Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Efri deild hefir gert eina breytingu við þetta frumvarp, en breytingin er þannig vaxin, að okkur flutningsmönnum finst frv. ná tilgangi sínum, þó að hún sé samþykt. Við getum því fyrir okkar leyti aðhylst þessa breytingu og vonum að háttv. deild geti það einnig.



Eg ætla ekkert að segja, óska að eins, að frumv. verði borið undir atkvæði, þar sem eg hefi von um góðan byr.



Það eru komnar fram 2 breyt.tillögur frá nefndinni og standa þær á þgskj. 376. Vil eg leyfa mér að vekja athygli hv. deildar á þessum br.tillögum. 1. liður br.till. er í því fólginn, að í niðurlagi seinni liðsins í 17. gr. frumv. komi »fimtánföldum« í stað »tólfföldum«. Þessa br.till. hefir nefndin komið með at því að nefndinni þykir tólftaldur eftirgjaldsaukinn of lágt ákveðinn, og í öðru lagi til þess, að koma þessu í samræmi Við frumv. um breyting á lögum um bygging, ábúð og úttekt jarða, sem verður hér til 2. umr. í dag. Hin br.till. er sú, að aftan við 18. gr. bætist það, að sé leiguliði öreigi, megi ganga að landsdrotni um áveitukostnaðinn, og miðar þessi tillaga að því, að laga greinina eins og hún nú er úr garði gerð.



Herra forseti! Þetta er 3. umræða málsins og engin breyt.till. fram komin, svo að eg sé ekki ástæðu til þess að tala neitt um það.



Eg lít svo á, að í raun og veru sé búið að greiða atkvæði um báðar breyt.till. háttv. þm. Dal. (B. J.) á. þgskj. 363, ef ekki að forminu til, þá að minsta kosti að efninu til. Meiri hluti nefndarinnar getur ekki aðhylat þær. Fyrri br.till. er ekki annað en uppvakningur frá fyrri umr., því að ef fyrri hluti orðsins »landafáni« væri tekinn framan af, þá mundi háttv. þm. segja, að fáninn væri sama. sem siglingafáni, enda þó að áherzlan liggi í rauninni á orðunum »hér á landi«, en siglingafána hefir háttv. deild kastað með nafnakalli. Hin breyt.till. fer fram á það, að óheimilt skuli vera að nota annan fána en þenna á húsum þeim hér á landi, sem við alþjóð eru kend. Meiri hlutinn lítur svo á, að í fyrsta lagi sé þessi br.till. óþörf, og í öðru lagi komi hún í bága við það, að einstaklingunum er ekki gert ið sama að skyldu. Hví á að skyldu opinberar byggingar til þessa, úr því að einstaklingar eru ekki skyldir til þess? Og svo er eg sérstaklega hræddur um, að slíkt ákvæði gæti orðið frumvarpinu að falli hjá hvorum sem er af þeim þáttum löggjafarvaldsins, sem enn eiga eftir að fjalla um það. Nú er frumvarpið líklegt til framgangs bæði í hv. Ed. og hjá h. h. konunginum, enda þó að núverandi flutningsm. vor hjá konungi mundi líklega ekki hafa sig mjög frammi. En verði frumv. breytt, er það lagt á hættu hjá báðum, konungi og Ed. En það mundi verða fánahreyfingunni til ins mesta ógagns, ef það gengi ekki fram nú. Eg gat vel búist við því, að gengi frumvarpið ekki fram nú, þá færi líkt um fánamálið og um lotterimálið. Danir yrðu fyrri til að setja lög um allsherjar ríkisfána, fána, er tæki svo vel til Íslands sem til annara landa konungs, og þá mundi ráðh. segja líkt og í lotterímálinum, að hann væri sýkn í fánamálinu, þar sem allsherjarlög hefðu verið komin um flaggið, áður en íslenzka frumvarpið varð borið upp fyrir konungi. Og þá hefðum við danska flaggið hér, á sjó og landi, og varið af íslenzkum stjórnvöldum, en íslenzku litirnir væru gerðir útlægir um land alt og eltir með íslenzku lögregluvaldi. Eg veit, að háttv. þm. Dal. (B. J.) vill ekki styðja að slíku en svona gæti farið ef ekki er gætt hófs, sérstaklega úr því að ráðherra er svo óvingjarnlegur í garð fánans. Við höfum dæmið fyrir okkur í lotterímálinu. Má mikið vera sé ekki ætlast til að eins fari um fánann. Eg legg svo málið á vald háttv. deildar, en biðja vil eg hæstv. forseta að hafa nafnakall bæði um breyt.till. og frumvarpið sjálft. Vona, að spá hæstv. ráðherra, um að frumvarpið falli hér í deildinni við 3. umræðu, rætist ekki; vona jafnvel að háttv. Ed. láti það ekki eftir ráðherra að lóga frumv.



Eg hefi ekki greitt atkvæði við undanfarandi umræður um þetta mál og skal leyfa mér að skýra frá, hverjar ástæðurnar hafa verið til þess. Eg er alveg samla minni hluta nefndar þeirrar, er skipuð var hér í deildinni, um það, að mjög litið sé unnið fyrir íslenzku þjóðina við að fá löggilt án »sérfána«, »heimafána«, »landsfána«, eða hvað sem það nú er kallað, og að hreyfing sú, sem vakin hefir verið hér á landi fyrir sérstökum íslenzkum fána, hafi alls eigi átt við slíkan fána, heldur verzlunar- og siglingarfána, er öll íslenzk skip gætu notað, hvar sem væri. Eg get því vel skilið, að þeir menn, sem vakið hafa þessa hreyfingu, eða orðið hafa snortnir af henni, líti svo á, að það sé í raun og veru ekkí annað en bjóða mönnum steina fyrir brauð, er farið er fram á að löggilda heimafána, eða landsfána, og þykist þess fullviss, að frumv. þetta myndi eigi fullnægja neinum þeirra, þótt það yrði að lögum. Hins vegar er eg eins samdóma meiri hluta nefndarinnar um það, að það sé gersamlega ókleift, meðan engar bætur eru fengnar á sambandinu milli Íslands og Danmerkur, að fá sett lög um sérstakan verzlunar- og siglingafána fyrir Ísland, og vænti eg, að mönnum fari þá að skiljast, að eg læt mér í mjög léttu rúmi liggja, hvernig fer um þetta frv. á þessu þingi. Háttv. mínni hluti hefir tekið það réttilega fram í nefndaráliti sínu, að eigi sé nein þörf á tilhlutun löggjafarvaldsins til þess að þeir Íslendingar, er það vilja, geti notað sérstakan heimafána. Þeir þurfa ekki annað en koma sér saman um það, og um gerð fánans. Bláhvíti fáninn hefir aldrei verið samþyktur af þjóð né þingi og eg tel mér óhætt að fullyrða, að fullt eins margir mundu eins vel óska, að t. a. m. fálkinn yrði lögleiddur sem heimafáni eins og hinn. Atburður, sá er varð hér á höfninni 12. Júní, er alveg einstakur í sinni röð og vér þurfum alls eigi að óttast, að slíkt komi fyrir aftur, eftir upplýsingum þeim er hæstv. ráðherra hefir gefið hér í deildinni, og er því eigi nægileg ástæða fyrir löggjafarvaldið til þess að fara nú að setja fánalög hans eins vegna. Að því er gerð fánans snertir, ef landsfáni verður lögleiddur, get eg verið samdóma meiri hluta nefndarinnar um það, að hún skifti í sjálfu sér ekkí miklu, en það teldi eg þó mikinn kost, að sem mestur hluti þjóðarinnar gæti fallist á hana, og felt sig við hana. Það mundi auka að miklum mun vinsældir fánans. Hitt finst mér óviðfeldið að slá gerðinni fastri með lögum, áður en nokkur vissa er fyrir því fengin, að Hans hátign konungurinn geti fallist á hana. Fáninn er eins og háttv. framsögum. meiri hl. nefndarinnar ( L. H. B.) tók svo skýrt fram við 2. umr., ekki tákn neins sérstaks þjóðernis, heldur sérstaks ríkis eða ríkíshluta og tekur að því leyti miklu frekar til stjórnenda ríkjanna en önnur mál. Ef frumvarpið því ætti að verða að lögum, væri réttast að mínu áliti, að í því væri ákveðið, að gerð fánans skyldi ákveðin með konungsúrskurði. Gæti ráðherra þá, áður en hann bæri það mál upp fyrir konungi, verið búinn að afla sér upplýsinga um það, hver gerð fánans væri þjóðinni kærust, svo að konungi - væri það kunnugt, er hann ákvæði hana. Eg get því ekki greitt atkvæði með þessu frumv. út úr deildinni, því að eg álít mjög lítið eða ekkert við það unnið.



Eg sit hér daglega og undrast orð manna í svo að segja hverju máli. Það er eins og það sé mjög djúpt innrætt mörgum háttv. þingmönnum, að Ísland sé óaðskiljanlegur hluti Danaveldis, og þó hafa þessir sömu menn lýst yfir því á þingi 1911, hver á sinn hátt, að þau lög, sem svo mæla fyrir, hafi ekki bindandi lagagildi hér á landi. Og samt benda enn öll orð þeirra og verk á þessa rótgrónu sannfæringu um það, að vér höfum ekki rétt til annars né frekara en þetta. Einkum má sjá þessa sorglegan vott í þessu fánamáli. Þegar þetta atvik kom fyrir, að óhæfa var höfð í frammi við íslenzka fánann, þá er að vísu hlaupið upp til handa og fóta, en til hvers? Til þess að löggilda alt annan fána, en þann, sem svívirtur var. Ef einhver slær mig á vinstri hendina, þá ætti eg að hugsa sem svo: Þetta skaltu ekki gera aftur, góðurinn minn, saga siðan af mér höndina og læt jarða hana, til þess að vera viss um að þetta komi ekki fyrir aftur. Sá fáni, sem tekinn var, og sá fáni, sem Íslendingar vilja hafa, er sýnilegt tákn þess, að þessi þjóð krefst þess fullkomna réttar síns, að eiga siglingarfána, hvort sem þess verður lengur eða skemur að bíða, að hún fái hann. Það var sá fáni, sem tekinn var og vegna hans sem þjóðin reiddist. En þegar á að fara að gera úr honum það sama, sem »fálkinn» var, gera hann að innlimunarvottorði, þá hætta menn að finna til hans vegna, því að þá er hann orðinn alt annað en það, sem meint var. Háttv. framsögum. meiri hl. ( L. H. B.) mátti ekki til þess hugsa, að orðið fáni stæði eitt út af fyrir sig, því að þá yrði það sama sem siglingarfáni. Já. Auðvitað gekk eg svo stutt í breyt.till. minni, sem unt var, og þá lá beinast við, að hafa þetta ótiltekið; til þess að taka ekki af oss rétt vorn með lögum. Með þessu er ekki annað gert, ef það verður samþykt, en að útvega Íslandi sérstakan fána, eins og önnur lönd hafa, en því er slept, að við um stundar sakir notum annarar þjóðar fána með fullu samþykki hennar. Síðar má svo, þegar þar að kemur, nema öll þau lög úr gildi, sem heimila oss þennan landsfána og standa á móti ótakmörkuðum rétti íslenzka fánans. Þetta er það sem liggur í breyt.till. minni, og þess vegna vil eg hafa um hana nafnakail og mundi hafa beðið um það, ef annar hefði ekki orðið fyrri til, til þess að það sjáist, hverjir vilji þetta nú og hverjir ekki. því að það mega menn vita, að þó að þetta frumv. verði samþykt hér óbreytt og staðfest, þá verður málið aldrei útrætt, fyr en þeir menn eru allir undir lok liðnir, sem leyfa sér að halda því fram, að við höfum ekki rétt til að eiga fánann hreinan og einan. Þá er in síðari breyt.till. mín, sem hv. framaögum. meiri hlutans sagði um, að hún skyldaði menn til þess að nota íslenzka fánann á byggingum, sem væri alþjóðareign. Þetta er ekki rétt. Þar stendur að eina, að óheimilt sé að nota annan fána. Í því liggur, að það verði framvegis útilokað, að stjórnin reisi upp mastur undir fána, sem ekki kemur okkur við, eða að Alþingi noti merki, sem ekki á þar heima, og þetta mundi fyrirbyggja, að sett yrðu alríkislög um fána Danmerkur ríkis, sem líka ættu að ná til Íslands. En ef þessi landsfáni verður samþyktur hér án breytinganna. þá liggur undanþágan opin fyrir handa þessum byggingum. Þá mundi blakta þar framvegis inn »löglegi ríkisfáni«, eina og hæstv. ráðherra íslendinga svo meistaralega komst að orði og embættisbróðir hans, sá inn danski, í svari sínu. Þá væri þessi staðarfáni engin vörn. Hann mundi ekki sjást á opinberum byggingum. Aðferðin er svona, að þegar Danir ráðast á fánann hér inni á höfn, sem þeir eiga engan rétt yfir, eins og háttv. framsögumaður meiri hlutans hefir sjálfur sagt, þá er hlaupið til að löggilda ataðarfána. En Danir munu fljótt sjá, hvað þeir eiga þá að gera, þegar búið er að friða fánann á þessum stað. Þeir vita, að hann er upptækur fyrir utan landhelgina. En næst koma þeir líklega og taka hann ofan af húsunum og verða þá um það nýjar akriftir, þar sem Danir og yfirvöld þeirra halda því fram, að þeir geri þetta eftir gömlum lögum, dönskum; þá verður Alþingi líklega næst að samþykkja sveitarfána og þegar hann er upptækur ger, þá afréttarfána og síðan fjallafána og nái Danir sér þá í truntur og takist að elta hann uppi, hvar sem þessir frelsisgarpar þá kunna að hafa falið hann, þá verður ekki annað eftir en að samþykkja skýjafána. og mundi það þykja akýjaglópslega að verið, ef eg ætti í hlut. Háttv. 1. þm. N.-MúI. (Jóh. Jóh.) áleit að »fálkinn« væri betri. En þar skjátlast honum illilega, því að siðan hann varð stallbróðir grænlenzka bjarnarins í innlimunarmerkinu, sem Albjartur bjó til, hafa honum algerlega þorrið vinsældir hér á landi og nota hann þeir einir, sem neyddir hafa verið til þess að draga niður »Dannebrog«. Því að þeir vita, að Dönum er ekkert illa við hann. Og ekki mundi Knútur Berlín einu sinni ganga svo langt, að finna að þeirri meinleysu, þó að við hefðum þann bleðil í þessum óaðskiljanlega hluta Danaveldis til þess að tákna sérstöðu okkar í undirlægjuhættinum. Því að annað táknar hann ekki. Sami háttv. þingmaður mintist á atburðinn, sem varð 12. Júní, og hélt, að alikt gæti ekki komið fyrir oftar, eftir skýrslu hæstv. ráðherra um það nýi. En þar skjátlast honum nú. Því að í svari danska ráðherrans er ekkert orð í þá átt, sem tryggi oss, að slíkt geti ekki komið fyrir oftar. Þar er þvert á móti haldið fram, að þetta hafi verið gert að lögum og að eina gert ráð fyrir að hitta Íslandaráðherra seinna til skrafs og ráðagerða. Og einu gleymdi eg í gær, þegar talað var um þetta mál. Það er athugasemdin í niðurlagi bréfsins um það, að þetta sé smámál og vel farið at det ikke fører til noget videre. Í þessu liggur einmitt hótun, líklega um það, að taka önnur eins mál og þetta fyrir framvegis, svo sem hér væri um landráð að ræða. Það er ekki meira en þegar verið var að skrifa um mig í »Telegraphen« og fleiri blöð og ógna mér með hegningarlögunum dönsku, ef eg segði frá því, sem prentað er í íslenzkum alþingistíðindum. Ef það ætti að kosta svo mikið, þá er líklega til einhver dönsk lagagrein, sem teygja má út yfir íslenzk fánamáls afbrot og það er það, sem býr undir þessum orðum í bréfinu. Mér er það ljúft, eins og eg sagði áðan, að nafnakall verði viðhaft, því að þá er það sýnt, að þeir sem fella br.till mína, ina fyrri, setja nafn sitt undir það, að vér höfum ekki rétt til meira en þessa sérfána, og þeir sem eru móti inni síðari breyt.till., vilja greiða »Dannebrog« veg á opinberar byggingar vorar, eins fyrir því, þótt staðarfáninn verði samþyktur. Ef þeir segja já við þeim, hafa þeir þar með lýst yfir vilja sínum, að minsta kosti að því leyti, að þeir vilji ekki að lögin fari frá þinginu nema þau feli í sér fulla kröfu um þann fána, er þjóðin vill fram hafa. Og þó að það verði ekki annað en yfirlýsing, er það betra en ekkert, því að það er drengilegt svar við þeirri árás sem á okkur var gerð. Þar með féllu niður allar röksemdir meiri hlutans, sem hann því miður hefir látið prenta, því að þær verða ekki skafnar út úr þingtíðindunum. En þær yrðu sem ótöluð orð, ef þetta yrði samþykt. Með þeim formála, sem eg hefi nú sagt, vil eg láta bera upp breytingartillögur mínar og greiða atkvæði um þær með nafnakalli.



