Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Ólafsson Mjer kom það kynlega fyrir, er jeg sá, að þetta mál var komið á dagskrá nú, eftir að það hefir verið hjá fjhn. í tvo daga. Eins og sjá má á þskj. 574 hefir nefndin klofnað og meiri hl. nefndarinnar samið nál., sem er hálf þriðja lína. En minni hlutanum hefir ekki unnist tími til þess að koma með nál., og býst jeg því við, að engin fyrirstaða verði á því að fá málið tekið af dagskrá uns hann hefir fengið færi á að segja álit sitt. Þetta er ekkert smámál, og því hefir því verið vísað til nefndar, að hún athugaði það, og er það reyndar ógert enn þá.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg verð að mótmæla því, að málið verði tekið af dagskrá nú. Ef mál þetta á að fá þá meðferð í deildinni, sem sæmileg er, þá verður nú þegar að fara að ræða það.

Forseti (HSt): Það er að vísu ekki langt síðan þetta mál kom til háttv.fjhn., en allir nefndarmenn hafa þó haft jafnlangan tíma, og meiri hlutinn hefir samið nál., en minni hlutinn ekki. Jeg vil vekja athygli deildarinnar og minni hluta nefndarinnar á því, að ef málið er tekið af dagskrá nú, þá er það sama og að fella það. Það kemur þá aldrei á dagskrá aftur, nema með afbrigðum, og hver segir að þau verði leyfð. Jeg ætla því að láta deildina skera úr, hvort hún vill láta taka málið af dagskrá eða ekki.

Jóhannes Jóhannesson Mjer finst ólík aðstaða meiri og minni hluta nefndarinnar. Meiri hlutinn vill láta samþykkja frv. óbreytt, og hefir þá eðlilega þurft að athuga það nákvæmlega og til þess þurft töluverðan tíma, en til að skrifa nál. sitt hefir hann engan tíma þurft. Aftur á móti leggur minni hlutinn til, að það verði felt, eftir því, sem mjer skilst helst. Þarf hann þá eðlilega meiri tíma til þess að koma með nál. sitt, því í því verður hann að rökstyðja tillögu sína. Þar sem nú mjög er liðið á þingtímann, er ekki útlit fyrir, að mál þetta verði afgreitt frá þinginu, ef það verður tafið nú. Er þó til ein leið, og hún er sú, að háttv. minni hluti lýsi yfir því, að hann muni koma með álit sitt á morgun, svo taka megi málið til 2. umr. á föstudaginn. Og jafnframt að hann lýsi yfir því, að hann vilji þá leyfa þau afbrigði frá þingsköpum, að það komi til síðustu umræðu á laugardag. Geri hann þetta, mun jeg greiða atkvæði með því, að málið verði tekið af dagskrá.

Karl Einarsson Jeg get tekið undir með hæstv.forsrh. (SE), að rjett sje að láta málið koma til 2. umr. nú. en athuga þá nál. minni hlutans við 3. umr. Jeg hefi vitanlega skrifað undir nál. meiri hlutans, en jeg mun fá þær upplýsingar á morgun, sem vel má vera, að hafi það í för með sjer, að jeg geti ekki verið með frv. út úr deildinni.

Jónas Jónsson Jeg lít svo á, að það sje ekki eftir venjulegum þingreglum að knýja stórmál svo áfram í gegnum þingið, að nefndir fái ekki tíma til að koma með álit um það. Jeg sje enga ástæðu til að takmarka svo mjög þann tíma, sem menn eiga að hafa til að athuga svona stórt mál, eins og hjer virðist eiga að gera. Annars er ekkert hægt að segja um, hve langur tími verður enn þá til þingstarfa, eftir því, sem hæstv.forsrh. (SE) sagði. Má því vel vera, að nægur tími verði enn þá til þess að afgreiða mál þetta, þó að það verði tekið út af dagskrá nú. En að fara að knýja svona stórt mál áfram undirbúningslaust og rannsóknarlaust er brot á þeim reglum, sem hingað til hafa gilt í þessu efni.

Jóhannes Jóhannesson Mig vantar yfirlýsingu háttv. minni hluta um það, að nál. komi á morgun, svo að málið geti komið til umræðu aftur á föstudaginn. Fyr en jeg fæ þessa yfirlýsingu, get jeg ekki greitt atkvæði með því, að málið verði tekið af dagskrá.

Guðmundur Ólafsson Jeg treysti mjer ekki til að gefa slíka yfirlýsingu, enda væri það óvenjuleg aðferð. Jeg hvorki get því eða vil gefa hana, og skal bæta því við, að einn háttv.þm. úr meiri hlutanum lítur einnig svo á.

