Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Árni Gunnarsson) Áður en gengið verður til dagskrár vill forseti geta þess að hér verða nú fundir til kl. 3, en þá verður gefið klukkustundar hlé til þingflokkafunda og fundi verður fram haldið aftur kl. 4. Hér verður kvöldfundur ef þurfa þykir vegna umræðna um þau mál sem á dagskrá fundarins eru.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hl. fjh.- og viðskn. um frv. til laga um sérstakan skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði sem er 75. mál þingsins. Í nál. meiri hl. nefndarinnar segir að nefndin hafi fjallað um frv. og leggi meiri hl. til að það verði samþykkt óbreytt. Við fengum til fundar við okkur Þórarin V. Þórarinsson, framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambands Íslands, og ræddum efni frv. við hann. Ég þarf ekki að hafa langan formála fyrir nál. því að hér er um framlengingu á gamalkunnu máli að ræða. Undir nál. skrifa auk mín Ragnar Arnalds, Guðmundur G. Þórarinsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Þess ber að geta að því miður féll niður úr nál. að geta þess að fulltrúi Kvennalistans, hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir, var fjarstödd afgreiðslu málsins en ég geri ráð fyrir að hún geri grein fyrir afstöðu Kvennalistans til málsins síðar í umræðunni.

Frsm. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson): Virðulegur forseti. Eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni klofnaði nefndin í afstöðu sinni til málsins. Minni hl. nefndarinnar, en hann skipar auk mín hv. 1. þm. Vestf., skilar séráliti. Í því áliti kemur fram að sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði var fyrst lagður á árið 1979 og átti þessi skattur þá að vera tímabundin tekjuöflun ásamt svokölluðu nýbyggingargjaldi. Helstu röksemdir þessara beggja skatta voru þær að með álagningu þeirra væri hægt að ná til þeirra sem notið hefðu verðbólgugróðans en einmitt á þessu ári var mikið rætt um verðbólguna hér í sölum Alþingis og það var einmitt þetta ár sem sett voru lög sem verðtryggðu ýmsa hluti, svokölluð Ólafslög. Má segja að frá þeim tíma sé vart hægt að tala um að mikill verðbólgugróði hafi runnið til atvinnustarfseminnar frá sparifjáreigendum. Þetta breytti hins vegar ekki því að þessi skattur var árlega endurnýjaður þótt nýbyggingargjaldið félli niður en álagningarhlutfallinu var breytt. Það var í upphafi 1,4% en frá árinu 1984, ef ég man rétt, var skatthlutfallið lækkað í 1,1%. Það gerðist svo fyrir rúmu ári síðan að tilhlutan hæstv. ríkisstjórnar að þessi skattur var tvöfaldaður þrátt fyrir mikil mótmæli sem þá komu fram. Hæstv. ríkisstjórn breytti hins vegar afstöðu sinni sl. vor og lækkaði fyrirhugaðan skatt niður í 1,5% og þannig var hann innheimtur á yfirstandandi ári. Nú er þetta frv. flutt og gert ráð fyrir því að skattprósentan verði 1,5%. Í nefndinni var nokkuð rætt um þetta mál og eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni kom til fundarins fulltrúi Vinnuveitendasambandsins, Þórarinn V. Þórarinsson, og gaf nefndinni ýmsar upplýsingar. Það er ljóst nú að þessi skattur er ákaflega ósanngjarn og gerir upp á milli atvinnugreina og byggir á þeim misskilningi að skrifstofurekstur og verslunarrekstur séu einhvers konar óæðri atvinnugreinar sem eigi að borga meira til ríkissjóðs en aðrar greinar. Þá liggur jafnframt fyrir að stjórnskipuð nefnd hefur að undanförnu fjallað um vanda landsbyggðarverslunarinnar og án þess að ég hafi séð niðurstöðu nefndarinnar er mér sagt að hún sé á þá leið að landsbyggðarverslunin eigi við verulega örðugleika að stríða, m.a. vegna stefnu hæstv. ríkisstjórnar, og við bætist að á næsta ári muni sveitarfélögin í landinu hafa frjálsari hendur um álagningu fasteignagjalda sem almennt er búist við að stórhækki fasteignagjöld sem rekstur af þessu tagi, í þjónustu og verslun, þarf að greiða til sveitarfélaganna. Þetta kemur m.a. fram í viðtölum sem nú eru í Ríkisútvarpinu á morgnana við hina og þessa bæjar- og sveitarstjórnarfulltúa á landsbyggðinni þar sem þeir hugsa sér gott til glóðarinnar að styrkja hag sveitarfélaganna með því að leggja hærri fasteignagjöld á þennan rekstur og að sjálfsögðu annan rekstur jafnframt. Af þessari ástæðu væri full ástæða til þess hér og nú að óska eftir upplýsingum um það hjá hæstv. ráðherra, annaðhvort hæstv. fjmrh. eða öðrum hæstv. ráðherra sem hefur með málið að gera, hver sem það er, það getur hæstv. fjmrh. upplýst, hver hafi verið niðurstaða þeirrar stjórnskipuðu nefndar sem fjallaði um vanda landsbyggðarverslunarinnar. Það er full ástæða til þess hér við 2. umr. þessa máls að fá þær upplýsingar hér á borðið þannig að hv. þm. gangi vitandi vits til atkvæðagreiðslu um þetta mál, vitandi um það að þeir eru að hækka álögur á þennan atvinnurekstur sem berst í bökkum. Ég hygg að ýmsir hv. þm. sem eru fulltrúar fyrir byggðarlög úti á landi geti staðfest þetta og það væri vissulega fengur í því ef einhver þeirra fengist til að koma hér í ræðustól og staðfesta það sem kemur fram í niðurstöðu þessarar nefndar og jafnframt að staðfesta það að fyrirhugað sé af hálfu sveitarstjórnanna að leggja nú hærri gjöld á atvinnurekstur, þar á meðal þann sem hér er verið að skattleggja sérstaklega. Þess ber auðvitað að geta að þessi skattur leggst á alla atvinnustarfsemi, einnig þá sem er í frumgreinunum, þ.e. þann þátt sem er skrifstofuþáttur þeirrar starfsemi, þannig að það er áætlað fyrir því hve stór hluti húsnæðisins sem fyrirtækin nota í sinn rekstur fer undir skrifstofuhúsnæði og sá stofn er síðan notaður til þess að reikna þennan skatt af. Það er af þessum ástæðum, m.a., sem við í minni hl. leggjum til að frv. verði breytt. Við höfum fullan skilning á því að ríkissjóður þarf á tekjum að halda, en við teljum að það sé út í bláinn að staðfesta þá hækkun sem varð á yfirstandandi ári og höfum þess vegna flutt brtt. þess efnis að skatthlutfallið verði lækkað í það hlutfall sem hér var í gildi á árunum 1984--1988. Þess vegna höfum við á sérstöku skjali, sem er þskj. 250, leyft okkur að flytja brtt. sem er þess efnis að í stað 1,5% komi 1,1%. Í nál. lýsum við jafnframt því yfir að verði þessi brtt. ekki samþykkt leggjum við til að skatturinn verði aflagður og munum greiða atkvæði gegn frv. eins og það kemur frá hæstv. ríkisstjórn. Ég á von á því að hv. þm. Frjálslynda hægriflokksins muni taka til máls og gera grein fyrir sínum sjónarmiðum, en þeir hafa flutt till. er varðar þetta efni. Virðulegur forseti. Megintillaga okkar er sú að skatturinn verði í sama hlutfalli og hann var á árunum 1984--1988. Við viljum ekki staðfesta þá hækkun sem varð á þessu ári og ef hæstv. ríkisstjórn daufheyrist við niðurstöðum nefndar sem hæstv. ríkisstjórn hefur sjálf skipað um landsbyggðarverslunina sjáum við ekki ástæðu til annars en að koma til móts við fyrirtækin úti á landi sem nú berjast í bökkum og munum greiða atkvæði gegn frv. hæstv. ríkisstjórnar.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Því miður gat ég ekki verið viðstödd afgreiðslu þessa frv. í fjh.- og viðskn. en þar sit ég nú fyrir hönd Kvennalistans og vil því gera grein fyrir afstöðu Kvennalistans til frv. Við munum styðja frv. og fyrir því eru tvær ástæður. Önnur er sú, og hún er kannski ekki veigameiri þó að ég nefni hana fyrst, að það telst nú til nýmæla í því moldviðri skattbreytinga ýmiss konar sem þyrlað er upp á þessum síðustu dögum þingsins að einhvers staðar skuli þó vera staðfesta. Saga þessa skatts var að vísu óvenju fjölbreytt og skrautleg sl. ár. Hann var hækkaður til muna fyrir réttu ári og síðan þegar þurfti að grípa til efnahagsráðstafana, einu sinni sem oftar, var hann lækkaður aftur og er því gott dæmi um það óðagot og það flaustur sem einkennir þingstörf hér á síðustu dögum þings fyrir jól. Við gerum okkur vel grein fyrir því að mörg fyrirtæki eru illa stödd. Um það vitna bæði gjaldþrot og umkvartanir. Svo er þó auðvitað ekki um öll fyrirtæki, og við efumst reyndar um að þessi skattur einn skipti sköpum í afkomu fyrirtækja en viljum þó vekja athygli á því að það eru ekki bara fyrirtæki sem eru gjaldþrota. Það eru líka heimili og einstaklingar sem eru gjaldþrota eða standa mjög höllum fæti og því finnst okkur ekki verjandi annað en að styðja þennan skatt sem er þó óbreyttur á sama tíma og verið er að leggja til hækkun á tekjuskatti á einstaklinga.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég verð að segja eins og er að ég skildi ekki almennilega rök hv. síðasta ræðumanns sem bar hag heimilanna fyrir brjósti því það er ljóst að skattlagning sú sem hér er verið að ræða um veldur hækkuðu verðlagi í landinu sem að sjálfsögðu bitnar fyrst og fremst á heimilunum í landinu. Ég hygg því að Kvennalistinn geti endurskoðað afstöðu sína til þessa máls. Þetta mál sem hér er til umræðu er náttúrlega margrætt mál og menn kannski farnir að endurtaka sig ár frá ári en eins og fram kom hér hjá 1. flm. minni hl. var þessi skattur settur á fyrst 1979 og þá til eins árs, en það er eins og með aðra skatta sem settir eru á tímabundið að þeir virðast festast og ekki nokkur einasta leið að losna við þá. Sá skattur sem hér er til umræðu er hins vegar mjög óréttlátur og mismunar verulega atvinnugreinum og gerir mjög upp á milli þeirra. Hér ætti hins vegar að vera hlutlaust skattkerfi sem ekki er hægt að segja að sé þegar um slíka skattlagningu er að ræða sem leggst þyngst á eina tiltekna atvinnugrein umfram aðrar. Það er alveg ljóst, eins og ég sagði fyrr, að þessi skattur fer út í verðlagið og þó sérstaklega hér á Reykjavíkursvæðinu. Möguleikar dreifbýlisverslunar eru ekki eins ríkir til að yfirfæra skattinn út í verðlagið, nógu dýrt er það nú samt þar fyrir. Það er reyndar einkennilegt að ríkisstjórn sem hefur það að markmiði, eins og segir í málefnasamningi hennar, að unnið verði að því að bæta aðstöðu verslanafyrirtækja í dreifbýli --- og undir þeim orðum, þegar vitnað er í málefnasamninginn, flýr hæstv. fjmrh. úr sal --- skuli standa að framlengingu á slíkri skattlagningu sem hér er um að ræða. Þessi skattur leggst þó fyrst og fremst á Reykjavíkursvæðið eða Stór-Reykjavíkursvæðið, eins og fram kemur í svari við fsp. sem hv. þm. Hreggviður Jónsson lagði fram hér fyrr í vetur þar sem hann spurði hvernig þessi skattur skiptist eftir kjördæmum. Þá kemur það glögglega í ljós að að 88% leggst skatturinn á Stór-Reykjavíkursvæðið. Mér er ómögulegt að sjá að verið sé að bæta aðstöðu verslunarfyrirtækja í dreifbýli. Ég sé ekki styrkinn í því að íþyngja þeim atvinnuvegi með skattlagningu sem þessari og mætti reyndar spyrja þá landsbyggðarþingmenn hér sem bera hag kaupfélaganna fyrir brjósti hvort þeir telji að þetta verði þeim verslunarrekstri til framdráttar. Nógu erfitt hélt ég að það væri fyrir hjá mönnum á þeim bæ. Hæstv. forseti. Ég hefði nú gjarnan viljað hafa hæstv. fjmrh. hér í salnum þegar ég fer í einn ákveðinn punkt. Ég ætla ekki að krefjast þess að hann sitji hér undir, eins og ég sagði áðan, miklum endurtekningum sem óneitanlega verða ár frá ári, en það er ákveðinn punktur sem ég vil gjarnan hafa ráðherrann hér í salnum til að svara fyrir. Reyndar hefði ég óskað einnig eftir hæstv. viðskrh. því hann lýsti því hér fyrr í vetur í umræðum um þennan ákveðna skatt að hann væri því fylgjandi að hann yrði felldur niður og tekinn af, þannig að nauðsynlegt er að fá sjónarmið hæstv. viðskrh. einnig. Og talandi um þá sem ég, persónulega, hefði viljað heyra í hér úr ræðustól þá var líka ítrekað reynt að fá álit Borgfl. á þessum skatti. Eins og menn vita voru þeir andvígir honum að miklum meiri hluta á síðasta þingi nema hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, og það væri vissulega athyglisvert að heyra þeirra skoðun í dag og hvort hún er ekki sú sama og hún var á síðasta þingi. Reyndar á ég ekki von á öðru en að svo sé enda mjög stefnufastur flokkur þar á ferð. Það er ljóst að á tímum eignarskatta og hárra fasteignagjalda leggst þessi skattur þar ofan á einnig, þannig að það er ekki nóg að verið sé að ræða um skattlagningu af einu tagi á eignir heldur er hún af þrennu tagi, eignarskattar, fasteignagjöld og verslunar- og skrifstofuhúsnæðisskattur. Þá er líka rétt að benda á að þessi skattur veldur hækkun á húsaleigu sem kemur náttúrlega þeim verst sem minnstar hafa tekjurnar. Úr því að hæstv. fjmrh. heiðrar deildina með nærveru sinni langar mig að víkja beint að þeirri spurningu sem ég ætlaði að leggja fyrir hann vegna þess að ég geri ráð fyrir að hann staldri ekki lengi við. Í fjárlögum sl. árs, fyrir árið 1989, var gert ráð fyrir að skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði mundi gefa ríkissjóði 425 millj. kr. í tekjur. Af góðmennsku sinni og til að liðka fyrir kjarasamningum lækkaði hæstv. fjmrh. skatthlutfallið úr 425, og í fyrsta þingskjali þessa árs, fjárlögunum, segir um þennan skatt, með leyfi forseta: ,,Miðað við sömu verðforsendur og í áætlun um eignarskatta gætu tekjur af þessum gjaldstofni numið 400 millj. kr. á árinu 1990, samanborið við 330 millj. kr. á þessu ári.`` Hæstv. ráðherra ætlaði sem sagt að fara úr 425 millj. niður í 330 millj. samkvæmt því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir. Engu að síður svarar hann fsp. hv. þm. Hreggviðs Jónssonar um þennan skatt og hvernig hann skiptist á kjördæmin á þá lund að heildarinnheimta skattsins sé um 464 millj. kr. á þessu ári. Nú óska ég að sjálfsögðu eftir skýringum á þessu, á skatti sem átti að lækka úr 425 millj. niður í, eins og fjárlagafrv. í ár segir, um 330 millj. en raunveruleikinn er 464 millj. Sem sagt, aukin skattheimta um 40 millj. frá frv. sl. árs en aftur munur upp á einar 130 millj. samanborið við fjárlög ársins í ár. Ég veit að það vefst ekkert fyrir ráðherra að útskýra fyrir þingheimi í hverju þetta liggur. Hins vegar er þarna mikið ósamræmi á ferðinni og ég vona að það sé ekki rauði þráðurinn í gegnum frv. hæstv. ráðherra, þ.e. fjárlagafrv. fyrir árið 1990. Ég óskaði eftir því, hæstv. forseti, að viðskrh. tæki þátt í þessum umræðum. Nú hef ég ekki heyrt frá forseta um hvort ráðherra er í húsinu eða ekki eða hvort von er á honum.

Hann er í húsinu.

Það hefur glögglega komið fram í umræðum undanfarinna ára að kratar eru í sjálfu sér á móti þessari skattlagningu og hafa lýst því yfir ár eftir ár en engu að síður ætíð greitt síðan atkvæði með honum. Hins vegar, eins og ég sagði fyrr, lýsti ráðherra því yfir að hann hefði talað fyrir því í ríkisstjórninni að þessi skattur yrði lagður af og væri fróðlegt að heyra hvernig honum gangi í þeirri baráttu sinni. Ég ætla hins vegar ekki að hafa langt mál um þetta. Ég tel að í ljósi þeirra aðstæðna sem eru í þjóðfélaginu í dag, í ljósi yfirlýsinga hæstv. forsrh. um stöðu verslunar og þjónustu, sé engan veginn verjandi að leggja slíkan skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Með þetta allt í huga höfum við, ég og hv. þm. Hreggviður Jónsson, lagt fram tillögu til rökstuddrar dagskrár sem hljóðar svo: ,,Þar sem þessi skattur mismunar verulega atvinnugreinum í landinu og í ljósi erfiðrar rekstrarstöðu fyrirtækja samþykkir deildin að vísa þessu máli frá og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.`` Og nú ákalla ég samvisku manna, krata sem annarra, að taka undir þessa tillögu.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Þessi skattur er dæmigerður fyrir þá hugsanavillu sem ríkir hér á landi í skattamálum. En hvað er verslun? Er verslun af hinu góða eða er verslun af hinu illa? Og ég spyr hæstv. fjmrh. hvort hann telur.  Jón Sigurðsson var heldur ekki í nokkrum vafa um hvort væri.

Viðskrh.?

