Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Mjer þykir óþarfi að ræða þetta mál mikið nú, eins og það liggur fyrir. Það hefir verið gert rækilega áður, bæði um sjálft frv. og brtt. Eins og nál. ber með sjer, hefir meiri hluti nefndarinnar fallist á, að frumvarpið verði samþ. nú, eins og það kemur frá háttv.Ed. En það er ekkert talað um þær breytingar, sem gerðar hafa verið á frv., í nefndarálitinu, og skal jeg því geta þeirra helstu. Þá er fyrst breyting á 11. gr. frv., fækkun á launaflokkum sýslnanna. Það kom tillaga fram um þetta hjer í Nd., en var feld með miklum mun atkvæða. Nefndin sá hins vegar ekki, að ástæða væri til að gera hana að ágreiningsefni. Sjerstaklega af því, að aðrar leiðir eru til að jafna þennan mismun, t. d. að veita þeim mun minni skrifstofukostnað en annarsstaðar. Þá er og önnur lítil breyting við þessa sömu grein, viðvíkjandi aukatekjunum. Það hefir verið bætt inn í greina, til að ákveða nánar, innheimtulaunum af tollum og útflutningsgjöldum. Þá er næst sú breyting gerð á 12. gr., að ritfje landlæknis er numið burtu. Sömuleiðis hefir ritfje biskups verið numið burt í 22. gr. Aftur hefir fjárveitinganefnd Ed. lagt til og það verið tekið upp, að það skuli goldið samkvæmt reikningi. Nefndinni fanst heldur ekki ástæða til að gera ágreining út af þessu atriði. Hún trúir þessum mönnum vel til þess að gefa sanngjarnan reikning. Þá hafa ekki verið gerðar breytingar á frv. fyr en við 33. gr. - Þá er fyrst, að felt hefir verið úr greininni 1. okt 1914. - Þetta virðist vera rjett, því það er skýrt tekið fram á öðrum stað í greininni, að miðað skuli við haustið 1914, en ekki við júlímánuð 1914. Þessi breyting hefir því engin áhrif á verðstuðulinn. Þá hefir því líka verið bætt inn í þessa grein, að launauppbót skuli líka fá allir þeir, sem eftirlauna njóta samkvæmt eftirlaunalögunum. - Þetta var að nokkru gert í samráði við nefndina í Nd. En hv.Ed. hefir ekki gengið lengra en þetta, að það nær ekki til annara starfsmanna, sem hafa eftirlaun á annan hátt en samkvæmt eftirlaunalögunum. Þá hefir enn fremur verið felt úr sömu grein, að þessi uppbót gildi að eins til 1925. Meiri hluti nefndarinnar gat fallist á þetta, og get jeg um það vísað til þess, sem áður hefir verið sagt. Enn fremur hefir verið felt úr 33. gr., að miðað skuli við verðlag í fjórum aðalkaupstöðum landsins, og sett Reykjavík í staðinn. Eftir atvikum sá nefndin ekki ástæðu til að gera þetta að ágreiningi milli deilda, enda taldi hagstofustjóri hitt mjög erfitt. Líka er á það að líta, að flestir embættismenn eru búsettir í Reykjavík. Það virðist því rjettara að miða við þann verðstuðul, sem gildir fyrir þá, heldur en vöruverð í fjórum aðalkaupstöðum landsins. Þá er loks í sömu gr. gerð sú breyting, að uppbótin til presta, sem ekki er skylt að búa í kaupstað eða verslunarstað, er færð upp úr helmingi upp í tvo þriðju launauppbótar. - Þetta er að vísu breyting, sem skiftir talsvert miklu máli. En þó fjelst meiri hluti nefndarinnar á, að sanngjarnt væri að gera ekki meiri mun á þeim og prestum, sem búa í kaupstað, en hjer er gert. Þá eru hjer nokkrar brtt. frá einstökum þingmönnum og skal jeg minnast lauslega á þær og afstöðu nefndarinnar til þeirra. Fyrst er brtt. á þgskj. 851, við 7. gr. frá hv.þm. Mýra. (P. Þ.). Fer hún fram á, að 7. gr. falli burt. Nefndin fjelst á þessa breytingu, enda er hún sjálfsögð. Það er að eins af misgáningi, að gr. var ekki feld burt, því í frv. stjórnarinnar var gert ráð fyrir sameining embætta, en nú er hún horfin. Þá er brtt. á þgskj. 825, við 9. gr., að á eftir henni komi ný grein, þar sem skrifstofustjóra Alþingis er bætt inn í frv. - Þessi till. ber það með sjer, að hún nær vafalaust samþykki hjer í hv. deild. Og nefndin býst heldur ekki við, að háttv.Ed. geri hana að neinu ágreiningsatriði. Annars eru óbundin atkvæði um tillöguna í nefndinni. Næst er brtt. á þgskj. 873, við 12. gr., að bætt sje inn í frv. Hólslæknishjeraði, sem er nýstofnað með lögum, eins og kunnugt er. Þessi tillaga er því ekki nema sjálfsögð, og nefndin álítur, að hjeraðinu hafi verið skipað niður í rjettan launaflokk. Þá koma brtt. á þgskj. 855 og 838. Þessar brtt. hafa áður verið samþ. hjer í hv. deild og fara fram á að færa læknishjeruð milli flokka. - Um þetta áskilja nefndarmenn sjer óbundin atkvæði. En eins og sjest í nefndarálitinu, þá láta nefndarmenn þess getið, að þó þeir hafi áður greitt till. atkvæði sitt, sem feldar hafa verið í hv.Ed., þá muni þeir ekki gera það nú, til þess að gera ekki ágreining milli deilda. Þá er brtt. á þgskj. 836, frá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), við 33. gr., að saman lögð laun og dýrtíðaruppbót dómenda í hæstarjetti megi nema 10,500 krónum. Það hefir áður komið fram till. um, að í stað 9,500 kæmi 10,500 kr., en var feld hjer í Nd. En sú breyting gilti alment, en þessi nær að eins til hæstarjettardómara. En þó áleit nefndin, að till. mundi ekki fá byr í háttv.Ed., og sjer hún sjer því ekki fært að mæla með henni. Þá er enn fremur brtt. á þgskj. 847, við 33. gr., frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og háttv.þm. Borgf. (P. O.). Hún fer fram á það, að setja aftur inn í frv. þau ákvæði, sem háttv.Ed. feldi burtu, fyrst að launauppbótin skuli greidd fyrst um sinn til ársloka 1925, að í staðinn fyrir Reykjavík komi í fjórum aðalkaupstöðum landsins, og enn fremur að uppbótin til presta, sem ekki er skylt að búa í kaupstað, skuli færð niður úr 2/3 niður í hálfa launauppbót. Háttv. flutningsmenn hafa ekki athugað, að það þarf að breyta a-lið, því hann fellur ekki inn í frv. - Annars hefir áður verið rætt um þetta. Jeg vil ekki fara að taka það upp aftur. En ef færðar verða fram einhverjar nýjar ástæður, þá skal þeim verða svarað. - Viðvíkjandi breytingunni um fjóra kaupstaðina, þá vill nefndin ekki ganga inn á að setja það aftur inn í frv., með fram af því, að hún býst við, að hv.Ed. haldi fast við sitt. Sama er að segja um launauppbótina til presta. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið. En jeg vænti þess, að hv.þm. fari ekki að telja fram sömu ástæður og áður hafa verið nefndar, svo að umræður verði ekki lengri en þörf er á.

Gísli Sveinsson Jeg vildi að eins segja örfá orð út af brtt., sem jeg ásamt mörgum fleiri háttv.þm. ber fram, á þgskj. 825 Fer hún fram á það, að ný grein komi í frv., er segir fyrir um það, að skrifstofustjóri Alþingis skuli og launaður samkvæmt launalögum. Eins og hv.þm. sumum mun kunnugt, þá kom það til atriða á þingi, bæði til nefndarinnar og fleiri háttv.þm., að skrifstofustjórinn yrði líka tekinn með í þetta frv. En eftir því, sem fram kom í nefndunum í báðum deildum, þótti það ekki tiltækilegt, eins og ákvæðið hljóðaði þá, því að þingmenn hafa talið sjálfsagt og heppilegast, að þingið hefði um þennan starfsmann æðsta vald, eins og um aðra starfsmenn Alþingis. En með því ákvæði, sem brtt. þessi leggur til, er að engu skert fullveldi Alþingis um þetta mál, þar sem gert er ráð fyrir, að forsetar Alþingis í sameiningu skipi skrifstofustjórann. Með því er unnið það, sem menn hafa viljað láta standa, að Alþingi hefir aðalvaldið, en manninum er launað samkvæmt launalögunum. Eins og menn sjá, eru launin ákveðin 4000 kr. í upphafi, og hækkandi upp í 5000 kr. Er það einu þúsundi lægra en laun skrifstofustjóra stjórnarráðsins. 2. brtt. er bein afleiðing af þessari, og fer því fram, að numin sje úr gildi ein málsgrein úr þingsköpum Alþingis. Er það ákvæðið um laun og ráðningu skrifstofustjórans. Hjer eftir verður embættið veitt sem æfistarf, samkvæmt þeim reglum, sem gilda um aðra embættismenn. Mjer þykir ekki þurfa að segja fleira um þessa till., því að víst má telja, að hún gangi í gegnum hv. deild og þingið alt, þar sem með þessu orðalagi er numið burtu það er áfátt þótti.

Einar Arnórsson Jeg á hjer brtt., á þgskj. 886 er ekki virðist hafa fundið fulla náð fyrir augum háttv. nefndar. Eins og kunnugt er, mega laun og dýrtíðaruppbót saman lögð, eftir frv. því, sem hjer liggur fyrir, verða 9500 kr. Þar af leiðir, að dómendur hæstarjettar geta ekki hærra komist, nema dómsforseti, sem fær 10 þús. kr. laun, en þá enga dýrtíðaruppbót. En af því leiðir aftur það, að menn, sem hæfir eru, munu ekki fást, því að það er þeim peningatap. Enn fremur er gert ráð fyrir því í greinargerð stjórnarinnar við hæstarjettarfrv., að þeir megi ekki gefa sig við neinn öðru, ekki gegna öðrum störfum utan embættis síns. En af því leiðir, að þeir, sem hæfir eru, fara sumir þangað, sem þeir hafa föst hærri laun, en aðrir þangað, sem þeir hafa svipuð eða jöfn föst laun, en auk þess er í lófa lagið að vinna sjer inn talsvert fje utan hjá. Afleiðingin yrði því sú, ef óbreytt stæði ákvæðið um laun dómenda hæstarjettar, að góðir menn fengjust ekki í þennan rjett. En það tel jeg með öllu ómögulegt fyrirkomulag, og þess vegna ber jeg fram þessa brtt., sem er svo hógvær, sem mest má verða. Háttv. deild sker nú úr með atkvgr., hvort hún vill gera þennan dómstól vel úr garði eða ekki, hvort hún vill samþykkja lög um hæstarjett, án þess að sjá honum fyrir dómendum.

Þorleifur Jónsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þgskj. 855. út af því, að hv.Ed. færði Hornafjarðarlæknishjerað í annan launaflokk. Það hafði verið samþykt hjer í deildinni, að Hornafjörður skyldi vera í hæsta launaflokki, svo að jeg veit ekki, á hverju hv.Ed. hefir bygt það, að rifta þessu aftur. Jeg held, að það sje í raun og veru alveg rangt, ef menn þekkja til að setja Hornafjarðarhjerað í lægri launaflokk en ýms hjeruð, sem eru í hæsta launaflokki. Skal jeg nefna til dæmis tvö hjeruð. Hólmavíkurhjerað og Bíldudalshjerað. Býst jeg við, að þessi tvö hjeruð sjeu að mörgu leyti betri læknishjeruð og aðgengilegri bæði vegna hægðar og meiri íbúatölu en Hornafjarðarhjerað. Jeg held því, að þetta stafi af ókunnugleika, að háttv.Ed. heldur, að þetta sje gott hjerað. En þeir, sem til þekkja vita, að hjeraðið er erfitt. Það er löng strandlengja, margra daga ferð með miklum torfærum, þar sem stór vötn falla um hjeraðið. Auk þess er hjeraðið strjálbygt og því litlar aukatekjur. Samgöngur á þessum landshluta eru og mjög örðugar, eins og kunnugt er, og býst jeg því ekki við, að hjerað þetta muni þykja eftirsóknarverðara en ýms hjeruð í hæsta launaflokki, nema síður sje. Vænti jeg því, að hv. deild hjálpi mjer til að færa þetta aftur í samt lag sem það var í er það fór frá þessari hv. deild. Þarf jeg ekki að eyða fleiri orðum, en vænti, að hv. deild sýni fulla sanngirni í þessu efni.

Þorsteinn Jónsson Jeg hefi borið fram brtt. á þgskj. 838, sem fer í sömu átt og brtt. sú, er háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) hefir borið fram. Ed. hefir gert þá breytingu um Hróarstunguhjerað, að setja lækninn þar í 2. launaflokk. En í frv., er það fór frá hv.Nd., var sá læknir í hæsta launaflokki. Jeg tók það fram við 2. umr. launalaganna í þessari hv. deild, að læknafundurinn hefði lagt til, að þetta hjerað væri í hæsta flokki. En launanefnd setti það í 2. flokk, af því að aukatekjur læknisins þar voru dálítið hærri en þess flokks lækna, sem settir voru í hæsta flokk. Ástæður þær, sem jeg bar fram þá, þarf jeg ekki að endurtaka. En þar sem bæði læknafundurinn, sem ætla má að þessum hnútum sje kunnugastur, og hv. deild síðan, hafa litið svo á, að þetta hjerað eigi að vera í hæsta flokki, þá vona jeg, að hv. deild samþykki það nú aftur. Býst jeg við, að þessi breyting hafi komist inn í hv.Ed. vegna ókunnugleika. Þetta hjerað er eitt með erfiðustu hjeruðum landsins, og lengi var það, að enginn læknir fekst til hjeraðsins. En launanefnd hefir yfirleitt, eins og sjálfsagt er tekið tillit til þess, er um laun lækna er að ræða, hve hjeruðin eru erfið, sem þeir þjóna. Hafa mjer virst ýms hjeruð, er hún hefir sett í 1. launaflokk, ekki frekar eiga þar heima en Hróarstunguhjerað. Jeg þekki t. d. bæði Vopnafjarðarhjerað og Fljótsdalshjerað, og tel ekki ástæðu til að hafa þau í hærra flokki en Hróarstunguhjerað. Þessi hjeruð eru mjög sviplík því að aukatekjum, en Hróarstunguhjerað einna erfiðast yfirsóknar.

