Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti hyggst nú láta greiða atkvæði um afbrigði fyrir því að taka megi eina dagskrármálið á dagskrá en því var í fyrsta lagi útbýtt eftir 1. apríl og er ekki liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla. Auk þess eru ekki liðnar tvær nætur frá útbýtingu frumvarpsins, samanber 1. mgr. 37. gr. þingskapa. Hefst nú atkvæðagreiðsla um öll þessi afbrigði.

Virðulegur forseti. Ég greiði atkvæði gegn því að veita þessi afbrigði í mótmælaskyni við vinnubrögð forseta hér fyrr í dag. Ég hef ekki fengið skýringar frá forseta, ég hef ekki fengið að heyra frá formönnum flokka eða þingflokksformönnum flokka í meiri hluta hvers vegna nauðsynlegt sé að heimila lífeyrissjóðum landsmanna að taka frekari áhættu með sjóði almennings. Það hefði mér þótt gott skilyrði fyrir því að setja þetta mál á dagskrá í þessum þingstubbi. Það að reyna að lauma því inn á dagskrá í skjóli þess að við fáum ekki dagskrá í hendur í því fyrirkomulagi sem er við lýði núna finnst mér svívirða og ég segi nei, herra forseti.

Forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Það er náttúrlega ekki í lagi að forseti sem hefur dagskrána hjá sér og við fáum ekki - bara svo landsmenn heima skilji hvernig þetta er: Það er fundur og við erum með dagskrá. Fundinum er slitið og sagt, eins og þið hafið heyrt hérna í kvöld, að forseti boði til fundar strax þegar fundi er slitið. Þá hefur það hingað til verið þannig að dagskrá er lögð fram á borð en það er ekki hægt vegna Covid. Þá fer forseti af stað, án þess að við vitum hvað er á dagskrá, og biður um alls konar afbrigði. Það á að vera einhver bið. Hann biður um afbrigði og lætur engan vita, ekki einu sinni þingflokksformenn, að þetta sé það sem hann ætlar að setja á dagskrá. En það stendur í þingsköpum að forseti þingsins eigi að hafa samráð við þingflokksformenn um dagskrá þingsins. Það er í lögunum að hann eigi að gera það. Hann gerir það ekki, heldur reynir að smygla málinu inn þegar hann veit að það er andstaða við það. Þetta er ekki boðlegt, þess vegna greiði ég atkvæði gegn þessu. Þetta er líka vont mál, verið er að leyfa lífeyrissjóðunum að auka áhættu sína til að geta tekið þátt í áhættusömu útboði, þ.e. þessu hlutafjárútboði með ríkisábyrgð, þar sem er verið að kasta góðu fé á eftir vondu. Þetta er vont mál.

Forseti mun ekki tjá sig um þær ásakanir sem að honum er beint undir atkvæðagreiðslu. Forseti hlýtur að segja, vegna þeirra orða sem að honum var beint, að nokkur misskilningur virðist á ferð í sambandi við þetta mál. Ég held að sá misskilningur hafi skýrst mjög vel á fundi forseta með formönnum þingflokka rétt upp úr klukkan fimm þegar farið var yfir þetta mál. Í ljós kom að nokkur skortur hafði verið á miðlun upplýsinga, jafnvel innan þingflokka, en þannig var að þetta mál hafði verið tekið fyrir á þremur fundum í efnahags- og viðskiptanefnd þar sem m.a. þingflokkur Pírata á fulltrúa og forseti var a.m.k. grunlaus um að þær upplýsingar hefðu ekki borist með eðlilegum hætti um þingið, að til stæði að flytja þetta frumvarp. Þegar forseta varð ljóst að ekki stóð öll efnahags- og viðskiptanefnd að flutningi málsins, sem hann vissi nokkru áður að væntanlega væri að koma fram, þá kannaði hann sérstaklega hverju það sætti og var upplýstur um að a.m.k. þrír af fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna í nefndinni hefðu ekki gert athugasemdir við að málið yrði flutt en kysu að vera ekki flutningsmenn á því. Þess þá heldur var forseti grunlaus um það að vænta mætti mikils ágreinings um það að málið kæmi á dagskrá. Málið er fortakslaust Covid-mál og nátengt málum sem fyrir eru og tengjast afgreiðslu til fyrirtækisins Icelandair, eins og ráða má af greinargerð þessa frumvarps frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, þar sem sérstaklega er vísað í þau þingmál, þannig að í raun er þetta fylgifrumvarp þeirra aðgerða sem strax lá fyrir að yrði fjallað um á þessu þingi. Forseti gerði þar af leiðandi engar athugasemdir þegar skrifstofan setti þetta mál á dagskrá seinni fundar sem er birt á vefnum eins og nú er gert. Það er misskilningur að það hafi nokkuð með Covid að gera að hér er ekki lengur dreift prentaðri dagskrá. Það var umhverfisverndarleg ákvörðun sem þingið tók, að draga úr pappírsnotkun og þingmenn voru hvattir til að fylgjast með framvindu og kynna sér þá dagskrá á vefnum. Það er vissulega rétt, og undir það tekur forseti, að menn þurfa að vera árvökulir þegar hver fundurinn tekur við af öðrum en að kalla það laumuspil af hálfu forseta, að reynt sé að smygla einhverju á dagskrá eða hafa um það þaðan af verri orð er einfaldlega rangt og forseti situr ekki þegjandi undir því. Satt best að segja hefur hann fengið þó nokkra skammta af mjög ómaklegum ummælum um ýmislegt sem ekki byggjast á traustum grunni. Forseti er hér bara að reyna að stjórna fundum Alþingis samkvæmt bestu samvisku, miðla upplýsingum og hafa gott samráð við þingflokksformenn og til að því sé nú haldið til haga þá var því flaggað á þeim vettvangi fyrir allnokkrum dögum að við því mætti búast að frumvarp af þessu tagi kæmi fram þannig að bæði nefndarmaður Pírata í efnahags- og viðskiptanefnd og þingflokksformaður þeirra hefðu getað gert þingflokki sínum það ljóst að vænta mætti frumvarps af þessu tagi. Þannig lítur forseti á stöðuna. Fleira er ekki um það að segja.

