Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að honum hefur borist drengskaparheit sem Magnús Árni Magnússon, 15. þm. Reykv., hefur undirritað í samræmi við 47. gr. stjórnarskrárinnar og 2. gr. þingskapa.

Borist hefur svohljóðandi bréf, dagsett 16. október 1998: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 1. varaþm. Sjálfstfl. í Vesturl., Guðlaugur Þór Þórðarson stjórnmálafræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Sturla Böðvarsson, 2. þm. Vesturl.`` Guðlaugur Þór Þórðarson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Borist hafa svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er staddur erlendis og get því ekki um nokkrar vikur sótt þingfundi leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að óska þess að 2. varaþm. af lista Alþfl. í Reykjavík, Þórunn H. Sveinbjörnsdóttir, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni, en 1. varaþm. á listanum er forfallaður. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Magnús Árni Magnússon, 15. þm. Reykv.`` Þá er hér svohljóðandi bréf: ,,Af persónulegum ástæðum sé ég mér ekki fært að taka sæti Magnúsar Árna Magnússonar, 15. þm. Reykv., á næstunni sem 1. varaþm. Alþfl. í Reykjavíkurkjördæmi. Virðingarfyllst, Hrönn Hrafnsdóttir.`` Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Þórunni H. Sveinbjörnsdóttur sem nú er 2. varamaður á lista Alþfl. í Reykjavík. Jafnframt hélt kjörbréfanefnd fund áður en þingfundur hófst til þess að fjalla um kjörbréfið.

Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur fjallað um kjörbréf 2. varaþm. Alþfl. í Reykjavík, Þórunnar H. Sveinbjörnsdóttur, sem landskjörstjórn gaf út í dag en 1. varaþm. flokksins í kjördæminu, Hrönn Hrafnsdóttir, getur ekki tekið sæti að þessu sinni sökum anna. Nefndin hefur kynnt sér kjörbréfið og ekki fundið neitt athugavert og leggur til að það verði samþykkt.

Tillaga kjörbréfanefndar um kjörbréf Þórunnar H. Sveinbjörnsdóttur skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Þórunn H. Sveinbjörnsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Þórunn H. Sveinbjörnsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1997, fjáraukalaga hinna síðari fyrir þetta almanaksár. Þetta fjáraukalagafrv. er uppgjör síðasta árs og var lagt fram á síðasta þingi án þess að hljóta afgreiðslu. Það er flutt nú að nýju óbreytt. Í millitíðinni hafa þingmenn fengið í hendur ríkisreikning fyrir árið 1997 eins og hann er gerður úr garði af hálfu Ríkisendurskoðunar. Innan fárra daga er væntanlegt í þingið frv. til laga um ríkisreikning og staðfestingu hans. Þar sem frv. er endurflutt og hefur áður verið til meðferðar í þinginu og hjá hv. fjárln. sé ég ekki ástæðu til þess að fara í umræður um efni þess. Þingmönnum er þetta frv. vel kunnugt en ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og til endurnýjaðrar meðferðar í hv. fjárln.

Herra forseti. Hér liggur fyrir frv. um afnám laga nr. 70/1985, um Framkvæmdasjóð Íslands. Ég mæli fyrir þessu frv. Í frv. er gert ráð fyrir því að lögin um Framkvæmdasjóð verði felld úr gildi og ríkissjóður Íslands yfirtaki eignir og skuldir Framkvæmdasjóðs miðað við stöðu þeirra 31. desember nk. Forsaga málsins er sú að á árinu 1992 var lánastarfsemi á vegum Framkvæmdasjóðs Íslands hætt og lögum um hann breytt. Síðan hefur hann eingöngu verið rekinn sem innheimtu- og uppgjörsaðili en ekki veitt ný lán. Lánasýsla ríkisins hefur haft umsjón með þessari starfsemi og miðað mjög vel í að grynnka á skuldum sjóðsins og innheimta þau lán sem hann hafði áður veitt. Eigi að síður er ljóst að uppgjörið er með þeim hætti að sjóðurinn á ekki fyrir skuldum og þarf að leggja til hliðar, að því að áætlað er, um það bil 700 millj. kr. við þessa breytingu. Reiknað er með því að heildarskuldir sjóðsins verði um 3,5 milljarðar í árslok en eignirnar um 2,8 milljarðar. Mismunurinn er því 700 millj. eins og ég hef nefnt. Við þessa breytingu flyst Framkvæmdasjóður úr C-hluta ríkissjóðs yfir í A-hlutann og verður hluti af ríkissjóði sjálfum. Þar með hækka tekjur og gjöld ríkissjóðs. Vaxtagjöldin hækka um 230 millj. en vaxtatekjur um 220. Mismunurinn er neikvæður vegna þess að sjóðurinn er með neikvæðan höfuðstól. Jafnframt er gert ráð fyrir að rekstrarkostnaður á umsýslu með þessar eignir færist á lið Lánasýslu ríkisins í A-hlutanum. Lánasýslan mun hér eftir sem hingað til annast uppgjör á þessum sjóði og sinna eftirhreytunum af starfsemi hans, gera upp skuldir og innheimta þau lán sem eftir standa af þessum áður merka sjóði.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tveimur frumvörpum sem snerta Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Hið fyrra er 108. mál þingsins, frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að staðfesta fyrir Íslands hönd breytingar á viðauka við stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, en hið seinna er 107. mál þingsins, frv. til laga um heimild til hækkunar á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Vík ég fyrst að frv. um breytingar á viðauka við stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ísland hefur verið aðili að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum frá stofnun hans árið 1945. Þrisvar hefur stofnskrá sjóðsins verið breytt og hafa þær breytingar verið staðfestar af ríkisstjórn fyrir Íslands hönd og fengin heimild Alþingis. Lög þar að lútandi voru samþykkt árið 1968, 1977 og 1990. Á ársfundi sjóðsins í Hong Kong 1997 var samþykkt fjórða breyting á stofnskrá sjóðsins. Sú breyting lýtur að úthlutunum sérstakra dráttarréttinda, SDR, að fjárhæð 21,4 milljarðar SDR en SDR er varasjóðseign sjóðsins og jafnframt greiðslueining hans. Hér er um tvöföldun á úthlutuðum dráttarréttindum að ræða. Síðasta úthlutun fór fram árið 1981. Síðan hafa um 40 ríki bæst í hóp aðildarríkja sjóðsins. Mörg þeirra eru févana og þau njóta þess ekki í utanríkisviðskiptum að eiga aðgang að sérstökum dráttarréttindum til jafns við önnur aðildarríki. Með því að treysta varasjóðseignir aðildarríkja er Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn betur í stakk búinn til að stuðla að auknum og jöfnum vexti utanríkisviðskipta í heiminum. Úthlutun sérstakra dráttarréttinda til Íslands mun aukast um 8,6 milljónir SDR við þessa aðgerð eða um 820 millj. kr. og verða samtals 25 milljónir SDR eða um 2,4 milljarðar kr. Ný úthlutun bætist við gjaldeyrisforða Seðlabanka Íslands sem fer fyrir Íslands hönd með fjárhagslega aðild að sjóðnum. Eins og fram kemur í kostnaðarumsögn fjmrn. mun samþykkt frv. ekki valda kostnaði fyrir ríkissjóð. Þá vík ég að seinna frv. til hækkunar á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Með lagafrv. er leitað heimilda fyrir ríkisstjórnina til að taka þátt í elleftu hækkun á kvóta Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Kvótinn er helsta ráðstöfunarfé sjóðsins og er hinum nýja kvóta ætlað að styrkja sjóðinn í viðleitni sinni til að forða heimsbúskapnum frá alvarlegum áföllum sem fylgt geta staðbundnum efnahagskreppum. Kvóti Íslands hækkar við þessa breytingu úr 85,3 milljónum SDR í 117,7 milljónir SDR sem jafngildir um 11,5 milljörðum ísl. kr. Hlutdeild Íslands í kvóta sjóðsins helst óbreytt við þessa breytingu og nemur áfram 0,06% af heildarkvóta. Fjórðungur hækkunarinnar er greiddur í SDR en þrír fjórðu hlutar greiðast í íslenskum krónum. Sá hluti kvótahækkunarinnar, sem greiddur er í SDR, greiðist af Seðlabankanum, sem er fyrir Íslands hönd fjárhagslegur aðili að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Myndar þessi hluti sérstaka gjaldeyrisyfirfærslu og gjaldeyrisinnstæðu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og telst áfram til gjaldeyrisforða Seðlabankans. Er þar því einungis um að ræða breytingu á samsetningu gjaldeyrisforðans. Þrír fjórðu hlutar kvótahækkunarinnar eru í rauninni ekki inntir af hendi heldur eignast Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn innstæðu í Seðlabankanum sem nemur umræddri fjárhæð. Eins og fram kemur í kostnaðarumsögn fjmrn. hefur hækkunin ekki áhrif á hag ríkissjóðs. Ávinningur Íslands af því að taka þátt í þessari almennu kvótahækkun er einkum af tvennum toga. Í fyrsta lagi geta aðildarríki sjóðsins tekið hagstæð lán hjá honum úr ýmsum lánaflokkum og miðast lánsfjárhæðir við tiltekið margfeldi af kvóta viðkomandi ríkis. Ísland hefur nokkrum sinnum tekið lán hjá sjóðnum. Í öðru lagi ræðst atkvæðavægi einstakra ríkja í stjórn sjóðsins af kvóta þeirra en Norðurlöndin og Eystrasaltsríkin skipa sameiginlega einn fulltrúa í framkvæmdastjórn sjóðsins. Herra forseti. Að lokinni 1. umr. legg ég til að málinu verði vísað til efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um þjónustukaup sem samið var af nefnd sem skipuð var fulltrúum viðskrn., Samtaka iðnaðarins, Neytendasamtakanna og Samkeppnisstofnunar. Þetta frv. hefur áður verið lagt fram á Alþingi. Það var gert á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga. Í sumar hefur ráðuneytið athugað efni frv. nánar eftir skoðun efh.