Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Hallsson) Eins og hv. deild er kunnugt, var mál þetta hjer til meðferðar áður í allshn. í Ed. fór það líka til allsherjarnefndar. Hjer var engin breyting gerð við frv., heldur var það samþykt eins og flutningsmenn lögðu það fyrir þingið. En í Ed. var gerð breyting við 3. grein þess, sem þó er engin efnisbreyting heldur aðeins skýring á orðalagi. Háttv. allshn.Ed. þótti ákvæði frv. ekki nógu ljós í þessu eina atriði og vildi taka af öll tvímæli um það. Þetta atriði var það, að allsherjarnefnd Ed. þótti það ekki koma nógu greinilega fram í frv., að öllum skiftum milli hreppanna út af innlimun Bakka með Tröllakoti í Húsavíkurhrepp eigi að vera lokið með þessari 1600 kr. greiðslu, og jafnframt vitnað til stjórnarráðsbrjefs nr. 72, 4. júní 1912. Símaði nefndin hreppsnefnd Húsavíkurhrepps um þetta og kvað hún svo til ætlast, að öllum skiftum yrði nú lokið. Allsherjarnefnd taldi frv. sæmilega ljóst orðað, þegar það fór hjeðan frá þessari hv. deild, en vill hinsvegar ganga sem best frá því, og sjer því ekkert við breytinguna að athuga og leggur til, að það verði samþykt óbreytt.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Frv. þetta er komið frá háttv.Ed. og flutti landbn. þeirrar deildar það í því formi, sem það er nú. Eins og getur um í nál. okkar eru einkanlega þrenskonar breytingar í frv. þessu á núgildandi lögum. Fyrst er ákvæði um það, að hreppsnefnd hafi rjett til að leggja fult útsvar á bú o. s. frv. í þeim hreppi, sem fyrirtækið er rekið alt gjaldárið, eins og eigandi ætti lögheimili í hreppnum. En aftur á móti hefir hreppsnefndin þar, sem maðurinn á lögheimili, ekki rjett til þess að leggja útsvar á þá atvinnu eða eignir. Það mun hafa komið fyrir, að lagt hefir verið á sömu eignina eða fyrirtækið í tveim hreppum, en ef þessi breyting verður samþykt, þá eru fengin skýr ákvæði um það, að ekki sje hægt að leggja á bú eða annað slíkt fyrirtæki þar, sem eigandi á lögheimili, ef það er rekið alt gjaldárið. Þá eru í öðru lagi gerð skýrari ákvæðin um útsvarsrjett á laxveiði. Eins og menn vita, hefir orðið mikið þras og málaferli um þetta og úrskurðir eða dómar fallið þeim í vil, sem veiða á stöng sjer til skemtunar. Nefndin er samdóma Ed. í því, að nauðsyn beri til að gera hjer skýrari ákvæði um. Laxveiðin er álitin og mun vera yfirleitt mjög arðsöm, og er því engin ástæða til að undanskilja hana útsvari, þótt svo sje kallað, að hún sje rekin sem „sport“ eða til skemtunar. Þá er þriðja breytingin fólgin í því, að útsvarsskylda aðkomu útvegsmanna er miðuð við það, að þeir búi utan sýslu. Þeir útvegsmenn, sem búa í sama sýslufjelagi, eru lausir við útsvar, en á hina má leggja, sem utansýslu búa, þótt þeir eigi heima við sama fjörð eða flóa. Að vísu er nefndinni ekki vel kunnugt, hve víðtæk áhrif þessi breyting getur haft. Á Austurlandi, þar sem jeg þekki best til, held jeg að þessi breyting hafi engin áhrif. Öðru máli getur verið að gegna um Faxaflóa og ef til vill Breiðafjörð. Jeg sje, að háttv.þm. Barð. (H. K.) hefir komið með brtt. um, að þetta sje fært í gamla horfið. Fjörður og flói verði sett inn. Skal jeg lofa honum að mæla fyrir þeirri till. áður en jeg segi meira um þetta mál. Þá vil jeg minnast á brtt. á þskj. 225 frá háttv.þm. Skagf. (M. G. og J. S.). Þar eru vakin upp aftur þau ákvæði, sem 2. þm. Skagf. (J. S.) flutti hjer í fyrra um slægjuafnotin og mest reis deilan millum hans og háttv.þm. Borgf. (P. O.). Nefndin hefir nú að vísu ekki getað borið sig saman um þetta atriði, en mjer virðist, að ef þessi brtt. verði samþykt, þá verði ósköp lítið úr ákvæðunum, sem samþykt voru 1919, að leggja megi á slægjuafnot. Það er ekki hægt að neita því, að kringum suma kaupstaði, og einkum kringum Reykjavík, eru jarðirnar rúnar að flestum gæðum og alt flutt í bæina. Og sjerstaklega er það tilfinnanlegt, þegar meiri hluti heyskaparins er fluttur burtu. Þá eru plokkuð notadrýgstu gæðin af jörðunum. Þá hverfur líka áhöfnin af jörðunum að mestu leyti og þá hefir hreppsnefndin ekkert að leggja á nema örreittan jarðarskrokkinn, og máske einhvern bláfátækan húsmann, sem kaupstaðar-spekúlantinn hefir sett á jörðina. Mjer finst því ekki hægt að fallast á þessa till. eins og hún 1iggur fyrir.

Hákon Kristófersson Eins og hv.frsm. tók fram á jeg brtt. á þskj. 221. Mintist hann á gang málsins í Ed. og taldi að deildin hefði gengið inn á það til samkomulags að hafa frv. eins og það er nú. En jeg segi það ekki út í bláinn, að háttv.Ed. mun ganga að frv. eins fyrir það, þótt mín till. verði samþykt. Brtt. mín gengur út á það að núgildandi lög standi að því leyti óbreytt, sem þau eiga við fjörð eða flóa. Hefði jeg kosið að hafa brtt. mína miklu víðtækari, en jeg treystist ekki til þess sökum þess, að jeg þekki orðið reiptogið hjá háttv.þm. um það, að gera hreppsnefndum mögulegt að ná peningum úr vasa utanhreppsmanna, svo framarlega sem þeir hafa notið nokkurra þæginda í hreppi þeirra. Brtt. mín gengur því aðeins út á það, að þar sem sýslufjelög liggja að flóum eða fjörðum, þar sjeu ákvæðin eins og þau hafa verið í gildandi lögum. Hygg jeg það miklu hagkvæmara og rjettara. Hefi jeg hjer sjerstaklega Vesturland fyrir augum, svo og Faxaflóa. En þegar svo er háttað, að örmjór fjörður liggur á sýslutakmörkunum, eins og á sjer stað um Ísafjarðar- og Barðastrandarsýslu, og veiðistöðvar eru beggja megin fjarðarins, þá getur oft staðið svo á, að í þetta skifti sje hægara að nota þessa verstöðina og í hitt skiftið verstöðina hinumegin við fjörðinn. Þannig er t. d. háttað í Barðastrandarsýslu. Bílddælingar eiga verbúð o. fl. í Auðkúluhreppi norðanvert við Arnarfjörð. Það sjer hver heilsýnn maður, hve ranglátt það væri og er í slíkum tilfellum, að menn skuli verða útsvarsskyldir fyrir skamma dvöl í sínum eigin húsum, eða þó leigð væru af öðrum móti fullu endurgjaldi. Lít jeg yfirleitt svo á, að þegar einhver útgerðarmaður borgar að fullu öll þau fríðindi, sem hann og starfsmenn hans njóta í sveit þeirri, sem þeir hafa bækistöð sína í, þá hafi sú sveit eða hreppur að fullu hlotið það, sem krafist verður, ef sannsýni fær að ráða, og að næsta ósanngjarnt sje að leggja á þennan mann aukaútsvar í viðbót. Eru leigusalar ekki yfirleitt ódýrseldari en svo, að þeir mega jafnaðarlega heita vel haldnir af þeim viðskiftum; því dæmi munu til þess, að hin ýmsu fríðindi, sem aðkomumenn njóta hjá slíkum mönnum, eru seld við okurverði. Eftir orðum háttv.frsm. (Þorl. J.) að dæma, virðist mjer auðsætt, að nefndin geti ekki verið á sama máli og jeg í þessu efni. Finst mjer yfirleitt kenna sorglega mikils keims af þessari tilhneigingu hvers sveitarfjelags að skara eld að sinni köku, eins og stundum hjá einstöku háttv.þm. að skara eld að köku kjördæmis síns, og finst mjer því ekki ástæða til að ala á slíkum hugsunarhætti eða styrkja hann með slíkum lagaákvæðum sem þessum. Eftir núgildandi lögum á almenn sveitarútsvarsálagning að fara fram í október ár hvert. Svo er fyrir mælt, að útsvar skuli lagt á eftir efnum og ástæðum. En samkvæmt þessum ákvæðum gæti þessi álagning farið fram í júlí eða ágústmánuði, eða ef til vill fyr. Nú er svo fyrir mælt, að formaður greiði útsvar fyrir sig og háseta sína áður en hann fer úr veiðistöð, og renna menn þá blint í sjóinn um það, þegar á hann er lagt, hver hin raunverulega þörf sveitarfjelagsins verður á því ári, eða hvernig efnum og ástæðum manna, sem útsvörin eru lögð á verður háttað um mánaðamót október og nóvember. Yrði því ókleift að leggja hlutfallslega rjett á þennan mann við aðra hreppsbúa, en ekki mun þar af veita, að rjettlátt sje eins og er, þótt löggjöfin geri ekki tilraunir í því að gera það rjettlæti torveldara. En það virðist við raman reip að draga við háttv. deild, að fá hana til að sjá þetta í því ljósi, sem sæmilegast væri heiðarlegum og óhlutdrægum mönnum. Lítur út fyrir, að það ætli að reynast nú sem oftar, að hún sje steinblind á því auganu, sem veit að mannúð og rjettlæti, og er þó ilt að vita. Er yfirleitt slíkt ósamræmi víða í þessum lögum og sú fljótaskrift á frv., að jeg tel með engu móti rjett að samþykkja það eins og það nú liggur fyrir. Til dæmis veit jeg um marga menn, sem hafa notið tekna hjer í Reykjavík, en ekkert útsvar verið lagt á. Tel jeg það heldur ekki neitt illa farið, þótt höfuðborg landsins gangi ekki á undan í því að fara ofan í vasa efnalítilla manna eftir fje þeirra, þótt dvalið hafi nokkrar vikur við atvinnu. er bæjarfjelagið hefir jafnframt haft gott af, þótt aldrei nema einhver lagastafur heimilaði það. En ekki mun það vera meining nefndarinnar að breyta þessu. Þá er eftir lögunum gerður sá munur á háseta á róðrarbát og háseta á þilskipi, að hinn fyrnefndi á að borga útsvar, en hinn síðarnefndi ekki. Það er nú auðsætt, að ef heilbrigt rjettlæti á að komast á, þá verður að laga þetta. Verð jeg að halda því fram, að háttv. nefnd getur varla verið það neitt áhugamál, að rjettlætið verði hjer ofan á, ef hún gengur ekki að brtt. mínum. Er jeg forviða á, að hún skuli ekki vera búin að gera þetta. Nú stundar einhver maður útræði, og fær hann þá ekki fiskinn í bygðarlagi því, sem hann dvelur í eða setur hann á land í, heldur fyrir utan það. Ef hann nú borgar það, sem það kostar að setja hann á land þar og verka, þá er það nóg. Hann á að rjettu lagi ekki að borga þar meira. Það bólar hjer á þessari gömlu tilhneigingu hreppanna, að ná sem allra mestu af þessum mönnum. Þá er hjer ýmislegt fleira, sem jeg myndi óska, að ekki slæddist með í lögin. Það eru meðal annars ýms svo smásmuguleg ákvæði, að mig furðar á því, að menn skuli geta lagt sig niður við að semja slíkt. Eftir einu þeirra má t. d. leggja útsvar á mann, sem einn góðan veðurdag fer með veiðistöng sína upp í sveit til að veiða lax í einn sólarhring. Efast jeg ekki um, að hreppsmenn myndu nota sjer þetta. Annars snúa ákvæði sem þetta frekar að öðrum háttv.þm. en mjer, ef gera skal ráð fyrir, að hver tali sjerstaklega máli síns kjördæmis, sem líklega má nú, og skal jeg ekki fara frekar út í þetta. Þó get jeg ekki stilt mig um að taka það fram, að jeg tel brtt. á þskj. 225 hafa mikinn rjett á sjer, þótt hún kunni máske að koma nokkuð hart niður sumstaðar. Hún hefir í aðra röndina miklar rjettarbætur í för með sjer, og álít jeg því, að ekki beri að útiloka hana. Annars teldi jeg best, að nefndin stingi frv. undir stól nú í bili með rökstuddri dagskrá. Það er svo margt í því, sem menn eru og verða óánægðir með. Er jeg hissa á því, að háttv. deild skuli ekki sjá það, að ekkert þýðir að vera að klastra við þessi lög, því jafnan fer ný bót illa á útslitnu fati. Væri rjettara að vísa málinu til stjórnarinnar og fela henni að koma fram með breytingar á sveitarstjórnarlögunum í heild og leggja þær fyrir næsta þing. Jeg vil svo að lokum taka það fram, ef einhver hefir ekki áttað sig á því, að brtt. mín við þskj. 102 er þegar komin inn í frv. Það var gert í því skyni að spara prentun, og vona jeg, að háttv. deildarmenn sjái, að brtt. rekur sig ekki á efni frv.

Jón Sigurðsson Við þm. Skagfirðinga eigum hjer brtt. á þskj. 225. Hún var til umræðu hjer í fyrra og sje jeg því ekki ástæðu til að fjölyrða um hana nú, einkum þar sem við háttv.þm. Borgf. (P. O.) höfum komið okkur saman um að forðast að hefja nú stórar deilur um þetta mál. Eru nú hjer í deildinni flestallir þeir sömu menn og í fyrra, og munu þeir hafa áttað sig á málinu þá, enda eru sömu rök með og móti sem áður. Jeg get þó ekki stilt mig um að geta þess við háttv.frsm. landbúnaðarnefndar (Þorl. J.), að mjer finst það dálítið hart, að hann skuli ekki unna þeim mönnum, sem landbúnað stunda, sömu rjettinda og þeim, er reka útgerð. Furðar mig stórlega á því, að hann, sveitamaðurinn, skuli líta svo á málið. Hann vill unna þeim, sem fara í önnur sveitarfjelög til fiskifanga, að vera útsvarsfríir, en ekki þeim, sem fara þangað eftir heyafla. Ætla jeg svo ekki að segja meira um þetta mál að sinni, en vænti þess, að háttv. deild líti með sömu sanngirni á það og í fyrra. Þá var till. okkar samþykt með yfirgnæfandi meiri hluta, en komst þó ekki gegnum Ed., sökum þess, hve áliðið var orðið þings, þegar hún kom fram. Jeg mun greiða báðum hinum brtt.atkv., því þær ganga báðar í sömu átt og brtt. okkar.