Eg greiddi atkvæði með þessu frumvarpi urri daginn til 3. umræðu, af því að eg áleit að við gætum unnið nokkuð með því. Samt sem áður sé eg mér ekki fært, að greiða atkvæði með því út úr deildinni, því að eg álit það ekki svo mikils vert, að tilvinnandi sé að stofna með því til deilumála bæði inn á við og út á við. Eg býst nú ekki svo mjög við inu síðara, en það gæti þó hugsast, og þá er tilefnið of lítið.

Framsögum. meiri hl. (Lárus H. Bjarnason) Háttv. þingm. Dal. (B. J.) ætla eg ekki að svara. Við höfum áður haft tækifæri til að deila um þetta efni, og sundið á milli okkar er svo mikið, að það er óbrúandi. Mér kom engan veginn á óvart það sem háttv. 1. þingm. N: Múl. (Jóh. Jóh.) sagði, eftir að hv. ráðherra hafði sagt mér, að hann hefði von um, að frumvarpið félli í deildinni. Hins vegar hefði mér átt að koma meir á óvart yfirlýsing hv. þm. Vestm. (J. M.), sem greiddi atkvæði með frumvarpinu til 3. umr., en það er líklega af sömu ástæðu. Maður veit venjulega, hvar þeir herrar lenda í málum, sem eru ráðherra áhugamál. Háttv. þm. N.-MúI. (Jóh. Jóh.), sem jafnframt er formaður Sambandsflokksins, sagði, að litið væri unnið með því að Samþykkja frumvarp um landafána, það væri að bjóða mönnum steina fyrir brauð, við þyrftum engin lög um slíkan fána, við mættum alstaðar flagga með honum í friði, og engin hætta væri á því, að sá atburður, sem hér gerðist 12. Júní, kæmi fyrir aftur; en þetta er því miður alt saman rakalaust. Mér er alveg óskiljanlegt, hvernig hann, jafnskýr maður, getur talað svo frá eigin brjósti. Atburðurinn 12. Júní og afskiftaleysi landstjórnar og bæjarstjórnar er einmitt skýr vottur þess, að líti vora brestur lögvernd, enda svo langt frá, að bréfaskifti ráðherra vors og forsætisráðherrans verji oss fyrir slíkum tiltækjum framvegis, að það mætti miklu fremur búast við endurtekningu, þar sem báðum kemur hjartanlega vel saman um, að atburðurinn 12. Júní hafi verið »lítilfjörlegur«, og danska flaggið eitt sé »löglegt« flagg hér. Dönsk blöð og fleiri mikilmenni Dana hafa og tekið í sama strenginn, t. d. forstjóri flotadeildarinnar, enda ekkert líklegra en að útlendingar geri svo, þegar ráðinn forvígismaður þjóðarinnar, ráðherra, gerir alt sem í hana valdi stendur hér heima til þess að gera rétt voru sem allra minstan. Það er einmitt in mesta uppreian, sem Við getum fengið - úr því sem komið er in einasta - ef við lögfestum slíkan fána. Þá megum við veifa honum ekki eingöngu á þurru landi, heldur og að sjálfsögðu á íslenzkum höfnum og jafnvel í landhelgi, eða með öðrum orðum, svo langt sem valdsvið okkar nær. Þá ættum við lagalega heimtingu á vernd lögreglu og dómstóla, ef fánanum væri misboðið á líkan hátt og gert var 12. Júní. Er þetta einskis vert? Háttv. þm. (Jóh. Jóh.) Sagði, að gerð fánans væri lítils virði, en vildi þó breyta til, og fela konungi að ákveða gerðina með tilskipun og þá sjálfsagt eftir ráði stjórnarinnar eða ráðherrans, sem þá færi með völdin. Eg legg nú að vísu heldur ekki mjög mikla áherzlu á gerð fánans, en mér finst, að eftir því sem á stendur megi hún ekki vera önnur en ákveðin er, enda frumvarpið komið of langt til þess að breyta til. Það nær engri átt, að hér sé gengið fram hjá konungi. Það gildir sama aðferð um það og öll önnur þingmannafrumvörp. Eg finn svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekra um málið. Nafnakalls hafði eg beiðst, svo að það var óþarfi af háttv. þm. Dal. (B. J.) að tala frekar um það.



Eg hefi áður tekið fram, að form frumvarpsins er alveg ófullnægjandi. Frumvarpið er alt of stuttaralegt Ef það er meiningin að fyrirbyggja, að líkt komi fyrir aftur og það sem átti sér stað 12. Júní, þá þarf að taka skýrara fram, að nota megi flaggið á höfnum inni. Það liggur ekkert slíkt í orðinu »lands«fáni. Það liggur jafnvel beinast við, ef ekki er ætlast til að fánann megi nota alstaðar á landhelgissvæðinu, að skilja orðið þannig, að fánann megi hvergi nota nema á þurru landi. Eg er samdóma háttv. framsögm. ( L. H. B.) um, að breyt.till. háttv. þm. Dal. (B. J.) séu óhæfar. Fyrri tillöguna þarf ekki að ræða, hún hefir þegar verið feld hér í deildinni. Hin síðari er þannig orðuð, að hún gæti leitt til endema. Það á að vera óheimilt, að draga nokkurn annan fána á stöng á byggingum, sem eru opinber eign, en þennan »landsfána«. Eg veit ekki, hvort háttv. þm. Dal. (B. J.) rekur minni til, að konungurinn kom hér árið 1907. Þá bjó hann í Mentaskólahúsinu,. sem er opinber stofnun, og hafði þar fána sínu á stöng. Ef slíkt kæmi fyrir aftur, þá ætti konungi að vera óheimilt að draga upp konungaflagg sitt á því húsi, sem honum væri fengið til íbúðar, ef það væri landseign, t.d. Mentaskólinn eða ráðherrabústaðurinn. Það geta komið fyrir önnur tilfelli jafnfáránleg.  (Valtýr Guðmundsson: Það mætti t. d. ekki sýna útlendum þjóðum kurteisi með því að draga upp fána þeirra)  . Nei, það ætti eftir þessu að verða lagabrot. Eg held að háttv. þm. hafi ekki hugsað út í þetta., þegar hann samdi tillöguna. Eg ætla að ljúka máli mínu með því sem eg hefi reyndar margsagt, að eg álit frumvarpið þess eðlis, að sérstaklega ætti við, að ráðherra ræddi málið við konunginn áður en Alþingi leggur sinn úrskurð á það. Það á þess vegna ekki að verða útrætt nú á þinginu. Það mætti t. d. afgreiða það með rökstuddri dagskrá um að vísa því til stjórnarinnar.



Eg tók það fram Við 1. umræðu, að mér væri eiginlega ekki sérstaklega ant um fánamálið. Eg benti á ástæður fyrir því, og þó að þær væru persónulegar að vísu, þá voru þær þó jafnframt að nokkru leyti almenns eðlis. Engu að síður hefi eg ekki lagt atkvæði mitt til hindrunar því, að það kæmist til 2. og 3. umræðu. Eg leit svo á, að rétt væri, að málið fengi fulla meðferð í deildinni úr því að það var en einu sinni fram komið. Eg bjóst satt að segja við því, að þeim, er mestan áhuga hafa á þessu máli, gæti komið saman um frumvarpið, svo að fult samræmi væri fengið á milli þeirra, er málið færi út úr deildinni, og þá mundu þeir sætta sig við að það færi ekki lengra að svo stöddu. Eg býst nú við, að málið gangi áfram út úr deildinni og hefi heldur ekki reynt að hindra það; hins vegar get eg ekki léð því mítt atkvæði fyrir það, sér í lagi, að þeir menn, sem mestan áhuga hafa á málinu, eru algerlega sundurþykkir sín á milli, svo að það sem einn vili, þykir hinum fjarstæða. Þeir sem endilega vilja fá siglingafána, telja löggildan heimafána verri en ekki neitt. Þeir sem hafa áhuga á að fá löggildan heimafána, vilja ekki fara fram á siglingafána, af því það er ekki á okkar valdi að fá hann. Jafnvel þó að eg geti ekki fylgst með þessum áhugamtímum í þessu máli, verð eg að álíta rétt að taka tillit til hreyfingarinnar eins og hún hefir verið frá upphafi og fara nú ekki að löggilda þann fána, sem upphafsmennirnir eru óánægðir með. Þá eru margir óánægðir með gerð fánans. Eg get fyrir mitt leyti sætt mig við þessa gerð, enda býst eg við, að með henni fengjust flest atkvæði, ef til almennrar atkvæðagreiðslu kæmi. En atkvæðagreiðslan mundi eflaust fá enn betri úrslit, ef málið fengi að bíða enn um sinn, og fáninn yrði notaður lengur án löggildingar, eins og verið hefir. Eg viðurkenni það líka, sem hæstv. ráðherra hefir tekið fram, að ekki er nógu nákvæmlega tiltekið í frumvarpinu, hvar þennan fána megi nota, og hvaða rétt hann hefir eða hvaða skyldur menn hafa gagnvart honum. Breyt.till háttv. þm. Dal. (B. J.) í þá átt að ákveða það, er þó ekki þannig háttað, að eg geti greitt henni atkvæði. Eg býst nú við að mér verði brugðið um ráðherrafylgi í þessu máli, og verð eg að sætta mig við það, enda þykir mér engin skömm að því að taka tillit til þess er sá maður segir, sem allan veg og vanda á að hafa af því, að fá málinu framgengt. Mér finst það ekki taka tali, að þröngva því upp á ráðherra, ef hann álítur það þannig úr garði gert, að hann geti með engu móti flutt það. Bezt teldi eg, að málinu væri vísað til aðgerða stjórnarinnar, gæti það þá fengið ýmsan þann undirbúning, sem nú er ófenginn, Eg geri það ekki að tillögu minni, en málinu greiði eg ekki atkvæði lengur að svo búnu.