- og viðskn. Niðurstaða þeirrar athugunar er að frv. þetta er nú lagt fram í óbreyttri mynd frá því sl. vor. Á undanförnum árum hefur þörf á almennri lagasetningu sem tekur til seldrar þjónustu farið vaxandi. Þjóðfélagið tekur örum breytingum og verður flóknara og neytendur þurfa í síauknum mæli að treysta á þjónustu sem hinar ýmsu fagstéttir veita. Jafnframt verður að leggja áherslu á að aðstaða neytenda er önnur þegar um er að ræða kaup á þjónustu en þegar um er að ræða kaup á vöru. Þegar samningur er gerður um kaup á þjónustu getur neytandi ekki skoðað það sem keypt er með sama hætti og þegar keyptur er hlutur. Mikilvægt er því að treysta réttarstöðu neytenda, einkum og sér í lagi þeirra sem hafa ekki yfir sérþekkingu að ráða. Við kaup á þjónustu reynir á mörg þau sömu atriði og upp koma í kaupum í viðskiptum með vörur, t.d. ef keypt þjónusta reynist vera gölluð eða dráttur verður á afhendingu hennar o.s.frv. Í einstaka tilfellum hefur verið unnt að beita lögunum um lausafjárkaup til að leysa úr ágreiningi undir slíkum kringumstæðum. En ljóst er að þau lög veita ekki fullnægjandi réttarvernd fyrir neytendur. Lög um þjónustukaup hafa verið sett annars staðar á Norðurlöndum að Danmörku undanskilinni. Finnsk lög um þjónustukaup ganga einna lengst í vernd til handa neytendum en sænsk og norsk lög nokkuð skemmra. Frumvarp þetta tekur mið af lagasetningu annars staðar á Norðurlöndum en danskt frumvarp sem samið var árið 1988 um þetta efni hefur enn fremur verið haft til hliðsjónar við samningu frumvarpsins. Ákvæði þessa frumvarps um neytendavernd þegar keypt er þjónusta er nýmæli í löggjöf hér á landi. Velta þjónustugreina hefur aukist um 10--20% að raunvirði á tímabilinu 1990--1995. Þar af hefur velta í bifreiðaviðgerðum aukist um 15% og velta í skóviðgerðum um 9% svo dæmi séu tekin. Velta í greinum eins og tölvuþjónustu hefur aukist mun meira. Hlutur þjónustu af einkaneyslu landsmanna hefur jafnframt aukist, eða úr 35,4% af allri einkaneyslu á árinu 1990 og upp í 37,8% af einkaneyslu árið 1995. Enn fremur er þjónusta, sem veitt er í tengslum við fasteignir og sumarhús, stór útgjaldaliður enda hefur fasteignum fjölgað mjög á seinni árum og nauðsynlegt viðhald og endurbætur á þessum eignum þar af leiðandi stóraukist. Nýjar þjónustugreinar hafa bæst við eins og geymsla á lausafjármunum þar sem engin eiginleg vinna er tengd hlutunum, t.d. búslóðageymsla, frystigeymslur o.fl. Af þessari ástæðu ná ákvæði frumvarpsins einnig til þjónustu sem felst í geymslu muna og er stunduð í atvinnuskyni gegn endurgjaldi. Umsvif aukast sífellt á sviði seldrar þjónustu, svo og fjölbreytni hennar, og má nefna í því sambandi ráðgjafarþjónustu af ýmsu tagi. Um ýmsar þjónustugreinar gilda einnig oft á tíðum sérlög, t.d. lög nr. 34/1986, um fasteignasala, og lög nr. 117/1994, um ferðaskrifstofur. Aðalhvatinn að lagasetningu á sviði þjónustu hér á landi er hinn sami og í öðrum ríkjum sem sett hafa sérstök lög um þjónustukaup, þ.e. að leysa úr brýnni þörf á lagareglum til að greiða úr réttarágreiningi sem kann að rísa vegna kaupa á þjónustu. Að vísu geta skýr samningsákvæði seljanda og kaupanda þjónustu oft leyst úr vandamálum er upp kunna að koma en það er sjaldgæft að gert sé ítarlegt samkomulag um þau þjónustuverk sem á að vinna. Enn fremur er oft stuðst við ákvæði laga sem gilda um kaup á vöru þegar leysa á úr réttarágreiningi en takmarkaðar leiðbeiningar getur verið að finna í slíkum lagaákvæðum. Að öllu framangreindu athuguðu þótti rétt að leggja aftur fram í þinginu frv. til laga um þjónustukaup. Um meginefni frv. vil ég vísa til ræðu minnar frá því á síðasta þingi þar sem ég gerði grein fyrir því hvað fólst í einstökum greinum frv., og vísa þar af leiðandi til þeirrar framsöguræðu sem flutt var með frv. á síðasta þingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 20, 20. máli, um endurskoðun reglna um sjúklingatryggingu. Flutningsmenn eru sú sem hér stendur ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og Össuri Skarphéðinssyni. Þál. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra að láta fara fram úttekt á reglum um sjúklingatryggingu hér á landi og í kjölfarið verði lagðar fram tillögur sem miði að réttarbótum á þessu sviði. Tillögurnar lúti m.a. að því að skaðabætur og miskabætur verði greiddar þeim sem verða fyrir líkamstjóni í tengslum við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð á sjúkrahúsi, dvalarstofnun fyrir sjúklinga eða heilsugæslustöð og að leið sjúklinga til að sækja rétt sinn verði einfölduð og þannig komið í veg fyrir fjölda dómsmála.`` Þessi þáltill. var lögð fram á síðasta þingi, 122. þingi, kom á dagskrá en var ekki rædd. Á síðustu árum hefur komið skýrt í ljós að ekki eru í nægilega góðu horfi málefni þeirra sem telja sig hafa orðið fyrir tímabundinni eða varanlegri örorku vegna rannsóknar eða meðferðar á sjúkrahúsi, heilsugæslustöð eða dvalarstofnun fyrir sjúklinga, þ.e. þeirra sem telja sig hafa orðið fyrir svokölluðum læknamistökum. Kvartað hefur verið undan seinagangi í kerfinu, erfiðleikum við að afla gagna, erfiðri sönnunaraðstöðu, lágum bótum og svo mætti lengi telja. Í f-lið 24. gr. laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, er kveðið á um slysatryggingu sjúklinga sem eru til meðferðar á sjúkrastofnunum sem starfa samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu og heilsutjónið eða örorkan er vegna læknisaðgerða eða mistaka starfsfólks á þessum stofnunum. Ákvæðið hefur ekki verið talið tryggja nægilega réttarstöðu þeirra sem undir það falla. Flutningsmenn hafa kynnt sér þessi mál í Danmörku og telja að hafa skuli lög og reglur þar til fyrirmyndar við endurskoðunina. Þar eru í gildi sérstök lög um sjúklingatryggingar, nr. 367/1991, með síðari breytingum, en þau tóku gildi 1. júlí 1992. Með þeim lögum er tryggt að sjúklingar eða aðstandendur látins sjúklings eigi rétt á skaðabótum vegna afleiðinga rannsóknar og/eða meðferðar á sjúkrahúsum. Auk þess taka lögin til þeirra sem tekið hafa þátt í tilraunum, sem og blóð-, sæðis- og líffæragjafa sem hafa orðið fyrir líkamstjóni við meðferð á sjúkrahúsi. Gildissvið laganna var enn víkkað árið 1995. Dönsku lögin hafa leitt til aukins réttar fyrir sjúklinga í Danmörku til skaðabóta vegna afleiðinga rannsóknar og meðferðar á sjúkrahúsum því að unnt er að fá greiddar skaðabætur án þess að sannað sé að um mistök læknis hafi verið að ræða. Þó þarf ákveðnum skilyrðum samkvæmt lögunum að sjálfsögðu að vera fullnægt til að bótaréttur verði virkur. Ákvæði laganna hafa einnig í för með sér að mun einfaldara og fljótlegra er að leita réttar síns nú en áður, en margir setja fyrir sig löng og erfið réttarhöld. Í Danmörku eru og til frekari úrræði ef unnt er að rekja líkamstjón til lyfja. Á 113. löggjafarþingi var lagt fram til kynningar af þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Guðmundi Bjarnasyni, frumvarp til laga um sjúklingatryggingu, en frumvarpið var samið af Arnljóti Björnssyni, þáverandi prófessor, að beiðni ráðherra. Fyrirmynd frumvarpsins var hið danska lagafrumvarp um sjúklingatryggingu sem síðar varð að lögum þar í landi, þ.e. þeim lögum sem að framan getur. Þeim hefur síðan verið breytt lítils háttar. Einnig hafa verið gerðar ýmsar breytingar á íslenskum lögum sem varða sjúklinga, svo sem almannatryggingalögum. Þá tóku gildi 1. júlí 1993 skaðabótalög hér á landi, en þau hafa sætt breytingum, og árið 1997 voru samþykkt lög um réttindi sjúklinga. Frumvarp um sjúklingatryggingu hefur hins vegar ekki verið lagt fram að nýju á Alþingi frá því á 113. löggjafarþingi þegar málið var lagt fram til kynningar. Á haustþingi 1997 lagði Margrét Frímannsdóttir fram fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um mistök við læknisverk. Þar var m.a. spurt um fjölda kæra sem borist hafa frá sjúklingum til landlæknisembættisins vegna meintra mistaka lækna á árunum 1990 til og með 1997, skipt niður eftir sjúkrahúsum, innan og utan höfuðborgarsvæðisins, heilsugæslustöðvum og einkareknum læknastofum. Þá var spurt um afdrif kæranna og bótafjárhæðir. Í svari heilbrigðisráðherra á þskj. 432, 159. mál 122. löggjafarþings, kemur m.a. fram að tölvufærð skrá um ágreiningsmál