Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hér er bréf sem borist hefur til forseta Nd. og þannig hljóðar: "Reykjavík, 28. okt. 1985. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður landskjörinna þm. Bandalags jafnaðarmanna, Kristófer Már Kristinsson, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm." Kristófer Már Kristinsson hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og ég býð hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til sveitarstjórnarlaga á þskj. 54. Einn af mikilvægustu hlekkjunum í stjórnsýslunni í landinu eru sveitarstjórnirnar. Ég er þeirrar skoðunar að þær eigi að ráða sjálfar sem mest sínum eigin málefnum og vera þannig sjálfstæðar gagnvart ríkisvaldinu. Ríkisvaldið á að stuðla með ýmsum hætti að samvinnu þeirra á milli til að leysa þau verkefni sem eru ofviða hverri um sig. Löggjafarvaldið á að skapa sveitarfélögunum grundvöll og setja þeim starfsramma. Þegar talað er um grundvöll er átt við að þau hafi sjálfstæða tekjustofna sem séu óháðir ríkisvaldinu. Ríkisvaldið á hins vegar að koma til sögunnar þegar um er að ræða verkefni sem sveitarfélögin geta ekki leyst. Í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. er kveðið skýrt á um að draga beri úr umsvifum ríkisins og flytja verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga og/eða annarra aðila í þjóðfélaginu. Meginatriði þessara áforma eru þessi: 1. Fá fram skýr skil milli verkefna ríkis og sveitarfélaga þannig að saman fari rekstrar- og fjárhagsábyrgð um hvert verkefni. 2. Komið verði í veg fyrir að ríki og sveitarfélög fáist við sömu verkefni hvort á sínum vettvangi á sama tíma. 3. Jafnhliða tilfærslu verkefna verði fluttir tekjustofnar frá ríki til sveitarfélaganna þannig að þau geti í raun annast verkefnin. Í þessari stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. felst viðurkenning á þeirri staðreynd að sveitarstjórnir eru stjórnvöld sem standa næst borgurunum, enda hafa sveitarstjórnir og samtök þeirra haldið því fram að sveitarstjórnir ættu að hafa meira vald í eigin málum á eigin ábyrgð svo sem varðandi ákvörðun og nýtingu eigin tekjustofna og gjaldskráa þjónustufyrirtækja sinna, en ríkisvaldið eigi ekki að skipta sér um of af innri málum þeirra. Þetta er vissulega þýðingarmikið fyrir sjálfstæði og sjálfræði sveitarfélaga. Umræða af þessu tagi endurspeglar þá staðreynd að núverandi lög um sveitarstjórnir eru ekki lengur í takt við breytt viðhorf og taka ekki nægjanlegt tillit til þeirra stórstígu breytinga sem hafa orðið í þjóðfélagi okkar frá því að núgildandi sveitarstjórnarlög voru sett. Grundvöllurinn að núgildandi sveitarstjórnarskipan var lagður með sveitarstjórnartilskipun frá 1872. Tilskipunin tók ekki til kaupstaða, en byggði á hinum fornu hreppum sem grunneiningu. Jafnframt var byggðinni skipt í sýslufélög og voru u.þ.b. tíu hreppar í hverri sýslu. Til sýslunefndar var kosinn einn fulltrúi úr hverjum hreppi í almennum kosningum. Sýslumaður, sem var hinn almenni fulltrúi framkvæmdavaldsins og héraðsdómari í sýslunni, var oddviti sýslunefndar. Sýslunefndunum var ætlað að gegna aðalhlutverki í sveitarstjórnarmálum og hafa umsjón með störfum hreppsnefnda. Jafnframt var komið á fót amtsráðum, en þau voru lögð niður við stofnun Stjórnarráðs Íslands árið 1904. Þótt núgildandi sveitarstjórnarlög nr. 58/1961 hafi gilt frá 1. janúar 1962 hefur skipulag sveitarstjórnartilskipunarinnar haldist í meginatriðum til þessa dags. Í reynd hefur þó mjög dregið úr hlutverki sýslunefnda. Með tilliti til framangreinds er ljóst að það var orðið löngu tímabært að endurskoða sveitarstjórnarlöggjöfina í heild. Það frv. sem hér er fylgt úr hlaði byggist á tillögum sem voru samdar af endurskoðunarnefnd sem skipuð var þann 13. júní 1981. Í nefndinni voru Alexander Stefánsson, Jón G. Tómasson, Magnús H. Magnússon, Sigurjón Pétursson, Sturla Böðvarsson og Steingrímur Gautur Kristjánsson sem var skipaður formaður nefndarinnar. Haustið 1982 tók Björn Friðfinnsson sæti Jóns G. Tómassonar í nefndinni við formannsskipti í Sambandi íslenskra sveitarfélaga og vorið 1983 tók Jóhann Einvarðsson sæti í nefndinni í stað Alexanders Stefánssonar er hann varð félmrh. Meðal þeirra meginsjónarmiða sem endurskoðunarnefndin hafði að leiðarljósi við samningu frv. má nefna: Að sjálfstjórn sveitarfélaga beri að auka. Að réttarstaða allra sveitarfélaga verði sem líkust. Að stuðla beri að vald- og verkefnadreifingu. Að valfrelsi sveitarfélaga um stjórnarform og verkefnaval beri að auka. Að saman fari sem mest ákvörðun, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð þegar sveitarfélögum eru fengin verkefni. Að stuðla beri að eflingu og stækkun sveitarfélaga til að þau verði færari um að valda verkefnum sínum og taka við auknum verkefnum. Að stuðla beri að lýðræðislegum stjórnarháttum í meðferð sveitarstjórnarmála. Nefndin starfaði mjög vel að málunum, hélt fjölmarga fundi og viðaði að sér miklum fróðleik um sveitarstjórnarlöggjöf í nágrannalöndum okkar og um ályktanir og afstöðu hinna ýmsu aðila hérlendis sem fjallað hafa um endurskoðun núgildandi sveitarstjórnarlaga. Nefndin lauk störfum þann 20. júní 1984 og skilaði þá tillögum til nýrra sveitarstjórnarlaga í frumvarpsformi til félmrh. Tillögur endurskoðunarnefndarinnar voru teknar til athugunar í félmrn. og að henni lokinni ákvað ráðherra að senda tillögur hennar til allra kjörinna aðalfulltrúa í sveitarstjórnum landsins, til landshlutasamtaka sveitarfélaga og sýslumanna með ósk um umsagnir og ábendingar um breytingar á tillögunum er bærust fyrir 1. okt. 1984. Alls bárust umsagnir frá sex landshlutasamtökum, ellefu sýslumönnum og sýslunefndum og 51 sveitarfélagi, þ.e. 46 dreifbýlishreppum og fimm kaupstöðum og þéttbýlishreppum. Auk þessa mætti félmrh. á fjölmörgum fundum þar sem tillögurnar voru til umfjöllunar, m.a. á fjórðungsþingum. Af þessu er ljóst að tillögurnar hafa fengið mjög mikla umræðu í þjóðfélaginu. Öllum hv. alþm. voru einnig sendar tillögur nefndarinnar á sínum tíma. Aðfinnslur og mótmæli gegn tillögum endurskoðunarnefndarinnar lúta flest að því að lögþvinguð sameining sveitarfélaga komi ekki til greina og að þau umdæmi sem um var fjallað í IX. kafla tillagnanna séu í mörgum tilvikum of stór og útiloki áhrif smærri sveitarfélaga. Frv. það sem hér liggur fyrir er í meginatriðum samhljóða tillögum endurskoðunarnefndarinnar, þ.e. fyrstu átta kaflar frv. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á IX. og X. kafla, en IX. kafla í tillögum nefndarinnar, um héraðsþing, hefur verið gjörbreytt. Það frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga sem hér er fylgt úr hlaði er í 13 köflum og er alls 129 greinar. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla hér um það í löngu máli, en vísa til framsöguræðu þeirrar er ég flutti á síðasta vetri þegar frv. var fyrst lagt fram hér í hv. Nd. Í 1. kafla frv. er að finna almenn ákvæði. Í honum er m.a. fjallað um stærð sveitarfélaga, en ákvæði um það efni í tillögum endurskoðunarnefndarinnar hafa kallað á gagnrýni. Í tillögum hennar var gert ráð fyrir að lágmarksíbúatala sveitarfélags verði 100 íbúar. Í því frv. sem hér er lagt fram er gert ráð fyrir að þessi tala verði 50. II. kafli frv. ber yfirskriftina Sveitarstjórnir. Hann samsvarar a-lið II. kafla núgildandi laga. Veigamesta breytingin í þessum kafla frv. er að lagt er til að ákvæðin um sveitarstjórnir séu samræmd og að réttarstaða þeirra sé gerð hin sama. III. kafli frv. fjallar um kosningu sveitarstjórna, en um það atriði er fjallað í lögum nr. 5/1962, um sveitarstjórnarkosningar, og í 15. og 20. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga. Helstu breytingar og nýmæli, sem frv. gerir ráð fyrir í þessum kafla, eru sem hér segir: Kjördagur verði sá sami í öllum sveitarfélögum landsins, annar laugardagur í júní. Nýkjörin sveitarstjórn tekur við störfum fyrsta dag næsta mánaðar eftir kjördag. Kosningaraldur lækkar í 18 ár. Sérstök kjörnefnd fer með úrskurðarvald um gildi kosninga í stað sveitarstjórnar. Sérstakar reglur eru um meðferð sveitarstjórnarmála meðan úrslit kosninga eru í óvissu. Heimild sveitarstjórnar, sem situr á óvissutímabili, til að inna af hendi greiðslur og gangast undir skuldbindingar er takmörkuð. IV. kafli fjallar um skyldur og réttindi sveitarstjórnarmanna og kemur í stað 23. og 24. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga. Núgildandi ákvæði þykja fátækleg og því ber nauðsyn til að setja ítarlegri ákvæði um þetta atriði í sveitarstjórnarlög. Í V. kafla er fjallað um það efni sem nú er í 21., 22., 25.-30. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 58/1961. Meðal nýmæla má nefna að gert er ráð fyrir að sveitarstjórnarfundir séu almennt haldnir fyrir opnum dyrum, hvort sem um hreppsnefnd eða bæjarstjórn er að ræða. Þá er gert ráð fyrir að sú regla gildi sem aðalregla um allar kosningar að meiri hluti sveitarstjórnarfulltrúa skuli standa að kjöri. VI. kafli frv. fjallar um nefndir, ráð og stjórnir. Ákvæði þessa kafla eru mun ítarlegri en greinar núgildandi sveitarstjórnarlaga um sama efni. Í VII. kafla frv. er að finna ákvæði um framkvæmdastjórn og starfslið sveitarfélaga. Meðal nýmæla í þessum kafla má benda á 72. gr. Í henni er kveðið á um að sveitarstjórn ráði starfsmenn í helstu stjórnunarstöður hjá sveitarfélagi og stofnunum þess og veiti þeim lausn frá starfi. Í VIII. kafla frv., um fjármál sveitarfélaga, er að finna fjölmörg nýmæli. Nægir í því sambandi að benda á 76. gr. frv. sem á sér hliðstæðu í löggjöf annarra Norðurlanda. Greinin fjallar um fjárhagsáætlun sveitarfélags og er tilgangurinn með henni að sveitarstjórnir horfi til framtíðarinnar og skipuleggi rekstur, framkvæmdir og fjármál sveitarfélags með ákveðið markmið í huga. Í IX. kafla frv., um lögbundið samstarf sveitarfélaga, er gert ráð fyrir róttækum breytingum frá núgildandi sveitarstjórnarlögum. Lagt er til að sýslufélögin, sem nú hafa þjónað um 100 ára skeið, verði lögð niður með öllu þar sem þau hafi ekki á síðari árum verið sá samnefnari og framkvæmdaaðili sem sveitarfélögunum var nauðsynlegur. Í frv. er lagt til að við taki nýr vettvangur sveitarstjórna sem kallast héraðsnefndir. Fylgt er þeirri skiptingu innan landshluta sem helgast af sýsluumdæmum, en umdæmin stækka að því marki sem aðild kaupstaðanna að héraðsnefndum markar. Réttarstaða sveitarfélaganna gagnvart ríkisvaldinu verður hin sama þar sem öll sveitarfélög eiga aðild að héraðsnefndum. Þau munu á þeim vettvangi taka við þeim verkefnum sem ríkisvaldið felur þeim sameiginlega, annaðhvort samkvæmt einhliða ákvörðun eða að höfðu samráði. Skapast þannig vettvangur á jafnréttisgrundvelli til að taka við nýjum verkefnum og stuðla að valddreifingu í þjóðfélaginu. Sveitarfélögin geta einnig nýtt héraðsnefndirnar til samstarfs um einstök verkefni er þau koma sér saman um að vinna að, en sú mikilvæga regla gildir um allar samþykktir héraðsnefnda varðandi slíkt samstarf að þær binda einungis þær sveitarstjórnir sem það samþykkja. Verður því ekki um að ræða að meiri og minni hlutar skapist innan héraðsnefnda hvað varðar einstakar framkvæmdir eða verkefni. Þar eru allar sveitarstjórnir jafnréttháar. Í ákvæðum X. kafla er fjallað um frjálsa samvinnu sveitarfélaga sín á milli, en eins og kunnugt er hefur samvinna sveitarfélaga um hin ýmsu verkefni stóraukist á síðari árum. Slík samvinna er ekki bundin við sveitarfélög innan sýslu eða kjördæmis, heldur gengur hún í mörgum tilfellum þvert á slík mörk og er hagkvæmni af samvinnunni látin ráða. Samvinna sveitarfélaga af þessu tagi er venjulega bundin í stofnsamningum, en ekki hafa verið sett um hana almenn ákvæði í lögum. Getur þetta í ýmsum tilvikum valdið vandkvæðum, t.d. þegar ágreiningur kemur upp milli sveitarstjórna sem að slíkri samvinnu standa og þegar aðstæður breytast vegna þróunar byggðar og verkefna. Í lögum nr. 70/1970 er að finna ákvæði um framkvæmd sameiningar sveitarfélaga. Eðlilegt þykir að þær reglur endurskoðaðar komi fram í sérstökum kafla í nýjum lögum um sveitarstjórnir og eru þær því teknar upp í XI. kafla frv. Rétt er að benda á þá breytingu frá fyrri reglum að nú er sveitarstjórnum skylt að láta fara fram atkvæðagreiðslu um sameiningaráform nema í þeim sveitarfélögum sem falla undir ákvæði 5. gr. frv. Þann 20. jan. 1984 var undirritaður samstarfssáttmáli milli ríkis og sveitarfélaga. Aðdragandinn að undirritun samstarfssáttmálans var sá að um miðjan janúar 1984 lagði félmrh. fyrir ríkisstj. tillögu um samstarfssáttmála milli ríkisstjórnarinnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þessi tillaga var sniðin eftir finnskum samningi sem fjallar um samráð finnsku ríkisstjórnarinnar við finnsk sveitarfélög, en sá samningur þykir hafa reynst vel. Ríkisstj. samþykkti þessa tillögu og var samstarfssáttmálinn milli aðila undirritaður, eins og áður sagði, 20. janúar 1984. Frá undirritun sáttmálans hafa fjórir reglulegir samráðsfundir verið haldnir og í framhaldi af þeim skipaðar nefndir til að fjalla nánar um samskiptamál ríkis og sveitarfélaga. Þannig hefur verið skipuð nefnd sem er að endurskoða lög um tekjustofna sveitarfélaga og huga að flutningi verkefna milli aðila, svo dæmi sé tekið. Nefndin sem fjallaði um endurskoðun sveitarstjórnarlaganna varð sammála um að leggja til að framangreind nýjung verði lögfest og í XII. kafla frv. er fjallað um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Í 124. gr. er ríkisstj. heimilað að koma á formlegu samstarfi við samtök sveitarfélaga með gerð samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga eða með öðrum hætti. Enn fremur er kveðið á um það í greininni að ríkisstj. skuli hafa náið samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga um þau mál er varða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og önnur samskipti þessara aðila. XIII. kafli frv. fjallar um gildistökuákvæði. Eftir að frv. var lagt fram hér á hv. Alþingi á síðasta vetri fékk félmn. Nd. það til umfjöllunar. Hún sendi það mörgum aðilum til umsagnar og af umsögnunum er ljóst að um meginefni frv. er víðtæk samstaða. Ljóst er einnig að meðal sveitarstjórnarmanna er eindreginn vilji til þess að fella niður sýslufélögin í núverandi mynd. Skoðanir eru hins vegar talsvert skiptar hvað við eigi að taka. Sýslunefndirnar valda ekki lengur því hlutverki að stuðla að þeirri valddreifingu í landshlutunum sem nauðsynleg getur talist og geta ekki tekið við verkefnum frá ríki til sveitarfélaga. Stærstu sveitarfélögin eiga ekki lengur aðild að sýslufélögum með þeim afleiðingum að réttarstaða sveitarfélaga er mjög ólík. Með þeirri breytingu sem frv. gerir ráð fyrir eiga öll aðildarfélög aðild að héraðanefndum á jafnréttisgrundvelli. Skapast þannig möguleikar að fela slíkum heildarsamtökum aukin verkefni. Slíkt millistig er nauðsynlegt meðan sveitarfélög á Íslandi aðlaga sig nýjum viðhorfum sem munu eflaust flýta fyrir sameiningu þeirra síðar í stærri heildir og kann um leið að leiða til þess að stjórnsýslustigin verði aðeins tvö hér á landi, þ.e. ríki og sveitarfélög. Ég vil geta þess hér, herra forseti, að í félmrn. hefur verið tekin saman atriðaskrá og flokkun á þeim umsögnum sem bárust til endurskoðunarnefndarinnar og félmrn. og einnig það sem barst til félmn. Nd. á síðasta Alþingi og getur það orðið til þess að auðvelda hv. þm.eða nm. að taka afstöðu til slíkra athugasemda. Herra forseti. Sveitarstjórnir byggja tilvist sína á sveitarstjórnarlögum. Þau kveða á um réttindi og skyldur sveitarfélaga og takmarka stjórnsýsluvald ríkisins. sjálfstjórn og ákvörðunarréttur héraða og byggðarlaga ræðst því að verulegu leyti af því hvernig til tekst á þessu sviði. Sem gamall sveitarstjórnarmaður er ég þeirrar skoðunar að sjálfstjórn sveitarfélaga verði að auka. Þau eiga að hafa meira frjálsræði en nú um stjórnarform og verkefnaval. Feli löggjafinn í landinu þeim verkefni til úrlausnar fari sem mest saman ákvörðun, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð. Ég tel að það frv. sem hér er fylgt úr hlaði stefni að þessum markmiðum. Að svo mæltu legg ég áherslu á að frv. fái ítarlega umfjöllun á hv. Alþingi og verði samþykkt sem lög sem allra fyrst eins og hugur sveitarstjórnarmanna í landinu stendur til. Ég legg til að lokum, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Frv. þetta til sveitarstjórnarlaga horfir til nokkurra bóta á ýmsa lund frá gildandi lögum. Hins vegar er það mitt mat að það sé hvergi nærri nógu róttækt. Þau skref sem stigin eru eru of fá og smá, en þó í rétta átt slík sem þau eru. M.