Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður E. Hlíðar) : Herra forseti. Þetta frv. er borið fram af iðnn. eftir beiðni skrifstofu Alþ., og það stendur þannig á því, að við endurprentun á frv. til raforkul. eftir 2. umr. í síðari d., féll niður 55. gr. þess, en efni 56. gr. var prentað í hennar stað, án þess að eftir því væri tekið við síðari meðferð frv. Þessa var ekki gætt þegar 1. voru svo prentuð, því að ekki hafði verið tekið eftir þessari leiðinlegu villu. Þess vegna óskar skrifstofa Alþ. eftir því, að þetta verði leiðrétt, og er þess vegna þetta frv. borið fram. Ég vil að lokum fyrir hönd n. óska þess, að frv. gangi rétta boðleið í gegnum þessa hv. d.

Frsm. meiri hl. (Garðar Þorsteinsson) : Herra forseti. Til allshn. hafa borizt um 50 umsóknir um veiting ríkisborgararéttar. N. hefur skilað þessu frv. þannig, að hún stendur öll um að veita þeim mönnum ríkisborgararétt, sem um getur á þskj. 396. En einstakir þm. hafa óbundnar hendur um að bera fram till. um veiting ríkisborgararéttar. Á þskj. 396 er lagt til, að 16 einstaklingum verði veittur ríkisborgararéttur. Í l. frá 1935 eru sett ýmis skilyrði fyrir veitingu ríkisborgararéttar, og hefur sú regla verið látin gilda sem skilyrði fyrir þeirri veitingu, en síðan hafa ekki alltaf verið sett þau skilyrði, að þeir sýndu hegningarvottorð, þar sem erfitt var að ná slíkum gögnum á styrjaldartímum. Nú þykir n. sýnt, af því að umsóknir eru margar og af því að hingað til lands sækir meiri fjöldi útlendinga en nokkru sinni áður og menn vita, að líka er að ganga hér í gildi ný tryggingalöggjöf, og þess vegna kannske ríkari tilhneiging manna til þess að öðlast hér ríkisborgararétt, þó að þeir hafi hér dvalarleyfi, að byggja till. sínar um veitingu ríkisborgararéttar á því, hvort umsækjandi er af íslenzku bergi brotinn eða hvort hann er fæddur hér á landi og hefur alizt hér upp. Þær till., sem á þskj. 396 greinir, um veitingu ríkisborgararéttar eru byggðar á þessu, því að allir þeir aðilar, sem þar greinir, eru annaðhvort af íslenzku foreldri eða fæddir hér og upp aldir. Þó er ein undantekning frá þessu, Robert John Jack, það er till. hér frá n., að honum sé veittur ríkisborgararéttur, en þessi maður hefur tekið guðfræðipróf hér við Háskóla Íslands og hefur verið settur sóknarprestur í Heydalaprestakalli, og þótti n. rétt að mæla með því, að þessum manni yrði veittur ríkisborgararéttur. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að lesa hér upp nöfn þeirra manna, sem n. mælir með á þskj. 396, eða hvar þeir eru fæddir og hvernig þeir uppfylla þau skilyrði. Í l. um veitingu ríkisborgararéttar frá 1935 er gert að skilyrði, að umsækjandi hafi dvalið hér í 10 ár, standi ekki í skuld eða hafi þegið sveitarstyrk, hafi ekki brotið íslenzk hegningarl. En nú þótti meiri hl. n. rétt að takmarka þetta við það, að menn væru fæddir hér og upp aldir eða af íslenzku foreldri, enda þótt þeir uppfylli þau önnur skilyrði, sem sett hafa verið. Og hafa því ekki verið gerðar hér aðrar undantekningar nema með þennan eina skozka mann, sem ég nefndi og vinnur í þjónustu þjóðkirkjunnar. Ég viðurkenni samt sem áður, að margir af þeim mönnum, sem sótt hafa um ríkisborgararétt hér á landi, eru mætir borgarar og hafa verið hér í mörg ár og sumir þeirra hafa unnið hér í mörg ár og rækt sín störf með mestu prýði, en ef á að falla frá þeirri reglu, sem n. hefur sett sér, er ákaflega erfitt að vinza úr, og yrði þá væntanlega að veita nærri öllum, sem um hann sækja. Það hafa komið fram till. frá minni hl. n. um að veita allmörgum mönnum ríkisborgararétt og auk þess till. frá einstökum þm. á þskj. 410 og 214. Ég vil svo að síðustu taka fram, að hér er um 50 menn að ræða, síðast í dag barst ein umsókn. Ég sé ekki ástæðu til þess að lesa upp öll nöfn þeirra manna, sem sótt hafa um ríkisborgararéttinn eða gefið skýringar í sambandi við það. En allar umsóknir liggja inni á skrifstofu Alþ., ef hv. þm. vilja kynna sér sérstaklega upplýsingar um einhvern umsækjanda og bera ef til vill fram brtt. Ég vil að lokum mæla með því, að till. frá meiri hl. n. á þskj. 396 verði samþ., en hinar brtt. verði felldar.

