Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EOl): Mér hefur borizt ósk frá formanni þingflokks Framsfl., sökum þess að frsm. minni hl. stjórnarskrárnefndar er enn þá veikur, um að fresta þessu máli. Því miður get ég ekki orðið við því, sökum þess að málinu hefur þegar verið frestað einu sinni. Ég vil leyfa mér að vona, að hv. frsm. minni hl. geti hins vegar mætt, þegar til 3. umr. kemur, en annar fulltrúi Framsfl. í n. er nú hins vegar mættur.



Herra forseti. Frv. til stjórnskipunarlaga um breyt. á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands 17. júní 1944 var vísað til sérstakrar stjórnarskrárnefndar, sem kosin var í því skyni að fjalla um málið. Nefndin hélt tvo fundi, og kom þá fram, að hún gat ekki orðið sammála um afstöðuna til frv. Meiri hl., fulltrúar Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb., mælti með frv., en fulltrúar Framsfl. leggja til, eins og fram kemur í þeirra nál., að málinu sé vísað frá með rökstuddri dagskrá, en bera auk þess fram brtt. við sjálft frv., þar sem glögglega kemur fram sá munur, sem er á skoðunum manna í þessu mikla máli. Fá eða engin þjóðmál hafa lengur verið til athugunar né ýtarlegar rædd frá öllum hliðum heldur en kjördæmaskipunin. Segja má, að hún hafi verið eitt helzta viðfangsefni íslenzkra stjórnmála nú í nær heilan mannsaldur og staðfastlega hafi verið reynt að leita lausnar á þessum vanda, allt frá því að lýðveldisstjórnarskráin var sett 1944 og raunar áður, fyrst með breyt., sem gerðar voru 1933, og síðan aftur með breyt. 1942. Eftir 1944 störfuðu stjórnarskrárnefndir, sem settar höfðu verið til þess að gera breyt. á lýðveldisstjskr. og koma henni í það horf, sem betur þætti hæfa, eins og nú háttar til hér. En þrátt fyrir það, þó að mikið væri að þessu unnið og margir menn fengjust við það, þá náðist ekki samkomulag í þessum n., og má segja, að síðasta tilraunin, sem gerð hafi verið til þess að ná allsherjarsamkomulagi, hafi verið gerð um áramótin 1952 og 1953. Í stjskrn., sem þá starfaði, lögðu fulltrúar sjálfstæðismanna fram í nóv. 1952 ýtarlegar till. um breyt. á stjórnarskránni, till., sem fjölluðu ekki eingöngu um kjördæmamálið, heldur voru um breytingar á fjölmörgum öðrum greinum stjórnarskrárinnar. Varðandi kjördæmamálið lögðu þessir fulltrúar fram tvenns konar tillögur. Önnur þeirra var um að skipta landinu öllu, þar með Reykjavík, í einmenningskjördæmi, og voru tveir fulltrúanna, Jóhann Hafstein og ég, sem lýstum okkur sammála þessu. Gunnar Thoroddsen taldi sig hins vegar ekki geta fallizt á einmenningskjördæmi. En allir vorum við sammála um, að ef ekki næðist samkomulag við aðra flokka um skiptingu landsins í einmenningskjördæmi, þá værum við því samþykkir, að landinu yrði skipt í nokkur stór kjördæmi, þar sem kosið væri með hlutfallskosningum. Af okkar hálfu komu því þarna fram tvenns konar tilboð til annarra um að reyna að leita samninga um lausn málsins. En þessi tilboð fengu þá ekki undirtektir, og varð niðurstaðan sú, að nefndin hætti störfum snemma á árinu 1953, eins og nánar er rakið í nál. Það fór ekki á milli mála, að höfuðástæðan til þess, að n. gat ekki leyst það verkefni, sem henni hafði verið ætlað, var ágreiningur um kjördæmamálið. Og allir nm. voru sammála um, að þangað til á kæmist víðtækt samkomulag um það vandamál, væri þýðingarlaust fyrir n. að halda áfram störfum. Það varð hins vegar að ráði, að ef einhver einn nm. óskaði þess, að n. yrði kölluð saman til fundar, þá skyldi fundur tafarlaust haldinn. Síðan eru liðin rúmlega 6 ár, og enginn hefur nokkru sinni óskað þess, að n. kæmi saman á ný, hvorki neinn nm. né þær ríkisstj., sem síðan hafa verið við völd. Þvert á móti er það kunnugt, að þegar sú ríkisstj. tók við völdum, sem sagði af sér á s.l. vetri, var það eitt af samningsatriðum hennar, að þeir flokkar, sem að henni stóðu, skyldu á stjórnartímabilinu reyna að koma sér saman um afgreiðslu stjórnarskrármálsins og þá alveg sérstaklega nýrra kosningalaga, þ.e.a.s. kjördæmamálsins. Með þessu var staðfest, að tilraunir innan gömlu stjskrn. hefðu enga þýðingu, heldur var tilætlunin, að þessir þrír stjórnarfl. reyndu með samningum sín á milli að komast að þeirri lausn, sem öðrum hafði ekki tekizt að ná samkomulagi um. Þessi tilraun fór einnig út um þúfur. Svo sem kunnugt er, slitnaði stjórnarsamstarfið í vetur, án þess að flokkarnir hefðu getað náð því samkomulagi, sem þeir vafalaust höfðu á sínum tíma haft vonir um að þeir gætu náð. Hitt er vitað, að kjördæmamálið hefur alveg sérstaklega á þessu þingi verið eitt aðalviðfangsefni manna, að vísu ekki á opnum fundum fyrr en nú, eftir að þetta frv. kom fram, en allir stjórnmálaflokkarnir hafa varið verulegum tíma til íhugunar málsins innbyrðis og síðan og jafnframt til samninga sín á milli um það. Viðræður hófust um það, eins og ég gat um, milli fyrrv. stjórnarflokka, um það bil sem stjórnin sagði af sér. Síðan voru teknar upp viðræður fyrir frumkvæði Sjálfstfl. milli þeirra flokka, sem nú hafa flutt málið, og stóðu þær af og til allt frá því í des. fram í aprílbyrjun. Jafnframt var svo talað um málið milli Sjálfstfl. og Framsfl. í des. Þegar leitað var eftir því, hvort samkomulag gæti orðið um stjórnarmyndun undir forustu sjálfstæðismanna, þá var þar í eitt meginatriðið, að kjördæmamálið yrði leyst, og við settum fram okkar hugmyndir og framsóknarmenn sínar, svo að einnig viðræður milli þessara flokka hafa farið fram um þetta mikla mál. Í blöðum í vetur hefur fátt verið meira rætt, en kjördæmamálið, óteljandi greinar um það skrifaðar, fundarsamþykktir gerðar, eins og öllum er kunnugt. Af þessu yfirliti er ljóst það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að fá eða engin mál hafa rækilegar verið rædd heldur en kjördæmamálið, og er þess ekki að vænta, að verulegar nýjungar komi fram í frekari umr. Það er búið að þaulræða það svo, að vart er miklu við aukandi. En af því sést einnig, að því fer fjarri, að nú eigi að flasa að afgreiðslu málsins. Það er síður en svo, að slíkt standi til, því að það er einmitt eftir mjög vandaðan undirbúning, margháttaða samninga og nána íhugun, sem málið nú er flutt. Það er einnig svo, að þó að enn sé um töluvert deilt í sambandi við þetta mál, þá hafa umr. orðið til þess að eyða ýmsum ágreiningsatriðum, sem áður voru uppi. Menn greindi á um, hversu margir þm. ættu að vera, menn greindi á um, hvort átti að hafa uppbótarsæti, og menn greindi á um, ekki einungis hversu þingmannafjöldinn í heild skyldi vera mikill, heldur og hvernig þm. skyldi skipt á milli landshluta eða fjórðunga. Nú eru öll þessi ágreiningsatriði úr sögunni. Eftir þeim till., sem framsóknarmenn nú hafa lagt fram, gera þeir ráð fyrir jafnmörgum þm. í heild og er í sjálfu frv., þeir halda uppbótarmönnunum, eins og er í frv., og þingmannatalan úr hinum ýmsu landshlutum er nánast sú sama. Eini skilsmunurinn þar á er sá, að þeir leggja til, að á Austfjörðum sé einum þm. fleira og þá einum uppbótarþingmanni færra. Að þessu smáatriði fráteknu, eru flokkar þingsins nú orðnir sammála um öll þessi höfuðatriði, sem til skamms tíma, jafnvel þegar Framsfl. hélt sitt flokksþing í marz, virtist enn vera mjög verulegur ágreiningur um. Nú eru till., eins og ég segi, samhljóða að efni um þessi höfuðatriði. Það er ekki lengur eftir ágreiningsatriði í þessu nema eitt, og það er um, hvernig þm. skuli kosnir, aðrir en uppbótarmenn. Og er þó ágreiningurinn þar ekki eins mikill og í fljótu bragði kynni að virðast, vegna þess að í till. allra er nú orðið samkomulag um, að Reykjavíkurþm., og þeir eiga að vera jafnmargir eftir öllum till., 12, skuli kosnir með hlutfallskosningu. En þá er ágreiningurinn um, hvernig kjósa skuli aðra þm. Frá mínu sjónarmiði hefur það ætíð verið höfuðatriði í þessu máli, að sams konar reglur um kosningu þm. giltu um allt land. Ég veit, að það er mjög deilt um og það verður endalaust deilt um, hvort sé hagkvæmara að hafa hlutfallskosningar eða kosningar í einmenningskjördæmum. Um þetta má deila og færa fræðileg rök með og móti. Þetta hefur hvort tveggja verið reynt í mörgum ágætum lýðræðislöndum, sem allir viðurkenna að eru jafngóð og trygg lýðræðislönd, hvorn háttinn sem þeir hafa. Við þekkjum einnig þennan kosningamáta héðan úr landinu, hann er meira að segja tíðkaður nú hvor tveggja til Alþ., bæði hlutfallskosningar og einmenningskosningar. Meir og meir er farið að tíðka hlutfallskosningar í öllum sveitarstjórnarkosningum, og í fjöldamörgum félagssamtökum einstaklinga, eins og t.d. Búnaðarfélagi Íslands, má segja, að hlutfallskosningar séu meginreglan. Hvort tveggja er því þekkt og reynt, og má deila um, hvor kosturinn sé betri. Hvorugt er gallalaust, en hvort tveggja hefur til síns ágætis nokkuð. En um hitt ætti ekki að þurfa að deila, að það er með öllu órökrétt og líklegt til að leiða til rangrar niðurstöðu að hafa tvenns konar aðferð - ég tala nú ekki um þrenns konar aðferð - við kosningar til Alþingis. Það fær eitt staðizt, að kosningahátturinn sé hvarvetna á landinu hinn sami. Ef menn vilja hafa einmenningskjördæmi og telja, að þau séu líklegri til góðs árangurs, þá fylgir því, að einmenningskjördæmi eiga vitanlega að vera hvarvetna. Það eru engin rök gegn því, að ekki sé hægt að skipta stað eins og Reykjavík niður í mörg kjördæmi. Slík skipting er gerð alls staðar þar, sem einmenningskjördæmi eru. Í stórborgum, sem hafa mörg bæjarhverfi, er einn maður kosinn úr hverju hverfi um sig, og hefur aldrei þótt leiða til neinna vandræða. Og sú skipting Reykjavíkur þyrfti ekki að vera í sjálfu sér frekar af handahófi heldur en skipting einmenningskjördæmanna úti um land er nú, sem sannast sagt er af fullkomnu handahófi og á ekki stoð í núverandi þjóðfélagsástandi á Íslandi. En það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur, og hugmyndin um að skipta Reykjavík niður í mörg einmenningskjördæmi hefur aldrei fengið neinn hljómgrunn, hvorki hjá Reykvíkingum sjálfum né þeim, sem eru talsmenn einmenningskjördæma úti á landi og mega ekki annað heyra þar, - þeir vilja alls ekki láta skipta Reykjavík. Með þessu dauðadæma þeir sjálfir sínar tillögur um einmenningskjördæmi. Með þessu sýna þeir, að þeir vilja hafa sér hagkvæmari aðferð, þar sem þeirra fylgi á landinu er mest, en andstæðingunum óhagkvæmari aðferð, þar sem þeirra fylgi er mest. Hreint út sagt er það þannig, að eftir þeim till., sem nú liggja fyrir, vill Framsfl. láta meirihlutakosningar í einmenningskjördæmum haldast í þeim landshlutum, þar sem hann telur sig hafa verulegar líkur til þess að geta fengið meiri hluta. En hann vill alls ekki taka upp einmenningskjördæmi í þeim landshlutum, þar sem víst er, eftir því sem séð verður í dag, að hann mundi engan fá kosinn, ef þessa aðferð ætti að hafa. Þvert á móti er nú lagt til, að þm. í Reykjavík verði svo margir og kosnir hlutfallskosningu, að allar líkur séu til, að Framsfl. fái einn þm. kosinn hér, og lagt er til, að Akureyri verði tvímenningskjördæmi með hlutfallskosningu, með þeim árangri, að eftir fyrri reynslu væru allar líkur til þess, að Framsfl. fengi þar þm. Það er alveg ljóst, að þær till., sem bornar eru fram til lausnar á þessu mikla vandamáli og svo augljóslega miðast við flokkslega hagsmuni - og flokkslega hagsmuni eina og ekkert annað, þær eru ekki líklegar til þess að verða þjóðinni til heilla eða vinna fylgi almennings. Í Reykjavík eru nú þegar saman komnir kringum 2/5 hlutar allra landsmanna. Reykvíkingar vilja una því og sætta sig við það, að þingmannafjöldi héðan verði mun minni en tölurnar ættu að segja til um. Eftir þessu frv. munu þm. kosnir í Reykjavík beint verða 1/5 hluti þm., en ættu eftir tölunum að verða 2/5. Það má segja, að með þessu er fallizt á það, að staðarlegt réttlæti eða jafnræði skuli ekki gilda. Það er sök sér að viðurkenna það, að vegna annarrar og ólíkrar afstöðu í landinu og þess mikla þéttbýlis, sem hér er, þá sé hægt að komast af með færri þm., sem þessu nemur. En þá verður hitt að fást, að þm. Reykjavíkur séu kosnir með sama hætti, sömu aðferð og þm. annarra landsmanna. Ef það er ekki gert, er augljóslega hallað á hvern Reykvíking út af fyrir sig, það er hallað á meiri hlutann hér, það er skapað allt annað réttarástand í Reykjavík, varðandi þetta höfuðatriði, heldur en látið er gilda annars staðar. Það er því, eins og ég segi, höfuðatriði þessa máls, og lausn þess veltur í mínum huga á því, að sams konar skipun, sams konar aðferð við kosningarnar sé látin gilda hvarvetna á landinu, í Reykjavík jafnt sem annars staðar. Ég hef aldrei farið dult með það, að sjálfur hefði ég haft mikla löngun til þess að leysa þetta mál með einmenningskjördæmum. Ég verð hins vegar að viðurkenna, að það hefur ekki verið hægt að fá samkomulag um það, vegna þess að fylgjendur einmenningskjördæma í Framsfl, hafa alltaf verið óviðmælandi um það að láta Reykjavík að þessu leyti njóta sama réttar og við er hafður annars staðar á landinu. Úr því að það fæst ekki, þá er þar með úr sögunni möguleikinn til þess að hægt sé að leysa málið með einmenningskjördæmum. Þá er ekki annar vegur eftir heldur en að taka það upp, sem við sjálfstæðismenn í stjskrn. strax 1952 buðum fram af okkar hálfu, ef ekki næðist samkomulag um einmenningskjördæmi, þá vildum við semja um að skipta landinu í nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Sú lausn hefur ætíð haft mikið fylgi innan Sjálfstfl., og vitað er, að bæði Alþfl. og Alþb. kjósa hana miklu frekar, en einmenningskjördæmin, sem ég hygg að í þeim flokkum hafi ekkert fylgi. En á bak við þessa lausn, sem er margrædd og hefur fyrir löngu verið sett fram, má segja að yfirgnæfandi meiri hl. landsfólksins standi. Og það er að mjög rækilega athuguðu máli, að frv. þetta byggir á þessari lausn, og án hennar hefði nú ekki verið hægt að tryggja þessu máli framgang. Því fer og fjarri, að hér sé um nokkra neyðarlausn að ræða. Eins og ég segi, þó að ég hefði persónulega allt eins viljað einmenningskjördæmi, þá hef ég ætíð talið, að þessi lausn væri mjög vel við unandi. Og úr því að hún er í samræmi við óskir yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar, þá er enginn vafi á því, að þetta muni verða sú aðferð, sem beztur friður skapist um, þegar til lengdar lætur, og þess vegna líklegust að koma að því gagni, sem menn stefna að. Ég gat þess og áðan, að fólkið sjálft hefur í margs konar samtökum, eins og t.d. búnaðarsamtökum, tekið upp þessa kosningaaðferð. Hún hefur reynzt þar vel, og einmitt hafa þar verið tekin upp ekki ósvipuð kjördæmi því, sem nú er lagt til að höfð séu. Segja má, að kjörreglurnar til búnaðarþings séu að ýmsu leyti sá grundvöllur, sem hér er á byggt, og mundi vitanlega engum koma til hugar, að bændur sjálfir, sem þessum reglum ráða, hafi verið að svipta sig rétti eða gera sjálfum sér óleik með því að setja þær reglur. Það er og alveg ljóst, að eyðing fjarlægða og gersamlega breyttir þjóðfélagshættir gera litlu kjördæmin að ýmsu leyti alveg úrelt. Mannfæðin þar er svo mikil, að það er mjög mikil hætta á því, að hægt sé að beita aðferðum, sem andstæðar eru lýðræði, að auðsafn og atvinnuyfirráð hafi meiri áhrif, en góðu hófi gegnir á kosningar í svo litlum kjördæmum, enda er á það að líta, að þegar við tölum um einmenningskjördæmi, þá er það auðvitað allt annað, en einmenningskjördæmi í hinum stóru löndum eins og Bretlandi og Bandaríkjunum. Þar eru kjördæmin svo stór, að allir Íslendingar mundu þar verða hafðir í einu eða í mesta lagi tveimur einmenningskjördæmum. Hér vitum við, að einmenningskjördæmin eru nokkur með innan við 1.000 kjósendur, sum jafnvel innan við 500 kjósendur. Slíkri skipan er að sjálfsögðu ekki lengur hægt að halda, enda er það mjög athyglisvert, að Framsfl., sem þó hafði gert samþykkt um það, að einmenningskjördæmi skyldu höfð, leggur nú ekki til að afnema hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, sem hann hafði þó áður fyrr fordæmt mjög, heldur ætlast til, að þær verði áfram. Sú afstaða kemur af tvennu: Annars vegar því, að þó að játað sé, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum séu um sumt ekki eins heppilegar og væri, ef kjördæmin væru stærri, þá eru kjósendur í tvímenningskjördæmum yfirleitt mjög ánægðir með þessa skipan og vilja heldur hafa hana en það, sem áður var, að meiri hlutinn réði báðum fulltrúunum. Þetta er önnur ástæðan til þess, að Framsfl. nú leggur ekki til að afnema tvímenningskjördæmin með hlutfallskosningum, sem hann hafði barizt á móti áður. Hin er væntanlega sú, að þegar til á að taka, reynist nálega ómögulegt að skipta þessum tvímenningskjördæmum í einmenningskjördæmi, a.m.k. er ekki hægt að gera það, nema brotið sé á móti hinni fornhelgu sýsluskipan, sem mjög er vitnað í og er þó sú helgi ekki meiri en slík, að til hennar var efnt af erlendu konungsvaldi til þess að auðvelda skattheimtu og sektagreiðslu hjá landsmönnum. Það er skipting, sem á ekki rætur sínar í frumkvæði landsmanna sjálfra, heldur er erlent fyrirkomulag, sem okkur var á sínum tíma til lítillar blessunar. Sú till., sem við styðjum, á aftur á móti miklu frekar rætur sínar að rekja til íslenzkrar sögu. Skiptingin skv. frv. minnir að verulegu leyti á fjórðungana fornu og þingaskiptingu þá, og það er einmitt svipað og gilti um goða í gamla daga, að þá var bóndi ekki bundinn við að velja sér þann goða, sem var í sömu sveit, heldur gat valið sér fyrir goða hvern sem var innan sama fjórðungs. Þar var víðtækt valfrelsi á ferðum, mjög svipað því, sem nú er varðandi kosningar, þegar kjósa á fimm eða sex menn í hverju kjördæmi og úr mörgum að velja. Því er haldið fram, að þessi háttur verði til þess að auka vald flokksstjórna yfir vali frambjóðenda. Nú er það að sjálfsögðu í valdi hvers einstaks flokks, hvernig hann hagar vali síns frambjóðanda, og ég játa það, að ég er ekki nógu kunnugur því, hvernig það er í öllum flokkum. En ég hygg, að a.m.k. í þeim flokkum, sem standa að þessu frv., þá sé það svo, að það eru samtökin í hverju héraði um sig, sem vali frambjóðanda ráða, en fólkið er á engan veg skyldugt til þess að taka frambjóðanda, sem því er sendur að, þannig að tal um, að menn verði að una skipunum utan og ofan frá í þessu sambandi, á ekki við neinn raunveruleik að styðjast. En þó er ljóst, að vald almennings í hinum einstöku héruðum verður að þessu leyti mun meira eftir þessu frv. heldur en áður var. Þar sem meirihlutakosning er, einn maður valinn, verður kjósandi að sætta sig við þann, sem flokkurinn setur fram, því að ef sprengiframboð svo kallað er sett, fylgir því sú hætta, að sætið tapist flokknum alveg. Ef margir eru í kjöri, fimm eða sex, og kosið hlutfallskosningu, þá er ljóst í fyrsta lagi, að kjósandi getur valið um fleiri menn á hverjum lista og er ekki bundinn við þá röðun, sem er á listanum, þegar hann er lagður fram af flokkssamtökunum. En eins verður það mun minni áhætta fyrir óánægða flokksmenn að bera fram sérstakan lista, ef hlutfallskosningar eru, vegna þess að þá er líklegt eða meiri líkur til þess, að minni hluti geti komið að sínum manni og þó að klofningur verði í flokki, þurfi það ekki að leiða til þess, að sæti glatist alveg, heldur geti af tveimur mismunandi flokkslistum jafnvel tveir mismunandi menn verið valdir. Þetta aukna frjálsræði kjósenda sést berlega af tali manna um það, að þessari skipan sé sérstaklega fylgjandi hætta á smáflokkum. Sú hætta er í raun og veru ekkert annað en það, að kjósendur megi sjálfir velja þann, sem þeim líkar. Sumir kalla það hættu. Aðrir kalla það aukið frjálsræði. En öruggt er, að bezta ráðið til þess að vinna á mótí þessari hættu er það að hafa á listunum sem allra vinsælasta menn, þá sem líklegir séu til að afla flokknum sem mests fylgis. Það er því svo gersamlega öfugt, að verið sé að svipta kjósendur frelsi, að það er verið að veita þeim mikinn aukinn rétt frá því, sem verið hefur, og gera líklegra, að eftir óskum sem allra flestra sé farið. Tal um það, að leggja eigi niður kjördæmi, afnema sjálfstæði héraða og annað slíkt, hefur enga raunhæfa stoð, og þarf þess vegna ekki að eyða orðum að því. Við vitum það öll, að sameinaðir stöndum við, sundraðir föllum, og kjördæmin verða einmitt styrkari, við það að verða mannfleiri, ná yfir meira svæði. Það eru meiri líkur til þess, að mál gangi fram, ef þau hafa marga formælendur heldur en fáa. Það eru þess vegna allar horfur á því, að málefnum héraðanna verði betur sinnt eftir þessari skipan, en hingað til hefur verið. Héruðin velja auðvitað þá menn, sem þar njóta trausts. Ef menn gefast illa, verður skipt um, eins og verið hefur og liggur í hlutarins eðli. Eftir sem áður halda sveitarstjórnir, hreppar og sýslur öllu sínu gamla valdi. Það er ekki á nokkurn veg verið að draga úr því eða hagga þeirri skipan, sem verið hefur. Hitt er allt annað mál, að það má vel vera, að sú skipan sé um sumt orðin úrelt, ég skal ekkert um það segja, það kemur þessu máli ekkert við, og um það hefur hver sína skoðun. Þessi efni sem önnur verður að endurskoða, eftir því sem tímar breytast. Enn hafa engar till. komið fram um að breyta þessu, og í þessu frv. er ekki gerð nein slík tillaga. Eftir þessu frv. eru þvert á móti skapaðir möguleikar til nánara og víðtækara samstarfs milli mikils fjölda landsmanna, heldur en verið hefur, samstarfs, sem er mjög eðlilegt hjá okkar fámennu, en nokkuð dreifðu þjóð. Okkar vandamál verða ekki leyst, nema við leggjumst mörg eða helzt sem flest á eina sveif um að ráða við þann vanda, sem hverju sinni kemur upp. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál. Það var rækilega rætt við 1. umr. Afstaða meiri hl. er ýtarlega skýrð í nál., og málið hefur verið, eins og ég segi, meira rætt, en flest eða öll önnur þjóðmál. Það er því tekið nú upp eftir vandlega íhugun, og vandinn nú er ekki annar en sá, hvort menn geti komið sér saman um að láta sömu skipan gilda á öllu landinu í þessum efnum. Andmælendur málsins telja óboðlegt að hafa meirihlutakosningar úti um land, en þeir vilja þó af einhverjum ástæðum, sem þeir fást ekki til að skýra, halda þeirri aðferð hér í Reykjavík. Á þeim hvílir öll skylda um að sanna, hvernig á þessum óskiljanlega klofningi í meðferð málsins hjá þeim stendur, af hverju allir Íslendingar eigi ekki um þetta atriði að njóta jafnréttis.



Herra forseti. Eins og sjá má á nál. minni hl. stjskrn., var ráð fyrir því gert, að hv. þm. N-Þ. (GíslG) hefði á hendi framsögu í þessu máli fyrir minni hl. n. En sökum lasleika hefur hann orðið að halda kyrru fyrir á heimili sínu nokkra daga og er enn í dag ekki svo heilsuhraustur, að hann geti tekið þátt í þessari umr. Ég mun því vegna forfalla hans fylgja till. okkar og grg. í minni hl. hér úr hlaði með nokkrum orðum. Íslenzka þjóðin hefur oft verið nefnd söguþjóðin, og það eru ekki auðæfi eða höfðatala þjóðarinnar, sem þetta land byggir, sem veitir henni rétt til landsins og rétt til þess að halda hér uppi sjálfstæðu lýðveldi, heldur grundvallast það fyrst og fremst á sögulegum rétti. Saga Alþingis er veigamikill þáttur af sögu þjóðarinnar í heild. Ekki leið langur tími, frá því að þjóðin tók að lyfta sér upp úr þeim öldudal, sem harðindin í lok átjándu aldar höfðu fært hana niður í, þangað til beztu menn þjóðarinnar tóku að bera fram óskir og kröfur um það, að Alþingi yrði endurreist. Og þessi barátta forvígismanna þjóðarinnar á þeim tímum leiddi til þess, að með tilskipun frá 8. marz 1843 var ákveðið, að Alþingi skyldi endurreist. Þá var jafnframt ákveðin kjördæmaskipun þannig, að sérhver sýsla landsins, sem voru 19 að tölu, skyldi kjósa einn þm. og höfuðstaðurinn Reykjavík enn fremur einn þm:, svo að þjóðkjörnir þm. skyldu þá verða 20, en konungkjörnir þm. 6. Þróun mála að þessu leyti, síðan Alþingi var endurreist, er í stórum dráttum þannig: Með stjórnarskránni 1874 var þjóðkjörnum þm. fjölgað upp í 30, og varð þá heildartala þm. 36. Árið 1903 er þm. enn fjölgað um fjóra, svo að tala þeirra verður 40. Árið 1920 er enn bætt við tveimur þm., og varð þá tala þeirra 42. 1934 er þingmönnum enn fjölgað upp í 49. Og loks 1942 er bætt við þremur þm., svo að síðan hafa þingsæti verið allt að 52 og venjulega fyllt þá tölu, þar sem öll uppbótarsæti hafa að jafnaði komið til úthlutunar. 1857 var Skaftafellssýslu skipt í tvö kjördæmi. 1902 er Ísafjarðarsýslu skipt í tvö kjördæmi. 1903 er bætt við þremur nýjum kjördæmum, þ.e. Ísafjarðarkaupstað, Akureyri og Seyðisfjarðarkaupstað. 1922 var Húnavatnssýslu skipt í tvö kjördæmi, 1928 var Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði skipt í tvö einmenningskjördæmi, og 1942 er enn stofnað nýtt kjördæmi, Siglufjörður, sem er einmenningskjördæmi. En þróun þessara mála gagnvart Reykjavík hefur verið á allt annan veg. Eins og ég gat um, fékk Reykjavík rétt til þess með tilskipuninni 1843 að kjósa einn þm. En 1903 er bætt við einu þingsæti í Reykjavík. 1920 er enn bætt við tveimur þm. í Reykjavík, þannig að þar skyldu þá kosnir fjórir, og þá er tekin þar upp hlutfallskosning. 1934 er enn fjölgað í Reykjavík upp í 6 þm. og hlutfallskosningum haldið. Og 1942 er enn fjölgað í Reykjavík upp í 8 þm. eða þá fulltrúatölu, sem höfuðborgin hefur nú, og hlutfallskosningum haldið. Þegar litið er á þessa sögulegu þróun, er augljóst, að hún greinist í þrjá þætti. Í fyrsta lagi: Þegar stjórnarskránni er breytt, þá er að jafnaði gerð nokkur fjölgun á þingmannatölunni í samræmi við fjölda þjóðarinnar í heild. Í öðru lagi: Breytingarnar utan Reykjavíkur hafa farið fram þannig, að kjördæmum hefur verið skipt, félagsheildirnar smækkaðar og hið persónulega samband milli þm. og kjósendanna þar með styrkt. En í Reykjavík hefur þróunin verið á þann veg, þar sem höfuðstaðurinn er eitt lögsagnarumdæmi og ein fjárhagsleg og félagsleg heild, bæði menningarlega skoðað og atvinnulega, að þá hefur henni ekki verið skipt, heldur þingmönnum fjölgað og þar teknar upp hlutfallskosningar. Nú er rætt um það, hvað Framsfl. vilji leggja til og hvernig á því standi, að hann geti hugsað sér annað kosningafyrirkomulag í Reykjavík, heldur en annars staðar á landinu. Áður en ég kem að því að ræða nánar till. Framsfl., vil ég benda á það og leggja á það sérstaka áherzlu, að Framsfl. hefur ekki ráðið þeirri þróun, sem ég hef verið að lýsa. Það hefur raunar enginn þeirra stjórnmálaflokka, sem nú starfa, heldur gert, því að þeir eru ekki svo gamlir. Þetta er söguleg þróun, sem hefur átt sér stað í þjóðfélaginu nokkuð á aðra öld. Það má segja, að þessi þróun sé ekki í fullu samræmi við það, sem orðið hefur með öðrum þjóðum. En sjálfstæðisbarátta Íslendinga á að ýmsu leyti sérstæða sögu. Það hafa aðrar þjóðir háð frelsisbaráttu eins og við, t.d. Finnar og Norðmenn, svo að dæmi séu nefnd. En atburðarásin og röð atvikanna í þeirri frelsisbaráttu hefur ekki orðið að öllu leyti hin sama og í frelsisbaráttu Íslendinga. Þó að svo sé, tel ég mega fullyrða, að þeir forustumenn þessarar þjóðar, sem fyrir frelsisbaráttunni stóðu, hafi á hverjum tíma gert það eins og atvik lágu til og bezt dugði þessari þjóð. Hið sama vil ég segja um þá þróun, sem átt hefur sér stað um kjördæmaskipun landsins. Forustumenn a.m.k. þriggja kynslóða hafa mann fram af manni mótað þessa þróun, og ég vil fullyrða, að þeim forustumönnum hafi einungis gengið gott til að beina málefnum þjóðarinnar inn á þessa braut og að þeir hafi með því víssulega verið að vinna þjóðarheildinni gagn. Þegar litið er á þetta frv., sem hér liggur fyrir, þá verður það fyrst fyrir að athuga tvö atriði: Annars vegar, að með þessu frv. á að gera algera brotalöm á þá sögulegu þróun um skipun kjördæmanna í landinu, sem ég hef verið að drepa á, og hins vegar, að með þessu frv. á að auka flokksræðið í landinu, en að sama skapi draga úr persónulegu sambandi þm. og kjósenda. Þegar litið er á stjórnmálasögu síðari ára og einkum afskipti þeirra flokka, sem nú starfa í þjóðfélaginu, þá verður ljóst, að þeir hafa haft mikla tilhneigingu til þess á ýmsum tímum að grípa inn í þessa þróun og reyna að koma fram breytingum, ýmist í kenningu eða í framkvæmd. Það hefur undanfarna áratugi verið kenning Alþfl., að gera ætti landið að einu kjördæmi. Þessa kenningu hefur flokkurinn boðað í blöðum sínum og oft í ræðum. En til þess hefur ekki komið enn, að beinar till. um þetta hafi legið fyrir Alþ. En þó að Alþfl. hafi haldið fram þessari kenningu, er að ýmsu leyti saga flokksins þannig, að ferillinn er a.m.k. mjög krókóttur, svo að vægt sé til orða tekið, sem liggur í þessa átt. 1928 beitti Alþfl. sér fyrir því að skipta Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði, þannig að þar mynduðust tvö einmenningskjördæmi, en áður var þar tvímenningskjördæmi. Í samræmi við það, sem nú er lagt til, hefði mátt ætla, að þá hefðu verið fluttar till. um að taka upp hlutfallskosningar í þessu tvímenningskjördæmi. En það var ekki það, sem Alþfl. kaus þá, heldur að fjölga einmenningskjördæmum í landinu með því að skipta Gullbringu- og Kjósarsýslu. Og 1942 tók Alþfl. upp hér á þingi kjördæmamálið eða breytingar á stjórnarskránni með því að flytja um það frv., og voru flm. frv. Ásgeir Ásgeirsson, Emil Jónsson, Finnur Jónsson og Haraldur Guðmundsson. Í grg., sem fylgdi því frv., er lýst í fáum orðum skilmerkilega afstöðu Alþfl. þá og hvernig hann vildi leysa málið. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „En þá er þrennt til: 1) Að taka upp stór kjördæmi, þar sem alls staðar sé viðhöfð hlutfallskosning, 2) að hafa uppbótarþingsæti ótakmörkuð, eða 3) að byggja á núverandi kjördæmaskipun að mestu og láta haldast núverandi uppbótarsætafjölda óbreyttan og gera aðrar breytingar, sem horfa til jöfnunar. Það er hin síðasta leiðin, sem farin er í þessu frv. En þar er lagt til: 1) Að hafa hlutfallskosningu í öllum kjördæmum, þar sem kosnir eru fleiri en einn þingmaður. Miðað við atkvæðatölur við síðustu kosningar mundi hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum hafa nægt til að jafna þingmannatölu og atkvæðamagn flokka. 2) Að fjölga þingmönnum í Reykjavík um tvo. Miðar það í áttina til að tryggja jöfnuð, því að þar er hlutbundin kosning. Verður ekki skemmra farið um fjölgun þingmanna í Reykjavík, þegar litið er til mannfjölda, en það, sem á vantar, bætist upp af þátttöku Reykjavíkurkjósenda í uppbótarsætum, ef þau nægja til jöfnunar, eins og líklegt er eftir þessum till. 3) Að allir kaupstaðir verði einmenningskjördæmi. Ný kjördæmi verða þá þrjú: Siglufjörður, Akranes og Norðfjörður. Má gera ráð fyrir, að það miði einnig til jöfnunar, og réttmætt að taka upp ný kjördæmi, þar sem gætir öflugra útgerðarhagsmuna. Sá atvinnuvegur er nú afskiptur, þegar litið er á kjördæmaskipunina í heild. Það er og gömul og góð regla, að lögsagnarumdæmi séu sér um þingmann.“ Þannig var viðhorf Alþfl. 1942. Það átti að fjölga einmenningskjördæmum með því að gera Siglufjörð, Akranes og Norðfjörð að sérstökum kjördæmum, og það var gömul og góð regla, að lögsagnarumdæmi landsins séu sér um þingmann. Þeir eru hugsjónaríkir og frumlegir, Alþfl.-menn. Það má heita nýstárlegt sjónarmið að sönnu að stofna kjördæmi vegna útgerðarhagsmuna. En jafnvel í þessu leynist þó viðurkenningin á því, að það séu fleiri sjónarmið, sem þurfi að taka tillit til í sambandi við kjördæmaskipun landsins, heldur en það eitt að tryggja svokallað „réttlæti“ á milli stjórnmálaflokkanna, sem starfa í landinu. Ef samræmi væri í kenningu Alþfl. og framkvæmd, ef samræmi væri milli þeirra raka, sem haldið var fram um sama mál eða hliðstætt mál 1942, og þess, sem nú liggur fyrir, þá hefði sýnzt eðlilegt og rétt framhald á brautinni að gera Eyjafjarðarsýslu að þriggja manna kjördæmi með hlutfallskosningu. Allir viðurkenna þó, að hlutfallskosning njóti sín betur, ef kosnir eru fleiri menn en tveir. En það mátti ekki vera samkvæmt till. Alþfl, og ákvörðun þeirra, sem flytja þetta frv. 1942, heldur varð að gera Siglufjörð að einmenningskjördæmi og taka upp hlutfallskosningu í Eyjafjarðarsýslu að öðru leyti. Alþb. og forustumaður þess getur sjálfsagt sagt á þessa leið: Seint kom ég til þessa leiks. - Það mun ekki hafa verið fyrr en 1937, að Kommúnistaflokkur Íslands kom manni á þing. Það leiðir því af sjálfu sér, að þær stjórnarskrárbreytingar, sem áður höfðu farið fram, gátu ekki hlotið samþykki fyrir áhrif eða atbeina þess flokks eða þeirra manna, sem nú skipa Alþb. Það er fyrst 1942, að þeir koma til þessa leiks. En hv. 3. flm. þessa frv., hv. 3. þm. Reykv. (EOl), lýsti því í áheyrn alþjóðar við 1. umr. þessa máls, að hann hefði raunar viljað stíga miklu stærra skref, en gert var 1942, hann hefði raunar viljað þá þegar skipta landinu í stór kjördæmi, t.d. 6 að tölu. Það bendir því til, að hann hafi myndað sér þá skoðun, sem hann virðist styðja nú, fyrir mjög mörgum árum. Það er og kunnugt, að það ríki, sem hv. 3. flm. þessa máls horfir mjög til sem fyrirmyndar, þess þjóðskipulag er þannig, að það er grundvallað á alræði eins flokks. Það er því í sjálfu sér ekki óeðlilegt og þarf raunar ekki að koma neinum á óvart, þó að þeir, sem þessar hugmyndir aðhyllast, vilji gjarnan auka flokksræðið í hinu íslenzka lýðveldi. En Sjálfstfl. á að þessu leyti nokkuð ólíka sögu við Alþfl., þó að hann beiti sér nú sérstaklega fyrir framgangi þessa máls og formaður Sjálfstfl. sé 1. flm. frv. Því er þannig varið með Sjálfstfl., að hann hefur eiginlega til mjög skamms tíma lagt á það mikla áherzlu í sínum málflutningi, að því mætti treysta, að hann mundi ekki beita sér fyrir því að afnema núverandi kjördæmi. Um þetta eru margar yfirlýsingar og ummæli í Alþingistíðindum eftir ýmsa forustumenn Sjálfstfl. Sumt af því hefur verið birt í blöðum og sumt af því rifjað upp við 1. umr. þessa máls, svo að ég skal ekki fara langt út í að rekja það, en vil þó þessum orðum til stuðnings nefna aðeins örfá dæmi. Í þingræðu frá 1931 standa m. a. þessi ummæli eftir Jón Þorláksson, þáverandi formann Sjálfstfl.: „Í ummælum hv. flm., Héðins Valdimarssonar, fólst, að honum finnst líka þurfa sérstaklega að bæta úr því, ef einhver víðáttumikil kjördæmi eru svo fámenn, að kjósendatala þar verði langt fyrir neðan meðaltal þeirrar kjósendatölu, er kemur á hvern þm. Ég get ekki fylgt honum í því. Landshagir eru svo víða hér á landi, að sum kjördæmi hljóta að verða miklu fjölmennari, en önnur, og mér finnst mannfleiri kjördæmin ekki hafa yfir neinu að kvarta. Það er sanngjarnt, að hver staður líti til þess, að hans hagur sé ekki stórlega fyrir borð borinn. Ég álít rétt að tryggja það, að fámennari, fjarlægari og afskekktari landshlutar séu ekki sviptir réttinum til að senda sína sérstöku fulltrúa á Alþingi, því að þeir þurfa að eiga þar hver sinn fulltrúa til að tala máli sínu á þingi sérstaklega.