Forseti (HSt): Eins og jeg tók fram áðan, ber jeg það undir atkvæði deildarinnar, hvort taka skuli málið af dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Það má segja um þessa síðustu atkvæðagreiðslu, „að glögt er það enn, hvað þeir vilja“. Annars vil jeg taka undir það, sem háttv. samnefndarmenn mínir sögðu, hversu erfitt sje að fá málin afgreidd frá Nd. Svo jeg ekki tali um, að setið er þar á þýðingarmiklu skattamáli. Svo að jeg snúi mjer þá að þessu máli, þá var það fyrst á þinginu 1920, að stofnun nýs banka kom til umræðu. Var ástandið þá töluvert betra en nú, því að völ var á töluverðu innlendu fje til stofnunar bankans. En þingi sleit þá í skyndi og málið fjell niður. Eru nú margir þeirrar skoðunar, að nú myndi betur komið fjárhag okkar en er, ef svona hefði ekki farið. Nú er svo komið, að mál þetta er aftur komið inn á þingið, og eru nú líkindi til, að fá megi fje til stofnunar nýs banka, og þá sjerstaklega í Noregi. Það hefir lengi verið áhugi með að stofna banka þennan, og hefir einungis staðið á þinginu að veita honum þau hlunnindi, sem slík bankastarfsemi er við bundin. Það voru 8 menn í háttv.Nd., sem fluttu frv. þetta, og voru litlar breytingar gerðar á því við meðferð þess í Nd., og þaðan var það afgreitt með miklum meiri hluta atkvæða. Aðalbreytingarnar, sem gerðar voru á frv. í Nd., voru, að bankanum var neitað um að hafa sparisjóðsfje, og í öðru lagi, að hann var skyldaður til að borga meira af arði sínum til ríkissjóðs en ráðgert var í fyrstu. Annars býst jeg við, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer svo frv. þetta, að ekki sje ástæða til að gera grein fyrir því lið fyrir lið. Þó skal jeg geta þess, að hið minsta hlutafje, sem hann má hafa til umráða, eru 2 milj. kr., en hið mesta 6 milj. Og að 55% af þessu fje skuli boðið út innanlands í 6 mánuði eftir að lögin öðlast gildi. Jeg býst nú við, að atkvæði manna fari eftir því, hvort þeir líti svo á, að við þurfum á peningum að halda eða ekki. Er því rjett að líta á, hvaða áhrif það hefir haft á starfsemi í landinu, að peningar fluttust inn í það, og miða jeg það við stofnun Íslandsbanka, sem stofnaður var 1905. Skal jeg því bera saman það fje, er Landsbankinn hafði þá, og það, sem þeir höfðu báðir 1921. Reikningur Landsbankans 1905 með útibúunum: Sjálfskuldarábyrgðarlán . .. kr. 1560960 Handveðslán - 97772 Sveitar- og bæjarfjel - 115783 Reikningslán - 483429 Víxlar - 892911 Innstæða á hlaupareikningi - 451184 Innstæða í sparisjóði - 2495746 Báðir bankarnir 31. des. 1921 með úti- búunum: Sjálfskuldarábyrgðarlán . .. kr. 6165171 Handveðslán - 235277 Sveitar- og bæjarfjel .. - 1370628 Reikningslán - 14382761 Víxlar - 48947324 Innstæða á hlaupareikningi kr. 13462561 Innstæða í sparisjóði - 30444454 Mjer finnast þetta eftirtektarverðar tölur. Og að umsetningin hefir aukist svona í landinu, er því að þakka, að við höfum fengið peninga. Jeg held því, að þessar tölur ættu að rjettlæta það í augum þeirra, er mest hafa haft horn í síðu Íslandsbanka, að það hafi verið vel ráðið, er hann var stofnaður. Spurningin verður nú sú, hvort við myndum hafa gagn af því að fá nýjan banka og hvort við höfum þörf fyrir þá peninga, sem hann veitir. Jeg held, að ef þjóðin væri spurð að því, þá myndi svarið verða: Okkur vantar peninga. Bankarnir geta ekki fullnægt þörfum atvinnuveganna, sjerstaklega útvegsins. Reykjavík vantar peninga og ríkið vantar peninga. Gott dæmi um peningaekluna er það, að hrúgað er lánsheimildum í fjárlögin til ýmsra þarfra fyrirtækja, án þess nokkur von sje um, að hægt sje að veita. Þá hefi jeg heyrt þá mótbáru, að peningar þessir væru óvissir. En því er þar til að svara, að það er ekki eðlilegt að halda, að þeir sjeu vissir, meðan Alþingi hefir ekki sagt til um það, hvort það vilji leyfa bankastofnunina, og þá ekki með hvaða kjörum fjeð megi nota í landinu. En eigi að síður telja síðustu frjettir, sem jeg hefi fengið, mjög líklegt, að peningarnir fáist í Noregi, þrátt fyrir kröggur Austmanna nú í svip. Þá hefi jeg ennfremur heyrt þeirri mótbáru hreyft, að það væri ekki samboðið virðingu þingsins að fara að samþykkja þetta, meðan engin vissa væri fengin fyrir því, að peningarnir fengjust. En það er ekki rjett. Jeg lít svo á, að engin óvirðing sje í því að samþykkja þetta, jafnvel þótt ekkert yrði úr bankastofnuninni, enda hefir þingið áður veitt heimildir til tilrauna, sem miklu minni líkur voru fyrir að tækjust en þessi, enda miklu óvænlegri til þjóðþrifa. Um vissa peninga er vitanlega ekki að tala fyr en kunnugt er, hvaða kjör þingið vill veita þeim, sem ætla að leggja þá fram. Hvað felst þá í þessari heimild? Ekkert annað en það, að okkur sje ljúft að taka við peningum, ef þeir fást, ríkinu að öllu áhættulaust. - að við kjósum þessa leið fremur en að taka dýr lán. Hún er jafnframt traustsyfirlýsing á landinu um það, að það geti gert sjer peninga arðberandi, og traustsyfirlýsing um það, að landið sje byggilegt og geti tekið margvíslegum framförum í sjávarútvegi, landbúnaði, iðnaði, siglingum og verslun, að hjer geti og eigi að búa fleiri menn en þær fáu þúsundir, sem enn byggja landið. Jeg held, að okkur geti ekki verið nein óvirðing að þessu: miklu fremur sæmd. Jeg er þeim mönnum miklu fremur þakklátur, sem vilja vinna að því að afla landinu peninga á þennan hátt, af því að okkur vantar peninga og þetta er áreiðanlega besta og ódýrasta leiðin til að afla þeirra. Fáist þeir ekki, fellur leyfið niður í árslok 1924. Vil jeg því ráða háttv. deild til þess að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir, í trausti þess, að það verði ný lyftistöng til framfara fyrir land og lýð.