Sigurður Stefánsson Jeg þarf ekki að tala um viðaukatill. mína á þgskj. 843. Hv. frsm. (Þór. J.) er henni samþykkur, þar sem hún er eðlileg afleiðing af því, að Hólshjerað hefir verið samþykt. En mig langar að víkja fáum orðum að brtt. á þgskj. 847, og þá sjerstaklega e-lið hennar. Það er, eins og menn vita, afturganga frá fyrri umr. þessa máls hjer. Er það hin mesta furða, að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) skuli hafa þolinmæði til að vekja þennan draug upp á ný og sleikja hann svo rækilega. Það er þessi sífelda árás á þessa vesalings presta. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) þykist gera þeim vel til með því, að ætla þeim dýrtíðaruppbót. af því að stjórnin ætlaði þeim ekki nema 500 kr., og telur það sæmilegt í samanburði við það. Játa jeg það rjett vera, því að það var hreinasta smánaruppbót. Það er einlægt verið að endurtaka, að það sjeu svoddan hlunnindi fyrir presta að búa í sveit. Jeg get alls ekki fallist á. að það út af fyrir sig sje rjettmæt ástæða til að lækka dýrtíðaruppbót þeirra. Þegar litið er til þess, hvernig landbúnaðurinn er orðinn, þá hygg jeg, að menn hljóti að játa, að sömu erfiðleikarnir muni ganga yfir presta í sveit sem aðra bændur. Þessi bújarðahlunnindi prestanna eru svo langt frá því að vera nokkur hlunnindi, að þau eru stundum hin mestu óþægindi fyrir prestana. Það er orðið svo dýrt að reka þessar bújarðir prestanna, að það má telja frágangssök fyrir unga og efnalausa presta að reisa bú á þeim. Lögin eru þó víst líka samin fyrir ungu prestana sem smámsaman koma í embætti, en ekki fyrir þá eina, sem nú sitja í embættum. Það er vitanlegt, að landbúskapurinn hjer er orðinn mestmegnis einyrkjabúskapur, og má því nærri geta, hve þægilegt er ungum prestum að byrja búskap á stórum jörðum, enda eru þess dæmin í seinni tíð, að prestar hafa sama sem flosnað upp af góðum jörðum eftir skamman tíma, og jeg veit ekki betur en bændur hjer á þingi telji sömu hættuna vofa yfir landbúnaðinum, ef líku fer fram með dýrtíð og verkalaunahækkun og að undanförnu. Menn mega ekki einblína á þau hlunnindi, sem prestar höfðu áður af búskap í sveit, því nú eru þau orðin hverfandi. Samkvæmt þessum lögum eru prestarnir olnbogabörn ríkisins, settir miklu lægra að launum en aðrir starfsmenn þess, og samt þykir nokkrum hv.þm. sæmandi að klípa af dýrtíðaruppbót þeirra og láta þá fá að eins helming hennar móts við aðra embættismenn. Þá vil jeg og bæta einu við, sem sýnir hvað prestarnir eru illa staddir. Þessum stóru jörðum fylgja vanalega stór húsakynni; stundum eru þau svo fallin, að presturinn verður að reisa þau upp með hinum svo nefndu prestakallalánum, sem telja má ein verstu lán á voru landi og jafnan miklu minni en þarf til að byggja upp prestssetrin. Þó að presturinn, auk þeirra lána, sem heimtuð eru undan hans blóðugu nöglum, hafi lagt mörg þúsund krónur frá sjálfum sjer, þá fær hann ekki eyri fyrir þau framlög sín, er hann flytur frá jörðinni, á ekkert í húsinu, þótt hann hafi lagt í það tugi þúsunda, heldur verður hann að svara álagi ofan á alt saman, og það þótt hann hafi bætt jörðina stórum. Við þetta eru aðrir embættismenn lausir. En úr því að farið er nú að gera þennan mun á dýrtíðaruppbót sveitapresta og annara embættismanna, hvers vegna þá ekki að láta það ná til annara embættismanna, er í sveit búa? Af prestunum er líka tekið afgjald eftir jarðirnar, svo að þeir fá jörðina ekki fría. Það mætti líka alveg eins fara að ganga í grafgötur um það, hvaða embættismenn ættu hluti í sjávarútvegi, og draga af dýrtíðaruppbót þeirra, er tekjur hefðu af slíku. Það er sem sje kunnugt, að hjer í Reykjavík eru embættismenn, sem eiga stóra hluti í sjávarútvegi og öðrum gróðavænlegum fyrirtækjum, og sama má segja um suma embættismenn úti um land, er við sjó búa. Jeg segi þetta ekki til þess, að farið væri að framkvæma þetta, heldur til þess, að sýna ósamræmið hjá þeim hv.þm., og þar á meðal hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem altaf eru að eltast við þessi hlunnindi prestanna, sem þó hafa langminst launin. Jeg veit, að hv.Ed. lítur sanngjörnum og rjettlátum augum á þetta mál, og mun aldrei líða slíkt ranglæti, sem brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fer fram á, og ef því hv.Nd. ekki samþykkir frv., eins og það kom frá henni, þá mun frv. fara í sameinað þing. En slíkan flæking þykir mjer þetta frv. ekki eiga skilið fyrir þennan ómerkilega uppvakning.

Magnús Guðmundsson Jeg hefi ekki tekið eftir því fyr en nú, að með þessu frv. eru ekki numin úr gildi gömlu dýrtíðaruppbótarlögin. Leyfi jeg mjer því að koma með brtt., er ræður bót á þessu. Vona jeg, að nefndin gangi inn á þetta, enda hygg jeg, að sú hafi verið tilætlun hennar. Aftur á móti býst jeg við, að dýrtíðaruppbót fyrir síðara helming þessa árs verði greidd eftir núgildandi lögum til allra þeirra, sem ekki taka laun sín eftir nýju launalögunum. Brtt. mín kemur því inn í 34. gr. frv., á eftir orðunum „laun sóknarpresta“, og verður á þessa leið: ...... (Sjá A. 904).

Sveinn Ólafsson Það var víst hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), sem lagði nokkra áherslu á, að Hróarstungulæknishjerað yrði flutt úr 2. flokki í 3. flokk. Jeg vil nota tækifærið, þar eð jeg er kunnugur á þessum slóðum, til þess að lýsa því yfir, að mjer finst því skipað í þann stað, sem það eigi að vera á, og sje það fullsæmt af að sitja þar. Jeg get ekki fallist á, að það sje svo stórt eða örðugt yfirferðar, að það eigi að vera í 3. flokki, þegar nú er ráðgert að skifta út úr því Bakkahjeraði. Jeg vildi skjóta þessu fram, af því að jeg þykist vita, að ýmsir hv.þm. sjeu ekki kunnugir þar eystra. Hins vegar var það hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem kastaði smávægilegum hnútum að mjer, og bar hann mjer það á brýn, að jeg væri að vekja upp drauga, til þess að tefja fyrir framgangi málsins. Það mætti þá eigi síður segja, að hann gerði sjer far um að glíma við drauga. Hann mælir hjer á móti því, að færa frv. í þann búning, sem það hafði hjer úr deildinni. Ástæða hans móti c.-lið brtt. er sú, að hlunnindin, sem prestar hafi áður haft, er þeir fengu góðar jarðir til ábúðar, sjeu nú úr sögunni og orðin að engu. Ef þessi ástæða hans væri rjett, að jarðirnar væru engin hlunnindi, þá hlyti það sama að gilda um bændur yfirleitt, og væri nú svo, að jarðirnar væru orðnar þeim byrðarauki, þá vari lítið vit í að binda þeim þá skattabyrði sem þessi lög gera, því að auðvitað lendir mikill hluti af útgjöldunum, er þetta hefir í för með sjer, á þeirra herðum. Þá fanst þessum hv. sama þm. (S. St.), að ef þetta ætti að gilda um prestana, þá ætti það og að gilda um aðra embættismenn, er í sveit byggju. Jeg er ekki frá því, að svo megi vera, og væri það sanngjarnlegt, en þeir eru harla fáir embættismennirnir, sem í sveit búa, nema þá helst læknar, en þeir eru framar öðrum bundnir embættisstarfi og síður hæfir til að sinna sveitabúskap. En af því að starf sveitaprestanna er víðast fremur ljett, þá er ástæða til að taka það til greina á þann veg, að draga úr uppbótinni. Að þetta hefði í raun og veru átt að gilda um alla, sem afla sjer tekna utan embættis, er sanngjarnlegt, en líklega er það ókleift vegna erfiðleika á að greina eða flokka þá eftir slíkri aukaatvinnu. Og að því er kemur til þeirra embættismanna í Reykjavík, sem eiga hluti í arðvænlegum fyrirtækjum, svo sem sjávarútvegi, þá má því svara hv.þm. (S. St.), að enginn varnar prestunum að eiga hlut í arðvænlegum fyrirtækjum, og þurfa þeir ekki að búa í Reykjavík til þess.

Sigurður Stefánsson Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) tók fram, að ef sveitabúskapurinn borgaði sig eins illa og jeg hefði tekið fram, þá hlytu bændur að vera nauðulega staddir. Og þetta er alveg rjett hjá honum, því bændur eru nauðulega staddir. En þó horfir þetta mál alt öðruvísi við frá bændum heldur en prestum. Bændur eru aldir upp við búskap, en svo er ekki um prestana, því þegar þeir fara í skóla, ganga þeir út úr búskapnum og dvelja mörg ár við nám. Og þetta nám þeirra býr þá á engan hátt undir búskapinn síðar meir, heldur fjarlægir þá honum, en svo er ekki um bændurna, sem lifa á búskapnum. Auk þessa geta bændur gefið sig alveg óskifta að búskapnum, en svo er ekki um allan þorra presta, því þeir hafa margir hverjir ærinn starfa við embætti sitt og mega síst missa tíma frá því til búskaparbaslsins. Þessi sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði, að hversu bágt sem bændur ættu, þá legðist þó meiri hlutinn af útgjöldum landsins á herðar þeirra. En þetta held jeg ekki rjett því að eins og nú er farið skattaálögum hjer í landi, þá er það sjávarútvegurinn, sem ber allar aðalbyrðarnar, og er það ekki nema eðlilegt, þar sem hann hefir miklu meira gjaldþol. Það er því ekki rjett að vera að slá því fram, að bændur beri meiri byrðar; þeir gera það ekki, enda geta þeir það ekki. Hv. Ed. hefir nú að vísu litið nokkuð á búskapinn, er prestar hafa, og hefir ákveðið, að sveitaprestar fengju að eins 2/3 uppbótarinnar. Úr því að klípa á af þessum embættismönnum, virðist það vera nóg að klípa 1/3 af uppbótinni, þó ekki væri lengra farið, og ekki ætti svo að vera.

Bjarni Jónsson Jeg gat ekki stilt mig um að standa upp til þess að dást að, hversu háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er góðgjarn og vitur í tillögum sínum. Hann getur nú ómögulega sjeð í friði, að prestarnir fái 2/3 uppbótarinnar, eins og hv.Ed. ætlaði þeim. Hann er þó svo nærri sveit, að honum ætti að vera kunnugt um, hver hlunnindi eru að búskapnum á þessum árum. Það er nú orðið einn prestur í Dalasýslu, og nægja ekki laun hans nú til þess að borga vinnumanni. Þó hann fengi nú laun samkvæmt launalögunum, og auk þess uppbótarinnar, þá mundi það, sem eftir yrði, er hann hefði goldið vinnumanninum, ekki vera of mikið fyrir hann. Eitt var einkar vel og skarplega hugsað hjá háttv.þm. (Sv. Ó.). Það var það, að prestar í sveit gætu átt hluti í botnvörpungum og öðrum arðvænlegum fyrirtækjum. Það er alveg nýlega athugað, að eftir því eigi að fara, hvort menn eigi í fyrirtækjum. En er það nú líklegt, að prestar hafi mikla peninga aflögum til þess að leggja í slík fyrirtæki. Þeir kosta sig til náms 10–12 ár, og þegar þeir svo lúka prófi, hafa þeir skuldir á baki, fara svo í hin feitu embætti með 1300 kr. launum, sem fara til þess að borga einum vinnumanni. Skyldu nú slíkir menn hafa fje aflögum til þess að leggja í gróðafyrirtæki? Hlægileg er þessi kenning háttv.þm. (Sv. Ó.) og lík honum sjálfum. Hitt skil jeg betur, að bændur geti safnað og lagt fje í slík fyrirtæki. Þeir hafa margir fengið fje og jarðir að erfðum, eða hafa búið sig undir búskapinn með langri vinnumensku. En hvað brúka nú menn, sem eru að læra í 10 ár eða 12? Það er ekki of í lagt, þótt 1000 kr. eyðist slíkum manni á ári, og verða það í 12 ár 12000 kr. Þetta hafa þessir menn lagt út í beinum peningum, en nú má gera ráð fyrir, að annað eins hefðu þessir menn getað unnið sjer inn þessi árin og ættu því að eiga um 24000 kr. Þetta ættu því ólærðir menn að eiga, sem engu hafa til sín kostað, en altaf unnið eins og húðarjálkar. Þeir ættu því að hafa getað lagt í arðvænlegt fyrirtæki. Það er því alllangt frá því, að prestar sjeu svo vel settir, sem bændur og aðrir ólærðir menn, og ætti því þessi hv.þm. (Sv. Ó.) að geta sjeð þessa 2/3 í friði.

Björn R. Stefánsson Jeg hafði ekki ætlað mjer að hafa önnur afskifti af þessu máli hjer í deildinni en að greiða atkv., er til kæmi, eftir því, sem jeg teldi rjett vera. En þá var það hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem kom mjer til þess að segja nokkur orð um c.-lið till. á þgskj. 847. Jeg ætla að greiða atkv. með þeim lið, en vil þó láta þess getið, að það er ekki af þeim ástæðum, að jeg vilji setja prestana skör lægra en aðra embættismenn, heldur af því, að jeg álít þá betur setta en flesta aðra. á ýmsan hátt. Þeir eru ekki eins bundnir við sitt starf og t. d. læknar, sem um má segja, að aldrei megi um frjálst höfuð strjúka, og mega búast við því að vera rifnir að heiman þegar minst vonum varir. Hv. þm. (S. St.) vildi telja jarðahlunnindin byrði. Jeg vil ekki neita því, að ungir kandidatar, sem koma blankir frá prófborðinu, eigi erfitt með að nota sjer jarðirnar; að þær þurfi að vera þeim til byrði vil jeg þó ekki kannast við, því svo mikil eftirspurn er nú eftir jörðum í sveit, þar sem jeg þekki til, að jeg efast ekki um, að þeir prestar, sem ekki treysta sjer til að taka sjálfir jarðirnar, muni eiga hægt með að leigja þær fyrir þá upphæð - það eftirgjald - sem þeim eru metnar þær upp í tekjur sínar, og tryggja sjer einhver hlunnindi um leið.  (S. St.: Og vera svo húsviltir sjálfir)  . Það eru læknarnir líka víða, og verða sjálfir að sjá fyrir því. Prestarnir eru að því leyti ekkert ver settir en þeir. Af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú lýst, raun jeg greiða atkv. með c.-lið till. á þgskj. 847, en ekki af því, að jeg vilji setja prestana að nokkru leyti skör lægra en aðra embættismenn. Annars furðar mig á því, að hv.þm. (S. St.) skyldi geta setið á sjer um daginn, er verið var að tala um aðskilnað ríkis og kirkju, því þá fengu prestarnir marga hnútuna, sem jeg taldi að þeir ættu ekki skilið. Ætlaði jeg að mótmæla þeim áburði þá, en þar eð þá var orðið svo áliðið dags, hætti jeg við það, en geri það aftur á móti nú, fyrst hv.þm. (S. St.) kom mjer til að standa upp. Jeg veit sem sje ekki betur en að ef það kemur til mála að leggja niður prestakall, þá rísi alþýðan öfug á móti því og vilji hafa prest áfram; og jeg veit ekki betur en að hjer fyrir þinginu hafi altaf legið beiðnir, og þær margar, um það, að sundurgreina aftur sem þau prestaköll, sem steypt hefir verið saman við önnur brauð. Þessar beiðnir mundu ekki liggja svona margar fyrir, ef vegur prestanna væri svo lítill hjá þjóðinni. Það eru því ranglátar getsakir, þegar verið er að bera þeim það á brýn, að þeir standi yfirleitt illa í stöðu sinni, og að alþýða lítilsvirði þá og hafi horn í síðu þeirra, eins og hátt var látið hjer um fyrir skemstu. Auðvitað má segja það að í þeirri stjett sem öðrum geti verið „misjafn sauður í mörgu fje“, en þó mun það alment, að prestar eru vel metnir menn í sinni sveit, og margir þeirra vinsælir og vel metnir sveita- og hjeraðahöfðingjar, sem söfnuðirnir vilja ekki láta frá sjer taka. Það er sagt, að prestar sjeu of margir, og jafnvel óþarfir með öllu, en þó er altaf söngurinn sami, ef taka á prest frá söfnuði eða fækka prestaköllum. Þetta sýnir, að þjóðin vill í raun og veru ekki án prestanna vera, og ef þeim fækkaði að mun, eða væru afnumdir alveg, þá held jeg, að sannaðist, að enginn veit hvað átt hefir fyr en mist hefir. Þjóðin mundi því alls ekki hætta að hafa presta, þó að ríki og kirkja væru aðskilin, eins og jeg tel að ætti að vera, eins og ríkið nú orðið stjórnar kirkju sinni. En út í það skal ekki farið.

Sigurður Stefánsson Fyrir hönd prestanna þakka jeg hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) fyrir, hvað hann mælti fagurlega í þeirra garð. Jeg held, að fáir hafi sýnt betur nauðsyn þeirra en hann, og fáir varið þá betur gegn óverðskulduðum lastmælum. En af öllu þessu hefir hv.þm. (B. St.) dregið þá ályktun, að með enga starfsmenn ríkisins skuli farið jafnilla og einmitt prestana.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það er fátt sem jeg þarf að taka hjer fram fyrir nefndarinnar hönd. Það, sem aðallega hefir vakað fyrir nefndinni er að stofna málinu ekki í hættu, og slaka þá heldur til en að gera smámuni að ágreiningsatriðum. Viðvíkjandi hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og brtt. hans skal jeg geta þess, að nefndin getur ekki á þær fallist. Hv. þm. (Sv. Ó.) taldi sanngjarnara að miða verðstuðulinn við verð í fjórum aðalkaupstöðunum heldur en í Reykjavík einni. Um þennan stuðul er það að segja, að sanngjarnast væri að miða hann við verð í hverjum kaupstað og veita uppbótina eftir því, hvar menn væru búsettir. En þessu verður ekki komið við. Ef miðað er við Reykjavík eina, þá fá nokkrir embættismenn úti um land hærri uppbót en þeim ber, en ef fjórir aðalkaupstaðirnir eru teknir, þá fá embættismenn í Reykjavík lægri uppbót, og þeir eru fleiri. Það virðist því sanngjarnast að miða við Reykjavík eina, úr því að ekki er hægt að fara svo nákvæmlega út í þetta, að full sanngirni verði. En það er ekki hægt. Um prestana þarf jeg ekki að fjölyrða. Þó að laun þeirra hafi ef til vill verið sanngjörn áður, þá eru þau það ekki framar nú. Það er orðið dýrt að koma upp búi, og arðurinn ekki meiri en svo, að óvíst er, að það borgi sig fyrir presta, enda á ekki að vera svo í garðinn búið, að prestar þurfi að stunda einhvern sjerstakan atvinnuveg til að halda í sjer lífinu. Um læknishjeruðin get jeg líka verið stuttorður. Nefndin bygði á læknafundinum í þeim efnum, enda hafði hann meiri þekkingu til að bera en hún. Það var einnig sett undirnefnd, og komst hún að sömu niðurstöðu. Þá kem jeg að brtt. frá hv. 1 þm. Skagf. (M. G.), um að nema úr gildi þau lög, er nú gilda um dýrtíðaruppbót. Nefndin hefir haft þetta til athugunar. Fjárlögin fjalla um ýmsu starfsmenn, sem heyra ekki undir þetta frv., og hjelt nefndin þess vegna að gamla uppbótin þyrfti ef til vill að gilda. En ef fult tillit verður tekið til þessara manna í fjárlögunum, þá verða gömlu lögin vitanlega þýðingarlaus. Annars er óþarfi að ræða þetta mál frekar: umræður verða ekkert annað en endurtekningar úr þessu. Hv. deildarmönnum munu vera orðin kunn öll atriði málsins, og eiga þeir nú við sjálfa sig, hvort þeir vilja stofna því í hættu eða ekki.