“ Jón Þorláksson lét oft koma fram á hv. Alþingi samkvæmt því, sem Alþingistíðindin votta, svipaða skoðun og þessa. Í nál., sem Jón Þorláksson gerði úr garði 1928 í sambandi við skiptingu Gullbringu- og Kjósarsýslu, varar hann mjög sterklega við þeirri þróun að færa þungamiðju valdsins til í landinu. Í þessu nál. segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Algert nýmæli er það í frv. að fjölga þm. kaupstaða á þann hátt að taka þingsæti frá sveitakjördæmunum til þess: Það hefur aldrei verið gert. Ef farið er inn á þá braut, þá er mjög hætt við áframhaldi, svo framarlega sem kaupstaðirnir halda áfram að fjölga og stækka. Með þessari uppástungu er í rauninni stigið fyrsta sporið til að flytja þungamiðju valdsins úr sveitunum í kaupstaðina.“ Og síðar í nál. segir: „Ef það yrði nú ofan á að stíga þetta afar varhugaverða byrjunarspor, þá verður að fara til þess aðra leið heldur en þá, sem hér er stungið upp á.“ Og ég vek eftirtekt á því, að þessi orð: „að flytja þungamiðju valdsins úr sveitunum í kaupstaðina“ - eru auðkennd í Alþingistíðindunum í nál. Jóns Þorlákssonar til sérstakrar áherzlu. 1942 gaf núverandi formaður Sjálfstfl. í útvarpsumr. héðan frá þessum stað mjög skorinorða yfirlýsingu um það fyrir flokksins hönd, að Sjálfstfl. ætlaði sér ekki að leggja það til að afnema hin gömlu sögulega þróuðu kjördæmi í landinu. Orð hv. 1. flm. þessa frv. þá voru þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Eða vill Framsfl., að kjördæmin séu fá og stór? Ég veit ekki um einn einasta þm. Sjálfstfl. að undanskildum hv. 4. þm. Reykv. (SK), sem það vill, og Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri skipan.“ Nú vil ég spyrja: Hvers vegna hafa yfirlýsingar af þessu tagi verið fluttar og fram bornar á undanförnum árum af forustumönnum Sjálfstfl.? Hafa þær ekki verið sagðar í alvöru, eða hvað hefur breytzt, svo að nú þurfi að draga strik yfir yfirlýsingar af þessu tagi? Ef það er rétt röksemd nú, að héruðunum sé til hagsbóta sú skipulagsbreyting, sem stefnt er að því að koma á með því frv., sem hér liggur fyrir, hefur það þá ekki verið héruðunum til hagsbóta fyrr? Hvers vegna mátti það þá ekki komast upp að, að því væri stefnt? En nú liggur hér fyrir frv. um breytingu á 31. gr. stjórnarskrárinnar. Nú hafa félagsbræðurnir frá 1942 komið sér saman um að taka upp þráðinn og bera sameiginlega fram þetta frv. Þess verður þó vart jafnvel í sambandi við þetta mál, að „hornaugum vinir skjóta“, eins og vitur maður komst að orði á sinni tíð. Það er sjálfsagt ánægja fyrir hæstv. núverandi forsrh. að standa nú ekki einn með sínum flokki að flutningi þessa frv., heldur að hafa sinn til hvorrar handar, hv. formann Sjálfstfl. og hv. formann Alþb. En við 1. umr. þessa máls lýsti 3. flm. frv. öðrum flm. og flokki hans, Alþfl., þannig eins og Alþfl. væri tækifærissinni í stjórnarskrármálinu, en orðið tækifærissinni er áreiðanlega ekki virðingarheiti í orðasafni hv. 3. flm. þessa frv., en orð hans féllu á þá leið, að þó að Alþfl. vildi nú í bili aðhyllast jafnrétti, þá hefði hann oft áður viljað braska í misréttinu. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að landinu öllu verði skipt í 8 stór kjördæmi, eitt 12 manna, tvö 6 manna og fimm 5 manna kjördæmi. Allir kjördæmakjörnir þm., 49 talsins, verði kosnir hlutfallskosningu, og að lokinni kosningu í kjördæmum verði svo úthlutað 11 uppbótarsætum til þingflokka, en ekki allt að 11, eins og nú er ákveðið. Samkvæmt þessu verður þá tala þm. 60 í stað allt að 52 nú, og er þá ekki gert ráð fyrir, að þingmannatalan geti lækkað úr 60. Það er tekið fram, að á bak við þetta frv. standi samningar þriggja flokka, sem að málinu standa, og að þeir samningar séu trygging fyrir því, að málið muni verða lögfest hér á hv. Alþ., er nú situr. Ég held, að þeir, sem að máli þessu standa og þennan samning hafa gert, ættu, áður en málið verður lögfest, að bæta framan víð frumvarpsgreinina nýrri grein, þar sem tekið væri fram, hvers eðlis þessi samningur er, og virðist mér, að þá geti farið vel á að koma þar að orðalagi Gamla sáttmála um, að forn goðorð skuli nú upp gefast. Þegar lýðveldið var stofnað 1944, var því lýst yfir, að landinu yrði sett svokölluð lýðveldisstjórnarskrá, og var þá sérstakri nefnd falið að undirbúa slíka stjórnarskrárbreytingu. Með ályktun af hálfu Alþ. hefur skipan þessarar n. að ýmsu leyti verið breytt. En n., sem síðast var skipuð samkvæmt þál. 1947, hafði málið til athugunar á vissu skeiði eða allt þangað til í árslok 1952, en það er kunnugt, að síðan hafa störf n. að miklu leyti fallið niður, þó að ekki sé kunnugt um, að nefndin hafi verið svipt umboði sínu, og ekkert mun vera bókað um það í gerðabókum hennar, að svo sé eða hún áliti starfi sínu lokið. Við, sem skipum minni hl. stjskrn., teljum eðlilegt, að stjórnarskrárnefnd taki nú til starfa á ný. Nú hefur komið í ljós í sambandi við umr. um þetta mál, að allir flokkar virðast hafa aukinn áhuga á því, að málið fáist leyst, og virðist nú sú stund runnin upp, að meiri líkur séu um samkomulag milli flokka um tillögur í málinu, en áður hefur verið. Ýmsir hafa haldið því fram, og tillögur um það hafa verið til athugunar og hlotið samþykki hjá Framsfl. á undanförnum árum, að æskilegast væri, að kvatt yrði saman sérstakt stjórnlagaþing til þess að afgreiða stjórnarskrármálið. Þá yrði málið losað úr tengslum við dægurmálin, og mundi viðhorf kjósenda, ef kosið yrði sérstaklega til stjórnlagaþings, geta orðið nokkuð annað, þegar kosningarnar snerust um þetta eina mál, stjórnarskrármálið, heldur en þegar kosið er milli flokkanna um þjóðmálin almennt. Við leggjum því til í minni hl., gerum það að aðaltill. okkar, að afgreiðslu málsins sé nú frestað, en stjórnarskrárnefndinni falið að taka það til nánari íhugunar og afgreiðslu á þessu ári, þannig að frv. geti legið fyrir í byrjun næsta þings. En fari svo, að stjórnarskrárnefndin yrði ásátt um að leggja það til, að sérstöku stjórnlagaþingi yrði falið endanlega að fjalla um málið, þá mundu tillögur stjórnarskrárnefndarinnar að athuguðu máli í nefndinni að sjálfsögðu beinast í þessa átt. Á þetta sjónarmið okkar hefur hv. meiri hl. stjskrn. ekki viljað fallast, heldur leggur meiri hl. til, að það frv., sem hér liggur fyrir, verði nú afgreitt á þessu þingi, samþykkt, áður en þingi því lýkur, sem nú stendur yfir. Þá ber á það að líta, hvaða rök eru færð fyrir því af meiri hl. og þeim, sem að þessu frv. standa, hvaða nauðsyn beri til þess að afgr. málið nú og hvaða áhrif það muni hafa. Í fyrsta lagi eru færð fram rök fyrir því, að breyting sé nauðsynleg á kjördæmaskipuninni, eins og hún er, vegna þess að þeir, sem í þéttbýlinu búa, hafi of fáa fulltrúa á Alþ. móts við hina, sem í strjálbýli og afskekktari landshlutum búa. Þetta er hægt að leysa eftir fleiri leiðum en þeirri, sem lagt er til með þessu frv. að farin verði. Þessu er hægt að breyta á þann veg að fjölga kjördæmakjörnum mönnum þar, sem þéttbýlið er mest. Og fari svo, að aðaltill. okkar framsóknarmanna um, að málinu í heild verði frestað og kjördæmaskipunin enn tekin til endurskoðunar í sambandi við heildarafgreiðslu stjórnarskrárinnar, fari svo, að sú till. nái ekki fram að ganga, þá viljum við til samkomulags með sérstökum till. ganga á móts við það sjónarmið að auka tölu fulltrúa í þéttbýlinu. En það eru jafnframt færð fram önnur rök eða tylliástæður fyrir því, að breytinga sé nú þörf. Það er reynt að telja fólki trú um, að það muni verða betra fyrir hina fámennari staði að eiga fyrir fulltrúa 5–6 þm. úr stóru kjördæmi heldur en einn eða tvo fulltrúa úr sýslu eða kaupstað. Þetta er ekki haldgóð röksemd, þegar málið er brotið til mergjar. Ef koma þarf máli á framfæri, mun það reynast fyrirhafnarminna að flytja það mál á einum stað við einn þm., sem er þaulkunnugur staðháttum á takmörkuðu svæði, heldur en að þurfa að leita um þann málflutning til margra manna, sem búa mjög dreift og flestir eða jafnvel allir eru ókunnugir staðháttum, þar sem málsástæður eru fyrir hendi. Og það er ekki sýnt, hvernig fer um samkomulag fimm eða sex fulltrúa, t.d. við skiptingu fjárveitinga milli hinna ýmsu sýslufélaga, og þá vil ég segja, að það sé veikari aðstaða fyrir eitt sýslufélag að fá mál sitt flutt af klofnum, kannske margklofnum hópi manna, heldur en að fá það flutt af einum manni, sem stendur einhuga að þess málstað. Þá er því haldið fram, að það muni verða auðveldara fyrir menn búsetta úti á landsbyggðinni að sinna þingstörfum, eftir að kjördæmin hafa verið stækkuð. Þetta virðist ekki sennileg röksemd, ef sambandið milli kjósenda og þm. á ekki að rofna frá því, sem einmenningskjördæmin hafa tryggt. Það er auðskilið mál, að ef þm., hvaða flokkur sem í hlut á, leggur alúð við það að reyna, eftir því sem föng eru á, að kynnast mönnum og málefnum í hinum stóru kjördæmum, sem stofna skal samkvæmt þessu frv., þá kostar það hann meiri vinnu og fyrirhöfn og tíma að hafa það á hendi heldur en með þeirri kjördæmaskipun, sem nú er. Þá er vakin athygli á því, að kosningabaráttan sé oft hörð og sótt af miklu kappi í einmenningskjördæmunum og ekki sízt í fámenni. Ekki vil ég neita því, að svo sé eða geti verið. En kosningafyrirkomulagið í Reykjavík hefur nú verið þannig, að þar hefur átt að velja marga menn sameiginlega í kjördæmi, bæði við alþingiskosningar og bæjarstjórnarkosningar. Og kannast menn ekki við, að kosningar í Reykjavík séu sóttar af miklu kappi? Kannast menn ekki við, að jafnvel í næturhúmi, eftir að hinn eiginlegi kjördagur hefur verið liðinn, hefur verið lagt kapp á að fá á kjörstað einmitt hér í Reykjavík ýmsa, sem virtust ekki hafa áhuga á að neyta kosningarréttarins, jafnvel menn, sem af heilsufarslegum ástæðum gat orkað tvímælis, hvort eðlilegt væri, að þeir neyttu kosningarréttarins? Það virðist því furðuleg röksemd, að kapp í kosningum muni hverfa við þá stórútgerð landsmálaflokka, sem nú á að koma á um land allt samkvæmt þessu frv. Þá er eðlilegt að beina þeirri spurningu til þeirra manna, sem að þessu frv. standa, hvaðan þeim hafi borizt áskoranir utan af landsbyggðinni um að flytja þetta mál og knýja það nú fram. Hvar er að finna samþykktir úti í héruðunum, þar sem knúið er á um þetta mál? Jú, við 1. umr. um þetta frv. var það tekið fram, að á Austurlandi og Norðurlandi hefði myndazt hreyfing um aukið vald héraðanna, og einn hv. ræðumaður, hv. 5. landsk. þm., sem er stuðningsmaður þessa frv. og talaði þá fyrir því, sagði um þetta orðrétt, eins og það kom fram á stálþræðinum, með leyfi forseta, þegar hann ræðir um hreyfingu Austfirðinga og Norðlendinga: „Og hvað vildi þessi hreyfing? Hún vildi stofnsetja úti á landsbyggðinni stærri, sterkari og sjálfstæðari félagsheildir. Hún vildi endurreisa byggðasjálfstæðið og leggja sýslurnar niður.“ Mér þyklr rétt, þar sem þetta mál er flutt með þessum hætti, að víkja að þessu nokkrum orðum. Þess er þá fyrst að geta, að till. Austfirðinga og Norðlendinga voru alls ekki um það að leysa kjördæmamálið eitt út af fyrir sig og taka það út úr heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Þvert á móti lögðu þeir höfuðáherzlu á, að stjórnarskrármálið yrði leyst í heild. Það virðist ekki vera samræmi milli þeirra till. annars vegar og hins vegar þess, sem nú er stofnað til með þessu frv., þegar á þetta atriði er litið. Í öðru lagi, hvað snertir kosningafyrirkomulagið og þingmannafjöldann, þá lögðu Norðlendingar og Austfirðingar til, að þm. yrðu alls 48, í Ed. skyldu sitja 18 fulltrúar, en í Nd. sitja 30 þm., samtals 48. En samkvæmt þessu frv. á að ákveða þingmannatöluna 60. Ekki er samræmi á milli þessara till, um þetta atriði. Um kjördæmaskipunina lögðu Norðlendingar og Austfirðingar til, að til Ed. yrði kosið úr hverju fylki, en fylkin yrðu 6, og að þeir fulltrúar skyldu kosnir á fylkisþingum hlutbundnum kosningum, en til Nd. skyldi kjósa í einmenningskjördæmum og gætu þau orðið allt að 10 innan hvers fylkis. Ekki virðist samræmi á milli þessara till. og þess frv., sem hér liggur fyrir. Enn er þess að geta, að Austfirðingar og Norðlendingar ætluðust ekki til, að sýslurnar yrðu lagðar niður. Það kemur hvergi fram í þeirra till. En höfuðatriði till. Austfirðinga og Norðlendinga er það að auka vald héraðanna, en ekki að rýra það og auka flokksvaldið í landinu að sama skapi. Þvert á móti miðuðu þeirra till. að því að dreifa ríkisvaldinu út um landsbyggðina, en ekki að þjappa því saman undir yfirráð flokkanna, sem hafa sín höfuðaðsetur hér í höfuðstað landsins. Og til þess að koma þessu fram, þá vildu þeir, að það væri margt fleira, sem kæmi í kjölfarið, heldur en breyting á kjördæmaskipuninni einni. Þessu til sönnunar ætla ég að leyfa mér að lesa upp nokkur orð úr grg. fyrir till. þessum, sem mótaðar voru úti í héruðunum og sýna þetta glöggt, með leyfi hæstv. forseta: „Lögin um fjárhagsráð eru glöggt dæmi þess, hversu allir landsmenn, hvar sem þeir eru búsettir, verða nú að lúta boði eða banni valdamanna í höfuðstaðnum. Ekki má t.d. byggja hlöðu eða bílskúr án þess að fá til þess leyfi þeirra. Hér skal ekki vefengd nauðsyn þeirrar meginreglu, sem fram kemur í nefndum lögum varðandi alls konar fjárfestingu. Hins vegar virðist, að mátt hefði haga eftirlitinu meira í hag landsmanna með því að dreifa því í stað þess að leggja það umsvifalaust undir skrifstofubákn í höfuðstaðnum. Það er bæði tafsamt og kostnaðarsamt að þurfa að leita um öll slík leyfi til fjarlægra staða, og þess má enda vænta, að eftirlit allt verði handahófskennt, þegar það er framkvæmt af mönnum, sem ekki hafa aðstöðu til vegna fjarlægðar og ókunnugleika að kynna sér málavöxtu til fullrar hlítar, enda þótt á engan hátt sé í vafa dreginn vilji og ástundun í þær áttir. Lögin um fjárhagsráð marka enga stefnubreytingu. Þau eru aðeins sýnishorn af því, hvernig síaukin íhlutun ríkisvaldsins er tryggð höfuðborginni án tillits til þess, hvað hagkvæmt og eðlilegt mætti teljast fyrir landsfólkið almennt og dagleg störf þess.“ Og ráðið, sem þeir vilja beita fyrst og fremst til þess að draga úr þessum samdrætti ríkisvaldsins var breytt kjördæmaskipun, þar sem kosið yrði sérstaklega til Ed. á fylkisþingunum af þeim, sem þar ættu setu. Og þeir vildu enn fremur, að fylkisþingin, sem stofnuð yrðu úti um land, fengju til sín hluta af því ríkisvaldi, þar sem þræðirnir liggja nú í höndum stjórnmálaflokkanna, sem hafa höfuðaðsetur hér í Reykjavík. Það virðist því, þegar á þetta er litið, næsta langt gengið, þegar leitað er eftir rökum fyrir því frv., sem hér liggur fyrir, með samanburði við þessar till., þar sem í öllum aðalatriðum er bent á gagnstæða meðferð mála. Það verður að segja, að ill er hin fyrsta ganga í umr. um þetta mál, þegar þannig er haldið á málafærslu. Með frv. þessu er ákveðið, að taka skuli upp hlutfallskosningar til Alþingis um land allt. Þau rök eru færð fyrir því, bæði nú og stundum áður, að hlutfallskosningar tryggi betur réttlæti, einkum milli flokka, heldur en þegar kosið er í einmenningskjördæmum, og í umr. um þetta mál, a. m. k. í blöðum og jafnvel hér á þingi líka, hefur verið vitnað þessu til stuðnings í ummæli merkra manna, sem höfðu forustu á þjóðmálasviðinu eftir síðustu aldamót. Nú er það svo, að þó að aukið réttlæti, hvar sem hægt er að koma því við, sé út af fyrir sig fögur hugsjón, þá hefur bitur reynsla fært mönnunum heim sanninn um það, að fögrum hugsjónum fylgja stundum annmarkar í framkvæmd. Það er langt síðan ýmsir forustumenn mannkynsins tóku að flytja boðskapinn um frelsi, jafnrétti og bræðralag meðal þjóðanna. Samt á þessi fagra hugsjón örðugt uppdráttar, eins og allir kannast við. Það þótti líka fögur hugsjón,þegar Ísland var að verða fullvalda ríki, að lýsa því hátíðlega yfir, að Ísland ætlaði að fylgja ævarandi hlutleysi, og þeir forustumenn þessarar þjóðar, sem það gerðu, hafa áreiðanlega mælt það af heilum hug. En reynslan hefur fært okkur, sem nú störfum, heim sanninn um það, að nú er jafnvel ekki hið ævarandi hlutleysi það, sem mest gildi hefur fyrir þessa þjóð, því að nú keppast margír forustumenn þjóðarinnar og þ. á m. þeir forustumenn, sem að þessu frv. standa, keppast við að halda því að þjóðinni, að þátttaka okkar í öflugu varnarbandalagi sé það, sem skapi þessari þjóð mest öryggi. Þannig getur bitur reynsla fært mönnunum heim sanninn um, að hugsjón, sem í sjálfu sér er fögur, fylgja stundum annmarkar í framkvæmd. Enn er talið, að hlutfallskosningar hafi fyrst verið reyndar í Belgíu 1899. Þegar Hannes Hafstein flutti frv. sitt, sem stundum er vitnað til og rætt var hér á hv. Alþingi 1905 og 1907, að ég hygg, þá var lítil reynsla fengin af þessu kosningafyrirkomulagi, aðeins örfá ár síðan hlutfallskosningar höfðu fyrst verið teknar upp. Þeir, sem mæltu þá þau orð, sem nú eru færð fram sem rökstuðningur fyrir þessu frv., höfðu vissulega hrifizt af hugsjóninni, en þá skorti reynslu. Og vegna þess að síðan - nú á meira, en hálfrar aldar skeiði - hefur reynslan sýnt þá annmarka, sem fylgja hlutfallskosningakerfi, þar sem því er fylgt út í æsar í ýmsum löndum, þá eru þessi gömlu ummæli ekki gild rök gagnvart þessu máli, þó að þau séu höfð eftir merkum mönnum, sem þá voru uppi. Þegar talað er um frv. Hannesar Hafsteins, má bæta því við, að hvað sem segja skal um sjálfa meginstefnuna, hugsjónina, sem þar var brugðið upp, þá er það raunar furðulegt, ef menn í einu og öllu vilja eða ætla sér að fara að mæla því frv. bót. Ég ætla, að það hafi haft að geyma ákvæði, sem ég efast um að nokkur þm. nú vildi fallast á, eins og það að kljúfa sumar sýslur milli kjördæma, t.d. Vestur-Skaftafellssýslu í tvennt, hafa annan hlutann í einu kjördæmi, sem nær austur í Norður-Múlasýslu, og hinn hlutann í öðru kjördæmi á Suðurlandi. Ég ætla, að í frv. Hannesar Hafsteins hafi svipað átt sér stað um Eyjafjarðarsýslu og Norður-Múlasýslu. Þegar minnzt er á hlutfallskosningar, ber þess að gæta, að í viðbót við þá reynslu, sem fengin er af þeim í ýmsum ríkjum utan Íslands, þá virðist svo sem þeir, er nú mæla með þessu frv., kosti ekki kapps um að koma á hlutfallskosningum í ýmsum greinum í þjóðfélaginu, þar sem þeir hafa vald til þess og eru ekki hindraðir í því hvorki af Framsfl. né ríkisvaldinu yfirleitt. Það vekur eftirtekt, þegar athugað er um framkvæmd hlutfallskosninga hér á landi, að t.d. fjölmenn hreyfing, eins og t.d. verkalýðshreyfingin, hefur ekki enn þá beitt sér fyrir því eða komið því í framkvæmd að taka það kosningakerfi upp. Þar er þó kosið í mörgum félögum um marga fulltrúa í senn og atkvæðamunur milli þeirra flokka, sem keppa í kosningunni, ekki ýkjamikill. En af einhverjum ástæðum, sem þeir væntanlega gera grein fyrir í þessum umr., hverjar eru, hafa forustumenn verkalýðshreyfingarinnar hliðrað sér hjá að beita hlutfallskosningaaðferðinni á þeim vettvangi. Það lítur út fyrir, að þeir hafi gert sér ljósa einhverja þá galla á hlutfallskosningafyrirkomulaginu, sem geri það óæskilegt fyrir verkalýðshreyfinguna. Í nál. meiri hl. stjskrn. er farið nokkrum orðum um kosningafyrirkomulag í ýmsum ríkjum erlendis, og hv. frsm. meiri hl. nefndarinnar vék einnig að því í ræðu sinni hér áðan. Í nál. meiri hl. segir svo: „Þegar vitnað er til fordæma eða hliðstæðna, tjáir ekki að taka það eitt, sem hverjum um sig hentar, heldur verður að skoða heildarmyndina.“ Þetta virðist mér vel sagt. En mér virðist, að það sannist hér, að hægara er að kenna heilræðin en að halda þau og að ýmislegt sé a.m.k. undan fellt í nál. meiri hl., sem eðlilegt er að fram hefði verið dregið, ef á að skoða heildarmyndina í réttu ljósi. Ég mun því leyfa mér að víkja nokkrum orðum að þessum þætti málsins. Það er oft vitnað til þess, hve stjórnarfarið í Bretlandi sé miklu traustara en stjórnarfarið í Frakklandi. Sjálfsagt koma þar ýmsar ástæður til, en kosningafyrirkomulagið í þessum ríkjum er áreiðanlega mjög áhrifamikill þáttur að þessu leyti. Í Bretlandi er, eins og kunnugt er, einmenningskjördæmafyrirkomulag, og hefur það leitt til þess, að þar eru tveir stjórnmálaflokkar, sem hafa langmest áhrif í landinu og skiptast oft á um að fara með framkvæmdavaldið. Í Frakklandi aftur á móti hefur kosningafyrirkomulaginu oft verið breytt, það hefur verið horfið frá einni reglu til annarrar með stuttu millibili, stundum reynd einmenningskjördæmi, oft reynd hlutfallskosning með ýmsu sniði, og þar hefur stjórnmálaflokkum fjölgað mjög og þetta allt leitt til þess, að stjórnarfar ríkisins hefur orðið mjög veikt, flokkaskipun sundurleit, og nú síðast hefur verið gripið til úrræða, sem a.m.k. orkar tvímælis að séu fullkomlega lýðræðisleg. Segja má, að nokkuð fjarstætt sé að líta á þetta sem hliðstæðu, og því skal fleira nefnt. Það er lögð áherzla á það í sambandi við þetta mál, að hvað sem öllu öðru líði, þá sé það þó nauðsynlegt, að kosningakerfið fari eftir einni ákveðinni línu, það séu annaðhvort tóm einmenningskjördæmi eða stór kjördæmi með hlutfallskosningum alls staðar. Nú er það kunnugt víða um heim, að eitt áhrifaríkt ríki hér í álfu, Vestur-Þýzkaland, hefur grundvallað nýtt stjórnskipulag nú á síðustu árum. Og það hefur vakið eftirtekt víða um heim, hve þetta ríki hefur risið af miklum þrótti upp af rústum styrjaldarinnar, þar sem nú er svo komið um efnahagsmál þess, að það er fremur orðið veitandi, en þiggjandi meðal þjóðanna á því sviði. Þá má spyrja: Hvað er það, sem veldur því, að svo hefur til tekizt í Vestur-Þýzkalandi? Ég get ekki svarað þeirri spurningu til hlítar, en ég vil álíta, að þar komi til mikill dugnaður þjóðarinnar og góð gáfa til skipulagningar á þeim félagslegu málum, sem um er fjallað. Það er því ekki ástæðulaust að líta á það, að þessi þróttmikla uppbygging Vestur-Þýzkalands og það þjóðskipulag, sem þeir hafa grundvallað að nýju nú á síðustu árum, er grundvallað á blönduðu kosningakerfl. Kosningalög Vestur-Þjóðverja eru staðfest 8. júlí 1953, og samkvæmt þeim lögum er kosningakerfi það, sem þeir hafa byggt upp, þannig, að af 484 þm, er helmingurinn kosinn í einmenningskjördæmum, og hlýtur kosningu sá frambjóðandi, sem flest fær atkv., en hinn helmingur þm. er kosinn hlutfallskosningum á landslistum, sem stjórnmálaflokkarnir gera úr garði. Vestur-Þjóðverjar grundvalla sitt kosningakerfi þannig með því að blanda saman þessum tveim meginreglum, annars vegar einmenningskjördæmunum til þess að tryggja það, að hið persónulega samband milli þingmannsins og kjósendanna sé sem traustast, og hins vegar hlutfallskosningakerfi til þess að tryggja það, að flokkarnir fái þingsæti í hlutfalli við fylgi sitt eða í meira samræmi við fylgi sitt en orðið gæti með tómum einmenningskjördæmum. Nú má enn segja, að þetta sé svo fjarlægt, að það sé ekki hliðstæða við það, sem gera á nú hér á landi. Þá er að líta okkur nær og líta á Norðurlöndin. Þegar litið er til Norðurlandanna, sem hafa beitt hlutfallskosningum - á mismunandi hátt þó - um alllangt skeið, þá verður það fyrst fyrir, að stjórnmálaflokkarnir þar eru fleiri en hér á Íslandi, og liggur nærri að draga þá ályktun af því, að kosningafyrirkomulagið á Norðurlöndum hafi leitt til þess. Ég hygg, að í Finnlandi séu nú 8 þingflokkar, í Danmörku 6, í Noregi 6 og í Svíþjóð 5. En ef bera á saman kosningareglur Norðurlandanna annars vegar og ákvæði þessa frv. hins vegar, þá kemur í ljós, að jafnvel hvergi þar er hægt að finna fullkomlega sambærilega hliðstæðu við það, sem hér er lagt til. Í Svíþjóð er kosið til efri deildar þingsins með gerólíkum hætti og til neðri deildarinnar og meira að segja svo ólíkum hætti, að kjördæmin eru alls ekki þau sömu eftir því, til hvorrar þingdeildarinnar er kosið. Þegar kosið er til neðri deildarinnar, er kosið hlutfallskosningum í 28 kjördæmum í landinu. En þegar kosið er til efri deildarinnar, eru kjördæmin aðeins 19, og þá eru kosnir óbeinum kosningum, þ.e.a.s. kjörmannakosningum, af landsþingum og bæjarstjórnum nokkurra stærstu borganna fulltrúar til efri deildarinnar. Með þessu kosningafyrirkomulagi girða Svíar fyrir það, að hlutfallskosningarnar hafi einhliða áhrif á skipan þingsins. Með kosningafyrirkomulaginu til efri deildarinnar tryggja þeir rétt landsbyggðarinnar til áhrifa á val þingfulltrúa, en löggjöf verður þar eins og hér að fá samþykki í báðum deildum þingsins, og eru deildirnar að því leyti, þegar það er skoðað, jafnvaldamiklar. Báðar geta þær fellt frumvörp. Þetta er því ekki hliðstæða við þær tillögur, sem hér liggja fyrir. Þá skal víkja að Noregi, og segja má, að þar sé að finna það fyrirkomulag, sem einna helzt sé hægt að taka til samanburðar við þetta frv., sem hér liggur fyrir, og þess vegna vil ég gera nokkuð ýtarlegan samanburð á því, kosningaskipan í Noregi og þeirri, sem stefnt er að því að koma hér á. Í Noregi höfðu um langa hríð verið einmenningskjördæmi, en fyrir alllöngu var kjördæmaskipuninni þar breytt þannig, að stofnuð voru 20 stór kjördæmi í landinu með hlutfallskosningum. Þingmannafjöldi í þessum kjördæmum er misjafn. Hann er fæst 4 þm. og flest 13 þm., og kjósendafjöldinn á bak við hvern þingmann er einnig mjög misjafn í Noregi. En þrátt fyrir það, þó að kjósendafjöldinn sé misjafn, hafa Norðmenn ekki gengið lengra, en það í að jafna milli flokka, að þeir láta þá jöfnun, sem fæst úti í kjördæmunum, þegar kosið er hlutfallskosningum milli 4-13 manna, nægja sem jöfnun milli flokkanna jafnframt og hafa engin uppbótarsæti. Kjósendatalan á bak við þm. í hverju kjördæmi í Noregi er þannig, og þessar tölur, sem ég fer með, eru teknar úr norskum hagskýrslum, gefnum út eftir síðustu kosningar til Stórþingsins, sem fram fóru á árinu 1957, en það eru síðustu opinberu tölur, sem fyrir liggja um þetta efni: Í einu kjördæmi eru rúmlega 10 þús. kjósendur á bak við þingmann. Í einu kjördæmi í Noregi eru 11–12 þús. kjósendur á bak við þingmann. Í fjórum kjördæmum eru 12–13 þús. kjósendur á bak við þingmann, í fjórum kjördæmum 13–14 þús. kjósendur, í tveimur kjördæmum 14–15 þús. kjósendur, í þremur kjördæmum 15–16 þús. kjósendur, í þremur kjördæmum 16–17 þús. kjósendur, í einu kjördæmi 20–21 þús. kjósendur, og loks í einu kjördæmi, þ.e. höfuðborginni, 25–26 þús. kjósendur á bak við þingmann. Við sjáum á þessu, að það skortir allmikið á, að frændur okkar Norðmenn hafi gert jafnróttæka breytingu á kjördæmaskipan sinni og þá, sem nú er stofnað til hér á landi. Einkum verður þetta ljóst, þegar tillit er tekið til þess, sem ég sagði áðan, að í Noregi eru engin uppbótarsæti. Ég hygg, að þegar á þetta er litið, hefðu frændur okkar Norðmenn leyft sér að láta þann landshlutann, sem fjarlægastur er höfuðborginni, Austurland, halda sinni þingmannatölu frá því, sem verið hefur, en það er meira en sagt verður um það, sem stefnt er að með því frv., sem fyrir liggur. Þetta verður einnig ljóst, þegar á það er litið, að höfuðborg Noregs kýs einungis 13 þm. af 150. Hvað sem segja má um það réttiæti, sem hlutfallskosningar eiga að veita, sýnir reynslan, þar sem þeim hefur verið beitt til lengdar, að þær ýta undir fjölgun flokka og að í kjölfar þeirra kemur aukið flokksræði. Með þingræðisskipulagi og hjá lýðræðisþjóð liggur almannavaldið í raun og veru í höndum kjósendanna, en þeir fela þingmanni sínum eða þeim fulltrúa, sem þeir veita umboð, að fara með þetta almannavald fyrir sína hönd. Það liggur í augum uppi, að atvik verða oft svo mörg og mismunandi í félagsmálabaráttunni, að kjósandinn getur aldrei séð það með víssu fyrir í öllum atvikum, hvernig sá, sem fer með umboðið, beitir valdinu. En því betur sem kjósandinn þekkir manninn og því meira persónulegt traust sem hann ber til þess manns, sem fer með umboðið, því meiri trygging er fyrir því, að vel sé frá sjónarmiði kjósandans með valdið farið. Og það hefur oft komið fyrir hér á landi, að þetta traust kjósandans á manninum sjálfum, sem umboðið hlýtur, er svo öruggt, að það nær langt út fyrir raðir flokkanna. Það hefur komið fyrir hér á landi alloft, að einstakir þingmenn hafa verið kosnir gagnsóknarlaust í almennum kosningum þó. Sá þm. í okkar hópi, sem setið hefur hér á þingbekk lengur, en við hinir, hv. þm. Borgf. (PO), hefur þrisvar sinnum á sínum þingmannsferli í almennum kosningum í landinu verið kosinn gagnsóknarlaust í kjördæmi sínu. Þetta er ekki einsdæmi með hann. Þm. Mýr., Pétur Þórðarson, var a.m.k. einu sinni í almennum kosningum kosinn gagnsóknarlaust í kjördæmi sínu. Hið sama gildir um Benedikt Sveinsson, þm. N-Þ. En þetta hefur ekki gerzt í almennum kosningum á síðari árum. Það er þó ekki vegna þess, að kjósendurnir, fólkið úti í héruðunum, treysti ekki þeim mönnum, sem það gerþekkir, til þess að takast umboðið á hendur með svona kosningaaðferð; það sýna aukakosningar, þegar fólkið sjálft fær að ráða. 1945 fóru fram aukakosningar í Norður-Þingeyjarsýslu. Þá var kjörinn gagnsóknarlaust Björn Kristjánsson. 1946 fóru aftur fram almennar kosningar í landinu, og var þá að sjálfsögðu kosið í Norður-Þingeyjarsýslu eins og í öðrum kjördæmum. Björn Kristjánsson var nákvæmlega jafnöruggur í kjördæmi sínu 1946 og á árinu áður, og hann naut jafnóskoraðs trausts kjósenda þá og í aukakosningunni, en í almennu kosningunni er hann ekki kosinn gagnsóknarlaust. Það var ekki fólkið í héraðinu, sem krafðist þess. Flokksstjórnirnar hér í Reykjavík sáu fyrir því. Eftir að reglan um uppbótarþingsætin 1933 var lögfest, var loku skotið fyrir það, að nokkur maður, hversu eindregið traust sem hann hafði í héraðinu, fengi lengur að koma inn á Alþingi Íslendinga gagnsóknarlaust í kjördæmi sinu. Það olli því, að keppt var við Björn Kristjánsson 1946. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, á að reka smiðshöggið á þetta verk. Það á að koma í veg fyrir, að nokkurn tíma í almennum kosningum geti þessi kosningaaðferð orðið viðhöfð, hversu eindregið fylgi sem einn frambjóðandi kann að hafa. Og það á samkv. þessu frv. að gera meira til þess að ganga á snið við persónufrelsi manna. Það er í kosningalögunum, sem nú gilda, og í þingsköpum Alþ. ákvæði um utanflokkaþingmenn, - menn, sem eru utan flokka, og þeim er í þessum lögum tryggður viss réttur til áhrifa á Alþ., viss réttur í útvarpsumræðum á Alþ. og annað slíkt. Með þessu frv. á að koma í veg fyrir það, að nokkur einn Íslendingur, hversu mikilhæfur sem hann kann að vera, geti af eigin rammleik framvegis brotið sér braut inn á Alþingi Íslendinga án þess að safna um sig nokkuð mörgum mönnum á lista. Og ég fæ ekki betur séð, en það verði tímabært, þegar eftir að þetta frv. hefur verið samþ., ef svo fer, að strika út úr kosningal. og þingsköpum Alþ. þau ákvæði, sem lúta að rétti utanflokkaþingmanna. Allt miðar þetta að því að skerða áhrif og hið persónulega frelsi einstaklingsins, en auka vald flokksins. Það þingræði og það ríkisvald, sem er grundvallað á auknu flokksræði og hlutfallskosningum, breytist, hvort sem kjördæmin eru út af fyrir sig gömul eða ný, hvort sem þau eiga sér sögulegan uppruna eða ekki. Það fer eins og við í minni hl. í n. komumst að orði í nál. okkar. Það hlýtur að fara þannig, að sú breyting að taka upp margmenniskjördæmi með hlutfallskosningu í stað persónulegra kosninga eins eða tveggja fulltrúa skapar út af fyrir sig nýjan grundvöll þingræðis, þar sem hún er gerð, hvort sem þau kjördæmi, sem hlut eiga að máli, eru gömul eða ný, hvort sem þau eiga sögulegan uppruna eða ekki. Þingmaður, sem kosinn er persónulegri kosningu einn í kjördæmi, ber ótvírætt ábyrgð, sem ekki verður á aðra lögð eða skipt að vild til hagræðis. Þessa ábyrgð ber hann persónulega, bæði að því er varðar meðferð mála fyrir kjördæmið og afstöðu til ríkisheildarinnar. Sjálfur hlýtur hann að finna glöggt til þessarar persónulegu ábyrgðar og láta hana hafa áhrif á meðferð umboðs síns. Það er fráleitt, að slíkur þm. geti leyft sér að virða að vettugi vilja og óskir í héraðsmálum, þótt þar kunni að eiga í hlut kjósendur, sem hafa ekki greitt honum atkvæði. Eftir kosningu skoðar hann sig að jafnaði, a.m.k. að því er snertir staðbundin mál, fremur sem þm. kjördæmis en flokks, þótt hvort tveggja komi til greina. Það er í miklu ríkari mæli, en í einmenningskjördæmum kosið milli flokka, þegar kosið er hlutfallskosningu um marga menn. Hin persónulega ábyrgð breytist í flokksábyrgð. Það þingræði og það ríkisvald, sem áður hvíldi á herðum persónulega ábyrgra manna, tekur að hvíla á herðum flokka. Í stað samvizku manns kemur ópersónulegt sjónarmið flokks, þegar dæma skal um rétt og rangt. Þetta frv. er því ekki frv. um aukið lýðræði í landinu, það er fyrst og fremst frv. um aukið flokksræði. Með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt, leggjum við í minni hl. til, að afgreiðslu þessa máls verði nú frestað og að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, svo hljóðandi: „Í trausti þess, að stjórnarskrárnefndin, sem skipuð var samkv. þál. 24, maí 1947, taki stjórnarskrármálið í heild til endurskoðunar á árinu 1959 með það fyrirnx augum, að till. hennar verði lagðar fyrir Alþ. eigi síðar en í ársbyrjun 1960, og athugi sérstaklega tillögur þær, sem fram hafa komið um, að málið verði afgreitt á sérstöku stjórnlagaþingi (þjóðfundi), tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þetta er aðaltillaga okkar í minni hl. stjskrn. En fari svo mót von okkar, að þessi till. nái ekki samþykki, þá leyfum við okkur til vara og til þess að leita samkomulags um málið að leggja til sem brtt. við það frv., sem fyrir liggur, till. um, að bætt verði við nokkrum kjördæmum, þar sem fólkinu hefur fjölgað mest hér við Faxaflóa, að þm. Reykjavíkur verði fjölgað upp í 12 og að einum þm. verði bætt við á Akureyri. Þetta er flutt til þess að leita samkomulags í málinu og til þess að freista þess að halda hinum forna kjördæmaskipunargrundvelli, sem hefur verið undirstaða þingræðis í þessu landi a. m. k. nokkuð á aðra öld.