Jón Baldvinsson Ákvæðin í þessu frv. um útsvarsálagningu á slægjuafnot hafa orðið þess valdandi, að brtt. á þskj. 225 er fram komin. Þakka jeg þeim háttv.þm., sem hafa flutt hana, en verð hins vegar að furða mig á því, að háttv.frsm. landbn. (Þorl. J.) skuli ekki geta fallist á jafnsanngjarna tillögu. Fyrir brtt. á þskj. 229 liggja að nokkru sömu rök. Sú breyting á sveitarstjórnarlögunum að því er laxveiðina snertir, sem frv. fer fram á, mun fram komin vegna þess, að mönnum hefir ekki þótt rjett, að þeir, sem laxveiðirjett eiga í veiðiám, en hafa veiðina sjálfum sjer til skemtunar eða leigja veiðina öðrum á sama hátt, geti sloppið við útsvar. En hitt verð jeg að telja vafasamt, að rjett sje, svo sem orðalag frv. gerir, að ýta undir hreppsnefndir að leggja útsvar á mann, þótt hann kæmi sjer til skemtunar til þess að veiða lax í einn eða tvo daga með veiðistaf. Hitt býst jeg aftur við, að flestir telji rjettlátt, að leggja skatt á ár eða veiðivötn, þó veiðin sje eingöngu notuð til skemtunar. Það er einmitt þetta, sem brtt. á þskj. 229 gerir ráð fyrir, að leggja megi útsvar á veiðiár, þótt utanhreppsmenn eigi þær, án þess þó jafnframt að gefa nokkuð undir fótinn með það, að leggja útsvar á menn, sem aðeins veiða þar 2–3 daga. Myndi slíkt útsvar líka helst koma niður á kaupstaðabúum, sem kaupa sjer rjett til að veiða nokkra daga í þessum ám. Munu allir, sem kunnugir eru þessu, vita, að þetta er bara til skemtunar, en bændur hafa hinsvegar drjúgar tekjur af. Virðist því rangt að leggja skatt á veiðendur, en ekki þá, sem tekjurnar hljóta. Háttv. frsm. mintist á það, að jarðirnar hjer í kringum Reykjavík sjeu svo rúnar af gæðum og gripum, að hrepparnir hafi ekki lengur neitt til að leggja útsvar á. Kennir hann þetta nálægð þeirra við höfuðstað landsins og skaðlegum áhrifum hans. Þetta tel jeg ekki rjett álitið. Jarðirnar í Mosfellssveitinni hafa aldrei verið neinar landkostajarðir. Og þegar litið er til hins hrjóstruga jarðvegs þar, þá getur það varla dulist, að búskapurinn er þar betri en vænta mætti eftir landgæðum. Verð jeg að halda því fram, að Reykjavík hafi alls ekki plokkað neitt af þeim. Og þótt lengra sje litið, eins og t. d. til Borgarfjarðar, þá er sama að segja um hann. Þaðan kaupa menn hjeðan slægjuafnot, og taka bændur víst fult gjald fyrir og ábatast á kaupunum. Ætti að mega leggja á það sem tekjur hreppsmanna, en ekki hinna, sem kaupa slægjurnar. Annars stafar ekkert gott af þessum eltingaleik og væri betur, að hrepparnir gengju ekki eins langt í þessum efnum sem þeir gera, eða þm. fyrir þeirra hönd virðast vilja vera láta. Þá vil jeg benda á annað. Í brtt. á þskj. 225 er talað um, að leggja megi útsvar á hvalveiði og atvinnu útlendra skipa við verkun á síld á höfnum inni. Þetta hefir lengi staðið í sveitarstjórnarlögunum, en virðist nú úrelt orðið. Því eins og menn vita, þá er nú á leiðinni frv. til laga um fiskiveiðar í landhelgi, og er þar tekið fram, að útlendingar megi ekkert hafast við inni á höfnum til að gera að fiski eða til neins slíks, heldur aðeins til að leita skjóls gegn stormi eða annari hættu. Nú er hjer um bil áreiðanlegt, að þetta frv. verður samþ., og er þá heldur hjákátlegt að samþykkja jafnframt ákvæði sem þessi, sem gera ráð fyrir tekjum af atvinnurekstri, sem bannaður er með lögum. Með því væri ef til vill útkjálkasveitum landsins freistað til þess að leyfa útlendingum að vera í landhelgi, þótt lögin bönnuðu það, bara til að fá útsvarið í sveitarsjóðinn. Er því auðsætt, að frv. gerir ráð fyrir alt öðru ástandi en verður þegar frv. um fiskiveiðar í landhelgi hefir verið samþykt. Get jeg því, af þessum ástæðum, tekið undir það með háttv.þm. Barð. (H. K.), að rjettast sje að vísa þessu máli til stjórnarinnar.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki ganga á það samkomulag, sem háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) lýsti yfir, að við hefðum gert okkar í milli í þessu máli. Jeg ætla aðeins að taka til athugunar mótmælin, sem fram komu gegn því, sem háttv.frsm. (Þorl. J.) sagði um ástandið hjer í nágrenni Reykjavíkur. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) kvað háttv.frsm. þar hafa mælt um of. En jeg skal í því sambandi aðeins benda á tvær jarðir, sem dæmi upp á það, hver áhrif hinn takmarkalausi heyflutningur af jörðunum hefir á ræktun þeirra, og sem sýnir ljóslega, hver áhrif þetta hefir á framtíð þjóðarinnar, að því leyti sem hún byggist á landbúnaðinum eða ræktun landsins. Báðar þessar jarðir eru ofan fjarðarins. Annari jörðinni fylgja 5 hjáleigur, og var á þeim búið góðum búum með sæmilegum efnum og góðri afkomu, en á heimajörðinni rekið stórt bú. - Nú eru hjáleigurnar allar komnar í eyði og á heimajörðinni hefir undanfarin ár nálega enginn búskapur verið í hinni rjettu merkingu þess orðs. Það hafði sem sje verið tekinn upp sá siður að leigja út slægjurnar og taðan flutt í burtu og jörðin þannig komin í örgustu niðurníðslu. Það má því um þessa jörð segja, að hún sje að mestu leyti glötuð sem tekjustofn fyrir viðkomandi hreppsfjelag, því hinn eiginlegi ábúandi á jörðinni er ekki fær um að inna af hendi til hreppsins nema sem svarar einum tíunda hluta þess, sem ætla má, að goldist hefði, ef jörðin væri í góðri rækt. Á hinni jörðinni var fyrir nokkrum árum stór búskapur, um 300 fjár og stórt hrossa- og kúabú, en nú er þar nálega enginn búpeningur, því alt heyið er flutt til Reykjavíkur. Afleiðingin verður því sú, að þær jarðir, sem þannig eru leiknar, ganga mjög fljótt úr sjer, og að því rekur, sje ekki tekið í taumana, að þær eyðileggjast með öllu sem tekjustofn þess hrepps og sýslufjelags, sem þær eru í, og ætti þetta að vera nægilegt til að skýra, hversu nauðsynleg og sanngjörn þessi álagningarákvæði eru. Jeg veit að vísu vel, að þau eru enganveginn nægileg til að fyrirbyggja þetta, en ættu þó að eiga þátt í að reisa dálítið rönd við, að þessi siður verði alment tekinn upp, og að jarðirnar þess vegna fari algerlega í niðurníðslu. Ástandið yrði eflaust ennþá verra, ef þessara ákvæða nyti ekki við. Afleiðingin af þessari heysölu hefir líka komið fram í því, að menn úr kaupstöðunum hafa heldur viljað leigja slægjur og spekúlera með heyið en fara í kaupavinnu. Mætti telja fleira til, ef þörf þætti.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Jeg hefi ekki mörgu að svara að þessu sinni. Að vísu talaði háttv.þm. Barð. (H. K.) langt mál og virtist mjer helst, að hann vilja fella alt frv. og ekki leggja útsvar á aðra en innansveitarmenn. Hann sagði, að nefndin legði kapp á að ná í peninga frá öðrum. Veit jeg ekki vel, hvernig á að skilja það. En nefndin gat fallist á, að sanngjarnt væri að undanskilja þá útvegsmenn frá því að greiða útsvar, sem eiga heima í sama sýslufjelagi. En var á móti því, að svo og svo margar sýslur, sem liggja að stórum flóa, gætu notið góðs af því að hrúgast í eina verstöð. Bjóst jeg við, að háttv.þm. kæmi með einhver dæmi, sem sýndu, hve átakanlega útvegsmönnum væri íþyngt með þessari ráðstöfun, en jeg man ekki eftir, að hann gerði það. Það er svo um Faxaflóa, að 3 sýslur liggja að honum, og eftir áður gildandi lögum hafa íbúarnir í einni sýslu við hann rjett til að reka atvinnu í annari, án þess að gjalda útsvar þar. Mjer er kunnugt um, að það hefir risið upp deila um, hversu langt Faxaflói nái. Miðneshreppur lagði útsvar á bát eða báta frá Akranesi í Borgarfjarðarsýslu, en þeir neituðu að borga útsvarið af því að Akranes væri við sama flóa og Miðneshreppur. - Miðneshreppur heldur því hinsvegar fram, að sá hreppur sje utan Faxaflóa, og að hann endi við Garðsskaga. Akurnesingar halda því fram, að Faxaflói nái út að Reykjanesi, en á milli þessara tveggja staða liggur Miðneshreppur. Út af þessum ágreiningi mun nú vera mál fyrir dómstólunum. Ákvæðið: „eða við sama fjörð eða flóa“ getur því altaf valdið ágreiningi, og þarf að hverfa úr lögunum sem ónothæf táknun. Jeg man eigi til, að háttv.þm. Barð. (H. K.) færði fram nein rök fyrir því, að útvegsmenn á Vestfjörðum yrðu neitt hart úti fyrir þetta ákvæði, og jeg veit, að svo er ekki á Austfjörðum. Það er þá aðeins Faxaflói, sem um er að ræða. Jeg held svo, að jeg hafi ekki annað við ræðu háttv.þm. Barð. að athuga. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) talaði á móti frv. og sagði, að nefndin vildi fara ver með landbúnaðinn en sjávarútveginn. Þetta er ekki rjett; nefndin vill ekki halla á rjett landbúnaðarins, heldur þvert á móti halda honum fram; en hann aftur á móti vill halla á landbúnaðinn, svo að komi kaupstöðunum til góða. Þá sagði háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að sjer þætti ófært að leggja útsvar á veiðimenn, sem kanske stunduðu laxveiði ekki meira en einn dag á árinu. Það gæti að vísu eftir frv. verið hægt, en jeg hygg ekki, að slíkt komi til greina, er um 1 dag væri að ræða eða því um líkt. Viðvíkjandi laxveiðinni skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr brjefi, sem háttv. Alþingi hefir borist frá hreppsnefnd Mosfellshrepps, og hljóðar svo: „Laxveiði hefir víða verið arðsömustu hlunnindi jarða, stórum aukið gjaldþol og tekjur eigenda eða ábúenda, og því verið drjúgur tekjustofn sveitanna. En nú eru þessi hlunnindi víða fráskilin jörðunum, orðin sjereign efnamanna, er nota veiðina sjer til arðs og skemtunar. Svo er um arðsömustu laxveiðinotin hjer í Kjósarsýslu og víðar, og eru eigendur og notendur búsettir í öðrum sveitarfjelögum eða erlendis. Sumir eigendur selja veiðirjettinn á leigu, leigjandinn selur aftur veiðinotin á leigu (fyrir stöng í einn dag, t. d. Elliðaá) o. s. frv. - í Elliðaá hefir stöng á dag kostað 20 kr., en góðir veiðimenn hafa þó, jafnframt skemtuninni, rekið veiðina sem arðsama atvinnu, haft mikið meira upp úr henni, dæmi til 160–170 kr. á dag. En dómstólar vorir dæma öll slík laxveiðiafnot útsvarsfrjáls, og tapa sveitarsjóðirnir þannig einum besta tekjustofni sínum“. Þetta segja þá kunnugir menn um málið og kvarta undan að það, sem áður var mikill tekjustofn fyrir hjeruðin, er nú orðið að engu. Sje jeg ekkert, sem geti mælt á móti, að lagt sje á laxveiðinotin, hvort heldur rekin eru sem atvinna eða til skemtunar, en aftur á móti er margt, sem mælir með því. Þá hefi jeg ekki fleiru að svara, en leyfi mjer að beina til háttv. deildar, að hún samþykki frv.

Jakob Möller Jeg ætla eigi að blanda mjer í umr. um þetta mál, en ætla aðeins að segja nokkur orð af því að mjer er kunn saga annarar þeirra jarða, sem háttv.þm. Borgf. (P. O.) talaði um. Held jeg, að það dæmi sje svo sjerstakt, að eigi sje hægt að nota það í þessu sambandi, því ef rjett er getið til hjá mjer, er að ræða um jörð, sem lenti í braski. Hún var keypt alt of háu verði af manni, sem svo ekki gat haldið á henni: afnot hennar voru ekki einu sinni nægileg til að borga vextina af verðinu. Slíkt getur komið fyrir um jarðir hvar sem vera skal, að þær sjeu sprengdar upp í okurverð, svo að þær geti ekki borið sig, og er þetta dæmi því engin sönnun á máli háttv.þm. Borgfirðinga. En jeg held, að ef á að koma í veg fyrir, að jarðirnar fari í eyði vegna þess, að slægjurnar sjeu leigðar út, þá sje hjer verið að fara þveröfuga leið við það, sem vera á. - Leiðin er einmitt sú, að leggja á jarðeigendurna sem leigja út jarðirnar. Mætti haga því þannig, að afraksturinn yrði fyrir útsvarinu og stæði beinlínis að veði fyrir því. Með því móti mætti koma í veg fyrir, að altof mikið yrði leigt út af slægjum, en alls eigi með því að leggja á þá, sem notuðu slægjurnar. Það mundi aðeins valda því, að heyið yrði dýrara. En sannleikurinn er sá, að verð á slægjum hjer í nágrenni Reykjavíkur er svo sprengt upp úr öllu valdi, að síst er á það bætandi. Hitt get jeg vel skilið, að sveitunum sje það þyrnir í augum, að svo fer um jarðirnar, en leiðin til að koma í veg fyrir það er að leggja á jarðeigendurna sjálfa. - Sje jeg ekki betur en að dæmi háttv.þm. Borgf. styðji það álit mitt.

