Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að 7. þm. Reykv. s., Guðlaugur Þór Þórðarson, geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Áslaug María Friðriksdóttir. Kjörbréf Áslaugar Maríu Friðriksdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið áður sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Áslaug María Friðriksdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er hér með boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Borist hefur bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 704, um hvalveiðar og verðmæti hvalkjöts, frá Katrínu Jakobsdóttur.

Virðulegi forseti. Við höfum verið á það minnt í rysjóttu veðurfari síðustu daga og vikna að við búum í harðbýlu og dreifbýlu landi þar sem margt fer úr skorðum þegar samgöngur teppast. Þá sjáum við líka mikilvægi þess að hafa önnur samgöngu- og samskiptatæki á borð við fjarskiptin, símana og nettengingarnar. Þessu kynntust ráðherrar ríkisstjórnarinnar ekki fyrir alls löngu. Þegar þannig árar finnum við líka að samgöngu- og samskiptatæki eru lífæðar í samfélagi okkar, án þeirra þrifist ekki atvinnulíf, engin viðskipti, vöruflutningar eða þjónusta milli landshluta. Nú þegar landið er að rísa upp úr efnahagskreppunni er brýnna en nokkru sinni að standa vel að uppbyggingu og viðhaldi innviða á borð við samgöngur, raforkuöryggi og góð fjarskipti. Það er liður í því að rétta hlut landsvæða, sem standa höllum fæti, svo að þau geti verið þátttakendur í efnahagsendurreisninni og dafnað á sínum eigin forsendum. Það vantar peninga, segja ráðamenn, en það er rangt. Sjávarútvegurinn sópar upp arði án þess að sá arður skili sér sem vert væri inn í samfélagið. Á meðan raunverulegar áhyggjur eru uppi af framtíð heilbrigðiskerfisins, á meðan lífskjörum í landinu er haldið á hungurmörkum og framtíð byggðarlaga er í húfi þá vill ríkisstjórnin ekki taka eðlilegt veiðigjald af útgerðinni og veigrar sér við að nýta þær tekjulindir sem streyma um bæjarhlaðið. Milljarðar króna í formi veiðigjalda eru tekjur sem ríkisstjórnin hefur afþakkað af tillitssemi við útgerðarauðvaldið og kastað fyrir borð fjárfestingaráætlun fyrri ríkisstjórnar um innviðauppbyggingu á borð við miklar samgöngubætur, sérstaklega á veikum landsvæðum. 
             Það er því miður skortur á kjarki og réttsýni 

Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni þingmálaskrána eins og hún hefur verið bæði nú í haust og svo það sem af er þessu þingi. Það hafa borist mörg mál, meðal annars frá Vinstri hreyfingunni - grænu framboði; ég held að það séu 17 til 19 mál, 20 mál með þessum nýjustu sem við höfum lagt hér fram, sem ekki hefur verið hægt að mæla fyrir. Þegar við hugsum um það að fyrir jólin var sáralítið á dagskrá nema fjárlögin og fundir voru óvenjustuttir dag eftir dag, fundarfall í nefndum o.s.frv., þá spyr maður: Hvers vegna var ekki hægt að fá að mæla fyrir ýmsum málum, m.a. félagslegri aðstoð, skerðingarhlutfalli, textun myndefnis í fjölmiðlum, heilsugæslu í framhaldsskólum, húsaleigubótum fyrir námsmenn, lögbindingu lágmarkslauna, áhættumati vegna ferðamennsku og könnun á réttarstöðu með tilliti til gjaldtöku við náttúruvætti. Við lögðum svo á dögunum fram þingsályktunartillögur um stofnun Landsiðaráðs og undirbúning að gerð þjóðhagsáætlana til langs tíma. Það var ekki vegna þess að stjórnarandstaðan væri að tefja mál fyrir áramótin að ekki var hægt að mæla fyrir þeim þess vegna, svo mikið er víst. Mér fannst hæstv. forseti bera blak af ráðuneytum og ráðherrum í lokaávarpi sínu hér fyrir jólin, þar sem skriflegar fyrirspurnir hefðu verið svo margar að það gæti illa tekist að svara þeim. Það ætti að vera gleðiefni að þingmenn séu duglegir við að spyrja og vilji fá svör í hinum ýmsu málum, og kannski er það leiðin að vera með fleiri fyrirspurnir þegar mál fást ekki lögð fram. Kannski erum við líka að horfa fram á þá viðbótarskerðingu sem kom hér fram í fjárlögum á lokametrunum vegna fjárlaganna ársins 2014 þar sem ráðuneytin þurftu að skera niður um 

Virðulegi forseti. Undanfarið höfum við fengið margar fregnir úr fjölmiðlum af þolendum heimilisofbeldis og eins hefndarkláms. Í þinginu liggur fyrir frumvarp um hið síðarnefnda frá þingflokki Bjartrar framtíðar. Ég vona að við getum komið því að sem fyrst og tek undir orð hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur um að hraða þurfi þessum þingmannamálum. Þetta málefni er brýnt og nauðsynlegt er að færa þann nýja veruleika sem okkur er að birtast undir lög og reglur til þess að vernda þolendur kynferðisofbeldis. Herra forseti. Ég vil að þessu sinni beina athygli þingsins að fréttum sem okkur berast um það hvernig nálgunarbann og sú réttarvernd sem það úrræði á að veita virðist ekki vernda þolendur heimilisofbeldis sem skyldi. Það var í fréttum Stöðvar 2 fyrir skömmu sem Alda Hrönn Jóhannsdóttir, aðstoðarlögreglustjóri lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sagði að nýlegir úrskurðir Hæstaréttar um nálgunarbönn vegna heimilisofbeldis stönguðust á við þann skilning laganna sem lögreglan hefur. Í tilteknu máli sem nú er mikið í umræðunni felldi Hæstiréttur úr gildi nálgunarbann lögreglu á ofbeldismanninn þótt rökstuddur grunur hafi verið um líkamlegt ofbeldi og hann hafi játað að hafa sent vinnufélögum konunnar kynlífsmyndband og nektarmyndir af henni. Í ljósi orða lögreglustjórans og því að ljóst þykir að hér er ekki um einstakt tilvik að ræða þarf Alþingi að skoða hvort lögin nái ekki þeim tilgangi sem þeim er ætlað. Ef það er niðurstaðan þurfum við að gera breytingar og þessi mál þurfa að fara í forgang, herra forseti. Við getum ekki boðið konum og börnum þessa lands upp á að þurfa að þola heimilisofbeldi vegna þess að við erum of svifasein eða erum að gera eitthvað annað. Það á ekkert annað að ganga fyrir í störfum okkar á Alþingi en að vernda fólk gegn þess konar glæpum.

Forseti. Ég vil byrja á að taka einlæglega undir orð síðasta ræðumanns en ætla samt að fjalla um allt önnur mál. Við gerð síðustu kjarasamninga á almennum vinnumarkaði, árið 2013, sameinuðust helstu stofnanir landsins, ríkisstjórnin, Seðlabankinn, forustumenn atvinnulífsins og verkalýðshreyfingar, um að skella ábyrgðinni á stöðugleika í efnahagsmálum á launafólk í landinu. Gerðir voru kjarasamningar sem námu undir 3% almennra launahækkana. Í sumar sem leið kom í ljós að laun stjórnenda í fyrirtækjum hækkuðu um 13% á milli áranna 2012 og 2013 og þar með var launafólki gefið langt nef og tal forustumanna atvinnulífsins um heildarsamhengi og leiðréttingar var beinlínis ekkert annað en dónaskapur. Ríkisstjórnin hefur heldur ekki látið sitt eftir liggja í keppninni um að gefa almennu launafólki langt nef. Ríkisstjórnin hækkaði matarskattinn sem vegur þyngst í buddu þeirra sem hafa lægstar tekjur og afnam efsta þrep tekjuskattsins, hátekjuskattinn, sem auðvitað kemur einungis þeim sem mest hafa til góða. Í nýrri rannsókn kemur í ljós að 1% þjóðarinnar á fjórðung eigna í landinu og helmingur þjóðarinnar á minna en 750 þúsund. Og ríkisstjórnin afnam auðlegðarskattinn sem færði ríkissjóði nálega 10 milljarða. Ráðstefnur eru haldnar um samfélagslega ábyrgð, virðulegi forseti. Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækjanna á að vera að greiða fólki laun sem nægja til þess að fólk geti séð sér farborða og samfélagsleg ábyrgð þeirra á líka að vera að greiða fullt verð fyrir afnot af sameiginlegum auðlindum. Samfélagsleg ábyrgð ríkisstjórnarinnar á að vera að huga að velferð allrar þjóðarinnar en ekki einungis velferð þeirra ríku. Forseti. Það er vitlaust gefið í íslenska efnahagsspilinu. Það þarf að stokka spilin og gefa upp á nýtt.

Forseti vill upplýsa það í tilefni af þeirri umræðu sem fram fór um örlög og stöðu þingmannamála að á síðasta haustþingi voru afgreidd til nefndar 50 þingmannamál sem hlýtur að teljast bærilegt miðað við stöðu slíkra mála á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að óska okkur öllum til hamingju með daginn því að í dag er 28. janúar. Í dag eru tvö ár síðan við Íslendingar unnum mál fyrir alþjóðlegum dómstóli, EFTA-dómstólnum, og unnum þar með fullnaðarsigur yfir Bretum og Hollendingum og ESB sem stefndi sér inn í Icesave-málið. Ég þakka landsmönnum fyrir kjarkinn að standa með okkur framsóknarmönnum í gegnum tvær þjóðaratkvæðagreiðslur og þora að fylgja sannfæringu sinni í skugga svæsinna hótana, bölbæna og niðurrifs sem stjórnað var af þáverandi ráðherrum, Steingrími J. Sigfússyni og Jóhönnu Sigurðardóttur. Hluti þessa máls  Einnig þarf að upplýsa ef og þegar farið verður í rannsókn á síðari einkavæðingu bankanna á hvaða forsendum sú ákvörðun var tekin að taka vald af Fjármálaeftirlitinu varðandi stofnúrskurði byggða á neyðarlögunum og á þeirri ákvörðun að færa valdið til þáverandi fjármálaráðherra sem færði kröfuhöfum bankanna þá á einni nóttu. Hér er ég ekki að ýja að því að lögbrot hafi verið framið heldur eru það hagsmunir allra að þessi mál verði skoðuð og rannsökuð til að fá hið rétta í ljós. Þeirri vinnu kvíði ég ekki sem þingmaður þjóðarinnar.

Allsherjarsamsæri.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórn Íslands er þverklofin í stærsta hagsmunamáli íslensku þjóðarinnar. Formenn stjórnarflokkanna tala, annar í austur en hinn í vestur þegar kemur að afnámi hafta og uppgjöri föllnu bankanna. Forsætisráðherra sagði í byrjun mánaðarins að skref yrðu stigin nú þegar í janúar, sem er svo gott sem búinn og engin skref hafa verið stigin. Fjármálaráðherra segir hins vegar að skref verði stigin á fyrri hluta þessa árs. Forsætisráðherra lýsir því yfir að heimilin þurfi að vera skaðlaus af þessum aðgerðum. Fjármálaráðherra lýsti því yfir í morgun að við yrðum að taka stökkið í góðri trú. Forsætisráðherra lýsir því yfir að skapast verði verulegt svigrúm í samningum við kröfuhafa. Fjármálaráðherra lýsti því yfir hér í gær að málið snerist ekki um að afla tekna heldur að varðveita stöðugleika. Forsætisráðherra segir að þetta sé mikill pólitískur slagur við erlenda kröfuhafa um að ná af þeim 800 milljörðum kr. Fjármálaráðherra lýsir því yfir að þetta sé fyrst og fremst vinna sérfræðinga. Því hefur verið lýst hér yfir að ekki megi ganga til samninga við kröfuhafana. Svo líða nokkrir mánuðir og þá er sendinefnd af hálfu ríkisstjórnarinnar komin í samningaviðræður við stjórnir slitabúa föllnu bankanna. Gefnar hafa verið út yfirlýsingar um þessa stærstu óvissu í íslenskum efnahagsmálum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum um að ríkisstjórnin mundi í þessum tiltekna mánuði gefa út nýja áætlun um afnám hafta. Nú er liðið meira en eitt og hálft ár síðan og ekkert bólar á neinni áætlun. Enn þá er í gildi áætlun ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Við þurfum hér í þinginu, stjórn og stjórnarandstaða, að standa fast saman í þessu stærsta hagsmunamáli þjóðarinnar, en það er auðvitað alger óhæfa 

Hæstv. forseti. Til hamingju með daginn, Íslendingar. Mikið hefur verið rætt um traust, virðingu og tiltrú almennings á Alþingi. Einnig hefur mörgum verið tíðrætt um mikilvægi þess að hafa allt uppi á borðum, menn þurfi að fara eftir skýrum leikreglum og viðhafa vinnulag sem eykur gegnsæi mála sem unnið er með. Hv. þm. Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingarinnar og fyrrverandi viðskipta- og efnahagsráðherra, ræddi einmitt í gær um mikilvægi gagnsæis og almennra leikreglna við afnám hafta og vísaði til tortryggni vegna fyrri einkavæðingar bankanna. Ég get tekið undir að gagnsæi og almennar leikreglur þurfa að gilda um svo stór málefni eins og einkavæðingu bankakerfisins, enda er það í samræmi við þær tillögur sem við framsóknarmenn lögðum fram í tvígang á Alþingi á síðasta kjörtímabili um að rannsaka þyrfti seinni einkavæðingu bankanna, þá sem síðasta ríkisstjórn stóð fyrir og Víglundur Þorsteinsson hefur nú sent þingmönnum gögn um, samhliða hinni fyrri. Þær tillögur voru báðar kveðnar niður af þáverandi ríkisstjórnarflokkum, þá virtist gagnsæið einhverra hluta vegna ekki jafn aðkallandi. Í ljósi þessa vil ég spyrja hv. þm. Guðmund Steingrímsson, formann Bjartrar framtíðar, hvort hann sé sammála því að gagnsæi um alla þætti varðandi endurreisn bankakerfisins sé mikilvæg. Er hann sammála því að það sé jákvætt að þeir atburðir séu rannsakaðir betur í því skyni að öll gögn og atburðarás komi fram? Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að slík rannsókn geti varpað ljósi á málið og eytt tortryggni gagnvart því ferli sem þar átti sér stað?

Virðulegur forseti. Ég þakka spurninguna. Það var gríðarlega yfirgripsmikið og flókið mál að endurreisa fjármálakerfið á Íslandi eftir að það hafði allt hrunið nánast á einni viku. Það er ótrúlegt að það hafi tekist að endurreisa fjármálakerfið en það var meðal annars hægt á grundvelli neyðarlaganna. Um þessa endurreisn var skrifuð mjög góð skýrsla og gefin út 2011 af fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem þetta er allt saman rakið. Markmiðið var að mynda fjármálakerfi sem mundi verja íslenskar innstæður og það þurfti auðvitað að færa úr föllnu bönkunum eignir á móti þessum skuldbindingum. Það fór fram umfangsmikið mat á þessum eignum unnið af erlendu ráðgjafarfyrirtæki. Þetta er allt saman rakið. Þessar eignir höfðu líklega í kjölfar fjármálakerfisins fallið í verði um 50%. Ég geld varhuga við þeim sjónarmiðum sem gætir mjög í umræðunni að þetta ógnarmikla hrun fjármálakerfisins hafi verið og sé á einhvern hátt óinnleystur lottóvinningur fyrir Íslendinga, að Íslendingar geti með því að vera miklir spaðar vaðið inn í þetta ferli og grætt mörg hundruð milljarða. 

Herra forseti. Við þingmenn höfum fengið fjöldapóst undirritaðan frá Landvernd um að hafna tillögu sem var lögð fram í atvinnuveganefnd í síðustu viku, breytingartillögu um að bæta fjórum virkjunarkostum við þann eina sem fyrir var til umfjöllunar í nefndinni, þ.e. Hvammsvirkjun. Það kemur fram í bréfinu sem við þingmenn höfum fengið að það sé gengið þvert gegn anda laganna um rammaáætlun og dregið úr möguleikum á friði um virkjanamál hér á landi og að ef tillagan verði samþykkt þýði það í raun að þingmenn geti lagt fram hvaða tillögu sem er án faglegrar umfjöllunar sérfræðinga rammaáætlunar. Það er spurt hvort við séum að kalla eftir þeim ófriði. Við vitum að þegar hæstv. umhverfisráðherra, ekki sá sem nú situr heldur þar á undan, Sigurður Ingi Jóhannsson, lagði til átta virkjunarkosti og lagði að verkefnisstjórn að skila niðurstöðu sem fyrst, og verkefnisstjórn skilaði frá sér þessum eina kosti, Hvammsvirkjun, lagði til að hún færi í nýtingarflokk, kom það fram í máli manna í verkefnisstjórn að allt of fáir kostir væru undir til að vinna þessa vinnu. Núna hefur Orkustofnun lagt til 80 virkjunarkosti til umhverfisráðherra sem umhverfisráðherra leggur fyrir verkefnisstjórn að vinna úr. Ég vil nota þetta tækifæri hér og geta þess að við, sú sem hér stendur og hv. þm. Róbert Marshall, höfum lagt fram frávísunartillögu, 

Virðulegur forseti. Hagnaður bankanna og bankakerfisins síðustu ár hefur verið alveg gígantískur. Margir hafa spurt sig hvernig það megi vera svo stuttu eftir að þeir urðu gjaldþrota. Eins og ekkert hafi í skorist er hagnaður þeirra sem aldrei fyrr. Samt sem áður eru fjármálastofnanir að loka útibúum, leggja á ný þjónustugjöld og jafnvel hækka útlánsvexti þvert á stýrivaxtalækkun. Þetta bendir til þess að hagnaðurinn sé ekki raunverulegur. Lánasöfn voru afskrifuð um 50–55% að meðaltali þegar þau voru færð yfir í nýju bankana. Skýrsla sem var gerð á vegum Deloitte í London sýndi það. Það sýnir að 45–50% af lánasafninu voru kröfur sem almenningur og fyrirtæki landsins voru talin ófær um að borga eftir efnahagshrunið. Þar af leiðandi hefði verið eðlilegt að fjármálastofnanir sem fengu þessa miklu niðurfærslu mundu skila því til viðskiptavina sinna, þjóðarinnar. Kröfuhafar fengu yfirráð yfir íslenskum bönkum. Lánasafnið var metið á hálfvirði út af eignahruni, óðaverðbólgu og gengishruni, en rukkað 100% þvert á það sem neyðarlögin ganga út á. Íslensk heimili og fyrirtæki sátu eftir með allt of miklar skuldir. Tækifærið var til staðar að láta íslensk heimili og fyrirtæki njóta þeirrar niðurfærslu og það var vitað á þeim tíma, árið 2009. Út á nákvæmlega þetta gekk 20% leið Framsóknar og út á nákvæmlega þetta gekk skuldaleiðréttingin. Meðvituð pólitísk ákvörðun var tekin í aðra átt af síðustu ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Forsætisráðherra og samflokksmenn hans hér í þessum sal hafa undanfarið, og undanfarin ár líka, talað eins og hér hafi ríkið einhvern tímann átt Íslandsbanka og Arion banka, þ.e. gamla Kaupþing. Hvenær var það? Getur einhver af þessum ágætu þingmönnum sem hér hafa verið að tala í dag sagt mér nákvæmlega hvenær það var? Hvenær þjóðnýtti íslenska ríkið þessa banka og kröfur í þá? Hvenær? Hvenær var ríkið með eignarhald á þessum fjármálastofnunum í sínum höndum til þess að geta einkavætt þær eins og formaður fjárlaganefndar sagði hér áðan?  Virðulegi forseti. Ég held að þegar menn stíga fram með þessum hætti verði þeir að skýra þetta litla grundvallaratriði sem er forsenda málflutnings þeirra. Ef menn geta ekki sýnt okkur fram á það hvenær þetta átti sér stað er málflutningur þeirra fallinn með öllu. Þess vegna kannski er það ekki gert. Að lokum vil ég segja að hér er í bið samþykkt Alþingis um að rannsókn fari fram á einkavæðingu bankanna frá því í upphafi aldarinnar. Ég held að það sé lag að menn fari að framfylgja þeirri samþykkt Alþingis og hefji þá rannsókn áður en menn halda áfram að rannsaka hvað gerðist innan bankakerfisins síðar á 

Virðulegi forseti. Ég hef stundum komið hingað upp undir þessum dagskrárlið til að kvarta undan stjórnarliðum. Það hefur stundum verið ástæða til að gera það. En núna er ég hingað komin til að hrósa einum stjórnarliða. Hæstv. innanríkisráðherra Ólöf Nordal kvaddi sér hljóðs undir liðnum fundarstjórn forseta í gær til að leiðrétta upplýsingar sem hún gaf í munnlegu svari við fyrirspurn minni um framkvæmdir og aðkomu ríkisins að framkvæmdum við Helguvíkurhöfn. Öllum geta orðið á mistök og alla getur misminnt í hita leiksins en það stíga ekki allir svo fljótt fram og leiðrétta orð sín svo skýrt sem hæstv. innanríkisráðherra gerði hér í gær. Ég er afar þakklát fyrir það. Það skiptir miklu máli fyrir þetta mál og ég veit að fleiri sem til málsins þekkja eru þakklátir fyrir að hæstv. innanríkisráðherra hafi stigið svo skýrt fram. Mér finnst hún góð fyrirmynd hvað þetta varðar og ég segi: Svona eiga sýslumenn að vera.

Virðulegi forseti. Hér fer kurr um stjórnarandstöðuna. Ég vil byrja á því að óska þjóðinni til hamingju með það að í dag eru tvö ár síðan íslenska þjóðin sigraði Icesave-málið og sigraði ESA og Evrópusambandið fyrir dómstólum, þvert á það sem allir héldu fram að væri mögulegt. Mig langar að blanda mér í umræðu sem snýr að þrotabúum föllnu bankanna, það er rétt hjá stjórnarandstöðunni. Mig langar að grípa niður í mjög merkilegt viðtal sem var í útvarpinu í gær við Heiðar Má Guðjónsson. Þar fjallar hann um þetta mál sem hefur verið talsvert í umræðunni síðustu daga, með leyfi virðulegs forseta: „Ja, það sem er auðvitað er að hlutirnir hafa mismunandi verð eftir mismunandi tíma og heimurinn var mjög brothættur alveg þangað til í mars 2009. Þá fara loksins alþjóðlegir fjármálamarkaðir að batna. Þarna er verið að stofna banka í gríðarlegri óvissu og auðvitað þarf að vera borð fyrir báru. Síðan kemur ríkið inn, setur ef ég man rétt 380 milljarða hlutafé inn í nýju bankana, taka langmest af áhættunni, koma kerfinu í gang aftur en ákveða síðan að afhenda ávinninginn af því vegna þess að hann varð til vegna þess að þetta tókst. Það hefði alveg getað farið á hinn veginn en þetta tókst og það var ríkið og almenningur sem tók áhættuna og þeir ákváðu síðan að færa ávinninginn til þessara búa, sérstaklega Glitnis og Kaupþings, og hvers vegna voru menn að því?“ Þetta var viðtal í útvarpinu í gærmorgun við Heiðar Má Guðjónsson um þetta mál. Hann er ekki framsóknarmaður, hann er ekki þingmaður Framsóknarflokksins, hann er ekki forsætisráðherra, þetta er viðtal við einstakling úti í bæ. Annar sem tjáir sig um þetta í bloggfærslu er Marinó G. Njálsson sem var á þessum tíma einn af aðalforsprökkum Hagsmunasamtaka heimilanna. Hann fer vel yfir þetta mál í bloggfærslu og fer yfir afleiðingarnar af þessu. Það hlýtur að vera  
            

Hæstv. forseti. Já, það er full ástæða til að taka undir hamingjuóskir til Íslendinga með þennan bjarta og fallega dag sem markar tveggja ára afmæli  Ég ætlaði reyndar ekki að tala um þetta mál í dag, ég ætlaði að róa á svipuð mið og hv. þm. Björt Ólafsdóttir. Ég verð að segja að ég er mjög sleginn yfir því sem kemur fram í viðtali við aðstoðarlögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu, Öldu Hrönn Jóhannsdóttur, um að Hæstiréttur hafi fellt úr gildi þrjú nálgunarbönn sem lögreglan í Reykjavík hafði sett. Ég ætla ekki að deila við dómarann, ég ætla ekki að deila við Hæstarétt, en ef það er þannig að þau lög eða þær lagabreytingar sem voru gerðar á Alþingi mjög nýlega, sem varða flutning ofbeldismanna af heimilum og nálgunarbann á þá, ef það er pláss fyrir mat á aðstæðum í þeim lögum sem koma í veg fyrir að nálgunarbann virki verðum við alþingismenn einfaldlega að skýra þessi lög. Það er ekki pláss fyrir að það sé matsatriði hverju sinni þegar meintir ofbeldismenn, og ekki aðeins meintir heldur menn sem hafa orðið berir að ofbeldi á heimili sínu, eru færðir þaðan og sett á þá nálgunarbann, að ef þeir sem eftir sitja á heimilunum eru ekki öruggir og geta ekki verið öruggir um sitt skinn er það skylda okkar að grípa þegar í stað í taumana og lagfæra þá lagabreytingu sem við gerðum á sínum tíma, til að koma í veg fyrir að þessir atburðir endurtaki sig. Ég vil að lokum vitna í orð aðstoðarlögreglustjórans, með leyfi hæstv. forseta, þar sem hún segir: „Við vonum auðvitað að þetta verði ekki til þess að brotaþolar hætti að leita til okkar af því þeir haldi að þetta virki ekki.“ Við þurfum einfaldlega að veita þessu fólki  
            