Jóhannes Jóhannesson Háttv. frams m. ( L. H. B.) sagði, að eg væri óánægður með gerð fánana og vildi fá henni breytt. Það er rétt, að eg álít það galla á frumvarpinu, að gerð fánans skuli vera óákveðin í því, en eg tel það ekkert aðalatriði. Það tel eg aftur á móti aðalatriði, að þetta frumv. fullnægir hvorki óskum né kröfum nokkurs manns, sem snortinn hefir orðið að fánahreyfingunni. Háttv. sama þm. þótti líka undarlegt, að eg skyldi ekki óttast, að það sem gerðist hér 12. Júní kæmi fyrir aftur. Eg skil bréf forsætisráðherrans danska svo, að - hann álíti að þetta hefði ekki átt að koma fyrir, og þar sem hann gengur inn á að ræða það við ráðherra Íslands, hvaða ákúrur foringi varðskipsins eigi að fá, þá sýnir það ljóslega, hvaða augum Danastjórn lítur á málið, og í því felst viðurkenning fyrir því að foringjanum hefir yfirsést. Eg þori þess vegna óhræddur að fullyrða, að þetta komi aldrei fyrir aftur. Eins og eg tók fram, hefir bláhvíti fáninn aldrei verið samþyktur, hvorki af þjóð né þingi. Þjóðinni var því engin vanvirða sýnd 12. Júní, og þess vegna er engrar uppreisnar þörf. Eg er á því, að alt of mikið hafi verið gert úr þessum atburði, því að í raun og veru var það ekkert annað, en að einn danskur embættismaður misskildi stöðu sína í einu atriði og hljóp þess vegna á sig. Það er því engin ástæða fyrir löggjafarvaldið að hlaupa upp til handa og fóta út af þeim smámunum.



Við 2. umræðu þessa máls greiddi eg hvorki atkvæði með né móti tillögum minni hlutans. Eg reyndi þó að færa ástæður fyrir því, hvers vegna eg gerði það, því að eg vildi ekki láta telja mig af handahófi með meiri hlutanum. Ástæður mínar voru þær, að eg álít, að við í sjálfu sér eigum lagalegan og siðferðislegan rétt á siglingafána og þess vegna gat eg ekki fengið míg til að greiða atkvæði á móti minni hlutanum. Hins vegar er það, að önnur þjóð heldur með valdi hins sterkara réttinum fyrir okkur og þess vegna áleit eg ekki heppilegt, að greiða tillögu minni hlutans atkvæði að svo stöddu, þó að eg hefði mikla tilhneigingu til að fylgja honum að málum og halda þar með fram rétti landsins Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sagði, að um fyrri breytingartillögu háttv. þm. Dal. (B. J.) hefði verið greitt atkvæði við 2. umr. og hún þá feld. Eg get ekki litið svo á, enda hefir hv. forseti ekki tekið það svo. Eg mun vel geta greitt atkvæði með þeirri tillögu af þeim ástæðum sem eg hefi nú greint, því að hún fer ekki fram á annað, en að við lögleiðum fána - ótiltekinn hvers konar fána - sem við getum síðar notað svo viða og að svo miklu leyti sem við fáum framgengt. Aftur sé eg mér ekki fært að greiða atkvæði með víðari breytingartillögu hv. sama þm. (B.J.). Mótbárur hæstv. ráðherra gegn henni voru ljósar, og að mínu áliti fullkomlega réttmætar. Þessa grein vildi eg gera fyrir atkvæði mínu, áður en til atkvæða er gengið. Þá ætla eg að eins að víkja lítillega að gerð fánans, sem nokkrir háttv. þm. hafa minst á. Mér finst það ekki geta komið til nokkurra mála, að nokkur önnur gerð verði ákveðin, en sú sem fáninn hefir þegar fengið. Það er sá fáni, og enginn annar, sem álitinn er íslenzkur fáni. Það er sá fáni, sem okkur dettur alt af í hug þegar íslenzkur fáni er nefndur. Og það er sá fáni, sem tekinn var af piltinum hérna á höfninni, og varð til þess að Íslendingar gátu þó einu sinni orðið alveg sammála, ef til vill í allra fyrsta sinni síðan 874. Að fálkamerkið verði tekið upp sem fáni, það kemur ekki til nokkurra mála. Áður en eg sezt niður get eg ekki stilt mig um að minna háttv. deild á, að þjóðin væntir þess af þinginu og ekki sízt af þessari deild - þjóðkjörnu deildinni - að hún skiljist ekki svo við þetta mál, að ekkert hafi verið gert í því. Eg hygg, að kjósendur verði óánægðir með okkur, er við komum heim í haust, ef sú verður raunin á.

Framsögum. minni hl. Bjarni Jónsson): Eg skal ekki halda langa ræðu, sérstaklega fyrir það hversu friðsamlega hefir verið tekið í tillögur mínar. Eg hefi enga mótbáru heyrt, sem nokkurs er verð. Um hæstv. ráðherra má segja, að »eldist árgalinn nú«, ef hann hefir þá ekki kastað þessu fram að gamni sínu. Þó að óheimilt sé að hafa annan fána en íslenzka fánann á opinberum byggingum, er ekki þar með útilokað að ekki megi sýna íslendingum kurteisi, í einstökum tilfellum, með því að draga fána þeirra á stöng. Slíkt dettur engum í hug. Eg held, að eg megi fullyrða að í útlendum lögum sé sams konar bann, og eg man ekki betur en að eg rækist á það um daginn, að í Danmörku sé óheimilt að hafa annan fána en Dannebrog á opinberum byggingum. Þykja þó Danir full kurteisir.  (Lárus H. Bjarnason: Það er ekki rétt)  . Eg þori reyndar ekki að fullyrða það, en eg hygg þó, að mig minni rétt. Þetta bann getur ekki komið í bág við neinar kurteisisvenjur, enda mun venjan vera sú, að dregnir séu upp báðir fánarnir, fáni landsins og fáni þess manns eða þeirra manna, er kurteisina á að sýna. Hv. ráðh. hefir eflaust verið að gera að gamni sínu með því að segja, að ef konungurinn kæmi hingað og byggi í Latínuskólanum, þá mætti ekki draga þar upp konungafánann. En mér er nú spurn, þegar konungur Íslands kemur hingað, getur þá ekki fáni Íslands verið jafnframt konungsfáni? Eða ætli hann komi til þess að sýna, að hann sé ekki konungur Íslands? Þá held eg, að enginn skaði skeði, þó að hann byggi fánalaus í Latínuskólanum. Menn hafa látið sér þau orð um munn fara, að gerð fánans hafi hvorki Verið samþykt af þjóð né þingi. Bláhvíti fáninn hefir verið samþyktur af þjóðinni á hverjum þingmálafundinum eftir annan og á Alþingi 1911 var hann samþyktur í neðri deild, og meira að segja sem fullkominn íslenzkur siglingafáni. Þetta er því einkennilegra, þar sem því er haldið fram af sömu mönnunum sem sátu hér á þinginu 1911 og spertust þá við að mótmæla fánanum. Það er sjálfsagt rétt, sem háttv. 2. þm. G: K. (Kr. D.) sagði, að þjóðin vilji láta iðgleiða fána á þessu þingi. En henni stendur ekki á sama, hvers konar fáni það verður. Mér er t. d. ekki sama, ef eg á að fá hest upp í skuld, hvort eg fæ tréhest - barnaleikfang - eða gæðing. Og þetta er ekkert annað en leikfang í stað gagnlegs hlutar. - Það er líka rétt, að það er blái fáninn með hvíta krossinum, sem er fáni Íslands. Það er hann, sem samþyktur hefir verið sem siglingafáni af þjóð og þingi. Það var hann, sem tekinn var hér á höfninni 12. Júní. Vegna hans urðu menn reiðir. En þegar hann hefir verið gerður að öðrum fána en hann nú er, þá tekur mönnum ekki eins sárt til hans. Þjóðin fagnar ekki þingmönnum sínum, er þeir koma heim í haust, ef þeir hafa tekið fánann og lagt hann í sorpið fyrir fæturnar á hverjum þeim sem vill traðka á honum. Það ræður nú hver sínu atkvæði fyrir mér um þetta mál. Eg hefi reynt að setja skýrt fram ástæðurnar fyrir minni breytingartillögu, hvað þeir undirskrifa, sem »já« segja, og sömuleiðis hinir, sem segja »nei«. Mun eg nú láta staðar numið, því þetta mál er orðið auðskilið og litt flókið. En að lokum vil eg geta þess, að þær myndbreytingar, sem farið hefir verið fram á hér á þinginu, að láta þetta tákn ekki merkja neitt eða það sama sem þorskurinn forðum, munu ekki mælast vel fyrir. Hygg eg, að þeir menn, sem að þeim stuðla, fái ekki þakklæti þjóðarinnar, heldur þungan dóm. Og það má eg fullyrða, að þeir munu verða taldir sakhæfir. Framsögum. meiri hl. (Lárus H. Bjarnason): Eg er sammála hv. þm. Dal. (B. J.) um, að ekki þurfi að stæla lengi um breytingartill. hans, því þær eru með öllu óhæfar. Engin af þeim ástæðum, sem bornar hafa verið fram fyrir þeim, stendur óhrakin. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) sagði með sinni vanalegu varkárni, að frumvarpið mundi geta valdið mótspyrnu utan lands og innan. Virðist mér að hann ætli sér nú að greiða atkvæði þvert ofan í atkvæði sitt áður. Hann mun hafa verið hræddur um, að verða mundi stjórnarskifti út af því. En hann þarf ekki að vera hræddur um það, því ekki velviljaðri maður okkur en Knútur Berlín hefir lýs yfir því, að frumv. um landafána muni ekki mæta mótspyrnu í Danmörku. Hæstv. ráðherra þóttist vera í vafa um, hvað landsfáni þýddi, hvort það þýddi að eins flagg á þessu landi, eða jafnframt flagg á höfn og í landhelgi. Hv. ráðherra hlýtur, sem löglesinn maður, að vita, að höfn og þurt land er eitt og sama í hér um ræddum skilningi, sbr. nýgenginn landsyfirdóm um áfengiskaup á höfn. Og líku máli gegnir um landhelgina. Þetta ætti sízt að þurfa að tyggja upp fyrir löglesnum mönnum dag eftir dag. Það er algerður óþarfi fyrir hæstv. ráðherra að vera að leggjast á móti þessum lögum hér, því eftir því sem mér skildst á honum, þykist hann hafa efri deild í bakhönd, enda á jafnsamgróið mál þjóðerni voru og fánamálið að ræðast í báðum deildum og því þegar af þeirri ástæðu nauðsynlegt að það komist gengum þessa. Eg hefi ekki fullyrt, að svo fari um fánafrumv. sem um lotterífrumv., en hitt hefi eg sagt, að líkt gæti um bæði farið. Það skiftir ekki miklu máli, með hverju móti Danir fengju frest til lagasetningar um alaherjar flagg, hvort heldur fyrir fall frumv. eða fyrir uppburðarleysi ráðherra. Hvort heldur sem yrði, gæti ráðherra með sama rétti sagt, að nú væri búið að lögleiða flagg, sem næði til allra landa konungsins, og því væri ekki til neins að halda lengur fram íslenzkum fána. Þegar 3 stjórnarflokksmenn höfðu staðið upp til þess að gera grein fyrir, að þei litu nú - aumir - öðruvís á málið en áður, þá fór eg satt að segja að óttast, að flokkssamþykt lægi fyrir; en vera má að svo sé þó ekki, úr því að háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) ætlar ekki að greiða atkvæði á móti frumv., heldur láta það afskiftalaust, eða kannske hann hafi fengið hlutleysialeyfi. Sé svo, verður að reyna að komast af án Stjórnarflokksins. Háttv. þingm. N.-MúI. (Jóh. Jóh.) sagði aftur, að hann óttaðist ekki endurtekningu á tiltækinu 12. Júní, af því að forsætisráðgjafinn danski lýsti vanþóknun sinni á því. Háttv. þm. hefir víst ekki lesið bréf forsætisráðherrans. Þar stendur, að hann sé þakklátur ráðherranum fyrir verndun ríkisflaggsins, þetta sé lítilfjörlegt atriði. sem þeir geti spjallað um þegar ráðherra komi út. Það var ekki með einu orði vikið að neinum ákúrum eins og háttv. þm. var að tala um, heldur þvert á móti, enda var ekki nema eitt svar til af hendi Danastjórnar, sem sé að kveðja foringjann á Islands Falk samstundis heim. Háttv. flutningsm. breytingartillögunnar, hvera einlægni eg aldrei efa, en hefir þennan leiða galla, að láta sitt góða hjarta ráða fyrir sínu góða höfði, þóttist finna sárt til smánar þeirrar, er okkur var sýnd 12. Júní, en þeim mun kynlegra er, að hann skuli ekkert vilja gera til að fyrirbyggja að slíkt komi fyrir aftur. Það er annara afarkynlegt að sjá þá sem er illa við íslenzku litina og þá sem elska þá, taka saman höndum til að urða frumv.  (Bjarni Jónsson: Eg er dauður, skyldi annars svara)  . Eg er ekki að skamma þingmanninn, sagði að eins að hans góða höfuð ætti að ráða meiru, en hana heita hjarta. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mái, en vona, að úr því að það fór með 20 atkvæðum til 3. umræðu, þá takist að fleyta því með nægilegu atkvæðamagni til efri deildar, jafnvel þó að stjórnarflokkurinn leggist allur á móti því.



