Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Landbn. hefur haft þetta mál til athugunar og er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með smábreyt. Eins og hv. flm., 2. þm. Rang., tók fram, er þetta frv. flutt vegna þess, að l. um sandgræðslu og heftingu sandfoks gera ráð fyrir því, að hreppstjórar hafi ávallt eftirlit með sandgræðslugirðingunum. En það hefur komið fyrir, að einmitt sami maður, sem hefur átt að hafa eftirlit með sandgræðslugirðingu, hefur átt hluta af því landi, sem innan sandgræðslugirðingarinnar er. Landbn. er sammála hv. flm. frv. um, að það sé sjálfsagt, þegar svo stendur á, að um slík tilfelli sé skipað fyrir með sérstökum lagaákvæðum, eins og gert er ráð fyrir í frv. En þessi brtt. frá landbn. er eingöngu um það, að bætt verði við 1. gr. frv. ákvæði um það, að sá maður, sem sýslumaður skipar í stað þess hreppstjóra, sem er hlutaðeigandi í hinu friðaða landi, eigi ekki heldur þar hlut að máli. Brtt. er því á þá leið, að á eftir orðunum „skipar sýslumaður annan“ komi: sem ekki á þar hlut að máli. Landbn. leggur til, að frv. verði samþ. með þessari breyt.



Herra forseti. Frv. það, sem ég flyt hér ásamt hv. 4. þm. Reykv. (StJSt), er fram komið vegna samþykktar, sem gerð var í bæjarstjórn Reykjavíkur 4. febr. þ. á., sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn samþykkir að taka í sínar hendur rekstur kvikmyndahúsanna Gamla Bíó og Nýja Bíó hér í bænum og felur borgarstjóra og bæjarráði að leita samninga við núverandi eigendur kvikmyndahúsanna um kaup á þeim. Náist ekki viðunandi samkomulag um þetta efni, felur bæjarstjórn borgarstjóra að fá lagaheimild til eignarnáms á næsta Alþingi.“ Það er skemmst frá að segja, að þess samkomulags, sem um getur í samþykktinni, var leitað, en án árangurs. Og málum er því svo komið í þessu efni, að við, þessir tveir þm. Reykv., teljum bæði rétt og skylt að verða við áskorun bæjarstjórnar um að flytja hér á Alþ. frv. þetta til 1. til þess að gera bæjarstjórn kleift að framfylgja þessum yfirlýsta vilja sínum að taka rekstur kvikmyndahúsanna í sínar hendur. Að sjálfsögðu þótti okkur ekki rétt að takmarka þessa heimild við þau tvö helztu kvikmyndahús, sem eru hér í bænum, og þess vegna fannst okkur rétt, að þessi heimild yrði almenn og ekki aðeins fyrir Reykjavík, heldur líka önnur bæjarfélög og sveitarfélög. Og þótti okkur það því fremur rétt, þar sem frá Siglufirði hafa legið fyrir óskir um það fyrir skemmstu, að bæjarstjórnin þar mætti taka rekstur kvikmyndahússins þar í sínar hendur. En þegar farið var að ræða þetta mál, þótti rétt að setja nokkuð ákveðnari ákvæði um rekstur kvikmyndahúsa. Í l. er ekkert um það, hver veiti heimild til rekstrar kvikmyndahúsa, og mætti ætla, að hverjum einstaklingi væri frjálst að reka kvikmyndahús án þess að sækja um leyfi til þess. Þó hefur það verið í lögreglusamþykkt Reykjavíkur, að bæjarstjórn Reykjavíkur veiti heimild til kvikmyndahúsrekstrar innan síns lögsagnarumdæmis. Og sams konar ákvæði eru í lögreglusamþykktum fleiri bæja. Þessar samþykktir hafa fengið stjórnarráðssamþykki, og samkvæmt þeim hefur verið álitið, að engum væri heimilt að reka kvikmyndahús í viðkomandi bæjum nema með leyfi bæjarstjórnar. Og sú venja er á landinu yfirleitt, að sjálfsagt þykir að fá leyfi bæjar- og sveitarstj. til kvikmyndahúsrekstrar. En okkur flm. finnst sjálfsagt, að þetta sé bundið með l. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefur lagt sætagjöld á kvikmyndahúsin, og þessi gjöld hafa verið greidd. En eigendur kvikmyndahúsanna hafa véfengt þennan rétt. Og því ber ekki að neita, að það getur orkað nokkuð tvímælis, eins og sakir standa, um leyfi til kvikmyndahúsrekstrar. Aftur á móti, ef frv. á þskj. 88 yrði að l., þá yrðu það bæjarstjórnir og hreppsnefndir, sem veittu þessi leyfi, og þá með þeim skilyrðum, sem þeim þættu eðlileg á hverjum tíma. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í þær almennu ástæður, sem mæla með því, að kvikmyndahús séu rekin af bæjar- og sveitarfélögum. Það getur verið mikið deilumál, enda er þetta frv. aðeins frv. að heimildarl., sem er fram borið samkvæmt því, sem ég tók fram, samkvæmt óskum bæjarstjórnar Reykjavíkur, og má segja líka að ósk bæjarstjórnar Siglufjarðarkaupstaðar. Óska ég, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og félmn.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að vekja hér almennar umr. um þetta mál, en vildi þó ekki láta hjá líða við 1. umr. að benda á tvö atriði til athugunar fyrir þá n., sem kemur til með að athuga málið. Eins og hv. flm. sagði, má mjög um það deila, hvort rétt sé, að bæjar- og sveitarfélög reki kvikmyndahús eða ekki. Þetta hefur nú hvort tveggja átt sér stað. T. d. á Norðurlöndum hygg ég, að það sé aðeins Noregur, sem hefur þá reglu hjá sér, að kvikmyndahúsin eru aðeins rekin af bæjarfélögunum, en annars staðar á Norðurlöndum er þetta ekki haft þannig. Og skilst mér, að sá rekstur þess opinbera sé gagnvart almenningi, hvað uppeldi og menningu snertir, að fyrirkomulaginu ákaflega svipaður í Noregi og annars staðar á Norðurlöndum. Enda er öllum vitanlegt, sem vita, hvaða myndir eru sýndar, t. d. í höfuðborgum Norðurlanda, að það eru yfirleitt sömu myndirnar, sem þar eru sýndar alls staðar og þá hér um