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanna Þorsteins Sæmundssonar og Bjartar Ólafsdóttur um möguleika þess að endurskoða og rýna í lög um nálgunarbannið í kjölfar niðurstöðu Hæstaréttar. Ég ætla ekki að hafa um það fleiri orð. Herra forseti. Í fyrradag var hæstv. forsætisráðherra inntur eftir viðbrögðum sínum vegna lekamálsins, enda höfðu þing og þjóð beðið lengi eftir viðbrögðum frá hæstv. forsætisráðherra. Hver voru viðbrögð hans við þessum óskum nokkurra þingmanna? Þau að vísa í frumvarp sitt um Stjórnarráðið sem hann lagði svo fram á þingi í gær. Hvað kom fram í þessu ágæta frumvarpi? Að hæstv. forsætisráðherra ætlar sér að leggja niður sjö manna nefnd um siðferðileg viðmið fyrir ráðherra stjórnsýslunnar og hafa engar siðareglur fyrir ráðherra eða stjórnsýsluna. Já, gott fólk, viðbrögð hæstv. forsætisráðherra við lekamálinu eru þau að hafa engar siðareglur fyrir ráðherra og leggja niður sjö manna óháða nefnd um siðferðileg viðmið fyrir ráðherra og stjórnsýsluna. Það eru hans viðbrögð. Ég þarf varla að minna á það að í 8. kafla skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í kjölfar efnahagshrunsins er varað sterklega við ráðherraræði og því að ráðherrar taki sér of mikið vald. En hvað ætlar hæstv. forsætisráðherra að gera sjálfur þegar hann leggur niður þessa nefnd og hefur engar siðareglur fyrir ráðherra? Jú, hann ætlar að taka þetta upp á sína eigin arma, einn og óstuddur ætlar hann að vega og meta siðferði sinna eigin ráðherra í sinni eigin ríkisstjórn. Þetta eru viðbrögð hans við einu mesta hneykslismáli í íslenskri pólitík síðustu ára. Ég held að okkur sé fyrir bestu að hann sjái sóma sinn í því að endurskoða þessa ákvörðun sína.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að taka þessa umræðu um notendastýrða persónulega aðstoð við mig og aðra þingmenn hér í dag. Þessi umræða skiptir miklu máli fyrir fjöldann allan af fólki, fyrir fatlað fólk og aðstandendur þess og auðvitað skiptir umræðan samfélagið í heild miklu máli því að þegar við ræðum um NPA, notendastýrða persónulega aðstoð, erum við að ræða um réttinn til sjálfstæðs lífs, sjálfsákvörðunarréttinn sem við viljum virkja hjá öllum en ekki bara þeim hópi mannlífsins sem getur auðveldlega nýtt sér þau sjálfsögðu mannréttindi. Við viljum vonandi öll ekki fara í manngreinarálit með þann rétt. Pælingin á bak við NPA er ekki úr lausu lofti gripin. Hún byggir á rannsóknum á mörgum sviðum eins og sálfræði, félags- og fötlunarfræði. Eins hafa verið framkvæmdar margar hagfræðilegar kostnaðar- og nytjagreiningar sem meta ábata og kostnað samfélaga af þjónustuforminu. Það sem þessar rannsóknir hafa í áranna rás sýnt okkur um sjálfræði einstaklinga er löngu orðið alþekkt. Sjálfstæði er gott fyrir okkur. Sterk tilfinning um virka sjálfstjórn og að hafa val um grunnþætti mannlegs lífs, okkar, skilar bæði líkamlegri og andlegri vellíðan en tilfinning um hjálparleysi hins vegar og missir á sjálfstjórn leiðir til þunglyndis, kvíða, lægri sársaukaþröskuldar, meiri hættu á sjúkdómum og dauða. Niðurstöður allra rannsókna og tilrauna er hafa með sjálfræði eða „autonomy“ að gera sýna fram á þetta. Sjálfstæði fólks og sjálfstætt líf er grundvallarforsenda fyrir því að líða vel og geta þannig afkastað og verið virkur þegn í samfélaginu. Kostnaðar- og nytjagreiningar á NPA-þjónustuforminu eru nýrri rannsóknir. Þær sýna svo ekki verður um villst að þó að stofnkostnaður geti verið hár sé langtímaábatinn meiri, ekki síst hvað varðar það að efla fatlað fólk til þátttöku með aðstoð NPA, koma því til dæmis af örorku með því að nýta sveigjanleika þjónustunnar til að styðja við atvinnuþátttöku. Fatlað fólk vill gjarnan, ég fullyrði það, borga til samfélagsins eins og aðrir í formi skatta en þá verðum við að búa svo um hnútana að þess sé kostur. Eftir að Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu um notendastýrða persónulega aðstoð á síðasta kjörtímabili fór af stað tilraunaverkefni um þjónustuna. Markmiðið var að þróa leiðir til að taka upp notendastýrða persónulega aðstoð við fatlað fólk með markvissum og árangursríkum hætti. Þjónustan átti að vera skipulögð af notendunum sjálfum og á forsendum notandans, undir verkstjórn hans. Þáverandi ráðherra skipaði sjö manna verkefnisstjórn til að leiða samstarfsverkefnið í samstarfi við sveitarfélögin. Þingsályktunartillagan sem Alþingi samþykkti sagði einnig til um að faglegt og fjárhagslegt mat á samstarfsverkefninu skyldi fara fram fyrir árslok 2014, en þá skyldi tilraunaverkefninu formlega vera lokið. Enn fremur segir í þingsályktuninni að ráðherra skuli eigi síðar en í árslok 2014 leggja fram frumvarp til laga þar sem lagt verði til að lögfest verði að persónuleg notendastýrð aðstoð verði eitt meginform þjónustu við fatlað fólk og skuli efni frumvarpsins meðal annars taka mið af reynslu og framkvæmd samstarfsverkefnisins. Ekkert slíkt frumvarp hefur litið dagsins ljós þrátt fyrir samþykktir þingsins sem eru bindandi fyrir ráðherra og ráðuneyti. Hvorki fjárhagslegt né faglegt mat á samstarfsverkefninu hefur verið lagt fram af hendi ráðherra. Raunar hafa engar fundargerðir nýrrar verkefnisstjórnar sem hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttir skipaði síðasta haust, minnir mig, eða fréttir um málið verið birtar á vef ráðuneytisins svo mér sé kunnugt um eftir að þessi nýja verkefnisstjórn tók við. Þetta kemur óneitanlega mjög spánskt fyrir sjónir. Ég vil alls ekki gera hæstv. ráðherra upp skoðanir en svo virðist sem verkefnið sé henni ekki ofarlega í huga. Hún getur þá vonandi leiðrétt það og útskýrt og ég bið hana um að útskýra hug sinn til hugmyndafræðinnar um sjálfstætt líf og notendastýrða persónulega aðstoð. Ég spyr hana líka: Hvenær má vænta laga sem festa NPA í sessi? Af hverju hefur ekki verið lagt fram frumvarp eins og lög gera ráð fyrir og hvað líður vinnu við niðurstöður kostnaðar- og nytjagreiningar á þjónustunni hér á landi meðan á reynslutímabilinu stóð?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björtu Ólafsdóttur fyrir að hefja þessa sérstöku umræðu og þær spurningar sem hún beinir til mín. Hv. þingmaður beindi sérstaklega til mín fjórum spurningum varðandi notendastýrða persónulega aðstoð, NPA. Ég vil í fyrsta lagi vísa til þess að fyrir áramót svaraði ég skriflega fyrirspurn frá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur um innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar þar sem kemur mjög skýrt fram að í ljósi þess að enn er ekki komin nægileg reynsla af framkvæmd samstarfsverkefnisins um notendastýrða persónulega aðstoð hafi ég að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga ákveðið að framlengja verkefnið um tvö ár. Ég sagðist því mundu á næstu vikum leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, í samræmi við það. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að boðið verði upp á notendastýrða persónulega aðstoð til reynslu til ársloka 2016 eða þar til endurskoðun laga um málefni fatlaðs fólks verði lokið. Í frumvarpi til endurskoðunar laganna verða meðal annars lögð til ákvæði til að lögfesta notendastýrða persónulega aðstoð sem þjónustuúrræði fyrir fatlað fólk. Þetta má finna í gögnum þingsins. Á dagskrá þingsins í dag er einmitt það frumvarp sem þarna er vitnað til. Þar kemur meðal annars fram að það hefur tekið lengri tíma að koma af stað tilraunaverkefninu en við kannski áætluðum í upphafi. Sem dæmi má nefna að stærsta sveitarfélagið í landinu gerði sína fyrstu samninga í byrjun árs 2013 eins og kemur fram í greinargerð. Í frumvarpinu eru líka ákvæði sem snúa að möguleika að því að rýmka vinnutíma fólks sem hefur verið að vinna í notendastýrðri persónulegri aðstoð og það er í samræmi við ábendingar sem hafa komið fram við vinnslu málsins. Í svarinu kemur líka fram að vinna við faglegt og fjárhagslegt mat á samstarfsverkefninu er hafin en í ljósi þess að það er ákveðið að framlengja samstarfsverkefnið um tvö ár þykir hins vegar rétt að láta hið faglega og fjárhagslega mat ná yfir lengri tíma en upphaflega var stefnt að. Þar með væri hægt að fá dýpri og greinanlegri upplýsingar um hvernig best væri hægt að haga notendastýrðri persónulegri aðstoð til framtíðar. Matið mundi eiga sér stað á árunum 2014 og 2015 og verða að fullu lokið 2016. Þar kemur líka fram að verkefnisstjórn um NPA hefur haldið 15 formlega fundi frá 19. mars 2013 þannig að ég tel að það sé búið að vinna mjög vel að þessu. Hins vegar hafa ýmis atriði komið upp og það er til dæmis hægt að benda á málaferli sem hafa verið í gangi gagnvart Reykjavíkurborg varðandi rammann utan um notendastýrða persónulega aðstoð. Ég vil líka benda hér á að ég hef verið að kynna mér aðeins hvernig staðið hefur verið að innleiðingunni annars staðar á Norðurlöndunum. Eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins byrjuðu til dæmis í Noregi tilraunir með NPA árið 1990 og tíu árum seinna var slík þjónusta lögfest sem þjónustuúrræði í landinu. Það sýnir sig að hin löndin hafa töluvert lengri reynslu og það hefur tekið tíma að þróa þetta og tryggja að þetta sé með sem bestum hætti. Hins vegar er alveg ljóst að þeir sem hafa fengið NPA eru mjög ánægðir með þá þjónustu og þetta er að mínu mati gott úrræði. Ég tel mjög mikilvægt að þetta komi fram í nýrri löggjöf, eins og ég hef nefnt hér. Sama nefndin er að skoða heildarendurskoðun á lögum um málefni fatlaðs fólks og er með félagsþjónustulögin og eitt af því sem menn hafa verið að skoða er hvort það sé rétt að sameina þetta í eina löggjöf. Það eru líka mjög stór atriði sem við erum að fara yfir og koma að því mikilvæga hugtaki sem hv. þingmaður fór hér í gegnum, sjálfstæðu lífi. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi þess. Það er nálgun velferðarráðuneytisins og nálgun mín varðandi alla þá þætti sem snúa að þessum málaflokki. Þegar ég hef átt fundi með sveitarfélögunum um félagsþjónustuna og málefni fatlaðs fólks hafa húsnæðismálin komið upp aftur og aftur til að stuðla einmitt að því að fólk geti átt sjálfstætt líf. Það var skilið kannski töluvert eftir þannig að við eigum eftir að ná betur utan um það í samstarfi við sveitarfélögin. Ég hef lagt mjög mikla áherslu á tækifæri fólks með fötlun til að komast inn á vinnumarkaðinn  Ég vil að lokum nefna, eins og ég hef nefnt í öllum málum 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu hér í dag og ég hvet hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra til að halda áfram að vinna í þeim anda sem gert var á síðasta kjörtímabili. Á ríkisstjórnartíma Jóhönnu Sigurðardóttur sem hófst rétt að loknu hruni efnahagskerfisins voru stigin stór og mikilvæg skref í málefnum fatlaðs fólks. Það var samþykkt breyting á lögum um málefni fatlaðs fólks þannig að þau voru flutt yfir til sveitarfélaganna. Þingið ákvað að ráðherra skyldi búa til framkvæmdaáætlun sem kom fyrir þingið í formi þingsályktunartillögu og var hún samþykkt, framkvæmdaáætlun út árið 2014. Við festum í lög réttindagæslu fyrir fatlað fólk og á grundvelli þingsályktunartillögu hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar o.fl. var hér samþykkt þingsályktunartillaga um NPA sem varð síðan að því bráðabirgðaákvæði í lögum um þjónustu við fatlað fólk þar sem kveðið er á um að þessa tegund þjónustu skuli lögfesta fyrir árslok 2014. Það er einmitt það sem hv. þingmaður spyr hér um í dag. Ég hvet ráðherra til að leggja allt af mörkum til að þetta geti orðið að veruleika í samræmi við þá áætlun sem hún leggur fram núna. Ég vil jafnframt spyrja hana hvort nægilegt fjármagn sé tryggt inn í verkefnið til 2016 og hvort það eigi að fjölga samningum á því tímabili því að það skiptir líka mjög miklu máli. Ég vil segja hér að það var mjög góð samstaða um þessi málefni á síðasta kjörtímabili, minni hlutinn lagði mikið til 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir að taka upp þessa umræðu um notendastýrða persónulega aðstoð. Ég held að hér sé um alveg gríðarlega mikilvægt mál að ræða fyrir fatlað fólk og aðstandendur þess sem og allt samfélagið eins og hv. þingmaður benti á í upphafi. Það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra Eyglóar Harðardóttur áðan kemur mér svo sannarlega ekki á óvart, hún sagði að notendur væru mjög ánægðir með þetta þjónustuform. Það er ekkert skrýtið, einmitt vegna þess að hér er um að ræða hugmyndafræði sem byggir á því að allar manneskjur, óháð eðli og alvarleika skerðingar, geti tekið eigin ákvarðanir, stjórnað eigin aðstoð og mótað sinn eigin lífsstíl. Þetta er nokkuð sem ég held að við viljum öll og það skiptir engu máli hvort við eigum erfitt með heyrn, sjón, göngu eða hvað annað það nú er. Það mikilvægasta við NPA er, og þá sérstaklega frá sjónarhóli notandans, að með NPA stjórnar fatlað fólk því sjálft hvernig aðstoðin er skipulögð, hvenær hún fer fram og hvar, þ.e. fólk stýrir sínu lífi sjálft sem er mjög ólíkt því sem gerist í hinu almenna þjónustukerfi þar sem fólk þarf að laga sig að forsendum þjónustuveitandans. Það eru held ég aðstæður sem við mörg hér inni eigum mjög erfitt með að ímynda okkur hvernig eru. Ég ætla í síðari ræðu minni að koma meira inn á framtíðarmúsíkina í þessu efni 

Virðulegur forseti. Eins og aðrir þakka ég fyrir að þessi umræða skuli tekin hér. Mér finnst ástæða til að ítreka enn og aftur að það eru sveitarfélögin sem hafa með málaflokk fatlaðra að gera. Til þess að við getum lögfest NPA hlýtur að þurfa að liggja fyrir faglegt og fjárhagslegt mat á því verkefni sem sett var á laggirnar og átti að ljúka 2014. Þegar það liggur fyrir er hægt að tryggja að NPA geti orðið þjónustuúrræði þar sem sú framkvæmd er byggð á sem áreiðanlegustum upplýsingum frá notendum þjónustunnar, þeim aðilum sem veita þjónustuna og stjórnvöldum um hvernig þjónustunni verði best fyrir komið. Sveitarfélögin hafa þennan málaflokk. Þessi þáttur kallar eftir auknu fjármagni og það verður líka að taka það með í þennan reikning. Það kann að vera að samhliða því að NPA verði lögfest með einum eða öðrum hætti þurfi hæstv. velferðarráðherra að endursemja við sveitarfélögin um það fjármagn sem ríkið flutti til sveitarfélaganna um leið og málaflokkurinn var fluttur. Hins vegar getum við væntanlega öll verið sammála um að það að veita fötluðum tækifæri til sjálfstæðs lífs, til þess að hafa sjálfræði um það hvernig þeir haga lífi sínu, hlýtur að vera meginmarkmiðið með NPA. Því ber að fagna að hæstv. ráðherra skuli ætla að framlengja þetta samstarfsverkefni og láta síðan gera faglega og fjárhagslega úttekt til að hægt sé að taka ákvörðun um með hvaða hætti við ætlum að lögfesta NPA.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir að byrja þessa umræðu og sömuleiðis fyrir þá vegferð sem virðist stefna í, þó reyndar hægar en maður hefði vonað. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum sem og öðrum. Hérna er rætt svolítið mikið um ábata af NPA og með réttu. Það er mikilvægt að halda því til haga að með NPA getur fólk tekið þátt í ýmsu sem það getur annars ekki tekið þátt í, þar á meðal atvinnulífi. Að mínu mati er það samt ekki það sem ætti fyrst og fremst að hafa í huga. Þótt það sé vissulega mikilvægt þegar kemur að kostnaðargreiningu og því um líku finnst mér að við eigum aðallega að horfa til þeirra bættu lífskjara sem einstaklingarnir sjálfir njóta í kjölfarið. Við á hinu háa Alþingi erum ávallt í þeirri stöðu að þurfa að leggja eitthvert verðmat á hluti sem í raun eru ómetanlegir. Við þurfum að verðleggja heilbrigðiskerfið þar sem líf fólks er í húfi o.s.frv. Ég legg til, virðulegi forseti, að frelsið sé eitt af því sem er ómetanlegt. Einstaklingar sem njóta mests af NPA-þjónustu eru einstaklingar sem ellegar eru fastir ýmist heima hjá sér eða í einhverjum öðrum aðstæðum þar sem þeir geta ekki tekið þátt í lífinu sjálfu, t.d. í félagsstarfi eða að skreppa á kaffihús, hlutum sem aðrir taka réttilega sem sjálfsögðum hlut. Ég hef stundum velt fyrir mér hvort þessi málaflokkur eigi kannski að einhverju leyti meira heima hjá innanríkisráðuneytinu, ekki að ég sé viss um að það sé endilega jákvæð ráðstöfun. Ég velti því stundum fyrir mér vegna þess að mér finnst það líka spurning um réttindi einstaklings til frelsis. Þá velti ég fyrir mér hvernig við mundum tala um málið ef við hefðum þjóðfélagshópa sem væru bundnir með reipum. Hvað mundum við borga til að taka af þeim reipið, gera þau frjáls, leyfa þeim að lifa sínu lífi eftir eigin höfði án tillits til dagskrár einhvers annars starfsmanns?  Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu mjög og finnst mjög mikilvægt að gera ekki ágreining um þetta mál. Ég ætla ekki að gera neinn ágreining við hæstv. félagsmálaráðherra um hug hennar eða áætlanir um uppbyggingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar en vil þó segja að mér finnst miður að ekki sé komið inn í þingið frumvarp til laga um notendastýrða persónulega aðstoð. Þannig er það samt og ég skil orð hæstv. ráðherra þannig að það frumvarp muni koma. Ég hvet ráðherrann til dáða í þessu og minni á allan efniviðinn sem hún hefur í höndunum til að koma á notendastýrðri persónulegri aðstoð á Íslandi sem meginvalkosti í þjónustu við fatlað fólk. Alþingi hefur talað í þessu máli. Það liggur fyrir einróma afstaða Alþingis til þingsályktunartillögu sem hér var lögð fram af mér sjálfum og fleirum um að við skyldum innleiða notendastýrða persónulega aðstoð. Það er í lögum um réttindi fatlaðs fólks. Ég var formaður verkefnisstjórnar um innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, stjórnaði þar einum 50, 60 fundum og veit vel að þetta er ekki einfalt mál. Þar var gerð handbók um notendastýrða persónulega aðstoð í miklu samráði við fatlað fólk, sveitarfélög og aðra. Það var ekki þrautalaust en hún liggur fyrir og er mikill efniviður. Það voru unnar leiðbeinandi reglur um notendastýrða persónulega aðstoð. Það voru gerðir 50 tilraunasamningar um notendastýrða persónulega aðstoð. Eitt það magnaðasta sem ég hef séð í pólitík hefur verið að sjá fólk sem hefur ekki notið sjálfstæðs lífs öðlast það með samningi um notendastýrða persónulega aðstoð. Það er kannski mesta hvatningin sem ég vona að hæstv. ráðherra geri sér mat úr í starfinu fram undan. Svo þurfum við öll að minna okkur á að burt séð frá kostnaði og ábatagreiningu, sem ég held að komi vel út fyrir notendastýrða persónulega aðstoð, er þetta fyrst og fremst mannréttindamál og snýst um að tryggja fólki frelsi 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir að hefja umræðuna um þetta mikilvæga málefni sem notendastýrð persónuleg aðstoð er. Hv. málshefjandi, hæstv. ráðherra og fleiri hv. þingmenn hafa gert mjög vel grein fyrir mikilvægi mannréttinda og hversu mikilvægt það er að tryggja sjálfstæði og frelsi einstaklingsins sem eru mikilvægustu þættirnir í því úrræði sem við ræðum. Hæstv. ráðherra lagði jafnframt áherslu á það að framlengja þetta þróunarverkefni. Eins og komið hefur fram í umræðunni náðist ekki að klára að lögfesta það hér í árslok 2014, en það mikilvægasta sem þessi umræða leiðir kannski fram er að yfirfærslan takist vel á öllum sviðum og að þetta mikilvæga réttindaúrræði sem NPA sannarlega er verði fest í sessi samhliða öðrum úrræðum. Til að við náum vel utan um það verkefni sem yfirfærslan er og þetta verkefni er skynsamlegt að fara þá leið sem ráðherra hefur valið, að framlengja verkefnið sem var til bráðabirgða og í lögum um málefni fatlaðs fólks, fara til ársins 2016 og klára það. Þannig má tryggja lagalegan grundvöll og byggja á vel ígrunduðu, fjárhagslegu og faglegu mati á verkefninu þannig að því verði tryggður sá fjárhagslegi og faglegi rammi sem til þarf til þess að festa þetta mikilvæga úrræði í lög.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir að minna á að það var um þessi áramót sem einhverjir nýir hlutir áttu að fara að gerast í því sem lýtur að notendastýrðri persónulegri aðstoð. Ég þakka ráðherranum svörin svo langt sem þau ná því að þau ná út af fyrir sig ekki lengra en til þess að það eigi að framlengja það tilraunaverkefni sem staðið hefur í tvö ár frá því að fyrstu samningarnir voru gerðir í Reykjavíkurborg. Það kunna að vera efnisrök fyrir því að verkefnið taki lengri tíma. Þegar litið er til þeirra áhrifa sem þetta hefur fyrir þá sem þjónustunnar njóta, og ráðherra fór svo ágætlega yfir þá miklu ánægju sem er hjá notendunum með þann þjónustubata sem fylgir því að fá notendastýrða persónulega aðstoð, er auðvitað miður ef ekkert á að gerast í málinu allt þetta kjörtímabil. Eftir tvö ár er kjörtímabilið búið. Það vita allir hvað er erfitt í málinu, það erfiða í málinu er hvorki að halda nefndarfundi né að framlengja tilraunaverkefni. Það erfiða í málinu er að ná því fjármagni og þeim pólitíska stuðningi sem þarf til að veita þá þjónustu sem er svo miklu betri en sú þjónusta sem fólk er með í dag. Ég hvet ráðherrann til að endurskoða það að ætla að fresta því verkefni fram í lok kjörtímabilsins, þegar fjárveitingavaldið er í raun og veru úr höndum þessarar ríkisstjórnar, og reyna að ná fram einhverjum áfanga í sinni ráðherratíð í málinu öðrum en bara að framlengja þetta afmarkaða verkefni sem verið hefur.

