Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið rætt mikið hér í dag og farið yfir það efnislega með mjög víðtækum hætti. Það má segja að það blasi við öllum hve ferill málsins er með miklum ólíkindum og sú auma vegferð sem ríkisstjórnin hefur verið á í mikilvægri vinnu við breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Það má segja að hæstv. forsætisráðherra hafi ekki í verkum sínum tileinkað sér þau vinnubrögð sem hver forustumaður ætti að gera í svo veigamiklu máli. Í þessu máli hefur ekki verið í gildi það sem verður að vera í forgrunni við vinnu á stundaskrá sem er sáttatónn. Á stundum er manni nær að halda að allt þetta óðagot sé helst til þess fallið að reyna að draga athygli frá öðrum brýnum málum sem brenna á þjóðinni. Því hefur verið haldið fram hér í umræðunni oft og tíðum vegna andstöðu okkar sjálfstæðismanna við þessa málsmeðferð að við viljum ekki breyta neinu í stjórnarskránni, viljum ekki stuðla að breytingum á henni. Þetta er náttúrlega alrangt, við höfum ítrekað sagt það og þetta er einn af þeim þáttum sem notaðir eru til að villa um fyrir umræðunni í þessu máli sem svo mörgum öðrum. Það var jú að tillögu sjálfstæðismanna sem þjóðfundurinn var haldinn til að leita til þjóðarinnar, þúsund manna fundur sem haldinn var í Reykjavík. Okkar tillaga gekk reyndar lengra, við vildum að haldnir yrðu fundir úti um allt land þar sem tekinn yrði púlsinn á þjóðinni og þannig væri aðkoma hennar að þessari vinnu. En það má segja að meiri hluti þingsins sé búinn að koma þessu máli, eins og svo mörgum öðrum, í ógöngur og í mikið ósætti. Það er eins og ekkert mál geti komið frá hæstv. ríkisstjórn, ekkert veigamikið mál í það minnsta, öðruvísi en að það þurfi að vera í miklu ósætti og það á ekki síður við innan dyra hjá henni sjálfri en hér á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Hvað býr hér að baki? Það hefur margt verið reifað í þeim efnum. Getur verið að hér sé um að ræða pólitísk hrossakaup? Getur verið að stuðningur Hreyfingarinnar við ríkisstjórnina sé í raun sá grunnur sem er að því að þetta mál er keyrt svo hratt fram sem raun ber vitni? Það er alla vega alveg ljóst að margir hv. stjórnarliðar hafa enga trú á þeirri vegferð sem þeir eru að taka þátt í hér. Í allt of mörgum málum virðist veikleiki ríkisstjórnarinnar ráða för, þ.e. allt of margir hafa líf þessarar ríkisstjórnar í hendi sér. Þær hótanir sem stjórnað er með hér hafa verið svo augljósar í mörgum málum, hér hefur þurft að gefa eftir og fara fram með ólíkindum oft og tíðum vegna þeirra hótana sem hanga í loftinu. Við sjáum þetta núna í mjög veigamiklum málum eins og sjávarútvegsmálunum, málum um nýtt fiskveiðistjórnarfrumvarp, og ekki síður í umfjöllun um rammaáætlun. Fullyrt hefur verið hér að Alþingi geti ekki náð saman, þrátt fyrir tilraunir, um að fara í breytingar á stjórnarskránni. Það er auðvitað alrangt. Hér hafa verið gerðar breytingar og farið í vinnu við breytingar í gegnum árin og áratugina sem hafa skilað ágætisárangri. Hér var í gangi mikil vinna við að gera breytingar á stjórnarskránni, vinna sem hefði alveg örugglega verið hægt að byggja á eða taka tillit til í framhaldinu. Það hefði verið farsælasti vegurinn að fá til liðs við okkur sérfræðinga ásamt þingmönnum til að vinna úr þeim gögnum sem liggja fyrir, bæði eftir þjóðfundinn og þá miklu vinnu sem hafði verið unnin hér fyrir nokkrum árum, og meta niðurstöður þess og setja síðan fram tillögu að breytingum á einstökum liðum eða köflum stjórnarskrárinnar. Breyting á stjórnarskrá er ekkert sérmál einhverra stjórnmálaflokka. Breyting á stjórnarskrá er stórmál sem snertir alla og það skiptir ekki máli hvort breytingar á stjórnarskrá eru framkvæmdar í því tilliti árinu fyrr eða seinna. Það sem skiptir máli er að þjóðin og þingið átti sig á hvað um er að ræða. Til þess þarf ítarlegar umræður og yfirferð sérfræðinga á þessu sviði. Leiðarljós í slíkri vinnu verður að vera sáttfýsi þannig að í breytta stjórnarskrá fari ákvæði sem sæmilegt samkomulag getur verið um. Þannig haga þjóðir vinnu við breytingar á sinni stjórnarskrá. Stjórnarskrá lýðveldisins er hornsteinn samfélagsins og á að standa sem slík um langan tíma. Þau vinnubrögð sem hér er boðið upp á geta engan veginn talist samboðin þeim sem einhverja virðingu hafa fyrir grunngildum samfélagsins. Það er á þeirri forsendu kannski fyrst og fremst sem við í stjórnarandstöðunni, þ.e. sjálfstæðismenn og framsóknarmenn, stöndum hér og gagnrýnum þessi vinnubrögð. Því er haldið fram að við höfum bara tekið upp dönsku stjórnarskrána og að henni hafi aldrei verið breytt. Þetta er auðvitað ekki rétt. Stjórnarskrá okkar, rétt eins og stjórnarskrá Dana, byggir á öðrum vestur-evrópskum stjórnarskrám og hefur tekið ákveðnum breytingum eftir samfélagsþróun í gegnum áratugina. Hvernig hefur tekist til hjá okkur með þessa stjórnarskrá á stuttum lýðræðistíma þjóðarinnar, tíma þar sem við höfum stuðst við í grunninn þá stjórnarskrá sem við settum okkur við stofnun lýðveldisins og ekki verri en raun ber vitni? Við höfum haft lýðræði sem hornstein samfélagsins og hvorki það né þeir sem hafa stjórnað eftir því á hverjum tíma hafa brugðist meira en raun ber vitni. Það ber allt samfélag okkar merki um. Hér hefur tekist að byggja upp vænlegt samfélag sem er gott að búa í. Það blæs vissulega á móti um stund og við erum langt frá því að vera sammála um leiðir sem eru vænlegastar til að ná árangri, vænlegastar til að við náum vopnum okkar aftur til að geta hafist handa við að slá í bresti. Stjórnarskrá lýðveldisins hefur ekkert með það að gera, hún er ekki lykillinn að þeim lausnum. Eins og hún stendur í dag þarf hún ekki að trufla verkið við endurreisn efnahagslífs okkar. Þetta er vandasamt verk og það verður að gefa því þann tíma sem þarf. Af hverju eru þessi vinnubrögð? Hverju þarf að breyta? Það er alveg ljóst að sumir hópar í samfélaginu kalla á grundvallarbreytingar og margar þær spurningar sem eru lagðar fram í þeirri þingsályktunartillögu sem við erum að fjalla um hér bera þess glöggt merki að menn vilja þvæla þessa umræðu. Menn vilja hafa málin í ákveðinni þoku og það hvarflar auðvitað að manni að hér búi eitthvað meira að baki. Það er oft þannig og blasir svolítið við í þessu máli að mestan skaða gera þeir sem vilja og þykjast kunna ráð við öllum vanda en skortir þekkingu og raunsæi. Við búum ekki í tilraunastöð, alþingismenn, heldur í samfélagi lifandi manna og hvert okkar skref getur ráðið úrslitum um heill samfélagsins. Það verður því að hefja vinnu við breytingar á stjórnarskrá okkar upp úr þeim farvegi sem oft einkennir ágreiningsmál, önnur ágreiningsmál í þinginu, og það er ekki hægt að bera þetta mál saman við neitt annað í þeim efnum. Alþingi setur klárlega mikið niður með þessum vinnubrögðum og það gerist á þeim tímum þegar nauðsynlegt er að hefja upp virðingu Alþingis gagnvart þjóðinni. Ég vil segja það með fullri virðingu fyrir mörgum hv. alþingismönnum að þeir hafa alls ekki haft möguleika á að gera sér fyllilega grein fyrir því hvaða samfélagslegu og lagalegu áhrif eru af þeim breytingum sem lagðar eru til í tillögum stjórnlagaráðs. Til þess hefur allt of lítil efnisleg umræða farið fram um málið og sá mikli ágreiningur sem er milli margra okkar helstu sérfræðinga sem hafa tjáð sig í riti og ræðu um málið og málsmeðferðina er því til staðfestingar. Niðurstaðan er því sú, virðulegi forseti, að þessi málsmeðferð er algjörlega óásættanleg. Fari málið til nefndar eftir þessa umræðu í þinginu vona ég að hv. nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins sjái sóma sinn í því að taka nú málið til ítarlegrar umfjöllunar og setja þessa vinnu í allt annan farveg, vinnu þar sem spurt er miklu dýpri spurninga en spurt hefur verið við þá vinnu sem fram hefur farið fram að þessu. Það getur engan veginn talist ásættanlegt að málið verði afgreitt á Alþingi í þessari viku eftir svo stutta umfjöllun og að taka þá ákvörðun að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem gerir kröfu á vandaða málsmeðferð. Hún er ekki til staðar í þessu máli. Þetta er miklu stærra mál en svo, virðulegi forseti, að hægt sé að binda það við forsetakosningar í sumar. Forsetakosningar koma kosningum um atriði í stjórnarskrá lýðveldisins ekkert við.

Virðulegi forseti. Nú er fyrri umr. um þetta mál að ljúka hér. Ég held að umræðan hafi að mörgu leyti verið mjög góð. Ég sakna þess að hafa ekki heyrt betri rök fyrir tillögunni sjálfri, sérstaklega fyrir þeim spurningum sem er verið að spyrja hér. Við höfum, mörg hver, komið með margar vangaveltur um af hverju þessar spurningar séu hér en ekki einhverjar aðrar. Mér þykir miður að umræðunni skuli ljúka án þess að fá almennilegar skýringar á því öllu saman. Frú forseti. Það er að mínu viti vont hvernig þetta mál hefur þróast og það er ekki til þess að skapa frið eða sátt um hvernig við breytum stjórnarskrá.

Frú forseti. Ég hygg að það sé öllum ljóst sem hafa hlýtt á umræðuna í dag að ekki var vanþörf á að ræða það í fyrsta lagi hvort tilefni væri til að bera undir þjóðina einhverjar spurningar í tengslum við þessa vinnu og í annan stað hvaða spurningar ætti að leggja fyrir þjóðina í tengslum við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Varðandi fyrra atriðið er ég enn þeirrar skoðunar að það sé óþarfi að taka það skref á þessum tímapunkti að leita eftir sjónarmiðum hjá þjóðinni. Þá er auðvitað fyrst og fremst til þess að líta að við höfum unnið mikla vinnu á undanförnum árum og við höfum leitað eftir sjónarmiðum hjá þjóðinni um svona áhersluatriði. Þau hafa komið fram á þjóðfundi, þau hafa komið fram í störfum stjórnarskrárnefndar, stjórnlagaráði sem 30 þingmenn kusu og hefur skilað af sér skýrslu, og ekki má undanskilja í þessari upptalningu þá vinnu sem var unnin á fyrri þingum. Þingið, Alþingi í dag, hefur því fullnægjandi gögn og upplýsingar til að demba sér í vinnuna sem ekki enn er hafin vegna þess að meiri hluti nefndarinnar og hugsanlega meiri hluti þingsins telur að enn þurfi að leita eftir sjónarmiðum. Þetta vildi ég sagt hafa um álitaefnið hvort það væri yfir höfuð eitthvert tilefni. Ef menn telja tilefni til þess að framkvæma þjóðaratkvæðagreiðslu verð ég að lýsa mikilli undrun á því að það sé þá gert þannig að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar sé ekki til þess að útkljá eitt eða neitt. Þannig hefur það verið hjá öðrum þjóðum eins og ég rakti í fyrri ræðu minni í dag, menn hafa framkvæmt þjóðaratkvæðagreiðslur víða um lönd til þess að útkljá ágreiningsmál, til þess að bera undir þjóðina og fá þjóðina í lið með sér við að komast að einhverri niðurstöðu. En spurningarnar sem búið er að taka saman fyrir þessa þjóðaratkvæðagreiðslu í þessari þingsályktunartillögu eru ekki þess eðlis. Ég ætla ekki að nota tíma minn í að rekja hverja og eina spurningu, ég hef að mestu farið yfir þær í fyrri ræðu minni. Þó ætla ég að staldra við fyrstu spurninguna sem lýtur að því að lýsa náttúruauðlindir þjóðareign. Það er talsvert gert úr því í umræðunni hér í dag að það sé mikilvæg spurning og við sjáum það síðan líka í öðru frumvarpi sem er nýkomið fram á þinginu um stjórn fiskveiða að ríkisstjórnin telur þetta eitthvert grundvallarmál í vinnu sinni. Mér finnst ríkja mikill misskilningur um þörfina fyrir þessa spurningu og ég vil því til vitnis vísa til þeirrar skýrslu sem liggur hér fyrir í umræðunni, skýrslu forsætisnefndar um tillögur stjórnlagaráðs um breytingar á stjórnarskránni. Þar kemur mjög skýrt fram að frá öllum öðrum flokkum, hygg ég, en Hreyfingunni hafa komið beinlínis fram frumvörp á Alþingi um útfærslu á þessu og fullkominn óþarfi að fara að bera það undir þjóðina á þessum tímapunkti áður en menn hafa talað sig niður á einhverja útfærslu á þeirri grein. Svo verður að minnast á það, af því að umræðan um þetta vill gjarnan fara inn á þær brautir að rætt er sérstaklega um sjávarútveginn, að í lögum um stjórn fiskveiða eins og þau eru í dag eru nytjastofnar á Íslandsmiðum lýstir sameign íslensku þjóðarinnar. Það þarf ekki annað en að lesa frumvörpin sem legið hafa fyrir, fleiri en eitt, þar sem er í greinargerðum fjallað sérstaklega um það ákvæði til þess að sjá að þetta er algjörlega óumdeilt og fullkominn óþarfi sem verið er að gera núna með öðru frumvarpi í þinginu um stjórn fiskveiða. Frú forseti. Í lok þessarar umræðu tel ég að það hafi komið afar skýrt fram að það er mikið verk að vinna í þeirri nefnd sem fær málið til frekari umfjöllunar. 

Virðulegi forseti. Ég vil að lokum á þessum langa degi þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Um hana má margt gott segja og margt hefur nytsamlegt komið fram og annað kannski ekki jafnnytsamlegt að mínum smekk  Hér hefur verið kvartað yfir að spurningarnar sem lagðar hafa verið fyrir hafi ekki verið ræddar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það hefur legið fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að minni hlutinn hefur ekki viljað taka þátt í því starfi sem sýndi sig best í því að minni hlutinn þóttist ekki eiga erindi á fund stjórnlagaráðsins, eins og ég kom að í framsögu minni fyrr í dag. Engin tillaga hefur komið frá minni hlutanum um spurningar sem leggja ætti fyrir en það gefst náttúrlega enn þá tækifæri til þess. Ég vil upplýsa, virðulegi forseti, að þessar spurningar eru ekki unnar á handahlaupum. Þær hafa verið ræddar við sérfræðinga. Hvað efnið varðar var meðal annars fjallað um þær á nefndum fundum í stjórnlagaráði. Hvað formið varðar, það hvernig spurt er, hefur það auðvitað verið borið undir sérfræðinga í gerð slíkra spurninga. Ég endurtek að auðvitað hefur það verið gert. Eins og ég sagði áðan hefur umræðan verið fróðleg og hef ég hlustað á hana nánast alla þó að ég hafi neitað mér um að vera í þingsalnum eða hliðarsal allan þann tíma. Umræðan hefur leitt í ljós að ráðlegt gæti verið að breyta orðalagi fyrstu spurningarinnar og, virðulegi forseti, það er ekkert erfitt fyrir mig að leggja það til. Þingsályktunartillaga er rædd í tveimur umræðum og tilgangurinn er einmitt sá að eitthvað megi læra af fyrri umr. Það tel ég mig hafa gert og vonandi fleiri líka. Þá kemur að síðari umr. og þar geta menn lagt það fram sem þeir telja sig hafa lært af þeirri fyrri. Umræðan hefur líka sýnt mér að skynsamlegt gæti verið að taka af vafa um fyrstu spurningu í 2. lið, um náttúruauðlindir, og segja það sem rétt er og ég gat um í framsögu minni að auðvitað er ekki átt við að náttúruauðlindir sem eru í einkaeign verði friðlýstar. Ég þykist samt ekki viss um að slík setning, þ.e. að ekki sé átt við náttúruauðlindir í einkaeign, muni skýra málið fyrir öllum en látum það gott heita, ég get vel haft rangt fyrir mér í því. Að lokum, virðulegi forseti, verður öflug kynning áður en atkvæðagreiðslan fer fram. Það er einmitt forsenda þess að þeir sem taka þátt í atkvæðagreiðslunni geti tekið upplýsta ákvörðun. Ég vil endurtaka að auðvitað verður lögð áhersla á öfluga og góða kynningu á málefninu áður en gengið verður til kosninga. Að lokum þakka ég fyrir góðar umræður í dag.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort ástæða er til að elta ólar við allt sem fram kemur en ég veit ekki betur en að ég og raunar flestir fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi mætt á alla fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem haldnir hafa verið um þetta mál. Ef hv. nefndarformaður er að vísa til þess að við fengum tilmæli frá 21 fulltrúa í stjórnlagaráði um að koma og hitta þá, sennilega föstudaginn 9. mars, átti ég ekki heimangengt þá. En þá var ekki um að ræða fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, svo því sé haldið til haga. Síðan má líka velta því fyrir sér hvort það hafi verið hlutverk stjórnlagaráðsins, miðað við þingsályktunartillöguna sem var samþykkt hér 22. febrúar, að fjalla um spurningar sem bera á undir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er veruleg spurning. Á þeim forsendum hafna ég algjörlega ummælum hv. þingmanns um að við höfum ekki viljað vera með í umræðunni. Hins vegar hefur það auðvitað verið þannig af hálfu meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að á síðustu metrunum - ég tek það fram að framan af vetri var samstarfið allgott í nefndinni - var tilboðið til okkar í stjórnarandstöðuflokkunum á þessa leið: Þið megið vera með ef þið eruð með í okkar leik á okkar forsendum. Þannig hefur samráðið verið. En við munum að sjálfsögðu nýta okkur rétt til að koma að umfjöllun þegar málið kemur formlega til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar milli umræðna 

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt að fundurinn sem ég vísaði til með stjórnlagaráðinu var ekki fundur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en ég sagði að þar hefði meðal annars verið rætt um þær spurningar sem hugsanlega mætti spyrja. Stjórnlagaráðið var ekki að ákveða þar eitt eða neitt, við vorum að ræða saman. Þessar tillögur að spurningum hafa verið lagðar fram í nefndinni og þar hefur ekki verið áhugi á að bæta neinu við.  Það er náttúrlega ekki hægt að þingmenn beri annað eins og þvílíkt á borð eins og þingmenn gera hérna núna. 

Hæstv. forseti. Hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar upplýsti hér áðan að spurningarnar sem hér liggja fyrir hafi verið samdar að einhverju leyti í samráði við sérfræðinga á þessu sviði. Ég vildi þá nota tækifærið í þessari umræðu til að koma þeirri ósk á framfæri að þeir sérfræðingar sem hafa komið að þessu verði kallaðir fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að fjalla um þetta með nefndinni.

Þeir sérfræðingar hafa nú þegar mætt og ég man ekki … 

Hæstv. forseti. Ef hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á við að einhverjir af þeim sérfræðingum sem hafa þegar komið fyrir nefndina hafi tekið þátt í að semja spurningarnar eru það nýjar upplýsingar. Þeir sérfræðingar komu ekki til nefndarinnar á þeirri forsendu eða voru kynntir með þeim formerkjum að þeir hefðu tekið þátt í því að semja spurningarnar. Reyndar hafa allir þeir sérfræðingar sem komu fyrir nefndina haft að einhverju leyti eitthvað að athuga, sumir mikið, aðrir minna, við spurningarnar sem hér liggja fyrir. Það er auðvitað nauðsynlegt að þetta komi fram. Það er reyndar áhugavert og verður áhugavert að sjá, af því að nú mun málið í fyllingu tímans ganga til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hvernig meiri hlutinn í nefndinni hyggst bregðast við þeim athugasemdum sem fram hafa komið. Hv. formaður nefndarinnar hefur lýst ákveðnum atriðum sem hún telur að sé tilefni til að bregðast við, en það verður athyglisvert að heyra hvernig brugðist verður við öðrum athugasemdum sem fram hafa komið, bæði af hálfu sérfræðinga sem hafa komið fyrir nefndina og í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil koma upp í andsvar við hv. þm. Birgi Ármannsson vegna þess að hér í lok umræðunnar inn í nóttina eru að koma fram nýjar upplýsingar frá formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég vil jafnframt benda á það að ég tók ekki þátt í sameiginlegum fundi meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og stjórnlagaráðs því að ég lít svo á að þingmenn eigi að fá til sín gesti en ekki eigi að bjóða nefndum þingsins út í bæ til fundar. Ég gerði skýra grein fyrir því þannig að það á ekki að koma formanni nefndarinnar á óvart. Úr því að ég er í andsvari við hv. þm. Birgi Ármannsson þá er kannski hægt að telja á fingrum annarrar handar þá sem gætu hafa komið að því að semja spurningarnar með þeim sex þingmönnum sem leggja fram þingsályktunartillöguna. Nú hefur hv. þingmaður þegar beðið um að þeir aðilar komi fyrir nefndina og er það vel og líklega eru þeir í startholunum til þess. En það koma ekki margir til greina og ég vil spyrja þingmanninn hvort hann sé ekki undrandi á því hvað þeir gestir sem koma til greina voru raunverulega andsnúnir þeim spurningum sem lágu fyrir nefndinni. Þær voru teknar efnislega fyrir í nefndinni og þessir aðilar nefndu til dæmis að spurningin um þjóðkirkjuna væri ekki í takti við hinar spurningarnar, og lýstu undrun yfir því að hér væri verið að framselja vald Alþingis til að leggja fram frumvörp á þinginu til þjóðarinnar, vegna þess að ég tel að sú heimild hafi verið fengin þingmönnum í síðustu alþingiskosningum.

Hæstv. forseti. Það er varla að maður þori að vitna í eitthvað sem gestir hafa sagt á fundum nefndarinnar. Það verður þó að geta þess, til að allrar sanngirni sé gætt, að þeir gestir sem komið hafa fyrir nefndina út af þessari tillögu, í þessari forathugun nefndarinnar ef við getum kallað það svo, hafa náttúrlega ekki talað einni röddu. Þeir hafa nálgast málin frá mismunandi sjónarhóli, sumir hafa haft efasemdir um einhver tiltekin afmörkuð atriði, aðrir hafa verið miklu gagnrýnni. Maður gæti svo sem velt fyrir sér út frá því hverjir gætu hafa komið að því að ráðleggja meiri hlutanum við samningu spurninganna, ég ætla ekki að gera það, það verður bara að koma í ljós. En það er auðvitað dálítið sérkennilegt ef einhverjir af gestunum hafa komið að þessu verki á fyrra stigi að það skyldi ekki koma fram þegar þeir komu sem gestir fyrir nefndina.

Virðulegi forseti. Mig langar í örstuttu máli að gera grein fyrir þeim atburðum sem átt hafa sér stað hér á Alþingi Íslendinga síðustu tvo tímana. Hér var að ljúka umræðu um þingsályktunartillögu um stjórnarskrá þegar formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins krafðist atkvæðagreiðslu um hvort málið mætti ganga til nefndar. Það var rétt eftir miðnætti. Þannig er mál með vexti að nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar eru fjarverandi. Sá háttur er hafður á þegar menn sjá fram á atkvæðagreiðslur að svokölluð útpörun á sér stað. Stjórnarliðar gera þá samkomulag við þingmenn stjórnarandstöðunnar til að jafna hlutfallið. Það olli því að þingflokkur Samfylkingarinnar er ekki fullskipaður hér núna. Þess vegna hefur þingflokkur Samfylkingarinnar átt í erfiðleikum með að koma með öll sín atkvæði í hús. Þegar þingmenn Samfylkingar komu í þingið í nótt brugðu sumir þingmenn stjórnarandstöðunnar á það ráð að fara úr húsi. Þess vegna hefur okkur ekki tekist að hafa yfir 30 þingmenn í þinghúsinu til að fullmanna þá atkvæðagreiðslu sem nauðsynlegt er. Virðulegi forseti. Þetta er í raun og veru fáheyrður atburður og það er með eindæmum að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins skuli ástunda svona vinnubrögð 

Forseti minnir á ræðutíma, sem er ein mínúta um fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Það er nauðsynlegt, eins og hv. þm. Magnús Orri Schram sagði, að gera grein fyrir því hvað hér hefur gerst. Þegar umræðu lauk hér gerðist það að þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins óskaði eftir atkvæðagreiðslu um það hvort málið mætti ganga til nefndar. Það væri í sjálfu sér í lagi ef þessi sami hv. þingmaður hefði ekki hins vegar komið í veg fyrir að þingmenn væru kallaðir til atkvæðagreiðslu öðruvísi en með því að hringja bjöllu. Þingmaðurinn kallaði ekki eftir því að þingmenn í Sjálfstæðisflokknum væru kallaðir í hús. Þingmenn Framsóknarflokksins læddust úr húsi meðan forseti gaf þinghlé til þess að hægt væri að kalla þingmenn í hús til atkvæðagreiðslu. Frú forseti. Þetta er með ólíkindum 

Forseti minnir enn á ræðutímann, eina mínútu.

Virðulegur forseti. Ég vil blanda mér í umræðuna um fundarstjórn forseta vegna þess að ég held að ég hafi aldrei upplifað viðlíka atburð eins og hér í kvöld þegar ég var beðinn að koma í þingið. Ég kom um eittleytið og mætti þá í dyrunum þingflokksformanni Framsóknarflokksins á leiðinni út úr húsinu. Hátt er nú orðið risið á stjórnarandstöðunni þegar hún er búin að tapa orðræðunni og tapa rökræðunni um málefnin. Það er síðasta sort að grípa til einhverra klækjabragða til að koma í veg fyrir að meiri hluti í þinginu geti haldið áfram með mál. Hátt er nú risið á þingflokki Sjálfstæðisflokksins þegar svo er komið í sögu hans að hann hefur tapað rökræðunni og grípur til klækjabragða til þess að koma í veg fyrir atkvæðagreiðslu í þinginu. Það er nú aldeilis stíll yfir því. Ég segi þetta hér svo öllum sé það ljóst að hér er mönnum þungt niðri fyrir vegna þess að þetta er 

Forseti biður þingmenn um að gæta orða sinna.

Forseti. Þetta er nú ekki fordæmalaust í lífi hvers og eins því að við munum hvernig þetta var á táningsárunum þegar allir voru fullir af ýmsum hormónum og málin voru afgreidd út og suður í þeim stíl  Ég vil hins vegar spyrja forseta og krefja hann um svör við því af hverju þeim fundi sem hér stendur enn þá er ekki fram haldið. Fyrsta máli á dagskrá er lokið og í öðru máli á dagskrá er umræðu lokið en atkvæðagreiðslu ekki. Mál 3–13 eru eftir á dagskránni og það vill svo vel til að framsögumenn þessara mála eru báðir mættir á staðinn og fyrir liggja ítarleg þingskjöl og er ekkert því til fyrirstöðu að hefja umræðu um mál 3–13 á dagskránni. Ég hvet til þess að það sé gert og spyr um ástæðu þess 

Frú forseti. Þegar farið er fram á atkvæðagreiðslu finnst mér ákaflega mikilvægt að allir þingmenn viti að hún standi til. Mér virðist, menn eru alltaf að læra eitthvað nýtt, að hér hafi verið beitt þeim klækjabrögðum að fara fram á atkvæðagreiðslu og síðan hafi tilteknir þingmenn farið úr húsi í því augnamiði, án þess að ég fullyrði neitt um þeirra ætlun, að koma í veg fyrir að lögleg atkvæðagreiðsla gæti farið fram. En ég ætla líka að benda á að það var ekki sérstaklega margt gert af hálfu þingsins til að reyna að fá aðra þingmenn, sem ekki þurftu að fara heim til sín af þessu tilefni, í þinghúsið til að greiða atkvæði. Ég er þingmaður utan flokka og ég fékk ekki senda eina einustu tilkynningu um að atkvæðagreiðsla stæði fyrir dyrum. Ég heyrði af henni frá samþingmanni og ég fór náttúrlega fram á að mér yrði send tilkynning formlega af hálfu þingsins um 

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar umræðu sem hér hefur orðið vil ég upplýsa hv. þingmenn um að þetta er nú ekki alveg fordæmalaust og er samkvæmt ákvæði í þingsköpunum sem ég ætla, með leyfi virðulegs forseta, að lesa hér.

Að þið gangið út?

Það er að finna  „Er fyrri umræðu er lokið gengur tillagan til síðari umræðu og þeirrar nefndar er forseti leggur til. Atkvæða skal þó leitað ef einhver þingmaður óskar þess, svo og ef önnur tillaga kemur fram um til hvaða nefndar málið fari.“ Varðandi þá fullyrðingu að ekki hafi verið send tilkynning til þingflokks Sjálfstæðisflokksins er hún röng. Það var send tilkynning til þingmanna Sjálfstæðisflokksins  
             Frú forseti.

Gefa ræðumanni hljóð.

Þegar ekki eru nægilega margir þingmenn í húsi er venjan sú að atkvæðagreiðslu er frestað þar til á næsta þingfundi. 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk og gefa ræðumanni hljóð.

Frú forseti. Ég hygg að það megi fullyrða að þeir atburðir sem gerðust hér í kvöld séu að minnsta kosti mjög fátíðir í þinginu, ef til vill ekki fordæmalausir en afar fátíðir. Framganga þingmanna tveggja stjórnarandstöðuflokka er algjörlega með ólíkindum, þingmanna Sjálfstæðisflokksins og flestra þingmanna Framsóknarflokksins, svo því sé til haga haldið. Staðan er þessi: Sjálfstæðisflokkurinn og flestir þingmenn Framsóknarflokksins hafa talað hér í allan dag gegn því að þjóðin fái að njóta lýðræðislegs réttar til að taka afstöðu til álitamála er varða stjórnarskrá lýðveldisins. Síðan þegar kemur að því að málið fari í hefðbundinn þinglegan farveg til nefndar ætlar þingflokkur Sjálfstæðisflokksins að koma í veg fyrir að þingmenn fái að taka afstöðu til þess hvort málið eigi að fara í hefðbundna þinglega meðferð. 

Forseti hvetur enn þingmenn til að virða tímamörk, fara að þingskapalögum.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að sjá hversu margir þingmenn eru þó komnir hingað.  Það er alrangt sem sagt að þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafi hér reynt að koma í veg fyrir framgang málsins, að það gæti farið í einhvers konar þjóðaratkvæðagreiðslu. Hitt kom aftur á móti fram í umræðunni í dag, fyrir þá sem fylgdust með því, að gerðar voru alvarlegar athugasemdir við orðalag ýmissa þeirra spurninga sem leggja á fram. 

Frú forseti. Ég geri ekki athugasemdir við að þingmenn vilji fá atkvæðagreiðslu um að málið gangi til nefndar, gott og vel. Ég kem hér til að tala um fundarstjórn forseta og ég vil fá skýringu á því af hverju ekki er skýrt verklag um hvað gera á samkvæmt hefðum og venjum þegar farið er fram á atkvæðagreiðslu í málum. Það vill svo til að fyrir tilviljun heyrði ég frá samþingmanni að hér væri atkvæðagreiðsla sem honum bar engin skylda til að segja mér frá. Ég þurfti að fara fram á það sem þingmaður að fá senda formlega tilkynningu frá þinginu. Ég er utan flokka, ég starfa ekki á vegum neins þeirra þingflokka sem hér eru, ég vil fá tilkynningu frá þinginu þegar atkvæðagreiðsla er á dagskrá. Mér hefur verið sagt að það sé einhver hefð fyrir því í þinginu, óskrifuð regla, að þingflokksformenn ákveði hvort sendar séu út tilkynningar á þingmenn þingflokkanna. 

Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér, af því að þetta mál var nú til umræðu í allan dag: Hvað var það sem gerðist upp úr miðnætti sem varð til þess að skyndilega þurfti að boða til þessarar atkvæðagreiðslu? Fékk hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir allt í einu þá hugdettu að greiða þyrfti sérstaklega atkvæði þá eða hafði hún alið þann draum í brjósti sér í allan dag að geta komið fram með þá ósk á endasprettinum þegar hún vissi að allir eða flestir þingmenn væru farnir heim, væru fjarverandi, til þess að geta spillt málinu? Hvað var það sem gerðist í huga hv. þingmanns þarna upp úr miðnætti? Ef það var svo mikilvægt að greiða atkvæði um þetta, hvers vegna var þá ekki farið fram á það fyrr? Hefðu það ekki verið fullkomlega heiðarleg vinnubrögð einhvern tíma um miðjan dag að gera samstarfsfólki sínu hér í þinginu grein fyrir því að óskað væri atkvæðagreiðslu? Það er ekkert að því að halda atkvæðagreiðslu, en því biðja menn um það með svona skömmum fyrirvara, kl. 00.37? 

Frú forseti. Það er rétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði, það er ekkert að því að ganga til atkvæða í Alþingi. Það er meira að segja þannig, frú forseti, að samkvæmt 71. gr. þingskapa er þingmanni skylt að vera viðstaddur og taka þátt í atkvæðagreiðslu nema hann hafi lögmæt forföll eða fararleyfi. Það vill svo til að þingmenn stjórnarflokkanna flykktust hingað í hús, að sjálfsögðu, þegar eftir því var kallað að hér yrði gengið til atkvæða. Ef þeir þingmenn stjórnarandstöðunnar sem hér voru þegar umræðu lauk hefðu nennt eða haft dug í sér til að sitja áfram hefðu verið 35 manns í atkvæðagreiðslu og hún hefði verið lögmæt í samræmi við 1. mgr. þessarar sömu 71. gr. Þá hefðu verið hér 35 þingmenn.

Forseti. Ég leita enn eftir svörum við því hvað forseti hyggst gera í þessu máli. Þetta ber ekki vott um góða stjórn á þinginu að hafa þessa uppákomu í gangi. Ég hlýt að minna forseta á að það var hann sem var kjörinn í upphafi þessa kjörtímabils sem forseti þingsins en ekki hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir sem virðist stjórna þinginu og hafa öll völd í umboði forsetans. Ég spyr: Hvað ætlar forseti að gera í þessu eða hyggst forseti halda áfram að stjórna þinginu með einhverjum hætti? Þetta gengur ekki. Það er öllum ljóst að þetta er út í hött. Þingið er sundurrifið og tætt vegna þess að hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur dettur í hug um miðja nótt að gera símaat. 

Frú forseti. Hv. þm. Mörður Árnason komst ágætlega að orði þegar hann talaði um símaat en ég bað um orðið öðru sinni til að taka sérstaklega undir með hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni þegar hann ræðir um hvaða möguleika þingmenn hafa til að mæta til atkvæðagreiðslu. Til að þeir eigi kost á því að koma til atkvæðagreiðslu þegar boðað er til hennar með engum fyrirvara um miðja nótt þurfa þeir að vita um hana. Það er bæði lýðræðislegur réttur þingmanna og um leið lagaleg skylda þeirra að taka þátt í atkvæðagreiðslum. 

Virðulegi forseti. Það er ágætt að setja þetta í rétt ljós. Sjálfstæðismenn vilja með öllum brögðum koma í veg fyrir að þingsályktunartillagan komist í umfjöllun hjá nefnd á morgun. Til þess beittu þeir því ráði að kalla til atkvæðagreiðslu upp úr miðnætti í kvöld. Eins og ég hef áður rakið náði ég ekki með nokkru móti sem þingflokksformaður Samfylkingarinnar að boða til mín alla mína 20 þingmenn sökum þess að fjölmargir þeirra eru erlendis og hafa verið paraðir út á móti þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Sömuleiðis gat ég ekki með fimm mínútna fyrirvara boðað þingmenn sem voru komnir heim til sín á Suðurnesin eða á Suðurlandið. Þetta vissi formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins og með þessum klækjabrögðum vildi hann beita sér fyrir því að ekki væri hægt að framkvæma atkvæðagreiðsluna í kvöld til að vísa málinu til nefndar. Það er sannleikurinn í málinu. Með klækjabrögðum ætlar Sjálfstæðisflokkurinn að koma í veg fyrir 

Virðulegi forseti. Þetta mál og atburðarás kvöldsins og næturinnar er með ólíkindum og ég hef í raun og veru engu við það að bæta sem margir þingmenn hafa sagt hér hvað það snertir. Ég er hins vegar mest undrandi á því að á sama tíma og verið er að kalla til atkvæðagreiðslu þingmenn sem voru sjálfsagt margir hverjir farnir að sofa sé látið átölulaust að hér gangi þingmenn út úr húsi. Ég vísa til 71. gr. þingskapa þar sem segir í 2. mgr., með leyfi forseta: „Skylt er þingmanni að vera viðstaddur og taka þátt í atkvæðagreiðslu nema hann hafi lögmæt forföll eða fararleyfi.“ Ég spyr forseta: Höfðu ákveðnir þingmenn, til að mynda Framsóknarflokksins, þar á meðal formaður þingflokksins, fararleyfi frá forseta, til að fara héðan úr húsi? Verður það látið átölulaust að þingmenn geti farið svona á svig við þingsköp 

Frú forseti. Ég endurtek það svo það sé alveg á hreinu að SMS-skilaboð bárust að minnsta kosti þeim sem hér stendur. 

Hvaða ávirðingar eru þetta?

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta komið á heldur lágt plan ef verið er að ásaka fólk fyrir að hafa ekki hlustað á umræður í dag. Hv. þm. Illuga Gunnarssyni er vel kunnugt um að hægt er að hlusta á þingfundi í þingflokksherbergi þar sem ég til dæmis eyddi - reyndar ekki rétt orð - tíma í kvöld, og mestum eftirmiðdeginum varði ég í þingsal eða hliðarherbergi. Ég veit ekki hvort maður á að nota orðið lúalegt en mér finnst þingmanninum ekki til sóma að tala svona. Hann veit miklu betur.

Frú forseti. Ég verð að taka undir það sem félagar mínir hafa sagt. Það kemur mér mjög á óvart að koma í þinghúsið og mæta hópi framsóknarmanna og hluta af þingflokki sjálfstæðismanna á leið úr húsi þegar þeir sömu þingmenn hafa óskað eftir atkvæðagreiðslu. Hér sitja fjórir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem er flokkurinn sem óskar eftir atkvæðagreiðslu um að mál hljóti einhver tiltekin örlög. Þeir hafa verið á sáttafundum með öðrum þingflokksformönnum um hvernig staðið skuli að afgreiðslu mála í þinginu og mér er nú ljóst að hugtakið heiðursmannasamkomulag hefur fengið algjörlega nýtt inntak.



Borist hafa bréf frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, Svandísi Svavarsdóttur, Þór Saari og Ögmundi Jónassyni um að þau séu erlendis og geti því ekki sinnt þingstörfum. Í dag taka sæti á Alþingi varamenn þeirra, Telma Magnúsdóttir, Ari Matthíasson, Valgeir Skagfjörð og Ólafur Þór Gunnarsson. Ólafur Þór Gunnarsson og Valgeir Skagfjörð hafa áður tekið sæti á Alþingi á kjörtímabilinu og eru þeir boðnir velkomnir til starfa á ný. Kjörbréf Telmu Magnúsdóttur og Ara Matthíassonar hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt. Þau hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. mgr. 2. gr. þingskapa.

Telma Magnúsdóttir og Ari Matthíasson hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti vill tilkynna að borist hafa fjögur bréf um frestun á því að skrifleg svör berist við fyrirspurnum. Frá efnahags- og viðskiptaráðuneyti: Skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 899, um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, frá Eygló Harðardóttur. Upplýst er að tafir verða enn á svari þar sem verið er að afla upplýsinga. Gert er ráð fyrir að svar berist eigi síðar en 29. mars nk. Skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 914, um eignarhald á bifreiðum og tækjum, frá Eygló Harðardóttur. Upplýst er að tafir verða enn á svari þar sem verið er að afla upplýsinga. Gert er ráð fyrir að svar berist eigi síðar en 30. mars nk. Frá mennta- og menningarmálaráðuneyti: Skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 810, um nefndir, ráð og verkefnisstjórnir og starfshópa, frá Vigdísi Hauksdóttur. Upplýst er að enn eru tafir á svari en þess vænst að það muni berast eigi síðar en 29. mars. Frá velferðarráðuneyti: Skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 924, um bifreiðamál hreyfihamlaðra og félagslega aðstoð, frá Kristjáni Þór Júlíussyni. Þar er enn verið að afla upplýsinga og nauðsynlegra gagna en þess farið á leit við forseta Alþingis að veittur verði frestur til 4. apríl nk. til að svara fyrirspurninni. Sá frestur er veittur.

Til svara eru: Fjármálaráðherra og iðnaðarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra. Sjávarútvegs-, landbúnaðar-, efnahags- og viðskiptaráðherra boðar veikindaforföll en hann átti að vera hér til svara.

Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. iðnaðarráðherra að því hvers er að vænta í uppbyggingu iðnaðar á Íslandi á þessu ári og eftir atvikum á því næsta. Allt frá því að gerður var stöðugleikasáttmáli á árinu 2009 hefur mjög verið horft til uppbyggingar á orkufrekum iðnaði til að fjölga störfum og skapa ný verðmæti fyrir þjóðfélagið. Það hefur orðið mikill dráttur á því að þau verkefni sem einkum hefur verið horft til hafi komist á laggirnar. Þar er skemmst að minnast verkefna eins og Helguvíkur, eins og uppbyggingar á Bakka fyrir norðan og fleira gæti ég tínt til. Kísilver í Helguvík virðist sömuleiðis vera í ákveðnu uppnámi. Af þessum sökum og þar sem mjög hefur dregist að koma inn í þingið með rammaáætlun sem skýrir línur um það hvaða virkjunarkostir eru á borðinu þá hafa þessi mál smám saman verið hulin mikilli óvissu, þoku, hvað framtíðina snertir. Þess vegna tel ég fullt tilefni til að bera það undir hæstv. iðnaðarráðherra hvað hún sér fyrir sér á næstu missirum hvað möguleika til sköpunar nýrra starfa á þessu sviði snertir. Í því sambandi væri ekki verra ef fram kæmi hjá ráðherranum hvaða virkjunarkostir kæmu þá einkum að hennar áliti til greina til að hrinda slíkum verkefnum af stað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég get tekið undir með honum þegar hann sýnir svona í máli sínu að hann sé orðinn þreyttur á að bíða eftir því að rammaáætlun komi fram enda er hún mjög mikilvæg fyrir atvinnulífið. Hún er mikilvæg fyrir margra hluta sakir því að þar er flokkunin um það sem má fara í orkunýtingu og í vernd og síðan upplýsingar um það sem þarf á nánari rannsóknum að halda. Rammaáætlun þarf því nauðsynlega að koma fram fyrir atvinnulífið til að sveitarfélögin geti farið að undirbúa svæðin sem á eftir að undirbúa o.s.frv. sem fara í nýtingarflokk. Varðandi Helguvík er komin upp ákveðin óvissa um kísilverið, þ.e. þar virðist fjárfestir vera að hætta við en það er kannski ekki alveg ljóst hvort hann gerir það, en mér er kunnugt um að margir fleiri vilja koma inn í það verkefni einfaldlega vegna þess að sveitarfélögin hafa skipulagt svæðið. Umhverfismat hefur farið fram og fjárfestingarsamningur er í gildi fyrir verkefnið þannig að það er eftirsóknarvert. Góðar líkur eru því á að það verkefni fari fljótlega af stað. Eins er uppbygging á norðaustursvæðinu sem skiptir mjög miklu máli. Þar er verið að tala um 200 megavött sem hægt sé að byrja á og þarf auðvitað að finna kaupendur að en það er það vaxtarsvæði, fyrir utan sunnanvert landið og Suðvesturland, sem þarf að markaðssetja og þar eru núna áætlanir um 200 megavött og svo önnur 200 í pípunum sem koma síðar.

Frú forseti. Eins og heyra má á hæstv. ráðherra er ekkert í hendi varðandi uppbyggingu á orkufrekum iðnaði í landinu. Það virðist vera að meira og minna öll verkefnin sem hafa verið í umræðunni séu ýmist stopp eða hafi verið slegin af. Fyrrverandi iðnaðarráðherra bað menn fyrir norðaustan að undirbúa sig undir stórfellda atvinnuuppbyggingu á svæðinu fyrir skömmu síðan. Enn bólar ekkert á raunhæfum verkefnum sem gefa tilefni til að hefja slíkan undirbúning. Það er vissulega til staðar mikil orka en það virðist ekki hafa verið raunverulegur vilji til staðar hjá stjórnvöldum og áhugi sem lýsir sér í eftirfylgni og stuðningi við þær hugmyndir sem hafa verið nefndar. Ég lýsi aftur yfir miklum vonbrigðum með að rammaáætlunin skuli ekki enn komin fram og vil bera það undir ráðherrann 

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst fara yfir stöðu mála á norðaustursvæðinu en hv. þingmaður ýjar að því að stjórnvöld styðji ekki við uppbyggingu á því svæði sem er alrangt. Landsvirkjun gekk frá samningum um ráðgjafarþjónustu vegna útboðs og lokahönnunar Bjarnarflagsvirkjunar og Þeistareykjavirkjunar í október 2011. Fyrirhugað er að bjóða út vél- og rafbúnað um mitt árið 2012 og markmið Landsvirkjunar er að gangsetja Bjarnarflagsvirkjun um mitt ár 2015 og Þeistareykjavirkjun síðla sama ár. Nokkrir aðilar hafa sýnt orku frá norðaustursvæðinu áhuga með staðsetningu á Bakka í huga en það eru allt saman minni verksmiðjur en álvershugmyndir gerðu ráð fyrir til að byrja með og það getur líka verið betra á háhitasvæði og heppilegra að vera með minni kaupendur að jarðvarmavirkjunum. En kostnaður vegna innviða, svo sem hafnarmannvirki, línulagnir og vegir, vegur þá hlutfallslega þyngra ef við erum með minni verkefni undir.

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra náði ekki að svara spurningunni um vatnsaflið sem borin var fram áðan. Ég skora á hæstv. ráðherra að svara spurningunni í svari sínu á eftir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í tvennt: Í fyrsta lagi kom fram í stækkunarskýrslu fyrir Ísland sem Evrópuþingið samþykkti 14. mars síðastliðinn að skorað er á íslensk stjórnvöld að opna í áföngum atvinnugreinina í orkuframleiðslu o.fl. Tekur hæstv. iðnaðarráðherra jákvætt í það og er hún sammála Evrópusambandinu um að opna eigi fyrir fjárfestingar fyrir erlenda aðila í orkugeiranum? Evrópuþingið skorar á okkur að gera það. Er ráðherra sammála því að opna þurfi orkugeirann í áföngum fyrir erlendum fjárfestingum? Í öðru lagi: Nú sjáum við að komið er fram frumvarp um sjávarútvegsmál þar sem lagt er til að mikið auðlindagjald verði lagt á sjávarútveginn. Mig langar að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvort ráðherra telji eðlilegt að leggja sams konar gjald á aðrar náttúruauðlindir, til dæmis á þá sem nýta orkuna eða vindinn eða aðrar náttúruauðlindir sem eru á Íslandi. Horfi ég þá aðallega til orkufyrirtækjanna því að það er mjög mikilvægt að eitthvert samræmi sé í þeim aðgerðum sem við grípum til þegar farin er leið sem þessi. Ég spyr ráðherrann: Telur ráðherra eðlilegt að leggja svipaðar eða sömu álögur á orkugeirann og gert er varðandi sjávarútveginn? Hvort tveggja er í sjálfu sér náttúruauðlindir.

Virðulegur forseti. Ályktunin frá Evrópusambandinu mun ekki hafa nein áhrif hér, það mun ekkert breytast varðandi eignarhaldið. Hv. þingmaður talaði um auðlindaskatt og vitnaði í veiðileyfagjaldið. Varðandi veiðileyfagjaldið er þar um að ræða 70% gjaldtöku umfram hagnað sem myndast í greininni, eða auðlindarentu sem kölluð er svo, sem kemur til vegna sérleyfa til nýtingar náttúruauðlinda, en ekki er tekið gjald af eðlilegum hagnaði fyrirtækjanna, sá skattur verður bara áfram 20%. Hér er því um klassíska auðlindaskattheimtu eða auðlindagjaldtöku sambærilega þeirri sem við sjáum í raforkunni í Noregi og olíuvinnslu en þar hefur á undanförnum árum myndast mikil auðlindarenta. Ég get svarað hv. þingmanni hvað þetta varðar játandi, þetta er klassísk auðlindaskattheimta eða auðlindagjaldtaka sem hlýst af auðlindarentunni. Þeim sem hefur nýtingarréttinn eða leigir auðlindina er reiknaður eðlilegur hagnaður en síðan deilir hann hagnaðinum af því að nýta ódýra auðlind með eigendum auðlindarinnar. Ég geri þá ráð fyrir að koma inn á hinn hlutann í seinna svari.

Virðulegi forseti. Ég skildi hvorki upp né niður í þessu svari hæstv. ráðherra um klassíska auðlindaskatta. Ég var ekki að spyrja um það. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort ráðherrann teldi eðlilegt að leggja sams konar auðlindagjald á orkugeirann. Er ekki eðlilegt að Orkuveita Reykjavíkur greiði til dæmis sama auðlindagjald og sjávarútvegurinn á að greiða þar sem verið er að nýta náttúruauðlindir? Mig langar líka að koma því að við hæstv. ráðherra að auðvitað hefur ályktun Evrópuþingsins sem slík ekkert vægi á Íslandi. Hún gildir ekki fyrir Ísland. En í ályktuninni eru íslensk stjórnvöld hins vegar hvött til að hraða því að opna fyrir fjárfestingar erlendra aðila í orkugeiranum, í sjávarútvegi o.fl. og það tengist viðræðunum um aðild að Evrópusambandinu. Ég spyr því hæstv. ráðherra enn og aftur: Telur hæstv. ráðherra koma til greina að opna fyrir fjárfestingar útlendinga í sjávarútvegi og í orkugeiranum? Í öðru lagi: Er 

Virðulegur forseti. Ráðherra hefur ekki haft tíma til að setja niður fyrir sér staðreyndir mála í þessum óundirbúna fyrirspurnatíma og það er kannski ókosturinn við þessar óundirbúnu fyrirspurnir, að ekki er hægt að setja flóknar spurningar niður fyrir sér. Hv. þingmaður spyr hvort við eigum ekki að hafa eins gjaldtöku yfir allar auðlindir, ef ég skil hann rétt. Mér finnst rétt að við skoðum það mál vel og að við skattleggjum eða tökum gjald af auðlindarentunni, þ.e. að sá sem nýtir auðlindina geti gert ráð fyrir eðlilegum hagnaði af vinnu sinni og framlagningu, en þegar hann hagnast sérstaklega á auðlind þjóðarinnar, hvort sem það er auðlind í sjó, á landi eða í lofti, 

Virðulegi forseti. Fyrir liggur að ríkissjóður ætlar að taka um 30 milljarða kr. út úr sjávarútveginum miðað við þær forsendur sem lagt er upp með í þeim frumvörpum sem dreift var hér undir miðnættið í gærkvöldi. 30 milljarðar kr. svara til um 50% af heildarframlegð sjávarútvegsins í landinu, sem þýðir að þeir sem eru skuldugri munu ekki geta staðið undir skuldum sínum. Ég sé það í þeim plöggum sem fyrir okkur hafa verið lögð að ekki virðast koma fram neinar upplýsingar, að minnsta kosti ekki í þeim, um að reynt hafi verið að meta hverjar afleiðingarnar yrðu, hvaða afleiðingar þetta hefði í för með sér fyrir fyrirtækin, fyrir einstök byggðarlög og til dæmis fyrir fjármálastofnanirnar í landinu sem standa þá frammi fyrir því að ýmis fyrirtæki ráða ekki við þessar nýju skuldbindingar upp á 30 milljarða kr. sem rætt er um í þessum frumvörpum. Hæstv. ráðherra telur að 50% sem fara eiga í þetta af heildarframlegðinni sé bara eðlileg skattheimta, eins og hún sagði áðan. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Væri ekki eðlilegt að hafa sambærilega skattlagningu á alla þá sem nýta sameiginlegar auðlindir og skila þannig arðinum til þjóðarinnar? Nú er að koma ársuppgjör fyrir Orkuveitu Reykjavíkur, heildarframlegð þess fyrirtækis er 21 milljarður kr. Með sömu útreikningsaðferð ætti það fyrirtæki, ef hæstv. fjármálaráðherra mun fylgja eftir þeim hugleiðingum sem hún lýsti áðan, að greiða 10–12 milljarða kr., þá væntanlega til þjóðarinnar eða hvernig sem það er hugsað. Voru afleiðingarnar ekki skoðaðar í heild sinni 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem innihélt margar spurningar í einni. Hv. þingmaður spyr hvort áhrifin af þessu frumvarpi hafi ekki verið skoðuð. Því til að svara að við gerð frumvarpsins var haft mikið og margþætt samráð. Skoðaðar voru niðurstöður úr sáttanefnd og niðurstöður greininga á eldri frumvörpum sem lögð hafa verið fram um sama efni þannig að víðtækt samráð var haft og greiningar gerðar sem nýtast vel og hafa nýst vel við gerð þessa frumvarps. En ég er sammála hv. þingmanni þegar hann lýsir áhyggjum sínum af skuldugum og minni fyrirtækjum. Ég held að ástæða sé til að reyna að finna út hvernig við getum passað upp á litlu aðilana í geiranum. Gert er ráð fyrir ákveðnu gólfi í gjaldtökunni sem kemur til móts við þetta. Það þarf að skoða vel en ég leyfi mér að fullyrða að stóru aðilarnir ráða mjög vel við þá gjaldtöku sem lagt er upp með. Í útreikningum Hagstofunnar á undanförnum árum hefur verið miðað við að eðlilegur hagnaður nemi um 6% af virði eignar fyrirtækjanna en í frumvarpinu sem hv. þingmaður talar um er gefið svigrúm, 8% í tilfelli útgerðar og 10% síðan í tilfelli vinnslunnar. Vegna þess að lög kveða ekki á um að aðskilja útgerð og vinnslu getur auðlindarentan myndast í vinnslunni og því eðlilegt að taka tillit til hennar þegar ákvörðun er tekin um gjaldið.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, þessi mál hafa verið skoðuð áður. Og hvað hafa þær athuganir leitt í ljós? Þær leiða það í ljós að þetta frumvarp mundi hafa mjög alvarleg áhrif víða í sjávarútvegi, eins og meðal annars kemur fram í greinargerð Daða Más Kristóferssonar sem þó var ekki samin fyrr en eftir að hæstv. ríkisstjórn hafði ákveðið hvernig hún ætlaði að láta frumvarpið líta út, alveg eins og í fyrra, þá var frumvarpið lagt fram og svo voru afleiðingarnar skoðaðar. Í öðru lagi sagði hæstv. ráðherra að fylgjast þyrfti sérstaklega með skuldugum fyrirtækjum, en þau fyrirtæki sem hér um ræðir eru ekki síst þau sem eru með nýjustu fjárfestingarnar. Nýliðarnir sem hæstv. ríkisstjórn segist nú bera svo mjög fyrir brjósti munu auðvitað falla fyrst. Þá segir ríkisstjórnin: Við eigum önnur úrræði til að auðvelda nýliðum að komast inn í sjávarútveginn. Hvað þýðir það? Nýliðunarstefna ríkisstjórnarinnar varðandi sjávarútveginn er bara að skipta um nýliða í sjávarútveginum, láta þá falla sem eru nýjastir í greininni og setja síðan eitthvert annað fólk inn í staðinn. 

Virðulegur forseti. Samkvæmt upplýsingum um afkomu fyrirtækja í sjávarútvegi er ekki hægt að fallast á að það sé misskilningur hjá þeirri sem hér stendur að fyrirtækin ráði við þessa gjaldtöku. Reikna má með því að þetta gjald skili um 18–20 milljörðum í ríkissjóð ef miðað er við útreikning Hagstofunnar á uppgjörum fyrirtækja á árinu 2010. Það er þá um 11–13 milljarða aukning frá þeim rúmum 7 milljörðum sem ráðgerðir voru. Síðan gæti það hafa hækkað á árinu 2011 og í ár vegna góðra aflabragða. Gjaldið er næmt fyrir afkomu í greininni og því er líklegt að það skili litlu eða engu ef illa árar en skili góðu þegar vel árar. Um leið er þetta hagstætt fyrir ríkissjóð vegna þess að þegar fyrirtækin skila miklu er krónan veik, þegar þau skila 

Virðulegi forseti. Það er oft talað um grænu stóriðjuna þegar rætt er um garðyrkjuna og þá miklu stöðu sem hún hefur náð á undanförnum missirum. Í gær áttum við þingmenn í Suðurkjördæmi fínan fund með forustumönnum garðyrkjubænda á Friðheimum í Biskupstungum og ekki síst um stöðuna þar. Þar bar á góma það mikla og mikilvæga bakland sem Garðyrkjuskólinn á Reykjum í Ölfusi er. Hann rann á sínum tíma inn í Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og á dögunum kom út skýrsla Ríkisendurskoðunar um alvarlegan og uppsafnaðan rekstrarvanda þess skóla til margra ára. Það er mikilvægt verkefni fyrir okkur á Alþingi í samvinnu við hæstv. menntamálaráðherra að finna lausn á þeim vanda enda er skólinn góður og þar hefur vel tekist til. Á sameiginlegum fundi þingmanna Suðurkjördæmis og Norðvesturkjördæmis í síðustu viku kom fram hjá rektor skólans að ekki stæði til að loka einstökum starfseiningum eins og Reykjum í Ölfusi. Á sínum tíma var gert heiðursmannasamkomulag um það. Þegar ákveðið var að setja Reyki undir skólann, sem var mjög umdeilt og margir sem mótmæltu því, var lofað að ekki yrði í neinu hróflað við þeirri starfsemi. Það heiðursmannasamkomulag verður að standa þó að skólinn þurfi að fara í gegnum erfiðleika nú við að ná niður uppsöfnuðum rekstrarvanda. Hann má ekki bitna á starfsstöðinni á Reykjum í Ölfusi, enda kom fram í máli rektors að það stæði ekki til. Annað mátti hins vegar skilja á máli sama manns í fréttum um helgina þó að ekki tæki hann af öll tvímæli um hvað væri átt við. Því vildi ég spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvort hún hefði kallað eftir viðbrögðum skólans við hinum uppsafnaða vanda og hvort ekki væri öruggt að heiðursmannasamkomulagið stæði, sem gert var á sínum tíma um að ekki yrði hróflað við starfsstöðinni á Reykjum í Ölfusi, enda yrði það augljóslega kostnaðarsamt og tafsamt að færa starfsstöðina og byggja hana upp á nýtt 

Frú forseti. Ég fagna því að fá spurningu í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Ég sá að ég mundi fá mikil tækifæri hér þegar hvorugur formaður stjórnarflokkanna væri á staðnum og nú hef ég fengið mitt tækifæri. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég get tekið undir áhyggjur hans af stöðu Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri. Það er auðvitað stærra mál en svo að það eigi bara við um Reyki í Hveragerði. Eins og kunnugt er og hv. þingmaður nefndi rekur skólinn starfsemi á þremur stöðum, þ.e. á Hvanneyri, í Reykjavík og síðan í Hveragerði. Heilmikil uppbygging hefur átt sér stað, bæði á Hvanneyri og í Hveragerði. Eins og hv. þingmaður nefndi hefur verið lögð vinna og fjármunir í að fjárfesta í gróðurhúsum á því svæði fyrir utan að það liggur auðvitað sérlega vel við, getum við sagt, til garðyrkjunáms frá náttúrunnar hendi. Hins vegar er staða Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri alvarleg. Ég mun ræða hana á fundi hv. allsherjar- og menntamálanefndar í þessari viku. Þar kemur margt til, m.a. uppsafnaður halli frá því að skólinn var færður frá landbúnaðarráðuneyti til menntamálaráðuneytis á sínum tíma, halli sem ekki hefur tekist að vinna á. Mikið hefur verið unnið í því að koma rekstrinum í viðunandi horf innan árs en þó má segja að við sjáum þar ákveðnar blikur á lofti með síðasta ár, um hvernig rekstrarstaða þess árs kemur út. Það veldur mér þungum áhyggjum þegar við horfum til þess þannig að við þurfum að ræða þetta í því samhengi að staða skólans er þung. Mitt fyrsta mat við fyrirspurn hv. þingmanns er að það hefur verið lögð bæði vinna, tími og peningar í að byggja upp á Reykjum. Þar er aðstaða góð frá náttúrunnar hendi þannig að ég sé það ekki endilega sem neina lausn á fjárhagsstöðunni að loka aðstöðunni þar. Ég ítreka að öflugt nám á sviði garðyrkju sem skiptir okkur gríðarlegu máli hér, ekki bara upp á matvælaöryggi að gera heldur líka nýsköpun í matvælaframleiðslu, er 

Frú forseti. Það er engum ofsögum sagt að góð menntun í garðyrkjunni er mikilvægt og nauðsynlegt bakland þeirrar miklu starfsemi sem garðyrkjan er. Það kom einnig fram, af því að við ræðum hér mikið um atvinnumál og uppbyggingu á vettvangi orkufreks iðnaðar, að yfir 500 störf tengjast ylrækt undir þaki á Íslandi í dag. Þarna er um að ræða mikla og vaxandi atvinnugrein og það skiptir máli að búa vel að henni. Ég fagna því að hæstv. ráðherra lýsir því yfir að það sé ekki lausn á vanda skólans að hrófla við þessari einingu frekar en öðrum, en ég tek undir að það er alvarlegt mál að uppsafnaður halli skólans er yfir 700 milljónir. Við þurfum að finna lausn á því og mun hæstv. ráðherra, eins og hún nefndi áðan, mæta á fund allsherjar- og menntamálanefndar og fara yfir það mál á fimmtudaginn. Því vildi ég einnig spyrja hæstv. ráðherra hvort það kæmi til greina að skoða aukna samvinnu eða samruna við aðra skóla. Eins og við vitum, þó að það sé margt gott við það hvað skólarnir urðu margir á stuttum tíma, 

Frú forseti. Það er rétt, skólarnir á háskólastigi urðu margir á skömmum tíma og kannski var sá vöxtur fullhraður fyrir rekstrarumhverfið og það umhverfi sem við höfum búið þeim almennt. Það er ekki skrýtið að hv. þingmaður nefni þetta hér. Eins og hv. þingmanni, og hv. þingmönnum öllum raunar, er kunnugt höfum við unnið að því í tvö ár að þétta samstarf hinna opinberu háskóla, þar á meðal Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri ásamt Háskólanum á Hólum, Háskólanum á Akureyri og Háskóla Íslands. Árangurinn af þessu samstarfi sem við höfum kallað samstarfsnet opinberu háskólanna er mikill, ekki endilega til skammtímahagræðingar heldur í því að sjá gerbreytingu á almennu rekstrarumhverfi skólanna þegar kemur að árangurs- og gæðamati, starfsmannaumhverfi og öðru. Mennta- og menningarmálaráðuneytið lét meta fýsileika þess að fara í beinharða sameiningu Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri og Háskóla Íslands og ljóst er að slík sameining yrði kostnaðarsöm, a.m.k. til að byrja með, þannig að af þeim sökum var ekki ráðist í hana 

Frú forseti. Enn ætla ég að kveða upp hina einmana röddu sparifjáreigandans á þingi og spyrja hæstv. ráðherra út í mál hans. Ég fékk svar á þskj. 530 frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um að raunvextir á óverðtryggðum reikningum á Íslandi hefðu verið neikvæðir allar götur frá 2006 til 2011. Þessir vextir eru skattaðir og ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hæstv. ráðherra eðlilegt að skattleggja neikvæðar tekjur? Það er fyrsta vers. Síðan kemur í ljós að innstæður eru ekkert voðalega stór hluti af heildarsparnaði í bönkunum, það eru einungis 39% sem heimilin eiga og af því eru um 62% óverðtryggð. Stór hluti af sparnaði heimilanna brann upp þessi fimm eða sex ár sem til umfjöllunar eru og til viðbótar er hann skattlagður með síauknum hætti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hann engar áhyggjur af þessu? Þetta er eiginlega sama staðan og Íslendingar bjuggu við í 30 ár, til 1980 þegar allur innlendur sparnaður hvarf og sparnaðarviljinn líka. Af hverju ætti fólk að spara ef það tapar á því? Þeir sem gátu hugsanlega keypt sér bíl, sjónvarp eða eitthvað slíkt fyrir sex árum geta það ekki lengur þó að þeir hafi lagt pening í banka. Þeir tapa á því að hafa lagt inn í banka.

