Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við hv. 2. þm. N-M. og 2. þm. S-M. höfum leyft okkur að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. ríkisstj.: 1. Hvað hefur ríkisstj. gert samninga um smíði á mörgum togurum? 2. Hvaða lánasamningar hafa verið gerðir vegna togarakaupanna og hver eru lánskjörin? 3. Hefur verið leitað tillagna frá atvinnutækjanefnd um dreifingu togaranna samkvæmt 1. gr. laga nr. 94 frá 1956? 4. Hverjar eru till. nefndarinnar? Fyrirspurnir þessar skýra sig að mestu sjálfar. Hæstv. forsrh. tilkynnti það á sjómannadaginn, að ríkisstj, hefði haft milligöngu um smíði 8 togskipa. Eftir blaðaskrifum virðist þó tala þessi vera nokkuð á reiki. Okkur fyrirspyrjendum þykir rétt, að hæstv. Alþingi fái áreiðanlegar upplýsingar um það mál. Um 2. liðinn er það að segja, að ekki virðist óeðlilegt, að hæstv. Alþingi fái greinargóða skýrslu um lánskjör og lánstíma í sambandi við þessi fyrirhuguðu skipakaup, þar sem lögin um skipakaup o.fl. heimila allt að 85–90% ábyrgð ríkissjóðs til kaupa á þessum mikilvirku atvinnutækjum. Um 3. liðinn í fsp. er það að segja, að lög þau, er stuðzt er við í sambandi við skipakaupin, þ.e. lög nr. 94 frá 1956, taka það ótvírætt fram, að skipum, sem smíðuð séu innan þess ábyrgðarramma, er lögin heimila, skuli úthlutað að fengnum till. atvinnutækjanefndar. 4. liður fsp. er í beinu framhaldi af 3. liðnum og er aðeins ósk um upplýsingar um, hvaða till. atvinnutækjanefnd hafi gert í þessu máli.



Herra forseti. Þessum fsp., sem hér hefur verið lýst og prentaðar eru á þskj. 9, skal ég leyfa mér að svara þannig: Fyrsta fsp. hljóðar svo: Hvað hefur ríkisstj. gert samninga um smíði á mörgum togurum? Þessu vil ég svara á þá leið, að ríkisstj. hefur ekki gert samninga um kaup á togurum, eins og l. nr. 94/1956 þó heimila henni. Hins vegar hefur hún veitt innflutningsleyfi fyrir fjórum togurum og aðstoðað væntanlega kaupendur þeirra við samningsgerðir og veitt þeim hina sömu fyrirgreiðslu og nefnd lög heimila, þ.e. ríkisábyrgð fyrir láni, sem nemur 90% af kaupverði hvers togara, sem gerður er út frá verstöð utan Reykjavíkur, en 85% af kaupverði þess togara, sem ætlað er, að gerður verði út frá Reykjavík. Togarakaupanefnd hefur verið tæknilegur ráðgjafi ríkisstj. við þessa samninga og þá einkum formaður nefndarinnar, Hjálmar R. Bárðarson skipaskoðunarstjóri. Um þessa tölu er það að segja, að þegar ég sagði frá því á sjómannadaginn, að veitt mundu verða leyfi fyrir 8 togurum, þá var, eins og ég lýsti þá, gert ráð fyrir 4 togurum hvort árið 1959 og 1960, sem kæmu hingað til landsins á árunum 1960 og 1961. Þetta var byggt á loforði, sem ég hafði fengið frá Seðlabankanum um það, að hann mundi aðstoða við lántökur, sem nægja mundu til þessara kaupa. Önnur spurningin er svo hljóðandi: Hvaða lánasamningar hafa verið gerðir vegna togarakaupanna og hver eru lánskjörin? Um þetta er það að segja, að samkvæmt upplýsingum, sem fyrir liggja, er enn ekki að fullu gengið frá lánssamningum vegna skipasmíðanna, eins og ekki hefur heldur verið gengið að fullu frá skipasmíðasamningunum sjálfum. Þeir eru að komast á lokastig og má segja, að þeim sé verið að ljúka,en fullgengið er ekki frá þeim og ekki heldur lánssamningunum. En telja má nokkurn veginn vist, að lánin verði til 12 ára með 6½% vöxtum. Lánsfjárhæðirnar verða hinar sömu og fyrrnefndar ríkisábyrgðir taka til, 85% og 90%, eftir því, hvaðan skipin verða gerð út. Þriðja spurningin og fjórða spurningin eru svo um það, hvort till. atvinnutækjanefndar um dreifingu togaranna samkvæmt 1. gr. laga nr. 94 frá 1956 hafi verið leitað og hverjar þá hafi verið tillögur nefndarinnar. Þessu er því til að svara, að tillagna n. hefur ekki verið leitað, þar sem þessi aðstoð hefur verið veitt sem svar við tilmælum ákveðinna manna, sem ríkisstj. gekk út frá og vissi og hafði sannfært sig um að hefðu fulla þörf fyrir þessi skip, enda gera lögin það ekki að neinni skyldu í sambandi við þessa fyrirgreiðslu að fara eftir tillögum atvinnutækjanefndar um það mál.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir greinargóð svör við þessum fyrirspurnum okkar þremenninganna. Það kemur hér í ljós, eins og tæpt var á í blöðum, að raunverulega er ekki búið að gera samninga um smíði eða ákveða smíði nema á 4 togurum og er aðeins óljós von um það, að unnt verði að smíða 4 skip á næsta ári. Þetta undirstrikar sem sagt það, sem sagt var um þetta mál í blöðum. Í sambandi við annan lið fsp. er það að segja, að ekki virðist fullgengið frá lánskjörum eða ekki a.m.k. búið að undirrita samninga, og er vitanlega ekkert við því að segja, þar sem fyrir virðast liggja bæði lánstími og vextir. En með þriðja og fjórða lið spurningarinnar kemur í ljós, að ríkisstj. hefur ekki á nokkurn hátt leitað tillagna atvinnutækjanefndar um dreifingu þessara mikilvirku atvinnutækja. Ég skal taka það fram strax, til þess að það valdi ekki misskilningi, að það er alveg vafalaust, að þessi tæki hafa verið látin til staða, sem höfðu þeirra full not og a.m.k. ég og fyrirspyrjendur sjáum á engan hátt ofsjónum yfir ráðstöfunum á skipunum. En ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, þegar farið verður að endurnýja togaraflota okkar áframhaldandi, að stuðzt verði við till. atvinnutækjanefndar um dreifingu þessara mikilvirku atvinnutækja, því að það er vitað mál, að þrátt fyrir það, þótt togaraútgerð hafi oft gengið verr úti á landi, en hér við Faxaflóa, þá eru þetta svo mikilvirk tæki til jöfnunar á atvinnu og bæta svo mikið aðstöðu þeirra, sem í dreifbýlinu búa, að það verður óhjákvæmilegt að staðsetja nokkuð mikið af þessum skipum utan Faxaflóasvæðisins.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi leita upplýsinga um í sambandi við þessi togarakaup, því að mér sýnist, að þetta sé á allmikið öðrum grunni, en gert hafði verið ráð fyrir. Hér er um það að ræða, að aðeins séu veitt innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir 4 skipum á þessu ári og þá aftur væntanlega öðrum 4 eða vonir standa til þess á næsta ári, en hins vegar er gert ráð fyrir því, að ríkisábyrgð verði veitt allt að 90%. En þar sem ekki er um aðra fyrirgreiðslu, en þetta að ræða frá hálfu ríkisins, þá vildi ég spyrjast fyrir um það: Er nokkuð á móti því, að ríkisstj. veiti innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir meira en fjórum skipum, ef kaupendur skipanna geta útvegað sér erlend lán fyrir allt að 80–90% af andvirði skipanna og geta fengið þessa ríkisábyrgð? Mér er kunnugt um það, að einstakir aðilar hafa sótt allfast eftir að fá að kaupa skip. Er nokkuð á móti því, að það séu veitt innflutnings- og gjaldeyrisleyfi af hálfu ríkisins til fleiri aðila en þessara fjögurra? Ég vildi, að það kæmi hér fram og mér finnst, að það væri sú minnsta fyrirgreiðsla, sem hægt er að veita, eins og ástatt er með okkar togaraflota, að veita þeim aðilum, sem eftir slíku sækjast, slík leyfi, þegar ekki er um það að ræða, að ríkið þurfi sjálft að kaupa skipin og útvega lán fyrir þeim, þegar ekki er um það að ræða, að það strandi á því, að ríkið geti útvegað lánið. Þessu vildi ég beina til hæstv. forsrh. og spyrjast fyrir um það, hvort ekki væru möguleikar á því að veita fleiri innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, ef einstakir aðilar sækja eftir því og geta útvegað sér þessi erlendu lán.



Út af þessari fsp. hv. 10. landsk, þm. vildi ég aðeins segja það, að fyrirgreiðsla ríkissjóðs hefur að nokkru leyti verið meiri, en sú að útvega eða veita innflutnings- og gjaldeyrisleyfi og veita ríkisábyrgðina, því að á hennar vegum hefur að langmestu leyti verið útvegað það fé, sem til þessara togarasmíða hefur þurft. Þrír af þessum fjórum togurum eru byggðir fyrir fé, sem útvegað hefur verið á vegum ríkisstj., og það varð samkomulag við stjórn Seðlabankans um það að fara ekki í þessar sakir með meiri hraða, en þetta, sem hv. þm. þykir nú kannske fulllitill. En margir töldu það heppilegra, að heldur yrði veitt einhver ákveðin tala, stöðug, á hverju ári, heldur en að hlaupið yrði í það að kaupa einhvern stóran flota í einu, þá mætti betur fylgjast með þeim nýjungum, sem kæmu fram í þessum málum og yfirleitt var af ýmsum þeim mönnum, sem mátti telja að hefðu bezt vit á þessum hlutum, hvatt frekar til þess að hafa heldur minni árlega tölu en jafnari. Og nokkur munur er þó á því að fá fjóra togara inn á ári heldur en að fá engan, eins og verið hefur á undanförnum árum.