Hæstv. forseti. Af því að hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttir minntist í svari sínu áðan á fyrirspurn mína um innleiðingu á NPA langar mig að benda á að það er ekki bara okkur í þinginu sem var farið að lengja eftir þessu þingmáli heldur voru sjálfir notendur þjónustunnar orðnir ansi langeygir í haust eftir að fá að vita um framhald þjónustunnar. Þó að ég hafi orðið fyrir ákveðnum vonbrigðum með það að hæstv. ráðherra ætlaði ekki að stíga stærri skref núna en að framlengja samkomulagið um tvö ár held ég hins vegar að ýmsir sem þegar eru komnir inn í kerfið hafi andað talsvert léttar. Mér finnst það svolítið alvarlegt í þessu máli að fullt af fólki hafi verið mjög óöruggt um stöðu sína og hver hún yrði eftir áramótin. Svo langar mig að taka undir það sem hér hefur verið sagt, að hér sé um mikilvægt mannréttindamál að ræða. Það er svo sannarlega rétt en það er líka svo mikilvægt að við skoðum þetta ekki bara sem eitthvert afmarkað mál. Vegna þess að hæstv. ráðherra minntist áðan á húsnæðismálin verð ég að nefna í þessu samhengi byggingarreglugerð en ekki alls fyrir löngu var einmitt dregið úr kröfum um aðgengileika íbúða og fjölda þeirra sem aftur hefur þau áhrif að hér verður byggt húsnæði sem verður óaðgengilegt fyrir fatlað fólk sem 

Virðulegi forseti. Mig langar líka til að fagna því að þetta mál sé á dagskrá, sérstaklega af því að þetta er jómfrúrræða mín úr þessum ræðustóli, því að málið er mér bæði afar kært og mjög skylt. Bæði hef ég setið í verkefnisstjórninni um NPA og verið sérstakur talsmaður þess að við reyndum að skapa vettvang fyrir sveigjanlegri þjónustu til að fara út úr þessu stofnanamiðaða umhverfi yfir í sveigjanleikann. Það er það sem þarf og það er það sem NPA snýst um. Þetta er líklega eitt af mikilvægustu verkefnunum sem við erum að fjalla um í dag. Ég get sagt ykkur reynslusögur af því úr verkefnisstjórninni að það er algjörlega ljóst að með því að hefja þetta verkefni og sjá hvað gerist í því finnum við hvar stofnanaþjónustan mætir sveigjanleikanum. Við höfum séð fullt af dæmum um erfiðleika vegna alls konar mála sem þarf að skoða betur og því þurfum við að sjálfsögðu að fara betur yfir það og skoða hvort við þurfum að breyta rammanum eitthvað, hvernig fólki líður, hvernig því gengur að reka sig í rekstrarforminu. Ég veit ekki hvort allir vita það, en þetta er gjörólíkt því sem menn þekkja hér og hafa þekkt í gegnum tíðina. Þetta snýst um það að sá sem fær þjónustu þarf ekki að flytja sig á ákveðna stofnun heldur fær þjónustuna heim á sínum forsendum og ræður algjörlega hvað gerist. Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að verkefnið verði framlengt og að það liggi hér fyrir. Auðvitað er valfrelsi og aukið sjálfstæði til þeirra sem þurfa aðstoð okkar hjartans mál. Ég held að ég tali þá fyrir okkur öll sem hér sitjum.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að lýsa ánægju minni með ræðu hv. þm. Áslaugar Maríu Friðriksdóttur sem talaði á undan mér og óska henni líka til hamingju með jómfrúrræðuna. Það vill svo til að ég er svo heppinn að hafa kynnst lítillega einstaklingi sem nýtur NPA-þjónustu og væri algjörlega fastur heima án hennar. Þessi einstaklingur tekur þátt í flokksstarfinu og ég velti fyrir mér þegar þessi umræða kemur upp hvernig ég kæmi því við að umgangast hann ef hann missti þessa þjónustu. Ég á svolítið erfitt með að ímynda mér hvernig það sé að njóta þessarar þjónustu og geta tekið þátt í félagsstarfi, geta farið út og drukkið bjór með vinum sínum, eða kaffi ef út í það er farið, eða gert það sem einstaklingurinn sjálfur vill, stjórnað lífinu á sínum eigin forsendum án tillits til þess hvað einhverjum öðrum finnst eða hvort einhver annar hafi tíma til þess akkúrat þá. Það er það mikilvæga við frelsið, það að einstaklingurinn sjálfur ákveði það, ekki bara að hann geti gert ákveðna hluti á tilteknum tímum og forsendum, heldur þegar hann vill gera þá hluti og án þess að þurfa endilega samþykki einhvers annars fyrir því, þ.e. umfram það sem almenningur almennt þarf. Þegar fólk talar um stofnanavæðingu sé ég fyrir mér í þessu samhengi að einstaklingur sem hefur notið þessarar þjónustu hlýtur að líta á það sem óskaplega prísund, jafnvel þótt það sé mjög góð þjónusta á tilheyrandi stofnun. Þegar við píratar fórum að leita að húsnæði var það grunnkrafa hjá okkur að það væri aðgengi fyrir fatlaða. Þegar maður fylgist með slíku ferli fer maður að upplifa hversu bölvanleg staðan er, hversu gleymdur þessi hópur er, hversu auðvelt það er að hugsa með sér „við þurfum ekkert að pæla það mikið í þessu“ þegar það þarf í reynd að pæla í þessu. Það þarf að leggja mikið af mörkum til að þessi gleymdi hópur geti lifað sínu sjálfstæða lífi 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum þeim sem hafa tekið til máls og auðvitað sérstaklega ráðherra fyrir góð svör. Hún er sannarlega vel inni í málum, það verður ekki frá henni tekið. Ég er þó, eins og svo oft áður í ýmsum málum, óþreyjufull og það hryggir mig mjög að við séum að horfa á 2016 núna í fyrsta lagi í staðinn fyrir 2014. Við höfum enga vissu fyrir því að nýtt þing setji þetta á oddinn. Mér finnst það framleiðnisóun og tímasóun ef þingið eyðir þá í tvö kjörtímabil kröftum sínum og heilum í að fjalla um þessi mál ef verkefnið dettur svo niður. Ég hræðist það svolítið og hvet ráðherrann til að koma þessu í gegn áður en kjörtímabilinu er lokið. Ég skil alveg ef það vantar upp á matið en ef það á að halda áfram með óbreytt form á væntanlega samt ekki að bæta við neinum NPA-notendum. Engir nýir komast að. Hvaða nýju gögn bætast þá við þessi fjárhagslegu gögn sem þarf að meta? Eru þau svo viðamikil? Getum við til dæmis byggt á reynslu Norðmanna og Svía eins og hæstv. ráðherra fór svo vel yfir og tekið það sem þau hafa kannað og kunna 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Það sem ég mundi líka vilja fá að óska í lok hennar er að við ræðum meira um málefni fatlaðs fólks. Þetta er sá málaflokkur sem kom mér kannski mest á óvart þegar ég kom í velferðarráðuneytið, það að sjá hversu ótrúlega fjölbreyttir einstaklingarnir eru þegar við tölum um þennan hóp, „fatlað fólk“, hversu margvíslegar þarfirnar eru, kröfurnar sem eru gerðar til hins opinbera, til sveitarfélaganna, og líka hversu margt gott við höfum verið að gera. Síðasta ríkisstjórn má svo sannarlega eiga það að hún gerði margt gott. Ég legg líka áherslu á það að stjórnarandstaðan studdi mjög margt af því sem þar var lagt til. Þetta kostar hins vegar fjármuni. Við erum líka á sama tíma að færa málaflokkinn yfir til annars stjórnsýslustigs þannig að ábyrgðin er hjá sveitarfélögunum. Í mínum huga er einmitt mjög mikilvægt að þau skref sem við tökum séu tekin í mjög góðu samráði við sveitarfélögin, þau sem bera ábyrgð á málaflokknum. Það skal alveg viðurkennt að það hefur vottað fyrir ákveðinni tortryggni gagnvart NPA hjá einstaka sveitarstjórnarmönnum í einstaka sveitarfélögum. Það dróst að taka upp fyrstu samningana. Ég tek undir það sem hv. þm. Helgi Hjörvar sagði og bendi líka á að stærstu sveitarfélögunum, þeim sem hafa mest áhrif, t.d. í Sambandi íslenskra sveitarfélaga, er stjórnað af meðal annars sveitarstjórnarmönnum úr Bjartri framtíð, Samfylkingunni og Vinstri grænum sem geta haft mjög mikið um það að segja hvernig þróunin verður í þessum málaflokki. Vegna þess að sveitarfélögin borga 80% af kostnaðinum við NPA er það líka sveitarstjórnarmanna að taka ákvörðun um hvort við viljum bjóða upp á þessa þjónustu eða ekki. Ríkið leggur fram 20% þannig að það var 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Markmið frumvarpsins er að afnema þann greinarmun sem gerður er á fjölmiðlum þegar kemur að auglýsingum lausasölulyfja. Í 1. mgr. 16. gr. gildandi laga er heimilt að kynna og auglýsa lausasölulyf með þeirri undantekningu að óheimilt er að auglýsa í sjónvarpi. Af hálfu Samkeppniseftirlitsins og Samtaka verslunar og þjónustu, svo dæmi séu nefnd, hefur verið bent á að ákvæði sem bannar að auglýsa lausasölulyf í sjónvarpi sé ekki til þess fallið að auka samkeppni í lyfsölu, enn fremur sé bannið ekki í samræmi við það sem almennt gildi í nágrannalöndunum. Með frumvarpinu er fallist á þau sjónarmið og lagt til að banni við auglýsingum á lausasölulyfjum í sjónvarpi verði aflétt. Jafnframt er í 1. gr. frumvarpsins lögð til sú breyting á 14. gr. laganna að ekki verði lengur skylt að birta upplýsingar um pakkningastærðir, verð, stærð skammta og helstu atriði önnur um notkun og aukaverkanir í lyfjaauglýsingum. Þessar upplýsingar geta verið allviðamiklar, sérstaklega þær sem fjalla um aukaverkanir lyfja. Það getur því verið erfiðleikum háð að koma þeim til skila í auglýsingum. Umræddar upplýsingar eru eigi að síður mikilvægar og er því lagt til að séu þær ekki tilgreindar í lyfjaauglýsingu beri þá að birta tilvísun á fylgiseðli með lyfinu, en slíkir fylgiseðlar eru aðgengilegir á vef Lyfjastofnunar. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og legg til að því verði vísað til hv. velferðarnefndar til 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Margir telja auglýsingar vera einhvers konar áróður og eingöngu áróður en gleyma því að auglýsingar eru jafnframt upplýsingar, upplýsingar um vöru og þjónustu. Í öllu heilbrigðiskerfinu er meira og minna bannað að auglýsa. Sérfræðingar mega ekki auglýsa þjónustu sína og það hefur hingað til ekki mátt auglýsa lyf. Allt er þetta bannað, allt með þeirri hugsun að auglýsingar séu af hinu illa í einhverjum skilningi. Í mínum huga eru auglýsingar upplýsingar fyrst og fremst til þess að upplýsa fólk um hvað er í boði o.s.frv. Af þessu tilefni langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra heilbrigðismála hvort hann hafi í hyggju að slaka á auglýsingabanni innan heilbrigðisþjónustunnar sem hindrar alla samkeppni. Hvernig á fólk að geta keppt um t.d. þjónustu, heilsuvernd eða hvað það nú er þegar ekki má upplýsa neitt um það? Þeir sem veita þjónustu, t.d. alls konar þjónustu í heilbrigðiskerfinu, mega ekki upplýsa um það. Hvers lags fordómar eru þetta gagnvart auglýsingum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda hvatninguna. Ég er þeirrar gerðar að ég hefði viljað fyrst af öllu láta á það reyna hvort þingið tæki ekki fagnandi þessari örlitlu breytingu í þá veru að jafna aðstöðu fjölmiðla til þess að koma þeim upplýsingum á framfæri sem þeir sem sýsla með lyfin vilja gera neytendum grein fyrir. Ég þykist vita án þess að ég geti farið út í það að fleiri þættir, m.a. þeir sem lúta sérstaklega að læknum og lækningastarfsemi, hljóti að koma til umræðu á milli fagfélagsins og stjórnvalda. Það kann vel að vera, og nú hef ég þann fyrirvara á því sem ég segi, að það séu einhverjar siðareglur eða annað því um líkt hjá tilteknum heilbrigðisstéttum sem kunna að koma í veg fyrir að þær auglýsi starfsemi sína með þeim hætti sem hér er rætt um. Ég bendi þó á að það eru ákveðnir þættir sem tengjast heilbrigðum lífsháttum sem eru komnir inn á síðustu árum og vakin hefur verið athygli á með auglýsingum, en bein lækningastarfsemi eins og t.d. tannlækningar eða sérgreinalæknisþjónusta, er ekki heimil í auglýsingum. Ég kann ekki á því nákvæmar skýringar hvers vegna svo er. En til að svara lokaspurningu hv. þingmanns þá er ég ekki mjög íhaldssamur í þessum efnum. Ég viðurkenni að ég hef ekki farið út fyrir þann ramma sem frumvarpið tekur til í skoðun á þeim þáttum sem hann gerir að umtalsefni.

Herra forseti. Ég þakka svarið svo langt sem það nær og vil lýsa því yfir að ég sem einn af 63 hv. þingmönnum mun styðja þessa breytingu þótt hún sé lítil og skrefið smátt. Málið er að heilbrigðisþjónustan er orðin svo margslungin og margflókin að ég er viss um að fjöldi borgara í landinu veit ekki um og þekkir ekki þá þjónustu sem honum gæti staðið til boða vegna þess að það má ekki auglýsa hana. Þroskaþjálfar mega ekki auglýsa. Það má enginn auglýsa. Kannski er einhver með barn sem á erfitt með að tala og hvert snýr maður sér? Hvar eru auglýsingarnar? Hvar eru upplýsingarnar? Þær vantar gjörsamlega. Ég vil hvetja hv. nefnd sem fær málið til umsagnar að víkka frumvarpið allverulega og hætta þessum fordómum gagnvart auglýsingum. Auglýsingar eru ekki af hinu slæma. Þó að það geti náttúrlega verið oft í þeim mikill áróður, þá eru auglýsingar fyrst og fremst upplýsandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka stuðningsyfirlýsingu hv. þingmanns við þetta litla frumvarp og ber að þakka það. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir að það er í raun bannað að auglýsa þá starfsemi sem hér um ræðir og ég ítreka það að ég kann ekki skil á því hvers vegna slíkt er. Það virðist vera sem svo í þessum geira þjónustunnar að þar gildi lögmálið leitið og þér munuð finna. Fólk ber sig eftir þeim upplýsingum sem það telur sig þurfa á að halda eftir ýmsum leiðum. Það kann vel að vera að fullt tilefni sé til þess að setjast yfir þennan þátt mála og gera aðgengilegri með einhverjum hætti en nú er þá þjónustu sem er í boði á sviði heilbrigðisþjónustunnar. Það er rétt að auglýsingar eiga að vera til þess að miðla upplýsingum um vöru eða þjónustu, en það er líka tiltölulega létt verk að nýta þær til áróðurs og annarra þátta án þess að ég ætli heilbrigðisstarfsemi að vinna með slíkum hætti. En ég ítreka að það er full ástæða til að fara yfir þau sjónarmið og meta sem hv. þingmaður hefur sett hér fram.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu sína. Ég verð að segja að ég skil alveg ástæður þess að þetta mál er lagt fram. Það er náttúrlega einkennilegt ef leyfa má auglýsingar í einum miðli en ekki í öðrum. Það er eðlilegt að gætt sé jafnræðis og fyrst á annað borð er leyft að auglýsa þá sé það ekki sett í hendurnar eingöngu á prentmiðlum. Ég er þeirrar gerðar að ég er almennt andsnúin auglýsingum í heilbrigðiskerfinu, ekki af því að ég vilji ekki að fólk fái upplýsingar enda má veita upplýsingar með ýmsum hætti. Heilbrigðisþjónusta er ekki á markaði með sama hætti og fyrirtæki sem keppa á markaði sín á milli til að hámarka arð sinn heldur er heilbrigðisþjónustan samfélagsleg þjónusta og um hana má veita upplýsingar með ýmsum hætti. Ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra er t.d. að vinna að því að koma á laggirnar sérstökum þjónustusíma til að auðvelda fólki að nálgast upplýsingar og ég þarf eiginlega ekki að fjölyrða um tækifærin til að veita fólki upplýsingar með netmiðlum af ýmsu tagi. Við búum einfaldlega í þannig samfélagi að það er mjög auðvelt, sé raunverulegur vilji til þess, að veita fólki allar þær upplýsingar sem þarf um heilbrigðiskerfið án þess að heimila auglýsingar einstakra aðila. Varðandi auglýsingar á lausasölulyfjum sem frumvarpið fjallar jú um, er verið að leggja til ákveðnar breytingar. Hér erum við að tala um lausasölulyf en það eru lyf sem ríkið greiðir ekki niður og þau eru þar af leiðandi eins og vara á markaði og eru það. En þau eru engin venjuleg vara og því verðum við að gæta að þegar við sníðum löggjöf utan um auglýsingar á lyfjum. Ég man eftir mjög kraftmiklum auglýsingum sem fóru ekki fram hjá manni um verkjalyf sem síðan reyndust valda hjartaáföllum. Það er þannig með ýmis lyf sem við teljum saklaus og tökum að ef þeirra er neytt umfram leiðbeinandi skammtastærðir valda þau mjög fljótt alvarlegum lifrarskaða. Þessu þurfum við að hyggja að. Þess vegna finnst mér þær breytingar sem hér eru lagðar til, en ég ætla ekki að taka afstöðu til þeirra hér og nú, þess eðlis að mér finnst skipta máli að fá umsagnir um þær og umræðu um þær í nefndinni. Þegar við fjöllum um lyf þá erum við ekki að fjalla um venjulega vöru sem hægt er að auglýsa með hvaða hætti sem er. Svo hef ég efasemdir um það atriði að ekki þurfi að vera upplýsingar um verð eða aukaverkanir, ég veit ekki af hverju það þarf ekki. Ég geri mér grein fyrir því að það eru langir listar yfir aukaverkanir en ef það er t.d. þannig að lyf geti valdið lifrarskaða eða börn megi alls ekki neyta þeirra eða slíkt fyndist mér alveg eðlilegt að það þyrfti að koma fram í auglýsingum. En eins og ég segi, ég ætla að láta vera að taka afstöðu í upphafi máls og ætla að sjá til hvað gerist í nefndinni. Ég vil endurtaka að mér finnst eðlilegt, fyrst við heimilum á annað borð auglýsingar á þessari tilteknu vöru, að það sé jafnræði hvað það varðar, en set alla fyrirvara við það að samþykkja breytingar á framsetningu upplýsinga.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum, með síðari breytingum, og það er um auglýsingar. Markmið frumvarpsins er að afnema þann greinarmun sem gerður er á fjölmiðlum þegar kemur að auglýsingum og er þá einungis átt við lausasölulyf. Mér finnst rétt að velta því upp hvort við séum kannski að fara í ranga átt. Á yfir höfuð að auglýsa lyf? Þá skiptir svo sem engu máli í hvaða miðli er verið að gera það. Það sem ég hef svolitlar áhyggjur af er að með þessu sé verið að veita markaðnum aðgang að fólki, mögulega á kostnað neytenda og neytendaverndar. Nafn lyfs og notkun þess fær greiðan aðgang að fólki en dýpra verður á upplýsingum um mögulega fylgikvilla sem geta verið miklir og alvarlegir. Í athugasemdum við lagafrumvarpið er fjallað um að ekki þurfi ekki að birta fylgiseðla en þeir verði aðgengilegir eða megi finna á vef Lyfjastofnunar. Ég velti fyrir mér þessu aukaskrefi sem þarna verður til. Það er verið að halda að fólki vöru en ekki öllum upplýsingum um hana. Ég held að við vitum það öll að jafnvel þeim lyfjum sem við getum keypt í lausasölu og án tilvísunar frá lækni geta fylgt miklar og alvarlegar aukaverkanir. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt í meðferð nefndarinnar á þessu máli að við fáum fram sjónarmið Neytendasamtakanna og landlæknisembættisins, bara svo tveir aðilar séu nefndir, um hvaða áhrif það að auglýsa og með því að bæta við auglýsingum sem verða leyfðar í sjónvarpi hafi á neytendavernd og þar með í raun heilbrigði þeirra sem ætla að nota lyf. Eins frábær og lyf geta verið og eru þá þurfum við auðvitað að fara varlega í sakirnar því að röng notkun á þeim er gríðarlega alvarlegt mál. Þess vegna held ég að við þurfum að skoða þetta mál rosalega vel. Það er ýmislegt í þessu sem hringir viðvörunarbjöllum hjá mér vegna þess að eins og ég hef sagt áður, mér finnst hér verið að veita markaðnum mikinn aðgang á kostnað neytenda.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn í þetta mál. Ég get tekið undir orð hv. þingmanns sem talaði á undan mér um það. Eins og kom fram hjá formanni velferðarnefndar er þetta engin venjuleg vara, lyf eru engin venjuleg vara. Þá datt mér í hug öll sú umræða sem hefur átt sér stað um ÁTVR og það sem við höfum gjarnan kallað brennivín í búðir, því að auglýsingabannið sem þar gildir er að miklu leyti virt að vettugi. Í báðum tilfellum erum við að tala um hluti sem ber að fara varlega með. Þetta tekur þó aðeins á þessum eina miðli, sjónvarpinu. Aðrir miðlar hafa fengið að auglýsa og við sjáum að þetta eru risavaxnar auglýsingar, þetta eru gjarnan heilsíðuauglýsingar sem lyfjaframleiðendur eða söluaðilar nýta sér í dagblöðum. Ég hefði frekar viljað hverfa frá því en að víkka þetta og mér finnst þetta virka sem meiri markaðsvæðing frekar en neytendavernd. Ég er ekki hlynnt því sem kom fram áðan, að það eigi að keppa um heilbrigðisþjónustuna eða heilsuverndina, eins og einn hv. þingmaður kom inn á. Það sem vekur fyrst og fremst athygli mína í þessu er það sem ekki þarf að koma fram í auglýsingum. Á meðan til dæmis matvælaframleiðendur og aðrir þurfa orðið að vera með ítarlegar upplýsingar á vöru sinni fyrir neytendur er þarna verið að draga úr vægi upplýsinga til neytenda. Mér finnst það ekki í takt við það sem neytendaverndin hefur kallað eftir. Ég hvet nefndina til að huga að því og auðvitað verður áhugavert að sjá umsagnir. Í lyfjalögum er talað um auglýsingar og kynningar lyfja. Í 14. gr. segir, með leyfi forseta: „Auglýsa má og kynna lyf, sem markaðsleyfi hafa hér á landi á íslensku í tímaritum eða blöðum þeirra heilbrigðisstétta sem ávísa og dreifa lyfjum. Í lyfjaauglýsingum skal tilgreina nafn framleiðanda, heiti lyfs, virkra efna, helstu ábendingar og frábendingar er varða notkun hlutaðeigandi lyfja, pakkningastærðir og verð. Enn fremur stærð skammta og helstu atriði önnur um notkun og aukaverkanir. Framangreindar upplýsingar skulu ætíð vera greinilegar og auðlæsar og í samræmi við það sem greinir í lyfjaskrám.“ Við vitum að vissulega fylgja lyfjum ítarlegar upplýsingar í pakkningum og öðru slíku og þeim lyfjum sem er ávísað af lækni eiga að fylgja leiðbeiningar frá þeim. Þarna er alla vega gert ráð fyrir því að allar upplýsingar séu uppi á borði. Í 15. gr. segir að heimilt sé að kynna lyf fyrir heilbrigðisstéttum sem ávísa og dreifa þeim en þó á þann hátt að ekki sé líklegt að auglýsingin komi almenningi fyrir sjónir. Verið er að draga úr möguleikanum á því heilbrigðisstéttirnar geti markaðssett tiltekin lyf. Að lokum langar mig til að vitna í 16. gr. þar sem fjallað er um lausasölulyf. Þar segir að heimilt sé að kynna og auglýsa þau fyrir almenningi en auglýsingarnar skuli vera í samræmi við reglur Evrópska efnahagssvæðisins. Lyfjabúðum er heimilt að auglýsa og kynna þjónustu sína og verð lausasölulyfja og almenn afsláttarkjör. Upplýsingar í auglýsingum eiga ætíð að vera greinilegar og auðlæsar og í samræmi við það sem greinir í lyfjaskrám, reglugerð um gerð lyfseðla og ávísun lyfja, afgreiðslu þeirra og merkingu svo og önnur fyrirmæli sem að þessu lúta. Sú heimild sem verið er að leggja til hér dregur úr þessu, þ.e. þeim upplýsingum sem þarf að birta. Hér var talað um samkeppni. Af hverju má ekki auglýsa verðið og af hverju er ekki skylt að auglýsa verðið ef þetta á að vera til að aðstoða menn við að komast á markað, þótt ég sé reyndar ekki sérstaklega hlynnt því að verið sé að markaðssetja lyf eða heilbrigðisþjónustu? Ég tek undir með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, ég held það hafi verið hún, um aukaverkanir gagnvart börnum eða öðrum sem ekki mega taka lyfin o.s.frv. eða einhver tiltekinn undirliggjandi sjúkdómur, það sé ekki heimilt eða eitthvað slíkt. Ég held að við eigum ekki að gefa afslátt af upplýsingum og mér finnst það skrýtið í ljósi þess að annars staðar erum við að styrkja neytendaréttinn með því að krefjast meiri upplýsinga en minni. Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að hafa langt mál um þetta. Mig langaði aðeins að koma inn á það sem mér finnst vert að nefndin velti fyrir sér og sé meðvituð um þegar málið kemur inn aftur og búið er að senda það til umsagnar.

Virðulegi forseti. Mig langar kannski, eins og aðrir þingmenn sem tekið hafa til máls um þetta mál, að velta aðeins upp sýn okkar á þessi mál í það heila, þ.e. finnst okkur lyf, þau sem eru ólyfseðilsskyld, vera eins og hver önnur vara sem eigi að auglýsa á sömu forsendum og hverja aðra vöru. Ég er ekki viss um það. Mér finnst við þurfa að fara varlega í það og eiga um það alvörusamtal hvenær við erum að tala um vöru sem er þess eðlis að hana sé eðlilegt að auglýsa eins og hverja aðra markaðsvöru í samkeppni við aðra. Einnig vildi ég spyrja - það er ástæðan fyrir því að ég kem hingað upp í örstutta tölu, ég sé það í athugasemdum við frumvarpið að Lyfjastofnun gerir þá athugasemd að tímabært sé orðið að gera heildarendurskoðun á reglum um þetta - hvers vegna menn séu að drífa sig í að gera þessa breytingu án þess að fara í þessa heildarendurskoðun fyrst, hvað hasti, hvort eitthvað sérstakt valdi því að menn þurfi að drífa þessa einu breytingu í gegn en geti ekki beðið eftir heildarendurskoðun á reglunum eins og Lyfjastofnun gerir greinilega athugasemdir við og fram kemur í athugasemdum við frumvarpið. Ég hefði gjarnan viljað fá skýringu á því hér á eftir ef hæstv. ráðherra kemur hingað í lokaræðu.

