Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Þetta frv. kemur frá Nd. og gengur út á að framlengja til ársloka 1933 öll gildandi lagaákvæði um verðtoll. Fjhn. Ed. telur ekki vera hægt að komast hjá þessu og leggur því til, að frv. verði samþ. Einn nm., hv. 1. þm. Reykv., hefir þó skrifað undir nál. með fyrirvara. N. hefir borið frv. saman við þau lög, sem þar er vitnað til, og er það allt rétt.

*Frsm. (Finnur Jónsson): Þetta frv. er staðfesting á bráðabirgðal., sem gefin voru út í fyrra að afloknu þingi með samþykki allra flokka, til þess að tryggja línuveiðaeigendum skuldaskil. Nú hefir það komið í ljós, að eftir að búið er að verja 250 þús. kr., sem um ræðir í l. um skuldaskil línuveiðaskipa, þá munu vera eftir í sjóðnum um 200 þús. kr. Þar sem búið er að taka lán til þessarar stofnunar skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda, þá munu allflestir nm. sjútvn. líta svo á, að rétt sé, að þessari upphæð, sem eftir er, verði eingöngu varið til þess að veita vélbátaeigendum frekari skuldaskil heldur en hafa farið fram. Árferði hefir, síðan skuldaskilasjóði var lokað fyrir vélbátaeigendum, hvergi nærri verið gott. Hinsvegar veit ég ekki, á hvern hátt þessi nýju fjárframlög verða veitt, en eftir tilmælum skuldaskilasjóðsstjórnarinnar var sjútvn. sammála um að leggja til, að þessu máli verði vísað nú til 3. umr., en sennilegt, að brtt. komi fram frá nm. við 3. umr.

*Pétur Ottesen: Mér þykir vænt um að heyra, að sjútvn. ætlar að taka þetta mál á ný til athugunar, því að mér skilst, að eftir frv. því, sem fyrir liggur, sé ekki gert ráð fyrir að veita nein lán frekar en orðið er til vélbátaeigenda, heldur hljóðar frv. eingöngu um það, að ráðstafa 250 þús. kr. af starfsfénu, sem eftir er, til þess að gera upp fjárreiður þeirra manna, sem gert hafa út línuveiðagufuskip. En þar sem í sjóðnum er allmikil fjárhæð fram yfir það, sem fer til þessarar uppgerðar á línuveiðaskipum, þá vil ég taka undir það, að á ný sé tekið til athugunar, hvort ekki sé rétt að gefa þeim bátaútgerðarmönnum, sem ekki hafa leitað til skuldaskilasjóðsins, færi á því að fá nokkra frekari réttingu á sínum hag samkv. þessu. Ég skildi orð hv.frsm. sjútvn. þannig, að frekari athugun, sem ætti að fara fram á þessu til 3. umr., sé miðað við það, að frv. verði breytt í þá átt, og þykir mér það vel fara.

