Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ef til vill hafa ýmsir hv. þm. vænzt þess, að þetta stórmál, sem nú liggur hér fyrir, yrði borið fram fyrr hér á Alþ. Það var að nokkru leyti ráð fyrir því gert, að ríkisstj. undirritaði þetta mál, og jafnvel í ríkisstj. var það skoðun, að eðlilegt væri að leggja málið fram og afgreiða það á fyrri hluta þingsins. En þegar ríkisstj. hóf umr. um þetta mál, þá kom það í ljós sem eðlilegt er, að þetta stórmál þurfti mikillar yfirvegunar við til þess að fá sem réttasta og heppilegasta afgreiðslu, þá afgreiðslu, að skýr vilji Alþingis lægi fyrir og hann væri sem mestur eða alveg einróma. En til þess að slíkur vilji geti legið fyrir, er eðlilegt, að málið þurfi mikillar athugunar og það þurfi að ræða það og rannsaka til þrautar. Þess vegna var valin sú leið, að þetta stórmál var ekki lagt fram snemma á þessu þingi, heldur hefur verið unnið að málinu þannig, sem mér þykir rétt að komi hér fram, að það var tekið til meðferðar í þingflokkunum undireins og hv. þm. komu hingað til bæjarins, en þá hafði málið einnig verið rætt verulega í blöðum og á mannfundum. Jafnframt því sem ríkisstj. undirbjó málið, hélt hún fundi með hv. þm. og miðstjórnum sinna flokka, til þess að ræða um málið, og leitaði eftir því, hver væri hinn almenni vilji og sameiginlagi vilji um lausn þess. Þess vegna hefur þeim tíma, sem af er þessu þingi, eða a. m. k. fyrstu mánuðunum, verið varið til þess að undirbúa þetta mál og rökræða það og finna hina sameiginlegu lausn og vilja alls þingsins. Ég hygg, eða ríkisstj. gerir sér vonir um það, að í þessum till., sem hér liggja fyrir, sé hinn sameiginlegi vilji Alþingis eða a. m. k. hinn sameiginlegasti vilji Alþingis. Ég mun nota mér leyfi hæstv. forseta til þess að ræða þær till., sem hér liggja fyrir, allar í einu. Ríkisstj. vonar, að þessar till., sem hér liggja fyrir, séu svo skýrt orðaðar, að þær þurfi ekki mikilla skýringa við. Það er mikið vafamál, hvort það er eðlilegt að hafa um þær langar umr., því þær skýra sig í raun og veru bezt sjálfar án þess að þeim fylgi skýringar. Ég vil þó fara um þessar till. nokkrum orðum. Eins og fyrsta till., um sjálfstæðismálið, ber með sér, er sú skoðun þar fram sett, að Ísland hafi öðlazt rétt til fullra sambandslita við Danmörku, og rökin, sem eru borin fram, rökin, sem ríkisstj. álítur, að séu til staðar fyrir því. að svo sé, eru þau, að Ísland hefur þegar orðið að taka í sínar hendur meðferð allra sinna mála, enda hefur Danmörk ekki getað farið með þau mál, sem hún tók að sér að fara með í umboði Íslands með sambandssamningi Íslands og Danmerkur frá 1918. Í síðari hluta till, er það þá jafnframt tekið fram, að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku. Þetta þykir ekki að svo stöddu tímabært, vegna þess hvernig ástandið er, að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnarskipun ríkisins, en jafnframt segir, að því verði ekki lengur frestað en til styrjaldarloka. Ég ætla, að þessi till. sé svo skýr og ákveðin, að hún þurfi ekki frekari skýringa við. Þá er það till. til þál. um æðsta vald í málefnum ríkisins. Þegar Alþingi hinn 10. apríl 1940 flutti það vald, sem konungur hefur farið með, í hendur ráðuneytis Íslands, þá var það vitað mál, að það var ekki til þess ætlazt, að það væri ráðstöfun til frambúðar eða ráðstöfun, sem ætti að standa um langt skeið. Það er ekki hægt að neita því, þó að meðferð þessa valds hafi farið eðlilega úr hendi, að það sé heldur óeðlilegt, að ríkisstj. fari einnig með konungsvaldið. Þessi ráðstöfun mundi ekki hafa verið gerð, ef við hefðum haft, eins og ýmsar aðrar þjóðir hafa, lög um það, hvaða ráðstafanir skuli gera, ef konungur forfallast, en í þeim lögum er venjulega svo fyrir mælt, að ríkisstjóri, sem kjörinn er eftir þeim reglum, sem þar eru til teknar, fari með konungsvald. Þessi lög voru og eru ekki fyrir hendi, og ég hygg, að það hafi ekki sízt valdið því, að gerð var þessi skipun á málinu, sem gerð var, en auðsætt var, að gæti ekki staðið til lengdar. Það er sér staklega eitt, sem ég álít að mæli með því, að við gerum þessa ráðstöfun nú. Það er eðlileg og sjálfsögð undirstrikuð og árétting á þeim ráðstöfunum, sem við gerum í sjálfstæðismálinu sjálfu. Ástæðan fyrir þessu er sú, að við höfum frestað kosningum, og þess vegna er eðlilegt og rétt, að við höfum stjórnskipulag okkar allt í sem föstustum skorðum, eftir því sem við verður ráðið á þeim tímum, sem nú eru. Ef stjórnarskipti þurfa að fara fram, þá er ekki heldur hægt að neita því, að það virðist talsvert eðlilegt, að leitað sé til ríkisstjóra á sama hátt og áður til konungs um það, að ráðuneyti sé skipað, heldur en að láta það ráðuneyti, sem fer frá völdum, ganga frá löggildingu hins nýja ráðuneytis, sem nú þyrfti að vera, ef núverandi skipun væri haldið. Ríkisstjórnin væntir þess, að Alþingi geti fallizt á að samþ. þessa till., sem hér liggur fyrir, um æðsta vald í málefnum ríkisins, þar sem gert er ráð fyrir, að það vald, sem afhent var ráðuneyti Íslands hinn 10. apríl 1940, verði afhent ríkisstjóra, sem kosinn verði af Alþingi til eins árs í senn. Þriðja till. til þál., um stjórnskipulag Íslands, er á þann veg, eins og till. ber með sér, að Alþingi ályktar að lýsa yfir þeim vilja sínum, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi jafnskjótt og sambandinu við Dani verður formlega slitið. Við álítum það rétt, að afstaða okkar Íslendinga í sjálfstæðismálinu sé mörkuð yfirleitt, og teljum, að það væri ekki gert, ef þessi till. fylgdi ekki einnig með till, um sjálfstæði Íslands. Ég hygg það, og um það er ríkisstj. öll á einu máli, að þessi yfirlýsti vilji, sem hér er lagður fram á Alþingi til samþykktar, sé í samræmi við vilja flestra eða allra alþm. og einnig í fullu samræmi við vilja þjóðarinnar yfirleitt. Þess vegna verður að telja eðlilegt og rétt, að línurnar á þessu sviði séu einnig skýrt markaðar um leið og þær eru greinilega markaðar í till. um sjálfstæðismálið, sem hér liggur fyrir. Ríkisstj. væntir þess af þeim ástæðum, sem ég hef rakið, vegna þess hvernig málið er undirbúið og hve rækilega það hefur verið rætt, að henni hafi tekizt að bera fram till., sem séu í samræmi við vilja meginþorra Alþingis.



Ég get ekki látið hjá líða, áður en gengið er til atkv. um þessar þáltill. um sjálfstæðismálið og stjórnskipulag Íslands, að láta í ljós, að mér þykir engan veginn svo skýrt eða skilmerkilega að orði kveðið í þáltill. þessum sem vera ætti og raunar sjálfsagt er um það, hvað skeð hafi að því er Ísland snertir og afstöðu þess gagnvart fyrrverandi sambandsríki sínu, Danmörku. Ég lít svo á, að með því að Danmörk hefur eigi getað fullnægt af sinni hálfu sambandslagasáttmálanum, þá beri Alþingi að lýsa skýrt og skorinort, án allra óþarfa málalenginga, yfir því, að það líti svo á, að sáttmálinn sé úr gildi fallinn og konungssambandið milli landanna sé að fullu rofið. Það er rás viðburðanna, það er lífið sjálft, sem hefur að efni og formi gengið að fullu frá þessum sambandsslitum. Þegar svo er komið, er það vitanlega á valdi Alþingis eins að ákveða um það, hvenær og með hvaða hætti skuli ganga frá endanlegri stjórnskipun landsins. Ég tel það eðlilegast, að það hefði verið gert með þeim hætti, að Alþingi hefði kvatt til þjóðfundar, er gerði nýja skipun á stjórnarháttum ríkisins, sem ég tel sjálfsagt, að byggð yrði upp á lýðræðisgrundvelli. Ég hefði talið æskilegast, að til þjóðfundar hefði verið kvatt á þessu sumri og eigi frestað að ganga frá endanlegri stjórnskipun ríkisins, en ég viðurkenni hins vegar fúslega, að þeir atburðir hafi gerzt, að um kosningar til þjóðfundar á þessu sumri geti ekki verið að ræða. Við verðum því að þessu leyti að sitja við það bráðabirgðaástand, sem nú er, um hríð. Ég hefði sem sagt talið æskilegast, að þannig hefði verið gengið frá þessum þáltill., og hef reynt að hafa áhrif á það, að yfirlýsing um þetta efni yrði orðuð í þeim anda, sem ég nú hef lýst. En þar sem grundvallarhugsun sú, sem felst í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, gengur í rétta átt, það sem hún nær, þá mun ég samt greiða henni atkv. mitt. Um þáltill. um stjórnskipulag Íslands og æðsta vald í málefnum ríkisins vil ég segja það, að ég tel, að á meðan við búum við bráðabirgðaástand í þessu efni, þá getum við vel hlítt því ástandi eða þeirri skipun þessara mála, sem við nú búum við, og þess vegna sé ekki ástæða til að vera að bæta hér nýjum lið inn í þetta bráðabirgðaástand, sem ég get ekki komið auga á, að hafi neina raunverulega þýðingu fyrir öryggi eða afkomu íslenzka ríkisins. Þess vegna mun ég greiða atkv. á móti þessum till.



Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að samkomulag hefur orðið um það, að hæstv. ríkisstj. flytti þær till., sem hér hafa komið fram, því ef litið er nokkra mánuði aftur, þá má varla búast við því, að þær hefðu orðið á þann hátt, sem hér greinir. En það eru nokkur atriði, sem ég vil gera athugasemdir við í sambandi við þetta. Ég er á sömu skoðun og hv. þm. Borgf. um það, að æskilegast hefði verið og átt hefði að lýsa greinilega yfir því, að sambandinu væri að fullu slitið og Íslandi breytt í lýðveldi, og farið að því á þann hátt, að þjóðaratkvgr. og kosningar hefðu farið fram. Því er nú ekki að heilsa, að það sé hægt, - aftur á móti held ég, að hægt sé að taka greinilegar fram um þessi atriði en gert er í till., og ætla ég því að leyfa mér að koma með brtt., sem ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp og skýra frá. Við fyrstu till., um sjálfstæðismálið, vil ég leggja til, að á eftir orðinu „Danmörku“ komi: og sé sambandinu að fullu slitið, - og haldi áfram síðar, þar sem segir, að ekki þyki að svo stöddu tímabært að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnarskipun ríkisins, enda verði því ekki frestað lengur en til styrjaldarloka, og í stað orðanna „frá formlegum“ komi: formlega frá. - Með því væri ákveðið, að hér væri í raun og veru um sambandsslit að ræða, en það, sem eftir væri að ganga frá, það væru formsatriði, eins og viðvíkjandi þegnrétti Íslendinga og Dana og annað því um líkt. Ég álít það nokkuð mikið atriði eins og nú horfir við, að það komi greinilega í ljós, að þetta séu sambandsslit, eins og í raun og veru á að verða. Í sambandi við þetta vil ég líka koma með brtt. við 3. till., að hún orðist á þessa leið : ,.Alþingi ályktar að lýsa yfir þeim vilja sínum, að lýðveldi verði formlega stofnað á Íslandi, jafnskjótt og gengið verður frá endanlegri stjórnskipun ríkisins“. Þar er ekki vísað til neinna sambandsslita, því þá væri áður búið að gefa yfirlýsingu um, að þau væru fyrir hendi, - það sem raunverulega er nú, að Ísland sé lýðveldi. Eftir henni er því að sjálfsögðu þingbundin konungsstjórn, en eftir þeim till., sem hér koma fram, þá verður það ríkisstjóri, sem fer með æðsta vald í málefnum ríkisins og kosinn er til eins árs í senn. Ég vil þó lýsa yfir því, að þó þessar till. mínar yrðu felldar, þá mun ég greiða þessum till., eins og þær koma frá ríkisstj., mitt atkv., því ég álít, að samþykkt þessara till. væri mikil bót, því þær sýna vilja þingsins miklu ótvíræðar en kemur fram í þessum yfirlýsingum, sem ekki er hægt að gera í atkvgr. með kosningum.