Virðulegur forseti. Það hljómar ekki fallega sem hv. þingmaður talar hér um, að verið sé að skattleggja neikvæðar tekjur, að raunvextirnir hafi alltaf verið neikvæðir og sparnaður heimilanna sé að brenna upp. Það er samt þannig hvað fjármagnstekjurnar varðar að það er ákveðið frítekjumark sem er ágætt og dugar fyrir allan venjulegan sparnað heimilanna. Af slíkum sparnaði er ekki greiddur hár fjármagnstekjuskattur. Þegar við erum að ræða þessi mál og fara yfir þau finnst mér mikilvægt að venjulegur heimilissparnaður - hv. þingmaður man kannski betur en ég hvaða fjárhæð er þarna miðað við en það er að minnsta kosti ágætissparnaður sem er ekki skattlagður. Þegar upp er staðið eru það þeir sem eiga háar upphæðir sem borga fjármagnstekjuskattinn og vextina en ekki sparnaður heimilanna eins og hv. þingmaður nefndi áðan.

Frú forseti. Nú væri kannski ágætt að segja fólki hvað það megi spara mikið og ekki umfram það en það vill svo til að það tapar engu að síður fyrir skatt. Vextir eru neikvæðir fyrir skatt. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra sem er hluti af hæstv. ríkisstjórn hvort hún hyggist gera eitthvað til að bæta stöðu sparifjáreigenda, hotta á bankana að gera eitthvað í því að hækka vextina eða beita stýritækjum sem Seðlabankinn á að hafa og hefur ekki tekist að halda verðbólgu niðri. Þetta er allt spurning um vandann við verðbólguna en ekki endilega skattlagningu eða upphæð vaxta. Hæstv. ríkisstjórn hefur mistekist að halda verðbólgunni í skefjum. Stýritæki Seðlabankans virka ekki. Seðlabankanum tekst ekki heldur að beita peningamálastjórn sinni þannig að vextir eru núna 3–4% á bestu bókunum en verðbólgan er um 6% vegna þess 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefnir hér að verðbólgan sé of há og að ekki hafi tekist að halda henni í böndum. Ég deili áhyggjum af því með hv. þingmanni. Það er mikið hagsmunamál, eins og við öll þekkjum, að haga hlutunum þannig að verðbólgan haldist niðri. Það eru ýmsar ástæður fyrir því, eins og seðlabankastjóri fór yfir um daginn í viðtali, að verðbólgan fer hér upp. Hún tengist meðal annars gjaldmiðlinum, hún tengist því að þó að útflutningur standi vel virðast útflutningstekjurnar ekki skila sér allar heim. Þannig lítur það að minnsta kosti út. Það er mikil gróska í ferðaþjónustu og það er mikill útflutningur en á móti kemur að stóru fyrirtækin okkar eru að greiða niður erlend lán. Við þurfum að 

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfundar er tillaga forseta að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um til að ljúka megi umræðu um dagskrármál. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? - Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta.

Virðulegi forseti. Við höfum heimild í dag til að þingfundur standi til miðnættis. Fyrsta málið á dagskrá þessa fundar er tillaga um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Ég geri ráð fyrir að um þá tillögu gæti orðið nokkur umræða og það sé þess vegna sem hæstv. forseti óskar eftir heimild til að láta þingfund standa lengur en til miðnættis. Það þykir mér ekki boðlegt, frú forseti, þegar um er að ræða málefni sem þetta sem snertir stjórnarskrá lýðveldisins og því er ég andvíg því að við verðum hér fram eftir nóttu við að ræða þetta mál. Ég ætla að greiða atkvæði gegn því að þessi þingfundur geti staðið lengur en til miðnættis.

Forseti. Með þingsályktun sem samþykkt var 28. febrúar sl. ákvað Alþingi að stjórnlagaráð yrði kallað saman á ný til fjögurra daga fundar til að fjalla um spurningar og tillögur stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hugsanlegum breytingum á frumvarpi stjórnlagaráðsins til stjórnarskipunarlaga sem afhent var forseta Alþingis 29. júlí 2011. Fundur stjórnlagaráðs var haldinn í Reykjavík 11. mars. Fundinn sóttu 21 af 25 fulltrúum. Fulltrúar í stjórnlagaráði tóku afstöðu til spurninga og álitaefna sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafði beint til þeirra. Svörum var skilað 12. mars og fulltrúar úr stjórnlagaráði mættu síðan á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og fóru yfir svörin. Ályktun Alþingis frá 22. febrúar gerði jafnframt ráð fyrir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skyldi gera tillögu til Alþingis um að tillögurnar í heild með breytingartillögum stjórnlagaráðs ef við ætti yrðu bornar upp í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Enn fremur yrðu samhliða bornar upp spurningar sem lytu að helstu álitaefnum. Þá samþykkti Alþingi með framangreindri ályktun að tillaga þess efnis skyldi koma til atkvæðagreiðslu á Alþingi til samþykktar eða synjunar eigi síðar en 29. mars en þá rennur út sá frestur sem Alþingi hefur, samkvæmt lögum nr. 91/2010, um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu, til að ákveða að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram samhliða forsetakosningum 30. júní. Í ályktuninni var einnig kveðið á um að Alþingi skuli standa fyrir víðtækri kynningu á efni þeirra tillagna og spurninga sem bornar verða upp í þjóðaratkvæðagreiðslu, enda er kveðið á um það í 6. gr. laga um þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er auðvitað mjög mikilvægt að vandað verði til kynningarinnar og hún takist vel í ljósi þess að um er að ræða tillögur og spurningar er varða grundvallarlög þjóðarinnar. Meginspurning í þjóðaratkvæðagreiðslunni er um hvort leggja eigi tillögur stjórnlagaráðs til grundvallar við samningu frumvarps um breytingu á stjórnarskipunarlögum sem lagt yrði fyrir Alþingi á næsta þingi. Um frumvarp það sem lagt verður fram verður síðan fjallað í þinginu í þremur umræðum eins og lög gera ráð fyrir. Í gagnrýni á tillögu stjórnlagaráðs hefur því gjarnan verið haldið á lofti að þar séu einhverjar mótsagnir og ósamræmi sé á milli orðanotkunar í tillögum ráðsins og alþjóðasamninga og á þetta sérstaklega við um ákvæði í mannréttindakaflanum. Til að taka af öll tvímæli í þeim efnum er því tekið fram í spurningunni að tillögurnar verði yfirfarnar með tilliti til þessa áður en frumvarp verður lagt fyrir Alþingi. Spurningarnar fimm sem lagt er til að þjóðin segi álit sitt á eru allar um meginatriði sem tillögur stjórnlagaráðs taka til, atriði sem fólk hefur sterkar en einnig ólíkar skoðanir á. Þess vegna er tilvalið að bera það undir þjóðina í ráðgefandi atkvæðagreiðslu svo að þeir sem eiga að fjalla um nýja stjórnarskrá í síðasta áfanga langs og ítarlegs samráðs fái milliliðalausa leiðsögn um hver sé vilji landsmanna í þessum efnum. Í fyrsta lagi, virðulegi forseti, er spurt um hvort stjórnarskráin eigi að heimila að náttúruauðlindir séu lýstar þjóðareign. Deilur hafa lengi staðið í landinu um eignarhald á fiskinum í sjónum og vísar þessi spurning fyrst og fremst til þess hvort stjórnarskráin eigi að taka af allan vafa þar um og þá um leið að arður af nýtingu auðlindarinnar eigi að renna til þjóðarinnar. Mér finnst óþarft að taka fram að þegar kemur að öðrum auðlindum okkar þá er átt við auðlindir sem ekki eru í einkaeign. En ég tek það samt skýrt fram svo að á því leiki enginn vafi, enda er þetta atriði líka alveg skýrt í tillögum stjórnlagaráðs. Í öðru lagi er spurt um hvort ákvæði um þjóðkirkju í stjórnarskránni eigi að vera óbreytt í nýrri stjórnarskrá. Í tillögu stjórnlagaráðs er ekkert ákvæði um þjóðkirkjuna. Í 19. gr. tillagnanna er hins vegar kveðið á um kirkjuskipan og þar segir að í lögum megi kveða á um hana. Ef Alþingi samþykkir breytingu á kirkjuskipan ríkisins skal leggja það undir atkvæði kosningarbærra manna. Virðulegi forseti. Engin almenn umræða hefur verið í landinu um þjóðkirkjuna og því þykir eðlilegt að taka af vafa um hver hugur kjósenda er til þess hvort þjóðkirkjan eigi að skipa þann sess í stjórnarskránni sem hún gerir nú. Í þriðja lagi er spurt um hvort heimila eigi persónukjör í meira mæli en nú er í kosningum til Alþingis. Kjósendur hafa vissulega tækifæri til að breyta listum sem lagðir eru fram í kosningum samkvæmt núverandi kosningalögum. Áhrif kjósandans í kjörklefanum eru hins vegar mjög lítil. Í tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir að kjósandi geti valið frambjóðendur með persónukjöri auk listakjörs í kosningum til Alþingis. Ljóst er af skýringum stjórnlagaráðs að hægt væri að auka áhrif kjósandans í kjörklefanum að miklum mun. Rétt þykir að kanna hug kjósenda til þessa atriðis. Í fjórða lagi er spurt um hvort atkvæði kjósenda alls staðar af landinu eigi að vega jafnt. Í stjórnarskránni er gert ráð fyrir því að vægi geti verið 1:2,5 áður en kjördæmamörk breytast. Í spurningunni um hvort atkvæði alls staðar af landinu eigi að vega jafnt felst ekki að landið verði eitt kjördæmi heldur einfaldlega það sem er orðanna hljóðan. Sjálfri þykja mér það mannréttindi að öll atkvæði vegi jafnt. Hitt veit ég að aðrir eru þeirrar skoðunar að atkvæði hinna dreifðu byggða eigi að vega þyngra en okkar sem búum á höfuðborgarsvæðinu. Ekki er ólíklegt að álykta megi að einmitt þetta atriði hafi orðið þess valdandi að hægt hafi gengið að bera breytingar á stjórnarskránni á Alþingi. Það liggur því í augum uppi að spyrja þessarar spurningar. Í fimmta og síðasta lagi er spurt hvort kjósendur telji að tiltekinn fjöldi kosningarbærra manna eigi að geta krafist bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið málefni. Þetta er nýmæli í stjórnarskrá og því er í fyrsta lagi spurt hvort kjósendur vilji hafa þennan rétt og vilji þeir það þá hve stór hluti kosningarbærra manna þeir telji að eigi að geta kallað eftir atkvæðagreiðslum. Nú verður, virðulegi forseti, að hafa í huga að hér er um fyrri umræðu þingsályktunartillögunnar að ræða. Málið á eftir að koma aftur inn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Í umfjöllun nefndarinnar gætu vissulega orðið einhverjar breytingar á orðalagi spurninganna sem hér er lagt upp með og væri það vissulega skemmtileg tilbreyting ef minni hluti nefndarinnar væri tilbúinn að eiga viðræður við okkur hin um það. Andstæðingar þessa samráðs sem lagt var upp í við endurskoðun stjórnarskrárinnar hafa við hvert tækifæri lýst því að við sem erum áhugamenn um þetta vinnulag vitum ekkert hvert við séum að fara, allt sé þetta fimbulfamb og tómt rugl. Virðulegi forseti. Í tilefni af þeim yfirlýsingum vil ég segja þetta: Við vitum nákvæmlega hvað við erum að gera, rétt eins og þegar við lögðum til að stjórnlagaráðið yrði kallað saman til fundar. Sá fundur skilaði góðum árangri og sameiginlegur fundur stjórnlagaráðsins og meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar var sérstaklega ánægjulegur og árangursríkur og eyddi, að því er ég tel, tortryggni milli þeirra og okkar. Verst var að minni hluti þingnefndarinnar taldi sig ekki eiga erindi á þann fund. Nú leggjum við til að tillögur stjórnlagaráðsins verði bornar í heild undir þjóðaratkvæði. Það er gert vegna þess að það er samræmi í tillögunum frá upphafi til enda. Í tillögunum er heildstæð hugsun frá upphafi til enda að nútímalegri stjórnarskrá og við leggjum til að fólk fái tækifæri til að segja hug sinn um hana. Síðan verður á grunni þess samið frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem lagt verður fyrir Alþingi og við munum ræða í þrem umræðum eins og lög gera ráð fyrir. Ég get ekki séð að það verði verra fyrir okkur í þeirri umræðu að hafa í handraðanum þær upplýsingar sem unnt verður að lesa út úr niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Frú forseti. Í fyrsta lagi um stjórnlagaþing stendur að menn eigi að merkja við þessa fullyrðingu: Ég vil að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga. Má þar af leiðandi ekki breyta neinu sem ekki rekst á við lög eða alþjóðasamninga? Önnur spurning. Í fjöldamörgum atriðum í stjórnarskránni er talað um að það eigi að gera eitthvað með lögum, frelsi fjölmiðla skal tryggt með lögum. Hvað gerist ef Alþingi setur ekki lög, gerir eitthvað annað eða gerir ekki neitt? Er þá stjórnarskráin ekki í gildi hvað þetta varðar? Er ekki miklu betra að segja að fjölmiðlar skuli vera frjálsir? Um þetta er þjóðin að fara að greiða atkvæði og hefur ekkert annað val. Þetta rekst ekkert á við lög eða reglur.

Virðulegi forseti. Ég sagði í upphafsræðu minni að sú gagnrýni hefði komið fram að þessar tillögur stjórnlagaráðs samrýmdust kannski ekki að öllu leyti orðalagi sem er í alþjóðasamningum sem við erum aðilar að, þ.e. verið er að vitna í sömu ákvæði en ekki með nákvæmlega sama orðalagi. Sú gagnrýni hefur líka komið fram, enginn hefur reyndar getað bent mér á það, að atriði rekist hvert á annars horn. Það er það sem verið er að tala um. Það er ekki verið að tala um neinar efnislegar breytingar, engar. Það er ekki verið að tala um að þetta verði yfirfarið til að breyta neinu efnislegu áður en frumvarpið verður lagt fram. Og ef þingmenn hafa ekki skilið það enn, sem margir hverjir hafa heyrt það mjög oft, þá heyra þeir bara það sem þeir vilja heyra en ekki hitt.

Frú forseti. Í 79. gr. stjórnarskrárinnar sem er í gildi og hv. þingmaður hefur svarið eið að er það Alþingi sem leggur fram frumvarp um breytingar á stjórnarskrá. Getur Alþingi framselt þetta vald? Það held ég ekki.  Síðan er spurningin um ákvæðið um að heimilt sé að ganga inn í önnur efnahags- og friðarsambönd eins og Evrópusambandið. Má þá ekki breyta því ákvæði heldur - þannig að ef þjóðin segir já, þá erum við komin inn í Evrópusambandið? Takk.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst koma inn á það sem hv. þingmaður sagði í fyrra andsvari um hvernig ætti að gera stjórnarskrá. Um það eru tveir skólar. Sumir segja að hún eigi að vera stutt og bara fjölmiðlar skuli vera frjálsir. Aðrir eru þeirrar skoðunar að þær eigi að vera ítarlegri. Þetta er sá skóli. Það er oft þannig í heiminum. Þá vil ég tala um stjórnarskrána. Það er ekki verið að tala um að stjórnlagaráðið leggi fyrir frumvarp. Það er verið að tala um að þingmenn - þingnefnd hugsanlega, ég veit ekki hver - leggi fram frumvarp, kannski verður það forsætisráðherrann, kannski verður það stjórnskipunar- og eftirlitsnefndin. Mér finnst það ekki skipta meginmáli. Það er verið að spyrja um það hvort það frumvarp eigi að vera byggt á þessum tillögum sem 25 manns hafa komið sér saman um eftir að það fólk var valið, þjóðkjörið í atkvæðagreiðslu. 80 þúsund manns tóku þátt í þeirri atkvæðagreiðslu þannig að hér er ekki verið að brjóta stjórnarskrá. Og ég vil segja það, vegna þess að þingmanninum er svo annt um stjórnarskrána og hefur sagt það mjög oft: Það er mér líka.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa framsögu málsins og bera undir hv. framsögumann nokkrar spurningar. Varðandi fyrstu spurninguna verð ég að segja að mér finnst augljóst að það verður mjög erfitt að fá einhlíta niðurstöðu úr þessari atkvæðagreiðslu. Meiri hluti kjósenda vill kannski fá fram frumvarp sem byggir á tillögum stjórnlagaráðs, þó með þeim breytingum sem þarna er talað um, en kallar síðan eftir breytingum í samræmi við þær spurningar sem fylgja á eftir. Ég nefni sem dæmi: Hvað er átt við með fyrstu spurningunni um að náttúruauðlindir skuli lýstar þjóðareign? Er það rétt sem ég heyrði hjá framsögumanni að í því felist þá líka að það sé búið að taka afstöðu til þess hvert arðurinn af nýtingu þeirra eigi að renna? Á þeim skamma tíma sem ég hef verð ég að vekja athygli á 79. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fjallað er um kirkjuskipun ríkisins. Þar segir í dag að ekki sé hægt að gera breytingar á kirkjuskipun ríkisins án þess að um það 

Virðulegi forseti. Svarið við fyrri spurningunni um náttúruauðlindir er náttúrlega það að ég tel eðlilegt að sá sem á auðlindina njóti rentunnar af henni. Það er alveg ljóst í mínum huga. Ef það er orðið alveg ljóst að fiskurinn í sjónum er eign þjóðarinnar tel ég að þjóðin eigi að njóta rentunnar af honum. Einhvern tíma í vikunni verður væntanlega talað fyrir frumvarpi þar að lútandi. Það er líka alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það verður að fara fram atkvæðagreiðsla um kirkjuskipun. Ég sagði í ræðu minni að þess þyrfti. Hins vegar er spurt hvort fólk vilji að þjóðkirkjan skipi þann sess í stjórnarskránni sem hún gerir nú. Í tillögum ráðsins er þjóðkirkjan ekki nefnd. Þess vegna er þessi spurning borin fram.

Þá er þessi spurning bindandi.

Frú forseti. Þannig er mál með vexti að í skýrslu forsætisnefndar um tillögu stjórnlagaráðs er að finna á bls. 81 og áfram langan kafla um það hvað hefur gerst á Alþingi með tillögur um breytingar á stjórnarskránni sem lúta að fyrra atriðinu, þ.e. þjóðareign náttúruauðlinda. Þeir sem lesa þann kafla sjá í hendi sér að það er enginn ágreiningur á þinginu um að koma slíku ákvæði í stjórnarskrá. Við höfum verið að ræða á þinginu undanfarin ár með hvaða hætti ætti að orða þá grein. Hjá öllum fjórum stærstu flokkunum hefur ítrekað komið fram frumvarp um þetta efni þannig að ég sé ekki að það þjóni nokkrum tilgangi að spyrja svona opið um þetta atriði, enda felur spurningin það í sér, ef henni verður teflt fram óbreyttri, að náttúruauðlindir í einkaeign verði teknar með og lýstar þjóðareign. Óbreytt verður spurningin ekki túlkuð öðruvísi 

Virðulegi forseti. Ég er stundum kaldhæðin í garð lögfræðinga sem standa mér nærri og hafa alið mig upp. Hér er ekki talað um allar náttúruauðlindir. Við getum sett það í skýringu ef það hentar lögfræðingum betur að þar sé ekki átt við berin á einhverjum bóndabæ eða laxveiðihlunnindi.  Svo er hárrétt hjá hv. þingmanni að greinargerðin um það hvað þjóðareign er er löng og ítarleg. Þá þurfum við ekki að eyða svo löngum tíma í að ræða það hér. Skilgreiningin er í skýrslunni og þá erum við með hana. Síðan getum við hv. þingmaður haft mismunandi skoðanir á því hvort það sé eðlilegt að renta af því sem maður á renni til manns sjálfs eða einhvers annars. Ég tel að ef þjóðin  
            

Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég segja þetta: Þetta mál verður sorglegra og sorglegra eftir því sem tíminn líður. Nú kemur fram í máli framsögumanns um þessa þingsályktunartillögu að bera eigi í heilu lagi tillögur stjórnlagaráðs undir þjóðaratkvæði samhliða forsetakosningunum. Virðulegi forseti. Svo er bara alls ekki því að samkvæmt þessari þingsályktunartillögu er farið fram með spurningu um það hvort Alþingi megi leggja tillögur stjórnlagaráðs fram í frumvarpsformi á Alþingi. Sá réttur er til staðar og getur einn og upp í 63 þingmenn lagt fram mál. Það er aumkunarvert hvernig komið er fyrir þessu máli hjá ríkisstjórnarflokkunum og spyr ég því formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar: Hvað finnst henni um þá gagnrýni sem komið hefur fram í nefndinni á þessar tillögur akkúrat um 

Það að leita ráða hjá einhverjum, tala við fólk, vera í pólitík og spyrja þjóðina kalla ég samráð. Ég kalla það ekki að leita leyfis, ég tel það mér ekki til minnkunar að leita til fólks um ráð þannig að ég tel spurninguna varla svaraverða. Ég ætla samt að reyna. Við erum að fara með það í samráð við þjóðina hvort hún telji þetta frumvarp vera þannig að við eigum að vinna að því áfram á Alþingi í þrem umræðum eins og lög gera ráð fyrir. Þetta hefur verið sagt mjög oft.

Virðulegi forseti. Ég hef sagt það áður að hér er um enn einn tafaleikinn að ræða í þessari vinnu. Landskjörstjórn kom á fund nefndarinnar í morgun og það eru komnar fréttir um að landskjörstjórn telji þessar spurningar ekki tækar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi ferill sem búið er að koma málinu í núna sýnir fullkomið þekkingarleysi á málefnum stjórnarskrárinnar og stjórnarskipunarrétti landsins yfir höfuð. Ef ég þarf að stafa það ofan í þingmanninn sem stendur í spurningu eitt, að þingið sé ekki að fara fram á að fá leyfi hjá þjóðinni til að leggja fram frumvarp, stendur þar, með leyfi forseta: „Vilt þú að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá …?“ Skýrara getur þetta ekki verið, frú forseti. Hér er farið fram með þingsályktunartillögu til að leita að því í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu hvort einhver alþingismaður megi leggja fram frumvarp  
            

Frú forseti. Í stuttu andsvari vil ég draga það fram að stjórnarflokkarnir ásamt Hreyfingunni hafa í raun ekki myndað sér efnislega afstöðu til þeirra tillagna sem nú liggja fyrir. Það lýsir sér best í því að einn hæstv. ráðherra, hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson, hefur nú þegar sagt að hann muni ekki samþykkja tillöguna þar sem ekki er hægt að bera fjárhagsmálefni undir þjóðina. Ágreiningur er strax uppi innan stjórnarliðsins. Ég var á fundi áðan í Þjóðarbókhlöðu um norsku skýrsluna svokölluðu um EES-samninginn. Þar kemur alveg í ljós sem við vissum, að upphaflega, 1994, var mikill lýðræðishalli og við sögðum þá að það stangaðist ekki á við stjórnarskrá. Síðan þá hefur lýðræðishallinn aukist mjög. Það undirstrika Norðmenn og það eru menn líka að tala um hér heima. Síðan hefur lýðræðishallinn aukist og það eru miklar líkur á því að sá halli fari gegn stjórnarskrá. Ég spyr hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur: Af hverju er þjóðin ekki spurð hvort breyta eigi stjórnarskránni í þá veru?

Út af því sem kom fyrst fram í máli hv. þingmanns vil ég segja að á næsta þingi verður lagt fram frumvarp til breytinga á stjórnarskipunarlögum og þá geta allir þingmenn, hvort heldur eru hæstv. fjármálaráðherra, innanríkisráðherra eða hvaða ráðherra sem er eða hvaða þingmaður sem er, borið fram þær tillögur sem þeir vilja. Ástæðan fyrir því að framsalsspurningin er ekki þarna er að ég tel hana ekki sérstakt nýmæli.

Nei?

Nei. Þá koma bara þingmenn með breytingartillögur við hana.

Það kann að vera.

Já, það kann að vera. Eins og ég sagði í upphafi væri mjög ánægjulegt ef þingmenn í stjórnarandstöðu vildu koma með okkur í þessa vinnu. Það hefur verið ómögulegt 

Frú forseti. Ég mótmæli lokaorðum hv. þingmanns áðan. Ég bendi henni sérstaklega á að lesa þingtíðindin og ræður meðal annars allra þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem hafa margítrekað það að við erum reiðubúin, og meðal annars hafa formenn Sjálfstæðisflokksins í gegnum tíðina lagt fram tillögur um að setja auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Á okkur er bara ekki hlustað  Það sem menn eru að gera hér er að mínu mati ekkert annað en yfirklór. Að mínu mati sýnir líka svar hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur áðan að stjórnarflokkarnir eru ekki sammála um þessar breytingar. Þess vegna er tiplað á tánum í kringum ákveðin málefni. Þess vegna má ekki spyrja hvort það eigi að vera valdaframsal í stjórnarskrá eða ekki. Ég spyr líka hv. þingmann einnar spurningar í viðbót um fjölda þingmanna. Það hefur margoft komið fram að það eru skiptar skoðanir um hvort það eigi að vera þessi þingmannafjöldi, 63, eða færri. Af hverju er ekki þjóðin spurð hvort fækka eigi kjörnum þingmönnum á þingi sem meðal annars var rætt um á stjórnlagaráðsþinginu svonefnda? 
             Ég spyr hv. þingmann að þessu og hvet hana til að lesa síðan ræður þingmanna Sjálfstæðisflokksins.

Virðulegi forseti. Á þessu Alþingi hafa sjálfstæðismenn löngum ráðið öllu sem þeir vilja ráða. Það er breytt. Fyrri veturna töluðu sjálfstæðismenn mikið um samráð, það átti að hafa samráð en það var ekki samráð nema þeir réðu. 

Snýst þetta allt um sjálfstæðismenn?

Já, það hefur verið þannig, virðulegi þingmaður, að sjálfstæðismenn eru ekki tilbúnir að ræða neitt  
            

Frú forseti. Þegar sett voru á Íslandi lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna var það í fyrsta sinn sem slíku var komið fyrir í lögum og gerðist það ekki fyrr en á 138. löggjafarþingi sem starfaði frá 2009 til 2010. Þar var ákveðið að koma ramma utan um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna sem er verið að vinna eftir í dag og þessi tillaga til þingsályktunar byggir í raun á þeim lögum. Þegar lesin er greinargerðin með því frumvarpi sem þá var lagt fram fæst mjög gott yfirlit yfir tilgang með þjóðaratkvæðagreiðslum almennt, í hvaða tilvikum menn sáu fyrir sér að bera spurningar undir þjóðina og í frumvarpinu er jafnframt að finna mjög gott yfirlit yfir það hvernig þessum málum hefur verið hagað hjá nágrannaþjóðum okkar og víðar. Hér er þess fyrst að geta að í 2. kafla greinargerðarinnar segir, með leyfi forseta: „Íslensk stjórnskipun byggist á fulltrúalýðræði sem gerir ráð fyrir því að fulltrúum kjörnum af þjóðinni sé veitt umboð til þess að setja lög og taka mikilvægar ákvarðanir sem varða almannahag. Markmið þjóðaratkvæðagreiðslu er að veita hinum almenna borgara kost á að taka milliliðalaust þátt í ákvörðunartöku um lagasetningu eða eftir atvikum um tiltekin málefni í stað þess að ákvörðun sé tekin af þjóðkjörnum fulltrúum eins og almennt á við þar sem fulltrúalýðræði ríkir.“ Eins og sjá má af þessum inngangsorðum var það ávallt hugmyndin með lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna að opna fyrir þátttöku almennings við að taka ákvarðanir um mál. Ég tel að sú tillaga til þingsályktunar sem hér liggur frammi uppfylli ekki þetta grundvallarskilyrði enda er það svo, þegar við lesum áfram í frumvarpi til þessara laga um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, að við finnum engin dæmi um viðlíka spurningar hjá öðrum þjóðum sem við höfum horft til - og lögin voru samin með hliðsjón af þeim reglum og þeirri framkvæmd sem þar hefur verið viðhöfð. Við finnum engin dæmi um viðlíka spurningar sem fram hafa komið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar hefur ávallt verið við það miðað að þjóðaratkvæðagreiðslan mundi leiða eitthvert tiltekið álitamál til lykta, ekki ávallt þó þannig að það verði bindandi fyrir stjórnvöld á hverjum tíma, vegna þess að víða hefur verið gert ráð fyrir ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslum, en þó þannig að þegar þjóðaratkvæðagreiðslan hefði farið fram hefði einhverju tilteknu álitamáli verið ráðið til lykta. Þannig var það til dæmis í Danmörku þar sem fjórum sinnum hafa farið fram þjóðaratkvæðagreiðslur um framsal ríkisvalds á grundvelli stjórnarskrárinnar. Einu sinni var þar framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðsla að kröfu nægjanlegs hlutfalls þingsins og þar hafa einnig farið fram nokkrar þjóðaratkvæðagreiðslur án þess þó að það hafi verið byggt á þessum fyrrgreindu lagaheimildum. Danir hafa til dæmis kosið um það hvort taka ætti upp evru, þá fæst svar af eða á. Hvort menn eigi að samþykkja Maastricht-sáttmálann, af eða á. Í Noregi hafa verið framkvæmdar þjóðaratkvæðagreiðslur, þær hafa í hvert og eitt sinn ráðið ákveðnum álitamálum til lykta. Þær hafa verið ráðgefandi vegna þess að ekki hefur verið gert ráð fyrir öðru þar en hinar fjórar ráðgefandi kosningar þar voru framkvæmdar 1919, 1926, 1972 og 1994 og fóru fram á grundvelli sérlaga. Í Svíþjóð, eins og lesa má í þeirri greinargerð sem ég vísa hér til, hefur til dæmis verið kosið um áfengisbann, innleiðingu hægri umferðar, lífeyrismál, kjarnorkumál, aðild að Evrópusambandinu og upptöku evrunnar. Hæstv. forseti. Þar sem ég hef skamman tíma ætla ég ekki að rekja öll þessi dæmi en af þessari greinargerð, sem er mjög læsileg og handhæg í þessari umræðu, má augljóslega sjá að engri þjóð hefur dottið í hug að leita til þjóðarinnar með svona opna skoðanakönnun eins og hér er lagt til. En lítum aðeins á spurningarnar sérstaklega sem hér er lagt til að verði lagðar fyrir þjóðina. Það vekur að sjálfsögðu fyrst athygli að horfið hefur verið frá því sem hér hefur löngum verið rætt um í þinginu, allt frá því að hugmyndir um stjórnlagaþing og síðan stjórnlagaráð og síðan hið ráðgefandi stjórnlagaráð komu fram, að leggja tillögur stjórnlagaráðsins fyrir þjóðina. Það hefur verið horfið frá því og það vekur mikla athygli vegna þess að hér hefur verið gerður áskilnaður um að frumvarp sem mögulega verði samið á grundvelli tillagna stjórnlagaráðsins muni fyrst þurfa að taka breytingum. Því er alveg ósvarað í þessari umræðu og þeirri framsögu sem fram hefur farið, og í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað í fjölmiðlum, hvers vegna þær breytingar sem meiri hluti nefndarinnar telur nauðsynlegar á frumvarpinu til að það geti talist tækt til framlagningar á Alþingi hafa ekki þegar verið gerðar. Og hverjar eru þær breytingar? Er ekki sjálfsagt að þjóðin fái einhverja hugmynd um það hverjar breytingar meiri hluti nefndarinnar telur nauðsynlegar til að þær væru þá tækar í sérstakt frumvarp? Í annan stað þarf ég að ræða aðeins um spurningarnar í liðunum fimm sem koma fram undir 2. tölulið í tillögunni. Þar er fyrst að nefna náttúruauðlindir í þjóðareign. Það stendur til að spyrja: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði 1. náttúruauðlindir lýstar þjóðareign?“ Ég tel að það sé enginn orðhengilsháttur að skilja þetta bara eins og það stendur í tillögunni. Þar sem engar náttúruauðlindir eru undanskildar í tillögunni hlýtur að vera við það átt að allar náttúruauðlindir séu lýstar þjóðareign. Ef það er svo að það séu einhverjar náttúruauðlindir sem ekki stendur til að gera að þjóðareign finnst mér að það ætti að undanskilja þær. Það hefur að jafnaði verið gert í þeim tillögum til breytinga á stjórnarskránni sem fram hafa komið á þingi. Það er til dæmis hægt að spyrja: Vilt þú að þær náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeign verði lýstar þjóðareign? Þetta er svona einfalt. Af hverju gera menn þetta ekki? Og hvernig stendur á því að menn eru að mótmæla þessum augljósa skilningi? Það er alveg ótrúlegt, það er eins og það þurfi að taka slag um jafnaugljósa hluti og þennan. Ég hef hér stuttan tíma. Það á að spyrja: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði 2. ákvæði um þjóðkirkju Íslendinga óbreytt frá því sem nú er?“ Þetta er óskiljanleg spurning í því samhengi að við getum ekki breytt þessu samkvæmt stjórnarskránni sjálfri án þess að um það fari fram sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla. Ég spyr: Til hvers að vera að leggja þetta fyrir þjóðina ef það hefur ekki komið fram tillaga um það hér frá þinginu? Í 79. gr. er beinlínis gert ráð fyrir því að ef þessu á að breyta þurfi að fara fram um það sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla. Ég er reyndar þeirrar skoðunar eins og málið blasir við mér, að minnsta kosti í dag og ég á eftir að skoða það betur, að mér sýnist þetta vera þannig að tillögur stjórnlagaráðsins ætli að skauta fram hjá þjóðaratkvæðagreiðslu um breytingar á kirkjuskipan. Mér sýnist að þjóðinni sé tryggð sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla um þessar breytingar í stjórnarskránni eins og hún er í dag og menn komist ekki upp með það að koma bara með í heild sinni nýja stjórnarskrá og láta kjósa um hana alla saman í einum pakka og skauta þannig fram hjá þjóðaratkvæðagreiðslu um kirkjuskipanina sérstaklega. Þetta tel ég að þurfi að skoða alveg sérstaklega og fá umsagnir um það en svona blasir málið við mér á þessu stigi. Vilja menn að persónukjör í kosningum til Alþingis verði heimilað í meira mæli en nú er? - Svarið við þessari spurningu segir okkur ekki neitt. Ég nefni sem dæmi hér að kjósandi sem mætir á kjörstað í þingkosningum í dag er algerlega óbundinn af þeim lista sem er lagður fyrir hann. Við getum tekið dæmi hér um lista frá mínum flokki í einhverju kjördæmi, það blasir við kjósanda listi yfir 22 þingmenn og hann þarf ekki að kjósa neinn umfram þann sem hann vill. Hann getur strikað yfir alla og skilið eftir einn. Það væri til dæmis hægt að túlka niðurstöðu í skoðanakönnun um þetta atriði, þar sem meiri hlutinn segði já við þessu, að það ætti að taka meira tillit til útstrikana. Það mundi duga til að mæta kröfu kjósenda. Eða er verið að tala um beint persónukjör? Er verið að tala um að falla frá listakosningum? Vandinn er sá að það fæst engin niðurstaða þó að menn spyrji þessarar spurningar. Við eigum eftir að taka umræðuna um þetta hér á þingi til að eitthvert vit sé í því að vera að bera þetta undir fólkið í landinu. Svona mundi ég halda áfram ef ég hefði til þess tíma. Ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt? Þetta er auðvitað ekki spurning um neitt annað en það hvort fækka eigi landsbyggðarþingmönnum sem reyndar kom ágætlega fram hjá framsögumanni hér fyrr. Mér finnst ótækt að þessi spurning sé opnuð án þess að það sé útskýrt  Síðasta spurningin sem fjallar um prósenturnar sem þurfa að vera til staðar 

Virðulegur forseti. Það verður að segja Sjálfstæðisflokknum það til hróss að hann hefur ekki verið á móti öllu því sem lagt hefur verið til í öllu ferlinu. Til dæmis þegar fjallað var um málið á árinu 2010 í þinginu lýsti flokkurinn yfir mikilli ánægju með þá ákvörðun að boða til þjóðfundar, hann lagði þá hugmynd til. Sjálfstæðisflokkurinn kom jafnframt fram með ábendingar til svokallaðrar stjórnlaganefndar og tók þannig fyrir sitt leyti þátt í því ferli sem við höldum nú áfram með. Það getur vel verið að hér skilji leiðir og að menn vilji fara hver í sína áttina varðandi það sem gera skuli í málinu. Það er nauðsynlegt að við reynum að ná eins víðtækri sátt um það og mögulegt er en þó ekki þannig að við ætlum að hætta við það. Þess vegna er spurt: Ef Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki eiga það samtal við þjóðina sem við leggjum til að farið verði í, sem er ráðgefandi og háð því að allir þingmenn, líka hv. þm. Bjarni Benediktsson, dragi eigin ályktanir af því samtali og séu ekki bundnir af því sem þar kemur fram, eins og hv. þingmaður reyndar sagði í þingræðu 11. júní 2010. Hann sagði að hann væri ekki bundinn af því ferli sem hér væri teiknað upp, enda er enginn að segja það. Af hverju kemur þá ekki Sjálfstæðisflokkurinn með sínar hugmyndir inn í framhald málsins? Hann hefur lagt til ákveðna hluti sem farið hefur verið eftir, eins og til dæmis þjóðfundinn og með því að taka þátt í valinu á stjórnlaganefndinni. Hvar eru hugmyndirnar? Af hverju kemur Sjálfstæðisflokkurinn ekki með tillögur? Af hverju kemur Sjálfstæðisflokkurinn ekki þá með sitt frumvarp að nýrri stjórnarskrá, til dæmis með orðalagi um þjóðareignina og hver skoðun hans sé á því að ákveðinn hluti kosningarbærra manna geti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu? Þá gætum við átt efnislegt samtal um þetta mál sem væri því til góðs.

Frú forseti. Mér finnst hafa borið nokkuð á því að einkum þeir þingmenn sem ávallt hafa greitt atkvæði gegn því að þjóðin fengi að segja álit sitt á frumvörpum frá þinginu á þessu kjörtímabili komi nú og saki okkur í Sjálfstæðisflokknum um að vilja ekki eiga samtal við þjóðina. Við lögðum til að þjóðin fengi að kjósa um báða Icesave-samningana og fengi að tjá hug sinn um Evrópusambandsaðildarviðræðurnar. En þeir sem helst styðja þetta mál voru á móti því allan tímann að það væri gert, þannig að mér finnst hlutunum dálítið snúið á hvolf. Ég er hins vegar sammála því sem hv. þingmaður segir að við þurfum að fara að eiga efnislegt samtal um hverju breyta eigi í stjórnarskránni og hvernig. Því miður hafa þrjú ár meira eða minna farið forgörðum í þessu efni vegna þess að við höfum ekki enn rætt efnislega um málið í þinginu. Eins og menn sjá af þeim spurningum sem hér er teflt fram er verið að opna fyrir það að meiri hluti nefndarinnar, eða meiri hluti þingsins eftir atvikum, leggi fram frumvarp á einhverjum tímapunkti sem byggi alfarið á tillögum stjórnlagaráðs með minni háttar breytingum. Ég er þeirrar skoðunar sjálfur að við hefðum átt að fara yfir stjórnarskrána eins og hún liggur fyrir, horfa til vinnu stjórnlagaráðsins. Það er rétt að við vildum þá frekar að haldinn væri þjóðfundur til að stytta starfstíma ráðsins og draga úr kostnaði í stað þess að vera með margra mánaða stjórnlagaþing eða stjórnlagaráð að störfum. Við töldum það líka skynsamlegt, fyrst tillögurnar áttu að koma frá stjórnlagaráði, að þá væri sett á fót sérfræðinganefnd, stjórnlaganefnd, til að undirbúa þingið og það reyndist vel. Það er því alveg rétt hjá hv. þingmanni að við höfum reynt að vera uppbyggileg í umræðunni um málið hingað til. En við söknum þess samt mjög að fá ekki að taka efnislega umræðu um málið, ekki í stjórnarskrárnefndinni, stjórnskipunarnefndinni eða hér í þingsal. Menn sjá það bara  Ætlar meiri hluti nefndarinnar að mæla með því að fólk greiði á einn veg 

Virðulegur forseti. Það er enginn sem getur tekið þann rétt af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að flytja tillögur um breytingar á stjórnarskránni, tillögur sem byggja þá á þeirri vinnu sem þeir tóku þátt í að færi fram innan stjórnlaganefndarinnar, á þjóðfundinum. Hver einasti þingmaður Sjálfstæðisflokksins hefur getað haldið málinu áfram á grundvelli þeirrar vinnu sem hann lagði til og þeir lögðu til að yrði hafin. Það liggja fyrir ítarlegar skýrslur um stjórnarskrártengd málefni, tillögur ofan á tillögur, sem Sjálfstæðisflokkurinn lagði til að yrði farið af stað með. Af hverju byggir þá ekki Sjálfstæðisflokkurinn á þeirri vinnu og kemur fram með efnislegar tillögur? Það er rangt sem hv. þm. Bjarni Benediktsson segir hér í ræðustól að ekki hafi farið fram efnisleg umræða í þinginu um þessi mál. Ég las í gegnum sex ágætisræður frá hv. þingmanni í morgun sem hann flutti um málið árið 2010.

Frú forseti. Við vitum það öll sem störfum hér á þinginu að engin breyting verður gerð á stjórnarskránni á miðju kjörtímabili, það mun gerast á þinginu sem tekur til starfa rétt fyrir kosningar næsta haust, ef af því verður þá yfir höfuð. Þegar kallað er eftir tillögum til breytinga á stjórnarskránni frá Sjálfstæðisflokknum er mjög áberandi að engar tillögur hafa komið fram frá stjórnarmeirihlutanum. Þeir hafa hins vegar úthýst verkefninu alfarið og halda áfram að gera það. Ég lýsi furðu minni á því að menn skuli ætla að leggja margar spurningar fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu sem þingið hefur ekki tekið afstöðu til og heldur ekki meiri hluti nefndarinnar. Stjórnarmeirihlutinn, meiri hluti nefndarinnar, ríkisstjórnin, enginn hefur afstöðu til þessara spurninga. Það er engin leiðbeining, það hefur engin umræða farið fram í þinginu um það: Er æskilegt að fella ákvæði um þjóðkirkjuna út? Ég tel til dæmis að það sé óæskilegt, ég mun segja það við atkvæðagreiðsluna, en mun meiri hlutinn segja það? Mér finnst sú spurning hvort persónukjör verði aukið í raun og veru þýðingarlaus vegna þess að hún segir ekki neitt. Það er hægt að gera það með margvíslegum hætti eins og ég rakti í máli mínu áðan. 

Forseti minnir þingmenn á þann ræðutíma sem þeir hafa.

Forseti. Ég hlustaði á ræðu þingmannsins af athygli og heyrði að honum fannst þetta allt þýðingarlaust, flókið og óskiljanlegt. Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi einhvern tíma leitað ráða hjá einhverjum eða hvort honum hafi fundist það ef til vill of lítillækkandi og hvort hann hafi skilið svörin.

Frú forseti. Ég veit ekki hvort þetta átti að vera eitthvert efnislegt innlegg í umræðuna. Getur það verið að ég hafi hlýtt hér á andsvar sem átti að vera efnislegt innlegg í umræðuna eða var þetta, með allri virðingu, frú forseti, einhver skætingur í minn garð eða í garð Sjálfstæðisflokksins? Kemur þetta frá þingmanni sem kallað hefur eftir uppbyggilegri og málefnalegri umræðu á Alþingi til að auka virðingu þingsins? Er þetta ekki sá þingmaður sem hér mælti síðast? Á þessu þingi sem er orðið þriggja ára gamalt hefur ekki bara verið kallaður saman þúsund manna þjóðfundur með fólki úr öllum aldurshópum af öllu landinu heldur var líka komið á fót stjórnlaganefnd sem skilaði af sér skýrslu og síðan hefur stjórnlagaráðið, sem kosið var hér með 30 atkvæðum á Alþingi, verið kallað saman í tvígang. Á borðinu hjá mér liggur nokkuð þykk skýrsla um afrakstur allrar þeirrar vinnu. Það tel ég vera meira en fullnægjandi sem undirbúningsgögn fyrir stjórnskipunarnefnd Alþingis til að hefja vinnu við endurskoðun stjórnarskrárinnar, það er skoðun mín. Ég tel að hún sé fyllilega málefnaleg og kalli ekki á einhverjar aðdróttanir um að ég treysti ekki fólki. Þvert á móti, ég geri það og ég tel að það eigi til dæmis að hlusta á alla þá sem fengu tillögu stjórnlagaráðsins til umsagnar og sögðu þær meira eða minna kategórískt ófullbúnar og ótækar til framlagningar á Alþingi sem nýtt frumvarp. Spurningin snýr því kannski frekar að þeim sem hana bar upp. Vill hann ekki hlusta eftir ábendingum allra þeirra sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leitaði til og 

Virðulegi forseti. Þetta er kannski einhver smámunasemi í mér en mig langar aðeins að koma inn á þetta með kirkjuskipanina. Í tillögum stjórnlagaráðsins er óbreytt ákvæði um kirkjuskipanina. Þar stendur: „Nú samþykkir Alþingi breytingu á kirkjuskipun ríkisins samkvæmt 62. gr., og skal þá leggja það mál undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar …“ Það er í 19. gr. tillagna stjórnlagaráðs. Á hinn bóginn er tekið út ákvæði um að hin evangeliska lúterska kirkja sé þjóðkirkja Íslendinga. Nefndin hefur fengið um það ábendingar og gesti sem benda á að þetta finnist þeim mjög mikil og stór breyting. Þess vegna teljum við rétt að spyrja: Telja landsmenn eða kjósendur að þjóðkirkjan eigi að skipa áfram þann sess í stjórnarskránni sem hún gerir nú? Við höfum fengið gagnrýni á að spurningin sé neikvæð og ég tel að við þurfum að laga hana. Ég mun koma með breytingartillögu við það í nefndinni, en inntakið er þetta, svo að ég skýri það nákvæmlega.

Frú forseti. Svo segir í 62. gr. stjórnarskrárinnar: „Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.“ Þetta er 1. mgr. 62. greinar. Síðan segir í 79. gr., 2. mgr.: „Nú samþykkir Alþingi breytingu á kirkjuskipun ríkisins samkvæmt 62. gr., og skal þá leggja það mál undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar, og skal atkvæðagreiðslan vera leynileg.“ Nú er komin fram tillaga stjórnlagaráðs. Þar er ekki kveðið á um þjóðkirkjuna. Þar segir ekki að hin evangeliska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkjan. Það þýðir að stjórnlagaráð gerir tillögu til breytinga á kirkjuskipan á Íslandi. Ég sé ekki annað en að það sé breyting á  
             Ég er alveg tilbúinn að hlusta á gagnrök, ég segi bara að svona blasir málið við mér þegar ég les stjórnarskrána sjálfa, að það hljóti að þurfa að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla sérstaklega um þetta atriði. Það kann vel að vera að ég hafi rangt fyrir mér, ég hef svo sem ekki kafað mjög djúpt í þetta.

Það væri þá í fyrsta skipti.

Það væri þá í fyrsta skipti, segir hæstv. utanríkisráðherra, og ég hygg að hann ætli að styðja þjóðkirkjuna áfram  Þetta er það sem ég á við, málið blasir þannig við mér að fara þurfi fram sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta. Ég segi það með öllum fyrirvörum um að stjórnarskrána þarf að túlka með hliðsjón af öllum undirgögnum og greinargerð sem henni fylgir, en svona blasir þetta við mér.

Virðulegi forseti. Ég held að við séum ekki mjög ósammála um þetta, ég og hv. þingmaður. En það er alveg ljóst að kirkjuskipan er ákveðin með lögum, þjóðkirkjan er í stjórnarskránni. Ef kirkjuskipaninni verður breytt þarf að bera það undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Það kemur líka fram hér. Hins vegar er þjóðkirkjan, hin evangeliska lúterska kirkja ekki nefnd í þessum tillögum. 
             Spurt er: Þykir þér, kjósandi góður, rétt að þjóðkirkjan skipi áfram þann sess í stjórnarskránni sem hún skipar nú? Það er nú ekki flóknara en það.

Frú forseti. Ég held að álitaefnið hér sé hvort hægt sé að fella ákvæðið úr stjórnarskránni um þjóðkirkjuna án þess að um það fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla  Mér sýnist að það sé breyting á kirkjuskipaninni en hv. þingmaður segir að það sé allt saman ákveðið í almennum lögum. Það er að minnsta kosti efni í sérstaka skoðun í nefndinni.

Virðulegi forseti. Það er einstaklega athyglisverð umræða sem fór fram um þjóðkirkjuna. Það má hæglega skilja það svo að verið sé að leggja til að það eigi að kjósa um kirkjuskipun eða breytingar á henni ef sú tillaga er sú eina sem er bindandi í þessari atkvæðagreiðslu vegna þess að það stendur í 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar að það verði að leggja undir þjóðaratkvæðagreiðslu ef á að breyta kirkjuskipun. Þetta verður að skoða í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég ætla að ítreka þau orð mín frá því fyrr í dag að vinnslan á þessu máli sýnir fullkomið þekkingarleysi á stjórnskipun landsins og því hvernig á að breyta stjórnarskrá. Stjórnskipunarvald þjóðarinnar verður ekki tekið af Alþingi og er hér um enn einn tafaleikinn að ræða hjá ríkisstjórninni og eins og flestir vita er það samspyrt ákveðnum stuðningi við ríkisstjórnina. Það er þyngra en tárum taki að horfa upp á að verið sé að „víla og díla“ um sjálfa stjórnarskrána á Alþingi til þess eins að þessi verklausa ríkisstjórn haldi völdum. Sér í lagi finnst mér sorglegt að farið hafi verið fram á það í upphafi þingfundar að hér mætti vera næturfundur. Það er verið að reyna að breyta stjórnarskránni en þá skal það fara fram í skjóli nætur. Það er ekki í fyrsta sinn sem mikilvæg mál eru rædd í þinginu á næturnar en þetta er í takt við vinnubrögð þingsins. Ég ætla að upplýsa að ég hef lagt fram breytingartillögu við þessa þingsályktunartillögu. Skrifstofustjóri Alþingis kom til mín áður en þingfundur hófst og benti mér á að ég mætti ekki ræða þá breytingartillögu. Þessu er ég algjörlega ósammála því að breytingartillaga mín um hvort halda eigi áfram með aðlögunarviðræðurnar við Evrópusambandið eða ekki liggur frammi í þinginu og er búin að fá þingskjalsnúmer. Ég veit ekki alveg á hvaða leið þingið er en þetta er kannski í takt við það sem við erum að horfa upp á. Ýmsir sem telja sig talsmenn þjóðarinnar eru hissa á að ekki sé borin meiri virðing fyrir Alþingi. Ef það á líka að taka málfrelsi úr þessum ræðustóli af þingmönnum er illa komið fyrir löggjafarsamkomunni. Meiri hlutinn vill að þetta máli fari í gegn og meiri hlutinn ber að sjálfsögðu ábyrgð á því hvaða spurningar verða bornar upp í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu en ég ber ábyrgð á minni breytingartillögu og hún hefur beina skírskotun í þá þingsályktunartillögu sem var samþykkt á sumardögum 2009 þegar Alþingi ályktaði að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Breytingartillaga mín hljóðar svo, frú forseti, orðrétt: „Breytingartillaga við tillögu til þingsályktunar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga og tiltekin álitaefni þeim tengd. Frá Vigdísi Hauksdóttur. Við 3. mgr. bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Vilt þú að stjórnvöld dragi aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu til baka?“ Gefnir eru tveir möguleikar, já eða nei. Það er mjög skýrt sem kom fram á … 
            

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanns að hann getur ekki mælt fyrir tillögu sinni að breytingu á þingsályktunartillögu þegar verið er að ræða þingsályktunartillögu við fyrri umr. Hv. þingmaður getur kynnt að breytingartillagan sé fyrirhuguð en getur ekki mælt fyrir henni við þessa umræðu. Það er alveg ljóst í þingsköpum.

Virðulegi forseti. Nú hef ég þegar lesið upp breytingartillöguna þannig að hún er komin í þingtíðindi. Orð mín verða ekki tekin aftur, þessi breyting liggur fyrir og hefur fengið skjalsnúmer. Ég bendi einnig á það, virðulegi forseti, að þetta mál var á dagskrá í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir helgi og nú í morgun en málið hafði samt ekki verið tekið fyrir í þinginu. Er það ekki sambærilegt brot á þingsköpum? 
             
             við þá þingsályktunartillögu ... ) Þetta er breytingartillaga, frú forseti.

... sem hér liggur fyrir við fyrri umr. Það er skýrt samkvæmt þingsköpum.

Það var ágætt að ég fékk þá þetta eftir að ég las upp breytingartillöguna. Ég geri athugasemd við það að málið er búið að vera í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bæði fyrir helgi og í morgun án þess að hafa komið til fyrri umr. í þinginu. Er það, frú forseti, leyfilegt samkvæmt þingsköpum? Eins og allir vita voru afbrigði um þetta mál felld fyrir helgi en meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hélt samt áfram með málið eins og ekkert hefði í skorist. Er það leyfilegt samkvæmt þingsköpum, frú forseti?

Virðulegur þingmaður. Nú mun forseti lesa 4. mgr. 45. gr. svo hér séu hlutir á hreinu. Hún hljóðar svo: „Síðari umræða fer eigi fram fyrr en einni nóttu eftir fyrri umræðu eða útbýtingu nefndarálits. Skal þá ræða tillögugreinar og breytingartillögur við þær. Þá er umræðu er lokið skal greiða atkvæði um hverja tillögugrein og breytingartillögur við þær og loks tillöguna í heild sinni. Séu engar breytingartillögur má þó bera tillöguna upp í heild.“ - Virðulegi þingmaður. Þetta er nokkuð skýrt.

Já, þetta er nokkuð skýrt, frú forseti, ég tek undir það en eftir situr spurningin hvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi þá ekki farið fram úr sér með því að hafa málið á dagskrá nefndarinnar á fimmtudaginn og í morgun vegna þess að ekki var búið að taka það fyrir við fyrri umr. í þinginu og var hafnað af þingmönnum fyrir helgi vegna þess að afbrigðin voru felld. Það er það sem ég þarf að fá að vita vegna þess að hér á að gilda jafnræði á nefndasviði og í þingsal svo það sé sagt hér. Ég hef nú þegar kynnt þessa breytingartillögu enda hefur hún fengið umfjöllun í fjölmiðlum. Skal engan undra það, en vegna þess að það er já- og nei-ákvæði í þeirri breytingartillögu langar mig líka til að benda á að í 1. málslið í þingsályktunartillögunni sem er hér til umræðu er liðurinn „Tek ekki afstöðu“. Það var gagnrýnt af landskjörstjórn í morgun að hafa þennan lið inni vegna þess að þjóðaratkvæðagreiðslur eiga að vera skýrar og hafa helst einungis já- og nei-möguleika. Það er ljóst að landskjörstjórn hefur gagnrýnt mjög þær tillögur sem hér liggja fyrir og á þeim forsendum eru einungis tveir svarmöguleikar í breytingartillögunni. Vegna þess að þetta stendur svo í þingsköpum er einkennilegt að breytingartillögur skuli fá skjalsnúmer. En þetta mál er líka allt mjög einkennilega unnið enda sést á flýti þess að það þarf að klárast fyrir miðnætti á fimmtudag. Það er búið að ákveða að hugsanlegar forsetakosningar verði 30. júní og þetta mál á að verða fullrætt fyrir fimmtudagskvöld vegna þriggja mánaða ákvæðis í lögum um þjóðaratkvæðagreiðslur, þ.e. að sá tími líði frá samþykkt þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu fram að þjóðaratkvæðagreiðslunni sjálfri. Ég hvet meiri hlutann til að dusta enn frekar rykið af frumvarpi sem ég hef lagt fram um styttra tímamark í þjóðaratkvæðagreiðslum ef svo skyldi fara að engar forsetakosningar yrðu eða þá að þessi tími yrði ekki nægjanlegur. Það yrði að sjálfsögðu fullur sigur fyrir mig sem stjórnarandstöðuþingmann að það yrði afgreitt sem lög frá Alþingi vegna þess að við munum hvernig umræðan var um það á sínum tíma hjá meiri hlutanum á þinginu. Formaður þessarar nefndar hefur boðað að málið fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á ný og hefur boðað miklar breytingar á þessum spurningum enda er þetta allt saman mjög óljóst. Það eru nú þegar farnar að berast áskoranir til nefndarinnar um að þessum spurningum sem hér eru til umræðu verði breytt, t.d. frá Landssamtökum landeigenda á Íslandi og Landssambandi veiðifélaga þar sem þau gagnrýna mjög að ekki skuli vera ákvæði sem á að kjósa um í samræmi við gildandi lög og stjórnarskrá. Það er alveg ófært að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þurfi að fá ályktanir utan úr bæ frá aðilum þar sem nefndin er beinlínis hvött til að fara eftir lögum og alþjóðasamningum. Það er svo mikið hneyksli hvernig komið er fyrir Alþingi og hvernig meiri hlutinn vinnur í þessu máli. Ég hef í allan vetur reynt að koma vitinu fyrir meiri hlutann varðandi allt þetta mál en það er alltaf fundinn upp nýr og nýr tafaleikur. Það er farið að reyna á þolrifin varðandi þetta mál. Ég lýsi fullri ábyrgð á hendur meiri hlutanum sem stendur að þessu máli vegna þess að enn er verið að stórskaða þá tillögu að breyta stjórnarskrá og breyta því sem þarf að breyta í stjórnarskránni. Einn ágætur maður sagði: Mistökin voru þau að skrifa nýtt frumvarp að stjórnarskrá í stað þess að laga þau ákvæði sem eru í núgildandi stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Ef þingmenn fara ekki sjálfir að lögum við lagasetningu er ekki nema von að þegnar þessa lands fari ekki að lögum.

Forseti. Að gefnu tilefni vil ég fyrst upplýsa þingmanninn um að Hreyfingin hefur ekki lofað ríkisstjórninni neinum stuðningi. Þetta mál um stjórnarskrána er eitt af okkar aðalbaráttumálum og hefur verið það síðan fyrir kosningar. Þetta var eitt af okkar helstu kosningamálum og það vill svo til að Hreyfingin og stjórnarflokkarnir hafa verið nokkuð samstiga í þessu máli og hafa unnið þar saman. Þingmaðurinn hefur margoft lýst því yfir í mín eyru og annarra að þingið sé ekki bundið af ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú veit ég að þingmaðurinn hefur lagt fram breytingartillögu 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég má svara þessari spurningu því að þessi breytingartillaga mín er víst ekki á dagskrá. Ég ætla samt að freista þess án þess að fá bjölluhljóm frá forseta til að geta svarað spurningunni. Ég hef verið talsmaður þess að hér séu sem flestar ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur en það er bara í þremur ákvæðum í stjórnarskránni kveðið á um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur, þ.e. um breytta kirkjuskipun, sem virðist samkvæmt þessum tillögum um það bil að verða bindandi fyrir stjórnvöld, þegar forseti Íslands beinir frumvörpum til þjóðarinnar sem hann er ósáttur við og svo þegar þingið lýsir yfir vantrausti á forseta Íslands. Ég hef ekki séð að ríkisstjórnin hafi farið að þeim bindandi þjóðaratkvæðagreiðslum sem var svo afgerandi niðurstaða um í Icesave-málinu sem sýnir að stjórnvöld urðu brotleg í því máli. Vegna þess að þetta er ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla, og raunverulega ekkert annað sem stendur til að fara í í sumar varðandi það þingplagg sem hér liggur fyrir, geri ég mér að sjálfsögðu grein fyrir því að breytingartillaga mín er einnig ráðgefandi. Það er líka svo að hér var kallað mjög eftir þjóðarvilja áður en umsóknin að Evrópusambandinu var lögð inn og sú þjóðaratkvæðagreiðsla hefði einnig orðið ráðgefandi þannig að með þessari breytingartillögu er ég einungis að færa fram fyrir þjóðina þann vilja þeirra landsmanna sem vildu að farið yrði í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en umsóknin yrði lögð inn. Þegar samningur liggur fyrir þarf að binda í stjórnarskrá að sú þjóðaratkvæðagreiðsla verði bindandi fyrir stjórnvöld, þ.e. um hvort ganga eigi inn eða ekki. Ég treysti því ekki að núverandi ríkisstjórn fari að þjóðarvilja þegar þjóðin hafnar aðild að Evrópusambandinu í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu jafnvel upp á 70% sem segja nei.

Forseti. Ég var reyndar ekki að spyrja þingmanninn um hvað núverandi stjórnvöld gera eða gera ekki. Ég var að spyrja hvort þingmaðurinn hygðist virða þá niðurstöðu sem kæmi út úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu ef breytingartillagan verður samþykkt. Ef 90% þjóðarinnar mundu segja: Já, ég vil að við höldum áfram með samningaviðræðurnar við ESB og að þær verði kláraðar, ætlar þá þingmaðurinn að finna sér ný baráttumál? Það er það sem ég er að spyrja um.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að sjá að breytingartillagan mín skuli vera komin svo langt að þingmaðurinn sem hefur það markmið að tala fyrir stjórnarskrárbreytingum líti svo á að tillaga mín sé komin inn í þingskjalið. Það er gleðilegt. 90% af þjóðinni koma ekki til með að segja já við því að halda áfram með viðræðurnar. Raunveruleikinn er allur annar og skoðanakannanir sýna að allt upp í 70% af þjóðinni vilja ekki sjá þetta ferli sem við erum í. Til að svara spurningu þingmannsins skal það upplýst hér að samkvæmt stjórnarskránni sem meðal annars Hreyfingin hefur lagt svo mikið kapp á að umbylta er þingmaður einungis bundinn af sannfæringu sinni. 

