Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Fjhn. hefir haft mál þetta til athugunar, og voru lagðir fyrir hana uppdrættir, áætlanir og fleiri plögg, sem að því lúta. Þegar nefndin hafði kynt sjer málið, voru allir nefndarmenn sammála um nauðsyn þess. Einkum þó að því leyti, að þessi höfn njóti góðs af dýpkunarskipi því, sem von er á til landsins á þessu ári. Hinsvegar voru deildar skoðanir um það, hve mikið framlag ríkissjóðs ætti að vera í þessu skyni. Og var meiri hluti nefndarinnar sammála um, að upphæð sú, sem nefnd er í frumvarpinu, sje of há. En tveir nefndarmennirnir, sem álíta framlag ríkissjóðs ekki vera of hátt samkv. því, sem ætlast er til í frv., álíta samt ekki rjett að gera ágreining vegna þess, þar sem nefndin er að öðru leyti sammála. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta nú, en vænti fastlega, að hv. deildarmenn lofi málinu fram að ganga. Legg jeg svo til fyrir hönd nefndarinnar, að frv. verði samþykt óbreytt eins og það liggur fyrir á þskj. 309.

Jónas Jónsson Jeg vildi nota tækifærið til þess að spyrja hæstv. ráðherra um framkvæmdir í þessu máli. Það er rjett, sem hv.þm. Vestm. (JJós) tók fram, að allir nefndarmennirnir eru sammála um nauðsyn þessa máls, en það er auðvitað ekki sama og að framkvæma þetta í sumar. En þar sem þessi hafnargerð stendur í sambandi við aðrar framkvæmdir, eins og t. d. dýpkun hafnarinnar í Borgarnesi og á Akureyri, þá vildi jeg mega biðja hæstv. ráðherra að upplýsa, hve mikill kostnaður myndi af þessu leiða, og hvort þegar sje fullráðið að byrja á þessum mannvirkjum í sumar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get því miður ekki upplýst einstök atriði þessa máls sem skyldi, því að til þess hefi jeg ekki gögn við hendina nú. En það hefir þegar verið ráðið af bæjarstjórnum Vestmannaeyja og Akureyrar að láta fram fara dýpkun á höfnunum þar, og til þessa hefir verið haldið opnum möguleika með dýpkun hafnarinnar í Borgarnesi, sem ennþá er ekki fullráðin, því að rannsóknum viðvíkjandi henni er ekki að fullu lokið enn, eða að minsta kosti hafa þær ekki verið lagðar fyrir stjórnina. Jeg held, að jeg megi fullyrða, að skipið geti framkvæmt dýpkunina á Akureyri og í Vestmannaeyjum að fullu í sumar, ef Borgarneshöfnin verður ekki með, en verði af framkvæmdum þar, þá verður vitanlega ekki eins mikið dýpkað á hinum stöðunum. Þetta eru þær almennu upplýsingar, sem jeg get gefið um málið, og jeg get bætt því við, að skipið getur með hægu móti dýpkað þar, sem sandbotn er, því að það er útbúið með sogdælum og öðrum nýtísku útbúnaði, sem nú er í slíkum skipum. Viðvíkjandi fjárhagshlið málsins vil jeg taka þetta fram: Eins og fyrirsögn frv. ber með sjer, er það viðauki við hafnarlög fyrir Vestmannaeyjar, en þau lög gera ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði 14 kostnaðar við hafnarbætur þar og að stjórnin ábyrgist fyrir hönd ríkissjóðs lán fyrir Vestmannaeyjar fyrir 3/4 kostnaðar. Stjórnin vill nú heldur, að ríkissjóður greiði 1/3 kostnaðar við þessar hafnarbætur, eins og hv.fjhn. leggur til, og losni svo við ábyrgð á nýjum lánum, en að hafnarsjóður Vestmannaeyja greiði sinn hluta kostnaðarins af tekjum sínum á 2 árum. Þetta sýnist mjer fjárhagslega heilbrigðara heldur en að bæjarfjelag Vestmannaeyja leggi ekkert fram til fyrirtækisins, nema með láni, sem tekið er á ábyrgð ríkissjóðs.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Mjer láðist að geta þess, að einn nefndarmanna hefir skrifað undir nál. á þskj. 352 með fyrirvara, þar sem er hv. 1. landsk. (JJ), en það kom til af því, að um sjálft málefnið hafði enginn ágreiningur orðið, að mjer sást yfir að segja frá þessu. En út af ræðu hæstv.forsrh. (JÞ) vil jeg taka fram, að ef útlit er fyrir, að tíminn verði naumur til þess að dýpka hafnirnar bæði á Akureyri og í Vestmannaeyjum, þá verður að nota besta tíma ársins til dýpkunar höfninni í Vestmannaeyjum, því að jeg geri ráð fyrir, að hægt sje að vinna lengur fram eftir hausti á Akureyri en þar, vegna staðhátta og veðurfars.

Jónas Jónsson Jeg skal lýsa yfir því, að jeg er ánægður með upplýsingar þær, er hæstv. stjórn hefir gefið, það sem þær ná. En jeg vil beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm. (JJós), hvort hann vilji ekki stuðla að því, að hæstv. atvrh. (MG) verði hjer við 3. umr. þessa máls, til þess að gefa ýmsar skýringar, bæði vegna þess að þetta er stórt fjárhagsmál og að hæstv. stjórn hefir gefið þessum tveimur kaupstöðum, Akureyri og Vestmannaeyjum, vilyrði fyrir því, að þeir muni geta fengið þetta skip í sumar til þess að dýpka hafnirnar hjá sjer, en það er þó frumskilyrði, að Borgarnes gangi fyrir öllum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það er ekki rjett hjá hv. 1. landsk. (JJ), að það sje frumskilyrði, að Borgarnes gangi fyrir, heldur er það tillaga frá vitamálastjóra, sem hefir alt með þetta að gera, að Borgarneshöfnin bíði ekki til næsta sumars, en stjórnin hefir ekki tekið endanlega afstöðu til þeirrar tillögu.

Jónas Jónsson Eins og jeg hafði getið um við meðferð þessa máls í fjhn., ætlaði jeg mjer að bera fram brtt. um lánskjör og breyta lánsskilmálum þessa flokks veðdeildarinnar og öðrum lánum líka. Jeg þykist ekki þurfa að tala langt mál um þá nauðsyn, sem hjer er um að ræða, því að flestum hv.þdm. er ljóst, hvað fyrir mjer vakir með brtt. minni, sem sje það, að búa svo um hnútana, að þeir, sem taka lán nú, verði ekki fyrir neinum skakkaföllum eða tjóni, þó að krónan hækki á næstu árum upp í gullgildi, eins og margir búast við og sumir vilja, að hún geri. Þessi till. er því bygð á fullkomnu rjettlæti, þegar þess er gætt, að gagnvart mönnum, sem taka lán á þessum tímum, þegar krónan er aðeins 80 aura virði, en getur hækkað upp í gullgildi snemma á lánstímanum, þá er ranglátt, að skuldin hækki um fimta part, og ekki síst þegar það er þá fyrir aðgerðir ríkisvaldsins. Fyrst þetta óhagræði um lækkun krónunnar stafar af skipun þjóðfjelagsins, fyrst og fremst með óhóflegri seðlaútgáfu Íslandsbanka á fyrri árum, og svo þegar skráning krónunnar var upp tekin með því verði, sem hún hefir nú, var það líka gert af ríkisvaldinu. Því að þessi skráning var framkvæmd samkv. vilja meiri hluta gengisnefndar, þar sem voru fulltrúi Landsbankans og fulltrúi landsstjórnarinnar, er rjeðu þeirri hækkun, sem nú er orðin. Jeg verð því að telja, að það stafi af vilja þjóðfjelagsins, ef krónan hækkar upp í hið svo kallaða gullgildi. Jeg hefi viljandi þetta orðalag „svo kallað gullgildi“, því að kunnugt er, að gull hefir fallið í verði, svo að þó að krónan komist upp í svo kallað gullgildi, þá verður hún ekki nema 66% virði, miðað við það verð, sem gull hafði fyrir stríð. Þetta er sagt til þess að lækka dramb þeirra manna, sem altaf eru að stagast á því, að krónan verði að ná sínu