*Jóhann Jósefsson: Það er ekki tilætlun mín, að blanda mér í þær lögfræðilegu umr., sem hér hafa farið fram. En vegna þess að inn í umr. hefir verið dregið mál, sem snertir mitt kjördæmi og þann bæjarstjórnarmeirihluta, sem ég hefi tilheyrt nokkur ár, gat ég ekki alveg setið þegjandi hjá. Hv. flm. þessa frv. hefir bent á það, að meðferð hæstv. stj. á kærumálum gegn bæjarstjórnarmeirihlutanum í Vestmannaeyjum og bæjarstjórnarmeirihlutanum á Ísafirði hafi borið vott um misbeitingu ákæruvaldsins. Þetta hefir nú að vísu verið dálítið hártogað af andmælendum hv.flm. T. d. hefir hæstv. forsætisrh. bent á, að hið opinbera ákæruvald hafi hér ekki komið til greina, af því að það hafi ekki verið dómsmrn., sem fyrirskipaði rannsókn á Vestmannaeyjabæ, heldur atvmrn. Síðan gaf hæstv.atvmrh. hér einskonar skýrslu - ég veit ekki, hvort hann er hér svo nærri, að hann heyri mál mitt, en ég vil sérstaklega gera hans ræðu að umtalsefni -. Hann gat um það, hæstv.atvmrh., að árið 1935 hefði sér borizt vitneskja um það frá fjmrn., að auglýstar hefðu verið til uppboðs eignir Vestmannaeyjakaupstaðar, sem sumpart hefðu verið veðsettar fyrir því láni, sem Vestmannaeyjakaupstaður, eins og fleiri kaupstaðir, höfðu fengið árið 1934 í Englandi. Út af þessu hefði fjmrn. farið fram á, að athugað væri, hvernig á þessu stæði. Þetta kann að vera rétt, að fjmrn. hafi gert þessa aths. En ég get bætt því við, að þetta sama sumar var ég erindreki fyrir ríkisstj. utanlands og kom einmitt hingað til Reykjavíkur daginn áður, ef ekki sama daginn, sem blað hæstv. ráðh. birti mjög gleiðletraða árásargrein um Vestmannaeyjabæ og mig persónulega út af þessu máli. Mér vitaskuld brá dálítið við þessa árás, þar sem mér var ekki svo kunnugt um, hvað hafði farið fram síðustu mánuðina í kaupstaðnum, vegna fjarveru minnar. Ég mæltist þá til þess við þennan ráðh., að hann gæfi bæjarstjóra Vestmannaeyja tækifæri til að gefa skýrslu til rn. um, hvernig á þessu stæði, áður en frekar væri aðhafzt í málinu. Þessu svaraði hæstv. ráðh. þannig, að sér væri þetta ómögulegt. Það yrði að fara fram rannsókn. Og samkvæmt ráðstöfun hans var svo hinn reglulegi endurskoðandi ríkisstj., Jón Guðmundsson, sendur til Vestmannaeyja. Hæstv. ráðh. las upp kafla úr því bréfi, sem fjmrn. sendi honum, en hann las ekki umsögn endurskoðandans, eftir að hann kom frá Vestmannaeyjum. Ég fullyrði, að sú umsögn var í alla staði á þann veg, að hún sýndi, að hér voru ekki neinar stórar sakir á ferðinni. Ég skal bæta því við, að einmitt þessi endurskoðandi benti á það í sinni umsögn, og það tók hæstv. ráðh. fram, að bókhaldið væri komið í miklu betra horf en áður, af því að nýr og efnilegur maður hefði tekið við bæjargjaldkerastöðunni. Sem sagt, athugun endurskoðandans gaf ekki tilefni til neinna sérstakra aðgerða í þessu máli, enda voru þær ekki gerðar. En tilefnið til þessarar rannsóknar var það, að bæjarfógetinn hafði, ég vil leyfa mér að segja af hrekk, ef ekki við bæjarstjórann, þá við bæjarfélagið, rokið til og auglýst fasteignir bæjarins til sölu fyrir ógreiddum gjöldum, sem ég ímynda mér, að komi fyrir víðar en í Vestmannaeyjum, að dragist fram yfir gjalddaga að greiða, án þess að yfirvöldin sjái sig tilknúð að auglýsa slíkar eignir til uppboðs. Enda er það þýðingarlaust embættisverk að auglýsa skóla, spítala og aðrar slíkar opinberar eignir til sölu. Þetta var aðeins gert í þeim tilgangi að hnekkja bæjarfélaginu eða þeim, sem því stjórna, enda játaði bæjarfógetinn í blaði hæstv. ráðh. nokkru síðar, að hann teldi hvert það verk, er hann gæti hnekkt með Sjálfstfl., vel unnið. Í þeim anda mun hann hafa auglýst eignir Vestmannaeyjabæjar. Nú féll þetta niður, gjöldin voru greidd. Leið svo til vorsins 1936. Þá fór kommúnistiska samfylkingin í Vestmannaeyjum af stað með kæru á hendur bæjarstjórninni. Fundir voru haldnir og talað var um óreiðu í fjármálum bæjarins og því um líkt. En þrátt fyrir alla viðleitni flokksmanna hæstv. ráðh. í Vestmannaeyjum og kommúnista, sem vitað er að standa í staðfastri samfylkingu, leyfðu þeir sér ekki að bera á neinn okkar bæjarfulltrúanna, að við hefðum notað atkv. okkar í bæjarstjórninni okkur sjálfum í hag. Samt voru kröfurnar geipilegar. Það átti að reka bæjarstjórann og bæjargjaldkerann frá stöðum sínum þegar í stað, og bæjarfulltrúarnir áttu að leggja niður umboð sitt. Hæstv. ráðh. segir, að hann hafi svo falið manni að rannsaka þetta. Sá maður hét Ingólfur Jónsson, fyrrv. bæjarstjóri á Ísafirði. Telur hæstv. ráðh., að það hafi verið dálítið hentugt að fela honum þessa rannsókn, því að hann hafi haft nokkra reynslu í stjórn bæjarmálefna, þar sem hann hefði áður verið bæjarstjóri. Í öðru lagi hafi hann ætlað til Vestmannaeyja hvort sem var, í lyfjabúðarrannsókn, að mér skildist. Það getur nú náttúrlega verið rétt, að maður, sem verið hefir bæjarstjóri, hafi betri aðstöðu til þess að skilja ýmislegt, sem snertir stjórn og fjárreiður bæjarfélaga, en aðrir, en annars virðist mér nú, að það hafi e. t. v. verið eitthvað annað en beinlínis þetta, sem kom hæstv. ráðh. til þess að skipa einmitt þennan mann. Hæstv. ráðh. gat um tvær ástæður, sem fyrir sér hefðu vakað, en hann gat ekki um þá þriðju; hana skal ég upplýsa. Þegar kæruskjöl samfylkingarmanna voru send til Vestmannaeyja til umsagnar, fylgdi þeim bréf frá einum kærandanum, alþekktum kommúnista, til hæstv.atvmrh., þar sem hann fer fram á, að hann sendi þennan umgetna mann, Ingólf Jónsson, til Vestmannaeyja til þess að rannsaka kæruatriðin. Þetta hljóp hæstvirtur ráðherra yfir, en þetta er einmitt það svartasta í aðferð hans gagnvart þessu bæjarfélagi, að hann lætur kærendurna ráða, hvern hann sendir til þess að rannsaka málið. Það var minnzt á það í þessu sambandi, að þessi sami ráðh. hefði hummað fram af sér kærur, sem fram komu á annan bæjarstjórnar meirihluta, nefnilega á Ísafirði. Þau kæruatriði, sem þar var um að ræða, hafa verið dregin hér fram í dagsljósið, og þarf ekki að endurtaka það. En ég vil leyfa mér að halda því fram, að þau hafi verið ólíkt alvarlegri heldur en þessi sparðatíningur, sem samfylkingin í Vestmannaeyjum sendi hæstv. ráðh. Hæstv. dómsmrh. sagði í ræðu sinni í gær, þar sem hann minntist á rannsóknina út af kaupum Þórsfiskjarins hjá Skipaútgerðinni, að það hefði sérstaklega verið óviðfelldið, að til þeirrar rannsóknar hefði verið settur maður, sem hann lýsti yfir, að hefði komizt í bein fjárhagsvandræði. Það var í hans augum óviðeigandi, að setja til slíkrar rannsóknar mann, sem ekki hafði sjálfur hreinan skjöld í þessu efni. En hæstv.atvmrh. hikaði ekki við að skipa þann mann til rannsóknarinnar í Vestmannaeyjum, sem ákæra lá á hjá ráðh., miklu alvarlegri heldur en svæsnustu andstæðingar bæjarstjórnarinnar í Vestmanneyjum báru á hana. Það er dálítið eftirtektarvert, sem hæstv. ráðh. segir um kæruna á bæjarstjórn Ísafjarðar, að honum hafi fyrst og fremst verið kunnugt um tilefni hennar, og í öðru lagi hafi hann fengið skýrslu frá bæjarstjóranum, og það nægði honum. En þegar ég fór fram á út af auglýsingu bæjarfógetans í Vestmannaeyjum á eignum bæjarins, að bæjarstjórinn þar fengi að gefa skýrslu, áður en frekar væri gert í málinu, neitaði hann því. Þegar kommúnistasamfylkingin ber ósannar sakir á bæjargjaldkerann, sem endurskoðandi ríkisins hafði lokið lofsorði á árið áður, þá er sjálfsagt að skipa rannsókn að dómi hæstv. ráðh. Ég vil undirstrika það, að endurskoðandi ríkisstj. hafði í álitsskjali sínu árið 1935 einmitt borið lofsorð á bæjargjaldkerann, sem samfylkingarmenn ætluðu helzt að gera að glæpamanni árið eftir. Hæstv. ráðh. vill láta líta svo út, að aðferð hans í þessum tveimur málum hafi verið að öllu leyti sjálfsögð og eðlileg. En ég vil halda því fram, að þótt hæstv. ráðh. sendi áminningar til Vestmannaeyja, t. d. um að bæjarstjórnin skyldi hafa það í huga, að það ætti að greiða öll laun í peningum, að bókfærsla bæjarins þyrfti að vera eitthvað öðruvísi en hún væri, og hitt og þetta væri vítavert, þá hafi það verið rétt til þess að láta líta svo út, að þarna væri um alvarlegri misfellur að ræða heldur en var. Sannleikurinn er sá, að rannsókn Ingólfs Jónssonar leiddi í ljós, að flest kæruatriðin voru tilbúningur einn, sennilega ekki ætluð til annars af þeim, sem að þeim stóðu, heldur en að vera blaðamatur í nokkra daga. Þetta gátu samfylkingarmenn leyft sér; það er alveg eftir þeirra kokkabók að gera slíkar fígúrur. En ráðh. landsins á ekki að taka þátt í þess háttar skollaleik. Það hefir hæstv.atvmrh. gert vísvitandi; það sannar bezt, að hann skipaði mann til rannsóknarinnar, sem einn af kærendunum bað um, að skipaður yrði. Ég ímynda mér, að það sé leitun á því í íslenzku réttarfari, að maður í ábyrgðarmikilli stöðu fari þannig að, að taka við kæru og láta kærandann skipa dómarann. En þetta hefir hæstv. ráðh. látið sér sæma. Það er því svo fjarri því, að hæstv.atvmrh. hafi aðeins gert einfalda skyldu sína í þessum tveimur málum, að í málinu, sem snertir Vestmannaeyjar, hefir hann komið fram eins og vikapiltur hinnar kommúnistisku samfylkingar í Vestmannaeyjum og annað ekki. Um hitt málið er öðrum kunnugra en mér, og skal ég því ekki leggja dóm á það, hvort þeir á Ísafirði hafa farið að ráði sínu eins og í kæruskjalinu stendur. En mér er sagt, að með því kæruskjali hafi fylgt útdráttur úr gerðabókum og aðrar slíkar sannanir, en ekkert þessháttar fylgdi kærunni úr Vestmannaeyjum, og þurfti hæstv. ráðh. þó að sinna henni út í æsar á þann hátt, sem kærandinn vildi, af pólitískum ástæðum.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Það hefir ekki komið margt fram í þessum umræðum, sem ég þarf að svara. - Það var að vísu haldin hér alllöng ræða af hv. 8. landsk. Hann óskaði eftir því um daginn þegar hann lá í inflúenzunni, að þessu máli væri frestað. Hefir hann sýnilega verið að unga út þessari ræðu, sem mun vera einhver fyrsta ræða hans á þessu þingi, en á undanförnum þingum hefir hann talað mjög mikið, eins og menn muna. Hv. þm. kvartaði um, hvað seint gengi endurskoðun réttarfarslöggjafarinnar og hegningarlaganna; ég hefði búizt við, að það yrði miklu fyrr lokið undirbúningi þeirra mála heldur en raun hefði orðið á. Las hann upp ummæli eftir mér og sér, er áttu að sýna, að hann hefði reynzt miklu meiri spámaður um það, hvaða dráttur mundi á þessu verða. Ég skal gefa honum rétt í því, að ef hann hefir lesið ummælin rétt upp, þá virðist svo vera. Ég gat ekki séð það fyrir, að sumir þeirra manna, sem unnið hafa að undirbúningi réttarfarslöggjafarinnar, mundu verða veikir og yrðu að hætta störfum langan tíma, og ýmislegt fleira, sem fyrir hefir komið. En ég vil vekja athygli á því, að núna í fyrra gengum við frá breytingum á einkamálalöggjöfinni, þeirri löggjöf, sem ég fæ sérstakar ákúrur fyrir að hafa ekki lagt fram ári áður, í stað þess að láta athuga hana eitt ár, eftir að Einar Arnórsson gekk frá henni. Á þessu ári var bætt úr ýmsum ágöllum á frv., sem eðlilegt er, að á því væru, þótt Einar Arnórsson sé mjög fær maður. Þegar einn maður gengur frá slíku máli getur honum alltaf sézt yfir ýmsa hluti. En þetta frv. var lagt fram til athugunar m. a. fyrir hv. 8. landsk. og 2 aðra lögfræðinga, ásamt öðrum hv. dm. En hvernig fór? Þegar á að fara að framkvæma lögin í vetur, varð nærri því að stöðva öll víxilmál, af því að það hafði gleymzt eitt ákvæði þar að lútandi, og samkvæmt beiðni bankanna varð að gefa út bráðabirgðalög til að kippa þessu í lag. Og nú erum við að detta ofan á fleiri atriði, sem eru talin lítt framkvæmanleg. Þetta sýnir aðeins, hvað þarf að athuga það mál vel, þegar verið er að byggja upp nýtt réttarfarskerfi í landinu, og ættum við að læra nægilega af því, til þess að þurfa ekki að flaustra af þeim þáttum þessa verks, sem eftir eru. Sama hefir reynslan orðið annarsstaðar. T. d. tók undirbúningur þessara mála í Danmörku 10–20 ár. Það er rétt, að tilbúið er frv. um meðferð opinberra mála. En ég get þegar gefið þær upplýsingar, að sá maður, sem mest fæst við rekstur opinberra mála í þessu landi sem stendur, hefir bent á, að á þessu frv. væru svo verulegir gallar, að það mundi lítt framkvæmanlegt, ef það yrði að lögum eins og það er. Nú er verið að athuga þetta mál mjög gaumgæfilega af þeim, sem fyrst og fremst hafa fengizt við þessi mál í framkvæmdinni. Það mun þess vegna vera aðallega gert til gamans, svona til þess að segja eitthvað, að deila á mig fyrir, að ég standi í vegi fyrir þessum málum. Þetta er ekki annað en eðlileg afgreiðsla á þeim, eins og mönnum ætti að vera ljóst, þótt við hefðum ekki fengið þennan árekstur í einkamálalöggjöfinni, sem þó var haldið fram, að hefði verið athuguð einu ári lengur en átti að vera. Hvað snertir hegningarlöggjöfina, þá er nú að henni unnið af Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara. Það var dregið í efa, að hann gæti að henni unnið nú, ég veit ekki af hverju, því sjálfsagt er hv.þm. ljóst, að honum er leyfilegt að sinna því verki, eins og Einari Arnórssyni að vinna að einkamálalöggjöfinni, eftir að hann varð hæstaréttardómari, og vera nú í nefnd til að endurskoða lögin um meðferð opinberra mála. Ég hefi hvað eftir annað beðið um, að því máli væri hraðað, en ég held, að ekki sé hægt að krefjast þess af þeim, sem að svona verki starfa, að þeir vinni fljótar en þeir telja hentugt, til þess að málin geti orðið vel undirbúin. Mér er því óhætt að vísa þessum aðfinnslum algerlega á bug, enda býst ég við, að þær séu ekki alvarlega meintar, heldur meira svona til að slá um sig, þegar menn hafa lítið annað til að tala um. Þá minntist hv.þm. á mál, sem ég talaði um síðast, mál Einars á Ægi. Menn muna eftir, hvernig það mál var „handterað“. Hv. þm. lýsti nokkuð rannsókn þess, sem stóð yfir lengri tíma. Einar var settur í land, af því að upplýst þótti eftir skrifum andstæðinga hans, að hann væri afbrotamaður. En málið endaði á þann hátt, að sjálfur hv. 8. landsk. sá sér ekki fært að dæma Einar sekan, og dæmdi hann aðeins í 500 kr. sekt, af því að hann átti að passa upp á, að ekki væri skrifað í bækur skipsins af öðrum. Það var þetta mál, sem hæstiréttur ógilti, og einn af dómurunum óskaði, að hann sæi aldrei aftur. Það vita allir, af hverju þetta mál var sprottið, af hverju Einar var af andstæðingablöðunum stimplaður sem afbrotamaður og settur á land, þessi duglegasti varðskipsforingi, sem til var. Þegar þannig var búið að elta manninn í heilt ár, getur hver skilið, að sá dómsmrh., sem við tekur og þekkir málið út og inn, fer ekki að halda slíku áfram, því að málið var vitleysa frá upphafi, því var málið látið niður falla. Því hefir verið haldið fram hér, að ég hefði átt að eltast við kærur þær, sem fram hafa komið gegn bæjarstjórninni á Ísafirði. En það er ekki sagt, að ég hefði átt að höfða mál gegn þeim í Vestm.eyjum. Svo er hamrað á því, hvílík hlutdrægni þetta sé. Þessir menn eru svo blindir, að þeir sjá ekki, að ef ég hefði átt að eltast við þessi mál, hefði ég orðið að fyrirskipa sakamálsrannsókn á báða. En ég hefi álitið réttara að láta þá bítast um þetta sjálfa þarna í Vestmannaeyjum en að höfða mál á hendur þeim. Að dómsmrh. eigi að rísa upp og höfða mál í hvert skipti, sem kærur eru bornar á menn, er eins og hver önnur vitleysa. Í Morgunblaðinu stendur, að Héðinn Valdimarsson sé auðugur maður og hafi eignazt auð sinn með svikum og þjófnaði. Ætti ég þá að fara að hefja sakamálsrannsókn út af þessu á hendur Héðni? Að einhver hafi svikið, er daglegt brauð, og getur dómsmrh. vitanlega ekki farið að eltast við allt slíkt. Þá hefir verið minnzt á Behrensmálið. En það er eftirtektarvert, að hv.þm. sagði ekki meira en það, að þar hefði verið dæmt fyrir verknað, sem fjöldi manna hefði áður gert sig sekan um. En þó að aðrir hafi brotið l., er það ekki hlutverk dómarans að sýkna þann næsta, sem ákærður er fyrir hið sama. Við skulum ekki ræða það mál meira. Seinni tímar geta dæmt um, hvernig á því hefir verið tekið. Ég hefi oft heyrt, að ég hafi haft tilhneigingu til að dæma öðru vísi í því máli en öðrum, en slíku svara ég ekki. Svo var minnzt á kollumálið, sem mikið hefir verið rætt áður. Ég hefi ekki kvartað yfir þeirri málssókn. Eins og henni lauk, væri frekar ástæða fyrir andstæðinga mína að láta sér leiðast málalokin. Ég get sýnt kvittun uppi í Stjórnarráði, sem hljóðar upp á 200 kr., sem einu vitninu höfðu verið greiddar. Það liggja fyrir fleiri kvittanir fyrir greiðslum til vitna. Og svo ég viti til, hefir það ekki komið fyrir í nokkru máli öðru en þessu, að þegar vitnin áttu að sverja, þá gengu þau af trúnni. Tveir voru aðventistar og máttu því ekki sverja, og einn skrifaði séra Bjarna til að fá vottorð um, að hann væri utan þjóðkirkjunnar. Ég veit ekki til, að það hafi áður komið fyrir á Íslandi, að menn gengju af trúnni, er þeir áttu að sverja. Læt ég svo útrætt um það mál. En það var eitt atriði í gær, sem ég gat ekki upplýst. Það var deilt á mig fyrir að hafa höfðað mál gegn mönnum, sem réðust á mann á götu fyrir nokkru, en að hafa síðan svæft mál út af árás, sem gerð hafi verið á sjálfstæðismann, þrátt fyrir ítrekaða beiðni um að taka málið upp. Ég fór fram á það eftir umr. að fá að vita, hvaða mál þetta væri, og fékk ég þær upplýsingar. Síðan hringdi ég í lögreglustjóra. Og til þess að gefa mönnum hugmynd um, hvernig málin eru hér sótt, skal ég skýra frá því, hvernig í öllu liggur. Því hefir verið haldið fram, að ég hafi haft sérstaka löngun til að gera þeim manni órétt, er hér átti hlut að máli, af því að við losnuðum við hann úr Framsfl. yfir í Íhaldsfl. fyrir nokkrum árum. Því er haldið fram, að hann hafi ekki fengið mál sitt tekið fyrir. En málið hefir aldrei til mín komið fremur en mörg slík smærri mál. Þann 22. júlí í sumar var Jón Norman Jónasson á leið upp Laugaveg, og var honum þá gefið glóðarauga. Ég hefi nú í höndum dómsúrskurðinn, sem kveðinn var upp í þessu máli þann 21. ág. 1936. Innan mánaðar hefir málið þannig verið rannsakað og dæmt. Og svo er því haldið fram hér í hv. d., að dómsmrh. sitji á málinu enn. Hér liggur fyrir málsrannsókn og dómur, og geta hv.þm. séð ef þeir vilja.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Ég gerði grein fyrir því í upphafi þessarar umr., hvers vegna ég teldi ekki rétt að samþ. þetta frv., og vil ég ekki endurtaka ástæður mínar fyrir því. En umr. þær, sem síðan hafa farið fram, hafa sannfært mig betur um það, að frv. er aðallega flutt til að geta komið fram eins konar eldhúsdegi á hendur hæstv. stj., og einkum þó ráðh. þeim, sem fer með ákæruvaldið. Hv. 11. landsk. hélt fast við rök sín, ef rök skyldi kalla, sem fram eru færð í grg., sem sé það, að það væru ekki rök gegn frv., að ekki mætti taka út úr einstök atriði úr réttarfarslöggjöfinni og lögfesta þau, enda þótt í undirbúningi væri heildarlöggjöf. Hann benti á það, að lögfræðingan. hefði á þennan hátt tekið út úr einstök atriði, er snerta meðferð einkamála. En réttarfarslöggjöfin um einkamál er svo sérstakur þáttur í löggjöfinni, að um það gegnir öðru máli. Um hæstarétt og breytingar á honum er það að segja, að um það hefir mikið verið barizt hér á Alþingi, hvort rétt væri að breyta sérstökum þáttum í löggjöfinni um hann. Við í lögfræðingan. ræddum þetta mál, og vorum við hv.þm. Barð. þeirrar skoðunar, að þegar hefði átt að vera búið að breyta l. þannig, að hafa ekki dómara sjálfskipaða, því að það er ekki eðlileg lýðræðisregla. Í öðru lagi vildum við koma á því skipulagi, að hafa opinhera atkvgr., þar sem ágreiningur væri milli dómara um niðurstöður. Það er ekkert undarlegt, þó að þetta kæmi fram, því að ekki eru líkur til, að löggjöf um hæstarétt yrði breytt, þó að gerbreytt yrði l. um meðferð mála fyrir undirrétti. Út af þeim almennu ummælum um misbeitingu ákæruvaldsins, þar sem gerður hefir verið samanburður á ráðh. þeim, sem farið hafa með dómsmál undanfarið, verð ég að segja, að kollumálið svokallaða er átakanlegasta dæmið um misbeitingu ákæruvaldsins. Það mál var bæði hryggilegt og kátbroslegt, hryggilegt af því, að farið var með slíkt pólitískt ofsóknarmál fyrir hæstarétt, og kátbroslegt af því, að öll meðferð málsins var svo fáránleg, að undrun sætir, svo að slíks eru ekki dæmi til í nokkru máli öðru. Hv. 8. landsk. nefndi störf lögfræðingan., er haft hefði til meðferðar undirbúning að nýrri löggjöf um meðferð opinberra mála. Hann spurði, hvenær frv. um þetta myndi koma fram og því þar ætti ekki að fylgja með till. um meðferð einkamála. Ég hefi áður svarað þessu, að ég tel líklegt, að frv. komi fram á þessu þingi. En ég tel ekki líklegt, að málið verði afgr. á þessu þingi, því að nauðsynlegt er, að dómbærum mönnum gefist kostur á að athuga málið. Ef frv. kæmi fram á þessu þingi, gæfist þm., lögfræðingum og öðrum kostur á að athuga það til næsta þings. En ég gat líka í fyrstu ræðu minni um ástæður þær, annríki og veikindi, er valdið hefðu því, að málinu hefir seinkað. Hv. þm. sagði, að það hefði verið auðvelt fyrir okkur að afgr. málið, því Einar Arnórsson væri búinn að semja frv. Þetta er í samræmi við aðra sleggjudóma hv. 8. landsk. Hér voru höfð þau vinnubrögð, sem venja er til í slíkum n., að eftir að n. hafði rætt þau atriði, er taka þyrfti upp, var Einari Arnórssyni falið að semja frumdrög að frv. Á meðan hann var að semja uppkastið, ræddi hann við n. um eitt mikilsvert atriði, þáttöku leikmanna í opinberum dómum, en slíkt tíðkast, eins og kunnugt er, víða erlendis. Reis þá nokkur ágreiningur um það, hvort rétt væri að hafa kviðdóma, eins og tíðkazt hefir í Englandi, Noregi og víðar. Meiri hl. hallaðist að því, að hafa bara leikmenn sem meðdómendur með löglegum dómendum, en minni hl. vildi hafa kviðdóma í vissum málum. N. hefir athugað þetta mál á mjög mörgum fundum, þó að hún hafi ekki enn getað lokið störfum. En það er gott dæmi um fullyrðingar hv. 8. landsk., hvernig hann talar um starfsaðferðir n. Er það í samrami við þá fullyrðingu hans, að frv. um meðferð einkamála, sem lagt var fyrir þingið í fyrra, hafi verið með sömu greinatölu og þá er Einar Arnórsson gekk frá því. Ég hefi ekki athugað þetta, en ég tel meiri líkur til, að það sé rangt, eins og flest annað, sem þessi hv.þm. sagði í sinni ræðu. En jafnvel þótt þetta væri rétt, er barnaskapur að halda, að það sé nokkur sönnun fyrir, að frv. hafi ekki verið breytt. Það er hægt að gerbreyta frv., þó að greinatölunni sé ekki breytt. Það er meira að segja oft gert hér á hæstv. Alþingi, að frv. er umsteypt, án þess að greinatölunni sé breytt. En þessi fullyrðing sýnir - ef má viðhafa svo óþinglegt orð - hundavaðshátt þessa hv.þm., þegar hann dæmir um meðferð lögfræðingan. á þessu máli. Annars skiptir það ekki máli, hverju hafi verið breytt í lögfræðingan. frá því, sem Einar Arnórsson hafði lagt til, en ég get upplýst það, og það veit hv. 8. landsk. einnig, að það var breytt talsvert miklu í frv. að efni til eftir uppástungu okkar meðnm. Einars Arnórssonar, atriðum, sem ég tel þýðingarmikil. En frv. var áður sérstaklega vel undirbúið og búið að vinna að því lengi, m. a. hafði Einar Arnórsson siglt til Norðurlanda til þess að athuga réttarfarið þar í einkamálum og unnið þar allt sumarið, áður en n. tók til starfa, svo að það var gefið, að það var höfuðgrundvöllurinn, sem n. byggði á í starfi sínu. - Ég skal geta þess, að einstakir nm. fóru yfir réttarfarslöggjöf nágrannalandanna í þessu efni, báru saman við frv. og komu með breyt. í samræmi við réttarfarslöggjöf Norðurlanda, sem okkur þótti ástæða til að taka til hliðsjónar við afgreiðslu málsins. Ég sé aðeins ástæðu til þess að taka þetta fram, en að öðru leyti finnst mér það vera að bera í bakkafullan lækinn, að fara frekar inn á það pex, sem orðið hefir í hv. d. um ákæruvaldið og ýms fleiri atriði. En ég fyrir mitt leyti mun að umræðu þessari lokinni, ef ekki kemur fram um það till. í rökstuddu dagskrárformi, greiða atkv. gegn frv., af því að ég álít það aðeins til þess að tefja tíma þingsins, að hafa aðra deiluumræðu um þetta mál, þar sem vitað er, að réttarfarslöggjöfin liggur til róttækrar endurskoðunar í þeirri n., sem um það fjallar. Ef þetta frv. yrði að lögum og á næsta þingi yrði samþ. okkar frv., þá þyrfti að nema þetta frv. úr gildi, og lítið úr því yrði nothæft inn í þá löggjöf, sem við höfum gert beinagrind að í n., því að við hugsum okkur verksvið opinbers ákæranda nokkuð öðru vísi en hér er gert ráð fyrir. Af þeim ástæðum mun ég leggja gegn því, að þetta frv. fari lengra.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af ummælum hv.þm. Vestm. þarf ég að segja nokkur orð, þó að ræða hans gefi að vísu ekki tilefni til langra andsvara. Ég hefi bent á það hér fyrr í þessum umr., að þau atriði, sem fram eru dregin í grg. viðvíkjandi bæjarmálum Vestmannaeyja og Ísafjarðar, eru þessu frv., sem fyrir liggur, óviðkomandi. Ég sýndi fram á, að það, sem þar var um að ræða, var sjálfsagt eftirlit, sem atvmrn. og þeim ráðh., sem hefir yfirstjórn bæjar- og sveitarmálefnanna, bar skylda til að hafa með höndum. Ef um saknæmt athæfi var að ræða að dómi aðilja sjálfra, sem ekki kemur fram nema í einni þessari kæru, kæru frá minni hl. bæjarstj. í Vestmannaeyjum, þá er það sú eðlilega leið, að snúa sér beina leið til dómsmrn. En í bréfinu til atvmrn. er engin beiðni um að vísa þessu til dómsmrn. Sú athugun, sem gerð hefir verið, var eingöngu gerð af atvmrn., sem sjálfsögð eftirlitsráðstöfun í sambandi við fjárstjórn þessa bæjar. Ef um saknæmt atriði hefði verið að ræða, hefði verið óskað eftir sakamálsrannsókn, en að genginni þeirri athugun, sem rn. gerði, taldi það ekki ástæðu til þess. Hv. þm. Vestm. heldur því fram, að það hafi verið framið óvenjulegt gerræði á meiri hl. bæjarstjórnar í Vestmannaeyjum með því að láta fara fram þá athugun, sem gerð var. Þó er það viðurkennt af honum sjálfum, að tæpum 6 mánuðum eftir að ríkissjóður var búinn að ganga í ábyrgð fyrir 110 þús. kr. láni, sem beinlínis var veitt ábyrgð fyrir af ríkisstj. í þeim tilgangi að greiða lausaskuldir kaupstaðarins, sem eru tryggðar með 2. veðrétti í ákveðnum fasteignum í kaupstaðnum, er svo ástatt í þessu bæjarfélagi, að þessar sömu eignir, sem eiga að vera veð fyrir þessu láni, eru auglýstar af bæjarfógeta eftir kröfu lánardrottna til sölu upp í greiðslu á vangreiddum vöxtum og afborgunum af lánum, sem hvíla á eignunum. Og það, sem er eftirtektarvert, er, að þessar greiðslur eru fallnar í gjalddaga, áður en lánið er veitt með ríkisábyrgðinni til þess að greiða lausaskuldir kaupstaðarins. Svo finnst hv.þm. Vestm. það ákafleg ósvinna gagnvart bænum, að láta rannsókn fara fram í þessu, eftir að búið er að óska, að það sé gert. Sú athugun, sem var gerð af Jóni Guðmundssyni endurskoðanda, leiddi í ljós, að það, sem sagt var, var rétt. Ég skal að vísu ekki segja, að hún út af fyrir sig hafi leitt til þess, að þessu var kippt í lag, en eftir hans för var þessu kippt í lag, og þá var málið látið falla niður. En því er ekki að neita, að um óheyrilega vanrækslu var að ræða í þessu efni af hálfu bæjarstj. Þegar svo enn á ný er vakin athygli ríkisstj. á því, að ýmsar aðrar misfellur séu á stjórn bæjarmálanna í þessum kaupstað - ekki af Jóni Guðmundssyni, heldur minni hl. bæjarstj. - þá verð ég að telja, eftir því sem áður var upplýst, að ómögulegt hafi verið að skella skolleyrunum við því að athuga, hvernig ástandið var. Ekki á þann hátt, að setja sakamálsrannsókn á bæjarstj. því að það heyrði ekki undir mitt rn., heldur að rn. léti framkvæma þá athugun, sem nauðsynleg var til þess að ganga úr skugga um, að hve miklu leyti þessi kæra hefði við rök að styðjast, og það og ekkert annað var gert með sendiför Ingólfs Jónssonar, lögfræðings. Ég hygg, að enginn ráðh. hefði getað skellt skolleyrunum við því, að taka þessa rökstuddu kæru til greina á þann hátt, sem gert var. Hv. þm. Vestm. sagði, að þótt margt væri svart af því, sem atvmrh. hefði gert í garð Vestmannaeyja, þá hefði það þó verið það langsvartasta, að senda þennan mann, Ingólf Jónsson, til þess að athuga þetta, því að hann hefði verið sendur eftir pöntun kærendanna sjálfra. Það væri sama, sagði hann, og ákærandinn sjálfur ætti að vísa á dómara. Ég vil fyrst benda hv.þm. Vestm. á, að hér var ekki um dómara að ræða, heldur aðeins um að ræða athugun á einstökum atriðum, sem bent var á í kærunni, á fjárreiðum kaupstaðarins yfirleitt, og þessi maður átti ekki annað að gera en að kynna sér málið og gefa um það skýrslu, en alls ekki að starfa sem dómari. En í lok ræðu sinnar fullyrti þessi hv.þm., að niðurstaða athugana þessa manns hefði verið sú, að í raun og veru hefði allt verið í bezta lagi, þ. e. a. s., að þessi ógurlegi maður hefði fallizt á, að mér skildist, að meiri hl. bæjarstj. í Vestmannaeyjum hefði rækt sitt starf prýðilega. Nú er þetta fjarri sanni hjá hv.þm. Það voru ýmsar misfellur í starfi meiri hl. bæjarstj., en mismunandi stórar, sumar þýðingarmiklar, en aðrar smærri, en enginn þess efnis, að ástæða þætti til þess að fyrirskipa sakamálsrannsókn á hendur meiri hl. bæjarstj., bæjargjaldkeranum eða einstökum mönnum. Þessar misfellur voru sumpart bættar og sumpart víttar, eins og tíðkast hjá atvmrn., sem hefir eftirlit með sveitar- og bæjarstjórnarmálefnum. Hv. þm. Vestm. sagði, að Ingólfur Jónsson hefði verið sendur eftir pöntun kærendanna sjálfra. Það er hreinn og beinn hugarburður. Hann var sendur af því, að hann hafði öðrum störfum að sinna; við það sparaðist fé, og auk þess var mér kunnugt um, að hann er glöggur bókhaldsmaður og vanur slíkri reikningsfærslu og því fljótur að átta sig á þessu. Hv. þm. sagði, að þetta hefði verið hneyksli, vegna þess að þessi maður lægi undir kæru fyrir saknæmt athæfi. Það er rétt, að kæra hafði komið fram af hálfu bæjarstjórans á Ísafirði, Jóns Auðuns Jónssonar, á hendur meiri hl. bæjarstj. þar, og ég ætla bæjarstjórans líka, þótt ég muni það ekki með vissu, en eftir þá athugun, sem gerð var af rn., komst rn. að þeirri niðurstöðu, að þessi kæra væri tilefnislaus. Þess vegna var því ekki lengra haldið. Og því, sem hafði verið talað um þær samþykktir bæjarstjórnarinnar, sem fyrrv. bæjarstjóri, Jón Auðun Jónsson, kærði yfir, var áður búið að skjóta til rn., og rn. búið að leggja samþykki sitt á þær. Um sama leyti hafði einnig borizt á hendur Jóni Auðun Jónssyni kæra frá meiri hl. bæjarstj. fyrir bæði að hafa vanrækt að inna af hendi störf, sem bæjarstj. hafði lagt fyrir hann, og loks að hann með skrifum sínum um fjárhag bæjarins hafi gefið rangar upplýsingar og reynt að spilla lánstrausti bæjarins út á við. Þessi kæra var afgr. til hlutaðeigandi manna til umsagnar, og að henni fenginni sá rn. ekki ástæðu til þess að efna til frekari rannsóknar í málinu. Það má að sjálfsögðu kasta því fram órökstuddu um hvern einasta mann, að hann hafi gert sig sekan um saknæmt athæfi og ætti því af þeim sökum að vera óhæfur til starfa. En slíkt nær vitanlega ekki nokkurri átt. Enda er það ljóst, að hv.þm. Vestm. telur sig eftir atvikum geta verið ánægðan með athugun Ingólfs Jónssonar á þessum málum. Hv. þm. Vestm. taldi, að þetta væri því til sönnunar, að ég sem ráðh. væri vikapiltur kommúnistanna í Vestmannaeyjum. Sé honum það hugarhægð í þessu pólitíska andstreymi að nefna mig slíkum nöfnum þá er honum það velkomið. Það er bara orðafleipur. Ég get nefnt hann vikapilt eða skóþurrku nazista eða hverju öðru nafni sem nefnist, en ég læt það ógert, að vera að metast um slík köpuryrði. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að vera að eyða um þetta fleiri orðum. Það, sem mestu skiptir í þessu sambandi, er á engan hátt efni þessa frv., heldur það eftirlit, sem þeim ráðh., sem hefir með höndum yfirumsjón bæjar- og sveitarmálefna, ber að hafa með störfum bæjar- og sveitarstjórna.