Forseti. Ég vil leiðrétta nokkur atriði. Hv. þm. Smári McCarthy nefndi það sérstaklega í efnahags- og viðskiptanefnd að hann væri á móti þessu máli. Það kom líka fram í nefndinni aftur og aftur að það væri ekki ákveðið á fundum hennar hvort málið yrði flutt, það yrði að vera ákveðið á vettvangi þingflokksformanna. Það hlýtur forseti að vita. Þetta er það sama og er verið að segja varðandi það að framlengja strandveiðar fram í september í atvinnuveganefnd. Þar er sagt: Það er ekki hægt að ákveða þetta hér nema flytja málið. Það verður að ræða á vettvangi þingflokksformanna, enda segja lögin líka að forseti Alþingis verði að hafa samráð við þingflokksformenn um dagskrá þingsins. Það er það sem þarf að gera og það er ekki það sem var gert. Forseti sem hefur verið hérna í meira en 30 ár á að vita að að sjálfsögðu á að ræða það við þingflokka ef hann ætlar að setja mál á dagskrá sem eru ekki inni í þessum pakka. Þetta er það sem við höfum áhyggjur af. Að engri dagskrá sé dreift er ekki vegna Covid, það var gott að fá leiðréttingu á því en dagskráin var ekki einu sinni komin á netið þegar forseti var byrjaður að lesa upp og keyra í gegn 

Forseti hefur haldið þrjá fundi með formönnum þingflokka í þessari viku til að undirbúa einmitt þinghaldið þessa daga.

Ekki þetta mál.

Forseti er að tala og biður hv. þingmann að grípa ekki fram í. Forseti fékk engin skilaboð um það úr efnahags- og viðskiptanefnd að hann þyrfti að taka einhver sérstök samtöl um það hvort þetta mál mætti koma á dagskrá. Þar kann aftur að vera sambandsleysi á ferð. Hafi nefndin talið að það þyrfti að ræða það sérstaklega á einhverjum öðrum vettvangi hvort mál sem frá henni var komið mætti koma á dagskrá hefði þurft að koma þeim skilaboðum áleiðis. Forseti les ekki hugsanir manna sem eru fjarstaddir á fundi 

Af hverju …

Forseti biður hv. þingmann að vera ekki gjammandi fram í. Hann getur gert það þegar aðrir þingmenn tala en forseti hefur áður sagt að hann mun ekki líða frammíköll þegar hann er að flytja yfirlýsingar eða tala af forsetastóli. Þá má fara að tala um virðingu Alþingis, ef ekki einu sinni það fær að vera í friði.

Virðulegur forseti. Gengið var út frá því á fundum efnahags- og viðskiptanefndar að málið yrði rætt meðal þingflokksformanna. Það var forsendan sem var gefin. Við höfum ágætisfordæmi fyrir því hvernig var að koma framlengingu pakkaferða á dagskrá og hvernig það var gert í sátt allra og án þess að tala þyrfti við þingflokksformenn. Það var vegna þess að formaður nefndarinnar, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, óskaði eftir að nefndarmenn leituðu samþykkis sinna þingflokka fyrir því að flytja það mál. Það var gert, leyfi veitt fyrir því, allir sáttir og tími gefinn fyrir samráð. Í þessu máli kom fram á fundum efnahags- og viðskiptanefndar að gengið yrði út frá því að þingflokksformenn þyrftu að ræða málið áður en það kæmi á dagskrá þannig að við a.m.k. stóðum í þeirri góðu trú að til stæði að hafa samráð við þingflokksformenn um ný dagskrármál eins og hefur verið um öll önnur dagskrármál á þessu 

Forseti situr ekki fundi efnahags- og viðskiptanefndar og veit ekki hvað þar fer fram nema hann sé upplýstur um það.

Hæstv. forseti. Nú þykir mér Píratar ganga fulllangt í ásökunum. Einhver misskilningur átti sér stað. Boð bárust ekki til forseta, það kom í ljós í dag. Málin voru rædd og allt lagt á borðið um hvernig fundir færu fram í dag og í kvöld. Eitthvað virðist skorta á samskipti innan hóps Pírata. Það er lágmark að fólk tali þar saman. Við Framsóknarmenn kunnum á svona tæki og kunnum að senda skilaboð þó að við séum ekki alltaf í sama herbergi og það hljótið þið að ráða við, ágætu Píratar. En hér er bara alveg nóg komið. Við skulum halda áfram að vinna hérna.  
            