fyrra gildi, en sem verður þó að minsta kosti 33% lægra en raunverulegt verð krónunnar var fyrir stríð. Um hitt mætti fremur spyrja: Á þjóðfjelagið að lokka menn til þess að taka lán með þessum afföllum? Jeg held ekki. Jeg held miklu fremur, að það sje alls enginn velgerningur við einstaklinga þjóðarinnar að bjóða þeim lán með slíkum ókjörum. Annars vildi jeg minna hæstv. fjrh. (JÞ) á íhaldsbrjefið fræga, sem hann skrifaði skömmu eftir að hann var orðinn ráðherra, þar sem hann varaði menn við að taka lán til nýrra framkvæmda og taldi slíkar lántökur sjerstaklega hættulegar, ef krónan skyldi hækka. Hann virðist nú hafa gleymt þessu, eða er þar með fallinn frá þessari hlið íhaldsins, því að bæði var hann með því að stofna nýjan veðdeildarflokk í fyrra, og enn fylgir hann því fast, að nýjum flokki veðdeildarbrjefa sje bætt við. Af þessu er auðsætt, að hann er ekki eins hræddur við, að menn taki lán nú, eins og hann var framan af ráðherratíð sinni. Úr þessu mátti þó bæta með samþykt þessarar till. Hún gefur tryggingu fyrir því, að þeir menn, sem taka lán úr þessum veðdeildarflokki, verði ekki fjeflettir. Hæstv. fjrh. var hörundssár fyrir því í gær, að erlent braskarafjelag yrði ekki fjeflett með því að heimta rjettmætar tryggingar móti fríðindum, sem landið veitir því. Brtt. mín fer ekki fram á annað en að innlendum mönnum verði heitið góðu um það að verða ekki fjeflettir af löggjafarvaldinu.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg held, að þessi till. á þskj. 359 sje alveg samhljóða brtt. við þetta sama frv., sem hv.þm. Str. (TrÞ) bar fram í hv.Nd. Sú brtt. var feld þar með miklum atkvæðamun, enda ekki annars að vænta eftir efni hennar. Þótt till. væri nokkuð ítarlega rædd þar, þá vil jeg með fáeinum orðum gera grein fyrir því hjer í hv. deild, hvað það er, sem till. fer fram á. Hv. flm. (JJ) láðist það eiginlega alveg. Fyrri greinin fer fram á það, að ef íslensk króna á einhverju augnabliki hækkar upp í 95% af lögmæltu gullverði úr 811/2 eyri, sem hún nú er í, þá á samstundis að færa niður öll lán, sem hafa verið veitt úr 5., 6. og 7. flokki veðdeildarinnar og ræktunarsjóði hinum nýja, um 1/5 hluta eða 20%. Þetta er gjöf til lántakenda, sem þeir eiga að fá á þessu gefna augnabliki, samkv. lögum, og auðvitað verður ekki tekin aftur, hvernig sem framtíðin kann nú að verða. Það er ekki hægt að segja öldungis nákvæmlega, hve mikil gjöf það verður, því það færi nokkuð eftir því, hvað langt er þangað til þennan atburð ber að höndum, að íslensk króna er skráð á 95 gullaura. Geri maður ráð fyrir, að það verði um það bil, sem lokið er útlánum úr þessum þrem veðdeildarflokkum, þá má búast við, að þau útlán, sem þetta snertir, nemi 13 milj. króna; það er 10 milj. úr þessum 3 veðdeildarflokkum, og það má giska á, að lán úr ræktunarsjóði verði þá orðin 3 milj. kr. Eitthvað ofturlítið verður búið að endurborga af þessu, en afborganir veðdeildarlána eru mjög lágar fyrstu árin. Geri jeg ráð fyrir, að það gangi frá 1/2 milj. af því, sem búið er að afborga upp í lánin, þannig, að raunveruleg niðurfærsla yrði 20% af 121/2 milj., þ. e. 21/2 milj. kr. Nú bætir seinni greinin því við, að samtímis því, sem þetta er gert, eigi að greiða úr ríkissjóði til veðdeildarinnar og ræktunarsjóðs alla þessa upphæð. Hvort ríkissjóður verður við því búinn að svara henni út, get jeg ekki sagt um og býst ekki við, að hv.flm. sje heldur maður til þess; yrði þá að leita lánsheimildar. Nú er það að vísu svo, að ef íslensk króna heldur áfram að vera í 95 gullaurum þau 30 ár, sem líða þangað til lán, sem hjer ræðir um og áður hafa verið tekin til veðdeildarinnar, eru uppborguð, þá vinnur ríkissjóður smám saman inn aftur dálítið af þessu framlagi sínu. Má vænta þess, að það yrði fram undir 1 milj. kr., sem ríkissjóður fengi upp í þetta, sem gengishagnað af þessum tveimur erlendu lánum sínum. Hækkaði krónan upp í fult gullgildi, yrði það dálítið meira, kannske alt að 1250 þús. kr. Alt um það verður beint tap ríkissjóðs, - beint fjárframlag, sem verður að heimta með sköttum af gjaldendum landsins, - altaf í minsta lagi milli 1 og 11/2 milj. kr., getur orðið fullar 2 milj., ef tækist svo ógæfusamlega til, að krónan fjelli aftur úr 95 aurum í það, sem nú er.

Eða neðar

. Ef hún fjelli neðar, þá bíður ríkissjóður þar að auki gengistap á sjálfum lántökunum, auk þess að verða að svara út þessum 21/2 milj. kr. Þetta er mesta fjárausturstillagan, sem borin hefir verið fram á Alþingi þau ár, sem jeg hefi átt hjer sæti, og sú lakast rökstudda. Rjettmætið á að felast í því, að menn eigi ekki að borga með hækkuðum krónum þau lán, sem þeir taka nú í verðföllnum krónum. En það er ómögulegt að leggja fram neina sönnun fyrir því, að það sje nein sanngirni að gefa öllum þessum lántakendum eftir af fasteignaveðlánum, þótt krónan hækki í gullgildi. Það hefir staðið svo í kaupstöðum undanfarin ár, að húsaleiga hefir þótt há, og þeir, sem leigja út húsin, hafa þótt bera meira úr býtum móts við aðra borgara þjóðfjelagsins en sanngjarnt var. Enginn veit nema þetta yrði öldungis eins á þeim tíma, sem gjöfin ætti að greiðast, og það getur haldið áfram svo og svo lengi á eftir. Og það er sannarlega engin sanngirni að færa niður með framlagi úr ríkissjóði skuldir þeirra borgara þjóðfjelagsins, er einmitt hafa sjerstaka aðstöðu til þess, ef svo ber undir, að láta aðra greiða sjer vexti og afborganir af fasteignalánum í húsaleigu, og það með álagningu umfram tilkostnað húseigenda. Hjer við bætist það, sem jeg að vísu vildi ekki nefna, þegar till. kom fram í fyrsta sinn, af því að jeg hjelt þá, að það væri í grandleysi gert, en ekki verður komist hjá, þegar þetta er sótt svona fast, - en það er það, að bak við þessa till. liggur bein tilraun „spekúlanta“ til þess að skapa sjer gengisgróða á kostnað ríkissjóðs. Fjölmargir menn hjer á landi eiga fasteignir, - og það eru ekki lakast stöddu mennirnir, - sem þeir hafa ekki einu sinni þurft að taka 1. veðrjettar lán út á. Þetta frv. býður þeim öllum upp á að fara í þá veðdeildarflokka, sem nú á að efla með þessum lántökum, og fá sjer lán út á hús sín og geyma peningana á vöxtum, til þess að taka á móti 20% niðurfærslu á skuldinni, þegar það augnablik kemur, að íslensk króna hefir komist upp í 95 gullaura. Jeg hika ekki við að segja, að þegar þessi till. er borin fram hvað eftir annað, þá sje það af því, - hvort sem hv.flm. vita það eða ekki, - að hjer standa á bak við efnaðir „spekúlantar“, sem eru að reyna að nota þessa flutningsmenn til þess að útvega sjer möguleika fyrir alveg fyrirhafnarlausum gróða með fjárframlagi úr ríkissjóði, sem svo verður að reyta inn með sköttum frá gjaldendum landsins. Jeg þarf ekki meira um þessa till. að segja; vona, að þessi háttv. deild sýni henni sömu skil og hv.Nd. og felli hana.

