissa leiðbeiningu í þessum efnum. Það er sú leið sem er víða valin í öðrum löndum, þó ekki sé nema til þess að gera ekki það viðfangsefni samkeppnisráðsins einfaldlega óleysanlega erfitt að sitja í því dómarasæti að eiga að búa sér til reglur, og jafnvel breytilegar reglur, um það hvenær staða eins aðila á markaði er orðin markaðsráðandi. Ég tel að þarna ætti að innleiða skilgreiningu og í þeirri brtt. sem ég hef flutt á þskj. 49 er sú nálgun valin að orða þetta svo, með leyfi forseta: ,,Markaðsráðandi aðstaða er samkvæmt lögum þessum hver sú aðstaða sem veitir fyrirtæki eða fyrirtækjasamstæðu möguleika til að vera í krafti markaðshlutdeildar, stærðar eða annarra aðstæðna ráðandi um verð eða viðskiptahætti tiltekinnar vöru eða þjónustu á markaði. Samkeppnisráð skal sjálft setja sér nánari reglur í þessu sambandi, en skal þó jafnan miða við að staða eins aðila eða fleiri tengdra aðila sé markaðsráðandi ef markaðshlutdeild viðkomandi nær 33% eða meira í viðskiptum með tiltekna vöru eða þjónustu, þar með talið á sviði samgangna.`` Ég er kominn að þeirri niðurstöðu að ekki sé nokkur leið önnur en að setja inn í lög eða reglur sem starfað er eftir í þessum efnum einhverja viðmiðun af þessu tagi. Með þessu er að sjálfsögðu ekki verið að segja að sá aðili sem yfirstígur þessi mörk og nær til sín meira en 1 / 3 af markaðshlutdeild á tilteknu sviði viðskipta sé þar með farinn að misnota þá aðstöðu. Og það er ekki heldur verið að segja að þó svo að slíkur aðili fari yfir slík viðmiðunarmörk sé það sjálfkrafa orðið brot á löggjöfinni. Það sem væri verið að segja er að þetta eru viðmiðunarmörk sem ráða því að viðkomandi aðili færist undir tiltekið eftirlit og honum er veitt aukið og sérstakt aðhald um leið og stærð hans í viðskiptunum er orðin svo mikil. Í bresku samkeppnislöggjöfinni, sem um margt er athyglisverð í þessu sambandi, er þetta hlutfall 25%. Ég er þeirrar skoðunar að þó að margt sé vitlaust hjá Bretum og ýmislegt sé ekki til eftirbreytni í þeirra stefnu, sérstaklega eins og hún hefur verið rekin á undanförnum síðustu árum, þá megi þó um margt líta til hinnar bresku viðskiptalöggjafar og sækja þangað fordæmi. Sú löggjöf hefur verið tekin til gagngerðrar endurskoðunar á síðustu árum og eru bæði fyrirtækjalöggjöf og samkeppnislöggjöf tiltölulega nýlegar í Bretlandi og hvað sem um einkavæðingaræfingar þar má segja verður því ekki á móti mælt, og það mun ég a.m.k. ekki gera og þykir kannski ýmsum skrýtið að heyra það úr mínum munni, að ég tel að Bretar hafi í sinni löggjöf reynt að tryggja að með sæmilega sanngjörnum hætti væru samkeppnisforsendur tryggðar þrátt fyrir þá einkavæðingarlotu sem þar var tekin. Þetta hafa þeir m.a. gert með því að breyta ýmsum ákvæðum í sinni grundvallarlöggjöf á síðustu árum til að reyna að hindra að einkavæðing, einokunarstarfsemi eða fákeppnisstarfsemi leiddi þá út í ógöngur. Það hefur hins vegar ekki tekist og það er svo önnur saga sem verður ekki sérstaklega rædd hér en segir mönnum samt að það þarf að ganga hægt um gleðinnar dyr í þessum efnum. Bretar eru sem sagt þetta harðir af sér að þeir skilgreina það sem markaðsráðandi aðstöðu að fyrirtæki hafi náð til sín fjórðungi eða 25% markaðshlutdeild á einu sviði viðskipta. Ég hef valið þá leið að hafa þessi viðmiðunarmörk nokkru hærri hér með tilliti til sérstakra aðstæðna á hinum íslenska markaði. Auðvitað má deila um það hvort þriðjungur eða helmingur eða hvað sé eðlileg viðmiðun í þessum efnum, en ég segi bara þetta: Ég held að það sé óvinnandi vegur fyrir eina nefnd úti í bæ að ætla sér að setjast í dómarasæti og skilgreina það og ákveða sjálf hvenær einhver mörk af þessu tagi eru yfirstigin. Ég held að það eigi að vera almenn viðmiðun í löggjöfinni sem síðan sé unnið eftir. Það er fróðlegt að nefna það svona í framhjáhlaupi, vegna þeirra hræringa sem urðu í smásöluverslun hér á höfuðborgarsvæðinu á síðasta sumri, að einmitt við þær eignabreytingar sem urðu þegar fyrirtækið Hagkaup hf. keypti sig inn í ráðandi stærð á fyrirtækinu Bónus eða þeim rekstri, hvað sem það fyrirtæki heitir, þá mun að fróðra mati sú samsteypa einmitt hafa farið yfir þessi mörk, náð til sín meira en þriðjungi eða a.m.k. þriðjungi allrar smásöluverslunar á höfuðborgarsvæðinu. Væri í gildi ákvæði af því tagi sem hér er verið að leggja til í mínum brtt. hefði það þýtt að þessi nýja samsteypa, Hagkaup-Bónus hf., hefði færst undir sérstakt og aukið eftirlit samkeppnisstofnunar. Samruninn hefði væntanlega ekki verið stöðvaður og það væri í sjálfu sér ekkert lögbrot að eiga sér stað eða árekstrar við samkeppnislöggjöfina sem slíka að öðru leyti en því að staða hinnar nýju samsteypu yrði skilgreind í þessu ljósi og aukið eftirlit tekið upp varðandi viðskiptahætti og verðlagningu þessara aðila. Í þriðja lagi, hæstv. forseti, tel ég að styrkja þurfi ákvæði 4. kafla þar sem fjallað er um bann við samkeppnishömlum til þess að lögin nái tilgangi sínum og við 10. gr. þurfi að bæta efni af því tagi sem um er rætt í 3. tölul. brtt. minna. Þar segir að við 10. gr. skuli bætast ný málsgrein. 10. gr. hljóðar á þessa leið: ,,Samningar og samþykktir, hvort heldur þær eru bindandi eða leiðbeinandi, og samstilltar aðgerðir milli fyrirtækja á sama sölustigi eru bannaðar þegar þær lúta að eða er ætlað að hafa áhrif á: a. verð, afslætti eða álagningu, b. skiptingu markaða eftir svæðum, eftir viðskiptum eða eftir sölu og magni, c. gerð tilboða. Samvinna á sama sölustigi um leiðsögn við útreikning á verði, afslætti og álagningu er bönnuð.`` Síðan mundi bætast við að bönnuð yrði kaup eða yfirtaka fyrirtækja eða fyrirtækjasamstæðu á öðrum fyrirtækjum eða hvers kyns aðgerðir aðrar sem eru gagngert í því skyni að komast í markaðsráðandi aðstöðu og til að nýta sér hana. Ég held að þó svo að í framkvæmd sé auðvitað augljóslega erfitt að sjá fyrir hvort í vændum er brot af þessu tagi gagnvart anda samkeppnislaganna sé eftir sem áður rétt að hafa slíkt jákvætt ákvæði í lögunum þannig að það liggi fyrir að þetta sé bannað og m.a. hægt að vísa til þess ef samkeppnisráð hefur rökstuddan grun um að í vændum sé yfirtaka eins aðila á viðskiptum af þessu tagi og þar með sé í raun og veru hægt að styrkja stöðu samkeppnisráðs til þess að grípa inn í fyrirhugaða yfirtöku fyrirtækis á öðru eða aðgerðir á markaði sem gætu haft það sama í för með sér. Hvers vegna er ég að tala fyrir þessu sjónarmiði? Það er ósköp einfaldlega vegna þess að ég er nokkuð sannfærður um, því miður, að á grundvelli óbreyttra ákvæða laganna muni samkeppnisráð í fæstum tilvikum treysta sér til að grípa inn í kaup eða yfirtöku fyrirtækja við þær aðstæður sem það gæti þó verið nauðsynlegt. Ég held ósköp einfaldlega að staðan sé of veik eins og frv. leggur hlutina upp. Þó svo að kaflinn sem slíkur fjallli um það að samkeppnishömlur af þessum toga séu bannaðar o.s.frv., þá sé í raun og veru ekki með nægjanlega skörpum hætti tekið á þessu eða skilgreiningin sé ekki þannig úr garði gerð að samkeppnisráðið mundi treysta sér til aðgerða í þeim tilvikum þar sem það væri þó nauðsynlegt. Í fjórða lagi, hæstv. forseti, er í brtt. mínum lagt til að við þennan sama 4. kafla frv. bætist ný grein, sem gæti eftir atvikum nr. 17 eða færst undir kaflann einhvers staðar aftarlega í honum, og þar kæmi inn alveg nýr efnisþáttur sem lyti að því að tryggja samkeppni og eðlilega, óháða þróun einstakra samgönguþátta á samgöngusviðinu. Ef við frv. bættist ný grein af því tagi að fyrirtæki sem telst markaðsráðandi á einu sviði samgangna væri óheimilt að vera ráðandi aðili eða eiga stærri eignarhlut en 25% í öðrum fyrirtækjum sem starfa að samgöngum, hvað mundi það þýða, hæstv. forseti? Það mundi þýða að lagasetning af þessu tagi hróflaði við þeirri samstæðu á samgöngusviðinu sem mikið hefur verið um rætt á Íslandi á undanförnum árum en miklu minna, því miður, að gert til að setja eðlilegar skorður. Ég veit ekki hve margar ræðurnar eru orðnar um kolkrabbann en ég veit a.m.k. að bókin er a.m.k. ein sem út hefur verið gefin og helguð þessu fyrirbæri og heitir ,,Í slóð kolkrabbans`` og er hér í höndum mínum. Eins og ég reyndar vitnaði í í byrjun ræðu minnar hafa þeir alþýðuflokksmenn a.m.k. á köflum ekki dregið af sér í lýsingunum á þessu mikla bákni og formaður Alþfl., hæstv. utanrrh., talaði hann oft og mikið um þetta um miðbik síðasta áratugar, hélt heila fundaherferð undir fyrirsögninni ,,Hverjir eiga Ísland``. Ég skildi það stundum þannig að hann væri að láta að því liggja að Ísland væri að verulegu leyti í eigu fáeinna fjölskyldna sem héldu í þræðina og réðu fjármagninu í landinu og oft hefur blessaður kolkrabbinn, svo illa skilgreindur sem hann er, verið nefndur í þessu sambandi. Ég hef ekki tekið mikið undir þessi ræðuhöld í sjálfu sér vegna þess að ég hef ekki séð að mikið væri á bak við þau. Ég er þess vegna að reyna að nálgast þessa umræðu frá svolítið öðrum sjónarhóli, sem sagt þeim að burt séð frá þessum staðreyndum í okkar íslenska efnahags- og atvinnulífi, sem tengjast stórum eignarhlut samgöngurisanna hvers í öðrum, þá þarf auðvitað að gæta að því að þróun samgöngumála í landinu verði ekki stórkostlega bjöguð vegna þess að hagsmunir markaðsráðandi risa á einu sviði samgangna séu svo miklir í rekstri annarra ólíkra samgönguþátta að þar geti að nokkru leyti orðið um annarleg sjónarmið að ræða. Það er best að tala algerlega skýrt í þessum efnum til þess að verða sé ekki vændur um að fara með hálfkveðnar vísur. Ég ætla að taka það dæmi að Eimskipafélag Íslands er nokkurn veginn ráðandi í stykkjavöruflutningi til landsins og á sjó. Sú samkeppni sem það fær í þeim efnum er í raun og veru ekki mikil. Samkeppnin sem Eimskipafélagið fær í sjósiglingum er fyrst og fremst á öðrum sviðum þar sem um þungavöru og sérflutninga af ýmsu tagi er að ræða og eðli viðskiptanna er slíkt að raunverulegri samkeppni verður komið við. En hvað hinn almenna vöruinnflutning til landsins snertir er samkeppnin sem Eimskipafélagið á í sáralítil. Hitt aðalskipafélagið, Samskip, með fullri virðingu fyrir því, hefur auðvitað ekki burði til þess að standa því jafnfætis eða tryggja að öllu leyti þá samkeppni á öllum sviðum sjóflutninga sem nauðsynleg væri. Erlend skipafélög hafa ekki náð að koma sér hér fyrir þó svo þeim sé það frjálst og ástæðan er m.a. sú að skipafélögin sem fyrir eru eiga allt bryggjupláss í landinu. Það er í raun og veru hvergi hægt að binda erlent skip hér nema meira og minna upp á náð og miskunn skipafélaganna sem fyrir eru. Danskt fyrirtæki sem hugðist hefja hingað siglingar fyrir nokkru síðan rak sig fyrst og fremst á þann vegg að það gat hvergi kastað spotta í land því að viðleguplássin á suðvesturhorni landsins eru meira og minna öll í eigu skipafélaganna sem fyrir eru og þau eru auðvitað ekki sólgin í að lána væntanlegum samkeppnisaðilum bryggjupláss, eða hvað? Þess vegna var það að þetta danska fyrirtæki leitaði til Ríkisskipa sálugu og spurðist fyrir um það hvort þar væri hægt að fá að binda skip og koma upp vörum því að þröngt var fyrir dyrum í Sundahöfn eða í Hafnarfirði þar sem Eimskipafélag Íslands átti að mestu leyti allt bryggjupláss sem til greina gat komið. Þegar þessi staða blasir við okkur í flutningamálunum til landsins, er það þá skynsamlegt að sama fyrirtæki sé ráðandi í eina millilandaflugfélagi landsmanna því að það er Eimskipafélag Íslands auðvitað. Það er ráðandi aðili í Flugleiðum hf. Það á meira en 33,3% og getur þar með stöðvað breytingar á stofnsamþykktum Flugleiða. Það hefur stjórnarformanninn og það hefur undirtökin að mínu mati í stjórn