Frsm. minni hl. (Hermann Guðmundsson) : Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál nú. Það hefur komið á dagskrá hér áður og er á líku stigi nú og þá. Hv. meiri hl. vill sníða hér nokkuð þröngan stakk um veiting ríkisborgararéttar, og að áliti minni hl. er hann allt of þröngur. Ég fæ ekki séð, að neitt hafi skeð, sem hafi sannfært mig sem minni hl., að ég hafi á röngu að standa, en meiri hl. á réttu. Þvert á móti er ég enn sannfærðari um það, að sú skoðun, sem kom fram hjá meiri hl., sé of þröng. Meiri hl. tók fram sem rök fyrir sinni skoðun, að vegna þeirrar stórfelldu aukningar á innflutningi útlendinga hingað til lands sé ástæða til að takmarka meira ríkisborgararéttarveitingu en áður hafi verið gert. Ástæðan fyrir þeim mikla innflutningi erlendra borgara er, eins og við vitum, ástandsfyrirbæri. Þeir menn, sem við eigum nú að taka ákvörðun um, eru allt annað fólk en þeir, sem hingað hafa flutt síðan stríðinu lauk. Þetta eru allt menn, sem eru búnir að vera hér lengur en 10 ár, allt fólk, sem uppfyllir skilyrði l. frá 1935, og ég fæ ekki séð, að neitt hafi gerzt í þessum málum, sem sýni, að þær reglur, sem farið hefur verið eftir hingað til, séu ekki réttar. Ég tel sjálfsagt að fylgja þeim eins og áður, og þess vegna legg ég til, að þeir menn, sem nefndir eru á þskj. 404, fái nú ríkisborgararétt. Ég hef gert till. um þessa menn, af því að ég veit um þá persónulega, að það er rétt að veita þeim ríkisborgararétt, og ég gæti mælt með flestum af þeim 50, sem hv. frsm. meiri hl. gat um. Ég vil svo að lokum biðja hv. d. að láta meiri víðsýni ráða starfi sínu en ráðið hefur aðgerðum hv. meiri hl., og ég vænti þess, að ekki verði eingöngu samþ. þeir, sem meiri hl. hefur samþ., heldur einnig þeir, sem fram eru teknir í áliti minni hl. Ég álít, að sú afgreiðsla ein sé samboðin þessari samkomu, að þar ráði víðsýni og réttsýni, en ekki þröngsýni. Þess vegna mæli ég með því, að till. mín verði samþykkt.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er brtt. á þskj. 410 frá okkur þm. Skagf., sem ég hef lýst við 1. umr. málsins og þarf ekki að taka neitt frekar fram en þar var sagt. Ég skal geta þess, að minni hl. allshn. hefur tekið upp þennan mann í brtt. sínar, Albert Volker Lindemann, og er ég minni hl. þakklátur fyrir það. Ég hef kynnt mér nokkuð till. minni hl. allshn. og skal lýsa yfir, að ég mun greiða þeirri till. atkv., eins og hún liggur fyrir. Ég mæli þar fyrir mig. Sérstaklega vil ég þó mæla með þeim manni, sem hér er um að ræða. Það er maður, sem búinn er að starfa 13–14 ár hér á landi við margvísleg störf og hefur á allan hátt sýnt sig að vera góður þjóðfélagsborgari. Ég er hv. frsm. minni hl. sammála um, að þeir menn, sem um svo langt skeið hafa sýnt sig að vera góðir borgarar, eigi að fá íslenzkan ríkisborgararétt. Það mikla aðstreymi, sem nú er af erlendu fólki hingað til lands, virðist mér ekki þurfa að koma í bága við það, sem hér er um að ræða. Það er langt, þangað til þeir menn eru búnir að vera hér í 12–15 ár, en fyrr er ekki komin reynsla á, hvort þeir ætla sér að samlagast þessari þjóð, og sennilega fer fjölda margt af þessu fólki burt á næstu árum. og þarf þá ekki að taka tillit til þess síðar, þegar kemur til athugunar að veita ríkisborgararétt þá. Ég viðurkenni með meiri hl., að það er nauðsynlegt að viðhafa fulla varfærni í þessum málum, en ég tel, að það sé nokkurn veginn öruggt með því, að þeir, sem íslenzkan ríkisborgararétt vilja fá, sanni það með sínu starfi hér heima, að það sé rétt að veita þeim hann, og ég er sannfærður um, að það er engin hætta með þá menn, sem upp eru taldir á þskj. 404 frá minni hl. allshn. Og þann mann sem við þm. Skagf. sérstaklega berum fram í okkar brtt. á þskj. 410, er sannfærður um, að það er gróði fyrir þjóðfélagið að hafa hann starfandi hér, en ekki tap. Hins vegar er ég hræddur um, að við missum hann burt héðan, ef hann fær nú ekki íslenzkan ríkisborgararétt eftir svo langan starfstíma hér.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Ég vil eingöngu út af ummælum hv. 1. þm. Skagf. geta þess, að þótt það sé eðlilegt á venjulegum tímum að miða við þann árafjölda, sem menn hafa dvalið hér, og ef menn hafa verið hér 13–14 ár, þá sé líklegt, að ekkert sé á móti því, að þeir verði gerðir að íslenzkum ríkisborgurum, þá horfir nokkuð öðruvísi við eins og nú standa sakir. Þeir menn, sem hér er um að ræða, áttu þess engan kost öll styrjaldarárin að hverfa héðan, þótt þeir hefðu viljað. Þess vegna er í raun og veru alveg óeðlilegt að telja þau ár með í þessu sambandi. Það er vitað mál, að næstu ár fyrir stríðið komu hingað ýmsir menn, sem ætluðu sér að vera hér skamma hríð, en urðu innlyksa af völdum ófriðarins og hafa eingöngu dvalið hér af þeim sökum. Það er líklegt, að margir þeirra vilji dvelja hér áfram, sérstaklega vegna þess að þeir eiga ekki heimgengt aftur og ekki blæs svo byrlega í þeirra heimalandi. Á það verður að líta, að dvalartíminn er ekki, eins og nú standa sakir, sérstakt vitni þess, að þá fýsi mjög að tengjast böndum við Ísland, heldur geti oft og tíðum verið um bráðabirgðadvöl að ræða. Þess vegna er mjög eðlilegt að halda sér við þær reglur, sem meiri hl. hefur tekið upp og vera enn varfærnari að þessu sinni. Það kann að vera, að með því móti verði einstakir menn sviptir þessum rétti, sem sanngjarnt hefði verið, að þeir hefðu fengið. En þó er á það að líta, að þessir menn njóta nú alls borgaralegs réttar og eru því engu harðrétti beittir, þó að séð yrði til, hvernig fer með dvöl þeirra, eftir að kyrrð hefur komizt á í heiminum á ný. Hitt er vitað og mörgum hv. þm. kunnugt, þar á meðal mér, að sumir þeir menn, sem undanfarin ár hafa sótt á að fá borgararétt, hafa beinlínis gert það í því skyni að öðlast íslenzkan ríkisborgararétt til þess að fá með honum inngöngu í önnur lönd, sem þeir hefðu ekki getað gert með sínum gamla ríkisborgararétti. Þetta er áreiðanlega staðreynd og gefur fullkomlega tilefni til að fara mjög varlega í það nokkra hríð að veita íslenzkan ríkisborgararétt. Það er engin ástæða til að halda, að svo sé um þann mann, sem hv. 1. þm. Skagf. talaði sérstaklega um. En það er ljóst, að ef menn fara að gera upp á milli manna eftir því, hvernig þeirra persónulega þekking er hverju sinni, þá er komið mikið handahóf, sem að ýmsu leyti er varhugavert. Þess vegna finnst mér skynsamlegast að halda sér við þá meginreglu, sem hv. meiri hl. n. hefur byggt till. sínar á. Vil ég því mæla með því, að d. samþykki þær og láti sér það nægja að svo stöddu.