Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 19 flyt ég till. til þál., sem hljóðar þannig: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta endurskoða lög nr. 25 frá 1957, um vísitölu byggingarkostnaðar. Jafnframt verði Hagstofu Íslands og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins falið að reikna út nýjan vísitölugrundvöll, er taki gildi eigi síðar en á árinu 1971.“ Vísitala byggingarkostnaðar hefur verið reiknuð út hér á landi allt frá árinu 1914. Lengst af hefur hún verið reiknuð út einu sinni á ári; en frá því á árinu 1957 hefur vísitalan verið reiknuð út og birt þrisvar á ári hverju. Byggingarvísitalan er mjög þýðingarmikil og hefur áhrif á mörgum sviðum. Hún er manna á meðal og í opinberum umr. notuð sem mælikvarði á breytingar á byggingarkostnaði, og verðlag hins svonefnda vísitöluhúss, miðað við kostnað á rúmmetra, er að jafnaði mikið notað til samanburðar við byggingarkostnað og söluverð nýrra íbúða. Enn fremur er byggingarvísitalan höfð til viðmiðunar til að meta verðhækkanir í verksamningum. Þá eru breytingar á fjárhæð húsnæðismálastjórnarlána og brunabótamati fasteigna við hana miðaðar. Byggingarvísitalan er líka stundum notuð sem skuldabréfavísitala. Þá hefur byggingarvísitalan áhrif á framfærsluvísitöluna. Allt þetta undirstrikar nauðsyn þess, að byggingarvísitalan fylgist með tímanum, ef svo má að orði komast, og að grundvöllur hennar sé ætíð svo nákvæmur og vandaður sem frekast er kostur, en á það skortir nú mikið. Núgildandi byggingarvísitala er að stofni til frá árinu 1955 og er byggð á rannsókn á byggingarkostnaði tiltekins sambýlishúss í Reykjavik, sem er tvær hæðir og að auki ris og kjallari. Í húsinu er ein íbúð á hvorri hæð, ein íbúð í risi og ein í kjallara eða alls 4 íbúðir. Þetta er hið svo nefnda vísitöluhús. Þessi vísitölugrundvöllur er nú úreltur, m.a. fyrir þá sök, að slík hús eru ekki lengur byggð í Reykjavík. Skipulagsyfirvöld leyfa það ekki, auk þess sem nú er bannað að byggja kjallaraíbúðir. En það er margt fleira við núgildandi vísitölugrundvöll að athuga. Þar vantar alveg ýmsa veigamikla kostnaðarliði. Í fyrsta lagi er ekki reiknað með neinum kostnaði við lóðafrágang, sem er að jafnaði 20–30. þús. kr. á meðalíbúð. Í öðru lagi er ekki reiknað með kostnaði við flutning verkamanna og iðnaðarmanna að og frá vinnustað ásamt fæðiskostnaði á vinnustað, en þessi kostnaður fellur nú á meginþorra nýrra íbúða í Reykjavík, þar sem þær eru byggðar í úthverfum borgarinnar gagnstætt vísitöluhúsinu, sem byggt er miðsvæðis, Í þriðja lagi tekur vísitölugrundvöllurinn ekki tillit til vaxta á byggingartímanum. Er það næsta fráleitt, að vaxtahreyfingar í þjóðfélaginu skuli ekki hafa nein bein áhrif á vísitölu byggingarkostnaðar. Vaxtadæmið er rétt að skýra nokkru nánar. Það er mjög algengt, að menn kaupi íbúðir tilbúnar undir tréverk og málningu af byggingarfyrirtækjum. Kaupsamningar eru þá að jafnaði gerðir meðan verið er að steypa upp húsin, og kaupandinn er smátt og smátt að borga inn á íbúðarverðið, unz íbúðin er afhent á framangreindu byggingarstigi. Síðan tekur það kaupandann nokkra mánuði að láta innrétta íbúðina og mála hana, og þarf hann að sjálfsögðu að leggja fram fé í því skyni. Að lokum er svo íbúðin fullgerð, og kaupandinn flytur inn. Nú er kaupandinn spurður, hvað íbúðin hafi kostað, og leggur hann þá gjarnan saman allar þær fjárhæðir, sem hann hefur lagt út fyrir íbúðina, og segir, að þetta sé kostnaðarverðið, en gleymir þá oft og tíðum, að hann á að reikna vexti af útlögðu fé fram til þess tíma, er íbúðin er tekin í notkun og bæta vaxtafjárhæðinni við annan byggingarkostnað. Þessi vaxtakostnaður getur numið 30–60 þús. kr. á meðalíbúð í fjölbýlishúsi, en er auðvitað háður því, hversu lengi íbúðin er í byggingu, hvaða vaxtafótur er reiknaður og hvert er verðlag íbúðarinnar. Þetta vaxtadæmi er nauðsynlegt að hafa í huga, þegar gerður er samanburður annars vegar á verði íbúða, sem keyptar eru í smíðum og hins vegar á verði nýrra íbúða, sem keyptar eru fullgerðar, þar sem kaupandinn greiðir ekkert eða mjög lítið af kaupverðinu fyrir fram, eins og t.d. í Breiðholtsíbúðunum. Slíkur samanburður hefur iðulega verið gerður á opinberum vettvangi án þess að reikna vextina með og af mönnum, sem telja sig fróða um byggingarmál. Vitanlega er þetta mjög villandi, en villukenningin hefur stuðzt við þennan meinbug á byggingarvísitölunni og þarf nauðsynlega úr að bæta. Segja má, að síðustu 10–15 árin hafi ekki átt sér stað breytingar á byggingaraðferðum hér á landi, sem telja megi almennar og róttækar. Samt sem áður hefur ýmiss konar tæknileg framþróun átt sér stað í byggingariðnaðinum á þessum tíma. Íbúðagerðir og kröfur til íbúða hafa einnig tekið breytingum á þessu tímabili. Byggingarvísitalan tekur ekkert tillit til þessara atriða, þar sem hún er grundvölluð á byggingaraðferðum ársins 1955. Í þessu sambandi má minna á samþykkt gerða á síðasta aðalfundi Meistarasambands byggingarmanna, er hljóðar svo, með leyfi forseta: „Aðalfundur Meistarasambands byggingarmanna beinir þeim tilmælum til Hagstofu Íslands, að endurskoðaður verði grundvöllur vísitölu byggingarkostnaðar, þar sem verulegar breytingar hafa átt sér stað í byggingarháttum og opinberum kröfum til húsbygginga, frá því að grundvöllur núverandi vísitölu var ákveðinn.“ Að minni hyggju er líklegt, að á næstu árum eigi sér stað örari tæknilegar framfarir í byggingariðnaðinum heldur en áður. Breiðholtsáætlunin mun leggja skerf til þeirrar þróunar, bæði með þeim nýju byggingarháttum, sem framkvæmdanefndin hefur gert tilraunir með og endurbætt að fenginni reynslu, svo og á þann hátt, að starfsemi nefndarinnar verkar sem hvatning á aðra byggingaraðila til að leita nýrra úrræða, er leiði til framfara. Sem dæmi má nefna, að stór hópur byggingarmeistara í Reykjavík stofnaði fyrir tveimur árum sérstök samtök einvörðungu í því skyni að vinna að lækkun byggingarkostnaðar. Er þess að vænta, að þessi samtök skili mjög jákvæðum árangri, þegar fram líða stundir. Það er mjög eftirtektarvert, að þegar framkvæmdanefnd byggingaráætlunar bauð út byggingu 180 nýrra íbúða í Breiðholtshverfinu í sumar og gaf bjóðendunum kost á því að bjóða bæði eftír nýju og gömlu aðferðunum, þá sýndi það sig, að ódýrast var að byggja á grundvelli þeirrar byggingartækni, sem nefndin hafði tileinkað sér. Nýju aðferðirnar báru sigurorð af þeim gömlu, og var verðmismunurinn um 50–60 þús. kr. á hverja íbúð samkvæmt tilboðunum. Byggingarmeistararnir, sem áður höfðu gagnrýnt nefndina fyrir gagnslausar tilraunir og fyrir bruðl með almannafé, urðu að beygja sig fyrir staðreyndunum. En í byggingariðnaðinum sem svo víða annars staðar gildir sú regla, að það verða engar framfarir, ef menn þora ekki að fara inn á nýjar brautir af ótta við mistök og gagnrýni. Rétt er að hafa í huga, að það eru ekki einvörðungu tæknilegar framfarir, sem stuðlað geta að lækkun byggingarkostnaðar, heldur kemur þar ýmislegt fleira til, svo sem stærri byggingaráfangar, jöfn og árviss byggingarstarfsemi og nægilegt fjármagn. Ég hef gert þessi mál hér að umtalsefni sérstaklega vegna þess að ég vil leggja áherzlu á, að hin nýja byggingarvísitala þarf helzt að vera þannig úr garði gerð eða grundvöllur hennar, að hann verði næmur mælikvarði á tæknilega og skipulagslega framþróun í byggingariðnaðinum. Eins og áður segir, er grundvöllur byggingarvísitölunnar reistur á rannsókn á byggingarkostnaði sambýlishúss í Reykjavík, en auk þessarar aðalvísitölu hefur Hagstofan frá því á árinu 1957 birt svo nefnda fjölbýlishúsavísitölu, en hún sýnir, að byggingarkostnaður fjölbýlishúss eigi að vera 10% lægri á rúmmetra en byggingarkostnaður sambýlishússins. Þessi mismunur er þó nánast hrein ágizkun og styðst ekki við neinar rannsóknir á byggingarkostnaði tiltekins fjölbýlishúss. Ekkert kemur fram um það í vísitölu fjölbýlishússins, hversu stórt fjölbýlishúsið er, þ.e.a.s. hve margar hæðir og hve mörg stigahús eru í því, en þessi atriði skipta vitanlega máli um kostnaðarverð á rúmmetra. Í blaðaskrifum um byggingarmálin, sem áttu sér stað í fyrra, kom skýrt fram af hálfu framkvæmdanefndar byggingaráætlunar, að vísitala sambýlishússins væri ýmsum annmörkum háð, en vísitala fjölbýlishússins væri alls ekki viðmiðunarhæf. Reyndar féllst Hagstofa Íslands á þessi rök, því að hún birti