Herra forseti. Ég heyri það nú, að hæstv. forsrh. segir, að lán til þessara skipakaupa hafi verið útveguð að verulegu leyti á vegum ríkisstj. og fer nú a.m.k. tvennum sögum um það. En það var ekki það, sem skipti verulegu máli í minni fsp., heldur hitt: Ef einstakir aðilar, sem vilja kaupa skip, geta útvegað sér lánin og þurfa ekki einu sinni á fyrirgreiðslu ríkisstj. að halda, hvers vegna má þá ekki veita þessi leyfi? Er þá komið að þessum punkti, að það séu til þeir spekingar í okkar landi, sem segja: Það er heppilegra að kaupa þá færri. Það er betra að biða. - Við þekkjum þetta, við höfum heyrt þessar upplýsingar áður, en ég er ekki á þeirri skoðun. Ég álít, að það eigi síður en svo að stöðva menn í því að kaupa togara til landsins, ef þeir fá við það ráðið, Og allt um það þó að vissir forustumenn í Seðlabankanum vilji setja þau skilyrði fyrir því að veita nauðsynlega fyrirgreiðslu þarna, að það verði ekki keypt nema fjögur skip, þá álít ég, að slíkar reglur séu vægast sagt vafasamar og það ætti að veita mönnum þessi leyfi til fleiri kaupa, en hér er um að ræða, ef þeir geta sjálfir leyst vandann með þessari ríkisábyrgð.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. Ég er sammála hæstv. forsrh. um það, að farsælla sé að dreifa skipakaupunum frekar á fleiri ár, en eins og við gerðum í nýsköpunarstjórninni, að kaupa 30 togara í einu, þótt það væri út af fyrir sig farsæl ráðstöfun. Og ég vil leyfa mér sérstaklega að minna hv. 10. landsk. (LJós) í öllu bróðerni á það, að þegar við vorum að deila um stjórnarskrármálið og reyna að ná samkomulagi um það, þá var það fleinn í hans holdi, að sú hæstv. ríkisstj., sem nú fer með völdin, ætti að fara áfram með völdin og hann treysti henni m.a. ekki til þess að framkvæma með réttlæti ýmsar þær ráðstafanir, sem eðli málsins samkvæmt falla undir verkahring ríkisstj. Og hann átti sinn veigamikla þátt í því, að þá var ákveðið, að ekki sjálf ríkisstj., heldur aðrir skyldu ráða því einvörðungu, gagnstætt því, sem var í hans ráðherratíð, hverjir fengju byggingarleyfi á vélbátum. Þetta vald var að hans tilhlutun og hans flokks, tekið frá ríkisstj. og lagt í hendur innflutningsskrifstofunnar, út frá því sjónarmiði, að það væri öruggari hemill á meint ranglæti núverandi hæstv. ríkisstj., að þetta vald væri af henni tekið. Nú sýnist hann ekki í rónni, nema þessi hæstv. ríkisstj. flýti sér að úthluta helzt öllum þeim togaraleyfum, sem ætti að úthluta á næstu árum. Það er auðséð, að hann gerir ekki ráð fyrir að komast í stjórn. Ég er ekki að segja, að ég geri ráð fyrir að ráða neinu. En ég treysti mér að ráða þessu máli eins vel og núverandi ríkisstj. og vil gjarnan hafa hönd í bagga með því, hverjir fái þessi leyfi að afloknum kosningum, úr því að þessi hæstv. ríkisstj. hefur sætt sig við það. Ég tel líka samkvæmt eðli málsins mjög réttlátt að segja: Við höfum lofað 4 togurum á ári. Við úthlutum þeim 4 togurum, sem á að ráðstafa á þessu ári. Hitt geymum við þeim, sem koma skal, hvort sem það verður hv. 10. landsk. eða einhver annar. - Ég skil ekki þennan óróleika kommúnista og trúi ekki, að þeir séu einlægir.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 9 leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. varðandi skatt á stóreignir. Vil ég leyfa mér að fylgja þessari fsp. úr hlaði með örfáum orðum. Stóreignaskattslöggjöfin er byggð á þeirri hugsun, að sanngjarnt sé, að þeir, sem einkum hafa grætt á verðbólguástandi undanfarinna ára, milljónamæringar, láti nokkuð af mörkum af verðbólgugróða sínum til opinberra þarfa og þá einkanlega til þess að bæta úr fyrir þeim, sem verðbólgan hefur leikið sérstaklega grátt, húsbyggjendum og þeim, sem jarðir þurfa að kaupa. Því er svo fyrir mælt í stóreignaskattslögunum, að stóreignaskatturinn skuli að 1/3 renna til veðdeildar Búnaðarbankans og 2/3 til Byggingarsjóðs ríkisins. Báðar þessar lánastofnanir, veðdeildin og Byggingarsjóðurinn, eru í mikilli fjárþörf. Skiptir því mjög miklu máli, að innheimta skattsins gangi greiðlega og eftir áætlun og að innborgað fé renni jafnharðan til nefndra stofnana. Því er í fyrsta lagi spurt, hvað innheimtu skattsins líði. Skv. 1. gr. laganna átti skatturinn að greiðast í síðasta lagi 6 mánuðum eftir, að skattupphæð var tilkynnt gjaldanda, þó svo, að ef skattur nemur 10 þús. kr., þá er gjaldanda heimilt að greiða allt að 90% af því, sem þar er fram yfir, með skuldabréfum, svo sem nánar segir í tilvitnaðri grein laganna. Í annan stað er að því spurt, hvort ríkisstj. sé um það kunnugt, að stóreignaskattsgreiðendur hafi kært skattlagninguna til mannréttindanefndar Evrópu og þá væntanlega í því skyni að bera málið síðar undir mannréttindadómstólinn og ef svo er, hverjar ráðstafanir ríkisstj. þá hafi gert af því tilefni. Fsp. þessi er borin fram að gefnu tilefni. Frá því hefur verið skýrt í blöðum, fleiri en einu, að slík kæra standi til eða hafi átt sér stað og minnir mig jafnvel, að fyrirsvarsmenn félagsskapar skattgreiðenda hafi verið fyrir því bornir. Þá hefur það og ekki farið dult manna á milli, að a.m.k. tveir af fyrirsvarsmönnum þessa félagsskapar hafi gert för sína til Strassborgar ekki einu sinni, heldur tvisvar sinnum í því skyni, að talið hefur verið, að koma þvílíku málskoti á framfæri. Nú er það að vísu svo, að margar kærur berast mannréttindanefndinni, og er auðvitað langsamlega flestum hafnað, enda margar hverjar komnar frá hálfgeðveiku fólki, svo sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur skýrt frá í ágætri tímaritsgrein, er hann hefur skrifað, en hann á af Íslands hálfu sæti í mannréttindanefndinni. Almennt er því ekki ástæða til að taka slíkar kærur hátíðlega. En í þessu tilfelli gegnir nokkuð öðru máli. Hér eiga ekki í hlut neinar vanmetakindur, heldur vel þekktir þjóðfélagsborgarar, áhrifamenn í þjóðfélaginu, sem margir hverjir teljast til helztu ráðamanna og máttarstólpa stærsta stjórnmálaflokksins í landinu, Sjálfstfl. Það eru því miklar líkur til, að svo verði litið á, a.m.k. erlendis, að Sjálfstfl. standi að baki þessum málatilbúnaði eða a.m.k. að til hans sé stofnað með vitund hans og fullu samþykki, einkanlega þegar þess er gætt, að Sjálfstfl. sýndi löggjöf þessari andúð á sínum tíma. Frá mínu sjónarmiði er þess vegna slíkt málskot mjög alvarlegt fyrir íslenzka ríkið og áliti þess út á við beinlínis hættulegt. Með slíkri kæru er gefið í skyn, að löggjafarsamkoman virði hvorki stjórnarskrána né mannréttindi. Í slíkri kæru felst enn fremur sú ásökun á hendur íslenzkum dómstólum og þá fyrst og fremst á hendur hæstarétti, að þeim sé ekki treystandi til að veita mönnum hér nægilega réttarvernd. M.ö.o.: í slíku málskoti felst óbeinlínis sú staðhæfing, að hér sé ekki réttarríki. Slík staðhæfing af hálfu þeirra manna, sem hér eiga hlut að, er skaðleg áliti okkar hjá öðrum þjóðum og auðvitað alveg sérstaklega skaðleg nú vegna landhelgismálsins og þarf ekki að efa, að Bretar muni reyna að notfæra sér slíkt til stuðnings árásum sínum og ásökunum. Þeim er með þessu framferði milljónamæringanna beinlínis fengið vopn í hendur. Þó að engum, sem kynnt hefur sér málið, detti í hug, að mannréttindanefndin leyfi framgang þessarar kæru, þá er hún engu að síður fallin til þess að vinna okkur og okkar málstað tjón á erlendum vettvangi og auðvitað alvarleg misnotkun á þessum merku mannréttindastofnunum Evrópu. Því finnst mér full ástæða til þess að beiðast skýrslu ríkisstj. um þetta efni. Hitt er svo annað mál, sem ég ræði ekki hér að þessu sinni, hvert það þegnlyndi er og hver sá hugsunarháttur er hjá milljónamæringunum, - sem að vissu leyti hafa þó af forlögunum verið settir sólarmegin í lífinu, - sem býr að baki slíku málskoti.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Spurzt er fyrir um, hvað liði innheimtu skatts á stóreignir skv. l. nr. 44 3. júní 1957. Í tilefni af þessari fsp. vil ég taka fram eftirfarandi: Álagningu skatts þessa var af skattstjórans hendi upphaflega lokið hinn 15. febr. 1958. Alls nam skatturinn 134.985.555 kr. Þessi upphæð skiptist þannig, að félög áttu að greiða 81.978.427 kr., en einstaklingar áttu að greiða 53.007.128 kr. Skattgreiðendum var þegar tilkynnt um skattálagningu þessa með ábyrgðarbréfi. Næstum allir skattþegnar kærðu skattálagningu til skattstjóra og tók hann fyrir kærur á venjulegan hátt og hafði lokið afgreiðslu þeirra hinn 14. ágúst 1958. Við meðferð máls þessa hjá skattstjóra urðu nokkrar breytingar á skattálagningunni, svo sem eðlilegt er. Eftir reikningi skattstjórans eftir kærur nam heildarskattur 125.886.777 kr., er skiptist þannig, að félög skyldu greiða 75.285.000, en einstaklingar 50.601.000. Þegar risu upp harðvítugar deilur um ýmis atriði við útreikning skattstofns við álagningu skatts. Fjölmenn samtök skattþegna hófu þegar eitt dæmimál, málið Guðmundur Guðmundsson og Trésmiðjan Víðir h/f gegn fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Var í upphafi málsins einungis deilt um gildi laga nr. 44/1957 í heild og auk þess, hvort gild væru ákvæði laganna um mat á hlutafjáreign. Þessum þætti málaferlanna lauk hinn 29. nóv. 1958 með dómi hæstaréttar. Samkvæmt þeim dómi voru lögin almennt talin gild, en hins vegar voru felld úr gildi ákvæði þeirra um hlutafjáreign og lagt fyrir skattstjórnaryfirvöld að meta hlutabréf til verðs eftir