Forseti (HG): Skrifl. brtt. hefur borizt frá hv. 3. þm. Reykv. við till. til þál. um sjálfstæðismálið, svo hljóðandi: „Á eftir orðinu „Danmörku“ komi: og sé sambandinu að fullu slitið - og í stað orðanna „frá formlegum“ komi orðin: formlega frá. Þá hefur einnig borizt brtt. frá sama hv. þm. við till. til þál. um stjórnskipulag Íslands, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að lýsa yfir þeim vilja sínum, að lýðveldi verði formlega stofnað á Íslandi, jafnskjótt og gengið verður frá endanlegri stjórnskipun ríkisins.“ Þessar till. eru of seint fram komnar og þurfa því afbrigði. Mun ég leita afbrigða fyrir báðar till. í einu, ef enginn mælir því í gegn.



Herra forseti! Við þingmenn Sósíalistafl. höfum greitt atkvæði móti því, að afbrigði yrðu leyfð fyrir þessum till. til þál., en í því felst þó ekki andstaða móti málinu, heldur gegn þeirri óheyrilegu aðferð, sem notuð hefur verið við meðferð málsins. Mál þetta, sem hér liggur fyrir hv. Alþ., hefur gengið undir mörgum mjög hátíðlegum nöfnum. Það hefur verið kallað mál málanna, sjálfstæðismál, frelsismál o. fl. Ráðamenn stjórnarflokkanna hafa ekki þreytzt á að prédika fyrir þjóðinni, að þetta sé heilagasta mál, sem Alþ. hefur haft með höndum um langt skeið. - Maður skyldi þá ætla, að hv. þingmönnum gefist kostur á að sjá tillögur ríkisstj. um slíkt. mál, gefinn kostur á að ræða það frá öllum hliðum, hugsa það, svo menn gætu komið með brtt. því viðvíkjandi. - Og hið allra minnsta, sem hægt var að búast við, var, að meðferð málsins færi eftir þingsköpum. En hvað skeður? Það er pukrazt með málið eins og mannsmorð. - Fundur í Sþ. er boðaður með litlum fyrirvara, og ekki er gefinn kostur á að vita, hvað verður á dagskrá, - því síður að maður hafi fengið að kynna sér efni þessa máls. Svo á að keyra allt í gegn með afbrigðum, án þess að tími vinnist til að átta sig. Þegar slíkar aðfarir hafa verið notaðar áður, þá hafa þær þó verið afsakaðar, en hér er engin tilraun gerð í þá átt að rökstyðja þessa óvenjulegu aðferð. Hæstv. ríkisstj. hefur nú tekið upp þann sið að koma á lokuðum þingmannafundum. Á þessum fundum, sem eru kallaðir fyrir stuðningsmenn stj., þar hafa einnig verið hv. bændaflþm. og hv. 3. þm. Reykv., og þetta eru kallaðir stuðningsmannafundir stjórnarinnar. Eru allir þessir hv. þm. stuðningsmenn stj.? Það væri æskilegt, ef hv. þm. vildu svara því. En stjórnarandstæðingar voru útilokaðir. - Svo eru þar rædd ýmis vandamál. - Með þessu er þingræðið afnumið. Þarna eru málin að heita má útkljáð, og svo er boðað til formlegs fundar, svo stjórnarandstæðingar hafa engan tíma til að hugsa sig um. - Er þetta þingræði? Dirfist nokkur hv. þm. að kalla þetta þingræði? Ef svo er, þá er þingræðið ekkert annað en skrípaleikur. Ríkisstj. getur gefið út „lög“ (innan gæsalappa) og kallað miðstjórnir flokkanna saman til skrafs og ráðagerða, en þegar slíkri aðferð er beitt sem þessari, er ég hef hér lýst að framan, og það í máli, sem stjfl. telja heilagast allra mála, þá gengur jafnvel fram af mér, enda þótt ég hafi sannarlega aldrei vænzt mikils af þessum háu herrum. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri mikils vert, að þetta væri einróma þingvilji. - Það lítur út fyrir, að honum sé umhugað um það. Að nokkur maður skuli geta látið annað eins út úr sér og þvílíka vitleysu. - Ég mótmæli slíkum aðförum, og ég mótmæli þeim kröftuglega í nafni Sósíalistafl. og mér er óhætt að segja í nafni mikils meiri hluta þjóðarinnar. Í gærkvöldi var þessi hv. samkunda hér, sem ennþá er Alþingi Íslendinga, að samþykkja að þingræðið fengi að sigla sinn sjó. - Á slíkri framkomu sem þessari má sjá, að hæstv. ríkisstj. telur sig nú óháða dómi kjósenda víðsvegar um landið. Það á ekki að láta standa á að venja menn við einræðið, áður en einræðið verður formlega stofnað 29. júní. Því miður er rangnefni að kalla þetta sjálfstæðismál. Samþykkt þessarar till. til þál. hefur ekki áhrif á sjálfstæði Íslands. Við Íslendingar verðum jafnósjálfstæð þjóð eftir sem áður, því við erum hernumin af styrjaldaraðila. Íslenzka þjóðin ræður jafnlitlu eftir sem áður, - því miður. Hér á hv. Alþingi var samþykkt í gærkvöldi að setja einræði nokkurra valdránsmanna á stofn um óákveðinn tíma. Í kvöld mun hið sama hv. Alþ. lýsa yfir stofnun lýðveldis. Þetta mun mörgum þykja nokkuð hjákátlegt, en allt er þetta sorgar saga, - sorgarsaga þjóðar, sem verður um stund að lúta innlendum og erlendum hnefarétti. Eitt dæmið skeði í kvöld, annað en þessi meðferð á málinu. Forvígismenn stjórnarflokkanna fóru í útvarpið og héldu þar áróðursræður. Einn þeirra, hæstv. atvmrh., réðst á Sósíalistafl. og afflutti málstað hans, en flokknum er ekki gefið tækifæri til að svara til saka. Honum er neitað um þann rétt, sem honum ber samkv. þingsköpum Alþingis til þess að túlka mál sitt í útvarpinu, en svo eru þessir herrar að gráta hræsnistárum yfir því, að Sósíalistafl. var sviptur ritfrelsi. Er hægt að taka svona menn alvarlega? - Eða vilja þeir gefa flokknum tækifæri til að svara fyrir sig í útvarpinu? Svari þeir ekki þessari spurningu, þá er ekki að spyrja um dóm þjóðarinnar. Því miður kemur þessi till. ekki til að ákveða neitt um framtíð þjóðarinnar. Allt aðrir hlutir munu ráða að stríðinu loknu, því sigri annarhvor þessara heimsveldasinnuðu ræningja, sem nú berjast um yfirráðin, þá verður íslenzka þjóðin ekki frjáls. - Eina vonin er sigur fólksins í þessum löndum yfir hinu stríðsbrjálaða auðvaldi, sigur sósíalismans. Eina gildið, sem þessi till. hefur, er réttarleg eðlis. - Það er ekki lítils virði, að rétt leið sé farin í þessum efnum, og að mínum dómi er hún rétt. Þess vegna munum við þm. Sósíalistafl. greiða atkv. með tillögunum á þskj. 547 og 549. - Það, sem veltur á, er, að samþykktir Alþ. séu þess eðlis, að Ísland afsali sér engum rétti, heldur haldi fast á öllum sínum formlega rétti, og ég tel þessum skilyrðum fullnægt hérna í þessum till. til þál. Aftur á móti munum við greiða atkv. gegn brtt. bv. 3. þm. Reykv., því þó að við teljum okkur hafa rétt til að slíta sambandinu að fullu við Dani, þá mun það verða véfengt af öðrum, og þess vegna er engin nauðsyn að gera slíka samþykkt, því það breytir engu um réttarstöðu Íslands í nútíð eða framtíð.