Björn R. Stefánsson Ályktun háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) stóð ekki í rjettu hlutfalli við vitsmuni þá, sem honum eru eignaðir. Jeg færði rök fyrir máli mínu, benti á að prestar hefðu óbundnari hendur og gæta frekar en flestir aðrir embættismenn getið sig að öðru en embætti sínu, og ættu því ekki að hafa jafnhá laun og aðrir starfsmenn ríkisins. Þeir geta verið jafnþarfir fyrir því.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki látið vera að segja fáein orð áður en þetta mál fer úr deildinni að fullu og öllu og jeg vona, að það þurfi ekki að koma fyrir sameinað þing. Jeg tel rjett að gera engar breytingar við frv. nú, og býst við að flestir geti við það unað, þó margir kysu að hafa það öðruvísi í ýmsum atriðum. Það er erfitt að spá nokkru um framtíðina. Menn hafa löngum vonað það og búist við því, að verðlag færi að batna, en sú von virðist ekki ætla að rætast í náinni framtíð. Sú skoðun ryður sjer til rúms meðal kaupsýslumanna, að verðlagið nú sje að festast, og búast megi við, að það raskist lítið úr þessu, að minsta kosti varla til lækkunar. Sje svo, þá er ósanngjarnt að hafa takmarkað svo hærri launin og gert launin yfirleitt sem jöfnust. Enda tel jeg það mestu galla á frv., að það ákveður, að laun og uppbót megi ekki fara fram úr ákveðinni upphæð. En þrátt fyrir þennan galla verða menn að sætta sig við það, sem komið er. Um einstakar breytingar og brtt. skal jeg ekki tala, en þó vil jeg sjerstaklega mæla með brtt. frá háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), um að fella burtu embættasameiningar í stjórnarfrv. Úr því, sem komið er, þá er þetta alveg rjett. Jeg sá sjerstaklega eftir, að ekki var gert ráð fyrir að fela þjónustu Holdsveikraspítalans ódýrari manni en nú er, þegar um losnaði, sem vonandi er langt að bíða. En þegar þar að kemur, hafði jeg hugsað mjer þennan sparnað. Það hefir mikið verið þráttað um brtt. á þgskj. 847, um hvort fyrirskipa skuli endurskoðun á þessum lögum. Jeg skal játa, að í fljótu bragði virðist það ekki skaða, en jeg tel brtt. óþarfa. Jeg legg þann skilning í orðin „fyrst um sinn“, að þessi uppbót sje ekki föst og embættismenn geti ekki krafist hennar framvegis. Eins tel jeg varhugavert að skylda þingið 1925 til að endurskoða þetta, ef þess er engin þörf þá, en heimild hefir það vitanlega til þess, og orðin „fyrst um sinn“ gefa því undir fótinn, ef ástandið verður breytt þá. Jeg tel því engan skaða skeðan, þó þessi tillaga falli. Um verðstuðulinn þarf jeg ekki að tala. Háttv. frsm. (Þór. J.) hefir svarað þar fyllilega. Það er ómögulegt að reikna uppbótina svo, að fullkomin sanngirni fáist, og er þá að taka það, sem næst er sanngirni, og það er að miða við Reykjavík. Það má segja, að mjer farist ekki að andmæla sparnaðartillögum hjer, því stjórnarfrv. hafi verið lægra en þetta, og er það rjett. En það verður að gæta að því, að langur tími hefir liðið á milli, og á þeim tíma hefir ástandið breyst. Auk þess vildi stjórnin ekki gefa þinginu undir fótinn með að hækka launin alt of mikið; hún vissi sem var, að þau hlytu að hækka í meðferðinni, og gat hún vel sætt sig við það. Jeg held, að þeir háttv.þm., sem flutt hafa sparnaðartill., hafi ekki tekið nægilegt tillit til verðmætis peninganna nú og þarfa manna. Þeir hafa litið um of á það, að landssjóði yrði ofraun að standast allan þennan kostnað, en nú ætti þeim að vera orðið ljóst, hvernig ástatt er. Jeg vona því, að menn geti sameinast um þetta frv.

Pjetur Jónsson Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) talaði um brtt. á þgskj. 847 og taldi hana óþarfa. Hann vildi teygja orðin „fyrst um sinn“, svo þau væru nóg í hennar stað. Jeg ætla ekki að fara hjer út í lögskýringar, en jeg þykist hafa tekið eftir því, að lög eru yfirleitt skýrð í öfuga átt við það, sem hæstv. forsætisráðh. gerir hjer. Mjer finst rjettast að hafa fyrirmæli laganna skýr og tvímælalaus, og ætti þinginu að vera vorkunnarlaust að ganga svo frá frv., að eigi væri um að villast. Jeg get ekki fallist á, að engin breyting geti átt sjer stað í náinni framtíð nema til hækkunar; jeg held að minsta kosti, að því verði ekki slegið föstu með vissu. En það vil jeg að komi skýrt fram, að breyting skuli fara fram þegar þess gerist þörf, hvort heldur til lækkunar eða hækkunar, og þess vegna tel jeg vel farið að samþ.brtt. á þgskj. 847. Jeg vil því hiklaust, að sú breyting sje gerð, og mjer er kunnugt um, að hún verður ekki gerð að kappsmáli. Jeg tel það ekki eiga við, að löggjafarvaldið afsali sjer um óákveðinn tíma rjettinum til að geta breytt ákvæðunum um dýrtíðaruppbótina, ef því finst sanngirni mæla með því. Það er þó ekki hugsun mín með þessu, að jeg telji sjálfsagt, að dýrtíðaruppbótin verði afnumin 1925, heldur hitt, að þá verði tekinn til endurskoðunar grundvöllur sá, sem hún byggist á, og honum breytt, ef rjett þykir, á annanhvorn bóginn, því að eftir þessi 5–6 ár, sem líða frá því lög þessi eru sett og þangað til gera má ráð fyrir endurskoðun þeirra, ætti að vera fengin sæmileg reynsla fyrir því, á hversu heppilegum grundvelli dýrtíðaruppbótin er bygð. Jeg tel þetta svo mikilvægt atriði, að jeg er ekki viss um, hvort jeg greiði atkv. með frv. ef brtt. verður feld. Jeg tel það að vísu ekki skifta mjög miklu máli, hvort prestar, sem ekki búa í kaupstað eða verslunarstað, fái ½ eða 2/3 launauppbótar; þó mun jeg fremur greiða atkvæði með brtt. á þgskj. 847. Lækkun sú, sem þar er farið fram á, nær ekki til annara presta en þeirra, sem hafa jörð til ábúðar, og mega það teljast hlunnindi, því þeir afla sjer bæði kjöts og smjörs í búi sínu, og það er einmitt einn hluti af þeim vörutegundum, sem dýrtíðaruppbótin er bygð á. Það er því ekki ástæða til að greiða dýrtíðaruppbót af því, sem þeir kaupa af sjálfum sjer, sem neysluvöru. Mjólk er t. d. ekki lítill hluti af neysluvörum á sveitaheimili, og kjöt líka. Jeg er í sjálfu sjer ekki á móti því, þótt þessi brtt. næði einnig til annara embættismanna, sem í sveit búa, en það gerir hún ekki, og er því ekki um það að tala. Þessir embættismenn eru mjög fáir og hefir því ekki mikla þýðingu, hvort þeim er slept eða þeir teknir með.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg get lýst því yfir, fyrir hönd nefndarinnar, að skoðun hennar fellur saman við álit hæstv. forsætisráðherra, um að þingið hafi ekki með lögum þessum afsalað sjer rjettinum að ákveða dýrtíðaruppbót starfsmanna ríkisins fyrir fult og alt; sjest það á því, að þar sem í 33. gr. frv. er talað um dýrtíðaruppbótina, þá er sagt, að hana skuli veita „fyrst um sinn“. En þyki það vafasamt, hvort þessi skilningur sje lagalega rjettur, þá mundi nefndin ekki hafa á móti því, að það væri skýrt tekið fram, að þennan skilning vill hún leggja í þetta atriði.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg hefi í rauninni ekki annað að segja en það, sem tekið er fram í framhaldsnefndaráliti allsherjarnefndar. Háttv. Ed. hefir gert tvær efnisbreytingar á frv. Fyrst þá breytingu, að binda uppsagnarfrest við í ár en ekki þó ár. Síðari breytingin er sú, að námarjettur sje ekki beinlínis undanþeginn í lögunum, heldur að ráðherra gefi leyfi. Allsherjarnefnd þessarar deildar álítur þessar breytingar ekki svo verulegar, að fyrir þá sök sje ástæða til að breyta frv. aftur. Og leggur nefndin því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi að eins minna á það, sem jeg áður hefi sagt um þetta mál, að þó jeg telji, að frv. sje gott, þá hefði þó verið rjettara að bíða með að samþykkja það, þangað til löggjöf hefir verið sett um að binda ýmiskonar atvinnurekstur við búsetuna. Því meðan það er leyfilegt að reka ýmsa atvinnu hjer án þess að vera búsettur, þá sýnist leiða af því, að leyfilegt sje, að atvinnurekendur eigi þau hús, sem atvinnan er rekin í. Jeg sje ekki, að nein hætta hefði tafað af því, þó þetta fengi að bíða, þangað til lög eru sett um þetta. Hins vegar má líka telja hættulaust að samþykkja þetta, ef að eins stjórnin fer skynsamlega með lögin. Þá er þetta þýðingarlítið atriði. En það er talsvert undir hælinn lagt, hvernig hlutaðeigandi stjórn hagar sjer. Þetta vildi jeg að yrði athugað. Mjer finst, að þetta hefði ekki átt að takast út úr atvinnulagabálkinum, heldur hefði það, sem hjer er farið fram á, átt að fara saman við þá löggjöf, eins og líka mun hafa verið til stofnað af hálfu hv. flutningsmanns (B. J.). Annars tel jeg frv. sem sagt gott. Að eins veit jeg ekki, hvort þessar undantekningar eru heppilegar. Sjerstaklega fyrst farið var að gera undantekningar á annað borð, því mátti þá ekki láta t d. kirkjur eða spítala o. fl. vera með, sem annars er alt komið undir náð stjórnarinnar? Það hefði sjálfsagt þurft að gera miklu fleiri undantekningar heldur en teknar eru fram í lögunum. Það var eðlilegast að láta þær allar fylgjast að; annars er þetta dálítið villandi. Að öðru leyti finst mjer frv. hafa tekið svo miklum bótum hjá hv. allsherjarnefnd hjer í Nd., að jeg er því ekki mótfallinn og vil ekki vekja óþarfa umræður út af efni þess, þó jeg álíti, að það gjarnan hefði mátt bíða.

