Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Steinsson Jeg hygg, að gleymst hafi að vísa máli þessu til nefndar við 1. umr., en þetta er svo stórt mál, að mjer finst óviðkunnanlegt, að það verði látið ganga nefndarlaust gegnum deildina. - Vil jeg því leyfa mjer að leggja til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til fjárhagsnefndar.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg vil leyfa mjer að skírskota til nál. á þgskj. 931, en þar er skýrt frá því, að mentamálanefnd hafi fallist á þingsályktunartill. og leggi til, að hún verði samþykt. Tillagan fer fram á það að skora á stjórnina að endurskoða fræðslumálin yfir höfuð, og eru þau flokkuð þar í tvo aðalflokka. Nefndin leit svo á, að rjett væri að sýna máli þessu fullkomna athygli, í þeirri von, að hægt yrði að bæta úr brestum þeim, sem eru á fræðslumálum vorum. En því verður ekki neitað, að annmarkar eru jafnvel á öllum stigum fræðslunnar. Fyrsti liður till. fjallar um barna- og alþýðufræðslu. Eins og kunnugt er, hefir oft verið á það minst, að fræðsla barna og unglinga sje ekki í svo góðu lagi sem skyldi. Þykir vera lögð fullmikil áhersla á barnafræðsluna, en ekki eins á fræðslu unglinga, og eru þó unglingsárin besta þroskaskeiðið til þess, að nám komi að fullum notum. Þyrfti þetta að komast í betra horf en verið hefir, og er málefni þetta vel þess vert, að það sje athugað rækilega. Næst er talað um svo nefnda miðskóla eða hærri alþýðuskóla fyrir þroskað fólk. Eru taldir upp ýmsir skólar, t. d. kennaraskóli, gagnfræðaskólar, búnaðarskólar, og gert ráð fyrir því, að fyrirkomulag þeirra verði endurskoðað. Því næst er vikið að því, hvort ekki muni heppilegt og gerlegt að stofna alþýðuskóla í einum eða fleirum landsfjórðungum, fyrir landsfje. Auk þessara skóla er hjer og vitanlega átt við kvennaskólana, og eru þeir ekki síður hafðir í huga en aðrir skólar, þótt fallið hafi úr að nefna þá. Skal jeg í þessu sambandi minnast á, að alloft hafa komið fram raddir um það, að æskilegt væri, að landið kostaði einn eða fleiri alþýðuskóla í hverjum landsfjórðungi. Má benda á það, að varla getur komið annað til mála en að Flensborgarskólinn verði gerður sem fyrst að landsskóla. Hann hefir um langt skeið verið einn af bestu alþýðuskólunum og á því meira en skilið, að landið taki hann algerlega upp á sína arma. Næsti liður er um mentaskólann. Er þar fyrst tekin sú breyting á fyrirkomulagi hans, sem mest kallar að, sem sje að þremur efstu bekkjum hans sje tvískift, þannig, að önnur deildin verði málfræðisdeild og sögu, en hin náttúrufræðisdeild og stærðfræðisdeild. Er þetta gert til þess, að nemendur hans geti sem fyrst hagað námi sínu eftir því, í hverja stefnu þeir vilja beina því, hvort heldur til málfræðinnar og henni skyldra greina, eða til náttúrufræðinnar og fjöllistanna. Eru ekki mjög fá dæmi til þess, að mjög duglegir piltar hafa verið álitnir að vera tregir af þeirri ástæðu, að þeir hafa aðallega snúið sjer að þeim námsgreinum, sem þeir hafa haft hug á, en vanrækt hinar. Gallarnir á fyrirkomulagi því, er verið hefir á mentaskólanum, eru sjerstaklega tilfinnanlegir nú, þegar stúdentar eru búnir að missa Garðsstyrkinn, og útlit er fyrir, að hreint ekkert komi í staðinn, því stúdentar þeir, er ætla að stunda nám við fjöllistaskólann, verða að verja heilu ári til undirbúnings, eins og nú standa sakir, áður en þeir fá inngöngu í hann. Nefndin hefir haft til meðferðar tvö erindi um þetta mál, annað frá rektor mentaskólans, en hitt frá tveimur vel þektum vísindamönnum, sem eru í miklu áliti, og hafa snúið huga sínum að umbótum á þessu. Hafa þeir lagt til, að stofnaður yrði sjerstakur skóli, til að undirbúa þá námsmenn, er hafa í hyggju að ganga á fjöllistaskólann, þannig, að þeir geti komist strax inn í hann. Rektor hallast, svo sem við mátti búast, að því, að rjettara sje, að þessi