Jónas Jónsson Jeg ætla mjer eigi við þessa umræðu að fara út í einstök atriði málsins. Jeg gerði ekki ráð fyrir því, að hæstv. forseti mundi taka málið til umr. nú, eftir þær umræður, sem nú hafa orðið. En til að freista að víkja málinu til rjettrar leiðar, hefi jeg hugsað mjer að koma fram með rökstudda dagskrá, því að hún skýrir að nokkru leyti afstöðu mína til málsins. - Þessi dagskrártillaga mín hljóðar svo: Með því að fjelag það, sem biður hjer um hlunnindi fyrir nýjan banka, hefir eigi fært sönnur eða jafnvel líkur fyrir því, að það ráði yfir nægilegu fjármagni til stofnunar bankans, og með því ennfremur, að nánari athugunar þarf um nauðsyn bankans og áhrif hans á hag þeirra bankastofnana, sem fyrir eru í landinu, telur deildin ekki tímabært að afgreiða frumvarpið og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Eins og háttv.þm. hafa heyrt, hefi jeg leyft mjer að koma fram með þessa rökstuddu dagskrá, aðallega af tveim ástæðum. Fyrri ástæðan er sú, að það vantar allar sannanir fyrir því, að frv. Þetta verði nokkurn tíma að gagni í framkvæmdinni. Og hin ástæðan er sú, að jeg tel alls eigi hægt að taka afstöðu til svona máls á þeim stutta tíma, sem þingið á eftir að standa. Hvað snertir fyrri ástæðuna, þá ber frv. alls eigi með sjer, að stofnunin hafi neina tryggingu fyrir peningum þeim, sem hún þarf, og það kemur hvergi fram í áliti nefndanna, sem um málið hafa fjallað, hvorki efri nje neðri deildar nefndarinnar, og í umræðunum hefir það eigi komið fram. Jeg er því, þegar af þessari ástæðu, á móti frv. Ennfremur hefir hv.frsm. meiri hl., 2. þm. S.-M. (SHK), tekið það fram, að sannanir fyrir því, að fje fáist, sjeu eigi fyrir hendi. Álít jeg, að vjer Íslendingar getum eigi oftar vansalaust veitt slík sjerleyfi, sem hjer um ræðir, alveg út í bláinn. Á jeg hjer eigi við Íslandsbanka. Þegar hann fjekk sitt misheppilega leyfi forðum daga, var þó látið glamra í peningunum á kistubotninum. Því var meira að segja haldið þá fram, 1899, að auðmennirnir mundu sópa peningunum í vasann og fara með þá heim, ef leyfið yrði ekki veitt samstundis. Aftur hafa tvenn lög verið afgreidd frá Alþingi í jafnlausu lofti sem þetta fyrirtæki. Eru það hin svonefndu eldfjallasandslög. Þar var manni á Seyðisfirði, er eigi þykir neinn sjerstakur fjesýslumaður, fengið einkaleyfi til að vinna eldfjallasand. Hin lögin eru einkaleyfi til saltvinslu úr sjó hjer við land. Bæði þessi einkaleyfi voru notuð erlendis til þess að stofna humbugsfjelög. Síðan lög þessi voru samþykt er þeirra altaf minst í sambandi við hlægilegar og vanhugsaðar tillögur, sem stefna í þá átt að leyfa bröskurum að leika sjer erlendis með íslensk sjerleyfi. Jeg skal nú skýra nokkuð frá því, sem mjer er kunnugt um þetta bankamál, sem hjer liggur fyrir. Þess er þá fyrst að minnast, að laust eftir ófriðinn mikla hugðust nokkrir efnamenn hjer að koma upp nýjum banka og fá til þess fje erlendis. Fóru menn í því skyni til Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar. Ætluðu þessir menn svo að fá sjerleyfi. svipað því sem hjer um ræðir, en úr þessu varð þó eigi í þetta skifti. Þegar málið var á döfinni. sagði einn háttv.þm., sem nú á sæti í hv.Nd., sem sje hv.þm. Dala. (BJ). - jeg man eigi hvort hann sagði það í þingræðu eða utan þings, - að ef þetta sjerleyfi væri veitt, þá ætlaði hann að biðja um annað sjerleyfi og selja það erlendis og græða miljón á því. Í þessu liggur að vísu engin sönnun gegn þessum banka, sem nú er til umræðu, en það sýnir þó ljóslega, hvernig litið er á veitingu slíkra sjerleyfa. Þeir menn eru eigi nema örfáir, sem efast um framsalsgildi þess sjerleyfis, sem hjer ræðir um. Jeg sje eigi betur en að frv. sje svo orðað, að auðvelt sje að framselja þau rjettindi, sem samkvæmt því verða veitt, þar sem aðeins er talað um þá, sem „nú eru í stjórn“ fjelagsins; en engu orði er minst á það, að eigi megi framselja rjettindin. Í fyrra vetur heyrði jeg svo aftur þessa bankamáls getið. Þá var það, að ungur maður, sem rekið hefir hjer nokkurs konar miðlarastarfsemi og sölu á erlendum gjaldeyri hjer í bæ, fór eitthvað að tala um stofnun nýs banka. Var það af flestum tekið sem spaug. Þessi ungi maður sigldi svo árið sem leið til Noregs og dvaldi þar alllengi. Komu þá. þær frjettir hingað heim, að nægir peningar fengjust í þennan fyrirhugaða banka. Svo er það, að snemma í vetur kemur mikilsvirtur lögfræðingur, sem er í þjónustu landsins, til mín og er mjög að falast eftir atkvæði mínu í sambandi við þennan nýja banka, sem hann gaf í skyn, að mundi leita til þingsins í vetur um einhver hlunnindi. Jeg vildi vitanlega fá upplýsingar um það. hvort nokkur von væri um peninga handa bankanum, en fjekk ekkert svar því viðvíkjandi. Jeg hitti svo þennan mann af tilviljun á götu eigi alls fyrir löngu, og spurði hann mig þá, hvernig gengi með þennan banka í þinginu. Jeg beindi aftur þeirri gagnspurningu til hans, hvort hann væri eigi enn þá með í því að ýta þessu máli fram. Hann kvað nei við því. Kvaðst hann hafa haft þá trú í vetur, að peningar til bankans mundu fást frá Noregi, en svo hefðu æ komið verri og verri frjettir og að síðustu hefði hann skilið fjelagsskapinn við bankakongana. Virtist mjer sem þessi maður gerði gys að þingmönnum yfirleitt fyrir það traust, sem þeir hefðu á þessari loftkendu bankahugmynd. Maður þessi er mjög gætinn og áreiðanlegur. Hann hefir við nánari kynningu litið svo á þetta mál, að hann hefir kosið þann kostinn að draga sig út úr fjelagsskapnum. Enda hefir það, eins og jeg hefi áður tekið fram, eigi verið sannað í umr. um þetta mál nú á þingi, að nokkrir peningar til stofnunarinnar sjeu í boði, Er hjer því um samskonar fyrirtæki að ræða og járnsandinn og saltvinsluna forðum, að nú á að veita sjerleyfi, sem leyfishafar geta framselt og grætt á því, Er engin trygging fyrir því, að úr þessari bankastofnun verði, enn síður, að nokkur trygging sje fyrir, að hún verði þjóðinni til gagns. Meiri hluti nefndarinnar hjer í deildinni neitaði að fá stjórn þjóðbankans til viðtals um málið, en jeg hitti í gær einn af bankastjórum Landsbankans og spurði jeg hann um það, hvað hann vissi um þennan banka. Kvaðst hann ekkert um hann vita, en að sjer þætti leiðinlegt, ef þingið ætlaði sjer að fara að veita slíkt sjerleyfi sem þetta, alveg út í bláinn. Sagði hann ennfremur, að norski konsúllinn hefði eigi heyrt getið um neitt norskt fjelag í sambandi við þennan fyrirhugaða banka. Þar sem málið er svo gersamlega óundirbúið. finst mjer eigi ósanngjarnt að fara fram á það, að háttv.þm. líti dálítið nánar á þetta mál, því eins og það er nú, svífur það mjög í lausu lofti, og sje jeg því enga ástæðu til, að það nái fram að ganga að sinni. Og þar eð háttv.frsm. meiri hl. hefir lýst yfir því, að eigi liggi fyrir meiri gögn í málinu en hann hefir þegar skýrt frá, þá er besta lausnin sú, að láta málið bíða til næsta þings. Svo afhendi jeg hjer með hæstv. forseta dagskrána.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Vjer höfum nú heyrt ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ) á móti þessu máli. Aðalrökin, er hann færði gegn því, eru þau, að eigi sje nein sönnun fyrir því, að peningar fáist til bankans. Jeg reyndi í fyrri ræðu minni að gera grein fyrir því, af hverju þessi rök væru eigi mikils virði. Get jeg að mestu leyti vísað til þess, sem jeg sagði þá. Mjer virðist eðlilegt, að eigi sje hægt að segja með fullri vissu, hvort peningar fáist til þessa fyrirtækis eða eigi, því að það er eigi hægt að meta, hvers virði fyrirtækið er, fyr en menn vita, hver hlunnindi eru í boði og hversu mikið stofnunin á að greiða í ríkissjóð af væntanleglun ársarði. Það hefir mjer vitanlega aldrei komið til mála, að fjármálamenn, sem það nafn bera með rjettu, ábyrgist fje til bankastofnunar áður en þeir vita skilmála ríkisins fyrir stofnuninni. Svo var það einnig um Íslandsbanka. Þegar hann var stofnaður, var engin vissa fyrir peningum til hans. Háttv. þm. mintist á tvö fyrirtæki, sem Alþingi hefði veitt heimild til, og kvað það hafa verið þinginu til vansa. Jeg get eigi sjeð, að Alþingi hafi verið neinn vansi að því, en hitt sje jeg, að það er mikill munur á því að veita þær „koncessionir“ eða þessa. Jeg get eigi skilið þá röksemdaleiðslu hv.þm., er hann fer mörgum orðum um þá hættu, sem af því stafi, ef sjerleyfið verði framselt, og talar í því sambandi um þó miljón króna gróða, en hins vegar er hann hræddur um, að eigi sje hægt að fá peninga handa bankanum. Virðist mjer, sem hjer sje heldur ósamræmi í rökfærslunni hjá hv.þm. Að sjálfsögðu er götu-„autoritetstrú“ hv.þm. honum til mikils heiðurs nú sem endranær. Virðist honum það óræk sönnun þess, að fyrirtæki þetta sje hið hættulegasta, að einhver maður hefir hætt við að fylgja því, ef rjett er þá með farið. Fyrir mjer er það engin sönnun, og það jafnvel ekki, þó að einn af bankastjórum Landsbankans segi, að það sje varhugavert að veita þannig sjerleyfi út í bláinn. Enn þá hafa eigi komið fram þau rök á móti máli þessu, sem ástæða er fyrir þessa háttv. deild að taka til greina.

