Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá starfandi þingflokksformanni Samfylkingarinnar, Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, dagsett í dag: „Björgvin G. Sigurðsson, 1. þingmaður Suðurkjördæmis, hefur sagt af sér sem formaður þingflokks Samfylkingarinnar.“

Frú forseti. Ég geri alvarlegar athugasemdir við það að skýrslan sé hér rædd rétt rúmum sólarhring eftir að hún kom út og þingmönnum ekki gefið tækifæri til að lesa hana almennilega og kynna sér efni hennar áður en umræða um hana fer fram að einhverju gagni. Það voru einmitt svona vinnubrögð sem komu okkur á kaldan klaka og ég vildi óska að þingið vandaði umfjöllun um þessa skýrslu. Til þess að það sé hægt er ekki hægt að ræða hana í dag og á morgun og láta svo umræðu lokið þangað til í haust.

Virðulegur forseti. Ég kem upp af sömu ástæðu og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir. Ég tel ekki við hæfi að þingmenn ræði þessa skýrslu eins óundirbúið og við blasir. Það hefur ekki gefist nægur tími til að kynna sér þetta mál og mig langar að beina því til hæstv. forseta og þingheims að gert verði ráð fyrir þessum lið í dagskrá þingsins aftur í næstu viku í a.m.k. tvo daga þar sem hægt verður að gaumgæfa betur og fara ítarlegar í öll þau atriði sem þessi skýrsla tekur til. Þetta er sennilega eitthvert mikilvægasta mál lýðveldissögunnar á Íslandi og að ætla sér að ganga svona yfir það og ganga frá því með þeim hætti eins og þetta þing ætlar að gera í dag og á morgun er einfaldlega ekki nægilegt og ég óska þess að vinnubrögðin við þetta mál verði vandaðri.

Frú forseti. Ég óska eftir því að þú hvetjir fulltrúa Sjálfstæðisflokksins, Framsóknar og Samfylkingar til að sitja í salnum meðan umræða um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis fer fram. Ábyrgð þessara flokka er mikil og því tel ég nauðsynlegt að þessir flokkar sitji hér meðan á umræðu stendur.

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða hefðbundið ræðuform á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég kem upp vegna orða hv. þm. Lilju Mósesdóttur þar sem hún tiltók og hvatti fulltrúa þriggja stjórnmálaflokka umfram fulltrúa annarra til að sitja yfir umræðunni. Ég vil í upphafi umræðunnar hvetja okkur öll til að taka þátt í henni og til að gera það án þess að vera í fyrir fram gefnum skotgröfum sem mér fannst af ummælum hv. þingmanns að hún væri dálítið föst í. Ég tek þessa skýrslu mjög alvarlega. Ég veit að Sjálfstæðisflokkurinn tekur hana mjög alvarlega og ég beini því til okkar allra að við sýnum þessari umræðu þá virðingu sem hún á skilið og tökum öll þátt í henni á okkar forsendum og eftir því hvernig við kjósum að nálgast viðfangsefnið, en umfram allt án þess að vera í pólitískum skotgrafahernaði.

Frú forseti. Hér er um að ræða afar mikilvæga og brýna umræðu sem við tökum í dag. Fyrirkomulag umræðunnar hefur verið rætt, bæði í forsætisnefnd og eins á fundum með formönnum þingflokka, og engar sérstakar athugasemdir hafa komið fram um fyrirkomulagið. Af hálfu forseta var sagt að umræðan gæti hugsanlega staðið á morgun líka og jafnvel lengur. Ég vil, frú forseti, nefna að þetta hefur verið rætt á vettvangi beggja hópa og færi gefið á því að umræðan gæti staðið lengur en bara í dag, jafnvel á morgun og lengur ef þurfa þykir. Mér finnst rétt að taka það fram í umræðunni. Einnig vil ég nefna hér, frú forseti, að ég tel það skyldu allra þingmanna, hvar í flokki sem þeir standa, að vera við þá umræðu sem hér fer fram í dag ef þeir mögulega geta. Þá er enginn flokkur á Alþingi Íslendinga undanskilinn.

Frú forseti. Það kom ekki fram fyrr en á síðasta þingflokksformannafundi að það væri ákveðið að hefja umræðuna á þriðjudegi. Upphaflega stóð til að þessi umræða hæfist á miðvikudegi. Reynsla mín af að malda í móinn hefur verið sú að það er yfirleitt ekki hlustað á þennan minnsta örminnihluta hérna þannig að ég ákvað að það væri of skammur tími til að fara í miklar umræður á þingflokksformannafundi og reyna að senda einhvers konar formlega beiðni um að þessu yrði breytt, að Hreyfingin mundi senda frá sér yfirlýsingu. Þetta er allt of skammur tími sem þingmenn fá til að kynna sér efni skýrslunnar. Það komu yfirlýsingar í gær. Það hefði mér fundist nóg og að þingmenn hefðu fengið færi á að ræða um þetta sín á milli í dag og með sínu fólki.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir að við fáum tækifæri til að ræða aðeins sérmálin út frá þessari skýrslu sem komin er út. Það er hins vegar alveg ljóst að þessi umræða, frú forseti, er hvorki upphaf né endir - er a.m.k. ekki endir á umræðunni. Vitanlega var upphafið í gær. Við ætlum ekki að hætta að ræða þessa skýrslu þó að við tölum í dag og á morgun, það er alveg ljóst. Við þurfum að læra af henni, við þurfum að vinna út frá henni. Hún á eftir að koma fyrir í mörgum ræðum það sem af lifir þessu þingi og væntanlega fleiri þingum. Það sem skiptir núna máli er að við kynnum okkur efni hennar og ég veit að fjölmargir þingmenn sitja og eru að lesa eða ætla að fylgjast með umræðum á skrifstofum sínum þar sem þeir eru að fara yfir efni skýrslunnar. Ég veit að þeir ætla að tala á morgun, sumir hverjir, þannig að mér finnst eðlilegt að við byrjum þessa umræðu á þeim nótum sem við enduðum hana á í gær, með almennri yfirferð. Það er alveg ljóst að við höfum ekki getað farið gaumgæfilega yfir skýrsluna enn sem komið er. Við vitum meginniðurstöðurnar og að sjálfsögðu munum við tala út frá þeim.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að rannsóknarskýrsla Alþingis er komin fram. Skýrslan er mjög ítarleg og afdráttarlaus, vel unnin og ber að þakka vinnu rannsóknarnefndarinnar og alls starfsfólksins sem kom þar að verki. Það er nú verkefni okkar alþingismanna, stjórnkerfisins í heild, fjölmiðla og raunar þjóðarinnar allrar að draga lærdóm af skýrslunni og vinna að endurreisn fjármálakerfisins og stjórnkerfisins með nýjum og bættum reglum og nýjum siðferðilegum og viðskiptalegum gildum. Við lestur á skýrslunni rifjaðist upp fyrir mér það sem ég taldi helsta ógn uppeldi barna og íslensku samfélagi fyrir rúmum áratug þegar ég var enn þá skólastjóri. Ég hafði fylgst með því hvernig börn og unglingar voru ár frá ári mannvænlegri, duglegri og áræðnari en börn og unglingar á mínum uppvaxtarárum og einnig á þeim árum þegar ég kom til starfa sem skólastjóri árið 1981. Ég var almennt bjartsýnn fyrir hönd þessa glæsilega hóps og þjóðarinnar í heild á þessum tíma. En það var eitt sem ég hafði verulegar áhyggjur af, vaxandi einstaklingshyggju. Stjórnmálin og umhverfið allt í landinu ól á þessari einstaklingshyggju, gildi breyttust, alið var á því að rétt og eðlilegt væri að gera kröfur sjálfum sér til handa, en minna fór fyrir skyldunum og ábyrgð einstaklingsins sem hluta stærri samfélags. Í stjórnmálum þess tíma var sú hugmyndafræði ríkjandi, og alið á henni, að hvati, dugnaður og aðgerðir byggðust á einstaklingsframtaki, eigin ávinningi þar sem hagnaðarvon var talin drifkraftur allra góðra verka. Á þessum tíma ræddu menn að fé án hirðis væri til lítils gagns og alls kyns hvata- og bónuskerfi átti að vera forsenda alls góðs. Áhyggjur mínar fólust í því gagnvart nemendum mínum og framtíð þeirra að þeir lærðu ekki að axla ábyrgð og taka samfélagslega ábyrgð. Ég vildi og taldi nauðsynlegt að ala á slíkri samfélagslegri ábyrgð. Ekki hafði ég það hugmyndaflug þá að á Íslandi næði völdum viðhorf og stefna í anda þessarar frjálshyggju þar sem einstaklingshyggja og lægstu hvatir gróðahyggju yrðu að leiðandi stjórnmálastefnu á Íslandi. Hugtakið frelsi var afbakað, einkaaðilar áttu helst að reka alla þjónustu og voru, án þess að nein bærileg rök væru færð yfir því, taldir ávallt skila betri rekstri en hið opinbera. Hin ósýnilega hönd markaðarins átti að leiða samfélag okkar til betri vegar og í framhaldi kom hugmyndafræði um að láta peningana vinna, binda þá ekki í eignum, skuldsetja sig frekar en að binda fé í fasteignum eða sparnaði. Sveitarfélag átti að selja eignir til rekstrarfélaga eða fasteignafélaga og losa þannig fjármagn. Allt var þetta gert til að auka fjármagn í umferð, breyta eignum í skuldir. Þessi hugmyndaheimur og hagfræðikenningar leiddu til bankahrunsins. Ríkisstjórn þess tíma fór út í umfangsmikla einkavæðingu, sölu á ríkisfyrirtækjum, og við þá einkavæðingu gilti helmingaskiptaregla þáverandi stjórnarflokka. Óeðlileg pólitísk kunningja- og hagsmunatengsl réðu oft ákvörðunum. Oftrú á markaðslögmálin þar sem markaðurinn var gerður að húsbónda en ekki auðmjúkum þjóni stjórnvalda breytti hér öllu fjármálalegu umhverfi. Allar þessar breytingar höfðu verið gagnrýndar á þessum tíma, m.a. af nýstofnaðri Samfylkingu upp úr aldamótum. Samfylkingin lagði áherslu á samfélagslega ábyrgð, mikilvægi þess að markaðurinn lyti húsbóndavaldi, þ.e. skýru regluverki, og að einkavæða bæri eingöngu þau fyrirtæki sem væru í raunverulegri samkeppni. Á þeim tíma var tillaga Samfylkingar að halda eftir öðrum af stóru bönkunum í ríkiseigu þegar þeir voru seldir, eða afhentir einkavinum, 2002. Áform um sölu bankanna til almennings og loforð um dreifða eignaraðild breyttust í hugmynd um norrænan kjölfestufjárfesti sem ætti 15–20% hámark og að lokum enduðu áform um að selja fyrst aðeins Landsbankann með valdboði formanna stjórnarflokka þess tíma um helmingaskipti þar sem hvor aðili fékk að ráða sínum banka. Þessari atburðarás er lýst ágætlega í skýrslunni. Skýrslan dregur enn fremur vel fram hvernig afhending á ríkisbönkunum til lítt reyndra rekstraraðila og viðhorf til eftirlitsstofnana, og regluverks sem átti að vera sem minnst og sem frjálslegast, réð miklu um þá þróun sem leiddi til hrunsins. Nýir eigendur bankanna komu með ný siðferðisviðmið, þar sem allt var leyfilegt, takmarkaða þekkingu og reynslu en með gróðasjónarmiðið sem eina leiðarljósið. Trú þeirra var að hagsmunir hluthafanna væru aðalatriðið sem þýddi í þeirra skilningi hagsmunir þeirra sjálfra sem stærstu eigenda, eigenda sem í krafti eignar sinnar sniðgengu reglur og leiðbeiningar til að ná fram eigin markmiðum. Ég rek þetta hér því að ég tel augljósa pólitíska ábyrgð stjórnvalda þess tíma á þeirri hugmyndafræði og því regluverki sem hér var sett á laggirnar. Valin var innleiðing tilskipana Evrópusambandsins án allra íslenskra sérreglna og þær í raun rýmkaðar í samræmi við hugmyndafræðina um frelsi og samkeppnishæfi eða eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Í öllum þessum tilvikum voru reglurnar rýmkaðar og athafnafrelsi lánastofnana aukið verulega. Lágmarkskröfur tilskipana Evrópusambandsins um starfsemi lánastofnana fjölluðu ekki beinlínis um þessar auknu starfsheimildir. Íslandi var því ekki skylt vegna EES-samningsins að auka starfsheimildir innlendra lánastofnana á þennan hátt …“ Reglurnar voru innleiddar með hugmyndafræðinni þar sem frelsi var skilgreint sama sem afskiptaleysi, eins og svo vel er að orði komist í skýrslu rannsóknarnefndarinnar, þar sem stjórnarflokkar þess tíma treystu á kunningja og vini sína í viðskiptum og fjármálalífinu í einu og öllu. Þetta pólitíska umhverfi og regluverk afsakar þó í engu þá aðila sem fengu bankana nánast að gjöf, hvernig þeir fóru með þá eign sína, hvernig einstaklings- og gróðahyggjan réð málum eins og áður sagði. Vöxtur og útþensla varð aðalatriðið. Öll samfélagsleg ábyrgð, hvort sem var varðandi verðbólguáhrif, þensluáhrif, áhrif á gengi íslensku krónunnar eða á velferð almennings, vék fyrir hagsmunum eigenda og hagnaðarvon þeirra. Eigendur bankanna skeyttu í engu um stærð þeirra eða möguleika Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta eða íslenska ríkisins til að tryggja viðskiptavini þeirra, heldur óðu áfram með eigin hagsmuni eina að leiðarljósi. Skammtímasjónarmið réðu ríkjum og undirstöðuatvinnugreinar viku í umræðunni fyrir fjármálaundrinu íslenska. Forráðamenn, stjórnmálamenn og jafnvel forsetinn mættu í klappliðið fyrir þessu fjármálaundri íslenskra bankavíkinga. Bankarnir nýttu sér trausta stöðu ríkisins, gott lánshæfismat og orðspor ríkisins til langs tíma til að sækja sér fjármagn til stóraukinna útlána, til almennings til íbúðabygginga, til lána til fyrirtækja, en þó fyrst og fremst til að lána sjálfum sér í eigin uppbyggingu erlendis og hérlendis, til eignarhaldsfélaga og erlendra aðila til brasks með fyrirtæki og fé almennings. Rannsóknarskýrslan vekur athygli á, með leyfi forseta, að stærstu eigendur allra stóru bankanna „hafi fengið óeðlilega greiðan aðgang að lánsfé“ hjá þeim banka sem þeir áttu og „að því er virðist í krafti eignarhalds síns“ og skulduðu hreint stjarnfræðilegar upphæðir. Ljóst er af skýrslunni að margt hefur farið úrskeiðis og það er grundvallaratriði að þeir verði látnir svara til saka og sæta ábyrgð sem með vísvitandi misnotkun á bönkunum leiddu okkur í þann vanda sem við erum í. Íslensk stjórnvöld þess tíma kyntu síðan bálið með röngum hagfræðilegum ákvörðunum sem ágætlega er gerð grein fyrir í rannsóknarskýrslunni, ákvörðun um 90% húsnæðislán Íbúðalánasjóðs, skattalækkanir á sama tíma og settar voru í gang stærstu framkvæmdir á lýðveldistíma sem kyntu undir þenslunni og svo virðist sem samfélagið hafi flogið áfram á ljósrauðu draumaskýi gróðavonar og peningahyggju. Rannsóknarskýrslan rekur vel þennan aðdraganda, þann ofvöxt sem hljóp í bankakerfið eftir einkavæðingu þar sem bankarnir 20-földuðust á sjö árum og þá hvað mest á árunum 2004–2005. Fullyrt er í skýrslunni að grípa hefði þurft til aðgerða í síðasta lagi árið 2006 ef koma hefði átt í veg fyrir fall bankanna. „Inngrip síðar hefði þó getað minnkað skaðann af bankahruninu“ segir í skýrslunni og þar ber Samfylkingin, ráðherrar og þingmenn, að sjálfsögðu sína ábyrgð. Leiddar eru líkur að því að ef harðar hefði verið gripið inn í af eftirlitsstofnunum og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar og t.d. gengið fast eftir að svokallaðir Icesave-reikningar hefðu verið færðir til dótturfélaga erlendis í stað þess að vera í útibúum, svo vitnað sé í skýrsluna, hefði mátt minnka tjónið. Samfylkingin hefur ítrekað beðist afsökunar á mistökum sínum á þessum tíma og við þingmenn berum okkar ábyrgð á sofandahætti og ofmati á skýrslum og yfirlýsingum frá bönkunum sjálfum og frá þar til bærum stofnunum, svo sem Seðlabanka og Fjármálaeftirliti. Rannsóknarskýrslan er áfellisdómur yfir eigendum bankanna og hagstjórn íslenska ríkisins á árunum frá einkavæðingu fram til hrunsins. En skýrslan er líka alvarleg áminning um vanrækslu Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands. Neikvætt viðhorf til eftirlits almennt réð þar miklu. Hugmyndafræðin um að markaðurinn sæi um þetta sem og eigendur fjármagnsins og hluthafar réð ríkjum. Seðlabankinn er í skýrslunni harðlega gagnrýndur fyrir hagstjórnina, fjölmörg atriði eru tilgreind og m.a. er sagt, með leyfi forseta: „Stefna Seðlabankans var heldur ekki nægjanlega aðhaldssöm og aðgerðir of takmarkaðar til þess að skila árangri í baráttunni við vaxandi skuldsetningu og undirliggjandi verðbólgu.“ Í skýrslunni er enn fremur minnt á hve óheppilegt var að umdeildur stjórnmálamaður skyldi ráða ríkjum í Seðlabankanum þegar mest reið á þar sem tortryggni og persónuleg afstaða réð meiru en fagleg stjórnun og vönduð ákvarðanataka. Í skýrslunni er einnig hörð gagnrýni á stjórnsýsluna í heild, regluverkið, siðferðileg atriði o.fl. þar sem ráðherraræði, óklárar boðleiðir og slök skilgreining ábyrgðar þvælast fyrir. Lítið virðist um skráningu fundargerða og skýra ákvarðanatöku. Svo virðist sem sumum, jafnvel ráðherrum, hafi verið haldið utan við upplýsingagjöf eða ákvarðanatöku, óformlegir fundir haldnir á einkaheimilum þar sem ákvarðanir voru jafnvel teknar en ekki skráðar. Allar þessar upplýsingar í skýrslunni gefa tilefni til gagngerrar endurskoðunar á stjórnkerfinu með aukinn aga og betra skipulag að leiðarljósi. Ég hef aðeins nefnt fáein atriði sem fram koma í þessari skýrslu. Ég hef eins og margir aðrir aðeins náð að lesa lítinn hluta af þessu gríðarlega umfangsmikla verki. Umfjöllun um skýrsluna er rétt að hefjast. Skýrslan dregur fram ótrúlega mynd af fjármálalífi, stjórnmálum og stjórnkerfi síðasta áratugar og verður að kalla fram vandaða og ítarlega umfjöllun um einkavæðinguna, helmingaskipti fyrrverandi stjórnarflokka sem stýrðu saman um langt árabil, og ranga hagstjórn, ótrúlega siðblinda hegðun eigenda og stjórnenda bankanna. Því þarf að fara í gegnum allt lagalega umhverfið, endurskilgreina siðferðileg viðmið og herða á reglum um tengsl stjórnmála- og fjármálalífs. Í skýrslunni er tekið á mörgum af þessum atriðum og lærdómur dreginn af því fyrir okkar hönd og það þurfum við að skoða vel. Öll spyrjum við: Hvernig gat þetta allt saman gerst? Hver brást á vaktinni? Samfylkingin mun af fullum heilindum taka þátt í skoðun á þeirri gagnrýni sem fram kemur í skýrslunni, leggja mat á efnisatriði og draga nauðsynlegan lærdóm þar af. Það er skylda allra stjórnmálaflokka, allra alþingismanna, að taka af festu á þeim atriðum sem lagfæra þarf. Vonandi næst samstaða um hvað gera þarf. Sú samstaða getur þó aldrei orðið um að endurreisa hér frjálst og einkarekið fjármálakerfi sem lýtur eigin lögmálum. Samstaðan getur aðeins náðst ef Alþingi sameinast um að endurskoða og endurbæta alla þá þætti sem gagnrýndir hafa verið, hvort sem þeir varða siðferðileg viðmið og grundvallarhugmyndafræði, lagalegt umhverfi fjármálalífsins og bankanna, stjórnsýsluna í heild, þar með talið ráðherraræði, og bæði Fjármálaeftirlit og Seðlabanka. Endurskoða þarf verkaskiptingu og ábyrgð, boðleiðir og samskipti sem og tengsl atvinnu- og fjármálalífs við stjórnmálamenn. Samfylkingin hefur frá upphafi barist fyrir réttlæti, jafnrétti og gegnsæi í stjórnarháttum og lýðræðislegri umfjöllun við afgreiðslu mála. Þessi gildi mega ekki týnast í umræðunni. Á þessi gildi féll ryk í stjórnarsamstarfinu á árunum 2007–2008. Því skal heitið að þessum gildum verður haldið á lofti að nýju í endurreisninni af okkar fólki í þeirri þingnefnd sem nú tekur skýrsluna til sérstakrar skoðunar en einnig af okkur hinum sem vinnum að lagasetningu og bættri stjórnsýslu. Mikið hefur þegar áunnist og margar mikilvægar úrbætur eru í umfjöllun í nefndum þingsins en meira þarf til. Rannsóknarskýrslan er gott veganesti í vandaða umfjöllun. Fram undan er uppgjör en fyrst og fremst vinna við endursköpun íslensks samfélags. Íslenskt samfélag hefur ótrúlega marga styrkleika og mun verða endurreist á næstu mánuðum með nýju regluverki og nýjum siðferðilegum gildum, vonandi í góðri sátt alls þingheims undir öruggri stjórn núverandi ríkisstjórnar. Ríkisstjórninni er stjórnað af konu sem er þekkt fyrir baráttu gegn spillingu, baráttu fyrir réttlæti og lýðræði, konu sem hefur um árabil varað við samþjöppun á eignarhaldi bankanna, skertu regluverki í fjármálalífinu og ofþenslu í kerfinu. Jóhanna Sigurðardóttir hefur ávallt talað fyrir gegnsæi og lýðræði og undir hennar stjórn þarf að leiða Alþingi, stjórnsýsluna og þjóðina inn á heilbrigðara umhverfi atvinnulífs og fjármálalífs. Öllum þessum markmiðum deilir Samfylkingin með samstarfsflokknum Vinstri grænum og ég trúi ekki öðru en að aðrir stjórnmálaflokkar fylki sér á bak við endurreisn íslensks samfélags í þessum anda. Þá er ekki til einskis þessi rannsóknarskýrsla og sú gagnrýni sem réttilega er sett fram í henni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætlega málefnalega innlegg hér í umræðu um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Í máli hv. þingmanns var, eins og vænta mátti, víða komið við og farið aftur í tímann allt aftur til einkavæðingar bankanna, sem hv. þingmaður taldi að hefði mistekist. Ég get í sjálfu sér tekið undir það með hv. þingmanni að það var ýmislegt í umgjörð einkavæðingarframkvæmdarinnar sem hefði mátt betur fara og ég hef vikið að því áður hér í mínu máli. Það mátti skilja hv. þingmann sem svo að menn hafi gengið of langt í einkavæðingunni og hann nefndi sem dæmi að menn hefðu ekki átt að einkavæða Landsbankann. Ég velti því fyrir sér þegar ég hlýði á mál hv. þingmanns hvort hann telji að með því að selja ekki Landsbankann hefði verið komið í veg fyrir það sem hér gerðist, eða hvaða önnur dæmi um einkavæðingu eru það annars sem hv. þingmaður er með í huga þegar hann telur að við höfum gengið of langt í einkavæðingunni? Hvar er það sem hv. þingmaður telur að ríkið eigi að standa í viðkomandi rekstri frekar en einstaklingar eða framtakssamt fólk hér í landinu? Hv. þingmaður kom jafnframt inn á það að við hefðum innleitt t.d. reglur Evrópusambandsins án nauðsynlegrar aðlögunar. Það er athyglisvert sjónarmið, að við þurfum að gæta okkar á Evrópureglunum. Það vekur athygli mína þegar það kemur frá samfylkingarþingmanni að það kunni að leynast ýmsar hættur í því að leiða hér í lög reglur Evrópusambandsins. En að vissu marki tek ég undir þetta með honum og það á sérstaklega við um það sem lýtur að fjármálamarkaðnum. Hvaða tillögur voru það annars sem þeir, sem gerðu athugasemdir í einkavæðingarferlinu, komu fram með? Hvaða tillögur komu um strangara regluverk? Hvaða tillögur komu um meira aðhald með bönkunum, strangara eftirlit o.s.frv.?

… í sjónvarpinu í gær.

Ég kannast ekki við að hafa heyrt margar slíkar tillögur, en í svona stuttu máli er auðvitað ekki 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Benediktssyni fyrir andsvarið. Varðandi hvort gengið hefði verið langt í einkavæðingunni tel ég að svo hafi verið. Ég get nefnt nokkur dæmi. Í fyrsta lagi held ég að menn hefðu aldrei átt að láta báða bankana frá sér á einu bretti. Það voru tvær leiðir, önnur var að halda öðrum eftir einfaldlega vegna þess að ýmis sjónarmið sem réðu við bankareksturinn fyrir einkavæðingu, m.a. það að við bankareksturinn þyrfti að gæta að verðbólgumarkmiðum og hagsmunum þjóðfélagsins í heild, viku þegar einkavæðingin tók við. Ef ríkið hefði átt annan bankann hefði það getað skapað eðlileg viðmið og verið hindrun gegn því að menn keyrðu úr hófi fram, a.m.k. var þá banki á boðstólum til hliðar við hinn bankann hvað það varðar. Ég sat í bankaráði á þessum tíma þó að ég hafi ekki komið að sölunni vegna þess að það var ríkisstjórnin sem seldi bankana, en ég þekki atburðarásina mjög vel. Hin leiðin hefði verið sú sem víða var farin og ýmsir vöktu athygli á: Af hverju áttum við ekki 30% í báðum bönkunum, jafnvel þó að það væri víkjandi hlutur sem menn létu vera óvirkan en við gætum þá alltaf gripið inn í ef á þyrfti að halda? Við hefðum betur haft þau úrræði þegar seinna kom til þess að veita eðlilegt aðhald og eftirlit með þeim bönkum sem hér störfuðu. Önnur dæmi um mistök í einkavæðingu er grunnnetið, sem ég held að hafi verið mistök að hafa einkavætt á sínum tíma. Við áttum að halda lagnaleiðunum út af fyrir sig og hafa samkeppnina í sölu á því neti. Við getum líka skoðað það form sem ég nefndi sem er að telja sér trú um að losa alltaf eignir, búa til eignarhaldsfélög og nota peningana til rekstrar. Þar höfum við gengið of langt. Þar höfum við ekki sparað. Varðandi Evrópusambandið hef ég alltaf verið þeirrar skoðunar að Evrópusambandið sé eitt af verkfærum okkar. Það er ekki það sem við ætlum að ganga undir og gefast upp fyrir. Við getum aðlagað ýmislegt að okkar reglum. Það hefur sýnt sig og kom m.a. í ljós varðandi hvernig við höguðum raforkusölukerfinu á sínum tíma að það hefði mátt gera með öðrum hætti. Fyrrverandi þingmaður, Björn Bjarnason, vakti einmitt athygli á því eftir að 

Virðulegi forseti. Ég held að með strangara regluverki hefði verið hægt að mæta öllum þeim vandamálum sem hv. þingmaður vék hér að en taldi að rétta lausnin væri að byggja á eignarhaldi ríkisins. Varðandi regluverkið að öðru leyti fannst mér gæta of mikillar tilhneigingar í máli hv. þingmanns til þess að leggja byrðarnar á þingið en ganga þá um leið út frá því að eftirlitinu hafi ekki verið ábótavant. Ég held að það sé ekki tímabært að skera úr um að hve miklu leyti lögin og reglurnar voru ófullkomin og að hve miklu leyti eftirlitinu var ábótavant. Það mun auðvitað skýrast og við sjáum það í skýrslu rannsóknarnefndarinnar að þar eru augljósar vísbendingar um að eftirlitinu hafi einmitt verið ábótavant. Við hljótum þá að líta á það sem ábendingu um að í einhverju hafi verið gagn að reglunum þó að þeim hafi ekki verið fylgt. Síðan vil ég líka láta þess getið að 

Forseti hvetur þingmenn til þess að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég held að ég og hv. þm. Bjarni Benediktsson séum sammála um að regluverkið hefði þurft að vera skýrara og við getum líka verið sammála um að eftirlitinu var ábótavant. Ég kom ágætlega að því í mínu máli, eða vakti athygli á því, að bæði Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn hefðu ekki sinnt sínu eftirlitshlutverki sem skyldi enda kemur það mjög skýrt fram í skýrslunni. Ég ætla svo sem ekki að segja að það sem ég fer með hér sé það eina rétta. Þetta er innlegg í umræðuna og það er það sem þarf að eiga sér stað í framhaldinu, þ.e. umræða um með hvaða hætti við ætlum að endurreisa Ísland, hvernig við ætlum að taka á þeim vanda sem hér kom upp, hvernig við ætlum að bregðast við og hvernig við ætlum að stilla upp að nýju. Eitt af því sem kemur mjög skýrt fram í skýrslunni er að þrátt fyrir lög og reglur hefur ríkt agaleysi og menn hafa sniðgengið þessi lög og þessar reglur, jafnvel vinnureglur bankanna eða jafnvel hreinlega regluverk sem var fullkomlega sniðgengið af þeirra eigendum eða þeirra stjórnendum. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál og ég tek undir með hv. þingmanni að ég var alls ekki að hvítþvo þá sem stýrðu bönkunum, þvert á móti. 