Ég vil leyfa mér að spyrja hv. þm., hvort hann eigi mikið eftir af sinni ræðu?

- Ég hef þegar lokið máli mínu eða svo að segja. Ég skal verða við óskum forseta og ljúka nú þessari ræðu og ætla, að ég hafi í meginefnum gert grein fyrir afstöðu minni hl. stjskrn.



Herra forseti. Það bar stundum við, þegar fyrrv. ríkisstj. sat að völdum, að það var spurt um það hér í hv. d., hvar ráðh. væru að störfum, ef þeir voru ekki hér viðstaddir. Það hefur vakið nokkra athygli í dag, að þegar stærsta mál, sem fyrir Alþingi hefur komið frá upphafi vega, er til umr., þá er ekki neinn ráðh. viðstaddur, og aðeins einn af flokksmönnum hæstv. ríkisstj. hefur komið hér við og við. Hv. 1. flm. frv. hefur ekki heldur mátt vera að sitja þingfund, þegar frv. er til 2. umr., sem verður að þessu sinni aðalumræðan, þar sem 1. umr. málsins var útvarpsumræða. Þetta gegnir nokkuð mikilli furðu, þegar um slíkt mál er að ræða og þetta, og þetta er mál, sem flm. þess hafa talið vera sérstakt réttlætismál, sem þeir þyrftu að koma fram þjóðarinnar vegna. En það virðist eins og hv. flutningsmenn þessa máls hér á hv. Alþingi hafi af einhverjum ástæðum ekki áhuga á því, að mikið sé um málið rætt eða sérstök athygli á því vakin hér á hv. Alþingi. Það er að vísu ekki undarlegt, þó að svo sé. Enda þótt að þeirra dómi sé málið leyst, þá á það mikið eftir, að svo sé. Þegar Alþingi var endurreist og konungstilskipun var út gefin um, hvernig til þess skyldi kosið, voru tvö meginatriði í þeirri tilskipan. Í fyrsta lagi var það, að réttur héraðanna til þess að eiga sérstakan fulltrúa á Alþingi var þar virtur, og hann var undirstaðan undir þessari skipan, Í öðru lagi áskildi konungsvaldið sér sjálft rétt til þess að eiga þar nokkra fulltrúa. Í meginatriðum hefur þessi skipan haldizt síðan. Þó að breytt hafi verið til, hefur þessari meginstefnu verið fylgt, aðeins hefur verið fjölgað kjördæmum, en ekkert kjördæmi hefur verið niður lagt. Og hvernig hefur svo þessi skipan gefizt þjóðinni? Allt frá því að Alþingi var endurreist sem ráðgefandi þing, hefur íslenzka þjóðin sótt fram til sjálfstæðis, athafna og þroska. Undir þessu kerfi hefur okkur tekizt að endurheimta sjálfstæði okkar. Og sterkustu rökin, sem við beittum í sjálfstæðisbaráttunni, voru rökin fyrir sögulegum rétti þessarar þjóðar, það voru rökin fyrir því, að þeir, sem litlir væru, ættu líka að eiga sinn rétt og að það ætti að virða hann. Það voru rökin fyrir því, að landfræðileg sérstaða okkar og fjárhagslegt sjálfstæði, sem við mundum geta skapað okkur, ætti að vera grundvöllur fyrir því, að þjóðin ætti að vera sjálfstæð í þessu landi. Og allt frá því að við höfum endurheimt sjálfstæðið, höfum við sótt fram, Íslendingar. Við höfum sótt fram til velmegunar og meiri mennta og þroska. Saga Íslenzku þjóðarinnar, frá því að hún fékk málin í sínar hendur, er sönn sigurganga allt frá þeim degi til þessa dags. Nú er svo komið, að við búum við betri lífskjör, en flestar aðrar þjóðir í heiminum og við stöndum framarlega á sviði menningar og félagsmála. Þetta höfum við framkvæmt við þá kjördæmaskipun, við þá skipun Alþingis, sem grundvöllur var lagður að einmitt með því, að héruðin hefðu sjálfstæða fulltrúa. Það hafa komið fram hugmyndir um það að breyta þessu skipulagi, eins og hér hefur verið rætt. En fæstar hafa þær hugmyndir verið byltingarkenndar eins og sú, sem hér er á ferðinni. Þó hefur verið til þess vitnað, að 1905–07 beitti Hannes Hafstein sér fyrir því, að kjördæmaskipun yrði komið á með nokkuð svipuðum hætti og hér er nú boðuð. Sú varð þó raunin, að þessari kjördæmabreytingu var ekki komið á, vegna þess að héruðin úti um landið mótmæltu þessu kröftuglega og þm. sáu að sér, áður, en það var um seinan. Þetta frv. var fellt hér í hv. Nd. með þriggja atkv. mun. En hver er svo ástæðan til þess, að það eru liðin meira en 50 ár, þegar þetta mál kemur hér fram aftur? Ef þetta mál hefði verið sérstakt áhugamál íslenzku þjóðarinnar, þurfa menn ekki að halda, að það hefði verið látið liggja í þagnargildi í hálfa öld. Ef þetta hefði verið það réttlætismál, sem það á að vera nú, hefði það ekki heldur verið látið liggja í þagnargildi í hálfa öld. En sannleikurinn er sá, að íslenzka þjóðin hefur ekki haft áhuga á þeirri kjördæmabreytingu, sem hér á að fara að gera nú, og hún hefur hann ekki í dag, jafnvel þótt henni verði komið á. Hv. 1. þm. Reykv. sagði hér áðan, að Reykvíkingar hefðu ekki óskað eftir því, að tekin yrðu upp einmenningskjördæmi í Reykjavík. Ég veit ekki heldur til, að það hafi verið óskað eftir því utan af landsbyggðinni, að kjördæmin yrðu lögð niður þar. Mér er ókunnugt um, að það kjördæmi, sem ég er hér fulltrúi fyrir, hafi beðið um, að það yrði lagt niður sem sérstakt kjördæmi, og ég hygg, að svo sé með öll önnur kjördæmi landsins. En gaman væri að fá það upplýst hér í umr., ef svo er ekki. Sjálfstfl. og Alþfl. hafa verið að fitla við kjördæmabreytingar, bæði 1931 og 1942. En það, sem Sjálfstfl. hefur sérstaklega svarið fyrir, þegar hann hefur verið að vinna að þessum kjördæmabreytingum, er það, að hann mundi ekki vilja leggja niður hin gömlu kjördæmi. Hv. frsm. minni hl. rakti þetta svo rækilega áðan, að ég ætla ekki að fara að endurtaka ummæli þeirra um það. En af hverju voru þeir að sverja fyrir þetta, sjálfstæðismenn, þá, ef þetta var mál, sem þjóðin óskaði eftir, og ef þetta var svo mikið réttlætismál eins og það á að vera í dag? Nei, þeir vissu það ósköp vel, að þjóðin óskaði ekki eftir þessu. Hún vildi fá að halda sjálfstæði héraðanna, eins og hún vill það í dag, þó að þeir freisti þess núna, þegar þeir eru orðnir vonlausir um sín áhrif við núverandi kjördæmaskipun. Og hverju á svo að fara að breyta? Það, sem á að gera með þessari breytingu, er að leggja niður áhrifavald héraðanna frá því, sem áður var, og gefa pólitíska valdinu, sem konungurinn áskildi sér 1843, nú fullkominn rétt. Í staðinn fyrir það, að héraðavaldið og pólitíska valdið hafa farið saman hér á Alþingi, á nú aðeins að taka tillit til hins pólitíska valds. En af hverju er svo verið að þessu? Af því að þetta er réttlætismál, segja flm. þess. Handa hverjum er þetta réttlæti, sem á að fara að skapa? Það á að vera handa pólitísku flokkunum í landinu, það er þeirra réttlæti, sem unnið er nú að því að skapa. Hvernig var þetta með Sjálfstfl. 1953? Hafði hann þá ekki sérstakan áhuga á því að skapa pólitískt réttlæti í landinu, skapa réttlæti handa þjóðinni, eins og nú á að fara að gera? Nei, þá var Sjálfstfl. að tala um það, hvað hann þyrfti að fá mörg atkvæði í þessu og hinu kjördæminu til þess að geta haft meiri hl. á Alþingi. Þá skipti ekki máli, hvort það var meiri hl. þjóðarinnar, sem stæði á bak við Sjálfstfl., aðeins að Sjálfstfl. fengi þessi fáu atkvæði, sem hann vantaði til þess að ná meiri hl. á Alþingi. Þá var það ekki óréttlæti að stjórna landinu með minni hl. kjósenda á bak við sig. Og hvað er að segja um hina flokkana? Mér finnst nú, að fornir vinir vorir, Alþýðuflokksmenn, hefðu gjarnan mátt muna þetta fyrr, að réttlætið er eins nauðsynlegt og þeir álíta nú. Og hvernig hafa þessir flokkar hagað sér í þeim félagssamtökum, sem þeir hafa ráðið? Frsm. minni hl. gat þess hér áðan, að það þykir ekki ástæða til að vera að koma réttlætinu inn í verkalýðsfélögin. Það þykir ekki ástæða til að koma réttlætinu við, þegar kosið er til Alþýðusambandsþings. Þau samtök hafa þó sitt að segja í okkar íslenzka þjóðfélagi, og þau samtök vilja, að þau séu virt, sem á líka að gera. - En þar þarf ekki að beita réttlætinu. Nei, réttlætið, sem er verið að tala um, og framsóknarmenn eiga að vera þeir einu, sem vilja ekki virða réttlætið, - nei, réttlætið ykkar, góðu herrar, það er ekki þess vert að virða það. Það er aðeins hugsað út frá þeim flokkshagsmunum, sem ykkur henta, og annað ekki. Það er ekki gert fyrir þjóðina, heldur fyrir flokkana ykkar, enda eru öll rökin, ef rök skyldi kalla, sem færð eru fram hér þessu máli til stuðnings, við það eitt miðuð að sýna, hvað flokkarnir geta haft upp úr þessu. Og hvernig er svo það réttlæti, sem hlutfallskosningarnar skapa? Situr ekki bæjarstjórnarmeirihlutinn á Sauðárkróki með minni hluta kjósenda á bak við sig? Er ekki sama að segja í Keflavík? Og hefur ekki bæjarstjórn Reykjavíkur oftar haft minni hluta kjósenda á bak við sig, þó að hún hafi haft meirihlutavald í bæjarstjórn? Þetta réttlæti hafið þið samt getað unað við. Og svo er annað atriði í sambandi við hlutfallskosningarnar, sem hv. frsm. meiri hl. kom hér að áðan. Hann sagði: Kjósendurnir geta fært til á listanum og ráðið þess vegna meiru um. - Ég skal segja ykkur eitt lítið dæmi af því, sem ég veit í sambandi við hreppsnefndarkosningar. Það var á lista, sem fékk um 190 atkv., en það voru 16 eða 17 menn, sem tóku sig til og strikuðu einn mann út af listanum, og hann féll. Það voru 170 manns, sem vildu fá þennan mann inn í hreppsnefnd, og listinn átti að hafa hann, en réttlætið var nú svona, að 17 menn réðu fyrir þessum 170. Þetta er nú réttlæti hlutfallskosninganna, ef út í það er farið. - Og mikið held ég að það hafi verið mikils virði fyrir minni hl., sem hefur setið í bæjarstjórninni hér í Reykjavík, sá réttur, sem þeir hafa haft. Stundum hef ég heyrt talað um það, að sjálfstæðismennirnir hér í Reykjavík hafi ekki gert mikið með andstæðinga sína í bæjarstjórninni. Og ég man, að þegar hæstv. forsrh. mátti sín mikils í Hafnarfirði, þótti íhaldinu í Hafnarfirði ekki mikill rétturinn, sem hann skapaði þeim, þótt þeir ættu setu í bæjarstjórninni. Svo er það jöfnuðurinn: það þarf að jafna, dreifbýlisfólkið ræður of miklu á landi hér. Það þarf nú að koma í veg fyrir, að þetta fólk hafi þau völd, sem það hefur, og við þurfum að jafna það. Ekki sé ég, að þessi völd dreifbýlisfólksins hafi nú staðið þéttbýlinu fyrir þrifum, og ég verð að segja það sem mína skoðun, að mér finnst, að fólksflutningar hér á landi hafi verið nógu örir, þó að fólkið úti í dreifbýlinu hafi haft þann rétt, sem það hefur haft til þessa, að kjósa sér sérstakan þingmann. Og það hefur heldur aldrei látið sér detta annað í hug, en að fólkið í þéttbýlinu ætti líka að eiga sína sérstöku fulltrúa. En ef við förum að jafna rétt, þá verðum við að jafna hann á fleiri sviðum en einu. Það er ekki nóg fyrir okkur að tala um, að það þurfi að jafna kosningarréttinn, það er fleira, sem þarf að jafna, heldur en kosningarrétturinn einn. Ég minnist þess, að 1957, í sambandi við afgreiðslu efnahagsmála, ákvað þáverandi þingmeirihluti að leggja á stóreignaskatt, til þess að þeir menn, sem höfðu hagnazt mest á verðbólgunni, legðu meira af mörkum en aðrir. Það þótti nú ekki sérstaklega vel að farið að fara að jafna réttinn þá. Nei, það voru nefnilega vondir menn, sem voru þá að reyna að jafna réttinn, og það var réttur, sem áttí ekki að jafna. Það þarf að jafna fleira en það, sem felur í sér að minnka rétt fólksins, sem úti í dreifbýlinu býr. Hvað er að segja um ýmis lífsþægindi? Hefur fólkið útí í dreifbýlinu rafmagn á borð við hina sem í þéttbýlinu búa? Nei, það hefur það ekki. En stjórnarliðið taldi samt rétt núna í sambandi við afgreiðslu réttlætismálsins að rétta því annað, aðra sneið, og það var að minnka fjárframlög á fjárlögum til þess að framkvæma rafdreifingu út um landið. Það var vafalaust gert til þess að jafna um réttinn á milli þessa fólks, sem við órétt eða misrétti býr að þessu leyti. Og höfum við, sem úti á landinu búum, svipaða aðstöðu í atvinnulífi gagnvart bönkum, innflutningsstofnun og öðru slíku? Nei, við höfum það ekki. Og ef þið ætlið að fara að jafna réttinn, þá verðið þið að gera það á fleiri sviðum, og það er skrýtinn jöfnuður að taka réttinn af þeim, sem verr eru settir í þjóðfélaginu, og flytja hann til hinna. Eins og ég drap á áðan, hafa fólksflutningar í þessu landi verið nógu örir, þó að ekki sé að því stefnt að auka þá. Mér finnst, að dreifbýlið hafi lagt þéttbýlinu nógu mikið til með því að ala upp það mannvænlega fólk, sem það hefur sent hingað í þéttbýlið með því fjármagni, sem úr dreifbýlinu hefur farið, þó að ekki sé bætt við. Og ef menn ætla að fara að draga úr aðstoð við dreifbýlið, þá gerist annað og meira, og það er það, að landshlutar leggjast í auðn. Kannske finnst mönnum ástæða til þess, að svo eigi að fara. Það var einhvern tíma orðað, þegar um þessi mál var rætt hér í sambandi við kjördæmabreytingu, - það mun hafa verið 1931, - þá var sagt: Er ekki nóg, að við berum á túnið, þurfum við að bera á úthagann líka? - En ég segi ykkur það satt, að það eru sannanir fyrir því, að fólkið úti um hinar dreifðu byggðir landsins leggur íslenzku þjóðinni það mikið í framleiðslu, að það er ekki ástæða til að vanmeta það. Í mörgum smákauptúnum og sjávarþorpum er framleiðsla sjávarafurða miklu meiri en hún er hér, og í sveitum landsins er framleiðsla á hvern einstakling svo mikil, sem kunnugt er, að hún hefur aukizt þrátt fyrir það, að fólkinu hefur fækkað. Og við höfum ekki efni á því að draga úr þessari framleiðslu. Við þurfum að auka útflutningsframleiðsluna, bæði það, sem tekið er af sjávarafurðum og landafurðum. Og það eru sannanir fyrir því, að á s.l. ári seldum við upp alla okkar mjólkurframleiðslu og meira en það. Það er þess vegna ekki ástæða til þess að draga úr aðstoð við kjördæmin úti á landinu, það er ekki ástæða til að draga byggðina saman, heldur hitt. Þá hefur því verið haldið fram í þessum umræðum, að harkan í kosningabaráttunni í einmenningskjördæmunum sé svo mikil, að það þurfi að koma í veg fyrir hana, og það muni breytast með stóru kjördæmunum. Það var bent á það hér áðan, hvernig það væri í Reykjavík. Haldið þið, að það sé minni harka í kosningabaráttunni í Reykjavík, en úti um landið? Ég veit það vel, að harka í kosningabaráttu er mikil, og þekki til kjördæma, þar sem mismunur er lítill og hart hefur verið barizt. En ég veit, að hún er ekki meiri, en hún hefur verið hér. Og ég veit það líka, að áhrif fjármagns og atvinnufyrirtækja eru helzt hér í Reykjavík. Það er ekki vegna þess, að draga þurfi úr hörku í stjórnmálabaráttunni, að þessi breyting er gerð. Þá er rætt um það, að sá hluti kjósenda í kjördæmi, sem ekki fær kosinn þingmann, eigi ekki fulltrúa hér á hv. Alþingi, því að þingmaðurinn sé bara fyrir þá, sem kjósa hann. Skömmu eftir að ég hafði verið kosinn þingmaður, kom til mín myndarleg kona, búsett í mínu héraði. Hún sagði við mig: Meðan þú varst frambjóðandi, varstu andstæðingur minn, en eftir að þú ert orðinn þingmaður, þá ert þú fulltrúi fyrir mig sem aðra. - Þetta er skoðun fólksins almennt, og ég er sannfærður um það, að þeir menn, sem vilja halda því fram núna, að andstæðingar okkar í kjördæmunum, sem kjósa okkur ekki, eigi ekki fulltrúa á Alþingi, þar sem einmenningskjördæmi eru, þeir hafa ekki hagað sér sjálfir þannig í sinni þingmennsku. Þeir vita það, að þeir eru kjörnir þingmenn kjördæmisins, og haga sér eftir því. Aðalþáttur þingmannsins er að sjá fyrir hagsmunum kjördæmisins í heild, og það hafa þingmenn reynt að rækja. Því hefur líka verið haldið fram í sambandi við þetta mál, að þingmenn ræktu þann þátt of vel, þeir hefðu of mikið kjördæmasjónarmið og þess vegna þyrfti að fjarlægja þá úr þeim tengslum. Það hefur verið fært fram sem rök með kjördæmum. Þar var það sagt og vitnað í franskan málshátt, að litlu kjördæmin sköpuðu litla þingmenn. Þá skapa nú litlar þjóðir litla menn, og verðum við að sætta okkur við það. En er nú reynsla okkar hér á landi sú, að frá litlu kjördæmunum hafi litlu þingmennirnir komið? Má ekki minna á Jón Sigurðsson í því sambandi, sem var ekki þingmaður fyrir stærra kjördæmi, en Vestur-Ísafjarðarsýslu? Og má ekki minna á Tryggva Þórhallsson, sem var þingmaður fyrir Strandasýslu og þykir ekki stórt kjördæmi? Ég held, að þeir, sem úr stærri kjördæmum hafi komizt eða með þann titil að heita landskjörnir, mættu vel við una, þó að þeir hefðu bara þá stærð, sem þessir menn höfðu. En ef þetta er nú svo, sem hér hefur verið drepið á, að það væri styrkur fyrir litlu kjördæmin að fá að sameinast hinum stærri og koma þannig saman sem heild, eins og það er orðað hér á Alþingi, mundum við þá ekki segja, að það væri styrkur fyrir okkur að fá að taka þátt í kosningum t.d. á þing Sameinuðu þjóðanna með öðrum Norðurlöndum? Við gætum vel hugsað okkur þann hátt á því, að þar væri einn listi og það ættu að vera jafnmargir fulltrúar fyrir þessar þjóðir og er nú. En haldið þið, góðir hálsar, hv. þm. hér og aðrir, að við teldum, að þetta væri hagur fyrir okkur? Nei, við mundum telja þetta móðgun og að litla þjóðin mundi týnast með þessum hætti, eins og litlu kjördæmin týnast, ef hér verður að farið sem að er stefnt. Og ég held, að það væri alveg sama, í hvaða samtökum það væri, sem okkur væri boðið upp á þetta kosningafyrirkomulag. Við mundum vilja eiga okkar sérstaka fulltrúa, þó að hann væri fulltrúi frá lítilli þjóð. Þá hefur á það verið bent, að flokksvaldið mundi minnka. Haldið þið, segja flutningsmenn og fylgjendur þessa máls, að það væri ekki munur fyrir Skagfirðinga, Húnvetninga og Siglfirðinga að standa saman gegn Reykjavíkurvaldinu? En gæti það nú ekki skeð, að Skagfirðingar, Siglfirðingar og Húnvetningar kæmu sér ekki saman innbyrðis, og haldið þið, að það væri þá styrkur? Hver færi þá með þeirra mál? Það væru flokksstjórnirnar og engir nema flokksstjórnirnar. Og þannig verður það, það er verið að auka vald flokksstjórnanna með þessu frv., enda er það miðað við það, sem kallað er að jafna á milli flokka. Ég man eftir því í sambandi við 1. umr. þessa máls, að hv. þm. A-Húnv. (JPálm) talaði um það, að hann ætti greinda og góða kjósendur, en sinn styrkur hefði verið meiri, ef á bak við hann hefðu verið fleiri kjósendur og hann væri kominn í nýja kjördæmið. Mín skoðun er önnur. Ég veit það af kunnugleik, að hv. þm. A-Húnv. er vel séður heima í sínu héraði. Hann nýtur þar trausts, og það mundi engri flokksstjórn hafa verið fært að ýta honum frá framboði, þó að hún hefði ætlað sér. En það er ekki þar með sagt, að Skagfirðingar eða Siglfirðingar, svo að dæmi séu nefnd, meti Húnvetninginn, hv. þm., Jón Pálmason. Nei, það fer ekki saman, að maðurinn, sem er vel kynntur í því héraði, þar sem hann er búsettur og fólk þekkir hann, njóti trausts hjá hinum. Þá er því haldið fram, að það mundi vera auðveldara að fá bændur til þingsetu, en verið hefur, ef þetta mál nær fram að ganga. Rökin fyrir því var harkan, sem átti að vera í kosningabaráttunni. En á það má benda, að þessir menn margir eru hlédrægir menn, góðir og gegnir og vel kynntir helma fyrir. En það nægir ekki að vera vel kynntur heima fyrir, þegar komið er út í stóru kjördæmin. Slíkur maður þekkist ekki um nýja kjördæmið allt. Þess vegna er verra fyrir hann að sækja fram í kosningabaráttu en ella. Þá hefur reynslan verið sú, að það hefur yfirleitt ekki verið algild regla að færa upp á listunum, eins og talað var um hér um daginn. Þess vegna munu þessi rök ekki reynast haldgóð, enda vita allir, að það verður erfitt fyrir bændur að sitja á þingi, ef á að rækja þingmennskuna eitthvað í líkingu við það, sem nú er gert, ef þeir eiga að sinna svo stóru kjördæmi eins og nú eiga að verða. Það hefur verið talað um, að þeir hefðu ekki tíma til þingmennskunnar, elns og nú háttar, þegar þeir geta þó setið heima í sínum héruðum og eiga tiltölulega auðvelt með að hafa samband við kjósendur sína. En hvað þá, ef þeir þurfa að ferðast um svona stóran landshluta? Ég veit líka dæmi þess um einn af þingbændum nú, að hann mundi ekki sitja hér á hv. Alþingi, ef þessi skipan hefði verið komin á. Þá hafa kosningar til búnaðarþings verið nefndar í þessu sambandi, og þær hafa verið teknar sem dæmi um það, að hér væri svipað að farið og í sambandi við búnaðarþingskosningar. En hér er nefnilega mjög málum blandað. Hvað eru búnaðarsamböndin? Búnaðarsamböndin eru ekkert annað, en sjálfstæðar heildir, sem eru myndaðar eins og sýslufélögin. Þau eru mynduð af hreppabúnaðarfélögunum, sem bak við þau standa. Búnaðarsamböndin fara með öll mál þessara sérstöku heilda. Þau fara með öll sameiginleg mál hreppabúnaðarfélaga. Svæði þeirra eru mismunandi stór, t.d. nær Búnaðarsamband Borgarfjarðar yfir Mýra- og Borgarfjarðarsýslur, Búnaðarsamband Suðurlands nær yfir Suðurlandsundirlendið, Búnaðarsamband Dala og Snæfellsness náði yfir Dali og Snæfellsnes áður fyrr, en þar eru samböndin nú orðin tvö. En þetta eru allt sjálfstæðar heildir, félagslega og fjárhagslega. Þess vegna geta ekki nema þessar heildir kosið sína fulltrúa til búnaðarþings, alveg eins og sýslurnar. Og þróunin hefur svo orðið sú á síðari árum, að yfirleitt hafa kjördæmin til búnaðarþings verið minnkuð og meira stefnt inn á beinar kosningar. Og þannig mun það nú vera t.d. í Búnaðarsambandi Borgarfjarðar, að þar hefur yfirleitt verið kosinn með samkomulagi sinn maður úr hvorri sýslu. Hér er hins vegar ekki verið að skapa neinar sjálfstæðar heildir. Hv. 1. þm. Reykv., frsm. meiri hl., sagði: Sýslurnar eiga að halda sér. Hrepparnir eiga að halda sér. - Það er ekki verið að skapa neina heild, hér er aðeins verið að þvinga fólkið til að kjósa þingmenn hvort með öðru, hvort sem því líkar það betur eða verr. Það er ekkert á bak við þessa þingmenn, og ég fullyrði, að ekki er hægt að halda þessari skipan, það er ekki hægt að láta þingmennina frekar en aðra dansa í lausu lofti, því að hér er ekki byggt á jörð. Og það, sem gerist, er, að annað tveggja verður að breyta fornri sýsluskipan eða gera landið allt að einu kjördæmi, og að því er stefnt. Og svo tala menn um, að þessi tilhögun eigi að vera styrkur fyrir landsbyggðina, það eigi að vera styrkur fyrir sveitirnar að fá fulltrúa kosna eftir þessari leið, þær hafi aðgang að mörgum og allir flokkar eigi þá fulltrúa í kjördæminu, - að það sé ekki hætta á, að ríkisstj. beiti héruðin neinum fantatökum, eins og nú er, ef hún er andstæð þingmanni. En gæti nú ekki skeð, ef við hugsuðum okkur, að þeir þingmenn, sem nú eru fyrir í héraðinu, héldu áfram þingsetu, og þeir mundu fyrst um sinn líta á sig í tengslum við sin kjördæmi, - gæti nú ekki skeð, að ríkisstj., sem hefði tilhneigingu til þess að beita slíkum tökum, að líta á andstæðing sinn sem andstæðing í sambandi við fjárveitingar og annað til héraðanna, hún beitti því einnig við þau héruð innan þessa svæðis, sem ættu þingmenn úr andstæðingahópi? Ég held, að ef út í það væri farið, þá gæti þetta skeð. En ef það er styrkur fyrir héruðin að sameinast, af hverju er þá verið að segja við bændur landsins um leið: Gætið ykkar, þið eruð ekki nema 20 þús. móti 150 þús. Ef þið ekki takið það, sem að ykkur er rétt í þessu, þá getur verið, að ykkur verði mælt eins og þið mælið öðrum? - Mundi nú vera verið að segja þeim þetta samtímis því, sem verið væri að auka vald í höndum þeirra? Ef á að auka valdið hjá þessum 20 þús. gegn þessum 150, mundi þá þessi sneið vera látin fara með? Nei, flm. þessa frv. gera sér alveg grein fyrir því, að þeir eru að draga valdið úr höndum héraðanna, en ekki auka það, þó að það sé stundum reynt að punta upp á það með þessum og álíka fullyrðingum. En það gagnar lítið, því að hitt kemur með. Þá er talað um, að það þurfi að gera þetta, því að forréttindi Framsfl. séu svo mikil, það sé alveg ómögulegt að láta Framsfl. hafa þessi forréttindi. Hvaða forréttindi hefur frambjóðandi Framsfl. í Mýrasýslu fram yfir frambjóðanda Sjálfstfl.? Mér er ekki kunnugt um þau forréttindi. Ég veit ekki annað en þessir menn verði báðir að berjast fyrir sinni pólitísku tilveru án þess að hafa nokkur forréttindi. Og ég vil spyrja: Hvaða forréttindi hefur frambjóðandi Sjálfstfl. fram yfir frambjóðanda Framsfl. á Snæfellsnesi? Ég veit ekki til þess, að þar sé heldur um nein forréttindi að ræða. Þeir verða að berjast fyrir sínum málstað, og fólkið metur málstaðinn eftir sínum geðþótta. Hér er því ekki um nein forréttindi að ræða. Þessi forréttindi, sem þið eruð að tala um, hv. þm., til handa Framsfl., það eru héruðin, sem þið eigið við, en það er bara betra orðalag fyrir ykkur að kenna þetta við Framsfl. En það hefur verið gerð tilraun til þess áður að hnekkja valdi Framsfl. með kjördæmabreytingu. Það átti að gera 1931, og það átti að gera 1942. Og þið verðið að halda út í þriðju baráttuna nú til þess að reyna að hnekkja valdi flokksins. Og þið skuluð sanna það, að þó að ykkur takist þetta, þá verður Framsfl. ekki eytt eða hann verður ekki minnkaður með löggjöf, Nei, það verður ekki langur tími, þangað til þið, hv. þm., andstæðingar Framsfl., eða eftirmenn ykkar verða að reyna við þennan flokk enn þá, og þá verður það auðvitað gert með því að gera landið allt að einu kjördæmi, og þá verður það réttlætismál, af því að Framsfl. hefur forréttindi. Það, sem að er stefnt með þeirri breyt., sem hér er boðuð, er að gera pólitíska valdið í landinu sterkt og eyða valdi héraðanna. Þetta er meginmálið í þessu öllu saman. Og af hverju er verið að þessu? Þegar nýsköpunarstjórnin sat hér að völdum 1944–46, mátti heyra sitt af hverju til landsbyggðarinnar. Ef við förum um landið, finnum við ekki margar framkvæmdir úti um landsbyggðina frá þeim tíma, kannske 3 eða 4 hús í sveitum og álíka margar hlöður. Nei, þá var ekki verið að auka vald landsbyggðarinnar, þá var verið að rýra það eins og hægt var. Þá var bændum skipað sérstakt ráð, búnaðarráð, til þess að fara með þeirra verðlagsmál, og annað var eftir því. En þessi stefna, þetta vald, sem þessir flokkar höfðu náð, stóð skammt. Og það tókst að hefja aftur markvissa baráttu fyrir framförum úti um landsbyggðina. Þessi stefna hefur unnið á, og henni hefur verið haldið fram sleitulaust síðan, enda hefur Framsfl. verið í ríkisstj., síðan nýsköpunarstjórnin fór. En nú er bara komið að því aftur, að það þarf að fara að reyna að hnekkja þessu byggðavaldi, og nú á að reyna að gera það svo, að um muni. Nú á að fara að framkvæma stefnuna; sem hv. 3. þm. Reykv. (EOl) orðaði hér í vetur í sambandi við umr. um niðurfærslu verðlags og launa, að það þyrfti að draga úr landbúnaðarframleiðslunni, og annað eftir því, breyta fjárfestingarpólitíkinni, - og þetta yrði kannske hægt að gera, þegar búið væri að breyta kjördæmunum. Og nú á að fara að framkvæma stefnuna, sem hv. 1. þm. Reykv. (BBen) orðaði á þá leið, að þegar hann færi út um landsbyggðina, þá væru sérstaklega tvær byggingar, sem færu í taugarnar á þessum ágæta þm. Það var íbúð kaupfélagsstjórans, og það var verzlunarhús kaupfélagsins. Þar voru fjárfestingarliðir, sem mátti draga úr. Það á að neita 500–600 manns í Kaupfélagi Borgfirðinga um að byggja yfir sína verzlunarstarfsemi, af því að húsið getur farið í taugarnar á hv. 1. þm. Reykv. Það er að þessu, sem er stefnt með þeirri breyt. á stjórnarskránni, sem hér er boðuð. Og það þarf að byrja á því að eyða valdi héraðanna, til þess að það sé hægt að koma fram þessari stefnu. Þetta vita þessir hv. þm., og þess vegna er nú byrjað á byrjuninni. Og það á að halda áfram á þeirri braut, sem nú er mörkuð, að reyna að fleyta efnahagsmálunum, eins og gert er með fjárlagaafgreiðslunni, með niðurgreiðslum, þar sem framkvæmdaféð er tekið til niðurgreiðslnanna, þangað til þetta er komið í kring. Þetta er mergur málsins, og að þessu er stefnt með þeirri breytingu á stjórnarskránni, sem hér er verið að vinna að. Það á að hætta uppbyggingunni úti um landsbyggðina. En til þess að það sé mögulegt, þarf að taka valdið af héruðunum. Ég leyfi mér hér með að spyrja, áður en ég lýk máli mínu: Er það hyggilegt fyrir okkur Íslendinga að leggja mest upp úr höfðatölureglunni, eins og hér er gert? Við, sem erum minnstir af þeim minnstu og viljum þó vera sjálfstæðir og fara með okkar sérstöku mál sjálfir, er það skynsamlegt af okkur, að við skulum nú í samskiptum borgaranna innbyrðis leggja höfðatöluregluna sem þungamiðju í stjórnskipunarlögum okkar? Þó að það sé sagt hér, að héruðin úti um landsbyggðina hafi meiri rétt en þéttbýlið, þá er því við að bæta, að ofan á kjörna þm. eru settir 11 uppbótarþingmenn til að þynna þetta sem mest út, enda er það yfirlýst stefna sumra af flm. þessa frv., þeirra sem vilja segja það, að það sé stefnt að því að gera landið allt að einu kjördæmi, enda vitum við það, því að fullyrðingar þeirra sjálfstæðismanna um þetta mál nú, eru ekki meira virði en þær, sem þeir hafa gefið áður og ganga í gagnstæða átt við það, sem nú er verið að gera. Það var sagt frá því í aðalstjórnarblaðinu, þegar frá þessu máli var sagt og því samkomulagi, sem um það var orðið, að það væri búið að tryggja framgang kjördæmamálsins. Þegar flm. höfðu komið sér saman um að flytja það, þá var þar með búið að segja: Það er búið að tryggja framgang sjálfs kjördæmamálsins. Það þurfti ekki að vera að spyrja íslenzku þjóðina um það, hvort þetta mál ætti að ná fram að ganga eða ekki. Nei, hv. þm. G-K. (ÓTh), hv. 3. þm. Reykv. (EOl) og hæstv. forsrh. (EmJ), þeir höfðu ákveðið, að málið skyldi ná fram að ganga, og þar með var framgangur málsins ákveðinn. E.t.v. lætur þjóðin þessa menn ráða um afstöðu sína gagnvart þessu máli, en þá eru flokksböndin orðin sterk. En það eiga eftir að verða kosningar um þetta mál, þar sem þjóðin á eftir að segja sitt. Og ég verð að segja það, að ég öfunda ekki þá menn, sem fara út um landsbyggðina í vor og segja við fólkið: Viljið þið gera svo vel að láta mig fá atkvæðin ykkar, svo að ég geti lagt kjördæmin ykkar niður? Það verður auðvitað fleira haft með í pokahorninu, en mergur málsins er þessi. Og íslenzka þjóðin þarf að gæta þess að afhenda ekki pólitíska valdinu í landinu rétt héraðanna á þann hátt eins og hér er ætlazt til.



