Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um iðnaðarmálagjald, 286. mál, og orðið sammála um að mæla með samþykkt þess með þeim breyt. sem koma fram á nál. á þskj. 732. Þó eru nm. með þann fyrirvara að þeir áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja öðrum brtt. og Stefán Jónsson er með sérstakan fyrirvara. Það er best að segja það umbúðalaust að þetta er eitt af þeim vandræðamálum sem rekur á okkar fjörur á síðustu dögum Alþ. Raunar finnst mér sem form. iðnn. óafsakanlegt að afgreiða það með þeim flýti sem áhersla er lögð á. Hér er um nýtt gjald og nýjan stofn, frádráttarbæran frá sköttum, að ræða og enn eitt gjaldið sem ekki skal leggjast við vöruverð eða þjónustu iðnfyrirtækja, og allt hlýtur þetta að krefjast allumfangsmikillar endurskoðunar á ýmsum eyðublöðum og öðru sem þessu fylgir. Hitt er hins vegar staðreynd, að frv. þetta var tilbúið þegar 94. löggjafarþing sat, en ekki lagt fram vegna formgalla sem á því komu fram. Það er einnig staðreynd að þrír aðilar iðnaðarins, Félag ísl. iðnrekenda, Landssamband iðnaðarmanna og Samband ísl. samvinnufélaga, leggja allir ríka áherslu á að þetta frv. nái fram að ganga. Í fáum orðum felst í þessu frv. 0.1% gjald, iðnaðarmálagjald, sem skal leggjast á allan iðnrekstur í landinu sem af er greitt iðnlánasjóðsgjald, og skal þetta gjald samkv. frv. síðan skiptast á milli Sambands ísl. samvinnufélaga að því leyti sem nemur greiðslum iðnaðarfyrirtækja Sambandsins og kaupfélaganna, en eftirstöðvar iðnaðarmálagjalds skiptast að jöfnu á milli Félags ísl. iðnrekenda og Landssambands iðnaðarmanna. Fram er tekið í lögunum að þessu gjaldi skuli varið til þess að efla íslenskan iðnað hjá þessum aðilum öllum og upplýst er í grg. frv. að á árinu 1974 hefði gjald þetta numið 18.2 millj. kr. Ég fyrir mitt leyti er því sammála að þessi samtök þurfi sannarlega að taka til höndum og vinna ötullega að eflingu iðnaðar. En hins vegar sýnist mér að um það megi deila hvort ekki sé í raun og veru hér um tekjur til rekstrar þessara samtaka að ræða. Segja má að öll starfsemi þessara samtaka stuðli að eflingu iðnaðar og þar fari þetta tvennt saman. Á það er bent í grg, með frv. að svipaður háttur sé á hafður bæði í landbúnaði og sjávarútvegi þar sem innheimt er annars vegar sérstakt gjald og hins vegar hluti af útflutningsgjöldum sem renna til samtaka þessara atvinnugreina. Hér er því í raun og veru verið að lögbinda ákveðið gjald iðnaðarins til þess að standa undir kostnaði við sameiginleg samtök iðnaðarins. Þetta frv. er í megindráttum undirbúið af Félagi ísl. iðnrekenda, Landssambandi iðnaðarmanna og Sambandi ísl. samvinnufélaga, og eins og ég sagði áðan liggur fyrir bréf frá þessum samtökum, dags. 1. mars 1974, þar sem þessi samtök leggja á það ríka áherslu að frv. verði samþ. hið fyrsta. Segir þar, með leyfi forseta, í síðustu málsgr.: „Samtökin vænta þess að með þessum breytingum hafi svo verið úr bætt að unnt verði að leggja málið sem fyrst fram á Alþ. sem stjórnarfrumvarp.“ Þarna er vísað til þess sem ég sagði áðan, að á upphaflegu frv. kom fram formgalli. Því var vísað aftur til þessara samtaka og þau gerðu með bréfi þessu brtt. í þremur liðum sem hafa verið teknar inn í frv. Frv. hefur síðan verið yfirfarið af lögfræðingum og öðrum trúnaðarmönnum iðnmrn. og lagt fram í því formi sem það er nú. Mér sýnist ekki ástæða til að rengja að þessi þrjú meginsamtök iðnaðarins leggi áherslu á að þetta frv. verði samþ. Undirskriftir forustumanna þessara samtaka liggja fyrir. Hins vegar vöknuðu ýmsar spurningar í meðferð iðnn., eins og t.d. þær hvort ýmsum iðnfyrirtækjum væri ekki með þessu gert að skyldu að greiða þetta gjald sem síðan rynni til félagssamtaka sem þau væru ekki aðilar að. Það var upplýst á fundi sem hæstv. iðnrh. mætti á með fulltrúa frá Landssambandi iðnaðarmanna og ráðuneytisstjóra iðnrn. að svo væri. N. taldi því nauðsynlegt að kanna nokkru betur hve viðtækt þetta væri. Fyrir hönd n. hafði ég samband við Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, en innan hennar vébanda munu vera veigamestu félögin sem eru utan þessara samtaka. Staðfest var í því samtali að ekki hefur verið haft samband við Sölustofnun lagmetisiðnaðarins. Framkvæmdastjóri þeirra samtaka lagði áherslu á, þó með fyrirvara um viðhorf sinnar stjórnar, að samtökin vildu gera kröfu til þess að þau fengju þá að sinum hluta þetta gjald til sín, enda yrði því varið til eflingar lagmetisiðnaðarins í landinu. Ég hef einnig leitað upplýsinga um aðrar iðugreinar og ekki fundið að aðrar iðngreinar sem slíkar séu utan þessara samtaka. M.a. hafði ég samband við Samband málm- og skipasmiðja sem eru mjög stór samtök og raunar að ýmsu leyti stærri en Félag ísl. iðnrekenda. Upplýst var að samráð hefur verið haft við þau samtök. Aðilar að þeim samtökum eru aðilar að Landssambandi iðnaðarmanna og mæla eindregið með því að þetta frv. verði samþ. Iðnn. ákvað, að fengnum þessum upplýsingum, að gera þá breyt. sem talin er upp í 2, lið brtt., að við bætist nýr liður, svo hljóðandi: „Upphæð, sem svarar til iðnaðarmálagjalds lagmetisframleiðenda sem eru aðilar að Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, skal renna til þeirra samtaka sem ráðstafa þeim hluta til eflingar lagmetisiðnaðinum í landinu.“ Auk þess taldi iðnn. við yfirferð á frv. að í tveimur minni háttar atriðum væri rétt að gera till. til breyt. og eru þær í fyrsta lagi við 1. málsgrein 1. gr. þar sem segir í frv.: „fyrirtæki í einkaeign opinberra aðila eru undanþegin“ o.s.frv. komi: fyrirtæki að öllu leyti eign opinberra aðila. Þetta er orðalagsbreyting. Við kunnum ekki við að tala um einkaeign opinberra aðila. Í síðustu málsgr. 1. gr. segir: „Óheimilt er að leggja gjaldið við útsöluverð á vörum eða þjónustu iðnfyrirtækja“. Okkur sýnist óljóst hvað þarna er við átt, t.d. hvort með þessu væri þá heimilt að leggja þetta gjald á framleiðsluverð eða verð frá verksmiðju þótt það fengist síðar ekki tekið inn í útsöluverð til neytenda. En eftir viðræður við hæstv. iðnrh. og hans menn sýnist okkur ljóst að hér muni vera átt við það að þetta gjald leggist hvergi á verð vörunnar og viljum því breyta þessu svo að á stað „við útsöluverð“ komi: við verð á vörum eða þjónustu iðnfyrirtækja. Eins og komið hefur fram í mínum orðum, þá er ég ekkert sérstaklega hress yfir því að afgreiða slíkt frv., nýtt gjald, með svo stuttum fyrirvara og verð að átelja það harðlega að þetta frv. skuli ekki vera lagt fram langtum fyrr. Bréf umræddra aðila iðnaðarins liggur fyrir frá 1. mars 1974, en frv. er ekki lagt fram fyrr en nú á síðustu dögum þingsins. Þótt ég fallist á að afgreiða þetta mál í þeirri sannfæringu, að hér sé fyrst og fremst verið að verða við ósk þessara aðila, og í þeirri von, að okkur hafi tekist að leiðrétta það sem betur mátti fara í frv., verð ég að taka það skýrt fram að ég er alls ekki sannfærður um að við höfum skoðað þetta frv. svo vel sem skyldi.



Herra forseti. Ég skrifaði undir nál. iðnn. með fyrirvara svo sem formaður n. greindi frá. Ég er formanni fyllilega sammála um að frv. það, sem hér um ræðir, hafi alls ekki verið nógu vandvirknislega undirbúið og hvergi nærri svo. Það kom fyrir iðnn. þessarar hv. d. eftir að hafa legið heilt ár í endursmíð hjá rn. og að því er sagt er fengið vandlega yfirferð þriggja lögfræðinga rn., en þó var það meira að segja þann veg orðað að í meginatriðum var ekki auðvelt fyrir meðalgreinda menn, eins og ég hygg að nm. í iðnn. séu, að skilja það. Iðnn. gafst ekki heldur tækifæri til að ganga úr skugga um það hvernig á því stendur að aðalfundir þeirra samtaka, sem samkvæmt bréfi standa að frv., hafa ekki beinlínis samþykkt þetta 0.1% gjald á félagsmenn? Til þess hefur okkur ekki gefist tækifæri til að ganga úr skugga um þetta. Þar af leiðandi er iðnn. alls ekki ljóst hvort hér er um að ræða vafasamt uppátæki af hálfu stjórna þessara samtaka, uppátæki án samþykktar eða vilja meiri hl. samtakanna, eða hvort hér býr að baki vilji samtakanna sjálfra. Ég hef rökstudda ástæðu til þess að ætla að hér sé beinlínis um að ræða að það sé verið að fá hæstv. Alþ. til þess að samþ. þá kvöð á ríkissjóð að hann taki að sér að rukka inn félagsgjöld fyrir illa skipulögð samtök sem kynnu þá kannske að verja þessu fé eftir því. Ég er þeirrar skoðunar að þrátt fyrir allmikla eftirgangsmuni, þó einkum af hálfu Landssambands iðnaðarmanna, um að málið verði samþ. á þessu þingi, enda þótt iðnn. hafi ekki einu sinni gefist sómasamlegur tími til þess að athuga frv., þá liggi ekkert á að afgr. þetta frv., það sé ekki hundrað í hættunni, nema síður sé, að láta það bíða haustþingsins, þannig að n. fái eðlilegan tíma og eðlilega möguleika til að athuga efni frv. Það er ekki að öllu leyti notaleg tilhugsun að þeim brögðum kunni að verða beitt að leggja fram frv. af þessu tagi á allra síðustu starfsdögum þingsins, beinlínis vegna þess að það er vitað að þá gefst ekki tóm til þess að athuga málið nógu rækilega. Hér er að vísu um að ræða 0.1% álag, en þess ber að geta að þegar búið er að færa þetta álag í lög, þá kann að verða auðveldari eftirleikurinn að fá álagið hækkað. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að miklu réttara hefði verið að taka inn þetta fé með hækkun á iðnlánasjóðsgjaldi, það hefði verið hægt að ná því inn á þann veg ef vilji hefði verið fyrir hendi. Ég er sem sagt hræddur um að hér sé undirbúningurinn svo tæpur að ekki sé forsvaranlegt að samþ. frv. á þessu þingi, það þurfi nánari athugunar. Ég lýsi yfir samúð minni með formanni iðnn. þessarar hv. d. sem hefur lent í þeirri klemmu að þurfa að mæla með afgreiðslu frv. á þessu stigi. Af þessum sökum mun ég þrátt fyrir þau meðmæli frá stjórn samtakanna, sem frv. fylgja, greiða atkv. gegn því.



Herra forseti. Ég þakka hv. iðnn. fyrir skjóta afgreiðslu málsins og hv. frsm., 2. þm. Vestf., fyrir framsögu hans í málinu. Það, sem veldur því að ég tel rétt að segja nokkur orð, er ræða hv. 5, þm. Norðurl. e. sem er einn nm. Það er í fyrsta lagi að hann skrifar undir nál. með fyrirvara, en n. í heild mælir með samþykkt frv. Þegar menn skrifa undir meðmæli með frv., en hafa fyrirvara, er gert ráð fyrir að menn hugsi sér kannske að flytja brtt. við það, en þessi hv. þm., sem mælir með frv. með fyrirvara, lýsir svo yfir í ræðustól að hann muni greiða atkv. á móti því. Þetta er, held ég, nokkuð óvenjuleg afstaða. Látum það vera. Hitt er lakara, að í ræðu hans kom fram margvíslegur misskilningur á gangi þessara mála og óskiljanlegar fullyrðingar. Hann talar um að það sé verið að beita Alþ. brögðum með flutningi þessa máls. Ég tel rétt að skýra frá því að þetta mál var undirbúið af fyrrv. ríkisstj., þannig að þau þrenn samtök sem hér eiga hlut að máli, Landssamband iðnaðarmanna, Félag ísl. iðnrekenda og Samband ísl. samvinnufélaga, höfðu sameiginlega óskað eftir því við fyrrv. ríkisstj. að málið yrði flutt. Fyrrv. ríkisstj. var búin að samþ. að málið skyldi flutt, en áður en það yrði kom í ljós nokkur formgalli á frv. þannig að ekki varð af því. Sá formgalli var svo lagaður og frv. lagt fram nú eftir að þetta hafði verið lagfært. Ummæli í þá átt að verið sé að beita Alþ. brögðum með framlagningu frv. eru óskiljanleg með öllu. Varðandi það atriði hjá hv. þm. að það séu aðeins nokkrar stjórnir eða ráðamenn sem óski eftir þessu, en ekki félagsmenn almennt, þá er rétt að taka fram í fyrsta lagi að þetta frv. er mjög hliðstætt lögum sem áður hafa verið samþ. varðandi búnaðarmálasjóðsgjald sem leggst ekki á verð vöru, heldur er greitt af bændum sjálfum, og það gjald rennur til Stéttarsambands bænda og búnaðarfélaganna. Þetta var lögfest á sínum tíma eftir beiðni samtakanna, og mér er ekki kunnugt um að farið hafi fram allsherjaratkvgr. meðal allra bænda í landinu um stuðning við það. Á sömu lund er með hluta af útflutningsgjaldi á sjávarafurðum sem rennur til samtaka útvegsmanna og einnig var ákveðið eftir beiðni þessara samtaka. Mér er ekki kunnugt um að fram hafi farið allsherjaratkvgr. meðal þeirra sem þar eiga hlut að máli. Er því ekki fremur ástæða til þess nú í þessu tilviki en varðandi hin fyrri hliðstæðu tilvik, búnaðarmálasjóðsgjald og útflutningsgjald. Þegar hv. þm talar um að þetta sé háskalegt fordæmi og þó að það sé nú aðeins una 0.1% að ræða, þá sé viðbúið að það hækki síðar, þá gleymir hv. þm. því ger samlega að þetta gjald á alls ekki að leggjast á vöruna, það kemur alls ekki fram í verði hennar, heldur eru það framleiðendur sjálfir sem taka þetta gjald á sig, þannig að það, sem þetta frv. felur í sér, er eingöngu innheimtuaðferðin. Það eru því ekkert sérstaklega sterkar líkur fyrir því að þeir aðilar, sem eiga sjálfir að greiða gjaldið án þess að mega taka það inn í verð vörunnar, fari svo að óska eftir verulegum hækkunum á því gjaldi. Ég tel það heldur ólíklegt. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, en aðeins taka fram að þær brtt., sem fluttar eru af n., eru fyrst og fremst orðalags breytingar, þ.e.a.s. 1. a og b, en brtt. í 2. tölulið er efnisbreyting og hún er í samræmi við óskir frá Sölustofnun lagmetisiðnaðarins um að það gjald, sem fellur til af þeirri atvinnugrein, renn til þeirrar sölustofnunar, og tel ég það eðlilega ósk. Ég vænti þess, um leið og ég endurtek þakklæti til n. og frsm. hennar, að hv. d. fallist á að samþ. frv.



Herra forseti. Ég hef rökstuddan grun um að hæstv. iðnrh. hafi ekki verið miklu ánægðari með það en ég hversu seint þetta frv. kom fram og hvernig málið var raunverulega í pottinn búið. Það þóttist ég skilja á máli hans á fundi með okkur í iðnn., að hann hefði gjarnan viljað að allt þetta hefði verið betra. Ég þarf víst að kveða skýrar að orði um það en ég gerði í fyrri ræðu minni að ég er alls ekki viss um að þetta mál sé slæmt, en ég tel aftur á móti að iðan. hafi ekki gefist nægur tími til þess að fjalla um þetta mál og kynna sér það. Ég er þeirrar skoðunar eða a.m.k. hef ekki verið sannfærður um annað en að réttara væri að fresta málinu til haustþings, eins og ég sagði fyrr, þannig að n. gefist tími til að kynna sér þetta mál. Ég ítreka það að ég er alls ekki viss um, ég hef ekki fengið tækifæri til þess að kanna það, að þetta mál sé slæmt. Það kann vel að vera að málið sé raunverulega þess eðlis að ég vildi styðja það. Hitt þykir mér dálítið tortryggilegt, að ekki skuli liggja fyrir samþykkt frá aðalfundi Landssambands iðnaðarmanna þar sem mælt er með gjaldi á borð við þetta. Allsherjaratkvgr. fór ekki fram meðal bænda á sínum tíma um samsvarandi gjald af landbúnaðarvörum, en ég man ekki betur en að tillaga þar að lútandi væri samþykkt með miklum meiri hl. atkvæða á aðalfundi Stéttarsambands bænda þannig að fyllilega eru þessi mál ekki sambærileg. Ég segi sem svo að ég treysti mér ekki til þess að lýsa yfir því að ég telji þetta frv. rangt og að ég sé efnislega á móti því, en ég tel rangt að afgr. það nú með þessum flýti. Vegna málsmeðferðarinnar mun ég því greiða atkv. gegn því á þessu þingi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efnislega um þetta mál, en ég vildi gera eina stutta aths. sem ég kom á framfæri við n., en sé að hún hefur ekki séð sér fært að taka til greina. Það hefur verið unnið að því að undanförnu og verður unnið að því í framtíðinni að fækka þeim gjöldum sem eru lögð á, og reynt að sameina þau. Hér fáum við nýtt gjald, iðnaðarmálagjald, sem er lagt á sama gjaldstofn og iðnlánasjóðsgjald. Að mínum dómi hefði verið mun einfaldara að sameina þetta gjald iðnlánasjóðsgjaldinu - iðnlánasjóðsgjald er 0.5% - og þessir aðilar fengju þá 1/6 hluta af því gjaldi. Eftir því sem fleiri gjöld eru lögð á þeim mun meiri skriffinnska, þeim mun meiri útreikningar. Það þarf nýjan dálk í allar skattskrár, það þarf nýjan reit á alla skattseðla til fyrirtækja og einstaklinga með rekstur. Ég hefði talið að það færi betur á því, þegar slík smágjöld eru lögð á, að hugað sé að því að sameina þau við önnur gjöld sem eru reiknuð af sama gjaldstofni. Ég vildi biðja hæstv. ráðh. að taka þetta til athugunar því að ég veit að allir alþm. hljóta að vera sammála um að okkur beri að stuðla að því að það sé sparnaður í opinberum rekstri.



