Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Jeg hefi í raun og veru litlu við það að bæta, sem sagt er í nefndarálitinu, og málið er svo ljóst, að jeg vænti að hv. deild muni auðveldlega skilja það. Þó að um margt sje deilt innan þessara veggja, munu flestir vera á eitt sáttir um það, að hyrningarsteinninn undir almennri velmegun þessa lands sje framleiðsla þess og að fjárhagsleg viðreisn þess sje fyrst og fremst komin undir því, að hún haldist í horfinu og helst að hún aukist sem mest. Það hefir og oft verið um það talað, að ekki mætti skatta framleiðsluna, þótt erfitt hafi reynst að komast hjá því. Á síðari árum hefir verið stefnt að þessu með því að afnema útflutningsgjöldin, og á síðasta þingi var felt úr gildi útflutningsgjaldið gamla, en 1% gjaldið (sem áður var stimpilgjald) af útfluttum vörum framlengt aðeins til bráðabirgða. Og þessi stefna er rjett. En ef það er rangt að leggja útflutningstolla á afurðir landsins, er hitt þó enn skaðlegra, að leggja háa innflutningstolla á aðfluttar vörur, sem nauðsynlegar eru til framleiðslunnar, svo sem kol og salt, því útflutningurinn fer eftir velgengni atvinnuveganna, en kol og salt eru keypt jafnt hvort framleiðslan er mikil eða ekki. En nú vill svo vel til með þessi gjöld, að þau eru ekki í flokki venjulegra álaga, heldur aðeins bráðabirgðagjald, sem lagt var á í þeim sjerstaka tilgangi að vinna upp tap Landsverslunarinnar, er stafaði af verðfalli á þessum vörutegundum í lok ófriðarins, og var ákveðið, að það skyldi falla niður þegar þetta tap væri upp unnið, þó svo, að það skyldi haldast til næstu áramóta eftir það. Eins og sýnt er fram á í nefndarálitinu, er enginn efi á því, að tapið af saltkaupunum hefir þegar verið unnið upp, er stjórnin lækkaði aðflutningsgjaldið á salti í nóvember. Það gjald átti því tvímælalaust að falla burt um síðustu áramót. Hjer getur því í raun og veru ekki komið annað til greina en það, hvort víta beri stjórnina fyrir það, að hún lækkaði gjaldið fyrir áramót, eða fyrir það, að hún ljet það ekki með öllu falla við áramótin. Nefndin er öll sammála um það, að það hafi verið rjett af stjórninni að hlaupa undir bagga með útgerðinni með þessu, og jeg og fleiri nefndarmenn hefðum kunnað henni þakkir, ef hún hefði numið það úr gildi með öllu. Hv. þingmönnum er kunnugt um það, af ræðu hæstv. fjármálaráðherra (M. G.), hvernig stóð á þegar þessi ráðstöfun var gerð. Þá stóðu yfir samningar milli útgerðarmanna botnvörpuskipanna og sjómanna um kaupgjald á haust og vetrarvertíð, og lá við sjálft, að skipin yrðu ekki gerð út á ísfiski vetrarmánuðina, en hinsvegar yfirvofandi neyð hjer í Reykjavík, sem ekki hefði orðið afstýrt með öðru móti, þó alls hefði verið neitt annars til að bæta úr því. Það mun nú vera komið í ljós, að ekki hefði veitt af, að alt aðflutningsgjald af kolum og salti hefði verið afnumið til þess að útgerðin bæri sig. En þar sem nefndin hafði orð stjórnarinnar fyrir því, að útgerðarmenn hefðu látið sjer lynda þá lækkun, sem gerð var á aðflutningsgjaldinu, og alls ekki vænst meira, hefir hún ekki sjeð sjer fært að fara lengra í þá átt í tillögum sínum. Að rjettu lagi ætti að endurgreiða helming aðflutningsgjalds af því salti, sem flutt hefir verið inn síðan um áramót. Nefndin hefir þó ekki viljað leggja það til, og hyggjum við, að allir hlutaðeigendur muni sætta sig við það, að gjaldið haldist óbreytt til næstu mánaðamóta, einkum þegar þess er gætt, hve mikilsverð lækkun salttollsins er. Um kolatollinn er nokkuð öðru máli að gegna, því samkvæmt lögunum hefði hann átt að standa óbreyttur til næstu áramóta, því tapið af kolakaupum landsins hefir ekki verið upp unnið um síðustu áramót. Ef gjaldið hefði verið óbreytt, 10 krónur af hverri smálest, hefði tapið sennilega verið unnið upp snemma á árinu, ef innflutningurinn hefði eigi minkað; hefði þá ríkissjóður þannig grætt eigi litla upphæð. En þetta gjald var ekki lagt á kolin í gróðaskyni fyrir ríkissjóð, heldur aðeins til þess að vinna upp tap; og það ákvæði skoðar nefndin óbreytt, að gjaldið skuli verða upphafið fyrir fult og alt um næstu áramót eftir að tapið er upp unnið, eins þó að það hafi verið lækkað. Árið 1920 voru fluttar inn 42 þúsund smálestir af kolum, og er aðflutningsgjaldið af því 420 þúsund krónur; en árið 1921 fluttist til Reykjavíkur og nokkurra annara lögsagnarumdæma, sem skýrslur eru komnar frá, um 35 þúsund smálestir, og þegar litið er á það, hvaðan skýrslur vantar, má telja efalaust, að innflutningurinn hafi eigi verið minni það ár. Bæði árin 1920 og 1921 hafa því verið fluttar inn um 84 þúsund smálestir, og hefir gjaldið af þeim orðið um 840 þúsund krónur. Tap það, sem hjer átti að vinna upp, nam tæpri miljón króna; alls eru þá eftir um 160 þúsundir króna. Ef gert er ráð fyrir líkum innflutningi 1922, fást með 5 króna tollinum um 200 þúsund krónur, og er þá auðsætt, að tapið vinst upp, og þó nokkru betur, á árinu, þrátt fyrir lækkunina. Það er nú hugsanlegt, að innflutningur kola minki á árinu 1922, en ástæðan til þess getur aðeins verið sú, að útgerðin minki, en það sýnir aftur, að hún hafi ekki borgað sig eða þoli ekki tilkostnaðinn. Hljóta því allir að vera sammála mjer um það, að betra væri að ljetta alveg af henni þessum tolli en halda lengra í þá átt, og tel jeg víst, að stjórnin mundi ekki verða ákærð þá, þótt hún upphefði hann, ef vandræði væru annars óumflýjanleg. Af öllum þeim ástæðum, sem jeg hefi nú talið, vænti jeg að háttv. þingd. geti fallist á frv. eins og það kemur frá nefndinni, því eins og jeg hefi tekið fram, eru breytingar þessar litlar frá því sem stjórnin hafði ætlast til - og í raun og veru aðeins orðabreytingar, því samkvæmt lögunum frá l919 átti gjaldhækkunin að falla úr gildi um áramót. Um till.háttv. samþm. míns (J. Þ.) get jeg verið fáorður. Nefndin hefir ekki haft tíma til þess að bera sig saman um hana. En hvað sjálfan mig snertir, þá lít jeg hýru auga til hennar og tel fremur til bóta, að hún nái fram að ganga.