Björn Kristjánsson Það er í raun og veru lítil ástæða fyrir mig að standa upp í máli þessu, þar eð engin þau andmæli hafa komið fram gegn málinu, er flutt væru með nokkrum rökum. Mál þetta var athugað lengi í hv.Nd., og ætti því að vera vel undirbúið, og eins og hv. þingdeildarmönnum mun kunnugt, þá var það samþykt í hv.Nd. með 17:11 atkv. Jeg hjelt, að þingveran mín yrði ekki svo löng, að fyrir kæmi, að jeg ætti í annað sinn að greiða atkvæði um nýja bankastofnun. En það er nú komið á daginn, að í dag verð jeg að greiða atkvæði um það, hvort bæta eigi einum nýjum hlekk inn í keðju andlegrar og efnalegrar framþróunar hjer á landi. Þegar jeg hafði síðast tækifæri til að greiða atkvæði hjer um stofnun nýs banka, 1901, þá stóð líkt á og nú, að framþróun atvinnuveganna var að stöðvast vegna veltufjárskorts, en íslensk króna hjelt þá þó fullu gildi sínu. Að því leyti til var miklu betur ástatt en nú. Þótt stofnun Landsbankans 1885 væri framkvæmd með litlum efnum, þá komst þó dálítið skrið á þróun atvinnuveganna á árunum 1885 til 1905. Þannig hafði bankinn með útibúum sínum komið fjársöfnun í sparisjóði upp í 21/2 miljón kr. og útflutningi vara upp í um 12 milj. kr. En eftir að Íslandsbanki tók til starfa og fór sjerstaklega að gefa sig að framleiðslunni, óx hún hraðfara, og það svo, að 1914 flutti landið út vörur fyrir um 40 miljónir króna. Og árið 1921 nam útflutningurinn 44 milj. kr. Og það ár hafði sparisjóðsfje bankanna beggja komist upp í um 301/2 miljón króna. fyrir utan aukið sparisjóðsfje í sparisjóðum annarsstaðar á landinu. Hvað er það nú, sem valdið hefir þessum stóraukna þjóðarauði? Er það stafandi af því, að menn leggi nú meira á sig í landinu en áður? Nei, þvert á móti; menn leggja nú yfirleitt minna á sig en menn gerðu í mínu ungminni. Þessi vöxtur þjóðarauðsins og atvinnuveganna hlýtur því að vera auknu veltufje að þakka, og sjerstaklega að Íslandsbanki var stofnaður. Það hlýtur því að vera öllum ljóst, að úr því það reyndist rjett að stofna Íslandsbanka 1901, eins og velta landsins var lítil þá, þá er engu minni - já, miklu meiri - ástæða til að stofna þriðja bankann nú. Og þörfin er því brýnni, sem króna vor er nú fallin í verði og atvinnuvegir vorir standa nú að kalla má í sjálfheldu. Það hefir verið jafnan mín heitasta þrá, að bankar þessa lands kæmust út frá öllum afskiftum pólitískra flokka þessa lands, að bankarnir gætu losnað undan flokkspólitíska foraðinu. Það þráði og Íslandsbanki, en örlögin hafa búið honum aðra sæng, þá, að vera bolti í höndum óhlutvandra manna og blaða, sem vilja ná honum á vald hins nýja kommúnista ríkis. Enginn sjer nú, hvernig því máli lýkur, því almenningur mun ef til vill ekki hafa opnað augun enn fyrir hættunni. Og almenningur mun, einkum í sveitum, vera kominn í spennitreyju skulda og ófrelsis, og auðvaldið því búið að spenna greipar um hann í nýrri auðvaldsmynd. Þegar svona stendur á, væri það ekki hróplegt glappaskot af þinginu, ef það gerði ekki alt sitt til þess að koma hjer upp einka lánsstofnun, sem væri með öllu útilokuð frá afskiftum flokkanna á þingi og í landinu? Og munu menn ekki sjá, að sú stofnun gæti einmitt orðið til að veikja pólitíska braskið með bankana, grynna á foraðinu. Jeg hefi nú gert stutta grein fyrir atkvæði mínu og greiði þessari tilraun til stofnunar nýs banka atkvæði með sömu sannfæringunni um, að sú stofnun hlýtur að gera þessari þjóð gagn, ekki síður, og öllu fremur, en stofnun Íslandsbanka, því þessi nýi banki á ekki, eins og menn vita, að fá rjett til seðlaútgáfu, og fyrir þá sök verður stofnunin pólitískt óháð, og það hvetur mig meðal annars til þess að ljá þessu máli fylgi mitt. Háttv. frsm. meiri hl. (SHK) hefir svarað hv. 5. landsk.þm. (JJ), en jeg vildi þó leyfa mjer að drepa á nokkur atriði í ræðu hans. Háttv. þm. láði Alþingi það mjög, að hfa veitt þessi tvö sjerleyfi, til járnsandsvinslu og saltvinslu, til að braska með í útlöndum, og taldi þetta sjerleyfi, sem hjer liggur fyrir, hliðstætt þeim. Jeg skal taka það fram, að jeg talaði og greiddi atkvæði á móti báðum þessum málum, er þau voru á döfinni, en jeg greiði hiklaust atkvæði með þessu máli, af því að jeg tel það þjóðarnauðsyn að fá einn banka í viðbót við þá, sem nú eru hjer. Þá segir sami hv.þm. (JJ), að þeir, sem fái þessi sjerrjettindi, geti braskað með þau og grætt á því of fjár. Það er vitanlegt, að þessi hv.þm. er ókunnugur verslun og öllum venjum í þeim efnum. Eða hvort heldur hann, að nokkur maður gangist fyrir stofnun stórfyrirtækis, eyði til þess tíma og fje, án þess að taka nokkurt endurgjald fyrir? Það þekkist ekki í þessum heimi. Hver og einn vill fá sína fyrirhöfn borgaða, Jafnvel okkar alþjóðlegasta fyrirtæki, sem jeg vil ekki nefna, hefir ekki sloppið við skatt þennan. Síður en svo. Efni dagskrár hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir nú verið fullsvarað. Það liggur í augum uppi, að ekki verður hægt að stofna bankann án þess að fje fáist, en eins og hv.frsm. meiri hl. (SHK) tók fram, fæst það ekki fyr en menn vita hvaða kostir þessu fyrirtæki verða gerðir og satt að segja finnast mjer þeir kostir sem frv. setur, fullharðir. Með því er lagður skattur á þetta fyrirtæki, sem hvorugur bankanna, sem fyrir eru, þarf að greiða. Getur þetta orðið allóþægilegur þröskuldur á vegi bankastofnunarinnar og jafnvel sá, að fyrir því komist bankinn ekki á fót. Hið eina rjetta var að breiða faðminn á móti þessum banka og veita honum sömu kjör og þeim, sem fyrir eru. Menn hafa sjeð, hvað veltufje hefir að segja fyrir þjóðina. Menn hafa sjeð framþróunina hjer á landi síðan 1905, sem má að miklu leyti þakka Íslandsbanka. Eins mun nú, ef þessi banki bætist við. veltufje landsins vaxa, og þar af leiðandi auður alþjóðar og möguleikarnir til að lifa í landi þessu.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg þarf lítið að segja um þetta mál eins og stendur. Frv. er nú komið hingað í annað sinn, eftir að hafa tekið allmiklum breytingum í háttv.Nd., frá því það fór hjeðan. Fjárveitinganefndin var fyrst í nokkrum vafa um, hvort hún ætti að leggja það til, að frv. yrði samþykt óbreytt í þessari deild, en eftir nánari íhugun hinna einstöku liða, þá ákvað nefndin þó að leggja fram nokkrar brtt., sem leiða auðvitað til þess, ef háttv. deild samþykkir þær, að fjárlögin verða að koma fyrir sameinað þing. Nefndinni fanst hún ekki geta unað við það, hve lítið tillit háttv.Nd. hafði tekið til breytinga Ed. á fjárlögunum. Því leggur hún þessar tillögur fyrir hv. deild og samþykki þeirra á hennar vald. En þar sem allar þessar brtt. eru gamlir kunningjar deildarinnar, sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þær.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil láta það álit mitt uppi, að jeg tel þessar brtt. ekki svo mikils virði, að tilvinnandi sje þeirra vegna að láta málið fara fyrir Sþ. Það lengir þingið, en ekki ólíklegt, að niðurstaðan verði hin sama.