bil samtímis. Ef það teldist eðlilegt, að bæjarfélög rækju kvikmyndahús, þá finnst mér eðlilegast, að bæirnir reki sín kvikmyndahús sjálfir, án þess að ásælast kvikmyndahús, sem hafa verið rekin áður. Þetta hefur Ísafjarðarkaupstaður gert og Akraneskaupstaður, og Hafnarfjarðarkaupstaður ætlar að gera þetta líka. Ég vil líka taka það fram, að mér fyndist ekkert óeðlilegt, að inn í löggjöfina komi ákvæði um, að bæjarstjórnir veiti leyfi til kvikmyndahúsrekstrar. En það, sem mér finnst í sambandi við þetta mál hér á Alþ. og það, sem á undan hefur gengið í þessu efni, þó vera aðalgallinn á þessu frv. og sá langstærsti, er það, að hér fer löggjafinn, ef frv. verður samþ., inn á það svið að setja ótímabundna eignarnámsheimild. Ef þetta frv. yrði samþ., þá gæti hvaða bær eða sveit á landinu, þar sem kvikmyndahúsrekstur er, á hvaða tíma, sem er, með þessum tilskilda fyrirvara tekið kvikmyndahúsrekstur í sínar hendur og tekið hús og áhöld til þess eignarnámi. Það er ákaflega óeðlilegt, að svo sé gert, og ég hygg, að það sé eins dæmi, að eignarnámsheimild sé þannig ótímabundin, - því að ef menn hafa það í huga, að í stjórnarskránni stendur, að ekki megi taka eignarnámi eignir manna, nema almenningsþörf krefji, þá skilst mér, að ef leggja eigi nokkuð upp úr þessu ákvæði, þá sé það fokið út í veður og vind, ef Alþ. á að geta gefið um þessar eignir ótímabundna eignarnámsheimild. M. ö. o., það á ekki að vera á valdi Alþ. eftir þessu frv. að segja til um það, hvenær taka á þessar eignir eignarnámi, heldur á valdi bæjar- og sveitarstjórna einhvern tíma seinna að ákveða slíkt. Ég hygg, að hæstv. Alþ. hafi aldrei veitt slíka ótímabundna eignarnámsheimild eins og það mundi gera með þessu frv., ef samþ. yrði. Það er náttúrlega ljóst, hvort sem um rekstur kvikmyndahúsa eða annan rekstur er að ræða, þá legði ekki neinn í kostnað til að koma af stað slíkum rekstri, ef sá hinn sami gæti átt von á því, hvenær sem væri, að það, sem hann væri búinn að leggja í kostnað til að koma af stað, yrði tekið eignarnámi. Það væri allt annað, ef t. d. Alþ. samþ. nú, að innan eins árs mætti taka slíkar eignir eignarnámi og svo næði þessi lagaheimild ekki lengra. En það er varla rétt að hafa þessa eignarnámsheimild ótímabundna. Annað atriði, sem ég vil benda á strax, er það, sem hv. flm. sagði, að það hefðu ekki náðst samningar um kaup á kvikmyndahúsunum hér í Reykjavík. Þetta er ekki rétt hjá hv. 1. flm. Það, sem gerðist í þessu máli, var, að bæjarstjórn sneri sér til eigenda kvikmyndahúsanna um kaup á þeim. Þá var látið fara fram mat á þeim. Þetta mat fór svo til bæjarstjórnar, eins og fylgiskjal í grg. frv. ber með sér, þar sem tekið er fram í samþ. till. frá borgarstjóra svolátandi: „Bæjarstjórnin telur ekki hagkvæmt að semja um kaup á kvikmyndahúsum h/f Nýja Bíó og h/f Gamla Bíó á . þeim verðlagsgrundvelli, er greinir í bréfum félaganna til borgarstjóra 5. og 6. þ. m.“ Þetta var skrifað í maí s.l. Þetta þýðir það, að bæjarstjórnin taldi þá ekki hagkvæmt að kaupa eignirnar eftir mati. Ef um það á að vera að ræða, að eftir eignarnámsheimild byggist eignayfirfærslan á mati, þá hygg ég, að hvorki hv. flm. frv. né heldur bæjarstjórn muni halda fram, að menn eins og Einar Erlendsson, sem teiknaði húsin, og Ólafur Jónsson og Einar Einarsson byggingameistarar, sem byggðu húsin, hafi framkvæmt matið ósamvizkusamlega. Og ég er sannfærður um, að ef yfirmat hefði farið fram á þessum eignum, þá hefði það orðið ákaflega svipað. Og einmitt það, að bæjarstjórn telur ekki hagkvæmt að semja um kaup á eignunum, sýnir, að á þessum tímum, sem nú eru, þá er bæjarstjórninni ekki hagkvæmt að kaupa þessar eignir, ef reikna á með þessu matsverði. Þess vegna er líka farið inn á þá leið í frv. að hafa eignarnámsheimildina ótímabundna, sem er algert brot á öllum reglum, sem hæstv. Alþ. hefur sett um þessi efni. Ég vona, að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, vilji athuga þetta atriði mjög gaumgæfilega. Ég hygg, að enginn almennur grundvöllur sé fyrir því að hafa slíka eignarnámsheimild sem þessa ótímabundna. Bærinn getur vitanlega með einfaldri lagaheimild tekið kvikmyndahúsreksturinn í sínar hendur. En að ásælast fasteignir manna, það er annað mál. Ég fæ ekki séð, að það sé nein ástæða fyrir Reykjavíkurbæ að taka eignarnámi þessar ákveðnu fasteignir. En það er hins vegar hægt að taka leyfið til rekstrar kvikmyndahúsa af núverandi leyfishöfum. Nú er Tjarnarbíó komið og bráðlega kemur kvikmyndahúsrekstur í þjóðleikhúsinu. Og þá finnst mér nokkuð langt gengið, með tilliti til ákvæða stjórnarskrárinnar um verndun eignarréttarins, að taka þessi tvö kvikmyndahús út úr og taka þau eignarnámi, Nýja Bíó og Gamla Bíó. Og þar sem Reykjavíkurbær hefur um 20 millj. króna útgjöld, þá fæ ég ekki séð, að það muni neinu fyrir bæjarfélagið, þó að það ræki þessi tvö kvikmyndahús, þegar þessi hús verða að greiða skatta og skyldur, auk þess sem þau greiða sætagjöld. Þær smávægilegu upphæðir, sem afgangs væru, gætu aldrei skipt nokkru máli fyrir bæjarfélagið og almenning. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að deila um þessi mál. En ég vildi benda á þessi atriði, sem mér virðast gera það að verkum, að ekki komi til greina að samþ. frv. þetta í því formi, sem það nú er.