Eg sakna í hinni getátufullu ræðu háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) skýringar á því, hvernig hann ætlast til að gerð fánana sé. 1. gr. frumvarpsins er sömuleiðis svo óskýr, að ekki er viðunandi. Það er algerlega óforsvaranlegt að láta fara lög frá þinginu, sem skilja má á ýmsa vegu. Samkvæmt gildandi lögum mega engin skrásett skip nota annan fána en þann danska. Það getur því ekki verið um annað að ræða en báta í frumvarpinu, þótt nefndarálitið gefi í skyn, að átt sé við meira. Frumvarpið er yfirleitt þannig, að það líkist því fremur, að háttv. flutningam. hefði ritað í vasabók sína sér til minnis, að hann ætlaði að búa til frumvarp, heldur en fullgerðu frumvarpi.



Eg sakna í hinni getátufullu ræðu háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) skýringar á því, hvernig hann ætlast til að gerð fánana sé. 1. gr. frumvarpsins er sömuleiðis svo óskýr, að ekki er viðunandi. Það er algerlega óforsvaranlegt að láta fara lög frá þinginu, sem skilja má á ýmsa vegu. Samkvæmt gildandi lögum mega engin skrásett skip nota annan fána en þann danska. Það getur því ekki verið um annað að ræða en báta í frumvarpinu, þótt nefndarálitið gefi í skyn, að átt sé við meira. Frumvarpið er yfirleitt þannig, að það líkist því fremur, að háttv. flutningam. hefði ritað í vasabók sína sér til minnis, að hann ætlaði að búa til frumvarp, heldur en fullgerðu frumvarpi.

Framsögm. meiri hl. (Lárus H. Bjarnason) Hæstv. ráðherra minnist oft á vasabækur. Honum væri nær að halda vasabók og skrifa í hana að minsta kosti það, sem hann segir sjálfur, ef vera kynni að hann myndi þá eftir einhverju af því síðar. Hann er altaf að klifa á því. hvar eigi að nota flaggið. Það er undarlegt um jafn skýran mann, að honum skuli ekki skiljast, að flaggið á að mega nota innan íslenzka valdsvæðis, og það orðatiltæki þýðir þurt land, hafnir og landhelgi. Hæstv. ráðherra gat þess, að fánafrumvarpið kæmi í bága við gildandi lög, líklega 2. gr. skásetningarlaganna. Eg tel líklegt, að 2. gr. eigi að eina við flagg utan landhelgi, en þó svo væri ekki, þá veit eg ekki betur en að skrásetningarlögin séu íslenzk lög sem íslenzkt löggjafarvald getur breytt, svo að önnur verði, innan endimarka þess. Eg man ekki eftir neinu forboði í nokkrum lögum móti öðru flaggi en danska flagginu, hvort heldur á íslenzkum höfnum, eða í landhelgi. Í skrársetningarlögunum frá 13. Desember 1895 stendur það að minsta kosti ekki. Þar er ekkert tekið fram um hafnir eða landhelgi, skal eg heita á hæstv. ráðherra þeirri upphæð, sem hann sjálfur tiltekur, ef hann getur sýnt mér annað. Annars væri nógu fróðlegt að vita, með hverju ráðherra ætlar að verja frumvarpið fyrir Hana hátign konunginum komist það svo langt, jafn ólatur og hann hefir verið á að spilla fyrir því hér á þingi.



Samskonar frumv. og hér liggur fyrir, hefir verið til meðferðar á þingunum 1911 og 1909. Í bæði skiftin áttu þau upptök ein í Nd., komust til Ed. og strönduðu þar. Þessi frv. voru nokkuð viðtækari en þetta er. Þetta frumvarp, sem hér liggur fyrir, snýst aðallega um 4 atriði. 1 gr. er um bygging jarða og ábúðarhúsa. 2. og 3. gr. er um endurgjald til leiguliða fyrir jarðabætur. 4. og 5. gr. er um bygging bæja og viðhald húsa. 6. og 7. gr. um rétt leiguliða til að losa sig við innstæðukúgildi á jörðum. 1. gr. frumvarpsins um bygging jarða fer fram á, að aldrei sé heimilað manni að byggja jörð skemur en til 10 ára, og svo er þar annað nýmæli, að ekkja haldi ábúðarrétti bónda sina. Um rétt ekkju til ábúðar á. jörð eftir mann sinn, er sú regla, að hún haldi honum þangað til hún giftist aftur. Um þetta atriði var enginn ágreiningur í nefndinni. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri rétt að setja samningafrelsi manna þær skorður, að þeim væri ekki leyfilegt að byggja jarðir sínar til skemri tíma en 10 ára eða jafnvel þó ekki væri nema til eins ára. Slíkt gæti í einstökum tilfellum haft óþægilegar afleiðingar. Segjum t.d. að maður vildi láta son sinn taka við jörðinni, en hann væri ekki fulltíða eða það stæði einhvernveginn svo á að hann gæti ekki byrjað búskap á henni í bili. Þá gæti honum verið það mikill bagi að mega ekki byggja jörðina 1 ár eða svo þangað til sonur hana gæti tekið við henni. Nefndin leggur því til að feld sé úr 1. gr. frumvarpsins og vill una við atkv. núgildandi ábúðarlaga. 2. gr. frumvarpsina er í fullu samræmi við 20. gr. ábúðarlaganna, sem nú gilda; um endurgjald fyrir unnar jarðabætur leiguliða, og það hvernig leiguliði á að haga sér, ef hann vill gera jarðabætur. Hér er að eins gerð sú breyting á, að hámark endurgjaldsins fyrir unnar jarðabætur er hækkað um 1/5 eða úr tólffaldri upp í fimtánfalda afgjaldshækkun jarðarinnar. Þetta getur verið álitamál, hvort rétt sé, en nefndin hefir samt látið það atanda. Nefndin hefir komið með breyt.till. við 3. gr. frumvarpsins, sem fer í þá átt, að landsdrottinn eigi jafnan kost á að líta eftir, hvernig jarðabætur á leigujörðum eru unnar. Enn fremur hefir nefndin komið með breyt.till. um upphæð endurgjalds fyrir unnar jarðabætur og fært það niður úr 1,50 kr. í 1,00 kr. fyrir hvert dagsverk, sem jarðabæturnar eru metnar. En þetta atriði vill hún samt ekki gera að neinu kappsmáli. Nefndin hefir loks komið með þá breyt.till., að seinni liður 3. gr. falli niður. Svo stendur á, að vafi leikur á því meðal lögfræðinga, hvort ábúðarlögin frá 12. Jan. 1884 nái til prestssetra og kirkjujarða. En hvað sem um það er, þá vildi nefndin ekkí, að þessi viðaukalög hefðu víðtækara gildi en sjálf ábúðarlögin og því leggur hún þetta til. Nefndin hefir ekki getað orðið öll ásátt um 4. og 5. gr. frumvarpsins, er snertu byggingu og viðhald bæjarhúsa, og er það tillaga meiri hlutans, að þessar greinir falli burtu. Það sem þar er farið fram á, er algert nýmæli. Þar er haldið fram því fyrirkomulagi, að bæjarhús séu eign landadrottins og, að viðhald húsanna hvíli á honum, þannig, að hann sé skyldur að byggja þau upp algerlega á sinn kostnað, en taki þar á móti í notum þess hærri landskuld af jörðinni. Í gildandi ábúðarlögum hvílir viðhaldið á leiguliðunum, hann verður að halda húsunum og skila þeim í gildu standi eða með fullu álagi eftir úttekt. Nefndina hefir reyndar ekki greint svo mjög á um aðalefni þessa máls. Hún var sem sé öll sammála um það, að í sjálfu sér væri hentugast það fyrirkomulag, sem nefndar frumvarpsgreinar gera ráð fyrir, og að æskilegt væri, að það kæmist á sem fyrst, en meiri hluti hennar áleit, að tíminn til þess að lögleiða þetta væri enn ekki kominn. Það má staðhæfa, að bæjarbyggingar eru enn sem komið er á tilraunastigi. Það litur út fyrir að menn séu að hverfa frá torfbæjabyggingu, sem til skamms tíma var alment ríkjandi upp til sveita. Um nokkurt árabil gekk stefnan í þá átt, að byggja timburhús. En nú þykjast menn komnir að raun um, að timburhúsin séu mjög óhentug til sveita, bæði af því að efnið þarf að sækja langt til, og líka af því, að timbur, það sem flyzt til landsins í seinni tíð, er mjög óvandað, sem gerir húsin endingarlítil og alt viðhald kostnaðarsamt. Og auk þess þarf mikið til að hita upp timburhús, en erfitt að ná í kol. Þess vegna eru menn nú farnir að byggja steinhús á jörðum sínum, því að þau hafa þann kost, að þau eru lang endingarbezt af öllum húsum. Af þessu getum við séð, að húsin reynast ærið misjafnlega eftir því, hvernig byggingu þeirra er hagað, og að enn er ekki fengin full reynsla í þessu efni, enda allsendis ónógar upplýsingar um, hvað bezt hefir gefist, og því þarf að safna nákvæmum skýrslum um húsabyggingar og hvaða hús reynist bezt, áður en lagt er út í að lögleiða nýmæli, sem gerði það að verkum, að hægt væri að knýja eigendur jarða til þess að leggja út í kostnað við nýjar bæjabyggingar. Fyrir því vakti það aðallega fyrir meiri hluta nefndarinnar, að nauðsyn bæri til að fyrst væri komist að einhverri niðurstöðu um, hvað bezt hentaði í því efni. Um 6. og 7. gr., er snertir rétt leiguliða til að losast við jarðakúgildi með tilteknum skilyrðum, var enginn ágreiningur í nefndinni, og skal eg því ekki tala neitt um þær greinar. Breyt.till. frá minni hlutanum við 8. gr. man eg ekki til að kæmi til orða í nefndinni. Tillagan er um, að ef land leigujarðar skemmist af náttúruvöldum, skuli meta, hve miklum hluta landsskuldar það nemi ár hvert, og eigi þá leiguliði heimting á að landskuldin lækki um þá upphæð, sem metin er. Í ábúðarlögunum, sem nú gilda, er það ákveðið í 17. gr., að leiguliði eigi heimting á helmingslækkun á afgjaldi, þegar jarðir skemmast til muna. Það má deila um, hvor reglan sé réttlátari. Þetta hefir ekki verið athugað í nefndinni. Mitt álit er, að ef á að breyta gildandi ákvæðum, þá þurfi að ákveða nánara en gert er grundvöllinn, sem matið er bygt á. Nú er mjög mismunandi, hvaða reglum er fylgt þegar svona mat fer fram. Til dæmis hafi skriða fallið á engi, þá ákveða sumir matsmenn skaðann eftir því, hve marga hesta engið, sem skemdist, gaf af sér. Hafi nú engið t. d. gefið af sér 100 hesta af heyi og slæjutollurinn sé metinn 30 aurar, gerir þetta samtals 30 krónur. Hafi nú alt afgjaldið af jörðinni verið 60 krónur, ætti landskuldin eftir breytingartillögu minni hlutans að lækka um helming, og sjá allir, að það nær ekki nokkurri átt, þar sem tún, beitiland o. s. frv. er alt óskemt og engjaskemdirnar nema ef til vill ekki nema litlum hluta af útheyskapnum. Það er öllum mönnum sjáanlegt, að svona grundvöllur getur ekki verið réttur, og meðfram af þeirri ástæðu verð eg að telja varhugavert að samþykkja umrædda breytingartillögu minni hlutans. Þá var komið nón og ýmsir beðið sér hljóðs, frestaði því forseti þingfundi til kl. 5 síðdegis.



