Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg vildi aðeins benda á, að það getur að minni hyggju verið mjög athugavert að heimila stjórninni, að setja útflutningsbann á íslenzkar vörur, svo sem síld, fisk og kjöt, einungis fyrir yfirvofandi Norðurálfuófrið. Mér finst, að til slíkra örþrifaráða megi ekki taka, nema aðflutningar til landsins af matvælum frá öðrum löndum sé svo, heftir, að til allaherjar voða horfi, En undir þeim kringumstæðum er útflutningur íslenzkra vara að líkindum sjálfkrafa . bannaður. Þá verður ekki hægt að koma þeim út. Mætti ekki koma að breyt.till. í þá átt?



Eg vildi byrja ræðu mína í þessu máli með því að lýsa yfir því, að eg vonast til, að þetta mál valdi ekki eins miklum hita hér í deildinni og þingsályktunartillagan olli í sameinuðu þingi. Eg vonast til, að vér getum rætt þetta mál með ró og stillingu. Eg get vísað til ræðu minnar í sameinuðu þingi áðan. Þetta frumvarp er komið frá sömu nefnd, sem fjallaði um þingsályktunartillöguna. Eg get því látið sömu orð gilda. Við þessa umræðu málsins kemur ekki til greina að fara út í einstakar greinar frumvarpsins. Eg skal ekki lengja umræðurnar meir að svo komnu.

Framsögum. (Einar Arnórsson) Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) hefir að mestu leyti tekið af mér ómakið að svara þeim athugasemdum, sem fram hafa komið. Út af athugasemdum hv. þm. S.-Þing. (P. J.) og háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) við þriðju gr., þá vil eg benda á það, að greinin segir ekki annað, en stjórninni sé heimilt að hefta útflutning á vörum, þeim, er þar getur. En auðvitað er ekki ætlast til, að stjórnin beiti þessari heimild frekara en brýn nauðsyn krefur og lög standa til. Það er því sjálfsagt, þar sem »internationalir« verzlunarsamningar eða þjóðarréttur standa í vegi, að stjórnin beiti ekki lögunum gagnstætt því. En auðvitað er ástæðulaust að vera að amast við viðaukatillögu, er kvæði skýrt á um þetta efni. Háttv. þingm. S.-Þing. fann að því, að nefndin leggur það til, að hægt sé að banna útflutning á nauðsynjavörum til óbúsettra manna í landinu. Þetta er eitt af höfuðatriðum frumv., sem nefndin verður að leggja mikla áherzlu á að verði samþykt. Oss fanst það sjálfsagt, að stjórnin. gæti neytt þessa ráða, ef henni virtist nauðsyn til bera. Vér erum svo illa birgir af matvælum hér, að til stórvandræða gæti horft, ef aðflutningar heptist. Það má búast við því, að verð vörunnar hækki og allra bragða verði neytt til þess að ná héðan í slíkar vörur. Hvert land reynir auðvitað til þess að skara eldi að sinni köku sem frekaat er unt. Mér heyrðist einhver háttv. þingmaður tala um það, að ákvæði 4. gr., sem kveður svo á, að stjórnin megi leggja verð á verzlunarvöru, væri alveg ótækt. Það er að vísu nokkuð hart aðgöngu, en miðar að því, að hagur einstaklingsins verður að víkja fyrir hag fjöldans. Það stoðar lítið að hafa vöruna, ef hún verður svo dýr, að menn hafa ekki kaupþol til þess að afla sér hennar t. d. ef mjólkurpotturinn stigi upp í krónu og þar fram eftir götunum. Eg skal svo ekki fara frekara út í einstök atriði, því að það hefir verið gert áður. Nefndin hefir þakksamlega tekið þeim breytingartillögum, sem hún hefir álitið að stæði til bóta.

