Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pjetur Jónsson Jeg hefi ekkert um þetta mál að segja, meira en búið er við fyrri umr., því að þessi brtt., sem hjer kemur, er afturganga og er að öllu hin sama og áður. En það var út af ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), er hann hjelt eftir að jeg talaði við fyrri umr., sem jeg vildi að eins segja fáein orð. Honum þótti mjer hafa farist ódrengilega í garð Helga bróður síns. Þetta get jeg ekki kannast við, enda held jeg, að ekki þurfi að orka tvímælis um það. Jeg veit aldrei til, að jeg hafi vikið öðru en góðu í garð þess manns, og eigi allsjaldan haft tækifæri til þess. Jeg nefndi það, sem hann hefði gert í þaramálinu, að því leyti sem mjer væri kunnugt, og þar á meðal ritgerð hans í Búnaðarritinu, sem farið hefir víða um land. Enn fremur nefndi jeg, að Helgi Jónsson hefði sent út ýmsar fyrirspurnir, til þess að afla sjer upplýsinga viðvíkjandi þara. Meira en þetta vissi jeg ekki um. En jeg gat þess til, að hann hefði má ske gert eitthvað fleira, þótt jeg vissi það ekki, því að mjer þótti það líklegt, eftir öllum ráðagerðum, sem fram fóru í bjargráðanefnd neðri deildar í fyrra um þetta mál, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) hlýtur að kannast við. Hann var þá í nefndinni og mestur milligöngumaður á milli Helga Jónssonar og nefndarinnar, bæði um þetta starf og fjárveitingu í því skyni. Í þessu sje jeg enga móðgun fyrir Helga Jónsson.

Bjarni Jónsson Mjer þykir vænt um að heyra, að svo á að skilja ummæli háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Hins vegar gat jeg ekki skilið þau öðruvísi. En það hefir ekki blásið byrlega fyrir þararannsóknir þetta ár. Því að í október gerði ísalög, og það er enginn hægðarleikur að kenna mönnum að pjakka gegnum ísinn. Nú hefi jeg lagað till. þá, er jeg flutti á dögunum; tekið þar ýmislegt fram, sem vantaði í hina, breytt fyrirsögninni og bætt því við, að stjórnin láti „bestu lækna gera matseðil handa landsmönnum, hvernig haganlegast megi setja saman íslenskar fæðutegundir“. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar að sinni, en vildi gjarnan biðja forseta um nafnakall um till, því að jeg ætla að hafa mjer til gamans síðar nöfn þeirra, sem framsýni hafa til þess að samþykkja till., og hinna, er vantar hana.

Það, sem mælir með styrkhækkuninni, er þetta tvent: Í fyrra lagi, að peningar hafa fallið í verði, og kemur það harðast niður á fátækum nemendum. Í síðara lagi, að síðara árið njóta fleiri styrksins en fyrra árið. Fyrra árið voru styrkþegar 65, en 85 síðara árið. Þetta munar ekki litlu. Þar að auki er allur kostnaður meiri síðara árið, bæði fæði, húsaleiga og eldsneyti. Það er því auðsætt, að öll sanngirni mælir með því, að styrkurinn verði hækkaður, enda hefir meiri hluti fjárveitinganefndar reynt að fara fram á þetta. Eitt atriði almenns eðlis skal jeg nefna, er mælir með því, að þingið reynist heldur höfðinglegt en nirfilslegt í fjárveitingum til námsmanna, og eigi að eins í þetta sinn, heldur einnig framvegis. Og ástæðan er sú, að áður sóttu menn oft erlendan háskóla, þar sem veittur var mikill styrkur og góður. Nú höfum vjer sett á stofn háskóla, sem ætti að verða landi og þjóð til gagns og sóma, þótt lítill sje. En nemendalaus verður hann aldrei til sóma. En vegurinn til þess að gera hann það er að bjóða nemendum verri kjör en háskóli erlendrar þjóðar, sem er oss ekki mjög skyld. Jeg vildi, að háskóli vor yrði ljós landsins og sómi. Vjer vitum, að þetta land getur ekki skarað fram úr að herfrægð og auði. En sú var tíðin, að þjóðin skaraði fram úr að andlegri menningu, og mætti svo enn fara. Og vegurinn til þess er sá, að styrkja menn til náms og hlynna að háskóla landsins. Hjer er alt svo dýrt, að nám má heita ókleift. Fátækir nemendur verða að hleypa sjer í stórskuldir, til þess að geta dvalið hjer við nám. Jeg þykist því vita, að þetta verði auðsótt mál. Hjer er farið fram á 50% hækkun til eins árs, 1917-1918.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg skal reyna að vera stuttorður um þessa till., sem fjárveitinganefnd leyfir sjer að bera fram. Svo er mál með vexti, að er fje var upphaflega veitt til Röntgenstofnunarinnar, var það svo af skornum skamti, að ekki var nærri því, að hægt væri að kaupa öll þau áhöld, sem stofnunin nauðsynlega þurfti að hafa. Svo er önnur ástæða, sem mikið vegur, og hún er sú, að síðan þessi stofnun var sett á laggirnar hefir þessi lækningaaðferð tekið stórfeldum framförum, og nú er svo komið, að með geislunum eru læknaðir þeir sjúkdómar, sem áður voru álitnir ólæknandi nema með uppskurði. Það þýðir ekki að fara að telja upp þau áhöld, sem mest þörf er á, en þó er það sjerstaklega eitt verkfæri, sem kostar 4.500 kr., sem mjög er áriðandi að stofnunin eignist. Þetta áhald er sjerstaklega notað til þess að lækna með. Hingað til hefir stofnunin verið sjerstaklega notuð til þess að athuga og rannsaka ýmsa sjúkdóma, en minna verið notuð til þess að lækna. Ef þetta verkfæri fengist, væri líka hægt að nota stofnunina til þess að lækna vissa sjúkdóma. Með þessu nýja verkfæri ganga ýmsar lækningar, sem annars hafa tekið langan tíma, miklu fljótara fyrir sig, og væri það ekki lítill kostur, því að það er oft bagalegt fyrir sjúklinga, sem koma utan af landi, hversu langan tíma þeir þurfa að dvelja hjer í bænum áður en þeir fá bót meina sinna. Þá er það og annar kostur við þetta nýja áhald, að það getur hjálpað, ef eitthvað bilaði hjer í aðalvjelinni, sem nú er, en eins og nú er ástatt, má ekkert fara þar aflaga, því að þá getur stofnunin ekki starfað, því að ekki eru til varaverkfæri. Þetta er svo mikið nauðsynjamál, að jeg skil ekki annað en að háttv.þm. hljóti að greiða því atkv. sitt, þó að jeg fari ekki frekari orðum um till.

Bjarni Jónsson Jeg ætla að leyfa mjer að segja örfá orð um brtt. litla, sem jeg hefi komið með. Jeg veit ekki, hver verður frsm. að þessu máli hjer í deildinni, en vildi þó leyfa mjer að geta þess, að jeg tel fyrir mitt leyti sjálfsagt, að þessi till. verði samþ., því að Vestmannaeyingum er þörf á að hafa útibú hjá sjer; þeir þurfa oft að inna mikil gjöld af höndum, en eiga örðugast með að ná til annara. staða. Þetta er einnig landseti landssjóðs og besti landsetinn hjer á landi, og sjálfsagt að gera honum alt til þægðar, og þar á meðal þetta. - En brtt. mín er um það, að í staðinn fyrir ljótt orð, sem er í till., komi útibú. Það er einkennilegt hjer á landi, að menn vilja brjóta tennur á svo ljótu orði sem „útbú“, þar sem til er enn þá gamalt orð sömu merkingar, útibú. Mjer segja lærðustu menn, að orðið „útbú“ komi fyrir á einum stað í Eglu, en annarsstaðar ekki. Þó er þess að geta, að orðmynd þessi finst ekki í orðabókum, svo sem Fritzner, og vil jeg halda því fram, að annaðhvort sje það prentvilla í útgáfunni eða þá ritvilla í handritinu.  (E. A.: Eða vitlaust lesið)  . Vitlaust lesið varla. - Það er ósköp ótrúlegt, að nauðsynlegt sje að búa til orð, sem fara illa í eyrum. Nú er það svo, að erfitt er að segja b á eftir t; því hefir verið höfð myndin „úti“ þar, hvort sem það er til hljóðfegurðar eða það fer saman við að búið er úti, en hefir ekki neina stefnu út, svo að jeg hygg nú, að vel geti komið til greina fyrir hæstv. forseta að taka þetta sem hverja aðra leturbreytingu, sem ekki þurfi að ganga til atkv. um. Jeg skal líka geta þess, að till. um útibú á Siglufirði hefir nýlega gengið gegnum báðar deildir, og var þar höfð myndin útibú. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir um þetta, en vona, að það verði skoðað sem leturbreyting.

Þorsteinn Jónsson; Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að þessu máli sje vísað til allsherjarnefndar.

Frsm. (Pjetur Jónsson) Jeg býst nú við, að menn þykist búnir að fá nóg af kolarykinu, svo að jeg skal ekki tala langt mál; jeg skal að eins geta þess, að bjargráðanefnd áleit rjett að styðja að því, að þarna verði reynt kolanám, og vildi hún gera það með því að fallast að nokkru leyti á till. þá, er fyrir liggur frá háttv.Ed. Nefndinni þótti heppilegra að haga svo til, að ákveðnu fjárframlagi væri heitið úr landssjóði, heldur en ákveðnum verðlaunum af hverri smálest, er upp væri tekin. Þetta getur svo hver dæmt um eftir sinni skoðun, og skal jeg ekkert mæla sjerstaklega fram með skoðun nefndarinnar á þessu, en hún bjóst við, að eftir því, sem kolanámið yrði á þessu ári, myndi þetta ekki verða neitt óríflegri styrkur en till. frá Ed. veitir, nje heldur minni en eftir brtt.háttv.þm. Stranda. (M. P ).

Magnús Pjetursson Jeg get þakkað háttv. bjargráðanefnd fyrir undirtektir hennar í þessu máli, þó að þær sjeu ekki fyllilega í samræmi við brtt. mína. Jeg get náttúrlega ekkert um það sagt, hvort þetta er nóg til þess að geta komið að þeim notum, sem til er ætlast með brtt. minni, því að jeg verð að segja, að það er dálítið athugavert, borið saman við brtt. frá mjer. Fyrst og fremst er nú það, að í ályktun sýslunefndarinnar í Strandasýslu er það beinlínis gert að skilyrði fyrir því, að sýslan taki að sjer kolanámið, að landssjóður styrki það, eins og stendur í brtt. minni, en ekki í till.háttv. bjargráðanefndar. Þess vegna veit jeg ekki, hvort hægt verður að framkvæma þessar fyrirætlanir án þess að kalla saman sýslunefnd til að ákveða það, en það er mikill kostnaðarauki í svo víðlendri sýslu, enda get jeg ekki heldur skilið, að það beri svo mikið á milli þessarar till. og minnar, að ekki hefði eins vel mátt samþ. hana. Jeg skal ekkert segja um það upp á víst, að ekki verði unnið þarna, þótt brtt.háttv. bjargráðanefndar verði samþ.; þar er hvorttveggja til, en hitt er víst, að unnið verður, ef mín till. er samþ., enda var till. mín algerlega miðuð við þingsályktunartill. frá síðasta þingi, svo að mjer finst þetta töluverður afturkippur frá því, sem þingið þá ætlaðist til.

Frsm. (Pjetur Jónsson) Það, sem nefndinni þótti að till.háttv.þm. Stranda. (M. P.), var ekki það, að hún byggist við, að þetta yrði svo dýrt, enda ætlaði hún að tiltaka það í upphafi, sem nægja myndi til þess að fullnægja till.háttv.þm. Stranda. (M. P.), heldur þótti henni það nokkuð óákveðið að láta gera akfæran veg á landssjóðskostnað frá námunni. Eftir ágiskun Guðmundar Bárðarsonar mundi það kosta 1.000 krónur, en það gæti líka orðið miklu dýrara; þetta fer eftir því, hve mikið er vandað til vegarins; þetta var því of óákveðið. Ef nú farið væri að styrkja námugröft annarsstaðar á landinu, gæti vel verið, að óskað yrði eftir vegarlagningu, og fordæmið notað, en sá vegur yrði miklu dýrari. Það varð því að koma undir álit þingsins, hve mikið landið skyldi leggja til, en að þingið færi ekki að taka að sjer að gera vegabætur frá námum til sjávar, hvað sem það kostaði. Í öðru lagi vissum við ekki, hvað verða kynni fólgið í því að borga fyrning á verkfærum, og álítum því eins hyggilegt að hjálpa sýslunni til þess að kaupa verkfæri. Þessi ágiskun Guðmundar Bárðarsonar um vegarlagninguna er að vísu lausleg, en hún var það, sem ákvarðaði okkur, og ætlumst við til, að fjeð hrökkvi til vegarlagningarinnar og nokkurra verkfærakaupa, þetta sem nefndin tiltekur. Jeg hefi svo ekki meira að segja um þetta mál; skal að eins láta þess getið, að það er nefndinni ekkert kappsmál, hvort till. hennar eða háttv.þm. Stranda. (M. P.) verður samþ.