Virðulegur forseti. Stundum er spurt í þessari umræðu: Var hrunið stjórnarskránni að kenna? Svarið við þeirri spurningu er að sjálfsögðu nei. En í kjölfar hrunsins fórum við með ítarlegum hætti í gegnum ákvarðanatöku í landi okkar og samfélagi og skoðuðum hvernig stjórnkerfið brást við aðsteðjandi vanda og aðvífandi vanda í hruninu. Í rannsóknarskýrslu Alþingis er það síðan rakið í löngu máli og í fjölmörgum samantektum, greinum, ræðum og riti hefur verið tekið saman hvernig stjórnkerfi okkar vann úr þeim atburðum sem áttu sér stað á árinu 2008. Í kjölfar alþingiskosninga 2009 var ljóst að hér á þingi var meiri hluti fyrir því að hefja þá vegferð sem við erum í miðri. Hún er mikilvæg með tilliti til hrunsins vegna þess að við erum að endurskoða hvernig ákvarðanir eru teknar í samfélagi okkar. Í grunninn er það það sem stjórnarskrá okkar gengur að stóru leyti út á. Hér er því verið að leggja til mjög umfangsmiklar breytingar á því hvernig við ákveðum hluti sameiginlega. Þetta er einn liður í margslungnu og löngu ferli sem við fjöllum um hér, þjóðaratkvæðagreiðsla, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs sem við erum að hefja umfjöllun um í þinginu. Málið er líka mikilvægt vegna þess að burt séð frá stjórnkerfinu og því sem þar átti sér stað laskaðist sjálfsmynd þjóðarinnar í hruninu. Í eftirmála þess hefur bæði andrúmsloftið á hinum pólitíska vettvangi og umræðan á opinberum vettvangi verið mjög lituð af hörku og heift og umræðan oft og tíðum hatrammari en hollt er. Ég held að það sé mjög mikilvægur þáttur í heilunarferli þjóðarinnar og samfélagsins að koma saman með ýmsum hætti, hvort sem það er í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, á þjóðfundi eða í almennum kosningum, og taka ákvarðanir um hvaða grunngildi við viljum að séu viðhöfð og í heiðri höfð í samfélagi okkar. Ég lít svo á að stjórnarskrármálið sé af þeim toga, það sé mikilvægur áfangi í því að lagfæra og leiðrétta sjálfsmynd samfélags sem hefur orðið fyrir miklum ekki bara efnahagslegum heldur mórölskum skaða, ef ég má leyfa mér að sletta, hæstv. forseti. Í því skyni lögðum við af stað með það sem í upphafi nefndist stjórnlaganefnd sem var sjö manna nefnd sem var samróma valin af allsherjarnefnd með þátttöku Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Við efndum til þjóðfundar að tillögu Sjálfstæðisflokksins. Við kusum til stjórnlagaþings, sem síðan var breytt í stjórnlagaráð tilnefnt af Alþingi, sem skilaði okkur þeim tillögum sem hér eru til umfjöllunar og fara eiga til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Spurt er: Af hverju þjóðaratkvæðagreiðsla þegar um er að ræða ráðgefandi atburð sem er í sjálfu sér ekki bindandi? Af hverju ekki skoðanakönnun? Er þetta ekki einhvers konar skoðanakönnun? spyrja menn. Jú, það má að vissu leyti segja að svo sé því að þingmönnum verður að sjálfsögðu frjálst að draga eigin ályktanir af þeirri niðurstöðu sem þarna fæst. En það að hún fari fram samhliða forsetakosningum í sumar ljær henni aukna lýðræðislega vigt. Það eykur líkurnar á því að fleiri muni taka þátt í atkvæðagreiðslunni og hvetur til umræðu í samfélaginu. Hún er líka frábrugðin skoðanakönnun að því leyti til að allir geta tekið þátt, ekki bara eitthvert sérstakt úrtak eins og væri ef um skoðanakönnun væri að ræða. Hvernig þessar spurningar eru bornar fram skiptir auðvitað miklu máli. Þær þurfa að vera þannig orðaðar og fram settar að við komumst eins nálægt vilja þjóðarinnar í þessum efnum og nokkur kostur er á. En þar sem um ráðgefandi atkvæðagreiðslu er að ræða er okkur ekki jafnþröngur stakkur skorinn og ef um bindandi atkvæðagreiðslu væri að ræða, þ.e. við höfum aukið frjálsræði til að hafa spurningarnar opnar þannig að við fáum fram því sem næst vilja þjóðarinnar í þessum efnum. Auðvitað er það svo, eins og ég sagði í andsvörum við hv. þingmann Sjálfstæðisflokksins, Bjarna Benediktsson, áðan og eins og hann sagði í ræðu sinni árið 2010, að þingmenn eru ekki bundnir af því ferli sem hér hefur farið fram og teiknað er upp. Það er að sjálfsögðu skylda þingmanna á komandi hausti að fara yfir þær tillögur sem fyrir liggja og móta afstöðu sína út frá því ferli og því samtali sem átt hefur sér stað við þjóðina og vinna í samræmi við eigin sannfæringu í þessu máli. Það hefur verið ágætis meiri hluti fyrir framgangi þessa máls á þinginu. Hann hefur ekki eingöngu verið bundinn við hina svokölluðu stjórnarflokka, hann hefur ekki eingöngu verið bundinn við hina svokölluðu stjórnarflokka og Hreyfinguna eins og mönnum hefur verið svo tamt að halda fram í umræðunni hér í dag, heldur hefur meiri hlutinn notið stuðnings hluta Framsóknarflokksins, sem lagði til í aðdraganda kosningabaráttu sinnar árið 2009 að haldið yrði stjórnlagaþing sem yrði miklu víðtækara en það sem raunin varð. Því hefur hluti Framsóknarflokksins stutt það ferli sem hér hefur farið fram og jafnframt þingmenn sem starfa utan flokka. Ég geri ráð fyrir að þeir þingmenn muni eftir sem áður starfa áfram með stjórnarflokkunum að framgangi þessa mikilvæga máls þannig að við getum ráðið því til lykta á komandi þingi næsta vetur. Til að svo megi verða skiptir auðvitað miklu máli að það sé sagt hér og því sé haldið mjög sterkt fram í allri umræðu um þetta mál, hvort sem hún fer fram í þingsal eða í þingnefndum, að það tilboð sem hefur verið opið í þessu máli um samstarf, þverpólitískt samstarf, stendur að sjálfsögðu enn þá. Og frekar en að menn séu að fást mikið um hvort ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram væri mun farsælla fyrir okkur að eiga hér samtal um þær grundvallarspurningar sem við viljum leggja fram í atkvæðagreiðslunni í sumar. Ég held að mestu máli skipti að þær séu þannig úr garði gerðar að þær gefi glögga mynd af vilja þjóðarinnar í þessum efnum án þess þó að hægt sé að segja að hendur þingmanna verði á einhvern hátt bundnar eða að þingmenn eða Alþingi sé að biðja þjóðina um sérstakt leyfi til að leggja málið fram. Það er ekki svo. Hér er um að ræða samtal við þjóðina sem er einstakt og á sér ekki hliðstæðu, það er rétt, en ég held og vil halda því fram að til þess verði horft um ókomna framtíð ekki bara á Íslandi, heldur víða um heim.

Virðulegi forseti. Ég er alveg hissa á að þingmenn Samfylkingarinnar skuli koma hér upp hver á fætur öðrum og nú síðast hv. þm. Róbert Marshall og segja að ekki sé verið að leita eftir umboði hjá þjóðinni til að alþingismenn megi leggja fram frumvarp. Það stendur alveg afgerandi í tillögugreininni, enda hafa þessar spurningar verið lagðar fyrir gesti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og sumir hafa gagnrýnt það mjög harkalega vegna þess að það að leggja fram frumvarp liggur fyrst og fremst hjá þingmönnum sem hafa þegar vera kosnir af þjóðinni. Það er því tafaleikur að fara með þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu ef þessu verður ekki breytt. Mig langar til að spyrja þingmanninn vegna þeirrar ályktunar sem Landssamtök landeigenda og Landssamband veiðifélaga hafa sent bæði til landskjörstjórnar og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar: Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af þeim sjónarmiðum sem þar koma fram, að þessi félög fullyrða að þingið fari ekki að lögum, 

Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki séð þau álit sem hv. þingmaður vitnar hér til og mun kynna mér þau þegar færi gefst og eins fljótt og auðið er. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði hér í ræðu minni að það er mikilvægt að við getum talað saman um þessi efni hérna. Ef hv. þingmaður hefur hugmyndir um breytingar á orðalagi sem geta einhvern veginn komið til móts við skoðun hennar væri ég mjög áhugasamur um að heyra þær þannig að við gætum þá komið til móts við þær áhyggjur eða þá tilfinningu sem hv. þingmaður hefur gagnvart því að hér sé verið að biðja sérstaklega um leyfi hjá þjóðinni. Þó svo að þarna væri verið að biðja um leyfi hef ég í sjálfu sér ekki áhyggjur af því en það veltur bara á því hvernig menn túlka það orðalag sem þarna er á ferð. Þarna er einfaldlega verið að fá fram vilja þjóðarinnar í þessum efnum. Er eitthvað óeðlilegt við það?

Virðulegi forseti. Varðandi það að fá leyfi hjá þjóðinni til að leggja fram frumvörp þá höfum við þingmenn nú þegar það leyfi og fengum það leyfi þegar við vorum kosin á þing, því að það eru einungis þingmenn sem mega leggja fram lagafrumvörp. Við þurfum ekkert sérstaklega að sækja þann rétt til þjóðarinnar aftur nema verið sé að boða til alþingiskosninga með þessu máli. Það stendur ekki á mér og hefur hvorki gert í allsherjarnefnd né stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að ráðleggja þeim meiri hluta sem fer fram með þessi mál en því miður hefur ekki verið á mig hlustað. Ég hef komið með eina mjög góða og afgerandi breytingartillögu við málið, hvort ekki eigi að hætta aðildarviðræðum við Evrópusambandið nú þegar og að kosið verði um það samhliða forsetakosningum. Varðandi það sem ég vísaði í áðan þá sendu þau samtök sem ég nefndi frá sér svohljóðandi bréf, með leyfi forseta: „Undirritaðir harma þau óvönduðu vinnubrögð sem nú eru viðhöfð við endurskoðun á stjórnarskrá lýðveldisins og teljum það lágmarkskröfu að borin sé tilhlýðileg virðing fyrir landslögum og ákvæði í gildandi stjórnarskrá …“ Hvað segir þingmaðurinn um þessi orð?

Hæstv. forseti. Mér hefur heyrst á hv. þm. Róbert Marshall og fleirum í þessum sal að þeim lítist afskaplega vel á tillögur stjórnlagaráðs, að þeir séu afskaplega sáttir við það sem þar kemur fram. Þessar tillögur komu fram í júlílok á síðasta ári og þingið hefur starfað í allmarga mánuði síðan. Ég furða mig á því að þeir hv. þingmenn sem eru fylgjandi, a.m.k. í meginatriðum, tillögum stjórnlagaráðs skuli ekki hafa gert tillögur stjórnlagaráðs að sínum og flutt frumvarp um það í þinginu þannig að við gætum þá farið efnislega í gegnum það í stað þess að vera sífellt í einhverjum tæknilegum æfingum varðandi framkvæmdina. Ég spyr hv. þingmann: Er einhver sérstök ástæða fyrir því að hann og skoðanabræður hans á þingi hafa ekki tekið frumvarp stjórnlagaráðs og gert það að sínu hér í þinginu?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson má vera handviss um það að í haust verður lagt fram frumvarp um breytta stjórnarskrá hér í þinginu. Þá fer fram efnisleg 

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort hv. þm. Róbert Marshall misskildi spurningu mína. Mér er kunnugt um hvaða ferli er fyrirhugað miðað við það sem stendur í því sem frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur komið og auðvitað er það rétt að þegar upp er staðið verður alltaf að koma fram formlegt frumvarp á Alþingi sem leiðir álitamál um stjórnarskrármálin til lykta, en ég er að velta fyrir mér af hverju farið er út í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu í sumar þegar niðurstaða hennar snýst fyrst og fremst um spurninguna um það hvort leggja eigi fram frumvarp á Alþingi eða ekki. Af hverju kemur hv. þingmaður ekki með frumvarp fram á Alþingi? Hann getur lagt til að það fari í þjóðaratkvæðagreiðslu þegar það hefur hlotið þinglega meðferð, þegar það er komin endanleg niðurstaða. Af hverju er verið að fara þessa hjáleið? Af hverju er verið að taka þennan útúrdúr þegar ætlunin er, ef ég skil hv. þingmann rétt, hvort sem er að leggja fram frumvarp byggt á tillögum stjórnlagaráðs?

Virðulegur forseti. Það er auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að þetta mál hefur verið mjög lengi í ferli á vettvangi stjórnmálanna og 

Frú forseti. Ég hjó eftir því í máli hv. þm. Róberts Marshalls að hann liti svo á að sú kosning sem fram ætti að fara samhliða forsetakosningunni væri ígildi einhvers konar skoðanakönnunar þar sem vilji þjóðarinnar kæmi fram. Nú er ég enginn sérfræðingur um skoðanakannanir og á jafnvel von á því að hv. þingmaður sé mér fremri á því sviði vegna reynslu hans af störfum hjá fjölmiðlum. Þess vegna langar mig, frú forseti, að inna hv. þingmann eftir því, úr því að um er að ræða skoðanakönnun, hvort það hefði ekki mátt fá nokkuð nákvæmlega fram með skoðanakönnun og þeirri aðferðafræði sem þar er byggt á, um stærð úrtaks o.s.frv., þá þætti sem hv. þingmaður leggur nú til að verði gert með þessari kosningu.

Frú forseti. Það hefði að vissu leyti verið hægt að fá einhvers konar niðurstöðu í það mál, en eins og ég sagði í ræðu minni vill svo heppilega til að í sumar fara fram forsetakosningar og hægt er að framkvæma þessa þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða þeim. Þessi aðkoma þjóðarinnar gæfi málinu aukið lýðræðislegt vægi, eins og ég sagði í ræðu minni. Þess vegna horfir öðruvísi við um slíka niðurstöðu en í skoðanakönnun með hefðbundnu úrtaki, jafnvel þó að það væri víkkað, því að þar fengi öll þjóðin tækifæri til þess að koma að þessu ferli.

Frú forseti. Í fyrsta lagi er eðlilegt að maður spyrji hvort hv. þingmaður hafi áhyggjur af því að þjóðin hafi ekki nægilegan áhuga á þessu máli til að næg mæting verði í sérstaka kosningu sem færi fram um þetta, en látum það vera. Hitt sem ég velti fyrir mér er hvort sá vilji sem kemur fram í slíkri kosningu sé jafnnákvæmur eða hans sé jafnnákvæmlega leitað og mætti gera með aðferðum skoðanakannana, þar sem úrtökin eru sett fram, vegna þess að það kann að vera - nú vil ég ekki fullyrða að svo sé - að þeir sem taki þátt í þessari kosningu endurspegli ekki endilega þjóðarviljann, að ákveðinn hópur fari frekar á kjörstað en aðrir, þeir sem láti sig málið sérstaklega varða vegna sterkra skoðana á ákveðnum þáttum í stjórnarskránni, þannig að úrtakið, þótt stórt væri, yrði ekki eins gott og hægt væri að fá fram með aðferðum skoðanakannana.

Virðulegi forseti. Það svarar að sjálfsögðu ekki því sem er mikilvægt í þessu tilfelli, að fá alla þjóðina að borðinu og efna til umræðu um málið. Ég geri mér grein fyrir því að það er mikill áhugi á stjórnarskrártengdum málefnum og mikil umræða hefur verið um þau undanfarin tvö, þrjú ár. Hins vegar mun það að sjálfsögðu hjálpa til með þátttökuna að kosningin fer fram samhliða forsetakosningum í sumar. Þótt kjósendur hafi gegnum tíðina haft mikinn áhuga á því að ljá hv. þm. Illuga Gunnarssyni stuðning sinn í prófkjörum og kosningum hefur hann samt sem áður gripið tækifærið og komið sér á framfæri með ýmsum hætti, með auglýsingum og þátttöku í spjallþáttum hér og þar. Það er ekki vegna þess að fólk hafi svo lítinn áhuga á að styðja hv. þingmann heldur vegna þess að það er mikilvægt að efna til umræðu, vekja athygli á málefninu og fá fólk til að taka þátt.

Frú forseti. Hv. þm. Róbert Marshall sagði hér í ræðu og andsvari áðan að sjálfstæðismenn hefðu ekki sýnt stjórnarskránni neinn áhuga, eða þessari breytingu. Fjöldi þingmanna lagði í 43. þingmáli fram tillögur til breytinga á 79. gr. Það voru tólf sjálfstæðismenn, tveir framsóknarmenn og þrír úr Hreyfingunni, þ.e. öll Hreyfingin. Þetta fór til þeirrar nefndar, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem hv. þingmaður er 2. varaformaður í. Auk þess hef ég skrifað 38 síðna umsögn um málið og held að það sé í fyrsta skipti sem þingmaður skrifar umsögn um þingmál. Það gerði ég vegna þess að mér gafst ekki tækifæri til að ræða málið ítarlega og mér gefst það ekki enn. Við erum núna að ræða ferlið en ekki málið sjálft efnislega. Það er náttúrlega með ólíkindum að þingmenn fái ekki að ræða stjórnarskrána efnislega.

Virðulegur forseti. Þegar ég sagði hér í andsvari við hv. þm. Bjarna Benediktsson að ég vildi fá að sjá tillögur frá Sjálfstæðisflokknum átti ég að sjálfsögðu ekki við þær umsagnir og hugmyndir sem fram hafa komið frá hv. þm. Pétri Blöndal. Ég vil taka það skýrt fram að hans framlag í þessu máli hefur verið umfangsmikið og þarft. Hann hefur lagt í þetta mikla vinnu eins og hann á vana til og ber að hrósa honum sérstaklega fyrir það. Varðandi þá breytingu sem hv. þingmaður hefur í huga varðandi 79. gr. lít ég á hana sem breytingu til þrautavara. Ef það ferli sem við erum með í gangi nær ekki að klárast á þessu kjörtímabili mun ég styðja þá tillögu sem hann hefur uppi um hvernig við breytum stjórnarskránni.

Frú forseti. Ég má til með að spyrja hv. þingmann, af því að nú erum við að taka ákvörðun um að leggja eitt stykki stjórnarskrá fyrir þjóðina til afgreiðslu, hvað honum finnst um það að í 86 málsgreinum er vísað til þess að Alþingi eigi að gera eitt og annað. Til dæmis stendur, með leyfi forseta: „Öllum börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Hvað gerist ef engin lög verða sett? Væri ekki miklu betra að stæði: Börn eiga rétt á umönnun og framfærslu - eins og ég legg til? Þá er það bara klippt og skorið í stjórnarskránni og dómstólar geta vísað til þess ef Alþingi gerir ekki neitt. Þetta kemur fyrir í 86 málsgreinum. Síðan er það spurningin um Lögréttu. Ég er afskaplega hrifinn af hugmyndinni um Lögréttu nema að Alþingi á að kjósa Lögréttu. Ég teldi að fullskipaður Hæstiréttur ætti að vera Lögrétta og ætti ekki bara að fjalla um frumvörp frá Alþingi heldur líka mál sem koma upp í gegnum dómskerfið og varða að ákveðin lög brjóti stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hv. þingmanni fyrir þær spurningar sem hann ber hér fram og eru mjög stórar og umfangsmiklar vil ég taka það fram að ég vil ekki fara í efnislega umræðu um einstakar greinar.  
            

Virðulegi forseti. Mig langar í upphafi þessarar ræðu minnar að taka það fram að eins og málið hefur þróast á þessu kjörtímabili, og það er rétt sem fram kom hjá að ég hygg hv. þm. Róberti Marshall hér fyrr í umræðunni, að þingmenn Sjálfstæðisflokksins í viðeigandi nefndum hafa á fyrri stigum málsins lagt sitt af mörkum til að bæta úr málinu og átti það sérstaklega við í upphafi, á fyrstu stigum þess, þegar setja átti á fót stjórnlagaþing og rætt var um að sett yrði á laggirnar stjórnlaganefnd og þjóðfundur. Ég vil vegna þessa taka það fram að það blasir við að efnisleg umræða um breytingar á stjórnarskránni mun fara fram á komandi vetri. Það liggur fyrir eins og planið er núna hjá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Við vitum að fram undan eru þingkosningar og þess vegna mun efnisleg umræða væntanlega fara fram á komandi þingi. Ég vil taka það skýrt fram að Sjálfstæðisflokkurinn mun ekki vísa frá sér þeirri ábyrgð á komandi vetri að leggja fram tillögur sínar um breytingar á stjórnarskránni þannig að það sé sagt hér í upphafi. Annað er eins og málið hefur þróast, af því að í vetur höfum við fyrst og fremst tekist á um það hvernig breyta skuli stjórnarskránni og hvernig skuli fara í þjóðaratkvæðagreiðslu, að ekki hafa verið efni til þess af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að koma með efnislegar tillögur um breytingu á stjórnarskránni á þessu stigi. Sú þingsályktunartillaga sem hér liggur fyrir og hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar mælti fyrir í dag á að hafa það hlutverk að leita umsagnar hjá þjóðinni um tillögur stjórnlagaráðs eins og þær lágu fyrir og var skilað inn til forsætisnefndar þingsins í fyrrasumar. Ég spyr mig að því hver tilgangurinn sé í raun og veru með þessari þjóðaratkvæðagreiðslu. Hver er tilgangurinn með því að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu í sumar og spyrja svo óljósra spurninga sem eru í þessari tillögu? Hvaða veganesti hyggst meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fá út úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu og hvernig ætlar meiri hlutinn að vinna með hana áfram á vetri komanda? Ætlar meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, eins og fram kom í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur hér í dag, að leggja síðan fram efnislega tillögu stjórnlagaráðsins óbreytta eða hvaða breytingar eru það sem virðulegur meiri hluti hyggst gera á þessu máli fram að hausti? Hvað þýðir það að breyta tillögunni með tilliti til laga? Þarf ekki að segja fólki frá því hvað við er átt? Hver er tilgangurinn með því að spyrja spurninga af þessum toga? Er það til þess að spyrja spurninganna og skeyta engu um það hvert svarið gæti orðið eða er það virkilega vilji meiri hlutans að fá einhverja niðurstöðu hjá þeim sem taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu? Það hefur komið fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að á þeim tíma sem ráðstafað hefur verið til að ræða þetta mál - ég vil segja það enn og aftur - hefur efnisleg umræða um einstaka liði breytingar á stjórnarskrá ekki farið fram svo neinu nemi í nefndinni og þótt komið hafi gestir fyrir nefndina hefur efnisleg umræða um þetta mikilvæga mál ekki farið fram. Spurningin sem stendur eftir er: Hvað vill meiri hlutinn fá út úr þessu? Á að fara eftir því? Hverju á að breyta í millitíðinni og til hvers eru þessar fimm spurningar í 2. lið tillögunnar? Í hvaða skjal vísa þær? Hvaða áhrif hafa þær á efni málsins þegar meiri hlutinn tekur til við að vinna með það eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna? Er í 2. lið, þegar við lítum til þessara fimm þátta, verið að vísa til tillagna stjórnlagaráðs? Af hverju kemur það þá ekki fram? Hvaða skilgreiningu á þjóðareign er verið að tala um í tillögunni? Er verið að tala um það sem stjórnlagaráð skilaði af sér, er verið að tala um tillögur stjórnlaganefndar eða er verið að tala um tillögur sem hafa verið lagðar fram á fyrri stigum? Hvað er nákvæmlega verið er að spyrja þjóðina um? Þeir sem hafa komið fyrir nefndina hafa ítrekað og iðulega spurt þessara spurninga. Þeir segja spurningarnar ekki nógu skýrar, þær séu ekki nógu afmarkaðar og eins að það sé ekki hægt að koma fram með þjóðaratkvæðagreiðslu af þessum toga þar sem valmöguleikinn sé ekki bara já og nei heldur líka að taka ekki afstöðu. Þá blasir það við, eins og málið er sett fram, að það virðist miklu frekar lúta lögmálum einhvers konar skoðanakönnunar en þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er í raun og veru ekki verið að leita eftir svörum við tilteknum spurningum. Það er ekki verið að fá fram neina ákvörðun eða álit á einstökum þáttum. Til þess eru spurningarnar allt of ómarkvissar og óljósar. Eina spurningin sem stendur aðeins út úr er spurningin um þjóðkirkjuna sem hefur verið rædd töluvert hér í dag. Í mínum huga er því engan veginn ljóst hver tilgangurinn með þessari þjóðaratkvæðagreiðslu er og mér finnst augljóst að hún er allt of snemma á ferðinni. Sé það vilji meiri hlutans, eins og þegar hefur komið fram, að halda slíka þjóðaratkvæðagreiðslu er mjög einkennilegt að halda hana þegar málið er enn á því frumvinnslustigi sem það er á, þegar meiri hluti nefndarinnar, meiri hluti þingsins og þeir sem bera málið upp hafa ekki enn komið sér saman um hvaða álitamál það eru sem mestu máli skipta í breytingum á stjórnarskránni. Síðan finnst mér það líka vera sjálfstætt álitamál að halda þessa þjóðaratkvæðagreiðslu samfara forsetakosningum. Ég held að það sé augljóst að þær forsetakosningar munu þá snúast um breytingar á stjórnarskrá og breytingar á stjórnarskrá munu snúast um forsetakosningarnar. Hér er um ósambærilega hluti að ræða og mér finnst þetta mjög óheppilegt og undra mig á að meiri hlutinn skuli leggja þetta til með þeim hætti sem hann gerir. Þegar hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fær þetta mál til meðferðar á milli umræðna er augljóst mál að það þarf að leita svara við fjölmörgum spurningum, ekki síst um framkvæmd þessara kosninga. Við höfum þegar fengið landskjörstjórn til óformlegs fundar í nefndinni, en það standa eftir gríðarlega mikilvægar spurningar framkvæmdalegs eðlis sem verður að fá svör við áður en þetta mál verður afgreitt. Hvernig ætla menn að telja og fá niðurstöðu í þessari atkvæðagreiðslu litið til kjörseðilsins sjálfs? Við skulum ekki gleyma því að atkvæðagreiðsla til stjórnlagaþings var einmitt ógild af því að framkvæmdin var ekki fullnægjandi. Hraðinn á þessu máli er slíkur að það er veruleg hætta á því að handvömm verði við framkvæmd kosningarinnar. Það skiptir því gríðarlega miklu máli að nefndin leggi töluverða vinnu í að svara þeim spurningum sem þarf að svara þegar kemur að framkvæmdinni. Ég nefni talninguna. Ég get líka nefnt fleiri atriði, bara hreinlega framkvæmdaleg atriði hvað kosninguna varðar sem við vitum af fyrri reynslu að skiptir mjög miklu máli að séu skýr. Einnig skiptir máli að sá vilji sem meiri hlutinn er að kalla eftir í þessari umræðu geti raunverulega komið fram. Hvað þýðir það ef stór hluti kosningarbærra manna tekur ekki afstöðu til tillögunnar? Hvað eru menn þá að segja? Vilja þeir breyta stjórnarskránni með öðrum hætti eða hvað er fólk að segja með því að taka ekki afstöðu? Hvað ætlar meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að gera með þá niðurstöðu? Hvað þýðir það þegar til efnislegrar umræðu kemur? Eða ætlum við bara að sjá hvað þeir sem taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu segja og athuga síðan næsta vetur eftir hverju við ætlum að fara og eftir hverju við ætlum ekki að fara? Mér finnst mjög einkennilegt að leggja þetta mál upp með þessum hætti. Þó að þingmenn í meiri hlutanum telji að þetta sé - mér liggur við að segja sérviska í lögfræðingum þá er það dálítill galli ef menn skilja ekki spurningarnar sem þeir eiga að svara, það hlýtur að vera. Það er smávægilegur galli á málinu að ekki er hægt að skilja fyrstu spurninguna í tillögunni. Er það bara vandamál sem lögfræðingar eiga við að etja? Nei. Það mun auðvitað koma í ljós ef meiri hlutinn heldur áfram með þetta að það er engin leið 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að fá að komast að á þessum tímapunkti í þessari umræðu, það hefur orðið eitthvert mannfall á mælendaskránni. Ég þakka líka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að vilja strax gera athugasemdir við ávarpsorð mín til forseta, með því að óska eftir andsvari þá þegar að ég tók til máls. Um þetta mál má margt segja og erfitt að koma því að á þeim tíu mínútum sem við höfum til ráðstöfunar í þessum umræðum. Ég vil segja um þetta mál í fyrsta lagi að mér finnst þetta vera óvenjulegur og sérkennilegur vinkill á ferli sem þegar er orðið fordæmalaust og furðulegt í sambandi við undirbúning stjórnarskrárbreytinga. Ég læt nægja að segja þetta hér, ég hef ekki tíma til að rekja þá sögu en hv. þingmenn þekkja hana. Ferlið einkennist af því að stöðugt er verið að skrifa upp leikreglurnar meðan á ferlinu stendur, stöðugt er verið að breyta um kúrs. Fyrir vikið hefur meiri hlutinn hér á þingi oftar en einu sinni og oftar en tvisvar lent utan vegar á þessari vegferð. Ég óttast að svo verði um það mál sem hér um ræðir. Helsta athugasemd mín við málið snýr að því að ég tel fullkomlega ótímabært að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um skjal sem er í miðju vinnsluferli. Flestir sem um þetta hafa fjallað eru þeirrar skoðunar að gera þurfi breytingar á tillögum stjórnlagaráðs, meiri eða minni breytingar. Það að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu í miðju vinnsluferlinu er að mínu mati mjög lítið marktækt. Ég hefði skilning á því ef hv. þingmenn teldu rétt, þrátt fyrir að ekki sé mælt fyrir um það í stjórnarskránni, að bera endanlegar tillögur um breytingar á stjórnarskrá undir þjóðaratkvæði, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu eða bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu að breyttri stjórnarskrá, ég hef skilning á því. Ég hef hins vegar miklu minni skilning og miklu minni þolinmæði gagnvart þeirri leið sem hér er farin vegna þess að mér finnst á margan hátt verið að afvegaleiða umræðuna, verið að afvegaleiða fólk með því að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um skjal sem flestir ef ekki allir, meira að segja tillöguflytjendur sjálfir, viðurkenna að er ekki fullbúið, á eftir að breyta. Bara smábreytingar, bera saman við lög og alþjóðasamninga, bara smávegis. Það veit enginn hvað felst í þeim orðum í dag. Það getur enginn sagt til um það hversu miklar breytingar verða ef farið verður að breyta texta stjórnlagaráðs í samræmi við önnur lög og alþjóðasamninga, það getur enginn svarað því á þessari stundu. Þá spyr ég: Hvers vegna er verið að fara með þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu núna? Af hverju klárar ekki þingið, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þingið allt, vinnu sína, gengur frá fullbúnu frumvarpi og leitar álits þjóðarinnar á því? Ég teldi að það væru miklu eðlilegri vinnubrögð. Eins og þessi atkvæðagreiðsla er sett upp, og eins og þær spurningar sem ætlunin er að spyrja eru settar upp, held ég að menn hljóti að velta fyrir sér um hvað sé raunverulega verið að kjósa. Kjósandinn hlýtur að spyrja: Hvernig verður atkvæði mitt túlkað? Ef ég segi já eða ef ég segi nei, hvernig verður það túlkað? Það er ekki alveg á hreinu. Þýðir nei andstöðu við að lagt verði fram frumvarp á þingi byggt á tillögum stjórnlagaráðs? Þýðir nei andstöðu við að yfir höfuð verði gerðar nokkrar breytingar á stjórnarskrá? Og svo má lengi telja. Hvað þýðir já? Ef fólk segir já, hvað gefur það þinginu siðferðislega mikið svigrúm til að gera breytingar eftir á? Getur einhver svarað því á þessari stundu? Hvað þýðir já og hvað þýðir nei? Geta hv. þingmenn svarað því? Það er mjög mikilvægt að það komi fram á þessu stigi máls hversu miklu hv. þingmenn sem að þessu máli standa telja að hægt sé að breyta. Þeir munu auðvitað verða spurðir um það í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu, ef til hennar kemur, hverju þeir vilji breyta, hvernig þeir ætli að túlka já-ið og hvernig þeir ætli að túlka nei-ið. Þeir geta ekkert verið stikkfrí í því, þeir hljóta að þurfa að svara því. Það eru fleiri þættir í þessu sambandi. Ég get nefnt það, eins og reyndar fleiri hafa gert í þessari umræðu, að ástæðan fyrir því að farið er í þjóðaratkvæðagreiðslu á þessu stigi hefur ekkert með málið sjálft að gera, hefur ekkert með vandaðan undirbúning að gera. Það hefur með pólitík að gera. Ákveðnir forustumenn í ríkisstjórnarflokkunum og Hreyfingunni telja sig bundna af því að hafa ítrekað gefið yfirlýsingar um að það skyldi setja tillögurnar í þjóðaratkvæði og það þyrfti að gerast meðfram forsetakosningum. Það er ástæðan, það er eina ástæðan. Það er ekki umhyggja fyrir málinu sjálfu, það er ekki umhyggja fyrir því að vinna þetta verk eins vel og hægt er, ónei. Það er bara til þess að skera tiltekna stjórnmálamenn og stjórnmálaforingja niður úr þeirri snöru sem þeir hafa sjálfir komið sér í með ógætnum yfirlýsingum og vanhugsuðum. Það sem við stöndum frammi fyrir í dag er þess vegna afleiðing af meinloku í þessu máli. Við erum föst í ákveðnu fari út af einhverri meinloku um að setja þurfi þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu á þessu stigi þó að það sé engan veginn tilbúið til þess. Fleiri þættir hafa verið nefndir. Það hefur verið nefnt að svona þjóðaratkvæðagreiðsla samhliða forsetakosningum geti haft smitandi áhrif, þ.e. að forsetakosningar geti smitað inn í þjóðaratkvæðagreiðslu og öfugt. Það veit enginn hvernig þetta á eftir að koma út. Mörgum kann að finnast þetta áhugaverð tilraun en ég tel að þetta sé dálítið varasöm tilraun. Við erum einu sinni að tala um annars vegar kosningu til æðsta embættis íslenska lýðveldisins, æðsta embættis þjóðarinnar, og hins vegar um grundvallarlög þjóðarinnar og mér finnst gáleysislegt að ætla að blanda því tvennu saman. Mér finnst líka hætta á ruglingi fólgin í því að hafa þjóðaratkvæðagreiðsluna tvíþætta eins og gert er í þessari tillögu, annars vegar að spyrja, eins og gert er í fyrri lið, hvort leggja eigi fram á Alþingi frumvarp sem byggist á tillögu stjórnlagaráðs eftir að á því hafi verið gerðar lagfæringar, eins og segir nokkurn veginn orðrétt í texta tillögunnar, og hins vegar að spyrja um einhver fimm tiltekin atriði sem komið er inn á með einum eða öðrum hætti í heildarpakkanum. Ég tel að þetta geti leitt til þess að niðurstöður verði misvísandi, það er alla vega hætta á því. Það eykur túlkunarvandann að spyrja með þessum hætti. Ég verð líka á þessu stigi máls, á þessum stað í umræðunni, að vekja athygli á því að bæði valið á spurningum og orðalag spurninga er mjög viðkvæmt viðfangsefni og ég held að það sé töluvert langt í land ef á annað borð verður farið í þjóðaratkvæðagreiðslu að einhver niðurstaða sé komin í það, bæði hvað varðar val á spurningum og eins hvað varðar orðalag þeirra. Það er grundvallarregla í sambandi við þjóðaratkvæðagreiðslur að það þarf að gæta þess að spurningarnar séu skýrar, óskilyrtar og ekki leiðandi. Mín tilfinning er sú að þær spurningar sem hér liggja fyrir, sumar hverjar að minnsta kosti, uppfylli ekki þau skilyrði. Yfir þetta þarf að fara. Landskjörstjórn hefur þegar látið í ljós ákveðið álit á því, sem er reyndar ekki enn orðin formleg umsögn. Það er óljóst hvernig staðan er með það, en alla vegar er komið bréf frá landskjörstjórn þar sem ákveðnar athugasemdir eru gerðar. Ég tel ástæðu til að skoða fleiri þætti í því sambandi. Hæstv. forseti. Það er auðvitað töluvert viðkvæmt mál, þegar við erum að tala um breytingar á stjórnarskrá, að velja einhver fimm tiltekin atriði til að spyrja um. Nýmælin í tillögum stjórnlagaráðs eru miklu fleiri en sem lýtur að þessum fimm atriðum, miklu fleiri. Það eru meðal annars atriði sem varða forsetaembættið, atriði sem varða fullveldisframsal, atriði sem eru nýmæli í íslenskum stjórnlögum og mjög umdeild mál meðal 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ræðu hans, ég vissi að hún yrði áhugaverð eins og yfirleitt þegar þingmaðurinn kemur hér upp og flytur ræður sínar. Ég vil spyrja þingmanninn nokkurra spurninga. Nú er það þannig að í Bandaríkjunum er mikil hefð og hefur verið mjög lengi að spurt hefur verið ýmissa spurninga samhliða forseta- og þingkosningum þar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji að Íslendingar séu að einhverju leyti síður færir til þess að forðast þann rugling sem kom fram í orðum þingmannsins en Bandaríkjamenn. Það væri áhugavert að heyra rökstuðninginn frá honum hvað það varðaði. Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann mundi styðja breytingartillögu sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur lagt fram um hvort eigi að halda áfram aðildarviðræðum við ESB eða ekki, það fari líka í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningunum. Í þriðja lagi vil ég spyrja um réttinn, þ.e. hverjir eiga í rauninni að hafa rétt til þess að setja mál í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, og þá um valkostina, hvort það væri forsetinn, ákveðið hlutfall þjóðarinnar eða minni hluti Alþingis. Hver er afstaða þingmannsins til þessara þriggja valkosta?

Hæstv. forseti. Varðandi reynsluna frá Bandaríkjunum held ég að betra væri fyrir Íslendinga að horfa til Evrópu en Bandaríkjanna þegar kemur að kosningum svona almennt talað. Kjörsókn í Bandaríkjunum er mjög lítil svo því sé haldið til haga, bæði hvað varðar almennar kosningar og eins þjóðaratkvæðagreiðslur. Þar er lítil kjörsókn. Mjög stór hluti þjóðarinnar lætur sig þær kosningar sem þar fara fram engu varða. Ég held því að ekki sé heppilegt að taka módel þaðan og yfirfæra á okkar samfélag þar sem kjörsókn er sem betur fer yfirleitt mikil, nema í stjórnlagaþingskosningunum, rétt er að halda því til haga, þar sem 2/3 þjóðarinnar sá ekki ástæðu til að taka þátt í af einhverjum ástæðum. Kannski vegna þess að fólk hafði ekki nægilega mikinn áhuga á stjórnarskránni eða stjórnarskrárbreytingum, kannski vegna þess að það mál var ekki ofarlega á forgangslista þess, kannski vegna þess að kosningareglurnar voru allt of flóknar, ruglingslegar, ógagnsæjar. Kannski. Ég veit það ekki. Ég óttast bara, svo ég svari hv. þingmanni - það sem ég óttast við þetta mál er að við séum að stefna út í svipað rugl, fyrirgefðu orðalagið, hæstv. forseti, en ég fann ekkert annað í svipinn sem ég gat notað yfir það, svipað rugl og við vorum að tala um varðandi framkvæmd stjórnlagaþingskosninganna sem voru sögulega þessu þingi eða meiri hluta þess til skammar.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka seinni tvær spurningarnar mínar: Hver er afstaða hv. þingmanns til þess að spurt verði hvort eigi að halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið eða ekki, þ.e. breytingartillaga sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur lagt fram? Og hver ætti í raun að hafa réttinn til að setja mál í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu? Þó að það hafi komið fram í ræðu hv. þingmanns og líka í svari hans við spurningu minni að hann telji ekki ástæðu til að horfa sérstaklega til Bandaríkjanna þá er það nú hins vegar þannig að ýmislegt er hægt að læra þar af. Telur þingmaðurinn að Íslendingar séu að einhverju leyti minna hæfir eða hættara við ruglingi en Bandaríkjamönnum ef þeir tækju þátt í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þeir mundu annars vegar þurfa að svara því hverjir þeir vilja að verði forseti okkar næstu fjögur árin eða tvö og jafnvel styttra, eða svara spurningum um hvort vinna eigi áfram að gerð nýrrar stjórnarskrár á grundvelli tillagna frá stjórnlagaráði og síðan að taka afstöðu til nokkurra atriða og að lokum því til viðbótar að spyrjast fyrir um aðildarviðræðurnar við ESB? Treystir þingmaðurinn Íslendingum til þess að taka afstöðu til þessara spurninga?

Hæstv. forseti. Ég treysti fólki ágætlega til þess að taka afstöðu til skýrra óskilyrtra spurninga, skýrra spurninga þar sem ljóst er hvað já-ið þýðir og hvað nei-ið þýðir. Það finnst mér vera vandamálið við þessa framsetningu að verið er að spyrja á vitlausum tímapunkti. Það er verið að segja: Við ætlum að kjósa núna um eitthvað sem við eigum eftir að breyta. Við ætlum ekki að segja hvernig við ætlum að breyta því. Við vitum ekki hvort þær breytingar verða miklar eða litlar, en segðu þína skoðun, endilega. Segðu þína skoðun, kjósandi góður. Segðu þína skoðun. Við ætlum svo að gera það við niðurstöðurnar sem okkur sýnist. 
             Í alþingiskosningum er þó verið að kjósa með bindandi hætti tiltekna einstaklinga til setu í tiltekinn tíma. Auðvitað er ekki vitað hvað dregið verður upp úr hattinum í sambandi við stjórnarmyndun og annað þess háttar. Við vitum það, þar er galli. Ég kann ekki skárri leið. En mér finnst þetta í raun og veru vera hálfgerður blekkingaleikur. Ef hv. þingmaður er þeirrar skoðunar að tillögur stjórnlagaráðs séu góðar tillögur sem eigi erindi í nýja stjórnarskrá Íslands, af hverju kemur þá ekki hv. þm. Eygló Harðardóttir og leggur þær fram sem frumvarp og fær samherja sína í hinum og þessum flokkum til þess að gera það með sér? Ef þau eru sannfærð um það að þetta séu góðar tillögur, ef þau trúa því að þetta séu góðar tillögur sem muni leiða til góðrar stjórnarskrár, af hverju koma þau þá ekki með tillögu um það að þetta verði ný stjórnarskrá?

Svaraðu spurningunni.

Varðandi spurninguna, einu spurninguna sem ég á eftir ósvarað, þ.e. um breytingartillögu Vigdísar Hauksdóttur, gæti ég vel hugsað mér spurningar. Ef farið er á annað borð út í það að keyra einhvern spurningavagn í þessum efnum þá get ég hugsað mér ýmsar spurningar sem gætu átt þar heima. Ég nefndi það í ræðu minni meðal annars í sambandi við forsetaembættið. Ég get alveg tekið undir það að spyrja mætti, ef farið yrði út í einhvern langan spurningavagn, um hver ætti að hafa rétt til þess að krefjast bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég veit ekki með tillöguna um ESB. Ég hef samúð með þeirri tillögu en ég mundi frekar orða það þannig að spyrja ætti í 

Virðulegur forseti. Aðeins örfá orð um þetta ágæta mál sem hér er flutt. Ég vil byrja á að þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir að leggja málið fram og vonast til þess að það geti fengið umfjöllun, bæði hér í þingsalnum og í nefnd og til afgreiðslu ekki á morgun heldur hinn, þannig að það megi ganga til þess mannfagnaðar sem þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá yrði samhliða forsetakosningum. Það yrði auðvitað mikil lýðræðishátíð og færi sannarlega vel á því ef Alþingi gæti lagt þetta mál í þann farveg núna. Ég var í hópi þeirra sem töldu að dómur Hæstaréttar um kosningu stjórnlagaráðsins á sínum tíma hefði í rauninni tekið undan verkefninu eða leiðangrinum það nauðsynlega ótvíræða umboð þjóðarinnar sem menn þurfa að hafa til þess að gera breytingar á grundvallarreglum okkar og lögum - stjórnskipaninni sjálfri. Mér er það þess vegna alveg sérstakt fagnaðarefni að þessi tillaga sé fram komin, bæði frá nefndinni og líka eftir gott samráð við þá sem hafa í stjórnlagaráðinu verið að vinna að þessum tillögum. Mér sýnist að skynsamlegt sé að spyrja bæði um það hvort málið í heild sinni eigi að afgreiðast hér í þinginu og síðan um einstök álitaatriði. Ég held að það sé allt of snemmt af hv. þingmönnum að gagnrýna það fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu að niðurstöður hennar verði ekki rétt túlkaðar. Það er þá umræða sem rétt væri að taka í haust þegar við höfum fengið álit þjóðarinnar á þessum atriðum. Það skyldi þó ekki búa hér undir sá ótti að þegar þjóðin verði spurð komi í ljós að hún vilji hafa meiri áhrif á gang mála sjálf en verið hefur í okkar stjórnskipan og telji að það sé farsælla að hún ráði meiru sjálf um sín málefni? Og eins hitt hvort hér séu ekki nokkrar áhyggjur af því að séreignartilkallið til auðlinda sem verið hafa í þjóðareigu um langt skeið, að því verði hrundið með því að þjóðin kalli skýrt og greinilega eftir því að auðlindir í eigu þjóðarinnar skuli vera í sameign okkar. Ég held að þar liggi hundurinn að mestu leyti grafinn, en held að það sé engin ástæða til annars fyrir þau ólíku sjónarmið sem uppi eru um stjórnarskrána en að hætta að þvarga um það í ræðustól Alþingis og fara einfaldlega með þetta mál út fyrir þinghúsið og út til þjóðarinnar og út í þá almennu víðtæku umræðu sem stjórnarskráin á skilið. Þar færi hver fram sín sjónarmið, með og á móti málinu í heild, með og á móti einstökum álitaefnum, skilmast með sínum rökum, taka sönsum eða ekki eftir atvikum eða eftir sjónarhóli hvers og eins og leiðum síðan fram niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslunni sem Alþingi mundi augljóslega vera bundið af. Ég hvet þingmenn mjög eindregið til þess að leyfa málinu að fara í þann farveg og standa sómasamlega að því að afgreiða málið endanlega hér á fimmtudag til þjóðarinnar en beita ekki einhvers konar tæknibrögðum eða þingtæknilegum atriðum til þess að þæfa málið fram yfir miðnætti á fimmtudag í þeim tilgangi einum að spilla því og reyna að varna því með ómálefnalegum hætti að þjóðin komist að. Ég held að þó að tíminn sé knappur sé þetta nokkuð sem gefi öllum tækifæri til að ræða einfaldlega við þjóðina sína um stjórnarskrána um ólík viðhorf í því efni og fá einfaldlega lýðræðislegan úrskurð um það hvað sé rétt og rangt að mati þjóðarinnar um þær grundvallarreglur sem við eigum að starfa eftir í þessu landi. Menn eiga ekki að hræðast það, heldur ganga óhikað og óhræddir hér út fyrir húsið og taka þá umræðu og hafa betur eða ekki eftir atvikum en una hinni lýðræðislegu niðurstöðu. Ef málið þæfist hér eitthvað fram yfir þann tímafrest sem við höfum úr að vinna í málinu hvet ég eindregið til þess að leitað verði allra leiða til að tryggja það að engu að síður megi verða af þessari lýðræðishátíð sem ég vil kalla þetta, þá með einum eða öðrum hætti eða einhverjum þeim ráðstöfunum sem geta tryggt það að svona þingtæknileg atriði eins og á fimmtudagskvöldið fái ekki varnað því að þjóðin fái þá aðkomu að málinu sem hún fékk því miður ekki með fullnægjandi hætti við kosningu stjórnlagaráðsins samkvæmt dómi Hæstaréttar.

Virðulegi forseti. Ég tek svo sem undir með hv. þm. Helga Hjörvar að vonandi getum við rætt þetta mál og tekið síðan afstöðu til þess innan þess frests sem við vitum að við höfum til að geta komið því í atkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningunum. Ég mundi hins vegar vilja hvetja hv. þingmann til að hafa meiri trú á samþingmönnum sínum en kom kannski fram í ræðu hans. Ég vil spyrja hv. þingmann um afstöðu hans til þeirrar breytingartillögu sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur lagt fram um að samhliða verði greidd atkvæði í þessari lýðræðishátíð sem hv. þingmaður talaði um, um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið.

Virðulegur forseti. Ég verð að játa að þingreynsla mín er ekki löng, spannar orðið ein níu ár, en ég skil ekki hvers vegna sú breytingartillaga er fram komin hér í þinginu. Ég vissi ekki betur en að við hefðum til umfjöllunar þingmál í utanríkismálanefnd sem er góðra gjalda vert, þar sem þetta sjónarmið kemur fram. Ég vil ekki útiloka fyrir fram að unnt sé að efna til atkvæðagreiðslu á einhverjum tímapunkti um það málefni sem þar er lagt til. Ég skil ekki hvernig á því stendur að við þær aðstæður sé hægt að flytja breytingartillögu við alls óskylt mál með þessum hætti og held að það sé sannarlega ekki gott fordæmi. 

Virðulegi forseti. Ég mundi nú einmitt telja, í ljósi þess að við eða mörg okkar treystum okkur til að spyrja þjóðina ýmissa stórra spurninga um stjórnskipun landsins, að við ættum að geta treyst þjóðinni til að taka afstöðu til þess innan þessa tíma hvort hún vilji halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið eða ekki. Ég ítreka að ég tel að ef lýðræðisástin er eins mikil og hv. þingmaður talaði um ætti hann nú að vera viljugur til að endurskoða kannski afstöðu sína varðandi breytingartillöguna. Ég mundi líka vilja spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki ástæðu til að spyrja þjóðina samhliða, ef hann hefur ekki áhuga á að spyrja um aðildarviðræðurnar og vill fyrst og fremst einbeita sér að stjórnskipun landsins, um hvort rétt sé að setja ákvæði í stjórnarskrána varðandi framsal á fullveldi.

Virðulegur forseti. Ég vil bara undirstrika að ég hef ekkert útilokað í þessu sambandi. Ég tel hins vegar að ekki fari vel á því að gera þetta saman, og athugasemdir mínar um hina þingtæknilegu hlið málsins lúta bara að því. Mér þætti fara illa á því hér, til dæmis við afgreiðslu á tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um veru Íslands í Atlantshafsbandalaginu, að allt í einu birtist á borðum þingmanna breytingartillaga um að jafnhliða ætti að greiða atkvæði um tillögu um aðskilnað ríkis og kirkju. Það eru bara tvö óskyld mál og ég held að þau eigi ekki að bera að með þeim hætti í þinginu að þau komi fram sem breytingartillaga, ekki frekar en að tillaga um að hætta við byggingu Landspítalans eigi að koma fram sem breytingartillaga við þingmálið um fiskveiðistjórnina. Um þetta snúast þær athugasemdir sem ég færði fram um málið. 
            

Hæstv. forseti. Mig langar til að spyrja hv. þm. Helga Hjörvar um hvaða ályktun hann treysti sér til að draga af því ef meiri hlutinn í þjóðaratkvæðagreiðslu segir annaðhvort já eða nei við fyrri spurningunni í þingsályktunartillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegur forseti. Ég tel að ef svarið við þeirri spurningu er játandi hljóti það að vera alveg skýr stuðningur við tillögur stjórnlagaráðsins. Um leið hljóta menn að horfa til þess hverju svarað er um hin einstöku álitaefni og áskilja sér rétt til breytinga ef meirihlutastuðningur er við einhver einstök atriði í þeim spurningum, til dæmis að bæta við ákvæði um kirkjuna ef það er eindreginn vilji meiri hlutans í atkvæðagreiðslunni.

Hæstv. forseti. Ég spurði vegna þess að orðalag spurningarinnar í þingskjalinu sem við erum að ræða er eins og hér segir: „Vilt þú að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga?“ Já, mundi samkvæmt orðanna hljóðan bara þýða það eitt að samþykkja að lagt yrði fram frumvarp. Mér heyrist hv. þingmaður leggja töluvert meiri merkingu í já-ið.

Virðulegur forseti. Já, ég geri það, ég hef jafnan litið svo á að ef við sem þjóðkjörnir fulltrúar óskum eftir því að þjóðin segi álit sitt á einhverjum efnum getum við verið bundin af þeirri niðurstöðu sem úr því kemur, þó ekki formlega en lýðræðislega. Við værum til dæmis bundin af slíkri niðurstöðu um aðild að Evrópusambandinu ef það væri niðurstaða meiri hluta þjóðarinnar að vilja fara í þá vegferð. Þó að við værum ekki formlega eða eftir lögum sjálfum bundin að því að fylgja þeirri niðurstöðu held ég að meiri hlutinn í þinginu yrði að tryggja að slík niðurstaða yrði að veruleika í þingsölum, því það er til lítils að leita til þjóðarinnar ef svo er ekki. Þarna eru auðvitað fyrirvarar um að tillagan krefjist nánari yfirferðar og hér sé aðeins lagt fram frumvarp. Frumvarp getur eðli máls samkvæmt auðvitað tekið breytingum í þinglegri meðferð. Ég held að menn væru í öllum aðalatriðum bundnir af þeirri tillögu sem spurt er um 

Frú forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Helga Hjörvars að hann hafði áhyggjur af því að málið næði ekki að ganga nægilega hratt fram hér á þingi til þess að koma mætti því í atkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningum. Nú hefur komið fram í opinberri umræðu að ef þetta næst ekki í þinginu þá standi vilji til þess að slík kosning fari fram síðar. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki of miklar áhyggjur af þeim þætti málsins. Aðalatriðið er, ef ég set mig í spor hv. þingmanns, að þessi atkvæðagreiðsla fari fram eins og ég hef skilið hans orð, og væntanlega eftir sem bestan undirbúning málsins þannig að hægt sé að lesa einhverja merkingarbæra niðurstöðu úr svörunum við þeim spurningum sem beint er til þjóðarinnar. Ég tel því að þær áhyggjur sem hér hafa komið fram um tímann í orðum þingmannsins séu of miklar og vil 

Virðulegur forseti. Ég held að í fyrsta lagi einkenni það afstöðu mína að þær spurningar sem hér liggja fyrir séu ágætlega merkingarbærar og ágætlega frambærilegar. Ég held að þingmenn almennt geti lýst stuðning við það. Menn kunna kannski í meðförum nefndarinnar að vilja gera einhverjar lítils háttar breytingar á þeim, en ég held að þetta séu bara ósköp einfaldar spurningar á íslensku sem auðvelt sé að svara á íslensku. Gallinn við beint lýðræði eða eitt af vandamálunum við beint lýðræði er skortur á þátttöku; að of lítill hluti kosningarbærra manna taki þátt í atkvæðagreiðslum um einstök mál. Þess vegna væri sérstakt fagnaðarefni ef þessi atkvæðagreiðsla gæti farið fram samhliða forsetakosningunum en ekki til dæmis í júlímánuði sem er aðalsumarleyfismánuður landsmanna, vegna þess að sú lýðræðis- og lýðveldishátíð sem forsetakosningar jafnan eru mundi tryggja víðtæka þátttöku. Þannig væri 

Frú forseti. Fyrst er til að taka að hér er um að ræða skoðanakönnun, eins og til dæmis hefur komið fram hjá hv. þm. Róbert Marshall, en ekki atkvæðagreiðslu eins og þingmaðurinn lætur skína í. Sá fjöldi sem tekur þátt í atkvæðagreiðslunni - það er auðvitað heilmikið álitamál hvað má lesa út úr þeim skilaboðum sem þar munu koma. Það mætti ná fram nákvæmlega sömu niðurstöðu með skoðanakönnun og þeirri aðferðafræði sem lögð er slíkum könnunum til grundvallar. En ég er ósammála hv. þingmanni um að spurningarnar séu mjög skýrar. Það er alveg rétt að þær eru settar fram á íslensku. Reyndar má gera athugasemdir um málfar. Það er hægt að svara þeim á íslensku af því að bara er boðið upp á já- og nei-svar. En vandinn er sá, frú forseti, þegar spurt er já- og nei-spurningar eins og til dæmis í spurningu þrjú um hvort persónukjör í kosningu til Alþingis eigi að vera heimilað „í meira mæli“, stendur nú hér, en nú er, að augljóst má vera, 

Virðulegur forseti. Þarna bendir hv. þingmaður á eitt af vandamálunum við beinar atkvæðagreiðslur sem þessar að þær eru ólíkar því sem gerist í þinginu þar sem hægt er að taka til afgreiðslu eina tillögu sem hefur tiltekin áhrif og taka þá nýja afstöðu út frá málinu svo breyttu. Í þjóðaratkvæðagreiðslu verður aðeins spurt einu sinni. Það er erfitt að spyrja um marga valkosti því að þá er hættan sú að ekki fáist hreinn meiri hluti fyrir neinum einum. Það væri ekkert því til fyrirstöðu til að mynda með persónukjörsspurninguna að fylgja henni síðan eftir með skoðanakönnun þegar fyrir lægi hvort menn vildu ganga lengra eða ekki. Ef niðurstaðan væri sú að menn vildu ganga lengra í persónukjöri en nú er mætti sannarlega kanna í skoðanakönnun, eins og hv. þingmaður bendir á, hvaða valkosti 

Forseti. Við ræðum hér mál sem er mér mjög kært, á mörgum sviðum. Við ræðum hér um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur og ég er fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslum um ýmis mál, og við ræðum líka um tillögur stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá. Allt þetta gleður mig. En það þýðir ekki að ég segi bara já og amen. Þetta er mjög stór ákvörðun og við þurfum auðvitað að skoða spurningarnar vel. Það höfum við einmitt verið að gera síðustu daga í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og áður. Það var náttúrlega farið í mjög góða vinnu við að skoða málið og hvað þyrfti að spyrja um. Þetta er mál nefndarinnar og til stóð að það kæmist á dagskrá í síðustu viku en svo varð ekki. Því gátum við haldið áfram að vinna með það þótt það væri komið á þingskjal. Við höfum fengið til okkar alls konar sérfræðinga og spurt þá spjörunum úr og hlustað á ábendingar þeirra. Ég hugsa að einhverjar af þessum spurningum eigi jafnvel eftir að breytast. Sjálfri þykir mér til dæmis að megi breyta seinni liðnum í fimmtu spurningunni, eftir að hafa hugsað málið mundi ég hreinlega vilja að hann færi út því að á vissan hátt er leiðandi að setja fram tölur því að þá er verið að búa til einhvern ramma. Ég held að betra væri að spyrja bara hvort fólk vildi að þetta ákvæði væri inni eða ekki. Ég treysti þjóðinni algjörlega til þess að skoða málið. Ég veit að það er mikill áhugi fyrir þessu, það finnur maður alls staðar þar sem maður kemur innan um fólk. Ég held að gott verði að fá þessi svör. Ég held að andstaða sumra stafi af því að þeir óttist svörin sem við kunnum að fá. Mér þykir liðurinn „tek ekki afstöðu“ sem er valmöguleiki mjög mikilvægur, sérstaklega í seinni hlutanum þar sem við hyggjumst spyrja um mjög ólík atriði. Þetta fer náttúrlega eins og bent hefur verið á yfir breitt svið. Ég held að það sé fullkomlega eðlilegt að einhverjir vilji hreinlega ekki taka afstöðu í sumum af þessum málum, en geti jafnframt haft heitar skoðanir í öðrum. Þess vegna finnst mér sjálfsagt að þessi liður sé inni. Það hefur verið gagnrýnt að hér sé þingið að framselja vald sitt, þingið sé stjórnarskrárgjafinn og eigi bara að semja þetta sjálft. Mig langar aðeins að velta upp annarri hlið á því máli. Það getur vel verið að fólk sem hefur ekki mikla innsýn í þingstörfin haldi að þingmenn skrifi öll frumvörp, en það er ekki svo. Vissulega er til eitthvað sem við köllum þingmannafrumvörp sem almennir þingmenn skrifa, en þau eru náttúrlega stundum skrifuð af einhverjum öðrum, sérfræðingum eða einhverjum sem hafa verið á þingi áður. En ég held að stjórnarfrumvörp séu í langflestum tilfellum skrifuð af sérfræðingum úti í bæ, fólki úti í bæ eða fólki í ráðuneytunum. Eða halda menn að ráðherrann sitji á skrifstofunni sinni og semji öll stjórnarfrumvörp sjálfur? Þau vinnubrögð að fela 25 manna hópi að útbúa frumvarp eru því mjög venjuleg. Það var kannski ekki venjulegt hvernig sá hópur var valinn, en það að eitthvert fólk úti í bæ semji frumvarp er alvanalegt. Það er bara alvanalegt. Nú viljum við spyrja þjóðina hvað henni finnst um niðurstöðuna og það sem fram hefur komið í þessu máli. Mér finnst gott að spyrja þjóðina. Mér hefur stundum fundist að þjóðin sé bara alltaf í stöðu barns og það hafi hentað ríkjandi stjórnvöldum á Íslandi. Við erum náttúrlega fyrrverandi nýlenda, við höfðum ekkert um okkar mál að segja. Svo er fólki talin trú um að mál séu svo flókin, lífeyrissjóðakerfið sé svo flókið, fiskveiðistjórnarkerfið sé svo flókið og þetta sé allt svo leiðinlegt. „Verið þið nú ekkert að hugsa um þetta, við sjáum bara um þetta fyrir ykkur.“ Þannig að þjóðin er svolítið í stöðu barns þar sem stjórnvöld segja eins og foreldrarnir: „Krakkar mínir, verið þið bara inni í herbergi, fullorðna fólkið er að tala saman.“ Nú gefst okkur tækifæri til að opna þetta mál og spyrja þjóðina og fá skoðanir hennar á þessum atriðum og frumvarpinu í heild. Þetta má þingið. Þingið má margt. Það getur gert margt. Það getur unnið með ýmsu móti, en þingið ræður. Þingið ræður nefnilega hvernig það vill vinna. Ef þingið vill, eins og meiri hluti þessa þings hefur viljað, fara með málið í þetta ferli og spyrja þjóðina á þessum tímapunkti, 30. júní í sumar, um árangurinn af starfinu eins og hann er núna, má þingið gera það því þingið ræður.