Frú forseti. Ég hef dálitlar áhyggjur af því að þrátt fyrir samtakamátt, ef svo má segja, í yfirlýsingum um að nú eigi allir að koma upp úr skotgröfunum og nota tækifærið til þess að læra af reynslunni sé einn flokkur í þinginu dálítið fastur í gömlum ósiðum, noti spuna, reyni að stýra umræðunni og ætli ekki að takast á við það sem flokkurinn hefur sjálfur gert heldur fá aðra upp úr skotgröfunum svo að hann geti skotið á þá. Mér fannst of mikið af því í ræðu hv. þingmanns að reynt væri að bjaga hlutina, því að eitt af því sem uppgötvaðist í 16 mánaða rannsókn rannsóknarnefndar Alþingis var að Samfylkingin var víst í ríkisstjórn í aðdraganda efnahagshrunsins. Það hefur eiginlega verið þrætt fyrir þetta dálítið lengi, menn hafa alla vega ekki munað eftir þessu en þetta rifjaðist upp við rannsóknina. Það rifjaðist líka upp að líklega hefur enginn flokkur, jafnvel að Sjálfstæðisflokknum meðtöldum en hann hefur mikið verið ræddur í þessu sambandi, staðið jafndyggilega vörð um útrásina, útrásarfyrirtækin og útrásarvíkingana og Samfylkingin. Þess vegna finnst mér skorta örlítið á að menn séu tilbúnir að horfa í eigin barm. Lítum t.d. á stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar þegar sú ríkisstjórn var mynduð. Þar segir m.a.: „Í umbreytingu íslensks atvinnulífs á undanförnum árum felst meðal annars aukið vægi ýmiss konar alþjóðlegrar þjónustustarfsemi, þar á meðal fjármálaþjónustu. Ríkisstjórnin stefnir að því að tryggja að slík starfsemi geti áfram vaxið hér á landi og sótt inn á ný svið í samkeppni við önnur markaðssvæði og að útrásarfyrirtæki sjái sér áfram hag í að hafa höfuðstöðvar á Íslandi.“ Um skattamálin segir: „Á kjörtímabilinu verður leitað leiða til að lækka frekar skatta á fyrirtæki.“ 
             Svo koma fulltrúar þess flokks hingað og virðast ætla að kenna öllum öðrum um. Það er enginn saklaus og menn verða allir 

Enn hvetur forseti þingmenn til að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég þakka andsvarið þó að ég verði að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á þessu innleggi í sáttaumleitanir varðandi framhald málsins. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður vék að, svo ég komi bara beint að því. Ég tilgreindi að Samfylkingin hefði verið á vaktinni og það er ekkert nýtt. Við höfum alltaf gengist við því og við höfum beðist afsökunar á sofandahættinum. Ég var í félags- og tryggingamálanefnd sem formaður, sat í menntamálanefnd og hirti ekki um að skoða og fylgjast með fjármálakerfinu. Þó var það þannig að Samfylkingin kallaði til Fjármálaeftirlitið, fór yfir allar kennitölur frá Fjármálaeftirlitinu og kallaði eftir öllum þeim álagsprófum sem lögð höfðu verið á bankana viku fyrir hrun, þar sem allt var í lagi.  Við skulum reyna að nota þá umræðu sem verður í dag þannig að hún verði hreinskilin. Ég reyndi að vera það vegna þess að mér er mikið niðri fyrir eins og mörgum öðrum í þessu landi varðandi hvernig fór og ég vil leita ástæðnanna langt aftur í tímann vegna þess að þar voru gerð grundvallarmistök. Auðvitað er alveg klárt að ég hef brugðist í því að tala ekki miklu harðar gegn einkavæðingarhugmyndum og einstaklingshyggju en ég gerði með fátæklegri ræðu 

Frú forseti. Það er óþarfi að taka þessu illa. Þetta snýst bara um það grundvallaratriði að menn séu tilbúnir að skoða allt tímabilið, sama hversu mörg ár aftur í tímann menn telja að aðdragandi hrunsins nái, en vilji ekki eingöngu einblína á eitthvað í margra ára fjarlægð eins og hefur því miður verið hér undanfarna mánuði. Þegar menn vilja eingöngu ræða einkavæðingu bankanna, þar sem framsóknarmenn gangast sannarlega við því að mistök hafi verið gerð og hafa heldur betur gert upp þau mál, þá gleymist til að mynda hvenær Glitnir var einkavæddur, bankinn sem féll fyrst. Hvernig var ástandið í Glitni? Var það miklu betra? Nei. Getur ekki verið að með því að einblína á einkavæðingu hinna bankanna sé verið að komast hjá því að líta á raunverulega rót vandans? Er ekki stóra hættan fólgin í því ef við reynum að finna tilefni til þess að kenna hinum eða þessum um 

Hæstv. forseti. Þó að þeim sem hér stendur sé mikið niðri fyrir varðandi þessa skýrslu var það ekki hugmyndin að taka illa þeirri gagnrýni sem fram kemur á mál mitt. Ég get tekið undir með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að það ber að skoða allt tímabilið og það á ekkert að draga undan. Það á að skoða hverjir báru ábyrgð. Það þýðir, af því að í skýrslunni er farið inn í þetta tímabil síðustu tíu árin, að við eigum að skoða allt þetta tímabil. Samfylkingin á ekki að vera þar nein undantekning. Það sem angrar mig oft í málflutningi hv. þingmanns er að það koma fram fullyrðingar sem ég kannast ekkert við, að Samfylkingin hafi þrætt fyrir að hafa verið í ríkisstjórn og hafi leynt því. Þannig búa menn til sögu. Af hverju eru þeir að búa það til og kalla okkur svo spunameistara? Hættum þessu. Þetta þurfum við að losna við. Við ætlum að vinna saman að lausnum. Ég skal ekki víkjast undan að draga fram allt það sem við gerðum vitlaust 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta og yfirgripsmikla ræðu. Hann gekkst við ábyrgðinni, það er ljómandi gott og það eigum við öll að gera. Hann ræddi hins vegar um einkavæðingu og mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort eitthvað hafi breyst í regluverkinu sem kemur í veg fyrir það sem gerðist, vegna þess að ríkisstjórnin er nefnilega búin að einkavæða tvo banka núna og við vitum ekki einu sinni hverjir eigendurnir eru, hvað þá meira. Þess vegna finnst mér skjóta dálítið skökku við. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hafa menn gert eitthvað til að koma í veg fyrir að það sama gerist aftur með þessa einkavæddu banka? Hv. þingmaður lauk ræðu sinni með því að hvítþvo hæstv. forsætisráðherra og taldi hana vera málsvara og baráttumann fyrir gagnsæi. Nú ætla ég ekki að fara í gömlu hjólförin, ég ætla að reyna að passa mig á því, en ég man eftir Icesave-samningnum sem var undirritaður og ekki kynntur stjórnarþingmönnum sem samþykktu þó að heimila ríkisstjórninni að skrifa undir. Ég minni á Alþjóðagjaldeyrissjóðinn o.s.frv. Ég minni líka á skattalagabreytingarnar sem voru framkvæmdar án nokkurs samráðs við einn eða neinn og keyrðar í gegn með hraði og ég minni á Seðlabankann sem átti allt í einu að breyta öllu en breytti engu. Mig langar til að spyrja í kjölfar þess að það er svo mikið gagnsæi núna hvort við fáum þá ekki að vita á morgun um það samkomulag sem gert var við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, af því að ég er að hugsa til framtíðar. Mig langar til að vita hvort þingmaðurinn viti það og hvort hann muni krefjast þess að nú fáist gagnsæi í samkomulaginu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi hvort eitthvað hafi breyst þá held ég að það sé hárrétt sem kannski liggur undir spurningunni hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal, að það hefur ekki nægilega mikið breyst. Þó skal tekið fram að í þeirri uppstokkun sem hér átti sér stað, þar sem við nánast í nauðung áttum ekki bankana, þeir voru einfaldlega eign annarra og voru endurreistir af þeim sem áttu þá, héldum við eftir Landsbanka Íslands. Hann er í okkar eigu og það hefur verið gefin yfirlýsing um að þannig verði það um ókomna framtíð, a.m.k. á meðan við náum að endurreisa okkar kerfi. Það skiptir mjög miklu máli í þeirri endurreisn, samanber það sem ég hef sagt áður. Varðandi afstöðuna til Jóhönnu Sigurðardóttur þá nefndi ég hana sérstaklega vegna þess að ég held að það sé óumdeilt að þar fari einn sá stjórnmálaleiðtogi sem hefur hvað harðast barist fyrir réttlæti í þessu samfélagi og er hvergi tengdur því hruni sem hér átti sér stað, öðruvísi en að hún hefur verið í ríkisstjórn og þingmaður allan þennan tíma og núna síðast í ríkisstjórn frá 2007. Það er alveg hárrétt að það á eftir að takast á um gagnsæi í mörgum atriðum, varðandi hvað má birta og hvað ekki og hvenær. Þar höfum við lent í því, eins og við upplifðum náttúrlega mjög vel í Icesave-málinu, að ítrekað eru settar á okkur kröfur af þeim aðilum sem við erum að semja við um að leynd sé haldið á ákveðnum gögnum, að þau séu ekki birt strax eða að fyrst þurfi að vera stjórnarfundur áður en gögnin eru birt. Oftar en ekki höfum við brotið þær reglur og leyft okkur að birta gögnin eftir sem áður. Ég get ekki svarað fyrir það sem varðar Alþjóðagjaldeyrissjóðinn í þessu tilfelli - ég var ekki þegar sú umfjöllun átti sér stað - en við í fjárlaganefndinni höfum ákveðið að kalla eftir þessum upplýsingum og munum auðvitað ganga eftir því að fá að fylgjast með og vita hverju er unnið að á þeim vettvangi. Varðandi aðra þætti sem voru nefndir, skattalagabreytinguna og Seðlabanka Íslands, hefði verið forvitnilegt að heyra hvort það sé mat hv. þingmanns að engin ástæða hafi verið 

Frú forseti. Einkavæðingin síðari var góð, ég hef aldrei mótmælt henni. Hún flytur inn þekkingu, tengsl og margt fleira og er mjög jákvæð og gerir auk þess uppgjörið milli nýju og gömlu bankanna miklu auðveldara. Af því að hv. þingmaður gagnrýndi einkavæðingu og hann sjálfur og hans ríkisstjórn stendur að því að einkavæða fannst mér að hann ætti að svara fyrir það hvort búið sé að breyta einhverju. Því miður hefur nefnilega ekki nægilega miklu verið breytt. Varðandi að hæstv. forsætisráðherra sé óumdeildur þá er ég ekkert viss um það. Ég t.d. er ekkert hrifinn af því þegar hún talar um kattasmölun til þess að koma á flokksaga og eyðileggja lýðræðið á Alþingi. Ég er ekkert voðalega hrifinn af því. Eða þegar hún talar um að það eigi að koma á skattalagabreytingum en talar ekki við kóng eða prest og ber það ekki undir neinn.

Hæstv. forseti. Varðandi einkavæðinguna er í sjálfu sér fróðlegt að heyra að hv. þingmaður er þeirrar skoðunar að hún sé góð og besta leiðin áfram. Það er mat hv. þingmanns en við erum ekki sammála um það. Það verður þá hluti af því sem við þurfum að ræða þegar við gerum uppgjör á því hvað gerðist, hvaða leiðir eru bestar og hvaða regluverk á þá að gilda. Það hefur verið gerð tilraun til þess í þeirri einkavæðingu sem átt hefur sér stað síðan, eins og hv. þingmaður kallar það þegar bankarnir voru yfirteknir af þeim sem áttu þá í raun, sem voru kröfuhafarnir. 

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að fagna þeim góðu viðbrögðum sem skýrslan um hrun bankakerfisins hefur fengið á undanförnum sólarhring. Það var alls ekki sjálfgefið að svo væri. Ísland tekur á vandasömum, viðkvæmum og umdeildum málum og svo sannarlega er hún ekki yfir gagnrýni hafin. Hún er vitaskuld enginn dómur, eins og skýrsluhöfundar hafa rækilega áréttað, og er þess vegna umræðugrundvöllur sem við getum hvert og eitt tekið afstöðu til. Skýrsluhöfundum og öðrum þeim sem stóðu að henni ber að þakka fyrir þetta mikilsverða framlag. Nánast frá fyrsta degi bankahrunsins var farið að hyggja að því hvernig best væri að bregðast við til að varpa ljósi á hina alvarlegu atburði. Geir H. Haarde, þáverandi hæstv. forsætisráðherra, varpaði fram þeirri hugmynd að skrifuð yrði eins konar hvítbók um málið til að draga fram megindrætti þess. Niðurstaðan var, og um hana var þverpólitísk samstaða, að setja á laggirnar sérstaka rannsóknarnefnd og ætla henni mikið svigrúm til að vinna það mikla verk sem nú lítur dagsins ljós. Þetta var gert á grundvelli laga sem byggðust á frumvarpi sem þáverandi forseti Alþingis, Sturla Böðvarsson, var 1. flutningsmaður að og flutti ásamt formönnum allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Þetta er nauðsynlegt að undirstrika að um þessa málsmeðferð, nákvæmlega þessa málsmeðferð, var þverpólitísk sátt á Alþingi. Um líkt leyti lagði þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Björn Bjarnason, fram frumvarp sitt um stofnun embætti sérstaks saksóknara. Á þeim tíma sá enginn fyrir hið gríðarlega umfang sakamála sem upp mundi koma í kjölfar bankahrunsins. Í upphafi málsins var ráðgert að kostnaður við embættið gæti numið árlega um 300 millj. kr. Var gagnrýnt á þeim tíma að svo miklu fé væri ætlað að verja til þessa embættis á sama tíma og draga þyrfti saman seglin í viðkvæmum málaflokkum í fjárlögum. Reynslan hefur hins vegar sýnt okkur að hér var síst í of lagt. Sú þróun sem síðan hefur verið, ráðning Evu Joly og fjölgun saksóknara er rökrétt framhald af þeim málatilbúnaði sem til var stofnað strax á haustdögum 2008 í kjölfar bankahrunsins og sýnir að þáverandi ríkisstjórn og Alþingi var mjög í mun að varpa sem gleggstu ljósi á allt málið og draga hvergi undan. Það er rétt sem bent hefur verið á að mjög miklu varðar hvernig við vinnum okkur áfram úr þeim málum sem þessi mikla skýrsla leggur fyrir okkur. Sú vinna er okkur sem á Alþingi sitjum mikil áskorun. Efni skýrslunnar hlýtur að vekja upp reiði og mikil sárindi og það er ekkert óeðlilegt við það. Sú reiði er réttlát í ljósi þeirra grafalvarlegu upplýsinga sem hin mikla skýrsla hefur að geyma. Það ærir og særir réttlætiskennd venjulegs fólks, eins og góður vinur minn og samverkamaður, Einar Oddur Kristjánsson, orðaði það gjarnan, það ærir og særir að sjá hvernig eigendur bankanna hafa misnotað þá. Hvernig óráðsía og ábyrgðarleysi hefur leikið þjóðfélag okkar grátt fyrir tilverknað ábyrgðarlausra einstaklinga sem hafa varpað öllum eðlilegum siðferðilegum viðmiðum fyrir róða. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að við reynum að draga rökrétta lærdóma af efni þessarar skýrslu. Það má ekki gefa sér niðurstöðurnar fyrir fram eins og hefur örlað á. Í skýrslunni er ekki verið að vísa markaðsbúskapnum á bug eins og ætla hefur mátt á umfjöllun sumra. Það er hvergi vikið að neinu slíku í þessari skýrslu eins og ég hef lesið. Það sem áhersla er hins vegar lögð á er að eftirlit sé nægjanlega öflugt, leikreglurnar séu skýrar, sanngjarnar og þær setji atvinnulífinu eðlilegar skorður. Undir það sjónarmið hljótum við að taka og fara rækilega yfir ábendingar sem fram koma og styðja þá viðleitni. Það er augljóst og þarf ekkert um að þræta að það fór mjög margt úrskeiðis hjá okkur og rétt eins og í skýrslunni segir felst meginskýringin á falli bankakerfisins í örum vexti þess og ofurstærð miðað við stærð hagkerfis okkar. Ábyrgðin í þessum efnum hlýtur að liggja hjá gerendunum sjálfum, stjórnendum og eigendum bankanna sem höfðu það að yfirlýstu markmiði sínu að stækka efnahagsreikninginn. Ábyrgð þeirra einstaklinga sem höfðu stjórn bankanna með höndum verður aldrei hægt að varpa af herðum þeirra sem þessar ákvarðanir tóku. Veit ég vel að slíkt reyna menn hins vegar oft að gera. Menn kenna eftirlitskerfinu um þegar þeir fara ekki sjálfir fram af nægjanlegri ábyrgð. Þá er fróðlegt að rifja það upp að engir stjórnmálaflokkar höfðu það á stefnuskrá sinni fyrir kosningarnar 2007 að takmarka umsvif bankanna. Frá því á síðari hluta árs 2007 var það hins vegar yfirlýstur vilji stjórnvalda að bankarnir drægju úr starfsemi sinni, seldu eignir og minnkuðu efnahagsreikning sinn, samanber skýrslu finnska bankasérfræðingsins Kaarlos Jännäris sem ríkisstjórnin kallaði sér til ráðgjafar. Fram hefur komið að forsætisráðherra, utanríkisráðherra, fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra hafi öll lagt á þetta áherslu í samtölum við forsvarsmenn fjármálafyrirtækjanna og vera má að slíkar fortölur hafi haft áhrif á að íslenska fjármálakerfið dróst saman um 7% í evrum talið og ekki varð úr áformum bankanna um frekari stækkun. Hitt er jafnljóst að nauðsynlegt hefði verið að bankarnir minnkuðu umsvif sín bæði hraðar og meir, eins og allir sjá núna. Það er hrollvekjandi að lesa hvernig tilteknir eigendur bankanna hafa beitt eigandavaldi sínu af ótrúlegri óskammfeilni til að ryksuga til sín fjármuni úr bönkunum og það jafnvel án þess að gerð væri krafa um eðlileg veð. Almennum viðskiptavinum var gert að leggja fram ýtrustu veðtryggingar en það var ekki látið gilda um þá sem mestu umsvifin höfðu. Stærstu eigendurnir virðast hafa litið á bankana sem prívatsparibauka sem eðlilegt væri að nota til að fjármagna kaup og yfirtökur á fyrirtækjum og eignum út um allar þorpagrundir. Það eru engar eðlilegar viðskiptalegar skýringar á því að þegar einstakir fjárfestar komu höndum yfir bankana ruku upp útlánin úr sömu bönkum til fyrirtækja þeirra. Það er t.d. ein af hinum ótrúlegu frásögnum úr skýrslunni að einn og sami aðilinn, fyrirtæki Baugs, skuli hafa verið með lán hjá stóru viðskiptabönkunum sem svarar 53% af eiginfjárgrunni þeirra. Og þegar sérstaklega er skoðaður banki sem fyrirtækjasamsteypa réð voru þessar tölur um tveir þriðju af eiginfjárgrunninum og nær 90% þegar við er bætt lánum til nánasta viðskiptafélagsins. Þetta sýnir okkur að nauðsynlegt hefði verið að gera ríkari kröfur um dreifingu eignaraðildar. Því miður féllu menn frá slíkum kröfum við einkavæðingu Landsbanka og Búnaðarbanka. Það voru mistök. En það hefði þó ekki breytt stöðunni vegna Glitnis eða Íslandsbanka sem hafði orðið til mun fyrr við sameiningu og sölu. Krafan um dreifingu eignarhalds hefði þó stuðlað að minni áhættu eins og við sjáum. Í ljósi þessa vekur það furðu að menn virðast ekki ætla að læra af reynslunni. Nú er búið að ganga frá sölu eða yfirtöku lánardrottna á Íslandsbanka og Arion banka. Engin veit í dag hverjir hinir nýju eigendur eru. Hversu dreift er eignarhaldið? Eru þar á ferðinni einhverjir kjölfestufjárfestar sem mögulega geta leikið sama leikinn og iðkaður var við bankana á útrásartímanum? Hvers vegna í ósköpunum þverskallast núverandi stjórnvöld við því að upplýsa um þessi mál þrátt fyrir þrábeiðni þingmanna og fleiri aðila um þær upplýsingar. Hér er þó hægt að sýna svart á hvítu viljann til að draga lærdóm af því sem fór úrskeiðis og allir virðast vera sammála um. Eitt af því sem er gagnrýnt í skýrslunni er að ekki hafi verið nægilegt aðhald í ríkisbúskap og peningamálum okkar á þeim þenslutímum sem fjallað er um. Þar er sitthvað nefnt. Kárahnjúkavirkjun, skattalækkanir og aukin sókn Íbúðalánasjóðs inn á íbúðamarkaðinn auk þess sem Seðlabankinn hefði átt að halda uppi hærra vaxtastigi í aðhaldsskyni. Um þetta má sitthvað segja. Gleymum því ekki að ávinningur ríkissjóðs af auknum umsvifum í efnahagslífinu var notaður til að borga niður ríkisskuldir á þessum tíma, þar með talið lífeyrisskuldbindingar ríkisins. Mig rekur ekki minni til að á þessum tíma hafi verið mikil krafa uppi hér á Alþingi um hærra aðhaldsstig í ríkisfjármálum. Þeir sem mótmæltu skattalækkunum, sem var mikill minni hluti þingmanna, gerðu það til að skapa svigrúm til frekari útgjalda ríkisins. Almenn krafa var uppi a.m.k. hjá fjórum af fimm stjórnmálaflokkum um skattalækkanir en ágreiningur var um útfærslur. Varðandi íbúðalánin er það rétt að þar var mjög óvarlega farið og við sjálfstæðismenn vöruðum við því. Á þeim tíma var hins vegar alveg klár meiri hluti fyrir því á Alþingi að auka útlánaheimildir sjóðsins og sú gagnrýni sem kom fram á þeim tíma m.a. frá flokki hæstv. forsætisráðherra og ekki síst frá hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur sjálfri laut fremur að því að auka þær heimildir. Jafnvel svo seint sem um mitt ár 2008 var ákveðið að tillögu þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, núverandi forsætisráðherra, að hækka hámarkslán og miða við kaupverð eigna en ekki brunabótamat til að stuðla að hærri lánum frá sjóðnum. Ég setti á þessum tíma fram beinharða tillögu um aðhaldsaðgerðir í húsnæðismálum sem fengu mjög neikvæðar viðtökur bæði innan þáverandi samstarfsflokks okkar sjálfstæðismanna, Framsóknarflokksins, og stjórnarandstöðunnar sem þá var sem sýnir að í raun var ekki mikill hljómgrunnur fyrir aðhaldsaðgerðir á þessum sviðum. Varðandi Kárahnjúka er alveg ljóst að efnahagsleg áhrif þeirrar framkvæmdar á þeim tíma voru mjög lítil í samanburði við þá miklu fjármuni sem streymdu inn í landið vegna hins háa vaxtastigs í landinu í samanburði við útlönd. Kárahnjúkaframkvæmdirnar og meðfylgjandi stóriðja gagnast okkur nú gríðarlega við gjaldeyrisöflun og tekjuöflun fyrir þjóðarbúið. En þessi samanburður stóriðjuáhrifanna og fjárstreymis frá útlöndum af öðrum orsökum varpa líka ljósi á þann vanda sem við er að glíma við peningamálastjórn okkar þegar fjármagnsflæði er óheft á milli landa eins og Evrópusambandsreglurnar gera ráð fyrir og hefur verið við lýði hér frá því að við gerðumst aðilar að EES. Það var einmitt hið háa vaxtastig sem laðaði hingað erlent fé, sem aftur á móti styrkti svo gengið og bjó til falskan veruleika í efnahagslífi okkar. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar er að því fundið að ekki hafi verið nægjanleg formfesta varðandi undirbúning ýmissa aðgerða sem grípa þurfti til. Það er mikilvægt að við förum rækilega yfir þessar ábendingar og reynum að bæta þar úr. En jafnvel þótt þar hefði enginn pottur verið brotinn olli það ekki bankakreppunni. Á því er hins vegar nauðsynlegt að vekja athygli að eftir hina svokölluðu „míníkreppu“, sem svo er kölluð og skall á okkur árið 2006, var settur á laggirnar sérstakur samráðshópur forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneytis auk Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Þarna má segja að formgert hafi verið það nauðsynlega samráð sem þessir aðilar þurfa að hafa sín á milli. Þessi samráðsvettvangur tryggði að þau ráðuneyti og þær eftirlitsstofnanir sem málið varðar fyrst og fremst hafi fengið möguleika á að bera sama bækur sínar og upplýsa. Það verður þess vegna ekki annað sagt en að þar með hefði átt að vera tryggt að þau stjórnvöld sem í hlut eiga hafi haft sambærilega möguleika á upplýsingum rétt eins og eðlilegt er. Til viðbótar við þetta fóru fram fundir forustumanna ríkisstjórnarinnar með til að mynda Seðlabankanum og þar voru viðstaddir aðrir ráðherrar sem forustumenn stjórnarflokkanna kusu að kalla til. Þetta er samkvæmt áratugavenju helguðu fyrirkomulagi alveg eins og rakið er í skýrslunni. Árið 2008 fór fram margháttuð viðleitni af hálfu stjórnvalda til að bregðast við þeim lausafjárvanda sem herjaði á bankakerfi okkar eins og rakið er rækilega í svarbréfi þáverandi hæstv. forsætisráðherra Geirs H. Haardes til rannsóknarnefndarinnar og er birt í fylgigögnum nefndarinnar. Þar kemur glöggt fram að mjög var reynt að bregðast við þeim vanda sem við var að glíma og þess vegna er alls ekki rétt né sanngjarnt að tala um vanrækslu af hálfu stjórnvalda í þessum efnum. Nær sanni er sennilega það sem Geir H. Haarde, þáverandi hæstv. forsætisráðherra hefur sagt um þessi mál að á þeim tíma var líklega verið að reyna hið ómögulega. Vandi bankanna var greinilega orðinn nánast óviðráðanlegur. Þar spilar ekki síst inn í að útlán bankanna voru í ótrúlega mörgum tilvikum afar hæpin, rétt eins og skýrslan sýnir okkur fram á, og þess vegna varð ekki við neitt ráðið. En það er athyglisvert að alveg fram á haustið 2008 bentu athuganir matsfyrirtækja Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og síðast en ekki síst endurskoðuð ársuppgjör uppáskrifuð af hinum virtustu endurskoðunarfyrirtækjum til þess að staða bankanna væri allt önnur og betri en raun hefur borið vitni um síðar. Þetta er grafalvarlegt og slævði auðvitað nauðsynlega árvekni og eftirlit m.a. okkar sem fjær stóðum, þar með talið á Alþingi. Hvernig stóð t.d. á því að ekki lá fyrir í úttektum og ársreikningum að umtalsverður hluti eigin fjár bankanna var uppblásinn af hlutafjárkaupum í þeim og með lánveitingum frá þeim sjálfum? Þetta skapaði auðvitað áhættu og skekkti hina raunverulegu mynd. Virðulegi forseti. Jafnuppbyggileg og yfirgripsmikil sem skýrsla rannsóknarnefndarinnar er er hún dapurlegur lestur. En fyrst og fremst er hún lexía, lexía sem við þurfum að læra af. Við þurfum að kalla til ábyrgðar þá sem ábyrgðina bera. Sjálfstæðisflokkurinn mun ekki víkja sér undan slíkri ábyrgð á því sem honum ber. En um leið og við notum skýrsluna til að gera upp við fortíðina og læra af henni þurfum við að nýta okkur efni hennar til uppbyggingar okkar og beina réttlátri reiði samfélagsins í jákvæðan farveg til heilla fyrir framtíðina og okkur öll.

Frú forseti. Þetta var alveg prýðileg varnarræða fyrir Sjálfstæðisflokkinn og við vitum það þá a.m.k. að ekkert af því sem gerðist var honum að kenna. Það liggur þá líka alveg ljóst fyrir samkvæmt dómi hv. þingmanns að það var einkum stjórnarandstaðan á árum fyrri sem var óábyrg, kallaði á meiri útgjöld og var á móti því sem hægt væri að gera til að koma í veg fyrir þessa þróun. Má ég rifja upp fyrir hv. þingmanni að þegar hér var einu sinni staddur ónefndur formaður ónefnds stjórnmálaflokks sem sagði að sambland af skattalækkunum og hækkunum á íbúðalánum væru tifandi tímasprengja? Kannast hv. þingmaður við það? Sá sem það sagði sætti hörðu ámæli af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Hvað birtist síðan í skýrslunni í gær? Jú, einhver mestu hagstjórnarmistök sem orðið hafa, segir í skýrslunni, voru einmitt þessi eitraða blanda árið 2003. En ég kem samt ekki hingað upp til að rekja það til nokkurs sérstaks flokks. Ég er sammála hv. þingmanni um að við skulum reyna að læra af þessu. Það er rétt sem hv. þingmaður hefur eftir fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins að þegar komið var fram yfir ákveðið tímaskeið árið 2006 var ekkert hægt að gera. Það var kannski hægt að draga úr skaðanum en hrunið var líkast til óumflýjanlegt, eins og segir í skýrslunni. En hver er hin upphaflega rót þessarar þróunar? Kann það að vera að það hafi verið einkavæðing bankanna? Það er spurning mín til hv. þingmanns. Ég heyri það á þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að þeir eru hér aðallega til að verja einkavæðinguna. Gott og vel. Þeir mega hafa trú á henni, við höfum það mörg. En það sem mig langar að spyrja hv. þingmann er: Telur hann að einhver mistök hafi verið gerð við einkavæðingu bankanna sem kynnu að hafa átt þátt í þeirri stöðu sem við erum í núna?