tilkynningu í ágústhefti Hagtíðinda í fyrra, þar sem skýrt er frá því, að hætt verði að birta vísitölu fjölbýlishússins, þar sem raungildi hennar sé orðið vafasamt vegna breyttra aðstæðna. Í tengslum við endurskoðun byggingarvísitölunnar hlýtur að koma mjög til athugunar að setja skýrar og fastmótaðar reglur, sem allir aðilar séu bundnir við, um það, hvernig reikna beri út fermetrastærð og rúmmetrafjölda íbúðarhúss. Þessar reglur hafa verið mjög á reiki. Arkitektinn, sem húsið teiknar, notar eina aðferð, byggingaryfirvöldin aðra, húsnæðismálastjórn þá þriðju, fasteignamatið þá fjórðu o.s.frv. Fróður maður hefur sagt mér, að alls séu þekktar 9 mismunandi útreikningsaðferðir, sem gefi mismunandi niðurstöður. Þessar reglur þarf að samræma og staðla, því að annars er allur samanburður að meira eða minna leyti út í hött. Miða þarf fyrst og fremst við flatarmál og rúmmál nýtanlegs íbúðarhúsnæðis. Þetta verkefni er æskilegt að leysa í sambandi við endurskoðun byggingarvísitölunnar og lagaákvæða, er hana varða. Samfara útreikningi á nýjum grundvelli fyrir byggingarvísitölu er óhjákvæmilegt að endurskoða gildandi lög um vísitölu byggingarkostnaðar alveg á sama hátt og 1957, þegar nýr vísitölugrundvöllur var upp tekinn. Þá voru sett sérstök lög um vísitölu byggingarkostnaðar. T.d. er vísitalan nú reiknuð út þrisvar á ári, en verði breyting á þessu eftir nýja grundvellinum, þarf lagabreyting til að koma. Einnig þyrfti að lögfesta reglur um tengsl nýja grundvallarins við hinn eldri. Í 4. gr. laga um vísitölu byggingarkostnaðar frá 1957 segir, að Hagstofan skuli í samráði við húsameistara ríkisins láta fara fram athugun á því á 10 ára fresti, hvort byggingarhættir hafi breytzt svo, að ástæða sé til að endurskoða grundvöll vísitölu byggingarkostnaðar. Að vísu hefur þessi athugun verið látin undir höfuð leggjast, og m.a. af þeim sökum er þessi þáltill. flutt. En ég tel eðlilegt, að í stað húsameistara ríkisins komi Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, en sú stofnun var ekki til á árinu 1957, þegar núgildandi lög um vísitölu byggingarkostnaðar voru sett. Er og við það miðað í þáltill., að Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins fjalli um endurskoðun vísitölugrundvallarins ásamt Hagstofunni. Mér er það ljóst, að útreikningar á nýjum grundvelli byggingarvísitölu og endurskoðun lagaákvæða um vísitölu byggingarkostnaðar er tímafrekt verk og vandasamt. Þess vegna geri ég ráð fyrir því í till. minni, að hinn nýi grundvöllur geti ekki tekið gildi fyrr en á árinu 1971. Herra forseti. Ég legg svo til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er á engan hátt ætlun mín að fara að gagnrýna ræðu hv. 3. landsk. þm., sem hann flutti áðan um byggingarvísitöluna. Það er allt rétt og satt, sem hann sagði um nauðsyn þess, að hún verði endurskoðuð. En ég vildi aðeins upplýsa það, að fyrir nokkru hefur hagstofustjóra verið falið að taka til athugunar grundvöll byggingarvísitölunnar, eins og hann er. Ég er ekki að segja, að þetta þurfi að hafa nein áhrif í þá átt, að hv. Alþ. samþykki ekki þessa till., en ég taldi hins vegar rétt, að þetta kæmi fram, að ríkisstj. hefði haft augun opin fyrir því, að þetta væri atriði, sem nauðsynlegt væri að kanna. Hitt er svo annað mál, að eins og hv. þm. sagði, er þetta orðið töluvert flókið vandamál við að fást, þessi byggingarvísitala, vegna þess að hún er orðin viðmiðun í sambandi við margt í þjóðfélaginu í dag, sérstaklega á sviði lánamála. Þess vegna gæti vitanlega farið svo, að mikil breyting á byggingarvísitölugrundvelli hefði veruleg áhrif á þá lánasamninga, sem gerðir hafa verið, þar sem byggingarvísitala hefur verið tekin til viðmiðunar, þannig að málið er ekki upplagt að þessu leyti, - hvaða áhrif það kynni að hafa. Hitt er aftur á móti rétt, að nauðsynlegt er, að þessi vísitala sem aðrar viðmiðunarreglur sé á hverjum tíma sem réttust og því er nauðsynlegt, að málið sé a.m.k. kannað til hlítar og menn geri sér grein fyrir því, hvaða breytingar yrðu á vísitölunni við það, að grundvöllur hennar yrði rannsakaður. Af þeim sökum er síður en svo, að ég hafi neina ástæðu til að vera á móti till., en taldi aðeins rétt að láta þetta koma fram og álit æskilegt, að hv. n. ræddi þetta mál við hagstofustjóra, þegar till. verður tekin þar til meðferðar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd, er rannsaki möguleika á aukinni hagnýtingu saltsíldar til útflutnings. Þessi rannsókn beinist að framleiðslu á síldarflökum og sölu á þeim í smápakkningum. Eftirtaldir aðilar tilnefni menn í nefndina: Landssamband ísl. útvegsmanna einn mann, félög síldarsaltenda sameiginlega einn mann, síldarútvegsnefnd einn mann og viðskmrn. einn mann. Formaður nefndarinnar verði skipaður án tilnefningar. Nefndin skili tillögum sínum eigi síðar en í febrúarlok 1970.“ Eins og till. ber með sér, legg ég áherzlu á, að athugun fari fram á því, að hve miklu leyti mögulegt sé að hefja flökun saltsíldar í stórum stíl til útflutnings, bæði til þess að auka verulega verðmæti aflans og einnig til þess að tryggja fólki við síldarstörf sem tryggasta vinnu. Langt mál mætti tala um vinnuþáttinn, en ég læt nægja að undirstrika, að mjög mikil vinna er við vinnslu síldarinnar, eins og gamlar venjur hafa verið að hagnýta síldina. En nú, þegar alvarlegt atvinnuleysi er í landinu, hljóta menn að geta sameinazt um það að efla alla starfsemi, sem veitir aukna vinnu, og það mun flökun saltsíldarinnar og frágangur flakanna í minni pakkningar vissulega gera. Raunar væri þetta eitt sér fullkomlega nægileg ástæða til þess að gefa gaum að aukinni hagnýtingu saltsíldar og hefjast þegar handa í stærri stíl um flökun síldar. En hinn þátturinn er eigi að síður mikilvægur, og mun ég í stórum dráttum fjalla um hann. Ég tel, að þótt aflabrestur sé nær alger á síldveiðum nú í ár, megi ekki fara svo, að menn gefist upp að ná í síldina, og þess vegna verðum við að leita úrræða til þess að tryggja áframhald þessara veiða. Aflabresturinn kemur eðlilega þegar mjög hart niður á þeim, er beint starfa við síldveiðar og vinnslu síldarinnar í landi. Það er vitað, að verði ekki brugðið við skjótt með tillögum til úrbóta, munu langflestir gefast upp við þessar veiðar næsta ár og leita eftir öðrum leiðum til útgerðar á skipum sínum. Þótt nú séu aðeins um 60 skip á veiðum, voru þau lengi vel í sumar og haust aðeins um 40. Þá er mönnum, sem um þessi mál fjalla, ljóst, að hættulegt er, að þeim fækki mikið niður fyrir 40, því að það hefur sýnt sig, að nauðsynlegt er, að nokkur skip séu jafnan úti til þess að finna og fylgjast með síldinni. Sárafá skip geta hæglega farið á mis við veiði. Það sýnir reynslan. Það er mín skoðun, að stór hætta sé á ferðum, ef síldarútgerð lognast því sem næst niður hér á landi. Menn hafa að vísu litla samúð með síldinni sumir hverjir í dag, en fáist t.d. ekki beitusíld, þá verður lítið víða um þorskfiskútgerð. En hvað er þá til ráða í svo miklum vanda? Það verður að gera stórátak til aukinnar hagnýtingar á þeim takmarkaða afla, sem á land kemur. Þótt aflinn minnki raunverulega margfalt, þarf verðmæti hans auðvitað ekki að minnka að sama skapi, og það gerir það heldur ekki, því að síldarafurðir eru eftirsóttar og við minna framboð hækkar verðlag þeirra mjög skjótlega. En það er höfuðatriði við minnkandi afla að fara vel með það sem veiðist og hagnýta það í eins verðmæta vinnslu og nokkur kostur er. Þótt t.d. verðlag á saltsíld hafi hækkað mjög undanfarið, einkum þó á stórsíldinni, mundi fást meira en tvöfalt fobverð fyrir hvert kg af flakaðri saltsíld í minni pakkningum. Auk þess veitti flökunin, eins og áður segir, mikla vinnu. Ekki þarf að óttast um eftirspurn, því að síldin er því sem næst ófáanleg, og það verður að segjast eins og er, að ekki eru miklar líkur á því, að síldarmagn aukist verulega við landið á næstu árum, ef draga má ályktanir af þeim atburðum, sem eru að ske nú í þessu. Og margar þjóðir vilja hefja friðun á síldinni. Eftir því sem ég hef heyrt, verður fundur um þessi friðunarmál um n.k. mánaðamót í Moskvu, því að mönnum lízt ekki á þá þróun, sem orðin er. Og það er merkilegt skref í áttina að skynsamlegri tilhögun við veiðarnar, sem þarna yrði stigið, ef samkomulag verður á þessum fundi. Vonandi haga menn veiðum sínum á næstunni þannig, að þess sé að vænta, að stórsíldin