Það eru aðallega tvö atriði, sem eg legg áherzlu á. Annað er um það, hver kosta skuli byggingar á jörðum, og hitt um það, hver bæta skuli ef jarðir skemmast. Mér virðist mikil hætta vera á því, að húsakynni verði vanalega vond, ef leiguliðar eiga að byggja upp hús á jörðunum, vegna þess að leiguliðar eru vanlega fátækir. Þeir taka nú við jörðunum vanalega með álagi, og má geta nærri, að það er ekki svo vel úti látið, að bygt verði fyrir það. Mér finst hitt ólíku sanngjarnara, að eigandi jarðar eigi húsin og taki þá þess meiri leigu af jörðunum, sem hann kostar miklu til bygginga. Líka er miklu betra fyrir leigjandann að borga meiri leigu en að eiga álagið alt af yfir höfði sér. Hann veit þá, hvað hann á og hvað hann á ekki. Eg gæti látið vera að tala um málið ef að eg væri viss um að þingmenn hefðu lesið álit minni hlutans. En af því að ekki stendur mikið af okkur upp úr skjalabunkanum, sem hleður niður á hverjum degi, þá get eg búist við því, að menn hafi ekki lesið það. Eg vil því leyfa mér að segja nokkur orð um breytingartillögur mínar. Mér virðist það alveg röng stefna, að láta leiguliðana bera ábyrgðina á því, að jarðirnar skemmist. Það er líka gagnstætt almennri venju, að eigendur beri ekki ábyrgð á þeim skemdum á eigum sínum, sem eru öllum ósjálfráðar. Það er miklu betra fyrir leigjandann, að borga hærri leigu og bera ekki ábyrgðina, heldur en að bera að sínum hlut ábyrgóina á skemdum og borga lágt eftirgjald. Mér finst það líka alveg óhafandi ákvæði í 17. gr. ábúðarlaganna, sem nú gilda. Það er ekki tími til að reikna út hækkunina, sem verður á landskuldinni fyrir þessar kvaðir, sem leggjast á eigandann. Gerum samt ráð fyrir að hann byggi torfbæ, sem standi að öllum líkindum í 30 ár, þá ætti hækkunin að nema 6%, sem er ekki er of mikið, ef húsið er vel gert. Það er augsýnilegt, að eigendur, sem gerðu vönduð hús t. d. steinbæi, kæmust af með mínna en að reiknuð væri 4%, því að húsin entust þá lengur. Eg reiknaði út einu sinni í öðru máli, að lán væri fullgreitt á 75 árum með 5% og mættu vextir þá vera 4,85. Eg hefi því miður ekki haft hentugleika til að reikna þetta nú, og hefi ekki tekið logarithmana með mér. Eg vona að mönnum skiljist, að þetta sé engin frágangssök. Með þessum hætti fellur kostnaðurinn jafnt á báða, leiguliða og jarðeiganda. Að öðru en þessu er eg alveg sammála nefndinni. Það er að eins 4. og 5. gr., sem oss skilur á um. Um hag eigandans er nægilega séð í 5. gr. Á leiguliða legst viðhaldið að öðru en eðlilegri fyrningu. Þessar greinir eru meginatriði frumvarpsins, og ef þær eru ekki teknar með, sé eg ekki, að gagn sé í frumvarpinu.  (Sig. Sigurðsson: 3. gr.)  . Þá grein met eg einskis. Ef nokkuð er, þá virðist mér hún helzti djarftæk á eignir manna, þar sem jarðeigendum er gert að skyldu að greiða fyrir jarðabætur, hvort sem þær eru haganlegar eða ekki. Að öðru leyti gerði eg ekki ágreiningsatriði í nefndinni; eg taldi frumv. skaðlaust. Eg veit ekki, hvort höfundur frumvarpsins ætlar sér að blása lifandi anda í þær greinir, sem nefndin ætlar sér að drepa, en þó býst eg við því.



Það er rétt hjá háttv. þm. Dal. (B. J.), að ágreiningurinn er meira í orði en á borði. Nefndin er í sjálfu sér ekkert mótfallin 4. og 5. gr., en Þykir viðurhlutamikið að leggja til að samþykkja þær nú. Nefndin játar, að það sé æskilegast, að lögin um skyld efni séu í heilum bálkum, en sá er galli á, að meðan menn eru að þreifa fyrir sér um, hvað hentast sé, þá er ekki unt að gefa út heila lagabálka; þá verða umbæturnar að koma í smápörtum, unz föst niðurstaða er fengin og þá fyrst getur verið að tala um að fella in dreifðu lagaákvæði inn í einn bálk. En það sem gerir, að nefndin treystir sér ekki til að mæla með 4. og 5. gr. frumv., er það, að bæði er málið vandasamt og ekki nægilega undirbúið. Stjórn búnaðarfélaga Íslands hefir fjallað um málið og telur ekki ráðlegt að vinda bráðan bug að því. Það þarf að fá fasta undirstöðu, reynalan þarf að kenna mönnum, áður en ákvæði eru gerð hér að lútandi. Byggingarefni er enn ekki nægilega rannsakað. Og enn fremur má benda á það, að ef miklar breytingar ætti að gera á byggingarlagi sveitabæja og öðrum þeim sem standa í sambandi við það, mætti ekki minna vera en löggjafarvaldið sæi mönnum fyrir nægri leiðbeiningu í þessum efnum. En sá er enginn, sem það starf hafi með hönd um. Guðmundur prófessor Hannesson hefir oft svarað fyrirspurnum víðsvegar af landinu um fyrirkomulag á húsabyggingum til sveita, en það hefir hann gert af því, að honum er málið áhugamál, en engin skylda liggur á honum í þessu efni. En þótt hann hafi um langan tíma haft sterkan áhuga á að rannsaka þetta efni, þá er vitanlega ekki um jafnvíðtækar rannsóknir að ræða, sem gera mætti ráð fyrir, ef sérstakur maður væri fenginn til þess, sem ekki hefði annað starf með höndum. Sá maður, sem veitir leiðbeiningar um kirkjusmið og íbúðarhúa á prestssetrum, Rögnvaldur Ólafsson, hefir meira en nóg á sinni könnu. Það sem hér á ríður, er að gera sem mest af litlum efnum. Þótt það sé gott að bæta húsakynnin, þá er hagurinn að því að eins óbeinn. Í fyrri landbúnaðarnefndinni, sem að eins var skipuð 3 mönnum, var þetta atriði tekið til íhugunar, og taldi hún þörf á sérstakri leiðbeiningu í þessum efnum. Það getur verið örðugt jafnvel að fá góða smiði til verksins, og það er ekki lítið fé, sem menn hafa oft tapað á því, að smiðirnir hafa ekki kunnað nógu vel til verksins né verið nógu vandvirkir. Það er nauðsynlegt, áður en út í meira er ráðist, að kynna sér húsakynni um landið og sambandið milli leiguliða og landsdrotna; ekki er víst, að alstaðar eigi sama við. Ef til vill græddist töluvert við það, að bera málið undir almanna dóm, og leita álits sveitarstjórna. Það fer fjarri því, að meiri hlutinn leggi nokkurt kapp á það, að sporna við framgangi þessa nýmælis um húsabyggingarnar, en hann vill ekki bera ábyrgð á því, að þetta sé nú lögleitt.



Það er satt, að vér höfum enn ekki reynt, hvernig bezt sé að gera hús. En þúsund ára reynsla er þó nokkurs verð, og hún er sú, að mönnum liður sæmilega í vel gerðum torfbæjum. Mér skilst, að meiri hluti nefndarinnar haldi, að það sé ætlun mín, að þegar í stað skuli vera farið að endurbæta húsakynni hér á landi. En svo er ekki. Hér er um það eitt að ræða, að fyrningin lendi á eigendunum, en ekki á leiguliðum, en enga skyldu til húsgerðar fyr en þar að kemur. Um kostnaðinn er það að segja, að hann er samur, hvort sem eigandi eða leiguliði gerir húsin. Hann er kominn undir því einu, hversu dýrt efni er valið, t. d. steinn; það er þá hentugra, að jarðeigandi beri kostnaðinn, heldur en leiguliði, sem ekki getur flutt steinhúsið og á ef til vill örðugt með sölu þess. Með þeim hætti sem nú er, getur ekki verið að ræða um annað en lélegar skemmur, þar sem lífi og heilsu fátæklinganna er hætta búin. Það er satt, að þörf er á leiðbeiningum í húsagerð upp til sveita. Nú vill svo vel til, að fyrir þinginu liggur umsókn frá manni, sem numið hefir húsagerð í Noregi og steinsteypu að auki, ef svo mætti reynast hentara hér á landi. Er sá maður inn efnilegasti, hefir brotist áfram af eigin ramleik, við ágætt lof frá skólum þeim, sem hann hefir verið í. Eg veit ekki, hvort fjárlagalefndin hefir sint þessu, annað hvort beint eða þá hugsað sér, að styrkur til þessa manns fælist í fjárveitingunui til búnaðarfélagsins. Ef svo er ekki, er ekki annað fyrir en að þingmenn beri upp tillögu um þetta, og mætti þá gera ráð fyrir því, að háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) gerðist þar flytjandi að. Eigandi og leiguliði - þurfa jafnt leiðbeiningarinnar við. Þeir leggja báðir nákvæmlega í sömu hættu og í sama kostnað. En að leita til sveitarstjórna og sýslunefnda um þetta, er ekki til annars en að tefja fyrir málinu. Þær hafa engu meiri kunnáttu á þessum hlutum en sjálfir þeir, og geta þess vegna ekkert sagt nema það, sem hver maður getur sagt sér sjálfur. Það þarf ekki að leita til neins um það, hvort réttara sé að eigandi beri ábyrgð á eign sinni eða leiguliði. Það liggur í augum uppi. Háttv. framsögum. meiri hlutans  Þetta snertir einnig rétt mat á landinu og lánatraust þess: Það er ekki sama, þegar jörð er metin til dýrleika og farið er eftir landskuldinni, hvort hún er í réttu samræmi við landið og landgæðin eða hún er fólgin í einhverjum kvöðum; sem. engum dettur í hug aðameta, en eru: þó til. Sú áhætta, að mega alt af búast við því að þurfa að reisa hús af nýju, ef slys vildi til, sem alt af getur komið fyrir, er ekki reiknuð til peninga. Það eru miklar tekjur fyrir eigandann, að losna við þá ábyrgð. En ef hún hvíldi á honum, sem sanngjarnt en þá yrði hann að hækka afgjaldið, en við það yrðu kjör leiguliða ekkert verri. Með þessu: móti yrði komist nær sannvirði landsins og á því er engin vanþörf. Matið á landinu er svo hlægilegt, að það er ekki talið meira virði en sem svarar andvirði afurðanna á einu ári. Og þegar maður ætlar að taka lán út á jörð, þá segir hann að hún sé svo og svo stór, en kosti ekki meir en þetta. Að svo mæltu læt ég útrætt um málið. Eg áfelli ekki varfærni meiri hlutans, en ég spái, að þegar málið kemur næst fyrir Alþingi, þá verði það jafnvel undirbúið