Hæstv. forseti. Ég velti fyrir mér einu fyrst og fremst vegna þess að það hefur margoft komið fram hjá hv. þm. Margréti Tryggvadóttur að hún er mjög fylgjandi þeim tillögum að breyttri stjórnarskrá sem koma frá stjórnlagaráði, það hefur ítrekað komið fram. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi ekki hugleitt að bera fram það plagg sem frumvarp til breytinga á stjórnarskrá á þinginu, af hverju verið er að fara þessa hjáleið. Ef við göngum út frá því að það sé rétt, eins og hv. þingmaður gerir, að fara með þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu á þessum tímapunkti spyr ég hv. þingmann: Væri þá ekki eðlilegra að leita álits þjóðarinnar á fleiri álitaefnum en hér er gert vegna þess að nýmælin í tillögum stjórnlagaráðs eru vissulega miklu fleiri en þau sem dregin eru út úr hér í sérstökum spurningum, og sum af þeim eru, hygg ég, 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka andsvarið. Nú veit ég að þingmaðurinn veit vel að til þess að breyta stjórnarskrá þarf að leggja fram frumvarp og samþykkja það, kjósa til Alþingis og samþykkja það svo aftur. Ég er ekki hluti af þeim stjórnarmeirihluta sem ætlar að sitja út kjörtímabilið en þannig er það, við erum með ríkisstjórn sem hefur níu líf og ætlar sér að sitja út kjörtímabilið. Þess vegna hygg ég að málið verði ekki lagt fram fyrr en á næsta þingi. En ég er opin fyrir því að hægt sé að spyrja um fleiri álitaefni.

Hæstv. forseti. Ég geng út frá því að hv. þingmaður meini það sem hún segir varðandi það að hún sé tilbúin til þess að styðja fleiri tillögur um spurningar en þarna koma fram. Ég nefni þetta vegna þess að verið er að breyta býsna mörgu ef farið er að tillögum stjórnlagaráðs. Sum af þeim atriðum sem verið er að breyta eru ekki síður veigamikil en þau sem dregin eru út úr. Eins og ég nefndi í andsvörum áðan við hv. þm. Eygló Harðardóttur velti ég fyrir mér, ef ákveðið er að fara þá leið að keyra einhvers konar spurningavagn, hvort ekki sé þá rétt að taka inn fleiri þætti til að fá gleggri mynd af „vilja þjóðarinnar“ eins og menn munu síðan túlka hann. Þá velti ég fyrir mér fyrri spurningunni sem sett er fram: 

Forseti. Ég vil byrja á að segja að mér finnst spurningin ágæt eins og hún er. Mér finnst hún ná tilgangi sínum en ég vil ekki útiloka breytingar á henni. Mig langar að hvetja þingmanninn til þess að koma með okkur í þessa vinnu, ég veit að hann hefur mikinn áhuga á málinu og hann er bara velkominn til að taka þátt í þessu ferli.

Frú forseti. Ég ætlaði að athuga hvort hv. þingmaður gæti aðstoðað mig við að glöggva mig á þeim spurningum sem hér er verið að ræða um, spurningar sem á að leggja fyrir þjóðina. Í fyrsta lagi vildi ég gjarnan fá að heyra frá hv. þm. Margréti Tryggvadóttur hvort hún leggi þann skilning í hugtakið þjóðareign að þar sé um eitthvað annað að ræða en ríkiseign eða eign hins opinbera, í fyrsta lagi það, og í hverju sá munur felst þá ef einhver munur er á. Í öðru lagi vil ég benda á í framhaldi af þeirri spurningu sem hv. þm. Birgir Ármannsson var með áðan að það kann að vera að menn geti sagt já við þeirri spurningu sem er númer eitt, að menn vilji að lagt verði fram frumvarp byggt á tillögum stjórnlagaráðsins þó að menn séu fullkomlega ósammála þeim málatilbúnaði öllum en vilji samt sem áður fá hann fram til þess að eiga möguleika á að fella slíka tillögu í atkvæðagreiðslu.

Já, forseti, hér erum við nefnilega að fjalla um mannlega hegðun og ákvarðanir og það er svo margt sem getur átt sér stað í kollinum á fólki. Það sem einn skilur með einhverjum ákveðnum hætti er ekki endilega þannig að allir aðrir skilji það nákvæmlega eins. Mér finnst persónulega þjóðareign vera annað en ríkiseign. Ég lít til dæmis á skóla sem ríkiseign, og opinberar byggingar, landsvæði sem ríkið á, en þjóðareign finnst mér vera kannski meira eins og handritin okkar, Þingvellir og annað, og náttúruauðlindir finnst mér að eigi að vera í þeim hópi. Þar er ég ekki að tala um krækiber á einhverju landi bónda í Aðaldal, þótt vissulega mætti líta á slíkt sem þjóðargersemar. Ég held að ég verði að fá að klára þetta í öðru andsvari.

Frú forseti. Þetta var áhugavert svar hjá hv. þingmanni hvað varðar þjóðareign og skilsmun þjóðareignar og ríkiseignar. Þá koma upp ýmis álitamál. Eitt er til dæmis skilgreiningin á orðinu þjóð og réttindum manna sem eru af ákveðinni þjóð. Við skulum segja að einstaklingur af íslensku þjóðerni sé búsettur erlendis - ef niðurstaðan er sú til dæmis að afrakstur náttúruauðlinda eigi að renna til þjóðarinnar, sem er þá eigandinn í þeim skilningi, hver er þá staða þeirra sem eru erlendis tímabundið? Önnur spurning er þessi: Ef náttúruauðlind, ef heitt vatn er til dæmis þjóðareign hver er þá staða okkar Reykvíkinga sem erum að fara að ganga til þessarar atkvæðagreiðslu? Í tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir að allar hitaveituauðlindir séu þjóðareign. Ef skilningur hv. þingmanns er réttur að munur sé þar á, þjóðareign annars vegar og opinberri eign hins vegar, stöndum við Reykvíkingar frammi fyrir mjög mikilvægri spurningu, vegna þess að ef um er að ræða þjóðareign í þeim skilningi sem hv. þingmaður hefur hlýtur að vera mjög óeðlilegt 

Ég vil, forseti, bara benda þingmanninum á íslenska orðabók þar sem hægt er að fletta upp orðinu þjóð og fá merkingu þess. Ef menn vilja flækja málin er alltaf hægt að flækja þau. Hvað varðar það dæmi sem þingmaðurinn dró upp um heita vatnið þá veit ég að þingmaðurinn skilur málið ekki þannig og veit að fyrirtæki í opinberri eigu - það getur verið mikill arður af þeim sem byggja á nýtni einhverra auðlinda og sá arður rennur til samfélagsins. Þetta er svo sem ágætt dæmi um það en líka ágætt dæmi um það þegar farið er offari með slík fyrirtæki, því að ekki stendur það fyrirtæki vel.

Frú forseti. Hv. þingmaður ræddi um ferlið sem við erum hér að fjalla um, ferli þessarar tillögu stjórnlagaráðs að frumvarpi að nýrri stjórnarskrá. Ég vil spyrja hv. þingmann varðandi þeirrar spurningar hvort það sé ekki mótsögn í spurningunum. Nú segir maður já við fyrstu spurningunni þar sem stendur: Já, ég vil að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún verður yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga. Ég segi já við því sem kjósandi. Síðan kemur fyrsta spurningin: Náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign. En það var inni í því sem ég sagði já við áður. Hvað gerist ef ég segi nei við því? Þá er ég kominn í mótsögn við sjálfan mig. Spurningarnar sem eru þarna eftir eru í mótsögn við fyrstu spurninguna, af því að þær eru innifaldar í henni, eitt stykki stjórnarskrá með þessum breytingum. 

Já, nú er ég ekki sammála þingmanninum, frú forseti, vegna þess að mér finnst það einmitt ekki vera þannig, því að hér er verið að leggja til eða spyrja fólk hvort það vilji að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp. Það vita allir að frumvörp geta tekið breytingum í meðferð þingsins. Það er þess vegna sem við erum að leita eftir þessari ráðgjöf um hvort fólk vilji, ef það vill á annað borð að frumvarpið verði lagt fram, að einhverjum atriðum verði breytt eða við þeim verði alls ekki snert. Þess vegna er verið að spyrja eins og hér er lagt til.

Frú forseti. Nú reynir á þjóðarskilninginn og þjóðarviljann vegna þess að hér stendur: „Já, ég vil að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga.“ Ég skil spurninguna þannig að sá sem segir já við þessu vilji að stjórnarskráin verði svona. Það megi kannski gera smábreytingar með tilliti til laga og alþjóðasamninga en einskis annars. En í tillögu stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir að náttúruauðlindir verði þjóðareign og annað er þarna, persónukjör o.fl. Spurningarnar sem koma á eftir eru því í mótsögn við það sem menn eru búnir að svara þá þegar. Nú er það svo að það er fjöldi atriða í stjórnarskránni sem eru góð en líka mjög margt sem er varasamt og vafasamt og hvað á hinn almenni kjósandi að gera? Á hann taka hið góða fram yfir það slæma 

Forseti. Það er einmitt þess vegna sem við erum með nokkra valkosti og fólk getur gert upp hug sinn og bent  Hér er ekki verið að spyrja í fyrri liðnum: Vilt þú að Alþingi samþykki tillögu stjórnlagaráðs sem stjórnarskrá Íslands? Það er ekki verið að spyrja að því. Það er verið að spyrja að því hvort fólk vilji að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá.

Það getur hver þingmaður gert það.

Það getur hver þingmaður gert það, það er alveg rétt, og það er spurning um að fara bara að drífa í því.

Virðulegi forseti. Ég mundi vilja spyrja hv. þm. Margréti Tryggvadóttur, og ég þakka henni jafnframt fyrir ræðuna, hvort hún telji, miðað við þær ræður sem hafa verið haldnar um þetta mál hingað til í dag, að það sé grunnur fyrir einhverja sáttatillögu innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Eru einhverjar breytingar sem hún er þegar búin að koma auga á í þeim tillögum sem hafa verið lagðar fram sem gætu komið til móts við þau sjónarmið sem hér hafa komið fram og hver nákvæmlega eru þau að hennar mati?

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki náð að hlusta á alveg allar ræður því að ég þurfti að bregða mér á þingflokksformannafund áðan. En ég held að það sé ekki svo langt á milli nefndarmanna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem sagt fulltrúa Hreyfingarinnar, Vinstri grænna og Samfylkingarinnar og svo fulltrúa Sjálfstæðisflokksins. Þau hafa verið mjög málefnaleg í allri vinnu í nefndinni þótt þau hafi ekki viljað taka þátt í öllu en ég held því miður að það sé lengra í fulltrúa Framsóknarflokksins.

Virðulegi forseti. Það sem mér finnst endurspeglast svolítið í þeim spurningum sem hér er verið að leggja til er kannski áhugasvið stjórnarflokkanna. Það kom til dæmis fram í máli hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur hvort ekki væri ástæða til að vera með spurningu um framsal á fullveldi í alþjóðasamningum í þessum spurningalista. Nú er það svo að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur lagt til að spurt verði um áframhald aðildarviðræðnanna við Evrópusambandið. Telur hv. þingmaður að þar væri kannski kominn ákveðinn grunnur að sátt og samvinnu innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að leggja til að spurt verði að því líka?

Forseti. Fyrir mér eru þessar spurningar ekki heilagar og sérfræðingar í spurningafræðum hafa sagt að fólk ráði vel við tíu spurningar, að það sé ekki fráhrindandi í augum fólks sem á annað borð fari á kjörstað. Mér finnst allt í lagi að spyrja um fleira. Ég er ekki hrædd við að spyrja þjóðina að ýmsum málum. Ég mundi mjög gjarnan vilja spyrja þjóðina til dæmis um hvernig fiskveiðistjórnarkerfi hún vildi hafa eða lífeyrissjóðakerfi, hvort hún vildi verðtryggingu og annað en hvort það á akkúrat heima í þessu máli er ég ekki svo viss um. Hvað varðar það sem tengist stjórnarskránni beint eins og t.d. þingmaðurinn nefndi, framsal á fullveldi, ég er ekki hrædd við að bæta við spurningu um það.

Virðulegi forseti. Enn ræðum við breytingar á stjórnarskránni og verð ég að segja að töluvert mikill tími þingsins hefur farið í að ræða mögulegar breytingar á henni. Við höfum að mínu viti komist frekar lítið áleiðis í því og einkum vegna þess að það ferli sem málið hefur verið í hefur verið mjög gloppótt svo ekki sé kveðið sterkar að orði, en það hefur komið fram fyrr í máli mínu um þetta málefni að ég er mikill andstæðingur þeirrar aðferðafræði sem notuð var við allt þetta bix svo ég noti bara það orð. Nýjasta afurðin í þessu öllu er tillaga til þingsályktunar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Um það er búið að ræða töluvert, innganginn að þeirri tillögu, og síðan eru hér nokkrar spurningar. Þegar hafa birst í fjölmiðlum að minnsta kosti athugasemdir varðandi orðalag spurninganna, m.a. frá landskjörstjórn, og ljóst er að það þarf að taka til einhverrar endurskoðunar. Ég lýsi yfir mikilli undrun á þeirri aðferðafræði sem er viðhöfð en það er svo sem í takt við það sem á undan er gengið að við skulum vera komin á þann stað að fara í einhvers konar skoðanakönnun um hvort Alþingi eigi að leggja fram frumvarp eða ekki og þá hvað eigi meðal annars að vera í því frumvarpi. Ég held að hægt sé að fjalla um þessa tillögu á margan hátt en í þessari atrennu ætla ég að velta því fyrir mér hvers vegna spurt er í 2. tölulið tillögunnar fimm spurninga. Ég hef reyndar ekki heyrt allar ræður stjórnarliða þannig að það sé tekið fram en ég hef ekki enn heyrt neinar skýringar á því hvers vegna í ósköpunum þessar fimm spurningar eru valdar eða settar þarna inn. Ég velti fyrir mér hvers vegna ekki er spurt til dæmis um heilbrigðisþjónustu. Í tillögum stjórnlagaráðs í 23. gr. er talað um heilbrigðisþjónustu. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Öllum skal með lögum tryggður réttur til aðgengilegrar, viðeigandi og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu.“ Af hverju er ekki spurt um hvort menn telji að þeir búi við þessa þjónustu í dag eða hvort þeir vilji hafa hana með þessum hætti. Ég gæti trúað að það væri forvitnilegt að fá svör við slíkum spurningum. Síðan ætla ég að nefna hér 39. gr. í tillögum stjórnlagaráðs sem fjallar um Alþingi og alþingiskosningar. Þar segir meðal annars að atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vegi jafnt og spurt er um það í þessari þingsályktunartillögu en ég velti því þá fyrir mér hvers vegna í ósköpunum ekki er þá spurt um rétt til búsetu, af hverju er ekki spurt um búsetujafnrétti í þessum spurningum fyrst verið er að spyrja um jafnt atkvæðavægi? Af hverju er ekki spurt um rétt til að búa við sömu þjónustu, t.d. heilbrigðisþjónustu eða möguleika til mennta svo eitthvað sé nefnt? Hvers vegna er ekki spurt um það? Hvers vegna er ekki spurt um skiptingu skatttekna hreinlega? Af hverju er verið spyrja um þetta þegar við vitum að meiri hlutinn af tekjum ríkisins verður til úti á landi þar sem skekkjan í atkvæðavæginu er til staðar en hann verður svo eftir á höfuðborgarsvæðinu? Hvers vegna er ekki spurt um þetta? Mér finnst eins og með spurningum nr. 3 og 4 sé verið að reyna að teyma þá sem mæta og svara inn í einhverja gildru um að hér eigi að verða algjört jafnvægi atkvæða, og ég tek fram að ég er á móti því. Ég held að það búi mikil rök að baki því misvægi sem er og reyndar ætti það að mínu viti að vera meira en minna vegna þess aðstöðumunar sem landsbyggðin býr við gagnvart höfuðborginni, svo ég sé búinn að koma því frá mér. Síðan ætla ég að nefna til dæmis 67. gr. tillagnanna sem mér finnst mjög mikilvæg. Hún gengur út á það að ekki eigi að vera hægt að fara með mál er varða fjárlög eða lög sem lúta að skuldbindingum, þjóðréttarskuldbindingum varðandi fjárútlát ef má orða það þannig, í þjóðaratkvæðagreiðslu. Dettur mér þá í hug Icesave. Hefði einhver viljað að við hefðum ekki haft þann möguleika að senda það mál til þjóðarinnar í dag? Það yrði ekki hægt ef þessar tillögur ganga eftir. Hvers vegna er ekki spurt um það í þingsályktunartillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar? Á þessu hangir að sjálfsögðu líka spurningin um 26. gr. núverandi stjórnarskrár um málskotsrétt forseta, af hverju er ekki spurt út í það? Vilja menn virkilega að málskotsrétturinn sé tekinn úr sambandi? Maður veltir því fyrir sér hvernig þessar spurningar eru valdar, svo maður gæti nú hófs í orðavali. Í 111. gr. í tillögum stjórnlagaráðs er fjallað um framsal ríkisvalds. Þær hugmyndir sem þar koma fram hafa töluvert lengi verið ræddar í tengslum við stjórnarskrána og Alþingi, þ.e. að hægt sé að framselja ríkisvald til alþjóðastofnana, svo sem í þágu friðar og efnahagssamvinnu, og er verið að skýra þetta. Þetta er sama hugmynd og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans fyrir aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Þar er einnig eytt svolitlu púðri í að ræða hversu mikilvægt sé að möguleikinn sé til staðar, að hægt sé að gera skuldbindandi samninga án þess að það brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég held að þetta megi ekki vera með þessum hætti, ég er á móti því. Hvers vegna í ósköpunum er ekki þjóðin spurð hvort hún vilji að hægt sé að framselja vald með þeim hætti sem þarna er boðað? Um þetta er ekkert fjallað í tillögum meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Svo hljótum við að velta því fyrir okkur, frú forseti, þegar við skoðum málið í heild, rýnum í tillögur stjórnlagaráðs og veltum fyrir okkur þeim spurningum sem hér eru lagðar fram: Hvers konar stjórnskipun ætlum við að búa við í framhaldinu, hvers konar stjórnskipun eigum við að búa við á Íslandi í nánustu framtíð? Mér sýnist að þær tillögur sem stjórnlagaráð leggur fram og nefndin hefur ekki enn svarað lúti í rauninni að því að á Alþingi og í stjórnmálum landsins verði komið á einhvers konar losaraskap. Þegar ég segi það á ég við að yfirsýn yfir stefnumál verði ekki jafnljós og er í dag og að þingstörfin verði í framhaldinu handahófskenndari en þau eru í dag. Hef ég þá ekkert fjallað hér um þá liði í þessum tillögum sem klárlega væri tilefni til að spyrja um og lúta að því að styrkja stöðu forsætisráðherra. Þar á meðal er hér afar sérstök tillaga um að vantraust á ráðherra verði ekki borið upp nema í kjölfarið eða í sömu tillögu og fylgi hver eigi að verða eftirmaður ráðherra. Virðulegi forseti. Mér finnst þetta algjörlega galið að verið sé að þrengja með þeim hætti möguleika stjórnarandstöðu á hverjum tíma eða þeirra þingmanna og þeirra stjórnarflokka líka sem kunna að vilja styðja slíkt vantraust að þá þurfi að koma fram nafn eftirmanns. Það er margt við þetta að athuga og það er í rauninni hægt að fara í gegnum allar þessar 114 tillögur sem settar eru fram af stjórnlagaráðinu og velta fyrir sér hvort hver og ein eigi ekki heima á þeim spurningalista sem hér á að setja fram. Einn ágætur þingmaður kallaði þetta spurningavagn, ef ég heyrði rétt áðan, og vísar þá væntanlega til Gallups. Tek ég undir það, þetta hljómar svolítið eins og slíkt. Ég vil, frú forseti, að lokum ítreka það að þó svo að mörg okkar hafi efasemdir um þetta ferli allt er það ekki svo að við hin sömu viljum ekki breyta stjórnarskránni sé þess þörf. Ég tel hins vegar ekki ástæðu til að skrifa nýja stjórnarskrá 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir afbragðsræðu þar sem hann kom inn á marga fleti sem maður hugsar einmitt um í ljósi þessarar þingsályktunartillögu sem kemur frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Í raun sagði hann í lokin það sem ég ætlaði að spyrja hann um, þ.e. hvort það liggi ekki alveg ljóst fyrir að Framsóknarflokkurinn sé reiðubúinn að fara í ákveðnar breytingar á stjórnarskránni eins og hann hefur sýnt bæði í orðum og athöfnum í gegnum tíðina. Hann vill til að mynda skoða það að sett verði auðlindaákvæði í stjórnarskrá með ákveðnum hætti þar sem líka verði tekið tillit til einkaeignarréttar sem nú þegar er til staðar í landinu. Ég spyr líka hvort Framsóknarflokkurinn sé ekki reiðubúinn í breytingar á því ákvæði sem snertir meðal annars - og hv. þingmaður kom inn á - þjóðaratkvæðagreiðslur og málskotsrétt forsetans. Það er greinilega ekki vanþörf á að rifja aðeins upp söguna, ég mun koma inn á það í ræðu minni. Framsóknarflokkurinn hefur, eins og aðrir flokkar, komið með markvissum hætti að breytingum á stjórnarskránni og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að sá hugur fylgi enn máli hjá Framsóknarflokknum að hann vilji breyta stjórnarskránni eins og allir flokkar á þingi. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji stjórnarflokkana hafa reynt nægilega mikið til að ná þeirri mikilvægu samstöðu um stjórnarskrána og breytingar sem þörf er á, ekki síst núna þegar mikil óvissa og ólga er um mörg mál í samfélaginu. Er hann sammála mér í því að betra sé að leita sátta og gefa sér tíma til að það gerist? Ég er ekki að tala um að tefja málið. Ég er að tala um hvort við hefðum getað náð ákveðinni lendingu í þessum stóru málum sem tengjast málunum sem við höfum rætt í gegnum tíðina, málskotsrétti forsetans, auðlindaákvæði stjórnarskrárinnar, hvernig við breytum stjórnarskránni - hvort hægt hefði verið með markvissari vinnubrögðum að ná sameiginlegri stjórnmálalegri lendingu í stjórnarskrármálinu.

Virðulegi forseti. Framsóknarflokkurinn hefur mjög lengi, ég get reyndar ekki nefnt árafjöldann, verið talsmaður þess að stjórnarskráin þurfi reglulega endurskoðunar við, að eðlilegt sé að endurskoða hana samfara breyttum tímum og slíku. Við höfum á tímum haft forustu í þeirri umræðu og verið í forsvari fyrir nefndir innan þingsins, meðal annars hefur Jón Kristjánsson, fyrrverandi þingmaður, leitt eina slíka nefnd. Við höfum ályktað um þessi mál á flokksþingum okkar og fjallað um þau í framhaldinu í sérnefndum o.s.frv. Hv. þingmaður nefndi hér meðal annars auðlindaákvæðið og ég ætla að tala út frá minni eigin skoðun á því. Í ályktunum flokksþings framsóknarmanna er kveðið á um að auðlindirnar skuli vera sameign þjóðarinnar, bara svo að því sé haldið til haga, hvernig sem það er svo skilgreint allt saman. En við viljum jú herða þetta ákvæði í stjórnarskránni. Ég hef sjálfur haft mikinn áhuga á því að farið verði ítarlega yfir það hvernig dómarar eru skipaðir á Íslandi. Persónulega vil ég að lítið verði hróflað við forsetaembættinu. Það er allt í lagi að endurskoða hluti í því sambandi en mér finnst að málskotsrétturinn eigi að vera til staðar. Ég er líka á móti því að breyta ákvæðinu varðandi þjóðkirkjuna, að finna það einhvern veginn út, þannig að óljóst sé hvers konar kirkjuskipan er á Íslandi, mér finnst það ekki ganga. Varðandi samstöðuna þá er það bara þannig, frú forseti, að núverandi stjórnarmeirihluta eru algjörlega mislagðar hendur með að ná samstöðu um nokkurt einasta mál sem einhver ágreiningur kann að vera um. 

Frú forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að ríkisstjórninni eru frekar mislagðar hendur að ná sátt í málum og ekki er annað hægt en að benda á þau mál sem væntanlega mun bera hæst í vikunni, sem eru breytingar á fiskveiðistjórnarlöggjöfinni, hugsanleg rammaáætlun, hvenær sem hún lítur dagsins ljós, og síðast en ekki síst allt sem tengist stjórnskipuninni. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir það sem mér hefur sárlega fundist vanta í umræðuna og ekki síst hér í dag af hálfu stjórnarliða, að tala skýrt um það hverjar hans skoðanir eru og hans sýn á það hvaða breytingar þurfi að verða á stjórnarskránni. Þær tóna í meginatriðum ágætlega við skoðanir mínar þó að ég sé ekki endilega sammála öllu sem hann hefur sagt. En á það hefur skort hér í dag að menn þori að segja skoðanir sínar á ákveðnum þáttum stjórnarskrárinnar. Ég hef til að mynda bent á það, meðal annars hér fyrr í dag, að stjórnarliðar hafa ekki þorað að ræða ákveðin mál, hvort sem þau tengjast hugsanlegri breytingu á ákvæði sem tengist aðild að alþjóðasamböndum, Evrópusambandinu eða öðrum samböndum, eða ýmsum öðrum þáttum, því að um er að ræða viðkvæm mál innan stjórnarflokkanna. Hvað segir það okkur annað en að þetta sé yfirklór til að sýna fram á að menn ætli að vera í yfirborðstengslum við fólkið í landinu? Það er ekki hægt að tala um bein tengsl við fólkið í landinu þegar menn geta ekki einu sinni sagt til um um hvað eigi að kjósa. Menn geta ekki sagt til um það hvaða ljósu niðurstöðu menn ætli að ræða um eftir kosningar. Það kallast ekki að vera í góðum tengslum við fólkið í landinu að bera þannig spurningar á borð. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem jafnframt er þingflokksformaður Framsóknarflokksins, hvort Framsóknarflokkurinn muni einbeita sér í umræðum um stjórnarskrármálið í haust. Það er ljóst að rætt verður um stjórnarskrána í haust, menn hafa talað um það hér. Menn munu þá leggja fram frumvörp hvort sem þeir fá fyrirskipanir um það annars staðar frá eða í eigin nafni. 

Virðulegi forseti. Ég held ég geti alveg fullvissað hv. þingmann um að Framsóknarflokkurinn og þingmenn hans munu taka fullan þátt í umræðum um stjórnarskrána í haust eða hvenær sem sú umræða verður á dagskrá. Ég get hins vegar ekki sagt til um það hér og nú hvernig sú umræða mun þróast eða hvernig hún verður. Það kemur væntanlega frá hverjum og einum þingmanni, við höfum ekki rætt um að vera með einhverja eina línu í því. En hv. þingmaður getur verið fullviss um að Framsóknarflokkurinn mun taka fullan þátt í þeirri vinnu og þeirri umræðu. Varðandi fyrri hluta spurningar hv. þingmanns, er sneri að því hvernig haldið er á þessu stóra máli, verð ég því miður að segja að illa hefur tekist til. Ég og fleiri höfum margoft sagt það í þessum stól að betra sé að hægja aðeins á ferlinu og meta stöðuna og reyna að ná einhverri sátt um það hvernig við stígum næstu skref. Það kann að vera að allir þurfi að brjóta odd af oflæti sínu til að svo verði en að mínu mati er það eini rétti farvegurinn í svona stóru máli að reyna að skapa sátt. Frú forseti. Ég verð að segja að mér hefur fundist forgangsröðun í málum ríkisstjórnarinnar í þinginu vera mjög sérstök. Við erum búin að eyða miklum tíma, sem er ekkert óeðlilegt eftir hrun eins og hér varð, í að ræða hvað fór úrskeiðis. Það er eðlilegt og gott að við höfum eytt miklum tíma í það. Síðan erum við búin að eyða alveg ótrúlegum tíma í þessar stjórnarskrárbreytingar sem að mínu viti var engin sérstök þörf á, ekki út af því áfalli sem hér dundi yfir, alls ekki. Það hefði verið miklu betra að fara í þær breytingar af meiri yfirvegun frekar en af ákafa til að menn sæju fyrir 

Frú forseti. Aðeins í framhaldi af þeim andsvörum sem ég var í hér áðan. Það kom ákveðinn svipur á hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson þegar ég spurði hann að því hvort Framsóknarflokkurinn ætlaði ekki að beita sér í umræðu um stjórnarskrána. Það sem ég fékk fram var nákvæmlega það sem alltaf hefur verið skýr stefna Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, stóru stjórnarandstöðuflokkanna nú. Þeir eru reiðubúnir hvenær sem er að fara í breytingar á stjórnarskránni. Þeir hafa sýnt það í verki og meðal annars haft forustu um þá hluti. Ég tel að ekki sé vanþörf á, þó að ég hafi ekki ætlað mér að gera það, í ljósi þeirra ræðna sem hafa verið haldnar hér, að halda því til haga að það er ekki svo að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki viljað fara í breytingar á stjórnarskránni. Aftur og aftur eru hlutirnir settir fram á þann veg að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki viljað fara í neinar breytingar á stjórnarskránni í gegnum tíðina. Það er af og frá. Sagan segir miklu meira en innihaldslausir frasar hér í ræðupúltinu sem eiga að vera til vinsælda fallnir í ákveðnum hópum. Sagan sýnir okkur að af 80 greinum stjórnarskrárinnar hefur 43 greinum verið breytt, að mig minnir, og ekki í neinum smávægilegum greinum, ekki í aukaatriðum eða neinu slíku. Það eru reyndar engin aukaatriði í stjórnarskránni því að hún er einföld og skýr. En í gegnum tíðina hafa allir stjórnmálaflokkar tekist á um stór atriði og menn hafa lagt sig fram um að ná samstöðu. Ég vil sérstaklega líta aftur til ársins 1991 þegar við byrjuðum á því meðal annars að sameina gamalgróið skipulag tveggja deilda hér á þingi og ýmislegt fleira. Menn fóru í mjög miklar breytingar 1995 á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar og sömdu í raun nýjan kafla. Það var gert að vel ígrunduðu máli þar sem menn úr öllum flokkum höfðu sitt að segja, það var hlustað og menn lögðu sig fram um að ná fram mikilsverðum breytingum sem eru nú í stjórnarskránni og tengjast mannréttindum Íslendinga. Síðast en ekki síst voru gerðar mikilvægar breytingar, sem menn vilja í raun ekki draga fram, á kjördæmaskipaninni. Það er meira en að segja það. Menn eru hér að tala um að ekki megi breyta neinu af því að, eins og einhver orðaði það hér í dag, úr því verði einhver kjördæmapólitík. Kjördæmapólitíkin náði þó ekki lengra en það árið 1999 að samþykktar voru mjög miklar breytingar á kjördæmaskipaninni. Allt þetta þýðir að sá sem er í forustu fyrir landsmálunum hverju sinni þarf að leggja sig fram um að ná sátt og samkomulagi um þann dýrmæta grip sem stjórnarskráin er. Það hafa forustumenn ríkisstjórna Íslands í gegnum tíðina lagt sig fram um að gera þar til í dag, að mínu mati. Ég tel þetta ranga leið og hef margoft sagt það. Með því er ég alls ekki að segja, eins og menn segja alltaf þegar við sjálfstæðismenn segjum að við viljum ekki fara leið stjórnlagaþingsins, -ráðsins eða hvað það hét að lokum, að við viljum ekki breytingar heldur viljum við þverpólitíska samstöðu og samvinnu um málið. Það hefur nefnilega gefist vel í gegnum tíðina hvað sem menn vilja segja. Menn hafa meðal annars nefnt Jón Kristjánsson sem lagði sig fram um það árið 2005, að mig minnir, að koma til móts við þáverandi stjórnarandstöðu - reyndar tvo fulltrúar sem nú sitja í ríkisstjórn Íslands - sem heimtaði þá að stjórnarandstaðan í þeirri stjórnskipunarnefnd hefði neitunarvald. Það var farið fram á það, tók reyndar lengri tíma en að sjálfsögðu var komið til móts við þá kröfu. Breytingar er varða auðlindaákvæði í stjórnarskránni er að mínu mati stórt og mikið mál og hefur lengi verið hitamál meðal þjóðarinnar. Það mál þarf að leiða til lykta, þannig að það sé sagt hér. Að mínu mati er stærsta ástæðan fyrir því að það mál var ekki samþykkt sú að þeir fulltrúar sem voru í stjórnarskrárnefnd árið 2005 og 2006 voru ekki með hugann við auðlindaákvæði stjórnarskrár. Þeir voru fyrst og fremst með hugann við það að passa upp á að við málskotsrétti forsetans yrði ekki hreyft því að þeir töldu að í ljósi þess sem gerðist vegna fjölmiðlalaganna 2004 væri það ákvæði svo brýnt að því fyrirkomulagi mætti ekki breyta. Mætir menn og vísir, sem voru í þeirri nefnd sem hafði það hlutverk að koma fram með tillögur um stjórnarskrána, segja mér að ekki hafi verið mikil vinna eftir. Mér finnst því sorglegt að menn fari þá fjallabaksleið sem nú er verið að reyna að fara til að breyta stjórnarskránni. Aðferðafræðin í þessu máli öllu snertir það sem enginn má segja hér. Það er þá best að ég segi það: Þetta snýst um líf ríkisstjórnarinnar, þetta snýst ekki um að fá betri stjórnarskrá. Þetta snýst um að halda ríkisstjórninni gangandi út þetta kjörtímabil og hún hefur fengið Hreyfinguna til liðs við sig í þeim efnum. Við skulum aðeins skoða þessa þingsályktunartillögu um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs. Margir hafa farið mjög vel yfir það um hvað er raunverulega verið að spyrja. Ég þakka því aftur hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir það hve skýrt hann talaði. Hann var fyrsti þingmaðurinn að mínu mati, alla vega gerðu stjórnarliðar það ekki, sem talaði mjög skýrt um sýn sína á því hverju ætti að breyta og hverju ekki í stjórnarskránni. Ég spurði meðal annars framsögumann, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, um ákvæði sem tengist hugsanlegu fullveldisframsali vegna alþjóðasambanda. Hvort sem menn hafa verið fylgjandi inngöngu í ESB eða ekki hafa þeir verið sammála um að setja þurfi ákvæði í stjórnarskrá um málsmeðferð og þjóðaratkvæðagreiðslu þegar og ef að ákvörðun um aðild Íslands að slíkum alþjóðasamtökum kemur. Ég hélt að menn væru sammála um það, en það var alveg ljóst af því svari sem kom fram í andsvari fyrr í dag að stjórnarflokkarnir eru hræddir við að leggja slíkt ákvæði fram. Menn hefðu betur setið fund í hádeginu þegar Norðmenn fóru yfir skýrslu sem nefnd hefur verið EES-samningurinn - Innan eða utan Evrópusambandsins? þar sem dregið var sérstaklega fram að lýðræðishallinn var mikill 1992 þegar ákveðið var að ganga að EES-samningnum. Fyrirkomulagið í Noregi er með öðrum hætti en hér. Menn áttuðu sig á því að við vorum á ystu brún með að hrófla við stjórnarskránni þegar við samþykktum EES-samninginn. Þá bentu vísir menn og mætir okkur á að það stangaðist ekki á við stjórnarskrána, en að það væri tæpt. Það er ljóst að síðan þá hefur lýðræðishallinn aukist enn frekar. Þess vegna undrast ég mjög að menn skuli ekki hafa tekið þennan þátt inn í þær spurningar sem lagðar eru fram. Ég hef ekki fengið upplýst í þessari umræðu af hálfu þeirra sem sitja í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hvaða umræða var um þessar spurningar þar.  Ég velti fyrir mér ákvæðinu um þjóðkirkju Íslendinga. Í tillögum stjórnlagaráðs er talað um að kirkjuskipanin haldist. Ég hefði allt eins viljað tillögu með öðru orðalagi, hvort íslenskt stjórnskipan ætti ekki að byggjast á kristilegum kærleika. Ég er viss um að þjóðin mundi samþykkja það og vilja undirstrika það. Ég er ósammála því að farið verði í breytingar að óathuguðu máli varðandi aðskilnað ríkis og kirkju. Rétt er að draga það fram að ég er ekki í þjóðkirkjunni þannig að mér finnst ég geta um frjálst höfuð strokið þegar ég tjái mig um þetta mál. Það skiptir mig máli að við Íslendingar þorum að segja að við séum þjóð sem byggir á kristilegum kærleika og því siðgæði sem kristnin hefur fram til þessa kennt okkur og hefur nýst okkur vel. Einnig má draga fram ýmsa aðra þætti - ég sé að tími minn er að klárast - eins og þann að greinilegt er að ekki er samstaða milli stjórnarflokkanna um þetta mál. Ég bendi á að hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson segist ekki ætla að samþykkja málið eins og það er lagt upp hér vegna þess að, að hans mati, vantar eina spurningu. 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða ræðutíma.

Frú forseti. Megininntak þessarar umræðu hlýtur að snúa að þeim spurningum sem er hér lagt til að þjóðin svari í kosningu og þá skiptir miklu máli hvernig þær eru orðaðar. Frú forseti. Það sem ég heyrði hér áðan kallað úr sal frá einum hv. þingmanni sem situr í þeirri nefnd sem um málið hefur fjallað og lagt það til kemur mér ekki á óvart, að mjög takmörkuð umræða hafi verið um orðalag þessara spurninga. Það kemur mér ekki á óvart þegar maður les textann því að augljóst má vera að það hefði verið hægt að gera mun betur í fyrstu tilraun þótt auðvitað megi gera ráð fyrir því að við umræður eins og þessar komi fram athugasemdir og hugmyndir um bætt orðalag sem síðan leiði til þess að merkingarbær niðurstaða komi út úr kosningunum. Það verður að segjast eins og er - þetta er ekki illa meint - að það veldur vonbrigðum hversu illa mótaðar spurningarnar eru sem lagðar eru fyrir fyrri umræðu þessa máls. Þær hefðu mátt vera mun betur undirbúnar. Ég vil taka lítið dæmi sem rétt er að vekja athygli á í það minnsta. Hér var hv. ræðumaður Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir að ræða um stöðu þjóðkirkjunnar. Spurt er, með leyfi forseta, hvort í nýrri stjórnarskrá Íslands verði: „ákvæði um þjóðkirkju Íslendinga óbreytt frá því sem nú er?“ Í 62. gr. núgildandi stjórnarskrár, sem ég verð að játa að mér þykir vænna og vænna um eftir því sem dagarnir líða og umræðunni vindur fram, stendur: „Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi …“ Það stendur ekki að hún sé þjóðkirkja Íslendinga eins og er látið liggja að í spurningunni. Það hefði verið betra ef örlítið meiri nákvæmni hefði verið viðhöfð. Stundum geta menn séð með því að skoða hin smáu atriði hvernig þeim síðan tekst til með hin stærri. Síðan vil ég nefna annað. Varðandi þriðju spurningu vil ég nú taka undir með þeim sem hafa bent á að það er eiginlega ekki hægt að leggja það upp við þjóðina í já- og nei-spurningu hvort viðkomandi kjósandi vilji hafa persónukjör „í meira mæli“ en áður hefur verið. Það er ekkert hægt að svara þessu með já eða nei. Hvernig í ósköpunum á það að vera hægt? Hvað ætla menn að lesa út úr slíku svari? Á þetta hefur verið bent hér í umræðunum en ég hef ekki enn heyrt frá hv. þingmönnum stjórnarliðsins nein svör við því hvað lá að baki þessu orðalagi. Síðan tel ég að betur fari að segja: í meiri mæli en nú er - en það er annað mál. Síðan vil ég víkja að nokkru að fimmtu spurningunni. Þar er spurt um hlutfall kosningarbærra manna sem þarf til þess að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tek undir þær athugasemdir sem hafa komið fram varðandi prósentutölurnar, þ.e. 10, 15 og 20%. Það er eðlilegt að spurt sé hvers vegna ekki t.d. 25% - eða þeir sem vilja þjóðaratkvæðagreiðslu og vilja bara hafa 5%. Ég tel að þarna verði að finna einhverja betri lausn. Í tengslum við þetta, ef niðurstaðan út úr breytingum á stjórnarskránni verður að það eigi að auka mjög hlut almennings í ákvörðunartöku sem hingað til hefur verið innan veggja Alþingis og innan vébanda Alþingis, þá hljótum við að spyrja jafnframt hvort ekki sé ástæða til að fækka þingmönnum. Það er spurning sem ég tel að hefði og ætti að vera á meðal þessara spurninga ef menn eru þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að auka til mikilla muna þjóðaratkvæðagreiðslur, þ.e. hvort kjósendur séu ekki þeirrar skoðunar að fækka þingmönnum því að verið sé að færa verkefni frá þinginu. Frú forseti. Ég vil einna helst einbeita mér að fyrstu spurningunni og nota til þess þann tíma sem ég á eftir, sem snýr að því hvort náttúruauðlindir eigi að vera lýstar þjóðareign. Ég hef áður lýst þeim áhyggjum sem ég hef af orðanotkuninni „þjóðareign“ í stjórnarskrá. Þetta hugtak er mjög óljóst í eignarréttarlegum skilningi. Fjölmargir fræðimenn hafa bent á að það eru ýmsir gallar og meinbugir á notkun þessa hugtaks. Án þess að reifa þá umræðu, en hv. þingmenn geta auðvitað kynnt sér hana, hún er mjög aðgengileg, þá er það niðurstaða mín að miklu skynsamlegra væri fyrir þjóðina, ef sú niðurstaða á að fást á annað borð að fara þá leið að sameiginlegt eignarhald verði á öllum náttúruauðlindum, og miklu hreinlegra, skýrara og affarasælla að tala um opinbert eignarhald, eignarhald hins opinbera. Frú forseti. Ég leitaðist eftir því að kanna hvernig væri staðið að slíkum málum í stjórnarskrám annarra Evrópuríkja. Eftir því sem ég kemst næst eru tvö Evrópuríki með ákvæði í stjórnarskrám sínum um náttúruauðlindir og þjóðareign á þeim. Það er annars vegar Eistland og hins vegar Slóvenía. Hjá öðrum ríkjum þar sem um þetta eru ákvæði á annað borð er því þannig farið að ýmist er talað um þjóðareign eða ekki, en því fylgir síðan alltaf sú ákvörðun að ríkið sé hinn raunverulegi eigandi, fari með eignina. Á Írlandi eru t.d. ákvæði um að allar náttúruauðlindir séu ríkiseign, það er alveg skýrt. Ég endurtek: Það mundi spara okkur mikinn rugling ef skýrt væri kveðið á um þetta. Sem dæmi skal ég nefna umræðuna um jarðhitann. Ef menn eru þeirrar skoðunar að það sé munur á ríkiseign eða eignarhaldi hins opinbera annars vegar og hins vegar eignarhaldi þjóðarinnar þá standa menn frammi fyrir ákveðnum spurningum hvað varðar t.d. hitaveituréttindi. Ef kjósandi í mínu kjördæmi hér í Reykjavík stendur frammi fyrir þeirri spurningu hvort náttúruauðlindar verði lýstar þjóðareign þarf sá kjósandi og á kröfu á því að það sé alveg skýrt hvað þetta ákvæði þýðir nákvæmlega, þessi hugsun, og hvort með samþykki sínu á slíku verði hreyft við þeim réttindum sem við Reykvíkingar eigum í heitu vatni. Það er hægt að halda því fram með sterkum rökum að ef um er að ræða hugtakið þjóðareign geti verið mjög viðurhlutamikið að mismuna einstaklingum af sömu þjóð aðgangi að eða afrakstrinum af auðlind sem er í þjóðareign eins og heitu vatni. Hver væru hin málefnalegu rök fyrir því að staða Íslendings sem býr á Langanesi og þarf að hita hús sitt væri öðruvísi en staða Íslendings sömu þjóðar sem býr í Reykjavík og þarf að hita sitt hús? Hver væru hin málefnalegu rök önnur en þau að þjóðareign væri hið sama og ríkiseign, eign hins opinbera, sveitarfélaga, og vegna búsetu manna byggju menn við mismunandi skilyrði því að eignarhaldið er með þessum hætti? Augljóst má vera að miklu skynsamlegra sé að fara sömu leið og t.d. Írar hafa gert, að kveða skýrt á um að eignarhaldið geti verið í eigu hins opinbera. En það kann að vera að sumum hv. þingmönnum þyki það orðalag frekar óhentugt í almennri umræðu. Það er auðveldara að tala fyrir þjóðareign en ríkiseign eða eign sveitarfélaga. Vandinn er reyndar líka sá að það er ekki hlaupið að því, ef menn komast að þeirri niðurstöðu að það sé mismunur á þjóðareign og ríkiseign, að skilgreina hvað nákvæmlega átt er við með þjóð. Menn geta verið sömu þjóðar með mismunandi búsetu. Það þarf ekki að vera mismunurinn á milli Reykjavíkur og Langaness, það getur líka verið mismunurinn á milli Reykjavíkur og Berlínar. Hvaða afstöðu eigum við að taka til réttar þess sem er af íslensku bergi brotinn og býr tímabundið erlendis en vill fá að njóta sem eigandi auðlindar afraksturs af auðlind sem er í hans eigu? Allt þetta hverfur sem dögg fyrir sólu um leið og menn horfast í augu við stöðu mála og viðurkenna að í raun og veru erum við að tala um ríkiseign. Ég vil benda, frú forseti, hv. þingmönnum á að í stjórnarskrám Norðurlanda eru engin sambærileg ákvæði við þau sem hér er verið að ræða varðandi eignarhald annaðhvort þjóðar eða hins opinbera á öllum náttúruauðlindum. Að lokum, frú forseti, það er lítill tími eftir, ég mun reyna að koma að þessu síðar, er spurningin: Hvað er auðlind? Það er mjög 

Virðulegi forseti. Það er þyngra en tárum taki að vinna við endurskoðun stjórnarskrárinnar á þessu kjörtímabili hefur verið ein samfelld sorgarsaga. Alveg frá því að byrjað var að vinna að henni hefur hvert vandræðamálið rekið annað. Við munum að ætlunin var að setja hér á laggirnar sérstakt stjórnlagaþing. Allir muna hvernig til tókst í þeim efnum. Nú má auðvitað segja mjög margt um þær kosningar í sjálfu sér, hvernig samtvinnaðar voru í eitraða blöndu hugmyndirnar um jafnt vægi atkvæða, persónubundið kjör og landið eitt kjördæmi. En aðalatriðið er þó að niðurstaða alls þessa var að stjórnlagaþingskosningin var dæmd ógild. Við munum öll hvernig uppi varð fótur og fit og ætlunin var að reyna að bjarga sér einhvern veginn fyrir horn, komast í raun fram hjá dómi Hæstaréttar með því að setja á laggirnar þennan hóp manna sem í raun og veru er ekki annað en nefnd sem skipuð er af Alþingi eða kosin af Alþingi með sérstökum hætti. Síðan tók við næsti fasi sem var starf þessarar nefndar sem þingaði um einhverra mánaða skeið og lagði síðan afurð sína á borð fyrir okkur. Hæstv. forsætisráðherra kaus þá að gefa þá yfirlýsingu að sú tillaga ætti síðan að fara fyrir þjóðina. Með þeirri yfirlýsingu var hæstv. forsætisráðherra og fylgifiskar föst í eigin neti. Þess vegna hefur orðið allur þessi vandræðagangur sem við höfum orðið vitni að upp á síðkastið, það þurfti að fullnusta yfirlýsinguna um að koma málinu til þjóðarinnar með einhverjum hætti, eins og er viðleitni til að gera í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Síðan er hitt að efnisleg afstaða til málsins liggur einfaldlega ekki fyrir. Hún liggur til að mynda ekki fyrir af hálfu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem leggur ekkert mat á það sem hér hefur verið lagt á borð. Það eina sem við vitum er að uppi eru miklir fyrirvarar um ýmis stór mál varðandi stjórnarskrána eins og hún liggur fyrir í tillöguformi frá stjórnlagaráðinu. Vatnaskil í umræðunni urðu 1. október síðastliðinn þegar forseti Íslands flutti ræðu sína úr þessum ræðustóli og lýsti skilningi sínum, ekki bara sem forseti Íslands, heldur sem gamalreyndur fræðimaður á þessu sviði, fyrsti prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands sem hefur skrifað bækur um þessi mál sem við kunnum að hafa ýmsar skoðanir á. En hann flutti í krafti reynslu sinnar og akademískrar þekkingar mikla ræðu um að með tillögum stjórnlagaráðsins væri í raun og veru verið að styrkja vald forsetaembættisins. Allir muna að hér varð uppi fótur og fit. Þeir sem telja að forseti Íslands hafi unnið sér sitthvað til óhelgis með afskiptum sínum af Icesave-málinu urðu auðvitað ekki mjög ánægðir. Þess vegna erum við núna komin í þá einkennilegu stöðu að verið er að leggja fram tillögu til þingsályktunar með spurningum til þjóðarinnar sem lúta annars vegar að tillögum stjórnlagaráðs og hins vegar er búið að handvelja úr spurningar að ósk meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem þjóðinni er ætlað að svara. Þetta er auðvitað orðinn fullkominn bastarður. Og alveg sérstaklega í ljósi þess að við sjáum að þessar spurningar standast ekki lágmarkskröfur sem gerðar eru til slíkra spurninga. Ef svona spurningar væru reiddar fram í prófaúrlausn á fyrsta ári í fyrsta kúrsi í aðferðafræði í menntaskóla, fengi sá sem legði þær fram falleinkunnina 0,0. Það er enda álit þeirra sem hafa skoðað þessi mál og eru sérfræðingar á þessu sviði. Þeim er mætavel ljóst að þessar spurningar eru algjörlega óbrúklegar. Meira að segja þeir sem lögðu þessar tillögur fram og hafa kynnt þær hér á sérstöku þingskjali, eru núna eftir á búnir að átta sig á þessu, en það er of seint að iðrast eftir dauðann. Nú vita allir að þær spurningar sem meiri hluti nefndarinnar eftir margra mánaða yfirlegu og umhugsun komst að niðurstöðu um, standast ekki lágmarkskröfur og menn mundu fá 0,0 fyrir í fyrsta áfanga í fyrsta bekk í menntaskóla. Þetta eru spurningarnar sem á að leggja á borð fyrir þjóðina og við erum hér að tala um sjálfa stjórnarskrá Íslands - sjálfa stjórnarskrá Íslands. Það er ekki verið að spyrja um afstöðu manna til hundahalds í þéttbýli heldur afstöðu manna til stjórnarskrár Íslands. Þetta er auðvitað ekki boðlegt. Þetta er til vansæmdar fyrir þá sem að þessu máli hafa staðið. Í fyrstu spurningunni er til dæmis spurt hvort náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign. Hvað þýðir þetta? Hvað þýðir þetta í raun og veru? Hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar reyndi að túlka þetta og sagði sem svo að það bæri að hafa í huga eða skilja einhvern veginn þannig eða styðjast við - ég man ekki hvernig orðalagið var nákvæmlega - það sem stæði í tillögum stjórnlagaráðsins. Kemur það fram í spurningunum? Þessar spurningar standa auðvitað sjálfstætt, þetta eru sjálfstæðar spurningar sem fólk á að taka afstöðu til. Nú er ég til dæmis þeirrar skoðunar að ríkið, þjóðin eða almenningur eigi fiskimiðin þótt við úthlutum síðan nýtingarrétti til útgerðanna gegn gjaldi. En er ég þá tilbúinn til að segja já við þessari spurningu? Ég get það ekki. Með því að segja já, ef ég les þetta bókstaflega og spurningin stendur sjálfstætt sem hún gerir, væri ég með jáyrði mínu að segja að ég vildi láta þjóðnýta þær náttúruauðlindir sem núna eru í einkaeigu. Ég er ekki tilbúinn til þess. Ef menn svara þessari sjálfstæðu spurningu játandi eru þeir auðvitað að lýsa yfir stuðningi við það. Þetta er svo sem gömul pólitísk hugmynd sem til að mynda Alþýðuflokkurinn fór með um landið á sínum tíma, þannig að þetta er ekki alveg óþekkt hugmynd. En þetta er grundvallaratriði. Landssamband landeigenda hefur til dæmis sent okkur ýmsum þingmönnum og formönnum þingflokkanna athyglisverðar ábendingar í þessum efnum sem ég held að væri full ástæða fyrir hv. nefnd að velta fyrir sér. Þeir benda á að þetta fyrirkomulag stangist á við lög og núverandi stjórnarskrá, og stangist auðvitað á við eignarréttarákvæði íslensku stjórnarskrárinnar. Þetta er því allt saman hið vandræðalegasta mál. Nú er svo komið að þeir miklu spekingar sem bjuggu til þessar vitlausu spurningar eru komnir í þá stöðu að þurfa fyrirsjáanlega að bakka með málið allt saman meira og minna. Í þriðju spurningu er síðan spurt, eins og margoft hefur verið vakin athygli á í þessari umræðu, hvort menn vilji heimila persónukjör í kosningum til Alþingis í meira mæli en nú er. Þetta er algjörlega óskiljanleg spurning, gjörsamlega óskiljanleg. Ég held jafnvel að fallistarnir úr fyrsta áfanga í fyrsta bekk menntaskólans hefðu ekki einu sinni látið sér detta í hug að búa til svona vitlausa spurningu ef þeir hefðu átt að búa til spurningar af þessu taginu í aðferðafræðiprófinu sínu. Persónukjör í kosningum til Alþingis í meira mæli en nú er. Hversu miklum meiri mæli? Því er auðvitað ekki svarað. Út úr þessum spurningum kemur þannig eitthvert dellumakarí sem getur ekki orðið grundvöllur að nokkurri endurskoðun á nokkurri stjórnarskrá, allra síst stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Við hljótum að bera meiri virðingu fyrir sjálfum okkur og meiri virðingu fyrir stjórnskipun okkar og stjórnarskrá en svo að við látum okkur detta í hug að vaða af stað að óhugsuðu máli og án þess að leita nokkurs staðar ráða í þessum efnum. Var það virkilega þannig að meiri hluti þessarar nefndar var svo stoltur og sjálfumglaður að hann taldi sig ekki þurfa að spyrja einfaldra spurninga um það hvernig ætti að búa til svona spurningar? Síðan er allt þetta mál í skötulíki gert. Hugmyndin er að bera spurningarnar fram í tengslum við forsetakosningarnar sem er auðvitað algjörlega óeðlilegt og mundi skapa margs konar ruglanda, draga athyglina frá sjálfri 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ræðu þar sem drepið var á mestu deilumálin sem felast í þessari þingsályktunartillögu. Það vill þannig til að ég sit í hinni svokölluðu stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hef setið þar og hlustað á fræðinga sem hafa komið fyrir nefndina í allan vetur. Þessir sérstöku stjórnskipunarfræðingar á sviði auðlindaréttar og umhverfisréttar sem dæmi, hafa hvatt okkur þingmenn til að taka málið inn í þingið því að þar á það heima. Alþingi fer með stjórnskipunarvaldið. Það getur enginn breytt stjórnarskrá nema þingmenn sjálfir. Við þingmenn allir 63 erum þjóðkjörnir og eins og allir vita fara alþingiskosningar fram á fjögurra ára fresti samkvæmt lögum þó að til séu undantekningar á því. Mig langar því til að spyrja þingmanninn. Úr því að málið er komið í þetta tafaferli, enn eitt tafaferlið, er eins og meiri hlutinn vilji ekki breyta stjórnarskránni vegna þess að hann keppist við að koma málinu út úr þinginu, fyrst með stjórnlagaráðinu sem síðan var dæmt ógilt eins og þingmaðurinn fór yfir. Fyndist hv. þingmanni ekki rétt, úr því verið er að göslast með þetta áfram, að að minnsta kosti væri litið til þess að spurningarnar fimm sem spurt er um væru teknar orðréttar upp úr tillögum stjórnlagaráðsins? Að gengið væri til kosninga um það hvort fólk vilji þær eða ekki, eins og t.d. tillögur stjórnlagaráðs um náttúruauðlindaákvæði og persónukjör, þær yrðu hreinlega bornar upp í þjóðaratkvæðagreiðslu, en ekki að spurningarnar væru svona almennt orðaðar eins og gert er ráð fyrir í þingsályktunartillögunni? Það veit enginn um hvað málið snýst raunverulega, ekki stjórnlagaráðsfulltrúar sjálfir, vegna þess að þetta er svo almennt orðað og er alls ekki í takt við það sem boðuð þjóðaratkvæðagreiðsla er, 

Virðulegi forseti. Mér datt nú í hug þegar ég sat og hlustaði á þessa ræðu að í stjórnarskrá okkar segir að forseti Íslands sé ábyrgðarlaus að stjórnarathöfnum, en það virðist vera þannig að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar telji að Alþingi sé eiginlega ábyrgðarlaust þegar kemur að því að ræða um stjórnarskrána eins og málin eru lögð hér upp. Auðvitað er það rétt sem hv. þingmaður segir að ef við ætluðum að hafa eitthvert vit í þessu og menn meintu það að spurningarnar ættu að lúta að niðurstöðum stjórnlagaráðsins, stjórnlaganefndarinnar, væri eðlilegast að vísa með einhverjum hætti í þær. Það er hins vegar ekki gert. Þetta eru spurningar sem standa sjálfstæðar, þær eru lagðar fyrir okkur og við tökum afstöðu á grundvelli þeirra. Þá komumst við í þann vanda sem ég nefndi áðan. Ég lýsti því til að mynda hver væri afstaða mín varðandi fiskimiðin í kringum landið. Ég er hins vegar mjög andsnúinn öllum hugmyndum um að þjóðnýta náttúruauðlindir sem núna eru í einkaeigu. Ég hefði haldið það fyrir fram að til dæmis hér á Alþingi væri meiri hlutinn andvígur því. Ég hef tekið eftir því að ýmsir úr stjórnarliðinu, til að mynda Vinstri grænum, hafa farið mjög mikinn þegar rætt hefur verið um hið svokallaða þjóðlendumál og fundið þeim hugmyndum allt til foráttu. Þar er þó bara verið að reyna að skýra eignarréttinn. Þar hafa þeir hins vegar talað um að verið sé að ganga á eignarrétt bænda. En í þessu máli eru menn allt í einu á öðru máli og ég tek eftir því að hér skrifa að minnsta kosti tveir þingmenn Vinstri grænna upp á það að leggja fram slíkar spurningar, eins og þeir telji að setja eigi það á dagskrá að þjóðnýta náttúruauðlindir sem eru núna í einkaeigu.

Virðulegi forseti. Ég þakka mjög gott svar frá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni. Í ljósi þess sem hv. þingmaður sagði í andsvari við mig, og til að rökstyðja hans orð, vil ég geta þess að borist hafa tillögur frá Landssamtökum landeigenda og Landssambandi veiðifélaga til landskjörstjórnar, og afrit sent til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þar sem segir, með leyfi forseta: „Undirritaðir harma þau óvönduðu vinnubrögð sem nú eru viðhöfð við endurskoðun á stjórnarskrá lýðveldisins og teljum það lágmarkskröfu að borin sé tilhlýðileg virðing fyrir landslögum og ákvæði í gildandi stjórnarskrá um vernd og friðhelgi eignarréttar við þá vinnu.“ Getur þetta verið skýrara? Á hvaða leið er meiri hluti þingsins í þessu máli þegar slík félög sjá sig knúin til að skrifa bréf til landskjörstjórnar sem á að hafa yfirumsjón með því í landinu að kosningar séu gildar og verði gildar? Landskjörstjórnar bíður erfitt verkefni fyrst svona bréf eru farin að berast til hennar þar sem félagasambönd mótmæla því að ríkisstjórnin fari fram með þeim hætti að það sé brot á landslögum og stjórnarskrá. Frú forseti. Þetta sýnir hve málið er viðkvæmt í samfélaginu, hvað ríkisstjórnin vill fara fram með þetta mál í miklum ófriði. Það er mikið umhugsunarefni fyrir þingið að vera að úthýsa stjórnskipunarvaldi út úr þinginu. Mig langar að benda á hversu vanhugsaðar tillögur þetta eru. Þarna er skyndilega komið inn ákvæði um þjóðkirkjuna en í núgildandi stjórnarskrá, sem okkur ber að fara eftir, segir að komi ákvæði um þjóðkirkju Íslands til þjóðaratkvæðagreiðslu skuli 

Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður er að benda á er til marks um það hversu mótsagnakennt þetta mál er allt orðið. Ég held að þar megi segja að „miklu veldur sá er upphafinu veldur“ og „ill var þeirra fyrsta ganga“. Í gegnum áratugina höfum við alltaf reynt að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar með þeim hætti að skapa um það sem mesta og víðtækasta sátt. Og það er ekkert að ástæðulausu sem það er gert. Við erum hér með stjórnarskrána undir og við þurfum að tryggja að sátt sé í samfélaginu um þau grundvallarlög sem samfélagið sjálft er reist á, og stjórnarskráin er einmitt slík lög. Það er að vísu galli á því fyrirkomulagi að því leytinu að það hefur gert það að verkum að ýmislegt sem við hefðum viljað vera búin að endurskoða í stjórnarskránni hefur ekki tekist vegna þess að það má segja að menn hafi haft eins konar neitunarvald í þeim efnum. Átakanlegast í því sambandi er auðvitað sú vinna sem fór fram árið 2007 og var komin nánast á endastöð, sérstaklega varðandi auðlindakaflann sem hefði verið mjög mikilvægt að gera breytingar á. Það hefði að mínu mati leyst okkur undan margvíslegum vanda sem við höfum staðið frammi fyrir í umræðunni um þessi mál ef við hefðum borið gæfu til að ljúka því árið 2007. Hvað kom í veg fyrir það? Það voru pólitískar vendingar. Það var bara þannig að Samfylkingin og Vinstri grænir bundust sammælum um að hleypa engum breytingum á stjórnarskránni í gegn af því að þá voru líka undir hugmyndir um að taka á málum sem sneru að forsetaembættinu. Þeir voru á þeim tíma sérstakir vinir Ólafs Ragnars Grímssonar, forseta Íslands, vegna þess að hann hafði, eins og allir vita, synjað fjölmiðlalögunum staðfestingar. Þarna á það við eins og oft áður „að skamma stund verður hönd höggi fegin“. 