Virðulegur forseti. Við erum hér að skoða frumvarp til breytinga á lyfjalögum nr. 93/1994 og breytingin er fólgin í því að bæta miðli sem heitir sjónvarp við þær heimildir sem fyrir eru varðandi auglýsingar á lyfjum sem ekki krefjast lyfseðils. Auglýsingar sem birtast í prentmiðlum eru oft stærri, eru ítarlegri, taka meira pláss, vara lengur, ef við getum orðað það svo, en sjónvarpsauglýsingar. Ekki hefur verið skylt í auglýsingum í prentmiðlum að greina frá aukaverkunum og öðru í þeim dúr sem greint er frá í leiðbeiningum sem fylgja slíkum lausasölulyfjum. Það er heldur ekkert í lyfjaverslunum sem segir manni, þegar maður kemur inn og ætlar að kaupa lyf í lausasölu, hvaða aukaverkanir þau lyf hugsanlega hafa, ekkert. Þar er engin auglýsing, ekkert sem segir til um slíkt. Neytandinn, telji hann sig þurfa á lausasölulyfi að halda, verður einfaldlega að kaupa það, hann þarf að opna pakkningarnar og kynna sér hvort hann má taka lyfið með því að lesa leiðbeiningarnar. Er þá ekki skynsamlegra að aukaverkananna sé getið í auglýsingu, jafnt í prentmiðlum sem og í sjónvarpi, frekar en að líta svo á að við eigum ekki að auglýsa lyfið? Við erum þá í það minnsta að upplýsa neytandann, sem fer inn í lyfsöluverslun og kaupir lyfið, um þær hugsanlegu aukaverkanir sem geta fylgt því. Er það ekki meiri og betri neytendavernd en að gera ekki neitt og láta neytandann kaupa eitthvað sem hann síðar kemst að raun um að hann getur ekki nýtt sér? Kannski er ein setning á leiðbeiningarseðlinum sem fylgir sem segir: Ef þetta háir þér eða hitt þá máttu ekki nota þetta lyf. Samt er lyfið selt án þess að það sé lyfseðilsskylt. Ég held að það væri nær, ef við ætlum að tala um neytendavernd, að gera ítarlegri kröfur um hvað á að koma fram í auglýsingum frekar en að ætla að falla frá því að leyfa auglýsingar í sjónvarpi sem yfirleitt birtast sem stutt blikk. En ef geta á aukaverkana tekur auglýsingin lengri tíma, hún verður kostnaðarsamari og við vitum ekki hve margir eru tilbúnir að fara út í það. Ég held að neytendaverndin sé fólgin í því að menn séu skikkaðir til að segja meira um lyfið en minna frekar en ætla að falla í þá gryfju að segja: Þetta lyf má bara auglýsa í prentmiðlum, ekki í sjónvarpi. Virðulegur forseti. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra eins og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir gerði: Af hverju er ekki einfaldlega farið í heildarendurskoðun á reglum um lyfjaauglýsingar fyrst Lyfjastofnun telur það tímabært? Hefur eitthvað komið fram í samræðum við Lyfjastofnun eða starfsfólk þar um þá hugmynd að heimila einfaldlega auglýsingu á lyfjum og líka á lyfseðilsskyldum lyfjum? Það væri fróðlegt að fá að heyra frá hæstv. ráðherra um það. Virðulegur forseti. Hér er verið að bæta sjónvarpinu inn af því að prentmiðlarnir einir fá auglýsingarnar. Ég sé ekki að neytendavernd sé fólgin í því að banna slíkar auglýsingar í sjónvarpi. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég held að neytendaverndin sé að krefja þann sem auglýsir um nánari upplýsingar frekar en hitt.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Hún er að mörgu leyti eins og við var að búast. Þetta eru spurningar sem maður hefur verið að velta fyrir sér varðandi þetta mál, eðlilega. Ástæða þess að þetta mál kemur fram nú, svo að ég svari því strax, er fyrst og fremst sú að kerfið hefur kastað þessu á milli sín í allnokkur ár. Í mínum huga er þetta tiltölulega einföld lítil breyting. Ég hef ekki séð neinar forsendur fyrir því að gera á þennan hátt upp á milli fjölmiðlanna og hef ekki fengið nein rök fyrir því hvers vegna taka á einn fjölmiðil út úr, eina leið til að koma upplýsingum á framfæri, umfram annan og banna ljósvakamiðlum eða sjónvarpi að auglýsa lausasölulyfin, ég hef ekki fengið neinar skýringar á því. Það er eðlilegt að spurt sé hvers vegna ekki sé farið í heildarendurskoðun á lyfjalögum eða því um líku, það verk er í undirbúningi. Ég geri ráð fyrir því að á árinu 2016 munum við koma fram með frumvarp um ný lyfjalög. Ég taldi einfaldlega ekki rétt að bíða eftir þeirri vinnu með þá breytingu sem hér um ræðir. Ég vil vekja athygli á því, í ljósi umræðunnar um það hvaða upplýsingar gætu komið fram í auglýsingum um lyf, að ef þetta gengur fram með þessum hætti verður áfram skylt að tilgreina í lyfjaauglýsingu bæði nafn framleiðanda og heiti lyfs ásamt virkum efnum, helstu ábendingum og frábendingum sem varða notkun á því lyfi sem um ræðir. Ég dreg þetta í raun saman þannig að ég tel að núverandi ákvæði í lögum um þessar auglýsingar brjóti einfaldlega á rétti neytenda til að fá upplýsingar ef ég tek stöðuna þeim megin. Ég hef ekki fundið nein rök fyrir því að takmarka þetta þarna. Á meðan við leyfum auglýsingar á lausasölulyfjunum tel ég einboðið að við leyfum það í öllum fjölmiðlum. Það er ástæðan fyrir flutningi þessa máls, þetta er fyrst og fremst til að takmarka ekki það svigrúm sem þeir sem flytja þetta inn og vilja selja hafa til að auglýsa sína vöru, koma upplýsingum á framfæri, og ekki síður fyrir neytendur til þess að nálgast þær hinar sömu upplýsingar. Ég ítreka þakkir fyrir þessa umræðu og vænti þess að málið gangi til nefndar og hún afli umsagna frá hinum ólíku hagsmunaaðilum þessu tengdu, neytendum sömuleiðis. Ég vil þó nefna það hér rétt í lokin, til upplýsingar fyrir þá sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og vilja fylgjast með þessu máli, að Lyfjastofnun hefur eftirlit með auglýsingum lausasölulyfja og innihaldi þeirra. Þannig að fyrir hendi er virkt eftirlit með þeim auglýsingum sem þegar eru leyfðar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 75/2013 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn (tæknilegar reglugerðir, staðlar, prófanir, vottun) og fella inn í samninginn reglugerð EB nr. 995/2010 um skyldur rekstraraðila sem setja timbur og timburvörur á markað, framselda reglugerð ESB nr. 363/2012 um reglur um málsmeðferð við viðurkenningu og afturköllun á viðurkenningu fyrir vöktunarstofnanir, eins og kveðið er á um í reglugerð EB nr. 995/2010, og framkvæmdarreglugerð ESB nr. 607/2012 um ítarlegar reglur varðandi kerfi áreiðanleikakannana og varðandi tíðni og eðli eftirlits með vöktunarstofnunum sem kveðið er á um í reglugerð EB nr. 995/2010. Með gerðunum er reynt að stemma stigu við ólöglegu skógarhöggi og tengdum viðskiptum með því að lágmarka áhættuna á því að timbur sem er ólöglega höggvið eða vörur úr slíku timbri séu settar á markað innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þannig eru settar skorður við markaðssetningu á timbri og vörum úr timbri sem hefur verið höggvið ólöglega. Þá er aðilum sem selja timbur og timburvörur gert að tryggja rekjanleika vörunnar. Jafnframt er í gerðunum kveðið á um sérstakt aðgátskerfi fyrir rekstraraðila sem setja timbur og vörur úr timbri í fyrsta sinn á markað, viðurkenningar á vöktunarstofnunum, sem geta viðhaldið og metið aðgátskerfin, og eftirlit af hálfu lögbærra yfirvalda. Innleiðing reglugerðar EB nr. 995/2010 kallar á lagastoð og stefnt er því að umhverfis- og auðlindaráðherra leggi fram frumvarp þess efnis á yfirstandandi löggjafarþingi. Reglurnar verða í kjölfarið innleiddar í formi reglugerðar með stoð í þeim lögum. Reglurnar munu helst hafa áhrif á framleiðendur timburs og timburvara, innflytjendur, dreifendur og aðra rekstraraðila sem koma að sölu timburs og timburvara auk neytenda sem munu verða betur upplýstir um uppruna varanna sem þeir kaupa. Einnig munu reglurnar hafa í för með sér aukin verkefni fyrir hið opinbera. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvæðinu felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar. Ég vil, herra forseti, koma því jafnframt hér á framfæri að einhverjum kann að finnast að þessi gerð eigi nú ekki mikið við Ísland varðandi skógarhögg og annað, en ég vil taka það hér fram að þetta er mjög mikilvægt mál fyrir Noreg og Norðmenn sem eru með býsna mikinn iðnað þegar kemur að skógarhöggi og þeir hafa því lagt mikla áherslu á að þetta mál nái hér fram að ganga eins fljótt og verða má en að sjálfsögðu í samræmi við allar okkar reglur og lög varðandi meðferð þessara mála.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans fyrir málinu og verð nú að segja að mér líst betur á þetta þingmál en mörg önnur sem hæstv. ráðherra hefur boðað á þessum þingvetri og þá sérstaklega eitt þeirra. Ég vil í byrjun spyrja ráðherrann um hversu mikið þetta varðar okkur, hvort hér hafi orðið vart ólöglegs skógarhöggs eða sölu á afurðum úr því, hvort þetta sé eitthvert vandamál sem hefur komið upp hér. Síðan aðeins um upprunamerkingarnar, hvort þær lúti að því í hvaða landi þetta er höggvið eða hvort það tilgreini tiltekin svæði sem það kemur frá eða hvort þetta er einhvers konar „beint frá býli“-hugmynd. Ég vil þó aðallega nota tækifærið hér við þessa umræðu og spyrja ráðherrann út í þá dóma sem felldir voru gegn íslenska ríkinu hjá ESA í gær eða fyrradag. Það vakti nokkra eftirtekt að þar féllu einir fimm dómar að ég hygg vegna slakrar innleiðingar á evrópskum gerðum hér í okkar rétti, ef ég hef skilið fréttaflutninginn rétt. Ég vil spyrja ráðherrann sem gæslumann samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hvort hann hafi ekki áhyggjur af þessum dómum og hvort við séum farin að standa okkur miklu verr við það að halda samninginn um Evrópska efnahagssvæðið en hinar þjóðirnar gera.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég taka það fram að mér er hvorki kunnugt um né hef upplýsingar um það hvort mikið sé um ólöglegt skógarhögg á Íslandi. Ég tel að svo geti varla verið. Hins vegar er þetta, eins og ég sagði áðan, þó nokkuð brýnt mál fyrir Norðmenn sem eru aðilar að þessum samningi ásamt okkur eins og alkunna er. Hér á landi mun þetta fyrst og fremst hafa áhrif á þá sem flytja inn timbur og timburvörur og dreifa og þess háttar og einhver kostnaður mun væntanlega leggjast á Mannvirkjastofnun vegna eftirlits, en þetta mun skýrast betur þegar lagafrumvarpið kemur fram. Það á að mér skilst ekki að verða mikill kostnaður. Varðandi dómana sem hv. þingmaður nefndi hér þá er það rétt að fimm dómar féllu nýlega fyrir EFTA-dómstólnum vegna þess að við höfum í rauninni ekki staðið okkur í því að innleiða reglugerðir eins og okkur ber. Það kunna að vera ýmsar ástæður fyrir því að við sjáum fleiri mál enda fyrir dómstólum. Það getur verið að við séum með of hæga afgreiðslu hér á Íslandi, hvort sem það er framkvæmdarvaldið eða löggjafinn. Það kann líka að vera, sem er ekki ólíklegt, að meira komi af slíkum sendingum hingað til okkar o.s.frv. Niðurstaðan er samt sú að það er vitanlega ekki gott að missa þessi mál í þennan farveg. Það er býsna augljóst að við þurfum að innleiða mörg þeirra hvað sem tautar og raular. Af þessu hlýst vitanlega fyrirhöfn af Íslands hálfu, mögulega kostnaður o.fl. Ég tek því orð þingmannsins sem hvatningu um að við stöndum okkur betur. Það er í takt við vilja okkar. Við höfum verið með þeim slökustu þegar kemur að því að taka þessar reglugerðir upp. Þær eru vitanlega mikilvægar fyrir samkeppnisumhverfi sem íslensk 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en vil bara árétta þá spurningu hvort íslensk stjórnvöld fái á sig miklu fleiri dóma fyrir vanefndir á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið en hin löndin, þ.e. Liechtenstein og Noregur. Fáum við á okkur miklu fleiri dóma af þessu tilefni en þau, þ.e. gerum við mun verr en þau í því að efna samningsskyldur okkar? Þarf þá ekki að taka til einhverra ráðstafana? Hefur ráðherra einhverjar hugmyndir um með hvaða hætti megi bæta þar úr? Hins vegar vegna þessara innleiðinga almennt og vegna þess sérstaklega að við erum að fjalla hér um enn eitt málið sem kemur í raun og veru eyríki okkar ósköp lítið við - við höfum ekki átt við þann vanda að stríða, eins og ráðherrann réttilega nefnir, sem er ólöglegt skógarhögg og er það sem þetta mál snýst fyrst og fremst um - er ekki löngu orðið ljóst að það valdaframsal sem fólst í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið sé nú uppsafnað með öllum þeim fjölmörgu lagabreytingum sem af því hefur hlotist og orðið framsal valds sem er langt út fyrir þær heimildir sem stjórnarskráin setur löggjafanum? Er ekki löngu orðið nauðsynlegt að fá samþykki fyrir breytingum á stjórnarskrá sem heimilar eitthvert slíkt valdaframsal til þess að geta haldið áfram að rækja þennan samning helst betur en við höfum gert?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum aftur. Ég held að menn séu sammála um að það hefur orðið töluvert valdaframsal, en hvort það sé orðið of mikið eða hvort þar rúmist enn þá eitthvað eða hvernig menn orða þetta þá ætla ég ekki að kveða upp úr um það hér. Við þekkjum umræðuna sem hefur verið undanfarin ár, m.a. vangaveltur okkar færustu lagaspekinga, og sitt sýnist hverjum um þetta mál. Varðandi það hvort við gerum verr en aðrir, fáum á okkur fleiri dóma, þá minnir mig að við stöndum okkur því miður verr en þeir sem eru með okkur á þessu ferðalagi. Það eru ýmsar ástæður fyrir því, eins og ég nefndi hér áðan. Ein af þeim er að sjálfsögðu sú að við höfum sparað mjög mikið í ríkisrekstri undanfarið og ráðuneyti og aðrir sem koma að þessu máli, hvort sem það er löggjafinn eða undirstofnanir, hafa átt mjög erfitt með að sinna verkefninu. Við vonumst að sjálfsögðu til þess að ráðin verði bót á því innan ekki of langs tíma því að við megum ekki gleyma því að við erum aðilar að þessum samningi og berum ákveðnar skyldur hvort sem okkur finnst þær allar góðar eða ekki.

Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á samningi hafnríkja um aðgerðir til að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, ótilkynntar og eftirlitslausar veiðar sem undirritaður var í Róm 22. nóvember 2009. Samningurinn um hafnríkisaðgerðir er fyrsti bindandi alþjóðasamningur á sviði fiskveiða síðan úthafsveiðisamningurinn var gerður árið 1995. Samningurinn er nátengdur efni úthafsveiðisamningsins, en í 23. gr. þess samnings er ríkjum játuð heimild og lögð á þau skylda til að beita hafnríkisreglum í lögsögu sinni til að stuðla að virkni alþjóðlegrar verndunar og stjórnunarráðstafana. Við gerð samningsins var tekið mið af og litið til óbindandi leiðbeininga FAO um hafnríkisaðgerðir sem voru helsta fyrirmynd hafnríkisreglna NEAFC (Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar) og NAFO (Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðistofnunarinnar) sem Ísland, ásamt öðrum strandríkjum við Norður-Atlantshaf, hefur innleitt. Ísland hefur verið í fararbroddi ábyrgra strandríkja, ásamt öðrum þjóðum við Norður-Atlantshaf. Hér á landi er löng reynsla af beitingu hafnríkisaðgerða í því skyni að torvelda ólöglegar veiðar. Í samningnum er mælt fyrir um skyldu ríkja til að beita ólíkum stjórntækjum í því skyni að ýta undir ábyrgar fiskveiðar, svo sem með lokun hafna gagnvart skipum sem eru „svartlistuð“ af svæðisbundnum fiskveiðistjórnarstofnunum, málsmeðferð til að knýja fánaríki til ábyrgðar í erlendum höfnum, setningu tiltekinna lágmarkskrafna um upplýsingamiðlun, eftirlitsaðgerðir, fyrirbyggjandi ráðstafanir, stuðning við þróunarríki og samvinnu. Samhliða framlagningu þingsályktunartillögu þessarar leggur atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra fram frumvarp um breytingu á lögum um veiðar og vinnslu erlendra fiskveiðiskipa í fiskveiðilandhelgi Íslands. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu er ætlunin að skýra nánar tiltekin ákvæði laganna um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Í frumvarpinu er annars vegar lagt til að ráðherra gefi árlega út leiðbeinandi reglur um fjárhagsaðstoð þar sem m.a. skuli kveðið á um viðmiðunarfjárhæðir fjárhagsaðstoðar. Skuli slíkar reglur settar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Markmið með ákvæði þessu er að tryggja betra samræmi milli reglna sveitarfélaga og er því lagt til að ráðherra verði falið að útbúa reglur til leiðbeiningar fyrir sveitarstjórnir þegar þær setja sér reglur um fjárhagsaðstoð. Þá er sérstaklega tekið fram að í slíkum leiðbeiningum skuli koma fram viðmiðunarfjárhæðir fyrir sveitarfélög um grunnfjárhæðir fjárhagsaðstoðar. Fram til ársins 2011 gaf ráðuneytið árlega út viðmiðunarfjárhæðir fjárhagsaðstoðar á grundvelli samkomulags við Samband íslenskra sveitarfélaga. Síðan því var hætt hefur borið á að munur milli sveitarfélaga sé að aukast að þessu leyti. Þrátt fyrir að sveitarfélögin hafi ákveðið sjálfræði um endanlega fjárhæð fjárhagsaðstoðar verður hún samt að ná því markmiði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga að tryggja félagslegt og fjárhagslegt öryggi íbúa sveitarfélagsins, samanber 1. gr. laganna. Tel ég því mikilvægt að ráðherra verði falið að gefa út árlegar viðmiðunarfjárhæðir sem sveitarfélög geti litið til við ákvörðun fjárhæðar í sínum reglum. Ég tel líka mjög mikilvægt að þær reglur séu unnar í góðu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga. Hins vegar er ákvæði um að sveitarfélögum verði heimilað að setja í reglur sínar skilyrði um virkni þeirra sem eru vinnufærir en fá fjárhagsaðstoð þar sem þeir hafa enn ekki fengið störf og eiga ekki rétt á atvinnuleysisbótum eða hafa fullnýtt bótarétt sinn. Meginmarkmið með þeim heimildum er að virkja atvinnuleitendur sem hafa fullnýtt bótarétt sinn til þátttöku að nýju á vinnumarkaði og koma í veg fyrir að langvarandi atvinnuleysi leiði til óvinnufærni. Frumvarpinu er ætlað að taka af skarið um inntak heimilda til að skilyrða fjárhagsaðstoð en nokkur óvissa hefur verið uppi um það efni, einkum þar sem núgildandi lagaákvæði eru komin til ára sinna. Þrátt fyrir að þessi óvissa hafi verið til staðar hefur óformleg könnun ráðuneytisins sýnt sig að langflest sveitarfélög eru með reglur hvað varðar skilyrði í reglum sínum um fjárhagsaðstoð. Frumvarpinu er líka ætlað að skapa lagagrundvöll undir samstarf milli Vinnumálastofnunar og félagsþjónustu sveitarfélaganna um mat á vinnufærni og þjónustu við atvinnuleitendur sem njóta fjárhagsaðstoðar hjá sveitarfélögum. Það er von mín að frumvarpið muni leiða til þess að bæta þjónustu og stuðning við þá atvinnuleitendur sem fullnýtt hafa rétt sinn innan atvinnuleysisbótakerfisins. Það mun þá vonandi leiða til þess að fleiri þeirra munu aftur komast á vinnumarkað og draga úr óvinnufærni vegna langtímaatvinnuleysis. Í 2. gr. sem er ansi ítarleg er tilgreint frá a- til e-liðar hvað virk atvinnuleit getur talist til að ramma þetta vel af. Lagt er til að fram skuli fara mat á vinnufærni umsækjanda áður en kemur til skoðunar hvort binda eigi fjárhagsaðstoð skilyrðum um virkni. Tekið er fram hvað geti talist til virkrar atvinnuleitar en þar var höfð hliðsjón af sams konar kröfum og gerðar eru til atvinnuleitenda innan atvinnuleysistryggingakerfisins svo að þeir teljist vera í virkri atvinnuleit. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að einungis verði heimilt að kveða á um skerðingu mánaðarlegrar grunnfjárhagsaðstoðar félagsþjónustu sveitarfélaga í tvo mánuði í senn. Hins vegar eru ekki sett takmörk á það hversu oft sami einstaklingur getur sætt skerðingum, en gert er ráð fyrir að hlutaðeigandi fari aftur í mat á vinnufærni sé það gert oftar en tvisvar. Þá er lagt til að ekki verði heimilt að skerða mánaðarlega grunnfjárhagsaðstoð sem hlutaðeigandi á rétt á samkvæmt reglum sveitarfélagsins um meira en helming. Njóti hjón eða sambúðarfólk sameiginlegrar fjárhagsaðstoðar skal þó gæta þess að einungis fjárhagsaðstoð þess maka sem uppfyllir ekki lengur skilyrði samkvæmt ákvæði þessu skerðist. Þegar um er að ræða svokallaðar heimildargreiðslur vegna sérstakra aðstæðna er gert ráð fyrir að heimilt sé að fella slíkar greiðslur niður í allt að sex mánuði í senn. Hins vegar er lagt til að óheimilt verði að skilyrða heimildargreiðslur sem koma til vegna aðstæðna barna, svo sem greiðslu fyrir tómstundir eða skólamáltíðir og þar sem reglur sveitarfélags taka framfærslu barna inn í útreikning grunnfjárhæðar. Frumvarpið er unnið í samvinnu og samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Sambærilegt frumvarp hefur komið fyrir Alþingi, var lagt fram árið 2009, um lögfestingu lagastoðar fyrir skilyrðingum. Það var hins vegar ekki jafn ítarlegt og hér er verið að leggja til og var ákvæðið fellt úr frumvarpinu í meðferð þingsins samkvæmt tillögu félags- og tryggingamálanefndar, meðal annars vegna fram kominna athugasemda Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ég og við í velferðarráðuneytinu teljum hins vegar að með þeim breytingum sem búið er að gera og þar sem þetta hefur verið unnið mjög náið með sambandinu að þeirra ósk, þá sé komið til móts við þær athugasemdir sem komu fram frá sambandinu og komu fram í meirihlutaálitinu við meðferð málsins. Það var síðan í upphafi árs 2013 að unnið var frumvarp í velferðarráðuneytinu um lögfestingu ítarlegri lagaheimildar fyrir skilyrðingum sem er nánast samhljóða því sem hér er verið að leggja til. Frumvarpið var þannig hluti samstarfsverkefnis ríkis, sveitarfélaga og samtaka aðila vinnumarkaðar, Vinna og virkni 2013, sem hafði einmitt það meginmarkmið að virkja atvinnuleitendur sem höfðu fullnýtt eða mundu að óbreyttu fullnýta rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins til þátttöku á ný á vinnumarkaði og koma í veg fyrir að langvarandi atvinnuleysi mundi leiða til óvinnufærni. Það frumvarp var hins vegar ekki lagt fram á Alþingi. Ég vil líka nefna að Vinnumálastofnun hefur verið með verkefni sem heitir Stígur, sem hefur verið unnið í nánu samstarfi við sveitarfélögin. Það fór tiltölulega hægt af stað, en þau sveitarfélög sem hafa einmitt gengið lengst í því að taka upp virka atvinnustefnu í sinni félagsþjónustu hafa líka verið að ná hvað bestum árangri. Vil ég benda sérstaklega á sveitarfélagið Hafnarfjörður sem fékk núna sérstaka viðurkenningu fyrir verkefni sitt sem hefur verið kallað Áfram-verkefnið. Ég hef hér farið í gegnum meginatriði frumvarpsins. Það er von mín að með þessum breytingum getum við náð betra samræmi í framkvæmd fjárhagsaðstoðar milli sveitarfélaga og að sveitarfélögin fái heimildir sem komi til með að virkja hóp atvinnuleitenda sem eru í hvað mestri hættu á að falla varanlega út af vinnumarkaði vegna langtímaatvinnuleysis. Ég hef á undanförnum vikum og mánuðum átt fundi með starfsmönnum félagsþjónustu sveitarfélaganna víða um land, hef hitt fulltrúa allrar félagsþjónustunnar á suðvesturhorninu hjá stærstu sveitarfélögunum og víða úti um land líka. Hefur verið mjög áhugavert að heyra hversu miklu það skilar að vera með mjög virkt samstarf á milli Vinnumálastofnunar og félagsþjónustunnar, hvað þetta hefur skipt þessa einstaklinga miklu máli og hversu mikilvægt það er að fara frá því viðhorfi sem hefur kannski verið gagnvart félagsþjónustunni og fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna og horfa á einstaklinginn og vinna með honum og aðstoða hann eftir bestu getu. Ég tel að frumvarpið endurspegli þær áherslur. Að lokinni umræðu vil ég leggja til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir þetta frumvarp og fyrir ræðuna. Ég tel að þetta sé mjög brýnt. Mig langar til að spyrja nokkurra spurninga sem vakna. Þegar menn ætla að fara að setja eitthvert lágmark fyrir sveitarfélögin, sem er í raun lágmark fyrir allt velferðarkerfið, vegna þess að sveitarfélögin grípa inn í eftir að lífeyrissjóðirnir og almannatryggingar hafa veitt sínar bætur, hvaða upphæðir eru menn þá að tala um? Hefur það komið fram? Hvaða lífskjör búa að baki þeim upphæðum? Eru ferðalög til útlanda inni í þeim, er það hluti af lífskjörum? Er bíll, sem kostar 50–70 þús. kr. á mánuði, hluti af þeim lífskjörum? Hvað reikna menn með að sé algjört lágmark í þjóðfélaginu? Ég er mjög ánægður með virknina. Það sem ég óttast með þessar tölur er að þegar farið er að gefa lágmarkstölur fyrir sveitarfélögin, sem þau munu þá taka, þá er það um leið hámark, þau munu sko ekki fara upp fyrir það, ekki endilega. Svo er það með virknina, sem ég held að sé mjög jákvætt, það að halda í hendina á þeim sem eru atvinnulausir - eða nenna hreinlega ekki að vinna, við skulum bara orða það á íslensku, sérstaklega yngra fólk sem hefur aðlagast þeim lífskjörum sem bæturnar veita: Hvers vænta menn í þessu? Hvaða reynslu hafa menn af slíkri virkni? Ég hef grun um að hún geti verið mjög jákvæð til að hvetja menn til dáða og segi við fólk að þeir sem ekki vinna eigi helst ekki að geta það.

Virðulegi forseti. Ég þakka spurningarnar frá hv. þingmanni. Ég held að mikilvægt sé að hafa í huga hvað bæði þessi ákvæði í frumvarpinu varðar að verið er að reyna að horfa til mikilvægra ákvæða í mannréttindakaflanum og um leið að tryggja að við virðum ákvæði sem snýr að stjórnarskránni varðandi sjálfræði sveitarfélaganna. Hér er annars vegar um að ræða leiðbeinandi reglur til sveitarfélaganna varðandi fjárhagsaðstoðina. Það sýndi sig að þegar það var gert, í samstarfi til 2011, fóru sum sveitarfélög mjög nákvæmlega eftir þeim leiðbeiningum en önnur sveitarfélög ekki. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta ákvæði sé til staðar, um að ráðuneytinu sé gert að gefa þessar reglur út árlega, og að við getum fylgt því betur eftir gagnvart sveitarfélögunum og birt nöfn þeirra sveitarfélaga sem fara ekki að þessum reglum. Það sama á við varðandi virkniákvæðið, það er líka heimildarákvæði, þannig að sveitarfélögunum er frjálst að nýta það ekki ef þau telja að það sé ekki rétt. Þeir sem hafa verið að vinna í ráðuneytinu og utan ráðuneytis, meðal annars í gegnum velferðarvaktina sem hefur verið að huga sérstaklega að fátækasta hópnum, hafa talað um skilgreiningu sem Hagstofan birtir og er hluti af félagsvísunum en þar eru lágtekjumörkin skilgreind. Ég held að við hljótum að geta sameinast um að vinna að því að ekkert barn og engin íslensk fjölskylda eigi að búa við það að vera undir þeim lágtekjumörkum sem þar er talað um. Stuðningur hins opinbera, hvort sem við erum að tala um framfærsluaðstoðina, barnabætur eða annan stuðning, tryggir að engin fjölskylda fari undir þau skilgreindu lágtekjumörk sem eru birt af Hagstofu Íslands og byggjast á alþjóðlegum viðmiðum.