Herra forseti. Ég er hv. 2. þm. Eyf. (GÞ) sammála um það, að það er ákaflega ástæðulítið að deila um þetta mál á þessu stigi. Það er óeðlilegt, að miklar umr. fari fram um málið fyrr en það hefur verið athugað í n. Þó er eitt atriði í ræðu hans, sem ég get ekki látið hjá líða að gera nokkrar aths. við. Hann bendir réttilega á, að bæjarstjórn Reykjavíkur hafi leitað til kvikmyndahúseigendanna og óskað samninga um sölu á þessum eignum, kvikmyndahúsunum, og að það var látið fara fram mat á þeim og að bæjarstjórn hefur ekki talið hagkvæmt að gera kaupsamninga á grundvelli þess mats. Ég get ekki látið hjá líða að benda á, að þetta mat var framkvæmt af mönnum, sem eigendur kvikmyndahúsanna fengu til þess að meta eignir þessar. Þeir geta verið hinir mestu heiðursmenn og haft vel vit á því, sem þeir voru að gera. En mikill munur er á því, hvort þeir eru að vinna þarna í þjónustu eigenda kvikmyndahúsanna eða hvort um dómkvadda menn er að ræða í sambandi við eignarnámið. Ég álít því, að þetta mat mundi ekki segja sérstaklega mikið um það, hvort bærinn teldi hagkvæmt að kaupa þessar eignir eftir mati dómkvaddra manna. Ég gekk ekki að því gruflandi, að í sambandi við þetta mál mundi verða sagt, að ákvæði frv. gengju full nærri ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er svo ákaflega oft, sem maður heyrir það sagt, að stjskr. sé að brenna eða brotna, ef setja á 1., sem miðast til almenningsheilla, en kunna að einhverju leyti að vera óhagstæð einstökum mönnum. Nú er skilningur manna mjög mismunandi á því, hvað sé almenn nauðsyn í þessum sökum. Og ég geri ráð fyrir, að nútímamenn leggi þó nokkuð annan skilning í það orð en menn gerðu á þeim tíma, þegar stjskr. var samin og þetta ákvæði sett í hana. Ég er hv. 2. þm. Eyf. sammála um það, að það er hvorki fjárhagsleg nauðsyn fyrir Reykjavíkurbæ að taka Gamla Bíó né Nýja Bíó eignarnámi. Hitt gæti vel verið, að það væri menningarleg nauðsyn, að það opinbera yfirleitt bæjarfélög og sveitarfélög - tæki þennan rekstur í sínar hendur að meira leyti en nú er. Jafnframt mætti benda á, að fyrir ýmis sveitarfélög landsins gæti það verið tekjustofn að reka kvikmyndahús, þó að ég fallist á það, að fyrir Reykjavíkurbæ mundi rekstur þessara tveggja kvikmyndahúsa ekki vera neitt höfuðatriði. Hv. 2. þm. Eyf. talaði um, að það væri miklu eðlilegra, að bæjarfélögin reistu sjálf sín kvikmyndahús. Um þetta get ég að vissu leyti verið honum sammála. Þar, sem slíkur rekstur er ekki hafinn, finnst mér bezt fara á því, að bæjarfélög og hreppsfélög reisi sín kvikmyndahús frá grunni. En hér í Reykjavík eru þegar komin þrjú kvikmyndahús og það fjórða á leiðinni að komast upp. Og ég tel vafasamt, að rétt sé að svo stöddu að stuðla að því, að fleiri kvikmyndahús komi hér upp. Það er því ekki nema um eina leið að gera að svo stöddu, ef Reykjavíkurbær á að reka þessar stofnanir, að hann yfirtaki þær eignir og sýningartæki, sem fyrir hendi eru til kvikmyndasýninga. Skal ég svo láta útrætt um þetta mál að sinni.



Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði í þessu, sem hv. l., flm. sagði, sem ég vil athuga nokkuð. Hann vildi draga það í efa, að það væri byggjandi á þessu mati, sem gert var á eignunum og um hefur verið rætt, vegna, þess að það hafi verið eigendur kvikmyndahúsanna sem létu framkvæma þetta mat. Það er rétt, að eigendur kvikmyndahúsanna létu það fara fram. En ég vil þó bæta nokkru við hér, sem hv. 1. flm. frv. ætti að vera kunnugt, en hann kannske hefur gleymt. Þessi hv. þm. situr í bæjarráði. En áður en þessir matsmenn voru útnefndir, sneri ég mér til bæjarráðs og spurði, hvort það vildi hafa íhlutun um val matsmannanna. Ég veit ekki, hvort hv. flm. er búinn að gleyma þessu.

Þetta er rétt.

En bæjarráð kaus ekki að hafa þar íhlutun. En fyrir það urðu þessir menn fyrir valinu til þess að meta eignirnar, að Einar Erlendsson teiknaði húsin, en Ólafur Jónsson og Einar Eyjólfsson byggingameistarar byggðu húsin. Það voru því engir aðrir, sem gátu vitað betur en þeir um byggingu húsanna, hve mikið í þau var lagt og hvernig þau voru byggð. Auk þess var hægt að koma sér saman um yfirmat á húsunum. Ég held því, að þetta atriði hafi ekki verið til fyrirstöðu, heldur hitt, sem er vitanlegt, að hvorki einstaklingum né bæjarstjórn mundi detta í hug að kaupa kvikmyndahúsin með því verðlagi; sem nú er. Því að jafnvel þó að þau gætu staðið undir þessu kaupverði, meðan herliðið er hér, þá mundi allt annað verða uppi á teningnum, þegar hér fækkar hermönnum í landinu. Ég veit, að hv. 8. þm. Reykv., flm. frv., hugsar það mikið um hag bæjarins, að hann mundi aldrei greiða atkv. með því að kaupa húsin fyrir bæjarins hönd við núverandi verðlagi, jafnvel þótt það yrði eitthvað lægra eftir mati en það áminnzta mat ákvað. Ég hef heyrt talað um, að það sé menningarleg nauðsyn, að bærinn reki kvikmyndahúsin. Þessi kenning var mikið uppi, þegar Tjarnarbíó var að fá leyfið til rekstrar síns. En mér er spurn, án þess að ég ætli að gera samanburð að neinu leyti. Er nokkur munur, að því er snertir þessa hlið málsins, hvað Tjarnarbíó við kemur annars vegar, og hins vegar, að því er snertir Nýja Bíó og Gamla Bíó? Það vita allir, að þessi kvikmyndahús hafa undir svo stóra aðila að sækja um myndir og val þeirra, að það er ekki fyrir smádrengi eins og okkur að ráða miklu um það efni. Í Noregi mun þetta atriði, menningarlega hliðin á málinu, hafa ráðið nokkru um það, að kvikmyndahúsin þar eru rekin af því opinbera. En þá er hins að gæta, að hér fá kvikmyndahúsin ekki aðrar myndir til að sýna en þær, sem sýndar eru líka í Noregi og Danmörk, því að Ameríka ræður því, hvaða kvikmyndir eru filmaðar, og hin amerísku kvikmyndafirmu hafa undirskrifstofur í Stokkhólmi, og þaðan eru kvikmyndir þær fengnar, sem yfirleitt eru sýndar á Norðurlöndum. Þar er því yfirstjórnin með því, hvaða kvikmyndir eru sýndar.