2086Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg get ekki verið sammála hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um það, að sjerstakar ástæður lægju til þess að láta þetta frv. bíða eftir löggjöfinni um atvinnurekstur manna alment. - Hættan á því, að útlendingar seilist til landa hjer og auðæfa, er sú sama, hvort sem atvinnulöggjöfin er komin í fast skipulag eða ekki. Auk þess er ekki að vita, hvað langt verður að bíða eftir þessari löggjöf. Málið er talsvert margbrotið og þarf athugunar. Svo það er ekki víst, að stjórnin verði búin að ljúka því á næsta þingi. Jeg sje því ekki, að neinn skaði sje skeður, þó frv. verði samþykt nú þegar. Mönnum er gefinn 5 ára frestur samkvæmt frumvarpinu þeim sem eiga hjer eignir, sem nefndar eru í frv., til þess að koma málum sínum í rjett horf, og atvinnurjettur þeirra ekki skertur meðan fresturinn er að líða. En hins vegar er líklegt, að atvinnulöggjöfin verði komin eftir 5 ára tíma. Það kann að vera, að eitthvað hafi gleymst af undantekningum, sem hefði átt að taka með, t. d. embættismenn erlendra ríkja. En jeg álít, að ekki sje mikill skaði skeður með þessu. Því stjórnin mundi að sjálfsögðu altaf veita útlendingum leyfi til að reisa spítala, kirkjur og annað þess háttar. Hún mundi varla fara að amast við því. Þar sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, að þetta ætti að bíða þangað til löggjöf væri sett um atvinnu manna í sambandi við búsetuskilyrðið, þá kemur það ekki heim við álit stjórnarinnar 1901, þegar hún bar fram frumvarp um takmörkun á yfirráðarjetti á fasteignum Það voru ekki gerðar breytingar á atvinnulöggjöfinni þá. Jeg sje því ekki, að það sje hættulegra nú en þá að setja lagafyrirmæli sjerstaklega um fasteignayfirráðin.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg hefi engu við það að bæta, sem jeg ljet um málið rætt við fyrri umr.till. þessarar, og engin rödd komið fram, sem jeg hefi ekki svarað. Jeg sje því ekki ástæðu til að ræða um málið nú, nema nýtt tilefni gefist til þess.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Við 1. umr. fór jeg nokkrum orðum um höfuðstefnu þessa máls. Jeg gat þess þá, að frv. þetta er að vissu leyti upp risið úr frv. þeim, sem lögð voru fyrir þetta þing í öndverðu af bæði meiri og minni hl. milliþinganefndar í fossamálinu. En að nokkru leyti er hjer tekið tillit til þess annars, sem komið hefir fram í málinu. Um einstök atriði frv. er þess fyrst að geta, að 2. gr. þess er orðin til með tilliti til þess, sem nefndinni kom saman um að vera ætti, sem sje það, að hún innihjeldi alls ekki neinn úrskurð þingsins um það, hvernig það liti á þrætu þá, sem upp kom í fossanefndinni og varð til þess að kljúfa hana. Og það er því síður ástæða til að kveða upp þann úrskurð hjer, þar sem hjer er ekki um að ræða neina almenna vatnalöggjöf, heldur að eins sjerstakan lagabálk um notkun vatnsorku og sjerleyfi til hennar, og skilyrðin til að fá það og hafa. Höfuðgrein frv. er 2. gr., og er hún svo úr garði gerð, að í henni er ákvæði það, að sjerleyfi þurfi til þess að virkja öll fallvötn landsins, sem hafa fram yfir 1000 hestorkur. Þar með er það sagt, að fossar eða vötn, sem ekki ná því að hafa 1000 hestorkur, sjeu frjálsar til virkjunar, og sömuleiðis eru í stærri fallvötnum 1000 hestorkur frjálsar til afnota. Hvernig svo sem kann að verða litið á eignarrjettinn, vill nefndin, að þetta verði gefið frjálst. En auðvitað er það gert að skilyrði fyrir þessari notkun, sem annari, að þeir menn, sem hana hafa með höndum, hafi heimild til þess. Sú, sem sjerleyfi fær, verður einnig að hafa heimild til þeirra fallvatna, sem hann ætlar að virkja. En þessar heimildir geta ekki verið aðrar en þær, að hann hafi eignarrjett, eða leigurjett, eða þá notkunarrjett frá þeim, sem aðalrjettinn hefir til þeirra vatna, sem hann ætlar að virkja. Þeir, sem telja sig hafa eignarrjettinn, hafa þessa heimild óskoraða. En á þessari takmörkun, sem sett er í 2. gr. á frjálsri virkjun, er þar gerð sú undantekning, að landsstjórnin getur veitt samþykki til, að hjeraðsstjórnir og aðrir virki fallvötn án sjerleyfis, þótt um meiri orkunot sje að ræða en 1000 hestorkur, ef það er að eins til að fullnægja raforkuþörf almennings. Þar með er fyrst og fremst átt við það, sem með þarf til ljósa, hitunar og eldunar. En auk þess gæti auðvitað ýmislegt fleira talist til þarfa almennings. En með þessu er alls ekki átt við stóriðju eða neitt því um líkt. Loks er ákvæði um það, að ef ríkið ætlar að virkja fallvötn, þarf sjerstök ákvæði Alþingis um það. Þar með lýkur 2. gr., sem er um leið 2. kafli frv. Þá kemur 3. kafli, og er hann miklu lengstur. Hefir hann inni að halda skilyrðin, sem sett skulu fyrir því, að hægt sje að fá sjerleyfi, auk ýmissa annara atriða. Þau skilyrði eru að mestu leyti samhljóða því, sem kom frá bæði meiri og minni hl. milliþinganefndar. Fyrst er 3 gr., um veitingu sjerleyfis til handa innlendum mönnum. En í 1. gr. frv. er það skýrgreint, hverjir teljast innlendir menn eða útlendir í frv. þessu. En þótt skilið sje svo milli innlendra manna og útlendra, þá gilda að mestu leyti sömu reglur um hvorttveggja; en það þótti greinilegra að hafa þá aðskilda, eins og gert er hjá meiri hl. fossanefndarinnar, enda er hjer að mestu fylgt niðurskipun þeirri, sem þar er, og kemur það af því, að í meiri hl. var verkfræðingur, sem auðvitað hafði mesta sjerþekking á hinni „teknisku“ hlið málsins. Þótti samvinnunefndinni rjett að taka það tillit til till. hans, að láta niðurskipun þessa haldast. Sama er að segja um ýmislegt, sem til þarf til þess að fá sjerleyfi, og upp er talið hjer síðar, að samvinnunefndinni þótti rjett að raska sem minstu frá því, sem er í frv. meiri hl., þegar unt er að ræða „teknisku“ hlið málsins. Það má nú vera, að sumum þyki óþarflega nákvæmlega upp talið sumt í frv., og að eins hefði mátt hafa það í reglugerð, ef sett yrði nokkur. En þótt svo væri, að tína mætti eitthvað úr frv., þá yrði það tæplega svo margt, að því tæki að setja um það sjerstaka reglugerð. Það getur heldur ekki talist neinn skaði skeður, þótt lögin sjeu nákvæmari en sumum finst þörf við fyrsta álit, áður en nokkuð hefir til þeirra kasta komið. Hjer er, hvort sem er, verið að leggja inn á nýjar brautir og ef til vill hættulegar, og allir eru sammála um það, að varlega verði að fara og öllu nákvæmlega niður að skipa. Það er því ekki nema rjett, að aðallögin innihaldi allar reglur, sem settar verða. Í 4. gr. eru talin upp skilyrðin, sem fyrir því eru sett, að hægt sje að öðlast sjerleyfi, og í lok greinarinnar er það ákvæði, að sá, er veita á sjerleyfið, verði að sanna heimild sína til vatnsorku þeirrar, sem hann vill hagnýta. Þá er 5. gr., og er hún nýtt ákvæði frá því, sem lagt er til af milliþinganefndinni. Þar er svo ákveðið, að skipa skuli vatnastjóra, er sje ráðunautur landsstjórnar í öllum vatna- og raforkumálum, samkvæmt þeim reglum, sem um starf hans verða siðar settar. Þótti nefndinni full nauðsyn á, að landsstjórn eða Alþingi hefði sjer við hlið mann með sjerþekkingu á þessum málum, mann, sem hefði þar að auki meira en tillögurjett. - Greinin ákveður því það, að svo og svo mikið tillit skuli taka til till. þessa manns. Það er sem sje ekki hægt að gera ráð fyrir því, að stjórnin hafi sjerþekkingu í þessum málum, fremur en öðrum, sem hún hefir ráðunauta í, er gera till. um málin, hver á sínu sviði, og búa þau í hendur stjórnar og þings. Og nú má það vera öllum vitanlegt, að þetta svið, sem hjer er farið inn á, er svo vandasamt, að full þörf er á að hafa sjerstakan mann til að gera till. um þessi mál og leiðbeina stjórninni. En eins og sjá má af bráðabirgðaákvæði frv., þá ætlast nefndin ekki til, að sjerstakur embættismaður verði skipaður í þessa stöðu að svo stöddu, heldur verði starf þetta falið öðrum embættismanni, sem er vegamálastjórinn, sem gera má ráð fyrir að sje málinu kunnugur; að minsta kosti er það vitanlegt um þann mann, sem nú þjónar því embætti. En þetta telur nefndin svo mikilvægt starf, að hún leggur til, að í það verði skipað af konungi. Þá er þess getið í 6. gr., að sjerleyfið má ekki veita öðrum, ef hjeraðsstjórn þess hjeraðs, sem fallvatnið er í, getur tekið að sjer virkjun þess, og ætlar að gera það í almenningsþarfir. Skal landsstjórnin senda fyrirspurn til hjeraðsstjórnar, sem hlut á að máli, um það, og ef það er almenn ósk, að fallvatnið verði tekið til virkjunar í almenningsþarfir, þá gengur hjeraðið fyrir. Þá er 8. gr. frv., og er hún í samræmi við ákvæði minni hl. milliþinganefndarinnar að því leyti, að landsstjórnin er ekki alls kostar einráð um sjerleyfisveitingar, þegar um mikið er að ræða. Það ákvæði var hjá minni hl., eins og hjer er sett í frv., að leita skuli samþ. Alþingis, ef um mikil orkunot er að ræða. Þau ákvæði hafði meiri hl. milliþinganefndarinnar líka, ef útlendingar ættu hlut að máli. En nefndin hjer sá ekki ástæðu til að gera hjer upp á milli. Hjer er því að eins miðað við hestorkufjölda. Ákvæðið er þannig, að ef um meiri orkuvinslu en 10 þús. hestorkur er að ræða, skal leita til þess samþykkis Alþingis, en fari orkuvinslan fram úr 50 þús. hestorkum, verður Alþingi að samþykkja leyfið tvisvar, þó þannig, að ekki þurfi að rjúfa þing, heldur skal bíða fram yfir næstu reglulegar kosningar. Þá skal að því víkja, sem fyr var frá horfið. Þær greinar, sem næst koma, eru 9. og 10. gr. Þær eru sama eðlis og sumar, sem á undan eru komnar, að því leyti, að þær tiltaka einstök atriði, sem greina skal í sjerleyfinu, eða setja skal sem skilyrði fyrir því. Um 11. gr. skal jeg geta þess, að nefndinni þótti rjett, að greiða skuli sjerleyfishafa hæfilega borgun fyrir afnot á samgöngutækjum, er hann ljeti gera. Milliþinganefndin hefir ekki sett neitt ákvæði um þetta, og er það því nýtt hjer í frv., en undantekning er gerð um vegi og brýr. En hjer getur orðið um annað að ræða, t. d. járnbrautir, og þykir þá ekki rjett, að almenningur noti þær án endurgjalds. En gjaldið skal ákveðið í gjaldskrá, sem stjórnarráðið samþ. Sömuleiðis þótti rjett að ákveða, eins og minni hl. gerir, að nauðsynlegar ráðstafanir skuli gerðar til að tryggja sveitarfjelögin gegn því, að verkalýður sjerleyfishafa falli þeim til þyngsla. Þá er 12. gr., sem er eitt af höfuðatriðum frv. Hún fjallar um það, hve langur sjerleyfistíminn skuli vera. Hefir nefndin þar haldið sjer við þau ákvæði, sem meiri hl. hefir sett, að sjerleyfistíminn megi ekki fara fram úr 55 árum. En þetta er atriði, sem menn greinir mjög á um, enda er það eitt af mikilvægustu atriðum málsins. En alstaðar og altaf er það talið sjálfsagt að fara sem varlegast í því efni, hve langan tíma skuli veita sjerleyfið. Minni hluti milliþinganefndarinnar ákvað þennan tíma nokkru lengri, og þótti meiri hl. samvinnunefndar þar of langt gengið. Frá þeim ákvæðum, sem meiri hluti milliþinganefndar hefir sett um árgjaldið, hefir samvinnunefndin gert talsverða tilslökun. Árgjöld þessi voru tiltekin svo og svo mikil í frv. meiri hl., en ekkert ákveðið um það, hvert þau skyldu renna. Samvinnunefndin taldi rjett að ákveða, að þau skyldu öll renna í ríkissjóð. En þar er minni hluti milliþinganefndarinnar á annari skoðun. Hann vill, að hlutaðeigandi hjeruð fái nokkurn hluta þeirra. En meiri hluti samvinnunefndar hyggur það muni gera hjeruðin of bundin, of „interesseruð“ fyrir því, að virkjun komist á. Þar með er ekki átt við þá orkunýtingu, sem nauðsynleg er til almenningsþarfa, heldur hitt, að því meiri sem virkjunin væri, því meiri fjárvon gæti hjeraðið haft af henni. Meiri hluti nefndarinnar vill því alls ekki espa eða gefa undir fót þeirri fýsn hjeraðanna, að virkjun verði komið á í stórum stíl. Hann vill því ekki veita hjeruðunum neina von um gjald með sjerleyfislögum þessum. En gjald það, sem hjer er ákveðið, er miðað við hagnýta hestorkutölu. Vill nefndin, að því gjaldi, sem ákveðið er í fyrstu, megi ekki breyta í 25 fyrstu árin, og má það ekki fara fram úr ákveðnum hluta af hverri hagnýtri hestorku. Nefndin vill ekki heldur, að talið sje frá þeim tíma, sem sjerleyfið er fengið, heldur frá því, að virkjunin er fullgerð. Samkvæmt því, sem síðar kemur í frv., er sjerleyfishafa veittur 7 ára frestur frá því hann fær sjerleyfið, til þess að fullgera virkjunina. Auk þess getur hann jafnvel fengið til þess lengri tíma, ef nauðsyn ber til. Svo er lagt til, eins og 14. gr. sýnir, að svo fari um árgjöldin til hins opinbera, að þeim fylgi lögtaksrjettur. Enn fremur vill nefndin ákveða, að til tryggingar þessu gjaldi standi eignir sjerleyfishafa að veði. Einnig þykir nefndinni rjett, að brot sjeu ekki ákveðin einhliða af landsstjórninni, heldur komi það undir dómstólana. Næstu gr. frv. skýra sig að mestu leyti sjálfar við lestur, og eru varúðar- og tryggingarreglur. Um 17. gr. skal jeg geta þess, að nefndin vildi ekki fallast á það, sem frv. milliþinganefndar gerði ráð fyrir, að það geti varðað sjerleyfisslitum, án dóms og rannsóknar, þótt áætlanir sjerleyfishafa reynist ekki fullnægjandi. Nefndin leggur þá til, að málinu sje vísað til sjerleyfisdóms. Þessi sjerleyfisdómur er ákveðinn með 31. gr. og skal settur til þess, að hægt sje að dæma mál, sem út af sjerleyfum kunna að rísa, fljótt og vel. Dóminn skipa fimm menn, og á hæstirjettur að tilnefna þá, og formaður dómsins á að vera einn dómarinn úr hæstarjetti. Svo er í þessum kafla sjerstaklega ein gr., sem verður að minnast á. Það er 27. gr. Hún er um það, hvernig sjerleyfishafi geti komið hlutabrjefum sínum í verð. Þau verða að bera nafn eiganda, og geta þau ekki orðið eign annara eða verið veðsett öðrum en ríkinu eða þeim, sem sjerleyfi má veita samkv. 3. gr. og 38. gr., svo og Landsbanka Íslands. Þó getur landsstjórnin veitt leyfi til að veðsetja þau öðrum bönkum eða fjelögum á Íslandi. Meiri hl. milliþinganefndar vildi, að þessi rjettindi hefðu þeir einir, sem sjerleyfi hefðu samkv. 3. gr., en hún fjallar um þá, sem innlendir eru og sjerleyfi má veita. En samvinnunefndin vill gera öllum jafnt undir höfði, og láta 27. gr. gilda jafnt um þá, sem talað er um í 3. gr. og 38. gr. Þau höft, sem greinin felur í sjer, eru alveg samhljóða þeim höftum, sem sett eru í norsku sjerleyfislögunum. Í þessum kafla eru undirskiftingar á ýmsan hátt, eins og sjá má af frv., t. d. hvernig fara eigi að, ef sjerleyfisskilyrðunum á að fá breytt, um framsal, um sjerleyfisdóm, um sjerleyfisbrot og sjerleyfisriftingu. Í 30. gr., sem fjallar um framsal, er í síðasta liðnum tekið fram, að ef fallvatn, orkuver eða orkuveita fellur til ríkisins samkv. 36. gr., eða eru leyst inn af ríkinu, afmáist öll veðbönd, er á fyrirtækinu hvíla. Það þótti tryggilegra, að landið gæti ekki tekið að sjer að greiða áfram það, sem á fyrirtækinu kynni að hvíla. Í þættinum um sjerleyfisslit er sjerstaklega fram tekið, að ef ekki næst samkomulag, skuli stjórnin mega leysa inn orkuverið, ef Alþingi samþ. Nefndinni þótti sjálfsagt að binda það við samþ. Alþingis, en milliþinganefndin hafði ekki gert ráð fyrir því. Um þessi sjerleyfisslit greinir að öðru leyti eins og segir í 35. gr., og er tiltekið þar, að sjerleyfishafi verði að láta af hendi endurgjaldslaust þau rjettindi, er sjerleyfið heimilaði honum, en fyrir öll önnur rjettindi hans skuli koma bætur. Í niðurlagi 36. gr., sem öll hljóðar um það, að orkuver og orkuveita geti fallið undir ríkið, er það tekið fram, að afhendingar þurfi ekki að krefjast til ríkisins, þegar innlent hjerað á orkuverið, eða þegar það er eign innlendra manna, og orkunotin fara ekki fram úr 2500 hestorkum. Þá má framlengja leyfið, þegar svo er. Í sömu grein er ákveðið, að ríkið fái fallvatnið, orkuver og orkuveitu í sínar hendur að sjerleyfistímanum liðnum, og skal alt falla endurgjaldslaust undir það. En þó er ákveðið, að virki, sem landið hugsar sjer að nota til veitu, skuli bæta eftir mati, ef samkomulag næst ekki. Landið greiðir m. ö. o. að eins bætur fyrir það, sem það þarf á að halda. Minni hl. milliþinganefndar hafði farið hjer strangari leið og vildi, að alt fjelli endurgjaldslaust til ríkisins. En þetta fanst samvinnunefnd of hart. En svo má líka geta þess, að þetta stendur að nokkru leyti í sambandi við sjerleyfislengdina. Minni hl. vildi hafa hana 65 ár, en samvinnunefnd hefir haldið sjer við 55 ár, og í sambandi við þennan tiltölulega stutta tíma þótti nefndinni hart að láta alla virkjun falla endurgjaldslaust í hendur landsstjórnarinnar. 37. gr. fjallar um, hvernig að skuli fara um umsókn á nýju sjerleyfi, og hvernig landsstjórn skuli snúast við þeim umsóknum. Jeg hefi hjer ekki farið nándar nærri inn á öll atriði þessa kafla, enda yrði það alt of langt mál. Sum ákvæðin eru sjálfsögð öryggisákvæði og þurfa ekki mikillar skýringar við. Er þá svo langt komið máli mínu, að jeg er kominn að 4. kafla frv. Sá kafli fjallar um sjerleyfi til handa útlendum mönnum. Hann er mjög stuttur, og er í 38. gr. vísað til þeirra fyrirmæla, sem í 3. kafla getur. Þau sjerstöku skilyrði eru sett hjer, að útlendir menn verði að vera hjer búsettir, eigi þeir að geta öðlast sjerleyfi, og auk þess er landsstjórninni heimilt að setja fleiri skilyrði, sem almenningsheill krefur. Og að sjálfsögðu er Alþingi það þá líka heimilt. Í 2. lið 38. gr. er fram tekið, að sama gildi um hlutafjelög og önnur fjelög og stofnanir, sem ekki heyra undir 3. gr. Jeg hefi áður getið um, að þessi ákvæði í lok frv., sem sett eru um stundarsakir, er viðauki frá nefndinni og settur til þess, að ekki yrði farið, áður en í nokkuð er ráðist, að skipa sjerstakan mann fyrir vatnastjóra. Ákvæðið um stundarsakir leggur nefnilega til, að fyrst um sinn, þangað til önnur ráðstöfun verði gerð, gegni „vegamálastjóri landsins störfum þeim, sem í lögum þessum eru falin vatnastjóra“. Að sjálfsögðu verður þetta að fást með samkomulagi við vegamálastjóra, og verður hann að fá sjerstaka greiðslu fyrir þessi störf, sem kynnu að verða. Nefndin sá því ekki heldur neina ástæðu til að gera ráð fyrir, að þetta samkomulag yrði ekki fengið. Þá skal jeg minnast nokkrum orðum á brtt. þær, sem fram hafa komið við frv. Brtt. á þgskj. 843 eru frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Sú fyrsta er um, að í stað meðmæla vatnastjóra þurfi að eins álit hans. Meiri hl. nefndarinnar fanst þetta ekki fullnægjandi. Hann vill, að það sje beint ákveðið í lögunum, að sjerleyfi megi ekki veita, nema ráðunautur landsins mæli með því, en þar fyrir er ekki sagt, að landsstjórn skuli veita leyfið, þótt meðmæli vatnastjóra fylgi. Því þó að landsstjórn mundi oftast fara eftir þeim, þá býst jeg við, ef Alþingi t. d. tæki málið í sínar hendur, að þá mundi það vilja hafa einræði. Annars voru víst nálega jafnmörg atkv. með og móti till., og meðal þeirra, sem á móti voru, var hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Sömuleiðis er meiri hl. samvinnunefndar á móti þeirri brtt., að ekki þurfi kosningar að fara fram á milli þess, að Alþingi veiti sjerleyfi til orkuvinslu, sem nemi meiru en 50000 hestorkum. Meiri hl. álítur mjög misráðið, ef þessi breyting verður gerð á frv., og þar á meðal er hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Meiri hl. nefndarinnar er enn fremur á móti lengingu sjerleyfistímans úr 55 í 65 ár. Sama er að segja um 9. brtt. við 27. gr., um það, hvernig fara eigi um hlutabrjefin. Meiri hl. nefndarinnar er eindregið á móti þeirri breytingu. Ýmsar aðrar brtt. eru á þessu þgskj., sem nefndin hefir ekki tekið sjerstaka afstöðu til. Brtt. á þgskj. 861 álítur nefndin yfirleitt ekki til bóta, enda eru þær fæstar stórvægilegar. Frá hálfu nefndarinnar hefi jeg svo ekki meira að segja, en vil að eins bæta því við um frv. yfirleitt, að þótt það setji mörg höft á menn, sem virkja vilja hjer á landi, þá eru þau ekki meiri en mörg önnur, sem sett eru á ýms fyrirtæki önnur og framkvæmdir. Nefndin leitaðist við að vinna sem mest í samráði við þá menn, sem hjer eiga hagsmuna að gæta, og taka tillit til þess, sem þeir lögðu til, eftir því sem hún sá sjer fært, ríkinu og þjóðinni að skaðlausu. Hún tók til greina till. frá fossafjelaginu „Titan“ og hafði til hliðsjónar, þó að hún sæi sjer ekki fært að fara eftir þeim í öllum greinum. Það eru að vísu nokkur ákvæði, sem fjelagið gat þó ekki sætt sig við, en þó aðallega tvö. Það var sem sje, að sjerleyfistímabilið væri of stutt, og að lögð væru höft á sölu hlutabrjefa. En sökum þess, að nefndinni þótti sjerleyfistímabilið nógu langt, og hitt ákvæðið er í samræmi við samskonar ákvæði í norsku fossalöggjöfinni, vildi nefndin ekki hafa það öðruvísi.