Herra forseti. Ég þakka svörin. Varðandi lífskjör og fátækt barna þá er það því miður þannig að námsmenn fá lánað fyrir framfærslu sjálfra sín, maka síns og barna. Þetta fólk fer inn í tölfræðina sem mjög fátækt fólk, vegna þess að það hefur yfirleitt ekki háar tekjur. Af því að það fær lánað fyrir framfærslunni þarf það ekki að hafa miklar tekjur en er að fjárfesta í menntun til framtíðar. Ég hef margoft bent á að meta þyrfti lán til framfærslu sem ráðstöfunartekjur á því ári, en það hefur ekki verið gert enn þá. Þetta skekkir alla umræðu um fátækt og beinir sjónum okkar frá hinni raunverulegu fátækt því að við sjáum hana ekki. Svo má líka nefna að lágtekjufólk með börn getur oft verið mikið verr sett en til dæmis öryrkjar með börn sem fá barnalífeyri skattfrjálsan og ótekjutengdan. Þá er það spurningin um jafnræði, hvort börn í fjölskyldum sem eru með ákveðnar eignir og tekjur, lágar, þurfi að sætta sig við lakari lífskjör vegna þess að foreldrarnir eru ekki öryrkjar. Þetta held ég að sé mjög brýnt að laga sem allra fyrst vegna þess að ég tel að þarna sé um verulega mismunun að ræða og misrétti sem varla stenst stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ábendingarnar frá þingmanninum. Hann hefur verið mjög duglegur við að benda á það sem snýr að námsmönnunum; ég held að það hljóti að vera eitthvað sem Hagstofan þarf að huga að og er hugsanlega þegar farin að skoða, að þetta sé tryggt. Hins vegar þekkjast alveg tilvik um að námsmenn fái námslán en þurfi síðan líka að leita eftir framfærsluaðstoð hjá sveitarfélögunum vegna þeirra aðstæðna sem uppi eru á milli námslota og annað. Samkvæmt félagsvísunum er lágtekjuhlutfall skilgreint það hlutfall einstaklinga sem lendir undir þeim lágtekjumörkum sem ég nefndi en lágtekjumörk miðast við 60% af miðgildi ráðstöfunartekna á neyslueiningu. Ráðstöfunartekjur á neyslueiningu taka mið af heildarráðstöfunartekjum heimilis og hversu margir þurfa að lifa af þeim. Tveir fullorðnir með tvö börn þurfa til dæmis 2,1 sinnum hærri ráðstöfunartekjur en sá sem býr einn til þess að vera með sambærilegar ráðstöfunartekjur. Ég legg samt áherslu á að það er mjög mikilvægt að við vinnum þessa hluti í góðu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga, þ.e. hverjar upphæðirnar eiga að vera. Eins og kemur fram í frumvarpinu þá er ég ekki bara að tala um upphæðirnar, heldur reglurnar í kringum fjárhagsaðstoðina og ekki hvað síst ef ekki er verið að tala um einstakling heldur hjón, eða fólk sem býr saman, hvernig reglur hjá sveitarfélögunum hafa verið að tengja saman aðstæður þeirra einstaklinga.

Hæstv. forseti. Við fjöllum um frumvarp til breytinga á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þau eru frá árinu 1991 og voru á sínum tíma algjör tímamótalöggjöf. Aðdragandinn að lögunum var nokkuð langur. Það hafði verið unnið að lögum um félagsþjónustu rúmum áratug áður. Það varð ekki að veruleika, en árið 1986 fékk Alexander Stefánsson Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur, þá formann Sóknar, til þess að leiða nefnd til að endurskoða lög um framfærslu. Aðalheiður var vel til þess fallin. Hún var fædd árið 1921. Hún fæddist í sveit. Hún var eitt 20 systkina og þekkti fátækt og þá niðurlægingu og grimmd sem henni fylgir. Hún þekkti líka hvernig það var að eiga undir öðrum og geta ekki átt sömu réttindi og þeir sem efnameiri voru. Hún var því aldeilis vel til þess fallin að koma að þeirri vinnu. Síðan verður Jóhanna Sigurðardóttir félagsmálaráðherra og heldur áfram með vinnuna og ákvað hún að víkka út verkefnið og koma á löggjöf um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það var loks samþykkt 1991, sú tímamótarammalöggjöf sem skipti sköpum fyrir breytt viðhorf. Svo ég vitni í greinargerð með því frumvarpi segir: „Því ber ekki að líta svo á að einstök ákvæði í frumvarpi þessu feli í sér opinbera forsjá á málum einstaklinga eða hópa heldur hið gagnstæða. Í því felst að stuðlað skuli að því að einstaklingnum verði skapað það öryggi og þau skilyrði sem nauðsynleg eru til þess að hann fái lifað og dafnað með eðlilegum hætti í samfélagi við aðra.“ Það er einkenni á þessum lögum að þau eru mjög falleg, ef maður getur sagt það, og vel uppbyggð og skýr í framsetningu. Farið er yfir anda laganna í greinargerðinni, hann kemur fram í markmiðsákvæðum og slíku og eins og með rammalöggjöf er þetta nokkuð matskennd löggjöf. Það skal gengið út frá hjálp til sjálfshjálpar. Það skal gengið út frá virðingu fyrir einstaklingnum og öryggi og rétti allra til að njóta félagsþjónustu. Svo ég byrji á því kemur þetta frumvarp alveg eins og þruma úr heiðskíru lofti og lagatextinn er algjörlega í andstöðu við lögin, það kemur allt önnur stemning inn í lögin með þeim ákvæðum sem eru í frumvarpinu hér. Við erum eiginlega komin inn í einhverja atvinnuleysistryggingalöggjöf með skýrum skyldum og réttindum, hin matskennda rammalöggjöf er algjörlega yfirgefin í þessum lagaákvæðum. Þá langar mig til að koma inn á það sem ég hef ekki alveg náð að skilja, af hverju þessi ríka þörf er á að búa til þetta ákvæði. Ég skoðaði hjá Hagstofu Íslands mannfjölda á höfuðborgarsvæðinu, 18–70 ára á tímabilinu 1997–2013. Ég skoðaði hvað það voru margir sem bjuggu á þeim aldri í sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu. Ég tók aðeins höfuðborgarsvæðið til að létta mér vinnuna og það er ansi stór hópur íbúa sem býr þar. Ég tók fjölda atvinnulausra og ég tók fjölda á fjárhagsaðstoð þessi sömu ár. Þegar ég fór að skoða þá ferla sem komu upp, þegar ég bjó til línurit úr þessu, sýnir það sig að að sjálfsögðu eykst þörfin fyrir fjárhagsaðstoð þegar efnahagsörðugleikar dynja á. Árið 1997 erum við að koma út úr mjög erfiðu atvinnuleysistímabili. Þá voru 4% íbúanna á höfuðborgarsvæðinu á fjárhagsaðstoð. Árið 2002/2003 erum við að koma út úr efnahagslægð, ekki mjög alvarlegri en þó, þá eru 4% íbúanna á fjárhagsaðstoð. Árið 2013 - ég er með 2013, ekki 2014 en ég veit það hefur fækkað aðeins í Reykjavík á síðasta ári, ég veit ekki með hin sveitarfélögin - var hlutfallið 4,2%. Þannig að árangurinn sem náðist í kjölfar hrunsins við að halda fólki ofan við lægsta öryggisnetið er ótrúlegur. Það er ekkert óeðlilegt ástand. Þetta er bara nákvæmlega sama mynstur og við sjáum þegar efnahagsörðugleikar hafa verið hér. Þá reynir auðvitað á lægsta netið okkar. Það er það sem það á að gera. Það eina sem greinir tímabilið núna frá öðrum tímabilum er að þetta er eina skiptið þar sem hlutfall atvinnuleysis er mun hærra en þeirra sem eru á fjárhagsaðstoð í slíkum þrengingum. Þetta skulum við hafa í huga þegar við ræðum það að fara að skúrka í þessu grundvallarneti. Varðandi viðmiðin er það rétt að hér er sett inn í lagatextann að það eigi að koma fram viðmið. Svo lesum við greinargerðina, um þetta segir í ákvæðinu: Ráðherra gefur reglulega út leiðbeinandi reglur til sveitarstjórna um framkvæmd fjárhagsaðstoðar og viðmiðunarfjárhæða fyrir fjárhagsaðstoð. Um ákvæðið sem fylgir með segir að með því sé ætlað að stuðla að því að meira samræmi verði milli sveitarfélaga. Það er ekki verið að gefa miklar skipanir til sveitarfélaganna þarna heldur á að stuðla að samræmi, það væri æskilegt en svo hafa sveitarfélögin það eins og þau vilja, því að það er ekkert í þessu lagaákvæði sem bindur þau á nokkurn hátt. Þá skulum við fara í  Í Vestmannaeyjum, einni af aðalverstöðvum landsins og ríku sveitarfélagi, eru þetta 145.473 kr. á mánuði. Helmingum það, það er 72.500. Í Reykjavík, sem stendur sig langbest af þessum þremur og að ég held á landinu, eru það 174.952 kr. Með þessu frumvarpi á að heimila að helminga þá fjárhæð í tvo mánuði í senn og sérstaka aðstoð má afnema eða helminga í sex mánuði, en við sjáum hér að í ýmsum sveitarfélögum mun það að hafa gríðarlega alvarlegar afleiðingar. Við vitum að sveitarfélögin eru eitthvað að skerða og ég mundi kalla eftir því að velferðarráðuneytið færi svolítið ofan í saumana á því hvernig verið er að fara með þau mál. Ég held að það ætti að vera fyrsta verkefnið í þessu. Ég ætla að taka fram að þegar þetta frumvarp var lagt hér fram og var til umræðu barst fjöldi umsagna og þær voru allar mjög jákvæðar, enda þóttu þetta mikil gleðitíðindi. Eins og ég fór yfir er hér verið að breyta rammalöggjöf um félagsþjónustu og rétt fólks til öryggis í einhvers konar atvinnuleysistryggingalöggjöf B. Það er verið að búa til nýja atvinnuleysistryggingalöggjöf á nýjum stað. Gott og vel. Við lengdum atvinnuleysistryggingarnar í fjögur ár eftir hrun til þess að mæta þeim mikla hópi og því mikla atvinnuleysi sem þá varð. Síðan var það stytt aftur í þau þrjú ár sem lögin kveða á um að það eigi að vera. Hvað gerðist hér síðustu áramót? Það var stytt um hálft ár án samráðs við aðila vinnumarkaðarins, þetta eru vinnumarkaðsréttindi. Þannig að í dag, samkvæmt frumvarpinu sem hér er lagt fram, ætti launafólk rétt á tveimur og hálfu ári í atvinnuleysistryggingakerfi A og svo færi það inn á lakari kjör í atvinnuleysistryggingakerfi B. Löggjafinn gerði ekki svo lítið að kostnaðarmeta þetta almennilega fyrir sveitarfélögin á sínum tíma, en í fyrirspurn sem ég lagði fram til fjármálaráðherra kemur fram að það séu einhver hundruð milljóna sem ríkið spari sér á þessum atvinnuleysistryggingum. Það muni eitthvað lenda á sveitarfélögunum en þetta frumvarp sem nú liggur fyrir, segja þeir, geti leitt til 100–150 millj. kr. lækkunar á útgjöldum sveitarfélaga. Þann sparnað í atvinnuleysistryggingakerfinu sem þarna kemur fram ætlum við að ná fram á fátækasta fólkinu á Íslandi, á sama tíma og okkur berast fréttir um að misskipting auðs fari vaxandi á Íslandi. Misskipting auðs fer náttúrlega vaxandi í öllum heiminum. Á meðan verða til stærri og stærri hópar sem glíma við langtímaatvinnuleysi og ríkið er að bregðast við. Ég er með fréttir frá bæði Svíþjóð og Danmörku. Í Svíþjóð eru 174 þúsund manns í úrræðum af einhverju tagi. Og ríkið er farið að greiða niður launakostnað fyrirtækja með skatttekjum. Það þykir ekkert vandamál. Í Bretlandi er verið að ræða um í blöðum þessar skilyrðingar, þá grimmd og útskúfun og jaðarsetningu sem þær valda og hvernig áhrif þær hafa á sjálfsmynd fólks og öryggi. Fyrir utan það að rannsóknir benda ekki til þess að þetta hafi einhver sérstök áhrif, heldur sé það fyrst og fremst fagleg ráðgjöf og maður á mann þjónusta við fólk til þess að hjálpa því til sjálfshjálpar. Það er lykilatriðið. Það er hægt að gera og það er gert víða í sveitarfélögum. Það gerir Áfram-verkefnið. Þar þarf ekkert að skilyrða. Þetta er erfitt. En til þess menntum við félagsráðgjafa í fimm ár. Það er innihaldið í því námi og við borgum fyrir það í Háskóla Íslands, án þess að ég ætli að gera félagsráðgjafa ábyrga í þessu máli. Ég bendi aðeins á það að við erum með fagstéttir sem við menntum til þess að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Það er svo margt sem ég hef að segja, herra forseti. Ég óttast að ég sé að gleyma einhverju, alla vega í þessari lotu. En ég vil segja: Hér erum við með samfélagslegan vanda. Við erum með samfélög þar sem ójöfnuður leiðir til misskiptingar, leiðir til þess að til verður nútímastétt fátæklinga sem búa ekki við atvinnuöryggi eða tekjuöryggi á við aðra í samfélaginu. Ef við ætlum að leysa þann vanda horfum við ekki á þá sem eru fórnarlömb vandans heldur leitum leiða til þess að koma böndum á gerendurna. Við förum inn í kerfin sem eru vandamálið og finnum hvað við þurfum að lagfæra þar áður en við förum að beita svipunni á þá sem síst skyldi leggja byrðar hrunsins á. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu að sinni. Eins og fram hefur komið í máli mínu get ég ekki stutt þetta frumvarp. Við munum að sjálfsögðu taka það til umfjöllunar í velferðarnefnd og vonandi tekst okkur að víkja af þessum vegi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir ræðuna. Hún endurspeglar þá skoðun sem ég veit að þingmaðurinn hefur haft lengi og hefur eflaust komið fram þegar unnið var áður í velferðarráðuneytinu að frumvarpi í samræmi við samkomulag sem var gert við sveitarfélögin og aðila vinnumarkaðarins þegar bótatímabilið var stytt þarsíðast. Það sem ég vildi hins vegar benda hv. þingmanni á er að það kom fram í ræðu hennar að engar upplýsingar væru um að þetta hefði skilað árangri. Ég hef ekki heyrt neina umræðu hér í þinginu um það. Það var ekki lagt til á þeim tíma sem flokkur þingmannsins var með velferðarráðuneytið eða félagsmálaráðuneytið að afnema skilyrðingar sem sneru að atvinnuleysisbótatímabilinu. Þá var í tvígang, eins og ég nefndi í ræðu minni, unnið að sambærilegu frumvarpi. Ég hef heldur ekki haft neinar upplýsingar um að sérstaklega hafi verið farið í að taka á því að nánast öll sveitarfélögin, fyrir utan eitt sem við höfum fundið, eru með einhvers konar skilyrðingar í reglum sínum um fjárhagsaðstoð. Það er líka mikilvægt að benda á að þau verkefni sem Samfylkingin og Vinstri grænir hófu í Hafnarfirði og verkefnið sem Besti flokkurinn og Samfylkingin hafa staðið að í Reykjavík hafa einmitt skilað miklum árangri. Vinnumálastofnun birti nýlega að birta tölur um það að eftir að fólk lauk bótarétti þar þurftu aðeins um 27% að leita eftir fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna. Í kynningu sem framkvæmdastjóri Sambands íslenskra sveitarfélaga hélt á ársfundi Vinnumálastofnunar um verkefnið Áfram kom fram að um helmingurinn af þeim sem hafði verið vísað til Vinnumálastofnunar í tengslum við verkefnið hefði fengið 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrirspurnina. Það er mjög gott að hún taki upp skilyrðingar í atvinnuleysistryggingakerfinu því að það er allt annað kerfi. Það er kerfi sem er tengt vinnumarkaðsréttindum. Þar er skilyrði að viðkomandi sé virkur í atvinnuleit, en lög um félagsþjónustu gegna allt öðru hlutverki og eru lægsta öryggisnet hvað varðar fjárhagsaðstoð til þess að tryggja öryggi fólks og tengjast ekkert vinnumarkaðsréttindum. Samfylkingarfólk í sveitarfélögum víða um landið beitir ýmsum aðferðum. Ég tala hér sem löggjafi gegn því að skilyrðingar séu leið til þess að koma fólki í svokallaða virkni. Núna er í gangi heildarendurskoðun á lögum um félagsþjónustu. Ég mundi mæla með því að ráðherra fæli þeim hópi að fara yfir hvað sveitarfélögin eru að gera í dag varðandi fjárhagsaðstoð, að fara einmitt yfir skilyrðingarnar sem ekki allir eru vissir um að standist lög og kanna hvort ekki sé ástæða til að grípa inn í og hvað beri að gera í þessum efnum. Ég held að það sé eðlilegt verkefni ef fólk vill hafa áhyggjur af þessu. Ég endurtek og bendi á að þunginn í fjárhagsaðstoð nú er í algjörlega eðlilegum takti við þann þunga sem sést í kjölfar efnahagslægða á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég vil bara benda á að í 2. gr. er einmitt reglum sem snúa að skilyrðingum varðandi veitingu fjárhagsaðstoðar beint að einstaklingi sem telst vinnufær að hluta eða fullu. Þessar reglur eiga ekki við. Óheimilt er að skilyrða fjárhagsaðstoð til annars en umsækjanda sem metinn er vinnufær að hluta eða öllu leyti. Ég tel mjög mikilvægt að það sé skýrt í lögunum að við ætlum ekki að skilyrða fjárhagsaðstoð til fólks sem er ekki vinnufært. Síðan er talað um að mat á vinnufærni einstaklings skuli byggjast á samræmdu faglegu mati á færni til vinnu. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að löggjafinn sendi skýr skilaboð um að það sé óheimilt að skilyrða fjárhagsaðstoð nema á grundvelli þess að umsækjandi sé metinn vinnufær að hluta eða öllu leyti. Ég þakka þingmanninum fyrir ábendingarnar sem snúa að störfum starfshóps um endurskoðun laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og laga um málefni fatlaðs fólks. Hv. þm. Willum Þór Þórsson leiðir vinnuna hvað það varðar. Hún hefur gengið mjög vel. Þaðan koma mjög skýr skilaboð um það, eins og hv. þingmaður talaði um, að sama hversu mikilvæg rammalöggjöf um félagsþjónustu sveitarfélaganna var á sínum tíma þá er hún barn síns tíma. Það þarf að gera breytingar. Það þarf að finna jafnvægi til þess að tryggja ákveðna grunnþjónustu þannig að skyldur sveitarfélags séu skýrar en halda þó í ákveðinn sveigjanleika og frelsi sveitarfélaga til að bjóða upp á fjölbreytta þjónustu. Ég tel þessar breytingar í samræmi við það. Það endurspeglar, eins og sést í 1. gr. sem ég fór í gegnum, mikilvægi þess að við virðum ákvæðin í stjórnarskránni og sjálfræði sveitarfélaganna. Ég treysti því og veit það og hef séð það að þótt þingmaðurinn sé ósammála 

Herra forseti. Menn, sem koma til sveitarfélagsins síns af því þeir hafa engin úrræði önnur en að leita þangað til þess að fá lífsviðurværi, hafa í mjög mörgum tilfellum upplifað mikla höfnun, orðið fyrir áföllum af ýmsu tagi og rekist á marga veggi. Það að setja skilyrði um virkni eins og vandamál viðkomandi sé þá einna helst leti eða uppdráttarsýki er algjörlega í andstöðu við anda laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það sem þarf að gera er að hvetja fólk áfram. Sumir þurfa bara tímabundna aðstoð og það er ekkert sem kallar á neitt umfram það; ákveðnar aðstæður hafa komið upp sem kalla á tímabundna aðstoð. Aðrir þurfa á því að halda að fá mjög góða þjónustu til þess að komast aftur út á vinnumarkað eða fá lífsviðurværi við hæfi. Við eigum það öll sameiginlegt sem manneskjur að vilja taka ábyrgð á sjálfum okkur, vera til staðar fyrir aðra og hafa áhrif á samfélagið. Það eigum við sameiginlegt hvort sem við erum alþingismenn, sveitarstjórnarmenn, á vinnumarkaði að öðru leyti eða þurfum að leita til sveitarfélagsins okkar út af erfiðleikum sem við eigum við að etja. Ef ég þarf einhvern tímann á slíkri aðstoð að halda vona ég að mér mæti skilningur á aðstæðum mínum en ekki refsivöndurinn sem sviptir mig lífsviðurværi. 
            

