Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. hefur þegar sætt þinglegri meðferð í hv. Nd. og er því hér í seinni deild til athugunar. Í þetta mál var sett sérstök n. fimm deildarmanna. Fjórir standa að áliti meiri hl., en hinn fimmti, hv. 7. landsk., hefur gefið út sérstakt nál. á þskj. 381 og flytur sérstakar brtt. á þskj. 582, og kannast ég við þessar brtt. sem sumt af því, sem hann taldi að þyrfti að koma inn í málið í n. Meiri hl. áleit, að ekki væri þörf á því að gera þess konar breytingar á frv. Það er vitað, að ástandið í heiminum er þannig, að okkar litla þjóð, sem byggir þetta eyland mitt á milli Ameríku og fastalandsins, getur ekki verið varnarlaus. Loft allt er svo lævi blandið, að enginn veit, hvenær sviptingar kunna að takast milli þeirra, er deila nú, en þegar þær eru hafnar, er orðið of seint að fara að hugsa fyrir vörnum landsins. Af því leiðir, að til þess að geta hrundið árás þarf að vera andstaða í landinu sjálfu, sem hefði tæki til að hrinda árásum á landið. Það er meginatriði málsins, að þetta er nauðsyn, og ég held, að allir hv. þm. muni geta sameinazt um það efni. Það er auðvitað, að við höfum allir lagt niður fyrir okkur þær ástæður, sem eru fyrir því að leyfa útlendum her að dveljast hér í landinu til varna. Og sjálfir sjáum við, að þetta er varnarsamningur, en ekki til að undirbúa eða stofna til árása á aðrar þjóðir. Það má einlægt deila um það, hvað beri að telja varnaraðgerðir, en það er óumdeilanlegt, að sá aðili, sem hefur árásarstríð, er í sökinni. En þungamiðja þessa máls er sú, að við gengum í bandalag þjóðanna. sem myndað hafa varnarbandalag Norður-Atlantshafsríkjanna, og sú staða okkar vita allir Íslendingar að er einn liðurinn í vörnum gegn þeirri aðsteðjandi hættu, sem yfir hinum frjálsa heimi vofir. Íslendingar hafa allt fram á síðustu ár látið nægja að lýsa yfir hlutleysi sínu. En það kom í ljós í síðustu styrjöld, að þetta hlutleysi eitt nægði okkur ekki og það var rofið og það ekki af óvini, heldur af vinaþjóð, sem taldi það nauðsynlegt að hersetja landið, þar sem þjóð okkar gat ekki verndað landið. Og þó viljum við heldur þessa hersetu heldur en að hafa landið varnarlaust í ókominni styrjöld, sem búast má við að komi, en í henni höfum við enga tryggingu fyrir því, að okkar hlutleysi verði virt. Þetta varð ljóst í síðustu styrjöld, og það hefur haft áhrif á hugi manna til þess að skipa landinu í fylkingu lýðfrjálsra þjóða, sem hafa bundizt heitum um að standa á verði um frelsi sitt og lönd og þjóðerni. Þegar svo Íslendingar eru þess ekki umkomnir að verja land sitt sjálfir, verða þeir að hverfa að því ráði, að aðrir haldi hlífiskildi yfir þeim, og reynsla okkar úr síðasta stríði sannar, að þetta er sú eina leið, sem við getum farið. Hv. 7. landsk. þm., Finnbogi R. Valdimarsson, hefur á sinn rökfasta hátt, eins og hans var von og vísa, dregið fram þau atriði, sem hann telur helzt vera til gagnrýni á þeim samningi, sem gerður hefur verið. Ég skal játa, að ég hef ekki getað kynnt mér nál. hans á þskj. 381, því að því var útbýtt í byrjun þessa fundar. Ég hef þess vegna aðeins gripið niður í það, en ekki getað kynnt mér það í ró og næði, þar sem stöðugar umr. hafa verið hér síðan fundur hófst. En ég rak strax augun í það, að hann segir, að með þessum samningi sé fullveldi okkar skert. Það er nú svo, að það eru nokkuð mörg ríki, sem hafa orðið að skerða nokkuð sitt sjálfstæði í þessu skyni. Ég á þar við þau lýðfrjálsu ríki, sem líta á sameiginlega hagsmuni þeirra allra til að halda sjálfstæði sínu óskertu. Og þess er að geta í þessu sambandi, að viðhorfin hafa breytzt á síðustu árum. Það er hættan frá einræðisríkjunum, sem hefur gert það að verkum, að þessi sömu lönd hafa orðið að leyfa ýmsar aðgerðir í sínum heimalöndum og ganga í bandalög og gera samninga, sem segja má að skerði þeirra sjálfsforræði, eins og á það var litið áður en hið austræna einræði fór að ögra friðnum í heiminum. En sé það svo, sem ég skal ekki dæma um, að þessir samningar skerði á einhvern hátt sjálfstæði þeirra, þá er það gert til þess að varðveita hið raunverulega sjálfstæði þeirra, varðveita líf þessara þjóða, varðveita þær fyrir skyndiárásum óvinaherja og til þess að þær þurfi ekki að vera beittar ofbeldi og kúgun. Ég skal svo ekki hafa miklu fleiri orð um þetta. Þær till., sem hv. 7. landsk. þm. leggur fram, eru svipaðs eðlis og þær till., sem meiri hl. hlaut að hafna á nefndarfundum, og get ég þess vegna ekki annað en lagt á móti þeim og heiti á hv. þm. þessarar hv. deildar að samþykkja frv. óbreytt.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. talaði ekki langt mál um þetta frv., og í því felst það, að hann leggur engan meginþunga á að andmæla nál. minni hl. Hann benti á það, að ég teldi í nál. mínu, að með samningi þessum væri sjálfstæði okkar stórlega skert. Ég vakti sérstaklega athygli á því við 1. umr. málsins, að ég teldi þennan samning ekki gerðan að stjórnskipulegum hætti, með því að hér væri um að ræða fullkomið afsal á íslenzkum yfirráðarétti í hendur erlendu ríki, þar sem á vissum svæðum á Íslandi eiga að gilda útlend lög, þar sem íslenzk lög eiga annars að gilda samkvæmt ísl. stjórnskipunarlögum og almennum ísl. yfirráðarétti samkvæmt grundvallaratriðum þjóðaréttarins. Þetta er nefnt þjóðréttarleg kvöð, þegar annað ríki fer með yfirráðarétt á landi, þar sem önnur þjóð á yfirráðarétt, og það eru einmitt slíkar „kvaðir á landi eða landhelgi“, sem ræðir um í 21. gr. stjórnarskrárinnar. Þó vildi hv. frsm. meiri hl. ekki mótmæla því, að yfirráð Íslendinga væru skert, þar sem amerísk lög ættu að ráða úrslitum á vissum svæðum á Íslandi; þó að íslenzk lög gildi þar að einhverju leyti. Víðast hvar hefur það nú verið lagt niður, að tvö ríki fari þannig með rétt í sama landi, og er staða Íslands að þessu leyti einna líkust því, sem nú er á Súezsvæðinu og í Marokkó og Súdan. Það er um þá samninga að segja, sem gilda um þau svæði, að voldug herveldi hafa neytt þessi ríki til þess að gera þessa samninga og afsala sér rétti í hendur herveldunum, sem þau telja sig hafa hag af og telja nauðsyn fyrir sig að hafa. Ég efast um, að nokkur vilji mótmæla því, að sjálfstæði þessara ríkja sé skert. Hitt er þó miklu alvarlegri hætta, sem í því felst, að erlendur her dveljist í landi undir því yfirskini að vernda sjálfsforræði þess og verja sjálfstæði þess og taki undir því yfirskini við öllum hervörnum þess. Með því er raunverulegt sjálfstæði lands og yfirráðaréttur skertur svo, að varla má meir verða. Það er sú hætta, sem við eigum nú að mæta, og þessi hætta var viðurkennd af öllum forráðamönnum okkar 1946 og þá haldið fram, að slíkt kæmi ekki til mála. Þá viðurkenndu þeir, að af þessu stafaði hætta fyrir sjálfstæði okkar og það mætti ekki koma fyrir. En ég vil halda því fram, að nú, þegar þeir eru komnir á þá skoðun, að þetta sé ekki hætta fyrir okkur, þá sé einmitt í því fólgin sérstök hætta. Ef það er þeirra skoðun, að nú sé ekkert sérstakt að óttast, af því að útilokað sé, að hinn erlendi her muni hafa áhrif á innanlandsmál okkar, þá segi ég, að það sé sérstakur háski á ferðum, að í því út af fyrir sig sé fólgin sérstök hætta. En það er svo að heyra nú á sumum formælendum þessa samnings, að ekkert sé að óttast. Þessi her sé kominn til að varðveita raunverulegt sjálfstæði okkar. Hins vegar hafa ýmsir aðrir þeirra viðurkennt, að nokkur hætta væri á ferðum, ef her dveldist í landinu, og að það væri jafnvel hætta fyrir sjálfstæði landsins. Og þeir hafa bent á. að þegar krafan um hersetuna kom fram, hafi það verið öllum ljóst, að dvöl erlends hers í landinu væri ósamrýmanleg sjálfstæði þjóðarinnar. Hv. meiri hl. segir, að þessi samningur stafi af ákveðnum skuldbindingum, sem við höfum tekizt á hendur í Norður-Atlantshafsbandalaginu, og segir, að það hafi verið tekið fram í upphafi, að ekki væri um annað að ræða en varnarbandalag. Ég veit nú ekki nákvæmlega, hvaða skuldbindingar hv. meiri hl. á við í þessu sambandi.

Má ég skjóta því inn í, að Ísland hefur engan her.