Herra forseti. Ég verð að taka undir með síðasta ræðumanni. Það getur auðvitað orðið misskilningur á milli fólks. Það var rætt um það á þingflokksformannafundi áðan þegar hv. þingmaður Pírata kaus að fara hér upp og hafa stór orð í garð forseta á meðan við vorum að funda þar sem málin leystust mjög farsællega. Það kom í ljós að þetta var bara misskilningur. Það var ekki alveg ljóst hver átti að fara með hvaða boð hvert af hálfu efnahags- og viðskiptanefndar. Það var enginn ágreiningur um það að málið ætti að vera á dagskrá. Það hafði líka komið fyrir fund þingflokksformanna. Búið var að nefna það fyrr í vikunni að málið kæmi á dagskrá. Það lá ekki fyrir með nákvæmlega hvaða hætti það yrði, hvort það yrði öll nefndin eða hvað, en það lá fyrir að málið kæmi á dagskrá. Hvort það var svo rætt seinna á efnahags- og viðskiptanefndarfundi að það þyrfti að fara eitthvað sérstaklega aftur fyrir þingflokksformenn 

Virðulegur forseti. Ég hef ekkert við fundarstjórn forseta að athuga en mér finnst leiðinlegt að þessi misskilningur hafi verið uppi í dag og leiðinlegt að þetta hafi komið fólki á óvart. Þar sem ég sit í hv. efnahags- og viðskiptanefnd er alveg ljóst að formaður nefndarinnar gaf það skýrt til kynna að að öllum líkindum þyrfti að ræða það meðal formanna flokkanna eða þingflokksformanna hver afdrif þessa máls yrðu hér á þessum þingstubbi, ekki endilega hvort málið fengi umræðu og mælt yrði fyrir því heldur hver afdrif málsins yrðu. En þetta er klárt Covid-mál eins og allir ættu að átta sig á. Þetta er tiltölulega einfalt mál. Við erum ekki að auka mjög áhættu lífeyrissjóðanna en þetta tengist hlutafjárútboði Icelandair og ég stóð í þeirri meiningu að við værum flest á því að við vildum fá þetta mál til umræðu, taka þá efnislegu umræðu um það í þingsal ef uppi væri ágreiningur um málið þó að öll nefndin hafi ekki viljað standa að því að flytja það í þingsal. Ég held að við ættum að geta farið að drífa okkur í að mæla fyrir þessu ágæta máli. Þá getur átt sér stað málefnaleg umræða ef fólk hefur mismunandi skoðanir á málinu sem slíku.

Virðulegur forseti. Ég hef ekkert á móti því að málið sé tekið hér til umræðu. Ég greiddi ekki atkvæði í þessari atkvæðagreiðslu, einnig vegna þess að ég var dálítið pirraður yfir því sem gerðist hérna áðan. Ég ætlaði ekki að koma hingað upp og fjalla um það neitt sérstaklega. Það er ekki um afdrif þessarar atkvæðagreiðslu um afbrigði eða afdrif málsins á Alþingi sem ég hef neitt að segja og ég hefði ekki komið hingað upp nema fyrir skýringar virðulegs forseta á því hvernig þetta hafi allt saman átt sér stað og á hvaða forsendum virðulegur forseti meti hvað hann setji á dagskrá undir þessum kringumstæðum með tilliti til þess sem áður hefur verið samið um við formenn og þingflokksformenn. Mér finnst hvorki vettvangurinn né tíminn til að rökræða það núna, enda þyrfti að fara ofan í kjölinn á ansi mörgu ef það ætti að fara að kryfja allar skýringarnar sem hafa komið frá virðulegum forseta. Ég legg til hins vegar að það verði rætt í forsætisnefnd og/eða á vettvangi þingflokksformanna vegna þess að ég held að það sé hægt að fyrirbyggja svona. Ég held bara að þá þurfi aðeins öðruvísi viðhorf til þess hvað teljist samþykki stjórnarandstöðunnar.

Virðulegur forseti. Við atkvæðagreiðslu um afbrigði í dag sagði ég nei. Síðan var haldinn fundur og skýringarnar komu. Þær voru alveg fullnægjandi fyrir mig. Þess vegna sagði ég já núna. Þetta var misskilningur. Ég hef ekki orðið var við neitt annað en að þarna hafi hreinlega orðið misskilningur. Við verðum að átta okkur á því að á þeim hraða sem við erum búin að vinna hérna getur orðið misskilningur af þessu tagi. Hann hefur verið leiðréttur. Þess vegna segi ég: Þetta er bara búið mál.