sannvirði þeirra. Skattstjórinn myndaði sér síðan reglur um verðmætismat á hlutabréfum og ákvað verðmæti þeirra og reiknaði skattinn að nýju, og var því lokið hinn 12. marz 1959 og öllum skattþegnum tilkynnt um breytingar. Samkvæmt þeirri álagningu nam heildarupphæðin nú 113.256.849 kr., sem skiptist þannig, að félög skyldu greiða 62.655.566 kr., en einstaklingar 50.601.328 kr. Þessum úrskurði skattstjóra var þegar í stað skotið til ríkisskattanefndar af skattgreiðendum. Hinn 28. maí 1959 kvað svo ríkisskattanefnd upp úrskurð um mat á hlutabréfunum og var þar aðeins um dæmimál að ræða, þ.e.a.s. mál Guðmundar Guðmundssonar og Trésmiðjunnar Víðis h/f. Lagði ríkisskattanefndin algerlega nýjar matsreglur til grundvallar og felldi úr gildi reglur skattstjóra. Þá hafa og málaferli um skatt þennan haldið áfram og hinn 22. júlí 1959 gekk dómur í síðari hluta máls Guðmundar Guðmundssonar og Trésmiðjunnar Víðis h/f, en með þeim dómi voru felld úr gildi ákvæði laga nr. 44 1957 um, að fyrirframgreiddur arfur á árinu 1956 skyldi teljast eign arfláta. Er til athugunar um áfrýjun á þessum dómi. Hinn 27. febr. 1959 hafði ríkisskattanefnd auk þess kveðið upp úrskurð um deilur, sem risið höfðu um, hvernig fara skyldi með þau dánarbú, þar sem eftirlifandi maki sat í óskiptu búi, en skattstjórinn í Reykjavík hafði talið heildarbúið hans eign. Ríkisskattanefnd leit hins vegar svo á, að við ákvörðun skattsins bæri að leggja til grundvallar reglu 3. málsgr. 4. gr. laga nr. 44 1957 og skipta erfðahluta, þar sem setið væri í óskiptu búi, á milli erfingja samkv. því. Hins vegar gat ríkisskattanefnd eigi komið því við þá þegar að reikna út skatt allra þeirra aðila, sem hér skiptu máli, vegna þess að þessi breyting hafði áhrif á mjög mörg hlutafélög, en vandasamt mjög að reikna skatthluta þeirra. Innheimta skattsins hófst um áramótin s.l. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem nú eru fyrir hendi, hafa hinn 30. júlí 1959 eftirtaldir aðilar greitt skatt sinn: Í Reykjavik hafa 194 einstaklingar greitt samtals 4.440.066 kr. og gefið út skuldabréf til tryggingar skattinum samtals að fjárhæð 12.407.928.80. Þá hafa 203 félög greitt í reiðufé 5.593.679 kr., og 103 félög í Reykjavik hafa gefið út skuldabréf til tryggingar skattinum að fjárhæð 18.404.573,30. Utan Reykjavíkur hafa 5 einstaklingar greitt samtals 57.217 kr., og 5 einstaklingar hafa gefið út skuldabréf til tryggingar skattinum að fjárhæð 145.965 kr. Þá hafa 5 félög utan Reykjavíkur greitt af skatti þessum samtals 264.129 kr. og 5 félög gefið út skuldabréf til tryggingar skattinum samtals að fjárhæð 1.803.169 kr. Þannig hefur alls verið greitt af skatti þessum í peningum 10.355.091, en í veðskuldabréfum 32.861.637.10, eða alls greitt 43.216.728.10. Ástæðan til þess, að eigi hefur verið innheimt meira af skattinum, er sú, að eigi hefur enn verið unnt að reikna hann út að fullu, þannig að séð væri með vissu, hvað hver aðili á að greiða. Þannig hefur, eins og áður er gefið, ríkisskattanefnd enn eigi reiknað út, hver breyting verði vegna úrskurðar þess, sem fyrr var getið um, frá 27. febr. 1959, að því er varðar setu í óskiptu búi og breytingu á dánarbúum í því sambandi. Er vitað, að þetta atriði mun hafa áhrif á allmarga skattþegna, þ. á m. mörg félög. Þá hefur og leitt af úrskurði ríkisskattanefndar um verðmætismat hlutabréfa, að reikna verður skatt hlutaðeigandi að nýju, en slíkt er flókið og tímafrekt. Allt þetta veldur því, að innheimta hefur tafizt, en að sjálfsögðu mun henni hraðað svo sem framast er unnt og lög standa til, þegar endanlega er vitað, hvað hverjum gjaldþegni ber að greiða. En eins og fram hefur komið í frásögn þessari, þá eru lögin um stóreignaskatt mjög erfið í framkvæmd og sífelldur ágreiningur á milli skattstjóra, ríkisskattanefndar og dómstóla um, hvernig skilja beri og framkvæma skuli einstök atriði, auk þess sem viss ákvæði laganna hafa verið felld úr gildi með dómi hæstaréttar. Þá er spurzt fyrir um það, hvort ríkisstj. sé kunnugt um, hvort stóreignaskattsgreiðendur hafi kært skattlagninguna til mannréttindanefndar Evrópu. Stofnuð hafa verið tvö félög stóreignaskattsgreiðenda. Fyrir þó nokkru skýrði formaður annars félagsins mér frá því, að hann væri í þann veginn að ganga á fund mannréttindanefndarinnar og hygðist kæra skattálagninguna og dóm hæstaréttar fyrir þessari nefnd. Meira veit ég ekki um það mál. Engin tilkynning hefur borizt til ráðuneytisins um, að nein kæra hafi komið fram og fregnir um það, hvort orðið hefur úr þessari ferð formanns félagsins eða hvernig henni hefur reitt af, hef ég engar haft.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir mjög greinargóða skýrslu varðandi fyrri lið þessarar spurningar, sem hér var um að tefla, þ.e.a.s. hvað liði innheimtu stóreignaskatts. Sú skýrsla, sem hann gaf þingheimi um það efni, var mjög fróðleg og lærdómsrík og ég tel það vel farið, að þingheimi var gefin sú skýrsla, því að vissulega á Alþingi fullan rétt á að fylgjast með, hvað jafnþýðingarmiklu máli liður. En af skýrslu þeirri, sem ráðh. flutti um það efni, er það m.a. auðsætt, að þessi skattur hefur í meðförum stjórnarvaldanna og dómstólanna lækkað frá því, sem var í upphafi, úr 134 millj., ef ég man rétt, og niður í um 113 millj., eða um rúmlega 21 millj. Og það er ekki svo lítið, sem þannig fellur niður af þessari skattupphæð frá því, sem upphaflega var reiknað með. Um skýrslu hæstv. ráðh. varðandi innheimtuna verður það annars að segja, að innheimtan hefur gengið seint, en til þess liggja sjálfsagt ýmsar ástæður, sem ekki hefur verið gott að komast hjá, eins og hann rakti og ég skal ekki fara frekar út í það, heldur aðeins láta í ljós þá ósk, að þessari innheimtu sé hraðað, svo sem kostur er á, eins og hæstv. ráðh. reyndar gaf fyrirheit um að gert mundi verða. Varðandi annan lið spurningarinnar var hæstv. ráðh. miklu fáorðari, en um fyrri liðinn og gat raunar litlar upplýsingar gefið aðrar en þær þó, að hann staðfesti þann orðróm og þær blaðafregnir, sem hafa verið á kreiki varðandi þetta mál, að fyrirsvarsmenn félagsskapar skattgreiðenda hygðust að bera það undir mannréttindanefnd Evrópu. Hins vegar taldi hæstv. ráðh., að ríkisstj. væri ekki að öðru leyti um málskot þetta kunnugt. Nú er það svo, að það á náttúrlega ekki að geta farið fram hjá ríkisstj., ef þetta málskot er fram komið, vegna þess að eftir þeim reglum, sem um þetta gilda, stofnskrá nefndarinnar, á að gera þeim deiluaðilum, sem eiga hlut að máli, viðvart, svo að þeir geti talað sínu máli og auk þess á, eins og ég drap á áðan, hæstv. dómsmrh. sæti af hálfu Íslands í þessari mannréttindanefnd. Þess vegna verð ég að segja það, að mér þykir raunar nokkurri furðu gegna, hversu hæstv. ráðh. er fáfróður um þetta atriði. Í annan stað tók hæstv. ráðh. enga afstöðu til þess álits, sem ég lét í ljós, að ég teldi þetta hættulegt fyrir íslenzka ríkið, fyrir málstað og álit íslenzka ríkisins erlendis. En hæstv. fjmrh. er þó jafnframt utanrrh. og fer með það veigamikla deilumál, sem við allir þekkjum, landhelgismálið, sem ég einmitt minntist á að hugsanlegt væri að þessi málatilbúnaður allur gæti orðið mjög hættulegur. Ég hefði nú kosið, að hæstv. ráðh. hefði látið í ljós álit sitt á þessu atriði, látið í ljós, hvort hann fordæmdi ekki þessa aðferð hjá þessum milljónamæringum, sem hafa átt þess fullan kost að leita til réttra íslenzkra stjórnarvalda um þetta mál og hafa líka gert það, eins og fyrri skýrsla hans bar greinilega með sér, - hafa átt kost á því að leita til íslenzkra dómstóla, þ. á m. hæstaréttar og hafa líka gert það, eins og skýrsla hans bar líka með sér, en vilja svo ekki láta sitja við þetta, vilja ekki virða þessar stofnanir íslenzku þjóðarinnar, vilja ekki treysta því, að hæstiréttur kveði upp um þetta atriði réttan dóm lögum samkvæmt. Ég tel það mjög fróðlegt - 



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í þessar umr. að öðru leyti en því, að ég tel fullt tilefni til að lýsa því yfir, að þessi málsmeðferð er að sjálfsögðu algerlega óviðkomandi Sjálfstfl., og ég tel það leiðinlegt og mjög vítavert, að hv. 1. þm. Skagf. (ÓlJ), sem kemur hér upp sem lagaprófessor, fullur af vandlætingu, leggur sýnilega meiri áherzlu á að leggja sökina á einn flokk fremur öðrum, heldur en hitt, að færa rök að því, að sjálft atferlið sé, eins og hann telur, vítavert eða ekki með réttum hætti. Ég hefði metið miklu meira hans ræðu, ef til grundvallar virtist liggja einhver tilfinning fyrir því, að Íslendingar hefðu orðið sér til vansæmdar út á við, heldur en þegar svo mjög blandast inn í það hin tilhneigingin, að þetta vítaverða athæfi að hans dómi sé sök Sjálfstfl. Ég veit ekki, hvað margir milljónamæringar eru í Framsfl., en það má hafa mín orð fyrir því, að þeir eru margir, leyndir og ljósir, ljósir og leyndir, hvort tveggja. Og hvað hver á í pokahorninu af þessum milljónum, sem þarna er verið að rífast um, skal ég láta liggja milli hluta, en ég viti það, að maður, sem talar í nafni föðurlandsástar og af virðingu fyrir íslenzkum málstað og áliti Íslendinga út á við, skuli leggja á það megináherzlu að reyna að sakfella Sjálfstfl. fyrir þetta atferli, enda þótt hann viti vel, að hans eigin flokkur á þar jafna sök og Sjálfstfl., einfaldlega vegna þess, að hvorugur flokkanna á neina aðild að málinu.