*Jónas Jónsson: Ég get verið hæstv. forsrh. sammála um það, að rétt hafi verið að hafa ekki lokaumr. um þetta mál fyrr en nú. Hins vegar er ég ekki sammála honum um það, að undirbúningi þessa máls hafi verið sinnt sem skyldi, - þó mun ég ekki um það ræða. - Ég tel rangt, þegar hv. þm. V.-Sk. skrifaði ríkisstj. síðastl. sumar, að málinu væri ekki sinnt. Í málinu var alltaf undirbúningur, og það var rætt í lýðræðisflokkunum. - Samkv. ályktun Alþingis 1937 var ætlazt til, að utanríkismálan. væri ríkisstj. til aðstoðar við undirbúning málsins, en hæstv. ríkisstj. hefur ekki kvatt nefndina á sinn fund nema einu sinni. Ég hefði vel getað sætt mig við till. hv. þm. V.-Sk. Utanríkismálan. er ekkert betur fallin til undirbúnings málsins en aðrir hv. þm. Annars er það til hróss fyrir hæstv. ríkisstj., hvernig málið er komið, en þetta hér að framan var aðeins viðvíkjandi vinnubrögðum. Ég tel umr. málsins koma á heppilegum tíma, því hjól viðhurðanna hefur snúizt þannig, að málið liggur gleggra fyrir öllum en áður. Hins vegar er vitað, að forsætisráðherra Dana hefur orðið að tala þannig, að auðséð er, að Danmörk er einnig í þjóðskipulagsmálum háð Þýzkalandi. Sömuleiðis skiptir það miklu máli, að utanríkismálaráðherra Dana er svo að segja skipaður af Þjóðverjum, enda hefur þessi maður á áberandi hátt undir strikað ánægju sína yfir sambandi Danmerkur og Þýzkalands. Þegar svo þar við bætist, að Þjóðverjar kölluðu Ísland „danska eyju“, þá er það stór sönnun móti rökum manna, að Ísland sé frjálst og fullvalda. Þegar voldugasta þjóð meginlands Evrópu kallar Ísland danska eyju, þá skyldu menn ætla, að nokkur vafi léki á stjórnfrelsi okkar í augum annarra þjóða. Einnig í brezkum blöðum og tímaritum má sjá talað um Ísland sem danska eyju. Þetta sýnir, að nauðsynlegt er, að við sofnum ekki í sjálfstæðismálinu. - Nú þegar við ætlum að stíga þetta spor hér í kvöld, þá eru ýmsir hv. þingmenn, eins og t. d. hv. þm. Borgf., sem telja æskilegt, að ennþá stærra spor verði stigið en hér er gert ráð fyrir. Í þessi 20 ár síðan 1918 hefur Ísland í rauninni verið miklu frjálsara en aðrar þjóðir álíta, og árið 1918 fannst ekki alllitlum hluta þjóðarinnar hér gengið að góðum kjörum. Merkir menn innan ýmissa flokka töluðu þá um það sem sjálfsagt mál, að á árunum 1941–43 yrðu sambandslögin endurskoðuð og endurnýjuð og við yrðum áfram í konungssambandi við Danmörku, en áttuðu sig ekki á, hvað konungssambandið er mikill hlekkur fyrir okkur. Þetta er eðlilegt, því engir árekstrar voru þá, en hitaveitulánið er yfirleitt í anda þess versta, sem við þekkjum af Dönum. - En þetta var neyðarúrræði og var notað, af því í önnur hús var ekki að venda, en það sýndi, að Danir höfðu ekkert lært og engu gleymt. Á sama tíma segir Stauning, að varla nokkur Íslendingur vilji slíta sambandinu við Danmörku. Þessi mikli valdamaður, sem var vinveittur Íslandi, stóð á þessu danska sjónarmiði gagnvart okkur. Ég get nefnt annað dæmi til að sýna, að ekki er tilefnislaust að stíga mikið spor í sjálfstæðismálinu. Frjálslyndur danskur sagnfræðingur, sem var velviljaður Íslandi og Íslendingum, varð mjög særður, þegar Vilh. Finsen var útnefndur sendifulltrúi Íslands í Stokkhólmi, að gengið skyldi vera framhjá sendiherra Dana þar. Ég hef rakið þessi dæmi, af því að ég vildi ekki fara neitt dult með það í þessu sambandsmáli okkar við Dani, að það var ekki nema einn maður, sem kom fram í því máli eins og við hefðum viljað, að Danir kæmu fram. Það var Christmas Möller. Hann varaði okkur við ákvæðum sambandslagasáttmálans, þar sem gengið væri út frá 2 sinnum 75%, þar sem Stauning hefði tapað við miklu lægri prósenttölu við slíka atkvgr. Allir mestu valdamenn Dana voru á sömu skoðun og Stauning, að reyna að halda í konungasambandið við Íslendinga og reyna í sambandi við það, eins og hin kæna verzlunarþjóð Danir, að halda við möguleikunum til viðskipta við okkur. Við vitum, að alla tíð frá 1930 hafa hér verið margir menn í landinu, sem álitu, að við ættum að hafa mjög mikið og náið samband við Dani. Það var alltaf talsvert stór flokkur, sem vildi hafa danska fánann, en ekki íslenzka. Þegar við fengum íslenzka fánann, vildu þeir halda tákninu úr danska fánanum, en ekki útrýma alveg rauða litnum úr honum, til þess að ekki væri alveg slitið sambandið við það, sem hafði verið. Þegar þessir tveir straumar mættust, þessi skipulagða, kæna og vel undirbúna tilraun af hálfu Dana til þess, gegnum konungsvaldið, að reyna að viðhalda sambandinu, og hins vegar ekki veigalítil löngun íslenzku þjóðarinnar til þess að mæta þessu á miðri leið, þá verður skiljanlegt, að nokkrir menn hér á þingi, hv. þm. Borgf. og ég og nokkrir aðrir, óskuðum 2 síðasta sumri og vetri, að framkvæmdur yrði hreinn skilnaður við Dani á þessu þingi. Ég hef lýst yfir, að eðlilegt væri, að þetta hefði mætt mótstöðu. Svo eru margar aðrar ástæður, sem ég fer ekki út í hér. En það eru, sem ég svo kalla, þrjár varnarlínur í þessu máli. Fyrsta varnarlínan er sú, sem hv. þm. Borgf. hefur lýst hér í kvöld, að Alþingi skuli lýsa yfir því, að það undirbúi fullan skilnað og lýðveldisstofnun. Ég játa, að það kom tiltölulega fljótt. í ljós, að það hafði ekki meirihlutafylgi á Alþ., og í ríkisstj. Þó hygg ég, að meðal kjósenda hafi verið meira fylgi fyrir þeirri stefnu heldur en hjá ríkisstj. og Alþ. Aftur er það ástæðan til þess, að ég og aðrir, sem líta svona á málið, komu ekki með neinar till. í þessa átt, að ég vissi, að slíkar till. mundu ekki verða samþ., og að bera þær fram væri til þess að veikja þá samheldni, sem kann að vera um aðrar till., sem hafa meira fylgi. Þá er önnur varnarlínan, sem ég kalla svo, sem ég heyrði fyrst nefnda frá einum hv. sjálf stæðismanni hér á þingi, öðrum en hv. þm. Borgf og nú hefur verið tekin upp hér og borin fram á þingi í kvöld af hv. 3. þm. Reykv. og er í brtt.-formi, að því sé lýst yfir nú, að Ísland sé skilið frá Danmörku, en hins vegar beygt sig fyrir kringumstæðunum um að láta vera millibilsástand með ríkisstjóra o. s. frv., þangað til hægt er að koma við formlegum sambandsslitum. Þessi leið var að minni hyggju það ýtrasta, sem ég um tíma vonaði, að Alþ. gæti sameinazt um. Ég vissi, að ekki var hægt að fá hreina skilnaðarleið, en þá vonaði ég, að þessi leið, sem brtt. hv. 3. þm. Reykv. er um, mundi fær. En það verður nú ekki, eða ég býst ekki við því, þó að hún liggi fyrir til atkvgr. í kvöld. Þá er þriðja leiðin, sem ríkisstj. hefur lagt til, að lýsa yfir því, að við höfum rétt til sambandsslita við Dani, þegar við viljum, en hins vegar að fresta því að framkvæma sambandsslitin. Ég ætla ekki að ræða um það, að hve miklu leyti þessi leið er öðruvísi en hinar leiðirnar. Samkvæmt henni er sambandinu ekki slitið. Sambandið helzt enn um stund. Og ég býst við, að þeir, sem gengið hafa frá þessari till., telji sig hafa margar ástæður fyrir því að hafa ekki stigið sporið lengra fram en þetta. Í sambandi við þessar till, vil ég taka það fram, að þetta er einn af okkar sigrum, sem unnizt hafa á undanförnum vetri við erfiðleika þjóðarinnar. Við þær heldur fábreyttu umr. um þetta mál opinberlega í vetur kom í ljós allmikill skoðanamunur um það, hvernig væri hægt að slíta sambandinu við Dani. Það var annars vegar sá skoðunarháttur, sem viðurkenndur er í þessari till. á þskj. 547, að við gætum, hvort sem væri nú eða seinna, slitið sambandinu við Dani vegna vanefnda þeirra, sem orðið hafa á sambandssamningnum við þá. Ég hygg, að þessi skoðunarháttur hafi fyrst undir núverandi kringumstæðum verið skýrt formaður af próf. Bjarna Benediktssyni. Hann skýrði þessa leið mjög greinilega í Andvara í sumar sem leið, sem hafði mikil áhrif á menn um allt land, með því að þarna voru skýrt og skilmerkilega færð rök fyrir því, að samningurinn væri fallinn úr gildi við þessar stórkostlegu vanefndir, sem hefðu orðið við það, að Danir gætu ekkert, að því er horfir út á við, að halda samninga. Margir menn litu svo á, að þetta væri sumpart rangt og sumpart vafasamt. En aðrir héldu því fram, að við hefðum nokkurn vanefndarétt, en jafnframt hefðum við annan rétt, - að segja upp samningnum og biðja um endurskoðun á honum með þriggja ára fyrirvara. Það virtist svo, sem þessar tvær leiðir hefðu fylgi að hafa þær saman. En ég hef litið svo á, að ef byrjað væri á því að segja upp samningnum við Dani, væri sambandinu við þá þar með slitið eða fallið úr gildi, og þykir mér þá furðulegt, ef - við ættum svo að taka sambandslagasáttmálann frá 1918 og biðja um endurskoðun á honum, sem menn vissu að hlaut að leiða. til þess, að við hefðum ekki verið lausir við hann fyrr en eftir þrjú ár. Svo komi atkvgr., þar sem 2 sinnum yrði að vera 75% meiri hluti. Samt sem áður var konungsvaldið eftir, sem hinn kæni Stauning ætlaði að hafa sem tjóður á okkur Íslendinga, eins og kom fram í ræðu sem mér fannst síðasta leiðin, að gefa það með annarri hendinni, sem áunnið hafði verið með hinni. Ég hygg, að greindir og dugandi menn hafi séð, að þó að Danir hafi kannske verið lélegir samningsaðilar, meðan þeir voru sjálfráðir gerða sinna, þá séu þeir enn lélegri samningsaðilar eins og högum þeirra er nú háttað. Ég tel, að það sé töluvert happ að fá lokaumr. um þetta svona seint, af því að ég skil, að nú muni þeir, sem hafa e. t. v. talið það æskilega leið að óska eftir endurskoðun, hafa fallið frá því og sameinazt í því að treysta eingöngu á vanefndaréttinn. Í honum liggur svo það, að ef við samþ. þetta í kvöld, gætum við á morgun samþ., að á vanefndaréttinum byggðum við það, að við vildum skilja að fullu. En þó að framkvæmd þessarar þáltill. gengi sæmilega, þá verður ekki næsta spor stigið fyrr en friður er saminn, hvenær sem það verður. Ég er forsjóninni þakklátur fyrir það að forða okkur frá því að ræða það á Alþ., hvort við ættum að gefa með vinstri hendinni það, sem við vinnum á með hinni hægri. Ég ætla að greiða atkv. með till. á þskj. 547, af því að hún er það mesta, sem fáanlegt er hér í þessu efni, þó að ég hafi skýrt, hvað ég álít, að við séum linir í okkar þjóðmálum. Undanhaldið var ákveðið, þegar við treystum okkur ekki til að stíga hreint og skarpt spor í fyrra eftir sambandslagasamningnum, slíta sambandinu og stofna lýðveldi strax. Ég segi ekki, að undanhaldið hafi verið nauðsynlegt. En undanhaldið hefur verið gert, og við förum nú alveg á mis við þá þjóðarvakningu, sem við hefðum getað haft, ef við hefðum getað framkvæmt fullkominn skilnað strax. Ég álít, að norska þjóðin hafi alla síðustu öld verið að uppskera af því, sem hún afrekaði á Eiðsvelli 1814, þegar hún bjargaði sínu frelsi. Utan um það, sem við erum að gera, held ég, að sé enginn ljómi. Það getur verið gott og gagnlegt, en þið hitar engum, og það verður aldrei sambærilegt við það, sem gert var á Eiðsvelli fyrir Norðmenn. Ég álít, að í till. á þskj. 547 sé það nokkur bót, sem stendur í niðurlagsorðum síðari liðs, að Alþ. hafi samþ. og bundizt heitum um það að slíta sambandinu að fullu og öllu, ekki síðar en í styrjaldarlok. Með því er svarað af okkar hálfu þeim kröfum, sem við vitum, að danska Þjóðin mundi gera um konungdóminn, þ. e. að hann væri í fullu gildi. Þeir vilja hafa danska konunginn yfir okkur að eilífu. Framkoma konungs hefur að vísu verið stjórnskipulega rétt frá byrjun. Og við höfum ekkert að ákæra konunginn fyrir. En hann er danskur maður, en við erum ekki danskir menn. Þess vegna er honum ekki hægt að vera sá umboðsmaður, sem við viljum, af því að hann er í raun og veru umboðsmaður sinnar eigin þjóðar. Og engum er kærara en mér að viðurkenna það, að konungurinn er fyrir þjóð sína allt, sem konungur getur verið. En það er allt annað land og önnur þjóð en Ísland og Íslendingar. Þáltill. á þskj. 548 finnst mér vera sjálfsögð. En þeir menn eru til sem álíta að við yrðum að breyta stjórnarskránni til þess, og það sé því ekki hægt, eins og nú stendur á. En ég álít, að allra hluta vegna sé nauðsynlegt, að við nú setjum á stofn ríkisstjóraembætti, ekki af því, að núverandi ráðh. hafi ekki að öllu leyti farið vel með það, vald í eitt ár, heldur aðeins af því, að það er ekki eðlilegt að fela þeim mönnum þetta vald, sem sitja í ríkisstj. Og þar að auki er það eitt, sem er lýðræðinu sérstaklega nátengt, að eftir að við í 700 ár höfum verið neyddir til þess að hafa æðsta manninn erlendis, þá sé það okkar gæfa, ef okkur auðnaðist nú að hafa okkar æðsta mann innanlands. Og þó að við getum ekki sett á stofn lýðveldi nú, þá venur það þjóð okkar á að hugsa um, að við höfum ekki þörf fyrir konung, og ríkisstjórinn venur íslenzku þjóðina á að sjá, að við þurfum ekki að sækja okkar æðstu stjórn til annarra landa. Mér er kunnugt, að frá 1918 og þangað til 1939 voru menn fylgjandi því að halda við konungdómi og hans valdi, vegna þess að menn héldu, að deilur mundu rísa, ef hætt væri við konungdóminn. Þess vegna hef ég alltaf haldið fram, að það yrði að hafa utan um ríkisstjórann, og síðar forsetaembættið, eins miklar friðarumbúðir og hægt væri, af því okkur er, af mörgum ástæðum, bæði vegna fámennis og vegna okkar öra pólitíska skaplyndis, hætt við því að láta það koma fram, sem þessir menn óttuðust, að deilur mundu verða um stöðuna. Ég vildi taka það fram út af þessu, en ég ætla ekki að fjölyrða um það hér, en ég býst við að hreyfa því í fjvn. og við umr. um fjárl., að ég álít, að nú komi ekki til mála annað en að um leið og við höfum kosið ríkisstjóra, þá gegni hann í raun og veru störfum konungs, og það fé, sem ætlað er til konungs, renni til ríkisstjórans, til kostnaðar við hans embætti. Það mundi áreiðanlega þykja slæm ráðstöfun, ef við, eftir þær samþ., sem hér munu verða gerðar, færum að borga Danakonungi kaup, þó að hann sé að vísu mjög góður konungur í því landi, sem hann er. En hann starfar ekki lengur fyrir okkur. Um síðustu þáltill. vil ég ekki segja annað en það, að ég er henni samþ., að Alþ. lýsi yfir þeim vilja sínum, að lýðveldi verði stofnað. Og eftir því, sem tilgreint er í niðurlagsorðum þáltill. á þskj. 549, þá er talað um það, að að okkur sjálfráðum verði lýðveldi komið á ekki síðar en í styrjaldarlok. En við verðum eins og í kosningarfrestunarmálinu að gera ráð fyrir; að ríkisstj. sé á verði um það, á meðan á styrjöldinni stendur, að fyrir geti komið þeir atburðir, að við verðum að lýsa yfir því, að sambandinu sé slitið. Ég þykist vita, að hæstv. ríkisstj. muni hvenær sem er hafa augun opin fyrir þessu. Og mér finnst þær till., sem hv. 3. þm. Reykv. kom fram með, vera á rökum byggðar, og ég vildi óska, að þær kæmust fram. Mér virðist þær brtt. til bóta á þáltill. ríkisstj., og ég mun fylgja þeim, ef ekki koma rök fram, sem sannfæri mig, að sú leið sé ekki fær.