þess fyrirtækis. Er það skynsamleg eða æskileg staða? Svar mitt er nei. Hún er óæskileg, ekki bara vegna þess, sem menn ræða í almennu samhengi, að þarna sé óeðlileg samþjöppun fjármagns og valds í íslensku viðskiptalífi á ferðinni. Hún er að mínu mati sérstaklega varhugaverð vegna þess að hún getur hindrað eðlilega og innbyrðis óháða þróun þessara mismunandi samgönguþátta, flutninga á sjó og flutninga í lofti. Því hefur verið haldið fram að stjórnendur Flugleiða hafi verið undarlega áhugalausir um það á undanförnu árum að byggja upp fraktflutninga í lofti til og frá landinu. Því hefur verið haldið fram. Og það er allt í lagi að segja það hér. Þær raddir hafa heyrst og ættu ekki að koma mönnum á óvart. Spurningin er auðvitað þessi: Bíður ekki staða af þessu tagi þessum hættum heim? Ég óttast það. Það er mjög mikilvægt að mínu mati að aðstæður af þessu tagi hindri ekki eðlilega þróun og uppbyggingu hinna ólíku samgönguþátta og þess vegna eru full rök til að taka sérstaklega á þessu sviði og innleiða strangari takmörk hvað varðar mögulegar samsteypur eða samstæður fyrirtækja í samgönguþættinum. Það er vel þekkt úr viðskiptalöggjöf nágrannalandanna að til viðbótar hinum almennu takmörkunum sem gilda gagnvart markaðsráðandi fyrirtækjum og gilda um yfirtöku fyrirtækja á öðrum o.s.frv., til að hindra hringamyndun, fákeppni og einokun séu ákveðin svið tekin út úr og sérstaklega kveðið á um þau. Ég nefni aftur í bresku löggjöfinni ákvæði sem eiga við um bankastarfsemi og fjölmiðla. Þá er væntanlega hugsun manna þessi: Til viðbótar hinum almennu takmörkunum er skynsamlegt að tryggja alveg sérstaklega að um óeðlilega samþjöppun eða fákeppni verði ekki að ræða á viðkvæmum sviðum eins og í fjölmiðlum. Það hefur gerst í nokkur skipti á undanförnum missirum að ýmist breska löggjöfin eða EB-rétturinn, þær greinar Rómarsáttmálans sem um þessa hluti fjalla, og eru númer sextíu og eitthvað ef ég man rétt, hefur verið beitt til að hindra yfirtöku eins fjölmiðlarisa á öðrum. Sama hefur gerst í bankastarfsemi og sama hefur gerst í flugsamgöngum eins og þeir þekkja væntanlega sem fylgst hafa með hugmyndum evrópskra flugfélaga, franskra, belgískra, hollenskra og breskra, um að kaupa upp hvert annað á þennan veginn eða hinn. Nokkur slík áform hafa verið stöðvuð ýmist á grundvelli samkeppnislöggjafar viðkomandi landa eða á grundvelli hinna almennu ákvæða Rómarsáttmálans. En hér uppi á Íslandi, þrátt fyrir allt talið um aðstæðurnar í þessum efnum hvað varðar samgöngurnar --- og hef ég þó ekki nefnt það að auðvitað er sú samstaða miklu meiri því að til viðbótar sjósiglingunum og flugsamgöngunum kemur rekstur ferðaskrifstofa, hótela, bílaleiga, bókunarkerfis og fleiri þátta sem allt samtvinnað myndar auðvitað eina mjög magnaða samstæðu --- er í íslenska frv., sem hæstv. viðskrh. og ráðherra Alþfl. leggur fram, ekki eitt einasta atriði sem tekur á þessari stöðu. Samþykkt þessa frv. eins og það er flutt af hæstv. ríkisstjórn mun engu breyta um samstæðuna Eimskip, Flugleiðir, Úrval/Útsýn, hótel, bílaleiga, bókunarkerfi o.s.frv., af því að ákvæði frv. eru of almennt orðuð og taka ekki með neinum beinum hætti á þessari stöðu sem uppi er. Grein af því tagi sem hér er lögð til mundi knýja Eimskipafélag Íslands til að minnka eignarhlut sinn í Flugleiðum niður fyrir eða niður í fjórðung. Þar með réði Eimskipafélagið ekki lengur stofnsamþykktum fyrirtækisins, gæti ekki eitt og sér komið í veg fyrir breytingar á samþykktum þess né haft þar undirtökin í stjórn eins og það gerir við núverandi aðstæður. Ég vona, hæstv. forseti, að enginn misskilji mig svo, enda er ekki nokkur ástæða til þess, að ég sé að tala um þessa hluti eða rekja þá hér af einhverri andúð á viðkomandi fyrirtækjum. Það er ekki svo. Þetta eru að sjálfsögðu hin mætustu og þörfustu fyrirtæki og mikilvægt að þeim vegni vel. En það breytir ekki hinu að við verðum að þora að kalla hlutina réttum nöfnum og þessar aðstæður eru uppi í íslensku atvinnulífi og hafa verið mikið milli tannanna á mönnum undanfarin ár og ég held að það sé miklu heiðarlegra að ræða þetta hreint út heldur en í einhverjum hálfkveðnum vísum. Ég vil taka það fram að yrði ákvæði af þessu tagi lögfest væri að sjálfsögðu rétt og sanngjarnt að veita þeim sem fyrir því yrðu ákveðinn aðlögunartíma. Ég tel þess vegna að það kæmi til greina, eins og reyndar er lagt til í breytingartillögu minni, að láta gildistöku þessa ákvæðis vera nokkru síðar en frv. í heild eða veita því með bráðabirgðaákvæði ákveðinn aðlögunartíma. Það er oftast aðferðin þegar slíkum breytingum er hrint í framkvæmd að fyrirtækin fá tiltekinn aðlögunartíma til að minnka eignarhlut sinn og selja hann á almennum markaði. Ég tel að það mundi ekki gera mönnum annað en gott að Eimskipafélagið fengi ákveðinn aðlögunartíma til þess að minnka eignarhlut sinn í Flugleiðum niður í það sem hæfilegt getur talist svo ljóst væri að það væri ekki eitt og sér ráðandi aðili í rekstri þessa samkeppnisaðila sem ætti að vera ef allt væri með felldu. Auðvitað ættu eina millilandaflugfélag landsmanna og aðalmillilandasiglingafélag landsmanna að vera í samkeppni ef allt væri með felldu, helst bæði með farþega og vörur þannig að það ríkti eiginleg samkeppni milli þessara ólíku samgönguforma til og frá landinu. Það er ekki hægt að segja að svo sé í dag. Það er alls ekki hægt að halda því fram. Og það er mjög bagalegt. Nokkrar fleiri breytingar er að finna í mínum tillögum, hæstv. forseti, en ég tel að ég hafi hér gert grein fyrir þeim helstu þeirra og ætla því tímans vegna ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég vil þó taka fram að ég tel að einnig í 18. gr., 5. kafla, þar sem fjallað er um eftirlit með samkeppnishömlum væri rétt að gera breytingar. 18. gr. gengur út á það að samkeppnisstofnun hefur heimild til að skylda fyrirtæki til að tilkynna um samruna fyrirtækja. Ég hef þá skoðun að eðlilegra væri að snúa þessu við þegar um er að ræða kaup eða yfirtöku á fyrirtækjum sem haft gætu varanleg áhrif á samkeppnisaðstæður þegar markaðsráðandi aðili á í hlut. Það væri í raun og veru í samræmi við það að ákveðin viðmiðunarmörk yrðu sett inn í lögin sem kvæðu á um það hvenær aðili skuli teljast markaðsráðandi, að jafnframt skuli þeir aðilar sem hefðu stærri markaðshlutdeild en 33% í hverju tilviki tilkynna til samkeppnisstofnunar ef þeir væru að yfirtaka fyrirtæki með starfsemi á skyldu sviði. Ég held að það væri að mörgu leyti eðlilegra að í þeim tilvikum snerist skyldan við, að það hvíldi á fyrirtækjunum að tilkynna stofnuninni þetta en ekki öfugt og að þetta væri heimild stofnunarinnar til að leggja þessa kvöð á fyrirtækin. Mönnum kann að finnast þetta léttvægt og það er það svo sem, þetta skiptir ekki miklu máli. Ég skil vel þá hugsun að vera ekki að plaga samkeppnisstofnun með endalausum tilkynningum án þess að það þjóni einhverjum tilgangi. Þess vegna á þetta auðvitað ekki að vera einhver allsherjarskylda. Ég er sammála því. En ég tel að þarna, eins og í fleiri tilvikum, eigi að greina á milli þeirra fyrirtækja sem hafa markaðsráðandi aðstöðu og þurfa að vera undir sérstöku eftirliti, fá sérstakt aðhald og svo annarra fyrirtækja. Það er þarft að minna þau á, mér liggur við að segja daglega, að þau hafi þessa viðkvæmu stöðu, að vera vegna stærðar, efnahagslegs styrks eða markaðshlutdeildar ráðandi aðilar um verð og viðskiptahætti á sínu sviði. Þá mundi það gerast sjálfkrafa að þau tilkynntu samkeppnisstofnun það ef þau hygðust kaupa upp fyrirtæki eða með öðrum hætti beita sér á þessum markaði. Ég er þeirrar skoðunar, hæstv. forseti, að við Íslendingar þurfum auðvitað að gera okkur með mjög raunsæjum hætti grein fyrir því að við hinar sérstöku aðstæður í okkar örsmáa efnahagskerfi eru því auðvitað veruleg landfræðileg og efnisleg takmörk sett að óheft samkeppni fyrirtækja geti alls staðar um allt land í öllum tilvikum og á öllum sviðum viðskipta tryggt okkur eðlilega verðmyndun. Við vitum auðvitað öll að þær aðstæður eru til að mynda ekki fyrir hendi í mörgum fámennari eða afskekktari byggðarlögum landsins. Þar eru ósköp einfaldlega ekki forsendur fyrir samkeppni margra aðila sem tryggja mönnum eðlilega verðmyndun og viðskiptahætti án eftirlits eða íhlutunar opinberra aðila. Reyndar er það svo þegar farið er yfir það hvaða þættir viðskipta á Íslandi séu í raun nægjanlega fjölbreyttir og fjölgreindir til að um eðlilega og fullnægjandi samkeppni sé að ræða, þá er það ekki margt, fyrir utan smásöluverslun á höfuðborgarsvæðinu, sem kannski strangt tekið fullnægir þessum kröfum. Það má færa fyrir því rök að bankastarfsemin í heild sinni, tryggingastarfsemin, samgöngurnar og verslunin úti um landið fullnægi í raun ekki þeim skilyrðum sem gera þarf til samkeppni eigi hún að vera þess umkomin að sjá um og tryggja ein og sér eðlilega verðlagningu og eðlilega viðskiptahætti. Það er þess vegna nauðsynlegt að mínu mati að vera mjög raunsær á möguleika þess að láta samkeppnina stjórna verðlagningunni. Ég er þeirrar skoðunar að heppilegast sé og rétt að gera það þar sem aðstæður eru fyrir hendi en það sé mjög háskalegt að láta blekkja sig þannig að fákeppni eða samningsbundin markaðsskipting tveggja, þriggja stórra fyrirtækja sem skipta á milli sín innanlandsmarkaði sé í raun og veru sú fjrálsa samkeppni sem dugar mönnum til eðlilegrar verðlagningar og eðlilegra viðskiptahátta. Ég held að það sé oft og tíðum versta tilhögunin sem til er, dulin fákeppni eða einokun sem að nafninu til er samkeppni en er það ekki í reynd. Af tvennu illu er þá betra að hlutast til um verðlagningu og viðskiptahætti með opinberum aðgerðum en að láta plata sig eins og því miður er raunin oft og tíðum í hinni duldu einokun eða duldu fákeppni sem allt of víða er fyrir hendi. Svo ég vitni aftur til Breta, þá held ég að það væri fróðlegt, og e.t.v. gerir efh.