Sigurður Sigurðsson Jeg boðaði brtt. við frv. samvinnunefndar á þgskj. 793, við 1. umr. þessa máls. Þessar brtt. eru nú komnar, og eru þær á þgskj. 843. Jeg vil nú leyfa mjer að fara nokkrum orðum um helstu breytingarnar, en skal þó reyna að takmarka mig. Fyrsta brtt., við 5. gr., er um þennan fyrirhugaða vatnastjóra. Við ákvæðin um hann eru samtals 7 af brtt., og þegar jeg tala um þessa brtt., tala jeg í raun og veru um þær allar. Það er fyrst um þennan vatnastjóra að segja, að jeg tel hann ekki vera nauðsynlegan. Samt hefi jeg ekki viljað strika hann út úr frv. Um leið og jeg tel hann óþarfan, þá þykir mjer að sjálfsögðu honum vera gefið alt of mikið vald. Hann verður í raun og veru einvaldur. Að vísu sagði háttv.frsm. (G. Sv.), að stjórnin væri ekki skyldug til að fara eftir hans meðmælum. En jeg þykist vita, að stjórnin muni í flestum kringumstæðum ekki neita leyfisbeiðni, sem hann mælir eindregið með. En nú gæti hugsast, að hann legðist á móti, að leyfi væri veitt. Ætli stjórnin skirrist þá ekki við að veita leyfið? Ef vatnastjórinn væri á móti allri stóriðju, sem rekin væri með vatnsafli, mundi hann leggjast á móti, að öll slík leyfi væru veitt. Hann mundi þess vegna geta komið í veg fyrir, að nokkur vatnsvirkjun væri rekin hjer á landi. Jeg hefi viljað draga úr valdi þessa manns. Jeg vil, að hann sje að eins ráðunautur, sem stjórnin leitar álits hjá. Þetta er í stuttu máli þær breytingar, sem jeg hefi viljað gera á valdi vatnastjórans. Þá er næsta höfuðbreyting við 8. gr. Hún fer í þá átt, að fella síðustu setninguna aftan af greininni. Í síðari málsgrein þessarar greinar er svo ákveðið, að ef sjerleyfi sje veitt á orku, sem fer upp að 50000 eðlishestorkum, skuli það ekki veitt, nema Alþingi samþ. það tvisvar, fyrir og eftir nýjar kosningar, án þess þó, að þing sje rofið. Þetta ákvæði vil jeg fella burtu. Jeg tel nóg, að þingið samþ. þetta tvisvar, án þess að fram fari nýjar kosningar. Hitt gæti valdið óþægilegum töfum fyrir umsækjanda. Ef hann sækti um leyfið á 1. þingi eftir nýjar kosningar, yrði hann að bíða 4 ár, eða lengur, ef ekki yrði þingrof á þeim tíma. Auk þess tel jeg ekki viðfeldið að setja slíka umsókn í samband við kosningar, því að þær mundu þá snúast um þetta atriði. En það tel jeg ekki vera heppilegt. Enda á það að vera nægileg trygging, að leyfið sje samþ. tvisvar af Alþingi. Tel jeg ástæðulaust að fara lengra í því efni. Ef þm. eru leiðitamir í þessum málum, eins og þeim er stundum brugðið um, þá má gera ráð fyrir, að það eigi sjer ekki síður stað, ef sterk „agitation“ væri hafin um sjerleyfi til notkunar vatnsorku. Þá er sú breyting við 12. gr., að sjerleyfistíminn lengist úr 55 árum upp í 65 ár. Þetta er sama tímabilið og ákveðið var í frv. minni hl. milliþinganefndar í fossamálinu. Í till., sem stjórn „Titans“ sendi samvinnunefnd, var óskað, að tímatakmarkið væri 75 ár. - 65 ár eru því meðalvegur. Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að í frv., sem flutt var í Ed. 1917, um leyfi handa fossafjelaginu „Ísland“ til þess að nota Sogsfossana, var tímatakmarkið 99 ár. Jeg held því, að með 65 árum sje mjög hóflega í sakirnar farið. Jeg geri líka ráð fyrir, að flestum, sem um slíka starfsemi hugsa, mundi þykja hún lítt aðgengileg, ef sjerleyfistíminn væri styttri. Um smábreytinguna við 13. gr. skal jeg ekki fjölyrða, enda legg jeg ekki mikið kapp á hana. Þá er næsta höfuðbrtt. við 27. gr. í 1. málsgr. þessarar greinar er getið um það, hverjum heimilt sje að veðsetja hlutabrjef og önnur skírteini fjelags, sem fengið hefir eða á að fá sjerleyfi til vatnsvirkjunar, og er svo fyrirmælt, að þau megi ekki veðsetja öðrum en ríkinu eða Landsbanka Íslands. En landsstjórninni er þó heimilað að veita leyfi til að veðsetja þau öðrum bönkum eða fjelögum á Íslandi. Brtt. mín fer í þá átt, að stjórninni sje heimilt að veita leyfi til að veðsetja brjefin öðrum, án tillits til þess, hvort þeir eru Íslendingar eða útlendingar. Höfuðatriðið er eftir sem áður það, að hlutabrjefin skuli veðsett ríkinu eða Landsbanka Íslands. Hitt er að eins undanþága, ef ríkar ástæður mæla með. Hv. frsm. (G. Sv.) gat þess, að samskonar ákvæði væri líkt í vatnalögunum norsku. Þetta má vel vera. En jeg vil benda á það, að þar er ólíku saman að jafna. Þó að Norðmenn sjeu ekki stór þjóð, þá er þar þó meiri markaður fyrir hlutabrjef í miljónafyrirtæki heldur en hjer á landi. Jeg hygg, að þetta ákvæði geti orðið þess valdandi, að engum dytti í hug að sækja um sjerleyfi til vatnsvirkjunar. Sumir munu nú reyndar álíta, að það væri ekki illa farið. En þeir, sem trúa á nytsemi vatnsorkunnar, óska ekki, að til slíks verði stofnað. Um 12. liðinn í brtt. mínum getur enginn verulegur skoðanamunur orðið. Hann miðar að eins að því, að gera ákvæðið skýrara, sem sje, að fyrir „hverja hestorku“ komi: „hverja hagnýta hestorku“ o. s. frv. Brtt. við 35. gr. eru að sumu leyti orðabreytingar, og að öðru leyti smáefnisbreytingar, sem engu máli skifta. Hið sama má segja um brtt. við 37. gr. Hún gerir ráð fyrir, að síðasta málsgrein þessarar greinar falli burt. Þá er síðasta brtt., við 39. gr. Þessi gr. gerir ráð fyrir, að fossalögin frá 22. nóv. 1907 sjeu numin úr gildi með ákvæðum þessara laga, og svo önnur ákvæði, sem brjóta kynnu í bága við lög þessi. Þetta tel jeg fráleitt. Jeg ætlast til, að 2. kafli laganna frá 22. nóv. 1907 fái að standa óhaggaður eftir sem áður. Hann ræðir um eignarrjett á vatnsorku og bætur fyrir vatnstöku. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar. En jeg skal taka það fram, að frv. er að mörgu leyti ítarlegt og hefir inni að halda mörg öryggisákvæði gagnvart þeim, er leyfi kunna að fá til vatnsorkunytja, og er ekkert frekara um það að segja. En hins vegar eru ýmsar takmarkanir í frv., sem munu gera fremur ófýsilegt að stofna hjer til stóriðju, ef frv. verður samþ. óbreytt. Ef það er ætlunin að búa til sjerleyfislög, sem ekki eiga að útiloka menn eða fjelög frá fossiðju, verða þau að vera svo úr garði gerð, að einhverjir sjái sjer fært að sækja um sjerleyfi til slíkra hluta. Loks skal jeg taka það fram, að jeg geri ekki ráð fyrir, að þetta frv., nje neitt annað samskonar frv., nái þeim búningi á þessu þingi, sem viðunanlegur sje. Tel jeg því óráðlegt að samþ. nokkurt slíkt frv. að þessu sinni. Það er skamt að bíða næsta þings, og þá ætti að vera hægt að ganga svo frá lögum um þetta efni, að við mætti una. - En það mundi verða þorra manna mikil vonbrigði, ef lög um þetta efni yrðu svo úr garði gerð að lokum, að þau útilokuðu menn frá að sækja um sjerleyfi til fossiðju. - Þá væri ver farið en heima setið.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg tók það fram við 1. umr. þessa máls, að jeg gæti eigi fylgt frv., eins og það kom frá samvinnunefnd. Og jeg get bætt því við, að jeg get ekki fylgt frv., þó að þær brtt. við það verði samþ., sem nú eru fram komnar, því að þær fela ekki í sjer þær umbætur, sem jeg tel vera nauðsynlegar. Jeg tók það fram við 1. umr., að aðalástæða mín gegn frv. væri sú, að það hefði svo þröng sjerleyfisskilyrðin, að lögin yrðu ekki notuð. Í öðru lagi kvaðst jeg ekki geta fylgt frv. af því, að það skæri ekki úr því, hverjir gætu fengið sjerleyfið, eða með öðrum orðum, að ekki væri skorið úr eignarrjettardeilunni. Því meðan ekki er skorið úr því, til hvers umsækjandi á að snúa sjer, er ekki hægt að segja, hvort hann fengi sjerleyfið. Nú er komið skýrt svar frá háttv.frsm. (G. Sv.) á óákveðnum orðum frv., þar sem hann sagði, að heimild á vatni ætti að tákna eignarrjett eða leigurjett eða einhvern þriðja rjett, sem jeg get ekki skilið hver er. En ef til vill mætti segja um heimild, að hún sje sama sem eignarrjettur eða leigurjettur. En hví má það ekki í lögunum standa? - Mjer finst öruggara, að það standi þar, en að tyrfa efni laganna í myrkum orðbúningi. Einhverjir kynnu nú að spyrja, hví jeg hefði ekki sett þetta í mitt sjerleyfislagafrv. Það var eiginlega vegna þess, að jeg gerði ráð fyrir, að vatnalögin, sem skæru úr þessu, gengju fyrst fram. Jeg tók það einnig fram við 1. umr., að í frv. væru ýms smærri atriði, sem gerðu mjer ófært að fylgja því. Jeg sje enga ástæðu til að telja öll þessi atriði fram að nýju. Jeg skal að eins drepa á nokkur. Yfirleitt þykir mjer frv. vera of flókið og of tyrfnar og torskildar þær reglur, sem þar eru settar. Margt af þeim ætti heima í reglugerðum og sumt í vatnalögum. Sumt eru tvítekningar, eins og t. d. um sjerleyfisbrjefin, þar sem sama efnið er tvisvar sagt, fyrst í 10. gr. og síðan í 15. gr. Yfir höfuð er frv. svo torvelt til lestrar og eftirbreytni, framsetningin svo flókin og greinaskiftingin svo margbrotin, að erfitt er að átta sig á efninu. Þar að auki vantar greinargerð fyrir frv., en hún fylgdi þó frv. milliþingan., bæði meiri og minni hl. hlutans. Einna lakasta ákvæðið í frv. er ákvæðið í 5. gr., um skipun vatnastjóra og það vald, sem honum er fengið í hendur. Jeg tel ekki að eins óviðurkvæmilegt að fá ábyrgðarlausum manni alt það vald í hendur, heldur óþarft að stofna slíkt embætti áður en nokkuð er farið að aðhafast. Það hefði vel mátt hlíta því bráðabirgðaákvæði, að vegamálastjóri eða einhver annar verkfróður maður hefði þetta starf á hendi fyrst um sinn. Jeg hefi tekið það stuttlega fram áður, og auk þess mintist háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) á það, að það vald, sem vatnastjóranum er gefið, að geta komið í veg fyrir sjerhvert leyfi ef hann vill, það er gjörsamlega óbrúklegt. Hvað snertir sjerleyfisskilyrðin, þá eru þau mikið til hin sömu og eru í mínu frv., á þgskj. 123. Að eins er hámark sjerleyfisgjaldsins lítið hærra en hjá mjer. En svo greinir þau á í öðru atriði, sem sje í því, að alt gjaldið skuli greitt í ríkissjóð, en ekkert til hjeraðssjóða. Það álít jeg að ekki megi vera svo, því þau hjeruð, sem stóriðja er rekin í, geta orðið fyrir allskonar skakkaföllum af hennar völdum. Og ekki er það minst um vert, að hætt er við, að vinnulýðurinn sópist burtu frá bændum í þeim hjeruðum, þar sem stóriðjan er rekin, og til hennar. Þá er tímatakmörkunin í 12. gr., í sambandi við síðari ákvæði, sem fer mjög í aðra átt en jeg hafði hugsað mjer, og jeg verð því að telja óheppilega. Að miða tímann við 55 ára tímabil hygg jeg að sje of þröngt, með það fyrir augum að styðja stóriðnað. Ef aftur á móti á að útiloka stóriðju, þá gæti jeg felt mig við að færa tímatakmarkið niður í t. d. 50 ár eða 40. Það skiftir einna mestu í þessu sambandi, hvort gert er ráð fyrir endurhvarfi vatns og mannvirkja til ríkisins að loknum sjerleyfistíma. Hv. undirnefnd virðist ekki hafa gert sjer þetta atriði ljóst og því brenglað saman innlausnarrjetti ríkisins og endurhvarfsrjetti, og eru ákvæðin um þessa samblöndun bæði óskýr og mjög viðsjál. Endurhvarfsrjettinn má skoða eins og árgjald, sem lagt er á fyrirtækið, en eigi greitt fyr en við lok sjerleyfistímans, og verður árgjaldið vitanlega því lægra, sem tíminn er lengri. Eftir reikningi sjerfróðra manna um þetta samsvarar endurhvarf eftir 55 ár tæpum 5%, en eftir 65 ár liðugum 4% í árgjald allan tímann. Nú er gert ráð fyrir því í 36. gr., að nokkur hluti falli til ríkis að loknum leyfistíma, en það er að eins vatnið, lóðirnar og rjetturinn til að nota vatnið. Aftur á ríkið að gjalda fyrir mannvirkin eftir mati, og eru þetta miklu betri kjör fyrir sjerleyfishafa en jeg hefi lagt til eða þekki annarsstaðar, en að sama skapi vond fyrir ríkið, nema ef svo á að skilja þau óljósu ákvæði greinarinnar, um að ríkið kaupi það, sem það hefir þörf fyrir eða ákvarðar að nota, að það geti smeygt sjer undan kaupum og látið sjerleyfishafa rífa virkin burtu eða selja þau fyrir smáræði, af því að það hafi þeirra ekki þörf. En slíkt væri ríkinu eigi vansalaust, að gefa sjerleyfishafa vonir, sem gætu að engu orðið fyrir tilstilli þess. Mjer virðast því þessi ákvæði 36. gr., einkum í sambandi við 17. gr., mjög varhugaverð og vandasöm fyrir ríkið og jafnvel blekkileg. Ákvæðin um þetta efni verða að vera skýr og ótvíræð, því að þar um veltur á miklu. Ákvæðið, eins og jeg hefi lagt til að hafa það, eftir 17. lið 4. gr. í frv. á þgskj.123, er hreint og fortakslaust og veldur eigi vafa. Gangi sjerleyfishafi að því, þá er síðari ágreiningi um afhendingu bægt frá. 36. gr. tekur fram, að þau virki, sem landsstjórnin telur nýtileg og ætlar að nota, skuli bætt sjerleyfishafa við sjerleyfisslit. Í orðskýringum við frv. stendur, að virki þýði: Öll þau mannvirki og tæki, sem gerð eru, notuð eða höfð til taks, og tekur yfir orkuver, orkuvötn og iðjuver. Þótt þessi orðskýring sje harðla tyrfin, þá virðist af henni mega ráða, í sambandi við 36. gr., að alt þetta eigi ríkið að kaupa af sjerleyfishafa við sjerleyfisslit, eða - ef til að mynda slunginn vatnastjóri, einvaldur og ábyrgðarlaus leggur til - að reyna að „prakka“ sig frá kaupunum með því að segja, að ríkið hafi eigi virkjanna þörf. Þá kem jeg að sjerleyfisdómnum. - Mjer þykir fullmikil viðhöfnin á þessari stofnun, og þekki jeg hjer ekkert sambærilegra en landsdóm. Virðist þó ekki meira um vert vangæslu sjerleyfisskilyrða en svo, að dómstólar landsins ættu að nægja, og er þetta sjerleyfisdómsbákn alveg óþarft tildur, eins þótt tekið sje eftir meiri hl. milliþinganefndar, eins og frsm. (G. Sv.) sagði. Jeg skal þessu næst leyfa mjer að víkja að þeim brtt., sem fram eru komnar við frv., einkanlega þó brtt.háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Hann ljet þess getið í ræðulok, að hann áliti, að engin lög ættu að koma fram um þetta efni á þessu þingi, og það þótti mjer, sannast að segja, æði hörð orð úr þeim garði, því hann hefir lagt allmikla áherslu á, að sjerleyfislög væru sett sem nothæf mættu teljast. - Um brtt. 843 skal jeg taka það fram, að jeg greiði þeim atkv. mitt öllum saman. Ekki þó af þeirri ástæðu, að jeg með þeim breytingum telji frv. frambærilegt, eða það fullnægi mjer; heldur er það af því, að þessar breytingar miða þó heldur til lagfæringar frá því sem er. Og ef svo slysalega skyldi takast til, að frv. yrði samþ., þá er það skárra en ekki, að breytingarinnar komist að. |Jeg skal taka það fram um síðustu brtt hv. 1. þm. Árn. (S. S.) á 843, við 39. gr., að jeg tel hana alveg sjálfsagða. Mjer kom það æði undarlega fyrir sjónir, að meiri hl. undirnefndar samvinnunefndar skyldi leggja til að fella úr gildi öll lögin nr. 55, 22. nóv. 1907, þar sem þó ekki eru tekin upp í þetta frv. nema fá af ákvæðum þeirra laga. Um aðrar brtt., sem komnar eru fram frá hv. 2. þm. S.-M. (B. St.), hefi jeg ekkert að segja. Þó vil jeg geta þess, að 3. liður við 8. gr. byggist að mínu viti á mjög eðlilegri hugsun. Jeg get vel sett mig inn í, hvernig það er til orðið, og tel það engan veginn óaðgengilegt skilyrði. Hins vegar tel jeg breytinguna ekki nauðsynlega, því að þessu verður hvort sem er náð með frv., eins og það er. Því það er þegar gert ráð fyrir, að tvö þing skuli samþykkja, þegar búið er að veita leyfi sem nokkru nemur. Þá fer að verka þessi heimild tveggja þinga, með kosningum á milli. Jeg vil svo ekki tefja tímann lengur, með því að taka upp alt það, sem jeg hefi að athuga við frv. Jeg vona, að hv.þm. sjái við rólegan lestur á því, að „ekki er alt gull, sem glóir“ í greinunum mörgu og margliðuðu.

