Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Samgn. hefur fjallað um frv. til l. um flutningssamninga og ábyrgð vöruflutninga á landi. Frv. þetta var samið af nefnd sem skipuð var af samgrh. Áttu sæti í þeirri nefnd fulltrúar flytjenda og þeirra sem á flutningi þurfa að halda. Samgn. fékk þessa nefnd á sinn fund og fékk útskýringar nefndarmanna um málið. Enn fremur var frv. sent hagsmunaaðilum til umsagnar. Þær umsagnir, sem bárust, voru jákvæðar. Eitt atriði var bent á sem skiptar skoðanir eru um. Það er hámark það sem kveðið er á um í 19. gr., að ekki megi vera meira en 150 kr. fyrir hvert kg brúttó í vörusendingu. Þessi tala mun vera miðuð við það sem gerist í flugflutningum og er samkomulagsatriði milli aðila. Við 24. gr. flytur nefndin brtt. á þskj. 363 þar sem lögð er áhersla á að vara verði ekki eyðilögð af ótta við hættu sem af henni stafar, nema því aðeins að ýtrasta nauðsyn krefji og reynt sé að gæta hagsmuna sendanda vörunnar eins og frekast er kostur. Leggur nefndin einróma til að frv. verði samþykkt með þessari brtt. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Lárus Jónsson og Guðmundur Karlsson.



Herra forseti. Allshn. þessarar deildar hefur fjallað um frv. það sem hér um ræðir, 142. mál Nd., til breytingar á lögum um sveitarstjórnarkosningar. Hefur nefndin orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. óbreytts, en það felur í sér að tryggara verði en áður hefur verið að fullkominnar leyndar sé gætt í kosningum. Markmið frv. er sem sé að tryggja það enn frekar en verið hefur. Nefndin mælir einróma með samþykkt frv. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru þeir Eyjólfur Konráð Jónsson og Egill Jónsson.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt í tengslum við landgræðslu- og landverndaráætlun sem lögð hefur verið fyrir Alþingi og er nú til athugunar í þingnefnd. Nefnd sú, sem á síðasta ári fjallaði um gerð nýrrar landgræðsluáætlunar, lagði til að lögum um landgræðslu ríkisins, nr. 17/1965, yrði breytt eins og hér eru gerðar tillögur um. Í grg. með landgræðslutillögunni segir: „Ein meginforsenda fyrir árangri í landgræðslu og gróðurvernd er að búfjárbeit verði innan þeirra marka sem beitarþol og ástand gróðurs leyfir.“ Samkv. lögum um Landgræðslu ríkisins er gróðureftirlit eitt af verkefnum hennar og skal unnið gegn ofnýtingu gróðurs og hvers konar skemmdum á gróðurlendi. Fram að þessu hefur ekki verið unnt að sinna gróðureftirliti né beitarstjórnun sem skyldi á vegum Landgræðslunnar og ekki verið ráðinn sérstakur fulltrúi Landgræðslunnar til að sinna þessu verki eins og gert er ráð fyrir í lögum. Í þessu frv. er gerð till. um þær breytingar á lögum um Landgræðslu ríkisins, að í fyrsta lagi verði gróðurverndarnefndir í öllum kaupstöðum með sama hætti og þær hafa verið og eru starfandi í öllum sýslum landsins, og í öðru lagi er ákvæði þess efnis, að unnt sé af hálfu landbrn. að grípa til skjótra verndaraðgerða þar sem ástand gróðurs er með þeim hætti að mati gróðureftirlits Landgræðslu ríkisins að slíkra tímabundinna ákvarðana sé þörf. Gert er ráð fyrir að slíkar aðgerðir séu tímabundnar og standi þar til fullnægjandi aðgerðir aðrar hafa tekið við eða ítala komin til framkvæmda. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir að víð slíkar ákvarðanir sé haft náið samráð ekki einungis við gróðureftirlit Landgræðslu ríkisins, heldur einnig heimaaðila á þeim svæðum sem hlut eiga að máli hverju sinni. Rétt er að vekja á því athygli, að slíkra aðgerða getur verið þörf hvort sem er í byggð eða á afréttum. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla um frv. þetta í löngu máli. Ég tel, að hér sé um þörf ákvæði og nauðsynleg að ræða, og vænti þess, að frv. fái afgreiðslu á því þingi sem nú situr. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.



.Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um skattskyldu innlánsstofnana. Eins og öllum hv. alþm. er kunnugt var gefin yfirlýsing um það hinn 28. jan. s.l. af hálfu ríkisstj., jafnhliða því sem gerð var grein fyrir ýmsum aðgerðum í efnahagsmálum, að lagður yrði sérstakur skattur á banka og sparisjóði. Skattur þessi mun gefa í tekjur um 40 millj. kr. nettó og er ein af þremur tekjuöflunarleiðum ríkissjóðs til að standa undir niðurfærslu verðlags sem svarar 6 vísitölustigum. Eins og kunnugt er, þá er meginþorri þess fjármagns, sem gengur til niðurfærslu verðlags, fenginn úr fjárlagadæminu, eða um 180–190 millj. kr. Einnig eru útgjöld ríkissjóðs lækkuð sem nemur um 120 millj. kr. Til viðbótar kemur svo þessi skattlagning á banka og aðrar innlánsstofnanir og er henni ætlað að gefa um 40 millj. kr. Þetta frv. er þó allt annað og miklu meira en einföld tekjuöflunarleið fyrir ríkissjóð. Þetta frv. felur í sér eðlilega samræmingu í skattakerfinu. Hér er lagt til að fallið verði frá skattfrelsi sem gilt hefur fram að þessu um viðskiptabanka og sparisjóði og að þessar stofnanir verði skattskyldar samkv. lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Engin sérstök rök mæla með því, að allt aðrar reglur gildi um skattskyldu þessara stofnana en annarra, og mun starfsemi banka og sparisjóða víðast hvar skattskyld í nálægum löndum. Sá tekju- og eignarskattur, sem hér er gerð tillaga um, nær til tekna þess árs sem er að líða, ársins 1982, og til eigna í lok þess árs. Álagning samkv. þessu frv. fer fram á árinu 1983, ef það verður að lögum. Hins vegar er í bráðabirgðaákvæði gert ráð fyrir að á þessu ári verði innheimtur sérstakur skattur sem nemi 0.06% af heildarinnlánum þeirra innlánsstofnana sem frv. tekur til. Tekjur ríkissjóðs af skatti þessum, ef frv. verður samþykkt, af öllum ákvæðum þess, þ. á m. bráðabirgðaákvæðinu, eru 40 millj. eins og ég hef þegar tekið fram, en tekjur ríkissjóðs af þessum veltuskatti, sem lagður er á til bráðabirgða, er um 50 millj. Það, sem á milli ber, eru ákvæði til bráðabirgða V í frv., þar sem gert er ráð fyrir að það hlutfall, sem gjaldeyrisbönkunum er gert að greiða af gengismun og umboðsþóknun samkv. lögum nr. 40 frá 1969, sé lækkað úr 60% í 50% á þessu ári og á næsta ári úr 60% í 40%. Þetta kemur til frádráttar skattlagningunni bæði þessi ár og veldur því að sjálfsögðu, að nettótekjur ríkissjóðs af þessum skatti eru minni en væri ef tekjuskatturinn væri þarna einn á ferðinni. Þetta frv. fellir tekju- og eignarskatt á ríkisbankana þrjá, þá fjóra viðskiptabanka sem starfa undir hlutafélagaformi, á sparisjóði sem starfa samkv. lögum um sparisjóði og enn fremur á Söfnunarsjóð Íslands. Þessar stofnanir eru undanþegnar skattskyldu með tvennum hætti. Annars vegar eru þær undanskildar skatti margar hverjar sem ríkisstofnanir samkv. ákvæðum í núverandi tekju- og eignarskattslögum, en hins vegar eru sérákvæði sem undanþiggja einstakar stofnanir af þessu tagi öllum opinberum gjöldum og sköttum, sbr. fjöldamörg lagaákvæði þar um. Í frv. er ekki lagt til að fjárfestingarlánasjóðir í eigu hins opinbera verði gerðir skattskyldir. Hér er vissulega um álitamál að ræða og gæti komið til greina að láta sömu reglu gilda um fjárfestingarlánasjóðina. En þar sem þar er yfirleitt um að ræða stofnanir sem þiggja fé af fjárlögum á hverju ári, fá bein framlög frá ríkinu á hverju ári, þá sýnist lítið unnið við að leggja skatt á þessar stofnanir jafnhliða. Aftur á móti leggur ríkið ekki fram fé til viðskiptabankanna eða hlutafélagsbankanna, eins og kunnugt er. Þar gegnir því nokkuð öðru máli. Sama gildir um sjóði sem eru sambærilegir fjárfestingarlánasjóðum og starfa í tengslum við innlánsstofnanir, eru jafnvel sérstakar deildir í innlánsstofnunum. Ekki er gerð tillaga um að þeir verði gerðir skattskyldir. Í lögum um tekju- og eignarskatt er heimild til þess að færa niður um 5% útistandandi skuldir sem stofnast hafa vegna sölu á vöru og þjónustu og falla í gjalddaga innan eins árs frá því að til þeirra var stofnað. Ákvæði þetta gildir almennt ekki um kröfur þær sem aðilar eiga á aðra vegna lánastarfsemi. Er auðvitað ljóst að ef svo væri yrði lítið um skattlagningu á banka. En til að taka af öll tvímæli er lagt til að það sé berlega tekið fram, að ákvæðin gildi ekki um innlánsstofnanir. Í bráðabirgðaákvæðunum eru nokkur atriði sem nauðsynlegt er að lög séu sett um vegna þessarar löggjafar. Það er í fyrsta lagi óhjákvæmilegt að setja inn í þessi lög ákvæði sem eru efnislega samhljóða þeim bráðabirgðaákvæðum sem sett voru við gildistöku núgildandi tekjuskattslaga og varða endurmat, fyrningarstofn og stofn til söluhagnaðar. Það verður að skylda þessar stofnanir til að haga bókhaldi sínu og uppgjöri í samræmi við ákvæði skattalaga, og þar sem þessar stofnanir hafa ekki verið skattlagðar verður að ætla þeim að framkvæma þetta mat, sem ég hef nú nefnt, á þessu ári. Eins og ég hef tekið fram er ekki gert ráð fyrir að tekju- og eignarskattur sé lagður á