Jóhannes Jóhannesson Jeg get ekki verið sammála hæstv.forsrh. (SE), því ef litið er á 1. brtt.fjvn., þá er hún hvorttveggja í senn, nokkurt fjárhagsspursmál, en þó einkum „princip“-spursmál. Ef á að bæta einum flokki starfsmanna ríkisins, þá verður óhjákvæmilegt að bæta fleirum upp, sem alveg eins stendur á um.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil taka það fram, að jeg álít þetta heldur ekki næga ástæðu. enda vafasamt, hvort það nær samþykki Sþ.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil aðeins vekja athygli á því, að þessi hv. deild verður að fara eftir sinni skoðun á málinu, og hefir rjett til þess. Hinu ber hún ekki ábyrgð á, hvað verða kann ofan á í Sþ., því þar er hún auðvitað í minni hluta.

Forsætisráðherra (SE): Það eru venjulega stórar upphæðir, sem verða þess valdandi, að fjárlögin fara fyrir sameinað þing. Nú er því ekki til að dreifa. Og þótt þessir starfsmenn fengju þessa litlu uppbót, þá álít jeg, að ekki sje um stórt atriði að ræða og enginn skaði skeður.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg hefi engu við að bæta það, sem nál. segir. Háttv. allshn.Nd. hefir gengið frá máli þessu og hjálpað til við samningagerð milli Reykjavíkur og hlutaðeigandi sveitarfjelaga. Hygg jeg rjett vera, að mál þetta gangi fram.

Björn Kristjánsson Jeg vil aðeins geta þess fyrir hönd hreppsnefnda þeirra, er hjer eiga hlut að máli, að þær eru mjög ánægðar með samningana, eins og þeir eru, og hafa ekkert við þá að athuga.

Frsm. (Einar Árnason) Það eru aðeins örfáar brtt., sem nefndin gerir. Það fyrsta, er nefndin leggur til að breytt verði, er upphæðin til flóabátanna, Djúpbátsins og Breiðafjarðarbátsins, sem í frv. eru 10 þús. kr. til hvors. Nú hefir nefndin fengið upplýsingar um fjárhagsástæður þessara báta og fengið vitneskju um það, að hagur Djúpbátsins sje mun betri, og leggur því til, að styrkurinn til hans sje færður niður um 2000 kr. Auk þess vill nefndin setja það skilyrði, að fjelögunum, sem eru mjög illa stæð fjárhagslega, sjeu gefnar eftir upphæðir annarsstaðar frá, er nemi að minsta kosti jafnmiklu. Þá er uppbót til símafólksins breytt í sama horf og fjárveitinganefnd Nd. lagði til, en gekk ekki fram þar í deildinni. Það er og í samræmi við þá tillögu, er nefndin gerði um þetta efni við fjárlagafrumvarpið og samþykt var hjer í deildinni áðan. Það er um 9000 kr. lækkun frá því, sem í frv. stendur. Þá álítur nefndin sanngjarnt, að Einari Jónssyni, kennara við stýrimannaskólann, verði bætt upp laun sín á þessu ári, á sama hátt og gert er ráð fyrir, að verði 1924. Þá er 4. brtt., sem nefndin hefir gert, uppbót til Einars Sæmundsens skógarvarðar, 600 kr. Nefndinni fanst sanngjarnt að mæla með þessu, þar sem skógarverðirnir á Vöglum og Hallormsstað hafa ókeypis bústað. Er þetta í samræmi við það, enda sanngjarnt, þar sem hann verður að búa við rándýra húsaleigu hjer í Reykjavík. Þá hefi jeg minst á brtt. nefndarinnar, en um þær brtt., sem komið hafa fram frá einstökum hv.þm., hefir nefndin ekki tekið afstöðu; henni hefir ekki unnist tími til þess, þar sem þeim var útbýtt nú í fundarbyrjun. Býst jeg þó við, að nefndin sje samþykk 1. brtt., 300 kr. styrk til dragferjuhalds á Blöndu, frá hv. 1. þm. Húnv. (GÓ), en annars sýna atkvæði hennar, hvernig hún lítur á þessar brtt.

Karl Einarsson Jeg skal ekki verða langorður. Til þess að stytta mál mitt sem mest, tek jeg aftur fyrri tillöguna undir tölul. V á þskj. 606. Ekki vegna þess, að jeg álíti ósanngjarnt, að ríkissjóður beri 1/3 af kostnaði, sem þegar er orðinn á bryggjusmíðinni, (heldur af því, að fjárhagurinn er þröngur og varlega farandi í öllum fjárveitingum. Því verður þetta að bíða betri tíma. Þá er hin tillagan undir tölul. V. Björgunarfjelagið hefir ekki getað safnað í sjóð og eftir óhappið með Þór í vetur bættist við nýr kostnaður. Það var nýbúið að gera við skipið áður en það brotnaði. Vænti jeg því, að háttv. deild sýni fjelaginu þá velvild að veita því þessa upphæð. Þá er tillagan um ábyrgðarheimildina. Hún mælir með sjer sjálf, og skal ekki um hana fjölyrt. Jeg skal svo ekki ræða meira um mínar brtt.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg á eina brtt. á þskj. 606, um ferðastyrk handa sögukennaranum við háskólann, til þess að sækja sagnfræðingafund í Kristjaníu. Svo er mál með vexti, að tveimur mönnum úr hverju landi á Norðurlöndum hefir verið skrifað, og skyldu þeir vera í stjórnarnefnd fundarins og boða hann. Hjer hefir próf. Páli Eggert Ólasyni og dr. Jóni Þorkelssyni verið skrifað. Það hefir nú orðið að samkomulagi, að dr. Páll færi, því að óviðkunnanlegt væri, að hvorugur þeirra kæmi á fundinn. Jeg er nú á því, að það sje ekki gerlegt að sinna ekki þessu boði, og því hefi jeg borið fram þessa styrkbeiðni og vænti þess, að hv. deild samþykki hana, þar sem hjer er að ræða um að koma fram fyrir landsins hönd. Jeg bar hjer fram við 2. umr. fjáraukalagafrv. svipaða styrkbeiðni fyrir berklalækninn, til þess að sækja fund til útlanda, og var hún samþykt.

Guðmundur Ólafsson Jeg á hjer eina brtt., um 300 kr. styrk til dragferjuhalds á Blöndu. Hún kemur deildarmönnum ekki á óvart, því að jeg gat um það við 2. umr., að jeg mundi bera hana fram. Hv. frsm.fjvn. (EÁ) hefir nú lýst því yfir, að fjvn. væri samþykk henni. Það er því ekki ástæða fyrir mig að tala mikið um hana. Sumum hv.þm. er kunnugt um, hvernig þetta vatnsfall er. Vænti jeg þess, að þessi brtt. verði samþykt, og ekki síður fyrir það, þó Húnvetningar hafi í nokkur ár haldið uppi dragferju án styrks úr ríkissjóði.