Magnús Pjetursson Út af því fordæmi, sem háttv.frsm. (P. J.) var að tala um að þetta yrði, vil jeg geta þess, sem jeg hefi reyndar bent á áður að það stendur sjerstaklega á með þessa námu, þar sem hún er landssjóðseign; er hann því að eins að greiða götu sína frá sinni eign, námunni, til sjávar. Jeg geri að vísu ráð fyrir, að sýslunefnd Strandasýslu geri sitt ítrasta til að framkvæma þessa bjargráðaráðstöfun, hvort sem ofan á verður, en veit fyrir víst, að hún myndi gera það, ef mín till. yrði samþ.

Einar Árnason Jeg vil að eins geta þess, að brtt. á þgskj. 186 eru teknar aftur.

Pjetur Jónsson Jeg skal leyfa mjer að stinga upp á, að frv. sje vísað til allsherjarnefndar.

Þorleifur Jónsson Um mál þetta hafa orðið miklar umr. undanfarna daga, sem að vísu er von. Það er eðlilegt, að námureksturinn á Tjörnesi veki umtal manna og athugun, ekki að eins hjer á þingi, heldur og einnig úti um land. Þingið hefir nú undanfarna daga verið að athuga gerðir stjórnarinnar í málinu, og hefir hv.frsm. (G. Sv.) nokkuð vítt þær. En nú munu landsmenn taka til að athuga gerðir þingsins í málinu, því að kalla má, að það sje hjeðan af að miklu á þess ábyrgð, hvernig framhaldið verður. Við, sem ekki höfum verið í fjárhagsnefnd, höfum að vísa ekki neitt að styðja álit okkar við, annað en skýrslu þá, er prentuð er á þgskj. 111, og svo það, sem komið hefir fram í umr. Og eftir öllu, sem fram hefir komið, virðist það nú ómótmælanlegt, að tapið við námureksturinn hafi orðið slíkt, sem skýrt er frá, eða rúmlega 100 þús. kr. Mjer virðist stjórnin ekki hafa neitað því. Hitt, sem hæstv. forsætisráðherra vjek að, að á þetta mætti líta sem nokkurskonar dýrtíðarráðstöfun, þá virðist mjer, að það nái ekki nokkurri átt. Ef stjórnin hefði ætlað sjer að selja kolin undir verði, sem hún mun í sjálfu sjer ekki hafa haft heimild til, þá þurftu þau fríðindi að koma fleirum að notum en einni eða tveimur sýslum, svo það má ekki bera því við. Því meir sem jeg hefi hugsað um málið, því ríkari hefir sú sannfæring orðið hjá mjer, að í þessu máli beri þinginu að taka verulega og ákveðið í taumana, á þann hátt, að námurekstrinum verði ekki haldið áfram á landssjóðskostnað nema að alt sje látið bera sig. Og því frekar vil jeg setja skorður við frekara framhaldi námurekstrarins með tapi, þar sem mjer virtist hæstv. stjórn ekki óa svo mjög við, þó nokkur skaði kynni að verða á námurekstrinum í framtíðinni. Stjórnin hefir verið nokkuð vítt í umræðunum fyrir meðferð þessa máls, sumpart með rjettu, en sumpart ef til vill of freklega, því ekki er hægt að neita því, að byrjun þeirra fyrirtækja, sem enginn hefir sjerþekkingu í, er vandasöm og hætt við árekstri. Jeg ætla ekki að kveða upp neinn áfellisdóm, nje heldur sýknunardóm, um það, sem á undan er gengið. En nú álít jeg, að málið sje komið í þingsins hendur, og á þess ábyrgð verður það, hvernig fer um framhaldið. Í þessu sambandi skal jeg þá geta þess, að þær tillögur, sem fram hafa komið, geðjast mjer ekki með öllu. Þingsályktunartill. er, að því er mjer virðist, fremur óákveðin, því lengi má þrátta um það, hvort hallinn er hverfandi lítill eða ekki, og síðari liðurinn heyrir ekki beint til Tjörnesmálinu. Rökstudda dagskráin frá hv.þm. S.-Þ. (P. J.) virðist mjer þó enn lakari, að því leyti, að þar er stjórnin eggjuð til að halda námurekstrinum áfram þó halli verði, því hvað er verulegur halli ? Sumum þykir ef til vill ekki verulegur halli á svona fyrirtæki fyr en komið er upp í 50 þús. eða má ske 100 þús. kr. Þess vegna get jeg ekki aðhylst þessa dagskrá. Af því að jeg vil, að skorður sjeu reistar við því, að landssjóður reki námuna til lengdar með nokkrum halla, þá ætla jeg að leyfa mjer að bera hjer fram rökstudda dagskrá, sem jeg ætla að leyfa mjer að lesa upp, með leyfi hæstv. forseti: Sýni það sig í sumar, að eigi sje hægt að reka Tjörnesnámuna hallalaust fyrir landssjóð, undir stjórn vegamálastjóra, álítur deildin rjett, að hætt sje við námureksturinn upp á landssjóðs kostnað, og reynt sje því að leigja námuna út, og í trausti þess, að stjórnin taki það ráð, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Vona jeg í raun og veru, að allir geti gert sig ánægða með þessi málalok. Framsetningin á að vera sleggjudómalaus, og jeg býst við, að þetta geti nálgast hugsun bæði nefndarinnar og hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Og kostur er það fyrir stjórnina, að hjer hefir hún ákveðið að halda sjer við. Leyfi jeg mjer að svo mæltu að afhenda dagskrána hæstv. forseta.

Pjetur Jónsson Jeg ætlaði mjer ekki að tefja umr. í þessu máli meir en jeg gerði um daginn, en vegna útskýringa hv.frsm. (G. Sv.) á dagskrá minni, álít jeg mig knúðan til að gefa skýringu á því, hvernig hún er til komin og hvað jeg meina með henni. Þegar jeg lagði dagskrána fram, þá áleit jeg, að hún þyrfti ekki skýringar við, mjer virtist hún svo skýr, en úr því farið var að leggja hana út á rangan veg, skal jeg skýra hana nokkuð. Jeg áleit ekki rjett, eins og skilja verður þingsályktunartill., að stöðva námureksturinn meðan þær tilraunir standa yfir, sem nú er verið að gera þar nyrðra, og vil jeg því, að haldið verði áfram rekstrinum fram eftir sumrinu, eða þangað til sjeð verður fyrir, hvernig þær muni reynast. Mjer hefir sem sje heyrst það á tali hv. frsm (G. Sv.), að nú væri náman komin undir þá stjórn, sem telja mætti ábyggilega, en það er stjórn vegamálastjórans og hins erlenda námuverkfræðings, og þetta er einnig tekið fram í skýrslu nefndarinnar. Hvort halda beri þessari tilraun áfram í alt sumar er ekki tekið fram í dagskránni, og verður það auðvitað að fara eftir því, sem þessari nýju stjórn list. Að fengnum þessum upplýsingum er jeg sammála nefndinni um það, að hætta beri námugrefti þar norður frá, svo framarlega sem það verður uppi á teningnum, að tekjuhalli verði til muna. Hv. frsm. (G. Sv.) fanst ákvæðið um tekjuhallann í dagskrá minni vera nokkuð óákveðið, en álitamál er, hvort ákvæðið „hverfandi lítill“, sem stendur í till., sje nokkuð ákveðnara. Jeg geri ráð fyrir, að þar sem ekki er verulegur halli, þar megi heita svo, að hallinn sje hverfandi lítill. En jeg vildi ekki, að algerlega yrði fyrirbygt, að stjórnin hjeldi áfram rekstrinum, þó ekki yrði hægt að fá fulla vissu fyrirfram um rekstur námunnar hallalaust. Ef stjórninni væri með öllu meinað að halda rekstrinum áfram, þá væri það líka í ósamræmi við það, sem hv. deild hefir gert í öðru máli, því það hefir nú verið samþ. hjer og sömuleiðis í Ed. að veita sýslunefnd Strandasýslu styrk til kolanáms, sem svarar 10 kr. á hverja smál. Það mætti líta svo á, að þingið teldi það ekki teljandi halla, þó hann næmi 10 kr. á hverja smál., en teldi það aftur verulegan halla, ef hann færi þar yfir. Jeg held þess vegna, að mælikvarðinn fyrir því, hvað sje „verulegur halli“, sje nokkuð fenginn með því, hvernig hv. Alþingi snýr sjer við till. um kolanám í Gunnarsstaðagróf. Jeg skal láta þess getið, viðvíkjandi rökstuddu dagskránni frá hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.), að mjer liggur það í ljettu rúmi, þó hún verði samþ. frekar en mín. Að eins hefi jeg það að athuga við hana, að hún fer fram á, að ekki verði fengist við námugröft á þessu sumri nema það varði fyrirfram hægt að fá sönnun fyrir, að það verði hallalaust. En verði hvorug þessi dagskrá samþ., býst jeg við, að útskýring sú, sem gerð var af hv.frsm. (G. Sv.) og fleirum, viðvíkjandi þingsályktunartill., komi ekki að gagni, því að í raun og veru er niðurstaða hennar alveg sú sama og dagskránna, ef marka á útskýringuna. En ef dagskrárnar verða feldar og till. samþykt, þá verður líklega að álíta svo, að tillöguna beri að skilja eftir bókstafnum, en ekki eftir útskýringunni, en það álit jeg mjög óheppilegt. Úr því að jeg stóð upp, þá verð jeg að minnast með örfáum orðum á fleiri atriði í þessu máli. Jeg gat um það, er jeg var að bera í bætifláka fyrir hinn mikla tekjuhalla, er verið hefir á námunni, að taka yrði meira tillit til þess en gert hefir verið, að hjer er um tilraun og rannsókn að ræða. Jeg gat um, að menn hefðu verið að gera ýmsar tilraunir þar norður frá, en jeg gat ekki um það, sem gerðist í vetur, er menn voru að leita fyrir sjer um kol. Það höfðu verið grafin námugöng, 200 fet inn í bakkanum; þá þraut kolin alt í einu, og talsvert verk var því að mestu unnið fyrir gýg. Þetta getur eðlilega komið fyrir í öllum námum, því þær geta verið brotnar í sundur og kolin því horfið á kafla, og þarf þá að leita að þeim, og eins og gefur að skilja, er að þessu mikill aukakostnaður, en einnig töluverð rannsókn. Þá hefir líka verið allmikið minst á fæðiskostnaðinn og hversu óheyrilega dýr hann hafi verið, eitthvað kr. 3,20 á dag. Jeg hefi litið svo á, að það væri óheppilegt að láta fæðið ókeypis til reiðu, en áleit rjettara að haga því eins og í vegavinnu landssjóðs, láta verkamenn fæða sig, og getur þá hver og einn ráðið mataræði sínu, hversu dýrt það skal vera. Að þessu leyti held jeg að ekki hafi verið rjett að farið. En til afsökunar fæðiskostnaðinun skal jeg geta þess, að alt er geysidýrt, sem þarf til fæðis þarna umhverfis námuna; flutningskostnaður er geysidýr, og svo er landi þannig háttað þar nærlendis, að lítið er um mjólkurframleiðslu, svo að kaupa verður hana langt að, og er þó hörgull á henni, því ekki er þannig háttað í Þingeyjarsýslum, að hentugt sje að hafa þar stór kúabú. Mennirnir, sem við kolagröftinn fást, finna því lítið til þess, að þeir sjeu í sveit, og njóta lítið þæginda sveitalífsins. Til samanburðar skal jeg geta þess, að í haust var haft matarfjelag á Húsavík í sláturtíðinni, þar sem verkafólkið hafði ókeypis hús og áhöld, en að öðru leyti borguðu þeir sjálfir matreiðslu. Þegar upp var gert, kom það í ljós, að maturinn kostaði um kr. 2,60 fyrir manninn á dag. Mig furðar ekki, þó maturinn yrði dýrari í námunni, en að vísu hefði munurinn ekki þurft að verða svona mikill, ef sparlega hefði verið á haldið. Þá er að minnast á kolaverðið. Stjórninni hefir verið legið á hálsi fyrir að hafa ekki ákveðið það hærra þegar í byrjun. Jeg hygg, að það sje of hörð krafa að ætlast til þess, að stjórnin hefði gert það, og býst við, að stjórnin hafi miðað við verð á erlendum kolum, eins og það var þá, og svo við gæði þessara kola og gildi, í augum manna, er kaupa áttu. En nú var þetta hvorttveggja á nokkuð miklu reiki. Ekki varð það vitað um erlendu kolin, að þau yrðu eins dýr og raun varð á, er kom fram á sumarið, og svo höfðu þau íslensk kol, sem gengið höfðu manna á meðal, verið illa hreinsuð, og reyndust því misjafnlega. Jeg held því, að kolaverðið íslenska, hefði þótt nokkuð hátt, ef mikið hærra hefði verið farið en gert var, og hefði það spilt sölunni eða kann ske eyðilagt hana með öllu. En nú var um að gera að selja kolin og flytja á burt um sumartímann það, sem til var jafnóðum. það tel jeg hafa verið ókleift að giska á um sannvirði kolanna fyrirfram eða jafnóðum og unnið var. Kolanámi er svo hagað, að mikið er forvinna, og sjest ekki eftirtekja af allri vinnunni fyr en eftir langan tíma. Hv. frsm. (G. Sv.) mintist á, að jeg hefði tekið það hlutverk að mjer að bera blak af stjórninni, og væri nokkurskonar „autoriseraður“ málsvari hennar í þessu máli. Jeg hefi ekki verið „autoriseraður“ hjer á þingi til neins, hvorki nú nje fyr, og alt það, sem jeg segi, er upp á minn reikning. Jeg talaði eftir sannfæringu minni og bestu samvisku, og á hún alla sök, ef nokkur er. Ræða hæstv. atvinnumálaráðh. var svo ljós og skýr, að jeg ætlaði mjer ekki þá dul að bæta úr henni. En að því leyti, sem jeg er dálítið kunnugri þessu máli en flestir þm., varð jeg að skýra frá því, sem jeg vissi betur en þeir. Jeg hefi eigi sagt annað en það, sem satt er og rjett og jeg get staðið við. Og þótt einn maður, sem viðriðinn er þetta mál, sje allnákominn mjer, þá er það gamalt mál að maður vinnur það ei fyrir vinskap manns, að víkja af götu sannleikans. Ef hv.frsm. (G. Sv.) ætlar því, að mjer hafi gengið eitthvað misjafnt til í þessu máli, þá vona jeg, að hann segi það greinilega. Sannleikurinn í þessu máli er nú leiddur í ljós að því leyti, að alkunnugt er, að allmikill halli hefir orðið á námurekstrinum, meiri halli en búist var við. og meiri halli en menn má ske hefðu lagt út í í byrjun, hefðu menn vitað hann fyrir. Mjer kemur ekki til hugar að vilja hreinsa stjórnina af allri sök í þessu máli; einhverja sök á hún sjálfsagt, en ekki af fyrirhuguðu ráði, heldur af óviðráðanlegum orsökum. Þeir, sem í mjög mörg horn hafa að líta, geta ekki sint öllum málum sem skyldi, og má ætíð deila um, hvort þeir gera sitt ítrasta. En hinu hjelt jeg og fram, að þingið á allmikla sök í málinu. Þingið hratt þessu máli af stað undirbúningslaust, og þann sannleika ætti líka að auglýsa. Jeg fæ ekki sjeð, að öll sönnunargögn hafi komið í ljós, þó að skýrsla nefndarinnar sje rjett, það sem hún nær. Sannleikurinn fæst ekki allur, nema alt sje í ljós leitt, sem orsakað hefir hallann, en til þess er hvorki tími nje tækifæri á þessu þingi. En þegar menn hafa að eins hálfan sannleikann, og hann er notaður freklega til þess að áfella aðra, verður sá sannleikur oft verri en svartasta lýgi.