Jón Baldvinsson Háttv. þm. Borgf. (P. O.) hefir að mestu leyti verið svarað, en jeg vildi samt taka fram örfá atriði. Það stendur víða svo á, t. d. fyrir austan fjall, að bændur margir hverjir eiga víðáttumikil lönd, og að því er jeg hygg einnig uppi í Borgarfirði, sem þeir hafa eigi tök á að nota til fulls einir, og hafa þeir þá hag af að leigja út slægjurnar, sem þeir geta ekki komist yfir að nota. Venjulega fá þeir það vel borgað, svo jeg sje enga ástæðu til að amast við því. Dæmi háttv.þm. Borgfirðinga sannar ekkert, heldur mun hitt rjett, sem jeg sagði, að þrátt fyrir slæma landskosti í nágrenni Reykjavíkur, er búskapur þar miklu meiri en ætla mætti eftir landskostum. Háttv. frsm. bjóst ekki við, að lagt yrði útsvar á menn, sem stunduðu laxveiði í einn eða tvo daga; en eftir þessu frv. er vissulega ýtt undir hreppsnefndir að gera það, og jeg efast ekki um, að það mundi verða gert, og af því mundi leiða eltingaleikur við menn, sem þá væru komnir á bak og burt og ekki mundi svara kostnaði, þar eð um svo litlar upphæðir væri að ræða. Hitt finst mjer rjett, að leggja á þá, sem hafa verulegar tekjur af laxveiðinni, en það munu vanalega vera innansveitarmenn, og þó t. d. Laxá í Kjós sje eign útlendings, mætti eins leggja á hana útsvar fyrir því. Út af kafla þeim úr brjefi frá hreppsnefnd Mosfellinga, sem háttv.frsm. las upp, skal jeg geta þess, að það yrði æðiörðugt fyrir hreppsnefndina að ná í alla þá menn, sem stunda veiði í t. d. Elliðaánum einn dag, hálfan dag, eða kannske ekki nema stutta stund úr degi. Finst mjer hálfhjákátlegt, ef þeir ætluðu sjer að fara að eltast við þá alla til að hafa af þeim útsvar. - Það má aftur á móti búast við, að Englendingar þeir, sem stunda laxveiði hjer á landi, muni tryggja sjer það með samningum áður en þeir leigja, að ekki verði á þá lagt. Þá skal jeg víkja örfáum orðum að ákvæðinu um fiskiverkun í landhelgi. Það er leiðinlegt, að sama þingið, sem bannar útlendingum veiðar í landhelgi, skuli jafnharðan ætla að gera þessa veiði að tekjustofni, - með öðrum orðum semja lög, sem það ætlast til að verði brotin.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki lengja mikið umræðurnar um þetta mál. Háttv. frsm. sagði, að jeg hefði borið háttv. nefnd á brýn, að hún vildi ná í peninga frá öðrum. Það hefi jeg ekki sagt, en jeg sagði, að hún væri ekki eftirbátur sumra hreppsnefnda, er vildu fara í vasa annara hreppa eftir peningum. Þá sagði hann, að jeg hefði ekki komið með nein dæmi til sönnunar máli mínu. Það eru nú hans orð, en jeg álít mig hafa fært betri rök fyrir mínu máli heldur en háttv. nefnd fyrir sínu. Háttv. frsm. sagði, að jeg hefði ekki nefnt nein dæmi. Þetta er ekki rjett. Auk nokkurra dæma, sem jeg hefi þegar nefnt, skal jeg nefna Oddbjarnarsker; þangað hafa oft sótt menn úr fleiri hreppum en viðkomandi. Sunnan með Breiðafirði er jeg ekki eins kunnugur og skyldi; tel þó engan efa á því, að í verstöðunum úti undir Jökli rói menn víðar að en úr viðkomandi hreppum. Mjer finst ekki miklu muna á brtt. minni og till.háttv. nefndar. Munurinn er aðeins sá, að hún vill, að sýslutakmörkin skeri úr; það læt jeg óátalið þegar eigi stendur svo á, að heimilisfang og útræði er við sama fjörð eða flóa. - Því vil jeg þó bæta við, og um það er háttv. nefnd og fleirum þingmönnum kunnugt, að jeg vil, að þeirri meginreglu væri fylgt um land alt, að þar væri hver einn útsvarsskyldur, er hann ætti heimilisfang, en annarsstaðar ekki. En hin aðferðin, að leggja á menn vegna nokkurra vikna dvalar, veldur óánægju, ónákvæmni, ranglæti og fleiru og fleiru. Auk þess sem það byggist ekki á heilbrigðri sanngirni. Það er síður en svo, að jeg lái þeim hv.þm., sem finst þeir þurfa að gæta hagsmuna kjördæma sinna og þykir þetta ákvæði óheppilegt, en svona er það í lögunum frá 1919, og það liggja ekki fyrir ályktanir frá neinum þingmálafundum, sem fara fram á, að því verði breytt. Jeg sje svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þessa brtt. mína, en legg hana undir dóm háttv. deildar. Hún er komin fram með almenningshag fyrir augum, en ekki eingöngu miðuð við mitt kjördæmi.

Pjetur Ottesen Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð út af hinum hógværu andmælum frá háttv. 1. og 2. þm. Reykv. Háttv. 1. þm. Reykvíkinga sagði, að brtt. 225 færi ef til vill í þá átt að bæta úr því vandræðaástandi, sem nú á sjer stað. Háttv. þm. (Jak. M.) var að tala um að leggja mætti hátt útsvar á þessa menn, sem slægjurnar lána, en reynslan er nú sú, að þeir hafa lítið gjaldþol; því það þverr jafnóðum og jarðirnar rýma og ganga úr sjer. Og heyið er ekki hægt að taka lögtaki. Það er alt á burt á haustin áður en lagt er á, sem ekki er fyr en í október. Og gagnvart því, að slægjur sjeu sprengdar upp og leigðar okurverði, sem í fæstum tilfellum mun vera reyndin á, má benda á það, að sumstaðar eru gamlir samningar um leiguna, og þar er hún lág, því það er altítt, að menn taki ákveðin slægjulönd á leigu til margra ára. Háttv. 2. þm. Reykvíkinga (J. B.) benti á, að sumstaðar hagaði svo til, að stór slægjulönd væru ónotuð. Það getur ef til vill til sanns vegar færst, að svo hafi þetta verið nú síðustu árin, síðan bústofn manna gekk svo mjög saman sem kunnugt er, og hafa bændur því ekki getað notað lönd sín sjálfir til fulls. En hitt er áreiðanlegt, að það er stórvægileg hætta fyrir ræktun í landinu, ef bændur hætta að nota sjálfir lönd sín. Þá er hættan og eyðileggingin vís. Loks vil jeg geta þess, að það er bersýnilega andi sveitarstjórnarlaganna, að útsvar sje greitt þar, sem atvinnan er stunduð. Og þó segja megi, að ákvæðið um, að útgerð sje ekki útsvarsskyld við sama fjörð og flóa, þó í öðrum hreppi sje, sje undantekning frá þessari meginreglu, þá horfir þar alt öðruvísi við er með slægjuafnotin, því við það að flytja heyið út úr hreppnum eru í burtu flutt verðmæti og þar með skertir framfærslu- og bjargræðismöguleikar hreppsfjelagsins sem því nemur, en í hinu tilfellinu er aðeins um að ræða að leggja á land um stundarsakir fisk, sem veiddur er í hinum stóra almenningi sjónum.

Jakob Möller Hv. þm. Borgf. (P. O.) kvað ekki hægt að hafa heyið að veði fyrir útsvarinu. Það er ekki rjett. Krafan fyrnist ekki til næsta sumars eftir að lagt var á, og hey þess sumars yrði þá að veði, en vitanlega þyrfti til þessa sjerstök ákvæði. Og þetta ráð, sem jeg benti á, að leggja vel á þá, sem braska með jarðarafnotin, er áreiðanlega hið áhrifamesta til þess að koma í veg fyrir misnotkun jarðanna. En ef hv.þm. leggur ekki aðaláhersluna á það, þá veit jeg ekki, hvað undir býr.

Jón Sigurðsson Jeg vil leyfa mjer að spyrja hv.þm. Borgf. (P. O.), hvort hann hafi gleymt grasleysissumrinu 1918, þegar heilar og hálfar sveitir urðu að leita í aðra hreppa til þess að fá slægjur, og það þótt ekki væri annað en fjallaflóar með broki. En nú, er því er bætt ofan á óþægindin og kostnaðinn, sem verður af slíku, að þeim, sem eru að braska við að bjarga sjer á þennan hátt, er gert að skyldu að greiða útsvar á tveimur stöðum, þá finst mjer að metaskálar rjettlætisins sjeu farnar að hallast. Sem betur fór kom þetta ekki til 1918, því að þá var þetta ekki komið í lög, en hefðu þá verið komin þau lög, sem nú gilda, þá hefði þetta eflaust komið þungt niður á fjölda manna, sem örðugast áttu uppdráttar. Og þetta ranglæti kemur venjulega niður á þeim, sem síst skyldi. Það kemur niður á þeim, sem byggja harðbalakot og slægjurýr, og svo kaupstaða eða kauptúnabúum, sem eru að reyna að hafa einhverjar skepnur til þess að geta veitt börnum sínum hollara fæði en ella.

Pjetur Ottesen Það er ekki rjett hjá hv. 2. þm. Skagf., að hjer sje um nýjan skatt að ræða á þá, sem verða að leita slægna út fyrir sveitina. Hann hlýtur að vita, að svo er ákveðið í sveitarstjórnarlögum, að það ber að taka tillit til þess við niðurjöfnun heima fyrir, ef goldið hefir verið af einhverjum atvinnurekstri í öðrum hreppum; hjer er því ekki um nein aukin eða ný gjöld að ræða. Sem betur fer eru sumur eins og sumarið 1918 mjög sjaldgæf.

Magnús Guðmundsson Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá er jeg meðmæltur skynsamlegum innflutningshöftum. Hins vegar hefi jeg ekki getað fylgt þessu frv., og tel jeg því nauðsyn að skýra afstöðu mína í nokkrum orðum. Frv. þetta fer fram á þrennskonar heimildir handa landsstjórninni, sem sje: 1. Heimild til innflutningshafta. 2. Heimild til gjaldeyrisráðstafana. 3. Heimild til lántöku. Jeg mun nú fara nokkrum orðum um hverja tegund þessara heimilda. Um innflutningshöftin er það að segja, að jeg get enga nauðsyn sjeð á því að samþykkja þessi ákvæði frv., því að þau eru síst betri en ákvæði laganna frá 8. mars 1920, og mjer er það alger ráðgáta, hvað hv. minni hl. viðskiftanefndar hygst að vinna við að lögleiða fyrri hluta 1. gr. frv., í stað nefndra laga. Hæstv. atvinnumálaráðherra (Kl. J.) taldi þessi ákvæði víðtækari. Þar er jeg ekki á sama máli. Alt er í hvorttveggja lagt á vald stjórnarinnar, bæði um framkvæmdir og val þeirra vörutegunda, sem bannið tæki til. Jafnvel þótt með sjeu talin ákvæðin í 2. gr. frv., um nefndarskipun, þá er þar engu við bætt, því að slík heimild hefir einnig verið talin liggja í lögunum frá 1920, enda hafa þau verið framkvæmd svo. Þótt jeg sje meðmæltur innflutningshöftum, sje jeg því alls enga ástæðu til að greiða atkv. með þessu frv. Hitt virðist mjer fremur þarflaust, og alt að því hlægilegt, að prenta þannig upp gildandi ákvæði, óbreytt að efni til, þótt orðum sje vikið við, og þykjast þar vera að setja ný lög. Þá skal jeg snúa mjer að seinni hluta 1. gr. Það er annað atriðið, sem jeg nefndi, gjaldeyrisráðstafanirnar. Það er vissulega ekki hægt að segja, að þessi ákvæði sjeu skýr. Þar segir, að heimilt sje að hafa umsjón með erlendum gjald eyri landsmanna og með gjaldeyri fyrir útfluttar vörur, og ef nauðsyn krefur að ráðstafa slíkum gjaldeyri. Hvorki hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) nje hæstv. atvrh. (Kl. J.) mintust á þetta einu orði, og hefði þó síst veitt af að skýra þessi ákvæði.  (Atvrh. Kl. J.: Það heyrði ekki undir mig)  . Mjer virðist nú hv.frsm. (Sv. Ó.) segja, að frv. væri borið fram að beiðni hæstv. stjórnar, og þá er jeg viss um, að hæstv. atvrh. (Kl. J.) getur skýrt þetta fyrir mjer og fleirum, þótt það heyri ef til vill ekki beinlínis undir hann. Þetta er áreiðanlega ónákvæmlega orðað, því að hvað felst í þessum orðum? Hverskonar umsjón og ráðstöfun á erlendum gjaldeyri er hjer um að ræða? Jeg skil varla, að umsjónin geti verið annað en að safna skýrslum um erlenda gjaldeyrinn og fá vitneskju um, hvað af honum verður. En ef svo er, virðist mjer þetta frekar vera verk hinnar væntanlegu gengisnefndar. Og hví er þetta þá ekki sagt skýrum orðum, því í umsjón getur falist miklu meira en þetta? Mjer er líka ekki vel ljóst, hvernig stjórnin á að hafa „umsjón“ með gjaldeyri fyrir þær útfluttar vörur, sem erlendir menn flytja út, og því síður hvernig hægt er að „ráðstafa“ honum. Og hverskonar ráðstöfun er hjer átt við? Það getur þó ekki verið tilætlunin að taka gjaldeyrinn af innlendum eða erlendum mönnum án fulls endurgjalds. En hvað vinst þá? Þetta virðist mjer svo þokukent, að jeg verð að beiðast skýringar á því, betri skýringar en þegar hafa komið fram. Annars verð jeg að segja það, að ef þessi umsjón eða ráðstöfun á gjaldeyrinum á að vera til nokkurs, ætti hún helst að vera til þess að sjá um, að útflytjendur leggi ekki peningana fyrir í útlendum bönkum, og svo værum vjer gjaldeyrislausir heima fyrir; en jeg hefi aldrei orðið þess var, að nokkur hætta væri á slíku svo að neinu nemi, allra síst þegar gengi fer hækkandi, eins og okkar gengi nú fer og hlýtur að fara, ef ekkert alveg óvænt kemur fyrir. Nei, á þessu er alls engin hætta, því að það mundi geta orðið stórskaði fyrir hlutaðeigendur. Ef sjeð er fyrir því, að meira verðmæli sje flutt út en inn, held jeg, að engar aðrar ráðstafanir þurfi, því þá getur eftirspurnin eftir erlendum gjaldeyri ekki orðið meiri en að hægt sje að fullnægja henni og þá fellur hann í verði, eins og hver önnur vara, sem nóg er af, eða með öðrum orðum, okkar gjaldeyrir hækkar í verði. Um það þarf ekki að hugsa. Þá umsjón, sem ræðir um í þessu frv., með erlendum gjaldeyri, væri miklu nær að fela gjaldeyrisnefndinni, sem um ræðir í öðru frv., sem hjer er á ferðinni. Jeg get því ekki sjeð, að nokkur vinningur sje í því að lögleiða þessi ákvæði. Ráðstöfunin á gjaldeyrinum býst jeg við að hljóti að vera í því fólgin, ef til kemur, að taka erlendan gjaldeyri af framleiðendum og útflytjendum og láta þá fá íslenska peninga í staðinn, en hver á þá að meta verðið á hvoru um sig, svo að bindandi sje? Gengisnefndin hefir ekki slíkt vald, og getur nokkrum dottið í hug, að jafnan verði samkomulag um verðið? Það mun verða sagt, að úr þessu verði bætt með reglugerð, en aðallínurnar má og á að draga í lögum; á því eiga borgarar þjóðfjelagsins heimtingu. Þá kem jeg að 3. atriði frv., og það er lántökuheimildin. Jeg hafði, satt að segja, ekki hugsað mjer, að lán þyrfti að taka í ár. Jeg hefi áður bent á það hjer, að allar líkur sjeu á því, að á yfirstandandi ári þurfum vjer, til þess að fá greiðslum ríkissjóðs lokið, að fá um 1 miljón króna, auk tekna ríkissjóðsins, og þessa miljón hafði jeg hugsað mjer að landsverslunin mundi greiða af skuld sinni við ríkissjóðinn, og ef þetta yrði, þyrfti væntanlega ekkert lán. Samt viðurkenni jeg, að fyrir geti komið, að nauðsyn sje á, eða hagkvæmt þyki, að taka bráðabirgðalán á árinu, en til þess þarf stjórnin enga lánsheimild. Vegna lánsheimildarinnar þarf því ekki að samþykkja þetta frv. Mjer er sagt, að hæstv. stjórn, eð í einhver úr henni, hafi látið það í ljós við viðskiftanefnd, að allmikið fje sje ógreitt til útlanda, sem fallið hafi verið í gjalddaga, er jeg fór frá. Þætti mjer gott að fá að heyra, hvaða fje þetta er, því jeg kannast ekki við slíkt að neinum mun. Að vísu veit jeg um eina smáskuld, 11 þús. kr., sem fallin mun í gjalddaga. Má og vera, að hjer sje átt við afgjaldið til Stóra norræna símafjelagsins, en um hana var ekki kominn reikningur, þegar jeg fór úr stjórninni, svo að ekki var von, að þetta væri borgað. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara hjer neitt að ráði inn á nál.hv. meiri hl. vegna þess, að jeg er samþykkur honum í meginatriðum. Þó þykir mjer hann ganga of langt í sumum ástæðum sínum, t. d. þar sem hann segir, að innflutningshöftin sjeu þýðingarlaus, en þó tapi ríkissjóður á þeim stórfje. Jeg viðurkenni það, að ríkissjóður tapi á innflutningshöftunum en jeg er þeim fylgjandi þrátt fyrir það. Og ekki nær neinni átt að áætla það tap 1 miljón króna; það ætti þá að samsvara öllum vörutollinum á árinu. Hv. frsm. minni hl. (Sv. Ó.) talaði mest um gengismálið. Það mál kemur ekki þessu frv. beint við, og því rjettara að setja þær umræður í samband við gengisfrv. Auðvitað neita jeg því ekki, að innflutningshöftin hafi áhrif á gengið, en mín skoðun á þeim er gersamlega óbreytt. Hv. frsm. talaði um, að eitthvert enskt firma hefði ekki trúað bönkunum hjer fyrir lítilfjörlegri upphæð. Tók hann þetta sem dæmi um fjárhagsástand vort. Jeg held, að það sje allvarhugavert að draga fram svona dæmi og álykta af þeim, að bankarnir hjer njóti sáralítils trausts erlendis. Landsbankinn hefir nú nýlega fengið allstórt lán í Englandi, og það sannar miklu meira í þessu efni, heldur en þó eitt firma vilji af einhverjum orsökum ekki láta fje sitt liggja í bönkum hjer. Út af orðum hæstv. atvrh. (Kl. J.) vil jeg taka það fram, að samkvæmt lögum er ekkert því til fyrirstöðu að auka tölu bannaðs varnings. En ástæðan til þess, að ekki var á síðastliðnu ári bætt við þá tölu, var eingöngu sú, að fyrv. atvrh. (P. J.) taldi sig bundinn við vilja þingsins í fyrra. En ef hæstv. atvrh. (Kl. J.) veit nú, að hann hefir meiri hl. þings með sjer í þessu efni, þá er honum fyllilega heimilt að fjölga þeim vörutegundum, sem bannaður er innflutningur á. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) sagði, að enginn árangur hefði sjest af starfi innflutningsnefndarinnar. Þar get jeg ekki verið honum sammála. Jeg er ekki í minsta vafa um, að innflutningshöftin hafa sparað okkur marga peninga. Að lokum vil jeg taka það fram, að jeg vænti þess að fá skýringu á því frá hv.frsm. (Sv. Ó.), hvernig nefndin hafi hugsað sjer framkvæmd gjaldeyrisráðstafananna, og frá hæstv. stjórn um það, hvernig hún hafi hugsað sjer það framkvæmt, þegar til hennar kasta kemur.

Jón Auðunn Jónsson Þótt jeg hafi skrifað undir nál. meiri hl. fyrirvaralaust, þá er jeg þó ekki sammála meiri hl. í ýmsum atriðum nefndarálitsins, og af fyrri framkomu minni í þessu máli vona jeg, að hv.þm. viti, við hver atriði jeg á. Hins vegar er jeg sammála í höfuðatriðinu, sem sje að fella frv. Hv. þm. er kunnugt, að jeg var mjög fylgjandi innflutningshöftunum 1920. Við flutningsm. sáum, að landsmenn brúkuðu þá miljónir króna í óþarfa, eða miður þarfa vöru, enda höfðu menn þá enn yfir allmiklum peningum að ráða, og kom ekki til hugar, að nú væru veltiárin þegar um garð gengin. Fyrri part ársins 1920 voru hús, jarðir, skip og lifandi peningur í allra hæsta stríðsverði, og menn áttuðu sig ekki á því, að verðfallið vofði yfir, og þegar menn svo höfðu peninga í höndum, þá var freistingin mikil að kaupa, jafnvel óþarfa. Þar við bættist, að vörur voru sífelt hækkandi í verði, svo fólk keypti meira og minna fyrirfram, til að forðast verðhækkun. Afleiðingin varð sú, að innflutningur jókst á ónauðsynlegum vörum. En þetta breyttist nokkuð í byrjun síðastliðins árs; kaupgeta manna fór minkandi, og því náðist samkomulag hjer á þinginu um að láta innflutningsnefndina hætta að starfa. Jeg get nú ekki viðurkent það, að innflutningsnefndin hafi ekkert gagn gert. En slíkar nefndir geta aldrei náð tilgangi sínum á stuttum tíma. Kaupsýslumenn gera samninga um vörukaup oft löngu fyrirfram. Þar, sem slíkt hafði átt sjer stað, vildi innflutningsnefndin ógjarnan rifta þeim samningum, og þess vegna var flutt inn á árinu 1920 meira en í raun og veru var ætlast til; með öðrum orðum, nefndin gat ekki starfað með fullum krafti, meðal annars af því, að hún hafði tekið þá stefnu, að ónýta ekki gerða verslunarsamninga. Aðalástæðan fyrir því, að innflutningsnefndin var látin hætta störfum, var verðlækkun á erlendum markaði. Hv. þm. vildu ekki standa á móti því, að nauðsynjavörur flyttust inn í landið með lægra verði en áður. Jeg var því fremur andstæður, að innflutningsnefndin yrði lögð niður í fyrra, þótt jeg ekki beint snerist á móti því. Jeg vissi, að ef tímarnir versnuðu, þá væri hennar full þörf. En úr því nú einu sinni er búið að afnema nefndina, og úr því að kaupgeta almennings er nú mjög takmörkuð, svo lítil hætta er á, að landsmenn eyði miklu fje í óþarfa, þá sje jeg ekki ástæðu til að skipa þessa nefnd aftur nú, og það því fremur, sem nú hlýtur að líða langur tími áður en gagnsemi hennar kemur í ljós. En í bráðina verður afleiðingin sú, að ýmsar vörur hækka í verði. Og því minni ástæða er til að skipa þessa nefnd nú, þar sem alt útlit er fyrir, að úr muni rakna fjárhag vorum með hagstæðum verslunarjöfnuði á þessu ári. Ef oss sýnist þörf á að setja viðskiftanefnd og innflutningshöft að nýju, til viðrjettingar genginu, þá þarf áreiðanlega aðrar ráðstafanir og fljótvirkari en þær, sem frv. fer fram á. Hefir mjer komið til hugar, að ef til einhverra ráða þyrfti að grípa í þessu efni, þá yrði best að banna algerlega einhverja eina vörutegund í 1½ ár, t. d. vefnaðarvöru alla. Hefi jeg talað um þetta við nokkra kjósendur mína, og þeir verið mjer sammála. Slíkt bann mundi að vísu koma illa niður, en svo yrði um alla nauðsynjavöru, sem bönnuð yrði. Efnamennirnir mundu birgja sig upp, en hinir fátæku yrðu á hakanum, og kæmi slíkt því harðast niður á þeim, sem síst mættu við því. Jeg slæ þessu hjer aðeins fram, en hygst ekki að bera fram neitt frv. um þetta efni. Hv. frsm. minni hl. (Sv. Ó.) sagði, að vjer mundum geta verið án ¼ alls innflutnings án þess að baka oss með því mikil óþægindi. Jeg hefi nú farið í gegnum verslunarskýrslurnar og athugað þetta, og sje enga leið til þess að takmarka innflutninginn nærri svo mikið enda rökstuddi hann ekki þessa fullyrðingu. Þessi sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði, áð ýmsir ljetu sjer í ljettu rúmi liggja, hvort gengi íslensku krónunnar hækkaði eða ekki. Þetta eru þung orð, og jeg vona, að hann hafi þar ekki átt við okkur meiri hl. nefndarinnar, enda skal því svarað, ef beint verður til okkar. Þá sagði hann, að útvegsmenn hefðu hag af lágu gengi íslenskrar krónu. Það er að því leyti rjett, að þeir verða fyrir tapi, ef gengið hækkar mjög áður en sala fiskjarins fer fram, af því að þeir hafa keypt allar vörur til útgerðarinnar með lággengisgjaldmiðli. Hitt er jafnvíst, að útgerðarmenn sem aðrir tapa á lágu gengi ísl. krónu í framtíðinni, því lággengi skapar dýrtíð, og þá að sjálfsögðu há vinnulaun. Þá benti hæstv. atvrh. (Kl. J.) á það, að til mála gæti komið að hækka innflutningstolla að miklum mun. En það vað held jeg að sje tæplega fært, sjerstaklega vegna þess, að þjóðin er svo sköttum hlaðin, að hún þolir ekki meira. Það hlýtur að vera, að slíkur tollur lendi að mestu leyti á nauðsynjavörum, því að jeg hygg, að á þessu ári muni lítið verða keypt af óþarfavörum. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) rjeðst allhvast á innflutningshöftin og kvað reynsluna hafa rekið þeim rokna löðrung, með því að enginn árangur hafi orðið af skipun viðskiftanefndarinnar. Við erum nú ekki sammála um það, en um hitt erum við sammála, að eigi beri að auka innflutningshöft nú, heldur rýmka þau. Hann gat þess og, að það væri ógerningur að hefta verslunina, vegna þess, að svo margir hefðu atvinnu af henni. Það er að vísu svo, að það er ilt að spilla atvinnu manna, en það mætti þó ekki standa í vegi, ef um þjóðarnauðsyn væri að ræða. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) hefir svarað hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) um traustleysi bankanna erlendis, er hann gat um, að Landsbankinn hefði nýlega fengið hagfeldan viðskiftasamning erlendis. Þetta ætti að nægja til að benda á, að hann er ekki traustslaus. Jeg vil í sambandi við þetta geta þess, að jeg er sannfærður um, að ef Íslandsbanki gæti fengið nauðsynlegt lán erlendis, þá mundi gengið lagast á stuttum tíma. Það, sem stendur fyrir hækkun íslensku krónunnar, er það, að Íslandsbanki hefir ekki getað yfirfært, en ef hægt væri að bæta úr því, þótt ekki væri nema til hausts, þá mundi gengið lagast mikið nú strax, en það er mín sannfæring, að gengi ísl. krónu verði ekki mikið lægra en danskrar um næstu áramót.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Það virðist svo, sem miklar breytingar hafi orðið á hugum manna á tveggja ára tímabili. Á þinginu 1920 bar hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fram frv. um innflutningsbann á óþörfum varningi. Þá urðu umr. um það litlar hjer í þessari hv. deild, og sama sem engar í hv.Ed. En nú er búið að eyða í þetta frv. meiri tíma, við þessa umr. hjer, en eytt var í allar umr. 1920. Og þeir, sem þá voru með höftunum, eru nú snúnir á móti þeim. Það kann nú að vera, að tímarnir sjeu breyttir. Það, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fann þessu frv. aðallega til foráttu, var það, að þetta frv. væri ekkert betra en lögin, sem fyrir eru, færu í engu lengra, m. ö. o. væru sömu lögin. En ef hann álítur, að það sjeu sömu lögin, sem hjer eru á ferðinni, þá hygg jeg, að það sje ekki erfitt fyrir hann að samþykkja þetta frv. En ef það er skýrara en hin eldri lög, þá er heldur ekki nein óvirðing fyrir hann að samþykkja það, því að það kemur þráfaldlega fyrir, að lögum, sem sett eru á einu þingi, er breytt á næsta eða næstu þingum, ef það kemur í ljós, að þau eru eigi nógu skýr. Jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að í þessu frv. er skýrara orðað og lengra gengið með heimild til stjórnarinnar en í lögunum frá 8. mars 1920. Þar er miðað við óþarfan varning, en hjer er ekki eingöngu tekið til óþarfa, heldur og annarar vöru, sem nægar brigðir eru til af í landinu. Hv. 1. þm. Skagf. hefir að vísu skilið hin gildandi lög svo, að í þeim væri næg heimild fyrir stjórnina til þess að hefta innflutning á vöru, er nóg væri til af. Hann hefir sjálfur haldið því fram, og skal jeg með leyfi forseta lesa það hjer upp: „Hins vegar verð jeg að geta þess, að það er álitamál, hvað er þörf vara og hvað óþörf. Jeg lít svo á, að þegar flutt er of mikið inn af vörunni, sje hún óþarfavara, og fellur hún þá hjer undir.