Jón Þorláksson Eins og hv.þdm. hafa tekið eftir, þá á jeg brtt. á þskj. 62, sem fer fram á það, að útgerðarmenn íslenskra botnvörpunga greiði aðeins lögskipaðan vörutoll af kolum til skipanna frá 1. janúar síðastliðnum að telja. Samkvæmt frv. er vörutollurinn 2 krónum hærri, og nefndin hefir fallist á að hann haldist svo til ársloka 1922. En mjer finst það ekki sanngjarnt, eins og jeg skal leiða rök að, og legg því til, að útgerðarmönnum botnvörpunga sjeu endurgreiddar þessar 2 krónur. Hefi jeg stungið upp á þessari tilhögun í því skyni, að botnvörpungaútgerðin verði undanþegin að greiða þennan viðbótarkolatoll, en aðrir þeir, sem nota þurfa kol og kaupa, greiði gjaldið samkvæmt frv. Á meðan tollhækkunarlögin hafa staðið í gildi, hafa engir orðið jafnhart úti eins og þessi grein útgerðarinnar. Botnvörpungar nota sem sje bæði kol og salt, en aðrar greinir útgerðarinnar nota ekki kol svo neinu nemi. Þess vegna virðist mjer ekki nema sanngjarnt og rjett, að þessum útgerðarmönnum sje veitt dálítil ívilnun á undan öðrum. Þá má og benda á það, að líkindi eru til að kolatap ríkisins verði upp unnið um næstu áramót, þrátt fyrir þessa ívilnun. Og í þriðja lagi var þessi ráðstöfun um kolainnflutninginn á sínum tíma meira gerð fyrir aðra landsmenn en útgerðarmenn botnvörpunganna, og því ekki nema eðlilegt, þó að aðrir verði látnir bera kostnaðinn þetta síðasta ár, en togurunum slept. Að síðustu má nefna þá ástæðu, sem reyndar öllum er kunn, að þessi grein útgerðarinnar stendur nú svo höllum fæti, að hún er ekki fær um að bera aukna tolla, og þarf því miklu fremur allrar þeirrar ívilnunar, sem kostur er á að veita, enda er það margt og mikið, sem hún verður að greiða, þó að hún yrði undanþegin þessum aukaskatti.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer getur ekki betur skilist en að það sje mikið efamál, hvort tapið á saltinu hafi verið upp unnið við síðustu áramót. Jeg veit heldur ekki, hvort nefndin hefir athugað það, að það var altaf meiningin að greiða vörutoll af saltinu. Þess vegna má ekki reikna með 8 króna tollinum, heldur kr. 5,50, þegar gert er upp salttapið. Sömuleiðis hafa ríkissjóði ekki verið reiknaðir neinir vextir, sem jeg verð þó að álíta að sanngjarnt hefði verið, því vitanlegt er, að taka þurfti stórt lán þegar saltkaupin voru gerð. Af þessum ástæðum finst mjer því hæpið að álykta, að þetta tap hafi verið upp unnið við síðustu áramót. Jeg skal fúslega játa það, að leiðinlegt sje að þurfa að láta þennan toll halda áfram, en hvað á að segja þegar litið er á það, að árið 1922 mun verða eitt hið erfiðasta, sem hefir yfir ríkissjóð komið. Jeg held að með bráðabirgðalögunum frá 16. nóv. 1921 hafi stjórnin ratað meðalhófið. Þau voru sett í samráði við útgerðarmenn, enda hafa þeir sætt sig við þau. Það er vitanlegt, að útgerðarmenn vildu helst enga tolla, en um slíkt er ekki að ræða, og það af þeirri einföldu ástæðu, að hjá tollum verður ekki komist, eins og fjárhag vorum er nú háttað. Um brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er og sama að segja, að jeg tel það mikið vafamál, að kolatapið verði upp unnið um næstu áramót, og finst mjer því óráðlegt að útgerðarmenn botnvörpunga fái þessa undanþágu. Af þessum ástæðum verð jeg því að vera bæði á móti breytingum nefndarinnar og brtt. á þskj. 62. Því að nái þetta fram að ganga, hlýtur að reka að því, að tekjuáætlun fjárlagafrv. verður að breyta.