Forseti vill enn og aftur biðja hv. þingmenn um að gæta að ræðutíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Einari Kristni Guðfinnssyni kærlega fyrir hressilega yfirhalningu. Þetta var góð og kjarnyrt vestfirsk blanda sem ég hefði gjarnan viljað að fleiri, með fullri virðingu fyrir þeim hv. þingmönnum Vinstri grænna sem hér eru í salnum, a.m.k. úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hefðu hlustað á sem á tíu mínútum snerti á þeim flötum sem skipta okkur miklu máli þegar við erum að ræða þetta mál. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni varðandi auðlindaákvæðið, ég er sama sinnis og hv. þingmaður, ég tel að tryggja eigi eignarrétt þjóðarinnar á auðlindunum. Það er bara ekki sama hvernig það er gert. Það verður að tryggja að ekki sé verið að fara einhverja fjallabaksleið að því að þjóðnýta þann eignarrétt sem fyrir er í landinu. Ég held að þær tillögur og þær ábendingar sem við höfum verið að fá, m.a. frá félögum landeigenda o.fl., gefi skýrt til kynna að þetta ákvæði er algjörlega vanbúið eins og það er sett fram í þessu máli. Ég spyr hv. þingmann tveggja spurninga, ekki síst vegna reynslu hans á mörgum sviðum. Fram kom í frammíkalli áðan að þessar spurningar hefðu yfir höfuð ekki verið ræddar að neinu ráði í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Hefur hv. þingmaður trú á því að nefndin muni fara yfir þær ábendingar sem koma fram í umræðum hér í dag og væntanlega í kvöld, að nefndin muni fara yfir þær ábendingar og athugasemdir sem við þingmenn - við erum stjórnarskrárgjafinn og eigum að rækja það hlutverk okkar af samviskusemi - setjum fram sem eru miklar og varða þær spurningar sem væntanlega verða lagðar fyrir þjóðina samhliða forsetakosningum? Í öðru lagi spyr ég hv. þingmann hvort hann trúi því ekki að hægt sé að breyta stjórnarskránni með tilliti til þeirra atriða sem við sjálfstæðismenn höfum meðal annars komið inn á, varðandi auðlindaákvæðið, varðandi breytingarákvæði á stjórnarskránni 

Virðulegi forseti. Það eru auðvitað heilmikil tíðindi ef það er svo að þær spurningar sem hér er verið að leggja fram hafa ekki verið ræddar á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það liggur þó fyrir að þeir sem skrifa upp á þessa þingsályktunartillögu bera fulla ábyrgð á þessum spurningum eins og þær voru lagðar fram. Það blasir við hverjum einasta manni sem les þessar spurningar að þær hljóta að hafa verið skrifaðar í kjöltu þeirra þingmanna sem standa að þessum spurningum án þess að nokkuð hafi verið leitað álits hjá þeim sem eru sérfróðir á þessu svið. En það vill þannig til að fjöldi manns í okkar samfélagi hefur sérþekkingu á þessu sviði. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands - slík þekking er til í öllum háskólum landsins. Þessir háskólar hafa verið að efna til skoðanakannana. Hér eru sjálfstæð fyrirtæki, eins og Capacent, Maskína, MMR, sem hafa verið að búa til slíkar skoðanakannanir. Allir þessir aðilar hefðu getað á tíu mínútum útskýrt fyrir nefndarmönnum hvernig ætti að standa að svona spurningum. En það kann að vera að í þessum hópi sé fólk sem telji sig ekki þurfa að leita ráða og viti alltaf betur en allir aðrir og það sé þá skýringin á því að við fáum þessar vitlausu spurningar sem öllum er orðið ljóst og var orðið ljóst áður en þessi umræða hófst í dag að gætu aldrei staðið. Spurningu hv. þingmanns um það hvort ég telji að hægt væri að breyta stjórnarskránni á vettvangi Alþingis svara ég á þann veg að ég er sannfærður um það. Þegar maður hlustar á efnislega umræðu um stjórnarskrána blasir það við að það væri hægur leikur ef menn vildu fara í það af heilindum að vinna að þessum efnum. Okkur tókst hér um bil að gera þetta 2007. Þá lágu annarlegar hvatir að baki því að ekki tókst að ljúka því verki, því miður. Þá settu menn bara járnkarlinn í tannhjólið af ástæðum sem ég rakti áðan og það kom í veg fyrir að hægt væri að gera breytingar, t.d. á auðlindaákvæðinu. Það tókst mjög vel undir forustu Geirs H. Haardes á sínum tíma að breyta mannréttindaákvæðinu, að setja nýtt mannréttindaákvæði. Það voru mikil tímamót, 

Frú forseti. Þetta er nefnilega mjög mikilvægur punktur sem hv. þingmaður kemur inn á. Það er hægt að breyta stjórnarskránni og það í sátt. Og það er rétt að draga það fram að árið 2007 munaði mjög litlu að hægt hefði verið að samþykkja breytingar á stjórnarskrá, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem hafði farið fram í tengslum við umræðu um fiskveiðistjórnarmál, þjóðlendumál o.fl. Það er mikilvægt atriði sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson dregur hér fram að menn hafa einfaldlega ekki verið að nýta tækifærin. Stjórnarmeirihlutinn hefur ekki verið að hlusta. Menn hafa ekki hlustað eftir því sem meðal annars við sjálfstæðismenn höfum sagt - og ég heyri ekki betur en að framsóknarmenn séu sammála því - að við höfum lengi verið tilbúin til að nálgast þessi kjarnaatriði sem er þýðingarmikið að sett verði með sómasamlegum hætti inn í stjórnarskrá. Það má segja að þrjú ár hafi farið til spillis hjá ríkisstjórninni. Svo kemur hún núna á lokasprettinum, í hlandspreng fyrir 30. mars, með breytingar á þessum greinum og tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu til að hægt verði að bera þetta upp samhliða forsetakjöri. Er sómi að þessu? Er sómi að þessari nálgun varðandi stjórnarskrána? Ég segi nei. Ég vil spyrja hv. þingmann: Í ljósi þeirrar umræðu sem orðið hefur um þessi kjarnaatriði, sem ég trúi að flestir séu sammála um að þurfi að fara vel yfir, telur hv. þingmaður að hægt verði að fara með ábyrgum hætti í gegnum þá umræðu næsta vetur miðað við hver nálgun ríkisstjórnarinnar hefur verið í þessu máli fram til þessa á yfirstandandi kjörtímabili?

Virðulegi forseti. Eins og vinnubrögð ríkisstjórnarinnar hafa verið í þessu máli þá held ég að horfast verði í augu við það að hér eftir verða þessi mál miklu erfiðari. Það er nákvæmlega þannig að ef menn hefðu viljað hefði verið hægt að fara þá leið sem menn hafa kosið að fara allan lýðveldistímann en það er að reyna að búa til víðtækustu sáttina. Það hefði verið hægasti vandinn að leita eftir sjónarmiðum meðal almennings, það hefði vel mátt gera það með ýmsum hætti. Við sjáum hins vegar hvernig málum er nú komið. Stjórnlagaráðið lagði fram sitt plagg og nú er það eins og munaðarleysingi hér í þinginu. Það stendur enginn upp og segir: Þetta er akkúrat það sem við ætluðum að gera. Nei, það eru allir á harðahlaupum undan því að taka efnislega afstöðu til málsins, m.a. vegna þess sem ég rakti hér áðan. Hinn 1. október á síðasta ári flutti forseti Íslands mikla ræðu úr þessum ræðustóli og lýsti því að þessar tillögur þýddu að verið væri að margefla forsetaembættið. Þá runnu tvær grímur á ýmsa sem höfðu talið að þetta væri mikið snilldarverk sem væri að koma út úr stjórnlagaráðinu og eftir það var málið í fullkomnu uppnámi. Menn hafa farið mjög illa að ráði sínu varðandi stjórnarskrána og vinnu við endurskoðun hennar á síðustu þremur árum. Við hefðum auðvitað nánast verið búin með þetta mál ef almennileg verkstjórn hefði verið af hálfu forsætisráðherra í þessum efnum, ef staðið hefði verið með eðlilegum hætti að þessu máli. Nú er komið með þetta mál inn í þingið á síðustu stundu. Svo að maður taki líkingamál úr skemmtanalífinu þá er þetta svona korter fyrir þrjú aðferð 

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögu stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga, þ.e. tillögu um eitt stykki nýja stjórnarskrá fyrir þjóðina. Í mínum huga er þetta afskaplega mikilvægt ferli og mikilvægt mál vegna þess að ég tel stjórnarskrána vera mjög mikilvæga og hef margoft vísað í hana úr þessum ræðustóli, þá til að benda á að eitt og annað kunni að brjóta stjórnarskrá, t.d. skuldasöfnun ríkissjóðs án ákvæða í fjárlögum eða fjáraukalögum, t.d. hvað varðar skattlagningu aftur í tímann sem menn stundum leiðast til o.s.frv. Fallið hafa gengislánadómar sem segja að ýmislegt sem var í gangi stóðst ekki lög og jafnvel ekki stjórnarskrá. Stjórnarskráin er því mjög mikilvægt tæki fyrir almenning að búa við. Þess vegna er svo dapurlegt að vera að ræða ferli sem er í rauninni ein allsherjarhrakfallasaga, þetta er allt ein hrakfallasaga. Kannski ég fari í gegnum það, frú forseti, hvernig hæstv. ríkisstjórn fer með vissa hluti. Hún sækir um aðild að Evrópusambandinu upp á grín. Menn þar halda að einhver alvara sé á bak við það, að þjóðin muni taka þessu fagnandi og samþykkja það einn, tveir og þrír en svo er þetta bara allt í plati. Menn skilja það hreinlega ekki á þeim bæ. Menn skilja það ekki - já, en þið sóttuð um, þið eruð að sækja um. Það er heilmikið ferli í gangi. Getur verið að þjóðin sé á móti þessu, jafnvel Alþingi? Þegar skrifað var undir Icesave var það gert með flýti í einhverjum glannaskap. Menn geta ekki hafa lesið samninginn og allt það sem tengdist honum á þeim stutta tíma frá því að skrifað var undir og þar til það var samþykkt í þingflokkunum, það getur ekki verið. Þetta er óábyrgt og virðingarleysi fyrir hlutum. Nú erum við að ræða stjórnarskrána sem er mér mjög heilög og það er sama virðingarleysið, þetta er allt ein hrakfallasaga.  Svo kemur málið hingað inn í þingið og það hefur hingað til ekki verið rætt efnislega. Það var rætt sem þingsályktun. Jú, ég fékk 30 mínútur til að ræða það og með því að fara í andsvör kom ég fleiri punktum að. En þetta er náttúrlega alveg heljarinnar mikið mál sem þyrfti að ræða lengi, lengi og fara í gegnum einstök atriði. Það eru 380 málsgreinar sem tillögurnar ganga út á. En margt gott er í þessum tillögum. Ég ætla ekki að fara að segja að þetta sé allt saman slæmt. Það er eiginlega margt gott í tillögunum og kannski meira gott en slæmt. - Nú sé ég, frú forseti, að tími minn líður það hratt að ég næ hreinlega ekki að fara efnislega í gegnum þetta, sem ég ætlaði reyndar að stelast til að gera þó að við séum að ræða ferli. En ég ætla að byrja á því að ræða ferlið. Þannig var, frú forseti, af því að ég fékk svo lítinn tíma til að ræða þetta, að ég skrifaði umsögn um málið. Sú umsögn er 38 síður og mér er ekki kunnugt um að þingmaður hafi nokkurn tíma áður skrifað umsögn um mál sem er í nefnd sem hann er ekki í. Ég sá mig tilneyddan til að gera það vegna þess að málið fékk enga reifun á Alþingi við fyrri umr. og nú eru við ekki að ræða málið, nú erum við að ræða ferlið.  Í hugmyndunum sjálfum er mótsögn. Ég hef farið í gegnum það áður. Það væri hugsanlegt að nefndin sem fær þetta til umsagnar, sem er sama nefndin og flytur það, hugleiddi að hafa efnislegu spurningarnar fyrst, þ.e. spyrja fyrst efnislega og síðan að þeim breytingum samþykktum sem þú leggur til ertu sammála stjórnarskránni, vegna þess að þau atriði sem maður greiðir atkvæði um í lið tvö eru innifalin í stjórnarskránni sem menn eru búnir að samþykkja eða hafna á undan. Kjósandi - við berum virðingu fyrir kjósendum, frú forseti - sem kýs og segir: Ég er á móti því að þessi tillaga verði lögð fram sem tillaga, er samt sem áður spurður að því hvort hann vilji að náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign o.s.frv. Af hverju, til hvers? Hann er búinn að hafna þessu. Þetta er inni í þeirri tillögu sem hann hafnaði. Ef hann samþykkir, hvað gerist þá? Þá er hann spurður aftur að því sem hann er búinn að samþykkja. Þetta er rökleysa, frú forseti, þetta er hrein og klár rökleysa og hefur ekkert að gera með 1. bekk í menntaskóla eða eitthvað slíkt, þetta er bara rökleysa. Þetta er um ferlið. Svo gerist það, frú forseti, og ég kem inn á það í umsögn minni og það er fyrsta málið, að þjóðin greiðir aldrei atkvæði um stjórnarskrána sína með bindandi hætti. Hún mun núna í sumar, ef ferlið gengur eftir, greiða atkvæði um tillögu stjórnlagaráðs, samþykkja hana eða fella. Enginn hefur sagt mér hvað gerist ef hún verður felld. Verður þá bara  Ef þjóðin samþykkir tillöguna og segi maður að þetta verði lagt fram á Alþingi og síðan samþykkt sem síðasta mál fyrir kosningar, því að rjúfa þarf þing samkvæmt núgildandi stjórnarskrá og kjósa verður nýtt þing - hvað skyldu kjósendur hugleiða í því sambandi þegar kosið verður til nýs þings? Það er um hvernig núverandi ríkisstjórn hefur staðið sig, hvort ekki sé ástæða til að skipta um ríkisstjórn, kjósa nýja flokka o.s.frv. Menn eru ekkert að hugsa um það að verið sé að kjósa um stjórnarskrá. Menn eru heldur ekkert að kjósa um stjórnarskrá. Svo er fyrsta mál á dagskrá eða fljótlega eftir að nýtt þing kemur saman - þá taka menn þetta mál upp aftur og þá verður það sannfæring hvers þingmanns á því þingi samkvæmt núgildandi stjórnarskrá, sem þá verður enn í gildi, sem ræður því hvort þetta mál verður afgreitt sem stjórnarskrá eða ekki. Þjóðin hefur ekkert með það að gera. Hún kaus ekki það fólk til að afgreiða stjórnarskrá heldur til að veita ríkinu forsjá næstu fjögur árin, næsta kjörtímabil. Það er mjög stór galli. Til að laga þetta hef ég flutt frumvarp sem er að finna á þskj. 43 um að ákvæðum um breytingu á stjórnarskrá verði breytt þannig að breytingin fari í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá breytingu er hægt að samþykkja strax þegar nýtt þing kemur saman og svo getur það þing samþykkt þessa stjórnarskrá eða einhverja aðra og sett hana í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þannig - ég hef ekki séð neina aðra leið - og aðeins þannig getur þjóðin greitt atkvæði um nýju stjórnarskrána sína með bindandi hætti þannig að hún hafi eitthvað að segja. Hvað varðar þessar tillögur - eins og ég sagði er ég búinn að fara í gegnum þetta og vil geta þess að umsögn mín er náttúrlega á netinu, menn geta nálgast hana þar og farið efnislega í gegnum þessi mál. Eitt rak ég augun í, það er sumt gott, til dæmis Lögrétta, sem ég er mjög ánægður með nema að það er stór galli hvernig hún er kosin. Hún er kosin af Alþingi. Mér finnst að fullskipaður Hæstiréttur eigi að vera Lögrétta. Það á að skilgreina hann sem Lögréttu og hann á að taka fyrir þau þingmál á Alþingi sem þingmenn vísa til Lögréttu en líka mál sem borgarar fara með í gegnum dómskerfið og telji að lög brjóti stjórnarskrá. Það er mjög oft sem það kemur upp. Það vantar nefnilega stjórnlagadómstól á Íslandi. Þá er þess að geta, sem ég hef komið inn á áður, að í 86 málsgreinum af 300 er vísað í það að Alþingi skuli gera eitthvað, til dæmis það sem ég hef lesið áður: „Öllum börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Hvað gerist ef engin lög eru sett? Þá er velferðin ekki tryggð. Þarna ætti að standa að sjálfsögðu: Börn eiga rétt á umönnun og framfærslu. Þannig að það liggi fyrir að það sé vilji stjórnarskrárinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir ræðu hans. Það hefur oft komið fram í málflutningi hans að hann er mikill stjórnarskrársinni. Þess vegna langar mig að spyrja út í síðasta punktinn sem hann fór yfir í ræðunni hvert álit hans er á eftirfarandi: Samkvæmt tillögum stjórnlagaráðs felst mikið framsal á stjórnarskipunarlagasetningarvaldi inn í almenna lagasetningu eins og þingmaðurinn fór yfir. Hann minntist á að lagaframsalsákvæði væru í 86 greinum þeirrar skýrslu sem liggur fyrir þinginu. Nú hefur það verið þannig að þegar Alþingi setur almenn lög hefur lagasetningarvaldið verið framselt inn í reglugerðarvaldið og þar með komið inn í embættismannakerfið. Finnst þingmanninum það ekki stórhættulegt að í tillögum stjórnlagaráðs skuli vera kveðið á um svo víðtækt framsal á stjórnskipunarvaldi þingsins? Mín skoðun er sú að það á að vera erfitt að breyta stjórnarskrá. Löggjafinn eins og hann er, skipaður 63 þingmönnum, er alls ekki stjórnskipunarvaldið vegna þess að það þarf tvö þing með endurnýjun á milli í kosningum, og síðan sú kratavæðing sem hefur átt sér stað í lagasafninu undanfarin ár að framselja svo lagasetningarvaldið niður í reglugerðirnar. Getur þingmaðurinn verið sammála mér um það að þarna sé um mjög hættulega braut að ræða og er þetta ekki einmitt til að veikja mjög í fyrsta lagi stjórnskipunarvaldið og í öðru lagi stjórnarskrána? Og svo eins og þingmaðurinn benti á, hvað gerist ef Alþingi setur ekki þau lög sem kveðið er á um í þessum tillögum, þ.e. verði eitthvað unnið áfram með tillögurnar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Þarna kemur hún inn á það sem ég tel vera eiginlega veigamesta atriðið í hugmyndum stjórnlagaráðs og veigamesta gallann á þeim, þ.e. að vera að framselja vald til Alþingis. Þetta á að vera stjórnarskrá, þetta eiga að vera grunnlög sem Alþingi á að byggja ofan á en ekki fylla upp í. Það getur verið mjög hættulegt vegna þess að stjórnarskránni er ætlað að tryggja borgarana fyrir bæði Alþingi og ríkisvaldinu í heild sinni. Það er hlutverk stjórnarskrárinnar og sérstaklega varðandi mannréttindin. Ef Alþingi á að fylla upp í stjórnarskrána og Alþingi gerir svo aftur reglugerðarheimildir í lögum sem gerir það að verkum að framkvæmdarvaldið er farið að túlka lög og setja ákvæði, þá getur það verið stórhættulegt, ekki bara lýðræðinu heldur mannréttindunum vegna þess að þar með er búið að útvatna það mannréttindaákvæði sem stjórnarskráin á að tryggja með því að heimila þessum og hinum að framfylgja því og breyta því. Ég tel þetta ekki bara vera ólýðræðislegt, þetta er mjög ólýðræðislegt og þetta er líka stórhættulegt vegna þess að stjórnarskránni er ætlað að tryggja fólki þau mannréttindi sem standa í stjórnarskránni og það á ekki að vera neinn vafi á því hvort fangelsa megi menn, selja megi fólk mansali o.s.frv. Enginn vafi á að vera á því að þessi atriði séu ekki í gildi og ekki sé búið að þynna þau með einhverjum reglugerðum.

Virðulegi forseti. Þarna liggur hundurinn einmitt grafinn vegna þess að stjórnarskrá hvers ríkis er til þess gerð að vernda réttindi borgaranna fyrir ægivaldi ríkisvaldsins, fyrir mistæku framkvæmdarvaldi, t.d. eins og því sem við sitjum uppi með núna o.s.frv. Segjum sem svo að ef samþykkt yrði að fara þessa leið með stjórnarskrá Íslands, að útþynna stjórnskipunarvaldið, hvað gerðist ef kæmi einræðisherra? Þá mundi viðkomandi náttúrlega koma fyrst í gegnum lagasetningu breytingum á stjórnarskránni og svo í gegnum reglugerðarfargan með ákvæði í þeim lögum til að ná hér völdum og hafa réttindi borgaranna að engu. Þess vegna undrast ég það svo mjög, án þess að ég sé nokkuð að hnýta í þá aðila sem sátu í stjórnlagaráði, hvers vegna þeir hafi ekki áttað sig á þessu framsali og hvers vegna þetta er lagt til í öllum þeim greinum sem eru í þessu frumvarpi. En þetta er kannski ástæðan fyrir því að enginn þingmaður treystir sér til að leggja fram frumvarp með tillögu stjórnlagaráðs, líka vegna þess að tillögurnar hafa fengið svo mikla gagnrýni hjá þeim fræðingum sem hafa komið fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að ég lagði fram þá spurningu á nefndarfundi í gær hvað það væru aftur margir sem hafa getað mælt með tillögunum og það mundi enginn eitt nafn. Það segir sína sögu. Þá ætla ég að koma að spurningunni, sem mér finnst mjög alvarleg, og hefur líka komið fram fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd því að þeir þingmenn sem ekki sitja í henni hafa ekki fengið að fjalla neitt um þessar tillögur. Ég hef ítrekað óskað eftir því að komið væri með ábendingu um sambærilegt ákvæði sem hafi gerst í nágrannalöndunum eða öðrum löndum, hvort það væri þannig að mál væri sent í þjóðaratkvæðagreiðslu sem ætti svo eftir að taka breytingum eftir að þjóðaratkvæðagreiðslan hafi farið fram eins og hér stendur í 1. tölulið, 

Frú forseti. Í tillögum stjórnlagaráðs er margt gott. Þar er líka margt sem mætti betur fara og er ekkert voðalega erfitt að leiðrétta. Það er engin goðgá að breyta til dæmis þessum hugmyndum frá stjórnlagaráði þannig að þær verði ákveðnar og þurfi ekki lagasetningu til, það er enginn vandi að gera það. Ég hef lagt til í umsögn minni breytingar á öllum þessum ákvæðum þannig að það sé uppfyllt. Það má laga þetta allt saman. Vandinn er sá að núna stendur til að senda þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu, hálfhráa stjórnarskrá sem gæti verið að þjóðin felldi, og mjög líklega, vegna þess hversu hrátt hún er unnin og hvað margt er að í henni, t.d. það sem hér hefur verið nefnt um auðlindaákvæðið og nefnt hefur verið framsal á ríkisvaldi og annað slíkt sem menn geta verið á móti. Þannig gæti góðum hugmyndum frá stjórnlagaráði verið hafnað. Mér finnst menn vera að leika sér að eldinum,  Mér finnst menn vera komnir út á mjög hála braut með því að senda þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það sem menn senda í þjóðaratkvæðagreiðslu þarf að vera vel útfært, búið að fara í gegnum það, lúslesa það, taka úr því allar villur og þá getur þjóðin greitt um það atkvæði með ákveðnum hætti. 
            

Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga og tiltekin álitaefni þeim tengd. Það hefur komið fram í umræðunni að ástæða þess meðal annars að haldið var í þann leiðangur að endurskoða stjórnarskrána var sú að sjálfsmynd þjóðarinnar hafði beðið hnekki í hruninu og endurreisa þyrfti og byggja upp á nýtt sjálfsmynd þjóðar. En uppbygging sjálfsmyndar þjóðar hlýtur fyrst og síðast að taka á umræðunni um það hvað við viljum leggja til grundvallar hvað varðar gildi, dyggðir og siðferðisleg viðhorf. Stjórnarskráin sem grundvallarlög sem öll önnur lög íslensks samfélags eiga að byggja á hlýtur að vera sáttmáli samfélagsins og um þann sáttmála þarf að ríkja sátt. Alþingi lagði upp með ákveðið ferli, með þjóðfund, með stjórnlaganefnd, síðan var skipað 25 manna stjórnlagaráð sem átti að endurskoða stjórnarskrána. En var það gert, frú forseti? Nei. Stjórnarskráin var endurskrifuð. Það er ekki ein einasta grein í tillögu stjórnlagaráðs sem er samhljóða orðrétt þeim greinum sem eru í núgildandi stjórnarskrá Íslands. Í mínum huga heitir þetta að endurrita en ekki að endurskoða. Endurritun á þennan hátt á gildandi stjórnarskrá íslensku þjóðarinnar hlýtur að kalla á miklu meiri umræðu en nokkurn tíma hefur farið fram. Af hverju hafa ekki verið haldin málþing vítt og breitt af hinum og þessum um stjórnarskrána til að kalla að umræðunni fólkið í landinu sem hefur áhuga? Menn ræða um að þær spurningar sem þessi þingsályktunartillaga leggur til séu samtal við þjóðina. Mér þykir það harla lítið samtal að ætla að leggja sex spurningar fyrir þjóðina og kalla það samtal þegar spurningarnar eru þar að auki þannig að þær kalla ekki fram vilja þjóðarinnar eða vilja kjósenda. Þjóðin er þeir sem byggja þetta land og enn eru nokkrir sem ekki hafa kosningarrétt en eru engu að síður hluti þjóðar. Það væri því nær að tala um að eiga samtal við atkvæðisbæra kjósendur um það sem hér er á ferðinni frekar en að kalla þetta samtal við þjóðina. Frú forseti. Hafa drög þau sem fyrir liggja frá stjórnlagaráði verið lesin saman við önnur gildandi lög í samfélaginu eða mun slík endurritun stjórnarskrárinnar kalla á endurgerð allra laga? Ég ítreka að stjórnarskráin var ekki endurskoðuð, hún var endurrituð og það er tvennt ólíkt. Umræðan hefur líka um tíma verið vanstillt í þá veru að þeir sem ekki eru sammála því sem hér liggur fyrir þori ekki að eiga samtal við þjóðina eða þá að þeir vilji ekki breyta neinu nema þeir ráði sjálfir í hverju breytingarnar eru fólgnar. Slík umræða á svo vanstilltum nótum um stjórnarskrána á ekki heima í þessum þingsal. Þær spurningar sem hér liggja fyrir og á að leggja fyrir þjóðina, og eru það umræðuefni sem ég er að ræða, eru að mínu mati með þeim hætti - og hef ég hingað til, frú forseti, talið mig þokkalega læsa á íslenska tungu - að ég á erfitt með að svara þeim já eða nei. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvað er fólgið í sumum þeirra. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hvort tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga. Ég veit bara ekki, þegar ég segi já við þeirri spurningu, ef ske kynni að fólk segði já við þessu, hvernig stjórnarskráin liti þá út. Og hvernig í veröldinni á fólk að geta sagt já við einhverju sem er hitt og þetta ef það veit aldeilis ekki hvað hitt og þetta er? Fólk getur ekki heldur sagt: Ég vil ekki að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem - jú, fólk gæti tekið afstöðu til þess, ég vil ekki að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Fólk getur sagt já eða nei við þessari spurningu. Það er einfalt vegna þess að stjórnlagaráð endurritaði stjórnarskrána. En ég efast um, þó að ég beri virðingu fyrir kjósendum í þessu landi, að allir þeir sem að kjörborðinu ganga hafi lesið niðurstöðu stjórnlagaráðs. Komum þá að þeim spurningum sem áætlað er að svara. Í mínum huga er það ljóst að þetta hefur ekki verið samlesið öðrum lögum og fyrsta spurningin, náttúruauðlindir lýstar þjóðareign - hv. formaður nefndarinnar sagði að allir Íslendingar gætu skilið þetta nema hugsanlega lögfræðingar. Ég er ekki lögfræðingur, frú forseti, en ég skil ekki hvað átt er við að öðru leyti en því að allar náttúruauðlindir sem til eru í þessu landi verði þá lýstar þjóðareign, alveg sama hvort þær eru í dag í þjóðareign, í eigu ríkisins, í eigu sveitarfélaga eða í eigu einkaaðila, allar eigi að vera lýstar þjóðareign. Þannig hljóðar spurningin. Það þýðir ekkert fyrir þá sem eru í þeirri ágætu nefnd sem leggur þetta til, eða þá fulltrúa sem hér eiga hlut að máli, að segja að það eigi að skilja þetta með öðrum hætti. Spyrjum þá spurningarinnar eins og við viljum hafa hana, hvaða auðlindir það eru sem eiga að vera lýstar þjóðareign, eða lýsum því yfir að við ætlum að þjóðnýta allar náttúruauðlindir landsins. Það er þá bara heiðarlegt að segja það og það kemur mér ekkert á óvart. Þar sem meginþorri þeirra sem sitja í núverandi ríkisstjórn - fyrirgefið næstu setningu - eru gamlir kommúnistar er ekkert skrýtið að þeir vilji þjóðnýta náttúruauðlindirnar. En ég vil það ekki, hvorki sem fyrrverandi krati né núverandi sjálfstæðismaður. Það gengur ekki upp. Ákvæðið um þjóðkirkju Íslendinga óbreytt frá því sem nú er? Landskjörstjórn segir að þessi spurning sé neikvæð og leiðandi og vill að henni verði breytt. Persónukjör í kosningum til Alþingis heimilað í meiri mæli, ætti að standa, en nú er? En þá hvernig? Hver vill ekki meira persónukjör í kosningum? En hvernig? Er það þá duttlungum háð hvernig þeim sem síðan fjalla um stjórnarskrána líst á og hvernig þeir vilja framkvæma persónukjör? Ákvæði um atkvæði kjósenda alls staðar af landinu vegi jafnt? Ég er þeirrar skoðunar en þá þarf heldur betur að skoða kjördæmaskipan landsins. Með því að vægi kjósenda alls staðar af landinu verði jafnt sýnist mér að þrjú stærstu kjördæmin á höfuðborgarsvæðinu muni vega ansi þungt hvort heldur við fjölgum eða fækkum þingmönnum. Frú forseti. Það sem liggur fyrir þinginu til samþykkta til að fara með í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu er fátæklegt og þetta er okkur ekki samboðið. Við erum ekki að taka á stórum álitaefnum sem koma fram í stjórnlagaráðstillögunum, meðal annars um embætti forseta Íslands, sem væri þó þarft að spyrja um samhliða forsetakosningum. Það er alveg ljóst að forsetakosningar munu ekki eingöngu snúast um mennina, konurnar eða fólkið sem býður sig fram heldur líka um afstöðu til þeirra spurninga sem hér eru lagðar fram. Þeim verður væntanlega breytt en það hefði verið þarft að spyrja þá sem bjóða sig fram til forseta hvers konar forsetaembætti þeir vilja sjá og hafa inni spurningar þar að lútandi. Ég tel ekki, frú forseti, séu þess eðlis að þær séu tækar í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningum. Eigi þær að vera í þá veru sem hér er þarf að umbylta þeim, það þarf að laga orðfæri og það þarf að taka út einstök orð til að fólkið sem á að taka afstöðu til þeirra geti svarað já eða nei. Frú forseti. Að lokum legg ég til að valkosturinn „tek ekki afstöðu“ verði tekinn út úr þessari atkvæðagreiðslu. Þjóðaratkvæðagreiðslur eiga að snúast um já eða nei. Fólk sem vill hugsanlega ekki svara er þá að lýsa því yfir að það ætli sér ekki að hafa afstöðu til þessa máls eða skila auðu vegna þess að það hafi ekki nægar upplýsingar.

Virðulegi forseti. Ég tek hjartanlega undir síðustu orð hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur. Ég hef bent á þennan þátt, „tek ekki afstöðu“, og landskjörstjórn tók alveg af vafann um það í morgun á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að þetta á að sjálfsögðu ekki að vera þarna inni því að þeir sem ekki taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu, verði hún að veruleika, taka jafnframt ekki afstöðu þar sem þeir segja hvorki já né nei. Þingmaðurinn fór vel yfir þetta mál og benti svo sannarlega á að ekki er verið að laga þá ágreiningskafla sem eru í núverandi stjórnarskrá heldur tók stjórnlagaráð sig til og skrifaði nýja stjórnarskrá. Varðandi þjóðarviljann sem Samfylkingunni er svo tíðrætt um og hver hann er og þá lýðræðisást sem Samfylkingin hefur á tyllidögum, verður það kannski svo að lítill áhugi verður fyrir þessari þjóðaratkvæðagreiðslu þegar upp er staðið. Því eru landsmenn ekki hreinlega frekar að berjast við það að halda heimilum sínum og leita sér að atvinnu, þeir sem eru atvinnulausir o.s.frv., heldur en að eyða bæði orku og púðri í að taka einhverja afstöðu til nýrrar stjórnarskrár? Það var ekki stjórnarskráin sem felldi allt hér á landi. Þess vegna er svo einkennilegt hvernig ríkisstjórnin getur haft þetta mál endalaust á dagskrá þingsins, úthýst því úr þinginu o.s.frv. Nú hefur hv. þingmaður lengri þingreynslu en sú sem hér stendur. Þess vegna langar mig að spyrja: Er ekki niðurlægjandi fyrir þingið að þurfa að leggja það í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og kemur fram í 1. tölulið, hvort Alþingi megi leggja fram frumvarp að nýrri stjórnarskrá?

Frú forseti. Ég les kannski ekki spurninguna með nákvæmlega sama hætti og hv. þingmaður. Ég get tekið undir að í dag eru það þingmenn einir sem geta lagt fram frumvarp, þingmenn sem sitja sem þingmenn og þingmenn sem sitja sem ráðherrar og síðan þingmenn innan nefnda. Aðrir eru ekki til þess bærir enn þá en einhvers staðar stóð að fleiri ættu að geta gert slíkt. Mér finnst eiginlega frekar felast í þessum tveimur spurningum þetta: Að í annarri spurningunni felist í raun að þingið eigi að taka tillögur stjórnlagaráðs, yfirfara þær, lagfæra, breyta og skoða í tengslum við núgildandi stjórnarskrá, og hin spurningin sé þá fólgin í því að stjórnlagaráðstillögurnar eins og þær liggja fyrir verði ekki að nýrri stjórnarskrá. En ég er hins vegar ósátt, frú forseti, við það ferli sem við erum á leið inn í með stjórnarskrána. Það er ekki af hræðslu við að tala við fólk því að það hef ég aldrei óttast, og ekki af því að ég vilji ekki breyta stjórnarskránni vegna þess að ég er ein þeirra sem eru til dæmis hlynntir því að orkan í iðrum jarðar og sjávarfang okkar verði í eigu þjóðar, en okkur getur hins vegar greint á með hvaða hætti eigi að nýta það, en ég er þeirrar skoðunar. Ég get tekið undir ýmislegt í stjórnlagaráðstillögunum og er óhrædd við endurskoðun á stjórnarskránni en ég get ekki fellt mig við það ferli sem við erum komin í hér og nú með stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Þarna endurspeglast ef til vill hversu illa unnar þessar tillögur eru vegna þess að við hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir leggjum hvor sinn skilninginn í til dæmis spurningu nr. 1. Hér stendur, með leyfi forseta: „Vilt þú að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga?“ Já, ég vil að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Minn skilningur er sá að þarna sé beinlínis verið að fara með þá spurningu í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þjóðin sé tilbúin að veita Alþingi heimild að leggja fram frumvarp. Við, 63 þingmenn, höfum nú þegar þá heimild og fengum þá heimild í síðustu kosningum að leggja fram þau frumvörp sem okkur raunverulega sýnist og fara efnislega eftir eigin höfði. Þess vegna finnst mér mjög einkennilegt að þetta skuli vera orðað svona en líklega verður þetta til þess að þetta verði fellt í þjóðaratkvæðagreiðslu, sem er að vísu ráðgefandi. Þá spyr ég: Búið er að reikna út að kostnaður við þetta ferli verði allt að 1.000 milljónir. Hvað gerir ríkisstjórnin ef þetta verður fellt? Eins höfum við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd spurt um það atriði að leggja á eitthvert plagg fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu sem ekki er endanlegt vegna þess að þarna stendur að það eigi eftir að lesa plaggið saman við lög og alþjóðasamninga. Enginn fræðimaður getur bent á sambærilegt ákvæði í nokkru einasta landi sem haldið hefur þjóðaratkvæðagreiðslur sem sýnir enn frekar hve málið er komið langt út í skurð og langt frá stjórnskipunarvaldinu sjálfu sem er hér.

Virðulegur forseti. Kannski fyrst um það sem í mínum huga er dálítið sérstakt. Við sitjum með vinstri stjórn og þeir flokkar sem þar ráða ríkjum hafa oftar en ekki rætt um þjóðaratkvæðagreiðslur og hafa verið hlynntir þeim og talið að þær væru samtal við þjóðina og til þess fallnar að ná fram ýmsu sem betur mætti fara. Þá hlýtur hins vegar að skjóta æðiskökku við - og nú hlýt ég að gleðja hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur - að þessi sami meiri hluti þorði ekki 16. júlí 2010 að samþykkja að þjóðin fengi að greiða atkvæði um það hvort við ættum að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið.  
             Þá hlýtur að koma upp þessi spurning: Af hverju skiptir bara sumt þjóðina máli sem má spyrja hana um og er þarft að spyrja hana um og þorandi að fara með í samtal við þjóðina, en annað sem ekki hentar er ekki þorandi að fara með í samtal við þjóðina? Þetta er grundvallaratriði í þeim farsa sem mér finnst þetta ferli um stjórnarskrána vera í. Nú hentar að fara í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu með óljósar spurningar sem hljóta að taka breytingum en til að spyrja grundvallarspurninga sem margir telja að skipti líka máli, gallharðra spurninga upp á já og nei er ekki vilji og var ekki vilji til og virðist ekki vera vilji til hjá núverandi meiri hluta sem samt er hlynntur samtali við þjóðina. 
            

Virðulegi forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til nýrra stjórnarskipunarlaga. Ég hef verið mikill stuðningsmaður þess frá upphafi að sérvaldir fulltrúar þjóðarinnar fengju það verkefni að móta tillögur að nýrri stjórnarskrá, og þó að Hæstiréttur hafi gripið inn í það ferli er það skoðun mín að niðurstaða þessa ferlis hafi í grundvallaratriðum verið jákvæð, þ.e. vinna og framlag stjórnlagaráðsins hafi verið mikið framfaraskref og fært okkur mun nær því að endurskoða stjórnarskrána en tekist hefur í samstarfi stjórnmálaflokka á Alþingi undanfarna áratugi. Alþingi hefur ekki tekist að ná saman um grundvallarbreytingar á stjórnarskránni þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir þar um og þess vegna var fullt tilefni til að taka tillögugerðina úr hinum flokkspólitíska farvegi og færa hana í hendur sérstöku stjórnlagaþingi sem eins og við þekkjum endaði sem stjórnlagaráð. Stjórnarskrá okkar er að stofni til arfur frá Dönum og sú vegferð sem við erum í er því í raun og veru tilraun til að semja fyrstu alíslensku stjórnarskrána. Af því tilefni er full ástæða til að hafa mjög náið samráð við þjóðina um það verkefni, ekki einvörðungu að biðja um einfalt já eða nei við hinni endanlegu útgáfu eftirmálsmeðferðar Alþingis heldur er jafnframt mjög gagnlegt fyrir þingið að fá leiðsögn frá þjóðinni um það hvort frumvarp stjórnlagaráðs njóti stuðnings meiri hluta hennar. Ég vil nota tíma minn til að ræða efnislega þá tillögu sem hér liggur fyrir og viðra nokkur sjónarmið um breytingar sem ég tel að mundu bæta málið enn frekar, sjónarmið sem ég vona að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki til skoðunar milli fyrri og síðari umr. Hér er lagt til að þjóðin verði spurð annars vegar um viðhorf til frumvarpsins í heild sinni og hins vegar álits á tilteknum álitaefnum. Varðandi fyrri spurninguna styð ég þá hugmynd að kalla eftir viðhorfum þjóðarinnar til frumvarpsins í heild sinni þannig að sú afstaða liggi fyrir áður en Alþingi leggur fram frumvarp til stjórnarskipunarlaga á næsta þingi. Varðandi orðalag spurningarinnar tel ég hins vegar að það eigi að orða þá spurningu til þjóðarinnar skýrt og án þess fyrirvara sem lýtur að samræmi við lögbókina og alþjóðasamninga. Sú vinna við lagasamræmingu hlýtur auðvitað að eiga sér stað í meðförum Alþingis eftir að frumvarpið hefur verið lagt fram á næsta þingi en ég tel ekki eðlilegt að skilyrða spurningu til þjóðarinnar við þá vinnu sem ekki hefur farið fram. Það fari hins vegar vel á því að láta þess skýrt getið í inngangi með spurningunum að sú lagasamræming muni eiga sér stað á vegum Alþingis. Það hefur hins vegar sjálfstæða þýðingu fyrir þingið að fá fram afstöðu þjóðarinnar til frumvarps stjórnlagaráðs eins og það liggur fyrir og í því felst mikilvæg leiðsögn fyrir áframhaldandi meðferð málsins á Alþingi. Hin meginspurningin sem lögð er til í fimm liðum í þessari þingsályktunartillögu lýtur að því að reyna að fá fram afstöðu þjóðarinnar til nokkurra nýmæla sem lögð verða til í frumvarpi stjórnlagaráðs og lúta m.a. að þjóðareign á auðlindum, stöðu þjóðkirkjunnar, persónukjöri, jöfnu atkvæðavægi og síðast en ekki síst ákvæði um að þjóðin fái sjálfstæða heimild til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar munar mestu um auðlindaákvæði sem menn hafa í áratugi reynt að koma inn í stjórnarskrána á hinu pólitíska sviði en án árangurs. Í því frumvarpi sem stjórnlagaráð lagði fram segir í 1. mgr. 34. gr., með leyfi forseta: „Auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru í einkaeigu, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar. Enginn getur fengið auðlindirnar, eða réttindi tengd þeim, til eignar eða varanlegra afnota og aldrei má selja þær eða veðsetja.“ Ég tel að þarna sé kveðið mjög skýrt upp úr með að tilgangurinn er ekki sá að hefja víðtæka þjóðnýtingu á öllum náttúruauðlindum eða grípa til eins konar alræðishugmyndafræði eins og kommúnisma, eins og ráða mátti af ræðu þingmanna fyrr í dag, heldur er mjög skýrt að hér er eingöngu verið að tala um þær auðlindir í náttúru Íslands sem ekki eru í einkaeigu og ég tel reyndar að það væri til bóta ef hið endanlega orðalag tillögunnar mundi vera á sömu lund, þ.e. í spurningunni verði sagt: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign? Umræðan um þjóðareign á sér áratugalanga sögu og það kemur fram í greinargerð með frumvarpi stjórnlagaráðs að sá skilningur sem ráðið leggur í hugtakið „þjóðareign“ í frumvarpi sínu er alveg skýr og byggir á Þingvallalögunum frá 1928. Þar kemur fram í 1. gr. laganna sem enn er að finna í gildandi lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum sá skilningur að Þingvellir séu „ævinleg eign íslensku þjóðarinnar“, eins og það er orðað, og síðan segir og það er kjarni málsins: Þjóðareign er eign sem aldrei má selja eða veðsetja. Það er sú eignarréttarlega vernd sem lögfesting hugmyndarinnar um þjóðareign í stjórnarskrá mundi veita, þ.e. ríkið gæti ekki farið með þá eign eins og hverja aðra eign í ríkiseigu, fasteignir eða landareignir sem hægt er að selja eða ráðstafa með varanlegum hætti, með einfaldri ákvörðun þingmeirihluta hverju sinni. Fimmta spurningin lýtur að þjóðaratkvæðagreiðslu og þar er að mínu viti afar mikilvægt ákvæði því slíkt ákvæði mundi auka beint lýðræði í samfélagi okkar sem ég held að sé mjög í anda þeirrar kröfu samtímans að almenningur hafi aukna aðkomu að ákvörðunum stjórnvalda. Sú spurning kallar hins vegar að mínu mati á sérstaka umræðu um 26. gr. stjórnarskrárinnar um málskotsrétt forseta Íslands. Ég er þeirrar skoðunar að mjög gagnlegt væri fyrir þingið að fá viðhorf þjóðarinnar til þess hvort sama þörf sé fyrir málskotsrétt forseta Íslands þegar þjóðin sjálf er komin með sjálfstæðan rétt til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að það sé rökrétt afleiðing af lögfestingu ákvæðis um þjóðaratkvæðagreiðslu í stjórnarskrá að málskotsréttur forseta sé þar með felldur úr gildi. Ég tel að það ákvæði sé arfur frá einveldisstjórnarfari 19. aldar sem eigi ekkert erindi við það lýðræðissamfélag sem við viljum byggja á 21. öldinni, að sjálfsögðu að því gefnu að þjóðin hafi sjálf fengið í hendurnar þennan sjálfstæða rétt til þjóðaratkvæðis um mikilvæg málefni er varða þjóðarhag. Virðulegi forseti. Þetta eru í stuttu máli þau sjónarmið sem ég vil koma á framfæri við þetta tækifæri. Ég vona að umræðan í kvöld verði áfram málefnaleg og nefndin taki til skoðunar þau álitamál og breytingartillögur sem ég hef reifað milli fyrri og síðari umr. Ég vil ítreka í lokin að ég styð þetta mál heils hugar og tel eðlilegt að nýta það tækifæri sem forsetakosningar í sumar veita til að kalla eftir afstöðu þjóðarinnar til þess hvort frumvarp stjórnlagaráðs skuli vera leiðarljós Alþingis við breytingar á stjórnarskránni á komandi vetri.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún var reyndar í styttra lagi. Ég vil spyrja hv. þm. Skúla Helgason því að hann talaði um sérvalda fulltrúa þjóðarinnar: Telur hann sjálfan sig ekki vera sérvalinn fulltrúa þjóðarinnar? Hann talaði mikið um þjóðina, aftur og aftur um þjóð. Hvað er eiginlega þjóð? Er það íslenskir ríkisborgarar? Er það fólk sem er með atkvæðisrétt á Íslandi? Hvað segir hann um útlendinga sem eru búnir að búa í 20 ár á Íslandi? Eru þeir hluti af íslensku þjóðinni? Hann talar svo mikið um þjóðina. Ég vil gjarnan fá að heyra nánar hvernig hann lítur á þessa þjóð sem hann þekkir svona vel. Síðan vildi ég spyrja hann um ýmis atriði úr tillögum stjórnlagaráðs, t.d. um Lögréttu. Telur hann eðlilegt að hún sé sett upp eins og stjórnlagaráðið leggur til, að Lögrétta sé kosin af Alþingi til að fara yfir frumvörp frá Alþingi? Væri ekki miklu skynsamlegra að nýta þekkinguna í Hæstarétti og hann yrði þá Lögrétta? Telur hv. þingmaður t.d., ef maður kæmist að þeirri niðurstöðu að það væri sniðugt að fullskipaður Hæstiréttur yrði Lögrétta, að við mættum þá breyta því með þessum tillögum sem hér er um að ræða um ferlið? Má þá breyta því í þá veru sem mönnum finnst vera skynsamlegt því að það fari þvert á lög eða alþjóðasamninga eins og hér er talað um? Svo vildi ég spyrja hann að því sem ég hef spurt að áður. Þegar menn eru búnir að segja: Ég ætla að samþykkja þessa tillögu stjórnlagaráðs um nýja stjórnarskrá - hvernig geta þeir þá verið á móti því að náttúruauðlindir séu lýstar þjóðareign þar sem það er innifalið í tillögum stjórnlagaráðs? Hvernig getur maður verið á móti því? Þetta er rökleysa. Eða sér þingmaðurinn þetta einhvern veginn öðruvísi? Hvernig sér 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir þessar spurningar. Þær eru það margar að ég verð eiginlega að velja úr þeim fáeinar til að svara því að tímamörkin eru það þröng samkvæmt þingsköpunum að ég kemst með engu móti yfir allar þær spurningar sem þingmaðurinn bar fram í fyrirspurn sinni. Hann spyr um skilning á hugtakinu þjóð. Ég held að við þurfum ekki að eyða miklum tíma í að velta fyrir okkur skilgreiningu á þjóð því að aðalspurningin sem fyrir okkur vakir í þessu máli er miklu frekar spurningin um þjóðareign. Hvað merkir þjóðareign og er einhver munur á þjóðareign og ríkiseign? Ég fór aðeins yfir það í ræðu minni að ég teldi svo vera. Þessi vegferð snýst ekki síst um að tryggja það í stjórnarskránni að tilteknar sameiginlegar auðlindir verði lýstar þjóðareignir og þar með sé ekki heimilt fyrir ríkið að selja þær, veðsetja þær eða ráðstafa þeim varanlega til annarra. Ég held að þetta sé kjarni málsins í umræðunni um þjóð og þjóðareign. Þingmaðurinn spyr sömuleiðis um skilning á þeim skilaboðum sem við viljum í raun og veru fá frá þjóðinni. Er hægt að biðja þjóðina um að veita annars vegar álit sitt á plagginu í heild og hins vegar afstöðu sína til einstakra tillagna sem þar eru innan borðs? Þetta er eðlileg spurning. Ég tel að það sé mikilvægt veganesti fyrir Alþingi sem á endanum þarf að leggja fram, fjalla um og samþykkja tillögu til breytinga á stjórnarskránni að fá leiðsögn frá þjóðinni um það hvort hún telji þetta plagg í grundvallaratriðum framfaraskref og hvort eigi að nota það sem meginleiðsögn. Síðan eru þarna atriði sem skipta miklu máli varðandi þjóðkirkjuna, jafnvægi atkvæða, náttúruauðlindir 

Frú forseti. Það skiptir meginmáli að þekkja þau hugtök sem menn eru stöðugt að ræða um eins og hugtakið þjóð. Ef við segjum að allar náttúruauðlindir séu í eigu þjóðarinnar og þjóðin eignist nánast allar auðlindir sem einkaeignir þá skiptir það máli sem hér hefur verið rætt um að orkuverð sé það sama alls staðar á landinu, nema fyrir útlendinga sem teljast þá ekki til þjóðarinnar. Það verður væntanlega að hafa mismunandi orkuverð fyrir þá sem eiga auðlindina, Íslendinga væntanlega, og hina sem eiga hana ekki. Þá kæmi upp undarleg staða. Útlendingar þyrftu að borga aukalega fyrir t.d. rafmagnið sem væri þjóðareign Íslendinga. Það er mjög margt í þessu. En það sem mig langar mest að spyrja hv. þingmann um er það sem hann segir að sé meginleiðsögn. Hvað felst þá í orðunum „eftir yfirferð með tilliti til laga og alþjóðasamninga“? Þetta hlýtur að hafa einhverja þýðingu. Má þá bara breyta því sem rekst á lög eða alþjóðasamninga? Mætti t.d. breyta ákvæðinu um Lögréttuna? Mætti breyta ákvæðinu um þjóðareign á auðlindum? Hvað felst eiginlega í þessum spurningum og hvaða skilaboð gefa svörin við þeim til þeirra sem taka svo ákvörðun um málið, þ.e. þings í haust? Hvað geta menn gert við það að einhver maður segist styðja stjórnarskrána en vera á móti ákvæðum í stjórnarskránni? Hvort meinti eiginlega sá ágæti hluti af þjóðinni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég held reyndar að hún sé mjög mikilvæg. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum það fyrir fram hvernig beri að túlka þá niðurstöðu sem kemur fram. Ég held t.d. að ef raunin verður sú að meiri hluti þjóðarinnar eða þeirra sem taka þátt í þessari atkvæðagreiðslu greiðir atkvæði með því að tillaga eða frumvarp stjórnarráðs skuli lagt fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá hafi það þá þýðingu að Alþingi verði í kjölfarið að líta svo á að það sé það meginplagg sem ráði för við þær breytingar á stjórnarskránni sem unnar verða í frumvarpsformi á næsta vetri. Síðan kann það að koma út úr niðurstöðum einhverra þessara fimm spurninga - ég færði reyndar fyrir því rök að ég teldi að við mætti bæta sjöttu spurningunni um málskotsrétt forseta - að þjóðin sé þeirrar skoðunar að þótt hún sé fylgjandi meginplagginu, meginfrumvarpinu, þá sé hún ekki sammála öllum þeim atriðum eða spurningum sem fram koma og þá þarfnist þau tilteknu atriði sérstakrar skoðunar af hálfu Alþingis og Alþingi hafi þá í raun og veru umboð þjóðarinnar til að gera breytingar á þeim ákvæðum. Það er mín persónulega skoðun að þetta séu í raun og veru þau skilaboð sem menn eigi að fara með út úr þessari kosningu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir ræðu hans sem var á margan hátt ágæt og málefnaleg. Þó að við hv. þingmaður séum ekki sammála um alla hluti þá er greinilegt að hann hefur velt fyrir sér orðalagi spurninganna í þeirri könnun eða þjóðaratkvæðagreiðslu sem hér eru ráðagerðir um. Mér heyrðist hann ekki, a.m.k. hvað fyrri spurninguna varðar eða fyrri lið atkvæðagreiðslunnar, vera á ósvipuðum slóðum og ég varðandi það að hreinlegra væri að spyrja um afstöðu til tillagna stjórnlagaráðs: Ertu samþykkur eða andvígur tillögum stjórnlagaráðs? - frekar en að fara eins og köttur í kringum heitan graut með þeirri tillögu sem meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur lagt fyrir. Ég vil biðja hv. þingmann að fjalla aðeins nánar um afstöðu sína hvað þennan þátt tillögunnar varðar, þ.e. fyrri töluliðinn sem lýtur að afstöðu til þess, eins og orðað er í tillögunni, hvort leggja eigi fram frumvarp sem byggi á tillögum stjórnlagaráðs. Þá vildi ég líka spyrja hv. þingmann í tengslum við það hvort hann ásamt meiri hlutanum á þingi hefði ekki talið rétt að fela stjórnlagaráði að semja tillögur og hvort það hefði ekki verið ætlunin að þær yrðu síðan lagðar fram sem frumvarp á þessu þingi á Alþingi og af hverju hann og fleiri 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir fyrirspurn hans. Hún er mjög einföld í rauninni: Af hverju er ekki bara lagt fram frumvarp stjórnlagaráðs óbreytt? Hann hefur tekið þátt í meðferð þessa máls í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þekkir þá stöðu og umræðu betur en sá sem hér stendur. Ég er þeirrar skoðunar og lýsti því í ræðu minni að sú vinna sem stjórnlagaráð hefur unnið og lagt fram sé í heild sinni mikið framfaraskref. Menn geta haft mismunandi sjónarmið og hef ég athugasemdir við einstakar greinar eins og gengur. Þannig er í raun gangur löggjafarstarfsins, liggur mér við að segja, ævinlega. Við fáum í hendur frumvörp sem geta verið skref í rétta átt en hafa að geyma ákvæði sem við teljum að betur megi fara. Við reynum í störfum okkar í nefndum þingsins að gera á þeim breytingar og bragarbót alla daga og allar vikur. Ég lít svo á og það er mín skoðun að við séum með upplegg í höndum að því frumvarpi sem unnið verður með næsta vetur og það sé ekki nema fram komi skýr neikvæð afstaða þjóðarinnar til þess sem við förum yfir í einhvern annan farveg. Ég tel að við séum í raun og veru sammála um að langhreinlegast sé að leggja þetta mál fyrir þjóðina núna og spurningin sé einföld: Styður þú frumvarp stjórnlagaráðs og lítur þú svo á að það sé það frumvarp sem Alþingi eigi að vinna með næsta vetur?

Hæstv. forseti. Það sem ég var eiginlega að reyna að nálgast með spurningu minni var akkúrat sú hugsun að þegar sú ákvörðun var tekin af meiri hlutanum á þessu þingi að fela svokölluðu stjórnlagaráði tiltekið verkefni, sem var gert vorið 2011 fyrir rétt rúmi ári, þá fólst í því hugmynd um að það ætti, eins og menn hafa orðað það í þessum sal, að útvista þessu verkefni til annars hóps en situr á þingi, þ.e. semja frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Mér hefur heyrst á hv. þingmanni, ég virði það að hann kann að hafa athugasemdir við einstakar greinar og allt það, og mörgum flokksfélögum hans að þeir séu þeirrar skoðunar að það hafi verið býsna góð tillaga sem kom frá stjórnlagaráði. Ég velti því fyrir mér: Af hverju var ekki gengið beint til verks og frumvarp flutt, sem byggði á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs, breytingar gerðar á því eftir því sem nauðsynlegt var talið? Það er vísað til þess í tillögunni sem hér liggur fyrir að það þurfi að samræma gagnvart lögum og alþjóðasamningum - reyndar er það orðalag túlkað með mismunandi hætti en látum það vera. Í orðalagi spurningarinnar felst áskilnaður um að ýmsu verði breytt. Spurning mín er: Var eitthvað því til fyrirstöðu að málið fengi málsmeðferð á þinginu og breytingar yrðu gerðar á því þar og það yrði síðan borið undir þjóðaratkvæði frekar en fara með skjal í þjóðaratkvæði sem sagt er í öðru orðinu að eigi að vera einhvers konar grunnur en í hinu orðinu er sagt að eigi eftir að breyta?

Virðulegi forseti. Ég vil bara árétta að ég tel að málið sé í réttum farvegi eins og það er borið upp hérna. Ferillinn er þessi: Það er kosið til stjórnlagaþings. Hæstiréttur lýsir þá kosningu ógilda. Það er ákveðið í þinginu að nýta samt vilja þjóðarinnar eins og hann birtist í kosningum til að velja sömu einstaklinga í stjórnlagaráð. Þeir koma saman og leggja fram frumvarp til breytinga á stjórnarskránni. Þjóðin hefur hins vegar ekki verið spurð álits á því hvort hún telur þær tillögur sem þarna koma fram farsæla leið til að breyta stjórnarskránni og ég tel að við þær aðstæður sé mjög eðlilegt að fá það strax fram áður en þingið tekur málið í sínar hendur og býr hið endanlega frumvarp í þann búning sem síðar verður lagður fyrir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Ég held að þetta sé eðlilegt ferli málsins og tel að menn verði að taka það ferli mjög alvarlega og taka þá leiðsögn sem þjóðin veitir í þessari kosningu það alvarlega að hún verði ráðandi um framhald málsins. Ef meiri hluti þjóðarinnar svarar þessari spurningu játandi þá er klárt að þetta frumvarp er sá grunnur sem verður unnið með á þinginu næsta vetur. Ef svarið verður hins vegar neitandi er ljóst að málið hefur verið opnað upp á gátt að nýju og það er þá þingsins að freista þess að ná saman um breytingar á stjórnarskránni sem ég vona að verði að stærstum hluta í þá átt að við fáum heildstætt plagg sem sé betur í samræmi við áherslur í nútímanum um almenna hagsmuni.