“ En það er ekki nóg, þótt hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) hafi skilið þetta á þennan veg. Jeg veit það að vísu, að þegar verið er að skýra lög, þá er oft athugað, hvað frsm. og aðrir þm. hafa sagt við undirbúning laganna á þingi, og er oft mikil stoð í því, en þau ummæli eru aðeins til leiðbeiningar um, hvernig eigi að skilja lögin. En bindandi er slíkt auðvitað ekki. Ef þeir menn, sem dæma eiga eftir lögunum, líta öðrum augum á það, þá binda þeir sig ekki við það. Það þarf ekki annað en líta á, hvernig þessi lög hafa verið skilin í framkvæmdinni, til þess að komast að raun um, að þau hafa ekki verið skilin á þann veg, sem hv. 1. þm. Skagf. gerði. Stjórnarráðið gaf út reglugerð 31. mars 1921. Ef litið er á 1. gr. þeirrar reglugerðar, er fljótt hægt að ganga úr skugga um það, að þar er ekki um nauðsynjavörur að ræða, eða um þær vörur, sem í daglegu tali eru nefndar svo. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði, að þessi lög hefðu gefist vel og sparað landinu mikið fje. En þar eru bankarnir ekki á sama máli. Jeg fór ekkert út í það í fyrri ræðu minni, en vil nú skýra frá, hvaða álit bankarnir höfðu á þessum lögum. Það er þá fyrst, að stjórnir beggja bankanna skrifa stjórninni brjef, 24. sept. f. á., þar sem þær skora á hana að herða á innflutningshöftunum. Er þar meðal annars komist svo að orði: „Vjer leyfum oss að skjóta því til stjórnarráðsins, hvort það telur sjer ekki fært að banna innflutning á ýmsum fleiri vörutegundum en þeim, sem innflutningur er nú bannaður á, og viljum vjer leyfa oss að mæla mjög með því, að farið verði svo langt í því efni, sem stjórnarráðið frekast sjer sjer fært.“ Stjórnarráðið brá þá við og sendi viðbótarlista, en þar er enn sem fyr, það eru eingöngu óþarfar vörur, sem teknar eru á listann. Þáverandi atvinnumálaráðherra hefir þá skilið heimildina þannig, að hún tæki aðeins til óþarfa varnings, er hann sendi þennan viðbótarlista. En bankarnir vildu ekki líta við þessu. Þeir töldu þetta ónógt, það næmi engu, en hins vegar ástandið orðið þannig, að Landsbankinn segir í brjefi 28. okt. f. á.: „Í sambandi við það, sem sagt er hjer að framan, leyfum vjer oss að vekja athygli stjórnarráðsins á því, að það er nú orðið öllum lýðum ljóst, að ástandið er þannig, að það er með öllu óhjákvæmilegt, að stjórnin taki í taumana.“ Í líka átt fer álit Íslandsbankastjórnarinnar. Hún segir, að viðbótin nemi ekki nema ½ miljón, og lítið muni um það. Þannig líta nú bankarnir á þetta kák, en þeir eru öðrum hæfari til að dæma um það, enda kom viðbótarreglugerðin aldrei. Ef það er rjett hjá 1. þm. Skagf. (M. G.), að heimild sje fyrir stjórnina í núgildandi lögum til þess að hefta innflutning á nauðsynjavörum, þá er þetta frv. auðvitað óþarft. En jeg lít svo á, að sú heimild sje ekki þar, og minni hluti viðskiftan. hefir einnig litið svo á. En ef hv. 1. þm. Skagf. getur fullvissað mig um það, að í lögunum frá 8. mars 1920 felist sama heimild og hjer er farið fram á, þá skal jeg vera ánægður. En jeg hygg, að honum takist það ekki. Þá gat sami hv.þm. þess, að hvorki frsm. minni hl. eða jeg hefði minst á gjaldeyrisspursmálið. En hann veit vel, að það heyrir ekki undir minn verka hring, og það er ekki viðeigandi, að einn ráðherrann gangi inn á verksvið annars. En fjármálaráðherrann á eftir að tala, og mun hann þá minnast á það. Þá skal jeg minnast stuttlega á ræðu frsm. meiri hl. (M. J.). Hún var löng og þræddi nál., en jeg skal nú ekki fara út í mörg atriði ræðu hans, þótt ástæða væri til þess. Hann gat þess, að það væri óánægja meðal almennings út af höftunum. Það er ekkert nýtt; menn vilja leika sjer og þola engar takmarkanir á sjálfum sjer. En til þess má ekki taka mikið tillit, þegar almenningsheill er annars vegar. Hann kvað höft vera óþörf, því að óþarfavörur gengju illa út hjá kaupmönnum. En það er öllum augljóst, að kaupm. hefir ekki gengið illa að koma út vörum sínum. Þeim mönnum, sem sáu í búðargluggana hjer um jólaleytið, gat ekki dulist, að mikið var þar af óþarfavörum, og kaupmenn láta af því, að jólasalan síðasta hafi gengið fremur vel. Þá er eitt atriði, sem jeg vil leggja áherslu á. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) sagði, að menn ættu að byggja líf sitt á horfum. Þetta er rjett, en þá verður að líta á horfurnar frá fleiru en einu sjónarmiði. Horfurnar eru góðar nú og mikil höft óþörf að svo stöddu, þó allir játi reyndar, að ástandið sje hvergi nærri eins og það ætti að vera og venjulega er. Jeg skal játa, að jeg er miklu bjartsýnni nú en jeg var fyrir nokkrum mánuðum, þar sem tíðarfar er svona gott, afli nægur og útlit fyrir gott fiskverð. En þetta getur breyst; það getur komið hafís fyrir Norður- eða Vesturlandi og haldist langt fram á sumar, svo sem komið hefir fyrir. Hvað þá? Þá er betra að vera við öllu búinn. Það ber ekki aðeins að líta á björtu hliðina, heldur verður og að gefa gaum hinni lakari. Það gera allir góðir búmenn.

Ingólfur Bjarnarson Frv. þetta, sem minni hl. hv. viðskiftamálanefndar ber fram, á þskj. 194, hefir verið ítarlega skýrt og nauðsyn þeirra ráðstafana, er það ræðir um, bæði af hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) og hæstv. atvrh. (Kl. J.). Ætla jeg eigi við það að bæta, en lítillega snúa mjer að þeim andmælum, er komið hafa fram gegn frv. Í nál. meiri hl. viðskiftamálanefndar, á þskj. 206, er gengið inn á það, að því er skilið verður, að innflutningshöft hafi verið rjettmæt og nauðsynleg, er þau voru sett 1920, en eftir tæpt ár hafi þörfin mikið verið horfin fyrir það, meðal annars, og einkum vegna þess, að ástæður almennings hafi þá verið orðnar svo slæmar, að kaupgetan hafi verið lítil orðin. Því hafi verið rjettmætt að afnema hömlur þessar á þinginu 1921, eins og gert var. Og úr því það hafi verið gert, þá sje óhugsandi að taka höftin upp aftur nú, og enda tekið fram, að samkvæmt rjettri hugsun ættu þeir, sem aðhyltust innflutningshöft á síðasta þingi, að snúast á móti þeim nú. Þessa röksemdaleiðslu er dálítið erfitt að skilja. Ef ástæður almennings voru orðnar svo slæmar um þing 1921, að kaupgetan var mjög á þrotum, virðist það einmitt allgild sönnun fyrir því, að hömlunum þurfti að halda áfram, hafi þær verið rjettmætar árinu áður, og að frekar hefði þurft að herða á þeim, svo þær gætu komið að haldi, til hjálpar og lagfæringar viðskiftunum. Enda sýndi reynslan, að þessa var síst vanþörf, því að árið reyndist hið erfiðasta viðskiftaár fyrir almenning. Er gengisfall ísl. krónunnar á síðasta ári talandi vottur um viðskiftaörðugleikana. Vil jeg telja víst, að hefði þingið í fyrra hert á viðskiftahöftunum, í stað þess að upphefja þau, mundu viðskiftaástæður þjóðarinnar hafa orðið stórum mun betri við síðustu áramót en raun varð á. Til sönnunar þessu má taka fram, að báðir bankarnir munu ótvírætt hafa látið þá skoðun uppi, bæði síðastliðið haust og eins nú, að þeir teldu mjög nauðsynlegt, til viðreisnar fjárhagsástandi þjóðarinnar, og þá sjerstaklega til viðreisnar peningagengi okkar, að öflugar ráðstafanir yrðu gerðar til þess að hefta innflutning á óþörfum varningi. Verð jeg að telja skoðanir þeirra í þessu efni mjög mikilsvert atriði. Og þar sem draga verður þá ályktun af því, sem jeg hefi hjer sagt, að það hafi verið mjög misráðið að afnema innflutningshöft á þinginu 1921, leiðir þar af, að beint liggur við að taka þau upp aftur nú, eða gera ráðstafanir til, að hægt verði að grípa til þeirra, ef nauðsyn krefur, eins og frv. þetta ætlast til. Skal jeg að vísu játa það, að sem stendur eru horfur um árgæsku góðar, og hugsanlegt er að rætist þær eftir bestu vonum, og verslunin reynist þolanleg, þá geti þetta komið viðskiftaástandinu á rjettan kjöl. En takist svo til, koma heimildarlög þessi vitanlega ekki til framkvæmda. Engin hætta er á, að til þeirra verði tekið nema brýna nauðsyna beri til, eins og hæstv. atvrh. (Kl. J.) hefir tekið fram. Í nál.hv. meiri hl. er gert ráð fyrir því, að viðskiftaskuldirnar hafi minkað á árinu 1921 um 10 miljónir króna. Þar er það óábyggilegt og villandi, að frá skuldunum í árslok eru dregnar óseldar innlendar afurðir, sem áætlaðar eru 4 milj. kr. En ekki dregið neitt frá skuldunum í ársbyrjun fyrir óseldum afurðum, og hafi þær verið jafnmiklar sem við árslok, sem jeg fyrir mitt leyti verð að álíta, meðan annað er ekki upplýst, skakkar þarna um 4 miljónir, sem afborgun skuldanna er oftalin. Einnig má benda á, að ekki eru í þessu yfirliti taldar nema 6 miljónir af enska láninu sem viðskiftaskuldir, en þar sem lánið var 10 miljónir, hefir þjóðin þó aukið skuldir sínar um þær 4 miljónir, sem ótaldar eru, og því rjett að taka tillit til þessa, þegar verið er að gera upp afkomu ársins. Þegar þessa hvorttveggja er gætt, fer að verða minna um þessar miklu skulda greiðslur, sem svo mjög hefir verið hampað með, enda sýnist það ekki sem líklegast, að um mjög miklar raunverulegar afborganir geti verið að ræða, þar sem um endilangt landið heyrast einróma skýrslur um það, að almenningur hafi stórtapað og skuldir aukist feikilega. Veit jeg ekki, hver hefir átt að greiða þessar miklu skuldalækkanir. Vera má þó, að þolanlega hafi gengið fyrir nokkrum útgerðarmönnum og þeir hafi máske sumir eitthvað á unnið um skuldalækkanir. En hitt er aftur víst, að hjá landbúnaðarmönnum og verkamönnum hafa skuldir aukist mjög mikið síðastliðið ár. Jeg held því, að skuldir þjóðarinnar í heild sinni hafi mjög lítið lækkað á árinu, og álit hv. meiri hl. viðskiftamálanefndar ekki á rjettum rökum bygt hvað þetta atriði snertir. Þá heldur hv. meiri hluti því fram í áliti sínu, að innflutningshöft mundu auka dýrtíð í landinu, örva kaupalöngun fólksins og meina einstaklingunum að spara. Enn fremur muni þau baka þjóðinni álitshnekki út á við. Þetta virðist alger öfugmæli. Aðalætlunarverk haftanna er það vitanlega, að hefja gengið, og auðsjeð, að við það mundi dýrtíðin einmitt minka, og sjálfsagt, að fólkið mundi af fremsta megni takmarka kaup sin og fresta þeim, bæði vegna væntanlegrar verðhækkunar sem og þess sparnaðaranda, er alment mun ofarlega hjá þjóðinni, og álit hv. meiri hl. færir þetta atriði sem rök í öðru sambandi, fyrir því, að innflutningshöft eða yfir höfuð aðrar ráðstafanir sjeu óþarfar. Jú, það mun óhætt að segja það, að almenningur vill gjarnan spara. En það vill reynast örðugt í framkvæmdinni, og því æskir þjóðin eftir aðstoð löggjafarvaldsins í þeirri viðleitni, sem sjá má af hinum mörgu áskorunum um, að komið sje á öflugum innflutningshöftum, sem koma fram í þingmálafundargerðum víðs vegar frá. Þá þarf varla að taka það fram, sem bersýnilegt má vera, að ráðstafanir til viðreisnar fjárhagsástæðum okkar hljóta að auka okkur traust út á við, en ekki hið gagnstæða, t. d. með því að hefja gengi ísl. krónu. Þá vill hv. meiri hluti telja óþarft að leggja hömlur á innflutninginn í því skyni að rjetta við gengi ísl. krónu. Telur hann, að það eigi að vera komið í sæmilegt horf um næstu áramót án nokkurra slíkra ráðstafana. En hvernig kemst hann að þessari niðurstöðu? Jú, í fyrsta lagi, að af áætluðum 10 milj. kr. lausaskuldum muni vafalaust mega telja allmikið tapaðar skuldir, t. d. 2 milj., og af þeim 8 milj., sem þá sjeu eftir, muni um helmingurinn vera þannig vaxnar, að „ekki ætti að vera ómögulegt að samningsbinda þær“. Þá sjeu eftir 4 milj. kr. lausaskuldir, er ekki ættu að hafa veruleg áhrif á gengið. Í öðru lagi segir meiri hlutinn, að árið muni ekki bregðast vonum manna um gott árferði. Við þetta er nú það að athuga, að eftir margra manna áliti eru lausaskuldir meira en 10 milj. kr. Engin vissa er um þessar töpuðu skuldir, og ekki virðist álitlegt að byggja mikið á því, að samningar fáist um að festa skuldirnar, þar sem nál. kveður ekki ríkara að orði um það atriði en svo, að „ekki ætti að vera ómögulegt“ að samningsbinda þennan hluta þeirra. Þá virðist og hugsanlegt, að vonirnar bregðist um árgæskuna. Að minsta kosti eru rök þessi svo veik, að tæplega er verjandi að leggja allar öryggisráðstafanir til hliðar þeirra vegna. Jeg skal svo ekki eyða mikið fleiri orðum um málið. Jeg held því eindregið fram, að þjóðin sje nú svo tæpt stödd efnalega og skuldum hlaðin, að þingið hljóti að gera ítrustu tilraunir til þess að beina ástandinu í batnandi horf með þeim ráðum, er best kunna að verða fundin. Tel jeg heimildarlagafrv. þetta líklegustu leiðina, sem fyrir hendi er, þó að annmarka megi sjálfsagt á því finna, enda er það aðeins komið fram vegna þess neyðarástands, sem nú er, og kann að verða, viðskiftalega sjeð. Frv. kemur vitanlega ekki til framkvæmda, ef þær góðu vonir rætast, að viðskiftavandræði okkar lagist af sjálfu sjer, vegna viðvarandi árgæsku, hagstæðari verslunar, sjálfkosnum sparnaði almennings o. fl. En jeg tel það alveg óverjandi að byggja svo mjög á þessum vonum, að þingið geri engar öryggisráðstafanir til að ráða bót á því fjárhagsöngþveiti, sem þjóðin er nú stödd í. Það væri sannarlega „að fljóta sofandi að feigðarósi“.