Skúli Thoroddsen : Það er óefað gott, að frumvarp þetta er komið fram, og sjálfsagt að greiða götu þess því sem bezt. - En háttv. flutningsmenn hafa haft nauman tíma til undirbúnings, enda virðist talsverður fljótfærnisbragur á frumvarpinu í mörgum greinum, og þar sem svo mun til ætlast, að málið gangi gegnum allar umræður nú í kvöld, þá er nauðsynlegt að vikið sé nú þegar að einstökum greinum frumvarpsins, þótt þetta sé 1. umr. málsins. Að því er snertir 3. gr. frumv., þá skal eg því fyrst geta þess, að eg felli mig illa við það, er ákveðið er, að stjórninni skuli heimilað að hefta útflutning innlendrar vöru, eða einstakra vörutegunda. Eins og þetta er orðað í frumvarpinu, þá er ákvæðið alt of víðtækt. Það er ekki ósennilegt, að margir kaupmenn hafi nú þegar gert bindandi samninga um sölu fiskfarma, eða um sölu á síldarafurðum o. fl., og jafnvel um sölu á haustvarningi sínum. Ætlar nú alþingi að neyða þessa menn til að gerast óorðheldnir? Er það ekki hugsanlegt, að menn geti þá jafnvel orðið skaðabótaskyldir fyrir samningsrof? Auk þessa sé eg hvergi, að flutningsmennirnir, sem ætla sér þó að kyrrsetja allan saltfisk og aðrar íslenzkar afurðir, hafi þá látið sér hugkvæmast að veita stjórninni heimild til þess, að kaupa þá innlendu vöruna af kaupmönnunum. Og væri þó til þess ætlast, hvar á þá að geyma hana ? Hvernig á stjórnin að haga sölunni? Á hún að setja upp sölubúðir, eða útvega sér umboðasala o. s. frv., o. s. frv. ? En sé eigi til þess ætlast, að landið kaupi sjálft innlendu vöruna, sem kyrrsett er, þá hafa kaupmennirnir alls enga tryggingu þess, að varan verði keypt af þeim. Landið framleiðir meira af fiski, síld, kjöti o. fl. o. fl. en vér getum sjálfir etið eða hagnýtt. Þá virðist mér og eigi síður illa gengið frá frumv. að því er snertir ákvæðin, er stjórninni fela að birgja landið að vörum frá útlöndum, þar sem ekki er í frumv. gefin nein bending um það, hvað stjórnin eigi að gera við vörurnar. Á hún að setja upp verzlun? Eða er svo til ætlast, að hún veiti mönnum vöruna ókeypis? Um þetta og margt fleira, þyrfti skýr ákvæði. Þá álít eg það ákvæði frumvarpsins alveg ótækt, að stjórninni er heimilað að ákveða verð á nauðsynjavöru. Háttv. flutningsmenn hafa auðajáanlega vegna flýtisins ekki munað eftir 50. gr. stjórnarskrárinnar, sem segir, að eignarrétturinn sé friðhelgur, og enginn verði neyddur til þess að láta af hendi eign sína nema almenningsheill krefjist og fult endurgjald komi fyrir. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að hagur einstaklingsins yrði að víkja fyrir hag fjöldans. Það er að vísu rétt, en stjórnarskráin tryggir þó einstaklinginn með því, að setja það og sem skilyrði, að fult endurgjald komi fyrir. En hækki vörur í verði, þá er verðhækkunin auðvitað eign kaupmannsins, og alþingi hefir ekki leyfi til þess að taka af honum einn eyri þeirrar eignar hans, án þess fult gjald komi fyrir. Eg er og eigi í neinum vafa um það, að þó að vér samþykkjum svona lög, þá verði reyndin þó sú, og hljóti að verða, að enginn dómstóll í landinu meti þau að nokkru, - í engum vafa um það, að dómstólarnir meti lögin alþýðingarlaus, sem stríðandi gegn ákvæðum sjálfrar stjórnarskrárinnar. Það er auðvitað vel hugsað, að veita stjórninni heimild til þess að taka 500 þús. kr. lán til þess að bæta úr vankvæðunum sem mest má verða, en mér er ekki vel ljóst, hvar nefndin ætlast til að stjórnin geti gripið það fé upp. Eg er hræddur um, að það gangi nokkuð tregt, eins og horfurnar eru nú í útlöndum. En auðvitað sakar það ekki, þótt heimildin sé til, og skal eg því eigi fara út í þá sálmana frekara. Eg hefi þá vikið að fáeinum atriðum, sem mér hafa við fljótlegan yfirlestur virzt athugaverð; og vænti þess, að háttv. flutningsm. taki nú þessar athugasemdir til greina, og leiðrétti frv. samkvæmt þeim áður en til 2. umr. kemur.