Virðulegi forseti. Ekki get ég sagt að ég hafi sannfærst við ræðu hv. síðasta ræðumanns um þennan feril allan sem verið hefur til umfjöllunar í dag. Þegar það er orðað þannig að mikilvægt hafi verið að nýta vilja þjóðarinnar, eftir að Hæstiréttur úrskurðaði stjórnlagaþingskosningarnar ólögmætar, til þess að taka þær tillögur og vinna með þær áfram, minni ég á það að það var einungis rúmlega 30% kosningaþátttaka í stjórnlagaþingskosningunum. Mér finnst mjög hæpið að menn geti tekið sér það vald að tala fyrir munn þjóðarinnar þegar það liggur fyrir að ríflega 70% hennar sátu heima, kosningarbærra aðila þar að auki. Virðulegi forseti. Við ræðum hér um tillögu til þingsályktunar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögu stjórnlagaráðs. Það er meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem flytur þá tillögu og um málið er ágreiningur í þinginu. Við þessi vinnubrögð vil ég gera alvarlegar athugasemdir en síðan ætla ég að fara efnislega í þetta mál síðar í ræðu minni. Ég vil gera athugasemd við þessi vinnubrögð. Mér finnst meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar - og eftir atvikum meiri hluti þingsins, það á eftir að koma í ljós í atkvæðagreiðslu - vera að brjóta á minni hlutanum í þessu og mér finnst það mjög alvarlegt þegar um er að ræða sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins. Ef eitthvað hefur verið haft að leiðarljósi hingað til frá lýðveldisstofnun við breytingar á stjórnarskránni er það að gera þær breytingar í samkomulagi. Það hefur verið rifjað hér upp, og hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson rifjaði það vel upp, hvernig þessum málum var háttað hér fyrr á tíð og rifjaði líka upp hvers vegna það hafði ekki tekist í síðustu atrennu að gera breytingar á stjórnarskránni. Það var vegna þess að annarleg sjónarmið, sem hann kallaði, sem réðu för. Eftir að forseti Íslands hafði synjað fjölmiðlalögunum svokölluðu samþykktar, og sá ferill allur, var það eindregin skoðun sem var látin í ljós með skýrum hætti í stjórnarskrárnefndinni að það yrði ekkert gert sem hróflaði við þeim málskotsrétti. Síðan hefur það heldur betur snúist í höndunum á því sama fólki. Mér finnst ekki hafa verið látið á það reyna hér með fullnægjandi hætti eða af nokkurri viðleitni að kanna það hvort þingið geti ekki sjálft klárað þetta verkefni. Það er búið að fara yfir það vel hér í dag að efnislega umræðan um stjórnarskrárbreytingarnar - menn vita ekki hvort yfir höfuð er svo langt á milli, vegna þess að einungis hefur verið rætt um fyrirkomulagið á þessu. Fyrirkomulagið hefur tekið yfir það verkefni sem við getum jú öll sameinast um. Við sjálfstæðismenn erum algjörlega sammála því að það eru ákveðin atriði í stjórnarskránni sem gera ber breytingar á og ég er alveg sannfærð um að ef okkur gæfist tækifæri til að setjast yfir það verkefni, og menn væru staðráðnir í því að vinna það verkefni af heilindum, gætum við það. Í þessari umræðu hefur líka verið rætt um venjulega fólkið og lögfræðingana. Það á að spyrja þjóðina en það má ekki hlusta á athugasemdir fræðimanna, þá sem gerst þekkja til. Formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gekk meira að segja svo langt að fara að tala um að þetta væru spurningar sem venjulegt fólk skildi jafnvel þótt lögfræðingunum tækist að flækja það mál. Ég verð nú að lýsa því hér yfir strax að ég hlýt að vera venjulegt fólk þar sem ég er ekki lögfræðingur, en ég bið um mikilvæga leiðsögn fræðimanna og sérfræðinga þegar verið er að fjalla um grunnlögin. Þá tel ég einfaldlega að okkur hinum, venjulega fólkinu, beri að hlusta á fræðimennina. Vegna þess að flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu eru svo uppteknir af því að halda því fram að verið sé að kalla eftir leiðsögn, verið að kalla eftir viðbrögðum þjóðarinnar og umsögnum, vil ég lesa viðbrögð í Morgunblaðinu 25. febrúar 2012 frá sérfræðingunum sem voru spurðir um þetta ferli allt. Ég ætla að grípa hér niður, með leyfi forseta. Fyrst segir Ágúst Þór Árnason, deildarformaður lagadeildar Háskólans á Akureyri: „Málið er náttúrlega það að menn gleyma því að stjórnarskráin er lög og það gilda lögfræðileg rök um hana og hvernig hægt er að setja hlutina fram og þeir þurfa að sjálfsögðu að hafa eitthvert innra samræmi.“ Síðan segir hann: „Þannig að ef þjóðin verður látin kjósa, annaðhvort um hundrað greinar eða eina og eina grein, eða hvernig sem menn ætla að fá fram „vilja þjóðarinnar“, þ.e. ef kosið verður um fullbúnar greinar, þá bjóða menn heim hættu á því að eitthvað sé tekið út sem er síðan nauðsynlegt samhengisins vegna.“ Þetta er mikilvægt atriði. Þetta er ekki eitthvert plagg sem má slíta í sundur. Með því gæti það misst innra samræmi. Ágúst segir hérna líka, með leyfi forseta: „Ég furða mig á því að Alþingi skuli samþykkja að leggja þetta fyrir stjórnlagaráð án þess að það sé sjáanlegt að nokkur sjálfstæð vinna hafi farið fram, hvorki í nefndinni né Alþingi almennt.“ Tekur hann þar með undir þá gagnrýni sem við höfum viðhaft hér, að efnisleg umræða hafi ekki farið fram. Hafsteinn Þór Hauksson, lektor við lagadeild Háskóla Íslands, segir hér aðspurður, með leyfi forseta: „Mér finnst þessi leiðangur mjög furðulegur. Hvað á stjórnlagaráðið nákvæmlega að tjá sig um núna“ - verið er að vísa til þess þegar stjórnlagaráðið var kallað saman aftur - „og út frá hvaða forsendum? Og að stilla svo þjóðinni upp með þeim hætti að segja „annaðhvort samþykkið þið eða synjið í heild sinni þessum pakka“. Mér finnst þetta mjög háskalegt“. Ragnhildur Helgadóttir, prófessor við Háskólann í Reykjavík, segir í sömu frétt: „Ég hef sagt það frá upphafi að mér finnst málið þurfa að fá að þroskast. Það þarf að vinna það meira og betur, það væri ótækt að mínu mati að leggja þetta fyrir þjóðaratkvæði og gera þetta að stjórnarskrá án þess að Alþingi skoði málið meira efnislega. Það eru alls konar álagspróf og gæðaatriði, til dæmis samlestur við þjóðréttarsamninga og eitt og annað sem á eftir að gera, og það er alveg eðlilegt og ekki við stjórnlagaráðið að sakast enda höfðu þau mjög stuttan tíma.“ Síðar segir hún: „Svo hef ég aðeins ákveðnar efasemdir um það hversu gagnlegt það er að setja drögin í heild í núverandi formi í þjóðaratkvæðagreiðslu“ - og hún bendir á að óbreytt gætu drögin ekki orðið að stjórnarskrá. Ragnhildur bendir einnig á að kjósendur gætu komið á kjörstað og hugsað með sér að þarna væri fullt af fínum hugmyndum en að þetta væri allt svo óskýrt og ekki auðséð hvernig það ætti að virka að kjósandinn endaði með því að segja nei í bili. Þetta eru að mínu mati lykilgagnrýnisraddir og einnig er hægt að benda á ummæli Sigurðar Líndals lagaprófessors þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Mér finnst þetta vera allsherjar handarbakavinna og í raun algjört klúður.“ Þurfum við fleiri orð eða má ekki hlusta á sérfræðingana? Ég segi og nú er tími minn á þrotum hér og ég er ekki einu sinni komin að því að ræða spurningarnar efnislega; ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hefur verið sagt hér um ákvæði eins og með náttúruauðlindirnar, sú gagnrýni sem ég hef haft þar hefur komið fram. Varðandi fyrstu spurninguna, um að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram eftir að hún hafi verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga - auðvitað hefði þetta átt að vera gert fyrir fram. Það eru líka fjölmargar spurningar sem ég ætlaði að lista hér upp sem vantar hreinlega, það er t.d. spurningin: Telur þú þörf á nýrri stjórnarskrá? Eða: Ert þú fylgjandi íhaldssömum breytingum á stjórnarskránni? Eitthvað slíkt. Fólk sem mætir í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu og hefur bara þessar spurningar fyrir framan sig getur ekki komið þeim vilja sínum á framfæri í þjóðaratkvæðagreiðslunni að það vilji kannski bara halda stjórnarskránni eins og hún er jafnvel með einhverjum þeim breytingum sem mundu kallast íhaldssamar og hófsamar.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að fá að fara aðeins í gegnum vangaveltur mínar varðandi þessa tillögu um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga og tiltekin álitaefni þeim tengd. Eftir að hafa hlustað á umræðuna hér í dag setti ég niður nokkra punkta um það sem menn virtust einna helst kalla eftir eða gera athugasemdir við varðandi þær tillögur sem liggja fyrir frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það sem virðist einkenna flestar ræðurnar er ósk um að orðalag þeirra spurninga sem hér er verið að fjalla um verði skýrara og ég efast ekki um að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar mun skoða það. Síðan virðist hafa komið fram ósk frá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að spyrja líka hvort rétt sé að setja framsal á fullveldi inn í stjórnarskrá Íslands. Líka var bent á í ræðu hv. þm. Illuga Gunnarssonar mikilvægi þess að skýra hugsanlega betur hugtakið þjóðareign versus ríkiseign og hvað væri eiginlega átt við með orðinu náttúruauðlindir. Að sama skapi fannst honum að almennt ákvæði ætti að vera í stjórnarskránni og í almennum lögum þar sem bæði þessi hugtök yrðu skilgreind frekar. Ég tel hugsanlegt að setja það inn í tillögu sem yrði síðan 2. liður og í fyrstu spurningunni, náttúruauðlindir lýstar þjóðareign, yrði sérstaklega tilgreint að ekki væri verið að tala um að allar náttúruauðlindir féllu undir hugtakið þjóðareign heldur yrði einkarétturinn virtur eða sú staðreynd að tilteknar náttúruauðlindir eru í einkaeigu. Ýmsar ábendingar hafa komið hér fram varðandi þau ákvæði sem eru í tillögum stjórnlagaráðs og varða kosningalöggjöfina og starf okkar á Alþingi. Vangaveltur flestra virtust snúast um að spurningar sem ætti að spyrja samhliða forsetakosningunum ættu fyrst og fremst að vera skyldar stjórnarskránni. Ég verð að segja hvað það varðar að þó að mér finnist góðar ábendingar hafa komið fram í umræðunni er ég ekki fyllilega sammála því að þær spurningar sem verða lagðar fyrir þjóðina samkvæmt þessari tillögu, samhliða forsetakosningunum, þurfi að skilgreinast sem skyldar stjórnarskránni. Það má náttúrlega benda á að stjórnarskráin er grunnlög. Það má því halda því fram að allt sem við gerum á þingi sé skylt stjórnarskránni því að hún er sá rammi sem við störfum innan. Ég vil taka það fram að ég er almennt mjög jákvæð gagnvart því að leitað sé til þjóðarinnar. Ég er mjög jákvæð gagnvart þeirri tillögu sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur lagt fram um að leitað verði til þjóðarinnar varðandi það hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið eða ekki. Ég hvet þingmenn til að skoða hvort ekki sé brýnt að fá svar við þessum tveimur málefnum frá þjóðinni samhliða forsetakosningunum. Svo að ég fari aðeins yfir afstöðu mína, þar sem ég hef tilkynnt jákvæðni mína gagnvart þessari hugmynd, má segja að hún byggist á hugsjónum mínum sem stjórnmálamanns og ályktunum Framsóknarflokksins og þeim grunngildum sem ég hef starfað eftir sem stjórnmálamaður. Ég hef talað um sjálfa mig sem samvinnukonu. Ég vil starfa sem stjórnmálamaður samkvæmt samvinnuhugsjóninni sem er ein af grunnstefnu hugmyndafræði Framsóknarflokksins. Eitt af grunngildum samvinnuhugsjónarinnar er áherslan á lýðræði. Eins og við þekkjum innan samvinnufélaganna er áherslan einn maður, eitt atkvæði. Ef við horfum til sögu Framsóknarflokksins sjáum við til dæmis að samhliða þessu og innan samvinnuhreyfingarinnar er mikil áhersla lögð á menntun og ástæðan fyrir því að svo mikil áhersla er á menntun er sú að við teljum að lýðræði geti ekki virkað án þess að fólk fái upplýsingar, lýðræði virki ekki án upplýsinga. Þetta sjáum við mjög skýrt í núgildandi lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna þar sem í 6. gr. laganna segir að til að fólk geti mótað sér afstöðu þurfi það að fá upplýsingar. Alþingi er með kvaðir um að standa fyrir víðtækri kynningu á þeim málefnum sem borin eru undir þjóðaratkvæði. Lýðræði er í mínum huga lifandi. Það á að þróast, það á að þroskast og það á að taka breytingum. Þó að hlutirnir hafi verið með einhverjum ákveðnum hætti er ekki þar með sagt að þeir eigi alltaf að vera þannig heldur eigum við að vera tilbúin að velta fyrir okkur hvernig við getum sem best stuðlað að því að lýðræði sé sem virkast í íslensku samfélagi. Þegar við fjöllum um jafnmikilvæga hluti og stjórnarskrána okkar, eins og hér hefur ítrekað komið fram, grunnlögin okkar, er að mínu mati brýnt að við séum í nánu samráði við þjóðina. Það er ástæðan fyrir því að ég studdi tillögur á flokksþingi Framsóknarflokksins um stjórnlagaþing. Það er ástæðan fyrir því að ég barðist fyrir því fyrir síðustu kosningar að gerðar yrðu þær breytingar á stjórnarskránni að hægt væri að setja þar inn ákvæði um stjórnlagaþing. Og þó að það sé ýmislegt í þessu ferli sem ég get gert athugasemdir við þá virði ég þá viðleitni sem ég tel að hafi komið fram hjá meiri hluta Alþingis eða þeim þingmönnum sem hafa stutt málið að gera ákveðnar breytingar á stjórnarskránni. Það er ekki þar með sagt að ég sé fyllilega sammála öllu því sem aðrir þingmenn, hinir 62, tala fyrir. Á vefsíðu minni lagði ég fram athugasemdir mínar og vangaveltur um tillögur stjórnlagaráðsins. Ég gat sætt mig við ýmislegt og taldi það vera til bóta en það var líka ýmislegt sem ég taldi ástæðu til að gera athugasemdir við og við þyrftum að skoða betur. Hvað varðar akkúrat þetta hins vegar vil ég taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur um að breyta þurfi spurningunni um þjóðkirkju Íslendinga því að uppröðunin sjálf gæti haft áhrif á fólk - hún er aðeins öðruvísi orðuð en hinar spurningarnar. Það hafa líka komið fram athugasemdir við spurninguna í 1. lið. Ég vil velta upp þeirri hugmynd hvort einhvers konar sáttatillaga gæti orðið innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem mun fjalla um þessa tillögu í framhaldinu, og í staðinn fyrir að orða spurninguna eins og hún er orðuð núna yrði hún: Vilt þú að vinnu við gerð nýrrar stjórnarskrá verði haldið áfram á Alþingi á grundvelli frumvarps eða tillagna stjórnlagaráðs? - þannig að við spyrðum þjóðina almennt út í þetta. Ég tek undir það sem sagt var um fullveldisframsalið. Ég hef sjálf haft mikinn áhuga á því og gerði einmitt athugasemdir við það í pistli sem ég setti á vefsíðu mína að ég væri ekki sátt við að minni hluti Alþingis skyldi ekki hafa möguleika á því að vísa málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég gerði líka athugasemdir við að það væri verið að ramma inn þennan rétt ákveðins hluta þjóðarinnar til að takmarka hvaða mál hann gæti óskað eftir að færu í þjóðaratkvæðagreiðslu meðan réttur forsetans væri skilinn eftir án þess að neinn rammi væri settur um hann. Ég held að það sé eitt af því sem þjóðin ætti jafnvel að fá að taka afstöðu til í þessari atkvæðagreiðslu, þ.e. hvort hún sé sátt við að réttur hennar sé takmarkaður á þann máta að Icesave hefði hugsanlega ekki getað farið í þjóðaratkvæðagreiðslu á sínum tíma. Ég vil líka velta því upp að spyrja megi um kosningar, jafnrétti kynjanna, vernd minni hlutans þegar við förum út í einn maður, einn atkvæði, hvernig við getum þá tryggt stöðu minni hlutans, sem er mjög mikilvægt í lýðræðissamfélagi, og hvort einhver krafa eigi að vera um lágmarksþátttöku þegar við förum í þjóðaratkvæðagreiðslu  Þetta voru nokkur atriði sem ég vildi fara í gegnum, virðulegi forseti. Ég mundi gjarnan vilja að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd velti þeim fyrir sér á milli fyrri og síðari umræðu.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún hefur verið samkvæm sjálfri sér alveg frá því að hún settist inn á Alþingi og maður fór að taka eftir málflutningi hennar í stjórnarskrármálinu, skulum við kalla það, að því leytinu til að hún hefur lýst mjög eindregið yfir þeirri skoðun sinni að breyta eigi stjórnarskránni. Jafnframt lýsti þingmaðurinn því yfir í ræðu sinni að hún hefði viljað sjá meiri afstöðu tekna í þessari skoðanakönnun, eða hvað það heitir sem hér er til umræðu, að þjóðin hefði mátt segja meira um þann ramma sem forsetinn starfar eftir þegar hann vísar málum til þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér skilst að í drögum þeim sem stjórnlagaráð hefur sett fram sé sérstaklega tekið fram að ekki sé hægt að vísa í þjóðaratkvæðagreiðslu fjárhagslegum málefnum. Samkvæmt því hefði þjóðin til dæmis ekki fengið kost á að kjósa í þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave 1 samninginn, sem var upp á 470 milljarða kr., hvort bæri að samþykkja hann, þrátt fyrir að forsetans nyti við eða ef nægilegur hluti þingmanna hefði viljað vísa málinu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvað skoðun hefur hv. þingmaður á því að ekki skuli senda í þjóðaratkvæðagreiðslu málefni sem varða fjárhagslega hagsmuni?

Virðulegi forseti. Eins og ég skildi tillögur stjórnlagaráðsins þegar ég fór í gegnum þær til að geta sett fram athugasemdir mínar má segja að það verði tveir neyðarhemlar á Alþingi. Annars vegar mun ákveðið hlutfall þjóðarinnar geta farið fram á að kalla mál í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu en þar eru sett takmörk hvað varðar fjárlög, fjárhagslegar skuldbindingar og svo minnir mig að það hafi líka haft með alþjóðlega samninga að gera. Síðan er hinn neyðarhemillinn forsetinn sjálfur sem heldur alveg rétti sínum eins og hann er í núgildandi stjórnarskrá þannig að það eru engin takmörk sett á forsetann hvað það varðar. Hann gæti þess vegna sent hvert einasta lagafrumvarp sem kemur frá Alþingi í þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt núgildandi stjórnarskrá og samkvæmt tillögum stjórnlagaráðsins. Ég hef horft til þess hvernig fyrirkomulagið í Danmörku er og talið það vera áhugavert. Þar getur minni hluti þingsins vísað málum í þjóðaratkvæðagreiðslu en mörkin hvað það varðar eru fjárlögin sjálf af því að í fjárlögum kemur fram stefnumörkun frá ríkjandi stjórnvöldum. Ég mundi til dæmis ekki telja að Icesave-samningarnir, hvorki 1 né 2, hefðu getað fallið undir fjárlögin af því að þar var verið að tala um ríkisábyrgð og að sjálfsögðu hefði það mál átt að geta farið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er ekki viss um að það sé rétt að setja þau mörk sem þarna er verið að leggja til varðandi hlutföll þjóðarinnar. Ég mundi telja eðlilegra að hækka hlutfall þjóðarinnar sem getur farið fram á þessa bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að þröskuldurinn kæmi þar frekar en hamlaði hvaða mál gætu farið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég hef sjálf haft efasemdir hvað varðar forsetann. Maður hefði talið að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svar hennar, en ég er ekki viss um að ég hafi skilið það fullkomlega. Ég skil það þannig að ekki sé hægt að senda fjárlög í þjóðaratkvæðagreiðslu og fjárhagslegar skuldbindingar. Eins og ég skil málið hefði ekki verið hægt að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave-samninginn vegna þess að hann er fjárhagsleg skuldbinding fyrir ríkið. Ég verð að viðurkenna það að ég er ekki jafn vel lesinn í málinu og hv. þingmaður og ég var ekki búinn að gera mér grein fyrir því að réttur forsetans til að vísa í þjóðaratkvæðagreiðslu hefur ekkert breyst. Hann getur áfram vísað fjárhagslegum skuldbindingum í þjóðaratkvæði. Þetta á þá við um þingið. Gæti hv. þingmaður verið örlítið skýrari þannig að ég væri með þetta alveg á hreinu?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson á yfirleitt mjög auðvelt með að skilja mjög flókna hluti, ekki síst þá sem varða hagfræðimódel og ýmsir aðrir skilja ekki baun í bala í. Hvað þetta varðar er svar mitt 

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði að hún virti þá viðleitni sem menn hefðu sýnt við samningu þessarar stjórnarskrár. Þetta er orðalag sem notað er í skólum stundum, það er gefið fyrir viðleitni en er ekki beint mjög mikill plús fyrir viðkomandi nemanda eða viðkomandi starf. Ég vil spyrja hv. þingmann um þá upplausn sem fylgir í kjölfar breytinga á stjórnarskrá. Nú er það svo að þegar stjórnarskránni var breytt, mannréttindakaflanum var breytt 1995, því að stjórnarskránni hefur verið breytt töluvert, þá þurfti marga dóma frá Hæstarétti, kvótadóminn, öryrkjadóminn o.s.frv. til að skýra mannréttindaákvæðið. Hvað telur hv. þingmaður að gerist þegar allri stjórnarskránni er breytt? Í hvaða stöðu verður íslenskt þjóðfélag í áratugi á eftir meðan verið er að hreinsa út öll þau ágreiningsefni sem algjörlega ný stjórnarskrá býr til? Hefur hv. þingmaður hugleitt það? Svo er spurningin um breytingu á stjórnarskránni. Þetta hefur lítið verið rætt en er mjög mikilvægt, þar stendur einfaldlega í tillögum stjórnlagaráðs sem þjóðin á að greiða atkvæði um, já eða nei: „Þegar Alþingi hefur samþykkt frumvarp til breytingar á stjórnarskrá skal það borið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar. Atkvæðagreiðslan skal fara fram í fyrsta lagi einum mánuði og í síðasta lagi þremur mánuðum eftir samþykkt frumvarpsins á Alþingi.“ Það er ekkert ákvæði um meiri hluta á Alþingi. Af 32 þingmönnum sem mættir eru í sal gætu 17 samþykkt stjórnarskrána og enn færri ef einhverjir taka ekki þátt. Það er bara meiri hluti. Það er engin virðing borin fyrir stjórnarskránni. Síðan gerist það sama þegar þetta kemur til þjóðarinnar eða kjósenda, vil ég kalla það, þá er það bara einfaldur meiri hluti sem ræður. Ef þátttakan er lítil og lítill áhugi er á málinu eins og oft vill verða í þessu þá duga af 20% kjósendum 11% til að samþykkja breytingar.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það að ég virði þá viðleitni sem stjórnarmeirihlutinn hefur sýnt í því að breyta stjórnarskránni. Þegar stjórnlagaráði var komið á taldi ég réttast að við hefðum kosið aftur til stjórnlagaþings en niðurstaða þingsins var önnur. Það breytir því hins vegar ekki að ég taldi það hlutverk mitt sem þingmanns að fara efnislega, eins og hv. þm. Pétur Blöndal hefur gert og á heiður skilinn fyrir, að vísu ekki jafnítarlega og þingmaðurinn, í gegnum þær tillögur sem stjórnlagaráð gerði, og ég skal viðurkenna að þar sitja þó nokkuð margir einstaklingar sem ég taldi rétt að sætu á stjórnlagaþingi. Ég veit að menn reyndu að vanda sig við þessa vinnu, þeir lögðu sig fram við vinnuna og þarna eru ýmsar áhugaverðar hugmyndir. Að sjálfsögðu er það þannig að sumt er ég mjög sátt við og annað er ég ekki jafnsátt við, eins og ég fór lauslega yfir í ræðu minni og í andsvari við hv. þm. Tryggva Þór Herbertsson. Það voru athugasemdir eins og varðandi framkvæmd eða tillögur þeirra um þjóðaratkvæðagreiðslu. Til viðbótar er eitt sem ég mundi sannarlega setja viðvörunarljós við og það er tillagan um að með auknum meiri hluta Alþingis sé í raun hægt að breyta stjórnarskránni. Ég held að það sé stórvarasamt. Við höfum séð það hér að við þingmenn getum orðið mjög sammála um mál þó að þau séu kannski töluvert vitlaus. Hvað þetta varðar held ég að það eigi alltaf að vera reglan að ef við gerum breytingar á stjórnarskránni þurfi þjóðin að samþykkja þær í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu.

Frú forseti. Þá kemur spurningin um ferlið í kringum þessa stjórnarskrá af því að þjóðin mun aldrei greiða atkvæði um þessa stjórnarskrá í bindandi kosningu, aldrei. Þetta verður nefnilega sett í óbundna skoðanakönnun í sumar til að nýta einhverjar forsetakosningar, það er öll virðingin fyrir stjórnarskránni. Síðan verður lagt fram frumvarp, ef það verður samþykkt sem er alls ekki gefið, í haust. Það verður væntanlega samþykkt sem síðasta mál fyrir kosningar þegar kosið verður næsta vor og hvað gerist þá, frú forseti? Þá mun þjóðin kjósa nýtt þing til að reka þjóðfélagið áfram og bæta fyrir það sem hæstv. ríkisstjórn er búin að gera. Hún er ekkert að hugsa um stjórnarskrána, hún er ekkert að greiða atkvæði um stjórnarskrána, ekki fyrir tíu aura. Hún er að kjósa nýtt þing til að reka þjóðfélagið næsta kjörtímabil. Ég vil spyrja hv þingmann: Finnst henni eðlilegt að þjóðin greiði í rauninni aldrei atkvæði um þessa nýju stjórnarskrá sína? Því það verða þingmenn á því þingi, sem er þá nýkjörið, sem samkvæmt sannfæringu sinni - þeir mega ekki fara eftir neinu öðru, þeir mega ekki fara eftir neinum boðum frá kjósendum sínum, það stendur sérstaklega í stjórnarskránni - greiða atkvæði um þessa stjórnarskrá og það getur farið svona eða hinsegin. Ég vil spyrja hv. þingmann: Finnst henni þetta ferli skynsamlegt eða fellst hún á það sem ég lagði til? Það liggur fyrir frumvarp í nefndinni frá mér um að 79. gr. verði breytt fyrst, hvernig stjórnarskránni verði breytt og það verði gert með mjög ríflegum meiri hluta vegna þess að ég vil að stjórnarskrárbreytingar séu seigfljótandi, að það sé ekki verið að breyta þessu á hverju ári þannig að við búum við stöðuga sveiflu frá vinstri til hægri eða hægri til vinstri o.s.frv. heldur verði þetta seigfljótandi. Ég vil hafa breytingar á stjórnarskránni mjög þunglamalegar.

Virðulegi forseti. Ég hafði einmitt mikinn áhuga á því fyrir síðustu kosningar að við næðum þó ekki væri nema samkomulagi um þetta. Því miður tókst það ekki. Þetta er eitthvað sem hv. þingmaður verður að taka upp við aðra þingmenn sem standa honum nær innan þingflokks sjálfstæðismanna varðandi þá andstöðu sem þar kom fram, um að gera þó ekki væri nema þessa breytingu. Við stöndum frammi fyrir því að stjórnarskráin er eins og hún er og þar kemur fram hvernig eigi að breyta henni. Þetta eru ákvarðanir sem forverar okkar tóku. Við þurfum að vinna innan þess ramma í framhaldinu, eins og ég benti á, þegar við erum búin að gera þær breytingar sem við teljum skynsamlegar og ég tel eins og ég hef sagt hér að þetta sé skynsamleg tillaga, að tryggja að hægt sé að fara með stjórnarskrárbreytingar í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að alþingiskosningar séu á milli. Við hefðum átt að samþykkja þetta fyrir síðustu kosningar en það tókst ekki þannig að við verðum bara að vinna innan þessa ramma og það hafa menn verið að gera. Og það hefur mér þótt mjög miður að við skulum ekki hafa getað einbeitt okkur meira að efnisatriðum málsins í staðinn fyrir að festast allt of mikið í formsatriðunum, að horfa á hvað við viljum gera og hvernig við viljum hafa grunnlög landsins.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga og tiltekin álitamál þeim tengd. Ég ætla ekki að fara efnislega í þessar tillögur stjórnlagaráðs heldur ræða beint þau álitaefni sem hér eru. Það hefur komið fram margvísleg gagnrýni á uppsetningu þessa máls, gagnrýni sem snýr að því hvernig hlutirnir eru orðaðir, hversu flókin atkvæðagreiðslan er eða ætlað er að hún verði, á orðalag og annað slíkt. Ég ætla einkum að gera tvennt að umtalsefni hér. Annars vegar fyrstu spurninguna um náttúruauðlindir þar sem spurt er: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði náttúruauðlindir lýstar þjóðareign? Þar getur maður valið um að segja já eða nei eða að taka ekki afstöðu. Og hins vegar fjórðu spurninguna þar sem spurt er: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar af landinu vegi jafnt? Ef við snúum okkur að fyrra atriðinu sem ég ætla að gera að umtalsefni þá finnst mér gæta mikillar ónákvæmni þar. Allir flokkar hafa lýst því yfir að þeir vilji einhvers konar auðlindaákvæði inn í stjórnarskrána. Sumir flokkanna hafa gert það að miklu baráttumáli sínu en aðrir hafa lýst því skýrt yfir, þó svo að það sé ekki baráttumál hjá þeim, að æskilegt væri að koma fyrir auðlindaákvæði í stjórnarskránni. Spurningin: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði náttúruauðlindir lýstar þjóðareign? Það er alls ekkert augljóst hvað þetta orðalag þýðir. Ef við skoðum aðeins hverjar eru helstu náttúruauðlindir Íslands þá er það fiskurinn í sjónum, það eru vatnsréttindi, það er orkan í iðrum jarðar, þ.e. heita vatnið, land hefur hingað til verið kallað náttúruauðlind hér og síðan eru það náttúruauðlindir sem lúta að lofthjúpnum þó svo að við sjáum kannski ekki augljós efnahagsleg not fyrir það núna, ekki nema þau að það eru verðmæti fólgin í því að hafa hreina náttúru, hreint loft. Reyndar er það svo að þetta er að einhverju marki til dæmis í flugi og síðan verður þetta innleitt í iðnað held ég á næsta ári, þessir svokölluðu losunarkvótar. Við getum því sagt að þar séum við að verðleggja náttúruauðlindir. Þau vafaatriði eða spurningin sem mér dettur í hug þegar ég les þetta með náttúruauðlindirnar, segjum sem svo að þjóðin velji að í stjórnarskránni verði ákvæði sem segi að náttúruauðlindir séu lýstar þjóðareign, hvað erum við þá að tala um? Við vitum til dæmis að í kringum 30% af vatnsréttindum á Íslandi eru í einkaeign, um 70% eru í opinberri eigu. Er þá verið að tala um það, ef þjóðin svarar þessari spurningu játandi, að það sé ákall til stjórnmálamanna um að færa þessi 30% vatnsréttindi yfir í ríkiseign eða þjóðareign eins og hér er sagt? Þá vaknar líka spurningin: Hvað er þjóðareign? Er þjóðareign eitthvað sem verður þá ríkiseign eða hvernig á að framfylgja þessu? Erum við að tala um að land í einkaeign, t.d. bújarðir með merkilegum náttúruminjum sem hafa augljóst auðlindagildi vegna sérstöðu sinnar, eða bara túnin sem bóndinn heyjar, sem er tvímælalaust náttúruauðlind? Erum við að tala um að það eigi að taka þetta úr séreignarrétti og yfir í eitthvað sem heitir þjóðareign og á ríkið þá að halda utan um það? Eins og sést á þessari umfjöllun minni er mjög fljótt hægt að koma af stað alls konar flækjustigum með hugtakið „náttúruauðlindir í þjóðareign“. Að mínu viti er þessi spurning, sem er önnur spurninganna sem ég ætla að fjalla um í fyrstu ræðu minni, augljóslega gölluð vegna þess að ekki er vitað hvað átt er við með þessu. Það er því ekki hægt að segja já og það er ekki hægt að segja nei og sennilega verður maður að svara þannig að maður taki ekki afstöðu. Það væri heilbrigða svarið við því. En þrátt fyrir þetta eru allir stjórnmálaflokkar með einhvers konar hugmyndir um að setja auðlindaákvæði inn í stjórnarskrá, um það er ekki deilt. Þá er það spurningin: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt? Þetta er nokkuð merkileg spurning. Þetta er sennilega runnið úr ranni samfylkingarmanna. Það er nefnilega svolítið merkilegt að þetta skuli vera runnið þaðan vegna þess að við sjáum að um leið og Samfylkingin kemur fram með svona spurningu til þjóðarinnar og vilja um að hér sé jafnt atkvæðavægi þá berst Samfylkingin á móti jöfnu atkvæðavægi í Evrópusambandinu vegna þess að það er algjörlega ljóst að ef Ísland gengi í Evrópusambandið og ef þar væri jafnt atkvæðavægi fengi Ísland ekki neinn fulltrúa, þ.e. ekki heilan fulltrúa og hálfir fulltrúar eru ekki margir á þingi þó svo að þeir finnist. Eins og sést á þessu er þarna viss tvískinnungur í málflutningi sósíaldemókratanna hér á Íslandi. Um áratugaskeið eða frá upphafi hefur það verið þannig að atkvæði á landsbyggðinni og atkvæði á höfuðborgarsvæðinu, hér í fjölmenninu, hafa ekki vegið jafnt. Hugsunin með því er sú að það sé ekki einungis þjóðin sem þurfi að hafa sína fulltrúa heldur allt landið, að þeir sem búa á fámennum svæðum, t.d. eins og á Vestfjörðum, geti átt sinn fulltrúa á Alþingi til að koma fram með sín mál óháð því hversu margir eða fáir búa á Vestfjörðum. Í þessu liggur sá vilji, ef sagt er já að þjóðin vilji að atkvæðavægi sé jafnt hjá þjóðinni, að þingmannafjöldinn verði langmestur á höfuðborgarsvæðinu og að þeir íbúar sem búa á fámennu landsvæði fái ekki sína fulltrúa inn á þing til að flytja sín mál eða raunverulega taka jafnvirkan þátt í löggjafarhlutverkinu og hefur verið hingað til.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Hv. þingmaður kom í máli sínu lítillega inn á það sem sneri að atkvæðavægi og jöfnun atkvæða. Mig langar að forvitnast aðeins hjá hv. þingmanni um hvort hann hafi kynnt sér hvernig þessu er háttað í öðrum löndum, hvort ekki sé almennt tryggt með einhverjum hætti að dreifbýlli svæði hafi aukið vægi. Maður þekkir hvernig þetta er í Bandaríkjunum, til að mynda eru engir þingmenn frá Washington vegna þess að þar er öll stjórnsýslan, þingið og annað því um líkt. Er ekki nauðsynlegt til þess að gæta byggða- og búsetujafnræðis að hafa í stjórnarskrá eitthvert ákvæði sem tryggir þetta? Væri ekki eðlilegra að einhverju leyti að spyrja í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þjóðin mundi ekki vilja setja inn einhvers konar búsetujafnrétti eða byggðajafnrétti? Þá væri hægt að vinna út frá því. Mig langaði að fá þennan byggðavinkil á þetta og fá að vita hvort hv. þingmaður teldi fyrirliggjandi tillögur að stjórnarskrá styrkja þetta hugtak, búsetujafnrétti og byggð í öllu landinu, eða veikja byggð í öllu landinu. Gæti hv. þingmaður farið aðeins dýpra ofan í það en hann gerði í ræðu sinni áðan?

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum að í Bandaríkjunum er atkvæðavægi ójafnt á milli fylkja og til dæmis í Washington DC eru engir þingmenn, einfaldlega vegna þess að það var talið að afl þess litla fylkis væri það mikið að það þyrfti ekki sína eigin þingmenn. Þar eru allir þingmennirnir staðsettir. Jafnframt er mjög mismunandi atkvæðavægi í fylkjum Bandaríkjanna. Við getum til dæmis borið Kaliforníu saman við fámenn fylki eins og Alaska, þar er ólíkt atkvæðavægi á bak við þingmennina. Ég held að við sjáum þetta samt best í Evrópusambandinu, þar er talið mjög mikilvægt að hafa atkvæðavægi mjög ólíkt á milli landanna til þess að gæta jafnræðis í búsetu innan Evrópusambandsins. Nokkuð sem við getum kallað virðingu fyrir því að íbúarnir geti búið þar sem þeir vilja endurspeglast oft og tíðum í því að atkvæðavægi er ójafnt, ekki bara hér á landi heldur í mörgum löndum. Þessi hugmynd í tillögu stjórnlagaráðs gengur þvert á þetta og raunverulega þvert á það sem við munum berjast fyrir innan Evrópusambandsins ef við förum þangað.

Frú forseti. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, í Bandaríkjunum er hugað mjög að dreifbýlum svæðum og viðurkennt að þau þurfi að hafa aukið vægi þegar kemur að málsvörum á Bandaríkjaþingi. Einnig er hárrétt hjá hv. þingmanni að innan Evrópusambandsins er ákveðin atkvæðajöfnun líkt og þekkist hér á landi þó að reyndar séu uppi sömu kröfur í Þýskalandi og stærri ríkjum þar, einmitt að taka upp þessa fullkomnu atkvæðajöfnun sem mundi þá draga mjög úr vægi þjóða eins og Íslands, ef við yrðum aðilar að Evrópusambandinu, og Möltu. Er þá ekki rétt skilið hjá mér að hv. þingmaður telji þær spurningar sem verið er að spyrja og eins þær tillögur sem liggja fyrir vera fremur í þá átt að veikja stöðu landsbyggðarinnar og hinna dreifðu byggða 

Virðulegi forseti. Jú, það er alveg hárrétt hjá þingmanninum. Það er óumdeilt að ef tillögur stjórnlagaráðs færu fram eins og þær liggja fyrir mundu þær veikja mjög stöðu landsbyggðarinnar. Það er atkvæðavægið, þetta með náttúruauðlindirnar ef á að taka túnin af bændunum, vatnsréttindi og annað slíkt, ef eitthvað er að marka þetta - 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir ræðuna sem var um margt mjög merkileg. Hann kom inn á punkta sem hafa mjög verið gagnrýndir. Nú ætla ég aðeins að fara yfir náttúruauðlindaákvæðið sem er í þessari þingsályktunartillögu því að náttúruauðlindir þjóðarinnar eru mitt hjartans mál. Mig langar til að benda þingmanninum á að með þeirri þingsályktunartillögu sem er hér til umræðu er verið að innleiða kommúnistastefnu ríkisstjórnarinnar. Það hefur verið tekin ákvörðun um að koma með þetta náttúruauðlindaákvæði almennt orðað inn í þessa þingsályktunartillögu, að náttúruauðlindir skuli lýstar þjóðareign. Fólk á svo að segja já eða nei við því. Ég ætla að benda á að í skýrslu stjórnlagaráðs kemur fram að náttúruauðlindir skuli lýstar þjóðareign að undanskildum þeim sem eru orpnar eignarrétti. Af einhverjum ástæðum hefur ríkisstjórnin eða þeir aðilar sem standa fyrir þessari þingsályktunartillögu breytt þessu með þessum hætti. Þess vegna spyr maður: Úr því að þetta er kynnt svo að þjóðin fái að greiða atkvæði um tillögur stjórnlagaráðs, hvers vegna kemur þá ekki ákvæðið óbreytt frá stjórnlagaráði inn í þessa þingsályktunartillögu sem er upptakturinn að hugsanlegri þjóðaratkvæðagreiðslu sem á að fara fram samhliða forsetakosningum? Hverja telur þingmaðurinn ástæðuna fyrir þessu? Getur verið að þarna sé verið að skapa einhvern þrýsting hjá þjóðinni, undirbyggja eitthvað í framhaldinu sem stjórnvöld telja sig ekki geta gripið fram hjá og vísa þá í þjóðarvilja? Er ekki verið að leggja upp taktinn að því 

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, hér er verið að víkka mjög út það sem er í tillögum stjórnlagaráðs. Þar er tekið alveg nákvæmlega fram að ekki sé átt við náttúruauðlindir í einkaréttareign þannig að ég get ekki annað en tekið undir þá túlkun þingmannsins að mér finnst eins og það sé verið að búa til óútfylltan tékka fyrir ríkisstjórnina með það að geta gengið lengra í þjóðnýtingaráformum sínum. Mikil vinna fór fram í iðnaðarnefnd heitinni á sínum tíma þar sem greinilegt var að vinstri menn höfðu mjög mikinn áhuga á að taka öll vatnsréttindi undir ríkið. Samkvæmt þessu gæti ríkið með réttu farið fram, á grunni þess að meiri hlutinn mundi samþykkja að náttúruauðlindir ættu að vera í þjóðareign, og sagt: Hér er þjóðin búin að segja sitt álit á hlutunum. Svo gæti hún tekið vatnsréttindin úr einkaréttarlegri eign og yfir í þjóðareign sem mundi einfaldlega þýða eignaupptöku hjá fólki sem eflaust fengi greiddar skaðabætur fyrir það. Það er ekki hægt að taka eignir bótalaust af fólki vegna eignarréttarverndar í stjórnarskrá. Svo hefur maður oft heyrt þingmenn tala um að einkaeignarrétturinn sé ofmetinn. Kannski verður hann bara afnuminn í leiðinni.

Virðulegi forseti. Já, þetta er alveg einstaklega áhugaverð umræða vegna þess að fullar skaðabætur skulu koma fyrir gangi ríkið fram með lagasetningu um að taka einkaeignarréttindi af fólki sem á þau svo sannarlega. Þar eru náttúruauðlindirnar líka. Þingmaðurinn ræddi aðeins loftslagskvótann sem er dæmi um nýja auðlind sem Íslendingum áskotnaðist, svo og makríllinn. Hann skal líka hafður hér inni því að allt í einu synti nýr fiskur í landhelgi okkar. Þá var ríkisstjórnin ekki lengi að afsala sér íslenska ákvæðinu til Evrópusambandsins. Það var metið upp á 15 milljarða kr. árið 2007. Afsalið var einungis til að geta haldið áfram með umsóknina hjá Evrópusambandinu. Ég spyr mig því og spyr þingmanninn í leiðinni: Getur verið að þetta sé á einhvern hátt tengt þarna inn, að það sé verið að tefja þetta með þessari þingsályktunartillögu því að 

Virðulegi forseti. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því og ég get ekki alveg sagt að ég sé sleipur á svellinu með þessa túlkun. En það er eitt sem sessunautur minn, hv. þm. Ásmundur Einar Daðason, kom inn á við mig áðan, þetta ákvæði leysir eitt vandamál og það er það að ef þjóðin segir já við þessu og framkvæmdarvaldið fer eftir því við smíði nýrrar stjórnarskrár eru vandamál sem tengjast óbyggðanefnd algjörlega úr sögunni. Þá er þetta allt saman komið í ríkiseign og þá þarf ekkert að eiga við bændurna lengur. Þá er bara afréttin tekin af þeim og forn landamerki skipta engu máli lengur. Við gætum lagt niður óbyggðanefnd og sparað einhvern pening sem við getum notað í þjóðaratkvæðagreiðslur. 
            

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég er með tvær eða þrjár spurningar en vildi fyrst benda á að stjórnlagadómstóll Þýskalands varaði við því við síðustu breytingu að atkvæðavægi Þýskalands innan Evrópusambandsins væri orðið ótilhlýðilega lágt á hvern íbúa. Umræða um að atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vegi jafnt á sér því stað mjög víða. Það er spurning hvort það sé ekki, og ég beini því til hv. þingmanns, rétt að jafna aðstöðu íbúa landsins gagnvart stjórnsýslunni með öðrum hætti en þeim að skerða lýðræðið þannig að menn séu með mismunandi atkvæðavægi. Síðan er spurning til hv. þingmanns: Telur hann að það þurfi að breyta stjórnarskrá? Það fannst mér ekki koma nógu skýrt fram í ræðu hans. Þarf að breyta stjórnarskránni? Í öðru lagi: Telur hann að í þessum hugmyndum stjórnlagaráðs sé allt slæmt? Er ekki eitthvað gott þar inn á milli? Mitt mat er nefnilega að þar sé ýmislegt og eiginlega mjög margt gott en þá er spurningin hvernig maður greiðir atkvæði þegar maður lendir í því að þurfa að greiða atkvæði já eða nei um eitthvað sem er bæði gott og slæmt. Í síðasta lagi: Hvernig túlka menn þetta? Ég hef nefnt að ef menn greiddu atkvæði gegn fyrri liðnum, þ.e. viltu stjórnarskrá eða ekki, eru þeir í rauninni búnir að greiða atkvæði gegn hinum liðunum líka því að þeir eru innifaldir í þeirri stjórnarskrá sem þeir voru að greiða atkvæði gegn og eins ef þeir greiða atkvæði með. Telur hv. þingmaður ekki þurfa að umorða fyrri spurninguna þannig að hún sé skilyrt því að menn hafi greitt atkvæði með eða á móti þeim spurningum sem koma á eftir og jafnvel hafa þær fyrr, á undan, þannig að fyrst greiði menn atkvæði um hvort náttúruauðlindir séu lýstar í þjóðareign 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir ágætar spurningar. Ég held að það sé alveg rétt að atkvæðamisvægi getur orðið svo mikið að þurfi leiðréttingar við. Það er ekkert mjög langt síðan að atkvæði voru leiðrétt á Íslandi, það þótti til dæmis að Vestfirðir væru komnir með algjörlega óeðlilega mikið atkvæðavægi miðað við Reykjavík og því var breytt. Ég held að þetta þurfi alltaf að vera í skoðun og alltaf þurfi að vera að athuga þessa hluti. Eins og heyra mátti á máli mínu er ég þeirrar skoðunar að til að tryggja jafnræði til búsetu þurfi visst ójafnvægi í atkvæðamagni, nákvæmlega eins og þetta hefur til dæmis verið leyst innan Evrópusambandsins og hérna. Svo er spurningin: Þarf að breyta stjórnarskránni? Er ég þeirrar skoðunar að það þurfi að breyta stjórnarskránni? Um það vil ég segja: Ég held að það sé æskilegt að fara út í breytingar á stjórnarskránni en þær breytingar verða að vera mjög vandaðar, þær þurfa að taka tíma og þær þurfa að gerast hægt. Það er ekki þannig í lýðræðisríki að stjórnarskrá sé bara skrifuð alveg frá grunni og hent inn eins og hér er verið að gera. Það hefur aldrei gerst. Þetta hefur gerst eftir byltingar þar sem er verið að skipta algjörlega um stjórnarfar en ekki svona. Og ég er á móti því að gera þetta svona. Er allt slæmt? Nei, alls ekki. Ég held að í flestum atriðum, ef maður skoðar greinarnar algjörlega einangrað, geti maður fallist á mjög margt og flest en það er samhengið sem þetta er sett í og þessi mikla breyting sem ég er á móti. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin, en þá koma fleiri spurningar: Ef hér á að vera fullt jafnvægi á atkvæðum, er hægt að gera það án þess að hafa landið eitt kjördæmi? Ég sé það ekki, það er að minnsta kosti ekki auðvelt. Ef landið er allt eitt kjördæmi, vex þá ekki vald stjórnmálamanna eða flokksforustu í flokkunum? Þá er bara einn þingmaður efstur yfir allt landið og hann verður þá greinilega mjög mikill leiðtogi í hverjum flokki. Vex þá ekki foringjaræðið sem menn hafa verið að gagnrýna? Síðan er spurningin um ríki og þjóð: Gerir hv. þingmaður mun á ríki og þjóð? Að síðustu varðandi auðlindir: Hvað er auðlind? Gæti til dæmis lóðarréttur í Reykjavík verið auðlind sem gerði það að verkum að samningi sem ég gerði við Reykjavíkurborg einhvern tímann, eða sá sem var á undan mér, um 90 ára afnot af lóðinni minni yrði 

Virðulegi forseti. Þetta er alveg hárrétt athugað hjá þingmanninum, þetta getur aukið eitthvað sem við gætum kallað leiðtogaræði. Það er hægt að leysa það á ýmsa vegu en ég er ekki sérfræðingur í þessu. Ég hef bara þá skoðun að það eigi að vega upp hinar dreifðu byggðir með því að koma á kerfi sem hefur reynst hér til dæmis ágætlega og það er að vera með mismunandi atkvæðavægi. Ríki versus þjóð? Ég held að þetta sé algjör grundvallarspurning sem hv. þingmaður varpar hér fram. Það er ljóst að þjóðin er ekki það sama og ríkið en ríkið framfylgir ansi miklu fyrir þjóðina. Það er erfitt að sjá fyrir sér að allir þeir sem byggja þjóðina geti 

Virðulegi forseti. Það er vel við hæfi hjá þessari ríkisstjórn að þetta mál sé rætt að kvöldi til og fram á nótt, komin er heimild fyrir því að hér megi standa næturfundur þegar sjálf stjórnarskráin er til umræðu eða við skulum frekar segja tillögur frá meiri hlutanum í þá átt að umbylta stjórnarskránni, því að hér er lagt upp með að það sé búið að skrifa nýja stjórnarskrá en ekki verið að breyta þeirri sem í gildi er sem ég hef gagnrýnt alla tíð. Ég sakna stjórnarliða hér í salnum því að eins og flestir vita hefur Samfylkingin borið mikla lýðræðisást í brjósti gagnvart þessu máli og þjóðaratkvæðagreiðslum yfir höfuð. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki látið sjá sig í þinghúsinu í dag og í kvöld og það undrar mig mjög vegna þess að þetta er hennar hjartans mál og hefur hún sett allt á oddinn til að hægt sé að halda þessu máli hér áfram í ófriði en ekki friði. Hennar landgöngumenn eru nú eitthvað farnir að týna tölunni því að í þinghúsinu sést varla nokkur einasti aðili sem tilheyrir þessum brátt fallandi stjórnarmeirihluta. Ég minni á það, vegna þess að spuninn er keyrður þannig að við í stjórnarandstöðunni séum að tefja þetta mál, að þetta mál var komið til þingsins, í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, í haust. Þar hefur málið velkst fram og til baka án umræðu, nefndin hefur einungis fengið til sín gesti og engin efnisleg umræða farið fram þar til að allt í einu nú rétt fyrir páskahlé þingsins var drifin af stað þessi þingsályktunartillaga, það átti að afgreiða hana í miklum flýti og taka hana á dagskrá þingsins með afbrigðum sem var fellt svo eftirminnilega í síðustu viku þannig að málið komst ekki á dagskrá fyrr en núna. Það er algjörlega fráleitt þegar ríkisstjórnarflokkarnir kenna stjórnarandstöðunni um það að við viljum ekki breyta stjórnarskrá eða ekki hleypa þessu máli á dagskrá þingsins vegna þess að því þarf að ljúka fyrir 30. mars vegna ákvæða um þjóðaratkvæðagreiðslur varðandi tímafrest. Ekki er hægt að sitja undir þeim málflutningi að við séum að skemma málið fyrir ríkisstjórninni vegna þess að hún ber sjálf ábyrgð á því hversu seint málið er fram komið. Það hefur verið rætt í fjölmiðlum hvers vegna þetta er lagt til núna og er það líklega komið til vegna þess að Hreyfingin hefur sett þau skilyrði að þetta skuli fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Landskjörstjórn á erfitt verk fyrir höndum þar sem þetta var ekki komið á dagskrá þingsins í morgun þegar landskjörstjórn kom fyrir nefndina. Þá gat landskjörstjórn einungis gefið frá sér óbindandi álit vegna þess að málið var ekki formlega þingtækt fyrr en í dag þegar þingfundur var settur, en í því áliti sem þó kom frá landskjörstjórn í morgun voru mjög margar athugasemdir og gerði landskjörstjórn verulegar athugasemdir við nánast hvern einasta lið í þessari þingsályktunartillögu. Tíminn er að hlaupa frá ríkisstjórninni, það eru einungis morgundagurinn og fimmtudagurinn til að klára þetta mál því að eftir umræðuna í kvöld eða nótt þarf það að fara fyrir nefndina til frekari umræðu þar. Ég ætla að fara fram á það í nefndinni að það verði fullkominn aðskilnaður á milli forsetakosninganna annars vegar og hins vegar þeirra tillagna sem hér liggja fyrir því að hér er ekki á nokkurn hátt búið að gefa út vinnureglur um hvað ógildi kosningaseðil. Hér er verið að leggja fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslu spurningar í sex liðum og hvergi neitt útskýrt hvað það þýðir eða hvernig atkvæðaseðill verður ógildur. Það hefur verið gagnrýnt í nefndinni að ekki liggi fyrir kostnaðarmat á því hvað þessi þjóðaratkvæðagreiðsla muni kosta samhliða forsetakosningunum en það á eftir að hlaupa á tugum milljóna, sérstaklega í ljósi þess að í lögum um þjóðaratkvæðagreiðslur eru ákvæði um að Alþingi skuli standa að því að gefa út kynningarefni um það efni sem á að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég spyr því: Hverjir eru bærir til þess að meta það og velta upp bæði jákvæðum og neikvæðum hliðum við þær spurningar sem koma til með að liggja fyrir í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu því að hér eru valmöguleikarnir já og nei? Hér er um mjög gallaða tillögu að ræða, hér er um mikla tímaþröng að ræða og ég verð að taka það fram, frú forseti, að það er einungis á ábyrgð ríkisstjórnarinnar því að hefði þetta verið forgangsmál hjá ríkisstjórninni ætti þetta mál að vera komið miklu fyrr á dagskrá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Þetta er auðvitað dálítið knappt form að ræða um stjórnarskrána í þessum stíl, að fyrst höfum við tíu mínútur og síðan fimm mínútur þegar við erum að fjalla um þessi mál. Eins og fram hefur komið er okkur enn meiri vandi á höndum. Líkt og hv. þingmaður rakti kom fram að engin efnisleg umræða hafi í rauninni átt sér stað innan nefndarinnar um stjórnarskrármálið. Það er auðvitað dálítið sérkennilegt. Ég heyri að vísu suma sem hafa verið formælendur tillögunnar segja sem svo að ekki þurfi að fara fram efnisleg umræða á þessu stigi vegna þess að nú sé eingöngu verið að leita álits hjá þjóðinni. En til að hægt sé að leita álits hjá þjóðinni á tilteknum málum þurfa menn að hafa gert sér í hugarlund hvað það er sem eru þá stóru álitamálin í stjórnarskránni sjálfri. Þess vegna vekur það athygli um hvað er spurt en ekki síður hitt um hvað ekki er spurt. Nú vil ég spyrja hv. þingmann hvort komið hafi fram í nefndinni einhverjar hugmyndir um aðrar spurningar. Ég veit að hv. þingmaður hefur lagt fram ágæta breytingartillögu í þá veru. En var það ekki rætt á neinum tímapunkti með hvaða hætti ætti kannski að spyrja annarra spurninga? Svo er annað sem vekur líka mikla athygli og það er þessi undarlega spurning þar sem sagt er að menn hafi möguleika á að merkja í reitinn þar sem fram kemur að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún hafi verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga. Hér hlýtur eitthvað að búa að baki, einhver hugsun, eitthvað sem menn hafa verið að velta upp. Þótt ekki hafi farið fram efnisleg umræða langar mig að spyrja hv. þingmann: Kom það ekki fram til dæmis hjá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hvaða lög það væru sem þyrfti mögulega að breyta, eða hvaða alþjóðasamningar það væru? Er verið að blúnduleggja aðildarumsókn okkar að Evrópusambandinu til dæmis?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að minnast á þá breytingartillögu sem ég hef lagt fram að máli þessu þar sem lagt er til að spurt verði hvort menn vilji að stjórnvöld dragi aðildarumsóknina að ESB til baka, svo ég nefni það. Umræða í nefndinni hefur verið nánast engin því að við höfum aðallega fengið til okkar gesti. Varðandi þá spurningu hvaðan þessar fimm spurningar koma eiginlega, fyrir mér sitjandi í nefndinni duttu þær raunverulega af himnum ofan. Ég spurði einmitt um önnur álitaefni sem í stjórnarskránni felast, sumir hafa til dæmis áhuga á því að skoða forsetakaflann o.s.frv. Þetta var allt mjög í lausu lofti en mér var þó svarað að þessar spurningar hefðu verið efst á blaði hjá stjórnlagaráðinu sjálfu þegar það kom saman til fjögurra daga fundar í Reykjavík. Ég spurði einmitt formann nefndarinnar: Bíddu, er stjórnlagaráðið farið að vera tillögubært á Alþingi? Vegna þess að farið var eftir þeirra ósk um hvað ætti að spyrja. Það sjá allir sem fylgjast með pólitík að hér er fyrst og fremst verið að færa þetta mál í pólitískan farveg. Það er verið að færa málið áfram inn í þann ófrið sem það hefur verið í. Stjórnvöld hafa hunsað úrskurð Hæstaréttar og vísa ég þar í að stjórnvöldum ber að fara eftir 2. gr. stjórnarskrárinnar varðandi þrígreiningu ríkisvaldsins. Þetta mál er náttúrlega með þeim eindæmum og sýnir enn á ný hversu freklega sú ríkisstjórn sem nú heldur um stjórnartaumana hér á landi valtar yfir Alþingi og tillöguréttinn sem við höfum. Þingmaðurinn spurði um tillögu númer eitt. Ég vil gagnspyrja þingmanninn af því að hann hefur lengri þingreynslu en ég: Er það ekki einkennilegt að fara skuli fram þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort leggja megi fram frumvarp á Alþingi þegar þingmenn hver og einn eru bærir til þess sjálfir?

Virðulegi forseti. Jú, auðvitað er það mjög furðulegt að það skuli vera leitað eftir því af þjóðinni hvort leggja megi fram frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Síðan er þessi einkennilegi „varnagli eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga“ án þess að það sé með nokkrum hætti tíundað hvaða lög það gætu til dæmis verið sem kæmu þar til álita, hvaða alþjóðasamningar það væru o.s.frv. Auðvitað hljótum við að skoða þetta í samhengi við efnislega pólitíska umræðu síðustu vikurnar og mánuðina og þá kemur vissulega upp í hugann Evrópusambandið. Hæstv. innanríkisráðherra flutti ákaflega athyglisverða ræðu um daginn þegar þessi mál voru til umræðu. Hann vakti meðal annars athygli á því að í tillögu stjórnlagaráðs væri ekki gert ráð fyrir því að þjóðin gæti til dæmis farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu þegar um væri að ræða alþjóðasamninga. Þá er augljóst að ef það fyrirkomulag hefði verið á, að þjóðin gæti kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið mál, hefði það verið þannig að þjóðin hefði ekki getað farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave-samninginn, svo dæmi sé tekið. Það er mjög sérkennilegt að það skuli meðal annars vera þingmenn Hreyfingarinnar sem standa að slíku.

Virðulegi forseti. Nú get ég kannski komið aðeins inn í svarið við fyrri spurningu hjá þingmanninum varðandi það. Ég hef einnig spurt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þá sérfræðinga sem þangað hafa komið vegna opins ákvæðis um spurninguna sem sett er fram í 1. tölulið, þar sem er spurt að því hvort heimilt sé að leggja fram frumvarp sem á eftir að taka breytingum. Ég hef spurt sérfræðinga hvort þeir viti til þess í öðrum löndum þar sem þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram að það fari plagg í þjóðaratkvæðagreiðslu sem er ekki endanlegt af hálfu stjórnvalda. Það er ekki hægt að nefna eitt einasta ríki og ekki eina einustu þjóðaratkvæðagreiðslu sem vitað er til þess að þjóðaratkvæðagreiðsla sé um plagg sem er ekki endanlegt. Hvaða lög er verið að vísa í og alþjóðasamninga? Það læðist náttúrlega að manni sá grunur að þarna liggi undir steini ESB-umsóknin varðandi alþjóðasamninga. Svo er það náttúrlega ýmislegt í tillögum stjórnlagaráðs sem skarast líka á við almenn lög sem eru í gildi í landinu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur fyrir ágæta ræðu miðað við hvað tíminn er knappur. Það er náttúrlega dálítið slæmt að þetta skuli allt vera svona knappt. En mig langar til að spyrja hana betur út í það sem hún var að gefa í skyn að Hreyfingin hefði verið keypt til stuðnings við ríkisstjórnina með því að lofa henni að skjóta þessu máli allt í einu fram í þjóðaratkvæðagreiðslu, hvort það sé einhvers staðar staðfest. Síðan vildi ég spyrja hana um landskjörstjórn sem kom í morgun áður en þingsályktunartillagan var lögð fram. Hvað var það sem hún sagði og hvernig stendur á því að hún kemur fyrir nefndina áður en búið er að birta málið? Þá vildi ég spyrja hv. þingmann um ýmis efnisleg atriði þó að við séum að ræða um ferlið og það er spurningin um - allir hafa meðfæddan rétt til lífs. Þetta er meðfæddur réttur. Hvað gerist degi fyrir fæðingu? Er þá enginn réttur til lífs? Síðan er skrúðmælgin. „Öllum skal tryggður réttur til að lifa með reisn.“ Hver tryggir það? Er það Alþingi eða hver á að tryggja það? „Margbreytileiki mannlífsins skal virtur í hvívetna.“ Hvað þýðir nú þetta? Hefur hv. þingmaður einhverja skýringu á þessu? Þjóðin mun fara að greiða atkvæði um þetta þegar það fer í það ferli sem við erum að ræða um í dag. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé einhverju nær um þetta. Svo er það þegar fólk á að greiða atkvæði um mál sem hefur bæði mikla kosti og mikla galla. Hvernig greiða menn atkvæði um slík mál? Hvernig geta menn greitt atkvæði um það sem þeir eru mikið á móti, eins og það að Ísland geti bara gengið inn í Evrópusambandið eins og ekkert sé, og svo eru hins vegar mörg góð atriði eins og Lögréttan?

Virðulegi forseti. Hér eru komnar fram margar spurningar sem sýna hvað við þingmenn erum orðin aðþrengd í tíma með að ræða þessar tillögur hér sem hefði þurft náttúrlega fleiri vikur til að ræða, en ég skal reyna að byrja að svara spurningunum. Ég er með Hreyfingunni að vísa í almenna fjölmiðlaumfjöllun sem komið hefur fram undanfarnar vikur að það sé skilyrt frá Hreyfingunni að styðja ríkisstjórnina gegn því að þetta verði sent í þjóðaratkvæðagreiðslu, eða við skulum orða það þannig að það verði gerð tilraun til þess að koma þessu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég hef þá tilfinningu að ríkisstjórnarflokkana langi ekkert rosalega mikið til að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram heldur er verið að uppfylla ákveðið skilyrði þessa litla stjórnmálaflokks á þingi gegn stuðningi við ríkisstjórnina, en ég vísa annars almennt til fjölmiðlaumfjöllunar um málið. Þingmaðurinn spurði hvers vegna landskjörstjórn skyldi hafa komið fyrir nefndina í morgun áður en málið var tekið á dagskrá þingsins. Ég vísaði til þess í ræðu minni að landskjörstjórn gat ekki staðfest neitt eða lagt fram endanlegt plagg vegna þess að þetta er í svo lausu lofti. Landskjörstjórn veit að þetta vofir yfir, hún þarf að taka þetta formlega fyrir þegar fyrri umr. er lokið og koma þá aftur fyrir nefndina og getur þá líklega skilað af sér athugasemdum sem hægt er þá að nota í til dæmis nefndarálit okkar og annað. En þetta sýnir hvað málið er keyrt áfram af miklu offorsi í mikilli tímaþröng. Eins og ég kom inn á í ræðu minni þarf að ljúka málinu fyrir kl. 12 á miðnætti næstkomandi fimmtudag, eftir tvo sólarhringa, til að hægt sé að fara í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu vegna lagaákvæða um þjóðaratkvæðagreiðslur. Réttur til lífs og réttur til að lifa með reisn er einhver ægilega flott heimspeki sem sett var inn af stjórnlagaráði. Það hefur líka verið gagnrýnt að við mannréttindakaflanum á ekki að hreyfa en stjórnlagaráð tók því þannig að það þyrfti að skrifa nýja stjórnarskrá og umbylta mannréttindakaflanum.

Frú forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem er lögmaður, hvernig hún metur það að dæma eftir svona skrúðmælgi, hlutum sem segja manni ekki neitt. Svo vil ég spyrja hv. þingmann um Lögréttu sem ég tel vera mjög áhugavert mál og vantar kannski í íslenska stjórnskipan, þ.e. eins konar stjórnlagadómstól og hvort ekki sé óþarfi að fara að búa til sérlögréttu með sérkostnaði, kosna af Alþingi til að fara yfir lagafrumvarp frá Alþingi. Hvort ekki sé miklu skynsamlegra að nota fullskipaðan Hæstarétt til að vera Lögrétta og hann gæti auk þess dæmt um mál sem koma upp í gegnum dómskerfið, fullskipaður geti hann þá dæmt um það hvort viðkomandi lög standist stjórnarskrá sem og mál frá Alþingi sem hægt væri að vísa þangað inn, hvort það sé ekki miklu skynsamlegra að hafa Lögréttu þannig og hvort það sé þá ekki bara mjög gott mál í þessum tillögum.

Virðulegi forseti. Ég var farin að tala um mannréttindakafla stjórnarskrárinnar áðan í fyrra andsvari og ætla að halda því áfram vegna þess að þingmaðurinn spyr hvort það sé ekki erfitt að dæma eftir slíku skrúðmælgi sem lagt er til í tillögum stjórnlagaráðs. Auðvitað er það ekki hægt þegar á að tryggja öllum einhver ákveðin réttindi. Það er ekki hægt. Ég minni á að mannréttindasáttmáli Evrópu var lögfestur inn í íslensku stjórnarskrána 1995. Á mannréttindakaflann er komin mjög góð dómaframkvæmd og mannréttindi á Íslandi eru mjög skýr þannig að nú er sá tími yfirstaðinn að fara þurfi að dæma aftur sömu mál nema þessu verði breytt til baka. Þá tekur við 10–15 ára dómaframkvæmd til að skýra það hvað Alþingi á við með þessu ef þetta verður að lögum. Varðandi Lögréttu ætla ég að minna þingmanninn á að ég er ekki sammála tillögu stjórnlagaráðs um Lögréttu því ég er fyrst og fremst talsmaður þess að hér verði sett á stofn lagaskrifstofa Alþingis sem hefur það hlutverk að lesa yfir lagafrumvörp og aðrar tillögur sem frá þinginu koma til að fækka dómsmálum og vanda lagasetningu.

Hæstv. forseti. Ég vil bera fram spurningu til hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur af því að hún nefndi meðal annars heimsókn frá fulltrúa landskjörstjórnar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun. Nú hafa fleiri gestakomur verið út af þessari tillögu þó að málið sé ekki formlega komið til nefndarinnar. Það hefur verið viðhorf formanns nefndarinnar, og ég hef ekki gert athugasemd við það, að rétt væri að vinna aðeins í haginn með því að fá sjónarmið fram á fyrri stigum, en engu að síður hafa þessar gestakomur verið allnokkrar, meðal annars hafa fræðimenn á sviði lögfræði og stjórnmálafræði komið til nefndarinnar auk landskjörstjórnar eins og nefnt hefur verið. Ég mundi vilja biðja hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að deila því með okkur í þinginu hver viðhorf hlutaðeigandi fræðimanna hafa verið gagnvart þessari tillögu og því formi sem hér er lagt upp með, bæði hvað varðar spurninguna um það hvort málið eigi að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu á þessu stigi og eins varðandi framsetningu spurninganna. Þetta er atriði sem vissulega skiptir máli og fyrst þessar gestakomur eru yfirstaðnar sé ég ekki ástæðu til að því sé haldið leyndu fyrir þingheimi hver þau sjónarmið hafa verið, hvaða skoðun þeir gestir sem hafa komið til nefndarinnar hafa haft á þeim tillögum sem hér liggja fyrir.