Jónas Jónsson Hæstv. ráðh. (JÞ) hefir komið í verk æði miklum snúning á þeim ekki svo mjög mörgu missirum, síðan hann skrifaði íhaldsbrjef sitt út um landið. Þá vakti fyrir honum að parti til rjett hugsun. Að parti auðvitað röng, að því leyti, að hann vildi hindra framkvæmdir á vissum stöðum, sem sje hjá bændum, en gerði enga tilraun til að hindra þær framkvæmdir, sem nú liggja einna þyngst á atvinnulífinu, þau miklu skipakaup, sem þá voru gerð. En sá skilningur hjá hæstv. ráðh. 1924, að það væri ekki gott fyrir menn að taka lán, sem yrði að borga með 1/5 eða máske 1/3 hærra gengi, hefði átt að leiða hæstv. ráðh. til þess að bæta úr þessu. En það er einmitt ekki. Hann virðist vera að því leyti eiginlega samsekur þeim hluta þjóðfjelagsins, sem „spekúlerar“ í því að auka sem mest byggingu við sjávarsíðuna. Þar sem honum datt í hug sú fjarstæða, að fyrir mjer og hv.þm. Str. (TrÞ) vekti einhver umhyggja fyrir „spekúlöntum“, sem ætluðu að græða á þessu, þá vil jeg benda honum á, að maður gæti vel ímyndað sjer, að fyrir þeim mönnum, sem ýta svo fast fram lántökum handa veðdeildinni á ábyrgð ríkissjóðsins, vekti hreint og beint sú hugmynd, að styðja að því, að sú verslunargrein, sem aðallega græðir á þessum lánum, verslun með byggingarefni, geti blómgast sem mest. Það er svo gapaleg þessi aðferð, og í raun og veru vansæmandi fyrir menn, sem standa framarlega í þjóðfjelaginu, að lokka menn til að ráðast í dýrar steinbyggingar, og samhliða því vilja koma fjármálalífinu þannig fyrir, að sömu menn geti skaðast á eftir um 1/5 hluta af láninu. Jeg fullyrði ekki, að þetta sje, en þessi skýring lægi nærri viðvíkjandi framkomu hæstv. ráðh. En hvort sem þessi bakhugsun kemur til greina hjá einhverjum mótsöðumanni þessarar till., þá er svo mikið víst, að öll ræða hæstv. ráðherra var full af misskilningi og mótsögnum og snúningi, miðað við hans fyrri frammistöðu í þessum fasteignamálum. Hann veit auðvitað, að lántakendur skaðast mikið á þessum byggingum, ef krónan hækkar. Jeg býst við, að honum sje að einhverju leyti kunnugt um, hvað allar þjóðir hafa lagt mikið kapp á að hafa fasteignalán ódýr, hentug og affallalítil, og hvernig velgengni sumra af nábúum okkar, eins og t. d. Dana, bæði í kauptúnum og sveitum, byggist á því, að þjóðin hefir í marga mannsaldra haft þær ágætustu fjármálaráðstafanir, sem þektar eru í nokkru landi, til þess að útvega sveitamönnum og kaupstaðamönnum ódýr, oft nálega affallalaus lán, með löngum gjaldfresti og lágum vöxtum. Jeg vil beina því til hæstv. ráðh., hvort hann hjeldi ekki, að eitthvað myndi öðruvísi ástand í Danmörku fyrir þeim mönnum, sem bygt hafa landið og ræktað síðasta mannsaldur, ef þeir hefðu átt að gera það með 5% lánum og með 11% afföllum til að byrja með. Jeg býst við, að hæstv. ráðh. hljóti að sjá, að þessi kjör, sem hjer er farið fram á, eru vansæmandi og ólík því, sem nokkur önnur siðuð þjóð leyfir sjer að bjóða sínum lántakendum. Og jeg get fullyrt, að fasteignaástand hverrar þjóðar í Evrópu, sem tekin er, stendur í beinu hlutfalli við það, hvernig lánskjörum er varið. Það þarf ekki annað en fara um England og Danmörku, Þýskaland og Svíþjóð, til þess að sjá muninn. Þjóðverjar og Danir hafa miklu betra fasteignalánafyrirkomulag en Englendingar og Svíar, enda sjest munurinn á byggingum almennings, hvar sem er í þessum löndum. Og að Þjóðverjar hafa ekki farið ver í sínum miklu raunum á síðustu árum, er mjög því að þakka, að þeir eru búnir að koma sjer upp miklu af ágætum byggingum með skynsamlegum fasteignalánum. En hjer er beinlínis hjá hæstv. stjórn verið að gera tilraun til að koma á knje lántakendum í landinu. Þegar það tvent kemur saman, að vilja taka stór lán til framkvæmda og hækka síðan krónuna án þess að bæta lántakendum upp, þá er engu líkara en að þeir, sem að standa, vilji vinna þeim mönnum, sem hlut eiga að máli, alt það tjón, sem hugsanlegt er, - þeir vilji fá hámark eyðileggingarinnar á fjárhag þeirra manna, þar sem hægt er að koma því við. Jeg veit, að þetta vakir ekki fyrir hæstv. ráðh., heldur er það hans mjög svo takmarkaða greind, sem meinar honum að skilja þetta, eins og svo mörg önnur mál, sem honum hefir tekist að koma í óefni, þótt hann hafi ekki ætlast til þess. Hæstv. forsrh. (JÞ) reiknaði saman, hvað það gætu orðið margar miljónir, sem þyrfti að veita uppbót á. Það er ómögulegt að segja í sjálfu sjer, hvað það mundi verða mikið eða lítið; það fer mikið eftir ástæðum, hvað hækkunin verður ör og þvíumlíkt. - En það kom í ljós, að hæstv. ráðherra vildi ekki neita því, að því meir sem krónan hækkar og því fyr, því meiri gengishagnað fengi ríkissjóður af þessum lánum. En hann vill ekki skila þessum ránsfeng, sem þjóðfjelagið á þennan hátt hefir af sínum borgurum, þar sem hann vill ekki láta gengishagnað fara til lántakenda. - Hæstv. ráðh. var sannarlega hörundssár í gær fyrir „spekúlantana“, sem hann vildi ekki að gætu átt á hættu að borga skaðabætur fyrir vanskil á að standa við samninga, aðeins að það voru útlendingar. En fjefletting má framkvæma á landsins eigin börnum. Það er að vísu einn vegur fyrir hæstv. ráðh. til þess að komast utan um það að þurfa að bæta þessum mönnum upp, sem hjer virðist eiga að svíkja; hann er sá, að stöðva íslenska krónu í núgildandi verðgildi. Jeg játa, að það er eitt af því, sem má kalla hæðni forlaganna, að hæstv. ráðh., sem að því er virðist vegna þeirra „spekúlanta“ hjer á landi, sem kunna að eiga lággengiskrónur geymdar á sjóðum og gætu grætt á lækkun, - hefir barist fyrir að koma íslenskri krónu í gullgildi, þrátt fyrir það, að hann mátti vel vita það fyrirfram af reynslu allra þjóða, að þetta mundi verða óbærileg byrði fyrir atvinnuvegina. En hæstv. ráðh., sem hefir óskað eftir þessu og ber aðalsökina á þeim hörmungum, sem gengissveiflur upp á við hafa bakað atvinnulífinu, hann hefir líka, án þess að vilja sjálfur, orðið einskonar læknir þeirrar sýkingar, sem hann hefir sjálfur skapað. Hann hefir sem sje með því að hlynna að stöðugt vaxandi lántökum erlendis gert þá ráðstöfun, sem virðist munu ganga nokkuð nærri að útiloka nokkra hækkun. En jeg geri ekki hæstv. ráðh. neitt hrós fyrir þetta gagnvart gengismálinu, því að þetta hefir hann gert óafvitandi og nauðugur, til þess að fleyta þjóðarskútunni að nafninu til ofanvatns, þrátt fyrir hrun atvinnuveganna. Þó að hæstv.forsrh. geti fengið stuðningsmenn sína til þess að drepa þessa till., - sem flokksmenn sína -, þá mætti segja frá sjónarmiði þeirra, sem utan við standa, að skaðinn væri ekki svo ýkjamikill, af því að hæstv. ráðh. væri sjálfur búinn að koma fjármálunum þannig fyrir, að ekki þyrfti að búast við hækkun, heldur lækkun, eins og hann sjálfan er farið að gruna. En þetta segi jeg aðeins sem skýringu, en ekki sem afsökun; því að hæstv. ráðh. virðist ganga á móti þessari till. aðeins af löngun til þess að vera með því, sem rangt er í sjálfu sjer, en ekki af skilningi á, að hann sje búinn að koma fjármálunum þannig fyrir, að krónuhækkun sje útilokuð. Mótsögnin, sem jeg mintist á í byrjun ræðu minnar, kom fram í því, að hæstv. ráðh. játar, að það geti komið til greina verulegur gengishagnaður fyrir landið af þessum lánum. Þar með játar hann líka, að hinir, sem lánin taka, eru sviftir þessu, sem landið græðir. Í játningu hæstv. ráðh. liggur það, að jeg hefi á rjettu að standa um að lántakendur sjeu fjeflettir. En þar sem hann vildi halda fram, að minni mundi verða að vöxtum hagur ríkissjóðs heldur en tap lántakenda, þá skiftir það ekki svo miklu máli í þessu sambandi, eftir að hann er búinn að játa ranglætið, sem lántakendum er gert. Ennfremur kom í ljós hjá hæstv. ráðh. ein tegund af kvíða, að það gæti farið svo, að þegar krónan nálgaðist svo kallað gullgildi, og þegar framkvæmdar yrðu endurborganir á þessari ranglátu fjártöku, sem hjer ræðir um, þá fjelli krónan aftur, þannig, að í raun og veru hefði þessi ráðstöfun að ófyrirsynju verið gerð. Þetta er laukrjett. Það er ákaflega mikil hætta á hækkunarbrautinni, sífeld hætta. Því meira sem hækkað er, því líkara er það því, þegar ósterkur maður veltir stórum steini upp brekku, snarbratta. Eftir því sem ofar dregur vex hættan, að hann missi steininn niður. Móti þessari hættu er ekki nema eitt ráð, og það er að leggja ekki út í hækkanir, eins og líka vitrustu menn í þessum efnum hafa ráðlagt og hyggnar þjóðir eru að gera, svo sem Frakkar, Belgir og Finnlendingar. Það er sannarlega ekki heldur að kenna þessum lánum, hvort heldur til ræktunar eða húsabygginga, þó að þessi breyting verði á krónunni. Það fjármálaóhapp, sem hæstv. ráðherra mintist á, væri eingöngu að kenna því þingi og stjórn, sem framkvæmdi svo gálausa hækkun, sem ekki er hægt að