Herra forseti. Hv. þm. G-K. (ÓTh) hefur nú svarað því aðalatriði, sem ég ætlaði að gera að aðalumræðuefni, og ég skal því ekki endurtaka það. Mér sýnist af skýrslu hæstv. ráðh., að innheimta skattsins hafi gengið miklu betur, en vænta mátti, eftir því sem málin hafa staðið. Ég er út af fyrir sig ekkert að harma það, en ég vil benda á, að mér þykir ekki ólíklegt, að það geti verið mjög vafasamt að reka á eftir innheimtunni, eins og gert hefur verið og láta útbúa skuldabréf fyrir lánum, meðan ekki hefur verið gert út um það, hvað gjaldendurnir eiga að greiða. Því er ekki lokið enn. Og meira að segja, meðan verið er að gefa þessi skuldabréf út og undirrita þau, er vitanlegt, að fjöldi af þeim mönnum, sem undirrita bréfin nú, eiga að fá mikinn afslátt af þeim skatti, sem þeim er ætlað að greiða samkvæmt skuldabréfunum. Hv. fyrirspyrjandi virtist harma það, að skatturinn væri nú kominn niður í 113 millj. Ég gat ekki betur skilið á honum, en hann teldi það mjög illa farið. En hv. fyrirspyrjandi hefur vafalaust ekki munað eftir því, að þegar þetta mál var hér til umr. í þinginu, var gert ráð fyrir því, að skatturinn gæti alls ekki farið upp fyrir 85 millj., en hann fór upp í 135 millj. Framsfl. þykist öllum fótum í jötu standa og geta leyft sér að segja það, að Sjálfstfl. standi fyrir því, að málinu hafi verið skotið til útlanda. En hv. framsóknarmenn stóðu fyrir álagningu stóreignaskattsins, svo vel sem frá því var gengið. Og þeir sáu fyrir því, að þessi 135 millj, stóreignaskattur skyldi ekki snerta neitt af samvinnufélögum landsins, þó að þau eigi milljónir í tugatali. Og þetta var gert á þann hátt, að skatturinn var lagður á einstaklinga. Því fékkst ekki framgengt 1950 og því fékkst ekki framgengt þegar síðasti stóreignaskattur var lagður á, að skatturinn væri lagður á alla skattaðila í landinu, bæði einstaklinga og félög. Og af hverju var það gert? Það var vegna þess, að ef skatturinn er lagður á einstaklinga, þá borga samvinnufélögin engan stóreignaskatt og eins og allir vita, þá varð niðurstaðan sú, að samvinnufélagsskapurinn í landinu með Samband íslenzkra samvinnufélaga í broddi fylkingar greiddi 300 þús. kr. af þessum 135 millj. Þeir menn geta vissulega djarft úr flokki talað, sem hafa séð svona vel fyrir eigin hagsmunum í máli eins og þessu.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls, en vegna þess, sem hv. þm. G-K. (ÓTh) sagði og hv. síðasti ræðumaður, þá vil ég þó nota þessar örfáu mínútur, sem ég hef til þess að leggja hér orð í belg. Ég vil þá fyrst segja, að það kom fram hjá síðasta ræðumanni, að samvinnufélögin borguðu ekki stóreignaskatt. Og hann segir, að það hefði átt að leggja stóreignaskattinn á alla skattaðila í landinu. Við höfum heyrt þetta áður, að Sjálfstfl. vildi leggja stóreignaskattinn þannig á, að hann væri lagður á félög og einstaklinga. Þetta hefði þýtt, að þeir einstaklingar, sem voru svo forsjálir að hafa dreift milljónum sínum í nægilega mörg fyrirtæki, hefðu í ýmsum tilfellum engan stóreignaskatt borgað. En aftur á móti var það fyrir áhrif annarra manna, að lagt var á þannig, að hver einstaklingur í landinu borgar af öllum sínum eignum, í hvaða félögum sem eignirnar eru og það ætla ég að öllum mönnum ætti að geta fundizt réttlátt. Ef samvinnufélögin þurfa lítið að borga af stóreignaskatti fyrir sína félagsmenn, þá er það fyrir það, að í þeim eru fáir milljónamæringar, og ekki fyrir neitt annað. Málið er ekkert flókið. Það er svona. Það borgar hver einstaklingur í landinu af því, sem hann á, í hvaða félagi sem það stendur. Varðandi það, sem hv. þm. G-K. sagði, hefði ég kunnað betur við, að hann hefði beint orðum sínum til hv. 1. þm. Skagf. (ÓlJ), meðan hann gat tekið til máls og svarað fyrir sig, en það gerði hv. þm. ekki. En hv. 1. þm. Skagf. sagði, að menn gætu auðveldlega álitið, að Sjálfstfl. stæði að því, að þetta ógeðslega málskot ætti sér stað, vegna þess, hversu margir milljónamæringar væru innst við jötu í Sjálfstfl. Hygg ég, að þetta sé ekkert ofmælt. Nú hefði maður getað haft ástæðu til að álíta, að hv. þm. G-K. hefði hreinlega viljað reka þetta orð af flokknum með því að lýsa hér yfir andúð sinni á þessu framferði, þessum aðförum. Það var einfaldast fyrir hann að taka skelegglega afstöðu á móti því, sem þarna er verið að gera. En það gerði hann ekki í þeirri ræðu, sem hann flutti hér áðan og ekki heldur hv. þm., sem síðast talaði. Þeir lýstu ekki hér yfir neinni fordæmingu á því, að þessi félagsskapur virðist ætla að kæra hæstarétt landsins og Alþingi fyrir að hafa brotið almenn mannréttindi, á sama tíma sem við eigum í einhverri erfiðustu deilu út á við, sem við höfum staðið í, þar sem er landhelgisdeilan. Og við vitum, að slíkt getur orðið til þess að veikja traust annarra þjóða á okkar réttarfari og löggjafarstarfi. Það var ekki eitt einasta orð til fordæmingar þessu af hálfu hv. þm. G-K. og hefði þetta þó verið ágætt tækifæri, eins og ég sagði, fyrir hann og aðra talsmenn Sjálfstfl. að taka hreinlega og drengilega afstöðu gegn þessu og fordæma það, eins og aðrir hafa gert, sem hér hafa talað.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Hv. 1. þm. Skagf. hafa fundizt þær upplýsingar, sem ég hafði að gefa í sambandi við kæruna til mannréttindanefndarinnar, nokkuð ófullnægjandi og hann vildi heyra mitt álit á þeirri kæruför, er farin hefur verið. Eins og ég tók fram í minni fyrri ræðu, var ástæðan fyrir því, að ég fór ekki fleiri orðum um þetta, sú, að til mín hefur engin vitneskja borizt frá mannréttindanefndinni um, að málið hafi nokkurn tíma fyrir þá nefnd komið. Þegar formaður stóreignaskattsgreiðendafélagsins skýrði mér frá þessum áformum sínum, þá fundust mér þessar tiltektir fráleitar, vegna þess að þetta mál getur ekki með neinu móti heyrt undir þennan dómstól. Þetta er okkar innanríkismál og reglur mannréttindanefndarinnar og mannréttindadómstólsins eru að mínu áliti þannig, að málið getur ekki átt þar heima. Ef forustumenn skattgreiðendafélagsins hafa farið með þetta mál á fund mannréttindanefndarinnar, þá tel ég víst, að málinu hafi reitt þannig af, að n. hafi ekki við því tekið. Ef n. hefði við málinu tekið, mundi ríkisstj. að sjálfsögðu vera búin að heyra af því. Ég er sannfærður um, að n. hafi ekki viljað taka málið til athugunar, a.m.k. ekki enn þá, þar sem ekkert hefur um það frá henni heyrzt. Það kom fram hjá hv. 1. þm. Skagf., sem var alveg rétt, að skatturinn hefði verið í upphafi 135 millj. kr., en væri nú kominn eftir endurskoðun niður í 113 millj. kr. Þannig stendur skatturinn í dag. Við þetta vil ég þó gera þá aths., eins og kom fram í minni fyrri ræðu, að enn er eftir að reikna skattinn út að verulegu leyti vegna breytinga bæði hjá hæstarétti og í ríkisskattanefnd á þeim úrskurðum, sem liggja til grundvallar þessum 113 millj. kr. Og þegar búið er að reikna þær breytingar út, þá eru allar líkur til þess, að skatturinn muni enn lækka nokkuð. Hann verður sjálfsagt alltaf eitthvað yfir þær 85 millj. sem í upphafi voru áætlaðar, en það verða aldrei mjög verulegar upphæðir, sem hann fer fram úr því. - Þetta þykir mér rétt að láta koma fram.