fái að njóta sín, og drepi ekki svo mjög smásíldina sem verið hefur undanfarin ár. Í skýrslu, sem liggur fyrir hjá Jakobi Jakobssyni fiskifræðingi, kemur í ljós, að Norðmenn hafa á þremur árum drepið 15 millj. hektólítra af smásild. En sú síld væri sem fullvaxin úthafssíld margföld á við þetta að magni. Það er skoðun mín, að rétt sé að athuga alla möguleika á aukinni hagnýtingu mjög gaumgæfilega, áður en stórframleiðsla er hafin í þessum efnum til þess að forðast mistök, sem alltaf geta átt sér stað, ef geyst er farið út í hlutina. Þá er lagt til, að hið opinbera hafi forustu um athugun á þessu máli og hagsmunasamtök við síldarvinnslu hafi menn í þessari nefnd. Þótt sumir hafi ótrú á nefndaskipan, þá veltur auðvitað allt á því, að í nefndina komi menn, sem áhuga hafa á málinu og vilja framgang þess. Nokkuð hefur verið gert af því að flaka síld, og hef ég það beint eftir forstjóra einnar slíkrar söltunarstöðvar, þar sem flökun fer fram, að þetta sé vel hægt með góðu skipulagi og nokkuð arðvænlegt. Það þarf að athuga, hvernig dreifing á þessum afurðum er heppilegust. Á t.d. að selja flakaða síld með hjálp síldarútvegsnefndar, eða eiga þeir, sem standa í svona vinnslu, að hafa frjálsar hendur til sölu, eins og reyndar er gert ráð fyrir í 4. gr. reglugerðar um síldarútvegsnefnd í dag, þegar um minni pakkningar er að ræða? Í landinu eru nú um 100 söltunarstöðvar frá fyrri uppgangsárum. Um helmingur þeirra hefur ekki séð síld í sumar, að því er ég hef frétt. Og mér er sagt, að til Siglufjarðar hafi ekki komið síld í sumar og mundu það einhvern tíma hafa þótt nokkur tíðindi. Í þessum stöðvum er bundið mikið fjármagn, margir tugir millj. Það er því geysilegt fjárhagslegt atriði að koma sem flestum þeirra í gang aftur, ef það er mögulegt og þá t.d. við aukna nýtingu saltsíldar. Rétt er að undirstrika, að þótt menn hefji flökun síldar, þarf mjög litla nýja fjárfestingu. Jafnvel mætti sennilega víða hefja þessa starfsemi án fjárfestingar, en þá væri um handflökun að ræða. Hins vegar kostar síldarflökunarvél, sem vel mun passa, innan við 1/2 millj. kr. með tilheyrandi færiböndum. Þótt söltun í trétunnur minnki og upp úr tunnum sé tekið til. frekari vinnslu, þá er samt góð eftirspurn eftir heimatilbúnum tunnum, en þó er hugsanlegt, að um tvínotkun á tunnunum sé að ræða, ef mestöll síldin færi í flökun. En hér eru fram undan geysilegir möguleikar fyrir plastiðnaðinn í landinu, sem fengi stórkostlega eftirspurn eftir umbúðum, sem hann gæti að öllu leyti framleitt hér innanlands. Og þetta er mjög þýðingarmikið atriði. Það er sama með hvaða hætti litið er á þetta mál. Jákvæðar hliðar blasa við, og ég leyfi mér að halda því fram, að nú geti orðið svipuð þáttaskil í hagnýtingu saltsíldar og þegar stigið var það heilladrjúga skref að hefja frystingu á þorski og ýsu og auka með því verðmæti aflans að sama skapi í landinu. Oft hefur verið þörf að fara vel með síldina, en nú er brýn nauðsyn að gera slíkt. Sjómenn okkar sönnuðu það enn einu sinni í sumar og haust, að þeir eru jafnan í fararbroddi um dugnað og hafa nú skilað yfir 60 þús. tunnum af sjósaltaðri síld að landi, þótt um óravegalengdir sé að ræða. Alls er nú söltun komin nokkuð yfir 120 þús. tunnur og er útflutningsverðmæti varla undir 350 millj., e.t.v. meira vegna verðhækkana. Þó að ekki væri nema helmingur tekinn til flökunar, mundi það þýða verðmætaaukningu upp á ekki minna en 200 millj. Stundum hefur verið fjallað um minni mál en það á hv. Alþ. Eins og kemur fram í grg., hefur þróunin verið sú, að þátttaka báta í síldveiðum var 1965 234 skip, en í dag eru aðeins um 60 skip að veiðum og fari svo, að ekki verði eitthvað gert til að hjálpa upp á síldveiðar næsta ár, þá er það mín spá, að aðeins sárafá skip reyni að hefja síldveiðar og sennilega ekki eitt einasta muni reyna söltun til að byrja með. Þetta tel ég svo hættulega þróun, að fram hjá þeirri staðreynd eða þessu útliti er ekki hægt að ganga þegjandi. Ég vil líka benda á, að ég hef athugað verðmæti pr. kg á útflutningnum 1968, og til fróðleiks vil ég aðeins drepa á örfáar tölur, þannig að hv. þm. sjái, hve verðmætaaukningin yrði mikil með því að taka síldina til frekari vinnslu hér í landi. Ísvarin síld beint úr íslenzkum skipum var þá seld á 5.90 kr., fryst síldarflök á 14.20 og heilfryst síld á 7 kr. pr. kg. Síðan koma ýmsar flokkanir á saltsíld, þar sem verðið var frá 11.60 kr. upp í 19 kr. eftir sérverkun, en hins vegar voru saltsíldarflök, það litla, sem þá var flutt út, seld á 43.50 kr. pr. kg, þannig að það fer ekkert á milli mála, að verðmætaaukningin er meiri en tvöföld í flestum tilfellum. Herra forseti. Að lokinni þessari fyrri umr. vil ég leggja til, að þessari till. sé vísað til allshn.



Herra forseti. Undanfarin ár hefur verið um það rætt í þingsölum, að nauðsyn beri til að breyta starfsháttum Alþ. Þegar þetta ber á góma verður að hafa í huga, að stjórnarskráin mótar að miklu leyti skipan þingsins og störf. Stjórnarskrána þarf að endurskoða. Till. til þál. um slíka endurskoðun flutti Karl Kristjánsson þáv. alþm. á Alþ. 1966, en sú till. varð ekki útrædd. Þessa till. Karls Kristjánssonar leyfði ég mér að taka upp til endurflutnings á Alþ. 1967 að mestu óbreytta. Kom þá fram nokkur gagnrýni á till., en ekki gafst tækifæri til andsvara, og var 1. umr. um málið ekki lokið á því þingi. Till. sú, sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 22, er með sama sniði og sú, sem ég áður nefndi, en fjallar þó um ýmis ný efnisatriði, að þau skuli taka til sérstakrar athugunar við endurskoðunina. Ég segi ný efnisatriði, af því að þau voru ekki nefnd sérstaklega í hinni fyrri till., en þau eru þó a.m.k. flest valin með hliðsjón af ýmsu, sem menn hafa lagt til mála eftir stofnun lýðveldisins, m.a. síðustu árin í sambandi við stjórnarskrána. Till. á þskj. 22 fylgir grg., sem ég leyfi mér að vísa til, en ég tel mér jafnframt skylt að geta þess, að sá hluti grg., sem fjallar um sögu stjórnarskrármálsins síðustu áratugina er að mestu tekinn upp úr hinum eldri grg. Ég leyfi mér einnig að vísa til hinnar snjöllu framsöguræðu, sem Karl Kristjánsson flutti um þetta mál á Alþ. 1966 og skráð er eða prentuð í Alþingistíðindum. En hér á þingi eiga nokkrir hv. þm. sæti, sem ekki áttu sæti, er sú ræða var flutt. Ég vil taka það fram strax, að ég stend einn að þessari till. og finni menn á henni agnúa, er við mig einan að sakast, en ekki þingflokk þann, sem ég telst til, því að till. hefur enn ekki verið rædd þar og er ekki flokksmál. Árið 1942, þegar undirbúningur var hafinn að endurreisn lýðveldis á Íslandi, var samkv. ákvörðun Alþ. skipuð nefnd til að gera till. um breytingar á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands. Í nefndinni tóku sæti á því ári átta alþm., tveir frá hverjum þingflokki. Þetta voru allt mikilhæfir menn og mikilsvirtir, sem m.a. má ráða af því, að sex af þessum átta nefndarmönnum hafa gegnt ráðherraembættum fyrr eða síðar, einn verið alþingisforseti og einn formaður stjórnmálaflokks um áratugi, en aðeins einn þeirra á nú sæti í þessum sal. Nefndin samdi frv., sem gerði ráð fyrir þeim breytingum á stjórnarskránni, sem óhjákvæmilegar voru vegna breytingarinnar á konungsríki í lýðveldi árið 1944. En í grg. fyrir frv. kvaðst hún vinna áfram að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Sagði hún það starf, sem eftir væri, vera víðtækara en hitt, sem unnið hefði verið, og nauðsynlegt að afla gagna frá öðrum lýðræðisþjóðum. Undir þetta rituðu nefndarmenn allir nöfn sín. Alþ. ákvað svo árið 1945 að skipa skyldi tólf manna endurskoðunarnefnd til ráðuneytis eldri nefndinni. Þarna voru þá tuttugu menn að verki við að gera till. um það, sem almennt var nefnt lýðveldisstjórnarskráin og réðu þeir til utanfarar prófessor í lögfræði, þjóðkunnan mann, en hann fór víða um lönd til að safna stjórnarskrám eða draga saman fróðleik um þær. Frá tuttugu manna nefndinni komu þó ekki till., svo að mér sé kunnugt, og eftir tvö ár felldi Alþ. niður umboð hennar. En jafnframt fól þingið ríkisstj. að skipa nýja sjö manna nefnd til að endurskoða stjórnarskrána. Þetta gerðist árið 1947. Sú nefnd mun hafa starfað í nokkur ár, en skilaði aldrei nál. og er víst úr sögunni fyrir löngu. Formaður þeirrar nefndar, núv. hæstv. forsrh., hefur í bókinni Land og lýðveldi, sem kom út árið 1965, sagt frá till., sem fram hafi komið í nefndinni, en málið hlaut þar ekki neina afgreiðslu svo ég viti. En það voru fleiri en Alþ. og nefndirnar þrjár, sem létu lýðveldisstjórnarskrármálið til sín taka fyrsta áratug lýðveldisins. Fjórðungsþing Austfirðinga og Norðlendinga tóku málið til meðferðar og gerðu um það merkilegar tillögur, sem birtar voru, og sunnanlands var stofnað stjórnarskrárfélag áhugamanna. Í blöð og tímarit var mikið um þetta mál ritað og víða var það rætt. Þegar á árinu 1944 sögðu stjórnarskrárnefndir beggja deilda Alþ. í sameiginlegu nál., 22. febr. þess árs: „Það mun vera almenn skoðun í landinu, að mikil þörf sé gagngerðrar endurskoðunar stjórnarskrárinnar og sú breyting ein sé ekki fullnægjandi, að lýðveldi verði stofnað í stað konungdæmis.