- og viðskn. það þegar hún fer að vinna að þessu máli, að kynna sér reynslu Breta af því að einkavæða einokunarstarfsemi. Það er mjög fróðleg lexía sem má verða mönnum umhugsunarefni. Hvort hefðu Bretar nú verið betur staddir með sitt gamla símafélag og járnbrautir eða þá okurstarfsemi í skjóli einokunar sem nú er rekin á þessum sviðum í Bretlandi og sópar óheyrilegum gróða til þeirra sem fengu þessi fyrirtæki á silfurfati fyrir lítið þegar einkavæðingarsýkin heltók menn svo í Bretlandi að þeir veigruðu sér ekki við að einkavæða einokunarstarfsemi með þeim skelfilegu afleiðingum sem öllum eru kunnar? Jafnvel harðsvíruðustu íhaldsmenn þar viðurkenna nú í dag að þeir gengu allt of langt. Þessi stefna gekk út í hreinar öfgar og hefur leitt yfir þá ýmiss konar bölvun. Ég held að það sama geti að nokkru leyti átt við eða sömu vítin sé að varast í vissum tilvikum þegar menn ætla að láta samkeppni sjá alfarið um að stjórna verðlagi og viðskiptaháttum þar sem sú samkeppni er í raun ekki fyrir hendi. Það væri auðvitað fróðlegt í þessu sambandi að ræða t.d. um það hversu mikil samkeppni er milli íslensku olíufélaganna. Eru menn t.d. þeirrar skoðunar, eins og hugmyndir hafa verið um, að sleppa verðlagningu þar algerlega frjálsri, að fullnægjandi samkeppni verði í Árneshreppi á Ströndum til að verðleggja bensínið með sanngjörnum hætti þar? Eða í smásöluverslun á Súðavík, Suðureyri? Eru menn þeirrar tilfinningar? Ég er ekki viss um að hlutirnir gangi þannig upp þó að hitt sé jafnljóst að hér á höfuðborgarsvæðinu væru nokkurn veginn örugglega fullnægjandi forsendur til þess að ætla að nægjanleg samkeppni ríkti í smásöluverslun til að afnema hér öll opinber afskipti. Ég vil þess vegna í framhaldi af þessu, hæstv. forseti, gera þá athugasemd að ég hef efasemdir um að það sé rétt, þrátt fyrir allt, að nema með öllu úr lögunum almennar heimildir Verðlagsstofnunar sem nú heitir, samkeppnisráðs sem verður, til að hlutast til um verðlagningu vöru með einhverjum hætti á afmörkuðum sviðum viðskipta eða á afmörkuðum landsvæðum ef rökstuddar ástæður mæla með því að nauðsynlegt sé að grípa þar inn í. Því var fleygt hér í sumar og var reyndar fullyrt, m.a. í könnun í framhaldi af verðkönnun Verðlagsstofnunar, að í vissum tilvikum væru heildsalar að niðurgreiða kostnaðinn af samkeppninni hér á höfuðborgarsvæðinu með hærri álagningu til viðskiptavina sinna úti um landið, þ.e. hin harða samkeppni sem ríkti um viðskiptasamböndin hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem hún er fyrir hendi og mjög grimm, leiddi til þess að menn notuðu sér á hinn bóginn fákeppnisaðstöðu sína úti um landið til þess að hækka þar álagningu og ná þannig upp því sem þeir gæfu með sér í samkeppninni hér á höfuðborgarsvæðinu. Að minnsta kosti komu mjög óhugnanlegar vísbendingar út úr verðkönnun Verðlagsstofnunar á síðasta sumri hvað þetta snertir. Það væri fróðlegt að heyra hæstv. viðskrh. fjalla aðeins um þessi sérstöku vandamál sem leiða af aðstæðum í okkar landi vegna þess að veruleikinn er stundum svolítið leiðinlegri viðfangs en hann birtist mönnum á pappírnum. Þetta er þrátt fyrir allt þannig að landið er jafnstrjálbýlt og fámennt og raun ber vitni. Það eru ósköp einfaldlega aðstæður sem við búum við og verðum að horfast í augu við þegar við smíðum okkur löggjöf af þessu tagi. Ísland er örsmá efnahagseining og hér geta því þurft að gilda að nokkru leyti nokkuð aðrar reglur eða a.m.k. þurfa að vera öryggishemlar í löggjöf sem taka tillit til þessara sérstöku aðstæðna. Mér finnst þess vegna þær heimildir sem samkeppnisráð hefur samkvæmt 17. gr. frv. í raun og veru of þröngt skilgreindar og það gæti verið ástæða til að athuga þar að gera að einhverju leyti íhlutunarheimildir samkeppnisráðs almennari við tilteknar aðstæður. Ég á þá t.d. við afmörkuð svið viðskipta eða viðskipti á tilteknum svæðum landsins þar sem hlutirnir hefðu bersýnilega farið úr böndunum og verðlagning úr öllu korti. 2. mgr. 17. gr. er á þá leið að íhlutun geti falið í sér bann, fyrirmæli eða heimild með ákveðnum skilyrðum. Hún geti falið í sér að samkeppnisráð grípi til ákvörðunar um verð og viðskiptakjör einstakra fyrirtækja eða fyrirtækjahópa. Formálinn er sá að til slíkra aðgerða sé hægt að grípa gegn samningum, skilmálum og athöfnum sem hafa skaðleg áhrif á samkeppni. Síðan er talið upp í hverju hin skaðlegu áhrif geti falist. Ég er að segja að í vissum tilvikum getur svo farið að þessi skilyrði séu í raun og veru ekki uppfyllt en samt ríki óeðlilegt ástand hvað verð og viðskiptahætti snertir. Smásöluverslun á Vestfjörðum eða viðskipti með tilteknar vörur á tilteknu sviði úti um landið þarf ekki endilega að vera með þeim hætti vegna einhverra tiltekinna samninga milli fyrirtækja eða sérstakra athafna sem hægt er að benda á hjá viðkomandi fyrirtækjum. Ég held ósköp einfaldlega að almennar aðstæður geti leitt til þess að nauðsynlegt sé að yfirvöld samkeppnismála hafi heimildir til að beita sér til íhlutunar og þá eigi að orða það með þeim hætti í lögunum. Það er að sjálfsögðu ekki nokkur vandi að búa þannig um hnútana að ekki misskiljist að með því sé verið að veita samkeppnisráði eða samkeppnisstofnun opnar almennar heimildir til að beita eins og þeim sýnist. Að sjálfsögðu er hægt að afmarka og skilyrða það þannig að það misskiljist ekki. Þar væri eingöngu verið að tala um möguleika við tilteknar, skilgreindar aðstæður. Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi þá lokið við að gera grein fyrir helstu sjónarmiðum mínum í þessum efnum. Ég vil að lokum endurtaka það sem ég sagði í upphafi að ég tel að margt í frv. sé í rétta átt en það þarf hins vegar að taka á ýmsu og betrumbæta annað sem er ekki nógu gott. Ég hef mikinn vilja til að leggja mitt af mörkum til að reyna að ná samstöðu um afgreiðslu þessa mikilvæga málaflokks hér á þinginu. Ég vænti þess að sambærilegum vilja sé að mæta af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, þar sé vilji til þess að taka mark á ábendingum, athugasemdum og brtt. sem einstakir þingmenn eða þingflokkar hafa fram að færa. Ég held að það væri mjög æskilegt og mikilvægt ef þingið gæti náð góðri samstöðu um afgreiðslu þessa máls. Það mun ekki gerast nema menn gefi sér allgóðan tíma til að skoða það í nefnd og fara rækilega yfir þau sjónarmið sem þar eru uppi og þær ábendingar sem án efa koma úr ýmsum áttum til efh.- og viðskn. þegar mál þetta, eins og væntanlega verður, hefur farið til umsagnar hinna ólíku aðila í þjóðfélaginu sem þarna eiga hagsmuna að gæta. Ég held að það megi ekki á milli sjá hvor er mikilvægari þáttur þessa máls, sá sem lýtur að starfsskilyrðum og starfsumhverfi fyrirtækjanna sem er að sjálfsögðu mikilvægur eða hinn sem lýtur að því að tryggja neytendum eðlilega réttarstöðu og eðlilega vörn gagnvart því að þeir séu ekki saklaus fórnarlömb dulinna samkeppnishindrana eða óeðlilegra viðskiptahátta sem í krafti fákeppni eða dulinnar einokunar eigi sér stað í þjóðfélagi eða fyrirkomulagi sem að nafninu til á að stjórnast af frjálsri samkeppni. Til þess að svo geti orðið verður sú samkeppni að vera fyrir hendi og það er verkefni þessarar löggjafar númer eitt að tryggja að svo sé. Þar sem samkeppnin á að sjá um að tryggja eðlilega verðlagningu, eðlilega verðmyndun og eðlilega viðskiptahætti verður hún að vera fyrir hendi. Annars fer illa.

Virðulegur forseti. Ég ætla að segja nokkur orð um þetta frv. til samkeppnislaga. Fulltrúi Kvennalistans í efh.- og viðskn. er Kristín Ástgeirsdóttir og hefði hún gjarnan viljað segja nokkur orð um frv. en hún er því miður í opinberum erindagerðum á vegum Alþingis og gat því ekki tekið þátt í þessum fundi. Það má segja að löngu tímabært sé orðið að endurskoða lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Að því leyti ber að fagna því að við skulum ræða frv. til samkeppnislaga hér á þessu þingi. Það er samt ekki þar með sagt að ég geti verið ánægð með öll ákvæði frv. og ég hef þar nokkrar athugasemdir. En ég ætla ekki að fara með tæmandi hætti ofan í þetta mál enda verður það unnið í efh.- og viðskn. áður en það kemur aftur til kasta þingsins. Almennt má segja að aukin samkeppni geti verið af hinu góða þó að auðvitað megi ekki hafa oftrú á því að með aukinni samkeppni muni allt snúast til hins betra. Þó að menn telji að hægt sé að ná niður verði með aukinni samkeppni verðum við að gera okkur grein fyrir því að markaðurinn á Íslandi er mjög lítill. Hann mjög lítill jafnvel þótt við miðum við höfuðborgarsvæðið hvað þá heldur ef við förum út á land. Undanfarin ár hefur komið í ljós þegar samkeppni hefur aukist á Reykjavíkursvæðinu, t.d. í verslun, að verðlag úti á landi hefur fremur hækkað en lækkað. Það hefur ekki verið utanbæjarfólki til nokkurra bóta, fremur hið gagnstæða þar sem mörg fyrirtæki hafa hreinlega lagt upp laupana. Við getum heldur ekki gert ráð fyrir því að öll þau fyrirtæki, sem starfa nú á markaðnum, geti náð kostnaði niður frekar en orðið er nema þá ef menn trúa því að fyrirtæki hafi almennt allt of háa álagningu og muni þar af leiðandi geta lækkað hana til þess að lækka verð. Það eru því mörg atriði sem ber að athuga þegar fullyrt er um ágæti þess að auka samkeppnina. En almennt er mjög af hinu góða að setja skýrar reglur í þessu sambandi. Ef litið er á þetta frv. sem er til umræðu þá hlýtur að vera nauðsynlegt að endurskoða lög um samkeppnishömlur, verðlag og óréttmæta viðskiptahætti óháð því hvort við gerumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Hv. 1. þm. Austurl. sagði áðan að þetta frv. væri að engu leyti tengt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, en 12. kafli laganna er þó ótvírætt tengdur þeim samningi. Það er því ekki að öllu leyti rétt en kannski má segja að fyrir utan 12. kaflann sé þetta algerlega óháð þeim samningi. Ég nefni nokkur atriði sem ég tel athugunarverð í þessu frv. Fyrst og fremst má nefna að ég tel að samkeppnisráð og samkeppnisstofnun fái gífurlega mikil völd án þess að lögin segi á nokkurn hátt um eftir hvaða leikreglum skuli fara. Ég get tekið sem dæmi í 18. gr. frv. sem segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Telji samkeppnisráð að samruni fyrirtækja eða yfirtaka fyrirtækis á öðru fyrirtæki dragi verulega úr samkeppni og sé andstæð markmiði laga þessara getur ráðið lagt bann við fyrirhuguðum samruna eða yfirtöku fyrirtækja og mælt fyrir um ógildingu á samruna eða yfirtöku sem þegar hefur átt sér stað.`` Ég tel að gífurlega mikið vald sé falið þessu samkeppnisráði og samkeppnisstofnun í umboði þess. Ekkert er talað um stærð fyrirtækja eða hversu sterk staða þeirra er á markaði heldur er þetta mjög opið. Ég held að þurfi að lagfæra þetta. Ég tel eðlilegt að reynt sé að koma í veg fyrir samruna fyrirtækja þannig að þau yfirtaki allan markaðinn en varla getur verið eðlilegt að gefa samkeppnisráði svona mikil völd. Eins og kemur fram í 42. gr. getur samkeppnisstofnun krafið fyrirtæki og fyrirtækjahópa um allar upplýsingar, sem þykja nauðsynlegar, til að athuga fyrirtækin og einstaka mál. Jafnframt þessu er tekið fram í 11. kafla frv. að eftirlitsstofnun EFTA, fulltrúum hennar og fulltrúum framkvæmdastjórnar EB, sé heimilt að vera viðstaddir og taka þátt í vettvangsrannsóknum sem samkeppnisstofnun framkvæmir. Þá er væntanlega miðað við að það sé þegar um er að ræða fyrirtæki sem eru í samkeppni við fyrirtæki frá öðrum löndum Evrópska efnahagssvæðisins. Því fær samkeppnisstofnunin ekki eingöngu heimildir, sem ég tel mjög opnar, heldur einnig eftirlitsstofnun EFTA og fulltrúar framkvæmdastjórnar EB. Ég reyndi að glugga í bókun 4, sem þarna er vitnað enn til, og ég gat a.m.k. ekki séð á auðveldan hátt að þar væru svo greinilegar og skýrar reglur að eðlilegt væri að veita þessum stofnunum frekar en samkeppnisstofnun svo mikil völd sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég tel þess vegna að það þurfi að fara sérstaklega ofan í þessi mál í nefndinni þar sem það verður að vera nokkuð ljóst eftir hvaða leikreglum slíkar stofnanir eiga að fara þegar þær fá svo mikil völd í hendur. Ég tel einnig mjög óeðlilegt að lögfesta ákvæði með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í 48. gr. en þar sem segir að ákvæði 1.--3. gr. bókunar 25 við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði varðandi verslun með kol og stál skuli hafa lagagildi hér á landi. Mér þykir svona lagasetning óheppileg, sérstaklega með tilliti til þess að ekki er farið neitt ofan í það hvað felst í þessu en bókun 25 er kannski ekki neitt sérstaklega margar greinar. Það eru einar 7 greinar og ekki mjög langar. Ég vek hins vegar athygli á að í tengslum við þetta atriði segir í frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði, 2. gr., að meginmál EES-samningsins skuli hafa lagagildi hér á landi og síðan kemur: ,,Sama gildir um ákvæði bókunar 1 við samninginn, ákvæði 9. tölul. VIII. viðauka og g-liðar 1. tölul. XII. viðauka við samninginn. Þetta getur svo sem verið allt í lagi en síðan les ég 2. gr. meginmáls samningsins og þá kemur fram: ,,Í samningi þessum merkir hugtakið ,,samningur`` meginmál samningsins, bókanir við hann og viðauka auk þeirra gerða sem þar er vísað til``. Ég sé því ekki betur en að með því að lögfesta samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, þá lögfestist allar bókanir og viðaukar við hann. Ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna þetta ákvæði er nauðsynlegt í 42. gr. Ég hefði gjarnan viljað fá svar við því hér því að þetta skiptir auðvitað máli og hafa svipuð ákvæði gjarnan komið fram í fleiri lagafrumvörpum og vil ég spyrja hæstv. viðskrh. um þetta atriði. Ég tel mjög mikilvægt að setja reglur um auglýsingar og þá sérstaklega með tilliti til barna en í 22. gr. er miðað við að ekki megi misbjóða börnum á nokkurn hátt í auglýsingum og einnig að eigi sýna sérstaka varkárni gegn trúgirni barna og unglinga. Mér þykja þetta mjög góð ákvæði en ég hefði gjarnan viljað sjá þetta miklu ítarlegar og betur útfært og ég hefði óskað eftir því að hv. efh.- og viðskn. eða fulltrúar þar athuguðu sérstaklega þær ábendingar sem hafa komið fram frá Svíþjóð þess efnis að ákvæði samningsins um Evrópskt efnahagssvæði geri það að verkum að þeir þurfi að minnka kröfur að því er varðar auglýsingar sem höfða til barna. Mér er ekki sjálfri kunnugt um hvað þarna er á ferðinni, en ég hefði gjarnan viljað að nefndin athugaði þetta sérstaklega vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að við förum varlega í þeim efnum sem varða börn. Ég ætlaði reyndar ekki að taka fyrir mjög mörg atriði. Ég hnaut um 23. gr. Þar er tekið sérstaklega fram að sé leiðbeininga þörf með vöru verði að veita fullnægjandi leiðbeiningar og upplýsingar um ýmislegt sem er á ferðinni. Þingmönnum hlýtur að vera kunnugt um að t.d. í Danmörku hefur dönskum framleiðendum verið bannað að merkja efni eins og málningarvörur, sem eru með ákveðnum leysiefnum, og auglýsa þau þannig að þau geti verið hættuleg heilsunni. Ekki má skrifa á asbestplötur að þær séu krabbameinsvaldandi og set ég ákveðið spurningarmerki við hversu miklar heimildir við höfum þrátt fyrir þessa grein til að setja skikkanlegar merkingar á vörur. En ég tek fram að mér hefur oft fundist nokkuð skorta á hér á landi að það hafi verið gert með viðhlítandi hætti. Virðulegi forseti. Ég held að ég láti þetta nægja að sinni um þetta annars mikilvæga frv. Mjög mikið verk er eftir í efh.- og viðskn. að fara yfir ákvæði frv. og gera þar breytingar og betrumbætur, en ég tel ákaflega hættulegt að gefa stofnunum svo mikið vald eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. til þess að skoða fyrirtæki, sérstaklega með tilliti til þess að þarna er um mjög opnar heimildir að ræða. Að lokum langar mig til að benda á ákvæði til bráðabirgða, sem er ákaflega umdeilt atriði, þar sem gert er ráð fyrir að 14. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eigi ekki við um þá starfsmenn sem munu missa störf sín þegar Verðlagsstofnun verður lögð niður, ef þeir eigi kost á sambærilegu starfi hjá samkeppnisstofnun og benda á að einmitt þetta atriði varð mikið deilumál á síðasta ári þegar við ræddum önnur frumvörp.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hafa talað í umræðunni. Ég tel að grunntónninn í ræðum þeirra hafi verið jákvæður í garð þessa frv. og margar málefnalegar ábendingar komið fram í máli þeirra. Það er alls ekki ofsagt að setning nýrra samkeppnislaga sem ætlað er að koma í stað núgildandi laga um verðlag, samkeppnishömlur og ólögmæta viðskiptahætti sé eitt af þeim mikilvægustu verkefnum sem liggja fyrir löggjafarsamkomunni um þessar mundir. Frv. sem við ræðum í dag kom reyndar fram á sl. vori í nokkuð annarri mynd og hefur verið til meðferðar í efh.- og viðskn. í sumar eins og kunnugt er og hefur tekið ýmsum breytingum frá þeirri gerð sem það var upphaflega lagt fram í. M.a. hefur verið bætt í það greiðslukortaákvæðum, ákvæðum um hinar sameiginlegu samkeppnisreglur Evrópska efnahagssvæðisins en það er að sjálfsögðu mál sem er alveg nauðsynlegt að taka á sem fyrst. Ég þakka hv. efh.- og viðskn., bæði undir fyrri formanni, hv. 1. þm. Vestf. Matthíasi Bjarnasyni og undir stjórn núv. formanns, hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálms Egilssonar, fyrir mjög gott samstarf í málinu og ég treysti á að það haldi áfram. Efh.- og viðskn. hefur átt viðræður við starfsmenn viðskrn. um efni frv. og gert við það ýmsar athugasemdir og ábendingar og hún hefur líka fengið umsagnir ýmissa hagsmunaaðila um þetta mikilvæga mál. Ég nefni sérstaklega ítarlegar umsagnir Verslunarráðs Íslands, Neytendasamtakanna, Lögfræðingafélags Íslands, Tannlæknafélags Íslands og einnig sameiginlegt álit eða umsögn frá Vinnuveitendasambandi Íslands, Félagi ísl. iðnrekenda og Landssambandi iðnaðarmanna sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi m.a. í sinni ræðu. Um þessar umsagnir hefur verið fjallað í viðskrn. að undanförnu og við munum fyrir okkar leyti láta hv. efh.- og viðskn. í té álit okkar á þeim og hugmyndir um breytingar á frv. í samræmi við þær ábendingar sem hafa komið fram í umsögnunum og reyndar að sjálfsögðu í þeim umræðum sem hafa farið fram í þinginu. Ég er alveg sannfærður um að frv. mun með þeim breytingum, sem verða gerðar á því, batna frá núverandi mynd sinni og að þetta sé einmitt mál af því tagi sem æskilegt er að þátttaka þingmanna sé sem mest. Ég er alveg sammála þeim hv. þm. sem hér hafa talað að um grundvallarleikreglur í samfélagi okkar er mikilvægt að sem víðtækust sátt og samstaða náist. Ég ítreka að við erum nú að semja löggjöf sem ég tel að muni þegar því starfi er lokið í góðu samstarfi ríkisstjórnar og þings verða með því besta sem gerist í heimshluta okkar. Ég ítreka að þetta frv. mun og á að byggja í aðalatriðum á misbeitingarreglunni, þ.e. að misbeiting markaðsráðandi aðstöðu sé það sem lögin reyna að koma í veg fyrir, ekki í sjálfu sér hin markaðsráðandi staða. Hins vegar verði bann við tilteknum athöfnum og samtökum, samráði, sem menn eru þeirrar skoðunar að séu ávallt skaðleg frjálsri samkeppni og þar með hagsmunum neytenda og atvinnulífs. Ég tel rétt að við höldum fast við þessa reglu, ekki síst vegna aðstæðna á Íslandi eins og hefur verið rætt í mörgum greinum. Ég bendi á að nágrannaþjóðir okkar hafa fært sig nær bannreglu, þ.e. bannað nánast allt samráð eða samtök fyrirtækja í verðlagsmálum og markaðsskiptingu. Þetta hafa Svíar t.d. gert eftir að þeir ákváðu að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Finnar hafa líka fært sig nokkuð nær bannreglu sem er upphaflega komin frá Bandaríkjunum. Norska frv. sem nú liggur fyrir Stórþinginu er ákaflega líkt því frv. sem við ræðum og í öllum meginatriðum. Þar er þó ekki kafli um framkvæmd samkeppnisreglna á Evrópsku efnahagssvæði heldur er gert ráð fyrir því að þau ákvæði verði í sérstökum lögum og er frv. um það málefni fyrir þingi samhliða frv. til almennra samkeppnislaga. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um einstök atriði í því sem fram hefur komið í þessum umræðum. Mig langar þó að víkja að nokkrum atriðum og kem þá fyrst að því sem kom fram í máli hv. 1. þm. Austurl. þar sem hann tók undir það, að mér virtist sem fram hefur komið frá samtökum atvinnurekenda, að þetta frv. einkenndist af viðamikilli og umfangsmiklu stjórnsýslukerfi og mjög víðtæku ráðherra- og ráðuneytisvaldi. Þetta er að sjálfsögðu sjónarmið sem mér finnst rétt að séu hugleidd þótt ég leyfi mér að benda á að þótt það vald sem ráðherra og ráðuneyti og stjórnvöldum sem heyra undir ráðherrann, sé fengið í þessu frv. sé býsna víðtækt, þá höfum við mjög mörg dæmi um slíkt stjórnarfyrirkomulag. Ég leyfi mér að benda á lögin um stjórn fiskveiða þar sem vald ráðherrans er að mínu áliti miklu víðtækara en hér um ræðir. Það segi ég nú líka til samanburðar að ég er hins vegar sammála hv. þm. um að það er mikilvægt að gott samkomulag takist um þessi mál og traust geti ríkt á þeim sem fara með framkvæmd þessara mála. Ég legg hins vegar meira upp úr því að framkvæmdaraðilinn, t.d. samkeppnisráðið og samkeppnisstofnun í þessu tilfelli, séu alveg með ótvíræðum hætti á ábyrgð framkvæmdarvaldsins. Það hefur að manni flogið, og ég geri ráð fyrir að það verði rætt í nefndinni, að samkeppnisráðið allt væri skipað af ráðherranum en áfrýjunarnefndin væri algerlega hæstaréttarskipuð. Það er galli á stjórnarfarinu nú, og ég get fallist á það, að í frv. eins og það er upphaflega sett fram hefur ráðherrann íhlutun um áfrýjunarnefndina. Reyndar teldi ég að það mætti vel athuga það að hún væri alveg hæstaréttarskipuð en þá væri líka hægt að fjalla um það hvaða hagsmunaaðilar eigi aðild að samkeppnisráði og samkeppnisstofnun. Það er ef til vill langeðlilegast og einfaldast að hún sé algerlega á ábyrgð ráðherrans, en áfrýjunarnefndin, sem fjallar hugsanlega um mál sem kynnu að rísa vegna þess að stjórnvaldið sé talið hafa farið offari, verði alveg óháð ráðherranum. Þetta vil ég hugleiða, einmitt til að koma til móts við þá hugsun sem mér fannst koma fram hjá hv. 1. þm. Austurl. en ég dreg það í efa að hægt sé að setja upp stjórnvaldsstofnun sem eiginlega fyrir fram sé ópólitísk. Ég held að hún geti aldrei orðið það og ég er ekki sammála þeim mönnum sem halda því fram að pólitískar stjórnir séu samkvæmt eðli máls einhvern veginn vondar stjórnir. Ég er ekki sammála því sjónarmiði og tel að þeir sem hafa valist til stjórnmálastarfa séu yfirleitt og alltaf að reyna að gera það sem þeir telja réttast. Ég tel þá eðlilegra að eftirlitsstofnanirnar séu gerðar óháðar stjórnmálavaldinu. En af því að ég veit að ábendingar hv. 1. þm. Austurl. eru settar fram í góðu skyni vonast ég til þess að í nefndinni takist okkur að finna á þessu góða lausn. Ég tek það fram að ég er sannarlega reiðubúinn og mínir samstarfsmenn til þess að taka þátt í því að finna fyrirkomulag sem geti gert það sem skýrast að menn vilji ná trausti á þessari framkvæmd og efist ekki um að þar sé farið eftir réttum leikreglum. Ég vil gera allt sem ég get til þess að auka traust á stjórnvaldsákvörðunum í samkeppnismálum. Ég held að það verði kannski best gert með því að hafa áfrýjunaraðilann óháðan ráðherranum. Þetta tengist að sjálfsögðu því, sem mér finnst nauðsynlegt, að sem allra fyrst verði sett almenn stjórnsýslulög m.a. um það að hægt sé að skjóta ákvörðunum lægra setts stjórnvalds til úrskurðar æðra setts stjórnvalds sem fari yfir það hvort fylgt sé settum reglum. Þá er auðvitað æskilegt að áfrýjunaraðilinn, áfrýjunarstigið, sé óháð hinu stjórnvaldsstiginu. Þetta vildi ég láta koma fram og tel að á þessu megi vel finna lausnir. Það vakti athygli mína að hv. 1. þm. Austurl. var ekki hlynntur því að samkeppnisráðið hefði sér til halds og trausts fastanefnd um auglýsingamálefni. Það gladdi mig að bæði hv. 4. þm. Norðurl. e. og hv. 15. þm. Reykv. fögnuðu því að í frv. skuli vera auglýsingaákvæði þótt vafalaust megi hafa á því ýmsa skoðun hvort þau gætu verið skarpari og betur orðuð. Ég tel þetta þó árangur af margítrekuðum tilraunum til þess að festa í lög, eins og hv. 4. þm. Norðurl. réttilega nefndi, almennar reglur um siðfræði auglýsingastarfsins, sérstaklega hvað varðar áhrif þeirra á börn. Ég vil þess vegna vona að það takist loksins að setja þessi ákvæði í lög. Þarna eru líka málverndarákvæði, ekki bara barnaverndarákvæði, og ég vona sannarlega að þingið styðji þær tillögur sem þarna eru fram komnar. Fastanefndin er hins vegar í raun og veru í frv. í framhaldi af frv. um auglýsingamálefni sem flutt hefur verið á allmörgum þingum, ég hygg fjórum, oft stjfrv. og í allmörg skipti flutt í nafni ríkisstjórnar sem hv. 1. þm. Austurl. átti aðild að. Þar var nákvæmlega þetta stjórnarfar sem hér er verið að tala um og ég vil alls ekki á það fallast að hér sé um eitthvert bákn að ræða. Sennilega