Það var tekið fram af Íslands hálfu við undirskrift N.-Atlantshafssamningsins, að Ísland hafi ekki her og vilji engan her hafa, og þessi samningur er ekki afleiðing af þeim yfirlýsingum. Ég skil að vísu, hvers vegna hv. meiri hl. vill ekki ræða þau ákvæði N.- Atlantshafssamningsins, sem þessi samningur á að vera afleiðing af. Ég held, að það verði erfitt að benda á þær greinar. Ég hygg, að þar verði ekki fundnar þær skuldbindingar sem leiði af sér þennan samning. Ég hygg, að það verði ekki ráðið af þeim yfirlýsingum, sem gefnar voru, þegar sá samningur var gerður, af forustumönnum flokka hér á hv. Alþingi og af utanríkisráðherra í embættisnafni, að það hafi verið nein skylda fyrir Ísland að gera þann samning, sem hér liggur fyrir, sem afleiðingu af N.- Atlantshafssamningnum. Ég get skilið, hvers vegna hv. meiri hluti vill ekki minnast á þessar greinar og yfirlýsingar. Ég verð samt að gera ráð fyrir því, að allir viðurkenni, að það beri að skilja þann samning í ljósi þeirra yfirlýsinga, sem þá voru gefnar. Þær hafa sitt gildi, bæði réttarlega og pólitískt. Þegar sá samningur var gerður, fóru þrír af hinum íslenzku ráðherrum til Washington til að kynna sér, hvað hin einstöku ákvæði samningsins hefðu að þýða fyrir Íslendinga og hvaða skuldbindingar þeir tækjust með honum á hendur. Eftir að þessi för var farin, gaf hæstv. utanrrh. upplýsingar í útvarpsumr., og er ræða hans prentuð eftir handriti hans sjálfs. En hann segir svo um það, hvað niðurstöðurnar hafi að þýða, með leyfi hæstv. forseta: „Í Washington ræddum við ýtarlega hlut Íslands í þessum samtökum, ef til kæmi, o? skýrðum rækilega sérstöðu landsins. Við tókum fram, að Ísland hvorki hefði né gæti haft eigin her og mundi þess vegna hvorki geta né vilja fara með hernað gegn nokkurri þjóð, jafnvel þótt á þá yrði ráðizt. Ekki komi heldur til mála, að útlendur her fengi að hafa aðsetur á Íslandi á friðartímum né yrðu þar leyfðar erlendar herstöðvar.“ Þannig lögðu þessir þrír ráðherrar þetta fyrir utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Og hæstvirtur utanrrh. heldur áfram: „Utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Dean Acheson, tók berum orðum fram, að ríki, sem aldrei hefði haft her, mundi ekki þurfa að hafa hann samkv. samningnum. Hann sagði og, að ljóst væri, að ekki kæmi til mála, að neitt samningsríki óskaði að hafa her í öðru þátttökuríki á friðartímum eða herstöðvar.“ Hæstv. ráðh. dregur svo að lukum fram niðurstöðurnar af þessum viðræðum: „Í lok viðræðnanna var því lýst yfir af hálfu Bandaríkjanna: 1. Að ef til ófriðar kæmi, mundu bandalagsþjóðirnar óska svipaðrar aðstöðu á Íslandi og var í síðasta stríði og að það mundi algerlega vera á valdi Íslands sjálfs, hvenær sú aðstoð yrði látin í té. 2. Að allir aðrir samningsaðilar hefðu fullan skilning á sérstöðu Íslands. 3. Að viðurkennt væri, að Ísland hefði engan her og ætlaði ekki að stofna her. 4. Að ekki kæmi til mála, að erlendur her eða herstöðvar yrðu á Íslandi á friðartímum.“ Í þessari frásögn koma fram höfuðatriði í viðræðunum, sem fóru fram vestra. Hv. meiri hl. bendir ekki á þær gr. Atlantshafsbandalagssamningsins, sem hann telur felast í skuldbindingar til að gera slíkan samning sem þennan. Það er nú víst, að það eru ekki margar greinar, sem geta komið til mála í því sambandi. Í 5.–7. gr. er gert ráð fyrir því, að verði ráðizt á einhvern aðilann í bandalaginu, þá komi skuldbindingar, sem sérstaklega eru nefndar, til greina. En nú er það víst, að það hefur ekki til þessa dags, síðan samningurinn var gerður, verið gerð árás á bandalagsaðila, og því koma skuldbindingar samkvæmt 5.–7. gr. ekki til greina í þessu tilfelli. Af öðrum gr. samningsins geta þá ekki komið til athugunar í þessu sambandi nema 3. gr. í sambandi við 9. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, hvernig málum skuli hagað á friðartímum, en í öllum samningnum er gert ráð fyrir, að friðartímar séu þangað til einhver bandalagsaðilanna hefur orðið fyrir árás. - Fundarhlé. Herra forseti. Mér þykir miklu miður, að hæstv. utanrrh. og hv. frsm. meiri hluta n. eru hér ekki viðstaddir.

Þeir voru hér báðir, þegar ég frestaði fundinum.

Mér skildist á hæstv. utanrrh., að hann vildi hlusta n mína ræðu og svara henni, svo að ég vildi spyrja, hvort þessir hv. þm. væru hér í húsinu, svo að hægt væri að koma til þeirra orðum, hæstv. utanrrh. og hv. frsm. meiri hluta n. Ég hafði hugsað mér við þessa umr. málsins að ræða fyrst og fremst meginákvæði þessa samnings og einstök atriði hans. En það er nú svo að í samningnum sjálfum er í forsendum vikið að þeim ástæðum, sem taldar eru þar að hafi verið fyrir því, að hann var gerður. Og í nál. meiri hlutans var einnig, eins og ég gat um í upphafi máls míns, vikið að því, að þessi samningur væri eðlileg afleiðing af því, sem fram var tekið í upphafi, þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið, eins og þar segir. Ég vildi því rifja upp það, sem fram var tekið, þegar þessi samningur var gerður, og spyrja hv. meiri hluta n., hvaða ákvæði eða greinar Atlantshafssamningsins það væru, sem hann ætti við, þegar hann t.d. talaði um, að með þátttöku sinni í Atlantshafsbandalaginu hefðu Íslendingar tekið á sig ákveðnar skyldur, sem beint leiða til þessa samnings. Ég get, á meðan ekki næst til þeirra hv. þm., sem ég tala hér til og mun tala til, rifjað upp, hvar ég var kominn í minni röksemdafærslu um þessi atriði. Ég sýndi fram á, að það gæti ekki verið 5. og 6. gr. Atlantshafssamningsins, sem hér væri átt við, því að þær greinar voru hvorki í maí 1951 né eru í dag komnar til framkvæmda. En einmitt í þeim liggur skilgreining á því, hvað það er, sem skilur á milli friðartíma og ófriðartíma, því að þar er skarplega skilið á milli í ákvæðum samningsins. Skuldbindingar koma þá fyrst til greina samkvæmt 1. grein þessa samnings, að tilefnislaus árás hafi verið gerð á einhvern samningsaðilann. Ég hafði rakið það, hvaða skýringar fylgdu ákvæðum þessa samnings yfirleitt af hálfu þeirra stjórnmálamanna, sem stóðu að því að gera hann, þeirra ráðherra, sem tóku sér ferð á hendur til Washington til þess að fá upplýsingar um, hvaða hugsanlegar skuldbindingar Íslendingar sérstaklega tækju á sig eftir að hafa gengið í bandalagið. Ég hafði þegar lesið yfirlýsingar hæstv. utanrrh. um það, hvaða árangurs þessi rannsóknarför hinna þriggja ráðherra hefði leitt til. En þær yfirlýsingar voru veittar af sjálfum utanrrh. Bandaríkjanna, ekki aðeins fyrir hönd Bandaríkjanna, heldur fyrir hönd allra væntanlegra samningsaðila að þessum samningi. - - - Herra forseti! Hefur ekki tekizt enn að ná til hv. frsm. meiri hlutans að minnsta kosti? (Forseti: Það er upplýst, að hann er ekki í húsinu og ekki hæstv. utanrrh. heldur, en ég hef gert ráðstöfun til þess að láta þá vita. Ég kem hér að atriði, sem ég álít, að skipti höfuðmáli, þegar rætt er um þetta mál.

Ég skal gjarnan gefa fundarhlé í 5 mín. Þá ættu þeir að geta verið komnir. Á hinn bóginn get ég ekki komið þeim hingað nauðugum.