Herra forseti. Þegar samstarf tókst fyrir síðustu kosningar milli Framsfl. og Alþfl., var það mikið áfall fyrir Sjálfstfl., en til þess að reyna að gera sig gildandi gegn slíku bandalagi, uppnefndi Sjálfstfl. bandalagið og nefndi það „Hræðslubandalag“. Átti hinn almenni kjósandi að líta svo á, að þetta bandalag vinstri flokkanna í landinu væri myndað í tilefni af hræðslu við sjálfan Sjálfstæðisflokkinn. Ég fyrir mitt leyti tel það ekki og taldi ekki þá neitt óeðlilegt, þótt verið væri á verði af öllu hugsandi fólki landsins gegn því, að Sjálfstfl. fengi meirihlutavald á Alþingi Íslendinga. Sjálfstfl. gegndi síðan forustuhlutverki í því að skipuleggja kauphækkanir hinna ýmsu stétta þjóðfélagsins í tíð vinstri stjórnarinnar og auka þar með dýrtíð og að sama skapi útgjöld ríkissjóðs. Urðu þau öfl, er þessu hlutverki gegndu, ofan á, á Alþýðusambandsþingi í lok nóvember s.l. Var þar með fyrir borð borinn sá grundvöllur, sem stjórnarsamstarf Framsfl. og verkalýðsflokkanna var reist á, enda ollu þessi viðbrigði verkalýðsflokkanna algerum friðslitum innan ríkisstj., svo sem nú er öllum landslýð kunnugt, og urðu endalokin þau, að Hermann Jónasson baðst lausnar fyrir ráðuneyti sitt í byrjun desembermánaðar. Forustulið Sjálfstfl, lagði hart að sér og flokki sínum til þess að rjúfa vinstri stjórnina, til þess að mynda stjórn að nýju, en enda þótt fyrra atriðið tækist, misheppnaðist hið síðara. Olli þessi misheppnaða tilraun forustuliði Sjálfstfl. allmiklum áhyggjum, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið, og voru nú feldir breiddir yfir höfuð og mikil plön lögð. Ekki mátti Framsókn gamla sleppa svo frá þessu, að henni yrði ekki að nokkru klórað, enda greip mikill ótti ýmsa í forustuliðinu um, að Framsfl. fengi nú bætta aðstöðu eftir þetta getuleysi Sjálfstfl. Ótti þessi gróf um sig dag frá degi og endaði með því, að nú var í fyrsta sinn myndað hræðslubandalag stjórnmálaflokka á Íslandi, og nú var hræðslan af ýmsum toga spunnin. Eins og alþjóð veit, var vinstri stjórnin athafnasamasta ríkisstj., sem nokkru sinni hefur farið með völd í landinu. Starf hennar gekk allmjög út á það að efla alhliða atvinnuvegi þjóðarinnar til lands og sjávar, skapa nýjan og bættan verðlagsgrundvöll fyrir allar útflutningsvörur og gera mögulegan útflutning á afurðum, sem áður fékkst ekki fyrir nægilega hátt verð. Þetta tókst með lögunum, sem sett voru um útflutningssjóð árið 1958. Vinsældir vinstri stjórnarinnar í sambandi við þetta óttuðust sjálfstæðismenn mjög. Með þessu ávannst það, að áhugi manna óx fyrir landbúnaði og sjávarútvegi og flótti fólksins stöðvaðist frá arðbærum störfum til örari göngu í gæfuleit á steyptum borgargötum. Þessi straumhvörf og önnur, er siglt hefðu í stórum stíl í kjölfarið, ef með festu og öryggi hefði auðnazt að gera þessa og framhaldandi aðgerðir þings og stjórnar að uppistöðu í gróandi þjóðlífi, voru ekki í anda þess glundroða og stefnuleysis, sem nú auðkennir, hvar sem litið er á, aðgerðir hæstv. núv. ríkisstj., sem er leppstjórn Sjálfstfl. og ber helzt á sér blæ hins framliðna, sem tekizt hefur að vekja upp að nýju, og eru nú allar aðgerðir uppvakningsins óþekkjanlegar frá fyrra lífi, enda fljótt auðséð, að hvorki hugur né hönd stjórnast eftir eigin tauga- né æðakerfi. E.t.v. er hér aðeins um dáleiðslu að ræða. Er þá vonandi, að hinir villuráfandi losni sem fyrst undan áhrifavaldi dávaldsins, áður en þjóðin liggur öll óbætt hjá garði fyrir þeirra aðgerðir. Því er nú verr, að allt er þetta með ráði gert. Sjálfstfl. var svo hræddur um vinsældir vinstri stjórnarinnar, að hann var tilbúinn í allt, sem stuðlað gat að falli hennar. En kálfar launa sjaldan ofeldi, og það sannaðist á kratabroddunum. Flokkur þeirra var andstæður þeirri stefnuskrá, sem hans menn í ríkisstj. samþykktu, sem var að halda niðri kaupgjaldi og verðlagi. Í þess stað samfylkti Alþýðuflokksliðið í öllum stéttarfélögum Reykjavíkur með Sjálfstfl. og efndu til kauphækkana með uppsögn samninga, hvar sem þeir gátu, til þess eins að gera þeirri ríkisstj., sem þeirra flokksmenn voru aðilar að og þátttakendur í, sem allra erfiðast fyrir, enda leiddi það til síaukinna útgjalda á fjárlögum ríkisins, með þeim afleiðingum, sem ég áður tók fram, að stjórnin sagði af sér. Af þessu leiddi, að Alþfl. og ekki sízt foringjar flokksins voru orðnir ofur lítið órólegir. Fólkið, kjósendur þeirra, hlýddi hvorki á boð þeirra né bönn. Nú vilja sem sagt verkalýðsforingjar Alþfl. semja við Sjálfstfl. um hlutdeild í peningum og auðæfum sjálfs auðvaldsins. Nú hafa embættissinnaðir foringjar þessa flokks slegið svo á sjálfstraust og baráttuvilja flokksins, að hann kærir sig ekki lengur um að heimta rétt sinn með samheldni gegnum áhrifavald máttugra flokkssamtaka, heldur skal ganga auðvaldinu á hönd og fá því valdið í hendur, sem almúginn á í sjálfum sér og getur tekið, aðeins með því að dýrka hvorki foringja né molana, sem detta af borðum húsbændanna. Hvað um það, Alþfl.-foringjaliðið var orðið hrætt á báða bóga. Þeir gengu á fund foringja Sjálfstfl. og báðu þá auðmjúklega fyrirgefningar á þessu útundanhlaupi með Framsókn, nú væru þeir komnir og iðruðust synda sinna, en þeir væru hræddir við þær. Og sjálfstæðisforingjarnir þökkuðu þeim heimkomuna og tóku á móti týnda syninum með lotningarfullri gleði, og nú hefur týndi sonurinn gengið erinda síns sáluhjálpara og sótt fjöreggið týnda, sem aðeins tilheyrir hinum hræddu bæjarmönnum í baráttu við heilagan rétt vors forna og nýja lýðveldis á Íslandi. Það er réttur þess hluta þjóðarinnar, sem haldið hefur í heiðri frá upphafi Íslandsbyggðar þjóðerni og íslenzkri tungu. Nú á að ganga á rétt þess hluta lands og þjóðar, sem háði baráttu við elds og ísa raun, drepsóttir og alls konar hallæri og með þrautseigju hélt við byggð og menningu þjóðarinnar við frumstæð skilyrði. Þeir hv. alþm., sem standa að samningu þessa frv. til stjórnskipunarlaga, sem hér liggur fyrir á þskj. 368, um breyt. á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, eru ekki arftakar feðranna sem forustuleiðtogar í því að byggja og treysta á landið. Þetta kjördæmamál ætti fremur að heita frumvarp til laga um, að Íslendingar hafi allir búsetu í Reykjavík; en frumvarp til stjórnarskipunarlaga o.s.frv. Þetta frv. boðar algera byltingu á Íslandi, enda væri ekki unnt að koma því áfram hér á Alþingi nema fá í liðið uppreisnarforingjann, hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson. Það er hann og gamall sálufélagi hans, hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, ásamt hv. þm. G-K., hálf-Dananum Ólafi Thors, sem ráða ferðinni í þessu „réttlætismáli íslenzku þjóðarinnar“ til sjávar og sveita, eins og þeir kalla það. Með kjördæmamáli því, sem hér liggur fyrir, er farin kollsteypa, sem Sjálfstfl, á Íslandi notar til þess að blekkja þjóðina með, og nú er Alþfl. notaður sem hvert annað áhald, sem liggur á borði húsbændanna, til að gera verstu verkin. Sjálfstfl. flaggar því mjög mikið, að vinstri stjórnin hafi skilið eftir þrotabú, þrátt fyrir allmikinn tekjuafgang, sem varð við uppgjör ríkisreikningsins um áramót, og ófengnar tekjur af óseldum gjaldeyri o.fl. Nú á hið göfuga markmið með kjördæmamálinu að helga meðalið, og stefna skal öllum fjármálum þjóðarbúskaparins í heild í fullkomið strand, svo að ekki verður annað séð, en niðurgreiðslur og niðurfærslur dýrtíðarinnar verði komnar í fullkomið strand á miðju sumri, nema eitthvað óvænt reki á fjörur hinnar vonglöðu hæstv. ríkisstj. Svo er og eftir að taka með, að Alþýðubandalagsmenn fengu ekki skækil á húðfeldi hæstv. ríkisstj., svo að þýtt getur það um 200 –300 millj. kr. hækkanir á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs af völdum kauphækkana á tímabili tveggja fyrirhugaðra kosninga. Það skyldi þó ekki geta skeð, að stóru kjördæmaríkisstj. yrði ráðþrota og óskaði eftir þjóðstjórn að loknu þriggja til fjögurra mánaða valdatímabili eða þá að íslenzka lýðræðið riðaði að falli? Ættu þá verkalýðsleiðtogar reykvískrar alþýðu að hjálpa íhaldinu til varanlegra valda í landinu, á sama hátt og verkalýðshreyfingin þýzka kom Hitler sáluga til æðstu metorða í Þýzkalandi? Sjálfstfl. kveðst vilja láta kaupa togara til landsins. En hann vill engin lán láta taka hjá erlendum þjóðum, en gjaldeyri vantar fyrir nauðþurftum landsmanna. Sá flokkur var á móti öllum erlendum lántökum vinstri stjórnarinnar, sbr. þegar lokið sprakk af einni málpípu flokksins, þá var sá flokkur á móti virkjun Sogsins og öllum framkvæmdum í dreifbýli og þéttbýli, sem erlend lán þurfti til, þegar hann fór ekki með völd landsins, en aðrlr flokkar gerðu það, en Sjálfstfl. Sjálfstfl. er því í raun og veru hvorki dreifbýlis- né bæjarflokkur, hann er aðeins sérhagsmuna- og valdastreituflokkur. Án þessa flokks getur þjóðin því vel lifað og að mínu áliti miklum mun betur án hans, en með tilstyrk hans. Það er því augljóslega sú þjóðarógæfa, sem komið hefur af stað því kjördæmamáli, sem hér liggur fyrir til umræðu, að allt of margir kjósendur hafa glæpzt á að kjósa þennan flokk, og ágirnd og ofstopi hans hefur sennilega vaxið með atkvæði hverju. Það er því mál til komið að hætta að kjósa hann og kjósa Framsfl., meir en nokkru sinni áður. Þá jafnar fólkið sjálft, kjósendurnir sjálfir, metin milli flokkanna, og þá er allur grundvöllur fyrir þessu lélega máli úr sögunni. Íslenzka þjóðin er nú algerlega eins á vegi stödd og daginn fyrir Örlygsstaðabardaga fyrir 720 árum. Þá átti hún um frelsi sitt að berjast og tapaði frelsinu og varð undirokuð af innlendu valdi, sem svo framseldi það til erlends þjóðhöfðingja. Orrustan Örlygsstöðum gat vel unnizt af betri öflum þjóðarinnar, ef skipulagning herja Sturlunga hefði verið betri, en raun bar vitni. Andstæðingar þeirra óþurftarafla Alþingis, sem nú ætla að brjóta niður hin fornhelgu vé þjóðarinnar, hin dreifðu kjördæmi landsins, eiga nú að sameinast í eina órjúfanlega fylkingu, hvar í flokki sem þeir annars hafa kosið áður, og kjósa nú í þessum kosningum framsóknarmenn á þing, svo að þeir megi vernda fornan og friðhelgan rétt og stolt hins íslenzka þjóðarsóma, sem eru hin margviðurkenndu kjördæmi landsins. Við þau eru tengd héraðaást, uppeldi einstaklinga og áhugi þeirra til að starfa að uppbyggingu og menningarlegum verðmætum sýslu sinnar. Staðhættir og lega héraða hafa mótað meðal annars þess, sem ég hér hef upp talið, takmörk kjördæma í dreifbýli landsins. - Til þess að fullkomið lýðræði sé í strjálbýlu landi, þarf dreifbýlið að njóta fullkomins skilnings, en ekki lítilsvirðingar valdhafa þjóðarinnar á hverjum tíma. Ísland verður ekki blómlegt land menningar og framfara eða hlýtur til langframa viðurkenningu erlendra gesta og stórbrotinna heimsborgara, ef þurrabúðarmennirnir á Reykjanesskaga, sem bezt hafa þar hreiðrað um sig á kostnað þjóðarinnar allrar, eiga að ráða fyrir þjóðarsálinni á þá eina lund að bæta eingöngu skilyrðin í þéttbýlinu þar, en rýra afkomumöguleika fólksins í dreifbýli landsins, þar sem styrkur fólksfjöldans í stórum bæjarfélögum nær ekki til að gera nauðsynlegar umbætur, enda er landsins gæfa eigi öll úti á flæðiskeri, elns og skáldið Guðmundur Friðjónsson sagði eitt sinn. Um þetta makalausa kjördæmamál er mikið búið að tala og skrifa. Þeir flokkar, sem að því standa, bera á sér fullkominn blæ ævintýramennskunnar í sambandi við framkvæmd þess. Atvinnuvegir og framleiðsluskilyrði þjóðarinnar skulu lögð á hilluna, meðan hinir valdagírugu flokksforingjar reyna að bæta aðstöðu flokka sinna, aðeins til þess að rýra styrk Framsfl. á Alþingi, þess eina flokks, sem hefur orðið að sækja allt fjármagn fyrir dreifbýli landsins undir högg, hjá þessum einangruðu flokkshyggjumönnum, sem draga fána sinn að hún og ætla nú að ganga kröfugöngu með hann út um dreifbýlið á Íslandi og segja við hv. kjósendur: Elsku vinir! Kjósið mig á þing núna, svo að ég geti lagt niður þetta kjördæmi ykkar. Það er til bölvunar fyrir flokkinn minn að vera að dreifa þessum Framsóknarkjördæmum víðs vegar út um land. Það er bezt fyrir þig að gera þetta strax, því að henni Framsókn gömlu er ekki ætlað að ráða ríkjum lengur á Íslandi. - Og með þessum söng hefur Sjálfstfl. tekizt að hræða fólkið til fylgis við sig í stórum stíl og hvað mest í stærsta kjördæmi landsins, Reykjavík. Hvað sem þessu öllu líður, verður það ekki Framsfl., sem skarðastan hlut ber frá borði út úr kjördæmamálinu. Sá er eldurinn heitastur, sem á sjálfum brennur, segir íslenzkur málsháttur. Alþfl. hefur í undangengnum kjördæmamálum talið sig boðbera réttlætisins og jafnan verið að rétta hlut sinn. Í átökum þessum hefur flokkurinn sífellt gengið til þurrðar. Spursmálið er nú, hvort þessi riddaralegi flokkur þolir einar, hvað þá tvennar kosningar. En sjálfsagt lifir minningin. Vera má, að í hug einhverra mætra manna verði hún ljúf. Gegn frv. um hin stóru kjördæmi treysti ég þjóðinni vel til að standa, svo að það verði ekki að lögum. Annars afneitar hún frelsi sínu og áhrifamætti sínum á stjórnarfar og fullkomið lýðræði með tilliti til staðhátta í landinu. Ég veit, að íslenzk þjóð er reiðubúin að tileinka sér í næstu kosningum um kjördæmamálið hið enska orðtak: „Þegar býður þjóðarsómi, þá á Bretland eina sál.“ Íslendingar úti um dreifðar byggðir landsins, sem kosningarrétt hafa, munu sameinast gegn þessu gerræði og eiga eina sál, þegar þjóðarsómi ættjarðarinnar og héraðanna krefur syni og dætur til að fylkja sér undir merki þess heilaga réttar, sem þeim er fenginn með atkvæðisréttinum við kjörborðið. Fólkið á ekki að þjóna flokkum á Alþingi, flokkar Alþingis eiga að þjóna fólkinu um land allt, sem elskar, byggir og treystir á landið. Alþýðuflokksbroddunum fór líkt í viðskilnaðinum við Framsfl. í des, eins og Hrafni við Gunnlaug ormstungu forðum, þá er Gunnlaugur lét það eftir beiðni Hrafns að færa honum særðum drykkjarvatn í hjálmi sínum til að svala þorsta hans. Í stað þess að neyta þorstadrykkjarins hjó Hrafn með sverði í höfuð Gunnlaugi. Í stað þess að sýna Framsfl. velvild og fulla einlægni í skiptum fyrir þá hjálp, sem Framsfl. veitti Alþfl. í síðustu kosningum, ræðst þessi þingflokkur á höfuðvígi okkar, til þess eins, að því er virðist, að rýra gildi alls þess, sem flokkur okkar hefur bezt gert íslenzku þjóðfélagi til gagns og uppbyggingar. Ekki eru svona aðfarir giftusamlegar, og lítilla heilla má af þeim vænta til frambúðar. Stjórnmálaflokkur, sem miðar lífsskilyrði sín aðeins við lítinn hluta Reykjanesskagans, af því að foringjar flokksins eru þar embættismenn í góðu yfirlæti, getur átt eftir að komast að raun um það, að ættjörðin frelsast ekki við svo þröng sjónarmið ráðandi manna þjóðfélagsins. Þó að höfundar kjördæmamálsins ætli nú að flytja allt vald landsins til fjölmennisbæjanna á Suðurnesjum, getur svo farið, að þjóðin verði að nota allt sitt land og eigi þó fullerfitt með að finna lífsskilyrði fyrir alla. Með stóru kjördæmunum er aukið vald flokksstjórna um val frambjóðenda, og kjósandinn á um ekkert að velja nema flokka. Valdið dregst þannig frá landsbyggðinni á margan hátt til höfuðstaðarins. Það er eftirtektarvert, að í nál. meiri hluta stjskrn., eftir miklar bollaleggingar um ágæti frv. og eftir tilvitnanir í einvaldskonunga, sem valdir eiga að vera að kjördæmaskipuninni, sem nú er í gildi á Íslandi, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki þarf að eyða orðum að þeirri fjarstæðu, að kjördæmi séu lögð niður með því að sameina þau og gera þau þannig sterkari.“ Síðan kemur: „Sameinaðir stöndum við, sundraðir föllum við.“ Þarna er notuð tvítala, en ekki fleirtala. Það er auðséð, að þessir „við“ eru Sjálfstfl. og Alþfl., sem búast við að falla sundraðir. Ætli þetta þýði ekki það, að þeir ætli að ganga sameinaðir til kosninga í sumar í algeru hræðslubandalagi? Höfuðástæða fyrir sameiningu Alþfl. og Sjálfstfl. hér í Reykjavík er nú orðin auðskilið mál. Nái þeir að breyta kjördæmum landsins samkv. frv., sem fyrir liggur, er aðeins eftir síðasti áfanginn, og hann er ekki svo erfiður. Þessir tveir flokkar hafa saman meiri hluta á Alþingi. Ráðherraflokkurinn getur a.m.k. fengið að hafa 3 ráðherra áfram, og einum má hagræða. Þá er óvandur eftirleikurinn við Framsókn og kommúnista. Þjóðinni verður tjáð, að öll óhöpp þjóðfélagsins séu þeim að kenna. Málflutningur þeirra verður nefndur nöldur og þvættingur, sem sé utan við raunveruleikann. Þegar einn af höfundum hræðslubandalags Sjálfstfl. og Alþfl. er búinn að prédika, að óþarfi sé að vera að ausa vegafé og fleiru út um sveitir landsins, þá gerist hann 1. flm. frv., sem heimilar ríkinu að taka lán til eins vegar, sem hann hefur áhuga fyrir, að upphæð um 3/4 af öllu nýbyggingarfé á fjárlögum til allra vega í landinu. Þetta er réttlætið, sem koma skal. Ég get ekki almennilega komið auga á það, að verkalýður landsins fái bættan rétt á Alþingi, þó að Sjálfstfl. ráði allri stefnu þjóðmála í landinu, en Alþfl.-broddunum sé fengin lykilaðstaða með þeim, á meðan þeir eru að venjast því að heita sjálfstæðismenn. Hvað er nú orðið af glæsilega hugsjónamanninum, sem einu sinni var, sem ég nefndi uppreisnarforingja áðan, ef hann ætlar að hjálpa til við þetta ódæði? Þeir aðilar, sem flytja þetta mál nú, hljóta að gera sér það ljóst, að verði kjördæmum landsins breytt eins og frv. gerir ráð fyrir, þá er hættan á einræðisvaldi Sjálfstfl. á næsta leiti. Það getur því komið fyrir, að þjóðin fái nóg af slíkri yfirstjórn mála sinna, um það er lýkur, og ekki er annað sjáanlegt, en að það valdi því, að land og þjóð glati fyrir fullt og allt sjálfstæði sínu og frelsi, ef sá flokkur fær einn völd á Íslandi. Enn er hægt að leysa kjördæmamálið á allt annan veg, en hér er áformað. Ástæða er til að fresta málinu enn um nokkur ár og kosta kapps um að leiða það til lykta á þá lund, að meiri þjóðareining grundvallist við lausn málsins og deilur um þjóðfélagsrétt einstaklinga, hvar sem þeir búa á landinu, hverfi með öllu. Ég er þess fullviss, að þjóðin sjálf bjargar þessu máli með afstöðu sinni í næstu kosningum á komandi sumri, þannig að sóma lands og þjóðar verði borgið og hollvættir lands og þjóðar megi enn sem fyrr vernda rétt allra Íslendinga, hvort sem er til sjávar eða sveita.



Herra forseti. Það er ekki sízt vegna þess, að ég er einn af þeim fáu bændum, sem eiga nú sæti hér á hv. Alþingi, að ég leyfi mér að taka til máls um það frv., er hér liggur fyrir. Þó að bændur séu ekki margir hér á Alþingi nú, mun þó af ýmsum talið, að þeir séu hér fullmargir. Frv. þetta mun því m.a. vera fram komið vegna þess, að því er ætlað að fækka bændum enn á Alþingi, enda mun raunin verða sú, þegar fram í sækir og frv. þetta er orðið að lögum og farið að hafa sínar verkanir í þjóðfélaginu, þær sem ætlazt er til af höfundum þess að það hafi, að bændur munu ekki verða margir á Alþingi. Bændastéttin er þó þrátt fyrir mikla fækkun fólksins í sveitum ein stærsta starfsstétt í þjóðfélaginu, og hún afkastar mjög miklu verki, miðað við aðstæður allar. Bændurnir og fjölskyldur þeirra eru um 1/5 hluti þjóðarinnar. Ég ætla ekki að metast um það við nokkurn mann, hvorir séu meiri og betri þegnar, þeir sem í borgum búa eða hinir, sem í dreifbýlinu hafa aðsetur og atvinnu. En það held ég að sé óumdeilanlegt, að landið okkar sé til fyrir okkur, sem þar búum. Þjóðin á að njóta landsins og gæða þess, en til þess þarf þjóðin að dreifa sér um landið og halda því í byggð. Landið sjálft er grundvöllur að tilveru þjóðarinnar, og þjóðskipulag okkar er að verulegu leyti grundvallað á landsháttum, þ.e.a.s. náttúrufari landsins og bjargræðisvegum þess, og á menningararfi kynslóðanna, trú og siðum, tungu og sögu, og má suma þá þætti rekja aftur í gráa forneskju. Þingræðið í landi okkar er einn af þessum þáttum. Í fornum ævintýrum eru frásagnir um hnoða, er valt á undan mönnum, er urðu þeirrar gæfu aðnjótandi að höndla hann, og hnoðinn vísaði veginn til gæfu og gengis. Þrátt fyrir margs konar þrengingar og þrautir, sem mætt hafa íslenzku þjóðinni, hefur hún samt átt einn slíkan gæfuhnoða, þar sem hún hefur átt Alþingi. Íslendingar fundu upp þingstjórnarskipulag, og þó að þjóðin missti frelsi sitt, þá var þó Alþingi lengst af sú líftaug, sem þjóðin hélt sér í. Endurreisn Alþingis að frumkvæði Jóns Sigurðssonar og fleiri góðra manna var upphafið að því frelsi og þeirri velmegun, er þjóðin býr nú við. Í þingstjórnarlandi eins og okkar landi er vissulega ekki lítils um vert að vernda valdahlutföll landsbyggðarinnar á Alþingi. Landið er grundvöllur að tilveru okkar sem einstaklinga og sem þjóðfélags. Þetta fundu forfeður okkar, þegar þeir voru að stofna goðorðin og þinghárnar sem undirstöðu að Alþingi. Tímarnir breytast og mennirnir með, en landið og lífsskilyrðin haldast í horfi að óbreyttum náttúrugæðum. Íslenzkur maður er venjulega svo gerður, að hann þarf fleira en hús og heimili og feng sér og sínum til framfærslu. Íslendingurinn á sál, sem honum er annt um að fái að njóta einstaklingseðlis síns innan þeirra frelsistakmarkana, sem minnstar geta verið. Í landi okkar er enn, sem betur fer, lítið um hópsálir. Hér má enn kenna í flestum mönnum andleg einkenni hinna kynbornu hölda og víkinga, sem þjóðin rekur ættir sínar til og stofnuðu þjóðfélag og þing hér fyrir meira en þúsund árum. Skoðanafrelsi og kosningarréttur er hinn dýrmætasti arfur og eign, sem þjóð vor á. Það er þess vegna eðlilegt, að nokkuð sé um það hugsað öðru hverju, hvernig eigi að deila þessari eign meðal þegna þjóðfélagsins og varðveita þennan arf. Ýmsir telja, að útkoman af atkvgr. einstaklinganna eigi að koma sem jafnast til góða fyrir þá og þjóðarheildina, og þetta er að vissu leyti rétt, þannig að atkvæðin vegi sem jafnast, ef svo mætti til orða taka, þar sem þau eru greidd. Það má vitanlega færa ýmis rök fyrir þessu. En hinu má þá heldur ekki gleyma, að aðstaða þjóðfélagsþegnanna að öðru leyti til áhrifa á gang mála er ærið misjöfn eftir því, hvar í landinu menn eru búsettir. Það er þess vegna ekki alveg víst, að það sé fullkomnasta lýðræðið, þótt öll atkvæðin séu jafnþung á metunum. Það getur verið miklu meira virði fyrir kjósandann til áhrifa á þjóðmál og sín eigin hagsmunamál að vera búsettur nálægt, þar sem löggjafar- og framkvæmdavald hafa aðsetur og þar sem flestar þýðingarmestu stofnanir þjóðfélagsins eru staðsettar, svo sem bankar, menntastofnanir, höfuðstöðvar stéttarsamtaka o.fl. Þegar litið er yfir Ísland, sést fljótt, að byggðir landsins eru sundurskornar af ýmsum torfærum, svo sem vatnsföllum, eyðisöndum eða fjallgörðum, auk þess sem flóar og firðir skera byggðarlög víða sundur og afmarka þau. Þetta olli því og veldur því sums staðar að víssu- leyti enn, að fólkið, sem skipar hvert byggðarlag eða hérað, er sérstætt að því er varðar viðhorf til þjóðfélagsins og kröfur þess til hins opinbera algerlega sérstæðar fyrir hvert slíkt hérað. Héruðin hafa orðið til sem slík vegna landfræðilegrar afmörkunar, og þess vegna hafa þau sín sérkenni og fólkið þar af leiðandi ýmsar þarfir, sem eru sérkennandi fyrir hvert hérað út af fyrir sig. Á þjóðveldisöld Íslendinga voru þinghárnar myndaðar með tilliti til legu og náttúrlegra eða eins og nú mun komizt að orði: landfræðilegra takmarkana. Kynslóð eftir kynslóð ólst upp og lifði við það skipulag. Goðarnir voru hinir veraldlegu valdsmenn héraðanna, og vorþingunum, sem þá voru haldin, má líkja við sýslufundina nú á okkar dögum, því að þar voru ýmisleg vandamál, sem uppi voru á hverjum tíma í hverri þinghá, rædd og til lykta leidd. Síðan var þeim málum, sem tókst ekki að ráða þar til lykta, vísað til Alþingis og fylgt þar eftir af goðum úr þinghánni og þingreiðarmönnum þeirra. Í nál. meiri hl. stjskrn. er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Með þeirri skipan, sem lögð er til í frv., er tekinn upp þráðurinn, sem slitnaði, er þjóðveldi Íslendinga leið undir lok. Kjördæmin nú svara að ýmsu til hinna fornu þinga og fjórðunga á okkar fyrri frelsisdögum. Þá þurfti enginn að una því að vera í þingi með goða vegna þess eins, að þeir væru í sömu þinghá, heldur gat hann kosið hvern sem var í hinum sama fjórðungi. Þessi háttur reyndist þá hin bezta trygging fyrir frjálsræði búandmanna, á sama veg og stækkun kjördæmanna nú og fleiri þingmenn í hverju þeirra verða aukin trygging fyrir frelsi kjósendanna.“ Þarna er það talið hafa verið gæfa þjóðarinnar, að menn gátu verið þar í þingi, er þeim sýndist, og sagt sig úr goðorði og í annað eftir vild. En það eru nú sumir, sem telja, að frumorsökin til þess, að þjóðveldið leið undir lok, hafi verið sú, að menn gátu gengið úr einu goðorði og í annað og að goðorð gátu gengið kaupum og sölum, svo að ríkir og valdagráðugir menn gátu þannig náð tökum á miklu goðavaldi, er náði yfir stór svæði landsins, líkt og nú er ráiðgert að kjördæmin verði í því frv., er hér liggur fyrir. Þetta leiddi þá til mikilla óheilla í stjórnarfari landsins, og því er miður, að mikil ástæða er til að óttast slíkt hið sama af þeirri breytingu á kjördæmaskipaninni, sem nú á að gera. Stórdeilur þær, sem hér urðu á Sturlungaöld um valdið yfir héruðum landsins, leiddu til þess, sem öllum er kunnugt, að þjóðin missti frelsi sitt. Hin pólitíska refskák, sem höfðingjar og ríkismenn þeirra tíma tefldu um yfirráðin yfir byggðarlögum landsins, endaði með falli hins fræga þjóðskipulags, sem var þá ekki annars staðar til en hér á Íslandi. Hið erlenda konungsvald, sem seildist hér til yfirráða, varð að byggja upp framkvæmdavald í landinu, en á það hafði mjög skort á tímum þjóðveldisins. Þá urðu til sýslurnar með sérstökum valdsmanni hver þeirra. Ég hef séð og heyrt því haldið fram, að þetta skipulag hafi verið að danskri fyrirmynd. Það rétta hygg ég vera, að fyrirkomulag þetta hafi verið haft um öll Norðurlönd og yfirleitt í Evrópu norðanverðri, svo að þetta var ekkert sérstakt danskt fyrirbrigði, eins og ýmsir hafa viljað læða inn í hugi manna, enda að mestu komið á hér, áður en Íslendingar gengu undir Danakonung. Þetta fyrirkomulag er víðast enn í gildi, enda hefur það reynzt vel og ekki sízt hér hjá okkur Íslendingum. Og hvaða skipulag yfirleitt er það í okkar þjóðfélagsháttum nú, sem er ekki að einhverju leyti runnið af útlendri rót? Við höfum yfirleitt sótt fyrirmyndir um flestar breytingar á okkar þjóðfélagshögum til annarra þjóða. Þess vegna þarf ekki að taka þetta eitt út úr til dæmis um það, að það hafi verið sótt til annarra þjóða. Þarna var því bæði um sögulega og landfræðilega ákvörðun að ræða, þegar goðorðin fyrst og sýslurnar síðan voru stofnaðar. Sýslurnar áttu svo sína lögréttumenn, er voru þeirra fulltrúar á Alþingi. Eftir að Alþingi var endurreist, varð niðurstaðan sú, að sýslurnar, sem upphaflega voru sjálfstæðar þinghár í hinu forna og fræga þjóðveldi, urðu nú kjördæmi til hins endurreista Alþingis, og hefur svo staðið með litlum breytingum hingað til, og flestir stjórnmálaforingjar þjóðarinnar hafa í hvert sinn, sem breyting hefur verið gerð, keppzt við að heita því, að héruðin eða hin fornu kjördæmi yrðu látin halda sér. En nú kveður við nýjan tón. Nú skal rífa niður það, sem búið er að standa um langan aldur og elzta löggjafarþing í heimi er grundvallað á. Mikið telja þeir menn sig vitrari forfeðrum sínum, sem nú telja hina fornu skipan óhafandi. Hin forna þingaskipan var grundvölluð á því, sem forfeður okkar töldu hæfa þjóðinni bezt og verða henni helzt til farsældar, en sú nýja skipan, sem nú á að taka upp, er byggð á því, sem nokkrir forustumenn pólitískra flokka telja flokkum sinum helzt muni verða til framdráttar nú í bili. Hin elzta og virðulegasta stofnun þjóðarinnar, Alþingi, hefur hingað til verið að meginstofni byggð upp á þeim grundvelli, sem hin einstöku byggðarlög, sýslu- og bæjarfélög, eru í sjálfu þjóðfélaginu. Þar er um atvinnulegar og fjárhagslegar heildir að ræða, sem þjóðfélagið myndast af, og það er stofnað af nauðsyn þessara sérstæðu heilda til samstarfs um heill þess lands, þar sem þær eru. Alþingi á að vera vörður og verndari einstakra landshluta, um leið og það er samnefnari, sverð og skjöldur þjóðarinnar og landsins alls, inn á við og út á við. Þess vegna er það að mínu áliti höfuðvilla að slíta af hinum fornu héruðum fulltrúaval til Alþingis og slengja saman byggðarlögum, sem ekki eiga saman í atvinnulegu og hagsmunalegu tilliti, og þótt vissir pólitískir flokkar telji sér hag að því að fara með slíku rupli og ráni um þann sögulega arf, sem íbúar hinna fornu héraða hafa, að taka af þeim hina sérstöku fulltrúa, sem þeir hafa hingað til valið sér, og láta þá í staðinn hafa rétt til að velja fulltrúa í félagi við fólk annarra og ólíkra héraða, þá muni svo fara, að þjóðin sjálf í heild hafi ekki nema illt af slíku. Því er haldið fram sem rökum fyrir nauðsyn breytingarinnar, að fámenni kjördæmanna hafi í sér fólgnar lýðræðislegar hættur, þannig að hægt sé að hafa áhrif á fólkið með gylliboðum og jafnvel hreinum mútum. Ég fyrir mitt leyti tel enga hættu á slíku, því að svo lengi sem kosning er leynileg, á kjörklefinn að vernda kjósandann og þar getur kjósandinn í friði framkvæmt skoðun sína, og ekki trúi ég öðru, en að hver maður virði og meti meira að fara eftir sjálfs sín mati, á málefni, heldur en fagurgala og mútutilraunum frá einhverjum agentum. Og inni í kjörklefanum væri þá heldur engin synd að svíkja slíkar mútur. Þegar hin nýja skipan er komin á, er og verður ómögulegt fyrir kjósandann að koma við persónulegu mati sínu á frambjóðendum, nema þá með þeim leiðinlega hætti að beita útstrikunum eða tilfærslum á nöfnum frambjóðenda. Slíkar tilraunir til breytingar koma sjaldan að neinu gagni fyrir kjósanda, en geta orðið til mikils óhagræðis og leiðinda fyrir þá, er slíku eru beittir. Að mínu áliti er mjög skaðlegt að stækka kjördæmin, til þess að kjósendum fjölgi við það, því að það er þá alveg nýtt, ef það verður betra og viturlegra, sem stór hópur manna afræður, heldur en þau úrræði, sem færri menn með nánari kynni og líkari hagsmuni kunna að afráða. Íslenzka þjóðin hefur á liðnum 50 árum mjög sótt fram til alhliða framfara og náð á þeim tíma fullu frelsi sínu. Áreiðanlega er þetta glæsilegasti tíminn í lífi hennar. Alþingi hefur, svo sem eðlilegt var og skylt, haft forustu í málefnum þjóðarinnar. Hin gömlu héruð, þinghár forfeðra okkar, hafa sent hingað fulltrúa sína til að taka þátt í þessu starfi, og ný bæjarfélög, sem myndazt hafa á þessum tíma, hafa bætzt í hóp þeirra gömlu byggðarlaga, sem hér áttu og eiga sína fulltrúa. Í héruðunum hefur oft verið barizt hart til fylgis, svo sem eðlilegt er í landi skoðana- og málfrelsis, og þar hafa ýmsir átt högg í annars garði á leikvelli þjóðmálabaráttunnar. En þegar á allt er litið, þá hygg ég, að þeir, sem lifað hafa þetta tímabil og tekið hafa einhvern þátt í stjórnmálabaráttunni, hefðu ekki viljað missa af þeim þætti í lífi sínu og þjóðarinnar, eins og hann hefur verið. Ýmsir af okkar mestu og beztu stjórnmálamönnum hafa einmitt verið uppgötvaðir af fólkinu í fámennu kjördæmi, þar sem heilbrigt mat og skynsemi fékk notið sín. Ég er sannfærður um, að þetta hefur verið okkar stjórnmálalífi hollt og hefur orðið þjóðinni allri til heilla. Ég held, að þegar búið er að slengja mörgum gömlu kjördæmunum saman, þá verði reisn hinna einstöku héraða eða byggðarlaga mjög skert. Höfundar þeirra breytinga, sem frv. ráðgerir, eru sýnilega ekki að hugsa um tilveru og rétt einstakra héraða. Þeirra stefna er að hræra öllu sem mest saman, hvort sem það getur átt saman eða ekki, og gera úr þessu eina flatneskju, þar sem metnaður fólksins í hinum einstöku fornu héruðum má sín einskis um að hafa áhrif á þjóðmálin og hlynna sérstaklega að sérþörfum þess héraðs, heldur skal það vera eins og máður reitur á skákborði, nafnlaust, týnt og grafið sem áhrifavaldur á þingi þjóðarinnar. Sú þjóð, sem byggði upp elzta löggjafarþing í heimi á grundvelli þess, að hin afmörkuðu héruð ættu þar sína fulltrúa, á nú að taka upp nýjan sið, þar sem aðeins þeir, sem búa í þéttbýlustu stöðunum, koma til með að geta haft öll völdin. Hin dreifða byggð og jaðrar hinna nýju kjördæma hljóta að missa raunverulega alla möguleika til áhrifa í þeirri gerningahríð, sem hlutfallskosningar gera ævinlega vegna eðlis síns að kjósendunum. Réttur hinna fornu héraða og kosningarréttur fólksins er arfur, sem kynslóðirnar hafa skilað af sér til okkar, sem nú lifum. Með frv. er þessum arfi rænt frá héruðunum. Það má líkja héruðunum við undirstöðusteina eða súlur í byggingu. Á þeim hefur Alþingi hvílt. Nú koma þessir flokkar, sem standa að kjördæmabreytingunni, og rífa súlurnar undan byggingunni, en við þessa breytingu skekkist byggingin svo og gliðnar að minni hyggju, að hún verður brátt ónothæf og dettur að síðustu sundur í marga parta. Hlutfallskosningar munu leiða til enn þá meiri sundrungar og klofnings í íslenzkri flokkapólitík, en hingað til hefur þekkzt, og hefur þó mörgum þótt nóg um slíkt. Þá getur farið svo, að ýmsir þeir, sem nú hrósa sér af því að koma þeirri breytingu á, sem hér um ræðir, verði ekki sérlega ánægðir yfir þessu verki. Allur landslýðurinn mun uppskera af þessari breytingu svo sem til er sáð af þeim, er hér eiga hlut að máli, en þó mun engin stétt manna verða eins hart leikin af því og bændastéttin, enda mun leikurinn fyrst og fremst til hennar gerður, og má það þess vegna furðulegt heita, að ýmsir hv. alþm., sem kosnir hafa verið á þing með atkvæðum bænda, skuli ætla að ljá þessu máli fylgi sitt. Mér finnst, að þeir vinni sér með því alleinkennilega stöðu í stjórnmálasögu þjóðarinnar. Í þúsund ár var þessi þjóð eingöngu bændaþjóð. Þrátt fyrir náttúruhamfarir, hungur og drepsóttir og útlenda áþján seiglaðist þetta fátæka bændafólk í sínum lágu hreysum kynslóð eftir kynslóð. Og það gerði meira. Það bjargaði ekki aðeins sögu þjóðar sinnar, heldur einnig hinni fegurstu og göfugustu tungu og skáldamáli í heiminum og sögu norrænna þjóða. Þetta afrek vann fátæka bændaþjóðin íslenzka. Og á þessu afreki er 1 dag og alla daga ókomna byggð tilvera okkar Íslendinga sem þjóðar. Nú á þéttbýlið öllu að ráða um skipun Alþingis, því þótt fólkið í dreifbýlinu haldi sinum kosningarrétti, þá eru kjördæmin þannig saman sett, að það verða þéttbýlustu staðirnir, sem úrslitum hljóta að ráða í öllum kosningum, og hvar verða þá áhrif bændanna? Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að með þeirri breytingu, sem frv. þetta ráðgerir á kjördæmaskipuninni, er stefnt að breyttu þjóðskipulagi, og ég er viss um, að margir, sem nú eru fylgjendur þess innan þings og utan, hafa ekki gert sér það ljóst. Það er söguleg staðreynd hvarvetna í heiminum, að bændur þjóðanna eru manna tregastir til að breyta þjóðlífsháttum og að engar stéttir manna eru seinni til byltingarþátttöku. Þess vegna eru byltingarforingjar og einræðisseggir við enga stétt manna eins grimmir og bændurna, og þess vegna er oft byrjað á því að veikja á einhvern hátt viðnám bændanna. Dæmin í sögunni um slíkt eru mörg, og eitt slíkt dæmi er að gerast núna í Tíbet. Þar er kommúnisminn að brjóta undir ok sitt fátæka, en dyggðuga og trúfasta bændaþjóð. Þeir, sem ráða fyrir þeirri breytingu á kjördæmaskipuninni, sem með þessu frv. á að lögleiða, hugsa sér sumir hverjir áreiðanlega, að þetta verði upphaf að nýju þjóðskipulagi, þar sem fólkið í landinu verði ekki spurt á líkan hátt og verið hefur um það, hvernig eigi að stjórna málum þjóðarinnar. Og þótt saman fari nú í bili áhugi þessara aðila fyrir breytingunni, þá er stefnt í tvær gagnstæðar áttir, þannig að annar aðilinn ætlar sér að láta hinn svokallaða sósíalisma með þessu ná skjótum tökum á þjóðfélaginu, og mega þá allir vita, hvað í vændum er. Hinn aðilinn ætlar sér að láta hinn harðasta kjarna auðugra borgara í höfuðstaðnum og nágrenni hans ná yfirráðunum í landinu. Þessar tvær stefnur eru með samkomulagi sínu nú í kjördæmamálinu um þá breytingu, sem áformuð er, að hasla sér völl til hjaðningavíga um yfirráðin. Stór og mannmörg kjördæmi með hlutfallskosningum eru tilvalinn hólmgönguvöllur þessara aðila. Við framsóknarmenn teljum, að til þess að þjóðinni verði forðað frá þeim örlögum, sé um að gera að halda rétti hinna fornu héraða til þess að velja og senda á löggjafarþingið fulltrúa. Og þegar misræmis fer að gæta vegna búsetu fólks í landinu, þá fjölgi fulltrúum frá þeim stöðum, þar sem fólk hefur tekið sér í stórum stíl bólfestu og íbúatala hefur aukizt mikið. Þetta hefur verið þróun málanna hér á landi, síðan Alþingi var endurreist, og þannig mun þróun þingræðis og lýðræðis verða farsælust. Þannig heldur hvert byggðarlag bezt sinni ábyrgð gagnvart samfélaginu og hlut sínum gagnvart öðrum byggðum landsins, og þannig mun yfirgangsmönnum verða erfiðast að efla flokka til einræðis og yfirdrottnunar. Og þess vegna er það skylda íslenzku þjóðarinnar að koma í veg fyrir þá breytingu á kjördæmaskipuninni, sem frv. þetta ráðgerir. Kosningarnar í vor eru eina tækifæri Íslendinga til þess að lýsa skoðun sinni á því frumhlaupi gegn landsbyggðinni og fornri skipan, sem strandbúarnir við Faxaflóa í þremur stjórnmálaflokkum hafa komið sér saman um. Það er enn tækifæri til þess að koma í veg fyrir tilræðið, og það munu íbúar hinna fornu goðorða gera í sumar.



