Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Í eðli sínu er nú jafnan svo, að breyting á stjórnarskipunarlögum er stórmál. Og þótt af ýmsu megi draga þá ályktun, að margir telji, að hjer sje eigi um stórvægilegar breytingar að ræða á stjórnskipunarlögum þeim, er nú gilda, þá er þó breyting á stjórnskipunarlögunum jafnan mikilsvert mál. Jeg skal þó eigi tefja með langri ræðu að þessu sinni, einkum vegna þess, að mál þetta hefir verið allmikið rætt hjer í deildinni á þinginu í fyrra. Eins og um getur í nál. meiri hl., þá hefir nefndin eigi getað orðið samferða, og hefir hvor hluti nefndarinnar skilað sínu áliti. Í nefndaráliti meiri hl. er þess getið, hvert verið hefir helsta áhugamálið um stjórnskipunarlagabreytingu á undanförnum þingum, sem er það, að þing skuli haldið aðeins annaðhvert ár. Því hefir verið haldið fram, og það sennilega með allmiklum rökum, að meiri hluti þjóðarinnar óskaði eftir þeirri breytingu. En nú má telja, að síðustu kosningar ættu að snúast um þær breytingar, sem hjer liggja fyrir, þar sem þing var rofið og kjördagur ákveðinn með sjerstöku tilliti til þeirra. En hvernig hefir svo þjóðin tekið í þessar breytingar? Jeg verð að líta svo á, að þjóðin hafi tekið þeim fremur fálega. Þar sem jeg þekki til hafa þær alls ekki verið aðalmálið, er rjeði úrslitum kosninganna, og sumstaðar alls ekki hreyft. - Að vísu má nú segja, að þekking mín á þessu sviði nái skamt. En jeg hefi þó aðrar og allgóðar heimildir, þar sem eru þingmálafundagerðir þær, er til Alþingis hafa borist. Jeg hefi farið yfir þær allar, sem til þingsins hafa borist, 19 að tölu, auk hjeraðssamþyktar úr Vestur-Ísafjarðarsýslu, eða 20 alls. Og hvað segja þær? Þær, sem hafa tjáð sig samþykkar breytingunum, eru 5, 10 hafa samþykt að fella þær, og í 4, auk hjeraðssamþ. V.-Ísf., er ekki minst á stjórnarskrárbreytingarnar. Þegar þetta er athugað, að á langflestum þingmálafundunum eru þær ýmist ekki virtar þess, að um þær sje talað, eða þá lagt beint á móti þeim, þá fer að verða lítið úr þeirri ástæðu, að þjóðin óski eftir þessari breytingu, og aðalástæðan fyrir þinghaldi aðeins annaðhvert ár er þar með fallin. Því verður varla neitað, að fækkun þinga væri í raun og veru spor stigið aftur á bak og í íhaldsáttina. Með því væri valdið í stjórnmálunum að nokkru dregið frá kjósendum, og vald stjórnarinnar aukið að sama skapi. Auk þess er það tvímælalaust, að eins og fjármálum þessa lands er nú varið, þá er mikill vandi að semja fjárlög til tveggja ára í senn, svo vel fari. Reynslan sýnir, að það er fullerfitt fyrir eitt ár í senn. Þá vil jeg lítillega minnast á 4. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að þingmenn skuli kosnir til 4 ára, hinir landskjörnu sem þeir kjördæmakjörnu, og að þingrof nái til þeirra. Það má nú að vísu segja, að þetta sje spor í þjóðræðisáttina. Vinna því þessar tvær greinar, sem jeg hefi talað um, 1. og 4. gr., hvor á móti annari, frá því sjónarmiði. Má því, frá því sjónarmiði sjeð, segja, að 4. gr. sje til bóta. En þegar aftur á móti litið er á upphaflegan tilgang landskjörsins, þann, að skapa festu í þingið, þá er sýnilega hvikað frá þeirri stefnu með frv. Sjálfur lít jeg nú svo á, að festa sje góð og meira öryggi í því að breyta til smám saman. En um það má sjálfsagt lengi deila, hvort betra er. En landskjörið veitir einnig rjett í öðrum skilningi, þann, að bæta að nokkru úr misrjetti því, er nú þykir koma fram vegna gildandi kjördæmaskipunar. Og sje eingöngu litið á breytinguna frá því sjónarmiði, má segja, að hún eigi rjett á sjer, því að þá er ekki nema eðlilegt, að þessir þingmenn sjeu sömu lögum háðir og aðrir þingmenn. 5. gr. frv. er að vísu breyting til bóta. En hinsvegar tel jeg hana ekki svo þýðingarmikla, að til mála komi að samþ. frv. hennar vegna. Eins og jeg hefi áður tekið fram, tel jeg stefnu þá, sem fram kemur í 1. gr. frv., mikla afturför, eða stórt spor aftur á bak enda sýnist svo, sem flytjendum málsins hafi verið það ljóst, að hjer var um tvírætt atriði að ræða, að hafa Alþingi annaðhvert ár. Má þar til vísa í síðustu málsgr. 1. gr., sem jeg vil lesa hjer, með leyfi hæstv. forseta: „Með lögum má ákveða, að reglulegt Alþingi skuli háð árlega. Það á því að vera komið undir vilja þingsins í það og það skiftið, hvort Alþingi skuli háð árlega eða ekki. Þetta virðist mjer benda til þess, að flytjendum málsins hafi ekki verið mikið alvörumál um þetta atriði. Verð jeg að telja þetta atriði beint hættulegt, því að það getur farið alveg eftir geðþótta meiri hlutans í þinginu, á hverjum tíma, hvort Alþingi er háð annaðhvert ár eða á hverju ári, eða: jafnvel tvisvar á ári. Þó að meiri hl. nefndarinnar viðurkenni að vísu, að í frv. felist nokkrar rjettarbætur, þá eru ókostir frv. svo miklir, að hinar fáu breytingar, sem til bóta eru, yrðu of dýrkeyptar. Þess vegna á að fella frv. Jeg hygg, að engum hv.þdm. komi til hugar að gera breytingartillögur við frv. Á það var aðeins minst í nefndinni, en þar voru allir sammála um, að sú leið kæmi ekki til greina. Hv. þdm. munu vera búnir að gera upp við sjálfa sig, hvern veg þeir greiða atkv. í þessu máli. Mun því óþarft að hafa þetta mál lengra að sinni.

Frsm. minni hl. (Halldór Steinsson) Jeg er sammála hv.frsm. meiri hl. um það, að lítið sje unnið við langar umr. í þessu máli. Jeg mun því reyna að verða enn stuttorðari en hann. Jeg vil strax taka það fram, að eftir að sú breyting við frv., sem jeg flutti á síðasta þingi, um afnám landskjörinna þingmanna, var fallin, taldi jeg þetta frv. ekki eins mikils virði, þótt jeg þá greiddi því atkv. Jeg mun einnig nú greiða því atkv. mitt, og það aðallega af sparnaðarástæðum. Eins og kunnugt er, hefir nefndin klofnað í þessu máli, og aðallega vegna þess, að meiri hl. getur ekki skilið, að hjer sje um neinn verulegan sparnað að ræða. Aðalástæða meiri hl. gegn frv. er sú, að með því að hafa þinghald annaðhvert ár, verði ekki um neinn verulegan sparnað að ræða, og leggur sjerstaka áherslu á það, að með því fyrirkomulagi verði óhjákvæmilegt að hafa aukafjárlagaþing árlega. Minni hl. getur ekki verið samþykkur áliti meiri hl. að þessu leyti. Þinghöld hafa altaf verið töluverður baggi á þjóðinni. Undanfarin ár hefir kostnaður við þinghald verið þetta um og yfir 200 þús. kr. Þegar talað er um að spara, og til þess dregið úr verklegum framkvæmdum, þá sýnist svo, sem ekki ætti að fleygja frá sjer sparnaði á öðrum sviðum, ef hægt er að koma honum í framkvæmd að skaðlausu. Það er einnig alveg víst, að þótt svo fari, að aukaþing verði við og við háð hjer eftir, þá mundu þau ekki verða á hverju ári. Má í þessu efni ekki dæma eftir reynslunni frá 1912–'20. Árin 1914–'19 stóð stríðið yfir, sem kunnugt er, og mátti því mikið um kenna, að haldin voru aukaþing á því tímabili, og þarf því ekki að ganga að því sem vísu, að svo mundi fara hjer eftir. Ekki fæ jeg heldur sjeð, að þótt haldið væri þing annaðhvert ár og fjárlögin samin fyrir tvö ár í senn, þá sje það nokkur nauðsyn að hafa aukafjárlagaþing. Reynslan hefir sýnt, að slíkt þarf ekki, enda hefir það ekki komið fyrir síðan 1923. Mjer virðist, að afstaða manna í þessu máli hafi ekki getað breyst mikið frá því í fyrra. Frv. var afgr. frá Nd. í fyrra, með 18:6 atkv., og frá Ed. með 9:3 atkv. Nú hafa tveir nýir þm. bæst í Ed. og 3–4 í Nd., en sú tala getur tæplega breytt úrslitum málsins, þótt þeir allir væru á móti því. Ekkert nýtt hefir komið fram síðan, svo að þm. geti skift um skoðun.

Kosningarnar í sumar!