kensla verði sameinuð mentaskólanum, þannig að efri deild hans verði tvískift. Þyrfti helst að koma þessari tvískiftingu á í haust. Hún kallar mjög brátt að, og má í því sambandi geta þess, að á þessu sumri hafa þó nokkrir stúdentar farið utan til að stunda nám við fjöllistaskólann, og eiga þeir sjálfsagt margir örðugt uppdráttar. Þá er skorað á stjórnina að rannsaka, hvort eigi muni heppilegast, að kenslugreinir í þremur neðstu bekkjum mentaskólans verði hinar sömu sem þær voru áður en núverandi skipulag komst á skóla þennan. Umræðurnar í hv.Nd. snerust sjerstaklega um það, hvort hafa skyldi í neðri deildinni latínu- og grískunám, eins og áður var. Nefndin hjer hefir ekki hugsað sjer að ýta undir slíkar breytingar, þó hún telji ekki nema rjett, að þetta sje athugað. Þótt latína og gríska sjeu fögur mál og afbragðsvel hæf til þess að skerpa gáfur manna, verður því þó ekki neitað, að önnur mál hafa meiri þýðingu. Latínu og grísku má kalla dauð mál, þó mikið af þeim lifi tungum þjóðanna og tæplega sje hægt að kalla mann fullmentaðan án þess að hann hafi haft veður af þessum tungum. Þriðji liður tillögunnar heimilar stjórninni fje úr ríkissjóði til framkvæmdar því, sem í till. felst. Í sambandi við þennan lið skal jeg geta þess, að nefndin hugsar sjer ekki, að milliþinganefnd verði skipuð í þessu skyni. En þrátt fyrir það getur altaf komið fyrir, að stjórnin þurfi að greiða fje fyrir ýms störf þessu viðvíkjandi, og er því sjálfsagt, að þessi liður sje einnig látinn standa. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um till. þessa, en vil, fyrir hönd nefndarinnar, leggja til, að hún verði samþykt.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Þessi till. er ein af þeim nokkuð mörgu ályktunum þingsins, er fela í sjer áskorun til stjórnarinnar. Má þó svo að orði komast, að landið sje stjórnlaust, þar sem stjórn sú, er nú situr að völdum, er að eins til bráðabirgða. Þarf jeg ekki að rekja sögu þess stórmáls, sem till. þessi er angi af. Öllum hv. þingdeildarm. er hún kunn, þó fossamálið hafi ekki enn komið til umræðu hjer í deildinni. Jeg skal að eins geta þess, að á aukaþinginu 1917 skoraði Alþingi á stjórnina að athuga þetta og fal hún þáverandi landritara, Klemens Jónssyni rannsókn þess, en fyrir eðlileg atvik skilaði hann ekki áliti sínu, þar sem hann var þá kominn í stjórn fossafjelagsins „Titans“. Fossanefndin tók þetta síðan til athugunar, og loks samvinnunefndin í fossamálinu, og lítur ekki út fyrir, að ágreiningur hafi orðið um að halda þessari skoðun fram, en aðferðin til að framkvæma hana liggur í þessari tillögu. En jeg álít, að ekki hafi verið athugað nógu vel, hvort valin hafi verið heppilegasta framkvæmdaleiðin, þ e. hvort mögulegt sje að ná markmiðinu með því að fara þessa leið. En eins og kunnugt er, hefir oftar orðið ágreiningur hjá hinu háa Alþingi um leiðina til að ná markmiðinu heldur en um markmiðið sjálft. Má í því sambandi benda á flest atriði sjálfstæðisbaráttunnar, og nú síðast ágreininginn um búsetuskilyrðið. Jeg er ekki vanur lagasetningu, en hefi aftur orðið að framkvæma ýms þau lög heima í hjeraði, er sett hafa verið, og finst mjer þau stundum hafa verið næsta óljós, og sama er að segja um till. þessa. Hvers vegna er öræfum slept? Er það vegna þess, að öræfi og almenningar merki það sama? Svo er þó ekki í mæltu máli. Afrjett getur ýmist verið partur úr heimalandi jarðar eða jarðsvæði, sem er sameign sveitarfjelaga og ekki notað til ábúðar, t. d. jörð, sem keypt hefir verið í því skyni. Það hefði verið kostnaðarlaust að orða þetta betur, svo ekki verði misskilið. Það verður örðugri framkvæmd, fyrst ónákvæmlega er orðað, einkum þar sem sýnt er, að till. muni leiða af sjer málaferli. Sem þingmaður hefi jeg viljað láta í ljós skoðun mína, þó ekki komi til þess, að jeg greiði atkvæði um áskorun til stjórnarinnar.