Sá eini sanni. Hann gerði sér manna best grein fyrir því hvað blómleg verslun þýðir fyrir landsmenn. Góð afkoma fyrirtækja í verslun og viðskiptum er hagur allrar þjóðarinnar og þá um leið ríkissjóðs. Sú skattheimta er vanhugsuð sem felst í því að leggja sérstakan skatt á atvinnutækin í landinu, starfsvettvang þeirra sem geta bætt lífskjör almennings með lægra verði og ódýrari þjónustu á fjölmörgum sviðum. Nú undanfarið hefur fjöldi fyrirtækja og einstaklinga orðið gjaldþrota. Jafnframt eru nú fleiri menn atvinnulausir í landinu en nokkru sinni fyrr, og í fyrsta skipti í fjölda ára eru menn nú atvinnulausir úr verslunarstétt. Fram að þessu hefur atvinnuleysi fyrst og fremst verið tengt þeim atvinnugreinum sem hafa átt við árstíðabundnar sveiflur að stríða. Þau gjaldþrot og greiðslustöðvanir fyrirtækja í verslun og viðskiptum sem hafa átt sér stað á þessu ári eru aðeins staðfesting á að fyrirtækin þola ekki alla þessa skattheimtu núv. ríkisstjórnar. Í tillögu til rökstuddrar dagskrár í þessu máli frá okkur hv. 5. þm. Vesturl. kemur það og greinilega fram að við teljum að vísa eigi þessu máli frá, enda er þetta skattur sem við getum ekki sætt okkur við að eigi að leggja á fyrirtækin og mismuna með þeim hætti fyrirtækjum í landinu. Hæstv. forseti. Í fsp. minni til hæstv. fjmrh. um sérstakan skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði kemur mjög glögglega fram hvað þetta þýðir í raun og veru. Af þeim skatti eru 88,3% greidd á Stór-Reykjanessvæðinu eða 409 millj. Þessi skattur er sem sagt fyrst og fremst settur á fyrirtæki hér á Stór-Reykjanessvæðinu og hann hefur orðið þess valdandi að dýrtíðin hefur vaxið í landinu. En hann leggst líka á fyrirtæki úti á landi, þó í minna mæli sé, vegna þess að fasteignamat úti á landi er miklu lægra. Í nýjum lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem voru samþykkt hér á sl. vetri, og ég einn þingmanna gerði athugasemd við það, eru ákvæði um það að sveitarstjórnir úti á landi geti hækkað allverulega fasteignagjöldin á húsnæði um allt land. Má reikna með því að fasteignagjöld á þessum fyrirtækjum úti á landi hækki um u.þ.b. 30% á næsta ári að meðaltali. Þó getur sú hækkun orðið allmiklu hærri eftir því í hvernig sveitarfélögum þau eru en reikna má með að þetta sé ekki undir þessu. Við erum því að ræða hér að þessi sérstaki eignarskattur og fasteignagjöld geti numið samtals í kringum 619 millj. á 2224 fyrirtækjum. Þetta eru gífurlega háar tölur þegar haft er í huga að þetta eru ekki fleiri fyrirtæki sem lenda í þessum skatti. Það liggur alveg ljóst fyrir að með því að fella þennan skatt niður væri hægt að skapa mörg störf í þjóðfélaginu og af þessum störfum rynnu skattar til ríkisins, þannig að það er örvandi fyrir atvinnulífið að lækka skattana. Ég veit ekki til þess að slíkur skattur sé lagður á fyrirtæki neins staðar í heiminum með þessum hætti. Þegar til viðbótar kemur að það er lagður á fyrirtæki á landinu rúmlega 1 milljarður í öðrum eignarsköttum eru lögð á fyrirtæki í landinu með þessum sköttum rúmlega 1600 millj. sem felast fyrst og fremst í því að verið er að draga féð úr heilbrigðum atvinnurekstri og setja það í rekstur ríkisins sem er kominn langt úr böndum. Hæstv. fjmrh. ætti frekar að snúa sér að því að leyfa fyrirtækjunum að ráðstafa þessum tekjum sem væru nálægt því að allir þeir menn sem nú er á atvinnuleysisskrá gætu fengið vinnu hjá þessum fyrirtækjum fyrir andvirði þeirra. Ég skora á hv. þm. að snúa þessu við því að ríkið fær engar tekjur ef atvinnufyrirtækin í landinu hætta að starfa. Þá getum við hætt. Hæstv. fjmrh. ætti að snúa sér að því að minnka skattana en ekki hækka þá eins og hann hefur gert.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu hefur þessi skattur verið endurnýjaður árlega í áratug. Núv. hæstv. ríkisstjórn greip hins vegar til þess ráðs fyrir ári að knýja fram hér í þinginu mjög verulega hækkun á þessum skatti. Þá komu fram hér mjög gild rök gegn þessari skattheimtu. M.a. var á það bent að hún kæmi niður á versluninni í landinu, óréttlátlega, fyrst og fremst vegna þess að landsbyggðarverslunin þarf í ríkari mæli en þéttbýlisverslun að bera þennan skatt sjálf. Í þéttbýli, þar sem verslun og viðskipti eru meiri, er auðveldara að velta skattinum út í almennt verðlag eins og almennt hefur tíðkast. Í raun er þetta því neytendaskattur. Eins og hér hefur komið fram í umræðunni er mjög algengt að þessi skattur sé sérstakt efni í leigusamningum þar sem leigjendum er gert að standa skil á skattinum og þess vegna mjög augljóst að skattheimta af þessu tagi kemur fyrst og fremst niður á leigjendum. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þau rök sem hér voru flutt fyrir ári síðan gegn þeirri miklu hækkun sem hæstv. fjmrh. beitti sér þá fyrir. Um leið og Vinnuveitendasambandið á vordögum lýsti því yfir að það skrifaði ekki undir kjarasamninga nema gerð yrði leiðrétting hér á tók hæstv. fjmrh. þá ákvörðun að hlýða því kalli og lækkaði skattinn nokkuð. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, eins og fram hefur komið frá talsmanni minni hl. hv. fjh.- og viðskn., að eðlilegt sé á þessu stigi að færa skattinn niður í fyrra horf og síðan er eðlilegt að lækka hann stig af stigi þangað til hann verður úr sögunni. Tilefni þess að ég kveð mér hér hljóðs er hins vegar sú skýrsla sem hér hefur verið minnst á, um vanda dreifbýlisverslunar, sem sérstök nefnd sem hæstv. ríkisstjórn skipaði hefur skilað. Ég óska þess, herra forseti, að hæstv. viðskrh. og hv. formaður fjh.- og viðskn. verði viðstaddir þessa umræðu, enda sé ég ekki mikinn tilgang í að halda henni áfram ef hvorki hæstv. viðskrh. né formaður hv. fjh.- og viðskn. sjá ástæðu til þess að vera viðstaddir umræðuna. Við svo búið geri ég ekki ráð fyrir að mikill áhugi sé af hálfu stjórnarflokkanna á að þetta mál nái fram að ganga.

Má ég spyrja ræðumann: Bað hann um fjmrh. eða viðskrh.?

Ég bað um hæstv. viðskrh. og formann fjh.- og viðskn. sem genginn er í salinn, enda lipur í snúningum. Það kom hér fram í umræðunni að sú nefnd sem hæstv. ríkisstjórn skipaði til að fjalla um vanda dreifbýlisverslunarinnar hefur skilað áliti. Svo virðist hins vegar sem það álit hafi ekki verið kynnt í hv. fjh.- og viðskn. og þar hafi ekki verið gerð grein fyrir því. Ekki veit ég hvaða ástæður liggja að baki þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að gera það ekki og vildi inna eftir því hvort hæstv. ríkisstjórn hefur í hyggju að stinga þeirri skýrslu undir stól og fela hana. Sé það feimnismál í ríkisstjórninni eða hjá hv. formanni fjh.- og viðskn. var það ekki feimnismál í dagblaðinu Tímanum sem greindi frá niðurstöðum þessarar skýrslu og samkvæmt frétt Tímans um niðurstöður skýrslunnar er það ein helsta tillaga skýrslunnar að þessi skattur verði ekki einasta lagður af, heldur endurgreiddur sérstaklega til dreifbýlisverslunarinnar. Er það kannski af þessum ástæðum sem hv. formaður fjh.- og viðskn. hefur ekki kynnt nefndinni þessa skýrslu? Og ég vil inna eftir því, í fyrsta lagi, hvort það er ekki ætlunin að kynna þessa skýrslu í hv. fjh.- og viðskn. Ég vil inna formann nefndarinnar, hv. 1. þm. Norðurl. v., eftir hvaða afstöðu hann hefur tekið til þessara tillagna, hvort hann er þeim samþykkur eða hvort hann er þeim andvígur, hvort hann ætlar í einhverju að taka tillit til þeirra þegar þetta mál er afgreitt hér. Ég get ekki séð að unnt sé að afgreiða frv. hæstv. ríkisstjórnar um þetta efni á sama tíma og fyrir liggur nefndarálit nefndar sem hæstv. ríkisstjórn sjálf hefur skipað þar sem lagt er til að þessi skattur verði endurgreiddur án þess að bæði sú skýrsla og frv. sjálft verði rædd í samhengi og ríkisstjórnarflokkarnir greini frá afstöðu sinni til þessarar skýrslu. Ég óska eindregið eftir því að formaður nefndarinnar komi hér upp og geri grein fyrir sinni afstöðu og hvernig hann ætlar að fara með þessa skýrslu gagnvart fjh.- og viðskn. og hvernig niðurstaðan verður síðan tengd áframhaldandi meðferð þessa frv. hér í þinginu, en ég get ekki séð að unnt sé að slíta þessi mál í sundur. Ég get ekki séð að stætt sé á því að stinga þessari skýrslu undir stól rétt á meðan verið er að afgreiða frv. og fara síðan að fjalla um niðurstöður skýrslunnar. Fyrst hún er komin fram er óhjákvæmilegt að um þetta sé fjallað hér í samhengi. Og ég ítreka ósk mína til hv. formanns nefndarinnar að hann geri hér nánari grein fyrir þessu máli í umræðunni.

Matthías Bjarnason Herra forseti. Ég þarf ekki miklu við það að bæta sem talsmaður minni hl. fjh.- og viðskn. sagði hér áðan, en mér þykir rétt að minna á það að þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var mynduð 28. sept. á sl. ári var nokkuð ítarlegur kafli í þeirri stefnuskrá um byggðamál og m.a. segir þar í lokakaflanum um byggðamál að sérstakt átak verði gert til að unnið verði að því, það er næstsíðasta atriðið, að bæta aðstöðu verslunarfyrirtækja í dreifbýli. Í framhaldi af því skipaði viðskrh. nefnd til þess að gera álitsgerð um aðgerðir til að bæta aðstöðu verslunarfyrirtækja í strjálbýli. Þessi nefnd var skipuð snemma á þessu ári eða nánar tiltekið 22. febr., skipuð af viðskrh. Í nefndinni sat ráðuneytisstjóri viðskrn. ásamt fimm öðrum mönnum, m.a. Eyjólfi Sverrissyni, endurskoðanda frá Þjóðhagsstofnun, Magnúsi E. Finnssyni, framkvæmdastjóra Kaupmannasamtakanna, Ólafi Friðrikssyni, framkvæmdastjóra hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga, Ólafi Gunnarssyni, viðskiptafræðingi frá Verðlagsstofnun, og Sigurði Guðmundssyni, skipulags- og áætlunarfræðingi, sem tilnefndur var af Byggðastofnun. Dagblaðið Tíminn hefur skýrt allítarlega frá starfsemi þessarar nefndar og hvað hún lagði til. Nefndin leggur til að endurgreiddur verði sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði sem lagður var á verslunarhús í strjálbýli, þ.e. á verslunarsvæðunum þar sem íbúafjöldi er um eða innan við 1500 íbúar og hefur verið það undanfarin fimm ár. Þessir verslunarstaðir sem hér koma til greina eru svo sýndir með í nefndarálitinu og þar er miðað við að íbúar verslunarsvæðis hafi ekki styttri og auðveldari kost á að sækja verslun. Nefndin telur rétt að endurgreiðslan verði byggð á umsóknum viðkomandi aðila og nefndin telur að miðað við álagningu á þessu ári sé hér um að ræða upphæð sem nemi rétt innan við 10 millj. kr. Og það sem meira er um vert er að nefndin leggur til að á fjárlögum þessa árs, fyrir árið 1990, verði í tilraunaskyni sérstök fjárveiting að upphæð 25 millj. kr. og verði Byggðastofnun falin ráðstöfun hennar í framangreind verkefni að fengnum tillögum þriggja manna nefndar sem viðskrh. skipar. Og nú spyr ég: Hvað er um þetta? Á að framfylgja þessu stefnuskráratriði ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá 28. sept. 1988? Á að framfylgja því með því að taka þessar 25 millj. inn í fjárlagafrv. Þá á eftir að afgreiða það. Nefndin gerir jafnframt að sinni tillögu að fjárhæðinni verði varið þannig að allt að 10 millj. renni til þess að borga fyrir ráðgjafarþjónustu við verslunarfyrirtæki í strjálbýli, allt að 10 millj. kr. verði varið til þess að greiða fyrir sameiningu verslunarfyrirtækja og hagræðingu í verslunarþjónustunni og allt að 5 millj. kr. samtals verði varið til þess að veita styrki til breytinga og endurbóta á verslunarhúsnæði og til rekstrarstyrkja vegna verslunarþjónustu sem býr við sérstaklega erfið skilyrði. Það verður að mínum dómi að vera samræmi í því hvað ríkisstjórnin er að fara í þessum efnum. Ég hef ekki heyrt að sú ríkisstjórn sem var mynduð á sl. hausti hafi fallið frá þessum atriðum svo að þau hljóta að vera í fullu gildi. Því spyr ég: Hvers vegna er svo mikil ánægja af því að endurnýja þennan skatt og þá með þessum hætti ef ekki fást nein svör við hinu? Á að standa við gefin fyrirheit í málefnasamningi og með hvaða hætti á að standa við þau? Á að taka undir álitsgerð þeirra aðila sem hafa fjallað um þessi mál og hefur verið falið að fjalla um þau með skipun viðskrh. á þessari nefnd? Það er því ekki óeðlilegt sem fram kom í máli hv. 1. þm. Suðurl., að spurt sé um þessi mikilvægu atriði. Og það er ekki hægt fyrir hvorki fjmrh. né viðskrh. að sitja hér undir þessu og svara ekki jafnsjálfsögðum spurningum og hér hafa komið fram í dag. Þingið á kröfu til þess að þessir herrar svari þessum spurningum afdráttarlaust. Ætla þeir að standa við gefin fyrirheit? Meintu þeir eitthvað með því að skipa nefnd á þessu sviði? Ætla þeir að taka mark á því sem þessi nefnd leggur til eða ætla þeir að hunsa það og halda áfram þessari skattlagningu og það með þessum ósanngjarna hætti?