kæmi nefnd eins og þessi afar sjaldan saman. Auðvitað mundi samkeppnisstofnun fyrst og fremst styðjast við sitt starfslið og samkeppnisráðið við það sama starfslið en þegar um meiri háttar auglýsingamál væri að ræða teldi ég mjög gagnlegt fyrir samkeppnisstofnun og samkeppnisráð að hafa sér til halds og trausts einmitt slíka sérhæfða nefnd. Ég tel þess vegna, ekki síst með tilliti til þess að ekki er gert ráð fyrir nema fimm manna samkeppnisráði í samanburði við níu manna verðlagsráð, fjarri öllu lagi að halda því fram að þetta frv. einkennist af einhverju stjórnsýslubákni. Ég er heldur ekki sammála þeim sem telja að í frv. komi fram óhæfilega mikið regluvald eða tilskipunarvald fyrir ráðherra, en er hins vegar fús til þess að líta á og taka þátt í að ræða allar tillögur sem að því lytu að draga úr því og setja upp leikreglur sem gætu verið sjálfum sér nógar í sem flestum greinum. Ég vil með þessum orðum um fastanefnd um auglýsingar og stjórnsýsluna hverfa að öðrum ábendingum sem fram hafa komið í þessum umræðum. Ég er að sjálfsögðu alveg sammála hv. 1. þm. Austurl. um að það sé ákaflega mikilvægt að tryggja samkeppnisstöðu atvinnuveganna. Ég er honum hins vegar ekki sammála um að það sé miður um vert að festa samkeppnisreglur í lög. Ég tel þær ákaflega mikilvægar fyrir starfsemi atvinnulífsins og ég tala nú ekki um þá vernd fyrir hagsmuni neytenda, sem þessi löggjöf felur í sér, og ég tel að eigi að standa alveg jafnt og hagsmunir atvinnulífsins. Það er þessi tvíþætti tilgangur frv., að setja upp leikreglur fyrir starfsemi atvinnulífsins og reglur til að vernda hagsmuni viðskiptaaðila og neytenda, sem ég vonast til að þingið sameinist um að setja. Það dregur alls ekki úr mikilvægi þess að við setjum okkar atvinnuvegum þau starfskjör sem við best getum í samkeppni við önnur lönd en menn skyldu ekki vanmeta það hversu mikilvægt er að samræma okkar samkeppnisreglur því sem gerist í löndunum í kringum okkur, ekki síst með tilliti til vaxandi samstarfs við og viðskipta við þau. Ég kem þá, virðulegi forseti, að ábendingum hv. 4. þm. Norðurl. e. Ég hef þegar nefnt að ég fagna undirtektum hans við auglýsingakaflann í frv. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að benda á að ég tel að hv. þm. hljóti að hafa litið fram hjá, eða hann hefur ekki tekið eftir því, þegar hann taldi að í 44. gr. væri eftirlitsstofnun EFTA og dómstóli EFTA gert hærra undir höfði en íslenskum stjórnvöldum. Í 42. gr. er auðvitað hin frumlæga heimild samkeppnisstofnunar til þess að krefja einstök fyrirtæki á Íslandi um upplýsingar. En til þess að ítreka það að þær samþjóðlegu framkvæmdastofnanir, sem við erum að gerast aðilar að, hafi líka upplýsingarétt, er það ítrekað að samkeppnisstofnunin geti leitað sömu upplýsinga. Þetta er í raun og veru ítarákvæði á því sem fram er komið í 42. gr. Röðin er þarna alveg rétt, virðulegur þingmaður. Þetta hlýtur þingmanninum að hafa yfirsést því ekki ætla ég honum annað en vilja hafa það sem sannara reynist í þessu máli frekar en öðrum. Þá kem ég að því sem var kannski einna mikilvægast í ræðu hv. þm., þ.e. ákvæðin um samkeppnisaðstæður og um markaðsráðandi fyrirtæki, um skilgreiningu hugtaka og fleira af því tagi. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur lagt fram brtt. í sex liðum við frv. til samkeppnislaga. Ég tel að sjálfsögðu rétt, þótt það sé nokkuð óvenjuleg aðferð miðað við venjulegan gang þingmála, að um þessar brtt. verði þegar fjallað í efh.- og viðskn. Ég er honum sammála um það að leita beri allra leiða til að koma í veg fyrir misbeitingu á markaðsráðandi stöðu fyrirtækja. Ég er honum hins vegar ekki sammála um að það sé fyrir fram víst að það að setja hlutfallstölur í lög um hvað teljist markaðsráðandi fyrirtæki þjóni þessum tilgangi betur en opin ákvæði eins og eru í frv. Það er að áliti flestra sérfróðra manna ekki skynsamlegt að setja almenna tölusetta reglu um hvað séu markaðsyfirráð, enda er skilgreiningin á markaði breytileg eftir aðstæðum og gæti ég rakið um það mörg dæmi. M.a. það dæmi sem hv. þm. tók af flugsamgöngum og skipasamgöngum sem er til marks um að það getur verið mikið álitamál hvaða fyrirtæki eru í samkeppni hvert við annað, hvað séu samkeppnishömlur o.s.frv. Ég tel skynsamlegra að setja þetta í hendur samkeppnisráði og samkeppnisstofnun. Þar munu myndast fastar verklagsreglur. Þær hafa myndast í nágrannaríkjum okkar við framkvæmd á sams konar löggjöf og hér er til umræðu. Við munum, m.a. með samstarfi okkar innan hins Evrópska efnahagssvæðis, öðlast á þessu betri skilning og þekkingu m.a. með þátttöku okkar þar og íslenskum starfsmönnum á þeim vettvangi. Ég tel að hugmyndin að baki frv. sé fyrst og fremst sú að verklagsreglurnar myndist hér og mótist í úrskurðum samkeppnisráðs. Markaðsyfirráðin, og ég ítreka það eins og kom fram hjá mér áðan, eru ekki ólögmæt út af fyrir sig en það er hins vegar hvers konar misbeiting á þeim. Þá geta samkeppnisyfirvöldin, eins og ég hef þegar nefnt og rækilega kemur fram í frv., hindrað sameiningu fyrirtækja sem augljóslega felur í sér hættu á misbeitingu. Við þurfum þess vegna að fara mjög vandlega yfir orðalag frv. og ég get verið hv. þm. sammála um að það megi huga að því orðalagi. Það er líka rétt athugað hjá hv. þm., eins og kom fram í ræðu hans og athugasemdum sem fylgja tillögum hans um breytingar, að markaðsyfirráð fyrirtækis eigi að kalla á sérstakt eftirlit samkeppnisyfirvalda með starfseminni og íhlutun ef þörf þykir að mati samkeppnisráðs. Undir þetta get ég allt tekið. Hins vegar tel ég að hlutfallstölur sem væru festar í lög gætu jafnvel torveldað framkvæmd meginstefnu laganna vegna þess að menn mundu þá með augnayndisgerðum og samkomulagi koma svo fyrir að öllum tölusettum takmörkunum væri fullnægt en færu svo sínu fram eigi að síður og gætu sagt: Hér er þetta svart á hvítu. Við liggjum undir þessu hlutfalli. Hér er ekki um neinar óeðlilegar hömlur á samkeppninni að ræða. Þetta vildi ég hafa nefnt, virðulegi þingmaður, en ég fagna áhuga hv. 4. þm. Norðurl. e. á þessu máli og fyrir framlag hans til þess að þetta mál fái vandaða meðferð í þingnefndinni. Ég tek undir það með honum að það er einmitt okkar verkefni nú að betrumbæta þetta frv. og ég vonast til þess að við getum fundið þar góðan samstarfsvettvang. Ég fullvissa hv. 4. þm. Norðurl. e., eins og hv. 1. þm. Austurl., um að það er sannarlega góður vilji af hálfu ríkisstjórnarinnar að taka við ábendingum stjórnarandstöðunnar og annarra þingmanna í efh.- og viðskn. og í þinginu yfirleitt. Þetta er mál sem þarf að vanda mjög vel til og ég veit að um þetta mun geta tekist góð samvinna eins og mér finnst að ræður manna hafi borið um glöggt vitni. Ég get tekið undir með þeim sem hér hafa talað að auðvitað leysir ekki lagasetning, eins og sú sem við erum að fjalla um, allan vanda. Það er rétt að vara við oftrú á samkeppni og markaðslausnum. En á sama hátt megum við ekki hafa af okkur að nýta þá kosti sem aukin samkeppni og markaðslausnir geta boðið upp á. Það hefur því miður viljað við brenna og ég er þess vegna ákaflega ánægður með hversu góðar viðtökur þetta frv. hefur í stórum dráttum fengið. Ég tel enga ástæðu til að óttast að EES-samningurinn hamli gegn þeim tillögum sem eru gerðar um barnaverndarákvæði gagnvart auglýsingum, en að sjálfsögðu er rétt að efh.- og viðskn. kanni það sem vandlegast. Ég tek undir það, sem kom fram bæði hjá hv. 1. þm. Austurl. og hv. 4. þm. Norðurl. e., að það er langheppilegast að fjalla um hin tæknilegri atriði frv. í efh.- og viðskn. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að setning nýrra samkeppnislaga er eitt af mikilvægustu málum þessa þings. Ég leyfi mér að lýsa yfir þeirri von að frv. verði að lögum á haustþinginu og út af fyrir sig tel ég að okkur sé ekkert að vanbúnaði að fylgja nýjum lögum af þessu tagi því að við erum ekki að gera tillögur um að byggja upp nýja stofnun og framkvæmdin verður byggð á kynningarstarfi sem þegar er hafið. Ég leyfi mér því að vonast til að efh.- og viðskn. ljúki umfjöllun sinni um þetta mál sem fyrst, en um leið er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að sú umfjöllun verði sem vandlegust.

Hæstv. forseti. Bara til að fyrirbyggja misskilning þannig að ekki sé neinn slíkur í gangi. Sú brtt. sem ég legg til varðandi skilgreiningu á markaðsráðandi aðstöðu fyrirtækis er fyrst og fremst viðmiðunarmörk. Ég er út af fyrir sig sammála hæstv. viðskrh. um að það er ákaflega vandséð að hægt sé að festa niður eina allsráðandi prósentu í þessum efnum. Hitt er að mínu mati skynsamlegt og nauðsynlegt til þess að framkvæmdin verði ekki of losaraleg í þessum efnum, að stuðst sé við einhver viðmiðunarmörk í þessum efnum sem verki þannig að gul ljós fari að blikka þegar markaðshlutdeild eins aðila eða fleiri tengdra aðila fer yfir tiltekin viðmiðunarmörk og þar með færist þeir undir aukið aðhald, eftirlit o.s.frv. Auðvitað getur vel verið að menn reyni svo einhver undanskot frá því og reyni að gefa sig ekki upp í réttri stærð o.s.frv., en það er vandamál sem við munum eiga við að glíma hvort sem er. Ég held að einhver viðmiðunarmörk af þessu tagi séu skynsamleg og vil fyrst og fremst að það sé alveg ljóst að það er það sem ég er að fara fram með en ekki endilega að einhvers staðar liggi hin eina rétta prósenta sem ráði úrslitum um það hvenær fyrirtæki er orðið markaðsráðandi og hvenær ekki. Ég saknaði þess svo, hæstv. forseti, að hæstv. viðskrh. skyldi ekki aðeins ræða nokkur önnur atriði sem hér bar á góma, svo sem stöðu hinnar miklu fyrirtækjasamstöðu Eimskips/Flugleiða og umsvifa þess fyrirtækis í samgöngumálum og ferðaþjónustu og tengd vandamál sem lúta að hinu litla íslenska efnahagskerfi og samþjöppun valds og fjármuna í því eins og við þekkjum hana.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í ræðu minni áðan tel ég sjálfsagt og meira en það að hv. efh.- og viðskn. fjalli um brtt. hv. 4. þm. Norðurl. e. samhliða því að hún fjallar um frv. Ég er viss um að þar má skerpa orðalag, m.a. með hliðsjón af og að fengnum þeim ábendingum sem þar koma fram, en ég leyfi mér að endurtaka þá fyrirvara sem ég gerði við það að færa tölusett mörk inn í þessa löggjöf á þessu stigi máls. Ég tel miklu eðlilegra að þarna mótist verklagsreglurnar í úrskurðum samkeppnisráðs og samkeppnisstofnunar. Það er mjög eðlilegt að sú stofnun setji sér innri reglur til viðmiðunar. Það mun gerast af sjálfu sér en ég tel ekki heppilegt að löggjafinn festi þessar tölur. Það má vel vera að það geti einhvern tíma reynst rétt en bendi á að hjá okkur skiptir oft miklu máli hin ytri samkeppni. Er fyrirtæki, sem er tiltölulega stórt á okkar innlenda markaði, í opinni samkeppni við erlenda aðila? Ef það er skipta hlutfallstölurnar minna máli en ella. Ég ætla út af fyrir sig ekki að lengja umræðuna um samþjöppun efnahagslegs valds og afleiðingar af henni í þjóðfélaginu, ekki á þessari stundu. Ég tel mjög brýnt að stjórnvöld fái íhlutunarrétt um þau atriði eins og tíðkast í flestum þróuðum ríkjum. Ég vildi taka það fram að í umræðum og umsögnum um frv. hafa komið fram bæði sjónarmiðin, annars vegar að það gangi allt of langt í þessum efnum. Þau sjónarmið komu m.a. fram hjá samtökum vinnuveitenda sem vilja ekki hafa þessi ákvæði inni í lögunum. Aftur telja aðrir að þau gangi of skammt. Hér er um nýmæli að ræða í íslenskri löggjöf. Vafalaust á þetta ákvæði eftir að taka breytingum í tímans rás. Ég er hins vegar sannfærður um það að þetta er góð byrjun á þessu máli og heppilegri en setja þarna tölusett mörk.

