Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jens Pálsson, (flm.): Mál þetta er eins einfalt og óbrotið og nokkurt mál getur verið. Ítarleg skjöl, er skýra frá ástæðunum til þess, að það kom fram, hafa legið frammi á lestrarsalnum, svo að þingmönnum hlýtur að vera málið ljóst út í æsar. Af þessum skjölum sjest, að eitt sýslufjelag landsins hefur orðið fyrir ærnu tjóni, þar sem 7 hreppar þess hafa orðið fyrir stórskemdum af landskjálftanum 6. maí þ. á. Hrepparnir og sýslurnar hafa komið sjer saman um það, að snúa sjer ekki til einstakra manna, eða leita samskota hjá öðrum. Hins vegar hafa sýslurnar snúið sjer til landsstjórnarinnar og farið fram á 25 þús. kr. lán úr landssjóði, er endurgreiðist með jöfnum afborgunum á 10 árum, og hefur málið samkvæmt brjefi ráðherra fengið góðar undirtektir. En jafnframt hefur sýslunefndin skotið því til landsstjórnarinnar, að fá eftirgjöf á vöxtum, og hefur hæstv. ráðherra tekið vel undir það, og skotið því til háttv. Alþingis. Jeg þykist svo ekki þurfa að tala meira um þetta mál. Jeg vænti þess, að allir álíti þessar málaleitanir hæfilegar og hóflegar, og að háttv. deild fallist á lánveitinguna með eftirgjöf vaxtanna.

Þórarinn Jónsson Jeg skal eigi hefja neinar umræður um þetta mál, þar sem ætla má, að sjálfsagt væri að sinna því, ef unt væri. En jeg vil beina þeirri spurningu til flm., hvort nokkrir peningar sjeu til, og hvort lánsheimildum síðustu fjárlaga sje svo fullnægt, að þetta geti komið til greina. Með það fyrir augum, að nýjir jarðskjálftar kynnu að geta komið, finst mjer líka, að komið geti til mála, að landsstjórnin hlutaðist til með byggingunum á þessum svæðum, svo að trygging yrði fengin fyrir því, að peningunum væri vel varið. Með þessum orðum vildi jeg leita fyrir í mjer um það, hvernig undir þetta væri tekið, og hvernig því yrði svarað af flutningsmanni.

Jens Pálsson, (flm.): Út af ræðu háttv. 1. þm. Húnv., skal jeg svara honum nokkrum orðum. Um lánsmögulegleika landssjóðs hef jeg enga rannsókn hafið, en gengið að því með fullu trausti, að landsstjórnin hefði ekki veitt jafn örugt svar, ef hún hefði sjeð verulega örðugleika á því, að veita lánið. Það liggur fyrir skýrt brjef frá landsstjórninni; jeg hef það að vísu ekki hjer hjá mjer - gæti þó látið sækja það - en geng út frá því, að mjer sje treyst til að herma rjett frá. Hitt er aðalatriðið, að sýslufjelagið og síðan hrepparnir taki ábyrgð á láninu, og að landsstjórnin hafi hönd í bagga með föstum ákvörðunum um það, að ekki megi verja peningunum til annars en að endurbyggja húsin. Það að landskjálftinn skyldi koma í blíðu, snemma á vori, hjálpar til, þannig að menn hafa lengri tíma fyrir sjer til að koma öllu í lag. Þetta fje verður styrkur, sem þeir fá sem lánsfje, er þeir borga sjálfir. Og þar sem þessir menn fyrir nokkrum árum hafa orðið fyrir tjóni af landskjálfta, get jeg ekki efazt um, að þeir byggi byggingarnar með alveg sjerstöku tilliti til þess, að þær verði sem traustastar til að standast slíkt. Og þar sem sýslustjórnin og sveitastjórnir munu um þetta hlutast, má vænta als hins bezta; og loks getur maður eftir anda allra skjalanna gengið að því vísu, að byggingunum verður einmitt hagað eftir því, sem ástæður krefjast.

Steingrímur Jónsson Jeg geri ráð fyrir, að landsstjórnin hafi athugað það, er hún svaraði lánbeiðni Rangæinga, að hægt væri að veita þetta lán; að lánsheimildir þær, er hún hefur, væru þannig, að hún gæli veitt lánið, og þyrfti ekki á nýrri lánsheimild að halda í því skyni. Jeg skil þessa tillögu svo, sem þar sje skorað á landsstjórnina, að láta þetta lán ganga fyrir öllum öðrum lánum, er henni er gefin heimild til að veita á fjárhagstímabilinu 1912-1913. Sum af þessum lánum hafa víst þegar verið veitt, sum ekki. Með þessum lánsheimildum er ekki sagt við stjórnina: „Þú skalt greiða út alla þá upphæð, sem hjer er tiltekin“, heldur að eins, að hún megi það, hafi leyfi til þess. Annars er mjög áríðandi, að því lánsfje, er hjer ræðir um, verði varið sem haganlegast. Jeg vil, að það sje tekið fram hjer í þinginu, að það sje ætlazt til þess, að endurbyggingu hinna hrundnu bæja verði hagað þannig, að þeim sje sem minst hætt við hruni, þó að landskjálftar gangi. En jeg hygg, að í þessu efni sje nokkur trygging í því ákvæðisýslunefndar, að fjenu skuli að eins varið til að kaupa húsagerðarefni, sem sje timbur, járn og sement. Jeg get af þessum ástæðum greitt atkvæði með þingsályktunartillögunni.