*Finnur Jónsson: Ég þarf ekki miklu að bæta við það, sem hæstv.atvmrh. sagði um þetta mál, því að þær kærur, sem urðu út af bæjarmálefnum Vestmannaeyja og Ísafjarðar, voru algerlega ófyrirsynju dregnar inn í þetta mál. Hv. þm. Vestm. hefir rækilega tekið fram, að í Vestmannaeyjum hafi ekki verið um nein þau atriði að ræða, sem ástæða var til að láta opinberan ákæranda fjalla um, og hæstv.atvmrh. hefir bent á, að það sama hafi gilt um Ísafjörð. Enda er það svo, að jafnvel þáverandi bæjarstjóri á Ísafirði, Jón Auðun Jónsson, nefndi það, sem hann kærði yfir „misfellur“ og lét bóka það í fundarbók bæjarstj. Mér dettur ekki í hug að halda, að Jón Auðun Jónsson hefði ekki orðað þetta öðruvísi, ef hann hefði álitið, að þar hefði farið fram eitthvað það, sem opinber ákærandi hefði átt að fjalla um, eða það, sem kæmi nálægt sakamáli. Jón Auðun Jónsson varð bæjarstjóri á Ísafirði með hlutkesti. Það voru jöfn atkvæði íhaldsmanna og jafnaðarmanna í bæjarstjórninni, en einn maðurinn tilheyrði kommúnistum og var því oddamaður í bæjarstjórninni. Bæjarstjórinn varð þess vegna í minni hluta og átti mjög erfitt uppdráttar með sín störf. Það urðu harðar deilur í bæjarstjórninni, og þær leiddu til þess, að Alþfl. kærði Jón Auðun Jónsson til atvmrh. fyrir það að hafa gefið út rangar og villandi skýrslur um fjárhag bæjarins, skýrslur sem hefðu, ef lagður hefði verið trúnaður á þær, getað leitt til þess, að spilla lánstrausti bæjarins, og vitanlega var þetta mjög vítavert athæfi af bæjarstjóra. Þær skýrslur, sem Jón Auðun Jónsson gaf út um fjárhag bæjarins, voru svo mjög á reiki, að það urðu af þeim margar útgáfur. T. d. taldi hann upp, hvað bú bæjarins væri mikils virði, og byrjaði með að segja, að það væri 160 þús. kr. virði. Viku seinna sagði hann það 180 þús. kr. virði, og loks var það komið upp í 200 þús. kr. Ég skal ekki rekja þessar skýrslur fyrrv. bæjarstjóra á Ísafirði, Jóns Auðuns Jónssonar, það á ekki heima hér á Alþingi. - Kæra Alþfl. er dagsett 10. ágúst 1934. Jón Auðun Jónsson svaraði þessari kæru með annari kæru á hendur alþýðuflokksmönnunum, sem áður höfðu verið í hreinum meiri hl. í bæjarstjórn Ísafjarðar, og það var litið svo á, að ef kæra alþýðuflokksmannanna hefði ekki komið fram, þá mundi Jón Auðun Jónsson ekki heldur hafa komið með sína kæru, enda lýsti hann því yfir á bæjarstjórnarfundi, þar sem alþýðuflokksmenn samþ. að kæra hann, að hann mundi koma með gagnkæru. Þær ýfingar, sem út af þessu spunnust, voru því eingöngu út af bæjarpólitík á Ísafirði og eru þessu máli, sem hér er til umr., algerlega óviðkomandi. - Jón Auðun Jónsson kærði fyrrv. meiri hl. bæjarstjórnar á Ísafirði einkum fyrir 3 atriði. Í fyrsta lagi fyrir það, að bæjarstjórnarmeðlimir hefðu, þrátt fyrir að þeir væru í stjórn og meðeigendur í Samvinnufélagi Ísfirðinga, neitað að samþ.till. íhaldsmanna um það að ganga að samvinnufélaginu á árinu 1932. En svo stóð á, og það sýndi sig greinilega seinna, að ef þessi till. hefði verið samþ., hefði hún valdið bæði bæjarsjóði, sem var í ábyrgð fyrir skuldum félagsins, og eins ríkissjóði, mjög miklum fjárhagslegum skaða. Þannig var frá sjónarmiði þessara tveggja aðilja, sem voru stærstu skuldheimtumenn félagsins, rétt að fella till. um að ganga að félaginu. Annað kæruatriðið var út af veðum í sambandi við eigendaskipti á skipum félagsins. Þessi eigendaskipti og þessi veð höfðu verið samþ. af fjármrh. með bréfi dags. 18. des. 1930, og má nærri geta, hvort eftirmanni þess ráðh. hafi þótt ástæða til að setja sérstaka rannsókn á hendur bæjarstjórn Ísafjarðar fyrir það, að hún framkvæmdi veðsetningu og eigendaskipti á skipum Samvinnufélags Ísfirðinga, sem rn. var búið að veita sitt samþykki til, að færi fram. Í bréfi Jóns Auðuns Jónssonar til stjórnarráðsins er bent á það, að ekki hafi staðið heima samþykktin um upphæð þessara veða og veðsetningin, en það stóð í sambandi við áfallna vexti, af því að eigendaskiptin fóru ekki fram fyrr en nokkuð löngu seinna en samþykkið hafði fengizt. Þriðja atriðið, sem Jón Auðun Jónsson kærði alþýðuflokksmennina fyrir, var að veita Samvinnufélagi Ísfirðinga frest á skuldum og eftirgjafir á vöxtum og jafnframt lánveitingu úr hafnarsjóði, en allt þetta var samþ. af þáverandi atvmrh., Magnúsi Guðmundssyni, með bréfi dags. 18. febr. 1932. Með öðrum orðum, þau atriði, sem Jón Auðun Jónsson kærði alþýðuflokksmennina í bæjarstjórn fyrir, voru þess eðlis í fyrsta lagi, að ef þær samþykktir, sem kært var út af, hefðu ekki verið framkvæmdar, þá hefði bæjarsjóður Ísafjarðarkaupstaðar og ríkissjóður stórskaðazt. Í öðru lagi voru hin tvö kæruatriðin bæði samþ. af hlutaðeigandi ráðh., sem fór með æðstu stjórn bæjarmálefnanna í landinu á þeim tíma. Það liggur því í augum uppi, að það hefði þurft að liggja fyrir meira en lítið saknæmt til þess, að núv. atvmrh., Haraldur Guðmundsson, hefði farið að skipa fyrir um sérstaka rannsókn út af samþykktum, sem framkvæmdar voru með fullu samþykki hlutaðeigandi ráðh. og hans fyrirrennara. Enda var því yfirlýst af íhaldsmönnum á bæjarstjórnarfundi, þar sem þessi mál voru til umr., og bókað eftir þeim, t. d. um mína atkvæðagreiðslu í þessu máli, að þeir vissu, að það væri ekki í atvinnuskyni fyrir sjálfan mig, að ég greiddi atkvæði í þessu máli eins og ég gerði. Eins kom það á daginn, að íhaldsmenn í bæjarstjórn Ísafjarðar veittu Samvinnufélagi Ísfirðinga langtum meiri fjárhagsleg hlunnindi en þeir, sem samþ. það með atkv. alþýðuflokksmanna eingöngu. Annars get ég tekið það fram í sambandi við þetta til frekari áréttingar, að það er ekki rétt, að mitt atkv. hafi ráðið úrslitum, vegna þess að þær till., sem íhaldsmenn báru fram um að ganga að Samvinnufélagi Ísfirðinga, voru felldar með 6:4 atkv. og ennfremur af því, að þær till., sem samþ. voru, voru sömuleiðis samþ. með 6:4 atkv. Ég ætla, að með því, sem ég hefi sagt um þetta til áréttingar því, sem hæstv.atvmrh. hefir sagt um þetta mál, þá sé það sýnt og sannað, að hér er í rauninni alveg það sama á ferðinni eins og um Vestmannaeyjar, því að hér er ekki um að ræða neitt mál, sem hefði komið undir opinberan saksóknara; hér er aðeins um að ræða atriði viðvíkjandi bæjarfélaginu, sem heyrir undir atvmrh., en ekki undir dómstólana. Þetta sýnir, að það er hægt að færa röng rök fyrir máli, þannig að það geti jafnvel skaðað málstaðinn. Enginn neitar því, að það geti vel komið til mála, að hyggilegt sé að setja hér opinberan saksóknara, en þegar færð eru alveg röng rök fyrir þessari nauðsyn, þá getur vitanlega varla farið hjá því, að menn skoði hug sinn, áður en þeir greiði atkv. með slíku frv. Það liggja ekki önnur rök fyrir þessu máli heldur en þau, sem hafa verið hrakin bæði af hv.þm. Vestm., hæstv.atvmrh. og mér, og ég hygg, að hv. 11. landsk., sem hefir óskað eftir að verða einskonar opinber refsivöndur í þessu landi, muni hafa sett hér met í því að bera fram röng rök fyrir sínum málstað hér á Alþingi.