standa við og yrði í raun og veru lækkun. Og jeg vil benda hæstv. ráðherra (JÞ á, að hann hefir ríka ástæðu til að óttast, að slíkt geti komið fyrir einhversstaðar á leiðinni upp að svokölluðum 100 gullaurum. Hann má minnast þess, að hann hefir sjálfur orðið að undirbúa þá stórfeldu lántöku erlendis, sem svo mikið var talað um nýlega í þinginu. Að vísu eru allar líkur til, að með því að eyða meira eða minna af þessu fje takist að hindra fall krónunnar á næstu missirum. En hvort þá myndi ekki vera fallin á ríkissjóðinn sú skuld, er gæti orðið talsvert þungbær, læt jeg ósagt. Út af gengishagnaði þeim, er hæstv. ráðherra viðurkendi að mundi verða á þessum erlendu lánum, ef krónan hækkaði, vil jeg spyrja hann, hvers vegna hann hefir ekki látið fylgja þá viðbót, að gengishagnaðinum yrði varið til þess að endurgreiða lántakendum skaðann, - og ef því verður ekki komið fyrir nú, hvort hann hugsi sjer að koma með slíka viðbót á næsta þingi. Hæstv. forsrh. sagði, að það að skila lántakendum aftur því, er með röngu hefir verið af þeim tekið, væri sú mesta fjárausturstillaga, sem hann hefði komist í kynni við. Ef svo er, að af henni leiði mikil útlát, þá er það af því, að skuldin er mikil, og á þessari skuld ber hæstv. ráðh. ábyrgð. Hann getur því reiknað hana svo hátt sem hann vill, skuldin er hans, hvernig sem veltur. Og ef hann vill ekki borga hana, þá er hann að bregðast þeim mönnum, sem hann hefir haft fje af. Að hverju leyti till. sje ekki rökstudd, geta þeir um dæmt sjálfir, er heyra hana eða lesa. Jeg geri ráð fyrir, að ekki verði þeir færri, er telji standa upp á hæstv. ráðh. að verja ranglæti það, er hann vill framkvæma. Hann vildi að vísu telja nokkra rjettlæting, að húsaleiga væri svo há í kaupstöðum, að þeir, sem vildu, gætu náð sjer niðri á leigjendum. Jeg held, að margir aðrir hv.þm. hjer í deildinni megi bera meiri kinnroða heldur en jeg fyrir afstöðu sína og aðgerðaleysi í húsaleigumálum. - Jeg bar fram á þingi 1923 till. um að halda niðri okri á því sviði, með því að lögleiða, að húsaleiga mætti aldrei fara fram úr 12% á ári af virðingarverði húss. Hæstv. forsrh. átti þá ekki sæti hjer í deildinni, en flokksbræður hans núverandi feldu þessa till., og síðan hefir ekkert verið gert, ekki eitt spor stigið af þeirra hálfu til þess að leiðrjetta fjeflettinguna á annan hátt. Jeg er hræddur um, að menn verði hikandi við að halda því fram, að jeg og háttv.þm. Str. (TrÞ) stöndum í skjóli húsabraskara. Veit jeg, að eldra og yngra viðhorf við húsaleigumálum muni frekar kasta skugga á hæstv.forsrh. og fylgjendur hans. - Hæstv. ráðh. er einn þeirra manna, er haft hafa hagnað af hárri húsaleigu. Hann var svo heppinn að eiga hús, sem bygt var á ódýrum tímum, og hefir væntanlega notað sjer eins og aðrir óverðskuldaða hækkun á húsaleigunni. Jeg vil ennfremur minna á, að aðgerðir eða öllu heldur aðgerðaleysi andstæðinga minna, til þess að hindra lækkun húsaleigunnar, hafa orðið fjötur um fót hæstv. ráðh. í gengishækkunarpólitík hans. En það, er húsaleigan lækkaði ekki að sama skapi og krónan hækkaði og ekkert var gert af gengishækkunarmönnum til þess að knýja leiguna niður, þá varð það til þess að halda við háum verkalaunum og embættislaunum í landinu. En það skapaði aftur tekjuhalla framleiðenda, og hans vegna hafa bankarnir og ríkissjóður tekið lán á lán ofan erlendis. Útkoman er þá sú, að skammsýn húsaleigupólitík og skammsýn gengishækkunarpólitík hafi fætt af sjer tap á atvinnuvegunum, svo að maður getur skrifað lánaaustur hæstv. ráðh. á þessa hlið viðskiftareikningsins. Hinsvegar er ekki hægt að neita, að meginið af þessari röksemd hæstv. ráðh. er fjarstæða. Vegna þess, að þrátt fyrir það, að síðasta veðdeild hafi mikið til gengið til þeirra, sem byggja steinhús og kaupa sement, þá eru þessi hús þó ekki nema lítill hluti allra húsa hjer í bænum. Og annað það, að þeir húseigendur, er tekið hafa lán nú á síðustu árum, eru ekki svo sjerlega vel haldnir, þótt þeir leigi dýrt. En hinir standa vel að vígi, og það eru þeir, sem græða, sem svo er ástatt um eins og hæstv.forsrh., að þeir hafa bygt hús sín fyrir stríð. Munu til vera þau hús í þessum bæ, er bygð voru fyrir aldamót og kostuðu þá uppkomin 3–4 þús. kr., en gefa nú af sjer í húsaleigu álíka upphæð. Við þessa menn getur átt „kritik“ og athugasemdir hæstv. ráðh. um húsaleiguokur, en ekki um þá, er eiga nýju húsin. Því að þeirra gróði er ekki úr hófi fram; þó að húsaleigan sje há og þungbær leigjendum, þá er líka kostnaður við þau mikill, erfið lánskjör, skattar og skyldur þungbær. Hæstv. ráðh. sagði, að svo kynni að fara, er kæmi að endurgreiðslu, að þá gæti ríkissjóður ekki borgað. En jeg held nú, þar sem hjer er um að ræða kröfu á ríkissjóð, sem rjettlætistilfinning manna krefst að sje borguð, og úr því að hæstv. ráðherra er ekki hræddari við að taka lán erlendis en við þekkjum, þá muni hann ekki fá kökk fyrir brjóstið, þó að til þess komi, að hann þurfi að taka eitt lánið enn til þess að gjalda þessa skuld. Í niðurlagi ræðu sinnar vjek hæstv. ráðh. (JÞ) að fjárglæframönnum, er kynnu að notfæra sjer þetta á þann hátt að taka lán til þess að verða endurgreiðslunnar aðnjótandi.  (Forsrh. JÞ: Jeg nefndi ekki fjárglæframenn)  . Nei, „spekúlantar“ sagði hann víst. En fjárglæframenn er eins góð þýðing og sum þau orð, sem hæstv. ráðh. hefir auðgað tungu vora með, t. d. verðbólga o. s. frv. Jeg stóð í þeirri meiningu, að hæstv. ráðh. væri betur með í starfi þessarar tegundar fjármálamanna en svo, að hann hjeldi, að þeir sæju enga leið ákjósanlegri til þess að fullnægja eðlishvöt sinni en þá að leggja fje sitt og lánstraust í fasteignir. Ef þeir trúa á hækkun krónunnar, ef þeir á annað borð trúa á hæstv. ráðherra og hans stefnu, halda þeir fje sínu inni í einhverri tryggri lánsstofnun og bíða átekta í þeirri vissu von, að hæstv. ráðh. takist að hækka krónuna. Það er fyrirhafnarlaust og margfalt brotaminna en hitt. Þetta er sú leið, sem stendur opin gengisbröskurum í öllum löndum. Og þetta er sú leið, sem hæstv. ráðh. hefir boðið bröskurum upp á, síðan hann tók við, sú leið er opin í hverju því landi, sem hefir óstöðugan gjaldmiðil. Það er öllum kunnugt, að danska krónan hækkaði upp í gullgildi og norska krónan hækkaði fyrir skömmu, eingöngu fyrir aðgerðir fjárbraskara af því tægi, er hæstv. ráðh. mintist á. Í báðum löndunum var sama ástandið. Í Noregi hafði verið leitast við af hálfu þjóðbankans og leiðandi manna í landinu að hækka krónuna, og í Danmörku höfðu verið gerðar sjerstakar ráðstafanir til þess, að krónan gæti ekki lækkað. Það var því engin hætta fyrir „spekúlantana“ að leggja fje sitt í danskar krónur, því að þær gátu ekki lækkað, og þeir gátu því ekki annað en grætt. En ástandið hjer hefir ekki borið sömu ávöxtu. Þótt valdhafarnir í fjármálum þjóðarinnar, hæstv. fjrh. og bankarnir, hafi unnið að hækkun krónunnar, þá hefir það ekki nægt hjer. Enda hefir á margan hátt verið unnið óbeint af sömu aðiljum móti því, að krónan gæti hækkað. Gengisbraskararnir treysta því ekki enn, að íslensk króna geti hækkað, og leggja því ekki út í að flytja inn fje sitt. Ef jeg á að segja hæstv. ráðh., hvers vegna þeir hafi ekki leitað hingað, þótt búinn væri þeim og boðinn mjúkur sess, ekki síður en hjá nágrannaþjóðunum, þá er það af því, að þessa erlendu fjárglæframenn hefir vantað trú á „viðreisn fjárhagsins“ í höndum hæstv.forsrh. og fjrh. Hvort einhverjir spekúlantar geta enn komist í þessa krás, skal jeg ósagt láta. En það er víst, að þeir hafa margar aðrar leiðir einfaldari og fyrirhafnarminni. Enda geta þeir ekki komist yfir lán, sem þegar hafa verið veitt, og frekar ósennilegt, að þeir færu að taka ræktunarsjóðslán. Þar sem nú svo mikið liggur fyrir af ófullnægðum lánbeiðnum frá sementskassaeigendum, þá held jeg, að hæstv. ráðh. geti verið viss um og sofið rólega þess vegna, að uppbótin muni hjer renna frekar í annara vasa en þeirra, er hann gerði síðast ráð fyrir. Jeg vona nú, að jeg hafi gengið svo frá skoðunum og röksemdum hæstv. ráðh., að staðist geti dóm þeirra, er síðar kynnu að vilja athuga málameðferð okkar, hvors um sig. Jeg hefi hjer eftir ekki leyfi til að gera nema stutta athugasemd og mun því ekki geta svarað orði til orðs ítarlegum ræðum. Jeg býst heldur ekki við, að þess gerist þörf, því að hæstv. ráðh. er ekki líklegur til þess að koma fram með nein ný rök fyrir því, að krafan, sem kemur fram í till. á þskj. 359, sje ekki siðferðilega rjettmæt. Hann getur því ekki mótmælt henni á öðrum grundvelli en þeim, að koma sjálfur fram með önnur ráð til þess að forða frá fjártjóni fyrir gengisaðgerðir mönnum, sem tekið hafa og taka fasteignaveðlán, síðan smákrónan tók við völdum í landinu.