Forseti leyfir sér að vitna í hv. 6. þm. Suðurk., Oddnýju G. Harðardóttur, sem orðaði það þannig undir lok fundar forseta með þingflokksformönnum um málið að þetta hefði sennilega verið misskilningur allan hringinn. Þá getum við vonandi lokið umræðum um það.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, með síðari breytingum. Frumvarpið er í sjálfu sér einfalt. Í 1. gr. segir: „Á eftir orðunum „áhættu sjóðsins“ í a-lið 6. tölul. 2. mgr. 36. gr. a laganna kemur: eða fela aðeins í sér kauprétt eða áskriftarréttindi.“ Frumvarp þetta er flutt fyrir tilstuðlan og í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið og tengist þeim þingmálum sem lögð hafa verið fram og varða ábyrgðarskuldbindingar sem lagt er til að ríkissjóði verði heimilt að undirgangast gagnvart Icelandair Group hf., samanber þingmál nr. 969 og 970 á yfirstandandi þingi. Í athugasemdum með frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020, samanber lög nr. 104/2020, 969. mál, kemur m.a. fram að lykilskilyrði fyrir aðkomu ríkisins sé að nýs hlutafjár takist að afla í hlutafjárútboði félagsins í september 2020. Þá kemur fram að samkvæmt áformum félagsins fylgi hverjum seldum hlut í hlutafjárútboðinu áskriftarréttindi sem svara til 25% af skráningu nýrra hluta. Þar sem slík áskriftarréttindi kunna að teljast afleiður í skilningi laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og heimildir lífeyrissjóða til að fjárfesta í afleiðum eru að óbreyttu háðar því skilyrði að þær dragi úr áhættu sjóðs, er mikilvægt að gera þá lagabreytingu sem frumvarp þetta kveður á um áður en framangreint hlutafjárútboð fer fram. Fjárfestingum lífeyrissjóða er markaður rammi í VII. kafla laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Lífeyrissjóðum er m.a. heimilt að fjárfesta í afleiðum, sem eru fjármálagerningar þar sem uppgjörsákvæði byggjast á breytingum einhverra þátta á tilteknu tímabili, samanber a-lið 6. töluliðar 2. mgr. 36. gr. a laganna. Meðal skilyrða fyrir því er að afleiður dragi úr áhættu sjóðanna. Afleiður geta verið mjög áhættusamar og tap af einstökum tegundum þeirra getur fræðilega verið ótakmarkað. Fjárfesting í slíkum afleiðum samræmist ekki þeirri varfærni sem þarf að gæta í fjárfestingum lífeyrissjóða sem varðveita fé sjóðfélaga. Þau sjónarmið eiga þó ekki við um allar tegundir afleiða. Mögulegt tap af kaupum á afleiðu sem felur aðeins í sér rétt, en ekki skyldu, til kaupa á eign eða áskriftar að henni takmarkast við það verð sem greitt er fyrir afleiðuna. Hugsanlegt tap af viðskiptunum er því fyrir fram þekkt og vel afmarkað. Slík kaup geta því vel samrýmst varfærinni fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða. Með tilliti til þessa þykir fyrrnefnt skilyrði a-liðar 6. töluliðar 2. mgr. 36. gr. a laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, um að afleiður skuli draga úr áhættu lífeyrissjóða, óþarflega íþyngjandi. Með frumvarpinu er lagt til að lífeyrissjóðum verði heimilt að fjárfesta í afleiðum sem fela aðeins í sér rétt, en ekki skyldu, til að kaupa eign eða til áskriftar að henni þótt þær dragi ekki úr áhættu sjóðanna. Með breytingunni er þannig lagt til að heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga í afleiðum verði rýmkaðar og að með því móti verði möguleikar þeirra til fjárfestinga auknir. Eftir sem áður verða fjárfestingar lífeyrissjóða í afleiðum að uppfylla skilyrði VII. kafla laganna, svo sem skilyrði 5. mgr. 36. gr. b um að lífeyrissjóðum sé aðeins heimilt að fjárfesta í afleiðum sem eru annaðhvort skráðar á skipulegum verðbréfamarkaði eða uppfylla það skilyrði að mótaðili lífeyrissjóðs lúti eftirliti sem Fjármálaeftirlitið metur gilt. Þá skal vera unnt að reikna verðmæti slíkra afleiðusamninga daglega með áreiðanlegum hætti og skal tryggt að unnt sé að selja, gera upp eða loka slíkum samningum samdægurs á raunvirði hverju sinni. Í gildandi lögum er lífeyrissjóðum eingöngu heimilt að fjárfesta í afleiðum sem draga úr áhættu sjóðs. Sem dæmi má í þessu skyni nefna áhættumildandi samninga um vexti eða gengi gjaldmiðla. Gildandi takmörkunum var ætlað að draga úr spákaupmennsku lífeyrissjóða, enda geta afleiður falið í sér mikla áhættu og mikið tap. Sömu takmarkanir leiða þó jafnframt til þess að sjóðunum hefur ekki verið heimilt að eiga eða fjárfesta í afleiðum sem fela í sér litla og þekkta tapsáhættu en einhverjar líkur á ávinningi. Með frumvarpinu er ætlunin að veita lífeyrissjóðum möguleika á að hljóta ábata af hagfelldri verðþróun eigna þar sem tapsáhætta er takmörkuð. Í vissum tilvikum kann að felast í því meiri áhætta að eiga undirliggjandi bréf en að eiga afleiðu sem dregur virði sitt af undirliggjandi bréfum. Með því að opna á möguleika lífeyrissjóða til þess að eignast afleiður sem fela aðeins í sér rétt til að kaupa aðra eign eða áskriftarréttindi að henni aukast möguleikar þeirra til áhættudreifingar og ábatasamra fjárfestingartækifæra. Við vinnslu málsins fékk efnahags- og viðskiptanefnd á sinn fund, auk fulltrúa ráðuneytisins, gesti frá fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands og frá Landssamtökum lífeyrissjóða. Landssamtök lífeyrissjóða lögðu til við nefndina að notast yrði við hugtakið „valréttarsamningur“ í frumvarpinu, samanber d-lið 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007, þannig að heimildin næði jafnt til kaup- og söluréttar sem væri í samræmi við markmið frumvarpsins. Þá stæðu rök til þess að sömu reglur giltu um skuldabréf með breytirétti enda væru þau nátengd áskriftarréttindum og rétt að taka af vafa um heimildir lífeyrissjóða til slíkra fjárfestinga. Loks færi betur á að þær heimildir sem frumvarpið kvæði á um kæmu fram í nýjum staflið við 6. tölulið 2. mgr. 36. gr. a laganna í stað þess að bætast við a-lið þess töluliðar þannig að skýrt væri að 5. mgr. 36. gr. b laganna ætti ekki við um nýju heimildirnar. Það verður að viðurkennast að nefndinni vannst ekki nægjanlegt svigrúm innan þess tíma sem gafst við vinnslu frumvarpsins til að leggja fullnægjandi mat á framangreindar tillögur og hafa um þær nauðsynlegt samráð við sérfræðinga og hagaðila. Meiri hluti nefndarinnar, sem stendur að framlagningu frumvarpsins, telur þó ríkt tilefni til að slík vinna fari fram. Leggur meiri hlutinn til að nefndin hafi samráð um þá vinnu, m.a. við ráðuneytið og Seðlabanka Íslands, á komandi löggjafarþingi. Raunar má geta þess að í samskiptum við Fjármálaeftirlitið kom eindregið fram yfirlýsing þess um að það myndi leggja hönd á plóg við þá vinnu yrði þess óskað. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið til 2. umr. og til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Herra forseti. Það eru margir landsmenn sem hafa frétt af þessu þingmáli í dag og hugsað með sér: Déjà vu. Hér er um að ræða þingmál sem var unnið í fjármálaráðuneytinu en hæstv. fjármálaráðherra reyndi að fá efnahags- og viðskiptanefnd til að flytja málið fyrir sig. Það vekur alltaf ákveðna tortryggni mína þegar slíkt er gert og ég hef í nánast öllum tilfellum síðan ég kom á þing mótmælt slíkum málatilbúnaði þó að ég hafi vissulega í undantekningartilfellum fallist á að það sé í lagi þegar mál hafa verið nægjanlega einföld og nægilega aðkallandi. Ég mótmæli því oftast vegna þess að með því er verið að „skammhleypa“ eða stytta sér leið í þinglegu ferli og auðvitað ferli ríkisstjórnarinnar ásamt því að draga úr ábyrgð ráðherra á málinu og varpa þeirri ábyrgð yfir á þingið. Ég ætla í þessari ræðu að færa rök fyrir því að þetta mál sé alls ekki einfalt og geti verið býsna hættulegt. Ég ætla líka að færa rök fyrir því að málið sé óþarfi, þ.e. það er hvorki auðvelt né aðkallandi. Almannarómur segir að afleiðuviðskipti séu hættuleg. Sumir fá hreinlega grænar bólur við tilhugsunina og minnast hrunsáranna enda hægt að færa nokkuð sannfærandi rök fyrir því að afleiðuviðskipti hafi legið hruninu til grundvallar. Það er vel skjalfest. En afleiðuviðskipti eru þó ekki endilega hættuleg. Það er mikilvægt að halda því til haga að þau eru ekki alltaf hættuleg þó að þau séu það vissulega mjög oft. Að hluta til er hættan fólgin í því að oft er um að ræða mjög flókna fjármálagerninga sem hægt er að flækja enn frekar með ýmsum hætti. Við getum flokkað afleiðuviðskipti á ýmsa vegu og besta grunnflokkunin er sú að hægt er að nota þau annars vegar til áhættuvarna og hins vegar spákaupmennsku. Ef þriðji flokkurinn er til þá veit ég ekki um hann, og væri gaman að heyra um hann. Dæmi um áhættuvörn er t.d. þegar flugfélag kaupir kaupréttarsamning fyrir eldsneyti á viðráðanlegu verði til þess að geta forðast rekstraráhættuna af því að eldsneytisverð hækki í framtíðinni. Vissulega væri slíkur samningur peningasóun ef verðið færi niður, en það er eðli lögmálsins. Oft eru þetta mjög góð veðmál fyrir t.d. flugfélög og það eru ýmiss konar fyrirtæki úti um allan heim sem stunda nákvæmlega þessa tegund viðskipta. Bændur stunda þau líka til þess að tryggja að þeir geti selt sínar vörur o.fl. Dæmi um spákaupmennsku væri t.d. ef lífeyrissjóður keypti áskriftarsamning að fyrirtæki sem stendur höllum fæti, í þeirra von að fyrirtækið rétti úr kútnum og verðmæti þess aukist. Þar er augljóslega meiri áhætta á ferðinni. Þetta er spákaupmennska. Þarna er verið að vona hið besta. Og ef allt gengur að óskum er auðvitað til mikils að vinna. Þegar lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða var breytt árið 2016, reyndar í eitt af fjórum skiptum sem þeim var breytt það árið, var ákveðið að breyta ekki þeirri takmörkun á afleiðuviðskiptum lífeyrissjóða að eingöngu afleiðuviðskipti til áhættuvarna væru leyfileg. Í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar með þeirri lagabreytingu segir m.a., með leyfi forseta: „Afleiðusamningar er einkum nýttir í áhættuvarnir annars vegar og spákaupmennsku hins vegar. Nefndin telur spákaupmennsku með afleiðusamningum ekki samræmast hlutverki lífeyrissjóða sem langtímafjárfesta. Nefndin leggur því til að áfram verði áskilið að afleiður dragi úr áhættu sjóðanna séu þær keyptar.“ Undir þetta nefndarálit rituðu nokkrir núverandi hv. þingmenn, m.a. Brynjar Níelsson og Willum Þór Þórsson, sem eru meðal flutningsmanna málsins nú, og svo hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir. Það er forvitnilegt að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggi nú til, í gegnum bakdyraleiðina, í gegnum efnahags- og viðskiptanefnd, að banni við spákaupmennsku verði að hluta til aflétt. Það er líka forvitnilegt að hv. þingmenn Brynjar Níelsson og Willum Þór Þórsson virðast hafa skipt um skoðun hvað þetta varðar og væri gaman að heyra frá þeim hvers vegna. Athugum að í þessu frumvarpi er ekki verið að opna á almenna spákaupmennsku með afleiðusamninga heldur er eingöngu verið að leggja til að tvenns konar afleiður verði heimilaðar umfram það sem leyft er í dag. Og áður en við tölum um þær gerðir afleiða skulum við veita því athygli að það er engin takmörkun á viðskiptum lífeyrissjóðanna með afleiðusamninga í dag, að því gefnu að þeir minnki áhættu í rekstri lífeyrissjóðsins. Það þýðir að það eina sem er verið að heimila hér eru viðskipti sem auka áhættu lífeyrissjóðanna. Afleiðugerðirnar tvær eru kaupréttur og áskriftarréttur. Kaupréttarsamningur er afskaplega einfaldur; eigendur samningsins mega á einhverjum tímapunkti í framtíðinni kaupa eitthvað tiltekið, oft á tilgreindu gengi og jafnvel með fleiri kvöðum. Áskriftarréttur er flóknari, en samt nokkuð einfaldur. Hann veitir yfirleitt hluthöfum sem eiga þegar hluti í fyrirtæki eða álíka réttindi til að kaupa fleiri hluti í framtíðinni, oftast á tilgreindu gengi, í þeim tilgangi að koma í veg fyrir þynningu á eignarhlut þeirra, að prósentutala þeirra lækki. Þeir eru í raun að kaupa rétt til þess að geta borgað fyrir fram umsamið verð í framtíðinni til þess að eignast fleiri hluti þannig að þeir muni eiga sömu prósentu í fyrirtækinu, þrátt fyrir fjölgun hlutabréfa. Þessum tegundum