Sigurður Stefánsson Áður var að minsta kosti einn af ráðherrunum viðstaddur þessar umr., en nú sje jeg, að enginn þeirra er hjer í deildinni; stjórnin mun þykjast hafa gert hreint fyrir sínum dyrum og álítur óþarft að hlýða á frekari umr. í þessu máli. Mál þetta hefir verið allmikið rætt og| nákvæmlega. Þetta er nú 3. dagurinn, sem við erum í þessu Tjörnespensionati, og mun hv.þm. þykja fæðið svo gott, að þeir vilja ekki þaðan fara fyr en í fulla hnefana. Jeg skal ekki endurtaka það, sem sagt hefir verið í þessu máli, en að eins víkja að hinni almennu hlið málsins og ummælum hæstv. forsætisráðh. um hana. Hæstv. forsætisráðh. skildi svo till. nefndarinnar, á þgskj. 112, að með henni væri skotið slagbrandi fyrir allar frekari rannsóknir á Tjörnesnámunni. Jeg skil ekki, hvernig hæstv. forsætisráðh. getur lesið till. þannig. Þvert á móti er beint gert ráð fyrir því að halda áfram námurekstrinum, verði tekjuhalli hverfandi lítill í samanburði við þann halla, sem verið hefir undir stjórn landsstjórnarinnar. Að þessu leyti er till. fullskýr, eins og líka sessunautur minn, hv.þm. Dala. (B. J.), viðurkendi. Till. nefndarinnar og þær rökstuddu dagskrár, sem fram eru komnar, fara í sömu átt, nema hvað orðalagið í dagskrá hv.þm. S.-J. (P. J.) - verulegur halli - er óákveðnara en í till. á þgskj. 112. Að halda því fram, að með þessu sje loku skotið fyrir frekari framkvæmdir, get jeg ekki skilið. Nefndin gerir ráð fyrir því, að haldið verði áfram rekstri námunnar, en vill slá varnagla við því, að haldið verði áfram í öðru eins ráðleysi og hingað til hefir átt sjer stað. En hins vegar er það auðsætt af ræðu hæstv. forsætisráðh., að hann vill, að þingið hummi málið fram af sjer, tali sem minst um það, en gefi stjórninni óbundnar hendur eftirleiðis, sem hingað til. En þá hefði þingið skilið svo við þetta mál, að alveg hefði verið óverjandi. Því þó að það þyki barlómsbumbusláttur að tala um fjárhag landssjóðs hjer á þingi, þá verður það ekki varið að kasta í sjóinn fje, sem nemur hundruðum þúsunda kr., eins og stjórnin hefir gert, bæði í þessu kolanámi og öðrum fyrirtækjum, er hún hefir haft með höndum. Fjárhagurinn er nú ekki svo glæsilegur, að landið megi við því, þegar líka er litið til þess, hvernig stjórninni hefir hingað til tekist að fá hagkvæm lán fyrir landið, að lántökur hennar hafa verið líkastar lántökum gjaldþrota manns, til þess að forðast hengingu í bráðina. Hæstv. forsætisráðh. kveður nefndina halda því fram, að stjórnin hafi átt að hætta námurekstrinum er hún sá, að tekjuhalli myndi verða. Þetta fæ jeg ekki lesið út úr skýrslu nefndarinnar. En hitt þykir nefndinni vítavert, að stjórnin skuli ekki hafa haft hugmynd um þennan halla fyr en um nýár. Það álit er ekki sett fram með svo mikilli frekju, að árás geti kallast eða hótfyndni. Auðvitað var það fyrsta skylda stjórnarinnar að fá vitneskju um, hvort reksturinn myndi borga sig. Fyr gat hún ekki gert ráðstafanir til þess að minka kostnaðinn og hallann. En er hún hafði fengið þessa vitneskju, var innan handar að haga svo til, að hallinn yrði minni. Við þetta ætla jeg að nefndin eigi í skýrslu sinni og ræða hv.frsm. (G. Sv.). Þá þótti hæstv. forsætisráðh. þingið gera sig sekt í mótsögn, ef það vildi nú hætta við námuna á Tjörnesi, en styðja samt einstaka menn til þess að reka hana. Í þessu fæ jeg ekki sjeð neina mótsögn. það er á allra vitorði, að stórfyrirtæki fara hinu opinbera jafnan ver úr hendi heldur en einstökum mönnum. Þó að fyrirtækið bæri sig ekki undir landsstjórninni, gat það verið arðvænt undir stjórn annara. Dæmi þessa deginum ljósara er náma Þorst. kaupmanns Jónssonar, við hliðina á Tjörnesnámunni. Er því 2. liður till. alls ekki í mótsögn við fyrri liðinn. Það er að eins sjálfsögð bjargráðatilraun, að stjórnin styrki einstaka menn með ráðum og dáð til slíkra framkvæmda, þótt henni sjálfri færu þær illa úr hendi. Í þessu sambandi vil jeg minna á styrk þann, sem farið er fram á að þingið veiti til kolanáms í Gunnarsstaðagróf í Steingrímsfirði. Þar veit þingið hvað það er að gera. Í stað þess að tefla á tvær hættur, leggur það fram vissa upphæð til þess að styðja framtakssemi einstakra manna og tilraunir til að afla innlends eldsneytis. Þótt jeg hafi hlustað hjer á varnir stjórnarinnar, get jeg ekki fundið, að skýrsla nefndarinnar sje í neinu hrakin minstu vitund. Í henni stendur alt sem stafur á bók, þrátt fyrir ummæli þeirra manna, sem finna sí og æ hvöt hjá sjer til þess að bera í bætifláka fyrir stjórnina. Mjer virðast menn þeir, sem verja gerðir stjórnarinnar í þessu, hafa tekið svo lausum tökum á málinu, að ræður þeirra hafi farið fyrir ofan garð og neðan. Þá er að minnast á eitt atriði frá almennu sjónarmiði. Því hefir verið haldið fram af stjórnarinnar hálfu, að þingið beri eins mikla ábyrgð í þessu máli sem stjórnin. Þetta kemur mjer nokkuð kynlega fyrir. Að vísu er þetta gömul saga, að vilja koma sínum eigin ávirðingum á aðra; þar er saga Adams forföður okkar, er kendi konunni sinni um fyrsta glapræði sitt. Síðan hefir okkur Adamsniðjum verið tamt að skella skuldinni á aðra, þegar oss hefir orðið eitthvað á. Furðar mig þess vegna ekki á því, þótt stjórnin vilji skella skuldinni á Alþingi í þessu máli. Sá undirbúningur, er þingið hafði þessu máli, var að mínu áliti sjálfsagður og nægilegur til þess, að verkið mætti fara vel úr hendi. Því hefir að vísu verið haldið fram, að áskorun sú til stjórnarinnar um rannsókn á kolanámum, er samþykt var hjer í deild á aukaþinginu 1916, hafi ekki verið bindandi fyrir stjórnina, því að hún var svæfð í hv.Ed. En þó að svo hafi farið, þá álít jeg það skyldu stjórnarinnar að taka svo mikið tillit til vilja Nd., að hún hefði átt að byrja á að láta sjerfróðan mann rannsaka námuna, áður en byrjað var að vinna þar að kolanámi; það var sjálfsögð ráðstöfun frá stjórnarinnar hendi, jafnvel þó engin áskorun hefði um það fram komið. Það var sjálfsögð bjargráðaráðstöfun af þingsins hálfu, að skora á stjórnina að gera alt, sem unt var, til þess að afla innlends eldsneytis og heimila fje til þess. Ábyrgð Alþingis getur því ekki talist þung. Alþingi gat að sjálfsögðu ekki haft fult eftirlit með málinu; það hlaut eingöngu að hvíla á herðum stjórnarinnar. Jeg áleit því, að hjer sje um enga ábyrgð þingsins að ræða; það hefir ekki gert annað í þessu máli en það, sem rjettmætt er og sjálfsögð skylda bar til, en þá fyrst hefði þingið bakað sjer ábyrgð, hefði það vanrækt þetta. Og þótt segja megi, að þingið beri ábyrgð á því, að byrjað var á námurekstrinum, þá má ekki rugla henni saman við þá ábyrgð, sem hvílir á atvinnumálstjórninni fyrir rekstur verksins. Er það á ábyrgð þingsins, að þeir menn voru ráðnir til verksins, sem ekki voru því vaxnir ? Er það á ábyrgð þingsins, að hærra kaupgjald hefir verið greitt en dæmi eru til? Að á verkinu var byrjað, án þess að nokkuð væri rannsakað hvort það myndi borga sig, og að stjórnin vanrækir - eins og hún hefir sjálf viðurkent - að hafa það eftirlit með fyrirtækinu, sem hana bar skylda til? Sje svo, þá horfir málið öðruvísi við og þá mætti margt tala um ábyrgð þingsins.  (E. A.: Alt óbeinlínis á ábyrgð þingsins)  . Auðvitað má segja, að það sje á ábyrgð þingsins, ef það á frumkvæði til nokkurs skapaðs hlutar. En þingið gerir þó ráð fyrir að eiga stjórn, er framkvæmir það, sem fyrir hana er lagt, með einhverju viti. Stjórnin er að eins ráðsmaður þingsins, og það er skylda hvers ráðsmanns að fara svo með það, sem honum er trúað fyrir, að hann baki sjer eigi ábyrgð fyrir ráðdeildarleysi og trassaskap. Verði því svarað játandi, að öll ábyrgðin hvíli á Alþingi, þá er sjálfsagt að þingið iðrist, setjist í sekk og ösku og komi krjúpandi að fótum stjórnarinnar og biðji hana um að halda því áfram, er það hafi svo ráðdeildarlaust byrjað á. En verði svarið neitandi, þá er jeg fyllilega á sama máli sem hæstv. forsætisráh., er hann brýndi nefndina og þingið á því, að nær væri að ganga hreint að verki heldur en að koma með aðra eins till. og þá, sem nefndin ber fram. Jeg hjó eftir því, að hann talaði um að ganga hreint að verki; í þeim orðum felst talsvert umhugsunar efni nú á tímum. Mjer skildist hann eiga við, að nær væri að losa stjórnina ekki einungis við öll afskifti af þessu máli, heldur og við öll stjórnarstörf yfirleitt. Getur verið, að jeg misskilji orð hans, en eins og þau fjellu, liggur næst að skilja þau á þennan veg. En hæstv. forsætisráðh. veit vel, hvar hann stendur á þessu þingi. Hann veit, að þær skjaldborgir eru ekki árennilegar, sem þingið hefir skotið um stjórnina þríhöfðuðu, nje heldur þeir útverðir og skjaldsveinar, er haldið hafa uppi vörnum fyrir hana í tíma og ótíma. Hefði hæstv. forsætisráðh. ekki vitað þetta, þá hefði hann varla hrækt svo hraustlega. Jeg er einráðinn í því, að greiða till. nefndarinnar atkvæði mitt. Hinar rökstuddu dagskrár fara í líka átt, en jeg finn þeim það mest til foráttu, að í þeim er nefnt traust til stjórnarinnar. Í mínum augum hefir stjórnin farið svo að ráði sínu í þessu máli, að þingið getur varla nefnt traust til hennar í sambandi við það, og jeg get ekki greitt neinum þeim till. atkvæði mitt, sem bygðar eru á trausti til þessarar stjórnar. Það fer svo fjarri því, eins og jeg þegar hefi sýnt fram á, að till. skjóti slagbrandi fyrir allar framkvæmdir í þessu máli, að hún vill þvert á móti láta reynsluna skera úr, hvort gerandi sje að vinna námuna með hverfandi litlum halla. Sje það ekki unt, hygg jeg að öllum komi saman um, að ekki sje rjett að halda áfram. Jeg hygg, að þingið baki sjer ekki neina ábyrgð, þótt það ljeti þá staðar numið. Að endingu vil jeg leyfa mjer að skjóta einni spurningu til búandi manna hjer í hv. deild. Hvað myndu þeir gera við ráðsmann, sem hefði farist ráðsmenskan á búi þeirra álíka vel úr hendi og hæstv. stjórn hefir farist í þessu máli? Hvort myndu þeir ráða hann aftur eða reka hann í burt?