hafi verið haldin hjá landlæknisembættinu í áratug. Fjöldi mála hefur á þeim tíma aukist frá nokkrum tugum í um það bil 250 mál á ári. Þar eru meðtaldar allar kvartanir og kærur sem berast embættinu en undanskilin þau mál sem afgreidd eru í gegnum síma. Þá kemur fram í svari ráðherra, samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkislögmanns, að á árunum 1990--1997 hafi verið greiddar bætur fyrir læknamistök að fjárhæð 74.393.598 kr. í kjölfar málaferla. Þá kemur einnig fram að fjöldi þeirra sem telur sig hafa orðið fórnarlömb læknamistaka leggur ekki í málarekstur bæði vegna mikils kostnaðar og annars álags sem því fylgir. Flutningsmenn þessarar tillögu telja þessar niðurstöður sýna að mjög brýnt sé að tekið verði á þessum málum. Mikil vinna hefur þegar verið innt af hendi, samanber framangreint frumvarp um sjúklingatryggingu frá 113. þingi sem birt er sem fylgiskjal með tillögu þessari, og leggja flm. til að það frumvarp verði haft til hliðsjónar við þá vinnu sem tillögugreinin gerir ráð fyrir. Eins og kom fram í upphafi máls míns er þetta í annað sinn sem þessi þáltill. er lögð fram. Nú tók ég eftir því á þeim verkefnalista eða málalista sem birtur var með stefnuræðu hæstv. forsrh. í upphafi þessa þings að hæstv. heilbrrh. hyggst leggja fram frv. um sjúklingatryggingar en það er ekki farið að sjást í þingsölum. Vonandi hefur það að þetta mál kom fram á síðasta þingi ýtt við ráðherranum að taka á þessum málum sem eru mjög brýn. Fólk sem hefur orðið fyrir læknamistökum eða telur sig hafa orðið fyrir þeim hefur lagt mjög ríka áherslu á að gerð verði einhver réttarbót og því auðveldað að ná fram rétti sínum. Sé búið að vinna einhverja þá vinnu sem við leggjum til í þessari þáltill. vonast ég til að málið komi fram og unnt verði að samþykkja það þannig að það verði hægt að ráða bót á því ástandi sem ríkir í málefnum þeirra sem hafa orðið fyrir eða telja sig hafa orðið fyrir læknamistökum á undanförnum árum. Herra forseti. Ég legg til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og umfjöllunar í hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Það er afskaplega gott og þarft mál sem flutt er í till. til þál. um endurskoðun reglna um sjúklingatryggingu. Ég tek undir það sem kom fram í máli flm. að það er undarlegt að við skulum hafa fengið hingað stjfrv. fyrir svo mörgum árum án þess að því hafi verið fylgt eftir og að það skuli í raun hafa týnst á ný og horfið úr sölum Alþingis, ekki verið endurflutt, ekki verið unnið í nefnd eða afgreitt frá nefnd, jafnmikilvægt og það er fyrir fólkið í landinu, fyrir alla þá sem lenda inni á sjúkrahúsum, inni á stofnunum, reknum af ríkinu og telja að á þeim stað sem þau eru stödd séu þau best sett af öllum stöðum landsins. Þarna sé verið að taka á málum þeirra, þarna sé verið að hlúa að viðkomandi á besta hátt og að hvergi sé viðkomandi jafnöruggur hvort sem um er að ræða veikindi, slys eða annað það sem hefur gert það að verkum að einstaklingur hefur leitað inn á sjúkrastofnun eða verið vistaður þar um tíma. Síðan gerist það að í stað þess að fá bót meina sinna, í stað þess að viðkomandi sé á þeim stað sem best verður haldið á málum hans þá lendir hann e.t.v. í læknamistökum, veikindum, rangt er tekið á málum og hann getur borið skarðan hlut frá borði, orðið öryrki upp frá því eða jafnvel að viðkomandi látist og lítið sé hægt að gera með þá stöðu sem upp hefur komið. Herra forseti. Þetta er afskaplega alvarlegt mál og því miður kemur alvara þess fyrst og fremst í ljós eftir á þegar viðkomandi sjúklingur hefur lent í erfiðleikum, þegar sú staða er komin upp að miskinn er til staðar eða dauðsfall hefur átt sér stað. Og það er ótrúlega erfitt eftir á að reyna að leita réttar síns, sérstaklega þegar engin lög eru til staðar til að halda í eða sýna fyrir þann sem þess þarf. Við höfum margoft rætt þessa stöðu og þingmenn úr þingflokki jafnaðarmanna hafa flutt frv. um umboðsmann sjúklinga sem væri t.d. ein leiðin fyrir fólk að leita réttar síns, hvort heldur það eru aðstandendur eða einstaklingur sem á sjúkrastofnun hefur lent í erfiðleikum, sjúkdómi eða fötlun í kjölfar læknismeðferðar. Slíkt mál hefur ekki hlotið náð hins háa Alþingis enn þá en við munum freista þess að úr því verði bætt. Það er athyglisvert að þegar árið 1992 voru sett lög í Danmörku sem tryggðu rétt sjúklinga eins og hér er gerð tillaga um og þau svo útvíkkuð árið 1995. Þessi dönsku lög hafa skapað aukinn rétt fyrir sjúklinga þar til skaðabóta vegna afleiðinga rannsókna og meðferðar á sjúkrahúsum og samkvæmt þeim er unnt að fá greiddar skaðabætur jafnvel án þess að sannað sé að um mistök læknis hafi verið að ræða. Hér er þetta erfiðleikum bundið jafnvel þó fyrir liggi að mistök hafi átt sér stað, hvað þá heldur ef óljóst er hvar mistökin hafa orðið og hver réttur sjúklingsins er. Ég verð að viðurkenna að ég er slegin yfir því að við skulum hafa fengið stjfrv. til umfjöllunar á Alþingi sem átti að tryggja þennan rétt eins og framsögumaður gat um en að það frv. skuli hafa verið lagt til hliðar og við skulum ekki vera komin lengra en raun ber vitni. Ég vil vekja athygli á því svari heilbrrh. við fyrirspurn Margrétar Frímannsdóttur sem flutningsmaður nefndi, að samkvæmt tölvufærðri skrá um ágreiningsmál sem haldin hefur verið hjá landlæknisembættinu í um áratug hefur fjöldi mála verið að aukast frá nokkrum tugum í um það bil 250 mál á ári. Það kemur fram að þarna er verið að ræða allar kvartanir og kærur sem berast embættinu en undanskilin eru þau mál sem afgreidd eru í gegnum síma. Við skulum gera okkur grein fyrir því að það er ekki vegna þess að læknamistök hafa verið að aukast svo mjög á liðnum árum að fjöldi kæra hefur aukist úr nokkrum tugum í 250, öðru nær. Það er vegna þess að fólk er betur upplýst um hvað hefur verið að gerast, um orsakir þess sem gerðist og allmargir eru upplýstir um þann rétt sem fólk á að hafa og leita þess réttar jafnvel þó lögunum sé ábótavant. Herra forseti. Jafnvel þó lögunum sé svo ábótavant. Þegar við sjáum að undanskilin eru þau mál sem afgreidd eru gegnum síma og þar með öll þau sem ekki eru kærð þá gerum við okkur grein fyrir því að mjög margir kanna hver er réttur sjúklings, hver er réttur þess sem í hlut átti eða hver er réttur eftirlifandi þegar um er að ræða að sjúklingur hafi látist af völdum einhvers sem gerðist á sjúkrahúsinu og rekja má til mistaka í umönnun eða læknisaðgerðum. Mér segir svo hugur að þau mál sem ekki leiða til kæru séu fleiri vegna þess að fólk brestur kjark, það brestur þor að leita síns réttar ekki síst ef um dauðsfall er að ræða, þá kemur líka inn sú tilfinning að ekkert geti bætt skaðann sem orðinn er. Þess vegna, herra forseti, er svo mikilvægt að heilbr.- og trn. skoði þessa tillögu vel og álykti um að endurskoða skuli reglur um sjúkratryggingu svo að við í velferðarríkinu Íslandi sem höldum að heilbrigðiskerfið sé með því besta sem gerist meðal þjóða, tryggjum að þessi þáttur sé jafngóður og í nágrannalöndum okkar. Engin fjölskylda á að þurfa að búa við það að einstaklingur sem leggst inn á sjúkrastofnun og kemur annaðhvort ekki þaðan út aftur eða hefur orðið fyrir þeim skaða að hann eigi að geta leitað réttar síns, að ekki skuli vera lagastoð fyrir því að hægt sé að leita réttar vegna þess sem þarna hefur gerst.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir þetta innlegg í umræðuna um endurskoðun reglna um sjúklingatryggingu, þessa þáltill. sem hér liggur fyrir og er til umræðu. Það er hverju orði sannara eins og fram kom í máli hennar, hve mikilvægt það er að tekið verði á þessum málum, hve mikilvægt er að stjfrv. frá 113. löggjafarþingi verði tekið upp, unnið og gert að lögum því eins og við vitum að þótt til séu ákveðnar reglur, eins og t.d. í almannatryggingunum með sjúklingatrygginguna, þá ná þær mjög skammt. Bótarétturinn er rýr. Hann er lítill, t.d. hvorki greiddar miska- né skaðabætur, og málatilbúnaður getur verið mjög þungur og erfiður fyrir þá sem leita réttar síns og því miður veigra sér allt of margir við því að fara út í slíkt, treysta sér ekki til þess, bæði vegna tilkostnaðar og vegna þess að þetta er mikið álag. Það er því orðið mjög brýnt að við verðum eins og þær þjóðir sem við berum okkur saman við og gerum þessa leið auðveldari fyrir þá sem telja sig hafa orðið fyrir læknamistökum, og einnig fyrir aðstandendur þeirra.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um nýtt starfsheiti fyrir ráðherra. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og hv. þm. Svavar Gestsson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að láta undirbúa breytingar á stjórnarskrá og lögum til að taka megi upp nýtt starfsheiti ráðherra sem bæði kynin geta borið. Nauðsynleg lagafrumvörp verði lögð fram hið fyrsta.`` Í greinargerð með tillögunni segir m.a.: Sú þróun hefur átt sér stað í hefðbundnum kvennastéttum þegar karlar hafa haslað sér þar völl að starfsheitum hefur verið breytt til þess að bæði kynin gætu borið þau. Þannig urðu hjúkrunarkonur að hjúkrunarfræðingum, fóstrur urðu leikskólakennarar og Fóstruskóla Íslands var breytt í Fósturskóla Íslands, m.a. af tillitssemi við karla því að ekki þótti boðlegt fyrir karlmenn að vera kvenkenndir. Um eðlilega og sjálfsagða leiðréttingu var að ræða. Ef orðin ráðherra og sendiherra væru t.d. ,,ráðfrú`` og ,,sendifrú`` hefði eflaust einnig þótt sjálfsagt að breyta starfsheitinu um leið og fyrsti karlmaðurinn tók að sér slíkt embætti. Það er því í fyllsta samræmi við þessa þróun að breyta einnig starfsheitum í hefðbundnum karlastéttum, þannig að konur geti borið þau. Ráðherraembætti eiga ekki að vera eyrnamerkt körlum. Orðið ráðherra ber þess merki að æðsta stjórn landsins er í höndum karla, enda var það svo að frá stofnun lýðveldisins og fram til ársins 1970 gegndi engin kona embættinu. Á lýðveldistímanum hafa 98 karlar gegnt ráðherraembætti en aðeins fimm konur, og nýlega tók 99. karlinn við ráðherraembætti. Það særir ekki málkennd manna þótt konur séu forsetar, kennarar eða forstjórar en öðru máli gegnir um orðið ,,herra``. Það stríðir ekki einungis gegn málvitund okkar að kona sé herra, heldur er það merkingarlega útilokað að kona sé herra á sama hátt og karl getur ekki verið frú. Orðið herra merkir tvennt samkvæmt orðabók Menningarsjóðs, annars vegar titil karlmanns og hins vegar húsbónda eða yfirmann og ljóst er að síðarnefnda merkingin er frá þeim tíma þegar aðeins karlar gegndu slíkum stöðum. Það er því mikið réttlætismál að þessum starfsheitum verði breytt. Sömu rök eiga við um stöðuheitin sendiherra og skipherra sem væntanlega eru einnig formlega opin fyrir konur. Á það hefur verið bent að orðið herra beygist ekki neitt. Það er eins og það sé frosið orð álíka og orðið ,,séra``. Orðið herra er eina karlkynsorðið sem endar á -rra. Önnur orð eins og t.d. kerra eru kvenkyns og beygjast þá yfirleitt kerra, um kerru. Sama á við um önnur karlkynsorð sem enda á -a eins og Órækja og Sturla. Í nágrannalöndum okkar eru mun kynhlutlausari orð notuð yfir þá sem sæti eiga í ríkisstjórn, samanber ,,secretary`` í Bandaríkjunum og Englandi og ,,minister`` á Norðurlöndum, Þýskalandi og Frakklandi. Þrátt fyrir það hafa ráðakonur gert athugasemdir við slíka titla og er þess skemmst að minnast að franskir kvenráðherrar notuðu starfstitla sína í kvenkyni. Þær kalla sig ,,madame la ministre`` í stað hins hefðbundna ,,le ministre``. Því var mótmælt af frönsku akademíunni og bent á að slíkt væri málfræðivilla. Eðlileg lausn hefði getað verið sú að skipta um heiti á embættinu eða að öðrum kosti að heimila þá notkun sem konunum fannst sér samboðin. Því er ekki haldið fram hvorki þar né í þessu þingmáli að um mannréttindabrot sé að ræða, en það er tvímælalaust óvirðing að karlkenna konu á sama hátt og það er óvirðing að kvenkenna karl. Þá hefur verið bent á að orðin ,,minister`` og ,,secret\-ary`` hafi ekki eins valdbjóðandi og kynbundið yfirbragð og ráðherra. Erlendu orðin hafa lýðræðislegra yfirbragð og gefa skýrar til kynna að viðkomandi séu þjónar fólksins fremur en herrar. Í stjórnarskránni er talað um ráðherra í 13.--19. gr. og í 54.--56. gr. Þar sem um brýnt mál er að ræða þarf að athuga hvort hægt sé að breyta starfsheitinu strax á þessu þingi með nauðsynlegum lagabreytingum þó að breytingarnar á stjórnarskránni taki gildi síðar. Í tillögu þessari er ekki stungið upp á nýju orði í stað ráðherra. Aðalatriðið er að nota orð sem hentar báðum kynjum. Á Íslandi finnast ótal dæmi um snilldarlega nýsmíði orða. Leita mætti eftir tillögum t.d. hjá íslenskri málnefnd og heimspekideild Háskóla Íslands. Vel kæmi einnig til greina að fram færi vel auglýst samkeppni um verðugt orð yfir þessi mikilvægu embætti þjóðarinnar sem konur hljóta að gegna í æ ríkari mæli á komandi árum. Herra forseti. Þessi tillaga kom fyrst fram á síðasta þingi en komst þá ekki á dagskrá. Nokkur viðbrögð hafa þegar orðið við tillögunni, bæði jákvæð og neikvæð. Dæmi um neikvæð viðbrögð eru hneykslan á því hvort þetta sé nú brýnasta málið á Alþingi og hins vegar hefur verið bent á að ráðherra sé virðulegt starfsheiti og ekki eigi að kasta því loksins þegar konur eigi aukna möguleika á að geta notað það. Vissulega er þetta ekki það mál sem brennur brýnast á almenningi í landinu. En slíkt heiti hefur oft meiri áhrif en ætla mætti, meðvitað og ómeðvitað. Franskir ráðherrar sjá ástæðu til að kvarta yfir kyni starfsheitisins samanber t.d. starfsheiti eins og forseti, prestur eða borgarstjóri. Þá finnst mér það mun minna mál samanber karlkynsorð sem eru merkingarlega hlutlaus eins og t.d. orðið fræðingur. Hér er hins vegar um merkingarleysu að ræða, þ.e. að einhver sé bæði frú og herra eins og hæstv. heilbrrh. er nú titluð og mér finnst konum alls ekki samboðið að kalla þær herra. Að auki er orðið óþarflega valdbjóðandi og gefur alls ekki til kynna að viðkomandi þiggi vald sitt frá almenningi. Af þeirri ástæðu einnig tel ég rétt að breyta heitinu. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan er ekki lagt til ákveðið starfsheiti í staðinn fyrir ráðherra. Það er gert af ásettu ráði vegna þess að ég tel að það sé mjög hollt að þjóðin velti þessu fyrir sér, að kennarar láti grunnskólabörn, framhaldsskólanema og háskólanema velta því fyrir sér hvort réttmætt sé að nota þetta orð um konur og karla. Ein besta tillagan sem ég hef heyrt, því að margir hafa verið að velta þessu fyrir sér, er hugtakið aðalritari, samanber aðalritari Sameinuðu þjóðanna og það orð hefur þann kost að geta átt við bæði kyn. Ráðynja var nefnt sem kvenheiti á móti ráðherra, að ég held í Þjóðarsálinni, en ég tel það mun óæskilegra, þ.e. að hafa sitt hvort starfsheitið fyrir konur og karla sem gegna þessu embætti. Æskilegt væri að mínu mati að efna til samkeppni um orð þótt ljóst sé að slík samkeppni og fjölmiðlaumræða kalli oft fram óviðeigandi eða skopleg heiti samanber t.d. orðið senditík fyrir sendiherra sem að sjálfsögðu er með öllu óviðunandi. Ég tel æskilegt að leita verði ráða til Íslenskrar málnefndar samanber lögin um Íslenska málefnd frá 1990 eins og áður segir. Herra forseti. Hér er um mjög mikilvægt táknrænt mál að ræða sem snertir grunn kvennabaráttunnar því rætur karlaveldisins liggja djúpt og stundum er nauðsynlegt að snerta heilög vé til að vekja almenning til umhugsunar. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir því að málinu verði vísað til hv. allshn. og til umsagnar viðeigandi aðila.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði, nr. 23/1989. Þetta er 25. mál. á þskj. 25 en flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Á síðasta þingi undir vor fluttum við þáltill. sama efnis. Sú tillaga kom seint fram, varð ekki útrædd og því er tillagan endurflutt nú. Herra forseti. Samkvæmt lögum um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði skal ríkissjóður veita námsstyrki til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum. Þessi námsstyrkur er í daglegu tali kallaður dreifbýlisstyrkur og getur tekið til ferða, fæðis og húsnæðis auk þess sem efnalitlir nemendur geta átt rétt til sérstakra styrkja samkvæmt lögunum. Ekki er um háar upphæðir að ræða en þó munar fjölskyldur sem þurfa að kaupa fæði og húsnæði fyrir unglinginn sinn um þessa peninga, enda er afar kostnaðarsamt ef ungmenni þurfa að sækja nám sitt um langan veg og leigja húsnæði og kaupa fæði auk ferðakostnaðar. Það er ástæða til að nefna það, herra forseti, að í ár eru 110 millj. á fjárlögum vegna liðarins Jöfnun á námskostnaði, en það hefur komið fram í þeim könnunum sem gerðar hafa verið vegna hinna miklu búferlaflutninga af landsbyggðinni og til höfuðborgarsvæðisins að aðstaða til menntunar og í rauninni sá mismunur sem fólki er boðið upp á varðandi menntunarkosti og aðstöðu til þess að geta stundað nám, vega þar mjög þungt og þess vegna er ástæða til að gaumgæfa þau mál sem hægt er að hnika til og breyta svo að þeim aðstöðumun verði eytt. Þessi réttur til dreifbýlisstyrks er þannig að hans eiga þeir framhaldsskólanemar að njóta sem stunda reglubundið framhaldsskólanám og verða að vista sig utan lögheimilis fjarri fjölskyldu sinni vegna námsins. Þó eiga framhaldsskólanemar ekki rétt á styrk ef þeir geta stundað