Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (SB): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 11, marz 1965. Vegna aðkallandi starfa heima fyrir næstu vikur get ég ekki sinnt þingstörfum um tíma. Vil ég því leyfa mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis jafnframt óska þess, að 2. varamaður Framsfl. í Suðurlandskjördæmi, Matthías Ingibergsson lyfsali, Selfossi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Ágúst Þorvaldsson, 2. þm. Sunnlendinga.“ Kjörbréf Matthíasar Ingibergssonar hefur áður verið rannsakað og hann átt sæti á Alþingi áður og undirritað drengskaparheit um að halda Stjórnarskrána. Hann tekur því nú sæti á Alþingi.



Herra forseti. Eiginlega hleyp ég hér í skarðið að nokkru leyti fyrir hv. frsm. minni hl., sem er fjarverandi, eins og hv. þm. er kunnugt og er mér málið skylt, þar sem ég er 1. flm. þessa frv. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er þó einkum sú, að hæstv. viðskmrh. deildi nokkuð hvatvíslega á framsóknarmenn í sambandi við þeirra málflutning varðandi þessi efni og hélt því fram, að málflutningur þeirra gæfi villandi hugmynd af þróun þessara mála, þ.e.a.s. lánamálanna, vaxtamálanna og í því sambandi afkomu landsins út á við. Ég ætla að íhuga hér ofur lítið það, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta efni og minnast fyrst á afkomu landsins út á við á síðustu árum. Við höfum haldið því fram, að afkoma landsins í heild út á við hafi ekki batnað á þeim árum, sem liðin eru síðan vinstri stjórnin hætti, þ.e.a.s. frá því í árslok 1958, heldur hafi hún þvert á móti versnað mjög verulega. Við höfum bent á, að hæstv, ríkisstj. hefur ætið haldið því fram, að fjárhag landsins út á við hafi þá verið mjög illa komið, skuldir orðnar hættulega miklar og þjóðin þyrfti því að leggja æðihart að sér og taka á sig kjaraskerðingu til þess að lækka erlendu skuldirnar og var beinlínis þannig orðað við fleiri en eitt tækifæri, að það þyrfti að lækka erlendu skuldirnar, sem væru orðnar of miklar. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á nokkrar staðreyndir um þróun þessara mála og þá um leið, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur tekizt það fyrirheit að lækka skuldirnar við útlönd, en það sagði hún að væri einn tilgangur þeirra ráðstafana, sem efnt var til, sem hefði í för með sér verulega kjaraskerðingu. Og þá er samanburðurinn þannig og miða ég þá við upplýsingar um gjaldeyrisstöðu bankanna skv. Fjármálatíðindum og um erlend lán einnig samkvæmt upplýsingum Fjármálatíðinda og ársskýrslu Seðlabankans og aðrar áreiðanlegustu heimildir eru hér notaðar. Miða ég fyrst við árslok 1963, vegna þess að fram að þeim tíma eru endanlegar tölur komnar, en ég kem svo síðar að þróuninni á árinu 1964, til þess að heildaryfirlit fáist fram að síðustu áramótum. Og þá standa þessi mál þannig: Gjaldeyrisstaða bankanna hefur batnað á þessu tímabili, frá árslokum 1958 til ársloka 1965, um rúman milljarð króna, en skuldir Íslendinga erlendis hafa á sama tíma hækkað miklu meir, en því nemur eða í kringum hálfan annan milljarð króna eða vel það og þar af eru tæpar 500 milljónir vörukaupalán til stutts tíma og mjög mörg önnur lán einnig til stutts tíma. Þá litur dæmið sem sé þannig út, að skuldir landsins út á við, þ.e.a.s. landsmanna, í árslok 1958, að frádregnum innstæðum bankanna, nema nálega 2 milljörðum eða 1 milljarð og 999 þús. En í árslok 1963 eru skuldir umfram innstæður komnar upp í 2 milljarða 347 milljónir eða hafa hækkað um nálega 350 millj., en ekki lækkað. Skuldaaukningin við útlönd er sem sagt miklu meiri, en innstæðuaukningunni nemur, þannig að sé litið á þessi mál í heild, kemur í ljós, að þessi margumtalaði gjaldeyrisvarasjóður er í raun og veru byggður upp með lántökum erlendis og þ. á m. stórfelldum vörukaupalánum til stutts tíma. Ef við svo íhugum þróun þessara mála s.l. ár samkvæmt upplýsingum, sem Jóhannes Nordal seðlabankastjóri gaf í fréttaauka í útvarpinu, hafa heildarlántökur erlendis, - en það eru allt saman bráðabirgðatölur og geta eitthvað breytzt, - þá hafa lántökur á árinu 1964 numið um 880 millj., en endurgreidd lán um 420 millj., þannig að hækkun á lánum erlendis hefur numið 460 millj., en vörukaupalán hafa lækkað um 78 millj. Nettóhækkun skulda út á við hefur því orðið um 380 millj. rúmar 1964, en gjaldeyriseignin hefur vaxið um 281 millj., og staðan í heild hefur því versnað um 101 millj. Þannig sjáum við, að skuldir landsmanna út á við hafa farið hraðvaxandi á þessum árum, þó að það væri gefið í skyn, að það ætti að leggja á menn kjaraskerðingu til þess að borga þær niður, sem auðvitað var aldrei neitt annað en endaleysa, að slíkt stæði til. Skuldir við útlönd hafa farið hraðvaxandi á þessu tímabili og vaxið miklu örar, en gjaldeyrisinnstæður hafa myndazt hjá bönkunum. Því er heildarmyndin eins og ég sagði, að aðstaðan út á við er verri, þegar heildarmyndin er skoðuð, en hún var áður. Það er þess vegna mjög óréttmætt, þegar hæstv. ráðh. er að ásaka okkur fyrir það, að við viljum gefa af þessum málum ranga mynd, því að þetta er sú mynd, sem við höfum brugðið upp, sú sem ég nú hef brugðið upp einu sinni enn og hún er sú rétta. Það er ekki hugsanlegt, að hún geti verið röng, því að þetta er tekið eftir beztu heimildum opinberra stofnana. Það má vera, eins og ég segi, að þetta geti eitthvað breytzt fyrir 1964, því að þessar tölur eru gefnar af seðlabankastjóranum með fyrirvara, en það getur ekki raskað þessari mynd, svo að neinu verulegu nemi. Þá sagði hæstv. ráðh., að það bæri að taka þarna með í reikninginn, sem framsóknarmenn vildu aldrei gera, að þó að skuldir hefðu vaxið mikið út á við, þá væri þeim miklu haganlegar fyrir komið nú, en áður og það væri stórkostlegur ávinningur, nú væri miklu minna af stuttum lánum. Og hann lýsti því með sterkum orðum, hvað það hefði verið mikið af hengingarskuldum og stuttum lánum, þegar vinstri stjórnin fór frá, en hversu búið væri að koma þessu nú hagfelldlega fyrir í lengri lánum, þetta væri verulegur ávinningur. Og hann skaut þar inn í setningu t.d. eins og þeirri, að þar að auki hefði lánstraustið vaxið svo mikið, að það væri ekki nema eðlilegt, að ríkisstj. hefði viljað notfæra sér það og taka talsvert mikið af erlendum lánum. Það er náttúrlega nokkuð annað hljóð í þessum strokk en var, þegar byrjað var, því að þá var talið, að skuldasöfnun landsins í heild væri hættulega mikil og ætti að lækka skuldirnar og leggja á menn byrðar til þess. En látum það nú alveg vera. Athugum aftur hitt, sem hæstv. ráðh. tók fram, að þessu væri öllu betur og haganlegar fyrir komið, nú en áður. Nú hef ég því miður ekki getað fengið neins staðar í opinberum plöggum, - það má vera, að það sé þó til einhvers staðar, þó að ég hafi ekki getað fundið það, - alveg öruggt yfirlit eða samanburð um það, hvernig ríkislánunum og lánum annarra, en ríkisins líka hefur verið varið, t.d. annars vegar 1958 og hins vegar 1963 eða 1964 í árslokin. Ég hef því ekki öruggan samanburð um, hvort það er meira eða minna núna af stuttum lánum erlendum, en þá var, en ég er nálega alveg viss um, að samanburður á þessu mundi leiða í ljós, að það er miklu meira nú af stuttum lánum, sem Íslendingar skulda erlendis, en var 1958. Í því sambandi má m.a. benda á, að nú eru vörukaupalán, sem eru yfirleitt til nokkurra mánaða, á fimmta hundrað milljónir og hafa vaxið á tímabilinu nálega um þá tölu. Engar sambærilegar skuldir til stutts tíma voru til í árslokin 1958, a.m.k. ekki svo að teljandi sé, á móti þeirri stórkostlegu fjárhæð í lausaverzlunarskuldum, sem safnað hefur verið síðan. Hér er því um stórkostlegar skuldbindingar að ræða til stutts tíma. Þar að auki hygg ég, að lán til skipakaupa, sem eru yfirleitt til mjög stutts tíma, séu miklum mun hærri núna en þau voru í árslok 1958 og það er raunar ekkert um það að efast, að þau eru miklu hærri núna, en þau voru þá. Bara þetta tvennt er nægilegt til að sýna, að fullyrðingar hæstv. ráðh. um