Virðulegur forseti. Ég vil endurtaka það að ég tel nauðsynlegt að endurskoða stjórnsýsluþátt frv. Ég tel það óþarfa hjá hæstv. viðskrh. að grípa til þess að líkja því við aðra þætti í samfélaginu. Hann vitnaði til laganna um stjórn fiskveiða. Ekki veit ég hvers vegna hæstv. viðskrh. gerði það en vel má vera að hann hafi viljað veita mér sérstaka áminningu í þeim efnum. Hitt er svo annað mál að ég er hissa á hæstv. viðskrh. að líkja saman markaðsmálum og stjórn á nýtingu auðlindar. Hér er um gersamlega óskyld mál að ræða. Það er ekkert deiluefni, hélt ég, að nauðsynlegt er að hafa stjórn á nýtingu auðlindar og á því máli þarf viðkomandi ráðherra að bera ábyrgð. Hann þarf að hafa pólitískt vald til þess að standa undir þeim skyldum sínum. Að því er varðar markaðsmál og samkeppni er það miklu meira álitamál að hve miklu leyti ráðherra skuli hafa þar afskipti. Ég hef skilið það svo að ætlunin með frv. sé að minnka afskipti verðlagsyfirvalda og ráðherra af þessum málum og nýta markaðslögmálin í meira mæli til aðhalds, nýta samkeppnina en setja leikreglur um það hvenær samkeppni er með þeim hætti að óeðlilegt megi teljast og þá sé fyrir hendi vald til þess að grípa inn í. Það vald er vandmeðfarið og ekki gott að það sé byggt á óljósum skilgreiningum eins og ég tel að sé að nokkru leyti í þessu frv. Það er ekki heldur gott að það tengist um of ráðherranum sjálfum, hver svo sem á þar í hlut. Það er ekki gott fyrir viðskrh. að blandast allt of mikið inn í samkeppnismál. Það er nauðsynlegt að það geri stofnun sem sé sem mest óháð og geti tekið á málum. Vissulega er það rétt hjá hæstv. viðskrh. að viðkomandi stofnun þarf að starfa á ábyrgð stjórnvalda, á ábyrgð hæstv. viðskrh., en það getur hún gert án þess að hæstv. viðskrh. hafi of mikil afskipti af þeirri starfsemi nema sérstakar aðstæður komi upp. Ég tel að það sé of mikið í lagt, eins og hæstv. viðskrh. í reynd viðurkenndi, að hann skipi þetta marga menn í samkeppnisráð og síðan einnig í áfrýjunarnefndina. Ég get alveg tekið undir það með hæstv. viðskrh. að ég tel að sú nefnd eigi að vera sem óháðust ráðherranum. Það mundi styrkja þetta mál ef hlutleysi hennar væri betur tryggt. Með þessu er ég á engan hátt að gera lítið úr því að aðilar séu valdir til ábyrgðar af pólitískt kjörnum fulltrúum. Ég vona að hæstv. viðskrh. misskilji mig ekki í þeim efnum. Ég vil alls ekki taka undir það að það sé af hinu vonda. En það er eins og mér hafi stundum heyrst að hæstv. viðskrh. hafi talið að það væri ekki af hinu góða að pólitískir aðilar, a.m.k. ekki Alþingi, væru að velja menn til að stýra bankastofnunum. Það má vel vera að hæstv. viðskrh. líti allt öðruvísi á það ef ráðherra geri það. Vissulega er þarna munur á því annars vegar er framkvæmdarvaldið og hins vegar löggjafarvaldið. Ég get út af fyrir sig sagt það sem mína skoðun að það eru takmörk fyrir því hvað löggjafarvaldið á að blanda sér inn í mál sem varða ýmsa framkvæmd í þjóðfélaginu. Löggjafarvaldið á hins vegar að hafa sem mest eftirlit með því sem framkvæmdarvaldið er að gera. Þetta er kannski ekki aðalatriðið heldur hitt að það sé traust á þessari stofnun, að hún njóti trausts í samfélaginu, njóti trausts fyrirtækjanna og njóti trausts almennings. Það er ekki að sjá af þeim umsögnum sem eru komnar um málið að sú skipan sem þarna er sett upp njóti nægilegs trausts. Það er áhyggjuefni því að það væri ekki gott að fara af stað með stofnun sem þessa ef á henni ríkir verulegt vantraust strax í upphafi. Úr því þarf að bæta. Ég skildi hæstv. viðskrh. svo að hann væri tilbúinn til samstarfs um það og fagna ég því. Þess misskilnings hefur aðeins gætt og mér fannst það í máli hæstv. viðskrh. að ég væri andvígur því að ákvæði væri í þessari löggjöf um auglýsingamál. Ég vil benda á að í 6. kafla frv., í 21. og 22. gr. frv. er fjallað um þessi atriði. Ég hef engar sérstakar athugasemdir við þær greinar frv. Það eru hins vegar greinar sem þarfnast athugunar við eins og allar aðrar. Það vill nú svo til að ekki eru mjög margar athugasemdir frá umsagnaraðilum við þær greinar. Ég er sammála því að ákvæði séu í lögum er varða þessi mál. Því er síðan haldið fram að ég sé andvígur því vegna þess að ég telji ónauðsynlegt að setja upp sérstaka nefnd til að fjalla um þau mál. Hér er um að ræða stóra stofnun og hvers vegna þarf að vantreysta þessari stofnun og samkeppnisráði til að fjalla um þau mál? Þarf slíka sérþekkingu á þeim sviðum að sérstaka pólitískt skipaða nefnd úti í bæ þurfi til að fjalla um þau mál? Ég skil það ekki og get ekki á það fallist og sé ekki rök fyrir því. Hér stendur að þessi nefnd skuli skipuð af ráðherra og skuli formaður og varamaður hans vera úr hópi aðalmanna og varamanna í samkeppnisráði samkvæmt ákvörðun ráðsins. Samkeppnisráðið á væntanlega að stjórna þessari stofnun. Síðan kemur ein nefnd til viðbótar sem á líka að hafa með stofnunina að gera á afmörkuðu sviði. Eiga þessar fastanefndir, sem síðan er heimilt að skipa á ýmsum sviðum, líka að hafa með stofnunina að gera? Mér finnst þetta vera óheppilegt stjórnunarfyrirkomulag og ég tel einfaldlega að þetta eigi allt að vera á ábyrgð stofnunarinnar og samkeppnisráðs. Ég tel að alveg sé hægt að treysta þeim til að fjalla um þessi mál. Ef þeir þurfa á því að halda að kalla til sérfræðinga um afmörkuð, tiltekin mál, þá hef ég trú á því að stofnuninni sé það heimilt enda séu fjármunir til þess á hennar áætlun og engin sérstök lagafyrirmæli eða lagaheimildir þurfi til þess. Það er ekki ólíklegt að stofnunin muni þurfa á því að halda að fá aðstoð á ýmsum öðrum sviðum og kalla til þess ákveðna sérfræðinga. Það er vel hægt að gera án þess að föst ákvæði sé um það í lögum. Þetta ber svo sem sömu merkin og oft eru í lagasetningu hér á landi. Það er verið að setja ákvæði um alls konar atriði, mörg sjálfsögð, mörg sem eru óþörf. Þetta frv. er, eins og mörg önnur frumvörp sem eru flutt hér á Alþingi, óþarflega langt og ítarlegt. Það mætti stytta það og fella ýmsa sjálfsagða hluti út úr textanum. Af því að hæstv. viðskrh. nefndi sérstaklega löggjöfina um stjórn fiskveiða, þá held ég að ég muni það rétt að þar er um 23 lagagreinar að ræða án þess að ég ætli að fara að bera það saman. Hér eru um þessi mál milli 60 og 70 lagagreinar. Hvað ætli séu margar lagagreinar í íslenskri löggjöf um það hvernig eigi að lána út á húsnæði? Ætli það séu ekki u.þ.b. 200 greinar um það hvernig almenningur á að taka lán út á eina íbúð? Ætli eitthvað af þessu sé ekki óþarft? Ég tel að við ættum öll sem berum ábyrgð á setningu löggjafar hér á Alþingi --- ég er ekki að bera þetta sérstaklega á hæstv. viðskrh. þó að hann hafi komið nálægt því að semja margvíslega löggjöf hér á landi. Ég held að þetta sé bara almennur galli á lagasetningu, hún er oft óþarflega ítarleg. En hitt er svo rétt að menn gagnrýna það líka að reglugerðarvaldið sé of umfangsmikið svo stundum ríkir tvískinnungur í þessari gagnrýni. Ég er sem sagt ekki andvígur því að taka á þessum auglýsingamálum en ég er andvígur að búa til svona flókna stjórnsýslu, eins og mér finnst hér vera gert. Ég tek eftir því að sambærileg gagnrýni kemur líka frá aðilum sem hafa mun meira vit á þessu en ég og ég vil líta til þeirrar gagnrýni og vænti þess að hæstv. viðskrh. vilji það líka. Aðalatriðið er þrátt fyrir allt að það ríki traust á því að þarna sé verið að setja upp stofnun sem muni starfa sem óháð stofnun og muni bera hagsmuni neytenda og atvinnulífsins jafnframt fyrir brjósti. Þetta er mjög vandmeðfarið mál og það er mikil gagnrýni á atvinnulífið. Hér hefur t.d. verið nefnd hringamyndun og samþjöppun á valdi sem vissulega ber að líta á. Það þarf líka að hafa það í huga að okkar litlu fyrirtæki munu koma til með að eiga í erfiðri samkeppni við mun stærri erlend fyrirtæki því að risar í okkar efnahagslífi eru smápeð í hinu alþjóðalega efnahagslega umhverfi. Þetta ber okkur að sjálfsögðu að hafa í huga þótt við vildum sjá miklu meiri dreifingu á efnahagslegu valdi hér á Íslandi. Lykillinn að því er að fá almenning, lífeyrissjóði og fleiri, til meiri þátttöku í atvinnulífinu og þá sérstaklega þá sjóði sem ráða yfir miklum fjármunum en það eru lífeyrissjóðir launþega í landinu. Ég vil svo fagna því að hæstv. viðskrh. er til viðræðu um breytingar á þessu máli og ég vænti þess að um það geti náðst góð samstaða. Ég tel það mikilvægt og ég tel það mikilvægt í öllum þeim málum sem varða atvinnulífið um þessar mundir. Ég vænti þess að þessi vilji hæstv. viðskrh. komi fram í fleiri málaflokkum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Ég verð að segja alveg eins og er, hæstv. viðskrh., að mér finnst mjög á það skorta. Ekki svo að skilja að það sé sérstakt keppikefli hjá stjórnarandstöðu á hverjum tíma að sökkva sér niður í þessi mál. En það er hins vegar skylda okkar allra og við eigum að gera það. Það er grundvallaratriði að ríkisstjórn á hverjum tíma hafi til þess nokkurn vilja og ég held að það sé öllum fyrir bestu við núverandi aðstæður að sá vilji komi meira fram í verki en ekki í einu og einu orði á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeim samstarfsvilja sem fram kom í máli hv. 1. þm. Austurl. um að gera þetta frv. þannig úr garði og lagasetninguna sem fylgir að það geti orðið til þess að auka traust á stjórnvaldsákvörðunum í samkeppnismálum. Það er einmitt það sem fyrir mér vakir sem flm. þessa máls að skapa slíkt traust. Ég tek fram að það er erfitt að finna leið þar sem allir eru ásáttir um skipun samkeppnisráðsins, tilnefningu aðila og fleira af því tagi. Í frv. er gerð tilraun til þess að auka traust á stjórnvaldsákvarðanirnar með því að hafa sérstaka áfrýjunarnefnd í stað áfrýjunar til ráðuneytis eins og mjög oft er á öðrum sviðum stjórnsýslunnar. Ég get náttúrlega alls ekki aðstoðað hv. 1. þm. Austurl. við skilning á því hvers vegna ég vísaði til fiskveiðistjórnarlaganna. En ég endurtek að þótt þar sé fjallað um eðlisólíkt svið þarf þar líka að gilda sama regla, að málum sé skipað svo að stjórnvaldsákvarðanir séu áfrýjanlegar, menn eigi kost á leiðréttingu sinna mála. Ég mun sannarlega leita eftir því í samstarfi við efh.- og viðskn. að finna form og skipan á þetta sem geti tryggt þetta traust. Ég er hins vegar alls ekki sammála hv. 1. þm. Austurl. um að þarna sé verið að byggja upp umfangsmikið og flókið stjórnsýslubákn. Fimm manna samkeppnisráð kemur í stað níu manna verðlagsráðs. Síðan kemur sérstök áfrýjunarnefnd sem hittist vonandi mjög sjaldan og miklu sjaldnar en ráðið og yrði skipuð óháðum mönnum. Ég þarf ekki að taka það fram en ætla þó að gera það að ráðherrann hlýtur jafnan, það mun ég a.m.k. gera, að líta eingöngu á fagleg sjónarmið þegar valdir eru menn í samkeppnisráðið. En það eru líka stjórnmálasjónarmið, hin faglegu sjónarmið eru það, þ.e. það viðhorf að velja menn til starfa eftir faglegum sjónarmiðum. Ég er alveg sannfærður um að við erum sammála um það, ég og hv. 1. þm. Austurl. Vegna þess sem hv. þm., hinn fyrsti frá Austurlandi, nefndi um auglýsingamálin, þá hélt ég því alls ekki fram, honum hlýtur að hafa misheyrst, að ég teldi hann andvígan ákvæðunum í frv. um auglýsingarnar sjálfar. Það nefndi ég hvergi enda ekki ástæða til því á það var heldur ekki minnst af hv. þm. í ræðu hans hér áðan. Hins vegar lýsti hann andstöðu við að þarna væri sérstakur vettvangur, fastanefnd innan samkeppnisráðsins, sem fjallaði um auglýsingarnar. Ég minnti á og rifjaði upp að aðdragandi þess máls var sérstök tillaga um lagasetningu um auglýsingar í öðru formi og það er talið mikilvægt af þeim sem um þennan vettvang hugsa og á honum hafa vit að hafa þarna sérstakan farveg fyrir meðferð auglýsingamálanna sem eru á ýmsan hátt annars eðlis en önnur samkeppnismál. Það er alveg fráleitt að halda því fram að þarna sé verið að búa til flækjur í stjórnkerfinu. Það er samkeppnisráðið sem á endanum fjallar um þetta og það horfir til einföldunar frá tillögum um meðferð auglýsingamála sem hv. þm. meðal annarra stóð að sem stjfrv. í mörgum umferðum. Ég vona því að þetta einfaldaða stjórnkerfi standi mál gagnvart þeim eðlilegu kröfum hv. þm. að hafa hlutina ekki flóknari eða orð fleiri en þörf krefur. Ég er honum einlæglega sammála um að það mætti gjarnan stytta marga lagatexta og bíð eftir tillögum um hvernig best væri að stytta þennan og sannarlega skal ekki á mér standa að hugleiða það að fallast á slíkar tillögur. Þá kem ég að því sem er mikilvægast í máli hv. 1. þm. Austurl. og það er nauðsyn víðtækrar samstöðu um að tryggja íslenskum atvinnuvegum sem besta samkeppnisstöðu. Undir það tek ég með honum og á það mun reyna á næstu vikum og mánuðum.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um gagnkvæma viðurkenningu á menntun ríkisborgara í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og á Norðurlöndum til starfsréttinda á Íslandi. Tilskipun nr. 89/48/EBE um viðurkenningu prófskírteina tekur til skírteina sem veitt eru að loknu þriggja ára námi eða starfsþjálfun á æðra skólastigi. Slíkar viðurkenningar eru veittar hér á landi af mismunandi aðilum eftir því um hvaða starfsundirbúning er að ræða og málsmeðferðin einnig nokkuð mismunandi. Í sumum tilvikum er kveðið á um það í lögum hvernig með skuli farið og í öðrum hefur skapast ákveðin hefð hvað varðar málsmeðferð. Það er vafasamt að unnt sé að ná til allra tilvika sem upp kunna að koma hvað varðar einstök störf með lagasetningu. Því er farin sú leið sem farin var í Danmörku að setja ein lög sem taka til þeirra lögvernduðu starfa sem tilskipun 89/48 nær til og kveða á um að þeir ríkisborgarar í ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins sem fullnægja skilyrðum tilskipunarinnar hafi rétt til að stunda viðkomandi starfsgrein á Íslandi, annaðhvort sem sjálfstæðir atvinnurekendur eða sem launþegar með þeim sömu skilyrðum og gilda um íslenska ríkisborgara. Það frv. sem hér liggur fyrir er því sniðið eftir danska frv. um sama efni sem danska þingið samþykkti í maí 1991. Auk þess hafa verið felld inn í þetta frv. ákvæði frv. til laga um starfsréttindi norrænna ríkisborgara sem lagt var fyrir Alþingi á 115. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Markmið frv. er í fyrsta lagi að koma tilskipun 89/48 til framkvæmda en hún fjallar um almennar reglur um gagnkvæma viðurkenningu á prófskírteinum vegna menntunar er leiðir til starfsréttinda að loknu þriggja ára námi á æðra skólastigi og í öðru lagi að afla heimildar til að koma í framkvæmd hliðstæðum reglum sem EB samþykkti nýlega og taka til prófskírteina sem áðurnefnd tilskipun tekur ekki til. Í þriðja lagi er markmið frv. að koma til framkvæmda sambærilegum samningum sem samþykktir hafa verið af Norðurlandaráði og staðfestir af stjórnvöldum norrænna ríkja. Með þessu er verið að auðvelda ríkisborgurum innan Evrópska efnahagssvæðisins og innan Norðurlanda að stunda starf sitt í öðru landi en því sem þeir hlutu menntun sína og starfsþjálfun í. Það ber að hafa í huga að hugtakið ,,æðra skólastig`` er ekki skilgreint í reglum EB og verður því hvert land fyrir sig að ákveða hvaða starfsheiti falla undir tilskipun 89/48. Hér á landi er eðlilegast að miða við störf sem krefjast a.m.k. þriggja ára undirbúningsnáms á háskólastigi. Þar eð tilskipunin tekur aðeins til lögverndaðra starfa eru það ekki mjög mörg störf hér á landi sem falla undir hana. Í fskj. 3 með frv. er bráðabirgðayfirlit yfir þau störf sem tilskipunin tekur til en það er unnið að því fullgera þessa skrá. Leggja ber áherslu á að tilskipunin tekur aðeins til gagnkvæmrar viðurkenningar á prófskírteinum og öðrum jafngildum gögnum en að fenginni slíkri viðurkenningu hafa útlendingar, sem tilskipunin nær til, jafnt sem íslenskir ríkisborgarar að verða sér úti um starfsleyfi eða löggildingu hjá viðkomandi yfirvöldum í þeim tilvikum sem þess er krafist. Að þessu loknu standa útlendingar sem hingað koma og leita hér eftir starfi jafnfætis íslenskum ríkisborgurum hvað varðar umsóknir um störf, en að sjálfsögðu er það vinnuveitandans að ákveða hvaða umsækjanda hann velur. Það telst andstætt umræddri tilskipun að synja umsækjanda um viðurkenningu á prófgögnum á þeirri forsendu að hann hafi ekki vald á íslenskri tungu nema því aðeins að þekking og færni í íslensku sé óhjákvæmileg forsenda fyrir því að geta stundað það starf sem um er að ræða. Þetta á t.d. við um grunnskólakennara. Um nokkur starfsheiti gilda sérstakar tilskipanir. Má þar nefna lækna, hjúkrunarfræðinga, tannlækna, dýralækna, ljósmæður, lyfjafræðinga og arkitekta. Með samþykkt tilskipunar 89/48 hefur EB horfið frá því að gefa út tilskipun um hvert starfsheiti fyrir sig en setur í þess stað almennar reglur sem taka til margra starfa. Í júní sl. samþykkti EB tilskipun 92/51/EBE sem tekur til starfsheita sem krefjast ekki nema eins árs náms og starfsþjálfunar hið minnsta og liggja fyrir utan gildissvið tilskipunar 89/48. Þessi tilskipun, sem á að koma til framkvæmda innan tveggja ára, mundi taka til starfsmenntunar sem hér á landi er veitt í framhaldsskólum, svo sem iðnmenntunar. Rétt er að skýra einstakar greinar nokkuð nánar. 1. gr. fjallar um gildissvið frv., er það tekur til löggiltra starfa, sem falla undir þessa tilskipun, 89/48, og aðrar hliðstæðar tilskipanir sem verða hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Frv. tekur einnig til hliðstæðra reglna sem samþykktar hafa verið af ríkisstjórnum Norðurlanda. Í 2. gr. eru skilgreind nánar þau skilyrði sem þarf til að mega stunda starf hér á landi. Gerð er krafa um að viðkomandi hafi ríkisborgararétt í einhverju ríkja Evrópska efnahagssvæðisins eða í einhverju Norðurlandanna. Enn fremur er gerð krafa um að viðkomandi fullnægi þeim kröfum sem settar eru fram í tilskipunum eða samningum sem nefndir eru í 1. gr. Í 3. gr. er kveðið á um að þau stjórnvöld sem nú fjalla um og afgreiða umsóknir um leyfi til að leggja stund á tiltekin störf hér á landi geri það áfram með svipuðum hætti og hingað til og sjái jafnframt til þess að settum skilyrðum samkvæmt frv. sé fullnægt. Það er því ekki gert ráð fyrir að komið verði á fót nýjum stofnunum til að sjá um þessi mál. Í fyrri mgr. 4. gr. felst heimild til hlutaðeigandi ráðherra til þess að veita undanþágu með reglugerð frá lögum sem gera íslenskt ríkisfang eða íslenskt prófskírteini að viðurkenningu eða skilyrði fyrir ráðningu í starf eða veitingu starfsréttinda. Slíkt ákvæði getur verið nauðsynlegt vegna skuldbindinga sem felast í tilskipuninni eða samningum sem falla undir 1. gr. Í 4. gr. er einnig kveðið á um að ráðherra sem í hlut á geti sett sérstakar reglur um hæfnispróf eða viðbótarmenntun eftir því sem þörf krefur. Enn fremur er þar að finna heimild til að krefja umsækjanda um greiðslu kostnaðar vegna hæfnisprófs eða viðbótarmenntunar sem nauðsynlegt verður að veita til að unnt sé að veita umbeðna viðurkenningu. Í 1. mgr. 5. gr. er lagt til að menntmrn. sjái um og samræmi framkvæmd þeirra tilskipana og samninga sem falla undir 1. gr. Ætla má að mat á námi og starfsþjálfun komi í flestum tilvikum til kasta menntmrn. að meira eða minna leyti í samráði við einstök fagráðuneyti og samtök á vinnumarkaði. Í síðari mgr. er því slegið föstu að þau stjórnvöld, sem tiltekin lögvernduð störf heyra undir, skuli fara með viðkomandi mál að öðru leyti. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að fjalla um þetta frv. við 1. umr. án þess að fara efnislega ofan í einstakar greinar þess. Hér er um frv. að ræða sem fjallar um viðurkenningu á menntun ríkisborgara í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og á Norðurlöndum til starfsréttinda á Íslandi. Það má segja að fyrirsögn frv. geti verið svolítið villandi þar sem þar er komið inn á starfsréttindi en frv. nær ekki til starfsréttinda eða veitingu starfsréttinda heldur einungis til viðurkenningar á prófskírteinum og starfsþjálfun sem löggildingu, leyfi eða aðra viðurkenningu þarf til. Eins og ég skil þetta og kom reyndar fram hjá hæstv. ráðherra, tekur frv. aðeins til löggiltra starfa. Í fskj. 3 kemur fram bráðabirgðayfirlit yfir það um hvaða störf er hér að ræða. Ég vil byrja á að segja það að ég er jákvæð gagnvart þessu frv. Við Íslendingar höfum nú orðið svolitla reynslu af sameiginlegum vinnumarkaði þó að það sé í smærri mynd en hér um ræðir og þar á ég við sameiginlega norræna vinnumarkaðinn. Að sjálfsögðu er hér um miklu umfangsmeira og stærra mál að ræða þar sem hér er verið að tala um alla Vestur-Evrópu, en ég er sannfærð um að frv., ef að lögum verður, mun auðvelda Íslendingum í þeim starfsgreinum sem frv. nær til og jafnframt hvetja þá til að leita sér að atvinnu í öðrum löndum. Það er mikils virði fyrir einstaklingana og jafnframt fyrir þjóðfélagið þar sem það mun gefa innsýn í nýjungar og breikka sjóndeildarhringinn. Þá er ég að sjálfsögðu að tala um tímabundna atvinnuþátttöku erlendis en ekki það að Íslendingar setjist að í ríkum mæli í öðrum löndum. Það finnst okkur alltaf frekar neikvætt. Síðan er það hin hliðin á málinu og það er atvinnuþátttaka erlendra ríkisborgara hér á landi. Hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá eru landamæri milli landa eiginlega ekki sömu merkingar og var fyrir nokkrum árum og ég tala nú ekki um áratugum. Öll samskipti og samvinna milli landa er að aukast og höft og hömlur sem áður komu í veg fyrir slík samskipti mikið að þurrkast út. En það breytir ekki því að við, eins og aðrar þjóðir, viljum halda í okkar þjóðareinkenni og ástunda áfram ákveðinn þjóðarrembing. Það sem mér líkar ekki í málflutningi manna á stundum er þegar þeir vilja við Íslendingar fáum öll hugsanleg tækifæri fyrir okkar þegna erlendis en það megi svo ekki vera gagnkvæmt. Að sjálfsögðu má ekki slaka á í sambandi við kröfu til menntunar og ég fæ ekki betur séð en það sé gert með þessu frv. ef undanskilin er 4. gr. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Ráðherra sem í hlut á getur með reglugerð veitt undanþágu frá ákvæðum í lögum að því er varðar ríkisfang, búsetu eða viðurkenningu á prófum að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er felast í tilskipunum eða samningum sem falla undir 1. gr.`` Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því, hæstv. ráðherra, hvað þetta gæti haft í för með sér og í umsögnum sem hv. menntmn. hafa borist um þetta frv. koma fram vangaveltur hjá ýmsum aðilum um þetta ákvæði. Hæstv. ráðherra mundi kannski útskýra það frekar fyrir okkur síðar í umræðunni. En annars er það að segja um þær umsagnir sem borist hafa að þær eru yfirleitt jákvæðar gagnvart frv. í öllum aðalatriðum. Ofurlítið ber á því í þessum umsögnum að ekki sé gerður greinarmunur á viðurkenningu á prófskírteinum og starfsleyfum, eins og ég kom að í upphafi máls míns, en það er kannski ekkert einkennilegt vegna þess að í frv. sjálfu er ekki gerður nægilega glöggur greinarmunur þar á. Við höfum rætt lauslega í hv. menntmn. hvort þarna þurfi að vera skýrari ákvæði, bæði hvað varðar fyrirsögn frv. og eins einstaka greinar. Eftir því sem fram kemur í athugasemdum með frv. er ekki hægt að vísa umsækjanda frá á þeirri forsendu að hann hafi ekki vald á íslenskri tungu nema því aðeins að þekking og færni í tungumálinu sé óhjákvæmileg forsenda fyrir því að geta stundað það starf sem um er að ræða með viðhlítandi hætti eins og tilfellið er t.d. með grunnskólakennara. Þarna sýnist mér að við getum verið í mörgum tilfellum á mjög gráu svæði. Hvenær er íslenskukunnátta óhjákvæmileg forsenda fyrir því að viðkomandi geti stundað ákveðið starf? Það er ekki komið nákvæmlega inn á það í þeim lagatexta sem hér liggur fyrir. Í sumum tilfellum getur verið um það að ræða að nám í einhverri tiltekinni grein hér á landi sé á háskólastigi en í öðrum EES-löndum á framhaldsskólastigi. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því hvernig á málinu yrði tekið þegar slíkt kæmi upp en það er eitt af því sem við munum eflaust ræða frekar í hv. menntmn. og eins fleiri atriði sem eru óljós. Mig langar að síðustu, hæstv. forseti, að koma aðeins inn á umsögn frá Félagi háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga þó að það sé kannski ekki alveg málinu viðkomandi og þó. Þar kemur a.m.k. mjög mikilvægt atriði fram og þarf að leiðrétta, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í tilskipun 77/452/EBE, um gagnkvæma viðurkenningu á prófskírteinum, vottorðum og öðrum vitnisburði um formlega menntun hjúkrunarfræðinga í almennri hjúkrun, sbr. viðauka VII í samningi um Evrópskt efnahagssvæði, V. hluta, bls. 23, er nauðsynlegt að bæta við eftirtöldum menntastofnunum hjúkrunarfræðinga: Háskólanum á Akureyri, Hjúkrunarskóla Íslands og Nýja hjúkrunarskólanum. Mjög mikilvægt er að þessi breyting komist áleiðis þar sem að öðrum kosti mundu einungis hjúkrunarfræðingar sem útskrifaðir eru frá Háskóla Íslands fá viðurkenningu á sínum prófskírteinum en aðrir ekki.`` Ég ætla rétt að vona að við séum ekki orðin of sein að gera þarna breytingar á því það væri að mínu áliti mjög slæmt.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um gagnkvæma viðurkenningu á menntun ríkisborgara í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins og á Norðurlöndum til starfsréttinda á Íslandi. Þar, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, er fjallað um gagnkvæma viðurkenningu á prófskírteinum vegna menntunar er veitir starfsréttindi en frv. hlýtur að teljast eðlilegur fylgifiskur samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Að mínu mati eru mörg óljós atriði í þessu frv. ekki síst varðandi það til hvað starfsstétta eða prófskírteina frv. nær. Í athugasemdum við frv. segir, eins og fram kom reyndar í máli ráðherra, að markmið frv. sé í fyrsta lagi að koma tilskipun 89/48/EBE til framkvæmda, en hún fjallar um gagnkvæma viðurkenningu á prófskírteinum vegna menntunar sem veitir starfsréttindi að loknu þriggja ára námi á æðra skólastigi. Síðar í athugasemdum segir að þar sem tilskipunin fjalli aðeins um lögvernduð störf verði það ekki mörg störf hér sem hún taki til og vísað er í fskj. 3 sem er stuttur bráðabirgðalisti yfir störf. Þá segir í athugasemdum að hugtakið æðra skólastig hafi ekki verið skilgreint almennt og verði það ákvörðun hvers lands fyrir sig hvernig það er skilgreint og til hvaða starfa tilskipunin tekur, enda kemur hvergi fram í þessum frumvarpstexta að eingöngu sé átt við störf þar sem krafist er þriggja ára náms á æðra skólastigi þó að það komi skýrt fram í bókun EB, sbr. fskj. 1. Hver á að ákveða til hvaða starfa frv. tekur hér á landi? Það er alls ekki ljóst að mínu mati eins og frv. er nú. Sem dæmi um fleiri óljós atriði vil ég nefna eftirfarandi. Í athugasemd við frv. segir að nefnd tilskipun eigi ekki við ákveðnar starfsstéttir, eins og hæstv. ráðherra nefndi reyndar áðan, t.d. lækna, lyfjafræðinga, ljósmæður, arkitekta o.fl. Í listanum yfir þau störf sem viðkomandi tilskipun nær yfir og fram kemur í fskj. 3 eru arkitektar nefndir sem dæmi um starfsstétt sem þessi tilskipan nái til. Því spyr ég: 1. Gilda þessi lög um arkitekta eða ekki? Þarna virðist mér vera um mótsögn að ræða. 2. Er það réttur skilningur hjá mér að þessi lög gildi ekki um hjúkrunarfræðinga, ljósmæður og þær starfsstéttir sem taldar eru upp í athugasemdum á bls. 2? Og ef ekki, hvaða reglur munu þá gilda um þær starfsstéttir? 3. Hvað með störf og menntun iðnaðarfólks? Heyrir það undir samninginn? Í áðurnefndum lista eða bráðabirgðayfirliti í fskj. 3 er eina starfsstéttin sem nefnt er að falli undir menntmrn. bókasafnsfræðingar. Á listanum er t.d. hvorki að finna grunnskólakennara né framhaldsskólakennara sem eru lögvernduð starfsheiti hér á landi. Samkvæmt upplýsingum frá menntmrn. munu þessar starfsstéttir falla undir þetta frv. Í athugasemdum við 2. gr. frv. segir að ekki sé unnt að vísa umsækjanda frá á þeirri forsendu að hann hafi ekki vald á íslenskri tungu nema því aðeins að þekking og færni í tungumálinu sé óhjákvæmileg til að geta stundað viðkomandi starf eins og tilfellið sé t.d. með grunnskólakennara. En þá spyr ég: Hvað með framhaldsskólakennara? Telst færni í íslensku óhjákvæmileg til að geta gegnt því starfi? Og hver á að meta það? Má búast við því að kennsla í framhaldsskólum verði í vaxandi mæli á öðru tungumáli en íslensku? Mér er kunnugt um það að í ríkjum EB, t.d. í Hollandi, er vaxandi þrýstingur á háskólakennara að tala ensku vegna kennara- og ekki síður nemenda- eða stúdentaskipta milli landa og má þá t.d. nefna Erasmus-áætlunina sem við erum aðilar að. Þó að störf háskólakennara séu ekki lögvernduð mun fjórfrelsið óhjákvæmilega hvetja til slíkra kennaraskipta, sem ég reyndar fagna mjög, og þá er vert að hugleiða hvort samþykkt þessa frv. og EES-samningsins muni leiða til þess að íslenskan verði ekki það tungumál sem notað verður í íslenska skólakerfinu að grunnskólanum undanskildum. Þetta er ekki síst umhugsunarvert nú í ljósi fyrirætlunar ríkisstjórnarinnar um að vega að íslenskri bókaútgáfu og þar með íslenskri tungu og menningu með hinum umtalaða bókaskatti. Þá má búast við að samþykkt þessara laga komi til með að raska menntunarkröfum ýmissa starfsstétta þar sem það getur varla gengið til lengdar að prófkröfur séu mjög mismunandi en réttindin jöfn á milli landa. Það er mín skoðun að gagnkvæm viðurkenning á prófskírteinum og starfsréttindum geti orðið hvatning til þeirra sem standa að menntun og starfsfræðslu hinna ýmsu starfsstétta og vonandi verður þeim gert kleift að styrkja stöðu Íslendinga í þeirri samkeppni um störf sem óhjákvæmilega verður ef þetta frv. verður að lögum.