ö.o.: frv. er helst til framsóknarlegt fyrir minn smekk. Þetta var upphaflega samið af nefnd undir formennsku Steingríms Gauts Kristjánssonar borgardómara. Þm. fengu tillögur milliþinganefndarinnar í hendur haustið 1984 og hafa þess vegna út af fyrir sig haft góðan tíma til að mynda sér skoðun á því og taka afstöðu til þess. Að því leyti er ekki undan að kvarta málsmeðferðinni. Í frv. virðist að mestu fylgt tillögum nefndarinnar. Þó hefur ráðherra gert þar á nokkrar breytingar sem mér þykja ekki til bóta. Ég er t.d. algerlega andvígur því að lágmarksíbúatala sveitarfélaga skv. 5. gr. sé lækkuð úr 100 íbúum í 50. Lágmarkið hefði átt að vera mun hærra, undir engum kringumstæðum lægra en 200, og jafnframt ætti að lögbjóða hækkun lágmarkstölunnar mun fyrr. Sveitarfélag með færri íbúa en 200 getur ekki mannað þau störf sem nútíminn krefst af sveitarfélögum og fámenni sveitarfélaga kemur byggðinni í vítahring. Vegna fámennis getur sveitarfélag ekki veitt þá þjónustu og samfélagslegan styrk sem íbúarnir gera kröfu til og vænta. Þeir flytja því brott og vangeta sveitarfélagsins verður við það enn þá meiri. Það verður að styrkja sveitarfélögin með sameiningu í stærri og styrkari heildir. Lágmarksíbúatala sveitarfélaga í fyrsta áfanga ætti undir engum kringumstæðum að vera lægri en 200. Ráðherra hefur við framlagningu frv. látið undan sjónarmiðum sem því miður er ekki hægt að viðurkenna lengur og styðjast ekki við gild rök. Í raun og veru ætti að stíga þarna stærri skref, stækka sveitarfélögin meir og hraða því að þær breytingar eigi sér stað í áföngum ef ekki getur orðið samkomulag um að stíga stærri skref í einu. Varðandi 19. gr. vil ég fella út 2. mgr., enda tel ég óeðlilegt að menn geti átt kosningarrétt á tveimur stöðum samtímis og gildir þar einu hvort menn flytja á milli Grundarfjarðar og Grindavíkur eða á milli Grundarfjarðar og Gautaborgar. Ég er þeirrar skoðunar að fólk sem getur átt kosningarrétt í Gautaborg eigi ekki jafnframt að eiga kosningarrétt í sveitarstjórnarkosningum í Grundarfirði. Lækkun kosningaraldurs í 18 ár hefur lengi verið baráttumál míns flokks og ber að fagna því að nú er samstaða fengin um það mál að því er virðist. Ráðherra hefur gert talsverðar breytingar á héraðaskipan frá tillögum endurskoðunarnefndar. Öflug héraðastjórn er nauðsynlegur hlekkur í þeim endurbótum á stjórnkerfi okkar sem gera verður meðan sveitarfélögin eru svo fámenn sem raun ber vitni. Aukið vald og verkefni til héraðanna getur m.a. orðið til þess að menn sætti sig betur við jöfnuð í kosningarrétti til Alþingis þótt frv. geri í sjálfu sér ekki ráð fyrir að héruðin hafi mörg verkefni. Þó á það vafalaust eftir að breytast og það fyrr en menn varir. Bæði er þar um að ræða ný verkefni, sem samfélagið tekur við, og eins verkefni sem flytja þarf frá stjórnsýslu ríkisins og til héraðanna. Þess vegna verða héruðin að hafa stjórnarfarslegan styrk til þess að standa undir nýjum verkefnum. Það kallar aftur á móti á endurskoðun á gildandi lögum um tekjuöflun ríkissjóðs og verkaskiptingu þessara aðila. Það má endalaust um það deila hvað sé eðlileg héraðaskipan, en tillögur endurskoðunarnefndarinnar miðuðust við sameiningu sýslufélaga og lögsagnarumdæma kaupstaðanna og jafnframt við mörk kjördæmanna nema hér á höfuðborgarsvæðinu. Í þessu frv, er enn byggt á þessu, en héruðunum hins vegar fjölgað í 18. Með því móti verða sum héraðanna of fámenn. Því tel ég rétt að þeim verði fækkað í a.m.k. tólf þannig að íbúafjöldi þeirra gefi þeim nægan styrk til átaka. Þessu má ná t.d. með því að sameina Snæfellsness- og Dalahéruð eins og þau eru skilgreind í frv. í Breiðafjarðarhérað. Barðastrandar-, Vestfjarða- og Strandahéruð verði sameinuð í Vestjarðahérað, Norður- og Suður-Múlahéruð verði sameinuð í Múla- eða Austfjarðahérað, Austur- og Vestur-Skaftafellshéruð verði sameinuð í eitt og Rangárvalla- og Árneshéruð verði sameinuð í Suðurlandshérað. Þá felli ég mig betur við viðskeytið -þing eins og endurskoðunarnefndin lagði til en viðskeytið -hérað. Við 99. og 100. gr. mun ég gera þá brtt. að fulltrúafjöldi í héraðsnefnd eða á héraðsþingi verði á bilinu 9-27 eftir íbúafjölda og, og það er meginatriðið, að kosið verði beinni kosningu til héraðaþinga í september það ár sem kosið er til sveitarstjórna. Tillaga 99. gr. frv. um að sveitarstjórnir kjósi til héraðanefnda er andstæð öllu lýðræði og gengur ekki í framkvæmd. Íbúar Sauðárkróks, svo að ég nefni þá sem dæmi, ættu skv. þessu að hafa einn fulltrúa í héraðsnefnd og íbúar fámennasta hrepps í Skagafirði að hafa sama rétt. Þá yrði hin óbeina kosning til héraðsnefndanna til þess að þeim réði meiri hluti meiri hlutanna í héraðinu, en minni hlutar fulltrúa í sveitarstjórnum yrðu útilokaðir frá áhrifum. Það er augljóst mál að þessi annmarki, sem m.a. hefur komið fram í kosningum til fjórðungsþinga, er svo alvarlegur að við hann verður ekki unað. Hann gengur algerlega í berhögg við grundvallarsjónarmið lýðræðis í landinu. Þá gengur regla frv. ekki upp hér á höfuðborgarsvæðinu þar eð borgarstjórn Reykjavíkur mun ekki hafa nægum fulltrúum á að skipa á næsta kjörtímabili til að manna sæti sín í héraðsnefnd eins og þar er gert ráð fyrir. Það er að vísu nokkur ókostur við beina kosningu til héraðsnefnda eða þinga að hætt er við að samband einstakra sveitarstjórna og héraðsstjórnar verði hugsanlega minna, en væntanlega mundu í mörgum tilvikum sömu menn vera í kjöri til héraðsstjórna og sveitarstjórna einfaldlega vegna fámennis. Bein kosning til héraðsnefnda kallar á breytingu á III. kafla frv. Að vísu má kannske sætta sig við að hafa 103. gr. eins og þarna er ráð fyrir gert um skamman tíma, en framtíðarskipunin hlýtur að vera sú að héraðsnefndirnar fái sérstaka tekjustofna um leið og það hefur nánar verið skilgreint og menn hafa komið sér saman um stefnu um tilfærslu verkefna frá miðstjórnarvaldi ríkisins til héraðanna og nýja skiptingu tekjustofna, skattstofna, af því tilefni og í samræmi við það. Nokkra minni háttar hnökra má finna á frv. sem ekki er ástæða til þess að tíunda hér við 1. umr. en fá væntanlega betri umfjöllun í meðferð þingnefndar. Þrátt fyrir veigamikla galla er engu að síður margt í þessu frv. til bóta og þess vegna hvet ég til þess að það hljóti afgreiðslu í tæka tíð svo að ný sveitarstjórnarlög geti komið til framkvæmda við upphaf næsta kjörtímabils sveitarstjórna á næsta ári. Á hitt ber að leggja áherslu að þegar ný sveitarstjórnarlög hafa verið sett þarf að stokka upp stjórnsýslu ríkisins þannig að héraðaskipting hennar og verksvið umboðsmanna ríkisvaldsins verði tekin til endurskoðunar. Þar þarf að aðskilja umboðsstörf og dómarastörf og jafnframt þarf að flytja talsvert af úrskurðarvaldi ráðuneyta og meira af löggjafarframkvæmd ríkisins út í héruðin.



Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu, frv. til sveitarstjórnarlaga, er vissulega mjög mikilsvert málefni og ástæða til að það sé rætt og gaumgæft. Hér er á ferðinni sama frv. og lagt var fyrir þingið í fyrra, þá vísað til nefndar en hreyfðist ekki þaðan og mér er ekki kunnugt um að mikil störf hafi átt sér stað í þingnefnd í sambandi við þetta frv. En nú er það komið til hv. þd. á þeim tíma að ætla mætti að unnt reynist að taka á þessu máli á þinginu sem nú stendur yfir. Ég efa það ekki að hugur manna er að þetta mál fái vandaða meðferð og ástæða er vissulega til þess að ná lögfestingu á lögum um sveitarstjórnarmálefni og ná um það sem breiðastri samstöðu. Ég ætla ekki að fara út í að ræða marga þætti þessa frv. Fjölmargt er þar sem til bóta horfir um mikilvæg atriði og minni háttar atriði. Með frv. er m.a. verið að sníða af augljósa agnúa sem fram hafa komið í starfi sveitarstjórna og agnúa á sveitarstjórnarlöggjöfinni frá því að hún síðast var til endurskoðunar. Það er rétt og skylt að stuðla að því að slík lögformleg endurskoðun eigi sér stað. En það eru hér örfá atriði sem ég sé ástæðu til að gera að umtalsefni við 1. umr. þessa máls, atriði sem miklu varða að mínu mati og þar sem ástæða er til að gagnrýna þær hugmyndir sem fyrir liggja í því frv. sem hæstv. félmrh. hefur hér mælt fyrir. Þessir þættir varða fyrst og fremst spurninguna um stærð sveitarfélaga og stækkun þeirra. Í öðru lagi héraðsnefndirnar og því tengt spurningu um að taka á því máli með allt öðrum hætti en gert er ráð fyrir skv. þessu frv. Til nýmæla er talið í frv. það ákvæði 5. gr. þess að lögbjóða ákveðna lágmarksstærð sveitarfélaga miðað við íbúafjölda. Það er rétt sem hér hefur komið fram í umræðunni að ekki er þar gengið fram með róttækum hætti og ég tel það ofur skiljanlegt. Ég hef ekki verið talsmaður þess að lögbjóða sameiningu sveitarfélaga og ég held að nokkurt vatn eigi eftir að renna til sjávar áður en hv. Alþingi er reiðubúið til þess að taka slíkt skref. Ég heyri það hjá ýmsum að þeir hafa ekki trú á því að veruleg breyting eigi eftir að eiga sér stað á stærð sveitarfélaganna með frjálsri sameiningu í allra næstu framtíð. Ég hygg að það mætti sitthvað gera til að örva slíka sameiningu, sem út frá margháttuðum sjónarmiðum má teljast æskileg, út frá félagslegum viðhorfum, út frá atvinnulegum viðhorfum og því sjónarmiði að sum sveitarfélaganna, sérstaklega þau minnstu, ráða ekki svo að vel sé við þau verkefni sem þeim eru falin lögum samkvæmt. Ég tel það út af fyrir sig eðlilegt að sett séu ákvæði inn í löggjöf um lágmarksstærð sveitarfélaga. Hvort menn eru þar með töluna 50 eða 100 skiptir kannske ekki höfuðmáli. En það er ekki óeðlilegt að sett séu ákvæði sem bindi þetta ákveðnu lágmarki. Hitt er svo aftur stærri spurning og meira mál, hvort unnt er að ná fram umtalsverðri breytingu á mörkum sveitarfélaganna og sameiningu þeirra þannig að sveitarfélögin í landinu verði slíkar heildir að þau geti axlað mjög aukin verkefni og tekið á sig aukna ábyrgð og hluta af þeim verkefnum í ríkum mæli sem ríkisvaldið nú fer með. Til þess þarf að verða allt önnur þróun en við höfum séð á undanförnum árum. Að mínu mati þyrfti að verða stórfelld fækkun sveitarfélaganna samfara stækkun þeirra og samruna. En þróunin stefnir ekki í þá átt eins og stendur. Við höfum aðeins fyrir okkur frá síðustu árum, þeim tíma sem sameining sveitarfélaga hefur verið mjög til umræðu, aðeins tvö dæmi þess að sveitarfélög hafi sjálfviljug sameinast, ef ég man rétt. Skv. frv. er látið að því liggja að fjöldi sveitarfélaga, ég hygg að það komi fram í grg., yrði eftir að ákvæði frv. hefðu gengið fram um 200 talsins. Ég held að með slíkum einingum náist ekki sú viðspyrna sem verið er að leita eftir alveg sérstaklega af hálfu landsbyggðarinnar. Því er það að ég hef gerst talsmaður þess að stofnað verði til þriðja stjórnsýslustigsins, sem ég ætla að gera að umræðuefni hér á eftir. Áður en að því kemur vil ég þó nefna að ég tel að í sambandi við áróðurinn fyrir sameiningu sveitarfélaga hafi menn ekki nýtt alla þá möguleika sem eðlilegir væru til þess að greiða fyrir slíkri sameiningu. Þar má beita fjárhagslegri örvun af hálfu ríkisvaldsins, en það sem er kannske ekki minnsta hindrunin í sameiningu sveitarfélaga er sú eðlilega viðleitni, sjálfstæðisviðleitni dreifbýlishreppa í landinu, þótt fámennir séu, að halda utan um þau verkefni sem tilheyra viðkomandi svæði, hreppunum. Ég tel það ofur eðlilegt að þau sjónarmið séu ríkjandi í strjálbýlissveitarfélögunum að vera ekki að framselja slík verkefni til stærri heilda. Ég get tekið þar sem dæmi skólamálefni, fyrstu árganga grunnskóla, skólaselin. Ég get tekið fjallskilin sem eru verkefni strjálbýlishreppanna og í þriðja lagi nefni ég félagsheimilin sem hrepparnir hafa komið upp með beinum hætti eða með samvinnu aðila innan þeirra. Hvaða ástæða er til þess að vera að færa slík staðbundin verkefni til stærri sveitarstjórnar? Ég hef því leyft mér að benda á það í þáltill. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga, sem er 3. mál þessa þings, að þótt til komi sameining sveitarfélaga í verulega stærri heildir, þá séu ekki núverandi strjálbýlishreppar sviptir valdi yfir þeim verkefnum sem eingöngu tengjast viðkomandi svæði. Ég hef mælt með því að menn kjósi til svokallaðra hreppsráða, eins og ég hef kallað þau, sem hafi ráðgefandi vald gagnvart sveitarstjórn stærra svæðis og hafi yfirráð yfir málefnum sem eingöngu varða viðkomandi svæði og ekki tengjast stærra sveitarfélagi með beinum hætti, fjárhagslega eða að öðru leyti. Ég get vísað til þeirra þriggja þátta sem ég nefndi hér áðan, skólaselin, félagsheimilin, fjallskilin sem skýr dæmi um þessi efni. Ég er ekki í vafa um það að ef menn hefðu gengið fram með þessum hætti fyrir t.d. 15 árum og lagt málin fyrir með þessum hætti, þá hefði verið greiðara fyrir um sameiningu sveitarfélaga heldur en raun ber vitni. Ég tel að enn beri að líta á málin út frá þessu sjónarmiði og greiða þannig fyrir sameiningu sveitarfélaga í stærri heildir, sem ég tel æskilega, en skv. frjálsri ákvörðun íbúa viðkomandi svæða. Ég treysti mér ekki til að mæla þar með með lögbindingu eins og raddir hafa þó komið fram um einnig úr hópi sveitarstjórnarmanna. Ég veit ekki hvort ástæða er til þess fyrir mig til þess að skýra þetta mál nánar varðandi stækkun sveitarfélaganna og hreppsráðin en get þó tekið eitt dæmi til þess að varpa á þetta aðeins skýrara ljósi. Ég tek dæmi sem mér er nákomið úr mínu kjördæmi, t.d. Fljótsdalshérað, sem nú er skipt upp í tvö sýslufélög, eða hlutast á milli tveggja sýslufélaga. Skv. IX. kafla þessa frv. er gert ráð fyrir að sú fráleita skipting haldist í formi héraðsnefnda, þar sem lagt er til að 13. héraðsnefnd sé Norður-Múlahérað og 14. Suður-Múlahérað og skv. því eru fjórir hreppar, ef ég man rétt, af tíu á Fljótsdalshéraði í Suður-Múlahéraði en sex sem standa í Norður-Múlahéraði. Þetta er dæmi um það hversu óskynsamlegt það er að binda sig við sýsluskipanina eins og hún nú er þegar verið er að tala um þessar héraðsnefndir. Er ég þó ekki þar með að segja að það sé yfirleitt kerfi sem lappandi sé upp á, þær hugmyndir sem er að finna í þessum IX. kafla. En ég hef litið svo til að það væri ekkert fráleitt að vinna að því af hálfu þeirra sem byggja Fljótsdalshérað að það geti orðið ein heild sem sveitarfélag í framtíðinni, en til þess þarf vilja þeirra sem á svæðinu búa, íbúa þessa svæðis, og ég hygg að ef þannig væri gengið fram að hrepparnir héldu sjálfstjórn í þeim málum sem eingöngu snerta þá, þá yrði greiðari gatan til sameiningar í stærri heild, að mynda þarna eitt sveitarfélag úr tíu sem nú eru fyrir. Það eru praktísk en líka tilfinningaleg rök sem þarna standa í gegn eins og málum er nú háttað og eins og unnið hefur verið að þessum málum og til þess ber að taka tillit. Þá vík ég að hinum meginþættinum í mínu máli sem snertir spurninguna um þriðja stjórnsýslustig og þann kannske vott til þess að þoka sér inn á þá hugmynd sem lesa má úf úr IX. kafla en sem er algerlega ófullburða hugmynd að mínu mati og ekki hægt að taka undir eins og hún er lögð hér fyrir. Ég hef í nefndri þáltill. ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni lagt til að efnt verði til héraðsstjórna eða héraðsþinga, sem kosið verði til lýðræðislegri kosningu með beinni kosningu íbúa á viðkomandi svæði. Ég tel að núverandi kjördæmi utan Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis gætu þjónað sem landfræðileg mörk fyrir slíkar héraðsstjórnir, þó að ég sé fyllilega reiðubúinn að skoða aðra skiptingu í minni svæði ef það er líklegra til samkomulags, svæði sem tengjast saman atvinnulega og félagslega og gætu virkað sem nýtar heildir. En þá er ég að ræða um þetta sem þriðja stjórnsýslustigið sem fengi öfluga tekjustofna og veruleg verkefni sem nú eru í höndum ríkisvaldsins. Um þetta geta menn lesið nánar í nefndri þáltill. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Þar er tekið á þessum málum og þau nánar útfærð og þar eru nefnd dæmi um ýmsa þá málaflokka sem ég tel að ættu heima hjá slíku þriðja stjórnsýslustigi. Á bls. 11 á nefndu þskj., svo ég leyfi mér að vitna til þess, með leyfi forseta, eru nefnd húsnæðismál, almannatryggingar, skipulagsmál, byggðamál, menntamál, þar á ég við grunnskólastigið og framhaldsskólastigið, málefni safna, opinbert eftirlit af ýmsu tagi, eins og heilbrigðiseftirlit og rafmagnseftirlit, allt saman verkefni sem sjálfsagt er að flytja nær vettvangi, að flytja yfir til þriðja stjórnsýslustigs í landinu og ná þannig verulegri og mjög róttækri grisjun á því miðstjórnarvaldi sem hefur safnast upp í höfuðstað landsins. Það er ekki verið að vega að Reykjavík sem höfuðborg með slíkum hugmyndum heldur er hugmyndin að styrkja lýðræðið í landinu og gera Reykjavík að eðlilegri miðstöð og höfuðstað með samræmingu þess sem eðlilegt er að halda í höndum ríkisins í þessum efnum, en færa hitt út í héruðin, út í landshlutana eins og þeir eru stundum nefndir. Ég vil, herra forseti, vísa til bréfs sem þingflokkunum barst á síðasta þingi, dags. 27. febrúar 1985, frá svonefndri byggðanefnd þingflokkanna, erindi sent formönnum allra þingflokka, undirritað af formanni þessarar nefndar, Lárusi Jónssyni bankastjóra og fyrrverandi alþingismanni. Þar segir, með leyfi forseta: "Nefndin hefur komist að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt sé að fá á þessu stigi málsins viðbrögð þingflokkanna við ákveðnum meginatriðum, er varða hugsanlegar breytingar á stjórnskipun í landinu, til þess að nálgast markmiðin um aukna valddreifingu og virkara lýðræði. Nefndin vill því beina eftirtöldum spurningum til þingflokks yðar: 1. Hvað eiga stjórnsýslustig í landinu að vera mörg? 2. Við hvað eiga stærðarmörk neðstu (minnstu) stjórnsýslueiningarinnar að miðast? 3. Hvernig á að tryggja virkara lýðræði og aukna valddreifingu með skipulagi, verkefnum og kosningareglum fyrir miðstig stjórnsýslunnar  [innskot mitt: hið svonefnda þriðja stjórnsýslustig]  ? 4. Hvernig á að skipta tekjustofnum og fjárhagslegri ábyrgð milli sveitarstjórna, héraðsstjórnar og ríkis?" Síðan segir: "Byggðanefnd þingflokkanna gengur út frá þeirri meginforsendu að til þess að ná fram markmiðinu um virkara lýðræði aukna valddreifingu sé nauðsynlegt að setja á stofn stjórnsýslustig milli ríkis og sveitarfélaganna. Nefndin hefur ekki fjallað ítarlega um svæðaskiptingu eða fjölda svæða í hinu nýju stjórnsýslustigi og þaðan af síður hvað það ætti að nefnast." Herra forseti. Ég sé ástæðu til að inna hæstv. félmrh. eftir því hvert sé hans viðhorf í þessum efnum, í sambandi við þriðja stjórnsýslustigið, og hver sé afstaða ríkisstjórnarflokkanna í þessu máli. Það hafa þegar verið bornar fram fyrirspurnir til hæstv. ráðherra varðandi IX. kafla laganna og að hve miklu leyti eða hvort líta megi á þær tillögur sem tillögur ríkisstjórnarinnar í heild eða sjónarmið sem hæstv. ráðherra fyrst og fremst mælir hér fyrir. Það er alveg nauðsynlegt að þetta komi hér fram og það er nauðsynlegt að mínu mati að ráðherra félagsmála í landinu skýri sín sjónarmið rækilega að því er varðar hugmyndir um þriðja stjórnsýslustig, hvort hann er reiðubúinn að taka undir þær og hver hans sjónarmið eru þar að lútandi. Umfjöllun varðandi héraðsnefndirnar og þær mjög svo ólýðræðislegu hugmyndir sem þar eru lagðar til grundvallar í sambandi við tilurð eða kosningu slíkra nefnda verða að skoðast í ljósi þess hvert menn ætla sér í sambandi við hugsanlegt þriðja stjórnsýslustig í landinu. Það er auðvitað engin ástæða til að vera að setja upp slíka skipan mála eða taka undir hana eða ræða hana mikið ef sá hugur sem endurspeglast í erindi frá byggðanefnd þingflokkanna er viðhorf meiri hluta hér í hv. þingdeild og á hv. Alþingi. Þá verða menn að taka málin til meðferðar út frá allt öðru sjónarhorni. Hv. 3. þm. Reykv. hefur fjallað um þau atriði í sambandi við hinar svonefndu héraðsnefndir sem eru vissulega mjög gagnrýni verð og gera þá skipan mála óhæfa einnig að mínu mati sem þar er verið að leggja til í sambandi við kjör til héraðsnefnda. Ég ætla, herra forseti, ekki að taka meiri tíma frá hv. þingdeild til að ræða þetta mál þó að mörg atriði væru þess verð að gera þau að umræðuefni, en ég vildi takmarka mig við þessi tvö meginatriði, spurninguna um hvernig við náum fram því æskilega markmiði, að mínu mati, að stækka sveitarfélögin og hvert er viðhorfið til þriðja stjórnsýslustigs. Ég hef fyrir mitt leyti svarað því ákvarðandi með flutningi sérstakrar þáltill., sem tekur m.a. til þessa máls, og tel nauðsynlegt að ríkisstj. og hæstv. félmrh. skýri sín viðhorf í þessum efnum betur og með öðrum hætti en liggur fyrir í þessu frv.



Herra forseti. Ég hafði ekki gert ráð fyrir að taka þátt í umræðu um þetta mál hér í deildinni að þessu sinni, en vegna þess sem hér hefur komið fram sé ég ástæðu til þess. Í fyrsta lagi vil ég minnast á það sem hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson sagði um ákvæði þessa frv. til laga um sveitarstjórnir sem eru til umræðu. Hann ræddi um Ill. kafla frv., sem fjallar um kosningar til sveitarstjórna, og gerði þann kafla sérstaklega að umræðuefni. Ég vildi benda á að sá kafli í frv. er nánast unninn á ábyrgð hv. þm., en hann var félmrh. þegar endurskoðunarnefndarfrv. svokallaða var samið og þessi kafli var sendur ráðherra sérstaklega til umfjöllunar á sínum tíma. Ætti þm. þess vegna að kannast við þennan kafla alveg sérstaklega. Varðandi hins vegar þau atriði sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom hér inn á og varða þriðja stjórnsýslustigið vil ég minna á að í allri umræðu um frv. að nýjum sveitarstjórnarlögum hefur verið lögð megináhersla á að efla sveitarfélögin. Síðan hefur komið upp í umræðu undansláttur, má segja, í þessu máli, undansláttur sem er fólginn í því að menn hefja umræðu um þriðja stjórnsýslustigið. Ég tel að tillögur um millistig séu fyrst og fremst til þess fallnar að koma í veg fyrir þá mikilvægu lagasetningu sem frv. að nýjum sveitarstjórnarlögum er. Ég tel að með millistigi verði komið í veg fyrir eflingu sveitarfélaganna og þess vegna get ég ekki mælt með því. Það fylgir því nokkur þversögn að mæla gegn sameiningu sveitarfélaganna, en leggja til millistig sem væntanlega tæki verulega völd af sveitarfélögum því að með millistigi yrði væntanlega fært vald bæði frá sveitarfélögum og ríki til þessa nýja stjórnsýslustigs. Þetta vildi ég að kæmi fram í þessari umræðu. Að öðru leyti vil ég segja að frv., sem hér er til umfjöllunar, er svo sem fram hefur komið að nokkru frábrugðið tillögum endurskoðunarnefndar. Það var ekki við öðru að búast. Það olli mér verulegum vonbrigðum þegar frv. félmrh. kom fram og 5. gr. hljóðaði svo sem hún hljóðar, gerir ráð fyrir að lágmarksíbúatala sveitarfélaga sé 50. Um það ætla ég ekki að fjalla sérstaklega hér enda ljóst að 100 íbúa markið er umdeilt. Ég vil einnig nefna IX. kaflann sem fjallar um lögbundið samstarf sveitarfélaga. Ég tel að sá kafli geti ekki verið með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir og tel fullvíst að sjálfstæðismenn muni leggja áherslu á breytingar á þeim kafla og jafnvel að hann verði felldur niður í þeirri mynd sem frv. gerir ráð fyrir honum. Ég ætla ekki að fjalla nánar um frv., en legg áherslu á að það fái afgreiðslu með breytingum á þessu þingi og verði afgreitt þannig að hægt verði að kjósa til sveitarstjórna í vor á grundvelli nýrra sveitarstjórnarlaga.