innlánsstofnanir á þessu ári, einfaldlega vegna þess að samkv. lögum voru þessar stofnanir ekki skattskyldar á liðnu ári. Aftur á móti er lagður sérstakur veltiskattur á þessar stofnanir á þessu ári og nemur hann, eins og áður var sagt, 0.06% af heildarinnlánum þeirra í hverjum mánuði. Það má því segja að skatturinn sé að meðaltali um 0.72% af meðalinniánum í bankanum á viðkomandi ári. En réttara þótti að innheimta gjaldið mánaðarlega og er það því 0.06% af heildarinnlánum á mánuði. Þessi stofn, sem lagt er á, mun vafalaust skila skatti til ríkisins með mjög hliðstæðum hætti og væri tekju- og eignarskattur lagður á. A.m.k. er þar ekki verulegur munur á. Hér er um einkar þægilegan skattstofn að ræða þar sem þessi stofn er kunnur og upplýsingar gefnar um hann í hverjum mánuði. Virðist sem útreikningur og innheimta hans geti fallið saman við innlánsbindingu Seðlabankans, sbr. ákvæði um innlánsbindingu í seðlabankalögum. Í ákvæði til bráðabirgða V er gerð till. um að dregið sé nokkuð úr þeirri gjaldtöku sem tíðkast hefur hjá gjaldeyrisbönkunum samkv. lögum nr. 40/1969, en það er gjald vegna tekna þessara tveggja gjaldeyrisbanka af umboðsþóknun og gengismun. Lagt er til að gjaldið lækki úr 60% í 50% á þessu ári og í 40% á næsta ári. Samanlögð skattskylda þeirra banka, sem selja gjaldeyri, eykst því ekki alfarið sem nemur þeim skatti sem nú er gerð tillaga um, heldur kemur þessi lækkun á gjaldeyrisskattinum til frádráttar. Að lokum er gerð till. um að lög þessi skuli endurskoða eigi síðar en í árslok 1983 í ljósi þeirrar reynslu sem þá verður fengin af framkvæmd þeirra. Þessi skattur er nýmæli í íslenskri löggjöf og þykir nauðsyn bera til að lagaákvæði verði endurskoðuð í ljósi fenginnar reynslu, enda gæti þá komið til greina að fella að einhverju leyti saman þann skatt, sem lagður er á gjaldeyrisbankana, annars vegar og svo þennan skatt, sem lagður er á tekjur og eignir bankanna. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv., en leyfi mér að leggja til að því verði vísað að lokinni þessari umr. til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hér er hreyft nýmæli í löggjöf með þessu frv., eins og hæstv. fjmrh. lét getið í lokaorðum sínum áðan. Með tilliti til þessa þykir rétt að hafa bráðabirgðaákvæði í frv. um að lögin skuli endurskoðuð eigi síðar en í lok næsta árs. Þetta er ekki óeðlilegt, því að þessi lög eru meira en einföld skattheimta fyrir ríkissjóð. Hér er um að ræða breytingu eða samræmingu eftir því hvernig menn vilja orða það, á skattkerfinu. Með tilliti til þessa varð ég fyrir nokkrum vonbrigðum með ræðu hæstv. fjmrh. Mér fannst hæstv. ráðh. fara nokkuð fljótt yfir sögu í svo þýðingarmiklu máli sem þessu. Hæstv. ráðh. sagði að engin sérstök rök væru gegn skattskyldu bankanna. Kann að vera að leggja eigi skatt á bankana. En þegar við förum inn á þá braut í þessu formi þurfum við að athuga það mál miklu nánar en ræða hæstv. fjmrh. gaf í skyn. Mér þykir nauðsynlegt að við víkjum nokkuð að því, hvernig er háttað núverandi skattlagningu bankanna. Ég segi: núverandi. Það hefði mátt ætla af ræðu hæstv. fjmrh. að bankarnir eða innlánsstofnanirnar greiddu enga skatta í dag. Menn tala stundum um þessi mál eins og svo sé og auðvitað eru sérstakar ástæður fyrir því. Í lögum um Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands er að finna ákvæði þess efnis, að þessir bankar séu undanþegnir, eins og þar stendur: „öllum opinberum gjöldum og sköttum, hverju nafni sem nefnast, þar á meðal til ríkissjóðs og sveitarsjóða eða annarra stofnana“. Samhljóða ákvæði er í lögum um Búnaðarbanka Íslands að öðru leyti en því, að aftan við hin tilvitnuðu ákvæði er bætt: „nema annað sé ákveðið í sérstökum lögum“. Þá segir í lögum hlutafélagabankanna fjögurra að þeir njóti sömu hlunninda og Landsbankinn að þessu leyti. Og í hinni almennu löggjöf um sparisjóði er ákvæði þess efnis, að sparisjóðirnir séu undanþegnir tekjuskatti, eignarskatti og útsvari. Það eru þessi lagaákvæði og þá einkum ákvæði bankalaganna sem hafa leitt til þess, að því er oft haldið á lofti að viðskiptabankarnir og sparisjóðirnir séu skattfrjálsar stofnanir. En það er ekki allt sem sýnist í þessum efnum. Í gegnum tíðina hafa verið sett margvísleg sérlög um skattheimtu til ríkis og sveitarfélaga og í sumum tilvikum hefur ný skattheimta beinst sérstaklega að bönkunum og hin nýju lagaákvæði þá ýtt til hliðar skattfrelsisákvæðum bankalaganna. Í öðrum tilvikum hefur skattfrelsi banka og sparisjóða verið rýrt með nýjum almennum sköttum. Afleiðing þessarar þróunar hefur orðið sú, að þessar stofnanir greiða nú á ári hverju verulega skatta í opinbera sjóði. Herra forseti. Ég kann því heldur illa að þegar hæstv. fjmrh. er búinn að tala fyrir þessu þýðingarmikla máli og maður er búinn að hlýða á tal hans, þá skuli hann rjúka út úr deildinni strax á eftir eins og honum komi þetta mál ekki við eða það sem fram fer í þessari deild um þetta mál. Ég ætla því að gera hlé á ræðu minni þar til hæstv. ráðh. kemur.