Herra forseti. Enn er kjördæmamálið komið hér á dagskrá á hv. Alþingi. Enn er hafið heróp til aukinnar sundrungar og innbyrðis átaka innan þjóðfélagsins, og enn er hér á hinu háa Alþingi hafið starf eftir hinni frægu forskrift: Fyrst ég, þá flokkurinn og síðast þjóðin. Engum blandast hugur um, af hvaða rótum og í hvaða tilgangi frv. þetta er flutt fyrst og fremst og aðallega. Það eru eigin hagsmunir og valdadraumar vissra manna og flokka, sem þar eru undirrótin, en engin réttlætiskennd eða umbótaþrá, eins og látið er í veðri vaka aðra stundina a.m.k. Og þetta kemur berlegar í ljós, þegar við athugum þá aðalflokka, sem að þessu frv. standa og komið hafa því af stað að þessu sinni. Annar þessara aðalflokka er lítill flokkur, sem að mestu er kominn hér með þingfylgi sitt á lánuðum fjöðrum úr síðustu kosningum, en var annars að því kominn að veslast upp og deyja og sér nú einu björgunar- og lífsvon sína í því að breyta kjördæmaskipun landsins. Allir vita, hvað honum gengur til um flutning þessa máls. Hitt er stór flokkur, sem um nokkurt skeið hefur dreymt um að ná algeru meirihlutavaldi yfir þjóðinni og gert svipaðar tilraunir með kjördæmaskipunina áður í þessum tilgangi, og glöggt er það enn, hvað þeir vilja. Með öðrum orðum: Annar ætlar sér að bjarga lífinu um nokkurt skeið a.m.k. með þessum hætti. Hinn ætlar að gerast alráður í landinu með því að draga þetta pennastrik í stjórnskipunarlög landsins. Allir, sem til íslenzkra stjórnmála þekkja, vita, að þetta er undirrótin fyrst og fremst, þótt fjálglega sé talað og fullyrt fast um réttlæti og jafnvel bræðralag. Já, það er sannarlega ekki ófélegt, bræðralagið, sem að þessu brölti stendur, og þá eru bræðraböndin víst af óeigingjörnum og hreinum hvötum fundin. Hver skyldi vera sú barnslega sál á Íslandi, sem slíku trúir eða jafnvel lætur sér það til hugar koma? Ætli þetta bræðralagstal sé ekki eitthvað svipað og nú, þegar Kinverjar ráðast inn í Tíbet og segjast vera komnir til að frelsa íbúana? Frá hverju? Frá sjálfum sér, að manni skilst. Ætli það sé ekki svipað og þegar Hitler var að frelsa ýmis hinna minni landa og vildi innlima þau í stórt efnahagsbandalag í Evrópu eða þegar Rússaveldi hefur innlimað Eystrasaltslöndin og annað slíkt? Allt á það að vera til að frelsa þessa vesalinga, sem geta ekki bjargað sér sjálfir, - og frelsa þá frá hverju? Frelsa þá frá sjálfum sér, m.ö.o.: svipta þá frelsinu. Þetta er nú í þriðja sinn, sem þessir flokkar grípa til þessa leiks á örfáum árum, og alltaf er ranglætið orðið því meira eftir örfá ár og þörfin brýnni til breytinga, eftir því sem þeir segja, sem fyrir þessum breytingum hafa staðið. Halda mætti því, að hér væru ekki sérlega forvitrir og framsýnir menn að verki, þegar þessi verður raunin á æ ofan í æ. Ætli það verði ekki eins nú? Svo halda a.m.k. tveir þessara flokka, sem að þessu standa nú, að þetta sé aðeins áfangi og enn þurfi að breyta eftir litla stund, ný bylting að koma, enda mun það sannast mála, að jafnan er hugsað um flokkslegan stundarhag fyrst og fremst, þegar til slíkra breytinga er stofnað, en ekki hvað þjóð og framtíð muni hollast og happasælast vera, og mun svo enn að þessu sinni, eins og líka berlega hefur komið í ljós í blöðum og málgögnum þessara flokka undanfarið. Þar er allt við það miðað, hversu flokkarnir, eins og þeir eru í dag, muni uppskera af þessum breytingum og þessu byltingarbrölti, sem hér er á ferðinni, og menn gæta þess lítt, að flokkarnir breytast og fólkið mun skipa sér þar eftir breyttum aðstæðum og málefnum, en þjóðfélagið þarf sitt fasta skipulag, sem ekki er eitt í dag og annað á morgun, eftir því sem einstakir menn eða flokkar telja sér bezt henta hverja stundina og sínum hagsmunum. Slíkt er að níðast á stjórnskipunarlögum landsins. Byltingar t.d. í Suður-Ameríku eru álíka tíðar og kjördæmabyltingar hér hjá okkur. Þær hafa ekki, þessar byltingar hjá Suður-Ameríkuþjóðum, orðið þessum þjóðum til mikils frama eða þroska. Þvert á móti hefur slíkt staðið mjög í vegi fyrir félagsmála- og menningarstarfsemi þeirra. Það er annars nógu merkilegt að gefa því gaum, að ávallt er stofnað til þessara kjördæma- og stjórnlagabyltinga hér hjá okkur, þegar þjóðin er veikust fyrir og stendur höllustum fæti í baráttu sinni með allan hag sinn og öll efni sín, þegar henni ríður mest á að einbeita vilja sínum og kröftum til lausnar mikilla og erfiðra vandamála, sem steðja að henni. Það er uppgjöfin við lausn þessara mála, það er þreytan við að einbeita kröftunum til lengdar, til að sigrast á erfiðleikunum, sem hér er að verki og lýsir sér. Þá er hlaupið til þessara byltinga á stjórnskipunarlögum landsins og hitt látið eiga sig. Breytingin 1933 var gerð á mesta kreppu- og atvinnuleysistíma, sem yfir þjóðina hefur gengið, frá því að hún fékk sjálfsforræði. Breytingin 1942 var gerð mitt í róti síðustu heimsstyrjaldar, þegar hér voru slíkir óvissu- og upplausnartímar, að rétt áður hafði verið talið nauðsynlegt að fresta lögákveðnum kosningum og þingmennirnir höfðu framlengt umboð sín til að forðast innri átök meðal þjóðarinnar, meðan svo stóð um hagi hennar, enda má segja, að upp af þeim átökum 1942 spretta erfiðleikar fjárhagsmálanna fyrst og fremst fyrir alvöru og fara verulega að hvíla þungt á þjóðinni, þeir erfiðleikar, sem við hefur verið að stríða æ síðan og nú er gefizt upp við og enn farið með byltingu á stjórnarskránni að bylta henni og breyta. Þetta er alltaf sama sagan, og nú eru þeir erfiðleikar orðnir slíkir, að öllu efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar stafar voði af, og allir eru farnir að sjá og skilja, að þeir verða ekki yfirunnir nema með samstilltu átaki þjóðarinnar, skilningi hennar og fórnarlund. Þá er gefizt upp hreinlega og stofnað til nýrrar byltingar á kjördæmaskipuninni og stjórnlögum landsins, en vandi efnahagsmálanna látinn eiga sig. Hann er vafinn í reyk og blekkingar um stund, eins og afgreiðsla fjárlaganna fyrir nokkrum dögum er ljósast vitni um, þótt öllum sé ljóst, að vandinn og erfiðleikarnir fara hraðvaxandi, meðan þjóðinni er sigað í þessa stjórnarfarsbyltingu, sem hér er til stofnað með þessu frv. Þetta eru vinnubrögðin. Þetta er víst þjóðhollusta. Ég skil ekki, hvernig hv. flm. ætla að verja þetta fyrir þjóðinni, eins og högum hennar er nú komið. Það er alveg víst, að hér er ekki verið að hugsa um þjóðarhag fyrst og fremst. Ég held, að hann komi meira að segja síðastur, eins og ég gat um í upphafi, og ég held meira að segja, að réttlætið og jafnaðarhugsjónin sé þar mjög aftarlega líka, eins og ég skal nú lítillega víkja að. Afnema á öll hin gömlu kjördæmi nema höfuðstaðinn einan, hræra síðan saman öllu í fáum, stórum kjördæmum án nokkurs tillits til atvinnuhátta og aðstöðu fólksins, sem innan þeirra býr, fara síðan að smala hverri sál í flokksdilkana, svo að ekkert tapist frá þeim, sem eru að berjast fyrir lífi sinu, eða þeim, sem eru að sækja til óskoraðs valds, og sést þá bezt, að umhyggjan er mest fyrir flokkunum, sem bera þetta fram, en ekki fyrir fólkinu, sem á að njóta þess. Það á að fórna forsvarsmönnum sínum inn í þennan allsherjarhrærigraut, sem til er stofnað, því að svo hlýtur óumflýjanlega að fara, a.m.k. þar sem fólkið hefur þeirra jafnvel mesta þörf, eins og í hinum fámennari og afskekktari byggðarlögum og þar sem erfiðleikarnir eru mestir í lífsbaráttunni hér á landi. Við skulum taka t.d. hið fyrirhugaða Suðurlandskjördæmi eftir frv., eins og það liggur fyrir, þar sem ég þekki bezt til staðhátta. Þar á að hræra saman eða gifta, eins og sumir vitringar vilja kalla það, sem að þessu frv. hafa staðið, - þar á að hræra saman eða gifta Vestur-Skaftafellssýslu, Rangárvallasýslu, Árnessýslu og Vestmannaeyjar. Þessari samsteypu eru ætlaðir 6 þingmenn, sem kosnir eru sameiginlega með hlutfallskosningu. Nú hafa þessi kjördæmi að vísu hins vegar 7 þingmenn, þ.e.a.s. einn þeirra er uppbótarmaður, og er því í raun og veru fækkað um einn, og hlýtur sú fækkun vitanlega að lenda fyrst og fremst á fámennasta kjördæminu, sem er Vestur-Skaftafellssýsla. Hún mun algerlega missa þingmann sinn í þessum graut, um það er ekki nokkur vafi, svo réttlátt sem það er. Ég hef sjálfur verið fulltrúi á þingi fyrir þetta hérað eitt kjörtímabil, er þar uppalinn, og ég þekki því vel aðstöðu þess til afkomu og framleiðslu og til lífsbjargar yfirleitt. Ég þori að fullyrða, að enginn hluti þessa fyrirhugaða Suðurlandskjördæmis á við neitt svipaða erfiðleika og erfiða aðstöðu að etja eins og þar. Og það er enginn jöfnuður og það er ekkert réttlæti í því að leggja atkvæði kjósenda í Vestur-Skaftafellssýslu til jafns við atkvæði kjósenda þéttbýlustu staða Suðurlandsundirlendisins og Vestmannaeyja. Svipað er í raun og veru að segja um Rangárvallasýslu. Hún missir að mestu möguleikann til annars þingmanns síns, þegar stundir líða. Hún hefur einfaldlega ekki meira atkvæðamagn í þessum graut, þessum allsherjar hrærigraut, sem hér er á borð borinn, heldur en fyrir rúmlega einum manni, og sér því hver maður, að það hlýtur svo að fara. Og hver getur svo jafnað saman aðstöðu til lífsbjargar þar, í Rangárhéraði, og í þéttbýlinu vestar, þar sem er hafnlaust hérað með miklar vegalengdir til allra aðdrátta og nálega eingöngu strjálbýli og býr því við meiri félagslega örðugleika, en héruð þau og staðir, sem styttra eiga til hafnar að sækja og þar sem þéttbýlið er mest. Yfirleitt má um fyrirhugað Suðurlandskjördæmi segja, að vart sé hægt að hugsa sér meiri andstæður í atvinnuháttum og aðstöðu allri, heldur en innan þess verða: Vestmannaeyjar, sem eingöngu lifa af sjónum, og svo sveitirnar, sem hvergi komast á sjóinn og eingöngu stunda landbúnað, að undanskildum sjávarþorpum Árnessýslu, sem segja má að stundi hvort tveggja. Annars vegar eru Vestmannaeyjar, þar sem fólkið er allt saman á örlitlum bletti og hefur því hina beztu aðstöðu til allra félags- og menningarmála, sem hugsazt getur. Með stundarfyrirvara er þar hægt að kveðja alla kjósendur saman og þeir að ná saman til að ráðgast um hagi sína. Þeir þurfa aðeins einn skóla, eitt eða tvö samkomuhús, litla sem enga vegi, engar brýr, og svo má lengi telja. Og svo eru hins vegar sveitirnar, þar sem hver einstakur hreppur og sveit verður að sjá sér fyrir þessu öllu, margfaldir erfiðleikar til allrar félagslegrar starfsemi og menningar, til aðdrátta og til samskipta allra innbyrðis, margbrotið og fjölbreytt vegakerfi, mörg vatnsföll og mikil brúaþörf, og svo má lengi rekja um þann óhemju aðstöðumun, sem er hjá kjósendum í þeim héruðum, sem hér er um að ræða. Hver getur litið fram hjá þeim aðstöðumun, sem felst í þessu, og talið sig, um leið og hann gerir það, vera að fremja réttlæti? Þó mun þessa munar gæta jafnvel enn meira í sumum hinna samsteypukjördæmanna, sem fyrirhuguð eru. Tökum til dæmis aðstöðu kjósenda í Norður-Þingeyjarsýslu og á Akureyri, á Siglufirði og afskekktustu og fámennustu sveitum í Skagafirði og Húnavatnssýslu, á Ísafirði og á Ströndum eða afskekktustu sveitum Barðastrandarsýslu. Er hér um jafnrétti að ræða og jafna aðstöðu? Hvaða heilvita maður getur haldið því fram, og hvaða heilvita maður trúir því ? Nei, ef þetta á að leggja að jöfnu og telja réttlæti og jafnrétti, þá held ég, að dómgreindin sé eitthvað orðin úr lagi færð og ekki vanþörf á að hressa þar eitthvað lítils háttar upp á, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Vitanlega er hér um eitt herfilegasta misrétti að ræða og valdarán frá þeim, sem miður mega sín í þjóðfélaginu og við mesta erfiðleika eiga þar jafnan að etja. Að leggja að jöfnu aðstöðu þéttbýlis og hinna dreifðu byggða til áhrifa og aðstöðu um málefni sin geta þeir einir gert, sem svo eru einsýnir, að þeir þyrftu víssulega einhverra lækninga við. Þeir virðast hafa sett sjónaukann fyrir blinda augað, þegar þeir litu yfir kjördæmaskipun landsins, eins og sagt var um Nelson, hinn fræga flotaforingja Breta, þegar hann vildi ekkert sjá annað en að vinna sigur, hvernig sem horfði í svip. Svo virðist þessum einsýnu flokksstreitumönnum fara, sem þetta frv. flytja og ætla þjóðinni að samþykkja. Þar er bara að vinna sigur fyrir flokka sína í bili og skeyta engu, hvað eru staðreyndir, hvað er rétt og hvað er rangt. En ég held, að það verði þjóðinni dýrkeyptur sigur, líka þessum einsýnu forustumönnum. Og ég get þá ekki heldur varizt því að varpa þeirri spurningu fram: Yfir hverju hafa þeir verið að kvarta, sem í þéttbýlinu búa? Hefur verið troðið á rétti þeirra hingað til? Hvernig stendur á, að fólkið sækir til þessara réttlausu og réttlitlu staða, og hvernig stendur á, að lífskjörin og þægindin eru þar mest og bezt? Hvaða ranglæti hefur byggt þar upp? Hallar þar ekki orðið nógu mikið á í þjóðfélagi okkar, þótt ekki sé svo losað á öllum gjörðum, að alveg snarist yfir um? Ég held það, og ég held, að allur fjöldi þjóðarinnar sé mér samþykkur í því. Ég held, að hér sé um eitt herfilegasta frumhlaup að ræða, sem haft getur hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir þjóðfélagið allt, fyrir þéttbýlið engu síður en dreifbýlið. Ef á að fara að sverfa mjög að kjörum þess fólks, sem í dreifbýlinu býr, þá mun uppgjöfin þar koma innan stundar, meira en verið hefur. Það er enginn sérstakur flokkur, sem á kjördæmin, það er hreinn misskilningur, allir hafa jafna aðstöðu til að vinna þau. Og þó að þau treysti þeim bezt, sem bezt vinna fyrir þau hverju sinni, þá á ekki að setja á þau neinar hefndarráðstafanir fyrir það, heldur á hver og einn að reyna að vinna þeim svo, að traust og fylgi fáist. Svo starfar rétt lýðræði, en ekki með byltingum á stjórnarskrá og árásum á grundvallarhagsmuni þeirra, sem höllustum fæti standa í þjóðfélagi okkar. Hvaða heilvita maður getur neitað því, að þjóðin hefur veitt Reykjavík t.d., tökum einn hluta af þéttbýlinu, veitt henni langsamlega mestan rétt og bezta aðstöðu allra staða á landinu með því að gera hana að höfuðstað sínum? Þetta er líka viðurkennt hjá öllum öðrum þjóðum, að sú aðstaða er ekki neitt lítils virði að vera höfuðstaður landsins. Hún er þannig aðsetur ríkisstjórnarinnar og Alþingis. Hér eru allar helztu menntastofnanir þjóðarinnar, bankar og hvers konar stofnanir, sem veita bæði fjárhagslegan og félagslegan styrk á fjölmörgum sviðum. Hingað verða allir að leita með flest málefni sín, sem úrlausnar þurfa, og ætti hv. þm. utan af landsbyggðinni a.m.k. að vera nokkuð um það kunnugt, þar sem starf þeirra er að mjög miklum hluta í því falið að annast slíka fyrirgreiðslu fyrir kjósendur sína, sem heima eru. Þess þurfa ekki þeir, sem eru búsettir hér í Reykjavík og hafa þetta allt hjá sér. Hingað hafa menn flutzt hópum saman til að veita börnum sínum aðstöðu til menntunar og frama, sem hvergi var annars staðar aðstaða til á landinu, og þannig má lengi telja. Það eru fjöldamargir af jafnvel duglegustu og sterkustu mönnum sveitanna, sem til Reykjavíkur hafa flutzt eingöngu vegna þessa, og þekki ég marga jafnvel úr minni sveit, enda sýnir aðsóknin, að menn telja sig ekki vera að flytja til einhvers réttlætis- og mannréttindaskerðingarstaðar, er þeir axla pjönkur sínar og halda hingað til höfuðborgarinnar. Það er nú eitthvað annað. Hér er aðstaða umfram öll önnur héruð á landinu. Og þó hafa fulltrúar hinna dreifðu byggða enn einu sinni borið það fram að auka hér nokkuð á, ef þær aðeins fá að vera í friði með sína fulltrúa, sem þær geta sannarlega ekki án verið, ef þær eiga að hafa nokkur áhrif um lausn sinna eigin málefna hér í höfuðstaðnum og á hv. Alþingi. Einn athugull sjálfstæðismaður heima í mínu héraði lét svo um mælt nýlega: Ég vil heldur hreinlega láta af hendi annan þm. þessa kjördæmis til þéttbýlisins, ef við fáum svo að halda hinum, heldur en leggja héraðið niður sem sjálfstætt kjördæmi. - Og sjálfur er ég á þeirri skoðun, að mikið sé til í þessu. Annar tapast hvort sem er í þessum alþjóðarblöndunarpotti, einfaldlega vegna atkvæðamagns, sem verður allsráðandi í framtíðinni, ef blöndunin kemst í framkvæmd, og hinn þm., sem eftir yrði, verður að taka einnig þátt í kapphlaupinu um þéttbýlisatkvæðin, því að þar verður líklegast til fanga og auðveldast að ná til sem flestra kjósenda, eins og allir skilja. Þetta er bróðurhöndin, sem að okkur Rangæingum er rétt, og sízt er hún hollari eða hlýrri hvað fjölmörg eða flest dreifbýliskjördæmi landsins snertir. Það mun réttara að mínum dómi að nefna hana hönd undirferla, fláræðis og svika, ef af gerhygli er á málin og málsmeðferðina alla litið. Ég hygg, að ekkert hérað hafi kosið við síðustu kosningar fulltrúa fyrir sig á þing til að leggja kjördæmin niður og þó allra sízt þá, sem skriðu þar á lánuðum fjöðrum frá öðrum flokksmönnum en sínum eigin. Ef framferði þeirra er ekki svik á trúnaði við kjósendur sína og fullkomin misnotkun þess valds, sem þeir hafa fengið þm. sínum í hendur, þá veit ég ekki, hvað á að kalla það. Ég þekki ekki annað orð í íslenzku máli, því að þá er heiðarleikahugmyndin og drengskapar farin að verða einhver önnur en hingað til hefur verið í þessu landi. Ekki er ólíklegt, að þeir verði þess að einhverju varir, er enn og aftur er leitað á náðir kjósenda í landinu. Svo vona ég líka að fari. Nei, mál þetta allt er ofur einfalt að átta sig á, þegar umbúðum fláræðis og fagurra orða er af því flett, og íslenzkir kjósendur munu áreiðanlega vera um það færir að gera það. Dreifbýlið, sem lítt hefur treyst á forsjá þessara flokka, sem að þessu þokkamáli standa, einfaldlega af því að þeir hafa slælega hugsað um hagsmuni þess, það á að lama og svipta áhrifamætti sínum með því að sameina það þéttbýlinu, þar sem kjósendur hafa verið flokkum þessum þægari í taumi fram til þessa. Þetta er einfaldlega málið, eins og hver einasti maður hlýtur að sjá það. Og þetta á að framkvæma einum flokki til lífs, öðrum til aukinna valda og áhrifa í svip, og jafnhliða er svo ekki hægt að fela þá illgirnislegu tilhugsun og tilhlökkun, að nú skuli náð sér niðri á víssum flokki, sem alla tíð hefur verið óþægur ljár í þúfu, þegar um ábyrgðarleysi þessara flokka hefur verið að ræða, og þeim helzt til kröfuharður um hagsmuni þeirra, sem erfiðasta eiga aðstöðuna í þjóðfélaginu. Það hefur svo sem ekkert verið farið leynt með það, að það eigi að hnekkja þessu valdi. Hugsa þeir með þessu sjálfsagt eitthvað á þá leið, eins og hinn danski embættismaður, sem sagði: Nú skal Gutti setja ofan - í viðskiptum sínum við hérlendan embættismann. Þannig hugsa þeir til Framsfl. í þessu sambandi og hyggjast þannig einnig hvetja sína liðsmenn í dreifbýlinu til að vinna þetta skemmdarverk á sínum eigin hagsmunum og sinni eigin aðstöðu. Það heppnast stundum vel að skírskota til hinna lægri hvata, þegar verið er að villa mönnum sýn og fá þá til óþurftarverka. Svo vona ég og veit ég að verður ekki þessu sinni. Og ekki hef ég trú á því, að margir láti blekkjast hér. Sannleikurinn er sá, að Framsfl. þarf engu að kvíða í þessu efni. Hann mun áfram eins og hingað til vinna sér kjósendafylgi á málefnum og verkum sínum, en ekki með byltingum og breytingum á kjördæmaskipuninni, eftir því sem hentast er hverju sinni. Á slíkri vinnuaðferð hefur hann enga trú, og hann veit, að hún mun fljótlega koma þeim flokkum í koll, sem beita henni. Hann hefur trú á dómgreind íslenzkra kjósenda, og hann veit, að einnig hér muni viðnám veitt af þeim, sem að er vegið þessu sinni, og það svo, að eitthvert hik muni a.m.k. geta komið á, í liði skemmdarverkamannanna, áður en þessum áformum er fram komið. Þeir ættu að minnast málsháttarins, sem segir: Ekki er sopið kálið, þótt í ausuna sé komið. Og þótt foringjum flokka þeirra, sem mest eiga fylgi í þéttbýli landsins, hafi tekizt að koma sér saman um samsæri við helztu lífshagsmuni dreifbýlisins, þá er málið ekki þar með til lykta leitt. Það er alveg misskilningur, eins og þeir hafa verið að gefa yfirlýsingar um í oflæti sínu og valdsmannslátum undanfarandi í blöðum sínum og ræðum, að það sé þegar leyst, að það væri í raun og veru alveg óþarfi að spyrja kjósendurna að þeirra dómi. Það er oft, að þeir verða fyrir vonbrigðum, sem mikið láta og halda sig mikla menn og meiri en þeir eru. Dreifbýlið á enn þau áhrif að réttum lögum í þessu landi, að einhverju getur skeikað í útreikningum, áður en yfir lýkur um afgreiðslu þessa óþurftarmáls. Enn er einræðishneigðin ekki orðin svo sterk í þessu landi, að það sé alveg óskeikult, að vissum mönnum, þótt mikla telji sig, nægi það eitt að segja: Svo skal verða - og það verði svo, eins og orð ritningarinnar greina frá um sköpun heims í árdaga. Og vonandi fá einstakir menn eða flokkar aldrei slíkt vald yfir þjóðinni. Ef svo færi, þá er frelsi hennar og framtíð í voða. Hún mun því byrja á að vísa þessu valdboði einsýnna manna, einsýnna flokksstreitumanna, heim til föðurhúsanna.