Magnús Pjetursson Jeg get verið mjög stuttorður. það, sem jeg ætlaði að segja, eru að eins nokkur orð til að svara hæstv. forsætisráðh. Annars skal jeg ekki bæta miklu við umr., því hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir tekið af mjer ómakið. En þó hæstv. forsætisráðh. sje ekki við, þá get jeg ekki látið vera að athuga lítilsháttar það, sem hann sagði við umr. í gær. Hæstv. forsætisráðh. tók að sjer það hlutverk, sem má sannarlega kallast að svara fyrir barnið, sem sje að hjálpa fjelaga sínum í stjórninni - með sínu venjulega og alkunna bróðurþeli í þeirra garð. Annars kom ræða hans mjer nokkuð á óvart, því hún fór allmikið í bág við rjettsýni og rök. Jeg skal þá víkja að því, sem hæstv. forsætisráðh. sagði út af minni ræðu. Hann sagði, að bæði till.hv. fjárhagsnefndar og eins það, sem jeg sagði, bryti í bág við þá stefnu, að afla innlends eldsneytis, jafnvel hvað sem það kostaði. það er alveg satt, að síðasta þing lagði mikla áherslu á það, að afla innlends eldsneytis, eins og þetta þing gerir líka. En þingið vildi láta afla innlendra kola til þess, að þau væru til í landinu, en ekki til þess að selja þau hinum og þessum undir verði, alveg á sama hátt og til var ætlast að landsstjórnin sæi landsmönnum fyrir matvörum, án þess þó að þær yrðu seldar undir sannvirði. Það átti að afla þeirra eins og hverra annara vörubirgða, sem hægt væri að fá keypt, við því verði, sem þau kostuðu, en ekki væri bruðlað út, undir sannvirði. Hallinn á rekstri námunnar er því heimildarlaus hjá stjórninni, - algerlega heimildarlaus. Enda er það stjórnin ein, sem með eftirlitsleysi, hirðuleysi og ráðleysi, hefir gert hallann svona mikinn, að minsta kosti. Það er ekki hægt að segja, að stjórnin hafi hingað til álitið það skyldu sína, að gera alt, sem hægt var að gera, til þess að afla innlends eldsneytis. Sem dæmi skal jeg nefna, að áður en jeg fór af þingi í fyrrasumar, fór jeg þess á leit við hæstv. stjórn, að hún styrkti að einhverju leyti kolanám við Steingrímsfjörð. En jeg fjekk ekki annað svar en það, að nú væri verið að grafa kolin á Tjörnesi og stjórnin mætti til að leggja alla krafta sína í það, að vinna þá námu. Með öðrum orðum, stjórnin neitar algerlega um öll afskifti af kolanámi við Húnaflóa. Það mátti ekki bera annarsstaðar niður en í Þingeyjarsýslu. Þetta hefir líka sýnt sig síðan. Sýslunefndin í Strandasýslu sendi stjórninni ósk um stuðning - einmitt samkvæmt tillögu síðasta þings, - til að leggja akfæran veg frá námunni til sjávar, og lána verkfæri. Stjórnin veitti sýslunefndinni enga áheyrn, og því hefir ekkert miðað áfram, fyr en það nú var lagt fyrir þingið, - að því er jeg best veit, án nokkurs stuðnings frá stjórninni. Annað atriði vildi jeg leyfa mjer að athuga hjá hæstv. forsætisráðherra. Jeg hafði drepið á það í fyrri ræðu minni, að einstakir menn mundu verða tregir á að ráðast í kolaöflun, er þeir sjá, hvernig útkoman verður á námurekstri landssjóðs. Hæstv. forsætisráðherra vildi bera brigður á þetta. En álit mitt er þó staðfest í skjölum, sem gengið hafa gegnum stjórnarráðið. Vegamálastjórinn telur ekki glæsilegt að leggja í kolanám við Steingrímsfjörð, því vinnukostnaður hafi orðið svo mikill á Tjörnesi. Ef það er ekki ljóst, að þetta brjef heldur því fram, að kostnaðurinn á Tjörnesi geri óárennilegt að byrja á kolanámi annarstaðar, þá veit jeg ekki hvernig á að skilja það. Þá var hæstv. forsætisráðherra að hnýta í okkur, sem tekið höfum til máls með tillögu fjárhagsnefndar, fyrir það að við sjeum að víta stjórnina út af Tjörnesmálinu; hvort ekki mætti velja annan tíma og annað tækifæri til þess. Að sjálfsögðu væri hægt að fá nóg tækifæri til þess að víta stjórnina. En ef landið á að reka áfram þetta fyrirtæki, þá verður þingið að ráða fram úr hvernig því skuli fyrirkomið framvegis, eða hvort og hve nær hætt skuli við það, ef það getur ekki lánast. Við þurfum einnig sannarlega að sannfæra allan almenning um það, að það sje einungis hirðuleysi stjórnarinnar að kenna, en ekki neinu öðru, að þessi námurekstur hefir orðið svo dýr. Það er eina ráðið til þess, að afstýra þeim voða, sem annars gæti af því hlotist, ef menn væru hræddir við að leggja í öflun innlends eldsneytis, vegna þessa kolaverðs. Þá er enn eitt í ræðu hæstv. forsætisráðherra, sem mjer dettur í hug, þegar minst er á kolaverð. Hann sagði, að það væri ekki skaði fyrir landið, þó halli yrði á rekstri námunnar. Þar sem hitagildi Tjörneskolanna væri svo mikið, að meta mætti hverja smálest 100 kr. virði þar á staðnum, þá væri verð kolanna, sem upp hafa verið tekin, alveg fyrir kostnaðinum við að ná þeim. Hæstv. forsætisráðherra tók það fram, að þetta væri ekki ofhátt verð fyrir Tjörneskolin, þegar smálestin af útlendu kolunum væri á 360 kr. Mjer kom það nokkuð spankst fyrir, að heyra þetta verð, því áður hafði jeg ekki heyrt nefnt hærra verð en 300 kr. smálestina. Spurðist jeg því fyrir hjá landsversluninni um kolaverð og fjekk þær upplýsingar, að nú væru kol seld á 325 kr., af síðasta farmi, en alt annað á 300 kr. Það er þó lægra en 360 kr. Væru nú Tjörneskolin reiknuð á 100 kr. smálestin á staðnum, þá yrðu þau nokkuð dýr, þegar búið væri að flytja þau til kauptúna víðsvegar á landinu, t. d. hingað til Reykjavíkur. Má þar miða við kolin, sem bæjarstjórn Reykjavíkur keypti af námunni í fyrra. Þá var smálestin seld á 35 kr. við námuna, en komin til Reykjavíkur, voru þau seld á 100 kr. Geri jeg ráð fyrir, að bæjarstjórnin hafi ekki sjeð sjer fært að selja þau lægra verði. Eftir því ættu kolin að kosta 165 kr. smálestin hjer í Reykjavík, með því verði, sem hæstv. forsætisráðherra telur nú sanngjarnt. Þá veit jeg að menn skoða ekki huga sinn um það, hvort þeir eigi heldur að kaupa útlend kol fyrir 325 kr. smálestina, eða innlend kol, eins og þau koma úr stjórnarnámunni á Tjörnesi, fyrir 165 kr. Þá ætla jeg ekki að segja meira til hæstv. forsætisráðherra, fyrst hann er ekki við. En eina setningu í ræðu háttv.þm. S.-J. (P. J.) finst mjer ástæða til að athuga; hann sagði, að ef þingið samþykti þessa tillögu, þá væri það í ósamræmi við það, sem gert væri fyrir kolanám annarsstaðar, t. d. í Gunnarsstaðagróf. Jeg held að hv.þm. (P. J.) hefði ekki átt að bera þessar námur saman, þegar verið er að tala um að leggja í kostnað. Við Tjörnesnámuna er búið að leggja 50.000 kr. í kostnað, - í staðinn fyrir 2.000 kr. við hina námuna, - í viðbót við hallann á rekstrinum. í Steingrímsfjarðarnámuna á að eins að leggja fje samkv. þingsál.till. síðasta þings, til undirbúnings og áhalda, en alls ekki til afsláttar á kolunum. Þau eiga að seljast með sannvirði. Auk þess eru þessar 50 þús. kr., sem jeg áðan nefndi, sams konar og þær 2.000, en þær eru þegar komnar í hús og tæki og ekki er meiningin með tillögunni að kolagröftur framvegis eigi að borga þann kostnað, heldur að eins bera vinnureksturinn. Þetta er því ómögulegt að bera saman, og hin mesta endileysa hjá hv.þm. (P. J.). Háttv. þingm. Dala (B. J.), sagði, að það væri þinginu að kenna hvernig farið hefði. Það hefði ekki tekið það fram, að útvega skyldi útlendan námuverkfræðing, til þess að sjá um verkið. Stjórnin hefði því í raun og veru ekki haft neina heimild til að gera það. Nú hefir hæstv. stjórn upplýst, að hún hafi, þrátt fyrir alt, verið að leitast við að fá útlendan verkfræðing og nú loks fengið hann. Hún hefir því ekki talið sjer óheimilt að gera það, enda dettur víst engum í huga að álasa henni fyrir það. Það er eitt af því sárfáa af viti, sem stjórnin hefir gert í þessu máli. Þetta er því út í loftið talað hjá hv.þm.(B. J.). Hjer eru komnar fram tvær rökstuddar dagskrár, frá háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) og hv.þm. A.-Sk. (Þorl J.). Hefi jeg talsvert við þær að athuga, þó minna við dagskrá háttv.þm. A.-Sk. Helst hallast jeg að tillögu fjárhagsnefndar og álít að hana ætti að samþykkja, eftir þær skýringar, sem háttv. framsm. (G. Sv.) hefir gefið á henni. En ef einhverjir væru, sem heldur vilja fara dagskrárleiðina, þá leyfi jeg mjer að koma fram með svohljóðandi brtt. við dagskrártillögu háttv.þm. A.-Sk. „Dagskráin orðist svo: Sýni það sig í sumar, að ekki sje hægt að selja kol úr Tjörnesnámunni því verði, sem þarf til þess, að náman verði rekin hallalaust fyrir landssjóð, undir hæfri stjórn, álítur deildin rjett, að hætt sje við námureksturinn á landssjóðs kostnað og reyna þá að leigja námuna út, og með áskorun til stjórnarinnar að taka þetta ráð, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Jeg býst við því, að jafnvel háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) geti greitt atkvæði með þessari dagskrá, því í henni er ekki nefnt neitt um traust til stjórnarinnar, enda ætti það illa við í þessu máli, og síðbúið mun það verða frá mjer.