Virðulegi forseti. Ég þekkti einu sinni gamla konu sem þannig var komið fyrir að henni var farið að förlast svolítið heyrn og þá sagði hún við mig að hún heyrði það sem hún vildi heyra. Hæstv. utanríkisráðherra er á góðum aldri og þetta á auðvitað ekki að henda hann. Hæstv. utanríkisráðherra bar það upp á mig að ég hefði sagt að Sjálfstæðisflokkurinn bæri ekki ábyrgð á einu eða neinu.

Nei, ég dró þá ályktun.

Það var hins vegar þannig að ég sagði það skýrt að Sjálfstæðisflokkurinn bæri ábyrgð, ég sagði það skýrt að ýmis mistök hefðu verið gerð. Af því segir hæstv. utanríkisráðherra að hann dragi þá ályktun að ég hafi sagt að Sjálfstæðisflokkurinn bæri enga ábyrgð. Ég var þvert á móti að fara í gegnum það að í ýmsum hlutum hlytum við auðvitað að bera ábyrgð og við ætluðum ekki að víkjast undan henni. Hæstv. utanríkisráðherra spurði mig um þetta varðandi íbúðalánin og skattalækkanirnar. Ég fór yfir það. Ég sagði að Sjálfstæðisflokkurinn bæri auðvitað ábyrgð á því, við vorum í ríkisstjórn þegar ákvarðanir voru teknar um íbúðalánin. Við vorum líka í ríkisstjórn þegar ákvörðun var tekin um það á miðju ári 2008 að auka enn í, auka enn lánveitingarnar frá Íbúðalánasjóði. Auðvitað berum við á þessu ábyrgð. Ég var hins vegar að reyna að setja þetta inn í það nauðsynlega sögulega, pólitíska samhengi sem við þurfum að hafa til hliðsjónar þegar við förum yfir þetta. Það voru uppi mjög ákveðnar skoðanir á Alþingi í kringum 2007 að þegar vel gekk og menn sáu að ríkissjóður var rekinn með miklum afgangi, þegar tekjurnar voru miklar, var krafan um það að skila því m.a. til almennings í formi lægri skatta. Við sjálfstæðismenn stóðum að því, við vorum baráttumenn fyrir því en við vorum hins vegar í þeirri stöðu að það voru ekki allir sem viðurkenndu að við gengjum nægilega langt. Samfylkingin taldi t.d. að skattalækkunarhugmyndir hennar gengju lengra. Við skulum ekki fara í svona skotgrafahernað. Við skulum bara einfaldlega horfa til þess að við erum hér að ræða skýrslu sem leggur okkur þá skyldu 

Frú forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um það að við eigum að reyna að draga lærdóm af þessari skýrslu. Ég er þeirrar skoðunar að margvísleg mistök hafi verið gerð og ég hef tekið þátt í því og ber mína ábyrgð á því. Þess vegna má hv. þingmaður ekki misvirða það við mig að ég hlustaði á ræðu hans sem talsmanns Sjálfstæðisflokksins hérna og ég dró þá ályktun af ræðunni að honum fyndist sem Sjálfstæðisflokkurinn hefði ekkert gert og það hefði ekkert hent hann sem hægt væri að segja að ætti þátt í þessu. Mér er síðan mikil sæmd að því að vera líkt við gamla konu. Ég held að gamlar konur séu vitrustu Íslendingarnir og ég held að það sem stundum eru kallaðar kerlingabækur séu bestu bækurnar og fullar af mestum sannleik. En spurning mín laut að einkavæðingunni og hún var ekki að ástæðulausu. Ég tel að einkavæðingin, sem ég á sínum tíma í prinsippinu studdi en greiddi ekki atkvæði með, hafi átt verulegan þátt í þessu. Menn muna það þegar ráðist var í einkavæðinguna að þá var mikill samhljómur hér í þinginu um að það væri í lagi að einkavæða bankana ef það væri gert með dreifðri eignaraðild. Hugsanlega voru þeir sem nú eru í VG ekki þeirrar skoðunar  Spurning mín til hv. þingmanns er þá þessi: Er hv. þingmaður sammála því sem formaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarni Benediktsson, sagði í beinni útsendingu hérna í þinginu í gær, að það hefðu verið mistök af Sjálfstæðisflokknum að hverfa frá stefnunni um dreifðu eignaraðildina? Og er hv. þingmaður sammála mér um að þessi mistök - sem hv. þm. Bjarni Benediktsson 

Virðulegi forseti. Ég ætla að lesa málsgrein úr ræðu minni, úr því að ég flutti hér skrifaða ræðu, til að rifja það upp fyrir hæstv. utanríkisráðherra sem ég sagði um einkavæðinguna. Ég sagði þar: „Þetta sýnir okkur að nauðsynlegt hefði verið að gera ríkari kröfur um dreifingu eignaraðildar. Því miður féllu menn frá slíkum kröfum við einkavæðingu Landsbanka og Búnaðarbanka. Það voru mistök. En það hefði þó ekki breytt stöðunni vegna Glitnis eða Íslandsbanka sem hafði orðið til mun fyrr við sameiningu og sölu. Krafan um dreifingu eignarhalds hefði þó stuðlað að minni áhættu eins og við sjáum.“ Rökin sem ég flutti voru m.a. þau að það vekur athygli við lestur þessarar skýrslu að sjá að um leið og komnir eru nýir eigendur að bönkunum, eins og t.d. í Glitni eða Landsbankanum eða Kaupþingi, gerist það einfaldlega að upp rjúka útlánin til þeirra sem voru að kaupa bankana. Þeir notuðu þessa banka eins og sparibauka fyrir sjálfa sig og sinn eigin rekstur. Ég get varla talað mikið skýrar en þetta. Af því að hv. þingmaður segist vera stoltur af því að sér sé líkt við gamlar konur er ég nokkuð viss um að gamlar konur hefðu tekið eftir þessu.  Hitt er það, af því að við höfum báðir dálitla reynslu hér úr þingsölum og munum það alveg hvernig þessar umræður fóru fram, að það er alveg rétt að á vissan hátt var samhljómur fyrir þeirri kröfu á sínum tíma að dreifð eignaraðild yrði við sölu bankanna og það var reyndar gert við upphaflega sölu Búnaðarbankans og Landsbankans. Tugir þúsunda manna skráðu sig fyrir eignaraðild í þeim bönkum og það var fínt. En það voru líka ýmsir aðrir sem sproksettu þetta mjög og sögðu: Þetta mun engin áhrif hafa því að að lokum mun það verða þannig að menn fara að selja þessi bréf og þetta mun safnast aftur saman. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við eigum að tryggja dreifða eignaraðild. Ég spyr hæstv. utanríkisráðherra: Hvaða dreifing á eignaraðild er til staðar í þeim bönkum sem ríkissjóður hefur núna afsalað sér til lánardrottna, Arion banka 

Frú forseti. Það er þungur áfellisdómur yfir bönkum og viðskiptalífi, stjórnsýslu og pólitískri hugmyndafræði sem birtist þjóðinni í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna haustið 2008. Þjóðin hefur öll beðið eftir niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar um nokkurt skeið og nú loks höfum við í höndum niðurstöðurnar í yfirgripsmiklum bókum. Skýrslan varpar ljósi á margvísleg afglöp í íslensku efnahags- og stjórnmálalífi um langt árabil sem áttu öll sinn þátt í hversu illa er komið fyrir íslensku efnahagslífi. Bólan sem sýndarhagkerfið bjó til á endanum sprakk og því miður var gervallt efnahagslíf okkar orðið afar háð þessu sýndarhagkerfi. Það útskýrir að hluta til vanda okkar núna. Við alþingismenn og Íslendingar allir verðum að taka niðurstöður skýrslunnar alvarlega, horfast í augu við hinar raunverulegu orsakir og afleiðingar og leggja okkur fram um að vinna okkur út úr þeim erfiðleikum sem við blasa af heiðarleika og auðmýkt, læra af þeim afdrifaríku mistökum sem gerð hafa verið og hverfa frá þeirri auðhyggju og afskiptaleysi um almannahagsmuni sem illu heilli var leiðarljós íslenskra stjórnmála um langt árabil. Bankarnir sjálfir fóru offari í taumlausri eftirspurn eftir vexti á vöxt ofan og eins og rannsóknarnefndin bendir á fóru eigendur þeirra í raun ránshendi um fjárhirslur bankanna rétt eins og það væru þeirra eigin fjármunir sem þar var að finna þegar reyndin er sú að allur almenningur sem hefur treyst fjármálastofnunum fyrir sparifé sínu var hinn raunverulegi eigandi. Rætur þessarar þróunar liggja víða og á þeim stutta tíma sem liðinn er frá útkomu skýrslunnar hefur ekki gefist ráðrúm til að greina það allt. Einkavæðing bankanna og sú pólitíska stefnumörkun sem var tekin þar um var augljóslega vanhugsuð og byggð á pólitískum kennisetningum fremur en umhyggju fyrir hagsmunum þjóðarinnar. Ákvörðun um helmingaskipti stjórnmálaflokka á ríkisbönkunum á þannig bersýnilega sinn ríka þátt í hvernig fór. Í ofanálag hefur eignarhald bankanna færst á æ færri hendur og taumlaus græðgi sem eigendurnir voru haldnir leitt til þess að þeir tóku á vissan hátt völdin og hömlulaus áhættusækni hélt innreið sína, m.a. í gegnum óhóflegt kaupauka- og kaupréttarkerfi. Ákvörðunin um einkavæðingu bankanna og hvernig að henni var staðið var tekin af fámennum hópi forustumanna í stjórnmálum og Alþingi afhenti í reynd ríkisstjórninni blankó tékka í stað þess að setja nauðsynlega laga- og regluumgjörð og veita framkvæmdarvaldinu brýnt aðhald. Þetta er afdráttarlaus niðurstaða rannsóknarnefndarinnar. Skýrslan greinir frá því að það hafi verið pólitísk stefnumörkun strax eftir aldamót að láta bankakerfið vaxa óstjórnlega og lagabreytingar sem á þeim tíma voru gerðar vörpuðu fyrir róða margvíslegum öryggisventlum sem áður höfðu verið í okkar lagaumhverfi. Á árinu 2007 var enn fremur tekin pólitísk ákvörðun um að búa í haginn fyrir áframhaldandi vöxt bankakerfisins og útrás þess en sú stefnumörkun er með skýrum hætti tekin í stjórnarsáttmála þáverandi ríkisstjórnar. Þetta var gert þrátt fyrir ítrekuð varnaðarorð og hættumerki sem höfðu komið fram þegar árið 2005. Þannig verður ekki undan því vikist að horfast í augu við hina pólitísku ábyrgð enda þótt framganga eigenda og stjórnenda bankanna hafi verið með hreinum endemum. Efnahagsstjórnin sem hér var rekin á mörgum undanförnum árum var til þess fallin að veikja enn frekar undirstöður ríkisins, auka þenslu og draga mátt úr stjórnkerfinu. Þannig varð íslenska ríkið vanmáttugt til að takast á við þau óveðursský sem hrönnuðust upp í efnahagslífinu um miðjan áratuginn og fram að hruni. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar er víða að finna vísanir í upplýsingar sem stjórnvöldum bárust um ískyggilega þróun bankakerfisins og þær skelfilegu afleiðingar sem hugsanlegt fall þess mundi hafa fyrir þjóðarbúið. En í stað þess að bregðast við, taka völdin af bönkunum og setja vexti þeirra skorður var augum og eyrum lokað og afskiptaleysi einkenndi stjórnarhætti. Flýtur meðan að ekki sekkur var eins konar kjörorð stjórnvalda. Fram kemur að í raun hafi þurft að taka í taumana árin 2005–2006 ef koma hefði átt í veg fyrir þær hrikalegu afleiðingar sem blasa við í dag. Á þeim tíma, fyrst í mars 2005, flutti þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs undir forustu formanns flokksins þingsályktunartillögu um aðgerðir til að tryggja efnahagslegan stöðugleika. Er skemmst frá því að segja að tillagan komst aldrei á dagskrá Alþingis. Strax sama haust var sambærileg tillaga endurflutt og var hún þá rædd og fór til nefndar. Nokkrar umsagnir bárust um þá tillögu, m.a. frá Fjármálaeftirliti, frá Seðlabanka Íslands, frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, frá viðskiptaráði, frá talsmanni neytenda. Ekki er hægt að segja að þessir aðilar hafi þá haft miklar áhyggjur af þróun mála þegar umsagnir þeirra eru skoðaðar þótt margvísleg teikn væru þá þegar á lofti um ískyggilega þróun. Rannsóknarnefndin telur að tilteknir forustumenn í stjórnmálalífi og embættismenn í eftirlitsstofnunum hafi sýnt af sér vanrækslu í starfi. Hún getur vitaskuld ýmist verið formleg að stjórnlögum eða pólitísk vegna stöðu viðkomandi. Það verður nú verkefni hinnar sérstöku þingnefndar að fjalla um þær ávirðingar og gera tillögur til Alþingis um frekari viðbrögð. Sú saga sem skýrsla rannsóknarnefndarinnar segir er saga pólitískrar hugmyndafræði sem hér var við lýði í raun og sann allt frá árinu 1991 og á löngum og samfelldum valdatíma gróf hún um sig víða í samfélaginu, ekki einvörðungu í banka- og viðskiptalífi heldur einnig í stjórnkerfinu, stjórnmálalífinu og inn í margar stoðir samfélagsins sem eiga ekki síst eðli málsins samkvæmt að vera gagnrýnar, spyrja ágengra spurninga og leggja sjálfstætt, faglegt mat á samfélagsþróunina. Þær fáu raddir sem þrátt fyrir allt heyrðust, m.a. á Alþingi, voru gjarnan úthrópaðar sem gamaldags og lummó og þeim jafnvel borin á brýn öfundsýki. Hver man ekki umræðuna sem spannst þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson lét þau orð falla að hann vildi frekar bankana úr landi en að þeim tækist að eyðileggja innviði íslenska velferðarkerfisins? Var þeim sjónarmiðum tekið fagnandi? Nei, þvert á móti, ýmist hneykslun eða háð einkenndi almennt viðbrögðin. Svo var látið að því liggja hér í umræðum í gær að þeir sem þannig töluðu og almennt vöruðu við þessari þróun hefðu ekkert aðhafst. Þetta er söguskýring sem dæmir sig sjálf. Nú hefur komið áþreifanlega á daginn og er undirstrikað í skýrslu rannsóknarnefndarinnar að menn hefðu betur lagt við hlustir. Það fer ekki fram hjá neinum að íslensku bankarnir gengu berserksgang og fjölmargt í starfsemi þeirra virðist hafa farið í bága við lög. Um það eru margar ábendingar bæði í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og í fréttum af málatilbúnaði skattrannsóknarstjóra og sérstaks saksóknara sem við höfum heyrt af að undanförnu. Ábyrgð þeirra sem þar héldu um stjórnvölinn er sannarlega mikil og það á ekki að gera lítið úr henni. Frekari rannsókn og málshöfðanir þar að lútandi hljóta fljótlega að líta dagsins ljós í kjölfar skýrslunnar. En það er jafnframt dómgreindarleysi að benda einvörðungu á bankana og starfsemi þeirra sem uppsprettu hrunsins. Þar verður hlutur stjórnvalda og stjórnkerfisins í heild ekki undanskilinn, hann er líka ríkur. Þegar litið er á umfjöllun erlendra fjölmiðla um skýrsluna í gær er það einmitt sá þáttur sem mesta athygli fær, ekki að ósekju, og er það nokkur annar bragur en á ýmsum nærliggjandi bæjum. Frú forseti. Í mínum huga er alveg ljóst að það andrúmsloft meðvirkni með útrás og stjórnlausum vexti bankanna um allar þorpagrundir náði að síast inn í hugarfar þjóðarinnar í allt of ríkum mæli, m.a. á æðstu stöðum, eins og siðferðishluti rannsóknarskýrslunnar dregur glöggt fram. Hið gegndarlausa kapphlaup og samkeppni í stóru og smáu var orðið sjúkt ástand, eða eins og skáldið sagði á sínum tíma: „Allt lendir í stöðugri keppni um að koma sér að og krækja sér í nógu þægilegt sæti.“ Við þurfum öll að draga lærdóm af því sem hér fór úrskeiðis. Við verðum öll að horfast í augu við þá ábyrgð sem hvert okkar ber og við verðum öll að viðurkenna þá ábyrgð og axla hana í samræmi við tilefni í hverju tilviki. Við verðum öll að vera móttækileg fyrir nýrri hugsun og nýjum gildum. Okkar bíður mikið hlutverk við að byggja upp íslenskt samfélag upp úr öskustó hruninna viðhorfa og samfélagsgilda. Það er vandasamt starf en við eigum líka að líta á það sem eftirsóknarvert verkefni. Íslendingar hafa oft í sögu sinni þurft að takast á við áföll. Iðulega hefur okkur tekist að vinna okkur út úr þeim erfiðleikum sem að hafa steðjað. Við getum einnig gert það nú. Forsenda þess er þó að við viðurkennum og horfumst heiðarlega í augu við vandann og orsakir hans og fetum okkur svo inn á nýja braut. Endurmótun samfélagsins þarf að byggja á nýrri sýn og hugmyndafræði sem hefur hagsmuni almennings að leiðarljósi en hafnar sérhagsmunum. Endurmótunin þarf að ná til stjórnkerfisins og stofnana, hún þarf að ná til fjármálalífsins í heild sinni og hún þarf að ná til stjórnskipunarinnar. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að við förum rækilega yfir lög og reglur og stjórnarskrána sjálfa. Fjármálamarkaðnum þarf að setja eðlilegar skorður og greina skýrt á milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarstarfsemi en rannsóknarnefndin gerir þetta samkrull að sérstöku umfjöllunarefni. Fjármálaeftirlitið þarf að efla og gera því kleift að rækja mikilvægt hlutverk sitt á grundvelli almannahagsmuna. Seðlabankinn þarf bersýnilega á sérstakri athugun að halda og þótt Alþingi hafi á síðasta ári sett ný lög um bankann er óhjákvæmilegt að starfsemi hans sæti endurskoðun og hlutverk hans við að tryggja fjármálastöðugleika þarf að styrkja. En hert lög og reglur er ekki nægilegt ef því fylgir ekki breytt hugarfar, ef við drögum ekki réttar ályktanir af því sem rannsóknarnefndin, þar með talið siðfræðihlutinn, dregur fram í dagsljósið um orsakir hrunsins, ef við nýtum ekki krafta allra, kvenna jafnt sem karla. Um leið verðum við að huga að því að koma á laggirnar óháðum aðilum, eins og Þjóðhagsstofnun var, til að fylgjast með þróun efnahagsmála og veita stjórnvöldum og fyrirtækjum á markaði nauðsynlegt aðhald og veita almenningi og fjölmiðlum hlutlausar upplýsingar og ráðgjöf. Alþingi sjálft verður að rýna í sín vinnubrögð og starfshætti. Það er að mínu mati brýnt að styrkja sjálfstæði Alþingis þannig að það sé í stakk búið að leggja eigið faglegt og pólitískt mat á þau mál sem frá framkvæmdarvaldinu koma og að þingið dragi ekki síður en aðrar stofnanir nauðsynlegan lærdóm af því sem miður hefur farið. Samskipti hins opinbera og einkageirans, eins og þeim er m.a. lýst í tengslum við einkavæðingu bankanna, verður að taka til gagngerrar endurskoðunar og ég vil hér lýsa því sjónarmiði að Alþingi eigi að sjá til þess að mótaðar verði siðareglur í samskiptum opinberra aðila við einkaaðila, það virðist ekki vanþörf á. Þegar á heildina er litið verður að innleiða miklu meiri fagmennsku inn í íslenskt stjórnmálalíf og embættismannakerfi, að ekki sé talað um viðskiptalífið. Frú forseti. Endurmótunin þarf að snúast um uppgjör við allt það sem olli því skelfilega hruni sem hér varð haustið 2008 og átti sér langan aðdraganda þegar vel er að gáð. Uppgjörið þarf að vera heiðarlegt og málefnalegt, öfgalaust og falslaust, fumlaust og uppbyggilegt. En endurmótunin þarf einnig að snúast um pólitík. Hún þarf að snúast um að ná sátt í samfélaginu um þá samfélagsgerð sem við viljum byggja upp og búa við á Íslandi til langrar framtíðar, þjóðfélag sem byggir á samkennd og jöfnuði, velferð fyrir alla og samfélagslegri ábyrgð, hófsemi og stöðugleika. Frú forseti. Vinna rannsóknarnefndarinnar er ítarleg og gagnmerk. Það dylst engum að gríðarleg vinna og alúð liggur þar að baki. Ég vil nota þetta tækifæri til að færa öllum þeim sem hafa lagt hönd á plóg við þessa miklu vinnu þakkir fyrir ómetanleg störf í þágu þjóðarinnar. Nú tekur við starf á vettvangi Alþingis við að rýna skýrslu rannsóknarnefndarinnar og leggja drög að viðbrögðum Alþingis. Sú vinna er falin sérstakri þingnefnd sem er skipuð níu þingmönnum allra flokka undir forustu Atla Gíslasonar, sem ég ber mikið traust til. Það er mikilvægt að allir alþingismenn standi þétt við bakið á þeirri nefnd og styðji hana í hvívetna í vandasömum störfum. Þjóðin þarf á því að halda að við leggjum okkur öll fram um að vinna af heilindum, hvar í flokki sem við stöndum, að því að starf rannsóknarnefndarinnar komi að notum við það mótunar- og uppbyggingarstarf sem þegar er hafið en mun taka langan tíma enn. Við þurfum ekki bara að koma efnahags- og atvinnulífinu á réttan kjöl, við verðum ekki síður að efla sjálfsmynd þjóðarinnar sem hefur beðið hnekki. Það getum við gert ef við leggjumst öll á eitt. Við göngum til móts við komandi tíma með dýrmæta reynslu í farteskinu. Vítin eru til að varast en af þeim skulum við læra og byggja réttlátt þjóðfélag.

Virðulegi forseti. Eftir því sem líður á umræðuna aukast efasemdir mínar um hvort þessi umræða sér tímabær. Það sem ég hef heyrt hérna hefur verið mjög almenns eðlis og byggir að mjög litlu leyti á þeirri skýrslu sem rannsóknarnefndin hefur skilað. Ég er ekki búinn að lesa þessa skýrslu en því lengra sem líður á lesturinn vex trú mín á að skýrslan sé eitthvert merkilegasta ritað plagg í sögu lýðveldisins. Mér finnst skýrslan verðskulda vandaða, nákvæma og skynsamlega umfjöllun. Margt hefur eflaust skynsamlegt verið sagt í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram en hún hefur líka verið yfirfull af einhverju almennu rugli: við skulum ekki víkjast undan ábyrgð, minn flokkur mun axla ábyrgð en þá verða aðrir að gera slíkt hið sama. Það sem ég bíð eftir að heyra frá stjórnmálaflokkunum er að þeir tali nákvæmlega út frá innihaldi skýrslunnar um þá ábyrgð sem þeir bera hver og einn og hvernig og með hvaða hætti þeir ætla að axla þessa ábyrgð og hvernig þeir ætla að bregðast við henni. Sá sem hér talaði síðast var kannski fulltrúi þess flokks sem hvað minnsta ábyrgð ber á hruninu. Mig langar samt til að spyrja hann: Hvernig eiga stjórnmálaflokkar að axla ábyrgð á þeirri stöðu sem við erum í núna? Og mig langar til að vekja athygli þess sem hér talaði síðast á því að þó að flokkur hans beri hvað minnsta ábyrgð á hruninu er það sá flokkur sem mun bera hvað mesta ábyrgð á því að hér verði endurreisn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þráni Bertelssyni fyrir andsvarið. Hann spyr að því hvort umræðan sé tímabær. Hér hefur aðeins í upphafi þingfundar farið fram umræða um það að hve miklu leyti menn hafa haft tækifæri til að kynna sér efni skýrslunnar til hlítar. Það kom fram í máli mínu einnig að það væri skammur tími liðinn frá því að hún kom fram og af þeim sökum hefði aðeins verið hægt að tæpa á því helsta, við getum sagt samantekt eða ábendingum nefndarinnar í einstökum köflum, án þess að fara í kjölinn á efni þessarar yfirgripsmiklu skýrslu. Höfum það jafnframt þá í huga að þetta er aðeins upphafið að umræðu og vinnu Alþingis í þessu máli. Skýrslan mun núna fara til meðhöndlunar í sérstakri þingnefnd sem hefur tíma og tækifæri til að skoða hana í kjölinn. Þetta mál á eftir að koma aftur inn í sali Alþingis þegar þingnefndin hefur lokið sinni vinnu og vonandi verða allir þingmenn þá búnir að plægja í gegnum skýrsluna til hlítar þegar þar að kemur. Það er því eðlilegt að menn séu á þessum tímapunkti fyrst og fremst að bregðast við meginniðurstöðum, meginsjónarmiðum og ábendingum sem koma fram í skýrslunni. Hvernig eiga stjórnmálaflokkar að axla ábyrgð? Ég var að reyna að vekja máls á því í máli mínu að það sem hefur farið úrskeiðis er auðvitað starfsemi bankanna sjálfra. Það eru þær reglur og sú lagaumgjörð sem um þá starfsemi var sett og hvernig menn meðhöndluðu það og það var pólitísk stefnumótun að sjálfsögðu líka. Ég tel að menn eigi að draga lærdóm af niðurstöðum skýrslunnar hvað þetta snertir, menn eigi að fara í sjálfsskoðun, sjálfsgagnrýni, ekki sjálfsafneitun, menn eigi að skoða: Hvar gerðum við rangt? Og að sjálfsögðu að taka þá ákvarðanir um, ég vil leyfa mér að segja nýja stefnumótun, nýjar áherslur með hliðsjón af því sem kemur fram í skýrslunni.

Virðulegi forseti. Ég geri mér ljóst að við erum að hefja umræðuna og ég vildi óska að andsvar mitt væri bara tekið sem innlegg í þá veru að hér á þinginu situr fólk sem fer fram á að umræðan verði skýr en ekki þvoglumælt, að við tölum um staðreyndir en ekki spuna, að við öxlum ábyrgð en tölum ekki um að axla ábyrgð. Það er allt og sumt sem mig langaði til að koma á framfæri í svipinn. Það er eðlilegt að umræðan sé kannski ekki dýpri eða nákvæmari en hún er núna því að menn hafa ekki haft tíma til að lesa alla skýrsluna nema þá þeir sem eru kraftaverkamenn í lestri. Sjálfur hef ég aðeins lesið fyrsta og sjöunda bindið enn þá, sem eru jafnskuggaleg hvort á sinn hátt. Fyrsta bindið inniheldur helstu niðurstöður nefndarinnar og í sjöunda bindinu er að finna einhverja stórkostlegustu kafla sem kvikmyndagerðarmenn mundu sennilega kalla „comic relief“, þ.e. leikhús fáránleikans, sem útskýrir kannski miklu betur en staðreyndaupptalning í grófum ýkjustíl það sem gerðist. Væri þetta skáldsaga mundu allir segja að þessi skáldsaga væri mjög langt frá þjóðfélaginu okkar. En ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir andsvarið og ég vil nota þetta tækifæri til að taka það fram að rannsóknarnefnd Alþingis, sem greinilega hefur unnið mjög merkilegt starf, verðskuldar sem og þjóðin öll að sú rannsóknarnefnd sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson er formaður í skili sínu verki af ekki 

Frú forseti. Ég tel að ég hafi í ræðu minni áðan ekki verið tiltakanlega þvoglumæltur.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu, hann vill styrkja Alþingi o.s.frv. Þá kemur fyrsta spurningin sem ég kom hér áður að og það er varðandi kattasmölun, sem er ekkert annað en flokksræði, hvað hann haldi um slíkt. Ef þessi kattasmölun hefði borið árangur og orðið sauðasmölun sætum við sennilega uppi með samþykkt Icesave, þannig að það skiptir verulegu máli að styrkja Alþingi. Þar sem hv. þingmaður talaði nokkuð um einkavæðingu finnst mér að menn þurfi að fara að tala um hina fyrri og hina seinni, því að það er búið að einkavæða tvo banka og það er óvíst um eigendur þeirra og það er skiljanlegt. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Hefur eitthvað breyst í regluverkinu varðandi hlutafélög sem gerir það að verkum að það nákvæmlega sama geti ekki gerst eins og varðandi Icesave eða krosseignarhald eða lánveitingar o.s.frv. í þessum nýju bönkum? Hefur eitthvað verið gert í því? Hvað telur hann um það? Síðan er einn banki eftir sem er ríkisbanki, nýi Landsbankinn, ég man bara ekki hvað hann heitir, því miður, en hann heitir einhverjum þrem stöfum. Hvað segir hv. þingmaður um tengsl stjórnmálamanna og fjármálafyrirtækja, t.d. setu stjórnmálamanna í fjármálafyrirtækjum á grundvelli þess að þeir eru stjórnmálamenn en ekki sem eigendur?