Eg byst við að eg hallist að því, að greiða atkvæði með tillögum meiri hlutans. Ekki fyrir það, að þau ákvæði, sem meiri hlutinn leggur til að feld verði burt, hafi ekki minn samhug. T.d. ákvæðin í 1. gr. hafa fullkomlega minn samhug. Eg hefi séð, að ábúð á þeim jörðum, sem bygðar eru til eins árs í senn, er in athugaverðasta. En hvernig sem eg hefi brotið heilann um þetta atriði, hefi eg ekki getað séð, að meðan eignarréttinum er eins háttað og nú, sé hægt að kippa þessu í lag án þess að brjóta í bág við almennan hugsunarhátt manna. Eg er hræddur um, að þau ákvæði geti aldrei þrifist, sem hefla eignarfrelsi manna og særa réttarmeðvitund þeirra. Það er hart og nokkuð einhliða, að neyða jarðareiganda til að byggja jörð sína til svo og svo langs tíma, einkum þegar hann fær ekki samarétt í móti, sem sé tryggingu fyrir því, að leiguliðinn haldi uppi ábúð á jörðinni jafnlangan tíma. Eg er þessu máli talsvert kunnugur, því að eg hefi haft með höndum að byggja jarðir nú undanfarið. Það kemur oft fyrir, að jarðir falla í leiguverði í bili, 1–2 ár; t. d. vegna Ameríkuferða eða annars burtu flutnings úr vissu bygðarlagi, og geta þá á þeim tíma ekki bygst nema fyrir sáralitið- eftirgjald. Ef jarðeigandi mætti nú ekki byggja jörð sína nema til lán tíma, yrði hann annað hvort, að láta hana standa óbygða þennan tíma, eða byggja hana sér í stórskaða, því að venjulega líður ekki á löngu þangað til jarðirnar eru komnar í sæmilegt leiguverð á ný. Eg get nefnt dæmi: Árið 1888 var eg á ferð um Húnavatnssýslu. Þá voru 14 jarðir í eyði í Víðidalnum og þar á meðal ein bezta jörðin í sveitinni. Ef jarðareigendurnir hefðu þá átt að byggis þessar jarðir til lífstíðar, eða þó að ekki hefði verið nema til 10 ára, hefði það verið þeim til mikils skaða, í stað þess að byggja þær tilbráðabirgða með lágu eftirgjaldi, sem þeir gátu svo hækkað þegar batnaði í ári. Mér er kunnugt, um, að ekki leið á löngu þangað til Víðidalurinn hafði reist sig við aftur. Ef halda ætti ákvæðunum í 1. grein, að enga jörð mætti byggja skemur en til 10 ára í senn, ætti að binda það því skilyrði, að afgjald fengist eigi lægra en áður hefði verið, eða jafnhátt og það væri metið af tilkvöddum mönnum. Þó væri þetta enn tilfinnanlegra, ef jarðeigendum væri gert að skyldu að eiga dýr hús á jörðum sínum. Eg játa reyndar, að það er hvorki heilt né hálft, sem jörðunum fylgir af húsum, og fyrirkomulagið er yfirleitt ilt eins og stendur. Trassfengnir leiguliðar borga að eins lágt afgjald af jörðum, en níða niður alt sem á jörðinni stendur. Góðir leiguliðar, sem gera sér að skyldu að hressa við jarðarhúsin, borga með því skatt fyrir það sem trassarnir hafa nítt niður. Allar endurbætur húsanna koma þannig niður á þeim góðu leiguliðum. Úr þessu þyrfti vissulega að bæta. En hugsunarhátturinn er nú sá, að menn vilja hafa landskuldina sem lægsta, og þess vegna er hætt við, að sá landsdrottinn, sem húsaði vel jörð sína, fengi aldrei skaplega rentu af því fé, sem hann legði í það. Og það verður ekki heimtað af nokkrum manni, að hann leggi fram það »kapital« sem hann fær enga eða ekki nema hálfa rentu af. Í sveitunum er það svo, að menn vilja hafa landskuldina sem lægsta, og hæfilega mikið hærri landskuld fyrir þau gæði, að jörðin sé vel hirt og vel húsuð, er ófáanleg. Meðan svo standa sakir, verða jarðeigendur illa haldnir af því að húsa vel jarðir sínar. Þess vegna skaut eg því fram, einu sinni hér á þingi, hvort ekki mundi heppilegra að leiguliðar ættu öll hús á þeim jörðum, er væru bygðar upp á lífstíð. Þetta yrði líkt og á sér stað um erðafestulöndin, því að þar eiga ábúendurnir að jafnaði öll mannvirki. Auðvitað yrði að tryggja leiguliðum það, að þegar þeir fara burt, þá fengju þeir verð fyrir öll nauðsynleg hús sín eftir mati úttektarmanna. Þetta yrði ekki svo ýkja stór breyting frá því sem nú er, þegar litið er til þess, hvað jarðeigendur eiga fá hús á þeim jörðum, sem lengi hafa verið í ábúð. Eg er ekki í neinum vafa um, að þetta leysi gátuna eins vel, ef ekki betur, en að landsdrotnar legði til nauðsynleg hús að öllu leyti. Og þetta mundi hafa annað í för með sér, sem líka er gott, leiguliðarnir mundu verða bundnari við jörðina og ekki þjóta þaðan eins títt í burt og nú á sér stað. Þegar leiguliðinn hefir fengið sanngjörn kjör við að búa, má honum ekki vera gert alt of auðvelt að kasta öllu frá sér, hvað lítill vindblær sem blæs á hann af kringumstæðunum. Það verður að láta hann finna til ábyrgðarinnar, sem á honum hvílir, af því að hafa fengið þessi kjör, líkt eina og ef hann ætti jörðina sjálfur. Sökum þess, að ekki er auðvelt að sjá, hvor vegurinn er betri, og af því að eg álít, að ekki sé svo nákvæmlega búið um þetta ákvæði í frumvarpinu, sé eg mér ekki fært að fylgja frumv. að sinni. Loks er eitt atriði í 5. gr., það að fyrning á húsum skuli ekki hvíla á leiguliða. Það hefir alt af verið svo, að fyrning hefir hvílt á leiguliða. Hann hefir sömuleiðis bygt upp húsin þó að landsdrottinn hafi kostað bygginguna að einhverju leyti, t. d. þegar hús hafa brunnið eða því um líkt. Þetta er sanngjarnt. Því að í fyrsta lagi er það undir því komið, hvernig byggingin er gerð, hver fyrningarhættan verður, og í öðru lagi er það fyrst og fremst á valdi leguliðans sjálfs, hvað fyrningin verður mikil árlega. Hún veltur á því, hvernig viðhaldið er og hver hirðingin er. T. d. ef oft er látið hitna í hlöðu, þá fúnar hún á fáum árum, eða ef ekki er hirt um að hafa stromp á henni. Eg tek þetta til dæmis. Það er því ekki sanngjarnt, að fyrningin sé á ábyrgð landsdrottins. Þetta er heldur ekki annað en reikningaspursmál, því að ef þessi skylda hvílir á leiguliðanum, geldur hann þeim mun lægra af húsunum í eftirgjald.



Eg hefi skrifað undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara, og vil eg að eins í stuttu máli gera grein fyrir, hvers vegna eg gerði það. Fyrst skal eg geta þess, að mér er sárt um 1. gr. eins og hún er, og gat þess vegna ekki verið nefndinni sammála um að fella hana burt, jafnvel þó að eg gerði það ekki að ágreiningsatriði. Eg kannast við, að það er yfir höfuð erfitt að semja lög um samband landsdrottins og leiguliða. Það sem einna mest er talið leiguábúðinni til ókosts, er það, hvað ábúðartiminn er takmarkaður og jafnvel óviss, ef vanrækt er að setja fasta skilmála. Jarðeigendur vilja oft af ýmsum ástæðum komast hjá því að byggja jarðir sínar til langs tíma í einu. Stundum er það eðlilegt, ef þeir búast við að þeir sjálfir eða skyldulið þeirra taki við jörðinni. En stundum er það einungis - af því, að þeir hugsa sér að geta við annað tækifæri komist að hærri leigumála. Þeir vilja því hafa vaðið fyrir neðan sig og byggja jarðirnar til sem styzts tíma, eða með því skilorði, að leiguliðarnir verði að fara þegar þeir vilji vera láta. Með þetta fyrir augum setti eg þetta ákvæði í 1. gr., að aldrei mætti byggja jörð til skemri tíma en 10 ára. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) fer fram á það í þingsályktunartill. sinni, að allar jarðir séu bygðar ævilangt, en þeir sem telja 10 ár of hörð skilyrði, geta þá líklega ekki frekar felt sig við það. Þegar ræðir um þetta mál, er það annars alt af inst í huga mínum, að hér ætti alls ekki að vera um neinar leiguliðaábúðir að ræða, heldur ættu allar jarðir hér á landi að vera annaðhvort landssjóða eign eða þá í sjálfsábúð. En þessu takmarki verður eflaust erfitt að ná, hvor leiðin sem farin er. Þá get eg ekki verið meiri hluta nefndarinuar sammála um að fella burt 4. og 5. gr. Minni hlutinn, háttv. þm. Dal. (B. J.), hefir gert breyt.till. við þær greinar, sem hann að líkindum hefir gert sér von um að eg gæti aðhylzt. En eg verð að segja, að breytingar hans hafa ekki bætt efnið, þó að mér sé sennilega skylt að viðurkenna, að orðalagið er betra, enda er það kunnugt, hversu orðhagur sá maður er. En þó að eg viðurkenni, að hann hafi klætt greinarnar í betri búning, get eg ekki fallist á þær að efni til. Hann (B. J.) sagði, að 4. og 5. gr. hefðu verið steindrepnar af meiri hluta nefndarinnar. Þetta er ekki rétt af þeirri ástæðu, að nefndin viðurkendi, að stefnan sem í greinunum felst, væri rétt. Þar að auki á það eftir að koma undir úrskurð deildarinnar, að minsta kosti ef tillögur minni hlutana verða feldar. Háttv. þm. S. Þing. (P. J.) hafði ýmislegt að athuga við 4. og 5. gr. Mér þótti það undarlegt, því að eg man ekki betur en að þær eigi einmitt rót sína að rekja til hans frá þinginu 1909. Hann átti sæti í landbúnarnefndinni, sem þá var skipuð, og samdi hann þá þessar greinar, ef eg man rétt. Um athugasemdirnar við það, að leiguliði sé skyldur að halda jarðarhúsum við, svo að þau rýrni ekki að öðru en fyrningu, má geta þess, að því mætti breyta til 3. umræðu. Í greininni er reyndar ekki gert ráð fyrir því, að svo skuli endilega vera, heldur er það gert að gert að samningsatriði milli landsdrottins og leiguliða. Um það, hvort hentugt sé að fyrirskipa með lögum, hve mikið af húsum skuli fylgja jörðunum, og að jarðeig: andi sé skyldur til að byggja upp á þeim jörðum, þar sem húsin álítast ekki nægileg, geta verið mjög skiftar skoðanir. Stefnan er sú, að jarðeigendurnir eigi húsin á jörðum sínum. Ástandið hér sunnanlands, t. d. austan fjalls, er það, að jarðarábúendurnir eiga flest húsin, að minsta kosti þar, sem þau eru sæmilega góð. En þetta er að eins tímaspursmál. Þegar ábúendaskifti verða, kemst það smátt og smátt á, að húsin verða eign jarðeigandans. Þessu er líka svo háttað alstaðar í útlöndum, þar er sami eigandinn að húsunum og jörðunum, og hann leigir sloan hvort tveggja. Eg tel víst, að þó að ýmislegt kunni að vera athugavert við þetta, þá verði þetta framtíðarstefnan hér á landi. Að svo mæltu skal eg ekki segja meira, en greiði atkvæði samkvæmt þessu, er eg hefi nú sagt.



Eg þykist ekki þurfa að fara mörgum orðum um þetta mál að þessu sinni. Eg gerði grein fyrir því við 1. umr. hvernig málið er til komið. Að eins skal eg benda á, að tvö aðalatriði frumvarpsins eru þau, að vöxtum af gjafasjóði Jóns Sigurðssonar frá Böggversstöðum handa fátækum í Eyjafjarðarsýslu megi verja til kornforðatryggingar innan sýslunnar. Og í öðru lagi, að allar fjárveitingar úr sjóðnum skuli veittar að tilhlutun sýslunefndarinnar í Eyjafjarðarsýslu og bæjarstjórnarinnar á Akureyri. Um breyt.till. meiri hluta nefndarinnar er það eitt að segja, að hún ræðir um það, að bæjarstjórnin á Akureyri hafi sama tillögurétt um fjárveitingar úr sjóðnum og sýslunefndin í Eyjafjarðarsýslu, og bærinn njóti sömu hlunninda og sýslubúar, enda hefir svo verið, og byggist það á því, að Akureyrarbær var óskiftur hluti Hrafnagilshreppa þegar gjöfin var gefin, og fekk fyrst sín sérskildu réttindi og aðskilinn fjárhag eftir 30. ár, það er því. fyrir vangá, að þetta - ákvæði var ekki skýrt tekið fram í frumvarpinu. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en að því leyti sem nefndin hefir ekki getað fylgst að máli, veit eg að minni hlutinn muni gera grein fyrir þeim ágreiningi.



Eg hefi þegar gert grein fyrir skoðun minni á. þessu máli í nefndarálitinu. Eins og það ber með sér, tel eg það ekki rétt, að breyta síðasta, vilja manna án þess að brýn nauðsyn krefji. Og eg sé ekki, að slík nauðsyn sé fyrir hendi. Tilætlun meiri hl. nefndarinnar er sú, að tryggja það, að ætið séu til nægar kornbirgðir í. Eyjafj.sýslu. Eg hefi grenslast eftir því hjá nefndarmönnunum, hvernig þeir hugsuðu sér að framkvæma þetta, og skildist mér þá sem tvo vegi mætti fara. Önnur leiðin er sú, að nefndin ætlast til að keyptar séu árlega 1200 tunnur af korni, og skal þær geyma á ákveðnum stað þann tíma ára sem íshætta er. Það vita nú allir, að ekki er hægt að geyma korn í fleiri tugi ára, og er því meining nefndarinnar, að því er mér virtist, að selja kornið aftur. Með þessu móti er sjóðurinn gerður að verzlunarfyrirtæki, og þá sjá allir, að svo gæti farið, ef korn lækkaði í verði, að sjóðurinn tapaði miklu fé, þó að hann á hinn bóginn gæti líka grætt, ef það stígur í verði. En eg get alls ekki felt mig við það, að svona sjóðir séu gerðir að verzlunarfyrirtæki. Þá er hin leiðin sú, að fá einhvern kaupmann til að hafa alt af fyrirliggjandi 1200 tunnur af korni, og greiða honum árlega 75 aura fyrir hverja tunnu. Það yrðu þá 900, kr. á ári, sem eyddust þannig af vöxtum sjóðsins. En eg sé ekki, hver trygging er fyrir því að kaupmaðurinn hafi í raun og veru 1200 tunnur af korni fyrirliggjandi, þó að honum sé lofað 75 aurum fyrir hverja tunnu, en hitt get eg skilið, að kaupmaðurinn vildi gjarnan fá þessar tekjur. Það er aðallega vegna þessa atriðis, sem eg er á móti frumv. Eins og eg hefi áður getið, stríðir það að nokkru leyti á móti siðasta vilja gefandans. Mér finst það ekki vera rétt, að skerða sjóðinn á þennan hátt, heldur ætti að láta vextina leggjast við hann þangað til hann væri orðinn t. d. 200. 000 kr. eða svo, og fara þá fyrst að tala um, hvað gera skuli við vextina.