- Fundarhlé. Ég þóttist hafa sýnt fram á það, að ef leitað væri að því, hvaða greinar Atlantshafssamningsins það væru, sem leitt gætu til skyldu til þess fyrir Íslendinga að gera þennan nýja samning, þá gætu það að minnsta kosti ekki verið 5. og 6. gr. samningsins, sem hefðu orðið tilefni eða forsenda þessa varnarsamnings, þ.e.a.s. að samningsaðilar, einn eða fleiri, hefðu orðið fyrir tilefnislausri árás. Það hefur ekki átt sér stað enn. Og það kemur ekki til mála, að það hafi verið vegna þess, sem í þessum greinum felst, að þessi samningur hafi verið gerður eða að fram á það hafi verið farið með tilvísun til þessara greina, að hann yrði gerður. Þá get ég ekki séð, að um aðrar greinar sé að ræða í þessu efni en 3. gr. N.- Atlantshafssamningsins, sem sé hugsanlegt tilefni til þessa samnings. En hún er svo hljóðandi: „Í því skyni að ná betur markmiðum samnings þessa munu aðilar, hver um sig og í sameiningu, með stöðugum og virkum eigin átökum og gagnkvæmri aðstoð varðveita og efla möguleika hvers um sig og allra í senn til þess að standast vopnaða árás.“ Það var þessi grein samningsins, sem var tilefni til þess, að margir óttuðust það og beittu sér gegn því, að Íslendingar gerðust aðilar að þessum samningi. Töldu þeir, að í henni gæti falizt það, að þess kynni að verða krafizt af Íslendingum á friðartímum, - þ.e.a.s., eins og ég sýndi fram á áðan, áður en 5. og 6. gr. kæmu til framkvæmda, - að Íslendingar tækju við her eða herstöð í landinu. En það var áður rætt mál hér á landi, fullupplýst og alkunnugt, að fram á það hafði veríð farið af Bandaríkjunum árið 1945. En nú vill svo til, að einmitt hæstv. utanrrh. skýrði sérstaklega þessa grein samningsins í umræðum um samningsgerðina 1949. Ég vil því leyfa mér að minna á skýringar hans einmitt á þessari grein, og hann sagði svo í sinni ræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Menn eru að tala um það hér, að samkvæmt þessari grein væri hægt að skylda okkur til þess gegn vilja okkar að hafa erlendar herstöðvar, erlendan her og jafnvel að vígbúast sjálfir. Því er haldið fram, að aðrir gætu skipað okkur að gera þetta samkvæmt þessari grein. Nú er þessi grein auðvitað ekki samin með okkur fyrir augum. Hún er samin með allt annað fyrir augum. Hún er fyrst og fremst samin með það fyrir augum, að samkvæmt henni eiga Bandaríkin að láta öðrum þjóðum í té vopn og aðra aðstoð.“ Og síðan heldur hæstv. ráðh. áfram að sýna fram á, hver fjarstæða það væri, að Bandaríkin létu smáríkin í bandalaginu skylda sig til eins eða annars samkvæmt þessari grein. Og hann segir: „Enda hafa þeir aldrei hugsað sér neitt því líkt, vegna þess að jafnvel þótt litið sé á 3. greinina eina, þá er það greinilegt, þegar gætt er venjulegra lagaskýringa og þess, að samningurinn er gerður milli fullvalda ríkja, að hvert ríki hefur úrslítaákvörðunarvald um það, sem það lætur í té samkvæmt henni.“ M.ö.o., það er ekki hægt að skylda neitt ríki samkvæmt þessari grein til þess að láta eitt eða annað í té. Og hann segir, eins og rétt er, að þessa grein verði að skýra í sambandi við 9. gr. samningsins, sem er um nýja stofnun, Atlantshafsbandalagsráðið, og hann heldur áfram: „Þarna segir berum orðum, að þessi samkoma má eingöngu gera till., - og til hverra gerir hún till.? Til hinna einstöku ríkja, sem hvert um sig hefur úrslitaráðin varðandi það efni, sem það ríki snertir eða á að láta í té. Til viðbótar þessu, sem er alveg ótvírætt, þá spurðum við ýtarlega um þetta, og af hálfu bandalagsríkjanna var því lýst yfir og lögð áherzla á, að samkvæmt þessari grein væri fyrst og fremst um siðferðilega yfirlýsingu að ræða, þess efnis, að ríkin vildu standa saman, en jafnframt væri gengið út frá því, að hver aðili gerði það, sem hann gæti, eftir því sem sanngjarnt mætti teljast. Ef hins vegar væri neitað um aðstoð, gætu hin ríkin ekkert gert við því frá lagalegu sjónarmiði, og væri t.d. ljóst, að ekki væri hægt að bera málið undir dómstól, og í því sambandi var svo sérstaklega tekið fram, að það yrði ekki talið sanngjarnt að krefjast þess af Íslendingum, að þeir létu í té her og herstöðvar á friðartímum eða vígbyggjust sjálfir.“ Og hann heldur áfram: „3. gr. skýrir sig auðvitað sjálf í augum þeirra manna, sem kunna að skýra samninga. Hún verður enn þá ótvíræðari, þegar hún er borin saman við 9. gr., en eftir þau samtöl, sem átt hafa sér stað, og þær ótvíræðu yfirlýsingar, sem við höfum gefið, - og þær ótvíræðu yfirlýsingar, sem utanríkisráðherra Bandaríkjanna hefur gefið og hans aðstoðarmenn, - allir í embættisnafni og í nafni allra bandalagsþjóðanna, - þá er það svo ótvírætt sem frekast er unnt, að þess verður aldrei óskað af Íslendingum, að þeir stofni eigin her, að þeir vígbúist, að þeir hafi erlendan her hér á friðartímum eða þeir hafi erlendar herstöðvar hér á fríðartímum.“ Ég veit ekki, hvernig ætti að skýra þessa grein skýrar og afdráttarlausar á þann veg, að samkvæmt henni verði aldrei hægt að fara þess á leit við Íslendinga, að þeir hafi herstöð hér í landinu. Hæstv. ráðh. skýrði frá því, að þessi yfirlýsing hafi verið gefin af utanrrh. Bandaríkjanna, ekki aðeins í nafni Bandaríkjanna, heldur fyrir hönd allra samningsríkjanna. Hér er því um viðbótarsamkomulag eða samning að ræða milli þeirra og Íslands um skilning á þessari grein, að því er Ísland snertir. Það getur því ekki verið, að af þessari grein hafi í maí 1951 leitt neina skyldu til þess fyrir Íslendinga að gera þennan samning, sem hér liggur fyrir og felur í sér það, að Íslendingar taki við erlendum her. Og hér er alltaf tekið fram, að það eigi við friðartíma. Eins og ég hef sýnt fram á, þá getur orðið „friðartími“ ekki þýtt annað ástand í þessum samningi en það, sem er, þangað til 5. og 6. gr. koma til framkvæmda. Þangað til er að skilningi þessa samnings friðartími, friðartími á Atlantshafssvæðinu öllu, - þangað til eitthvert ríki á því svæði hefur orðið fyrir tilefnislausri árás. Það kemur ekki þessu máli við, hvort friður er alls staðar í heiminum á sama tíma, því að ófriður annars staðar í heiminum utan Atlantshafssvæðisins er ríkjum Atlantshafssvæðisins óviðkomandi og leiðir ekki neina skuldbindingu af sér samkvæmt þeim samningi. Það leiðir af sjálfu sér, að stríðið í Kóreu og Japan, þó að það hefði breiðzt út og Bandaríkin hefðu átt hlut að því og allt logaði í stríði í Austur-Asíu, þá hefði það ekki leitt til þess, að ófriðartímar væru komnir á Atlantshafssvæðinu samkvæmt ákvæðum Atlantshafssamningsins. Ég get því ekki séð, að það fái staðizt, sem hv. meiri hluti n. heldur fram, að í Atlantshafssamningnum séu nokkrar skyldur, sem hafi leitt af sér það, að Íslendingar þyrftu að undirgangast slíkan samning sem hér liggur fyrir, jafnvel þótt fram á það hafi verið farið af Atlantshafsráðinu. Þannig að ég álít, að hað hefði verið sjálfsagt af forsvarsmönnum Íslendinga að vísa þá Atlantshafsráðinu, ef það hefði farið fram á slíkt, á þær yfirlýsingar, sem ég las áðan eftir hæstv. utanrrh. og hann hafði eftir sjálfum utanrrh. Bandaríkjanna fyrir hönd allra bandalagsríkjanna. En hv. forkólfar þessa samnings hafa sagt og í samningnum sjálfum er sagt, ekki að það sé ófriðartími, heldur að það sé „tvísýnt útlit“ í alþjóðamálum. En ef litið er á ástandið í alþjóðamálum í maí 1951 og það borið saman við ástandið í alþjóðamálum í apríl 1949, þegar þessi Atlantshafssamningur var gerður og leitað var eftir skýringum á skuldbindingum hans og þær fengnar, eins og ég hef rifjað upp, - var þá skuggalegra útlitið í alþjóðamálum árið 1951 heldur en 1949? Til hvers var Atlantshafsbandalagið stofnað? Það var talið nauðsynlegt að stofna til samtaka ríkjanna beggja vegna Atlantshafsins og sérstaklega í Vestur-Evrópu, vegna þess að í Vestur-Evrópu væru sama og engar varnir og að það ástand. að það væru ekki nema nokkrar herdeildir í Vestur-Evrópu, væri beinlínis freisting fyrir Austur-Evrópuríkin til þess að taka fyrirhafnalítið og á skömmum tíma þessi lönd. Og hvað hefur verið gert síðan? Það var að vísu svo 1949, að það virtist ekki vera gífurleg hætta 9 ferðum, því að það var ekki farið hart af stað, þar sem mestallt árið 1949 leið svo, að ekkert hafði verið gert. En siðan hefur verið unnið að því að koma upp fullbúnum herjum í Vestur-Evrópu og það svo, að nú í sumar lýsti einn æðsti fulltrúi Atlantshafsbandalagsins því yfir, eftir því sem stórblaðið Times hafði eftir honum og ég hef áður í umræðu hér á Alþingi nýlega sagt frá, að styrkleiki Atlantshafsríkjanna væri svo margfaldur og svo yfirgnæfandi miklu meiri orðinn nú í ágúst 1951 heldur en járntjaldsríkjanna og þeirra bandalagsríkja, eins og þar var komizt að orði, að það væri kominn tími til þess, að menn hættu að tala með hræðslu og móðursýki um þessi mál eins og menn gerðu stundum. M.ö.o., það er engin ástæða í þessum efnum til hræðslu. Styrkur þessara Atlantshafsríkja er svo mikill nú, að hættunni í VesturEvrópu á árás er fullkomlega afstýrt. Ég gæti nefnt mörg ummæli hershöfðingja og ráðh. Atlantshafsríkjanna, sem mjög eru á þessa leið. Alveg nýlega rakst ég á ummæli í dönsku blaði eftir einum ráðh. úr brezku stjórninni, mjög mikils metnum ráðh., þar sem hann lýsir yfir, að hann telji ekki hættu á styrjöld næstu 10 ár, og telur enga ástæðu til að ætla, að kommúnistaríkin séu að undirbúa neina styrjöld. Þetta var sir Hartley Shawcross, viðskmrh. í Attlee-stjórninni. Á sömu lund tók amerískur hershöfðingi til orða einmitt sömu dagana og hv. alþm. hér hafa setið við að gera þennan samning á þeim forsendum, að nú væri einhver gífurleg styrjaldarhætta. Síðustu dagana í apríl mætti Mac Arthur frammi fyrir nefnd Bandaríkjaþings til yfirheyrslu vegna þess, elns og menn vita, að honum var víkið frá. Mestöll n. var á einu máli um, að það hefði verið rétt af þeim ástæðum, að það þótti hafa verið hætta á því, að hans herstjórn leiddi til styrjaldar í Asíu. Menn segja, að Kóreustríðið sé nýtt atriði síðan 1949, þegar N.-Atlantshafssamningurinn var gerður, og það sé ein ástæðan til þess, að þessi samningur hafi verið gerður, - eins og ég veit að hæstv. utanrrh. hefur bent á, - að það sé bein styrjöld í Asíu og þess vegna séu ekki friðartímar í heiminum. En ef rætt er um Kóreustyrjöldina, má t.d. taka til athugunar og samanburðar, hver styrjaldarhættan var í maí 1951 og í des. 1950, þegar Mac Arthur vildi hefja árás á nágrannalönd Kóreu. Þá - í des. 1950 - var talin svo mikil hætta á því, að það, sem hann gerði og vildi gera, leiddi til styrjaldar, að forsrh. Bretlands taldi rétt að fljúga til Washington til að láta Bandaríkjastjórn vita, að Bretland yrði ekki með í styrjöld, sem hlytist af slíku frumhlaupi. En það varð til þess, að Mac Arthur var vikið frá og þessi hætta á heimsstyrjöld, vegna Kóreustyrjaldarinnar, leið hjá. Ef þetta er tekið til athugunar, þá kemur í ljós, að sjaldan hefur verið friðvænlegra í heiminum síðan 1945 en einmitt í maí í vor, þegar mönnum varð orðið ljóst, að Kóreustyrjöldin - eina stríðið í heiminum - mundi lognast út af. Og eins og ég benti á áðan, þá hefur styrkur Atlantshafsríkjanna aldrei verið svo yfirgnæfandi, að því er sjálfur yfirhershöfðinginn álítur, og þess vegna ekki líkur til þess, að á þau verði ráðizt. Ég veit, að það er auðvelt að koma af stað hræðslu, stríðshræðslu og móðursýki, svo að notuð séu orð hershöfðingjans. Það hefur verið gert á óskammfeilinn hátt í vissum blöðum hér á landi að ala á stríðsótta og móðursýki. Ég minnist þess, að haustið 1948 skrifaði rithöfundur eirin ferðasögu í ísl. blað um för sína til Englands. Hann lýsti því, hvernig hér hefðu allir verið skjálfandi af ótta við stríð, en þegar hann kom til Englands var eins og að koma í annan heim. Þar talaði enginn um stríðshættu. Það væri hægt að benda á mörg ummæli í þá átt, að stríðshættan siðan 1945 er ekki mest nú. Það hefði mátt tala um hana 1947–48. Það er alveg víst, að það var ekki af neinni sérstakri, yfirvofandi stríðshættu, að þessi samningur var gerður. En það var önnur hætta yfirvofandi. Það var hætta á því að Keflavíkursamningurinn félli úr gildi. Í gær birtist í Morgunblaðinu smáfrétt þess efnis, að nú væri í Þýzkalandi allt undirbúið undir það að fella hernámsreglugerðina amerísku þar úr gildi. Þegar þetta átti að gerast, þá átti Keflavíkursamningurinn að falla úr gildi samkvæmt ákvæðum hans. Það var forsendan fyrir honum, að hann gilti meðan á Bandaríkjunum hvílir skylda til herstjórnar og eftirlits í Þýzkalandi. Þegar hann var gerður, þá var ekki gert ráð fyrir því, að það ástand, að Bandaríkin hefðu herstjórn í Þýzkalandi, héldist lengur en þau 61/2 ár, sem gert er ráð fyrir að samningurinn gildi. Ef honum væri sagt upp, eins og gert var ráð fyrir í uppsagnarákvæðum hans, þá gat hann falli ð úr gildi snemma á árinu 1953. En hann hefði fallið úr gildi hvenær sem hernámsreglugerðin í Þýzkalandi er felld úr gildi, og þetta vissu Ameríkumenn í fyrrasumar, því að þeir höfðu stefnt að því um nokkurn tíma að láta hernám Þýzkalands af þeirra hálfu falla niður og lofa Þjóðverjum sjálfum að koma upp her að einhverju leyti. Þetta var hin yfirvofandi hætta frá sjónarmiði Bandaríkjanna. Þess vegna þurfti að hafa til samning við Ísland um hernaðarafnot af Íslandi, sem kæmi í stað Keflavíkursamningsins. Ég veit ekki, hvað þingmönnunum 43, sem mættu á fundi hér í vor út af þessum samningi, hefur verið sagt um yfirvofandi stríðshættu eða um yfirvofandi hættu á árás á Ísland í byrjun þess stríðs, ef til stríðs kæmi. En ég efast um, að þeim hafi verið sagt neitt um það, að það gæti komið til þess, að Keflavíkursamningurinn félli niður. Ef litið er á þennan samning í meginatriðum, þá held ég, að enginn muni neita því, að með honum sé Bandaríkjunum veitt svipuð aðstaða á Íslandi eins og þau höfðu með herverndarsamningnum 1941. Einmitt þessi orð voru notuð af hæstv. utanrrh. í sambandi við þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu 1949. Það var vitanlega ekki gerður um það samningur, en hann komst svo að orði í yfirlýsingu hér á Alþ., að það væri fastmælum bundið, að ef til ófriðar kæmi, þá fengju Bandaríkin svipaða aðstöðu eins og þau hefðu haft í síðustu styrjöld, þ.e., að þá kæmi væntanlega samningur, sem veitti þeim svipaða réttarlega aðstöðu, en aðeins ekki fyrr en ófriður væri skollinn á. En í þessum samningi sjálfum er gert ráð Fyrir því, að þessi aðstaða verði veitt þegar og hvenær sem þau atvik verða, sem gert er ráð fyrir í 5.