Ég tek undir það með hv. ræðumanni, og ég óskaði eftir því við hæstv. ráðh., að hann yrði viðstaddur þessa umr. eftir því sem möguleiki væri til, hann væri ekki sérstaklega kallaður í atkvgr. í Nd. En ég geri ráð fyrir að verið sé að yfirheyra hæstv. ráðh. um það. Þá munum við þurfa að fresta þessari umr. - Þar sem hæstv. ráðh. mun eiga að sitja fyrir svörum í Nd. núna og hann hefur verið beðinn um það sérstaklega vil ég fara fram á það við hv. ræðumann, að við frestum nú fundi í 15 mínútur til þess að vera nokkuð öruggir um það að vera þá búnir að fá hæstv. ráðh. inn til okkar, hann verður þá búinn með mestu yfirheyrslurnar í Nd., vænti ég. Í trausti þess, að hv. ræðumaður verði við því, vil ég biðja hann að gera hlé að ræðu sinni.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir þetta. Ég þigg þetta með þökkum í trausti þess að geta haldið ræðu minni áfram eftir 15 mínútur. Fundarhlé. Herra forseti. Ég taldi með tilliti til mikilvægis þessa máls nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur umr., og ég fagna því, að hann hefur komið hér á ný. Það, sem ég vildi leggja áherslu á og var kominn að í máli mínu, var að eru verulegir skattar sem bankar og sparisjóðir greiða í dag og við þurfum að hafa þá staðreynd með í myndinni. Hér er um að ræða landsútsvar, fasteignaskatta til sveitarfélaga, gjaldeyrisskatt gjaldeyrisbankanna, sérstakan skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, launaskatt, lífeyristryggingar, slysatryggingar, atvinnuleysistryggingar og vinnueftirlitsgjald. Þetta eru töluverðar upphæðir sem um er að ræða. Þessi gjöld viðskiptabanka og sparisjóða nema samtals 37 millj. kr. á árinu 1980. Ef þessu er skipt milli þessara stofnana koma í hlut gjaldeyrisbankanna 29 millj. 630 þús. kr. Aðrir bankar greiddu 5 millj. 684 þús. kr. og sparisjóðir 1 millj. 686 þús. kr. Þá er rétt að hafa það í huga, að tekjuafgangur viðskiptabanka og sparisjóða á árinu 1980 samkv. rekstrarreikningi, áður en opinber gjöld voru dregin frá, nam 137 mill]. 769 þús. kr. Heildarskattlagningin varð því þetta ár 27.5% af brúttóhagnaði. Þetta hlutfall var 34.5% hjá gjaldeyrisbönkunum, 21.4% hjá öðrum bönkum og 7.6% hjá sparisjóðum. Það má líta svo á að landsútsvar viðskiptabankanna komi i stað aðstöðugjaldsins sem lagt er á önnur atvinnufyrirtæki, þótt landsútsvarið sé lægra en aðstöðugjald álagt eftir venjulegum reglum. Af meiri háttar opinberum gjöldum eru það aðeins tekjuskatturinn og eignarskatturinn sem ekki eru lagðir á viðskiptabankana. Raunar má segja að gjaldeyrisskatturinn komi í stað tekjuskattsins að því er gjaldeyrisbankana varðar. Umræður um skattalega stöðu viðskiptabanka og sparisjóða hljóta því fyrst og fremst að snúast um það, hvaða röksemdir séu fyrir því, að þessar stofnanir njóti áfram undanþágu frá greiðslu tekju- og eignarskatts eða hvort aðstæður hafi nú breyst á þann veg, að slík skattlagning sé eðlileg. Spyrja má að því, hvort viðskiptabankar og sparisjóðir séu skattskyldir samkv. almennum skattalögum. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að i 4. gr. laga um tekju- og eignarskatt, nr. 75 frá 1981, eru taldir upp þeir aðilar sem hvorki skulu greiða tekjuskatt né eignarskatt. Eftirtaldir aðilar eru meðal þeirra sem skattfrjálsir eru samkv. þessum almennu ákvæðum: 1. Ríkissjóður, ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki sem hann rekur og ber ótakmarkaða ábyrgð á. 2. Sýslu- og sveitarfélög, fyrirtæki og stofnanir sem þau reka og bera ótakmarkaða ábyrgð á. 3. Félög, sjóðir, stofnanir og fleiri aðilar, sem um ræðir í 2. gr. tekjuskattslaganna og hér eiga heimili, ef þeir verja hagnaði sínum einungis til almenningsheilla og hafa það að einasta markmiði samkv. samþykktum sínum. Nú verður að hafa í huga að viðskiptabönkum og sparisjóðum má skipta í fimm flokka eftir rekstrarformi: viðskiptabanka í eigu ríkisins, hlutafélagabanka, sparisjóði í eigu sýslu- og sveitarfélaga með takmarkaðri ábyrgð þeirra og ábyrgðarmannasparisjóði. Stærðarhlutföll þessara flokka voru þannig í árslok 1980 miðað við innlánsfé, að ríkisbankarnir höfðu 64.7%, hlutafélagabankarnir 19.3%, sparisjóðir í eigu sýslu- og sveitarfélaga með fullri ábyrgð þeirra 0.8%, sparisjóðir í eigu sýslu- og sveitarfélaga með takmarkaðri ábyrgð þeirra 1.7% og ábyrgðarmannasparisjóðir 13.5%. Það má mikið ræða um þetta mál með tilliti til þessarar skiptingar. Ég ætla þó ekki að gera það, en aðeins benda á að niðurstaðan er sú, að stofnanir, sem eru um 70% bankakerfisins, séu tekjuskattsfrjálsar samkv. almennum skattalögum, og sama gildir að öllum líkindum um 15% bankakerfisins til viðbótar, þ.e. sparisjóðina. Tekjuskattsfrelsi hlutafélagabankanna, sem eru samtals að stærð um 