Frú forseti. Hv. þingmaður byrjaði að ræða um kattasmölun og hvað mér þætti um slíkt. Ég verð að viðurkenna að ég er algjörlega reynslulaus í kattasmölun, ég hef aldrei tekið þátt í slíkri smalamennsku en hef þó oft verið í sveit og í annars konar smalamennsku. Ég held að ég tjái mig ekki frekar um hvað mér finnist um hlut sem ég hef enga reynslu af eða þekkingu á.

En viltu ekki læra það?

Ef hæstv. utanríkisráðherra er að bjóða upp á námskeið í kattasmölun verður það að sjálfsögðu tekið til sérstakrar athugunar. Nú veit ég ekki hvort utanríkisráðherra var að bjóðast til þess sjálfur eða bjóða aðra fram í það en það kemur þá í ljós. 
             Hvað varðar einkavæðingu bankanna er hv. þingmanni hugleikið að spyrja um hina síðari einkavæðingu, sem hann kallar svo. Þetta mál hefur margoft verið til umfjöllunar á vettvangi Alþingis og eins og litið hefur verið á málið eignaðist ríkið ekki bankana við hrun. Það voru auðvitað kröfuhafarnir sem áttu þá og það sem hér var um að ræða var að koma þeim aftur út með hagsmuni almennings að leiðarljósi. Það var ekki um einkavæðingu að ræða í þeim skilningi sem hv. þingmaður leggur bersýnilega í það orð. Ég held hins vegar að hv. þingmaður, af því að hann talar mikið um þetta mál sérstaklega, ætti að hugleiða það sem skýrslan segir um einkavæðingu bankanna upp úr aldamótunum og hvernig að henni var staðið. Mér finnst að hann ætti að vera uppteknari af því að reyna að draga lærdóm af þeim mistökum sem þá voru gerð og þeim viðhorfum og sjónarmiðum sem þar lágu að baki en að tengja það við alls óskylda hluti, sem fólu í sér að koma bönkunum, sem voru að sjálfsögðu í raun í höndum kröfuhafanna eftir hrun, í 

Frú forseti. Ég ætlaði einmitt að spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki lært af þessari skýrslu. Nú veit ég náttúrlega að hann er ekki búinn að lesa hana alla frekar en ég en er ekki ýmislegt í henni sem þarf að nota til að draga lærdóm af? Það er búið að einkavæða þessa tvo banka. Ríkið átti þá sem hlutafélög og það seldi þá til kröfuhafanna, það var hluti af ákveðnu samkomulagi og menn komust ekki hjá því. Þetta voru ríkisfyrirtæki, sem sagt í eigu ríkisins, og eru núna ekki lengur ríkisfyrirtæki. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Telur hann að í þessari skýrslu sé eitthvað sem við þurfum að draga lærdóm af til að við lendum ekki í nákvæmlega sömu stöðu gagnvart t.d. nýju Icesave, gagnvart krosseignarhaldi, raðeignarhaldi o.s.frv.? Varðandi kattasmölunina er ég ekki viss um að hv. þingmaður sé reynslulaus. Ég minni á atkvæðagreiðsluna um ESB. Ráðherrar fluttu ræður: Nei, nei, nei, og svo sögðu þeir já. Hvað er það annað en flokksagi? Ég minni líka á Icesave, heldur betur, þannig að hv. þingmaður hefur mikla reynslu af kattasmölun.

Frú forseti. Ég ætla ekki frekar en fyrri daginn að tala mikið um þessa kattasmölun hv. þingmanns. Hann spyr hins vegar um löggjöfina um fjármálafyrirtækin, sem er málefnalegt innlegg í þessa umræðu, og hvaða lærdóm við getum dregið af henni. Hér á vettvangi viðskiptanefndar Alþingis erum við með til umfjöllunar frumvarp til laga um fjármálafyrirtæki. Mikil vinna hefur farið í að fjalla um það frumvarp á vettvangi viðskiptanefndar. Við höfum fengið fjölmarga aðila á fund nefndarinnar og fengið umsagnir, bæði formlegar, skriflegar umsagnir og einnig hafa fjölmargir komið og tekið þátt í umræðu með nefndinni um það lagafrumvarp. Ég held að það sem mér fannst þingmaðurinn ýja að sé hárrétt, að í skýrslu rannsóknarnefndarinnar séu atriði sem eigi að koma okkur að gagni við yfirferð á þessu frumvarpi. Henni er ekki lokið í viðskiptanefnd og ég held að þar séu atriði sem sé mjög eðlilegt að taka og hafa til hliðsjónar, jafnvel sem við gætum komið inn í frumvarpið nú þegar. Ég nefndi það reyndar í máli mínu áðan, ég talaði m.a. um hluti eins og kaupauka og kaupréttarkerfin sem ákvæði er um í umræddu frumvarpi um fjármálafyrirtæki. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að skoða þetta í ljósi þess sem skýrslan segir um þau atriði. Ég talaði um að greina með einhverjum hætti á milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarlánastarfsemi, sem skýrslan fjallar líka um. Hvort það er gert með því að fyrirtækin verði að vera annaðhvort/eða eða hvort það er gert með öðrum hætti í gegnum bókhaldslegan aðskilnað eða slíka hluti tel ég að við eigum að skoða á vettvangi viðskiptanefndar. Það eru áreiðanlega fleiri slík dæmi í skýrslunni þegar grannt er skoðað sem geta komið okkur að gagni við yfirferð þessa máls á vettvangi þingsins.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu rannsóknarnefndar og ég verð að byrja á því að þakka nefndinni fyrir gott starf og þessa miklu vinnu sem hún hefur lagt af mörkum við mikinn þrýsting frá þingmönnum, þinginu og samfélaginu um að klára þá vinnu. Ég held að nefndin hafi unnið býsna gott starf sem við verðum að nýta okkur afar vel. Það er þó aldrei þannig að þessi skýrsla, frekar en aðrar, sé hafin yfir gagnrýni og ég veit það og hef heyrt það á þeim sem skrifuðu hana að þeir gera sér fulla grein fyrir því. Það er mikilvægt að þingheimur sameinist um að horfa fram á við og læra af þeim mistökum sem hafa verið gerð undanfarin ár og jafnvel áratugi í íslenskri stjórnsýslu varðandi íslenska löggjöf og þær ákvarðanir sem hafa verið teknar hér á landi. Við megum heldur aldrei gleyma því að það voru samkvæmt skýrslunni bófar og ribbaldar sem gengu lausir í íslenskum bönkum sem í raun rændu sparifé og tæmdu sjóði bankanna. Þessa menn þarf að finna og það þarf að gera upp sakir við þá. Manni er býsna heitt í hamsi. Það þýðir samt ekki, frú forseti, að stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar séu undanskildir þeirri ábyrgð sem þarf að horfast í augu við. Framsóknarflokkurinn ber að sjálfsögðu sína ábyrgð eftir mörg ár í ríkisstjórn, það er kristaltært og alveg ljóst. Margt af því sem við stóðum að og komum að hefði eflaust mátt gera öðruvísi og betur. Einkavæðing bankanna hefur oft verið nefnd. Ég held að þar hefði örugglega mátt fara öðruvísi að en ég er ekki viss um að bankarnir hefðu ekki verið einkavæddir samt sem áður. Við getum líka farið enn aftar og spurt okkur hvort götin sé að finna í EES-samningnum sem tekinn var upp löngu áður. Löggjöfin byggir á þeim samningi. Jú, við hefðum getað haft hana sterkari og ég held í raun að einhver mestu mistök sem hafi verið gerð sé að rýmka þessa löggjöf eða hafa hana ekki strangari. Það finnst mér mjög sorglegt. Ég held að enginn hafi gert sér grein fyrir því umfangi sem sukkið í bankakerfinu var í raun og veru fyrr en við sáum þessa skýrslu. Það er sorglegt að sjá að andvaraleysið í raun alls staðar var mjög mikið. Það er líka sorglegt að sjá og það verður hreinlega að viðurkennast að það er mjög slæmt að ekki var hlustað eftir þeim varnaðarorðum sem viðhöfð voru um fjármálakerfið, ekki bara síðustu ár heldur í langan tíma. Það verður að viðurkennast. Það sem vekur líka áhyggjur, frú forseti, er: Hefur eitthvað breyst? Hefur eitthvað breyst frá bankahruninu sem skiptir einhverju máli varðandi löggjöf og vinnubrögð? Erum við ekki enn að horfa á sömu hlutina? Er ekki verið að skipa pólitískt og raða vinum og kunningjum inn í ráðuneyti og slíkt? Ég hygg að sýnt hafi verið fram á það hér í fyrirspurnatíma þingmanna að líklega hafi aldrei verið meira um slíkar aðgerðir. Er það sú breyting sem kallað er eftir? Nei, alveg klárlega ekki. Það er tvennt sem ég vil nefna líka. Mér virðist við þann lestur - nú verð ég að hafa þann fyrirvara á - sem ég er búinn að fara í gegnum nú þegar sem fjölmiðlar og jafnvel háskólasamfélagið sleppi býsna vel í þessari skýrslu miðað við a.m.k. þá ímynd og trú sem ég hef haft á þeirra hlut. Hér þarf almenna skynsemi, það þarf að styrkja eftirlitsstofnanir þingsins og óháðar stofnanir. Það er ekki hægt að hafa alla þessa hluti annaðhvort undir framkvæmdarvaldinu eða hjá einkaaðilum. Við verðum að gera þá kröfu til okkar þingmanna og til þingsins að við sköpum það umhverfi að við sem þingmenn getum axlað þá ábyrgð sem við berum, getum fylgst með og tekið á málum sem upp koma. Ég vil taka undir þau orð sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hafði uppi áðan varðandi möguleika á því að búa til nýja Þjóðhagsstofnun eða einhvers konar efnahagsnefnd sem Alþingi hefur sér til ráðgjafar. Ég held að það sé mjög vert að skoða það. Eins og komið hefur fram þarf að fara yfir alla löggjöfina er snýr að fjármálafyrirtækjum og líka siðareglur er snúa að stjórnsýslunni og stjórnkerfinu í heild. Það er alveg ljóst. Það á ekki að bíða með að fara yfir og endurskrifa þá löggjöf sem þarf að gera, við eigum að hraða því eins og frekast er unnt. Ég verð að segja að ég veit ekki hvort sá tónn sem hefur verið gefinn í umræðunni undanfarið af okkur stjórnmálamönnum er til bóta eða hvort hann veldur hreinlega meiri skaða en orðinn er. Við verðum að nýta þessa skýrslu eða þetta bil sem myndast núna hjá okkur, þetta tækifæri sem skapast, til þess að byggja á. Þegar við förum í gegnum þessa skýrslu og lesum einstaka þætti og einstök atriði vil ég hvetja stjórnmálamenn sérstaklega til þess að leita til baka í huganum og hugsa um hvað þeir hafi áður sagt og gert, hvaða ákvarðanir þeir tóku og að hverju þeir stóðu, því að mér finnst svolítið sérstakt að heyra mjög sterkar ályktanir dregnar nú strax af ákveðnum hlutum skýrslunnar, og nefni ég þar t.d. húsnæðislánin, þegar talað er um þann stóra þátt í efnahagshruninu. Það er alveg ljóst að tímasetningin hefði mátt vera önnur. Af hverju var þessi tímasetning á því að Íbúðalánasjóður bauð 90% lán? Það vitum við öll, við þurfum að viðurkenna það. Það var að sjálfsögðu vegna þess að bankarnir höfðu ruðst fram á markaðinn. Hér í sölum Alþingis var nánast einhugur um þetta. Ég er búinn að fara í gegnum ræður þingmanna úr Framsóknarflokknum, Samfylkingunni, Vinstri grænum og Sjálfstæðisflokknum. Þar voru að vísu mestu efasemdirnar því eins og við vitum hafði sá flokkur aðrar hugmyndir um hvernig húsnæðiskerfið átti að vera, það átti að vera meira og minna hjá bönkunum. 90% lánin voru vitanlega sett fram til þess að hjálpa fólki við að eignast húsnæði og fá þak yfir höfuðið, og að sjálfsögðu líka til þess að verja Íbúðalánasjóð. Það sýnir sig í þeim ræðum sem fluttar voru á Alþingi árið 2004 að menn gerðu sér grein fyrir því. Það var margt sem skapaði efnahagsástandið og umhverfið eins og það var á þeim tíma en það verður að meta í réttu ljósi og af sanngirni. Við verðum líka að passa okkur á að fara ekki í þann farveg að læsa okkur í fjötrum þröngsýni eða vera með allan hugann við kreppuna, við verðum að reyna að horfa fram á við og nýta þetta plagg til þess að vinna okkur út úr þeirri efnahagskreppu sem við erum í. Þá skiptir miklu máli að stjórnvöld bregðist hratt og örugglega við með því að laga umhverfið, lagaumhverfið og stjórnsýsluna, og að það verði brugðist hratt við með því að spýta í lófana varðandi efnahagsmálin. Ég vonast til þess og Framsóknarflokkurinn mun að sjálfsögðu ekki skorast undan því að taka þátt í allri þeirri vinnu sem hér fer fram sem getur orðið til þess að bæta þetta umhverfi sem við búum í, bæta efnahagsumhverfið og ekki síst þá löggjöf sem fjármálastarfsemin vinnur eftir. Framsóknarflokkurinn kynnti fyrir skömmu það sem kallast „Þjóðarsátt 2010. Samstaða um endurreisn“. Það er hluti af okkar tillögum, hugmyndum og því sem við höfum fram að færa til þess að byggja upp nýtt og öflugt samfélag, koma Íslandi aftur á lappirnar og öðlast traust. Það skiptir miklu að við gleymum okkur ekki í svartnættinu. Þó að við verðum vitanlega að læra af því og horfa um öxl verðum við líka að horfa fram á við og koma þeim skilaboðum til almennings, til fólksins í landinu, að við sem þingmenn höfum trú á því að jafnvel þó að þingheimur hafi brugðist á sínum tíma ætlum við að læra af því og láta það ekki endurtaka sig. Við ætlum ekki að sitja og vorkenna okkur, kvarta og kveina og draga þannig kjark og þrótt úr þjóðinni sem þarf svo sannarlega á því að halda að við stöndum saman og með henni í að vinna okkur út úr því umhverfi sem við höfum og búum við í dag. Frú forseti. Það er mikið kallað eftir því að menn viðurkenni að þeim hafi orðið á mistök og það er ósköp eðlilegt. Ég sagði áðan að Framsóknarflokkurinn væri ekki undanskilinn í því, alls ekki. Við í hinum nýja þingflokki Framsóknarflokksins sem nú erum á þingi erum hér fyrir kjósendur Framsóknarflokksins, að sjálfsögðu fyrir þjóðina alla en í því umboði sem okkur var veitt, og störfum eftir stefnu Framsóknarflokksins. Sá flokkur hefur gengið í gegnum mikla endurnýjun, m.a. vegna þess að flokksmenn voru ekki alveg sáttir við það hvernig flokkurinn hafði staðið og hvert hann hafði stefnt. Fjöldinn allur af öflugu fólki hefur tekið að sér forustustörf fyrir Framsóknarflokkinn í gegnum tíðina og þeim ber að þakka fyrir þeirra störf en ekki eingöngu að gagnrýna þau en við verðum líka að þora að horfast í augu við að við gerðum mistök eins og aðrir. Frú forseti. Að okkar mati er núna þörf á skynsamlegri nálgun á þau verkefni sem fram undan eru. Það er miðjustefnan. Við erum búin að læra af öfgunum til hægri, við fórum allt of langt til hægri með íslenskt þjóðfélag. Við megum ekki fara með það of langt til vinstri, það er alveg ljóst. Við verðum að finna hinn gullna meðalveg sem kemur samfélaginu út úr því umhverfi sem það hefur verið í yfir í heilbrigt umhverfi þar sem einstaklingar og fyrirtæki geta þrifist án þess að þeim sé vantreyst um aldur og eilífð. Við verðum að byggja aftur upp traust.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið eins og það er kallað. Því miður er það svo fyrir mig að mínar efasemdir um getu Alþingis sem stofnunar til að taka á málum eftir þetta hrun virðast að einhverju leyti vera að rætast. Samkvæmt þeim ræðum sem voru fluttar í gær af formönnum flokkanna og af forsætisráðherra sjálfum er það að renna upp fyrir mér og kannski alþjóð að úrvinnsla þingsins á efni þessarar skýrslu verður hugsanlega mjög í skötulíki. Eins og virðulegum forseta og hv. þingmönnum er kunnugt gerði Hreyfingin strax mjög alvarlegar athugasemdir við frumvarp forsætisnefndar til laga um skipan þingmannanefndarinnar sem átti að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Fyrir þeim athugasemdum voru færð góð og gild rök. Viðbrögð þingmanna og þá sérstaklega fulltrúa þeirra þingflokka sem sæti eiga í forsætisnefnd voru hins vegar með þeim hætti að efast mátti frá upphafi um að raunverulegur vilji stæði að baki því að aðkoma ráðherra og þingmanna að hruninu yrði skoðuð ofan í kjölinn af Alþingi. Óþarfi er að endurtaka þá umræðu hér en hún liggur fyrir í gögnum þingsins. Megininntakið í gagnrýni Hreyfingarinnar var sá veruleiki að það yrði mjög erfitt fyrir einstaka þingmenn að gagnrýna samflokksmenn sína hvort sem væri í þingmannanefndinni eða í þingsal við umræðu um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Það kom skýrt fram í ræðum formanna í gær að ekki verður gerð krafa um siðferðilega ábyrgð þingmanna og/eða ráðherra þeirra flokka sem beinan þátt áttu í hruninu með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi. Virðulegur forseti. Nú hefur hrunið verið formgert af hálfu rannsóknarnefndar Alþingis og það kemur skýrt fram í skýrslu nefndarinnar að stærstur hluti þess orðróms og þeirra frétta sem voru fluttar af aðkomu ráðherra og þingmanna fyrir hrunið voru réttar. Nú er því tíminn til að gera upp. Þingmannanefnd Alþingis, hverrar starfssvið er skilgreint mjög þröngt, mun ekki taka nema á örlitlum hluta þess sem við blasir. Það er því þingsins sjálfs og þeirra þingmanna sem hér sitja að gera upp þá þætti hrunsins sem að þinginu sjálfu snúa. Það er nöturleg niðurstaða að af þeim yfir 140 aðilum sem rannsóknarnefndin kallaði til skýrslutöku er enginn, ekki einn einasti, sem telur sig bera nokkra ábyrgð á því sem gerðist. Ekkert, ég endurtek ekkert gefur skýrari mynd af því samfélagi sem við Íslendingar höfum búið okkur til en þessi nöturlega staðreynd. Burt séð frá afneitun allra þeirra bankamanna sem með algeru siðleysi sínu rændu þjóðina, við því var kannski að búast, er það hins vegar afstaða embættismannanna og stjórnmálamannanna sem hafa margir hverjir hoppað upp í sama afneitunarvagninn sem hvað gleggst sýnir hroka þeirra og fyrirlitningu á almenningi og þeim eðlilegu siðferðisviðmiðum sem almennt ættu að vera til staðar. Virðulegur forseti. Það kemur skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar að hluti af ástæðu þess að hér varð algert hrun er vegna þeirra óeðlilegu tengsla viðskiptalífs og stjórnmálamanna sem voru til staðar og vegna þess mórals í íslenskum stjórnmálum að það beri að raða flokksgæðingum á jötuna í embættismannakerfinu. Hvert einasta ráðuneyti og hver einasta stofnun ríkisins var og er gegnsýrð af flokksgæðingum sem eru ráðnir til að tryggja stjórnmálamönnum enn meiri völd. Hið alræmda Fjármálaeftirlit var skýrt dæmi um slíkt en þegar það var sett á laggirnar og því skipuð þess fyrsta stjórn, af þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra Framsóknarflokksins, var það gert að skilyrði fyrir stjórnarsetu að stjórnarmenn væru sammála því ráðslagi að sonur þáverandi félagsmálaráðherra, Páls Péturssonar, yrði ráðinn sem forstjóri. Eins og glöggt kemur í ljós í skýrslu rannsóknarnefndarinnar hefur Fjármálaeftirlitið frá stofnun þess aldrei valdið hlutverki sínu. Fleiri dæmi má taka en of langt er að telja þau öll upp. Sjálfur hef ég lent í þeirri stöðu að vera skipað af yfirmanni í fjármálaráðuneytinu að segja einni af fastanefndum Alþingis ósatt, skipun sem var meira að segja gefin í áheyrn annarra í ráðuneytinu. Afleiðingarnar urðu svo þær að við „skipulagsbreytingar“ missti ég starfið, enda sagði ég þingnefndinni sannleikann. Ótalin eru þau dæmi líka þar sem starfsmenn eða embættismenn hafa sagt af sér eða sagt sig frá ákveðnum verkefnum en neitað að upplýsa almenning hvers vegna, vegna einhvers misskilins trúnaðar við eða hótana frá yfirboðurum sínum. Er það svona stjórnsýsla sem á að bjóða upp á áfram eða verða gerðar raunverulegar breytingar? Það er þessa þings að ákveða það. Virðulegur forseti. Hvað fjármálatengslin varðar er augljóst að einstakir stjórnmálamenn hafa þegið stórfé af þeim bankamönnum sem bera höfuðábyrgð á hruninu og sumir stjórnmálaflokkar hafa fengið tugi milljóna í fjárframlög frá þeim. Nú er það ljóst að fyrirtæki sem slíkt getur ekki aðhyllst hugmyndafræði eða haft stjórnmálastefnu heldur er tilgangur með framlögum þess til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna að kaupa sér aðgang og gott veður. Þessu hafa íslenskir stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn hins vegar ætíð afneitað eins og andskotinn ömmu sinni. Þorvaldur Gylfason, prófessor við Háskóla Íslands, segir hins vegar tíma til kominn að kalla þessi fjárframlög það sem þau raunverulega eru, þ.e. mútur. Það er ansi stórt orð og ekki get ég staðhæft sjálfur að einstaka þingmenn séu mútuþægir. Fyrirkomulagið hefur hins vegar boðið upp á slíkt hugarflug í sambandi við tengsl viðskiptalífs og stjórnmála og grunsemdir eru uppi um að stjórnmálamenn hafi látið hagsmuni almennings sitja hjá garði vegna hagsmuna annarra. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar styður mjög vel við þá hugsun, því að eftir allt þá varð hér hrun þar sem hvorki stjórnkerfið, stjórnsýslan né stjórnmálamennirnir gættu hagsmuna almennings. Hvað stjórnmálamennina varðar ber þó að undanskilja Vinstri hreyfinguna – grænt framboð sem ötullega gagnrýndi flestalla þá ætti sem ollu hér hruninu. Virðulegur forseti. Sú formlega umgerð sem skýrsla rannsóknarnefndarinnar setur hrunið og aðkomu alþingismanna og ráðherra að því, hlýtur að gera þá kröfu til Alþingis að það sem stofnun sýni að það hafi burði til að axla þá ábyrgð sem til þarf. Hér er átt við forseta Alþingis, alla alþingismenn og formenn þeirra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á þingi sem og stjórnmálaflokkana sjálfa sem helstu stofnana lýðræðis í landinu. Það er einföld og skýlaus krafa að þessir aðilar axli sína ábyrgð eins og hún blasir við í dag. Hér gildir einu hvort um er að ræða ábyrgð vegna fyrri aðgerða eða aðgerðaleysis eða ábyrgð vegna núverandi tengsla við þá þætti hrunsins sem bersýnilegir eru. Ábyrgð stjórnmálaflokkanna og stjórnmálamannanna er að sjálfsögðu mismikil og ekki formleg eða lagaleg nema kannski í fáum tilvikum. Það hvílir hins vegar þung siðferðileg ábyrgð á mörgum stjórnmálamönnum, siðferðileg ábyrgð sem þeir með aðgerðum eða aðgerðaleysi bera og verða að axla. Það verður að teljast frekar ólíklegt að þeir ráðherrar sem sitja í núverandi ríkisstjórn og voru einnig í hrunstjórninni, hæstv. ráðherrar Samfylkingarinnar, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristján Möller og Össur Skarphéðinsson, hafi ekki vitað hvert stefndi, en Jóhanna Sigurðardóttir var m.a. í svokölluðum „súperráðherrahópi“ sem kom fyrst að umfjöllun um öll stærri mál. Hvort sem þau vissu nákvæmlega um gang mála eða ekki hljóta þau, sem ráðherrar þeirrar ríkisstjórnar sem var hér við völd í aðdraganda hrunsins, að velta því alvarlega fyrir sér hvort áframhaldandi aðkoma þeirra að stjórn landsins og seta á þingi sé trúverðug og hvort ekki sé fyllilega réttmætt að krefjast afsagnar þeirra. Það verður einnig að teljast mjög ólíklegt að margir aðrir ráðherrar hrunstjórnarinnar hafi heldur ekki vitað hvert stefndi. Hér er um að ræða hv. núverandi þingmenn Sjálfstæðisflokksins, Einar K. Guðfinnsson, Guðlaug Þór Þórðarson og Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, og svo hv. þingmenn Samfylkingarinnar, Björgvin G. Sigurðsson og Þórunni Sveinbjarnardóttur, sem öll voru ráðherrar á þeim tíma. Ég veit ekki, og það kemur ekki fram, hversu mikið eða hvort þau vissu nokkuð um það sem fram undan var þegar þau voru í ríkisstjórn en aðkoma þeirra að þeirri ríkisstjórn verður vonandi til þess að þau spyrja sig alvarlega þeirrar spurningar hvort þau hefðu átt að vita meira. Þau sem ráðherrar þeirrar ríkisstjórnar sem hér var við völd í aðdraganda hrunsins hljóta öll að velta því alvarlega fyrir sér hvort áframhaldandi seta þeirra á þingi sé trúverðug og hvort ekki sé fyllilega réttmætt að krefjast afsagnar þeirra. Spunaafsögn hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar sem þingflokksformanns telst þar ekki með. Ótaldir eru þeir núverandi þingmenn sem voru innstu kopparnir í búrinu og hafa með nánum tengslum sínum við ýmis fjármálafyrirtæki og ráðamenn í aðdraganda hrunsins einnig fengið stöðu sem setja má spurningarmerki við. Hér er um að ræða hv. þingmenn Bjarna Benediktsson, Illuga Gunnarsson og Tryggva Þór Herbertsson en þeir hljóta einnig að velta því alvarlega fyrir sér hvort áframhaldandi seta þeirra á þingi sé trúverðug. Eins hlýtur það að vera réttmæt krafa að þeir þingmenn sem þáðu fúlgur fjár frá fjárglæframönnunum endurskoði setu sína á þingi. Gildir þar einu hvort um er að ræða bein fjárframlög eða lán til hlutabréfakaupa. Hér ber að sjálfsögðu hæst lánveitingar Kaupþings til fjölskyldufyrirtækis varaformanns Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, upp á nærri 1,7 milljarða króna, eitt þúsund og sjö hundruð milljónir. Einnig voru stórar upphæðir lánaðar til formanns Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarna Benediktssonar, og til hv. þm. Ólafar Nordal. Ótrúlegar lánveitingar til ýmissa fyrrverandi þingmanna Framsóknarflokks, Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks sem koma fram í töflu 8.11.2 kalla svo á gagngera endurskoðun af hálfu þessara flokka á því hvort afstaða þeirra til margra mála hafi á þeim tíma verið lituð af þeim lánveitingum og hvernig flokkarnir munu í framtíðinni umgangast peninga. Há bein fjárframlög til einstakra þingmanna kallar einnig á að þeir þingmenn endurskoði aðkomu sína að setu á Alþingi. Hér verður tæpt á þeim þingmönnum og ráðherrum sem fengu framlög frá Kaupþingi og Landsbankanum og enn sitja sem fastast, en framlög frá Glitni til einstakra þingmanna fengust ekki. Röðin er hér eftir upphæðum: Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir, 3,5 milljónir. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, 3 milljónir. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, 2,5 milljónir. Hæstv. samgönguráðherra Kristján Möller, 2,5 milljónir. Hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson, 1,5 milljónir. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, 1,1 milljón. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson, 1 milljón. Hv. þm. Helgi Hjörvar, 800 þúsund. Hæstv. forseti Alþingis, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, 550 þúsund. Hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir, 550 þúsund. Hæstv. félagsmálaráðherra, Árni Páll Árnason, 300 þúsund. Hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, 200 þúsund. Hæstv. iðnaðarráðherra Katrín Júlíusdóttir, 200 þúsund. Þótt í sumum tilfellum sé ekki um háar fjárhæðir að ræða og ekki hægt að halda því fram með neinu móti að framlög þessi hafi keypt þingmenn, leikur enginn vafi á því að háar upphæðir hafa áhrif á almenna afstöðu manna til gefandans, þó ekki sé annað. Mannlegt eðli er einfaldlega þannig. Ótaldar eru svo tugmilljónirnar til flokkanna sjálfra og undirfélaga þeirra um allt land sem ekki hefur gefist tími til að skoða nánar en vekur athygli í því samhengi að fyrir liggur að semja frumvarp um fjármál stjórnmálaflokka þar sem enn er galopið á framlög frá fyrirtækjum, hvort sem er til stjórnmálaflokka eða einstaklinga. Hér verður Alþingi að spyrna við fótum áður en það frumvarp fer í gegn óbreytt. Virðulegi forseti. Hér hefur margt verið sagt og mörg þung orð e.t.v. látin falla. Þetta er hins vegar mest allt nákvæmlega skjalfest í þessu stórkostlega plaggi sem skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er. Hér hafa og mörg nöfn verið nefnd og spurningarmerki sett við það hvort forsvaranlegt sé fyrir þau að sitja áfram á þingi. Ég get ekki dæmt um það, ég hef mína afstöðu í því eins og mörgu öðru, en leiða má líkur að því að Alþingi Íslendinga muni aldrei endurheimta trúverðugleika sinn ef þeir þingmenn sem hér sitja nú taka ekki af skarið og setji fordæmi hvað viðvíkur siðferðilegri ábyrgð. Það fordæmi hlýtur m.a. að felast í því að viðurkenna þá siðferðilegu ábyrgð og axla hana, ekki með orðskrúði og marklausum frösum heldur með afgerandi sjáanlegum hætti sem leiðir til þess að á Íslandi kemst á siðferðisvitund í stjórnmálum. Þá ábyrgð er hægt að axla með annaðhvort afsögn eða með því að beita sér með afgerandi hætti fyrir því að lagaumgjörð stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna verði með þeim hætti að það sé ekki hægt að bera á þá fé. Ég vil svo ljúka máli mínu á því að mótmæla með hvaða hætti Alþingi hefur ákveðið að fjalla um þetta mikilvægasta mál lýðveldissögunnar en það er þinginu og forustu þess til vansa. Þingmönnum hefur ekki verið gefinn nægilegur tími til að kynna sér skýrslu rannsóknarnefndarinnar og ekki hefur gefist nándar nærri nægilegur tími til að gaumgæfa alla mikilvægustu þætti málsins og það er fráleitt að ætla sér að afgreiða málið með svo yfirborðskenndum hætti sem forusta þingsins ætlar að gert verði. Þó að ekki séu líkur á að núverandi þing hafi burði til að koma á betri vinnubrögðum munu þingmenn framtíðarinnar vonandi átta sig á því að á Alþingi Íslendinga verður að gera hlutina betur en gert hefur verið hingað til.