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg get ekki neitað því, að mjer komu mjög á óvart ummæli hæstv. fjrh. (M. G.). Mjer hafði skilist svo á samtali við hann nýlega, að hann gæti vel greitt atkvæði með breytingum nefndarinnar, að minsta kosti á salttollinum. Það hefir kannske átt að skilja hann svo, að hann gæti ekki fallist á kolatollinn, en þá verð jeg að taka það fram, að um kolin er sama að segja og saltið. Þar sem hann segir að vörutollur hafi altaf átt að greiðast af salti og kolum, þá er það hreinn og beinn misskilningur. Lögin taka það skýrt fram, að vörutollur eigi að falla niður á meðan verið sje að vinna upp tapið. Það er meiningarlaust að taka svo til orða, „að vörutollur falli niður“, ef hann ætti að greiðast eða vera innifalinn í gjaldinu. Annars hefði legið nær að orða það svo, að auk vörutolls ætti að greiða svo og svo hátt gjald. En um salttapið er þá það að segja, að það var upp unnið um áramót, jafnvel þó að vörutollinn bæri að draga frá, eins og jeg skal þegar sanna. Salttapið var 500 þúsund krónur, og með tollinum hafa náðst inn fullar 600 þús. krónur; á að giska 614 þús. Ef við drögur frá vörutollinn, þá nemur hann þó aðeins 77 þúsund krónum af öllum innflutningnum, og þó að þar sje bætt við vöxtum, þá geta þeir aldrei numið meiru en 30–40 þús. krónum, svo að upphæðin, sem til frádráttar kemur, verður ekki nema rúmar 100 þús. kr., og því fyllilega fyrir tapinu eftir. Þar við bætist svo 3 króna gjald af saltinu í heilan ársfjórðung. Þess vegna held jeg að ekki sje ofsagt, þó gert sje ráð fyrir að salttapið sje upp unnið, hvernig sem á málið er litið. En hinsvegar vil jeg undirstrika það, sem jeg sagði áður, að vörutoll átti alls ekki að draga frá, heldur átti hann að falla niður á meðan verið var að vinna upp salttapið, og er því nú búið að greiða alllaglega upphæð umfram. Um kolin skal það játað, að ekki er alveg sama máli að gegna. Um áramót hefir verið búið að greiða upp í tapið á þeim 840 þús. krónur og á þessu ári er gert ráð fyrir, að við bætist 200 þús. krónur, en það verður samtals 1040 þús. krónur. Upphaflega nam kolatapið 988 þús. krónum. Vexti af því má áætla um 80 þús. kr., og vantar þá tæpar 30 þús. krónur. Finst mjer þá ekki ósanngjarnt, þó að saltið verði látið bæta upp þann halla, úr því að þar er um umframgreiðslu að ræða. Alt tapið með vöxtum verður þá upp unnið um næstu áramót, og samkvæmt ótvíræðum ákvæðum laganna á gjaldið þá að falla niður. Þess vegna eru brtt. nefndarinnar í raun og veru aðeins til skýringa, til að taka af allan vafa um þetta. Og það er ekki til neins fyrir neina stjórn að ætla sjer að halda því til streitu, að lögin verði í gildi eftir næstu áramót. Þau verða þá búin að vinna það, sem þeim var ætlað, og hljóta að falla niður, og mundi hver dómstóll dæma svo, ef til kæmi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Ef það er rjett, að salttapið hafi verið upp unnið um síðustu áramót og kolatapið verði að fullu greitt um næstu áramót, það liggur í augum uppi, að um þetta þarf ekki að deila. En það er einmitt þetta, sem jeg dreg mjög í efa, og byggi það á því, sem jeg sagði áðan, að það var altaf meiningin, að vörutollurinn hjeldist. Og eins og háttv.frsm. (Jak. M.) reiknaði út, þá er það beinn halli, ef vörutollurinn er dreginn frá. Vitanlega getur ríkissjóður gefið þetta eftir, en hann getur það ekki öðruvísi en að bíða halla við. Háttv. frsm. (Jak. M.) var ekki á þingi 1919, og veit því ekkert um hvað kom fram í umr. Það vill nú svo til, að jeg hefi hjer fyrir framan mig umr. um þetta mál 1919 og sje, að þáverandi fjármálaráðherra (S. E.) hefir einmitt haldið fram þeim sama skilningi á lögunum og jeg geri. Þess vegna liggur það í hlutarins eðli, að ómögulegt er að segja, og því síður að fullyrða, að hallinn sje enginn, ef ríkissjóður missir bæði kola- og salttoll eins og hann var upphaflega. Þetta er því alt saman líkindareikningur frá upphafi til enda hjá háttv.frsm. (Jak. M.) og ekkert annað. Jeg man, að 1919 var talað um að hafa ekki tvo tolla; það myndi mælast betur fyrir að hafa hann aðeins einn, en þar með var það ekki sagt, að hinn upphaflegi vörutollur ætti að falla niður.