Jón Magnússon Það hefði máske verið heppilegra, að hæstv.forsrh. (SE) hefði verið viðstaddur, en jeg býst að vísu ekki við að segja neitt, sem andmæla þurfi. Hv. fjvn. mun kunnug beiðni Jóns Gíslasonar. En ástæðan til þess er sú, að í fyrra haust var auglýst laus dyravarðarstaðan við stjórnarráðið. Margir sóttu um, en dregið var að veita fram undir þing í fyrra. Gerði jeg það til þess að ekkja Magnúsar Vigfússonar gæti orðið sem lengst í húsinu. En um það leyti setti jeg, með ráði skrifstofustjóra, þennan mann í stöðuna, en hann var einn af umsækjendum. Jeg taldi rjettara að setja hann, vegna þess að mjer þótti ástæða til þess, að það yrði prófað, hvernig honum Ijeti staðan, áður en embættið yrði veitt. En jeg sagði honum, að ef hann reyndist vel, þá mundi hann fá veitingu. Skildi hann þetta og ljet sjer lynda. En er til kom og maðurinn ætlaði að taka við stöðunni. sagði núverandi forsætisráðherra honum það, að ekkert væri því til fyrirstöðu að vísu, að hann kæmist í stöðuna, en hann fengi eigi að halda stöðunni nema til haustsins. Þá yrði hún veitt öðrum. Þetta voru mikil vonbrigði fyrir manninn og auðvitað sama sem að neita honum um að taka við, því að auðvitað gat ekki komið til tals, að maðurinn tæki við starfinu sumarmánuðina aðeins. Jeg þarf ekki að lýsa þessu frekar; jeg býst við, að hv. deild finnist sanngjarnt, að maður þessi fái nokkra uppbót. Jeg hefi talið mjer skylt að flytja þetta, því að það var að nokkru leyti mjer að kenna, að maðurinn fjekk ekki stöðuna; jeg hefði getað skipað hann. Jeg fer ekkert út í það, hvað olli því, að þetta gat ekki staðið; jeg hefi aðeins sagt þetta til skýringar og læt ráðast, hvernig hv. deild tekur í málið.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Nál., sem fylgir máli þessu, er fáort, eins og nú er venja, enda fleiri nefndir en fjhn., sem þykjast hafa nauman tíma. Þetta frv. gerir ekki miklar breytingar á lögunum frá 1914 um sama efni. Aðeins er því bætt við, að hjer eftir á stjórnin, eða Búnaðarfjelagið, að hafa mann í sinni þjónustu, sem hefir sjerþekkingu sandgræðslu, og er það auðvitað gott. Þá ætlast frv. til, að minna verði borgað úr ríkissjóði til sandgræðslu nú en áður, eða 1/2 í stað kostnaðar. Reyndar hefir það komið í ljós undanfarið, að ríkissjóður hefir sjaldan greitt meira en helming, svo að frv. gerir litla raunverulega breytingu í þessu efni. Þá eru nokkur ákvæði um eignarnám á landi til græðslunnar, ef á þarf að halda, og loks eru sektir fyrir brot hækkaðar að mun frá því, sem áður var. Landbn. telur enga þessara breytinga varhugaverða, en margar nauðsynlegar, og leggur því til, að frv. verði samþykt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg geri ekki ráð fyrir því að þurfa að mæla lengi með frv. þessu, og jeg vona, að það verði ekki til þess að vekja upp aðrar umræður, sem nú ættu að fá að liggja í dái. Málið fjekk, svo sem kunnugt er, mjög greiðan gang gegnum háttv.Nd., og hjer vona jeg, að það hljóti ekki verri viðtökur. Eins og kunnugt er, hefir eftirlit landsstjórnarinnar með sparisjóðum verið mjög lítið, en mjer virðist ekki lengur mega við svo búið sitja, þar eð mjög miklir hagsmunir allrar þjóðarinnar eru í húfi. En úr þessu eftirlitsleysi á nú að bæta, og að sjálfsögðu mun þessi maður einnig hafa eftirlit með bönkum landsins. Að síðustu mælist jeg til þess, að frv. megi ganga nefndarlaust til 2. umr., því að jeg tel óþarft að tefja þetta mál, sem hlýtur að liggja öllum ljóst fyrir.

Jónas Jónsson Hæstv. forsætisráðherra (SE) mæltist til þess, að frv. þetta yrði látið fara nefndarlaust gegnum Ed., en jeg mótmæli því, að veitt verði afbrigði frá þingsköpum, og að frv. þetta, sem fer fram á talsverð útgjöld og gerir allmiklar breytingar, verði ekki látið fara í nefnd. Jeg legg því til, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar.

Forsætisráðherra (SE): Ósk mín var einungis borin fram í þeim tilgangi að tefja ekki tímann, en ef málið kæmi brátt aftur frá nefnd, þá hefi jeg ekkert við það að athuga, þótt ósk minni verði ekki sint.