Forseti: Jeg sting upp á einni umr. Var uppástunga forseta samþykt í einu hljóði.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Eg og 2 aðrir hv.þm. höfum leyft okkur að koma fram með þetta frv. Það hefir áður legið fyrir þinginu, bæði 1909 og 1911. Þetta frv., sem nú liggur fyrir, er meira sniðið eftir frv., sem eg bar fram 1909 - vegna þess hljóðs, sem eg varð var við hér í deildinni á seinasta þingi. Það varð talsverður ágreiningur um málið hér í Nd., þó var það samþykt hér í deildinni á báðum þingum, en hv.Ed. hefir í fyrra skiftið drepið það, en í hið síðara vísað því burtu með rökstuddri dagskrá Eg hefi bent á það áður, að þegar rætt væri um að leggja á mikla tolla, riði aðallega á því að gæta þrenns: Í fyrsta lagi að loka augunum fyrir tolllöggjöf annara landa, sem væru fólksmörg í samanburði við stærðina og tollgæzlan væri fullkomin. Í öðru lagi að gæta sérstaklega að því, að tollurinn kæmi óskertur í landssjóð og tryggja leið til þess, að koma í veg fyrir, að menn steli undan tolli. Og í þriðja lagi að sjá um það, að innheimtan á tollunum sé kostnaðarlítil. Þessi 3 aðalatriði verður að hafa fyrir augunum, til þess að hag þjóðarinnar verði bezt gætt - og það hefi eg haft þegar eg flutti það frv., sem áður var alment nefnt farmgjaldsfrumvarpið og lá fyrir á seinasta þingi. Tvær aðrar leiðir væri og hugsanlegt að fara í þessu efni. önnur er sú, að leggja ákveðið hundraðsgjald á alt flutningsgjald af aðfluttum vörum. Það tryggir litla fyrirhöfn við innheimtu, kemur vel niður og rennur áreiðanlega óskert í landssjóð. Hin leiðin er lestargjald, og er hún að mínu áliti langlökust. En allar miða þær að því sama, að gjaldið kemur óskert í landssjóð. Hundraðsgjaldið af aðflutningsgjaldinu tel eg heppilegustu leiðina - en vegna þess að eg hefi haft nauman tíma, hefi eg ekki borið það frv. fram nú. Eg hefi ekki getað samið skýrslu yfir hvað hundraðsgjaldið þyrfti að vera hátt eftir núgildandi frakttöxtum, en væntanlega rannsakar nefnd, sú er eg vona að fái þetta mál til athugunar, það atriði. Þetta frumv., sem nú liggur fyrir, hefi eg því kosið að bera fram, vegna þess, að það er að mínu áliti næstbezt. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um frv. að sinni, en vil að eins gera það að tillögu minni að málinu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og fengið tollmálanefndinni til íhugunar.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Þetta er ekkert stórmál og mætir vonandi engri mótspyrnu, svo að eg get sparað mér að vera langorður um það. En svo stendur á, að á þessu svæði, sem farið er fram á að verði bætt við kaupstaðarlóðina á Flateyri, stendur sú eina hafskipabryggja, sem þar er, og auk þess er þar bæði „guano“-verksmiðja og botnvörpungastöð. Það er því alveg nauðsynlegt að stækka kaupstaðarlóðina um þetta svæði - hitt mundi baka viðkomandi mönnum mikil óþægindi - þeim yrði sá einn kostur fyrir hendi að útvega sér sveitaverzlunarleyfis, en það er, að öllu leyti, fleiri óhentugleikum bundið. Það er raunar að eins einn einstakur maður, sem á þetta svæði og hefir farið þessa á leit, en eg hefi spurst fyrir hjá málsmetandi mönnum í héraðinu um skoðun þeirra í þessu efni og þeir hafa allir verið á eitt sáttir, að sjálfsagt væri, að málaleitun þessi næði fram að ganga. Eg hefi með vilja fært takmörkin dálítið lengra út, að utanverðu, en farið var fram á, því eg býst við, að ella mundi innan fárra ára berast ný beiðni til þingsins um stækkun kaupstaðarlóðarinnar. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um frv. Eg vona að það fái góðan byr í háttv. deild og verði vísað til 2. umræðu. Nefnd álít eg óþarfa - málið er ekki svo stórvægilegt.