Flm. (Sigfús Sigurhjartarson) : Herra forseti. Aðeins fáein orð viðvíkjandi ummælum hv. 2. þm. Eyf. Það er rétt, að borgarstjóri flutti bæjarráði þau tilmæli kvikmyndahúsaeigenda, að það tilnefndi eða féllist á menn til að meta þessar eignir. En það þýðir ekki það, að þeir, sem í bæjarráði sitja, vildu viðurkenna þær niðurstöður, sem matsnefndin, sem var látin meta eignir nar, kæmist að. - Auðvitað vildi bæjarráð, ef síðar yrði farið inn á þá braut að leita eignarnáms á þessum eignum, að það yrðu dómkvaddir menn, sem um þetta mat fjölluðu.



Ég legg til, að þessu máli verði vísað til allshn. til meðferðar. Ég tel, að þetta sé ekki heilbrigðis- né sósíalistískt mál. En það er nokkurn veginn föst regla, að mál, sem varða atvinnurekstur og fela í sér heimildir til eignarnáms, fari til allshn.



Herra forseti. Það væri nú kannske hægt að spara sér nokkuð umr. nú við 1. umr. um þetta frv., sem ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 77 ásamt hv. þm. Siglf. og hv. 2. þm. Reykv., því að svo hefur nú viljað til, að meginatriði þess hafa verið rædd hér verulega í sambandi við annað mál, sem nýlega var hér á dagskrá, sem sé frv. um bráðabirgðaafnám á valdi kjötverðlagsn. og mjólkurverðlagsn. Mér þykir þó rétt að gera stuttlega grein fyrir, hver eru meginatriði þessa frv. Fyrst er þetta, að í kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa yfir 1000 íbúa, sé bæjarstjórnum eða hreppsnefndum heimilt að taka sölu mjólkur og mjólkurafurða í sínar hendur, og í sambandi við þetta sé Reykjavíkurbæ heimilt að yfirtaka mjólkurstöðina og aðrar þær eignir og réttindi, sem nú tilheyra samsölunni hér. Þá er það annað atriði frv. að ákveða hámark þess hundraðsgjalds, sem leggja má á mjólkurafurðir og renni í verðjöfnunarsjóð. Þriðja atriðið er að breyta nokkuð til um skipun mjólkursölun. og mjólkur verðlagsn. Svo að ég minnist á hvert þessara atriða fyrir sig, skal ég fyrst byrja á því, sem síðast var talið, nefnilega breyt. þeim, sem lagt er til, að gerðar verði á skipun þessara n. Viðvíkjandi mjólkurverðlagsn. er breyt. aðeins sú, að oddamaður n. sé tilnefndur af hæstarétti í stað þess, að nú er hann tilnefndur af landbrh. Með þessu mundi skapast eðlilegra jafnvægi í n. Að öðru leyti er n. þessi skipuð tveimur fulltrúum frá framleiðendum og tveimur frá neytendum. Og sýnist þá rétt, að hæstiréttur skipi þar oddamann, en ekki pólitískur ráðh., sem ekki undir neinum kringumstæðum er hægt að líta á sem hlutlausan aðila í þessum málum. Þá er það skipun mjólkursölun., sem í frv. er lagt til, að verði þannig, að Búnaðarfélag Íslands skipi tvo menn, Alþýðusamband Íslands einn mann og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja einn mann. Mundu þessir tveir síðast töldu að sjálfsögðu vera fulltrúar neytenda í bænum. Og síðan er lagt til, að sameinað Alþ. kjósi þrjá menn í n. með hlutfallskosningu. Kosning þessarar n. hefur verið með ákaflega óeðlilegum hætti hingað til. Landbrh. hefur skipað í n. tvo menn, mjólkurbandalag Suðurlands tvo, Samband ísl. samvinnufélaga einn mann, Reykjavíkurbær einn mann og Alþsambandið einn mann. Það er m. a. ákaflega erfitt að sjá, hvernig Samband ísl. samvinnufélaga getur verið eðlilegur aðili til að útnefna mann í þessa n., og ákaflega erfitt að sjá, hvernig það verði rökstutt, að ráðh., - í þessu tilfelli landbrh., - eigi að skipa tvo nefndarmanna. Ég skal svo koma að næsta atriðinu, sem er breyt. á ákvæðum um verðjöfnunarsjóð. Í l. um meðferð og sölu mjólkur og rjóma o. fl. frá 1935 er svo ákveðið, að hámark verðjöfnunargjaldsins skuli vera 8%. Með lagabreyt. 1937 frá 31. des. er þetta hámarksákvæði niður fellt, og er það nú á valdi mjólkursölun., hversu hátt verðjöfnunargjaldið er. Verðjöfnunargjaldið hefur verið nokkuð breytilegt. Ég hygg, að það hafi komizt hæzt í 16%, en sé nú nokkru lægra. Ég hygg, að þörf fyrir hærra verðjöfnunargjald en 8% geti varla verið fyrir hendi. Svo virðist sem verðjöfnunarsjóður hafi auðgazt verulega og sé orðinn voldug stofnun, þar sem honum hefur verið falið að byggja mjólkurstöð hér í Reykjavík, sem yrði geysimikið fyrirtæki. Mér hefur reynzt erfitt að fá upplýsingar um, hvernig hagur þessa sjóðs er og hvernig það er rökstutt, að hann skuli eiga að vera eigandi að þessu mikla fyrirtæki, mjólkurstöðinni. Og ég get líka skotið fram þeirri aths., að einn þeirra manna, sem hefur verið skipaður í mjólkursölun., hefur reynt að fá að sjá reikninga Mjólkursamsölunnar og verðjöfnunarsjóðs, en honum hefur verið synjað um það. Í frv. er lagt til. að horfið verði að því ákvæði l. frá 1935, að verðjöfnunargjaldið megi ekki vera hærra en 8%. Þá kem ég að fyrsta atriðinu, sem er langstærst og þýðingarmest, þar sem gert er ráð fyrir því, að sú heimild verði veitt öllum kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa yfir 1000 íbúa, að mega taka sölu og dreifingu mjólkurinnar og tilheyrandi vinnslu í sínar hendur. Og ég hygg, að það sé ákaflega erfitt að mæla gegn því með nokkurri sanngirni, að viðskiptin milli neytenda og bænda, hvað mjólkina snertir, eigi að fara fram utan við stöðvarvegginn. Bændur eiga að selja mjólkina inn í samsöluna og fá þar fyrir hana sitt umsamda verð. Og í samkomulagi sex manna n. er samningum