Björn R Stefánsson: Þó að frv. þetta sje borið fram af samvinnunefnd Nd., þá má segja, að það sje samið eingöngu af undirnefnd samvinnunefndarinnar. Við fengum að vísu handritið tveim dögum áður en frv. var borið fram. En þá stóð þannig á fyrir mjer, að jeg hafði ekki tíma til, vegna annara anna, að kynna mjer málið, eins og jeg hefði óskað. Enda get jeg látið það í ljós, að jeg er enn ekki viðbúinn að taka afstöðu til málsins yfirleitt. Þó skal jeg taka fram um 2. lið þingsályktunartill. á þgskj. 795, að jeg þurfti ekki að lesa hana nema einu sinni til þess að sjá, að jeg gat ekki fylgt honum. Líka vil jeg taka fram, að jeg er óráðinn um 3. lið þeirrar till., þótt jeg væri því fylgjandi, að bæði till. og frv. væri strax lagt fyrir hv. deild, til þess að aðrir þm. en nefndarmenn gætu farið að taka það alt til yfirvegunar. Tíminn var orðinn svo naumur, að ekki mundi af honum veita, með svo flókið mál. Jeg tel rjett að geta þess, að jeg er þeirrar skoðunar, að jeg álít ekki rjett að setja svo ströng sjerleyfisskilyrði, að engum detti í hug að nota lögin. - Mjer er nú þannig farið, að jeg er ekki eins hræddur og margir aðrir við það, að tunga og þjóðerni muni glatast, og að sjálfstæði þjóðarinnar sje hætta búin, þó að nokkur hundruð útlendingar flytji inn í landið. Annars skal jeg ekki fara langt út í þá sálma, nema tilefni gefist til þess. Brtt. mínar eru á þgskj. 861. Í þeim felast leiðrjettingar á þeim verulegustu agnúum, sem jeg rak mig á í frv., eftir fljótlega yfirferð. Að vísu mun fleira vera athugavert við frv., en mjer gafst sem sagt ekki tími til að bera það saman lið fyrir lið alstaðar. Fyrsta brtt. er ekki annað en orðabreyting. Mjer sýnist, að í 6. lið 4. gr. frv. sje í rauninni svo margt heimtað, að það sje ástæðulaust að krefjast þess, að skýrslan sje endilega svo stutt. Að öðru leyti er þetta svo lítilvægt atriði, að það getur hvorugum verið kappsmál. Þá er brtt. við 8. gr. Það er vitanlega talsverð efnisbreyting. En jeg skoða hana frekar til bóta en hitt. Jeg skil ákvæði 8. gr. á þann veg, að þingið geti veitt 10 sjerleyfi, eða svo mörg sem vera vill, fyrir að virkja alt að 50000 hestorkur, bara að hvert eitt sjerleyfi út af fyrir sig sje ekki stærra en þetta. En þá finst mjer ekki vera gætt þeirrar varúðar, sem felast á í síðari hluta greinarinnar, með því að bera undir þjóðina, hvort leyfi skuli veitt, sem fer fram úr 50000 hestorkum. Þegar búið er að veita sjerleyfi til orkuvinslu, sem samtals nema 120 þús. hestorkum, þá fyrst finst mjer ástæða til að setja viðeigandi hemil á. Jeg álít, að þá sje rjett að bíða nokkur ár, áður en lengra er farið. Í minni till. tel jeg felast miklu meiri gætni en í frv., sem leyfir ótakmarkaðar sjerleyfisveitingar, bara að ekki fari fram úr 50000 hestorkum. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði hlýlega um brtt. mínar, en sagði þó, að hann teldi þeirra ekki við þurfa. En svo framarlega, sem sá skilningur minn er rjettur, að sama þingið geti veitt mörg sjerleyfi, sem að eins fara ekki fram úr 50 þús. hestorkum hvert, þá lít jeg svo á, að till. mín sje til bóta og feli í sjer mikla og sjálfsagða varúð umfram frv. sjálft. Þá er 4. brtt., á þgskj. 861, við 12. lið 10. gr. Þar eru feld aftan af ákvæði þess liðs, að sjerleyfishafi skuli borga allan kostnað af eftirliti umboðsmanns stjórnarinnar. Jeg býst við, að þegar vatnastjóri verður skipaður, þá hafi hann þetta eftirlit með höndum. Hann verður skipaður af stjórninni, og jeg geri ráð fyrir, að meginkostnaðurinn af þessu eftirliti verði falinn í vinnu hans, sem þá borgast með launum hans. Nema ef um einhverja sjerstaka rannsókn er að ræða, sem hann þarf að framkvæma með meiri mannafla, en jeg tel samt eðlilegra, að ríkið borgi þetta, sem unnið verður í þess þágu að þessu eftirliti. Ef menn ekki vilja láta ríkið hafa þennan eða neinn annan kostnað af iðjunni, þá er ekkert annað en hafa sjerleyfisgjaldið þeim mun hærra fyrir það, að þessari kvöð er ljett af sjerleyfishafa. Þá er 5. brtt. við 13. gr. Það er líka efnisbreyting. Þar fer jeg fram á, að svo verði ákveðið, að í staðinn fyrir sjerleyfisgjald það, sem um ræðir í 1.–6. lið, þá megi áskilja, að sjerleyfishafi skuli byggja járnbrautir á sinn kostnað, sem, eftir því sem síðar verður ákveðið, í sjerleyfinu, skuli falla til ríkisins til eignar og umráða. Jeg skal játa, að ekki er nægilega skýrt tekið fram um afhendingu þessara járnbrauta, svo og það, að þær sjeu nægilega tryggilega bygðar. Það álít jeg að verði að ákveðast nánar síðar með sjerstökum samningum, þegar þar að kemur. Það ætti að vera hægðarleikur að ganga svo frá því í sjerstakri reglugerð, að í lagi væri. - Ef jeg man rjett, þá mun vera alt að fjórðungur aldar síðan fyrst var farið að tala um járnbrautarlagningu hjer á Suðurlandi. Og held jeg, að aldrei hafi verið á móti því mælt, að slík braut mundi leiða af sjer ómetanlegan hagnað fyrir landið og þjóðina. En hitt hefir aftur staðið fyrir, að þetta væri svo dýrt, að landi með jafnlitlar tekjur væri ofvaxið að ráðast í það. Síðan þessi vatnsorkuvinsla og stóriðjuhugmynd kom á dagskrá hefi jeg fyrir mitt leyti altaf sett hana í samband við járnbrautir. Með þessu sýnist mjer, að landið ætti að geta fengið meðöl til að fá þessi bráðnauðsynlegu samgöngutæki, án þess að reisa sjer hurðarás um öxl. Það er ekki áskilið, að sjerleyfisgjaldið skuli alt vera þarna í fólgið, en jeg verð að telja mikilsvert, að inn í frv. kæmist, að um það megi semja. Það er alls ekki sagt, að alt sjerleyfisgjaldið eigi að greiðast með járnbrautarlagningu. Það verður að fara eftir því, hve stór sjerleyfi verða veitt og til hvað langs tíma. Kemur það til álita, þegar meta á byggingar þeirra á móti sjerleyfisgjaldinu, er áskilið verður. Hvort sjerleyfisgjaldið er metið hæfilega að hámarki og lágmarki, er jeg ekki fær að dæma um. En það er svo sett, að við nánari rannsókn mun það sýna sig, að takmörkin sjeu hæfileg einhversstaðar þar á milli. En því lengri sem tíminn er, því hærra verður gjaldið. Út frá því er gengið sem sjálfsögðu. Jeg vil heldur ekki skera úr því, hvort ástæða er til að samþ.brtt.hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um að lengja tímann. En þó hefi jeg hugsað mjer að greiða þeirri brtt.atkv. til. 3. umr., en með þeim fyrirvara, að við 3. umr. verði tekið upp það ákvæði úr frv. minni hl., að virkin öll skuli falla til landsins endurgjaldslaust að þeim tíma liðnum. Mjer finst liggja í hlutarins eðli, að mest sje við það unnið fyrir sjerleyfishafa að hafa tímann sem lengstan, og verði því að miða kvaðirnar á hendur leyfishafa við það. Munar þá mikið um hver 5 eða 10 ár, sem við er bætt. 6. brtt., við 21. gr., er aftur í samræmi við það, sem jeg mælti áður, um eftirlit landsstjórnarinnar, að jeg vil fella burtu, að það sje borgað af sjerleyfshafa. Þá er 7. brtt., við 23. gr. Geri jeg þá brtt. ekki að neinu kappsmáli, en virðist þó fara fult eins vel á því, að setja saman 23. og 24. gr. Eru þær í brtt. settar saman og töluvert styttar, feldur burtu upptíningur og endurtekningar, sem virðist óþarfi. Þessum endurtekningum hefi jeg tekið eftir víðar, eins og t. d. í 1. lið 31. gr. og 27. gr., sem mjer finst hvorttveggja hljóða um það sama. Heyrði jeg, að hv. samþm. minn (Sv. Ó.) hefir einnig veitt þessu eftirtekt. Þá á jeg ekki eftir nema 9. brtt., ákvæðið um stundarsakir. Mjer virðist satt að segja ýmislegt heldur benda til þess, að annaðhvort muni þetta frv. ekki ná fram að ganga, eða skilyrðin verði sett svo ströng, að lítil von sje til, að orkuvinsla verði hafin hjer á landi fyrst um sinn. Þess vegna vil jeg breyta ákvæðinu fyrst um sinn til tryggingar því, að ekki verði farið að skipa þennan hálaunaða embættismann, ef ekkert yrði við hann að gera. Enda veit jeg ekki, hvort nokkur völ er á færum manni hjer, öðrum en vegamálastjóranum. Þess vegna vil jeg ekki, að embættið sje stofnað fyr en eitthvað er við hann að gera. Áður en jeg sest niður skal jeg leyfa mjer að gera fyrirspurn til hv.frsm. (G. Sv.) út af vatnastjóranum. Jeg skil ekki til fulls, hvað honum er ætlað, og hve nær til hans kasta kemur. En mjer skilst þó, að aðallega komi til hans kasta, er um sjerleyfi er að ræða til að virkja 1000 til 10000 hestorkur, sem landsstjórn getur veitt án þess að Alþingi sje til kvatt. En sje sá skilningur rjettur, að hans völd nái aðallega til þessara smærri virkjana, þá er því síður ástæða til að álíta, að vegamálastjóri, eða annar álíka verkfróður maður, geti ekki haft þetta verk á hendi, og þá um leið því brýnni ástæða til að setja skorður við því, að farið verði að stofna þetta hálaunaða embætti fyr en einhver þörf er á því.