þetta eru algerlega úr lausu lofti gripnar og sennilega öfugmæli. En til viðbótar vil ég svo, til þess að upplýsa dálítið nánar um lántökustefnuna núna þessi árin, svona eins og sýnishorn, rifja hér upp um erlendu lántökurnar árið 1963, en frá þeim er greint í Fjármálatíðindum á bls. 55 og áfram í 1. hefti 1964. Þar segir þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Hér á eftir verður getið helztu lána, sem samið var um á árinu 1963. Framkvæmdabanki Íslands gekk 14. marz 1963 frá lánssamningi við Export-Import-bankann í Washington um PL -- 480 lán, en það er hliðstætt lán og bankinn hefur veitt undanfarin ár til eflingar efnahagsþróunar á Íslandi. Lánið, sem er að upphæð 61 millj. kr., endurgreiðist í íslenzkum krónum með 35 hálfs. árslegum greiðslum og fer fyrsta greiðsla fram þremur árum eftir að byrjað er að nota lánið. Vextir eru 4%, og af láninu var notuð 21 millj. kr. á árinu 1963." Þetta er fyrsta lánið, sem þarna er talið og þetta er til sæmilega langs tíma, en síðan segir: „Framkvæmdabankinn tók lán að upphæð 247.500 dollarar (eða nálega 10 millj.) hjá Banque Lambert í Brüssel í Belgíu. Lánið, sem ætlað er til byggingar ullarverksmiðju, var allt endurlánað Álafossi og notað á árinu. Lánið endurgreiðist á fjórum árum og ber 71/4% vexti. Loks tók Framkvæmdabankinn lán hjá Société Generale í London í maímánuði 1963. Lánið, sem er 500 þús. dollarar (þ.e.a.s. um 20 millj.), er í formi víxils til 6 mánaða með vilyrði um framlengingu. Vextir eru nú 5%, en geta breytzt.“ Þarna eru komin tvö lán, annað er til fjögurra ára og telst vitanlega mjög stutt lán, hitt er víxill með vilyrðum um framlengingu. Svo segir: „Landsbanki Íslands tók þriðja árið í röð lán hjá bönkum í Noregi. Lánið er, eins og hin tvö lánin, tekið vegna fiskveiðasjóðs og ætlað til framlengingar á afborgunartíma fiskibátalána. Lánið var að upphæð 1 millj. 407 þús. norskar kr. (þ.e.a.s. 8–9 millj. ísl. kr.), og var allt notað á árinu. Endurgreiðsla þess fer fram á árunum 1965– 1967." Það er þriggja ára lán, vextir eru 51/2 %. Síðan kemur: „Póstur og sími tóku á árinu lán hjá L. M. Ericsson til byggingar sjálfvirkra símstöðva að upphæð sænskar kr. 2.015.200 (þ.e.a.s. 12–13 millj. ísl. kr.). Lánið endurgreiðist á tveimur árum með 5% vöxtum.“ Síðan segir: „Fjmrn. tök tvö erlend lán á árinu, sem bæði voru notuð til viðgerða á Þorsteini þorskabít. Annað lánið var að upphæð 42.810 sterlingspund og endurgreiðist á 3 árum með 6% vöxtum, en hitt lánið var 173.760 þýzk mörk og endurgreitt á 2 árum.“ Þ.e.a.s. annars vegar á 3 árum og hins vegar á 2 árum. Síðan segir: „Strætisvagnar Reykjavíkur tóku lán bæði í sænskum kr. og þýzkum mörkum til strætisvagnakaupa, samtals að upphæð 31/2 millj. kr. Þessi lán endurgreiðast á næstu 3 árum. Loks samdi Rafveita Vestmannaeyja um lán til kaupa á spennustöðvum hjá Sterling Cable Co. í Englandi. Lánið er að upphæð 40.100 sterlingspund og umsamdir vextir 7%. Endurgreiðsla þess fer fram á árunum 1965– 1968," þ.e.a.s. á 4 árum. Þetta eru sem sé löngu lánin. Síðan kemur: „Aðrar erlendar lántökur opinberra aðila til lengri tíma en eins árs,“ - það er sem sé gefið í skyn, að það sé eitthvað af lánum hjá opinberum aðilum til styttri tíma en eins árs, - „er ekki vitað um á árinu 1963." Þetta er nú stefna hæstv. ríkisstj. í framkvæmd, sem ráðherra taldi vera að taka helzt ekki nema löng lán og breyta til frá því, sem áður var. Af opinberu lánunum, sem eru talin upp, er aðeins eitt einasta langt lán, hitt eru allt saman stutt lán og sumt hengingarlán. Mér kæmi ekkert á óvart, þó að eitthvað svipað kæmi út, ef athugaðar væru lántökurnar 1962 og 1961 o.s.frv., en ég hef ekki haft aðstöðu eða tíma til þess að íhuga það. Þetta var um opinberu lánin. Síðan kemur: „Ný lán einkaaðila, sem samið var um 1963, námu 431.8 millj., en þar af voru 318 millj. notaðar á árinu. Verulegur hluti þessarar upphæðar var vegna innflutnings á fiskibátum eða 184.6 millj: Það eru allt saman mjög stutt lán og líklega verulegur hluti af hinum einkalánunum líka. Ég verð að segja, að ég er alveg steinhissa á málflutningi hæstv. viðskmrh. í þessu sambandi. Ég held, að þetta hljóti að vera byggt á einhverjum óskaplegum misskilningi hjá hæstv. ráðh. og sagt í fljótræði, því að það er alveg augljóst af því, sem ég nú hef upplýst, að því fer alls fjarri, að stefnunni hafi verið breytt í þá átt að forðast stutt lán, taka minna af stuttum lánum en áður, en leggja sig á hinn bóginn fram um það að hafa lánin löng. En hæstv. ráðh. lagði svo mikið undir í sambandi við þetta, að ég gat ekki heyrt annað en hann teldi, að stjórnin hefði gengið fram í því að breyta hengingarlánum, sem hann taldi að hefðu verið tekin, í löng lán og svo náttúrlega að varast stuttu lánin við nýju lántökurnar. Hæstv. viðskmrh. sagði líka, að skuldirnar væru nú ekki eins hættulegar og það væri eðlilegt, að lán hefðu verið tekin, þegar menn hefðu átt svo miklu greiðari aðgang að góðum lánum, þ.e.a.s. hagstæðum lánum, heldur en áður með lágum vöxtum. Hann sagði, að vextirnir af lánunum væru yfirleitt nú miklu lægri en áður. Ég hafði það á tilfinningunni, þegar hæstv. ráðh. sagði þetta, að þetta mundi ekki heldur vera rétt. Ég fór svo að rifja upp þær upplýsingar, sem mig minnti að hefðu komið í Fjármálatíðindum um þessi efni. Ég hef hér fyrir framan mig töflu eða yfirlit um þetta í Fjármálatíðindum og þar eru þessar upplýsingar, með leyfi hæstv. forseta: 1957 er sagt, að meðalvextir af opinberum lánum hafi verið 2.65%, en af einkalánum 5.40%. Og 1958 er sagt í töflunni, að meðalvextir af opinberum lánum hafi verið 2.48%, en af einkalánum 4.52%. En meðalvextir af erlendum lánum í heild, bæði opinberra aðila og annarra, hafa þá verið 3.23% 1957 og 2.87% 1958. En þetta eru vinstristjórnarárin, sem hæstv. ráðh. vildi bera saman við. Síðan er sagt í þessari töflu, að 1962 hafi meðalvextir af opinberum lánum verið komnir upp í 3.75% og enn fremur er sagt, að þá hafi meðalvextir af einkalánum verið komnir í 6.58% og árið eftir eða 1963 er sagt, að vextir :af opinberum lánum hafi enn hækkað upp í 4.06%, en á einkalánum séu meðalvextirnir þá 6.03%. En meðalvextir á öllum lánum eru taldir 1962 4.4%, en 1963 4.5%, á móti 2.8% og 3.6% 1957 og 1958. M.ö.o.: samkv. þessu, sem hér liggur fyrir, hafa vextir af opinberum lánum og einkalánum hækkað stórlega frá því, sem þeir voru, svo að eitthvað, skýtur þetta meira en lítið skökku við það, sem hæstv. ráðh. vildi vera láta. Loks sagði hæstv. ráðh., að það væri mjög ámælisvert, þegar framsóknarmenn væru að benda á, að þrátt fyrir þessar miklu hækkanir á erlendu lánunum hefðu engin stórvirki verið framkvæmd á borð við Sogsvirkjunina og áburðarverksmiðjuna, því að fjárfesting hefði veríð meiri í heild með jöfnu verði, en hún var á árunum 1956–1958. En ég sé ekki, að það sé nein ósanngirni í því að benda á þetta, vegna þess að það eru einmitt stórvirki á borð við Sogsvirkjun og áburðarverksmiðjuna, sem kalla á erlendu lántökurnar fyrst og fremst. Smærri verkunum getum víð miklu frekar komið upp sjálfir með eigin fjármagni og tiltölulega minni lántökum, jafnvel þó að það dragi sig verulega saman, þegar á heildina er litið og allt er lagt saman. Það eru vítanlega þessi stóru einstöku átök, sem fyrst og fremst eiga að kalla á erlendu lántökurnar. Það er vitanlega heppilegast, að erlendu lántökurnar geti orðið til þess að hrinda slíkum stórvirkjum í framkvæmd, en aftur á móti æskilegast, að sem minnst þurfi að taka af erlendum lánum til að hrinda í framkvæmd öðrum smærri verkum. Þetta vona ég, að við hæstv. ráðh. séum alveg sammála um. Þess vegna er það stórkostlega athyglisvert einmitt, að það skuli hafa safnazt svona gífurlegar erlendar skuldir út á við í beztu árum, sem þjóðin nokkru sinni hefur lifað hvað framleiðslu og verðlag snertir erlendis, án þess að nokkur slík stórvirki hafi verið gerð, einstök stórvirki eins og Sogsvirkjunin og áburðarverksmiðjan voru á sínum tíma. Hæstv. ráðh. var svo í leiðinni, að því er mér fannst, að koma því að, að í raun og veru hefðu Sogsvirkjun og áburðarverksmiðja ekki verið svo óskaplega mikil stórvirki, því að þessi verk mundu núna ekki kosta nema eitthvað um 450 millj. Þetta var tónninn í því, sem hæstv. ráðh. sagði. En ég vil benda á, að þetta voru svo stórkostleg verk, sem þarna voru unnin, að samanlagt kosta þau, að því er ég fæ bezt skilið, ef hæstv. ráðh. gizkar rétt á verðlagið, álíka mikið og þessi stóra Búrfellsvirkjun, sem verið er að bollaleggja og á að vera, ef til kæmi, bæði fyrir landsmenn og til alúminíumverksmiðjunnar. Og nú er manni sagt, að eiginlega sé alls ekki um það að ræða, að Ísland geti fengið lán til að koma slíkum stórvirkjum í framkvæmd nema með því að tengja þau við samninga við erlenda aðila varðandi raforkusölu og annað slíkt. M.