. Nei alls ekki. Og hvað viðvíkur þessum 19 þingmálafundargerðum, þá eru þær ekki mikils virði í þeim efnum. Það er vitanlegt, að almennur vilji þjóðarinnar fyrir síðasta þing var sá, að koma á þinghaldi annaðhvert ár, og þótt einstaka þm. hjer kynni að hafa skift um skoðun, þá heldur meiri hluti kjósenda fast við þessa breytingu. Ástæðan fyrir þeirri breytingu er sparnaðurinn, sem af þessu mundi leiða, enda hefir enn ekki verið hægt að sýna fram á það með rökum, að enginn sparnaður verði að þessu fyrirkomulagi. Hv. frsm. meiri hl. er óánægður með 4. gr. frv., um breytingu á kosningu landskjörinna þm. Jeg lít svo á, að þetta sje fremur til bóta, þótt jeg hins vegar fyrir mitt leyti telji heppilegra að afnema landsk.þm. með öllu. Mun jeg svo ekki fara frekari orðum um þetta mál að svo stöddu, en vænti þess, að þeir hv.þm., sem greiddu frv. atkv. í fyrra, hafi ekki skift um skoðun. - Annars er það ekkert undarlegt, þótt nefndin hafi skifst í þessu máli. Hv. frsm. meiri hl. var einn þeirra þriggja manna, sem voru frv. andvígir í fyrra, og hinir tveir eru nýir þm., sem ætla má að hafi verið frv. mótfallnir, þegar í byrjun.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Jeg ætla aðeins að segja örfá orð, enda gaf ræða hv.frsm. minni hl. ekki ástæðu til þess að segja margt. Eru það aðeins örfá atriði í ræðu hans, er jeg vil víkja að nokkrum orðum. Hv. frsm. sagði, að meiri hl. gæti ekki skilið, að sparnaður yrði að þessu fyrirkomulagi. Jeg vil ekki neita því, að reikningslega sjeð mun ef til vill hægt að spara eitthvað með þinghaldi annaðhvert ár, en hvort þar verður um nokkurn raunverulegan sparnað að ræða, er vafamál. Eins og jeg hefi áður bent á, hlýtur sú stjórn, er að völdum situr í hvert sinn, að taka til sinna ráða, þegar fjárlögin eru samin svo löngum tíma áður, eða 2½ ári áður en þau koma til framkvæmda, og hljóta því að verða að ýmsu leyti ónákvæm. Reynslan sýnir, að hver stjórn hlýtur að taka til sinna ráða að meira eða minna leyti, og er þá ekki víst, að mikið yrði úr sparnaðinum. Þá benti hv.frsm. minni hl. á það, að ekkert nýtt hafi komið fram í málinu frá því í fyrra. Því hefi jeg þar til að svara, að kosningarnar, sem fram fóru í sumar, hafa greinilega sýnt, að meiri hl. þjóðarinnar ætlast ekki til, að breytingar þessar nái fram að ganga. Þar, sem jeg þekki til, hefir þetta mál, sem frv. fjallar um, hvergi verið gert að aðalatriði við kosningarnar. Hv. frsm. sagði, að ekki væri hægt að byggja á 19 þingmálafundar gerðum í þessu efni. Jeg vil spyrja: á hverju á þá að byggja? Jeg trúi því vel, að í hans kjördæmi sjeu menn breytingum þessum fylgjandi, en þar fyrir þarf það ekki að vera og er alls ekki almennur vilji þjóðarinnar. Jeg sje ekkert á móti því, að byggja á þessum 19 fundargerðum. Mjer virðist undarlegt, ef þetta væri þjóðarvilji, að þess hefði ekki gætt meira við kosningarnar í sumar. Mundi þjóðin þá aðeins hafa kosið þá menn eina á þing, er breytinguna vildu, eða hefði látið þá skoðun sína í ljós á einn eða annan hátt. Nei, mjer finst heimildin góð, og mín aðstaða miklu betri, að byggja á þingmálafundargerðum, en aðeins á örfáum hjeruðum, eins og hv.frsm. minni hl. vill gera. Jeg verð að álíta, að jeg hafi valið bestu heimildina fyrir vilja þjóðarinnar í þessu máli.

Frsm. minni hl. (Halldór Steinsson) Jeg vil aðeins bæta nokkrum orðum við, út af síðustu orðum hv.frsm. meiri hl. Hann vill halda því fram, að þessar 19 þingmálafundargerðir sýni hinn sanna vilja allra kjósenda á landinu í þessu máli. Jeg er á gagnstæðri skoðun. Besta sönnunin er sú, að í þetta skifti fóru kosningar svo, að þeir þm., sem eru breytingunni hlyntir, urðu í meiri hl. við kosninguna. Þetta tel jeg betri sönnun þess, að vilji þjóðarinnar hafi ekki breyst, heldur en örfáar þingmálafundargerðir, sem ýmist eru með eða móti breytingunni.