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, með síðari breytingum, um skilyrðingu fjárhagsaðstoðar. Ég vil í upphafi byrja á að þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir hennar örstutta sögulega yfirlit um tilurð eða þróun laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, en það er að mínu mati einhver sú dýrmætasta löggjöf sem við eigum enda er þetta grunnöryggisnetið okkar. Þetta er netið sem grípur okkur síðast ef við höfum lent í erfiðleikum í lífinu og tryggir okkur fjárhagsaðstoð. Með þeim breytingum sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir mælti hér fyrir er einmitt verið að leggja það til að fjárhagsaðstoð verði skilyrt. Ef frumvarpið verður samþykkt, sem ég vona svo sannarlega að verði ekki og ætla að reyna að gera mitt til þess að færa rök fyrir hvers vegna eigi ekki að samþykkja, þá höggvum við mjög stórt skarð í öryggisnet samfélags okkar. Í athugasemdum með lagafrumvarpinu er tekið fram hverju eigi að ná fram með þeim breytingum sem hér eru lagðar til, en þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Annars vegar er ráðherra falið að gefa út leiðbeinandi reglur til sveitarfélaga um framkvæmd fjárhagsaðstoðar þar sem m.a. sé kveðið á um viðmiðunarfjárhæðir fjárhagsaðstoðar sem sveitarfélög geta nýtt sér við setningu eigin reglna um framkvæmd fjárhagsaðstoðar.“ Gott og vel. Þetta held ég að sé í sjálfu sér ekkert slæmt og ágætt að allir íbúar landsins sitji við sama borð, þ.e. sami grunnur sé tryggður fyrir alla óháð því hvar á landinu þeir búa. En mig langar að beina eftirfarandi spurningu til hæstv. ráðherra því mér tókst ekki að finna það í frumvarpinu: Hvernig á að finna þetta viðmið út? Út frá hverju á að ganga þegar lágmarksviðmið er búið til? Hvernig ætlum við að komast að því að ákveða þessa viðmiðunarfjárhæð? Mér finnst það skipta talsverðu máli til þess að átta sig á því hvernig málið er að öllu leyti vaxið, hvaða forsendur liggja að baki. Hins vegar segir um tilgang þessara breytinga, með leyfi forseta: „Hins vegar er lagt til að sveitarfélögin fái skýrari heimildir til að skilyrða fjárhagsaðstoð félagsþjónustu sveitarfélaga við virkni þeirra sem eru vinnufærir og fá fjárhagsaðstoð þar sem þeir hafa ekki fengið störf.“ Það er hérna sem mér finnst við vera komin ansi langt út af sporinu. Það er hérna sem áhyggjur mínar vakna. Það segir nefnilega líka í athugasemdum við frumvarpið að meginmarkmiðið sé að virkja atvinnuleitendur sem hafa fullnýtt eða munu fullnýta rétt sinn í atvinnuleysisbótakerfinu til þátttöku að nýju á vinnumarkaði og þannig eigi að koma í veg fyrir langvarandi atvinnuleysi sem leiði til óvinnufærni. Þessu er ég sammála. Auðvitað eigum við að gera allt sem við getum til þess að stuðla að því að fólk sé ekki atvinnulaust til lengri tíma. En hvað ef einstaklingur er engu að síður kominn í þá stöðu að hafa verið lengi atvinnulaus? Þingið samþykkti fyrir nokkrum vikum að skerða atvinnuleysisbótatímabilið þannig að segja má að fólk hafi þar með styttri tíma til þess að leita sér að vinnu og koma sér út á vinnumarkaðinn en það hafði áður. Hvað ef virkniúrræðin virka ekki? Mér finnst alveg kolrangt að þrengja þá enn meira að þeim hópi sem er í mjög viðkvæmri stöðu. Í umfjöllun um frumvarpið segir áfram að ætla megi að það leiði til þess að bæta þjónustu og stuðning við atvinnuleitendur sem hafa nýtt sér rétt sinn í atvinnuleysisbótakerfinu. Ég set stórt spurningarmerki við þetta því ég er hrædd um að þegar fólk er í þeirri stöðu að það er búið að klára rétt sinn til atvinnuleysisbóta og er ekki enn þá komið með vinnu, séum við með því að setja skilyrði um virkni og með öllum virkniskilyrðingum að ýta því enn þá lengra út á jaðarinn í samfélaginu þegar við ættum einmitt að gera meira til þess að toga það inn að, ég veit ekki hvort er hægt að segja miðjunni, eða inn í þátttöku í samfélaginu. Ég held að með því að taka fjárhagsaðstoðina af fólki séum við að ýta því í burtu, ekki að toga það inn. Reynslan hefur til að mynda verið sú í Danmörku að fólk sem hefur verið lengi atvinnulaust og hefur vegna virkniskilyrðinga dottið út af bótum eða fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, þetta fólk ýtist bara út úr samfélaginu, út úr allri samfélagsþátttöku. Það verður í rauninni þátttakendur í einhvers konar hliðarsamfélagi þar sem það hefur ekki neina peninga til að framfleyta sér og því verða í raun allar bjargir bannaðar. Það vil ég alls ekki sjá gerast í okkar velferðarsamfélagi, sem vissulega hefur ýmsa hnökra. Auðvitað eigum við að laga þá. Hér erum við á leiðinni í kolvitlausa átt. Í forsendum kostnaðarmats sem koma fram í fylgiskjali með frumvarpinu kemur fram að að mati velferðarráðuneytisins muni þær breytingar sem hér eru til umræðu hafa jákvæð áhrif á fjárhag sveitarfélaga. Jú, það er auðvelt að sjá að svo hlýtur að vera ef hægt er að hætta að veita fólki fjárhagsaðstoð. En mér finnst ansi hart að ætla að leysa fjárhagsvanda sveitarfélaga með þessu. Við vitum alveg að sveitarfélögin eru mörg hver ansi illa stæð, en við ættum ekki að leysa fjárhagserfiðleika þeirra með því að gera stöðu íbúa þeirra enn verri og eins og ég rakti hér áðan getu þeirra til þátttöku enn verri. Mig langar því að beina einnig þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort af hálfu velferðarráðuneytisins hafi verið lagt mat á það hvaða áhrif eða afleiðingar það hafi á einstaklinginn sem fyrir því verður að skerða bótaréttinn eða að skilyrða fjárhagsaðstoðina. Mér finnst, eins mikilvægt og það er að skoða þetta „makró“, þ.e. áhrifin á sveitarfélögin, að við þurfum líka að skoða þetta „míkró“ eða áhrifin á einstaklinginn. Það kom fram áðan í máli hæstv. ráðherra að ekki eigi að skilyrða eða skerða fjárhagsaðstoð til fólks sem ekki er að fullu vinnufært. Jú, gott og vel, en þá velti ég því fyrir mér hvaða áhrif hefur það í samspili fleiri þátta. Nú hefur talsvert verið talað um starfsgetumat þar sem líta á til getu fólks, þar á meðal getu fólks til að vinna. Ýmsir hv. þingmenn hafa talað fyrir því að það sé framtíðin, að líta til getu fólks. Gott og vel. En segjum sem svo að breytingarnar sem hér eru lagðar fram verði samþykktar sem og starfsgetumatið, í hvaða stöðu setur það þá fólk sem hefur skerta starfsorku en er að hluta fært um að sjá fyrir sér með atvinnu? Við höfum mjög nýlegt dæmi um það þar sem einmitt fólki með skerta starfsorku var sagt upp hjá Strætó bs. Ég velti því fyrir mér, það er ekkert endilega víst að þeir einstaklingar sem lenda í þeirri stöðu fái vinnu innan þess tíma sem atvinnuleysisbótatímabilið nær yfir. Þá mundu þeir þurfa að reiða sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Hvað svo þegar þeim tíma er lokið? Ætlum við þá að skilyrða þetta fólk í virkni þegar við erum í rauninni búin að búa til kerfi sem segir að af því að þú hefur að hluta til starfsgetu samkvæmt einum lögum ætlum við að setja á þig skilyrðingar af því að þú getur ekki fengið vinnu samkvæmt öðrum lögum. Mér finnst þetta vera að verða svolítið flókinn línudans sem fólk gæti átt erfitt með að finna jafnvægi í. Nú er ekkert víst að það verði af þessum breytingum, hvorki starfsgetumatinu né þessu, en mér finnst það mikilvægt að við veltum þessu fyrir okkur því við hljótum að vera að hugsa um einhverja löggjöf til framtíðar og reyna að skoða heildaraðstæður sem fólk er sett í. Þótt ég í hjarta mínu sé svo á móti þeim breytingartillögum sem hér eru lagðar til þá langar mig engu að síður að skilja það sem hér er lagt fram og reyna að meta áhrifin sem frumvarpið mundi hafa ef það væri samþykkt. Því langar mig rétt í lokin að beina einni spurningu í viðbót til hæstv. ráðherra og biðst afsökunar á því að þetta hafi kannski verið svolítið sundurlaust. En það varðar það sem segir í frumvarpinu að ef hjón eða sambúðarfólk njóti sameiginlegrar fjárhagsaðstoðar eigi að gæta þess að einungis fjárhagsaðstoð þess maka sem uppfyllir ekki lengur skilyrði samkvæmt ákvæði í 2. gr. skerðist. Þá velti ég því fyrir mér: Hvað ef hvorugur einstaklingurinn uppfyllir skilyrðin? Hvernig á þá að meta hvorn á að skerða og um hvað? Getur sambúðarfólk lent í því að báðir einstaklingar fái skerðingar ef þeir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og verð að segja að mér finnst að mörgu leyti þingmaðurinn ekki vera jafn langt frá mér og kannski mætti halda miðað við hluta af ræðu þingmannsins. Þess vegna held ég að svo mikilvægt sé fyrir nefndina að fara mjög vel yfir hverja einustu setningu í 2. gr., ég fór í gegnum hana áðan, og að þingmaðurinn svari því einfaldlega: Er þingmaðurinn ósammála því að óheimilt verði að skilyrða fjárhagsaðstoð til annars en umsækjanda sem metinn er vinnufær að hluta eða öllu leyti? Ég gat ekki heyrt það í ræðu þingmannsins, en það væri ágætt að heyra það. Er þingmaðurinn ósammála því að óheimilt verði að skerða aðstoð sem sérstaklega er ætluð börnum samkvæmt reglum sveitarstjórnar? Er þingmaðurinn ósammála því að þegar verið er að horfa á mat á vinnufærni einstaklings verði byggt á samræmdu faglegu mati á færni til vinnu? Er þingmaðurinn ósammála því að þetta skuli vera unnið í samvinnu við umsækjanda og samhliða gerð einstaklingsbundinnar áætlunar um framvindu þar sem sest er niður með viðkomandi, að tékki sé ekki bara sendur eða fjárhagsaðstoðin rétt, heldur að raunverulega sé sest niður með fólki og einstaklingsbundin áætlun gerð með viðkomandi? Telur hv. þingmaður að þau ákvæði um hvað virk atvinnuleit er sem skilyrðið gengur raunar út á sé eitthvað sem fólk ætti ekki að ráða við ef það væri búið að fara í gegnum svona faglegt mat: Að hafa frumkvæði að starfsleit? Að vera reiðubúið að ráða sig í hvert það starf sem atvinnuleitandi er fær um að sinna samkvæmt mati á vinnufærni og greitt er fyrir samkvæmt lögum og kjarasamningum og þar með telst hann vera reiðubúinn að mæta í atvinnuviðtöl? Að sækja um þátttöku í vinnumarkaðsaðgerðum, samanber 7. gr. laga um vinnumarkaðsaðgerðir? Að taka þátt í virkum vinnumarkaðsaðgerðum, þar með talið námsúrræðum? Að veita félagsþjónustu sveitarfélaga eða eftir atvikum Vinnumálastofnun nauðsynlegar upplýsingar til að auka líkur viðkomandi á að fá starf við hæfi? Síðan mundi ég líka gjarnan vilja heyra frá þingmanninum hvort hún hafi komið á framfæri skoðunum sínum við fulltrúa Vinstri grænna í 

Virðulegi forseti. Svo ég byrji á síðustu spurningunni sem var beint til mín því að hún er einföldust. Já, ég hef talað fyrir því að mér finnist ekki rétt að skilyrða fjárhagsaðstoð. Það voru ansi margir liðir sem hæstv. ráðherra spurði mig um hvort ég væri ósammála, en kannski rétt eins og hv. þingmaður bendir á að svara þeim. Það er ekki þar með sagt að ég vilji ekki gera neitt til þess að efla atvinnuleitendur eða fólk sem einhverra hluta vegna er ekki virkt á vinnumarkaði í því að leita sér starfa. Að sjálfsögðu á að gera það, það eiga að vera alls konar úrræði í boði. Mér finnst þá miklu nær að reyna að finna einhvers konar hvatakerfi sem tekur ekki grunnframfærsluna af fólki.  Að langt sé á milli okkar, mín og hæstv. ráðherra í þessu máli, ég held við séum sammála um ýmislegt, svona félagslegt, en það er ein gríðarlega stór gjá á milli okkar þegar kemur að því hvort eigi yfir höfuð að 

Virðulegi forseti. Ég tel að brýnt sé í meðferð þingsins að fá einmitt þá sem stóðu til dæmis að því að skipuleggja Áfram-verkefnið í Hafnarfirði og heyra hvernig menn hafa sett það upp. Ég held einnig að mikilvægt sé, því að náin tengsl eru við þann einstakling sem skipulagði Liðstyrksverkefnið, að fá upplýsingar um það. Það sem við erum hér að mínu mati að taka skrefið inn í er að uppfæra löggjöfina í samræmi við þær jákvæðu breytingar sem eru að verða á félagsþjónustu sveitarfélaganna, þar sem það er einmitt nákvæmlega ekki þannig að fólk fái bara einhvern fjárhagsstyrk, heldur er unnið með einstaklingnum. Horft er á hver er staðan hjá þér. Það sé gerð, eins og lagt er til í frumvarpinu, einstaklingsbundin áætlun til þess að hjálpa viðkomandi. Ertu vinnufær eða ekki? Ef fólk er ekki vinnufært, það leitar eftir fjárhagsaðstoð vegna annarra aðstæðna, eins og kom til dæmis upp í Liðstyrksverkefninu, þar var talað um að allt að fjórðungur væri í raun og veru ekki vinnufær vegna áfengisvanda, fíkniefnavanda eða annars verulegs vanda. En það kom þá upp á yfirborðið vegna þess að farið var að vinna með fólki en ekki eins og kannski var hér áður fyrir hrun í atvinnuleysistryggingakerfinu og líka í félagsþjónustukerfinu að ekki var sest niður með einstaklingnum og sagt hvað það væri sem við gætum gert til þess að hjálpa viðkomandi. Það er það sem ég held að við hv. þingmaður séum sammála um. Ég vona að hv. þingmaður sé tilbúin að horfa með jákvæðni á frumvarpið sem felur í sér að ramma þessa hugsun af. Það er líka mikilvægt að hafa í huga að þetta er heimildarákvæði. En ef menn ákveða það að vera með skilyrðingar í sínum reglum geta þeir ekki farið umfram þetta, þá er ekki heimilt að taka til dæmis alla aðstoðina af þeim sem leita 

Hæstv. forseti. Nei, sem betur fer er ekki verið að leggja til að taka alla fjárhagsaðstoðina af fólki. Og þó velti ég því fyrir mér vegna þess að þetta er svo rosalega lítil upphæð sem um er að ræða að það væri svona pólitískt séð alla vega að sumu leyti auðveldara kannski að tækla það þannig,  Við eigum að gera einstaklingsbundna áætlun því að ég held að það sé einmitt það sem fólk sem hefur einhverra hluta vegna verið lengi í vanvirkni þarf á að halda. En hafi fólk ekki peninga til lágmarksframfærslu og hálf fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er svo sannarlega miklu minna en það sem þarf til lágmarksframfærslu, þá verða sporin svo þung til að fara hreinlega út í það að taka þátt í virkniskilyrðingunni sem hér er verið að setja. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir ágæta ræðu. Ég er engan veginn sammála því sem hún sagði, en þakka samt. Nú er það þannig að lágmarkslaun hjá VR og Einingu/Iðju eru um 214.000. Af því borga menn iðgjald í lífeyrissjóð 4% og 1% í stéttarfélag, þannig að það eru rétt rúmlega 200.00 eftir. Það sem Reykjavíkurborg er að bjóða í dag án skilyrða eru 175.000. Þarna geta menn eiginlega valið um það hvort þeir vilji standa í þeim kostnaði að sækja vinnu fyrir 25 þús. kr. á mánuði. Ég spyr hv. þingmann: Getur verið að fólk sem getur unnið eigi bara að þiggja fjárhagsaðstoð frá öllum hinum sem vinna? Því að þetta er allt borgað af skattgreiðendum, af útsvarsgreiðendum. Getur það verið að hv. þingmaður vilji hafa það þannig að fólk sem getur unnið eigi að fá 175.000 kr. á mánuði án skilyrða? Mér hefur borist til eyrna, frú forseti, að það sé svört atvinnustarfsemi á Íslandi. Það eru ýmsir sem vinna svart. Það er ekki einleikið þegar farið er að tala um að virkja fólk þá hættir það allt í einu að koma. Þetta þarf líka að taka inn í myndina. Af því að svört atvinnustarfsemi fer ágætlega saman við fjárhagsaðstoð þar sem ekki er krafist vinnuframlags eða virkni. Það er síðan spurningin um kenningar eða rannsóknir sem hafa sýnt að fólk sem er fimm mánuði frá vinnumarkaði af ýmsum ástæðum, það vinnur aldrei meir, 80% af þeim vinna aldrei meir. Er hv. þingmanni kunnugt um þetta? Og vill hann samt sem áður ekki gera neitt í því varðandi þá 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal talaði um að standa í þeim kostnaði að þiggja vinnu og benti réttilega á það hversu lág sum laun eru. Mitt einfalda svar við þeirri ábendingu er það að að sjálfsögðu þurfum við að hækka lágmarkslaunin til að fólk geti lifað almennilega af laununum sínum. Já, mér er fyllilega kunnugt um að það þarf ekki að vera utan vinnumarkaðar í langan tíma til þess að líkurnar á því að fólk vinni aldrei aftur verði gríðarlega miklar. Þess vegna þurfum við að hafa mjög virk úrræði fyrir fólk sem missir vinnuna á þessum fimm mánuðum en síðast en ekki síst þegar þú ert kominn yfir þennan hættulega tíma. Ég get alveg lýst því sem persónulegri reynslu minni hve mikið átak það er að fara út á vinnumarkaðinn eftir að hafa verið lengi frá honum. Það er hægara sagt en gert. Það þekki ég og veit. Ég held að ef ég hefði verið í þeirri stöðu að búa langt undir öllum fátæktarmörkum þá hefði það reynst mér enn erfiðara. Til að taka þátt í samfélaginu, til dæmis á vinnumarkaði, þarf að vera sómasamlega klæddur. Það kostar peninga. Það kostar að ætla að fara og gera eitthvað fyrir eigin atbeina, 

Frú forseti. Ég er að reyna að skilja hv. þingmann og reyna að átta mig á því að kannski sé ekkert voðalega langt á milli okkar eða milli hv. þingmanns og hæstv. ráðherra. Hún vill sem sagt fá virkni. Hún vill ekki skilja fólkið eftir eitt. Bíddu við, er það ekki einmitt það sem frumvarpið segir? Að þeir sem eru vinnufærir - við erum að tala um þá, við erum ekki að tala um þá sem eru óvinnufærir. Við erum að tala um þá sem geta unnið og af hverju skyldu þeir þá ekki vinna fyrir sinni framfærslu eins og aðrir? Einmitt það að skilja þá eftir og gera ekki neitt, borga þeim bara fjárhagsaðstoð án skilyrða, bara tékki í hverjum mánuði, ungt fólk, kannski 19 ára, sem nennir ekki að vinna, frú forseti, ég þori varla að segja það, eða er að vinna svart. Er ekki ágætt að tala það til og benda því á að það eigi að vinna eins og aðrir í þjóðfélaginu sem geta unnið?

Hæstv. forseti. Hvort það er stutt á milli mín og hv. þingmanns eða mín og hæstv. ráðherra - jú, við erum sammála um það, held ég, að við viljum efla og hvetja til virkni. En okkur greinir á um þær leiðir sem við eigum að nota til að fá fólk í virkni. Svo að ég segi það enn og aftur þá held ég að leiðin til að fá fólk í virkni sé ekki sú að setja því skilyrði sem gera að verkum að ef það fylgir þeim ekki eftir upp á punkt og prik þá verði helmingur, svo að því sé nákvæmlega haldið til haga, fjárhagsaðstoðar tekinn af því. Ég held einmitt að til þess að koma fólki í virkni þurfi það að fá fjárhagslega aðstoð sem er þannig að hægt sé að lifa skítsæmilegu lífi af henni, afsakið orðbragðið, frú forseti, því að það er þá sem fólk er andlega og líkamlega hæft, ef svo má segja, til að taka þátt í virkninni. Já, því miður sýnist mér bara, eftir því sem ég hugsa þetta, talsvert á milli okkar, sérstaklega þegar kemur að því að skoða hvernig við eigum að fá sem allra flesta í okkar góða samfélagi til að geta verið þátttakendur en ekki að pína fólk út í aðstæður þar sem það getur ekki gert neitt, það getur ekki tekið þátt, það getur ekki verið með. Þannig náum við engu fram. Þannig sköpum við bara dýpri vanda.

Virðulegi forseti. Það er óhætt að segja að það séu áhugaverðar umræður sem hér eiga sér stað um þetta mál og spurningar sem eru bornar fram þegar fólk talar um að nálgast - það er nefnilega grundvallarmunur þar á eins og ég tel að hafi verið ágætlega rætt af hv. síðasta ræðumanni. Mig langar til að byrja á því að minna á að við Íslendingar höfum fullgilt nokkra alþjóðasáttmála, meðal annars félagssáttmála Evrópu, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og svo mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þessir sáttmálar eiga að undirstrika að þjóðir tryggi íbúum sínum öryggi og velferð. Mér finnst frumvarpið kannski ekki að öllu leyti gera það. Við erum hér að tala um þá sem standa hvað verst í þjóðfélaginu. Ef við skoðum skýrslu Rauða krossins frá 2010 kemur fram að atvinnuleitendur, hvort sem það eru hjón með börn, einstæðir foreldrar, innflytjendur, börn, öryrkjar eða ungt fólk, skortir tækifæri. Við vitum líka að það eru áberandi illa staddir hópar þarna inni sem voru það fyrir hrun en það hefur ekki skánað hjá mörgum eftir hrun, það eru þeir sem ég var hér að telja upp áðan sem hafa verið án atvinnu og öryrkjar og þeir sem þiggja fjárhagsaðstoð, þurfa eingöngu að reiða sig á þær tekjur. Það er tilhneiging til að líta á þennan hóp sem vandamál sem þurfi að leysa í stað þess að horfa til þessa hóps með það fyrir augum að hjálpa honum á fætur eins og hér er að hluta til lagt, ég ætla aðeins að fara inn á það á eftir. Við erum öll sammála um að það er mjög mikilvægur partur af okkur sem einstaklingum að hafa atvinnu. Það er ekki bara sá möguleiki að hafa laun til þess að framfleyta sér eða annað, heldur hefur það mikil áhrif á sjálfsmynd okkar, getur haft áhrif á heilsufarið og hefur áhrif á alla fjölskylduna. Við þekkjum það að ef atvinnuleysi er til langs tíma þá getur það leitt til ýmiss konar samfélagslegra erfiðleika og hér er væntanlega verið að tala um að festast ekki í fátæktargildru og reyna að finna leiðir út úr því. Það er eitt af því sem við reyndum að gera hér á síðasta kjörtímabili og þurfum að halda á lofti áfram. Þetta er tilraun hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra til þess, sýnist mér vera. Þegar fólk er atvinnulaust og þarf að þiggja bætur, hvort sem það eru atvinnuleysisbætur eða aðstoð sveitarfélags, eru það þung spor að stíga, sérstaklega fyrir þá sem hafa aldrei þurft að upplifa það áður. Það er svo margt sem kemur þar inn í; allt sem fjölskyldan gerir, samskipti við annað fólk, þátttaka í ýmsum viðburðum, þ.e. að vera með í samfélaginu og menningunni. Það er ekki nóg að við skrimtum eða eigum fyrir mat og húsnæði, það er líka þessi þörf fyrir að hafa fjármuni til að geta verið virkur þjóðfélagsþegn og haft mannsæmandi viðurværi í samfélaginu. Um hlutverk félagsþjónustunnar segir, með leyfi forseta: „Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi íbúanna og stuðla að velferð á grundvelli samhjálpar.“ Einstaklingar geta samkvæmt lögum leitað eftir fjárhagsaðstoð hjá félagsþjónustu í sínu sveitarfélagi og þegar fjárhagur er bágur geta þeir fengið fyrirgreiðslu vegna fjárhagsvanda, fjölskylduerfiðleika, dagvistunar barna og húsnæðiserfiðleika. Í frumvarpinu finnst mér sveitarfélögin vera að skorast undan þessari ábyrgð, vilja fá hana á afslætti og mér hugnast ekki að það sé gert. Það eru nokkrir þættir sem mig langar aðeins að fara ofan í. Það er meðal annars, eins og hér kom fram áðan, þessi viðmiðunarfjárhæð fjárhagsaðstoðar. Hv. þm. Pétur H. Blöndal gerði að umtalsefni hvort þetta gæti orðið til þess að viðmiðunarfjárhæðin yrði hámarksfjárhæðin. Í ljósi þess að hún er ekki sú sama hjá sveitarfélögunum og afar mismunandi hefur maður tilhneigingu til þess, þar sem hún er afar lág, að halda að það geti orðið raunin. Annað sem mér finnst vera athugunarvert í frumvarpinu og varðar þessa skerðingu, sem ég er mjög á móti, er það að fyrst megi skerða um allt að því tvo mánuði og síðan, sem er enn þá alvarlegra, að í raun eru ekki sett nein takmörk á því, eins og hæstv. ráðherra kom hér inn á, hversu oft viðkomandi geti sætt skerðingum. Vissulega þarf viðkomandi að fara í mat á vinnufærni, en það er sama, það er í raun ótakmarkað virðist vera. Þessar lágu bætur sem hv. formaður velferðarnefndar fór yfir áðan, það eru ekki háar tölur. Ef skerða má þær um helming, og þær eru kannski á milli 60 og 70 þús. kr., þá sér það hver maður að það er ekki lífsviðurværi sem nokkur maður getur haft af því. Í 1. gr. er talað um að stuðla að samræmi milli sveitarfélaga. Það á að fara reglulega yfir þessar viðmiðunarfjárhæðir. Sveitarfélögin hafa alltaf aðgang að uppfærðum fjárhæðum o.s.frv. Ég tel að það sé til bóta að eftirlit sé með viðmiðunarfjárhæðum, en eins og ég sagði áðan þá er það áhyggjuefni að þær geti orðið of lágar. Svo er það þessi eilífi núans um það hvort fjárhagsbætur eigi að vera jafn háar eða lágar og þær eru, þ.e. að þær verði til þess að hvetja fólk til að fara út á vinnumarkaðinn, en þá má auðvitað segja að lágmarkslaunin eru jú afskaplega lág. Mig langaði til að gera annað að aðalumtalsefni hér, af því að við vitum að kjör þessa fólks sem lifir á þessum bótum eru mjög bág. Í 2. gr. er talað um að fólk fari í gegnum mjög stífan ramma, fái einstaklingsleiðsögn, að því sé fylgt eftir o.s.frv. Í staðinn fyrir að setja á þetta neikvæð formerki, sem hér er verið að gera með því að leggja til að ef fólk þiggur það ekki þá skerðist bæturnar, spyr ég: Hvað mælir gegn því að við búum til þetta úrræði? Þau eru örugglega sums staðar til og hér eru tekin dæmi um það. En hvað mælir gegn því að við förum í þessa aðstoð og þessi úrræði, þ.e. að sveitarfélögin geri það, án þess að skerða bæturnar? Þetta á auðvitað að virka sem hvati. Fólk verður, það neyðist til að þiggja þessi úrræði, en er það jákvætt að neyða fólk til einhverra svona úrlausna? Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því að fólk sem af einhverjum aðilum er metið vinnufært á erfitt með að koma sér í gang eftir tiltekinn tíma. Það getur margt legið þar að baki. Ég held að við eigum frekar að horfa til þess að þessi virkni geti orðið án þess að skapa skerðingu. Frumvarpið á að taka á því að auka samstarf á milli Vinnumálastofnunar og Félagsþjónustunnar um þetta mat og mér finnst ekkert að því. Við höfum auðvitað úrræði sem mismikil ánægja er með, en við höfum samt sem áður reynslu eins og hér var nefnt áðan, bæði Stíg, VIRK o.fl. Ég velti því fyrir mér þegar ég las þetta, af því að verið er að tala um forsendur í kostnaðarmati, að þegar ríkisstjórnin ákveður með skömmum fyrirvara, í tengslum við fjárlögin, að skerða atvinnuleysisbótatímabilið - ég veit ekki hvort menn héldu að þetta fólk mundi hverfa. Hvert héldu þeir sem skipa þessa ríkisstjórn að fólk sem hyrfi af bótum færi? Það hvarflar að manni að þetta sé ákveðin mótvægisaðgerð, vegna þess að sveitarfélögin mótmæltu því hástöfum, sögðu að þessi stytting yrði 500 millj. kr. kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin. Hér er verið að leggja til að sparnaður hljótist af þessu fyrir sveitarfélögin. Á sama tíma á að fjölga ráðgjöfum innan félagsþjónustunnar um 25 til 30 manns. Ég vil bara fjölga þessu fólki óháð því að bætur verði skertar einmitt til þess að ná markmiðunum fram, þ.e. að koma fólki í aukna virkni. Ég vil í þessu samhengi minna á að ég hef fengið bæði símtöl og tölvupósta - ég veit ekki um aðra þingmenn - frá konum sem komnar eru á ákveðinn aldur, eru að upplifa það í fyrsta skipti núna að vera atvinnulausar, vilja ekki vera á bótum en fá ekki vinnu vegna þess að kennitalan ræður. Það er ekki fólk sem vill ekki vinna. Við erum því að glíma við ýmiss konar vandamál í tengslum við atvinnuleysi. Það er ekki bara það að vinnufærir nenni ekki að vinna eða að þeir lendi svo lengi inni á bótum að engin önnur leið sé fær, að þeir festist þar vegna þess að þeir hafi sig ekki í gang. Það eru líka svona hlutir, og konur ekki síst eru að lenda illa í þessu. Það voru kannski karlar sem lentu í þessu fyrst eftir hrunið og við þekkjum þá sögu og þeir fóru töluvert til útlanda, en það var ekki vegna kennitölunnar, það var kannski vegna þess að atvinnugeirinn dróst saman og breyttist. Hér er vitnað í verkefnið í Hafnarfirði og talað um að brottfallsástæður hafi ekki verið greindar. Það væri áhugavert að sjá það gert áður en farið er í svona aðgerðir. Hér eru vísbendingar þar sem talað er um að þetta gæti náð til fimmtungs umsækjenda. Mér finnst að þetta sé eitt af því sem við þurfum að greina. Í lokin langar mig að fara ofan í gildin, hvaða hagsmuni eigi að hafa að leiðarljósi og í hvers konar samfélagi við séum. Fræðimaður einn hefur sagt að komast megi að réttlátustu lausn málanna svona almennt með því að hver og einn setji sig í spor allra sem hlut eiga að máli, þ.e. með því að ímynda sér að við gætum sjálf lent í erfiðri aðstöðu og átt á hættu að verða undir. Það gæti leitt til þess að við kæmumst að réttlátri niðurstöðu við lausn mála. Ég er svo sem ekki fædd með gullskeið í munni en hef sem betur fer heldur ekki þurft að búa við fátækt. Þegar maður þekkir fólk sem hefur búið við fátækt og veit hvernig það kemur niður á fólki, eins og ég sagði áðan í hinu víðasta samhengi, finnst mér að við séum að höggva í þann knérunn, það er fátækasta fólkið sem við erum hér að tala um. Mér finnst að það sé ekki eitthvað sem við eigum að leggja upp með. Ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hún ekki mögulegt að það geti leitt til árangurs - ef viðkomandi skráir sig hjá Félagsþjónustunni, er að detta út af atvinnuleysisbótum og hefur það skítt, það kemur jú fram að maður þarf að hafa það andskoti skítt, fyrirgefið orðbragðið, til þess að fá þessar bætur - hjá stærstum hluta þessa fólks ef viðkomandi er um leið og hann skráir sig boðið upp á svona viðtöl og meðferð og allt það sem hér hefur komið fram 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna um þetta mál. Ég vil ítreka það sem ég sagði, eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, að ég tel að það sé í raun ekki svo langt á milli mín og þingmannsins hvað afstöðu til málsins varðar. Það kemur fram á bls. 8 í frumvarpinu að Reykjavíkurborg hefur til dæmis nú þegar, í 3. gr. reglna sinna um fjárhagsaðstoð, ákvæði um heimild til skerðingar á grunnfjárhæð til handa þeim sem ekki eru í virkri atvinnuleit en hafa verið metnir vinnufærir. Telur hv. þingmaður að þau ákvæði sem eru í greininni séu þess háttar að fólk sem hefur verið metið vinnufært ætti ekki að geta uppfyllt þessi skilyrði? Hv. þingmaður spurði ýmissa spurninga um árangurinn af þeim verkefnum sem farið hefur verið í. Nýlega birti Vinnumálastofnun rannsókn á árangri hinna ýmsu þjónustuúrræða sem hún hefur boðið upp á, og við erum að tala um að þessi hópur sem yrði metinn vinnufær að fullu eða að hluta gæti farið inn í þau. Það hefur sýnt sig að þessi úrræði hafa skilað mjög góðum árangri og mikil ánægja hefur verið hjá því fólki sem tekið hefur þátt í þeim úrræðum. Nýlega var birt könnun hvað varðar þá sem hafa misst bótarétt sinn, hvað hafi orðið um þá einstaklinga. Það kemur í ljós að meiri hlutinn hefur fengið vinnu og síðan hefur nánara samstarf við sveitarfélögin verið að þróast, þar á meðal Reykjavíkurborg og Hafnarfjörð, um hvað hægt sé að gera til að aðstoða það fólk sem fengið hefur fjárhagsaðstoð. Í þeirri könnun kom fram að 27% þeirra sem misstu bótaréttinn á síðustu tveimur árum höfðu á einhverjum tímapunkti leitað eftir fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna. Það er líka áhugavert 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hæstv. ráðherra talar aftur um að það sé stutt á milli okkar og vissulega viljum við öll aðstoða fólk til virkni, þetta snýst ekki um það, þetta snýst um skilyrðinguna. Í þessu frumvarpi snýst þetta um skilyrðinguna. Ég er ekki endilega sammála Hafnarfjarðarbæ eða Reykjavíkurborg í þessu samhengi. Það er eitt að geta uppfyllt einhver skilyrði og geta merkt við í reiti, hvort maður telst vinnufær. Það er annað að ef maður er vinnufær og þiggur ekki tiltekna vinnu þá sé maður skertur og það um allt að helming. Ég velti því líka fyrir mér, af því að hæstv. ráðherra kom hér inn á virkniúrræði og Vinnumálastofnun og annað því um líkt, þeir eiga ekki lengur rétt til atvinnuleysisbóta og eru að koma til sveitarfélaganna, hversu hátt hlutfall er það af því fólki sem hefur þá, af því að hún talaði um hve úrræðin hefðu virkað vel, sem fór í gegnum þetta hjá Vinnumálastofnun? Við erum að tala um að auka samstarfið við Vinnumálastofnun í því að reyna að ná fólki til virkni. Nú eru til úrræði. Hversu margir hafa farið í gegnum þau án þess að það hafi gengið? Eða gátu þeir neitað? Samkvæmt lögum hafa þeir ekki átt að geta gert það, af því að þú þarft að vera í virkri atvinnuleit. Ég velti því fyrir mér, ef fólk hefur ekki verið sett í einhver tiltekin úrræði þar eða ef ekki hefur einhverra hluta vegna tekist að virkja það, af hverju það ætti að verða öðruvísi hjá sveitarfélögunum? Hvað er það sem breytist? Eins og ég segi, mér finnst þetta snúast um aðferðafræðina. Við viljum öll aðstoða fólk til virkni en þetta snýst um skerðingar, það er málið.

Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan spyrja hv. þingmann: Er þingmaðurinn ósammála því að sett séu inn skýr ákvæði sem banna að skilyrða fjárhagsaðstoð gagnvart fólki sem uppfyllir ekki skilyrði um að vera vinnufært? Er þá þingmaðurinn líka að segja að hún sé ósammála 1. mgr. í 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins þar sem segir að réttur einstaklings til félagslegrar aðstoðar einskorðist við þá sem þess þurfa? Í athugasemdum við ákvæðið segir að ekki hafi verið ráðgert að sá sem gæti séð nægilega fyrir sér sjálfur þyrfti að njóta réttar til slíkrar aðstoðar. Með vísan til þessa skilyrðis í 76. gr. stjórnarskrárinnar verður það því talið eiga við málefnaleg rök, erum við að segja hér, að setja þennan ramma utan um þetta. Og sama forsenda var fyrir því að sett voru skilyrði um virka atvinnuleit varðandi rétt einstaklinga til atvinnuleysistrygginga. Ég vil minna á að árið 2012 setti þáverandi ríkisstjórn, sem flokkur þingmannsins stóð að, 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki spurningunni sem ég lagði upp með, þ.e. hvort hún teldi að hægt væri að koma fólki til virkni án þess að þessar skerðingar þyrftu að koma til. 
             Að sjálfsögðu skilar það eflaust ekki öllum til virkni, ég geri ekki ráð fyrir því, ekki frekar en þetta gerir það, það skilar ekki öllum til virkni. Einhverjir detta eflaust út, eins og hér hefur komið fram, vegna annarra aðstæðna eins og getið er um í 4. gr. En það breytir ekki þessum neikvæðu formerkjum. Ég ætla fólki ekki að fara inn á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga vegna þess að það nenni ekki að vinna. Ég vil ekki trúa því almennt upp á fólk að það geri það. Þess vegna finnst mér þau neikvæðu formerki sem hér eru sett ekki vera af hinu góða og ég tel að skilyrðing af þessu tagi sé ekki til þess að laða það fram í fólki 

Forseti. Ég hef eins og þingmaðurinn sem flutti hér prýðilega góða ræðu sambærilegar áhyggjur af stefnunni sem er í þessu frumvarpi, þeirri stefnu að þvinga fólk sem margt hvert dettur enn dýpra niður í eitthvert svarthol. Mér fannst athyglisvert að heyra að hæstv. ráðherrann talaði ekki um þá sem fóru ekki í atvinnuúrræði. Hvað varð um það fólk? Hvað verður um það fólk sem fær enga aðstoð? Því er vísað til Mæðrastyrksnefndar, því er vísað til kirkjunnar og því er vísað til annarra aðila sem eiga að sjá um framfærslu þeirra, þá stjórnarskrárbundnu framfærsluskyldu sem við höfum gagnvart hvert öðru eða gagnvart þeim sem geta ekki séð sér farborða. Mig langaði að spyrja þingmanninn að því hvað hún haldi að verði um þetta fólk. Er verið að þvinga fólk til þess til dæmis að láta setja sig í örorkumat? Er það lausn? Ég veit til þess að þegar fólk er búið að vera atvinnulaust lengi og það sér engan möguleika á að fá vinnu er eins og heimurinn hrynji. Mig langar að vita það hvort það hafi komið fram einhver úrræði til þess að byggja fólk upp sem hefur búið við langvarandi atvinnuleysi, og þá er ég að tala um raunverulega uppbyggingu í staðinn fyrir að setja yfir það enn eina ógnina sem felst í að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég nefndi þetta í einhverri af ræðum mínum í tengslum við fjárlögin og ræddi það líka við velferðarráðuneytið, það var verið að auka fé í endurhæfingarlífeyri. Það var komið með breytingu inn í frumvarpinu, svona með seinni skipunum, af því að þessi umræða er auðvitað töluvert uppi, þ.e. að þeir sem eru að falla út af atvinnuleysisbótum eða eru búnir að vera á þeim lengi séu að fara inn á örorku. Það hefur verið þannig meðal annars með endurhæfingarlífeyrinn að fólk er sett þangað inn sem fer þessa leið, og það getur leitt af sér að viðkomandi sé í þeirri stöðu að verða öryrki eða sé orðinn öryrki. En það er tilhneigingin, og við þekkjum það, það er of stór hópur kvenna á besta aldri sem leita þeirrar leiðar af margvíslegum orsökum. Hafandi verið sveitarstjórnarfulltrúi skil ég að mörgu leyti þá hugsun hjá sveitarfélaginu að vilja takmarka þennan þátt í rekstri sínum og ég ætla sveitarfélögunum það ekki að vilja ekki þegnum sínum vel. Ég held að það hljóti að vera uppleggið. En það sem ég vil er að geta séð það gerast. Ég er alveg meðvituð um að það fara ekki allir í virkni, en ég vil sjá að fólki sé leiðbeint í alla þá aðstoð sem það þarf, að ef það fær sitt einkaviðtal þegar það kemur og skráir sig í fjárhagsaðstoðina komist það í eitthvert ferli sem leiðir það rétta leið, 

Forseti. Ég sé þetta í beinu samhengi við skerðingu á atvinnuleysisbótum sem kom eins og reiðarslag inn í líf fólks með tíu daga fyrirvara í kringum áramótin. Ég mótmælti því mjög út af því að ég vissi að þetta mundi gerast. Það er alveg nógu erfitt að fá félagsaðstoð hjá sveitarfélögunum, það er alveg nógu erfitt fyrir. Einstaklingur má ekki vera giftur manneskju sem er með einhverjar smávægilegar tekjur, hann má ekki eiga í húsnæði, þá á hann ekki rétt á aðstoð. Núna er verið að yfirfæra ábyrgð sem mér finnst mjög alvarlegt mál. Ég veit um bæði konur og karla sem eru komin á ákveðinn aldur og fá ekki vinnu þótt þau geri allt rétt. Þau sækja um og sækja um og sækja um og fá ekki vinnu. Hvað á að gera við þetta fólk? Eigum við að éta það?

Virðulegi forseti. Það á að aðstoða þetta fólk, heyrðist kallað hér úr sal, ef viðkomandi, eins og ég sagði áðan, vill vinna, er fær um að vinna en fær ekki vinnu vegna þess að kennitalan segir eitthvað. Virkni á að leiða til atvinnu. Hér hefur líka verið tekið fram að sveitarfélög, mig minnir að Hafnarfjörður eða einhver hafi nánast búið til störf á sínum vegum til að koma fólki til vinnu. Það getur algjörlega gert það án þess að skerða bætur þess áður eða eitthvað slíkt. Það er að minnsta kosti margt hægt að gera áður en þessi leið er farin. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan þá hvarf þetta fólk ekki. Við vissum það alveg og við ræddum það hér ítrekað. Þess vegna finnst manni þetta pínulítið vera mótvægisaðgerð gagnvart sveitarfélögunum, til að friða þau, af því að þau hafa kallað eftir þessu. Það er óneitanlega þannig að þau hafa kallað eftir þessu úrræði þó að skiptar skoðanir séu innan sveitarfélaganna, eins og annars staðar, um þá leið. Það eru ekkert allir fulltrúar sveitarfélaga sammála þessari leið. Eins og ég hef sagt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og upplýsandi. Þar sem hv. þingmaður situr í fjárlaganefnd langar mig að ræða við hana um stóru myndina. Það er nefnilega eitt sem er að angra mig í þessu öllu saman og það er að þessi ríkisstjórn er búin að ákveða að stytta atvinnuleysisbótatímabilið, sem þýðir að fleiri þurfa á fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögunum að halda. Nú er verið að þrengja að því, með þessu frumvarpi. Ráðherrann segir hér og þingmenn stjórnarflokkanna segja það líka í framíköllum að þetta eigi að hvetja til virkni. Á sama tíma, og ég bið þá hv. þingmann að fara aðeins yfir það með mér, hafa menn líka verið að draga úr fjármagni til vinnumarkaðsúrræða á vegum hins opinbera. Mig langar aðeins að ræða við hana um samspilið þar á milli, hvort hún telji ekki að þarna séu ákveðnar mótsagnir á ferð. Ef við horfum á heildarmyndina þá er hér verið að stytta það tímabil sem fólk án atvinnu getur fengið stuðning sé það samt vinnufært. Við vitum að það er ekkert að þessu fólki. Það er eitthvað að á vinnumarkaði, t.d. varðandi konur sem komnar eru yfir miðjan aldur. Það er erfiðara fyrir þær að fá vinnu og þarna getum við verið að þrengja að þeim. Það eru ekki að koma nein verkfæri til að halda utan um þetta fólk eða fylgjast með því eftir að það dettur út af allri aðstoð. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún teldi ekki rétt að við byggjum til eitthvert slíkt verkfæri ef menn ætla á annað borð að fara þessa leið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við ræddum töluvert þessi vinnumarkaðsúrræði af því að ég held að það hafi komið flestum mjög á óvart hversu skammur fyrirvari var á því að stytta atvinnuleysisbótatímabilið. Það vakti athygli mína að það væri gert í beinu framhaldi af því að skorið var niður til VIRK Starfsendurhæfingarsjóðs, en hæstv. ráðherra hefur reynt að færa rök fyrir því. Síðan var reynt að draga aðeins úr þessu en á móti var búið að ákveða þetta með styttingu atvinnuleysistímabilsins. Á sama tíma er töluverðu fé bætt inn í endurhæfingarlífeyrinn vegna þess að fólki hefur fjölgað mjög mikið þar og sérstaklega konum á besta aldri. Ég spurði hvort það væri ekki dýrara úrræði, af því að sá sem fer inn á endurhæfingarlífeyri fær mun meiri barnalífeyri, ef hann er á þeim aldri, og svörin voru: Jú, það er auðvitað dýrara úrræði. Mér fannst þetta ósamræmi. Ég átti samtal við konu sem er akkúrat á þessum vonda kennitölualdri, búin að vera í stabílli vinnu, fyrirtækið leggur upp laupana og hún fær ekki vinnu. Hún gat ekki hugsað sér að skrá sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna, henni fannst það svo niðurlægjandi. En hún sagði: Hvað á ég að gera? Og það kannski kemur að því sem hv. þingmaður sagði, það er þetta með að búa til einhvern ramma. Hæstv. félagsmálaráðherra svarar því kannski hér, þegar hún tekur saman þessa umræðu, hvort slíkt hafi verið gert eða eitthvað sé búið að huga að því að það séu verkfæri í kringum það fólk sem missti vinnu og fer ekki inn á félagsþjónustuna.

Virðulegi forseti. Mér finnast vera mótsagnir í þessu hvað varðar það sem menn segja og síðan það hvað verið er að gera. Það er sagt að þetta sé gert til að hvetja fólk til virkni en á sama tíma er verið að skera niður til verkefna og til vinnumarkaðsúrræða. Síðan veltir maður því líka fyrir sér út frá hverju menn ganga þegar svona frumvarp er lagt fram. Ef menn væru að setja meiri kraft í vinnumarkaðsúrræði og þetta snerist um það, þ.e. einhverja pósitífa nálgun, þá liti málið kannski svolítið öðruvísi út. En hér er ekki um það að ræða. Í umsögn um frumvarpið kemur fram að þetta muni spara sveitarfélögunum talsverða fjármuni. Mér finnst útgangspunkturinn í þessu öllu saman vera þess eðlis að nefndin þurfi að skoða betur hvort ekki megi nálgast málið með pósitífari hætti til þess líka að fólki finnist það ekki vandræðalegt eða óþægilegt eða að það skammist sín fyrir það að þurfa að sækja sér fjárhagsaðstoð, heldur að það viti að það 

Virðulegi forseti. Ég var að velta sveitarfélögunum fyrir mér áðan, kostnaði sveitarfélaga og allt það. Ég spyr: Á að greiða það af þessum bótum? Er þetta enn ein mótvægisaðgerðin hjá ríkisstjórninni af því að með styttingu atvinnuleysisbótatímabilsins færist aukinn kostnaður yfir á sveitarfélögin? Sveitarfélögin mótmæltu því harðlega eins og við þekkjum. Hér eiga sveitarfélögin að spara fjárhæðir en á sama tíma er gert ráð fyrir því að til þurfi í kringum 25 til 30 aðila, ráðgjafa, innan félagsþjónustunnar á landsvísu til þess að þetta nái fram að ganga, þ.e. þessi virkniaðstoð. Ég mundi vilja ráða þetta fólk en ekki að það þyrfti nánast að greiðast með því sem af þessum bótaþegum er tekið, því að það er í raun 

Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég undrast töluvert þá umræðu sem hér á sér stað og mig langar að taka þátt í umræðu um 2. gr. þar sem stendur skýrt og skorinort, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn er heimilt að setja í reglur um veitingu fjárhagsaðstoðar samkvæmt 21. gr. skilyrði um virka atvinnuleit sem einstaklingur, sem telst vinnufær að hluta eða fullu, skal uppfylla til að eiga rétt á grunnfjárhagsaðstoð og/eða fjárhagsaðstoð vegna sérstakra aðstæðna. Óheimilt er að skilyrða fjárhagsaðstoð til annars en umsækjanda sem metinn er vinnufær að hluta eða að öllu leyti.“ Um þetta snýst 2. gr. frumvarpsins, að sá aðili sem leitar til sveitarfélagsins um fjárhagsaðstoð en er metinn vinnufær að hluta eða að öllu leyti þarf að gangast undir þessar skilyrðingar, aðrir ekki. Ef einstaklingur sem sækist eftir fjárhagsaðstoð hjá sveitarfélagi er vinnufær að hluta eða að fullu, af hverju í ósköpunum á ekki að virkja þann einstakling og aðstoða hann við að fá sér vinnu? Hvað er athugavert við það? Við tölum um að vera virkur þegn í samfélaginu. Virkur þegn í samfélaginu er ekki sá sem ekkert gerir og stendur utan við. Það er verið að reyna að virkja fólk til þátttöku og einstaklingurinn er að fullu vinnufær eða að hluta og þá fer allt á annan endann um að það eigi að skilyrða að hann taki þátt í virkniúrræðum til að fá fjárhagsaðstoð sveitarfélags. Ég viðurkenni bara fúslega að ég næ ekki þeirri nálgun sem hér hefur verið við þessa viðbótargrein í frumvarpinu. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er ekki bætur og hefur aldrei talist til bóta. Hún er aðstoð við fólk sem einhverra hluta vegna þarf á henni að halda, oftast nær tímabundið, fæstir til langframa. Þar sem ég þekki til eru, eins og fram hefur komið í umræðunni, menntaðir félagsráðgjafar til að sinna slíkum hlutverkum. Hjá flestum sveitarfélögum aðstoða félagsráðgjafar og vinna með þeim einstaklingum sem sækja þurfa fjárhagsaðstoð til sveitarfélaga. Það er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að fjölga þeim til að veita þeim meiri og betri þjónustu sem þessi grein nær til. Er það slæmt? Nei. Er slæmt að fólk sem er vinnufært að fullu eða að hluta sé aðstoðað persónulega af félagsráðgjafa sveitarfélaga til að komast inn á vinnumarkaðinn? Nei. Er rangt að skilyrða fjárhagsaðstoðina ef fólk neitar slíku? Nei, að mínu mati er það ekki rangt. Þess vegna segi ég enn og aftur að ég átta mig ekki á þeirri umræðu sem á sér stað um þessa grein. Mig langar hins vegar að velta fyrir mér 1. gr. þar sem stendur, með leyfi forseta: „Ráðherra gefur árlega út leiðbeinandi reglur til sveitarstjórna, í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, um framkvæmd fjárhagsaðstoðar auk viðmiðunarfjárhæða fyrir fjárhagsaðstoð.“ Mun hæstv. ráðherra, þegar kemur að þessum leiðbeinandi reglum til sveitarstjórna, taka mið af ólíkri búsetu fólks, hvar það býr á landinu? Mun þáttur eins og leiga húsnæðis, sem vegur kannski þyngra á einum stað en öðrum, skipta máli? Hvað ef fólk á húsnæði sem getur vel verið þó að það þurfi að leita tímabundið til sveitarfélags um fjárhagsaðstoð? Því er ekki neitað þó að það eigi húsnæði ef það eru tímabundnar aðstæður sem það lendir í. Mun hæstv. ráðherra að einhverju leyti taka mið af þessum þáttum? Við getum tekið húshitunarkostnað á köldum svæðum versus hitaveitu á öðrum svæðum. Mun hæstv. ráðherra einfaldlega setja einhverja ákveðna upphæð sem gildir þá um allt land? Eins og hæstv. ráðherra sagði áðan yrði síðan hugsanlega hægt að fylgjast með og birta með hvaða hætti sveitarfélög horfa til þessara leiðbeinandi reglna. Ég er pínu hugsi yfir því vegna þess að reglurnar eru leiðbeinandi. Sjálfsforræði sveitarfélaga er klárt en af því að reglurnar eru leiðbeinandi, sveitarfélög geta tekið tillit til þeirra og eins og áður sagði munu sum kannski líta á upphæðina sem hámark en ekki lágmark, er síðan kannski birt einhvers staðar að sveitarfélög hagi sér svona og svona. Er refsivöndurinn af hálfu ráðuneytisins birtingarmyndin sem sýnir hvernig sveitarfélög taka tillit til eða fara eftir þeim leiðbeinandi reglum sem verið er að beita vegna þess að þetta er ekki skilyrt? Ef hæstv. ráðherra hefur velt þessum málum fyrir sér með einum eða öðrum hætti þætti mér vænt um að hann svaraði þeirri spurningu minni þegar hann tekur til máls á nýjan leik.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir ræðuna og kem hingað upp til að svara þeim spurningum sem hún beindi til mín. Eins og kemur fram í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þessar leiðbeinandi reglur verði gefnar út að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Ég held að mikilvægt sé þegar við útbúum reglurnar að við horfum til meðal annars þeirrar miklu og góðu vinnu sem hefur verið unnin í ráðuneytinu varðandi neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi. Eitt af því sem reyndist hvað erfiðast fyrir þann hóp var að meta það út frá húsnæðiskostnaðinum, því að hann er svo ofboðslega mismunandi. Við höfum rekið okkur á og þurft að gefa sveitarfélögunum ákveðnar leiðbeiningar því að tvö sveitarfélög geta rekið sameiginlega félagsþjónustu en verið hvort með sína regluna um framfærsluaðstoðina, þótt sveitarfélögin séu að mörgu leyti sambærileg. Við höfum ekki getað fundið ástæðuna og hefur verið óskað eftir að rökstuðningi fyrir þessum mismunandi reglum, því að í raun og veru ætti kostnaðurinn að vera mjög sambærilegur fyrir fólk sem leitar til þeirra sveitarfélaga sem ég nefni sem dæmi. Við höfum gefið út leiðbeinandi reglur vegna kvótaflóttamanna eða hælisleitenda til sveitarfélaganna og þar höfum við horft á reglur Reykjavíkurborgar. Ég hafði alla vega þær upplýsingar að þegar ráðuneytið gaf út leiðbeiningar var það einna helst Reykjavíkurborg sem fylgdi þeim leiðbeiningum frá ráðuneytinu. Ég held því að þessi atriði sem þingmaðurinn nefnir séu eitt af því sem er mjög mikilvægt að velferðarnefnd fjalli um og komi þá með ábendingar til mín, ef niðurstaðan verður sú að afgreiða þetta mál áfram eins og ég vona sannarlega að verði, um hvaða atriði það eru sem þarf að huga sérstaklega að. Rétt eins og þingmaðurinn sagði 

Virðulegur forseti. Þetta er eiginlega orðið skondið með svör og andsvör vegna þess að sú sem hér stendur beindi fyrirspurn til hæstv. ráðherra sem hún svaraði í andsvari. Þingmaðurinn Ragnheiður Ríkharðsdóttir segir: Takk kærlega, hæstv. ráðherra, fyrir að koma með þessar upplýsingar. Ég held að þarft sé að skoða það sem kallað er neysluviðmið og hvað er þar inni og hvort það geti hugsanlega verið að taka þurfi tillit til ólíkra þátta eins og húsnæðiskostnaðar, sem hæstv. ráðherra nefndi. Hann vegur misþungt eftir því hvar fólk er statt á landinu, ef við getum orðað það svo, og það getur skipt máli. Það er hins vegar ánægjulegt að þeir sem að þessu hafa unnið taki mið af þeim ólíku aðstæðum sem íbúar þessa lands búa við hvað varðar húsnæði, húshitunarkostnað og annað í þeim dúr, sem mun skipta máli þegar kemur að vinnu hæstv. ráðherra við leiðbeinandi reglur til sveitarstjórna. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra um að taka aðeins á því sem varðar birtinguna sem mér finnst vera eins og refsivöndur á lofti þegar verið er að bera sveitarfélögin saman og það hvort þau fara eftir og hlýða leiðbeiningunum, sem eru þó eingöngu leiðbeinandi en ekki skilyrtar af hálfu löggjafans ef þetta nær fram að ganga á þennan hátt.