Herra forseti. Frv., sem hér liggur fyrir, hefur að geyma tillögur um breytingar á stjórnarskrá Íslands. Tillögur þessar eru þó takmarkaðar við kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag, og er það raunar ekki nýtt. Breytingar á þeim atriðum voru siðast gerðar 1942, en þar áður 1933. Með breytingunni, sem gerð var 1933, voru stjórnmálaflokkarnir mjög efldir til valda í landinu. Þá voru m.a. sett í stjórnarskrána ákvæði um uppbótarþingsæti til jöfnunar milli þingflokka, eins og það er nefnt. Á lagamáli eru uppbótarþingmenn þessir nefndir landskjörnir þingmenn. Réttara væri þó að nefna þá flokkskjörna þm. Uppbótarþm. eru fallnir frambjóðendur í kjördæmum. Samantalin atkvæði flokkanna eru lögð til grundvallar, þegar uppbótarsætunum er úthlutað. Kjósendurnir, sem leggja til þessi atkvæði, vita oft harla lítið um það, hvaða mönnum atkvæði þeirra muni koma á þing. Atkvæðin eru gefin flokkunum, og þeir fá þingsætin út á þau. Margt getur skrýtilegt skeð í því flokkahappdrætti, eins og dæmin sanna. Það getur jafnvel komið fyrir, að atkvæðin komi öðrum flokki að gagni en þeim, sem kjósendurnir töldu sig vera að styðja. Dæmi um þetta er frá síðustu alþingiskosningum. Þá skeði það, að átta síðustu kjósendurnir, sem komu á kjörstað í einu kjördæmi til að kjósa framboðslista síns flokks, urðu til þess með þátttöku sinni í kosningunni að koma á þing frambjóðanda annars flokks, sem féll í kjördæmi í öðrum landsfjórðungi. Segja má, að skipting uppbótarsætanna milli þingflokka fari fram eftir reglum hlutfallskosninga, þó að fyrirkomulagið á vali þingmannanna úr hópi hinna föllnu sé með sérstökum hætti og þannig, að útkoman úr þeim reikningsdæmum geti orðið ærið skrýtin, eins og ég hef hér nefnt dæmi um. En áður voru um tíma, frá 1915 til 1933, í gildi lög um landskjörna þm. Þeir voru sex talsins, þeir voru kjörnir í sérstökum kosningum með hlutfallskosningafyrirkomulagi um land allt, þ.e.a.s. þrír og þrír í senn. En kjör þeirra var á engan hátt tengt við kosningu hinna kjördæmakosnu þm., eins og nú er með uppbótarmennina. Í því gamla landskjöri vissu kjósendur því fullkomlega, hvaða menn þeir voru að velja til þingsetu. Þar gat aldrei komið fyrir, að þátttaka manna í kosningum yrði til að fleyta á þing einhverjum manni úr öðrum stjórnmálaflokki en þeim, sem þeir höfðu greitt atkvæði. Allt frá endurreisn Alþingis fyrir meira en 100 árum hefur vali flestra þm. verið hagað þannig, að héruð landsins, þ.e. sýslurnar, og á síðari tímum einnig stærri kaupstaðir hafa haft þm. hvert fyrir sig. Þm. hafa verið þeirra fulltrúar á löggjafarsamkomunni og einnig umboðsmenn á mörgum öðrum sviðum. Það er alkunnugt, að afskipti hins opinbera, Alþingis og ríkisstjórnar, hafa farið stórkostlega vaxandi á flestum sviðum þjóðlífsins. T.d. er það orðið svo í atvinnumálum, að þar er það mjög takmarkað, sem menn geta aðhafzt í raun og veru, nema til komi ýmiss konar leyfaveitingar og fyrirgreiðsla af hálfu opinberra stofnana. Með þessum sívaxandi afskiptum þess opinbera af lífi manna og högum hefur farið stöðugt vaxandi þörf héraðanna fyrir það að hafa sérstaka umboðsmenn fyrir sig á löggjafarsamkomunni, sem gætu jafnframt sinnt öðrum málum fyrir héruðin og íbúa þeirra, en flest þarf nú, eins og kunnugt er, að sækja til Reykjavíkur, þar sem ríkisvaldið hefur sitt aðsetur og ríkisstofnanir langflestar, a.m.k. allar þær áhrifamestu og þær, sem mest afskipti hafa af atvinnumálum um land allt og mörgu öðru. En nú á samkvæmt þessu frv. að svipta héruðin þeim rétti að hafa sérstaka fulltrúa fyrir sig. Þau mega ekki lengur hafa sérstaka málsvara hvert fyrir sig. Og hvað er þeim boðið í staðinn? Fólkinu um land allt er gefinn kostur á í kosningum að merkja við listabókstaf einhvers flokksins með nöfnum manna, sem fjöldi kjósendanna hefur engin persónuleg kynni af. Í stað sérstaks fulltrúa, sem þeir þekkja, eiga þeir að fá að kjósa lista með nöfnum manna, sem flestir eru þeim ókunnir og eru því í augum þeirra aðeins númer í flokkssafni. Það, sem hér er boðið, er efling flokkavaldsins í landinu til stórra muna. Verði þetta samþykkt, verður margfalt erfiðara, en áður fyrir kjósendur yfirleitt að hafa áhrif á val frambjóðenda og þar með á kjör þm. Það má búast við og raunar telja víst, að þannig fari, að menn frá fjölmennustu byggðarlögunum verði í efstu sætum á framboðslistunum á hverju kjörsvæði. Flokkarnir munu telja það vænlegast til atkvæðasöfnunar að haga framboðum þannig. Það er því stórkostleg hætta á, að fámennari héruðin innan hvers kjörsvæðis verði algerlega afskipt. Ég vil nefna hér t.d. tvö af hinum fámennari kjördæmum landsins, sitt í hvorum landshluta. Annað þeirra er Vestur-Skaftafellssýsla. Það hefur reyndar af öðrum í þessum umr. verið minnzt á það kjördæmi. Vestur-Skaftafellssýsla er víðlent hérað. Þar eru sandar, jökulvötn og hafnlaus strönd, en á milli fljótanna miklu og eyðisandanna eru hýrar og gróðursælar sveitir. Þar býr dugandi fólk, þroskað í baráttunni við náttúruöflin. Síðustu 30 árin hafa 5 menn átt sæti á Alþ. fyrir þetta hérað, 3 framsóknarmenn og 2 sjálfstæðismenn til skiptis. Allir þessir 5 þingfulltrúar Vestur-Skaftfellinga hafa fæðzt og alizt upp þar í sýslunni, sumir þeirra átt þar heima alla ævi, og allir hafa þeir verið gerkunnugir héraðinu, fólkinu, sem þar býr, og viðfangsefnum þess. En hvaða möguleika hafa Vestur-Skaftfellingar til þess að koma manni frá sér á þing, ef hin fyrirhugaða breyting nær fram að ganga? Samkvæmt frv. á Vestur-Skaftafellssýsla að vera á kjörsvæði með Rangárvallasýslu, Árnessýslu og Vestmannaeyjum, og þar á að kjósa 6 menn í einu, auðvitað með hlutfallskosningafyrirkomulagi. Kjósendatalan í Vestur-Skaftafellssýslu er um það bil 10% af heildartölu kjósenda á þessu svæði. Af því má sjá, að möguleikar Vestur-Skaftfellinga til að koma að manni úr sínum hópi eru ákaflega takmarkaðir. Mestar líkur eru til, að þeir verði þar algerlega út undan. Jafnvel þó að íbúar þessa héraðs gengju allir saman í eina fylkingu, yfirgæfu þá flokka, sem þeir hafa fylgt undanfarið, þá væru þeir ekki öruggir með að koma einum manni af sex á þing á þessu stóra kjörsvæði. Þannig á að búa að fólkinu, sem þarna býr. Hitt héraðið, sem ég vil nefna, er Norður-Þingeyjarsýsla. Það er líka víðlent hérað og fagurt, og þar eru landkostir góðir eins og í Skaftafellssýslu, en þar eru auk þess útgerðarstöðvar og góð mið fyrir landi. Miðað við fólksfjölda skila Norður-Þingeyingar mikilli framleiðslu í þjóðarbúið, bæði land- og sjávarafurðum. Eins og Vestur-Skaftfellingar hafa þeir að undanförnu haft fulltrúa á þingi úr sínum hópi, menn, sem þar hafa fæðzt og alizt upp og eru nákunnugir byggðarlaginu og fólkinu, sem þar býr. En nú er þeim ætlað, eins og Vestur-Skaftfellingum, að verða á kjörsvæði með miklu fjölmennari héruðum. Mun láta nærri, að í Norður-Þingeyjarsýslu sé eins og í Vestur-Skaftafellssýslu um það bil 10% af kjósendatölu hins fyrirhugaða stóra kjördæmis. Nái þessi breyting fram að ganga, eru þeir því eins illa settir og hafa jafnlitla möguleika og Vestur-Skaftfellingar til þess að koma fulltrúa frá sér á löggjafarsamkomuna. Hér í Reykjavík eru starfandi nokkur átthagafélög, sem svo eru nefnd. Eitt af þeim er félag Þingeyinga, gagnlegur og góður félagsskapur eins og önnur félög af sama tagi. Heyrzt hefur, að eitt af góðum viðfangsefnum félagsins um þessar mundir sé að eiga hlut að því, að komið verði upp minnismerkí um Skúla landfógeta á fæðingarstað hans, Keldunesi í Norður-Þingeyjarsýslu. Liklega er þetta á döfinni núna í tilefni af því, að innan skamms eru 250 ár liðin frá fæðingu þessa merka manns. En það lítur út fyrir, að fleiri en Þingeyingar hafi í hyggju að minnast 250 ára afmælis Skúla Magnússonar landfógeta. Þrír stjórnmálaflokkar á Alþingi ætla að gera það, að vísu með nokkuð sérstökum hætti, en auðvitað samkv. sínu innræti. Þeir ætla að svipta fæðingarhérað Skúla fógeta réttinum til að hafa sérstakan fulltrúa á Alþingi. Afmælið nálgast óðum, og því þarf að hafa hraðan á, svo að þessu verði komið í framkvæmd fyrir afmælisdaginn. Ég hef nefnt hér sem dæmi tvö víðlend og fögur héruð, strjálbýl og að sumu leyti harðbýl. Ég veit ekki, hvort menn hafa leitt hugann að því, hvað þjóðin yrði miklu fátækari, ef þessi héruð legðust í auðn, ef þar yrði hvergi mannabyggð og eldur á arni. Og ég vil spyrja: Er það of mikið að leyfa því fólki, sem byggir þessi héruð, að hafa sérstaka fulltrúa fyrir sig á löggjafarþingi þjóðarinnar, einn fyrir hvort héraðið, eins og það hefur lengi haft? Og hverjum er slíkt til tjóns? Fólkið í fámennari byggðunum hefur ýmiss konar örðugleika við að etja umfram hina, sem búa á þéttbýlli svæðum. En þetta fólk á hinum strjálbýlli landsvæðum gegnir mjög þýðingarmiklu hlutverki í þjóðfélaginu: að halda við byggðinni og afstýra því, að byggileg héruð leggist í auðn. Störf þess ætti að meta að verðleikum og veita því stuðning í lífsbaráttunni. En hér er farið öfugt að. Hér er verið að ráðast gegn þessu fólki og hagsmunum þess. Ætlunin er að svipta það þeim rétti, sem það hefur lengi búið við, að hafa sérstaka fulltrúa og málsvara fyrir sig á þingi þjóðarinnar. Hlutfallskjörnir þm. í stórum kjördæmum geta aldrei fyllt það skarð, sem verður, þegar héruðin eru svipt sínum sérstöku fulltrúum. Þeir þekkja aðeins tiltölulega fáa kjósendur á hinum stóru svæðum. Þá skortir það samband við fólkið og þekkingu á kjörum þess og aðstöðu allri, sem þm. þurfa að hafa og margir kjördæmakjörnir þm. hafa nú. Þm. stóru kjördæmanna hafa ekki möguleika til að kynnast héruðunum innan þeirra og fólkinu, sem þar býr, nema að mjög takmörkuðu leyti, og án þess kunnugleika geta þeir ekki innt sín umboðsstörf af hendi, svo að vel fari. Það eru óviturlegar till., sem hér eru fram bornar í frv.-formi. Þær munu, ef samþykktar verða, leiða til ófarnaðar ekki aðeins fyrir það fólk, sem þar með verður svipt eðlilegum réttindum, heldur jafnframt fyrir þjóðina alla. Menn þeirra flokka, sem standa að þessu frv., hafa mjög talað og skrifað um það, að einn flokkur lifi á ranglæti núverandi kjördæmaskipunar, sem þeir nefna svo, núverandi kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag veiti þessum flokki, Framsfl., mikil forréttindi. Þetta skraf þeirra hefur ekki við nein rök áð styðjast. Stjórnarskráin veitir engum sérstökum stjórnmálaflokki forréttindi, allir flokkar hafa sama rétt til að keppa um þingsæti, jafnt í fjölmennum sem fámennum kjördæmum, og utanflokkamenn hafa það einnig enn þá. Ég vil nefna hér dæmi um eitt fámennt kjördæmi, það er Seyðisfjarðarkaupstaður. Árin 1931–42 var Alþýðuflokksmaður þm. þess kjördæmis. Næstu 14 árin var þm. þess í Sjálfstfl. Aldrei heyrðist talað um það á þeim árum, að það væru forréttindi fyrir Alþfl. og Sjálfstfl. að hafa þm. fyrir þetta fámenna kjördæmi. Það voru heldur engin fríðindi eða forréttindi þeim til handa. Það eru þá ekki heldur nein forréttindi fyrir Framsfl., þó að núverandi þm. þessa kjördæmis sé í þeim flokki. En meiri hl. stjskrn. heldur enn fram þessari vitleysu um forréttindi eins flokks í nál. sínu á þskj. 406. Að sjálfsögðu vita allir þessir menn vel, að þeir eru hér að fara með ósannindi. En ef til vill gera þeir ráð fyrir að geta veitt einhverja kjósendur, sem lítið hugsa, í þetta net sitt, og því leggja þeir það út. Þeir bera ekki svo mikla virðingu fyrir sjálfum sér, að þeir hiki við að fara með ósannindin, ef verða mættu þeirra illa málstað til nokkurs framdráttar í bili. Aðstandendur þessa frv. segjast trúa á ágæti hlutfallskosningafyrirkomulagsins. En þeir eru blendnir í trúnni. Um það vitna oft verk þeirra og saga þeirra öll. Þeir segja, að þm. eigi að kjósa með þessu fyrirkomulagi einkum til þess að tryggja rétt minni hlutans. En þegar búið er að kjósa þm. á þing og þeir eru komnir þar til starfa og eiga m. a. að velja framkvæmdastjórn ríkisins, sem við nefnum ríkisstjórn, þá er allt í einu horfið frá þessu ágæta fyrirkomulagi, hlutfallskosningum. Nú eru 52 menn á Alþingi. Ef 27 þeirra koma sér saman um val manna í ráðherrastóla, eins og nýverið hefur gerzt hér og öllum er í fersku minni, þá gildir það, hinir 25 hafa þar ekkert að segja. Skyndilega er hér breyting á orðin, engin þörf lengur að tryggja rétt minni hlutans eða láta hann hafa nokkra valdaaðstöðu í ríkisstjórninni, hann má una við réttleysið. Þannig er hollusta þeirra manna, er standa að þessu frv., við réttlætið, sem þeir segjast vera að þjóna. Þegar að því kemur að velja menn í hæstu sætin, þá varpa þeir öllu sínu réttlæti fyrir borð. Og hvernig haga þeir sér í ýmiss konar félagsskap, þar sem þeir eru þátttakendur og ráðamenn, t.d. í stéttarfélögunum? Það hefur nokkuð verið minnzt á það af öðrum í þessum umræðum, engar hlutfallskosningar eru þar. Oft hefur verið talað um það, að á næstsíðasta Alþýðusambandsþingi, þar sem nokkur hundruð fulltrúar áttu sæti, hafi mjög naumur meiri hluti fengið alla fulltrúana í stjórn sambandsins. Það þykir gott á þeim bæ. Enginn skilji orð mín svo, að ég telji, að í slíkum félagsskap eigi að hafa hlutfallskosningar, og ekki mundi ég vera með í því að lögbjóða slíkt, það er vitanlega mál, sem félagsmenn í slíkum samtökum eiga að ákveða sjálfir, hvaða kosningafyrirkomulag þeir nota. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um það, að þeir menn, sem boða ágæti hlutfallskosninga, afneita trú sinni í verkum. Með stjórnarskrárbreytingunni 1942 var gengið lengra en áður út á braut hlutfallskosninga. Í þessu frv. er lagt til, að framvegis verði allir þm. kjörnir með hlutfallskosningafyrirkomulagi í stórum kjördæmum. Jafnframt eiga ákvæðin um flokkskjörnu þm., uppbótarþm., að haldast. Hér er því haldið enn lengra út á braut flokksræðisins, vald flokkanna og flokksstjórnanna á enn að efla. Það er ástæða til að íhuga, hvernig hlutfallskosningar hafa gefizt hjá okkur og uppbótarsætafyrirkomulagið. Við þetta hefur þjóðin búið í 25 ár. Hvað er það, sem hefur öðru fremur sett svip sinn á þingstörfin og stjórnarfarið hjá okkur á þessu tímabili? Enginn einn flokkur hefur haft meiri hluta og því ekki getað stjórnað samkv. sinni stefnu, og engin varanleg samvinna tveggja eða fleiri flokka hefur tekizt. Langvarandi samningaumleitanir milli flokka um stjórnarmyndanir og afgreiðslu mála hafa tafið þingstörfin um lengri tíma, oft svo að skiptir mánuðum. Í samningaþófinu verða flokkarnir að víkja út af þeirri leið, sem þeir hefðu kosið að fara. Afleiðingin er oft sú, að ekki er fylgt neinni ákveðinni og skýrt markaðri stefnu í veigamiklum málum, sem úrlausnar krefjast. Þetta er öllum vel kunnugt, ég þarf ekki að rekja þá sögu meir. Fullvíst er, að í þessum efnum fást engar umbætur með því að samþykkja frv., sem hér liggur fyrir. Það er þvert á móti líklegt til að auka til stórra muna á þann glundroða og þau vandræði, sem ég hef hér nefnt. Til lækningar á því ástandi þarf að grípa til annarra ráða. Þetta er sumum öðrum þjóðum ljóst, sem um þessar mundir eru að hverfa frá hlutfallskosningafyrirkomulaginu eða fjalla um till. um slíkt, í því skyni að koma á hjá sér heilbrigðara stjórnarfari. Frsm. meiri hl. stjskrn., hv. 1. þm. Reykv. (BBen), sagði í ræðu sinni hér í dag, að það þyrfti að vera sama kosningaaðferðin um land allt. Þetta er eitt af því, sem er nýtilkomið hjá þeim hv. þm. Við höfum hér undanfarið lengi búið við það, sem kalla mætti blandað kosningakerfi. Það eru hlutfallskosningar í sumum kjördæmum, en flest kjördæmin einmenningskjördæmi. Og hverjir voru það, sem komu þessu fyrirkomulagi á, sem við nú búum við? Ekki sízt flokkur hv. 1. þm. Reykv. (BBen), sem átti mikinn hlut að þeirri breyt., sem gerð var á kosningatilhögun með stjórnarskrárbreytingunni 1933 og aftur 1942, og með þeim flokki var þá einnig Alþfl. í fyrra skiptið og Sameiningarflokkur alþýðu í síðara skiptið, en það eru þessir þrír flokkar, sem standa að því frv., sem hér er til umr. Þeim þótti þá vel nothæft að hafa blandað fyrirkomulag, og það hefur verið bent á það í þessum umr., að slíkt þekkist í öðrum löndum, t.d. í Vestur-Þýzkalandi, sem er öðrum löndum til fyrirmyndar nú á margan hátt. Hv. 1. þm. Reykv. vitnaði mjög í ræðu sinni í fyrirkomulag búnaðarþingskosninga og taldi, að þetta væri, skildist mér, nokkuð sniðið eftir þeim. Hann á að vita það, þessi hv. þm., og hlýtur að vita það, að einmitt þar er notað hvort tveggja, hlutfallskosningar, þar sem kosnir eru tveir og allt upp í fimm þm. til búnaðarþings á hverju kjörsvæði, en svo eru líka margir þeirra kosnir í einmenningskjördæmum. Og þess hefur ekki orðið vart, að það yrðu neinir árekstrar út af þessu eða að það torveldaði á neinn hátt eðlileg störf búnaðarþings, þó að þannig væri um tvenns konar kosningafyrirkomulag að ræða til þeirrar stofnunar. Allt fer þar vel. Meiri hl. stjskrn. mælir með samþykkt þessa frv. Hann styður árásina á hin sérstöku kjördæmi og vill svipta þau sjálfstæði sínu, og hann hefur valið sitt orðalag til að lýsa verknaðinum. Í nál. sínu talar hann um bróðurhönd til fámennisins. Þetta er svo sem ekki í fyrsta skipti, sem helgislepjan lekur af yfirgangsmönnum, þegar þeir eru að framkvæma sín ofbeldisverk. Og Morgunblaðið tekur upp sitt stóra letur, þegar það segir frá nál. meiri hl. Það dregur einmitt þetta fram með bróðurhöndina í stóru fyrirsögnina, sem nær þar þvert yfir síðu. Hvernig skyldi það hafa verið í Þýzkalandi fyrir tuttugu árum, þegar einvaldsherrann þar var að svipta nágrannana sjálfstæði sinu? Ætli hann og hans menn hafi þá ekki að eigin dómi verið að rétta bróðurhönd til fámennisins? Var það ekki sams konar bróðurhönd, sem aðrir réttu Eystrasaltsríkjunum nokkru síðar, þegar þau voru svipt sjálfstæði sínu? Var það ekki, að sögn yfirgangsmannanna, eingöngu gert fyrir þau sjálf? Sögðu þeir ekki, að þau yrðu sterkari með því að sameinast fjölmennari ríkjum? Er það ekki svipuð bróðurhönd, sem nú hefur verið rétt fram austur í Tíbet? Bróðurhöndin hefur líka sézt hér á okkar landi um þessar mundir. Nál. meri hl. stjskrn. var útbýtt hér á þingi í þessari viku, þriðjudaginn í síðustu viku vetrar. Þann sama dag var bróðurhöndin að verki hér í þingsölunum. Það voru greidd atkv. um fjárlagafrv. að lokinni 2. umr. þess. Þar voru að sjálfsögðu greidd atkv. um margar till., er snertu mörg mál. Ég ætla ekki að gera hér að umtalsefni nema eitt mál, sem þar voru greidd atkvæði um. Þeir stjórnarstuðningsmenn, sem skipa meiri hl. stjskrn., réttu upp sínar bróðurhendur til þess að lækka fjárframlagið til raforkuframkvæmdanna um meira en 10 millj. kr., og flokksbræður þeirra allir réttu líka fram sínar bróðurhendur að þessu verki. Fjórir af þeim fimm hv. þm., sem standa að nál. meiri hl., eru búsettir hér í Reykjavík, höfuðborg landsins. Reykvíkingar hafa fyrir alllöngu fengið rafmagn frá stórvirkjun í Árnessýslu til heimilisþarfa og annarrar notkunar. Þeir fengu það á sínum tíma með aðstoð þjóðarheildarinnar. Án þeirrar aðstoðar hefði orðið dráttur á því, meiri eða minni, að Reykjavík fengi rafmagn til fullnægingar sinni þörf. Nokkur síðustu árin hefur ríkið lagt fram töluvert fé til rafstöðvabygginga og dreifingar raforkunnar um byggðir landsins. Margt fólk í kaupstöðum, kauptúnum og sveitahéruðum landsins hefur því fengið þessi mikilsverðu og eftirsóttu þægindi á undanförnum árum. En margir biða enn í von um að fá rafmagnið til sín til þess að gera heimilin bjartari, hlýrri og vístlegri og til þess að létta sér störfin. Eins og ég sagði áður, eru fjórir af fimm mönnum í meiri hl. stjskrn. Reykvíkingar, en fimmti nm. er hv. 2. þm. Skagf. (JS), sem áður hefur nokkuð komið við sögu í umr. um þetta mál. Hann lét sig hafa það ásamt öðrum stuðningsmönnum stjórnarinnar að rétta upp sína bróðurhönd til stuðnings því að lækka framlagið til raforkuframkvæmda úti um land um meira en einn milljónatug. Afleiðingin verður sú, að fólkið í Skagafirði og mörgum öðrum héruðum þarf að bíða lengur, en annars hefði orðið eftir rafmagninu. Það lítur út fyrir, að núverandi stjórnarstuðningsmenn líti svo á, að fólkið úti um land geti vel beðið eftir rafmagninu, ef þeir fá það í staðinn, að hv. 2. þm. Skagf. og sálufélagar hans segjast vera að rétta því bróðurhönd. Hv. 2. þm. Skagf. er búinn að fá rafmagnið leitt heim á heimili sitt. En hvað á að koma í staðinn fyrir þær breytingar á kjördæmaskipun, sem boðaðar eru í þessu frv.? Í stað þess ætti að koma nokkur fjölgun kjördæmakosinna þingmanna á þéttbýlustu stöðum landsins, þ. e. í Reykjavík og nokkrum öðrum stöðum. Þetta á að ákveða, og það er hægt að gera án þess að svipta önnur héruð rétti sínum til að hafa sérstaka fulltrúa á þingi. Þannig var áður unnið að þessum málum, t.d. rétt eftir síðustu aldamót. Þá var þm. bætt við í Reykjavík vegna fólksfjölgunar í bænum og lögákveðin nokkur ný kjördæmi á stöðum, þar sem veruleg fólksfjölgun hafði orðið. Hvers vegna geta menn ekki orðið sammála um þessa eðlilegu lausn á málinu? Þeir, sem ekki vilja á það fallast, hljóta að hafa einhver annarleg sjónarmið í huga. Aðalatriði málsins er þetta: Héruðin, sem nú hafa sérstaka fulltrúa á Alþingi hvert fyrir sig, eiga að halda þeim rétti. Að svipta þau þeim réttindum með lagaboði er algerlega óverjandi athæfi og ósamboðið hinu háa Alþingi.



Herra forsetl. Ég hef við 1. umr. þessa máls hér í deildinni gert grein fyrir höfuðsjónarmiðum mínum til þeirra stóru drátta í þessu máli og mun því við þessa umr. aðeins gera að umræðuefni nokkur einstök atriði af því, sem andstæðingar frv. hafa hér fært fram og ég tel fyrir minn hlut sérstaka ástæðu vera til að nefna. Hv. síðasti ræðumaður talaði mikið um helgislepju hér áðan. Það kann að vera, að hún sé nokkur á okkur, sem flytjum þetta mál. En ég held, að hlutlaus áhorfandi mundi komast að þeirri niðurstöðu, að hún væri þá ekki síður á þeim, sem á móti því berjast. Hann talaði mjög á móti hlutfallskosningum og leitaðist við að færa ýmis rök fyrir því, að við, sem viljum taka upp hlutfallskosningakerfið um allt landið og hafa eitt og hið sama kerfi fyrir alla landsmenn, afneitum kenningum okkar í ýmsum atriðum í reynd. En ég vil benda á það, að hv. framsóknarmenn, sem allir, hver einasti, draga fram það, sem þeir telja vera rök gegn hlutfallskosningum, leggja í till. sínum nú hvorki meira né minna en til, að meiri hl. þjóðarinnar eigi að búa við þetta kerfi, sem þeir eru sí og æ að svívirða og rægja og telja óalandi og óferjandi. Það er einkennilegt hjá svo stórum stjórnmálaflokki, sem er að tala um það, að aðrir séu ekki sjálfum sér samkvæmir, að tala hér í þinginu, í blöðum sínum, við hvert tækifæri á móti hlutfallskosningum, en gera í samþykktum síns eigin flokksþings og í sínum eigin till., sem hér liggja fyrir, þá till. þrátt fyrir það, að þetta vonda kerfi skuli vera nógu gott, fyrir meira en helming þjóðarinnar. Þetta finnst mér ekki vera sterkur málstaður. Og ef menn vilja taka afdráttarlausa afstöðu með eða á móti hlutfallskosningum annars vegar eða svokölluðum meirihlutakosningum í einmenningskjördæmum hins vegar, þá ættu menn, ef þeir vilja velja algerlega á milli, velja annað, en hafna hinu með öllum rökum, sem þeir finna, þá ættu þeir a.m.k. að reyna að haga till. sínum svo, að þær væru í samræmi við það, en ekki að ætla meiri hluta þjóðarinnar það kerfi, sem þeir álíta vera gersamlega ónothæft. Annars ætlaði ég aðallega að fara nokkrum orðum um örfá atriði úr þeirri löngu og að mörgu leyti skilmerkilegu og góðu ræðu, sem hv. þm. A-Sk. (PÞ) flutti hér fyrr í dag. Ég hafði við 1. umr. gert nokkuð að umtalsefni þau samtök, sem áttu rætur sínar á Austur- og Norðurlandi um það bil sem lýðveldið var stofnað og kalla mætti fjórðungahreyfingu eða fylkishreyfingu. Hv. þm. reyndi að hrekja það, sem ég hafði um þetta sagt, og draga fram rök fyrir því, að kjarni þessarar hreyfingar hafi verið algerlega gagnstæður því, sem ég benti á. Við skulum athuga nokkur atriði í sambandi við þetta örlítið nánar. Ég lagði á það höfuðáherzlu, að það, sem þeir menn, sem stóðu að þessari hreyfingu, hafi viljað, hafi verið að fá stærri og sterkari félagslegar heildir í landinu. Við skulum því byrja á því að athuga, hvað það var, sem þeir vildu, ekki nákvæmlega bókstaf tillagna þeirra, við getum athugað það á eftir, heldur hvaða takmarki þeir ætluðu að ná með þeim till., sem þeir lögðu fram. Og ég get byrjað á því að lesa örfáar línur - með leyfi hæstv. forseta - úr höfuðmálgagni þessarar hreyfingar, sem var tímaritið Gerpir. Þar segir m. a. í sept. 1947: „Það er einkum tvennt, sem fólkið í dreifbýlinu vonar að vinna við setningu nýrra stjórnlaga: 1. Að komið verði á fót úti á landsbyggðinni nýjum félagslegum heildum, nægilega máttugum til þess, að þær geti veitt öflugt viðnám hinni taumlausu útþenslu höfuðborgarinnar.“ Þetta er nú skilgreining þessa ágæta blaðs á fyrsta liðnum í því, sem Austfirðingar ætluðu sér að fá fram með þessari hreyfingu sinni. Það er hægt að finna í skjölum þeirra og skrifum fjöldamargt fleira, sem styður þetta sama. Einn af forustumönnum þessarar hreyfingar flutti mikið erindi á fundi Sambands íslenzkra sveitarfélaga á Akureyri 1948, og þar talar hann um, að hið danskættaða stjórnarform hér á landi hafi drepið niður alla sjálfstæða byggðastjórn í landinu. Og höfuðtakmarkið, sem hann vill fá fram með breytingum, er að stofnsetja úti á landsbyggðinni stærri, sterkari og sjálfstæðari félagsheildir. Þessi orð, sem hv. framsóknarmenn hafa eftir mér haft hér, eru ekki mín orð, heldur, eins og fram kom í samhengi minnar ræðu, beint tekin úr munni forustumanna þessarar hreyfingar fyrir austan. Ég gat þess beinlínis í minni ræðu og dró það ekki undan, að í till. sínum hafi Austfirðingar lagt til, að önnur deild Alþingis væri kosin í einmenningskjördæmum. Það dró ég alls ekki undan, enda er það staðreynd. En hitt þótti mér athyglisvert, að strax á eftir segja þeir það, og ég get fært því stað víða úr þeirra till., að ef það fæst ekki, ef ekki fást einmenningskjördæmin, þá vilja þeir fá stór kjördæmi, jafnvel að fimmtungarnir verði hver sitt kjördæmi. Þetta finnst mér sanna, að þessum mönnum þótti tilhugsunin um fá kjördæmi, en stór, alls engin goðgá. Þetta voru menn, sem börðust fyrir þessum málum í mörg ár, skrifuðu mikið um þau og sýndu það með skrifum sínum og ræðum, að þeir voru þrautkunnugir því, sem þeir voru að tala um. En þeir komu ekki auga á þær miklu röksemdir um þau landeyðingaráhrif, sem andstæðingar frv. nú telja að slík skipan mundi hafa. Fyrir þeim vakti það öfuga, að skapa heildir, sem gætu stöðvað sókn þéttbýlisins hér á suðvesturhorninu, og þeim fannst, að þetta væri leið, sem til greina gæti komið til þess að ná því takmarki. Ég leyfði mér að segja það í ummælum um þessa hreyfingu, að þessir menn hafi viljað afnema sýslurnar, en hv. þm. A-Sk. véfengdi þetta og sagði, að þeir hafi hvergi ætlazt til, að sýslurnar yrðu lagðar niður. Í þessu sama blaði, að ég hygg, sem ég hef áður vitnað í, eru birtar 1947 ýtarlegar till., sem samþykktar voru á fjórðungsþingi Austfirðinga, sem að því sinni var haldið á Norðfirði, - það voru ekki aðeins birtar till., heldur ýtarleg grg. frá n., sem hafði undirbúið þær og undirbúið þær mjög vandlega, og með leyfi hæstv. forseta, þá ætla ég að lesa örfáar setningar úr þessu nál., sem fylgdi till. Þar segir svo: „Ekki er ólíklegt, að þegar fimmtungaskiptin eru á komin, muni sýslunefndir verða lagðar niður og mál þau, er þær fara nú með, hverfi undir fimmtungsþing.“ Og hverjir haldið þið að hafi skrifað undir þetta álit? Hverjir voru í n., sem undirbjó þetta mál fyrir fjórðungsþing Austfjarða, undirbjó till., sem voru samþ., ef ekki óbreyttar, þá nær óbreyttar? Það voru hvorki meira né minna en þrír sýslumenn og bæjarfógetar þar eystra: Hjálmar Vilhjálmsson, Erlendur Björnsson og Lúðvík Ingvarsson. Ekki fannst þessum mönnum tilhugsunin um það að taka upp einhverja aðra skipan á okkar málefnum í landinu, en þær gömlu sýslur vera nein goðgá. Það stendur á prenti í áliti þeirra með till., sem fjórðungsþing Austfjarða samþykkti, hirt í höfuðmálgagni þessarar hreyfingar, svo að það gat ekki leynzt neinum manni, neinum fulltrúa á þessu þingi, að þessar till. miðuðu að því, að þegar hin nýja skipan, fimmtungarnir eða fimmtungaskiptin, kæmist á, þá mundu sýslunefndir lagðar niður. Ég get nefnt annað atriði þessu sama til stuðnings. Þegar þessari hreyfingu óx ásmegin og farið var að gera samþykktir í svipuðum dúr á Norðurlandi og farið að tala um samtök á Vestfjörðum og hér syðra, þá var að hætti okkar forfeðra fyrir hálfri annarri öld eða fyrir rúmlega öld haldinn Þingvallafundur, á árinu 1949, og í till. þessa fundar er nákvæmlega skilgreint, hver sérmál fylkjanna eigi að vera samkvæmt tillögunum, og það er byrjað á því í upptalningunni að tala um sveitarstjórnarmál og framfærslumál, og síðan koma fræðslumál, samgöngumál, heilbrigðismál, hafnarmál, skipulags- og byggingarmál. Fylkið á að fá fasteignaskatt. Af þessu er augljóst, að það er ekki aðeins rétt, sem hv. þm. A-Sk. sagði hér í dag, fylkin áttu samkvæmt þessum hugmyndum að fá nokkurn hluta af ríkisvaldinu, en þau áttu líka að fá vald frá sýslunum, frá þeim einingum, sem áttu að renna undir fylkin, vegna þess að fyrstu sérmál fylkjanna, sem þeir telja upp, eru sveitarstjórnarmál og framfærslumál, og höfuðtekjur þeirra eiga að vera fasteignaskattur, sem er fyrst og fremst tekjustofn sveitarstjórnanna. Á þessum Þingvallafundi voru ýmsir merkir menn, sem hv. framsóknarmenn meta mikils og eru í þeirra röðum, en ég skal ekki hirða um að nafngreina hér, og er ekki getið um það, að þeir hafi á neinum stað mælt gegn þessum rökum. Þessi hreyfing var orðin svo sterk og jafnvel í röðum framsóknarmanna sjálfra, að sambandsþing ungra framsóknarmanna, - ég hygg, að það hafi verið þingið, sem þeir héldu á Akureyri 1948, - gerði að sínu kjarnann úr þessari hreyfingu, úr samþykktunum, og samþykkti sem ályktanir ungra framsóknarmanna mörg eða flest höfuðatriðin, sem t.d. Austfirðingar og Norðlendingar höfðu verið með. Þeir vildu að vísu eins og Austfirðingar einmenningskjördæmi helzt, ef það fengist, en einhvern veginn hafa þeir haft á tilfinningunni, að það mundi verða erfitt, eins og hafði verið þá um mörg ár, að fá því framgengt, svo að þeir taka fram, að skipting landsins í fá kjördæmi, en stór, mundi vera bót frá þeirri kjördæmaskipun, sem við búum nú við. Ég hygg, að það, sem ég hef hér tilfært í sambandi við þessa hreyfingu, sé nægilegt til þess að sýna fram á, að þau orð, sem ég hafði við 1. umr. um þessa hreyfingu, fá staðizt og eru fullkomlega réttlætanleg í sambandi við það, sem þarna gerðist. Ég vildi gjarnan nefna örfá atriði, sem hv. þm. í sinni ágætu ræðu dró fram úr reynslu annarra þjóða. En ég vil fyrst og fremst benda á það, að hann talaði um land eftir land, og alltaf var niðurstaðan sú, að ekki væri þarna hliðstæða við þær till., sem nú hafa verið lagðar fram hér á Alþingi. Helzt var örlítið hægt að sjá ættarmót á kjördæmaskipun Norðmanna og okkar. Þetta finnst mér vera staðfesting á því, sem ég tel nokkurs virði, að hér er um að ræða lausn, sem hefur verið mótuð algerlega eftir íslenzkum aðstæðum, og það er einmitt þess vegna, sem varla er hægt að finna nokkra beina hliðstæðu nema dálitið svipmót hjá Norðmönnum, og er það ekki óeðlilegt, því að þeir eru okkur allra þjóða skyldastir. Hv. þm. benti á, að kosningafyrirkomulag hefði átt ríkan þátt í því, að stjórnskipan og stjórnarfar er fastara í Bretlandi, en í Frakklandi. Þessu hafa ýmsir haldið fram. En það hafa líka margir sérfróðir menn haldið hinu gagnstæða fram, að það sé blekking að kenna eingöngu kosningafyrirkomulaginu um þetta, því að þessi vandamál eigi sér miklu dýpri rætur. Og við skulum rétt sem dæmi athuga, hvernig var kosningafyrirkomulagið í Frakklandi, - ja, við skulum taka tímabilið á milli styrjalda, frá fyrri heimsstyrjöldinni til þeirrar síðari. Í fyrstu fjögur eða fimm árin, - ég held, að það hafi verið tvennar fyrstu þingkosningar eftir fyrra stríð, - þá höfðu Frakkar það, sem mætti kalla framsóknarkerfi, kerfl, sem er mjög líkt þeim till., sem Framsfl. flytur nú. Þeir höfðu hlutfallskosningar í stærstu borgunum, einmenningskosningu í kjördæmum þar fyrir utan. Fyrir rúmlega 35 árum hurfu þeir frá þessu, og þeir tóku þá upp, - ég hygg fyrst í kosningunum 1927 - algert einmenningskjördæmafyrirkomulag, og það kerfi höfðu þeir allt fram í byrjun seinni heimsstyrjaldarinnar, og er þó talið, að varla sé hægt að finna dæmi sambærilegt, við hið gífurlega hrun franska ríkisins fyrir Þjóðverjum innan og utan, í byrjun stríðsins. En aðdragandinn að þessu hruni um þetta 25–30 ára tímabil hafði þó verið kosningaskipulag, sem var fyrstu árin hlutfallskosningar í bæjunum, einmenningskjördæmi þar fyrir utan og frá 1927 og fram að 1940 einmenningskjördæmi. Þetta eina litla dæmi gæti orðið til þess, að menn kenndu ekki kosningafyrirkomulaginu að öllu um þetta. Ég leyfði mér í ræðu minni við 1. umr. að fara með það, sem ég hef lesið einhvers staðar að sé máltæki í frönskum stjórnmálum, að lítil kjördæmi skapi litla þingmenn. Þetta er að vísu betrumbætt í áliti minni hl., því að þeir bæta við: „og að stór kjördæmi skapi stóra þingmenn“, en það sagði ég ekki, svo að það er rangt með farið. Ég vissi alveg fyrir, hvaða mótbárur mundu koma gegn þessu, og það er enginn vandi að finna fjöldann allan af dæmum, sem bæði sanna þetta og afsanna það, ef menn vilja fara að nefna nöfn, því mótmæli ég ekki. En hugsunin á bak við þetta er sú, að í minni kjördæmum sé miklu meiri hætta á því, að sjónarmið einstakra landshluta eða takmarkaðra hópa séu of sterk, þegar sjónarmið þjóðarheildarinnar ættu að vera sterkari, og ég get flutt hér aðra tilvitnun úr stóru amerísku riti um stjórnmál Evrópu, þar sem talað er um orsakir þess, að Frakkland hrundi, að frönsku lýðveldin tvö síðustu hafa hrunið, og þeir telja, að fyrsta ástæðan sé „of náin tengsl milli þingmannanna og kjördæmanna“. M.ö.o.: þm. fengust ekki til að taka á þeim stóru landsvandamálum. Ég geri þessi orð ekki að mínum, en þessar skoðanir eru til. Hv. þm. A-Sk. nefndi annað erlent dæmi, þar sem er kosningaskipun Vestur-Þýzkalands nú eftir stríðið, og hann benti á, að hún er með tvennu móti. Þar er rúmur helmingur þm. kjörinn í einmenningskjördæmum, en hinn helmingurinn á landslistum, og þá er rétt að hafa í huga, að það er ekki eins og landslistar hér, einn listi fyrir allt Vestur-Þýzkaland, heldur fyrir hvert af fylkjunum eða „Liinder“, eins og þeir kalla þau, þannig að landslistarnir munu vera nokkuð margir í þessu sambandsríki. Þingmaðurinn benti á, að þarna væri blandað saman tveimur kerfum, en þar held ég að honum hafi skjátlazt, vegna þess að í raun og veru eru þessi kerfi hlið við hlið, en þeim er ekki blandað saman. Hver kjósandi hefur tvö atkvæði, hann kýs, að því er ég bezt veit, einn mann í einmenningskjördæmi því, þar sem hann býr, svo á hann líka atkvæði á landslista, og svo reikna þeir þetta allt út. En hér gildir ekki það, að það séu tvö kerfi, þannig að eitt kerfi gildi í vissum landshlutum og annað í öðrum, heldur er sama kerfið yfir allt landið, og hver einasti Vestur-Þjóðverji, hvar sem hann er, býr við þennan sama kost hvað kjördæmaskipun snertir. Það er því ekki eins og er hjá okkur með gamla kerfinu, eins og Framsfl. vill hafa það áfram og eins og það var í Frakklandi á sínum tíma, að sumir landshlutar hafi hlutfallskosningar og aðrir ekki. Þá benti hv. þm. á, að Þjóðverjar hefðu valið einmenningskjördæmin aftur til þess að gera samband þingmanna og kjósenda sem traustast. Það má vel vera, að þetta sé rétt. En ég hygg, að einmenningskjördæmin í Vestur-Þýzkalandi séu um 250, og ég hygg, að kjósendur í Vestur-Þýzkalandi séu eitthvað nálægt 30 millj., þannig að það kemur í hlut hvers kjördæmis um 120 þús. manns, og ef þeir telja, að þeir fái út úr þessu náið samband þingmanns og kjördæmis, þá ættum við að geta vel við unað samband þingmanns og kjósenda í okkar svokölluðu stóru kjördæmum, sem þó munu ekki hafa nema frá 5 og upp í 42 þús. kjósendur hvert. Hv. þm. nefndi efri deildina í Svíþjóð. Það var hárrétt sem hann sagði, hvert orð, en það mætti bæta því við, að Svíar hafa komizt að þeirri niðurstöðu fyrir alllöngu, að þetta kerfi sé úrelt, þeir eru búnir að hafa nefndir starfandi að því núna um nokkurra ára skeið að gerbreyta því, og það líður óðum að því, að þessar nefndir birti sínar tillögur um það, hvernig þeir geti skipað sínum málum öðruvísi, en með þessari efri deild, sem hann benti á sem fyrirmynd. Að lokum nefndi hv. þm. Noreg og dró það fram með ýtarlegum og fróðlegum upplýsingum, að í Noregi væru í sumum kjördæmum 10 þús. kjósendur á bak við hvern þingmann, í öðrum 26 þús. Hlutfallið á milli þess hæsta og lægsta er því einn á móti 2.6. En hv. þm. nefndi ekki, hvert hlutfallið verður hér á Íslandi samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir, en þar hygg ég, samkvæmt nýútkomnum tölum um kjósendafjölda á þeim kjörskrám, sem yrði kosið eftir á þessu ári, að það séu fæstir um 1.182 kjósendur á bak við hvern þingmann í Vestfjarðakjördæmi og flestir í Reykjavík, 3.506. Og ef við þar að auki ætlum Reykvíkingum 3 uppbótarmenn, sem flestir telja nú að þeir séu öruggir með að fá, þá er Reykjavík með 2.805, og ef við reiknum ekki með uppbótarmönnunum í hinum kjördæmunum, þá fáum við út einn á móti 2.8 eða nokkurn veginn það sama, einn á móti 2.6 í Noregi, einn á móti 2.8 hér á Íslandi, svo að með því að bera lof á viturleik Norðmanna fyrir að hafa þetta kerfi, þá held ég, að þm. hafi ósjálfrátt borið fram rök fyrir því, að sú skipan, sem hér er lögð til, sé ekki svo fráleit að þessu leyti að minnsta kosti, hvað fjöldanum á bak við hvern þingmann viðkemur. Ég ætla svo að lokum að benda á örfá atriði í sambandi við þær till., sem hv. framsóknarmenn bera fram í sambandi við kjördæmaskipunina og sumir af ræðumönnum þeirra hafa sagt um, að þeir skildu ekki, hvers vegna menn vilja ekki fallast á þær. Hv. framsóknarmenn segja í minnihlutaáliti sínu, að það sé hægt að fjölga fulltrúum þéttbýlisins án þess að leggja niður núverandi kjördæmi, og þetta er að sjálfsögðu rétt. Það er hægt að jafna metin á milli kjördæma, að svo miklu leyti sem menn vilja jafna þau, hvort sem menn vilja fara algerlega eftir höfðatölu, sem ég hygg að enginn hafi lagt til enn, eða hafa eitthvert hlutfall, eins og frv. gerir ráð fyrir, 1:2.8, eða 1:3 eða eins og Norðmennirnir hafa það, 1:2.6, í gildi atkvæðanna. En í þessu felst sú hætta, að í þjóðfélagi, þar sem íbúum fjölgar stöðugt, hlýtur þingmönnum að fjölga stöðugt líka, ef á að fylgja þessari reglu: að leggja aldrei niður kjördæmi eða sameina þau aldrei, láta þau öll halda sér, en bæta bara fleirum við. Það er til nokkur reynsla í öðrum löndum á nákvæmlega þessu atriði. Það eru til 2 eða 3 ríki eða fylki í Bandaríkjunum, þau sem eru elzt og þar sem tilfinning fyrir sögu fólksins er ríkjandi, og þetta eru lítil ríki með frá 1 millj. og upp í 2 millj. íbúa. Þessi ríki hafa farið nákvæmlega þessa leið. Þau hafa neitað að leggja niður lítil og gömul kjördæmi, sem eru þarna býsna mörg og hjá þeim byggist á einstökum þorpum og hreppnum umhverfis. Árangurinn af þessu er sá, að þessi litlu dvergríki þarna, dvergríki á erlendan mælikvarða, hafa einhver stærstu þing, sem til eru á vesturhveli jarðar. Þar er t.d, smáríki upp á 11/2 millj. íbúa, sem hefur 450 manna þing. Og meðal þeirra, sem íhuga kosningaskipan og stjórnskipan, hafa þessi ríki bókstaflega orðið að athlægi, vegna þess að niðurstaðan er auðvitað sú, að miðað við verkefnin í litlu ríki eins og þarna er, þá er ekkert við svona fjölmennt þing að gera, og þingin hefur sett niður, eftir því sem þau hafa stækkað, á allan hátt. Hér hjá okkur ætlum við nú samkvæmt öllum till., sem fyrir liggja, að hafa 60 þingmenn, en kjósendur á kjörskrá munu vera tæplega 98 þús. Þannig eru liðlega 1.600 að meðaltali á hvern þingmann. Nú hefur undanfarið fjölgun kjósenda verið yfir 15 þús. á áratug, svo að það er mjög nærri því, ef ætti að fylgja þessari reglu, að þá yrði að meðaltali að fjölga um 1 þingmann á ári, miðað við núverandi fjölgun. Og nú vitum við það, að hjá heilbrigðri, hraustri og velmegandi þjóð eins og Íslendingum, þar sem fjölgunin er mjög ör, þar er fjölgunin ekki að tölu til jöfn, heldur eins og snjóbolti, sem rennur niður hlíð. En bara miðað við fjölgun undanfarinna ára þyrftum við að fjölga um rúmlega 10 þingmenn á áratug eða rúmlega einn á ári. Ég er ekki viss um, að menn, sem vilja alvarlega hugsa þessa leið til enda, mundu telja, að hún væri farsæl. Það getur verið, að það sé hægt að gera þetta einu sinni eða tvisvar, en það er ekki hægt að halda þessari stefnu lengi áfram, og bæði þeir, sem leggja til, að þingmenn verði 60, og aðrir, sem ekki eiga hlut að máli, hafa yfirleitt látið í ljós tregðu í sambandi við fjölgunina frekar en hitt, að menn teldu æskilegt að taka upp kerfi, sem þýddi stöðuga og áframhaldandi fjölgun þingmanna. Þótt ekki væri af annarri ástæðu en þessari, finnst mér, að það sé full ástæða til þess að hafna nú þegar höfuðhugmyndinni í þessum brtt. Ég skal ekki ræða flokkslegar hliðar í sambandi við þær, en ég vil þó aðeins benda á það, að með þessarl nýju skiptingu, sem við eigum nú að gera, mundu koma til sögunnar 2 ný kjördæmi, sem hefðu innan við þúsund íbúa hvort. M.ö.o.: hér rétt við bæjardyr Reykjavíkur ættu að vera kjördæmi með þingmann með innan við þús. íbúa, en hér inni í bænum er aðstöðumunurinn orðinn svo gífurlegur, það eru röksemdirnar, að það á að þurfa um eða yfir 3 þús. á bak við hvern, eftir því sem nú er eða yrði samkvæmt þessu breytta kerfi. Ég tel því, að höfuðhugsunin í þessum brtt. sé þannig, að það sé mjög óviturlegt að fallast á hana, þetta gæti í mesta lagi orðið ein eða tvær bætur á gamalt fat, þetta kerfi mundi bresta mjög fljótlega og hafa þegar í stað augljósa galla, og þótt ekki væri af öðru, en af þeim ástæðum, finnst mér ómögulegt annað, en að hafna þessari lausn. Ég ætla svo ekki að ræða fleiri atriði í sambandi við þetta mál á þessu stigi og læt þessu lokið.