Framsögum. (Einar Arnórsson) Eg veit ekki, hvort það er rétt við þessa umræðu að svara öllum athugasemdum háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.). En fyrst honum hefir verið leyft að bera þær fram, þá hlýtur mér að vera leyfilegt að svara þeim. Háttv. þm. (Sk. Th.) sagði viðvíkjandi 3. gr. frumv., að ef menn, sem gert hefði samning um afhending á varningi sínum, yrði með lögum neyddir til þess að inna ekki greiðsluna af hendi, þá mundi það verða skoðað sem samningsrof af þeirra hendi og baka þeim skaðabótaskyldu. Eg held, að háttv. þm. (Sk. Th.) hafi sagt þetta án þess að hafa athugað það nánara. Það er sem sé algild setning í kröfuréttinum; að enginn verður dæmdur fyrir samningsrof, þegar «vis majór« er, fyrir hendi, svo sem herkvíun eða útflutningsbann. Eg held, að engum geti dottið í hug, að það geti varðað nokkrum viðurlögum. Vér höfum líka haft hér fyrir oss símskeyti frá útlendum kaupmönnum, þar sem þeir lýsa yfir því, að um nokkurn tíma gangi þeir frá öllum tilboðum sínum ekki að eins um verð á vörum, heldur einnig um afhendingu yfirleitt. Eg hygg því, að þetta sé ástæðulaus grýla hjá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.). Háttv. þm. (Sk. Th.) fann að því, að ekki væri tekið fram í frumvarpinu að stjórninni væri heimilt að kaupa vörur af innlendum kaupmönnum. Nefndin leit svo á, sem það væri alveg óþarft að kveða á um þetta. Eftirspurnin mun nóg verða eftir þeim vörum, og því óþarft að landið færi að kaupa þær. Og þótt þetta ákvæði um heimildina fyrir stjórnina til þess að stöðva sölu á vörum verði samþykt, þá ber þess að gæta, að hér er ekki um annað en heimild fyrir stjórnina að ræða, sem hún þarf alls ekki að nota út í yztu æsar. Hún hefir í því efni sér til aðstoðar 5 menn, sem helzt ætti einhverir að vera verzlunarfróðir. Það mundi ekki verða stöðvað meira en nauðsynlegt væri. En eftirspurnin eftir vörum mundi gera heimildina fyrir stjórnina til þess að kaupa af innlendum kaupmönnum óþarfa. Háttv. þm. (Sk. Th.) spurði líka, hvort nefndin ætlaðist til þess, að stjórninni væri heimilað að gefa vöruna. Ákvæði 4. gr. skýra það nægilega, að svo er ekki, því að þar er einmitt ákveðið, að stjórnin kveði á um verð vörunnar. Það atriði kvað háttv. þm. (Sk. Th.) brot á 50. gr. stjórnarskrárinnar. Auð vitað má deila um það. En sé svo, þá útilokar þetta ákvæði ekki þá menn, sem þykir sér gerður óréttur, frá því að bera mál sitt undir dómstólana. Og kæmist þeir að sömu niðurstöðu, sem háttv. þm. (Sk. Th.), þá ætti mennirnir auðvitað rétt til skaðabóta. Og jafnvel þótt svo yrði, þá mætti ekki horfa í það, að skaðabæturnar yrði nokkuð háar, ef hungursneyð vofði yfir að öðrum kosti og almenningsneyð. Annars er eg ekki sannfærður um, að þetta sé rétt kenning hjá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.). Ef svo væri kveðið á, að hefta mætti útflutning vörunnar og eigandi fengi ekkert verð fyrir, þá væri það augljóst stjórnarskrárbrot. En hitt, að setja hæfilegan taxta, efa eg, að sé brot á stjórnarskránni. Annars er það sjálfsagt, að flutningsmenn athugi þetta ákvæði nánara. Þá held eg að eg hafi svarað öllum athugasemdum háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.).