Hæstv. forseti. Mig langar til að beina nokkrum orðum til hv. síðasta ræðumanns. Það er út af fyrstu orðunum sem hann lét falla um skýrsluna og þá sérstaklega um úrvinnslu hennar. Nú höfum við fengið þessa skýrslu í hendurnar, hún er mikil að vöxtum og eftir því sem við höfum farið núna yfir, skoðað og fengið allan gærdaginn til þess að fara í gegnum, ekki sjálf til þess að lesa heldur í gegnum kynningu á skýrslunni, sýnist mér hún ótrúlega yfirgripsmikil og vel unnin. Meðan skýrslan var í vinnslu heyrðum við þær raddir úti í þjóðfélaginu og víðar að það mundi nú ekkert koma út úr þessari skýrslu, hún yrði algjörlega marklaus og mundi draga bara fjöður yfir allt sem gert hefur verið. Nú er reyndin sú að hvert okkar sem les hana getur séð að svo er ekki. Hún gefur að mínu mati, eftir þá kynningu sem við höfum fengið, mjög góða mynd, hefur kortlagt hrunið vel. Nú er hún komin fram. Þá heyrum við: Það verður ekkert gert með hana, ekki nokkur skapaður hlutur. Þetta verður allt saman ein froða. Ef við ætlum að ná okkur, ekki bara efnahagslega, heldur líka sem þjóð, upp úr þeirri lægð og þeirri smán sem við erum komin í, telur þá ekki hv. þingmaður að við höfum þarna tæki í höndunum til að byggja á? Telur hann þá ekki rétt að tala þannig út til þjóðarinnar og til okkar þingmanna og þingmannanefndarinnar sem á að vinna með skýrsluna að við stöppum frekar stálinu hvert í annað og ætlumst til og trúum því að það verði unnið með þessa skýrslu og þegar upp verður staðið verðum við jafnánægð með árangurinn og skýrsluna sjálfa?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þuríði Backman orðin. Vissulega veitir ekki af að stappa stálinu í þá þingmannanefnd sem nú er að störfum því að hún á gríðarlega erfitt starf fyrir höndum. Hún á m.a. það erfiða starf fyrir höndum að taka fyrir sína eigin samflokksmenn og hugsanlega draga þá fyrir landsdóm. Það er ekki auðvelt verk. Ég hef aldrei verið einn af þeim sem hafði efasemdir um innihald þessa plaggs, skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Ég hef alla tíð borið þá von í brjósti að skýrslan yrði yfirgripsmikil og nákvæm. Sú ósk rættist. Þetta plagg er sennilega eitt merkilegasta plagg allrar lýðveldissögunnar, ef ekki Íslandssögunnar. Ég fagna því innilega. Það er hins vegar ekki hægt að horfa fram hjá því að í ræðum formannanna í gær var ekki í eitt einasta skipti minnst á siðferðilega ábyrgð stjórnmálamanna eða þingmanna sem nú sitja á þingi. Það olli mér áhyggjum því að núverandi þingmenn og ráðherrar bera siðferðilega ábyrgð samkvæmt eðlilegum siðferðisviðmiðum sem viðhöfð eru í nágrannalöndunum. Það er von mín að eftir þessa skýrslu og eftir úrvinnslu hennar verði komið á siðferðisviðmiðum í íslenskum stjórnmálum því að þau hafa ekki verið til staðar að mínu viti hingað til. Það gerum við með því að tala hér hvert við annað úr ræðupúltinu, vonandi með málefnalegum hætti eins og hér í dag og oft áður, ekki samt alltaf, en vonandi með það að markmiði að gera íslensk stjórnmál heiðarlegri og betri en þau hafa verið hingað til.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs til að gera lauslega grein fyrir þingmannanefnd sem fjalla á um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og störf hennar til þessa. Nefndin var skipuð með breytingu á lögum nr. 142/2008 og er níu manna nefnd. Um hana gilda þingsköp Alþingis. Hún gefur Alþingi skýrslu um störf sín, leggur fram tillögu að þingmálum eða ábendingum og úrbótum eftir því sem hún telur þörf til. Hún getur aflað frekari gagna, og kosning þingmannanefndarinnar hefur sömu réttaráhrif og kosning rannsóknarnefndar samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar. Í lögum um rannsókn og aðdraganda á orsökum falls íslensku bankanna 2008 er ítarleg markmiðslýsing í 1. gr. laganna um markmið rannsóknarnefndar Alþingis, að leggja mat á mistök eða vanrækslu í framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi o.fl., varpa sem skýrustu ljósi á aðdraganda hrunsins, afla upplýsinga um starfsemi fjármálafyrirtækja, gera úttekt á reglum íslenskra laga um fjármálamarkaðinn, leggja mat á hvernig staðið var að eftirliti, koma með ábendingar og tillögur um breytingar á lögum, reglum o.fl. og gera ráðstafanir til þess að hlutaðeigandi yfirvöld fjalli um mál þar sem grunur leikur á um refsiverða háttsemi eða brot á starfsskyldum. Það er ekki síður gagnmerkt í þessari skýrslu, því ber að halda sérstaklega til haga og gera jafnhátt undir höfði, að það var ákveðið í tengslum við hana að setja á stofn sérstaka siðanefnd til að huga að hinum siðrænu hlutum og starfsháttum Alþingis. Því megum við ekki gleyma og þar geymir skýrslan gagnmerkar leiðbeiningar til þingmanna um umræðuhefð okkar, eða réttara sagt um þrætubókarlist, þ.e. að við berum ekki alltaf gæfu til að nálgast mikilvæg mál málefnalega og faglega. Ég vek líka athygli á því að þingið mun ekki taka upp öll mál sem fjallað er um í skýrslunni. Því sem snýr að meintu misferli í fjármálastofnunum eða meintu misferli annarra í tengslum við hrunið ber nefndinni að vísa til sérstaks saksóknara og setts ríkissaksóknara. Nefndinni bar að gera grein fyrir því í skýrslu sinni. Í 7. bindi er án nafnatilgreiningar gerð ítarleg grein fyrir þeim atriðum fjármálalífsins o.fl. sem vísað hefur verið til saksóknara og hefur rannsóknarnefndin átt sérstakan fund með sérstökum saksóknara og ríkissaksóknara í þessum málum, að því er ég best veit. Að því er varðar brot á starfsskyldum bar nefndinni líka, og hefur gert, að vísa til ráðuneyta hugsanlegum brotum á starfsmannalögum, þá er ég ekki að tala um refsiverða háttsemi embættismanna, og það ber ráðuneytum að taka fyrir í þeim anda sem starfsmannalögin mæla fyrir um. Í meginatriðum er starf rannsóknarnefndarinnar þríþætt, í fyrsta lagi eru lagaumbætur sem ég vildi e.t.v. kalla lagauppstokkun ef marka má skýrsluna og ummæli nefndarmanna í rannsóknarnefndinni á fundi þingmannanefndarinnar í morgun. Við verðum að horfa í öðru lagi inn á við til Alþingis, til starfshátta okkar, til þess hvernig við rækjum eftirlitsskyldur okkar. Að frumkvæði Alþingis liggur fyrir nýleg skýrsla þar um og þar er svo sannarlega úrbóta þörf. Við verðum að horfa inn á við, til þingsins og til okkar, og þar ítreka ég aftur siðanefndarskýrsluna um starfshættina og þá umræðuhefð sem hér viðgengst. Í þriðja lagi, og þá erum við komin í allt annað hlutverk en hin venjulega þingmannanefnd, horfum við til þess hvort um ráðherraábyrgð kunni að vera að ræða. Þar förum við, þingið, allt í einu úr sporum hefðbundinnar þingmannanefndar inn í það að vera ákæruvald. Og þar verðum við sannarlega að stíga varlega til jarðar. Það er mín skoðun. Við verðum að vanda alla skoðun á því. Ég tek fram að forsætisnefnd hefur að mínu mati einhuga skapað þingmannanefndinni mjög góða umgjörð og mjög góð starfsskilyrði. Hún hefur lagt sig í líma við það. Við höfum til aðstoðar þrjá ritara og við höfum aðgang að þremur utanaðkomandi sérfræðingum, prófessorunum Bryndísi Hlöðversdóttur, Jónatan Þórmundssyni og Ragnhildi Helgadóttur. Við fundum tvisvar í viku og nefndin hefur þegar haldið 15 fundi, þ.e. 14 fundi til undirbúnings og síðan mjög góðan og gagnlegan fund í morgun með rannsóknarnefndinni, Páli Hreinssyni, Sigríði Benediktsdóttur og Tryggva Gunnarssyni, og annar er fyrirhugaður á föstudaginn. Við hyggjumst funda mjög fljótlega og sérstaklega með siðanefndinni sem við teljum að hafi sent frá sér jafnmikilvæga og -vandaða skýrslu og rannsóknarnefndin gerði. Undirbúningurinn hefur komið sér einkar vel að mínu mati. Við erum í brautryðjendastarfi. Við höfum samið verklagsreglur sem hafa verið birtar á netinu. Við höfum kallað til sérfræðinga. Við fórum til að mynda mjög ítarlega í ákvæðið um ráðherraábyrgð og landsdóm og huguðum að ýmsum vafaatriðum þar. Ég held að við höfum komist að því að þau lög duga enn þótt gömul séu. Við höfum farið yfir lagareglur á Norðurlöndum og horft til sambærilegra dæma. Við höfum farið yfir Tamílamálið í Danmörku o.fl. og viðað að okkur ítarlegum gögnum. Það sem er fyrir mestu er að við höfum talað okkur saman, við höfum náð góðri samstöðu og við höfum náð málefnalegri umræðu sem lofar góðu. Nefndin, nú tala ég að ég hygg fyrir hönd hennar allrar, hefur heitið sér því að vinna faglega að málinu og af hlutlægni. Við erum þar ekki að vinna fyrir flokkshagsmuni, heldur fyrir þjóðina og þjóðarhag, svo því sé haldið til haga. Verkefnið er afar umfangsmikið og tímaramminn knappur, þ.e. til þingloka í september, og knappari en ráðgert var fyrir þær sakir að það dróst að afhenda skýrsluna. Sá dráttur sem var gagnrýndur nýttist okkur afar vel. Satt best að segja er ég þakklátur fyrir hann. Ég held að sá tími sem rannsóknarnefndin tók sér í verkið hefði ekki mátt vera knappari. Það var betra að fá þessa vönduðu skýrslu en gloppótta skýrslu. Ég held að allir geti verið sammála um það, sérstaklega eftir að skýrslan hefur litið dagsins ljós. Við erum sem sé að vinna brauðryðjendaverk og við erum að skapa sögu. Það er afar mikilvægt fyrir þjóðina að vel takist til hjá þingmannanefndinni og, vel að merkja, að hún starfi í þeim anda og eftir þeim mælistikum sem siðferðisnefndin leggur áherslu á að þingmenn geri í mikilvægum málum. Ég vil að lokum, frú forseti, þakka rannsóknarnefndinni og siðanefndinni afar vandaða, ítarlega, faglega og vel framsetta skýrslu og ekki síður fyrir þrotlausan dugnað þeirra í þessu verkefni, bæði við rannsóknina, úrvinnsluna og síðan ekki síður skýrslusamninguna, en skýrslan er að mínu mati aðgengileg og samin á skiljanlegu máli. Það er í raun með ólíkindum að unnt hafi verið að klára þessa viðamiklu rannsókn á 15 mánuðum og hafi rannsóknarnefndin og siðanefndin hugheilar þakkir fyrir störf sín. Til samanburðar vil ég geta þess að ég held að rannsókn á hruni Lehman-banka, sem kostaði um þrjá milljarða, sé ekki lokið eða hún tók a.m.k. umtalsvert lengri tíma. Hér hefur verið unnið nánast kraftaverk sem sýnir okkur að við höfum getu til þess að byggja upp nýtt Ísland.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir afar góða og málefnalega ræðu. Ég vil nota þetta tækifæri og óska honum sem nefndarformanni og nefndinni allri alls velfarnaðar í störfum sínum. Þetta er gríðarlega mikið verk og hv. þingmaður gerði afar vel grein fyrir því hvernig vinnu nefndarinnar verður háttað. Ég, eins og væntanlega flestallir þingmenn aðrir en þeir sem sitja í nefndinni, hef ekki gert mér grein fyrir því hvernig störfum nefndarinnar verður háttað og því þótti mér afar gott að fá þetta yfirlit. Ég er aðeins að velta fyrir mér því sem hv. þingmaður talaði um, að tíminn væri knappur og ætlast væri til að nefndin skili í september, hvort hann telji að sá tími dugi. Megum við vænta þess að nefndin muni skila af sér í tíma? Ef það liggur þannig fyrir núna, í upphafi starfsins, að þetta verði ef til vill meira verk tel ég betra að gefa nefndinni einfaldlega rýmri tíma strax í upphafi frekar en við förum aftur í gang í það ferli sem rannsóknarnefndin fór því miður í. Ég er ekki að gagnrýna það, ég held að það hafi verið frestur sem var nauðsynlegur og hafi skilað af sér góðu verki. Ég held að það væri betra fyrir alla, bara upp á væntingar og vinnulag, að nefndin fái þann tíma sem hún þarf. Því vildi ég spyrja hv. þingmann hvort hann telji þennan tíma nægan.

Frú forseti. Já, það er hárrétt hjá hv. þingmanni að tíminn er knappur, en það er markmið okkar að klára þetta á þessum tíma. En það er ekki loforð svo að það sé nú tekið fram. Það fer eftir ýmsu hvort það tekst. Í gangi eru lagaumbætur víða í kerfinu okkar í dag, mjög víða, og unnið, bæði í ráðuneytum og annars staðar, að lagauppstokkun. Ég held að það sé til of mikils mælst ef menn telja að nefndin muni skila af sér heilsteyptum lagafrumvörpum á öllum sviðum sem skýrsla rannsóknarnefndar kemur inn á, fremur munum við - nú tala ég fyrir sjálfan mig - leitast við að koma fram með ábendingar og þar fram eftir götunum. Auðvitað getum við hugsanlega komið fram með lagafrumvörp og þingsályktanir en fyrst og fremst verður þetta í formi ábendinga, þ.e. við förum yfir skýrslu rannsóknarnefndarinnar og komumst að því hverju við erum sammála, hverju við erum hugsanlega ósammála og reynum að komast að sameiginlegri niðurstöðu um úrbæturnar og beina því til viðkomandi aðila ef þörf krefur, eða flytja slíkar beinar tillögur hér á þingi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ítreka óskir mínar um að nefndinni gangi vel í störfum sínum. Ég vildi einnig spyrja hv. þingmann, vegna þess að þetta er allt mjög viðkvæmt - eins og þingmaðurinn fór vel yfir eru ýmis álitamál sem taka þarf tillit til og nefndarmenn þurfa að gæta sín í hvívetna á því að segja ekki og gera ekki hluti sem gera þá hugsanlega vanhæfa í einhverjum af þeim niðurstöðum og dómum sem þeir munu koma til með að fella. Hv. þingmaður talaði um verklagsreglur, verða þær birtar? Getum við séð hvað telst til háttsemi sem þingmönnum beri að varast í orðavali og dómum, t.d. hér í ræðum á Alþingi? Er þetta eitthvað sem nefndin hefur hugleitt? Er þetta eitthvað sem nefndin hefur rætt sín á milli?

Frú forseti. Ég vil byrja á því, sem ég gleymdi áðan, að þakka hlý orð í minn garð og nefndarinnar. Viðkvæm mál, það er alveg hárrétt, þetta eru viðkvæm mál, þ.e. það sem lýtur að ráðherraábyrgðinni. Við höfum rætt það ítarlega í nefndinni og farið mjög ítarlega yfir það. Það er í verklagsreglunum sem eru birtar á heimasíðu Alþingis - voru settar á heimasíðuna, að ég held, í síðustu viku, á fimmtudaginn - þar sem menn geta allir kynnt sér þær. Þar er tekið á þessu að hluta til. En þetta deilist í tvennt, annars vegar erum við hér að tala um pólitík, lagauppstokkun, lagaumbætur og hins vegar um þessa ákæruvaldsstöðu sem við erum í. Þar gætu gáleysisleg ummæli komið fram sem formvörn í hugsanlegri málssókn. En við höfum rætt þetta ítarlega fram og til baka og náð samstöðu um það. Ég vil svo taka það fram að lokum að allar fundargerðir nefndarinnar eru líka birtar á heimasíðu Alþingis.

Virðulegi forseti. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar er merkur áfangi og markar tímamót í uppgjöri því sem þarf að fara fram vegna bankahrunsins. Þetta er mjög ítarleg skýrsla og mér segir svo hugur að hún verði leiðbeining til stjórnsýslunnar um ókomna tíð, um hvernig iðka eigi vandaða stjórnsýslu. Það ræðst ekki síst af því hvernig til tekst í framhaldinu hvaða þýðingu þessi skýrsla hefur, en ég vil í þessu sambandi gera Alþingi grein fyrir því hvernig fyrstu viðbrögð hafa verið af hálfu embættis sérstaks saksóknara. Eftir að skýrslan hafði verið kynnt í gær óskaði ég eftir að settur ríkissaksóknari og sérstakur saksóknari kæmu á minn fund og bað þá um að taka til ákveðnar upplýsingar í kjölfarið og mun ég nú greina frá þeim. Embætti sérstaks saksóknara hefur til rannsóknar fjölda flókinna og umfangsmikilla sakarefna sem m.a. tengjast rekstri stóru bankanna þriggja, eigendum þeirra og smærri fjármálafyrirtækjum. Samkvæmt upplýsingum frá embættinu hafa þessi mál verið tekin til rannsóknar á grundvelli kæru og ábendinga frá Fjármálaeftirlitinu, skilanefndum bankanna, einstaklingum og að eigin frumkvæði embættisins. Rannsókn málanna er mislangt á veg komin, en fyrstu ákæru er að vænta frá embættinu í apríl og maí samkvæmt upplýsingum frá sérstökum saksóknara. Settum ríkissaksóknara barst síðastliðinn sunnudag bréf frá rannsóknarnefnd Alþingis þar sem tilkynnt var um margháttaða meinta refsiverða háttsemi sem þurfti að rannsaka af hálfu sérstaks saksóknara. Jafnframt er þar vísað í umfjöllun í yfirgripsmikilli skýrslu nefndarinnar. Ljóst þykir að mörg þeirra atriða sem vikið er að í skýrslunni hafi þegar verið tekin til rannsókna af hálfu embættisins eða Fjármálaeftirlitsins. Sérstök athygli er vakin á því að sum sakarefnanna geti sérstakur saksóknari ekki tekið til rannsóknar nema á grundvelli kæru frá Fjármálaeftirlitinu. Í ljósi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er ljóst að endurskipuleggja þarf áætlanir embættisins og forgangsraða rannsóknum og er nú unnið að því, virðulegur forseti. Ég gerði ríkisstjórninni grein fyrir þessu í morgun með minnisblaði. Af hálfu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að sérstökum saksóknara verði gert kleift að tryggja skilvirka og vandaða rannsókn mála og saksókn. Mat á fjárþörf embættisins fer nú fram og er beðið eftir greiningu frá embættinu á mannaflaþörf embættisins og fjárþörf. Þótt endanleg greining liggi ekki fyrir er ljóst að settur ríkissaksóknari og sérstakur saksóknari telja að væntanlega þurfi að auka fjárveitingar til embættisins verulega. Endanleg niðurstaða liggur sem sagt ekki fyrir í þeim efnum, en ég mun kynna hana ríkisstjórn þegar hún liggur fyrir svo að taka megi ákvörðun um framhaldið. En það er auðvitað mjög mikilvægt að þessi rannsókn geti farið fram hnökralaust og að menn geti sinnt þar skyldu sinni að lögum.

Hæstv. forseti. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis, sem birt var í gær, er vissulega afar áhugavert plagg sem við munum án efa ræða í þingsalnum og rædd verður um landið allt ekki bara næstu daga heldur líklega næstu ár. Þessi saga er svo hrikaleg að ég á von á því að hún verði ekki síður rædd utan landsteinanna og kannski tekin sem dæmi um það hversu illa getur farið. Vonandi verður þó þessi íslenska saga, þegar hún liggur öll fyrir, þannig að við getum verið stolt af einhverju. Kannski er þar eitthvert sóknarfæri svo að við notum orð sem mikið var notað á bólutímanum, færi til að gera almennilega upp hvað fór úrskeiðis, draga af því rétta lærdóma og sjá til þess að svipaðir atburðir geti aldrei gerst aftur. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka skýrsluhöfundum. Nú er það svo að ég hef ekki frekar en landsmenn aðrir náð að lesa ritið allt á þeim rúma sólarhring sem liðinn er en ég tel samt óhætt að fullyrða að ritið er afskaplega vel unnið. Það dregur vissulega upp dökka mynd, ég átti svo sem ekki von á öðru, en ég held að þetta sé nokkurn veginn rétt mynd. Það er dregin upp mynd af samfélagi sem fór út af sporinu. Auðvitað voru það sérstaklega bankamennirnir, eigendur bankanna, og eigendur og stjórnendur helstu stórfyrirtækja á Íslandi sem fóru út af sporinu og þeir bera auðvitað þyngsta ábyrgð eins og skýrslan dregur fram. En við hljótum einnig að draga til ábyrgðar þá sem hefðu átt að sjá til þess að fyrrnefndir aðilar gætu ekki farið svona rækilega út af sporinu. Það er að hluta gert með þessari skýrslu en vitaskuld er skýrslan ekki lokapunkturinn. Hún er einn áfangi í því að komast yfir það sem gerðist, komast að því hverjir báru á því ábyrgð og draga þá til ábyrgðar. Það verður verkefni samfélagsins alls en hérna verður kannski fyrst og fremst horft á þau verkefni sem snúa upp á ríkisvaldið. Það verða allir þrír armar ríkisvaldsins að vinna úr þessari skýrslu og reyndar öðru sem liggur fyrir um það sem gerðist á undanförnum árum. Réttarkerfið allt fær kannski stærsta verkefnið eða alla vega flest verkefnin. Þar er mikið verk þegar unnið en ekki minna verk eftir. Það á eftir að fara í gegnum refsikerfið með margs konar verkefni. Það á eftir að höfða alls konar riftunarmál og krefjast skaðabóta fyrir dómi. Sú vinna er rétt að hefjast og það mun sjálfsagt taka allmörg ár að ljúka henni. Það er viðamikið verkefni og við verðum að sjá til þess að réttarkerfið fái það sem það þarf til að geta sinnt því með þeim sóma sem það þarf að geta gert. Hinir tveir armar ríkisvaldsins hafa ekki síður mikilvæg verkefni fram undan, löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið. Við þurfum að endurskoða þá löggjöf sem var ramminn utan um efnahagslífið á undanförnum árum. Talsvert af þeirri vinnu stendur upp á mitt ráðuneyti og vitaskuld Alþingi sem fer með löggjafarvaldið þegar framkvæmdarvaldið eða ráðuneytið hefur gert tillögur að lagafrumvörpum. Þeirri vinnu er ekki lokið en ég ætla samt að leyfa mér að fullyrða að við höfum dregið upp stóru drættina í því sem þarf að gera þó að eftir eigi að fylla upp í stóru myndina með smáatriðum. Framkvæmdarvaldinu ber líka að sjá til þess að hinar ýmsu ríkisstofnanir, sem hafa eftirlit með efnahagslífinu, geri það eins og til er ætlast. Allmargar þeirra heyra einnig undir mitt ráðuneyti þannig að mér er sá vandi mjög ljós. Þessar stofnanir, sumar hverjar, fengu reyndar harðar ákúrur í skýrslunni sem hér er til umræðu og sérstaklega verður tekið tillit til þeirra í þeirri vinnu sem fram undan er. Líklega er grunnverkefnið tvíþætt. Það er annars vegar uppgjör við fortíðina og hins vegar að stilla upp fyrir framtíðina. Bæði verkefnin þarf að vinna. Við megum ekki láta uppgjörið hindra okkur í því að horfa til framtíðar en við megum heldur ekki sleppa uppgjörinu. Vitaskuld verður uppgjörið orkufrekt. Það mun taka mikinn tíma og það verður ekki sérstaklega ánægjulegt verkefni en það verður að vinna. Í grundvallaratriðum hanga þessi tvö verkefni líka saman því að uppgjörið á að sýna okkur hvað fór úrskeiðis og hverju þarf því að breyta. Mitt mat er að í grundvallaratriðum hafi verið rangt gefið. Það má kannski lýsa þessu þannig að í samfélaginu var áhættu skipt þannig að menn gátu teflt djarft. Ef vel fór gátu sumir hagnast verulega, og þessir sumir voru kannski fyrst og fremst helstu eigendur stórfyrirtækja og stjórnendur. En ef illa fór þá fengu margir skellinn. Það er algerlega óviðunandi að skipta áhættu með þessum hætti. Auðvitað eiga menn að geta teflt djarft og tekið áhættu en það á þá líka að gilda að þeir sem hafa mikla hagnaðarvon ef vel gengur þegar þeir tefla djarft að þeir taki líka skell sjálfir. Þeir eiga ekki að geta stillt málum þannig upp að þegar vel gengur þá græði þeir á tá og fingri og lifi í vellystingum praktuglega en þegar illa gengur skilji þeir eftir gjaldþrota hlutafélög og reikning sem dreifist m.a. á skattgreiðendur. Þetta er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir og þessi vandi brennur kannski heitar á Íslendingum en flestum öðrum en við skulum hafa í huga að aðrar þjóðir eru í grundvallaratriðum að fást við sama viðfangsefnið og átta sig á því að það var rangt gefið, sérstaklega í fjármálakerfinu. Við verðum að átta okkur á því að þó skoðanir séu auðvitað skiptar um það hversu mikil afskipti hið opinbera á að hafa af efnahagslífinu almennt þá ætti það að vera hafið yfir allan vafa eftir atburði undanfarinna missira, ekki bara á Íslandi heldur um heim allan, að önnur lögmál gilda um fjármálakerfi og fjármálafyrirtæki en fyrirtæki almennt. Það er einfaldlega þannig að hið opinbera verður að hafa strangt taumhald á fjármálafyrirtækjum, það verður að gæta að því að fjármálafyrirtæki geti ekki leikið þann leik sem ég lýsti hér áðan þar sem teflt var djarft í trausti þess að ef vel færi græddu eigendurnir og helstu stjórnendur en ef illa færi mundi hið opinbera bjarga því sem bjarga þyrfti. Hugtakið á ensku „too big to fail“, eða „of stór til að geta hrunið“, má aldrei skipta máli framar í rekstri fjármálakerfa. Við getum ekki látið það líðast að fjármálafyrirtæki afli fjár í trausti þess að hið opinbera muni hlaupa undir bagga ef menn tefla of djarft og reynast spá rangt fyrir um þróun einhverra stærða eða eitthvað annað í rekstrinum sem menn höfðu í bjartsýni vonað að gengi vel. Auðvitað hefur hið opinbera hlutverki að gegna í hörðu ári á fjármálamörkuðum. Seðlabankinn á að vera þrautalánveitandi og ríkið hefur ýmis önnur hlutverk en áhættan af rekstri fjármálafyrirtækja á fyrst og fremst að vera hjá eigendum fjármálafyrirtækja. Þeir mega vissulega njóta þess ef vel gengur en þeir eiga líka að bera megnið af skellinum þegar illa gengur.