Frsm. (Jakob Möller) Það er alveg rjett, að jeg var ekki á þingi 1919. En jeg hefi hjer fyrir mjer lögin frá þinginu 1919, og jeg lít svo á, að meining þingsins komi svo skýrt fram í þeim, að ómögulegt sje að skilja þau á annan veg en þann, sem jeg hefi haldið fram. Að vísu skal jeg játa, að jeg hefi ekki lesið ræðu hæstv. fjrh. (M. G.), sem þá hafði framsögu þessa máls, og heldur ekki ræðu þá, sem hann nú vitnaði í. En þó að þáverandi fjármálaráðherra tæki svo til orða, að ef tollurinn yrði 8 kr., þá yrði viðbótin 7 kr., þá sannar það ekkert í þá átt, að vörutollurinn hafi ekki átt að falla niður, allra síst þegar annarsvegar eru alveg ótvíræð ummæli laganna sjálfra. Það breytir engu, hvað sagt hefir verið þá um málið. Lögin voru samþykt eins og þau hafa legið fyrir síðan og þau ákveða það skýrt, að vörutollur falli niður. Þess vegna getur það ekki náð neinni átt eftir dúk og disk að halda því fram, að hann hafi átt að haldast. Það er líka óbeinlínis gert fyrir því, að ríkissjóður þurfi að vinna upp einhvern halla, auk tapsins, með því að láta lögin falla úr gildi um næstu áramót eftir að tapið er unnið upp, þó að með því yrði komið fram yfir þá upphaflegu fjárhæð, er tapið nam. Og satt best að segja, finst mjer ekki nema sanngjarnt, að ríkissjóður taki þátt í tapinu að sínu leyti með því að missa vörutollsins. Þessi líkindareikningur, sem hæstv. fjrh. (M. G.) talaði um, er næsta auðveldur reikningur, þegar bygt er á skýrslum síðasta árs, því að alveg óhætt er að byggja á því, að notkunin muni verða nokkuð svipuð þetta ár. Allir vita, að notkunin getur ekki orðið minni, því botnvörpungunum hefir fjölgað og útgerðin aukist til muna. Jeg get vel skilið að hæstv. fjrh. (M. G.) vill fá vextina greidda, en eins og jeg benti á og sýndi fram á, þá verða þeir greiddir að öllu um næstu áramót. En þegar hann var að tala um það, að ef menn vissu nú, að tapið yrði upp unnið um næstu áramót, þá þyrfti ekki að setja neitt ákvæði í lögin um afnám gjaldsins, þá var hann dálítið í mótsögn við sjálfan sig. Því eins og jeg hefi sýnt, þá er það alveg fullvíst, að tapið á saltinu hefir verið unnið upp að fullu fyrir síðustu áramót, en þó ætlaðist hæstv. stjórn til þess, að gjaldið hjeldist alt þetta ár, og ef þingið ljeti við svo búið standa, mætti stjórnin eiga það víst að fá kröfur um endurgreiðslur eftir á. En með þessu er þá hæstv. fjrh. (M. G.) að dæma stjórnina, því vitanlega hefði stjórnin átt að fella niður salttollinn um síðustu áramót.

Jón Þorláksson Jeg ætla aðeins að minnast á breytingar nefndarinnar í sambandi við það, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði. Jeg held að óheppilegt sje að fylgja lögunum frá 1919, og tel því betra að hafa ákveðið tímatakmark eins og nefndin fer fram á. Eftir lögunum frá 1919 verður það ekki vitað fyr en löngu eftir á, máske á miðju ári, hvort t. d. salttapið hefir verið upp unnið á undanförnum áramótum. Ef svo er farið að endurborga toll, greiddan eftir áramót, svo löngu eftir á, þá rennur endurgreiðslan sem gróði í vasainnflytjendanna, en kemur ekki sjávarútveginum til góða. Þess vegna er mikil bót að því að ákveða, að aukatollurinn skuli falla niður á tilteknum tíma. Jeg er sammála háttv.frsm. (Jak. M.) um það, að vörutollurinn fjell niður með lögunum 1919, og hefir því legið niðri á meðan verið var að vinna upp tapið. Þessi ráðstöfun var upphaflega gerð án þess að stærstu notendur kola og salts væru spurðir um. Þess vegna er sanngjarnt að veita þeim nokkra ívilnun, og aðrir landsmenn látnir borga líka. Það verður að skoðast sem órjettlæti að láta útgerðarmenn botnvörpunga greiða mestalt tapið.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil staðfesta þau ummæli háttv.frsm. (Jak. M.), að nefndin hefir af fyrirliggjandi skjölum og skýrslum fullvissað sig um, að salttapið var upp unnið þegar um síðustu áramót. Ennfremur verð jeg að halda fast við þá brtt. nefndarinnar, að kolatollurinn falli niður um mestu áramót, enda getur nefndin ekki annað sjeð en að þá verði kolatap ríkissjóðs frá árunum 1918 og 1919 unnið upp. Hæstv. fjrh. (M. G.) heldur því fram, að tollurinn falli niður af sjálfu sjer þegar stjórnin sjer, að tapið er unnið upp. Reynslan hefir nú ekki staðfest þetta að því er salttollinn snertir, enda getur talsverður tími liðið frá því er tollurinn á að falla úr gildi og þar til stjórnin fær skýrslu um innflutninginn, en þá fyrst er stjórnin fær innflutningsskýrslur, sem sanna að tapið er unnið upp, fellir hún tolllögin úr gildi. Gæti því svo farið, að innheimtur yrði tollur í heilan ársfjórðung fram yfir það, sem þyrfti til að fullnægja lögunum.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer datt aldrei í hug, að jeg gæti sannfært háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). En jeg ætlaði að sannfæra háttv. deildarmenn, og jeg er þess fullviss, að það hafi tekist. Salttollurinn getur ekki samkvæmt skýrslum mínum verið unninn upp, og það er því beinlínis að ganga á rjett ríkissjóðs að samþykkja brtt. nefndarinnar.