forseti (JörB): Það hafa borizt óskir af hálfu Alþfl. um að viðhafa útvarpsumræður á mánudag um frv. til l. um skiptameðferð á búi hlutafélagsins Kveldúlfs í Reykjavík, en þar sem tilmælin um útvarpsumræður hafa ekki komið fram fyrr en það seint, að ekki hefir verið hægt að leita samþykkis hinna þingflokkanna nógu snemma, þá geri ég ekki ráð fyrir, að hægt verði að hafa þessar útvarpsumræður fyrr en á þriðjudaginn, en samt sem áður vil ég ekki fullyrða neitt um þetta.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn. hefir athugað frv. þetta og borið það saman við lög þau, sem vísað er til í grg. frv., og eru þær tilvitnanir, sem vísað er til, réttar. Tveir nm., ég og hv. 4. landsk., mæla með því, að frv. verði samþ., en þriðji nm., hv. 1. þm. Reykv., mun leggja á móti málinu, enda þótt hann hafi skrifað nafn sitt undir nál. Við, þessir tveir, sem leggjum til, að frv. verði samþ., lítum svo á, að ríkissjóður megi ekki við því, að missa þær tekjur, sem hér er um að ræða. Þó að við tveir nm. mælum með frv., þá höfum við þó fyrirvara um 5. gr. þess og áskiljum okkur rétt til þess að bera fram brtt. við hana til 3. umr. Þessi 5. gr. er um benzínskattinn og skiptingu hans á milli veganna. Í frv. eru gerðar nokkrar breyt. um skipt. á honum, frá því sem er í núgildandi fjárlögum, og það alveg án þess að nokkur grein sé gerð fyrir breytingunni. Þannig er t. d. tillagið til Austurlandsvegarins hækkað um 10 þús. kr., frá því sem nú er, tillagið til Geysisvegar er lækkað um 5 þús. kr., og sömuleiðis er lækkað um 5 þús. kr. tillagið til vega út frá Akureyri. Aftur á móti eru 2 nýir vegir teknir upp með 5 þús. kr. hvor, en það eru Vopnafjarðarvegur til Möðrudals og Ljósavatnsskarðsvegur. Þetta tel ég ekki rétta skiptingu á þessu fé, því að ég lít svo á, að það ætti að ganga til þeirra vega, sem hafa almenna þýðingu fyrir stóra hluta af landinu, eins og t. d. Suðurlandsbraut og vegurinn yfir Holtavörðuheiði. Eða þá að öðrum kosti að láta það ganga til vega í nágrenni við þá staði, sem mikið benzín kaupa, eins og t. d. Rvík og Akureyri, ef á annað borð, að sett eru inn í þessi lög ákvæði um skiptingu þessara peninga, sem ég hefði talið eðlilegast, að ekki væri gert, heldur væri í þessum lögum aðeins ákveðið, að féð skyldi ganga til þjóðvega, og því svo skipt samkv. ákvörðun fjárlaganna. Má því vel vera, að ég beri fram brtt. um þetta við næstu umræðu, og falli þá frá að bera fram brtt. um skiptingu fjárins í greininni. Mér þykir verra, að hæstv. stj. skuli ekki vera hér viðstödd, því að það hefði verið gott að fá upplýst, hvernig á því stendur, að breytt hefir verið til um skiptingu fjárins, frá því sem er í gildandi fjárlögum.

*Magnús Jónsson: Það er rétt, sem hv.frsm. sagði, að ég væri á móti frv. þessu. Að ég skrifaði undir nál., var aðeins til þess að spara pappír. Ég þarf ekki að vera fjölorður um afstöðu mína til þessa frv., því að ég er svo margbúinn áður að láta í ljós andstöðu mína bæði til benzínskattsins o. fl. liða í því. Það var rétt hjá hv.frsm., að það er mjög óviðkunnanlegt, hvernig benzínskattinum er skipt, eins og t. d. það, að fella tillag til Sogsvegarins alveg niður, frá því sem nú er. Annars held ég, að skipting þessa fjár hafi litla þýðingu, ef það á að líðast, að láta það í alla mögulega vegi út og austur. Það eðlilegasta væri að hafa alveg sérstaka úthlutun á þessu fé. - Um ákvæði 3. og 4. gr. skal ég ekki fjölyrða að þessu sinni, því að ég hefi svo oft talað á móti viðskiptagjaldinu a. m. k.

*Frsm. (Thor Thors): Eins og grg. þessa frv. ber með sér, hafa allshn. borizt nokkrar umsóknir frá mönnum um, að þeim sé veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Alþingi hefir áður lýst því, hver skilyrði það ákveður, að uppfylla þurfi, til þess að réttur þessi sé veittur, og er þau að finna í l. nr. 64 frá 1935. N. hefir haldið sér við þessa löggjöf og borið þær umsóknir, er fyrir lágu, saman við hana og eingöngu tekið upp í till. sínar það fólk, sem uppfyllir skilyrði l. að öllu leyti. N. leggur því til, að frv. þetta verði samþ.

*Héðinn Valdimarsson: Ég hefi ekki gert sérstakan ágreining í n. um að veita ríkisborgararétt þeim mönnum, sem hér eru taldir. Þó er ég á þeirri skoðun um annan manninn í röðinni, að ekki ætti að veita honum ríkisborgararétt, a. m. k. ekki að svo stöddu. Hinir, sem allir hafa dvalizt hér lögskipaðan tíma, stundað hér atvinnu og eru í raun og veru orðnir Íslendingar, eru sjálfsagðir til að hljóta borgaraleg réttindi. Annar maðurinn í röðinni var fenginn hingað til lands með sjálfvirku símastöðinni hér í Reykjavík til þess að kenna Íslendingum að stjórna henni, og var ekki ætlazt til, að hann gerði meira. Hann er nú að vísu búinn að starfa hér í 5 ár í opinberri stöðu og hefir þannig uppfyllt skilyrði laganna með dvalartímann, en hinsvegar tel ég enganveginn sjálfsagt, jafnvel þótt skilyrði l. séu uppfyllt, að ríkisborgararéttur sé ávallt veittur, og þar sem nú er svo komið, að nógir Íslendingar eru færir um að taka að sér þetta starf, þá finnst mér rétt, að við það sé ekki hafður útlendur maður. Landssíminn sjálfur hefir nú í sinni þjónustu ekki færri en 5 verkfræðinga, og mun hver þeirra um sig fær um að vinna þetta starf, og þessir menn munu hver um sig vinna fyrir drjúgum lægra kaup en þessi útlendingur. Það ætti því ekki að vera ástæða til að halda sérstaklega í þennan mann, en lofa honum að fara heim til síns lands. Það er sú aðferð, sem Norðmenn sjálfir nota gagnvart Íslendingum, sem vinna í Noregi, að ef hægt er að fá innlenda menn til að vinna þeirra starf, þá eru Íslendingarnir látnir sigla sinn sjó. Því sé ég ekki ástæðu til að vera að halda í þennan mann og legg til, að honum verði ekki veittur ísl. ríkisborgararéttur.

*Frsm. (Thor Thors): Hv. 2. þm. Reykv. hefir þurft að 1áta það koma hér fram í hv.þd., að hann hefir eitthvað á móti einum umsækjandanum persónulega. Hann óskaði þess í n. um tíma að gera ágreining út af þessum manni, en féll þó frá þeirri ósk við nánari athugun. Ég get nú ekki séð, þó að einhver hv.þm. hafi persónulega andúð á einhverjum ákveðnum manni, að þá eigi að synja þeim hinum sama manni um ríkisborgararétt, þegar hann hinsvegar fullnægir þeim skilyrðum, sem lögin setja í þessu efni. Og hvað snertir atvinnu þessa manns, þá er það vitanlega algerlega óskylt mál, þar sem jafnauðvelt er að víkja manninum frá sínu starfi, hvort sem hann fær ríkisborgararétt eða ekki. N. öll hefir undirskrifað frv. og leggur þar með til, að það verði samþ.

*Héðinn Valdimarsson: Ég er auðvitað sammála því, að frv. verði samþ.; ég vil ekki fella það fyrir þennan eina mann, þótt ég sé á móti honum og hafi verið það í n., en ég gerði ekki ágreining í n., því að ég ætlaði að láta mér nægja að koma fram með hann hér í hv.þd. Hvað það snertir, að ég sé persónulega á móti þessum manni, þá skal ég geta þess, að ég þekki hann ekki og hefi aldrei orð við hann talað, en ég hefi þessa skoðun, að órétt sé, eins og sakir standa, að veita honum ríkisborgararétt.

*Garðar Þorsteinsson: Ég hefi litlu við að bæta. - Þar sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að hver maður, sem sækti um íslenzkan ríkisborgararétt, ætti í sjálfu sér ekki að fá réttindin, þótt hann uppfyllti skilyrðin, þá er ég honum sammála um það, þó því aðeins, að tekin séu upp strangari ákvæði um það, hverjir fái íslenzkan ríkisborgararétt, en inn á það hefir ekki verið gengið og það veit hv.þm. Þessu er þannig háttað núna, að umsóknir um íslenzkan ríkisborgararétt eru ásamt vissum opinberum skjölum, sem krafizt er, að látin sé í té, sendar til stjórnarráðsins, og það sendir þær síðan til allshn Alþ., og þær gera í raun og veru ekki annað en athuga, hvort viðkomandi umsóknir uppfylli skilyrði l. Ef tilætlunin væri sú, að gerðar væru um það strangari kröfur en þessi „formellu“ skilyrði l., þá mundi ég geta fallizt á það. En mér er ekki kunnugt um þau ár, sem ég hefi setið á Alþ., að spurt hafi verið um annað en það, hvort viðkomandi maður uppfyllti skilyrði l. Ég vil benda á, að núna sótti maður um ríkisborgararétt, sem vinnur hjá Reykjavíkurbæ og uppfyllir skilyrði l. að öðru leyti en því, að hann hefir ekki unnið nægilega lengi hjá íslenzkri ríkisstofnun. Þessi maður er ekki talinn hér með, af því að þetta „formella“ skilyrði var óuppfyllt. Þessi maður, sem starfar hjá Reykjavíkurbæ, hefir ekki það starf með höndum, sem íslenzkur ríkisborgari getur innt af hendi. Ef hv. 2. þm. Reykv. vill taka málið á þeim grundvelli, að sett séu önnur og strangari skilyrði, þá verður Alþ. að setja um það l., eða einhverjar beinar reglur, sem fylgt er, en allshn. eða einstakir þm. mega ekki koma með neitt slíkt til þess að fella mann frá því að fá réttinn, er hann uppfyllir hin sömu almennu skilyrði, sem sett eru gagnvart öðrum.

