Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið frv. þetta til athugunar. N. hefur athugað frv., en ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess. Til fundarins mætti Höskuldur Jónsson ráðuneytisstjóri og veitti upplýsingar. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. með eftirfarandi breytingum: 2. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. okt. 1974. - N. hefur samþ. að gera þessa breytingu að till. forsrh., sem óskaði eftir því, að tímanlegt svigrúm yrði til samráðs við aðila vinnumarkaðsins og bæri að sjálfsögðu að leggja áherslu á að gæta þess, að láglaunafólki yrðu bættar þessar hækkanir og það yrði jafnframt dregið úr því misræmi, sem skapaðist í kjarasamningunum í vetur. Einnig var sú brtt. samþ., að ákvæði til bráðabirgða III falli niður í framhaldi af því. Minni hl. n. skilar séráliti um frv. það frv., sem hér er til umr., er hlekkur í þeirri keðju af ráðstöfunum, sem miða að því að bægja frá því hættuástandi, sem hefur skapast, og koma efnahagsmálum þjóðarinnar á traustari grundvöll. Þetta ástand er ekki nýtilkomið; og þessar ráðstafanir koma því engum á óvart. Allir, sem komu til Alþingis að loknum þeim kosningum, sem um garð eru gengnar, vissu, að ráðstafanir í efnahagsmálum yrðu meginverkefni nýkjörins Alþingis, og menn vissu, að þær ráðstafanir, sem gerðar yrðu, kæmu við hag almennings í landinu. Blikur hafa verið á lofti allt þetta ár og þjóðin ætlast til þess af Alþ. að það geri ráðstafanir, sem bægi þessum vanda frá. Í raun og veru var það skylda Alþingis að gera ráðstafanir í byrjun þessa árs, sem hefðu tvímælalaust komið mun betur við þjóðfélagið. Þær till., sem þáv. forsrh. lagði fram, höfðu ekki meiri hl. hér á Alþ., eins og kunnugt er. Allt hefur þetta orðið til þess að gera vandann stærri og meiri. Það er t.d. nokkuð ljóst, að það hefði verið hægt að komast hjá þeirri gengisfellingu, sem nú hefur þurft að grípa til, hefði verið grípið í taumana fyrr. En allt heyrir þetta fortíðinni til, og það er ekki annað að gera en taka á þessum vanda eins og hann blasir við í dag. Það frv., sem hér liggur fyrir, er að nokkru leyti beint framhald þeirra umr., sem fóru fram á Alþ. í vetur um hækkun söluskatts. Þá var ríkisstj. knúin til að falla frá hækkun um eitt söluskattsstig. Hefur komið í ljós, að sú ákvörðun var óskynsamleg, bæði með tilliti til fjárþarfa ríkissjóðs og með tilliti til hinnar öru verðbólguþróunar innanlands. Síðan þær umr. fóru fram, hefur ríkissjóður þurft að taka á sig aukin útgjöld. Eins og fram kemur í aths. með lagafrv. þessu, er þar um að ræða auknar niðurgreiðslur, svo og þá staðreynd, að ríkissjóður hefur orðið að hlaupa undir bagga hjá ýmsum ríkisstofnunum vegna mjög erfis fjárhags. Má þar nefna Rafmagnsveitur ríkisins, en fjh.- og viðskn. hefur fengið þær upplýsingar, að ríkissjóður hafi þurft að greiða 270 millj. vegna hallarekstrar þessa fyrirtækis. Þá mun halli Vegagerðar ríkisins hafa verið áætlaður 800 millj. og talsverður hluti þess þegar greiddur úr ríkissjóði. Það virðist einsýnt, að ríkissjóð vantar allmiklar tekjur, eigi rekstur hans að vera hallalaus. Í þessu sambandi er rétt að benda á málefnasamning ríkisstj., þar sem lögð er áhersla á, að þær aðgerðir, sem nú er verið að framkvæma, komi sem minnst við þá, sem lægst laun hafa og lakast eru settir í þjóðfélaginu. Mun vera ákveðið, að niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum verði haldið áfram. Hversu miklar niðurgreiðslur verða, er ekki ákveðið, en það má benda á, að ef niðurgreiðslum verður haldið áfram í sama mæli, mun það kosta ríkissjóð um 800 millj. kr. fram til áramóta. Það er einnig fyrirsjáanlegt, að fjölskyldubætur verða auknar sem liður í þeim aðgerðum, að þær efnahagsráðstafanir, sem nú eru gerðar, komi sem minnst við þá, sem lægstar ráðstöfunartekjur