ö.o.: því er haldið fram, að til þess að koma í framkvæmd verki, sem er álíka stórfellt og Sogsvirkjun og áburðarverksmiðja samanlagt, þurfi að gera sérstakar ráðstafanir. Íslandi mundi tæplega vera trúað fyrir svo miklu lánsfé framar til framkvæmda, svo að slíkt væri hægt að gera öðruvísi. Auðvitað legg ég ekki trúnað á, að þannig sé ástatt. En það er rétt að gera sér grein fyrir því, að bygging Sogsvirkjunarinnar og áburðarverkamiðjunnar voru stórkostleg átök á sinni tíð og það fékkst líka mikill stuðningur til þeirra framkvæmda erlendis og þ. á m. mikil lán. Og það er mjög athyglisvert, að svona stórkostleg skuldaaukning skuli hafa orðið við útlönd frá því 1958, enda þótt slíkar einatakar stórframkvæmdir hafi alls ekki komið til á þessu tímabili. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur verið flutt ár eftir ár og því hefur ævinlega verið vísað frá, það hefur ekki fengið fylgi stjórnarflokkanna eða stjórnarmeirihl. En frv. er um að lækka vextina niður í það, sem þeir voru fyrir viðreisn, sem kölluð er eða kölluð var og hætta að draga inn í Seðlabankann hluta af sparifjáraukningunni. Enda þótt þetta frv. hafi ekki verið samþ., hefur baráttan fyrir því og þeim málstað, sem það hefur að geyma, borið verulegan árangur. Fyrst, þegar hæstv. ríkisstj. neyddist til þess að lækka vextina strax um áramótin 1960–1961 og með því byrjaði hún í raun og veru að játa, að mistök hefðu orðið stórkostleg með þessari fruntalegu vaxtahækkun. Þá var auðvitað engin slík breyting komin á í efnahagslífinu, að hún gæfi nokkurt tilefni til þess að breyta vöxtunum aftur, heldur byrjaði ríkisstj. þá ofur lítið strax að hala í land og bogna undan þeirri baráttu, sem strax var tekin upp gegn þessum óeðlilega háu vöxtum, sem hlutu að setja hér allt úr skorðum. Og þannig var látið undan strax dálítið. Í hvert skipti, sem þessu frv. hefur síðan verið hreyft, hefur það verið sagt úr herbúðum stjórnarinnar, að það væri fullkomið ábyrgðarleysi að lækka vextina. Af því hlyti að verða mikil aukning á verðbólgunni, eins og það hefur verið kallað og það væru ábyrgðarlausar till. stjórnarandstöðunnar að lækka vextina. Síðast í fyrravetur var þetta látið dynja úr herbúðum stjórnarinnar. Ég benti þeim þá á það einu sinni enn, hvernig horfurnar væru og hvernig þeim litist á það, sem fram undan væri, á hvað þeir stefndu, hvernig mönnum dytti í hug, að hægt væri að halda vöxtunum á íbúðalánunum eins og þeir voru og eins og stjórnin hafði í mörg ár talið lífsnauðsynlegt að þeir væru, þegar þannig var komið málum, að vaxtabyrðin ein af andvirði lítillar íbúðar var orðin bróðurparturinn af verkamannakaupinu. Ég spurði þá að því, hvernig þeir héldu, að það mundi ganga að ná kjarasamningum, ef þetta viðhorf ætti að verða áfram. Þessi vaxtapólitík væri óframkvæmanleg til lengdar, hún væri þegar búin að gera stórkostlegt tjón í dýrtíðarvextinum og búsifjum fyrir framleiðsluna og þetta gæti ekki staðizt. Þá var þetta kallað ábyrgðarleysi einu sinni enn. En hvað gerðist? S.l. vor ráku þeir sig á vegginn, ráku sig á, að það var ekki hugsanlegt að koma saman kjarasamningum í eitt skipti enn án þess að breyta vaxtapólitíkinni. Ætli það hefði ekki verið nær fyrir hæstv. ríkisstj. að fara fyrr að beygja sig fyrir staðreyndum og fara fyrr eftir því, sem við lögðum til í þessu efni og höfum ráðlagt öll þessi ár? En loksins urðu þeir að beygja sig fyrir því, að það var óhugsandi að koma saman nokkrum kjarasamningum án þess að breyta vaxtapólitíkinni. Þá kom það allt í einu í ljós, að þetta var ekkert ábyrgðarleysi, sem við höfðum haldið fram og við höfðum bent stjórninni á, heldur óhjákvæmileg nauðsyn, sem jafnvel þeir urðu að beygja sig fyrir, sem höfðu árum saman kallað þetta ábyrgðarleysi stjórnarandstöðunnar. Svona geta staðreyndirnar verið miskunnarlausar og svona getur það hefnt sín að þykjast ekki sjá og vilja ekkí taka skynsamlegum uppástungum, ef þær koma frá öðrum. Við höfum líka árum saman bent á, að það væri óhugsandi, að íslenzk framleiðslustarfsemi gæti til lengdar starfað og greitt þá háu vexti, sem hér voru settir á og eru miklu hærri en í nokkru öðru nálægu landi og alveg ósambærilegir við það, sem þeir framleiðendur verða að borga í öðrum löndum, sem keppa við okkar framleiðslu á erlendum mörkuðum. En hæstv. ríkisstj. hefur barið höfðinu við steininn í mörg ár, einnig í þessu tilliti sagt, að þetta væri ábyrgðarleysi stjórnarandstöðunnar að leggja til lægri vexti fyrir framleiðsluna og óframkvæmanlegt, vextirnir væru svo lítill hluti af kostnaðinum við framleiðsluna. Og hæstv. viðskmrh. hefur hér á hverju einasta ári mætt með þetta sama dæmi, sem hann mætti með enn nú um daginn, telur saman bankaskuldir útvegsins, rekstrarlánin, sleppir auðvitað stofnlánunum o.s.frv. Kemur þá út hjá honum, að útflutningsframleiðsluna muni ekkert um vextina. Það sé í raun og veru alveg sama fyrir útflutningsframleiðsluna, hvort vextirnir séu 5% eða 10%, það skipti engu máli. Og þennan málflutning hefur okkur verið boðið hér upp á ár eftir ár og enn núna um daginn af hendi hæstv. viðskmrh. Nú hlýtur hæstv. viðskmrh. og aðrir, sem hér eiga hlut að máli, að vita, að vextirnir eru stórkostlegur liður í útgjöldum framleiðslunnar, bæði útflutningsframleiðslunnar og iðnaðarins og ég hef haft með höndum verðlagningardæmi eða vinnsludæmi fyrir frystan fisk frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Að vísu eru það orðin nokkuð gömul dæmi, þau munu vera frá 1961 eða þar í kring og hlutfallið er náttúrlega breytt nú frá því, sem það var þá. Þessi dæmi gerðu ráð fyrir, að vaxtakostnaðurinn, auðvitað stofnlánavextir með, væri sem allra næst 40% af kaupgjaldskostnaðinum. Þetta voru þau vinnsludæmi, verðmyndunardæmi, sem gerð voru á vegum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna 1961. Þessi mál voru algerlega krufin til mergjar í sambandi við þá miklu deilu, sem varð 1961 út af gengislækkuninni þá og kauphækkuninni. Þá var ýtarlega farið ofan í þetta og þetta allt saman ómótmælanlega sýnt. Nú hefur þetta hlutfall breytzt, en samt sem áður er það vitanlega þannig, að vextirnir eru stórkostlegur liður í framleiðslukostnaðinum. Og hvað hefur nú komið í ljós varðandi vextina, framleiðslukostnaðinn og útflutningsatvinnuvegina? Það hefur komið í ljós nokkurn veginn það sama og kom í ljós í sambandi við kjarasamningana og vextina af íbúðalánunum, að hæstv. ríkisstj. kom ekki saman verðlagsdæmi eða framleiðsludæmi sjávarútvegsins nú í vetur nema með því að lækka vextina, nema með því að taka ráð hinnar óábyrgu stjórnarandstöðu, sem hún hefur fordæmt öll þessi ár. Hæstv. ríkisstj. neyddist til þess að lækka vextina, fyrst og fremst til þess að hægt væri að koma saman rekstrardæmi hraðfrystihúsanna og samkv. kröfu forráðamanna sjávarútvegsins, sem öll þessi ár hafa verið sammála okkur í stjórnarandstöðunni um, að þessi vaxtapólitík hæstv. ríkisstj. næði engri átt og væri myllusteinn um háls útflutningsframleiðslunnar. Það hefur aldrei borið neitt á milli stjórnarandstöðunnar og útflutningsframleiðendanna varðandi skoðanir í þessum málum. Og þetta hefur ekki verið byggt á