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Jeg vildi aðeins leyfa mjer að gera nokkrar athugasemdir við þetta frv., til þess að umr. þurfi ekki að snúast um óljós atriði í frv. viðvíkjandi gjaldeyrisráðstöfunum. Umræðurnar hafa einungis snúist um heimild til innflutningshafta. Þetta er gamalt mál og hefir áður verið til meðferðar í þinginu, enda er það auðheyrt á umræðunum. Jeg lít nú þannig á málið, að það sje gjaldeyrisráðstöfun, og þar sem frv. fer fram á takmörkun á innflutningi, tel jeg það aðalgjaldeyrisráðstöfun þess og þá aðalefni þess. Hin önnur ákvæði þess, sem lúta að gjaldeyrismálinu, tel jeg vera þar til vara. Þegar er að ræða um ráðstöfun á innflutningnum, þá er þar að ræða um skipulag, eða takmörkun á skipulagi, en að því er snertir umsjón með gjaldeyrismálinu er þar að ræða um eitt skipulag eða annað. Nú hefir til þessa verið eitt skipulag á þessu máli, en þá er nú spurningin, hvort rjett muni að fela umsjón gjaldeyrisins þeirri nefnd, sem hjer hefir verið rætt um að stofna í þeim tilgangi. Mjer þætti nú eðlilegast, að þessi nefnd færi með þær gjaldeyrisráðstafanir, sem hjer er um að ræða, því að hún yrði að vera kunnug öllu gjaldeyrisástandinu í heild og hafa sem fylst yfirlit yfir það, og mundi þar sannast, að sárast er það, er í sjálfum liggur. Það virðist rjett, að sú nefnd, sem hefði með höndum innflutningsráðstafanir, ætti að vera sem kunnugust gjaldeyrisástandinu, hverra krafa og hverra tekna mætti vænta á hverjum tíma. Það er því ekki hægt að segja, að það sje óljóst, að slík nefnd geti haft umsjón með gjaldeyrinum, og er hjer aðeins að ræða um skipulagsráðstafanir í þá átt, að allar upplýsingar í þessu efni geti gengið sem greiðast og komið niður í sem rjettastan stað. Það hefir einnig verið nefnt hjer í hv. deild, að það væri óljóst tekið fram í frv., að þessi nefnd gæti enn fremur, ef nauðsynlegt þætti, ráðstafað gjaldeyrinum. Þetta er ljóst, og sjest það best, ef menn hugsa sjer, að rísi upp „baisse spekulationir“ í íslenskri krónu, þannig, að boðin væri út íslensk króna „in blanco“, sem svo ætti að skila eftir mánuð eða hálfan mánuð. Það er auðsjeð, að þannig lagaður „organiseraður baisse“ á íslenskri krónu gæti eyðilagt gengi hennar. Slíkar ráðstafanir gætu þó aðeins komið til greina, ef brýn nauðsyn krefði, og þá þar sem verslað er með íslenska krónu, en það er einkum í Kaupmannahöfn, en þar er nauðsynin ekki sjerlega brýn, vegna þess, að kauphöllin þar hefir gert ráðstafanir móti „blanco-sölu“, og er ekki mikil hætta á, að þær ráðstafanir verði afnumdar fyrst um sinn. Hinar aðrar ráðstafanir þessa frv., um gjaldeyrinn, eða vararáðstafanirnar, sem jeg nefndi þær áðan, eru skýrar, en jeg vil þó taka það fram um þær, að þar er aðeins að ræða um skipulag, um að leggja málið undir þessa nefnd. En ef það væri nú ekki lagt undir hana, mundi mestur hluti fjárins fara gegnum bankana, en þeir mundu þá best vita um, hvernig gjaldeyrisástandið væri.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Sessunautur minn, hv. frsm meiri hlutans (M. J.) þrumaði yfir mjer 70 mínútna langan lestur við fyrri hluta þessarar umr. Það má því ekki minna vera en jeg, að gömlum og góðum sveitasið, þakki honum lesturinn, En til þess að sýna honum, að jeg hafi ekki sofið um lestur, skal jeg minnast á nokkur atriði, er ræða hans gaf tilefni til. Lesturinn var engin nýung, ekkert frumlegt, ekkert annað en bergmál af umr. síðasta þings um viðskiftamálin, umr. forsvarsmanna reykvískrar kaupsýslu og hagsmuna hennar. Efnið var þetta margendurtekna auragræðginnar evangelium ófyrirleitinna kaupsýsluprangara um frjálsa kaupsýslu, frjálsa, ótakmarkaða samkepni og frjálsræði fyrir þá til að hrúga í vetlinginn aurum skilamannanna skapþungu, án alls tillits til hagsmuna heildarinnar, eða vandkvæða þeirra, sem við þjóðinni blasa, og stjetta þeirra og einstaklinga, sem viðskiftaókjör og gengishrun íslenskra peninga er að örmagna. Þessir fjölvitru kaupsýslugarpar og ágætu föðurlandsvinir þykjast hafa og vilja hafa ráð þjóðarinnar í hendi sjer, og þykjast rjettkjörnir til að hirða hvern eyri, sem afgangs verður brýnustu þörf landsmanna, eða þeirra, sem tískunnar vegna, glysgirni og ljettúðar glæpast á skrumi þeirra og glingri. Um efnalegt sjálfstæði þjóðarinnar eða einstaklinga hennar varðar þá ekki. Þeir verða fyrst og fremst að fylla vetlinginn og láta ekki vanta í neinn þumalinn. Talsmaður þessara heiðursmanna, þessara föðurlandsvina og fjármálagæðinga, er hv.frsm. meiri hl. (M. J.), og er það hlutskifti, sem jeg öfunda hann ekki af. Auðvitað fordæmir hann, vegna skjólstæðinga sinna, öll viðskiftahöft og telur þau til tjóns, sem ekki verði tölum talið. Þetta er nú ekki meira en vænta mátti, en hitt er furðulegra, er hann lýsir innræti þeirra og borgaralegri skyldurækni svo sem hann gerði Hann taldi sjálfsagt, að ef innflutningsbann væri sett á vörur, mundu þeir flytja inn forboðinn varning og selja hann, en svíkjast undan vörutolli; en ef eftirlit yrði haft með útlendum gjaldeyri, mundu þeir á bak við það fara, ráðstafa fjenu utanlands og gæla þess, að það kæmi ekki hingað til lands. Þarna mun lambinu rjett lýst, og hv.frsm. meiri hlutans (M. J.) þekkir auðvitað, eins og góður hirðir, sína sauði, en hæpið er, að virðing þeirra vaxi við þessa tilgátu hans. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) kvað hina „mórölsku“ ástæðu viðskiftahaftanna horfna. Ekki veit jeg, hvernig hann ætlast til að þetta sje skilið. En mjer finst liggja beinast við að skilja orð hans svo, að þessir margnefndu skjólstæðingar hans hafi öðlast einhvern „móralskan“ rjett til að leika lausum hala og láta greipar sópa um þá litlu kaupgetu, sem eftir er, „spekúlera“ í lággenginu og spilla gjaldgetu þjóðarinnar með ginnandi sölu óþarfavarnings. Hann má eiga þennan „móral“ fyrir mjer og samgleðjast í honum skjólstæðingum sínum. En reyndar finst mjer, að hann ætti að kjósa sjer sæmra föruneyti, og hálfgildings eftirsjá að honum í þá Jörfagleði. Annars mun hann hafa slegið þessu fram lítt hugsuðu, því móralska ástæðan fyrir höftum er jafngild nú, ef ekki gildari en hún hefir nokkru sinni verið, og hún byggist á því, að þjóðarheildinni er að blæða til ólífis, fjárhagslega skoðað, fyrir óáran og fljótandi skuldir út á við. Þessu veldur langvarandi dýrtíð, hrakleg sala á, afurðum landsmanna og loks lággengið, en í skjóli þess geta kaupmenn, jafnvel þeir, sem ráða yfir erlendri mynt, fært söluverð útlendrar vöru fram úr hófi. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) furðar sig á því, að heimtuð skuli höft nú, þar sem feld voru niður í fyrra, og telur ástandið hafa batnað svo mjög síðan, að ástæða til hafta sje horfin með öllu. Jeg veit ekki, hvort hann mælir þar sjer um hug, eða þetta er sprottið af hans alkunna verslunarviti. Hitt vita allir, að ástandið hefir breyst frá í fyrra, og mest þó til hins verra. Afnám viðskiftanefndar og hafta í fyrra var, illu heilli, fljótræðisverk, þvingað fram af hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) og öðrum talsmönnum kaupmannahagsmuna, og ýttu þá undir tyllivonir um viðskiftabót þá, sem erlenda ríkislánið til Íslandsbanka mundi veita, en þær vonir eru nú að engu orðnar, enda er nú fram komin í algleymingi sú ástæðan, sem í fyrra var öllum óljós, sem sje gengishrunið. Það kreppir afskaplega að ríkissjóði og þeim, sem greiða þurfa fje úr landi, öðrum en kaupmönnum, sem náð geta gengismuninum aftur af skiftavinum sínum, með því að færa fram verðið á því, sem inn er flutt og selt. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) veit vel, að hjer er brýnni ástæða til viðskiftaráðstafana en líklega nokkru sinni áður. Og jeg hygg, að hann viti það líka, að skuldir vorar út á við, sem nál. á þskj. 206 telur, og tölur þær, sem hann nefndi í ræðu sinni, eru að nokkru ágiskaðar, yfirleitt of lágar og sumar villandi, eins og jeg mun sýna fram á. Þegar ræða er um 1 milj. kr. skuld, sem vjer nú þegar þurfum að greiða erlendis, þá verður upphæðin nær 1400000 íslenskar krónur, eftir núverandi gengi. Með öðrum orðum, þær fljótandi skuldir landsmanna í dönskum krónum eru í reyndinni fullum þriðjungi hærri, þegar þeim er breytt í íslenskar krónur. Hv. þm. (M. J.) ætti einnig að vera kunnugt um það, að líkurnar, sem hann og meiri hl. telur fyrir því, að samningsbinda megi að meira eða minna leyti skuldir Íslandsbanka, eru mjög hæpnar, og að samningstilraunir um þetta hafa árangurslaust verið gerðar við nokkra af bönkunum í Kaupmannahöfn nú nýlega. En máske hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) tækist að koma þessu í lag, ef hann skryppi út yfir pollinn; þetta hefir samt enn ekki tekist, og má vera, að fjármálaþekkingu hv þm. (M. J.) hafi þar vantað til samninga. Að neita því, að viðskiftaráðstafanir sjeu nauðsynlegar og geti hjer að liði orðið, er sama og að meta stundarhagnað nokkurra einstaklinga meira en hag heildarinnar, og hv.frsm. meiri hl. (M. J.) auglýsir mjög eftirminnilega sitt kaupmannlega hugarþel, þegar hann talar um kaupgetuleysi almennings eins og allsendis heilbrigt og eðlilegt ástand. Við sama tóninn syngur og í nál., á bls. 4, þar sem hann telur þær 7 plágur, er hann hyggur að gangi yfir landið, ef viðskiftahöft verða tekin upp. Mig furðar reyndar ekki á því, þótt jafnbiblíufróður maður komi með þessa helgu tölu, enda mun hann hafa haft í huga Faraós-beljurnar mögru, og skulum við þá athuga fyrstu beljuna, eða fyrstu pláguna, sem hann telur atvinnuspjöll ekki svo fárra manna, er verslun hafa að atvinnu, og hann telur þarflaust að leggja stein í götu fyrir. En um þessa plágu er það að segja, svo fremi jeg sje, að hana mætti miklu fremur skoða sem þjóðfjelagslegt happ, ef hún leiddi til þess, að nokkrir þeirra, sem lifa af viðskiftaatvinnu með munaðar- og glingursvarning, hyrfu frá því að annari sæmilegri atvinnu, eða færu úr landi, því vissulega er hjer margfalt fleira af þessum mönnum en þörf þjóðarinnar krefur, og þess vegna er þeirra starf ekki aðeins gagnslaust þjóðfjelaginu, heldur má telja það böl og byrði fyrir heildina, þegar fjöldi manna legst á meltuna og lifir á þeim, sem björgina sækja úr skauti náttúrunnar og heiðarlegri störf stunda. Á þetta sjerstaklega heima um þennan bæ, sem að vísu sýgur næringu frá öllum landshlutum, og sagt er að hafi um 500 verslanir, og líklega elur á viðskiftahagnaði af þessum 500 stofnunum sem svarar 5–6 þús. manns, eða 1/3 allra íbúa bæjarins, í stað þess að geta líklega komist af með svo sem 5–6 hundruð vel æfðra og starfshæfra manna á þessu sviði. Ef rjettur þessara manna, þessara þúsunda, til að lifa af starfi annara, og það jafnvel í dýrðlegum fagnaði, á að vera ríkari en nauðsyn þjóðfjelagsheildarinnar, þá er kenning hv.frsm. meiri hl. (M. J.) um atvinnuskerðinguna laukrjett; ella er hún háskaleg villukenning, og það tel jeg hana vera. Líkt er nú farið hinum beljunum 6, eða plágunum, sem nál. telur; þeim sleppi jeg að mestu leyti, enda mintist hv.þm. S.-Þ. (Ing. B.) á þær. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) hefir hvervetna endaskifti á sannleikanum, er hann ræðir um plágur þessar; sýnir öfugar niðurstöður, nema í einu atriði, þar sem hann talar um tekjumissi ríkissjóðs, en um þann annmarka haftanna er það að segja, eins og hæstv. atvrh. (Kl. J.) benti á, að hjer er aðeins um skerðing á stundarhag ríkisins að ræða, sem fljótlega vinst upp aftur, með hækkuðu gengi og bættum þjóðarhag; en því vil jeg bæta við, að mestur yrði sá þjóðarhagnaður, ef höftin leiddu til þess að losa oss við nokkuð af þeirri óhollu kaupsýslu, sem er eldur í efnum þjóðarinnar, og nú á tímum hefir átt og á enn sorglega mikinn þátt í að skapa viðskiftaerfiðleikana, og ætíð er sami Þrándur í Götu fyrir lagfæringu þeirra. Það segir sig sjálft, að annmarkar fylgja viðskiftahöftum, og er eigi sannlegt að gera þar úlfalda úr mýflugu. Á óþægindin af slíkum ráðstöfunum verður að líta eins og stundarsársauka, sem óhjákvæmilegur er til að geta læknað alvarlega meinsemd. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) telur alóþarft ákvæði frv. um eftirlit með erlendum gjaldeyri, og rökin fyrir því eru, að það muni rýra framleiðsluviðleitnina og draga úr framleiðslulöngun manna. Það er eins og hann hugsi sjer, að sjómenn vilji ekki fiska og sláttumenn ekki slá, af því að eftirlitið kunni að aftra milliliðunum frá því að græða óhóflega á gengismun erlends og innlends gjaldeyris og halda með því niðri íslenskri krónu. Nei, hjer eru vissulega röksemdirnar hjá hv.frsm. meiri hl. (M. J.) farnar að nálgast öfugmæli, eða talar hann hjer í líkingum og mælir alt utan garna, eins og hann raunar tíðum gerir, og er jafnfráleit staðhæfing hans og þessi minna en einskis virði. Hvötin til framleiðslu glæðist við horfur um batnandi kjör, en lamast við horfur um viðskiftaörðugleika. Kaupmenn greiða ekki ótilknúðir framleiðendum innlendu vöruna í erlendum gjaldeyri eða gengismuninn frá útlenda gjaldeyrinum, heldur yfirleitt í vörum, með verði, sem miðað er við lággengi íslensku krónunnar. Það má nefna hliðstætt dæmi frá 1918. Útflutningsnefnd útbýtti eftir á til kaupmanna yfir 20% hagnaði, sem varð á fisksölunni, frá áætlunarverði því, sem sett var í upphafi, en uppbót þessa neituðu margir kaupmenn að greiða framleiðendum, þar sem skriflega samninga vantaði, og þó var hvervetna fyrirfram dreginn frá áætlunarverðinu umboðskostnaður kaupmanna. Þetta leiddi sumstaðar til málaferla milli þessara tveggja aðilja. Kaupmenn margir skoðuðu þetta eins og hvalreka eða verslunarhapp, sem þeir ættu að njóta. Auðvitað voru nokkrir sanngjarnir kaupmenn, sem greiddu uppbótina refjalaust, en þeirra gætti minna. Fráleit er sú kenning hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að viðskiftahöftin skapi dýrtíð á nauðsynjavöru, þótt seljendur kunni að hafa hneigð til að hækka hana í verði. Höft á henni verða vitanlega engin, og kaupfjelög og landsverslun, sem að rjettu lagi á að starfa framvegis á meðan þetta ólag stendur, eiga að geta haldið í horfinu og varið almenning fyrir áseilni kaupmanna. Hv. frsm. meiri hl. (M. J.) taldi furðanlegt, ef hv.þm. hefðu breytt skoðun á höftunum frá í fyrra. Slíkt er þó reyndar mjög eðlilegt, að skoðun manna hafi breyst við nýja reynslu í viðskiftamálunum, enda er viðhorfið alt annað nú en þá, og hagurinn, einkum ríkisins lakari, en ekki betri en hann var í fyrra, hvað sem hv. meiri hl. segir um fljótandi skuldirnar. Síðan hefir og gengishrunið bæst við, sem fáir sáu þá fyrir, og enginn hugði vist að yrði svo mikið, sem raun ber nú vitni um. Gengishækkun íslenskrar krónu af sjálfsdáðum, sem hv.frsm. meiri hl. (M. J.) gerði svo mikið úr, svaraði jeg í framsöguræðu minni. Nenni jeg ekki að endurtaka það svar. Spádómar háttv.frsm. (M. J.) um illar afleiðingar viðskiftaráðstafana eru að engu hafandi. Hann hefir engin skilyrði til að sjá þar betur fram í tímann en aðrir, en lög, sem gera viðskiftaráðstafanir mögulegar, eru sjálfsögð til tryggingar. Köpur- og kringilyrðum hv.frsm. meiri hl. (M. J.) er eigi ástæða til að svara. Hann kemst jafnan, er þessi mál eru á dagskrá, út í einhvern líkingarmálsalgleyming eða „rethoriskan“ hávaða, sem erfitt er stundum að skilja; sjer ofsjónir og undraviðburði og hafnar sig venjulega í Fróðárundrum. Í fyrra lenti hann í þessu sama máli á Fróðárselnum illræmda og komst þar í mestu mannraunir eða jafnvel lífsháska. Nú lenti hann á urðarmánanum frá Fróðá, sem auðvitað gengur rangsælis við aðra mána, og eftir því, sem mjer skildist, gerði þessi sjón honum þann geig, að hann í ofboðinu greip granataki, sem hann nefnir bolatak, á selnum, sjer til bjargar. Öll þessi „symbolik“ hv.frsm. meiri hl. (M. J.) er harla eftirtektarverð í sambandi við hversdagsleg viðskiftamál, og virðist jafnvel oft, sem alt þetta sje utan garna hjá honum gert, til að þóknast þeim háttvirtu, en um það finst mjer mega segja, að of mikið gefi hann fyrir „pípuna“. Þá þótti hv.frsm. meiri hl. (M. J.) jeg og aðrir, sem mælt hafa með frv., hafa fært lítil rök að nauðsyn þess. Um þetta hefði hann getað talað djarft, ef hann hefði haft sjálfur nokkuð að bjóða í því efni, en svo var ekki, og ekki heldur við því að búast. Mörg og innantóm slagorð hjá honum sanna ekkert. Frekari svör þykist jeg ekki þurfa að gefa hv.frsm. meiri hl. (M. J.) um það. Að fara að tína upp allar fullyrðingar hans um skaðsemi haftanna, spásagnir um framtíðina og útúrsnúninga úr frv., væri álíka tilgangslaust eins og að ætla sjer að tína upp lambaspörð af heilum afrjetti. Þá kem jeg að hv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Játa jeg fúslega, að í þessu máli hefir hann verið rjettur maður á rjettum stað undanfarið. Árin 1920 og 1921 var hann sá einbeittasti og ákveðnasti í þessu máli, og bar það fram til sigurs á 2 undanförnum þingum. Hann var einnig eindreginn stuðningsmaður haftanna nú í þingbyrjun, svo að jeg verð að segja, að ummæli hans nú komu mjer ærið á óvart. Þau virtust jafnvel benda til þess, að hann mundi ekki greiða atkv. með frv., og ástæðan, sem hann færði fyrir þessu, var sú, að þær heimildir, sem frv. gæfi stjórninni, væru allar til í fyrri lögum. En þessi ástæða hans stendur á flugufótum, og er auk þess alls eigi rjett, því að þetta frv. er miklu víðtækara og skýrara en þær eldri heimildir, sem það líka felur í sjer, og hvað sakar það, þótt þessar heimildir sjeu allar sameinaðar í eitt frv., sem er ljósara og ákveðnara en eldri heimildirnar? Nei, þetta er engin ástæða til stefnubreytingar hjá hv.þm. (M. G.), og jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að hann hverfi frá fyrri stefnu sinni, enda þótt helst mætti ráða það af orðum hans, að hann hefði tekið sinnaskiftum. Hann telur lánsheimildina í frv. óþarfa af því, að hún væri áður til. Jeg hygg, að það muni nú nokkuð orka tvímælis, hvort svo sje, því að varla ætlast hv.þm. (M. G.) til, að stjórnin taki aftur miljónalán handa Íslandsbanka, en það eitt væri ef til vill heimilt, eftir eldri heimildunum. Hins vegar getur verið full nauðsyn á því að gefa stjórninni heimild til þess að taka viðskiftalán vegna nauðsynlegra útgjalda ríkisins, og við það eitt miðar frv. heimildina. Þá taldi hann ákvæðin. í frv. um eftirlit með útlendum gjaldeyri óþörf. Sagði hann, að gjaldeyririnn útlendi mundi fara sína rjettu boðleið hvort sem væri. Það hefir nú stundum kveðið við nokkuð annan tón um þetta hjer og verið sagt, að hann færi öfuga boðleið og ekki í gegnum bankana, þótt þeir ættu tilkall til hans. Hv. þm. (M. G.) beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvernig við hefðum hugsað okkur þessu eftirliti gjaldeyrisins hagað. Jeg sleppi að svara því, sökum þess, að hæst. fjrh. (Magn. J.) hefir gert það á sama veg og jeg hefði viljað gera. Þá sagði hann, að jeg hefði farið óvarlega, að fara að tefla því fram í umr., að enskt firma hefði ekki þorað að trúa bönkunum hjer fyrir fje. Var að heyra, sem hann teldi þetta goðgá og að það mundi kasta skugga á bankana. En það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur, og jeg hefi fullar sannanir fyrir því, að þetta er satt. En auðvitað sannar þetta ekki annað en það, að firmað hefir ekki þekt nógu vel til bankanna. En það sýnir líka, hve skemmileg áhrif lággengið hefir fyrir okkur, bæði erlendis og hjer. Skal jeg svo ekki svara þessum hv.þm. (M. G.) meira að sinni nje átelja undirtektir hans. Síðar sjest betur, hverju hann spilar út. Kem jeg þá að hv.þm. Ísaf. (J. A. J.). Hann virtist hafa nokkuð sjerstaka afstöðu. Sýndist helst vilja fara bil beggja, enda var hann fylgjandi höftum á síðasta þingi. Veit jeg varla, hvoru megin hann ætlar að vera, eða hvort hann ætlar að vera hálfur hvorumegin.  (J. A. J.: Jeg greiði atkv. á móti frv.)  . Jæja, þá það; þá sýnir þetta fimi hans í því að fara í gegnum sjálfan sig, og læt jeg úttalað um það.

Jón Þorláksson Jeg ætla fyrst að minnast á gjaldeyrishöftin, sem frv. heimilar stjórninni að innleiða. Raunar er þetta nokkuð erfitt, því að enn þá er það mjög á huldu, hvað ætlast er til af flm. í þessu efni; verður því eingöngu að fara eftir orðum frv. Frv. heimilar ríkisstjórninni að „hafa umsjón með“ erlendum gjaldeyri í eign landsmanna, og með gjaldeyri fyrir útfluttar afurðir, og „ef nauðsyn krefur að ráðstafa slíkum gjaldeyri“. Aðaltilgangur frv. er því sá, þótt undarlegt megi virðast, að heimila stjórninni að ráðstafa eignum einstakra manna. Er heimild, sem gengur í líka átt og þessi, venjulega nefnd eignarnám eða lögnám í lögum, en hjer eru önnur orð viðhöfð, svo tilætlunin hlýtur að vera sú, að hjer sje ekki um venjulega eignarnámsheimild að ræða. Það kom líka í ljós hjá hv.þm. Ak. (M. K.) og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að tilætlunin væri sú, að gera með þessu tilraun til þess að hindra gengislækkun íslensku krónunnar. Raunar hafa þeir ekki sagt þetta berum orðum, en hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) sagði, að það ætti að hamla því, að milliliðir gerðu gengismuninn að gróðavegi fyrir sig, en alt er þetta í raun og veru umskrifanir fyrir það, að haldið verði áfram því, sem bankarnir voru að reyna síðastliðið sumar, að taka gjaldeyrinn af framleiðendum fyrir lægra verð en þeir geta fengið fyrir hann annarsstaðar. Vildi jeg nú athuga, hverjar afleiðingar slík heimild mundi hafa fyrir verslun landsmanna með útflutningsvörur, og hvort hún mundi líkleg til þess að beina hinum útlenda gjaldeyri í þann farveg, sem eðlilegastur er talinn, en það er að hann renni í gegnum bankana, og frá þeim aftur til vörukaupa og skuldagreiðslu erlendis. Fyrst er þá að athuga það, sem frv.-orðin sjálf benda til, að þessi og önnur lagaboð íslensk geta vitanlega ekki náð til annars erlends gjaldeyris en þess, sem á hverjum tíma er í eign íslenskra manna eða útlendinga hjer búsettra, og að því er þá síðastnefndu snertir, þá einungis til þess erlends gjaldeyris, sem þeir eiga hjer á landi. Aftur á móti getur löggjöfin alls ekki náð til þess gjaldeyris, sem útlendingar eiga eða eignast erlendis, jafnvel þótt þeir hafi eignast hann fyrir íslenskar vörur. En hvaða afleiðingar hefir það nú, ef haldið er áfram þeim tilraunum, sem bankarnir gerðu sig seka um síðastliðið sumar, að reyna að ná andvirði útfluttu vörunnar, erlenda gjaldeyrinum, fyrir lægra verð en eigendur mundu geta fengið fyrir hann á frjálsum markaði, og að neyða þá til þess að verja honum á annan hátt en þeir telja sjer hagkvæmastan? Fyrsta afleiðingin hlýtur að verða sú, að framleiðendur reyni að búa svo um, að þeir komist undan högginu, reyni að komast undan ákvæðunum. Beina leiðin fyrir útflytjendur til þess er sú, að selja afurðirnar í íslenskum krónum. Þá verða þeir frjálsir að því að nota andvirðið eins og þeim sýnist, og með því móti geta þeir líka fengið hærra verð fyrir vöruna en þeir gætu fengið á annan hátt. Því er raunar slegið fram, að ekki sje víst, að heimildin verði nokkru sinni notuð, en þetta er líkt því, sem maður segði við hest, um leið og hann væri búinn að reiða upp svipuna til höggs: Þú þarft ekki að forða þjer strax, ekki fyr en höggið ríður af. - Menn bíða ekki eftir högginu, heldur forða sjer í tíma. Annars er lærdómsríkt að athuga aðferð annara þjóða í þessum efnum. Tveimur ríkjum hefir þótt nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að ná í hendur stjórnarinnar gjaldeyrinum fyrir útfluttar afurðir; þessi ríki eru Rússland og Þýskaland. Í Rússlandi tók stjórnin í sínar hendur einkasölu á öllum útfluttum vörum, en í Þýskalandi var bannað að selja útfluttu vörurnar gegn innlendum gjaldeyri. Með slíkum ráðstöfunum er auðvitað hægt að ná gjaldeyrinum í hendur stjórnarvalda landsins, en það fylgir sá böggul skammrifi, að gengið á sjer ekki viðreisnarvon eftir að svona ráðstöfunum hefir verið beitt, enda ekki beitt annarsstaðar en þar, sem vonlaust er um gengið. Vill nú auðvitað enginn líta við þýskum mörkum, eftir að ekki er lengur unt að fá þýskar vörur fyrir þau. Jeg hefi viljað nefna þetta, því að ekki sýnist örgrant um, að sú hugsun hafi gægst fram, sem gengur í líka átt og þessa, þó að ekki sjáist á frv., að því sje ætlað að ganga svona langt. Það þarf engum getum að leiða að því, hvaða áhrif þetta hafi á framleiðslu og atvinnuvegi landsins, að menn eigi slíka stjórnarheimild yfir höfði sjer. Það myndi verða til þess að gera atvinnurekendur hrædda og hikandi, en það er lífsskilyrðið nú eins og ávalt, að þeir menn reyni að færa út kvíarnar, eftir því, sem þeir sjá sjer fært og aukning getur borið sig. Hæstv. fjrh. (Magn. J.) gat þess hjer á dögunum, að þær þjóðir, sem ekki væru komnar svo langt að vera búnar að missa alla von um að rjetta við gengið, vildu umframt alt rjetta það til móts við gullverð. Jeg er sammála hæstv. ráðherra (Magn. J.) um það, að oss beri líka að reyna þetta, en til þess að það geti hepnast verðum vjer að varast öll höft og ráðstafanir, sem myndu verka í gagnstæða átt. Þá verð jeg að minnast ofurlítið á innflutningshöftin. Jeg hefði helst kosið að sleppa við það, en get nú ekki leitt það hjá mjer, sökum umyrða, sem fallið hafa, um afstöðu síðasta þings til þessa máls. Frv. það, sem hjer er um að ræða, fer fram á aukna heimild fyrir landsstjórnina til að leggja á innflutningshöft. Hvort sem þeim hv.