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Á sínum tíma flutti ég hér brtt. á þskj. 214 um að veita ríkisborgararétt tilteknum manni. Ég fyrir mitt leyti get tekið undir það með hæstv. utanrrh., að það beri að viðhafa alla varfærni með veitingu ríkisborgararéttar nú á þessum tímum, eftir að styrjöldinni er lokið, og bezt mundi vera, að ef hægt væri að fylgja ákveðinni reglu og fara ekki út yfir hana. Nú skilst mér, að eftir að till. meiri hl. á sínum tíma komu fram, hafi ýmsar till. komið fram, einnig frá minni hl. og jafnvel einstökum þm., sem ganga út fyrir þær reglur, sem meiri hl. allshn. vill setja um þetta efni. Þegar ég sá, að svo var komið, flutti ég þessa till. á þskj. 214. Ég mun geta sætt mig við, ef fylgt verður ákveðinni reglu líkt og þeirri, sem hv. meiri hl. allshn. hefur lagt til, að það gangi þá jafnt yfir alla, sem lagt er til, að öðlist borgararétt. Ef hins vegar á að fara út fyrir þá reglu, þá tel ég, að sá maður, sem um ræðir í till. minni, ætti vissulega að fá að njóta þessa réttar. Hér er um að ræða mann, sem löngu fyrir stríð kom til Íslands af þeirri ástæðu, að hann gat ekki verið í Þýzkalandi, eftir að stjórn Hitlers komst að. Þessi maður, Ernst Wilhelm Beckmann, sem hefur staðfest ráð sitt hér á landi, er listfengur maður, kvæntur íslenzkri konu og á hér mörg börn. Hann hefur um margra ára skeið unnið hjá Ríkharði Jónssyni myndhöggvara, því að hann er myndskurðarmaður, og síðar hefur hann haft sérstaka myndskurðarstofu. Hann talar og ritar íslenzku og vill staðfestast algerlega hér á landi. Ég vil því mæla með því, að þessi brtt. verði samþ., ef á annað borð verður farið út fyrir þær reglur, sem meiri hl. allshn. fylgir.

Frsm. minni hl. (Hermann Guðmundsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við ræðu hæstv. ráðh. og þær ítrekanir, sem komu fram hjá hv. frsm. meiri hl. um sérstaka varúð í þessum málum. Þær komu mér ekki ókunnuglega fyrir, og ég vissi um afstöðu hæstv. forsrh., þar sem hann átti sæti í allshn. Hæstv. dómsmrh. kemur mér heldur ókunnuglega fyrir sjónir. Það voru orð hæstv. dómsmrh., sem voru frumástæða þess, að ég stóð upp. Hann gaf óbeint í skyn, að þeir menn, sem hér er um að ræða, sæktu um ríkisborgararétt hér til að geta fengið ríkisborgararétt annars staðar. Ég veit ekki, hvað hæstv. ráðh. á hér við. Mér kæmi betur, að hann vildi, áður en málið gengur lengra, skýra frá, hvort einhverjir þeirra manna, sem ég hef gert till. um, væru að þessu, og þá sanna, að svo væri. Annars kann ég illa við að vera með getsakir, sem eru gerðar til að spilla fyrir, að þeir menn, sem till. er gerð um á þskj. 404, verði samþ., ekki sízt af því, að hæstv. dómsmrh. tók fram um einn af þeim mönnum, sem meiri hl. n. gerir ekki till. um, að vel gæti verið, að ekki væri þannig ástatt um hann. Ég hef talað við alla þá, sem standa á þskj. 404. og hygg, að óhætt sé að fullyrða, að þeir óski að veiða framvegis íslenzkir ríkisborgarar, en ætli ekki að komast til annarra landa og öðlast þar ríkisborgararétt. Ég hef svo ekki meira um þetta að segja að svo komnu máli. Ég vil aðeins bæta því við að lokum, að mér finnst ekki þörf þessarar sérstöku varfærni, sem hér á að viðhafa. Ég sé ekki, að ástandið í dag réttlæti það. Það má vera, að sumir þessara manna hafi verið hér vegna þess ástands, sem var fyrir stríðið, en ég hygg þó, að allir, sem eru á þskj. 404, ættu að fá íslenzkan ríkisborgararétt, og ég vona, að d. verði við þeirri ósk og samþykki brtt.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Hv. frsm. minni hl. hefur misskilið ummæli mín. Ég sagði aldrei, að menn hefðu reynt að fá ríkisborgararétt hér til að geta síðan fengið ríkisborgararétt annars staðar, heldur til þess, ef þeir færu úr landi, að þeir gætu notað íslenzkan ríkisborgararétt annars staðar og komizt áfram á honum, sem þeir hefðu ekki getað á sínum upphaflega ríkisborgararétti. Þetta er sitt hvað. Annars beindi ég þessu ekki sérstaklega gegn þeim mönnum, sem eru í till. hans, heldur hitt, að sumir þeir, sem að undanförnu hafa sótzt eftir að fá íslenzkan ríkisborgararétt, það er mér persónulega kunnugt, hafa gert það af þessari ástæðu, og hefur það orðið til þess, að mér virðist ástæða til að fara varlega í það almennt að veita þennan rétt og þess vegna sé betra, að upp sé talin slík meginregla, sem hv. meiri hl. allshn. hefur gert, en að velja milli manna af handahófi, eins og mér virðist hv. minni hl. vil ja. Það gæti verið ástæða til að fara þannig að, ef það væri níðzt á þessum mönnum, ef þeim væri gert örðugt fyrir, ef þeir væru ofsóttir eða stæði til að flæma þá úr landi. Ekkert slíkt er hér fyrir hendi. Þeir njóta hér fullkomins borgaralegs réttar og á engan veginn að hrekja þá úr landi eða ofurselja þá neinum ofsóknarmönnum þeirra. Þeir njóta íslenzkrar réttarverndar og gestrisni Íslendinga. Virðist mega við það hlíta, þar til séð verður, hvernig skipast, og tel ég því öruggast að fara eftir þeirri reglu, sem hv. meiri hl. allshn. hefur tekið upp.