neinu ábyrgðarleysi, heldur á bláköldum staðreyndum og á þeirri vitneskju, sem hefur legið fyrir og reynslu varðandi þessi efni. Hæstv. ríkisstj. gaf að vísu út þá tilkynningu um áramótin, að vextirnir hefðu verið lækkaðir vegna þess, að það væri orðið meira jafnvægi í efnahagsmálum. Að þessu hlógu allir. Þetta þótti bara eins og hver annar brandari, því að það vissu náttúrlega allir, að jafnvægisleysið í efnahagsmálunum hafði aldrei verið meira, en einmitt um þessar mundir. Biðraðirnar við bankana hafa aldrei verið lengri en nú, þær ná langt út á götu á hverjum morgni. Ég ímynda mér, að þeir skipti hundruðum, sem standa í biðröðum við bankadyrnar á morgnana, vegna þess að eftirspurnin eftir lánsfé er svo margfalt meiri, en hægt er að fullnægja. En hæstv. ríkisstj. gaf út tilkynningu um áramótin: Vextir eru lækkaðir vegna þess, að það hefur þokazt í jafnvægisátt. Það er svo saga út af fyrir sig, að þegar hæstv. ríkisstj. innleiddi háu vextina, átti það að vera til þess, að það kæmist á jafnvægi milli eftirspurnar og framboðs á lánsfé, - ég vil biðja menn að taka eftir því: eftirspurnar og framboðs á lánsfé. Þá var sagt: Ef við hækkum svona vextina, kemur jafnvægi af sjálfu sér. Afleiðingin verður jafnvægi. Sparnaðurinn eykst mikið. Löngun manna til að taka lán minnkar líka mikið. Og það verður alveg jafnvægi í framboði og eftirspurn á lánsfé. - En við sjáum, hvernig farið hefur. Jafnvægisleysið hefur aldrei verið ferlegra, en síðan háu vextirnir voru innleiddir og það er náttúrlega m.a. vegna þess, að allt var gert í senn, innleidd stórkostleg gengisbreyting, sem reisti gífurlega dýrtíðaröldu, vaxtahækkuninni bætt við, sem hækkaði enn meir risið á þeirri öldu og nýjar álögur innleiddar. Aldan hlaut að brotna yfir landsmenn, eins og líka reynslan hefur sýnt, því að síðan þetta var gert, hefur bókstaflega ekki ráðizt við neitt, nákvæmlega eins og við sögðum fyrir þegar í upphafi. Þessar ráðstafanir væru svo stórkostlegar og mundu raska svo gífurlega allri verðlagsmyndun í landinu, að það yrði ekki við neitt ráðið að óbreyttum aðstæðum. Ég hygg, að það væri bezt fyrir ríkisstj. að vera ekki að láta pressa sig til þess að gera það, sem óhjákvæmilega verður að gera, þ.e.a.s. að breyta vöxtunum enn, þ. á m. stofnlánavöxtum landbúnaðarins til samræmis við vextina á íbúðalánunum o.s.frv., að láta ekki pressa sig á þá lund, sem gert hefur verið, heldur horfast í augu við staðreyndirnar og fallast á þetta frv., því að hún verður pressuð til þess, ekki bara af stjórnarandstöðunni, heldur líka af rás viðburðanna, verður pressuð til að halda áfram á þeirri braut, sem í þessu frv. felst, að sínu leyti eins og hún hefur neyðzt til að gera á þann hátt, sem ég hef hér verið að lýsa. Svipað er hér að segja um þá aðferð hæstv. ríkisstj. til þess að hafa vald á verðbólgunni að loka inni hluta af sparifjáraukningunni. Þetta hefur alls ekki orðið til þess að draga úr verðbólgunni, síður en svo. Það hefur aldrei logað glaðara, verðbólgubálið, en síðan þessi háttur var upp tekinn. En þetta hefur orðið til þess að raska verulega íslenzkum þjóðarbúskap og hefur valdið gífurlegum vandkvæðum fyrir framleiðsluna vegna skorts á eðlilegum rekstrarlánum og fyrir almenning, vegna þess að menn hafa ekki getað fengið lán til nauðsynlegustu framkvæmda. En þetta hefur ekki skapað jafnvægi í landinu. Verðbólguframkvæmdirnar duna áfram, en lánapólitíkin hefur í reyndinni aðeins orðið til þess, að þeir, sem hafa mestu fjármagni yfir að ráða sjálfir, hafa getað komið sínum framkvæmdum fram fyrir aðrar.

Flm. (Ingvar Gíslason) : Herra forseti. Þetta frv. fjallar um hluta af því vandamáli, sem það er að sjá börnum og ungmennum fyrir lögbundinni og nauðsynlegri skólafræðslu. Svo sem kunnugt er, gilda hér á landi allvíðtækir lagabálkar um fræðslumál. Lög þessi eru nú, miðað við gildistöku sína, 18 ára gömul, en full 12 ár eru síðan ákvæði þeirra áttu að vera komin til framkvæmda, en ætlunin var að framkvæma þessi lög á 6 árum. Reyndin hefur orðið sú, að eftir 18 ár er ekki búið að framkvæma fræðslulögin nema að nokkru leyti. Í barnafræðslumálunum er ástandið m.a. þannig, að í meir en 60 skólahverfum er búið við farkennslu, m.ö.o. fræðslufyrirkomulagið er hið sama og var fyrir um það bil 60 árum, þegar almenn fræðsluskylda var lögtekin. Alls munu nálega 1.000 börn vera háð farkennslunni. Fyrir ca. 30 árum, eða í kringum 1934–35, fór fram athugun á ástandi skólamála í landinu og á þeim árum var farkennsla að sjálfsögðu ekki síður útbreidd en nú, en þá sögðu þeir, sem um þessi mál fjölluðu, að farkennslufyrirkomulagið reyndist mjög illa í alla staði, bæði hvað snerti námsaðstöðu og námsárangur. Það, sem sagt var um farkennsluna fyrir 30 árum, á áreiðanlega eins við nú. Farkennslufyrirkomulagið í 62 hreppum, sem 1.000 börnum er ætlað að búa við, ætlar að reynast lífseigt í landinu og miklu lífseigara, en önnur forneskja. Það var m.a. markmið fræðslulaganna frá 1946 að uppræta þetta skipulag og ætlunin var að gera það á árabilinu 1947–53. En framkvæmdin er eins og ég var að lýsa áðan. Málinu hefur að vísu nokkuð þokað fram á leið síðan 1953, en þó harla stutt. Það er fyrst nú fyrir nokkrum árum, að umr. hefjast að marki um fræðslumál sveitanna og öllum verður ljóst, að þau eru eins og nátttröll, sem dagað hefur uppi í birtu nýrra tíma, nýrra breytingatíma í atvinnuháttum og verkmenningu. Nú held ég, að allir viðurkenni, að það er ekki hægt að vera nútímaþjóð í atvinnuháttum, en búa jafnframt við hálfgerða miðaldamennsku í fræðslumálum. Af þessu tilefni þykir mér rétt að taka það fram, að kyrrstaðan í skólamálunum á sér ýmsar orsakir. Í fyrsta lagi er alls ekki neina eina ríkisstj. um að saka öðrum fremur og yfirstjórn fræðslumálanna á ekki heldur hér alla sök. Ábyrgðina um kyrrstöðu og afturför ber einnig að skrifa á reikning sveitarstjórna. Allir þessir aðilar eiga sinn hlut í þessari sök og það er til einskis gagns að fara nú að deila um það, hver eigi stærsta hlutinn í aðgerðaleysinu. Á hitt vil ég þó minna, að ríkisstj. og Alþingi hafa frá upphafi vega verið forgönguaðilar um umbætur í skólamálum og svo hlýtur að verða um ófyrirsjáanlega framtíð. Mér er það ljóst, að það kostar margfalt átak að lagfæra á skömmum tíma það, sem vanrækt hefur verið um langt árabil. Við erum í þessu máli staddir í vítahring, sem verður að rjúfa. Ég hef orðið þess áskynja mér til mikillar ánægju, að almennur vilji er vaknaður á því, að hraða þurf barnaskólabyggingum í sveitum og bæta unglingadeild við hina eiginlegu barnaskóla, svo að skilyrði skapist fyrir því, að börn í dreifbýlinu geti lokið skyldunámi sínu við sem eðlilegust kjör, þ.e. í föstum skóla með fullkomnu kennaraliði. Eins og ég sagði áður, átti að vera búið að skapa þessa aðstöðu þegar árið 1953, þ.e. 6 árum eftir gildistöku fræðslulaga. Og það er í sjálfu sér ekki þakkarvert, þó að nú sé lofað virkum aðgerðum í málinu á næstu árum. Eigi að síður er það öllum, sem áhuga hafa á þessum málum, fagnaðarefni, ef margra ára kyrrstaða í þessum frumþætti fræðslumálanna er rofin. En fræðslumálalöggjöfin geymir fleiri þætti en barna- og unglingafræðslu. Barna- og unglingafræðslan er lágmarksfræðsla, sem skylt er lögum samkvæmt að halda uppi um allt land. Og hún á að tryggja það, að íslenzka þjóðin eða sá hluti hennar, sem ekki er algerir idíótar, sé læs og skrifandi og kunni undirstöðuatriði í reikningi. Það er að vísu rétt, að víða er það talið til stórsigra í þjóðfélagsframförum, þegar því marki hefur verið náð, að allir fullvita menn séu læsir og skrifandi og margar þjóðir eiga enn langt í land að ná því marki. Það fer ekki milli mála, að slíkar þjóðir standa illa að vígi í sókn til annarra framfara. En engin þjóð, sem náð hefur því mikilsverða marki að útrýma ólæsi, lætur þar staðar numið. Allar framfaraþjóðir setja markið hærra en svo. Í nútímaþjóðfélagi, þar sem atvinnuhættir eru margþættir og sambúðarreglur flóknar, er einnig þörf fyrir mjög