Frsm. menntmn. (Ragnar Arnalds) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. menntmn. um frv. til laga um breytingar á lögum um námslán og námsstyrki. Frv. er tiltölulega einfalt. Það gerir ráð fyrir að sú breyting verði gerð á varðandi stjórnarmenn Lánasjóðs ísl. námsmanna að þeir séu almennt skipaðir til tveggja ára, en þeir sem ráðherrar skipa skuli hvað skipunartíma snertir fylgja embættistíð ráðherrans. Nefndin hefur sent frv. til umsagnar og fengið umsagnir frá Bandalagi ísl. sérskólanema, Lánasjóði ísl. námsmanna, Sambandi ísl. námsmanna erlendis og Stúdentaráði Háskóla Íslands. Allir þessir aðilar mæla með samþykkt frv. Nefndin leggur því til að frv. verði samþykkt, að vísu með smábreytingu sem tillaga er gerð um á sérstöku þingskjali. Það er ekki efnisbreyting, einungis orðalagsbreyting sem miðar að því að gera orðalag greinarinnar skýrara. Nefndin mælir sem sagt eindregið með samþykkt frv. og undir þetta nál. rita auk mín Birgir Ísl. Gunnarsson, Árni Gunnarsson, Þórhildur Þorleifsdóttir og Guðmundur G. Þórarinsson.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á nál. á þskj. 251, þ.e. síðari útgáfu þess eins og það var prentað upp, ritaði ég undir það með fyrirvara og vil nú, varðandi þann fyrirvara, að miklu leyti vísa til þess sem ég sagði við 1. umr. þessa máls. Mér hefur þótt að aðdragandi þessa máls væri óeðlilegur. Hæstv. menntmrh., sem frv. flytur, hefur oft vikið að því í fjölmiðlum og fullyrt að stjórn Lánasjóðsins og þá einkum formaður hennar hafi staðið í pólitísku stríði við ráðherrann, en bréfaskipti sem ég gerði nokkuð ítarlega grein fyrir hér við 1. umr. sýna að stjórnin, og þá einkum formaður hennar, hefur ekki á eindæmi viljað taka ákvarðanir sem beinlínis stefna fjárhag sjóðsins í hættu. Þeir hafa viljað hafa vaðið fyrir neðan sig og viljað þá að hæstv. ráðherra sjálfur tæki þá ábyrgð á sig sem fæli í sér fjárútlát sem ekki væri gert ráð fyrir í fjárlögum og ekki séð hvernig leyst yrðu. Þetta er raunverulega eina ágreiningsefnið sem fram hefur komið á milli hæstv. ráðherra og stjórnarinnar og þess vegna er óeðlilegt að bera það fyrir sig nú þegar hæstv. ráðherra vill skipta um stjórn í Lánasjóði ísl. námsmanna. Ég vil hins vegar víkja nokkuð að fjárhag Lánasjóðsins, og ber nú vel í veiði að bæði hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. skuli vera hér við þessa umræðu, og rifja upp í því sambandi að í byrjun þessa árs gerði hæstv. menntmrh. samninga við námsmenn um hækkanir á námslánum í þremur áföngum, 7,5% frá byrjun mars, 5% frá byrjun september og 6,4% þann 1. jan. Hins vegar er í fjárlagafrv. ekki gert ráð fyrir að staðið verði við þetta samkomulag. En í grg. með fjárlagafrv. segir, með leyfi forseta: ,,Sú fjárhæð,,, þ.e. útlánafjárhæð sjóðsins, ,,miðast við það að við ákvörðun úthlutunarreglna fyrir skólaárið 1990--1991 verði heildarútlán sjóðsins miðuð við útlán í forsendum fjárlaga 1989 að teknu tilliti til breytinga á verðlagi, gengi og fjölda lánþega. Að því leyti sem útlán sjóðsins á fyrri hluta árs árið 1990 verða umfram áðurnefndar forsendur verður að mæta þeim með lántöku. Hækkanir á framfærslugrunni námslána umfram breytingu á verðlagi rúmast ekki innan þess fjárlagaramma sem hér er gengið út frá.`` Þetta var tilvitnun í grg. með fjárlagafrv. Með öðrum orðum, sú hækkun sem átti að koma til framkvæmda 1. jan. rúmast ekki innan ramma fjárlaganna. Og ekki nóg með það, sú hækkun sem þegar hefur komið til framkvæmda, bæði 1. apríl og 1. sept., rúmast heldur ekki innan ramma þess fjárlagafrv. sem fyrir liggur. Það liggur nú fyrir að það vantar í fjárlagafrv. 595 millj. kr. til þess að Lánasjóðurinn geti staðið við sínar skuldbindingar á árinu 1990 og að auki 180 millj. kr. ef standa á við samninginn við námsmenn þann 1. jan. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh. um hvað sé fyrirhugað í þeim efnum, hvort fyrirhugað sé að standa við samninginn þannig að námslán hækki um þessi 6,4% þann 1. jan. Ég vil líka benda á hvernig staðan er á yfirstandandi ári, þ.e. á árinu 1989, því að þar er um verulega fjárvöntun að ræða einnig. Það liggur fyrir að til þess að ljúka árinu 1989 vantar í Lánasjóðinn 380 millj. kr. Um helmingur þeirrar upphæðar er vegna verðbreytinga, þ.e. breytinga sem hafa orðið umfram þær forsendur sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. eða um 190 millj. kr., þar koma gengisbreytingar einnig inn í, en hinn helmingurinn er vegna þeirra sérstöku hækkana sem hæstv. menntmrh. beitti sér fyrir og samdi um við námsmenn, þ.e. um 190 millj. kr. Upp í þessa fjárhæð, þ.e. 380 millj. kr., má sjá að í frv. til fjáraukalaga er gert ráð fyrir 180 millj. kr. þannig að það vantar 200 millj. kr. á þessu ári til þess að sjóðurinn geti staðið við þessar skuldbindingar sínar. Þetta mál virðist alveg vera óafgreitt því að Lánasjóðnum hafa ekki borist þessir peningar enn. Námslán á að greiða út nú þann 15. des. Í síðasta lagi nk. þriðjudag, 12. des., verður þessi fjárhæð að hafa borist til Lánasjóðsins ef á að vera unnt að greiða þessi lán út í samræmi við loforð. Nú hefur hæstv. fjmrh. lýst því yfir opinberlega að ábyrgðin af þessari ákvörðun, þ.e. að hækka námslánin, eigi að vera Alþingis og hann lýsti því yfir í fjölmiðlum að hann mundi ekki samþykkja aukafjárveitingu í þessu skyni. Nú liggur fyrir að það er ekki búið að afgreiða hér lánsfjárlög og þau verða örugglega ekki afgreidd fyrir þriðjudag, og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef reynt að afla mér liggur fyrir að þá þurfi að taka nýja ákvörðun í þessu máli, að þessi hækkun rúmist ekki innan fjárlaga og því þurfi sérstaka ákvörðun, annaðhvort sem sagt í fjáraukalögum eða sérstaka aukafjárveitingu sem þurfi að berast upp í ríkisstjórn. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. menntmrh. að því hvernig hann hyggst leysa þetta mál núna á næstu tveimur vinnudögum. Ég taldi nauðsynlegt nú við þessa umræðu um Lánasjóðinn að bera upp þessar spurningar við hæstv. menntmrh. og vonast til þess að hann sé reiðubúinn að svara þeim hér.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég ætla ekki að fara almennt í það að ræða um stöðu Lánasjóðsins, get þó kannski í nokkrum orðum rakið þann vanda sem þar er um að ræða. Það er rétt hjá hv. 2. þm. Reykv. að stjórn Lánasjóðsins og starfsmenn telja að miðað við núverandi útlánaforsendur geti vantað í sjóðinn á næsta ári, eins og það dæmi lítur út, 595 millj. kr. Þar af er um að ræða 50 millj. kr. vegna verðlagsbreytinga erlendis, erlendrar verðbólgu, og um 100 millj. kr. vegna tekjufalls, þ.e. rauntekjulækkunar námsmanna milli áranna 1988 og 1990. Fyrir utan þetta er um að ræða sérstakan vanda upp á hvorki meira né minna en 300 millj. kr. sem á rætur að rekja til þess að námsmönnum fjölgar milli áranna 1988/1989 annars vegar og 1989/1990 hins vegar um 9,8%. Það eru 300 millj. kr. Hér er auðvitað um að ræða hrikalega stórt dæmi og alvarlegt og mjög erfitt og leiðir það hugann að því að samkvæmt spám sem gerðar hafa verið, m.a. í svokallaðri framtíðarnefnd forsrn. sem menn þekkja frá fyrri árum, margir í salnum, er talað um að námsmönnum á háskólastigi og í skólum á mörkum háskóla og framhaldsskóla muni fjölga úr u.þ.b. 7000, eins og talið er að þeir séu í dag, upp í kannski 12--14 þúsund á tíu ára bili eða svo. Það er þess vegna augljóst mál að hér er um ærið flókið verkefni að ræða, að leysa fram úr þessum vandamálum námsmannanna og Lánasjóðsins, og að því er nú unnið af sérstakri nefnd sem ég skipaði fyrir nokkrum vikum og á að fjalla sérstaklega um framtíðarvandamál Lánasjóðsins. Það er ljóst að vandinn á árinu 1990 er verulegur og það er einnig ljóst, og ríkisstjórninni er það ljóst fyrir sitt leyti, að fjárlagafrumvarpstölurnar fyrir árið 1990 duga ekki. Varðandi árið 1989 er um að ræða aukavanda hjá Lánasjóðnum sem ég tel að nemi 250 millj. kr. Það er vandi umfram það sem lá fyrir þegar stjórn Lánasjóðsins gekk frá sínum fjárlagatillögum í ágúst/september. Þessi vandi stafar fyrst og fremst af tvennu: Í fyrsta lagi því að um er að ræða rauntekjulækkun hjá námsmönnum milli áranna 1988/1989 um 18% sem þýðir það að réttur þeirra til framfærslulána eykst að sama skapi, eins og reglurnar eru, og talið er að þetta tekjufall námsmanna kosti sjóðinn í nýjum framfærslulánum 150 millj. kr. Í öðru lagi liggur það fyrir að sú fjölgun námsmanna um 9,8% frá síðasta námsári sem ég gat um áðan þýðir aukna útlánaþörf sjóðsins upp á 101 millj. kr. Það stafar af því að heildarútlán sjóðsins á þessum hluta námsársins sem við lifum núna eru eitthvað liðlega 1 milljarður kr. og af því sjá menn að tæplega 10% fjölgun gerir rétt um 100 millj. kr. Þetta er vandi upp á 250 millj. sem lítur svona út og mig minnir að hv. þm. hafi reyndar talað um 200 millj. að frádregnum verðbótunum. Ég skil alveg af hverju hann er með þá tölu. Það er vegna þess að hann tekur þær tölur sem komið hafa m.a. frá Lánasjóðnum og hann hefur undir höndum, en vandinn er í raun og veru 250 millj. kr. Ríkisstjórnin hefur fyrir sitt leyti tekið um það ákvörðun, gerði það á fundi sínum í morgun, að tryggja Lánasjóðnum þessa fjármuni þannig að útlán Lánasjóðsins á þriðjudaginn kemur verða með eðlilegum hætti, svo sem laga- og reglugerðarforsendur gera ráð fyrir og auðvitað verður tillögu um það efni komið á framfæri við viðeigandi nefndir Alþingis, þ.e. fjh.- og viðskn., að svo miklu leyti sem hér er um að ræða lánsfjáraukalög, og fjvn., að svo miklu leyti sem hér er um að ræða framlag í fjáraukalög. Þannig liggur það mál og hefur í raun og veru verið afgreitt, þannig að þessi einu vinnudagur sem hv. þm. benti á að væri til þriðjudagsins getur a.m.k. hjá Lánasjóðnum farið í að undirbúa það að menn borgi út lánin eins og til hefur staðið.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör og ég fagna því auðvitað sérstaklega að námsmenn þurfi ekki lengur að bíða milli vonar og ótta um það hvort lán verði greidd út í næstu viku eða ekki eins og þeir hafa þurft að gera alveg fram á þennan dag. Okkar tölum ber að vísu ekki alveg saman. Sá vandi sem stjórn Lánasjóðsins telur að sé fyrir hendi til að ljúka árinu 1989 er samtals upp á 380 millj. kr., þannig að mér sýnist nú að vandinn sé ekki með öllu leystur þó að ríkisstjórnin hafi nú samþykkt 250 millj. kr.

... samkvæmt fjáraukalögunum.

Já, þetta er þá umfram það sem er í fjáraukalögunum. Já, þá skil ég tölur hæstv. ráðherra. Varðandi vanda sjóðsins er það vissulega rétt að vandi Lánasjóðsins er mikill og sá vandi hefur legið fyrir í alllangan tíma því að námsmönnum fjölgar. Ég held að hæstv. ráðherra hefði átt að leiða hugann að vanda Lánasjóðsins fyrr, þegar hæstv. ráðherra gaf sínar yfirlýsingar fyrir kosningar 1987 þar sem hann taldi engan vanda að hækka lánin um 20% og gekk svo langt að lofa því að Alþb. mundi ekki taka þátt í ríkisstjórn nema vandi Lánasjóðsins og hækkun á lánum yrði sérstaklega tekið upp í stjórnarsáttmálann. Við vitum hvernig það fór. Sú ríkisstjórn sem nú situr var mynduð og ekki orð um það í stjórnarsáttmála. Mér sýnist að það sé alveg ljóst að hæstv. ráðherra ætli ekki að standa við þann samning sem hann gerði við námsmenn í upphafi þessa árs. Af þeim upplýsingum sem hann gaf hér um vanda sjóðsins á næsta ári og nefndi þar þessar 595 millj., að til viðbótar við þær þarf 180 millj. til þess að standa við hækkunina sem búið var að lofa þann 1. jan., þannig að hæstv. ráðherra svaraði þessu að vísu ekki beinum orðum en óbeint má ráða það af svörum hans að þessi hækkun 1. jan. 1990 muni ekki koma til framkvæmda eins og hæstv. ráðherra hefur lofað námsmönnum og gert sérstakan samning við þá um það. Og námsmenn hafa að sínu leyti tekið á sig byrðar vegna þessa samnings þar sem tekjuviðmiðun hefur verið breytt. Til viðbótar við þennan vanda varðandi næsta ár er ekki gert ráð fyrir í fjárlögunum og ekki inni í þessari tölu, 595 millj. kr., þeim hækkunum sem þegar hafa komið til framkvæmda, bæði í mars og september, þannig að það dæmi er líka óleyst. Og yfirlýsingar starfsmanna fjmrn. og hæstv. fjmrh. benda til þess að þær hækkanir eigi ekki að haldast út árið 1990. Þetta finnst mér alveg nauðsynlegt að draga fram í þessum umræðum því að mér sýnist að hæstv. ráðherra hafi lent á nokkrum villigötum með þetta mál, bæði með sínum stóru yfirlýsingum árið 1987, lent svo í vandræðum með að standa við loforð sín á þessu ári, gert svo samkomulag til þess að reyna að klóra í bakkann en verði svo að heykjast á því að standa við það samkomulag.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Af því að hv. 2. þm. Reykv. kaus að fara yfir málin í heild ætla ég að gera það líka. Í fjárlagafrv. ársins 1990 er um að ræða verulegar hækkanir umfram verðlagsforsendur til Lánasjóðs ísl. námsmanna, mjög verulegar. Og miðað við óbreyttan námsmannafjölda og miðað við óbreyttar rauntekjur námsmanna milli áranna 1989/1990 eða milli námsáranna 1988/1989 annars vegar og 1989/1990 hins vegar rúmuðust þær hækkanir sem gert var ráð fyrir í áliti vinnuhópsins, sem hv. þm. nefndi, fullkomlega innan þess ramma sem þar er gert ráð fyrir. Það sem hefur hins vegar síðan gerst er þetta: Námsmönnum hefur fjölgað frá árinu 1988/1989 til ársins 1989/1990 um 10% eftir að námsmannatalan hefur staðið í stað í þrjú ár. Hún hefur verið óbreytt í þrjú ár. Og t.d. var í forsendum fjárlaga fyrir árið 1989, sem ég kom að haustið 1988, gert ráð fyrir því að námsmönnum fækkaði um 1% á milli ára. Til viðbótar við þessa fjölgun upp á 10% er um það að ræða að tekjufall verður hjá námsmönnum eins og öðrum sem þýðir hjá þeim sjálfkrafa rétt til hækkaðra framfærslulána upp á 18--19% þannig að vandi sjóðsins bara af þessum tveimur ástæðum er á næsta ári ekki minni en 400--500 millj. kr., sennilega um 500 millj. kr., og það er alveg augljóst mál að á þessum vanda verður að taka með sérstökum hætti og horfa á hann opnum augum og menn þurfa að gera sér grein fyrir því hvernig hann liggur með hliðsjón af heildarstöðu sjóðsins að öðru leyti. Ég kann ekki ráð til þess að galdra út úr þjóðarbúinu 1 / 2 milljarð í viðbót, í viðbót við þá viðbót sem þegar liggur fyrir upp á 400 millj. eða svo í Lánasjóðnum á næsta ári, að ná þar 1 / 2 milljarði enn í viðbót á árinu 1990 til þess að tryggja það að sjóðurinn skili sér með þeim hætti sem gert hafði verið ráð fyrir áður en þessar hremmingar fóru að ganga yfir okkur. Í þessum efnum kemur auðvitað margt til og höfuðatriðið í mínum huga er það að ræða við námsmennina og námsmannahreyfingarnar um þennan vanda og það erum við að gera. Og ég hef orðið var við það að hjá námsmannasamtökunum er staðan þannig að menn gera sér auðvitað grein fyrir sínum rétti og halda honum fast fram eins og vera ber, en þeir gera sér líka grein fyrir þeim vanda sem hér er um að ræða, bæði fyrir þá og þjóðarbúið og þeir spyrja auðvitað þessarar spurningar: Hvernig getum við tryggt með nokkru öryggi að við höfum þó þann rétt sem við þrátt fyrir allt höfum haft samkvæmt lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna, námslán og námsstyrki. Það er rétt hjá hv. þm. að í áliti vinnuhóps sem ég skipaði seint á síðasta ári og skilaði snemma á þessu ári er gert ráð fyrir að um verði að ræða 6,4% hækkun til viðbótar á framfærslugrunnninum frá 1. jan. nk. Og það er líka rétt hjá hv. þm. að á móti því lögðu námsmennirnir það til að svokölluðu tekjutilliti eða tekjuviðmiðun yrði breytt frá því sem áður var í þessu efni. Það var þeirra framlag inn í þetta dæmi. Og ég segi: Með hliðsjón af því að mun örðugra mun reynast að ná þessu marki með 6,4 prósentin en við höfum gert ráð fyrir tel ég koma fyllilega til greina í þeim viðræðum sem nú standa yfir að breyta tekjuviðmiðuninni til samkomulags við námsmannasamtökin ef það getur styrkt stöðuna að einhverju leyti um leið. Ég tel að það eigi að horfa á þetta opnum augum og halda þannig á málum að niðurstaðan geti orðið eins nálægt samkomulagi og kostur er. Síðan þurfa menn að lokum að fara yfir það með hvaða hætti á að halda rekstri sjóðsins áfram til næstu ára. Það er greinilegt að það er hægt að reka sjóðinn miðað við núverandi kjör með 35--40% lánsfé. Það stenst. Endurgreiðslur skila sér núna betur en menn höfðu gert ráð fyrir. Þær skila sér ekki illa. Menn þurfa hins vegar að átta sig á því að hve miklu leyti er staða til þess að gera ráð fyrir að þjóðarbúið og þeir sem eiga aðild að Alþingi Íslendinga þá og þá séu reiðubúnir til þess að halda gangandi jafngóðu lánakerfi og við þrátt fyrir allt höfum hér í dag eftir að námsmannafjöldinn er kannski orðinn tvisvar sinnum stærri en hann er núna. Ef hv. þm. vill ásaka mig fyrir að hafa ekki séð þetta fyrir í einstökum atriðum má hann gjarnan gera það, en hann verður líka að líta í eigin barm. Lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna, námslán og námsstyrki voru eins konar þjóðarsáttarlög, satt að segja. Ég man ekki betur en að allir flokkar sem þá áttu sæti á Alþingi hafi átt fulltrúa í þeirri nefnd sem undirbjó lögin. Í nefndinni átti sæti hv. 1. þm. Reykv. fyrir hönd Sjálfstfl. og þekkir hann þessi mál mjög vel þannig að það er auðvitað alveg augljóst mál að hérna hafa allir komið nærri og geta allir í sjálfu sér litið í eigin barm og sagt: Þetta eru mál sem við þurfum að skoða. Ég bendi á að frá því að lögin voru samþykkt, sem ég hygg að hafi verið 1982--1983, hefur námsmönnum fjölgað mjög verulega, ég hygg á þeim tíma frá líklega um 4500--5000 upp í núna um 7 þús. Svona lítur þessi vandi út í hnotskurn. Við skulum horfast í augu við hann og við skulum reyna að ná þarna lendingu sem er eins skapleg og kostur er fyrir alla aðila. Ég hef lagt á það áherslu að í þessum efnum horfi menn á stöðuna í heild, bæði hina almennu pólitísku stöðu. Það er auðvitað ekki nokkur vafi á því að það væri auðvelt verk að ráða við lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna í framkvæmd núna ef við hefðum verið með hagvöxt eins og þann sem sóað var á árunum 1986 og 1987 og jafnvel fram á árið 1988. Það væri auðvelt verk. Það væri satt að segja létt verk og löðurmannlegt. Eftir að þjóðarbúið hefur hins vegar tapað 20 þús. millj. kr., frá árinu 1988 til ársins 1990, er málið snúnara. Það vita allir og viðurkenna, hvað sem þeir annars kjósa að segja. Mér láðist áðan að þakka nefndinni fyrir greiða afgreiðslu á þessu máli og geri það hér með.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég skal ekki níðast á þolinmæði hæstv. forseta og geri hér aðeins örstutta athugasemd. Hæstv. ráðherra sagði að það hefði verið álit hans að þær hækkanir sem hann samdi um við námsmenn fyrri hluta þessa árs rúmuðust innan ramma fjárlaga og þess fjárhagsramma sem Lánasjóðurinn að öðru leyti starfar eftir. Þetta segi ég að sé rangt, og ástæðan er sú að þetta er einmitt deiluefnið sem varð á milli hæstv. ráðherra og stjórnar Lánasjóðsins. Þegar hæstv. ráðherra gerði samkomulagið um þessar hækkanir á lánunum skrifaði stjórn Lánasjóðsins hæstv. ráðherra bréf og varaði hann við og það voru þessar deilur sem hæstv. ráðherra kallaði pólitískar árásir stjórnar Lánasjóðsins. Stjórn Lánasjóðsins kom til hæstv. ráðherra og sagði: ,,Þetta rúmast ekki innan ramma fjárlaga, við viljum ekki bera ábyrgð á þessari hækkun. Hæstv. ráðherra verður sjálfur að taka um hana ákvörðun.`` Það var þetta sem varð tilefni til þess að nú vill hæstv. ráðherra losna við þessa stjórn. Það lá því alveg kristaltært fyrir í áliti stjórnar Lánasjóðsins að þessar útgjaldaaukningar, þessar hækkanir, rúmuðust ekki innan fjárhagsramma Lánasjóðsins. Þetta er alveg nauðsynlegt að fram komi vegna yfirlýsingar hæstv. ráðherra. Að öðru leyti hefur hæstv. ráðherra nú staðfest að 6,4% hækkunin mun ekki koma til framkvæmda 1. jan. heldur verður leitað eftir einhverju samkomulagi um að breyta að nýju tekjuviðmiðuninni.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Ræða hæstv. menntmrh. var býsna skondin. Hér kom sá maður sem gefið hefur mest loforð og stærstar yfirlýsingar um námslánin, gefið hefur námsmönnum mest fyrirheit um það að enginn vandi sé á höndum og auðvelt sé að uppfylla allar óskir þeirra. Hann kemur svo hér í hv. deild og segir: Ég kann auðvitað engin ráð. Ég á auðvitað engar lausnir --- eftir að hafa gefið öll loforðin og segir svo: Eigum við ekki að ræða þetta í sameiningu? Eigum við ekki að fjalla um þetta í sameiningu því að ég kann engin ráð til þess að uppfylla loforð mín og yfirlýsingar og samninga. Það er auðvitað ástæða til þess af þessu tilefni, herra forseti, að ræða ítarlega og í löngu máli feril hæstv. ráðherra í þessum efnum, loforð hans og efndir og sérstaklega þá stóru játningu sem hér hefur verið gefin, að hann kunni engin ráð og eigi engar lausnir, en hann skýtur því svona til meðþingmanna hvort þeir vilji ekki hugsa málið í hans stað. Aumkunarverðari getur einn ráðherra ekki verið og aumari frammi fyrir Alþingi og námsmönnum í þessu landi. Hæstv. menntmrh. fór hér á haustdögum hamförum vegna ákvarðana og yfirlýsinga stjórnar Lánasjóðsins. Ég minnist ekki annarra eins ofsókna, pólitískra ofsókna, af hálfu ráðherra gagnvart undirmönnum sínum vegna þess að þeir höfðu gert það eitt að rækja þá skyldu sína að taka ákvarðanir í samræmi við það sem Alþingi hafði ákveðið í fjárlögum og lánsfjárlögum um ráðstöfunarfé Lánasjóðsins. Og var býsna eðlilegt að stjórn og starfsmenn Lánasjóðsins hefðu þau sjónarmið í huga því að hæstv. fjmrh. hafði gefið um það sverar og miklar yfirlýsingar á öndverðu ári að haldnar yrðu yfirheyrslur yfir forstöðumönnum ríkisstofnana, ráðuneyta og einstakra fyrirtækja og stofnana, í þeim tilgangi að tryggja að þeir færu í einu og öllu eftir þeim ákvörðunum sem teknar voru í fjárlögum og lánsfjárlögum. Þegar stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna áréttaði að hún ætlaði að fylgja ákvörðunum Alþingis hófst herferð hæstv. menntmrh. Hann sakaði stjórn Lánasjóðsins um pólitíska afstöðu í málinu af því að hún var einvörðungu að fylgja fram ákvörðun Alþingis. Það væri nauðsynlegt, herra forseti, að fá álit hæstv. fjmrh. á framkomu hæstv. menntmrh. í þessu máli. Á hvern veg stóð hæstv. menntmrh. að því að styðja hæstv. fjmrh. í því að fylgja fram yfirlýsingunum um að hafa aga og hemil á einstökum ríkisstofnunum? Nei, þvert á móti, hæstv. menntmrh. gekk fram fyrir skjöldu í að ráðast á þá sem ætluðu að fylgja eftir ákvörðunum Alþingis, gera það að pólitísku árásarefni á þá menn sem þannig stóðu að verki. Það væri fróðlegt að fá álit hæstv. fjmrh. á þessum vinnubrögðum hér í umræðunni. Hitt vekur líka athygli að hæstv. menntmrh. kemur hér og segist ekki eiga neinar lausnir og lýsir því yfir, varðandi fjárhagsstöðu sjóðsins á næsta ári, að enn sé þar allt á huldu. Það er óhjákvæmilegt að inna eftir því hvort það sé ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar að hafa þau mál í lausu lofti fram eftir næsta ári, hvort það sé ekki ætlun hæstv. ríkisstjórnar að hafa mótað afstöðu og tekið ákvarðanir nú fyrir jólaleyfi samhliða því sem Alþingi tekur ákvarðanir með samþykkt fjárlaga og lánsfjárlaga um ráðstöfun opinberra fjármuna á næsta ári. Á að skilja þetta mál eftir? Á þetta að verða enn eitt dæmið um að fjárlög og lánsfjárlög sem hér á að afgreiða fyrir jól verði pappírsgagn eitt, marklaust pappírsgagn? Eða ætlar hæstv. ráðherra að lýsa ákvörðunum og niðurstöðu í tæka tíð þannig að unnt verði að afgreiða þessi mikilvægu frv. og mikilvægu lög, fjárlög og lánsfjárlög, í ljósi endanlegrar niðurstöðu hæstv. ríkisstjórnar um þessi efni? Eða á að láta reka á reiðanum og hafa þessi mál óleyst fram eftir öllu ári eða sér hæstv. ráðherra kannski ekkert fram úr þessum málum þannig að allt verði í óefni meðan hann situr í stól sínum?