hafa. Ákvörðun um þetta verður væntanlega tekin að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Einnig er fyrirsjáanleg hækkun á lífeyristryggingum og launum, og allt mun þetta auka útgjöld ríkisins mjög mikið. Vert er að geta þess, að áætlað er, að nettótekjuaukning ríkissjóðs vegna gengisbreytingarinnar geti orðið 200–300 millj. Slíkar áætlanir verður þó að taka með nokkurri varúð. Það er ljóst, að innflutningur hefur verið óeðlilega mikill að undanförnu. Innflutningur og neysla mun því dragast saman við þær ráðstafanir, sem nú hafa verið gerðar, og verka þannig til lækkunar á tekjum ríkissjóðs. Af því, sem nú hefur verið sagt, verður að teljast nauðsynlegt að bæta við tveim söluskattsstigum, eigi ríkissjóður að verða þess megnugur að gera nauðsynlegar ráðstafanir til jöfnunar í þjóðfélaginu. Með þessari hækkun söluskatts er einnig markaður aukinn tekjustofn, sem er til þess fallinn að mæta þeirri tollalækkun, sem verður um næstu áramót vegna samninga Íslands við EFTA og síðar við Efnahagsbandalagið. Ég vil að lokum leggja á það áherslu, að mikið kapp verði lagt á að tryggja það, að þessar ráðstafanir komi sem minnst við þá, sem lægstar tekjur hafa og geta ekki borið meiri byrðar. Í þeim umr., sem fram hafa farið á Alþ., hefur komið fram ótti margra vegna þeirra tilfærslna í þjóðfélaginu, sem þessar ráðstafanir leiða af sér. Ég vil benda á, að þessar ráðstafanir eru ekki einar um það að skapa tilfærslur. Tilfærslur í íslensku þjóðfélagi eru mikið vandamál, og það, sem fyrst og fremst veldur þessu vandamáli, er verðbólgan. Það verða sennilega meiri tilfærslur vegna verðbólgu milli þeirra, sem hafa fjármagn undir höndum frá lánastofnunum og sjóðum, og þeirra, sem hafa ekki slíkt fjármagn, heldur en allar tilfærslur í gegnum almannatryggingakerfið. Þessar miklu tilfærslur tekur ríkisstj. væntanlega til athugunar, því að hér er um mikið vandamál að ræða, sem að vísu verður erfitt úrlausnar, nema dragi úr verðbólgu.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál., varð fjh.- og viðskn. ekki sammála um afgreiðslu þessa máls, og koma fram þrjú nál. Ég skila sérstöku nál., sem fulltrúi Alþfl. á þskj. 25. Í aths. við frv. segir, að greiðslustaða ríkissjóðs hafi farið mjög versnandi á undanförnum mánuðum og komi þar til áhrif frá auknum niðurgreiðslum og erfiðum fjárhag hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Vegasjóði. Til þess að bæta úr þessu til skamms tíma er hér lagt til, að söluskattur verði hækkaður um 2% og verði alls 19 stig af smásöluverði, er snúi þá að neytanda. Hér er farið inn á nýjar brautir með því að leggja til, að söluskattur, sem er eftir reynslu langtímaskattstofn, sé hækkaður til þess að mæta skammtímalausn á stöðu ríkissjóðs. Á Alþ. í vetur var gerð skattkerfisbreyting, sem við í Alþfl. stóðum að, til að draga úr beinum sköttum og fara yfir í neysluskatta. Þetta er því athyglisverðara, sem það var eitt af aðalmálum hjá sjálfstæðismönnum við afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár, að setja ætti þak, eins og þeir orðuðu það, á fjárl. og draga þannig verulega úr aukinni skattheimtu á almenning í landinu. Nú hafa mál hins vegar skipast þannig, að þeir, sem lögðu til, að byrjað væri á þaksmíðinni, svo frumlegt sem það nú er, eru komnir á þak stjórnmálanna, og skyldi maður því ætla, að hinir „nýju fiðlarar á þakinu“ hæfu að spila samkv. fyrri forskrift, en svo er að sjá sem þær nótur finnist nú ekki. Sá tónn, sem með þessu frv. er gefinn, virðist mér því vera falskur og ekki í samræmi við frv. og orð hæstv. núv. fjmrh. og hæstv. núv. sjútvrh., sem voru talsmenn flokksins varðandi frv.