Jón Þorláksson Jeg kannast við það, að langar umr. eru þýðingarlitlar í máli þessu. Á síðasta þingi var þetta frv. mál þáverandi stjórnar, og er því mjer í nokkru skylt. Á þessu þingi er það mál núverandi stjórnar; hefir hún lagt það fyrir þingið af fúsum og frjálsum vilja, án þess að henni bæri til þess nokkur skylda, nema sú, er samviska hennar býður henni. Hæstv. forsrh. bar fram þetta frv., enda er það í fullu samræmi við afstöðu þá, er hann tók til málsins í fyrra, í blaði sínu, svo og það, að hann studdi mál þetta í fyrra með atkv. sínu. Ástæður gegn frv. þessu eru margræddar - og marghraktar. Rök þau, sem fram hafa verið borin á báða bóga, eru öllum hv.þdm. kunn, sem hjer áttu sæti í fyrra, og hinir tveir hv.þm., sem nýir eru, eru þegar búnir að binda atkv. sitt með undirskrift undir nál. Út af nokkrum ummælum í nál. meiri hl., að gera megi ráð fyrir, að sparnaður við fækkun reglulegra þinga sje vafasamur, vil jeg vísa á það, sem hæstv.forsrh. hefir áður skrifað um þetta mál. Hann hefir manna mest og best sýnt fram á, hvern sparnað þinghald annaðhvert ár hafi í för með sjer. Jeg fyrir mitt leyti er sannfærður um, að spara megi við það helming þess þingkostnaðar, sem nú er. Jeg fæ ekki sjeð, að það breyti miklu frá því fyrirkomulagi, sem nú er, þótt fjárlögin yrðu samin til tveggja ára í senn. Þau eru ætíð samin í ársbyrjun, ári áður en þau eiga að koma í gildi, án þess að þingið geti haft nokkra hugmynd um afkomu atvinnuveganna næsta ár, og varla um árið þar á undan. Vissan er hvorki meiri nje minni, þótt fjárlögin eigi að gilda til 2 ára. Líkurnar fyrir því, að áætlanir geti jafnvel verið rjettari, eru meiri en áður, því að meiri líkindi eru til þess, að tvö ár bæti hvort annað upp, heldur en þeim bregði báðum til sama vegar, hvort heldur er til ills eða góðs árferðis. Ef sú tilhögun væri, að fjárlögin væru sett stuttu á undan því tímabili, sem þau ættu að gilda, svo að sjá mætti afkomu ársins á undan, þá væri kanske ástæða til þess að hafa á móti frv. Nú er þessu ekki svo farið, svo að hjer er ekki um neina afturför að ræða frá því fyrirkomulagi, sem nú er. Meiri hl. vísar í landsreikningana 1926, til þess að sanna mál sitt, að ekki takist vel að setja fjárlög fyrirfram. Það stendur sjerstaklega á með landsreikningana árið 1926, og þau útgjöld, sem af þeim fjárlögum voru goldin. Þessi fjárlög voru sett í ársbyrjun 1925, og þá var búist við að verja öllum tekjum ríkissjóðs til lúkningar á lausaskuldum. Þess vegna voru útgjöldin svo naumlega skömtuð hvað verklegar framkvæmdir snertir, eins og þau bera með sjer. En nú var greiðslu á lausaskuldum lokið 1925, svo að ástæðan fyrir íhaldssemi til verklegra framkvæmda 1926 var þar með í burtu fallin. Þá tók stjórnin það á sína ábyrgð, að verja nokkru meira fje til verklegra framkvæmda en þingið 1925 hafði búist við að hægt yrði. Svona gátu áætlanirnar brugðist, þótt eigi væri nema um eins árs fjárlög að ræða, en þar fyrir er ekki ástæða til að ætla, að svo muni fara, þótt fjárlögin verði sett til 2 ára í senn. Því hefir verið haldið fram, að þjóðin hafi skift um skoðun í þessu efni og leggi nú ekki eins mikla áherslu á sparnað við þinghald annaðhvert ár og hún gerði áður. Jeg veit ekki, hvort þessi skoðanaskifti hafa átt sjer stað; að minsta kosti hafa engar sannanir verið færðar fyrir þeim. Það var ekki nema eðlilegt, þótt frv. þetta hafi ekki verið notað sem deilumál við kosninganar í sumar, þar sem aðeins voru 9 atkv. gegn frv. í þinginu í fyrra. Menn hafa álitið það sem útkljáð mál, að breytingin yrði gerð, þar sem atkvæðamunur var svo mikill í þinginu, og hafa því ekki fundið ástæðu til þess, að taka mál þetta upp á kosningafundum. Mjer finst, að ef virkilega hefði verið nokkur mótstaða á móti máli, sem hefði haft svo mikið fylgi í nýrofnu þingi, þá hefði menn hlotið að taka málið mjög upp á þingmálafundum, til þess að tryggja afstöðu þingmanna. En þetta hefir ekki verið gert, og tel jeg það sönnun þess, að kjósendur vilji láta frv. verða að lögum. Um þær þingmálafundargerðir, sem samþ. hafa till. um málið, er það að segja, að jeg legg ekki mikið upp úr þeim. Menn vita, hvernig stendur á þessum till. Þær eru sendar hjeðan úr Reykjavík, með tilmælum um að fá þær bornar upp og samþyktar, og svo er það gert. Þeir fáu menn, sem mæta á þingmálafundunum, gera það fyrir sína forráðamenn að bera þær upp og gefa þeim atkvæði, og jeg hygg, ef þessar tölur verða bornar saman víð tölu þeirra manna, sem eiga að ráða lagagerð hjer, að talan verði svo lág, að hún muni ekki geta rjettlætt mikið skoðanaskifti fulltrúa kjósenda, þingmannanna. Af því, sem hv.frsm. meiri hl. hefir borið fram, ætla jeg aðeins að víkja að því, sem hann sagði um síðasta málslið 1. gr.Hv. þm. fanst þetta atriði vera hættulegast af öllu í frv., og þykir mjer það alleinkennilegt, þegar það kemur frá manni, sem vill láta hafa þing árlega. Jeg get skilið það frá mönnum, sem ekki vilja láta halda þing nema annaðhvert ár, en jeg get ekki skilið það frá hv.frsm. meiri hl. En hv.þm. fann svo annað til; hefir líklega fundið, að þetta var dálítið veil aðstaða, svo að hann bætti við, að eftir þessu mætti halda reglulegt þing tvisvar á ári. Þetta er náttúrlega alveg skakt hjá hv.þm., því að þegar stjórnarskráin ákveður, að reglulegt þing skuli halda annaðhvert ár, en heimilar, að með lögum megi ákveða að halda það árlega, þá er engin heimild til að ákveða með einföldum lögum annað en að það skuli haldið árlega; auðvitað er ekki heimild til að ákveða, að það skuli vera haldið tvisvar á ári. Jeg held, að hv.frsm. meiri hl. hafi þarna sýnt það, að honum hafi orðið svo örðug leitin að röksemdum á móti frv., að hann hafi leiðst út í það, að búa til hugsmið hjá sjálfum sjer í röksemda stað, sem ekki gat staðist. En ef það nú væri orðið svo, að breyting væri orðin á hugum kjósenda eða hugum alþingismanna, um þörfina á því, að spara alþingiskostnað með því að hafa þinghald aðeins annaðhvert ár, þá getur náttúrlega ekki verið til þess nema ein ástæða, og hún er sú, að menn líti bjartari augum á fjárhag lands og ríkissjóðs heldur en fyrir einu ári síðan, að það, sem þeim þá þótti nauðsynlegt að gera í sparnaðar skyni, þyki þeim ekki nauðsynlegt að gera nú. Ef frv. verður felt í þessari hv. deild, sem jeg þó vona að ekki verði, þá getur sú nýfráfarna stjórn ekki látið sjer annað en vel líka þann dóm um breytingar á fjárhagsástæðum ríkisins, frá þjóðinni, sem felling frv. óneitanlega bæri vott um.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi segja fáein orð um stjórnarskrána, áður en hún kemur nú til atkvæða, ekki af því, að jeg hafi ekki nú á nokkrum undanförnum þingum haft tækifæri til að skýra frá minni skoðun, heldur af því, að það er viss hlið á málinu, eins og það hefir verið borið fram af fyrverandi stjórn, sem jeg ekki sá ástæðu til að gagnrýna fyr en nú. Í þessu máli eru tvö atriði, sem koma til greina. Annað er sú breyting, að þingið skuli vera haldið annaðhvert ár, þangað til Alþingi með einföldum lögum gerir aðra ráðstöfun. Þetta álit jeg, að sje ekki heppilegt, og það er auðsjeð, að fráfarandi stjórn hefir ekki treyst því mjög vel, að þetta yrði framkvæmt til lengdar, úr því að hún sló þennan varnagla, sem hennar lið í báðum deildum hefir fylgt, að þessu mætti breyta með einföldum lögum. Hitt atriðið er það, að breyta skuli landskjörinu. Það er breyting, sem jeg álít miklu óheppilegri. Jeg gæti vel samþykt, að landskjör fjelli niður, en sú limlesting á landskjörinu, sem hjer er farið fram á, er miklu verri, og jeg hefi grun um það, að þessi breyting á landskjörinu hafi verið aðalatriðið, sem vakti fyrir fyrverandi stjórn, því að viðvíkjandi þessari breytingu ljet hún ekki fylgja nokkurn kost gagnbreytingar, nema þá með stjórnarskrárbreytingu. Jeg ætla nú, í svo stuttu máli sem hægt er, að minna á gang þessa máls, síðan þetta umtal hófst. Jeg ætla, að sú hríð hafi verið hafin í kreppunni, sem var árin 1920–21, þegar menn fóru að átta sig á vandræðunum. Þá var það, eins og hv. 3. landsk. (JÞ) ber fram, að það blað, sem núverandi forsrh. var ritstjóri við, beitti sjer fyrir þessari breytingu. Síðan tók þingið málið til meðferðar, og hafa margir menn, bæði í Framsóknar- og Íhaldsflokknum, viljað, að gerð yrði tilraun með að hafa fjárlagaþing aðeins annaðhvert ár. En sá er munur á aðstöðu flokkanna, að Framsóknarmenn hafa hvað eftir annað reynt að koma fram þessu aðalatriði einu og blanda ekki inn í það öðrum deiluatriðum. En Íhaldsflokkurinn hefir, um leið og hann fór að sinna þessari gömlu uppástungu Tímans, tengt við það ýms hættuleg aukaatriði. Ef jeg man rjett, þá var það á þinginu 1922, sem Sigurður heitinn Stefánsson í Vigur beitti sjer fyrir stjórnarskrárbreytingu, en það var altaf nælt einhverju varhugaverðu aukaatriði á þinghaldið annaðhvert ár. Stundum það, að ráðherra skyldi ekki vera nema einn. Stundum, að kjörtímabilið skyldi vera 6 ár, og seinast, að breyta algerlega landskjörinu. Á móti þessum breytingum, ráðherrafækkuninni og því, að lengja kjörtímabilið, beitti blað Framsóknarmanna sjer altaf, þótti það vera spor aftur á bak og í kyrstöðuáttina. Það leiðir af sjálfu sjer, að fyrir frjálslynda menn er það eftirsóknarvert, að kjörtímabilið sje sem styst, en Íhaldsmenn gerðu það að kappsmáli um stund, að hafa það mjög langt, helmingi lengra en í Noregi. Fyrir þá menn, sem ráða yfir handbæru fje og ýmsum meðulum til kosningakúgunar, er það um að gera, að hafa kosningar sem sjaldnast. En þegar það var sýnt, að þjóðin var á móti þessum fleygum, fann fyrverandi stjórn upp á því, að gera það að höfuðatriði í málinu, að landskjörið skyldi verða limlest og því gerbreytt, og þá er komið að þeirri breytingu, sem jeg hygg, að hafi verið höfuðatriðið fyrir fyrverandi forsætisráðherra, hv. 3. landsk. (JÞ), þegar hann beitti sjer fyrir samþykt þessa frv. í fyrra. Það var tiltölulega kænn útreikningur frá hans hálfu, að bæta flokksaðstöðu sína og auka kyrstöðu í pólitísku lífi landsins, með því að haga breytingunni eins og hjer er gert ráð fyrir. Jeg vil þá reyna að útskýra það, í hverju þessi kæni útreikningur er fólginn. Eins og til hagar nú, eru landskjörnir þm. kosnir um land alt, í tvennu lagi. Við síðustu kosningar kom það í ljós, að Íhaldsflokkurinn fjekk einn fulltrúa, Framsóknarmenn einn og Alþýðuflokkurinn einn, og ef þessu heldur áfram, þá fær hver flokkur tvo fulltrúa í Ed. En nú stendur svo á, að Íhaldsflokkurinn á þar þrjá fulltrúa landskjörna, en Alþýðuflokkurinn ekki nema einn, en eftir þeirri reynslu, sem nú er, er Íhaldsflokkurinn nokkru sterkastur, Framsóknarflokkurinn næstur honum og Alþýðuflokkurinn nokkru minstur. En það, sem hefir vakað fyrir hv. 3. landsk. með þessari breytingu á landskjörinu, mun hafa verið það, að undir svipuðum kringumstæðum og verið hafa, mundi Íhaldsflokkurinn geta fengið þrjá menn af sex, ef kosning fer fram í einu, Framsóknarflokkurinn tvo og Alþýðuflokkurinn einn, eða verkamenn tvo og bændur einn. Það er náttúrlega ekki hægt að lasta, þó að hv.