15% bankakerfisins, byggist hins vegar á samkomulagi milli ríkisvaldsins og fjölmennra landssamtaka sem stóðu að stofnun hvers banka um sig. Ef þetta samkomulag verður fellt úr gildi hafa skapast ný viðhorf í skipulagsmálum bankakerfisins, sem m.a. kalla á setningu almennrar löggjafar um stofnun og starfrækslu viðskiptabanka. Þegar talað er um að skattleggja innlánsstofnanir, banka og sparisjóði þá verðum við að líta á eitt atriði alveg sérstaklega. Það lýtur að eiginfjárstöðu innlánsstofnana. Stofnun, sem tekur við innlánum frá almenningi, fær ekki starfað til lengdar ef brigður verða bornar á getu hennar til þess að greiða innlánseigendum fé sitt til baka með umsömdum vöxtum þegar þess er krafist. Vegna mikilvægis þessa atriðis hafa í flestum nágrannalöndum verið lögfest ákvæði um lágmarkshlutfall milli eiginfjár innlánsstofnana annars vegar og inniána og annarra skuldbindinga þeirra hins vegar. Hér á landi eru slík ákvæði í lögum um sparisjóði frá árinu 1941, en lengi hefur verið ljóst að þau ákvæði þarfnast endurskoðunar. slík eiginfjárákvæði er ekki að finna í lögum viðskiptabankanna, en bent skal á að í lögum um Verslunarbankann, Samvinnubankann og Alþýðubankann er kveðið á um takmarkanir á heimildum til arðgreiðslu ef hlutfall eiginfjár og innlána er undir tilteknu marki. Á síðari árum hafa komið fram ýmsar ábendingar um nauðsyn lagaákvæða um lágmarkshlutföll eiginhlutafjár viðskiptabankanna. Má t.d. nefna álit bankamálanefndar á árinu 1973 í því sambandi. Löggjafartillögur um þetta efni komu fram í frv. til l. um hlutafélagsbanka, sem lagt var fyrir Alþingi 1977–1978, og frv. til l. um sparisjóði, sem lagt var fram á þingi 1979–1980. Þessi frv. urðu, eins og kunnugt er, ekki útrædd. Þess er að vænta, að ekki liði á löngu uns lögfest verða nútímaleg ákvæði um lágmark eiginfjárstöðu innlánsstofnana hérlendis. Ef ríkisvaldið leggur nýjar skattbyrðar á innlánsstofnanir er að sjálfsögðu vegið beint að getu þeirra til að uppfylla lágmarkskröfur um rekstraröryggi og fjárhagslegan styrk. Spurning er hvort rekstrarafkoma innlánsstofnana hafi verið svo góð á undanförnum árum að þær geti bæði safnað nauðsynlegu eigin fé og einnig skilað auknum sköttum í ríkissjóð. Í þessu sambandi, þegar talað er um nýja skattlagningu á banka og sparisjóði, er nauðsynlegt að huga að því, hver eiginfjárþróunin hefði orðið ef lagður hefði verið tekjuskattur á bankana á undanförnum árum. Sá hængur er hins vegar á þeim útreikningi, að ekki liggur fyrir hver tekjuskattsstofninn hefði orðið einstök ár, enda getur oft verið verulegur munur á rekstrarniðurstöðu samkv. rekstrarreikningi og tekjuskattsstofni á grundvelli skattalaganna. En til að fá grófa hugmynd um þetta efni hefur verið reiknað út hver tekjuskatturinn hefði orðið árin 1978–1981 miðað við tekjuskattsprósentu lögaðila og afkomu samkv. rekstrarreikningi bankanna, með þeirri einu breytingu, að reiknuð er verðbreytingafærsla á grundvelli skattalaga frá og með árinu 1979. Þessi reiknaði tekjuskattur er síðan dreginn frá eigin fé í árslok hverju sinni og einstakar upphæðir framreiknaðar til ársloka 1981 með verðbreytingastuðli. Er þá reiknað með að álagðan skatt hefði átt að greiða á miðju álagningarári. Ný eiginfjárhlutföll voru síðan reiknuð út fyrir bankana í heild eftir skerðingu eigin fjár með þessum hætti. Það eru athyglisverðar tölur sem út úr þessu koma. Ég hef hér í höndum töflu um þessa útreikninga og fleira sem unnið hefur verið af hálfu Sambands ísl. viðskiptabanka og Sambands ísl. sparisjóða. Ég ætla ekki að fara að lesa upp þessar tölur, en aðeins benda á nokkur atriði sem þar koma fram. Ef við athugum hvert eigið fé viðskiptabankanna er sem hlutfall af heildarskuldbindingum kemur það út, að þetta hlutfall viðskiptabankanna í heild er árið 1981 5.8%, þ.e. eigið fé sem hlutfall af heildarskuldbindingunni. En eftir tekjuskattsálagningu eins og hér var reiknað með í dæminu mundi þetta hlutfall eigin fjár vera 4.2% í staðinn fyrir 5.8%. Þetta gefur nokkra hugmynd um hvað það frv., sem hér er lagt fram, þýðir fyrir rekstur og með tilliti til eiginfjárstöðu viðskiptabankanna, en hæstv. fjmrh. gerði því efni engin skil. Í þessu sambandi vil ég aðeins víkja nokkrum orðum að sparisjóðunum. Það gildir sama um sparisjóðina og bankana, að breytingar á reikningsskilaaðferðum valda því, að ekki liggja fyrir sambærilegar tölur í þessu efni er nái til sparisjóðanna allra. Frá fimm stærstu sparisjóðunum hefur hins vegar verið aflað sambærilegra upplýsinga um eigið fé í árslok 1978–1981, en nokkurn fyrirvara verður þó að hafa um árið 1981, þar sem ársuppgjöri er ekki alls staðar að fullu lokið. Þó má reikna með að fyrirliggjandi tölur um 16 minnstu sparisjóðina