Herra forseti. Ég þakka hv. alþm., sem hafa tekið þátt í þessari umræðu, fyrir þeirra framlag. Það er svo með þennan málaflokk að í raun og veru væri óeðlilegt að reikna með því að ekki væru skiptar skoðanir um hvernig að slíkri lagasetningu skuli staðið, svo viðamikið er þetta mál og snertir raunar meira alla borgara þessa lands en margt annað að því leyti til að sveitarstjórnarmálin standa næst borgurunum og það er meiri þátttaka í umræðum um sveitarstjórnarmál en flesta aðra málaflokka í okkar landi og er það vel. Ég reiknaði alltaf með því sem félmrh., og ég geri ráð fyrir að þeir sem hafa gegnt því embætti á undan mér hafi orðið varir við það einnig, að aldrei yrði sett fram frv. til laga í þessum málaflokki þannig að allir yrðu fyrir fram sáttir við það frv. eða þær tillögur sem fram kynnu að vera settar. Það er sérstaða nokkur í þessu máli að því leyti til að tekið hefur langan tíma að endurskoða þessa löggjöf og fara yfir hana og sérstaða er einnig, og er rétt að það komi fram, að því leyti til að bæði tillögur endurskoðunarnefndarinnar og einstaka þættir í þeirri vinnu hafa verið fyrir opnum tjöldum, ef svo má segja, a.m.k. meðal sveitarstjórnarmanna. Þetta hefur verið lagt fram og rætt á vegum sveitarfélaganna í fjölda ára, í áraraðir, bæði á fulltrúaráðsfundum, sérstökum fundum á vegum sveitarfélaganna og á landsþingum sveitarfélaganna hverju sinni. Frv. sem hér liggur fyrir á sér því langan aðdraganda og hefur farið í gegnum margar umræður víðs vegar meðal sveitarstjórnarmanna og er það vissulega kostur við þetta mál. Hins vegar væri óeðlilegt að halda því fram að hér sé um frv. að ræða sem ekki þurfi að skoða vandlega á hv. Alþingi. Það hefur aldrei verið meining mín að ég sé ekki tilbúinn að fallast á ýmsar breytingar sem til bóta yrðu í sambandi við meðferð málsins hér á hv. Alþingi. Ég vil að það komi strax fram. Ég hef áður rakið, og sérstaklega á síðasta þingi þegar ég flutti ítarlega framsöguræðu fyrir þessu máli, hvernig að þessu máli hefur verið staðið og ég hef rakið að komið hafa fram mjög margar athugasemdir og brtt. við þetta frv. Einnig hef ég rakið að á þeim þingum sem ég hef sjálfur sótt til að ræða þessi mál hefur andstaða gegn frv. fyrst og fremst beinst að tveimur þáttum. Í fyrsta lagi eru menn víða, a.m.k. úti um land, mjög andvígir því að lögbinda sameiningu sveitarfélaga á einhverju stigi. Í öðru lagi hafa menn verið mjög á móti því að setja upp það form á samvinnu sveitarfélaga sem útilokaði áhrif litlu sveitarfélaganna. Þetta gerði það að verkum að mér þótti eðlilegt, áður en frv. var lagt fyrir ríkisstjórn og Alþingi, að gera nokkrar breytingar, miðað við þær álitsgerðir og greinargerðir sem komu eftir að búið var að senda það út og fjalla um það víðs vegar um allt land, í nær öllum sveitarstjórnum landsins. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að því sem fram kom í máli hv. þm. Hv. 5. þm. Reykv. kom með nokkrar athugasemdir. Það er í fyrsta lagi þetta með lágmarksfjöldann. Það má vel vera að talan 50 sé ekki endilega sú eðlilega, en ég held samt að það sé ekki aðalatriðið, heldur hitt, hvernig hægt er að vinna að þessum málum með þessari löggjöf þannig að það verði til þess að sveitarfélögin sameinist sem allra fyrst í stærri heildir. Hér hefur komið fram hjá öðrum hv. þm., eins og hv. 5. þm. Austurl., og get ég alveg tekið undir það, að þetta mál er búið að vera í brennidepli lengi, það er óhætt að segja tvo áratugi, þ.e. með hvaða hætti væri hægt að vinna að sameiningu sveitarfélaga eða fá þau til að taka upp önnur vinnubrögð en áður þekktust. Niðurstaðan hefur alltaf orðið sú að eðlilegra væri að reyna að efla samstarf sveitarfélaga á frjálsum grundvelli og stuðla að því þannig að þau tækju að sér sameiginleg verkefni sem mundi síðar leiða til þess að þau sæju ástæðu til að sameinast endanlega í einni sveitarfélagaheild. Þróunin hefur sem betur fer verið sú. Ég held að hv. alþm. viti að sveitarfélögin hafa með hverju ári á undanförnum áratug sífellt verið að auka þessa samvinnu. Þau hafa tekið að sér sameiginleg verkefni, bæði á sviði skólamála, sviði heilbrigðismála. félagsheimila og raunar mörg fleiri verkefni. Þetta er orðið þannig að í raun og veru vantar lítið á að þetta sé orðin ein sveitarfélagaheild víðs vegar um landið og ég veit að margir sveitarstjórnarmenn hafa sagt alveg hiklaust að hið nána samstarf, sem komið er um hin ýmsu verkefni, sé í raun og veru orðið þannig að það þurfi bara að taka ákvörðun um sameiningu til þess að það sé orðið eitt sveitarfélag. Ég held þess vegna að þróunin hljóti að leiða til þess að ekki líði á löngu þangað til sveitarfélögin sameinast í stærri heildir og þar með séum við komin að því, sem ég geri ráð fyrir að við mörg a.m.k. séum sammála um, að óeðlilegt er að ekki skuli vera hægt að hafa þann hátt á í okkar fámenna landi að þar séu aðeins tvö stjórnsýslustig, þ.e. ríki og sveitarfélög. En ég tel að vegna þessarar þróunar og vegna þeirrar miklu andstöðu sem enn er víða í landinu við sameiningu sveitarfélaga eða stækkun þeirra í ákveðnar heildir, sé eðlilegt enn um sinn að hafa millistig, þ.e. lögboðið samstarf sveitarfélaga, þannig að ekki sé útilokað að sveitarfélögin taki að sér stærri sameiginleg verkefni en þau til þessa hafa gert í sambandi við sameiginlega byggingu skóla, heilbrigðisþjónustu o.s.frv. Ég taldi því og tel að eðlilegra sé að hafa slíkt millistig. Hvort breytingin á IX. kaflanum í frv. eins og það er skv. tillögum endurskoðunarnefndarinnar er heppilegust í þessu tilfelli skal ég ekki fullyrða. Hún er aðeins sett fram til að mæta þeirri hörðu gagnrýni sem kom víðast frá af landinu frá minni sveitarfélögum og er til þess gerð að menn ræði málið frá því sjónarmiði. Ef Alþingi vill ganga lengra og breyta þessu mætir það ekki minni andstöðu sérstaklega. En ég tel að réttari aðferðin sé að reyna að halda áfram, að þetta sé þróun, og örva eigi þá þróun, eins og raunar kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl. í sambandi við sameiningu sveitarfélaga. Ég tel að það sé eðlilegt. Það eru ágallar á þessu sem ég get vel viðurkennt að þurfi að lagfæra, í sambandi við fulltrúakjör og annað, en það er vel hægt að laga þá. Hins vegar er ágreiningur um hvort þetta á að vera með svipuðum hætti og hefur verið hjá landshlutasamtökunum eða hvort á að vera þarna um beina kosningu að ræða. Það er í raun og veru aðalágreiningsefnið í sambandi við þetta mál. Eins og endurskoðunarnefndin lagði til var gert ráð fyrir að litlu sveitarfélögin sameinuðust um fulltrúa á héraðsþing. Þetta mætti gífurlegri andstöðu víðs vegar um landið. Ég taldi eðlilegt að láta setja upp í aðgengilegt form allar brtt. og aðfinnslur við frv. þannig að alþm. gætu haft þær undir höndum. Þeir sem sátu í félmn. Nd. á síðasta þingi höfðu þessi plögg undir höndum. Núna er enn fremur búið að setja upp skipulega þær athugasemdir sem fram hafa komið við frv. eftir að félmn. sendi það út til umsagnar og verða þær að sjálfsögðu til reiðu. Í sambandi við athugasemdir hv. 5. þm. Reykv. varðandi kosningalögin eða 19. gr. má geta þess að sú tillaga sem hér er sett fram er í fullu samræmi við þróun mála í samstarfi Norðurlandanna. Ég hef ekki heyrt neins staðar í þessari endurskoðunarvinnu að önnur tillaga kæmi fram um þetta form og tel þess vegna að gagnrýni hans sé á misskilningi byggð. Varðandi það sem kom hér fram hjá hv. 3. þm. Reykv. varðandi frv. í heild og afstöðu ríkisstjórnar og stjórnarflokka, þá vil ég segja að þetta frv. er stjfrv. sem hefur verið samþykkt til framlagningar bæði af ríkisstjórn og stjórnarflokkunum. Hins vegar er ekki þar með sagt að einstakir þm. innan stjórnarflokkanna geti ekki fylgt brtt. eða reynt að láta breyta einhverjum ákvæðum frv. Það stendur að sjálfsögðu opið eins og alltaf er í þessum málum. En það er lagt fram sem frv. ríkisstjórnarinnar og var engin athugasemd gerð við framlagningu þess á sínum tíma þegar það var endanlega lagt fram. Í sambandi við það, sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. varðandi minni hluta, vil ég geta þess að ég held að þarna sé um nokkurn misskilning að ræða, þ.e. að verið sé að útiloka minni hlutann frá áhrifum í sveitarstjórn. Í 55. gr. frv., um nefnd, ráð og stjórnir, segir, með leyfi forseta: "Sveitarstjórn, sem kjörin er bundinni hlutfallskosningu, getur heimilað