Herra forseti! Það er að sjálfsögðu mikill viðburður, þegar mesta mál þjóðarinnar er til umræðu og ályktunar á Alþingi, og svo hefur alltaf verið hingað til. Enda þótt þær ályktanir, sem áður hafa verið gerðar á þessum vettvangi um sjálfstæðismálið eða sambandsmálið, hafi fram að þessu þótt meira sem áfangar á leiðinni heldur en fullnaðarúrslitin, þá hafa þær þó verið hinar mikilvægustu. Má og til sanns vegar færa, að vandi fylgir vegsemd hverri, þegar við sjálfir finnum og þjóðin veit, að Íslendingar - Alþingi og ríkisstj. - hafa tekið í sínar hendur öll landsins mál, hin æðstu sem önnur, og þau, sem farið var með af öðrum erlendis. Þetta hefur gerzt nú fyrir rúmu ári síðan, og atvikin höguðu því svo þá, að Íslendingar urðu og vildu taka öll sín mál í eigin hendur. Gildi þessarar ákvörðunar hefur ekki verið vefengt, og það er líka ótvírætt. En sú vegsemd, sem því hefur fylgt, skyldar að sjálfsögðu til eins og annars. Í fyrsta lagi til þess, að Alþingi og ríkisstj. og þjóðin öll viti, hvað hún er að fara. Og í öðru lagi til þess að haga gerðum sínum og orðum þannig, að ekki beri út af þeim rétta vegi. Vandinn er sá að fara brautina beina, án þess þó að ana áfram, svo að fataldi verði. - Á þeirri leið, sem við nú höfum gengið frá því í fyrra, á þeim tímum, sem ógurlegastir eru í sögu þjóðanna. hefur verið margt spor stigið, sem hefði þurft að hugsa sig vandlega um, og einnig hefur verið reynt að gera það. En vandinn er þó mestur sá, að missa ekki það, sem við teljum dýrmætast og höfum höndum tekið. En ástæðurnar eru ekki þannig, að við getum að öllu leyti hrósað því happi, að við höldum alls kostar heilu því, sem við höfum tekið og eigum. En við höldum því þó svo heilu, að í vitund þjóðarinnar er það hið sama, - fjöreggið er óbrotið. Og því verðum við að halda óbrotnu gegnum allar raunir, sem ef til vill og sjálfsagt steðja að enn þá, og ef til vill miklu fremur hér eftir en hingað til. Hvernig það tekst, getum við að vísu ekki sagt um nú til fulls. En ef við erum allir af vilja gerðir, þá má það sín mikils og líklega mests. Saga sjálfstæðismáls Íslendinga skal ekki rakin hér. Hún hefur oftlega verið sögð af mér og öðrum, þó að við verðum að viðurkenna, að nú á síðari tímum hafi nokkuð hilmað yfir sumt af því, sem ávallt átti að vera opið, og að yngsta kynslóðin hafi ekki upp á síðkastið haft nógu ljósa hugmynd um það, sem gerzt hefur um þetta mál fyrr og fram að síðari tímum, né heldur hafi það innræti, sem þeir menn höfðu, sem lifðu og hrærðust í baráttunni og kunna að meta þau skref, sem stigin voru í þeirri baráttu, og vissu, hvað unnið var og hvað eftir var. Ávallt hefur það svo verið, að Íslendingar hafa viljað verða frjáls þjóð, sjálfstæð þjóð, fullvalda ríki. Einn hinn meiri áfangi málsins var vissulega á enda farinn 1918. Þá fengu Íslendingar það, sem þeir þá kröfðust. Og það var spor ótvírætt í rétta átt, sem þá var stigið að fullu, í ljósri vitund um það, að Íslendingar voru að öðlast viðurkenningu á sínum fyllsta rétti. Þá var fullveldi landsins viðurkennt af sambandsþjóðinni, sem við áttum í höggi við og hafði aldrei til þess tíma viljað viðurkenna fullan rétt Íslands. Sambandslagasamninginn 1918 ber því sízt að telja neitt hrak, öðru nær. Hann var í sannleika fullréttissamningur. Ég og þeir aðrir, sem sitjum nú á þingi og sátum hér þá, greiddum honum atkvæði okkar fúsir og glaðir, og getum við þó óhikað talið okkur skilnaðarmenn, þ. e. fylgjendur þeirrar stefnu, að Íslendingar skuli taka öll sín mál í eigin hendur og stjórna þeim sjálfir. Það höfum við nú gert. Og nú líður að lokatímanum. Á þessu þingi hefur staðið til, að tekin væri ákvörðun, sem sannaði það, að Íslendingar hefðu í rauninni tekið öll sín mál í eigin hendur og ætluðu að halda þeim. Það er rétt hjá hv. þm. S.-Þ., að ég ritaði hæstv. ríkisstj. á síðasta sumri og lagði til, að sérstakur undirbúningur að málinu yrði viðhafður: Ég sakast ekki um, þó að hún treystist ekki til þess, eins og þá stóðu sakir, því að viðurkenna verður, að allar aðstæður hafa breytzt stórlega, ef til vill ekki frá degi til dags, en að minnsta kosti frá viku til viku. Það hefur smám saman orðið berara, hvað akkur var skylt að gera. Enginn er alvitur, og enginn getur hrósað sér af því að hafa fundið fyrirfram hina beztu leið. En þó að ályktun sú, sem hér liggur fyrir í þrennu lagi, væri ekki gerð á öndverðu þessu þingi, sem ég og fleiri ætluðumst reyndar til, þá verður hún nú fullkomnuð hér í kvöld. Menn hafa sagt, að orðalag till. á þskj. 547 (um sjálfstæðismálið) væri ekki til hlítar skeleggt. Má að vísu segja, að orðalagið sé nokkuð háð því hvoru tveggja, hvernig valdið er komið í okkar hendur, og eins hinu, hvernig framkvæmdin hlýtur að verða um sinn. En það þýðir ekki, að efni málsins sé ekki gott og rétt. Um þessar till. gildir hið sama og um aðrar ályktanir. Merking ályktana Alþingis er sú, sem Alþingi leggur í þær, ef orðalagið mótmælir því ekki. Þá er spurningin : Hver er merking þessara tillagna? Frá því sjónarmiði, sem ég hef talið mitt, er merking tillagnanna fullur skilnaður, og skal því slegið föstu, enda, þótt framkvæmdin sjálf dragist nokkuð af óviðráðanlegum ástæðum. Það kann að vera rétt, að þessar tillögur hiti ekki alþjóð og komi ekki fólkinu til að fljúga. En þess ber að gæta, að þjóðin er orðin allvön umræðum um þetta mál. Hiti er mestur í málum, meðan barizt er um þau, en hiti er ekki eins nauðsynlegur, þegar ráða skal málum til lykta á skynsamlegan hátt, og oft þarf sérstaklega skynsemi við, þegar um er að ræða að haga rétt orðalagi, sem mikið veltur á, svo sem hér, að ekki verði á haft. Svo getur farið, að barnið detti einmitt í þann brunninn, sem byrgja átti, ef ekki er næg gætni við höfð, einnig um orðalag. Nú er ég að vísu þeirrar skoðunar, að orða mætti betur tillöguna á þskj. 547, - að segja mætti með meiri áherzlu það, sem þar er sagt. En efni málsins yrði þó nákvæmlega hið sama. Ég mun því með, þeirri skilgreining, er ég nú hef gert, greiða till. á þskj. 547 atkvæði mitt, fullum rómi og fúslega. Sömuleiðis tillögunni á þskj. 548 (um ríkisstjóra), þar sem ég tel, að hún fari fram á það, sem er bein afleiðing till. á þskj. 547, að til sé maður, einn maður, sem fari með æðsta vald með þjóðinni, svo sem einnig aðrar þjóðir hafa jafnan talið, að vera þyrfti. Og loks till. á þskj. 549 (lýðveldið), sem setur í rauninni smiðshöggið á allt saman. Till. á þskj. 548 segir, að ríkisstjóri skuli hafa hið æðsta vald, en till. á þskj. 549, að vilji Alþingis sé sá, að lýðveldi sé stofnað á Íslandi undireins og ástæður til þess eru fyrir hendi, því að réttur til þess er nú á okkar valdi. Samkvæmt því, sem ég hef nú rakið, tel ég til1. þær til þál., sem hér hefur verið lýst, þýða þetta: 1. Sambandinu við Danmörku er raunverulega slitið. 2. Ekki verður samið um nýtt samband við Danmörku. 3. Gengið verður frá frambúðar stjórnskipun hins íslenzka fullvalda ríkis þegar er tök verða á vegna styrjaldarinnar. 4. Þangað til það verður, gegnir ríkisstjóri, kjörinn af Alþingi, æðsta valdi í landinu. 5. Stjórnskipun Íslands verður lýðveldi: Með þessum formála greiði ég atkvæði með málinu í heild, án nokkurra breytinga, eins og það er lagt fyrir hið háa Alþingi.



Ég lýsi ánægju minni yfir því, að hv. þm. V.-Sk., sem ég held, að sé einn af ákveðnustu þm. í sjálfstæðismálum, hefur lýst yfir því, að svo sé frá þessum till. gengið, að hann geti greitt þeim atkv. með glöðu geði. Þannig hygg ég líka, að till. séu, og munu hv. þm. komast að þeirri niðurstöðu, ef þeir athuga þær nánar. Ég ætla ekki að rekja ræður þær, sem hér hafa verið haldnar, en hér hafa komið fram mótmæli frá hv. 1. landsk. gegn því, hvernig farið hefur verið með málið á þingi. Hann sagði, að till. hefðu ekki verið lagðar fram nógu snemma og ekki verið ræddar við þm. Vegna þeirra, sem þessar umr. heyra, má taka það fram, að sum hin stærstu og vandasömustu mál hafa fyrst og fremst verið rædd í þingflokkunum, og hefur svo verið um áratuga skeið. Hv. þm. ræddi um fundahöld þingflokkanna. Ég get í því sambandi getið þess, að flestir hv. þm. óska ekki eftir því að eiga viðræður við suma hv. þm. um utanríkismál, af eðlilegum ástæðum. Nánar svara ég ekki þessu, og er þetta svar aðeins innt af hendi af þeim ástæðum, sem ég greindi frá. Viðvíkjandi brtt. hv. 3. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að það er mitt álit, og hygg ég, að ég mæli þar fyrir munn allrar stj., að varhugavert sé að koma með brtt. við þær till., sem hér liggja fyrir, vegna þess að benda má á líkur fyrir því, að það raski verulega samhengi þeirra. Það má deila um það, hvað sé að ganga hæfilega langt í þessum málum, en ég vil benda á það, að ef því yrði slegið föstu, með því að samþ. brtt. á þskj. 553, að sambandinu við Danmörku skyldi að fullu slitið, þá leiddi af þeirri samþykkt, að ekki væri rökrétt að kjósa ríkisstjóra samkvæmt hinni till. með þeirri aðferð, sem ætlazt er til, að höfð sé við þá kosningu, og jafnframt kallar þetta á það, að fengin sé viðurkenning annarra ríkja á því, að sambandsslit hafi orðið í .þriðja lagi verður að teljast ókleift, að slík aðferð sé viðhöfð, án þess að við göngum formlega frá okkar málum um leið. Við höfum ekki viljað ganga lengra en það, að við þyrftum ekki, vegna þess ástands, sem ríkjandi er, að ganga frá formlegum sambandsslitum og stjórnarskrá ríkisins. Það hefur áður verið upplýst í þessum umr., að þó að ýmsum þyki undirbúningur málanna ekki hafa verið rækilegur, hafa þau þó verið ýtarlega rædd við þingflokkana, og stendur hér á bak við nokkurn veginn samhugur alls þingsins. Því hefur verið haldið fram við þessar umr., að þetta mál hafi ekki verið nægilega undirbúið og að það hafi verið allt of lítið rætt. Um slíkt má deila endalaust. Vel getur verið, að það sé einn af ágöllum mínum, að ég tala sennilega einna minnst af þeim hv. þm., sem sitja á Alþ., og álít, að undirbúningur mála, svipaður þeim, sem þetta mál hefur hlotið, sé ekki óeðlilegur, regar um vandasöm mál er að ræða. Í Framsfl. hefur málið verið mikið rætt, og formaður Sjálfstfl. hefur skrifað grein um málið, þar sem hann taldi nokkurn veginn vissu fyrir því, að þessi lausn væri einróma vilji hans flokks. Í Alþfl. hefur málið einnig verið mikið rætt og samþykktir gerðar um það. Eftir að þessar umr. höfðu farið fram, meðal annars í miðstj. Framsfl., sem hafði flokksþingið sér við hlið, tók ríkisstj. að undirbúa þessar till., sem voru svo jafnóðum ræddar við þm. Það er rétt, að frá hv. þm. V.-Sk. kom till. til ríkisstj. síðastliðinn vetur um það, að málið yrði þá undirbúið og kosin til þess n. Var látinn fram fara undirbúningur og samin stjórnarskrá til að hafa til taks, ef svo færi, að Alþ. gengi frá sambandsslitum við Dani. Var líka undirbúin bók til leiðbeiningar við utanríkisstarfsemina. En um sjálft málið kom það fram, að ekki var hægt að ráða því til lykta nema í samráði við hv. þm. Ég hef áður borið þá spurningu fram fyrir hv. þm., hvort þeir hefðu óskað þess, að stj. hefði undirbúið málið án þess að leita álits þeirra, og hefur enginn svarað því játandi. Enda er það viðurkennt af hv. þm. V.-Sk., að tímarnir séu svo breytilegir, að málið sé stöðugt að upplýsast, einnig nú, meðan við sitjum á þingi. Og það hefur líka verið viðurkennt, að heppilegt var, að málið kom ekki fram fyrr en á síðari hluta þings. Ef ganga hefði átt frá sambandsslitum og stjórnlagaskipun ríkisins, og ef Alþ. hefði fallizt á þetta snemma á þessu þingi, þá hefði það komið illa heim við það, sem er yfirlýst skoðun Alþ. nú, að ekki sé hægt að ganga til kosninga, því að þá hefði orðið að kjósa nýtt þing og samþ. stjórnarskrána þar. En það liggur fyrir skýr yfirlýsing frá Alþ. í gær um það, að sú leið geti ekki talizt heppileg. Vissulega hefði sú leið jafnframt valdið átökum og umróti í sambandi við þá viðurkenningu, sem við hefðum þurft að fá út á við fyrir okkar gerðum. Ég veit, að Alþ. hefur aldrei verið þeirrar skoðunar, að því væri bætandi ofan á kosningar, sem við álítum ófærar nú. Í þessum till. er beinlínis sagt það, sem ég tel skipta meginmáli, að Ísland tryggi sér nú allan þann rétt, sem það hefur þegar. Þó að sú brtt., sem hv. 3. þm. Reykv. ber hér fram, væri samþ., en ég hef bent á rök fyrir því, hvers vegna á ekki að gera, það, þá kæmumst við ekki feti lengra í sjálfstæðismálinu heldur en við komumst með þeim till., sem hér liggja fyrir, vegna þess að frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnskipun yrði gengið síðar, en það mundi þá jafnframt valda okkur þeim vanda, sem ég hef bent á, þó að ég hafi ekki minnzt á það, að ef slík yfirlýsing lægi fyrir, þá væru jafnframt þeir Íslendingar, sem dvelja í Danmörku og hafa þar rétt samkvæmt þeim leifum, sem eftir eru af sambandsl., um leið búnir að missa þann rétt. En okkur er ekki hægt að flytja þá heim nú. Þetta mundi verða ein af afleiðingunum af því að samþ. þessar brtt. Það sem gert er í þessum till., er það, að fraratíðarstefnan er algerlega og skýrt mörkuð og því er slegið föstu, að við höfum í framkvæmdinni tekið að okkur meðferð allra okkar mála og orðið að taka hana og höfum þess vegna fullan rétt til þess að taka þau á formlegan hátt í okkar hendur, þegar okkur þóknast. Hitt er aftur á móti ekki rétt, sem hér hefur fram komið, að því sé algerlega slegið föstu, hvaða leið verður farin í málinu, því að ef menn vilja athuga till. gaumgæfilega, geta hv. þm. séð það, að það á ekki að fresta því lengur en til styrjaldarloka að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnskipun ríkisins. En ef styrjaldarlok verða eftir 1943, þá ráðum við því, hvort við slítum sambandinu með því að upphefja samningana á grundvelli réttar þess, sem vanefndir Dana veita, eða samkv. sambandslagasáttmálanum, því að þá eru samningarnir jafnt fallnir úr gildi samkv. sáttmálanum og þarf ekki að taka til vanefndaréttarins. En það er einmitt í upphafi 2, málsliðs þessarar ályktunar tekið fram, að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum. Og í þeirri yfirlýsingu felst það, að við þurfum ekki að óska eftir endurskoðun á sambandslagasáttmálanum, því að þessi yfirlýsing er ekki einasta um það, að sáttmálinn verði ekki endurnýjaður, heldur einnig um það, sem meira er, að hann falli sjálfkrafa úr gildi. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða málið frekar, nema sérstakt tilefni gefist til.