afleiða fylgir tvenns konar áhætta. Annars vegar er áhættan af því að fé glatist sé réttur keyptur í áhætturekstri sem ber sig ekki. Það er ekki endilega mikil áhætta ef þetta er keypt á góðu verði en er vissulega áhætta. Hins vegar er hætta á, sérstaklega af áskriftarréttinum, að góðu fé sé hent á eftir slæmu í fyrirtæki í erfiðum rekstri. Þar gildir rökvillan um sokkinn kostnað, á ensku, með leyfi forseta, „sunk cost fallacy“ og það er klassísk hegðun spilafíkla. Déjà vu. Nú skulum við athuga að þetta mál er ekki lagt fram af tilviljun á þessum tímapunkti heldur er það beinlínis vegna væntanlegs hlutafjárútboðs Icelandair. Þar er gert ráð fyrir að þeir sem kaupi hlutabréf fái með þeim áskriftarréttindi, sem er reyndar mjög gott fyrirkomulag, einkum ef núverandi hluthafar í Icelandair eigi ekki líka áskriftarréttindi. Þá er það bara mjög skynsamleg nálgun hjá Icelandair að bjóða áskriftarréttindi með. Gott og vel. En þetta er ekki sértækt lagafrumvarp sem snýr að þessu tiltekna hlutafjárútboði. Þetta er almennt lagafrumvarp sem snýr að öllum viðskiptum allra lífeyrissjóða landsins sem heimilar þeim að stunda áhættusamari viðskipti með skyldusparnað landsmanna en þótti ráðlegt árið 2016. Nú kemur það ekkert sérstaklega á óvart að lífeyrissjóðirnir séu til í að mega stunda þessi viðskipti. Það er líklega hægt að færa ágætisrök fyrir því að þetta er ekki endilega svo mikil áhætta og eðlilegar áhættustýringarreglur og annað sem er í lögum dugi til þess að takmarka umfang áhættunnar, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason talaði í raun um rétt áðan. En ég sé ekki á þessum tímapunkti að Alþingi hafi getu til þess að fullvissa sig um slíkt á örfáum dögum. Ég tel að það sé galið að ætlast til þess að Alþingi kvitti upp á slíka áhættu án þess að hafa tekið málið almennilega fyrir. Þá meina ég að fá álit færustu sérfræðinga, fá fleiri sér til ráðgjafar heldur en annars vegar lífeyrissjóði sem hafa almennt áhuga á þessari áhættu og hins vegar fjármálaráðuneytið sem vill greinilega ýta lífeyrissjóðunum út í þetta tiltekna hlutafjárútboð. Það er reyndar svo að efnahags- og viðskiptanefnd fékk álit fjármálaeftirlits Seðlabankans í gær og það var ágætt. Mér fannst þó ekki augljóst af því samtali að þetta væri æskileg leið. Tilfinning mín, út frá þeim fundi, var að hér væri verið að opna á mikla óvissu. Og það er hreinlega vegna eðli afleiðusamninga. Þó svo að þeir geti verið í sinni einföldustu mynd afskaplega hættulausir, ef rétt er staðið að þeim, þá geta þeir hæglega farið úr böndunum eins og við höfum séð aftur og aftur. Forseti. Góðu fréttirnar eru að þetta mál er óþarfi. Það er enn þá nægur tími til þess að aðlaga útboðsslýsinguna þannig að fjárfestar hafi val um það hvort keyptur sé hluti með eða án áskriftarréttinda. Vissulega eru kaup á hlutabréfum án slíkra réttinda ekki jafn eftirsóknarverð, það er alveg rétt, en það væri auðveldara að sætta sig við slíka takmörkun heldur en að breyta landslögum á hundavaði með bullandi óvissu undirliggjandi. Við höfum séð það áður. Ég segi bara: Déjà vu. Hitt er að þetta frumvarp þyrfti ekki endilega að opna almennt á viðskipti með kaupréttar- og áskriftarréttindi. Það væri hægt að aðlaga það þannig að það væri heimilt að fá áskriftarréttindi en ekki að nýta sér þau. Eða hugsanlega eitthvert annað fyrirkomulag. Það eru eflaust margar leiðir til að leysa þetta vandamál en kjarni málsins er að á þessum tímapunkti er ekki ljóst að þetta frumvarp sé nauðsynlegt, það er ekki ljóst hvort það sé endilega gagnlegt en það er ljóst að það snýst um að auka rekstraráhættu lífeyrissjóða í þágu tiltekins hlutafjárútboðs tiltekins fyrirtækis til viðbótar við haug af öðrum, satt að segja undarlegum ákvörðunum ríkisstjórnarinnar í þessu tiltekna samhengi. Forseti. Almenningur hefur eðlilega takmarkaðan áhuga á áhættuhegðun með lífeyrissparnað sinn. Við höfum séð hana of oft. Almenningur hefur fengið nóg af fjármálaóreiðu. Það er eðlilegt að almenningur bregðist illa við þessar tilhögun meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir hönd hæstv. fjármálaráðherra. Mögulega hefði almenningur brugðist við ef hann hefði heyrt af þessu plani fyrr. Ég segi fyrir mig að ég er satt að segja orðinn þreyttur á svona apagangi á Alþingi. Fólkið í landinu á eðlilega kröfu á að ákvarðanir séu teknar í þeirra þágu og það sé ekki beinlínis verið að hvetja til áhættuhegðunar lífeyrissjóðanna með skyldusparnað landsmanna í þágu tiltekins fyrirtækis, algjörlega óháð því hversu kerfislega mikilvægt það fyrirtæki kann að vera. Þetta þótti sumum hv. þingmönnum alla vega árið 2016. Mér finnst það enn þá. Forsendurnar hafa ekkert breyst. Ekkert hefur breyst en samt sem áður: Déjà vu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðuna. Það kemur kannski ekki á óvart að við séum ekki alveg samstiga. En við eigum oft góð samtöl, bæði í efnahags- og viðskiptanefnd og líka utan nefndarinnar. Oft eru þau eiginlega skemmtilegri fyrir mig en fyrir hv. þingmann. Mér finnst samt sem áður gæta ákveðins misskilnings hjá félaga mínum í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég fullyrði að þetta frumvarp mun ekki auka áhættu í fjárfestingum lífeyrissjóðanna. Það er ekki þannig. Þetta gefur hins vegar lífeyrissjóðunum möguleika á að njóta með áskriftarrétti hagfelldrar verðþróunar á hlutabréfum í því félagi sem lífeyrissjóðurinn hefur keypt í í hlutafjárútboði og fengið með í kaupbæti áskriftarrétt, sem hann hefur engar skyldur til að nýta sér en getur gert ef þróunin er hagfelld. Það er sem sagt verið að auka möguleika lífeyrissjóða til að nýta sér hagkvæma eða hagstæða þróun til framtíðar ef svo ber undir. Sé hún neikvæð eru engar kvaðir lagðar á lífeyrissjóðina um að nýta sér slík réttindi. Vandinn í gildandi lögum er að lífeyrissjóðunum er hreinlega bannað að nýta sér afleiðuviðskipti nema, hæstv. forseti, að það feli í sér að áhætta sjóðsins minnki en standi ekki í stað.