Herra forseti. - Það er í sambandi við og í tilefni af ummælum, sem hér féllu við umr. í Sþ. um landhelgi Íslands, að þá lét hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, svo um mælt, að brezka stjórnin hefði gert það að skilyrði fyrir viðurkenningu íslenzka lýðveldisins 1944, að samningurinn um landhelgi Íslands frá 1901 yrði viðurkenndur af Íslendingum, en sá samningur var, svo sem kunnugt er, nauðungarsamningur, sem dönsk stjórnarvöld gerðu að okkur forspurðum. Ég hafði ekki heyrt þess getið, að þetta hefði komið fram frá Bretum, að þeir hefðu sett þetta skilyrði, og kom þetta mjög á óvart. Hins vegar lét ég því þá ómótmælt, því að verið gat, að svo hefði verið, þó að mér hefði ekki verið um það kunnugt, en ég gerði þegar ráðstafanir til þess, að það yrði athugað, hvort nokkur gögn væru fyrir þessu í utanrrn. Skrifstofustjórinn þar sagði mér, að svo væri ekki. Það er því eitthvað málum blandað, sem hv. þm. segir í Þjóðviljanum í gær, að hann hafi fengið þar upplýsingar, sem sönnuðu hans mál, að brezka stjórnin hafi farið fram á þess konar staðfestingar af Íslendinga hálfu. Af þessum ástæðum þykir mér rétt að skýra hér frá því, að því fer svo fjarri, að þetta fái staðizt, að brezka stjórnin hafi sett nokkur skilyrði um viðurkenningu þessa né annarra samninga fyrir því að viðurkenna lýðveldið Ísland, heldur var þessi umleitan bein afleiðing af lýðveldisstofnuninni. Málinu sést fyrst hreyft í utanrmn. þann 20. okt. 1944, og þá þannig, að fram kom ósk frá brezku stjórninni um, að þessi og fleiri samningar yrðu endurskoðaðir, og var þáverandi utanrrh., Vilhjálmur Þór, þá á fundi, og segir svo um þetta í fundagerðabókinni, með leyfi hæstv. forseta: „Utanríkisráðherra tilkynnti, að borið hefði á góma milli sendiherra Breta og sín, að með niðurfelling sambandslaganna mætti draga í efa, hvort samningar Íslands við önnur ríki, er gerðir hefðu verið fyrir gildistöku sambandslaganna, væru eigi úr gildi fallnir. Sendiherra Breta hefði lagt til samkvæmt fyrirmælum frá ríkisstj. sinni, að með nótuskiptum yrðu allir samningar, sem um gæti verið að ræða, látnir gilda áfram til bráðabirgða, þar til hægt væri að ganga frá þeim málum endanlega. Til skýringar gat ráðherra þess, að norska ríkisstj. hefði árið 1905 gert slíka bráðabirgðasamninga við Breta. Ráðherra skýrði enn fremur frá því, að það mætti telja æskilegt að hafa alla samningana í gildi áfram, nema ef til vill samninginn frá 1901 um fiskiveiðalandhelgina. Sá samningur væri væntanlega sá eini, sem vafi gæti leikið á um, hvort gott væri að framlengja. Ráðherrann kvaðst hafa viljað hreyfa þessu máli við nefndina, til þess að hún gæti látið í ljós skoðun sína um það, hvort rétt væri að gera slík nótuskipti við Breta eða ef til vill líka við fleiri ríki.“ Síðan verða nokkrar umr. um þetta í utanrmn., sem lýkur með því, að þáverandi utanrrh., Vilhjálmur Þór, sagði, að það skipti engu máli, hvort málið væri afgreitt nú eða eftir 14 daga, en hann hefði þó viljað hreyfa því á þessum fundi, því að það væri kurteisi við þá erlendu þjóð, sem hér væri aðili, að afgreiða málið fljótt. Hann minntist enn á, að athugandi væri að gera slíka samninga við fleiri ríki en Bretland. Þann 25. okt. fær ríkisstj. svo nótu frá brezka sendiherranum, þar sem farið er fram á endurskoðun samninganna. Nóta þessi var send til hæstaréttardómara og fleiri sérfræðinga til umsagnar. Málið er svo aftur tekið fyrir í utanrmn. 12. jan. 1945, og voru þá allir ráðh. viðstaddir, en ekki hv. 2. þm. Reykv., og hann var ekki heldur á fyrri fundinum 20. okt. Utanrrh., Ólafur Thors, skýrði frá því, að síðan mál þetta hefði verið til umr. í n., hefði það verið lagt fyrir hæstaréttardómara og fleiri sérfræðinga. Las ráðherrann svo upp uppkast að svari til brezka sendiherrans, og var það samþ. með öllum greiddum atkv. Svo daginn eftir var send nóta til brezka sendiherrans, og var þar staðfest, að Íslendingar væru fúsir að fallast á, að í gildi væru allir þeir samningar, en óski, að þeir yrðu teknir til endurskoðunar, er stríðinu væri lokið, og að þeirri endurskoðun yrði lokið eftir þrjú ár. Þetta eru aðalatriðin, sem fyrir liggja í málinu. Ég hef átt tal við Vilhjálm Þór um þetta mál, og hann kannast ekki við það, að þetta skilyrði hafi verið sett af Breta hálfu, hvorki um þennan samning né annan, og hitt er víst, að engin gögn eru fyrir hendi í ráðuneytinu, sem sýni það, og fundargerðirnar sýna að mínum dómi, að slíkt skilyrði hefur ekki verið sett af Breta hálfu, því að málið kemur ekki fyrir utanrmn. fyrr en mörgum mánuðum eftir, að búið er að viðurkenna lýðveldið, og þá sem bein afleiðing af þeirri viðurkenningu. Ég held því, að ekki verið komizt hjá því að telja, að ummæli hv. 2. þm. Reykv. hvíli á misskilningi, en hér er um viðkvæmt utanríkismál að ræða, sem hætt er við, þegar svona er á tekið, að spilli sambúð okkar og þessa stórveldis. Ég taldi því rétt, að það kæmi hér fram, að þessi ummæli eru með öllu úr lausu lofti gripin.