–6. gr. Atlantshafssamningsins, þ.e.a.s., ef ófriðarástand kemst á af þeim sökum, að einhver samningsaðili hefur orðið fyrir árás. Það sést ekki annað af þessum samningi en hann eigi að gilda þegar til styrjaldar kæmi og hann sé því að öllu leyti sambærilegur við herverndarsamninginn frá 1941. Bæði af 7. gr. þessa samnings, þar sem það er ákveðið, að hann gildi hvenær sem kæmi til ófriðarástands vegna Atlantshafssamningsins, jafnvel þótt Bandaríkin hafi áður farið með her sinn af landinu, og síðast í greinum viðbótarsamningsins, þar sem talað er um tjón, sem hljótist beinlínis eða óbeinlínis af Bandaríkjaliði í orrustu, virðist mega draga þá ályktun, að þessi samningur eigi ekki aðeins að gilda á friðartímum, heldur einnig ef til ófriðar kæmi. Því ætti að vera heimilt að bera hann saman við herverndarsamninginn frá 1941. Efni herverndarsamningsins frá 1941 var í fáum greinum, og honum fylgdi ekki svo nákvæmur samningur eins og viðbótarsamningurinn, sem fylgir þessum samningi. En ég verð þó að efast um, að með þessum samningi séu betur tryggðir hagsmunir Íslands og Íslendinga heldur en með herverndarsamningnum. Herverndarsamningurinn var þó gerður á stríðstíma og að vissu leyti með nauðung, a.m.k. var það upplýst, að sumir forráðamenn Íslands á þeim tíma hafi þótzt mjög nauðugir til að gera hann. En 5. gr. hans var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Bandaríkin taka að sér varnir landsins Íslandi að kostnaðarlausu og lofa að bæta hvert það tjón, sem íbúarnir verða fyrir af völdum hernaðaraðgerða þeirra.“ En í 2. gr. þessa samnings, sem hér liggur fyrir, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ísland mun afla heimildar á landssvæðum og gera aðrar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að í té verði látin aðstaða sú, sem veitt er með samningi þessum, og ber Bandaríkjunum eigi skylda til að greiða Íslandi, íslenzkum þegnum eða öðrum mönnum gjald fyrir það.“ Í herverndarsamningnum var lofað að bæta hvert það tjón, sem íbúarnir yrðu fyrir, og allar athafnir Bandaríkjahers á Íslandi skyldu vera Íslandi að kostnaðarlausu. Skv. þessum samningi er þessu alveg snúið við. Nú skal allt þetta Bandaríkjunum að kostnaðarlausu. Í 3. gr. herverndarsamningsins er því lofað, að Bandaríkin hlutist ekki til um stjórn Íslands, hvorki meðan herinn er í landinu né síðar, og í viðbótarsamningi við þann samning er þetta tekið fram eins afdráttarlaust eða enn þá afdráttarlausar. Þar segir: „og með þeim fulla skilningi, að amerískt herlið eða sjóher, sem sendur er til Íslands, skuli ekki á nokkurn hinn minnsta hátt hlutast til um innanríkismálefni íslenzku þjóðarinnar.“ Í b-lið 1. gr. viðbótarsamningsins við varnarsamninginn eru tilsvarandi ákvæði. Þar segir: „Liði Bandaríkjanna og skylduliði liðsmanna á Íslandi ber að virða íslenzk lög og hafast ekkert það að, sem fer í bága við anda þessa samnings, og einkum skulu þeir forðast að hafa nokkur afskipti af íslenzkum stjórnmálum.“ - Liðsmenn og skyldulið þeirra skal forðast að hafa afskipti af íslenzkum stjórnmálum, en ekkert sambærilegt ákvæði er um það, að Bandaríkin sjálf og herstjórnin lofi að hlutast ekki á nokkurn minnsta hátt til um innanlandsmál Íslands. Samanburður á þessum samningum gefur líka góða hugmynd um það, að samningsaðstaðan virðist hafa verið erfiðari nú í maí 1951 heldur en í miðju stríðinu 1941. Í 4. gr. herverndarsamningsins skuldbinda Bandaríkin sig til þess að styðja hagsmuni Íslands á allan þann hátt, sem í þeirra valdi stendur. Ef nú er gengið út frá því, að þessi samningur og viðbótarsamningur, sem gerður var í maí í vor, eigi einnig að gilda á ófriðartímum, þá held ég, að það finnist ekki í honum neitt sambærilegt ákvæði þessu. En á þetta ákvæði herverndarsamningsins frá 1941 var lögð sérstök áherzla t.d. af atvmrh. þáverandi, Ólafi Thors, þegar flokksmenn hans á þingi 1941 létu í ljós vissa andstöðu við herverndarsamninginn. Og þetta væri vissulega höfuðatriði, ef þessi samningur á að gilda á stríðstímum eins og herverndarsamningurinn gerði 1941. Í 4. gr. herverndarsamningsins skuldbundu Bandaríkin sig til þess að haga vörnum landsins þannig, að þær veiti íbúunum eins mikið öryggi og frekast er unnt og að þeir verði fyrir sem minnstum truflunum af völdum hernaðaraðgerða, og séu þær gerðar í samráði við íslenzk stjórnarvöld að svo miklu leyti sem mögulegt er. En í hinum nýja herverndarsamningi eru engin ákvæði um það, að herstjórn Bandaríkjanna sé skyldug til að taka tillit til óska íslenzkra stjórnarvalda um tilhögun hervarna, þar eru engin ákvæði um, að hervörnum skuli haga i samráði við íslenzk stjórnarvöld. En þetta er í mínum augum mjög mikið atriði, og skal ég koma að því í sambandi við brtt. mínar. 1. gr. herverndarsamningins frá 1941 er um það, að Bandaríkin skuldbindi sig til að hverfa héðan undireins og ófriðnum er lokið. Ef þessum nýja samningi er ætlað að gilda, eins og hann vafalaust mun gera, bæði í friði og ófriði, þá er uppsagnarákvæði hans á engan hátt sambærilegt við þetta, því að af því verður ekki annað ráðið en það, að þó að Íslendingar vildu segja upp samningnum í styrjaldarlok. þá yrði að bíða a.m.k. 18 mánuði eftir því, þangað til að hann félli úr gildi. Það yrði enn fremur að bíða eftir því, að ráð Atlantshafsbandalagsins gerði till. um það, hvort þessi samningur mætti falla úr gildi. - Það ber svo undarlega við, að þetta ákvæði - uppsagnarákvæði þessa samnings - er nærri því samhljóða ákvæði í samningi, sem gerður var milli Bretlands og Egyptalands 1936, þar sem var um að ræða herstöðvar við Súez. Þar var hliðstætt ákvæði, nema að því breyttu, að það atriði, að ef aðili óskaði endurskoðunar þess samnings, átti að bera það undir ráð Þjóðabandalagsins, hvort ástæða væri til þess, að Egyptar tækju við yfirráðum í sínu landi. Sá samningur hefur verið skýrður af Bretum á þann hátt, að vitanlega haldi samningurinn áfram og það bandalag, sem með honum var stofnað, jafnvel þó að ráð Þjóðabandalagsins, sem Egyptaland var tekið í, mælti með því eða teldi ástæðu til að endurskoða samninginn, af því að þetta bandalag og samstjórn Breta og Egypta á þessu svæði væri ekki háð samþykktum Þjóðabandalagsins. Ef ráð Atlantshafsbandalagsins teldi nú ekki rétt, að þessi samningur félli niður, mundu þá þeir menn, sem hafa komið Íslandi í Atlantshafsbandalagið, telja ráðlegt, að það væri farið gegn till. ráðs þess bandalags? En hvað er ráð Atlantshafsbandalagsins? Eins og ráð Þjóðabandalagsins var fyrst og fremst Bretland, þá er ráð Atlantshafsbandalagsins fyrst og fremst Bandaríkin. Ef þau telja ekki ráðlegt, að ameríski herinn fari af Íslandi, þá er ólíklegt, að ráð Atlantshafsbandalagsins geri till. um það, að svo skuli vera, svo að ég held, að með því uppsagnarákvæði, sem fylgir þessum samningi, þá geti hann orðið nokkuð langær og nokkuð torsótt að komast undan honum. En það er, eins og við andstæðingar þessa samnings höfum bent á í nál., alkunnugt, að Bandaríkin hafa árum saman talið það sína hagsmuni að hafa herstöðvar á Íslandi. Það er sú staðreynd, sem við þurftum að gera okkur ljósa, þegar er þær kröfur komu fram, að það yrði erfitt að standa á móti þeim. Þegar Bandaríkin gerðu slíkar kröfur til Íslands árið 1945 og héldu því fram, að það væri þeim nauðsynlegt að hafa hér herstöðvar, þá var það mín sannfæring, að þau mundu ekki hverfa fljótt frá þeim kröfum né láta þær niður falla. Úr því að þau dirfðust að láta það í ljós frammi fyrir heiminum, að þau vildu fá hér herstöðvar í 100 ár, á sama tíma sem þau áttu skv. gerðum samningum að vera horfin burt af Íslandi með her sinn frá stríðsárunum, þá var augljóst, að hershöfðingjar Bandaríkjanna teldu nauðsynlegt, hvað sem það kostaði, að fá því framgengt, að Bandaríkin fengju herstöðvar hér, og mundu ekki fljótlega hverfa frá þeirri kröfu. Það er þetta, sem verið er að gera, og það verður ekki horfið frá því í bráð. Það eru ekki nema 6 ár síðan kröfur komu fram um þetta, og það er enn unnið að því í Bandaríkjunum með ýmsum ráðum að hafa herstöðvar á Íslandi í friði og ófriði, næstu 100 árin, vegna þess að herveldi, sem telur það bráðnauðsynlega hernaðarlega hagsmuni sína að hafa herstöðvar í einu landi, er ekki strax horfið frá því. Allar líkur benda til þess, að Bandaríkin haldi áfram að vera þeirrar skoðunar, að herstöðvar á Íslandi séu þeim nauðsynlegar. Þetta er sú staðreynd, sem við þurfum að gera okkur ljósa og sameinast um að standa gegn, því að í mínum angum er það ekki aðeins sú hætta, sem af veru herliðsins sjálfs stafar um skemmri tíma, sem er aðalhættan í þessu sambandi, heldur hitt, að stórveldi telur sér nauðsynlegt um langan, ófyrirsjáanlegan, ókominn tíma að hafa tök og völd í þessu landi vegna sinna hagsmuna. Ég vil nú fara nokkrum orðum um þær brtt., sem ég hef flutt, en ég tel þær svo ljósar, að þær þurfi varla skýringar við. Fyrri till. er um það, að samningssvæðin verði ákveðin að lögum. Það er ótækt, að þessi svæði skuli ekki vera tiltekin í samningnum. Ég tel það sjálfsagt, að það sé Alþ., en ekki ríkisstj., sem ákveður, hvar íslenzk lög skuli gilda og ekki gilda á Íslandi, og ég tel, að á friðartímum þurfi það ekki að vera neitt hernaðarleyndarmál, hver þessi svæði eru. Það mætti kannske segja, að á ófriðartímum væri ástæða til þess, en alls ekki nú. Önnur brtt. mín felur í sér, að það verði skýrt tekið upp í samninginn, að ekki verði undir neinum kringumstæðum gerðar árásir að fyrra bragði frá Íslandi. Ég stend í þeirri trú, að það sé tvímælalaust vilji íslenzku þjóðarinnar, að Ísland verði ekki notað til árása. Ég er reiðubúinn að viðurkenna, að á meðan Ísland hélt uppi hlutleysi, sem ég tel og hef alltaf talið langæskilegast, þá breyttust viðhorf manna, þegar árásir voru gerðar á skip hlutlausra ríkja, og menn komust á þá skoðun, að hin hlutlausu ríki hefðu leyfi til að leita til varnaraðila til að halda uppi nauðsynlegum samgöngum. Ég tel því, að um árás sé að ræða, ef ráðizt yrði á íslenzk skip eða loftför fjarri heimalandi sínu, þar sem þau eru í löglegum erindagerðum. Síðasta hluta síðari till. minnar tel ég langþýðingarmestan, en þar segir: „Flugárásir á önnur lönd með kjarnorkuvopnum er með öllu óheimilt að gera frá Íslandi, nema landið hafi áður orðið fyrir slíkri árás.“ Það er kunnugt, að hernaðaráætlun Atlantshafsbandalagsins byggist að sumu leyti á kjarnorkuárásum með flugvélum til annarra landa. Ég álít það því ekki tilefnislaust, að slík till. komi fram, né ástæðulaust, að þetta komi fram í samningnum. Það er kunnugt, að Bandaríkjamenn hafa í Bretlandi stöðvar, sem þeir ætla til kjarnorkuárása, en nú eru uppi miklar kröfur um það í Bretlandi, að Bretar búi svo um, að þeir geti bannað árásir frá þessum stöðvum, vegna þess að þeir óttast, að ef þær yrðu notaðar til árása, þá kalli þær árásir í sömu mynt yfir Bretland. Það er því enn ríkari ástæða en ella að fá þetta ákvæði inn í samninginn, því að ef svo færi, sem allt útlit er fyrir, að Bandaríkjamönnum yrði bannað að gera kjarnorkuárásir frá stöðvum í Bretlandi, þá liggur það beinast við, að þeir fái augastað á Íslandi. Að síðustu vil ég benda á það, að þessar till. eru í fullu samræmi við yfirlýsingu ríkisstj. þegar samningurinn var gerður, þar sem lýst var yfir, að hér væri eingöngu um varnarsamning að ræða og stöðvar hér yrðu aðeins notaðar í varnarskyni. Ég álít því, að þetta megi koma inn í frv. sjálft, því að ég get ekki séð, að neinn hafi á móti því, að það, sem aðilar eru sammála um, komi inn í samninginn. Ég vona svo, að hv. þdm. taki ekki á sig þá ábyrgð að fella till. mínar.