Herra forseti. Ég verð að viðurkenna það, að ég þekki ekkert til þess málatilbúnaðar, sem hér er gerður að umræðuefni. Ég hef heyrt tvo lögfræðinga kveða upp dóm um það, að þetta sé alröng málsmeðferð og jafnvel sjálfur hæstv. fjmrh. og utanrrh, segir: Þessi málsmeðferð er svo fjarri lagi, að mér dettur ekki í hug, að hún verði tekin til greina. - Þetta er þeim til leiðbeiningar, sem eru að beina því að stærsta flokki þjóðarinnar, að hann standi að málatilbúnaði, sem er svo fjarri lagi, að það er ekki einu sinni búizt við, að menn séu virtir svars, sem bera þetta fram. Ég skal svo út af því, sem hv. 1. þm. S-M. sagði, aðeins segja það, að ég hef heyrt það hér í þessum umr., að hann stendur fyrir lagasetningu hér á þinginu svo vitlausri, að hæstiréttur Íslendinga þarf að dæma það ólöglegt, sem ríkisstj. gerir. Víð höfum þarna tvo mjög virðulega aðila, sjálfa hæstv. ríkisstj, og hæstv. hæstarétt. Og hæstiréttur verður að fella úr gildi það, sem ríkisstj. er að gera. Svo förum við niður í neðri bekkinn, þar hittum við skattstjóra, virðulegan og gáfaðan mann. Svo förum við dálítið upp fyrir hann og hittum ríkisskattanefnd. Það, sem skattstjórinn gerir, segir ríkisskattanefnd að sé tóm vitleysa. Þarna eru fjórir virðulegir aðilar. Ef sá fimmti er til vitlaus í þjóðfélaginu, þá má hann það vera mín vegna, framsóknarmennirnir og sjálfstæðismennirnir, sem eru í milljónamæringanna tölu. Ég hef ekki verið kallaður til ráða. Ég veit vel, hvernig ég lít á málskot til annarra. Ég hef gert það fyrir hönd minnar þjóðar að skjóta máli þjóðar minnar og leita dóms. Ég þarf ekki að standa, hvorki einum né neinum, reikningsskap á mínum skapsmunum í þessum efnum. En það er bezt, að hæstv. fjmrh., sem stóð að þessari lagasetningu, svari fyrir sig, hæstarétt, skattstjórann og ríkisskattanefndina. Og ef honum finnst, að þarna séu virðulegir og vel metnir aðilar að kljást og segi einn svart það, sem annar segir hvítt, þá má það ómögulega hneyksla hann, þó að fimmti aðilinn sé til í þessu þjóðfélagi, sem hegðar sér eins og fábjáni, að hans viti og ekki leggja neina sök á mig í þeim efnum.



Það er ekki ástæða til að svara í löngu máli því, sem hv. þm. G-K. tók hér fram. Það er auðvitað ekkert nýtt, að ágreiningur sé um, hvernig eigi að framkvæma einstök lagaákvæði, bæði í sambandi við skattamál og annað. Það er heldur ekkert nýmæli, þó að eitthvert einstakt atriði í lögum reynist ekki standast fyrir dómstólunum. Og það ætti þessi hv. þm. að muna, að þegar við áttum sæti í stjórn saman og sett var löggjöf um stóreignaskatt, þá var líka talið mjög orka tvímælis um það, hvernig ætti að framkvæma einstök atriði þeirrar löggjafar og voru málaferli fram og aftur út af því, sem tóku sinn tíma. En niðurstaða varð að lokum þá og eins verður nú, og það er ástæðulaust hjá hv. þm. að vera nokkuð að blanda þessu hér inn í. Hitt hefði verið meiri ástæða fyrir hv. þm. út af því, sem hér hefur komið fram, að segja skýrt og skorinort álit sitt og síns flokks á því málskoti, sem hér er verið að framkvæma og lýst hefur verið í dag. En það gerði hv. þm. ekki enn, því að í staðinn fyrir að lýsa hreinlega andúð sinni og fordæmingu á því, að félagsskapur eins og þessi skuli leyfa sér að kæra íslenzk stjórnarvöld, Alþingi og hæstarétt erlendis fyrir það að níðast á þegnunum og brjóta á þeim almenn mannréttindi, þá kom ekki fram hjá hv. þm. enn, hvernig hann í raun og veru lítur á þetta, - og ekki fordæming á því, aðeins eintómar vífilengjur um málaferli og einstök atriði í stóreignaskattslögunum, sem þessu máli koma ekki við. Slíkt á að gera upp innanlands. Álit hv. þm. á því, sem hér hefur verið gert, kom ekki fram hreint.



Herra forseti. Þegar fyrsta framlag var tekið inn á fjárlög til kaupa á jarðbor þeim, sem nú er að verki sem félagseign ríkisins og Reykjavíkurbæjar og vinnur stórvirki, átti ég nokkurn þátt í því. Hugmyndin var þá, að þessi bor yrði eingöngu ríkiseign og færi víðs vegar um landið og ekki sízt norður í land á jarðhitasvæðin þar. Seinna þróuðust málin þannig, að borinn var keyptur stærri, en upphaflega var áformað og Reykjavík gerðist helmingsaðili að kaupunum. Þetta leiðir það af sér, að verkefni borsins verða fyrst um sinn og fyrst og fremst hér syðra. Hann er vegna stærðar og þunga og mikilla fylgitækja afar dýr í flutningi um langa vegu og dýr í rekstri fyrir smærri hitavatnsleitir, þótt hann sé góður hér. Ég er alls ekki að sakast um það, þótt gangur málanna yrði þessi. Hins vegar bíða norðanlands verkefni jarðhitarannsókna eftir sem áður óleyst verkefni, sem fólk þar hefur mikinn og réttmætan áhuga fyrir, að unnin verði sem allra fyrst. Á síðasta Alþ. beittum við þm. að norðan okkur fyrir því í samráði við raforkumálastjóra og starfsmenn jarðhitadeildar ríkisins, að tekin var inn í 22. gr. fjárl. þessa árs heimild fyrir ríkisstj. til kaupa á hentugum jarðbor til jarðhitarannsókna á Norðurlandi. Enginn ágreiningur kom fram um þessa heimild í þinginu, svo að hiklaust má telja hana skýlausa viljayfirlýsingu þess, enda málið mikilsvert. Mér er sagt af þeim, er gerst eiga að vita, að í lok s.l. árs muni um 45 þús. manna í landinu eða meira en 1/4 hluti þjóðarinnar hafa verið búinn að fá upphitun frá jarðhita í húsum sínum. Þetta eru mikilsverð þægindi fyrir fólkið, sem nýtur, og mikill og varanlegur, gjaldeyrissparnaður fyrir þjóðarbúið frá ári til árs. Þeir staðir fyrir norðan, sem álitið er að fá megi heitt vatn handa með bornum, eru Húsavík, - ég nefni hana fyrst, af því að þar er af fræðimönnum talin öruggust vissa um árangur, - svo er Akureyri, Dalvík og Siglufjörður. Á þessum stöðum eru búsettar um 13 þús. manna. Gjaldeyrissparnaður af hitaveitum þar er varlega áætlaður 6–7 millj. kr. á ári, að mér skilst. Fleiri staðir eru það, sem koma einnig til greina fyrir norðan. Í Ólafsfirði þarf að bora til aukningar veitu, sem komin er á. Enn fremur þarf að bora fyrir Sauðárkrók innan skamms. Fólkið á fyrrnefndum stöðum hefur, svo sem auðvitað er, eins og ég sagði áðan, mikinn áhuga fyrir þessum málum. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. á þskj. 13 til þess að fá fréttir hjá hæstv. ríkisstj. af framkvæmd fjárlagaheimildarinnar um kaup á jarðbornum. Hjá jarðborunardeildinni er mér sagt, að frá Svíþjóð sé fáanlegur, auðvitað með nokkurra mánaða fyrirvara, hentugur jarðbor, er kosta muni með öllu og öllu, sem fylgja þarf, 3½ millj. kr. Meiri fréttir gat ég ekki fengið af málinu þar. Þess vegna sný ég mér nú til hæstv. ríkisstj. og vænti góðra frétta þaðan.