Jón Bragi Bjarnason Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér eru nú umræður um Lánasjóð íslenskra námsmanna, þó að síðari hluti umræðnanna hafi e.t.v. orðið um of pólitískur fremur en faglegur. Það er hins vegar ljóst að það þarf að taka á vanda Lánasjóðsins á mjög faglegan hátt. Það hefur komið fram hér í umræðunni að vandinn er allverulegur og hefur verið það enn frekar á þessu ári. Það hefur komið fram að námslán voru hækkuð nokkuð á árinu 1989 en á móti var tekjutillitið hækkað úr 35% í 50%, þ.e. að námsmenn máttu núna hafa lægri tekjur áður en farið var að taka tillit til þeirra til frádráttar námslána. Þegar farið var út í þessar aðgerðir var talið að þetta mundi nokkurn veginn vega hvort upp á móti öðru. Raunin varð önnur og að því að mér skilst er ástæðan fyrst og fremst sú að námsmönnum hafi fjölgað um u.þ.b. 10% hvort sem hún var nú óvænt eða fyrirséð. Það er alla vega ljóst að nefndin sem fjallaði um það mál sá þá fjölgun ekki fyrir eða gerði sér ekki grein fyrir henni. Ég sat í þeirri nefnd fyrir núv. menntmrh. Ég hef einnig setið í nefnd um þetta mál fyrir fyrrv. menntmrh. og þar var unnið ötullega að tillögugerð um vanda sjóðsins. Þegar hann er skoðaður núna hygg ég að það þurfi að taka tillit til allra hliða þessa máls og skoða það allt saman, bæði lána- og úthlutunarreglur og endurgreiðslureglur. Það er nú þannig að fjárhagsvandinn er það mikill, að mér skilst, að ef lántökur eru 40% af fjármögnun sjóðsins þá þarf ríkissjóður að leggja til á næstu árum tvo til þrjá milljarða og líklega nær þremur en tveimur. Þeir leiðrétta mig sem vita tölur nákvæmar í þessum málum. Afgangurinn þarf að koma frá ríkissjóði, núna tveir til þrír milljarðar. Í erfiðum árum þurfa allir aðilar málsins að gera sér grein fyrir því að vandasamt er að leggja fram þá upphæð og ég hygg að námsmenn geri sér grein fyrir því. Þeir telja að þessi sjóður sé góður. Hann veitir þeim rétt og fjárhagslega getu til að stunda nám, það nám sem hugur þeirra stendur til og veitir þannig þjóðfélaginu menntað fólk í ríkum mæli sem við hyggjum að það þurfi á að halda í framtíðinni. Ef vandi sjóðsins á þessu ári og fram á það næsta, sem virðist vera vegna þess að námsmönnum fjölgar nú um 10% eða þar um bil, er púls, ef svo mætti segja, sem er að ganga í gegnum kerfið sem safnaðist upp á undanförnum árum, þá er þetta tímabundinn vandi sem hægt er að leysa. Kannski með skammtímaaðgerðum, með frestun á greiðslum eða samningum um slíkt. En ef það er rétt sem hæstv. ráðherrann nefndi áðan, að fjölgun námsmanna næstu 10 árin verði úr 7000 námsmönnum í 12--14 þús. þá er vandinn hins vegar miklu meiri. Það mun þá vera næstum því tvöföldun á tíu árum og er u.þ.b. 6--7% fjölgun á ári. Þá kemur tvennt til athugunar, eða þrennt raunar. Það er að lækka lánin, að auka framlög ríkissjóðs eða að auka og hraða endurgreiðslum námsmanna. Það er ekki margt annað sem kemur til greina, dæmið hefur ekki fleiri breytur út af fyrir sig en þessar. Í þeirri nefnd sem fyrrv. hæstv. menntmrh. og núv. 2. þm. Reykv. skipaði fyrir um tveimur og hálfu ári síðan var tekið á þessum endurgreiðslureglum og ég hygg að menn þurfi aftur að huga að þeim málum. Það er hægt t.d. að hækka eitthvað tekjuhlutfallshámarkið í þeim tilgangi að ná hraðar inn endurgreiðslum. Það er einnig unnt að stytta endurgreiðslutíma námslána og er ástæða til þess að skoða hvorn tveggja þessara möguleika. Engu að síður verður að hafa í huga að sú kynslóð sem nýtur þessara námslána nú er einnig fyrsta kynslóðin sem þarf að endurgreiða námslán með verðtryggingu. Þó svo endurgreiðsluhlutfallið sé ekki 100%, þá er það miklu, miklu hærra en það var fyrir 1974 þegar námslán voru verðtryggð. Að sama skapi er þetta sú kynslóð sem í fyrsta sinn í marga áratugi þarf að endurgreiða húsnæðislán að fullu og með vöxtum og frá því í fyrradag með 4,5% vöxtum af húsnæðislánum. Þannig að endurgreiðsla lánsfjár þessarar kynslóðar leggst mjög þungt á hana og það verður að hafa í huga þegar þessar reglur eru skoðaðar. Það er m.a. af þessari ástæðu, þ.e. hvað hin unga kynslóð sem kemur úr skólum, framhaldsskólum, háskólum, á næstu árum og hefur gert á þessum áratug raunar, kemur til starfa, hvað greiðslubyrðin leggst þungt á aðila þessarar kynslóðar sem ég sætti mig við tiltölulega háan eignarskatt sem framlag fyrri kynslóða sem margar hverjar greiddu ekki til baka sín lán, hvorki námslán né húsnæðismálalán. Það er þess vegna sem við verðum að fara mjög varlega í sakirnar þegar við endurskoðum reglur um Lánasjóð ísl. námsmanna.

Forseti vill að gefnu tilefni vekja athygli á því að hér er til umræðu brtt. sérstaklega um námslán og námsstyrki sem fjallar um stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa efnislegu áminningu sem flutt er úr forsetastóli og skal þess vegna ekki lengja mál mitt verulega. Hér kom forusta Sjálfstfl. og hafði eitt og annað að segja um námslán og námsstyrki og ber að þakka sérstaklega fyrir það. Sérstaklega af því að hún afhjúpaði sig náttúrlega eins og fyrri daginn og hafði ekkert um málið að segja. Í fyrsta lagi hélt hún ræðu um það hvílíkur vesalingur menntmrh. væri að draga ekki inn í sjóðinn hálfan milljarð í viðbót, rétt si svona, vegna þess nýja vanda sem um er að ræða, fjölgun, það eru 300 millj., og 200 millj. vegna tekjufalls. Forusta Sjálfstfl. taldi að þetta væri auðvitað hreint smámál að ná þessu upp. Ég spyr hana og óska eftir að sjá þær tillögur við afgreiðslu fjárlaga: Hvar verða þessir peningar teknir? Hvar verða þeir nákvæmlega teknir? Ég býst ekki við að það komi neitt frá þeim vegna þess að í næstu setningu segir formaður Sjálfstfl.: Ja, ráðherrann fer illa með fé Lánasjóðs ísl. námsmanna og eyðir í raun og veru allt of miklu úr sjóðnum. Það stendur sem sagt ekki steinn yfir steini, hann snýr sér 180 gráður í þessum ræðustól í afstöðu sinni til sama málsins. Minnir þess vegna meira en nokkuð annað á tiltekna persónu sem skemmtir landsmönnum einu sinni í viku og er einhver mesti snillingur sem birtist á sjónvarpsskermi reglulega í þessu landi og skiptir ævinlega um afstöðu 180 gráður í sömu ræðunni --- hann heitir Ragnar Reykás. Ég vissi ekki að hann væri genginn í Sjálfstfl. 
            

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Út af fsp. hv. 1. þm. Suðurl. vil ég taka fram að þessi skýrsla sem hann spurði um, þ.e. álitsgerð um afkomu verslunarfyrirtækja í strjálbýli og aðgerðir til að bæta aðstöðu þeirra frá í nóvember 1989, er svo sem góðra gjalda verð og ég efa það ekki að nefndarmenn hafa lagt sig fram við að gera skynsamlega skýrslu. Því miður var ekki hægt vegna hinna miklu fjárþarfa ríkissjóðs að verða við þessum tillögum að svo komnu máli, enda var búið að undirbúa fjárlög þegar skýrslan birtist og gera í stórum dráttum áætlun um tekjuöflun ríkissjóðs og m.a. ákveðið að halda áfram eða framlengja þennan skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði sem reyndar hefur nú stundum verið með hærri prósentu en við leggjum til núna. Ég vil taka fram að þessi skýrsla var ekki rædd sérstaklega í fjh.- og viðskn. þegar þetta mál var til meðferðar þar enda fór enginn nefndarmaður fram á það og engin ósk kom fram um að taka hana sérstaklega til umræðu. Ég vil hins vegar beita mér fyrir því að nefndarmenn fái þessa skýrslu senda og geti kynnt sér efni hennar sem er fróðlegt og góðra gjalda vert, eins og ég sagði áðan, þó að við getum því miður ekki orðið við þeim tilmælum sem fram koma í skýrslunni að þessu sinni.

Frsm. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson): Hæstv. forseti. Hv. frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn., formaður þingflokks framsóknarmanna, kom hér í ræðustól og sagði m.a. að þessi skattur, sem nú er veri að endurnýja, hefði áður verið hærri. Þar kom hann dálítið upp um sig vegna þess að skatturinn hefur aldrei verið hærri en nú.

Það hafa verið sett lög um hann hærri.

Það er allt annað mál, þau lög voru dregin til baka á miðju ári án þess að hafa samráð við Alþingi og þess vegna finnst okkur vel við hæfi hér nú þegar við erum að ræða um þennan skatt enn einu sinni, að Alþingi fái um þetta mál að segja, ekki síst þegar fyrir liggur sú skýrsla sem hv. þm. vitnaði til. Það er dálítið sérkennilegt að heyra hv. formann þingflokks framsóknarmanna segja að skýrslan sé góðra gjalda verð en því miður hafi hún komið svo seint fram að ekki hafi verið hægt að taka tillit til hennar við gerð fjárlaga. Má ég minna hv. þm. á að á miðju sl. ári var þessum skatti, sem við erum nú að ræða, breytt án samráðs við Alþingi vegna þess að upp komu þær aðstæður í þjóðfélaginu að slíkt þótti nauðsynlegt. Nú, áður en við afgreiðum fjárlög, áður en við afgreiðum þennan skatt kemur hv. þm. hér í ræðustól og segir: ,,Niðurstaða skýrslunnar er góðra gjalda verð, en það er ekki hægt að taka mark á henni vegna þess að hún kom of seint fram.`` Má ég spyrja hv. þm.: Er búið að afgreiða fjárlög? Hefur það farið fram hjá okkur hinum að fjárlög hafi verið afgreidd hér á Alþingi í ár fyrir næsta ár? Hafa verið haldnir einhverjir leynifundir hér og fjárlög afgreidd? Ég veit ekki betur en fjárlagafrv. liggi núna hjá hv. fjvn. og sé til umræðu þar. Ég veit ekki betur en meiri hluti fjvn. sé núna að fást við svona eins og 2--3 milljarða sem vantar í fjárlagafrv. vegna þess að það var svo vitlaust saman sett. Og svo kemur hv. þm. hér upp og segir: ,,Niðurstaða þessarar nefndar`` --- og hann var einn þeirra sem settu þessa nefnd á laggirnar --- ,,er góðra gjalda verð en hún kemur of seint fram.`` Ég held að hv. þm. verði að átta sig á því að þau atriði sem skipta máli eru enn til meðferðar á hinu háa Alþingi. Fjárlagafrv. hefur ekki verið afgreitt að því er ég best veit. Meira að segja hefur 2. umr. ekki enn farið fram né heldur sú 3. og ég get ekki séð annað en það sé fullt tilefni til þess að ræða þessa skýrslu. Þess vegna fer ég fram á það að milli 2. og 3. umr., til þess að við tefjum nú ekki hér þingstörf, fari fram í nefndinni umræða um þessa skýrslu, ekki síst vegna þess að það er niðurstaða stjórnskipaðrar nefndar að taka skuli þennan skatt sem hér er verið að fjalla um og nota hann á sérstakan hátt. Ég er ekki með þessu, þar sem ég hef ekki fengið skýrsluna í hendur, að lýsa því yfir að ég sé þeirrar skoðunar að fara beri að niðurstöðum nefndarinnar. En það er út í bláinn að koma hér í ræðustól og segja að skýrslan hafi komið of seint fram þegar ljóst er að þau mál sem við erum nú að ræða hér og enn fremur fjárlagafrv. eru aðeins stutt á veg komin í meðferð Alþingis. Það hefði líka, virðulegur forseti, vissulega verið fengur að því ef einhver af hv. þm. Borgfl. hefði verið viðstaddur þessa umræðu til þess að gera þjóðinni grein fyrir því hvernig á því stendur að Borgfl., þ.e. meginþorri hans því hann var auðvitað klofinn í málinu, hefur skipt um skoðun á þeim skatti sem hér er til umræðu. Það er ljóst að á síðasta þingi studdi a.m.k. einn þm. eða sat hjá við afgreiðslu málsins til þess að bjarga ríkisstjórninni. Þá sögu þekkja allir. Aðrir hv. þm. Borgfl. greiddu atkvæði gegn skattinum, meira að segja þeir sem nú sitja í ráðherrastól. Nú sést enginn þeirra hér í dag til þess að gera grein fyrir því hvernig á því standi að Borgfl. hefur skipt um skoðun. Og þó hefur Borgfl. og talsmenn hans lýst því yfir að þeir beri nánast ekki ábyrgð á fjárlagafrv., enda hafi það verið tilbúið áður en þeir komu í ríkisstjórnina. Það hefði verið fengur að því, forseti, ef einhver þeirra hefði komið hér upp og gert grein fyrir því hvort um sinnaskipti sé að ræða hjá hv. þm. Borgfl. En þeir kjósa að þegja. Og þeir gera meira, þeir láta ekki einu sinni sjá sig hér í þessum þingsal, sjálfsagt af ótta við að nú sjáist hvers konar skopparakringlur þar eru á ferðinni. Menn sem snúast út og suður valdanna vegna. Aðalatriði málsins er þetta og það hefur komið fram hér í þessari umræðu: Stjórnskipuð nefnd skilar áliti. Formaður þingflokks stærsta stjórnarflokksins kemur í ræðustól og segir: Niðurstaðan er góðra gjalda verð, en ég ætla bara ekkert með hana að hafa núna, jafnvel þó að eftir sé að afgreiða fjárlög og eftir sé að afgreiða þau skattalög sem nú eru til meðferðar. Og hér inni, beint fyrir framan mig, situr hv. 6. þm. Norðurl. e., sá maður sem mest hefur baðað sig í því sviðsljósi að vera sá sem ávallt hefur landsbyggðina fremsta í flokki þegar verið er að setja hluti í forgangsröð. Ætlar hann, hv. þm. Stefán Valgeirsson, að sitja undir því sem stjórnarþingmaður, berandi fulla ábyrgð á öllum gerðum ríkisstjórnarinnar, maður sem átti kost á því að segja já við vantrauststillögu en sagði nei til þess að lengja líf þessarar ríkisstjórnar, nú situr hann og þegir þegar formaður stærsta stjórnarþingflokksins kemur í ræðustól og segir: Við ætlum ekkert á þessu stigi málsins að gera fyrir landsbyggðarverslunina. Þetta eru athygli verð tíðindi 