Einar Arnórsson Jeg hefði aldrei trúað því, að svona mikið eldsneyti væri í Tjörneskolunum. Þetta er 3. dagurinn, sem logar í þeim hjer í deildinni og ekki sjeð fyrir endann á þeim loga enn. það mun mega segja, að það sje þýðingarlaust að ræða um þetta mál lengur. Eftir því, sem komið hefir fram við umr., verður ekki annað sjeð en að skýrsla hv.frsm. (G. Sv.) sje í alla staði rjett. Jeg hefi ekki heyrt að tölur hennar hafi verið vjefengdar og tekjuhallinn er viðurkendur rjettur af hæstv. atvinnumálaráðherra. Hæstv. forsætisráðherra er sá eini, sem reynt hefir að setja dæmið upp öðru vísi. Hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess að eins, að ekki væri búið að endurskoða reikningana og við endurskoðunina gætu komið fram einhverjar skekkjur, annaðhvort of eða van. En þetta er svo óveruleg athugasemd, og það getur aldrei orðið um mikinn mun að ræða. Hæstv. forsætisráðherra virtist byggja helst á því, að kolin væru í raun og veru meira virði en þau hafa verið virt. Jeg þori ekki vel að dæma um þetta. En væri svo, að Tjörneskolin ættu að kosta 100 kr. smálestin við námuna, þá er það áreiðanlega of hátt í samanburði við verð á breskum kolum í fyrra. Hf. „Kol og Salt“ seldi þá sín ágætu „steam“kol á 300 kr. smálestina. Ef Tjörneskolin kosta 100 kr. norður við námuna, þá mundu þau kosta 160-170 kr. hjer. Byggi jeg það á bæjarstjórnarkolunum úr Tjörnesnámunni í fyrra, sem seld voru hjer á 100 kr. smálestin, en keypt þar á 35 kr. Jeg geng út frá að bæjarstjórnin hafi ekki sjeð sjer fært að selja þau hjer undir 100 kr. og hefir því lagt á þau 65 kr. á smálest fyrir flutningskostnaði og rýrnun. Hefði nú verið rjett að selja þessi kol á 100 kr. smálestina, norður við námu, þá hefðu þau áreiðanlega orðið að vera betri en þau voru. Eftir minni reynslu af þeim Tjörneskolum, sem jeg fjekk, þá vildi jeg miklu heldur kaupa bresk kol fyrir 200% hærra verð. Jeg segi ekki, ef kolin væru vel aðgreind, að hlutfallið yrði þá annað; en eins og þau voru, vil jeg miklu heldur þau bresku. En aðgreiningunni var mjög ábótavant. Hæstv. atvinnumálaráðherra má ekki skilja það svo, að jeg kenni honum það persónulega, þó að aðrir ætlist til þess, að þingmenn eða stjórnin sjeu sendir á berjamó; þó ætlast jeg ekki til þess að stjórnin fari norður á Tjörnes að vinsa kol.  (B. J.: Jeg er ánægður, ef háttv. 2. þingm. Árn. er sendur á berjamó)  . Háttv. þm. Dala (B. J.) verður að vera með, ef hann þá má vera að því, vegna fossanefndarstarfsins. Viðvíkjandi reikningsuppgerðinni, um hús og áhöld á staðnum, þá mun vera erfitt að gera það upp, og líklega kleift að gera það, svo rjett sje. Nefndin hefir ekki talið húsin og verkfærin með til reksturskostnaðarins. Getur þó verið álitamál, hvort svo hefði ekki átt að vera að einhverju leyti. Það er ekki líklegt að kolalögin sjeu svo mikil, að þau endist eins lengi og húsin standa. Eins og kunnugt er, geta hús staðið lengi á Norðurlandi. Að því hlýtur þá að reka, að ekki þurfi lengur að nota húsin og þau verði að rífa niður. Mikið af verði þeirra hlýtur þá að ganga í sjálft sig. Húsið er bygt úr torfi, og fyrir torfverkið fæst auðvitað ekkert, svo það sem verðgildi er í, er ekki annað en timbrið og járnið og glerið, því glerrúður eru líklega í húsunum. Hallinn hlýtur því að verða meiri en hann er talinn, en verð húsanna ekki eins mikið og í þau var lagt. En þetta er atriði, sem ekki er allskostar hægt að kenna neinum um. Fyrst talið var sjálfsagt að byggja, þá hlaut það að hafa kostnað í för með sjer. Og hjá því varð ekki komist, þar sem hugsað var til að hafa þar vetrarvinnu. Hallinn er því líklega meiri en hann er talinn í skýrslunni, eftir því sem komið hefir fram í umræðunum. Jeg hefi ekki heyrt það tekið fram af stjórninni eða forsvarsmönnum hennar, að hún hafi haft nein reikningsskil í höndum, þegar byrjað var að selja kolin. Því þó eitthvað af þeim kostnaði, sem þá var á fallinn, hafi átt að koma á óupptekin kol, þá hefði þó verið betra að hafa eitthvað fyrir sjer, þegar verðið var lagt á kolin. Þetta er það, sem kaupmenn gera yfirleitt, - og meðal þeirra landsverslunin, - þegar þeir ákveða verð á vöru sinni. Landsverslunin t. d. hefir fyrir sjer reikninga, sumpart alveg uppgerða og sumpart áætlaðan kostnað, sem stafar af því, að hafa keypt vöruna og flutt hana o. fl. Jeg get ekki sjeð annað en að það hefði verið gott og alveg sjálfsagt fyrir stjórnina, að hafa slíka reikninga eða áætlanir fyrir sjer, þegar verðið á kolunum var ákveðið. Jeg efast ekki um, að aðrir, sem tóku upp kol þarna til að selja, bæði Þorsteinn Jónsson og Verkamannafjelag Akureyrar, hafi reynt að gera sjer grein fyrir, hve mikið fje þeir höfðu lagt fram og hafi bygt á því, hve hátt verð þeir skyldu setja á vöruna. Svo virðist mjer sem stjórnin hafi verið of umburðarlynd og helst til róleg, þegar hún fjekk brjefið frá trúnaðarmanni sínum um ástandið við námuna, hvort sem það nú var einkabrjef, eða ætlast var til að það væri „journaliserað“, það skiftir engu máli. Þegar stjórnin fær lýsingu hans á ástandinu, þá hefði átt að hefjast handa samstundis. Stjórnin gat ekki fyrirfram gengið út frá að skýrslan væri röng, því maðurinn er greinargóður og ekki líklegur til að skýra rangt frá því, sem hann er sendur til að eftirlita. Jeg get ekki sjeð annað en að stjórnin hafi látið málið vera alt of lengi óaðgert. Það er 17. nóv., sem þetta brjef er skrifað, og ekki fyr en 3½ mánuði síðar er vegamálastjóra fengin yfirstjórn alls verksins. Það hefir óneitanlega staðið nokkuð lengi á framkvæmdum í þessu máli, og hefði vafalaust ekki þurft að taka svona langan tíma. Mikið hefir verið um það talað, að þetta fyrirtæki hafi verið tilraun. Og það er vafalaust rjett, að nokkuð af því, sem miður hefir farið, mætti skrifa á dálk óhepninnar. Stjórnin hefir verið óheppin í vali sínu á mönnum og mennirnir hafa verið óhepnir í starfi sínu. En það er ekki svo auðvelt að greiða alt í sundur. Þegar dæma skal um rekstur námunnar, verður að leita til þeirra, er reksturinn önnuðust, og þá til hinna, sem fyrir verkinu stóðu. Það er að vísu satt, sem sagt hefir verið, að rekstur af hálfu hins opinbera er dýrari en rekstur einstakra manna. En hjer virðist sá munur þó vera mikill. Og hæpið mun vera að segja, að allur sá mismunur stafi af óheppni eða vankunnáttu verkamanna. Hitt mun rjettara, að óhepni valdi að nokkru leyti, en að öðru leyti ráðleysi. Því að ekki virðist það vera sennilegt, að maðurinn, sem fyrir verkinu stóð, hafi verið svo fávitur, að hann veldi ljelegustu mennina til vinnunnar. En ef svo væri, sýnir það, að stjórnin hefir verið í meira lagi óheppin að lenda á slíkum manni. Þá má nefna fæðupeningana. Þorsteinn kaupmaður Jónsson varði 2 kr. á mann á dag í fæðu. En landsstjórnin ver í það 3.20 kr. á dag, eða 1.20 kr. meira. Ósennilegt virðist, að verkamenn landssjóðs hafi etið því meira en verkamenn Þorsteins, heldur mun hitt sanni nær, að ver hafi verið haldið á fæðu landssjóðs.  (H. K.: Þeir hafa unnið meira!)  . En að hverju? Minni voru kolin miklu, er þeir tóku, að tiltölu. Þó má vera, að landssjóðsfæðan hafi verið að einhverju leyti betri, en fremur mun þessi mikli munur stafa af ráðleysi. Mjer dettur í hug saga, sem jeg hefi heyrt að norðan og mun vera sönn, að 8 verkamenn frá Akureyri hafi á sama tíma tekið upp jafnmikið kolamagn og 40 landssjóðsmenn. Þó að saga þessi kunni að vera ýkt, og jeg viti ekki um sönnur á henni, mun hún þó ekki vera gripin úr lausu lofti. Verkin sýna líka merkin. Einstakir menn, sem rekið hafa kolanám, hafa komist klaklaust frá því, en landssjóður hefir beðið stóra-halla. Vinnuskilyrðin hafa verið jöfn; hv.þm. S.-Þing. (P. J.), sem segist vera sanngjarn maður og sífelt leita sannleikans, mundi hafa getið þess í ræðu sinni, ef svo hefði ekki verið; því að auðvitað vill hann líka láta aðra njóta sannleikans. Jeg skal ekki fjölyrða um till. og dagskrárnar. Jeg hefði getað sætt mig við till. nefndarinnar. Dagskrárnar fara að vísu að efni til í svipaða átt. Dagskrá hv.þm. S.-Þing. (P. J.) sýnist einna óákveðnust. Frá mínu sjónarmiði er engin hætta á að samþykkja till. nefndarinnar, af því að hún taki fyrir kverkar námurekstrinum þegar í stað. par segir, að stjórnin reki ekki námuna nema með hverfandi litlum halla. Í þessu felst, að landsstjórnin eigi að leita fyrir sjer með þeirri stjórn, sem nú er ráðin við námuna. En þegar leitinni er lokið, eigi að afráða, hvort hyggilegt sje, að reka kolanámið áfram. Hjer er að eins ekki sett neitt tímatakmark, eins og í dagskrá hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) og brtt. En jeg býst við, að í sama stað komi, hvort sem ofan á verður. Jeg hygg, að eftir þá reynslu, sem fengin verður í sumar, verði hægt að ganga úr skugga um, hvort kolanám þetta svari kostnaði.