Mér er það ekki vel ljóst, hvernig menn geta verið að tala um það, að hungursneyð vofi yfir, þar sem vér höfum meiri matvæli í landinu en vér getum étið á hálfu ári. Hér liggja heilir skipsfarmar af saltfiski, og svo mun víðar á landinu. Fyrir norðan veiðist síld svo tugum þúsunda tunna skiftir, ef að vanda lætur, og vita allir, að þar er um meiri matarbirgðir að ræða, en landið þarf á að halda. Nei! Vér höfum margfalt meiri matvæli en vér þurfum, ef ófriðurinn dregst ekki fram úr öllu því, sem sennilegt er. Það er líka alveg áreiðanlegt, að vér þurfum ekki annað en bjóða hvaða þjóð sem í ófriði á og á annað borð yfir hafið kemst, að láta hana fá fisk og kjöt í stað korns. Og erfiðast af öllu er að afla þeirrar vöru. Meðan Englendingar fljóta á hafinu erum vér vissir með að geta komist að góðum skiftum á fiski, kjöti og korni. Að þessu leyti erum vér líklega betur settir en allar aðrar þjóðir í Evrópu. Eg skal ekki dæma um það, hvort hægt er að taka af mönnum vörur, sem þeir eru búnir að lofa upp í skuldir, án þess að baka þeim skaðabótaskyldu. Eg get ekki skilið, hvað vinst við það að stöðva vegagerðir í landinu, vegna þessa ófriðar. Vér höfum nóga seðla til þess að borga vorum verkamönnum með. En auðvitað kemur ekki til mála að byggja stórar brýr úr útlendu efni, sem ekki yrði keypt fyrir annað en gull, en verkamönnum vorum getum vér borgað með íslenzkum seðlum. Um yfirvofandi hungursneyð getur ekki verið að tala, eins og eg hefi tekið fram. Oss kemur ekki til að skorta annað en korn, en svo er fyrir þakkandi, að altaf flýtur einhver þjóðanna og ætti þá að vera auðið að ná í það í skiftum við vorar afurðir.

Framsögum. (Einar Arnórsson) : Það eru aðeins örfá orð út af ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Það er rétt, að þegar ástandið er »normalt« þá framleiðum vér meiri fæðu en vér getum etið. En hann gætir ekki að því, að þótt vér getum framleitt fisk og kjöt, þá er það fremur tilbreytingarlítil fæða, og kornskortur getur orðið oss að hinu mesta óliði. Eg þarf ekki annað í þessu efni en að benda honum á kornskortinn, sem stundum varð hér á einokunartímabilinu. Og svo er annars að gæta, að teppist siglingar á óheppilegum tíma, þá getum vér ekki aflað oss þeirra kraftgjafa frá útlöndum, sem er nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að geta rekið sjávarútveg - kolin. Botnvörpungarnir yrði að hætta veiðum, og eg býst ekki við því, að sá fiskur, sem vér höfum nú í landinu, dugi oss mjög lengi til fæðu. Og hvernig eigum vér að skifta við útlendar þjóðir á fiski og korni, þegar vér getum engan fisk veitt ? Vér getum ekki sagt fyrir um framtíðina, en það er oss skylt, að reyna að koma í veg fyrir það böl, eftir mætti, er oss stafar eða getur stafað af Norðurálfustyrjöldinni. Og það er líklegt, að siglingar geti tepst um tíma, hvernig sem úrslitin verða milli Íslands og annarra Norðurálfulanda. Bæði getur orðið lagt bann við kolaútflutningi frá Bretlandi, svo er til nokkuð, er »Blokade« (herkvíun) er kallað, er hamlar ferðum að landi og frá. Og hvar værum vér staddir, ef t. d. Þjóðverjar gæti herkvíað Bretland ? Athuganir hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) geta verið réttar, ef samgöngur teppast ekki, en getur hann ábyrgst að slíkt komi ekki fyrir ?

Guðm. Hannesson : Það er aðeins stutt athugasemd. Eg get byrjað á því, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) endaði á, að ekki væri víst, að samgöngur héldist við Ísland. Skárri er það styrjöldin, sem háttv. þm. heldur að verði, ef hann býst við því, að svo geti farið, að ekkert stórveldanna fljóti ofansjávar. Eg get ekki sagt honum, hvert stórveldanna flýtur, en fljóti eitthvert þeirra, sem eg efast ekki um, þá er eg handviss um, að það gripi fegins hendi við þeim matvælum, sem vér gætum látið það hafa, og væri fúst til að skifta. Það hefir verið fullyrt og sett í blöðin, að hér í Reykjavík væri nú þriggja milj. kr. virði af saltfiski, og eg er illa svikinn, ef ekki eru fyrirliggjandi nú fyrir norðan nokkur þúsund tunnur af síld. Eg sé því, enn sem komið er, enga ástæðu til þess að vera að tala um yfirvofandi hungursneyð.