Herra forseti. Ég vil nú fyrst benda á það, þó að það skipti ekki máli hér varðandi dagskrá, að nafnið á þessari ágætu till., eins og það er í dagskránni, er rangt því að fyrirsögn till. frá Nd. er till. til þál. um rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar, en ekki um beislun orku og orkusölu á Austurlandi. Hlýtur það að teljast réttara og till., svo breytt, getur hlotið minn stuðning þó að ég hafi allan fyrirvara á um stuðning við þá virkjun sem þarna kæmi til athugunar þegar könnun eða rannsókn lægi fyrir. Þessi till. var flutt á þinginu í fyrra. Ég mælti þá gegn þessari till. mjög ákveðið og það gerði reyndar einnig hv. 1. þm. Austf. þáv., Eysteinn Jónsson. Í þeirri till. var í fyrsta lagi, reyndar eins og nú einnig í upphaflegu gerðinni, bent á Fljótsdalsvirkjun sem fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar en þar taldi ég einmitt og var raunar ljóst að þar var komið inn á þá stórvirkjun sem ég hef lýst mig algjörlega andvígan og færði þá allgild rök gegn þeirri virkjun sem ég tel óþarft að fara út í hér. Slík risavirkjun hefur of mörg óheppileg atriði í för með sér, ókönnuð að vísu, en þó hygg ég að þau séu engu að síður fyrirsjáanleg staðreynd. Of mörg hættuatriði eru varðandi landspjöll og fleira, jafnvel að miklum hluta Fljótsdalshéraðs yrði hreinlega sökkt með þeirri stórvirkjun sem þetta átti að vera fyrsti áfanginn að. Slíkt gæti ég aldrei samþ. hversu mörg megawött og mikil arðsemi, auðvitað meira og minna ímynduð eins og venjulega þegar þessi mál eru rædd, sem fylgdi í kjölfarið. Hinn liðurinn, sem nú er fallinn endanlega út og ég fagna, var um að leitað verði eftir kaupanda að raforku með stóriðju staðsetta í Reyðarfirði fyrir augum. Þetta átti auðvitað við um stórvirkjun í raun, miklu stærri, eins og ég gat um áðan, en ég gat sætt mig við, og ég fagna þeirri breytingu að þessi liður skuli niður felldur. Það bendir til þess að hér sé um rannsókn á hæfilegri Fljótsdalsvirkjun að ræða. Ég vil þakka flm., fjarstöddum þó, fyrir að hafa til samkomulags fellt þetta brott og einnig varðandi það sem stóð í sviganum í fyrsta liðnum: fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar. Ég vil ítreka það um leið að með þessu og þrátt fyrir þetta hef ég allan fyrirvara á um samþykki við væntanlega virkjun sem út úr þessari könnun kæmi og held mig enn við það þar til annað sannara kemur nægilega skýrt fram, að Bessastaðaárvirkjun sé næsti áfangi okkar þar eystra. Verði hún ekki talin möguleg, sem ég leyfi mér að vona þrátt fyrir allar hrakspár og ýmsar fullyrðingar nú upp á síðkastið, þá ber vitanlega að hyggja að öðrum álitlegum virkjunum, þó að smærri séu, á Austurlandi til að leysa brýnustu þörf m.a. í Vopnafirði, Seyðisfirði og í Berufirði. Rannsóknir eru hins vegar nauðsyn og eins og till. er orðuð nú, þá er aðeins ályktað að skora á ríkisstj. að hlutast til um að Orkustofnun ljúki eins fljótt og víð verður komið rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar. Ég held að rannsóknir varðandi Bessastaðaárvirkjun komi þarna af eðlilegum ástæðum beint inn í. Ég get þess vegna samþ. þetta þó að ég hafi allan fyrirvara á um Fljótsdalsvirkjun eins og það er teygjanlegt hugtak að mínu viti. Rannsóknir eru hins vegar nauðsyn, ekki síst vegna Bessastaðaárvirkjunarinnar sem við höfum hingað til viljað skoða sem góðan kost og ég vil enn trúa að hann sé það. Ég endurtek það aðeins sem ég hef áður sagt, við eigum sjálfir og einir að standa að þessum rannsóknum, ráða þeim að fullu og í ljósi þeirra niðurstaðna, sem þá liggja fyrir, er hægt að taka ákvörðun varðandi virkjunarmöguleikana.



Það er rétt sem hv. 7. landsk. þm. tók fram að í útbýttri dagskrá hafa orðið þau mistök að þar er greint frá þessu máli með þeirri fyrirsögn sem var á till. þegar hún var lögð fram í hv. Nd. En þar var gerð breyting, eins og hv. þm. gat um, og till. er nú um rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar. Það er beðið afsökunar á þessum mistökum. Hér er um að ræða undantekningu, sem staðfestir þá reglu að dagskrá frá skrifstofu Alþingis er lýtalaus.



Herra forseti. Þetta er stjórnarfrv. sem var flutt í Nd. og fékk þar ágætar undirtektir. Árið 1975 hefur verið kallað húsafriðunarár hér og í nálægum löndum. Íslendingar hafa vissulega í mörg horn að líta um varðveislu bygginga, sögulegra minja og verðmæta. Þeim málum hefur áður verið sýndur skilningur með því að fella inn í lög um Þjóðminjasafn Íslands ákvæði um húsafriðunarnefnd. Þessi n. hefur haft yfir mjög litlu fjármagni að ráða til þessa, en með þessu frv. er lagt til að stofna svokallaðan Húsafriðunarsjóð er starfa mundi undir stjórn þessarar n. og þar með undir hatti Þjóðminjasafns Íslands. Ég vil leyfa mér að leggja til að þessu frv. verði vísað til hv. menntmn. að lokinni þessari 1. umr.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fara um þetta frv. nokkrum orðum því að það er áhugamál mitt þó að ég sé þar einungis áhugamaður, en ekki atvinnumaður. Við erum allir leikendur á leiksviði lífsins og það er stundum sagt um okkur stjórnmálamennina, að við séum góðir leikarar, og því miður vil ég segja, er það oftast sagt í niðrandi tón. Ég tel þetta hins vegar vera mikið hrósyrði. Þeim, sem taka að sér að túlka persónur sem skáldin búa til, er viss vandi á höndum. Þeim tekst misjafnlega vel að leysa sín hlutverk, og þess vegna segi ég að það er ekki í mínum huga niðrandi þó að ég heyri að sagt sé: Þessi stjórnmálamaður er góður leikari. Leikari er fyrst og fremst í mínum huga sá sem getur túlkað þær skoðanir, sem hann vill láta koma fram, og þann persónuleika sem hann vill túlka hverju sinni.  Menntmn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. og mælir með samþykkt þess eins og fram kemur á þskj. 713. Ég vildi samt, herra forseti, fara um þetta nokkrum orðum vegna þess, eins og ég sagði, að þetta er eitt af mínum hjartans áhugamálum, og vildi gjarnan, að örfá orð um sögu leiklistar á íslandi yrðu hér fest á blað í Alþingistíðindum. Það fyrsta, sem vitað er um leiklist hér á landi, er leikur Herranætur skólapilta, fyrst í Skálholtsskóla og eftir að skólinn var fluttur þaðan á Hólavelli í Reykjavík, síðan að Bessastöðum og svo aftur í Reykjavík og gekk skólinn þá undir nafninu Lærði skólinn. Fyrsta íslenska leikritið var Sperðill eftir Snorra Björnsson á Húsafelli, skrifað um 1760, og tvö næstu þar á eftir eftir Sigurð Pétursson, Hrólfur fluttur 1796 og Narfi 1799. Þegar upp úr 1800 fara borgarar Reykjavíkur að sinna leiklistinni og leikritun meira, en það var leikið á dönsku. Sigurður Guðmundsson málari barðist mjög fyrir því frá því um 1850 og sér í lagi til 1874 að leikið væri á íslensku fyrir íslendinga. Flestöll leikritin voru þá dönsk, en mikill munur þótti Sigurði og fleirum þegar þeim var þó snúið yfir á íslenska tungu. Síðan koma Útilegumenn Matthíasar Jochumssonar, leikrit sem betur er þekkt undir nafninu Skugga-Sveinn, og er fyrst flutt 1862 af skólapiltum og í svolítið annarri mynd en við nú þekkjum það. Það var svo fullgert 1898 sem Skugga-Sveinn. Nýársnótt Indriða Einarssonar er fyrst flutt 1871. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á þátt Sigurðar Guðmundssonar málara sem gerði leiktjöld að flestum þeim fyrstu leikritum sem sýnd voru hér í Reykjavík og sjóður, sem kallaður var Kúlissu-sjóður og átti öll þessi merku leiktjöld, var stofnaður eftir fyrstu opinberu sýninguna í Reykjavík sem Jón Guðmundsson, þáv. ritstjóri Þjóðólfs, stóð fyrir 1850. Töluvert var leikið í Reykjavík á 19. öldinni og um og rétt eftir 1890 voru hér starfandi tveir leikflokkar, annar í húsi sem kallað var í daglegu tali Gúttó og þar sem m.a. hin fræga íslenska leikkona Stefanía Guðmundsdóttir kom fyrst fram á leiksviði, en hinn staðurinn bar nafnið Fjalakötturinn. Sameining þessara tveggja leikflokka varð 11. jan. 1897 þegar Leikfélag Reykjavíkur er stofnað. Aðalhvatamaðurinn að sameiningunni og stofnun félagsins var Þorvarður Þorvarðarson prentari og var hann formaður félagsins fyrstu 7 árin. Stofnfélagar voru þá 19 og voru í fyrstu stjórn auk Þorvarðar, sem var formaður, Borgþór Jósefsson, maður Stefaníu, og Friðfinnur Guðjónsson, viðkunnur leikari um áratuga skeið. Leikfélag Reykjavíkur erfði eigur hins svokallaða Kúlissu-sjóðs sem ég nefndi áðan. Árið 1899 eða tveimur árum eftir stofnun þess sótti Leikfélag Reykjavíkur um styrk til Alþ. Það er ákaflega fróðlegt að lesa umr. í Alþingistíðindum frá þeim tíma. Það eru mismunandi skoðanir í fyrsta lagi meðal þéttbýlis- og dreifbýlismanna og einstaklinga á gildi þessarar greinar okkar lista og menningar. En á þessu þingi var samþ. 300 kr. framlag til Leikfélags Reykjavíkur gegn því að bæjarstjórn Reykjavíkur legði fram 150 kr., sem sé 300 kr. frá Alþ. og 150 kr. frá Reykjavíkurborg. Þetta var veruleg fjárveiting miðað við fjárlög Alþ. og fjárhagsáætlun Reykjavíkur á þeim tíma. Fyrsti styrkurinn, sem Alþ. samþ. til leikara til náms erlendis, var til Stefaníu Guðmundsdóttur og það var einmitt ein af fyrstu till. Ólafs Thors að flytja till. um þennan styrk eftir að hann var þá nýkominn til setu á Alþ. Ýmsir mætir menn störfuðu hjá Leikfélagi Reykjavíkur árum saman. Ég nefni aðeins Indriða Einarsson, Einar Hjörleifsson Kvaran, sem voru leiðbeinendur og þýðendur margra verka, Bjarna frá Vogi, sem var þýðandi m.a. margra okkar stærstu erlendu verka, sem þýdd hafa veríð á íslenska tungu, ásamt mörgum fleirum sem of langt væri upp að telja. 1907 eru þáttaskil í sögu Leikfélags Reykjavíkur, og standa raunar fram yfir heimstyrjöldina fyrri eða fram til 1918, hvað snertir það að frumflytja íslensk leikrit. 1908 er Skugga-Sveinn fluttur og fyrsta verk Jóhanns Sigurjónssonar, Bóndinn á Hrauni, og síðan gengur þetta svo áfram koll af kolli, hvert nýja íslenska verkið er flutt eftir annað: 1911 Fjalla-Eyvindur Jóhanns Sigurjónssonar, 1913 Lénharður fógeti Einars Hjörleifssonar Kvarans og 1914 Galdra-Loftur Jóhanns Sigurjónssonar. Síðan verður, að segja má, fremur hlé á frumflutningi íslenskra verka hjá Leikfélagi Reykjavíkur. 1933 er svo Maður og kona í leikgerð Emils Thoroddsens samkv. sögu Jóns Thoroddsens flutt og árið eftir, 1934, Piltur og stúlka eftir sömu höfunda. Og þannig væri hægt að telja áfram eftir þann tíma. 1934–1935 verða að vissu leyti aftur þáttaskil. Þá er fyrst ráðinn leikstjóri til Leikfélagsins, erlendur maður, Gunnar Hansen, sem vann hér ómetanlegt starf fyrir þessa listgrein. Lárus Pálsson, hinn mikilhæfi listamaður, kom til starfa um 1940 og 1941 leikstýrði hann frumsýningu á Gullna hliði Davíðs Stefánssonar. Eins og hv. alþm. mun vera kunnugt tekur síðan Þjóðleikhúsið til starfa 20. apríl 1950 og þá voru 14 af leikurum Leikfélags Reykjavíkur þegar fastráðnir þar. Fyrsta hugmyndin um stofnun þjóðleikhúss, svo að vitað sé um, var rædd að frumkvæði Indriða Einarssonar 1906 og því þótti m.a. tilhlýðilegt að sýna eitt hans fyrsta verk, þ.e.a.s. Nýársnóttina, við opnun Þjóðleikhússins 1950, en þá voru einnig sýnd, eins og kunnugt er, Íslandsklukka Halldórs Laxness og Fjalla-Eyvindur Jóhanns Sigurjónssonar. Ég hef hér aðeins, herra forseti, vikið að eldri sögu leikfélagsins og leikritahöfundum og þeim sem fyrst og fremst mótuðu þessa listgrein okkar í upphafi, Yngri leikritahöfunda má svo nefna, eins og t.d. Jónas og Jón Múla Árnasyni, Jökul Jakobsson, Agnar Þórðarson, Svövu Jakobsdóttur. Þannig mætti lengi telja. Frv. felur það í sér, eins og fram kemur, að stofnaður sé skóli sem fyrst og fremst á að verða til þess að efla þessa listgrein í landi okkar. Menntmn. Nd. gerði nokkrar breyt. þar á, allar að mínu mati og n. hér í Ed. til þess að gera frv. fyllra. Vil ég fyrst og fremst vekja athygli á 1. brtt. þar sem tekið er fram að heimilt sé að reka undirbúningsdeildir í tengslum við skólann annars staðar á landinu en í Reykjavík og að heimilt sé að starfrækja nemendaleikhús á vegum skólans. Brtt. við 2. gr. er nánast viðtækari útfærsla og skal ég ekki, herra forseti, eyða frekari tíma í að ræða hana. En við 3. gr. var gerð sú breyt., að skólastjóri skyldi ráðinn til 4 ára í stað þess að það var ótiltekið í frv. áður. 4. brtt., við 4. gr., frá hv. menntmn. Nd., er um að bæta tveimur við í skólanefnd þessa skóla, einum frá Leikfélagi Akureyrar, sem rekur fast leikhús, og öðrum frá kennurum Leiklistarskólans. Ég vísa síðan, herra forseti, að öðru leyti til frv. og grg. sem þar fylgir með og nál. menntmn. Nd. varðandi það sem ég hef látið ógetið í sambandi við brtt. þeirrar hv. nefndar. Aðstaðan úti um landsbyggðina hefur vissulega mikið batnað á síðustu árum. Ég fullyrði að áhuginn var fyrir hendi áður en það hefur skapast betri aðstaða. Þrátt fyrir það vantar enn ýmislegt á að hægt sé að halda þeirri starfsemi uppi sem áhugi manna úti á landsbyggðinni stendur til og raunar aðstaða að ýmsu leyti er fyrir hendi til að það geti verið. Það er von mín og trú að þetta frv., ef að lögum verður, megi stuðla að því að þarna geti orðið breyting á til bóta. Og það er ákaflega athyglisvert hversu mikill áhugi er á leiklist úti á landi og hér á höfuðborgarsvæðinu. Það sýnir best hin mikla aðsókn sem er að leiksýningum útí um landsbyggðina og leiksýningum hér í Reykjavík, hvort heldur er hjá Leikfélagi Reykjavíkur eða Þjóðleikhúsinu. í grg. með frv. segir svo, með leyfi forseta: „Frv. þetta mótast af reynslu undangenginna ára og er samið í samráði við þá aðila sem gerst eiga þar til að þekkja. Reynslan ein getur skorið úr um hvort það nær þeim tilgangi sem því er ætlað að ná.“ Ég sagði í upphafi, herra forseti, að þetta væri mikið hjartans áhugamál mitt, og þó að ég standi ekki í leiklist, þá hef ég kannske sem áhugamaður einhvern tíma úti í sveit komið fram sem slíkur. Ég tel þetta svo nátengt okkar bókmenntum og listum að það komi þar fljótlega á eftir. Við höfum átt mjög mikilhæfa leikritahöfunda og höfunda sem hafa samið verk sem síðan hefur verið búið til leikrit eftir eða verið flutt í leikritsformi. Við höfum átt mikilhæfa menn sem hafa snúið frægustu leikverkum veraldarinnar á íslenska tungu. Við höfum átt leikendur sem hafa flutt þessi verk með hinni mestu prýði. Ég vil svo, herra forseti, ljúka máli mínu og vonast til þess að þetta frv. nái fram að ganga og verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1972 til athugunar og mælir með því að það verði samþ. Jón Sólnes og Ragnar Arnalds voru fjarstaddir þegar málið var afgr. Ég vil láta það koma fram að það kom fram í umr. í n. að það er nokkur óánægja með hvernig þessum málum er komið fyrir. Við alþm. fáum hér í hendur ríkisreikninga áritaða af yfirskoðunarmönnum. Það var álit okkar í n. að það væri eðlilegra að ríkisendurskoðunin heyrði beint undir Alþingi íslendinga og að ríkisendurskoðunin gæfi okkur þm. skýrslu um rekstur og afkomu hinna ýmsu stofnana ríkisins á hverju ári. Með því væri ríkisendurskoðunin gerð að hlutlausri stofnun sem ætti að skrifa sínar skýrslur hingað beint til þingsins, en ekki til rn. Það eru miklar deilur hér á hverju þingi um það hvernig fjárveitingar skuli vera í það og það skiptið, og það er ekki minna mál hvernig þessum fjárveitingum er varið, á hvern hátt þær nýtast og hver verður árangur af þeim. Því er nauðsynlegt að gefnar séu yfirgripsmiklar skýrslur til Alþ. um þessi mál, og því vil ég leggja áherslu á þá skoðun sem kom fram í n. að þessum málum yrði betur fyrir komið í framtíðinni.