víðtæka viðbótarfræðslu, í fyrsta lagi almenna fræðslu og einnig ýmiss konar sérmenntun æðri og lægri. Þess vegna leitast allar framfaraþjóðir við að skapa þegnum sínum skilyrði til þess að njóta almennrar framhaldsmenntunar, þannig að sem flestir og helzt allir geti lokið gagnfræðaprófi í minnsta lagi. Það er að verða svo í þjóðfélagi nútímans, að sá, sem aðeins hefur lokið skyldunáminu svokallaða, á færri kosta völ en þeir, sem meiri fræðslu hafa notið. Skyldunámið er ekki nægilegt veganesti þeim, sem ætlar að takast á hendur hin ýmsu störf, sem fyrir koma í þjóðfélaginu og það virðist a.m.k. alveg víst, að þeir, sem ekki njóta annarrar fræðslu en skyldunámið nær til, standa illa að vígi sem forustumenn eða framtaksmenn á sviði athafna og félagsmála. Sú hætta vofir yfir, að þeir verði út undan í margvíslegu tilliti og fái jafnvel ekki notið lífsgæða að fullu, enda þótt þeir hafi til að bera engu minni hæfileika og eðlisgreind en þeir, sem gengið hafa á skóla. Ef við viljum byggja upp réttlátt þjóðfélag, er nauðsynlegt að búa öllum þegnum landsins, hvar sem þeir eiga heima, sem jöfnust skilyrði til þess að njóta gagnfræðamenntunar, eftir að skyldunámi lýkur. Þá má ekki fara eftir landshlutum, hvort hægt sé að njóta slíkrar menntunar eða ekki. Þetta er þó ekki aðeins einstaklingsbundin réttlætiskrafa, heldur einnig þjóðfélagsleg nauðsyn. Íslenzka þjóðin hefur lengi verið talin í hópi þeirra þjóða, sem gert hafa ólæsi útlægt úr þjóðfélagi sínu. Jafnvel á þeim tímum, þegar formyrkvun útlends valds og verzlunarkúgunar ríkti í landinu og þjóðin var á góðri leið með að farast úr hungri, þá baukuðu alþýðumenn við lestrarnám og sumir lærðu að draga til stafs. Að þessu leyti á íslenzka þjóðin langa og merka sögu. Hún vandist því löngu á undan öðrum að tileinka sér lestrarkunnáttu við mjög erfið skilyrði og það hefur lengi eimt eftir að þeim hugsunarhætti, að það sé endalaust hægt að byggja á þessum grundvelli sáralítið breyttum. En það, sem ég vildi einkum segja í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, er það, að hversu aftur úr sem barnafræðslan er viða um land, miðað við nútímakröfur, þá tekur ekki betra við, þegar kemur til hins almenna framhaldsnáms. Í þeim efnum er ástandið raunar miklu verra, vegna þess að lítil sem engin skilyrði eru til þess að læra gagnfræðaskólanámsgreinar utanskóla eða á heimilum. Engin skylda hvílir á unglingum til þess að læra gagnfræðafögin og ljúka gagnfræðaprófi og varla til það heimili, sem veitt getur fræðslu á þessu sviði. Það má auðvitað segja, að þeir, sem áhuga hafa, geti orðið sér úti um helztu námsbækurnar og stúderað þær og aukið með því þekkingu sína, enda hafa margir gert þetta bæði fyrr og síðar. En slíkt er þó alls ekki frambærilegt. Það á að vera ófrávíkjanleg stefna í fræðslumálum, að nægilega margir framhaldsskólar séu fyrir hendi til þess að opna öllum sem greiðasta leið til gagnfræðanáms og haga verður staðsetningu skólanna þannig, að gagnfræðaskólar séu fyrir hendi í hverju fræðsluhéraði. Með því eina móti er hægt að fullnægja einstaklings- og þjóðfélags-þörf fyrir gagnfræðamenntun. Raunar er þetta hin markaða stefna í fræðslulöggjöf landsins, því að þar er beinlínis sagt berum orðum, að í hverju fræðsluhéraði starfi einn gagnfræðaskóli hið minnsta. En þetta mundi merkja, að í hverjum kaupstað og í hverri sýslu eða sýslum, sem mynda sameiginleg fræðsluhéruð, eigi að vera gagnfræðaskóli. Framkvæmdin á þessu hefur orðið sú, að gagnfræðaskólar eru í öllum kaupstöðum landsins, og víðast hvar, að ég hygg, eru gagnfræðaskólarnir 4 ára skólar, þ.e. veita fullkomið gagnfræðapróf. Gagnfræðaskólar kaupstaðanna eru heimangönguskólar og rými þeirra er ekki meira en það, að þeir fullnægja aðeins þörf heimamanna. Aðliggjandi sveitir og þorp hafa því ekki möguleika til að njóta kaupstaðarskólanna. Á það er a.m.k. ekki treystandi nema í algerum undantekningartilfellum. Gagnfræðaskólaþörf sveitanna á samkv. l. að fullnægja þannig í stórum dráttum, að hreppar hafi sameiginlega sókn til héraðsgagnfræðaskóla. Mikill misbrestur er á því, að þessu ákvæði hafi verið framfylgt. Síðan fræðslulögin tóku gildi, hefur í rauninni enginn nýr héraðs- eða gagnfræðaskóli komið til sögunnar. Héraðsskólinn að Skógum undir Eyjafjöllum tók að vísu til starfa 1949, en bygging hans var löngu áður ákveðin og hann var reistur í samræmi við héraðsskólalögin frá 1940, en þau voru afnumin 1946, þegar héraðsskólarnir voru gerðir að þætti í almenna gagnfræðaskólakerfinu. Margir báru kvíðboga fyrir framtíð framhaldsmenntunar í sveitahéruðunum, eftir að héraðsskólalögin voru afnumin. Kvíði manna í sambandi við þessi mál hefur ekki reynzt með öllu ástæðulaus. Héraðsskólalögin, meðan þau giltu, mörkuðu ákveðna stefnu um það, að framhaldsskólar skyldu rísa, þar sem áhugi og þarfir væru fyrir hendi, og af hálfu ríkisvaldsins hafði þá um 12–20 ára skeið verið unnið markvisst að framkvæmd þeirrar stefnu með vinsamlegri afstöðu og fullum áhuga á því að koma slíkum skólum sem víðast upp. Ég ætla ekki að gagnrýna það, að héraðsskólarnir voru settir inn í almenna fræðslukerfið sem skólar gagnfræðastigsins. Það var áreiðanlega óhjákvæmileg nauðsyn. En hitt hefur áreiðanlega ekki verið tilætlun Alþingis 1946, að tekið yrði fyrir byggingu héraðsgagnfræðaskóla, eins og reynslan hefur orðið. Það er tvímælalaust í andstöðu við tilgang fræðslulöggjafarinnar. Þetta aðgerðaleysi í því að byggja smám saman og með jafnri þróun fleiri gagnfræðaskóla í þágu sveitanna segir orðið alvarlega til sín á margan hátt. Það er skortur héraðsskóla. Gömlu héraðsskólarnir, þrátt fyrir endurbætur á þeim, fullnægja ekki þörf sveitaæskunnar fyrir gagnfræðanám. Afleiðingin hefur orðið sú, að unglingar í sveitum verða að hætta alveg við gagnfræðanám eða fresta því sér til óhags. Eftirspurn eftir vist í héraðsskólum er svo mikil, að ekki hefur verið hægt að fullnægja henni. Það er álit margra, sem gerst munu vita, að hundruð nemenda fari á mis við gagnfræðamenntun vegna skorts á héraðsskólum. En það verður líka að hafa í huga, að fjöldinn allur af unglingum sækir alls ekki um neina skólavist, vegna þess að þeim eru allir skólar fjarlægir og ekkert, sem sérstaklega kveikir áhuga þeirra á því að leita eftir skólavist, enda mundu þeir fá að kenna á því, að allir gagnfræðaskólar, bæði í bæjum og sveitum, eru yfirfullir af heimamönnum. Allir hljóta að sjá, að úr þessu verður að bæta. En hvernig á að bæta aðstöðu unglinga í sveitunum til þess að njóta gagnfræðamenntunar? Við, sem að þessu frv. stöndum, teljum aðeins eina lausn frambærilega og til frambúðar. Hún er sú, eins og í frv. greinir, að reistir verði fleiri héraðsskólar. Við teljum, að það sé í samræmi við orð og anda gildandi laga um gagnfræðanám, að reistir verði gagnfræðaskólar í öllum fræðsluhéruðum landsins. Það er sú stefna, sem ber að keppa að. Það er eðlileg þjóðfélagsleg krafa, að öllum landsmönnum sé gert sem jafnast undir höfði í sambandi við skólamál,og búseta á sízt af öllu að varða aðstöðuleysi til almennrar skólagöngu. Í 1. gr. frv. segir, að markmið laganna sé að jafna aðstöðu ungmenna til gagnfræðanáms og 2. gr., að reisa skuli 7 nýja héraðsskóla með heimavist, þ.e. í Eyjafjarðarsýslu, í Norður-Þingeyjarsýslu, á Reykhólum á Barðaströnd, í Skagafirði, á Suðausturlandi, á Laugum í Dalasýslu og á Snæfellsnesi. Í 3. gr. er ákvæði um 10 ára áætlun um smíði 7 nýrra héraðsskóla og er ætlazt til, að menntmrh. láti gera slíka áætlun í samráði við hlutaðeigandi sýslunefndir. Skal áætlunin við það miðuð, að hafizt verði handa um smíði fyrsta skólans eigi síðar, en 1966 og að smíði allra skólanna verði lokið árið 1976. Að sjálfsögðu væri æskilegt, að hægt væri að koma þessum skólum upp á skemmri tíma og eins og orðalag frv. er, er ekkert, sem hindrar það. Hins vegar þótti okkur rétt, að nokkurt svigrúm væri í framkvæmdaáætluninni, og við teljum 10 ára framkvæmdatímabil viðunandi eftir atvikum. Hér er að sjálfsögðu