sambærilegt nám frá lögheimili sínu eða ef þeir eiga rétt til láns úr Lánasjóði ísl. námsmanna og það er einmitt vegna þessa ákvæðis sem við flutningsmenn þessa frumvarps leggjum til að lögunum verði breytt, þ.e. að ef framhaldsskólanemar eiga rétt til láns úr Lánasjóði ísl. námsmanna, þá eigi þeir ekki rétt til dreifbýlisstyrks. Herra forseti. Lánasjóður ísl. námsmanna veitir aðallega lán vegna náms á háskólastigi en lánasjóðurinn veitir einnig lán til svokallaðs sérnáms á framhaldsskólastigi. Lög um framhaldsskóla taka til alls skólastarfs á því skólastigi sem tekur við af skyldunámsstiginu og allt til háskólastigs. Þessir skólar eru fjölbrautaskólar, iðn- og verkmenntaskólar og menntaskólar, svo og skólar sem veita sérhæft nám á framhaldsskólastigi. Hvaða nám flokkast sem sérnám og verður við það lánshæft hjá Lánasjóði ísl. námsmanna ræðst af ákvörðunum stjórnar lánasjóðsins og er upptalning á slíku námi í fylgiskjali með auglýsingu um úthlutunarreglur lánasjóðsins. Ég vek athygli á því, herra forseti, að það er stjórn lánasjóðsins sem tekur ákvörðun um þessa hluti. Menntastefnan að þessu leytinu til liggur þar. En í auglýsingunni um úthlutunarreglur eru taldar upp ýmsar námsbrautir framhaldsskólanna eða nám sem fram fer í framhaldsskólum landsins, svo sem vélstjórnarnám, skipstjórnarnám, fiskiðn og fiskvinnsla, snyrtifræði, tækniteiknun, sjúkraliðanám, garðyrkja og fleira, allt nám sem þar er flokkað sem sérnám. Við umræðu um fyrirspurn um dreifbýlisstyrk á síðasta þingi kom fram að nemandi á tónlistarbraut í menntaskóla fékk ekki dreifbýlisstyrk eins og félagar úr sama landshluta því samkvæmt reglum er tónlistarnám á 7. og 8. stigi talið lánshæft samkvæmt reglum LÍN og átti þá viðkomandi nemandi sem greinilega var þangað kominn í sínu tónlistarnámi ekki lengur rétt á dreifbýlisstyrknum eins og félagarnir því hann átti samkvæmt lögum orðið rétt á láni frá LÍN. Réttur nemanda til námsstuðnings á framhaldsskólastiginu í formi styrks eða lána er því mjög ólíkur á framhaldsskólastiginu. Nemendur sem stunda nám í framhaldsskóla, það nám sem stjórn LÍN skilgreinir sem sérnám og þar með lánshæft nám, geta ekki vegna þess réttar fengið dreifbýlisstyrkinn. Skiptir þá engu samkvæmt gildandi lögum hvort þeir nýta sér réttinn til lántökunnar við lánasjóðinn eða ekki. Bara það að rétturinn er fyrir hendi samkvæmt lögum kemur í veg fyrir að þeir geti fengið dreifbýlisstyrk. Þeir nemendur sem stunda hefðbundið bóknám á framhaldsskólastigi eða nám sem skoða má sem beinan undirbúning undir háskólanám eiga hins vegar ekki rétt á námslánum á framhaldsskólastigi en geta eftir atvikum fengið dreifbýlisstyrk. Þetta er áhugavert ákvæði, herra forseti, vegna þess að við hljótum að velta því fyrir okkur hvort stjórn lánasjóðsins sé þess umkomin að ákveða hvaða nám er undirbúningur undir háskólanám og hvað ekki vegna þess að við höfum verið að beina okkar framhaldsskólamenntun inn í þann farveg að allir gætu, þó svo þeir stundi svokallað sérnám, lokið þar þeirri undirbúningsmenntun sem krafist er við inngöngu í háskóla og þannig má segja að allt nám á framhaldsskólastigi geti verið undirbúningur fyrir háskólanám. En vegna þessa ákvæðis í lögum getur það gerst í dag að nemendur frá sama stað, hvor á sinni braut, þó í sama skóla, eigi gjörólíkan rétt þó að aðstæður þeirra séu að öðru leyti hinar sömu. Herra forseti. Sá málsliður sem nú er í lögunum og á að hverfa verði þetta frv. að lögum hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Eigi skulu þeir njóta styrks er eiga rétt til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna eða njóta hliðstæðrar fyrirgreiðslu.`` Í stað þessa, herra forseti, er lagt til í frv. okkar að þessi málsliður orðist svo: ,,Réttur til styrks fellur niður ef nemandi nýtir rétt sinn til töku námsláns.`` Samanber 1. gr. þessa frv. sem ég mæli hér fyrir. Það yrði því réttur allra framhaldsskólanema að njóta dreifbýlisstyrks ef aðstæður eru þannig hvað sem liði skilgreiningu stjórnar LÍN á því hvað flokkast sem sérnám og hvað flokkast sem undirbúningsnám fyrir háskólanám. Það er reyndar full ástæða til þess, herra forseti, að endurskoða í heild þau ákvæði sem gilda um námsstuðning, bæði um námslán og styrki til að gætt sé samræmis og að réttlæti og tilgangur þessara jöfnunaraðgerða hins opinbera sé öllum ljós og skiljanlegur. Það er ekki mál þessa fundar en ég ítreka að það er orðið mjög brýnt að þetta sé skoðað samhliða vegna þeirra breytinga sem hafa orðið og eru að verða á menntakerfi okkar. Með þessu litla frv. er ekki verið að leggja til stórar breytingar í þessum málum en þó breytingar sem hníga í réttlætisátt. Hér er einfaldlega lagt til að það ákvæði laga um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði sem kveður á um að framhaldsskólanemendur eigi einungis kost á námsláni en ekki dreifbýlisstyrk ef þeir stunda sérnám á framhaldsskólastigi samkvæmt skilgreiningu stjórnar lánasjóðsins falli út. Þess í stað verði það val nemenda hvort þeir taka námslán eða þiggja dreifbýlisstyrk eins og jafnaldrarnir, enda séu aðstæður þeirra sambærilegar hvað það varðar að um sé að ræða ungmenni, fólk sem enn á lögheimili hjá foreldrum og þarf að stunda nám fjarri fjölskyldu. Það er hins vegar svo, herra forseti, að vegna eðlis sérnáms, m.a. er fólk gjarnan eldra þegar það hefur slíkt nám, þá er eðlilegt að nemendur í slíku námi eigi rétt á námsláni þannig að það er fjarri því að verið sé að leggja til að sá réttur verði af tekinn með þessu frv. Það má líka undirstrika að með því að nemendur í slíku sérnámi, sem oft er einnig starfsnám, eigi bæði þennan rétt til dreifbýlisstyrks og láns úr lánasjóðnum ef þeir svo kjósa, þá sé beinlínis verið að ýta undir að nemendur fari í slíkt nám en það hefur nokkuð þótt skorta á að slíkt nám þætti nógu eftirsóknarvert og hefur margoft komið fram í umræðum bæði á hinu háa Alþingi og annars staðar þar sem menntamál og stefnan í þeim hefur verið rædd. Hins vegar er alveg ljóst að hluti nemenda vill gjarnan eiga kost á dreifbýlisstyrk á framhaldsskólaárunum og geta síðan átt óskertan rétt til námsláns því eins og kunnugt er er sá réttur takmarkaður við tiltekinn árafjölda, þ.e. sá réttur sem menn eiga til námsláns, það eru fimm ár. Iðnnemar hafa t.d. ítrekað bent á það óhagræði sem hlýst af því að vera e.t.v. búinn að nýta stóran hluta þess tíma þegar háskólanám er hafið. Þá er fólk líka gjarnan komið á þann aldur að það er farið að reyna að standa á eigin fótum og jafnvel að stofna eigið heimili. Það fer því betur á því, herra forseti, að snúa þessum réttindum við eins og hér er lagt til, þ.e. að allir sérnámsnemar á framhaldsskólastigi, sem uppfylla að öðru leyti þessi skilyrði, eigi rétt til dreifbýlisstyrks nema þeir sem kjósa að taka námslán. Þeir eigi þann rétt áfram. Þannig verður það val framhaldsskólanema í svokölluðu sérnámi hvort þeir nota rétt sinn til láns úr lánasjóðnum þá þegar eða þiggja dreifbýlisstyrk, geti þeir átt rétt til hans aðstæðna sinna vegna, en þeir nemar eigi þá óskertan rétt til námslána ef þeir hyggja á háskólanám síðar. Hér er um ákveðna réttarbót að ræða fyrir þá framhaldsskólanemendur sem eru enn á framfæri foreldra sinna en stunda nám fjarri heimili og vilja geyma þann rétt sem þeir eiga eða geta átt hjá Lánasjóði ísl. námsmanna þar til þeir eru lengra komnir í námi. Hvað varðar kostnað af breytingu sem þessari er ekki auðvelt að segja til um en ég geri ráð fyrir að sú nefnd, þ.e. hv. menntmn., sem ég geri ráð fyrir að fái þetta mál til umfjöllunar, geti látið kanna hve margir framhaldsskólanemar, sem uppfylla skilyrði fyrir dreifbýlisstyrk, séu í svokölluðu sérnámi samkvæmt skilgreiningu LÍN. Með því móti ætti að vera hægur vandi að sjá fyrir hversu mikill kostnaðarauki yrði af þessari breytingu. Miðað við að í ár eru einungis 110 milljónir á fjárlögum vegna þessa verkefnis, þ.e. jöfnunar námskostnaðar, get ég ekki ímyndað mér að um mjög háar upphæðir sé að ræða, a.m.k. ekki þær upphæðir sem neinu muni ryðja í fjárlagafrv. en geta vissulega skipt verulegu máli fyrir þá sem fá notið þeirrar réttarbótar sem hér er lögð til. Það er svo annað mál og sérstakt, herra forseti, hversu rausnarlegt þetta framlag, 110 milljónir, til jöfnunar á námskostnaði er, en það er mál sem við ræðum þegar fjárlög verða til frekari umfjöllunar og afgreiðslu. Að lokinni umræðunni legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og meðferðar í hæstv. menntmn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um vegtolla, 45. mál. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir, Árni M. Mathiesen og Kristín Halldórsdóttir. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd er kanni hvort unnt sé að beita vegtollum til þess að draga úr þörf á gerð samgöngumannvirkja, stuðla að minni mengun og afla fjár til vegagerðar.`` Eins og sjá má af lestri tillögugreinarinnar er ekki um að ræða hefðbundna tillögu um að beita vegtollum. Hér er alls ekki um það að ræða að verið sé að leggja til viðbótarálögur á umferðina eða tillögur í þeim anda að fjármagna með nýjum hætti til viðbótar við vegáætlun vegagerð í landinu. Hér er með öðrum orðum fyrst og fremst verið að fitja upp á nýmæli og leggja til við Alþingi að kannað sé hvort hægt sé að beita vegtollum í því skyni sem rætt er um í tillögugreininni sjálfri. Vegtollum hefur verið afar lítið beitt hér á landi eins og menn vita. Fyrsta reynslan sem við erum að fá af alvöru í þeim efnum er nú við gerð Hvalfjarðarganganna þar sem vegtollunum hefur verið beitt beinlínis til þess að standa undir þeirri fjárfestingu og gera það að verkum að hægt er að auka vegagerð í landinu án þess að það fjármagn sé sótt í ríkissjóð eða Vegasjóð. Út af fyrir sig er þetta mjög merkilegt og mjög mikilvægt og það er alveg ljóst að ef við værum ekki að beita vegtollum til að mynda í Hvalfjarðargöngum hefði sú framkvæmd aldrei komið til. Erlendis hefur þessari aðferð hins vegar verið mun meira beitt. Það er mjög algengt víða í Evrópu, t.d. á Ítalíu og í Frakklandi, að beita vegtollum til að standa undir fjárfestingu af þessu tagi og tryggja að hægt sé að ráðast í fjárfestingar sem hefði ella hefði ekki verið hægt að gera. Nú stöndum við frammi fyrir miklum breytingum. Það er að verða vaxandi vakning meðal fólks um mikilvægi umhverfisins. Eðlilega er líka vaxandi þrýstingur í þjóðfélaginu á að farið sé eins vel með fjármagn almennings og hægt er og menn séu þess vegna ekki að ráðast í ónauðsynlegar framkvæmdir. Síðan gerir nýjasta tækni, rafeindatækni, okkur kleift að afla fjár til vegagerðar með nýjum hætti. Í dag má segja sem svo að gróft tekið er fjármagnsins aflað í fyrsta lagi með því að leggja skatt á bensínið þannig að hluti af bensínverðinu rennur til þess að standa undir fjárfestingum í vegagerð, og í öðru lagi er það þungaskatturinn, sem eigendur dísilbifreiðanna greiða, sem stendur undir fjármögnun vegakerfisins í landinu. Þess vegna hafa komið upp hugmyndir á síðustu árum hvort ekki sé hægt að nota vegtollana í fyrsta lagi sem eins konar hagstjórnartæki til þess að draga úr þörfinni á því að reisa umferðarmannvirki. Tökum dæmi frá þéttbýlisstöðum þar sem umferð er býsna mikil á skömmum tíma eða litlum tíma sólarhringsins, fyrst á morgnana og seinni hluta dags, þegar fólk er að fara til og frá vinnu. Það gerir það oft að verkum að umferðarmannvirkin, fjárfestingarnar sem menn hafa ráðist í, rísa ekki undir allri þessari umferð. Þá vaknar hin eðlilega krafa fólks um að úr þessu sé bætt og ráðist sé í viðurhlutamikla vegagerð. Á síðustu árum hafa komið upp þau sjónarmið í fyrsta lagi hvort ekki sé hægt að nýta þessa fjárfestingu betur, hvort ekki sé til önnur leið og skynsamlegri að því að nýta þessa fjárfestingu en að gera það með þeim hætti að ráðast í viðbótarfjárfestingu sem skilar í sjálfu sér ekki neinum nýjum tekjum fyrir þjóðfélagið heldur leysir eingöngu mjög tímabundinn vanda í vegagerð við slíkar aðstæður. Víða úti í heimi hefur þessi umræða orðið enn þá meiri fyrir þeirra hluta sakir að vegagerð þýðir auðvitað að verið er að leggja græn svæði undir vegi og slík mannvirki, það þarf jafnvel að ryðja burt húsum, eins og menn þekkja dæmi um á höfuðborgarsvæðinu, og fleira í þessum dúr. Umhverfisþáttur málsins hefur af þeim ástæðum orðið mjög ráðandi í umræðunni. Síðast en ekki síst er auðvitað rétt að vekja athygli á því að umferðarhnútar og tafir í umferð eru ákaflega kostnaðarsamir fyrir þjóðfélagið. Tíminn er dýr og er auðvitað virtur til verðs en það er ekki allt. Það er líka hitt, sem kemur reyndar fram í grg. frv., að kostnaðurinn við umferðartafirnar getur stafað af mengun af útblæstri bifreiða sem er meiri en þörf er á vegna þess að bílar eru lengi á ferðinni og bíða í biðröðum. Í öðru lagi veldur hann oft hávaðamengun sem gerir það að verkum að menn þurfa að byggja veigameiri og dýrari og betur einangruð hús. Og svo auðvitað það sem ég nefndi áðan að tíminn fer í einskisnýta bið sem stafar af hægfara umferð. Þetta eru því þættir sem menn þurfa mjög að hyggja að. Þann 6. desember á síðasta ári var fjallað mjög ítarlega um þetta mál í hinu virta breska tímariti The Economist. Þar var velt upp mörgum hliðum þessa máls. Vissulega er þetta mál er nokkuð flókið og getur verið viðkvæmt bæði pólitískt og af ýmsum öðrum ástæðum. Þess vegna er niðurstaða okkar sem erum að leggja fram þessa tillögu, sem eru þingmenn úr allmörgum flokkum, að nefnd kanni möguleikana á að beita vegtollum því að auðvitað er það þannig að hyggja þarf að mörgum úrlausnaratriðum og umdeilanlegum þáttum sem menn þurfa að átta sig á áður en farið er í svo viðurhlutamikla aðgerð og þá að fara að beita vegtollum almennar og víðtækar en nú er gert ráð fyrir. Í þessu blaði, The Economist, er vakin athygli á vegi í Frakklandi sem reistur var af einkaaðilum norðan við París í átt til borgarinnar Lille. Þar stóð eigandi vegarins frammi fyrir því að sunnudagsumferðin um veginn var orðin meiri en vegurinn bar. Hin hefðbundna leið hefði auðvitað verið sú að tvöfalda, þrefalda eða fjórfalda veginn en niðurstaðan varð hins vegar sú hjá þessum ágæta eiganda að farið var að beita mismunandi vegtollum, vegtollarnir voru hækkaðir þegar umferðin var mest, sem leiddi til þess að umferðin dreifðist. Rafeindatækni nútímans gerir það að verkum að miklu auðveldara er að koma þessari tækni við núna en var áður. Í stað þess að vera með mikil mannvirki í sambandi við að rukka inn fyrir vegtolla, eins og við þekkjum víða, er smám saman að koma upp sú tækni sem þegar er reyndar farið að beita, t.d. í Hvalfjarðargöngunum, að þetta fer fram rafrænt. Auðvitað væri mjög einfalt að gera þetta þegar fram í sækti, það væri þá hluti af skráningu bílsins og það væri hluti af því að fá skoðun á bílnum að vera með slíkan búnað í bílnum þannig að það væri tiltölulega mjög einfalt að fylgja þessu eftir og tryggja eftirlit. Við sjáum að gífurlega mikið er í húfi í þessum efnum. Nokkru eftir að þessi þáltill. var lögð fram á síðasta þingi en hún er endurflutt nú, birtist grein í hinu kunna bandaríska tímariti Business Week 18. maí sl. eftir heimsþekktan hagfræðing og nóbelsverðlaunahafa, Gary S. Becker. Nú er ég ekki að segja að þessi nóbelsverðlaunahafi hafi fengið þá hugmynd af lestri þáltill. sem var lögð fram í fyrra. Þó er vitað að hann hefur áhuga á íslenskum málum og gæti vel verið að hann þekkti betur til íslenskrar tungu en marga grunaði. Nokkru eftir að þáltill. var lögð fram í fyrra, sem fékk þónokkra athygli á opinberum vettvangi, birti þessi heimsþekkti bandaríski nóbelsverðlaunahafi í hagfræði grein sem var nánast eins og kórréttur rökstuðningur við þáltill. og fór í raun yfir helstu rök sem við flutningsmenn höfðum sett fram í greinargerð tillögunnar. Kemur m.a. fram í grein nóbelsverðlaunahafans að á grundvelli viðurhlutamikillar rannsóknar sé hægt að fullyrða að kostnaður vegna umferðartafa í Evrópu sé um 7 þús. milljarðar kr. á ári hverju og það er ekki bara tíminn sem þar er um að ræða heldur líka mengunarkostnaður og annað þess háttar sem ég nefndi áðan í ræðu minni. Sjö þús. milljarðar kr. er auðvitað ónauðsynlegur kostnaður sem gerir ekkert annað en að draga úr lífskjörum í viðkomandi löndum og sýnir okkur hversu mikilvægt það er fyrir framtíðina að við reynum að stýra umferðinni eins og öðrum þáttum sem allra hagkvæmast og beitum þá til þess hagstjórnartækjum nútímahagfræði og hagstjórnartækjum markaðarins eftir því sem það á við. Ábending þessa ágæta nóbelsverðlaunahafa er einmitt sú að vegtollar geti verið misháir til að vinna á móti hættunni á tímabundinni umferðarþröng og þannig sé hægt að dreifa umferðinni og koma í veg fyrir umferðarhnúta. Becker þessi vitnar enn til þýskrar skýrslu eða könnunar sem sýnir að hægt sé að dreifa umferðinni mikið með því að beita mismunandi vegtollum. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir helstu röksemdirnar sem mér sýnist að liggi til grundvallar því að þessi mál séu skoðuð dálítið betur. Þetta er mál sem ég geri mér mætavel grein fyrir að verður ekki hrint í framkvæmd í dag eða á morgun og jafnvel ekki hinn, heldur sé þetta mál sem þurfi að fara dálítið vel yfir, skoða ýmsa þætti þess, samspilið við aðra innheimtu af umferðinni og áhrifin á einstök landsvæði o.s.frv. Þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé fyrir okkur að hyggja að þessum málum í tíma vegna þess að það gefur alveg auga leið í ljósi þeirrar umhverfisumræðu sem hefur farið fram hér á landi og annars staðar að þetta er eitt þeirra mála sem menn munu hyggja miklu meira að á komandi árum. Ég spái því t.d. að á næsta kjörtímabili muni það verða eitt af stóru viðfangsefnunum í íslenskum stjórnmálum einmitt að velta fyrir sér gjaldtöku af þessu taginu í margs konar myndum sem menn þurfi að skoða miklu betur en áður hefur verið gert. Mér er kunnugt um að hjá þjóðum sem hafa staðið framarlega í að fitja upp á nýjum hugmyndum eins og Ástralía, Nýja-Sjáland og raunar Evrópuríki líka, t.d. Holland, þar eru menn að fara mjög rækilega ofan í þetta sérstaklega vegna þess að mönnum sýnist að hægt sé að ná árangri bæði til að bæta nýtingu á fjárfestingu og að ná mikilvægum árangri í að minnka útblástur. Allt eru þetta hlutir sem er mjög knýjandi að við tökumst á við með einhverjum hætti og þetta er tilraun til að leggja fram innlegg í það púkk. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til viðeigandi nefndar og síðari umr.