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Jeg þarf í raun og veru engu við það að bæta, sem í nefndaráliti meiri hl. er tekið fram um þetta mál. Nefndin hefir rannsakað það allítarlega, hver sparnaður mundi verða að því að fella niður prentun umræðupartsins, og niðurstaða þeirrar rannsóknar hefir orðið, eins og nefndarál. ber með sjer, að sá sparnaður mundi á þessu ári ekki fara fram úr 10 þús. kr., eins og jeg líka staðhæfði við 1. umr. málsins. Öll prentun þingtíð í fyrra nam rúml. 90 þús. kr., auk pappírs. Ætla má, að þau verði þriðjungi styttri í ár, svo að prentkostnaður allur yrði, að óbreyttu verði, um 60 þús. kr. Prentsmiðjurnar hafa þegar boðið fram 10% afslátt, og nefndin fjekk vilyrði fyrir nokkru frekari afslætti, þó að ekkert tilboð liggi fyrir um það, vegna þess að nefndin gat ekki öll orðið sammála um að semja við prentsmiðjumar á þeim grundvelli. En fullyrða má, að alt að 10 þús. kr. afsláttur sje fáanlegur á allri prentuninni, miðað við verðlagið í fyrra, en sá afsláttur er því skilyrði bundinn hvað skjalapartinn snertir, að umræðurnar verði einnig prentaðar. Þess vegna má með rjettu draga þessa upphæð frá prentunarkostnaði umræðupartsins. Að óbreyttu verðlagi á prentun og pappír, mundi prentunarkostnaður umræðupartsins nú nema um 30 þús. kr., en að afslætti þessum frádregnum verða eftir um 20 þús. kr. þar frá mundi dragast verðfall á pappír og nokkur lækkun á öðrum útgáfukostnaði, sem ekki verður áætlað nákvæmlega. Nú er gert ráð fyrir því að afrita umræðumar í að minsta kosti 4–5 eintökum, og er það allmikið verk. Þann kostnað yrði einnig að draga frá, þegar finna ætti út, hver sparnaður yrði að því að fella niður prentunina. Og loks ber þess að gæta, að við það, að prentun umræðupartsins yrði lögð niður, mundi skjalaparturinn lengjast allmjög, vegna þess, að í hann yrðu þá tekin úrslit mála, atkvæðagreiðslur allar o. fl., en prentun hverrar arkar í skjalaparti er 70 kr. dýrari en í ræðuparti. Að þessu öllu athuguðu, hika jeg ekki við að fullyrða, að sparnaðurinn við að fella niður prentun umræðupartsins geti ekki farið fram úr 10 þús. kr. á ári. Nú ber þess að gæta, að það mundi brátt koma í ljós, að vjelrituðu eintökin af umræðunum yrðu algerlega ófullnægjandi. Fyrst og fremst mundu þau ganga svo fljótlega úr sjer, að þau yrði að endurnýja, en auk þess yrði að fjölga þeim stórkostlega. Það er í raun og veru öllum vitanlegt, að með engu móti verður til lengdar komist hjá því að prenta umræðurnar. - Í þessu sambandi leyfi jeg mjer að minna háttv.þd.menn á það, að undir umræðunni um næsta mál á undan á dagskránni varð hæstv. fjármálaráðherra að senda þingsvein inn á skrifstofu eftir umræðuparti þingtíð frá 1919, til þess að leita þar að skýringum á lögunum um kola- og salttollinn, og það kemur vitanlega oft og einatt fyrir, að fara verður í þingtíðindin til að skýra lög, og það eru ekki að eins þingmenn, sem þurfa á þessu að halda á Alþingi, heldur menn úti um alt land, sjerstaklega dómarar og málafærslumenn. Ef þessari þörf á að verða fullnægt, þá er auðsætt, að vjelrituðu eintökin verða að vera margfalt fleiri en gert er ráð fyrir, og verður þá afritunarkostnaðurinn óhjákvæmilega margfalt meiri en prentkostnaðurinn, svo framarlega sem það er þá bábilja einber, að nokkurt hagræði sje í því að prenta í stað þess að afrita. Niðurstaðan verður því sú, að með því að hætta að prenta umræðumar og láta í þess stað afrita þær er þingið að taka nokkurra alda stórt skref aftur á bak í menningarlegu tilliti. Ef þetta er rjett, sem jeg hefi nú sagt, þá getur auðvitað að eins verið um það að ræða að fella niður prentun ræðupartsins um eitt eða fá ár, og þá með það fyrir augum, að ræður frá þeim þingum verði prentaðar síðar. Um sparnað verður þá alls ekki að ræða, þegar til kemur, heldur þvert á móti hinn mesta ósparnað. En þó að gengið væri út frá því, að ekki þyrfti að prenta ræðurnar frá nokkrum þingum, þó að prentun yrði tekin upp aftur, þá yrði sparnaðurinn samt hverfandi. Og þó að vitnað sje í vilja landsmanna, þá verð jeg að segja, að jeg met það einskis, vegna þess, að málið hefir verið rangt skýrt á þingmálafundunum af þingmönnum. Í þingmálafundargerðum er talað um prentunarkostnað, sem nemi 90 þús. kr., og er það skiljanlegt, að menn vildu fegnir spara slíka upphæð. En slíkt kemur ekki til mála, og jeg staðhæfi, að ef almenningur hefði gert sjer það ljóst, hvað lítinn sparnað hjer getur yfirleitt verið um að ræða, þá hefði ekki einn einasti þingmálafundur samþykt að fella niður prentun umræðupartsins. En fyrir augum meiri hl. nefndarinnar er fjárhagshlið málsins engan veginn aðalatriðið, heldur hitt, að það verður að teljast alveg ósæmilegt að loka þannig þinginu fyrir öllum landslýð. Þó að fáir kaupi nú þingtíð, þá eiga þó allir landsmenn þess kost að fá þau og lesa allar ræður, sem hjer eru fluttar. - Og allir landsmenn eiga fulla kröfu til þess að fá að sjá og heyra alt, sem hjer fer fram. Engum hv.þm. kemur til hugar að leggja það til, að þing verði háð fyrir luktum dyrum, í því skyni að spara kostnað við pallavörslu, ræsting o. fl., sem af því leiðir, að almenningur hefir aðgang að þinginu. Sá kostnaður nemur þó nokkrum þús. á ári. En hvaða sanngirniskröfu eiga þessir fáu menn, sem komast fyrir hjer á áhorfendapöllunum, umfram aðra landsmenn til þess að fá að sjá og heyra það, sem hjer fer fram? - Jeg þarf svo ekki að orðlengja þetta frekar. Jeg býst við, að flestir í þessari háttv. deild sjái nú, að spurningin er nú bara, hvort þessir háttv.þm., sem frv. hafa flutt, fást til að játa yfirsjón sína og falla frá því. Frv. er til orðið sökum athugaleysis og fram borið í athugaleysi.