Benedikt Sveinsson Þetta mál hefir nú verið rætt rækilega frá ýmsum hliðum og skýrst að mörgu leyti ljósar en sjá má af skýrslu nefndarinnar á þgskj. 111. Því vitanlega var ekki hægt að segja alt, sem segja mátti, í einni skýrslu. Jeg ætla að minnast dálítið á ábyrgð þingsins gagnvart þessu máli. Mjer finst að stjórnin sje helst til þunglega vítt fyrir að hafa tekist námureksturinn á hendur og haldið honum áfram. Hv. þm.N.-Ísaf. (S. St.) sagði að vísu, að áskorun þingsins um að afla kola, hafi verið sjálfsögð ráðstöfun og vítavert af þinginu, ef það hefði látið hana undir höfuð leggjast. Hjer mun hv.þm. hafa átt við áskorun þá, er fram kom á aukaþinginu 1916-17. Á sama máli virtist hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) vera. Hann kvað rekstur inn hafa verið að meira eða minna leyti á ábyrgð þingsins, alt fram á síðasta þing (1917). En jeg get ekki fallist á, að ábyrgð þingsins hafi verið þar með lokið. Því að í fyrra lagði þingið einmitt grundvöllinn undir rekstur Tjörnesnámunnar, þeirrar námunnar, sem talin var þá einhver arðvænlegasta kolanáman í landinu. Þar höfðu margir stundað kolanám áður með dágóðum árangri, einkum sumarið 1917, og ætluðu að halda kolanáminu áfram. En annarsstaðar hefði það gengið miklu ver, t. d. í Dufansdal. Það var því í alla staði eðlilegt, að stjórnin ljet einmitt byrja kolanám á Tjörnesi, samkv. áskorun aukaþingsins, og er það viðurkent, að þessi byrjun sje af hvötum þingsins. - En hinu hafa ýmsir háttv. þingmenn neitað, að framhaldið sje á þingsins ábyrgð. Þetta þarf að leiðrjetta. Skal jeg nú minna á það, að bjargráðanefndir þingsins 1917 báru fram þingsályktunartillögu í báðum deildum, þar sem fastlega er skorað á stjórnina, að snúast sem öfluglegast að kolanámi. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta leyfa mjer að lesa upp úr þessari þingsál. frá bjargráðanefndum, er samþykt var í báðum deildum og loks í sameinuðu þingi (31. júlí 1917): „Alþingi ályktar að skora á stjórnina að vinda sem bráðastan bug að innlendu kolanámi á þeim stöðum, sem menn finna hentugasta, svo að fylt verði eldiviðarþörf landsmanna, þótt engi erlend kol náist. Jafnframt ályktar Alþingi, að heimila stjórninni fje úr landssjóði til nauðsynlegra framkvæmda í þessu máli, svo sem til verkfærakaupa, til torfbæja yfir verkamenn, til kaupa eða leigu á námunum.“ Eins og allir sjá, veitti þingið stjórninni þá brýning með tillögu þessari, að óverjandi hefði verið annað en verða við henni, jafnvel þótt stjórnin hefði verið orðin því afhuga áður. Og þann veg skildi líka stjórnin áskorun þessa í fyrra, eins og sjest af ummælum hæstvirts atvinnumálaráðherra þá, og þingtíðindin bera með sjer. - þingið krefst þess að stjórnin vindi sem bráðastan bug að því að afla innlendra kola, og það svo mjög, að nægi, þótt engin kol fáist frá útlöndum. Enn fremur er henni heimilað fje til torfbæjagerðar, verkfærakaupa o. fl. Af þessu er auðsætt, að ætlast hefir verið til, að námureksturinn stæði til langframa og yfir vetrartímann. Stjórnin hafði því ekki einungis heimild til þeirra ráðstafana, sem hún gerði, heldur beina áskorun og fyrirskipun Alþingis. Jeg fæ því eigi sjeð, að stjórnin hafi gert annað en það, sem var í fylsta samræmi við vilja þingsins, er hún ljet halda áfram kolanáminu í Tungulandi, með auknu mannafli, og byggja þar hús til vetrarvistar. Þá hefir verið deilt um það, hvort rjett hafi verið af stjórninni að festa kaup á námunni. Heimild hafði hún til þess frá þinginu, og þegar gert var ráð fyrir, að kolanámið yrði rekið í stórum stíl, virtist auðsætt, að hagkvæmara væri að kaupa námuna heldur en greiða fyrir hverja smál., sem upp væri tekin, þar sem gjaldið var orðið hátt vegna vaxandi samkeppni um rjettindin. Jeg skal ekki rekja nánar einstök atriði þessa máls, en tel vafalaust, að hjer sem annarsstaðar hefði margt mátt fara betur úr hendi um rekstur námunnnar. Hefir það komið hjer fram, sem oft vill við brenna á landi hjer, að námurekstur, sjerstaklega í stærri stíl, hefir ekki gengið sem æskilegast. Það hefir þegar sýnt sig, að kolanám í smáum stíl svarar oft kostnaði, en síður í stórum stíl. - Vafalaust hefði orðið ódýrara fyrir landssjóð að láta verkamennina fæða sig sjálfa. En á hinn bóginn mun þó of mikið gert úr fæðiskostnaðinum, því að þegar þess er gætt, að fæði hefir kostað um eina krónu á dag á venjulegum tímum, þá er alls ekki óeðlilegt, að fæðið kosti nú þrjár krónur. Jeg skal benda á það til samanburðar, að á botnvörpuskipunum íslensku hefir fæðið kostað jafnvel yfir 3 kr. Nú er skortur á ýmsum efnum, og margt dýrara þarna nyrðra, t. d. aðflutningar o. fl. En auðvitað má gera ráð fyrir, að verkamenn hefðu ekki verið eins heimtufrekir, ef þeir hefðu fætt sig sjálfir, og mundi sá háttur hagkvæmari. Jeg býst við, að nýi ráðsmaðurinn kippi þessu í lag.  Hv. þm. Stranda. (M. P.) gerði talsvert úr því, að stjórnin hafi spilt fyrir kolanámi með þessu ráðlagi sínu; það mundi fæla aðra frá að reka þennan iðnað. En jeg get ekki fallist á þetta; því að menn hafa líka fyrir augum meiri fyrirmyndarnámurekstur, sem þeir geta miðað við.  (M. P.: Til guðs lukku)  . En jeg skal samt láta ósagt, hvort reynsla annara námurekenda verður til þess að glæða áhuga manna á námurekstri. Náman í Dufansdal hefir að minsta kosti oft lagst niður, og hvert fjelagið af öðru gefist upp við að halda þar áfram kolanámi. Og um námuna í Stálfjalli er það sagt, að þar hafi orðið geysilegur tekjuhalli. Hún var rekin í stórum stíl, og áhöld nægileg, en þó er sagt, að hallinn hafi orðið þar öllu meiri en á Tjörnesi. Annarsstaðar hafa námur verið reknar í smáum stíl, t. d. í Bolungarvík, og þó ekki þótt svara kostnaði. En jeg álít, að þar sem þingið samþykti jafnríka áskorun til stjórnarinnar í fyrra um kolanám, þá hefði það verið óverjandi af stjórninni, ef hún hefði ekki haldið náminu áfram á þessum stað, nema hún hefði haft skilríki fyrir, að það borgar sig betur annarsstaðar. Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að stjórnin hafi ekki gengið eins langt í því að afla kola og gert er ráð fyrir í till., því að hún hefði ekki getað fullnægt kolaþörf landsmanna. Hjer er hann þá að áfella stjórnina fyrir það, að hún hafi gert of lítið aðrir saka hana fyrir, að hún hafi látið vinna of mikið. En að krefjast þess, að stjórnin geri kolanámið að atvinnufyrirtæki, er alveg svari kostnaði, er ekki mikil sanngirni, eftir þeirri reynslu, sem á var að byggja. Hjer var ekki á vísan að róa. En till. þingsins í fyrra var fram sett sem öryggis- og dýrtíðarráðstöfun, en gerði ekki ráð fyrir, að settur yrði á stofn atvinnurekstur, sem víst væri að myndi borga sig. Til samanburðar má benda á mótekjuna í Reykjavík. Aðstaða til mótekju hjer, er ólíkt betri en til kolanáms á útkjálka lands. Þar eru örðugleikamir miklir og hlutföll milli kostnaðar og uppskeru óvís. Aftur á móti er mótekja vel þekt á landi hjer. Þar er alt vitað fyrirfram, nema veðráttan; því að henni er mótekjan allmjög háð. Nú rjeðst bærinn í að taka upp mó á góðum stað í landi bæjarins, þar sem kunnugt var um þykt og gæði mólagsins og aðstöðu alla. Lærður verkfræðingur var fenginn til þess að hafa umsjón með verkinu. Mótekja þessi kostaði um 190.000 kr. þar af er talið, að varið hafi verið til ýmissa umbóta 17.000 kr. og 33.000 kr. til áhalda. Þessar 50.000 kr. hafa því ekki farið í eyðslu, heldur til „undirbúnings og áhalda“, sem að notum geta komið síðar við mótekjuna, þótt hætt sje við, að verkfærin hafi til muna gengið úr sjer. Seldur mór o. fl. nam 65.000 kr. En tekjuhallinn varð 75.000 kr. Þó er ekki þar með reiknað áhaldaslit o. þ. u. l. Ekki verður sagt, að flanað hafi verið út í þetta fyrirtæki í blindni. Allur kostnaðurinn var reiknaður fyrirfram af hæfasta manni. Ráðgert var að selja smál. af mónum á 25 kr. En þegar til kom og farið var að selja móinn, kom það í ljós, að framleiðslan var miklu dýrari en áætlað hafi verið. þess vegna var verðið hækkað úr 25 kr. upp í 45 kr. handa þeim, sem pantað höfðu mó, en 50 kr. kostaði smál. þá, sem eigi höfðu móinn pantaðan. En ef átt hefði að selja móinn bænum að skaðlausu, hefði hann orðið að vera ferfalt dýrari en gert var ráð fyrir í fyrstu, og var þó verðið þá ákveðið hærra en tíðkast hafði manna á millum. Mórinn hefði þá þurft að vera eins dýr og Tjörneskolin, til þess að sá útvegur gæti borið sig. Og það er þó áreiðanlegt, að þótt þessi kol sjeu misjöfn að gæðum, eru þau, upp og ofan, stórum betri en ljelegur mór. Jeg hefi nú viljað benda á þessi dæmi til samanburðar, til þess að sýna, hversu erfitt er að takast á hendur slík fyrirtæki sem þetta, ef þau á að reka í stórum stíl. Og ýmsar ásakanir í stjórnarinnar garð um það, að hún hafi flanað út í þetta Tjörneskolamál, eru ekki rjettmætar. Undirbúningsleysi var ekki til að dreifa í móvinslu Reykjavíkur, því að alt var þetta reiknað út fyrirfram. Og þó fór sem fór. Jeg hygg, að dómarnir um kolanámið á Tjörnesi verði vægari þegar menn bera þetta saman og athuga vel alla málavexti. En hitt er annað mál, hvort halda eigi áfram þessum námurekstri. Menn virðast yfirleitt á því, að honum eigi ekki að halda áfram, ef sýnt er, að hann ber sig ekki í sumar. Stjórnin hefir nú reynt að gera umbætur á því, sem aflaga hefir farið. Meðal annars hefir hún falið yfirumsjónina að öllu leyti verkfræðingi landsins, og í samráði við hann hefir hún útvegað nýjan verkstjóra, sænskan, duglegan mann og reyndan, frá brúnkolanámunum á Skáni. Er hann nú kominn norður og er að koma nýjum rekspöli á námureksturinn, og er haft fyrir satt, að honum muni takast að koma á ýmsum umbótum og sneiða hjá þeim skerjum, sem fyrirtækið hefir áður steytt á. Mun þingið geta treyst því, að þar komist á það skipulag, er vel má við una. Væri því óráð að hnekkja fyrirtækinu nú, en það væri nokkuð sama sem ef nú ætti að segja sem svo: „Nú dugir ekki að vinna námuna lengur, nema það sje víst, að náman beri sig þegar“. Hv. þm. Stranda. (M. P.) virtist vilja, að verð kolanna væri ákveðið svo, að það væri hjer um bil víst, að náman geti bori sig. En það er ekki svo auðvelt, því að ekki er hægt að segja fyrirfram, hve miklu megi ná á hverjum stað, og kolalög, sem hægt er að ákveða þyktina á í sárið, geta dregist saman eða þynst, eða afnvel þorrið. Það væri því ekki hægt að selja neitt fyr en búið væri að afla einhverrar tiltekinnar smálestatölu, og ákveða svo verðið eftir kostnaðinum við öflun þessa smálestfjölda, en það væri ekki hagfelt fyrirkomulag. Jeg hygg, að yfirleitt sje ekki hægt að setja verðið á fyrirfram, fyr en ríkari reynsla er fengin en enn er orðin í þessu efni.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hefi ekki ástæðu til þess að þessu sinni að tala langt, því að jeg hefi ekki hlustað á nema tvo síðustu ræðumenn. Eru það þá eitt eða tvö atriði í ræðu hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem jeg vildi minnast á, því að þar drap hann á tvö atriði, sem enginn hefir áður minst á eins nákvæmlega. Það er þá fyrst, að hann taldi vansjeð, að byggingarkostnaður, eða verð á húsum við námuna, stæði í hlutfalli við væntanlegt kolanám á staðnum. Jeg skal taka það fram um kolamagnið, að það kolalag, sem sjest þar í hliðinni, hefir verið talið svo kílom. skifti á lengd. Svo ef útlit er fyrir, að kolanámið haldi áfram, þá er kolamagnið því ekki til hindrunar, að hús og byggingar þurfi lengi að nota. Annað, sem sami hv.þm. (E. A.) mintist á, var, að gera hefði þurft áætlun um kolanámukostnaðinn áður en verðinu væri slegið föstu. Sú áætlun hefir verið gerð, en ekki er hægt að miða við allan kostnað, svo sem við námugöng o. s. frv. En fyrst var miðað við það, sem það kostar að taka lausleg kol úr bakkanum, en þó var farið nokkuð hærra. Svipuð reynsla hefir orðið í Hringversnámunni, að áætlunin hefir orðið of lág. Sami hv.þm. (E. A.) talaði um brjef Einars Gunnarssonar, en tók það ekki fram, sem E. G. og fleiri hafa að lokum tekið fram um reikningsskilin. Og þess vil jeg geta, að ekki hafa verið lögð fram fullkomin skilríki fyrir öllu, sem gert hefir verið í málinu. Virtist þm. telja, að á tilteknu tímabili hafi ekkert verið hirt um að fá vitneskju um framgang starfsins og hag námunnar. Þar sýnist hann hafa of mjög farið eftir gömlu setningunni: „Það sem ekki er til í málsskjölunum, er ekki til í heiminum“. pað er ekki nóg að byggja á því einu, er kemur fram í skjölunum. Jeg hefi getið um margt, sem ekki kom fram í nál., og hefir sumt af því farið fram í „privat“brjefum og sumt í símtölum og símskeytum, og þá ekki líklegt, að menn hafi alment vitað um það. Dæmið, er sami hv.