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég skal nú ekki lengja þessa umræðu en ég lagði hér eina spurningu fyrir hæstv. fjmrh. og ég hlýt að óska þess að hann svari þeirri spurningu. Hún var sú að í fjárlögum líðandi árs er gert ráð fyrir 425 millj. kr. tekjum af skatti á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Eins og alþjóð veit var í kjarasamningum samið um að lækka þetta hlutfall úr 2,2% niður í 1,5% og þar með væntanlega lækka tekjur ríkisins í því hlutfalli. Engu að síður kemur það í ljós, þrátt fyrir þessa lækkun, að tekjur ríkisins af þessari skattlagningu hafa aukist um 40 millj. kr. Það hlýtur að vera krafa til hæstv. fjmrh. að hann skýri fyrir þingheimi hvað þarna er á ferðinni, hvað hefur skeð. Og það hlýtur einnig að vera krafa að hann segi okkur hvað þessi tekjulind hefði þá í raun orðið ef þessi 2,2% hefðu verið tekin eins og áætlað var því það verður ekki annað séð en forsendur þessara fjárlaga hafi verið alrangar miðað við það sem nú kemur í ljós. Ég sé að hæstv. fjmrh. hefur beðið um orðið og væntanlega skýrir hann þá þingheimi frá því hvað þarna hefur skeð.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið áður í umræðum hér á Alþingi er sú tala sem innheimtist af þessum skatti, og reyndar sumum öðrum einnig, á hverju ári saman sett á þann veg að annars vegar er sá skattur sem lagður er á á því ári og hins vegar eftirstöðvar af vangoldnum skatti frá fyrra ári og fyrri árum. Sú tala sem hv. þm. vék að er þannig til komin að það er annars vegar álagning skattsins á því ári sem um ræðir og innheimta af honum og svo hins vegar greiðsla á vangoldnum útistandandi skuldum vegna þessa skatts frá fyrri árum. Ég er ekki með nákvæmlega þessa sundurliðun hér við höndina en skýringin á því hvers vegna hinn innheimti skattur er hærri en álagður skattur ársins er að sem betur ber hefur tekist að innheimta vangoldna skatta frá fyrri árum.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Aðeins örfá orð út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. Ég verð nú að hryggja hv. þm. með því að það er ekki búið að afgreiða fjárlög og hann hefur verið hér með fullri meðvitund undanfarna daga og hefði átt að geta sagt sér það sjálfur að fjárlög eru enn óafgreidd. Hitt er svo annað mál að það er búið að vinna talsvert að gerð fjárlaga þannig að meginramminn er nú þegar skapaður og satt að segja gengur okkur nú ekki of vel að ná endum saman. Og má segja að útgjöldin eru enn þá talsvert meiri en þær tekjur sem lagt er til að ríkissjóður fái og þar af leiðir að okkur þykir búmannlegra að fara hægt í að skera niður tekjur. Það er út af fyrir sig gott að það rifjast upp fyrir hv. þm. Friðriki Sophussyni að þessi skýrsla skuli vera til. Úr því að hann hefur svona mikinn áhuga á henni, þá hefði hann átt að biðja um að fá hana til umræðu í nefndinni því að við höfðum þetta frv. til umræðu á a.m.k. tveimur talsvert löngum fundum og hann hafði ýmislegt við það að athuga en ekki óskaði hann eftir að þessi skýrsla væri tekin til umræðu. Ég átti satt að segja ekki von á því að hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson væri tilbúinn að fallast á tillögur þessarar nefndar. Það er kannski misskilningur minn og ég harma það mjög ef svo er, að Sjálfstfl. er tilbúinn að innágangast þessar hugmyndir sem hér er um að ræða. Ef Sjálfstfl. er eindregið fylgjandi því að farið sé eftir tillögum nefndarinnar, þá finnst mér nú ástæða til þess að stinga við fótum og skoða málið upp á nýtt. Hér leggur nefndin til í nokkrum atriðum breytingar til bóta fyrir dreifbýlisverslunina og 1. liður er þessi: ,,Sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði verði felldur niður af verslunarhúsnæði í strjálbýli. Nefndin telur að sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði sé verslunarþjónustu í strjálbýli þungbær enda arðsemi verslunarhúsa í lágmarki. Nefndin er sammála um að æskilegt sé að komið verði á endurgreiðslu álagðs skatts á verslunarhús í strjálbýli þar sem verslunarsvæðið nær til um 500 íbúa eða færri. Kort um þessa verslunarstaði fylgir álitsgerð þessari. En sums staðar er matsatriði hvað telja beri til verslunarsvæðis hvers staðar. Erfitt er að áætla nákvæmlega hvað hér yrði um háa fjárhæð að ræða en nefndin áætlar að á yfirstandandi ári nemi hún rétt innan við 10 millj. kr. Hér er um að ræða tiltölulega lága fjárhæð ...`` o.s.frv. Síðan leggur nefndin til að leyfð verði hækkuð álagning á landbúnaðarvörur í smásölu, sem sagt að létta 10 millj. af þessum skatti á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, síðan að hækka smásöluálagningu á landbúnaðarvörum. Veittir verði hagræðingarstyrkir til strjálsbýlisverslana sem m.a. kosti rekstrarráðgjöf þeirra. Þetta finnst mér vel geta komið til greina og er alveg góðra gjalda vert. Síðan kemur 4. liður: ,,Veittir verði styrkir til þess að greiða fyrir sameiningu verslunarfyrirtækja og hagræðingu verslunarþjónustu í strjálbýli. Nefndin hefur rætt nauðsyn þess að nokkru fjármagni sé veitt til þess að auðvelda sameiningu verslunarfyrirtækja og til að stuðla að hagræðingu í verslunarþjónustu í strjálbýli. Sums staðar háttar þannig til að nokkur fyrirtæki keppa á smáum markaði þannig að markaðshlutdeild hvers og eins stendur ekki undir kostnaði. Með sameiningu fyrirtækja og jafnvel aðstoð við að leggja niður fyrirtæki þannig að viðskipti þeirra færist til annars aðila á staðnum er hægt að koma upp styrkari rekstrareiningum sem þjónað geti markaðnum á hagkvæman hátt, jafnt fyrir rekstraraðila sem viðskiptavini.`` Þetta finnst mér nú góðra gjalda vert. Þarna vil ég taka höndum saman við hv. þm. Friðrik Sophusson. Í mínu kjördæmi hagar þannig til með þessa staði að þarna yrðu kaupmannaverslanirnar lagðar niður og undir kaupfélögin. Mér finnst þetta virkilega vera til athugunar og mundi verða til mikillar hagræðingar. Að sjálfsögðu yrði nú það lífvænlegasta látið lifa. Kaupmannaverslanirnar yrðu bara lagðar undir kaupfélögin. Það er fyrrv. varaformaður Sjálfstfl. sem er að leggja til að leggja niður kaupmannaverslanirnar á þessum smáu stöðum og leggja þær undir kaupfélögin. Ég er alveg tilbúinn að taka saman höndum við hv. 1. þm. Reykv. um þetta markmið. Þetta finnst mér ágæt hugmynd. Og 5. liður: ,,Stuðlað verði að tengingu verslunarþjónustu við aðra þjónustu.`` Þessi þjónusta er m.a. að í þessi kaupfélög verði sett lyfjaafgreiðsla. Þetta finnst mér líka geta vel komið til greina. Ég veit ekki hvernig hv. 1. þm. Reykv. gengur að sannfæra apótekarana fyrir norðan um að heldur ætti að selja lyfin í kaupfélögunum en ef hann tekur það að sér, þá vil ég gjarnan njóta atbeina hans við það og taka höndum saman við hann um að hrinda því máli í framkvæmd. 6. liður er að Byggðastofnun veiti lán eða stofnstyrki til uppbyggingar verslunarþjónustu. Þetta líkar mér vel. Þetta finnst mér ágætt og góðra gjalda vert. Og 7. liður: ,,Veittir verði rekstrarstyrkir til strjálbýlisverslunar.`` Þetta finnst mér góðra gjalda vert líka. 

Frsm. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson): Virðulegur forseti. Ég skal ekki vera langorður. Ég held að mikið gagn hafi orðið af þessari umræðu hér í dag þótt ekki væri talið nema það að hv. 1. þm. Norðurl. v. skuli nú í fyrsta skipti hafa lesið þær tillögur 

Hárrétt.

Hárrétt, kallar flokksbróðir hv. 1. þm. Norðurl. v. og má þá kannski búast við því að á sumum stöðum verði kaupfélögin færð undir kaupmennina en ekki öfugt eins og hv. þm. hélt að yrði aðalreglan. 