*Sigurður Kristjánsson: Það fyrsta, sem ég man eftir að hafa heyrt talað um landsmál, það var um deiluna við Dani um sjálfstæði Íslands. Og þá strax og lengi fram eftir árum vissi ég ekki til, að nokkurt mál af þjóðmálum Íslands væri talið þess vert, að á það væri minnzt jafnhliða því máli. Svo langt var þetta mál tekið fram yfir öll önnur mál. Og það er ekki undarlegt um mál, sem hefur verið barizt fyrir af fleiri kynslóðum, þó að það sé orðið og væri orðið mikið hjartans mál fyrir íslenzku þjóðina. Það er ekki nokkur minnsti vafi á því, að þetta mál verðskuldaði þessa baráttu og þann hita, sem því fylgdi. Það hefur sannazt á því, að í hvert skipti sem Íslendingum hefur auðnazt að fá að stíga skref í sjálfstæðisáttina, þá hefur hagur þeirra batnað og blómgazt stórkostlega. Þjóðin hafði öðlazt þá réttu trú á það, að hamingja hennar væri í bráð og framtíð komin undir sem fyllstu sjálfstæði. Og ég er alveg sannfærður um það, að fjöldi Íslendinga hefði fúslega fórnað lífi sínu til þess að geta höndlað það fyrir afkomendur sína, að Ísland fengi fullt sjálfstæði. Málið er áreiðanlega þess virði. En svo undarlega bregður þá við, að þegar þetta nú liggur við fætur okkar, þá er eins og flestum finnist fátt um. Og það, sem mest ber nú á í umr. um sjálfstæðismálið, það eru afsakanir, - það er verið að reyna að finna afsakanir fyrir því að taka ekki þann dýra grip upp eða a. m. k. að slá því á frest. Og einmitt þetta kom fram, þegar þetta hæstv. Alþ., sem nú situr, kom saman. Það hefði mátt vænta þess, að sambandsmálið hefði orðið fyrsta málið, sem fyrir yrði tekið hér á hæstv. Alþ., og að öll önnur mál hefðu verið látin víkja, meðan komizt yrði að fullri niðurstöðu um það, hvað gera skyldi í þessu máli. Það er alveg óeðlilegt, að það skuli hafa svo að segja ríkt þögn um þetta mál innan (þings, því að ég kalla, að svo sé, þó að það hafi verið lauslega rætt tvisvar eða þrisvar kannske á þremur mánuðum innan flokksfunda. Nú er það víst, að ef á þessu máli hefði verið tekið eins og það verðskuldaði og komizt að niðurstöðu í því, áður en öðrum málum var til lykta ráðið, þá hefði afleiðingin orðið sú, að við hefðum lýst yfir því, sem við nú lýsum yfir, þótt með daufu orðalagi sé, að Ísland hefði öðlazt rétt til þess að slíta sambandinu við Danmörku. Og sennilega hefði þá einnig verið lýst yfir því, sem hv. 3. þm. Reykv. hefur hér lagt til í skrifl. Brtt., að sambandinu væri slitið. Af því hefði aftur óhjákvæmilega leitt það, að við hefðum orðið að viðurkenna þörfina og nauðsynina á því að byggja upp nýtt stjórnskipulag með nýjum stjórnarl. Þetta hefði verið sá eðlilegi gangur, málsins frá mínu sjónarmiði, að hæstv. Alþ. hefði gengið frá þessu máli svo fljótt sem unnt var og fyrr en öllum öðrum málum og síðan nýrri stjórnarskipun með nýjum stjórnarl. og þar af leiðandi í raun og veru gengið til nýrra kosninga til þess að fá endanlega samþ. á þeim nýju stjórnarlögum: Nú erum við minntir á það, að Alþ. sé nýbúið að samþ., að engar kosningar skuli fram fara í sumar, og fyrir því hafa verið færðar mjög gildar ástæður. Ég er sannfærður um, að það er ekki sambærilegt að fresta kosningum, þegar ekki knúði önnur nauðsyn en sú að fylgja því formi að kjósa 4. hvert ár, - það er ekki sambærilegt við þær ástæður, ef við hefðum haft skörungsskap til þess að byggja upp stjórnarskipun, sem ókomnar kynslóðir eiga að búa við. Ég geri a. m. k. fastlega ráð fyrir því, að ekki hefði þótt fært að fresta kosningum, ef slíkt mál hefði legið fyrir, þó að það þyki fært eins og nú standa sakir. Nú má segja, að ég sé hér að sakast um orðinn hlut. En það er ekki tími til að segja þetta síðar, ef það er ekki sagt nú. Og málið er ekki svo ómerkilegt, að það beri að láta þetta ósagt. En það, sem liggur fyrir, er vitanlega það að gera hér ályktanir, sem ið ekki þurfum að iðrast eftir eftir á, ályktanir, sem hæfa þessu máli fullkomlega og ekki loka fyrir okkur neinum dyrum. Ég get fullkomlega tekið undir það, sem hér hefur verið sagt, að mér mislíkar það stórlega, hvernig þessi fundur er undirbúinn. Ég get ekki séð, að það sé í neinu samræmi við verðleika þessa máls að kasta í mann hér dagskrá eftir að fundur er kominn saman og ætla sér að hespa þessi þrjú mál, sem á dagskránni eru, af í einum kvöldfundi. Ég sé ekki betur en að þessu máli hæfi það fullkomlega, að það sé rætt gaumgæfilega. Og það er þegar í ljós komið, sem reyndar vita mátti, að menn eru ekki sammála hér um orðalag þessara þáltill., sem hér liggja fyrir. Það er vitanlega ekki undarlegt, þó að menn séu ekki sammála um orðalagið, jafnvel þó að menn séu sammála um kjarna málsins. Og ég sé ekki, hvað það getur spillt fyrir Þessu máli, þó að menn leitist við að finna þá afgr. á því, sem hæfir bezt og öruggust er. Það er nú svo merkilegt, að þó að því hafi verið lýst yfir, og það með réttu, að þetta mál hafi verið rætt á fundum flokkanna, þá kemur hér í fyrstu þáltill. orðalag, sem ég hef aldrei fyrr séð í niðurlagi þáltill. stendur hér, sem ég skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp, í síðari málsgr.: „Að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku, þótt ekki þyki að svo stöddu tímabært, vegna ríkjandi ástands, að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnarskipun ríkisins, enda verði því ekki frestað lengur en til styrjaldarloka“. Við vorum hér síðastl. dag að samþ. frestun kosninga, sem þó skyldi aldrei verða lengur frestað en um fjögurra ára bil. Við vitum nú ekki, hvað þessi styrjöld muni standa lengi. En þessu máli, sem hér liggur fyrir, þykir ekki liggja meira á en það, að þó að þetta verði 30 ára stríð, þá er markið ekki sett nær en það, að það megi dragast til styrjaldarloka, að málið verði leyst. Það þykir fært að hafa frestinn lengri um fullnaðarlausn þessa máls heldur en við sáum okkur fært að hafa hann, þegar um nýjar kosningar er að ræða, og þykir mér þetta óviðeigandi, af því að mér þykir þetta merkara mál heldur en hitt, um að kjósa á fjögurra ára fresti. Ég vil nú ekki hika við það, úr því að á annað borð var haft svo mikið við þetta mál að hafi um það umr., að láta í ljós mína skoðun og minn vilja á því, hvernig þessi þáltill. ætti að vera. Hv. 3. þm. Reykv. hefur borið fram brtt. við 1. málsgr., að á eftir orðinu „Danmörku“ komi: og sé sambandinu að fullu slitið. Það vantar sem sé í þessa þáltill., að því sé lýst yfir, að Íslendingar telji, að sambandinu við Danmörku sé að fullu slitið. Hér er aðeins sagt, að Alþ. telji, að Ísland hafi öðlazt rétt til fullra sambandsslita við Danmörku. Það vantar bara það, sem við á éta, hvort Ísland vilji gefa þessa yfirlýsingu. Langhreinlegast væri að byrja þessa ályktun á því, eins og hv. 3. þm. Reykv. vill, að lýst sé yfir, að sambandinu sé slitið. Þá munu menn segja, að afleiðingin af því sé sú, að það verði þá að byggja eitthvað upp í staðinn. Og það er vitanlegt, að það er hlutur, sem Alþ. verður að gera. En af hverju má ekki ákveða það í öðrum eða nýjum þriðja lið þessarar þáltill., að það skuli gert ekki síðar en fært þykir að láta almennar kosningar til Alþ. fara fram? Ég hef hugsað mér að segja hér nokkur orð síðar um aðra liði dagskrárinnar, en ég kann ekki við að blanda dagskrárliðunum saman. Mér finnst hver þeirra um sig vera þess verður, að umr. um þá, hvern fyrir sig, sé haldið alveg sérstökum. Ég ætla að leyfa mér að koma með skrifl. brtt. um þá dagskrárliði. En ég legg til, að þessu máli verði frestað og það tekið af dagskrá.

Forseti (HG) : Hv. þm. hafa nú heyrt þá munnlegu till. hv. 5. þm. Reykv. um að fresta umr. þessa fyrsta liðs dagskrárinnar og taka málið af dagskrá. Ég ber þessa till. upp til atkvgr.

Forseti (HG) : Út af þeim ummælum, sem fallið hafa hjá ýmsum hv. þm., um að boðun þessa fundar hafi verið ábótavant, vil ég taka það fram, að mér var tjáð af þingflokkunum, að þingfundur um þetta mál mundi verða haldinn í kvöld. Forsetar beggja d. tilkynntu á þingfundum í dag, að fundurinn mundi verða í kvöld. Dagskrá var útbýtt fyrir fundinn. En þáltill. var ekki útbýtt fyrr en á fundinum.