framboðsaðila, sem fulltrúa á í sveitarstjórn, en eigi nær kjöri í byggðarráð [þ.e. í borgarráð eða bæjarráð eins og nú er], að tilnefna fulltrúa til að sitja fundi ráðsins með málfrelsi og tillögurétti. Skal heimila framboðsaðila, sem fulltrúa á í sveitarstjórn en eigi í byggðarráði, slíkan rétt þann tíma sem sveitarstjórn fellir niður fundi sína vegna sumarleyfa." Með tilliti til þess arna tel ég að það atriði, sem hv. þm. var að finna að, sé á misskilningi byggt hjá honum. Þetta er opið í frv. Ég vona því að ekki verði litið svo á að það sé gert ráð fyrir að útiloka minni hlutann frá áhrifum í bæjarráði eða borgarráði, byggðarráði eins og það er nefnt í frv. Ég tel ekki ástæðu til að ég fari sérstaklega í lögin í sambandi við kosningaákvæði. Hv. 1. þm. Vesturl. kom inn á það áðan. Það var einróma álit endurskoðunarnefndarinnar, og það kom einnig fram hér því það var búið að leggja kaflann um kosningalögin fram sem sjálfstætt frv. á Alþingi sem aldrei var þó tekið til umræðu, að eðlilegt væri að fella þetta inn í heildarlöggjöf um sveitarstjórnarmál. Ég sé enga ástæðu til að ætla að það sé ekki í samræmi við meðferð þessa máls að reglur um kosningar til sveitarstjórna séu inni í heildarlögum um sveitarstjórnarmál. Ég er því ekki sammála hv. 3. þm. Reykv. í sambandi við það mál. Ég hef áður komið inn á þetta í sambandi við IX. kaflann. Ég veit það og við höfum vitað það frá upphafi að ágreiningur er um það, ekki aðeins á hv. Alþingi heldur meðal sveitarstjórnarmanna í landinu, hvernig með þetta skuli fara. Ég er ekki tilbúinn að skrifa upp á að það sé ekki nauðsynlegt að hafa eitthvert millistig enn um sinn meðan við erum að þróa sveitarstjórnarmálin þannig að það skipulag komist á að sveitarfélögin séu algerlega tilbúin til að taka við því hlutverki sem því fylgir verði aðeins um tvö stjórnsýslustig að ræða. Þess vegna fylgi ég því fram að lögbundið samstarf sveitarfélaga sé eðlilegt millistig meðan við erum að vinna að því að efla sveitarfélögin svo að þau geti með viðunandi hætti á jafnréttisgrundvelli staðið gegn ríkisvaldinu þannig að það verði aðeins um tvö stjórnsýslustig að ræða. En það er markmiðið. Ég segi það hér og nú, og ég hef alltaf haldið því fram, að við eigum að vinna þannig að sveitarstjórnarlöggjöf í landinu að það stjórnsýsluform verði, að hér verði aðeins um tvö stig að ræða, þ.e. sveitarfélögin og ríkið. Það er framtíðarmarkmiðið, en ég er jafnviss um að við náum því ekki í einu stökki. Við verðum að þróa þessi mál þannig í gegnum samvinnu sveitarfélaga að það verði viðráðanlegt að gera það. Ég veit ekki til þess að önnur afstaða hafi komið fram hjá ríkisstj. en þessi sem ég hef hér lýst. Frv. kemur væntanlega hér í umræðum og í meðferð félmn. þingsins til með að verða skoðað miðað við þá gagnrýni og þær brtt. sem fram hafa komið frá aðilunum sjálfum, þ.e. sveitarfélögunum og samtökum þeirra. Ég vonast til þess að aðaltilganginum verði náð, að setja heilsteypt lagaform fyrir sveitarfélögin, sem feli í sér ýmsar breytingar í takt við tímann, og eins að gera það þannig úr garði að það mæti því meginmarkmiði að efla sjálfstæði og sjálfræði sveitarfélaganna og þau verði tilbúin að standa þann vörð um hagsmuni fólksins í landinu sem þeim er ætlað. Ég vil einnig geta þess að það verður ekki mjög langt í það að frv. til laga um tekjustofna sveitarfélaga verði lagt fram. Þá gefst einnig tækifæri tíl þess fyrir Alþingi að auka áhrif sveitarfélaganna með því að efla sjálfstæði þeirra á því sviði einnig, sem er kannske aðalatriðið í málinu.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki þörf á því að fara mörgum fleiri orðum um þetta mál á þessu stigi. Það verður vafalaust tekið til rækilegrar umræðu hér í þinginu síðar. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, herra forseti, að það hefur komið fram að þetta frv. er ekki stjfrv. með venjulegum hætti. Það liggur fyrir að Sjálfstfl. mun að öllum líkindum leggja til, skv. upplýsingum hv. 1. þm. Vesturl., að kaflinn um héraðanefndir verði felldur niður. Enn fremur hafði hann athugasemdir að gera við fleiri ákvæði frv., þannig að ljóst er að þetta er ekki stjfrv. með þeim hætti að stjórnarflokkarnir séu samþykkir efni þess. Þetta er hins vegar stjfrv. með þeim hætti, sem oft hefur verið tíðkaður í núv. ríkisstj., að frv. er hér lagt fram af ráðherra og kallað stjfrv. vegna þess að ríkisstj. hefur leyft ráðherranum að dreifa því hér í þinginu án skuldbindingar um afstöðu til einstakra greina frv. Hér er bersýnilega verið að þjóna þeim tilgangi að ráðherrann geti lagt eitthvað fram á Alþingi svo hann geti sagt: ja, ég hef lagt fram frv. um sveitarstjórnarmál og ég hef áhuga á að leggja fram frv. um Búseta o.s.frv. En stjórnarflokkarnir hafa samt ekki myndað sér skoðun á málinu. Þess vegna er þetta ómarktækt sem tillaga ríkisstj., en þetta er út af fyrir sig ágætt til að hafa almennan málfund hér í þinginu, hv. Alþingi, þessari virðulegu stofnun, og skiptast á skoðunum um eitt og annað sem snertir sveitarstjórnarmál. Það er vafalaust gagnlegt að hafa svona málfund um það. En þetta er ekki tillaga, pólitísk tillaga frá meiri hlutanum um það hvernig hann vill koma sínum málum fram og það er óneitanlega heldur lakara. Það væri betra að ríkisstj. hefði skoðun á málinu. Það hefur hún ekki og þess vegna hefur hún allra náðarsamlegast leyft ráðherranum að dreifa þessum pappírum hér um þingbekki. Er það eitt út af fyrir sig þakkarvert. Það er betra en ekkert. Það verður að segja það eins og það er. Varðandi þær umræður sem hér hafa farið fram að öðru leyti vil ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin við spurningum þeim sem ég bar fram og þakka honum sérstaklega fyrir ábendingar hans varðandi 55. gr., sem heimilar sveitarstjórnunum að opna fyrir framboðsaðila, sem ekki eiga fulltrúa í nefndum, að þeir eigi þar áheyrnarfulltrúa. Gallinn við greinina er hins vegar sá, eins og lesa má í henni, að þessum framboðsaðilum sem ekki eiga fulltrúa í nefndum - og borgarráði Reykjavíkur t.d. - þeim er ekki tryggður þessi réttur. Þeir eiga það upp á náð meiri hlutans að fá að vera með áheyrnarfulltrúa inni í nefndum eða ráðum bæjar- og sveitarstjórna og borgarstjórnarinnar hér í Reykjavík. Ég held að það væri eðlilegt að þessi réttur væri betur tryggður en gert er ráð fyrir í frv. Ef ég man rétt þá var á einhverju stigi málsins gert ráð fyrir því að þessi réttur yrði tryggður, en þetta yrði ekki bara heimilt. Um það spurði ég hv. 1. þm. Vesturl. Hann er kannske búinn að gleyma því, en það er mál sem skýrist við frekari meðferð málsins. Ég tek það fram að það sem ég var að segja í sambandi við kosningalögin og ákvæðin þar var ekki að mér þætti kaflinn vondur. Mér þykir hann nokkuð góður og skýringanna er að leita m.a. í aðdraganda málsins eins og hv. 1. þm. Vesturl. benti hér á áðan. Það sem ég var að finna að var ekki efnisatriðin þarna, heldur hitt að mér þykir nokkuð sérkennilegt að leggja fram tillögu um kosningalög og taka hana út úr þeirri almennu samvinnu flokkanna í þinginu um kosningalög, sem fram hefur farið hér á undanförnum árum, hvað svo sem menn segja um hana að öðru leyti. Ég vil síðan í sambandi við þetta mál vekja athygli á lokaorðum hæstv. félmrh. Hann sagði að það yrði ekki mjög langt í það að lagt yrði fram frv. um tekjustofna sveitarfélaga. Þá segi ég: Við skulum hinkra og sjá það frv. Því það er auðvitað rétt hjá hæstv. ráðh. að það er sjálfsagður hlutur að þetta verði afgreitt í einu lagi, þannig að það geti legið fyrir hvaða tekjustofna þau sveitarfélög hafa sem við erum að búa til lagaramma fyrir með þessu frv. hér. Ég vil eindregið lýsa mínum stuðningi við hæstv. ráðh. í þeim efnum að málin fái hér samhliða meðferð, en ein nauðsynleg forsenda þess að svo geti orðið er væntanlega að ríkisstj. myndi sér skoðun, bæði á sveitarstjórnarmálum og tekjustofnum sveitarfélaga, sem að vísu liggur ekki fyrir enn, en getur ræst úr því langt lifir enn þá þessa þinghalds.