Magnús Kristjánsson Jeg finn ástæðu til þess að láta í ljós þá skoðun mína, að ekki sje vanþörf á að þetta frv. verði samþykt. Það er kunnugt, að fjeð, sem veðdeildin hefir haft undir höndum, er mjög gengið til þurðar. Lítur svo út, sem annaðtveggja sje alt fjeð þegar notað eða þá afgreiðsla lánbeiðna mjög treg. Jeg skil ekki, af hverju þurfi jafnan að liggja fyrir umsóknir um lánveitingar svo hundruðum skiftir óafgreiddar, sumar, að því er mjer er kunnugt um, síðan fyrripart síðastliðins vetrar. Út frá því er ekki sýnilegt annað en full þörf sje fyrir aukið lánsfje. En hjer kemur margt til greina. Jeg álít kjörin hafa verið viðunandi hingað til, en jeg hefi einhversstaðar sjeð þess getið, að samskonar lánskjör geti ekki haldist áfram. Jeg hygg, að verðbrjefin í 5. flokki hafi verið seld fyrst á 92 kr., en færst síðan niður í að jeg hygg, jeg fullyrði það þó ekki, 88 kr.  (Forsrh. JÞ: 89 krónur)  . Nú, jæja, segjum það, 89 kr. En ef þau eiga enn eftir að lækka, - jeg veit ekki hvað mikið, en gæti vel orðið um 2–3 kr., - þá eru lánskjörin orðin svo hörð, að ekkert virðist geta knúð menn til lántöku, nema brýnasta þörf, sem ekki er hægt að standa á móti. En er þessa er gætt, virðist mjer þessi till., sem nú er til umræðu, ekki vera eins fráleit og hæstv.forsrh. vill láta hana líta út fyrir. Jeg játa, að jeg hefi aldrei lággengismaður verið, en að taka slík. lán, þótt í þörf sje, getur orðið litt bærilegt. En á hinn bóginn er það hagnaður hreint og beint fyrir ríkið að kaupa veðdeildarbrjef fyrir t. d. 85 kr., sem gefa af sjer 6%. Það er bersýnilega allmikill gróðavegur ríkissjóði, en að sama skapi erfitt lántakendum. Jeg hygg því, að hæstv. ráðh. hafi lýst óþarflega svart afleiðingunum af samþykt slíkrar till. sem þessarar. Ekki þar með sagt, að till. sje í allra besta lagi; það segi jeg ekki, en jeg hygg, að meginhugsunin í henni miði í rjetta átt. Það vil jeg rökstyðja með því, að þá er lánsheimildin mjög umtalaða var til umræðu í hv.Nd., tók jeg eftir ummælum hæstv.forsrh., þegar háttv.þm. Str. (TrÞ) var að tala um óheillavænlegar afleiðingar af því, ef hún yrði gefin og notuð, og fór nokkrum orðum um það, að hann myndi koma með einhverjar varúðarreglur, til þess að gengishækkunin yrði ekki eins tilfinnanleg í framtíðinni og verið hefir og annars mundi verða. Man jeg þá ekki betur en hæstv. ráðh. viðhefði þau orð, að hann vildi fúslega ræða með velvilja hverja þá till., sem hnigi í þá átt að koma í veg fyrir ranglæti, sem ætti sjer stað í þessum efnum. Jeg man ekki ummæli hans orðrjett, en efnið í þeim var á þessa leið. Jeg hefði því ekki búist við, að hæstv. ráðh. færi að mála afleiðingar þessarar till. jafnsvart og hann virtist gera, enda þótt honum þætti sitt af hverju við hana að athuga. Jeg lít svo á, að útreikningur hæstv. ráðh. geti orkað tvímælis, nema jeg misskilji málið, en það held jeg samt ekki. Það lætur að vísu nærri, að upphæðin geti orðið nálægt því, sem hæstv. ráðh. tilgreindi, svo framarlega sem krónan næði gullgildi og þar við sæti. En hitt get jeg enganveginn fallist á, að ríkissjóður yrði að snara út þessum 21/2 milj. kr. í einni svipan.  (Forsrh. JÞ: Það stendur í seinni greininni)  . Já, en jeg sagði áðan, að jeg væri ekki ánægður með orðalag till., en með góðum vilja má skilja þetta á annan veg. Það getur ekki komið til nokkurra mála, að nein útborgun eigi sjer stað öðruvísi en sem hlutfallsleg lækkun á afborgunum á hverjum tíma. Um hver áramót er afborgun lána færi fram, mundi verða gert upp, hversu miklu þessi lækkun næmi fyrir það árið. Þannig gæti stór upphæð deilst niður á fjöldamörg ár, svo að jeg er ekki hræddur um, að ríkissjóður stæði uppi alveg í vandræðum. Það fyrirkomulag gæti vel blessast. Ef hæstv. ráðh. (JÞ) vildi framfylgja þeirri ágætu hugsun, sem hann ljet í ljós í hv.Nd. og jeg gat um áðan, ætti hann að taka þessari till. með velvilja sem líklegri leið, benda á gallana, svo að laga mætti, eða koma sjálfur með till., er stefni að sama marki. Jeg þarf ekki að fjölyrða meira um þetta, aðeins benda á, að þessi háa útborgun, sem hæstv. ráðh. (JÞ) óttaðist svo mjög, gæti skifst niður á mörg ár.  (Forsrh. JÞ: Ekki eftir till.)  . Það skiftir ekki máli, og þarf ekki um það að karpa. Þeir, sem eru velviljaðir, fara aðeins eftir efni og anda till., en ekki eftir mishepnuðu orðalagi. Það vona jeg, að hæstv. ráðh. sjái og átti sig á. Annað er hitt, að jeg álít, að algerlega verði að slá striki á milli veðdeildar og ræktunarsjóðs, ef sú hætta, er hæstv. ráðh. mintist á, væri til staðar. Því get jeg að vísu ekki samsint, þó að hinsvegar sje ekki hægt að afsanna möguleika fyrir slíkri hættu, hvað húseignir snertir. En um það fje, er ræktunarsjóður lánar, kemur hún ekki til greina. Það var ekki tilætlun mín að fara að halda hjer meiri háttar ræðu, eins og sumir góðir menn tíðka. Jeg vildi aðeins benda á, að jeg tel illa farið, að umræður um jafnþýðingarmikið mál lendi í karpi um klipt eða skorið. Meginhugsun þessarar till. er skynsamleg, og mjer virðist hæstv.forsrh. hafa líka viðurkent hana í orði. Þó að mjer líki ekki allskostar orðalag till., mun jeg greiða henni atkvæði, enda þótt jeg búist við, að hún verði ekki samþykt, eins og fylkingum hjer er háttað. En jeg vil þá beina því til hæstv. ráðh., að hann komi með till. í öðru formi, sem nær svipuðu takmarki. - Það stendur óhrakið, sem jeg hefi haldið fram, að hjer sje ekki um neinar stórar útborganir að ræða, heldur árlegar greiðslur, ef til kæmi.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg skal strax svara hv. 4. landsk. (MK). Jeg kannast ekki við að hafa neinstaðar gefið það í skyn, að veðdeildarbrjefin mundu lækka niður úr 89 krónum, ef tækist að fá það lán, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Hinsvegar hefir stjórn veðdeildarinnar bent á, að ekki mundi unt að halda brjefunum í núverandi gengi, nema hægt væri að útvega þetta lán. Hv. þm. mintist á ummæli mín í Nd. viðvíkjandi tillögum, sem fram kynnu að koma til að bæta úr erfiðleikum, sem gengishækkun kynni að skapa. Það var rjett eftir haft, að jeg sagðist mundu ræða slíkar tillögur með velvild. En jeg get ekki gengið inn á þá hugsun að slá því föstu löngu fyrirfram, að ákveðnum flokki lántakenda sje veitt uppgjöf skulda, án þess nokkuð sje um það vitað, hvernig hagur þeirra stendur eftir hækkun krónunnar. Þetta er alt annað en það að ráða bót á þeim erfiðleikum, sem hækkun krónunnar kann að valda. Það verður ekki sjeð fyrirfram, hverjir helst verða fyrir þeim erfiðleikum eða hverjum þurfi helst að rjetta hjálparhönd, og því síður að hve miklu leyti. Hv. þm. reyndi að mæla þessari till. bót. En til þess varð hann að búa til aðra till., sem hann hjelt fram, að fæli að einhverju leyti í sjer sömu hugmynd, og sagði, að svona hugsun vekti fyrir sjer. Jeg get ekki rætt aðrar tillögur en hjer liggja fyrir. Eftir till.hv. 1. landsk. (JJ) á að borga þessa upphæð út. Þetta er skiljanlegt frá sjónarmiði hv.flm. (JJ), því ef á að strika út 1/5 af lánsupphæðinni, mega lánsstofnanirnar ekki við því, nema þær fái sömu upphæð úr ríkissjóði samtímis, annars yrðu þær gjaldþrota. Það hefði mátt hugsa sjer, eins og háttv. 