Eg virði þessa skoðun minni hlutans, að svo miklu leyti sem hún getur talist skynsamleg. En eg sé ekki, hvernig sjóðurinn getur eftir hana tillögum orðið að nokkrum notum í næstu framtíð, eða með öðrum orðum, að vilji gefandans geti orðið framkvæmdur. Eg held, að það megi treysta því, að þeir menn, sem ráða eiga úthlutun úr sjóðnum, fari svo hyggilega með hann sem kostur er á. - Reynslan sýnir það ársárlega, að kornbirgðir eru ekki fyrirliggjandi í verzlunum að haustinu til, eða í það minsta ekki við Eyjafjörð. Menn búast ekki við að ís teppi samgöngurnar, og vilja því ekki liggja með miklar birgðir svo mánuðum skiftir. En íshættan vofir yfir og ógnar mönnum þegar minat var. Það hlýtur því að vera öllum sjáanlegt, að hér er að ræða um ið mesta nauðsynjarmál fyrir héraðið. Það er annara nokkuð undarlegt, að þeir menn, sem þetta mál skiftir ekki miklu, skuli vera að leggjast í götu fyrir það, og þannig koma í veg fyrir að vilji gefandans og tilætlun geti orðið í verkinu. Þessar tvær leiðir, sem háttv. framsögum. minni hl. (G. E.) var að tala um, að meiri hl. hefði hugsað sér að kaupa 1200 tunnur af korni eða kornforðatryggingu hjá einhverjum kaupmanni, hafa mönnum báðar komið til hugar. En það er engu slegið föstu um þetta, og vel getur verið, að heppilegasta leiðin sé ekki fundin enn, til úrlausnar þessu merkilega máli. En því má þingið treysta, að þeir, sem með féð eiga að fara, fari með það svo tryggilega, sem unt er, því hér er sýslu- og bæjarfélagið að fara með sitt eigið fé, en ekki annara. Eg álít svo ekki þörf að fara fleiri orðum um málið, því eg ætla að háttv. þingdeildarmenn hafi gert sér ljósa grein fyrir, hvernig þeir greiði atkvæði.



Eg gleymdi áðan að minnast á eitt atriði, sem eg hefi tekið fram í áliti mínu, að ef á að breyta fyrirkomulagi sjóðsins, þá tel eg það réttast, að umboðslega leiðin sé farin. Mér hefir verið sagt, að menn hafi snúið sér til stjórnarráðsins með þetta mál, og að það hafi ekki viljað hafa neitt með það að sýsla. Og eg skil það mætavel, að stjórnarráðið kæri sig ekki um að breyta þessum reglum. - Annars skal eg taka það fram, að mér er þetta ekkert kappsmál, en þar sem talað er um vilja hins góða gefanda, þá efast eg um, að það hafi verið vilji hans, að verja vöxtum sjóðsins til þess að greiða einhverjum kaupmanni á Akureyri 900 krónur árlega. Eg býst við, að flestir verði mér sammála um það, að ekki sé ástæða til að búast við hallæri á næstu 20 árum. En á 20 árum nema vextir sjóðsins 30,000 kr. Og mér finst viðkunnanlegra að sjóðurinn eigi þessar 30,000 kr. eftir 20 ár, heldur en að hafa borgað þær til einhvers kaupmanna á Akureyri, hvort sem það væri tóbakssali eða kornvörukaupmaður.



Eg álít þessi mótmæli háttv. framsögum. minni hlutana (G. E.) stafi af ókunnugleika hans. Hann hefir líklega ekki kynt sér, hvernig til hagar á þessum hluta landsins, að það geta liðið missiri án þess að nokkrar skipagöngur geti átt sér stað á því svæði, sem hér er um að ræða. Það er þess vegna nauðsynlegt, að þau stjórnarvöld, sem hér að standa, geti fengið umráð yfir þessu fé, svo að það geti komið að tilætluðum notum. Allur útreikningur háttv. framsögum. minni hlutans er á röngum grundvelli bygður, því að það hefir ekkert verið ákveðið um, hvernig verja skuli vöxtum sjóðsins. Og eg hygg, að það muni vera óhætt að treysta því, að bæjarstjórn Akureyrar og sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu muni vera fult eins færar um að ráða fram úr því eina og háttv. framsögum. minni hl. (G. E.). Þess vegna er rétt, að deildin verði við framkomnum óskum þeirra manna, sem hlut eiga að máli, og geri ákvarðanir um notkun sjóðsins, svo hann geti náð tilgangi sínum. Eg skil ekki þá hugmynd, að halda áfram að safna þessu fé, án þess að við því sé hreyft. Ef vandræði bera að höndum, þá þarf að vera heimilt að nota fé sjóðsins. Og það er ekki víst, að það yrði eyðslufé. Kornið getur að líkindum ekki orðið ónýtt, því að alt af er hægt að fá kaupendur að birgðunum. Það gæti komið fyrir í góðum árum, að lítil ástæða væri til að kaupa kornbirgðir, og það mætti líka draga það í lengstu lög, þangað til að búast mætti við hafís, enda þótt heimilað væri. Yfir höfuð get eg ekki annað sagt, en að útreikningur háttv. framsögum. minni hlutans sé á engum rökum bygðar, þar eð enn er ekki afráðið um, hvernig eða að hve miklu leyti því fé verður varið, sem heimilað kann að verða til þess að koma í veg fyrir bjargarskort. Eg vona, að það þurfi nú ekki að fjölyrða meira um jafneinfalt mál og þetta, og eg býst við að menn sjái, að meiri hlutinn hafi réttara fyrir sér en minni hlutinn.



Eg vil enn einu sinni leyfa mér að brýna það fyrir hv. deild, að það, að brúka alla vegtina árlegg af sjóðnum - og það jafnt í góðum árum og vondum - sem er á móti tilgangi gefandans. Frumv. yrði ekki til annars en þess, að vextirnir af sjóðnum færu bara í kaupmennina. Háttv. þingm. fanst það undarlegt, að sjóðurinn ætti að aukast. Það finst mér og fleirum vera alveg sjálfsagt. Eg kann ekki við að löggjafarvaldið fari að breyta ákvæðum gjafasjóðsins þannig, að það fari í bág við síðasta vilja gefandans. En ef það er talin nauðsyn, til þess að breyta fyrirkomulagi sjóðsins, þá finst mér langeðlilegast að stjórnin geri það, eins og eg þegar hefi tekið fram.



Eg þarf ekki að vera margorður um þetta mál. Það var litið rætt og ekkert haft á móti því við 1. umr. Síðan hafa fram komið fáeinar breytingartillögur og vil eg leyfa mér að skýra þær dálítið og um leið drepa dálitið á sumar frumvarpsgreinarnar, sem eru í einhverju frábrugðnar fyrri veðdeildarlögum. Í 1. gr. er gert ráð fyrir því, að landssjóður leggi 5000 kr. á ári til þessa veðdeildarflokks fyrstu 5 árin, eftir að flokkurinn er settur á stofn. Er það nákvæmlega það sama sem gert var, er 1. veðdeildin var stofnuð. Þá er í 3. grein berum orðum tekið fram, að landssjóður ábyrgiat þessa deild, en þetta atriði er að því leyti frábrugðið eldri veðdeildarlögunum, að hér er það tekið fram með berum orðum að landssjóður skuli ábyrgjast þennan veðdeildarflokk, sem ekki hefir verið gert við þá fyrri. Þetta er tekið hér skýrt fram, vegna þess, að það þykir sjálfsagt að land:ð beri ábyrgðina - af því að ákvæðin í eldri veðdeildarlögunum eru þannig, að rentuseðlar verðbréfanna eru gjaldgengir í landssjóð, og að ómyndugra fé megi verja til að kaupa þau. Flestir, ef ekki allir, lögfræðingar skilja þetta þannig, að landssjóður beri ábyrgð á bankavaxtabréfum veðdeildarinnar. Önnur aðalbreytingin er sú, að í stað þess að áður var veðdeildunum gert að skyldu að hafa 1/6 þeirra bréfa, sem í umferð voru, liggjandi í verðbréfum sem tryggingu fyrir hverjum flokk, er þar nú ákveðið, að lántakendur skuli bera sameiginlega ábyrgð, er nemi 10% af lánum þeirra. Beri tjón að höndum, þá má verja 10% af því sem menn skulda til þess að bæta hallann áður en tekur til ábyrgðar landssjóðs. Við 7. gr. er gerð sú breyting, að bankastjórninni er gefin heimild til að láta fara fram skoðunargerð á fasteignunum, sem bankinn hefir í veði, á kostnað lántakanda. Þetta þótti nefndinni nauðsynlegt til þess að veðdeildinni sé ekki nein hætta búin af því ef veðið skyldi rýrna í verði. 8. gr. er in sama og áður, að öðru leyti en því, að þar er gert ráð fyrir því að, ef til óhappa kæmi, þá ábyrgist lántakendur sameiginlega skuldbindingar - veðdeildarinnar um 10% af skuldum þeirra, eins og áður er sagt. Í 9. grein er ákveðið, hvað mest megi lána út á fasteign og hvað megi minst lána úr veðdeild. Fyrra atriðið er gert til þess, að eigi verði óeðlilega há lán veitt út á neina eina- fasteign, sérstaklega hús, og síðara ákvæðið til þess, að fyrirbyggja of smá og ástæðulausa viðbótarlán úr veðdeild, sem bankarnir ættu þá heldur að lána. Í 11. gr. er gert ráð fyrir, að hver lántakandi greiði 1% í varasjóð um leið og hann tekur lánið. Þetta er aðallega gert til þess að safna í varasjóð, en auk þess til þess að tryggja landssjóð og gera bréfin seljanlegri. Hér er farið svo varlega í sakirnar að ekki er tekinn nema 1%, þar sem dönsk lánafélög taka meira, 2% í þessu skyni. En þegar eigandaskifti verða á fasteigninni, sem veðið hvílir á, þá skal kaupandinn greiða 2% af upphæðinni, sem þá hvílir á eigninni. Er þetta gert einnig til þess að auka varasjóð og tryggja landasjóð. Í 12. gr. er gert ráð fyrir því, að nýr kaupandi, sem tekur lánið að sér, sem hvílir á eigninni, skuli innan 6 mánaða frá kaupdegi sanna eignarétt sinn yfir eigninni. Ætti engum að vera ofætlandi að gera það innan þessa tíma. Áður átti hann að gera það innan eins árs. Aðrar verulegar efnisbreytingar eru ekki á þessum og fyrri veðdeildarlögum. Og formið að öðru leyti er það sama og áður. Aðalbreytingin er sú, að reynt er að komast hjá því að verðbréfþurfi að kaupa til þess að setja að veði fyrir deildinni. Þá vil eg minnast á breytingartill., sem fram hafa komið við þetta frv. Það er þá fyrst breyt.till. við 7. gr. frá háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) stendur hún á. þgskj. 390. Það hefir ekki verið tími eða tækifæri til þess að bera hana undir nefndina og get eg því ekki talað hér fyrir nefndarinnar hönd um hana. En eg hygg að nefndin sé á sama máli og eg um. það, að hún geti fallist á fyrstu breytingartillöguna. En að hún hljóti að vera á móti hinum, sem miða að því að rýra tryggingu veðdeildarinnar. En í breyt.till. á þgskj. 402 er lagt til, að í stað: fullnægjandi: skírteini, komi: skírteini sem bankastjórnin tekur gild. Er þar bót á hinni breyt.till., á þgskj. 402 er lagt til, að í stað: fullnægjandi skírteini, komi: skírteini sem bankastjórnin tekur gild. Er það bót á hinni breyt.till., því bankastjórnin verður að geta ákveðið, hvað fullnægjandi skírteini sé. Mæli ég með því að 1. br. till á þgskj. 390 og br.till. við hana á þgskj. 402 verði samþykt.