- gerð á sínum tíma í vetur. Fyrir Alþ. liggur nú að leysa úr fjárhagsvandræðum Rafmagnsveitna ríkisins og Vegasjóðs, og meðan ekki liggur fyrir, að vandamál þessara tveggja ríkisstofnana verði leyst, eins og till. eru um á þessum þskj., telur undirritaður ekki rétt að koma með hækkun á söluskatti til skyndilausnar fjárhagsvandræðum þessara ríkisfyrirtækja. Það er viðurkennt af öllum, að of mikil þensla ríkir hér í efnahagskerfi okkar og óðaverðbólgan geisar með meiri ofsa en nokkru sinni áður. Höfum við þá sett glæsilegt Evrópumet og er að jafnast við heimsmetið í Suður-Ameríku. Það væri því rökrétt að ætlast til þess, að fyrstu ráðstafanir hæstv. ríkisstj. væru til þess gerðar að hamla rösklega á móti verðbólgunni, en ekki sem olíuskvetta á bálið. Það kom fram á fundi n., að staða ríkissjóðs var í ágúst - 2.8 milljarðar, og mun það vera, miðað við sama tíma í fyrra, um 2 milljörðum lakari staða. Mér barst í hendur rétt áður en ég fór í ræðustól yfirlit, eins og okkur var lofað á fundinum, er sýnir hreyfingu á stöðu ríkissjóðs á aðalviðskiptareikningi við Seðlabankann, en inneign var um áramót 144 millj., en staðan er yfirdregin nú 30. ágúst um 1230 millj. kr., svo að sveiflan er hér rúmlega 1300 millj. í óhag fyrir ríkissjóð. Hæst fór þessi yfirdráttur, eins og ég nefndi áðan í - 2.8 milljarða. Hins vegar var ekki um það spurt beint, hvernig staðan væri í innheimtu skatta, svo að við fengjum sambærilega fjármagnshreyfingu inn og út hjá ríkissjóði, og einnig um tolltekjur. Til þess er of skammur tími, og þess vegna er m.a. óeðlilegt, að þessi hraði sé hafður á afgreiðslu þessa máls frá mínu sjónarmiði. Einnig var upplýst, að lántökur eru orðnar miklar. Það var nefnt um 9 milljarðar eða meira á þessu ári, og er það hærri tala en áður hefur verið. Þá kom ekki fram heldur, hvort hlutfall hefur farið versnandi varðandi heildartekjur ríkissjóðs eða ekki, milli þessara tveggja þátta: lántöku og tekjuöflunar ríkissjóðs. Ég tel því óeðlilegt að afgreiða málið nú þegar með þessum hraða, þar sem við fáum ekki heildaryfirsýn yfir þessi mál, og legg því til, að frv. verði fellt, fyrst ekki er hægt að bíða og fá betri yfirsýn yfir þá fjármagnshreyfingu, sem snertir svo mjög afkomu ríkissjóðs. Ég lýsi því andstöðu við þetta frv. eins og það liggur fyrir, og sérstaklega þegar við vitum ekki um afgreiðslu á verðjöfnunargjaldi á raforku og við vitum ekki um afgreiðslu á tekjuöflun í Vegasjóð, en gert mun ráð fyrir að leggja verulega mikið á bensín til að fá verulega auknar tekjur í Vegasjóð. Þörfin er vissulega mikil. En það er mál allra manna, þegar þenslan er svona mikil í þjóðfélaginu, að ríkisvaldið verði að draga úr, sigla hægar, og enginn hefur verið harðari talsmaður þess en einmitt Sjálfstfl., þegar þenslan er svona mikil, að ríkisvaldið sé ekki í kapphlaupi við einstaklingana, eins og sjálfstæðismenn hafa orðað það. Það hafa engir verið harðari talsmenn þess. Við hinir á vinstri vængnum höfum þó viljað, að ríkið héldi uppi sem jafnastri útgerð á fjármagni. En það getur farið svo, að um of sé gert í því efni, og nú miðað við ríkjandi aðstæður eru allir stjórnmálaflokkar sammála um, að hömlun sé rökrétt, en alls ekki hvöt til aukinna útgjalda fyrir almenning og sparnaðarhvötin sé ekki í algeru lágmarki. Það þarf ekki að fara langt aftur í tímann, það er hægt að fara aðeins til 18. des. 1972 og vitna í sjónvarpsviðtal, sem ég reyndar gerði ekki á föstudaginn, þar sem ég var beðinn um að tefja tímann þá ekki, en þá var sjónvarpsvíðtal við fyrrv. forsrh. og hann inntur mjög eftir því, hvers vegna þáv. vinstri stjórn stæði að gengisfellingu, sem var aðeins minni en þessi. Orðrétt, með leyfi forseta, örstutt, sagði Ólafur Jóhannesson þáv. forsrh.: „Ég álít, að með þessari aðferð sé rekstrargrundvöllur tryggður fyrir undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, atvinnuöryggi tryggt og kaupmáttur launa tryggður. Það er höfuðatriðið að mínum dómi.