4. landsk. talaði um, að lækka árgjöld skuldunautanna gegn sömu greiðslu úr ríkissjóði. En það er ekki þetta, sem stungið er upp á í till.hv. 1. landsk. Ef þessi till. er ekki borin fram af of mikilli vanþekkingu, þá held jeg hugsun hv.flm. sje sú, að ef þetta yrði samþykt, þá fylgdi gengishækkun svo mikill baggi fyrir ríkissjóð, að stjórnin hlyti að standa á móti henni í lengstu lög. Jeg held, að það sje einhver svona bragðahugsun, sem á bak við þetta liggur. Jeg fyrir mitt leyti er fús til þess, að þeim ríkisgróða, sem fást kann af þessum veðdeildarlánum vegna gengishækkunar, sje varið til þess að draga úr þeim erfiðleikum, sem slík gengishækkun kann að valda. En jeg tel ekki rjett að ráðstafa því fje fyr en sjeð verður, hvort slíkur gróði fellur til. Það er engin vissa fyrir því enn. En hvenær sem gerðar eru einhverjar slíkar ráðstafanir fyrirfram, opnast einhver leið fyrir þá, sem nota vilja fje sitt í gróðaskyni. Hv. 1. landsk. hafði eftir mjer, að menn, sem ættu peninga, gætu gert margt annað við þá en að leggja þá í fasteignalán. En menn, sem eiga óveðsettar fasteignir, geta tekið lán út á þessar eignir og fengið síðan niðurfærslu á þeim lánum um 20% eftir till. Jeg skal taka dæmi. Maður tekur 10 þús. króna lán út á fasteign og leggur fjeð á innlánsskírteini. Hann verður að vísu að gjalda nokkrar krónur í rentumismun, þar sem rentur í veðdeildinni eru 51/2%, en á innlánsskírteini 5%. En svo rennur upp sú vonarstund, þegar 20% af skuldinni er strikað út. Skuldin er þá orðin aðeins 8000 krónur, og maðurinn getur greitt hana að fullu, en á þá eftir 2000 krónur, sem ríkissjóður hefir greitt, en hv. 1. landsk. útvegað. En það eru ekki slíkir menn, sem eiga fasteignir, er þurfa á hjálp ríkissjóðs að halda vegna gengishækkunar. Þetta og þessu líkt munu menn altaf reka sig á, ef fara á að bæta fyrirfram væntanlegan hnekki af gengishækkun. Hv. 1. landsk. gaf í skyn, að þær ráðstafanir, sem jeg hefi verið fylgjandi, um að menn gætu fengið lán út á fasteignir, væru gerðar af mjer í eiginhagsmunaskyni, af því að jeg er meðeigandi í verslun, sem selur byggingarefni. Jeg get ekki reiðst þessum ásökunum, því að það fór fyrir þessum hv.þm. eins og vant er, að þegar hann kom fram í miðja ræðuna, var hann búinn að gleyma því, sem hann sagði í byrjun. Hann fór þá út í nágrannalöndin og gat þess, hve mikil áhersla væri lögð á það þar að útvega mönnum aðgang að fasteignalánum. Hann lýsti þessu rjett og skynsamlega, og þeir, sem ekki vilja altaf leita eigingjarnra hvata hjá náunganum, geta sjálfsagt fundið hjá mjer sömu hvatir eins og hjá löggjöfum og bankavöldum í Danmörku og Þýskalandi. - Það sýndi vanþekkingu hv.þm. (JJ), þegar hann fór að tala um lánskjörin í Danmörku, því að þar voru einmitt boðin mjög svipuð kjör og hjer, rjett áður en krónan hjá þeim fór upp í gullverð. Það er varla svaravert, sem háttv.þm. margendurtók, að þessi 20% niðurfærsla væri ekki gjöf, heldur endurgreiðsla. Jeg hefi aldrei heyrt talað um endurgreiðslu, nema eitthvað væri borgað fyrst. En hjer er ekki neinu slíku til að dreifa. Eftirgjöf er þetta og annað ekki. Þá spurði háttv.þm., hví jeg hefði ekki látið fylgja frv. till. um ráðstöfun gengisgróðans. Það er ósjeð, hver sá gróði verður, og jeg álít ekki rjett að ráðstafa honum til að draga úr óþægindum vegna gengishækkunar fyr en þau eru komin fram. Hann reyndi að mæla því bót, að þetta lenti hjá húseigendum og sagði, að leiga í nýjum húsum væri ekki of há. Þessi ummæli stafa af ókunnugleika hjá hv.þm. Húsaleigan í nýju húsunum er of há, þó að húseigendur fái ekki beinlínis of mikið greitt. Þessi háa húsaleiga stafar af skorti á lánsfje með viðunanlegum kjörum. Tilgangurinn með þessu frv. er að gefa mönnum kost á hagfeldari lánum, svo að húseigendur geti sett húsaleiguna lægri. Það er því af vanþekkingu mælt, að ekki hafi komið fram önnur till. til þess að lækka húsaleiguna í kaupstöðum en frv. hv.þm. (JJ) 1923, sem var svo fjarstætt, að ómögulegt var að samþykkja það. En að baki því lá þó sú skynsamlega ósk að vilja færa húsaleiguna niður. Hv. 1. landsk. reyndi ekki í sinni löngu ræðu að mæla því bót, að hann hefir farið hjer fram á að skattleggja landsmenn um á 2. milj. kr. til þess að gefa væntanlegum lántakendum. Hann hefir ekki gert neina tilraun til að rjettlæta þá frammistöðu. En það vita allir, að fyrir tapi verða þessir lántakendur ekki, þó að krónan hækki, nema arðurinn af eignum þeirra verði of lítill að krónutölu.

Magnús Kristjánsson Jeg held því enn fram, að hæstv. ráðh. (JÞ) hafi ekki lesið þessa till. með nægilega miklum velvilja, eins og hann hafði þó lofað. Hjer stendur í niðurlaginu: „Lengd lánstíma breytist ekki þessa vegna, en árlegar afborganir lækka í sama hlutfalli“. Þetta er nákvæmlega sú hugsun, sem fyrir mjer vakir.  (Forsrh. JÞ: Hvað stendur á undan og á eftir?)  . Það er engin þörf á að lesa það. En ef hæstv. ráðh. hefði verið ant um að greiða fyrir málinu, hefði hann getað komið með brtt. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að það væri alveg óviðeigandi að gera ráðstafanir til að ívilna einum vissum flokki lántakenda. Jeg álít sjálfsagt að gera ráðstafanir gagnvart þessum flokki, en hinsvegar sje jeg ekki ástæðu til að gera ráðstafanir gagnvart öðrum, sem ekki verða fyrir erfiðleikum, eins og þessir, sem hjer er um að ræða. - Þá sagði hæstv. ráðh., að ekki væri hægt að sjá það fyrir, hverjir yrðu harðast úti vegna gengishækkunar. Það er nú samt hægt að sjá það um þessa menn, en þeir geta vitanlega orðið fleiri, og þá er kominn tími til að liðsinna þeim. Fyrst ber að liðsinna þeim, sem augljóst er, að verða fyrir erfiðleikum. Svo er hægt að bæta hinum við. Það var nú raunar ekki nema óeðlilegur útúrsnúningur hjá hæstv. ráðh., að hann vildi ekki ræða tillögu, sem ekki lægi fyrir. En það getur verið vel viðeigandi að koma með tillögu undir umræðum. Hún getur komist á pappírinn og orðið að liði. Það eitt hefi jeg haft upp úr þessum fáu orðum, sem jeg talaði áðan, að hæstv. ráðh. hefir tjáð sig hlyntan því, að þeim sjerstaka gengisgróða, sem ríkinu kynni að áskotnast, yrði varið til þess að bæta þeim skaðann, sem harðast yrðu úti af völdum gengishækkunar. Þetta er auðvitað vel mælt, en það getur orðið langur aðdragandi að því, að menn fái að njóta þessarar uppbótar, og getur jafnvel orðið um seinan, eða ekki fyr en menn eru orðnir sligaðir af þessum erfiðleikum. Að öðru leyti er ekki ástæða fyrir mig að fara langt út í ræðu hæstv. ráðh. Hann hefir viðurkent, að athugasemdir mínar væru rökrjettar, og vænti jeg þá, að honum skiljist, að hann hafi riðið fremur ógætilega úr hlaði, þegar hann sagði, að engin heil brú væri í þessu plaggi. Þessi órökstuddu ummæli hans munu stafa af því, að till. er borin fram af háttv. 1. landsk.