Benedikt Sveinsson Með því að hv. flutningsmaður frv. er ekki viðstaddur, vil eg fyrir hans hönd leggja það til, að þessu máli verði vísað til 2. umr., og það sé fengið til athugunar nefnd þeirri, er kosin var í gær til þess að íhuga líkt frv. frá háttv. þingmanni Snæf. (H. St.)

Flutningsm. (Lárus H. Bjarnason) Á seinasta þingi var borið fram, að tilhlutun kennarafélagsins, hér frv. um stofnun eftirlaunasjóðs fyrir barnakennara. Það frv. náði ekki að ganga fram. Nú hefir það verið orðað við mig að bera fram svipað frv., en við þeim tilmælum get eg ekki orðið Heldur ekki get eg orðið við þeirri tillögu, að tvískifta styrktarsjóð handa barnakennurum, sem stofnaður var með lögum 9. júlí 1909, þannig að Reykvíkingar gætu verið sér. Það mundi leiða til altof mikilla spjalla á sjóðnum, þar sem kennarar í Reykjavík um 40 alls, bera hér um bil/4 hluta af öllum árstillögunum, sem nema um 1.200 kr., enda finst mér og að liggja nær að sameina kraftana hér heldur en sundra þeim. Hvoruga leiðina áleit eg færa. Hinsvegar lofaði eg kennurum því, að eg skyldi gerast flutningsmaður að frumv., sem reyndi að ráða bót á helztu annmörkunum á lögunum. Í þessu frumv., sem hér liggur fyrir hefi eg gert mér far um það. Eftir lögunum 1909 er gjaldið til sjóðsins skyldugjald, er hvílir á hverjum kennara, hvort sem hann er annarstaðar trygður eða ekki. Hins vegar á hann aldrei heimtingu á að fá nokkuð úr sjóðnum upp í ársgjöld sín, þar sem styrkveiting öll fer eftir sérstöku mati á ástæðum hans. Og hann á sérstaklega enga von þess, að ekkja hans eða börn njóti nokkurntíma nokkurs af ársgjöldum þeim er hann hefir borgað til sjóðsins. Ennfremur voru stjórnendur sjóðsins tilnefndir af landsstjórninni - en kennarar eiga sér þar engan kosinn trúnaðarmann. Loks er tillag landssjóðs ekki nema 1.000 kr. Mér skilst það fullkomlega ósanngjarnt að ekkjur og börn fái engan styrk úr sjóðnum að kennaranum látnum, enda er það ólíkt því sem á sér stað um aðra sjóði. Eg nefni til dæmis vátryggingarsjóð sjómanna. Þar hafa ekki að eins ekkjur og börn tilkall til styrks heldur og foreldrar og systkini. Þá býst eg við að ekki þyki heldur ósanngjarnt, að kennarar fái sjálfir að ráða nokkru um það, hverjir njóti styrks úr sjóðnum. En eins og nú hagar til, er stjórn sjóðsins tilnefnd beinlínis eða óbeinlínis af stjórnarráðinu. Eg vona að hinni hv. deild þyki ekki ofmælt, þó að farið sé fram á, að kennarafélagið kjósi einn manninn af þremur í stjórnina, einkum þegar tekið er tillit til þess, hvernig til er hagað um vátryggingarsjóð sjómanna. Í stjórn hans tilnefnir stjórnarráðið að eins einn mann, en Útgerðarmannafélagið og Sjómannafélagið hvort um sig einn. Loks er sjóðurinn of fátækur. Tekjur hans eru nú einar 2.200 kr., 1.200 kr. frá kennurum og 1.000 kr. styrkur úr landssjóði. Það er lítið í hvern stað, þegar milli margra er að skifta. Því er hér farið fram á 1.500 kr. styrkhækkun á ári. Það verður þó minni styrkur en til ýmsra annara sjóða. Landssjóður ábyrgist t. d fyrir vátryggingarsjóð sjómanna 15.000 kr. og Ellistyrktarsjóðirnir fá 50 aura úr landssjóði fyrir hvern gjaldskyldan mann. Eg vænti þess, að hin hv. deild telji kennarastéttina svo mikils virði, að hún sjái ekki eftir þessum 1.500 kr. til hennar, jafnvel þó að fjárhagur landssjóðs sé ekki sem glæsilegastur. Alþýðukennarastéttin skapar að miklu leyti framtíðina, eða að minsta kosti var það álit Bismarcks á henni. Þegar honum og hernum var þakkaður sigurinn 1871, hafði hann á orði, að sér væri hann ekki að þakka eða hernum, heldur þýzku alþýðukennurunum. Eg á nú ekki við að vér eigum að leggja út í styrjaldir til þess, að vinna þess háttar sigur. En á sigrum þurfum vér engu að síður að halda, vér þurfum að sigrast á sjálfum oss, og á þeim mörgu erfiðleikum sem landið þjaka. Til þess eiga alþýðukennararnir að hjálpa, og eg fyrir mitt leyti hefi þá trú, að þeir geri það því betur, því betur sem farið er með þá. Eg sé ekki beint ástæðu til að nefnd verði sett í málið, vona að hin háttv. deild leyfi því að ganga til 2. umr.