“ Rétt áðan var talsmaður fyrrv. forsrh. að ljúka hér máli sínu og sagði, að vandinn, sem við stæðum frammi fyrir núna, væri gamall. margra mánaða gamall, langt á leið kominn. Ekki virðast ráðstafanirnar, sem gerðar voru í des., hafa borið mjög mikinn árangur. Sama forsendan er lesin upp í dag fyrir þessari gengisfellingu, og þess vegna er ég á móti henni, vegna þess að reynslan yfir 30 ára tímabil sýnir okkur, í hvað stefnir, og það er enn verra vegna þess, að bankavaldið er svo sterkt, að hvergi nærri er hlustað á þau hagsmunasamtök, sem eiga hér hlut að máli og alltaf er verið að bjarga, en þó ekki hlustað á, þegar þau koma með tillögu sameiginlega tekna á stórum fundum sínum. Þá gleymist að hlusta á þau. Jóhann Hafstein segir þá líka í viðtali, örstutt, með leyfi hæstv. forseta: „Ég fyrir mitt leyti gagnrýni fyrst og fremst þessa gengislækkun vegna þess, hvernig hana hefur borið að: Hana ber nú að í góðæri, meira góðæri en við höfum haft kannske um langan tíma. Það er kjarni málsins. Þegar við erum að fella gengið, verða að vera fyrir þeir erfiðleikar í rekstrinum og það lággengi á sjávarafurðum, að allt sé komið í hnút. En það er öðru nær núna. Það er mjölið eitt, sem er erfitt, lítilsháttar verðlækkun á blokkinni og engar sérstakar sölutilraunir gerðar til þess að losna við freðfiskinn nema á hefðbundna markaði í Bandaríkjunum og Rússlandi. Mér er ekki kunnugt um það. Ef svo væri, mætti gjarnan segja þjóðinni frá því, hversu stór átök hafa verið gerð til þess að losna við neytendafisk, pakkaðar neytendablokkir, á annan markað. Það er þó skylda þessara manna, þegar herðir að, að reyna að bjarga sér heldur en koma bara til almennings og biðja um, að gengið sé fellt og fært á milli í þjóðarbúinu, svo að milljörðum nemur. Það þætti ekki búmannlegt, ef þannig stæði einstaklingur að hjá sjálfum sér, hann reyndi engan veginn að bjarga sér, biði bara eftir því, að tvö stór fyrirtæki, sem hafa verið og eru mikilsverð fyrir Ísland, sendu pantanir inn, og ekkert annað. Yfirleitt reyna þessir aðilar enga markaðsöflun nema í Bandaríkjunum og lítils háttar austan tjalds og svo búið. Mér vitanlega hefur fiskur í neytendapakkningum sáralítið lækkað, ef þá nokkuð, það er blokkin. Er það merkilegt, þar sem því hefur verið haldið svo mjög fram, að togarafiskurinn væri slík úrvalsvara, að ekkert jafnaðist á við hann, og það er mjög merkilegt, að fiskur hjá þessum togurum okkar, ágætum skipum, skuli ekki vera eftirsóttari en raun ber vitni. Ég vil ekki að tefja tímann með því að fara út í vangaveltur um sjálfa gengisfellinguna, hún er gerð og búin. En ég vildi drepa á þetta í samhengi, vegna þess að mér virðist því miður, að við stefnum um of í verðþenslu gagnstætt því, sem við, held ég allir hér inni, gjarnan vildum, að við gætum haft raunverulegan hemil á verðbólgunni.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breytingu á söluskatti er fyrsta mál hæstv. fjmrh., sem hann flytur hér á Alþ., og það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur, að ill er hans fyrsta ganga. Þessi ákvörðun um hækkun söluskatts er áberandi hroðvirknislega undirbúin og lýsir furðulegu stefnuleysi í fjáröflun ríkissjóðs. Svo virðist vera, að frv. þessu hafi verið flaustrað saman, að vísu á skömmum tíma, og í grg: frv. er er ekki að finna neinar upplýsingar til rökstuðnings þessari ákvörðun, og ekki hafa fengist á þeim skamma tíma, sem gefist hefur til skoðunar á þessu máli, neinar þær tölulegu upplýsingar, sem gera það að verkum, að hægt sé að skoða þetta frv. í eðlilegu og réttu ljósi og skilja, hvaða rök liggi því að baki. Hér er um að ræða 2% hækkun söluskatts, og nú skyldi maður ætla, að þessi ákvörðun væri hugsuð sem varanleg ráðstöfun, enda segir það sig sjálft, að heldur er óhægt um vik að lækka söluskattsprósentu eða hækka eftir því, hvernig á stendur hverju sinni, Verður að sjálfsögðu að ganga út