þm. (E. A.) dró fram um 8 menn móti 40, er ekki fyrsta sagan, sem heyrst hefir og þingm. varpa svo fram hjer á þinginu rannsóknarlaust. En göngum nú út frá, að sagan sje sönn. Get jeg þá gefið líklegar upplýsingar. Skal jeg geta þess, að Akureyringar hafa haft gömlu aðferðina, að taka kolin úr bökkunum, þar sem til næst, en grafa ekki námugöng. Nú vörðu menn tíma í að grafa námugöng, og að því vann mikill hluti þeirra verkamanna, er unnu við Tjörnesnámuna hjá landssjóði, um eitt skeið, og verður þá skiljanlegt, að þeir, sem að slíku stóðu, hafi eigi losað mikil kol á meðan. Sagan sannar því ekki það, sem til er ætlast, þó hún væri sönn. Hvort þeir hafa að öðru leyti unnið eins vel og hinir get jeg ekki um sagt, og varla háttv. þingm. heldur. Annað hefi jeg ekki sjerstakt að athuga. En svo finst mjer nú tími til kominn að ganga nær tillögunum, sem fyrir liggja. Jeg ætla mjer alls ekki að mæla með neinni sjerstakri tillögu og heldur ekki að mælast undan umræðum, því vafalaust hafa þær skýrt málið eitthvað, þó einkennilega lítið sje, móts við tímalengd og fyrirferð, því mjer minst mörgum hafa miður tekist að þjappa orðum sínum saman og vera stuttorðir og gagnorðir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi því miður ekki getað verið við umræðurnar í dag, og hefi því ekki getað heyrt þær athugasemdir, er komið hafa út af þeim vænti þess, að þeir hv. þingm., sem kunna að hafa mótmælt því, sem jeg sagði, hafi gætt þess, að jeg fór alls ekki inn á aðfinnigar hv.frsm. (G. Sv.), að því leyti sem þeir snertu framkvæmd verksins, því um það fann jeg mjer ekki skylt að segja neitt. Jeg talaði alment um málið sem lið í hinum almennu dýrtíðarráðstöfunum, sem gerðar hafa verið, og í sambandi við það hjelt jeg því fram, að í því væri engin skynsamleg meining að taka nú fyrir kverkar á öllu kolanámi á Tjörnesi, einkum ef svo mætti álíta, að námureksturinn væri nú kominn í það lag, er alment væri álitið hyggilegt. Þóttist jeg þar hafa fyrir mjer það, sem þingið sjálft hefir að gert undanfarið, og jafnvel annars nú, og stefnir í þá átt, að nú stæði svo á hjer, að menn ættu að reyna að bjargast sem mest af sínu eigin. Um það hefir verið deilt, hvort till.hv. fjárhagsnefndar taki fyrir kolanám af hálfu landsstjórnarinnar. Skal jeg ekki fara út í þá deilu, því að það atriði kemur mjer ekki við, nema að því leyti, sem allri stjórninni koma við almennar bjargráðaráðstafanir. En jeg vil segja, að ef þetta mál heyrði undir mína deild, þá mundi jeg láta hætta kolavinslu á Tjörnesi, ef tillagan væri samþykt, þar sem það er lagt stjórninni á herðar að sjá svo um, að enginn halli verði af þessum rekstri. Það er krafa, sem að minni skoðun, ekki er hægt, eftir atvikum, að gera gagnvart neinni stjórn, enda virðist þingið í fyrra ekki hafa látið sjer detta slíkt í hug. Hitt er annað mál, að það er auðvitað á ábyrgð stjórnarinnar, ef framkvæmdir í málinu eru óforsvaranlegar. Það, sem jeg fann að, var það, að blandað væri saman fyrirtækinu í heild og hinu, hvort framkvæmdirnar væru óforsvaranlegar eða ekki. Jeg heyri sagt, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), hafi lagt þann skilning í orð mín, að stjórnin hefði haft óbundar hendur til að fara ráðlauslega að. Það er ósannað, að svo hafi verið, en það er misskilningur hans, að jeg hafi sagt nokkuð um það. Jeg sagði beint hið gagnstæða. Hv. þm. (S. St.) sagði, að jeg mundi ekki hafa talað svo borginmannlega, ef jeg hefði ekki treyst því, að hafa fylgi hjer í hv. deild. Jeg skil nú ekki þennan útúrdúr, enda hefir hann líklega ekki verið til annars en koma að setningu, er honum hefir fundist hnittileg. Annars get jeg sagt hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að jeg er ekki svo fjarskalega smeykur, þótt jeg hefði ekki stóra skjaldborg um mig. Við erum báðir komnir á þann aldur, jeg og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að við ættum að taka með stillingu því, sem að höndum ber. En þar sem jeg heyrði ekki ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), get jeg ekki svarað henni frekar, en býst annars ekki við að þurfa að tala mikið um málið framar, einkum eins og það horfir nú við. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. Stranda. (M. P.) hefir sagt, en hefi heyrt, að hann hafi farið þeim orðum um málið, að það þyrfti að sýna og sanna þjóðinni, að það væri stjórninni að kenna, hve illa hefði farið með Tjörnesnámureksturinn. Sje svo, þá er þetta ekki nema rjett. Ef þessi hv.þm. (M. P.) getur sannað deildinni, að það sje að eins stjórninni að kenna, að námureksturinn á Tjörnesi hafi ekki borgað sig, þá ætti hún sannarlega að greiða atkvæði á móti þessari till., því að þá er bótin ekki í því, að hætta við námureksturinn, heldur í því, að breyta til um umsjón og framkvæmd verksins. Mjer er sagt, að einhver hv.þm. hafi tekið til athugunar útreikning minn á kolaverðinu. Jeg held, að það sje samt nærri lagi, sem jeg hefi sagt um gildi kolanna og verð það, sem mátt hefði selja þau við á staðnum og í nærliggjandi sýslum. En jeg vil þó segja, að þetta, sem jeg sló fram um gildi kolanna gagnvart útlendum kolum, sje ekki svo fjarri lagi. Það hefðu verið ca. 150.000 kr., er kolin hefðu átt að borga, ef alt hefði átt að jafna sig. Nú segir nefndin, að unnin hafi verið 1.430 smál. þá hefði tonnið orðið að kosta 105 kr. á staðnum, til þess að borga kostnaðinn. Auðvitað þurfti að flytja nokkuð af kolunum í burtu, og legðist þá flutningskostnaður á þau. En jeg geri ráð fyrir því, að 3 næstu sýslur myndu geta tekið um 1.500 smál. og sparað útlend kol að sama skapi. Á þeim kolum hefir ekki orðið mikill flutningskostnaður, svo að smál. myndi ekki hafa þurft að kosta kaupendur meira en um 120 kr. Hafi íslensku kolin nú hitagildi að 2/5 hlutum á við bresk kol, myndi þetta svara til 300 kr. verðs á þeim. Svo þótt jeg slægi því lauslega fram, að námureksturinn hafi ekki verið þjóðarskaði, móts við það að kaupa erlend kol, þá ætla jeg að standa við það, einkum þegar þar við bætist, að verð erlendra kola fer svo að segja alt út úr landi, en hitt er í landinu sjálfu. Jeg bar þetta verð á kolunum ekki heldur saman við kostnaðinn við að vinna annað innlent eldsneyti; einnig að þessu leyti er reikningur minn óaðfinnanlegur. Jeg lagði áherslu á það, að rangt væri að taka málið á þann hátt, sem nefndin hefir gert, í stað þess að greina það í sundur, sem greina átti og óskylt er. Mjer þótti miður, að mjer fanst umr. lýsa því, að menn vildu ekki hallast á þá sveifina að nota alt, sem landið getur látið í tje. Jafnvel þótt það kosti fult svo mikið, sem að kaupa vörurnar frá útlöndum, er stórhætta í því fólgin að kaupa vörur afarverði erlendis og geta ef til vill ekki borgað þær með innlendum afurðum. Það steypir löndum í skuldir, og væri það stórhætta fyrir okkur, eins og nú stendur á. Jeg vona, að mjer gefist seinna kostur á að ræða þetta mál nákvæmlegar við nefnd þá, sem hlut á að máli, og hv. Alþingi. Mig langar til að vita, hvort mönnum getur ekki skilist, að ástandið í heiminum er ískyggilegt, og það getur komið meir við okkur en hingað til. Það getur að því komið, að við spyrjum ekki um, hvort það borgi sig, er við tökum hjá sjálfum okkur, heldur reynum að nota uppsprettur landsins sem mest, hvað sem það kostar. Þá gat forseti þess, að þessir þm. hefðu óskað umr. slitið og að gengið væri til atkv. tafarlaust: Sv. Ó., P. O., E. J., St. St., Þorst. J., og B. St.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Mönnum mun nú virðast, að jeg hafi talað nógu oft í þessu máli, eftir þingsköpum. En ekki get jeg kallað það mikið, þótt jeg hafi talað þrisvar á 3 dögum, og hefir því hæstv. forseti leyft mjer að gera fáar athugasemdir. Jeg skal ekki rökræða málið; það hefir þegar verið gert og ekki tími til þess frekar. Ummælum hæstv. forsætisráðh. þarf jeg ekki að svara; reikningar eða útreikningar hans hafa verið raktir og hraktir hjer í hv. deild, en því miður var hann þá ekki við staddur. Jeg vil þó geta þess að hann gerir sig„ að mínum dómi, sekan í því hinu sama, er hann ber öðrum á brýn; hann blandar sjálfur saman óskyldum efnum. Hæstv. forsætisráðherra talaði um það í gær, að nefndin, fjárhagsnefndin, sem jeg er framsögumaður fyrir, leggist með till. sínum og röksemdum á móti þeirri stefnu að nota sem best það, er landið getur látið í tje. Í þessu er engin hæfa, og vil jeg leyfa mjer að mótmæla því fyrir hönd nefndarinnar. Hann lagði og áherslu á það, að það væru óskyld mál, aðfinslur nefndarinnar við stjórnina og stefna sú, sem nefndin vildi hafa. En þetta er svo skylt, að ekki verður sundur skilið. Mönnum ber saman um, að rekstur námunnar hafi farið í handaskolum. Ef að eins ætti að lýsa því, en ekki gera ráðstafanir gegn því, að svo kynni að fara framvegis, þá hlypi þingið frá skyldu sinni. Því ef eitthvað þykir fara illa, þá er það skynsamleg afleiðing að gera ráðstafanir til þess, að því verði hagað betur eftirleiðis. Þó að hæstvirtur forsætisráðherra þættist tala um málið alment, þá mun þó flestum hafa virst hann tala um einstök atriði þess. Þó vill hann eigi bera blak af stjórninni fyrir ráðsmensku hennar í þessu máli; hefir honum þótt öðrum það skyldara. Hann gat og þess, hvað hann myndi gera, ef á sig yrði samþykt till. sem þessi. Á þetta líklega að vera bending til atvinnumálastjórnarinnar, hvað henni sje fyrir bestu. Hæstvirtum forsætisráðherra óx fæðiskostnaðurinn eigi svo mjög í augum. Kvað hann fæðiskostnað við björgunina úr „Goðafossi“, er hann strandaði við Straumnes, hafa orðið álíka mikinn fyrir manninn á dag. En þar var þó öðru máli að gegna. Þar var fæðið selt af útgerðarfjelagi, er vildi hafa hagnað af sölunni og var því ekki sjerlega ant um að selja með sannvirði. Þrátt fyrir þennan millilið varð fæðið þó ekki dýrara en á Tjörnesi. En þar gerir landið út sjálft. - Á Siglufirði, sem mun dýrasti staður hjer á landi um síldveiðitímann, var gott fæði ekki dýrara en þetta á gistihúsum. Sumstaðar var hægt að fá það talsvert ódýrara, en annarsstaðar ef til vill nokkrum aurum dýrara. Vil jeg þá víkja nokkrum orðum að kolaverðinu. Jeg hefi fengið þær upplýsingar úr áreiðanlegri átt, að verkstjórar hafi símað eða ritað stjórninni í fyrra sumar og lagt það til, að kolaverðið yrði hækkað. Það var ekki gert. Hæstv. atvinnumálaráðh. taldi kolamagnið í námunni afarmikið, því nær óþrjótandi. Jeg hefi aftur á móti heyrt það haft eftir verkstjóra þeim, er sá um verkið, að hann teldi kolin á þrotum. Þetta getur verið rangt, en þó er það einkennilegt, að þessi trúnaðarmaður landsstjórnarinnar skuli láta sjer þetta um munn fara. Þetta sýnir þó, að alt er á reiki í máli þessu frá hálfu stjórnarinnar; engin vissa fyrir neinu.  (P. J.: Jeg efa, að þetta sje rjett hermt.)  Jeg efa það alls ekki, en verið getur, að maðurinn hafi sagt hvorum sitt. Það, sem hjer er um að ræða, er þetta: Landsstjórnin átti, er komið var fram á haust, að láta hætta verkinu, láta ekki reka námuna í vetur. Menn hafa nefnt námuna í Stálfjalli og rekstur hennar í sambandi við þetta mál. Menn vita þó, að þar er kolanám ekki enn rekið sem atvinnugrein. Námuna á fjelag, sem hefir í hyggju að varpa nokkrum hundruðum þúsunda til þess að rannsaka, hvort hjer sje um framtíðarnámu að ræða eða ekki. Fjelagið reynir því ekki nú að reka námuna með hagnaði, hefir jafnvel ekki verið fáanlegt til þess að selja kol. Það er kynlegt, að hæstv. atvinnumálastjórn og hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og þeir aðrir varnarmenn stjórnarinnar, er talað hafa frá sjónarmiði þingeysku samábyrgðarinnar, skuli einmitt taka ljelegustu dæmin til samanburðar. Og af því að þessi ljelegu dæmi, m. a. mótekjan í Reykjavík, hafa mishepnast, þó ekki sje nema fyrst í stað, þá á ráðlag stjórnarinnar í þessu máli að vera gott og gilt. Frá siðferðislegu sjónarmiði er engin bót í máli, þótt sýnt verði fram á, að fleira hafi mishepnast, eða jafnvel verið í sukki. Þess vegna sannar samanburðurinn við t. d. mótekjuna í Reykjavík ekki neitt. Hún var í eðli sínu að eins sumarvinna, og mikil áhersla var á það lögð að undirbúa sem best undir næsta sumar og næstu tíma.  Hæstv. atvinnumálastjórn og verjendur hennar telja tillögu nefndarinnar fara einungis fram á það, sem stjórnin sje að gera eða ætli að gera. Það er þá óskiljanlegt, að þeir skuli leggjast fast á móti till., fari hún í sömu átt sem stjórnin nú á síðustu og elleftu stundu hefir ákveðið að framkvæma. Og því einkennilegra er það, sem þeir viðurkenna, að þessar framkvæmdir sjeu í samræmi við tillögur vegamálastjóra. Loks vil jeg geta þess fyrir hönd nefndarinnar, að hv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.), sem á sæti í henni, hreyfði alls ekki í nefndinni þeim athugas., sem hann gerði hjer í hv. deild í gær. Hann gerði aths. við tillöguna, eins og hún var orðuð fyrst. Var henni þá breytt samkvæmt ósk hans og annara, og síðan hreyfði hann engum athugasemdum við hana. Sama máli er að gegna um skýrsluna. Við hana gerði hann engar athugasemdir, enda verður eigi sjeð, hvernig hann hefði átt að hreyfa athugasemdum við óvefengjanlega skýrslu, sem er bygð á því einu, sem upplýst er í málinu.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir þetta alleinkennileg „stutt athugasemd“. Reyndar rennur yfir alla bakka, þegar haldnar eru margra daga umræður, og síðan er gerð „stutt athugasemd“ sem þessi. Jeg vil leiðrjetta misskilning á þeim orðum mínum, er jeg sagðist ekki mundu taka á móti tillögu sem þessari. Jeg átti við, að jeg myndi tafarlaust láta hætta verkinu, ef till. yrði samþykt, því þannig skildi jeg tillöguna.