Frsm. minni hl. (Þorleifur Guðmundsson) Háttv. deild hefir nú hlustað á ræðu háttv.frsm. meiri hl., og býst jeg ekki við að hann hafi orkað að sannfæra neinn um skoðun sína. Jeg ætla mjer heldur ekki það að snúa hugum þeirra háttv. þingdeildarmanna, sem þegar hafa tekið afstöðu til þessa máls, en vil að eins lýsa því, á hverju við minni hl. menn bygðum skoðun okkar. Það, sem fyrir okkur vakti með því að vilja fella niður prentunina á umræðuparti Alþingistíðindanna, er sú sparnaðarhugsun, sem ríkir nú með þjóð vorri. Vjer álitum, að það sje ekki nægilegt að hafa þessa hugsun í huga sjer, heldur verði að framfylgja henni þar, sem hægt er, og reyna að spara ríkissjóðinn, eign þjóðarinnar. Og þá virðist sjálfsagt að byrja á því, sem þjóðin má helst án vera, svo sem það, sem hjer er um að ræða. Þessari stefnu er þannig farið, að hún á við alla tíma, hvað þá þessa, sem nú standa yfir. En þótt undarlegt megi virðast, þá eru hjer til menn, sem álíta ríkissjóðinn ótæmandi gullbrunn, sem óhætt sje að ausa úr eftir vild. Þá eru aðrir, sem að vísu segjast vilja spara, nema bara þegar kemur til þeirra eigin launa eða bitlinga; þá rísa þeir öndverðir móti. Og þetta eru einmitt oftast þeir menn, sem minst leggja af mörkum í fjárhirslu ríkisins. - Hv. þdm. hafa nú getað sjeð af greinargerð minni hl. nefndarinnar, á þskj. 22, að 50 þús. kr. hefðu sparast í fyrra, ef umræðupartur Alþingistíðindanna hefði ekki verið prentaður. Er það allmikil upphæð og hefði, að því er jeg hygg, mátt vera varið betur á einhvern annan hátt. Að vísu blandast mjer nú ekki hugur um, að svo mikið sparast ekki, þótt prentun þessa parts verði slept í ár, því nú eru á þingi þeir sparnaðarmenn, sem ekki munu gera þingtímann 1/3 lengri en þörf er á með óþörfum umræðum. En þó að svo verði, þá mun sparnaður sá, sem af þessu leiðir, aldrei nema minna en 30 þús. kr. Að vísu hefir hv.frsm. meiri hl. (Jak. M.) tekist að koma þessari upphæð niður í 10 þús. kr., en það getur, að mínu viti, í mesta lagi kallast spádómur, sem jeg hefi enga von um að mundi rætast. Hv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) komst svo að orði, að ekki væri tiltækilegt að greiða atkv. með því að fella niður prentun á umræðuparti Alþingistíðindanna, sökum þess, að það beri að líta svo á, sem sjálfsagt sje, að allir eigi kost á að vita, hvað gerist á Alþingi. Jeg er honum samdóma í því, enda veit jeg ekki betur en að öllum sje heimilt að koma hingað og hlusta á umr., og jeg veit ekki til, að komið hafi fram nokkrar raddir um að banna það. Að öðru leyti er í því efni ekki hægt að ganga lengra eða fara nær vilja kjósenda en það sem samþ. hefir verið á þingmálafundum. Hefi jeg leitað vilja þeirra og er mjer kunnugt um, að kjósendur vita fyllilega, hvað það kostar að prenta þetta og keyra svo með það út um allar sveitir. Er það og alkunna, að þegar þessar þykku bækur eru loksins komnar út til sveitanna, þá er tæplega hægt að segja, að hreyft sje við þeim. Hefi jeg sjálfur kynt mjer þetta og sjeð með eigin augum, að óskorið hefir verið upp úr fjölda þeirra. Ef maður svo rekst á blað og blað, sem skorið hefir verið upp úr, þá sjer maður brátt, að ástæðan hefir verið sú, að lesandi hefir þar haft veður af skemti- eða skammaræðu, og finst mjer óþarft að leggja í mikinn kostnað, bara til að ala á slíkri skemtanafýsn landsmanna. Hv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) sagði að þessar undirtektir þingmálafundanna stöfuðu af því, að kjósendum hefði verið skýrt rangt frá og þeim talin trú um, að sparast mundu við þetta 90–100 þús. kr. En það er fjarri því, að svo sje. Það hefir jafnan verið tekið skýrt fram, að allur kostnaðurinn við prentun Alþingistíðindanna næmi þessari upphæð, en hitt vita kjósendur fullvel, að skjalapartur og umræðupartur þeirra er ekki það sama. Jeg skal svo drepa lítið eitt á aðra ástæðu, sem borin hefir verið fram gegn frv. þessu. Það er atvinnuskorturinn, sem þetta baki prenturum. Eins og kunnugt er, þá er fram komið til þingsins brjef frá Hinu íslenska prentarafjelagi, þar sem prentarar barma sjer yfir því atvinnuleysi, sem að þeim muni steðja, ef frv. þetta nái fram að ganga. Tók þessi hv.