Umboðsm. ráðherra (Klemens Jónsson) : Eg hefði helzt kosið að málið hefði gengið umræðulaust til 2. umræðu. En úr því að háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) fór að tala um einstök atriði frumvarpsins, þá vona eg, að hv. forseti hafi ekki á móti því, að eg bendi deildinni á tvö atriði, sem eiginlega eiga heima við 2. umr. Hvorki eg né aðrir hv. þm. hafa haft tíma eða tækifæri til þess að kryfja þetta frumvarp til mergjar. En þegar eg fyrst las frumvarpið, þá rak eg augun í það, sem stendur í 4. tölulið 2. gr., um það að stjórnin getur látið hætta allri landssjóðsvinnu. Þetta er ekki hægt að gera í svipinn. Það er ekki hægt á svipstundu að stöðva allar vegagerðir landssjóðs, fyrst og fremst af því, að búið er að borga fyrirfram mikið af því, sem veitt er á fjárlögunum til vegagerðar. Og sjálfsagt er, að stjórnin láti halda áfram að vinna fyrir þá peninga, sem búið er þegar að borga út. sömuleiðis er ekki hægt að hætta við brúargerðir, sem byrjað hefir verið á. Ekki er heldur hægt að hætta við vegi, t. a. m. í miðri mýri, og fleira getur verið því til fyrirstöðu, að þetta sé hægt. Þetta atriði er þó þýðingarminna en hitt, sem eg vildi benda á. Það er þýðingarmeira, að í 3. gr. er gert ráð fyrir að bannaður verði útflutningur á aðfluttum vörum, og eru þar á meðal nefnd kol. Eg hygg, að ómögulegt verði að banna að selja útlendum skipum kol, sem þau þurfa til þess að komast heim til sín, ef þau eru fyrir hendi. Það stríðir, að eg held, móti alþjóðarétti. Eg býst því við að koma með viðaukatillögu við 3. gr., þar sem þetta væri heimilað. Eg hygg, að verði þessu ákvæði ekki breytt, þá geti af því leitt, að lögin öðlist ekki konungsstaðfestingu. Vænti eg því, að þingið fallist á þessa breytingu frá minni hendi.



Eg bjóst ekki við því, að svona langar umræður yrði um þetta mál. Eg skal geta þess út af orðum háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) að eg býst við, að nefndin verði að halda fast við það ákvæði, sem honum fanst sérstaklega athugavert. Það gæti svo farið, að jafnvel þótt vér þegar í stað gerðum ráðstafanir til þess að fá vörur frá útlöndum, að þær ráðstafanir væri um seinan. Og þá væri ilt, ef margir menn stæði uppi alveg matvælalausir. Háttv. þingm. (P. J.) sagði, að erfitt mundi verða að koma íslenzkum vörum, síld og fiski, til útlanda, ef almennur ófriður hæfist í Norðurálfunni. En eg tel það ekki ólíklegt, að hægt verði að koma þessum vörum til Suðurlanda, þó að Vesturlöndin ætti í ófriði. Nefndin verður því að halda fast við það, að stjórninni sé leyft að banna útflutning á nauðsynjavörum, ef þörf gerist. Auðvitað er þetta örþrifaráð, sem ekki verður gripið til, nema í ítrustu nauð, þegar öll önnur sund eru lokuð. Viðvíkjandi athugasemd háttv. umboðsmanns ráðherra (Kl. J.) skal eg geta þess, að nefndin leggur sama skilning og hann í ákvæði frumvarpsins, að stjórnin mætti leyfa, þrátt fyrir samþykt frumvarpsins, að hjálpa útlendum skipum um næg kol til þess að komast héðan heim til sin. En auðvitað er ekkert á móti því að samþykkja brtill., sem gerir þetta atriði alveg skýrt - staðfestir þennan skilning nefndarinnar.