frá því, þegar um er að ræða hækkun á söluskatti, að sú hækkun standi til frambúðar. En á ársgrundvelli mun þessi skattaukning, sem frv. gerir ráð fyrir, nema a.m.k. 1800 millj., miðað við núverandi verðlag, og sennilega er þar um allmiklu hærri upphæð að ræða. Í grg. frv. er aftur á móti engin tilraun gerð til þess að rökstyðja þessa viðbótarskattheimtu frá langtímasjónarmiði. Þar er einungis greint frá því, að þörf sé á fjármagni til sérstakra tímabundinna þarfa, og þar eru einkum greindar þrjár ástæður: Í fyrsta lagi niðurgreiðsla landbúnaðarafurða, í öðru lagi bágur fjárhagur Vegasjóðs og í þriðja lagi rekstrartap Rafmagnsveitna ríkisins. Um þessi vandamál er það að segja, að eftir því sem ég veit best er enn ekkert ákveðið um það, hvernig niðurgreiðslum landbúnaðarvara verður háttað á næstu mánuðum og hve miklar þær verða til áramótanna, en þó yfirlýst, að niðurgreiðslurnar eigi að lækka verulega, og sýnist, að hyggilegra hefði verið að ákveða fyrst, hvernig þessu yrði háttað, áður en farið væri út í tekjuöflun, sem þannig er rökstudd. Hvað snertir fjárhag Vegasjóðs og Rafmagnsveitna ríkisins, þá er öllum hv. alþm. kunnugt um, að fyrir þinginu liggja frumvörp, sem snerta báðar þessar stofnanir og eru ætluð til þess að bæta fjárhag þeirra og tryggja þeim varanlega tekjustofna, þannig að ljóst er, að þó að þessar ástæður séu tíndar til, getur söluskattsaukningin aðeins átt að renna til þessara þarfa rétt til bráðabirgða og varla getur verið ætlunin, að þessi viðbótarskattheimta verði varanlegur tekjustofn fyrir ríkissjóð til þessara þarfa. Það er því ljóst, að út frá langtímasjónarmiði, út frá því sjónarmiði, að verið er að auka skattheimtu ríkisins allverulega á ársgrundvelli, hafa engin rök verið fram færð fyrir því. Hitt skal aftur á móti viðurkennt, að greiðslustaða ríkissjóðs er erfið um þessar mundir og vafalaust er óhjákvæmilegt, að gerðar verði ráðstafanir til annaðhvort að minnka ríkisútgjöldin eða fylla í það skarð, sem fyrir er og við virðist blasa. En þar er fyrst og fremst um skammtímaaðgerð að ræða og tekjuöflunin ætti þar af leiðandi að miðast við, að um væri að ræða tekjuöflun til skemmri tíma. Nú fyrir helgina var ákvörðun tekin um gengisbreytingu íslensku krónunnar, og erlendur gjaldeyrir hækkar í verði um tæplega 21% og erlendar vörur um fast að því sömu hlutfallstölu, líklega rétt innan við 20%. Gengisbreytingin mun að sjálfsögðu hafa í för með sér verulega auknar tekjur fyrir ríkissjóð, og þótt að sjálfsögðu blasi við hverjum sem er, að gjöld ríkissjóðs muni einnig aukast nokkuð, þá mun engin neita því, að tekjurnar aukast allmiklu meira. Fyrr í sumar voru veittar upplýsingar um það, að miðað við 15% gengisfellingu mundu tekjur ríkissjóðs fram að áramótum aukast um 300–400 millj. kr. nettó og á ársgrundvelli um fast að 1000 millj. við afgreiðslu þessa máls hafa hins vegar engir útreikningar eða áætlanir legið fyrir um þessa hlið málanna. Á fundi n. í morgun var að vísu svipuð tala nefnd og áður hafði verið nefnd, en með hliðsjón af því, að þessi gengisbreyting er augljóslega allmiklu meiri en útreikningarnir, sem fyrri talan, sem ég nefndi hér áðan, var miðuð við, þá hefði verið æskilegt að fá nýja útreikninga um þetta atriði. En hver svo sem talan er, þá er það vitað, að ríkissjóður fær upp í það skarð, sem við blasir, talsverðar viðbótartekjur vegna gengisbreytingarinnar. Til þess að fylla í það skarð, sem hér um ræðir, væru kannske fleiri úrræði til, og eitt væri það að draga nokkuð úr ríkisútgjöldum og skjóta framkvæmdum á frest. Ég man ekki betur en það hafi verið eitt aðaláróðursmál Sjálfstfl. á s.l. vetri, að minnka bæri ríkisútgjöldin og skera niður framkvæmdir ríkisins, og ég á því dálítið bágt með að skilja, hvers vegna þetta úrræði er nú algerlega gleymt og grafið. Það skal að vísu