Hæstv. forseti. Ég vildi þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir málefnalega og býsna góða ræðu. Það má taka undir flest sem hann sagði í þeim efnum. Ég er að velta fyrir mér hvort hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra getur látið í ljós skoðun sína á þætti sem aðeins hefur örlað á í umræðunni varðandi það hvernig við stillum upp til framtíðar varðandi fjármálamarkaðinn. Ég spyr um skoðun hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra á því hvort hið opinbera eigi að hafa afskipti af fjármálamarkaðnum með eignarhaldi á fjármálafyrirtækjum eða hvort fylgja eigi þeirri stefnu, sem vissulega hefur verið fylgt í meginatriðum, að hið opinbera eigi að marka fjármálafyrirtækjum ramma með löggjöf og reglugerðum. Spurningin er þessi: Á hið opinbera að setja ramma með lögum og reglugerðum eða á hið opinbera líka að koma inn í fjármálamarkaðinn með því að eiga og reka fjármálafyrirtæki? Þetta leiðir hugann að spurningu, sem einnig hefur verið varpað fram í þessari umræðu, en ekki fengist svör við, og það er varðandi eignarhald á nýju bönkunum, þeim bönkum sem fluttir hafa verið úr ríkiseigu, sem stofnaðir voru sem hlutafélög í eigu ríkisins, og hafa nú verið færðir í hendur kröfuhafa. Í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað, og m.a. á grundvelli skýrslunnar, þá er mjög mikilvægt að þær upplýsingar komi fram. Ég vísa til þess að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í viðskiptanefnd þingsins hafa ítrekað spurt að þessu en það hefur dregist nokkuð að fá svör við því. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra getur upplýst okkur um þetta.

Virðulegi forseti. Fyrir mér er það svo sem ekkert trúaratriði hvort ríkið á eða á ekki einhvern hlut í fjármálafyrirtækjum. Reyndar hef ég sagt það opinberlega, m.a. í ræðu á nýliðnum ársfundi Seðlabankans, að við hefðum prófað tvö fjármálakerfi á Íslandi á undanförnum áratugum og þau hefðu bæði brugðist, hið síðara reyndar með meiri látum en hið fyrra en hið fyrra var engu að síður ekkert mjög þesslegt að við vildum endurreisa það. Við viljum ekki endurreisa fjármálakerfið sem hrundi en við viljum heldur ekki endurreisa það fjármálakerfi sem var hér lengst af eftir stríðsárin þar sem hið opinbera átti flest fjármálafyrirtæki og stýrði þeim oft með talsverðum pólitískum afskiptum. Það breytir því ekki að það kann að vera eðlilegt að hið opinbera, hvort sem það er ríki eða sveitarfélög, sem eiga stundum hlut í sparisjóðum, eigi einhvern eignarhlut í fjármálafyrirtækjum fyrst um sinn a.m.k. og hugi svo að því hvort vilji sé til að selja hann. Ég held að það skipti ekki höfuðmáli, alla vega ekki næstu árin. Það skiptir meira máli hvernig tekst að marka rammann um þessa starfsemi með lögum og reglum eins og þingmaðurinn rakti m.a. í fyrirspurn sinni. Eignarhaldið á þeim bönkum sem eru ekki í eigu ríkisins, eða að mjög litlu leyti í eigu ríkisins, þar á meðal Arion banki og Íslandsbanki - það er vitaskuld þannig að þessir bankar eru óbeint í eigu kröfuhafa gömlu bankanna og það er óðum að skýrast hverjir þeir kröfuhafar eru. Ég held því að svarið við spurningum þingmannsins muni liggja fyrir fyrr en síðar en ekki sé hægt að gera það fyrr en búið er að kortleggja nákvæmlega hverjir kröfuhafarnir eru.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað athyglisvert í sjálfu sér að ákvörðun hafi verið tekin um það af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að nýju bankarnir skyldu færast í eigu aðila sem enginn í stjórnkerfinu virðist vita hverjir eru. Ég skil þetta ekki alveg. Ég skil ekki alveg af hverju ekki var hægt að afla þessara upplýsinga fyrr. Ég geri mér grein fyrir því að í sumum tilvikum kann að vera flókið að átta sig á þessu en í ljósi umræðu um áhrif eignarhalds á fjármálafyrirtækjum á starfsemi þeirra er óneitanlega athyglisvert að velta því fyrir sér að tekin er ákvörðun um af hálfu þessarar ríkisstjórnar að færa nýju bankana í eigu aðila sem ríkisstjórnin eða aðilar í stjórnkerfinu hafa ekki hugmynd um hverjir eru.

Virðulegi forseti. Það er ofsagt að menn hafi ekki hugmynd um hverjir þessir eigendur eru. Það liggur fyrir í grófum dráttum þó að menn þekki það ekki í smáatriðum. Þess utan er ég ekki sammála skilningi hv. þm. Birgis Ármannssonar á því hvað gerðist, þ.e. þeirri grundvallarspurningu hvort ríkið hafi selt eða ekki. Minn skilningur er einfaldlega sá að þessir bankar hafi verið, eða alla vega þær eigur sem bankarnir voru búnir til úr, í eigu kröfuhafa gömlu bankanna þegar þeir féllu. Það sem gerðist og var tilkynnt um síðsumars 2009 var einfaldlega það að hið opinbera keypti ekki bankana, þ.e. það lagði þeim ekki til eigið fé þannig að það eigið fé sem þeir hófu rekstur með var í eigu kröfuhafa þeirra sem eru þá kröfuhafar hinna föllnu gömlu banka.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætisyfirferð yfir vandamálin. Hins vegar fannst mér fara minna fyrir lausnunum. Maður sá ekki framtíðarsýnina skýra og hann talaði um að það hefði verið rangt gefið og aðalvandinn hefði verið að eigendurnir hefðu farið út af sporinu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað þýðir það þegar matsfyrirtækin mátu bankana fram til 17. apríl 2007 með AAA, alla þrjá, svipað eins og íslenska ríkið? Þetta var með besta mati sem hægt var að fá í heiminum. Hvað þýðir þetta og hver skyldi bera ábyrgð á þessu mati? Eru það Íslendingar? Er það ég? Ætli það séu ekki útlendingar, ætli það séu ekki matsfyrirtækin? Ég vil síðan spyrja hæstv. ráðherra: Það voru ýmsir aðilar sem lánuðu íslensku bönkunum 12.000 milljarða, 40 millj. kr. á hvern einasta Íslending. Er engin ábyrgð hjá þeim? Ef gamla konan, amman, skrifar upp á lán til barnabarnsins til að kaupa mótorhjól og barnið getur ekki borgað, hver skyldi bera ábyrgð á því? Þetta er nefnilega ekki alveg svona einfalt og hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir, að mér skilst, að þetta sé algerlega vandamál Íslendinga. Ég held nefnilega að það sé rangt gefið í löggjöfinni sjálfri og ég hef bent á það í frumvarpi sem ég flutti fyrir tveimur eða þremur vikum, og dreift var á Alþingi, að það væri veila í hlutabréfaforminu sjálfu, það er veila í forminu sjálfu sem gildir um allan heim og hvorki rannsóknarnefndin né hæstv. ráðherra hafa komið auga á það.

Virðulegi forseti. Ég reyndi ekki í stuttu ávarpi mínu áðan að rekja allar þær tillögur að breytingum til bóta sem ég sé fyrir mér og hef m.a. kynnt með lagafrumvörpum í þinginu. En við getum rætt það allt saman betur við annað tækifæri. Þingmaðurinn vék aðeins að hinum erlendu matsfyrirtækjum og það er alveg rétt að a.m.k. eitt þeirra gaf öllum stóru bönkunum þremur hæstu lánshæfiseinkunn um skeið og það var vitaskuld fráleitt mat. Það mat byggði á þeirri undarlegu hugsun að bankarnir væru of stórir til að íslenska ríkið gæti látið þá fara á hausinn þegar staðreyndin var sú að bankarnir væru allt of stórir til að ríkið gæti hjálpað þeim ef þeir ættu á hættu að fara á hausinn. Matsfyrirtækin gerðu þar mjög alvarleg mistök og það er reyndar hluti af þeim alvarlegu mistökum sem sömu fyrirtæki hafa gert á öðrum mörkuðum, m.a. gáfu þau alls konar skuldabréfavafningum, bæði vestan hafs og austan, sambærilega einkunn sem síðan hafa reynst heldur verðlitlir pappírar. Í grundvallaratriðum var þar pakkað saman skuldabréfum frá fólki og fyrirtækjum sem áttu enga von til að geta greitt og með því að pakka saman nógu miklu af slíku rusli var talið að hægt væri að réttlæta hæstu einkunn þannig að matsfyrirtækin eiga sinn hluta af því hversu illa er komið fyrir fjármálakerfi heims, þar á meðal því íslenska. Ég held engu að síður að við verðum að horfast blákalt í augu við það að Íslendingar bera fyrst og fremst ábyrgð á sínum vandamálum alveg eins og Grikkir bera ábyrgð á sínum og Írar sínum. Þetta var kerfi sem við stjórnuðum að mestu og þó að útlendingar hafi eitthvað komið þar við sögu þá verður ekki fram hjá því litið að þetta var íslenskt kerfi sem Íslendingar stjórnuðu og höfðu eftirlit með.

Frú forseti. Það er hárrétt að Íslendingar bera ábyrgð á þessu kerfi í þeim skilningi að þeir þurfa að borga. En kerfið er samt gallað og matsfyrirtækin bera ábyrgð á sínu mati sem gerði bönkunum kleift að sópa til sín fjármagni á mjög lágum vöxtum úr öllum heiminum til Íslands. Þessir peningar fóru ekki til Íslands, ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra að því. Þessir peningar fóru ekki til Íslands. Ég er reyndar ekki búinn að lesa skýrsluna alla en ég bað um það í skeyti til rannsóknarnefndarinnar að hún kannaði hvort þessum miklu lánveitingum til bankanna hefði verið breytt í íslenskar krónur því að hún hefur öll tæki til að kanna það. Ég hef ekki séð það enn þá í skýrslunni að það hafi verið kannað en mér segir svo hugur að þessir peningar hafi aldrei komið til Íslands, aldrei. Þessir peningar eru svo miklir að þeir hefðu sett allt á annan endann á Íslandi ef þeir hefðu komið hingað. Þeir komu hingað og fóru umsvifalaust beint aftur út. Þetta voru útlendingar að lána útlendingum í gegnum íslenska banka.

Virðulegi forseti. Ég endurtek það sem ég sagði áðan um matsfyrirtækin. Þau bera sína ábyrgð á þeirri einkunn sem þau gáfu íslensku bönkunum, sem reyndist allt of há, og reyndar einnig ýmsum öðrum einkunnum sem þau hafa gefið á undanförnum árum, sem reyndust sömuleiðis innstæðulitlar eða -lausar. Ég get reyndar einnig tekið undir með þingmanninum um það að það runnu ekki 12.000 milljarðar til Íslands, ef það er rétta talan. Það var auðvitað talsvert lægri tala sem einhvern tíma kom við á Íslandi. Sumt af því sem kom við á Íslandi fór þaðan jafnharðan aftur eins og þingmaðurinn rakti. Það er eitt af því sem upp á okkur stendur núna að rekja þetta flæði allt saman og helst að reyna að endurheimta sem mest af því fé sem við höfum kröfu á. Það er búið að fela ýmislegt í skattaskjólum og víða annars staðar og það er hluti af uppgjörinu að reyna að endurheimta sem mest af því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskiptaráðherra kærlega fyrir hans ræðu. Það er ýmislegt sem ég er að velta fyrir mér í framhaldi af ræðu hans. Hann talar um sóknarfæri, að skýrslan skapi sóknarfæri til þess að gera þetta allt að einhverju leyti upp svo að svipaðir atburðir geti ekki gerst á ný. Nú vill svo til að hæstv. viðskiptaráðherra var skipaður formaður stjórnar Samkeppniseftirlitsins þegar það tók til starfa 1. júlí 2005 og starfaði þar sem formaður stjórnar allt þar til hann tók við ráðherradómi. Fréttum ber ekki saman um það hvort hæstv. ráðherra gegnir því starfi enn, hvort hann er í leyfi eða hvort hann hafi sagt sig frá því alfarið - ég bið hann kannski um að svara því hér á eftir. En aðalspurningin til ráðherrans er þó þessi: Þar sem hann gegndi þessu starfi, sem var svo ótrúlega mikilvægt í aðdraganda að hruni bankanna, að vera formaður stjórnar Samkeppniseftirlitsins - þau mál sem send hafa verið til sérstaks saksóknara snúast meira og minna um það að samkeppnislög voru brotin, samþjöppun á eignarhaldi, krosseignatengsl og annað - varð hann þá ekki var við að eitthvað athugunarvert væri í spilunum í aðdraganda hrunsins? Samkeppniseftirlitið gengur út á það að styrkja eftirlit með samkeppnismörkuðum, leggja aukna áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir, forgangsröðun verkefna og eftirlit með þróun stjórnar- og eignatengsla á milli fyrirtækja. Hæstv. viðskiptaráðherra hafði það hlutverk fyrir hrun að verða fyrstur til að lýsa því yfir að bankarnir væru fallnir og hann tók þátt í mótmælum úti á Austurvelli. Hvað breyttist hjá hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég nái þræðinum í ræðu þingmannsins en ég skal rekja það sem ég held að ég skilji. Í fyrsta lagi er einfalt að svara spurningunni um það hver er formaður stjórnar Samkeppniseftirlitsins því að ég skipaði hann. Það er Rögnvaldur J. Sæmundsson og ég er sem sagt ekki í leyfi frá því starfi. Það er annar maður sem gegnir því starfi. Það er hins vegar rétt að ég fór í leyfi frá því starfi 1. febrúar 2009 en skipaði skömmu síðar annan mann til að gegna starfinu og ég gegni því þá augljóslega ekki lengur sjálfur. Ég get líka tekið undir að það er margt sem miður fór í íslensku samfélagi á undanförnum árum sem lýsa má sem ónógri samkeppni eða jafnvel brotum á samkeppnislögum. Vitaskuld er það hlutverk Samkeppniseftirlitsins að reyna að bæta úr því. Ég leyfi mér hins vegar að fullyrða að Samkeppniseftirlitið hefur unnið og vinnur enn mjög ötullega að þeim málum þó að vissulega skili það ekki alltaf fullkomnu samfélagi. Það er einfaldlega þannig að þessi stofnun gerir sitt besta til að taka á þeim vandamálum sem hún greinir með þeim tækjum og tólum sem hún hefur. Ég undrast ummæli þingmannsins í þá veru að svo virðist sem ég hafi ekki áttað mig á því að eitthvað væri athugavert á íslenskum mörkuðum eða í íslensku efnahagslífi því að ég var óþreytandi að benda á það, bæði sem formaður stjórnar Samkeppniseftirlitsins og síðan einnig í mínu aðalstarfi í þá daga sem var að vera háskólakennari, og gagnrýna margt sem mér sýndist mega betur fara. Ég kannast því engan veginn við það að þetta hafi farið fram hjá mér.

Virðulegi forseti. Það sem ég átti við, sem hæstv. ráðherra hefur ekki almennilega skilið, er það að Samkeppniseftirlitinu ber samkvæmt lögum að taka ákvörðun um það hvort erindi sem berist stofnuninni gefi tilefni til málsmeðferðar eða rannsóknar. Ég var að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hefðu verið einhver mál sem þar komu upp, þegar hann var formaður stjórnarinnar, sem hafi leitt þær hugmyndir af sér að eitthvað væri athugavert varðandi það sem gerðist á fjármálamörkuðum í aðdraganda hrunsins. Nú situr ráðherra hinum megin við borðið og er að einkavæða bankana upp á nýtt. Gætir hann fyllsta öryggis með það að eigendur nýju bankanna uppfylli þau skilyrði sem samkeppnislög segja til um? Í framhaldi af því spyr ég: Hvað finnst hæstv. ráðherra um þann kafla sem tileinkaður er háskólum landsins þar sem auðmenn voru farnir að styrkja prófessorsstöður við háskólana og hæstv. ráðherra kemur beinustu leið úr fræðasamfélaginu í ráðherrastól?

Virðulegur forseti. Aftur verð ég að lýsa furðu minni á spurningu þingmannsins því ég var einmitt óþreytandi við það, kannski fyrst og fremst sem háskólakennari, að gagnrýna stöðguleika fjármálakerfisins eða skort á honum. Það er því augljóst, og ætti að reynast auðvelt að staðreyna það hverjum sem vill skoða ummæli mín frá þessum árum, að því fer fjarri að þetta hafi með einhverjum skilningi farið fram hjá mér. Ég get svo sem alveg tekið undir að það var um margt óheppilegt að fjársveltir íslenskir háskólar, og þá sérstaklega hinir opinberu háskólar, skuli hafa þurft að leita til einkageirans með fé. Að vísu getur slík fjármögnun verið eðlileg en hún er óeðlileg ef hún verður til þess að háskólamenn eða háskólastofnanir geta ekki fjallað á réttan hátt um mál. Hvort svo var eða ekki þori ég hins vegar ekkert að fullyrða um.

Frú forseti. Við upphaf þessarar umræðu er mikilvægt að taka skýrt fram að hér er umræðan rétt að hefjast. Hún verður vonandi efnismikil og löng á hinu háa Alþingi. Ég er þeirrar skoðunar að það muni taka mig og líklega fleiri bæði vikur og mánuði að skilja og melta sumt af því sem stendur í rannsóknarskýrslunni og það geti tekið mánuði og missiri að vinna hið brýna og óumflýjanlega umbótastarf sem löggjafarsamkoman á fyrir höndum. Ég vil hins vegar við upphaf umræðunnar taka undir orð þeirra þingmanna sem hafa kallað eftir lengri umfjöllunartíma í þessum sal og ég hygg að hv. forsætisnefnd geti vel komið því þannig fyrir að setja megi upp umræður um tiltekin bindi eða tiltekna efnisþætti rannsóknarskýrslunnar með einhverjum hætti. Það mundi vera ákveðið nýnæmi. Ég held að það gæfi þingmönnum hins vegar kærkomið tækifæri til að kryfja efni skýrslunnar til mergjar. Ég vil eins og aðrir þakka rannsóknarnefndinni og siðfræðingunum fyrir afar góða skýrslu, það sem ég hef séð af henni. Biðin var löng og hún var stundum erfið en hún var þess virði. Það kom í ljós í gær. Við skulum hafa í huga að rannsóknarnefnd Alþingis er ekki sannleiksnefnd í þeim skilningi sem þær hafa verið settar upp í öðrum löndum, þ.e. að ef fólk veiti allar upplýsingar um ákveðið framferði eða ákveðnar athafnir, játi syndir sínar eins og einhver mundi segja, þá sé því veitt sakaruppgjöf. Það er ekki á ferðinni hér. Þess vegna höfðu bæði stjórnmála- og embættismenn andmælarétt eins og fram kemur í efni skýrslunnar. Nefndinni var hins vegar falið að rannsaka orsakir bankahrunsins eins og hér hefur margoft komið fram og úr því verður unnið. Ég þarf ekki að fara nánar út í það. Hv. þm. Atli Gíslason hefur gert það sem formaður nefndarinnar fyrr í þessari umræðu. Að mínu mati er helsti annmarki skýrslunnar að ábyrgð hennar eða réttara sagt ábyrgðartíminn sem hægt er að miða við, pólitískur þá, nær ekki nógu langt aftur í tímann. Ákvarðanir og athafnir þeirra stjórnmálamanna sem stýrðu Íslandi fyrir árið 2006 eru ekki til skoðunar með sama hætti og ákvarðanir og athafnir þeirra sem þá tóku við. En þannig er það og við sættum okkur við þá niðurstöðu en það ber að hafa hana í huga við lestur skýrslunnar. Rannsóknarskýrslan segir nefnilega sögu sem hófst fyrir aldarfjórðungi eða svo. Jafnaðarmaðurinn Gylfi Þ. Gíslason mun hafa sagt að markaðurinn væri góður þjónn en vondur húsbóndi. Hinn frjálsi markaður getur verið góður þjónn samfélagsins ef honum eru settar skýrar leikreglur og rammi að starfa innan. Hinn stóri áfellisdómur yfir stjórnmálastarfinu í þessu húsi er að hafa gert markaðinn að húsbónda, að upphafi og endi alls. Í þessum sal voru teknar ákvarðanir um að leyfa bönkunum og öðrum fjármálafyrirtækjum að vaxa hömlulaust. Menn geta ekki kennt sendingum frá Brussel um þann vöxt. Það má hins vegar vel spyrja sig að því hvers vegna megnið af þessu regluverki, því sem kemur í gegnum EES, var innleitt hrátt ef þannig má segja án þess að stjórnvöld hefðu fyrir því að aðlaga það íslenskum aðstæðum eins og full heimild er til á hinu Evrópska efnahagssvæði. Nei, hömlulaus vöxtur íslenska bankakerfisins var ekki vondum útlenskum reglum að kenna. Skýrslan kveður skýrt upp um þann þátt málsins. Frá upphafi tíunda áratugarins eða allt frá því að Sjálfstæðisflokkurinn komst aftur til valda eftir stutt hlé vorið 1991 hefur hugmyndafræði frjálshyggjunnar, svokölluð „laissez-faire“-stefna verið ráðandi afl í íslensku samfélagi. „Laissez-faire“ þýðir beinlínis að leyfa fólki að gera eða athafna sig eins og það vill. Krafan um eftirlit og aðhald var ekki hátt skrifuð hjá stjórnvöldum oftast nær, það kemur skýrt fram í skýrslunni. Þeir sem leyfðu sér að gagnrýna, eins og t.d. núverandi forsætisráðherra, voru afskrifaðir sem leiðindakerlingar eða kverúlantar á vinstri kantinum - og er vel lýst í tilvitnun í fyrrverandi forstjóra Fjármálaeftirlitsins, Jónas Friðrik Jónsson, þar sem hann segir á einum stað í skýrslunni að menn hafi almennt álitið þetta vera bögg, eftirlitið væri bögg, frú forseti. Þetta er bein tilvitnun í skýrsluna. En hver ákvörðunin rak aðra sem markvisst miðaði að því að veikja ríkisvaldið og gera því ókleift að sinna eðlilegu og nauðsynlegu hlutverki sínu. Þrír stjórnmálaflokkar störfuðu með Sjálfstæðisflokknum í 18 ára valdatíð hans frá 1991–2009. Fyrst var það Alþýðuflokkurinn gamli í fjögur ár, svo Framsóknarflokkurinn í þrjú kjörtímabil, sem eru 12 ár, og svo Samfylkingin í 20 mánuði. Með einum eða öðrum hætti umvöfðu flokkarnir í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn hugmyndafræði frjálshyggjunnar. Við þeirri pólitísku ábyrgð þurfum við jafnaðarmenn að gangast eins og aðrir. Við þurfum líka að horfast í augu við það að við sungum söng, sum hver alla vega í Samfylkingunni, við sungum stóriðjusönginn að stærstum hluta þegar Kárahnjúkar voru settir á dagskrá. Við tókum þátt í skattalækkanafárinu fyrir kosningarnar 2003 en við vöruðum þó við 90% láni Framsóknar eins og kemur skýrt í ljós í skýrslunni að var mikið óráð. Við létum það líka yfir okkur ganga í ráðuneyti Geirs Haardes í þessa 20 mánuði að starfa eftir gömlum og úreltum aðferðum í Stjórnarráði Íslands. Allt þetta verða þingmenn Samfylkingarinnar, forustufólk fyrr og síðar að horfast í augu við og af þessu þarf flokkurinn minn að draga sína lærdóma og hann mun gera það m.a. á flokksstjórnarfundi á laugardaginn kemur í Garðabæ. Hin einfalda og auðskiljanlega orsök bankahrunsins er að kerfið var orðið níu sinnum stærra en íslenskt hagkerfi gat með góðu móti ráðið við, ábyrgst eða verið bakhjarl fyrir. En því var leyft að gerast. Menn skelltu skollaeyrum við viðvörunum. Menn gerðu lítið úr þeim á opinberum vettvangi og þegar allt var komið í óefni var ekki hægt að vinda ofan af þróuninni. Sagan sem greinir frá í rannsóknarskýrslunni er auðvitað saga hrikalegra mistaka. Það brást allt sem gat brugðist. Alþingi, ríkisstjórnir, eftirlitsstofnanir, lagaramminn, aðhald fjölmiðla, þetta eru um það bil allir helstu gerendur í íslensku samfélagi. Hin endanlega ábyrgð er ríkisins, ríkisvaldsins. Það er ríkisvaldsins að gæta almannahagsmuna í þessu landi og það er ríkisvaldsins að koma því þannig fyrir að tryggingar séu í lagi og viðbúnaðaráætlanir séu til reiðu. Frú forseti. Ég settist í ríkisstjórn vorið 2007 og fór með ráðuneyti umhverfismála í 20 mánuði. Að taka sæti við ríkisstjórnarborð er svona „learning by doing“-reynsla eins og forsætisráðherra benti mér á á sínum tíma. Það fyrsta sem ég lærði var að ríkisstjórn Íslands tekur ekki sameiginlegar ákvarðanir, hún er ekki fjölskipað stjórnvald eins og sveitarstjórnir. Það þýðir að ráðherrar kynna mál sín á fundum og þau fara í gegn nema neitunarvaldi sé beitt. Það eru ekki efnislegar umræður um öll mál sem koma inn á ríkisstjórnarborð og það eru ekki teknar sameiginlegar ákvarðanir um stjórnvaldsákvarðanir einstakra ráðherra. Þetta er grundvallaratriði, grundvallarfeill að mínu mati í íslenskri stjórnskipan og ein helsta lexía um Stjórnarráðið og stjórnskipan landsins sem læra þarf af skýrslunni og af hruninu. Hin pólitíska umsýsla ríkisstjórnar er í höndum oddvita stjórnarflokkanna, verkstjórn ríkisstjórnar er í höndum forsætisráðherra, fjármálaráðherra hefur alltaf síðasta orðið um útgjöld ríkisins. Stjórnkerfi Íslands er gegnsýrt af föðurlegri forsjárhyggju, arfleifð gamalla tíma og stjórnarhátta þar sem leyndarhyggjan réð ferðinni og heppilegt þótti að alþýðan fengi skilaboð að ofan um hvað væri best fyrir hana. Bankahrunið haustið 2008 afhjúpaði tímaskekkjuna í þessu fyrirkomulagi og vanrækslusyndir undangenginna áratuga í Stjórnarráði Íslands. Stjórnkerfi sem sómdi sér ágætlega árið 1969 var afdankað og gagnslaust haustið 2008. Þar gátu menn ekki unnið saman, ekki unnið þvert á ráðuneyti. Þar höfðu menn ekki tileinkað sér nútímavinnubrögð, teymisvinnu og annað slíkt sem er alsiða annars staðar í samfélaginu og er í raun og veru grundvöllur stjórnfestu, formlegra og agaðra vinnubragða sem er grundvöllur þess að lýðræðið fái þrifist í einu landi og stjórnkerfið virki með lýðræðislegum hætti. 
             Frú forseti. Viltu gera svo vel og setja mig aftur á mælendaskrá?

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir ýmislegt sem fram kom í ræðu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, fyrst og síðast það að af þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir eigum við að draga lærdóm og við eigum að horfa fram á veginn og fara í það að skoða hvernig við getum komið í veg fyrir að það sem fram kemur í skýrslunni endurtaki sig. Það eru áminningar í skýrslunni, það eru kröfur til alþingismanna um umbætur, það verði okkar meginmarkmið og umbætur í samfélaginu fylgja að sjálfsögðu í kjölfarið. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að hún talar um að hér hafi volæðið í raun hafist 1991. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig var staða samfélagsins þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks tók við 1991? Hverjir höfðu þá setið við völd og hver var staða samfélagsins? Hvernig hefur íslenskt samfélag byggst upp frá þeim tíma, þá og með hruninu? Í öðru lagi, frú forseti, vil ég spyrja hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur hvort hún telji að hinn frjálsi markaður eigi algerlega að vera settur til hliðar eða hvort hún telji að hinn frjálsi markaður eigi áfram að vera í samspili við aðrar „stjórnmálaskoðanir“ eða hvað eigi að ráða ríkjum í samfélaginu héðan í frá þegar allt fór til fjandans frá og með ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks frá 1991.

Frú forseti. Ég notaði ekki orðið volæði, það gerði hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir. Ég var bara að lýsa stefnu Sjálfstæðisflokksins, hinni ráðandi stefnu, ekki síst undir forustu fyrrverandi formanns þess flokks, Davíðs Oddssonar. Þetta er einfaldlega lýsing á ákveðinni stjórnmálastefnu á hægri væng stjórnmálanna sem gengur m.a. út á það að hafa lítið regluverk, lítið ríki, lítið eftirlit, lítið aðhald, frjálsan stóran markað sem síðan athafnar sig eftir þörfum. Það var lýsingin. Það kann að vera að þingmaðurinn sé ósammála mér um að svona hafi þetta verið eða þetta hafi verið stefna Sjálfstæðisflokksins en þá hef ég misskilið þá stefnu greinilega í grundvallaratriðum. Þegar ríkisstjórn Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks tók við, Viðeyjarstjórnin hét hún, vorið 1991 hafði verið gerð þjóðarsátt árið 1990. Það voru grundvallartíðindi í íslensku þjóðlífi. Það lagði grundvöllinn að þeirri þróun á markaði, launamarkaði og vinnumarkaði, sem síðar varð. Sú ríkisstjórn var mynduð um það að gerast aðili að Evrópska efnahagssvæðinu og það tókst. Það urðu hins vegar mörg áföll á því kjörtímabili. Það varð aflabrestur 1992, það varð þung kreppa, stutt sem betur fer, en m.a. aðildin að Evrópska efnahagssvæðinu hjálpaði okkur út úr þeirri kreppu. Ég hygg að við séum öll sammála um það. Hvað síðan gerist í síðari ríkisstjórnum Sjálfstæðisflokksins og um einkavæðinguna, sem er raunar efni í sérfund og langan ræðudag á Alþingi, hef ég ekki tíma til að fara yfir á 27 sekúndum - hv. þingmaður spyr mig: Er frjálsi markaðurinn úti? Nei, svo sannarlega ekki. Jafnaðarmenn hafa alltaf stutt frjálsan markaðsrekstur á grundvelli sanngjarnra leikreglna, opinna vinnubragða og skynsamlegs ramma og það var það sem ég var að tala um. Það vantaði regluverkið. Það vantaði rammann og það er á ábyrgð stjórnmálamannanna að setja þann ramma.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að heyra að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir ætlar ekki að setja hinn frjálsa markað út í kant. Ég fagna því. En mig langar til að spyrja hv. þingmann samhliða því sem hún sagði hér áðan um að í ríkisstjórnarsamstarfi Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar hefði Samfylkingin fallið í þá gryfju - hún notaði reyndar ekki orðalagið að falla í þá gryfju - halda áfram gamaldagsstjórnsýslu.