Frsm. (Karl Einarsson) Eins og hv. þingdeildarmönnum er kunnugt, þá voru gerðar verulegar breytingar á frv. þessu í hv.Nd., og get jeg ekki látið hjá líða að gera grein fyrir þeim breytingum, einkum þar sem nefndin hefir fallist á þær og þær ástæður, sem færðar voru fyrir þeim, jafnframt því, sem jeg vísa til nál. á þskj. 600. Jeg ætla því að ganga í gegnum þessar brtt. á þskj. 352, sem allar voru samþyktar í háttv.Nd. Þá skal jeg fyrst geta þess við 1. brtt., að mismunurinn á upphæðunum hefir sparast frá fyrra ári Um 2. brtt. má geta þess, að upphæðirnar falla niður, og er það viðbót launa og dýríðaruppbót á launum starfsmanna stjórnarráðsins. Sömu reglu hefir verið fylgt alstaðar í frv. Sama er að segja um 3., 4. og 5. brtt., en jeg vil þó geta þess við brtt. þessar, að þar vantaði inn fjárveitingu fyrir síðara árið, en úr þessu var bætt, en svo dregin frá launaviðbót og dýrtíðaruppbót. Sama er að segja um 6. brtt., að þar er dregin frá dýrtíðaruppbót. 7. brtt. gengur út á það að draga frá laun og dýrtíðaruppbót fangavarða við hegningarhús. Þá er 8., 9. og 10. liður; þar vantaði fjárveitingu síðara árið. 11. brtt. kemur af því, að upphæðin hafði sparast fyrra árið. 12. brtt. er um skrifstofukostnað landlæknis; þar vantaði aukafjárveitingu. Við 13. brtt. er rjett að geta þess, að upphæðir þær, sem þar eiga að falla niður, hafa ekki verið borgaðar fyr en síðasta ár. Þá eru 14., 15. og 16. brtt.; upphæðirnar lækka um laun og dýrtíðaruppbót læknanna. í liðunum, sem taldir eru upp í 17. brtt., um að upphæðirnar falli niður, er um lögákveðin gjöld að ræða, og er ekki venja að leita aukafjár veitingar fyrir þeim. Sama er að segja um j-liðinn í 18. brtt., en á g-liðnum hafði sparast fyrra árið, svo aukafjárveiting var óþörf. Í Reykjavík eru laun póstmanna lögákveðin eftir launalögunum, og því eiga liðirnir eftir 19. brtt. að falla niður. 20. og 21. brtt. stafa af því, að báðar upphæðirnar vantaði í hið upphaflega frv. Samkvæmt 22. brtt. er fjárveitingin lækkuð; mismunur sparaður fyrra árið. Aukafjárveitingin fyrir fyrra árið er lækkuð um 100000 kr. eftir 23. brtt., sem svarar því, sem borgað hefir verið út vegna brunans í Borgarnesi, en megnið af þessu kvað vera endurgreitt, enda sjálfsagt að borga skaðann. Eftir 24. brtt. er fyrri fjárhæðin lækkuð, en bætt inn vantandi fjárveitingu síðara árið, og svo dregin frá laun og dýrtíðaruppbót. 25.–33. brtt. eru allar þannig tilkomnar, að það, sem sparast hefir fyrra árið, færir fjárveitinguna niður síðara árið. eða það, sem sparað er síðara árið, færir fjárveitinguna niður fyrra árið, eða öll aukafjárveitingin fellur burt af sömu ástæðum. Brtt. 34 fellir niður fjárveitingu. sökum þess, að engin framkvæmd varð, sem greiða átti fyrir með fjárveitingunni til Þorsteins Jónssonar & Co., en svo var nokkru af þessu fje varið til annara skipa, til strandferða. Þá fellur einnig dýrtíðaruppbót til símamanna niður með 35. brtt.Brtt. 36 er þannig til komin, að síðara árið vantaði inn fjárveitingu, en aftur á móti dregin frá dýrtíðaruppbótin. Með brtt. 37 er bætt við 400 kr., til að leiðrjetta prentvillu í frv. Viðvíkjandi 38. brtt. get jeg tekið það fram, að fyrra árið sparaðist meira en nemur upphæð þeirri, sem feld er niður. Fjárhæðin er með 39. brtt. færð niður síðara árið, því að afgangur varð af símamannadýrtíðaruppbót fyrra árið, og auk þess voru í fjárlögunum veittar 49000 krónur hvort árið til launauppbóta, og það þess vegna dregið frá. Eftir 40. brtt. fellur liðurinn niður, og er það aðstoðarmannslaunauppbót og dýrtíðaruppbót. Um 41. brtt. má geta þess, að annað árið vantaði 59000 kr., en hitt árið sparaðist um 15000 kr. 42. og 43. brtt. eru leiðrjettingar á prentvillum. 44. brtt. er fram komin vegna þess, að mismunurinn sparaðist fyrra árið. 45. brtt. leggur til, að liðurinn falli niður. Upphæðin sparaðist fyrra árið. Eftir 46. og 47. brtt. eru settar inn upphæðir, sem vöntuðu, 48. og 49. brtt. stafa af því, að upphæðir spöruðust síðara árið. 50. brtt. er fram komin af því, að þar vantaði aukafjárveitingu fyrra árið. 51. brtt. er fram komin af því, að þar sparaðist fyrra árið. 52. brtt. gengur út á að bæta við 800 kr. fyrra árið, sem vöntuðu. 53. og 54. brtt. eru fram komnar af því, að tilsvarandi upphæðir höfðu sparast hitt árið. Eftir 55. brtt. eru lækkaðar upphæðir, því að dregin er frá dýrtíðaruppbót kennara. 56. brtt. er til komin af því, að stjórninni var heimilað af þinginu að borga 1200 kr. hvort árið af launum Smára, en þau komu ekki til útborgunar, þar eð hann varð kennari við mentaskólann. 57. brtt. er fram komin af því, að mismunurinn hefir sparast fyrra árið, og sama er að segja um 58. og 59. brtt. Og loks er 60. brtt., sem fer fram á, að liðurinn falli niður. Lögskipuð útgjöld. Læt jeg svo úttalað um hinar einstöku breytingar, sem gerðar hafa verið á hinu upprunalega frv., sem lagt var fyrir þingið. Yfir höfuð má segja, að fjhn. felli sig vel við till., enda tíminn nú orðinn naumur til þess að koma fram með breytingar. Engin ákveðin regla var viðhöfð í frv. eins og það kom frá hæstv. stjórn, en samræmisins vegna hefir hv.fjhn.Nd. lagfært ýmislegt, sem illa gat samrýmst hvað öðru, og hefir fjhn.Ed. fallist á það. Enda þótt reynt hafi verið að spara alt, sem hægt var, þá var það vitanlegt, að gjöldin mundu verða mjög mikil umfram áætlun, og er þetta skiljanlegt, því að dýrtíðin fór altaf sívaxandi, árlega, mánaðarlega og jafnvel vikulega, og því aldrei hægt að vita, ekki einu sinni með mánaðar fyrirvara, hvað eitthvað mundi kosta. Eitt er það, sem altaf má deila um, hvort rjett hafi verið að framkvæma ýmislegt, sem framkvæmt var, en jeg vil ekki fara út í það hjer. Jeg álít, að hinn mikli tekjuhalli stafi sumpart af lagafyrirmælum, sumpart af ýmsum till. nefnda og þingsályktunum, svo að hv. þing eigi ekki minsta sök á því, hversu mikið fje var notað þetta fjárhagstímabil. Mæli jeg svo að endingu með því, að frv. verði samþykt svo sem það hjer liggur fyrir.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Það, sem nefndin vildi segja um mál þetta, er tekið fram í nál. á þskj. 554. Hún hefir athugað reikninginn nokkurn veginn nákvæmlega, eftir því sem kostur er, og leggur til, að hann verði samþyktur eins og hann liggur fyrir.

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Nefndin leggur til, að frv. þetta verði samþykt óbreytt. Það er aðeins smábreyting á lögunum frá 1886 og fer fram á, að í Ölfusá þurfi ekki að taka laxanet upp þær 36 stundir í viku, sem nú eru ákveðnar. Upprunalega var frv. þetta víðtækara. Átti það að gilda bæði um Ölfusá og allar þverár hennar, en hv.allshn.Nd. hefir fært frv. í það form, sem það nú er í. Nefndin vill engan veginn, að þetta verði fordæmi, en ástæðurnar fyrir því, að sanngjarnt er að undanskilja Ölfusá gömlu ákvæðunum, eru þær, að ekki er hægt að þvergirða hana, bæði vegna þess, hve breið hún er og eins vegna hins, að strengur er í henni miðri.

Guðmundur Ólafsson Mjer þykir álit landbn. um hitt laxafriðunarfrv. svo gott, að ekkert liggi á að samþykkja frv. þetta. Því ef dagskrá nefndarinnar í því máli verður samþykt, þá verður þetta mál að bíða hvort sem er, enda ekki óviðkunnanlegt, að álits sýslunefnda sje leitað um þessi efni. 

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg skal aftur geta þess, að frv. þetta á ekki að vera fordæmi í þessum efnum, og svo hins, að engin óánægja ríkir þar austur frá yfir frv. þessu; miklu fremur hefir þess verið óskað af þeim, sem búa við Ölfusá og þverár hennar.

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) í hv.Nd. hafa komið fram breytingar í þá átt, að lána megi nokkuð af tekjum bjargráðasjóðsins. Allshn. hefir athugað málið frá ýmsum hliðum, og sjer ekkert verulegt á móti því, að lánað væri úr sjóðnum, líkt og frv. fer fram á. En allshn. hefir þótt rjett að koma fram með rökstudda dagskrá þess efnis, að leitað verði álits rjettra hlutaðeigenda, sýslunefndanna, um það, hvort fje bjargráðasjóðanna skuli lána út samkvæmt frumvarpinu. Í sambandi við þetta hefir nefndin lagt til, að athugað verði, hvort ekki sje rjett að láta bjargráðasjóðinn að einhverju leyti eða öllu ganga til ellistyrktarsjóðanna, til þess að ljetta undir með sveitarsjóðunum við framfærslu gamalmenna. Þetta nefndarálit er framhald af því áliti allshn., að nauðsynlegt væri að geta aflað ellistyrktarsjóðunum tekna, og að tilgangi þeirra yrði náð fyr með því að ráðstafa bjargráðasjóðnum á þennan hátt. Bjargráðasjóðurinn er nú um 400 þús. kr., en árlegar tekjur og rentur eru um 65 þús. kr. (misritast hefir í nál. 40 þús. í stað 65 þús.), en fyrir eru um 650 þús. kr. í ellistyrktarsjóðunum og væri sjóðurinn þá þegar orðinn rúm 1 miljón. Ef úthlutað væri á sama hátt og áður, og eftir þeim reglum, er gilda um úthlutun úr ellistyrktarsjóðum, mundu útborganirnar verða rúmum þriðjungi meiri en áður, eða rúmur þriðjungur af allri úthlutunarupphæðinni kæmi þá frá bjargráðasjóðnum. Úthlutunin mun nú vera um 70 þús. kr., en ef 1/3 hluti af árstekjum bjargráðasjóðsins bættist áfram við höfuðstólinn, þá mun hann geta orðið mjög stór, en auk þess bætast við til úthlutunar fyrir ellistyrktarsjóðina rúmar 40 þús., svo að árlegar útborganir geta nú strax orðið um 110 þús. kr. Ef þetta kæmist í framkvæmd, þá álít jeg máli þessu vera komið í betra horf, og öruggur styrkur fenginn, sem að allmiklu gagni mætti koma. Allshn. fer fram á, að leitað verði álits hlutaðeigenda um þetta, og leggur til, að dagskráin verði samþ. á þessum grundvelli.