Herra forseti. Ég gat um það í ræðu minni í dag, að flm. þessa máls sýndu því lítinn sóma hér á hv. Alþingi, að þegar aðalumræða þess fer fram, þá sjást þeir hér í mesta lagi eins og skuggar, ef þeir á annað borð sjást, og t.d. hefur hv. 1. flm. þess alls ekki mátt vera að því að vera hér á fundum. Ég verð að byrja á því að lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. forsrh. skyldi nú heiðra þessa samkomu með því að láta þó sjá sig, áður en umræðunni er lokið. Hér hafa hv. þm. blásið sig stórlega út af því, að menn sæktu illa þingið, ríkisstj. væri ekki mætt og annað því um líkt, þegar smámál hafa verið á dagskrá. En þegar það mál er á dagskrá, sem er stærsta mál, sem fyrir Alþingi Íslendinga hefur komið, er ekki verið að tala um það, þó að þingbekkir séu tómir. Það er merkileg frammistaða flm. í sambandi við meðferð á þessu frv. Hv. 1. þm. Reykv. (BBen), sem er vanur því að halda hér langar ræður og margar snjallar, heldur sem frsm. fyrir meiri hl. n. stutta ræðu og eina af þeim lélegustu, sem ég hef heyrt hann flytja þann tíma, sem ég hef átt sæti hér á Alþingi. Og hann hefur í dag í sambandi við umr. um þetta mál setið hér í hliðarherbergi og að því er ég bezt hef séð lesið sömu síðuna á einu dagblaði. Þetta sýnir, að þessi hv. þm. og þeir aðrir, sem fyrir þessu máli berjast, vita, hvað þeir eru að fara, og sök bítur seka. Það er þess vegna, sem þessir hv. þm., hæstv. ráðh. og aðrir aðstandendur þessa frv., láta í dag svo, að þeir hvorki heyri né sjái það, sem fram fer, að þeir vilja loka augum og eyrum fyrir því. En þessi þáttur þeirra gleymist ekki, og hann á ekki að falla í gleymsku. Þjóðin á að taka eftir því, þegar er verið að leggja niður það grundvallaratriði í stjórnskipunarlögum hennar, sem hefur fært henni sjálfstæði, fært henni velmegun og menningu, að þá hafa hv. þm. ekki tíma til þess að sitja á þingbekkjum eða taka þátt í umræðum. - Nei, hér ber allt að sama brunni. Þeir vita það, þessir hv. flm., hvað þeir eru að gera. Þeir eru að svipta héruðin í landinu rétti til þess að eiga sérstaka fulltrúa, þeir eru að draga úr áhrifamætti þeirra, og þess vegna þurfa þeir að láta lítið á því bera, svo að þeir, sem verið er að taka réttinn af, taki sem minnst eftir því. Ég verð að segja það hv. 5. landsk. þm. (BG) til verðugs hróss, að hann sýndi þó þann manndóm að koma hér og flytja ræðu af hálfu stuðningsmanna þessa frv., og það er meira en aðrir stuðningsmenn þess hafa gert. Út af því, sem þessi hv. þm. sagði: Af hverju skiptið þið ekki Reykjavík í einmenningskjördæmi? - vil ég segja í sambandi við Reykjavík, að það eru héruðin, sem eru í mínum augum númer eitt. Reykjavík er sjálfstætt hérað, hún er sjálfstæð félagsleg og fjárhagsleg heild. Ef ég fellst á að fara að skipta Reykjavík niður í einstök kjördæmi, þá er ég búinn að brjóta þá reglu, sem í mínum augum er aðalreglan, að héruðin, þessar sjálfstæðu félags-, fjárhags- og menningarlegu einingar, fái að hafa sína sérstöku fulltrúa. Og ég vil ekki svipta Reykjavík þessu valdi, frekar en önnur héruð. Ef Reykjavík hins vegar færi að byggja sig þannig upp, að ýmsir hlutar hennar yrðu meira og minna sjálfstæðir, þá eiga þeir líka að fá sína sérstöku fulltrúa. Ef Kópavogur væri sameinaður Reykjavík, en héldi þó sérstöðu að einhverju leyti, þá líti ég á hann sem sérstaka heild innan þessara takmarka. Það eru fjárhagslegar og félagslegar einingar, sem eiga að hafa þessa sérstöku fulltrúa, og þess vegna á ekki að skipta Reykjavík. Það getur verið mál út af fyrir sig að kjósa hennar mörgu fulltrúa beinum kosningum, en ekki hitt, að skipta henni niður eftir þeim reglum, sem ég hugsa einmenningskjördæmi eða héraðakjördæmi. Hv. þm. fór að ræða hér um till. þeirra Austfirðinganna, sem ég ætla ekki að fara langt út í, enda er það sérstakt mál. En ég vil bara benda á, að það, sem Austfirðingar lögðu til, var allt annað en ætlað er að gera hér. Þeir ætluðu þessum sérstöku fylkjum aukið vald frá því, sem áður var. Þið eruð ekki að leggja til með þessu frv. hér að fara með neitt sérstakt vald út í héruðin. Þau eiga ekki að fá meiri rétt til þess að ráðstafa fjármálum þjóðarinnar en þau hafa fyrir. Þið eruð bara að krefjast þess, að Borgfirðingar, Mýramenn, Snæfellingar og Dalamenn kjósi þingmenn í félagi, hvort sem þeim líkar það betur eða verr. Þeir mega ekki kjósa sína sérstöku þingmenn, þeir verða heldur að kjósa þá eftir ykkar reglum saman, þó að þeir vilji það ekki. En þeir fá engan aukinn rétt eða neitt slíkt með þessu. Það er ekki verið að skapa neinar sjálfstæðar félagslegar heildir eða fjárhagslegar. Hv. frsm. meiri hl., 1. þm. Reykv., sagði: Sýslurnar eiga að halda sér og hafa sitt vald áfram, það á ekki að breyta þeim. - þess vegna er meginmunur á því, sem Austfirðingar hugsuðu sér, að færa út til byggðarinnar nokkuð af því valdi, sem Reykjavík hefur nú, og skapa þar sérstakar heildir um þessar till. eða framkvæmd á þeim málum, sem þeir ætluðu að fara með, - það er meginmunurinn á því, sem þar var verið að leggja til, og því, sem nú á að fara að leggja til. Það, sem hér á að fara að leggja til, er ekki neitt aukið vald handa þessum héruðum, aðeins það, að þeir skuli verða að kjósa þingmenn í félagi, hvort sem þeim líkar það betur eða verr. Og það fær enginn mig til að trúa því, að þingmenn verði betri fulltrúar þessara héraða fyrir það, að þeir eru kosnir þannig. Ég held því fram, að hv. þm. Snæf. (SÁ) verði ekki meiri fulltrúi fyrir Snæfellinga, þó að hann verði kosinn af Mýramönnum, Borgfirðingum og Dalamönnum. Ég held, að honum hæfi það bezt að vera fulltrúi Snæfellinga, eins og hann hefur verið, og ég er sannfærður um, að jafnvel þó að hann gangi með þessu, þá er það ekki að hans skapi eða vilja, enda kom þetta líka fram hjá hv. 5. landsk, þm. (BG), þegar hann fór að tala um litlu þingmennina og litlu kjördæmin, þá sagði hann, að það væri líka sjónarmið, að einmitt vegna þess, hvað þingmennirnir væru bundnir sínum kjördæmum, væru þeir ekki eins góðir þingmenn frá sjónarmiði þjóðfélagsins, þeir létu hagsmuni kjördæmanna ganga fyrir. Nú held ég því fram, að þó að þingmennirnir séu betri fulltrúar héraðanna, af því að þeir eru kosnir sérstaklega af þeim, þá held ég því líka fram, að þeir séu ekki verri þingmenn, þegar rædd eru stærri mál alþjóðar, og ég vil nefna dæmi máli mínu til sönnunar. Hér á síðasta Alþingi samþykktu þáverandi stjórnarflokkar nýja efnahagslöggjöf. Þessi löggjöf kom að vonum víða við. Hún kom ekkert síður við hjá okkur, fulltrúum úr sveitunum. Þar var farið inn á þá leið að leggja yfirfærslugjald á almennar neyzluvörur og framleiðsluvörur, sem höfðu verið undanþegnar áður. Hvað gerðist, er við afgreiddum þetta frv. hér frá hæstv. Alþingi? Voru það þingmennirnir úr litlu kjördæmunum, sem þá brugðust í stjórnarliðinu? Nei, það var hv. 4. þm. Reykv. (EggÞ), sem gekk gegn ríkisstj. þeirri, sem hann þó taldi sig styðja, af því að hann taldi sig þurfa að þjóna einhverjum öðrum hagsmunum. En við hinir, sem úr litlu kjördæmunum vorum, sem urðum þó að gangast undir það, að hækkað var verð á fóðurbæti og slíkum öðrum vörum til landbúnaðarins og andstæðingar okkar ætluðu vissulega að gera sér mat úr, - við hikuðum ekki við að fylgja málinu fram, af því að við vissum og sáum, að það var rétt frá sjónarmiði alþjóðar. Og ég segi: við gátum þetta vel, af því að við gátum skýrt það fyrir fólkinu, sem við vorum umboðsmenn fyrir, af hverju við gerðum þetta og af hverju það var nauðsynlegt. Að skilja er að fyrirgefa, og þingmaðurinn úr einmenningskjördæminu, sem á auðvelt með að hafa samband við sína kjósendur, getur skýrt sitt mál fyrir þeim, og hann fær þá líka skilning þeirra, og þess vegna er hann ekki síður góður þingmaður á alþjóðarvísu en hinir. Hv 5. landsk. þm. fór inn á það, að með þeim till., sem við flytjum, framsóknarmenn, um að taka upp fleiri einmenningskjördæmi, yrðu þingmenn of margir. Þeir ætluðu samt ekki að hika við það að fjölga þingmönnum upp í 65. Það mun hafa verið Alþb., sem réð því, að þeir yrðu þó ekki nema 60. Þá var ekki hægt að hika við það, þó að þyrfti að fjölga þingmönnum, því að þá þurfti að koma fyrir hinu og þessu, sem hentaði þeirra hagsmunum. Þess vegna er þessi röksemdafærsla ekki þung á metunum. En ég er sannfærður um, að það er betra fyrir Kópavog og Keflavík og Akranes að fá sína sérstöku þingmenn heldur en það, sem hér er boðið upp á, eins og það hefur sýnt sig fyrir þá staði aðra, sem þingmenn hafa fengið. Ég efast ekkert um, að það var betra fyrir Siglufjörð að fá sérstakan þingmann, þegar hann fékk hann, heldur en fá þingmann í sambandi við Eyfirðinga. Og þannig má fleiri dæmi nefna í þessu sambandi. Og ég gæti trúað því, að ef af því yrði, sem nú er stefnt að, að þingmenn yrðu kosnir í stóru kjördæmunum, að þá kæmu upp ýmis vandamál meðal þeirra þingmanna, sem þar verða kjörnir. Ég vil t.d. nefna hér lítið dæmi, að þegar um það er að ræða að skipta fjárveitingum í ýmsar framkvæmdir í héruðunum, þá er það af hendi fjvn. ákveðin tala til héraðsins eða kjördæmisins, og svo ræður þingmaðurinn því í samráði við embættismann þeirrar stofnunar, sem um er að ræða, t.d. vegafé, hafnargerðir og þess háttar, hvernig með er farið. Hvernig haldið þið að verði fyrir þingmennina í nýju kjördæmunum að skipta þess háttar fjárveitingu á milli héraða? Ég segi ykkur það satt, að ef þeir þingmenn, sem nú sitja fyrir Dali, Snæfellsnes, Mýrar og Borgarfjörð, ættu að gera það, þá yrði það ekki vandræðalaust. Eru þeir þó menn sízt verri ,en aðrir menn, en þeir mundu samt vilja gæta hagsmuna þessara héraða, og það kæmu upp margs konar erfiðleikar. Nei, sú regla, sem þá væri kannske farið að grípa til, væri höfðatölureglan áfram, svo að þeir litlu fengju enn þá minna, en nokkru sinni fyrr. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hnígur allt að því að rýra vald héraðanna til þess að auka vald flokkanna. Allt, sem eftir kann að koma í kjölfar frv., mun fara inn á þessa sömu braut. Og meðferð málsins hér á hæstv. Alþingi sýnir, að þeir menn, sem að því standa, eru hræddir og hikandi, þegar þeir geta ekki einu sinni lagt það á sig að vera hér á þingbekkjum, þegar aðalumræða málsins fer fram. En það er gott fyrir þjóðina að vita, að flutningsmenn vilji helzt í skugganum vera, þegar um málið er fjallað.



Herra forseti. Eins og ég gat um í dag í mínni ræðu, sem að vísu var sagt um hér áðan að hefði bæði verið stutt og léleg og stóð þó þrjú kortér, sem hingað til hefur verið talinn sæmilegur ræðutími, er þetta mál svo rætt og íhugað, að ekki var við því að búast, að mikið nýtt kæmi fram í umr., enda hygg ég, að svo sé, að sjaldan hafi verið haldnar fleiri ræður með jafnlitlu efni eins og gert hefur verið af andstæðingum þessa máls hér í dag. Svo er að vísu að heyra sem þeir kunni því illa, að aðrir hafi ekki talað. Það geta ekki margir talað í einu, og mér hefur heyrzt straumurinn ganga látlaust, og ekki hefði betur þótt fara, ef við hefðum varnað andstæðingunum máls. Það hefur einmitt á þinglegan hátt verið haldið hér uppi umræðum um málið. Það var strax við 1. umr. ýtarlega gerð grein fyrir þessu frv. í útvarpsumræðum, og það var eftirtektarvert, að þá var undan því kvartað af andstæðingum málsins, að útvarpsumræða færi fram, og þótti vera nokkurt fljótræði. Þá var ekki svo, að stuðningsmenn málsins væru að draga sig í skuggann, feimnir við að flytja sitt mál frammi fyrir alþjóð, heldur voru það andstæðingarnir, sem vildu ekki una því, að málið væri reifað, svo að heyrðist inn á hvert heimili. Það hefur verið vitnað í ummæli manna hér áður fyrr og sagt, að þau kæmu ekki öll heim við það, sem nú er sagt. Það er rétt, að viðhorf manna í þessu hefur breytzt með eðlilegum hætti vegna þeirrar gerbreytingar, sem orðið hefur á byggð landsins. Það var óumflýjanlegt, að þau úrræði, sem gátu dugað, meðan fólksfjöldinn var öðruvísi búsettur á landinu en nú, dugi ekki lengur. En það er svo, að menn hafa skipt um skoðun á skemmri tíma , en 17 árum. Það þarf ekki lengra að fara en einn mánuð aftur í tímann, þegar hv. Framsfl. hélt sitt flokksþing og gerði í málinu ákveðna samþykkt. Við sjáum, að nú, þegar hv. framsóknarmenn koma með sínar till. að þessu sinni, þá brjóta þær í verulegum atriðum gegn því, sem samþykkt var á þeirra flokksþingi, og jafnvel tala þeir sumir nú beinlínis á móti sínum eigin till., eins og hv. þm. V-Húnv., sem fór mjög háðulegum orðum um uppbótarþingmennina, sem að vísu voru samþykktir á sínum tíma af hans flokki, og nú leggja hv. framsóknarmenn til, að uppbótarþingmönnunum sé haldið, þvert ofan í það, sem samþykkt var á þeirra flokksþingi fyrir rúmum mánuði, og þvert ofan í þeirra eigin ræður hér í dag, sem eins og ég vitnaði til þessa hv. þm. að verulegu leyti eyddi sínum tíma í að sanna, þvílíkir skaðræðisgripir uppbótarþingmennirnir væru. Hv. þm. Mýr. (HS) reyndi að færa rök að því, að ekki mætti skipta Reykjavík niður í einmenningskjördæmi, vegna þess að hann vildi, að héruðin hefðu sína sérstöku þingmenn, og þeim mætti ekki skipta niður. En ég spyr: Hvað var það, sem fólst í tillögum flokksþings Framsóknar um miðjan marz, þegar talað var um, að skipta ætti landinu utan Reykjavíkur og stærstu kaupstaða niður í einmenningskjördæmi? Var þá ekki ætlunin sú, að tvímenningskjördæmunum, sem nú eru, væri skipt niður, eða var ætlunin hin, að þau ættu að missa annan þingmanninn án þess að fá nokkuð í staðinn, eins og raunar hv. 2. þm. Rang. var að víkja að í sinni ræðu? En ekki hafa þeir borið fram till. um það. Nei, þvert á móti ganga þeir nú á móti því, sem á flokksþinginu var ákveðið, og vilja halda hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum, þeim hlutfallskosningum, sem þeir hafa svívirt mest af öllu. En varðandi það, að hvert sýslufélag og sveitarfélag, sem er sjálfstæð fjárhagsleg heild, eigi að hafa sinn þm., þá fer því fjarri, að því sé fylgt í tillögum þessara manna nú, þó að hv. þm. Mýr. tali svo sem það séu þeirra tillögur. Það þarf ekki annað en að líta t.d. á það, að ekki er ætlað, að Húsavík fái sérstakan þingmann, ekki Sauðárkrókskaupstaður, ekki Neskaupstaður, svo að ekki sé talað um Bolungavík eða eitt af gömlum, sérstökum sýslufélögum landsins, Austur-Barðastrandarsýslu. Sannleikurinn er sá, að þessar till., sem þeir gera, brjóta í verulegum atriðum á móti þeim meginþáttum, sem þeir vilja þó halda fram. Það er engin heilleg hugsun, sem fram kemur, heldur alger hentistefna, miðuð við það, að Framsfl. haldi óeðlilega mörgum þm. og jafnvel í þeim kjördæmum, sem nú á að bæta við, fái hann enn nýja þingmenn, svo að hlutfallið á milli flokka raskist enn verulega frá því, sem verið hefur. Þetta eru þau auðsæju sannindi, sem við blasa í málinu. Og ástæðan til þess, að ekki má skipta upp Reykjavík, er engan veginn sú, sem hv. þm. Mýr. nú ber fram, heldur flokkslegir hagsmunir Framsóknar. Þeir óttast, að ef Reykjavík sé skipt upp, þá sé útilokað, að Framsókn fái nokkurn þingmann hér, sem þeir ætla aftur á móti að vinna, ef þingmenn verða hér 12, eins og þeir hafa von um að geta unnið annan þm. á Akureyri, ef þar er hlutfallskosning. Þarna kemur fram, að þeirra tillögur og þeirra rök stangast gersamlega. Ég vil leggja áherzlu á það, að ef Framsfl. hefði verið fáanlegur til þess að leita samninga um málefnalega lausn þessa máls, þá hefur enginn flokkur haft betra færi á að koma skoðunum sínum fram, en einmitt þessi flokkur. Hann var í mörg ár í samvinnu við okkur sjálfstæðismenn. Við vorum þá ýmsir, sem vildum semja um að skipta landinu í einmenningskjördæmi. Við bárum fram till. um það í stjórnarskrárnefnd. Okkar landsfundur 1953 samþykkti, að heimilt væri að semja hvort heldur um, að landið yrði allt - öllu skipt í einmenningskjördæmi, eða nokkur stór kjördæmi. Framsfl. var þá ekki til viðræðu um lausn málsins á hvorugum grundvellinum. Síðan var gerð tilraun eða átti að gera tilraun með myndun fyrrv. hæstv. ríkisstj. Þá ætluðu stuðningsflokkar hennar að víkja sjálfstæðismönnum til hliðar í þessu efni eins og öðrum og reyna að ná samningum sin á milli. Við heyrðum skýrslur aðila um þetta í útvarpsumræðunum á dögunum, þar sem bersýnilega kom fram, að þarna strandaði enn sem fyrr á Framsfl., að hann var ófáanlegur til þess að gera nokkra samninga, sem gætu leitt til raunhæfrar lausnar. Hans áhugamál er það eitt að draga málið á langinn, að finna ný og ný úrræði til þess að koma í veg fyrir, að nokkur samþykkt til umbóta sé gerð. Með rökst. dagskránni, sem nú er lögð fram, er m.a. vikið að því, að stjórnarskrárnefnd eigi að taka til athugunar, að kvatt sé saman sérstakt stjórnlagaþing. Um þetta liggur fyrir ákveðin till. frá hinum ágæta talsmanni Framsfl. í þeirri stjórnarskrárnefnd, hv. þm. S-Þ., Karli Kristjánssyni. Hann vildi, að stjórnarskrárnefndin hætti störfum og bæri fram þetta stutta, einfalda frv. um, að stjórnarskrárbreytingin yrði sú ein, að stjórnlagaþing yrði saman kvatt. Því í ósköpunum hefur Framsfl. aldrei á tímabilinu frá 1953 sjálfur borið fram þessa til lögu hér á Alþingi? Af hverju leggur hann ekki nú til, að breyt. sé gerð á þennan veg? Það þarf enga nefnd frekar til þess að athuga það. Ef flokknum er þetta alvara, þá hefur hann það vitanlega í hendi sér að flytja um þetta till. Á sama veg er það, þegar þessir hv. þingmenn hafa sumir í dag verið að tala um, að það væri verið að svíkjast aftan að kjósendum í þessu máli, við síðustu kosningar hefðu menn ekki verið kosnir til þess að samþykkja slíka stjórnarskrárbreytingu. Eftir landslögum á að rjúfa þing, strax og búið er að samþykkja það frv., sem hér liggur fyrir, ef það nær samþykki, og þá er málið borið undir kjósendur á þann veg, sem stjórnarskrárgjafinn ætlast til, þannig að kjósendur fái færi á að marka sína afstöðu, sitt val á frambjóðendum í sumar með afstöðu til þessa máls og annarra, sem kjósendur þá telja máli skipta. Hitt er svo allt annað, að engir eiga frekar þátt í, að málið er nú borið fram, heldur en einmitt hv. framsóknarmenn, sem beittu sér fyrir Hræðslubandalaginu við síðustu kosningar. Það var alveg ljóst, að það sérstaka bandalag hlaut að leiða til þess, að stjórnarskrármálið allt yrði tekið upp. Við höfum heyrt í umræðunum, hvernig hv. framsóknarmenn senda nú sínum gömlu bandamönnum tóninn yfir því, að þeir hafi ekki haldið út eins lengi í bandalaginu og framsóknarmenn vildu. En það hefur komið fram glögglega af hálfu Alþfl., m.a. í grein í Alþýðublaðinu - hygg ég - 14. marz s.l., að vitanlega var það útilokað fyrir Alþfl. að eiga lengur þingsetu undir slíku bandalagi, jafnhæpnu og sannast sagt lítt löglegu og Hræðslubandalagið var í framkvæmd, og einmitt sá húsbóndaréttur, sem Framsfl. af þessu tilefni tók sér yfir Alþfl. og átti verulegan þátt í, að upp úr slitnaði á milli þessara flokka, gerði það auðvitað enn sjálfsagðara, að gangskör yrði gerð að stjórnarskrárbreytingu nú, auk þess sem það var ljóst af afstöðu Sjálfstfl. og Alþb. varðandi úthlutun uppbótarsæta í sambandi við Hræðslubandalagið, að þeir hlutu hvor um sig og báðir saman að leggja á það megináherzlu, að slíkt gæti ekki komið fyrir aftur og fundin yrði sú skipan, sem gerði það útilokað, að í sama ævintýrið yrði lagt á ný. Það er þess vegna óumdeilanlegt, að Framsfl. getur fyrst og fremst þakkað sjálfum sér, að málið er nú tekið upp með þeim hætti, sem gert er. Hann hefur átt þess allan kost að semja við aðra flokka um málið, ef hann hafði nokkrar raunhæfar till. fram að flytja, og hann gerði þetta Hræðslubandalag, sem hlaut að leiða til þess, að mjög hörðnuðu kröfurnar um, að málið allt yrði tekið upp til heildarendurskoðunar, sem raun ber vitni. Það er út af fyrir sig skiljanlegt, að hv. framsóknarmenn sjái nú eftir á, að þarna hafi verið öðruvísi á málum haldið af þeim, heldur en þeir hefðu óskað. Það er eðlilegt, að þeir uni illa þeirri einangrun, sem þeir eru komnir í. En það er þeirra eigin framkoma og frammistaða, sem þar er öllu valdandi. Þeir eru enn í dag óviðmælandi um nokkra raunhæfa lausn á vandamálinu. Í stað þess að reyna að draga úr þeim misfellum, sem allir viðurkenna nú orðið að á kosningafyrirkomulaginu séu, þá gera þeir aldrei neinar till. um neitt annað en það, sem á að skjóta fleyg í málið, koma í veg fyrir, að það nái samþykki. Það er þess vegna engin furða, þó að þess hafi mjög gætt á þeirra fundum, síðast nú á fundi, sem hv. þm. S-Þ. (KK) hélt á Laugum um páskaleytið, að gagnrýni komi fram frá jafnvel þeirra eigin fylgismönnum um það, að þessi neikvæða afstaða flokksins, þetta nart og nagg á móti raunhæfum till., án þess að nokkuð uppbyggilegt væri borið fram í staðinn, það eykur á þeirra vonleysi og einangrun í stað þess að bjarga þeim út úr því feigðarflani, sem þeir hafa lent í. Því hefur verið haldið fram, að nokkur lítil kjördæmi væru ekki líkleg til þess að fá þingmenn nú eftir þessari nýju skipan. Kjördæmin sameinast og hin gamla skipting á þá ekki lengur við. En það voru mjög góð dæmi og upplýsandi, sem hv. þm. V-Húnv. (SkG) tók hér áðan, þegar hann vitnaði í tvö kjördæmi, Vestur-Skaftafellssýslu og Norður-Þingeyjarsýslu. Við höfum hér í deildinni á bak við mig hv. 2. þm. Rang. (SvbH), sem einmitt hefur verið þm. Vestur-Skaftfellinga. Hann hefur flutzt á milli kjördæma í sínu nágrenni, og dettur nokkrum í hug, ef hann á annað borð vill vera í kjöri, að hans flokkur neiti honum um það að vera í kjöri áfram, annar eins þingskörungur og hefðarmaður og hann er? Og dettur nokkrum í hug, að hann mundi þá ekki áfram láta sér jafnannt um sína fæðingarsveit, Vestur-Skaftafellssýslu, eins og hann gerði, meðan hann var þeirra þm., og eins og hann hefur gert með atkvæði sínu, síðan hann varð þm. Rangæinga? Vitanlega mundi þessi þm. verða nákvæmlega jafngóður fulltrúi þessara héraða og hann hefur verið. Og kemur nokkrum manni til hugar, að á væntanlegum lista í Norðurlandskjördæmi eysta mundi Framsfl. láta mann eins og Gísla Guðmundsson vera svo neðarlega, að hann væri ekki víss um kosningu? Það gera sér allir ljóst, að sá maður, sem er einn af helztu foringjum framsóknarmanna, jafnvel svo vitur, að þeir líkja honum sjálfir við Njál hinn vitra á Bergþórshvoli, slíkur höfuðskörungur mundi ekki verða látinn sitja heima einungis vegna þess, að hann sé úr fámennu byggðarlagi. Nei, það er maðurinn sjálfur, það er frambjóðandinn, sem með sínu ágæti veldur því, að hann er auðvitað sjálfsagður í öruggt sæti á lista hjá sínum flokki eftir sem áður. Í kjördæmi hv. þm. V-Húnv, er ekki sérlega fjölmennt. En illa trúi ég því, þó að hann jafnist ekki á við þá tvo þingskörunga, sem ég hef vitnað í hér, að honum verði launuð svo dygg þjónusta, að Framsfl. láti hann ekki áfram vera á lista. Út yfir tekur þó, þegar hv. framsóknarmenn koma hér og tala um flokksvald og láta eins og það eigi nú að fara að magna eitthvert flokksvald, sem sé verið að troða upp á almenning, og hv. þm. V-Húnv. talaði mikið um hræsni í öðru sambandi. Það þarf ekki að viðhafa það orð í þessu sambandi, það er of gegnsætt, við hvað er átt, þegar einmitt Framsfl. er að býsnast yfir flokksvaldi annarra í sömu umræðunum og þeir eru að hæla sér af því að hafa lánað Alþfl. síðast mörg þúsund kjósendur. Hvenær hefur flokksvald í allri sinni nekt komið jafnóhikað og ljóst fram sem einmitt í síðustu kosningum, þegar Framsfl. tókst að lána Alþfl. verulegan hluta af sínu fylgi? Og Hermann Jónasson hefur beinlínis hælt sér af því, að það hafi ekki verið framsóknarmenn, sem brugðust þá, - nei, það voru aðrir, sem brugðust, og það voru Alþýðuflokkskjósendurnir. Hermann segir, að þeir hafi ekki skilað sér eins vel og framsóknarmennirnir gerðu. Þáð var vegna þess, að Alþfl. hafði ekki þennan sama ráðstöfunarrétt á sínu fylgi og Framsókn. Flokksviðjar Framsóknar eru svo miklar, að slíks eru engin dæmi fyrr eða síðar í stjórnmálasögu Íslands. Við könnumst öll við ummæli þáverandi hv. forsrh., Hermanns Jónassonar, sem fór norður til Hólmavíkur og hældi sér af því þar, að það væri búið að gera verulegar ráðstafanir til þess að víkja helmingi þjóðarinnar til hliðar, þeim, sem ekki voru í þáverandi stjórnarflokkum. Við könnumst líka ósköp vel við, hvernig að var farið, sérstaklega á þingunum 1934–37, þegar þingsköpum var breytt til þess að gera flokkavaldið á Alþingi enn harðara og þegar þeirri reglu var staðfastlega fylgt undir forustu þáverandi hv. fjmrh., núverandi 1. þm. S-M. (EystJ), að kjördæmi, sem höfðu verið svo djörf að senda andstæðinga Framsfl. á þing, voru yfirleitt afskorin því að fá fé til nauðsynlegra framkvæmda í sínum byggðarlögum. Hér er fyrst og fremst og eingöngu um að ræða, hvort Framsfl. eigi að haldast uppi að misnota sér úrelta skipan með þeim hætti, sem hann hefur gert að undanförnu. Það er alveg víst, að yfirgnæfandi meiri hluti landsfólksins beinlínis krefst þess, að á þessu verði gerð breyting, að þó að því fari fjarri, að menn vilji til fulls jafna hið staðarlega misrétti, sem á sér stað varðandi kjör þingmanna, því að engum kemur til hugar, að Reykjavík eigi að fá neitt líkt því þann þingmannafjölda, sem henni ber eftir mannfjölda hér, þá er ekki þar ofan á hægt að bæta því, að kosningafyrirkomulagið sé með tvennum gersamlega ólíkum hætti í landinu, þar sem Framsfl. hefur meiri hluta og þar sem hann hefur minni hluta. En það er þetta, sem nú orðið er eina deiluefnið í þessu máli. Að tala um það, að það eigi að svipta héruðin sínum fulltrúum og slíta sambandið á milli kjósenda og þm., - það vita allir, að þetta fær ekki með neinu móti staðizt. Það er nú orðið fljótlegra, að fara um þessi nýju svokölluðu stóru kjördæmi, heldur en var t.d. að fara um Norður-Þingeyjarsýslu eina fyrir 30 árum, þannig að það tekur minni tíma og er hægara fyrir þm. nú að ferðast um allt héraðið frá Eyjafirði austur á Langanes heldur en þá var að fara frá Langanesi í Kelduhverfi. Hér er orðin sú meginbreyting á, að það er óumflýjanlegt, að það hafi mikil áhrif á skipum landsmálanna. Einmitt fólkið sjálft hefur með sívaxandi samtökum sín á milli verið að leita eftir stærri heildum til þess að koma áhugamálum sínum fram, af því að sundrungin hefur verið því fjötur um fót, af því að þær miklu framkvæmdir, sem nú orðið þarf að gera, til þess að lífvænlegt verði úti um byggðir landsins, eru hverju einu litlu héraði ofvaxnar. Það tjáir ekki til lengdar að ætla að leysa öll vandamál byggðanna t.d. með öðru eins fálmi og hv. 1. þm. S-M. réð að gert var með Grímsárvirkjuninni í Suður-Múlasýslu. Þarna þurfti vitanlega stærra átak, samtök alls Austurlands, en ekki eingöngu þröng hreppasjónarmið í Suður-Múlasýslu. Þannig er með nýtízku vegi, með rafmagn og annað. Jafnvel með skólabyggingar er það orðið svo, að það er nánast ómögulegt fyrir lítil sýslufélög, sbr. t.d. Vestur-Ísafjarðarsýslu, að standa undir skóla að sínum hluta eins og héraðsskólanum að Núpi. Laugarvatnsskóli er skóli byggða á Suðurlandi, en ekki Árnessýslu einnar. Það fer meira og meira í það horf, að heimavistarskólar, jafnvel barna, eru byggðir fyrir heil héruð, en ekki einstaka hreppa, héruð, sem er algerlega út í bláinn að binda við gamla sýsluskiptingu, heldur verður að fara eftir því, hvað nú hentar. Við skulum taka kaupfélögin, sem þessir hv. þm. telja sig vera mikla forsvarsmenn fyrir. Þær verzlanir og viðskiptahéruð eru á engan veginn tengd hinni gömlu sýsluskiptingu, heldur fer þetta eftir því, sem bezt á við, samgöngum og byggðum nú í dag. Í gamla daga var staður eins og Borðeyri viðskiptamiðstöð fyrir ekki aðeins Strandir, mikinn hluta Húnavatnssýslu og Dali, heldur líka stóran hluta af Borgarfirði. Nú orðið er Borðeyri orðin gersamlega úrelt sem verzlunarstaður og hefur ekki nein svipuð viðskipti sem var um það bil, sem núverandi kjördæmaskipun fyrst var lögleidd hér á landi. Það eru komnir nýir þjóðfélagshættir, sem krefjast þess, að litið sé á málin frá hærra sjónarhól og samtök séu mannfleiri og sterkari en þau geta verið, ef halda á sér við þau gömlu takmörk, sem konungarnir settu, þegar þeir voru að reyna að finna út, hvernig helzt væri hægt að pína skatt undan nöglum fátæks almúga á Íslandi. Varðandi málflutninginn að öðru leyti, sem við höfum hér þurft að hlusta á í dag, þá hefur að vísu komið hér sitthvað merkilegt fram. Það er t.d. alveg vist, að ræða hv. þm. V-Ísf. verður talin mjög merkilegt plagg í þingsögunni. Það verður vitnað til hennar lengi sem eins skringilegasta málflutnings, sem nokkru sinni hefur heyrzt á Alþingi Íslendinga. Jafnvel þó að ég væri að lesa dagblað um leið, þá heyrði ég svo mikið af henni, að það er víst, að hún mun verða í minnum höfð af fleirum en mér. En þó að við sleppum nú því, þá heyrðum við núna eftir kvöldmatinn hv. þm. V-Húnv. (SkG) tala um það, að við hefðum sýnt bróðurhöndina með því að lækka um 10 millj. framlögin til raforkuveitnanna. Hvað er hið sanna í þessu? Það liggur fyrir, að það á ekki að minnka þessar framkvæmdir sem einum eyri nemur. Það eina, sem þarna var gert, var, að til frambúðarframkvæmda var ákveðið að taka lán, en borga ekki allt af sköttum, sem menn hafa ærna nú