Við létum þetta yfir okkur ganga.

Og létum yfir okkur ganga, eins og hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir bætir hér við. Mig langar til að spyrja hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, sem var ráðherra í 20 mánuði: Leiddi hún nýjungar í stjórnsýslu í sínu ráðuneyti? Hverjar voru þær? Hvernig tókust þær? Að lokum, frú forseti, vil ég taka undir með hv. þingmanni, við erum 

Frú forseti. Ég er afar ánægð með að heyra það að við hv. þingmaður erum sammála um það að ríkisstjórn Íslands eigi að vera fjölskipað vald. Ég held að það sé grundvallarmál og grundvallaratriði í úrvinnslu þessarar fínu rannsóknarskýrslu. Já, ég leiddi ýmsar breytingar í umhverfisráðuneytinu, eins og vald mitt bauð mér, skipulagsbreytingar, vinnulagsbreytingar, ef það má segja það hér, og innleiddi teymisvinnu á mörgum sviðum. Margt af því sem þá var innleitt hafði reyndar skiljanlega verið í undirbúningi, en ég innleiddi líka margar breytingar í samskiptum við stofnanir, frjáls félagasamtök og annað slíkt, allt innan þeirra laga sem stakkurinn Stjórnarráð Íslands bauð mér. En þegar kom að því að innleiða breytingar á samstarfi á milli ráðuneyta þá var það þrautin þyngri, þá var ekkert nema þvergirðingur og fyrirstaða, því miður.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að bregðast við orðum hv. þingmanns hér áðan þar sem hún fullyrti að Samfylkingin hefði varað við 90% lánum Framsóknar, eins og hún orðaði það. Það vill þannig til að ég er hér með þrjár útprentaðar ræður fyrir framan mig frá þessum haustdögum 2004 þar sem m.a. núverandi formaður Samfylkingarinnar leggur til og talar um að það þurfi að hafa hærra hámark en gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Síðan kemur fram í orðum núverandi formanns Samfylkingarinnar við atkvæðagreiðslu um þetta húsnæðisfrumvarp varðandi 90% lánin, með leyfi forseta: „Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta frumvarp og fögnum yfirlýsingu hæstv. ráðherra áðan um að ráðherra ætlar með reglugerðarbreytingu að fara hærra með hámarksfjárhæð lána hjá Íbúðalánasjóði en upphaflega var áætlað.“ Samfylkingin samþykkti þetta. Það voru nokkrir þingmenn, ég man ekki hvort það var einhver samfylkingarþingmaður sem ekki var í þingsalnum þegar þetta var samþykkt, en Samfylkingin stóð að þessu og þingmenn Vinstri grænna einnig langflestir. Ég er hér líka með ræðu hv. þm., núverandi hæstv. ráðherra, Katrínar Júlíusdóttur og þar segir hún um frumvarpið um 90% lánin, með leyfi forseta: „Þess vegna fagna ég því frumvarpi sem hér er fram komið.“ Hún bætir líka við, sá ágæti ráðherra: „Ég tel innkomu bankanna á þennan markað mjög góða.“ Hún hafði þá skoðun á bönkunum á húsnæðislánamarkaði. Hæstv. núverandi forsætisráðherra segir hins vegar, með leyfi forseta: „...ef ekki verður gengið lengra í þessu efni, að hækka hámarksfjárhæðina, getur það gengið að Íbúðalánasjóði dauðum vegna þess að það er auðvitað það sem bankarnir vilja.“ Það var vitanlega það sem blasti við. Bankarnir vildu komast að og sitja einir að íbúðalánamarkaðnum. Við því var m.a. verið að bregðast og Samfylkingin studdi þetta. Ég veit ekki hvar hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir var á þessum tíma.  
            

Frú forseti. Það er nú gott að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson er farinn að fletta upp í skjalasafninu sínu. Þá hefði hann kannski fundið grein eftir undirritaða sem birtist í Morgunblaðinu þetta sama ár undir yfirskriftinni „90% lán Framsóknar“, þar sem ég lýsti skoðunum mínum á þeim. Hann hefur kannski ekki flett alveg nógu langt, þingmaðurinn.

Virðulegi forseti. Þar er komin skýring á málinu. Hv. þingmanni fannst þetta ómögulegt og var á móti því virtist vera, ég á eftir að fara yfir atkvæðagreiðsluna, hvort hún greiddi atkvæði eða var ekki í salnum. En hennar flokkur, núverandi formaður og væntanlega talsmaður í þessu máli lýsti stuðningi Samfylkingarinnar við þetta frumvarp, við 90% lánin. Hv. þingmaður getur væntanlega upplýst hér á eftir hvort hún var hér í þingsal og hvort hún greiddi atkvæði með þessu frumvarpi eða með einhverjum öðrum hætti. Samfylkingin samþykkti þetta. Það má finna örfáa þingmenn Sjálfstæðisflokks sem mölduðu í móinn í þessu máli en samþykktu þetta væntanlega vegna þess að þeir voru í ríkisstjórn með Framsóknarflokknum á þessum tíma, en Samfylkingin samþykkti 90% lánin.

Frú forseti. Ég verð að segja eins og er að það er afar gott að Framsóknarflokkurinn hefur fundið haldreipi sitt í umræðunni um rannsóknarskýrsluna á bankahruninu, við getum glaðst yfir því. Við getum glaðst yfir því að Framsóknarflokkurinn, sem sat í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum  Ég man ekki hvar ég var þann dag sem atkvæðagreiðslan fór fram, ég skal ganga úr skugga um það, frú forseti, fyrir þingmanninn svo að hann geti haldið ró sinni. Mig grunar reyndar að ég hafi verið í fæðingarorlofi, en það er önnur saga. En skoðanir mínar á þessu og samblandinu af Kárahnjúkavirkjun, 90% lánum, skattalækkunum og öllu hinu sem versta ríkisstjórn allra tíma, ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks, sem sat frá 2003–2007, náði saman um - þetta var eitruð blanda, eins og kemur skýrt fram í rannsóknarskýrslunni ef þingmaðurinn vill lesa hana.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir ágæta ræðu. Hún var reyndar dálítil fortíðarræða og að einhverju leyti verið að búa til söguna af því að hún hentaði ekki eins og hún var. Hún leggur t.d. til að stjórnskipan verði breytt og ég er mjög ánægður með það, ég vil að ríkisstjórnin sé fjölskipað stjórnvald. Hins vegar talaði hún um og gerði lítið úr samstarfsflokkum Sjálfstæðisflokksins í 18 ár, eins og hann hafi bara vafið þessu fólki um fingur sér. Ég er nú ekki aldeilis sammála því og vil benda á að það sem hv. þingmaður talaði um sem skattalækkun hafa aðrir talað um sem skattahækkun, m.a.s. sama fólkið, vegna þess að tekjur ríkissjóðs stórjukust á hverju einasta ári í þessu skattalækkunarferli vegna þess að skattstofnarnir stækkuðu svo mikið. Þetta var því skattahækkun í þeim skilningi að atvinnulífið og heimilin í landinu greiddu meiri og hærri skatta og ríkið gat borgað niður skuldir sínar. Þetta voru ekki skattalækkanir, þetta voru skattahækkanir, ég vil leiðrétta hv. þingmann með það. Síðan vil ég benda á það að á þessum ógurlega tíma þegar Sjálfstæðisflokkurinn vafði öðrum flokkum um fingur sér eins og þeir væru einskis virði jókst velferðarkerfið um 70% að raungildi. Það voru kannski mistök Sjálfstæðisflokksins, ég viðurkenni það, að hafa aukið velferðarkerfið og hag aldraðra og öryrkja og laun kennara og annarra mjög mikið. Það hefði kannski mátt fara dálítið varlegar í það, en þetta var gert. Laun landsmanna hækkuðu um 60–70% að raungildi á þessum tíma þannig að ef Sjálfstæðisflokkurinn ber ábyrgð á þessu aleinn þá verð ég mjög stoltur af starfi hans.

Frú forseti. Þegar menn tala um raungildi talna er líka oft gott að hafa í huga aðrar hagtölur í samfélaginu á sama tíma, hvert þær stefndu og hver vöxturinn var, hver þenslan var og verðbólgan o.s.frv. 
             Það var gott að hv. þm. Pétur H. Blöndal kom hér upp til að tala um hversu lítils Sjálfstæðisflokkurinn var megnugur í þau 18 ár sem hann stýrði landinu. Nú heyrist mér hver þingmaður Sjálfstæðisflokksins á fætur öðrum koma hér upp til að afneita stefnu Sjálfstæðisflokksins,  Við skulum líka rifja upp þetta með skattbyrðina því að ég man vel eftir umræðunni um það sem hv. þingmaður reynir nú að búa til smá orðaleik úr, hækkun og lækkun, og gott og vel, látum það vera. Staðreyndin var sú að í valdatíð Sjálfstæðisflokksins fór allt í öfuga átt hvað varðar skattbyrði þegnanna. Hjá þeim sem voru með lægstar tekjur jukust skattarnir mest en hjá þeim sem voru með hæstar tekjur lækkuðu skattarnir. Skattbyrðinni hefur aldrei verið eins ójafnt skipt og undir stjórn Sjálfstæðisflokksins í fjármálaráðuneytinu. Það er það sem er verið að tala um, það hefur aldrei verið eins mikill ójöfnuður í samfélaginu eins og þessi 18 ár undir stjórn Sjálfstæðisflokksins.

Frú forseti. Ég tók það fram varðandi hækkun launa og aukningu velferðarkerfisins að þetta var raunhækkun, þ.e. umfram verðlag. Þetta var raunverulega það sem fólkið fékk meira í vasann eftir að verðbólgan var dregin frá. Svo náttúrlega varð hrunið og þetta datt til baka þannig að nú þurfa menn að fara kannski sex ár aftur í tímann til að ná sömu stöðu, en langt í frá þessi átján ár, sem betur fer. Ég er ekki að afneita stefnu Sjálfstæðisflokksins, mér finnst hún góð. Hún var góð og þegar menn tala um að ójöfnuður hafi aukist, þá var það vegna þess að það voru fleiri sem stunduðu nám og það voru fleiri erlendir verkamenn sem fylltu lægstu tekjuhópana. Ég hugsa að ef það er dregið frá verði ójöfnuðurinn ekki eins slæmur og menn hafa sagt. 
            

Frú forseti. Ég ætla að fá að nota þetta andsvar til að ítreka bón mína við upphaf ræðu minnar hér áðan um að þingmönnum gefist tækifæri til að kryfja efni skýrslunnar til mergjar og ræða efnisatriði í þessum sal þannig að við hv. þingmenn, Pétur H. Blöndal og ég, getum haldið áfram að ræða þessi mál um ójöfnuðinn, um stefnu Sjálfstæðisflokksins, um það sem gerðist, um orsakir bankahrunsins, um það sem skýrslan fjallar um og gert það öðruvísi en í tveggja mínútna andsvörum. Ég vona að skýrslan verði til þess að við byggjum upp nýtt stjórnkerfi og gerum þær lagabætur sem þörf er á og skýrslan beinlínis krefst. Ég vona að hinu háa Alþingi og þeim þingmönnum sem kosnir voru til þings fyrir réttu ári síðan lánist að vinna þannig úr þessari rannsóknarskýrslu að við getum á endanum sagt að af þessu bankahruni og því kerfishruni sem hér varð 

Frú forseti. Ég vil nú rétt í upphafi áður en hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir víkur úr salnum láta þess getið að ég verð að segja að komin er hörð samkeppni um titilinn: versta ríkisstjórn allra tíma. Sú samkeppni fer aðeins harðnandi dag frá degi. Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir hér fagna því að þessi skýrsla er komin fram. Ég tek líka undir hrós þeirra sem talað hafa til nefndarmanna, skýrslan er afar ítarleg og yfirgripsmikil. Ég verð samt að viðurkenna það - hv. þm. Þráinn Bertelsson er ekki í salnum - að ég er ekki búin að lesa þetta í gegn og ég vona að hann telji ræðu mína ekki of almenna, en endurtek það sem aðrir hafa sagt að þetta er ekki endir allrar umræðu, ég treysti því að þetta sé rétt upphafið. Umræðan hefur að mestu leyti verið mjög málefnaleg og ég fagna því. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson fór vel yfir ýmsa hluti sem ég hefði gert að umtalsefni mínu og vil ég taka undir þá. Ég vil í upphafi, í stað þess að endurtaka þá þar sem tíminn er naumur, ítreka það sjónarmið sem fram hefur komið að við eigum að ræða skýrsluna af yfirvegun og umfram allt að vera ekki í pólitískum skotgröfum. Hér hefur verið talað mikið um hugmyndafræði. Ég vil víkja aðeins að hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins á eftir vegna þess að um hana hefur verið talað. Áður en ég geri það verð ég að segja að ég tel það á engan hátt vera tilraun til þess að varpa frá sér ábyrgð héðan úr þessu húsi eða frá stjórnmálamönnum yfir höfuð, eða frá stjórnsýslunni, þegar það er tekið fram skýrt og greinilega og bent á hið augljósa að ábyrgðin á hruni bankanna hlýtur að vera að langstærstum hluta á þeim sem störfuðu innan bankanna í forsvari fyrir þá og eigendum þeirra. Það er ekki með neinum hætti hægt að líta fram hjá þeirri staðreynd að það sem gekk á innan bankanna á síðustu árum er algjörlega gegndarlaus áhættusækni og hegðun sem ekkert okkar, sama hvar í flokki við stöndum, er komið hingað í ræðustól til að verja. Það ætla ég ekki að gera. Mér finnst hreint út sagt grátlegt að horfa upp á framferði eigenda bankanna, hvernig þeir hafa sópað úr sjóðum bankanna. Færeyska orðið „sjálftökubanki“, sem þeir nota reyndar yfir hraðbanka, kom mér í hug þegar ég las skýrsluna. Ég verð að segja alveg einlæglega að það eru mér hrikaleg vonbrigði að svona skyldi hafa verið farið með frelsið, sem ég játa hér fúslega að hafa barist fyrir í stjórnmálum. Ég vil líka játa það fúslega að ég mun halda áfram að berjast fyrir frelsi í stjórnmálum vegna þess að ég tel að frelsið sé það dýrmætasta sem við eigum. En við megum aldrei aftur gleyma því og það má ekki gleymast að frelsinu fylgir ábyrgð. Nákvæmlega eins og í nærtækum hlut eins og barnauppeldi vitum við að til þess að við getum treyst börnunum okkar verðum við að veita þeim ákveðið frelsi. Það er nákvæmlega þarna, mönnum verða á mistök. Þau mistök sem urðu hér eru hroðalega dýrkeypt. Þess vegna er mjög gott að þessi vinna hafi farið fram og þessi skýrsla komið fram. Við lesum orð frá orði hvað hefur gerst og við lærum af því sem fór úrskeiðis. Það er akkúrat það sem við þurfum að gera. Ég er alls ekki sammála því mati sem forsætisráðherra setti fram í gær að hið frjálsa markaðshagkerfi hafi með þessu brugðist. Ég er heldur ekki sammála því að hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins, sjálfstæðisstefnan, sem hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins er byggð á, sé rótin að græðgi bankamanna. Ég bara neita alfarið að setja þar samhengi á milli vegna þess að við megum heldur ekki gleyma því þótt illa hafi farið hér að gráðugir bankamenn eru ekki séríslenskt fyrirbæri. Er þá græðgi breskra bankamanna Verkamannaflokknum og stefnu hans að kenna? Er græðgi bandarískra bankamanna þarlendum stjórnvöldum að kenna? Nei, það gerðist eitthvað allt annað en það að sjálfstæðisstefnan hefði komið heimskreppunni af stað eða þessum efnahagsvandræðum. Með þessu, til að fyrirbyggja allan misskilning, er ég hvergi að firra Sjálfstæðisflokkinn ábyrgð. Núverandi formaður flokksins og fyrrverandi formenn og leiðtogar í Sjálfstæðisflokknum hafa sagt það skýrt að þeir axli ábyrgð á því sem aflaga fór. Það getur enginn litið fram hjá þeirri staðreynd og það er sárt fyrir okkur sjálfstæðismenn að bankakerfið hrundi á okkar vakt. Við höfum farið í gegnum mikla endurnýjun. Við höfum farið í gegnum mikla endurnýjun á fólki. Við höfum farið í mikla skoðun á stefnu okkar. Við erum hvergi nærri búin í þeirri vinnu og erum í þeirri vinnu á hverjum einasta degi og ætlum okkur að læra af þessu. Við ætlum okkur að leggja okkar af mörkum til að svona nokkuð megi aldrei koma fyrir aftur. Það er nákvæmlega það sem við hér á þinginu verðum líka að gera. Ég varð hugsi áðan þegar hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fór að tala um lánshæfismatið. Hann fékk í andsvari fyrirspurn þess efnis varðandi lánshæfismatið árið 2007 að öll lánshæfisfyrirtækin hefðu gefið íslensku bönkunum hæstu einkunn. Það er alveg rétt. Lánshæfisfyrirtækin á þeim tíma voru að því. Þá sagði hæstv. ráðherra að þetta hefði að sjálfsögðu verið fráleitt mat. Fráleitt mat, sagði hæstv. ráðherra. En á þessu mati byggði fólk ákvarðanir sínar, þeir sem voru að lána íslensku bönkunum, hversu gáfulegt sem það var, og það var það sem hv. fyrirspyrjandi Pétur H. Blöndal var að spyrja ráðherrann um. Ég vil þá benda á það að núverandi lánshæfismat þessara sömu fyrirtækja, núverandi mat þessara fyrirtækja er að Ísland sé í ruslflokki. Nú eru íslensku bankarnir í ruslflokki, íslensku fyrirtækin eru í ruslflokki. Eigum við ekki bara að segja eins og hæstv. ráðherra sagði: Þetta er bara fráleitt mat. Eigum við nokkuð að hafa áhyggjur af þessu? Hvaða lærdóm eigum við að draga af því að lánshæfisfyrirtækin voru greinilega algjörlega út úr kortinu á þeim tíma? Mig langar aðeins, en tíminn hleypur frá mér, að tala um lærdóminn og það sem við getum lært hér á Alþingi og í okkar vinnu og þar bind ég miklar vonir við störf þingmannanefndarinnar sem við fjölluðum um áðan. Hvaða lærdóm eigum við að draga af þessu í sambandi við regluverkið? Nú erum við í hv. viðskiptanefnd að fjalla um lög um fjármálafyrirtæki. Við erum að fjalla um lög um vátryggingastarfsemi og mér var að berast tölvupóstur rétt í þessu sem segir að það mál verði klárað út úr nefndinni. Ég hlýt að spyrja: Þurfum við ekki að taka þennan dóm eða þann fróðleik sem er í skýrslunni inn í vinnuna áður en við afgreiðum þessi mál út? Vegna þess að ég hef verið þeirrar skoðunar, eða hef verið að komast á þá skoðun því meira sem við vinnum með þessa löggjöf í viðskiptanefnd, að það er skiljanlegt að við viljum herða á reglum. Það er skiljanlegt að við viljum hnykkja á atriðum og okkur er öllum svo mikið í mun að koma í veg fyrir að þetta gerist aftur. Mér finnst við eiga það á hættu að við sköpum falska öryggistilfinningu, falskt öryggi, vegna þess að við getum bannað alla mögulega hluti. Við getum hert á reglum, hvort endurskoðendur eiga að skipta um fyrirtæki eða hvort fyrirtæki eigi að skipta um endurskoðendur á fimm ára fresti, sjö ára fresti eða tíu ára fresti eða hvað - það breytir ekki því að við þurfum að hafa í gangi eftirlitskerfi þar á meðal t.d. Fjármálaeftirlit, sem fær áfellisdóm hér, og við, löggjafinn og framkvæmdarvaldið, fyrir að hafa ekki verið nógu sterk. Ég spyr: Er Fjármálaeftirlitið eitthvað betur í stakk búið núna? Fjármálaeftirlitið býr við þröngan kost fjárhagslega. Það býr við mikla starfsmannaveltu. Það getur ekki keppt, vegna þess að það er ríkisstofnun, um laun. Nú eru það ekki bankarnir, nú eru það skilanefndirnar. Við erum því ekki komin á þann stað að einungis lagabreytingar sem herða allar reglur geri allt gott og komi í veg fyrir að þetta gerist aftur. Við verðum að muna að við berum ábyrgð á því að gera þetta þannig úr garði að við lærum af þessu. 

Frú forseti. Ég deili þeirri skoðun með hv. þingmanni að frelsið sé dýrmætt. Heima hjá mér eru þrjár reglur. Ein er að maður eigi alltaf að loka klósettinu, númer tvö er að maður á að læra áður en maður fer að leika sér og númer þrjú er gullna reglan: Allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra. Þetta dugir ágætlega því að þessari gullnu reglu fylgir mikil ábyrgð. Ég hjó eftir því í máli hv. þingmanns að hún talaði um að það hefðu orðið mistök í rekstri bankanna. Ég lít svo á og get ekki annað eftir það litla sem ég hef lesið í þessari skýrslu, að hér hafi verið um einbeittan brotavilja að ræða. Það er frelsi án ábyrgðar. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér um það að taka höndum saman í viðskiptanefnd og gera allt sem við getum gert til að koma í veg fyrir að frelsið verði misnotað með þessum hætti framvegis.

Virðulegur forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni og sérstaklega varðandi reglurnar. Þær eru svipaðar á heimili mínu, þó hef ég ekki sett reglu um að loka klósettinu enn þá, það hefur ekki komið til þess. En það er alveg rétt, frelsinu verður alltaf að fylgja ábyrgð. Já, ég held ég taki undir með þingmanninum að þarna hafi verið einbeittur brotavilji á ferð. Þó vil ég segja það með öllum þeim fyrirvara að menn eru saklausir þangað til sekt er sönnuð, en eins og þetta snýr og eins og þetta kemur fram er eitthvað mjög óeðlilegt þarna á ferð. Ég er algjörlega reiðubúin og hef talað fyrir því, þó svo við séum ekki alltaf sammála í viðskiptanefndinni um leiðir, þá held ég að við séum öll sammála um það að við viljum einmitt koma í veg fyrir að þetta gerist aftur. Þess vegna held ég að við þurfum að nota þann fróðleik sem við fáum úr þessari skýrslu í þær lagabreytingar sem við förum í, því að eins og ég nefndi áðan er ekki nóg að vera bara með einhverja sjö ára reglu á endurskoðendurna. Við verðum að vita nákvæmlega: Hvað þýðir það? Breytir það einhverju? Var það orsök að einhverju að það voru fimm ár en ekki sjö ár, svo ég haldi mig við það dæmi? En við þurfum klárlega að draga allan þennan lærdóm til að fyrirbyggja að þetta gerist aftur. Okkur ber hreinlega skylda til þess sem alþingismenn og sem fulltrúar hér á þingi. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir talaði um það áðan að við létum það yfir okkur ganga að vinna eftir gömlum aðferðum. Er það það sem er verið að gera í Icesave-málinu til dæmis? Ég hef staðið hér og talað mig bláa í framan og kallað eftir gögnum. Það er mikil gagnrýni í rannsóknarskýrslunni á það að ekki hafi verið haldnar fundargerðir og skortur væri á upplýsingum. Ég hef kallað eftir gögnum og mér er sagt: Ja, það 

Ég þakka hv. þingmanni þetta svar. Mig langar að nota þetta tækifæri til að skora á þá fulltrúa í viðskiptanefnd sem hér eru að bæta verklagið í nefndinni og sameinast um þau verkefni sem fyrir nefndinni liggja og vinna saman eins og fólk.

Frú forseti. Ég vil taka undir þessa áskorun. Starfið í nefndinni hefur verið svona, jæja, brokkgengt á köflum, en ég held að hægt sé að leggja þetta algjörlega niður fyrir okkur að ef við ætlum að ná þeim árangri að verða sammála eða ná lendingu, sem við erum öll sátt við og við getum öll barist fyrir og verið sannfærð um, þá held ég að við verðum að leggja saman í þá vinnu frá upphafi. Hv. þingmaður veit það jafn vel og ég að það hefur ekki alltaf verið þannig. Þetta snýst mikið um meiri hluta og minni hluta og fólk setur sig í einhverjar stellingar. En já, ég tek þeirri áskorun fagnandi og vil líka, vegna þess að bæði formaður og varaformaður hv. viðskiptanefndar eru hérna nærri, hvetja þau og mundi beina þeirri hvatningu einnig til efnahags- og viðskiptaráðherra að viðhafa þau vinnubrögð og að fara ekki að keyra þau mál, sem öll eru brýn og við viljum koma af okkur, út núna í næstu viku þegar það liggur fyrir að önnur nefnd er að skoða þau. Við erum ekki búin að lesa þessa skýrslu. Gerum okkur ekki lífið allt of flókið. Notum tímann frekar til að undirbúa okkur, lesa skýrsluna, læra af henni og setja þau fingraför inn í lagasetninguna og lagabreytingarnar. Ég held að það væri árangursríkari aðferð til að ljúka málinu.

Virðulegi forseti. Alþingismenn ræða í dag skýrslu rannsóknarnefndar. Það er þyngra en tárum taki hvernig búið er að leika íslensku þjóðina undanfarinn áratug. Þar kalla ég stjórnvöld, útrásarvíkinga, bankamenn, endurskoðendur og eftirlitsstofnanir til ábyrgðar. Skýrslan er afar vönduð og faglega unnin og ég þakka öllum þeim aðilum sem komu að vinnslu og gerð hennar fyrir ómetanlegt starf. Þetta starf var svo sannarlega unnið í þágu þjóðarinnar.

Hljóð í salnum.