Herra forseti. Hv. frsm. minni hl. hefur gert grein fyrir sínum skoðunum. Segja má, að þar hafi komið fram ýmsar skarplegar rökfærslur, en gallinn er sá, að þær hvíla allar á röngum forsendum, og er því um rangar ályktanir að ræða. Hv. frsm. vildi halda því fram, að varnarsamningur sá, sem hér liggur fyrir til umræðu, skerti sjálfstæði landsins og væri líkastur þeim samningum, er stórveldin beittu gegn Súdan, Egyptalandi og fleiri ríkjum. Sannleikurinn er hins vegar sá, að slík dvöl varnarliðs eins og er hér er einnig í þeim ríkjum, sem engum dytti í hug að segja um, að misst hefðu sjálfstæði sitt. Það er kunnugt, að Bandaríkin hafa margar flugstöðvar í Bretlandi og miklu meira lið en þeir hafa hér á landi. Sama er að segja í Frakklandi, bæði í heimalandinu og eins í löndum Frakka í Norður-Afríku. Svipað má segja um Þýzkaland. Það má að vísu halda því fram, að lið það, sem þeir hafa þar nú, hafi þeir sem sigurvegarar, en vitað er, að Þjóðverjar sækjast eftir því, að þetta lið haldi áfram að vera þar, jafnvel eftir að sú breyting á stjórnskipun landsins, sem fyrirhuguð er, er komin á. Það má því ætla eftir ummælum hv. frsm. minni hl. (FRV), að þessi ríki hefðu misst sjálfstæði sitt, en engum hefur dottið í hug, að þessi dvöl varnarliðs hafi á neinn hátt skert sjálfstæði þessara ríkja, og sannleikurinn er samt sá, að það er að ýmsu leyti verr um hnútana búið hjá þessum ríkjum en okkur, - svo að ekki sé nú talað um löndin í Austur-Evrópu, þar sem Sovétríkin hafa alls staðar setulið, t.d. í Finnlandi, sem eftir kenningu hv. þm. hefði þá átt að hafa misst sjálfstæði sitt. Sama er að segja um Pólland, Rúmeníu, Búlgaríu og Ungverjaland. Í öllum þessum ríkjum er rússneskt setulið, og hefur ekki heyrzt, að þessi hv. þm. eða flokksbræður hans hafi haldið því fram, að þessi ríki hafi misst sjálfstæði sitt af þessum sökum. Það er einkennilegt að heyra þennan hv. þm. tala nú um og skýra Atlantshafsbandalagið. Það er kunnugt, að hann var því andvígur og hann og skoðanabræður hans héldu því fram, að það ætti að vera á móti inngöngu Íslands í það, vegna þess að það legði skuldbindingar á þjóðina. Eftir því sem þessi hv. þm. segir nú, þá er á honum að heyra, að svo hafi ekki verið, en þótt sá samningur væri allt öðruvísi en þessi hv. þm. og aðrir andstæðingar samningsins vildu halda fram, þá hafði hann í sér fólgna skuldbindingu fyrir íslenzka ríkið, og hv. þm. komst ekki hjá því að minnast á, í hverju sú skuldbinding var fólgin, en hún var sú að láta bandalaginu í té á ófriðartímum svipaða aðstöðu og Bandaríki Norður-Ameríku höfðu hér á landi í síðustu styrjöld. Nú má deila um tvennt í þessu sambandi, en það er, hvenær eigi að fullnægja þessum skyldum, og í öðru lagi, hver eigi að ákveða, hvenær þeim verður fullnægt. Hv. þm. las upp mörg ummæli eftir mig frá 1949 um það, að það væri íslenzka ríkið, sem hefði þar ákvörðunarvald. Þetta er rétt. Það var íslenzka ríkisstj., sem réð því, að varnarliðið kom til landsins, og þótt aðrir hefðu þar tillögurétt, þá hafði íslenzka stjórnin þar úrslitavald, og varnarliðið hefði ekki komið hingað, ef stjórnin hefði ekki samþ. það. Hins vegar er svo að skilja á hv. þm. og ýmsum öðrum, að framkvæmdavaldið, þ.e.a.s. ríkisstj. og forseti væru ekki réttir aðilar, samþykki Alþingis þyrfti einnig við samningsgerðina. Við skulum láta það vera svo og segja, að samþykki Alþingis hefði þurft. Eina afleiðing þess yrði þá sú, að samningurinn yrði ógildur, þangað til hann yrði endanlega samþykktur af Alþingi, en hann verður jafnskjótt gildur og hann hefur hlotið samþykki Alþingis, og ef nú svo fer sem allt bendir til, að Alþ. samþykki samninginn, þá er óþarfi að deila um stjórnskipulegan rétt hans. Það skiptir því ekki máli um gildi samningsins, er Alþingi hefur samþykkt hann í því frv.-formi, sem ríkisstj. hefur lagt hann hér fram. Ef ríkisstj. hefði, eins og hv. þm. vill halda fram, borið skylda til að leita samþykkis Alþ. áður en samningurinn var undirritaður, þá er ekki annað hægt að gera en koma fram ábyrgð á hendur stjórninni. En ríkisstj. leit öðrum augum á þessa stjórnskipulegu hlið. Það var álit hennar og þeirra sérfræðinga, sem hún hafði sér til aðstoðar við samningsgerðina, og það var einnig skoðun meginþorra þeirra alþingismanna, er til voru kvaddir, að ekki þyrfti að leita samþykkis Alþingis, þar eð varnarsamningurinn væri aðeins framkvæmd á samningnum um Atlantshafsbandalagið. Ef Atlantshafsbandalagssamningurinn hefði ekki verið til, hefði orðið að leggja samninginn, áður en hann yrði gildur, fyrir Alþingi, en vegna þess að Atlantshafsbandalagssáttmálinn var til, var það álit okkar, að hann væri nægileg heimild til samningsgerðarinnar, og þá verður að athuga, að vitanlega er ríkisstj. bæði skylt og heimilt að rannsaka, hvenær atvik séu slík, að skuldbindingar Atlantshafsbandalagsins nái til eða ekki, því að ástandið getur verið þannig, að það sé aðeins á hennar valdi að finna, hvenær landinu sé hætta búin. Atlantshafsbandalagið varð til vegna þess, að hætta var talin yfirvofandi, og forseti og ríkisstj. eru einu aðilarnir, sem geta með skjótum hætti metið, hvort slík hætta vofir yfir eða ekki. Það var því eingöngu á valdi ríkisstj. og forseta að ákveða, hvort slík skilyrði væru fyrir hendi, að Íslendingar tækju á sig þær kvaðir, sem fylgja þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Nú er það eftirtektarvert, að hv. þm. byggir allan sinn málflutning á því, að engar skuldbindingar hvíla á okkur samkvæmt bandalagssáttmálanum fyrr en árás hafi verið gerð. Eftír þeim kenningum ætti stjórninni að vera óheimilt að aðhafast neitt, fyrr en árás hefði verið gerð á einhvern samningsaðilann og þá ef til vill á Ísland sjálft. Nú er það vitað, að vegna hins illa útlits í alþjóðamálum hafa öll ríki eflt varnir sínar nema Ísland, svo að segja mátti, að Ísland væri eina landið, sem var algerlega varnar- og vopnlaust. Það sýndi sig í Kóreu, að varnarleysið bauð innrásinni heim. Það er því greinilegt, að ef ekkert mátti gera fyrr en árás hefði verið gerð, var sama sem verið að bjóða til innrásar og leiða meiri hættu yfir Ísland en nokkurt annað land. Það var því ekki hægt að taka þessu á þennan hátt, og elns og ég hef áður sýnt fram á, þá varð það að vera á valdi forseta og ríkisstj. að meta það og slá því föstu - ekki hvort árás hefði verið gerð, heldur hvort árás væri svo yfirvofandi, að óhjákvæmilegt væri að gera eitthvað í varnarskyni. Mér hefur aldrei dulizt, að ríkisstj. hafði bæði rétt og skyldu til að fara svo að í þessu máli. Og það var ekki aðeins álit stj., heldur einnig sérfræðinga hennar og þeirra alþm., sem settir voru inn í málið. Að öðru leyti má segja, að þó að gaman sé að ræða við hv. þm. um þessi mál, þar sem hann ræðir þau af skarpskyggni út frá sínu sjónarmiði, þá sé þessi deila um stjórnskipuleg viðhorf deila um keisarans skegg, því að með samþykki Alþ. nú fær samningurinn fullt gildi, þó að hv. þm. sanni út frá sínum sjónarmiðum, að samningurinn hafi áður verið ógildur. Hvernig sem þessu er velt, er því ekki hægt að deila um það, að samningurinn verður endanlega fullgildur, þegar Alþ. hefur samþ. hann. Með endanlegri afgreiðslu málsins á Alþ. ætti því þessi deila að vera úr sögunni. En það, sem skiptir mestu máli, er það, hvort ástandið í heimsmálunum er þannig, að ástæða sé til þess að halda uppi vörnum. Hv. þm. vildi láta líta svo út, að það væri hreinn óþarfi, því að eftir að Mac Arthur hefði verið vikið frá störfum, væri hættan á heimsstyrjöld vegna Kóreustríðsins liðin hjá og við þar með úr allri hættu. Þarna kemur það fram, sem okkur ber á milli, en það er, hvort hættan af árás stafar frá Bandaríkjunum eða það er annar aðili, sem árásarhættan stafar frá. Það leiðir af því, sem hv. þm. sagði, að hann er þeirrar skoðunar, að hættan stafi frá Bandaríkjunum, en meginhluti Alþ. og meiri hluti þjóðarinnar hefur allt aðrar skoðanir á þessum málum, enda eru til sannanir fyrir því, hvaðan þessi hætta stafar. Við skulum vona, að sættir komist á. Allir hafa ástæðu til að vona það, en enginn hefur þó meiri ástæðu til þess en Íslendingar. En það er því miður ekki hægt að halda því fram, að nú sé friðvænlegra í heiminum en var vorið 1949. Það er vitanlegt, að allar lýðræðisþjóðir tóku á sig stórauknar byrðar eftir að Kóreustyrjöldin hófst. Það getur verið, að hv. þm. viti betur, en ég efast um, að hann hafi svo nánar fregnir, að hann geti sagt, að þessi árás hafi verið stöðvuð. Hinar frjálsu lýðræðisþjóðir telja sig ekki hafa fengið sannanir fyrir því. Við verðum því að slá því föstu, að mikil og óvænt hætta hafi komið í ljós, er árásin var gerð á Suður-Kóreu, en hún bar vott um kaldrifjaðri óskammfeilni en búizt hafði verið við. Það dylst engum, að á slíkum hættutímum er óverjandi að láta land sitt vera óvarið, enda er það skoðun meiri hluta íslenzku þjóðarinnar. Hv. þm. vitnaði til ummæla Eisenhowers hershöfðingja, er hann á að hafa viðhaft í ágúst, að Atlantshafsbandalagsríkin væru nú þegar búin að koma sér upp svo miklum herstyrk, að ekki væru líkur til þess, að á þau væri ráðizt. Þó að hv. þm. hafi lesið þetta í Times, er hér áreiðanlega um misskilning að ræða. Það er hugsanlegt, að Eisenhower hafi sagt, að Atlantshafsbandalagsríkin hefðu möguleika til að vígbúa sig og sækja í sig kraft, ef til styrjaldar kæmi, svo að óhugsandi væri, að Sovétríkin gætu unnið í langri styrjöld. En jafnvel þótt Eisenhower hefði sagt þetta, er hitt staðleysa, þó að hv. þm. hafi það eftir Times, því merkilega blaði. Hv. þm. var í mörg ár blaðamaður, og ég efast ekki um það, að hann hefur aldrei viljað, að hallað væri á sannleikann, en þó að honum hafi sjaldan skotizt í þeim efnum, er ekki nema von, að það geti hent Times. Ég sé, að í Þjóðviljanum er það haft eftir Manchester Guardian - ég hef ekki séð það í Manchester Guardian - að Eisenhower hafi heimtað 20 þús. menn frá Íslandi til myndunar herdeildar. Ég get ekki sagt annað en það, að ef þetta er rétt, þá er það í fyrsta skipti, sem Eisenhower hefur komið fram með þá ósk. Það er sjaldgæft, að blöð hafi milligöngu í slíkum málum, og er auðséð, að þessi fregn hefur ekki komið ettir réttri leið, þó að Manchester Guardian sé bezta blað í heimi. Hér er málum blandað, og gildir í því efni hið sama um bæði blöðin, sem vitnað hefur verið til. Eitt er víst, að Eisenhower, er ég heyrði í Róm, hélt öðrum skoðunum fram um styrk beggja aðila en hv. þm. segir að komið hafi fram í Times. Það kemur líka í ljós, að mörgum getur skotizt yfir. Hv. þm. er búinn að finna það út, að samningurinn hafi ekki verið gerður vegna þess, að varnarleysið hefði hættu í för með sér fyrir Ísland, heldur vegna þess, að Bandaríkjamenn hefðu séð, að Keflavíkursamningurinn mundi falla úr gildi við þá breyttu stjórn á Þýzkalandi, sem fyrirhuguð er. Þannig hefðu þm. verið ginntir til að gera þennan samning. Nú segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í 12. gr. samningsins frá 1946: „Samningur þessi skal gilda á meðan á stjórn Bandaríkjanna hvílir sú skuldbinding að halda uppi herstjórn og eftirliti í Þýzkalandi.“ Ég veit ekki, hve glöggar fregnir hv. þm. hefur af ráðagerðum Bandaríkjastjórnar gagnvart Þýzkalandi, en samkvæmt þeim gögnum, sem ég hef, hefur það ekki komið til mála, að Bandaríkjamenn flyttu burt frá Þýzkalandi, og meðan þeir halda uppi eftirliti þar, þá gat það ekki verið álitamál, að samningurinn héldi gildi sínu. Auk þess er það vist, að Bandaríkjamenn ætla sér ekki að semja um þessi mál við Þjóðverja, heldur byggja á Potsdamsamþykktinni, eins og gert hefur verið til þessa. Hitt er svo allt annað mál, að þeir ætla að hætta að hafa occupations-stjórn yfir þeirra civil-málum, eftir sem áður ætla þeir að halda áfram að hafa herlið í landinn. Allar bollaleggingar hv. þm. um þetta eru því úr lausu lofti gripnar. Eins er um það, að Churchill ætli að banna Bandaríkjamönnum að hafa flugstöðvar í Bretlandi, eins og hv. þm. segir í nál. sínu. Eftir ummælum Churchills sjálfs að dæma er þetta rangt, því að hann bendir á, að Bretar láti þessi hlunnindi í té vegna þess, að það sé nauðsynlegt vegna heimsfriðar og öryggis. En það er ekki nema von, að margt skolist til hjá hv. þm. Út yfir tók þó, þegar hv. þm. fór að tala um brottfall samningsins og útskýra ákvæði samningsins milli Bretlands og Egyptalands, sem hann sagði að líktust ákvæðum þessa samnings. Ég held, að betra væri að gera sér grein fyrir ákvæðum samningsins milli Íslands og Bandaríkjanna. Íslendingar geta, frá því að þeir fyrst bera fram ósk um það, losnað við samninginn að 18 mánuðum liðnum. Ef Íslendingar telja, að ástandið í heimsmálunum hafi breytzt svo, að landið eigi að vera varnarlaust, geta þeir sagt þessum samningi upp með 18 mánaða uppsagnarfresti. Hv. þm. brá sér á skeið og sagði, að ef ráð Atlantshafsbandalagsins teldi það óráðlegt, að samningurinn félli úr gildi að 18 mánuðum liðnum, þá mundu Íslendingar telja það líka. Aðalatriðið er, að réttarlega séð er það öruggt, að Íslendingar geta sagt samningnum upp og losnað við hann eftir 18 mánuði, ef þeir óska þess. Þetta stendur skýlaust í greininni, en hv. þm. byggir á svo mörgum skökkum forsendum, að hann góða greind kemst ekki að. Hv. þm. fór að bera saman ýmis ákvæði þessa samnings og samningsins frá 1941. Sannleikurinn er sá, að í samningnum frá 1941 var ýmislegt tekið fram, sem kannske var óþarft, en þótti réttara, því að Ísland var þá hernumið land og hafði ekki endurheimt sitt gamla sjálfstæði. Þá þótti því ástæða til að taka ýmislegt fram, sem ekki þykir ástæða til að taka fram nú. En Ísland heldur öllum sínum rétti, engu hefur verið afsalað með þessum samningi. Ef borið er saman orðalag samningsins frá 1941 og orðalag þessa samnings, þá sést, að mjög miklar hömlur eru lagðar á Bandaríkin með þessum samningi og að réttur okkar er meiri en hann var samkvæmt samningnum 1941. Það hefur líka komið í ljós, að þó að margt hafi verið gagnrýnt, hafa einstök samningsatriði ekki verið gagnrýnd svo mjög og flestum finnst að vel hafi tekizt hvað þau varðar. Þess ber einnig að gæta varðandi þetta atriði, að 1941 var Ísland hernumið land, en nú erum við jafnréttháir og viljum ekki koma fram eins og betliaðili í samningum. Varðandi brtt. hv. þm. er það að segja, að hann hefur reynt að setja upp áferðarfallegar till., en þær eru að því leyti óþarfar, að tekið er fram í samningnum sjálfum, að hann sé varnarsamningur, og réttur Íslands er þar tryggður, svo að ekki þarf frekari túlkun á því í lögum. Till. hv. þm. eiga að girða fyrir árás frá Íslandi, en þetta er varnarsamningur, eins og margtekið er fram, og vitanlega hvílir fylgi manna við samninginn á því, að hann er varnarsamningur. Hitt er ekki undarlegt, að þeir, sem telja þennan samning vera árásarsamning, geti ekki verið honum fylgjandi. Þar er um svo mikinn skoðanamun að ræða, að það bil verður ekki brúað.