Herra forseti. Spurt er, hvaða ráðstafanir ríkisstj. hafi gert til þess að framkvæma þann vilja síðasta Alþingis að kaupa í samráði við jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar jarðbor, sem notaður verði til jarðhitarannsókna á Norðurlandi, sbr. heimild í 22. gr. XIII í fjárlögum 1959? Það er rétt, að í fjárlögum yfirstandandi árs er heimild til þess að kaupa, eins og í fsp. stendur, í samráði við jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar jarðbor í þessu skyni. Strax eftir að fjárl. höfðu verið samþ., var jarðboranadeild eða jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar, eins og hún heitir víst, falið að undirbúa þetta mál, safna um það gögnum og gefa ráðuneytinu síðan um það skýrslu, þegar þessara upplýsinga hefði verið aflað. Skýrslu um málið hef ég ekki enn fengið, en bráðabirgðaskýrslu, dags. 7. ágúst, hef ég fengið, sem er svo hljóðandi: „Undanfarna mánuði hefur jarðhitadeildin haft til athugunar kaup á jarðbor til djúpborana eftir heitu vatni, einkum á Norðurlandi. Leitað hefur verið upplýsinga um tæknileg atriði og kaupverð hentugra tækja víða í Evrópu og í Bandaríkjunum. Hefur verkfræðingur frá deildinni dvalizt erlendis í þessu skyni. Deildin telur, að nú megi leggja fram ákveðnar till. um kaup á slíkum bor og tilheyrandi rannsóknartækjum, sem nauðsynleg eru til þess að auka möguleika á árangri af djúpborunum yfirleitt. Gert er ráð fyrir jarðbor, sem borað gæti niður í 1.200 m dýpi með 100 mm víðum krónum, en á minni dýpt mætti bora víðari holur, eða allt að 200 mm víðar. Heildarkaupverð jarðborsins og umræddra tækja er um 3.9 millj. kr. en afgreiðslufrestur um fjórir mánuðir. Hér skal þess getið, að deildin telur, að gera verði ráð fyrir verkefnum fyrir umræddan jarðbor fyrst og fremst á Húsavík, Ólafsfirði, Sauðárkróki og Selfossi, en á síðast nefndum þrem stöðum eru þegar komnar hitaveitur, sem auka verður verulega á næstunni. Þá mun rétt að gera ráð fyrir djúpborunum með sama jarðbor til þess að rannsaka möguleika á heitavatnsvinnslu í nágrenni Akureyrar og jafnvel Siglufjarðar og Dalvíkur. Borgarnes, Akranes og Keflavík eru einnig hugsanlegir staðir, en um möguleika þar skal að sinni ekkert fullyrt. Árlegur rekstrarkostnaður borsins er áætlaður 3–5 millj. kr., allt eftir vinnutilhögun og tæknilegum aðstæðum á hinum ýmsu stöðum.“ Þetta er dags. 7. ágúst 1959 og undirritað: Gunnar Böðvarsson. Eins og skýrslan ber með sér, telur deildin, að nú megi leggja fram ákveðnar till. Þessar till. hafa ekki borizt mér, annað en það, sem í þessari bráðabirgðaskýrslu felst, en af henni virðist vera ljóst, að jarðboranadeildin sé komin að ákveðinni niðurstöðu um gerð borsins og hafi þær fregnir að færa, að hann kosti tæpar 4 millj. kr. og árlegur rekstur um 5 millj. Hvað svo gert verður í þessu máli, get ég ekki sagt á þessu stigi, vegna þess, eins og ég sagði, að skýrslan hefur ekki borizt mér í hendur. En ef tölurnar verða eitthvað svipaðar þessu og ég tala nú ekki um, ef þær verða eitthvað hærri, þá þykir mér ekki ólíklegt, að ríkisstj. muni leggja málið að nýju fyrir hv. fjvn.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur svarað fsp. hv. þm. S-Þ. á þskj. 13 varðandi jarðbor, sem notaður yrði til jarðhita rannsókna á Norðurlandi. Ég vil í þessu sambandi taka undir orð hv. þm. S-Þ. um þá miklu nauðsyn, sem er á því að afla slíkra stórvirkra tækja til rannsókna á jarðhitasvæðum landsins. Eitt af mest aðkallandi verkefnum í okkar þjóðfélagi í dag er að rannsaka til hlítar jarðhitasvæði landsins svo og skilyrðin til þess að hagnýta þau, bæði til hitaveitna, efnaiðnaðar og raforkuvinnslu. Í álitsgerðum, sem sérfræðingar jarðboranadeildar ríkisins og aðrir sérfræðingar hafa látið frá sér fara, eru tekin til meðferðar þau atriði, sem ég nú gat um varðandi nýtingu jarðhitasvæðanna og segir þar m.a., að hitaveitur séu mjög arðbær fyrirtæki, markaður þeirra öruggur og áhætta hverfandi. Hitaveitur spara þjóðinni árlega tugi millj. kr. í erlendum gjaldeyri og verða þær því þannig að teljast þjóðhagslega heilbrigð fyrirtæki. Jafnframt nýtingu varmans á þennan hátt hefur á síðari árum verið rætt og ritað ýtarlega og reynt að rannsaka nokkuð um nýtingu varmans með tilliti til efnaiðnaðar og þá sérstaklega í sambandi við sjóefnaverksmiðju og annan kemískan iðnað. Þá hefur og verið rætt um byggingu raforkuvera og þó sérstaklega með tilliti til þess að brúa bilið milli fullvirkjunar Sogsins og annarra stærri vatnsfallsvirkjana. Það, sem hér hefur verið sagt, svo og sú staðreynd, að landið er auðugt af jarðhita, styður mjög að því, að allt sé gert, sem unnt er, til þess að rannsaka til fullnustu helztu jarðhitasvæðin og unnið verði að því í vaxandi mæli að gera ýtarlegar áætlanir um hagnýtingu jarðhitans með tilliti til notagildis fyrir þjóðfélagsþegnana, gjaldeyrissparnaðar og hugsanlegrar útflutningsframleiðslu. Þær frumrannsóknir, sem fram hafa farið á einu stærsta jarðhitasvæði landsins, Krýsuvík, hafa sýnt, að þar séu fyrir hendi einhver hagkvæmustu skilyrðin til þess að framkvæma það, sem ég hef lauslega minnzt á í þessari stuttu aths. minni við þær umr., sem hér fara fram. Jarðhitarannsóknir þær, sem fram hafa farið í Krýsuvík, hafa verið framkvæmdar með hinum veigaminni tækjum og hafa þeir sérfræðingar, sem um mál þessi hafa fjallað, bent á, að nauðsyn beri til víðtækari rannsókna með stórvirkari tækjum. Þegar fest voru kaup á hinum stórvirka jarðbor í Bandaríkjunum, gaf atvmrn. út fréttatilkynningu hinn 10. maí 1957, þar sem skýrt er frá kaupum jarðbors á vegum ríkissjóðs og bæjarsjóðs Reykjavíkur. Í niðurlagi þessarar fréttar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Borinn mun væntanlega koma hingað til landsins nú á miðju sumri, og þá verður hafin borun eftir gufu til viðbótar hitaveitu fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð. Verður sú borun væntanlega á Krýsuvíkursvæðinu, en af öðrum gufusvæðum, sem borun er fyrirhuguð á, má sérstaklega nefna Námafjall við Mývatn, Hveragerði, Hengilssvæðið og Reykjanes.“ Það hefur því frá öndverðu verið ætlunin, að hinn stórvirki jarðbor yrði m.a. sendur til Krýsuvíkur, enda lágu fyrir, eins og ég gat um áðan, álitsgerðir sérfræðinga þar um. Í Hafnarfirði hefur um langan tíma ríkt mikill áhugi á hagnýtingu jarðhitans í Krísuvík og fullnaðarrannsóknum jarðhitasvæðisins og þá ekki hvað sízt með tilliti til hitaveitu. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefur m.a. haft þetta mál á dagskrá og hinn 20. maí 1957 var m.a. samþykkt í bæjarráði Hafnarfjarðar till. þess efnis, að bæjarstjóra yrði falið að upplýsa, með hvaða kjörum og hvenær hægt væri að fá borinn til borunarframkvæmda í Krýsuvík. Þess var og óskað, að þessari athugun yrði hraðað og ritaði bæjarstjórinn stjórn gufuborsins bréf þar að lútandi degi síðar. Nú eru liðin rúm tvö ár, frá því að þessi bréfaviðskipti fóru fram og um tvö ár, frá því að jarðborinn kom til landsins. Er nú svo komið og mér er um það kunnugt, að hæstv. ríkisstj. hefur gefið Hafnarfjarðarkaupstað kost á að fá hinn stórvirka jarðbor til borana í Krýsuvík. Þar eð mál þetta, eins og ég áður gat um, er mikið hagsmunamál Hafnfirðinga, vildi ég mega varpa þeirri spurningu fram til hæstv. forsrh., ráðh. raforkumála, hvort þegar hafi verið gerðar ráðstafanir til, að borinn verði sendur suður til Krýsuvíkur nú á næstunni, og ef svo er, hvenær borinn sé þá væntanlegur til Krýsuvíkur. Ég taldi ekki ástæðu til þess að bera þessa spurningu fram sem sérstaka fsp.