Herra forseti. - Hæstv. utanrrh. sagði, að ummæli mín í þessu máli væru úr lausu lofti gripin. Ég sagði frá því, að Bretar hefðu sett það að skilyrði fyrir viðurkenningu lýðveldisins, að viðurkennt væri gildi þessa samnings, og byggði ég þetta á því, að þáverandi utanrrh., Vilhjálmur Þór, minntist á það á einum fundi í utanrmn., að Bretar mundu viðurkenna lýðveldið og ganga jafnframt út frá, að allir samningar, sem Danir höfðu gert og vörðuðu Ísland, héldu gildi sínu. Var þá minnzt á landhelgissamninginn. Var gengið út frá því, að ríkisstj. gerði út um þetta mál. Þetta var ekki tekið fyrir sem dagskrármál og engin samþykkt um þetta gerð. Á laugardaginn fór ég upp í stjórnarráð til þess að athuga um þetta. Skrifstofustjórinn í utanrrn. sagði mér, að málið hefði verið rætt í október. Nú mundi ég ekki eftir neinum fundi um þetta mál í október, og hafði ég aldrei heyrt um það fyrr en á laugardaginn, að þetta mál hefði verið tekið fyrir aftur í nefndinni. Ég fór svo að blaða í fundargerðabókinni. Þar sé ég svo, að fundur hefur verið haldinn um þetta föstudaginn 20. okt. Á þessum fundi var ég ekki. Þar var ekki heldur Ólafur Thors né Hermann Jónasson. Þessi fundur er kallaður saman síðdegis 20. okt., kl. 5. Daginn eftir tekur ný stjórn við völdum. Þessi fundur er því augsýnilega kallaður saman af þáverandi utanrrh., Vilhjálmi Þór, seinustu klukkutímana, sem hann er við völd. Á fundinum mæta 4 menn, og þar af 2 varamenn. Á þessum fundi var rætt um bráðabirgðalöggildingu samninga milli ríkjanna. Ráðherrann, Vilhjálmur Þór, taldi þá, að þessu máli yrði að hraða, því að það væri kurteisi við hið erlenda ríki. 25. okt., rétt eftir að stjórn Ólafs Thors hafði tekið við völdum, kom brezki sendiherrann með nótu, og segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aide Mémoire. - His Majesty's Governments would welcome a formal note from the Icelandic Governments confirming the continued validity of all agreements between the two countries in force at the time óf dissolution of the Act of Union, pending the conclusion of any new agreements between the two countries.“ Hér er farið fram á að fá formlega staðfestingu á gildi samninganna, sem sé hið sama og farið var fram á 20. okt., þegar Vilhjálmur Þór kallar fundinn saman. Allt bendir þetta á, að Vilhjálmur Þór hafi áður verið búinn að lofa því munnlega, að þessir samningar yrðu framlengdir, og nú, þegar stjórn hans er að fara frá og ný stjórn að taka við, ámálgar sendiherra Breta það að fá formlega staðfestingu á þessu, sem hann hefur haft munnlega staðfestingu á áður, og kemur strax til hinnar nýju stjórnar til þess að bera þessa ósk fram við hana. Mér var, er ég kom upp í stjórnarráð á laugardaginn var, ókunnugt um þessa fundi um þetta mál 20. okt. og 12. jan. Mín vitneskja um þetta var frá Vilhjálmi Þór, hinni stuttu frásögn hans á fundi um málið. Nú er mér spurn: Eru til nokkrar skriftir í ráðuneytinu varðandi þessi efni, þ.e. um það, sem Vilhjálmur Þór hefur rætt við sendiherrann? Hefur ráðherrann skrifað nokkuð um þetta atriði? Það liggur bókað fyrir, að þann 21. okt. fer ríkisstj. fram á að fá „formal note“ til frekari staðfestingar loforðum frá því í október, og er þessu lofað, áður en lýðveldistakan fer fram. Og á meðan ekkert kemur frá stjórnarráðinu um þetta, mun ég standa á því, að ég fari hér með rétt mál. Mín vitneskja um þessi mál er fengin á fundum, sem ég hef setið í utanrmn., og verður því, ef hrekja á þessi ummæli, eitthvað að koma fram skriflegt, en það, sem Vilhjálmur Þór man, þá kemur hans staðhæfing á móti minni. Brezka ríkisstj. hefur fengið loforð um það, að samningar þeir, sem Bretastjórn hefur gert við Danmörku og varða Ísland beint eða óbeint, haldist í gildi, og Vilhjálmur Þór sagði frá því sem frétt. En síðar kallar Vilhjálmur saman nefndina og vill fá formlega staðfestingu á því, að samningarnir falli ekki úr gildi, og það er rétt að minna á, að brezk utanríkisþjónusta er ekki svo slöpp, að hún viti ekki, hvað hún geri, og henni er nóg að fá munnlega staðfestingu utanrrh., og er utanrrh. fer frá, þá fer brezki sendiherrann að ámálga þetta á nýjan leik, og daginn áður en ríkisstj. fer frá þá er þetta staðfest og bókað í utanrmn. á fundi, er haldinn var kl. 5 e.h. Þá er fengin staðfesting á þessu. Ég held því, að þetta ætti að geta verið sannfærandi. Ég sé og í fundargerð utanrmn. frá 20. okt., að ekkert er alvarlega rætt um það að slíta þessum samningum. Englendingar lögðu áherzlu á það, að gildandi milliríkjasamningar héldust óbreyttir, og þeir stóðu vörð um þá, og er alls fjarri því, að þetta ætti að spilla sambúð þjóða, en öll stjórnvizka Breta gengur út á að halda sínum rétti. Svo er eitt undarlegt, að eftir þessa samþykkt 20. okt., þá virðist koma hér töluvert meira, sem Íslendingar gengu inn á, þ. e. að þeir samþykktu að endurskoða samningana innan þriggja ára. Einkennilegt er við þetta, að þetta var samþ. í n. án minnar vitundar og fleiri nm. í utanrmn. Og ég staðhæfi, að fyrrverandi utanrrh., Vilhjálmur Þór, framlengdi samningana við Breta, og er sendiherrann brezki fer fram á það að fá staðfestingu á þessu, þá fær hann hana.