Ég geri ráð fyrir, að við séum í raun og veru sammála um það, að það hafi varla verið í einu stigið stærra spor í sjálfstæðismáli okkar Íslendinga heldur en gert er í þeim þáltill., sem hér liggja fyrir. Þrátt fyrir það er það rétt, sem hv. þm. S.-Þ. sagði, að yfir þessum yfirlýsingum sé enginn sérstakur glans. Ekki er það þó af því, að þessi mál séu ekki mikils virði, heldur vegna þeirrar miklu óvissu, sem ríkir hér í álfu. Við segjum okkar vilja í þessu máli, en við vitum í raun og veru ekkert um, hvert þessi vilji leiðir okkur. Við vitum ekkert um, hvað verður í okkar valdi að framkvæma af því, sem við hér ályktum, og það veldur því vitanlega, að ekki er eins mikill glans yfir þessum yfirlýsingum eins og annars mundi verið hafa, sem og hitt, að sambandsþjóð okkar er nú í miklum vanda stödd. Sami hv. þm. minntist nokkuð á sambandslagasáttmálann frá 1918 og taldi, að það, sem nú er fram komið, að það hefði verið talað um Ísland af öðrum hernaðaraðila sem danska eyju, væri nokkur sönnun þess, að með sáttmálanum hefði okkar þjóðfrelsi ekki verið grunnmúrað. Það er ekki ástæða til að ræða sambandslagasáttmálann frá 1918. En ég vil benda á, að ummælin um „dönsku eyjuna“ standa ekki í neinu sambandi við sambandslagasáttmálann frá 1918, heldur allt annað atriði. Það er alkunnugt, að meðan við vorum að berjast fyrir sjálfstæði okkar fyrir 1918, þá voru í hópi Þjóðverja ágætir fræðimenn, sem lögðu okkur bezt lið allra manna í sjálfstæðisbaráttu okkar. Og allt fram á síðustu ár munum við hafa átt þar ágæta forsvarsmenn. En fyrir nokkrum árum breyttist þetta á þann hátt, að farið var að tala um það, ekki eingöngu viðkomandi okkur Íslendingum, heldur smáþjóðum yfirleitt, að smáríki ættu ekki rétt á sér. Og ummælin um „dönsku eyjuna“ eru ekki neitt einstök fyrir okkur Íslendinga, heldur stafa þau af þeirri stefnubreytingu, sem varð í Þýzkalandi, að álitið var hagkvæmara fyrir viðgang þess ríkis að halda fram, að smáríkin ættu sér yfirleitt ekki tilverurétt. Nú minnist ég þess, að í sambandi við hernámið 10. maí í fyrra kom sama álit fram í þýzkum blöðum. Ég sá þá, að í þýzkum blöðum stóð í orðréttri þýðingu þannig : Að Bretland mundi ætla sér að „halda þessum hluta Danmerkur, þangað til stríðinu væri lokið“. Á þeim tíma þótti nú ekki ástæða til að mótmæla þessari skoðun Þjóðverja, enda veit ég ekki, hvort þessi blaðaummæli hafa borizt hingað til landsins. En það er greinilegt, að það er stefnubreytingin í Þýzkalandi gagnvart smáþjóðunum, sem gerir það að verkum, að nú er af Þjóðverjum talað um Ísland sem hluta af Danmörku, en ekki hitt, að Þjóðverjum sé ekki fullkunnugt um sambandslagasáttmálann frá 1918, eins og hann var, þegar hann gekk í gildi. Nú er það svo, að það er í sjálfu sér ekkert nýtt fyrir okkur Íslendinga, þó að við gerum samþykktir um okkar sjálfstæði, sem við viljum, að grunnmúri okkar þjóðfrelsi. Annað mál er, að ástandið í heiminum er þannig, að við vitum ekkert um, hvert þær samþykktir bera okkur. Það er algerlega undir því komið, hvor öflin verða ofan á í stríðinu, - þau, sem telja sér hag í að halda uppi rétti smáþjóðanna, eða hin, sem viðurkenna ekki rétt smáþjóða. Ef hið síðara yrði ofan á, væru samþykktir okkar gagnslausar. Ég er ekki að segja, að við ættum ekki að hafa gert þær samt sem áður, aðeins vildi ég skýra, hvers vegna minni glans er yfir þessum ályktunum en ætla mætti eftir mikilvægi þeirra. Ég hef ekki orðið var við þá, lævísi, sem hv. þm. S.-Þ. taldi hafa komið fram hjá Dönum í sjálfstæðismáli okkar. Ég tel það ekki lævísi, þótt þeir greiddu eftir getu fyrir Sogsvirkjuninni og hitaveitunni og reyndu eins lengi og þeir gátu að veita okkur vinsamlega aðstoð, hvenær sem þess var leitað og það stóð í þeirra valdi. Bróðurþel sambandsþjóðar okkar er ekki lævísi. Ég segi þetta, af því að ég mun síðastur þeirra manna, er hér sitja, hafa rætt við ýmsa þá áhrifamenn í Danmörku, sem hv. þm. S.-Þ. var að dylgja um. Það var nokkru eftir hernámið þar, og þeir báru af eðlilegum ástæðum nokkurn ugg um framtíð Danmerkur og frændþjóða sinna. Hins vegar varð ég ekki var við neinar lævísar tilraunir til að hefta frelsi Íslendinga, eins og hv. þm. talaði um. Það, sem okkur getur reynzt hættulegt, eru allt önnur öfl. Ég skil þessa tillögu svo, að við með henni lýsum yfir, að við höfum öðlazt fullan rétt til sambandsslita við Dani, en munum vilja á sínum tíma semja vinsamlega um það við sambandsþjóð vora, hvernig sambandsslitin fari fram að formi til. Ég vona, að þá verði þau öfl orðin ofan á, sem mest bar á í stjórnarfari Dana fyrir hernámið og hafa aldrei sýnt okkur annað en fullkomna vinsemd og skilning.

*Héðinn Valdimarsson: Það sé fjarri mér að gera lítið úr tillögum ríkisstj. Ég álít, að þetta sé stærsta skrefið, sem ennþá hefur verið stigið í sjálfstæðisbaráttu okkar. Þar með er ekki sagt, að ekki mætti fylgja málinu fastar eftir og ganga lengra en ríkisstj. hefur enn lagt til. Svo lengi sem ég man, hef ég verið skilnaðarmaður og lýðveldismaður. Síðan í æsku hef ég fylgt þeim hugsjónum eindregið. Ég hafði orð fyrir flokki mínum á Alþingi, þegar hann lýsti yfir einhuga vilja sínum til þess, að við yrðum óháð lýðveldi, meðan aðrir flokkar treystu sér ekki til að taka neina opinbera afstöðu til þeirra mála. Því er það ekki óeðlilegt, að ég tek sömu afstöðu nú. Ég hef ekki haft aðgang að þeim umr., sem fram hafa farið um málið innan stjórnarflokkanna, en í þrjú skipti hef ég fengið að sjá þessar tillögur í svip, meðan þær voru í smíðum. Mér er það ljóst, að hér í þinginu eru margir menn, sem vilja stíga sjálfstæðissporið fullt þegar í stað. Yfirleitt hefur sá skilningur glæðzt, að við verðum að hrökkva eða stökkva, og þegar atkvæði voru greidd um kosningafrestunina fyrir nokkrum dögum, fannst öllum, að málum væri svo komið, að Alþingi yrði að taka á sig ábyrgð á stjórn fullvalda ríkis, hvað sem ýmsum lagabókstöfum líður. Nú kemst Alþingi ekki framhjá ábyrgðinni á því að telja sambandssáttmálann ógildan. Hví þá ekki að stíga sporið fullt og telja hann úr sögunni með öllu? Ég lít svo á, að með samþykkt tillagna ríkisstj. mundi að vísu ekki fást bezta lausn málsins, en þó viðunandi og vonandi ekki hættuleg. Hv. 1. landsk. talaði um till. um ríkisstjóra sem afar skaðsamlega tillögu, en þar lít ég þveröfugt á. Einmitt nú, þegar kosningum er frestað, er þörfin mest á því að leggja þýðingarmikla þætti hins æðsta valds í hendur sjálfstæðum manni, sem stendur utan við pólitísku flokkana, manni, sem fyrst og fremst ætti að sjá um, að stjórnarskránni sé fylgt. En þá kemur til álita, að hve miklu leyti hægt er að gera till., sem fram hafa komið, ákveðnar í en þær eru. Ég hefði ekki komið auga á, hve tvíræðar þær eru og hve hugsanlegt er, að eftir sem áður mætti tvístíga í sjálfstæðismálinu og fara uppsagnarleið sáttmálans frá 1918, ef hæstv. forsrh. hefði ekki túlkað þær á þennan tvíræða hátt í ræðu sinni. Hann taldi líka mjög varhugavert að koma með brtt. við tillögurnar, því að það gæti raskað sambandinu milli þeirra. - Séu þær svo tvíræðar sem hann lætur, mættu þær verða ljósar orðaðar. Og ég get lýst yfir því, að þær brtt., sem ég ber fram, raska engu , sambandi, aðeins gera það ljóst, að farin verður önnur leiðin, sem hæstv. forsrh. talaði um, en ekki báðar, eins og hann virtist vilja fara. Það voru aðallega tvö atriði, sem hæstv. ráðh. fetti fingur út í, þegar hann minntist á brtt. mínar. Honum fannst ekki rökrétt að kjósa ríkisstjóra til bráðabirgða, eftir að sambandinu væri að fullu slitið. Það skil ég ekki. Það skiptir ekki máli, hvort maðurinn heitir ríkisstjóri, forseti eða lögsögumaður, kosinn af Alþingi eða þjóðfundi, til eins árs eins og í Sviss eða til lengri tíma, - því að hlutverk hans er hið sama, hvernig sem þessar till. eru orðaðar. - Hitt atriðið var það, að við þyrftum viðurkenning annarra ríkja á þessum sambandsslitum. Ég get ekki viðurkennt, að sú ástæða vegi þyngra nú en 1918. Þá var það tilkynnt ýmsum ríkjum, að Ísland væri fullvalda ríki, og síðan höfum við farið okkar fram, hvað sem formlegri viðurkenningu stórþjóðanna líður. Líkt hlyti það að verða nú. Á styrjaldartímum er ekki hægt að gera ráð fyrir, að einstök ríki færu að gefa sig við slíku, nema þau sæju sér, hag í því. Það er nógur tíminn til að leita formlegrar viðurkenningar á eftir. Hvort sem er, mundi það ætíð taka 1–2 ár, töf, sem ekki er heppilegt að taka á sig fyrirfram að þarflitlu. Þá segir hæstv. ráðh., að ekki sé hægt að slíta sambandinu án þess að ganga fyrst frá ýmsum málum, er snerta báðar þjóðirnar. Ég held það yrði ekki miklu meiri vandi en síðastliðið vor, þegar sambandið rofnaði raunverulega, og hefur gengið slysalaust. Það er að vísu rétt, að ýmis atriði eru eftir, sem við þurfum lausn á upp úr sambandsslitum, t. d. jafnréttisákvæðið og borgararéttur búsettra aðkomumanna frá sambandsþjóðinni í hvoru landinu um sig. En um þetta geta ríkisstjórnir nar samið. Ég held danska stjórnin færi enga breyting að gera á réttindum Íslendinga í Danmörku, nema hún yrði til þess kvödd af yfirvöldum hers þess, sem ræður þar nú. Ég fer ekki fleiri orðum um aths. hæstv. ráðh. um brtt. mínar. Ég hygg, að í þeim fáu orðum, sem ég mælti fyrir þeim, hafi komið glöggt í ljós, að sambandinu er að fullu slitið, þótt eftir sé að ganga formlega frá því. Í 3. till. ríkisstj. er gert ráð fyrir, að Alþingi lýsi yfir þeim vilja sínum, að lýðveldi verði stofnað í Íslandi, jafnskjótt og sambandinu við Danmörku verður formlega slitið. Mér virðist rökréttara að telja lýðveldið í raun og veru stofnað nú, þar sem konungssambandinu er í rauninni lokið, en formlega miðist stofnun lýðveldisins við það eitt, hvenær unnt verður að ganga frá endanlegri stjórnskipun ríkisins. Á þessa leið er brtt. mín á þskj. 554, við till. um stjórnskipulagið, og samkv. brtt. minni á þskj. 553, við till. um sjálfstæðismálið, er það gert ljóst, að sambandinu sé þegar slitið. Ég lít svo á, að það sé ákaflega æskilegt, að allir geti orðið sammála um þál. þær, sem samþ. verða að lokum. En fyrst vil ég vita, hvort ekki er raunverulegur vilji til þess í þinginu að stíga sporið fullt í þá átt, sem við viljum komast, í stað þess að krækja þangað eftir hinum troðnu leiðum, sem mundu a. m. k. tefja málið um 1–2 ár.