Hv. þm. er nú búinn að tala lengur en -

Ég bið afsökunar, en ég skal stytta mál mitt. - Ég vonast til þess og veit, að þar sem hæstv. forsrh. er máli þessu kunnugur, upplýsi hann um þessi atriði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir greið svör og skýr, en hins vegar verð ég að láta í ljós, að mér finnst hæstv. ríkisstj. ekki hafa haft hraða á í þessu máli og ekki heldur koma fram í orðum hans, að hún hugsi sér að hafa hraðan á, því að hann lauk ræðu sinni með því, að ekki væri ólíklegt, að ríkisstj. mundi fara með málið aftur fyrir fjvn. eða sennilega Alþingi. Hins vegar hefur ríkisstj. fulla heimild frá síðasta þingi á fjárl. til þess að kaupa borinn og mér finnst það nokkur tregða að nota ekki þá heimild í svo góðu máli og gæti gjarnan unnt hæstv. ríkisstj. þess að auka hróður sinn með því að framkvæma þessa heimild, sem áreiðanlega er vinsæl um land allt svo að segja, eins og marka mátti af ræðu hv. þm. Hafnf., að þó að heimildin sé til þess að kaupa bor til rannsókna á Norðurlandi, þá eru verkefni hans hugsuð fyrir stærra svæði siðar meir eða viða um land. - Ég vildi óska þess og leyfi mér að skora á hæstv. ríkisstj. að taka í sig kjark og framkvæma heimildina.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi, þm. S-Þ., taldi, að ríkisstj. hefði ekki haft hraðan á um afgreiðslu þessa máls, og lauk sinu máli með því, að hann óskaði eftir, að við tækjum nú í okkur kjark og afgreiddum málið, því að það væri vinsælt mjög og gott í þeim skilningi, að ríkisstj. mundi geta aukið vinsældir sínar, ef hún afgreiddi málið. En það þarf fleira að athuga en það, hvort mál er vinsælt eða óvinsælt. Það þarf líka að athuga í hverju máli, hvað skynsamlegt er að gera og hvað óskynsamlegt. Ég teldi t.d. mjög óskynsamlegt að ráðast í afgreiðslu máls, án þess að það væri fyllilega upplýst, hvernig það lægi fyrir. Ég taldi, að það væri réttur gangur á þessu máli að afhenda það þegar í upphafi og strax eftir að Alþ. hafði afgreitt heimildina til kaupanna með fjárlagaafgreiðslunni s.l. vor til jarðhitadeildar raforkumálaskrifstofunnar og láta hana kynna sér, hvað hentugt væri að gera í málinu og hvernig till. yrði bezt framkvæmd. Náttúrlega er enginn vandi fyrir ráðuneytið að fara til útlanda og kaupa strax bor, ef alveg væri látið á milli mála, hvernig sá bor yrði og hvernig sú þjónusta yrði bezt veitt. En jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar taldi nauðsynlegt að rannsaka tæknileg atriði þessu viðvíkjandi, ekki einasta í Evrópu, heldur líka í Bandaríkjunum, og verkfræðingur frá deildinni hefur dvalizt erlendis í þessu skyni. Frá skrifstofunni er ekki enn komin skýrsla um málið, önnur en sú, sem ég hef lesið hér upp, svo að ég tel, að það hafi ekkert verið vanrækt af hálfu ríkisstj., siður en svo, heldur farin sú eina leið, sem fær var, að reyna að afla sér sem fyllstra og beztra upplýsinga í málinu. Eins og fram kemur í þessari bráðabirgðaskýrslu jarðhitadeildarinnar, er gert ráð fyrir því, að borinn kosti um 4 millj. og rekstur hans kosti upp undir 5 millj. kr. á ári, og ég lét mér þau orð um munn fara, að ég mundi telja eðlilegt að gefa Alþingi kost á því aftur að endurnýja þessa heimild sína, miðað við þær tölur, sem fyrir lægju, því að þær lágu alls ekki fyrir, þegar heimildin var veitt og um leið að gera ráðstafanir til þess, að þessara peninga væri aflað, sem yrðu þá væntanlega um 9 millj. kr. á næsta ári og síðar upp undir 5 millj. á ári. Þetta eru mjög veruleg útgjöld og verður ekki unnt að inna af hendi án þess, að einhverra tekna sé aflað á móti. Það hygg ég að hv. fyrirspyrjandi og hans flokkur hafi manna mest og bezt - vil ég segja - undirstrikað á þeim tímum, sem þeir hafa farið með stjórn fjármála ríkisins, þannig að ég tel þessar upphæðir vera komnar upp í það, að það þurfi að sjá fótum sínum forráð um það, hvernig þeirra er aflað. Hv. þm. Hafnf. fór hér út í allt annað mál, sem ekki liggur hér fyrir nú, en kannske má þó segja, að nokkur skyldleiki sé á milli. Það, sem er hér um að ræða, er kaup á ákveðnum bor til þeirra staða, þar sem sá stóri bor, sem hann talaði helzt um, er ekki flytjanlegur eða talið óheppilegt að flytja hann til. Ég geri ráð fyrir því, að framkvæmd mála með þennan stóra bor, sem ríkið nú á og rekur, verði sú, að hann verði fyrst og fremst notaður á þeim stóru jarðhitasvæðum, sem vænta má mikils teknísks árangurs af, bæði til efnavinnslu, eins og hann sagði, til upphitunar í stórum stíl og annars þess háttar. En þeim bor, sem hér um ræðir og spurt er um af hv. þm. S-Þ., er ekki ætlað annað verkefni en það, sem hinn, sá stóri, er ekki talinn heppilegur til. Ég er hv. þm. Hafnf. mjög sammála um, að það er mjög eðlilegt og nauðsynlegt að rannsaka jarðhitasvæðin. Ég tel, að með tilkomu hins nýja bors og alveg sérstaklega með tilkomu hinna nýju tækja, sem fengin voru til þessa bors nú í vor, hafi verið sköpuð skilyrði til þess að gera þessar rannsóknir miklu ýtarlegri, en áður var, því að með sérstakri fjárveitingu, sem veitt var á síðustu fjárlögum, var ákveðið að panta til hans tæki eða áhöld, sem gera honum kleift að bora niður í 2.000 m dýpi, í staðinn fyrir að áður gat hann ekki borað nema 600–700 m. Þetta er stór framför og á að gera honum kleift að gera þessar rannsóknir miklu örugglegar og betur, en hann gerði áður. Það er rétt, að ég hef léð máls á því við bæjarstjórann í Hafnarfirði, að þegar tími Reykjavíkur til afnotanna, sem hún á rétt á að nota borinn á, er liðinn, þá verði hann fluttur suður til Hafnarfjarðar eða suður til Krýsuvíkur og verði þá þetta, sem hann kallaði eitt stærsta jarðhitasvæði landsins - og er það, tekið til rannsóknar með þessum stóra bor, sem nú þegar er fyrir hendi. En það er út af fyrir síg allt annað mál og kemur ekkert því við, sem hér er verið að ræða.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans hér. Ég gat um það í minni aths., að þetta fælist að sjálfsögðu ekki í þeirri fsp., sem hér lá fyrir, en þar sem ég ætlaði kunnugleika hæstv. forsrh. slíkan á þessum málum, þá taldi ég rétt, ef hann vildi svo vera láta, að hann upplýsti Alþingi um það, hvenær Hafnfirðingar ættu von á jarðbor ríkisins og Reykjavíkurbæjar. Hann hefur upplýst, að það yrði að loknum þeim tíma, sem Reykjavíkurbær réði yfir honum núna og ég þakka honum fyrir hans svör.



Herra forseti. Síðan umr. og samningaumleitanir hófust innan Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu fyrir u.þ.b. þrem árum um stofnun svonefnds fríverzlunarsvæðis í Evrópu, hef ég tvívegis flutt hinu háa Alþingi skýrslu um gang þessara mála og þá afstöðu, sem ríkisstj. hverju sinni hefur tekið í málinu. Með hliðsjón af því, sem nú er á döfinni á þessu sviði, þykir mér rétt að gera Alþingi stuttlega grein fyrir því, sem gerzt hefur í málinu, síðan ég gaf seinni skýrslu mína til hins háa Alþingis. Í október og nóvember s.l. kom í ljós, að hinn mikli ágreiningur, sem lengi hafði verið uppi milli sexveldanna svokölluðu annars vegar og annarra aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu hins vegar, um skipulag hins fyrirhugaða fríverzlunarsvæðis, yrði ekki leystur, svo að allir gætu við unað. Var ágreiningurinn einkum mikill milli Frakka annars vegar, en þeir vildu, að fríverzlunarsvæðið yrði sem líkast tollabandalagi sexveldanna að skipulagi og hins vegar Breta, sem lagt höfðu fram hinar upphaflegu till. um fríverzlunarsvæði, er ná skyldi fyrst og fremst til iðnaðarvöru. Þegar slitnað hafði upp úr samningum um miðjan nóvember, var þegar hafizt handa um að kanna, hvernig komast mætti hjá því, að framkvæmd ákvæða Rómarsamnings sexveldanna um lækkun tolla og rýmkun innflutningshafta, hefði óhagstæð áhrif á aðildarríki Efnahagssamvinnustofnunarinnar utan tollabandalagsins. Nokkrum árangri hefur verið náð í þessu efni, einkum á þrennan hátt. Í fyrsta lagi ákváðu tollabandalagslöndin, að nokkur hluti þeirra tollalækkana, sem fram skyldu fara samkvæmt Rómarsamningnum 1. jan. s.l., skyldi einnig ná til allra aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu og hins alþjóðlega tollasamkomulags (GATT). Í öðru lagi komu Frakkar í lok desember aftur á frjálsum innflutningi í samræmi við skuldbindingar sínar í Efnahagssamvinnustofnuninni og dró það að sjálfsögðu mjög úr þeim aðstöðumismun, sem ákvæði tollabandalagsins mundu ella hafa haft í för með sér. Í þriðja lagi hafa, það sem af er þessu ári, verið gerðir allmargir tvíhliða samningar milli aðildarríkja tollabandalagsins annars vegar og annarra aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunarinnar hins vegar um rýmkun innflutningshafta hliðstæða þeirri, sem átti sér stað milli sexveldanna innbyrðis 1. janúar. Þrátt fyrir þetta var fjarri því, að það vandamál, sem framkvæmd tollabandalagsins skapaði í viðskiptum Evrópu, væri leyst. Sérstaklega var ljóst, að ekki yrði hægt að halda áfram á sömu braut, þegar næst kæmi að því, að sexveldin lækkuðu tolla og rýmkuðu viðskiptahöft sín á milli. Sú