Herra forseti. Menntmn. Ed. hefur rætt till. þá til þál. um sérkennslumál sem hér er til framhaldsumr. N. hefur orðið sammála um að mæla með því að hv. Ed. samþ. till. eins og hún kom frá hv. Nd. Um till. bárust umsagnir frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, frá Félagi ísl. sérkennara og Kennaraháskóla Íslands. Allar þessar umsagnir eru jákvæðar og taka mjög undir efni till. Nægir í því efni að benda á eftirfarandi: Ég hef hér fyrir mér þær umsagnir sem menntmn. Nd. bárust, nema frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Ég hirti ekki um að hafa hana með mér hingað í ræðustól því að hún var eingöngu um að Sambandið mælti með því að till. yrði samþ., en rökstuddi það ekki frekar. Í svari Kennaraháskólans segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Um aðgerðir og skyldur Kennaraháskólans, sem að er vikið í 3. málsgr. þáltill., leyfi ég mér að senda hér með upphaf að stuttri skýrslu, sem gerð var, frá menntmrn. 19. júlí 1971, svo og yfirlit um fjölda þeirra kennara er sótt hafa nám í Kennaraháskólanum í kennslu afbrigðilegra barna frá því haustið 1968 og enn fremur gögn um viðfangsefni og framkvæmd kennslu á þessu sviði, einnig nál. er skýrir stefnu skólans á næstu árum. Ég leyfi mér að biðja yður að færa flm. till. þakkir skólans fyrir áhuga þeirra á þörfu málefni og er að sjálfsögðu fús að veita frekari upplýsingar ef þess er óskað. Með virðingu, Broddi Jóhannesson.“ Ég tel ekki þörf á því að kynna þessa umsögn eða skýrslu mjög náið. Ég vil aðeins geta þess að það hafa verið haldin námskeið í Kennaraháskólanum fyrir kennara til þess að geta sinnt þeim störfum sem gert er ráð fyrir hér við sérkennslu, og eru það 88 kennarar sem á árabilinu frá 1968–1974 hafa sótt námskeið og lokið prófum frá þeim við Kennaraháskólann. Það er því augljóst að nokkur tök munu vera á því að veita þá fræðslu sem tillgr. gerir ráð fyrir að innt verði af hendi. þó að trúlega þurfi að halda þarna vel vöku sinni um það að sérmennta kennara á þessu sviði. Ég vil leyfa mér einnig að benda hér á kafla úr umsögn Félags ísl. sérkennara sem er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Félag ísl. sérkennara hélt félagsfund þann 5. mars s.l. þar sem þessi þáltill. var rædd. Lýstu fundarmenn ánægju sinni yfir framkominni till. um sérkennslumál og töldu hana spor í rétta átt. Félagið mælir eindregið með því að ráðinn verði starfsmaður innan menntmrn. sem hafi yfirumsjón með sérkennslumálum alls landsins og telur að skjótra úrræða sé þörf úti á landsbyggðinni. Fundurinn taldi jafnframt nauðsynlegt að kanna möguleika á aukinni menntun sérkennara við Kennaraháskóla Íslands og ekki síður að námskeið verði haldin fyrir almenna kennara í kennslu og handleiðslu afbrigðilegra barna. Aukin þekking og skilningur almennra kennara á þessum málum er forsenda þess að sérkennsluþjónustan flytjist út í almenna skólakerfið.“ Þetta er ályktun Félags ísl. sérkennara. Ég þarf litlu við þetta að bæta, en vil vekja athygli hv. dm. á því að þótt grunnskólalögin séu nýsett, þá hefðu þau þó mátt taka meira til vanda þeirra nemenda sem haldnir eru einhverri vöntun, andlegri eða líkamlegri. Stærð þessa vanda er mönnum allajafna ekki ljós nema við nána skoðun. Stundum er lausn hans ekki ýkjakostnaðarsöm ef nægilega snemma er tekið til að leysa hann. Það hefur komið í ljós t.d. af starfsemi fræðsluyfirvalda Reykjavíkurborgar, en á fræðsluskrifstofu borgarinnar starfar sérstakur sérkennslufulltrúi sem skipuleggur og leiðbeinir um hinar ýmsu greinar sérkennslu. Þá hafa í ýmsum skólahéruðum úti um sveitir landsins verið reyndar nýjar leiðir í þessum málum með athyglisverðum árangri í formi farkennslu, skiptikennslu og námskeiðahalds Þetta er fremur sjaldgæft, enda hafa ekki komið til neinar samræmdar aðgerðir stjórnvalda til örvunar eða stuðnings þessari nauðsynlegu starfsemi. Ég vil minna á í þessu sambandi að á árabili beitti fræðsluráð Árnessýslu sér fyrir því að leiðbeinandi í sérkennslu gengi milli skólanna á Suðurlandi, og þó að það væri í mjög ófullkomnu formi fer ekki á milli mála að með því var mörgu barninu bjargað áfram með litlum aukakostnaði sem annars hefði setið eftir og kannske aldrei beðið bætur þeirrar vanrækslu sem það var undirorpið. Eins og till. liggur nú fyrir hv. Ed. er með henni hvatt til þess að sérstökum starfsmanni innan menntmrn. verði falið að skipuleggja þessa starfsemi, en ekki er gert ráð fyrir að ráða nýjan mann til starfa, heldur aðeins að rn. taki upp þetta sjálfsagða þjónustustarf við hina strjálu byggð með því að fá þessu efni nokkurn forgang í verkefnaröðun innan rn. Ég get látið máli mínu lokið um till., en árétta það, sem fram kemur í nál. á þskj. 712, að menntmn. mælir með því að þáltill. um sérkennslu verði samþ. eins og hún birtist á þskj. 644.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt af þm. allra stjórnmálaflokka og er um það algjör samstaða. Fjh.- og viðskn. hefur haft þetta mál til athugunar og mælir eindregið með því að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Sjútvn. hefur haft til athugunar frv. til l. um ráðstafanir gengismunar í þágu sjávarútvegsins samkv. lögum nr. 2/1975 og ráðstafanir vegna hækkunar á brennsluolíu til fiskiskipa og rætt málið á fundum sinum. Við afgreiðslu málsins í n. fékk hún á sinn fund forstjóra Hafrannsóknastofnunarinnar, Jón Sigurðsson, og aðstoðarmann hans, einnig fékk n. á sinn fund Einar Ingvarsson aðstoðarmann hæstv. sjútvrh. og fékk hjá þeim margvíslegar upplýsingar um ýmis atriði málsins og hugsanlega framkvæmd á vissum þáttum frv. Eins og fram kom við 1. umr. málsins ber að harma að ekki skyldi eiga sér stað samvinna á milli sjútvn. beggja þd. á meðan málið var til meðferðar í hv. Nd. En allt fyrir það tel ég að n. hafi fengið upplýsingar um allt sem máli skiptir varðandi frv. og óskað var eftir að fá vitneskju um. Hitt er svo annað mál, að menn geta haft skiptar skoðanir um málið í heild og þá framkvæmd sem í frv. felst varðandi ráðstöfun á þeim gengismun sem til kominn er vegna síðustu gengislækkunar. Það voru einnig skiptar skoðanir um það ákvæði þessa frv. sem kveður á um sérstakar ráðstafanir til að draga úr áhrifum hinnar miklu verðhækkunar á brennsluolíu til fiskiskipa sem að undanförnu hefur átt sér stað. Víst er það rétt að menn eru almennt á þeirri skoðun að frekar beri að draga úr því sjóðakerfi sem að undanförnu hefur farið vaxandi sem grundvallarþáttur í rekstri sjávarútvegsins. Í því sambandi ber að fagna að báðir aðilar, sjómenn og útgerðarmenn, hafa fallist á að taka þátt í skipun n. sem endurskoði skiptagrundvöll fiskveiðanna með það fyrir augum að komið verði á nýjum skiptum á aflaverðmæti, þannig að öll verðmæti komi til skipta á einn eða annan hátt. Það fer ekki hjá því að slíkt fyrirkomulag sem nú á sér stað býður upp á tortryggni og innbyrðis deilur á milli sjómanna og útvegsmanna. Samkv. 2. gr. þessa frv. er lagt til að tekið sé sérstakt útflutningsgjald til Olíusjóðs fiskiskipa af útflutningsverðmæti aðalútflutningsafurðanna og þannig brúað það bil sem átti sér stað við síðustu verðhækkun olíunnar og til að halda fyrri grundvelli olíuverðsins. Sú niðurgreiðsla, sem hér á sér stað á olíuverðinu, þ.e. úr 11.70 kr. pr. lítra í 5.80, er talin nema um 950–1000 millj. kr. á ársgrundvelli. Það er með tilliti til þess sem ég áðan sagði varðandi nefndarskipun til endurskoðunar á skiptagrundvelli sjávarútvegsins sem ég hef fallist á þessar ráðstafanir og í von um að þeirri endurskoðun ljúki í tæka tíð fyrir komandi vetrarvertíð. Með þessu frv. eða þeim hluta þess, sem veit að skiptingu á sjálfum gengishagnaðinum sem var við síðustu gengislækkun, má segja að að verulegu leyti séu farnar troðnar slóðir. Þó eru hér nokkur atriði sem segja má að séu nýmæli um ráðstöfun gengishagnaðar þó að nú sem fyrr sé meginhluta gengishagnaðarins ráðstafað í þágu sjávarútvegsins á einn eða annan hátt. Samkv. A-lið 1. gr. frv. er um nýmæli að ræða þar sem lagt er til að 75 millj. kr. gangi til eflingar lífeyrissjóða sjómanna. Hér er verið að efna fyrirheit sem hæstv. forsrh. gaf við setningu laga nr. 2/1975, um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar sem þá átti sér stað. Þá kemur, samkv. b-lið, till. um ráðstöfun á 950 millj. kr. framlagi sem varið verður til að létta stofnfjárkostnað fiskiskipaeigenda vegna erlendra gengistryggðra skulda. Gert er ráð fyrir að þessi upphæð nægi til þess að bæta útvegsmönnum gengistapið sem nemur um 6%. Af þessari upphæð er heimilt að ráðstafa á yfirstandandi ári allt að 400 millj. kr. sem láni til að bæta lausafjárstöðu fiskvinnslutækja. Skulu lánin endurgreiðast á 2–3 árum og vera að öllu leyti á ábyrgð viðkomandi viðskiptabanka, eftir því sem hæstv. sjútvrh. upplýsti við 1. umr. málsins, en hér er um reglugerðaratriði að ræða. Hér er um algjört nauðsynjamál að ræða eins og greiðslufjárstöðu, sérstaklega hraðfrystihúsanna, var komið í árslok 1974. Samkv. e-lið er lagt til að verja 300 millj. kr. til Fiskveiðasjóðs til endurlána til útgerðarmanna vegna tækjakaupa og endurbóta á fiskibátum. Hér er einnig um nýmæli að ræða í sambandi við ráðstöfun á gengismun, og eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. sjútvrh. gaf um málið mun á yfirstandandi ári vanta allt að 400 millj. kr. til þess að Fiskveiðasjóður geti orðið við þeim lánsbeiðnum sem fyrir hendi eru í þessu skyni. Hér verður því um verulegar úrbætur að ræða hvað þetta snertir. Það hefur oft verið um það rætt að nauðsyn beri til að koma á einhverjum sjóði sem hefði því hlutverki að gegna að bæta mönnum það tjón sem á sér stað þegar bátur er tekinn út af skrá vegna aldurs eða dæmdur ónothæfur. Hér er að vísu ekki um stóra fjárupphæð að ræða til þessa verkefnis, en það var þó vísir að lausn sem miklu máli skiptir að byrjað sé á. Að sjálfsögðu þarf að setja reglugerð um framkvæmd og framtíðarskipulag sjóðsins sem sýnist eðlilegast að verði tengdur Fiskveiðasjóði Íslands. Um næstu tvo liði er það að segja að þar er verið að minnka greiðsluhalla tveggja sjóða sem eru hluti af rekstrargrundvelli sjávarútvegsins, og á meðan þetta kerfi helst er nauðsynlegt að sjóðirnir geti staðið við skuldbindingar sínar. Að síðustu eru tvær minni upphæðir sem hæstv. sjútvrh. gerði sérstaka grein fyrir í framsögn fyrir málinu og vísa ég til þess sem fram kom í því sambandi. Eins og kemur fram í nál. þá náðist ekki samkomulag innan sjútvn. um afgreiðslu málsins. Minni hl. hefur skilað séráliti og brtt. við frv. Þar kemur m.a. fram að þeir leggja til að Alþ. ákveði að Verðlagsráð sjávarútvegsins auglýsi nýtt fiskverð sem sé 13% hærra en það verð sem gilt hefur á s.l. vertíð. Skal þetta nýja verð gilda frá 14. febr. s.l. Þá er í brtt lagt til að verja úr ríkissjóði allt að 200 millj. kr. til Olíusjóðs fiskiskipa til að auka niðurgreiðslur á olíuverði. Ég held að öllum sé ljóst að með tilliti til afkomu ríkissjóðs og efnahagsástands þjóðarinnar og þegar um það er rætt að skera niður fjárveitingar á yfirstandandi ári um allt að 31/2 milljarð kr., þá sé hér um algjöra sýndarmennsku að ræða í tillöguflutningi. Þá er till. þeirra um að fella niður útflutningsgjald af söltuðum smáfiski. Hér er um mál að ræða sem allskiptar skoðanir eru um. Við verðákvörðun á smáfiski var samkv. upplýsingum Verðlagsráðs tekið tillit til þess lága verðs sem á saltfiskinum er. Allir eru hins vegar sammála um að hér er um mikið vandamál að ræða með tilliti til þeirra afleiðinga sem það hefur fyrir fiskstofninn að mikið smáfiskadráp eigi sér stað. Það er því álit margra að ekki eigi að ýta undir þá þróun með því að gera þessa fiskverkun hagstæðari. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. sjútvn. mæla undirritaðir nm. með samþykkt frv. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson og Halldór Ásgrímsson taka þó fram að þeir áskilji sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Við hinir, sem undir nál. skrifum, mælum með því að frv. verði samþ. óbreytt. Mér er það ljóst að afgreiðsla þessa máls þolir enga bið. Daglega eiga sér stað afskipanir á sjávarafurðum sem nemur stórum fjárupphæðum. Það leiðir því af sjálfu sér að sá grundvölur, sem upphaflega var byggt á, hefur nú þegar raskast. Ég vil því, herra forseti, leyfa mér að leggja til að frv. verði samþ. og því vísað að lokinni þessari umr. til 3. umr. Jón Árm. Héðinsson: Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram hjá frsm. meiri hl. varð ágreiningur í n. og skilum við tveir nál. á þskj. 707 og brtt. á þskj. 708. Frsm., sem var fyrirhugaður hv. þm. Stefán Jónsson, varð að fara í rannsókn á sjúkrahúsi nú síðdegis og er ekki kominn til baka svo að ég hleyp hér í skarðið fyrir hann um að hafa framsögu fyrir málinu. Það er alveg rétt, eins og frsm. meiri hl. drap á, að hér er um mikið mál að ræða og raunar ekki nýtt, en það verður jafnan ágreiningsmál hvernig skipta eigi gengismun. Þar sem ekki getur verið um neinn ótvíræðan réttan mælikvarða að ræða og um stórar upphæðir er fjallað - í tveimur gengisfellingum er mismunurinn um 3.7 milljarðar kr. - er eðlilegt að ýmsir hagsmunahópar, sem í blaðagreinum hafa verið kallaðir þrýstihópar, reyni að toga eitthvað til sín, hver eftir bestu getu. Því ber að harma það eins og fram hefur komið, að hv. sjútvn. Ed. var ekki gefinn kostur á því að heyra í þessum mönnum, sem vildu hver verja sína hagsmuni, og að nm. höfðu ekki tíma til þess að tala við forsvarsmenn þessara hópa. Hefði verið fróðlegt að heyra margvísleg rök frá þeim með því að hver hagsmunaeining fengi sem mest út úr þessum gengismunartölum. En hvað um það, þetta er líðið og þýðir ekki að vera að fjalla um það of lengi og hægt að snúa sér beint að því að gera grein fyrir því hvers vegna við teljum að annar háttur eigi hér á að vera heldur en frv. gerir beint ráð fyrir. Hér er ráðstafað upphæðum sem eru hátt í tvo milljarða og er þeim skipt á allmarga líði og fleiri liði en oft hefur verið, og er það jákvætt út af fyrir sig að sjá góða sundurgreiningu á því efni. En brtt. okkar í minni hl. á þskj. 708 fjalla um að síðari málsgr. b-liðar orðist svo, að í staðinn fyrir 400 millj., sem frv. gerir ráð fyrir, þá viljum við skipta því upp í 330 millj. með sama hætti og frv. gerir ráð fyrir, en eiga 70 millj. kr. af þessari fjárhæð til lánveitinga til 2–3 ára til fiskverkunarstöðva til framkvæmda við að bæta hreinlætisaðstöðu og aðra aðbúð verkafólks. Þýðing þessa þáttar er óumdeilanleg. Spurningin er aðeins um það með hvaða hætti við tryggjum fjármagn í þessu skyni, en gengisfelling hefur einnig íþyngjandi áhrif fyrir þessa þætti framleiðslunnar alveg eins og bátaflotann þar sem margir hafa tekið gengistryggð lán undanfarið og fá nú á sig nokkurn skell í því sambandi. Einnig er það alþekkt að mjög vantar aðstöðu fyrir verkafólk í hinum ýmsu verstöðvum og sérstaklega úti um allt land og veitti ekki af að fá smámöguleika til að bæta úr þeirri aðstöðu sem er varðandi fyrst og fremst íbúðarþátt verkafólksins. B-liður till. okkar er, að í stað orðanna „12 millj.“ komi: 20 millj. - sem er til orlofsheimilishúsa sjómannasamtakanna, aðeins hækkuð skipting fjárins vegna vaxandi verðbólgu og aukins kostnaðar við að koma slíkum húsum upp. Síðan er afgangs tala sem er að vísu ekki stór, en við leggjum til að Alþ. fái að vita um slíkar tölur og til þess að setja það ákveðið setjum við orðið „Alþingis“ í stað „sjútvrn.“ Þessi tala er að vísu ekki stór. En fyrst er verið að gera Alþ. á annað borð grein fyrir því með hvaða hætti skipta á öllum gengismuninum, þá er rétt að hafa það í lokin að Alþ. fái um þetta að fjalla, hvort sem talan er stór eða lítil, er til lokaskipta kemur. Stærsti ágreiningurinn er eðlilega um 2. gr. í frv. Það var, eins og síðasti ræðumaður drap á, um það samkomulag á sínum tíma að stefnt yrði að því að ekki skyldi eiga sér stað aukning í sjóðakerfinu, jafnvel byrjað að höggva þar niður. En svo reyndist annað upp á teningnum þegar frv. kom í ljós. Það hefur verið mjög rætt um að nauðsynlegt sé að hækka fiskverð og fiskkaupendur geti borgað hærra fiskverð og eru um það ýmsar sögur á lofti. Það eru lögð hér mikil gjöld á fiskverkendur í landinu og flokkað eftir því hvað menn meta fiskverkunina sterka og mismunandi útflutningsgjöld því réttlætanleg samkv. þeirri forsendu. En ég persónulega dreg í efa að rétt sé að mismuna eftir vinnuaðferðum vegna slæmrar reynslu af því í mörg, mörg undanfarin ár. Ég tel að hér hefði átt að stokka hreint upp eins og um var rætt. Og þrátt fyrir það að sérstök n. sé samkomulagsatriði hjá aðilum í þessu máli sem skuli vinna að því að þetta kerfi taki á sig smækkandi mynd gagnvart framtíðinni eða jafnvel hverfi alveg úr sögunni, þá leggjum við til að 2. gr. gjörbreytist og verði orðuð upp að nýju og fiskverð hækkað og komi þá hlutir til skipta eins og skiptasamningar gera ráð fyrir. En annað geri útgerðinni mögulegt að greiða hærri rekstrargjöld og þá auðvitað almennt. Hv. 2. þm. Vesturl. býsnaðist yfir því að við skyldum orða það að hafa heimild til þess að ríkissjóður mætti hlaupa undir bagga með allt að 200 millj. kr. ef illa tækist til. Þetta finnst honum óguðleg hugsun í dag. En við vorum nú að tala hér um 1% söluskattshækkun og þá stóðum við að því í stjórnarandstöðunni að tala um að hafa heimild ríkisstjórnar til að hlaupa undir bagga í því sambandi og skal ég ekki rekja það nánar. En þá lögðum við til að heimild væri fyrir því, að ríkissjóður mætti styðja það verkefni allt að 400 millj. Þá kom hann inn á að það væri óguðleg heimild og taldi hana óverjandi með öllu. En nokkru síðar skeði aðeins það að það þurfti skyndilega að hjálpa annarri grein í landinu, landbúnaðinum, og þá var ákveðið í skyndi að 600 millj. kr. væru til til þess að greiða niður áburð og auka einnig niðurgreiðslur á matvælum. Þá var nóg til í ríkissjóði, þannig að stundum finnast nú leynihólf ef réttir menn leita í þeim stóra sjóði og þeim stóra kassa. En ef við í stjórnarandstöðunni förum fram á einhverja heimild ætlar allt af göflunum að ganga í því efni. Ég vísa þessum aths. hv. þm. því heim til föðurhúsanna. En það er ekki gott að sjá fyrir hver heildarniðurstaðan verði, jafnvel þó að þröngt sé í búi í dag, og það skal viðurkennt og er ekki annað en það sem við í stjórnarandstöðunni höfum margsinnis bent á að sé. En þá væri líka hægt að spara með ýmsu móti á öðrum liðum. Síðan eru tveir minni háttar liðir. Við bætum við og tökum undir það sem var breytt í Nd. að hæstv. sjútvrh. yrði heimilað að fella niður gjöld af verkuðum fiski og það komst í gegn í Nd. Hins vegar voru deilur um það að hjálpa með saltfiskinn sem væri minni vegna mikilla söluerfiðleika á þeirri vöru. Fyrst og fremst er framleiðslan úr togurunum og það mun ekki breyta nokkru um málið hvort lítið verði á þennan þátt sem gefur 8–10–12 millj. í heild, en skiptir máli fyrir vissa staði á landinn. Og ef þetta verður ekki samþ., þá vil ég a.m.k. mælast til þess að á annan veg verði munað eftir þessum svæðum sem hafa enga möguleika aðra en að verka sinn fisk í salt. Þar býr dugnaðarfólk við þröng kjör og þrengri aðstæður en yfirleitt gerist annars staðar á landinu og ýmsa erfiðleika, atvinnuleysi á vissum árstímum og þarf að leggja hart að sér á bjargræðistíma, og þess vegna verður að muna eftir þessu fólki. Það á ekki kost á öðru en að róa til fiskjar á litlum bátum og handvinna afla sinn að langmestu leyti og bjargar þannig verðmætum í land eins og það hefur gert um árabil. Þessi afli er ekki stór í sníðum, alls ekki, svo að það skiptir engum sköpum hjá einum eða neinum. Ég vil miklu heldur nefna hér dæmi sem skeði fyrir rúmri viku í kjördæmi frsm., en það er á þessa leið og sýnir hvert við stefnum í togaraútgerðinni. Togari kom þar að landi og einn verkandi keypti 50 tonn af togarafiski, Hann fullyrti í samtali við mig að í þessum 50 tonnum hefðu verið fleiri fiskar - og ég bið hv. þdm. að taka eftir þessu - það hefðu verið fleiri fiskar í þessum 50 tonnum en í 500 tonna afla hjá öðrum bát hjá sér, sem sagt um 1200 fiskar í tonninu í staðinn fyrir um 120–150. Það kann því að hljóma sem mótsögn að við skulum vera að gera það mögulegt að salta eitthvað af þessum fiski. En ég er hér að drepa á vandamál fárra lítilla staða á vissum svæðum á landinu. Og ég óska eindregið eftir því ef þetta verður ekki samþ. í heildarformi að hæstv. ráðh. líti þá til þessara staða eftir því sem aðstæður leyfa í gegnum annað sjóðakerfi því að þessir staðir eiga þess ekki kost undir neinum kringumstæðum að velta auknum álögum af sér sem eru gerðar til þess að togaraúthaldið í landinu geti gengið. Ég er ekki að mæla með auknum möguleikum í saltfiskverkun á smáfiski, öðru nær. En ég aðeins minni á vandamál vissra staða sem komast ekki hjá því að bjarga fiskinum í landi eins og hann er, í næsta nágrenni og sóttur á litlum bátum, og hafa enga möguleika til að bjarga sér á annan hátt en að salta fiskinn eða hengja hann upp á vissum tíma árs, þó heldur skamman tíma. Þetta er kjarninn í okkar málflutningi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að karpa um þetta mál í heild sinni. Það er komið svo að samkv. útreikningi Þjóðhagsstofnunar verða útflutningsgjöld nú á frystum fiski, frystum flökum 15.1%, ef þetta frv. fer óbreytt í gegn, á humri, rækju og hörpudiski 15.9%, óverkuðum saltfiski 18.3%, skreið 14.9%, fiskmjöli 16.9%, loðnumjöli 17.9% og loðnulýsi 17.9%. Slík er upphæð útflutningsgjalda orðin. Það fer í marga staði þetta gjald og fengum við sundurliðun í því efni. En aukin þróun í hærra og hærra gjald með sífelldum mismun er ekki rétt stefna og kannske er hér lokaþáttur stiginn í þessari þróun miðað við orð flestra eða allra manna sem um það tala í báðum deildum og er það vel ef svo reynist. Það hefur verið reynt á mörgum undanförnum árum að afla Tryggingasjóði og fleiri sjóðum tekna með útflutningsgjaldi, þá miklu lægra en nú er greint, og oft gripið til þess að mismuna eftir vinnuaðferðum. En það vita allir af reynslu s.l. 10 ára að verðlag á sjávarafurðum sveiflast það mikið að þetta er ekki tryggur tekjustofn og þess vegna er þetta ekki heilbrigt. Og við vitum það mætavel að frystur fiskur hefur oft náð hámarki á undan öðrum tegundum, saltfiski og skreið. Svo byrjar frysti fiskurinn að falla, hinir halda sér nokkuð vel og svo falla þeir á eftir, kannske heilu ári á eftir og svo þarf að hreyfa milli tegunda með breytingu á útflutningsgjaldinu. Þetta hefur skeð með síldina einnig og þess vegna eru breytingar á þessum gjöldum sífellt að koma hér inn á Alþ. meðan við höldum þessu kerfi. Þess vegna fagna ég því ef samstaða er nú fyrir hendi að vinna að því að stokka þetta allt upp, koma skiptaprósentu á hreint aftur, því að með þessu frv. lækkar raunveruleg skiptaprósenta niður fyrir helming af afla upp úr sjó þó að kjarasamningar geri ráð fyrir því að skipshöfn njóti hálfvirðis á móti útgerð af afla upp úr sjónum. Það er því að vonum að hagsmunaaðilar fyrir skipshöfnina séu óánægðir með þessa þróun. Þó að þeir sætti sig við þetta í bili, þá er þetta ekki til frambúðar. Ég vænti þess að það verði a.m.k. munað eftir þeim minnstu í þessu efni, þeim aðilum sem eiga við sérstakt vandamál að stríða, og á ég þar við þá aðila sem eru úti um land á erfiðum stöðum. En hitt væri miklu betra ef hv. d. vildi samþykkja að breyta 2. gr. í það form sem við leggjum til.



Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram hjá frsm. meiri hl. varð ágreiningur í n. og skilum við tveir nál. á þskj. 707 og brtt. á þskj. 708. Frsm., sem var fyrirhugaður hv. þm. Stefán Jónsson, varð að fara í rannsókn á sjúkrahúsi nú síðdegis og er ekki kominn til baka svo að ég hleyp hér í skarðið fyrir hann um að hafa framsögu fyrir málinu. Það er alveg rétt, eins og frsm. meiri hl. drap á, að hér er um mikið mál að ræða og raunar ekki nýtt, en það verður jafnan ágreiningsmál hvernig skipta eigi gengismun. Þar sem ekki getur verið um neinn ótvíræðan réttan mælikvarða að ræða og um stórar upphæðir er fjallað - í tveimur gengisfellingum er mismunurinn um 3.7 milljarðar kr. - er eðlilegt að ýmsir hagsmunahópar, sem í blaðagreinum hafa verið kallaðir þrýstihópar, reyni að toga eitthvað til sín, hver eftir bestu getu. Því ber að harma það eins og fram hefur komið, að hv. sjútvn. Ed. var ekki gefinn kostur á því að heyra í þessum mönnum, sem vildu hver verja sína hagsmuni, og að nm. höfðu ekki tíma til þess að tala við forsvarsmenn þessara hópa. Hefði verið fróðlegt að heyra margvísleg rök frá þeim með því að hver hagsmunaeining fengi sem mest út úr þessum gengismunartölum. En hvað um það, þetta er líðið og þýðir ekki að vera að fjalla um það of lengi og hægt að snúa sér beint að því að gera grein fyrir því hvers vegna við teljum að annar háttur eigi hér á að vera heldur en frv. gerir beint ráð fyrir. Hér er ráðstafað upphæðum sem eru hátt í tvo milljarða og er þeim skipt á allmarga líði og fleiri liði en oft hefur verið, og er það jákvætt út af fyrir sig að sjá góða sundurgreiningu á því efni. En brtt. okkar í minni hl. á þskj. 708 fjalla um að síðari málsgr. b-liðar orðist svo, að í staðinn fyrir 400 millj., sem frv. gerir ráð fyrir, þá viljum við skipta því upp í 330 millj. með sama hætti og frv. gerir ráð fyrir, en eiga 70 millj. kr. af þessari fjárhæð til lánveitinga til 2–3 ára til fiskverkunarstöðva til framkvæmda við að bæta hreinlætisaðstöðu og aðra aðbúð verkafólks. Þýðing þessa þáttar er óumdeilanleg. Spurningin er aðeins um það með hvaða hætti við tryggjum fjármagn í þessu skyni, en gengisfelling hefur einnig íþyngjandi áhrif fyrir þessa þætti framleiðslunnar alveg eins og bátaflotann þar sem margir hafa tekið gengistryggð lán undanfarið og fá nú á sig nokkurn skell í því sambandi. Einnig er það alþekkt að mjög vantar aðstöðu fyrir verkafólk í hinum ýmsu verstöðvum og sérstaklega úti um allt land og veitti ekki af að fá smámöguleika til að bæta úr þeirri aðstöðu sem er varðandi fyrst og fremst íbúðarþátt verkafólksins. B-liður till. okkar er, að í stað orðanna „12 millj.“ komi: 20 millj. - sem er til orlofsheimilishúsa sjómannasamtakanna, aðeins hækkuð skipting fjárins vegna vaxandi verðbólgu og aukins kostnaðar við að koma slíkum húsum upp. Síðan er afgangs tala sem er að vísu ekki stór, en við leggjum til að Alþ. fái að vita um slíkar tölur og til þess að setja það ákveðið setjum við orðið „Alþingis“ í stað „sjútvrn.“ Þessi tala er að vísu ekki stór. En fyrst er verið að gera Alþ. á annað borð grein fyrir því með hvaða hætti skipta á öllum gengismuninum, þá er rétt að hafa það í lokin að Alþ. fái um þetta að fjalla, hvort sem talan er stór eða lítil, er til lokaskipta kemur. Stærsti ágreiningurinn er eðlilega um 2. gr. í frv. Það var, eins og síðasti ræðumaður drap á, um það samkomulag á sínum tíma að stefnt yrði að því að ekki skyldi eiga sér stað aukning í sjóðakerfinu, jafnvel byrjað að höggva þar niður. En svo reyndist annað upp á teningnum þegar frv. kom í ljós. Það hefur verið mjög rætt um að nauðsynlegt sé að hækka fiskverð og fiskkaupendur geti borgað hærra fiskverð og eru um það ýmsar sögur á lofti. Það eru lögð hér mikil gjöld á fiskverkendur í landinu og flokkað eftir því hvað menn meta fiskverkunina sterka og mismunandi útflutningsgjöld því réttlætanleg samkv. þeirri forsendu. En ég persónulega dreg í efa að rétt sé að mismuna eftir vinnuaðferðum vegna slæmrar reynslu af því í mörg, mörg undanfarin ár. Ég tel að hér hefði átt að stokka hreint upp eins og um var rætt. Og þrátt fyrir það að sérstök n. sé samkomulagsatriði hjá aðilum í þessu máli sem skuli vinna að því að þetta kerfi taki á sig smækkandi mynd gagnvart framtíðinni eða jafnvel hverfi alveg úr sögunni, þá leggjum við til að 2. gr. gjörbreytist og verði orðuð upp að nýju og fiskverð hækkað og komi þá hlutir til skipta eins og skiptasamningar gera ráð fyrir. En annað geri útgerðinni mögulegt að greiða hærri rekstrargjöld og þá auðvitað almennt. Hv. 2. þm. Vesturl. býsnaðist yfir því að við skyldum orða það að hafa heimild til þess að ríkissjóður mætti hlaupa undir bagga með allt að 200 millj. kr. ef illa tækist til. Þetta finnst honum óguðleg hugsun í dag. En við vorum nú að tala hér um 1% söluskattshækkun og þá stóðum við að því í stjórnarandstöðunni að tala um að hafa heimild ríkisstjórnar til að hlaupa undir bagga í því sambandi og skal ég ekki rekja það nánar. En þá lögðum við til að heimild væri fyrir því, að ríkissjóður mætti styðja það verkefni allt að 400 millj. Þá kom hann inn á að það væri óguðleg heimild og taldi hana óverjandi með öllu. En nokkru síðar skeði aðeins það að það þurfti skyndilega að hjálpa annarri grein í landinu, landbúnaðinum, og þá var ákveðið í skyndi að 600 millj. kr. væru til til þess að greiða niður áburð og auka einnig niðurgreiðslur á matvælum. Þá var nóg til í ríkissjóði, þannig að stundum finnast nú leynihólf ef réttir menn leita í þeim stóra sjóði og þeim stóra kassa. En ef við í stjórnarandstöðunni förum fram á einhverja heimild ætlar allt af göflunum að ganga í því efni. Ég vísa þessum aths. hv. þm. því heim til föðurhúsanna. En það er ekki gott að sjá fyrir hver heildarniðurstaðan verði, jafnvel þó að þröngt sé í búi í dag, og það skal viðurkennt og er ekki annað en það sem við í stjórnarandstöðunni höfum margsinnis bent á að sé. En þá væri líka hægt að spara með ýmsu móti á öðrum liðum. Síðan eru tveir minni háttar liðir. Við bætum við og tökum undir það sem var breytt í Nd. að hæstv. sjútvrh. yrði heimilað að fella niður gjöld af verkuðum fiski og það komst í gegn í Nd. Hins vegar voru deilur um það að hjálpa með saltfiskinn sem væri minni vegna mikilla söluerfiðleika á þeirri vöru. Fyrst og fremst er framleiðslan úr togurunum og það mun ekki breyta nokkru um málið hvort lítið verði á þennan þátt sem gefur 8–10–12 millj. í heild, en skiptir máli fyrir vissa staði á landinn. Og ef þetta verður ekki samþ., þá vil ég a.m.k. mælast til þess að á annan veg verði munað eftir þessum svæðum sem hafa enga möguleika aðra en að verka sinn fisk í salt. Þar býr dugnaðarfólk við þröng kjör og þrengri aðstæður en yfirleitt gerist annars staðar á landinu og ýmsa erfiðleika, atvinnuleysi á vissum árstímum og þarf að leggja hart að sér á bjargræðistíma, og þess vegna verður að muna eftir þessu fólki. Það á ekki kost á öðru en að róa til fiskjar á litlum bátum og handvinna afla sinn að langmestu leyti og bjargar þannig verðmætum í land eins og það hefur gert um árabil. Þessi afli er ekki stór í sníðum, alls ekki, svo að það skiptir engum sköpum hjá einum eða neinum. Ég vil miklu heldur nefna hér dæmi sem skeði fyrir rúmri viku í kjördæmi frsm., en það er á þessa leið og sýnir hvert við stefnum í togaraútgerðinni. Togari kom þar að landi og einn verkandi keypti 50 tonn af togarafiski, Hann fullyrti í samtali við mig að í þessum 50 tonnum hefðu verið fleiri fiskar - og ég bið hv. þdm. að taka eftir þessu - það hefðu verið fleiri fiskar í þessum 50 tonnum en í 500 tonna afla hjá öðrum bát hjá sér, sem sagt um 1200 fiskar í tonninu í staðinn fyrir um 120–150. Það kann því að hljóma sem mótsögn að við skulum vera að gera það mögulegt að salta eitthvað af þessum fiski. En ég er hér að drepa á vandamál fárra lítilla staða á vissum svæðum á landinu. Og ég óska eindregið eftir því ef þetta verður ekki samþ. í heildarformi að hæstv. ráðh. líti þá til þessara staða eftir því sem aðstæður leyfa í gegnum annað sjóðakerfi því að þessir staðir eiga þess ekki kost undir neinum kringumstæðum að velta auknum álögum af sér sem eru gerðar til þess að togaraúthaldið í landinu geti gengið. Ég er ekki að mæla með auknum möguleikum í saltfiskverkun á smáfiski, öðru nær. En ég aðeins minni á vandamál vissra staða sem komast ekki hjá því að bjarga fiskinum í landi eins og hann er, í næsta nágrenni og sóttur á litlum bátum, og hafa enga möguleika til að bjarga sér á annan hátt en að salta fiskinn eða hengja hann upp á vissum tíma árs, þó heldur skamman tíma. Þetta er kjarninn í okkar málflutningi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að karpa um þetta mál í heild sinni. Það er komið svo að samkv. útreikningi Þjóðhagsstofnunar verða útflutningsgjöld nú á frystum fiski, frystum flökum 15.1%, ef þetta frv. fer óbreytt í gegn, á humri, rækju og hörpudiski 15.9%, óverkuðum saltfiski 18.3%, skreið 14.9%, fiskmjöli 16.9%, loðnumjöli 17.9% og loðnulýsi 17.9%. Slík er upphæð útflutningsgjalda orðin. Það fer í marga staði þetta gjald og fengum við sundurliðun í því efni. En aukin þróun í hærra og hærra gjald með sífelldum mismun er ekki rétt stefna og kannske er hér lokaþáttur stiginn í þessari þróun miðað við orð flestra eða allra manna sem um það tala í báðum deildum og er það vel ef svo reynist. Það hefur verið reynt á mörgum undanförnum árum að afla Tryggingasjóði og fleiri sjóðum tekna með útflutningsgjaldi, þá miklu lægra en nú er greint, og oft gripið til þess að mismuna eftir vinnuaðferðum. En það vita allir af reynslu s.l. 10 ára að verðlag á sjávarafurðum sveiflast það mikið að þetta er ekki tryggur tekjustofn og þess vegna er þetta ekki heilbrigt. Og við vitum það mætavel að frystur fiskur hefur oft náð hámarki á undan öðrum tegundum, saltfiski og skreið. Svo byrjar frysti fiskurinn að falla, hinir halda sér nokkuð vel og svo falla þeir á eftir, kannske heilu ári á eftir og svo þarf að hreyfa milli tegunda með breytingu á útflutningsgjaldinu. Þetta hefur skeð með síldina einnig og þess vegna eru breytingar á þessum gjöldum sífellt að koma hér inn á Alþ. meðan við höldum þessu kerfi. Þess vegna fagna ég því ef samstaða er nú fyrir hendi að vinna að því að stokka þetta allt upp, koma skiptaprósentu á hreint aftur, því að með þessu frv. lækkar raunveruleg skiptaprósenta niður fyrir helming af afla upp úr sjó þó að kjarasamningar geri ráð fyrir því að skipshöfn njóti hálfvirðis á móti útgerð af afla upp úr sjónum. Það er því að vonum að hagsmunaaðilar fyrir skipshöfnina séu óánægðir með þessa þróun. Þó að þeir sætti sig við þetta í bili, þá er þetta ekki til frambúðar. Ég vænti þess að það verði a.m.k. munað eftir þeim minnstu í þessu efni, þeim aðilum sem eiga við sérstakt vandamál að stríða, og á ég þar við þá aðila sem eru úti um land á erfiðum stöðum. En hitt væri miklu betra ef hv. d. vildi samþykkja að breyta 2. gr. í það form sem við leggjum til.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð frsm. meiri hl. að mér er ljóst að þetta mál þolir ekki bið og hefði verið betur ef það hefði verið afgr. fyrr frá Alþ. En ég hins vegar harma það að n. beggja d. skyldu ekki hafa þann hátt á eins og flestar aðrar stærri n. þingsins að halda sameiginlega fundi um þetta mál. Það hefði mjög getað flýtt fyrir afgreiðslu þessa máls og orðið til þess að auðvelda afgreiðslu þess í þessari deild. Ég mun ekki gera að umtalsefni frv. þetta í heild, heldur fyrst og fremst gera grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt ásamt hv. þm. Steingrími Hermannssyni, enda hefur frsm. meiri hl. gert ítarlega grein fyrir málinu. Það má skipta frv. þessu í þrennt: Í fyrsta lagi er skipting þess fjármagns, sem kemur á reikning ríkissjóðs skv. ákvæðum 2. gr. l. nr. 2 1975, um ráðstafanir vegna ákvörðunar um breyt. á gengi íslenskrar krónu. Um réttmæti þessarar skiptingar má lengi deila og ætla ég ekki að rekja það frekar hér. Það er hins vegar mjög jákvætt og stefnubreyting sem felst í ákvæðum 1. gr. í b-lið þar sem stendur að 950 millj. kr. skuli ráðstafað til þess að létta stofnfjárkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa, sem orðið hafa fyrir gengistapi vegna erlendra og gengistryggðra skulda, með skilyrðum sem rn. setur. Það mun vera ætlun rn. að þessum upphæðum verði þinglýst sem kvöð á þessi skip þannig að þessar upphæðir komi til greiðslu sérstaklega ef skipin eru t.d. seld úr landi og þessar upphæðir komi til með að hvíla á skipunum sem kvöð alla tíð. Þarna er verulega komið til móts við það sjónarmið að rétt væri að jafnvel lána þetta fé með lágum vöxtum til langs tíma. Á þskj. 731 flytjum við brtt. við ákvæði d-liðar. Þessi líður fjallar um það að bæta skuli eigendum fiskiskipa það tjón sem þeir verða fyrir ef skip þeirra eru dæmd ónýt, enda sé tjónið ekki bætt með öðrum hætti. Okkur þykir rétt að kveðið sé á um það að þetta fé skuli greitt til Fiskveiðasjóðs og leggjum því til, að upphaf gr. orðist svo: „Til Fiskveiðasjóðs Íslands til að bæta eigendum fiskiskipa.“ Hér er í fyrsta skipti viðurkennd sú staðreynd að það eru miklir erfiðleikar fyrir þá aðila sem eru með ónýt fiskiskip, en þau eru ekki bætt með tryggingu, að halda áfram útgerð. Þetta er vissulega spor í áttina, en því miður hrekkur þessi upphæð sjálfsagt skammt. En aðalatriðið er í upphafi að viðurkenna þessa erfiðleika. í öðru lagi fjallar frv. þetta um útflutningsgjald í því skyni að greiða niður olíu til fiskiskipa. Með þessari ákvörðun er aukið við sjóðakerfi sjávarútvegsins sem þegar er orðíð verulegt vandamál. Sjómenn og útvegsmenn hafa iðulega samþ. að freista þess að draga úr hinu mikla sjóðakerfi. Það er að mínum dómi eðlilegt að sjómenn og útvegsmenn freisti þess að leysa þessi mál innan sinna eigin vébanda, og ég legg traust mitt á það að þeim takist það á þessu ári. En ef það tekst ekki hlýtur að koma til kasta Alþ. að finna skynsamlega leið að hinu reyndu. Ég vil hins vegar taka það fram að það er vissulega alvarlegt - ef rétt er - ef um miklar tilfærslur er að ræða milli hinna ýmsu greina sjávarútvegsins, þ.e.a.s. milli bátaflota, milli minni skuttogara og milli stærri skuttogara. Ég hef beðið um upplýsingar um það hversu mikið bátar leggja í þennan olíusjóð og fái hins vegar úr honum, en því miður ekki fengið þær enn. En ég óttast að þar sé um verulegar færslur að ræða frá bátaflotanum sérstaklega yfir á stærri togarana. Kjör bátasjómanna eru fremur slæm. Þeir skila erfiðum vinnudegi og eiga mjög góð kjör skilið. Það verður ekki skilið í milli manns og báts og þess vegna verðum við að hafa það í huga að kjör þessara manna séu sem allra best svo að þessi útgerð, bátaútgerðin, megi blómstra í framtíðinni. Í þriðja lagi fjallar frv. þetta um nokkur ákvæði til bráðabirgða. Þar er ákvæði sem ekki hefur verið áður í tilsvarandi lagasetningu. Það er 3. tölul. sem er á þessa leið, eins og hann kemur breyttur frá Nd., með leyfi hæstv. forseta: „Ákvæði b-liðar 1. málsgr. 2. gr. l. nr. 2 13. febr.1975, um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breyt. á gengi íslenskrar krónu, um 20% frádrátt vegna gengismunar skulu taka til afurða framleiddra úr loðnu sem landað hefur verið fyrir 16. febr. 1975. Sjútvrn. skal setja reglur um framkvæmd þessa liðar þar sem m.a. verði kveðið á um hvernig meta skuli það afurðamagn sem framleitt hefur verið úr hráefnisbirgðum loðnuverksmiðja eins og þær voru um miðnætti 15. febr. 1976.“ Við flm. brtt. við þessa málsgr. leggjum til að þar við bætist: „Reglur þessar skulu við það miðaðar að ofangreindur frádráttur verði ekki hærri en sem svarar mismun á hráefnisverði fyrir og eftir 16. febr.“ - til þess að hér verði tekin af öll tvímæli. Í lögum um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breyt. á gengi íslenskrar krónu, sem samþ. voru á Alþ. 13. febr. s.l., segir svo í upphafi 2. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Þá er skilað er til banka gjaldeyri fyrir útfluttar sjávarafurðir skal hann greiddur útflytjanda á því kaupgengi sem í gildi er þegar skjölin eru afgreidd í banka við gjaldeyrisskil að frádregnum gengismun, sem hér segir: a. Fyrir afurðir framleiddar fyrir 1. sept. 1974 skal frádráttur nema 34%. b. Fyrir afurðir framleiddar á tímabilinu 1. sept. 1974 – 15. febr. 1975 skal frádráttur nema 20%. Undanþegnar eru þó afurðir þorskveiða sem framleiddar eru frá og með 1. jan. 1975.“ Hér er sem sagt eingöngu rætt um afurðir sem eru framleiddar á tímabilinu 1, sept. - 15. febr. Hráefni í þróm loðnuverksmiðja og óunninn fiskur í húsi er ekki framleiðsla og er því vafasamt að lögin nái til þessa hráefnismagns. Ákvæði 3. liðar í ákv. til brb. stangast því á við ákvæði l. frá 13. febr. 1975. Það er ætíð vandasamt að draga mörk og á það ekki síst við í þessu tilfelli. Sú regla hefur ætíð gilt við svipaðar ráðstafanir að draga mörkin við birgðamagn fullunninna afurða. Breyting í þessu efni krefst aðgæslu og fyllstu vandvirkni, ef sanngirni skal gætt. Eins og lögin voru lögð fram í upphafi var gert ráð fyrir að 20% frádrátturinn skyldi ná til allra afurða sem framleiddir eru eftir 15. febr. hafi hráefnis verið aflað fyrir 15. febr. Verksmiðja með 2 þús. tonna afkastagetu og 2 þús. tonna þróarrými skildi þannig skila 20% af verðmæti afurðanna sem framleiddar voru daginn eftir gengisfellinguna en verksmiðja með 7 þús. tonna þróarrými og 5 þús. tonna afkastagetu skyldi skila 20% af verðmæti afurðanna sem framleiddar voru í 14 daga eftir gengisfellinguna. Ef til væri verksmiðja með 20 þús. tonna þróarrými og 500 tonna afkastagetu hefði hún átt að skila 20% af verðmæti afurðanna í 40 daga eftir gengisfellinguna. Þessi ákvörðun er rökstudd þannig á bls. 6 í aths. með frv., með leyfi hæstv. forseta: „Sú loðna, sem á land var komin 16. febr. s.l., var greidd á eldra verði sem miðaðist við eldra gengi og aðföng til vinnslunnar voru einnig keypt með sama hætti á eldra gengi fyrir þennan tíma. Telst því sanngjarnt að afurðir framleiddar úr loðnu sem landað hefur verið fyrir 16. febr. s.l., greiðist á eldra gengi.“ Við fyrstu sýn virðast vera færð fremur gild rök, en við nánari athugun kemur í ljós að hér er ekki gætt þeirrar vandvirkni sem er nauðsynleg við slíkar ákvarðanir. Það hráefnismagn, sem komið var í þrær fyrir 16. febr. og var óunnið, var u.þ.b. 80 þús. tonn. Verð á loðnu hækkaði við gengisfellinguna úr 1.90 kr. á hvert kg í 2.45 kr., þ.e. 55 aura hvert kg, eða 63 aura, ef bætt er við framlagi í Stofnfjársjóð. Það er því staðreynd sem ekki verður á móti mælt að gengishagnaður er á þessu hráefni og nemur sá hagnaður 63 aurum á hvert kg eða 50.4 millj. kr. Varðandi aðföng til verksmiðjanna gegnir öðru máli. Hæsti kostnaðarliður vegna vinnslu loðnuverksmiðju er vinnulaun ef ekki er tekið tillit til stofnkostnaðar, afskrifta, vaxta og þess háttar kostnaðarliða. Vinnulaun breyttust ekki, hvorki hjá verksmiðjum sem keyptu hráefni daginn fyrir eða daginn eftir gengisfellingu. Þar var engin breyt. á eins og hv. alþm. er kunnugt um. Olía er hins vegar mjög hár kostnaðarliður og stór þáttur aðfanganna. Verksmiðjurnar áttu í miklum erfiðleikum á s.l. ári. Það var erfiðleikum háð að koma þeim af stað og því ekki um það að ræða að safna birgðum af rekstrarvörum. Flestar verksmiðjurnar kaupa olíu eftir mæli og olíufélögin eiga birgðirnar. Síldarverksmiðjur ríkisins munu hins vegar hafa átt einhverjar birgðir af olíu. Í flestum tilfellum hækkar því olían við gengisfellinguna. Umbúðir og rotvarnarefni og fleiri slíkir liðir eru ekki stór þáttur í heildarkostnaði, en í því sambandi vil ég vísa til bréfs nokkurra fiskmjölsframleiðenda til hæstv. ráðh. sem sjútvn. Ed. barst afrit af, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Flestar verksmiðjurnar, sem á annað borð voru með loðnu í þróm 10. febr., höfðu verið í fullri starfrækslu í u.þ.b. 3–4 vikur. Umbúðir, rotvarnarefni og önnur aðföng, sem til höfðu verið í byrjun vertíðar og keypt höfðu verið á eldra gengi, hafa einmitt notast að verulegu leyti upp á fyrstu vikunum og hafa flestar þess vegna verið farnar að nota aðföng sem enn voru á ógreiddum erlendum víxlum þar sem fjárhagur verksmiðjanna hafði ekki að undanförnu leyft birgðasöfnun rekstrarvara.“ En jafnvel þótt eitthvað smávægis hafi verið til að þessum vörum, sem ég get því miður ekki fullyrt um - til þess hefur skort tíma að afla slíkra fullnægjandi upplýsinga - þá er hér um frekar óverulegan lið að ræða í heildarkostnaði vinnslunnar. En það er hins vegar ljóst að þær fullyrðingar, sem lagðar voru fram um að aðföngin væru keypt á eldra gengi, hafa verið settar fram án þess að náin athugun hafi verið framkvæmd í þeim efnum. Er það miður. En hins vegar var að sjálfsögðu mögulegt að koma breytingum að í meðferð frv. Það var viðurkennt í meðferð málsins í Nd. að hér væri ekki rétt að farið. Augljóst væri að 20% frádrátturinn legðist misþungt á verksmiðjur eftir því hversu miklu magni hefði verið tekið á móti í þrær. Það hefði því augljóslega verið hagkvæmt fyrir verksmiðjur að taka á móti minna magni ef ákvæði þessi hefðu náð fram að ganga. Sem betur fer er sú hugsun rík og efst í huga í öllum sjávarþorpum í landinu að það sé skylda íbúanna að bjarga eins miklu á land og hægt er. Ef mikið berst á land, þá er unnið sleitulaust og unglingar fá frí í skólum. Þennan hugsunarhátt á þjóðfélagið að þakka og virða og gæta þess að hegna mönnum ekki fyrir slíka hugsun. Nd. tók ákvæði 3. liðar ákv. til brb. til endurskoðunar og gerði nokkrar breytingar á, en sú túlkun, sem fylgdi með, er að mínum dómi vafasöm og því flyt ég ásamt hv. þm. Steingrími Hermannssyni brtt. á þskj. 731 í því skyni að taka hér af allan vafa. Það ákvæði ásamt aths., sem bætt var við í meðförum Nd., hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Setja skal með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd þessa liðar þar sem m.a. verði kveðið á um hvernig meta skuli það afurðamagn sem framleitt hefur verið úr hráefnisbirgðum loðnuverksmiðja eins og þær voru um miðnætti 15. febr. 1976.“ Eftirfarandi aths. voru gerðar við þetta ákv. til brb., og ætla ég að lesa þær upp hér, með leyfi hæstv. forseta: „Ákvæði þetta er nokkuð óvenjulegt þar sem það felur nánast í sér túlkun á því hvað felist í orðinu „framleiðsla“ í skilningi l. nr. 2 frá 1975, um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar 14, febr. s.l. Þegar þess er gætt að af þeim 155 þús. tonnum af loðnu, sem á land voru komin að kvöldi hins 15. febr. s.l., eru allt að 80 þús. tonn talin hafa verið í þróm verksmiðjanna er eðlilegt að sett séu sérstök ákvæði um meðferð þeirrar framleiðslu sem rekja má til þessa magns sem allt var að sjálfsögðu verðlagt á hráefnisverði sem miðaðist við eldra gengi.“ Síðan segir: „Vitaskuld verður framleiðslan ekki til á örskotsstund og því margs að gæta í þessu sambandi.“ Þetta er að sjálfsögðu rétt. En framleiðsla hráefnis í þróm verður aldrei kölluð framleiðsla að mínum dómi og er því komin, ef svo er, algjörlega ný skilgreining á hugtakinu „framleiðsla“. „Enginn vafi er á því að framleiðslan“ - ef ég held áfram lestri mínum - „úr þessum 80 þús. tonnum hefur orðið til við skilyrði afar lík þeim sem giltu fyrir þá framleiðslu sem komin var í birgðir eða hafði verið flutt út fyrir 15. febr. 1975, þótt nokkuð af aðföngum til vinnslunnar kunni að hafa verið greidd eftir gengisbreytinguna. Því er lagt til að settar verði sérstakar reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. Gert er þannig ráð fyrir að reglurnar verði í aðalatriðum reistar á tvenns konar heimildum. Annars vegar verði byggt á skýrslum Fiskifélags Íslands um móttekið hráefnismagn á miðnætti 15. febr. 1976 og nm fullunna framleiðslu og birgðir loðnuafurða hverrar verksmiðju á sama tíma. Með því að áætla það hráefnismagn, sem farið hefur í fullunnar afurðir skv. framleiðsluskýrslum, og draga það frá tölum um móttekið hráefnismagn fæst áætlun um hráefni í birgðum. Hins vegar verði byggt á upplýsingum loðnunefndar um laust þróarrými hjá hverri verksmiðju á þessum tíma. Sé þessi stærð dregin frá áætluðu heildarþróarrými fæst áætlað magn hráefnis í þrónum.“ Síðan segir: „Vegna óhjákvæmilegrar óvissu um þessar áætlanir og til þess að fyllstu sanngirni sé gætt er reiknað með því að hráefnismagnið verði í þessu skyni metið sem 2/3 þess magns sem beinar áætlunartölur, samkv. því sem áður sagði, gefa sem niðurstöður. Síðan verði áætlað afurðamagn úr þessu hráefni metið á grundvelli þeirrar nýtingar talna sem taldar voru gilda um vikuna 9/2–15/2 1975, þ.e.a.s. 15% mjöl og 5.3% lýsi. Því afurðamagni, sem þannig fæst, verði síðan bætt við birgðamagnið hjá hverri verksmiðju og það magn allt gert upp á eldra gengi við gjaldeyrisskil.“ Gengismunur, sem áætlaður er af þeim afurðum sem framleiddar voru úr hráefni sem var í þróm þann 16. febr., er talinn verða u.þ.b. 116 millj. kr. Í aths. um breyt. Nd., sem ég hef nú rétt upp lesið, sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Vegna óhjákvæmilegrar óvissu um þessar áætlanir og til þess að fyllstu sanngirni sé gætt er reiknað með því að hráefnismagnið verði í þessu skyni metið sem 2/3 þess magns sem beinar áætlunartölur, samkv. því sem áður sagði, gefa sem niðurstöður.“ Samkv. þessu skal hráefnisverðið metið sem 2/3 af 116 millj. kr. eða tæplega 80 millj. kr., en samkv. því, sem ég sagði áður, er gengismunur á hráefninu sjálfu u.þ.b. 50 millj. kr. Rökstuðning fyrir 2/3 hlutum er ekki að finna í aths. að öðru leyti en því að vísað er til óvissu um þessar áætlanir og að fyllstu sanngirni skuli gæta. Bak við allar áætlanir hlýtur að vera einhver hugsun ef á þeim á að byggja. Hinn raunverulegi verðmunur fyrir og eftir gengisbreytingu er 63 aurar pr. kg, en samkv. aths. með samþykkt Nd., sem ég hef áður rakið, skal þessi munur talinn 1 kr. Þessi verðmunur er fenginn á eftirfarandi hátt: Hráefnisverðbreytingin, sem varð eftir gengisfellinguna tók mið að því að verð á mjöli hafði lækkað úr 4.25 dollurum í 4 dollara og lýsi hafði einnig lækkað úr 513 dollurum í 450–460 dollara tonnið. Ef þessi verðlækkun hefði ekki átt sér stað hefði verðbreytingin orðið a.m.k. 1 kr. Hins vegar var þessi verðlækkun staðreynd og því augljóst að verðlækkun á hráefni hefði orðið hvort sem gengið hefði veríð fellt eða ekki. Því hefur verið haldið fram í þessu sambandi að sala afurðanna verði í svipaðri röð og öflun hráefnisins, þannig selji verksmiðjurnar, sem afla hráefnisins fyrst, sínar afurðir fyrr en aðrar verksmiðjur. Þessu vil ég mótmæla sem rökum fyrir þeim útreikningum sem ég hef áður rakið, og hef ég fengið það staðfest af starfsmanni í viðskrn. Allir skynsamir framleiðendur selja eitthvað magn fyrir fram. Fyrirframsölur gengu illa á s.l. ári. Minna hlutfall af áætlaðri framleiðslu var selt nú en oft áður. í júlímánuði á s.l. ári eru seld ca. 9 þús. tonn af mjöli og eru það fyrstu fyrirframsölur. Verksmiðjur við Faxaflóa áttu um 2 500–3 000 tonn í þessari sölu, Vestmannaeyjar ca. 4. þús. tonn og verksmiðjur á Suðurnesjum, Austfjörðum og annars staðar eitthvert magn. Þessar fyrirframsölur sýna að verksmiðjur alls staðar á landinn selja fyrir fram og því ekki raunhæft að blanda sölumálum inn í ákvörðun um gengismun á hráefni. Brtt. mín og hv. þm. Steingríms Hermannssonar gengur út á að það skuli kveðið skýrt á um það að frádráttur vegna hráefnis verði einungis sem svarar verðmismun á hráefninu sjálfu. Við teljum að önnur regla valdi mismunun á milli framleiðenda eftir því hvað mikið magn var í þróm, en hins vegar teljum við eðlilegt að verksmiðjurnar greiði gengismun sem svarar verðmun á hráefninu sjálfu. Það má kannske spyrja í framhaldi af þessu hvaðan það fjármagn, sem þarna um ræðir og er u.þ.b. 30 millj., skuli fengið. Ég hafði gert ráð fyrir því að það mundi reynast nauðsynlegt að lækka þá skiptingu, sem felst í ákvæðum 1. málsgr. Hins vegar verður ekki annað séð á útreikningi á gengismun en þar sé reiknað með því að birgðir sjávarafurða samkv. birgðaskýrslum séu um 4.5 milljarðar. Sú birgðaskýrsla, sem þessi tala er byggð á, er heldur hærri og er það sjálfsögð varfærni. Þar er gert ráð fyrir allmiklu magni af loðnulýsi og loðnumjöli, sem virðist samsvara nokkurn veginn því magni sem hafði verið unnið úr á þessum degi, eða um 76 þús. tonnum. Í þessari áætlun er hvergi gert ráð fyrir gengismun af afurðum sem eru framleiddar úr loðnu, sem var í þróm, eftir þennan tíma, en hins vegar skal þess getið, að það hefur orðið allveruleg verðlækkun á einhverjum liðum þessara útreikninga frá því að þeir voru gerðir og ber að sjálfsögðu að taka tillit til þess. Verði lögð fram gögn sem sanni að sú upphæð sé meiri en sem nemur þeim 50 millj. kr. sem við leggjum til að renni í gengismunarsjóð er ég að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að leggja fram till. í því skyni að þess verði gætt að þetta fjármagn sé fyrir hendi. Herra forseti. Ég hef nú lokið máli mínu. Ég tel að hér hafi verið farið inn á nýja braut sem ég vil ekki mótmæla að neinu leyti í sjálfu sér, að það sé tekinn gengismunur af hráefnismagni þar sem um svo gífurlegt magn var hér um að ræða. En menn verða að gæta þess þegar svo er gert að þar sé gætt vandvirkni og sanngirni því að satt best að segja hafa áður verið sett lög, þann 13. febr. 1974, þess efnis að það skuli eingöngu tekinn gengismunur af framleiðslunni sjálfri. Ef ekki er farið að með fyllstu varkárni hér, þá er mikil hætta á því að slíkt muni draga málaferli á eftir sér.