Hæstv. forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur að orðið starfsréttindi í heiti frv. kynni að vera villandi. Það má vel vera að svo sé og mér finnst sjálfsagt að athuga það en frv. felur í sér að leitað sé gagnkvæmrar viðurkenningar á prófskírteinum sem leiði til starfsréttinda að loknu þriggja ára námi þannig að ég sé nú ekki að þetta þurfi að valda einhverjum sérstökum misskilningi. 4. gr. frv. varð hv. þm. til nokkurrar umhugsunar og heimildin til hlutaðeigandi ráðherra sem þar er leitað eftir til þess að veita undanþágu með reglugerð frá lögum sem gera íslenskt ríkisfang eða íslenskt prófskírteini eða viðurkenningu að skilyrði fyrir ráðningu í starf eða veitingu starfsréttinda. Mér sýnist satt að segja að þarna sé ekki neinn sérstakur vafi á ferðum. Það sýnist nauðsynlegt að veita ráðherra þessar heimildir eins og segir í athugasemdum við 4. gr. frv.: ,,Að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er felast í tilskipunum og samningum sem falla undir 1. gr. er lagt til í 1. mgr. 4. gr. að ráðherra sem í hlut á geti með reglugerð veitt undanþágu frá lögum sem gera íslenskt ríkisfang eða íslenskt prófskírteini eða viðurkenningu að skilyrði fyrir ráðningu í starf eða veitingu starfsréttinda. Með 3. mgr. 10. gr. norræna samningsins frá 1990 er ákveðið að tilteknar æðri stöður og stöður er varða þjóðaröryggi megi ætla ríkisborgurunum einum. Að því er varðar tilskipun 89/48/EBE þá tekur hún aðeins til viðurkenningar á prófskírteinum en um ráðningu í opinber störf fer eftir 4. mgr 28. gr. samnings um Evrópskt efnahagssvæði.`` Ég verð nú að viðurkenna að ég hafði ekki séð þessa umsögn frá Félagi háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga þar sem bent er á nauðsyn þess að bæta við upptalninguna öðrum þeim skólum sem bjóða nám á þessari braut og mér finnst sjálfsagt að athuga það hvort nauðsynlegt er, ef unnt er, að bæta inn í þessa upptalningu til þess að tekin verði af öll tvímæli um að þeir sem þaðan hafa lokið námi hafi hliðstæð réttindi eða hliðstæða möguleika. Hv. 10. þm. Reykv. taldi mörg óljós atriði í frv. og til hvaða starfsstétta málið tekur. Ég segi enn og aftur að mér finnst sjálfsagt að hv. menntmn. taki þetta til mjög rækilegrar athugunar og hvort þörf er á að gera þarna einhver ákvæði skýrari heldur en þau kunni að vera. Ég veit um þessar vangaveltur um æðra skólastig, hvað það þýði og hvort það sé ótvíræður réttur okkar að skilgreina það atriði. Ég fékk fyrir nokkru bréf frá Alþýðusambandi Íslands þar sem það veltir þeirri spurningu upp hvort það sé ótvírætt á verksviði okkar að skilgreina þetta. Alþýðusambandið telur sem sagt hæpið að við getum skilgreint hugtakið ,,æðra skólastig`` eins og okkur hentar. En á samningafundum um þetta mál með fulltrúum framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins þá er mér kunnugt um að það var spurt alveg sérstaklega um þetta atriði og svarið var mjög afdráttarlaust að það væri í verkahring hvers lands fyrir sig að skilgreina hugtakið. Skilgreining á hugtakinu ,,æðra skólastig`` sem kemur fram í greinargerð með frv. er sem sagt í samræmi við þá túlkun hugtaksins sem aðrar þjóðir hafa notað í þessu samhengi eða í því samhengi sem hérna um ræðir, þ.e. þriggja ára nám eða starfsþjálfun á háskólastigi. Eins og ég tók fram varðandi fskj. 3 sem ég nefndi í minni framsöguræðu og hefur líka verið gert hér nokkuð að umtalsefni, þá er unnið að því að fullgera þennan lista. Þetta er bráðabirgðalisti og ég vona að hann geti þá verið lagður fyrir nefndina. Varðandi spurninguna um það hvaða kröfur yrðu gerðar til framhaldsskólakennara sem kynnu að sækjast eftir starfi erlendra borgara verð ég nú að segja alveg eins og er að ég á afskaplega erfitt með að hugsa mér það að framhaldsskólakennarar kenni hér á einhverjum framandi tungum. Ég bendi hins vegar á að það hljóti að fara nokkuð eftir greinum hvers er krafist. Ég sagði hér áðan að að sjálfsögðu yrði krafist íslenskukunnáttu hjá þeim sem vilja fá réttindi sem grunnskólakennarar. Ég ætla ekki að fullyrða um það að slíkt yrði gert að ófrávíkjanlegu skilyrði varðandi framhaldsskólakennara í hvaða grein sem er. En ég ítreka líka það sem ég sagði að það væri á valdi þess sem atvinnuna veitir að samþykkja eða hafna umsókn um starfið, hver sem starfréttindin kunni að vera sem viðkomandi hefur aflað sér. Ég skildi það svo að ráðuneytið hefði þegar svarað hv. þm. einhverjum spurningum sem beint hefur verið til ráðuneytisins og ég mun beita mér fyrir því að ráðuneytið leggi þau gögn á borðið til hv. nefndar sem það kann að hafa undir höndum.

Hæstv. forseti. Ég hef nú reynt að hlusta rækilega á þessa umræðu eins og flest það sem hér fer fram um Evrópskt efnahagssvæði, Evrópubandalagið, EFTA o.s.frv. og ég verð að segja um þessa síðustu ræðu að þar var um miklar missagnir að ræða, óvart held ég, en það var margsinnis sagt: Við spurðumst fyrir um það hvort við gætum gert þetta, hvort við gætum notað þetta hugtakið á þennan veg eða á hinn. Ég geng út frá því að þessir ,,við`` séum Íslendingar og svörin sem þeir, þ.e. okkar fulltrúar, þ.e. við Íslendingar, fengu voru tvíræð, stundum neikvæð, stundum ekki. Ég veit ekki betur en að íslenskum lögum getum við gert það sem okkur sýnist í löggjöf. Hver hefur samþykkt þetta Evrópska efnahagssvæði og hver ætlar að samþykkja það? Það er stanslaust, ekki bara af fylgismönnum þessara samtaka verið að segja: Þetta verður svona, hitt og þetta verður svona. Það verður ekkert svona nema við segjum að það verði svona og lögfestum það. Það er ekkert orðið enn þá. En áróðurinn er svo magnaður að besta fólk er stanslaust að tala um að þetta verði svona, þetta sé orðið, orðinn hlutur. Við erum að fara inn í Evrópskt efnahagssvæði og þess vegna eigum við að gera þetta og eigum við að gera hitt. Ég segi: Við þingmenn eigum ekki að gera neitt nema það sem samviska okkar býður. Við erum búnir að skrifa undir þann eiðstaf. Og við eigum heldur ekki að rangtúlka hlutina með þeim hætti að vera stöðugt að tala um það að Evrópskt efnahagssvæði sé orðið að veruleika. Það er ekki til. Við höfum ekki samþykkt eitt eða neitt í þá átt. Við verðum að læra þetta og kenna fólkinu þetta áður en allsherjaratkvæðagreiðsla verður um málið á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort hv. þm. var að beina þessari spurningu til mín, ég tek það þó svo, hver hafi samþykkt þetta Evrópska efnahagssvæði. Ég hélt að hann vissi það og þyrfti ekkert að spyrja að Evrópska efnahagssvæðið hefur ekki verið samþykkt í þinginu. 

Það hefur nú ekki alltaf verið.

Hæstv. forseti. Hjartans þakkir, ráðherra á Íslandi.

Það var nú lítið.

Virðulegi forseti. Það sem af er hafa þetta verið gagnlegar umræður, svona fram til þessa. Ég ætla ekki að bæta miklu við. Þetta frv. kemur í framhaldi af frumvörpum sem við erum þegar búin að ræða og álitaefni skarast mikið en það eru frumvörpin um atvinnu- og búseturétt. En eitt langaði mig til þess að fá fram hjá hæstv. ráðherra, nokkuð ótvírætt, hans skilning á hvort kröfu um tungumálakunnáttu væri hægt að beita þannig að menn litu svo á að þar væru menn að mismuna eftir þjóðerni eða hvort krafan um tungumálakunnáttu sé einungis hæfnikrafa. Þetta hefur ekki verið alveg ótvírætt í frumvörpum og ræðum af hálfu ráðherra hvernig bæri að líta á tungumálakunnáttu ef menn beita því fyrir sér við ráðningu á starfi, hvort það væri einföld hæfniskrafa eða hvort menn væru að mismuna á grundvelli þjóðernis og það sé þá samkvæmt samningnum heimilt að mismuna á grundvelli þjóðernis með því að beita kröfu um tungumálakunnáttu. Þetta er eiginlega spurningin til ráðherra og þó að frv. í sjálfu sér verðskuldi ítarlegri yfirferð þá læt ég þetta duga, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Mér sýnist svarið við þessu vera það að hér hlýtur að vera gerð einföld hæfniskrafa en það sé ekki verið að mismuna eftir þjóðerni. En ég tek það enn og aftur fram að það er auðvitað sá sem ræður í stöðuna sem velur úr hópi umsækjenda og þeir kunna að vera af mörgu þjóðerni. En ég tel ekki felast í þessu að mismunað yrði fyrir fram eftir þjóðerni heldur verði gerðar hæfniskröfur.

Verði frv. að lögum.

Að sjálfsögðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég verð að segja að það varð mín niðurstaða eftir að hafa plægt í gegnum skjalabunkann um Evrópska efnahagssvæðið og reynt að tileinka mér inntak samningsins og anda að þá væri tungumálakunnáttu einungis hægt að beita fyrir sig sem hæfniskröfu. Þannig að ég er sammála hæstv. ráðherra í því. Ég vil velta því upp í framhaldi af því að þá sýnist mér að erlendir aðilar geti t.d. hafið hér starfsemi á grundvelli samningsins, t.d. barnaleikskóla, þar sem hæfniskrafan er fyrst og fremst menntun til starfsins en það er spurningin hvaða þröskuld á að setja á tungumálahæfnina í þeirri starfsemi. Ég sé það ekki alveg fyrir mér hvernig menn ættu að geta lokað fyrir þá starfsemi á grundvelli þess. En ég vakti athygli á þessu vegna þess að öðru sjónarmiði var haldið fram af hæstv. félmrh. í framsöguræðu um frv. um atvinnu- og búseturétt launafólks innan EES en þá sagði ráðherra, með leyfi forseta: ,,Öll mismunun sem byggð er á þjóðerni er bönnuð nema starfið krefjist kunnáttu í innlendu tungumáli.`` Í erindi hæstv. félmrh. var því tungumálakunnátta skilgreind sem þjóðernisbundið skilyrði. Auðvitað skiptir þetta miklu máli því fari menn að reka mál eða gera ágreining út af ráðningu í starf þá skiptir það máli hvort menn eru að hefja málið á grundvelli þess að þeim hafi verið hafnað á kröfum um faglega kunnáttu eða á mismun á þjóðerni sem er allt annað mál og miklu meiri krafa og er vernduð í EES-samningnum.

Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Dagskráin er tæmd. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.