svo háttað, að bændum er tryggt ákveðið verð fyrir mjólkina, þegar hún kemur inn til vinnslustöðvanna hér í Reykjavík eða annarra vinnslustöðva í öðrum kaupstöðum landsins. Að neytandinn taki við mjólkinni við stöðvarvegginn, er eðlilegt, vegna þess að hann á hagsmuna að gæta miklu fremur en bóndinn í sambandi við það, hversu vel tekst um vinnslu og dreifingu mjólkurinnar. Það skiptir bændur ekki svo geysimiklu máli, hvort dreifingarkostnaðurinn á mjólkinni er einum eða tveim aurum minni á lítrann. Þó er það hagkvæmt bændum, að hann sé sem minnstur, því að það þýðir meiri sölu. En það getur verið stórmál fyrir neytendur, að dreifingarkostnaðurinn sé sem allra minnstur. Það skiptir bændur ekki heldur svo geysimiklu máli, hvernig til tekst um vinnslu mjólkur. Það er þeirra hagsmunamál að vísu, því að eftir því sem hún tekst betur, eftir því er meiri trygging fyrir góðri sölu. En það er stórmál fyrir neytendur, að vinnslan fari vel úr hendi. Það er því þrennt, sem miðað er að í þessu frv. með því að heimila, að kauptúnin taki dreifingu og vinnslu mjólkurinnar í sínar hendur, - í fyrsta lagi, að fá sem bezta vöru, í öðru lagi að fá sem greiðasta og eðlilegasta dreifingu á henni og í þriðja lagi að fá sem minnstan milliliðakostnað eða dreifingarkostnað, að mögulegt er. - Um öll þessi atriði hafa neytendur geysimikilla hagsmuna að gæta, bændur að vísu nokkurra, en þó minni. Ég hygg, að sá, sem mestra hagsmunanna á að gæta, muni gæta þeirra bezt, og það er í þessu tilfelli neytandinn. Það hefur komið fram hér, að með þessu væri verið að reyna að svipta bændur einhverjum rétti. En mér hefur ekki verið það ljóst af umr., hvaða réttur það er. Hver er krafa bóndans önnur en sú að fá ákveðið verð fyrir mjólkina? Getur bóndinn farið að óska þess að reka mjólkurstöð sem gróðafyrirtæki út af fyrir sig? Ef hann óskar þess, þá eru þær óskir óréttlátar. Hans krafa og óskir eru ákveðið verð fyrir vöruna eins og hún er afhent. En hitt er óréttlátt, ef hann ætlar að gera vinnslustöðina og fyrirkomulagið að einhverju leyti að gróðafyrirtæki út af fyrir sig. Ég ætla ekki að svo stöddu að fara lengra út í þessar umr. Vel má vera, að sá háttur verði hafður á um þetta mál, eins og hefur reynzt vera hafður um frv. um bráðabirgðaafnám á valdi verðlagsn. og kjötverðlagsn., að hafa miklar umr. við 1. umr. málsins, sem þó er óeðlilegt. Það er eðlilegast, að slíkar umr. séu geymdar til 2. umr., þangað til málið hefur verið athugað í n., og er það þingvenja. Ég mun þó ekkert hafa á móti því, að umr. hefjist nú um þetta frv., ef óskað er, og mun þá koma með frekari rök máli mínu til stuðnings, sem ég sé ekki ástæðu til að fara inn á á þessu stigi. Legg ég svo til, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. (SigfS), 1. flm. þessa frv., lét svo um mælt, að það væri ekki óeðlilegt, að umr. um mál væru litlar á fyrsta stigi þeirra. Ég get út af fyrir sig vel skilið, að þennan hv. þm. langi ekki svo ákaflega mikið til að ræða þetta mál, sem hann hefur flutt hér, ýtarlega. En hann verður að gera sér grein fyrir því, að hér er um svo algert og sérstætt nýmæli að ræða í löggjöfinni, að óviðeigandi og óhugsandi er annað en kryfja það nokkuð til mergjar þegar við 1. umr. Annað væri ósæmilegt. Ég fullyrði, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er algert eins dæmi að fleira en einu leyti. Ég fullyrði, að í þessu frv. er í fyrsta skipti á hæstv. Alþ. Íslendinga lagt til, að framleiðslutæki séu tekin af heilli stétt framleiðenda í landinu, þ. e. a. s. bændum, og þau lögð undir aðra aðila, og að afurðir þessarar stéttar séu teknar ekki fullunnar úr höndum hennar og fjallað um þær þar á eftir af öðrum aðila. Í þessu frv. er margt nýstárlegt. En meginatriði málsins virðast mér vera þrjú. Í fyrsta lagi á að taka mjólkursöluna og mjólkurvinnsluna og gerilsneyðinguna sömuleiðis úr höndum bænda og leggja þetta í hendur bæjarfélaga og sveitarfélaga, ef þau óska þess að hafa þetta með höndum. Í öðru lagi er lagt til, að verðlagning á þessum vörum sé í höndum n., þar sem hæstiréttur skipar oddamann, m. ö. o., að það verði til frambúðar dómstólamál, hvert verðlag verður á þessum landbúnaðarvörum. Í þriðja lagi er í frv. lagt til, að eignir mjólkursamsölu, sem starfandi kann að vera í mjólkursöluumdæmi, skuli vera af því teknar og lagðar undir viðkomandi bæjarstjórnir og það ekki gegn fullu endurgjaldi, eins og ég hygg, að alltaf hafi áður verið gert ráð fyrir, þegar um eignarnám hefur verið að ræða. Þetta mun, vera í fyrsta skipti, að lagt er til á hæstv. Alþ., að eignir séu teknar, - ekki af einstaklingum, heldur heilli stétt,- án þess að fullt gjald komi fyrir. Ég ætla fyrst að fara nokkrum orðum um fyrsta atriðið, að taka afurðirnar úr höndum bænda, áður en þær eru fullunnar, og afhenda þær bæjarstjórnum og sveitarstjórnum í kauptúnum til meðferðar úr því. Ég hygg, að flestum hv. þm. sé það ljóst, að bændastéttin í landinu stendur framar um félagsframkvæmdir en nokkur önnur stétt í landinu. Ég held, að það sé ekki ofsagt, að bændastéttin hafi með samtökum sínum í verzlun og framleiðslu orkað því að færa stéttina úr örbirgð til bjargálna. Þetta hefur áunnizt meðal annars með aukinni ræktun, bættri meðferð afurða og samtökum