Herra forseti. Já, þetta er sjónarmið en það byggir að einhverju leyti á þeirri von að áhættan verði jafn mikil en ekki meiri. Við erum að tala um að áhættan megi vera minni en við viljum helst ekki meiri áhættu. Hv. þingmaður talar um jafna áhættu. Hverjar eru líkurnar á jafnri áhættu þegar við erum að tala um svona viðskipti? Eru þær 2% eða eru þær 5%? Ég veit það ekki. Ég held að það sé eiginlega vonlaust að geta sér til um það. Staðreyndin er að ef stunduð eru afleiðuviðskipti í dag, sem vitað er að minnki áhættu, eru þau leyfileg. Einu tilfellin þar sem það mætti ekki er ef verið er að auka áhættu. Þetta er það sem núverandi lög fela í sér nema auðvitað í því ótrúlega ólíklega tilfelli þegar áhættan stendur í stað. Vissulega er engin skylda nýta sér áskriftarréttindi. Þá mætti segja að búið sé að kaupa hlut í fyrirtæki. Það að hafa áskriftarréttindin gefur möguleika á áframhaldandi fjármögnun, er það ekki? Það myndi þá þýða að áskriftarréttindin, per se, minnkuðu áhættu lífeyrissjóðsins þó svo að hann gæti ákveðið að nota þau ekki. Ef það er tilfellið þurfum við ekki á þessu frumvarpi að halda. Ef það er ekki tilfellið er verið að auka áhættuna. Þetta eru einu valkostirnir, herra forseti.