“ Ég hef rakið þessa sögu í fáum orðum til þess að rifja það upp fyrir hv. þm., að við stofnun lýðveldisins og lengi síðan var það útbreidd skoðun í landinu og studdist við yfirlýsta stefnu leiðandi manna í stjórnmálaflokkum og sjálfs Alþ., að fara þyrfti fram vönduð endurskoðun á stjórnarskránni gömlu, að þjóðin ætti að fá lýðveldisstjórnarskrá, og tillögur um stjórnarskrárbreytingu komu fram bæði í síðustu stjórnarskrárnefndinni og frá aðilum utan Alþ., en þar var m.a. um ýmis mikilsverð nýmæli að ræða. Þó að hljóðara yrði um þessi mál síðar, verður enn víða vart gremju út af því, að stjórnarskrármálið sem slíkt hafi verið svæft og er þingflokkum kennt um. Úr því að nauðsynlegt þótti fyrir 20–25 árum að endurskoða stjórnarskrána í heild, þá er það áreiðanlega ekki síður nauðsynlegt nú. Ég held meira að segja, að 25 ára reynsla hafi leitt í ljós, að nauðsyn breytinga sé jafnvel brýnni nú en hún virtist þá vera. Ég hef heyrt því varpað fram sem einhvers konar afsökun í þessu máli, að Bretar hafi enga stjórnarskrá, heldur láti sér nægja almenna löggjöf og hefð. Það kemur ekki þessu máli við. Hér á Íslandi er stjórnarskrá í gildi, sem er undirstaða ríkisvalds og löggjafar, og ef menn vilja afnema hana, þá er þar vissulega um róttæka breytingu að ræða, sem varla yrði gerð án mikillar athugunar. Sagt er að þar sem festan er mest í stjórnarfari, séu stjórnarskrár búnar að gilda lengi. En hver treystir sér til að halda því fram, að hér á landi hafi verið festa í stjórnarfari síðan lýðveldið var stofnað? Það er sagt, að nýlegar stjórnarskrár hafi sums staðar dugað illa, t.d. í Þýzkalandi og Frakklandi. En nýju stjórnarskrárnar í þeim löndum urðu til eftir styrjöld eða byltingu, kannske að einhverju leyti af því að þær elztu voru búnar að vera helzt til lengi í gildi. Hér er verið að tala um að setja lýðveldisstjórnarskrá í landi, þar sem hvorki geisar ófriður né bylting, en undirstöður eru ótryggar. Eftir reynslunni að dæma virðist það ekki gefa góða raun að fela þingflokkum einum eða fulltrúum þeirra að endurskoða stjórnarskrána. Ástæðuna læt ég liggja á milli hluta, en þess vegna er í þessari till., sem hér liggur fyrir, gert ráð fyrir að skipa stjórnarskrárnefnd þannig, að líklegt sé, að þar ráði fleira tillögum manna en flokkssjónarmið ein. Lagt er til, að níu menn verði í nefndinni, fjórir tilnefndir af þingflokkum, en fimm af hæstarétti og lögfræðideild Háskólans. Helzt hefði ég kosið, að nefndarformaðurinn og annar í viðbót væru tilnefndir af forseta Íslands án þess að framkvæmdastjórn Alþ., þ.e. ríkisstj., ætti þar hlut að máli, en mér hafa tjáð löglærðir menn, að slíkt samræmist varla stjórnarskránni eins og hún er nú, og er það, ef rétt reynist, glöggt dæmi þess, hve mjög vald hins þjóðkjörna forseta er takmarkað. Ætla má, að nefnd, sem skipuð yrði á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir, ynni verkið, og ólíklegt er, að fulltrúar eins eða fleiri þingflokka fengju því ráðið, að málið yrði svæft í nefndinni, þó að þeir kynnu að óska þess, að eitt atriði, t.d. kjördæmaskipunin, yrði tekið til sérafgreiðslu vegna flokkshagsmuna og allt annað látið sitja á hakanum. Færi svo, að nefndin klofnaði, mundu tillögur nefndarhlutanna og rökstuðningur a.m.k. skapa umræðugrundvöll fyrir þjóð og þing. En í lengstu lög verður að vona, að nefnd sem þessi gæti náð samkomulagi um þau málsatriði, er mestu skipta, eftir að hafa brotið þau til mergjar með framtíðarheill ríkis og þjóðar fyrir augum og að tímabundin sérsjónarmið flokka eða annarra yrðu þá látin þoka fyrir því, sem meira er um vert, er til lengdar lætur. Til þess er ætlazt, að nefndin endurskoði stjórnarskrána í heild og hafi óbundnar hendur um tillögugerð. Gert er þó ráð fyrir, að lagt verði fyrir nefndina að taka til sérstakrar athugunar allmörg nánar tilgreind efnisatriði, sem eru svo mikilsverð eða það mikið umrædd í seinni tíð, að ekki má undan falla, að um þau fáist álit nefndarinnar, hvernig sem það yrði. Þessi málsatriði, sem till. fjallar um sérstaklega, eru 20 talsins. Leyfi ég mér að vísa til þess, sem um þau er sagt í grg. En efnisatriðin eru þessi: 1. Hvort fyrirkomulag æðstu stjórnar ríkisins sé svo heppilegt sem það gæti verið, og hvaða skipan hennar mundi vera bezt við hæfi þjóðarinnar. 2. Hvort skipting Alþ. í deildir sé úrelt orðin og ein málstofa heppilegri. 3. Hvort þörf sé skýrari ákvæða um aðgreiningu löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds. 4. Hvort nauðsyn sé nýrra ákvæða til að marka rétt ríkisstj. og Alþ. til samninga við aðrar þjóðir. 5. Hvort setja skuli ákvæði um það, hvenær rétt sé og skylt að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu og hvað hún gildi. 6. Hvort ástæða sé til að takmarka kjörgengi meira en nú er gert í 34. gr. stjórnarskrárinnar. 7. Hvort rétt sé að breyta kjördæmaskipuninni á þá leið, að landinu öllu verði skipt í einmenningskjördæmi, þar sem aðalmenn og varamenn verði kosnir saman óhlutbundnum kosningum, en uppbótarþingmenn engir. 8. Hvort þörf sé lagasetningar um skyldur og réttindi þingflokka. 9. Hvort æskilegt sé að taka inn í stjórnarskrána ákvæði um skiptingu landsins í fylki eða aðrar nýjar samtakaheildir, er hafi sjálfstjórn í sérmálum, enda leiti nefndin um þetta álits sýslunefnda, bæjarstjórna, borgarstjórnar Reykjavíkur, Sambands ísl. sveitarfélaga og sérsambanda sýslu- eða sveitarfélaga í einstökum landshlutum. 10. Hvort ástæða sé til að kveða nánar á en nú er gert um útgáfu bráðabirgðalaga og gildistíma. 11. Hvort þörf sé nýrra ákvæða um eignakaup og eignasölu ríkissjóðs og ríkisstofnana. 12. Hvort gerlegt sé og nauðsynlegt að hindra með stjórnarskrárákvæði óeðlilega verðhækkun lands og fasteigna. 13. Hvort ástæða sé til að kveða á um rétt og skyldu allra verkfærra þjóðfélagsþegna til að leysa starf af hendi. 14. Hvort kveða skuli á um, að þjóðfélaginu sé skylt að sjá svo um, að börnum og ungmennum, hvar sem þau eiga heima á landinu, skuli gert kleift að afla sér almennrar menntunar. 15. Hvort ákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar eigi þar heima á komandi tímum. 16. Hvort rétt sé, að í stað „15. dag febrúarmánaðar“ í 35. gr. stjórnarskrárinnar komi annar tími, t.d. 1. okt. 17. Hvort rétt sé að kveða nánar á en nú er gert um frumkvæði að hækkun ríkisútgjalda. 18. Hvort bæta skuli ákvæðum úr mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna við VII. kafla stjórnarskrárinnar og breyta 70. gr. hennar með hliðsjón af nútímalöggjöf. 19. Hvort tilhlýðilegt sé og gagnlegt til leiðbeiningar á komandi tímum, að stjórnarskráin hefjist á yfirlýsingu um skyldur þjóðarinnar við landið og um nauðsyn landsbyggðar, enda jafnframt kveðið á um, að fasteignir og náttúruauðæfi hér á landi séu yfirleitt í eigu Íslendinga. 