um sölu á þeim. Hér fyrir nokkrum árum var talað um, að löggjafarvaldið þyrfti að hafa hemil á verðlagi og afurðasölu landbúnaðarins. En ég man ekki, að nokkur rödd kæmi fram um það, að það væri óeðlilegt eða ósanngjarnt, að bændur berðu afurðasöluna með höndum eftir sem áður. Ég man ekki, að það heyrðist nein rödd, sem taldi það annað en eðlilegt, að þeim afskiptum, sem hið opinbera hafði þá af sölu landbúnaðarafurða, skyldi hætt, undir eins og stofnanir bænda komu sér saman um að taka hana í sínar hendur. Ég man ekki, að það væri nokkur þá svo djarfur að vilja taka afurðir bænda, áður en þær voru fullunnar, og halda því fram, að þeir ættu ekkert að hafa með sölu þeirra aðgera. Nú er erfitt að halda því fram, að það sé meira hagsmunamál fyrir neytendur en framleiðendur, hversu tekst til með afurðasöluna, enda þurfti ekki lengi að bíða til að sjá, hversu merkilega tækist til í því efni. Hv. 8. þm. Reykvíkinga, sem annars er skilmerkilegur maður, reyndi að færa rök fyrir því, að það væri svo miklu stærra atriði fyrir neytendur, hversu tækist til með vinnslu og dreifingu mjólkurinnar, að þess vegna væri sjálfsagt að afhenda neytendum þetta hvort tveggja. Það þarf ekki að benda á, hversu þunn þau rök eru. Það er stór neytandi í bæ, sem kaupir mjólkurafurðir frá einni kú. En bóndinn hefur frá 6 upp í 15 til 20 kýr. Hvort er það þá stærra atriði fyrir neytandann eða bóndann, hvort dreifingarkostnaður eða vinnslukostnaður er einum eyri hærri á lítrann? Þetta eru einu rökin, sem reynt hefur verið að koma með, og þetta er fullkomin firra, eins og allir sjá og ég hef áður bent á. Það, sem ber að taka tillit til, er: Hverjir eiga meira í húfi? - Og það er augljóst mál, að bændurnir eiga meira í húfi, bæði um það, hversu það tekst að gera mjólkina vandaða í vinnslu og hversu ódýrt er unnt að gera það. Það er af því, að það eru hagsmunir bænda að auka söluna sem mest og að framleiðslukostnaðurinn geti verið sem lægstur. Þetta er einfalt dæmi fyrir hvern, sem nennir að hugsa um það og vill hugsa um það með skynsemi. Afkoma landbúnaðarins er komin undir því, að hægt sé að auka neyzluna, og skilyrði það að framleiða hana á sem ódýrastan hátt og koma henni sem ódýrastri til neytenda, þannig að neytendurnir geti keypt hana. Þess vegna er augljóst mál, að salan á að vera í höndum þeirra, sem mest eiga undir því, hversu salan tekst. Þá kem ég að öðru atriði, hversu troðið er á rétt bændasamtakanna í þessu frv. Það er þannig frá því gengið, að ef t. d. bæjarfélag vildi taka vinnsluna í sínar hendur, þá hefðu bændur ekkert um það að fjalla. En hvar kæmi það verð niður, sem yrði að taka fyrir vinnsluna? Kæmi það bara neytendum við? Hver halda menn, að fengi ábatann ef hægt væri að lækka vinnslukostnaðinn frá því sem nú er? Hvort yrði það neytandinn eða bóndinn, sem hefði hagnaðinn, eftir að þessu skipulagi væri komið á? Ef þetta frv. yrði samþ., þá yrðu bændurnir eins og ánauðugir menn fyrir neytendum í kaupstöðunum, enda er það þetta, sem vakir fyrir flm. frv., og mun ég benda á það síðar í sambandi við grg. frv. Ég vil leyfa mér að spá því, að ef svo færi, að frv. þetta yrði samþ., - sem verður ekki - þá yrði niðurstaðan sú, að það yrði bóndinn, sem yrði látinn borga hækkun vinnslukostnaðar. Það mundi þá verða svo, að neytendum yrði sama um vinnslukostnaðinn. Hann yrði bara dreginn frá því, sem bóndinn ætti að fá. Þeir, sem standa að þessu frv., segja ekkert um það, hvað bóndinn á undir því að gera dreifingarkostnað og vinnslukostnað sem minnstan. Ég kem að þessu atriði síðar í sambandi við tilgang frv. Till. flm. er að oddamaður n. sé skipaður manni úr hæstarétti, en eins og nú er, er oddamaður frá landbn. Ég get bent á, að ef þetta yrði samþ., þá væri það orðið dómstólamál, hver skyldu kjör bænda. Þeir, sem standa að þessu frv., telja sig vera forvígismenn verkamanna. En ef flutt væri frv. á Alþ. um, að kaup verkamanna skyldi ákveðið af tveim mönnum frá vinnuveitendum, tveir frá Alþýðusambandi Íslands og einn frá hæstarétti, hvað mundu þeir segja? En þeir leyfa sér að flytja frv. hér þannig, að þegar um kaupgjald bænda er að ræða, þá finnst þeim ekkert athugavert við slíka till. Það þarf vissulega mikið blygðunarleysi til þess að leggja slíka till. fram. Svo eru rökin. Hv. 8. þm. Reykv. sagði, að þetta væri eðlilegt, því að það yrði að vera hlutlaus aðili, sem væri oddamaður. Þarf það þá ekki að vera hlutlaus aðili, sem ákveður kaupgjald verkamanna? Þá ætla ég að víkja nokkuð að þeim ástæðum, sem flm. telja sig hafa til að flytja þetta frv. hér á Alþ. Það kom ekkert fram í ræðu hv. 8. þm. Reykv., hvers vegna nauðsynlegt væri að breyta fyrirkomulagi því, sem nú gildir. En það kemur meira fram í grg. frv., hvers vegna þeir vilja láta breyta því. Fyrsta ástæðan, sem færð er fram fyrir því, að nú þurfi að gera breyt., er sú, að bændur hafi nú einir tekið við stjórn Mjólkursamsölunnar. M. ö. o., þar sem bændur hafa sýnt slíka ósvífni að koma sér saman um að selja eigin afurðir, þá þurfi að setja löggjöf um að taka þessi mál algerlega úr höndum þeirra. Þegar mjólkurl. voru sett hér á sínum tíma, heyrðist ekki ein rödd um, að ekki væri sjálfsagt, að bændur hefðu stjórn sölu sinna afurða á hendi, ef þeir gætu