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka undir það sem hér hefur verið sagt að Sjálfstfl. og ég hygg báðir stjórnarflokkar hafa fyrirvara á um einstök atriði í þessu frv. Það er öldungis rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., enda hygg ég að skoðanir manna á skipulagi sveitarstjórnarmála fari ekki endilega eftir pólitískum skoðunum eins og þær koma kannske fram í efnahagsmálum eða öðrum þáttum landsmála. Ég held að þar komi önnur sjónarmið til greina og held að það sé ekkert undarlegt þótt þm. hafi mismunandi skoðanir á þessu frv., kannske þvert á þá pólitísku flokka sem þeir eru fulltrúar fyrir. Ég vil líka geta þess að Sjálfstfl. mun nú á fimmtudag hafa ráðstefnu um sveitarstjórnarmál eins og fram hefur komið í blöðum þar sem þetta frv. verður m.a. ítarlega rætt og sveitarstjórnarmenn flokksins skiptast á skoðunum um þá stefnu sem hér er mörkuð og einstök atriði þessa frv. Sjálfur vil ég strax á þessu stigi láta það koma fram að ég hef mjög miklar efasemdir um að héraðsnefndirnar eins og þær eru hugsaðar í frv. hafi erindi og held að orki mjög tvímælis hversu í þær skuli kosið. hverjir skuli vera kjörnir fulltrúar í héraðsnefndum. Það er enginn vafi á því að það er Akkillesarhæll Fjórðungssambands Norðurlands m.a., og ég geri ráð fyrir annarra fjórðungssambanda einnig, hversu áhrif einstakra sveitarfélaga eru í miklu ósamræmi við fjölda þeirra sem í þeim búa. Við getum tekið þar sem dæmi Akureyri og áhrif hennar innan fjórðungssambandsins, sem er í hrópandi ósamræmi við íbúafjöldann þar og þann kraft sem frá því byggðarlagi kemur. Ég held því að þetta mál þurfi allt saman að hugsa miklu, miklu betur og ég held að það sé líka eftirtektarvert að í þessum tillögum er yfirleitt gengið út frá því að samstarf sveitarfélaganna skuli bundið í flestum tilvikum við gömlu sýsluskipanina, þó það sé ekki einhlítt, a.m.k. þá við kjördæmin eins og þau eru mörkuð, þannig að ekki er gerð tilraun til þess að endurmeta það hversu héruðin skuli standa innan stjórnsýslukerfisins. Þetta eru auðvitað mjög viðkvæm mál en fordæmi fyrir því, þegar þessi kjördæmaskipan var ákveðin, að taka sneið úr einni sýslu og líma við aðra, þar sem Siglufjarðarkaupstaður var færður úr Eyjafjarðarsýslu í Skagafjarðarsýslu. Ég held þetta þurfi mikillar athugunar við. Sömuleiðis það sem hér er talað um samvinnu sveitarfélaga en ég tek fram að ekki er við því að búast að skoðanir manna fari saman, a.m.k. á fyrsta stigi um þessi flóknu mál. Ég held líka að það sé ekki óeðlilegt þótt skoðanir innan stjórnmálaflokka séu nokkuð skiptar um einstök atriði.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir þau svör sem hann veitti við mínum fyrirspurnum hér. Að mínu mati voru þau ærið loðin svo ekki sé meira sagt. Það kom þó fram ákveðið frá hæstv. ráðh. að sem lokamarkmið teldi hann að stjórnsýslustig í, landinu ættu aðeins að vera tvö. Og óskamarkmið að hans mati, ef ég hef skilið hæstv. ráðh. rétt, sveitarfélög og ríki. En vegna þess hversu illa og seint hefur gengið um sameiningu sveitarfélaga taldi ráðherrann að eftir sem áður þyrfti um sinn að vera þarna ákveðið millistig og það eru þessar héraðsnefndir sem hann gerir hér tillögu um í sínu frv. Það kom jafnframt fram að trú hæstv. félmrh. á að hér hefðu menn hitt naglann á höfuðið með ákvæðum IX. kafla þessa frv. er ekki ýkja sterk eins og heyra mátti á hans máli. Ég skil það vel því það kemur hér fram hjá mönnum við þessa umræðu að lítilla undirtekta sé að vænta við þetta frá hinum stjórnarflokknum, ef marka má þá tvo talsmenn Sjálfstfl. sem talað hafa hér við umræðuna. Ég vil aðeins segja það hér til viðbótar mínu máli áður og áréttingar að ég tel að það horfi ekki þannig um sameiningu sveitarfélaga, né heldur frjálst samstarf þeirra, þótt góðra gjalda sé vert, að þar náist sú viðspyrna sem nauðsynleg er fyrir landsbyggðina alveg sérstaklega til þess að taka við ýmsum þeim þáttum sem ríkið nú hefur með höndum, nýjum verkefnum, né heldur til þess að taka á eigin málum af meira afli en nú er innan hinna tiltölulega smáu sveitarfélaga, þótt um samstarf sé að ræða í einstökum atriðum. Hæstv. ráðh. taldi að sú samvinna sem þróast hefði væri vísir að því, það sterkur vísir, að lítið vanti á að menn stígi stór skref í átt til sameiningar. Það kom fram í hans máli. Ég gæti sagt: Betur að satt væri. Ég tel fjölmargt mæla með því að sveitarfélögin skipi sér í stærri og öflugri heildir en ég hef ekki sömu trú og hæstv. félmrh. á því að þetta sé í burðarliðnum, að þarna sé stórfelld breyting í burðarliðnum. Þess vegna m.a., og jafnvel þó að til slíkrar sameiningar kæmi í allríkum mæli, tel ég þörf á nýju stjórnsýslustigi í formi héraða eða fylkja - hvað menn vilja kalla slíkt og hvar menn vilja draga mörkin hef ég skilið eftir opið þó ég hafi skýrt mín sjónarmið í því efni, hversu stórar heildir ég gæti hugsað mér að hið þriðja stjórnsýslustig byggðist á, - og ég held að það sé alveg nauðsynlegt að menn stígi ákvarðandi skref í þessum efnum fyrr en seinna. Byggðaþróunin í landinu er með þeim hætti að krafturinn er að þverra í sveitarfélögum og heilu landshlutunum. Vissulega vegna stjórnarstefnunnar og afleiðinga hennar ekki síst, en líka, litið til lengri tíma, vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur í sambandi við stjórnsýslu í landinu og þá miklu miðstýringu sem við búum við í okkar stjórnkerfi og þann flótta fólks utan af landsbyggðinni, sem að nokkru stafar af samsöfnun valds og verkefna hér í Reykjavík. Ég tel að þriðja stjórnsýslustigið sé tæki til þess að snúa þessari þróun við og ég sé ekki að við eigum völ á öðru tæki sem vænlegra sé til þess eins og nú háttar og mæli þó eindregið með því að sveitarfélögin leiti leiða til sameiningar og aukins samstarfs, eins og vissulega eru leiðir til, bæði án lagasetningar og innan ramma þess frv. sem hér er til umræðu. Þetta vildi ég árétta aðeins frekar, herra forseti.



Herra forseti.Ég skal ekki tefja frekar þessar umræður. Ég aðeins fagna því enn að það virðist vera almennur áhugi fyrir þessu máli hér á hv. Alþingi. Út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. vil ég taka fram, til að fyrirbyggja allan misskilning, að þetta er stjfrv. sem er lagt fram með eðlilegum hætti og m.a.s. með lengri aðdraganda en oft áður. Það væri furðulegt að halda því fram að óeðlilegt væri að einstaka þm. í stjórnarflokkum gætu haft þá afstöðu til slíks frv. að vilja breyta einstökum greinum þess eða köflum. Það væri óeðlilegt ef svo væri ekki í svo veigamiklu og mikilvægu máli eins og sveitarstjórnarlöggjöf á Íslandi er. Mér þætti það furðulegt ef slíkt ástand væri að menn hefðu ekki athugasemdir eða vildu breyta einhverjum ákvæðum þessa lagafrv. Ég ætla ekki að fara út í frekari skoðanaskipti við hv. þm. um þetta. Auðvitað er tekjustofnafrv. stórmál fyrir sveitarfélögin og ég vænti þess að á því verði tekið með þeim hætti hér á hv. Alþingi þegar það kemur fram að það fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi, því það skiptir miklu máli fyrir sveitarfélögin hvernig á því verður tekið og hvaða ákvæði þar verða til þess að auðvelda það, sem við allir eru sammála um, að efla stöðu sveitarfélaga og gera þau að því tæki sem við viljum að þau verði, sem aðalstjórnsýslustig á móti ríkinu. Ég vil, út af ræðu hv. 5. þm. Austurl., enn á ný segja að það er skoðun sveitarstjórnarmanna í landinu í dag að þörf sé á því að finna leið til þess að sameinast um verkefnin. Ég er alveg viss um að flest sveitarfélög í landinu vilja skipa sér í stærri heildir til þess að taka við auknum verkefnum frá ríkinu og hafa meiri áhrif en nú er fyrir sín byggðarlög til þess að vinna að sínum hagsmunamálum. En ég vil vekja athygli hv. 5. þm. Austurl., og raunar annarra þm., á hvernig þessi þróun hefur verið í nágrannalöndunum og vitna til norskra og sænskra hagfræðinga sem hafa látið það alveg óhikað í ljós að við hér á Íslandi, í svona fámennu þjóðfélagi eins og hér er, ættum ekki að einblína um of á þær breytingar sem þar voru gerðar á sínum tíma vegna þess að þær muni ekki henta því efnahagskerfi sem við búum við og verðum að búa við vegna sérstöðu okkar lands. Bæði í Norður-Svíþjóð og Norður-Noregi eru að koma fram núna vankantar á þeirri breytingu sem þeir gerðu. Þar er núna að koma afturkippur í þau stjórnsýsluáhrif sem sveitarfélögin hafa og við þurfum a.m.k. að athuga vel að ekki verði það sama ástand hjá okkur. Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umræður lengur. Ég vonast til þess að hv. félmn. deildarinnar og raunar báðar félagsmálanefndir og þingið í heild taki á þessu máli á þann veg að það verði unnið vel að því, þannig að ný sveitarstjórnarlöggjöf verði staðreynd á þessu þingi.