Flutningsm. (Lárus)H. Bjarnason): Maðurinn sem eg hefi fyrir mér, eg hefi bréf frá honum, er Hallgrímur Jónsson kennari  (Jón Magnússon: Já, það var einmitt Hallgrímur Jónsson)  og kveðst hann hafa að baki sér 30-40 Reykjavíkurkennara, sem allir, kvennkennarar jafnt sem karlkennarar, óski nefndra breytinga. Þótt að frv. frá 1909 kunni að vera svo til orðið sem háttv.þm. segir, þá leiðir engan veg af því að það sé svo gott, að það verði ekki bætt. Og þó að margar konur séu nú kennarar, þarf það alls ekki að mæla á móti því að ekkjum verði heimilaður styrkur úr sjóðnum, enda kváðu Reykjavíkur kenslukonurnar einnig mæla með því nýmæli. Meira að segja, því fleiri sem þær eru, því óviðsjálara er að heimila það frá hagsmunasjónarmiði sjóðsins. En út af því sem háttv.þm. sagði, að kennarafélagið væri á móti breytingum á lögunum, sem eg heyri fyrst nú, býst eg við að hin háttv. deild vilji heldur skipa nefnd í málið. Eg leyfi mér því að gera það að tillögu minni, að 3 manna nefnd verði skipuð í málið.

Jón Magnússon Mér dettur ekki í hug að rengja háttv. flutningsm. (L. H. B.) um, að þessar óskir um breytingar á lögunum séu komnar frá Reykjavíkurkennurunum. Þeir eru að sumu leyti ver settir og hafa meiri líkur til að fá styrk úr sjóðum, en kennarar annarsstaðar á landinu. En kennarafélagið er fyrir kennara út um alt land, en ekki eingöngu fyrir kennara í Rvk. Þessar breytingar eru að eins eftir ósk þeirra. Mér finst eðlilegt að kennarar út um land fengju eitthvað að segja.

Flutningsm, (Lárus H. Bjarnason) Eg vona að eg megi skilja hv.þm. svo, að hann sé ekki á móti því að nefnd verði sett í málið. Það er ekki rétt að breytingarnar mundu aðallega verða fyrir Reykjavíkurkennarana. Þær mundu engu síður verða fyrir kennara út um land, bæði í Vestmannaeyjum og annarsstaðar. Sem sagt eg vona að háttv. deild verði ekki á móti nefnd, er gæti borið sig saman við kennarafélagið eða stjórn þess.