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt. Í frv. er gert ráð fyrir margvíslegum breytingum á gildandi lögum. Þessar breytingar þarf annars vegar að skoða í tengslum við breytingar á öðrum þáttum skattkerfisins sem nú er í endurskoðun og hins vegar í samhengi við þá viðleitni að draga úr skattlagningu á almennum neysluvörum heimilanna. Samsetning skatta á Íslandi er talsvert frábrugðin því sem gengur og gerist víða erlendis, sérstaklega í Vestur-Evrópu og helstu viðskiptalöndum okkar. Á Íslandi bera óbeinu skattarnir, verðlagsskattarnir, 4 / 5 hluta tekjuöflunarinnar en beinir skattar innan við fimmtung. Í öðrum löndum sem við eigum einkum viðskipti við er skiptingin mun jafnari milli beinna og óbeinna skatta, raunar víða nálægt því að vera helmingaskipti. Það hefur margsinnis verið á það bent, m.a. af sérfræðingum viðurkenndra alþjóðastofnana á sviði hagfræði og viðskipta, svo sem Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og OECD, að óheppilegt væri frá sjónarhól almennrar hagstjórnar að leggja svo mikið upp úr skattlagningu á neysluvörum að verðlagsskattar hefðu mun stærra hlutfall í heildarskattheimtunni en beinir skattar. Skynsamlegt væri að dómi hinna erlendu sérfræðistofnana og viðurkenndu fjármálastofnana að færa tekjuöflunina meira yfir á beinu skattana Slíkt væri mikilvæg forsenda þess að stöðugleiki gæti skapast í íslensku efnahagslífi. Ástæðurnar eru einkum tvær: Í fyrsta lagi hafa óbeinir skattar, verðlagsskattarnir, mun sterkari áhrif á verðlag og þar með vísitölur heldur en beinir skattar. Skattahækkanir sem stundum eru nauðsynlegar til að stuðla að efnahagslegum stöðugleika valda þannig beinni hækkun verðlagsins ef skattarnir eru fyrst og fremst óbeinir. Í öðru lagi sveiflast beinir skattar ekki eins mikið með hagsveiflunni og óbeinir skattar þar sem inn í þá eru byggð alls kyns krónutöluframlög og frádrættir eins og persónuafsláttur og barnabætur. Skattbyrði beinna skatta hefur þannig tilhneigingu til að lækka á samdráttartímum en aukast á þenslutímum og vinnur þannig gegn hagsveiflunni og er mikilvægt tæki til þess að stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Hins vegar er auðvitað álitamál hversu langt á að ganga í því að hafa innbyggða sveiflujöfnun í skattkerfinu þar sem hagsveiflur á Íslandi eiga yfirleitt rætur að rekja til breytinga í afla og ytri skilyrðum en ekki til breytinga í innlendri eftirspurn eins og algengt er í stórum iðnríkjum. Það er því mjög mikilvægt að menn geri sér skýra grein fyrir þessum mun sem er á hagsveiflum á Íslandi og í þróuðum vestrænum iðnríkjum. Það mælir einnig með því að auka hlutdeild beinna skatta að við álagningu þeirra er hægt að taka tillit til efna og ástæðna hvers og eins og beita þannig skattkerfinu markvissara til tekjujöfnunar og félagslegs stuðnings en hægt er við álagningu óbeinna skatta. Með þessu frv. er stigið skref í þessa átt. Þannig tengjast fyrirhugaðar breytingar á tekjusköttum einstaklinga gildistöku virðisaukaskattsins sem ég hef nú þegar mælt fyrir í hv. Ed. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að virðisaukaskattur skuli vera 24,5% eða 0,5% lægri en gildandi söluskattur. Á móti vega breytingar á tekjuskatti. Annars vegar 2% hækkun á skatthlutfallinu úr 30,8% í 32,8%, hins vegar sérstök 4% hækkun á barnabótum og persónuafslætti umfram forsendur fjárlaga til að koma í veg fyrir aukna skattbyrði hjá tekjulágum barnafjölskyldum. Heildaráhrif þeirra breytinga sem koma fram í þessu frv. og virðisaukaskattsfrv. sem ég mælti fyrir í Ed. fyrir tveimur dögum síðan eru þríþætt: 1. Lægra hlutfall í virðisaukaskatti en söluskatti, en það leiðir til allt að 1% lækkunar á framfærslukostnaði heimilanna. Matvæli lækka meira eða um 2% að jafnaði og einstakar tegundir matvæla um 8--9%. 2. Veruleg lækkun eignarskatta sem snertir fyrst og fremst fólk með lágar tekjur þar sem það verður undanþegið hærra þrepinu. 3. Breytingar á tekjusköttum sem hafa í för með sér léttari skattbyrði hjá barnafjölskyldum með lágar tekjur, einkum einstæðum foreldrum, en nokkra þyngingu hjá hátekjufólki. Tekjuskattar hjá tekjulágum barnafjölskyldum lækka að meðaltali milli áranna 1989 og 1990. Þetta kemur yfirleitt þannig út að endurgreiðsla ríkisins til einstæðra foreldra og tekjulágra hjóna með börn hækkar í krónutölu þar sem þessir aðilar greiða almennt ekki tekjuskatt. Hjá hjónum munar þessi hækkun á endurgreiðslum upp undir 1% af tekjum sem skattbyrðin lækkar en hjá einstæðum foreldrum allt upp í 2% af tekjum og rúmlega það. Þessi breyting felur þess vegna í sér verulegan tekjuauka hjá einstæðum foreldrum. Hvað snertir eignarskatta einstaklinga þá lækka þeir verulega á næsta ári. Annars vegar lækkar háþrepið um helming, úr 1,5% eins og það er í dag í 0,75%. Jafnframt verður það tengt tekjum viðkomandi þannig að háþrepið fellur alveg niður hjá einstaklingum með undir 70 þús. kr. í skattskyldar tekjur á mánuði. Með þessari breytingu einni fækkar þeim einhleypingum sem lentu í háþrepinu í ár um helming eða úr 1600 í 700--800. Á bilinu frá 70 þús. kr. mánaðartekjum til 140 þús. kr. mánaðartekna fer háþrepið síðan smátt og smátt að virka og kemur inn að fullu hjá einstaklingum þegar mánaðarlaunin eru orðin yfir 140 þús. kr. á mánuði. Samsvarandi tekjur hjóna væru 280 þús. kr. á mánuði. Í frv. eru einnig nokkrar breytingar gerðar á gildandi lögum um vaxtabætur vegna íbúðarkaupa en sl. vor voru sett lög um vaxtabætur í tengslum við upptöku húsbréfakerfisins. Þær miða einkum að því að rýmka rétt þeirra einstaklinga sem hafa lágar tekjur á kostnað hinna tekjuhærri. Í þessu frv. eru heimildarákvæði um frádrátt vegna fjárfestingar einstaklinga í atvinnurekstri rýmkuð, m.a. til þess að stuðla að aukinni eiginfjármyndun fyrirtækja með sölu hlutabréfa. Jafnframt er gert ráð fyrir að skoða þennan þátt enn frekar í tengslum við samræmda skattlagningu fjármagnstekna og almenna endurskoðun á skattlagningu fyrirtækja. Í frv. eru þar að auki breytingar varðandi skattfrelsi húsbréfa þannig að þau fái sömu skattalega meðferð og spariskírteini ríkissjóðs. Með þessu er bæði stuðlað að lægri vöxtum á húsbréfum en ella og lægra útborgunarhlutfalli við íbúðarkaup í húsbréfakerfinu. Að lokum eru í frv. nokkrar breytingar á skipan og starfsháttum ríkisskattanefndar, m.a. í því skyni að flýta afgreiðslu mála. Virðulegi forseti. Ég mun þá víkja nánar að einstökum efnisatriðum frv. og gera stutta grein fyrir þeim breytingum sem í því felast ásamt því að taka hér nokkur dæmi sem sýna ljóslega þá skattalækkun hjá tekjulágu fólki, sérstaklega barnmörgum fjölskyldum og einstæðum foreldrum, sem frv. felur í sér. Vík ég þá fyrst að tekjuskatti einstaklinga. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1990 var gengið út frá þeirri meginforsendu að heildarskattbyrði ríkissjóðstekna yrði svipuð og áætluð er fyrir þetta ár. Þetta sjónarmið var einnig lagt til grundvallar hvað snertir álagningu tekjuskatta á einstaklinga. Með ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að virðisaukaskattur skuli vera 0,5% lægri en söluskattur hafa þessar forsendur breyst. Til að fjármagna þessa lækkun var ákveðið að hækka tekjuskattshlutfallið en verja helmingi af þeirri hækkun til þess að hækka persónuafslátt og barnabætur sérstaklega. Það er því aðeins helmingurinn af tekjuaukanum sem kemur til ríkissjóðs. Hinn helmingurinn er notaður til þess að auka jöfnunaráhrif tekjuskattsins. Þannig er miðað við að persónuafsláttur og barnabætur hækki um tæplega 7,5% um áramótin í stað 3,5% eins og gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Þar með hækka skattleysismörkin í 52.466 kr. Ef við tökum dæmi um áhrif breytinganna á tekjusköttum á einstætt foreldri með 80 þús. kr. tekjur á mánuði, en 80 þús. kr. eru einmitt meðaltekjur einstæðra foreldra, og á heimilinu eru tvö börn, annað yngra en sjö ára, þá fela þessar breytingar í sér að viðkomandi einstætt foreldri fær endurgreiðslu frá ríkinu í formi barnabóta og barnabótaauka sem nemur 14.500 kr. eftir breytingarnar að meðaltali á mánuði á næsta ári en var að meðaltali á árinu 1989 12.673 kr. Meðaltalshækkunin milli ára er því 14,5% eða 3% umfram forsendur fjárlagafrv. Meðalskattbyrði þessa einstæða foreldris lækkar þannig um 0,5% af heildartekjum. Með öðrum orðum: Þrátt fyrir hækkun á skatthlutfallinu fela breytingarnar í sér lækkun á skattbyrði með því að endurgreiðslan frá ríkinu hækkar vegna hærri barnabóta og persónuafsláttar sem gera meira en að vega upp hærra hlutfallið. Það er ekki fyrr en mánaðartekjur einstæðra foreldra eru komnar upp undir 100 þús. kr., sem er töluvert yfir meðaltekjum einstæðra foreldra, um það bil 25% yfir meðaltekjum einstæðra foreldra, að skattbyrðin fer að þyngjast hjá þessum þjóðfélagshópi. Ef við tökum annað dæmi af hjónum með tvö börn þar sem annað barnið er yngra en sjö ára og hjónin hafa 150 þús. kr. tekjur á mánuði, þá mundi þessi fjölskylda samkvæmt gildandi lögum greiða í tekjuskatt 1.735 kr. á mánuði eða um 1,2% af tekjunum. Eftir breytinguna eykst skattbyrðin lítillega eða um 0,4% af tekjum sem svarar til tæplega 700 kr. hækkunar á mánuði. Hins vegar er rétt að hafa í huga í þessu samhengi að um leið er verið að gera breytingar á neyslusköttunum, verðlagssköttunum sem fela í sér að framfærslukostnaður þessa heimilis verður allt að 1% lægri en annars hefði orðið eftir áramótin. Matvælin lækka enn meira eða um 2% í heild og einstök matvæli um 8--9%.Þess vegna verður að bera saman þá breytingu sem verður á skattbyrði tekjuskattsins við þá lækkun sem verður á skattbyrði verðlagsskattanna sem sérstaklega kemur til góða fjölskyldum þar sem börnin eru mörg í heimili og þar sem matarreikningurinn er hlutfallslega stór þáttur í heimilisútgjöldunum. Þetta er enn eitt dæmið sem sýnir að með því að lækka neysluskatta en hækka í þess stað tekjuskatta á hálaunafólki er verið að koma í framkvæmd verulegum kjarabótum til fjölskyldna með lágar tekjur eða meðaltekjur, sérstaklega fjölskyldna þar sem börnin eru mörg í heimili. Þannig endurspeglast jafnaðarstefna þessarar ríkisstjórnar og félagshyggja hennar í þeim tillögum sem hér eru lagðar fram. Við skulum einnig taka til fróðleiks þriðja dæmið og skoða hjón með tvö börn og tekjur sem samsvara 120 þús. kr. í dag, en það eru tekjur nokkuð undir meðallagi, og skoða breytinguna á skattbyrði þessa lágtekjuhóps á árunum 1988, 1989 og 1990. Árið 1988 varð skattbyrði þessara hjóna af tekjuskatti neikvæð sem samsvaraði 9,5% af meðaltekjum ársins. Með öðrum orðum, fjölskyldan fékk greitt úr ríkissjóði í formi barnabóta og barnabótaauka um 9500 kr. á mánuði. Árið 1989 var skattbyrði þessarar lágtekjufjölskyldu lækkuð sérstaklega um 0,6% af tekjum eða með öðrum orðum, greiðslan úr ríkissjóði hækkaði upp í 10,1% af tekjum. Og nú með þessu frv. fyrir árið 1990 er lagt til að stíga enn frekara skref til þess að lækka skattbyrðina hjá þessari lágtekjufjölskyldu. Skattbyrðin lækkar enn á ný í kjölfar lækkunar á skattbyrði þessarar lágtekjufjölskyldu á síðasta ári um 0,6% af tekjum. Greiðslan frá ríkissjóði verður 10,7% af mánaðartekjum eða 13.300 kr. að meðaltali. Á árinu 1988 var greiðslan úr ríkissjóði hins vegar eingöngu 9,5% af meðaltekjum. Þetta dæmi sýnir betur en mörg orð hvernig barnafjölskyldur með tekjur umdir meðallagi hafa farið út úr þeim tekjuskattsbreytingum sem núv. ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir. Þessi dæmi sýna greinilega, hvað sem líður öllum tölum sem jafnvel samtök launafólks kunna að birta, að þessi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir umtalsverðri lækkun á skattbyrði lágtekjufólks, barnafjölskyldna með lágar tekjur og lágar miðlungstekjur. Skattbyrði þessara fjölskyldna hefur beinlínis lækkað um 1,2% af tekjum þrátt fyrir að skatthlutfallið hafi verið hækkað um 4,3%. Skýringin liggur í þeirri jöfnunarstefnu þessarar ríkisstjórnar að breyta skatthlutfallinu milli barnabóta og persónuafsláttar barnabótunum og persónuafslættinum í hag og hækka þessa liði til þess að verja, og í sumum tilvikum beinlínis bæta, kjör láglaunafólksins. Þetta er það sem ég hef kallað jöfnunarstefnu í skattamálum þessarar ríkisstjórnar. Við skulum taka fleiri dæmi. Ég nefni hér sams konar dæmi um tvo einstaklinga þar sem annar er með tekjur undir meðallagi en hinn talsvert fyrir ofan meðallag. Þessi dæmi gefa svipaða mynd af þróuninni. Sá tekjulægri kemur mun betur út úr skattkerfisbreytingunum en hinn tekjuhærri. Í fyrra tilvikinu eykst skattbyrðin úr 0,2% af tekjum ársins 1988 í 1,4% 1990. Í því síðara, hjá hinum tekjuháa, eykst skattbyrðin úr 14,4% 1988 í 17,1% á árinu 1990. Áður en ég skil við þessa umræðu um tekjuskattinn vil ég þess vegna ítreka sérstaklega að þær fullyrðingar sem birst hafa á opinberum vettvangi á þann veg að hinir lægst launuðu fari verst út úr þessari skattkerfisbreytingu eru alrangar. Þær standast á engan hátt faglega og sanngjarna skoðun á því frv. sem hér er lagt fram og því skattkerfi sem gilt hefur, bæði á árinu 1988 áður en breyting varð á ríkisstjórn né heldur á árinu 1989. Því hefur líka verið haldið fram að í slíkum samanburði sé um að ræða óraunhæfar launa- og verðlagsforsendur. Um það skal ekkert fullyrt fyrir fram enda eru samningamálin eins og kunnugt er að mestu leyti í höndum aðila á hinum frjálsa vinnumarkaði. Hitt er svo annað mál að jafnvel þótt launahækkanir verði meiri á næsta ári en reiknað er með í þeim forsendum sem ég hef hér rakið þá eru áhrifin engu að síður þau að hinir lægst launuðu koma mun betur út en hinir tekjuhærri skv. því frv. sem ég mæli hér fyrir miðað við að óbreytt lög hefðu gilt. Ef breytingarnar á tekjuskatti eru síðan skoðaðar í stærra samhengi, vegna þess að þær tengjast lækkun á óbeinum sköttum, verðlagssköttunum, er ljóst að breytingarnar á heildarskatttekjum ríkisins fela í sér mjög óverulega breytingu eða aðeins um 100 millj. kr. Megináhrif þessara breytinga eru því ekki að styrkja fjárhagsstöðu ríkissjóðs heldur eingöngu að jafna dreifingu skattbyrðanna meðal landsmanna. Styrkja stöðu þeirra sem lág hafa launin, beinlínis auka kaupmátt þeirra með skattkerfisbreytingum, en leggja byrðarnar fyrst og fremst á herðar þeirra sem hærri hafa tekjurnar. Virðulegur forseti. Ég mun þá víkja nokkrum orðum að þeim breytingum sem gerðar eru á eignarsköttum einstaklinga. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að í tengslum við upptöku skatts á fjármagnstekjur mundi eignarskattur lækka á næsta ári. Þrátt fyrir að skattlagning fjármagnstekna komi ekki til framkvæmda á næsta ári, m.a. vegna þess að ekki reynist kleift af tæknilegum ástæðum og vegna vinnuálags á starfsmönnum skattkerfisins að breyta í senn frá söluskatti yfir í virðisaukaskatt og taka um leið upp staðgreiðslu á skattlagningu fjármagnstekna, ákvað ríkisstjórnin að haga framkvæmd mála á þann veg að þrátt fyrir að skattlagning fjármagnstekna bíði í eitt ár, þótt frv. verði lagt fram um það efni hér eftir áramótin, þá yrði engu að síður hrint í framkvæmd lækkun eignarskatta á næsta ári. Sú breyting er tvíþætt. Annars vegar, eins og ég gat um áðan, lækkar hærra þrepið í eignarskatti úr 1,5% í 0,75% eða um helming. Í þessu felst að skattur á skuldlausri eign einstaklinga sem er yfir 8 millj. 50 þús. kr. lækkar úr 2,7% í 1,95%. Hins vegar var ákveðið að tekjutengja hærra þrepið í eignarskattinum og gera ráð fyrir því, eins og ég áður rakti, að einstaklingur með minna en 70 þús. kr. í skattskyldar tekjur á mánuði og hjón með minna en 140 þús. kr. í skattskyldar tekjur greiði ekki þennan sérstaka háa eignarskatt og að hann komi ekki að fullu til greiðslu hjá þessum þjóðfélagshópum nema mánaðartekjur einstaklinganna séu yfir 140 þús. og mánaðartekjur hjónanna yfir 280 þús. kr. Með þessum breytingum lækka eignarskattar í heild um 20% að raungildi miðað við gildandi lög. Áhrifin eru hins vegar enn meiri hjá þeim einstaklingum sem í ár lentu í hinu sérstaka háþrepi í eignarskattinum en þeir voru samtals 5000. Lækkunin hjá þeim nemur 35% að raungildi þegar miðað er við einstaklingana sem lenda undir þeim tekjumörkum sem ég gat um áðan. Sem dæmi um áhrif þessarar lækkunar má nefna eignarskatt einstaklings sem á skuldlausa eign upp á 14 millj. kr., en það er einmitt sú meðaleign sem einstaklingar áttu sem lentu í hærra þrepinu í ár. Og hafi þessi einstaklingur minna en 70 þús. kr. á mánuði lækkar eignarskattur hans um 7.400 kr. á mánuði eða um 36% að raungildi. Hafi þessi sami einstaklingur 100.000 kr. mánaðarlaun lækkar eignarskattsgreiðslan um 5.200 kr. á mánuði eða um 25% að raungildi. Og fari hann yfir 140 þús. kr. tekjur lækkar eignarskatturinn engu að síður um 3.700 kr. á mánuði eða um 18% að raungildi. Lækkunin hjá hjónum er svipuð og jafnvel meiri þar sem persónuafsláttur beggja nýtist að fullu. Í fylgiskjölum með frv. eru, auk þessara dæma sem ég hef hér lýst, birtar til fróðleiks upplýsingar úr skattframtölum um fjölda þeirra framteljenda sem lentu í hærra þrepi eignarskattsins á þessu ári, meðaltekjur þeirra, dreifingu eftir tekjubilum, eignir o.s.frv. Virðulegur forseti. Þriðja stóra breytingin sem felst í þessu frv. er um greiðslu vaxtabóta til íbúðarbyggjenda og íbúðarkaupenda. Ég hef orðið var við að ýmsir misskilja þetta nýja kerfi og halda að í því felist mikil skerðing frá þeim endurgreiðslukerfum sem nú eru í gildi. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að víkja nokkuð að vaxtabótakerfinu sjálfu sem og þeim breytingum sem felast í þessu frv. Eins og hv. alþm. er kunnugt taka um næstu áramót gildi þau ákvæði tekju- og eignarskattslaganna sem varða vaxtabætur vegna íbúðarkaupa en lög um vaxtabætur voru samþykkt á Alþingi sl. vor. Samhliða því falla úr gidli ákvæðin um vaxtaafslátt og húsnæðisbætur. Þó er rétt að vekja athygli á því að þeir sem þegar hafa fengið úrskurð um húsnæðisbætur halda þeim rétti að fullu til ársins 1993. Þeim er hins vegar gefinn kostur á því að koma inn í vaxtabótakerfið á næsta ári. Enda þótt vaxtaafsláttarkerfið sem verið hefur í gildi, falli úr gildi um áramót, munu þeir sem fengu endurgreiðslu samkvæmt því gamla kerfi flytjast yfir í hið nýja vaxtabótakerfi svo framarlega sem þeir uppfylla öll almenn skilyrði þess. Í vaxtabótakerfinu felst enn fremur sá ávinningur fyrir húsbyggjendur og íbúðarkaupendur að vaxtabótakerfið er ekki takmarkað við tiltekinn árafjölda. Þetta er mjög mikilvægt atriði vegna þess að endurgreiðslur skv. gömlu vaxtaafsláttar- og húsnæðisbótakerfunum hafa verið takmarkaðar við 4--7 ár. Nú eru þessi tímatakmörk hins vegar afnumin og þeir sem ganga úr gamla kerfinu yfir í nýja kerfið munu ávinna sér þau réttindi að geta haldið þeim um ótakmarkaðan tíma svo lengi sem þeir uppfylla hin almennu skilyrði. Skv. gamla kerfinu hefðu þeir hins vegar dottið út eftir 4--7 ár. Þá er einnig rétt að vekja athygli á þeirri endurbót að vaxtabætur eru ekki takmarkaðar við þá sem eru að byggja og kaupa í fyrsta skipti eins og húsnæðisbæturnar. Megineinkenni vaxtabótakerfisins og helstu frávik frá þeim tveimur kerfum sem nú eru í gangi eru: 1. Hugsunin á bak við vaxtabótakerfið er í meginatriðum sú sama og í vaxtaafsláttar- og húsnæðisbótakerfinu, þ.e. að létta undir með húsbyggjendum og íbúðarkaupendum með einhvers konar endurgreiðslum í gegnum skattakerfið. 2. Sá grundvallarmunur er þó á þessum kerfum að í vaxtabótakerfinu, hinu nýja kerfi, er jafnframt leitast við að koma til móts við almenn jöfnunarsjónarmið með því að fjárhæð vaxtabóta skerðist í hlutfalli við hækkandi tekjur. Jafnframt fá einstaklingar sem eiga miklar eignir skertar vaxtabætur og jafnvel engar. Þannig birtist jöfnunarhugsjón núv. ríkisstjórnar í framkvæmd í þeim tillögum og í þeim lögum sem snúa að vaxtabótakerfinu. Þetta þýðir að fjárhæð vaxtabóta er mjög misjöfn, allt eftir vaxtabyrði, eftir tekjum og eftir eignum viðkomandi. Húsnæðisbæturnar hafa hins vegar verið ákveðnar sem sama krónutala til allra. 3. Greiðsla vaxtabótanna er ekki takmörkuð við tiltekinn árafjölda eins og ég hef áður vikið að. Einstaklingar geta þá komið til álita um greiðslur vaxtabóta hvenær sem er svo framarlega sem þeir uppfylla önnur skilyrði vaxtabótakerfisins. 4. Greiðsla vaxtabóta er, eins og ég vék að áðan, ekki takmörkuð við þá einstaklinga sem eru að byggja eða kaupa í fyrsta skipti líkt og gilt hefur um húsnæðisbæturnar. Þá er að lokum rétt að vekja athygli á því að aðeins þeir einstaklingar koma til greina við endurgreiðslur vaxtabóta sem sannanlega bera vaxtagjöld. Það er breyting frá því kerfi sem gilt hefur frá árinu 1986, húsnæðisbótakerfinu, en þar gátu einstaklingar fengið húsnæðisbætur jafnvel þótt þeir bæru engin vaxtagjöld. Ég mun nú, virðulegur forseti, víkja að þeim breytingum sem gerðar eru á vaxtabótakerfinu í því frv. sem ég mæli hér fyrir. Veigamesta breytingin snýr að hækkun á eignarmörkunum. Upplýsingar úr skattframtölum ársins 1989 benda til þess að nokkrar breytingar hafi orðið á eignarstöðu framteljenda frá árinu áður, en gildandi lög um vaxtabætur tóku mið af skattframtölum áranna 1987 og 1988. Þannig er meðaleign fjölskyldna nokkru hærri í dag en gert hafði verið ráð fyrir þegar eignamörk laganna voru sett. Þá virðist líka hafa dregið talsvert úr mun á eignarstöðu einstaklinga og einstæðra foreldra annars vegar og hjóna hins vegar undanfarin tvö ár. Í ljósi þessara nýju upplýsinga er lagt til að þau eignarmörk sem áður voru sett verði hækkuð um 30% að raungildi hjá einstaklingum og einstæðum foreldrum og um 6--7% hjá hjónum. Skv. till. í frv. verður munurinn á eignamörkum einstaklinga og einstæðra foreldra annars vegar og hjóna hins vegar þriðjungi minni en hann er í gildandi lögum. Þessi breyting er því tvímælalaust einstæðum foreldrum og einstaklingum í hag. Það er rétt að vekja sérstaka athygli á því að í umræðunni undanfarna mánuði hefur komið fram að draga ætti kannski sérstaklega fram einstæða foreldra umfram aðra einstaklinga. Hins vegar er það ekki gert hér, vegna þess að upplýsingar úr framtölum sem unnar hafa verið sýna að eignarstaðan hjá einstæðum foreldrum og hjá einstaklingum er mjög svipuð. Þess vegna er ekki ástæða til að gera greinarmun á þessum tveimur þjóðfélagshópum í frv. Skýringin á þessu, sem kemur kannski sumum nokkuð á óvart, er sú að þótt einstæðir foreldrar búi í stærri íbúðum en einstaklingar þá kemur þetta ekki fram í eignarstöðunni sjálfri þar sem þeir skulda jafnframt meira. Nettóeignin er því mjög svipuð. Þess vegna er ekki ástæða til að gera greinarmun á milli einstaklinga og einstæðra foreldra í þessu tilviki. Á hinn bóginn er vaxtabyrði einstæðra foreldra þyngri en einstaklinga sem er hin hliðin á meiri skuldabyrði. En til þessa er tekið tillit við ákvörðun á hámarksgreiðslu vaxtabóta, sem er 140 þús. kr. hjá einstæðum foreldrum skv. ákvæðum þessa frv., en 107 þús. hjá einstaklingum. Þar sem tölur sýna að munur er í reynd hjá einstæðum foreldrum er gerð breyting einstæðum foreldrum til hagsbóta. Önnur breyting á gildandi lögum um vaxtabætur snýr að skilgreiningu á eignaviðmiðuninni við ákvörðun vaxtabóta, en það er eignarskattsstofn framteljandans. Þetta þýðir að skattfrjálsar eignir, verðbréf o.fl. skerða ekki rétt til vaxtabóta. Þar eru húsbréf og ríkisskuldabréf meðtalin. Með þessu frv. er hins vegar stefnt að víðari skilgreiningu á eignaviðmiðuninni við ákvörðun vaxtabóta þannig að hún nái til allra framtalsskyldra eigna að frátöldum skuldum. Með því yrði aðstoðin við íbúðarkaupendur gerð markvissari, þ.e. þeir sem helst þurfa á henni að halda munu njóta hennar fremur. Þriðja breytingin gerir ráð fyrir hækkun á hlutfalli tekjuskerðingar úr 5% í 6%. Hér er annars vegar verið að mæta því tekjutapi sem hlýst af hækkun eignamarkanna en hins vegar er með þessu gengið enn lengra í átt til tekjujöfnunar en felst í gildandi lögum. Fjórða breytingin felst í því að sett er þak á þau vaxtagjöld sem geta komið til álita við ákvörðun vaxtabóta. Er það gert til þess að koma í veg fyrir að tekjuháir einstaklingar með óeðlilega mikil vaxtagjöld hagnist meira á vaxtabótakerfinu en hinir tekjulágu. Loks er lagt til að það ákvæði eignarskattslaga er varðar skattlagningu eftirlifandi maka sem situr í óskiptu búi gildi einnig við ákvörðun vaxtabóta en til þessa atriðis er ekki tekið tillit í gildandi lögum. Ég vil svo vísa hv. þm. á nokkur dæmi um greiðslur vaxtabóta sem birtast í fylgiskjölum með frv. Ef við lítum yfir þær breytingar sem ég hef hér gert grein fyrir, þá væri fróðlegt að velta fyrir sér þeirri spurningu: Hver er niðurstaðan af þessu víðtæka samspili breytinga á beinum og óbeinum sköttum á skattbyrði heimilanna? Í grófum dráttum má segja að þær breytingar sem ýmist eru boðaðar í frv. eða tengjast því séu þríþættar. Í fyrsta lagi lægra hlutfall í virðisaukaskatti en í söluskatti. Í öðru lagi veruleg lækkun eignarskatta, sérstaklega hjá tekjulægra fólki og í þriðja lagi breyting á tekjusköttum með hækkun skatthlutfalls og sérstakri hækkun barnabóta og persónuafsláttar. Þessar breytingar allar ganga í tekjujöfnunarátt og fela, hver fyrir sig, í sér víðtæka undirstöðu undir þær jöfnunaraðgerðir sem núv. ríkisstjórn beitir sér fyrir að taki gildi um næstu áramót. Heildaráhrifin af þessum breytingum eru aukinn jöfnuður í þjóðfélaginu en ekki auknar tekjur ríkissjóðs vegna þess að tekjudæmi ríkissjóðs stendur óbreytt miðað við það sem áður var. Virðulegi forseti. Ég vil svo að lokum víkja fáeinum orðum að nokkrum öðrum atriðum sem er að finna í þessu frv. Í frv. er gert ráð fyrir að heimildir til frádráttar vegna fjárfestingar í atvinnurekstri verði auknar sérstaklega umfram verðlagshækkanir. Þessi breyting er í samræmi við þá stefnumörkun ríkisstjórnarinnar sem kynnt hefur verið við mörg tækifæri hér á hv. Alþingi, að leita leiða til þess að örva viðskipti með hlutabréf og styrkja stöðu atvinnulífs í landinu. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja það til við Alþingi að stimpilgjald af útgáfu hlutabréfa verði lækkað og getur komið til greina að það verði gert með þeim hætti að samþykkja í einu formi eða öðru það þmfrv. sem lagt hefur verið fram hér á Alþingi um þetta atriði. Enn fremur hefur ríkisstjórnin ákveðið að beita sér fyrir því að ákvæði í lögum um tekjustofna sveitarfélaga verði breytt á þann veg að kostnaður við verðbréfakaup viðskiptavaka myndi ekki stofn við útreikning aðstöðugjalds. Fyrri breytingin felur í sér að stimpilgjald af hlutabréfum verði a.m.k. helmingi lægra, og jafnvel ríflega það, en af skuldabréfum. Viðskiptavakar með verðbréf munu þurfa að kaupa og selja verðbréf í miklu magni. Það getur hins vegar orðið hemill á þessi viðskipti ef greiða þarf af þeim aðstöðugjald og aðstöðugjald af þessum stofni mundi fyrst og fremst renna til stærri og betur stæðu sveitarfélaganna á suðvesturhorni landsins. Ríkisstjórnin áformar einnig að stíga enn frekari skref til þess að bæta skattalega stöðu hlutafjáreignar miðað við aðrar fjáreignir og framkvæma þær breytingar í tengslum við fyrirhugaða skattlagningu raunvaxtatekna. Þannig munu þegar á næsta ári og í framhaldi af þeim breytingum sem ég hef hér kynnt verða leiddar í lög víðtækar breytingar sem stuðla að því að styrkja stöðu atvinnulífsins með því að laða fjármagn frekar inn í atvinnulífið heldur en aðra farvegi í okkar þjóðfélagi. Með því að skattleggja raunvaxtatekjur af skuldabréfaeign og innistæðum í bönkum væri stigið stórt skref til jöfnunar á skattalegri stöðu hlutabréfa- og skuldabréfaeignar. Í tillögum nefndar um skattlagningu fjármagnstekna er einnig gert ráð fyrir að greiddur arður verði að fullu frádráttarbær hjá fyrirtækjum en skattlagður eins og aðrar tekjur hjá einstaklingum. Þetta felur í sér fulla samræmingu á skattlagningu tekna af hlutafjáreign og öðrum fjáreignum og öll tvísköttun tekna af hlutafjáreign verður úr sögunni. Eignarskattlagning hlutabréfa verður á næstunni skoðuð sérstaklega m.a. með tilliti til skattamats. Ég tel ekki ástæðu til að víkja nánar að þessum efnisatriðum hér, en það mun gefast tækifæri til þess síðar á þessu þingi, þegar ríkisstjórnin leggur önnur frumvörp sín um þetta efni fram á Alþingi, að fjalla ítarlegar um hvernig við hyggjumst beita skattkerfinu til að styrkja fjárhagsgrundvöll atvinnulífsins. Í þessu frv. er einnig að finna ákvæði um eignarskattsfrelsi húsbréfa. Reyndar er einnig að finna breytingu varðandi eignarskattsfrelsi skuldaviðurkenninga ríkissjóðs og mun ég fyrst víkja að því. Hlutdeildarskírteini verðbréfasjóða sem eingöngu eru myndaðir af eignarskattsfrjálsum skuldaviðurkenningum ríkisins verða undanþegin eignarskatti. Þegar eignarskattsfrelsi spariskírteina ríkissjóðs var ákveðið voru verðbréfasjóðir ekki komnir til sögunnar. Það þykir því eðlilegt að ekki sé gerður greinarmunur á því með hvaða hætti einstaklingar fjárfesta í spariskírteinum og öðrum ríkispappírum. Vænti ég að þessi breyting verði til þess að örva eðlileg viðskipti verðbréfasjóðanna með spariskírteini ríkissjóðs og aðra verðpappíra ríkisins. Getur slíkt stuðlað að enn frekari styrkingu markaðarins fyrir spariskírteini ríkissjóðs og ríkisvíxla og aðra ríkispappíra sem nokkuð kom til umræðu hér á Alþingi fyrir nokkrum dögum síðan. Í frv. er einnig gert ráð fyrir því að húsbréf fái sömu skattalega meðferð og spariskírteini ríkissjóðs. Þetta er í samræmi við þær ákvarðanir sem teknar voru sl. vor í tengslum við upptöku húsbréfakerfisins. Ég hef orðið var við að þetta ákvæði hefur vakið nokkra athygli og tel þess vegna rétt að leiða hér fram helstu röksemdirnar fyrir eignarskattsfrelsi húsbréfa. Í fyrsta lagi auðveldar það eldra fólki að losa sig við of stórar íbúðir og gerir því kleift að breyta þeim að hluta yfir í eignarskattsfrjálsar eignir. Þetta stuðlar þannig að þeirri innri fjármögnun sem að er stefnt með húsbréfakerfinu en hún felst í því að íbúðaseljendur lána stærri hluta við sölu og auka sparnað sinn með því að halda að einhverju marki í þau húsbréf sem þeir fá við söluna. Í öðru lagi stuðlar eignarskattsfrelsi húsbréfa að því að samkeppnisstaða spariskírteina ríkissjóðs raskast ekki. Eignarskattlagning húsbréfa mundi valda því að þau bæru hærri vexti en spariskírteini. Þar sem lífeyrissjóðir verða hins vegar að öllum líkindum helstu kaupendur húsbréfa, en þeir greiða eins og kunnugt er ekki eignarskatta, mundi áhugi þeirra á spariskírteinum verða lítill sem enginn svo lengi sem húsbréf eru í boði. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég víkja að þeim breytingum sem lagðar eru til á starfsháttum ríkisskattanefndar. Ástæða þess að þær breytingar eru lagðar til er að á síðari árum hefur afgreiðsla skattamála eigi verið nægilega greið. Tafir hafa orðið á uppkvaðningu úrskurða bæði af hálfu skattstjóra og ríkisskattanefndar. Umsagnir ríkisskattstjóra og kærur hafa borist ríkisskattanefnd seint. Til að ráða bót á þessu ástandi þykir nauðsynlegt að gera skipulagsbreytingar á starfsháttum ríkisskattanefndar svo og skipan hennar. Samhliða því er nauðsynlegt að ríkisskattstjóri geri sérstakt átak til að flýta afgreiðslu umsagna um einstök kærumál til ríkisskattanefndar. Er gert ráð fyrir að ríkisskattstjóri fái heimild til að verkefnaráða starfsmann í eitt ár til að sinna þessu verki svo að unnt verði að koma ástandinu í viðunandi horf. Þá hefur að frumkvæði fjmrn. verið unnið verulegt starf í skipulagsmálum skattstjóra. Fyrir liggur skýrsla nefndar þar að lútandi og hefur fjmrn. sent skattstjórum nýtt skipurit og í ráði er að efla starfsmenntun starfsmanna skattkerfisins. Skattstjórum hefur verið fenginn í hendur tölvubúnaður sem ætlað er að auðvelda þeim störf sín og fyrirhugað er að ljúka tölvuvæðingunni á árinu 1990. Þá hefur starfsmönnum skattkerfisins einnig verið fjölgað til að styrkja það vegna upptöku staðgreiðslunnar og virðisaukaskattsins. Hins vegar hefur skipan ríkisskattanefndar verið óbreytt frá árinu 1980 sem og það fyrirkomulag sem mótar starfshætti hennar. Í núgildandi lögum eru aðeins tveir menn skipaðir í ríkisskattanefnd sem hafa það starf að aðalstarfi en auk þess eru fjórir menn í ríkisskattanefnd sem gegna því starfi samhliða öðrum störfum. Veigamikil rök eru að dómi fjmrn. fyrir því að þessu fyrirkomulagi verði breytt og heppilegra sé að nefndin verði eingöngu skipuð mönnum sem hafa þau störf að aðalstarfi. Ætla má að meðferð mála verði greiðari ef nefndarmenn sinna ekki öðrum störfum samhliða nefndarstörfunum og einnig er óeðlilegt að þeir menn sem starfa í ríkisskattanefnd að hlutastarfi séu jafnframt að reka ýmis önnur deilumál í skattkerfinu og vinna sem fulltrúar fyrirtækja sem eiga í útistöðum við skattkerfið eða í málaferlum við skattyfirvöld. Getur slíkt leitt til óeðlilegra hagsmunaárekstra eða grunsemda um stöðu mála. Þótt engin ástæða sé til að væna þá einstaklinga sem nú hafa starfað í ríkisskattanefnd um það atriði er að mörgu leyti heppilegt að þessu sé ekki blandað saman. Þá er einnig í frv. til fjárlaga fyrir árið 1990 gert ráð fyrir fjölgun á skrifstofu ríkisskattanefndar um tvo starfsmenn. Það er ljóst að verkefni ríkisskattanefndar munu aukast frá því sem verið hefur með upptöku á virðisaukaskatti. Enn fremur er ríkisskattanefnd ætlað með þessu frv. að ákveða sektir vegna brota á lögum um staðgreiðslu. Sérstök sektanefnd sinnir nú þessu hlutverki en ekki þykir ástæða til annars en að öll refsimeðferð hjá skattayfirvöldum sé hjá sama aðila. Samhliða þessu frv. sem ég mæli hér fyrir hefur þess vegna verið lagt fram á Alþingi annað frv. um staðgreiðslu opinberra gjalda varðandi refsimeðferðina þar sem ríkisskattanefnd tekur við hlutverki sektanefndar. Má ætla að ef þessar breytingar verða lögfestar mundu þær hraða mjög gangi mála hjá ríkisskattanefnd þó þær séu í sjálfu sér ekki beint tengdar þeim breytingum á tekju- og eignarskatti sem hér eru lagðar til. Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að þetta mál fái vandaða og örugga meðferð hér á Alþingi og þingheimur geti sameinast um að ljúka afgreiðslu þess fyrir áramót. Ég vona svo að hv. fjh.- og viðskn. fái tækifæri til að fjalla um málið og fá þær upplýsingar sem hún óskar eftir og legg til að að lokinni 1. umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Forseti (Árni Gunnarsson) Forseti vill greina frá því að ætlunin er að fresta þessari umræðu um kl. 7 og slíta þá fundi. Síðan verður boðað til nýs fundar kl. 8.30 í kvöld samkvæmt dagskrá sem þá mun liggja fyrir og þá verður m.a. leitað afbrigða vegna tveggja stjórnarfrumvarpa sem forseti hyggst koma til Ed. Umræðu um tekjuskatt og eignarskatt verður þá haldið áfram.