Virðulegi forseti. Það sem ég átti við var að horfa til þess hver grunnviðmiðin eru hvað varðar neysluviðmiðin. Í talaði í fyrri ræðu um það sem skilgreint er sem lágtekjumörk. Velferðarvaktin var að kynna tillögur um hvernig hægt sé að aðstoða þann hóp sem er undir lágtekjumörkum á Íslandi, sem eru rúmlega 9%, og þar held ég að viðmiðið sé í kringum 170 þúsund. Við getum held ég öll verið sammála um að það getur ekki verið auðvelt að lifa á þeirri upphæð í íslensku samfélagi. Ég hef ekki litið á þetta sem refsivönd heldur frekar að þetta sé til upplýsingar. Það hefur raunar verið hugsunin með nefndinni, sem hefur unnið að og komið með tillögu að nýrri stjórnsýslustofnun á sviði félagsþjónustu og barnaverndar, að horfa til þess hvað t.d. landlæknisembættið hefur verið að gera í heilbrigðisþjónustunni, að það séu sett ákveðin gæðaviðmið þegar kemur að þessum mikilvægu þáttum velferðarkerfisins. Við lítum svo á að þegar við gerum kannanir og úttektir á því hvernig þjónusta er veitt sé það ekki til þess að refsa heldur til þess að leiðbeina og aðstoða og beina í þá átt sem við teljum að best sé að fara. Það voru að birtast niðurstöður um hjúkrunarheimili og það hefur oft verið erfið umræða næstu daga eftir á þegar slíkar niðurstöður eru neikvæðar fyrir viðkomandi hjúkrunarheimili. En ég veit að þeir sem starfa þar hafa hins vegar litið á þetta sem hjálpartæki til að gera betur og það er það líka fyrir starfsmenn í félagsþjónustunni, til að átta sig á því hvenær þeir gera mjög vel og hvenær þeir geta staðið sig betur. Þetta eru upplýsingar sem eru einfaldlega ekki uppi á borðinu í dag.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að ef þetta leiðir til þess að sveitarfélög almennt fara að meta gæði þeirrar þjónustu sem þau veita hverju sinni innan þessa geira sem hér er félagsþjónustan, sem svo getur verið nátengt því sem er fræðslu- og menningarsvið í hverju og einu sveitarfélagi, ef hægt er að setja upp teikn sem gefa til kynna hvernig íbúarnir eru þjónustaðir og hver gæði þjónustunnar eru getur það verið af hinu góða. Enginn veit í sjálfu sér hvort þjónustan er slæm eða góð nema til séu mælitæki sem hægt er að horfa til og nota til að bera saman til þess að fá það besta út úr því sem við höfum úr að spila hverju sinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir ræðuna. Það er ljóst að við deilum ekki alveg sýn í þessum málum. Ég fór áðan yfir tölfræði um hlutfall íbúa á aldrinum 18–70 ára á höfuðborgarsvæðinu sem þiggja fjárhagsaðstoð og að það hefðu verið 4% 1997, 4% í kringum 2003 í kjölfar efnahagslægðar og nú væru það 4,2%. Þetta er það sem gerist af því að það er auðvitað alltaf ákveðið hlutfall sem þarf að reiða sig á þetta. Það er ekki sama fólkið, það er tiltölulega mikil velta á fjárhagsaðstoð enda eru þetta ekki bætur eins og þingmaðurinn benti á, þetta er neyðarúrræði og fólk er almennt fremur skamman tíma í þeim erfiðu sporum að þurfa að þiggja fjárhagsaðstoð. Nú sjáum við að það er þessi sami taktur og þetta eru svona margir af því að það vantar atvinnutækifæri. Þetta hefur minnkað í Reykjavík milli ára og ég vona að það sé að minnka í öðrum sveitarfélögum líka og það segi okkur að fólk sé að fá atvinnu. Er eitthvað sérstakt sem kallar á þessa breytingu í því ljósi að þetta virðist vera tölfræðilega séð bara það sem gerist í kjölfar efnahagssamdráttar?

Virðulegur forseti. Persónulega svara ég því játandi. Já, mér finnst að þegar fólk sækir um fjárhagsaðstoð hjá sveitarfélagi sínu og er metið að fullu eða að hluta vinnufært eigi að skilyrða fjárhagsaðstoðina með einum eða öðrum hætti. Neiti fólk undir slíkum kringumstæðum að taka þátt í slíkri virkni hlýtur að þurfa að grafast fyrir um hvernig stendur á því að umræddur einstaklingur neitar að taka þátt í samvinnu við félagsráðgjafa sveitarfélags til að finna sér vinnu til að geta séð sjálfum sér farborða og óskar heldur eftir fjárhagsaðstoð sveitarfélagsins. Þess vegna finnst mér það skynsamleg nálgun. Eins og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sagði þarf flest fólk í afar stuttan tíma að þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Vinnan með einstaklingana sem þannig er ástatt um er þá að beina þeim í hugsanlega heilsutengd úrræði, ef því er að skipta, inn á heilbrigðisgeirann, og jafnvel inn í mat til örorkubóta ef ástandið er orðið svo slæmt. Hinir sem eru vinnufærir að hluta eða að fullu eiga að taka þátt í virkni og, já, hv. þingmaður, ég tel að það eigi að fara þessa leið.

Já, svona getum við haft ólíka sýn, frú forseti. Þegar einstaklingur kemur inn til félagsþjónustu sveitarfélaga á hann að fá þá þjónustu og ráðgjöf sem hann hefur þörf fyrir. Það verður hins vegar aukning þegar atvinnu skortir og þá finnst mér eðlilegra að horfa á þann endann að við sköpum atvinnutækifæri fyrir fólk frekar en að hamast á því fólki sem er án atvinnu og reyna einhvern veginn að skilyrða það inn í atvinnu sem það augljóslega hefur ekki. Við verðum að muna að atvinnuleysistryggingar eru í flestum tilfellum hærri en fjárhagsaðstoðin. Núna var verið að stytta tímabilið þannig að ef ég bý í Reykjanesbæ og er búin að vera atvinnulaus í tvö og hálft ár fer ég, í stað þess að fá fullar atvinnuleysisbætur sem eru tæplega 180 þúsund, niður í tæplega130 þúsund. Það var ákvörðun Alþingis að fara þannig með vinnumarkaðstengd réttindi fólks. Af hverju er fólk komið þarna inn? Að sjálfsögðu er það búið að vera vinnufært, það er búið að gera kröfur á það innan atvinnuleysistryggingakerfisins. Mér finnst ákveðin manneskjusýn þegar fólk er komið inn í þetta kerfi að við nálgumst það ekki með þeim hætti að það sé líklega að reyna að koma sér undan einhverju. Það er í aðstæðum sem það hafði engin tök á að hafa áhrif á. Eigum við ekki að horfa á þetta sem tímabundnar sveiflur og einbeita okkur frekar að því að koma störfum á framfæri sem fólk getur sótt í? Það gerir það samkvæmt tölfræðinni 

Virðulegur forseti. Það kom að því að við hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir urðum sammála í þessu máli. Það snýr að því að vitaskuld eigum við að auka verðmætasköpun og bæta atvinnuástandið til að sem flestir hafi vinnu. Þar erum við sammála og það er kannski að því sem þarf að stefna. Hins vegar tek ég fram að það getur verið að ekki allir sem þurfa á tímabundinni fjárhagsaðstoð að halda hjá sveitarfélaginu séu búnir að vera atvinnulausir í svo og svo langan tíma. Ýmsar aðrar ástæður geta komið skyndilega upp hjá fólki sem gerir það að verkum. Og þó að fólkið sé vinnufært að fullu eða að öllu leyti sækja sumir um fjárhagsaðstoð án þess að hafa verið atvinnulausir í langan tíma vegna þess að það eru tímabundnar aðstæður sem kalla á það. Þar geta veikindi spilað inn í, en þá er fólki leiðbeint samhliða hvernig það getur tekist á við þær aðstæður. Ég held að ýmislegt skipti máli, að sjálfsögðu að auka verðmætasköpun og efla atvinnulífið en líka að fræða fólk og styðja það til sjálfsbjargar.

Virðulegi forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um frumvarpið sem hér er til umræðu og snertir viðkvæmt mál og vandasamt. Ég held að við getum öll verið sammála um það þó að við höfum kannski ólík viðhorf til þess að ýmsu leyti. Ég nálgast þetta mál út frá því að við þurfum að horfa á umgjörð skilyrðinga og möguleika til þeirra í ljósi heildarstöðunnar í því sem við getum kallað hið opinbera framfærslukerfi. Við þurfum líka að gæta jafnt að virðingu fólks sem þarf á fjárhagsaðstoð að halda og á rétt á henni og hinu að styðja við eðlilegar kröfur sveitarfélaga um einhvers konar skilyrðingar, sem eru ekki endilega hinar ýtrustu kröfur. Ég lagði á sínum tíma fram frumvarp sem í fólst ákvæði sem veitti heimild að þessu leyti, sem ekki var afgreitt á Alþingi. Ég velti þessu máli mikið fyrir mér þá og síðar, hef rætt það á mörgum vettvangi. Margir innan Samfylkingarinnar eru þeirrar skoðunar að ekki beri að feta þessa leið. Það eru líka mörg sveitarfélög þar sem Samfylkingin er eða hefur verið í meiri hluta sem hafa beitt skilyrðingum að einhverju leyti. Þessi mynd er því fjarri því einföld. Lykilatriðið í þessu máli held ég að hljóti að vera samhengið og umgjörðin. Ég ætla að byrja á því að segja að mér finnst gott að sjá að í því frumvarpi sem hér er lagt fram er að finna nokkuð ítarleg ákvæði sem afmarki heimildina þannig að hún sé ekki opin, ótakmörkuð, heldur sé hún bundin við tiltekið fólk í tilteknum aðstæðum; jafnframt að hömlur séu settar við því að hægt sé að skerða fjárhagsaðstoð til annars en umsækjanda sem metinn er vinnufær og að bannað sé að skerða mánaðarlega grunnfjárhagsaðstoð um meira en helming. Við verðum samt að horfa á þetta mál í heildarsamhengi núna. Hvert er heildarsamhengið? Eins og komið hefur fram í umræðunni hér hafa útgjöld sveitarfélaga til félagsaðstoðar aukist, en það er ekki hægt að halda því fram að sá fjöldi sé úr samræmi við það sem hefur verið raunin í kjölfar efnahagsáfalla í fyrri tíð. Það er líka vert að hafa í huga að atvinnuleysisbætur eru grunnaðferð til þess að mæta framfærsluþörf fólks í atvinnuleysi. Um það var þverpólitísk samstaða og milli aðila vinnumarkaðarins árið 2006 að atvinnuleysisbótatíminn yrði þrjú ár en að kerfið yrði byggt upp á virkniúrræðum. Það var um það samstaða af hálfu verkalýðshreyfingarinnar að fallast á að virkniúrræðið yrði lykillinn að öllu og þar af leiðandi þyrftu þeir sem ekki tækju þátt í virkniúrræðum í atvinnuleysi á atvinnuleysisbótum að sæta skerðingu eða sviptingu bóta. Það sem hefur síðan gerst og setur þetta mál í dálítið annað ljós er sú ákvörðun meiri hluta Alþingis í lok síðasta árs að stytta fyrirvaralaust atvinnuleysisbótatímabilið um hálft ár gagnvart þeim sem höfðu áunnið sér rétt í því kerfi. Ég held líka að það skipti máli fyrir okkur að hrapa ekki að ályktunum um eðli vandans eða stöðunnar. Það er mjög athyglisvert að skoða tölfræðina um þá sem fá félagsaðstoð hjá Reykjavíkurborg, þar sem mestur fjöldi er. Það er almennt talað um að vandinn sé svo mikill vegna ungra drengja en þegar horft er á hópinn undir þrítugu hjá Reykjavíkurborg er meiri hlutinn ungar konur með börn. Við vitum alveg hvaða aðstæður eru búnar ungum, einstæðum mæðrum með börn í íslensku samfélagi. Það er vandi sem verður ekki leystur með skilyrðingum. Það er erfitt að sinna vinnu og að fá störf við hæfi o.s.frv. Tæpur helmingur er atvinnulaus, annaðhvort búinn með atvinnuleysisbótarétt sinn eða hefur engan bótarétt. Það er mjög athyglisvert að 38% þeirra sem fá fjárhagsaðstoð Reykjavíkurborgar eru sjúklingar sem eru samt ekki á örorkubótum, sem sagt ekki öryrkjar en það sjúkir að þeir geta ekki unnið fyrir sér. Ég dreg þessa staðreynd fram hér vegna þess að það skiptir máli að afmarka hópinn úr nokkrum áttum, ekki bara úr áttinni: Er fólk að vinna eða ekki vinna? - heldur líka: Hefur fólk forsendur til að vinna, hefur það dagheimilispláss, hefur það aðstæður til að vinna? Við sjáum nýleg dæmi frá Bretlandi þar sem menn hafa gengið fram af ansi mikilli hörku í að auka skilyrðingar. Þar ryðja menn fólki út af opinberri framfærslu með því að bjóða því eitthvað sem það hefur engar forsendur til þess að taka, eins og að bjóða fólki störf sem hefur engan aðgang að barnaheimilisplássi. Auðvitað segir viðkomandi nei og þá eru þeir lausir við hann. Við þurfum líka að hugleiða að það eru ákveðnar hættur við að gera eins og var gert hér fyrir áramót að stytta bótatímabil atvinnuleysis. Við vitum ekki alveg hvort við erum að búa til einhvern undirklassa sem mun hverfa sjónum okkar í opinberri tölfræði á komandi árum. Ég tók eftir því í viðtali við forstjóra Vinnumálastofnunar nýverið að hann rakti að árangurinn á síðasta ári hefði verið mjög góður hjá þeim sem hefðu misst atvinnuleysisbótarétt, einungis um 20% hefðu ekki fengið vinnu, en það eru samt 20%. Ef sömu tölur munu gilda á því ári sem nú er nýhafið þá vitum við að 1.400 manns munu missa rétt til atvinnuleysisbóta á þessu ári vegna styttingarinnar og 20% af þeim er enginn smáræðisfjöldi, það eru um 300 manns. Ég nefni þetta vegna þess að í Bretlandi, svo ég taki aftur dæmi þaðan, eru menn núna komnir á aðra skoðun. Þar styttu menn bótatímabil atvinnuleysisbóta en ítarlega rökstudd gagnrýni bendir til þess að einungis um 20% hafi fengið vinnu, hinir hafi horfið sjónum, séu komnir í alls konar súpueldhús og bónbjargir til þess að sjá sér farborða. Ég nefni þetta ekki vegna þess að ég ætli að gera ríkisstjórninni upp þær hvatir að vilja fara þessa leið, ég er bara að segja að þetta er hættan sem við stöndum frammi fyrir við kerfisbreytingar. Ein kerfisbreytingin sem er áhyggjuefni líka er ef við hættum að líta á atvinnuleysisbótakerfið sem grundvallarþátt í framfærslu atvinnulausra og segjum: Styttum þetta kerfi og fólk fer fyrr yfir á félagsþjónustu. Einungis fjórðungur atvinnulausra á rétt til fjárhagsaðstoðar hjá sveitarfélögum. Það eru þá 3/4 sem önnur kerfi verða að grípa. Það hefur ekki verið útfært hvernig það verður gert til fulls nema auðvitað að því marki sem fólk fær vinnu, en það er ekki nema 60% samkvæmt tölunum sem forstjóri Vinnumálastofnunar setti fram. Ef við förum þá leið að segja að þetta kerfi eigi með skilyrðingum að taka við atvinnulausu fólki erum við að búa til mjög ólíkt réttindakerfi í landinu, mikinn mun milli sveitarfélaga. Sum sveitarfélög standa sig afar vel, önnur síður. Í því felast hættur. Ég mundi þess vegna telja mikilvægt að nefndin kannaði hvort hægt væri að herða ákvæði 1. gr. Ef hið opinbera ætlar að fela sveitarfélögunum svona ríkan þátt aðstoðar við atvinnulaust fólk sem er vel að merkja búið að borga í Atvinnuleysistryggingasjóð iðgjald af launum sínum og á þess vegna rétt til atvinnuleysisbóta og ætlar síðan að stytta þann rétt og láta annað opinbert framfærslukerfi taka við þá vaknar þessar spurningar: Ber þá ekki ríkið ábyrgð á því að tryggja að það kerfi sé sambærilegt milli sveitarfélaga? Verður ríkið þá ekki að bæta það upp ef lökustu sveitarfélögin borga lítið? Eru ekki efnisrök til þess frekar en að hafa lagaákvæðið þannig að hægt sé að skerða um helming að setja viðmið um hversu lágt er hægt að fara? Ég nefni sem dæmi að í síðustu útgáfu velferðarráðuneytisins á neysluviðmiðum er grunnviðmiðið, sem er hugsað sem lágmarksútgjöld í ákveðnum útgjaldaflokkum án tillits til bíls eða húsnæðis, 99.758 kr. Væri ekki ástæða til að segja að ekki væri heimilt að skerða niður fyrir það? Það þýðir að umtalsvert skerðingarsvigrúm er fyrir þau sveitarfélög sem best gera í fjárhæð fjárhagsaðstoðar en lítið fyrir þau sem skammta naumar þarna. Áhyggjur mínar eru fyrst og fremst þær að þetta verði tæki fyrir sveitarfélög sem hafa ekki metnað til að gera sérstaklega vel á þessu sviði til þess að ýta fólki af bótum. Það er raunverulegt áhyggjuefni. Okkur ber að taka þá áhættu alvarlega vegna þess að við höfum dæmi um það úr öðrum löndum. Það er líka mikilvægt að muna það að atvinnuleysi er ekki einstaklingsbundinn vandi og það er ekki hægt að sjúkdómsvæða atvinnuleysi. Atvinnuleysi er ekki vegna þess að fólk hafi brugðist. Atvinnuleysi er vegna þess að samfélagið sér ekki fyrir atvinnutækifærum og vinnumarkaðurinn er með eindæmum lokaður. Það eru mjög fá störf í boði fyrir fólk sem búið er að vera lengi atvinnulaust og er þar af leiðandi í langflestum tilvikum með skerta starfsgetu að einhverju leyti, á erfitt með að hefja störf. Við höfum ekkert gert. Það eru engin frumvörp, það eru engar tillögur í því hvernig við ætlum að opna vinnumarkaðinn, fjölga hlutastörfum, fjölga störfum þar sem fólki er gert kleift að koma inn og vinna hluta úr degi meðan það er að koma sér aftur til fullrar starfsgetu. Það er mjög erfitt að fara bara þá leið að sætta sig við ósveigjanlegan vinnumarkað en skerða réttindi fólksins sem er að reyna að komast inn á hann. Atvinnuleysi er samfélagslegur vandi. Við þurfum líka að hugsa menntaúrræðin í þessu samhengi og alla þessa fjölbreyttu þætti. Það er líka vert að hafa í huga að virkniúrræðin virkuðu þannig fyrir okkur rétt í kjölfar hrunsins, þegar ég var félagsmálaráðherra og við vorum í nauðvörn og atvinnuleysið jókst um næstum því prósent á mánuði sem var einhver hrikalegasti tími sem ég hef upplifað, að við höfðum engin störf að bjóða þannig að virkniúrræðin gátu bara falist í að bjóða fólki námskeið til þess að halda færni en að námskeiðinu loknu blasti ekkert við annað en áframhaldandi atvinnuleysi, sem var alveg hræðileg aðstaða. Fyrir vikið vorum við í þeirri stöðu að líða eins og nuddara sem er stöðugt að nudda og getur ekkert annað gert en að nudda því að það er ekkert annað hægt að gera því að manneskjan kemst ekki út í lífið til þess að láta reyna á krafta sína og sjá hvort hún þarf á frekari nuddi að halda. Það er auðvitað skelfileg staða. Margir af þeim sem eru núna að missa bótarétt sinn hafa glímt við það að engin störf voru í boði á upphafsárum atvinnuleysis þeirra. Þess vegna held ég við þurfum að stíga af gát til jarðar. Ég legg þessi sjónarmið hér inn. Ég held að það sé gott að málið fái vandaða meðferð í nefnd og að við reynum að marka því skynsamlega umgjörð í samræmi við þau meginviðhorf að atvinnuleysi er samfélagslegur vandi og að skilyrðingar geta ekki verið víðtækari en svo að þær hitti bara fyrir þá sem sannanlega eru vinnufærir og í afmörkuðum mæli.

Forseti. Mér heyrist á þeim ræðum stjórnarliða sem ég hef heyrt að ekkert sé að óttast fyrir þá sem geta unnið. En það er þannig að í 2. gr. er talað um fulla og skerta getu til atvinnuþátttöku og maður spyr sig: Hvað er skert geta? Það sem ég sakna í þessari tilraun til að byggja brú á milli þeirrar miklu fjárhagslegu ábyrgðar sem var flutt yfir á sveitarfélögin af hendi ríkisvaldsins þegar ákveðið var að skerða bótarétt um hálft ár á fordæmalausan hátt með tíu daga fyrirvara, ég óttast að þetta sé einhvers konar dúsa sem mun hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir viðkvæmustu hópana í samfélaginu eða hluta af þeim viðkvæmu hópum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann deili þessum áhyggjum mínum, af því að það er mín reynsla. Ég hef verið mannlegt tilraunadýr í því hvernig kerfið virkar ekki. Það er svo oft þannig að þegar komið er með svona „wholesale“-tillögur, fyrirgefðu, hæstv. forseti, að ég skuli sletta, eru svo margir sem falla gegnum möskvana. Hvaða hópar eru það sem er sennilegast að muni falla niður um þessa stóru möskva?

Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og ítreka það sem ég sagði áðan að mér finnst lykilverkefnið vera að forðast hugmyndina um sjúkdómsvæðingu atvinnuleysis. Það er ekki þannig að þeir sem eru atvinnulausir í dag geti sjálfum sér um kennt eða að það séu einhverjir skavankar þeirra sem valdi því. Þetta er nákvæmlega það sem gerist eftir hverja einustu efnahagskreppu í hverju einasta landi. Þess vegna fannst mér misráðið að stytta bótatímabil atvinnuleysis með vísan til þess að atvinnuástand almennt væri að batna, vegna þess að ef atvinnuástand er almennt að batna og þú ert áfram atvinnulaus er eitthvað mikið að í samfélaginu. Og það er ekki þannig að það eigi að hvetja þig eða að það breyti einhverju um aðstæður þínar að atvinnuleysi almennt sé að minnka. Það er þá þannig að það er ekki opin leið út á vinnumarkaðinn fyrir viðkomandi. Ég held miðað við tölurnar sem ég var að tala um áðan, miðað við reynsluna frá Bretlandi, miðað við reynsluna héðan, sem blessunarlega er mikið, mikið betri í að fólk fái vinnu, þá eru samt sem áður 20% sem ekki fá vinnu. Við vitum líka að miðað við það sem ég nefndi áðan, hversu stór hluti er konur með börn o.s.frv., eru verulegar líkur á því að umtalsverður hluti eða umtalsverður hópur falli milli skips og bryggju í þessu kerfi. Það er líka hætta ef við einstaklingsvæðum vandann með þeim hætti að segja að skilyrðingar séu almenn lausn, sem þær eru ekki, þær geta verið hjálpartæki í einstaklingsmeðferð en þær eru ekki almenn lausn. Ef við setjum hluti fram eins og þær séu almenn lausn bjóðum við þeirri hættu heim að það verði farið að gera eins og í Bretlandi, að bjóða fólki hluti sem það hefur engar forsendur til að samþykkja. Hvað gerist þá? Ég sagði áðan að 38% þeirra sem eru á fjárhagsaðstoð eru sjúklingar sem þó hafa ekki örorku. Mun ekki fjölga í þeim hópi?

Forseti. Ég þakka svörin. Þetta eru nákvæmlega þær áhyggjur sem ég hef. Það sem ég hef líka áhyggjur af er að það gleymist oft að þeir sem sækja um atvinnu búa við mjög mismunandi aðstæður. Til dæmis getur einstæð móðir ekki tekið vaktavinnu. Ef hún hafnar vaktavinnu sem hún á að taka er hægt að skerða réttindin. Ég vona svo sannarlega, því að mér finnst reglugerðirnar sem á að vinna upp úr þessu frumvarpi alls ekki nógu skýrar, að velferðarnefnd, sem málið fer væntanlega til, muni koma með mun skýrari fyrirmæli um það hvernig á að vinna úr þessu. Mér finnst þetta allt of opið. Ég veit það og þekki fjöldamörg dæmi þess að reynt sé að þvinga fólk í vinnu sem það hefur engar forsendur til að geta unnið. Oft er það þannig að fólk með mikla og langa starfsreynslu, mikla menntun, er sett í vinnu, eða þvingað í hana, sem hentar þeim ekki. Það var þannig hér einu sinni hjá Vinnumálastofnun að það mátti hafna vinnu þrisvar sinnum eða eitthvað slíkt, það var alveg sama hversu kjánalegt og tilgangslaust það var að reyna að skikka fólk í vinnu sem það gat ekki unnið, t.d. út af heimilisaðstæðum. Ég óttast að þarna verði ekki tekið tillit til aðstæðna, hversu lengi fólk hefur verið atvinnulaust og hversu mikið það brýtur marga niður. Ég skil að sjálfsögðu að það séu einhverjir svartir sauðir sem reyna að svindla á kerfinu, en það á ekki að taka á vandamálum í kerfinu með því að gera alla að hálfgerðum glæpamönnum, setja alla undir sama hatt í staðinn fyrir að taka á þeim 

Virðulegi forseti. Mér finnst mörg efnisrök fyrir því að afmarka betur heimildina, eins og ég rakti í ræðu minni áðan, að hún sé bundin við sérstakar aðstæður. Við skulum ekki horfa fram hjá því að í ákveðnum tilvikum við ákveðnar aðstæður hefur þessi skilyrðing virkað og hjálpað, við höfum dæmi um það. Þess vegna held ég að það skipti miklu máli að útskýra mjög vel í lögunum og afmarka það að þetta sé ekki almenn regla eða almenn heimild. Áhyggjuefni mitt er nákvæmlega það sem mér fannst hv. þingmaður ýja svolítið að. Við erum með sveitarfélög sem hafa ekki einu sinni hirt um að fara með fjárhagsaðstoð nálægt því sem fólk getur lifað af. Ef þau í ofanálag fá heimild sem þau geta túlkað sem opna heimild til þess að skilyrða þá aðstoð og þau sjá sjálf um skilyrðingarnar þá er búið að afhenda ansi mikið af frumburðarrétti fólks til framfærslu á Íslandi til handahófskennds valds sem er farið með á ósambærilegan hátt vítt og breitt um landið. Við vitum hvernig skilyrðingar eða krafan um virkni virkar í höndum Vinnumálastofnunar. Þar hefur skapast hefð og venjur og þar er fólk til dæmis ekki tekið af bótum ef því er boðið starf sem það hefur ekki forsendur til að sinna. Hvernig vitum við að sú verði ekki raunin í einstökum sveitarfélögum sem vilja nýta þetta til að ryðja af? Þarna þurfum við að passa okkur afskaplega vel, vegna þess að það er leki í kerfinu í allar áttir. Ein leið er auðvitað sú að aukið álag leiði til þess að fólk einfaldlega veikist og það færist yfir í sjúklingahlutann. Enn önnur afleiðing getur verið að fólk fari frekar á örorku, á endurhæfingarlífeyri. Auðvitað er það á vissan hátt gott, því að þá hefst ákveðið endurhæfingarprógramm og endurhæfingarvirkni, en við þurfum að gæta að öllu þessu samhengi, við þurfum að passa að svona heimild geti ekki orðið