um mjög mikið fjárhagsátak að ræða, en þessu átaki verður þó að lyfta. Það er ekki hægt að ýta þessum vanrækslusyndum á undan sér til langframa og verkefnið verður því stærra sem lengra líður. Í 4. gr. frv. er ákvæði um byggingar- og rekstrarkostnað þessara fyrirhuguðu skóla. Þar er svo mælt fyrir, að ríkið kosti byggingu þeirra og rekstur að fullu. Þetta ákvæði er byggt á þeirri staðreynd, að þróunin í fjárhagsmálefnum héraðsskólanna hefur alltaf stefnt í þessa átt. Með lögum nr. 34 frá 1962 var opnuð leið til þess, að ríkið yfirtæki héraðsskólana að fullu og öllu, enda hefur reynslan sýnt, að flestum sýslum er ofvaxið að rísa undir skólunum. Nú munu ýmsir segja, að þetta sé ekki sambærilegt, vegna þess að núverandi héraðsskólar hafi verið reistir með fjárhagslegri þátttöku sýslnanna. Það er að vísu rétt og það er ekki að öllu leyti gott að þurfa að leggja þetta til, en hjá því verður ekki komizt. Sýslutekjur eru litlar og sýslusjóðir eru ekki aflögufærir, þegar um mörg og stór verkefni er að ræða. Auk þess má á það benda, að heimamönnum er það ærin byrði og nóg byrði að rísa undir sínum hluta af byggingar- og rekstrarkostnaði barna- og unglingaskólanna, enda eru á því sviði mörg verkefni óleyst, sem kunnugt er. Í frv. er kveðið á um það, að byggingu skólanna skuli hagað með það fyrir augum, að þar megi reka sumargistihús. Trúlega mun ferðamannaþjónustan vaxa á komandi árum og sú stefna hefur verið viðurkennd, að æskilegt sé að samhæfa rekstur heimavistarskóla og sumargistihúsa, eftir því sem við verður komið. Þeir skólastaðir, sem nefndir eru í frv., eru fyrst og fremst þeir staðir, sem flm. er kunnugt um, að sérstök þörf sé á skólum, og þar sem ákveðnar hreyfingar eru uppi um það að hrinda skólabyggingum í framkvæmd. Að áliti okkar flm. er skylt að koma til móts við vilja og þarfir þess fólks, sem hér um ræðir. Á miklu veltur um undirtektir Alþ. í málum sem þessum. Alþ. ber að fylgja djarflegri og víðsýnni stefnu í skóla- og fræðslumálum. Þörf fyrir menntun hefur auðvitað alltaf verið mikil, en engum mun nú dyljast, að fræðslumálin eru einn af hornsteinum nútímaþjóðfélags. Án víðtæks og öflugs skólakerfis og sem jafnastrar aðstöðu til þess að njóta skólagöngu verður hvorki komið á réttlátu þjóðfélagi né sköpuð skilyrði til þess að efla tæknilegar og efnahagslegar framfarir. Almenn menntun er mikilvæg undirstaða framfara og umbóta og hana verður að tryggja, jafnframt því sem sérmenntun og vísindanám er aukið. Því fleiri sem njóta hinnar almennu framhaldsmenntunar, því betri undirstaða undir æðra nám og því meiri líkur til þess, að fólk í öllum starfsstéttum tileinki sér þann hugsunarhátt, þau viðhorf, sem þurfa að vera til staðar, ef vísindi og tækni eiga að koma að fullu þjóðfélagslegu gagni. Herra forseti. Ég skal láta máli mínu lokið. Ég vona, að þetta mál fái góðar undirtektir hér í hv. þd. og Alþ. yfirleitt. Ég geri að till. minni, að málinu verði vísað til menntmn.

Flm. (Gísli Guðmundsson) : Herra forseti. Frv. það, sem liggur fyrir á þskj. 303, um verkfræðiráðunauta ríkisins á Norður-, Austur- og Vesturlandi, flyt ég ásamt hv. 2. þm. Sunnl. (ÁÞ). Frv. er, eins og segir í grg., samið af n., sem var starfandi fyrir nokkrum árum, en 2 af nm. eiga nú sæti hér á Alþingi, þ.e.a.s. flm. þessa frv. Frv. eða það, sem þar er lagt til, er byggt á þeirri skoðun, að æskilegt sé, að opinberar framkvæmdir séu, eftir því sem við verður komið, sjálfstæð eða sem sjálfstæðust starfsemi í hverjum landshluta og að þar með skapist sérfræði- eða tæknimiðstöðvar á vegum ríkisins á nokkrum stöðum í landinu. Þróun þessara mála hefur orðið sú, sem kunnugt er, að öll meiri háttar framkvæmdastjórn opinberrar mannvirkjagerðar er staðsett í höfuðborginni. Þar er unnið að rannsóknarefnum, þar eru áætlanir gerðar og teikningar að mannvirkjum, innkaup á vélum og efni o.s.frv. Þangað safnast sérfræðingar þeir, sem að þessum verkum vinna, eiga þar heima og starfa þar að miklu eða öllu leyti. Um sumartímann fara þessir sérfræðingar eða sumir þeirra í skyndiferðir út um landsbyggðina til að athuga viðfangsefni, líta yfir það, sem unnið er á hverjum tíma og gefa fyrirmæli um vinnu, eftir því sem þeim vinnst tími til. Með þessu fyrirkomulagi vill það stundum verða, að framkvæmd og þeir, sem að henni vinna, verði að bíða lengur eftir verkfræðingi sínum eða yfirmanni, en æskilegt væri. Og þar sem framkvæmdir annarra, en ríkisins eru líka langmestar í höfuðborginni og í nágrenni hennar, verður reyndin sú, að utan þess svæðis eru tæknimenntaðir menn eða verkfróðir mjög fáir. Þeir, sem þurfa þar á sérfræðilegri aðstoð að halda, einkafyrirtæki og sveitarfélög, verða yfirleitt að sækja þá þekkingu til höfuðborgarinnar. Það er þá líka orðin almenn trú víðs vegar um land, að þar séu allir færustu sérfræðingarnir. Núna t.d., þegar það er að komast í kring, að landinu verði skipt í nokkur vegagerðarumdæmi og sérstakur verkfræðingur yfir hverju umdæmi, virðist þeim, sem fyrir málum ráða, eiginlega ekki detta annað í hug en að þessir umdæmisverkfræðingar hljóti að eiga heima í Reykjavík og starfa á aðalskrifstofunni hér í höfuðborginni þann tíma, sem þeir eru ekki á ferðalögum í umdæmum sínum. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 303, er gert ráð fyrir, að ráða skuli 3 verkfræðiráðunauta, sem svo eru nefndir, til starfa í tilteknum umdæmum, einn í Norðurlandsumdæmi, annan í Austurlandsumdæmi, þriðja í Vesturlandsumdæmi. Verkfræðiráðunautur Norðurlandsumdæmis skuli hafa aðsetur á Akureyri og taki umdæmi hans yfir Norðlendingafjórðung. Verkfræðiráðunautur Austurlandsumdæmis skuli hafa aðsetur í Egilsstaðakauptúni og taki umdæmi hans yfir Austfirðingafjórðung. Verkfræðiráðunautur Vesturlandsumdæmis skuli hafa aðsetur á Ísafirði og taki umdæmi hans yfir Vestfirðingafjórðung norðan Gilsfjarðar, þ.e.a.s. Vestfirði. Í 3. gr. frv er svo fyrir mælt, að verkfræðiráðunautur í umdæmi hverju skuli undir yfirumsjón vega- og vitamálastjóra hafa umsjón með vega- og hafnarmannvirkjagerð í umdæmi sínu og jafnframt hafa á hendi undirbúningsrannsóknir og áætlanagerð í sambandi við slík mannvirki, svo og viðhald þeirra að því leyti, sem ríkið lætur slíkt til sín taka. Enn fremur segir í 4. gr., að verkfræðiráðunautur skuli gegn hæfilegri þóknun til ríkisins vera til ráðuneytis bæjarstjórnum, sýslunefndum og sveitarstjórnum við mannvirkjagerð í umdæmi sínu, eftir því sem því verður við komið og ríkisstj. samþykkir. Það, sem hér vakti fyrir þeim, sem sömdu þetta frv. á sínum tíma, var það, að þarna tækist samvinna milli ríkisins annars vegar, sem hefði þessa menn í þjónustu sinni, og hins vegar bæjar- og sveitarfélaganna í hverju umdæmi, þannig að verkfræðiráðunautarnir ynnu einnig að verkfræðilegum störfum fyrir þessa opinberu aðila í umdæmunum og að um það væri þá samið, hver greiðsla kæmi fyrir og hvernig. Í 5. gr. frv. segir, að ráðh. sá, er fari með vega- og hafnamál, ráði verkfræðiráðunauta og setji þeim erindisbréf að fengnum till. vegamála- og vitamálastjóra. Enn fremur segir, að séu þessi mál ekki í höndum sama ráðh., þ.e.a.s. vega- og hafnamálin, annist hlutaðeigandi ráðherrar ráðninguna sameiginlega og gefi út erindisbréf. Enn fremur segir í 6. gr., að ríkisstj. gefi út reglugerð að fengnum till. vegamálastjóra og vitamálastjóra og að í þessari reglugerð skuli m.a. ákveða, að hve miklu leyti verkfræðiráðunautar hafi með höndum fjárreiður í sambandi við störf sín. Enn fremur er gert ráð fyrir því í þessari gr. frv., að í reglugerðinni megi með samþykki hlutaðeigandi rn. fela verkfræðiráðunaut í samráði við skipulagsstjóra og húsameistara ríkisins umsjón með hvers konar opinberri byggingarstarfsemi í umdæminu, svo sem skipulagi, byggingu skólahúsa, sjúkrahúsa, kirkna, læknisbústaða, annarra embættisbústaða, félagsheimila o.s.frv., að því leyti sem ríkið hafi afskipti af slíkum framkvæmdum. Hér er í þessu frv., eins og ég hef áður sagt, gert ráð fyrir, að skipaðir verði sérstakir