Jónas Jónsson Jeg þarf ekki miklu að svara hæstv. fjrh. Það reyndist eins og jeg bjóst við, að rök þau, sem jeg bar fram, voru of sterk fyrir andstæðinga mína. Hann viðurkendi, að húseigendur gætu grætt á gengishækkuninni, en vildi áfellast mig fyrir að vilja bæta. þeim mönnum upp, sem tekið höfðu lánin á lággengistímanum. Jeg veit, að í veðdeildinni liggja fyrir fjöldamargar umsóknir um þessi lán, og því mun verða torsótt leið fyrir spekúlantana að ná í þennan gróða. Lánin eru afgreidd í sömu röð og lánbeiðnirnar koma. En með því að boða löngu fyrirfram hækkun krónunnar, býður stjórnin spekúlöntunum með sjer í hækkunarætið. Hitt er hreinasta bíræfni af hæstv. ráðherra, að halda því fram, að hann sje verndarvættur lántakendanna. það er argasta öfugmæli. Enda hefir það heyrst utan af landi, að það sje erfitt að rækta og byggja af lánum ræktunarsjóðsins eins og þau eru nú. Hvað mundi þá verða, ef lántakendur fengju 20% hækkun á lánunum í viðbót? Það er líka óforsvaranleg bíræfni af hæstv. ráðh. að bera þessar lánsstofnanir saman við hliðstæðar stofnanir erlendis, sem framsýnir og duglegir menn hafa komið upp hjá sjer.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það er misskilningur hjá háttv. 1. landsk., að þegar sje búið að biðja um öll þau fasteignaveðlán, sem till. hans fjallar um. Af 6. flokki eru enn þá eftir 3 milj. króna, sem öllum standa til boða, og 7. flokkur er allur ólofaður. Hv. 1. landsk. getur því boðið allmörgum enn upp á að fá sjer gjöf úr vösum gjaldenda. Hann kallaði það bíræfni af mjer að minnast á umbætur þær, sem nú á síðustu árum hafa orðið á fasteignalánum hjer á landi, en það getur þó varla verið meining hans að halda því fram í alvöru, að þær hafi engar verið. Um það leyti, sem núverandi stjórn tók við, seldust vaxtabrjef veðdeildarinnar á 70% af nafnverði og þar fyrir neðan. En nú síðastliðið haust hafa veðdeildarbrjefin selst fyrir 92 kr. Afföllin voru því ekki nema 8% í haust, í stað 30%, þegar núverandi stjórn kom til valda. Talsvert hefir því áunnist, enda þótt afföllin sjeu nú sem stendur 11%. Auk þessa hefir ræktunarsjóðurinn tekið til starfa á þessum tíma og veitt affallalaus lán. Að mönnum, sem fasteignaveðlán taka, sje gert að greiða 20% í viðbót, ef krónan hækkar, er hreinasti misskilningur. Lánin hækka ekki um einn eyri að krónutali við það.

Krónan stækkar þó

. Jú, það er öldungis rjett, en þær krónur stækka líka, sem menn afla, svo alt kemur í sama stað niður. Allar þessar till.háttv. 1. landsk. eru því bygðar á tómum misskilningi, sem sprottinn er af einsýni hans á gengismálum yfirleitt. Þetta er síðasta umræðan um þetta frumvarp, og þó að deilt hafi verið um brtt.háttv.þm. Str. og háttv. 1. landsk., þá er mjer þó ánægja í því, að í öllum þessum umræðum hafa ekki komið fram andmæli gegn þeim lántökum, sem hjer er farið fram á. Verð jeg því að taka það svo, að allir telji rjett að halda áfram með þessa viðleitni til að halda uppi veðlánastarfseminni.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki heyrt hæstv. fjrh. svara því, sem hv.frsm. þessa máls spurðist fyrir um við 2. umr. þess, hvort ekki mundi hægt að veita stærri lán út á 1. veðrjett en gert hefir verið. Þegar virðingin er mjög lág, eiga menn oft erfitt með að fá lán út á annan veðrjett, enda þótt trygging sje næg. Nú er lánað úr veðdeildinni út á 1. veðrjett 40% af virðingarverði húsanna. Það virðist vera óþarflega lágt, og með öllu hættulaust að lána meira. Þetta vildi jeg mega biðja hæstv. ráðherra að athuga.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer er ljúft að skýra stjórn veðdeildarinnar frá þessum óskum, en hinsvegar má ekki búast við, að stjórnin fari að leggja fyrir hana að hækka lánin út á 1. veðrjett, því að sjálfsögðu er hún best fær um að meta, hversu hátt má lána, svo að lánin sjeu þó vel trygð. En að því leyti, sem þurð á fje og mikil eftirspurn annars vegar hafa átt sinn þátt í hinum nauma skamti, þá er hugsanlegt, að stjórn veðdeildarinnar sjái sjer fært að rýmka til, ef þetta umrædda lán fæst, að svo miklu leyti, sem skorturinn hefir stafað af þeim ástæðum.



Fyrir hönd meiri hl. mentmn. skal jeg skýra þetta mál nánar en gert er á þskj. 328, og eins hitt, hvernig á því stendur, að nefndin hefir skilað 2 nál. Meiri hl. nefndarinnar lítur svo á, eftir að hafa leitað álits dóms- og kirkjumálaráðherra, að það sje ekki tíma bært að afgreiða þetta frv. nú, og ekki sje ráðlegt að stofna fleiri húsmæðraskóla en nú eru fyrir, áður en fast skipulag er fengið um skóla þessa. Vill meiri hl. nefndarinnar því vísa málinu til hæstv. stjórnar og ræður hv. þd. til að afgreiða það með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: ,,Í trausti þess, að ríkisstjórnin taki húsmæðrafræðslumálið til rækilegrar yfirvegunar og leggi svo fljótt sem verða má fyrir Alþingi tillögur sínar um skipun þess, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ En áður en gengið er til atkvæða um málið, vil jeg fara nokkrum orðum um ágreiningsatriðin milli meiri hl. og minni hl. nefndarinnar. Hv. minni hl. vill, að málið sje afgreitt á þessu þingi, en það vill meiri hl. ekki, af þeim ástæðum, sem teknar eru fram á nál. hans á þskj. 323. Jeg skal þá víkja að einstökum atriðum í nál. hv. minni hl. Hann telur stað þann, er skólanum er ætlaður, heppilegan vegna náttúrufegurðar og annara staðhátta. Það mun þó ekki meiningin, að þennan skóla skuli reisa á Hallormsstað, heldur á Ormsstöðum, sem er hjáleiga þeirrar jarðar. Hv. minni hl. drepur líka á þetta og segir, að á Ormsstöðum sjeu mjög góð skilyrði fyrir slíkan skóla. Þar megi verða mikil tún- og garðrækt, og þar sje mikill eldiviður við hendina. Jeg skal nú ekki fara nánar út í þetta, heldur skal jeg minnast á annað atriði í nál. hv. minni hl., þar sem segir, að konur hafi nú beðið nógu lengi eftir því, að geta átt kost á heppilegri húsmæðrafræðslu. Þetta álít jeg að sje þröngur hringur dreginn um sjermentun kvenna, því að jeg tel, að ekki sje einasta nauðsynlegt að auka mentun kvenna á því sviði, sem frv. ætlast til, heldur einnig á öðrum sviðum. Hv. minni hl. telur það mæla með því að frv. sje afgreitt nú, að völ sje á forstöðukonu fyrir skólann, þar sem er frú Sigrún Blöndal. Jeg veit að vísu ekki til, að hún hafi aflað sjer nokkurrar sjermentunar í þessari grein. Hv. minni hl. tekur það fram, að mikið velti á því, hver forstöðukona skólans sje. Þar er jeg á sama máli. Jeg álít nú, að þetta mál hafi fengið allgóðar undirtektir, þar sem telja má víst, að veittar muni verða á fjárlögum 1928 1500 kr. til þess að frú Sigrún Blöndal geti hafið þessa starfsemi, þótt í smáum stíl sje. Þetta sýnir fult traust á henni, og eins hitt, að Alþingi er því ekki mótfallið, að Austfirðingar fái sinn húsmæðraskóla á sínum tíma. En jeg hygg, að ekki sje rjett að gera frekari framkvæmdir fyr en skipulag er komið á um húsmæðrafræðsluna yfirleitt. Jeg vil líka taka það fram, að í nefndinni hreyfði jeg því, hvort ekki væri tiltækilegt, þá er húsmæðraskóli væri stofnaður á Austurlandi, að hafa hann á Eiðum, þar sem fyrir er ríkisskóli. Og gegn þeirri hugmynd hafa ekki komið fram nein mótmæli. Jeg benti líka á það, að mjer sýndist Hallormsstaður síst betur fallinn til skólaseturs en Eiðar. Á Hallormsstað, þeim fagra og skógríka stað, ætti fremur að koma upp hressingarhæli fyrir þá, sem verið hafa hvort heldur er á heilsuhælum eða almennum sjúkrahúsum, en eru þó ekki svo veikir, að þeir þurfi að hafa þar lengri dvöl. Þetta segi jeg bara alment umnálið. Að svo mæltu vil jeg leyfa mjer að mælast til þess, að hv. þd. samþ. hina rökstuddu dagskrá á þskj. 328.