Friðrik Sophusson Hæstv. forseti. Það eru þrjú atriði sem ég vil taka fram strax hér í upphafi máls míns. 1. Við erum hér í dag að ræða frv. til l. um breytingu á tekjuskatts- og eignarskattslögum en þær breytingar sem yrðu ef þetta frv. verður samþykkt munu leiða til þess að í nafni jafnréttis og félagshyggju munu skattar hækka á meðalfjölskyldu í landinu, svokallaðri vísitölufjölskyldu, um um það bil 5 þús. kr. á mánuði og ef við tökum virðisaukafrv. með og þá skattahækkun sem því fylgir má gera ráð fyrir því að þessi meðalfjölskylda, sem oft er vitnað til og notuð er til viðmiðunar, þurfi að borga á næsta ári yfir 7 þús. kr. á mánuði eingöngu vegna þeirra breytinga sem nú er verið að leggja til. 2. Ég vil taka fram hér í upphafi máls míns að ég mun í ræðu minni hér á eftir gera að umtalsefni þá vaxtahækkun sem varð á húsnæðisstjórnarlánum og ég hef óskað eftir því að hæstv. félmrh. verði viðstaddur umræðuna þess vegna svo að hæstv. ráðherra gefist kostur á því að svara þeim fyrirspurnum sem ég mun til hennar beina. 3. Mér finnst ástæða til þess strax við upphaf máls míns að fagna því sérstaklega að hæstv. fjmrh. skuli hafa sagt í ræðu sinni að meira en hugsanlegt sé að afgreiða þmfrv. frá sjálfstæðisþingmönnum sem nú er til meðferðar í fjh.- og viðskn. Efni þess frv. er að koma til móts við atvinnureksturinn í landinu með ýmsum hætti og þó einkum og sér í lagi skattalegum aðgerðum. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli með þeim hætti taka í útrétta hönd þannig að okkur gefist tækifæri, áður en til jólaleyfis kemur, til að bæta hag fyrirtækjanna og gera ráðstafanir sem líklegar eru til þess að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækjanna í landinu. Fyrir um það bil ári síðan, þegar við höfðum nýjan hæstv. fjmrh., þá kom hann stundum hér í ræðustól á Alþingi og sagði að mikill halli hefði orðið á fjárlögum hæstv. utanrrh. sem áður hafði verið fjmrh. Hann talaði um halla fyrrv. ríkisstjórnar í því sambandi og lét í það skína að nú væri kominn til sögunnar nýr fjmrh. sem ætlaði að gera mun betur og sýna fyrirrennara sínum það svart á hvítu hvernig reka skyldi ríkissjóð. Hæstv. fjmrh. hafði skömmu áður en hann tók sæti í ríkisstjórninni skrifað grein í Þjóðviljann sem reyndar var að stofni til yfirlýsing eða greinargerð frá honum sem formanni Alþb. og hann kallaði ,,Milljarða mistök í ríkisfjármálum``. Það kann að vera athyglivert nú ári síðar að rifja nokkur atriði upp úr þessari grein, einkum og sér í lagi með tilliti til þeirrar reynslu sem við nú höfum af hæstv. fjmrh. Hann sagði að afleiðingar óbreyttrar stjórnarstefnu ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar yrðu á næstu mánuðum í fyrsta lagi vaxandi verðbólga og verulegar vaxtahækkanir. Nú vitum við að verðbólgan var þegar hæstv. ríkisstjórn tók við á milli 10 og 15% en er um þessar mundir líklega um 20%. Við höfum líka orðið vitni að því að vextir hafa ekki lækkað. Þvert á móti bendir flest til að vextir gætu hækkað, einkum og sér í lagi vegna þess að ríkissjóður er rekinn með dúndrandi halla. Í öðru lagi sagði hæstv. fjmrh. í þessari grein, sem skrifuð var um miðjan júlí, rúmum tveimur mánuðum áður en hann kom til samstarfs við Alþfl. og Framsfl. í núverandi hæstv. ríkisstjórn: ,,Hrikaleg mistök og milljarða gat í ríkisfjármálum.`` Nú, ári síðar, horfum við upp á það að þessi hæstv. ráðherra tilkynnir okkur að halli á ríkissjóði verði á yfirstandandi ári líklega tæpir 5 milljarðar kr. Ég hef ekki heyrt hæstv. ráðherra koma hér upp og tala um hrikaleg mistök í því sambandi, þ.e. hann hefur ekki komið hér upp og notað sömu ummæli um sig eins og hann notaði um forvera sinn. Í þriðja lagi sagði hæstv. ráðherra í þessari grein sem ég vitna hér til: ,,Þriðja gengisfelling ársins er á leiðinni.`` Sú gengisfelling átti sér reyndar stað um leið og hæstv. ráðherra kom í ríkisstjórnina því það var fyrsta verk núv. hæstv. ríkisstjórnar að fella gengið. Síðan hefur gengið verið fellt a.m.k. fimm ef ekki sex sinnum og verðbólgan hefur auðvitað ætt upp og nú er ekki hægt að kenna laununum eða launahækkunum um það. Í fjórða lagi sagði hæstv. ráðherra í þessari grein: ,,Viðskiptahalli eykst um 30% og erlendar skuldir fara yfir 100 milljarða.`` Hver er niðurstaðan á þessu ári sem hæstv. ráðherra hefur setið í ríkisstjórn? Niðurstaðan er sú að á yfirstandandi ári megum við gera ráð fyrir því að viðskiptahallinn verði a.m.k. 8 ef ekki 9 milljarðar og auðvitað eru skuldirnar komnar langt yfir 100 milljarða. Og í fimmta lagi sagði hann: ,,Alda nýrra skattahækkana og enn frekari kjaraskerðing verða innan tíðar dagskrárefni ríkisstjórnarinnar.`` Þetta sagði hæstv. ráðherra fyrir rúmu ári síðan og honum varð að ósk sinni, enda var það hann sjálfur sem settist í ráðherrastól, gerðist fjmrh. íslenska ríkisins og sá til þess að sú ríkisstjórn sem tók við lét ríða yfir öldu nýrra skattahækkana. Það er gert ráð fyrir að skattahækkanir á þessu ári hafi numið þegar allt var talið um það bil 7 milljörðum og það er talið að á undanförnum missirum hafi kjaraskerðing orðið um það bil 14% þannig að hæstv. ráðherra varð að ósk sinni þegar hann mælti þessi orð fyrir rúmu ári síðan eða síðsumars 1988. En það er athyglivert að lesa áfram í þessari grein sem hæstv. ráðherra skrifaði rétt áður en hann tók sæti sjálfur í ríkisstjórninni því að hann segir þar, með leyfi forseta: ,,Á undanförnum áratugum er ekki hægt að finna hliðstæðu slíkrar óstjórnar í efnahagsmálum. Þessi niðurstaða er enn dapurlegri fyrir þá sök að áfram ríkja óvenjulega hagstæð ytri skilyrði í efnahagslífi Íslendinga.`` Þetta sagði hæstv. ráðherra þá. Síðan hafa allar hans ræður verið því marki brenndar að hann hefur sífellt klifað á því að ytri skilyrðum sé um að kenna. Auðvitað ber að fagna því þegar menn komast til vits og nokkurs þroska. En það er athyglivert hvernig hæstv. ráðherra talaði rétt áður en hann kom í ríkisstjórnina og hvernig síðan þetta hefur orðið að koma yfir hann sjálfan. Mig langar til þess, virðulegur forseti, að vitna örlítið meira í þessa merku grein hæstv. ráðherra sem var skrifuð rétt áður en hann fór sjálfur í ráðherrastól. Hann segir orðrétt: ,,Það eru ekki óhagstæð ytri skilyrði sem skapa hinn mikla efnahagsvanda. Þau eru áfram Íslendingum í hag. Vandinn er algjörlega heimatilbúinn.`` Síðan segir hann orðrétt síðar í þessari grein, ekki í beinu framhaldi: ,,Það er því ljóst að hrikaleg mistök sem nema mörgum milljörðum hafa orðið í meðferð á stjórn ríkisfjármála. Grundvöllur fjárlaganna er hruninn og óbreytt stefna mun leiða til þess að í árslok verður stórt gat á fjármálum ríkisins.`` Og síðan kemur feitletrað: ,,Í stað þess að ríkissjóður væri tæki til að draga úr verðbólgunni hefur hann í höndum núv. fjmrh. orðið hreinn verðbólguvaldur.`` --- Hér lýk ég þessum lestri í bili og ég spyr: Hvernig hefur hæstv. ráðherra tekist til? Hefur hann hagað sínum gjörðum á þann veg að ríkissjóður sé ekki verðbólguvaldur? Hefur hann stoppað í gatið? Er enginn halli á fjárlögunumn? Auðvitað eru svörin augljós. Hæstv. fjmrh. hefur haldið þannig á ríkisfjármálunum að ríkissjóður er mesti verðbólguvaldurinn í íslensku þjóðfélagi. Í lok greinarinnar segir hæstv. ráðherra orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er því nauðsynlegt að ráðherrarnir horfist í augu við veruleikann. Ríkisstjórnin á að biðjast lausnar og síðan þarf að efna til kosninga svo að þjóðin geti veitt nýrri ríkisstjórn umboð til að hefja hið mikilvæga viðreisnarstarf.`` --- Hér lýkur þessari grein. Í raun og veru, virðulegur forseti, gæti ég sagt stopp hérna, spurt hæstv. ráðherra að því: Er hann tilbúinn til þess að horfast í augu við veruleikann? Finnst honum árangur stjórnarstefnunnar og árangur sinn sem fjmrh. vera á þann veg að hann geti horfst í augu við veruleikann og treyst sér til að sitja en ekki fara? Ég veit auðvitað hvert svarið er. Þrátt fyrir það að hæstv. ráðherra hafi fylgt nákvæmlega sömu stefnu varðandi ríkisfjármálin og forveri hans, sem hann skoraði á að segja af sér, mun auðvitað hæstv. ráðherra sitja eins lengi og hann mögulega getur. Hver er ástæðan? Ástæðan er sú að hæstv. ráðherra er einn þeira manna sem mynda það hræðslubandalag sem hér kallast hæstv. ríkisstjórn. Það er hræðslubandalag þeirra flokka sem þora ekki að leggja verk sín í dóm þjóðarinnar og þessi ótti þeirra við þjóðina veldur því að þeir þora ekki að efna til kosninga. Þeir vilja sitja --- sitja svo lengi sem sætt er. Þegar hæstv. ráðherra kom hér í ræðustól fyrir ári síðan sagði hann að ráðið væri að efna til nýrrar skattheimtu. Hann viðurkenndi það, stóð hér í pontu, barði sér á brjóst og sagði: Ég viðurkenni það að það þarf að hækka skattana. En það mun ég gera nú til þess að stoppa upp í fjárlagagatið, því að mér finnst, sagði ráðherrann, að fjárlögin þurfi að verða raunhæf. Og honum varð að ósk sinni. Skattahækkanir dundu yfir, fjárlögin urðu svo raunhæf að nú, ári síðar, kemur í ljós að það eru 5 milljarðar sem skeikar, og reyndar hærri upphæð því að hann skildi þannig við fjárlagafrv. rétt um síðustu áramót að það varð afgangur upp á 685 millj. kr., ef ég man rétt. Nú ári seinna kemur hæstv. ráðherra í ræðustól hér á Alþingi --- ja, þið haldið kannski til þess að biðjast afsökunar á hallanum, þið haldið kannski að hann hafi komið hingað til þess að viðurkenna milljarða mistökin sem hann sagði að hæstv. utanrrh. hefði staðið fyrir? Nei, hæstv. ráðherra kom ekki til þess. Hann kom hér í ræðustól til þess að boða það að fjárlög verði áfram rekin með halla á næsta ári og hann kom hér í ræðustól með frv. sem gerir ráð fyrir því að enn hækki skattarnir og er auðvelt að sýna fram á það enda hafa ýmsir gert það nú þegar. Þetta er kannski sú mesta viðurkenning á uppgjöf hæstv. ríkisstjórnar sem maður hefur séð í langan tíma. Sú ríkisstjórn sem leggur fram fjárlög með 3 milljarða halla, sú ríkisstjórn sem nú er að berjast við það að koma saman fjárlögum, þó það vanti líklega 3 milljarða inn í frv. til þess að það sé rétt upp sett, er ríkisstjórn sem auðvitað hefur þegar gefist upp við verkefni sitt. En samt ætlar hún að sitja vegna þess að hæstv. ráðherra þorir ekki að horfast í augu við veruleikann, eins og hann orðar það svo prýðilega sjálfur, og hann þorir ekki að ganga til kosninga því að hann óttast dóm þjóðarinnar. Nú er það svo að hæstv. ráðherra talar gjarnan um tekjur ríkissjóðs og ber þær saman frá ári til árs. Ef hann hins vegar tæki útgjöldin, þá sæjum við strax að hæstv. ráðherra hefur á mælikvarða vergrar landsframleiðslu sett Íslandsmet í ríkisútgjöldum. Og það er auðvitað það sem skiptir langsamlega mestu máli þegar fjallað er um tekjur og gjöld íslenska ríkisins eins og við hljótum óhjákvæmilega að gera þegar við ræðum þetta skattafrv. ríkisstjórnarinnar. Það alvarlegasta af öllu er þó það að hæstv. ráðherra gerir hér tilraunir til þess að blekkja fólk, blekkja þjóðina með því að segjast vera að lækka skatta þegar hann er að hækka þá. Við skulum skoða þetta aðeins betur. Ef við lítum fyrst eingöngu á tekjuskattinn, þá kemur í ljós að fulltrúar Alþýðusambands Íslands hafa sent frá sér hugleiðingar og sýnt þar fram á að í raun og veru standist ekki fullyrðingarnar sem settar eru fram af hálfu fjmrn. Ég ætla ekki að lesa allt það sem hagdeild ASÍ hefur sent frá sér, en það er ástæða til að lesa sumt. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér orðrétt úr plaggi sem kemur frá hagdeild Alþýðusambands Íslands. Og það er ástæða til þess, virðulegi forseti, að vekja athygli á því að þeir menn sem skrifa þetta eru ekki pólitískir andstæðingar ráðherrans. Ég er ekki að segja að þeir séu samherjar hans endilega, enda er hann í klofnum flokki og maður veit ekki hver liggur hvoru megin hryggjar í þeim flokki, en þetta eru ekki menn sem verða sakaðir um það að vera pólitískir andstæðingar hæstv. ráðherra. Í þessum hugleiðingum segir m.a.: ,,Fram kemur í töflunum [en þær birtast með þessum hugleiðingum ASÍ] að skattbyrðin er yfirleitt hærri í janúar 1990 en í júlí 1989 og í sumum tilfellum munar mjög miklu. Greinilega kemur í ljós hvernig skattbyrðin þyngist við launahækkanirnar í september og nóvember. Ef halda ætti skattbyrðinni óbreyttri yrði hún að verða aftur svipuð í janúar eins og hún var í júlí en svo er greinilega ekki. Töluvert hefur verið rætt um hvort eðlilegt sé að hækka persónuafslátt og barnabætur samkvæmt lánskjaravísitölu í stað þess að miða við forsendur fjárlaga eða aðrar ákvarðanir skattyfirvalda.`` --- Þetta er kannski aðalatriði málsins og ég skýt því hér inn í, því þetta er kjarni þess máls sem hér er verið að fara með. Og held ég hér áfram lestrinum: ,,Núverandi tekjuskattskerfi var tekið upp í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins og í tengslum við gerð kjarasamninga. Í upphaflegum ákvæðum um þetta kerfi var gert ráð fyrir því að persónuafsláttur og barnabætur skyldu hækka miðað við lánskjaravísitölu. Rétt er að minna á að sú lánskjaravísitala sem þá var notuð var kostnaðarvísitala í meira mæli en nú er og hefði því hækkað meira á þessu ári þegar kaupmáttur hefur fallið. Að sú aðferð að miða við lánskjaravísitölu sé ekki raunhæf er einkaskoðun þeirra sem ráða í fjmrn. Miðað við að sífellt þurfi að sækja fleiri krónur í vasa skattborgaranna er eðlilegt að aðferðin teljist ekki raunhæf. En væri miðað við að skattbyrði þróist eðlilega miðað við aðrar stærðir í þjóðfélaginu hlýtur viðmiðun við lánskjaravísitölu að teljast fullkomlega eðlileg.`` Þetta --- og það er tekið dæmi síðar í þessu plaggi --- er dómur Alþýðusambands Íslands, hagdeildarinnar, og samsvarandi dómur hefur komið frá BSRB um þessa blekkingarstarfsemi sem hér er höfð í frammi. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðherra að skjóta sér undan því að með því að nota ekki lánskjaravísitöluna er hann auðvitað að auka skattbyrðina á öllum venjulegum fjölskyldum og einstaklingum þótt það sé auðvitað rétt hjá hæstv. ráðherra að það eru ákveðnar tilfærslur sem eiga sér stað innan kerfisins frá þeim sem hærri hafa tekjur og færri börn eða engin til hinna sem lægri hafa tekjur og fleiri börn á framfæri. Það er út af fyrir sig alveg rétt og hefur enginn borið brigður á það. Í DV er reiknað út dæmi um einstakling sem hefur 80 þús. kr. á mánuði og þar er sagt, og ég held að enginn treysti sér til að mótmæla því, að skatturinn hækki núna annað árið í röð þannig að á tveimur árum þarf viðkomandi aðili sem hefur ekki ýkja háar tekjur að borga 18 þús. kr. meira í skatta heldur en hann hefði gert að óbreyttum skattalögum. Það er ástæða til þess hér að minnast einnig á virðisaukaskattinn. Þessi mál eru tengd eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Ég tel það auðsætt að virðisaukaskatturinn sem hefur skatthlutfallið 24,5% mun sjá ríkissjóði fyrir meiri tekjum heldur en söluskatturinn upp á 25%. Á sínum tíma var þetta dæmi reiknað. Þá var talið að 23,5% í virðisaukaskatti mundu jafngilda 25% í söluskatti. Nú hafa að vísu verið gerðar lítils háttar breytingar á frv. en eigi að síður má gera ráð fyrir því að ríkissjóður hagnist um 1000--1200 millj. bara á þeirri breytingu, ekki síst ef jöfnunargjaldinu verður haldið inni sem tekjupósti hjá ríkissjóði sem auðvitað er ósiðleg athöfn og fer í bága við samninga Íslands við önnur ríki. En ég geri nú ekki ráð fyrir því að hæstv. ráðherra hiki við að fara þá leið. Tekjuskatturinn gefur ríkissjóði mun meiri tekjur heldur en ef lögin hefðu verið óbreytt og lánskjaraviðmiðunin verið óbreytt. Þannig er innbyggt í sjálft fjárlagafrv. líklega tekjuauki upp á 1700 og jafnvel 1750 millj. Þessu til viðbótar ætlar ráðherra nú að ná 1400 millj. með því að hækka enn tekjuskattinn. Og þó að hann dreifi helmingnum til baka, þá hirðir hann 1400 millj. í ríkissjóð. Þegar þetta er lagt saman fáum við rúma 3 milljarða eða nánar tiltekið um 3,1 milljarð. Nú gætu menn spurt: Er ekki nóg komið? Nei, það er ekki nóg komið. Til viðbótar ætlar hæstv. ráðherra að leggja á orkuskatt sem enginn veit hvernig á að vera, a.m.k. ekki stjórnarandstaðan og ekki þjóðin, kannski örfáir útvaldir gæðingar sem styðja ríkisstjórnina, og í öðru lagi á enn á ný að ráðast á bíleigendur --- ekki til að gera vegina betri, ekki til þess að byggja upp umferðarmannvirki. Nei, til þess að styrkja ríkissjóð vegna þess að hæstv. ráðherra ætlar að ná sömu tekjum og hann ætlaði sér í upphafi hvað sem það kostar. Það er mikilvægt að átta sig á því að þegar staðgreiðslukerfið var tekið upp í víðtæku samráði við aðila vinnumarkaðarins o.fl. var innbyggt í kerfið að skattbyrðin þyngdist ef tekjur hækkuðu umfram verðlag en skattbyrðin léttist ef tekjur hækkuðu ekki eins mikið og verðlagið. Þetta var gert vitandi vits. Þetta var gert í fullu samráði við alla hagsmunaaðila vegna þess að menn töldu að ef tekjur hækkuðu meira en verðlagið væri ástæða til þess að ríkissjóður nyti þess að einhverjum hluta. Hins vegar, ef tekjur einstaklinga lækkuðu í raun, ætti ríkissjóður ekki að níðast á þeim sem hefðu það verr en áður. Nú er búið að finna upp algjörlega nýja aðferð og hún er sú að það er nákvæmlega sama hvort tekjurnar hækka eða lækka í raun. Ríkissjóður skal fá meira. Þetta er sú regla sem núv. ríkisstjórn fylgir. Þetta er sú regla sem hæstv. fjmrh. er höfundur að og þetta er sú regla sem er sett án þess að talað sé einu orði við hagsmunaaðilana í þjóðfélaginu og allra síst við launþegasamtökin sem reyndar hafa fordæmt þetta, þar á meðal í því plaggi sem ég vitnaði til áðan. Það er alvarlegur hlutur, hæstv. fjmrh., þegar þannig er farið að.