20. Hvort ráðlegt sé, að sérstaklega kjörið stjórnlagaþing fjalli um stjórnarskrána. Hér er í rauninni um að ræða lágmarkstölu þeirra efnisatriða, sem ég tel, að stjórnarskrárnefndin verði að gefa sérstakan gaum, taka afstöðu til og gera tillögur um, ef henni sýnist svo. Í þessari skrá um athugunarefni felast, eins og ég hef áður sagt, fyrst og fremst þau efnisatriði, er tekin voru upp í tillögu Karls Kristjánssonar á Alþ. 1966, en auk þess atriði, sem komið hafa fram hjá öðrum í meira eða minna ákveðnu tillöguformi og einnig atriði, sem nú eru nefnd í fyrsta sinn að ég hygg í þessu sambandi. Komið hefði til greina að nefna fleiri atriði og geta hv. þm. að sjálfsögðu gert till. um það við meðferð málsins og er form tillögunnar hentugt með tilliti til slíkra viðbóta. Í grg. tillögunnar er fjallað um þessi 20 efnisatriði, sem í tillögunni eru nefnd, hvert fyrir sig, og leyfi ég mér að vísa til þess, en ég vil þó leyfa mér að fara nokkrum orðum um sum þeirra atriða, sem talin munu mestu skipta, og um stjórnarskrána almennt. Stjórnarskrá ríkis er í eðli sínu eins konar stofnsamningur þjóðfélagsþegnanna, samningur um þjóðfélagsvaldið, meðferð þess og tilgang og jafnframt samningur um takmörkun á þjóðfélagsvaldinu gagnvart einstaklingum og um mannréttindi almennt. Ný stjórnarskrá hér á Íslandi eða ákvæði um breytingar á henni eru sett með tveimur beinum afgreiðslum þjóðarfulltrúanna á Alþ. og einni óbeinni afgreiðslu þjóðarinnar sjálfrar, þ.e. kjósenda, en við aðra löggjöf nægir ein fullnaðarafgreiðsla á Alþ. Í mörgum löndum hefur stjórnarskráin í öndverðu verið sett á sérstöku stjórnlagaþingi þjóðarfulltrúa með eða án samþykkis ríkjandi þjóðhöfðingja. Þetta hefði átt að gerast hér á þjóðfundinum 1851, en sá fundur fór út um þúfur svo sem kunnugt er, og talið var, að konungurinn hefði síðan gefið okkur stjórnarskrána árið 1874. Þjóðin átti þar formlega engan hlut að máli, en ávann sér síðar rétt og aðstöðu til að nota þessa konungsgjöf að sínum vilja. Samkvæmt stjórnarskránni, eins og hún er nú, er Ísland lýðveldi eða „republik“. Hér á að vera lýðræði eða það, sem á útlendum málum heitir „demókratí“. Stjórnarskráin er grundvöllur hinnar almennu löggjafar. Stjórnarskrá frænda okkar Dana, sem okkar stjórnarskrá dregur dám af, ber beinlínis heitið grundvallarlög eða „grundlov“, og stjórnlagaþing þeirra 1849 var nefnt á þeirra máli „grundlovgivende forsamling“. Ef Alþ. setur lög, sem fara í bága við ákvæði í stjórnarskránni, eru þau lög ógild. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er talað um þrjár greinar þjóðfélagsvalds: löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Heil þjóð, jafnvel þótt fámenn sé tiltölulega, getur yfirleitt ekki sjálf farið með þetta vald nema á óbeinan hátt. Hún kýs sér fulltrúa til að semja lög, hún kýs sér forseta til að fara með framkvæmdarvaldið, en hann á að gera það ásamt öðrum stjórnarvöldum, svo sem nánar er tilgreint í stjórnarskránni. Dómendur fara með dómsvald. Þeir eru ekki kjörnir af almenningi, enda ætlazt til, að þeir séu lærðir sérfræðingar á sínu sviði og gert ráð fyrir, að hæfni þeirra sé erfitt að meta í almennri kosningu. Þeir eru því skipaðir af framkvæmdarvaldinu, en eiga ekki að vera háðir því í dómum. Þetta mætti e.t.v. tryggja betur en nú er gert, en að öðru leyti ætla ég ekki að ræða um dómsvaldið. En um framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum í þessu sambandi. Milli þessara tveggja greina valdsins ætti að hafa gleggri skil en nú eru í stjórnarskránni. Forsetinn er kjörinn af þjóðinni, eins og Alþ. En hann fer ekki nema að mjög litlu leyti með framkvæmdarvaldið. Honum er hins vegar ætlað að undirskrifa lög, sem hann tekur ekki þátt í að semja. Það er venja frá fyrri tímum, að þjóðhöfðingi geri slíkt, en löggjafarþingið eða meiri hluti þess ræður framkvæmdarstjórn ríkisins. Þessi framkvæmdarstjórn hefur svo í reyndinni mjög mikil áhrif á störf þingsins, þ.e. löggjöfina. Eftir nokkuð löng kynni af Alþ. og ríkisstj. hallast ég að því, að bæði Alþ. og ríkisstj. gætu unnið verk sitt betur, ef forsetinn réði ríkisstj. og ráðherrar væru ekki alþingismenn. Þó deila megi um einstök atriði, finnst mér það leiða af eðli málsins, að þjóðkjörinn forseti eigi að fara með raunverulegt framkvæmdarvald. En í starfi sínu verður hann og stjórn hans að sjálfsögðu að fara eftir stjórnarskránni og þeim lögum, sem Alþ. setur hverju sinni. Núgildandi stjórnarskrá tryggir löggjafarvaldið og eins og nú hagar til meginhluta ríkisvaldsins stjórnmálaflokkum, einkum þó svo nefndum þingflokkum, og stuðlar að því beinlínis, að þjóðin skiptist í sem flesta slíka. En forsetann, sameiningartákn þjóðarinnar, sviptir hún miklum hluta þess valds, sem hann eftir eðli málsins ætti að hafa. Hún áskilur þingflokkum sérstakan rétt til 11 þingsæta af 60. Sætum þessum er svo úthlutað til flokksframbjóðenda, sem ekki hafa haft nægilegt fylgi til að ná kosningu í kjördæmi og segi ég það ekki til óvirðingar hlutaðeigandi mönnum, sem margir hafa verið mætir menn. Þingmenn eru að öðru leyti kosnir hlutfallskosningu í fáum, stórum og á íslenzkan mælikvarða fjölmennum kjördæmum. Kjósandanum er ekki tryggður réttur til að kjósa þá frambjóðendur, sem hann helzt vill. Hann verður að kjósa lista, þ.e. heilan hóp manna, flokk, og það þó að honum sé kannske áhugamál að vera utan flokka. Sjálfur hef ég lengi verið í stjórnmálaflokki og er enn. Ég lít svo á, að flokkar hafi innt af hendi mikilsvert hlutverk í sögu lýðræðisþróunarinnar. En þegar ég í seinni tíð hugsa um framtíð þjóðarinnar, sem ekki verður nema um stuttan tíma mín framtíð og okkar, sem sitjum í þessum sal, þá finnst mér, að hér þurfi að breyta til. Mér finnst stundum í seinni tíð, að Alþ. sé ekki til, að þingflokkarnir fjórir, sem hér eru nú, séu í rauninni fjögur þing, og þó er það auðvitað ýkt mynd, en hún skýrir það, sem ég á við. Það er sjálfsagt gagnlegt, að stjórnmálaflokkar haldi áfram að starfa, og þeir gera það eflaust, en stjórnarskráin á ekki að vernda flokkaríki hér á landi. Hún á að vera miðuð við fólkið, sem í landinu býr, landið og landsbyggðina. Hún á svo sem unnt er að tryggja sjálfstæði ríkisins og áframhaldandi eignarrétt þjóðarinnar á landinu. Flokkar eru tímabundið fyrirbrigði í þjóðlífinu. Stjórnarskráin á að tryggja, að fólkið í landinu, hver og einn, og byggðarlögin hafi sem bezta aðstöðu til að kjósa þann fulltrúa persónulega, sem það vill öðrum fremur af þeim, sem um er að velja, og hafi sem bezta aðstöðu til að gera sér grein fyrir því, hverjum heppilegast sé að treysta. Með þetta í huga hallast ég að því nú, að einmenningskjördæmin séu það, sem koma skal. Þau munu líka að jafnaði tryggja Alþ. bezta starfskrafta, er til lengdar lætur og draga hæfilega úr því, sem nefnt er flokksræði. Þau munu skapa nánara samband milli kjósenda og þingmanna og trausta staðbundna þekkingu þingmanna. En hin staðbundna þekking er undirstaða þekkingar á þjóðarhag. Menn ættu ekki að temja sér að tala með lítilsvirðingu um hreppapólitík eða landshlutapólitík, því að hún á a.m.k. eins mikinn rétt á sér og pólitík stétta og flokka. Miklu auðveldara yrði að koma við prófkosningum eða skoðanakönnunum í einmenningskjördæmum en í núverandi kjördæmum með hlutfallskosningu. Ég veit, að ýmsir óttast, að erfitt kunni að vera að skipta landinu í t.d. 60 einmenningskjördæmi, svo að miðað sé við núverandi þingmannatölu. Ég hef sjálfur gert tilraun til þess, og ég veit, að það er ekki auðvelt, svo að öllum líki. Ég er á sama máli og formaður stjórnarskrárnefndarinnar síðustu um það, að það sé of einstrengingsleg regla, að öll einmenningskjördæmi hafi næstum jafnmarga íbúa eða kjósendur. Það verður að taka tillit til staðhátta. Ef ég ætti að gefa ráð um þetta, mundi ég að líkindum stinga upp á því, eins og sakir standa, miðað við 60 þm., að núverandi uppbótarþingsætum yrði skipt milli þriggja fjölmennustu kjördæmanna, sem nú eru, og fengi Faxaflóasvæðið syðra meginhluta þeirra, og síðan yrði öllum kjördæmunum skipt eins og þingmannatala þeirra að viðbættum uppbótarsætum segir til um, enda þótt trúlega yrði vegna staðhátta að gera minni háttar undantekningar frá þessari reglu. Ég álít, eins og margir aðrir, þ. á m. nefndarformaðurinn, sem ég vitnaði til áðan, eðlilegt og sanngjarnt, að strjálbýlið hafi hlutfallslega fleiri þm. miðað við íbúafjölda en höfuðborgarsvæðið eða stærstu bæirnir. Um það úrval starfskrafta, sem á þingið kæmi, hygg ég, að fjölmennismismunur kjördæmanna hefði ekki mikil áhrif. Frambjóðandi, sem er þeim kostum búinn að geta fengið meiri hl. í 2 500 manna kjördæmi, gæti alveg eins fengið hann í 3 000 eða 3 500 manna kjördæmi, ef menn þekktu hann þar. En það, sem sízt má ske í þessu máli, er, að flokkarnir komist upp með að láta fyrir fram útreiknaðar áætlanir um flokkshagnað eða flokkstjón á næstunni ráða úrslitum í þessu máli, því að slíkt er hégóminn einber, þegar um langa framtíð er að ræða. Og sem betur fer eru allar áætlanir um þetta meira eða minna út í bláinn. En víst má telja, að svona róttæk breyting í skynsemdarátt mundi ýta fram