Halldór Steinsson Það kemur mjer einkennilega fyrir að heyra úr ráðherrasæti, að landið sje nú stjórnlaust. ,,Fungerandi“ stjórn ber sömu ábyrgð og aðrar stjórnir, svo ekki er hægt að skilja þessi orð hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) öðruvísi en að landið hafi verið stjórnlaust síðan núverandi stjórn settist að völdum, og sje það enn. Þingsályktunartillöguna virðist mjer einsætt að fella. Í fossamálinu hafa komið fram tvær stefnur, önnur að ríkið eigi vatnsmagnið, hin að það sje eign landeigenda. Það hefir greinilega komið fram, að meiri hluti þingsins hallast eindregið að síðari málstaðnum. Hv. neðri deild hefir sýnt ósamkvæmni í því, að afgreiða þessa till. til þingsál., því það er enginn úrskurður til um það, að ríkið eigi afrjettirnar. En ef ríkið á ekki afrjettirnar, þá á það ekki heldur vötnin, sem um afrjettir renna, samkvæmt skoðun meiri hluta neðri deildar og alls þingsins. Nú er mjer það kunnugt, að sumar afrjettir eru eign sveitarfjelaga eða einstakra manna, og greiði jeg því atkvæði á móti tillögunni.

Guðmundur Ólafsson Þeir tveir háttv.þm., sem tekið hafa til máls, hafa fundið sitt að hvoru. Hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) fann það að, að till. væri ógreinilega orðuð, og er það kann ske nægileg ástæða móti henni eitt út af fyrir sig, því það er illmögulegt fyrir stjórnina að framkvæma jafnóákveðna áskorun Hv. þm. Snæf. (H. St.) taldi það till. til lýta, að óútkljáð væri, hvort ríkið ætti afrjettirnar. Jeg vil herða á ummælum hans því eftir því, sem mjer er best kunnugt, á ríkið enga afrjett. Áður voru afrjettirnar eign einstakra jarða, en nú eru sveitarfjelögin búin að kaupa þær flestallar. Sumstaðar hafa sveitarfjelögin keypt heilar jarðir og lagt þær við afrjettirnar. Jeg er því á sömu skoðun og hv.þm. Snæf. (H. St.) um, að það beri að fella tillöguna. Jeg hygg, að rjettast væri að vísa þessu máli á sama bás og öðrum fossamálum, til stjórnarinnar, og leyfi mjer að bera fram svo felda dagskrá: „Í trausti þess, að stjórnin taki til athugunar atriði það, sem liggur hjer fyrir, í sambandi við vatnamálin í heild sinni, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Sigurjón Friðjónsson Jeg hafði búist við, að hv.frsm. tæki fyrstur til máls, eins og venja er til, en svo var ekki, og jeg kem ekki auga á, að hann sje hjer í deildinni. Jeg var í minni hluta í fossanefndinni, en þó hlyntur því, að þessi till. kæmist inn á þingið. En jeg tók í upphafi þá stefnu í fossamálinu, að hindra það eftir mætti, að ríkinu væri hleypt í málaferli út af eignarrjettinum á vatninu. Till. gæti ef til vill leitt til málaferla, en það er auðvelt að koma í veg fyrir þá hættu með því að víkja henni ofurlítið við. Ef afrjettirnar eru feldar burtu úr till., hygg jeg, að lítill ágreiningur mundi verða um hana. Jeg tel því rjettast að skjóta málinu til 2. umr. og breyta till. þá til hins betra. Annars læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvort fram komin dagskrá verður samþykt eða ekki, því að mínu áliti er tillagan ekki mikilvæg.