Bjarni Jónsson Bjargvættur landsins hefir nú sagt, að hún gæti ekki fallist á þetta frv. Sagði hún afdráttarlaust, að það væri vegna þess, að ekki væri skorið úr deiluatriðinu um eignarrjettinn á þann hátt, sem 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem „Tíminn“ nefnir „bjargvætt landsins“, vill skera úr því, eða á þann hátt, að einstaklingurinn eigi vatnið. Hann vil gefa þeim vatnið. Nú er vitað, að mörg og rík rök hafa verið færð fyrir því, að þeir eigi það ekki, og það af mönnum, sem eigi síður eru færir um að skilja lagafyrirmæli forn og ný. Þá er það einkennileg sparnaðarstefna frá meiri hluta sjónarmiði, að vilja eigi fallast á sjerleyfislagafrv., af því að það kastar ekki frá ríkinu eign þess, afllindum, sem hækka munu stórum að verðgildi á næstu árum. Það verður ekkert smáræði, sem sparnaðarmennirnir kasta burtu frá ríkinu, án þess nokkur knýi á. Samt ætla þeir sjer að lifa á því, að lækka laun embættismanna og ná nokkur hundruð krónum frá fáeinum fátækum gáfumönnum, listamönnum eða öðrum, sem þeim mætti vera lítill styrkur að. Og það eru þó ekki eins margir tugir og það eru miljónir, sem þeir vilja nú kasta burtu af eignum ríkisins, að óreyndu máli. Þá skilja menn, hvers vegna þeir vilja ekki, að mál þetta komi fyrir dómstólana. Það er af því að þeir trúa því ekki, að þeir vinni málið fyrir dómstólunum. Hjer er þá fullkomlega lýst sparnaðarstefnu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), og jafnframt gefið í skyn, hverja bjargvætti landið á þar sem hann er. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði líkt og aðrir um vatnastjórann. Hans ástæða var einkum sú, að það dugi ekki að setja slíkan embættismann, meðan ríkið hafist ekki neitt að í fossamálinu. Er mjög undarlegt, að þessi háttv.þm. mælir svo, þar sem hann er að því leyti sömu skoðunar og jeg og meiri hluti milliþinganefndar, að það beri að fara varlega mjög í það, að láta stóriðju komast að í landinu. Þá stendur það nú mjög illa heima, að hann vill byrja áður en sá maður er settur, sem mest skyn hlýtur að bera á slíka hluti. Mest er komið undir byrjuninni. Þekkinguna þarf til frá upphafi, til að spara glappaskotin. Þessi röksemdafærsla háttv.þm. rekur sig þá á aðrar röksemdafærslur hans, eins og oftar. Eitt rekur sig á annars horn, eins og graðpening hendir vorn. Á hverju hvílir þetta? Það hvílir á því, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) getur ekki hugsað sjer nokkur fyrirtæki nema framkvæmd af útlendingum. Sumir vilja ólmir fá stóriðnað inn í landið. En þeir vilja ekki hafa þekkinguna með. Það er af því, að þeir halda, að stóriðja komi ekki, ef maður, sem hefir þekkingu og vit á þessum málum, stendur við hlið stjórnarinnar. En þeir hafa meiri von um æti, ef enginn maður með viti kemst að. Þess vegna er undarlegt að sjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) í flokki með þessum afsalsmönnum, þessum opingáttarmönnum. Það er líka undarlegt af honum að hafa ekki athugað, að þar sem ríkið sjálft tekur slík vinnutæki í sínar hendur, er það gróðafyrirtæki fyrir ríkið. Hann veit hversu þetta er með Svíum. Hann þekkir vald það, sem „kungliga vattenbestyrelsen“ í Svíþjóð hefir. Þetta þekkir hann vel, og gat þar af dregið þá ályktun, að eigi verði komist af með minna hjer en einn kunnáttumann. Það er þetta, sem er skilningsleysi á því, að virkjunarfyrirtækin eru gróðafyrirtæki, og fer þaðan saman við alþjóðarhag. Ef ríkið stendur fyrir, metur það ekki sitt afl dýrara fyrir almenning en nauðsyn krefur. En sje það erlent gróðafjelag, selur það kraftinn svo dýrt, sem það sjer sjer fært. Alþýðan verður þá að borga það gaman, sem þessar ágætu bjargvættir(!) hafa af stóriðjurekstri útlendinga hjer á landi. Það er nú eigi annað en þetta, sem jeg þurfti að tala við hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Við hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) þarf jeg ekki að þrátta mikið. Sumar af hans brtt. eru meinlausar, en sumar aftur fráleitar. Skal jeg að eins drepa á eina. En fyrst vil jeg nefna þennan almenna inngang ræðu hans, að hann vildi ekki setja alt of ströng skilyrði, svo að hann gæti verið viss um, að einhver útlendingur vildi þiggja vötnin okkar til að vinna með. Hann gáir ekki að því, að hve ströng skilyrði, sem sett eru, kemur það ekki niður á ríkinu, hvort sem það sjálft á vatnið, eða tekur það gegn endurgjaldi. Þar þarf engin skilyrði að setja. Þar ræður Alþingi öllu um. En að setja hinum, útlendingunum, ströng skilyrði, er þessu landi lífsnauðsyn. Hv. sami þm. (B. St.) er hvergi hræddur, þótt inn í landið komi nokkrar miljónir króna, og nokkur hundruð útlendra verkamanna. Hann heldur, að ekki þurfi nema nokkur hundruð verkamanna. Hann má trúa, að til þess þarf fleiri þúsund manna en hann hyggur hundruð. Þeir eru víst ekki hræddir, Sunn-Mýlingar, þótt blandist tungan og þjóðernið, en jeg held þó, að þar sje hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) ekki á sama máli. Enda er hann með það annað veifið, að hann vilji sjá borgið tungu og þjóðerni, þótt eigi sje hann samkvæmur sjálfum sjer í till. sínum. En þá var till.hv. 2. þm. S.-M. (B. St.), sem jeg vildi nefna. Það var um þessa járnbraut. Það er dálítið einkennilegt að áskilja hjer, að sjerleyfishafi leggi járnbraut, er verði eign ríkisins. Það er ekkert smáræðisgjald, og virðast ekki hlaupvíðar dyr, þar sem leyfishafi á að byggja járnbraut til að gefa landinu. Það yrði mikið gjald, ef í það ætti að fara. En sá fiskur, sem þar er falinn undir steini, er þessi, að ef setja á með veitingu sjerleyfisins slík skilyrði, þá yrði að veita manninum að öðru leyti svo góð kjör, að hann gæti grætt á því að leggja járnbraut og gefa landinu. Hver græðir? Myndi ekki landið kaupa járnbrautina dýrara en ef það bygði hana sjálft? Hygg jeg, að þetta yrði enginn búhnykkur, nema það sje klaufi, sem samið væri við, klaufi, er ljeti ganga á rjett sinn. En það er alls eigi fyrir fram víst, að þeir útlendir menn, er semja skyldu við stjórnina hjer, sem enga vatnastjórn hefði sjer við hönd, yrðu heimskari en stjórnin hjer. Það er alls ekki vert, að löggjöfin byggi á því, að stjórnin hjer verði altaf svo kring í samningum, að hún sneri á hvern þann, er hún leitaði samninga við. Hygg jeg því, að óhætt sje að leggja þessa till. fyrir óðal, því hún mun aldrei verða til hagnaðar, heldur þvert á móti. Svo ætla jeg að eins að koma að nokkrum atriðum, sem hv. 1. þm. Árn (S. S.) bar fram. Hann var sammála hinum háttv.þm., sem vilja, að vatnastjóri sje helst ekki, síst með því valdi, að hann geti varnað stjórninni að veita sjerleyfi, er svo stendur á. Jeg vil nú ekki gera þessum hv.þm. (S. S.) þær getsakir, að hann vilji ekki, að þekkingin komist hjer að, og hefði þó mátt skilja ræðu hans svo. En hann vill, að þekkingin sje valdalaus og gagnslaus gagnvart stjórninni, ef svo skyldi til takast, að sú stjórn væri í landi, er vildi veita sjerleyfi landinu í óhag, eða vissi eigi betur en svo. Hann vill þá, að þekkingin standi og gjammi eins og hundur framan í lambá, er stendur kyr og stappar klaufum í þrjósku. Þá væri þó betra, að þekkingin hefði vald og gæti stöðvað illvirki, ef til væri stofnað. Jeg vil ekki spá um neina sjerstaka stjórn, en slík getur komið. Ef stjórnin gerir samninga fyrir ríkið, verður það eigi aftur kallað, og veiti stjórnin sjerleyfi, verður ríkið að standa við það, geri stjórnin alt þetta samkvæmt lögum. En geti þessi maður sagt nei, er það vörn. Og sje hann of samviskusamur og neiti því, er þingið vildi veita, þá er það frestur í málinu. Þá bíður það næsta þings, og þá getur hv. 1. þm. Árn. (S. S.) aftur tekið til og barist fyrir málinu. Og hverjum er þetta til góðs? Cui bono? Ríkinu? Nei! Ríkið getur vel beðið. Það þolir hálfs árs frest. En þetta er þeim til góðs, sem sækir um leyfið. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.), og fleiri aðrir, hafa í huga erlent fjelag, er sæki um leyfið til þess að græða á afllindum landsins. Þetta er erlendu fjelagi í hag. Svo segir hv.þm. (S. S.), að hann sje hræddur um, að einhvern tíma komi sá vatnastjóri, er stöðva vilji stóriðjuna og ekki hleypa henni inn í landið. Það má vel vera, að það væri þessu landi mikil gæfa að fá stóriðju inn í landið. En þó hafa þeir, sem öðrum meir hafa rannsakað þetta mál og hugsað, haldið því fram, að hún muni ekki verða til mikils góðs. Og þó að jeg vilji ekki nefna sjálfan mig, eða bera mig saman við þann vísa Sirak, er jeg nú á orðastað við, gæti jeg þó nefnt Jón Þorláksson, Guðm. Björnson og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hafa þessir allir komist að þeirri niðurstöðu, að stóriðja eigi ekki að komast að. Og ef hv. 1. þm. Árn. (S. S.) þykja þessir vera smápostular, sem geti eigi hafa komist að jafnrjettri niðurstöðu og þeirri, er hann hefir komist að, þá mætti nefna verkfræðing þann hinn norska, er ritað hefir mjer brjef það, sem jeg hefi látið prenta og þingm. hafa átt kost á að lesa. Hann heldur því beint fram, að stóriðjan í Noregi hafi verið svo afdrifarík, að þjóðin komst þar í kröggur, verðmæti alt skektist, svo að hjelt við þjóðarvoða. Og auk þess sagði hann í viðtali við mig, undir votta, sem illu heilli eru hjer eigi viðstaddir, að ef Íslendingar leyfðu að setja upp eitt stórfyrirtæki, hvað þá tvö eða fleiri, þá yrði eigi að ræða um íslenska þjóð eftir 20 ár. Þetta er blessunin af stóriðjunni, að menn fá hjer færi á að glata sinni tungu og þjóðareinkennum, og það af rökum rjettum og eðlilegum orsökum, eins og menn nú þegar leggja niður nöfn sín rjett og taka upp skrípanöfn, af bláberum uppskafningshætti og heimsku. En um þetta, sem hjer er á ferðum, má segja orð Hórazar: „Quidquid delirant reges plectuntur Achivi“. Afleiðingar glapræðis þessa kæmu víst ekki niður á sjálfum hv. 1. þm. Árn. (S. S.). En þær kæmu einkum niður á kjósendum háttv.þm. (S. S.), því að einkum munu risa upp iðjuver í Árnessýslu. Þá verður hver vinnustrákur og stelpa gerþurkuð út af heimilum sínum. Þau dragast öll að stóriðjuverunum. Og stórbændur þar, sumir synir hinna trygglyndu kjósenda hv.þm. (S. S.), myndu komast það hæst, að slá tún og reka kýr hjá stóriðjueigendunum, á einstökum jarðaskikum, sem þá verða enn í rækt. Þegar landbúnaðurinn er dauður, verða þeir kúasmalar iðjuhöldanna, þessir kjósendur hv.þm. (S. S.), sem sent hafa hann til þess að gæta hagsmuna þeirra gegn stóriðjunni og annari hættu, er yfir vofir. Hv. þm. (S. S.) má vita, að svona fer fyrir Árnesingum, ef hans hugsun kemst í framkvæmd. Og þótt ýmsir, sem eiga orkurík stórvötn, þakki honum nú munu þeir fleiri, sem kunna honum enga aufúsu gerða hans í þessu máli. En það eru þeir, sem ekki eiga tilkall til vatnsafls, en kynnu að vilja krefjast þess, að þeim væri líka ætlaður einhver rjettur til þess vatns, er fellur úr skýjum loftsins í Árnessýslu, en að rjettur til þess væri eigi eignaður þeim einum, sem eiga jarðir á árbakkanum. Hvað segir hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um það? Hann ætti að hugsa sig vel um, áður en hann legði móti þessu frv., úr því að hann gerði sig sekan í að greiða atkv. á móti till. á þgskj. 725. Sami hv.þm. (S. S.) vill ekki hafa kosningar á milli; hann hefir í rauninni ekki neitt á móti því, að tvö þing samþ. að veita sjerleyfi, en hann vill ekki hafa kosningar á milli. Hverjum er það til góðs? Er það ríkinu íslenska til góðs, eða er það megninu af kjósendum hans í Árnessýslu til góðs? Við skulum segja, að nú veitti ríkið sjerleyfi, sem hættulegt væri landinu, nú þyrfti annað þing að samþ. Hverjum er það til góðs? Cui bono, ríkinu eða þeim, sem um sjerleyfið sækir, að sömu þm., sem veittu sjerleyfið, skuli nú fjalla um þetta aftur? Það er áreiðanlega þeim til góðs, sem um sjerleyfið sækir. Nei, eina bótin er, að kosningar fari fram á milli, því það er engin björg, þótt sömu þm. greiði tvisvar atkv. um það sama. Það er engin trygging fyrir því, að þeir, sem á einu þinginu hafa verið í kaupavinnu hjá erlendum fjelögum, verði það ekki einnig á næsta þingi. En ef kosningar snúast um málið, kemur vilji kjósenda í ljós; ef ekki fara fram kosningar, er hægt að skella hættulegu sjerleyfi á þjóðina í hundahljóði. Þá vill þessi sami háttv.þm. (S. S.) lengja tímann. Hverjum er það í hag? Er það til þess að tryggja ríkið? Nei, það er auðvitað til þess, að sá, sem leyfið hefir, geti auðgast sem mest á því. Hann á að hafa sjerleyfið 10 ár framyfir það, sem samvinnunefndin vill, og auðvitað til þess að geta haft hreinan gróða í 10 ár. Svo vitnaði þessi maður (S. S.) í það, sínu máli til stuðnings, að „Titan“ hefði viljað fá sjerleyfi í 75 ár. Hann er svo sem ekki hlutdrægur, „Titan“, í þessu máli, það má svo sem trúa honum. Svo ætlar þessi hv.þm. (S. S.) að fara milliveg; hann vill ekki alveg verða við beiðni „Titans“, heldur vill hann klípa af, eins og þetta væri fjárveiting til skálds eða listamanns. Svo mintist hann á það, að 1917 hefði komið til tals að veita sjerleyfi til 99 ára. Það var ekki dónalegt, hefir sjálfsagt verið ríkinu í hag, ef slíkt hefði verið samþykt. Ekki hefði það verið gert til þess að tryggja fjelagið!! Vjer þurfum ekki annað en að hugsa oss afleiðingarnar. - En hugsum oss nú löggjafaraðferðina í þessu landi, hvernig hún yrði. Nú kemur nefnd, sem sett hefir verið af þinginu, og leggur hún til, að sjerleyfið verði veitt til 55 ára, en svo kemur erlent auðfjelag og segir, að það vilji fá það til 75 ára, og þá kemur einn þm. (S. S.) og vill fara milliveg milli fjelagsins og nefndarinnar. En svo kynni nú fjelagið að nefna 99 ár, eins og fossafjelagið „Ísland“ hjer um árið. Ætli þessi hv.þm. (S. S.) vildi þá ekki hækka sig upp í 75 ár. - Eitt er enn, sem jeg vil minnast á, og er það hættulegasta við till.hv.þm. (S. S.), og er það um sölu hlutabrjefanna. Eins og frá því er gengið í frv. samvinnunefndar, er það sjálfsögð trygging, til þess að þau lendi ekki í höndum erlendra ríkja eða auðmanna. Norðmenn hafa trygt þetta mjög vel, sem von er. Eða muna menn ekki, hvers vegna Bretar sögðu Búum stríð á hendur og rændu þá frelsi? Það var ekki mismunur á rjetti Breta og Búa, heldur voru það hinar auðugu demantanámur í nánd við Prætoriu. En þótt þetta vatnsafl sje ekki eins dýrmætt og gimsteinanámur, þá er það þó svo dýrmætt, að hætt er við, að önnur ríki hefðu augastað á því. Hjer á þinginu er nefnd, sem í löggjöf sinni reynir að reisa skorður við því og hamla því, að útlendingar líti girndaraugum til auðæfa landsins, en þá kemur þessi hv.þm. (S. S.) og leggur það til, að stjórnin megi heimila, að hlutabrjef verði seld erlendum mönnum, ef hún sjer ástæðu til þess. Hjer er alt undir stjórninni komið, og ef hún reynist illa, þá er engin björg. - Hugsum oss, að hjer sje stofnað til stóriðjufyrirtækis; nú er beðið um leyfi til að selja þetta fyrirtæki tveimur eða þremur enskum auðmönnum. Stjórnin vill veita þetta, annaðhvort af hrekkvísi eða heimsku. Hvað kemur svo úr kafinu eftir á? Það, að þessir auðmenn hafa ekki verið annað en leppar, og hafa þeir keypt fyrir ensku stjórnina, og þá getur hver sjeð, hvaða skorður verða reistar við fossaiðnaðinum, þegar þetta er hægt að gera, og hvílíkt Gósenland leppanna yrði Ísland þá, ef þetta yrði leyft. Dyrnar standa upp á víða gátt, ef till.hv.