Herra forseti. Ég er búinn að ræða efnislega þetta frv., bæði í þessari d. og eins í Nd., svo að ég ætla aðeins að segja hér örfá orð. Ég þakka n. fyrir afgreiðslu málsins og sömuleiðis hv. 1. landsk. þm. sem talaði fyrir minni hl. n. Hann talaði af skilningi um margt. Okkur greinir á um leiðir eins og gerist og gengur. Þeir í minni hl. vilja fara aðra leið í þessum efnum. Við hinir stöndum aftur að því eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Út af því sem hann sagði og raunar fleiri þm. úr sjútvn. varðandi þá staði sem eiga svo að segja eingöngu afkomu sína undir söltun fisks, þá skal ég fúslega játa að hér er auðvitað um mjög hátt útflutningsgjald að ræða sem er sjálfsagt að reyna að taka tillit til, þó að það verði með öðrum hætti en hv. minni hl. leggur til að gert verði. Það er a.m.k. ákveðin stefna mín að vilja halda sem mest niðri verðlagi á smæsta fiskinum og sýna á þann hátt að stjórnvöld og forustumenn þessa atvinnuvegar vilja stefna að því að minnka sem allra mest smáfiskadráp. Við erum að fara út í útfærslu landhelginnar í 200 sjómílur. Við höfum haldið því fram, bæði hér heima og eins í viðræðum við aðrar þjóðir, að við viljum aukna friðun fiskstofna og viljum stuðla að því að íslendingar hætti smáfiskadrápi, og sömuleiðis gerum við kröfur til þess að erlendar þjóðir, sem veiða á Íslandsmiðum drepi ekki smáfisk. Hinu verður ekki neitað að á einstaka stöðum þar sem litlir bátar eru sem geta ekki sótt nema tiltölulega skammt, þar verður auðvitað alltaf nokkuð um minni fisk að ræða á tilteknum svæðum. Þetta sjónarmið vil ég hafa í huga, en þá með öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir, þó að ég telji æskilegt eins og raunar flestir að stefna að því að minnka og helst að hætta með öllu smáfiskadrápi. Eins og ég sagði við 1. umr. urðu þau mistök að n. héldu ekki sameiginlega fundi. Hins vegar er það ekkert leyndarmál að fulltrúar stjórnarflokkanna í báðum sjútvn. héldu marga fundi um þetta mál áður en frv. var lagt fram. Þetta eru erfið mál og flókin og það eru auðvitað mjög misjafnar skoðanir eins og eru í raun og veru hjá atvinnugreininni í heild. Því taldi ég vist að um þetta mál næðist full samstaða. En nú hafa tveir þm. flutt hér brtt., tvær brtt. Önnur brtt. er ekki stór, heldur er það upphaf d-liðar 1. gr.: „til Fiskveiðasjóðs Íslands til að bæta“, en í gr. er „til að bæta eigendum fiskiskipa“. Ég er með fyrir framan mig drög að þessu frv. sem allir sjútvn.- menn stjórnarflokkanna fengu í hendur 10. apríl með þessu orðalagi sem er núna í frv., og mér finnst ekki ástæða til að fara að breyta þessu og senda frv. til Nd. þegar það er yfirlýst af mér sem sjútvrh. að ég ætlaði mér og ætla að hafa þann hátt á að óska eftir því við Fiskveiðasjóð að hann semji reglugerð í sambandi við úthlutun á þessu fé. Hér er aðeins um byrjunarframlag að ræða og vantar mjög mikið inn í. Það vantar auðvitað að skapa einhvern tekjustofn því að 50 millj. eyðast ef ekkert kemur á móti. Þetta hefði ég haldið að ætti að duga. Ég vil líka segja að það getur eitthvað komið fyrir að Fiskveiðasjóður vilji síður hafa með þessa úthlutun að gera. Þá verður að reyna einhverjar aðrar leiðir. En þetta er mín skoðun í sambandi við þetta mál og því er ég andvígur þessari tillögu. Hin tillagan, sem liggur fyrir á sama þskj., er auðvitað mun stærri og veigameiri því að ef hún væri samþ., þá mundi það kosta um 30 millj. kr. hærri upphæð til síldarverksmiðjanna. En ég tel að með þeirri breyt., sem gerð var á ákvæði til bráðabirgða við 3. lið í Nd. hafi verið komið svo mjög til móts við verksmiðjurnar. Er samkvæmt því orðalagi heimilt að greiða þeim til viðbótar allt að 30 millj. kr. Ræða hv. síðasta ræðumanns breytir ekki skoðun minni í þessum efnum. Ég vil bæta aðeins við þessa ræðu. Ég ætla ekki að fara að endurtaka það sem hann sagði, en ég vil bæta því við að loðnuframleiðendur, loðnumjölsverksmiðjurnar eiga engin viðbótarútflutningsgjöld að greiða samkv. þessu frv. og það kemur ekki til framkvæmda fyrr en 1. okt. á næsta hausti, svo að þarna er komið allmjög til móts við verksmiðjurnar. Sömuleiðis vil ég geta þess að í sambandi við síðustu verðákvörðun á loðnu, síðasta tímabilið, þá eru ætlaðar 25 millj. kr. til þess að halda loðnuveiðunum áfram, sem er helmingur af þeim 50 millj. sem hér eru lagðar til samkv. 1. gr. g-lið. Þetta gerði ég í samráði við ríkisstj. til þess að ná samkomulagi í Verðlagsráðinu og þannig að veiðarnar héldu lengur áfram, þannig að nýtingartími verksmiðjanna væri betri. Ég hygg því að það sé búið að gera allvel við eigendur loðnuverksmiðjanna í þessum efnum. Þetta verða menn að hafa í huga. Það er rétt, að það var ekki tekin inn í áætlunina sú loðna sem var í þrónum. En verðfall hefur orðið mikið, það er sjáanlegt á öllu að við erum með þessu frv. óbreyttu búin að stefna í þá átt að okkur kemur til með að vanta fjármagn til þess að standa undir ákveðnum sjóðum þar sem tekjur hafa brugðist. Þar bendi ég á að á Olíusjóðinn kemur til með að vanta enn meira, þó að hér sé ekki lagt til að taka nema 80 millj. kr. til þess að standa undir halla Olíusjóðsins fram að gengisbreytingu. En þó hef ég enn meiri og stærri áhyggjur af Tryggingasjóði fiskiskipa. Þar er reiknað með að taka 100 millj. kr. í þessu augnamiði. Það er sennilega ekki nema um þriðjungur af því sem vantar, og það er reiknað með því að greiðslustaða þess sjóðs verði um sex mánuði á eftir þrátt fyrir þessar 100 millj. kr. Sú greiðslustaða má ekki skekkjast meira, það kemur þá út yfir útgerðina í sambandi við greiðslu tjóna því að tryggingafélögin geta auðvitað tafið og verða að tefja greiðslu tjóna þegar iðgjöldin koma ekki fyrr en eftir kannske 6 og upp í 10 mánuði. En tjónin láta ekki á sér standa. Miðað við þær upplýsingar, sem Þjóðhagsstofnunin gaf um lauslega athugun á hráefnisbirgðum loðnuverksmiðja frá 16, febr. er talið, samkv. upplýsingum loðnunefndar að hér sé um 80 þús. tonn að ræða. Gengismunurinn er brúttó upp á 140 millj. kr., en skilaverðsgengismunur er að frádregnum gjöldum 116 millj. kr. Ef við tökum með hið endurmetna hráefnisverð, þá eru það 80 millj. kr. Mismunur á því yrði 30 millj. kr. sem ég taldi eðlilegt og gekk inn á við sjútvn. Nd. að yrði greitt með þeim hætti. Þá hefði ég talið og tel að sé vel gert við framleiðendur á loðnumjöli og loðnulýsi. Það er því minn ákveðni vilji að þessi till. verði felld. Ég tel að það sé teflt á mjög tæpt vað að samþykkja þessa till. Ég þarf auðvitað ekki að taka það fram að ég er andvigur till. minni hl. n., alveg eins og ég sagði í Nd., því að þetta er nákvæmlega það sama sem hér er flutt og var þar fellt.