þm. (JÞ) vilji koma því svo fyrir, að hans flokkur standi vel að vígi, vilji helst fá jafntefli á móti hinum tveim flokkunum, en jeg verð samt nú þegar að koma að því, í hverju það liggur, að þessi breyting er svo sjerstaklega óheppileg fyrir bændastjettina. Eins og kunnugt er, er lögfestur sumardagur fyrir landskjör, en aftur á móti er fyrsti vetrardagur lögfestur fyrir kjördæmakosningu. En með þeirri breytingu, sem hjer er um að ræða, hverfur landskjör yfir á haustið, og verða hinir landskjörnu þá kosnir um leið. Nú muna það margir frá landskjörinu síðasta, aukakosningu í staðinn fyrir Jón heitinn Magnússon, að þá var stórhríð og snjókyngi mikil á Norður- og Austurlandi, en aftur á móti gátu menn sótt á kjörstað í verstöðvum og kaupstöðum, enda eru þar bifreiðar löngum til taks, til að safna saman kjósendum. Aðstaða sveitamanna er þess vegna sú, að í ofanálag á þann óhentuga, lögfesta kjördag, fá þeir landskjörið flutt yfir á haustið, og þó að þessu kynni að verða breytt síðar, þá er engin vissa, máske ekki líkur, að það takist í náinni framtíð. Jeg man vel eftir, að slíkt frv. var stöðvað í Ed. fyrir nokkru, að flytja kjördaginn frá haustinu yfir til sumarsins, af Íhaldsmönnum. Nú skulum við hugsa okkur, að haustkosning verði líkt sótt og var haustið 1926. Bæirnir safna öllum sínum kjósendum saman, en í hálfu landinu getur verið stórhríð og fannfergi svo mikil, að varla verði hægt að komast á milli bæja í hásveitum, eða að minsta kosti nóg til þess, að mjög mikill hluti kjósenda geti ekki notið atkvæðisrjettar. Að vísu getur farið fram lögleg kosning í hjeraði, þó að tiltölulega mjög lítill hluti af kjósendum sæki kjörfund í sveitum, þar sem haustveðrið er venjulega verst. En bændaþátttakan í landskjörinu yrði tiltölulega mjög lítil. Í Árnessýslu, haustið 1919, var svo slæmt veður, að Sigurður heitinn Sigurðsson fullyrti um miðjan dag, að hann væri fallinn, sem og líka var, af því að í upphreppunum var hríðarveður, svo að fólk komst ekki á kjörstað. Það er auðsjeð, hver niðurstaða mundi verða af slíkum kjördegi, það mundi verða kosnir þrír Íhaldsmenn, sem berðust fyrir hagsmunum bæjanna, tveir Alþýðuflokksmenn, sem líka berðust fyrir hag bæjanna, þó að nokkuð sje á annan hátt, og svo einn Framsóknarflokksmaður. Upp úr þessari kosningu hefði þá bæjaveldið fimm menn, en bændur aðeins einn, og þessu má altaf búast við um landskjör í vetrarbyrjun. Þegar bændur landsins fara að athuga það, hversu kaldrifjaður hv. 3. landsk. hefir verið í þeirra garð með þessu, þótt það komi sjer vel fyrir hans flokk, með höfuðvald sitt í kauptúnunum, þá þykir mjer ekki ósennilegt, að þessi útreikningur hans verði honum til lítillar ánægju, þegar hann fer að tala við sveitamenn um það, hve vel hann unni þeim alls góðs af stjórnmálavaldi þeirra í landinu. Hjer hefir verið samþykt í deildinni í dag annað frv., sem búið er að fella fjórum sinnum í þessari hv. deild. Það hefir ávalt verið samþykt í Nd., en felt hjer, og við vitum, að það er fyrir meting og kapp tveggja manna hjer í bæ, sem standa að fyrverandi meiri hl. í þessari hv. deild. Við skulum nú hugsa okkur það, að hjer væri kominn í Ed. varanlegur stöðvunarher, eins og sá, sem beitt var á móti hinu svonefnda rakarafrv. Íhaldsflokkurinn gæti, ef þessi breyting nær fram að ganga, fengið stöðvunarvald í Ed., þótt hann væri í minni hl. í landinu og þinginu. Þess verður nefnilega að gæta, að fái sá flokkur, sem vill beita sjer fyrir kyrstöðu í Ed., þrjá fulltrúa við landskjör, getur hann fengið jafntefli þar, þótt hann kunni að vera í minni h1. í Nd., þ. e. haft nóg afl til þess að fá fjóra menn kosna upp í Ed. að nýafstöðnum kosningum, þá er svo komið, að búið er að skapa sjö manna vald í Ed., sem getur stöðvað alla framfaralöggjöf í landinu um óákveðinn tíma. Það eina, sem getur brotið slíkan flokk á bak aftur, er aðeins jafn gagngerður ósigur Íhaldsins og var í vor, og grunur minn er sá, að hv. 3. landsk. (JÞ), með sinni laglegu tölvísi, hafi fundið það, að Íhaldsflokkurinn gæti líklega aldrei fengið meiri hl. í Ed., en með þessari breytingu gæti hann e. t. v. gert sjer von um að fá neitunarvald hjer og þar með því að skapa líkt ástand og það, sem eyðilagði alt framkvæmdavald í Danmörku fyrir aldamótin. Jeg hygg, að þeir menn, sem þekkja vinnubrögðin Íhaldsins hjer í deildinni á undanförnum árum, mundu trúa þeim mönnum til að stöðva hin stærstu og bestu mál; og það með því meiri ánægju sem þau væri stærri. Jeg býst þess vegna við, að almenningur muni mjög undrast, þegar honum er ljós orðin sú undarlega ljettúð, sem jafnan hefir komið fram hjá fylgismönnum hv. 3. landsk. (JÞ) í stjórnarskrármálinu, hvernig reynt hefir verið láta afturhaldskenda fleyga loða við hverja verulega breytingu, og þegar svo hefir til komið, og flokkurinn hefir getað fengið liðveislu annara til að koma frv. í gegnum þingið, þá hefir verið ómögulegt að fá hann til þess að fella úr fleygana. Í fyrra bauð jeg og hv. 2. þm. S.-M. (IP) þrásinnis stuðning til þess að samþykkja frv., ef flokkurinn vildi fella úr þessa fleyga. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) neitaði þessu boði mjög eindregið, og alveg sama átti sjer stað árið 1924 á milli mín og Jóns heitins Magnússonar, sem þá var í stjórnarskrárnefnd. Nei, það var ekki við það komandi, altaf skyldu fleygarnir vera með. Og svo vildi það til, að á því sama þingi, árið 1924, þegar Íhaldsflokkurinn var nýtekinn við stjórn, þá drepur flokkurinn frv. fyrir sínum eigin foringja, Jóni heitnum Magnússyni. Það var þó síður en svo, að þeir hefðu nokkra ástæðu til að drepa stjórnarskrá með fyrirmælum um þinghald annaðhvert ár þá, því að þeir voru í meiri hluta í báðum deildum, og sjerstaklega í sterkum meiri hl. hjer í Ed., og gátu gert hvað sem þeir vildu. Niðurstaðan af þessum langa leik, síðan 1922, er þá sú, að aldrei hefir Íhaldsflokkurinn eða sparnaðarbandalagið fengist til að fást við breytingu á þinghaldi, svo að það yrði aðeins annaðhvert ár, nema einhverjir bakþankar hafi jafnan verið með, og einu sinni hafa þeir drepið frv. fyrir sínum eigin forkólfi. Í fyrra neituðu þeir allri samvinnu og spottuðu þá, sem vildu fylgja aðalhugmyndinni án fleyga, með því að breyta frv. þannig, að gera það sem óaðgengilegast fyrir frjálslynda menn í landinu. Í fyrra var landskjörsbreytingin sú lævísa hagsmunabreyting Íhaldinu í vil, sem var látin fylgja aðalatriðinu, þingafækkun. Jeg býst þess vegna við, að hv. 3. landsk. geti ekki tekið það illa upp fyrir þeim, sem hann er að reyna að leika á í þessu máli, þótt þeir leggi sig ekki alveg undir öxina. Jeg hefi skilið óheilindi Íhaldsmanna í þessu máli frá því jeg kom á þing 1923, og að jafnaði orðið að taka þátt í meðferð málsins hjer í deildinni. Jeg verð að segja, að enda þótt jeg með mikilli þolinmæði hafi beðið þar til nú með að fletta ofan af hinu innra samhengi málsins, þá er það ekki of mikill greiði við Íhaldið, þegar litið er á þá fyrirgreiðslu, sem fyrverandi stjórn gerði Framsóknarflokknum, með því að leysa þingið upp í fyrravor og hafa kosningar þá. Það var að vísu fyrst hugsað sem herkænskubragð, átti að gagna kyrstöðunni í landinu, þótt leikslok yrðu önnur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þó að frv. þetta sje að formi til stjfrv., hafði jeg ekki gert ráð fyrir að taka til máls v ið þessa umr., af þrem ástæðum: Í fyrsta lagi er frv. þetta arfur frá fyrverandi stjórn, í öðru lagi hefi jeg áður gert grein fyrir afstöðu minni til stjórnarskrármálsins, og í þriðja lagi á jeg ekki atkvæðisrjett í þessari hv. deild. En hv. 3. landsk. gaf mjer tilefni til að segja nokkur orð. Hv. þm. mintist á mína fyrri afstöðu til þessa máls og sagði, að jeg hefði manna best rökstutt sparnaðarhlið málsins. Þau ummæli mín er jeg reiðubúinn til að standa við, og mun jeg, þrátt fyrir alt, greiða frv. atkv. í Nd., ef til kemur. En jeg hefi ástæðu til að rifja upp mína framkomu annarsvegar og Íhaldsmanna hinsvegar í því, að vilja í alvöru vinna að sparnaði í þessu máli. Í fyrra var jeg formaður stjórnarskrárnefndarinnar í Nd. Þá átti jeg orðaskifti við hv. 3. landsk., þáverandi hæstv.forsrh. Jeg bauð honum hvað eftir annað að vinna að málinu af kappi, ef frv. fjallaði aðeins um þinghald annaðhvert ár, en hv. 3. landsk. neitaði allri samvinnu við mig. Hv. 3. landsk. vildi búa til hægari aðstöðu fyrir sinn flokk í framtíðinni. En honum var engin alvara um það, að vilja spara. Við í stjórnarskrárnefndinni gerðum fleira til þess að láta málið fá svip af sparnaði. Það varð að samkomulagi, að láta breytinguna snúast um tvö atriði, þinghald annaðhvert ár og fækkun þingmanna um 6, með því að leggja niður landskjör. Það er mikilvægt atriði, sem við í nefndinni vorum flestir sammála um. Þegar að atkvgr. kom, lögðum við Framsóknarmenn fram 3/4 hluta atkv., en einn maður úr Íhaldsflokknum, utan nefndar, var með okkur. Íhaldsflokkurinn hefir þannig altaf verið þrándur í götu þess, að koma málinu fram í sparnaðarskyni. Og þó ætlar hv. 3. landsk. að láta líta svo út, að fyrir sjer vaki ekkert annað en sparnaður! Honum hefir verið boðin höndin hvað eftir annað, en hann hefir hrint henni frá sjer.