þm. (S. S.) verða samþ., og hverjum er það í hag? Er það landsmönnum í hag, eða er það til að tryggja kjósendur þm. (S. S.) í Árnessýslu? Nei, þetta er, eins og allar hinar till., í hag erlendum stórgróðafjelögum, og greylegum leppum. Það er vegið hjer að landinu með þeim hættulegustu vopnum, sem til eru, og þessi hv.þm. (S. S.) gerir með þessu tilraun til að slá úr höndum Íslands það vopnið, að hlutabrjef stóriðjumanna megi ekki ganga kaupum og sölum erlendis. Þetta er það sama, ef samþ. verður, sem að snúa hengingaról að hálsi sjer. Þá kem jeg að 12. liðnum á brtt. þessa hv.þm. (S. S.). Er þar farið fram á, að 33. gr. frv. samvinnunefndar verði breytt. Greinin er þannig: „Brot á skilyrðum þeim, sem eitthvert sjerleyfi er bundið, varða sektum, 5 kr. á hverja hestorku, sem heimiluð er til afnota samkvæmt sjerleyfinu, eða sjerleyfisriftingu, ef miklar sakir eru“. Í stað orðanna „hverja hestorku, sem heimiluð er til afnota samkvæmt leyfinu“, komi „hverja hagnýta hestorku, samkvæmt 13 gr.“ Þetta er ekki hættuleg till., en hún getur ekki staðist, því að ekki er hægt að tala um aðra hestorku en þá, sem talað er um í sjerleyfinu, því hvað sje í framtíðarinnar sjerleyfum, hvort þar verða nefndar eðlishestorkur, eða hagnýt hestorka, það veit enginn nú. Þá vildi þessi hv.þm. (S. S.) halda því fram, að sjerleyfislög ættu ekki að ganga fram nú, þar eð þau voru ekki svo vel undir búin sem skyldi. Mikið á að undirbúa þetta mál. Milliþinganefnd hefir nú setið á rökstólum alllangan tíma; er mjer kunnugt um, að meðnefndarmenn mínir hafa unnið vel, hvað sem um mig má segja. Þessi nefnd hefir komið fram með rökstuddar skoðanir. Er málið kemur inn á þing, er sett enn sjernefnd í málið, og hefir hún nú komið með frv. það, sem um ræðir. Þetta mál er því miklu betur undir búið en nokkurt annað mál. Jeg held því, að þessi till.háttv.þm. (S. S.) sje ekki fram komin til þess að tryggja kjósendur hans í Árnessýslu, og hvað undirbúninginn snertir, held jeg, að af þeim sökum þurfi hv.þm. (S. S.) ekki að fyrirverða sig fyrir að greiða atkv. með frv. Annað mál væri, ef hann hjeldi því fram, að vatnalög ætti ekki að samþ. á þessu þingi, því að þá væri hann á sama máli og jeg, sem vil ekki láta samþ. þau fyr en að afstöðnum kosningum. En það er ekkert því til fyrirstöðu, að sjerleyfislög gangi fram nú þegar. Annars vil jeg geta þess viðvíkjandi vatnalögunum, að jeg ljet bera upp till. vestur í Dölum, þar sem skorað er á Alþingi að samþ. ekki vatnalög. Þetta var samþ. þar, og síðan bað jeg Magnús á Staðarfelli að bera það upp á fundi, sem hann hjelt fyrir mig. Og þar var það samþ. En nú hefir svo broslega til borið, að þetta er talið gert af óvild til mín, í „Tímanum“. En ef sjerleyfislögin verða ekki samþ. nú, hverjum er það til góðs? Ekki ríkinu eða kjósendum alment, nje í Árnessýslu, heldur einstökum bröskurum erlendum og þeim innlendum, sem búa meðfram stóránum og hafa von um gróða í fossabraski. Það er vitað mál, að aldrei hefir verið hamast eins í fossabraski og síðan milliþingan. í fossamálinu tók til starfa. Og samþ. ekki þetta þing sjerleyfislög og setji þannig skorður við frekara braski, þá mun eftir nokkurn tíma ekki eitt einasta vatn vera óselt, og mun það, sem selt er, ekki að eins verða metið á 12 miljónir króna, heldur á 100 miljónir króna. - Þessar vífilengjur um, að sjerleyfislög eigi ekki að samþykkja nú, eru því til þess eins fram bornar, að fossafjelögin geti grætt sem mest á bralli því, sem þau hafa haft hjer í frammi, með því að senda hingað leynilega sendimenn til þess að ginna þessa hluti út úr fáfróðum mönnum fyrir smámuni. Það er því til góðs þjónum þessara fjelaga, sem eiga hjer bæði heil blöð og venslamenn, og nú er að sjá, að eigi suma þm. líka. Þetta er það, sem orsakar alt hatrið og allar skammirnar, sem dynja á okkur, meiri hl. fossanefndar, í blöðum þessara þjóna erlendra auðkýfinga. Það er af því, að við erum ekki að hugsa um að græða á þjóðinni og hafa hana fyrir fjeþúfu. En þessu leigufólki vil jeg lofa því, að landsmenn skulu fá að vita, hvernig í öllu liggur. Það eru ekki þessir menn einir, sem geta sagt, að þjóðin skuli fá að vita alt, því að það erum vjer sjerstaklega, sem getum talað úr flokki og borið um, að þjóðin þarf að vakna og sannfærast um þann svikavef, sem verið er að vefja hana í. Og þjóðin skal vakna, þótt nú sje verið að reyna að drepa rjett mál.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg skal nú ekki tefja tímann lengi að þessu sinni. Mjer láðist við fyrri umr. að taka ljósar fram en gert er í nál. mínu, að frv., eins og það liggur fyrir, er sumpart ónákvæmt um það, sem þurfti að vera tekið fram, og sumpart svo óljóst, að ilt er að skilja og framkvæma; gallar, sem að sjálfsögðu verður að lagfæra, ef frv. á að ganga fram. Jeg álít frv. hættulegt vegna þess valds, sem lagt er í hendur ábyrgðarlauss vatnastjóra. Hann getur komið því til leiðar, að sjerleyfisgjaldið geti orðið ekkert, því það veltur á till. hans, hvort það verður fært upp eða ekki að 25 árunum fyrstu loknum, og jafnvel getur hann ráðið því, að gjaldið verði felt með öllu niður, ef þá ekki áskilið sjálfum sjer alt gjaldið. Þetta þarf að lagfæra, ef á að samþ. svona frv. Í öðru lagi er það vöntun í frv., að það gerir ekki nokkursstaðar ráð fyrir heilbrigðisráðstöfunum vegna innflutnings eða hjá verkalýðnum eða hjeruðum umhverfis iðjuverin. Þetta var þó sjálfsögð ráðstöfun, því að ekki er það sjaldgæft, að fólk með vafasamri heilsu og siðferði sæki að þessum iðjuhverfingum. Einmitt á þessu sviði hafa Norðmenn gætt sjerstakrar varúðar. Enn fremur vantar í þetta frv. trygginguna fyrir því, að sjerleyfishafi skuli sjá verkamönnum sínum og skylduliði þeirra fyrir fræðslu, sem og að hann sjái verkalýðnum fyrir þeim bókakosti, er sje við hans hæfi, og yfirleitt hlúi svo að fólkinu andlega og líkamlega, að ekki verði það að hreinum trantaralýð. Fleira skal jeg ekki telja af þessu tæi, þótt margt mætti telja, sem athuga þarf við frv. Jeg ætlaði að víkja dálítið að háttv.þm. Dala. (B. J.), en það er altaf svo, að þegar hann er búinn að tala, þá flýr hann úr deildinni. Hann talaði í hermdarrómi, og er það að vonum, því að ekki hefir byrlega blásið fyrir hans frægu - nei - alræmdu vatnsránskenningu. Hann er víst orðinn fremur vonlítill um sigur kenningarinnar og hræddur um, að þetta „bjargráð“ hans við ríkið ætli ekki að duga til að fá honum bjargvættarnafnið, og kemur honum þá í hug að nota það eins og skopnafn við mig. Þetta er reyndar afsakanleg afbrýðissemi. Hann hafði gert sjer svo háar hugmyndir um þann glæsilega sigur, sem vatnsránsuppfundning hans mundi vinna, og frægðina, sem hann mundi af hljóta, er ránsfengurinn frá landeigendunum væri kominn í hendur þessa alvitra vatnastjóra, að vonbrigðin hlutu að verða afskapleg, þegar þingdeildin og stjórnin marghrasað á móti. Jeg skil vel, að skapið hefir úfnað óvenjulega hjá háttv.þm., enda eru þessi umskifti eigi ólík því, að fara úr glaðasólskini inn í ramma eldhúspælu. Atkvæðagreiðslan í fyrradag um ránstill. um Sogið bendir óneitanlega á það, að fleiri en jeg líti fremur en hitt smáum augum á kenningar hv.þm. Dala. (B. J.) og röksemdir hans, og mun hann þurfa víða við að koma, ef hann á að jafna um þá alla. En það er ekki nauðsynlegt að ræða þetta hjer, það liggur ekki fyrir. Hitt er verkefnið að þessu sinni, að komast að nýtilegri niðurstöðu um vatnsorkusjerleyfi, og þarf til þess annað fremur en skæting háttv.þm. (B. J.). Hann er í raun og veru oftast utan við efnið þegar að þessu kemur, með óðagoti, eins og hann hefði gleypt brunnklukku úr illa fenginni lækjarsprænu, og heitast við þá, sem ekki vilja fallast á eignarrjett ríkisins á vatni í löndum einstakra manna. Hv. þm. (B. J.) læst muni birta á prenti með viðeigandi formála nöfn okkar allra og lætur á sjer skilja, að lítill muni vegur okkar verða, er slík skýrsla birtist. Hann dregur ekki dulur á, að við munum vera talsmenn útlendra fjárprangara, líklega leigðir eða keyptir, eins og hann svo oft hefir dróttað að mjer, að jeg væri. Reyndar býst jeg við því, að hv.þm. (B. J.) veiti erfitt að telja almenningi trú um, að við sjeum þeir landráðamenn, sem hann vill telja okkur, en jeg þykist vita, að hann sje búinn að endurtaka þessi ósannindi svo oft fyrir sjálfum sjer, að sjálfur trúi hann þeim. En undarlegur er sá fitonsandi hjá hv.þm. (B. J.), að reiðast þeim, sem brostu að niðurstöðu atkvgr. í fyrradag og röksemdum hans fyrir vatnsráninu. Háttv. þm. (B. J.) telur skipun vatnastjóra eina trygga ráðið til að verjast útlendu hættunni af vatnsiðju. Telur hann stjórninni eigi trúandi fyrir samningu sjerleyfis, en einvöldum og ábyrgðarlausum vatnastjóranum trúir hann fyrir öllum vandanum; um samviskusemi þess manns þarf þá ekki að efast. En af því að hv.þm. (B. J.) hefir verið svo ör á getsökum við mig, mætti jeg líklega varpa fram þeirri spurningu, hvort einvaldi og ábyrgðarlausi vatnastjórinn, sem hv.þm. berst fyrir, muni ekki geta með lagi dorgað útúr leyfisumsækjendunum dálitlar sárabætur handa þeim, sem hafa strítt svo mikið fyrir hann og af einskærri föðurlandsást(!) fórnað áliti sínu fyrir vatnsránskenninguna. Hafi nokkur maður tækifæri til að gleðja vini sína, þá ætti þessi konunglegi vatnamálaráðherra að hafa það. Jeg býst reyndar við, að þetta vatnamál sje að mestu í strand komið að þessu sinni, og geti háttv.þm. Dala. (B. J.) því varpað af sjer áhyggjum vegna vatnastjórans að sinni. Hv. þm. (B. J.) hefir átt sinn mikla þátt og ógleymanlegan í að spjalla þetta mál frá upphafi og spilla góðum árangri með sinni fáránlegu vatnsránskenningu. Af því að nú er orðið of skuggsýnt til að sjá, hvað jeg hefi skrifað hjá mjer af vjefregnum hv.þm. Dala. (B. J.) í síðustu ræðu hans, skal jeg láta hjer út talað.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi ritað undir framhaldsnál. á þgskj. 883 með fyrirvara, og kemur sá fyrirvari að öðru leyti fram í brtt. þeim, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram, ásamt hv.þm. Borgf. (P. O.), á þgskj. 847. Samt er ekki svo að skilja, að jeg sje að öðru leyti ánægður með frv., þótt jeg að þessu sinni vilji ekki gera frekari ágreining. Þessar brtt. lúta að eins að breytingum, sem hv.Ed. hefir gert á frv., og að mínu viti var lítil ástæða til að gera á því. Brtt. eru í þrem stafliðum, og lúta að því, að færa aftur í samt lag ákvörðunina um tímatakmarkið 1925, að færa í samt lag ákvæðið um undirbúning verðlagsskrárinnar, að hún sje miðuð við það meðalverð, er fæst af verðlaginu í fjórum aðalkaupstöðum landsins, og enn fremur að færa í samt lag niðurlagsákvæði 33. gr., um uppbót presta, er í sveit búa. Það ætti ekki að vera ástæða til að endurtaka það, sem áður hefir verið sagt um þessi atriði í deildinni, er frv. var afgreitt. Það var margtekið fram af þeim, sem þá mæltu með þessum ákvæðum, og er auðvitað flestum í fersku minni. Því var þá af mótstöðumönnunum haldið fram, að því er snertir tímaákvörðunina 1925, að með því væri svo gott sem loku skotið fyrir launabætur eftir þann tíma, eða þá að með því vildum við fylgismenn þessa ákvæðis lýsa yfir því, að dýrtíðinni skyldi vera lokið 1925. Það gefur nú að skilja, að slíkt er hrein og bein hártogun á ákvæðinu, því að eins og þá var tekið fram, getur ekkert annað í því falist en að ríkið sje ekki skuldbundið til að fylgja þessum lögum óbreyttum lengur en þetta. Þegar þar er komið, má gera breytingar, eftir því sem ástæður liggja til, og eftir því sem Alþingi þá þykir við eiga. Hvort þær ganga í þá átt, að rýmka launakjörin eða draga úr þeim, er hlutur, sem jeg ætla engu um að spá. En að menn þá verði búnir að sjá það, sem öllum er dulið nú, hvernig lögin koma niður, þarf ekki að efa, því að þá er reynslan fengin. Enda mætti líta svo á, ef þetta stæði óbreytt í 33. gr. eins og nú, að þótt lögunum megi breyta, þá sje embættismönnunum hjer gefið það fyrirheit, sem taka laun sín eftir frv., ef að lögum verður, eða taka embættið meðan ótímatakmarkaða ákvæðið gildir, að þessa uppbót skuli þeir hafa fyrir sitt leyti, meðan þeir sitja í embætti. Fyrirheitið væri þá það, að uppbótin skyldi ekki lækka seinna. Það er sem sje alment álitið, að ekki sje hægt að draga úr launum embættismanns, þótt jafnan sje hægt að auka við þau. Að því er kemur til undirbúnings verðlagsskrárinnar, að miða við 4 aðalkaupstaðina í stað Reykjavíkur, hefir verið margtekið fram, að það er miklu vænlegra til að finna sanngjarnlegan mælikvarða eða meðalverð. Og þótt því sje haldið fram, að þetta sje erfiðleikum bundið vegna þess, að til þess þarf að útvega skýrslur um verðlag í öllum landsfjórðungum, þá skil jeg ekki, að nokkur taki slíka viðbáru í fullri alvöru. Hvað skyldi það kosta að fá skýrslur um þetta efni frá bæjarfógetum á Seyðisfirði, Ísafirði og Akureyri? Jeg skil ekki, að það sje sá erfiðisauki, að málið þurfi á því að stranda. Miklu meira máli skiftir þá hitt, sem hv.frsm. (Þór. J.) hefir tekið fram, að langflestir embættismenn búa í eða við Reykjavík, og gæti því verið óhagur fyrir þá, ef þetta hefir þær afleiðingar, að verstuðullinn lækkaði og uppbótin yrði þar af leiðandi minni. En enginn hefir fært sönnur á, að þetta hefði þær afleiðingar. Hvorttveggja er jafnlíklegt, að verðstuðullinn hækki og lækki. En hjer á ekki að hugsa um það hvort einstakir menn hafa hag af þessu eða ekki, heldur að finna meðalverð, sem er meðalverð í raun og veru, eða sem næst því. En það fæst ekki með því að miða við einn stað á landinu. Að því er kemur til ákvörðunarinnar um launauppbót presta í sveit, hefi jeg ekki annað að segja en það, sem jeg hefi tekið fram áður í deildinni, að sú uppbót, sem ætluð var eftir frv., eins og það fór hjeðan, var miklu ríflegri en stjórnarfrv. ætlaðist til, og eftir öllum atvikum virðist vera fullsómasamleg. Því er sem sje ekki hægt að neita, að á erfiðum tímum, eins og þessum, þegar dýrtíð er í landinu, þá eru töluverð hlunnindi því samfara að búa á góðri jörð í sveit, það er að segja ef engin sjerstök óáran er til lands og sjávar. Eins og allir vita, er færra þar að kaupa. Sá, sem í sveit býr, getur veitt sjer margt af því, sem hann annars þyrfti að kaupa. Finst mjer því þetta ákvæði sanngjarnlegt eins og það var þegar frv. fór hjeðan. Jeg get nú látið mjer lynda þetta um brtt. okkar. En af því að a.-liður hennar hefir af vangá okkar flutningsmanna eða prentmiðjunnar orðið öðruvísi en vera átti, höfum við nú nýlega afhent á skrifstofunni brtt. við hana. Er það að vísu ekki nema orðabreyting, og ef deildin getur fallist á brtt. að efni til, hlýtur hún að fallast á brtt. við hana, því að þar er aðeins fært til rjetts máls það, sem óljóst var. Annars hefi jeg brtt. fyrirliggjandi skriflega og skal afhenda forseta hana, svo að hún sje til, ef hin verður ekki komin prentuð til atkvgr. En ef þessi brtt. okkar háttv.þm. Borgf. (P. O.) verður ekki samþykt, og frv. að þessu leyti fært í sama horf og það var í, er það fór hjeðan úr deildinni, munum við flutningsmenn hennar ekki geta greitt frv. atkv., og eru allsterkar líkur fyrir því, að þá muni margir fleiri greiða atkv móti því með okkur.