Herra forseti. Það eru örfá orð aðeins, enda er ég allt of illa að mér í sjávarútvegsmálum yfirleitt til þess að ég hætti mér út á þann hála ís að fara náið þar út í. Ég vil þó taka undir það sem hér hefur komið fram varðandi gagnrýni á sjóðakerfi sjávarútvegsins yfirleitt. Það væri gott ef um það gæti náðst samkomulag milli þeirra aðila sem þarna eiga mestra hagsmuna að gæta að skipulagi þess kerfis yrði komið í annað og hagfelldara form, a.m.k. á þann hátt, að allt venjulegt fólk, jafnvel menn sem eru eins illa að sér og ég er í þessum efnum, gæti skilið eitthvað smávegis í því kerfi. Ég þarf ekki að taka það fram að ég styð brtt. minni hl. og tek undir þá gagnrýni sem þar hefur komið fram. Mér heyrðist ekki hæstv sjútvrh. og hv. frsm. vera alveg sammála um hana, því að hæstv. sjútvrh. talaði um aðrar skoðanir minni hl. en hv. frsm. talaði um sýndarmennsku. Ekki veit ég hvort er réttara.  Ég vildi svo aðeins gera grein fyrir afstöðu minni varðandi þá brtt. sem hér er á þskj. 731, þ.e.a.s. síðari lið hennar, till. nr. 2. Ég varð fljótlega, eins og fleiri, var við gagnrýni frá loðnuverksmiðjunum, sérstaklega eystra, varðandi það hvernig þessu fé yrði ráðstafað og hvernig með það yrði farið. Þessar verksmiðjur eru, eins og allir vita, ýmist í eigu ríkisins eða í félagslegri eign og því eðlilegt að maður taki nokkurt tillit til þeirra. Ég tel að þessum aðilum sé of mikið mismunað ef frv. verður samþykkt óbreytt, þrátt fyrir þær breyt. sem á frv. hafa verið gerðar í Nd. Og ég tel, eins og hv. þm. Halldór Ásgrímsson rakti hér allnákvæmlega áðan, að það sé ekki búið nógu vel að þeim verksmiðjum sem áttu mjög mikið magn af loðnu í sínum þróm þegar þessar ráðstafanir gengu í gildi. Og ég tek það fram af þessum ástæðum að ég mun styðja síðari lið brtt. á þskj. 731 og tel þar mjög hóflega gengið í sanngirnisátt gagnvart þessum aðilum.



Herra forseti. Ég mun ekki leggja orð í belg um þetta síðasta dæmi um ágætt samstarf og samstarfsvilja ríkisstjórnarflokkanna að því er varðar loðnu í þró og úr þró í þessu sérstaka máli. Ég hefði aftur á móti fagnað því meira að þeir hefðu komið sér saman um annað og miklu brýnna verkefni fyrir íslenskan sjávarútveg en afgreiðslu þessa frv., það verkefni að koma togurunum okkar, þeim stærstu og afkastamestu, til veiða. Ég gekk hér upp í ræðustólinn aðeins til þess að víkja lítils háttar að orðum sem hæstv. sjútvrh. lét falla um þá stefnu að halda niðri verði á smáfiski sem hann útskýrði mjög eðlilega á þá lund að að því verði að miða af verndarástæðum, að koma í veg fyrir smáfiskadráp. Ég tel yfirlýsingu hæstv. ráðh. góðra gjalda verða um það að hann hyggist bæta sjómönnum á smástöðunum sérstaklega utan umfangs þessa frv., sjómönnum sem róa á smáum bátum og eru þannig settir við miðin að tiltölulega mikill hluti af afla þeirra verður smáfiskur sem hlýtur að fara í salt vegna þess að ekki er aðgangur að frystihúsum. Þessa yfirlýsingu hans, þótt lausleg sé, tel ég góðra gjalda verða og hef rökstudda ástæðu til þess að ætla að hann hafi þegar séð leið til þess að bæta þessum sjómönnum það sem þeir missa í sambandi við gengishagnaðinn. Þessir staðir eru fáir og fámennir, en íbúarnir eiga afkomu sína gjörsamlega undir sjávarfangi og ef við athugum framlag þeirra í þjóðarbúið á liðnum árum, þá hygg ég að það hljóti að teljast varhugaverð stefna að miða að lágu verði í smáfiski. Ég vil mótmæla því að 54 cm fiskur af línu veiddur fyrir norðan og austan og kominn í frystingu eða salt 8 tímum seinna sé miklu verðminni en 85 cm fiskur sem hirtur er úr neti hér á Selvogsbanka á þriðja eða fjórða degi eftir að hann festist í netinu. Og ef við hugleiðum af nokkurri alvöru þessa frasa sem menn tyggja hver upp eftir öðrum varðandi smáfiskadrápið og ráðstafanir í verndarskyni, þá hef ég ekki orðið var við það að hvorki okkar ágætu fiskifræðingar né ræðumennirnir hjá L.Í.Ú. hérna syðra hafi minnst á þá hliðina sem snýr að drápi á hrognfiski hér syðra, á hrygningarfiskinum á hrygningarslóðunum hérna syðra - jafnvel þó að þessum fiski væri skilað í sæmilega vinnslu. En ég vil beina þeirri ósk til hæstv. sjútvrh. þó að ekki gefist tími til þess nú fyrir þinglok að hann geri ráðstafanir til þess í vetur - og skelfing mundi það gleðja mín gömlu eyru ef hann vildi láta það verða eitt af sínum fyrstu verkum á haustþingi, ef hann verður þá enn þá sjútvrh. - að veita okkur upplýsingar um hversu mikill hluti af vertíðarfiskinum hérna syðra, netafiskinum, telst vera tveggja til þriggja og upp í fjögurra nátta, hversu stór hluti af þessum fiski er raunverulega markaðshæf vara. Hér kemur nefnilega fleira til en aðeins það af hvaða stærð fiskurinn er þegar hann er drepinn. Mér er það enn þá minnisstætt veturinn 1963, þegar kapparnir hérna syðra luku við að drepa stóra Grænlandsþorskinn sem taldist frá 80 og niður í 50 í tonnið. Hann var tekinn í nót, hann kom sannarlega ferskur um borð. En mér er það minnisstætt þegar 50 tonn af 83 tonna afla Eldborgar fóru í gúanó vegna þess að það hafði ekki verið séð fyrir salti í fiskinn. Verkunin á fiskinum kemur hér mjög til álita líka og ég vil aðeins varpa fram þeirri spurningu hvort þið haldið að það sé af tilviljun að fiskiðjuverið á Húsavík, sem verkar að ákaflega miklu leyti millifisk og smáan millifisk, hefur getað borgað frá 12 og upp í 17% ofan á umsamið fiskverð til sjómanna á sama tíma og verkendurnir hérna syðra, sem verka þennan stóra, fína fisk sem er allt að því, að því er manni skilst á sumum mönnum, göfugt starf að drepa, mega varla vatni halda yfir því að þurfa að borga umsamið fiskverð. Líkurnar benda til þess að millifiskurinn og smái millifiskurinn fyrir norðan sé þrátt fyrir allt betri markaðsvara og kunni e.t.v. að borga sig betur að nýta hann á þeim slóðum ef sæmilega er staðið að verkuninni heldur en stóra Skagamannafiskinn hérna syðra.