Eg gat þess við 1. umr. þessa máls, að það væri ýmislegt, sem eg gat ekki felt mig við. Var það sérstaklega niðurlag 7. gr. Þar stendur: »Svo skal bankastjórninni heimilt þegar henni þurfa þykir, að láta skoðunargerð fara fram á fasteignum, þeim sem bankinn hefir að veði, á kostnað lántakanda«. Eg geri reyndar ráð fyrir að núverandi bankastjórn hugsi sér að beita þessu ákvæði á þann hátt, er framsögum. tók fram í ræðu um annað frumv., sem hér var til umræðu á dögunum um sama efni og atendur í þessari grein frumvarpsina, þannig, að bankinn mundi heimta vottorð um það að eignunum væri sæmilega viðhaldið, en fengjust ekki nein vottorð um það, að þá mætti bankinn senda menn til þess að skoða eignirnar. Þetta ákvæði sló miklum óhug á mig og mun hafa gert það á fleiri, því komið gæti sú bankastjórn, sem notaði sér þessa heimild helzt til freklega. Þetta ákvæði er talsvert varhugavert og mundi verða illa þokkað. Og víst er um það, að þegar þetta fréttist til Ísafjarðar, að frv. væri á leiðinni hér í þinginu um þetta efni, þá var kallaður saman borgara fundur, sem samþykki það að skora á þingið að fella þetta frumv. Þetta sýnir, hvernig menn mundu alment líta á þetta. Annars skal eg ekki tala mikið um þetta, þar sem háttv. framsögum. (B. Kr.) mótmælti ekki minni breyt.till. Eg er heldur ekki neitt mótfallinn breyt.till. við mína breyt.till. Eg þóttist altaf vita að það yrði bankastjórnin, sem myndi skera úr því, hvort skírteinin væru fullnægjandi, eins og hún sker úr því, hvort lántökuskjöl eru fullnægjandi. En 2. lið breyt.till. minnar get eg ekki fallið frá. Mér finst þetta vera nokkuð hár skattur ofan á aðrar kvaðir, sem ekki hafa verið áður. Þetta er gert af því, að hér er svo mikil verzlun með fasteignir, oft án beinnar þarfar - og sem sumir kalla brask - og rétt sé að skatta þessa braskara. Það er ekkert á móti því, en Skatturinn má þó ekki vera of hár, og það er hann hér, því það eru margir, sem kaupa og selja fasteignir af beinni þörf, og verða þeir að gjalda hinna og greiða þennan skatt. Þeirra vegna vil eg lækka þetta gjald. Mér sýnist því nægilegt að hafa þennan skatt 1%. Í þessu frumvarpi virðist mest vera hugsað um að tryggja veðdeildina, en minna um það að tryggja lántakendur. Það er ekkert út á það að setja, þó menn vilji tryggja fé bankans, en mér finst eiga að minsta kosti að taka eins mikið tillit til lántakendanna. Samábyrgðina, sem talað er um í 8. gr., kann eg ekki við. Býst eg við, að mönnum stafi óhugur af henni. En annars skal eg ekki fara fleiri orðum um hana, né frumv. í heild sinni, en vænti þess, að breytingartillögur mínar verði samþyktar, því þá verður frumv. nokkuð aðgengilegra.



Þegar um það er að ræða, að stofna nýja veðdeild og að sjá fyrir því, að bréf hennar seljist vel á útlenda markaðinum, þá verður að horfa til tveggja handa, til þeirra, sem taka lánin, og þeirra sem kaupa verðbréfin. Þetta hefir nefndin líka reynt að gera. Hún hefir reynt að haga því þannig, að tiltækilegt verði að selja bréfin, og því að eins er hægt að taka lán, að verðbréfin seljist. Hér dugir því ekki að eins að lita á hag lántakenda, heldur verður líka að sjá fyrir því, að bréfin seljist. Það er ekki til neins að fara að stofna veðdeild, nema að auðið sé að sjá fyrir því að bréfin seljist.



Eg hafði ekki búist við þessari brýnu þörf á að stofna nýja veðdeild við Landabankann. Bygði eg þá skoðun mína á því, hve óglæsilegt það er að taka lán í veðdeildinni eins og nú er. En eftir upplýsingum háttv. framsögum. (B. Kr.) má það vel vera að nauðsyn beri til þessa, og hefði eg því búist við því, að greiða atkvæði mitt með þessu frumv.; en þó vil eg ekki greiða atkv. mitt með öllum þessum nýbreytingum frá fyrri veðdeildarlögum. Í 1. grein er ákveðið, að landsjóður greiði tillag til veðdeildarinnar, 5000 kr. í 5 ár. Mér finst það óviðkunnanlegt að landssjóður borgi nokkurt tillag, og þá allra sízt svona hátt. Hitt er annað mál, að landssjóður borgaði tillag til 1. seríunnar vegna byrjunar-kostnaðarins. Í byrjuninni var það í óvissu, hvernig, gengi með veðdeildarbréfin. Þótti því ráðlegast að búa á allan hátt svo um hnútana, að bréfin þættu sem tryggust og að varasjóður safnaðist sem fyrat. Nú er kominn stór varasjóður og þess vegna minni ástæða til að landssjóður leggi þessa aukabyrði á eig. Það er afarnauðsynlegt fyrir Landsbankann og landssjóð, að bankinn standi á sínum eigin fótum. Það er því að eins óbein aðstoð, sem landssjóður á að veita bankanum. Þó tel eg þessa samábyrgð allra lántakenda samkv. 3. og 8 gr. mjög athugaverða og fráfælandi fyrir lántakendur; einkanlega er það athugavert fyrir þá, sem vilja taka lán út á jarðir. Þeir vilja, imynda eg mér, ekki vera í samábyrgð með þeim sem taka lán út á hús. Er þar ólíku saman að jafna, hvort lengur stendur í stað, verð jarðanna og húsanna. Er eg hræddur um, að þetta ákvæði fæli menn frá að taka lán, jafnvel meir en hættan í rauninni er, og einkum þá með góðu veðin. Annars vil eg engu um það spá. Reynslan verður að ekkert úr því. En heppilegra held eg að það væri fyrir veðdeildina að hafa aðra tryggingu en þessa. Þessi trygging er heldur ekki svo mikils virði. augum útlendra kaupenda yrði hún lítils virði. Og það er heldur ekki venja, eftir því sem eg veit bezt, að hafa svona tryggingu ójá veðdeildum. Slík trygging á sér stað hjá lánsfélögum, sem eru nokkurs konar samlagsstofnanir eða samvinnufélög, og er þá öðru máli að gegna. Þetta er nú það sem eg aðallega hefi á móti frumv. Eg vildi helzt greiða atkv. á móti þeim tveim gr. þess, sem eg get ekki felt mig við, af því að eg var ekki svo árvakur, að koma með breytingartill. Við þessa umræðu. Þó býst eg við, að eg greiði atkv. með 1. gr. í þetta sinn, til þess að drepa ekki frumv., þótt mér falli hún alls ekki.



Eg skal ekki svara miklu til þessa. En þó vil eg segja það að eg held að allir hljóti að sjá, að það, sem eftir er af 3. veðdeild endist ekki lengi, einkum þar sem 100 þús. kr. af því eru nú þegar lofaðar. Þess vegna er ekki nema um tvent að gera, annaðhvort að bankinn hætti við öll veðdeildarlán, eða þá að stofna nýja veðdeild og reyna að útvega markað erlendis fyrir bréf hennar. Þetta hefir bankastjórnin viljað benda þinginu á, en það ræður því, hvort heldur gert verður. Háttv. þm. S-Þing. (P. J.) átti bágt með að fella sig við þá breytingu nefndarinnar, að landasjóður leggi til þessar 25 þús. kr. samtals í 5 ár. Hann hefir þó sennilega sjálfur greitt atkv. með sama styrk til 1. veðdeildar árið 1900, og var upphæð hennar þ6 ekki nema i200 þús. kr., en hér er gjört ráð fyrir 6 milíónum kr., og má þá nærri geta, hvort hér er langt farið. Það er ekki til neins að gera ekki annað en setja veðdeildina á stofn að nafninu til og halda því svo fram, að landssjóður eigi engu til að kosta. Það á þá betur við að fella frumvarpið og hætta að taka lán erlendis. Þá álítur háttv. þm. samábyrgð varhugaverða. Það getur nú verið, að mönnum, sem fá lán út á jarðir, þyki hart að vera í samábyrgð með þeim sem lán fá út á hús í kaupstöðum. En eftirspurnin eftir lánum er svo mikil, að það er jafnvel ekkert á móti því, þótt þau séu gerð nokkuð óaðgengilegri. Og ef þessu ákvæði er slept, hvað kemur þá í staðinn? Eitthvað verður það að vera, og það verður auðvitað ekki annað; en að hafa 1/6 hluta fjárins fastan í verðbréfum. Og hver á að leggja til þau verðbréf ? Jú, landsjóður auðvitað. Þessu vildum við einmitt komast hjá, enda er þetta ákvæði í samræmi við gildandi ákvæði í lögum um lánsdeild Fiskveiðasjóðsins, og hana samþykti þó þingið víst mótmælalítið. Háttv. þm. sagði, að þetta væri ekki regla í bönkum, en í lánafélögum. Eg veit nú ekki, hvað eg á að kalla veðdeildina. Eg held, að hún sé ekki annað en nokkurs konar lánsfélag, félagsskapur til þess, að útvega lánsþurfandi veðhöfum í landinu peninga. Banki getur hún ekki heitið. - Að greiða atkvæði móti 3. gr. er sama sem að fella frumv. En hv. þm. getur auðvitað komið með breyt.till. við 3. umr., ef hann finnur einhverja aðra leið, sem er jafntrygg og þetta. Geti hann það ekki, þá er alt ónýtt, og þá er eins gott að fella frumv., og vera ekki að basla neitt við umhyggju fyrir almenningi, sem virðist svo illa séð.



Það getur ekki verið, að það tvent sé jafngilt sem trygging, verðbréf sem jafnast við 1/6 af útgefnum veðdeildarbréfum, og þessi »solidaríska« 10% ábyrgð. Mér verður ekki komið í skilning um það, að svo mikið þurfi til þess að jafnast við hana. Það mætti komast af með miklu minna til þess að það yrði þó tekið gilt í útlönd. um sem jafnvirði slíkrar tryggingar. Í öðru lagi álít eg það ekki heppilegt, að fæla þá frá lántökum, sem bezt veðin hafa. Ef þeir fælast frá, sem jarðirnar eiga, þá taka þeir aðallega lánin, sem eru vestir skuldunautar, og það veikir álit veðdeildarinnar og er skaði fyrir hana og þá sem bréf hennar eiga. Eg kannast við það, að eg hefi nokkuð aðra hugmynd um þörfina á auknu veðdeildarfé, siðan eg heyrði hv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) gera grein fyrir, hve litið er eftir af 3. flokknum. En eg get ekki fallið frá hinu, að mér þykir upphæðin nokkuð mikil, 6 milj. kr., en eg skal nú ekki fara út í það. Eg veit ekki, hve mikla þýðingu það hefir fyrir málið. Eg býst hvort sem er við því, að tryggingin yrði alt af höfð í hlutfalli við það, sem út yrði gefið af bréfum. Auðvitað er það, að ef 3. grein yrði feld nú, þá yrði að koma með nýja grein. í staðinn við 3. umræðu. Líka gæti verið að hæstv. forseti vildi bera 3. gr. upp í fleiri en einu lagi.



Eg vildi að eins leyfa mér í samráði við hæstv. ráðherra, sem á hér brtill á þgskj.378, og skrifara sjávarútvegsnefndarinnar, að leggja það til, að málinu verði vísað til þeirrar nefndar og þessari umr. frestað.



Mér hefir nýlega verið sent erindi um það frá kjósendum mínum, að fá Öxnadalshrepp gerðan að sérstakri dómþinghá. Undir beiðnina hafa skrifað 50 kjósendur í hreppnum, og er ástæðan Sú, að hreppurinn er nýlega aðskilinn frá Skriðuhreppi, og hafa hreppsbúar því bygt fundahús að Þverá, sem er í miðjum hreppnum, og óska að hafa þingstað sinn þar framvegis. Eg sé nú ekki að neitt verulegt geti verið á móti þessu, miklu fremur í alla staði eðlilegt, að innan hreppsins sé þinghús, er bæði verði notað fyrir manntalsþinghald, og menn geti þar rekið réttar síns í einstökum málum, er fyrir kunna að koma innan sveitarinnar, enda erfitt fyrir hreppsbúa að verða að sækja manntalsþing í þann hrepp, sem búið er að aðskilja, eingöngu vegna legu sveitarinnar og þar af leiðandi erfiðleika að sækja sameiginlega fundi. Nú er það svo, að Öxndælir þurfa að greiða sérstakt gjald til viðhalda þinghúsi í Skriðuhreppi, þar sem þeir þó eiga innan hreppsins, og það á mjög hentugum stað, jafnvel betra hús til allra fundahalda. Þetta er sjáanlega svo óeðlilegt, að eg hygg að allir viðurkenni kröfu Öxndæla í fylsta máta réttmæta. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en vona, að það gangi óáreitt gegnum háttv. deild.