Jón Baldvinsson Það hafa verið einkar lærdómsríkar umræður, sem hjer hafa farið fram, og þær hafa brugðið ljósi yfir það, sem gerðist í sambandi við þetta mál í þinglokin í fyrra. Er þá fyrst á það að minnast, sem hv.frsm. minni hl. sagði um atkvgr. hjer. Að vísu var frv. afgreitt til Nd. með 9 atkvæðum, en 4 voru á móti. Hv. 3. landsk. sagði, að í fyrra hefði þetta verið mál þáverandi stjórnar, en nú væri það mál núverandi stjórnar. Jeg læt stjórnirnar um að skifta því á milli sín, en svo mikið er víst, að mál þetta er fyrst og fremst dæmt sem mál fyrverandi stjórnar. Vegna þess var kosið á síðastliðnu sumri. Kosningarnar fóru fram, af því að stjórnin þóttist ekki geta dregið þær lengur vegna stjórnarskrárbreytingarinnar. En hvernig fer svo, þegar málið kemur út til þjóðarinnar? Ýmist snúast menn eindregið á móti því, eða sinna því alls ekki. Það er mesti misskilningur hjá hv. 3. landsk., að menn sjeu svo sinnulausir um jafnmikilvægt mál og þetta, að þeir hafi ekkert aðhafst, af því að þeir hafi „haldið“ að það yrði samþykt. Nei, það var af því að menn fyrirlitu breytinguna. Ef til hefði verið sá áhugi fyrir málinu, sem látið var uppi af flokkunum í fyrra, þá hefði hann sannarlega átt að koma í ljós á þingmálafundum. En þar sem jeg var á þingmálafundum, vissi jeg ekki betur en að þeir, sem voru með stjórnarskrárbreytingunni; færu í felur með það. Svo komu úrslit kosninganna, og þau voru fyrst og fremst dómur á fyrverandi stjórn og hennar verk, meðal annars fyrir það, að hafa borið fram þetta frv. Það þarf engan að furða á því, þó að þjóðin dæmdi þennan dóm. Ástæðan, sem hv. 3. landsk. og samherjar hans færa fyrir máli sínu, er svo merkilega hlægileg, að það gengur ósköpum næst, að greindir menn skuli leyfa sjer að bera hana fram. Þeir segja, að betra sje að semja fjárlög fyrir 2 ár í senn, heldur en fyrir eitt ár. Þess meiri sem óvissan er, þess lengra sem þarf að sjá fram í tímann, þess betra ætti þá að vera að gera ábyggilega fjárhagsáætlun. Skárri er það viskan! Mig skyldi ekki undra, þó að einmitt það ákvæði, að fjárlög skyldu samin fyrir 2 ár í senn, hefði verið aðalorsökin til þess, að fjárhagur okkar var svo erfiður árin 1919–21. Jeg efast ekki um, að ef það hefði gilt 1919, að fjárlög skyldu samin aðeins til eins árs, þá hefðum við sloppið betur en raun varð á. Það gefur að skilja, að erfiðara er að áætla fyrir tvö ár en eitt. Mjer er alveg óskiljanlegt, að önnur eins ástæða og þessi skuli vera fram komin á Alþingi. Jeg hreyfði því í fyrra í umr., að stjórnin mundi geta látið kosningarnar fara fram á venjulegum tíma, nefnilega um haustið, þótt breyting væri samþykt á stjskr. En stjórnin vildi alls ekki, meðan þingið sat, láta uppi, hvenær kosningar færu fram. Það var ekki fyr en komið var að þingslitum, að það fór að kvísast. Nú er alt komið upp, og játning liggur fyrir um það, að það hafi verið samkomulag þeirra flokka, sem stóðu að stjórnarskrárbreytingunni, svo að hún var ekki annað en brella til þess að fá sumarkosningar. Að minsta kosti gat jeg ekki skilið ræðu hæstv.dómsmrh. öðruvísi. Jeg held ekki, að það sje að öllum jafnaði svo, að bændur geti betur notið sín við sumarkosningar en við haustkosningar. Hv. 3. landsk. þýðir ekki að neita því lengur, að kosningar voru ákveðnar á síðastl. sumri með það fyrir augum að veikja Alþýðuflokkinn og nota sjer það, að kjósendur hans voru fjarverandi úr kjördæmum sínum, frekar en t. d. Íhaldsmenn. En það fór eins og stundum áður. „Þjer ætluðuð að gera mjer ilt,“ en svo varð annað uppi á teningnum, eins og maklegt var. Jeg sje ekki annað en að alt þetta mál sje svo til orðið, að það er alveg ósæmilegt að halda áfram þessum skollaleik á Alþingi. Ef á að breyta stjórnarskránni, þá er óviðeigandi að vera að togast á um smámuni, eins og þegar hv. 3. landsk. var að reyna að nagla út eitt atkvæði handa sínum flokki með stjórnarskrárbreytingunni. Slíkt er alveg óhæfilegt. Jeg er sömu skoðunar og áður um það, að þó að lítilsháttar bót felist í frv., þá er það í heild sinni til skaða. En hv. 3. landsk. getur verið ánægður. Hann fjekk kosningar í júlí, eins og hann hafði svo heitt óskað sjer, en í staðinn hefir hann fengið þann dóm hjá þjóðinni, sem hann verður að láta sjer lynda, hvort sem honum líkar betur eða ver. En dómurinn er meðal annars fyrir það, að hafa verið að nudda við þessa lítilfjörlegu stjórnarskrárbreytingu, í eiginhagsmunaskyni fyrir flokk sinn.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Jeg geri ráð fyrir, að við frsm. meiri og minni hl. höfum þegar lagt niður vopnin hvor gagnvart öðrum, og sje jeg ekki annað en að við höfum háðir sloppið ómeiddir úr viðureigninni. En hv. 3. landsk. hefir látið þau orð falla í garð meiri hl., og þá einkum minn, sem jeg get ekki látið ómótmælt. Hann hjelt því fram, að þó að fjárlög væru samin til tveggja ára í senn, væru ekki líkur til þess, að þau yrðu óáreiðanlegri en ella. Þau yrðu jafnvel áreiðanlegri. Þessu hefir hv.landsk. að mestu leyti svarað, en þó vildi jeg fara um þessi ummæli hv. 3. landsk. nokkrum orðum, því að jeg sje ekki betur en að þau sjeu, vægast sagt, fjarstæða. Það er viðurkent af hv. 3. landsk. að altaf sjeu á því miklir erfiðleikar, að semja fjárlög til eins árs. En eftir allri reyslu og sannsýni virðast vera enn meiri erfiðleikar á því að spá lengra fram. Rök hv.þm. fyrir þessari fullyrðingu sinni virtust helst hníga að því, að tvö ár, á sama fjárhagstímabili, bættu hvort annað upp. En það er ekki óskeikult. Auðvitað geta tvö ár farið saman, þannig, að annað sje gott, en hitt lakara. En svo getur þetta ósköp vel orðið þann veg, að tvö slæm ár fari saman, og þá efast jeg um, að sama röksemdafærsla dugi. Jeg er hræddur um, að þá yrði annað uppi á teningnum. Hv. þm. vildi gera lítið úr rökum mínum fyrir því, að meiri hluti þjóðarinnar mundi ekki vera meðmæltur stjórnarskrárbreytingunni. Jeg hefi litlu við að bæta það, sem jeg hefi áður sagt um þetta atriði. Jeg veit ekki betur en að þingmálafundagerðir sjeu þær einu heimildir, sem hægt er að fara eftir. Alt annað eru fullyrðingar. En jeg er sammála hv. 3. landsk. um það, að þjóðin hafi ekki skift um skoðun í þessu máli. Hún hefir sennilega aldrei verið með þessari breytingu. Þá þótti hv.þm. mjer hafa farist klaufalega um niðurlag 1. gr. Það má vel vera, að hæpin sje tilgáta mín um þing á hverju ári. En það er ekki einsdæmi, þó að slegið sje fram hæpnum fullyrðingum. Það virðist einnig henda hv. 3. landsk.Hv. þm. reyndi ekki heldur að bera á móti því, að af þessu leiðir, að það er alveg á valdi Alþingis, hvort þing skuli háð annaðhvert ár eða á hverju ári. Með einföldum lögum má breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar og nema þau lög svo úr gildi á næsta ári. En það álít jeg alveg ósæmilegt um stjórnarskrá landsins, að verulegum atriðum í henni sje breytt, máske svo að segja árlega. Að síðustu kom fram dálítið einkennileg ályktun hjá hv. 3. landsk. Hann sagði, að ef málið væri felt, þá skoðaði hann það sem traustsyfirlýsingu til fyrverandi stjórnar. 