Herra forseti, Ég skal ekki lengja þessar umr. En varðandi þá till. okkar að orða aðeins skýrar að það fjármagn, sem á að greiða til vegna ónýtra eldri skipa, fari í gegnum Fiskveiðasjóð er í sjálfu sér ekki mikilvægt mál, ég tek undir það með ráðh. En okkur þótti rétt að kveða skýrar á í því efni og eðlilegast að Fiskveiðasjóður sæi um slíka hluti. Hins vegar treysti ég hæstv. ráðh. til þess að búa svo um þau mál að það verði gert á sanngjarnan máta, enda hefur hann látið þess getið í framsöguræðu 1 Nd., að hann muni fela Fiskveiðasjóði þetta verkefni og treysti ég því að það verði gert. En okkur þótti réttara að það væri kveðið á um það í lögunum sjálfum. Hæstv. ráðh. gat þess að það hefði verið bætt eða gefið eftir eða greitt til loðnuverksmiðjanna 36 millj. Ég vil taka það fram að hér er ekki um að ræða að greiða neitt til neins. Hér er um það að ræða á hvern hátt skuli tekin afstaða til þess hvernig gengismunur skuli tekinn af hráefni. Það hefur aldrei verið gert áður. Það er vissulega í flestum tilfellum eitthvert hráefni í frystihúsum landsins, það hefur aldrei verið gert að reikna gengismun á þetta hráefni, það er í fyrsta skipti nú sem það er gert, varðandi loðnuverksmiðjur, og það skiptir að sjálfsögðu gífurlegu máli að þarna sé tekin rétt stefna. Það er sem sagt um það að ræða að reikna þennan gengismun á skynsamlegan hátt og rökstuddan og það hefur sem sagt ekki verið rökstutt í mín eyru hvernig þessi tala er réttmæt, 80 millj. kr. Það er talað um að sé gefið eftir, það er talað um að það sé greitt til þeirra. Hér er ekki um það að ræða, heldur að marka þarna stefnu. Það dettur sjálfsagt engum í hug í framtíðinni að fara enn þá lengra og fara niður í bátana og reikna gengismun á það hráefnismagn sem var í bátunum, ég reikna með að allur flotinn hafi legið við bryggjur fullur af loðnu þegar þetta varð. Þegar slík stefnubreyting verður, að reikna gengismun á hráefnismagn, þá hefur það gífurlega þýðingu að gera það vandvirknislega og á skynsamlegan máta. Það er þá nefnt, að það var ekki lagt útflutningsgjald á loðnuverksmiðjur. Hér er ekki heldur um það að ræða að taka tillit til þess. Það, sem um er að ræða, er að þetta verði reiknað skynsamlega og verksmiðjum verði ekki mismunað eftir því hversu mikið hráefnismagn þær hafa í þróm sínum. Það er það sem um er að ræða. Það er ekki verið að tala hér um útflutningsgjöld eða önnur gjöld sem ekki eru lögð á verksmiðjurnar, það er aðeins um það að ræða að reikna þetta á rökstuddan hátt. Það má vel vera að það vanti fjármagn til þess að standa undir öðrum sjóðum. Og ég hefði flutt um það till. að lækka einhvern af þessum liðum í 1. gr. ef ég hefði fengið um það gögn hvað vantaði mikið fjármagn. Það var upplýst og hæstv. ráðh. gat þess að með þessum afurðum, sem verða til af loðnu sem var í þróm, með þeirri upphæð var ekki reiknað í þessari tölu. Og nú er ráðgert að taka 80 millj. af þessum aðilum, þannig að verðfallið, sem getið var um, er þá a.m.k. sem svarar því ef vantar til þess fjármagn. En ég er vissulega tilbúinn að endurskoða þá afstöðu mína, verði lögð fram gögn sem sanna að það muni vanta verulegt fjármagn í þennan sjóð. Og ef það er staðreynd að það vanti jafnvel í dag fjármagn í þennan sjóð, þá þætti mér rétt að taka þessar upphæðir til endurskoðunar. Það er sem sagt ekki spurning hér um það hvort það er vel gert við verksmiðjur, hvort það er vel gert við einn eða neinn, það er aðeins um það að ræða að móta þarna skynsamlega stefnu, því að væntanlega gæti komið að því í framtíðinni að slíkt yrði gert aftur.



Herra forseti. Ég skal nú ekki teygja lopann mjög um þetta mál, enda hef ég gert grein fyrir almennri afstöðu minni til þessa máls við 1. umr. Þó komu nokkur atriði fram hjá hæstv. sjútvrh. sem ég tel mér skylt að fjalla um. Fyrst og fremst það viðhorf hans sem ég skil svo að okkur tveimur flm. úr meiri hl. sem flytjum brtt. við þetta frv., ætti ekki að vera þörf á slíku vegna þess undirbúnings sem málið hefur fengið áður. Það er alveg rétt hjá hæstv. sjútvrh. að málið var rætt af meiri hl. Ég held ég fari rétt með að tveir fundir voru haldnir á skrifstofu hans, sá síðari 9. apríl kl. 10. Á fyrri fundinum kom fram mikil gagnrýni á þau drög sem lágu fyrir. Tekið var tillit til þeirra ábendinga og skýrt frá því á síðari fundinum að verulegar breyt. yrðu gerðar. Ég er hér með blað, þar sem ég skrifaði þessar breyt. Síðan fengum við drög að frv. sem er prentað 10. apríl og ræddum það í okkar hóp, framsóknarmenn, 14. og 15. apríl. Þá komu þegar fram ýmsar athugasemdir, eins og t.d. við b-lið, annað orðalag á honum. Sá liður var runninn undan rifjum okkar framsóknarmanna, þ.e.a.s. 50 millj. kr. til að bæta eigendum fiskiskipa sem ekki fengju tjón sitt bætt að öðru leyti þegar þau væru dæmd ónýt. Og sömuleiðis komu fram ýmsar spurningar. Ég gerði ráð fyrir því að annar fundur yrði til þess að ræða þessi mál. Það getur verið misskilningur hjá mér því að svo varð ekki og frv. var lagt fram 21. apríl, á mánudegi, þannig að um það var ekki rætt frekar. Ég er ekki út af fyrir sig að áfellast neinn fyrir þetta, en ég legg þessar upplýsingar hér fram til þess að skýra það, að við töldum ekki að fullu útrætt í meiri hl. um þetta mál þegar það var lagt fram. Enda bendir ýmislegt til þess, að svo hafi einnig verið lítið á málið í Nd. því að fulltrúar meiri hl. þar gera sannarlega brtt. við frv., þrátt fyrir þennan undirbúning og umr. sem áður fóru fram. Spurningin er því í raun og veru sú hvort sjútvn. þessarar d. leyfist sem síðari n. að gera brtt. við frv. Ég sem formaður þeirrar n. held því skýlaust fram að henni beri skylda til þess að skoða frv. og leggja fram þær brtt. sem meðlimir hennar telja réttar. Hv. 5. þm. Austf. hefur gert það ítarlega grein fyrir brtt. okkar að ég þarf ekki að fjalla um þær. Ég hef hlustað með mikilli athygli á það sem fram hefur komið í sambandi við brtt. okkar við ákvæði til bráðabirgða, bæði á nefndarfundum og hér, og hef sannfærst um að sá grundvöllur, sem við leggjum til, sé sá eini heilbrigði og rétti í stöðu sem ég viðurkenni þó að verður aldrei fyllilega metin, því að óvissa er mikil. Mér þykir undarleg sú ákvörðun eða sú yfirlýsing hjá meðlimum sjútvn. Nd. og eiginlega líkjast helst sleggjudómi, það sem þeir leggja fram um frádrátt frá sannanlegum birgðum og hér hefur verið rakið. Ég ætla ekki að lengja mál mitt með því að ræða það. Mér sýnist í till. okkar byggt á eina rökrétta grundvellinum sem finnanlegur er í þessari stöðu. Ég skal ekki lengja þetta en ég vil að lokum aðeins segja eftirfarandi um brtt. minni hl.: Ég hef mikla samúð með þeirri brtt. minni hl. að veita heimild til þess að undanskilja einnig saltaðan smáfisk. Ég get nefnt dæmi sem ég held að sé fróðlegt fyrir dm. að heyra. Í Grímsey á árinu 1974 var söluverðmæti saltaðs fisks 29 millj. 750 þús. kr. Það voru 254 tonn. Af því voru 163.5 smálestir smáfiskur. Þessir menn borga í Olíusjóð með þeirri hækkun, sem nú verður samkvæmt þessu frv. 3 millj. 420 þús. kr. á þessum grundvelli 1974. Viðbótin verður 1.8 millj. kr. En þeir nota samtals 35 294 lítra af olíu og fá því til baka 608 233 kr., þ.e.a.s. þessir litlu trillukarlar þarna borga nálægt því 3 millj. kr. styrk til blessaðra togaranna okkar. Þetta er ekki fallegt dæmi og það er sannanlegt að atvinnuvegur og atvinnulíf í Grímsey hvílir algjörlega á þessu. Hitt er svo annað mál, sem ég hef lýst í n., að ég tel mjög vafasamt í lögum frá Alþ. að verðlauna smáfiskadrápið. Við reynum að draga úr því á annan máta, og ég tel hættulegt m.a. með tilliti til málflutnings okkar á alþjóðlegum grundvelli að láta slíkt út berast. Þetta hef ég rætt við hæstv. sjútvrh. og hann hefur mætt á fundi með mér og nokkrum öðrum og rætt þetta mál og tjáð sig fúsan til að leita að öðrum leiðum, og ég legg allt traust mitt á að það verði gert. Ég vona að þær tölur, sem ég fór með hér áðan, sannfæri hann, ef hann hefur ekki verið sannfærður áður, um það hvað þetta er nauðsynlegt. Ljóst er að varla verður saltað lengur í Grímsey ef þessi byrði verður lögð óskert á þá, sem þar búa. Þetta er mikilvægt mál, en ég mun þó greiða atkv. gegn þessari brtt. En ég geri það í trausti þess að leitað verði að leiðum til þess að bæta slíkum stöðum þessa miklu byrði.