séu nokkurn veginn sambærilegar. Ég er með hér í höndum töflu um fimm stærstu sparisjóðina, þ.e. Sparisjóð Hafnarfjarðar, Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, Sparisjóðinn í Keflavík, Sparisjóð Mýrasýslu og Sparisjóð vélstjóra. Eigið fé í hlutfalli af heildarskuldbindingum þessara sparisjóða í heild er í árslok 1981 13.4% En eftir tekjuskatt, samkv. því sem ég hef áður greint frá, mundi þetta eiginfjárhlutfall vera 8.9%. Af þessu má nokkuð marka hvað skattlagning, sem hér um ræðir, þýðir fyrir rekstur sparisjóðanna og eigið fé þeirra í hlutfalli af heildarskuldbindingum. Ég hef hliðstæðar upplýsingar, þó ekki að öllu leyti eins nákvæmar og áður kom fram, um aðra sparisjóði, en sé ekki ástæðu til þess að fara að rekja það sérstaklega í þessum umr. nema að gefnu tilefni. Ég kem þá að því atriði sem er ákaflega þýðingarmikið þegar við tökum ákvörðun um það, hvort við leggjum skatta á innlánsstofnanir landsins samkv. því frv. sem hér er lagt fram, og það er hvort aukin skattlagning frá því, sem nú er, samrýmist opinberum kröfum um lágmark eiginfjárstöðu. Það eru ýmsar spurningar sem rísa upp í því sambandi. Þær upplýsingar, sem ég hef hér gefið, sýna staðreyndir sem valda því, að spyrja þarf þeirrar spurningar, hvort fjárhagsstyrkur banka og sparisjóða fullnægi þeim lágmarkskröfum sem líklegt er að verði lögfestar hér á landi áður en langt um líður. Það liggur vissulega ekki fyrir hverjar þær kröfur verða, en með hliðsjón - og ég vil biðja menn að taka eftir því - með hliðsjón af lagafrumvörpum, sem þegar hafa komið fram, og opinberum umræðum um þetta efni má ætla að eiginfjárkröfurnar verði með mjög svipuðu sniði og þær sem í gildi eru á öðrum Norðurlöndum. Sem dæmi um eiginfjárkröfur innlánsstofnana skal nefnt að í Danmörku er um lágmarks eiginfjárhlutfall að ræða 8% og 6.5% í Noregi. Með hliðsjón af þeim upplýsingum, sem ég hef hér tíundað og rakið nokkuð, má ætla að núverandi eiginfjárstaða banka og sparisjóða hér á landi, sé að meðaltali nálægt því lágmarki, sem nauðsynlegt er talið í ýmsum nágrannalandanna, og nálægt þeim lágmarkshugmyndum sem fram hafa komið hér á landi. Ef við höfum þetta í huga er eðlilegt að spurt sé, hvort nauðsynlegt sé að bankar með ríkisábyrgð uppfylli sömu eiginfjárkröfur og aðrar innlánsstofnanir. Það vakna líka spurningar varðandi hlutafélagsbankana, hvort ekki sé einfalt mál að auka hlutaféð í þeim til þess að mæta kröfum um eigið fjármagn í hlutfalli við heildarskuldbindingar. Málið vandast nokkuð þegar spurt er hvernig eigi að fara að í þessu efni að auka eigið fjármagn með nýju fjármagni eigenda þegar um er að ræða ábyrgðarmannasparisjóðina. Ég ætla ekki að fara út í þessi mál hér. Sum þeirra eru nokkuð tæknilegs eðlis. En ég vek athygli á þessum spurningum vegna þess að það verður að hafa öll þessi mál í huga þegar tekin er ákvörðun um hvort á að samþykkja það frv., sem hér er lagt fram, eða ekki, eða m.ö.o. eins og ég vildi enn frekar orða það: með hvaða breytingum er fært að samþykkja það frv. sem hér liggur fyrir. Við þurfum að svara ýmsum spurningum áður en þetta mál er afgreitt. Ég vil, án þess að ég fari frekar út í að rekja einstök atriði þessa margþætta máls, leggja áherslu á það, að ég ætla að ekki sé ágreiningur um að innlánsstofnanir séu skattlagðar. Ekki hefur verið ágreiningsefni, a.m.k. svo að orð sé á gerandi í þessu sambandi, sú skattlagning innlánsstofnana sem ég gerði grein fyrir í upphafi máls míns. Spurningin er hins vegar sú, hvort ástæða er til að til viðbótar við þessa skatta verði lagður tekju- og eignarskattur á þessar stofnanir. Það kann að vera að svo sé. En það á ekki að gera að mínu viti nema að vel athuguðu máli. Það þarf að athuga vel með hvaða hætti það ætti að vera, hvernig sú viðmiðun ætti að vera, sem skatturinn færi eftir, og hve mikill þessi skattur ætti að vera. Mér sýnist að ýmislegt í því frv., sem við hér ræðum, sé allsendis ófullnægjandi í þessum efnum, enda nánast furðulegt að hæstv. fjmrh., sem leggur þetta plagg fram og talar fyrir því, talar fyrst og fremst fyrir þessu máli sem tekjuöflunarfrv. fyrir ríkissjóð en ekki sem þýðingarmikilli breytingu á skattalöggjöfinni, hvað þá að hæstv. ráðh. gerði í máli sínu nokkra grein fyrir því, hvaða áhrif þessi skattheimta muni hafa á rekstrarafkomu innlánsstofnana með sérstöku tilliti til hlutfalls eiginfjár af heildarskuldbindingum. Ég þykist vita að mál þetta verði allt athugað gaumgæfilega og fái þá meðferð í hv. fjh.- og viðskn. sem nauðsynleg er. Ég tel að það þurfi að fá mjög ítarlega meðferð og hæstv. ráðh. og ríkisstj. þurfi að gera miklu betur grein fyrir þessu máli en fram kom í þeirri stuttu framsöguræðu sem hæstv. fjmrh. flutti hér.