þm. (Jak. M.) í þann strenginn, er mál þetta var hjer til 1. umr. Fór hann þá um það fögrum orðum, að ekki væri að óþörfu vert að bæta þessum mönnum við atvinnuleysingjahópinn. Þetta væri nú rjett, ef þessu væri svona varið; en nú er það ekki. Auk þess bera prentarar það fyrir, að ef svona færi, þá muni prentsmiðjumar komast í fjárþröng sökum verkefnisskorts. En jeg geri ráð fyrir, að flestum hjer beri saman um, að það sje ekki ríkissjóðsins að styrkja prentsmiðjur eða launa prentara, enda mun hann hafa ærið nóg á sinni könnu fyrir. Jeg skal taka undir það með hv.frsm. meiri hl. (Jak. M.), að það er sárt fyrir hvern mann, er atvinnuleysi vofir yfir höfði honum. En hins vegar skil jeg ekki, hvernig á því stendur, að prentarar skuli mála framtíðarhimin sinn svo dökkan. Sem betur fer er ástandið með vorri þjóð í þessum efnum enn þá ekki orðið verra en svo, að hver maður, sem fulla krafta hefir og vill vinna, hann getur einhversstaðar fengið atvinnu. Það er sauðarskapur fólksins sjálfs, sem kemur því í þetta öngþveiti. Hingað safnast allir til höfuðstaðarins, sem sauðir í rjett, í stað þess að vera úti á heiðum á beit. Jeg þykist þess viss, að ef þessir prentarar, sem kynnu að missa atvinnu við það, að hætt yrði að prenta umræðupart Alþingistíðindanna, færu upp í sveit í vor til þess að leita sjer atvinnu, þá yrðu þeir sjálfsagt vel þegnir sem aðrir vinnumenn. Og ef þeir vildu búa sjálfir, mundu þeir fá nógar jarðir, því þær eru víða í eyði sem stendur. Og ef þeir vildu snúa sjer til sjávarsíðunnar, þá er nóg af bátum þar sem standa uppi og eru nægilega stórir til að taka 8–10 prentara hver. Og ekki mundi þorskurinn fælast þá frekar en aðra, sem færi nenna að renna í sjó, því þegar þeir væru komnir úr prentarasloppunum og búnir að þvo af sjer prentsvertuna, „þá mætti ekki sjá, hver maðurinn væri“, eins og skáldið átti við. Þessi orð mín ber ekki að skilja svo, að það sje ætlun mín að veitast að prenturum þessa lands. En hinu verð jeg að halda fram, að það sje fjarstæða að ætlast til þess, að ríkissjóður taki þá á sína arma. Og jeg skal taka það fram, að jeg tel lítinn skaða, þótt prenturum fækkaði svo, að ekki ynnist tími til að prenta ýmislegt af þeim skáldsögum og ljóðarusli, sem árlega er gefið út og gerir ekki annað en að eyða fje og tíma þjóðarinnar. Teldi jeg það vel farið, ef sparnaðarflokkinum auðnaðist, um leið og hann sparar útgjöld ríkisins, að benda einhverjum af þessum villuráfandi lýð heim til föðurhúsanna, upp í sveit eða suður með sjó, til þess að leggja þar starfandi hönd á plóginn, þjóð vorri til viðreisnar. Það er ekki nóg að halda sparnaðarræður bæði utan þings og innan. Það verður að vinna meira en gert er; því sú þjóð, sem lítið vinnur, eignast aldrei mikið, og hefir því ekkert að spara. Og jeg vil bæta því við, að ef það er rjett, að erlendar skuldir kreppi að þjóðinni, og ef það er rjett, að neyðin kunni að vera á næstu grösum, þá tel jeg fulla þörf að brýna það fyrir hinu háa Alþingi, að því beri að senda þá áskorun til allra stjetta þjóðfjelagsins, að nú verði allir að leggja fram krafta sína til þess beinlínis að framleiða verðmæti, og að þetta sje sjálfsögð skyldufórn, sem hverjum sönnum Íslendingi beri að færa fósturjörð sinni, án þess að taka nokkuð tillit til stjettamunar, - eins og þegar menn leggja fjör sitt á altari fósturjarðar sinnar, til þess að verjast erlendum óvinum. Nú vil jeg biðja hv. deild að athuga það, sem jeg hefi hjer sagt, áður en hún greiðir atkvæði sitt í þessu máli. Vænti jeg þess svo fastlega, að niðurstaðan verði sú, að hún greiði atkv. sitt með frv. á þskj. 22.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Í raun og veru þarf jeg ekki að svara ræðu hv.frsm. minni hl. (Þorl. G.), og var jeg að bíða eftir því, að meðnefndarmaður hans eða einhver af flm. þessa frv. tækju til máls, til þess að gera hv. deildarmönnum ljóst, að hann hafi ekki talað fyrir munn þeirra. - Ræða þessa hv.þm. (Þorl. G.) hefir nefnilega verið á þá leið, að jeg býst ekki við, að nokkur í þessari hv. deild treysti sjer til að skrifa undir hana. Jeg skal þá, til að vekja athygli hv. deildarmanna á nákvæmri eftirtekt hv.þm. (Þorl. G.), minna á það, að jeg vjek alls ekki með einu orði að prenturum í ræðu minni áðan eða á atvinnuleysi það, sem af því mundi stafa, ef prentun umræðupartsins yrði feld niður. Ekki er heldur vikið neitt að þessu í nál. - Jeg get þó ekki stilt mig nú um að drepa lítið eitt á þetta, eftir að hafa heyrt hin eftirtektarverðu orð hv.frsm. minni hl. (Þorl. G.) um það efni. Hann komst svo að orði, að ekki mundi saka, þótt prentun legðist niður að miklu leyti hjer á landi. Já, jeg nenni nú ekki að eyða tíma í það að mótmæla slíkri endileysu. Jeg er sannfærður um, að þess gerist ekki þörf. Þá kvað hv.frsm. minni hl. (Þorl. G.) það ekki geta komið til mála, að ríkissjóður færi að styrkja prentsmiðjurnar, þótt þær yrðu svo illa staddar, að þær ella yrðu að hætta. Jeg þori óhikað að fullvissa þennan hv.þm. (Þorl. G.) um það, að ef svo færi, að til þess yrði að taka, þá mundi hver einasta hönd hjer í salnum verða rjett upp því til samþykkis, nema þá ef vera skyldi hönd hv.frsm. minni hl. (Þorl. G.); því jeg býst við, að öllum hv.