Stjórnin sú fjekk viðurkenninguna við kosningarnar!

. Jeg held, að það geti aldrei skoðast sem viðurkenning til stjórnarinnar, að fella mál, sem hún og flokkur hennar hefir borið á höndum sjer.

Erlingur Friðjónsson Það hafa verið nefndir nýir þingmenn í sambandi við þetta stjórnarskrárfrv., og í sambandi við atkvgr., sem fram hefir farið um breytinguna á stjórnarskránni á undanförnum þingum. Af því að jeg er nýr þingmaður, vildi jeg gera grein fyrir minni afstöðu og atkv. með örfáum orðum. Það er þá skjótt frá að segja, að frá mínum góðu kjósendum norðurfrá hafa komið fram eindregnar áskoranir um það, að fella þessa stjórnarskrárbreytingu. Jeg man ekki betur en talin væru á þingmálafundi aðeins tvö atkvæði með stjórnarskrárbreytingunni, eins og hún var fram borin, en allur þingheimur, sem mun hafa verið um 500 manns, var á móti breytingunni. Þetta veganesti, sem kjósendur gáfu mjer, er nokkurnveginn nægilegt til þess að sýna, að ef jeg vildi gera vilja kjósenda minna, þá mundi jeg að sjálfsögðu vera á móti því frv., sem hjer um ræðir. En það er vitanlega ekki nóg, að kjósendur mínir fyrir norðan æsktu eftir þessu, ef jeg hefði ekki sjálfur fyllilega þá skoðun, sem að sjálfsögðu eggjaði mig til að greiða atkvæði móti henni. Jeg vil þá rökstyðja örlítið aðstöðu mína. Jeg lít þannig á, að sá vafasami sparnaður, sem þessi breyting á stjórnarskránni kynni að hafa í för með sjer, sje ekki eftirsóknarverður, - jeg segi vafasamur sparnaður, af því að líkurnar eru svo litlar til sparnaðar, að hann er í mínum augum ekki þess virði, sem óþægindunum nemur við að hafa þing annaðhvert ár. Mjer er það ekki ljóst, hvernig mál þjóðarinnar hljóti að verða betur afgreidd með því að þau sjeu tekin fyrir annaðhvert ár heldur en árlega. Ef gera mætti ráð fyrir, að sömu málin væru tekin fyrir ár frá ári, þá væri það til sparnaðar, en sje gengið út frá því eðlilega, sem reynslan hefir leitt í ljós, þá er þingið ekki að fjalla um sama málið ár frá ári, nema þörf sje á einhverri breytingu. Það má því yfirleitt ganga út frá því sem sjálfsögðutn hlut, að hjer sje verið að vinna þau verk fyrir þjóðina, sem ekki eru endurtekningarverk, heldur framþróunarverk. Og það mundi að sjálfsögðu leiða af sjer kyrstöðu í þjóðlífinu, ef þing væru ekki háð nema annaðhvert ár. Um slíkt þarf ekki að fjölyrða, að það yrði til óþæginda fyrir hverja stjórn, sem situr að völdum, ef fjárlög gilda fyrir tvö ár í einu, Það geta allir getið nærri, sem eitthvað hafa fjallað um stærri fjármál en þau, sem hægt er að koma fyrir í einni peningabuddu, að það hlýtur að hafa í för með sjer stórkostleg óþægindi, að þurfa að ganga frá fjármálum heillar þjóðar fyrir tvö ár í einu. Frá sjónarmiði okkar jafnaðarmanna yfirleitt er það sjálfsagður hlutur, að stjórnin, hvort sem hún er skipuð af Framsókn eða Íhaldi, eigi að hafa það meira aðhald, sem skapast af þinghaldi árlega heldur en annaðhvert ár. Einn hv.þm., mig minnir hv. 3. landsk., talaði um það, að sú stjórn, sem sæti að völdum, mundi hafa lagt stjskrárfrv. fyrir Ed. nú, og taldi það þess vegna vera hennar mál. Það má að sönnu vera fyrir ókunnugleika minn, en jeg hefi litið þannig á, að þetta þing sje fyrst og fremst kallað saman á óvenjulegum tíma vegna stjórnarskrárbreytingarinnar. Ef þetta er rjett, fæ jeg ekki sjeð, að þetta sje mál núverandi stjórnar, heldur þeirrar stjórnar, sem lagði þetta mál fyrir þjóðina. Glögg yfirlýsing frá þjóðinni liggur nú ekki fyrir um það, hvort hún vilji, að stjórnarskrárbreytingin eigi fram að ganga eða ekki. En hv. 3. landsk. var að minnast á það í sambandi við þetta mál, að „yfirmennirnir“ í Reykjavík, ætla jeg hann segði, þeir hefðu látið sitt boð út ganga til kjósendanna, og að kjósendur greiddu svo atkvæði eftir þeirra óskum. Jeg verð að líta þannig á, þar sem hjer á hlut að máli formaður Íhaldsflokksins, þá sje hann að tala um reglu, sem gildi í hans flokki. Og ef það er nú rjett, að sá fyrverandi meiri hluti í þinginu, sem á þennan hv.þm. sem formann, hafi látið sitt boð út ganga frá Reykjavík til kjósenda um, hvernig þeir ættu að greiða atkvæði í þessu máli, þá sýnist mjer vilji þeirra kjósenda ljóst kominn fram. Og viljinn er sá, að stjórnarskrárbreytinguna, sem fyrir liggur, eigi ekki að samþykkja. Kjósendurnir hafa ekki að þessu sinni verið nógu auðsveipir við yfirmennina í Reykjavík.

Jón Þorláksson Jeg skal strax svara hv.þm. Ak., að miðstjórn Íhaldsflokksins hefir ekki sent neina tillögu til þingmálafundaályktana um stjórnarskrána, á þá fundi, sem haldnir voru fyrir kosningarnar. En það er nokkur ástæða til að halda, að eitthvað hafi verið gert af öðrum flokkum en Íhaldsflokknum.  (Forsrh. TrÞ: Jeg get af hálfu Framsóknarflokksins lýst yfir, að hjá honum var alls ekkert gert í því)  . Jæja, því skal þá trúað, fyrst hæstv.forsrh. (TrÞ) segir það.

Ekkert gert af hálfu Alþýðuflokksins!