Herra forseti. Ég skal ekki á þessu stigi gera að umræðuefni þau tæknilegu atriði sem fram koma í þessu frv. til l. um skattskyldu innlánsstofnana. Til þess gefst betra ráðrúm þegar málið hefur komið úr nefnd, ef það kemur þaðan. Á hinn bóginn er ekki úr vegi að fara fáeinum orðum um þá grundvallarhugsun sem felst í þessu frv. til l. um skattlagningu á innlánsstofnanir. Auðvitað verður fyrst að velta vöngum yfir því, hverju það sæti að sú stofnun, sem ýmsir af talsmönnum Alþb., flokksbræðrum hæstv. fjmrh., gerðu sérstaklega að umtalsefni sem gróðastofnun fyrir fáeinum mánuðum, skuli vera undanþegin þessari skattskyldu. Hér fóru fram háværar umræður á haustdögum um feikilegan gróða Seðlabankans sem nauðsyn bæri til að koma höndum yfir. Að mínum dómi töluðu þá ýmsir fulltrúar ríkisstj., bæði flokksbræður hæstv. fjmrh. og reyndar ýmsir aðrir talsmenn ríkisstj., annaðhvort af ókunnugleika ellegar af ábyrgðarleysi um það sem hafði gerst í reikningum Seðlabankans. En á málflutningi þeirra mátti ekki annað skilja en mikla nauðsyn bæri til þess að koma höndum yfir hinn mikla gróða Seðlabanka Íslands. Það hefur nú að engu orðið, og sannast þá væntanlega að sá málflutningur allur var innantómur og fékk ekki staðist þá þolraun að sett yrðu lög um hvernig ætti að komast yfir þann hagnað með því að skattleggja hann. Mér finnst rétt, herra forseti, að víkja sérstaklega að þessu vegna þess að alltaf annað veifið fara fram hér á Alþingi umræður, sem eru harla ábyrgðarlausar í þessu tilliti, og það er auðvitað ánægjuefni þegar það sannast með frv.-flutningi að sá málflutningur, sem þá var uppi hafður, stóð ekki fyrir sínu. Ef við skoðum bankakerfið hins vegar, þ.e. kerfi viðskiptabankanna, þá er það auðvitað svo að í því myndast hagnaður. Með hvað hætti myndast sá hagnaður? hljóta menn að spyrja. Jú, hann myndast fyrst og fremst vegna þess að það er mismunur á útlánsvöxtum og innlánsvöxtum. Nú er það svo í því kerfi sem hér er við lýði, að það er í rauninni ríkisstj. sem ákveður hver þessi mismunur skuli vera á hverjum tíma. Það er á valdi viðskrh. í samráði við Seðlabankann, eða Seðlabankans og viðskrh. í sameiningu, að ákveða hverjir vextir skuli vera á hinum mismunandi formum útlána. Með því er afkoma viðskiptabankanna í rauninni ákveðin. Ef nú myndast hagnaður í viðskiptabönkunum, hvort er það þá vegna þess að innlánsvextirnir hafa verið of lágir eða útlánsvextirnir of háir? Því geta menn auðvitað velt fyrir sér. En ég held að það liggi alveg ljóst fyrir eins og mál standa núna, þegar almennir sparisjóðsreikningar bera vexti sem eru langt neðan við verðbólgustigið í landinu, að þá sé í rauninni verið að hafa fé af sparifjáreigendum með því að vaxtahæðin skuli vera þessi. Engu að síður myndast einhver hagnaður í bankakerfinu. Það, sem felst í þessu frv., er að talið sé að ríkissjóður sé rétthærri en sparifjáreigendurnir til að eignast hlut i þessum hagnaði. Á þessu vek ég athygli vegna þess að sparifjáreigendurnir eru hlunnfarnir. Ef hagnaður er í bankakerfinu gætu innlánsvextirnir verið nokkru hærri, og auðvitað getur ráðið verið það að fikra sig upp á við með innlánsvextina, mjókka bilið milli útlánsvaxta og innlánsvaxta, til þess að á þessu sviði myndist ekki óeðlilegur hagnaður. Það hefur ríkisstj. eða fulltrúi hennar, viðskrh., þegar á valdi sínu. Þetta er leið, sem menn telja ekki ástæðu til að fara þegar hagnaður myndast í bankakerfinu, samkv. því frv. sem hér er lagt fram, heldur telja að ríkissjóður sé rétthærri í þessum efnum. Einnig er að því er varðar frv.-flutning af þessu tagi ástæða til að gefa því örlítinn gaum, hver virðast vera helstu markmiðin í reynd í rekstri bankakerfisins. Maður gæti haldið að eitt aðalmarkmiðið í rekstri viðskiptabankanna væri að ástunda hagkvæmni í rekstri þannig að ekki væri lagt í óþarfan tilkostnað við rekstur bankakerfisins, að þeir, sem viðskiptabönkunum stýra, hefðu hagkvæmnisjónarmið mjög í hávegum. Nú höfum við það hins vegar fyrir augunum, að það er sífelld ásókn í útibú banka og þau vaxa upp á hinum ýmsu stöðum á landinu hlið við hlið. Í tiltölulega litlum plássum eru sett niður mörg útibú. Það er gert með leyfi ráðh. Að vísu eru það þrír ráðherrar sem fara með þetta vald, og það fyrirkomulag er kannske ekki sérlega