Herra forseti. Bara örstutt og þannig að það sé alveg skýrt: Þetta frumvarp felur ekki með neinum hætti í sér að áhætta lífeyrissjóða í fjárfestingum aukist. Haldi menn það verða þeir að hugsa hlutina aðeins upp á nýtt. Það gefur lífeyrissjóðum hins vegar möguleika á að njóta hagfelldari þróunar ef gæfan verður okkur hliðholl á komandi árum. Hins vegar koma ákvæði gildandi laga í veg fyrir að lífeyrissjóðir geti tekið þátt í hlutafjárútboði fyrirtækja, íslenskra fyrirtækja, þar sem í boði er áskriftarréttur. Við verðum að reyna að tryggja að lífeyrissjóðirnir, og landsmenn þar með, eigi möguleika á að taka þátt í hlutafjárútboði sem er talið skynsamlegt af stjórnendum og stjórn viðkomandi lífeyrissjóða. Og ef þróunin er hagfelld eigi þeir auk þess möguleika á enn meiri arðsemi fjárfestingarinnar ef svo ber undir án þess að það sé nokkur skylda eða að nokkur áhætta sé tekin því samfara. Ég held að það sé mikilvægt að hv. þingmenn og landsmenn skilji þetta.

Herra forseti. Nú erum við alveg hjartanlega sammála. Það er mikilvægt að hv. þingmenn og hæstv. landsmenn átti sig á þessu. Ef þetta er tilfellið vil ég að allir átti sig á því. Og ef þetta er ekki tilfellið vil ég að allir átti sig á því. Þetta var einmitt það sem ræða mín fjallaði um og það sem ég er að reyna að benda á. Árið 2016 komst nefndin að þveröfugri niðurstöðu, þ.e. að ekki ætti að leyfa þetta og ég veit ekki til að neitt hafi breyst. Ef eitthvað hefur breyst þurfum við að ræða það. Og ég get ekki séð að á þessum örfáu dögum sem við höfum náum við að ræða það í þaula þannig að niðurstaðan sé algerlega ljós. Ef það er satt sem hv. þingmaður segir, að það sé engin aukin áhætta, get ég auk þess ekki séð að þetta sé ólíkt öðru sem er gert nú þegar undir núverandi lögum. Mér fannst ekki nógu skýrt hjá þeim gestum sem við í nefndinni fengum til okkar í gær að þetta væri endilega bannað heldur væri þetta vissulega á gráu svæði. En grá svæði eru brauð og smjör allrar íslenskrar löggjafar. Þar eru svo mörg grá svæði að um það mætti skrifa margar þykkar bækur. Ég er því ekki viss um að við ættum að hengja okkur í þetta þegar sá möguleiki er fyrir hendi að það opni á óþarfa áhættu. Ég er að reyna að koma nákvæmlega þessu á framfæri. Það getur vel verið að hv. þingmaður hafi rétt fyrir sér. Ég myndi reyndar gjarnan vilja það vegna þess að mér finnst hljóma ótrúlega vel að geta stundað viðskipti og haft mjög góða hagnaðarmöguleika án þess að taka neina áhættu. Það hljómar rosalega vel. En staðreyndin er: Það eru ekki allir sammála. Við þurfum tíma til að fara rækilega yfir þetta og hann höfum við ekki í augnablikinu.