þm. sje kunnugt um það, að fyrir löngu hefir verið viðurkent með öllum siðuðum þjóðum, að prentlistin sje og hafi verið einhver öflugasta lyftistöng og máttarstoð menningarinnar, - og hún hefir verið það jafnt hjer sem annarsstaðar. Jeg verð yfirleitt að játa, að það hrygði mig sárlega að heyra, hvernig hv.frsm. minni hl. talaði áðan. Jeg sje hins vegar ekki, að nein ástæða sje til að ræða málið frá því sjónarmiði, sem hann skoðaði það, enda hygg jeg, að það sje misskilningur, að það sje nokkurt lífsspursmál fyrir prentsmiðjurnar að halda prentun ræðuparts þingtíðindanna. Að vísu er það mikil stoð fyrir þær á erfiðum tímum, og sje jeg í rauninni ekki, að síður sje þá ástæða til að rjetta þeim hjálparhönd en öðrum atvinnuvegum, þegar illa árar. Þá talaði hv.frsm. minni hl. (Þorl. G.) um, að í rauninni væri enginn atvinnuskortur hjer á landi og að prentarar mundu fá nóg að gera uppi í sveit, ef þeir að eins nentu að bera sig eftir björginni. Jeg verð að segja það, að jeg varð dálítið hissa á því að heyra slík orð frá manni, sem ekki býr lengra frá Reykjavík en þessi hv.þm. (Þorl. G.). Jeg er viss um, að ef þeir menn, sem hafa verið atvinnulausir hjer í mestallan vetur, hefðu getað fengið atvinnu í Árnessýslu eða nærsveitunum, þá væru þeir nú ekki hjer. Það nægir heldur ekki að benda mönnum bara út á sjóinn og segja: „Þarna er þorskurinn. Takið hann og etið ykkur metta.“ Það vita allir, þótt ekki sjeu sjómenn, að þorskurinn verður ekki veiddur með tómum höndum. Menn verða að hafa skip og áhöld til veiðanna. Jeg get ekki stilt mig um að drepa lítið eitt á þessa ótrúlegu frásögn hans um uppskurðarleysi Alþingistíðindanna. Jeg á satt að segja bágt með að trúa, að margir af þeim, sem á annað borð kaupa Alþt., skeri ekki upp úr bókunum. Og hvað fæð kaupendanna snertir, þá verða það þó að meðaltali 5–6 menn í hverju kjördæmi, sem kaupa þau, og er það alls ekki svo lítið, því það er vitanlegt, að þetta eru þeir menn í kjördæminu, sem mestan áhuga hafa á landsmálum, og leggja þar af leiðandi drýgstan skerf til þeirra mála. Er sá fróðleikur, sem er að finna í Alþt., vel niður kominn hjá þeim, og seitlar auk þess út frá þeim til annara landsmanna.

Frsm. minni hl. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg held helst af orðum hv.frsm. meiri hl. (Jak. M.), að hann hafi alls ekki hlustað á alla ræðu mína. Annars man jeg ekki, hvort jeg gat um það - en það var meining flutningsm. þessa frv. - að Alþt. yrðu í framtíðinni alls ekki prentuð, nema þá að Alþingi síðar meir sæi sjer fært að taka prentunina upp aftur. Við getum ekki betur gert en að leggja brautina, en komandi Alþingi verða sjálf að ákveða, hvort það skuli vera haldið áfram á þeirri braut. Það er annars ekki rjett, að jeg segði, að jeg vildi helst, að öll prentlist legðist niður í landinu. Það sagði jeg aldrei, en hitt sagði jeg, að það mundi lítið saka, þótt svo drægi úr henni, að ekki væri hægt að gefa út hvert og eitt af þessum svo nefndu sögu- og ljóðabókum, sem eru frekar til niðurdreps en uppbyggingar þjóðinni. Hv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) sagði, að jeg hefði látið í ljós, að eigi ætti að styrkja prentsmiðjurnar. Þetta atriði kom alls ekki til mála. Jeg sagði, að það væri ekki ætlast til, að prentsmiðjurnar lifðu á styrk af almannafje, að prentarar heyrðu ekki til launaliði ríkisins. Jeg hefi þessi orð mín upp aftur af því, að jeg býst við, að hv.frsm. meiri hl. (Jak. M.) hafi ekki heyrt þau. Hv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) sagði, að þessir 115 kaupendur Alþt. hlytu að minsta kosti að skera upp úr þeim. En um það efast jeg stórlega. Jeg þekki að minsta kosti þrjá menn í mínu bygðarlagi, sem eru áskrifendur og skera ekki upp úr nema þeim einum köflum, þar sem þeir búast við, að talað hafi einhver þeirra manna, sem taldir eru ræðumenn. En oft vill verða, að það er hvorki skynsamlegast eða heillavænlegast, sem þeir segja. Eins og áður er tekið fram, eru áskrifendur ekki fleiri en 115, en Alþt. kosta ekki meira en 3 krónur, eða sem svarar burðargjaldi og umbúðum. Ef menn kærðu sig nokkuð um ræðurnar, mundu því áskrifendurnir skifta þúsundum. Hv. frsm. meiri hl. (Jak. M.) hefir með ýmsum krókaleiðum þóst finna út, að kostnaðurinn við prentun ræðupartsins næmi ekki meira en 10 þús. kr. þó svo væri, væri samt töluverður sparnaður að því að hætta við prentun á honum. En jeg játa ekki, að kostnaðurinn fari niður úr 30 þús. kr., meðan prentarar halda því kaupgjaldi, sem nú tíðkast. En sístur allra ætti ríkissjóður að verða til þess að halda kaupinu uppi, þar sem það er hæst. Auk þess er ekki öll sagan sögð, þó talin sje prentun og pappír. Þar við bætist útsending, umbúnaður og umbúðir, og þó að það skifti ekki þúsundum, skiftir það að minsta kosti hundruðum. Því er oft haldið fram, að ekki taki að spara hundruð eða smáupphæðir í fjárlögum, en gæta ber þess, að ef aldrei er sparað í smáu, þá verður lítið úr sparnaðinum, sökum þess að hinar stærri upphæðir eru flestar lögbundnar. Jeg skal svo ekki lengja meira umr. um þetta mál, enda er jeg sannfærður um, að hv. deild muni fallast á till. minni hl. nefndarinnar.