*Héðinn Valdimarsson: Það er mikill munur á þeim mönnum, sem í frv. eru taldir. Sá fyrsti er búinn að starfa hér svo lengi, að hann er í raun og veru orðinn Íslendingur. Hinn fjórði er íslenzk kona sem hefir við giftingu í Þýzkalandi misst ríkisborgararéttinn, en er alflutt hingað fyrir mörgum árum og er því jafnmikill Íslendingur og hver annar innfæddur borgari. Þriðji umsækjandinn er sonur þessarar konu, sem uppalinn er að mestu hér, þótt hann sé útlendur í föðurætt. En annar umsækjandinn í röðinni sækir um ríkisborgararétt í þeim tilgangi fyrst og fremst, að geta haldið því starfi, sem hann hefir og nóg af ísl. mönnum er til í. Ég álít ekki, að hver maður, sem sækir um íslenzkan ríkisborgararétt, eigi að fá hann, þótt hann uppfylli skilyrðin. Það verður að gera greinarmun á þessu, eftir því hvaða menn eiga í hlut.

*Frsm. (Thor Thors): Það stendur svo á með þennan mann, sem er hér nr. 2 í frv. n., að hann kom hingað upp til þess að vinna verk, sem Íslendingar gátu ekki unnið. Hann hefir unað vel hag sínum hér á landi og hyggst að setjast hér að, þar sem hann hefir í hyggju að ganga að eiga íslenzka konu. Ég sé því ekki, hvaða rök eru gegn því, að þessum manni sé veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Mér þykir leiðinlegt, að hv. 2. þm. Reykv. skuli reyna að blanda inn í þetta mál persónulegum tilhneigingum sínum, en á annan hátt verður afstaða hans gegn þessum manni ekki skilin. Alþ. verður að sjálfsögðu að halda sér við þær reglur, sem það hefir einu sinni sett sér með l. um ríkisborgararétt, og þeir menn, sem uppfylla þau skilyrði, sem þar eru sett, eiga rétt á því, ef þeir óska þess, að verða íslenzkir ríkisborgarar. - Atvinna þessara manna er allt annað atriði og kemur á engan hátt því við, hvort þeir öðlast ríkisborgararétt eða ekki.

*Garðar Þorsteinsson: Mér finnst það dálítið undarlegt, þegar menn úr allshn. leggja á móti því, að manni, sem uppfyllir hin lagalegu skilyrði, sé, gegn viðtekinni venju, sem gilt hefir til margra ára, synjað um íslenzkan ríkisborgararétt. Það má vera öllum hv.þdm. ljóst, að hver sá maður, er hlýtur þennan rétt, hann hefir komið inn á eitthvert starfsvið, þar sem aðrir eru fyrir. Ég veit ekki, hvað það ætti að vera, sem sá maður tæki sér fyrir hendur og væri utan við þau svið, sem Íslendingar störfuðu eða gætu starfað á. Ég vil t. d. taka fyrsta manninn á listanum. Hann vinnur við fyrirtæki hér í bæ verk, sem margur Íslendingur gæti að sjálfsögðu leyst af hendi. Ef aðeins á að veita þeim mönnum ríkisborgararétt, sem ekki útrýma öðrum mönnum frá starfi, þá verður þess vegna að breyta l. frá 1935 um ríkisborgararétt. Ef hv. 2. þm. Reykv. er tekinn með almennum rökum og skilinn svo, að ekki megi veita öðrum þennan rétt en þeim, er ekki komi inn á verksvið íslenzkra borgara, þá verður víst að líta svo á, að hann geti aldrei mælt með neinni slíkri umsókn nema af persónulegum ástæðum. Allir þeir, sem í frv. eru nefndir, standa jafnt að vígi. Þeir uppfylla allir skilyrði l. og eiga því allir að fá ríkisborgararétt.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Í allshn. hefi ég engan ágreining gert út af þeim manni, sem hér er deilt um. En út af þeim prinsipiellu umræðum, sem hér hafa farið fram um málið, þá vil ég láta þá skoðun í ljós, að ég tel það fjarri öllu lagi, að það sé skylda löggjafans að taka hvern þann útlending, sem óskar eftir íslenzkum ríkisborgararétti, inn í slíka löggjöf, ef hann aðeins uppfyllir hin almennu skilyrði l. um búsetu og óflekkað mannorð. Það, sem vakir fyrir mönnum með ríkisborgarrétti í hverju landi fyrir sig er, að þeir einir fái þau réttindi, sem fylgja ríkisborgararéttinum, sem eru æskilegir menn til langdvalar í landinu. Nú gæti vel svo verið, sérstaklega hér á landi, þar sem sáralítið eftirlit er með dvöl útlendinga í landinu, að hér dveldu menn langdvölum og uppfylltu að öðru leyti hin almennu skilyrði til þess að fá íslenzkan ríkisborgararétt, án þess að löggjafanum þætti æskilegt, að þeir ílentust hér með réttindum íslenzkra ríkisborgara. Um mann nr. 2 hefi ég ekkert að segja. Ég þekki hann ekki og hefi ekki gert við hann neina aths. En ég vil út af þessum umræðum aðeins taka það fram, að ef ég þekkti til útlendings, sem uppfyllti öll skilyrði íslenzkra ríkisborgara, en að ég áliti hann ekki „persona grata“ fyrir íslenzkt þjóðfélag, þá mundi ég hiklaust vera á móti því, að honum væru veitt þessi dýrmætu réttindi, sem við hljótum að telja, að það sé, að vera íslenzkur ríkisborgari. Þetta vildi ég sérstaklega taka fram viðvíkjandi orðum hv.þm. Snæf. um það, að hver maður ætti rétt á að fá íslenzkan ríkisborgararétt, sem uppfylli hin almennu skilyrði laganna. Þetta er fjarri öllu lagi, enda þótt ég hafi ekki gert ágreining út af nr. 2 í nefndinni.

*Frsm. (Thor Thors): Ég get verið hv. 1. landsk. sammála um það, að þó að um útlendinga sé að ræða, sem uppfylla skilyrði löggjafans um að fá ríkisborgararétt, en eru ekki æskilegir fyrir þjóðfélagið, þá sé engin nauðsyn eða skylda fyrir löggjafann að samþ. þá. En ég tek ummæli hans um þetta mál þannig, að hann samþ. það í einu og öllu, að þessi umdeildi maður, sem er nr. 2 í frv. n., sé það, sem hann kallar „persona grata“ í þessu máli.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Út af ræðu hv.þm. Snæf. vil ég taka það fram, að það er röng ályktun, sem hann dró af orðum mínum. Það er svo um flesta allshnm., að þeir þekkja sáralítið til þeirra umsókna, sem berast, um íslenzkan ríkisborgararétt. Ef þeir vita ekkert sérstakt um mennina, þá fylgja þeir því að sjálfsögðu, að þeir fái réttindin. En ef þeir af persónulegri viðkynningu eða af frásögnum annara vita það gagnstæða um einhvern umsækjanda, þá er eðlilegt, að þeir séu á móti honum. Um þessa 4 menn, sem í frv. eru, er það sama að segja frá minni hálfu, að ég þekki engan þeirra persónulega, svo að ég get ekki lagt á móti þeim fyrir þá sök, því ég þekki þá ekkert. En ef ég vissi eitthvað um einhvern þessara manna, sem gerði það að verkum að ég teldi hann ekki æskilegan ríkisborgara, þá mundi ég vera á móti því, að beiðni þess manns væri sinnt.

*Pétur Magnússon: Það voru 2–3 atriði í ræðu hv.flm., sem ég vildi víkja aðeins að. Ég benti á það í gær, þegar ég talaði, að mér sýndist, að eins mætti fara þá leið, að láta ríkissjóð búa einan að óbeinu sköttunum, en ef nauðsynlegt þætti að auka tekjur bæjar- og sveitarfélaga, þá að lækka tekjuskattinn og gera þeim hægara fyrir að ná inn þeim tekjum, sem þeim væru nauðsynlegar. Hv. flm. gerði þá aths. við þetta, að sumsstaðar stæði þannig á, að gjaldendur sveita eða jafnvel bæja greiddu lítinn eða engan tekjuskatt, en samt sem áður væri nauðsynlegt að innheimta svo og svo miklar tekjur, til þess að hlutaðeigandi bæir eða sveitir gætu staðið undir sínum álögum, og sagði hann, að ekki væri þá óeðlilegt, að aðrir, sem betur væri stæðir, bættu á sig gjöldum fyrir þessi héruð, sem svo illa væru stæð. Þetta er allt saman rétt hjá hv.flm., svo langt sem það nær, en ég vil vekja athygli hans á því, að þetta gjald, sem um er að raða, verður nokkurskonar nefskattur. Þetta eru tollar, sem lagðir eru á almennar nauðsynjavörur fólks, eða a. m. k. almennt eru kallaðar nauðsynjavörur, eins og kaffi og sykur, að maður ekki tali um kornvörur og annað slíkt, og það er nú álitið, að einmitt þessar vörur séu ekki minna notaðar af því fólki, sem lægstar hafa tekjurnar og verstar fjárhagsástæður. Það er því augljóst mál, að þessi gjöld lenda einnig á þessum héruðum, sem eru svo illa stæð eins og hv.flm. var að lýsa hér í gær. Og ef það er fært að ná þessum gjöldum af fólkinu, sem ætlazt er til að ná með óbeinni álagningu, þá ætti í þessu tilfelli einnig að vera mögulegt að ná þeim með beinni álagningu. Mér finnst því, að þessi röksemdafærsla hans gegn því, að sömu tekjuöflunarleiðir séu farnar eins og verið hefir, sé heldur veigalítil, þegar af þessari ástæðu, að það er ætlazt til, að þetta sama fólk, sem útsvör nú eru lögð á, verði að borga þessa tolla, sem um ræðir í frv. En svo er annað, sem mér hefir náttúrlega aldrei dottið í hug að halda fram, að þar sem svo stendur á, að sveitir eða bæir geta ekki risið undir nauðsynlegum útgjöldum, t. d. fátækraframfæri, þá ætti að láta skeika að sköpuðu og láta fólkið deyja úr hungri. Vitanlega hefir mér aldrei komið til hugar að halda slíku fram, og sú leið hefir verið farin hingað til, eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði, að ríkið hefir hlaupið undir bagga, þar sem svona hefir borið að höndum. Kemur það þá ekki nokkuð í sama stað niður, hvort ríkið er látið halda þessum tollum, og hlaupi svo undir bagga með þessum héruðum, sem verst verða úti, eða tollarnir eru lagðir á beint til hagsmuna fyrir þessi héruð? Mér sýnist, að heildarútkoman á þessu muni verða sú sama, en það verður naumast véfengt, sem ég vakti athygli á í gær, að það er hentugra og umsvifaminna í framkvæmdinni að hafa hreina skiptingu á tekjuöflunarleiðunum. Hvaða skipting svo kann að vera sú heppilegasta, hefi ég ekki hugsað svo vel, að ég treysti mér til að taka neina ófrávíkjanlega afstöðu til þess. Hinsvegar hefi ég ekki komið auga á, að önnur aðferð væri heppilegri en að láta hreppsfélögin búa að beinu skottunum, svo sem verið hefir, en láta ríkið hafa óbeinu skattana. Hv. flm. sagði, að vinningurinn við þessa breyt. væri sá, að innheimtan yrði frekar kleif, og hv. I. þm. Skagf. gat þess, að fjmrh. mundi ekki vilja lækka tekjuskatt til ríkisins til hagsbóta fyrir sveita- eða bæjarfélög. En ég vil vekja athygli á því, að vitanlega kæmi það í sama stað niður fyrir ríkissjóð, hvort tollar væru hækkaðir til hagsmuna fyrir hann eða tekjuskatturinn væri lækkaður um samsvarandi fjárhæð. Ég get ekki séð, að í raun og veru sé nokkur vinningur við þetta, hverjum augum sem á það er litið. Mér sýnist, að það hljóti alltaf að verða erfiðara í framkvæmdinni að koma á þessari tvískiptingu í tekjuöflunarleiðunum. Út af því, sem hv.flm. sagði um skattinn, sem ráðgert er að leggja á einkasölurnar, vil ég aðeins segja, að það vakti aldrei fyrir mér, að skattleggja ætti einkasölurnar á sama hátt og einkafyrirtækin. Það er alveg augljóst, hver afleiðing mundi verða af því, að hún er sú, að svo að segja allar tekjur þessara fyrirtækja rynnu til bæjar- og sveitarfélaga, en eftir í ríkissjóð yrði ekki nema örlítið. En ég vil bara vekja afhyli á því, að það er langt bil á milli 10% og 100%, og maður gæti látið sér detta í hug að bera niður einhversstaðar á þessu langa svæði, sem þarna er á milli. Mér finnst, að það gæti ekki talizt óeðlilegt, sérstaklega þegar litið er á það, hvað mikill hluti af tekjum bæjarfélaganna hefir lent á verzlununum, að lagt væri á þessi fyrirtæki útsvar, sem næmi 20% af nettótekjunum. M. ö. o., að það mætti tvöfalda þennan skatt, sem stungið er upp á af hv.flm. Það má kannske segja, að þetta sé ekkert höfuðatriði fyrir bæjarfélögin, en ef haldið verður áfram á einkasölubrautinni eins og gert hefir verið á síðari árum, þá getur það orðið afarþýðingarmikið atriði, sérstaklega hér í Reykjavík. Og ég verð að segja það, án þess að mig langi til að leggja stein í götu Siglufjarðar í hans tekjuöflunarleiðum, að mér finnst það skjóta dálítið skökku við, hvernig hv.flm. hefir hugsað sér að skattleggja síldarverksmiðjur ríkisins. - Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða frekar um ræðu hv.flm. frá í gær. Það er margt í þessu máli, sem við erum alveg sammála um. Það, sem okkur greinir á um, er hvort ástæða sé til að fara inn á þessa skiptingu tekjuöflunarleiðanna, sem hér er gert, og hv.flm. hefir ekki getað sannfært mig um, að nokkur vinningur sé í raun og veru við þetta. Hitt er mér ljóst, að það er nauðsynlegt að gera einhverjar ráðstafanir til þess að gera bæjar- og sveitarfélögum það mögulegra heldur en verið hefir undanfarin ár, að afla þeirra tekna, sem þau þurfa, til þess að standa straum af sínum útgjöldum. Að því leyti erum við alveg sammála.