Flutningsm. (Eggert Pálsson) Eg geri ekki ráð fyrir að fara þurfi mörgum orðum um þessa þingsályktunartillögu. öllum er meira eða minna kunnugt um tjón það sem orsakaðist af jarðskjálftunum í vor í Rangárvallasýslu, bæði af blöðunum og sömuleiðis af skýrslu, sem legið hefir frammi á lestrarsalnum. Það má geta þess, að í skýrslunni sem fram er lögð hefir alls ekki verið gerð tilraun til þess, að meta tjónið til peningaverðs, og á hinn bóginn ekki tilgreindir neinir bæir nema þeir, þar sem tjónið var stórkostlegast. Vitanlegt að margir aðrir bæir skemdust meira eða minna, þótt ekki kæmi til mála að meta eða telja þær skemdir. Ef alt hefði verið metið, hefði tjónið reiknast miklu meira á svæði því sem jarðskjálftinn náði aðallega yfir heldur en 1896, því að það er samhljóða álit allra þar eystra, að þessi landsskjálftakippur hafi verið miklu lengri og snarpari en nokkur kippurinn í landsskjálftanum 1896. Að ekki skemdust eins mörg hús eða féllu eins margir bæir nú eins og þá átti sér stað, kemur af ýmsum samverkandi ástæðum. Þessi kippur var að eins einn í sinni röð, í stað þess að 1896 voru þeir 3 eða 4 er ráku hver annan. Ef svo hefði verið nú, hefðu margfalt fleiri bæir hrunið nú en þá. Þá er og annað byggingarlag nú en þá var, timburhús miklu fleiri, bæði íbúðarhús og hlöður. En aðalástæðan mun þó vera sú, að jarðskjálftakippurinn nú náði ekki yfir jafnstórt svæði eins og þá. Árið 1896 náði jarðskjálftinn bæði yfir Árnes- og Rangárvallasýslu, en í vor aðallega yfir efri hluta Rangárvallasýslu. En jafnframt því sem svæðið var takmarkaðra, sýnist kippurinn að hafa verið ennþá snarpari. Jörðin klofnaði á stóru svæði og alt yfirborð hennar gerbreyttist, eins og hv. samþingismaður minn getur sérstaklega borið vitni um eftir eigin sjón. Eins og skýrslan ber með sér hafa 137 bæir fallið og 470 hús skemst. Má sjá á því að jarðskjálftinn hefir verið mikill, einkum þegar tillit er tekið til þess, að ekkert er talið með nema það sem stórskemdist, og eins og eg gat um áðan er margt meira og minna skemt þar að auki. Þegar svona var komið varð eitthvað til bragðs að taka. Leit út fyrir um tíma, að bændur margir hverjir mundu ganga frá jörðum sínum slippir og snauðir. Því að þótt fénaður væri til mundi hann ekki hafa hrokkið meira hjá allflestum, en fyrir skuldum. Það er því augsýnilegt þvílíkt voðatjón slíkt hefði verið, ekki að eins fyrir einstaklinginn heldur og fyrir sveitarfélögin. Úrræðið sem sýslunefndinni sýndist helzt að gripa til, var að sækja um lán úr viðlagasjóði, og fékk sú málaleitun þá þegar beztu undirtektir hjá stjórninni. Var hugsunin sú, að sýslusjóður lánaði svo aftur út þetta fé hlutaðeigandi hreppsfélögum að réttri tiltölu við skemdirnar, en þau aftur einstaklingunum, sem mest höfðu tjónið beðið, og erfiðast áttu með að risa undir því gegn veði, ef svo sýndist, í hinum endurreistu húsum. Það má að vísu segja, að fleiri vegir hafi verið til fyrir sýslunefndina en þessi eini. T. d. sá, að leita almennra samskota. En það var samhljóða álit hennar og eg held flestra þar eystra, að æskilegast væri að geta sneitt algerlega hjá þeim vegi. Bæði er það að mönnum þykir jafnan leitt að vera bónbjargarmenn, ef annars er kostur, og svo eru dæmi til að slíkum samskotum hefir ekki þótt sem sanngjarnlegast útbýtt. Þetta varð því úrræðið, að reyna að fá lán úr viðlagasjóði, og þá auðvitað sem minst, sem hugsað var að hægt væri að komast af með, þar eð sýslufélagið vildi vitanlega ekki binda sjálfu sér þyngri bagga en á þyrfti að halda. Og upphæðin sem menn hugsuðu sér að mundi mega láta sér nægja, var 25 þús. kr. Jafnframt var það og haft fyrir augum, að hver einstakur maður, sem láns þessa yrði aðnjótandi, verði því eingöngu til efniskaupa, til þess að kaupa timbur, þakjárn og steinlím. Reynslan hefir kent oss Rangæingum það, að byggingarlagið, sem tíðkast hefir frá fornöld sem sé hús með háum veggjum bygðum úr grjóti eða torfi og grjóti og með grjóthellnaþaki, getur verið stórhættulegt, bæði fyrir menn og skepnur. En að hættan er aftur á móti miklu minni, ef þökin eru höfð létt og veggirnir lágir. Sérstaklega séu þeir steyptir, eins og sýndi sig nú við síðasta jarðskjálfta, að steypta veggi eða grunna sakaði ekki hót þótt aðrir veggir hryndu. Sömuleiðis hefir reynslan kent oss það, að ekki tjáir að taka slíkt lán, sem hér um ræðir, til langs tíma, jafn tíðir og jarðskjálftarnir gerast á þessu svæði. Það liðu ekki nema 16 ár seinast milli jarðskjálftanna og þar áður 18, svo að gera má þannig ráð fyrir, að eigi liði mörg ár þangað til að þeir komi enn að nýju. Tíminn sem lánið er tekið til, má því ekki vera lengri en svo, að nokkurnveginn vissa sé fyrir að lánið sé goldið áður en jarðskjálftar koma næst. En af hinum stutta afborgunarfresti leiðir það, að þá þarf lánið líka að vera vaxtalaust ef hlutaðeigendum á að vera nokkur hjálp í því. Væri það með vöxtum mundu vextirnir og hin árlega afborgun á 10 ára tímabili verða svo stór upphæð árlega, að lánþyggjendur mundu alls eigi fá undir henni risið. Og hjálpin þannig í raun og veru verða sama sem eða verri en engin. Eg skal geta þess, að fráfarandi stjórn brást vel við þessari lánbeiðni sýslubúa og taldi sig fúsa til þess að lána féð, en taldi sig að eins bresta heimild til þess að semja um ákveðin lánsskilyrði. Þess vegna er nú þessi tillaga fram komin í báðum deildum þingsins, til þess að fá þessi skilyrði fastsett af þingsins hálfu. Sýslumaður Rangæinga bíður hér í Rvík eftir úrslitum þessa máls, svo að hann geti hafið peninga þessa og þeir geti orðið til þess að bæta úr bráðaþörf og borga skuldir þeirra, sem fyrir mestu tjóninu hafa orðið. Því í trausti þess að málið mundi fá góðan framgang bæði hjá þingi og stjórn, hafa margir þegar keypt talsvert að byggingarefni, sem þarf að fara að borga. Þess vegna þarf hér að hafa hraðan á, og eg vænti þess að Alþingi muni taka eins vel í þetta mál eins og landsstjórnin þegar hefir gert, svo að þessi till. verði samþ. fyrirstöðulaust í báðum deildum og að öllum sé það ljóst að hér er um mannúðarverk að ræða, sem sjálfsagt sé að ljá liðsinni sitt.