til fyrirmyndar. En jafnvel þó að ráðh. leyfi svo og svo mörg útibú á hverjum stað virðist ásókn viðskiptabankanna í fjölgun útibúanna aldrei verða fullnægt. Ef ég man rétt liggur nú fyrir á fjórða tug umsókna um útibú til viðbótar þeim sem þegar eru í landinu. Ég held að ljóst sé að það séu ekki hagkvæmnisjónarmið sem ráða þessari miklu ásókn í útibú. Ég held að ljóst sé að innlánsstofnanirnar leggi í það að fjölga við sig útibúum, að stofnsetja ný útibú, án þess að þær geti gert sér vonir um að þau standi undir sér. Hver er þá driffjöðrin sem rekur bankakerfið áfram? Jú, ég er eindregið þeirrar skoðunar, að driffjöðrin, markmiðið, sem hver viðskiptabanki um sig hefur fyrst og fremst að leiðarljósi, sé að ná í sem mest af innlánsfé. Það er ekki hagkvæmnin, heldur er það bardaginn um innlánsféð. Þessi bardagi er háður af miklu purkunarleysi. Þessi bardagi er skýringin á því, að útibúunum fer sífellt fjölgandi og það er sífelld ásókn i fleiri og fleiri útibú þó að það liggi ljóslega fyrir, að það sé óhagkvæmt fyrir viðskiptabankann sjálfan, fyrir þjóðarbúið í heild langtum frekar. Þetta er að mínum dómi staðan í bankakerfinu. Þegar lagt er fram frv. af því tagi sem hér er fram komið hljóta menn að velta því fyrir sér, hvort það sé líklegt til að hafa áhrif til bóta á þetta kerfi, hvort það sé líklegt til þess að auka vægi hagkvæmnisjónarmiðanna í rekstri bankakerfisins eða hvort það muni t.d. draga úr þessari feiknaásókn í útibúin. Ég held að það muni ekki draga úr þessari feiknaásókn í útibúin. Ég held að það muni frekar slæva hagkvæmnisjónarmiðin í rekstri bankakerfisins og að því leyti séu áhrifin af því neikvæð. Mönnum hefur mátt vera það nokkuð sama í bankakerfinu, hvernig bankarnir kæmu út, - ekki alveg sama, en nokkuð sama. Enn frekar gæti þeim staðið á sama um það þegar þeir finna að það, sem gæti talist ábati af rekstrinum, á að renna í ríkissjóð - og það við þær aðstæður að sparifjáreigendur eru hlunnfarnir. Það er einmitt við þessar aðstæður - þegar markmiðið með rekstri bankakerfisins, það sem reynist vera driffjöður þess, er ekki hagkvæmnisjónarmið, heldur baráttan um innlánin, þegar sparifjáreigendur eru hlunnfarnir - sem menn hljóta að velta því fyrir sér, hversu skynsamlegt sé að flytja frv. af þessu tagi og hvert sé markmiðið með flutningi slíks frv. Ég held að það liggi ljóst fyrir, að markmiðið með flutningi þessa frv. séu engar endurbætur á bankakerfinu, það verði ekki hægt að finna neitt í þessu frv. sem bendi til þess, að það muni stuðla að endurbótum í bankakerfinu. Frekar má, eins og ég hef gert hér að umtalsefni, færa að því rök, að það muni draga úr endurbótum. Það verði síður til þess að sparifjáreigendur fái raunverulega verðtryggingu á inniánum sínum, almennu sparifé, og það verði síður til þess að hagkvæmni í rekstri bankakerfisins aukist. Ég skal að vísu gera eina undantekningu. Það er eitt sem er greinilega jákvætt við þetta frv., og það er að það mundi væntanlega stuðla að því, að reikningar viðskiptabanka og sparisjóða yrðu settir upp með sama hætti. En ef maður skoðar frv. í þessu ljósi, þá er augljóst að þetta er eingöngu tekjuöflunarfrv. fyrir ríkissjóð, en hefur frekar neikvæð áhrif á hagkvæmni í bankakerfinu, á stöðu sparifjáreigenda, þeir standa enn verr að vígi eftir samþykkt þessa frv. Þetta er kjarni málsins. Með þessu er ég ekki að taka fyrir það, að einhver skattlagning á viðskiptabönkum geti átt sér stað, en ég er að benda á hversu aðstæðurnar til þess eru óþægilegar eins og sakir standa og hvers konar áhrif frv. af þessu tagi er líklegt að hafa við ríkjandi aðstæður. Þess vegna tel ég að menn hljóti að skoða hug sinn gaumgæfilega um þetta mál miðað við þær aðstæður sem nú eru ríkjandi í þjóðfélaginu. Eins og ég gat um í upphafi, herra forseti, var ekki hugmynd mín að fjalla hér nákvæmlega um þau tæknilegu atriði sem í þessu frv. felast, heldur einungis að varpa ljósi á nokkra meginþætti í þeirri hugmynd að skattleggja innlánsstofnanir og hvaða vandkvæði fylgja því við núverandi aðstæður. Mun svo við 2. umr. og i nefndarstörfum gefast tækifæri til að fjalla nánar um þessi mál og meta rökin, sem liggja að baki flutningi þessa frv., og þá ekki síður, vona ég, þau rök sem ég hef hér tínt til um áhrifin á bankakerfið.