verkfræðiráðunautar í þjónustu ríkisins, einn fyrir Norðurland, annar fyrir Austurland og þriðji fyrir Vestfirði, enda hafi þeir fast aðsetur hver í sínu umdæmi. Það er ætlazt til þess, að verkfræðiráðunautur í umdæmi hverju lúti sameiginlegri yfirstjórn vegamálastjóra og vitamálastjóra. Á svipaðan hátt og t.d. sýslumaður lýtur sameiginlegri yfirstjórn a.m.k. tveggja rn. og raunar fleiri, en a.m.k. fjmrn. og dómsmrn., á sama hátt ætti það að vera framkvæmanlegt að því er varðar verkfræðiráðunaut, að hann lyti yfirstjórn tveggja rn., ef þannig stendur á, að svo þurfi að vera, en sé sjálfstæður í starfi að öðru leyti, en því, að hann sé settur undir yfirstjórn æðstu embættismanna ríkisins í þessum málum, þ.e.a.s. vegamálastjórann og vitamálastjórann. Verkfræðiráðunautur ætti að hafa umsjón með vega- og hafnarmannvirkjagerð í umdæmi sínu, svo og undirbúningsrannsóknir og áætlanir í sambandi við vegi og hafnir, eins og ég hef áður getið um og sjá um viðhald það, er ríkið lætur fram fara á slíkum mannvirkjum. Enn fremur hefur það verið talið rétt, að heimilað sé að fela verkfræðiráðunaut hliðstæða umsjón með skipulagi og húsagerð á vegum hins opinbera í umdæminu. Það er ekki beinlínis tekið fram í frv., að hann skuli hafa þetta með höndum, en ákvæði um það er í heimildarformi, eins og ég las áðan. Loks er svo, eins og ég sagði áðan, gert ráð fyrir þeim möguleika, að verkfræðiráðunautur og skrifstofa hans veiti bæjar- og sveitarfélögum verkfræðilega aðstoð, ef þess er óskað, gegn hæfilegri greiðslu, sem gangi til ríkisins eða þessarar stofnunar, eftir því sem um semst. En ætla má, að hagkvæmt sé fyrir bæjar- og sveitarstjórnir að geta hvenær sem er leitað til slíkrar stofnunar nærlendis í sambandi við ýmiss konar framkvæmdir á þeirra vegum, svo sem vatnsveitur, gatnagerð og ýmislegt fleira. Ríkið yrði að sjálfsögðu að sjá verkfræðiráðunautunum fyrir hæfilegum starfsskilyrðum á hverjum stað, svo sem skrifstofuhúsnæði og starfskröftum til aðstoðar eftir því, hve mikil verkefnin reyndust, m.a. sérfræðilegri aðstoð, ef á henni þyrfti að halda. Um það voru þeir sammála, sem að gerð þessa frv. stóðu og á það verður að leggja sérstaka áherzlu, er til kemur, að þannig verði að þessari starfsemi búið, starfsemi verkfræðiráðunautanna á Norður-, Austur- og Vesturlandi, að hægt sé að fá vel hæfa menn og áhugasama til að gerast verkfræðiráðunautar. Og það má raunar teljast sennilegt, að sú samvinna milli ríkis og sveitarfélaga og sýslufélaga, sem hér er rætt um, geti miðað í þá átt að skapa betri skilyrði fyrir þá sérfræðinga, sem þarna störfuðu. En árangur af þeim ráðstöfunum, sem hér er um að ræða og frv. fjallar um, verður áreiðanlega að mjög miklu leyti og jafnvel að öllu leyti undir því kominn, hvernig til tekst um val þessara manna, um val verkfræðiráðunautanna. Verkfræðingar þeir, sem skipa sæti verkfræðiráðunauta á Akureyri, Ísafirði og Egilsstöðum, verða að vera þess umkomnir að vera sjálfstæðir í starfi, þannig að þeim megi yfirleitt treysta eigi síður en hinum, sem starfa í aðalstöðvunum í Reykjavík, enda þótt yfirstjórnin syðra hafi úrskurðarvald og gefi fyrirmæli, ef nauðsyn krefur. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að í þeirri reglugerð, sem sett verði samkv. frv., ef að lögum verður, verði ákvæði um það, að hve miklu leyti verkfræðiráðunautur eða skrifstofa hans skuli hafa með höndum fjármál í sambandi við störf sín. En þar er einkum átt við útborganir vegna framkvæmda. Hér er að vísu um mikilsvert mál að ræða, en ekki var talið rétt að gera ákveðnar till. um það að svo stöddu. Það töldum við aðalatriðið í þessu máli, að verkfræðistofnunum á Akureyri, Ísafirði og Egilsstöðum yrði komið á fót á þann hátt, sem um er rætt í frv. þessu, en að starfshættir þeirra og verksvið verði síðan að skapast smátt og smátt með hliðsjón af reynslu. Mætti þá svo fara, að þessar stofnanir í hinum einstöku landshlutum yrðu, er tímar líða, alveg sjálfstæðir aðilar hver í sínum landshluta gagnvart fjárveitingavaldi og ríkisstj., og þegar að því kemur, sem koma mun, að landinu verði skipt í fylki með sjálfstjórn í sérmálum, mun það koma af sjálfu sér, að starfsemi verkfræðiráðunautanna í hinum einstöku landshlutum mun lúta fylkisstjórnum þeim, sem þá koma til starfa. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir sérstökum verkfræðiráðunautum á Suður- og Suðvesturlandi. Er að svo stöddu gert ráð fyrir, að hinar opinberu framkvæmdir þar verði áfram í beinni umsjá hlutaðeigandi ríkisstofnana í Reykjavík, enda er þar hægara um heimatökin. En vera mætti, að til þess yrði að koma síðar, að einnig í þessum landshlutum kæmu sérstakar stofnanir af þessu tagi. Ef sæmilega tekst til, verður að gera ráð fyrir því, að verkfræðiráðunautar þeir, sem hér er um að ræða, geti létt nokkuð störfum af hlutaðeigandi yfirstofnunum í Reykjavík og þess vegna þurfi ekki að verða af því verulegur kostnaðarauki, þó að það fyrirkomulag verði tekið upp, sem hér er gert ráð fyrir. Það ætti að geta haft þau áhrif, að færri starfsmenn þyrfti og minni kostnað að öðru leyti í aðalstöðvunum hér í höfuðborginni. Ég hef orðið þess var nú síðustu árin, að vaxandi áhugi hefur verið fyrir því á ýmsum stöðum, að fyrirkomulag eitthvað þessu líkt yrði tekið upp. Núna skömmu eftir að þetta frv. var lagt fram, kom fram annað mál hér í hv. d., sem er í raun og veru alveg sams konar, en aðeins á þrengra sviði, þar sem er frv. tveggja hv. Vestfjarðaþm. á þskj. 306 um verkfræðiskrifstofu Vestfjarðakjördæmis. Ég þykist sjá, að fyrir þeim vaki alveg það sama og vakti fyrir þeim, sem sömdu þetta frv., að hugmynd þeirra og óskir um svona starfsemi á Vestfjörðum geti fallið inn í rammann. Hins vegar má vel vera, að í frv. þeirra séu einhver ákvæði, sem hagkvæmt væri að taka upp í staðinn fyrir eitthvað, sem er í okkar frv., og þyrftu þessi mál því að athugast samhliða. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Þetta frv. um stofnun verkfræðiskrifstofu í Vestfjarðakjördæmi er flutt að ósk bæjarstjórnar Ísafjarðar. Efni frv. var í aðalatriðum markað í allýtarlegri ályktun bæjarstjórnarinnar og er hlutur okkar flm. því aðallega sá að móta þá ýtarlegu ályktun bæjarstjórnar Ísafjarðar í frv.-form. Tilmæli bárust okkur um að flytja frv. þessa efnis fyrir svo sem tæpum mánuði og var þá þegar á eftir unnið að frv.-gerð og síðan leitað eftir því, hvort allir Vestfjarðaþm., sem höfðu fengið áskorun frá bæjarstjórninni um að búa þetta mál til flutnings, mundu ekki verða meðflm. að því. Niðurstaðan varð sú, að við urðum flm. einungis tveir af Vestfjarðaþm. Hugsun þessa frv. er í meginatriðum hin sama og fram kemur í frv. um verkfræðiráðunauta ríkisins á Norður-, Austur- og Vesturlandi, sem gerð var grein fyrir nú næst áður, en þetta frv. var tekið á dagskrá. Hér virðist því hafa farið eins og stundum hefur hent áður í sögunni, að þegar hugsun eða hugmynd er orðin tímabær og ytri skilyrði eru fyrir hendi, brýzt hún fram í hugskoti jafnvel fleiri manna samtímis og stundum jafnvel í nálega sama formi. Nú sé ég að vísu, að hv. flm. frv. um verkfræðiráðunauta ríkisins á Norður- og Austurlandi segir, að það frv. hafi orðið til fyrir alllöngu, nefnilega á vegum nefndar, svokallaðrar staðsetningarnefndar ríkisstofnana, sem skipuð hafi verið fyrir nokkrum árum og hún hafi samið það frv., sem nú hefur verið flutt á þskj. 303 og skilað því frv. til ríkisstj. Það er að vísu ekki alveg útilokað, að bæjarfulltrúar á Ísafirði hafi haft hugmynd um þetta frv., tilveru þess. Þó þykir mér það frekar ósennilegt. Ég get í raun og veru sparað mér að mestu leyti að hafa framsögu fyrir þessu máli mínu, því að það er rétt, sem flm. frv. um verkfræðiráðunauta ríkisins á Norður-, Austur- og Vesturlandi sagði, að hér er nálega um sama málið að ræða. Þó skal ég fara örfáum orðum um þetta frv. Það er þannig víðast hvar á landinu og það hendir jafnvel í höfuðborginni líka, að skortur sé sérfræðinga í verklegum efnum, en