Frsm. minni hl. (Finnbogi R. Valdimarsson: Herra forseti. Hæstv. utanrrh. lauk máli sínu með því að segja, að svo mikið djúp væri milli skoðana okkar, að það yrði ekki brúað. Þess sé því ekki að vænta, að brtt. mínar séu bornar fram í sama anda og samningurinn, sem hér liggur fyrir. Það má vera, að ég hafi aðra skoðun en hann virðist hafa á fyrirætlunum Bandaríkjanna, eins og þær hafa komið í ljós í ótviræðum yfirlýsingum og kröfum til Íslendinga um það, að þau vilji hafa og þykjast þurfa að hafa hér herstöðvar næstu 100 árin. Ég held, að vissir menn vilji reyna að gleyma þessum staðreyndum, og ég er á þeirri skoðun, að Bandaríkin muni leita ýmissa ráða til að koma fram þessum vilja sínum gagnvart okkur, en reyni að láta þær aðgerðir líta nógu sakleysislega út, þótt þær hafi þann tilgang að ná þeim ítökum, sem Bandaríkin telja nauðsynlegt að hafa hér á landi. Þarna er að finna meginskoðanamuninn á milli mín og hæstv. ráðh. Meginskoðanamunurinn milli mín og stuðningsmanna þessa frv. er sá, að þeir álíta, eins og hv. frsm. meiri hl. varnarsamningsnefndar sagði í kvöld, að hið bandaríska herlið sé nauðsynlegt til að verja sjálfstæði landsins, en ég held, að það sé mjög hættulegt sjálfstæði landsins. Og mín skoðun samrýmist einmitt skoðun hæstv. ráðh. og annarra stuðningsmanna þessa frv., eins og hún var til skamms tíma, að það væri stórhættulegt að hafa hér her á friðartímum, en þeir eru bara búnir að snúa við blaðinu núna. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri hin mesta firra að halda því fram, að sjálfstæði Íslands væri skert með þessum samningum, og benti hann á máli sínu til stuðnings, að það væri amerískt herlið í Bretlandi og Frakklandi og hefði verið síðan stríðinu lauk. Það gegnir allt öðru máli um þetta herlið, þar sem það eru eftirstöðvar af herliði stríðsáranna, og því er það alls ekki sambærilegt við okkar herlið. Bretar og Frakkar hafa ekki falið Bandaríkjunum hervarnir sinna landa, eins og við höfum gert, og það er reginmunur. Þá taldi hæstv. ráðh., að dvöl ameríska herliðsins hér væri sambærileg við það, að bandamenn hafa haft síðan stríði lauk og hafa enn herlið í sigruðum löndum, og minntist á Þýzkaland í þessu sambandi. Nú veit ég, að hæstv. ráðh. hefur alls ekki meint það, sem hann sagði. Það herlið, sem dvelst í Þýzkalandi, er þar beinlínis samkvæmt samningum, sem bandamannaríkin gerðu sín á milli eftir stríðið til þess að tryggja það eða að reyna að tryggja það, að Þýzkaland risi ekki upp aftur sem stórt herveldi. Og þegar hæstv. ráðh. talar um rússneskt herlið í Þýzkalandi í þessu sambandi, þá er það vitanlega öldungis ósambærilegt við hið bandaríska herlið hér, þar sem herlið Rússa dvelur þar samkvæmt samningum, sem bandamannaríkin gerðu sín á milli, og ég hef ekki haft fregnir af því, að rússneska herliðið hafi gengið þar feti framar en leyfilegt er samkvæmt þeim samningum. Þessi samanburður hæstv. ráðh. var því alveg út í loftið. Þá ræddi hann um afstöðu mína til Atlantshafsbandalagssamningsins og taldi mig og aðra andstæðinga þess samnings hafa alveg snúið við blaðinu. Í öllu því, sem ég hef sagt um þann samning, hef ég verið að benda á skýringar þær, sem hæstv. ráðh. gaf á samningnum, þegar hann var gerður. Á þeim skýringum hef ég byggt minn málflutning hér í kvöld, að ef þær skýringar hæstv. ráðh. voru réttar, þá leiddi ekki af samningnum þá skyldu fyrir Íslendinga að ganga til þessa samnings, sem nú liggur fyrir, um herlið á friðartímum. Hins vegar vildi ég ekki trúa því, er Atlantshafssamningurinn var gerður, að öruggt væri, að það yrði aldrei farið fram á það af Atlantshafsbandalaginu, að hér yrði her á friðartímum, og reynslan hefur sýnt, að þessu var ekki trúandi. En hæstv. ráðh. lét þá svo, að til þessa kæmi aldrei. - Hæstv. ráðh. minntist á það, að í sambandi við inngönguna í Atlantshafsbandalagið hefði hann og meðráðh. hans lofað því, að ef til ófriðar kæmi, þá yrði Bandaríkjunum veitt svipuð aðstaða hér á landi og þau höfðu í síðasta stríði. Það, sem ég lagði áherzlu á í minni ræðu, voru þessi loforð hæstv. ráðh., að ef til ófriðar kæmi, þá skyldi þessi aðstaða veitt, en nú hefur hún þegar verið veitt, án þess að til ófriðar sé komið, því að ég veit, að hæstv. ráðh. geta ekki talið, að nú sé komið til ófriðar. Þótt skilgreining á því, hvað sé ófriður og hvað ekki, kunni að valda ágreiningi, þá verður því ekki mótmælt, að til ófriðar á sama hátt og árið 1941 er ekki komið. Á þessum atriðum hef ég byggt minn málflutning hér í kvöld. Þá vék hæstv. ráðh. að skoðun minni á gerð þessa samnings, og þótt hann færi viðurkenningarorðum um rök mín í því sambandi, vildi hann ekki fallast á niðurstöður minar, því að þegar Alþ. hefði staðfest þennan samning, tæki hann sitt gildi, en hann efaðist um, að hann hefði gildi fyrr. Þetta sagði ég einmitt, að ég gerði ráð fyrir, að gengið yrði út frá því, að samningurinn tæki ekki sitt gildi fyrr en Alþ. hefði samþ. hann, en stjórnskipulega séð breytir þetta engu, því að Alþ., með því að samþ. samning, sem gerður var fyrir sjö mánuðum, gefur hér fordæmi, sem hefur stjórnskipulega þýðingu. Það er hægt að breyta stjórnskipulagi í einu landi án þess að breyta stjórnarskránni, og ef Alþ. staðfestir þennan samning nú, löngu eftir að hann hefur verið gerður, er það með þeim hætti að breyta stjórnskipulaginu. Það verður hægt að vitna til þeirrar aðgerðar síðar. Og einn hv. nefndarmanna í varnarsamningsnefnd vildi meira að segja halda því fram, að samningurinn mundi hafa sitt gildi í 18 mánuði frá því hann var gerður, þótt Alþ. samþ. hann ekki. Ég vildi við 1. umr. þessa máls leggja sérstaka áherzlu á það, hve varhugavert væri að samþ. þennan samning, vegna þess að það hefði þá stjórnskipulegu þýðingu, sem mundi felast í þessu fordæmi, að hægt væri að gera samninga slíka sem þennan án þess að hafa samþykki Alþ. til þess. Hæstv. ráðh. reyndi að láta sýnast sem svo, að ég teldi, að ríkisstj. hefði verið óheimilt að gera ráðstafanir til varnar Íslandi, ekki aðeins af stjórnskipulegum ástæðum, heldur og að henni hefði verið óheimilt að gera nokkuð til varnar Íslandi, eins og hann sagði. Þetta er ekki rétt túlkun á mínum orðum. Ég hef aðeins haldið því fram, að það hafi ekki hvílt nein skylda á Íslendingum samkvæmt Atlantshafsbandalagssamningnum að ganga til þessa samnings, eins og ha. frsm. meiri hl. og fleiri hafa viljað halda fram. Hitt er svo annað mál, hvaða ábyrgð ríkisstj. var reiðubúin til að taka á sig í þessu efni og hvaða mat hún lagði til grundvallar því, að rétt væri að gera þessar ráðstafanir. Ég hef beðið eftir því, að hæstv. ríkisstj. sýndi fram á, hvaða ástæður lágu til grundvallar því, að hún gerði ráð fyrir yfirvofandi styrjöld. Ég hef haldið, að ríkisstj. hljóti að hafa metið svo styrjaldarhættuna, að óumflýjanlegt væri annað en gera þær ráðstafanir, sem áður var ekki gert ráð fyrir að gera fyrr en út í ófrið væri komið. Mat hæstv. ráðh. og annarra stuðningsmanna þessa samnings á ástandinu í heiminum í vor hlýtur að hafa verið það, að heimsstyrjöld væri sama sem skollin á. Og hverjar voru ástæðurnar fyrir slíku mati? Hvaða ástæður lágu fyrir því, að hæstv. ríkisstj. hélt, að styrjöld væri yfirvofandi? Hvað getur réttlætt það spor, sem hún steig þá, því að ríkisstj. hafði ekki gert ráð fyrir því 1949, þegar Atlantshafssamningurinn var gerður, að stíga slíkt spor fyrr en ófriður væri skollinn á? Sé nokkurt mark takandi á yfirlýsingum hæstv. utanrrh. og félaga hans frá 1949, virðist það ótvírætt, að hæstv. ráðh. töldu ástandið í vor samsvara því, að ófriður væri skollinn á. Hæstv. ráðh. mun ekki geta sannað það, að Keflavíkursamningurinn hafi ekki átt að falla úr gildi, þegar skylda Bandaríkjanna til að halda uppi herstjórn í Þýzkalandi félli niður. Þegar sú skylda var útrunnin, féll niður forsendan fyrir Keflavíkursamningnum, og það voru einmitt þau rök, sem urðu til þess, að menn samþ. þann samning, að þarna væri þannig ástatt fyrir Bandaríkjunum, þar sem þau væru skyld til að halda uppi hernámi í Þýzkalandi, að annað væri ógerningur en veita þeim þessa aðstöðu; þau þyrftu óhjákvæmilega að hafa hér flugstöðvar, svo að þau gætu haldið uppi flugsambandi milli Bandaríkjanna og Þýzkalands vegna þessarar skyldu sinnar. Það, sem gerist svo við það, að hernámsreglugerðin í Þýzkalandi fellur úr gildi, er það, að Bandaríkin eru ekki lengur skyld til að hafa áfram her í Þýzkalandi, þótt þau hafi her þar áfram, en sá her er þar ekki sem hernámslíð Bandaríkjanna. Bandaríkin höfðu fulla ástæðu til að ætla, að Íslendingar vildu losna við Keflavíkursamninginn, og ef ekki yrði búið að gera annan samning fyrir þann tíma, þegar hann félli úr gildi, vegna þess að skylda Bandaríkjanna til herstjórnar og eftirlits í Þýzkalandi félli niður, var sýnilegt, að ítök Bandaríkjanna, sem þau hafa samkv. Keflavíkursamningnum, mundu glatast. Hæstv. ráðh. mótmælti því, að þau ummæli, sem ég hafði eftir Eisenhower, hefðu stuðzt við góðar heimildir, en ég sé þó ekki ástæðu til að fara að endurtaka þær góðu heimildir hér. Mér þykir trúlegt, að mér gefist tækifæri einhvern tíma síðar til að sýna hæstv. ráðh., að þessi ummæli stóðu í Times í sumar, þann 14. ágúst. - Þá vildi hann rengja það, að Churchill hefði í huga að setja reglur um herstöðvarnar í Bretlandi, sem bönnuðu kjarnorkuárás á önnur lönd frá þeim stöðvum. Ég held það hafi verið í Manchester Guardian, sem ég sá þetta, en þar var birt eins konar prógram í þrem liðum, þegar Churchill tók við stjórnartaumunum. En ég hef hér hjá mér blað, sem þrír ráðh. í verkamannaflokksstj. gáfu út sem sína stefnuskrá fyrir kosningarnar í Bretlandi, þar sem sett er fram sú krafa, að brezka stjórnin geri Bandaríkjunum ljósan óskoraðan rétt sinn til að banna amerískum flugvélum að fara til árása frá þessum stöðvum nema með leyfi brezku stjórnarinnar. Þetta var á þeirra stefnuskrá, og þetta er krafa fjölda manna í Bretlandi, og það er vegna þess, að þau ár, sem liðin eru síðan styrjöldinni lauk, hefur brezku þjóðinni orðið það betur og betur ljóst, að viðhorfið í þessum málum er allt annað en það var í síðasta stríði. Brezka þjóðin tók á móti flugárásum í síðasta stríði, en mönnum er það nú ljóst, að ef slíkar árásir yrðu gerðar á hana með atómvopnum, mundi það kosta líf hennar. Ég held því, að það muni koma á daginn, að það verði settar reglur um það, að Ameríkumönnum verði ekki leyfilegt að fara í árásarflug frá brezkum stöðvum, samsvarandi reglur og ég legg til að við setjum, að ekki verði leyfilegt að fara í árásarflug frá okkar landi. Og ég álít, að þótt okkar land sé strjálbýlla en Bretland, þá megum við ekki frekar verða fyrir slíkum áföllum sem sprengjuárásir geta haft í för með sér og eiga það á hættu, að okkar þjóð verði þurrkuð út. Við höfum síðasta áratuginn verið að gera tilraun til að hefja nýtt þjóðlíf hér á landi, m.a. með því að stofna sjálfstætt ríki. Við vitum ekki enn, að hve miklu leyti það tekst. En við vitum, að við megum ekki við slíkum áföllum. Og því eigum við ekki að blanda okkur inn í hersamtök við aðrar þjóðir, sem gætu leitt af sér þau áföll, sem við megum ekki við. Ég ætla ekki að fara að deila öllu meira við hæstv. ráðh. um þetta mál. Ég hef gert grein fyrir mínum skoðunum á því, og ég veit, að hér verður engu breytt. Það bætir ekkert úr, þótt ég haldi hér uppi meiri rökræðum um málið. Þessi samningur er gerður, og þeir, sem hann hafa gert, bera alla ábyrgðina á honum. Við vitum ekki, hvað hann muni geta leitt af sér. En ég veit það með vissu, að það mundi ekki þyngja þá ábyrgð, sem Alþ. tekur á sig með afgreiðslu þessa máls, ef minar brtt. yrðu samþ., en það mundi þýða aukna ábyrgð, ef þær væru felldar.