Herra forseti! Enda þótt okkur sósíalistum bærust ekki till. ríkisstj. fyrr en mjög seint og við hefðum kosið, að orðalag till. á þskj. 547 um sjálfstæðismálið, og e. t. v. einnig till. á þskj. 549 um stjórnskipulag Íslands, væri nokkuð annað en er, höfum við ákveðið að greiða þeim atkvæði. Um þriðju till. er aftur á móti það að segja, að eins og hún er lögð fram, treysti a. m. k. ég mér ekki til að greiða um hana atkvæði. Það er fyrst varhugavert, að við vitum ekki, hvort með henni á að skápa fordæmi um val á æðsta embættismanni ríkisins í framtíðinni. Ég veit ekki, hvort átt hefur að skilja ummæli hæstv. forsrh. þannig, að svo væri. Ég er ekki við því búinn né við sósíalistar að taka á 1–2 klst. ákveðna afstöðu gagnvar t svo þýðingarmiklu atriði, sem svo óljóst er fram sett. Ég legg áherzlu á, að enn er ekki upplýst, hvort þessi skipun um ríkisstjórann sé framtíðarfordæmi eða aðeins til bráðabirgða, - auk þess er allt á huldu um það, hverjir eigi uppástungurétt um forsetaefni, þingflokkar eða aðrir aðilar, hvort hann skuli skyldur til að taka við kosningu o. s. frv. Slíka tilhögun er ekki einu sinni hægt að ræða, eins og málið er fyrir lagt, hvað þá greiða atkvæði um þetta.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Það kemur berlega í ljós, sem raunar er ekki óeðlilegt, að þessar till. eru nokkuð misjafnlega séðar, eftir því frá hvaða sjónarmiði menn líta á þær. Ég held, að flestum þyki þær ganga of skammt, öðrum, að þær séu ekki nógu skýrar, og fleira er til fundið. Mér virðist hér vera reynt að hræða saman hinar sundurleitu skoðanir og býst við, að ekki sé auðvelt að gera það betur. Ég vona, að öruggt sé, að allur réttur okkar sé geymdur óskertur, ef þessar till. ná samþykki. Hv. þm. V.-Sk. minntist í hinni ágætu ræðu sinni á samninginn frá 1918 og almenna ánægju þjóðarinnar með hann. Ég veit, að hann fer þar með rétt mál, og ég tel, að það, sem náðist þá, hafi án efa verið mesti sigur okkar í sjálfstæðismálinu. Réttur þessarar þjóðar til að lifa sjálfstæðu lífi verður síðan ekki véfengdur. Það hafa komið fram raddir um, að hvorki hafi verið tekið skörulega né af framsýni á sjálfstæðismálinu. Þar er ég á þveröfugu máli. - Nú hef ég að vísu haft tilhneiging til að fara gætilega, varast hvort tveggja jafnt, að ganga á gerða samninga og að fleygja frá okkur rétti. Út frá því mundu ýmsir ætla, að mér þætti fullsterkt að orði kveðið í upphafi till, á þskj. 547. En ég skal viðurkenna, að síðan hreyfing komst á málið um s. l. nýár, hafa gerzt ýmsir þeir hlutir, að mér þykir rétt að kveða nú nokkru sterkar að orði en þá var ástæða til. Hv. þm. S.-Þ. og hv. þm. Ísaf. hafa talað nokkuð á sinn veg hvor um nú uppistandandi danska stjórnmálamenn og borið þeim ólíkt söguna. Ég hef ekki fengið neina nána kynning við þá menn né aðra í dönsku stjórnmálalífi, einungis veitt því athygli, hvernig þeir hafa komið fram í ræðu og riti, og reynt hef ég að meta að réttu afstöðu Dana sem sambandsþjóðar í okkar garð, síðan samningurinn frá 1918 gekk í gildi og þeir viðurkenndu rétt okkar til fullveldis. Og ég tel, að framkoma þeirra hafi verið þannig, að við höfum sízt ástæðu til að kvarta undan henni. 1918 var gengið út frá því, að þetta ár, 1941, yrði svo endanlega hafinn undirbúningur að lausn þessa máls á þann veg, að þá yrðu Íslendingar að taka endanlega ákvörðun um það, hvort þeir vildu vera áfram í sambandi við Dani eða ekki. Ég geri ekki ráð fyrir því, að það skipti verulegu máli fyrir Íslendinga, eða þjóðin hafi verið í vafa um, hver yrðu lok þessa máls. Ég geri líka ráð fyrir, að allur fjöldi manna á þessu landi hafi litið svo á, að þetta stjórnmálasamband ætti að rofna og slitna eftir ákvæði þessa sáttmála, sem ég minntist á, þegar fylling tímans væri komin. En hitt var mér orðið ljóst hin síðari ár, eins og mörgum öðrum Íslendingum, að um þetta mál mundi tæplega verða hiti hér á landi. Sambúð þjóðanna var komin í þann farveg, að það var ekki eðlilegt og þess var ekki að vænta, að mál þetta yrði af okkur leyst með dunum og dynkjum. Munu flestir hafa búizt við, að frá þessum málum yrði gengið eins og hverjum öðrum sjálfsögðum hlut, meðal annars vegna þess óhugs, sem var í okkar þjóð við tilhugsunina um að eiga að búa við erlend yfirráð um aldur og ævi, jafnvel hvað sambandið við Dani snertir, þó að ef til vill sé ekki rétt að kalla Það yfirráð. Nei, það liggur í hlutarins eðli, hvort sem yrði hlutskipti fólksins, sem á Íslandi býr 1941 eða síðar, að velja leiðina í lausn sjálfstæðismálsins, þá hlaut hún að verða byggð á sama grundvelli. En viðburðanna rás hefur nú orðið önnur heldur en sennilega nokkurn mann dreymdi um 1918. Eins og mikið hefur verið talað um á undanförnum þingfundum, þá brýtur nauðsyn lög, og við höfum orðið að grípa til Þeirra úrræða, sem atvikin hafa borið að okkur. Með þessari till., sem hér liggur fyrir, er að minni hyggju stigið nægilega stórt spor í þessu máli, eins og sakir standa. Það er alveg rétt, að hversu fer í framtíðinni kann enginn að segja um, en eins og hv. þm. V.-Sk. sagði, höfum við alltaf valdið í þessu máli, og ég vona, að við höldum áfram að halda þannig á því, að við getum alltaf haft réttinn okkar megin. Nú er það svo, að við vitum ekki þann dag í dag, hversu nærri við erum hinu raunverulega sjálfstæði, og það getur vel verið, ef við förum Þessa leið, þá sé hin eiginlega sjálfstæðisbarátta okkar að byrja. Það er augljóst, að rás viðburðanna hefur sýnt okkur, að það er fleira heldur en áhrif eða kúgun frá Dönum, sem við eigum að þakka sjálfstæði og frelsi manna á þessu landi. En þegar þess er gætt, að nú er varla afgreitt svo nokkurt mál, að ekki sé talað um lýðræði og hversu nauðsynlegt það er, þá verðum við að gæta þess vandlega, að þetta lýðræði verði meira í okkar höndum en orðin tóm. Mér virðist, að hin síðari ár höfum við sótt nokkuð fast í það horf, að meiri hlutinn hafi þjakað minni hlutann nokkuð meira en þörf var á. Enn verður þess allmjög vart, að réttar minni hl. í þjóðfélaginu er ekki gætt eins og vera skyldi hjá þjóð, sem gerir lýðræðið að sinni trúarjátningu. Þarf ekki að leita langt til að finna, hversu mikill voði stafar af því, að þjóðernismeirihl. hefur þjakað þjóðernisminnihl. Innan þjóðfélagsins held ég, að það muni geta haft svipuð áhrif, ef þjóðarmeirihl. gerir sér leik að því að meina minni hl. að ná sanngjörnum rétti sínum í þjóðfélaginu. Að öllu þessu athuguðu, verður affarasælast fyrir okkur, fámenna þjóð, að gæta þess í viðskiptum okkar út á við og í sjálfstæðismálunum, baráttunni fyrir frelsi og í sambúðinni inn á við, að við ekki eingöngu náum okkar rétti, heldur hugsum líka um rétt þeirra, sem við eigum skipti við. Ég skal svo að lokum segja, að eins og mál þetta er undirbúið hér, ætti að geta orðið samkomulag um það á þessu stigi málsins, og ég fyrir mitt leyti mun greiða því jákvæði mitt.

*Sigurður Kristjánsson: Það eru aðeins örfá orð. Þegar ég bar fram till. mína um að umr. yrði frestað, þá var það ekki aðeins af því, að ég teldi málið þess vert, heldur vildi ég með því koma í veg fyrir, að hér séu felldar till., sem ég vil telja mjög óheppilegt, þó að þær gangi nokkuð lengra heldur en till. stj. Ég hefði þess vegna talið miklu heppilegra, að umr. hefði verið frestað og náðst hefði samkomulag um þær. Samt mun ég nú ekki bera fram brtt. við þetta mál, Þó að ég hafi mikla tilhneigingu til þess, enda vil ég ekki verða til þess, að hér séu felldar till., sem frá sjónarmiði almennings mundu ef til vill verða taldar æskilegri heldur en það, sem samþ. verður. Nú er náttúrlega um seinan að fresta umr., og þessi till., sem hér liggur fyrir, hlýtur að koma undir atkvæði. En ég vil nota tækifærið til þess að svara því, sem hæstv: forseti sagði og eflaust er rétt, að hann hafi ekki vitað annað en þm. væri kunnugt um þessa till. og hvað væri á dagskrá í kvöld. Ég get lýst yfir því, að ég fór tvær ferðir upp í alþingishús til þess að reyna að komast að, hvaða dagskrá væri ákveðin, og fékk síðast að sjá hana hjá skjalaverði, eftir mikla fyrirhöfn. En aðra af þessum till. fékk ég ekki að sjá fyrr en ég kom á þingfund. Mótmæli mín gegn því, að umr. færu fram að sinni, voru því. fullkomlega á rökum byggð, þó að hæstv. forseta hafi ekki verið kunnugt um það.

Forseti (HG) : Ég vil taka það fram, að það stendur ekki í valdi forseta að gæta þess, að þm. séu á þingfundum, þegar tilkynntir eru aukafundir.



Mér finnst það nokkuð óviðkunnanlegt, þegar verið er að ræða sjálfstæðismálið, að hv. þm. tali ensku. Það minnir mann a. m. k. ekki á þann „Eidsvoldshita“, sem hv. þm. S.-Þ. var að tala um, að hægt væri að koma inn í þetta mál, með því að gera dálitla breytingu á orðalagi þeirrar till., sem hér liggur fyrir. Hv. þm. notaði einnig orðið „gentlemanlike“, „allright“ og viðhafði fleiri enskuslettur.

Það gæti orðið þægilegt fyrir hv. þm. að kunna ensku, ef hann yrði fluttur til Bretlands