Herra forseti. Ég verð að segja að þetta er athyglisverð tillaga sem kemur frá formanni hv. samgn. En mig langar til að spyrja 1. flm. Einar K. Guðfinnsson hvort honum hafi ekki dottið í hug að skoða fleiri leiðir en tolla til að ná þeim markmiðum sem hann setur fram í ályktuninni. Til að draga úr þörf á gerð samgöngumannvirkja, stuðla að minni mengun og afla fjár til vegagerðar hafa verið notaðar aðrar aðferðir eins og t.d. ákveðnar reglur í sambandi við akstur. Í Bandaríkjunum hafa menn sett reglur um að á vissum leiðum og vissum tíma megi bílar ekki fara fram úr nema þeir sem sitja í þrír eða fjórir eða fleiri o.s.frv. til að minnka mengun og draga úr umferðarþunga. Ég hefði gjarnan viljað heyra það frá hv. þm. hvort ekki hefði komið til umræðu eða hvort hann hafi ekki hugsað út í það að sú nefnd sem hann leggur til að ríkisstjórnin setji á laggirnar til að skoða þetta skoði fleiri aðferðir en bara vegtollana til að ná þeim markmiðum.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. 18. þm. Reykv. segir að víða úti í heimi eru menn að skoða mjög margar leiðir að þessu sama marki sem segir okkur að þetta er mjög víða ákveðið vandamál sem þýðir ekkert að horfa fram hjá og þetta er auðvitað vandamál sem er að birtast okkur þó að það sé að sumu leyti í smærri mæli. Ég komst að þeirri niðurstöðu þegar ég fór að skoða málið að sú leið að beita mismunandi vegtollum til að stýra umferðinni og dreifa þannig nýtingunni á fjárfestingunni væri tiltölulega einföld. Þetta er leið hagfræðinnar, leið sem gerir það að verkum að hún krefst ekki mjög mikils eftirlits eins og hv. þm. nefndi t.d. um reglur um akstur bíla og þess háttar. Þetta er auðvitað vandasamt en niðurstaða mín varð sú að skynsamlegast væri í þessu samhengi að skoða fyrst og fremst hvaða einfaldar leiðir væru til til að hafa þessi áhrif. En ég get út af fyrir sig tekið undir það að mér finnst alveg sjálfsagt að annað sé undir líka þegar menn fara að vinna að málinu. Eitt vil ég kannski segja sem ég hefði getað nefnt í frumræðu minni áðan. Það er að það vekur athygli þegar maður fer að skoða gögn, erlend gögn varðandi mál af þessu tagi, hversu lítil áhrif það hefur eða hversu erfitt það er í raun og veru að stýra mönnum til aukinnar notkunar á almenningssamgöngum. Til dæmis er ljóst að lækkandi gjöld til almenningssamgangna virðast ekki hafa þau áhrif að fólk fari að nota strætisvagna í stað einkabílsins. Einkabílisminn virðist vera ríkjandi og fyrir því eru margar ástæður.

Herra forseti. Ég er ánægð með að hv. þm. telur ástæðu til að skoða fleiri leiðir en tollana. Maður hefur tekið eftir því að víða erlendis þar sem vegtollar hafa verið notaðir í þessa veru --- hv. þm. talaði um Ástralíu og Nýja-Sjáland --- hefur öðrum aðferðum einnig verið beitt auk tollanna til að létta á umferð og ná þessum markmiðum. En ég ítreka að mér hefði fundist full ástæða til, þó að þessi grein hagfræðinnar sé góð og gild, að fleiri aðferðir yrðu skoðaðar ef farið verður í þessa vinnu, sem lagt er til að farið verði í. Ég tek vissulega undir að full ástæða er til að skoða ýmsar leiðir, bæði með tollana, hvernig á að beita þeim og einnig aðferðir til að draga úr bæði mengun, umferðarálagi og þörf á gerð samgöngumannvirkja.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Guðfinnsson leggur fram frv. um vegtolla. Ég vil taka undir með hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur þegar hún nefnir þá nauðsyn að fara í meiri breidd í þessari umræðu. Ég viðurkenni fúslega að vegtollaleiðin er mjög spennandi og henni hefur verið beitt víða, en ég held að við Íslendingar séum mjög skammt á veg komnir í öðrum lausnum sem þó aðrar þjóðir hafa beitt sér mjög í. Það er t.d. mjög furðulegt að mínu mati að við skulum ekki hafa reynt fyrir okkur meira varðandi rafmagnsbíla bara sem dæmi. Við ættum að beita efnahagslegum forsendum eða efnahagslegum ágóða notenda til að hvetja menn til að fara í rafmagnsbíla. Ég tel að tæknin sé orðin þannig núna að mjög margir mundu kannski velja þá leið ef það væri gert fýsilegra að hafa t.d. annan bíl heimilisins sem rafmagnsbíl. Ég tel að miðað við aðrar þjóðir séum við mjög skammt á veg komin í sambandi við almenningssamgöngur og það á bæði við strætisvagna í bæjum og sérleyfisbíla og almenningssamgöngur í það heila tekið í landinu. Þar er hægt að beita opinberum aðgerðum af ýmsu tagi til þess að fá fólk til að fara frekar saman til vinnu og nota almenningsflutningskerfi af ýmsu tagi. Ég býst við að við værum meira í rútubílum og þess háttar en lestum þó að margir hafi talað um að vera með lestir hér. Við höfum ekki verið mjög dugleg í að skipuleggja okkar umferðarmál. Ég tel að við höfum anað út í fjárfestingar og einkabílisma án þess að umræðan hafi verið mikið í þá veru að við ættum að gæta að okkur og gæta sparnaðar. Ég er ánægður með að hv. þm. Einar Guðfinnsson hugsi til náttúrunnar og öll þau atriði sem ég var að nefna í sambandi við rafmagnsbíla, strætó og skipulag ásamt með vegtollum og e.t.v. fleiri hugmyndum eru mjög spennandi mál. Ég vonast til þess að sérstaklega þessi mál varðandi rafmagnsbíla og strætókerfi eða almenningsflutningakerfi verði tekið sterklega inn í myndina og tek undir með hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að óska eftir því að í meðhöndlun nefndar verði málið breikkað og ekki bara skoðuð leið vegtollanna heldur meira fyrirbyggjandi leiðir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þær ágætu viðtökur sem þetta mál hefur fengið. Ég hef orðið þess var eftir að málið var upphaflega flutt á síðasta þingi að það hefur fengið talsverða athygli. Þetta er auðvitað tilraun til nýstárlegrar hugsunar. Ég á ekkert von á því að þetta mál verði óumdeilt nema síður sé. Það munu verða margir til að sperra eyrun þegar menn fara að tala í þessum anda. Ég hef sérstaklega orðið var við að sumir hafa af því áhyggjur að þetta geti orðið til þess að auka álögur á umferðina. Þess vegna vil ég leggja mikla áherslu á að hér er alls ekki um slíka hugmynd að ræða heldur þvert á móti. Hér er um annan valkost að ræða við þá innheimtu af gjöldum af umferðinni sem við höfum í dag. Vegtollum í dag hefur verið beitt til að auka framkvæmdir til vegamála. Hér er verið að reyna að hugsa þetta mál út frá öðrum sjónarhóli, að þetta geti verið gjaldtaka sem komi í staðinn fyrir núverandi gjaldtöku, þetta geti verið gjaldtaka sem dragi úr þörfinni fyrir því að gera umferðarmannvirki og þetta sé gjaldtaka sem gæti dregið úr mengunarhættu sem er mjög alvarlegt mál í þjóðfélaginu hvernig sem á málin er litið og við skulum ekki gleyma því eins og oft hefur komið fram að hinn hættulegi útblástur sem menn vilja takmarka stafar að einum þriðja af innanlandssamgöngum. Hér er því um mál að ræða sem við verðum að nálgast af mikilli alvöru. Hv. 4. þm. Norðurl. e. kom inn á þessi mál í mjög eðlilegu samhengi við umhverfismál í landinu og ég vil þess vegna taka það sérstaklega fram að það er einmitt ætlunin með þáltill. að reyna að nálgast það viðfangsefni með þeim sérstaka hætti. Það er í raun ekki mikil þörf á að bæta við þessa umræðu að öðru leyti en því að ég held að þetta sé eitt af þeim málum sem menn þurfi nokkurn tíma til að skoða og þess vegna sé eðlilegt að fara að hyggja að því núna vegna þess að þetta er viðfangsefni framtíðarinnar sem menn verða að komast að einhverri niðurstöðu um.