Þar sem það er greinilega tekið fram í grg., sem frv. fylgir, að hér er eingöngu um varnarlið að ræða, þá tel ég till. óþarfa og segi af þeim sökum nei.



Ég vísa til grg. hv. 4. þm. Reykv. og rökstuðnings hæstv. dómsmrh. og tel ákvæði brtt. óþörf og segi því nei.



Herra forseti. Ég gerði ráð fyrir, að sá, sem stýrir tollum og sköttum, hæstv. fjmrh., yrði hér viðstaddur til þess að gera nánari grein fyrir þessu frv. En n. hefur tekið að sér að flytja mál þetta fyrir hæstv. ríkisstj. Þetta er ekki neitt stórmál, heldur mest leiðréttingar og lagfæringar til þess að fá fulla lagaheimild til ýmissa áður vafasamra álagninga. Ég vil benda hér á það helzta, en það er 12. liður, og er hann þó ekkert höfuðatriði, enda ekki nýmæli. Yfirleitt virðist mér þetta frv. vera til bóta og ekki ástæða til að halda langa ræðu um það í framsögu, vegna hess að grg. er mjög rækileg. vísa ég því til hennar og óska, að frv. verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Vegna þess, hve 7. dagskrármálið hefur verið oft á dagskrá og ekki hefur verið komið að því eða það rætt, þá leyfi ég mér að spyrja hæstv. forseta, hvort málið verði á dagskrá næsta fundar d. og hvort það verði þá tekið fyrir til umr. Ég er ekki á móti því, að málið verði ekki tekið til umr. nú, þar sem nú er orðið mjög áliðið kvölds, en þar sem kvöldfundur hafði verið boðaður og málið var á dagskrá, bjóst ég við, að það yrði tekið fyrir til umræðu nú á þessum fundi deildarinnar.

Forseti (BSt): Ég hef haldið, að það væri samkomulag um það, að þetta mál gengi ekki fyrir öðrum málum, sem á dagskránni eru. Hins vegar mun verða komið að því, og mun það verða á dagskrá næsta fundar.



Herra forseti. Ég vil þakka forseta fyrir svörin. Hins vegar er mér ekki kunnugt um neitt samkomulag varðandi afgreiðslu bessa máls, sem er frv. til l. um stofnun Iðnaðarbanka Íslands. Ég er frsm. iðnn. í þessu máli, og hefur mér eigi verið kunnugt um, að draga eigi þetta mál úr hömlu fram, en ég vil endurnýja tilmæli mín til hæstv. forseta, að hann taki málíð á dagskrá næsta fundar.