Virðulegi forseti. Ég verð að taka þetta mál aftur til haustsins vegna þess að fræðimenn hafa verið að koma fyrir nefndina alveg frá því að málið barst stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þar eiga í hlut flestir af færustu lögfræðingum landsins á ýmsum réttarsviðum. Ég varpaði þessari spurningu fram á fundinum í morgun: Man einhver eftir einhverri jákvæðri umsögn? Og ekki var hægt að benda á einn fræðimann sem hefur yfir höfuð litist á tillögurnar. Hvað varðar það málefni sem nú er til umræðu, þær spurningar sem settar eru fram í þingsályktunartillögunni, þá er það sama sagan. Þeir aðilar sem komið hafa fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafa verið mjög gagnrýnir á uppsetninguna á þessu. Þeim þykir orðalagið mjög óskýrt, mjög loðið, mjög leiðandi. Þetta er það illa sett upp að landskjörstjórn tók af skarið í morgun varðandi liðina í þessum spurningum. Liðurinn „tek ekki afstöðu“ er til dæmis úti vegna þess að ekki er um að ræða skoðanakönnun samkvæmt planinu heldur atkvæðagreiðslu og svörin eiga að vera já eða nei, þeir sem taka ekki afstöðu taka einfaldlega ekki þátt í kosningunni. Skemmst er frá því að segja að landskjörstjórn kom þarna að áður en málið var tekið fyrir á þinginu og ég verð bara að segja alveg eins og er að ég kenni hálfpartinn í brjósti um það fólk sem situr í landskjörstjórn. Þegar það kom fyrir nefndina í morgun gerði fulltrúi landskjörstjórnar verulegar athugasemdir við allar spurningar að einni undantekinni. Landskjörstjórn er mikill vandi á höndum, sérstaklega í ljósi þess að hún á að vera ráðgefandi fyrir Alþingi um það hvernig spurningarnar eru settar fram. Höndum virðist því hafa verið kastað til þegar þessi þingsályktunartillaga var samin.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir nefndi í ræðu sinni sjálfskapað tímahrak stjórnarmeirihlutans og Hreyfingarinnar með þetta mál. Nú er þetta mál í þeim búningi að allt eins hefði verið hægt að leggja það fram í október. Hefur hv. þingmaður einhverja hugmynd um hvernig á því stendur að mál sem út af fyrir sig hefði verið hægt að bera fram á fyrstu dögum haustþings kemur fram núna? Þetta segi ég vegna þess að lengi vel var í nefndinni talað um það að áður en til þjóðaratkvæðagreiðslu kæmi ætti að fara fram einhvers konar lögfræðilegt álagspróf eða einhver slík vinna en frá því var horfið mjög skyndilega nú í febrúar. Ég vildi aðeins biðja hv. þingmann um að velta vöngum með mér yfir þeim þætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa spurningu. Það væri kannski búið að koma fleiri málum á dagskrá þingsins ef maður gæti skyggnst inn í hugarheim ríkisstjórnarmeirihlutans og þingmanna Hreyfingarinnar því að mjög oft hefur verið skipt um hest í þeirri á sem þetta mál er í, þessar breytingar á stjórnarskrá. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvers vegna þetta er að koma fram núna í svona miklum asa, þessi þjóðaratkvæðagreiðsla, þar sem vitað var að forsetakosningarnar yrðu 30. júní. Ég held að þetta sé, eins og ég hef fjallað um í hverri einustu umræðu um þessi mál, einfaldlega tafaleikur. Ríkisstjórnin heykist á því að gera eitthvað í stjórnskipunarmálum vegna þess að afurðin sem kom frá stjórnlagaþingi hefur sætt svo mikilli gagnrýni að ríkisstjórnin veit ekkert hvað á að gera við plaggið. 

Frú forseti. Þetta hefur um margt verið áhugaverð umræða í dag og það sem skín í gegn í þessu máli, sé það skoðað frá því að ríkisstjórnin fór af stað með það, er vandræðagangurinn frá A til Ö. Nú er það svo að stjórnarskráin er eitt mikilvægasta plagg hverrar þjóðar. Stjórnarskráin er grunnurinn, allt annað byggist á þeim grunni sem stjórnarskráin er. Ef eitthvert mál á að reyna að vinna í sem mestri sátt og á sem breiðustum grunni þá eru það mál sem tengjast breytingum á stjórnarskránni. Það er einmitt grunnurinn undir því að ná fram breytingum á stjórnarskrá að gera það í breiðri sátt því að það er ekki eitthvað sem er gert á einu kjörtímabili. Það sem við höfum hins vegar séð í aðdraganda þessa máls er eintómur vandræðagangur. Stjórnlagaráði - og vert er að hafa í huga að búið var að dæma kosningu þess ógilda og kosningaþátttaka var líka mjög lítil - er veitt umboð af knöppum meiri hluta Alþingis á þeirri forsendu að það hafi nánast verið rétt kjörið, að Hæstiréttur hafi dæmt einhver formsatriði ógild og annað því um líkt. Það var á þeim tímapunkti sem rangt skref var stigið í þessu máli. Eðlilegast hefði verið að taka málið upp og undirbúa það á nýjan leik, fara af stað með það aftur. En það mátti ekki og það var þá sem þetta varð fyrst pólitískt mál. Það var þá sem ríkisstjórnin ákvað að gera þetta að pólitísku máli. Þess vegna horfum við upp á það að eitt mikilvægasta skjal hverrar þjóðar, sjálf stjórnarskráin, er orðin að pólitísku þrætuefni. Sú tillaga sem hér liggur fyrir ýtir svo enn frekar undir það að gera þetta að pólitísku þrætumáli fremur en að taka það upp úr þeim farvegi og leita að breiðari sátt. Um tillöguna sjálfa og þær spurningar og hugmyndir sem þar eru lagðar fram má ýmislegt segja og hefur margt af því verið rakið ágætlega í máli þingmanna. Margir hafa gert miklar athugasemdir við 2. lið, sem snýr að efnislegum spurningum um nýja stjórnarskrá, orðalag þeirra, framsetningu og hver raunverulegur tilgangur sé að baki þeim og hvort ekki hefði verið eðlilegra að spyrja jafnvel einhverra annarra spurninga. Í fyrstu spurningunni er spurt að því hvort viðkomandi sé fylgjandi því að náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign. Þá hlýtur maður fyrst að spyrja sig, og margir hafa bent á það: Hvað er náttúruauðlind? Eru tún landsins ekki náttúruauðlind? Er fjalllendi ekki náttúruauðlind? Er allt rennandi vatn ekki náttúruauðlind? Erum við þá að tala um að verði þetta samþykkt, og sé það vilji þeirra sem leggja þessar spurningar fram, beri að þjóðnýta öll tún í landinu og þjóðnýta allt fjalllendi í landinu? Eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir benti á áðan þá er í tillögum stjórnlagaráðsins sjálfs talað um að náttúruauðlindir séu í þjóðareign að undanskildum þeim sem eru varðar eignarrétti. Af hverju er verið að spyrja að því hvort náttúruauðlindir eigi að vera þjóðareign án þess að skilgreina það frekar að verið sé að fjalla um náttúruauðlindir að undanskildum þeim sem séu varðar eignarrétti? Þá hlýtur maður að spyrja sig að því hvort flutningsmenn þessarar tillögu séu að velta því fyrir sér að gera allar náttúruauðlindir, þar með talið öll tún landsins, þar með talið allt fjalllendi landsins, að þjóðareign. Það getur ekkert annað vakað fyrir þeim sem leggja þessa spurningu fram. Þá eru náttúrlega, eins og kom fram fyrr í umræðunni, deilumál á borð við þjóðlendumálin úr sögunni því að þá er verið að gera allt landið að þjóðareign og það er kannski vilji þeirra flutningsmanna sem bera þessa tillögu upp. Síðan er það þriðja spurningin um persónukjör í kosningum til Alþingis, hvort viðkomandi vilji að það verði heimilað í meira mæli en nú er. Bent hefur verið á það í umræðunni að orðalag á þessari spurningu sé mjög sérstakt „í meira mæli en nú er“. Það er ekki persónukjör í dag þannig að þessi spurning er undarlega orðuð og vandséð hverju ætlunin er að ná fram með því að spyrja þannig. Síðan er það fjórða spurningin um ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar af landinu vegi jafnt. Til þess hefur verið ríkur vilji að bæta stöðu hinna dreifðu byggða. Sá er tilgangurinn með ólíku atkvæðavægi. Þetta er með sama hætti gert víða annars staðar í heiminum, til að mynda í Bandaríkjunum þar sem Washington hefur til dæmis enga þingmenn. Innan Evrópusambandsins er þessu beitt en reyndar eru kröfur uppi um að jafna atkvæðavægið og gera vægi smárra ríkja mun minna en það er í dag og er það einmitt að kröfu Þjóðverja og stærri ríkja innan Evrópusambandsins. Maður hlýtur að spyrja sig að því, af því að maður sér að flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu eru margir þeir sömu og vilja að þjóðin gangi í Evrópusambandið, hvort það verði líka baráttumál þeirra innan Evrópusambandsins að jafna vægi atkvæði. Það mundi þá gera það að verkum að Ísland næði ekki einum Evrópuþingmanni. Þá gæti ekki hver sem er af þeim sem sitja hér á Alþingi orðið Evrópuþingmaður. Maður veltir því fyrir sér hvort ekki hefði verið skynsamlegra, því að mikið er talað um búsetujafnrétti og byggðajafnrétti í þjóðfélaginu í dag og margir hafa áhyggjur af því að hinar dreifðu byggðir séu að veikjast mjög mikið, að spyrja þjóðina að því hvort vilji væri til þess að efla byggðajafnrétti og búsetujafnrétti og hvort vilji væri til að setja ákvæði inn í stjórnarskrá hvað það snertir. Það eru fleiri spurningar sem maður veltir fyrir sér. Til að mynda komu fram, varðandi atkvæðagreiðslu um afbrigði, ákveðnar athugasemdir við þessa þingsályktunartillögu frá hæstv. innanríkisráðherra sem snúa að því að ákveðið hlutfall þjóðarinnar getur ekki kallað eftir kosningu um fjárhagslegar skuldbindingar eins og til að mynda Icesave-samningana. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort ekki væri eðlilegt að spyrja þjóðina að því hvort hún vilji ekki hafa vald til að geta kallað eftir kosningu um samninga eins og Icesave-samningana sem þjóðin hafnaði í þjóðaratkvæðagreiðslu á sínum tíma. Maður hlýtur líka að velta því fyrir sér hvort ekki væri eðlilegt, af því að stjórnarskráin er grunnurinn að fullveldi landsins, að þjóðin yrði spurð að því hvort hún vildi jafnvel styrkja enn frekar fullveldið í stjórnarskránni. Nú hefur til dæmis verið fjallað um, meðal annars í utanríkismálanefnd í morgun og í þingsal í sérstökum umræðum, skýrslu í Noregi um EES-samninginn og það fullveldisafsal sem hann felur í sér. Margir í Noregi hafa áhyggjur af því fullveldisafsali. Hæstv. utanríkisráðherra hefur komið inn á það í þingræðum að hann telji að EES-samningurinn feli í sér meira fullveldisafsal en stjórnarskrá raunverulega leyfir. Viljum við ekki, þjóðin, styrkja frekar þetta fullveldi? Viljum við ekki girða enn frekar fyrir þetta fullveldisafsal? Væri ekki eðlilegt að spyrja þjóðina að því hvort hún vildi styrkja fullveldið innan stjórnarskrárinnar fremur en hið gagnstæða? Ég er sannfærður um að það er ríkur vilji meðal íslensku þjóðarinnar, rétt eins og norsku þjóðarinnar, til að styrkja fullveldið í stjórnarskránni. Maður veltir því fyrir sér, þegar verið er að fjalla um stjórnarskrána og þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðna þætti sem ættu að fara í stjórnarskrá, hvort þetta sé ekki ein af lykilspurningunum og hvort þetta ætti ekki að vera efsta spurningin á blaði, hvort þjóðin vilji ekki styrkja fullveldið í stjórnarskránni og jafnvel girða fyrir allt fullveldisafsal innan hennar. Síðan er hægt að fjalla um fleira. Til að mynda hafa komið fram breytingartillögur við þetta mál sem snúa að aðlögunarferlinu að Evrópusambandinu og fleira. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Sérstaklega var athyglisvert þegar hann leiddi það fram hvernig ríkisstjórnin hefur gert þetta mál, stjórnarskrármálið, að pólitísku máli og miklu ágreiningsefni í rauninni og þar með brotið algjörlega í blað vegna þess að hingað til hafa stjórnmálaflokkarnir almennt verið sammála um að það væri afar óskynsamlegt að máli eins og þessu væri teflt í mikinn pólitískan ágreining. Hv. þingmaður kom líka inn á það sem ég tel að skipti orðið mjög miklu máli, 1. spurninguna í 2. tölulið, svohljóðandi: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði náttúruauðlindir lýstar þjóðareign? Hvað telur hv. þingmaður liggja á bak við þetta? Auðvitað talar spurningin fyrir sig sjálf, hún er sjálfstæð og stendur hér eins og henni er lýst í þessu fylgiskjali. Þar eru í raun ekki slegnir neinar varnagla, hérna er eingöngu verið að vísa í allar náttúruauðlindir og spurningin er hvort menn vilji gera þær allar að þjóðareign og afnema eignarréttarfyrirkomulagið á náttúruauðlindum. Við hv. þingmaður þekkjum báðir að mikil umræða hefur verið um þjóðlendur. Þar hafa bændur meðal annars talið mjög vegið að eignarrétti sínum. Ekki síst hafa þingmenn úr Vinstri grænum gagnrýnt það að 

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt, ríkisstjórnin hefur gert þetta að pólitísku máli eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Það gerðist þegar kosningin til stjórnlagaþings var dæmd ógild í Hæstarétti og ríkisstjórnin ákvað með pólitískri kosningu að skipa þá einstaklinga í stjórnlagaráð sem kjörnir voru til stjórnlagaþings. Varðandi náttúruauðlindir í þjóðareign hlýtur að vakna spurningin: Hvað liggur þarna að baki? eins og hv. þingmaður kom inn á. Það getur ekkert annað legið að baki en að menn séu ekki ánægðir með þá tillögu sem kom fram hjá stjórnlagaráðinu sjálfu og sneri að því að auðlindir væru í þjóðareign að undanskildum þeim sem væru varðar eignarrétti. Það hlýtur að vaka fyrir mönnum að reyna að ná því í gegn með einhverjum hætti, með orðalagi sem er loðið og ekki vel skilgreint, að allar auðlindir, hvort sem það eru tún, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta vekur nefnilega dálítið margar spurningar í huga manns. Eitt af fyrstu verkum hæstv. ríkisstjórnar þegar hún tók við á miðju ári 2009 var að lýsa því yfir að nú yrði látið staðar numið við alla vinnu í sambandi við þjóðlendur, málum sem komin væru eitthvað á veg yrði lokið en síðan væri hugmyndin að ljúka þessu. Ástæðan var að þetta væri mikið ágreiningsefni, þarna væri mögulega verið að vega að hagsmunum bænda og landeigenda. Þess vegna er þeim mun sérkennilegra að lögð sé fram spurning sem ætlunin var að Alþingi mundi samþykkja þar sem spurt væri hvort það ætti að lýsa, án fyrirvara, allar náttúruauðlindir þjóðareign. Það er gríðarlega stórt og pólitískt mál sem þarna er fitjað upp á. Að mínu mati er verið að brjóta hér í blað. Þetta er gömul og þekkt hugmynd. Eins og ég rakti er hún frá gamla Alþýðuflokknum en ég hélt satt að segja að þessari umræðu hefði verið lokið fyrir nokkrum áratugum.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um að þetta er gríðarlega stór breyting. Eins og kom fram í máli mínu áðan hlýtur maður að velta fyrir sér hvað vaki fyrir flutningsmönnum tillögunnar þegar þeir velta því fyrir sér hvort ganga eigi lengra en eignarréttarákvæðið kveður á um. Þetta gætu líka verið hroðvirknisleg vinnubrögð, að menn séu ekki að vinna þessi mál með þeim hætti sem á að vinna breytingar á stjórnarskrá. Það að við skulum vera komin með spurningar hingað inn sem eru svona loðnar og svona orðaðar og hægt að túlka á mismunandi hátt í allar áttir er einmitt, eins og ég kom að í upphafi máls míns, ekki vinnubrögð sem á að viðhafa þegar við erum að vinna breytingar á grundvallarplaggi íslensku þjóðarinnar, sjálfri stjórnarskránni. 

Forseti minnir á ræðutímann, eina mínútu, og hvetur þingmenn til að virða hann.

Frú forseti. Það er ágætt að minna hv. þingmann á þetta sem forseti minntist hér á, en kvöldið er samt ungt. Ég spyr hv. þingmann í kjölfar hans ágætu ræðu um það ákvæði sem lagt er til að kosið verði um í þeirri skoðanakönnun sem hér er gert ráð fyrir að lögð verði fyrir þjóðina, þ.e. ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vegi jafnt. Mér fannst mjög athyglisvert að heyra hjá hv. þingmanni um það mál. Ef eitthvað mismunar þegnum þessa lands er það einmitt aðgengi að opinberri þjónustu í landinu öllu óháð búsetu. Við vitum hversu mjög það er misskipt, við getum tekið heilbrigðisþjónustu á Vestfjörðum, við getum tekið flutningskostnað, aðgengi að menntun 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég kom inn á það í máli mínu hvernig þessu væri háttað í öðrum löndum. Ég held að það væri miklu skynsamlegra, eins og kom fram hjá mér, að skoða alvarlega hvort vilji sé til þess hjá þjóðinni að jafna búsetuskilyrði í landinu og jafnvel móta einhvers konar ákvæði í þá átt til að setja í stjórnarskrá. Ég er ekki að segja að það væri skynsamlegt að setja fram spurningu hvað snertir nákvæmlega það. Það verður að vera hugsað þegar við leggjum fyrir spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu, þær verða að vera skýrt orðaðar og fyrir fram vitað nákvæmlega um hvað er verið að spyrja. Ég kom inn á það í ræðu minni að ég held að það ætti að setja inn í stjórnarskrá ákvæði hvað þetta snertir. Flutningsmenn tillögunnar voru greinilega ekki með búsetu- og byggðajafnréttissjónarmið að leiðarljósi þegar þeir veltu fyrir sér og sömdu spurningar sem ætlunin er að leggja 

Frú forseti. Það var einmitt þetta atriði í umfjöllun stjórnlagaráðsins sem hv. þingmaður kom inn á, hvernig þetta stjórnlagaráð var kosið og skipað og hversu fáir fulltrúar komu af landsbyggðinni. Kannski endurspeglast það í þeim spurningum sem hér eru hvað þær áherslur varðar. Ég ítreka þess vegna og tel að í raun eigi að spyrja: Viljum við jafnrétti óháð búsetu? Ég er mjög hrifinn af þjóðaratkvæðagreiðslum, vil hafa þær í sem flestum málum og tel að við eigum að skjóta sem flestum málum sem skipta máli til þjóðarinnar, sérstaklega ef þjóðin vill fá að taka þátt í ákvarðanatökunni. Ákveðinn fjöldi fólks ætti að geta óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu og sömuleiðis ákveðinn fjöldi þingmanna. Það er mjög óskýrt 

Frú forseti. Ég held að það hafi sýnt sig í Icesave-samningunum hversu mikilvægt það er að þjóðin geti veitt sitjandi stjórnvöldum aðhald í slíkum málum. Það vekur sérstaka furðu að í þeim tillögum sem lagðar eru fram séu engar tillögur í þá átt að setja inn þann möguleika að spyrja þjóðina hvort hún vilji halda inni því ákvæði að geta kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um þjóðréttarlegar skuldbindingar. Maður skilur nú að þeir þingmenn sem hatramlegast börðust gegn því að þjóðin fengi að greiða atkvæði í Icesave skuli vera á þessari tillögu. Það vekur hins vegar mikla furðu að fulltrúi Hreyfingarinnar, hv. þm. Margrét Tryggvadóttir, skuli ekki lyfta litla fingri til að 

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um fjórða atriðið þar sem spurt er eins og þar stendur „ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt?“ Væntanlega væru æðimargir, í það minnsta þeir sem búa á suðvesturhorninu og stórum kjördæmum, tilbúnir til að segja já við því. Álítur þingmaðurinn að ef spurt væri hvort menn vildu að landið yrði eitt kjördæmi að svar kjósenda yrði áþekkt því þegar spurt er um jafnt atkvæðavægi kjósenda um allt land? Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann í fyrra andsvari mínu hvort hann sé mér sammála um að taka eigi út úr þessu svarmöguleikann „tek ekki afstöðu“ vegna þess að þjóðaratkvæðagreiðslur eigi að miða við að svar kjósanda sé annaðhvort já eða nei og með því að svara ekki eða skila auðu sé sú afstaða kjósandans næg.

Frú forseti. Ég hef nú eiginlega ekki skoðun á því hvort umorðun á spurningunni mundi valda breyttri niðurstöðu. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt þegar við ræðum þessi mál, hvort sem er að landið verði eitt kjördæmi, jöfnun atkvæða og annað því um líkt, að við skoðum hvernig þetta er í nágrannaríkjunum og horfum jafnvel til Evrópusambandsins, af því hv. þingmaður hefur verið svo hrifinn af því. Þar er ekki jöfnun atkvæða, ekki 100%. En það er mjög mikilvægt fyrir litla þjóð að hugsa, bæði innan sinnar þjóðar og í alþjóðlegu samhengi, út frá jöfnunarsjónarmiðunum. Varðandi seinni spurninguna, hvort taka ætti út svarmöguleikann „tek ekki afstöðu“. Já, ég held að það væri ekki óskynsamlegt. Ég hef hins vegar meiri áhyggjur af því sem er hinum megin sem eru spurningarnar sjálfar, hvernig þær eru orðaðar. Ég hef miklu meiri áhyggjur af því en hvort það er dálkur 

Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála þingmanninum í því að spurningarnar á blaðinu vinstra megin við dálkana já, nei og tek ekki afstöðu, eru mun hættulegri en hitt með hvaða hætti kjósandinn greiðir atkvæði vegna þess að þær eru frekar ónákvæmar og munu ekki að mínu mati, a.m.k. nokkrar þeirra, skila niðurstöðu sem hægt er að túlka á nokkurn veg. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að með þeim spurningum sem hér eru fram settar séu tillögumenn að skauta fram hjá stóru álitamáli, t.d. um stöðu forsetans og þann ágreining sem þegar er uppi m.a. hjá núverandi forseta Íslands og skoðun hans á því frumvarpi eða drögum að stjórnarskrá sem fyrir liggja frá stjórnlagaráði og að hér sé verið að taka fyrir minni mál en skauta kannski fram hjá stóru máli eins og stöðu forseta Íslands í íslenskri stjórnskipan.

Já, ég held að það sé alveg hárrétt, það er verið að skauta fram hjá mörgum stórum málum í þessari þingsályktunartillögu eins og til að mynda stöðu forseta Íslands. Varðandi það mál hefur nú verið ákaflega sérstakt að fylgjast með málflutningi hv. stjórnarþingmanna, margra hverra, gagnvart forsetaembættinu og gagnvart stöðu forseta Íslands. Ég held klárlega að það sé eitthvað sem ætti heima þarna. En í grunninn er það alvarlegast við þessa þingsályktunartillögu og þetta ferli allt saman að stjórnarskráin, þetta mikilvæga plagg sem er grunnurinn að öllu hér, skuli vera komin í þann farveg að ríkisstjórnin sé búin að gera hana að pólitísku máli og sé að nota hana í 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni fyrir ágætisræðu. Hann gat um að hér væri spurningin um að persónukjör yrði í ríkara mæli og sagði að það væri ekkert persónukjör núna. Það má segja að í kosningalögum felist heimild til útstrikunar og það sé ekki persónukjör eða mjög veikt. Það er bara í kosningalögum en ekki stjórnarskrá. Mig langar til að benda hv. þingmanni á að þarna er spurt hvort menn vilji að náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign. Það sýnir að þeir sem sömdu þessar spurningar hafa ekki lesið tillögur stjórnlagaráðs, því að þar stendur: „Auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru í einkaeigu, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar.“ Þeir sem sömdu þessa tillögu til þingsályktunar hafa ekki lesið þetta því að þá hefðu þeir örugglega bætt því inn. Þannig að öll umræðan í dag um þetta atriði felst í vanþekkingu á efnislegu innihaldi þess frumvarps sem við erum þó að greiða atkvæði um að fari í 

Virðulegi forseti. Ég kom inn á þetta í máli mínu varðandi náttúruauðlindirnar og einmitt þá staðreynd að í tillögum stjórnlagaráðs og tillögunum sem fyrir liggja er einmitt fjallað um það að náttúruauðlindir séu í þjóðareign að undanskildum þeim sem séu í einkaeign. Þá hlýtur maður að velta því fyrir sér að það eru tveir möguleikar sem þarna búa að baki. Annaðhvort er ætlunin eða verið er að kanna möguleikana á því að ganga lengra en það, að allar náttúruauðlindir, ekki að undanskildum þeim sem eru í einkaeign, verði þjóðareign eins og ég kom inn á í máli mínu og fleiri hafa gert, eða hitt að þetta er hroðvirknislega unnið, illa unnið, illa orðað. Það er mjög alvarlegt að við skulum vera að ræða hér stjórnarskrá landsins, þetta mikilvæga plagg, grundvallarplagg sem allt byggir á, með þessum hætti, með svona hroðvirknislegum 

Frú forseti. Þessi eina mínúta dugar skammt til þess að ræða efnislega um frumvarpið en ég er að gera tilraun til þess með því að fara í andsvör vegna þess að þetta hefur ekkert verið rætt efnislega. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um auðlind, hvernig hann skilur auðlind í náttúru Íslands. Til dæmis rafsegulbylgjur og tíðnisvið þeirra sem er að verða mikil auðlind og verður gífurleg auðlind í framtíðinni, fellur það undir þetta ákvæði? Og hver á það þá? Er það strax í byrjun eign ríkisins, ekki þjóðarinnar? Hv. þingmaður nefndi bújarðir, grasið og annað slíkt, er einhvers staðar til auðlind sem ekki er búin til af mannauði? Sjávarútvegurinn kostaði mannslíf á hverju einasta ári. Það var ekki fyrr en mannauðurinn gerði skipin svona örugg. Fallvötnin voru til bölvunar í hverri sveit. Það var ekki fyrr en mannauðurinn gerði þau að auðlind. Er ekki í rauninni á bak við allar þessar auðlindir mannauðurinn sem við erum því miður 

Frú forseti. Það vantar einmitt skilgreininguna á því hvað er náttúruauðlind. Um leið og spurt er svona opinnar spurningar eins og hvort allar náttúruauðlindir eigi að vera í þjóðareign verður að skilgreina hvað það felur í sér. Hv. þingmaður nefndi rafsegulbylgjur. Hann nefndi tún, fjalllendi og fleira. Það verður að liggja alveg ljóst fyrir hvað þarna er að baki. Er ætlunin að kanna möguleikann á því hvort þjóðin sé því fylgjandi að allt fjalllendi og öll tún verði þjóðareign? Það hlýtur að vera. Af hverju er verið að spyrja spurningar sem þegar er fram komin í tillögum stjórnlagaráðs? Þetta hefur komið fram hér í umræðunni í dag. Margir hafa velt þessum spurningum fyrir sér. Ég hallast reyndar að því að ástæðan sé fyrst og fremst sú að þetta er hroðvirknislega unnið og jafnvel 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga og tiltekin álitaefni þeim tengd. Hér er ekki um mjög efnismikla greinargerð að ræða og hún svarar í raun ekki þeim spurningum sem kvikna í huga mér við lestur málsins, en þær varða náttúrlega í fyrsta lagi efni málsins sem slíkt, í öðru lagi spurningarnar, hvernig þær eru settar fram og hvernig þær hafa verið unnar og í þriðja lagi þá hugmyndafræði að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram samhliða forsetakosningum. Af því að tíminn sem ég hef er mjög stuttur ætla ég að nýta mér hann til að fara í efni spurninganna sjálfra. Það er frekar flókið að skrifa góðar spurningar og það er mjög nauðsynlegt þegar maður leggur í þá vinnu, hvort sem maður er að vinna rannsóknarverkefni í háskóla eða vinna spurningakönnun eins og hér er verið að gera þar sem varpa á spurningum til heillar þjóðar, að átta sig í upphafi á því um hvað skuli spurt. Það er meginregla númer eitt að spurningarnar séu það skýrar að þeir sem eiga að svara þeim nái að skilja þær og skilja þær á sama hátt og sá sem spyr spurninganna. Þetta er eitthvað sem vefst fyrir öllum sem gera svona spurningalista og spurningakannanir og margir fræðimenn hafa fjallað um þetta stóra og mikla viðfangsefni. Mig langar, frú forseti, að vitna hér í grein eða 18. kafla í Handbók í aðferðafræði og rannsóknum í heilbrigðisvísindum, sem gefin var út af Háskólanum á Akureyri árið 2003, en þar skrifar Þorlákur Karlsson 18. kafla um spurningakannanir, uppbyggingu þeirra, orðalag og hættur. Þetta er mjög greinargóð grein hjá Þorláki og mikilvægt að allir sem skrifa spurningar sem spyrja á heila þjóð að kynni sér þessi helstu viðfangsefni sem allir sem á undan þeim hafa reynt að skrifa slíkar spurningakannanir eða minni kannanir um viðfangsefni hafa þurft að glíma við. Markmiðið í spurningakönnunum, þjóðaratkvæðagreiðslu sem og öðrum könnunum, er að fá alla þátttakendur til að svara öllum spurningum og að allir skilji spurningarnar á sama hátt. Þetta er svona grundvallaratriði. Síðan kemur fram hjá Þorláki að spurningalisti sé ekkert annað en mælitæki sem verður að vera áreiðanlegt og réttmætt. Til að svo megi verða er til dæmis grunnatriði að fólk skilji nákvæmlega hvað meint er með hverri spurningu. Frú forseti. Ég óska eftir heimild til að vitna hér beint í greinina og er að því: „Þegar svarendur hafa mismunandi skilning á tiltekinni spurningu er mælitækið orðið ónákvæmt og villa slæðist í niðurstöður.“ Þannig að þetta er gríðarlega mikilvægt. Við lestur þeirra tillagna sem hér liggja fyrir - og ef maður vindur sér beint í 1. tölulið er spurt: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði náttúruauðlindir lýstar þjóðareign?“ - þá vaknar auðvitað spurningin hvað er náttúruauðlind og hvað er þjóðareign? Ég er ekki viss um að allir Íslendingar séu sammála um hvað þetta tvennt þýðir. Þess vegna er spurningin í rauninni ekki nógu skýr og svörin sem við munum fá úr slíkri spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslu munu verða út og suður vegna þess að ég skil þessa spurningu á einn hátt; hv. þingmaður Pétur H. Blöndal skilur hana eflaust á allt annan hátt o.s.frv. Eftirfarandi spurning er oft tekin sem dæmi þegar er verið að kenna uppi í Háskóla Íslands til dæmis hvernig gera eigi góða spurningu: „Borðar þú morgunmat?“ Þessi spurning er tiltölulega einföld en getur misskilist á margan hátt, í fyrsta lagi vegna þess að hvað er morgunmatur og á hvaða tíma dagsins telur fólk sig vera að borða morgunmat? Ef menn vakna klukkan 12 og fá sér kaffi og sígó, er það þá morgunmatur? Þetta er svona hin klassíska spurning sem er notuð til þess að fá menn til að hugsa: Já, ég þarf nú eitthvað að skýra þessa spurningu mína betur. Mér finnst spurningin í 1. tölulið klassísk spurning sem fellur í þessa gryfju, sömu gryfju og spurningin um morgunmatinn. Í öðru lagi er spurt: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði ákvæði um þjóðkirkju Íslendinga óbreytt frá því sem nú er?“ Þarna rekum við okkur á annað vandamál. Þarna ætlast spyrjandinn til þess að allir sem mæta í þjóðaratkvæðagreiðsluna viti hvernig núverandi ákvæði um þjóðkirkju Íslendinga í stjórnarskrá Íslands er. Ég tók mig til og fletti því upp í stjórnarskránni áður en ég kom hér í stólinn til að rifja það upp nákvæmlega hvernig orðalagið er en þó að maður hafi oft lesið þetta kann maður þetta ekki utan að. Ég er nokkuð viss um að meginþorri þjóðarinnar kann þetta ekki utan að. Þegar fólk sem er að svara spurningakönnun eða spurningalista fær spurningu sem því finnst svolítið flókin og kannski benda til þess að það kunni ekki efnið nógu vel fer fólk svolítið í baklás. Það er líka þekkt úr fræðunum. Þannig að spurningu tvö þarf að mínu mati annaðhvort að einfalda og spyrja: Vilt þú að það sé þjóðkirkja á Íslandi? eða ef verið er að vísa í núverandi ákvæði að tiltaka hvernig það ákvæði er. Þá er spurningin hins vegar orðin löng og talsvert flókin og það er kannski ekki snjallt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í þriðja lagi er spurt: „Viltu þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði persónukjör í kosningum til Alþingis heimilað í meira mæli en nú er?“ Þarna dettum við aftur í morgunmatarpyttinn varðandi persónukjör, af því að menn skilja það kannski á ólíkan hátt hvað átt er við. Síðan er afar óljóst hvað átt er við í spurningunni með orðunum „í meira mæli“. Hvað þýðir það? Hvað í ósköpunum þýðir það? Þýðir það alltaf eða þýðir það stundum? Þýðir þetta að maður geti valið það svona ár frá ári hvort maður ætlar að beita þessu eða ekki? Eða er þetta bara svona í Rangárþingi eystra en ekki í Rangárþingi ytra í sveitarstjórnarkosningum? Hvað er átt við? Ég sé fyrir mér að ef maður fengi svona spurningakönnun yrði maður hálfhissa, maður mundi ekki skilja hver tilgangurinn væri með slíkri spurningu. Í fjórða lagi er spurt: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt?“ Mér þykir þetta talsvert flókið orðalag um efni sem ætti að vera hægt að setja fram á einfaldari hátt án þess að ég taki efnislega afstöðu til þessarar spurningar per se. Þetta er texti sem þarf að einfalda ef menn ætla sér að spyrja um þetta. Í fimmta lagi er spurt: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þess að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu? ef já, hve hátt finnst þér að þetta hlutfall ætti að vera?“ Þarna er eiginlega tvennt sem er að. Í fyrsta lagi er verið að spyrja um tvennt í einu. Fræðin segja okkur að í spurningu sem þessari eigi að skipta þessu í tvennt, menn klára fyrst hvort þeir segi já eða nei áður en farið er að blanda þessu saman í einn graut. Þannig að þeir sem ætla að segja nei, mér finnst ekki að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þess að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu, þurfi ekki að svara næstu spurningu. Þannig ætti þetta að vera. Í seinni hlutanum af spurningunni: „ef já, hve hátt finnst þér þetta hlutfall ætti að vera?“ eru bara gefnir upp þrír valmöguleikar. Hvað ef meginþorri þjóðarinnar mætir á kjörstað og segir að honum finnist að það eigi að vera inni ákvæði um að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu, ef meiri hluta þessara kjósenda finnst að prósentan eigi að vera 50%, hvað eiga kjósendur þá að gera? Af hverju er kvarðinn svona þröngur? Hver er tilgangurinn með því? Ég skil ekki upp né niður í þessari hugsun hjá þeim sem hefur sett saman þennan spurningalista vegna þess að það er líka kennt í fræðunum að sá sem er að svara spurningum verður að skilja út á hvað kvarðinn gengur, hann þarf að vera jafn, þ.e. það þarf að vera jafnt bil á milli þeirra kosta sem svarandinn hefur til þess að láta skoðun sína koma fram. Ég vil meina að hefði sá sem skrifaði þennan spurningalista verið að taka próf í aðferðafræði í félagsvísindadeild Háskóla Íslands hefði hann ekki fengið neitt sérstaklega háa einkunn. Ég hef vissar áhyggjur af því. Ég mæli því með að þetta verði unnið aðeins betur ef menn ætla að fara í þetta. Þá komum við að því sem er fyrsti liður á spurningalistanum. Þar er ætlunin að spyrja í grófum dráttum hvort menn vilji að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Þetta er afskaplega flókið og langt orðalag og ekki skýrir valmöguleikar. Meginreglan á að vera sú að menn fái spurningar þar sem svarið er já eða nei. Það ætti að vera grundvallarstefið í þessari meginspurningu. Hins vegar eru hér slíkar  Frú forseti. Ég næ ekki að klára mál mitt og óska eftir að 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður fór í rauninni yfir hverja og eina spurningu og dró það mjög vel upp sem hefur verið ríkjandi í umræðunni hér í allan dag, þ.e. hversu sérstakt orðalag er á þessum spurningum og að þær séu ónákvæmar, þær standist á engan hátt þær kröfur sem gerður eru þegar settar eru fram svona spurningar. Hv. þingmaður kom meðal annars inn á það að þeir sem hefðu samið þessar spurningar hefðu að öllum líkindum ekki skorað sérstaklega hátt ef þeir hefðu verið í námi í félagsvísindadeild HÍ þar sem þetta er meðal annars kennt. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann - ég ber mikla virðingu fyrir stjórnarskrá Íslands, hún er grundvallarplagg, það byggir allt á stjórnarskrá Íslands og þetta er grunnur hverrar þjóðar. Breytingar á stjórnarskrá er eitthvað sem verður að leggja mikla og faglega vinnu í og reyna að ná sem breiðastri sátt um. Þetta á ekki að vera pólitískt átakamál og á að reyna að forðast að setja það í þann farveg að þetta verði pólitískt átakamál. Við erum að horfa upp á að fá spurningar eins og þessar sem eru hroðvirknislega unnar. Hvað finnst hv. þingmanni um það að við skulum vera með stjórnarskrá Íslands í umræðu með þessum hætti, með spurningum sem eru svona orðaðar, á loðinn og opinn hátt? Finnst hv. þingmanni það bera vott um mikla virðingu fyrir stjórnarskrá Íslands og hvað telur hv. þingmaður að skynsamlegast væri að gera miðað við þær ógöngur sem ríkisstjórnin er búin að koma þessu mikilvægasta máli þjóðarinnar í?

Frú forseti. Þegar stórt er spurt verður maður að vanda sig við svörin. Hvað skal gera? Nú er það þannig að hér er hópur manna á Alþingi með umboð til að vera með meiri hluta í þinginu. Og eins og segir í 8. passíusálmi, held ég, að þessi sé þeirra tíminn, þá stjórna þau hér. Skoðun þeirra virðist mér vera sú að koma fram breytingum, umfangsmiklum breytingum á stjórnarskrá Íslands. Það vekur hins vegar furðu mína, fyrst svo stór hópur fólks hefur brennandi áhuga á þessu máli, að það hafi ekki fengið hraðari og í rauninni vandaðri framgöngu hér í þinginu. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan er til dæmis þessi tillaga til þingsályktunar, sérstaklega greinargerðin með henni, afskaplega fátækleg og mjög erfitt að átta sig á hvort það sé einhver djúp hugsun á bak við þessar spurningar. Kannski er það, kannski er ég að ætla fólki of lítið, en það er vart hægt að gera annað þegar efnið er svona rýrt eins og kemur fram í tillögunni. Ég verð hins vegar að segja að ég er ekki sammála hv. þingmanni að það að breyta og umbylta stjórnarskránni sé mikilvægasta málið sem við eigum að vera að taka okkur fyrir hendur í þinginu. Mér þætti mikilvægt og gott að leggja áherslu á að takast á við skuldavanda heimilanna, fjalla um það hvernig við ætlum að ná Maastricht-skilyrðunum, fjalla um það hvernig við ætlum að hætta að tala niður krónuna, vegna þess að það er staðreynd að við verðum með hana hérna næstu árin og það er ábyrgðarhluti að tala hana niður. Þetta eru þau mál sem mér þætti kannski mikilvægara að ræða hér. En þessi er þeirra tíminn og þetta er það vinnulag sem stjórnarmeirihlutinn hefur valið sér 

Frú forseti. Ég hlýt að hafa mismælt mig eitthvað, ég held að ég hafi fjallað um það að stjórnarskráin væri eitt mikilvægasta plagg þjóðarinnar og væri grunnurinn að öllu. Því væri mjög mikilvægt þegar verið væri að vinna breytingar á stjórnarskrá að þar væru ekki hroðvirknisleg vinnubrögð, eins og einkennir þetta plagg, og leitað yrði sem víðtækastrar sáttar um vinnuferli, um tillögur o.fl. Breytingar á stjórnarskrá er eitthvað sem samkvæmt stjórnarskrá er ekki gert nema með samþykki tveggja þinga með kosningum á milli. Þess vegna er mjög mikilvægt að unnið sé á víðum grunni með mikilli sátt og aðkomu sem flestra en ekki svona þröngt eins og hæstv. ríkisstjórn vinnur þetta. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í annað. Það hefur komið fram breytingartillaga við þessa tillögu, um Evrópusambandsumsóknina og það aðlögunarferli sem þar er í gangi. Hvort telur hv. þingmaður að væri mikilvægara að spyrja þjóðina 

Forseti vill vekja athygli á því að nauðsynlegt er þegar stytta þarf ræðutíma að þingmenn virði það.

Hæstv. forseti. Já, auðvitað er mikilvægt að fá að vita afstöðu þjóðarinnar til þeirrar vegferðar sem við erum á, að vera í aðlögun að Evrópusambandinu. En ég tel svo sem í sjálfu sér alveg fullljóst að menn viti það að ég tel að við eigum að draga umsóknina til baka og hef lagt fram þingmál þess efnis. Það var lagt upp hér af hálfu okkar sjálfstæðismanna í umræðunni um Evrópusambandsmálið á sínum tíma þegar tillaga ríkisstjórnarflokkanna var samþykkt að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla fyrir fram um það mál. Ég tel að það hefði einfaldlega verið betur hefðum við í þinginu haft lukku eða borið gæfu til þess að samþykkja þá tillögu, þá værum við ekki endalaust að velta okkur upp úr þessu feigðarflani sem ríkisstjórnin er að stýra okkur inn í undir undarlegri forustu Vinstri grænna, sem ég hélt nú 

Virðulegur forseti. Mig langar til að leggja fram spurningu til þingmannsins varðandi 1. tölulið þar sem lagt er til að þjóðin verði spurð að því hvort Alþingi megi leggja fram frumvarp, sem er mjög einkennilegt. Lítur þingmaðurinn ekki svo á að við 63 þingmenn, sem vorum kosin í alþingiskosningunum 2009, höfum fullt umboð til að leggja fram frumvarp og að við þurfum ekki að spyrja þjóðina í því eins og kemur fram í spurningunni? Í öðru lagi kom landskjörstjórn fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í morgun og gerði verulegar athugasemdir við orðalag þeirra spurninga sem felast í þingsályktunartillögunni. Og meira að segja gekk landskjörstjórn svo langt að leggja það til að sá hluti í spurningu eitt verði felldur út sem hljóðar svo: „eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga.“ Landskjörstjórn lítur svo á að þar sem verið sé að biðja þjóðina um að Alþingi megi leggja fram frumvarp sé þetta ónauðsynlegt vegna þess að það ættu allir að vita og almenn vitneskja væri sú að frumvörp tækju alltaf breytingum í meðförum þingsins. Það var mjög athyglisvert að landskjörstjórn skyldi hafa farið yfir þetta svona, þannig að þá spyr ég á ný annarrar spurningar: Er það ekki alveg skýrt, ef farið verður að ráðleggingum landskjörstjórnar, að spurningin hljóði bara svo: Já, ég vil að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá - að ef þetta verður fellt verði þessari vinnu hent og þar með tillögu stjórnlagaráðs og skattgreiðendur sitji uppi með þann mikla kostnað sem hleypur á 700–1.000 milljónum nú þegar?

Hæstv. forseti. Eins og ég fór yfir í ræðu minni áðan og vísaði þar í virta fræðimenn á sviði félagsvísindanna sem fjalla um hvernig maður gerir spurningalista, þá er mikilvægast af öllu að spurningarnar séu skýrar og þannig að allir sem lesi þær skilji þær á sama hátt. Liður númer eitt er allt of flókinn og er til þess fallinn að niðurstaðan verði skökk. Þegar verið er að gera könnun sem þessa er best að valmöguleikarnir séu skýrir, já eða nei. Þá þarf að vanda sig við að skrifa texta spurningarinnar þannig að hægt sé að búa til slíka spurningu. Fólk sem vinnur að ritgerðum og stórum rannsóknarverkefnum veit að aðalhöfuðverkurinn er oft og tíðum sá að búa til spurninguna sjálfa. Ef vandað er til verka þar er hægt að fá einhverja niðurstöðu sem er nothæf, en ef það eru miklar innbyggðar skekkjur eða hætta á misskilningi og ruglingi inni í spurningunni er oft betur heima setið en af stað farið. Hvers vegna er einfaldlega ekki spurt - nú velti ég því bara upp - viltu breyta stjórnarskrá Íslands í grundvallaratriðum? Af hverju er ekki bara spurt um það, já eða nei? Ég er ekki viss um að meiri hluti þjóðarinnar sé mjög spenntur fyrir því að kollvarpa stjórnarskránni sem við eigum. Mér þætti ágætisbyrjun að fá að vita hvort það sé það sem þjóðin vill. Síðan væri hægt að spyrja um einstaka kafla eða atriði. En meginatriðið er það að spurningarnar eiga að vera það skýrar að sá sem þarf að svara þeim skilji þær á sama hátt og sá sem er að spyrja.

Virðulegi forseti. Já, þetta er alveg á þeim nótum og ég var að spyrja, vegna þess að landskjörstjórn finnst þessi spurning of flókin og ekki bera með sér þann vilja til svara sem höfundar þessarar þingsályktunartillögu ætluðu að fá niðurstöðu í. Ég hef kannski verið óskýr í spurningu eitt en spyr þá á ný: Hvað finnst þingmanninum um það að hér sé lagt til að spurt verði í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort Alþingi eigi að leggja fram frumvarp á Alþingi sem innihaldi þessa nýju stjórnarskrá sem lagt er til í tillögu stjórnlagaráðs? Telur þingmaðurinn ekki að við þingmenn, sem vorum kosin hér 63 að tölu í alþingiskosningum 2009, höfum nú þegar heimild frá þjóðinni að leggja fram þau frumvörp sem við viljum 

Hæstv. forseti. Já, auðvitað hafa þingmenn samkvæmt lögum rétt til þess að leggja fram þau frumvörp sem þeir kjósa og óþarft í sjálfu sér að spyrja að því í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort það sé hægt. En það sem ég sagði í fyrra andsvari mínu tekur eiginlega út þennan texta allan, að þetta getur einfaldlega ekki verið svarmöguleiki í þjóðaratkvæðagreiðslu, þessi texti sem hér er. Hann er of flókinn og hann segir í rauninni - þú ert í rauninni að svara einhverju sem þú veist ekkert hvernig endar. Viltu að lagt verði fram frumvarp sem hugsanlega mun breytast mjög mikið og þú hafir ekki hugmynd um hvernig muni líta út eftir að það hafi verið yfirfarið með tilliti til laga og alþjóðasamninga? Það er í rauninni ekki hægt að skilyrða spurninguna á þennan hátt. Einfaldast væri því bara að spyrja: Viltu breyta stjórnarskrá lýðveldisins Íslands í grundvallaratriðum, já eða nei?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir ágæta leiðsögn í félagsfræðum. Þetta eru orð í tíma töluð. Nú er spurningin hvort hv. þingmaður sé mér sammála um, þar sem málið gengur væntanlega til nefndar aftur, að nefndin sem reyndar flytur málið sjálf, þ.e. meiri hluti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, fái til sín færustu sérfræðinga úr háskólanum um einmitt þetta atriði og fái þá til að leiðbeina sér í því að orða þessar spurningar þannig að þær séu tækar fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Er það ekki nokkuð sem við gætum sæst á að yrði gert? Svo er spurning hvort eigi að spyrja að því hvort menn vilji breyta stjórnarskránni yfirleitt. Ég geri ráð fyrir að flestir mundu vilja gera einhverjar breytingar, þar á meðal ég, en spurning hvort menn vilji koma með eitt stykki nýja stjórnarskrá með öllum þeim óróleika sem því fylgir vegna þess að ný stjórnarskrá þýðir óvissu í öllum lagalegum atriðum næstu 10, 15, 20 árin, sérstaklega hvað varðar mannréttindi. Þau geta breyst, allir hæstaréttardómar verða ógildir og það þarf nýja. Hvernig metur hv. þingmaður þá stöðu ofan á allt efnahagslegt óöryggi sem fylgir kreppunni að menn skuli vera að búa til lagalegt óöryggi ofan á allt hitt? Væri ekki betra að bíða með þetta í svo sem fimm eða tíu ár og fara þá í gegnum breytingar á stjórnarskránni?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og er gott að hann hefur áhuga á félagsvísindum og aðferðafræðinni við að semja spurningar. Að sjálfsögðu verður að vanda til verka þegar ráðist er í það að spyrja þjóðina spurninga, annað væri vanvirðing við þjóðina. Það er grundvallaratriði að spurningar, hvort sem er í þjóðaratkvæðagreiðslu eða rannsókn í háskólanum eða öllum rannsóknum sem fram fara, séu vel grundaðar vegna þess að annars fæst ekki skýr eða rétt mæling. Auðvitað verður þetta ekkert annað en mæling á skoðunum og viðhorfum þjóðarinnar til þeirra spurninga sem lagðar eru fram. Ef spurning er óskýr, menn skilja hana á alla kanta í hina og þessa áttina, verða svörin að sjálfsögðu út og suður. Ég er ekki á móti því í sjálfu sér að yfirfara stjórnarskrána og breyta henni en ég tel að þær breytingar eigi og geti vel byggt á þeirri stjórnarskrá sem við nú höfum. Ég tel ekki ástæðu til að umbylta stjórnarskránni. Ég tel ekki þörf á því, en ég tel hins vegar nauðsynlegt og mjög mikilvægt að við förum yfir hana og gerum breytingar á nokkrum ákvæðum. Það á hins vegar ekki að gerast á einhverjum handahlaupum. Ég vona að þessar hugmyndir að spurningum hafi ekki verið unnar á handahlaupum en eins og hv. þingmaður tók eftir í ræðu minni þegar ég fór yfir þessar spurningar, hverja og eina, þá lítur það þannig út. Það lítur að minnsta kosti þannig út að grundvallarsjónarmið þegar spurningalisti er saminn hafi ekki verið höfð í huga, þ.e. að spurningarnar séu skýrar, svarmöguleikarnir einfaldir og skýrir og að rannsakandinn, þ.e. spyrjandinn, og sá sem svarar skilji 

Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um fyrstu spurninguna í 2. lið um að náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign. Nú stendur í tillögum stjórnlagaráðs að náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeign skuli lýstar þjóðareign. Er þetta merki um hroðvirknisleg vinnubrögð og allt of mikinn hraða eða er virkilega verið að víkka þetta út? Er meiningin að spyrja þjóðina að því hvort allar náttúruauðlindir, bæði í einkaeign og opinberri eign, eigi að vera þjóðareign? Er í rauninni verið að víkka þetta það mikið út að við verðum komin út á mjög hættulega braut með það að nánast allar auðlindir og eignir verði þjóðareign?

Hæstv. forseti. Nú átta ég mig ekki á hvers vegna meiri hluti nefndarinnar leggur fram annað orðalag en fram kemur í niðurstöðu stjórnlagaráðs. Ég þekki það ekki. Það þarf einfaldlega að spyrja þá sem leggja þetta fram þeirrar ágætu spurningar. Í fljótu bragði mundi ég álykta að þetta væru bara mistök þeirra sem leggja tillöguna fram. Miðað við það sem ég hef heyrt frá þeim ágætu þingmönnum sem leggja þetta mál fram þá bera þeir virðingu fyrir því sem kom frá stjórnlagaráði og mín skoðun er sú að þeir hafi eflaust ekki í hyggju að útvíkka það á bak við tjöldin. Ég geri því ráð fyrir að það sé niðurstaðan án þess að ég vilji leggja mönnum orð í mun og hvet hv. þm. Pétur H. Blöndal til að spyrja þá sem leggja þetta mál fram þessarar góðu spurningar.

Frú forseti. Það er seint liðið á kvöld og við erum að ræða grunn allrar lagasetningar í landinu, stjórnarskrána og meira að segja nýja stjórnarskrá sem kollvarpar í rauninni öllu öðru, og við ræðum um ferlið án þess að hafa rætt um efnið. Við ætlum sem sagt að setja eitt stykki stjórnarskrá óbreytta í þjóðaratkvæðagreiðslu og þar sem ekki hefur farið fram efnisleg umræða hér, frú forseti, verður hún væntanlega ekki mikil annars staðar. Alþingi er búið að hafa þetta frumvarp í hálft ár núna. Mig langar að fara efnislega í gegnum þetta frumvarp. Ég tel það vera nauðsynlegt, frú forseti, þótt ég hafi stuttan tíma og ekki nema fjórar mínútur eftir til að ræða efnislega um t.d. ferlið. Ég er búinn að fara í gegnum það að ef við mundum samþykkja frumvarpið mitt um að breyta fyrst 79. gr. fyrir næstu kosningar, það yrði bara síðasta mál, þá mætti þrem eða fimm mánuðum seinna fara fram kosning um þessa tillögu stjórnlagaráðs eða um það sem búið yrði að breyta, þá mundi gildistöku stjórnarskrárinnar einungis seinka um þrjá eða fjóra mánuði. Ég tel það þess virði til að þjóðin fái sjálf að greiða bindandi atkvæði um eigin stjórnarskrá. Ég held að menn ættu að skoða það ferli mjög vandlega að breyta fyrst 79. gr. og að henni breyttri væri síðan hægt að senda stjórnarskrána með öllum þeim þröskuldum sem ég hef byggt inn í það kerfi til þjóðarinnar en auðvitað gæti þingheimur lækkað þá þröskulda, þeir eru kannski fullháir. Ég geri þá kröfu að 80% þjóðarinnar geti skilið stjórnarskrána. Það er kannski kjánaleg krafa en ég lít svo á stjórnarskráin sé til að vernda fólk og ef menn þurfa lögfræðinga til að túlka fyrir sig hvað ákvæðin þýða þá er það ekki vernd því að margir hafa ekki efni á dýrum lögfræðingum eða sérfræðingum til að túlka fyrir sig ákvæðin. Þau eiga að vera þannig að fólk skilji þau og það verður að gera kröfu til þess sem semur stjórnarskrá að hún sé skiljanleg. Ég tel að megininntak stjórnarskrár séu mannréttindi og ég vil meira að segja að ríkið sé tæki til að framfylgja stjórnarskránni, tæki í höndum okkar, við stofnum ríki til að framfylgja stjórnarskránni, það hafi engan annan tilgang í sjálfu sér. Ríkið á að vernda stjórnarskrána. Mannréttindum er skipt í tvennt. Það eru mannréttindi sem verja okkur fyrir öðru fólki, þ.e. að engan megi drepa, ekki megi beita ofbeldi og ekki megi stunda mansal eða neitt slíkt eða hneppa fólk í þrældóm. Svo eru það mannréttindi sem gera kröfu á annað fólk, t.d. krafa barna á að foreldrar þeirra framfæri þeim og krafa öryrkja og þeirra sem minna mega sín á ríki og sveitarfélög um framfærslu. Það er krafa á annað fólk eða aðra hópa og hlýtur að vera háð landamærum vegna þess að í Sómalíu er sú krafa allt annars virði en hér á landi en fyrrnefnd mannréttindi sem verja okkur fyrir öðru fólki eru aftur á móti óháð landamærum. Það er dapurlegt að hafa svona lítinn tíma, frú forseti. Uppbyggingu stjórnarskrárinnar vil ég hafa þannig að fyrst og fremst séu fororð, síðan mannréttindi af fyrstu gráðu og því næst mannréttindi af annarri gráðu. Svo komi undantekningar frá mannréttindum vegna þess að í mörgum greinum eru undantekningarnar svo viðamiklar að þær yfirtaka málið sjálft. Það er verið að segja frá einhverju, menn eigi rétt á þessu og hinu, og síðan koma undantekningarnar og yfirgnæfa grunnréttindin. Svo verði stofnað ríki til að framfylgja mannréttindunum og því skipt í þrennt í þrískiptingu valdsins o.s.frv., stjórnsýslu og svo breytingu á stjórnarskrá. Þannig mundi ég vilja hafa uppbygginguna í stjórnarskránni. Þetta finnst mér að menn þurfi að ræða þegar þeir breyta stjórnarskránni eða koma með eitt stykki nýja. Svo er það kirkjuskipanin. Ég hygg að þegar þjóðin greiðir atkvæði um þetta mál og þegar því verður svo breytt þá verði að senda það ákvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er nefnilega svo merkilegt að um leið og búið verður að samþykkja stjórnarskrána fer þetta ákvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu en hitt verður væntanlega að lögum.

Virðulegi forseti. Hér eru málin rædd í andarteppustíl vegna þess að okkur er gefinn svo lítill tími til að ræða þetta í þinginu, enn minni tími en í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ég sit vegna þess að veturinn hefur farið í það að taka á móti gestum sem hafa raunverulega fundið þessu formi og þeirri málsmeðferð sem ríkisstjórnin hefur beitt í þessu máli flest til foráttu. Efnislegar umræður um skýrslu stjórnlagaráðs hafa ekki farið fram í þinginu eins og þingmaðurinn bendir á. Hann er til dæmis að fara efnislega ofan í mannréttindaákvæðin og annað sem eru mjög frjálslega túlkuð. Upplýsist það hér og nú, vegna þess að ég sit í nefndinni, að það hefur verið talið að mannréttindakaflinn sem stjórnlagaráð skrifaði sé of víðtækur og veiti raunveruleg réttindi fyrir alla því að það hefur verið mikil ánægja með mannréttindakafla stjórnarskrárinnar sem er í gildi á Íslandi og kominn dómaframkvæmd á hann. En spurningin snýr kannski fyrst og fremst, út af því að þingmaðurinn fór inn á það, að ákvæði um þjóðkirkjuna. Það hefur komið í ljós að stjórnlagaráð tók friðinn fram yfir ófriðinn og sleppti því að koma með afgerandi tillögu um breytingar á þjóðkirkjunni í stjórnarskrá. Þar sem verið er að telja bæði þingmönnum og þjóðinni trú um það að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fjalla um tillögur stjórnlagaráðs er þá ekki undarlegt að allt í einu sé komið inn í þessar tillögur ákvæði um þjóðkirkjuna? Jafnframt má velta því upp, sem þingmaðurinn fór yfir, að fyrst verið er að leggja til að fara með breytingu á skipun þjóðkirkjunnar innan stjórnarskrárinnar í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, hvort þau úrslit geti hugsanlega orðið að atkvæðagreiðsla um þjóðkirkju og breytingu á henni í núgildandi stjórnarskrá verði bindandi.

Frú forseti. Það ákvæði sem hv. þingmaður nefndi á eftir að valda lögfræðingum miklum heilabrotum. Samkvæmt núgildandi stjórnarskrá má breyta kirkjuskipun með lögum en það á að setja í þjóðaratkvæðagreiðslu sem er bindandi. Nú erum við með þingsályktunartillögu en ekki lög og þingsályktunartillagan er send í atkvæðagreiðslu, eða það frumvarp sem liggur að baki - þetta er allt mjög flókið. Þingsályktunartillagan felst í því að þjóðin greiði atkvæði óbindandi um nýja stjórnarskrá, það gerist alls ekki neitt. Væntanlega kemur tillagan svo inn í þingið í haust, verður þá rædd og flutt um hana frumvarp, það er að segja ef þetta verður samþykkt. Ef þetta verður samþykkt mun koma fram nýtt frumvarp og það verður væntanlega samþykkt sem síðustu lög frá Alþingi. En um leið og það er samþykkt þarf kirkjuskipunin að fara í sérstaka atkvæðagreiðslu, hvort breyta megi kirkjuskipuninni. Á sama tíma gerist ekkert með hinn hluta stjórnarskrárinnar nema að þegar búið er að kjósa upp á nýtt þá kemur þingið saman og samþykkir hana eða hafnar henni og þá verður hún stjórnarskrá. En kirkjuskipunin verður bindandi um leið og búið er að samþykkja þessi lög frá Alþingi sem síðustu lög fyrir kosningar og það verður dálítið skrýtið þegar kosningar um kirkjuskipun detta ofan í kosningar um nýtt þing, um nýja þingmenn. Þetta á eftir að valda lögfræðingum miklum skrifum og hugleiðingum og um þetta verður mikið ritað.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa túlkun. Þetta sýnir nákvæmlega í hvaða stöðu málið er, hvað málið er illa hugsað, hvað málið er illa rætt og hve fáir hafa verið fengnir að því að semja þessa þingsályktunartillögu. Svo á að koma með þetta inn í þingið á þriðjudegi, byrja að ræða þetta í dag og það þarf að vera búið að afgreiða þetta til nefndarinnar, út úr nefndinni og inn í þingið aftur og samþykkja þetta við atkvæðagreiðslu fyrir kl. 12 á miðnætti næstkomandi fimmtudag. Þetta er ekki boðlegt, frú forseti, og þetta sýnir að ríkisstjórnin lítur niður á löggjafann. Ef þetta á að vera svona áfram, að þessi óvönduðu mál komi frá ríkisstjórnarflokkunum, þá fjarar sjálfkrafa undan löggjafarvaldinu sjálfu. Enda er það lagt til í tillögu stjórnlagaráðs sem ríkisstjórnin þykist styðja að framselja eigi stjórnskipunarvaldið til venjulegs lagasetningarvalds. Svo er lagasetningarvaldið sett í reglugerðarákvæði inn í Stjórnarráðið á ný til embættismanna. Þetta sýnir þann kratisma sem tröllríður öllu hjá þeim vinstri flokkum sem eru við völd. Þeir hafa eitt markmið: Að hrinda því góða kerfi sem íslenskt samfélag hefur byggst á síðastliðin ár. Ég er kannski ekki beint með spurningu til þingmannsins, jú það er kannski spurningin, af því að hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur setið svo lengi á þingi: Hvað finnst þingmanninum um það að þjóðaratkvæðagreiðslan, spurning eitt, gangi út á það að Alþingi sé að spyrja þjóðina hvort leggja megi fram frumvarp á Alþingi. Er þetta ekki alveg galið?