Kristinn Daníelsson Jeg skal játa, að till. þessi er minna verð en sum önnur atriði fossamálsins, sem þingið lætur liggja milli hluta að þessu sinni, og skiftir litlu um forlög hennar, ef illa tekst um aðalatriðin. Í þessu efni fer álit flestra saman í aðalatriðum. Í fossanefndunum var enginn ágreiningur um till., þó ágreiningur væri um flest annað. Þetta er líka svo sjálfsagt mál, að stjórnin ætti jafnvel enga áskorun að þurfa til að framkvæma það. Því hefir verið haldið fram, að ekki sje víst, að landið eigi allar afrjettir. Jeg skil orðið „afrjett í till. svo, að það merki upprekstrarland, sem enginn einstakur maður eða sveit hefir eignarheimild á, aðra en til upprekstrar. Þó jeg sje ekki fróður um þessi efni, þá hygg jeg, að ríkið eigi það land, sem enginn annar getur eignað sjer. Jeg held, að orðið „afrjett“ sje ekki rjett notað um upprekstrarland einstakra manna. Það er því ekkert því til fyrirstöðu að samþykkja till. eins og hún er orðuð. Það væru heppilegustu lok þessa máls.

Eggert Pálsson Jeg get tekið undir með hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) um það, að orðalag till. er næsta óljóst. „Afrjett“ er notað í mismunandi merkingu: til eru afrjettarlönd sjerstakra jarða; einnig hafa fjallajarðir verið keyptar af viðkomandi sveitarfjelögum og lagðar undir afrjettina, og þá auðvitað nefndar sama nafni.  (G. B.: Það er ekki átt við þær afrjettir)  . Það sjest ekki á till. Jeg hygg, að auðvelt væri að orða till. svo að þetta orki ekki tvímælis. En aðalatriðið í þessu máli er að mínu viti það, að vatnamálin eru yfirleitt komin í það horf, að ekki er viðeigandi að taka þetta eina atriði út úr og afgreiða það á þessu þingi. Það er hrein mótsögn að leggja dóm á þetta atriði eitt, fyrst þingið hefir tekið þá ákvörðun, að vísa öllum vatnamálum til stjórnarinnar. Við það vinst þjóðinni, þinginu og stjórninni tími til ítarlegrar athugunar. Jeg skil eigi annað en að nákvæm umhugsun eigi eins við um þetta atriði málsins. Jeg hlýt því að greiða dagskrá hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) atkvæði.

Kristinn Daníelsson Það hafa svo margir tekið til máls móti till., að það virðist útsjeð um forlög hennar. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) og fleiri hafa talað um, að þingið væri ekki sjálfu sjer samkvæmt, ef það samþykti till. En það er rangt, því till. þessi kemur ekkert við deilunni um eignarrjett á vatnsafli, þar sem einstaklingar eiga land að vötnum. Um þessa till. hafa allir nefndarmenn verið sammála. Jeg veit ekki betur en að sá maður, sem mest hefir barist móti þeirri skoðun, að ríkið eigi öll vatnsrjettindi, hafi verið þessari till. samþykkur. Hjer er um vatnsföll að ræða, sem enginn á lönd að. Það er sjálfsagt, að stjórnin komi í veg fyrir það, að verið sje að gera sölusamninga um rjettindi, sem ríkið eitt á að allra dómi. Það gæti því valdið óhappamisskilningi og gefið ranga hugmynd um tilgang Alþingis, ef till. væri feld.

Guðmundur Ólafsson Háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) sagði áðan, að í till. væri ekki um annað að ræða en það, sem stjórnin ætti að gera ótilkvödd. Nú segir hann, að ekki sje hjer um önnur vötn að ræða en þau, sem ríkið eigi að allra dómi öll rjettindi til. En um þetta eru einmitt skiftar skoðanir. Afrjettir eru sumar hverjar eign einstakra manna eða sveitarfjelaga. Það virðist því fráleitt að hugsa sjer að stjórnin framkvæmi það, sem í till. felst. Hv. 1. landsk.þm. (S. F.) vildi gjarnan, að till. yrði samþykt, en orðið „afrjett“ tekið út úr henni. Þó gat hann ekki fundið henni neitt til gildis. Hjer á þingi er altaf hægt að hafa eitthvað til dundurs, svo jeg sje ekki, að ástæða sje til að hleypa til síðari umr.till., sem ekkert hefir til síns ágætis. Jeg held fast við, að málinu beri að vísa til stjórnarinnar.