viðurkennt, að það er orðið erfiðara um vik að draga saman seglin að einhverju marki, þegar svo langt er liðið á árið. En miðað við það, að Sjálfstfl. taldi möguleika á því að minnka ríkisútgjöldin um 1500 millj. fyrr á þessu ári, þætti mér ekki óeðlilegt, að hinn nýi fjmrh. gerði það að sínu fyrsta verkefni að reyna að minnka útgjöldin, þótt ekki væri um nema nokkur hundruð millj. kr. Hitt má vera, að þótt gripið yrði til þessa ráðs, þá drægi það ekki lengra en svo, að óhjákvæmilegt teldist að auka nokkuð skattlagningu ríkisins. Þá vil ég leggja áherslu á það, að eins og á stendur er sjálfsagt og eðlilegt, að ekki verði nú um að ræða aukna skatta á almennar neysluvörur almennings. Ef óhjákvæmilegt er að auka skattlagningu vegna afkomu ríkissjóðs á þessu ári, ætti að sjálfsögðu að vera um að ræða skattlagningu á einhverja tegund eyðslu, sem flokkast getur til munaðar. Og eins væri ekki óeðlilegt, að reynt væri á þessum tímum, sem nú ganga yfir, þegar til fellur verðbólgugróði í ríkari mæli en nokkru sinni fyrr, að skattleggja hann meira en gert er. En hitt er að sjálfsögðu algerlega fráleitt, að ætla sér að hækka allt verðlag í landinu með söluskattsaukningu einungis vegna tímabundinna erfiðleika ríkissjóðs. Á fundi n. í morgun nefndi fulltrúi fjmrn. það sem hugsanlega röksemd fyrir hækkun söluskattsins, að lántökur opinberra stofnana og ríkisins væru orðnar svo miklar á þessu ári, að óhjákvæmilegt væri að auka innlendan sparnað, og gaf bar með í skyn, að þessi söluskattshækkun væri efnahagsleg ráðstöfun til þess fallin að draga úr erlendum lántökum, sem væru orðnar óhóflega miklar á þessu ári, og hæstv. forsrh., formaður n., tók sterklega undir þessi orð fulltrúans úr fjmrn. og hafði uppi fullyrðingar um það á nefndarfundinum, að lántökur ríkisins væru á þessu ári óhóflega miklar og stefndu fjárhag og þá einkum væntanlega lánstrausti landsmanna í voða. Ég sé sérstaka ástæðu til að mótmæla þessum fullyrðingum sem röngum. Ég get tekið undir það, að lán tekin hjá erlendum aðilum hafa að sjálfsögðu hækkað verulega, og það er auðvelt að sýna fram á það, að þar sé um töluvert hærri fjárhæðir að ræða en áður var. En ég tel þó, að miðað við ört vaxandi þjóðartekjur landsmanna og ört vaxandi útflutningstekjur sé ekki um neinn háska að ræða. Við umr. um erlendar lántökur á s.l. þingi kom m.a. til umr., hvernig þessi mál stæðu í byrjun ársins, og í þeim umr. upplýsti ég, að samkv. nýlegum skýrslum Seðlabankans væri um að ræða, að hlutfallstala erlendra lána miðað við verga þjóðarframleiðslu hefði farið lækkandi á undanförnum árum. Samkv. tölum Seðlabankans var hlutfallstala erlendra lána miðað við verga þjóðarframleiðslu 34% árið 1969, 26% árið eftir, hækkaði síðan í 27, fór aftur niður í 26 árið 1972, var komin niður í 24 árið 1973 og er áætluð í ársbyrjun 23 á árinu 1974, sem sagt lækkandi hlutfallstala á stjórnartímabili fráfarandi stjórnar. Með þessar tölur í huga er erfitt að telja mönnum trú um, að um einhvern háska eða voða sé að ræða. Á þetta mál má einnig líta frá öðru sjónarmiði, þ.e.a.s. hversu þung greiðslubyrðin er, sem hvílir á landsmönnum vegna erlendra lána, og þá er venjan að miða við hlutfallsgreiðslubyrði af útflutningstekjunum, eins og þær eru á hverjum tíma. Þær tölur litu þannig út, að hlutfall greiðslubyrði erlendra lána miðað við útflutningstekjur var tæplega 17% árið 1969, en fór niður í 11% árið 1970, niður í 10% 1971, upp í 11% 1972, niður í 10% 1973 og er áætlað á árinu 1974 11.4%, sem er sem sagt svipað og hefur verið um langt skeið, þ.e.a.s. frá 1970, nokkurn veginn alveg sama hlutfallstala greiðslubyrði af útflutningstekjum og talsvert miklu minna en var á árinu 1969. Þá var greiðslubyrðin, eins og ég sagði hér áðan, 17%. Ég hef aflað mér upplýsinga um það, hvernig þessar tölur líti út í dag, hálfu ári eftir