*Magnús Jónsson: Ég er nú anzi hræddur um, að eins og afgreiðslan var á þessu máli í fyrra. ekki flóknara en það lá fyrir þá, að ekki verði auðveldara að afgreiða það nú eins og það er borið fram, þegar frv. er skipt í tvo parta, og ekki einu sinni svo vel, að báðir partarnir lifi og hrærist í sömu d. í einu. Ég hefi ekki haft tækifæri til annars en rétt að líta á það frv., sem borið hefir verið fram í Nd., og skal því ekkert um það segja, hvað þessir tveir partar bæta hvor annan upp. En ég býst við, að enginn geti orðið undrandi yfir því, þótt ég sem þm. Reykv. geti ekki litið með sérlegri ánægju á þetta frv., sem hér liggur fyrir, því að ég get ekki betur séð en að aðaltilgangur þess sé sá, að sækja peninga til Reykjavíkur til þess að létta undir með öðrum bæjar- og sveitarfélögum á landinu. Tekjuöflunarleiðir þær, sem hér eru farnar, eru þrjár. Fyrir það fyrsta er hér farið fram á viðauka við nokkur aðflutningsgjöld, sem áætluð eru 450 þús. kr., og af því á að úthluta hlutum eftir mannfjölda milli sýslu- og bæjarfélaga landsins, og mér sýnist fljótt á litið, að þá sé þetta eiginlega eini parturinn, sem Reykjavík á að geta notið, þannig að nokkur vissa sé, af þeim 325 þús. kr., sem ætlazt er til, að aflað sé handa bæjar- og sveitarfélögum samkv. þessu frv. Það mun láta nærri, að það verði um 130 þús. kr., sem þannig koma í hlut Reykjavíkur, og er það náttúrlega tiltölulega mjög lítill hluti af þessu fé, og eins og reikningar Reykjavíkur nú eru orðnir, þá er þetta eins og dropi í hafinu, að fá 130 þús. kr. 1/3 hluti af þessu gjaldi á svo að renna í jöfnunarsjóð, sem talað er um í þriðja kafla þessa frv. Önnur tekjuöflunarleið er svo gjald af verzlunarstofnunum ríkisins, sem er áætlað 100 þús. kr., og á þetta gjald allt að renna í þennan jöfnunarsjóð, en ekki í þá bæjasjóði, þar sem þessar stofnanir starfa. En 5% af nettóágóða skulu þessar stofnanir greiða í bæjar- og sveitarsjóði. Þriðja tekjuöflunarleiðin er svo gjald af síldarverksmiðjum ríkisins, sem áætlað er 50 þús. kr., og á það gjald allt að renna til þeirra bæjar- og sveitarfélaga, þar sem síldarverksmiðjur starfa, en ekki í þennan jöfnunarsjóð, - sennilega af því að engin þeirra er í Reykjavík! Mér sýnist því, að af þessum 823 þús. kr., sem afla á samkv. þessu frv., séu 130 þús., sem renna í bæjarsjóð Reykjavíkur. Hitt allt rennur ýmist í bæjarsjóði annara bæja eða í þennan jöfnunarsjóð. - Það er þá næst að athuga, hvaða möguleika Reykjavík hefir á því að fá úr þessum sjóði. Fyrirmælin um það eru mjög sanngjörn á yfirborðinu, því að það er talað um, að þau bæjar- og sveitarfélög, sem að dómi landsstj. þurfa mestrar hjálpar við, skuli styrkt úr þessum sjóði, og maður skyldi því ætla eftir útvarpsumr. og blaðaskrifum, að Reykjavík muni gleypa þetta að mestu leyti, því að eftir því, sem stjórnarflokkarnir segja, þá er Reykjavík á heljarþröminni. En það er bara svo einkennilegt, að alltaf, þegar afla á fjár, er farið til Reykjavíkur til að fá peninga, og ég býst við, að það muni verða sá endinn á dýrinu, sem mest verði að marka, þegar á að fara að úthluta úr þessum sjóði. Ég segi dýrinu út af sögunni um hundinn, sem dinglaði rófunni, en sýndi um leið tennurnar, svo að maðurinn vissi ekki, hverjum endanum hann átti að trúa. Hitt er annað mál, að það er ekki nema sjálfsagt, að athuga þær till., sem koma fram um að afla bæjar- og sveitarfélögum tekna en það má ekki taka það út þar, sem snertir vissa aðilja, en skilja hitt frá. Lauslega hefir mér reiknazt svo til, að af þeim 825 þús. kr. gjöldum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, myndi Reykjavík vera látin borga a. m. k. 500 þús. kr., en fá inn 130 þús. kr. og kannske einhverntíma þegar við, sem erum í þessari hv. d., erum orðnir gráhærðir, er röðin komin að Reykjavíkingum um að fá fjárveitingu úr jöfnunarsjóði. En ég ætla að vona það fyrir hönd bæjarins, að hann þurfi ekki að vera talinn hafa mesta þörf á að fá gjald úr jöfnunarsjóði, því að það á aðeins að úthluta þeim bæjar- og sveitarfélögum úr þessum sjóði, sem þurfa mestrar hjálpar við. Það er nú náttúrlega mikil huggun í því, að þessir nýju skattar, sem talað er um í þessu frv., eiga að verða til þess að lækka útsvörin, en það er bara útsvarsupphæðin á öllu landinu, sem kannske lækkar, en hinsvegar er mjög mismunandi, hve lækkunin yrði mikil á hinum einstöku stöðum. Frv. eins og þetta myndi ekki gera annað en stórhækka gjöldin á Reykvíkingum. Þeir yrðu að láta 3–4 kr. fyrir hverja eina, sem þeir fengju aftur. Ég vil taka alvarlega undir það með hv. 2. þm. Rang. - eins og ég hefi oft látið í ljós hér áður - að það er ekkert vit í því, að fara ekki eins langt og mögulegt er eftir þeirri leið, að láta bæjar- og sveitarfélögin fá þá skattstofna, sem eru bundnir við viðkomandi pláss, svo sem skatt af tekjum og eignum og fasteignaskatt. Það er augljóst, að það á að bæta úr þörf bæjar- og sveitarfélaganna með þessum skattstofnum. Þegar það hrekkur ekki til, þá fyrst er hægt að láta sér detta það í hug, að láta einstök svæði fá tekjustofna, sem óhjákvæmilegt er að dreifa yfir víðara svaði. Mér finnst, að það mætti komast nokkuð langt með að bæta úr þessari þörf bæjar- og sveitarfélaganna með góðri samvinnu um að afla bæjar- og sveitarsjóðum aukinna tekna með tekju- og fasteignaskatti, með því að haga gjöldum þeim, sem lögð eru á bæjar- og sveitarfélögin, nokkuð eftir því, sem geta þeirra leyfði, og í þriðja lagi með því, að létta af þeim gjöldum, sem koma hlutfallslega þyngst niður á þeim, sem eiga erfiðast með að afla tekna á þennan hátt. Ég skal játa, að ef einhversstaðar er svo ástatt, að ómögulegt er að bæta úr þörfinni á þennan hátt, þarf að hlaupa undir bagga þar með sérstökum ráðstöfunum. Það getur vel verið, að það sé ekki fjarri sanni, að ríkið hafi einhvern jöfnunarsjóð, einhverskonar púlíu, sem hægt væri að úthluta úr í þessu skyni, en hitt er svo annað mál, að það verður auðvitað að bæta ríkissjóði upp þann tekjumissi, sem hann yrði fyrir, ef þessir skattar yrðu látnir renna í bæjar- og sveitarsjóð, að svo miklu leyti, sem ekki væri hægt að spara ríkisfé að sama skapi, sem náttúrlega væri æskilegt. En ég held, að varla sé hægt að hugsa sér, að allir hv. dm. sjái ekki sanngirnina í því, að fara jafnan í þennan eina sérstaka vasa eftir fé, jafnframt því sem byrðirnar eru þyngdar einmitt á þessum sama aðilja með framfærslulöggjöfinni.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Það hefir verið orðað hér, að þetta frv. gengi skammt, en á þessum fundi var útbýtt frv. um svipað efni frá hv.þm. í Nd. Ég vissi um það, eins og ég gat um í gær, að þetta frv. myndi koma fram. Mitt frv. er borið fram sökum þess, að flm. hins frv. vildi ekki fallast á allar þær tekjuöflunarleiðir, sem ég vildi halda, úr frv. frá í fyrra, og sumpart fara aðrar leiðir að því er snertir skatt ríkisstofnananna. Menn verða að skoða frv. í því ljósi, að það er aðeins partur af málinu. Ég segi fyrir mig, og gerði grein fyrir því í gær, að I. kafla í frv. hv. 6. landsk. mun ég samþ., ef hann kemur undir mitt atkv., sem ég vona að verði, og ég hefði haft þennan kafla í mínu frv., ef ég hefði ekki vitað, þegar ég samdi það, að þetta átti að koma fram annarsstaðar. Hv. 2. þm. Rang. sagði út af þeim aðflutningsgjöldum, sem ég legg til, að sett verði, að þau væru auðvitað ekki annað en nefskattur. Það má segja það yfirleitt um þá tolla, sem ekki hvíla á hreinum munaðarvörum, að þeir séu hreinir nefskattar, en ég hygg, að þó að farin yrði sú leið, að ríkið léti bæjar- og sveitarfélögunum eftir t. d. tekjuskattinn og hækkaði í þess stað þessa tolla um sömu upphæð, sem því næmi, sem gengi í ríkissjóðinn, þá kæmi það í sama stað niður fyrir gjaldendurna. Þó að þetta væri kallaður nefskattur, sé ég ekki, að verra væri að greiða hann í bæjar- eða sveitarsjóð en í ríkissjóð. Hv. þm. vildi álíta, að ef fólkið á annað borð gæti staðið undir því að greiða þennan tollaviðauka, sem hér er farið fram á, þá gæti það eins staðið undir því að greiða útsvörin, því að það kæmi í sama stað niður á hvern hátt þetta sé greitt. Ég er honum ekki sammála um þetta. Ég er viss um, að hv.þm. veit það, að þó að segja megi, að um sömu peningaupphæðina sé að ræða, þá er samt sem áður léttara að greiða oft mjög lágar upphæðir en að greiða í einn eða tvennu lagi. Ef þessi röksemd hans væri rétt, mætti að sjálfsögðu ganga inn á skattapólitík sósíalista, því að skv. þessari kenningu ætti að mega afnema alla tolla og hafa tóma skatta.  Hv. þm. fannst reyndar ekki þýða mikið að ná tekjum bæjar- og sveitarfélaga á þennan hátt, heldur væri alveg eins hentugt, að ríkið hlypi beinlínis undir bagga á þeim stöðum, sem þess væri sérstaklega þörf. Það er nú svo. En ég held, að það sé töluvert varhugaverð leið, að ríkið sé að hlaupa undir bagga fyrr en í fulla hnefana, einmitt vegna þess, að slíkt sljóvgar ábyrgðartilfinninguna og viðleitnina til þess að bjarga sér sjálfur, ef það færi að tíðkast öllu meira en nú er. Ég held, að það sé hyggilegra, að gefa bæjar- og sveitarfélögunum einhverja aukna möguleika til þess að geta bjargað sér sjálf, heldur en að vísa á þessa beinu hjálp ríkisins. Það má vel vera, að það komi í sama stað niður fyrir ríkissjóð, þó að hann gæfi eftir eitthvað af þeim tekjum, sem hann hefir nú, en hækkaði tollana til sín í þess stað, en eins og ég hélt fram í gær, og hv.þm. gekk að nokkru leyti inn á, kemur það ekki í sama stað niður fyrir sveitarfélögin. Ég vissi um það - en það eru að vísu nokkur ár síðan -, að eitt árið varð tekjuskatturinn úr heilum hreppi 13 krónur, svo að ég geri ráð fyrir, að það munaði ákaflega lítið um það, þó að þessi hreppur fengi þessar 13 kr. Ég ætla ekki að fara að deila við hv.þm. um það, hve skattur ríkisstofnananna ætti að vera hár. Ég tók somu upphæð eins og samþ. var hér í hv. d. í fyrra, nefnilega 10%, sem skiptist í tvo staði; annar helmingurinn gangi beint í hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarsjóð, en hinn í jöfnunarsjóð. Mér skildist það á hv.þm., að það væri rétt hjá mér, að ekki væri hægt að bera saman skatt ríkisstofnana og fyrirtækja einstakra manna, því að útsvörin á þeim síðarnefndu kæmust jafnvel upp í 100%.

Tekjuskattur og útsvar

. Ég er þessu ekki svo kunnugur, að ég geti neitt um það fullyrt, en ég veit, að mörg fyrirtæki hér í Reykjavík a. m. k. og víða annarsstaðar geta staðið og sum hagnazt. En ef útsvörin og tekjuskattur næmu 100% af ágóðanum, 

Þau færu öll á hausinn

. Ég er ekki sérstaklega á móti því, þó að skatturinn á ríkisstofnununum væri eitthvað hækkaður, og mér fannst tala sú, sem hv.þm. nefndi, ekki vera nein fjarstæða. Hv. þm. fannst Siglufjörður njóta sérréttinda hjá mér, þar sem gert sé ráð fyrir því í frv. að skatturinn af síldarverksmiðjum ríkisins gangi í hlutaðeigandi bæjarsjóð. Það eru vitanlega fleiri staðir en Siglufjörður, sem myndu njóta góðs af þessu; það eru a. m. k. 3 staðir. Ég lít svo á, að starfsemi eins og síldarverksmiðjurekstur ríkisins sé svo nákvæmlega hliðstæður atvinnurekstri þeim, sem einstaklingar yfirleitt reka í bæjarfélögunum, að sjálfsagt sé að hlutaðeigandi bær fái einhverjar tekjur af þeim atvinnurekstri  (Rödd af þingbekkjum: Gildir ekki sama um verzlunina?)  Það gildir ekki sama um hana, sízt þann hluta ágóðans, sem skoða má sem skatt á landsmenn; auk þess er mikill munur á því, hve síldarverksmiðjurnar þurfa meira á eignum bæjarins að halda, sem hann hefir kostað til, heldur en verzlanir ríkisins, sem eru yfirleitt með vörur, sem fer ekki neitt sérstaklega mikið fyrir eða sérstaklega þungar samanborið við veituna. - Annars var hv.þm. sammála mér um það, að einhverjar ráðstafanir þyrfti að gera í þessum efnum, og þó að hann nefndi ekki, hvaða ráðstafanir það væru, vonast ég til, að fram komi till. frá honum um það; fyrirfram skal ég ekki fordæma þær. Það getur verið, eins og ég sagði í gær, að ég geti fallizt á ýmsar breyt. og sérstaklega viðauka á frv., því að ég hefi borið frv. fram af þeim ástæðum, sem ég hefi nefnt, ekki sízt til þess að koma þessu máli af stað, því að nú er svo komið, að þingið verður að afgreiða þetta mál, því að þótt ekki náist kannske nema hluti af því, sem mþn. fór fram á í fyrra, þá verður þegar á þessu þingi að gera einhverjar ráðstafanir til að afla bæjar- og sveitarsjóðunum aukinna tekna. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að hann væri sem þm. Reykvíkinga óánægður með þetta frv. og að tilgangurinn með frv. væri sjáanlega sá, að sækja peninga til Reykjavíkur, en ekki til þess að hjálpa þeim bæ neitt. Mér er ómögulegt að fallast á, að það sé rétt, sem hann sagði, því að í frv. er ekki gerður nokkur munur á bæjar- eða sveitarfélögum í landinu, hvað hlunnindi snertir, nema ef telja skyldi það, að Siglufjörður og þeir staðir, sem eins stendur á með, hefðu kannske hvað mest upp úr frv., að öðru leyti er það ekki. Hvernig á það að vera, að þessi gjöld komi þyngra niður á Reykvíkingum en öðrum landsmönnum? Ég skil það ekki. Ég hugsa, að Reykvíkingar noti ákaflega svipað af þeim vörum, sem í 1. gr. frv. er ráðgert að tolla, eins og aðrir landsmenn. Ég vona, að hv.þm. sé ekki haldinn af þeirri hégilju, að miða þetta við það, hvar tollarnir eru greiddir, heldur hvar vörunnar er neytt, því að það eru neytendurnir, sem borga þessa tolla raunverulega. Kaupmaðurinn er vitanlega ekki annað en milliliður að því leyti, að hann greiðir tollinn í upphafi. Ég hygg, að tollarnir komi svipað niður á Reykvíkinga eins og aðra landsmenn. Hv. þm. komst að þeirri niðurstöðu, að Reykjavík myndi borga 500 þús. kr. af þessum rúml. 800 þús. kr., en fengi 130 þús. kr. Þetta er náttúrlega hreinasta fjarstæða. Ég hugsa, að Reykjavík borgaði raunverulega jafnmikinn hluta af þeim gjöldum, sem þarna kæmu á landsmenn, eins og þeir eru mikill hluti af þjóðinni. Það stendur nákvæmlega í sama hlutfalli eða mjög nálægt því a. m. k. Að frv. myndi stórhækka gjöldin á Reykvíkingum fremur en öðrum landsmönnum er því ekki annað en fjarstæða. Um hlunnindin af frv. gegnir að vísu ofurlítið öðru máli, Þar sem ekki á að skipta öllum tekjunum eftir fólkstölu, heldur á nokkur hluti teknanna að ganga til þess að styrkja þá, sem verst eru settir, en ef Reykvíkingar fá aldrei styrk, þá er það fyrir það eitt, að þeir verða aldrei svo illa settir og mér finnst, að hv.þm. mætti vel við það una f. h. síns kjördæmis. Það má benda á það - þó að ég vilji ekki vekja deilur um það atriði - að Reykjavíkurbær hefir raunverulega aðstöðu í miklu ríkara mæli en önnur bæjar- og sveitarfélög til að skattleggja ríkissjóðinn óbeinlínis, í gegnum útsvörin á þeim fjölda starfsmanna ríkisins, sem hér eru, svo að það er ekki sambærilegt á neinum stað öðrum á landinu; enn fremur er hér ýmiskonar atvinna og tekjur, sem ríkið skapar bænum, einmitt vegna þess, að allar stærstu ríkisstofnanirnar eru hér í Reykjavík. Ég er ekki að telja þetta eftir, en þegar hv.þm. heldur slíkri fjarstæðu fram, að frv. sé borið fram til þess að hafa peninga af Reykvíkingum til þess að láta aðra landsmenn hafa, má þó benda á þetta. Það er ekki hægt að neita því, að frv. gerir öllum landsmönnum jafnhátt undir höfði, það leggur sömu gjöld á alla landsmenn og ætlar þeim öllum sömu hlunnindi, sumpart með beinni skiptingu, sumpart með rétti til þess að geta fengið styrk, ef á þarf að halda, Reykvíkingum alveg eins og öðrum. Hitt er aftur annað mál, að ég get játað, að það er ekki nógu langt gengið með þessu frv. mínu, en ég vona, að eitthvað af því frv., sem komið er fram í hv.Nd., geti lifað, og þá gætu þessi bæði frv. í sameiningu orðið dálítil réttarbót fyrir bæjar- og sveitarfélögin. Það féllu einhver orð um það hér áðan, að það myndi vera óheppilegt, að þetta mál kemur fram í tvennu lagi. Ég er ekki viss um, að það sé svo óheppilegt, því að eitt atriði, sem menn væru óánægðir með, gæti e. t. v. orðið heilu frv. að falli. Ég álít það öruggara, að einhver hjálp komist fram, ef málið er borið fram í tveimur eða fleiri frv. heldur en ef það er borið fram í einn. Ég hygg því, að þetta séu ekkert óhyggileg vinnubrögð, að við tveir þm. höfum borið fram sitt frv. hvor.