Það hefir tekið hv. minni hl. (JJ) langan tíma að skýra afstöðu sína til þessa máls. Jeg býst við, að hv. 1. landsk. sje einnig kunnug afstaða mín til málsins, þar sem jeg er í meiri hl. mentmn. og hefi borið fram nál. meiri hl. ásamt samnefndarmanni okkar, hv. þm. Seyðf. Jeg stend við það, sem þar er sagt, og skal taka það fram að gefnu tilefni, að jeg hefi lagst á móti frv. af ráðnum hug án áeggjana nokkurra manna. Ekki af neinni hreppapólitík, heldur af landspólitík. Jeg hefi haft það fyrir reglu, að tala aðeins í þeim málum, sem jeg þykist bera skyn á, en öðrum ekki. Hv. minni hl. (JJ) óskaði eftir því, að fá að vita, hvaða framtíðarskipulag vekti fyrir mjer. En um slíkt er ekki hjer að ræða, að meiri hl. ákveði skipulagið, þar sem gert er ráð fyrir því í nál. meiri hl., samanber hina rökstuddu dagskrá, að ríkisstjórnin taki húsmæðrafræðslumálið til rækilegrar yfirvegunar áður en ráðist verður í frekari framkvæmdir á aukinni húsmæðrafræðslu í landinu. Hv. 1. landsk. ætti að vera það kunnugt, að jeg er síst mótfallin því, sem orðið getur til þess að auka andlega og líkamlega mentun kvenna. Það er ekki hægt að spyrja okkur um það, hversu margir húsmæðraskólar verði stofnaðir. Hv. 1. landsk. sagði, að það mætti ekki vera minna en einn húsmæðraskóli í hverjum landsfjórðungi. Það er alveg rjett, en það verður að velja staðinn svo, að hann fullnægi sem best þörfum manna og að auðvelt sje að sækja hann og góð vaxtarskilyrði sjeu fyrir hendi. Annars er mikil vöntun á því og stór skaði, að ekki skuli vera til stofnun hjer, þar sem konur geta lært nóg til þess að gerast kennarar í húsmæðrafræðslu. Alla slíka fræðslu verður að sækja til útlanda. Hv. frsm. minni hl. (JJ) sagði, að þetta frv. væri sniðið eftir frv. um eyfirska húsmæðraskólann. Það má vel vera, og hefi jeg í bili ekkert að athuga við þær námsgreinar, sem taldar eru upp í 4. gr. frv. og gert er ráð fyrir að kendar verði við skóla þessa. Þá sagði hv. 1. landsk., að það væri gleðilegt að sjá, hvernig ein framkvæmdin vekti aðra, og átti hann þar við, að eyfirskar konur hefðu sent ríkisstjórninni áskorun að veita fje, sem lofað var í heimildarlögum frá 1917. Mjer kom þessi áskorun engan veginn á óvart. Jeg hafði litið svo á, að málið væri engan veginn kulnað út, þótt það hafi um skeið orðið að lúta í lægra haldi fyrir öðru máli, sem eyfirskar konur studdu með dáð og dug, heilsuhælinu í Kristnesi. En það var kuldaleg og ónærgætnisleg tilgáta hjá hv. minni hl., er hann gat sjer þess til, að eyfirskar konur hefðu sent þessa umsókn af öfund við þingeyskar konur út af því, að þær fengju sjerstaka húsmæðradeild við skólann á Laugum. Jeg tók það fram, að jeg væri ánægð yfir fjárveitingu þeirri sem hv. Nd. hefir veitt frú Sigrúnu Blöndal, til þess að gera byrjunartilraun í húsmæðrafræðslu á heimili sínu. Jeg skil það vel, að Austfirðingum þyki vænt um Hallormsstað. Jeg hefi einu sinni komið þar, og fyrir mínum hugskotssjónum stendur hann sem einn hinn fegursti staður, sem jeg hefi komið á hjer á landi. En jeg efa, að samgöngur sjeu þar góðar, að minsta kosti fanst mjer vegurinn ekki góður yfirferðar, og reið jeg þó ágætum vekringum alla leiðina, og jeg hygg, að samgöngurnar hafi ekki verið mikið bættar síðan. Hv. 1. landsk. sagði, að kostir Hallormsstaðar væru svo miklir, að þeir bættu upp vegalengdina og erfiðleikana við aðdrætti. Þetta er frekar staðhæfing en staðreynd. Jeg dreg það ekki í efa, að Austfirðingar hafi tilnefnt Hallormsstað, vegna þess að þeir sjeu svo ánægðir með hann. En það þarf fleira en fegurðina eina til þess að gera staðinn heppilegan eða góðan í því falli, sem hjer um ræðir. Þá sagði hv.1. landsk., að við, meiri hl., vildum svæfa málið. Því neita jeg. Við höfum sýnt, að við álítum það tímaspursmál, hvenær skólinn kæmist á stofn. Hitt eru getsakir hjá hv. þm. Þá áleit hv. 1. landsk. það síst um of í lagt, að skólinn rúmaði 40 stúlkur. En eftir minni reynslu og þekkingu á þessum málum, þá leyfi jeg mjer að efa, að það þurfi rúm fyrir 40 nemendur á skóla þessum, ef að fjórir slíkir skólar komast upp í framtíðinni. Mjer skilst, að fyrir hv. 1. landsk. vaki það eitt, þegar rætt er um fræðslu kvenna, að gera þær hæfar til þess að gegna inniverkum, matreiða, þvo þvott o. fl. þvílíkt. En ef hv. þm. neitar því ekki, að konan hafi sál og gáfur, þá finst mjer þessi fræðsla vera nokkuð einhæf. Það verður að líta til fleiri hliða. - Þá komst hv. 1. landsk. inn á það, að tala um kvennaskólann í Reykjavík. Það er nú gamall kunningi hjer í deildinni, og jeg hefi enga tilhneigingu til þess að fara að rifja upp þær umræður, sem fram fóru um hann hjer 1925. Hv. þm. sagði, að mikið kapp hefði verið lagt á það, að gera þann skóla að ríkisskóla, en það hefði mistekist, vegna þess að hv. frsm. minni hl. (JJ) og samherjar hans hefðu neitað því, að kvennaskólinn væri sjerskóli. En það þýðir bara ekkert fyrir hv. þm. að neita því. Kvennaskólinn hjer er og verður sjerskóli. Þá sagði hv. þm., að lítið væri upp úr því leggjandi að hafa skólann á Eiðum. Þar væru gallar eins miklir, en ekki þeirri fegurð fyrir að fara, sem er á Hallormsstað. Jeg legg nú mikið upp úr allri fegurð, í hvaða mynd sem hún birtist, en jeg legg líka mikið upp úr hinu, að hægara er að styðja en reisa. Á Hallormsstað þyrfti að byggja alt að nýju, en á Eiðum tel jeg víst, að nægja mundi viðbótarbygging við það, sem er. Það mætti nota margt sameiginlega við báða skólana, og yrði því sparnaður á mörgum sviðum. Hv. þm. kann að kalla þetta fullyrðingu, en bak við þessa fullyrðingu liggur nokkur þekking, sem jeg hefi aflað mjer á þessu máli. Jeg hygg því, að skólanum mundi farnast fult svo vel á Eiðum sem á Hallormsstað, þótt staðurinn sje ekki eins fagur. Jeg drap á það, að mjer fyndist Hallormsstaður vel fallinn til hressingarhælis. Skólar eru nauðsynlegir, en hressingarhæli eru það ekki síður, og jeg vona, að þjóðin verði þess megnug, að reisa fleiri en eitt hressingarhæli í framtíðinni. Hv. þm. (JJ) mintist á það, hve mikla þýðingu það hefði, að góð húsakynni væru reist á fögrum stöðum upp til sveita, og í sambandi við það drap hann á, hve við værum illa staddir í þessum efnum, þegar útlenda gesti bæri að garði. Jeg vil nú síst allra tefja fyrir því, að góð húsakynni verði reist á landi hjer, svo myndarlega sje hægt að taka á móti góðum útlendum gestum. Hv. þm. sagði, að það væri ekkert hjer í borginni, sem hægt væri að sýna útlendingum. Það yrði að vera upp til sveita. Það má vel vera, að þetta sje svo. Þetta er nú bara alment skraf, en jeg verð að svara því, þegar skrafinu er beint til mín. Hv. þm. láðist að geta þess, hvað sá sjóður væri stór, sem austfirskar konur rjeðu yfir í þessu skyni. Það væri fróðlegt að fá að heyra það. - Að nokkurt kapp sje lagt á að koma þessu máli þegar í framkvæmd, til þess að geta notið krafta þessarar góðkunnu konu, sem jeg fullkomlega treysti, er skiljanlegt. En það er ekki nóg ástæða til þess að flaustra málinu af. Jeg verð að leyfa mjer að draga í efa, að eyfirskar konur hafi engri hæfri forstöðukonu á að skipa fyrir sinn væntanlega húsmæðraskóla. Norðlendingar eru ekki það ver mentir en Austfirðingar, að þeir eigi enga færa konu, er geti tekið að sjer forstöðu slíks skóla, enda hefi jeg ekki heyrt þá mótbáru fyr. Jeg vil að lokum undirstrika það, að jeg teldi það vel farið, að frú Sigrúnu Blöndal verði veittar 1500 kr. á fjárlögum, til þess að geta haldið áfram þeirri kenslu, sem hún að undanförnu hefir haldið uppi. Þar álít jeg, að starfskraftar hennar og þekking njóti sín full-. komlega. Sje jeg svo ekki ástæðu til að segja fleira um mál þetta að svo stöddu.