komið sér saman um það. En nú er einn flokkur í þinginu, sem hefur tekið að sér að berjast fyrir því, að afurðirnar verði teknar hálfunnar af bændum og skuli það vera verk neytenda að taka við vinnslu þeirra, þar sem það sé svo miklu stærra atriði fyrir neytendur, hver kostnaðurinn verði. Í öðru lagi segja þeir, að nú hafi verðlagið verið ákveðið fast, kr. 1,23 fyrir lítra af mjólk til bænda, og sé það því ekki lengur neitt atriði fyrir bændur, hvað mikill dreifingar- og vinnslukostnaðurinn verði. Þegar hér er komið, segja þeir, er kominn nýr grundvöllur og þá eðlilegt, að neytendur taki við. Þetta á að vera nægileg ástæða, - að það hefur náðst samkomulag um, að bændur fái 1,23 kr. fyrir hvern lítra mjólkur. En hvernig er þetta samkomulag, sem á að byggja á framtíðarskipulagningu mjólkurmálanna? Það er til eins árs og sett undir alveg óvenjulegum kringumstæðum, sem við vitum allir, að ekki getur staðizt til framtíðar. Það er sett undir þeim kringumstæðum, að í landinu gildir kaupgjald, sem getur ekki gilt til frambúðar. Það fer því svo fjarri, að framleiðendum sé tryggt, að þeir fái í framtíðinni fast verð fyrir mjólkina. Og það verður svo, að þegar til lengdar lætur, þá verða það markaðsskilyrðin í bæjunum, sem ákveða, hvað bændur geta fengið fyrir afurðir sínar. Þetta er því tylliástæða. Samkomulagið er aðeins til bráðabirgða og getur aðeins verið til bráðabirgða. Það er ekkert fast framtíðarskipulag. Hv. flutningsmenn hafa borið þetta samkomulag fyrir sig, en ég hef sýnt, að það er ekki hægt að byggja á því neitt framtíðarskipulag. Eins og allir vita, var sett sex manna n., sem átti að finna hlutfallið milli kaupgjalds og afurðaverðs bænda, og það, sem hún ákvæði, átti að vera bindandi, ef hún kæmi sér saman. Og hún kom sér saman. Hún átti að finna, hvað bændur þyrftu að fá fyrir afurðir sínar, svo að það yrði hliðstætt við annað kaupgjald í landinu. Hún miðaði niðurstöður sínar við, hvað þeir þyrftu að fá fyrir alla framleiðslu sína, en ekki bara það, sem selt væri á innlendum markaði. Ég fullyrði, að allir þeir, sem vilja á heiðarlegan hátt standa við það, sem gert var á Alþ. s. l. ár, hljóti að líta þannig á, að þá hafi Alþ. skuldbundið sig til þess, að þetta verð fengist fyrir vöruna. En það einkennilega skeður einmitt í sambandi við þetta mál, að Sósfl., - sem að vísu, átti ekki fulltrúa í n., en Alþýðusamb. Ísl. átti fulltrúa í n., sem var sósíalisti og stóð í sambandi við flokkinn, - hann sker fyrst upp úr um það, að ekki komi til mála að greiða uppbætur á útflutningsverð til bænda, en vill binda bændur við fast verð innanlands, sem byggt sé á því, sem fáist fyrir útfluttar afurðir. Síðan ætlar hann að svíkjast undan því að vinna að því, að þetta verð fáist á innlendum markaði. Nú skyldu menn ætla, að komið væri nóg í bili af hálfu sósíalista. en svo er ekki. Nú kemur í ljós að sósíalistar láta fulltrúa sinn í sex manna n. samþ. á pappírnum það, sem þeir ætla svo að svíkja í framkvæmdinni, til þess að fá grundvöll undir aðra kröfu, - að þar sem búið sé að ákveða fast verð til bænda, þá megi taka af þeim framleiðslutækin, því að nú komi þeim ekki lengur við, hvaða verði varan sé seld. Svona hafa verið heilindi þeirra í sambandi við starf sex manna n. Þá kem ég að þriðju ástæðunni, sem fleygt er fram í grg. frv. fyrir því, að frv. sé fram komið, og hún sýnir betur en nokkuð annað, hvernig flm. er innanbrjósts, og skal ég lesa þau orð, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Gildandi lög um mjólkursölu hafa tryggt Framsfl. einræðisvald í mjólkursölumálunum. Í Reykjavík og Hafnarfirði, þar sem Framsfl. er fylgislaus, er hann einráður um allt fyrirkomulag mjólkursölunnar, verð mjólkurinnar og allt annað, er að því lýtur“. Hér mun sem sagt komið að kjarna málsins. Nú er það fyrst að segja, að Framsfl. sem slíkur hefur engin ráð á mjólkursölumálum Reykjavíkur. Hitt er annað mál, að sumir bændur hafa gerzt svo djarfir að vera framsóknarmenn, sumir af þeim fulltrúum, sem bændur hafa kosið til að hafa þessi mál með höndum, eru framsóknarmenn. En takið eftir, - flm. segja, að það sé óþolandi, að Framsfl., sem sé fylgislaus í Reykjavík og Hafnarfirði, skuli vera þar einráður um allt fyrirkomulag mjólkursölunnar. - M. ö. o., af því að bændum hefur ekki þóknazt að fylgja þeim flokkum að málum, sem eiga meginfylgi sitt í Hafnarfirði, þá skuli þeir ekki hafa leyfi til þess að hafa mjólkursöluna í þessum bæjum. En ef þeir hefðu verið svo vitrir að fylgja Sósfl. eða Sjálfstfl., - þá hefði ekkert verið athugavert við það. En af því þeir hafa falið Framsfl. umboð sitt, þá er sjálfsagt að taka af þeim mjólkursöluna. Þannig er hugsunarháttur þeirra, sem að frv. standa, og svo tala þeir fagurlega um það, eins og hv. 8. þm. Reykv., að athuga verði nú gaumgæfilega, hvað bezt muni vera að gera í þessum málum. En stillinguna vantar til að halda hinum raunverulega tilgangi leyndum, svo að þegar kemur aftur á 2. bls. í grg., kemur skýrt í ljós, að hér er á ferðinni opinber pólitísk ofsókn á hendur bændastéttinni, af því að hún hefur gerzt svo djörf að taka þessi mál í sínar hendur og felur sósialistum hvergi að fara með mál sín, eins og ég gat um áðan. Hér segir orðrétt í grg. fyrir þessu frv.: „Með samkomulagi vísitölunefndar landbúnaðarins er stigið skref til að afnema ófriðarástandið milli framleiðenda í sveit og neytenda. Ef það samkomulag á að koma að notum, þarf að svipta Framsfl. því tæki, sem hann hefur öðrum fremur notað til að skapa þá úlfúð, sem vísitölunefnd átti að eyða, en það eru mjólkursölumál bæjanna“. M. ö. o. kemur það fram æ ofan í æ í grg., að málið er fyrst og fremst pólitísk ofsókn á hendur bændum, af því að þeir hafa ekki skoðanir flutningsmanna. En út af samkomulagi vísitölun., sem svo tíðrætt hefur orðið um bæði í grg. og framsöguræðu hv. 8. þm. Reykv., vil ég segja nokkur orð. Flm. hafa þá gert sitt til eða hitt þó heldur að halda þetta samkomulag. Í fyrsta lagi hefur þetta aðeins orðið að samkomulagi í orði, ef farið væri eftir þeirra skilningi, þar sem þeir hafa aðeins viljað láta það ná til innanlandsmarkaðsins, en þegar tryggja átti útflutningsuppbætur, þá notuðu þeir tækifærið til að ráðast heiftarlega á bændur í blaði sínu. Næsta skrefið sem þeir hafa svo stigið til samkomulags framleiðenda og neytenda, er þetta frv., sem gerir ráð fyrir að taka afurðir bænda, áður en þær eru framleiddar, og afhenda þær bæjarstjórnum. Og þeir eru svo blygðunarlausir, að það er sagt berum orðum, að þetta sé gert í því skyni, að fylgislaus flokkur í bæjunum hafi ekki umráð yfir þessum málum. M. ö. o. af því að bændur eru svo djarfir að vera í öðrum flokki en íbúar þessara bæja, þá á að ræna þá rétti sínum með lagasamþykkt. Þetta er það samkomulag, sem sósíalistar beita sér fyrir. Þetta er þó aðeins byrjunin. Í eðlilegu framhaldi af þessu gæti hv. 8. þm. Reykv. flutt þá kenningu, að bændur létu dilkana af hendi, áður en þeim væri slátrað, og þá væntanlega á fæti, að bæirnir tækju að sér rekstur frystihúsa eg sláturhúsa, eða hver veit, hvar þeir mundu stöðva sig, ef litið væri við þessari ósvífni. Það er vitað, að eitthvað þessu líkt mundi koma á eftir. Og til þess að sýna jesúítaháttinn í þessu öllu saman er blandað inn í grg. fögrum orðum um, að heilsa barnanna sé í veði, ef ekki sé að gert. Í 6. gr. er svo ákveðið, að þeim, sem sérleyfi hafa til sölu mjólkur, skuli skylt að sjá um, að ávallt sé nóg fyrir hendi af henni til sölu. Það er m. ö. o. sama, hvaða verð hæstarétti þóknaðist að setja á mjólkina eða hvaða sleifarlag sem væri á mjólkursölunni hjá bæjarstjórnum, bændum væri í öllum tilfellum skylt að afhenda nýmjólkina. Ég hefði gaman að sjá, að þetta væri alltaf framkvæmanlegt. Í fyrsta lagi gæti oft reynzt ómögulegt að fullnægja þessum kröfum af óviðráðanlegum orsökum, og gætu legið til þess ýmsar ástæður. Í öðru lagi yrði sennilega búið þannig að bændum, að áhugi þeirra á framleiðslunni dofnaði og framleiðslan drægist saman, þar eð réttur þeirra væri fyrir borð borinn. Ég geri nú ráð fyrir, að aðrir geri ýmsum atriðum í þessu frv. nánari skil. Ég mun því ekki fjölyrða um það sjálft að sinni. En það eru nokkur atriði í sambandi við það, sem ég vildi aðeins drepa á. Hér er þá komið fram frv. um að taka mjólkurstöðvarnar af bændasamtökunum. Aftur á móti bólar ekki neitt á sams konar till. í öðrum efnum, sem sósíalistar hafa þótzt ætla að flytja, t. d. viðvíkjandi annarri verzlun, að bæjarstjórnir taki hana í sínar hendur, - eða þá iðnaðurinn, að hann væri rekinn á þann hátt, að hagsmuna neytenda væri gætt sem bezt. Ég hef ekki heldur séð, að þeir legðu til, að tæki og áhöld kaupmanna væru tekin af þeim „með skuldum, sem á þeim kunna að hvíla og án annars endurgjalds“, eins og svo meistaralega er að orði komizt í grg. Nei, - það er mest aðkallandi að taka framleiðslutæki bænda og gera þeim þessi skil. Það er full ástæða til að gera sér grein fyrir, hvað vakir fyrir þessum mönnum. Það er ekki málefnaáhugi, það hlýtur önnur hvöt að vera hér á bak við. Ég fyrir mitt leyti hlýt að álykta, að annað geti ekki ráðið framkomu þeirra gagnvart bændum en þeir vilji flytja mál, sem koma í veg fyrir samkomulag milli verkamanna og bænda, meðan verkalýðurinn fær þeim forustuna, í stað þess að stefna að því, að þessar fjölmennu stéttir geti komið sér saman. Ég sé enga aðra skýringu á framferði þeirra. Og þetta er í sjálfu sér ekkert einkennilegt frá sjónarmiði þeirra, er vilja láta allt draslast og undirbúa jarðveginn fyrir byltingu. Frá sjónarmiði þeirra, er vilja ekki umbætur, er rétt að stía sundur stéttum. Við könnumst við þessar aðferðir, t. d. hegðun þeirra gagnvart stj. á árunum 1934–1937. Ég minnist mjólkurverkfallsins frá þeim tíma og hvernig kommúnistar sameinuðust þá sjálfstæðisverkamönnum til þess að reyna að fá verklýðssamtökin á móti stj. Þeim tókst þetta, og síðan hafa þeir leikið þetta hlutverk. Nú hafa þeir ætlað að vera klókir og láta fulltrúa sinn í sex manna n. verða með í samkomulaginu, en ráðast síðan á bændur á tvennum vígstöðvum, - í fyrsta lagi með því að leggja þann skilning í samkomulagið, að það næði aðeins til innanlandsmarkaðsins, og í öðru lagi með þessu frv., sem mun vera eins dæmi í þingsögunni.

Síðan 1917. Hæstv. forseti þessarar d. flutti þá frv. sama efnis

. Þetta er aðeins til að ala á óvild. Sósíalistar eru orðnir vonlausir um, að bændur aðhyllist stefnu þeirra, og þá er sjálfsagt að taka af bændum ráðin með l., ráðin um þeirra eigin mál.