*Magnús Jónsson: Það eru aðeins örfá orð. Mér fannst hv. 1. þm. Eyf., jafnrökvís maður eins og hann er, ekki komast vel út úr því, þegar hann var að reyna að sýna fram á, að skv. frv. væri Reykjavík alveg eins vel sett eins og önnur bæjar- og sveitarfélög á landinu. Það má náttúrlega setja svona reglur og láta gilda jafnt yfir alla, en koma þessu þannig fyrir, að það snerti bara einn, og annan ekki. Ef litið er á tekjuöflunarleiðir frv., þá sér maður, að hlutfallslega langmestur hlutinn af þessum gjöldum er greiddur úr Reykjavík. Af hverju sem það er, því er það alkunnugt, þótt ekki sé farið eftir því, hvaða tollar séu innheimtir hér eingöngu, að verzlun er hér langmest, og af verðtolli þykist ég vita, að mjög mikið komi á Reykjavík og nokkra stærstu kaupstaðina, og a. m. k. er þetta ekki sambærilegt með stærstu kaupstaðina og sveitirnar. Sveitalífið er þannig, að það er fleira, sem menn hafa þar af sínum búum sér til viðurværis, og það er yfrleitt mikið meira, sem kaupstaðabúinn þarf að sækja í verzlanirnar, og reynslan er alstaðar sú, að því stærri sem bæirnir eru, því dýrara er að lifa þar; verzlunin verður örari, og menn láta meira út af peningum og hafa þá ef til vill möguleika til að afla meiri peninga. Af þessu leiðir það, að gjöld, sem lögð eru á verzlun, og ef til vill sérstaklega þau gjöld, sem lögð eru mest á dýrari muni, sem verzlað er með, leggjast alltaf mest á fjölmennari bæi. Þess vegna er enginn vafi á því, að tekjuöflun 1. gr. lendir hlutfallslega miklu meira á Reykjavík en öðrum kaupstöðum. Á hinn bóginn eru svo aftur tekjur, sem þannig er aflað, að þær koma að nokkru leyti jafnmikið til Reykjavíkur og annara staða, og renna að nokkru leyti í sjóð, sem þannig er umbúið, að það er ekki gert ráð fyrir, að Reykjavík muni njóta hans, a. m. k. sennilega ekki í náinni framtíð, og ég get tekið undir með hv.flm. og sagt, „vonandi ekki í bráð“, þótt ég skuli ekki segja, hversu fljótvirkar allar þær „maskínur“ eru, sem stjórnarfl. hafa í fullum gangi til þess að koma Reykjavík á kné. Um tekjuöflun 11. gr. er ekki að ræða. Það er vitanlegt, að svo og svo mikið af þeirri starfsemi, sem fram fer við síldarverksmiðjurnar, er af völdum Reykjavíkur og manna hingað og þangað af landinu, en þær tekjur renna eingöngu í örfáa bæjarsjóði. Að því er snertir tekjuöflun 10. gr. er það svo, að langtekjuhæsta verzlunin, vínverzlunin, er að langmestu leyti kostuð af þeim stöðum, þar sem útsölur eru, og það er mikið bol fyrir Reykjavík, hvað hún ber mikið af þessum skatti, og þessar 100 þús. kr., sem þarna eru áætlaðar, eru ekki hátt áætlaðar eftir seinasta landsreikningi. Mér finnst þess vegna, að þetta fagra og slétta yfirborð, þar sem enginn munur er gerður á landsins börnum, sé í raun og veru lítið annað en sauðargæra yfir eitthvað annað, sem þarna er undir. Það má náttúrlega búa til frv., þar sem lagt er á alla jafnt, það mætti t. d. leggja skatt á sauðfjáreign manna til sjávar og sveita, og úthluta svo jafnt eftir smálestatölu skipa á öllu landinu. Það mætti standa upp með helgisvip, eins og hv. 1. þm. Eyf., og segja, að enginn munur sé gerður á, allir eigi að borga þetta jafnt og allir eigi að fá það jafnt, hvar sem þeir eru á landinu, en því er hagað svo lævíslega, að einn borgar og annar fær. Ég er ekki að segja, að þetta sé svona, ég tók þetta grófa dæmi til að sýna, hve langt má fara með fögrum orðum til þess að ná ákveðnum tilgangi. Og þetta frv. stefnir í þessa átt, þó að það sé ekki eins gróft útfært og í þessu dæmi. - Svo get ég ómögulega fallizt á, að það sé heppileg vinnuaðferð, ef bæði þau frv., sem um þetta fjalla, verða afgr., svo að til verði tvenn lög um þetta. Ég vil skjóta því til hv. nefndar, hvort hún vildi ekki tala sig saman um þessi tvö mál, ég er alveg sammála hv.flm. um ákveðið um jöfnunarsjóðinn og nokkra af tekjustofnunum líka, svo að ég held, að það þyrfti að steypa frv. saman. Hv. þm. sagði, að Reykjavík mætti vel við una að þurfa ekki á því að halda að fá fé úr verðjöfnunarsjóði. Ég játa, að það getur verið rétt, en hv.þm. veit, að það er ekki hægt að verja þetta á þeim grundvelli, að það sé til hagsmuna fyrir Reykjavík.

Hún þarfnast réttar eins og aðrir

. Ég skal ekki fara út í það, hvort Reykjavík hafi mikinn fjárhagslegan hagnað af að vera í bandalagi við ríkið. Ef það er skoðað frá sjónarmiði bæjarsjóðs og ríkissjóðs, þá er það dæmi nokkuð ljóst. Ef Reykjavík væri laus við þau gjöld, sem hún hefir af öðrum hlutum landsins, þá væri hægt að lifa hér sældarlífi, og allir hefðu nóg að gera.

Því er þá Seltjarnarnesið ekki sérstakt ríki?

Ef litið er á það frá sjónarmiði opinberra sjóða, þá yrði það fyrirtaks ríki, en þá yrði að gera ráðstafanir til að banna mönnum að flytja þangað, því að landsmenn mundu streyma þangað, og ég vona, að hv.þm., sem er höfundur hugmyndarinnar um byggðaleyfi, taki vel í það, ef fram koma till. um, að einhver slík ákvæði þurfi að setja, einmitt vegna þess, að hér hefir safnazt of mikið fólk. Ef miða á við þær stofnanir, sem Reykjavík hefir, eins og aðrar höfuðborgir, þá mætti athuga það víðar á landinu. Ég býst t. d. við, að Siglufjörður, sem séð er sérstaklega vel fyrir með þessu frv., hafi útsvör af mönnum, sem starfa þar við ríkisfyrirtæki. Ég vil svo að lokum ítreka það, sem ég hefi sagt, að hv.n. athugi frv. hv.Nd. ásamt þessu, því að ég tel nauðsynlegt að greiða úr þessu máli.

*Flm. (Páll Hermannsson): Það eru að nokkru leyti viss tengsl milli þessa frv. og frv. um búnaðarbankann, sem umræðulaust var vísað til n. í hv. deild í gær. Í frv. er sem sé gengið út frá því, að breyta þannig stjórn Búnaðarbankans, að framvegis verði þar ekki nema einn bankastjóri. Hinsvegar er gert ráð fyrir því í l. um Kreppulánasjóð frá 1933, að eftir að sjóðurinn hefir lokið útlánastarfsemi sinni, skuli stjórn Búnaðarbankans annast um stjórn kreppulánasjóðs. Menn sjá það náttúrlega, að ef horfið er að því ráði, að fækka bankastjórum Búnaðarbankans úr þremur í einn, þá víkur því nokkuð öðruvísi við, en auk þess hafa verið uppi mismunandi raddir um það, hvernig heppilegast væri að haga stjórn kreppulánasjóðs, og hér er gengið út frá, að henni bæri að haga þannig framvegis, að sinn maður frá hverjum banka landsins hefði með höndum stjórn þessara mála. Náttúrlega mætti færa ýmislegt fleira fram sem ástæðu fyrir því, að stungið er upp á þessari breyt., en ég sé ekki frekari þörf á því, nema umræður hefjist verulega um málið. Ég legg svo til, að þessu frv. verði vísað til hv. landbn. að þessari umræðu lokinni.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég sé, að í þessu frv. er gert ráð fyrir framkvæmdarstjóra fyrir sjóðinn auk stj. Ég hélt satt að segja, að það þyrfti ekki sérstakan framkvæmdarstjóra fyrir sjóðinn og það starf, sem þarf að vinna, sem er eingöngu skrifstofustarf; ég hélt, að það yrði unnið af starfsmönnum Búnaðarbankans. - Ég vil aðeins benda á þetta, áður en málið fer til n., og ég vænti þess, að n. athugi, hvort hér er þörf á sérstökum framkvæmdarstjóra, sem fengi sennilega nokkuð há laun, til þess að annast þessa afgreiðslu, þar sem búið er að veita lánin og ekki er annað að gera en innheimta vexti og afborganir.