Jón Ólafsson Herra forseti! Um þennan lið dagskrárinnar á að ákveða hvernig ræða skuli. En eg hefi nú leitað að þessum tilboðum frá norsku stjórninni á lestrarsalnum, og er ekkert tilboð þar að finna. Eg hefi líka spurt hæstv. ráðherra (H. H.), og kveðst hann ekkert tilboð hafa. Það lítur út fyrir að verið sé að gabba deildina, og leyfi eg mér því, þegar svona er farið að, að leggja til að engin umr. verði höfð um þetta mál.

Ráðherrann (H. H.) Eg skil ekki hvernig háttv.þm. getur látið sér um munn fara þessi ummæli. Eg hefi aldrei sagt að ekkert tilboð væri til, eg hefi að eins sagt að ekkert tilboð væri lagt fram á lestrarsal. Þetta tilboð er tilboð um, að samninga sé leitað, sem áður hefir verið afhögg um frá Norðmanna hálfu, og er málaleitunin send ráðherra frá utanríkisráðaneytinu danska. Þessi nýju bréf og eldri bréfaskriftir viðvíkjandi málaleitunum af Íslands hálfu til þess að fá kjöttollinn norska feldan úr lögum eða hækkaðan eru hér í höndum mínum og verða að sjálfsögðu lögð fyrir væntanlega nefnd.

Forseti: Þetta mál er ekki til umræðu nú. Eg álít nóg að hafa eina umr., sem verði frestað, eftir að nefnd er kosin, þangað til hún hefir lokið störfum sínum.

Ráðherra (Kr. J.) Háttvirtri deild mun kunnugt það, er fram fór í neðri deild í gær, að því er snertir ráðherrastöðu mína. En alt að einu vil eg tilkynna hið sama hjer og jeg tilkynti þar, en það er þetta. Í fyrradag símaði jeg til konungs, og bað hann um lausn frá embætti mínu. Svo látandi svar barst mjer frá konungi í gærkvöld: „Med Tak for Deres Virksomhed som Minister modtager jeg Demissionen; beder Dem fungere til Efterfölger udnævnt.“ Christian R. Á íslenzku: „Með þakklæti fyrir ráðherrastarf yðar verð jeg við beiðni yðar um lausn frá embætti. Bið yður að gegna embættinu, unz eftirmaður er skipaður. Ráðherraskipun hefur enn ekki farið fram, og gegni jeg því embættinu ennþá. En bráðlega mun það ákveðið, hver tekur við af mjer.“ Á 8. fundi Ed., 25. júlí bað ráðherra sjer hljóðs, áður en gengið var til dagskrár, og sagði:

Kristján Jónsson. Jeg hef þegar skýrt háttv. deild frá því, að jeg hafi sótt um lausn til konungs, frá ráðherraembættinu. Og í gær fjekk jeg svolátandi símskeyti sem andsvar: „Deres Begring om Afsked i Naade fra imorgen at regne bevilges.“ Christian R. Svo jeg vík þá úr ráðherrasæti. Þá gekk hinn nýskipaði ráðherra, Hannes Hafstein að ráðherrastólnum, kvaddi sjer hljóðs og flutti svolátandi ræðu: Jeg hef í gærkvöldi móttekið svohljóðandi símskeyti frá hans hátign konunginum, sem svar upp á þegnsamlega tillögu hjeðan: „Jeg udnævner Dem til Islands Minister fra imorgen at regne.“ Christian R. Þegar jeg samkvæmt þessari skipun tek aftur sæti í þessum stól, geri jeg það í fullu trausti þess, að sá bugur hafi fylgt svari meiri hluta þingsins við eftirgrenslun fráfarandi ráðherra fyrir skemstu, að hann að sjálfsögðu vilji styðja hið sama, sem hann veit og vissi, að er aðaláhugamál mitt nú, þ. e. að reyna eftir megni að vinna að því, er miðar til að efla frið í landinu, ekki aðgerðaleysisins og kyrstöðunnar frið, heldur frið til þróunar og starfa. Það eru ekki aðeins skóglendurnar okkar, sem þurfa frið, til þess að gróðurinn verði ekki tómar kræklur. Þjóðlífið þarfnast hans vissulega ekki síður. Þjóðin hefur ekki efni á því, að önnur höndin rífi niður það, sem hin byggir. Horfurnar eru að ýmsu leyti ískyggilegar, ef ekki breytist von bráðar til batnaðar. Fjárhagsástandið er því miður alt annað en gott. Jeg á þar eigi aðeins við fjárþörf og fjárþröng landssjóðsins, þó að hún sje mjög brýn og þarfnist bráðra bóta, heldur og sjerstaklega við peninga- og lánstraustsástand landsins yfirleitt. Úr fjárþröng landssjóðs má bæta, að minsta kosti í bráðina, með nýjum lögum um auknar tekjur honum til handa, og jeg treysti því, að þó að skiftar hafi verið skoðanir um, hverjar leiðir til þess sjeu heppilegastar, þá muni takast að ná samkomulagi á þessu þingi um eitthvað það, er bæti úr bráðustu þörf, enda sjest það þegar á framkomnum frumvörpum, að ýmsir háttvirtir þingmenn hafa hug á því, að ráða fram úr vandkvæðunum, og get jeg þess með þakklæti. En því aðeins þolir þjóðin auknar álögur, að hún geti neytt krafta sinna og notað auðsuppsprettur sínar. Hvarvetna blasa við nýir möguleikar, arðvænar leiðir til sjós og lands. En aflið til að hagnýta þær er langt frá því að að vera nægilegt, þó að sízt sje fyrir það að synja, að talsverðu hefur verið áorkað síðari árin. Peninga vantar, lánstraust vantar, íslenzk verðbrjef eru orðin óseljanleg á útlendum markaði, og samhygð með menningar- og framfaraviðleitni þjóðarinnar sýnist þverrandi. Hvers vegna? Jeg er sannfærður um, að það er ekki ofsagt, að ein af aðalástæðunum til þess sje stöðug sundrung, deilur og flokkadrættir í landinu inn á við, samfara óloknum deilumálum út á við, sem veikja öryggistilfinninguna og vekja óhug, auk þess sem slíkt alveg ómótmælanlega dregur úr menningarstarfi þjóðarinnar og þar með heftir eitt aðalskilyrðið fyrir því, að geta fengið nægt veltufje, sem sje: menninguna, sem til þess þarf, að kunna að hagnýta sjer lánstraust rjettilega. Það er sannfæring mín, að eitt af því allra fyrsta, sem gera þarf til þess að ráða bót á þessum meinföngum, sje það, að fá sem fyrst viðunanlegan enda á deilumáli voru við bræðraþjóð vora, Dani, um samband landanna, sem svo lengi hefur dregið hugann frá öðrum opinberum málum, og á síðustu árum því miður orðið að eldsneyti í innanlandssundrung og baráttu; þess vegna virðist mjer þetta þing ekki mega líða svo, að ekki sje eitthvað aðhafzt í þá áttina, að taka aftur upp samninga um sambandsmálið. En skilyrðið fyrir því, að þeir samningar geti orðið upp teknir með von um góðan árangur, er það, að vjer sameinum kraftana allir, er ekki viljum skilnað eða skilnaðarígildi, svo að vjer getum haft nýja trygging fyrir því, að málið fari ekki í mola í höndum vorum. Slíka trygging þarf eigi aðeins gagnvart meðsemjendum vorum, Dönum, sem ella mundu ófúsir til nýrra tilboða, heldur sjerstaklega vegna sjálfra vor, svo að vjer eigum það ekki á hættu, að sigla málinu til nýs skipbrots eftir á, er viðunanlegu samkomulagi væri náð; því þá væri ver farið en heima setið. - Þess vegna gleður það mig mjög, að svo margir háttvirtir þingmenn af báðum aðalstjórnmálaflokkum landsins og utan flokka, hafa lýst því yfir fyrir skemstu, að þeir, í þeim tilgangi að tryggja framgang nýrra samninga milli Íslands og Danmerkur um samband landanna, vilji ganga í föst samtök um að vinna að því, að leiða sambandsmálið sem fyrst til sæmilegra lykta, eftir atvikum með þeim breytingum á frumvarpinu 1908, sem ætla megi að verði til þess, að sameina sem mestan þorra þjóðarinnar um málið og jafnframt megi vænta samkomulags um við Danmörk. Jeg treysti því, að þessi samtök komist á og nái tilgangi sínum, að tryggja framgang þess máls, sem er eitt höfuðskilyrðið fyrir því, að tryggja friðinn inn á við, sem aftur er skilyrði fyrir heilbrigðum vexti, hagsæld og sjálfstæðri menning þessa lands.

Áður gengið væri til dagskrár tilkynti ráðherra, Kristján Jónsson, að konungur hefði veitt sér lausn í náð frá ráðherraembættinu, og gekk að því búnu til sætis síns í þingdeildinni.