Bjarni Jónsson Samkvæmt þingsköpum hefir framsm. leyfi til að tala þrisvar í máli hverju, en aðrir þingm. tvisvar. Hv. framsm. (G. Sv.) hafði þegar talað þrisvar, og nú hefir honum verið leyft að taka til máls í 4. sinn. Þykir mjer því rjettur okkar þingm., sem beðist höfum hljóðs, fyrir borð borinn, ef við fáum ekki að taka til máls í 2. sinn. Jeg fæ ekki sjeð, að hv. framsm. (G. Sv.) hafi meiri heimild til þess að halda 4 ræður heldur en jeg og aðrir 2.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Hjer er orðakast milli þinghefndar og stjórnar. Stjórnin hefir ótakmarkaðan rjett til þess að taka til máls, og þar sem í henni eiga sæti 3 menn, sem allir mega tala eins oft og þeir æskja, virðist ekki ósanngjarnt, þótt rjettur nefndarinnar eða framsögumanns hennar til andsvara sje lítið eitt rýmkaður. Annars er það engin ný bóla, þótt hv.þm. Dala (B. J.) vilji tala jafnoft og allir aðrir samanlagt.

Forseti: Það mun hafa verið föst venja, að framsm. hefir verið leyft að gera stutta athugasemd, hafi þeim verið gefin ástæða til þess, þótt þeir hafi áður talað þrisvar. Og í samræmi við það spurði jeg einn þeirra háttv.þm., sem óskað hafa, að umræðum sje slitið, hvort þeir vildu meina framsögumanni þetta. Kvað hann nei við, og leyfði jeg því hv.frsm. (G. Sv.) að gera stutta athugasemd. Annars er þetta mál útkljáð.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg býst ekki við að þurfa að eyða mörgum orðum, tillögu þessari til meðmæla. Það er sjálfsagt, að þessum mönnum sje gert jafnhátt undir höfði sem öðrum, er vinna í landsins þágu fyrir ákveðið kaup. Þó að menn þessir sjeu ekki embættismenn, eru þeir ráðnir til þessa ákveðna starfa, er endist þeim lífstíð, og geta ekki haft önnur störf með höndum. Það liggur í augum uppi, að verðfall peninga kemur engu síður hart niður á þeim en öðrum starfsmönnum landsins, þar sem öðrum er ákveðið að eins 3.000 og hinum 2.400 kr. árskaup. Minni hluti fjárveitinganefndar hefir því lagt til, að þeim yrði veitt hallærisuppbót, eftir sömu reglu og öðrum starfsmönnum landssjóðs. Það er ekki af því, að minni hlutinn sæi þess ekki þörf, að hann fór ekki fram á hærri uppbót, en hann þóttist sjá, að það mundi ekki bera neinn árangur. Dr. Björn Bjarnason hefir átt um mörg ár við heilsuleysi að stríða og orðið að dvelja langvistum erlendis, til þess að ná aftur heilsunni. Hann hefir nú, sem betur fer, fengið bata, en geta má nærri, hvort þetta áfall hefir ekki komið við efni fátæks manns. Það er þess vegna eigi ófyrirsynju, að honum sje veit þessi litla uppbót á launum sínum. Hinn maðurinn er fátækur barnamaður, sem sagt hefir af sjer embætti og flyst hingað til bæjarins í vor, til þess að takast á hendur þetta verk. Munu honum skamt hrökkva þessar 2.400 kr., og hygg jeg, að menn finni, að öll sanngirni mælir með því, að honum sje veitt þessi uppbót. Þriðji maðurinn er ungur maður, er Alþingi ákvað styrk til þess að vinna að orðabókinni, og verður sennilega fastur starfsmaður við það verk framvegis. Og fæ jeg ekki betur sjeð en honum beri þessi uppbót, sem öðrum starfsmönnum landssjóðs.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að vera samdóma hv.frsm. (B. J.) um, að rjett sje, að þessir tveir föstu starfsmenn njóti dýrtíðaruppbótar, eins og aðrir starfsmenn landsins. Um það verður varla deilt, að þarna hafa menn þessir fengið starf, sein þeir munu gera að lífsstarfi sínu, og mun ætlast til, að þeir hafi eigi önnur störf á hendi. Þeir hafa þess vegna fullan rjett til dýrtíðaruppbótar, sem aðrir starfsmenn landsins. En jeg get ekki verið hv.frsm. (B. J.) sammála um, að sama máli gegni um þriðja manninn. Hann nýtur að eins ákveðins styrks til aukavinnu við þetta starf. Annars er þetta ekki mikilvægt atriði, en jeg vildi samt skjóta því fram, hvort eigi fyndist ástæða til að sleppa honum, en láta hina hafa uppbót. Það er vitanlegt, að annar þeirra hefir slept embætti til þess að takast þennan starfa á hendur, og 3.000 og 2.400 kr. eru ekki svo há laun, að ekki sje ástæða til að bæta þau upp.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg gleymdi að spyrja stjórnina, hvort hún sæi sjer fært að veita uppbót þessa eftir lögunum. Því að ef svo væri, væri till. óþörf, og mundi jeg þá taka hana aftur. En jeg hjelt að hún væri nauðsynleg. Jeg tók þriðja manninn með, af því að jeg hugði, að hv. deild mundi ekki láta sig neinu muna slíka smámuni. En hins vegar vil jeg ekki láta hann drepa hina báða, heldur vildi jeg, að einhver kæmi með brtt. um að slátra honum einum. Jeg vænti, að stjórnin gefi mjer svar um, hvort till. sje nauðsynleg.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vildi lýsa yfir því, að jeg neitaði að veita uppbót þessa, því að jeg áleit það ekki heimilt samkvæmt núgildandi dýrtíðarlögum. Ef till. verður ekki samþykt, geta menn þessir ekki fengið neina dýrtíðaruppbót.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Þá vil jeg leyfa mjer að biðja hv. deild að samþykkja till. Báðir höf. eru byrjaðir á orðabókarstarfinu. Síra Jóhannes Lynge Jóhannsson fær litla uppbót sem prestur frá nýári til fardaga, og stjórnin mun sjá um, að honum verði ekki goldið meira en heimilað er í lögunum. Hann hefir nú sagt af sjer prestskap og annar prestur verið kosinn í hans stað, og hefir fengið sjer húsnæði hjer í bænum og flytur hingað bráðlega, til þess að vinna að orðabókinni.