. Það er misskilningur, að þetta sje ekki frv. núverandi stjórnar, af því að þing sje kallað saman á óvenjulegum tíma, vegna samþyktar frv. á síðasta þingi. Það er svo, að stjórnarskráin mælir fyrir um þann frest, sem leyfilegur er, þangað til þing kemur saman út af þessu máli, en hún mælir ekkert fyrir um það, hvort stjórnin skuli leggja fyrir þingið það frv., sem samþ. var á þinginu næst áður. Með því að taka það frv. upp og leggja það fyrir þingið, hefir stjórnin gert það að sínu máli; því að henni bar engin skylda til að leggja það fyrir þingið. Úr því að jeg er byrjaður á hv. síðasta ræðumanni, er best að jeg haldi áfram þaðan og komi næst að hv.frsm. meiri hl. Það er lítið að segja út af hans ummælum annað en minna á það, sem jeg gleymdi raunar áðan, að við höfum alla þá stund, sem stjórnarskráin frá 1874 var í gildi, búið við það ákvæði í henni, að það mætti breyta með einföldum lögum þeirri grein, að reglulegt þing komi saman annaðhvert ár. Það reyndist ekki svo, að okkur stafaði neitt tjón eða hætta af því þennan tíma. Jeg get ekki sjeð neitt hættulegt við að hafa samskonar ákvæði - nokkru skýrara orðað og nokkru þrengra - í þessu frv. Í stjskr. frá 1874 var almenn heimild til breytingar með lögum, en hjer er það einskorðað þannig, að ekki má breyta á annan veg en þann, að þing skuli haldið árlega. Hv. 5. landsk. hjelt, að samþykt þessa frv. á síðasta þingi hefði verið brella, til þess að fá kosningu á miðju sumri. Hann taldi Alþýðuflokknum í óhag að hafa kosninguna um það leyti. Jeg skal ekki segja um það, hvað öðrum hefir gengið til að greiða frv. atkv. á síðasta þingi, en jeg get sagt það um mig - og jeg veit ekki annað en að það gildi fyrir alla mína flokksmenn, að okkur kom ekki neitt slíkt í hug. Við greiddum frv. atkvæði og fyrverandi stjórn bar það fram vegna þess, að við töldum breytinguna, sem í því er falin, vera til bóta. Bæði þinghald annaðhvert ár, vegna sparnaðar, og breytt ákvæði um landskjör tel jeg til verulegra bóta, nefnilega, að almennar kosningar um alt land þurfi ekki að fara fram nema einu sinni á kjörtímabilinu. Og jeg álít það sjerstaklega ekki rjett, að halda þeirri reglu, sem nú er, að það þurfi að kveðja upp kjósendur um alt land einu sinni á hverju fjögurra ára kjörtímabili, og þó ekki samtímis hinum almennu kosningum, til þess að kjósa eina þrjá þingmenn. Það hefir sýnt sig fram að þessu, og jeg hygg, að það mundi sýna sig alveg eins eftirleiðis, að það er ákaflega erfitt að fá kjósendur alment um landið til þess að sinna slíkum kosningum, þar sem svo fáa á að kjósa, og stundum kannske aðeins einn einasta þingmann. Þetta er framúrskarandi óhagkvæmt, því neitar enginn. En jeg hefi skilið það nú af ræðu hæstv.dómsmrh., að hann muni vera kominn að þeirri niðurstöðu, að það muni einhver vinningsvon fyrir sinn flokk og sína nánustu, að halda þessari tilhögun. Og jeg geri ráð fyrir, að þess vegna eigi að fella frv. nú. En jeg get ekki annað sagt en að mjer finst þetta afkáraleg tilhögun, að geta ekki kvatt menn að kjörborðinu til að kjósa landskjörna þingmenn á sama tíma og þeir kjósa sína kjördæmakjörnu þingmenn. Hæstv. forsrh. fór að mótmæla. Hann sagðist mótmæla því, að það væri af sparnaðarástæðum, að jeg, 3. landsk., vildi láta þetta frv. ganga fram. Jeg skal segja hæstv. ráðherra það, að þó að hann hafi veglegt umboð fyrir mig, eins og alla aðra landsmenn, þá skal jeg mótmæla fyrir mig, þegar mjer þykir þörf; en hans er að mótmæla fyrir sig, ef honum þykir eitthvað sagt, um sínar ástæður, sem hann vill ekki fella sig við. Það er af sparnaðarástæðum, sem jeg vil láta ákvæði þessa frv. um þinghald annaðhvert ár ganga fram. Hitt má að vísu kalla sparnaðarástæðu, en það er ekki höfuðatriðið fyrir mjer, að láta kosningu á öllum þingmönnum fara fram í einu. Það er sjerstaklega hagræði fyrir kjósendur. En auðvitað er það líka sparnaðaratriði fyrir ríkið og sveitarfjelögin. Hæstv. forsrh. var að reyna að færa þau rök fyrir máli sínu, að jeg hafi ekki viljað taka þetta atriði um þinghald annaðhvert ár út úr, og samþykkja stjórnarskrábreytingu með því einungis. Nei, vegna þess að það eru auðsæjar aðrar misfellur á núgildandi stjórnarskrá, þótt smávægilegar sjeu, sem jeg álit sjálfsagt að leiðrjetta, hvenær sem stjórnarskrárbreyting er gerð á annað borð. Þar á meðal er það, að ekki þurfi að vera á hverjum fjórum árum að kalla alla landsmenn til þess að kjósa þrjá þingmenn. Og hitt annað, að fyrirbyggja það, sem kom fyrir 1926, að það þurfi nokkurntíma að kveðja alla landsmenn á kjörfund til þess að kjósa einn landskjörinn þingmann. En hæstv.forsrh. getur alls ekki úr flokki talað, um að vilja samþykkja stjórnarskrárbreytingu með þessu ákvæði einu, þinghaldi annaðhvert ár, því eins og hann skýrði frá sjálfur, bar hann fram tillögur um víðtækari breytingar, sem formaður stjórnarskrárnefndar og í meiri hl. þar, um það atriði. Það var afnám landskjörsins. Og þó að það komi ekki þessu máli við, get jeg gjarnan rifjað upp mína afstöðu til þess, úr því að hæstv.forsrh. minnist á það. Það mál er þannig vaxið, að engar líkur eru til, að mínu áliti, að fækkað yrði þingmönnum. Það átti að leggja niður landskjörið, en láta standa óbreytt ákvæðið, að breyta megi tölu þingmanna með einföldum lögum. Jeg fyrir mitt leyti er alveg sannfærður um það, að ef þessi sex þingsæti hefðu verið afnumin, þá hefðu jafnharðan siglt í þeirra kjölfar tillögur um fjölgun þingsæta í þeim kjördæmum, sem nú fara helst varhluta um tölu þingsæta móts við tölu kjósenda, og bæta við nýjum kjördæmum, sjerstaklega í kaupstöðum, sem eru orðnir svo mannmargir, að það þykir nokkur sanngirni mæla með, að þeir fái þingmann. Jeg leit því svo á, að þessi tillaga þýddi ekki annað en að afnema landskjörið, til þess að fá tilsvarandi tölu nýrra þingmanna fyrir kaupstaði. Og jeg fann ekki ástæðu til að samþykkja það, eins og málið stóð, sjerstaklega þar sem búið var að bera fram samskonar tillögur um afnám landskjörsins á sama þingi og búið að fella þær. Þá skal jeg minnast á nokkur atriði úr ræðu hæstv.dómsmrh. og þá þar með atriði úr ræðu hæstv.forsrh., sem hann bara hafði upp eftir embættisbróður sínum - nefnilega, að með þessu frv. væri verið að reyna að búa til hægari aðstöðu fyrir Íhaldsflokkinn í framtíðinni. Jeg hefi ekki verið með neinn slíkan kænleiksútreikning, sem hæstv.dómsmrh. vildi gera ráð fyrir, um það, hvort þessi breyting á landskjörinu kynni að verða mínum flokki til gagns í framtíðinni, eða ekki. Jeg skal kannast við, að það, að kjósa sex menn í einu, í staðinn fyrir að kjósa þrjá í tvennu lagi, gerir þá breytingu á landskjörinu, að það gefur flokki, sem er svo lítill, að hann nær ekki sæti við þriggja manna kosningu, möguleika til að ná þingsæti við sex manna kosningu. Þessu verður ekki mótmælt. En það getur enginn fundið neina hagsmuni fyrir Íhaldsflokkinn í þessu, sem er stærsti flokkur landsins. Jeg held því næst, að hægt sje að slá því nokkurn veginn föstu, að ef þrír flokkar eigast við, þá geti þessi breyting aldrei haft nein áhrif á þingsætatölu þess flokks, sem er í miðið að kjósendatölu til. Það er nú sem stendur Framsóknarflokkurinn; og hann á alveg jafn víst, á meðan hann stendur í miðið eða er næstfjölmennastur, að fá tvö sæti í sex manna kosningu, eins og eitt við þriggja manna kosningu. En jeg skil af ummælum hæstv. dómsrh., að hann er farinn að óttast um það sæti síns flokks. Því að þegar hann gerir ráð fyrir, að þessi breyting sje Framsóknarflokknum í óhag, þá getur það verið því aðeins, að einhver annar flokkur en Íhaldsflokkurinn fari upp fyrir hann í kjósendatölu, þannig, að hann verði sá þriðji. Það getur orðið þá sá munur á sex manna og þriggja manna kosningu, að sá, sem er þriðji í röðinni, verði að afhenda annað sitt þingsæti til þess flokks, sem er sá fjórði í röðinni að atkvæðatölu. En svo að við fylgjum þessari hugsun hæstv.dómsmrh., að Framsóknarflokkurinn tapaði, en Alþýðuflokkurinn vinni á, og Framsóknarflokkurinn sje sá þriðji í röðinni - ja, hvað tekur þá við? Sá flokkur er ekki öldungis viss um að ná einu sæti við þriggja manna kosningu. Það, sem segja má um breytinguna, sem farið er fram á í frv., er það, að jafnvel þótt svo sje sem hæstv.dómsmrh. gerir ráð fyrir, þá tryggir frv. kosningu hans sjálfs. En eftir hans eigin útreikningi verður vafasamt um þriðja sætið við næsta landskjör, eða þegar það er komið fram, sem hæstv.dómsmrh. óttast, að Framsóknarflokkurinn eigi ekki vísan einn mann við þriggja manna kosningu. En jeg hefi ekki verið með neinn slíkan útreikning. Jeg hefi tekið þetta upp beint að gefnu tilefni frá hæstv.dómsmrh., og vil reyna að koma honum í skilning um það, að eftir hans eigin hugsun er það tvísýnt, hvort frv. er hans flokki í óhag eða ekki. Meðan flokkurinn heldur núverandi afstöðu, að vera miðflokkur af þrem stærstu, þá hefir breyting engin áhrif á þingsætatölu flokks hans við landskjör. - En það hefir ekkert slíkt vakað fyrir mjer, heldur hitt, að það er eðlilegast að kjósa alla þingmenn á einum og sama kjördegi. Jeg hefi hreint ekki komið auga á, að þetta mundi bæta flokksaðstöðu Íhaldsflokksins. Enda er satt að segja tilgangslaust að vera með slíka útreikninga, vegna þess að reynslan, bæði hjer og í öðrum löndum, sýnir, að flokkarnir vaxa og minka eftir málsástæðum. Og það er þýðingarlaust fyrir nokkurn flokk að reikna svo í framtíðina með því, að hlutfallið milli atkvæðamagns haldi áfram að verða líkt því, sem er á einum tíma. Þá taldi hæstv.dómsmrh., að einnig að öðru leyti lægi í þessu frv. kænskubragð Íhaldsflokknum til framdráttar, nefnilega, að landskjörið færðist frá sumrinu og til hins almenna kjördags, sem er fyrsti vetrardagur. Jeg get sagt honum það, að þessi tilvitnun um kænskubragð hittir mig ekki. Það er nefnilega svo, að færsla kjördagsins hefir borið á góma og komið til atkvæða í þinginu. Hún kom til atkv. í hv.Nd. meðan jeg var þm. Reykjavíkur. Jeg var þá, eins og jeg hefi altaf verið, sannfæringar minnar vegna, með því að færa kjördaginn til miðs sumars - 1. júlí. Jeg álít það sje engum manni ofvaxið, sem vill neyta atkvæðisrjettar síns, að koma honum á framfæri 1. júlí. En aftur á móti getur náttúran hindrað menn frá því fyrsta vetrardag, og því tel jeg óviðeigandi, að hafa þann dag fyrir kjördag. Hæstv. dómsmrh. má því vita, að mitt atkvæði er víst til stuðnings, hvenær sem fram kemur tillaga um færslu kjördagsins til sumarsins. Í stjskr.frv. því, sem hjer er til umræðu, er ekkert ákvæði um kjördaginn. Það er því gripið úr lausu lofti, að þar sje stefnt að þessu eða hinu. Á síðasta þingi kom fram frv. um færslu kjördagsins, og það verð jeg að segja, að þá fanst mjer bregðast krosstrje sem önnur trje, þar sem meðal þeirra handa, sem upp komu á móti því, var önnur hendi þáverandi og núverandi þm. Str. Hæstv. dómsmrh. gerði ráð fyrir, að sú mundi verða afleiðing þessa frv., ef samþykt yrði, að Íhaldsflokkurinn fengi 3 landskjörna þingmenn. Um þetta skal jeg ekkert segja. Það getur verið, að hann fái í framtíðinni 4 landsk.þm., með því að kosnir sjeu þrír í einu. Eins getur líka verið, að hann fái ekki nema tvo. Um þetta er engu hægt að slá föstu. En þar sem hæstv. ráðh. taldi þessa tilhögun, að kjósa sex landsk.þm. í einu, gerða til þess að leika á bændastjettina, þá er það hreinn og beinn hugarburður. Því eins og sýnt hefir verið fram á, þá eru Framsóknarflokknum, með þeirri atkvæðatölu, sem hann hefir nú, jafnvís tvö þingsæti við sex manna kosningu, eins og eitt við þriggja manna kosningu. Jeg get svo farið að láta útrætt um þetta mál að sinni, því jeg geri ráð fyrir, eftir afstöðu hæstv.dómsmrh., að forlög þess sjeu ráðin, þegar við þessa umr. Hann var á síðasta þingi einn af fylgismönnum þess, enda þótt liðveislan væri ekki sjerlega mikil, en nú er hann andstöðumaður þess og hefir verið að reyna að bera fram þessa hagsmunareikninga sína, sem ástæðu fyrir sinnaskiftum sínum. En eins og jeg hefi sýnt fram á, eru þær ástæður gripnar úr lausu lofti. Hefir hann þar því enga afsökun. Jeg verð að sjálfsögðu að sætta mig við, þó að frv. þetta falli. En jeg get huggað mig við það, að jeg hefi gert alt, sem í mínu valdi stendur, til þess að styðja þá sparnaðarráðstöfun, sem í því felst. Það er því á ábyrgð núverandi stjórnar, og þeirra flokka, sem að henni standa, ef þeir fella þetta tiltölulega mikla sparnaðarmál.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af þeim ummælum háttv. 3. landsk., að hann skildi við mál þetta með góðri samvisku, af því að hann hefði gert alt fyrir það, sem í hans valdi hefði staðið, vil jeg taka það fram, að jeg undrast þessi brjóstheilindi þm., þegar þess er gætt, að í fyrra voru honum boðin tvö góð boð, sem hann hafnaði báðum. Boð, sem áreiðanlega hefðu haft það í för með sjer, ef þeim hefði ekki verið synjað, að málið stæði mun öðruvísi nú. Jeg mótmæli því, að þessi háttv.þm. hafi gert alt það fyrir þetta mál, sem í hans valdi stóð. Háttv. 3. landsk. ætti því ekki að vera að hæla sjer af sparnaðarviðleitninni, þar sem hann hefir hrint þeim frá sjer, sem í einlægni vildu sparnað. Þá hefir því ekki verið hrundið, að breytingar þær í frv. þessu, sem snerta landskjörið, hafi verið reiknaðar út flokki hans til hagsbóta. Að síðustu langar mig til að segja nokkur orð í spaugi við háttv. 3. landsk. Hann komst að þeirri niðurstöðu við röksemdafærsluna fyrir frv. þessu, að betra væri að semja fjárlög fyrir tvö ár, heldur en eitt, af því að tvö ár í röð bættu hvort annað upp. Út af þessu datt mjer í hug, að í byrjun 17. aldar er fyrsti veturinn kallaður Lurkur, sá næsti Píningur, en hinn þriðji Eymdarár. Þau hefðu dálaglega bætt hvort annað upp, þessi ár - og svo mun oftar reynast.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla ekki að svara háttv. 3. landsk. miklu, af því að hann hefir ekki ástæðu til þess að tala aftur. Þó verð jeg að leiðrjetta nokkur atriði í ræðu hans. Það gladdi mig að heyra, að þessi háttv.þm. skuli vera fylgjandi færslu kjördagsins. Að mjer var ekki kunnugt um þessa skoðun þm. áður, má vera að stafi af því, að við höfum verið svo stutt saman í Ed. Annars verð jeg þó að játa, að ekki hefir blásið byrlega fyrir slíkri breytingu hingað til. Eins og nú er, er hinn löglegi kjördagur 1. vetrardag, og verði frv. þetta samþykt, þá getur afleiðing þess orðið sú, að sveitirnar geti ekki einu sinni notið sín við landskjörið, því að útreikningar háttv.þm. um það, að flokkur, sem á alt sitt fylgi í sveitunum, standi eins vel að vígi við landskjörið eins og þeir flokkar, sem eiga meira og minna af fylgi sínu í kaupstöðunum, eru alveg á sandi bygðir. Það er hægt að sanna með fjölda mörgum dæmum. Get jeg t. d. nefnt dæmi frá landskjörinu 1926. Í sveit einni, sem jeg þekki til, norðanlands, voru reknir þrír hestar á undan fólkinu frá einum bæ, til þess að troða því braut gegnum fannkyngið. Er þetta dálítið annað en í kaupstöðunum, þar sem fólkið er sótt og flutt í bifreiðum, ef það vill ekki leggja á sig að ganga nokkra faðma eftir upphleyptri og sljettri götunni. Verði því landskjördagurinn fluttur til 1. vetrardags, er alveg undir hælinn lagt, að bændur landsins geti haft nokkur áhrif á landskjörið, þar sem það er sótt svo fast í bæjunum. Þá neitaði háttv. 3. landsk. því, að hann hefði haft flokkshagsmuni í huga, þegar hann samdi frv. þetta. Um það er vitanlega ekki hægt að þræta. En þá vantar skýringu á því, hvers vegna alt var gert í fyrra til þess að hamla samkomulagi. Við háttv. 2. þm. S.-M. (SvÓ) komum með tillögu, sem trygði það, að hlutföllin breyttist ekki, þó að kosnir væru þrír menn í einu, en henni var hafnað, eins og öllu öðru, sem til samkomulags horfði. Í lok ræðu sinnar fór háttv.þm. nokkrum vel völdum orðum um, að það væri þung ábyrgð á þeim mönnum, sem greiddu atkv. á móti þessu frv. nú. En hann sá ekki ástæðu til að svara því, hvers vegna Íhaldsflokkurinn drap stjórnarskrárbreytinguna á þinginu 1924; var hún þó borin fram af forsrh. flokksins. Og þetta gerðist í þeirri deildinni, þar sem samæfður meiri hl. flokksins gat öllu ráðið, gat samþ. eða drepið alt, sem flokkurinn vildi. Og úr því að þeir samþ. ekki stjórnarskrárbreytinguná á þingi 1924, býst jeg ekki við, að þeim hafi verið mikil alvara að koma henni á. Jeg býst heldur ekki við, að þeir hafi mikla ástæðu til að áfella þá, sem hafa sífelt, ár eftir ár, rjett þeim hendina til samkomulags, þegar þess er gætt, að öllum þeim tilraunum okkar Framsóknarmanna hefir jafnharðan verið hafnað af hv. 3. landsk. og flokki hans. Jeg var þó svo sanngjarn, að jeg sat hjá í fyrra, við lokaafgreiðslu málsins, og gerði það til þess að málið gæti haldið sína leið til kjósenda landsins, svo að þeir gætu felt sinn úrskurð um það. Jeg hygg því, að minn baggi sje ekki svo þungur, þegar þess er gætt, hvernig aðstaða Íhaldsflokksins hefir verið til stjórnarskrárbreytinganna, bæði fyr og síðar. Það sýnist jafnan hafa vakað fyrir þeim hið sama: að flokksaðstaða þeirra gæti batnað við breytinguna. En þar sem sá hagnaður virðist vera að renna flokknum úr greipum, ætla þeir nú að skapa sjer nýjan hagnað, með því að áfellast þá menn, sem nú greiða atkv. á móti frv. Á annan hátt verður ekki skilin afstaða flokksins 1924, að þeir skyldu fella málið þá, jafn sterkir og þeir voru í deildinni. Úr því þeir telja þetta sparnaðarmál nú, hefði eitthvað átt að geta sparast á þeim árum, sem liðin eru síðan 1924, hefðu þeir samþykt stjórnarskrárbreytinguna þá.