sérstaklega er þetta ástand tilfinnanlegt úti um landið. Afleiðingar þessa ástands eru þær, að það dregur úr verklegum framkvæmdum eða kemur í veg fyrir, að verk séu nægilega vel tæknilega undirbúin, áður en framkvæmd er hafin eða í bezta tilfelli verður til þess að tefja, að ráðizt sé í jafnvel nauðsynlegar framkvæmdir, vegna þess að alla sérfræðilega og tæknilega þjónustu vegna hvers konar mannvirkjagerðar verður að sækja til Reykjavíkur. Og það er þetta, sem þessu frv. er ætlað að bæta úr. Í frv. er lagt til, að stofnuð skuli verkfræðiskrifstofa á Ísafirði til þess að annast verkfræðilegan undirbúning og síðan, þegar honum er lokið, að fylgjast með framkvæmd opinberra framkvæmda í Vestfjarðakjördæmi. Verkefni skrifstofunnar er hugsað þríþætt. Það er í fyrsta lagi aðalverkefni hennar að annast undirbúning verklegra framkvæmda á vegum ríkisins, þ.e.a.s. undirbúning vega- og brúargerða undir yfirstjórn vegamálastjórans, undirbúning hafnargerða og lendingarbóta undir yfirstjórn vitamálastjóra og í þriðja lagi undirbúning skipulagsmála í kjördæminu undir yfirstjórn skipulagsstjórans. Þá er skrifstofunni einnig ætlað að annast sérhver önnur verkfræðistörf við mannvirki og framkvæmdir, sem að öllu leyti eða einhverju leyti eru á vegum ríkisins sjálfs, svo sem byggingu skóla og sjúkrahúsa, embættisbústaða, sundlauga, félagsheimila o.s.frv. Þetta væri þjónustuhlutverk þessarar verkfræðiskrifstofu að því er snertir að inna af hendi framkvæmdir, sem væru á döfinni í kjördæminu á vegum ríkisins að öllu leyti eða að nokkrum hluta. En annar meginþáttur í starfi þessarar fyrirhuguðu skrifstofu ætti að vera aðstoð við mannvirkjagerð á vegum sveitarfélaganna. Mér er kunnugt um það af gamalli reynslu, að sveitarfélögin eiga oft í erfiðleikum með að fá nægilega verkfræðilega aðstoð í sambandi við framkvæmdir sínar og verða jafnan að leita til meira eða minna störfum hlaðinna sérfræðinga í Reykjavík og bíða með að komast af stað með sínar framkvæmdir eftir því, að þessir sérfræðingar hér komi því í verk að inna þessi nauðsynlegu undirbúningsstörf af hendi. Þetta mundi allt saman vera auðveldara og handhægara, ef útibú frá framkvæmdaskrifstofum ríkisins væru í kjördæminu og þar væri hægt að slíkum sérfræðingi að ganga með allan slíkan undirbúning, hvenær árs sem væri og þessi verkfræðingur væri með allan sinn huga við framkvæmdir á þessu svæði og má því ætla, að hans fyrirgreiðsla fengist auðveldar og greiðar, en með því að sækja hana til manna, sem væru í öllum mögulegum störfum hér suður í Reykjavík. Ég tel, að þetta mundi verða sveitarfélögunum og mannvirkjagerð þeirra til mikillar og þýðingarmikillar fyrirgreiðslu. Það er ætlunin, að ríkið beri allan kostnað af þeirri þjónustustarfsemi, sem slík skrifstofa innti af hendi fyrir ríkisstofnanirnar, en hins vegar ættu sveitarfélögin að greiða fyrir þau verk, sem skrifstofan ynni fyrir þau á þeirra vegum, og greiðsla fyrir slíka þjónustu ætti auðvitað að deilast á sveitarfélögin í réttu hlutfalli við þá þjónustu, sem hún kynni að veita hverju sveitarfélagi um sig. Og þá er það þriðji þáttur starfseminnar, sem ætlaður er slíkri verkfræðiskrifstofu í Vestfjarðakjördæmi. Hann er sá að veita einnig einstaklingum og fyrirtækjum í kjördæminu verkfræðilega þjónustu og fyrirgreiðslu við mannvirkjagerð, sem einstaklingar og félög og fyrirtæki hafa með höndum í þessum landshluta og eiga slíkir aðilar að gjalda fyrir þessa þjónustu að fullu. Hér er að því stefnt að dreifa þeim þjónustustofnunum, sem hingað til hafa nálega undantekningarlaust verið staðsettar í höfuðborginni og geta að vissu leyti innt þessa þjónustu af hendi þaðan, en ættu að fá til þess öllu betri aðstöðu með því að dreifa starfskröftum sínum á þau svæði, þar sem verkin á að vinna. Ég er líka sannfærður um það, að þegar sæmilega vel verkfræðilega undirbúið mannvirki er hafið, þá er aukin trygging í því, að framkvæmdin verði svo sem til er ætlazt af sérfræðingunum, að verkfræðingur, sem undirbúninginn hefur annazt, sé við höndina og geti fylgzt nákvæmlega með framkvæmdinni. Ég hef hvað eftir annað verið áhorfandi að því, að þótt ekki sé um vandasamari mannvirkjagerð að ræða, en vegagerð undir rétt venjulegum kringumstæðum, sem hefur verið undirbúin af verkfræðingi, þá getur það komið fyrir, að ófaglærðir verkstjórar, sem framkvæmdina eiga að annast, fari ekki að öllu leyti við mannvirkjagerðina eftir ætlun sérfræðinganna og að veruleg missmíði geti orðið á jafnvel vegagerð bara vegna fjarlægðar sérfræðings, sem kemur ekki til þess að líta á verkið, fyrr, en því er jafnvel lokið. Þetta frv. byggist þá líka á þeirri hugmynd, að á því fari vel og að því sé styrkur við hinar dreifðu byggðir, að þjónustan, sem þjóðfélagið veitir þeim, verði færð út í byggðarlögin og verði þar fáanleg. Þetta sé því einn þátturinn í að gera opinberar ráðstafanir til aukins byggðajafnvægis. Vera má, að aðalmótbáran gegn slíku máli sem þessu verði sú, að með þessu fyrirkomulagi verði opinberum framkvæmdum íþyngt um kostnað, að það leiði aukinn kostnað af þessari dreifingu framkvæmdavaldsins út í byggðirnar. Ég þori ekki alveg að neita því, að þetta geti orðið að einhverju leyti, en það tel ég að jafnist upp við það, að hin nýja skipan ætti að veita öllu traustari og fullkomnari þjónustu. Þó vil ég benda á það, að ferðir sérfræðinganna frá höfuðmiðstöðvunum í Reykjavík og út um landið til nauðsynlegs undirbúnings verklegra framkvæmda og til eftirlits með framkvæmd verka, sem ákveðin eru hér á skrifstofum vitamálastjóra og vegamálastjóra og skipulagsstjóra, þær gerast ekki án kostnaðar. Það getur verið allkostnaðarsamt að framkvæma þessa þjónustu héðan frá miðstöðvunum í Reykjavík. En með því fyrirkomulagi, sem nú ríkir, má einnig reikna nokkuð til fjár þá fyrirhöfn og þann tilkostnað, sem lendir á fólkinu, sem verður að sækja þessa þjónustu alla saman til Reykjavíkur, en fær hana við höndina með því að hið nýja skipulag væri komið á. Það eru þessir tveir kostnaðarliðir, sem verða að metast, áður en menn komast að niðurstöðu um það, að af hinni nýju skipan leiði eintóman viðbótarkostnað. Ég skal ekkert segja, hvort fjárfrekara yrði, en hitt er sannfæring mín, að það skipulag, sem hér er lagt til að upp verði tekið, mundi hins vegar veita öruggari og betri þjónustu. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta. Hitt hafði ég í huga, þó að frv. það, sem hér var gerð grein fyrir áðan, hefði ekki komið fram, að það gæti sennilega staðið eins á, á Norðurlandi og á Austurlandi eins og að dómi bæjarstjórnarinnar og okkar flm. í Vestfjarðakjördæmi og það væri eðlilegt, að sams konar þjónustumiðstöðvar yrðu til og sams konar fyrirkomulag haft á um verkfræðiskrifstofur norðanlands og á Austurlandi og það er einmitt það, sem kemur fram í hinu ýtarlega frv. á þskj. 303. Ekki skal ég leggja nokkurt kapp á það, hvort þessara frv. þætti betur til þess fallið að verða lögfest, enda er megintilgangur beggja, sem að flutningi þessa máls standa, sá að fá betri þjónustu, fá þjónustuvaldinu dreift út um byggðirnar og stuðla þar með að jafnvægi í byggð landsins. Í þeim fáu orðum, sem fylgdu ályktun bæjarstjórnar Ísafjarðar til okkar Vestfjarðaþingmanna, sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Samþykkt þessi þarfnast naumast skýringa, en aðeins skal bent á það til áréttingar, hversu mikilsverður þáttur verkfræðiskrifstofa á Ísafirði, sem bæjarstjórnin nú hefur gert samþykkt um, hlýtur að verða í byggðarkjarnaskipulagi, sem mikið er rætt um, en of lítið gert að.“ Og bæjarstjórinn lauk máli sínu á þessa leið, hann sagði: „Á vorri storð, eitt verk er meira en þúsund orð.“ Og það er þess vegna von mín, að þetta þyki nú ekki stærra eða áhættusamara í sniðum en svo, það sem felst í þessu frv., að það mætti birtast í verkum í stað orða og að annaðhvort þessara frv., sem mjög fara í sömu áttina, yrði gert að lögum og þessi tilraun um dreifingu framkvæmdavaldsins þannig prófuð í reynd.