Frú forseti. Hæstv. ríkisstjórn er ekki einungis að sýna Alþingi lítilsvirðingu, með öllu ferlinu og öllum mistökunum og öllu ruglinu og verkstjórninni sem er mjög slæm, heldur er hún alveg sérstaklega að sýna stjórnarskránni lítilsvirðingu,  Ég skil ekki í hv. þingmönnum Hreyfingarinnar að ljá máls á vinnubrögðum af þessu tagi. Ég hélt að þeir vildu fá góða umræðu um stjórnarskrá og vildu fá nýja og góða stjórnarskrá sem væri undirstaða breytinga á Íslandi. En það sem við erum að upplifa hérna er að kl. hálfellefu er verið að ræða það að senda þessa stjórnarskrá óunna, ekkert efnislega rædda, hráa - henda henni fyrir þjóðina til atkvæðagreiðslu. Viltu styðja þetta eða ekki? Þetta eru náttúrlega, finnst mér, vinnubrögð sem ganga bara ekki upp. Þar að auki eru það samkvæmt stjórnarskrá þingmenn sem leggja fram frumvarp á Alþingi 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Það efast enginn um það, miðað við það hvernig hv. þingmaður fór yfir þessu mál, að hann hefur kynnt sér allt sem tengist stjórnarskránni mjög mikið, pælt mjög mikið í þessum málum og mikil hugsun liggur að baki mörgu því sem kom fram í hans máli. Eins og hv. þingmaður kom inn á í andsvari sínu áðan þá er það fyrst og fremst lítilsvirðing við stjórnarskrána að við skulum vera hér með hroðvirknislega unna tillögu, óvandaðar spurningar og aðdragandann eins og hann var. Þetta er lítilsvirðing við stjórnarskrána og þá mikilvægu stöðu sem það plagg hefur hjá hverri þjóð. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvað hann telji að búi að baki þessum hroðvirknislegu vinnubrögðum. Hvað býr að baki því hjá ríkisstjórnarmeirihlutanum að keyra þessi mál í gegn af svo miklu offorsi, að reyna ekki með nokkrum hætti að vinna þetta á breiðari grunni, vinna þetta faglega og vinna málið þannig að um það geti skapast breið sátt og samstaða? Hvað býr þarna að baki? Mig langar einnig að spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji ekki, varðandi þær spurningar sem þarna er verið að spyrja, að það væri jafnvel meiri áhugi hjá þjóðinni fyrir því að greiða atkvæði um það hvort hún vildi halda áfram aðlögunarferlinu að Evrópusambandinu frekar en um þær spurningar sem þarna eru. Væri ekki sjálfsagt að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um aðlögunarferlið að Evrópusambandinu í sumar fremur en um þessar loðnu spurningar og hroðvirknislegu sem þessi þingsályktunartillaga felur í sér?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir lofið og eins fyrir góðar spurningar. Ég skilaði inn umsögn til nefndarinnar sem fjallar um þetta mál, til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis, og ég held að það sé í fyrsta skipti sem þingmaður skilar umsögn inn til nefndar. Hún er um 38 síður og ég fer í gegnum allar greinarnar sem um er að ræða. Ég hef lagt í þetta mikla vinnu en það er spurning hvort eitthvað vitrænt komi út úr því, ég veit það ekki, það er annarra að meta það. Hv. þingmaður sagði: Af hverju eru menn að keyra þetta í gegn? Ég held að þegar byltingin var úti á Austurvelli og Hreyfingin varð til hafi menn reynt að leita einhverra ástæðna fyrir hruninu. Einhverjir hafa komist að þeirri niðurstöðu að það væri stjórnarskráin, að það hafi eitthvað verið að henni, sem er náttúrlega alrangt. Menn vonast til að það sé einhver frelsun í nýrri stjórnarskrá. Þá komi bara nýtt þjóðfélag og allt verði nýtt og allt glimrandi gott. Enn eimir eftir af þeirri skoðun í huga fólks, t.d. hjá Hreyfingunni sem ekki er viðstödd þessa umræðu um stjórnarskrána sem er þeirra elskaðasta barn. Ég held að sú hugsun sé á bak við þetta, að menn segi: Við breytum stjórnarskránni og allt verður gott, útrásarvíkingarnir fá sína refsingu og Austurvallarævintýrið fær sinn góða endi og himnaríki kemur á jörð. Þetta er náttúrlega bara útópía og ég er sammála hv. þingmanni. Auðvitað ættum við núna að fara að taka til höndum og koma af stað atvinnu í landinu, reyna að laga skuldastöðu heimilanna og hætta að sjálfsögðu þessari umsókn um aðild að Evrópusambandinu.

Frú forseti. Mér fannst sjálfsagt í máli mínu áðan að koma inn á það að hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur kynnt sér þessi mál mjög vel eins og hann kom inn á þegar hann skilaði umsögn um þetta mál á sínum tíma. Það er því dálítið sérstakt að fylgjast með því þegar stjórnarliðar halda því fram að þeir sem fjalla um þessi mál eins og hv. þingmaður hefur gert - Pétur H. Blöndal hefur farið mjög vel yfir þessi mál í ræðum sínum - þá sé það á þeim forsendum að þeir vilji engar breytingar. Því er haldið fram að þeir þingmenn sem vilja koma fram við stjórnarskrána af meiri virðingu en ríkisstjórnin gerir vilji ekki ljá máls á neinum breytingum á stjórnarskránni. Það verður varla sagt um hv. þingmann því að hann hefur léð máls á ýmsum breytingum bæði á stjórnarskránni og íslensku samfélagi. Það er mjög sérstakt þegar maður fylgist með því að ríkisstjórnin er að reyna að draga upp þá mynd að þeir sem vilji vinna hlutina faglega - vilji koma fram við stjórnarskrána af virðingu og viðurkenna hana sem grundvöll samfélagsins sem þurfi að nálgast af virðingu, í breiðri sátt og með því að fá sem flesta að borðinu - vilji engu breyta í íslensku samfélagi. Er þá hæstv. ríkisstjórn ekki komin með stjórnarskrána í pólitískan leik og notar þetta mál í pólitískum tilgangi? Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér hvað þetta snertir. Ef svo er, ef hv. þingmaður er sammála mér, spyr ég hann hvort það sé ekki mjög alvarlegt að þetta grundvallarplagg þjóðarinnar, grunnur íslensku þjóðarinnar, sé komið á þær villigötur sem ríkisstjórnin er að teyma málið inn á.

Frú forseti. Sumir segja að sé afleiðing lýðræðis að menn beiti lýðskrumi, menn lofi upp í ermina á sér, menn lofi einhverju fallegu og fái þá fylgi. Eitt af þessum loforðum er að koma með nýja stjórnarskrá sem á að laga allt, annað er loforð Samfylkingarinnar um að fara inn í Evrópusambandið og þá bara verði alltaf gott veður, verðtrygging hverfi, verðlag verði þægilegt og hitastigið hækki - það gerir það nú sennilega hvort sem er. Menn eru virkilega að lofa því að vöruverð lækki og ég veit ekki hvað og hvað ef við göngum inn í Evrópusambandið, það er ótrúlegt að heyra þau loforð. Mér finnst þetta allt bera vott um lýðskrum. Ég hef lagt fram hugmyndir að mjög byltingarkenndum breytingum á stjórnarskránni en ég vil ekki að það verði samþykkt órætt. Ég vil að menn ræði í hörgul þær breytingar sem ég tel að þurfi að gera. Ég mundi vilja að við tækjum okkur svo sem eins og fjögur, fimm ár í þær breytingar, frestum því jafnvel um einhver ár meðan við erum að koma heimilunum í gang og fyrirtækjunum og förum síðan í gegnum, og notum þá vinnu sem búið er að vinna, þær breytingar á stjórnarskránni sem eru þannig að við kollvörpum ekki öllu kerfinu og búum til félagslegt óöryggi, réttarfarslegt óöryggi fyrir heimilin til viðbótar við óöryggi vegna kreppunnar. Miklar breytingar á stjórnarskrá þýða að allir hæstaréttardómar eru ógildir hvað varðar túlkun á stjórnarskránni. Það fer allt í óöryggi ef við breytum stjórnarskránni svona mikið.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Pétri H. Blöndal, og lýsa mig algerlega sammála því að ef einhvern tíma er ekki rétti tíminn til að endurskoða stjórnarskrá frá grunni þá er það þegar þjóðfélagið er í uppnámi eins og við getum sagt. Þingmaðurinn fór ágætlega yfir það í ræðu sinni hvað gerðist í búsáhaldabyltingunni og það sem við höfum verið að glíma við eftir efnahagsþrengingarnar sem við urðum fyrir. En það er ekki þannig hjá þessum ágæta stjórnarmeirihluta. Hv. þm. Róbert Marshall sagði til dæmis í dag: Það vill svo heppilega til að 30. júní fara forsetakosningar fram. Þá er um að gera að nota tækifærið, telur það fólk sem stendur að þessari þingsályktunartillögu. Það er ástæðan fyrir því að við erum hér klukkan að verða 11 og sér ekki fyrir endann á þessari umræðu. Það er ástæðan fyrir því að við erum í spreng að gera þetta með öllum röngum aðferðum, þ.e. að svo heppilega vill til að það eru forsetakosningar og það á að nota ferðina. Hæstv. forsætisráðherra hefur meira að segja komið hingað og sagt: Við spörum þjóðinni 250 millj. kr. ef við gerum þetta samhliða forsetakosningunum, og ég ætla aðeins að fá að gera athugasemd við það. Í fyrsta lagi er það ekki lögmál að fara þurfi út í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu eins og hér hefur verið rakið og ég hef of stuttan tíma til að endurtaka það. Það er ekki eins og ekki hafi verið haft samráð við þjóðina um þetta mál og vísa ég þá meðal annars í þjóðfundinn. Í öðru lagi hefur enginn sýnt fram á það, og það er eitt af því sem nefndin þarf að skoða nú á milli umræðna, hver aukakostnaðurinn verður vegna þessarar þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningunum. Hvað kostar það að vera með aukafólk í talningu, aukakjörstjórnir, aukaatkvæðaseðla, aukakynningarefni, aukaútvarps- og sjónvarpsþætti, hvað eina sem þarf að gera þegar kosningabarátta er háð, hver er kostnaðurinn við það? Það er algert grundvallaratriði að áður en þessi tillaga kemur til atkvæða, hvenær sem það verður, að sú kostnaðaráætlun liggi fyrir. Ég fer fram á að hún verði fyrirliggjandi fyrir síðari umræðu þessarar tillögu. Svo er það hitt, sem lítið hefur verið rætt í þessari umræðu, og það eru áhrifin á sjálfa forsetakosningabaráttuna og áhrifin á frambjóðendurna sem væntanlega munu gefa kost á sér og þá umræðu sem fer fram í aðdraganda þeirra kosninga. Um hvað snúast þessar forsetakosningar? Ég heyrði viðtal við stjórnmálafræðing í útvarpinu í gær og hann nefndi þá frambjóðendur sem nú eru í umræðunni. Það er mikið talað um að það sé kominn tími til að kona gefi kost á sér og þær eru nokkrar sem hafa lýst sig áhugasamar um það. Þá tók hann sérstaklega fram að ákveðin nostalgía væri fólgin í þeirri umræðu, þ.e. að í tíð núverandi forseta hefði embættið óumdeilt orðið meira pólitískt og það væri ákveðin nostalgía eftir forseta sem væri sameiningartákn og væri meira að fjalla dagsdaglega um börn og tré; og þetta eru hans orð sem ég endurtek hér. Ég er ekki viss um að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla muni skila þjóðinni slíkum forseta. Hver og einn einasti forsetaframbjóðandi sem gefur kost á sér, verði þessi þjóðaratkvæðagreiðsla samhliða, mun verða undirlagður af spurningum: Hvað finnst þér um persónukjör? Hvað finnst þér um náttúruauðlindir í þjóðareign? Finnst þér að tillögur stjórnlagaráðs eigi að verða grundvöllur að nýrri stjórnarskrá o.s.frv.? Það er hætta á því að forsetakosningabaráttan snúist um þessa þjóðaratkvæðagreiðslu en ekki um það að Íslendingar séu að velja sér þjóðhöfðingja. Tími minn er á þrotum og þykir mér það mjög miður vegna þess að margt er eftir órætt. En ég lýk hér máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Já, það eru margar spurningar sem vakna þegar farið er yfir þessi mál og spurningarnar taldar vera mjög óvandaðar svo ekki sé meira sagt. Nú berast af því fréttir að hópur þingmanna úr stjórnarliðinu sé að semja breytingartillögur við þá tillögu sem liggur fyrir. Ég velti því fyrir mér, vegna þess að þessi þingsályktunartillaga fékk ekki góða útreið hjá landskjörstjórn á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun, hvernig það verður þá þegar þessar nýju tillögur koma fyrir þingið. Landskjörstjórn á nefnilega að vera þinginu til ráðgjafar varðandi spurningarnar sem eru lagðar fyrir. Ég velti því fyrir mér, ef verið er að vinna breytingartillöguplagg að þessu máli, hvenær það kemst þá á dagskrá þingsins eða hvort það kemur órætt inn í síðari umræðu með þingsályktunartillögunni. Eins og þingmaðurinn eflaust veit hef ég nú þegar lagt fram breytingartillögu við þessa þingsályktunartillögu, en hún er sú að jafnframt verði spurt að því í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort halda eigi áfram með viðræðurnar við Evrópusambandið. Finnst mér sú tillaga eiga rétt á sér í þessari umræðu úr því að verið er að boða til þjóðaratkvæðagreiðslu. Í því sambandi langar mig að spyrja þingmanninn: Finnst henni ekki tímabært að fara með þá þjóðaratkvæðagreiðslu af stað? Þegar greidd voru atkvæði um þingsályktunartillöguna, hvort leggja ætti inn umsóknina, var jafnframt lögð fram breytingartillaga við þá tillögu sem gekk út á það að þjóðin ætti að fá að segja álit sitt áður en lagt yrði af stað í það ferli. Atkvæðagreiðslan í þinginu fór þannig að 32 sögðu nei, 30 sögðu já og einn sat hjá þannig að það féll raunverulega með eins þingmanns meiri hluta. Er ekki tímabært að þingið taki afstöðu til þessa máls upp á nýtt?

Virðulegi forseti. Eitt af því sem ég tel mjög gagnrýnisvert við þessa tillögu er einmitt það hvaða spurningar eru þarna og hvaða spurningar ekki. Ég deili því sjónarmiði hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur að þjóðin ætti að fá tækifæri til að kjósa um hvort hún vilji halda aðildarferlinu að Evrópusambandinu áfram eða ekki. Ég var þeirrar skoðunar þegar við vorum með umsóknina sjálfa til umfjöllunar og taldi að þjóðin ætti að fá tækifæri til að greiða atkvæði um það á þeim tímapunkti áður en sótt var um. En það eru aðrar spurningar sem að ég tel að vanti þarna. Ég var að ræða áðan um forsetakosningarnar. Af hverju er ekki spurt sérstaklega um málskotsréttinn? Af hverju er ekki spurt sérstaklega um hlutverk forsetans? Það eru þó þau atriði sem mest hefur verið deilt um í stjórnarskránni á liðnum árum, deilt um túlkun á þeim atriðum. Síðan, og ég nefndi það í fyrri ræðu minni í dag, þá finnst mér borðleggjandi að það vanti spurningu: Telur þú að núgildandi stjórnarskrá eigi að vera áfram í gildi? Telur þú þörf á að gera dramatískar breytingar á stjórnarskránni? Telur þú að þær breytingar sem þurfi að gera séu í íhaldssamari kantinum? Það væri endalaust hægt að finna fleiri spurningar til að bæta í þennan lista en punkturinn er sá að við erum með grunn. Ef menn vilja skoða tillögu stjórnlagaráðs þá erum við með 

Virðulegi forseti. Það er rétt að það komi fram í þessari umræðu að ég spurði að því hvers vegna í ósköpunum þessar fimm spurningar í tillögulið tvö hafi dottið inn í þetta þingskjal en ekki eitthvað annað, eins og t.d. fullveldisframsal og ákvæði um forseta Íslands. En þegar maður skoðar stefnu flokkanna sem eru nú í ríkisstjórn og áherslur þeirra í kosningabaráttu undanfarinna ára get ég alveg útskýrt út af hverju þeir fimm liðir urðu fyrir valinu. Náttúruauðlindir lýstar þjóðareign. Þetta hefur verið stefna kommúnista á Íslandi um langt árabil  Ákvæði um þjóðkirkju Íslendinga óbreytt frá því sem nú er. Það er líka stefna Vinstri grænna að þjóðkirkjan verði ekki þjóðkirkja, það er stefnumál þeirra. Ef við förum í punkt þrjú og fjögur, persónukjör í kosningum og atkvæðisvægi alls staðar jafnt á landinu, þá er þetta beinlínis í stefnuskrá Samfylkingarinnar. Og þetta ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu, þetta er úr stefnuskrá Hreyfingarinnar. Við höfum hér fimm spurningar, moðsuðu frá þeim flokkum sem standa að þessari þingsályktunartillögu; stefnuskrá Vinstri grænna, stefnuskrá Samfylkingarinnar og stefnuskrá Hreyfingarinnar. Svo mikil er sú lýðræðisást sem finna má í þessari þingsályktunartillögu. Það er ekkert verið að kanna vilja þjóðarinnar. Þetta er bara þessi stefna sem birtist hér. Ég vil til dæmis spyrja þingmanninn: Persónukjör í kosningum til Alþingis heimilað í meira mæli en nú er. 

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að virða ræðutímann. Það sést í borðinu hve mikill tími er eftir.

Virðulegi forseti. Mér þótti sérstaklega athyglisvert að heyra útleggingar hv. þingmanns á tilurð þessara spurninga. Ég verð að segja að ég hef ekki heyrt betri kenningu en þá sem þingmaðurinn leggur fram þannig að ég þakka fyrir þá yfirferð. En varðandi seinasta punktinn sem hv. þingmaður nefndi, um persónukjörið, er það nefnilega mjög athyglisvert og rétt sem þingmaðurinn bendir á að persónukjör er ekki notað í miklum mæli hér. Hvenær var það notað? Jú, einmitt í stjórnlagaþingskosningunum sem voru svo úrskurðaðar ólöglegar. Það er öll reynslan af því. En það rifjar líka upp að á þingmálaskrá hæstv. ríkisstjórnar voru einmitt boðuð frumvörp um persónukjör, bæði til sveitarstjórna og Alþingis, og það bólar ekkert á þeim. Það er kannski spurningin hvort ekki hefði verið ódýrara fyrir hæstv. ríkisstjórn að gera bara Gallup-könnun á því hvort stemning væri fyrir þeim frumvörpum í staðinn fyrir að skjóta því inn í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu sem þau eru með á dagskrá. En það er líka eitt, og ég hef ekki komið því að í ræðum mínum hér í dag, og það er að tillögur stjórnlagaráðs skulu lagðar fram en síðan er gefið tilefni til að endurskoða þær með tilliti til alþjóðasamninga og laga. Við höfum í raun ekki tekið gagnrýna umræðu um þessar tillögur. Það er margt þar ágætt en svo eru hlutir þar inni, eins og það að hverjum einstaklingi sé tryggður meðfæddur réttur til lífs. Það er rosalega sterk krafa að setja í stjórnarskrá. Hv. þm. Pétur H. Blöndal 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Það hefur verið farið víða í umræðunni í dag um þessa þingsályktun um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það sem mig langar að beina til hv. þingmanns og velta upp í þessu fyrra andsvari er fyrsta spurning í 2. lið, þ.e. hvort viðkomandi vilji að náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign. Í tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir því að náttúruauðlindir verði í þjóðareign að undanskildum þeim sem varðar eru eignarrétti. Nokkur umræða hefur verið um akkúrat þennan lið í dag til marks um hversu loðið og sérstakt orðalagið er á þessum spurningum. Hvort telur hv. þingmaður að flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu séu að velta fyrir sér að ganga lengra en tillögur stjórnlagaráðs gera ráð fyrir um náttúruauðlindir í þjóðareign, þ.e. að þá eigi allar náttúruauðlindir, líka þær sem eru varðar eignarrétti, að vera í þjóðareign, eða að þarna sé einfaldlega um léleg vinnubrögð að ræða, ekki hafi verið búið að vinna málin nægilega vel? Hvort heldur sem er þá er það mjög alvarlegt. Það væri fróðlegt að fá að heyra frá hv. þingmanni hvort hún telji að flutningsmenn tillögunnar séu virkilega að velta því fyrir sér að víkka þetta út fyrir það sem varið er eignarrétti eða hvort þetta sé orðað svona vegna þess að vinnubrögðin séu ekki nægilega góð.

Virðulegur forseti. Þetta er afar góð spurning en þegar stórt er spurt er oft fátt um svör. Ég held í fyrsta lagi að þetta sé dæmi um þau hroðvirknislegu vinnubrögð sem þetta mál einkennist allt saman af. Síðan tel ég einhvern ásetning fólginn í þessu vegna þess að þetta er sú barátta sem farið hefur fram í umræðunni um stjórnarskrána í slagorðastíl. Hver er tilgangurinn með því? Tilgangurinn með því er eins og það snýr við mér að reyna að stilla okkur sjálfstæðismönnum upp sem andstæðingum þess að náttúruauðlindir séu færðar í stjórnarskrá sem þjóðareign. Það er algerlega rangt. Eins og hefur margoft komið fram í dag þá höfum við sjálfstæðismenn einmitt lagt fram tillögu þar sem þetta orðalag er mun skýrara og þar sem við leggjum til að þetta ákvæði verði fært inn í stjórnarskrá. Það er óskiljanlegt fyrst tillaga stjórnlagaráðs, sem hv. þingmaður las upp, er orðuð með miklu skýrari hætti hvers vegna þetta skuli vera sett svona fram, bara til að villa um fyrir þjóðinni og kjósendum og reyna að skapa úlfúð flokka á milli.

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram að allir flokkar á þingi vilja að náttúruauðlindir séu skilgreindar sem þjóðareign að undanskildum þeim sem varðar eru eignarréttarákvæðum. Hv. þingmaður kom einmitt inn á það í máli sínu að þá hlytu að vera einhverjar aðrar hvatir sem byggju að baki því að hafa þetta inni, pólitískur tilgangur hugsanlega. Þá veltir maður því óneitanlega fyrir sér á hvaða vegferð við erum þegar stjórnarskrá þjóðarinnar, eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, sem er eitt grundvallarplagg íslensks samfélags, grundvallarplagg hverrar þjóðar, er komin á þær villigötur og umræða um breytingar á henni að það sé notað í pólitískum tilgangi. Það eru mörg mál sem er hægt að deila um og menn deila um flokka á milli, stjórn og stjórnarandstaða, en stjórnarskráin á að vera hafin yfir það og breytingar á henni. Það er ástæða fyrir því að breytingar á stjórnarskrá þarf að gera með því að kosningar líði á milli. Það er meðal annars á þeim forsendum að vinna þarf með þeim hætti að víðtæk sátt náist um það af því að þetta er grundvallarplagg allra. Þetta er grundvallarplagg allra flokka, allra Íslendinga, allrar þjóðarinnar. Þá er mjög sérstakt að fylgjast með því þegar svo er um pottinn búið. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann að varðandi þetta og fá bara ítrekun á því hjá hv. þingmanni er hvort hún telji að ríkisstjórnin sé virkilega að draga þetta mál upp í pólitískum tilgangi og á hvaða vegferð við erum þá og hvort þetta sé virkilega hluti af því nýja Íslandi sem allir eru að reyna að byggja upp eftir bankahrunið 

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá þingmanninum að stjórnarskráin er orðin að pólitísku bitbeini. Það er rétt að deilt hefur verið um mismunandi efnisatriði í stjórnarskránni gegnum tíðina en það sem hefur alltaf legið til grundvallar breytingum á stjórnarskrá er að þær séu gerðar í sátt á milli stjórnmálaflokka og það ferli hefur mistekist hér - í rauninni ekki mistekist, það hefur ekki einu sinni reynt á það. Sú aðferð var aldrei reynd. Eins og margoft hefur verið bent á í dag þá hefur ekki verið látið reyna á það hvort við gætum sest niður og fundið sameiginlegan flöt á því að breyta stjórnarskránni. Á það var bent og það rifjað upp í blaðagrein af hv. fyrrverandi þingmanni Þorsteini Pálssyni að árið 2005 fóru Samfylkingin og Vinstri grænir, þá í stjórnarandstöðu, fram á það í stjórnarskrárnefnd að fá neitunarvald í nefndinni. Þáverandi formaður stjórnarskrárnefndar, hv. fyrrverandi þingmaður Jón Kristjánsson, féllst á það. Hann féllst á það að veita minni hlutanum neitunarvald í þessari nefnd. Hvað var verið að sýna fram á með því? Það var verið að sýna fram á að það væri ekki ætlun meiri hlutans að valta yfir minni hlutann, en það er nákvæmlega það sem búið er að gera hér frá fyrsta degi. Meiri hlutinn hefur valtað yfir minni hlutann og er núna að reyna að knýja fram illa ígrundaða þjóðaratkvæðagreiðslu í stað þess að setjast niður og vinna sameiginlega úr efnisatriðum þessa máls. 

Frú forseti. Í fyrri ræðu minni ræddi ég nokkuð um þá spurningu hvað menn ættu við með hugtakinu þjóðareign og hver væri munurinn á þjóðareignarhugtakinu annars vegar og ríkiseignarhugtakinu eða opinberu eignarhaldi hins vegar. Ég er þeirrar skoðunar og vil árétta að það sé miklu hreinlegra og gifturíkara fyrir íslenska þjóð ef sú ákvörðun er tekin á annað borð að allar náttúruauðlindir sem ekki eru nú þegar í einkaeigu eigi að verða í eigu þjóðarinnar eins og orðað er, að það verði þá lögfest með þeim hætti að um sé að ræða opinbert eignarhald. Ég tel að það sé allt að því ófært að setja í stjórnarskrá lýðveldisins hugtakið þjóðareign jafnóskýrt og það hugtak er í eignarréttarlegu tilliti. Frú forseti. Ég vil nota tíma minn í þessari ræðu til að tæpa rétt aðeins á þeirri spurningu hvað náttúruauðlind er nákvæmlega og hvernig menn skilgreina náttúruauðlindir. Kjósendum í landinu er ætlað að svara þessari spurningu, þ.e. hvort allar náttúruauðlindir eigi að vera í þjóðareign eins og það er orðað. Það er ekki hægt með tæmandi hætti að telja upp náttúruauðlindir Íslands. Af hverju ekki? Við skulum vona, frú forseti, að það sé ekki svo að við höfum fundið allar þær auðlindir sem mögulegar eru til nýtingar hér á landi, að við eigum eftir að koma auga á fleiri auðlindir. En hvernig gerist það? Það gerist ekki með því að embættismenn eða opinberir starfsmenn setjist niður og grufli út í það, ef svo má að orði komast, hvað sé ný auðlind. Sagan og reynslan sýnir að það eru einstaklingar reknir áfram af ágóðahvöt sem leita nýrra auðlinda og gera þær verðmætar því að auðlind, frú forseti, hefur ekki verðmæti nema einstaklingar hafi fundið upp tækni sem gerir nýtingu hennar ábatasama, þ.e. kostnaðurinn við nýtinguna er lægri en sá ábati sem má hafa með því að selja þær afurðir sem búnar eru til á grundvelli þessarar auðlindar. Sá ferill frá því að auðlind er uppgötvuð og þar til búið er að finna aðferðir til að nýta hana með hagkvæmum hætti er bæði áhættusamur og oft tímafrekur og til að einstaklingar og fyrirtæki þeirra hætti fjármunum sínum þarf að vera mjög skýrt lagaumhverfi. Ef það á að vera niðurstaðan að allar auðlindir, líka þær sem ekki er búið að finna, eigi að vera í eigu ríkisins - ég tel að það sé nákvæmlega það sama reyndar og þjóðareign og tel það bara leikaraskap að tala um að þar sé munur á - þá erum við að senda ákveðin skilaboð, þá erum við að senda skilaboð til allra þeirra Íslendinga sem vilja leita að nýjum auðlindum og leiða til að nýta þær. Það sem menn finna er eign ríkisins. Fyrir þjóð sem á allt sitt undir því að nýta auðlindir með skynsamlegum hætti tel ég að þetta sé ekki gifturíkt fyrirkomulag hvað varðar auðlindanýtingu, enda ef stjórnarskrár Evrópuríkja eru skoðaðar kemur í ljós að það er alger undantekning að kveðið sé á um það í stjórnarskrám ríkja að allar náttúruauðlindir séu í eigu ríkis eða þjóðar. Það er heilmikil lexía sem lesa má úr því og í þeim stjórnarskrám þar sem kveðið er á um einhvers konar þjóðareign er jafnframt útfærslan sú að það er ríkið sem í raun og veru fer með allan rétt og er skýrt kveðið á um það. Ég tel, frú forseti, að efnahagsleg velmegun þjóðarinnar sé undir þegar kemur að því hvernig við orðum þessa hluti í stjórnarskrá. Við eigum svo mikið undir því, frú forseti, hvernig við nýtum auðlindirnar og þess vegna finnst mér sá hringlandi sem verið hefur í kringum þetta mál 

Nú háttar svo til að þrír hv. þingmenn hafa óskað eftir því að veita andsvar við ræðu þingmanns og verður ræðutími því styttur í eina mínútu í seinni umferð. Hvetur forseti hv. þingmenn til að virða þau tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ræðu, sérstaklega vegna þess að hv. þm. Illugi Gunnarsson kom inn á ákvæðin um náttúruauðlindirnar. Ég benti á það í ræðu hér í kvöld, eins og þingmaðurinn, að ekki er búið að finna allar þær auðlindir sem í landgrunni okkar, á landi eða í lofti er að finna. Dæmi um splunkunýjar auðlindir á Íslandi eru loftslagskvótinn og hin nýja auðlind sem gerði sér lítið fyrir og synti inn í lögsöguna okkar, makríllinn. Varðandi það að þetta skuli vera í þjóðareign samkvæmt þessari þingsályktunartillögu hef ég bent á að það var ekki þannig orðað frá stjórnlagaráði því að tillögur þess gerðu ráð fyrir því að auðlindir í einkaeigu væru undanþegnar þessu þjóðarákvæðisorði sem stjórnlagaráð sá sér ekki fært að túlka. Þjóðareignarhugtak hefur verið deiluefni lögfræðinga og lögfræðinnar um langt skeið. Stjórnlagaráð kaus að fara í friði í stað ófriðar og kom sér saman um niðurstöðu til að líta betur út en þingið sjálft. Hér er alltaf verið að tala um að séu miklar deilur. Í framhaldi af þessu langar mig að spyrja þingmanninn um hugtakið sem hann fór lítillega yfir: Hvernig túlkar hann hugtakið þjóðareign? Er þjóðareign eign ríkisins og sveitarfélaganna? Er þjóðareign eign ríkisins, sveitarfélaganna og eignir einkaaðila? Er þjóðareign eign útlendinga hér á landi og falla þeir undir hugtakið, 

Frú forseti. Þetta eru grundvallaratriði sem hv. þingmaður hreyfir hér. Ég lít svo á að hugtakið þjóðareign sé í raun og veru gagnslaust sem lögfræðihugtak í eignarréttarlegum skilningi. Aftur á móti getur þetta hugtak haft merkingu hvað varðar fullveldisrétt ríkisins og yfirráðarétt þess með þeim hætti sem snýr meðal annars að samskiptum við önnur ríki. Sem dæmi held ég að segja megi, og menn geti verið sammála um það, að íslenska þjóðin eigi íslenska landið. Það kemur ekki í veg fyrir að það sé séreignarréttur bænda á jörðum þeirra. Með öðrum orðum hefur íslenska ríkið rétt til þess að setja ýmis lög sem meðal annars takmarka eignarrétt bænda á jörðum sínum, en það upphefur ekki þar með séreignarréttinn sem um þær jarðir gildir. Þess vegna væri að mínu mati hættuspil að setja inn í stjórnarskrána þann texta að um væri að ræða þjóðareign á öllum náttúruauðlindum sem ekki eru nú þegar í séreign ef það er sá skilningur sem menn leggja í þessa spurningu sem fram er lögð í þingskjalinu. Ég tel ekki bara vandræði fólgin í þessari framsetningu um þjóðareignina hvað varðar hið lögfræðilega hugtak heldur líka, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur bent á, að þá koma auðvitað upp alls konar spurningar um þá dóma Hæstaréttar sem gengið hafa á sviði eignarréttar og samspil þeirra við 

Virðulegi forseti. Þetta var mjög gott svar og sýnir hvað Alþingi er á hættulegri braut með því að leggja þetta fram, þ.e. sá meiri hluti sem telur sig starfa hér í þinginu með fulltingi Hreyfingarinnar í þessu máli. Í fyrsta lagi leggur stjórnlagaráð, eins og ég fór yfir áðan, ekki vinnu í að skilgreina hvaða þjóðareign þýðir samkvæmt íslenskri tungu og íslenskri lögfræði. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar étur þetta hrátt upp eftir stjórnlagaráði og setur inn í það þingskjal sem hér er til umræðu og ætlar að setja það í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er ekki til túlkun á hugtakinu þjóðareign. Þetta eru forkastanleg vinnubrögð, eins og ég hef farið yfir áður, en til þess eins fallin að halda áfram með þetta mál í ófriði við þingmennina og þjóðina í stað þess að velja friðinn. Þessi vinnubrögð eru hvorki sæmandi Alþingi né boðleg þjóðinni.

Frú forseti. Þær athugasemdir sem hér hafa fallið eru skynsamlegar að mínu mati. Það er ábyrgðarhlutur að setja inn í stjórnarskrá ákvæði sem eru jafnóljós og jafnumdeild meðal fræðimanna og hugtakið þjóðareign. Það sem mér þykir verst, frú forseti, er að flutningsmenn tillögunnar hafa við þessa umræðu ekki gert hina minnstu tilraun til að skilgreina þetta hugtak þannig að hægt sé að styðjast við skoðanir þeirra og þá að kjósendur síðar meir hafi þá einhvern leiðarvísi frá þeim sem lögðu þetta mál fram um hvað átt er við með hugtakinu þjóðareign. Það er alveg furðulegt að fleiri talsmenn  
            

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Illuga Gunnarssyni fyrir mjög hressandi umræðu um eignarréttinn. Það vill gleymast í amstri dagsins hvers virði eignarrétturinn er og hvaða gildi hann hefur. Ég bendi á bók eftir nóbelsverðlaunahafann de Soto, The Mystery of Capital, Furður fjármagnsins. Þar sem bent er á að um allan heim eru mikil verðmæti og miklar eignir en þær eignir gefa engan arð eða eru mjög erfiðar vegna þess að eignarrétturinn er ekki viðurkenndur. Það er alls konar gervieignarréttur í gangi, jafnvel glæpagengi sem viðhalda og tryggja eignarréttinn. Eignarrétturinn er hins vegar mjög mikilvægur í velsæld og hagsæld þjóðanna. Mér finnst núverandi hæstv. ríkisstjórn Íslands hafa gleymt þessu atriði að einhverju leyti eins og frumvarpið um kvótann, sem var dreift hér í gær, ber skýrt merki um. Undirstaða hagvaxtar, velmegunar og þess að lýðræði fái staðist er einmitt eignarrétturinn og þess vegna er hann í stjórnarskránni. Það er spurningin hvort óljós hugtök eins og „auðlindir eru sameign þjóðarinnar“ grafi ekki undan þessa skýra eignarréttarákvæði sem er í stjórnarskránni. Ég spyr hv. þingmann hvort við séum ekki á villigötum, t.d. um kvótann. Eins og frumvarp hæstv. ríkisstjórnar lítur út er kvótinn sameign þjóðarinnar - og hver skyldi vera fulltrúi þjóðarinnar? Það er hæstv. sjávarútvegsráðherra. Hann er allt í einu orðin þjóðin. Það minnir á það sem sagt var í gamla daga: Ég er ríkið. Þá getur hann sagt: Ég er þjóðin.

Frú forseti. Það er mergur málsins að það er einmitt ríkið sem fer með eignarréttinn þó að menn kalli það þjóðareign. Þá segi ég enn og aftur: Það er skynsamlegra og gifturíkara fyrir þjóðina að orða hlutina þannig inn í stjórnarskrána, ef það er ætlunin að setja slíkt ákvæði, að allar náttúruauðlindir séu eign ríkisins. Hitt er alveg hárrétt sem hv. þingmaður bendir á og ég tek heils hugar undir, það er samhengi á milli lýðræðis og eignarréttar. Ég bendi á þá umræðu og þær reynslusögur sem til eru um þessa þætti. Frú forseti. Það er til dæmis mjög áhugavert að skoða þróunina annars vegar á Englandi og hins vegar í Rússlandi. Það sem er áhugavert við eignarréttinn eins og hann var hugsaður á Englandi og hvaða áhrif það hafði á stjórnskipun þess lands er að menn gátu átt jarðir sínar og það takmarkaði á töluvert löngum tíma vald konungsins. Á sama tíma geta menn horft á þróunina sem var í Rússlandi þar sem hugsunin var sú að einungis guð ætti landið. Keisarinn sem þáði vald sitt frá guði var þar með alvaldur. Hið efnahagslega vald hans var þess vegna miklu meira en vald konunganna á Englandi. Þannig þróaðist þingræðið og þannig á lýðræðið sér von þegar saman fer fyrirkomulag og skipulag kapítalismans, sem er grundvallaður á eignarrétti og réttarríkinu, og hins vegar réttindi fólksins í lýðræðinu. Þessir þættir hanga saman og geta ekki hvor án hins verið, frú forseti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætt svar en mig langar að bæta við. Hann talar um ríkiseign og ég spyr: Getur hann ekki séð fyrir sér þjóðareign þar sem íbúarnir fá eignina, íbúarnir sem búa í landinu eftir einhverjum skilgreiningum? Gæti það ekki verið ígildi þjóðareignar að dreifa einhverjum auðlindum á íbúana eins og gert hefur verið sums staðar? Mér skilst að í Kanada hafi menn dreift olíuauðnum á íbúana. Er það ekki miklu nær skilgreiningunni að vera þjóð en hæstv. sjávarútvegsráðherra?

Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar og er þar til dæmis sammála röksemdafærslu John Lockes um hvernig eignarréttur verður til, nýtingarsögunni að baki auðlindinni, að þeir sem þróa auðlindina, lækka nýtingarkostnaðinn og auka verðmætið myndi grundvöll eignarréttindanna. Þess vegna er ég ósammála hv. þingmanni um að sérstakt réttlæti sé fólgið í því að taka auðlindir og dreifa þeim án þess að líta til þeirrar sögu. Til dæmis er ég þeirrar skoðunar að þar sem nýtingarsaga á orkuauðlindum á Íslandi er fyrst og síðast í höndum hins opinbera sé eðlilegt að skoða þær lausnir sem hv. þingmaður hefur nefnt um dreifingu á arði af slíkri starfsemi. Ég tel aftur á móti að það sé grundvallarmunur á því hvernig staðið hefur verið að þeirri þróun annars vegar og hins vegar til dæmis því hvernig sjávarútvegsauðlindin hefur orðið verðmæt vegna áhættutöku einstaklinga og fyrirtækja þeirra.

Virðulegi forseti. Í 111. gr. í tillögum stjórnlagaráðs er talað um framsal ríkisvalds. Ekki er gerð tilraun til þess í þeirri þingsályktunartillögu sem hér um ræðir að spyrja einhverra spurninga varðandi framsal ríkisvalds þannig að sú skoðanakönnun sem á að gera á ekki að taka á svo stóru máli sem það er. Nú er búið að kynna eða alla vega nefna breytingartillögu, sem verður lögð hér fram samhliða, er lýtur að atkvæðagreiðslu um aðildarumsóknina að Evrópusambandinu. Nú telja sumir að við aðild að Evrópusambandinu, sem við að sjálfsögðu vonum öll að verði aldrei, sé um að ræða framsal valds, framsal ríkisvalds. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi skoðun á þessari grein, hvort þessi grein feli það í sér að framsal valds, t.d. í viðræðum líkt og eiga sér stað núna við Evrópusambandið, geti fallið undir þessa grein sem er verið að opna þarna. Ég vil benda á, sem mér finnst mjög undarlegt, að í greininni stendur að framsal ríkisvalds skuli „ávallt vera afturkræft“, sem er að sjálfsögðu mjög falleg hugsun. Síðan er hreinlega í skýringu með greininni viðurkennt að stjórnlagaráð hafi gefist upp á að útfæra það hvernig í ósköpunum sú framkvæmd eigi að vera þegar og ef Íslendingar vilja afturkalla slíka ákvörðun. Því er bara vísað til Alþingis að ákveða það eða koma með reglur um hvernig það er gert. Það er reyndar víða í þessum tillögum vísað til Alþingis. Ég hef hug á að heyra svarið því að ég sakna þess úr umræðunni hér í dag. Menn hafa lítið gefið gaum 111. gr. um framsal ríkisvalds.

Frú forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að um þessa grein og reyndar svo margar aðrar hefur farið fram mjög takmörkuð umræða. Það er ekki bara 111. gr., það eru ýmsar aðrar greinar í þessum tillögum sem kalla á ítarlega umræðu sem hefur enn ekki farið fram. Margir hv. þingmenn hafa einmitt gert miklar athugasemdir við það. Ég tek undir með hv. þingmanni að sú setning sem er í 111. gr., með leyfi forseta: „Framsal ríkisvalds skal ávallt vera afturkræft“ - er áhugaverð nálgun á þessu viðfangsefni. Það getur t.d. verið, þó að menn hafi sett þetta upp með þessum hætti, býsna snúið í það minnsta að standa að slíkri aðgerð ef á annað borð er búið að framselja valdið til yfirþjóðlegra stofnana eins og Evrópusambandsins. Það kann að vera handleggur að snúa slíku við. Hvað varðar spurningarnar sem eru í skjalinu og þær hugmyndir sem hafa komið fram meðal annars um að spyrja um Evrópusambandsaðildarumsóknina held ég að það sé alveg þess virði að við ræðum það hér, gefum okkur tíma í að velta því fyrir okkur hvort skynsamlegt sé að bæta þeirri spurningu við. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að ég hafi í engu breytt þeirri afstöðu sem ég hafði sumarið 2009, að ef á annað borð ætti að fara í slíkan leiðangur yrði að vera mjög breið pólitísk samstaða um að gera slíkt. Það liggur fyrir að það var ekki í þinginu og ríkisstjórnin var algjörlega klofin í málinu. Þess vegna hefði verið skynsamlegt þá og er enn að leita til þjóðarinnar um það hvort hún vilji að þessum samningum verði haldið áfram og þeir kláraðir. Ef svarið er nei er eins gott að það komi strax fram vegna þess að það er kurteisismál gagnvart okkar viðsemjendum að við séum ekki að gera narr og bjölluat  
            

Virðulegi forseti. Ég ræði hér greinina um framsal ríkisvalds eða spyr hv. þingmann út í hana. Ástæðan er vitanlega sú að í þessu skjali eru fimm spurningar settar á blað sem eftir því sem ég kemst næst eru komnar frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hlýtur að vera sérstakt áhugamál meiri hlutans að spyrja um. Hér eru tvær spurningar sem lúta í rauninni að svipuðum hlutum varðandi persónukjör eða vægi atkvæða. Ég hlýt því að velta fyrir mér: Eru það skilaboð frá meiri hluta nefndarinnar að spurningar eins og sú er ég velti hér upp varðandi framsal ríkisvalds séu svo ómerkilegar og veigalitlar að ekki eigi að setja þær inn í þetta? Skiptir meira máli að soga allt atkvæðavægið til Reykjavíkur sem ræður öllu í þessu landi og skekkja þar með enn meira muninn sem er á landsbyggð og höfuðborg? Skiptir það meira máli vegna þess að það er væntanlega eitthvert áhugamál meiri hluta nefndarmanna? 
             Þessi tillaga er mjög illa unnin og vantar allan rökstuðning á bak við hana.

Frú forseti. Auðvitað hefði verið bragur á því ef í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu hefði fylgt einhvers konar útfærsla og skýringar á því hvers vegna þessar spurningar voru valdar sérstaklega, hvers vegna mikilvægi þeirra var slíkt að þær voru valdar en ekki t.d. spurning sem ég held að hefði þó verið nauðsyn að spyrja um, sem er hvort almenningur á Íslandi vildi áfram halda inni ákvæði 26. gr. núgildandi stjórnarskrár um málskotsrétt forseta, eða ákvæðum eins og þeim sem hv. þingmaður nefndi hér áðan. Það vantar allan rökstuðninginn fyrir þessu, frú forseti. Það vekur upp spurningar um það vinnulag sem hefur ráðið för. Við vöruðum við því, frú forseti, þegar þetta mál kom fyrst hingað inn að það væri verið að vinna það í kapphlaupi við tímann og það væri ekki boðlegt fyrir Alþingi að fjalla 

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið á margan hátt verið athyglisverð umræða hérna í dag fyrir efnislegar sakir en ekki síður vegna þess að það hefur verið mjög fróðlegt og vakið margar spurningar að líta yfir þann hóp sem ýmist hefur tekið þátt í umræðunni eða ekki tekið þátt í umræðunni. Það vekur auðvitað athygli í þessu sambandi að mjög margir þeirra sem standa að þessu máli, ýmist sem beinir flutningsmenn eða yfirlýstir stuðningsmenn málsins, hafa kosið að leiða umræðuna að mestu hjá sér. Mér sýndist í fljótu bragði þegar ég fór yfir listann yfir þá sem hafa talað hér í dag að þar sjái þess hvergi stað að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafi talað og mjög fáir þingmenn Samfylkingarinnar. Þetta segir mér að það er augljóst mál að ekki fylgir mikill hugur máli þegar kemur að þessu mikla efnisatriði, þessu stóra máli sem við erum að ræða hér í kvöld. Menn tala mikið um að það sé eitt af stóru verkefnum ríkisstjórnarinnar að ljúka þessu og þá hefði maður getað ímyndað sér að umræðan færi þannig fram að hér væru menn að skiptast á skoðunum, annaðhvort um efnisatriði stjórnarskrárinnar eða a.m.k. um efnisatriði þess þingmáls sem liggur fyrir. Það blasir hins vegar við að svo er ekki og þess vegna hefur þetta í rauninni verið slæm umræða því að við höfum ekki fengið neinn díalóg, þ.e. umræður manna á milli þar sem komið hafa fram gagnstæð sjónarmið. Það er auðvitað slæmt þegar við ræðum svo stórt mál. Það er hins vegar sérstakt áhyggjuefni að eftir þriggja ára yfirlegu sé afraksturinn þetta litla þingskjal upp á rúma blaðsíðu þar sem leitast var við að búa til nokkrar spurningar til að leggja fyrir þjóðina. Þegar við skoðum þetta frá aðferðafræðilegu sjónarhorni blasir við að svo illa hefur tekist til að allir þeir sem hafa skoðað þetta mál ljúka upp einum munni um að þetta standist ekki minnstu kröfur sem hægt er að gera. Það er t.d. athyglisvert að sjálf landskjörstjórn sér ástæðu til að vekja athygli á því að við erum nýlega búin að setja lög um þjóðaratkvæðagreiðslur og þeim lögum fylgja lögskýringargögn sem komu fram í frumvarpinu þegar það var lagt fram. Annað verður ekki ráðið af þessum lögskýringargögnum en að þær spurningar sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur lagt fram séu ekki í samræmi við þau lög sem Alþingi sjálft hefur sett um þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er grafalvarlegt mál að menn skuli ekki einu sinni hafa haft þá burði að geta skammlaust komið frá sér spurningum, fáeinum spurningum, til að leggja fyrir þjóðina. Svo eru þessar spurningar svo forkostulegar að það tekur engu tali. Til dæmis fyrsta spurningin þar sem spurt er um hvort viðkomandi vilji að tillaga stjórnlagaráðs verði lögð fram sem frumvarp eftir að búið er að yfirfara hana með tilliti til laga og alþjóðasamninga. Hvað þýðir þetta, að yfirfara hana? Eru menn þá að tala um að það eigi að freista þess að falla frá einhverjum af þessum alþjóðasamningum, að það eigi að freista þess t.d. að gera breytingar á lögunum, eða eru menn að segja að það þurfi ef til vill að gera frekari breytingar á stjórnarskránni? Þetta er allt saman í lausu lofti. Þetta eru nefnilega spurningar sem eru ekki til þess fallnar að veita okkur, sem erum þó stjórnarskrárgjafinn, Alþingi Íslendinga, neina alvöruleiðsögn í því hvernig við eigum að bregðast við.

Valgerður sér um það.

„Valgerður sér um það“, segir hæstv. ráðherra. Ef ég tek síðan fimmtu spurninguna sem landskjörstjórn telur líka að sé svo ógreinileg að hún geti ekki kallað á nein bindandi svör eða leiðbeinandi fyrir Alþingi. Þar er velt upp alls konar hlutfallstölum sem menn eiga að fá að krossa við sem taldar eru koma til greina. Þá spyr ég: Hvaða efnisumræða fór hér fram sem leggur grundvöllinn að þessum tölum, 10%, 15%, 20%? Var leitað einhverrar fyrirmyndar? Er þetta fyrirkomulag í Sviss, eitthvað af þessum tölum eða eitthvað allt annað? Hvað liggur hér til grundvallar? Var þetta bara dregið upp úr hatti hv. þingmanna eða gripu menn þetta bara á lofti af því að mönnum fannst þetta hljóma vel, 10%, 15%, 20%? Af hverju ekki 5%, 25% eða eitthvað allt annað? 
             Þetta er allt saman algjörlega órökstutt í þessu skjali af þeim sem hafa talað fyrir þessu máli, þeim örfáu, og hefur þess vegna ekki verið þess valdandi að það hafi skýrt málið, öðru nær.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þingmanninum þegar hann kallar eftir að flutningsmenn þessarar tillögu ræði, þótt ekki væri annað, málin við okkur sem höfum áhyggjur af þessu. Þar sem hv. þingmaður varpar hér fram spurningum, eins og hvernig standi á þessum fimm spurningum í 2. lið, langar mig að benda á að það eru sex flutningsmenn að þessari tillögu. Fjórir koma úr Samfylkingunni, einn úr Hreyfingunni og einn frá Vinstri grænum. Það skýrir kannski fjölda þeirra spurninga sem leggja á fyrir vegna þess að 1. liður kemur beint frá hæstv. forsætisráðherra, að koma tillögum stjórnlagaráðs áfram til þjóðarinnar. Við vitum að þriðja og fjórða spurning, um persónukjör í kosningum og jafnt atkvæði kjósenda á landinu öllu, eru beint upp úr stefnuskrá Samfylkingarinnar og hefur hæstv. forsætisráðherra lagt fram frumvarp á fyrri þingum um að koma því stefnumáli sínu og Samfylkingarinnar til framkvæmda en ekki tekist. Ef skoðaðar eru þær spurningar sem eftir eru er augljóst að spurningin um þjóðkirkjuna kemur frá Vinstri grænum því að eins og flestir vita vilja Vinstri grænir ekki hafa hér þjóðkirkju. Og fimmta spurning í 2. lið kemur beint frá Hreyfingunni þar sem þess er krafist að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti knúið fram atkvæðagreiðslu. Svona skýrt er þetta. En til að æsa upp Sjálfstæðisflokkinn var fyrsta spurning í 2. lið sett inn um að lýsa náttúruauðlindir þjóðarinnar sem þjóðareign. Svona er þetta til komið og ekki hafa fundist nein fleiri rök fyrir því. Mig langar að spyrja þingmanninn vegna þriðju spurningarinnar sem á að leggja fyrir þjóðina um hvort persónukjör í kosningum til Alþingis verði „heimilað í meira mæli en nú er“: 

Virðulegi forseti. Þetta voru ansi athyglisverðar og fróðlegar skýringar sem hv. þingmaður gaf okkur á því hvers vegna þessar spurningar urðu til. Það sem hv. þingmaður var eiginlega að segja okkur var að tekin hefði verið ákvörðun um að skipta í fjöru, eins og stundum var kallað í gamla daga. Nú hefur það verið gert þannig að hver hefur fengið í hlut sinn nokkuð og getur þá harla glaður unað við. Mér finnst út af fyrir sig ekki bara merkilegar þær spurningar sem hér eru, mér finnst þögnin eiginlega miklu merkilegri, mér finnst miklu merkilegra það sem við sjáum ekki í þessum spurningum. Það vekur með manni enn fleiri spurningar. Við vitum að ekki hefði verið til bóta að þessi nefnd hefði reynt að klambra saman fleiri spurningum. Henni tókst að klúðra þessum fimm eða sex spurningum sem lagðar voru fram og það hefði ekki verið á það bætandi að auka við klúðrið með því að bæta við fleiri spurningum. Með öðrum orðum er alveg ljóst að sá hópur þingmanna sem undirbjó þetta þingmál hefur ekki haft vald á því, hefur ekki skilið út á hvað verkefnið gekk, hafði ekki burði til þess að afla sér sérfræðilegs álits hjá þeim sem þekkja til, t.d. hjá þeim sem eru fagmenn í því að búa til svona spurningar, heldur ákvað að skrifa þetta einhvern veginn á hnjám sér, í kjöltu sinni án þess að leita nokkurs staðar svara. Síðan er hópurinn náttúrlega gerður afturreka með málið allt saman. Við sjáum að landskjörstjórn flengir nánast þessa hv. flutningsmenn, sama gerðist með þá sérfræðinga sem voru kallaðir til og svona má áfram tala. Persónukjör í kosningum til Alþingis - það er alveg rétt, það er ekki til staðar, hins vegar þekkjum við það við undirbúning kosninga að flokkarnir hafa gjarnan viðhaft prófkjör eða eitthvað í þeim dúr. Þessi spurning er náttúrlega rökleysa í sjálfu sér út frá þeirri forsendu sem hv. þingmaður nefnir, fyrir utan að það getur enginn svarað þessu með já-i eða nei-i eins og vakin er 

Virðulegi forseti. Nú er til dæmis ekki sett fram í þessum tillögum ákvæði um forseta Íslands vegna þess að þjóðarsátt hefur myndast um að forseti Íslendinga eigi að hafa þann málskotsrétt sem hann hefur beitt tvisvar í þjóðaratkvæðagreiðslu og þá er ég að vísa í tvennar Icesave-kosningar sem sýna það afgerandi að forsetinn verður að hafa þennan málskotsrétt. Á það skal minnast að þær þjóðaratkvæðagreiðslur sem fara fram fyrir tilvísan forsetans eru bindandi þó að við höfum ekki orðið vör við að ríkisstjórnin hafi litið þannig á þær vegna þess að hér þráaðist ríkisstjórnin við að koma Icesave-samningunum og Icesave-skuldinni á herðar Íslendinga. Það eitt er ákveðinn kapítuli út af fyrir sig. Ég hef gert mitt til að fjölga spurningunum og hef lagt fram breytingartillögu þar sem ég legg til að bætt verði við þriðja liðnum og spurt hvort eigi að halda áfram aðildarviðræðunum að Evrópusambandinu. Ég hef lagt mitt lóð á vogarskálina til að bjarga andliti ríkisstjórnarinnar að einhverju leyti þó að mér sé það þvert um geð. Það er sérstaklega ánægjulegt að sjá hæstv. utanríkisráðherra ganga akkúrat í salinn þegar þessi breytingartillaga er hér til umræðu. Ég reyni að gera mitt besta og hlýt að kalla eftir því að þingmenn taki breytingartillögu minni fagnandi því að þegar ESB-tillagan var hér á dagskrá á sínum tíma kom fram tillaga um að fara með málið í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en umsóknin yrði lögð inn og féllu atkvæði í þingsal þannig að 32 sögðu nei, 30 sögðu já og einn sat hjá. Síðar kom í ljós að 

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að það var gott að hv. þingmaður lagði í þá vinnu að leggja fram þessa breytingartillögu sjálf. Ég veit ekki hvernig þessum hópi þingmanna hefði tekist að klúðra slíkri spurningu ef það verkefni hefði verið lagt í hendur þeim þingmönnum. Það hefði út af fyrir sig verið gaman að fylgjast með viðureigninni þegar reynt væri að berja saman þessa spurningu um afstöðuna til Evrópusambandsins. Einhvern veginn hefði það örugglega forklúðrast miðað við það sem maður hefur séð í þessu plaggi. Ég er alveg sammála hv. þingmanni, ég nefndi það hér áðan sjálfur, að það sem er athyglisvert við þessar spurningar er ekki bara þær spurningar sem þarna eru heldur líka að átta sig á því hvaða spurningar eru ekki þarna. Í ljósi allrar umræðunnar sem hefur verið um árabil um stöðu forsetaembættisins hefði verið fróðlegt að varpa slíkum spurningum fram til þjóðarinnar til úrlausnar á því deiluefni öllu saman. Það er hins vegar vitað að það er gríðarlega viðkvæmt mál í stjórnarmeirihlutanum. Það er nánast eldfimt að nefna forsetaembættið sjálft, ég tala nú ekki um þegar forseti lýðveldisins er nefndur á nafn, Ólafur Ragnar Grímsson, þá er ekki von á góðu. Það er ljóst mál að eftir ræðu forseta Íslands 1. október sl. þar sem hann túlkaði niðurstöðu stjórnlagaráðsins um stöðu forsetaembættisins 

Virðulegi forseti. Ég tek undir og þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans hér áðan. Það er akkúrat það sem þingmaðurinn nefndi: Hvað er ekki í þessari tillögu? - sem er mjög athyglisvert þegar maður skoðar það í sambandi við þær spurningar sem er þó verið að spyrja. Það sem mig langar að nefna við hv. þingmann er að í tillögum stjórnlagaráðs er talað um frelsi til menningar og mennta, það er talað um fundafrelsi sem er allt í góðu, það er talað um dýravernd og það er talað um jafnræði. Ég velti því fyrir mér kaflanum um jafnræði í 6. gr. þar sem talað er um mannréttindi án mismununar. Það er jafnræðisgreinin, en þar er hvergi talað um jafnræði eða jafnrétti til búsetu, að við höfum sömu tækifæri hvar sem við búum á landinu. Það er ekki gerð tilraun til þess að spyrja um skoðun á slíku í þeim spurningum sem hér eru settar fram. Þvert á móti eru hér tvær spurningar sem að mínu viti eru settar fram til þess að fá einhvers konar mælingu á það eða meiri hluta á bak við það að skerða enn frekar hlut landsbyggðarinnar í þingmannahópnum á Alþingi. Það kann vel að vera að einhver fari upp og segi að nú séu landsbyggðarþingmenn bara að hugsa um sjálfa sig og það getur vel verið að eitthvert okkar sé að því, en á bak við okkur er að sjálfsögðu fólk sem er að berjast úti í samfélaginu fyrir því að hafa einhvern rétt til búsetu úti á landi. Það virðist vera sem hvorki þeir er skrifuðu tillögur stjórnlagaráðs né þeir sem spyrja þessara spurninga hafi gefið þessu svo mikinn gaum. Í það minnsta finn ég þess ekki stað í þeirri miklu 

Virðulegi forseti. Þetta eru allt áhugaverðar ábendingar sem hv. þingmaður er með. Hann vék aðeins að þeim spurningum sem eru í þessum spurningavagni meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem vikið er sérstaklega að kosningafyrirkomulaginu. Ég hef mjög eindregnar skoðanir á því máli og tel raunar að sú umræða sem hefur farið fram um kosningafyrirkomulagið og kjördæmaskipanina hafi verið mjög barnaleg og hafi ekki endurspeglað þá umræðu sem fer fram um þessa hluti vítt og breitt um heiminn, sérstaklega í Evrópu. Menn hafa einblínt á það sem lýtur þarna að einni spurningunni, um vægi atkvæða, en úti um allan heim er þetta bara ein margra spurninga sem spurt er þegar menn velta fyrir sér kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulagi. Fyrir fáeinum árum var í Bretlandi sett þingnefnd allra flokka þar sem var farið yfir þessi mál. Þó að menn væru ekki alveg sammála þar um kosningafyrirkomulag og kjördæmaskipan þá voru þeir nokkuð sammála um fáein atriði sem þyrfti að leggja til grundvallar þegar þessi mál væru rædd til hlítar. Í fyrsta lagi þyrfti þingið hverju sinni að endurspegla þjóðarviljann. Það yrðu menn að gera með einhverri tiltekinni dreifingu atkvæða milli kjördæmanna sem endurspeglaði þá kosningarrétt manna í kjördæmunum. Í öðru lagi var lögð á það mikil áhersla að kosningafyrirkomulagið tryggði eða stuðlaði að því að hægt væri að mynda starfhæfar meirihlutastjórnir vegna þess að það var talið mjög mikilvægt. Í þriðja lagi var líka mikil áhersla lögð á að kosningafyrirkomulagið tryggði milliliðalaust samstarf og samband þingmanna og kjósenda. Ég held að þegar við skoðum þessar þrjár skilgreiningar sé alveg ljóst mál að núverandi kosningafyrirkomulag hjá okkur tryggir þetta ekki og mundi klárlega ekki gera það ef landið væri orðið eitt kjördæmi. Þá væri til dæmis þessi skilgreining um milliliðalaust samstarf þingmanns og kjósenda ekki fyrir hendi 

Virðulegi forseti. Í athugasemdum sem bárust nefndinni, m.a. vegna tillagna stjórnlagaráðs, og Ágúst Þór Árnason, held ég, og líklega Skúli Magnússon sendu inn velta þessir sérfræðingar vöngum yfir því hvers konar stjórnskipun muni verða á Íslandi ef þessar tillögur nái fram að ganga. Þeir velta einmitt upp sömu spurningum og hv. þingmaður velti hér upp varðandi umgjörðina á Alþingi, hvernig ásigkomulag þingsins verði og hvernig ákvarðanir verði teknar. Í því sambandi er bent á að í einni af tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir að styrkja mjög embætti forsætisráðherra. Þar á meðal er ákvæði um að ekki sé hægt að flytja vantraust á ráðherra nema tilgreina eftirmann ráðherrans um leið. Hvað í ósköpunum á það að þýða? Ég er að velta því fyrir mér, hv. þingmaður, hvort við séum að sjá hér tillögur sem einhverjir vilja greinilega fá samþykktar í þinginu, tillögur sem gera það að verkum að stjórnarandstaða á hverjum tíma muni vart geta borið fram vantraust eða reynt að hafa áhrif á ríkisstjórn nema koma sér saman um eftirmann einhvers ráðherrans. Mér finnst þetta vera stórmál. Ef við í stjórnarandstöðunni sem nú situr viljum til dæmis bera upp vantraust á einhvern ráðherrann, segjum forsætisráðherra, þurfum við að koma okkur saman um það hvort hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson, Jón Gunnarsson eða Gunnar Bragi Sveinsson taki við því embætti. 

Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugaverð ábending sem hv. þingmaður kemur með. Við getum sagt sem svo að út frá sjónarhóli núverandi stjórnarandstöðu sé þetta kannski tímabundið vandamál og muni leysast eftir um það bil 300–400 daga. Þetta mun hins vegar verða varanlegt framtíðarvandamál þeirra sem nú sitja í ríkisstjórn og þurfa einmitt að standa frammi fyrir því að vera í veikri stjórnarandstöðu út af því ákvæði sem verið er að boða í nýrri stjórnarskrá. Ég vil bara vekja athygli hæstv. utanríkisráðherra, sem situr hérna, á því að kannski sé tilefni til þess að taka þetta upp á ríkisstjórnarfundi vegna þess að fram undan er sú staða sem ráðherrarnir eru í núna, að þeir muni innan tíðar vera í stjórnarandstöðu sem hefur verið veikt með þessum hætti. 

… fjögur ár …

Hins vegar, virðulegi forseti, vil ég að lokum segja þetta: Ég hefði líka talið að í þessum spurningum hefði átt að spyrja um eitt ákvæði sem er í tillögum stjórnlagaráðsins og felur í sér að þjóðin geti ekki krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin mál sem lúta að alþjóðasamningum. Þetta ákvæði hefði til dæmis komið í veg fyrir að hægt væri að bera upp Icesave-málið nema með fulltingi forsetans. Það er dálítið sérkennilegt að einmitt þeir hv. þingmenn sem bera fram þessar spurningar hérna skuli ekki hafa tekið það upp. Sérstaklega vil ég í því sambandi nefna Hreyfinguna sem þykist alltaf vera mjög áhugasöm um lýðræði, svona þegar það hentar, en er það ekki þegar til stykkisins kemur eins og við sjáum einmitt á þeim tillögum sem hún stendur að núna. Það verður fróðlegt að vita hvort