Þá gekk Hannes Hafstein til ráðherrastóls og hóf máls á þessa leið: Eg hefi í gærkvöldi móttekið svohljóðandi símskeyti frá H. H. konunginum, sem svar við þegnlegri tillögu héðan : „Udnævner Dem til Islands Minister fra imorgen at regne. Christian R.“ Þegar eg samkvæmt þessari skipan tek aftur sæti í þessum stól, geri eg það í fullu trausti þess, að sá hugur hafi fylgt meiri hluta þingsins við eftirgrenslan fráfarandi ráðherra fyrir skemstu, að meiri hluti Alþingis vilji styðja hið sama, sem hann veit og vissi, að er aðaláhugamál mitt nú, þ. e.: reyna eftir megni að vinna að því, er miðar til að efla frið í landinu, ekki aðgerðarleysisins og kyrstöðunnar frið, heldur frið til þróunar og starfa. Það eru ekki að eins skóglendurnar okkar, sem þurfa frið til þess að gróðurinn verði ekki tómar kræklur. Þjóðlífið þarfnast hans vissulega ekki síður. Þjóðin hefir ekki efni á því, að önnur höndin rifi niður það, sem hin byggir. Horfurnar eru að ýmsu leyti ískyggilegar, ef ekki breytist von bráðar til batnaðar. Fjárhagsástandið er því miður alt annað en gott. Eg á þar eigi að eins við fjárþörf og fjárþröng landssjóðsins, þó að hún sé mjög brýn og þarfnist bráðra bóta, heldur og sérstaklega við peninga- og lánstrausts-ástand landsins yfirleitt. Úr fjárþröng landsjóðs má bæta, að minsta kosti í bráðina, með nýjum lögum um auknar tekjur honum til handa, og eg treysti því, að þó að skiftar hafi verið skoðanir um, hverjar leiðir til þessa séu heppilegastar, þá muni takast að ná samkomulagi á þessu þingi um eitthvað það, er bæti úr bráðustu þörf, enda sést það þegar á framkomnum frumvörpum, að ýmsir háttv. þingmenn hafa hug á því, að ráða fram úr vandkvæðunum, og get eg þess með þakklæti. En því að eins þolir þjóðin auknar álögur, að hún geti neytt krafta sinna og notað auðsuppsprettur sínar. Hvervetna blasa við nýir möguleikar, arðvænar leiðir til sjós og lands. En aflið til að hagnýta þær er langt frá að vera nægilegt, þó að sízt sé fyrir það að synja að talsvert hefir verið áorkað síðari árin. Peninga vantar, lánstraust vantar, íslenzk verðbréf eru orðin óseljanleg á útlendum markaði, og samhygð með menningar- og framfara-viðleitni þjóðarinnar sýnist þverrandi. Hvers vegna? Eg er sannfærður um, að það er ekki ofsagt, að ein af aðal ástæðunum til þess sé stöðug sundrung, deilur og flokkadrættir í landinu inn á við, samfara óloknum deilumálum út á við, sem veikja öryggistilfinninguna og vekja óhug, auk þess sem slíkt alveg ómótmælanlega dregur úr menningarstarfi þjóðarinnar og þar með heftir eitt aðal skilyrðið fyrir því, að geta fengið nægt veltufé, sem sé: menninguna, sem til þess þarf, að kunna að hagnýta sér það réttilega. Það er sannfæring mín, að eitt af því allra fyrsta, sem gera þarf til þess að ráða bót á þessum meinföngum, sé það, að fá sem fyrst viðunanlegan endi á deilumáli voru við bræðraþjóð vora, Dani, um samband landanna, sem svo lengi hefir dregið hugann frá öðrum opinberum málum, og á síðustu árum því miður orðið að eldsneyti í innanlandssundrung og baráttu; þess vegna virðist mér þetta þing ekki mega líða svo, að ekki sé eitthvað aðhafst í þá áttina, að taka aftur upp samninga um sambandsmálið. En skilyrði fyrir því, að þeir samningar geti orðið upp teknir með von um góðan árangur, er það, að vér sameinum kraftana allir, er ekki viljum skilnað eða skilnaðarígildi, svo að vér getum haft nýja tryggingu fyrir því, að málið fari ekki í mola í höndum vorum. Slíka trygging þarf eigi að eins gagnvart meðsemjendum vorum, Dönum, sem ella mundu ófúsir til nýrra tilboða, heldur sérstaklega vegna sjálfra vor, svo að vér eigum það ekki á hættu, að sigla málinu til nýs skipbrots eftir á, er viðunanlegu samkomulagi væri náð; því að þá væri ver farið en heima setið. - Þess vegna gleður það mig mjög, að svo margir háttv.þm. af báðum aðal stjórnmálaflokkum landsins og utan flokka hafa lýst yfir því fyrir skemstu, að þeir, í þeim tilgangi að tryggja framgang nýrra samninga milli Íslands og Danmerkur um samband landanna, vilji ganga í föst samtök um að vinna að því, að leiða sambandsmálið sem fyrst til sæmilegra lykta, eftir atvikum, með þeim breytingum á frumv. 1908, sem ætla megi að verði til þess, að sameina sem mestan þorra þjóðarinnar um málið, og jafn framt megi vænta samkomulags um við Danmörk. Eg treysti því, að þessi samtök komist á og nái tilgangi sínum, að tryggja framgang þess máls, sem er eitt höfuðskilyrðið fyrir því, að tryggja friðinn inn á við, sem aftur er skilyrði fyrir heilbrigðum vexti, hagsæld og sjálfstæðri menningu þessa lands.