Forseti (BSt): Ég sagði ekki. að svo væri, að samkomulag væri um það að hindra afgreiðslu þessa máls, og mun ég ekki beita valdi og hindra, að þetta mál komi fyrir. Hins vegar finnst mér nú full ástæða til þess að slíta fundi, þegar komið er miðnætti. en málið verður tekið fyrir á næsta fundi deildarinnar.



Herra forseti. Eftir að hafa athuga málið nákvæmlega tel ég rétt að taka till. aftur til 3. umr., því að þá verður betur séð, hvernig málið kemur til með að líta út.



Herra forseti. Ég tel eðlilegt, að þessi till. komi að efni til fyrst til atkvæða, þar sem hún samsvarar eiginlega rökstuddri dagskrá. Annars vil ég lýsa því yfir, að mér virðist, að hún eigi að efni til að afgreiðast þannig. Hins vegar efast ég um, að hún geti að formi til staðizt, því að hún er um breyt. á allt öðru frv. en hér liggur fyrir. Því vildi ég beina því til hæstv. forseta, hvort hægt sé að bera hana upp í þessu formi. - En ég held, að ekki sé hægt að láta þetta ganga þannig fram hjá sér, því að ég tel, að þetta sé eðlilegt að efni til.

Forseti (BSt): Ég skil ekki, hvað hæstv. ráðh. meinar með því, að till. sé við annað frv.



Ég vil leyfa mér að benda á, að hér er um að ræða frv. til l. um skipun prestakalla, en ef þetta er orðað eins og till., þá verður það frv. til l. um breytingu á l. nr. 37 1951, um breyt. á l. nr. 45 16. nóv. 1907, um skipun prestakalla. - Það er enginn vafi á því, að hér er um allt annað frv. að ræða, en það er að vísu sama efni, svo að hægt er að fá þetta samræmt, en ég vildi fá um það forsetaúrskurð. Ég tel hæpið, að brtt. þessi geti komizt að.

Forseti (BSt): Hv. flm. hefur tekið till. aftur, en ég fæ ekki séð annað en að brtt. þessi hefði getað komizt að, - en sem sagt, flm. hefur tekið till. þessa aftur.



Herra forseti. N. hefur rætt þetta mál ýtarlega og auk þess fengið þann ráðh., sem fer með raforkumál, hæstv. landbrh., og hæstv. fjmrh. á sinn fund og rætt við þá. Enn fremur hefur raforkumálastjóri mætt á fundum n. til viðræðna við hana. Við þessar umr. hefur það komið í ljós, að eftir er að leggja þrjár línur af þeim línum, sem ríkinu ber að leggja, og enn fremur, að það fé, sem lagt er til raforkuveitna, er að mestu bundið. N. lítur svo á, að ríkisstj. hafi tekið á sig loforð um, að þessi lína yrði lögð, og allir eru líka sammála um það, að þegar Akureyri fær rafmagn frá Laxárvirkjuninni, þá yrði nóg rafmagn, svo að hægt væri að selja það til Dalvíkur. Enn fremur eru vélarnar á Dalvík slitnar og spurning, hve lengi þær endast. N. er því sammála um að mæla með því, að línan verði lögð. Hæstv. landbrh. hefur upplýst, að ef hann fengi greiddar þær 1½ millj. kr., sem ríkið skuldar raforkusjóði, og tekin yrði að láni 1½ millj. kr., sem heimilað var að taka að láni til raforkuveitna af síðasta Alþ., og Alþ. gæti bætt við fjárframlag til raforkuframkvæmda á árinu 1952 ½ millj. kr., þá mundi vera fært að leggja línuna til Dalvíkur, svo að orkuveitan yrði komin þangað um sama leyti og Laxárvirkjuninni væri lokið. Hins vegar er ekki talið gerlegt að leggja til að línan verði að öllu leyti lögð. N. hefur því orðið sammála um að leggja til við hv. d., að hún afgr. málið með rökst. dagskrá, og er hún byggð á því, að hægt verði að fá þetta fé, sem hæstv. ráðh. telur sig þurfa að fá. Ég sé, að hér hefur orðið prentvilla í nál. að því er varðar fjárframlagið 1952. Þar stendur 1½ millj. kr., en á að vera ½ millj. kr. Við treystum því öll í n. - það er leitt, að hæstv. ráðh. skuli ekki vera við - að þetta verði framkvæmt á þann hátt, sem gert hefur verið ráð fyrir.



Herra forseti. Ég get ekki neitað því, að ég hefði orðið þakklátari hv. iðnn., ef hún hefði mælt með frv. mínu með eða án breyt., heldur en fyrir þessa afgreiðslu, og ég verð að taka það fram, að ég álit vel hægt að samþ. frv. mitt með breyt. Ef það þykir ófært að vísa á tekjuafgang ríkissjóðs á þessu ári, þá hefði mátt setja í frv. lánsheimild. Ef það er ekki ætlunin að leggja heimtaugar til bæja á leiðinni milli Hjalteyrar og Dalvíkur, þá er þetta ekki há upphæð, og hugsanlegt væri að veita fé til þess á fjárl. En samt sem áður, þó að ég hefði verið ánægðari með þá afgreiðslu, þá er á hitt að líta, að samkv. till. n. á þetta að koma í sama stað niður eins og ef frv. mitt væri samþ. Eins og upplýst er í nál. og eins og dagskrártill. ber með sér, þá liggur fyrir um það loforð frá þeim hæstv. ráðh., sem með þessi mál fer, þó að það sé að vísu nokkrum skilyrðum bundið, að línunni til Dalvíkur skuli vera lokið um svipað leyti og Laxárvirkjuninni. Standist það, kemur þetta í sama stað niður. Að vísu eru nokkuð mörg „ef“ í nál., en ég álít þó, að þar séu ekki svo mikil „ef“, að ekki sé hægt á þessu að byggja. Það er sagt, að sigraðir menn verði að sætta sig við allt, og ég er sigraður í þessu máli, því að öll n. leggur til, að því verði vísað frá með rökst. dagskrá. En þess ber að gæta, að málinu er vísað frá á eins vinsamlegan hátt og hægt er að vænta. M. ö. o., það er lagt til, og því vil ég slá föstu, að efni frv. verði framkvæmt.

Það er rétt.

Þar af leiðir, að ég get ekki verið óánægður með þessa afgreiðslu. Ég vil því þakka n. fyrir þá vinsemd, sem kemur fram í þessu, og ég treysti því, að málið verði framkvæmt á þann hátt, sem dagskrártill. gerir ráð fyrir. Eitt atriði er í þessu, sem mér er ekki fyllilega ljóst, en það er, hvort ummæli hæstv. ráðh. varðandi þetta mál binda eftirmann hans, ef svo vildi til, að annar maður færi með þessi mál. Ég verð þó að líta svo á, að ummæli ráðh. staðfest í þskj., jafnhliða dagskrá, sem lætur þennan þingvilja í ljós, hljóti að vera bindandi, þegar þar að kemur, hvort sem ráðh. heitir Hermann Jónasson eða eitthvað annað.



Herra forseti. Ég vildi gjarnan sem form. n. láta það koma fram, að það er skoðun n., að þetta eigi að framkvæma eins fljótt og hægt er, en það er bundið því skilyrði, að það fjármagn fáist, sem hæstv. ráðh. hefur upplýst að þurfi. Ég skal einnig geta þess, að iðnn. lítur svo á, að loforðið sé bindandi, þó að annar ráðh. taki við. - Þetta þótti mér rétt að taka fram.



Herra forseti. Eins og sjá má á frv. þessu og grg., er það tvíþætt. Í fyrsta lagi er það um, að heilsugæzlukafli l. komi til framkvæmda, og í öðru lagi, að persónuiðgjöld hinna tryggðu falli niður, en hins vegar verði framlag ríkissjóðs aukið sem svarar þessum tekjum. Hvað hið fyrra áhrærir. þarf ekki að tala um það langt mál. Það var í fyrstu áætlað, að heilsugæzlukaflinn kæmi til framkvæmda árið 1948, en nú er 1951, og með þessu frv. er lagt til, að hann komi til framkvæmda 1. jan. 1953. Það virðist því sannarlega vera kominn ærinn umhugsunarfrestur um þetta, og þörfin fyrir þessa framkvæmd er mikil, og ef Alþ. vill á annað borð hverfa að því ráði að fella niður persónuiðgjöldin, væri æskilegt að gera það einmitt um leið, vegna þess að það væri fráleitt að nota sama kerfi og nú er, og væri eðlilegast, að nýtt kerfi væri tekið upp um leið og heilsugæzlukaflinn kæmi til framkvæmdar. - Það hníga að því mörg rök að þessi iðgjöld verði afnumin, þar sem þau lenda á þeim efnaminnstu með mestum þunga. Á síðasta ári voru þau upp undir 1000 kr. á hjónum og þyngri á þeim, sem áttu börn yfir 16 ára, sem voru við nám og foreldrarnir urðu að greiða iðgjöld fyrir. Nú verða þessar upphæðir miklu hærri á næsta ári, og stjfrv., sem á að koma til 2. umr. í dag, hækkar þetta enn þá. Nú liggja fyrir Alþ. mörg frv. um lækkun á tekjuskatti og eitt um afnám hans með öllu. Þetta ber vitni um það, hve óbærilega háir skattarnir eru orðnir, og ef þess er þörf að afnema tekjuskattinn, hversu miklu meiri þörf er þá ekki á að afnema iðgjöldin, sem eru miklu tilfinnanlegri fyrir almenning? Þessi iðgjöld eru nefgjöld, og það eru ranglátustu skattar, sem til eru, og verri en tollar, því að í sumum tilfellum er hægt fyrir fátækt fólk að láta vera að kaupa hátollaðar vörur, en ekki er hægt að komast hjá að greiða nefskattana, enda eru iðgjöldin lögtakskræf. Það er mikill misskilningur, að rétt sé, að tryggingarnar eigi að vera bornar uppi af nefskatti frekar en önnur almenn þjónusta. Hvaða ástæða skyldi vera til að greiða frekar til trygginganna á þennan hátt en t. d. til skóla? Spurningin er hér um, hvort sé réttlátara, nefskattur eða stighækkandi skattur. Við flm. erum ekki í vafa um svarið. Þegar tryggingarnar eru orðnar skyldutryggingar, er óeðlilegt, að tryggingaskattheimtan sé aðgreind frá annarri skattheimtu. Það felur í sér þá hættu, að þeir, sem mesta þörf hafa fyrir tryggingu. missi rétt sinn. Eftir síðustu hækkun hjá Sjúkrasamlagi Reykjavíkur á iðgjöldum varð það áberandi, hve illa gekk að innheimta þau. Almannatryggingarnar verða aldrei almennar, fyrr en horfið hefur verið að því ráði, sem farið er fram á í þessu frv. Ég hef ekki í höndum gögn til að sýna fram á, hve miklu trygginga- og sjúkrasamlagsgjöld nema í heild á þessu ári, en það má gera ráð fyrir, að sú upphæð sé ekki minni en 35 millj. Árið 1950 voru persónuiðgjöld til trygginganna nálægt 17 millj. Iðgjöld Sjúkrasamlags Reykjavíkur voru á sama ári 7.8 millj. Þar sem frv. þetta, þótt samþ. yrði, kemur ekki til framkvæmda fyrr en síðar, þarf ekki að sjá fyrir auknum tekjum á fjárl. næsta árs vegna þess, og hvort síðar þyrfti að gera það, fer eftir því, hvort söluskatturinn yrði framlengdur. En eitt af því fyrsta, sem kæmi til greina til að standast kostnað af þessu, er að finna ráð til að finna það fé, sem stolið er undan skatti, og mundi þá koma í ljós drjúg tekjulind. Ég vil að lokum benda á það, af ef þessum nefskatti yrði létt af almenningi, mundi það auka gjaldþol skattþegnanna og á þann hátt létta undir með bæjarfélögum. - Ég legg svo til, að frv. verði vísað til heilbr.- og félmn. og verði afgr. samtímis frv. því, er hér liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj., og samræmt því frv., ef menn geta fallizt á þau sjónarmið, sem fram koma í þessu frv.