þegar, ekki sízt vegna hins hrapallega fráskilnaðar, þegar hv. 1. þm. S-M. skildi við ríkissjóðinn. Með sinni frammistöðu í fjárstjórn gerði hann óumflýjanlegt, að reynt væri að breyta til og taka upp aðra stjórnarhætti. Hér er um að ræða framkvæmdir, sem fullkominn vilji og ásetningur er um, að halda eigi áfram af fullum krafti, og talið er öruggt, að hægt sé að fá lán til að greiða kostnaðinn, sem þessu nemur. Svo er - af hálfu mannanna, sem hafa átt mestan þátt í þeim skyssum, sem í þessum efnum hafa verið gerðar, sbr. Grímsárvirkjunina og annað fleira - talað um þetta sem fjandskaparmál. Á fundi, þar sem ég var staddur í dag, var lögð fram grg. um það, að hægt væri að spara á raforkuáætluninni sem svarar 110–120 millj. kr. og þó koma almenningi að meira gagni og betra, en ráðgert hafði verið af þeim smásmuglegu stjórnendum, sem hér réðu málum áður. Ef menn hafa auga fyrir því, að stórt þarf að líta á hluti og leysa hvern vanda eftir því, sem hentar bezt, en ekki eftir þeim sjónarmiðum, sem hér hafa ríkt of lengi, þá er hægt að gera meira fyrir miklu minna fé, eins og mun gleggst sannast í sambandi við raforkuáætlunina, og það verður mjög að víta þann málflutning, þegar hv. þm. V-Húnv. kemur og ásakar okkur um það, að verið sé að hætta við framkvæmdir, sem tryggt er að fé fæst til að gerðar séu, eins og áætlað hefur verið. Sá hv. þm. framsóknarmanna, sem talaði málefnalega hér í dag um þetta, eins og hans var von og vísa, hv. þm. A-Sk. (PÞ), hélt hér fróðlega ræðu, sem sitthvað mátti græða á, þó að það skipti ekki miklu máli í þessu sambandi, og það var ljóst, að hann hafði reynt að setja sig inn í þetta mál og vildi um það tala út frá rökum, en ekki tómum hégiljum. En þó var það mjög áberandi í hans ræðu, að hann skaut sér alveg undan að minnast á höfuðatriði málsins, svo að nokkru gagni væri, hvernig stendur á þeim mun, sem þessir hv. þm. vilja gera á kosningaaðferðinni í þéttbýlinu og þar, sem þeir sjálfir telja sig hafa mestar líkur til meiri hl. Hv. 5. landsk. þm., Benedikt Gröndal, gat um það í sinni ræðu áðan, að skýring hv. þm. á kosningaaðferðinni í Vestur-Þýzkalandi, sem hv. þm. A-Sk. vildi telja sambærilega við það, sem hér er, sú skýring fær alls ekki staðizt, vegna þess að þar kjósa allir landsmenn með sams konar hætti, en hér er hátturinn sá, að í Reykjavík er þannig farið að, að meiri hl. nýtur allt annars og miklu minni réttar, en hann nýtur nokkurs staðar annars á landinu og heldur en þessir hv. þm. vilja, að áfram verði. Og það er síður en svo, að það sé nokkur nýjung, að á þetta sé bent, að sams konar kosningaaðferð eigi og þurfi að vera hvarvetna á landinu. Í öllum þeim afskiptum, sem ég hef haft af þessu máli, hef ég bent á þetta sem eitt af höfuðatriðunum, sem ekki mætti með nokkru móti fram hjá ganga, enda sjá það allir, þegar þeir skoða málið, að það er ekki vit í öðru, en að hafa sams konar aðferð á öllu landinu. Eins og fram kemur í nál. okkar og ég gat um í dag, má endalaust deila um það fræðilega séð, hvort heppilegri séu meirihlutakosningar eða hlutfallskosningar, en önnur hvor reglan verður að gilda á öllu landinu. Ég sé það, að hv. þm. V-Húnv. hlær og hristir sitt lokkafagra höfuð. Nú, það er ekki nein nýjung, að honum gangi erfitt að sannfærast um hið rétta. Það er það, sem við höfum séð hér undanfarna áratugi á Alþingi, og það væri merkilegt, ef hann breytti til hér allt í einu í kvöld. Þetta mál hefur mikið verið rætt undanfarin ár og þó aldrei meira en í vetur. Það hefur verið þaulhugsað af öllum, sem á annað borð láta stjórnmál til sín taka, og það er enginn vafl á því, að nú eru menn að lokum komnir að þeirri lausn, sem ekki tekur neinn rétt af neinum og allra sízt af fólkinu í strjálbýlinu, þess aðstaða verður sterkari í stað þess að vera veikari. Ef hér er á einhvern hallað, þá er sannast bezt að segja, að þá er það fólkið í þéttbýlinu hér í Reykjavík og nágrenni Reykjavíkur. Það er ómótmælanlegt, að það á að hafa mun minni rétt en aðrir. Það væri þess vegna skiljanlegt, að héðan kæmi andstaða gegn þessu frv., vegna þess að menn krefðust algers jafnræðis, því að við skulum ekki halda, að Íslendingar séu svo sundurgreindir, að fólkið verði lakari Íslendingar eða menningu okkar og framtíð hættulegri, þó að það flytjist til Reykjavíkur og búi hér, heldur en þótt það búi úti í strjálbýlinu. Ég halla ekki á strjálbýlið og geri ekki lítið úr þess hlut, þó að ég segi, að hér þarf hver að styðja annan. Strjálbýlinu vegnar þá bezt, ef fólkinu í þéttbýlinu vegnar vel, og okkur hér vegnar ekki vel, nema því aðeins að blómleg byggð geti þroskazt úti um allt Ísland, og einmitt í skilningi þessa vilja menn hér sætta sig við að njóta að þessu leyti minni réttar, ef þó sú leiðrétting fæst, sem ráðgerð er, og ef sams konar kosningaaðferð er látin gilda um allt land, þannig að engum einum flokki sé ívilnað á kostnað allra annarra, eins og nú er gert. Í mjög skynsamlegri grein, sem ungur búfræðingur austur á Stokkseyri birti ekki alls fyrir löngu, er vikið að því, að auðvitað hljóti valdið yfir málefnum þjóðarinnar að færast þangað og vera þar, sem fólksfjöldinn er mestur. Ef svo er gengið á hlut fjöldans, að hann telji sér algerlega misboðið, að sig eigi að setja til hliðar eða víkja til hliðar á þann veg, sem fyrrv. hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, vildi gera við helming landsfólksins, þá er ósköp hætt við því, eins og kemur fram í þessari grein, að Alþingi Íslendinga hætti að vera úrslitaaðilinn í íslenzkum stjórnmálum, að þá verði það einhverjir aðrir aðilar, félagasamtök, sem hrifsi til sín það vald, sem löggjafarþinginu einu ber. Og við skulum ekki dylja okkur þess, að einmitt á hinum síðustu árum hefur ískyggilega sótt í þessa átt, að einhverjir aðrir aðilar hafa viljað taka til sín það vald, þau úrslitaráð yfir málefnum þjóðarinnar, sem Alþingi eitt á að hafa. Þetta hefur m. a. komið af því, að allir verða að játa, að Alþingi nú er og hefur ekki verið rétt mynd af þjóðarviljanum. Myndin hefur stórlega verið skekkt, ekki fyrst og fremst strjálbýlinu til hags, heldur fyrst og fremst tilteknum ævintýramönnum í hópi íslenzkra stjórnmálamanna, sem hafa stjórnað Framsfl. til hags. Og það er þessi skekking myndarinnar af þjóðarviljanum, sem hefur átt ríkan þátt í því, að Alþingi hefur verið og er enn í bráðri hættu um að missa úr höndum sér þau ráð yfir íslenzkum þjóðmálum, sem það verður að hafa og því ber að hafa, ef lýðræði á að vera hér í heiðri haft. Og það er ef til vill ekki sízt vegna þess, að með þessari breytingu verður hlutur Alþingis réttur með því að gera það á ný að réttri og sannri mynd þjóðarviljans, sem það er þjóðarnauðsyn, að þetta frv. nái samþykki.



Herra forsetl. Ég tók nokkurn þátt í 1. umr. þessa máls og ætla mér að ræða málið ofur lítið almennt við 3. umr. þess, eins og þingsköp gera ráð fyrir. Ég hafði ekki gert ráð fyrir því að taka neinn verulegan þátt í 2. umr. þess, sem nú stendur yfir, vegna þess, hve margir af mínum flokksbræðrum hafa talað við þessa umr. og flutt ýtarlega það sjónarmið, sem við viljum koma á framfæri einmitt við 2. umr. En vegna þess m.a., að hv. síðasti ræðumaður helgaði mér nokkra þætti í ræðu sinni hér áðan, finnst mér viðeigandi að leggja nokkur orð í belg núna við þessa 2. umr. líka. Það er mjög áberandi við þá umr., sem hér fer fram, það virðingarleysi, sem forstöðumenn þessa máls sýna þinginu, en það kalla ég virðingarleysi við þingið sem stofnun, að þeir, sem standa að slíku stórmáli eins og hér er á ferð, skuli ekki einu sinni hafa smekk eða manndóm til þess að vera viðstaddir á Alþingi, þegar það er rætt. Hygg ég satt að segja það nær einsdæmi, ef ekki algert einsdæmi í sögu þingsins. Hv. 1. flm. þessa máls, sem að vísu sést nú sjaldan á Alþingi, hv. þm. G-K., en hann er þó 1. flm. þessa máls og formaður stærsta stjórnmálaflokksins í landinu, rak hér inn nefið í dag aðeins í örfá skipti, en var óðara horfinn, og nú í lotu þeirri, sem verið hefur eftir kvöldmatinn, hefur hann alls ekki sézt. Hæstv. forsrh., sem stendur fyrir ríkisstj., sem er eftir yfirlýsingum beinlínis mynduð til þess að koma þessu máli fram, hefur tæplega sézt hér við þessa 2. umr. og alls ekki tekið til máls, var hér einhverja stund í dag aðallega í hliðarherbergjunum, en tæpast að hann kæmi í sæti sitt. Og hv. frsm. þessa máls, nefndarmeirihl., sem að því stendur, sem var hér að ljúka máli sínu, hefur að vísu verið hér í húsinu, en lengst af utan þingsalarins allan þann tíma, sem þessi umr. hefur staðið. Ég hef séð sums staðar á heimilum klukkur, sem eru þannig, að þær eru um leið loftvog, og í klukkunum er karl og kerling. Og það er þannig til hagað, að þegar gott veður er, þá kemur kerlingin út, en þegar vont veður er, þá kemur karlinn út. Framkoma hv. 1. þm. Reykv., frsm. þessa máls, við þessa umr. hefur minnt mig á kerlinguna í klukkunni, því að þannig hefur þetta verið, að þegar andstæðingar hans hafa talað, þá hefur hann horfið, en áðan í það eina skipti, sem þm. tók til máls, sem var honum sammála, hv. þm. Benedikt Gröndal, þá birtist framsögumaðurinn í deildinni og var hér inni nákvæmlega á meðan vel viðraði. En þegar aftur versnaði veðrið að hans dómi, þá var hann horfinn, og það má mikið vera, ef hann er inni núna. Ég sé það að vísu ekki, vegna þess að hann á sæti bak við mig, en það má mikið vera, ef hann er inni núna. Það er eins og það sé einhver alvarlegur beygur í forustumönnum þessa máls. Það er eins og þeir treysti sér ekki til þess að standa frammi fyrir rökum andstæðinganna í málinu og kinoki sér sem allra mest við því að standa við það, sem þeir eru að gera. Þetta kemur svona fram. Þeir herða sig svo upp annað slagið svolitla stund eins og maður, sem kastar sér í kalt vatn, en gera sem minnst að slíku. En þeir munu náttúrlega alls ekki komast hjá því að standa fyrir sínu máli, um það er lýkur, við þær kosningar, sem fram eiga að fara. Ég vil í þessu sambandi nota tækifærið núna við 2. umr. og benda á eitt atriði, sem raunar var minnzt á í dag, og það er hvernig búið er að Austurlandi í þessu frv. Stjórnarliðið hælir sér af því, að þó að nú eigi að leggja niður kjördæmin, þá eigi að vera sami þingmannafjöldi samanlagt í hverjum landshluta eins og verið hefur nema á Austurlandi. Þar á að fækka. Þó er það þannig, að Austfirðingar eru lengst frá höfuðborginni allra landsmanna og lengst frá hv. Alþingi og eiga erfiðast með allra landsmanna að beita áhrifum sínum í þeim miklu ríkisstofnunum, sem hér eru, og eiga erfiðast með að hafa beint samband við hv. Alþingi sjálft. Það hefði ekki verið mikið, eins og hér var tekið fram af hálfu hv. frsm. minni hl., þó að þessi sérstaða hefði verið virt þannig, að þeir hefðu haldið sama þingmannafjölda og áður, og ekki sízt hefði mátt gera ráð fyrir þessu, þar sem vitað er, að einn af þm. af Austurlandi hefur einmitt átt mjög mikinn þátt í því að móta þetta mál og er einn af forustumönnum eins þeirra flokka, sem að þessu standa. En þetta þótti ofrausn og það á hinn bóginn í betra samræmi við það, hvernig búið er yfirleitt að byggðunum í þessu máli, að taka af Austfirðingum þm. í leiðinni, um leið og öll kjördæmin þar verða lögð niður eins og annars staðar. Ég vil þá minna á aðaltill. Framsfl. í þessu máli, og það er dagskrártill., sem hv. frsm. minni hl. mælti mjög skörulega fyrir. Við leggjum til, að þessu máli sé frestað um eitt ár, og í okkar till. er gert ráð fyrir, að stjórnarskrárnefndin taki þetta mál fyrir þann tíma og reyni að finna lausn, sem flestir geti sætt sig við. En jafnframt er sú stefna mótuð í dagskrártill. eða bent á það úrræði, að sérstakt stjórnlagaþing afgr. þetta mál. Það teljum við eðlilegt, og ég vil setja strik einmitt undir það atriði. Okkur er alveg ljóst, að fjöldinn allur af því fólki, sem kosið hefur þríflokkana undanfarið, er alveg ósammála þessum flokkum í kjördæma málinu. Þetta vitum við vel, það fer ekkert dult. Og það er einmitt gott dæmi um, hversu hyggilegt og nauðsynlegt það er að leysa þetta mál úr öðrum málum með því að ætla stjórnlagaþingi að ráða fram úr stjórnarskrármálinu einu, það er einmitt gott dæmi um, hvað þetta er hyggilegt, að nú er það áætlun þríflokkanna að notfæra sér flokkshollustu síns fólks til þess að fá það til að fallast á stjórnskipun, sem það er í raun og veru á móti. Það er ætlun þessara þriggja flokka í trausti flokksbandanna að reyna að koma þessu máli fram, reyna að fá flokksfólk sitt og fylgismenn úti í byggðarlögunum til þess að gera það fyrir flokkana að kjósa með þeim, þó að þeir ætli að beita sér fyrir því að leggja kjördæmin niður, - ekki vegna þess að þeir ætli að beita sér fyrir því að leggja kjördæmin niður og koma þessari nýju skipun á, því að það vill raunverulega enginn í þessum byggðarlögum, heldur þrátt fyrir þá fyrirætlun. Þeir vitnisburðir, sem koma utan af landi í gagnstæða átt, eru hreinlega pantaðir vitnisburðir og gerðir af flokksþægð, og það er ætlun þessara þriggja flokka að reyna að fá fólk til þess að gera það fyrir flokkinn sinn að leggja kjördæmin niður. Það er þessi herfilega misnotkun á stjórnskipan okkar, sem gerir það höfuðnauðsyn að fallast einmitt á þá tilhögun að leysa þetta mál út úr öðrum málum og kjósa sérstaklega til stjórnlagaþings, því að þá gæti fólk kosið eftir skoðun sinni á kjördæmamálinu og stjórnskipunarmálinu, án þess að það væri með nokkru móti hægt að segja, að það veikti sinn flokk með því. En nú verður flokkssjónarmiðið aftur á móti látið dynja á fólkinu. Það verður reynt að sjá svo um, að kosningarnar snúist ekki um stjórnarskrármálið, og við sjáum svo sem, hvernig tilraunirnar eru strax einmitt í þá átt. Þó að sumir hv. þm. tali digurbarkalega hér um það, hvað þessi lausn sé góð, þá er þeim vel ljóst, að hún hefur ekki hylli fólks yfir höfuð úti um landið, og þess vegna fylla þeir blöð sín af áróðri um, að það eigi ekki aðeins að kjósa um stjórnarskrármálið, það sé mesti misskilningur, það sé bara flærð Framsóknar, að því sé haldið fram, - það eigi að kjósa um allt mögulegt annað á milli himins og jarðar, flokkastefnurnar, hvernig flokkarnir hafa staðið sig í þessum málaflokki eða hinum o.s.frv. En svo koma þessir menn, sem þessu halda fram, og belgja sig út og segja: Það á ekkert að gera, nema þjóðin samþykki það. - Meira að segja frsm. meiri hl. var að segja það hér áðan, að þó að menn hefðu ekki í síðustu kosningum lagt það fyrir fólk, að þeir ætluðu að leggja kjördæmin niður, þá ætti að kjósa um stjórnarskrármálið í vor, það færu fram kosningar í vor, og þá kæmi þjóðarviljinn fram. Það er ágætt að fleygja þessu framan í menn, þegar verið er að tala um, að það sé ekki stjórnskipulega eða lýðræðislega að þessu farið, að það eigi að kjósa í vor og bera málið undir kjósendur. En jafnskjótt og þessir hv. þm. eru búnir að sleppa orðinu, þá fara þeir og nota allan sinn blaðakost og alla sína orku og alla sína útsendara til þess að segja fólki, að það megi einmitt ekki kjósa um stjórnskipunarmálið eða till. þessara þríflokka í kjördæmamálinu, það eigi að kjósa venjulegri flokkakosningu um önnur mál. Og svo eru þessir menn að tala um hræsni. Þessir hv. þm. eru að tala um hræsni. Er hægt að hugsa sér ömurlegri hræsni, en alla þessa framkomu og allan þennan málflutning? Ég held tæplega. Ég held, að það sé tæplega hægt að hugsa sér ömurlegri hræsni. Og það eru einmitt þessi vinnubrögð og ég vil segja þessi viðbjóður allur saman, sem gerir það að verkum, að Framsfl. hefur ævinlega verið með því, talað fyrir því og flutt það, að stjórnarskrármálið væri leyst út úr öðrum málum og sett inn á sérstakt stjórnlagaþing. En ástæðan til þess, að hinir flokkarnir hafa einmitt aldrei getað fallizt á þessa till. Framsfl., hver er hún? Það er ósköp einfalt að sjá hana. Það er vegna þess, að þá búast þeir við því, að þeir geti alls ekki komið fram neinni stjórnskipan, sem forustumönnum þessa máls er að skapi, því að þeir vita, að þeirra till. hafa alls ekki almannahylli. Þeirra eina von er að kúga þær fram, knýja þær fram í viðjum flokksbandanna. Það er þeirra eina von að fara út um allt og biðja menn um að kjósa flokkana, eins og þeir hafi gert, þrátt fyrir það að þeir ætli að leggja niður kjördæmin og gera aðrar þær breytingar, sem til standa. Þannig eru þessar áætlanir. Svona þokkalegar eru þær. Það er af þessum ástæðum, sem við höfum lagt verulega áherzlu á það, að hægt væri að fá fram hugmyndina um stjórnlagaþing. Ég vildi einmitt núna við 2. umr. vekja sérstaklega athygli á þessum þætti í dagskrártill. Þá vil ég fara örfáum orðum um fáein atriði af því, sem fram kom núna síðast hjá frsm. meiri hlutans og gaf mér tilefni til þess að tala dálítið nú við 2. umr., sem ég annars hafði ekki ætlað mér. Og fléttast þar þá inn í þau atriði, þar sem hann vék nokkuð sérstaklega að mér. En áður en ég kem beinlínis að því, vil ég minnast hér á eitt, sem dálitið hefur bólað á hjá hv. talsmönnum þessa máls og þeir hafa flutt fram til stuðnings því, að það mundi vera hyggilegt að leggja niður það, sem þeir kalla litlu einmenningskjördæmin, og hverfa að stórum hlutfallskjördæmum. Ég man, að þetta kom fram hjá hv. 5. landsk, þm., Benedikt Gröndal, einhvern tíma í þessum umræðum, - ég hygg, að það hafi verið við 1. umr., - og var ég raunar dálitið hissa á því, að það skyldi koma frá honum eða úr Alþfl. Þetta kom svo fram í kvöld talsvert hjá 1. þm. Reykv., Bjarna Benediktssyni, frsm. meiri hl., og eitthvað hefur þetta gægzt fram hjá öðrum raunar, dálítið víst hjá hv. 2. þm. Skagf. við 1. umr. En þetta atriði er, að áhrif fjármagns og fyrirtækja og áróðurs mundu sennilega vera meiri í kjördæmunum, eins og þau hafa verið fram að þessu, en gera mætti ráð fyrir að þau yrðu í stórum kjördæmum: Ég segi bara við þessu: Vilja menn ekki rifja upp fyrir sér, hvernig þessu er háttað í stærsta kjördæmi landsins, Reykjavík, áður en svona rök eru tekin góð og gild? Ég fullyrði alveg og tel mig hafa talsvert góða að stöðu til þess að segja nokkuð um það eftir áratuga reynslu af stjórnmálastarfi og kosningabaráttu, - ég fullyrði það alveg hiklaust, að kosningabaráttan hér í Rvík er rekin a.m.k. með jafnmiklu kappi og í nokkru öðru kjördæmi landsins, ef við tökum það atriði. Það mun ekki vera fjarri lagi, að stærsti flokkurinn hér í Rvík, Sjálfstfl., t.d. hafi, þótt það sé kannske ekki bókstaflega þannig, að þá mun það láta nærri, að hann hafi pólitískan gæzlumann fyrir hvert einasta hús í bænum. Það er kannske ekki pólitískur gæzlumaður frá flokknum vakandi yfir mínu heimili og örfárra annarra manna, sem sumpart búa í einbýlishúsum eða eru þannig settir, að það þykir kannske ekki þess vert að eyða slíku verki á heimili þeirra. Það er heill her, sem starfar að þessari pólitísku gæzlu á vegum þessa stóra flokks, og þetta starf er rekið með meiri nákvæmni, en hægt er að hugsa sér að eigi sér stað í nokkru öðru héraði landsins. Og þetta er í stóra hlutfallskjördæminu Reykjavík. Þá hygg ég, að allir viti og þurfi ekkert um það að deila, að hið mikla fylgi Sjálfstfl. í Reykjavík byggist fyrst og fremst á hinum gífurlegu áhrifum, sem nokkur hundruð fyrirtæki í bænum hafa. Það er undirrótin undir hinu pólitíska fylgi og valdi Sjálfstfl. í Rvík, það er fyrirtækjavaldið og starf fyrirtækjanna í þessum efnum. Þetta veit hvert einasta mannsbarn á Íslandi, að svona er þetta, og það er hvergi á landinu til neitt, sem kemst í hálfkvisti við þetta fyrirtækjavald Sjálfstfl. í Rvík og vald fjármagns og atvinnuveitinga út frá þessum fyrirtækjum. Það vald, sem þessi fyrirtæki hafa, er meginþátturinn í starfsemi Sjálfstfl. í Rvík. Og það er ekki í litlu einmenningskjördæmi, það er í stóra hlutfallskjördæminu Reykjavík. Svo eru þessir menn, sem fyrir þessu standa, og menn, sem þekkja þetta ákaflega vel, þó að þeir séu í hinum flokkunum, og standa fyrir þessu máli, að bera það fram sem rök í kjördæmamálinu, að reynslan muni sýna eða það muni ekki ólíklegt, að vald fyrirtækja og fjármagns sé minna í stórum hlutfallskjördæmum en í þeim kjördæmum, sem verið hafa í landinu fram að þessu. Ég hef þó nokkuð fylgzt með kosningabaráttu hér í Rvík. og mér er kunnugt um ýmis dæmi, sem sýna, hvernig unnið er í stóra hlutfallskjördæminu Reykjavík. Ég veit t.d. um konu, sem við síðustu bæjarstjórnarkosningar vann hjá einu fyrirtæki í Rvík, sem af vissum ástæðum var ekki talin trygg pólitískt, og ég veit, að það voru ekki minna en fjögur til fimm dagsverk, sem voru lögð fram af hendi eins flokks hér í Rvík til þess að reyna að fá þessa konu til þess að kjósa „rétt“. Og þetta var ekki í litlu kjördæmi úti á landi, þetta var í stóra hlutfallskjördæminu Reykjavík. Svo koma menn og segja, að hin pólitíska barátta sé svo hörð í þessum smáu héruðum. Til þess að mýkja hana og milda og til þess að aðferðirnar verði viðkunnanlegar og að öllu leyti ánægjulegar, þá muni þurfa að leggja þau kjördæmi niður og setja allt í stór hlutfallskjördæmi og þá þurfi menn engu að kvíða um þetta. Og þeir, sem standa fyrir þessum málflutningi, eru mennirnir, sem standa fyrir þeim vinnubrögðum, sem ég hef verið að lýsa. Og svo eru þessir sömu menn að tala um hræsni. Það er alveg furðulegt, hvaða tyllirök og hálmstrá hv. formælendur málsins eru að tína til handa mönnum sínum til þess að halda sér i. En það dugir náttúrlega ekki, nema þá kannske fyrir einn og einn af þeim, sem þá hafa löngun af flokksþægð til þess að fylgja þeim í þessu máli, því að ekki er það annað, sem er tilgangurinn með þessum hálmstráum, sem verið er að útdeila í þessum málflutningi. Það er ekki hægt að líkja röksemdafærslunni við annað, en útbýtingu hálmstráa handa mönnum til þess að reyna að fleyta sér á, sem kynnu að hafa sterkan vilja til þess að fá sig til að gera það fyrir flokkinn sinn að fylgja þessari tilhögun. Það er nú uppáhaldsröksemd -  Ein af uppáhaldsröksemdum hv. 1. þm. Reykv. (BBen) í þessu máli er þessi kenning um sameiningu kjördæmanna og allt það, sem í kringum það er. Síðan er sagt: Sameinaðir stöndum vér, sundraðir föllum vér o.s.frv., o.s.frv. Þetta á að vera ein höfuðröksemdin. Og svo sagði hv. þm., að það væri hægt að færa margar ástæður fyrir því, að nú yrði að steypa þessu saman, það væru þessi sameiginlegu verkefni, sem eiginlega krefðust þess, að þessu væri steypt saman. Í því sambandi nefndi hann m.a. raforkumál Austurlands og sagði, að það hefði verið eins konar hreppasjónarmið úr Suður-Múlasýslu, sem hefði ráðið því, að Grímsárvirkjun varð fyrir valinu, en ekki einhver önnur leið, það væri alveg valið dæmi um það, hve núverandi kjördæmaskipun væri óheppileg. Nú veit þessi hv. þm. ákaflega vel, að allir þm. af Austurlandi, - hann veit það vegna þess, að hann var það lengi ráðh. og var kunnugur því í gegnum það, - að allir þm. af Austurlandi unnu saman að raforkumálum Austurlands ár eftir ár, úr hvaða flokki sem þeir voru, og sú samvinna var einmitt gott dæmi um það, hvernig þm. úr einstökum héruðum vinna nú saman um málefni, sem snerta mörg héruð sameiginlega, svo að það þarf ekkert á hv. þm. að halda með kenningu sína um það, að menn verði að leggja héraðaþingmennina niður til þess að geta talað saman eða unnið sameiginlega að hagsmunamálum, sem ná yfir nokkur héruð. Og það er alger skáldskapur hv. þm., að nokkur hreppasjónarmið eða sýslusjónarmið hafi komið til greina við val á virkjunaraðferðinni fyrir austan. Að lokum var aðeins um tvennt að ræða að dómi sérfræðinganna um þetta mál: annað var að virkja Grímsá, en hitt var að taka rafmagn til Austurlands gegnum sérstaka leiðslu yfir fjöllin norðan frá Laxá við Mývatn. Hitt, sem menn höfðu látið sig dreyma um, að virkja Lagarfljót, kom ekki til greina að dómi sérfræðinganna, vegna þess að sú virkjun, sem til mála gat komið, gaf litlu meira rafmagn, en Grímsárvirkjunin gat gefið, kostaði mörgum milljónatugum meira og eyðilagði þar að auki möguleikana fyrir því, að Lagarfljót yrði virkjað síðar á hagkvæmasta máta. En sú virkjun var aftur á móti svo geysilega dýr og stór, að hún gat ekki komið til greina til þess að leysa raforkuþörf fjórðungsins í náinni framtíð. Það var því aðeins um tvennt að velja: að virkja Grímsá eða láta sér nægja línuspottann norðan frá Laxá. Og þá var það, sem sú ákvörðun var tekin af raforkumálaráðherra, eftir að hann hafði ráðgazt við alla hlutaðeigendur, að virkja Grímsá fremur, en að treysta á línuspottann að norðan, og býst ég ekki við, að nokkur maður sjái eftir því, að sú aðferð var viðhöfð. Og þeir, sem stóðu að virkjun Grímsár, sérfræðingarnir, þeir segja, að þar hafi allt orðið í reyndinni eins og þeir gerðu ráð fyrir. Þetta er því algerlega gripið úr lausu lofti hjá hv. þm. Samstarf þingmanna að raforkumálum Austurlands og fjöldamörgum öðrum hliðstæðum málum, sem snerta mörg héruð, eins og t.d. raforkumál Vesturlands, og þannig mætti lengi telja, er einmitt sönnunin fyrir því, að þetta, sem hv. þm. ber fram til rökstuðnings því, að menn eigi að leggja héraðakjördæmin niður, er algerlega úr lausu lofti gripið, eru hrein tyllirök. Þá sagði hv. þm., - ég vil koma að því í leiðinni, af því að ég er að tala hér um rafmagn, - þá sagði hann, hélt því hér fram með miklum krafti, að það yrði unnið alveg eins mikið að raforkumálum dreifbýlisins fyrir því, þó að framlag til þeirra væri nú lækkað um nær 11 millj. á fjárl. Hann klígjar ekki við smámunum, hv. þm. Hann veit það þó áreiðanlega, að ef ætti að halda 10 ára áætluninni fyrir árið 1959, eins og búið var að setja hana upp, þá þyrfti að útvega marga milljónatugi, sjálfsagt upp undir sex milljónatugi að láni, þó að allri fjárveitingunni yrði haldið á fjárl. Hv. þm. ætlar kannske að fara að halda því hér fram, að þeir ætli að útvega 70 millj. að láni á þessu ári eða vel það til þess að leggja í raforkuáætlunina. Engum dettur í hug, að þeir útvegi einum eyri meira af lánsfé, en til stóð að útvega, þótt þeir strikuðu út þetta framlag á fjárl. Eða kannske hv. þm. ætli að fara að halda því fram, að það sé bara af einskærum áhuga fyrir því, að raforkuáætlun dreifbýlisins geti komið nógu fljótt í framkvæmd, að það er búið að fara þannig með framlag ríkisins, að það er í raun og veru ekkert orðið til þessara mála? Það var 25 millj., það er komið niður í 15, og rekstrarhallinn á rafmagnsveitum ríkisins er áætlaður upp undir 15 millj., þannig að það lítur út fyrir, að þeir séu búnir að koma þessum málum þannig fyrir, að ríkissjóður leggi ekki einn einasta grænan eyri til raforkuáætlunar dreifbýlisins. Og það næsta, sem þessi hv. 1. þm. Reykv. heldur fram, - ég býst við, að honum fari fram í þessu tilliti, - það verður auðvitað, að þetta sé gert af einskærum áhuga fyrir því, að raforkuáætlun dreifbýlisins geti gengið nógu hratt í framkvæmd, og fyrr megi nú vera, að nokkrum manni skuli detta í hug annað eins og það að deila á þetta eða halda því fram, að með þessu sé verið að minnka möguleikana á því, að raforkuframkvæmdir eigi sér stað. Svoleiðis fjarstæðu mundi náttúrlega engum detta í hug að bera fram nema þá helzt framsóknarmönnum! - Þetta segir sennilega hv. 1. þm. Reykv. næst, þegar hann talar. Það væri alveg nákvæmlega í samræmi við það, sem hann var að segja hér áðan um þetta mál. Hann átti ekki nógu sterk orð til þess að lýsa því, hvað hv. þm. V-Húnv. (SkG) væri ósvífinn að láta sér detta það í hug, að þessi niðurskurður gæti haft áhrif á framkvæmdir í raforkumálum eða væri gerður til þess að draga úr þeim. Nei, annað eins væri ekki hægt að bjóða mönnum. Að lokum vil ég svo aðeins í sambandi við tal hv. þm. um, að það sé alls ekki verið að leggja niður kjördæmin, segja þetta: Nei, auðvitað ekki. Honum mundi ekki blöskra að halda því fram, að kjördæmin ættu að standa eftir sem áður, þessi gömlu, þótt þau séu lögð niður og önnur innleidd í staðinn. Það er algerlega eftir annarri röksemdafærslu þessa hv. þm. að halda því fram, að þótt kjördæmin séu lögð niður, þá standi þau samt. Já, „Vakri-Skjóni hann skal heita“, eins og þar stendur, og svo áfram. Það er bara þessi sameining, sem verið er að tala um, og svo þetta: Sameinaðir stöndum vér o.s.frv. En hafa ekki þau rök, sem hv. þm. notar í þessu sambandi, hafa það ekki verið rök innlimunarmanna alls staðar fyrir öllum yfirgangi, sem framinn hefur verið, hvar sem er í heiminum, eins og hv. þm. V-Húnv. (SkG) sagði og færði snjöll rök að? Þegar ætlunin er að svipta þjóðir eða landshluta sjálfstæði sínu, þá er alltaf sagt, eins og hv. þm. V-Húnv. tók hér fram í kvöld: Þetta er bara til að gera ykkur sterkari. Það er bara verið að sameina. Það er ekki verið, að leggja neitt niður. Þið eruð til áfram. Það er ekki verið að leggja neitt niður o.s.frv., o.s.frv. - Þetta eru innlimunarrökin, sem ævinlega eru notuð. Þetta eru rök innlimunarmanna í öllum greinum, og ekkert sýnir kannske greinilegar, hvað hér er að ske, en einmitt það, hvernig talsmenn þessa máls og sérstaklega hv. 1. þm. Reykv. notar einmitt þessi rök, ef rök skyldi kalla Ég skal svo láta máli mínu lokið með sérstöku tilliti til þess, að ég mun ræða þetta mál nokkuð almennt við 3. umr.