Jón Þorláksson Jeg hafði gaman af ræðulokum hæstv.forsrh. Við 1. umr. fórust honum svo orð, að þessar breytingar væri lítils virði, en lætur þó svo nú, sem hann muni greiða atkv. með frv., ef það kemur til hv.Nd. En þegar svo að hann lauk ræðu sinni með því, að bera saman árferði í lok 16. aldar, þegar saman fóru harðindaveturnir Lurkur, Píningur og Eymdarár - ja, hvort var hann þá að færa rök með eða móti frv.? Hæstv. dómsmrh. spurði, hversvegna hefði verið beitt svo mikilli elju af minni hálfu um lagfæringu á landskjörinu. Því hefi jeg margsvarað. Jeg hefi talið það sjálfsagt, að stefna öllum kjósendum til kosninga sama dag, og jeg get fullvissað hann um, að fyrir mjer vakir ekkert annað en að kippa í lag framúrskarandi óskynsamlegri og óhagkvæmri tilhögun, sem nú er. Hæstv. dómsmrh. mintist á miðlunartill. Framsóknarmanna í fyrra, og sagði, að við Íhaldsmenn hefðum hafnað öllum sáttatilboðum. En sannleikurinn er sá, að þeim hv. Framsóknarmönnum tókst aldrei að orða svo till. sínar, að þeim mætti hlíta. Þá spurði sami hv. ráðh. (JJ), hvers vegna Íhaldsflokkurinn hefði felt stjórnarskrárbreytinguna 1924. Jeg átti þá ekki sæti í þessari hv. deild, eins og hann, svo að gera má ráð fyrir, að honum sje kunnugra um þetta en mjer. En mig minnir, að inn í frv. væri þá komið ákvæði um að afnema landkjörið, og mun það hafa að mestu ráðið, hvernig fór um frv. Annars getur hæstv.dómsmrh. leitað nánari upplýsinga um þetta í Alþingistíðindunum frá því ári, svo að óþarft er að orðlengja frekar um það nú.

Forseti (GÓ): Vill þm. tilgreina ástæður?

Forseti: Atkv. hafa fallið á þá leið, að 1. gr. er feld með 7:6 atkv. Samkvæmt þessu verð jeg að líta svo á, að frv. sje fallið.