*Pétur Magnússon: Eins og hv.flm. sagði, eru viss tengsl á milli frv. á þskj. 88 og 89, en þó eru þessi tengsl fremur óbein en bein. Ég vona, að hæstv. forseti taki það ekki illa upp, þó að ég viki að hinu frv., af því að það var ekkert rætt í gær. Ég álít, að sú breyt., sem þar er farið fram á að gera á stjórn Búnaðarbankans sé réttmæt og sjálfsögð. Ég hefi satt að segja alltaf verið þeirrar skoðunar, að stjórnarfyrirkomulag Búnaðarbankans væri mjög óheppilegt. Það liggur í hlutarins eðli, að stjórn bankans hlýtur að hvíla á aðalbankastjóranum; það er hann, sem ber ábyrgð á stjórn bankans, og þessir tveir aðstoðarbankastjórar geta leyst ýms störf af hendi, sem við koma rekstri og stjórn bankans, en að öðru leyti geta þeir ekki á neinn hátt haft aðstöðu til þess að marka þar neina línu, og auk þess sem þeir hafa ekki aðstöðu til þess að bera ábyrgð á rekstri bankans, sem ef til vill hefir upphaflega verið ætlazt til að einhverju leyti, að hvíldi á þeim, þá vil ég segja, að sú ábyrgð verði enn minni fyrir það, að þeir eru tveir, þannig að störfin skiptast á milli þeirra, svo að þeir fylgjast verr með öllu því, sem gerist í bankanum heldur en ef aðstoðarbankastjórinn væri aðeins einn og liti eftir öllu með aðalbankastjóranum. Og ég held, að þetta gæti orðið til þess, að þessi aðstoðarmaður, hvort sem hann er nefndur gæzlustjóri eða aðstoðarbankastjóri, finni til einhverrar ábyrgðar. Ég get a. m. k. í höfuðatriðunum lýst yfir fylgi mínu við þetta frv. um Búnaðarbankann. Að vísu er einstaka atriði í frv., sem getur orkað tvímælis, en það verður tækifæri til að athuga það í nefndinni. Aftur á móti verð ég að játa það, að mér er engan veginn ljóst, á hverjum rökum þær till. eru reistar, sem fram koma í frv. á þskj. 89, um breyt. á stjórn kreppulánasjóðs. Ég verð að játa, að ég er jafnófróður um þetta, eftir að hv.flm. hefir reifað málið, því að mér fannst hann ekki gera grein fyrir því, hver nauðsyn knýr til þess að koma þessu stjórnarfyrirkomulagi á kreppulánasjóðinn, sem gert er ráð fyrir í frv. Eins og hv.þdm. er kunnugt, er lánveitingum kreppulánasjóðs lokið fyrir meira en ári síðan. Þar er því ekki um neitt annað að ræða en venjulegt innheimtustarf. Náttúrlega geta komið þar fram vafaatriði eins og gefur að skilja; t. d. er oft álitamál, hvenær á að ganga að eignum og hvenær á að gefa frekari gjaldfrest, en ég held, að það sé venjulega ekki meira vandamál en svo, að það ætti að vera óhætt að trúa þeim manni, sem falin er stjórn Búnaðarbankans, fyrir því að ráða fram úr slíkum vafamálum, sem kunna að koma fyrir í kreppulánasjóði. Ég get ekki betur séð en að till. þær, sem hér eru gerðar, séu afturför. Það liggur í augum uppi, að það er ekki hentugt fyrirkomulag, að setja til forstöðu yfir stofnun menn, sem ekki er einu sinni líklegt, að hafi tækifæri til að hafa nokkurn sameiginlegan skrifstofutíma. Það er ætlazt til, að einn verði frá Landsbankanum, annar frá Útvegsbankanum og oddamaðurinn frá Búnaðarbankanum. Eftir því sem störfum kreppulánasjóðs er nú farið, geri ég ekki ráð fyrir að þessir þrír stjórnendur mundu koma saman daglega eða hafa ákveðinn skrifstofutíma. Svo framarlega sem afgreiðslan verður áfram í Búnaðarbankanum, og ég tel það sjálfsagt, að það verði, því að ég álít, að það sé til hagsbóta fyrir Búnaðarbankann og kreppulánasjóð að hafa þetta saman, þá hlýtur þetta að vera framkvæmt þannig, að bankastjórinn í Búnaðarbankanum verði að leysa af hendi þá daglegu afgreiðslu, sem nauðsynlegt er að inna af hendi í kreppulánasjóði. Og það eru litlar líkur til þess, að hann færi í hvert skipti að kalla saman þessa tvo meðstjórnendur til þess að leggja malið fyrir þá. Ennfremur mundi þetta fyrirkomulag án efa gera afgreiðsluna heldur þunglamalega. Ef forsvaranlegt er að lata einn bankastjóra stjórna Búnaðarbankanum, þá er ekki síður forsvaranlegt að láta hann stjórna innheimtustarfseminni í kreppulánasjóði. Að því er snertir þá breyt., að setja framkvæmdarstjóra fyrir kreppulánasjóð, vil ég taka það fram, að mér er algerlega óskiljanlegt, hver meiningin er með því, að setja fyrst þriggja manna bankastjórn yfir þessa innheimtustarfsemi og svo framkvæmdarstjóra fyrir þessa sömu innheimtustarfsemi. Ég get ekki séð, að hér sé um að ræða neitt annað en venjulegt afgreiðslustarf, og það liggur í hlutarins eðli, að það fer bezt á því, að starfsmenn Búnaðarbankans eða þeirrar stofnunar annarar, sem kynni að verða falin innheimtan, hafi þetta starf með höndum, og ég skil alls ekki, hver nauðsyn knýr til þess að setja sérstakan framkvæmdarstjóra yfir þetta starf undir því fyrirkomulagi, sem ætlazt er til, að komið verði á, og raunar, þótt haldið yrði því fyrirkomulagi, sem er. Ég skil ekki, hvert starf þessa framkvæmdarstjóra ætti að vera annað en venjulegt skrifstofustarf. Allar bindandi ákvarðanir fyrir kreppulánasjóð á stjórnin að taka, t. d. hvort ganga á að veðum, hvort gefa skuli gjaldfrest, hvort skrifa skuli af skuldum o. s. frv. Mér þætti æskilegt, áður en málið fer til 2. umr., að hv.flm. lofaði okkur þdm. að heyra, á hverju þessi breyt. er byggð.

*Flm. (Páll Hermannsson): Eins og sjá má af grg. frv., þá er það flutt fyrir tilhlutun landbrh. Það, sem ég sagði um það, er þó allt á mína ábyrgð, en ekki hans. Ég verð að segja eins og mér finnst vera, að ég tel það skipta litlu máli, hvað framkvæmdastjóri sjóðsins er nefndur; aðalatriðið er, að hans sé þörf, eins og mér virðist óneitanlega vera, eins og starfssvið kreppulánasjóðs er nú orðið. Útlán úr sjóðnum munu nú vera um 10 millj. króna, svo að árleg innheimta hlýtur að vera töluvert mikið og erfitt verk. Og þegar fram líða stundir, gæti ég ímyndað mér, að hún yrði þó töluvert erfiðari en hún þó er nú, og til þess að sannfærast um það, þarf ekki annað en athuga veð þau, sem sjóðurinn hefir, og einnig útlánstímann. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að störfum kreppulánasjóðs væri lokið fyrir ári síðan. Þetta er að sumu leyti rétt. Það er lokið útlánstíma þess kreppulánasjóðs, sem byggður var á lögum nr. 78 frá 1933. En mér skilst, að kreppulánastarfsemin hafi töluvert fært kvíarnar út síðan, a. m. k. hefir allmikið fé verið lánað úr kreppulánasjóði til bæjar- og sveitarfélaga, sem ég fæ ekki betur séð en að heyri einnig undir þetta frv. Annars hefir kreppulánastarfsemin þanizt út miklu meira en gert var ráð fyrir, þegar lögin um kreppulánasjóð voru fyrst sett, og jafnframt fjarlægzt að töluverðum mun sína upphaflegu hugmynd, því að í eðli sínu er kreppuhjálp til bæjarfélaga t. d. allfjarskyld kreppuhjálp til bænda. Þegar hv. 2. þm. Rang. fer að athuga þetta mál betur en hann virðist hafa gert, þá trúi ég ekki öðru en að honum skiljist, að það fer ekki vel saman, að bæta störfum á stjórn Búnaðarbankans, um leið og bankastjórunum er fækkað svo, að aðeins einn á að verða eftir, en því mun vart verða í móti mælt, að störf þau, sem af kreppulánasjóði myndu leiða fyrir hann, myndu auka störf hans að miklum mun. Þá getur mér dottið í hug, að það muni vera töluvert vinsælla starf að úthluta peningum úr kreppulánasjóði en innheimta þá aftur, og það jafnvel þó að kreppuhjálpin hafi verið mörgum hagkvæm, þar sem stórar upphæðir voru strikaðar út og það, sem eftir var af skuldunum, fært yfir í föst og hagkvæm lán. Ég get því haldið, að það yrði erfitt fyrir Búnaðarbankann að annast þessa innheimtu, og ekki sízt þegar bankastjórinn er aðeins orðinn einn. Þá finnst mér og ekki nema rétt, að allir aðalaðiljarnir, sem þetta kreppulána „væsen“ kemur mest við, hafi sína íhlutun um stjórn sjóðsins, enda þótt það komi ríkissjóði að sjálfsögðu mest við, hvernig fer um stjórn hans.

*Pétur Magnússon: Mér skilst, að það séu aðallega tvenn rök, sem hv.flm. færir fram fyrir þessari breyt. n stjórn kreppulánasjóðs. Annarsvegar heldur hann því fram, að stjórn Búnaðarbankans muni eiga erfiðara með að leysa af hendi störf þau, sem kreppulánasjóðnum fylgja eftir við bankastjórinn sé orðinn einn. Þessu er því fyrst til að svara, að samkv. frv. um breyt. á l. Búnaðarbankans á bankastjóri hans ekki að vera einn um stjórn bankans, heldur á gæzlustjóri, skipaður af ráðh., að annast stjórn bankans ásamt bankastjóra. Hvað snertir þessa tvo meðstjórnendur, sem bankastjóri Búnaðarbankans á að fá frá hinum bönkunum, til þess að annast stjórn kreppulánasjóðs, þá er ég helzt þeirrar skoðunar, að þeir létti lítið undir með störfin, heldur er mér nær að halda, að þeir verði til þess að vera honum starfið erfiðara, því að sjálfsögðu yrði að bera öll vafaatriði undir þá, og það yrði til þess að gera honum starfið umfangsmeira og stirðara. Þetta hljóta allir að skilja, sem eitthvað hafa fengizt við almenn opinber störf. Venjan er nefnilega sú, að það er oft léttara að framkvæma störfin upp á eigin spýtur en þurfa að bera sig saman við aðra. Annars er það svo, að eftir því sem nú er komið með kreppulánasjóð, þá er mjög lítið af störfum við hann, sem þurfa að koma til stjórnarinnar. Störfin eru mest venjuleg afgreiðslustörf, sem ganga „automatiskt“ í bankanum. Ég verð því að segja, að ef stjórn Búnaðarbankans hefir ekki verið um of hlaðin störfum með því að hafa á hendi lánveitingarnar úr kreppulánasjóði, þá er það sízt ofmikið á hana lagt, þó að hún þurfi að hafa eftirlit með innheimtunni. Þá er hitt atriðið, sem hv.flm. vildi láta skína í, að innheimta kreppulánanna myndi verða óvinsæl, og því gæti verið heppilegt fyrir Búnaðarbankann að vera lausan við hana. Það er að sjálfsögðu rétt, að það er alltaf óvinsælt verk, að krefja inn skuldir, og ekki sízt hjá þeim mönnum, sem eiga erfitt með að borga. En að það sé nokkur ástæða til þess að fara að dreifa óvinsældunum með því að koma á þessu þunglamalegu skipulagi, fæ ég hreint ekki seð. Ég tel það þvert á móti slíkar fjarstæður, að ég trúi því ekki ennþá, að hv.flm. sé alvara með það. Þá sagði hv.flm., að sér væri sama, hvað sá maður væri kallaður, sem sæi um innheimtuna; það skipti engu máli, hvort hann væri kallaður framkvæmdastjóri eða eitthvað annað. Þetta má vel vera. En það, sem skiptir máli í þessu tilfelli, er, hvort binda á starfssvið þessa manns við þetta eina starf. Það er að sjálfsögðu mikið atriði fyrir hverja stofnun, að geta notað starfsmenn sína sitt á hvað, eftir því sem störfin kalla að. Það er því þetta, að binda þennan mann við þetta eina ákveðna starf, sem ég tel óheppilegt, en ekki hitt, hvort hann er kallaður framkvæmdastjóri eða eitthvað annað. Að endingu vil ég svo segja það, að rökfærsla hv.flm. var á þann veg, að hún verkaði ekki á mig. Ég var engu nær um nauðsyn málsins en ég var áður.

*Flm. (Páll Hermannsson): Á þingi 1935 voru sett lög um heimild til að fyrirskipa útrýmingarböðun um land allt. Þá voru að vísu skiptar skoðanir um það, hvort þetta væri heppilegasta leiðin til útrýmingar fjárkláðanum. En þessi heimild hefir eigi verið notuð, enda hefir heilsufar fjárins verið þannig síðan víða um land, að slíkt hefir ekki þótt fært. Þetta frv. gengur í þá átt, er sumir hneigðust fremur í 1935, að fram skuli fara góðar þrifabaðanir. Margir ætluðu þá og ætla enn, að þær muni duga, ef þær eru vel framkvæmdar. Hinsvegar kemur frv. alls ekki í veg fyrir, að fram geti farið útrýmingarböðun, þegar fært þykir. En ég álít, að hina leiðina verði að fara, eins og stendur. Annars er frv. ljóst og skýrt með grg. Legg ég til, að því verði að lokinni umr. vísað til landbn.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég get tekið fram, að ég er meðmæltur þessu frv. og tel það til bóta. Ég álít, að ekki komi til mála, að þetta frv., ef að l. verður, tefji á neinn hátt fyrir útrýmingarböðun, þegar fært er að láta hana fara fram. Kvað hv.flm. linlega að orði, en sagði, að frv. yrði engan veginn til að útiloka, að útrýmingarböðun færi fram. En ég lít svo á, að þetta frv. komi alls ekki í staðinn fyrir útrýmingarböðun, enda er gert ráð fyrir því, að stj. annist um það, strax og fært verður að láta útrýmingarböðun fara fram, þar sem mest er þörfin. Ég játa, að eins og sakir standa nú, er ekki fært að láta fara fram útrýmingarböðun á þessu svæði, sem Deildartunguveikin er að gera vart við sig. Ég get tekið það strax fram, að ég álít, að þessi l. bæti að einu leyti um það ástand, sem nú er. Áður en l. um útrýmingarböðun gengu í gildi, greiddi ríkissjóður jafnan baðlyf í annað baðið, þar sem tvíbaðað var. En nú hefir ríkisstj. neitað að greiða nokkurn hluta baðlyfja, en samkv. 5. gr. er hér gert ráð fyrir, að framvegis skuli baðlyf greidd úr ríkissjóði, þar sem tvíbaðað er. Mér þykir þetta ekki nógu fast að kveðið og álít rétt að bæta því við þessa gr., að ákveðið nái einnig til þeirra, sem hafa orðið að tvíbaða á þessum vetri vegna fjárkláðans. Ég álít þetta mjög vel framkvæmanlegt, þar sem fyrir liggur í fjárl. þetta ár, að ég ætla, 24 þús. kr. til útrýmingarböðunar, og mætti taka þá upphæð, sem ekki er notuð í þeim tilgangi, til þess að greiða þetta. Þessu mætti koma þannig fyrir, að hreppsnefndir gefi vottorð um það til ríkisstj., að tvíböðun hafi farið fram, og gefi jafnframt upp fjártöluna á viðkomandi bæjum. - Ég vona, að landbn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, taki þetta til athugunar og reyni að kippa þessu í liðinn. Þá vildi ég aðeins lauslega minnast á einstök atriði í frv. - Ég tel það líka til skaða í frv., að hreppsnefndir og bæjarstjórnir skuli eiga að skipa skoðunarmenn við fjárkláðann. Hingað til hefir það verið svo, að sýslumenn eða lögreglustjórar hafa skipað skoðunarmenn, og hreppstjórar hafa haft eftirlit með því, að skoðunin færi fram á réttum tíma, og ég held, að réttara sé að fela þeim þetta heldur en hreppsnefndunum. Aftur á móti sé ég ekkeri því til fyrirstöðu, að hreppsnefndir og bæjarstjórnir ráði þá menn, sem hafa eiga eftirlit með boðun í hverjum hreppi. - Þá tel ég það nauðsynlegt, að í 5. gr. sé ákveðin hámarksupphæð launa þeirra eftirlitsmanna, sem starfa að þessu, í staðinn fyrir að þar er talað um „hæfilega þóknun“, og svo ekkert sagt um það, hver eigi að meta hana. - Hér er talað um það, að eftirlitsmaður sá, sem um ræðir í l. um útrýmingarböðun, skuli skipa fyrir í þessu máli. En hver greiðir honum fyrir það starf hans“ Ég veit, að það er sýslusjóður, sem á að greiða honum fyrir útrýmingarböðun, en hver á að greiða honum fyrir þetta starf, sest ekki í þessu frv., en einhverja þóknun þarf hann að fá fyrir það. - Í 6. gr. er talað um, að tafarlaust skuli segja eftirlitsmanni frá því, ef vart verður við kláða. En hvaða eftirlitsmaður er það? Þeir eru nú orðnir margir eftirlitsmenn við útrýmingarböðun, við kláðaskoðun og við þrifabaðanir. En hér er ekkert talað um það, hvaða eftirlitsmanni skuli tilkynna þetta, og þyrfti því að vera skýrara tekið fram um það. Ég hefi aðeins drepið á þessi atriði n. til athugunar, og vona ég, að hún taki uppástungur mínar til greina, því að ég tel þær heldur til bóta. Ég sé það nú, að eftir þessu frv. eiga l. um útrýmingu að standa eins og áður hefir verið, og ég tel það sjálfsagt, að ef þetta reynist ekki fullnægjandi, sem ég því miður geri mér ekki vonir um, þá verði gripið til heimildarinnar, sem gefin er í þessum útrýmingarlögum, undir eins og fært þykir.