Herra forsefi. - Ég verð því miður að ítreka það, að ég er hræddur um, að yfirlýsingar hv. 2. þm. Reykv. séu svo lagaðar, að þær geti haft áhrif í þá átt að spilla samningum okkar og Breta, og ummæli þau, sem hv. þm. hefur haft í frammi hér og blað hans Þjóðviljinn, komi aðeins illu einu af stað, er verið er að hefja viðskiptasamninga á milli þjóðanna. Og ef það er álit manna, að stækka beri landhelgi Íslands, þá eru fullyrðingar, sem hér hafa fram komið frá hv. þm., ekki bezta leiðin til þess að koma þeim málum fram, er lúta að stækkun landhelginnar. Það liggja gögn frammi í stjórnarráðinu um þetta, og held ég, að hv. þm. hafi ofmælt sig, er hann talaði hér áðan, og fyrrv. utanrrh., Vilhjálmur Þór, hefur lýst yfir, að við sig hafi Bretar engin slík skilyrði borið fram. Fyrrv. ráðh. getur stutt sitt mál, og á fundum í utanrmn. hafa menn talið sig óbundna fyrri yfirlýsingum um þetta, og ef einhver kynni að telja sig bundinn í báða skó vegna gamalla samninga, þá verður að minnsta kosti að vera einhver flugufótur fyrir því, að menn sjái ástæðu til þess að hefja langar umr. um málið. Ef um ýmislegt varhugavert kynni að vera að ræða í þessu máli með tilliti til ræðu hv. þm., þá vil ég geta þess, að hv. þm. Str. var á fundi 12. jan. og þá var það samþ. með öllum greiddum atkv. í utanrmn. að senda Bretastjórn nótu þá, er hún bað um, og ég vil nú minna hv. þm. á það, að ef hann hefði viljað kynna sér, hvað gerzt hefur í þessu í utanrmn., þá ætti hann að líta í fundargerðabókina fyrir þann tíma, er Vilhjálmur Þór fór frá.



Herra forseti. - Mér sýnist, að hæstv. ráðh. ætli að fara eftir ummælum Þjóðviljans varðandi þetta, og hann gaf í skyn, að blaðið væri að spilla fyrir samningum með því að ræða þessi mál. Blöð eiga að hafa og hafa vald til þess að krítísera og segja álit sitt á hlutunum hispurslaust. - En víðvíkjandi því, hvort ég hafi farið með rétt mál eða rangt, þá skal ég ræða þetta frekar. Hæstv. ráðh. sá ástæðu til að snúa út úr því, sem ég sagði áðan. Hann vildi láta skilja það svo sem ég sagði, að brezki sendiherrann hefði talað um þetta við Vilhjálm Þór. Ég fór fram á að fá að vita, hvort skjöl væru í stjórnarráðinu um viðurkenningu annarra ríkja á lýðveldi okkar. Ég skal ekkert fullyrða um þetta. Það getur verið, að það hafi verið aðeins um þetta talað, en ég hélt, að það væri siður þeirra, sem vilja ganga vel frá slíku, að skrifa það mjög rækilega og nákvæmlega upp. Það væri gott að fá upplýsingar um það, hvort ríkisstj. eða utanrrh., Vilhjálmur Þór, hefði gert það að skrifa upp þau samtöl, sem farið hefðu fram við sendiherra erlendra ríkja. Ég held, að ég muni það rétt, að brezka stjórnin hafi sett þetta skilyrði og Vilhjálmur Þór hafi skýrt frá því. Hvað menn í utanrmn. muna, kemur fram síðar. Hæstv. utanrrh. sagði, að ég hefði getað fengið að vita um fundinn, sem haldinn var í utanrmn., eða hvað hefði farið þar fram, þar sem fundargerðir væru sendar heim til nm. á eftir. En það er ekki alltaf gert, a.m.k. ekki til þeirra manna, sem ekki hafa verið á þeim fundi. Þegar ég svo sá fyrst þessa fundargerð uppi í stjórnarráði, sagði ég við skrifstofustjórann, að um þennan fund hefði ég ekki haft hugmynd, sem haldinn var á síðustu klukkutímum, sem gamla ríkisstj. lifði, og ég hélt að þessi fundur hefði verið haldinn til þess að staðfesta samkomulagið, og einnig, að fyrst og fremst hefði fundurinn 20. okt. verið til þess að staðfesta þau nótuskipti, sem fram höfðu farið. Og því til staðfestingar álít ég, að brezka ríkisstj. hafi álitið máli sínu borgið með því að hafa þetta svona: En það getur vel verið, að brezk áhrif séu svo ríkjandi hér á landi nú, að það þyki ekki heppilegt að tala um slíkt. Ég skal ekki um það segja. Og þær fullyrðingar hæstv. utanrrh., að það sé meira en lítill vafi á þessu, tel ég mjög ofmælt hjá honum. Það stendur staðhæfing á móti staðhæfingu í þessu máli, og ég mun halda fast við minn málstað, að þessi fundur hafi verið haldinn til þess að staðfesta það formlega, sem munnlega var búið að ákveða, og brezka ríkisstj. hefði viljað fá þessa staðfestingu, áður en ráðh. úr gömlu stjórninni færu frá. Hitt er rétt að athuga, hvernig stendur á, þegar þetta er svo ljóst fyrir mönnum, að hægt sé að endurskoða þessa samninga á næstu 3 árum, að hitt er gert af hálfu þeirra manna, sem álíta það mögulegt, og hvernig stendur á, að ekkert orð kemur um það hér á þingi, þegar rætt er um það að segja upp þessum samningi.