Forseta langar að inna hv. ræðumann eftir því hvort hann getur lokið ræðu sinni fyrir kl. 7 eða hvort hann kýs frekar að fresta henni til seinni fundar í kvöld.

Ef ég má í nokkrar mínútur halda fram og síðan fresta ræðu minni. Ég sé að það eru 5 mínútur eftir. Ég ætla að nefna hér og fara í einstakar greinar frv. sem hér er til umræðu og skal fara hratt yfir sögu. Í 1. gr. eru gerðar breytingar á hámarki skattfrádráttar vegna arðs og hámarki frádráttar vegna kaupa á hlutabréfum sem menn geta fengið frádreginn þegar um er að ræða tekjuskatt. Í þessu sambandi vil ég segja það að hér er náttúrlega allt of skammt gengið. Í raun og veru nær þessi hækkun varla lánskjaravísitöluhækkun þó að hún sé hærri en það sem laun hafa hreyfst. Ég vil hins vegar vegna orða hæstv. ráðherra um það að hann sé tilbúinn til að stuðla að því að afgreiða frv. sem liggur til meðferðar í hv. fjh.- og viðskn. fagna því.

Það var ekki frv. frá sjálfstæðismönnum. Það er misskilningur hjá hv. þm.

Ég tók það svo og gat ekki heyrt annað en að hann væri að tala um þmfrv., og ég vitna til þess að hér um daginn var rætt um það að senda mál til nefndar, mál sem hæstv. ráðherra var að ræða, en samkomulag hafði orðið um það þá að hæstv. ráðherra félli frá orðinu, málið færi til nefndar til þess að það fengi þar ítarlega umfjöllun og ég taldi að það væri vegna þess að menn væru tilbúnir til þess að skoða málið, enda höfðu einstakir stjórnarþingmenn lýst áhuga sínum á því.

Það var byggt á misskilningi.

Sé það byggt á misskilningi, þá er það vegna þess að samkomulag það sem gert var hafi verið byggt á misskilningi.

Ég átti við frv. sem Guðmundur G. Þórarinsson o.fl. fluttu.

Ég hef orð hæstv. forseta fyrir því að hæstv. fjmrh. hafi fallið frá orðinu til að koma málinu til nefndar.

Ég var bara að gera skýrt að ég átti við frv. sem Guðmundur G. Þórarinsson og fleiri hafa flutt svo að það valdi ekki neinum misskilningi.

Sé svo harma ég það að hafa hælt hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra fyrir það.

Já.

Ég hélt satt að segja að það örlaði á því eitt andartak að hann hefði skilning á því hvað kæmi atvinnulífinu til góðs. Og ég trúi því ekki, ég segi það alveg eins og er, því að hæstv. viðskrh. hefur í Alþýðublaðinu og í Morgunblaðinu hælt sér af því að hann sé tilbúinn með hugmyndir sem komi til móts við atvinnulífið, að þetta sé það eina sem eigi að gerast núna í desembermánuði. Svo aumir geta varla þessir hæstv. ráðherrar verið að þeir ætli að bjóða upp á þetta og segja að þetta sé það sem þeir eru með. Ég segi bara alveg eins og er að þetta gerir mig yfirmáta hlessa. Og ég harma það og tek til baka öll þau hólyrði sem ég hef sagt um hæstv. fjmrh.

Það er bara svona.

Ég hélt satt að segja að hæstv. ráðherra væri að tala um eitthvað af viti. En ég biðst afsökunar á því að hafa gefið það í skyn.

Þetta frv. er af viti.

Nú hef ég verið truflaður í ræðu minni, hæstv. forseti, og veit að nú verð ég að gera hlé á máli mínu. Ég hafði hugsað mér að víkja orðum mínum til hæstv. félmrh. og mun gera það í síðari kafla ræðu minnar sem mun þá væntanlega verða fluttar í upphafi fundar kl. 8.30 í kvöld.

Forseti (Árni Gunnarsson) Forseti vill taka fram vegna ummæla hv. ræðumanns að fundurinn kl. 8.30 í kvöld hefst með atkvæðagreiðslu og hefur það verið kunngert þannig að það mun standa. Þessari umræðu er nú frestað nema hvað hv. 1. þm. Reykv. hefur beðið um að fá að tala um þingsköp.

Friðrik Sophusson (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. flutti hér langa ræðu áðan, miklu lengri ræðu en sá ræðustúfur var sem ég er hér hálfnaður í. Mér finnst það vera lágmarkskurteisi að hæstv. forseti gefi, í beinu framhaldi af ræðu hæstv. ráðherra, fulltrúum þingflokkanna sem óska eftir því að tala tækifæri til að tala í beinu framhaldi af ræðu ráðherrans. Ég mun mótmæla því ef ekki verður að þessu farið strax við upphaf framhaldsfundarins í kvöld af þeirri ástæðu að það sýnir sig hér í dag að þingmenn stjórnarinnar hafa engan áhuga á að hlusta á sannleikann í tekjuskatts- og eignarskattsmálinu hérna. Það er, mér liggur við að segja gott á þá að vera boðaðir hér í atkvæðagreiðslu og fá tækifæri til þess að hlusta á ræður stjórnarandstæðinganna sem hafa minni skilyrði til þess að koma frá sér sínum viðhorfum og ef ekki verður orðið við mínum óskum um að það verði byrjað á ræðu minni hér í kvöld og að fulltrúar Kvennalistans og Frjálslynda hægriflokksins fái að tala í framhaldi af því mun ég gera við það verulega athugasemd því að ég sé ekki hvernig á að fara að því að slíta í sundur umræðuna með þessum hætti. Ef stjórnarþingmenn hafa áhuga á því að koma sínum málum áfram ber þeim auðvitað skylda til þess að sitja þingfundi og vera viðstaddir. Ég minni hæstv. forseta á að það var fyrir velvilja stjórnarandstöðunnar, þar á meðal Sjálfstfl. sem var gegn því frv. sem var verið að afgreiða hér fyrr í dag, að það mál komst áfram. Og ég hika ekki við að biðja hæstv. forseta um að taka tillit til þessarar réttlætiskröfu.

Forseti (Árni Gunnarsson) Vegna þessara síðustu orða vill forseti taka það fram að honum er nokkur ami að hótunum af þessu tagi. Hann mun ræða þetta mál við þingflokkaformenn í því hléi sem nú verður gert til kl. 8.30 og málið mun væntanlega leysast á farsælan hátt.