skoðun kom því fljótt fram meðal ýmissa ríkja, sem utan við tollabandalagið standa, að nauðsynlegt væri, að þau vernduðu hagsmuni sina með því að koma á sín á milli öðru viðskiptabandalagi. Svíar áttu frumkvæðið að því snemma í vor að setja fram till. um stofnun nýs fríverzlunarsvæðis og hófust brátt viðræður milli 7 ríkja um þátttöku í því, þ.e.a.s. Svíþjóðar, Noregs, Danmerkur, Bretlands, Portúgals, Sviss og Austurríkis. Hafa þau einatt verið nefnd ytri ríkin sjö til aðgreiningar frá sexveldunum. Embættismenn frá ríkjunum sjö komu saman á fund í Svíþjóð í júnímánuði og gengu þá frá till. um stofnun fríverzlunarsvæðis. Þessar till. voru síðan lagðar fyrir ráðherrafund þessara ríkja, sem haldinn var í Stokkhólmi 21. júní s.l. Ákváðu ráðh. þar að leggja til við stjórnir sínar, að stofnað yrði fríverzlunarbandalag Evrópu og féllust þeir að mestu á till. embættismannanna um skipulag þess. Sérfræðingum var síðan falið að gera frv. að samningi, sem hægt yrði að leggja fyrir ráðherrana 31. okt. n.k. Þessar nýju fríverzlunartill. eru í aðalatriðum mjög svipaðar þeim, sem upphaflega voru lagðar fram varðandi stofnun fríverzlunarsvæðis fyrir alla Evrópu, en vegna þess að hv. alþm. eru þær till. í aðalatriðum kunnar, nægir að stikla á stóru. Till. um fríverzlunarbandalagið gera ráð fyrir því, að tollar og höft milli aðildarríkjanna verði afnumin á tæpum tíu árum. Fyrsta tollalækkunin, 20%, á að fara fram 1. júní 1960, en hin síðasta 1. jan. 1970. Innflutnings- og gjaldeyrishöft yrðu einnig afnumin smám saman á jafnlöngum tíma. Þessi ákvæði um fríverzlun skulu ná til allra vörutegunda annarra, en landbúnaðarafurða og fiskafurða. Hér er að sjálfsögðu um að ræða atriði, sem skiptir Íslendinga meginmáli. Varðandi landbúnaðarafurðir eru aðildarríkin sammála um, að gert verði sérstakt samkomulag til þess að stuðla að auknum viðskiptum milli aðildarríkjanna. Jafnframt geri aðildarríkin sín á milli tvíhliða samninga varðandi viðskipti með þær afurðir, sem sérstaka þýðingu hafa fyrir útflutning einstakra ríkja. Danir hafa þegar náð mikilvægum samningum á þessum grundvelli, sérstaklega við Breta, og þeir hafa talið þá nægilega til þess að gera þeim aðild að fríverzlunarbandalaginu mögulega. Um meðferð fiskafurða ríkir enn nokkru meiri óvissa. Norðmenn lögðu fram till. um, að fríverzlunin næði til svonefnds iðnaðarfisks, þ.e. lýsis, mjöls, freðfisks og niðursoðinna fiskafurða. Útlit er nú fyrir, að samkomulag verði um, að fríverzlunin taki til lýsis og mjöls, en hins vegar andstaða, einkum af hálfu Breta, gegn því, að fríverzlunin nái til annarra unninna fiskafurða. Enn fremur hafa Norðmenn lagt til, að sérstakt samkomulag verði gert til að stuðla að auknum viðskiptum milli aðildarríkjanna með þær fiskafurðir, sem fríverzlunin tekur ekki til. Ekki liggur enn fyrir, hverja afstöðu aðrar þjóðir taka til till., en vænta má, að hún nái fram að ganga. Allt útlit er nú fyrir, að þessar nýju fríverzlunartill. nái fram að ganga og fríverzlunarbandalag Evrópu verði stofnað einhvern tíma fyrir mitt næsta ár. Því er ekki að neita, að þessi þróun er að mörgu leyti uggvænleg, ekki sízt fyrir okkur Íslendinga. Yfir vofir, að Evrópa klofni í tvær andstæðar viðskiptaheildir, og mundi það að sjálfsögðu hafa óhagstæð áhrif, ekki sízt á þau ríki innan Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu, sem utan við standa. Ég hef áður í skýrslu minni til hins háa Alþingis rakið þau óhagstæðu áhrif, sem stofnun tollabandalags sexveldanna hlýtur að hafa á útflutningsverzlun Íslendinga. Þau eru fyrst og fremst fólgin í tvennu. Annars vegar verður nýr meðaltalstollur settur á allan innflutning til tollabandalagsríkjanna. Þetta þýðir t.d., að á Ítalíu, þar sem hingað til hefur verið tollfrjáls innflutningur á íslenzkum saltfiski, er gert ráð fyrir 17% tolli, þegar Rómarsamningurinn er fullkomlega kominn til framkvæmda. Í öðru lagi hefur tollabandalagið þau áhrif, að aðstaða aðila utan þess til samkeppni við framleiðendur innan tollabandalagsins versnar mjög verulega. Munu Íslendingar eiga erfiðara um vik að keppa við þýzka og belgíska fiskframleiðendur á markaði á Ítalíu og í Frakklandi. Áhrif hins væntanlega fríverzlunarbandalags á samkeppnisaðstöðu aðila utan þess er að því leyti minni, að ekki er gert ráð fyrir því, að tollar út á við breytist. Íslendingar þurfa því ekki að óttast tollahækkanir af þessum sökum. Hins vegar hljóta framleiðendur innan fríverzlunarbandalagsins að hafa betri samkeppnisaðstöðu, en framleiðendur utan þess, sérstaklega þegar um er að ræða vörur, sem háir tollar eru á gagnvart ríkjum utan bandalagsins. Nú er það svo, að allt útlit er fyrir, að fríverzlunin taki ekki til fiskafurða nema að litlu leyti og dregur það að sjálfsögðu úr hinum óhagstæðu áhrifum, sem bandalagið hefur á útflutningsverzlun Íslendinga. Búast má við því, að samkeppnisaðstaða okkar varðandi sölu á mjöli og lýsi versni nokkuð, þar sem Norðmenn geta flutt tollfrjálst inn til hinna sex ríkjanna í sjöveldabandalaginu, þar sem Íslendingar yrðu að sæta nokkrum tollum. Þetta er að vísu ekki mjög alvarlegt atriði vegna þess, hve lágir tollar eru á þessum vörum yfirleitt. Hitt verður þó að hafa í huga, að búast má við, að ýmsar ráðstafanir verði gerðar, eftir því sem tímar líða, til þess að auka fiskverzlun milli aðildarríkja fríverzlunarbandalagsins, t.d. í samræmi við till. Norðmanna. Gæti það vel orðið til að rýra samkeppnisaðstöðu Íslendinga í framtíðinni. Yfirleitt er því óhætt að segja, að bæði tollabandalag sexveldanna og hið fyrirhugaða fríverzlunarbandalag ríkjanna sjö muni hafa óhagstæð áhrif á útflutning íslendinga á sjávarafurðum. Eins og sakir standa kann hitt að virðast skipta litlu máli, þótt þessi bandalög hafi tvímælalaust í för með sér minnkandi samkeppnisaðstöðu varðandi útflutning iðnaðarvarnings frá Íslandi, þar sem enn er ekki um neinn teljandi útflutning að ræða af því tagi. Sé hins vegar litið lengra fram í tímann, er það alvarlegt fyrir Íslendinga, ef möguleikar þeirra til að koma upp nýjum útflutningsatvinnugreinum versna verulega frá því, sem nú er. Eins og málin standa nú, virðist ekki koma til greina fyrir Íslendinga að gerast aðilar að öðru hvoru þeirra viðskiptabandalaga, sem ýmist hefur verið komið á fót eða eru í uppsiglingu. Yrði hins vegar um að ræða fríverzlunarsvæði fyrir alla Evrópu, eins og áður var um rætt, mundi margt mæla með því, að Íslendingar yrðu þar aðilar, ef reglurnar um fiskverzlunina yrðu viðunandi og hef ég áður hér á hinu háa Alþingi lýst þeim rökum, sem ég tel liggja til þess. Vonandi verður hið nýja fríverzlunarbandalag ríkjanna sjö ekki lokaspor í þessu máli, heldur áfangi í átt til fríverzlunarbandalags, er taki til allra ríkja Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu. Það er vitað, að hin aðildarríkin þrjú, sem eru þátttakendur í hvorugu bandalaganna, þ.e.a.s. Írland, Grikkland og Tyrkland, telja hagsmunum sínum bezt borgið innan allsherjar fríverzlunarsvæðis Evrópu. Þó hafa nú bæði Grikkland og Tyrkland leitað eftir samningum við tollabandalagið, en ekki er enn vitað, í hverju þeir eru fólgnir. Ríkisstj. og sérfræðinganefnd sú, sem ég hef ráðgazt við um þetta mál, síðan það komst á dagskrá, telur hins vegar ekki tímabært að sinni fyrir Íslendinga að taka upp neina slíka samninga við hvorugt bandalagið. Ríkisstj. telur heppilegast að bíða átekta um sinn og sjá, hverju fram vindur. Ef næstu mánuðir líða án þess, að teknir verði að nýju upp samningar um viðskiptabandalag, er taki til allra aðildarríkja Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu, telur ríkisstj. tímabært og nauðsynlegt að leita hófanna um samninga við helztu viðskiptalönd okkar í bandalögunum eða bandalögin í heild í því skyni, að þessi nýju viðskiptasamtök torveldi ekki viðskipti Íslendinga við aðildarríkin og rýri ekki viðskiptaaðstöðu þjóðarinnar.

Forseti (BBen): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf : „Reykjavík, 11. ágúst 1959. Mér hefur í dag borizt svo hljóðandi bréf frá Vilhjálmi Hjálmarssyni, 2. þm. S-M.: Þar sem ég verð að hverfa af þingi vegna veikinda heima fyrir og geri ekki ráð fyrir að geta átt frekari setu á þessu þingi, leyfi ég mér með skírskotun til 144. gr. kosningalaganna að óska þess, að varamaður minn, Stefán B. Björnsson bóndi í Berunesi, taki í fjarveru minni sæti á Alþingi. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Eggert G. Þorsteinsson, forseti efri deildar.“ Jafnframt hefur borizt kjörbréf Stefáns B. Björnssonar, fyrsta varamanns í Suður-Múlakjördæmi. Kjörbréfið ber að leggja fyrir kjörbréfanefnd, og veitist fimm mínútna frestur, meðan athugun þess fer fram. - Fundarhlé.



Herra forseti. Fyrir kjörbréfanefnd hefur legið kjörbréf Stefáns B. Björnssonar bónda, Berunesi við Reyðarfjörð, sem fyrsta varaþingmanns fyrir Suður-Múlasýslu. N. hefur athugað kjörbréfið og ekkert fundið við það athugavert og leggur því til, að kosningin verði tekin gild og kjörbréfið verði samþykkt.