. Ég veit, að hv. þm. S.-Þ. er ekki svo óvinveittur mér, að hann vildi ekki, að ég kynni ensku, ef ég yrði fluttur til Bretlands. Hann hefur því gert það í vinsamlegum tilgangi að nota þessar enskuslettur, ef ég skyldi læra eitthvað af þeim. Hæstv. forseti var líka svo hugulsamur að kenna hv. þm. ensku, ef þeir skyldu verða fluttir til Bretlands, og í því skyni notaði hann orðið „allright“ af forsetastóli nokkrum sinnum. En samkv. upplýsingum hv. þm. S.-Þ. er það ekki af öðru en hugsunarsemi við okkur veslings þm. sem megum eiga von á því að verða fluttir til Bretlands. Ég vil taka undir það, sem hv. 5. þm. Reykv. sagði um undirbúning þessa máls. Það er ekki rétt hjá hæstv. forseta, að tilkynnt hafi verið í dag á deildarfundi, að fundur Sþ. í kvöld mundi fjalla um sjálfstæðismálið. Ég hlustaði á tilkynninguna í Ed., og þar var aðeins minnzt á, að fundur yrði, en ekki sagt, hvað yrði á dagskrá. Ég hafði hvorki séð till. eða dagskrána, fyrr en ég kom hingað á fund. Með talsverðri fyrirhöfn tókst mér samt að komast að, hvað væri á dagskrá, en það var ekki þeim að þakka, sem eiga að sjá um, að þm. gefist kostur á að kynna sér málefni fundanna. Það sýnir vel innræti hv. meiri hl. Alþ., að hann hafði ekki drengskap í sér til að taka undir með hv. 5. þm. Reykv., og till. hans var því felld. Hæstv. forsrh. sagði í sambandi við þetta mál, að það ætti að vera síður að ræða veigamestu málin innan flokkanna, en ekki á Alþingi. Miðstjórnir flokkanna ættu fyrst og fremst að ræða öll veigamikil mál, samkv. kenningu hæstv. forsrh., en það væri ekki Alþingi, sem væri réttur vettvangur til þeirra hluta. Hæstv. forsrh. sagði einnig, að nauðsynlegt hefði verið að ræða sjálfstæðismálið innan flokkanna, en hann hafði jafnframt séð fyrir því, að ekki var nokkur leið fyrir Sósíalistafl. að taka afstöðu til till. Hann taldi nauðsynlegt, að miðstjórnir allra flokka ræddu nýmæli þetta, einnig miðstjórnir flokka stjórnarandstæðinga. En hæstv. ríkisstj. kom í veg fyrir það, að flokkar stjórnarandstæðinga gætu rætt till. þær, sem hér liggja fyrir, því að enginn fékk að sjá þær fyrr en komið var á fund. Sósíalistafl. gat rætt sínar till., en ekki tekið afstöðu til þeirrar till., sem hér liggur fyrir, sem öllum öðrum gafst kostur á að sjá en þm. Sósíalistafl. Þetta held ég, að hæstv. ráðh. hljóti að skilja. Það kann að vera, að hæstv. ráðh. yfirleitt mundu kjósa helzt, að aðrir aðilar en Alþingi tækju ákvarðanir um málefni þjóðarinnar, sér- staklega ef þau væru veigamikil, - en engir aðrir aðilar eiga rétt á að ákveða um mál yfirleitt nema Alþ., og það býst ég við, að hæstv. ríkisstj. sé kunnugt um. Hvers vegna máttu þm. stjórnarandstæðinga ekki fá að sjá þessar till. fyrr en í kvöld? Hvað var hættulegt við það, þó að þeir hefðu séð þær einum eða tveimur dögum fyrr? Hæstv. ráðh. sagði, að hann kysi helzt að þurfa ekki að ræða utanríkismálin við suma þm. Nú, sjálft sjálfstæðismálið er þá aðeins orðið venjulegt laumumál utanríkisn. og ríkisstj., - laumumál, sem Alþ. og þjóðina varðar ekkert um og má ekki fá að vita um, nema að svo litlu leyti sem mögulegt er. Hvað segja nú sjálfstæðishetjurnar, sem lifa í endurminningunni frá 1918, um þessi boðorð? Hvað segja þeir menn, sem vilja koma „Eidsvoldshita“ í málið, um þetta? Halda þessir menn, að hægt sé að skapa þennan svokallaða „Eidsvoldshita“ hjá þjóð, sem ekki fær að vita nema undan og ofan af um sín helztu mál? Halda þeir, að hægt sé að skapa hann með því að pukrast með málefni þjóðarinnar innan fjögurra veggja? Þetta getur nú verið gamansemi. Það verður hvort sem er aldrei neinn „Eidsvoldshiti“ í þessum málum hjá þjóðinni undir forystu þeirrar ríkisstj., sem í rauninni er ekki annað en þægilegt verkfæri í höndum erlends hervalds, um leið og hún vill ljá sér til fylgis aðra undir okaða smáþjóð. Það kann að vera, að hv. þm. S.-Þ. fái seinna að komast í kynni við .„Eidsvoldshita“ íslenzku þjóðarinnar, en það verður áreiðanlega sá hiti, sem skapast í baráttunni við það vald, er nú undirokar þjóðina. Ef við athugum þróun tveggja síðustu styrjalda, og þegar þess er gætt, að nú er þróunin miklu örari heldur en hún var, þarf það engum að koma á óvart, þó að íslenzkur verkalýður, en ekki þessi samkunda, taki endanlega afstöðu og ákvörðun um sjálfstæðismálin. Svo að ég snúi mér aftur að þeim rökum hæstv. ríkisstj., að hún hafi hagað sér réttilega í þessum málum, þá getur vel verið, að hæstv. ráðh. hafi ekki þurft að ræða við okkur um þessi mál eða önnur, hvort sem um var að ræða utanríkis- eða innanríkismál. Sérstaklega mun þeim þykja óþarfi að ræða við okkur um utanríkismálin. Ég hef nú heldur ekkert gaman af að ræða við hæstv. forsrh. um þau, en við erum báðir kjörnir fulltrúar sömu þjóðar, og þess vegna verðum við að ræða saman um þessi mál, meðan þingræðið er haft í heiðri. Að hér sé um utanríkismál að ræða, þó að það hafi einhverja sérstöðu, er ekkert annað en fyrirsláttur, sem bezt sést á því, að sama aðferðin var viðhöfð með þingfrestunina, sem var dagskrá í gærkvöldi. Hæstv. forsrh. játaði, að Alþ. ætti ekki að ráða um veigamestu málin, heldur flokksstjórnirnar, og í þessu fólst sú játning, að hann sé ráðinn í að láta þingræðið sigla sinn sjó.

Forseti (HG) : Út af ummælum hv. þm., að hann hafi ekki séð dagskrána, fyrr en hann kom á fund, þá mun honum og öðrum hv. þm. kunnugt um, að dagskráin var tilbúin milli kl. 3 og 4 í dag á skrifstofunni, og gátu þeir leitað þangað, ef þeir vildu fá að vita, hvaða mál yrði á dagskrá í kvöld.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég geri undantekningu frá reglunni og verð að láta í ljós undrun mína yfir þeim þembingi, sem kom fram hjá hv. þm., sem síðast talaði, að hann skyldi leyfa sér að tala eins og sá, sem valdið hefði, eða a. m. k. áður en langir tímar liðu mundi hafa öll völd í hendi sér. Ég veit ekki betur en það hafi sýnt sig fyrir skömmu síðan við atkvgr. hér í Rvík. hversu mikil völd þessi hv. þm. hefur í þeim hópi, sem maður skyldi ætla, að hann hefði einhver áhrif. Ég veit, að allir munu þess fullvissir, að þess verður lengi að bíða, að nokkrar líkur verði til þess, að við eigum eftir að upplifa völd á einhverju sviði hjá slíkum manni. Úr því að ég stóð upp, get ég hins vegar ekki látið hjá líða að lýsa yfir því, að mér þótti leitt, að inn í þessar umr. skyldi þurfa að blandast ónot til okkur svo vinveittrar og skyldrar þjóðar, sem við höfum nú um langt skeið haft góða sambúð við. Ég verð að segja, að mér þykir leitt, að hér er verið að búa til ágreining um þetta mál, sem er í rauninni alls ekki til, og ég vil eindregið mælast til þess við hv. 3. þm. Reykv., að hann taki aftur þessa till., sem hann ber fram, um breyt. á till. ríkisstj., því að hans till. eru á hreinasta misskilningi byggðar, eins og líka þau ummæli frá öðrum hv. þm., að þessar brtt. gangi nokkuð lengra en till. ríkisstj. Sannleikurinn er, að það er ómögulegt að greiða atkv. með till. hv. 3. þm. Reykv, á þskj. 553, af þeirri einföldu ástæðu, að hún stangast við sjálfa sig. Hann vill láta seinni lið till. hljóða svo: að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku, og sé sambandinu að fullu slitið, þótt ekki þyki að svo stöddu tímabært, vegna ríkjandi ástands, að ganga formlega frá sambandsslitum o. s. frv. Sambandinu er að fullu slitið, en samt er eftir að ganga frá formlegum sambandsslitum, samkv. till, hv. þm. En ef eftir er að ganga frá formlegum sambandsslitum, er sambandinu ekki að fullu slitið. Ef hv. þm. meinar eitthvað annað en í till. stendur, verður hann að orða það betur. Þess vegna er ekki hóti lengra gengið með brtt. hv. 3. þm. Reykv. en með till. ríkisstj. Sambandsslitin sjálf eru eftir, og það er gerð grein fyrir því, hvers vegna þau eru eftir, sem sé vegna ríkjandi ástands. Hvaða vit er þá í því að segja, að sambandinu sé að fullu slitið? Þegar hv. þm. athugar málið, sér hann, að þetta má ekki svo vera. Annars get ég með tilvísun til þess, sem hv. þm. V.-Sk. sagði, lýst yfir því, að mér virðist engum geta blandazt hugur um, hvað í till. ríkisstj. felst. Samkv. sambandsl. frá 1918 hefðum við nú, að ástandinu óbreyttu, átt á þessu þingi að gera fyrsta skrefið til endanlegra sambandsslita með því að krefjast endurskoðunar á sambandslagasáttmálanum. Þá lá fyrir þessu þingi, og því fyrir öllum flokkum þingsins, að hugsa það mál, og að nokkru leyti er þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, lausn á því. Í till. er yfirlýsing um, að frá því er sambandið var sett, sé ástandið svo breytt, að slíta megi sáttmálanum. Sáttmálinn er raunverulega niður fallinn, og endurnýjun kemur ekki til greina. Íslendingar hafa tekið í sínar hendur meðferð allra sinna mála. Það er aðeins formið, sem eftir er að ganga frá. Og það er það sama, sem hv. 3. þm. Reykv. segir. Hvar er þá ágreiningurinn? Hann er enginn. Við erum allir sammála um efni till. Af hverju á þá að láta líta svo út sem um einhvern ágreining sé að ræða? Ég hef ekki meira um þetta mál að segja. Ég vil beina þeim tilmælum til hv. 3. þm. Reykv., að hann taki aftur till. sína.

Héðinn Valdimarsson Hæstv. fjmrh. er vanur að kljúfa orð og gerir það nú, þegar hann lýsir sig mótfallinn mínum till. Mér finnst andstaða hans undarleg, því að ég hef heyrt, að hann hafi hreyft svipuðum till. innan síns flokks. En það segir sig sjálft, að eins og þáltill. er orðuð samkv. mínum brtt. eru ýmis mál í sambandi v ið sambandsslitin, sem eftir væri að ræða um, t. d. jafnréttisákvæðið. Við getum ákveðið, að sambandsslit skuli fara fram, en við getum látið það liggja í þagnargildi um hríð. Það er fjarri því, að í mínum till. séu mótsagnir. Enda fór það svo, að hæstv. ráðh, hafði ekki rétt eftir mínar brtt. Hann talaði um formleg sambandsslit, en ég orðaði það: að ganga formlega frá sambandsslitum. Ég tek mínar till. ekki aftur og allra sízt eftir þau ummæli hæstv. forsrh., að tvær leiðir væru opnar, en hæstv. fjmrh. segir hins vegar, að aðeins sé ein leið opin. Hæstv. forsrh. tók það fram, að það væri hægt að ganga leiðina eftir sambandslögunum.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég vil taka það fram, að ekkert ósamræmi er á milli yfirlýsingar minnar og hæstv. fjmrh. Ef stríðið stendur þar til 1944, gefur að skilja, að við notum enga riftingarleið eftir það, því að samningurinn er þá horfinn úr gildi hvort sem er.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Þar sem hv. 3. þm. Reykv. vísar til ræðu hæstv. forsrh., hefur hann alveg misskilið ummæli hans. Þess vegna hefur sú tilvitnun enga þýðingu í sambandi við það, sem okkur hefur farið á milli. Það er líka misskilningur, að nokkru máli skipti, hvort sagt er: að ganga frá formlegum sambandsslitum - eða: ganga formlega frá sambandsslitum. Í báðum tilfellum er það játað, að sjálf sambandsslitin séu eftir. Það er rétt, að ýmislegt er játað með þessu, að eins og sakir standa sé ekki hægt að ganga frá formlegum sambandsslitum, t. d. hvað snertir sameiginlegan þegnrétt. 

*Bergur Jónsson: Ég vil ekki taka undir með hæstv. fjmrh., að enginn ágreiningur sé í þessu máli milli hans og hv. 3. þm. Reykv. Það hefur einmitt komið fram í fyrri brtt. hv. þm. beinn ágreiningur. Ég get undirstrikað allt, sem hæstv. fjmrh. sagði um, að það er ekki hægt að setja fyrri brtt. hv. 3. Þm. Reykv. inn í till. á þskj. 547, vegna þess að hún kemur í bága við önnur atriði till. Það er um tvær leiðir að ræða: Í fyrsta lagi, hvort við eigum að láta okkur nægja að lýsa yfir því, að við höfum rétt til sambandsslita, eða hvort við eigum að lýsa yfir, að við notum okkur strax þann rétt. Það er þessi ágreiningur, sem alltaf hefur verið í þessu máli. Ef hv. 3. þm. Reykv. hefði viljað láta Alþingi gera ályktun um það, að Ísland vildi slíta sambandinu við Danmörku á þessu þingi, þá hefði hann orðið að bera fram sjálfstæða till. um það, en ekki reyna að setja slíkt ákvæði inn í till., sem segir, að það eigi að bíða með að nota sér vanefndirnar frá Danmerkur hálfu. Ég vil segja það um mína afstöðu, að í fyrra skrifaði ég blaðagrein og hélt því fram, að nú hefðum við rétt til að slíta sambandinu, en óskaði, að till. í þessa átt væri samþ. á komandi Alþ., en með því skilyrði, að á bak við þá yfirlýsingu stæði helzt allt þingið og öll þjóðin, líkt og var um yfirlýsingar Alþ. 10. apríl 1940. Síðan hafa orðið miklar umr. um þetta mál, og það hefur komið í ljós, að það er fjöldi manna innan þings og utan, sem ekki vill nota sér vanefndirnar til að lýsa sambandinu við Danmörku að fullu slitið. Ég vil þess vegna halda mér við þá sömu afstöðu og ég hafði, er ég ritaði nefnda blaðagrein. Úr því að ekki stendur á bak við ósk mína yfirgnæfandi meiri hl. þings og þjóðar, er ég ánægður með, að því sé slegið föstu hér á Alþ., að Alþ. telji sig hafa fullan rétt til sambandsslita, og sé sá réttur notaður undireins og ástæður eru þannig, að það sé hægt. Tel ég það vel við unandi fyrst um sinn.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég hef rætt um þessa till. skv. fyrirfram gefnu leyfi hæstv. forseta, um leið og ég ræddi um allar till. Í heild í framsöguræðu minni, sem að vísu var stutt, og ég vil því segja það til viðbótar því, sem ég hef áður sagt, að ég vænti þess, án þess að um þetta verði rætt nánar, að hv. þm. geti allir fallizt á þessa till., eins og till. um sjálfstæðismálið.