á sjónarsvið stjórnmálanna mörgum mikilhæfum mönnum, sem nú eru innan flokka og utan og ekki kæmu að öðrum kosti við sögu fyrst um sinn. Ég heyri sagt, að sumir forustumenn minni flokkanna telji sér skylt að vera á móti einmenningskjördæmum. Sé svo, vil ég biðja þá að hugleiða, hver muni vera ástæðan til þess, að flokkar þeirra hafa ekki styrkzt til muna við upptöku almennra hlutfallskosninga, að núverandi kjördæmaskipun er ekki sameinandi, heldur sundrandi afl, ef svo mætti að orði komast. Ég heyri sagt, að sumir mikli fyrir sér, að stærsti flokkurinn, sem nú er, fengi alla þm. í Reykjavíkurkjördæmunum. Heldur þykir mér það ólíklegt, að svo færi. En í mínum augum skipta svona spár engu máli. Setning stjórnarskrár fyrir framtíðina á að standa ofar stundarhagsmunum núverandi flokka, og það vona ég, að menn viðurkenni í þessum sal, því að flokkarnir og flokksforingjarnir okkar eru engan veginn eins slæmir og margir vilja vera láta. En þó að flokkarnir eigi það ekki allt skilið, sem þeim er sagt til hnjóðs um þessar mundir, og þó að ég sé sjálfur í flokki, er ég því fylgjandi, sem vikið er að í tillögunni, að sett verði stjórnarskrárákvæði og síðan lög um réttindi og skyldur þingflokka. Í stjórnarskránni hefði slíkt ákvæði átt að standa alla tíð síðan flokkunum var þar áskilinn sérstakur réttur til þingsæta. Og ég held, að lög um þetta efni séu eðlileg, jafnvel þótt einmenningskjördæmafyrirkomulagið verði tekið upp. Það leynifélagssnið, sem ósjaldan hefur verið á flokkum hér og víðar og ýmissi starfsemi þeirra, er óheppilegt. Og það er hlálegt, að hægt sé að auglýsa flokk, þar sem í raun og veru enginn skipulagður félagsskapur er til staðar. Um margs konar félagsskap hafa verið sett lög í þessu landi, og sjálfsagt er hægt að setja lög um flokkana, án þess að mælt sé fyrir um það í stjórnarskránni, en ég tel, að taka beri til athugunar, að stjórnarskráin mæli fyrir um lagasetningu um þetta efni. Ég vék að því áðan, að þjóðin, þ.e. almenningur í landinu, hefði yfirleitt ekki tök á því að fara með ríkisvaldið, heldur verði að velja til þess fulltrúa. Stundum hefur það þó verið talið framkvæmanlegt og eftir atvikum heppilegt að leita álits þjóðarinnar með því að láta fara fram almenna atkvgr. í landinu um tiltekin efni, sem eru þess eðlis, að hægt er að svara játandi eða neitandi spurningu um glögglega skilgreind undirstöðuatriði. Þjóðaratkv. fór fram um sambandslögin 1918, um stofnun lýðveldisins 1944, um áfengisbann tvisvar, þegnskylduvinnu og e.t.v. fleira, þótt ég minnist þess ekki nú. Hér er lagt til í 5. tölul. í tillögunni, að tekið verði til athugunar að setja í stjórnarskrána ákvæði um þjóðaratkvgr. og hvert gildi þær skuli hafa, og er þar gert ráð fyrir, að meira verði um þjóðaratkvgr. en verið hefur. Heyrt hef ég það haft á móti þessu, að við þjóðaratkvgr. erlendis hafi komið fram, að þjóðir reynist, þegar til slíks kemur, íhaldssamari en þingfulltrúar þeirra. Ég geri ráð fyrir, að þau rök kæmu til athugunar í nefndinni ásamt öðrum rökum þessa máls, en ekki sýnast mér þau nothæf í þessu sambandi. Einu ákvæðin, sem nú eru í stjórnarskránni um þjóðaratkvgr., eru í 79. gr. hennar varðandi kirkjuskipun, en undanfarið hefur verið svo mikið og oft um þjóðaratkvgr: rætt, að sjálfsagt er, að því efni sé sérstakur gaumur gefinn við endurskoðunina. Þess verður þá auðvitað að gæta, að ekki sé skylt að setja af stað samkv. stjórnarskránni svo margar og tíðar þjóðaratkvgr., að þær geri löggjafarþingið óvirkt. Endurskoðunarnefndinni er í tillögunni, sem hér liggur fyrir, m.a. ætlað að taka sérstaklega til athugunar, hvort æskilegt sé að taka inn í stjórnarskrána ákvæði um skiptingu landsins í fylki eða aðrar nýjar samtakaheildir, er hafi sjálfstjórn í sérmálum. Tillaga um þetta mál hefur áður verið flutt sérstaklega á Alþ. Ég vil leyfa mér að minna á aðdraganda þess máls. Á Alþingi hinu forna á Þingvöllum við Öxará var landinu skipt í fjórðunga árið 965, en þessi fjórðungaskipan er enn rík í meðvitund þjóðarinnar. Um svipað leyti og hið endurreista Alþ. fékk löggjafarvald á öldinni sem leið voru tekin upp ömt og amtsráð í landshlutum, en síðan afnumin, þegar höfuðstaðarvald byrjaði að verða virkt afl í þjóðfélaginú. Fáum árum eftir lýðveldisstofnunina, í tíð stjórnarskrárnefndanna, sem ég vék að áðan, gerðu fjórðungsþing Austfirðinga og Norðlendinga m.a. þá tillögu í stjórnarskrármálinu, að landinu skyldi skipt í nokkur stór umdæmi, sem sjálf önnuðust meðferð nánar tiltekinna mála á sínum svæðum og færu kjörnir fulltrúar og framkvæmdastjórar með þau mál í hverjum landshluta. Tillagan gerði ráð fyrir fleiri umdæmum en fjórum, og því var ekki hægt að kalla þau fjórðunga eins og fyrrum. Hvatamenn tillögunnar fyrir austan og norðan voru menn málvandir og þjóðlegir í hugsun. Þeir vildu gefa umdæmunum svipmikið nafn, sem væri helzt í senn fornt að uppruna og þó alkunnugt og munntamt. Þeir völdu orðið fylki, sem er norrænt og íslenzkt orð og var að fornu notað í Noregi, en kemur víða fyrir í íslenzkum ritum fornum. Fylki er eins og konungsheitið fylkir dregið af fólk. Ég kann vel við þetta nafn, en það skiptir ekki öllu máli. Í orðabók Menningarsjóðs er það talið sömu merkingar og hérað eða landshluti. Hins vegar er rangt að þýða orðið „state“ í Bandaríkjunum með íslenzka orðinu fylki. „State“ þýðir ríki, og það er a.m.k. ekki mín hugmynd, að Ísland verði ríkjasamband eins og Bandaríkin. Hins vegar vakir það fyrir mér o.fl., að í fylkjunum eða umdæmunum verði stjórnunarmiðstöðvar, sem hefðu meira vald en sveitarstjórnir hafa nú og tækju að sér hver á sínu svæði eitthvað af þeim verkefnum, sem nú eru á vegum ríkisins, og væri þá eðlilegt, að ríkissjóður fengi þeim sem því svarar af tekjum sínum. Margir eru þeirrar skoðunar, að þetta fyrirkomulag sé líklegt til að verða, ef til kæmi, áhrifamest þeirra úrræða, sem menn hafa komið auga á til að efla skapandi mátt innan landshlutanna og jafnræði milli þeirra. Í tímaritinu Gerpi, sem gefið var út á Seyðisfirði á sínum tíma, eru mjög athyglisverðar hugleiðingar um þetta mál. Þar er t.d. af skarpskyggni á það bent, að slíkar stjórnarmiðstöðvar mundu til þess fallnar að laða að sér menntaða hæfileikamenn, sem eru upprunnir í hlutaðeigandi landshlutum og hafa hlotið þar mikilsverða menntun, t.d. stúdentsmenntun, en nú sogast inn í höfuðborgina, af því að þeir fá hvergi annars staðar verkefni. Fyrir landshlutana er þarna um tilfinnanlega blóðtöku að ræða. Eftir sólarmerkjum að dæma verður þessari fylkjaskipun komið á fyrr eða síðar í einhverju formi og með einhverju nafni, en því fyrr, því betra. Vera má, að það sé hægt án stjórnarskrárbreytingar, en ég held, að eðlilegt sé, að undirstöðuákvæði um þetta séu í stjórnarskránni og svo nánari ákvæði í lögum; eftir því sem þörf gerist. Ég bið alla þá, sem vilja, að Ísland sé byggt, að athuga þetta mál með skilningi og án fordóma, og það veit ég, að nefndin muni gera, sem ætlazt er til, að skipuð verði samkv. þessari tillögu. Smæð þjóðarinnar er ekki frambærileg sem rök gegn þessu máli, því að þá er skammt í það að halda því fram, að Íslendingar geti ekki verið sjálfstæð þjóð vegna smæðar sinnar. Þegar hér er komið, tel ég rétt að gera grein fyrir 19. tölul. þessarar tillögu, sem einhverjum kann að koma spánskt fyrir sjónir við fyrstu sýn. Við lestur sumra stjórnarskráa frá öðrum löndum hefur komið upp hjá mér sú hugmynd, að vel færi á því, að íslenzka stjórnarskráin hæfist á einhverri almennri yfirlýsingu um hornsteina þjóðfélags vors, en benda má á fordæmi um slíkt í öðrum stjórnarskrám. Mér er í því sambandi efst í huga, að slík yfirlýsing yrði um skyldur þjóðarinnar við landið, um nauðsyn landsbyggðar og eignarhald Íslendinga á náttúruauðæfum þess og föstum verðmætum. Tvö hundruð þúsund mönnum eru mikil örlög sköpuð með því að fá að vera sjálfstætt ríki svo lengi sem það lánast, og það er landinu að þakka. Það er því að þakka, að við eigum landið; þetta stóra, fagra og heilnæma land, og við eigum það, af því að við höfum byggt það. Við töpum því, ef landsbyggð eyðist. Á þessa staðreynd mætti 1. gr. stjórnarskrárinnar minna okkur um aldur og ævi eða svo lengi sem við Íslendingar setjum okkur sjálfir lög. Þessi framsöguræða er að verða nokkuð löng, og um önnur athugunarefni, sem nefnd eru í tillögunni, verð ég því