þdm., sem lítið virðast þekkja til viðskiftanna hjer, kann að þykja það ótrúlegt eða eigi, þá er það nú staðreynd, að tal það um innflutningshöft, sem nú er orðið, hefir þegar haft allmikil áhrif á framkvæmdir ýmissa kaupsýslumanna hjer í bænum. Er mjer t. d. kunnugt um, að eitt firma hjer, sem verslar með þennan varning, sem nú er verið að ræða um að banna innflutning á, símaði nýlega út og bað um að senda sjer vörur svo skifti hundruðum þúsunda króna virði. Eru þessar vörur að vísu ekki óþarfar, en heldur ekki nauðsynlegar nú sem stendur, og hefðu heldur alls ekki verið pantaðar nú, ef talið um yfirvofandi innflutningsbann hefði ekki vakið kauplöngun firmans. Aðferðin hjer er líka rammskökk. Fyrst tala menn lengi um þetta og gefa mönnum þannig tækifæri til að búa sig undir breytingarnar og birgja sig upp að vörum. Afleiðingin verður þannig gagnstæð við það, sem ætlað er. Nei, ef þetta á að gera á annað borð, þá ríður á því að tala fátt, en framkvæma fljótt. Og það stoðar ekkert, þó að gefin sje heimild til að gera þetta einhvern tíma í framtíðinni. Það yrði að smella höftunum sjálfum strax á, ef duga skyldi. Það á sama við hjer og um hækkun tolla á vörum. Til þess að ná tilganginum verður að afgreiða það í flýti og fyrirvaralaust. Þá langar mig til að athuga lítið eitt, hvað í þessu frv. er nýmæli. Í því efni get jeg ekki orðið samþykkur háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Jeg get ekki fallist á það, að efni þessa frv. sje það sama og í núgildandi lögum um þetta efni. Hjer er því bætt við, að stjórninni skuli heimilað að banna innflutning á nauðsynjavörum. Að vísu mætti segja, að þetta væri heimilað með núgildandi lögum, ef ekki hefði verið girt fyrir þann skilning þeirra á síðasta þingi. Það var einmitt þetta, sem síðasta þing gerði, að taka úr höndum stjórnarinnar heimildina til að hefta innflutning á nauðsynjavöru. Var það og ekki að óþörfu gert, heldur hafði þingið til þess góðar og gildar ástæður. Þessar ástæður gilda enn þá, og skal jeg nefna þær helstu. Fyrsta ástæðan er sú, að reynslan var búin að sýna, að höftin höfðu í för með sjer verðhækkun á nauðsynjavöru. Liggja fyrir skýrslur, bæði frá Verslunarráði Íslands og Sambandi íslenskra samvinnufjelaga, um það, að vörur þessar voru þá í miklu hærra verði en þær hefðu þurft að vera, ef innflutningur hefði verið frjáls. Enda kom það fljótt í ljós, þegar losað var um höftin, að vörurnar lækkuðu í verði. Það er engin tilviljun þetta, heldur er það algilt viðskiftalögmál, sem hjer er um að ræða. Önnur ástæðan er sú, að það verður enginn gjaldeyrissparnaður að því að hefta innflutning á nauðsynjavöru, nema þá því aðeins, að um leið sje gripið til þess að skamta mönnum vöruna. Því hvaða stjórn neitar um innflutning á nauðsynjavöru, ef hún er þrotin? Með skömtuninni myndi aftur seðlafarganið fylgja, með öllum sínum töfum og tilkostnaði. Jeg á auk þess bágt með að skilja, hverju máli það skiftir, þótt birgðir af nauðsynjavörum, til tveggja mánaða eða svo, liggi í landinu. Þær birgðir eru ekki meiri en svo, að bara má telja þær til bóta og öryggis, ef eitthvað kæmi fyrir, sem tepti aðflutning frá útlöndum um tíma. Nei, jeg tel það rakalaust með öllu, að innflutningshöft á nauðsynjavörum geti áorkað gjaldeyrissparnaði. Auk þess er hætta á því, að þegar farið væri að beita þessu, þá gæti svo farið, að stjórnin reyndist ekki nægilega alvís til að sjá fyrir allar hættur og möguleika. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) og háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) mintust áðan á hafísinn. Er það máske heppileg ráðstöfun gegn honum að hefta innflutning á nauðsynjavörum? Jeg hefi aldrei heyrt talað um, að hættum þeim, sem hafísnum eru samfara, yrði afstýrt með því móti. Jeg skal raunar játa, að þetta gæti orðið, ef aðeins er talað um höftin, en ekkert lögleitt, og þannig ýtt undir kaupmenn að birgja sig upp. En á annan hátt yrði það ekki. Nú er vitanlegt, að ef innflutningshöft kæmust á allar vörur, þá yrði að setja nefnd á stofn, eins og síðast, með þeim óheyrilega kostnaði fyrir ríkissjóðinn og alla, sem viðskifti reka. Þá yrðu menn aftur að sækja um leyfi fyrir hvern vöruslatta og þola þær tafir og óþægindi, sem því eru samfara. Það var einmitt þetta óþolandi pappírsflóð, sem gerði þetta fyrirkomulag óvinsælast síðast. Á jeg líka bágt með að finna nokkra ástæðu til að byrja á því fargani að nýju. Kemur mjer dálítið á óvart, ef hæstv. stjórn fer nú fram á það að fá heimild til þessa. Því jeg var svo frægur að vinna með hæstv.forsrh. (S. E.) í þeirri nefnd, sem átti að fjalla um þetta á síðasta þingi, og man jeg, að hann var þá allra manna ákveðnastur í því, að sjálfsagt væri að ljetta innflutningshöftunum af nauðsynjavörum. Býst jeg við, að hann sje enn þá sama sinnis í þessu efni. Það hefir annars glatt mig að heyra það, að þeir háttv.þm., sem hafa talað fyrir þessu frv., hafa eingöngu miðað orð sín við innflutningshöft á óþarfavöru. Þeir virðast ekki hafa athugað það nægilega, að fyrir því er einmitt fullkomin heimild í núgildandi lögum. Það er ekki rjett ályktað hjá hv.þm. S.-Þ. (Ing. B.), að ef stjórnin hefði hert á höftunum, þá mundi ástandið vera betra en nú. Jeg álít einmitt, að það hafi verið um síðustu forvöð að ræða að ljetta þeim af. Framleiðendur gátu ekki orðið risið undir dýrtíð þeirri, sem þau gerðu sitt til að auka, og á ýmsan annan hátt urðu þau til að lama framtakssemi þeirra. Þá vil jeg minnast á annað atriði, sem sami hv.þm. (Ing. B.) talaði um, en það var, að flestir íslenskir framleiðendur hefðu haft tap árið 1921, og því gæti það ekki rjett verið, að það ár hefði verið borgað mikið af erlendum skuldum. Og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. O.) tók í sama strenginn og kvað þjóðinni nú vera að blæða til ólífis. Þetta getur þó vel átt sjer stað, að allur þorri framleiðenda hafi tapað árið 1921, en samt borgað nokkuð af erlendum skuldum. Það má ekki gleyma því, að opinber gjöld til landssjóðs og sveitarsjóða eru nú orðin svo afarþung, að þeirra vegna getur vel orðið tap á atvinnurekstrinum, þótt meira sje framleitt en það, sem þarf til að borga fyrir aðfluttar vörur. Þá kemur hjer enn nýtt atriði til greina. Ef slík höft, sem hjer er um að ræða, reyndust „effektiv“, þá myndi það rýra svo tekjur ríkissjóðsins, að þótt vel horfi fyrir, þá gæti árið vel endað með halla. Þetta er alvarlegt atriði, og ber að athuga, hvort hjer væri ekki stefnt í ófæru. Gæti afleiðingin vel orðið sú, að enn yrði að þyngja á atvinnuvegunum og láta þá borga þann halla. Það er sagt, að þjóðin óski eftir hjálp laganna til að spara. En jeg held, að hún óski fyrst og fremst eftir því, að fá að halda því, sem hún aflar, en þurfa ekki að greiða 1/3 af því í ríkissjóðinn eða aðra sjóði. Það er annars eftirtektarvert, að þótt sumir háttv.þm. leggi kapp á að koma fram frv., þá gefa þeir þó altaf í öðru orðinu í skyn, að það sje ekki meiningin að nota þessa heimild fyrst um sinn, eða á meðan ástandið er eins og nú. Jeg verð nú að segja það, að jeg læt mjer ekki einu sinni detta í hug. að stjórnin noti þessa heimild nokkurn tíma. En að því er snertir innflutning á óþarfavöru, þá hefi jeg heyrt hæstv. atvrh. (Kl. J.) lýsa yfir því, að þessi höft, sem nú eru, væru gagnslaus til gjaldeyrissparnaðar. Tók hann því fjarri, að stjórnin myndi nota þá heimild, sem hún hefir í því efni, til að hefta innflutning á tóbaki. Hefi jeg ekkert við það að athuga, en skil þó ekki, til hvers slík höft eru, fyrst þau eru ekki notuð á þann óþarfa, sem helst munar um. En hvað sem um þetta er annars að segja, þá er víst um það að ekki þarf að greiða atkv. með þessu frv. til þess, að næg heimild sje fyrir hendi til að hefta innflutning á óþarfavöru, þótt reynt hafi verið að láta líta svo út, að hjer sje aðallega um það að ræða. Það er því ekki um þetta, sem jeg greiði hjer atkv., heldur um þau nýmæli, sem frv. flytur, um heimild til að hefta innflutning á nauðsynjavöru, og um heimild til gjaldeyrishafta, og báðum þeim nýmælum er jeg mótfallinn.

Magnús Guðmundsson Jeg þarf að svara hæstv. atvrh. (Kl. J.) nokkrum orðum. - Hann sagðist geta fallið frá frv., ef hægt væri að sannfæra hann um það, að nægileg heimild sje í lögunum frá 1920. Jeg á hægt með að sanna hæstv. ráðh. þetta. Skal jeg þá benda honum á, að 11. maí 1920, þrem dögum eftir að lögin öðluðust gildi, þá var skipuð nefnd sú, sem hafði með innflutningshöftin að gera. Hún starfaði í eitt ár. En svo tók þingið í taumana og ljet í ljós, að innflutningshöftin skyldu ekki ná til nauðsynjavara. Lögunum var annars ekki breytt, svo að ef nýr þingvilji er með höftum á öllum vörum, þá er næg heimild í lögunum til þess að hægt sje að framfylgja honum. Jeg skal líka benda á, að hæstv. atvrh. hefir lýst yfir því, að þessi lög komi því aðeins til framkvæmda, að ekki rætist hinar góðu vonir, sem menn gera sjer um hið yfirstandandi ár. Þar af leiðir, að augljóst er, að lögin frá 1920 eiga að falla úr gildi, án þess að nokkuð komi í þeirra stað, og hjer er því um afturför að ræða. Hæstv. fjrh. (Magn. J.) sagði, að vitaskuld væru innflutningshöftin aðalatriði frumvarpsins. - Má vera, að honum sýnist svo, en eins og jeg hefi skýrt lögin frá 1920, þarf alls ekki að lögleiða þetta frv. vegna innflutningshaftanna. Sagði hann, að síðasta gr. frv. væri óljóst orðuð; þar væri átt við gróðabrall í lággengi íslensku krónunnar (baisse). En orð greinarinnar eru miklu víðtækari en það. Þá ætla jeg að svara hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) nokkrum orðum. Það er leitt, að hann skuli ekki geta orðið nefndinni sammála um, hve mikið hafi verið afborgað af skuldum á síðasta ári. Annars get jeg þakkað háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) fyrir orð hans í minn garð í byrjun ræðu hans, en hann sneri við blaðinu, er hann fór að segja, að jeg hefði horfið frá minni fyrri stefnu. - Hvernig er hægt að segja, að jeg hverfi frá minni stefnu, er jeg held fram lögunum, sem jeg bar fram 1920? Mjer þykir æði undarlegt að kalla það stefnuskifti. Afstaða hans aftur á móti er sú, að hann greiddi atkvæði móti frv. 1920.  (Sv. Ó.: Jeg kannast ekki við það.)  Hann talaði að minsta kosti á móti því, það er mjer kunnugt um, því jeg las það í gær, og hygg jeg því, að hann hafi einnig greitt atkv. á móti því. í fyrra vildi hann, að sumar vörutegundir væru frjálsar, sumar skyldu hafa innflutningsleyfi með undanþágu, en á öðrum algert bann. En hvers vegna gerist hann þá formælandi þessa frv. nú, sem fer fram á alt annað? Það er því þessi hv.þm. (Sv. Ó.), sem hefir snúist tvisvar í málinu síðan 1920, en jeg held því fram enn, sem jeg hjelt fram bæði 1920 og 1921. Jeg verð að endurtaka það, sem jeg sagði áðan, að lánsheimildin er gersamlega óþörf, af því að hún er þegar til, enda á þessu ári engin ástæða til að taka nema bráðabirgðalán, sem stjórninni er ávali heimilt að taka. Jeg held, að það verði erfitt fyrir hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) að víta framkomu mína í þessu máli, því hún er alveg hin sama nú og í fyrra og hitt eð fyrra. Þá var það eitt atriði í ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem jeg þurfti að svara. Hann sagði, að ekkert hefði sparast á þeim höftum, sem verið hefðu. En það var reiknað út í fyrra, að miðað við verðlag árið 1917 og innflutning á því ári hefði sparast upp undir 2 milj. kr. á innflutningshöftunum.  (J. Þ: Jeg hafði þetta eftir hæstv. atvrh.)  . Það er rangt samt, og það sýna gögn þau, sem til eru um þetta efni síðan á þinginu í fyrra; og þessi upphæð er alls ekki svo lítil, er tekið er tillit til þess, yfir hve lítið svið höftin náðu.