Guðmundur Ólafsson Þetta frv. hefir legið lengi hjá landbn. og einu sinni verið tekið af dagskrá að óskum hennar. Hitt frv. um sama efni var sett í aðra nefnd, og óskar landbn. að sjá afdrif þess, áður en þetta frv. er tekið til meðferðar. Geri jeg ráð fyrir, að hæstv. forseti geti tekið á sig ábyrgðina á því, að þetta mál verði tekið af dagskrá, þó að hann gæti ekki orðið við þeirri ósk minni um 1. mál á dagskránni.

Forseti (HSt): Það stóð öðruvísi á um 1. mál á dagskránni en þetta. Þar lá fyrir nál. frá meiri hl. fjhn. og óskaði frsm. hans (SHK) að málið væri tekið til umr. Annars vil jeg beina þeirri spurningu til hv.frsm. (GÓ), hvort ekki sje nóg að færa málið til á dagskránni þannig, að 7. mál verði tekið fyrir á undan.

Guðmundur Ólafsson Jeg óska helst að málið verði alveg tekið af dagskrá. Annars vil jeg geta þess viðvíkjandi 1. máli á dagskránni, að enda þótt nál. hafi legið fyrir frá meiri hl. fjhn., þá gat minni hl. ekki verið búinn að skila nál., en það mun vera tilætlunin með því að vísa málum til nefnda, að þau sjeu athuguð þar frá öllum hliðum. Mun sú meðferð, sem höfð var á þessu máli, einsdæmi.

Forseti (HSt): Það er ekkert ákvæði í þingsköpum, sem bannar að taka mál á dagskrá, þegar nál. liggur fyrir frá meiri hl. nefndar. Enda gæti vel hugsast, þó svo hafi ekki verið hjer, að minni hl. tefði mál af ásettu ráði, ef ekki mætti taka þau á dagskrá fyr en bæði meiri- og minni hl. hefðu skilað nál. Annars get jeg orðið við ósk hv.frsm. landbn. (GÓ).

Guðmundur Ólafsson Mjer þykir leitt, að hæstv. forseti (HSt) skuli jafnvel vera með aðdróttanir í garð minni hl. fjhn., því þær eru ástæðulausar. 

Frsm. (Jón Magnússon) Nál. allshn. í máli þessu er stutt, og býst jeg við að hv. deildarmenn hafi áttað sig á því. Nefndin var í talsverðum vafa um það, hvernig hún ætti að taka í mál þetta. Henni var kunnugt um talsverðan áhuga, bæði utan þings og innan, á því, að breytt væri gildandi ákvæðum um þessi efni, einkum vegna kostnaðarins. Hins vegar er mjög áríðandi, að eftirlit sje með þessum tækjum, og hyggur nefndin að koma megi því fyrir á hagkvæmari hátt og jafnframt kostnaðarminni. Jeg hygg einnig, að eftirlitið eigi að vera í einu lagi. Dreift eftirlit er sama og ekkert eftirlit. Þá er og athugandi, hvort tiltækilegt sje, að flytja megi inn áhöld þessi frá öllum þeim löndum, sem nota tugamál. Það getur verið villandi, og frá sumum löndum getur verið hættulegt að nota þau með slælegu eftirliti. Frönsk áhöld eru t. d. ágæt, en aðeins þar, sem gott eftirlit er. Fyrir árið 1917 fluttust slík tæki ekki nema frá einu landi og fer best á því. Hitt veldur ruglingi. Annars hafði hæstv. atvrh. (KIJ), ef hann hefði verið hjer viðstaddur, máske tekið undir það með nefndinni, að lög þau, sem gilda um þessi efni, verði tekin til endurskoðunar á þessu ári, og þá með fullu tilliti til óska þeirra, sem fram hafa komið um breytingar -

Forseti (HSt): Jeg leyfi mjer að gripa fram í og geta þess, að jeg hafði hugsað mjer að fresta umr. um þetta mál þar til hæstv. atvrh. (KIJ) getur verið viðstaddur.

Frsm. (Jón Magnússon) [framh]: Jeg mintist á málið við hæstv. atvrh. (KIJ), á þeim grundvelli, sem nefndin hafði hugsað sjer. Var hann því meðmæltur og samþykkur, að hæstv. stjórn endurskoðaði lög þessi, og að hún athugaði jafnframt óskir þær, er fram kæmu hjer á þinginu. Hann kvað hv. stjórn geta sjeð um, að meðan málið væri á döfinni, yrði kostnaðinum haldið sem mest niðri. Talað hefir verið um að láta steypa lóð innanlands, því að það mundi verða mun hægra og miklu ódýrara. Nefndin hyggur, að óhætt sje að leggja til, að málinu verði vísað til hv. stjórnar í fullu trausti þess, að hv. stjórn taki það til ítarlegrar rannsóknar. Hæstv. atvrh. (KIJ) leyfði mjer að lýsa yfir því fyrir sína hönd, að hann áliti þetta rjettu leiðina með þetta mál.

Jónas Jónsson Jeg leyfi mjer að taka það fram, að jeg hefi ekki getað sannfærst um, að ekki sje brotaminst að samþykkja frv. með þeim breytingum, sem það kann að fá í meðferðinni. Þetta eftirlitsbákn, sem sett var fyrir nokkrum árum, hefir reynst notendum of dýrt. Mun það leiða af landsháttum, að þetta eftirlit verður hjer bæði erfitt og kostnaðarsamt, og meira að segja hæpið, að það, jafnvel með þessum hætti, verði fulltrygt. Ný lóð frá löggildingarstofunni fást hvergi nema hjer í Reykjavík, og sendingar á þeim norður og austur um land eru mjög dýrar. En enda þótt löggildingarstofan hafi sent ný lóð, þá má vel vera, að gömlu lóðin verði sumstaðar notuð engu að síður. Komist till.hv.allshn. í gegn, þá ætla jeg, að eyðslan haldi áfram. Mun jeg því greiða atkv. móti tillögum nefndarinnar.

Frsm. (Jón Magnússon) Allshn. leggur ekki kapp á þetta mál, og því ekki ástæða til þess að tala mikið út af orðum hv. 5. landsk.þm. (JJ). En nefndin áleit, að ekki væri fyllilega tryggilega gengið frá frv., eins og það liggur fyrir, og jeg efast enn fremur um, að sumar breytingarnar í frv. sjeu hyggilegar, sjerstaklega það, að hafa margskonar mæli- og vogartæki. Get jeg t. d. bent á, að öðru máli var að gegna fyrir 1917, því að þá voru hjer öll lóð löggilt frá Kaupmannahöfn, en eftir frv. má fá þau frá hvaða landi sem er. Hins vegar tel jeg enn fremur vafasamt, hvort tryggileg löggilding geti farið fram hjá hjeraðsvaldinu á öðru en mælitækjum, en löggilding þar á vogartækjum næði varla tilgangi sínum.

Guðmundur Ólafsson Jeg legg til, að frv. gangi nefndarlaust, því að það mun vera mjög einfalt mál, í orðsins fylsta skilningi.

Karl Einarsson Jeg legg til, að málinu verði vísað til mentmn.