að vera fáorður, en hið hv. þm. að kynna sér það, sem í grg. er sagt um þau efni. Þar er lágt til, að fjallað verði um samninga við aðrar þjóðir, um kjörgengi, um bráðabirgðalög, um kaup og sölu ríkiseigna, um óeðlilega verðhækkun lands; um skiptingu Alþ. í deildir, um þingsetningartíma, um rétt og skyldur til vinnu, um jöfnun aðstöðu til almennrar menntunar, um varnarskyldu, um hækkun ríkisútgjalda, um mannréttindi og um stjórnlagaþing. Um sum þessara atriða er ég sjálfur enn í vafa, hvað ég ætti þar að leggja til mála, en tel þau öll þannig vaxin eða þannig til komin í sambandi við stjórnarskrárumræður, að um þau beri að fjalla í nefndinni. Það sýnist mér staðreynd, að hin gífurlega verðhækkun lands, lóða og fasteigna sé í þann veginn að verða þjóðarmein hér, en er þegar orðið það víða um heim. Manna á milli er oft um það rætt, að ýmis mikilsverð trúnaðarstörf utan þings séu ekki vel samrýmanleg þingmennsku eða þátttöku í stjórnmálabaráttu. Ég vek athygli á þessu tvennu hér, en vísa að öðru leyti til grg., eins og ég hef áður sagt. Við Íslendingar erum mjög fámenn þjóð. Samt erum við gjarnir á að kveða upp dóma og koma þeim á framfæri um önnur ríki, einkum stórveldin, stjórnarfar þeirra og framferði, styrjaldir þeirra og vopnaskak. Við tökum jafnvel afstöðu með og móti erlendum stjórnmálaflokkum, og okkar flokkar telja til frændsemi við þá. En allt er þetta til lítils, því að svigurmæli okkar eða vinmæli verða fáum kunn og lítils metin, og við erum lítils megandi í samskiptum þjóða. En eitt er það, sem gæti gert Ísland að stórveldi. Þjóðfélag okkar gæti orðið fyrirmynd, sem athygli vekti um heim allan einmitt vegna fámennisins hér og að ýmsu öðru leyti hagstæðra skilyrða til slíks, sem hér verða ekki rakin. Ef íslenzka þjóðin gæti lært þá list að stjórna sér sjálf betur en aðrar þjóðir gera, yrði sannarlega eftir því tekið og um það rætt, og þá yrðu Íslendingar ekki lengur áhrifalítil þjóð. Ég vona, að endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem fram mun fara fyrr eða síðar, verði áfangi á leiðinni að því marki. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði að þessari umr. lokinni vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Flm: (Geir Gunnarsson): Herra forseti. Á þskj. 28 flyt ég ásamt hv. 5. þm. Reykn. og hv. 4. landsk. þm. svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir Alþ. frv. til l. um breyting á lagaákvæðum um rannsókn sjóslysa á þann veg, að gert verði ráð fyrir, að sérstök rannsóknarnefnd annist sjóslysarannsóknir að öðru leyti en því, að sjó- og verzlunardómur á einstökum stöðum á landinu sjái um rannsókn hinna smávægilegri sjóslysa. Nefnd þessi dragi saman allar þær upplýsingar, sem unnt er að afla við rannsókn sjóslysa, og miðli þeirri vitneskju jafnan til sjómanna, sjömannaskóla, útgerðarmanna og annarra aðila, sem málið varðar.“ Þessi till. var flutt í lok síðasta þings og gerð grein fyrir henni þá, og ég tel því ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um hana nú. Við flm. teljum, að með þeim hætti, sem nú er á um rannsókn sjóslysa, skorti verulega á, að þau mál séu tekin nægilega föstum tökum og úr mætti bæta með því að breyta lögunum á þann veg, að eftirleiðis fari einn aðili með rannsókn allra sjóslysa. Samkv. núgildandi lögum er rannsókn sjóslysa í höndum dómenda í hinum ýmsu sjó- og verzlunarþinghám í landinu. Hlutverk þessara dómstóla virðist í reynd fyrst og fremst vera að leiða í ljós, hvort um er að ræða saknæma óaðgæzlu við slys, en minna hirt um þau atriði, sem varðað gætu slysavarnir. Bersýnilegt er, að með því að dreifa rannsóknum sjóslysa á svo margar hendur fæst ekki sá árangur af samanburði milli einstakra slysa, samanburði á áhrifum mismunandi búnaðar skipa og mismunandi viðbragða skipshafna, sem unnt ætti að vera að fá fram, ef einn aðili, ein rannsóknarnefnd, rannsakaði öll sjóslys önnur en þau smávægilegustu, sem áfram gætu verið í höndum dómenda á viðkomandi stöðum. Þar á ég einkum við atvik, þegar nánast er um formsatriði að ræða, t.d. skýrslugerðir vegna greiðslu slysadagpeninga í sambandi við smávægileg óhöpp eða þess háttar. Þó ætti hin sérstaka rannsóknarnefnd jafnan að hafa rétt til að rannsaka nánar hvert hinna smærri slysa sem væri, ef hún teldi ástæðu til þess. Mér sýnist enginn vafi á, að með því að færa sjóslysarannsóknir á hendur eins og sama aðila, sem safnar allri reynslu á einn stað, hefur yfirlit og samanburð á öllum sjóslysum, ættu að aukast mjög líkur á, að árangur rannsóknanna gæti leitt til þess, að draga mætti úr hættu á slysum, sem verða af hliðstæðum orsökum og áður hafa legið til slysa, sem rannsökuð hafa verið. Samkv. lögum um loftferðir eru ákvæði um rannsóknir vegna flugslysa mun strangari en ákvæði núgildandi laga um rannsóknir sjóslysa. Í lögum um loftferðir segir, að í skýrslu rannsóknarnefndar flugslysa skuli gerð grein fyrir orsök flugslyssins og auk þess till. um varúðarráðstafanir, sem gera má til þess að afstýra áframhaldandi slysum af sömu eða líkum orsökum. Til þess að von sé um, að unnt sé að gera nauðsynlegar till. um varúðarráðstafanir gegn slysum á sjó á grundvelli rannsókna á slysum, sem áður hafa orðið, teljum við flm. þessarar þáltill. nauðsynlegt, að ein sérstök rannsóknarnefnd annist rannsókn allra slysa á sjó, í stað þess að slíkar rannsóknir dreifast á hendur fjölmargra aðila, eins og nú á sér stað samkv. núgildandi lögum. Nefndin, sem hefði þetta hlutverk, mundi tryggja, að dregin væri saman öll vitneskja, sem unnt er að afla við rannsókn sjóslysa, og gæti síðan miðlað þeirri reynslu til allra þeirra, sem mestu varðar, að njóti hennar, til sjómanna og sjómannasamtaka, til skipasmiða og útgerðarmanna. Afkoma þjóðarinnar hefur jafnan byggzt á harðri og óvæginni sjósókn og sú harða sjósókn hefur kostað mörg mannslíf og mikið eignatjón. Við megum því aldrei láta undir höfuð leggjast að gera hverjar þær ráðstafanir, sem unnt er, til að draga úr sjóslysum. Við flm. væntum þess, að þær breytingar, sem þessi till. okkar miðar að, að gerðar verði varðandi lagaákvæði um rannsókn sjóslysa, geti stuðlað að auknum slysavörnum. Ég vil geta þess að lokum, að hv. allshn. sendi till. þessa, eftir að hún hafði verið lögð fram í vor, ýmsum aðilum til umsagnar, og mér er kunnugt um, að umsögn hefur borizt frá Farmanna- og fiskimannasambandinu, þar sem mælt er með því, að þessi till. verði samþ. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Ég vildi ekki láta málið fara í n. öðruvísi en lýsa samþykki mínu við þann anda, sem felst í þessari till., því að ég tel rétt, að hér sé um óháðan rannsóknardóm að ræða, er starfi í þeim anda, sem flm. gerði grein fyrir, en jafnframt vil ég benda á, að í 48. máli, frv. til l. um eftirlit með skipum, sem flutt er af hálfu ríkisstj., liggur fyrir í VIII. kafla ákvæði um siglingadóm og rannsókn sjóslysa. Ég er ekki ánægður með það fyrirkomulag, sem þar er gert ráð fyrir, og tel einmitt, að það eigi að fylgja eftir þessari þáltill., því að ef við lítum á 41. gr. þess frv., þá er þar fjallað um sjóslysin og segir svo orðrétt, með leyfi forseta: „Áður en saksóknari ákveður höfðun opinbers máls út af sjóslysum eða brotum á lögum þessum, skal hann jafnan leita umsagnar siglingamálastjóra. Ég tel þetta nokkuð hæpið, vegna þess að í fyrrgreindu frv. er mjög mikið vald lagt undir hugsanlegan siglingamálastjóra eða Skipaskoðun ríkisins, en einmitt að leita umsagnar þeirra manna, sem eiga að tryggja öryggi um borð í bátunum, er hæpið, því að fyrstu viðbrögð þeirra hljóta að vera, - það er sú mannlega viðleitni, - að fría sjálfan sig. Þess vegna er nauðsyn á því, að dómstóllinn sé óháður. Auðvitað getur hann leitað til siglingamálastjóra eða Skipaskoðunar ríkisins, eins og hann leitar til annarra aðila, til að fá hið sanna og rétta í ljós. En grundvallaratriði er, að rannsóknin sé framkvæmd af þeim aðilum, sem eru alveg óháðir og leita að öllum atriðum, sem hafa orsakað sjóslysið. Þess vegna fagna ég því, að þetta skuli vera hér endurflutt og vænti þess, að það nái fram að ganga.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. alþm. Jónasi Árnasyni, Karli Guðjónssyni og Steingrími Pálssyni till. til þál. um eignakönnun, og er tillgr. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja og leggja fyrir Alþ. eins fljótt og auðið er frv. til l. um eignakönnun. Skal tilgangur frv. vera sá að afla sem gleggstrar vitneskju um eignaskiptingu hér á landi og sérstaklega um eignasöfnun af völdum verðbólgu og gengislækkana, svo að síðar sé unnt að nota þá vitneskju til þess að afla fjár til aukins atvinnuöryggis og tekjujöfnunar.“ Till. samhljóða þessari var flutt á síðasta þingi og það snemma á þinginu, að nægur tími var til þess að afgreiða hana. Engu að síður urðu það örlög þeirrar till., að henni var vísað til n., hv. allshn. Sþ., og þar sofnaði hún svefninum langa. Ég fæ ekki skilið, hvernig á því stendur, að þessi till. fékk ekki afgreiðslu frá hv. n. Hér er ekki um að ræða mál, sem þarf neinnar sérstakrar könnunar við. Þetta mál þarf ekki að senda í ýmsar áttir til umsagnar. Það er einvörðungu um það að ræða, hvort menn vilja láta framkvæma eignakönnun eða ekki, og það hefði ekki átt að vera ofverk þessarar hv. n. að gera upp hug sinn um þetta atriði, koma með till. um afgreiðslu þessa máls og gera grein fyrir henni á rökstuddan hátt. Þetta vanrækti hv. n., því miður, og mér finnst það gerast allt of oft á Alþ., að nefndir ræki ekki þau störf, sem þær eiga að vinna. Ástæðan til þess, að þessi till. er flutt, er að sjálfsögðu ærin. Eins og efnahagsástandið er hér á landi, verða í sífellu ákaflega miklar breytingar á eignaskiptingu og raunar tekjuskiptingu í landinu. Hér reka kollsteypurnar hver aðra. T.d. hafa verið framkvæmdar fjórar gengislækkanir á einum og sama áratug, þar af tvær þær síðustu á einu ári. Jafnhliða þessu hefur verið mjög ör verðbólguþróun, og er það raunar aðeins önnur hlið á sama vandamálinu. Þessar kollsteypur leiða í sífellu til þess, að fram fer stöðug tilfærsla á fjármunum í þjóðfélaginu. Færðar eru til upphæðir, sem hverju sinni nema milljörðum kr. Og það er alkunna, að tilteknir valdamiklir aðilar í þjóðfélaginu notfæra sér þessa vitneskju. Þeir hafa orðið af því langa reynslu, hvernig mál þróast í verðbólguþjóðfélagi, og þeir kunna að hagnýta sér það. Við það bættist, að síðasta gengislækkun var boðuð með löngum fyrirvara. Öll þjóðin vissi nokkrum mánuðum áður en gengið var lækkað, hvað til stóð. Það var meira að segja tilkynnt með opinberri stjórnaraðgerð, þegar lagður var á sérstakur gjaldeyrisskattur. Allir þeir, sem tök höfðu á, höguðu að sjálfsögðu málum sínum með tilliti til þessarar vitneskju. Það er ekki nokkur vafi á því, að einmitt þessi aðferð, sem þá var beitt, að gefa mönnum þennan langa aðdraganda, leiddi til þess, að ýmsir valdamiklir fjármálamenn í þjóðfélaginu gátu hagnazt um mjög verulegar upphæðir á gengislækkuninni. Auk þessarar kollsteypuþróunar í þjóðfélaginu, sem allir þekkja, höfum við á þessum áratug lifað mestu velmegunarár í sögu þjóðarinnar. Á árabilinu 1962–1966 jukust útflutningstekjurnar ár frá ári. Þá nutum við í senn bæði metafla og metverðlags á erlendum mörkuðum. Það hefur verið reiknað út, að heildartekjur af útflutningsvörum okkar hafi á þessu árabili orðið 20 milljarðar umfram það, sem orðið hefði í meðalárum. Á þessu árabili var einnig tekið mikið af erlendum lánum, tekið fé að láni erlendis og flutt inn í þjóðfélagið. Á þessum árum varð mjög mikil aukning á þjóðarauði. Hæstv. viðskmrh. hefur vakið athygli á því margsinnis að undanförnu, að þjóðarauður Íslendinga hafi á þessu árabili aukizt um yfir 30 þús. millj. kr. og raunar 32 þús. millj., ef bílar eru meðtaldir. Þannig hefur meira fé streymt um þjóðfélagið á þessu árabili en nokkru sinni fyrr. Og það er mjög eðlileg krafa, að um það liggi fyrir full vitneskja, hvar þessir fjármunir hafa stöðvazt. Þessi krafa er að sjálfsögðu borin sérstaklega fram af launafólki, því að það hefur verið til þess ætlazt, að launafólk klipi af tekjum sínum til þess að rétta við fjárhag þjóðarbúsins. Meira að segja láglaunafólki í landinu, því fólki, sem lægst kaup hefur, hefur verið ætlað að gefa eftir af samningsbundnum tekjum sínum með því að fallast á skerðingu á vísitöluuppbótum. En á sama tíma og þannig er komið fram við láglaunafólk í landinu, eru engar ráðstafanir gerðar til þess að reyna að ná í þá miklu fjármuni, sem vitað er, að einstakir aðilar hafa getað dregið sér vegna sérstöðu sinnar í þjóðfélaginu og vegna vitneskju sinnar um gengislækkanir og verðbólguþróun. Raunar væri einnig mjög fróðlegt að láta framkvæma könnun sem þessa, vegna þess að hún mundi leiða í ljós, hvernig eignaaukningu í landinu hefur verið háttað, og þar á meðal hvað fjármunamyndun hefur verið þjóðhagslega hagkvæm. Við heyrum oft tölur um það, fluttar af hæstv. ráðh., að eignamyndun hafi verið ör á þessu tímabili, t.d. í iðnaði og ýmsum slíkum greinum, en maður heyrir minna um það, að hve miklu þjóðhagslegu gagni þessi fjármunamyndun hafi komið. En við könnun sem þessa mundi fást aukin vitneskja; einnig um þetta atriði. Við minnum á það flm. í grg. okkar, að um efni þessarar till. liggur fyrir mjög skýr yfirlýsing frá hæstv. núv. forsrh. Í umr., sem urðu á þingi 12. des. 1966, komst hann svo að orði um hugsanlega gengislækkun, með leyfi hæstv. forseta: „Loks vil ég gefa þá afdráttarlausu yfirlýsingu, að núv. ríkisstj. kemur ekki til hugar að fella gengið. Það er að vísu rétt, að þannig getur staðið á í þjóðfélagi, að það sé nauðsynlegt að fella gengi, eins og dæmin sýna, bæði hér og annars staðar, og það er auðvitað alveg fásinna, ef ég ætlaði að segja, að aldrei kæmi til mála að fella gengi á Íslandi. Slíkt mundi ég aldrei segja, einfaldlega af því, að ég ræð því ekki. Og það mundi enginn maður trúa mér. Hitt segi ég og við það skal ég standa, að ég skal aldrei verða með gengislækkun framar, nema því aðeins að ráðstafanir verði gerðar til þess, að þeir, sem ætla sér að knýja fram gengislækkun til þess að græða á henni, fái að borga sinn brúsa fyllilega.“ Þetta eru afar skýr ummæli, og ég vil vekja athygli á því, að hæstv. forsrh. segir: Ég mun aldrei verða með gengislækkun framar, nema þetta liggi fyrir. Honum er það ljóst, að hann hefur staðið sjálfur að gengislækkunum, sem hafa leitt til þess, að sérstakir aðilar hafa hagnazt stórlega á þeim. En hann lofaði því hátíðlega héðan úr ræðustól Alþ., að hann mundi aldrei standa að slíkum málum framar. Eftir þetta hefur hæstv. forsrh. staðið að því að lækka gengið tvívegis, en engar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að þeir, sem græða á gengislækkun á ómaklegan hátt, fái „að borga sinn brúsa fyllilega.“ Engar slíkar ráðstafanir hafa verið gerðar. Ég hef rætt þetta atriði við hæstv. forsrh. nokkrum sinnum á þingi, og hann hefur komið með afar einkennilegar skýringar. Hann hefur sagt, að hann hafi átt við einhverja vissa aðila, sem unnu að gengislækkun á árinu 1965, og ég held, að það hafi meira að segja komið fram hjá honum, að hér hafi verið um einhverja framsóknarmenn að ræða. Nú má það vel vera, að einhverjir vondir menn úr Framsfl. hafi staðið að slíkum tilraunum á þessu árabili, en þetta vandamál er margfalt víðtækara, og ég hugsa, að þeir, sem hagnast á gengislækkunum, séu frekar í öðrum flokki. Og ég held, að það geti ekki verið neinn ágreiningur um það, að fyrir utan þá aðila, sem hæstv. ríkisstj. segist vilja aðstoða með gengislækkunum sínum, þ.e. útflutningsatvinnuvegina, hagnast aðilar, sem ekki leggja fram neina jákvæða þjóðfélagslega þjónustu. Þannig hagnast alls konar annarlegir verðbólgubraskarar og fjármálamenn. Og á þessum tímum tel ég það algerlega ósæmilegt, að ekki sé gerð gangskör að því að láta þessa aðila bera sínar byrðar fyllilega til jafns við aðra. Ég held, að það sé ástæða til þess að spyrja hæstv. viðskmrh., fyrst hann er hér staddur einn ráðh. og allir vita, að hann er mikill áhrifamaður í núv. ríkisstj., hvort ekki megi vænta þess, að hæstv. ríkisstj. sýni lit á því, þrátt fyrir þá töf, sem orðin er, að standa við það loforð, sem hæstv. forsrh. gaf, þegar hann hét því, að þeir, sem högnuðust óeðlilega á gengislækkunum, fengju að borga sinn brúsa fyllilega. Ég held, að það ætti að vera nokkuð nærtækt fyrir hæstv. viðskmrh. að svara þessari spurningu, vegna þess að hann heyrir til flokki, sem kennir nafn sitt við íslenzka alþýðu, sem ég veit, að ætlast til þess, að þannig verði að verki staðið. Ég vil leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn., og ég vil vænta þess, að hún sinni þessu máli af ögn meiri myndarskap nú en í fyrra.