Herra forseti. Á þskj. 43 flyt ég frv. til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, nr. 88/1995. Breytingin sem ég legg til að gerð verði á þessum lögum er að 4. gr. laganna verði felld brott og sú breyting öðlist þegar gildi. Ég flutti þetta mál á síðasta þingi en það varð ekki útrætt þá og er því endurflutt. Í greinargerð með frv. sagði, með leyfi forseta: ,,Með frumvarpi þessu er lagt til að brott falli 4. gr. laga um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað. Greinin kveður annars vegar á um rétt alþingismanns til leyfis frá opinberu starfi, sem hann gegnir, í allt að fimm ár frá þeim tíma er hann hlýtur kosningu og enn fremur um forgangsrétt að öðru jöfnu að sambærilegri stöðu hjá hinu opinbera þaðan í frá í önnur fimm ár. Hins vegar er ákvæði þess efnis að alþingismaður sem starfar hjá ríki eða ríkisstofnun með þingmennsku skuli njóta launa fyrir það starf samkvæmt mati viðkomandi ráðuneytis, þó aldrei hærri en 50%. Fyrra ákvæðið er nýmæli, kom fyrst í lög fyrir rúmum tveimur árum. Um það segir svo í athugasemdum við 4. gr. frumvarpsins, sem síðar varð að núgildandi lögum: ,,Eðlilegt þykir að alþingismaður geti fengið leyfi frá störfum fram á annað kjörtímabil sitt, þ.e. að hann verði að sleppa starfinu ef hann er kosinn á Alþingi í annað sinn í röð. Sanngjarnt þykir líka að þingmaður, sem þannig verður að velja milli opinbers starfs og þingmennsku, hafi tryggingu fyrir hliðstæðu starfi hjá hinu opinbera í nokkurn tíma, fimm ár, ef hann afsalar sér því starfi sem hann er skipaður eða ráðinn í. Áherslu ber að leggja á í þessu sambandi að um lágmarksrétt alþingismanns er að ræða samkvæmt greininni og ekkert því til fyrirstöðu að hann njóti rýmri réttar ef stofnun ákveður svo, en dæmi eru um það, m.a. í Háskóla Íslands. Loks ber að nefna að í 48. gr. stjórnarskrárinnar voru ákvæði hliðstæð þessu, þ.e. að embættismenn, sem kosnir eru til Alþingis, þurfi ekki ,,leyfi stjórnarinnar til þess að þiggja kosninguna``. Málsgreinin, 2. mgr. 48. gr., var hins vegar felld brott með stjórnarskipunarlögum 1991.`` Um þetta ákvæði fórust framsögumanni, Geir H. Haarde, svo orð í ræðu sinni 15. júní 1995: ,,Ákvæðið um rétt alþingismanna til að fá leyfi frá opinberu starfi í allt að fimm ár til þess að gegna þingmennsku er nýtt. Það er hins vegar eðlilegt að dómi okkar flutningsmanna að afsali hann sér starfinu eftir fimm ára leyfi eigi hann að öðru jöfnu forgang í allt að fimm ár frá þeim tíma að sambærilegri stöðu hjá hinu opinbera. Hér er verið að tryggja opinberum starfsmönnum sem hljóta kosningu til Alþingis ákveðin lágmarksréttindi og er að okkar dómi eðlilegt að kveða á með skýrum hætti um slíkt í lögum, en á það hefur nokkuð skort að um þetta atriði væru skýr ákvæði.`` Í framangreindum rökstuðningi fyrir lagaákvæðinu er ekki að finna nein rök sem réttlæta að veita alþingismönnum sem áður störfuðu hjá hinu opinbera starfsöryggi í allt að tíu ár. Ekki hefur verið sýnt fram á að þeim alþingismönnum sé hættara við að missa þingsæti sitt en hinum sem áður störfuðu á almennum vinnumarkaði. Verður því ekki séð að ástæða sé til þess að grípa til mismununar af þessu tagi og því lagt til að ákvæðið sé fellt brott. Þá er jafnræðis milli þegnanna ekki gætt í lagasetningunni og vafasamt verður að teljast að lagaákvæðið sé í samræmi við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Því er umrætt lagaákvæði hvorki eðlilegt né sanngjarnt.`` Ég vil rifja það upp, herra forseti, að á þeim tíma sem þetta ákvæði frv. árið 1995 var borið upp til atkvæða greiddi ég atkvæði gegn því. ,,Eftir stendur þá að það verður samningsatriði milli viðkomandi stofnunar og alþingismannsins hvort hann heldur stöðu sinni, þó innan ramma gildandi lagaákvæða sem varða stofnunina. Eðlilegra verður að telja að í löggjöf um þingfararkaup séu almenn ákvæði um starfsmöguleika þingmanna að lokinni þingmennsku, fremur en sérstök ákvæði í þágu fárra eins og nú er. Síðara ákvæði lagagreinarinnar sem lagt er til að falli brott setur mörk á launagreiðslur til alþingismanns ef hann starfar hjá hinu opinbera jafnhliða þingmennskunni og er miðað við að laun hans verði að hámarki 50% af launum fyrir fullt starf. Ekki þykir eðlilegt að festa í lög ákvæði sem geta falið í sér að starfsmanni hins opinbera sé gert að vinna að einhverju leyti án þess að fá laun fyrir. Vinni starfsmaðurinn meira en hálft starf á hann að sjálfsögðu að fá laun í samræmi við starfshlutfall sitt. Lagaákvæðið gerir í raun upptæk laun fyrir vinnu umfram 50% af starfi. Slík lagasetning getur ekki talist samboðin lýðræðisríki og er því lagt til að ákvæðið sé fellt brott. Það er hins vegar annað mál hvort eðlilegt er að alþingismenn hafi aðra launaða vinnu samhliða þingmennskunni og kemur til greina að reisa skorður við því. En á meðan ekki hafa verið settar almennar reglur þar um verða allir alþingismenn að sitja við sama borð í þessum efnum og eiga það við sig og kjósendur sína hvort þeir hafi annað starf samhliða þingmennskunni.`` Herra forseti. Ég hef lokið við að mæla fyrir frv. og legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til 2. umr., til hv. efh.- og viðskn. að ég hygg.

Herra forseti. Á þskj. 44 flyt ég frv. til laga um afnám laga um gjald af kvikmyndasýningum en þau lög voru sett 4. febrúar 1952. Fyrri grein frv. kveður á um það að umrædd lög verði felld úr gildi og síðari grein frv. um að lög þessi öðlist þegar gildi. Í ljós hefur komið að sveitarstjórnir nýta ekki heimild í lögunum um álagningu og innheimtu gjalds af aðgangseyri að kvikmyndasýningum, öðrum en íslenskum kvikmyndum og fræðslumyndum, allt að 10%, sem verja skal til menningar- og líknarfélaga í viðkomandi sveitarfélagi. Í svari menntamálaráðherra við fyrirspurn flutningsmanns á síðasta þingi kom fram að leitað var upplýsinga frá öllum kaupstöðum landsins. Svör bárust frá 17 og í ljós kom að enginn þeirra nýtir sér þessa lagaheimild. Reykjavíkurborg og Akureyrarkaupstaður gerðu það en hættu því fyrir nokkrum árum. Þykir því ekki lengur forsenda fyrir umræddum lögum og er lagt til að þau verði afnumin. Frv. þetta var áður flutt á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu og er því endurflutt óbreytt. Frv. þetta var áður flutt á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu og er því endurflutt óbreytt. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.