að þessar umr. fóru fram hér á Alþ., gerði fsp. um þetta efni á fundi n. í morgun og hef nú aðeins fengið munnleg svör, en á eftir að fá þau skrifleg, en væntanlega verður þessari umr. hér í d. lokið, áður en svo verður. En ég má hafa það eftir þeim, sem upplýsingarnar veitir, Ólafi Tómassyni í Seðlabankanum, að samkv. áætlunum Seðlabankans er enn í dag áætlað, að hlutfall greiðslubyrði af útflutningstekjum verði áfram svipað og áður var ráð fyrir gert, þ.e.a.s. um 11.4%, og sýna þessar tölur eins ljóst og verða má, að það að ætla sér að rökstyðja 2% söluskattshækkun með því, að þjóðin sé að fara á hausinn og sé búin að setja sig í einhverja hengingaról út af erlendum lántökum og nú verði að fara að reyna að smala þessu saman á innlendum peningamarkaði, er auðvitað hrein bábilja og ekkert annað, neyðarrök, ef svo mætti segja, eða öllu heldur falsrök. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta frv. Ég held því hiklaust fram, að þessi hækkun sé algerlega órökstudd frá sjónarmiði ríkisfjármála, ef horft er á fjármálin á ársgrundvelli, og engin efnahagsleg rök hafa enn komið fram þessari hækkun til stuðnings, síst af öllu þau rök, að erlendar lántökur séu orðnar óhóflega miklar. Hitt er ljóst, að með því að hækka verðlag í landinu um tæplega 2% með þessari söluskattsaukningu, þá er beinlínis verið að auka þann vanda, sem við er að eiga í efnahags- og kjaramálum og gera erfiðara fyrir allt láglaunafólk að ná saman endunum, þannig að hiklaust má telja, að það muni leita réttar síns eftir öðrum leiðum til þess að fá þessa kjararýrnun bætta, ef það verður ekki fyrir því séð af stjórnarherrunum. Flest bendir sem sagt til þess, að þessi ákvörðun, sem er óvenjulega hroðvirknislega undirbúin, muni auka vandann frekar en að minnka hann. Með allt þetta í huga hef ég lagt til í nál., sem ég hef ritað, en hefur enn ekki verið prentað sökum þess, hve skammur tími er liðinn, frá því að nefndarfundurinn var haldinn, - þá hef ég lagt til, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við það frv., sem hér er til umr. Ég vildi mega þakka hv. fjh.- og viðskn. fyrir skjóta afgreiðslu á þessu frv. Hv. 5. þm. Norðurl. v. vildi í sínum síðustu orðum benda á leið til þess að leysa þann efnahags- og fjármálavanda, sem við stöndum frammi fyrir, en hann benti sérstaklega á, að erlendar lántökur mundu að sjálfsögðu geta leyst þetta að verulegu leyti, og taldi sig með þeim tölum, sem hann gat um, sýna fram á, hvernig breyting hefði orðið til hins betra í tíð fyrrv. ríkisstj. varðandi erlendar lántökur. Í skýrslu þeirri, sem fylgdi efnahagsfrv. fyrrv. ríkisstj. og hans flokksmenn stóðu að, er skýrt tekið fram, með hvaða hætti erlendar lántökur þá hefðu átt sér stað, og vildi ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér upp aðeins 2–3 línur til þess að sýna fram á, hvernig þeirra mat er á stöðunni. En þar segir: „Er hér um mjög varhugaverða þróun að ræða, sérstaklega þegar litið er til vaxandi óvissu um þróun útflutningstekna og versnandi ástands á fjármagnsmörkuðum erlendis. Er hætt við því, að áframhaldandi skuldasöfnun erlendis í svo ríkum mæli“ - þá var gert ráð fyrir því, að skuldaaukningin á þessu ári væri 6 milljarðar og 500 millj. kr. - „samfara versnandi greiðslustöðu út á við veiki lánstraust Íslands erlendis og gæti það haft alvarlegar afleiðingar fyrir hagvöxt í framtíðinni.