Herra forseti. Mig langar til þess að segja fáein orð við þessa umr. hér því að ég vil hafa hið besta samstarf við hæstv. forseta og reikna með því að þegar þetta frv. kemur til 2. umr. muni kannske verða enn meiri hraði hér á hlutunum og enn meiri þörf skjótra viðbragða, svo að það sé best að vera sem fyrst í þessu og gera þetta frv. að nokkru umtalsefni. Ég ætla þó að vona að það verði ekki talið á nokkurn hátt mér til andstöðu við hugmyndina í sjálfu sér þó að ég taki hér til máls og geri ýmsar athugasemdir við málið í heild eins og það kemur mér fyrir sjónir. Þetta mál kemur að vísu til þeirrar n. sem ég á sæti í og þar mun ég ræða það, en reyni svo að forðast að fara í það nánar aftur við 2. umr. að svo miklu leyti sem hjá því verður komist. Svo hlynntur sem ég er fæðingarorlofi eða barneignafríi kvenna, eins og Skúli Guðjónsson á Ljótunnarstöðum vill heldur láta orða þetta, og þá allra kvenna, þá hefur mér frá því ég sá þetta frv. fyrst ekki fundist það samrýmast nægilega vel hugmyndum mínum um þessi mál. Ég hef einfaldlega talið málið heyra beint undir tryggingar, ekki vegna atvinnuleysis, heldur almannatrygginga í landinu af tveim ástæðum aðallega. Í fyrsta lagi af því að málið heyrir beint og óumdeilanlega undir þennan málaflokk ríkisútgjalda. Eðli barneignafrís hlýtur að flokkast til beinna tryggingamála. Í öðru lagi og enn frekar, þó að skemmra yrði e.t.v. gengið gagnvart lengd frísins í upphafi, þá hlýt ég að telja fullt jafnrétti öllum konum til handa tryggt með því einu móti að okkar alhliða tryggingakerfi taki þetta mál að sér að fullu, í áföngum e.t.v. eins og fleira sem þar hefur áunnist. Þetta geri ég af alhliða jafnréttisástæðum sem ég hélt að við ættum framar öllu öðru að hafa að leiðarljósi hér sem annars staðar. Þannig hefur málið verið flutt og túlkað áður, m.a. nú á þessu þingi, og því mjög að vonum, að nokkur umr. og athugun fari fram þegar málið er allt í einu flokkað undir einhvers konar atvinnuleysisbætur. Í Nd. urðu umr. býsna langar og merkilegar eins og þar er titt og munu hv. flm. ekki hafa þar látið sitt eftir liggja að tefja fyrir málinu eins og sagt hefur verið um þá aðra sem þar ræddu málið. Ég minni enn einu sinni á till. þá frá Bjarnfríði Leósdóttur, sem var svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera þær breytingar á lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, að þar verði konum tryggt 3 mánaða fæðingarorlof á fullum launum. Enn fremur að fæðingarstyrkur verði greiddur hverri konu, en dvöl á fæðingarstofnunum verði ókeypis.“ Hér þótti mér um mjög athyglisverða og um leið rökrétta aðferð að ræða og var henni mjög fylgjandi. Óumdeilanlega á svona mál heima innan ramma okkar almennu tryggingalöggjafar. Það er því ekki að undra þó að ýmsar athugasemdir og ábendingar hafi komið fram um þetta mál í Nd. og þær athugasemdir hafa í fyllsta máta verið eðlilegar og málefnalegar. Hins vegar dreg ég ekkert úr gildi þessa máls og eflaust góðum hug þeirra flm. sem að þessu máli standa. Ef litið er til baka til upphafs Atvinnuleysistryggingasjóðs, þá fer ekkert á milli mála hvaða hlutverki hann átti að þjóna og hvernig hann var til kominn. Einfaldlega skiptu launþegar í landinu í lok hins harða og langa verkfalls 1955 á almennri kauphækkun og fengu sömu prósentur í sjóð til að bæta ástand kjara þeirra í atvinnuleysi, taka þar sárasta broddinn úr með nokkrum bótum. Að minni skoðun er þetta því óumdeilanlega sjóður launþega sjálfra. Sem betur fer hefur ekki þurft að ganga stórkostlega á þennan sjóð allt til þessa, þótt t.d. nú séu nokkrar blikur á lofti og alltaf eigi að hafa þar á fulla gát. En sjóðurinn fékk fljótt önnur verkefni, tengd atvinnulífinu í landinu, til að hindra atvinnuleysi með fyrirgreiðslu til ýmiss konar aðila, og oft hefur sjóðurinn gripið þann veg inn í mál að fyrirsjáanlegu atvinnuleysi hefur verið bægt frá. Ríkisvaldið hefur eðlilega einnig leitað til sjóðsins um fyrirgreiðslu ýmiss konar og þá oftast varðandi atvinnulífið almennt eða mál því nátengd. Sama er að segja um sveitarfélögin sem reyndar greiða sinn hlut til þessa sjóðs. Og í dag veit ég að fyrir liggja umsóknir - margar mjög brýnar - frá ýmsum aðilum um aðstoð, m.a. til að koma í veg fyrir atvinnuleysi, og formaður sjóðsstjórnar, sá góði og grandvari maður Hjálmar Vilhjálmsson, hygg ég að fari ekki dult með áhyggjur sínar nú, þar sem hann sér fram á erfiðleika sjóðsins við að standa í skilum með þau verkefni sem fyrir eru þótt ekki sé á bætt án nýrra tekna. Ég vil eindregið mælast til þess, í þeim tilgangi að fá sem bestar og gleggstar skýringar um þetta, svo að það geti á engan hátt sett óeðlilegan þröskuld í veg þessa máls, að til þess verði séð að Hjálmar Vilhjálmsson verði fenginn á fund heilbr.- og trn. þegar hún tekur þetta mál fyrir. Ég veit að formanni er ljóst að þess er þörf. Þessum manni og fleirum úr sjóðsstjórninni, sem hér hafa viljað fara að öllu með gát og ekki rasa um ráð fram, treysti ég of vel til að halda þá fara með fleipur. Menn hafa gjarnan spurt, m.a. flm. þessa frv., hvort lánagreiðslur ýmsar úr sjóðnum í dag ættu meiri rétt á sér en þetta brýna verkefni. Mér finnst að um það sé í raun þarflaust að spyrja. Staðreyndin um brýn verkefni sjóðsins til margvíslegra hluta, ónóg fjárráð til að standa nógu vel að þeim verkefnum, segir sína sérstæðu sögu en á ekki hér beint skylt við. Við verðum því, ef þessa leið á að fara, að gera annað tveggja: ákveða hvaða verkefnum á að létta af sjóðnum, hverju á hann að neita, og ef við ekki viljum segja það hreint út, þá eigum við að afla sjóðnum þeirra tekna til viðbótar sem standi undir þessum greiðslum, ekki síst þegar atvinnuleysi er staðreynd vegna togaraverkfallsins og ýmis merki um það að atvinnuleysisbætur kunni að verða með mesta móti á þessu ári, þótt hið besta skuli vonað. Þetta hefur verið svo rækilega rætt og rökstutt í Nd. að ég skal forðast miklar endurtekningar þess hér. Ég sagði: „þessa leið, sem hér er lagt til að farin sé“. Ég legg á það áherslu að það er þessi aðferð, en ekki málið sjálft, sem um hefur verið deilt. Um það virðast nú allir sammála þótt till. Bjarnfríðar Leósdóttur hafi litlar undirtektir fengið hjá sumum og nýfelldar séu hér í þinginu till. um barneignafrí allra kvenna. En gott og vel, ef menn hafa hér komist að samkomulagi um grunninn, þá ætti að vera hægara um uppbygginguna. En þá vakna ýmsar spurningar um leið, hver elgi að vera sá aðili, sem grunninn leggur, og um það er rætt og um það hygg ég að öll umr. í Nd. hafi snúist. Ég skal ekki tala öllu lengur hér um þetta mál, en bendi á þessi atriði til umhugsunar og ætlast engan veginn til, að þau séu neinn farartálmi í vegi þessa frv.: Í fyrsta lagi er hér óumdeilanlega um að ræða hreint tryggingamál, sem á að falla inn í okkar almannatryggingakerfi, og mun jafnvel hafa verið viðurkennt af einhverjum flm. að þetta, sem hér er lagt til, væri nær því að vera bráðabirgðalausn mála. Í öðru lagi tel ég Atvinnuleysistryggingasjóð ótvíræða eign launþega og beinar greiðslur úr þeim sjóði hljóta því að vera þeirra mál fyrst og fremst, til þeirra á því að leita um samþykki við nýjar greiðslur. Ég veit ekki hvort það hefur verið gert eða hvaða umsagnir liggja fyrir, en það verður vitanlega skoðað í nefnd. Í þriðja lagi er hér um takmarkaðan hóp kvenna að ræða, að vísu allstóran hóp sem ég hef mikla og ríka samúð með. En það er eðlilegt að spurt sé hvort jafnrétti eigi hér ekki að vera sem mest, þ.e.a.s. að eðlilegast hlyti að vera að allar konur nytu hér sama réttar, jafnvel þótt skemmra yrði gengið í upphafi. Í fjórða lagi virðist fullljóst, fyrr en annað liggur þá fyrir, að annað tveggja þarf að gera: Létta af Atvinnuleysistryggingasjóði ýmsu því sem á honum hvílir í dag og allir ætlast í raun til af honum að hann sinni, ríkisvald, sveitarfélög og ýmsir aðilar atvinnulífsins, og það meira að segja í ríkari mæli en sjóðurinn er fær um. Þá álit ég að við eigum að ganga hreint til verks og segja ákveðið til um það hvað eigi niður að falla og þá hvaða byrðum eigi að létta af sjóðnum og gera það í sérstöku ljósi þess hve atvinnuástand í dag getur orðið ótryggt, atvinnuástandið getur orðið eins og allt bendir til í dag. Hin leiðin er svo sú að auka tekjur sjóðsins sem þessu nemur og till. hafa komið fram um í Nd. Þá leið má vissulega hugsa sér, en að öllu óbreyttu finnst mér að hér rekist ýmislegt á og það allóþyrmilega að dómi ýmissa þeirra sem gerst til þekkja. Ég nefni formann stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðsins, sem enginn vænir um neinar öfgar í þessu máli, alveg sérstaklega þessu til staðfestingar. Ég hygg að um málið sjálft, barneignafrí til allra kvenna, sé nú orðin full samstaða. Því ætti að sameina kraftana að því marki sem óumdeilanlegt yrði og finna þá leið sem eðlilegust og sjálfsögðust hlýtur að teljast, þ.e.a.s. innan ramma almannatryggingakerfisins. Sé þess ekki kostur, þá hlýt ég að fylgja þessum áfanga sem hér er farið fram á, að því tilskildu að Atvinnuleysistryggingasjóður geti sómasamlega séð fyrir þessum greiðslum. Og ég vil jafnframt tryggja það, að ekki sé þrengt óeðlilega að öðrum eðlilegum þáttum í starfsemi sjóðsins, og mun freista þess í n. að fá þetta skýrar fram. Ég sem sagt álít - jafnmörg verkefni og þessi sjóður hefur haft að undanförnu, og mér hefur virst menn vera tregir til að benda á það hvað niður ætti að falla eða þá hvort það þyrfti þá ekki nýjar tekjur þarna - að fyrir því verði að vera mjög greinargóðar upplýsingar. Ég lýsi því ákveðið yfir að þetta er mál sem er með þeim brýnni í okkar tryggingamálum almennt og að því ber að vinna af alefli. Og ég lýsi því enn yfir að ef engin önnur leið finnst um þetta mál, þá mun ég styðja það sem áfanga, sem bráðabirgðalausn. Ég vil ekki bregða á neinn hátt fyrir þetta mál fæti ef menn sjá enga færa leið aðra þó að ég hafi haft á því ýmsa fyrirvara. Eftir athugun, sem ég tel nauðsynlega, og hugsanlegar brtt., ef annars verður ekki úrkosta og hætta verður t.d. á því að þetta mál dagi uppi í heild, þá tel ég þetta mál þó það mikilvægt, þó að leiðin sem þarna er farin sé ekki sú eðlilega og rétta að mínum dómi, að ég hlýt að styðja þennan áfanga engu að síður.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að skýra afstöðu mína sem stjórnarmanns í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs, kosinn af Alþ. Ég er þar nýliði og ég hlaut að taka verulegt mið af hinum reyndari og eldri mönnum þar og alveg sérstaklega þeim sem geta með réttu bent á að þessi sjóður er stofnaður á sínum tíma, 1955, með samkomulagi milli atvinnurekenda og launþegasamtakanna. Þegar fulltrúar þessara aðila lögðu til ákveðnar ákvarðanir í þessu, þá fannst mér sem nýliða, að það sæti ekki á mér að vera að setja mig á háan hest. Ég er hins vegar ákaflega hlynntur þeirri hugmynd sem þarna kemur fram, en sem stjórnarmaður í þessari stofnun, án þess að Alþ. hafi fyrir fram gefið mér skipun um það af því að ég er þaðan kosinn, þá tel ég samt að þetta sé í verkahring annarra. Ég bendi á að það eru miklu fleiri konur sem eiga vissulega rétt á því sem hér er farið fram á, og ég vil nú bæta við, þar sem alltaf er verið að tala um fæðingarorlof og án þess að draga nokkuð úr því sem þar er haldið fram, að þær konur, sem taka að sér kornabörn, eiga líka að mínum dómi vissan rétt til þess að geta verið samvistum við sín börn nokkrar vikur eða mánuði á eftir. Og í kringum okkur er jafnvel talin nauðsyn að konur séu samvistum við börn sín allt að 9 mánuði eftir fæðingu eða að þær taki þau að sér. Ég held hér hafi, herra forseti, verið minnst sérstaklega á sveitakonurnar. Ég viðurkenni að þær geti verið samvistum við sín börn fremur en þær konur sem þurfa að vinna í þéttbýlinu úti við. En það getur verið erfitt samt sem áður fyrir þær að leysa þetta mál þarna án aðstoðar. Og vissulega er það eitt af grundvallaratriðum í bættri félagsmálaþjónustu okkar að gera konum auðveldara að vera heima og stunda sín börn, ekki aðeins nokkrar vikur, heldur nokkra mánuði eftir fæðingu. Það var álit fulltrúa launþegasamtakanna og atvinnurekenda í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs að þetta væri ekki samkv. því samkomulagi sem gert var 1955. Við þá hefur ekki verið talað um þetta, má vera að það hafi verið mistök, en ég lýsi því hins vegar yfir að þó að þetta sé sterkur sjóður, þá er hans handbæra fé ákaflega takmarkað. Stjórnin var að gera rammaáætlun um úthlutun til fiskveiðanna, þar með fiskiðnaðarins, til sveitarfélaganna, þar eru fyrst og fremst hafnir, vatnsveitur og hitaveitur, til iðnaðarins, verslunar og orlofsheimila alþýðusamtakanna. Við höfum hins vegar ekki þorað, nánast ekki þorað að úthluta nema sáralitlu til þessa af ótta við það að ef til atvinnuleysis kæmi, þá streyma milljónatugir út á viku og þá þýðir ekkert fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð að eiga góð verðbréf og tryggingar í fasteignum. Hann verður að eiga handbært fé. Það er þetta sem ég aðeins vil vara við, að þegar lagðar eru á sjóðinn nýjar skuldbindingar sem ég held að raunverulega fáir séu sammála um hvað muni í felast, en er á vissan hátt réttmætt að komist í framkvæmd, hverjir sem eiga að greiða þær, þá þurfi að hugsa dæmið til enda. Ég tek fram að það er ekki búið að lofa neinum af þessum lánveitingum, en þessi hugsun á skiptingu þessa innan við 240 millj. lánsfjármöguleika, sem Atvinnuleysistryggingasjóður hefur, hlyti að raska þeim ramma sem þar var hugsaður til skiptingar. Látum það vera út af fyrir sig. En það getur hins vegar leitt af sér vissa erfiðleika annars staðar sem menn sjá ekki fyrir í dag. Og ég er sannfærður um að enginn úr stjórn sjóðsins getur í dag treyst sér til þess að segja að meira að segja þessi rammi fái staðist því að samkv. grundvallarreglum þessa sjóðs verður hann að standa undir greiðslum ef til atvinnuleysisbóta kemur. Það er nr. 1. Nr. 2 og það sem ætti að vera aðalhlutverkið er að vera fyrirbyggjandi fyrir atvinnuleysi og að því hefur sjóðurinn, að mér skilst, miðað starfsemi sína til þessa og reynt að haga sínum lánveitingum samkv. því. Ég vildi aðeins, herra forseti, vekja athygli á þessu við 1. umr. Þetta var einróma afstaða stjórnar sjóðsins, af ótta við að ástandið væri þannig í dag að það væri vissara að fara að öllu með gát. Ég mundi telja allt annað mál ef þetta þyrfti ekki að taka gildi á þessu ári þannig að það væri hægt að skapa möguleika til þess að hafa lengri tíma til þess að átta sig á því að þarna væri komið nýtt viðfangsefni. En ég tek það fram að ef það er vilji Alþ. að Atvinnuleysistryggingasjóður taki þetta að sér, þá bregð ég ekki fæti fyrir framgang málsins.



Herra forseti. Þar eð ég sit í þeirri n., sem mun fá þetta mál til meðferðar, ætla ég ekki að fjölyrða um það nú, en langar þó til að segja hér nokkur orð. Menn virðast vera einhuga um það að hér sé um gott mál að ræða. Aðeins greinir menn á um fjármögnun. Ef við hugum lítils háttar að tilgangi Atvinnuleysistryggingasjóðs er hans tilgangur fyrst og fremst að tryggja þeim launþegum framfærslulífeyri sem verða af vinnutekjum sínum vegna annars en sjúkdóma og slysa, og að mínu áliti er hér einmitt um að ræða þá aðila vinnumarkaðarins sem missa sínar atvinnutekjur tímabundið vegna annarra orsaka en sjúkdóma og slysa. Mér virðist því ekki alveg einsýnt að hér sé endilega um tryggingamál að ræða, þ.e. mál almannatrygginga, heldur geti alveg eins komið til greina að það sé rökrétt að atvinnuleysistryggingar taki þetta verkefni að sér. Hitt er svo annað mál, að að sjálfsögðu verður Atvinnuleysistryggingasjóður að hafa öryggi fyrir því að hann geti sinnt sínum höfuðhlutverkum, fyrst og fremst útborgun bóta vegna atvinnuleysis. Það er aftur á móti ráðstöfun tekna sjóðsins að öðru leyti sem þar ræður mestu um. Varðandi þetta frv. ber öllum saman um að nú í dag gæti misréttis í þjóðfélaginu í þessu efni. Vissir launþegar njóta þessara réttinda, að fá þriggja mánaða fæðingarorlof, en aðrir ekki. Verði þetta frv. að lögum minnkar sá hópur sem utan stendur, og má því segja að þetta verði áfangi að því marki að allar konur fái þessa fyrirgreiðslu eftir barnsburð. Það er í vaxandi mæli álit þeirra, sem vit hafa á, að það sé æskilegt að konan geti dvalið hjá barni sínu fyrstu mánuðina eftir burð, og talið að þetta hafi áhrif til góðs bæði á konuna og barnið og geti haft allmikla þýðingu fyrir framtíð þess. Það eykst nú aftur að börn séu höfð á brjósti, en einmitt ásóknin í það að konur færu til vinnu á vinnumarkaðnum hefur breytt þessu hlutfalli mjög mikið þannig að fram undir þetta hefur mikill minni hl. kvenna haft sín börn á brjósti nema þá um mjög stuttan tíma. Menn greinir nokkuð á um það hver mundi verða fjöldi þeirra mæðra sem kynnu að njóta þessara hlunninda ef að lögum yrðu. Og eitt er víst, að í fyrstu munu menn hafa álitið að hér væri um stærri hóp að ræða en raunin er. Hér eru um 4 400 fæðingar á ári en talið er ólíklegt að þær konur, sem mundu njóta þessarar fyrirgreiðslu, fari yfir 700 á hverju ári. Þetta mundi þýða 70–80 millj. kr. útgjöld fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð á ársgrundvelli, og enda þótt þetta sé ekki há prósenttala af hans 640 eða 650 millj. kr. árstekjum, þá er því ekki að neita að í því árferði, sem nú er, ber að hafa alla gát á og rannsaka gaumgæfilega hvernig fyrirbyggt verði að sjóðurinn geti lent í greiðsluþrotum til útborgunar bóta. Ég hef því boðað form. sjóðsins, Hjálmar Vilhjálmsson, til fundar við heilbr.- og trn. í fyrramálið og vonast til að hjá honum fáum við þær upplýsingar um stöðu sjóðsins og hans framtíðarverkefni, að við getum eftir það rætt um möguleika til þess að koma þessu máli í höfn, - máli sem í raun og veru allir vilja styðja, en greinir aðeins lítillega á um leiðir.



Herra forseti. Það mun rétt, eins og síðasti ræðumaður sagði, að hér er hreyft réttlætismáli út af fyrir sig sem slíku, en ef við lítum á grg. stendur í 1. málsgr.: „Allir viðurkenna nú á dögum að þriggja mánaða fæðingarorlof hið minnsta sé nauðsynlegt til að tryggja heilsu nýfædds barns og móður þess.“ Hvers vegna er þá verið að leggja til að aðeins hluta af þeim konum, sem fæða börn, sé tryggt þetta sem frv. gerir ráð fyrir? Hvers vegna er verið að leggja það til þá? Ég verð að segja það að ég tel miklu eðlilegra, ef þetta er viðurkennd staðreynd í dag í þjóðfélaginu, að stytta þá tímann úr 90 dögum í 2 mánuði t.d. og veita þetta öllum konum. Ég gagnrýndi það hér í vetur að við værum hér æ ofan í æ með frv. sem við kölluðum réttarbót, en það væri í raun og veru verið að mismuna þegnum þjóðfélagsins æ ofan í æ með því að veita aðeins vissum hluta þegnanna aukinn rétt. Þá erum við í eðli sinu að mismuna þegnunum. Og ég vil spyrja þá sem harðast tala fyrir þessu frv., hér stendur í 1. gr., það er reyndar ein málsgr. aðalfrv. og svo um gildistöku: „Þá skulu þær konur, sem forfallast frá vinnu vegna barnsburðar, njóta atvinnuleysisbóta í 90 daga.“ En kona sjómannsins? Er það ekki vinna fyrir hana að vera ein á heimilinu með mörg börn og maðurinn langdvölum í burtu? Hvað er meiri vinna? Mætti maður líka minna á vinnu bóndakonunnar sem tekur yfirleitt í dag, þrátt fyrir mjög mikla tæknivæðingu í búskapnum, mikinn þátt í framleiðslunni, og er það ekki lífsnauðsynleg réttarbót fyrir þá konu að fá 60 daga í staðinn fyrir ekki neitt? Ef kostnaðurinn er, eins og hér hefur komið fram, um eða yfir 100 millj. á þessar 700 konur, haldið þið að þjóðfélagið kikni þá undna því að veita öllum konum, sem eftir eru, fæðingarorlof í 2 mánuði og viðurkenna það sem sæmilegan áfanga og lögin taki gildi 1. jan. 1976? Ætli það sé ekki meiri sómi í því fyrir hv. þm.? Ég trúi því ekki að þetta verði afgr. eins og það liggur fyrir núna til 1. umr. hér í Ed. Ég trúi því ekki, og ég beini því til síðasta ræðumanns, sem er form. í heilbr.- og trn. að hann athugi þennan möguleika mjög vel og þá getum við tryggt á komandi hausti nægilegt fjármagn fyrir allar konur sem njóta ekki fulls fæðingarorlofs í dag, þ.e.a.s. þær konur sem eru ekki í þjónustu hins opinbera, fæðingarorlof í 2 mánuði, og það eru miklu sómasamlegri vinnubrögð en að rétta sumum konum, þó að þær séu vel að því komnar út af fyrir sig, þennan áfanga og gleyma öllum hinum. Það hlýtur að vera miklu geðfelldara fyrir alla landsmenn eða alla hv. alþm. Það á ekkert að blanda hér inn í hvað Atvinnuleysistryggingasjóður er í sjálfu sér. Þó að hann sé í þessu frv. sem tekjuöflunarleið til þess að borga fyrir þessar konur, þá eru æðimargir sem gera tilkall til þessa sjóðs og réttinda sem hann veitir. Og hvað um fátæka heimilið ef hann hefði ekki nægilegt fjármagn í atvinnuleysi? Hvað um fátæka heimilið ef það finnur til öryggisleysis? Skapar það ekki vanlíðan með einu eða öðru móti, - ég er hræddur um það og það og það mikla vanlíðan að það gæti orðið alvarlegt mál fyrir það heimili, bæði foreldrana og börnin, ef fyrirvinna heimilisins hefur ekki nægilegt að bíta og brenna? Hér er ekkert smámál á ferðinni, að tryggja ekki nægilegar tekjur samtímis því sem við leggjum á sjóðinn miklar kvaðir. Það er svo um mörg góð mál að það vill enginn vera á móti þeim, jafnvel þó að þau leysi ekki nema hluta af vandanum, en kunni að skapa verulega aukinn vanda um leið og við föllumst á svona einfalda lausn, - vanda, sem er alls ekki eftirsóknarvert að búa til - öðru nær. Ég vildi aðeins, herra forseti, vekja athygli á þessu í upphafi þessa máls, þar sem það er orðið það áliðið þingtímans og e.t.v. á að keyra það í gegn óbreytt. Ég er mjög óánægður með slík vinnubrögð og legg eindregið til að n. athugi gaumgæfilega hvað það muni kosta að veita öllum konum fæðingarorlof í 2 mánuði og hvað það væri mikið álag fyrir tryggingakerfið hjá okkur að takast slíkt á hendur. E.t.v. mætti skipta byrðinni eftir fleiri leiðum á fleiri bök. En ég vil eindregið mælast til þess að þessi leið sé rækilega athuguð því að frv., eins og það liggur fyrir núna, veitir vissum konum að vísu mikilvæg og eftirsóknarverð réttindi, en forsenda þess er, eins og segir í grg., 1. málsgr., að tryggja heilsu nýfædds barns og móður þess og það er mat allra manna að það sé nauðsyn. Það á ekki að skilja neinn hóp eftir, heldur verður þá að ná 3 mánaða orlofinu - við skulum segja í tveimur áföngum. Það eru að mínu mati skynsamlegri vinnubrögð en að afgr. þetta mál nú í skyndi.