Þó að hæstv. utanrrh. hafi nú rækilega og með fullkomnum gögnum sýnt fram á, að staðhæfingar hv. 2. þm. Reykv. í sameinuðu þingi fyrir nokkrum dögum út af skilyrðum af hálfu brezku ríkisstj. í sambandi við stofnun lýðveldis á Íslandi væru rangar, þykir mér rétt að draga saman í lokin það, sem upplýst er í þessu efni, þar sem glögglega má sjá, hvað fullyrðingar hv. 2. þm. Reykv. eru út í loftið og alveg án þess að styðjast við rök í þessum málum. Ég hafði búizt við eins og hæstv. utanrrh., að hv. 2. þm. Reykv., eftir að hann hefði fengið upplýsingar í þessu máli og eftir að hann hefði fengið að vita, að hans fullyrðingar væru rangar og á misminni byggðar, að hann bæði afsökunar. En hann gerir nú þvert á móti. Og ég hef ritað eftir honum hér hvað eftir annað, að ríkisstj. brezka fyrir milligöngu sendiherra síns hér hefði gert það að skilyrði fyrir viðurkenningu sinni á lýðveldi okkar, að nauðungarsamningurinn frá 1901 héldi gildi eins og aðrir nauðungarsamningar, sem gerðir hafa verið. við Dani. Og þessi hv. þm. fullyrðir líka, að Vilhjálmur Þór, þáverandi utanrrh., muni hafa lofað sendiherra Breta þessu á sínum tíma. Hér er um mjög alvarlegar fullyrðingar að ræða, bæði í garð brezku stjórnarinnar og eins í garð fyrrverandi utanrrh., Vilhjálms Þór, því að hafi hann af hálfu íslenzku ríkisstj. lofað þessu án þess að hafa Alþ. og yfirleitt alla aðila á bak við sig, þá er það mjög hæpin aðferð. Og það hefði líka verið heldur óviðkunnanlegt af hálfu brezku ríkisstj., að hún hefði farið að setja þessi skilyrði fyrir viðurkenningu á fullveldi Íslendinga. En hvað hefur hv. 2. þm. Reykv. flutt fram af rökum fyrir sínum margendurteknu fullyrðingum, og hvaða gögn hefur hann rakið? Þessar fullyrðingar hv. þm. eru byggðar á því, sem hann hafi heyrt þáverandi hæstv. utanrrh., Vilhjálm Þór, segja á fundi í utanrmn., að þetta hefði komið frá stjórn Breta sem skilyrði fyrir viðurkenningu þeirra á íslenzka lýðveldinu. Þetta eru einu og aleinu rökin, sem hv. 2. þm. Reykv. ber fram máli sínu til sönnunar. Gegn þessu hníga svo mörg og sterk rök, svo sterk og afgerandi, að þeir, sem héldu, að fullyrðingar hv. 2. þm. Reykv. væru réttar, hljóta að sjá strax, að svo getur ekki verið. Í fyrsta lagi er það brezki sendiherrann á Íslandi, sá sami, sem var 1944, og í öðru lagi Vilhjálmur Þór og yfirleitt allir, sem viðstaddir voru á fundi utanrmn., sem hv. þm. vitnar til, og þar á meðal bókari og ritari utanrmn., sem er skrifstofustjóri í utanrrn. Hefur hv. 2. þm. Reykv. getað leitt fram einn af þessum aðilum máli sínu til stuðnings? Nei, þvert á móti. Allt það, sem upplýst er frá þessum aðilum, gengur gegn fullyrðingum hv. þm. Vilhjálmur Þór sagði við hæstv. utanrrh. og hefur leyft honum að hafa eftir sér hér á Alþ., að um þetta hafi aldrei verið rætt við hann, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, þaðan af síður, að hann hefði nokkru slíku lofað, þar sem ekkert hefði verið rætt um þetta við hann. Ekkert bendir til þess, að sendiherra Breta á Íslandi muni hafa komið fram með þetta við ríkisstj. Enginn maður úr utanrmn. kannast við að hafa heyrt þetta - í það minnsta hafa ekki verið leiddar neinar líkur fyrir því -, sem hv. 2, þm. Reykv. talar um. Ég hef átt sæti í utanrmn. og hef verið, held ég, á flestum fundum, sem haldnir voru um það leyti, sem lýðveldið var stofnað á Íslandi, og mig rekur ekki minni - til, að neitt slíkt hafi komið fram á þessum fundum í þeirri n. Og það var einmitt afstaða Íslendinga að leita ekki eftir viðurkenningu annarra ríkja á stofnun íslenzka lýðveldisins. Hins vegar var ljóst, skömmu áður en lýðveldið var stofnað, að það mundi verða viðurkennt af vissum stórveldum, þar sem þau mundu láta fulltrúa sína mæta fyrir sig á Þingvöllum 17. júní 1944 til þess að hylla íslenzka lýðveldið og votta því hamingjuóskir sínar þar á staðnum. Ég held, að það hafi því ekki komið neitt fram um það í utanrmn., að leita skyldi