“ Ég held, að einmitt í þessum linum sé að finna þá skýringu, sem á því er, að þann vanda, sem við er að glíma í dag, er ekki hægt að leysa með erlendum lántökum. Það var enn fremur á það bent af honum, að í ræðum okkar sjálfstæðismanna á síðasta þingi og þar áður hefði komið fram gagnrýni á útþenslustefnu og við talið eðlilegt og rétt að draga seglin saman. Þessi skoðun okkar er óbreytt, og ég vil benda bæði þessum hv. þm. svo og hv. 1. landsk. þm. á það, að enda þótt hluti vandans verði leystur með þeirri tekjuöflun, sem hér er gert ráð fyrir, þá er mikill vandi óleystur enn þá hjá ríkissjóði, hjá hinu opinbera, og þar kemur að sjálfsögðu til lausn, sem við höfum áður bent á, að þar verði frestun á framkvæmdum, dregið úr framkvæmdum, enda þótt mjög erfitt sé, eins og hv. síðasti ræðumaður benti á, að koma slíku við, þegar svo langt er liðið á árið. Sá vandi, sem við er að glíma hjá ríkissjóði og hjá ríkisfyrirtækjum, er upp á tæpa þrjá milljarða til áramóta, þannig að það, sem hér er lagt til að leysa með hækkun söluskatts, er ekki nema brot af þeim mikla vanda. Ég held, að það sé öllum ljóst, að samfara hækkun söluskatts verði að koma til að verulegu leyti frestun á framkvæmdum, ef ekki á illa að fara, og verður að sjálfsögðu reynt að standa þannig að. Hv. þm. vildi halda því fram, að ekki hefðu fengist nægilegar upplýsingar, nægileg grg. með frv., það flausturslega unnið, og hann sagði, að ill væri fyrsta ganga hins nýja fjmrh. Það er alveg rétt, ég hefði gjarnan viljað vera laus við að þurfa að leggja til söluskattshækkun til þess að leysa þau vandamál, sem hann og hans flokksbræður skildu eftir sig, þegar þeir fóru úr ríkisstjórn. Þess vegna er ill þessi fyrsta ganga, og ég hefði svo sannarlega viljað vera laus við hana. En það verður að sjálfsögðu að grípa á vandamálunum eins og þau eru, hverjir sem hafa staðið að þeim, hverjar svo sem orsakirnar eru, og enda þótt við í okkar gagnrýni höfum bent á, að hér þyrfti að spyrna við og setja þak á fjárl. þannig að ekki verði endalaust hægt að þenja út ríkisbáknið, þá held ég, að varla verði til þess ætlast af neinum, að við í dag, eftir aðeins 3–4 daga setu í ríkisstj., séum komnir með þá stefnumótun, sem við að sjálfsögðu munum beita okkur fyrir. Hv. 1. landsk. þm. líkir mér í nál. sínu við fiðlarann á þakinu. Ég vonast til þess, að ég megi í mínu starfi vera jafnvínsæll og fiðlarinn á þakinu og mér takist að afla ríkissjóði jafnmikilla tekna og fiðlarinn á þakinu hefur gert við jafnmiklar vinsældir.



Herra forseti. Ég get ekki á mér setið að mótmæla þeim augljósa útúrsnúningi, sem hæstv. fjmrh. leyfði sér að hafa hér í frammi áðan á orðum mínum. Ég sagði að sjálfsögðu aldrei, að ég teldi, að fjárhagsvanda ríkissjóðs ætti að leysa með erlendum lántökum. Ég nefndi þvert á móti önnur úrræði, öll af innlendum toga sprottin: Í fyrsta lagi skattlagningu á ýmiss konar eyðslu, en tók það skýrt fram, að við ættum ekki að stefna að því að skattleggja frekar en orðið væri almennar neysluvörur. Í öðru lagi gæti komið til greina niðurskurður á útgjöldum ríkissjóðs, og einn skatturinn, sem ég nefndi, var verðbólguskattur. En erlendar lántökur koma inn í þessar umr. fyrst og fremst vegna þess, að því er haldið fram í umr. í hv. fjh.- og viðskn. af fulltrúa í fjmrn., að ein af þeim röksemdum, sem liggja að baki þessu frv., sé sú, að erlendar lántökur séu orðnar óhóflega miklar á þessu ári. Það er þess vegna, sem ég taldi mér skylt að láta það uppi, sem rétt er, að ef málið er skoðað frá tölulegu sjónarmiði og erlendar skuldir eru bornar saman við útflutningstekjur þjóðarinnar og heildarþjóðartekjur, þá er þar engin stórkostleg hætta á ferðum. Ég heyrði hæstv. fjmrh. lesa hér upp úr skruddu einni ágætri fáein orð, sem gengu í gagnstæða átt, og vil aðeins benda á það, að þar var um órökstuddar fullyrðingar að ræða, - fullyrðingar, sem ekki studdust við neinn tölulegan samanburð milli ára eða samanburð við tekjur þjóðarinnar eða útflutningstekjur, og hæstv. fjmrh. verður þar af leiðandi að kyngja staðreyndunum eins og þær eru og eins og þær blasa við, þegar búið er að sýna honum fram á það með rökum, hvernig málin standa, og hann verður að sjálfsögðu að temja sér þau grundvallarsannindi, að ekki er allt satt, sem stendur í bókum.