viðurkenningar Breta á lýðveldi okkar, og því síður, að það hafi verið gert. Og mig undrar það, ef ekki væri bókuð í gerðabók n. ekki ómerkari frásögn en sú, sem hv. 2. þm. Reykv. fullyrðir nú, að hafi farið fram af hálfu Vilhjálms Þór og n. á þeim dögum. Mér þykir slíkt ákaflega undarlegt, og það brýtur alveg í bág við þá viðteknu reglu, sem yfirleitt er höfð í utanrmn., að slíkt hefði ekki verið bókað, ef það hefði komið fram. Þannig hníga öll rök og allir vitnisburðir gegn fullyrðingum hv. 2. þm. Reykv. Hann hefur ekkert máli sínu til stuðnings annað en það, sem hann staðhæfir, að hann muni réttilega. En hann staðhæfir líka meira en það, sem hann getur vitað, þar sem hann hefur nú staðhæft, að sendiherra Breta hér hafi gert þetta skilyrði og Vilhjálmur Þór hafi gengið inn á það. Hv. 2. þm. Reykv. getur ekki um þetta vitað, nema því aðeins að Vilhjálmur Þór hafi sagt frá því á fundi utanrmn., sem ég hygg, að enginn maður muni eftir nema þessi hv. þm. Ég verð hins vegar að segja, eins og hæstv. utanrrh. tók fram, að ég hefði kosið, að hv. 2. þm. Reykv. hefði dregið að landi með fullyrðingar sínar. En í stað þess hefur hann ekki gert það, og þykir mér það miður, ekki endilega sjálfs hans vegna, því að ég ber ekki það mikla umhyggju fyrir honum, heldur vegna íslenzka ríkisins, að verið sé hvað eftir annað hér á Alþ. að reyna að vekja misskilning milli okkar og annarra ríkja, sem ekki er réttur. Slíkt leiðir aldrei til góðs og gæti orðið íslenzkum hagsmunum til tjóns, ekki sízt, ef íslenzkir þm. gera það.



Herra forseti. - Ég held, að hæstv. forsrh. sé bezt að gæta sjálfs sín, þegar hann talar um, hvað íslenzkum hagsmunum og íslenzku þjóðinni gæti orðið til tjóns, og setja sig ekki á háan hest til þess að dæma aðra í því efni. Ég býst við, að ég muni á þeim sviðum, þar sem mér er falið að gera eitthvað fyrir mína þjóð, standa nokkurn veginn á verði um hag og hagsmuni hennar, og þarf ég engra ráðlegginga frá hæstv. forsrh. í því efni. Hvort hins vegar fleiri en ég muna nokkuð um þetta atriði, sem hér hefur verið deilt um, mun koma í ljós á sínum tíma. Ég hef ekki spurt alla nm. að því ennþá, en það mun verða nægur tími til í utanrmn. Ég er reiðubúinn að halda áfram umr. um þetta mál, þegar það kemur þar til umr. Ég hvika ekki frá staðhæfingu minni, fyrr en ég sannfærist um, að ég hafi á röngu að standa. En ég álít, að ég hafi fengið þær upplýsingar, sem staðfesti það, sem ég hef sagt.



Herra forseti. - Ég hef átt tal við nokkra utanrmnm. um þetta, og þeir kannast ekki við það, sem hv. 2. þm. Reykv. segir í þessu efni, og hæstv. fyrrverandi utanrrh. sagði mér, að hann hefði ekki heyrt neitt frá stjórn Breta, síðan hann tók við embætti sínu, sem benti í þá átt, að um slíkt hefði verið samið. Það hefur því sannazt, svo að ekki verður um deilt, að hér er um hreinan hugarburð að ræða hjá hv. 2. þm. Reykv., og hann hefur ekki einu sinni getað nefnt, um hvaða fund hefði hér átt á ' vera að ræða. Það er enginn fundur haldinn frá 3. maí og þar til lýðveldið var stofnað. Frá því sjálf atkvgr. fór fram og þar til lýðveldið var stofnað, var ekki haldinn neinn fundur um þetta mál. Og ég held, að hv. 2. þm. Reykv. geti ekki einu sinni tilnefnt einn einasta fund, þar sem sé mögulegt, að slík skilaboð hafi verið borin fram. Það verður ekki annað séð af þessum niðurstöðum, sem komið hafa fram við umr., en að það, sem hv. 2. þm. Reykv. ber hér fram, er algerlega á misminni byggt, og að það hafi verið vegna annars atburðar, sem gerðist nokkrum mánuðum eftir lýðveldisstofnunina. Ástæðan til þess, að þetta stendur svona öfugt fyrir hv. þm., að hann getur ekki nefnt þennan fund, er sennilega sú, að hann var ekki á þessum fundi, sem haldinn var 20. okt. 1944, en svo hefur hann frétt frá þessum fundi á kosningabaráttutímum, og þess vegna hefur þetta snúizt svona í huga hans, að honum finnst núna, að slíkt hafi átt sér stað fyrir lýðveldisstofnunina.