Nú liggur þessi úttekt fyrir og ekki dettur mér eitt andartak í hug að mótmæla því eða verja það sem í skýrslunni stendur þrátt fyrir að Framsóknarflokkurinn hafi verið í ríkisstjórn hér á árabilinu 1995–2007. Ég sem framsóknarmaður deili ekki við dómara. Niðurstaðan er komin og margar rangar ákvarðanir voru teknar, það kemur fram í skýrslunni. En málin eru nú komin í farveg og sumum þeirra búið að vísa til saksóknara. Sárindi eru mikil og spurningarnar margar sem vaknað hafa við lestur skýrslunnar hjá þjóðinni og dómstólar landsins hafa síðasta orðið í því ferli sem nú er farið af stað. Skýrslan er sá grunnur sem við verðum að nota sem stökkpall til bættrar framtíðar. Fortíðinni getum við því miður ekki breytt, en við getum haft áhrif á nútíðina og ekki síst á framtíðina. Ég tók þá ákvörðun þegar ég náði kjöri sem þingmaður að vinna til heilla fyrir þjóðina og leitast við að eiga þátt í því að taka ákvarðanir sem leiða af sér farsæla framtíð fyrir Íslendinga, enda sit ég á þingi sem fulltrúi þjóðarinnar. Tímum baktjaldamakks, leynisamninga og leyndarhjúps á að vera lokið eftir þau ósköp sem gengu hér yfir á haustdögum 2008, en er þeim lokið? Ég bið ráðherra hæstv. ríkisstjórnar og stjórnarþingmenn að íhuga þessi orð mín vel. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í hádegisútvarpinu á RÚV nú 10. apríl sl., með leyfi forseta: ,,Yfirlýsing Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um Icesave var ekki borin undir Breta og Hollendinga til samþykktar né synjunar. Hann segir efni yfirlýsingarinnar vera trúnaðarmál.“ Er þetta það gagnsæi sem við köllum eftir eftir að skýrslan kom út, trúnaðarsamband - leyndarhjúpur? Ég hvet stjórnvöld til að leggja aukinn kraft og fjármagn til rannsóknaraðila og dómstóla því að þjóðin þarf á því að halda nú að þessi mál verði afgreidd hratt og af fagmennsku. ,,Ég á þetta - ég má þetta“ var haft eftir einum gerandanum í útrásinni um borð í flugvél Icelandair er hann var með dólgslæti um borð í vélinni. Þetta viðhorf lýsir e.t.v. einna best þeirri firringu sem þeir menn voru haldnir sem komu Íslandi á kaldan klaka. En þegar upp var staðið, og við sjáum það í skýrslunni, áttu þessir menn ekki neitt. Alls ekki neitt. Þeir veðsettu allt sem þeir komust yfir; bótasjóði tryggingarfélaganna, lífeyrissjóði landsmanna. Þeir voru á góðri leið með að ná tökum á auðlindum þjóðarinnar til veðsetningar fyrir sjálfa sig. Engu var eirt. Skýrslan er viðamikil og ekki var nokkur leið að lesa hana yfir á þeim stutta tíma sem liðinn er frá birtingu hennar. Ég valdi því úr kafla sem snerta innihald ræðu minnar, enda var það einfalt mál því að skýrslan er afar vel upp sett. Þessi ræða mín snýr að Alþingi og lagasetningu undanfarinn rúman áratug. Ég hef mínar hugmyndir og hef sett þær fram í ræðum sem ég hef flutt. Að mínu mati má rekja þær hörmungar sem við lentum í til setningar laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið. Miklar deilur spruttu á Alþingi í aðdraganda þeirrar lagasetningar, en á þeim tíma voru kratar og sjálfstæðismenn í ríkisstjórn. Var það mat margra lögspekinga að EES-samningurinn fæli í sér fullveldisafsal þjóðarinnar og það hefur heldur betur komið á daginn. Það gekk svo langt á þessum árum og deilurnar voru svo miklar í samfélaginu að Framsóknarflokkurinn klofnaði í afstöðu sinni til málsins. Meginuppistaða EES-samningsins er hið svokallaða fjórfrelsi sem gengur út á frjálsan flutning vöru, fólks, þjónustu og fjármagns yfir landamæri innan Evrópusambandsins. Þarna var lagður grunnur að því gerræðislega og taumlausa fjármálakerfi sem þróaðist hér og í Evrópu sem varð okkur að lokum að falli. Inn í þetta umhverfi er Samfylkingin nú að draga okkur, að vísu með fulltingi Vinstri grænna. Er það þetta sem við þurfum nú að dæla hundruðum milljóna í - umsókn að bandalagi sem riðar til falls, eins og íslensku bankarnir á sínum tíma? Evrópusambandið er hugmyndafræðilega gjaldþrota og nokkur ríki sambandsins eru fjárhagslega gjaldþrota þó að ekki sé búið að tilkynna það opinberlega, en það sjá það allir sem sjá vilja að svo er. Ríkisbankarnir voru einkavæddir á grundvelli Evrópureglna í upphafi síðustu aldar. Við sjáum nú hvaða afleiðingar það hefur þegar ríki afsalar sér löggjafarvaldi eins og gert var með EES-samningnum. Alþingi tapaði yfirsýninni á lagasetningu og þær eru óteljandi reglugerðirnar og tilskipanirnar sem Evrópusambandið hefur sturtað yfir löggjafann. Það leiðir hugann að því hvers vegna Alþingi er ekki styrkt faglega og fjárhagslega í kjölfarið á samþykkt laganna um Evrópska efnahagssvæðið. Löggjafinn þurfti á því að halda þá að hafa þol og styrk til að takast á við breytt umhverfi lagasetningar. Hví er Alþingi og löggjafarvaldið ekki varið betur? Ég er þess fullviss að óvönduð lagasetning undanfarinna ára á hlut í því hruni sem við stöndum frammi fyrir. Hér fara mál í gegn sem vitað er fyrir fram að standast ekki stjórnarskrá. Alþjóðasamningar voru á gráu svæði gagnvart gildandi lögum. Dómsmál undanfarinna ára sanna það og samanburður við Norðurlöndin varðandi þetta er sláandi okkur í óhag. Eftir að ég tók sæti á Alþingi hef ég komist að raun um að innviðir Alþingis sem stofnunar eru fúnir. Það er með ólíkindum hvað vantar upp á faglega lagasetningu og nefndasvið Alþingis skilar ekki því starfi sem ætlast er til sem ráðgefandi aðili við lagasetningu. Alþingismenn eiga að koma úr öllum starfsgreinum samfélagsins. Það er ekki hægt að aðeins einsleitur hópur lögfræðinga með sérfræðiþekkingu á lagasetningu séu alþingismenn. Ég geri því ríka kröfu til þess að Alþingi sé ráðgefandi fyrir þingmenn og aðstoði þá á faglegan hátt í störfum sínum, því að í raun er það hlutverk stofnunarinnar. Starfsmenn Alþingis eiga að starfa fyrir alþingismenn. Lögfræðisvið Alþingis þarf að stórefla. Yfirstjórn þingsins verður að taka þessi orð til sín. Hví er löggjafinn ekki varinn af starfi lagaprófessora sem hafa fasta stöðu við þingið? Hví er ekki starfandi lagaráð eða lagaskrifstofa sem hefur það hlutverk að lesa yfir lagafrumvörp sem lögð eru fram? Hér þarf að taka til. Hér er verk að vinna. Í raun er búið að flytja lagasetningarvaldið út til ráðuneytanna í skjóli langrar hefðar meirihlutastjórna. Þetta er algjörlega óásættanlegt. Skömmu eftir hrunið sagði hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir úr þessum ræðustól að þingmenn upplifðu sig eins og kassadömur. Var þingmaðurinn að vísa til þess að Alþingi væri eins og afgreiðslustofnun framkvæmdarvaldsins og tek ég undir þessi orð þingmannsins. Þessi staða Alþingis er algjörlega óásættanleg og í raun óþolandi. Alþingi má ekki stunda kranalagasetningu og samþykkja frumvörp nánast órædd frá aðilum úti í bæ. Ekkert hefur breyst þrátt fyrir allsherjarhrun heillar þjóðar. Engin endurskoðun hefur átt sér stað í starfsháttum Alþingis. Engin ný vinnubrögð hafa verið boðuð. Áfram er keyrt á gömlu vinnubrögðunum. Við verðum að læra af mistökunum og fara í naflaskoðun, líka hér á Alþingi. Við verðum að hafa kjark og þor til að horfast í augu við vandamálin og viðurkenna brotalamir stjórnkerfisins, stjórnmálaflokkanna og stjórnsýslunnar allrar. Ég heiti því að þegar Framsóknarflokkurinn fer í ríkisstjórn á ný mun ég beita mér fyrir því að innviðir Alþingis verði styrktir og Alþingi verði það löggjafarvald sem því er ætlað í stjórnarskrá. Fyrsta skrefið í þá átt er frumvarp um lagaskrifstofu Alþingis sem ég hef nú þegar lagt fram ásamt þingmönnum Framsóknarflokksins og Hreyfingarinnar. Fyrsta umræða hefur þegar farið fram um það. Það eru fleiri atriði sem ég hefði viljað komast yfir í þessari ræðu, en 10 mínútur líða hratt, þannig að ég tek líklega til máls í 2. umr. til að klára þau mál sem ég er hér með. Mig langar til að benda forseta á það og þingmönnum öllum að Framsóknarflokkurinn styður þær lýðræðisumbætur sem nú liggja fyrir þinginu varðandi þau stjórnarfrumvörp sem snúa að stjórnlagaþingi. Eins og alþjóð veit studdi Framsóknarflokkurinn minnihlutastjórnina falli gegn því að stjórnlagaþingið mundi komast á dagskrá til að búa til nýja stjórnarskrá. Það var svikið eins og flestir vita. Framsóknarflokkurinn styður það persónukjörsfrumvarp sem nú liggur fyrir og Framsóknarflokkurinn styður það þjóðaratkvæðagreiðslufrumvarp sem nú liggur fyrir, rammalög um þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég skora á ríkisstjórnina að koma þessum málum á dagskrá og útkljá þau á þessu þingi svo að þau verði að lögum. Það er mikilvægt 

Virðulegi forseti. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um hrun fjármálakerfisins á Íslandi er í senn rothögg fyrir íslenska stjórnsýslu eins og við þekkjum hana og lykillinn að því að byggja upp að nýju traust á helstu stofnunum stjórnkerfisins. Rannsóknarnefndin fellir þungan dóm yfir íslenskum stjórnmálamönnum, en vísar jafnframt veginn til nauðsynlegra úrbóta. Rannsóknarnefndin dregur upp mynd af samfélagi þar sem í reynd var framið valdarán, þar sem kjörin stjórnvöld létu af hendi forustuhlutverk sitt í málefnum fjármálamarkaðarins og fórnuðu varðstöðu um almannahagsmuni á altari hugmyndafræði sem lofsyngur óheftan framgang markaðsaflanna. Fjármálakerfið fór sínu fram án afskipta stjórnvalda sem treystu gagnrýnislítið á upplýsingar úr fjármálakerfinu og létu hjá líða að tryggja að þjóðin væri varin fyrir áföllum í fjármálakerfinu. Rótin að stjórnlausu fjármálakerfi, sem leiddi til óhóflegs vaxtar- og áhættusækni bankanna, liggur í einkavæðingu bankanna í upphafi síðasta áratugar, sem byggði á pólitískum en ekki viðskiptalegum forsendum, en skýringanna á vanmætti stjórnsýslunnar til að hemja vöxt bankanna er að leita enn aftar í formgerð Stjórnarráðs sem við höfum búið við í áratugi. Sjálfstæðisflokkurinn stjórnaði landinu í 53 ár af þeim 64 sem liðu frá stofnun lýðveldis til bankahruns og Framsóknarflokkurinn í 45 ár. Stjórnarráð Íslands er í reynd kerfi sjálfstæðra smákónga sem ráða ferð hver í sínu ráðuneyti, en ríkisstjórnin stjórnar ekki sem samstæð heild samkvæmt stjórnskipan okkar. Það fyrirkomulag getur gengið í lygnum sjó en þegar verulega gaf á bátinn í aðdraganda bankahruns hefði í reynd þurft að taka upp vinnubrögð fjölskipaðs stjórnvalds með náinni samvinnu ráðherra og ráðuneyta þeirra, tryggu upplýsingaflæði þvert á ráðuneytin og samhæfingu aðgerða. Í kjölfar bankahruns, því miður of seint, hafði Samfylkingin frumkvæði að breytingum í þessa veru og í núverandi ríkisstjórn hafa verið stigin markviss skref í þessa átt. En betur má ef duga skal og hin stóra formbreyting í átt til fjölskipaðs stjórnvalds er eftir. Hún kallar á breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands og e.t.v. stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Rannsóknarskýrslan dregur upp skýra mynd af afleiðingum einkavæðingar bankanna. Niðurstaðan var óheft bankakerfi í samræmi við hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar og viðleitni til að afnema opinberar reglur í atvinnulífinu, sem sótti m.a. innblástur í stjórnarstefnu Thatcher-stjórnarinnar í Bretlandi og Reagan-stjórnarinnar í Bandaríkjunum. Með þessari stefnumótun létu stjórnvöld hjá líða að verja hagsmuni almennings, t.d. með aðgerðum til að hefta vöxt bankanna, aukinni skyldu á herðar bankanna að binda fé í Seðlabanka Íslands, eða öðrum þeim aðgerðum sem hefðu dregið úr áhættu gagnvart þjóðinni af hugsanlegum skakkaföllum. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur báru ábyrgð á einkavæðingu bankanna og rannsóknarskýrslan dregur skýrt fram hvernig faglegum reglum, þar með talið um dreift eignarhald, þekkingu og reynslu bankastjórnenda og fleira, var kerfisbundið ýtt til hliðar á elleftu stundu í einkavæðingarferlinu að því er virðist til að opna dyrnar fyrir tilteknum fjárfestum sem voru stjórnvöldum þóknanlegir. Því til viðbótar var röð alvarlegra hagstjórnarmistaka ríkisstjórnarinnar á þessum tíma sem kynti undir ofþenslu í hagkerfinu, þar sem mestu munaði um ábyrgðarlausa íbúðalánastefnu og ótímabærar skattalækkanir. Eftir 12 ára samfellda stjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks kom svo Samfylkingin að stjórn landsins í eitt ár og fjóra mánuði fram að bankahruni og við berum sannarlega okkar ábyrgð á því sem þá gerðist og ekki síður því sem ekki var gert í aðdraganda bankahruns. Ábyrgð okkar í Samfylkingunni liggur m.a. í því að hafa treyst um of á upplýsingar sem fyrir lágu um stöðu og lífvænleika bankakerfisins, að vanmeta umfang vandans og hve nærri hengifluginu fjármálakerfið var í raun komið vorið 2007 og láta þar með hjá líðast að móta og grípa til þeirra róttæku viðbragðsáætlana sem hefðu dregið úr skaðanum fyrir þjóðina af yfirvofandi bankakreppu. Það er niðurstaða rannsóknarnefndarinnar að síðasta tækifærið til að koma í veg fyrir fall bankanna hafi gefist árið 2006, en ríkisstjórnin sem mynduð var vorið 2007 með aðild Samfylkingarinnar, hefði þurft að grípa hratt til aðgerða til að draga úr afleiðingunum af yfirvofandi bankakreppu fyrir fólkið í landinu. Það var ekki gert. Í fyrsta lagi vegna skorts á yfirsýn um alvarlega stöðu fjármálakerfisins, í öðru lagi vegna meðvirkni gagnvart brothættri ímynd fjármálakerfisins og í þriðja lagi vegna þeirrar hugmyndafræði afskiptaleysis gagnvart markaðnum sem mótaði pólitíska sýn samstarfsflokksins í ríkisstjórn. Rannsóknarnefndin dregur upp kolsvarta mynd af sjálftöku eigenda bankanna, sem í reynd má segja að hafi hreinsað bankana af fjármagni í eigin þágu og þar með kippt fótunum undan rekstrargrundvelli þeirra til framtíðar. Það segir hrikalega sögu að við fall bankanna þriggja, Glitnis, Kaupþings og Landsbankans, námu lán bankanna til fimm stærstu eigenda sinna og tengdra félaga samtals 650 milljörðum króna. Þessi gríðarlega háa fjárhæð þurrkaði upp allt raunverulegt eigið fé bankanna þriggja samanlagt á þessum tíma, þ.e. eigið fé hluthafa samkvæmt ársreikningum að frádregnum óefnislegum eignum. Þessu til viðbótar fengu eigendur bankanna verulegt fjármagn í gegnum dótturfélög bankanna sem ráku peningamarkaðssjóði. Ljóst er að þessar lánveitingar bankanna til eigenda sinna fóru fram í trássi við lánareglur bankanna sjálfra og iðulega fram hjá lánanefndum þeirra. Það er því í hæsta máta eðlilegt, og reyndar ein af markverðustu tillögum rannsóknarnefndarinnar, að sérstakur saksóknari rannsaki sérstaklega þátt stjórna og framkvæmdastjórna allra fjármálastofnana í aðdraganda bankahruns með tilliti til þess hvort um refsiverða háttsemi hafi verið að ræða. Ljóst er að þetta kallar á gríðarlega rannsóknarvinnu, en hún er lífsnauðsynleg ef við eigum að endurvekja traust í okkar samfélagi. Einn fyrsti lærdómurinn sem við hljótum að draga af skýrslunni er að styrkja þurfi verulega starfsemi sérstaks saksóknara svo að hægt verði af fumleysi og krafti að ganga hratt til þeirra verka sem rannsóknarnefndin vísar til embættisins. Virðulegi forseti. Ég nefndi í upphafi máls míns að rannsóknarskýrslan væri áfellisdómur yfir íslensku stjórnmálalífi og það er ein átakanlegasta niðurstaða hennar að stjórnvöld höfðu í reynd enga yfirsýn yfir hina siðlausu svikamyllu sem viðgekkst í fjármálakerfinu á Íslandi, sumpart af því að þau trúðu í blindni á gildi hins óhefta athafnafrelsis á markaði og sumpart vegna þess að eigendur og stjórnendur bankanna leyndu markvisst upplýsingum um raunverulega stöðu þeirra í því skyni að viðhalda falskri ímynd um að þeir stæðu traustum fótum. Mistök stjórnvalda voru að trúa gagnrýnislaust þeirri helgimynd sem þar var dregin upp. Þegar horft er í baksýnisspegilinn birtist okkur þörfin fyrir óháða greiningu á raunverulegri stöðu bankanna og faglegu mati á þeirri áhættu sem samfélaginu væri sköpuð af háskalegri framgöngu stjórnenda þeirra. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er mikið áfall fyrir stjórnkerfið en hún er líka tímabært og nauðsynlegt innlegg í endurreisn samfélagsins því að hún sýnir okkur veruleikann eins og hann var, dregur fram þau mistök sem gerð voru og vísar veg til umbóta sem verður að gera á stjórnsýslunni í landinu, á innviðum og regluverki fjármálakerfisins, á starfsháttum Alþingis, á fjölmiðlaumfjöllun og samfélagsumræðunni. Skýrslan, vönduð og óvægin sem hún er, verður að leiða til raunverulegra úrbóta og hreinsunar. Við verðum að nota hana til að draga lærdóma, hverfa frá villu okkar vegar og sverjast í fóstbræðralag þvert á flokka um að þær sjónhverfingar sem leiddu til þagnarbandalags og meðvirkni um að líta fram hjá banvænum meinsemdum íslenska fjármálakerfisins megi aldrei endurtaka sig. Við höfum nú gullið tækifæri til að læra af reynslunni, skapa forsendur fyrir nýju fjármálakerfi sem byggir á viðskiptasiðferði, samfélagslegri ábyrgð og traustu regluverki. Það er hlutverk Alþingis að tryggja að þessi lærdómur verði raunverulegt leiðarljós í þeirri löggjöf sem nú liggur fyrir þinginu um fjármálafyrirtæki. Þar eru mikilvægar úrbætur á ferðinni, t.d. skýrt bann við lánveitingum með veði í eigin hlutabréfum, þröngar skorður við lánveitingum til stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og lykilstarfsmanna, auknar eftirlitsheimildir til Fjármálaeftirlits, skerpt er á ákvæðum um heilbrigða viðskiptahætti o.s.frv. Ég vil þó brýna það fyrir viðskiptanefnd og þingheimi öllum að fara vandlega í gegnum þær ábendingar sem fram koma í rannsóknarskýrslunni og lúta að regluverki fjármálamarkaðarins með það fyrir augum að styrkja enn frekar regluverkið fyrir lokaafgreiðslu þess frumvarps. Það hefur t.d. valdið mér áhyggjum hve bankarnir hafa reynst úrræðalausir í þeim efnum að taka mið af siðferðislegum viðmiðum við mótun verklagsreglna um skuldameðferð fyrirtækja. Viðbrögð Alþingis við því úrræðaleysi mega ekki vera þau að gefast upp fyrir vandamálinu af því það er flókið. Það er einmitt af því það er flókið sem það verðskuldar tíma okkar og fyrirhöfn. Stjórnmálamenn eru kosnir á þing til að takast á við erfið og margslungin verkefni. Við eigum að leita þeirra lausna sem best tryggja hag almennings. Við megum ekki unna okkur hvíldar fyrr en við höfum upprætt þær meinsemdir sem komu fjármálakerfinu á vonarvöl. Nýtum nú þann sáttavilja sem er meðal þingmanna í öllum flokkum til að læra af þeirri bitru reynslu sem rannsóknarskýrslan birtir okkur. Sameinumst um að skapa hér nýtt fjármálakerfi, nýtt stjórnkerfi sem byggist á réttlæti, fagmennsku og gegnsæi. Í því liggur helsta von stjórnmálalífsins í landinu um að endurvekja traust almennings.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Hún var nokkuð málefnaleg en hv. þingmaður féll ekki í þá gryfju að reyna að breyta fortíðinni, söguskýringunni, nema kannski að einu leyti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann að því en það er varðandi meinta skattalækkun sem farið var í á sínum tíma. Niðurstaðan af skattalækkuninni var sú að tekjur ríkissjóðs, þ.e. álögur ríkissjóðs, hvort sem mælt er í krónum, verðtryggðum krónum eða hvernig það er, jukust stórlega sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, á alla mælikvarða, sem álögur á atvinnulífið og heimilin. Nú er spurning mín til hv. þingmanns: Þegar fyrirtæki og landsmenn allir borga miklu meira til ríkisins, er það skattalækkun? Því hafa margir sagt að Sjálfstæðisflokkurinn hafi staðið fyrir skattahækkun. Hvort er rétt? Það sem gerðist var nefnilega að skattstofnarnir stórjukust. Þeir jukust svo mikið að lækkandi skattprósentur gáfu ríkissjóði mikið hærri tekjur, svokölluð Laffer-áhrif. Á sama tíma voru útgjöld ríkissjóðs stóraukin til velferðarmála. Þau hækkuðu um 60–70%, þannig að það mætti segja að á þessum 18 ára valdatíma Sjálfstæðisflokksins - sumir segja að hann hafi ríkt einn en það var náttúrlega ekki rétt - hafi mátt flokka hann undir velferðarflokk á þessum mælikvarða, fyrir utan að hann hækkaði laun í landinu um 60–70% umfram verðlag. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er þetta skattahækkun eða skattalækkun?

Ég vil þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir mjög áhugaverða ábendingu og fyrirspurn. Í máli mínu fjallaði ég um hinar almennu efnahagslegu ráðstafanir stjórnvalda á þessum tíma. Ég tel að það sé ekki neinum blöðum um það að fletta að sem hagstjórnartæki voru aðgerðir stjórnvalda á þessum tíma klárlega skattalækkun í þeim skilningi að þær verkuðu hvetjandi á hagkerfið, sem þurfti einmitt fremur að letja en hvetja. Þarna var mikil ofþensla í hagkerfinu og stjórnvöld hefðu átt að nýta þennan tíma til þess að kæla hagkerfið frekar en að kynda undir frekari vöxt, bæði með þessum skattalækkunum, sem vissulega skiluðu sér í auknum tekjum inn í ríkissjóð af því að það voru svo mikil umsvif í hagkerfinu og peningar uxu á trjánum ef svo má segja, en einnig með þeirri íbúðalánastefnu sem rannsóknarnefndin kallar einhver alvarlegustu hagstjórnarmistök síðari ára.

Frú forseti. Ég get tekið undir þetta með Íbúðalánasjóðinn og ég hafði miklar efasemdir um það á sínum tíma. Ég man nú ekki hvort ég greiddi atkvæði gegn því, ég ætla að kanna það, en ég hef grun um að ég hafi verið sjálfum mér samkvæmur í því. Mig langar líka til að koma inn á annað atriði sem hv. þingmaður nefndi, sem er breytingar á hlutabréfalögum eða hlutafélagalögum og aukið gagnsæi. Ég færi rök fyrir því í frumvarpi sem ég hef flutt hér ásamt mörgu ágætu fólki að það sé veila í hlutabréfaforminu sjálfu, þ.e. að þetta sé yndislegt tæki til þess að minnka áhættu einstaklinga í atvinnurekstri en þegar hlutafélög fari að eiga í sjálfum sér og öðrum hlutafélögum, myndi raðeignarhald eða jafnvel hringeignarhald, gerist ýmislegt sem er afskaplega erfitt að gera við. Þetta á við um allan heim. Þetta er ekki íslenskt fyrirbæri, því miður, annars gætum við lagað það. Ég hygg að óprúttnir menn geti komist fram hjá öllu því sem menn eru að gera núna með snjöllum hætti, með því að setja inn fleiri og fleiri milliliði, hlutafélög sem eiga svo í öðrum hlutafélögum. Menn reyna að komast fram hjá þessari veilu án þess að átta sig á því að þetta sé veila. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji að það þurfi ekki að líta á þessa hættu sem er fólgin í hlutabréfaforminu sjálfu.

Ekki ætla ég mér þá dul að þykjast vera sérfræðingur í þeim viðfangsefnum sem hv. þingmaður Pétur Blöndal nefnir en ég tel og finn fyrir því að þingheimur þarf að taka fastar á varðandi frumvörp sem efnahagsráðherra hefur lagt fram í þinginu. Starfsemi Kauphallarinnar og hlutabréfaviðskipti eru mikilvægir þættir í þessu fyrirkomulagi sem við þurfum sannarlega að taka til nákvæmari skoðunar. Þessi markaður liggur mjög lágt um þessar mundir en gagnsæi á þessum markaði er eitt fyrsta boðorðið sem við þurfum að reyna að vinna með. Það frumvarp sem hv. þingmaður hefur lagt fram er að mínu mati lofsvert innlegg í þá umræðu og á að geta fært okkur fram á veg.

Virðulegi forseti. Þegar íslensku bankarnir voru einkavæddir árið 2003 var um það prýðileg sátt, ekki endilega um hverjir fengju að kaupa heldur að það skyldi selja. Almenn skoðun í samfélaginu var sú að bankar væru betur komnir í einkaeigu en eigu ríkisins með tilheyrandi hættu á pólitískum hrossakaupum og fyrirgreiðslu. Í einkaeigu yrði reksturinn hagkvæmari og nýsköpun og framfarir í þjónustu mundu aukast. Það var mikið álitamál hvernig standa skyldi að einkavæðingu bankanna þegar stjórnmálaflokkarnir voru að sleppa af þeim tökunum. Að mínu mati fór ekki fram nauðsynleg ítarleg umræða um kosti og galla þess að vera með öfluga kjölfestufjárfesta andstætt dreifðri eignaraðild, að áhrifamiklir eigendur gætu verið varasamir tækju þeir eigin hagsmuni fram yfir hagsmuni bankans og almennings. Í setningarræðu sinni á 38. landsfundi Sjálfstæðisflokksins árið 2009 sagði Geir H. Haarde, fyrrverandi formaður, með leyfi forseta: „En stærstu mistök okkar sjálfstæðismanna sem tengjast bankakerfinu og hruni þess voru gerð við einkavæðingu bankanna fyrir rúmlega sex árum. Með því að falla frá þeirri stefnumörkun sem ákveðin hafði verið um dreifða eignaraðild urðu okkur á mikil mistök. Þegar eigendur bankanna gerðust umsvifamiklir í atvinnulífinu og eignatengsl milli viðskiptablokka urðu gríðarlega flókin og ógagnsæ var stöðugleika bankakerfisins ógnað. Hefðum við sjálfstæðismenn haldið fast við okkar upphaflega markmið um dreifða eignaraðild eru líkur á því að bankarnir hefðu ekki verið jafnsókndjarfir og áhættusæknir og raunin varð.“ Orðræða ýmissa forustumanna annarra stjórnmálaflokka er því miður ekki með þvílíkum hætti. Þar keppast menn fremur við að fría sig og sinn flokk allri ábyrgð, að reyna að telja sjálfum sér og öðrum trú um að helstu mistök þeirra hafi verið að sitja í ríkisstjórnum með Sjálfstæðisflokknum. Ef við viljum læra af mistökum fortíðarinnar og reyna að tryggja að öðruvísi verði staðið að málum verða menn að ganga hreint til verks. Auðvitað sváfu íslensk stjórnvöld á verðinum. Þar er ábyrgð okkar sjálfstæðismanna mikil sem sátum í ríkisstjórn í leiðandi ráðuneytum frá árinu 1991–2009. Því hefur aldrei verið svarað með fullnægjandi hætti af þeim forustumönnum sem um véluðu hvers vegna horfið var frá áformum um takmarkanir á eignarhlutum við einkavæðingu bankanna. Engu að síður er það skoðun mín að dreifð eignaraðild ein og sér hefði ekki dugað sem viðspyrna gegn þeirri græðgisvæðingu sem hélt innreið sína í kjölfar einkavæðingar bankanna og beið skipbrot við hrun fjármálakerfis landsins í október árið 2008. Í því sambandi nægir að nefna að á síðustu mánuðum hafa verið dregin fram í dagsljósið fjölmörg dæmi um hvernig komið er fyrir sparisjóðakerfi landsins. Hin dreifða eign í sparisjóðunum var engin trygging fyrir hinn almenna stofnfjáreiganda gegn gríðarlegu tapi sjóðanna, né heldur því að einstaka stofnfjáreigendur gátu makað krókinn í ljósi aðstöðu sinnar eins og við þekkjum gerla hér á hinu háa Alþingi. Við fylgdumst ekki gagnrýnir með þegar bankarnir í krafti ódýrs lánsfjármagns á alþjóðlegum fjármálamörkuðum uxu landsframleiðslunni tífalt yfir höfuð, dældu út peningum í fjárfestingar til eigenda sinna og annarra án tilhlýðilegs áhættumats og veða, fóru með innlán eins og um eigið fé væri að ræða, hegðuðu sér eins og vogunarsjóðir í stað íhaldssamra og aðgætinna lánastofnana eins og þeim ber eðli málsins samkvæmt og íslenskir og erlendir starfsmenn bankanna horfðu hjálparlitlir á lögmál hefðbundinnar lánastarfsemi þverbrotin. Ef einhver hreyfði mótmælum voru störfin og fríðindin fljót að fjúka og nægir í því sambandi að nefna og vitna til tölvupósts frá starfsmanni til yfirmannsins en þar segir allt sem segja þarf í þessum efnum. Tölvupósturinn endaði á þessum orðum: „Ég geri allt sem þú segir mér að gera.“ Slík voru völd hinna svokölluðu kjölfestufjárfesta. Stjórnvöld hefðu átt að staldra við fyrir löngu, áður en að þessu kom. Embættismenn þeirra stofnana sem höfðu sérfræðiþekkingu og það hlutverk að fylgjast með þeim lífæðum samfélagsins áttu að vara við. Við áttum að hlusta betur eftir og rýna í varnaðarorð erlendra banka og matsfyrirtækja en í barnaskap okkar afgreiddum við þá ýmist sem fákunnandi, að þeir ættu að fara í endurmenntun eða væru öfundsjúkir í garð hinna vösku fjármálasnillinga. Meginsökudólgarnir í hruninu eru eigi að síður eigendur og stjórnendur fjármálastofnana sem hvergi í veröldinni virtu góða siði eða venjur í bankastarfsemi í tryllingslegu kappi sínu eftir stundargróða og vellystingum. Ég fullyrði hins vegar að áhrifin af hruni fjármálamarkaða á íslenskan efnahag hefðu orðið minni en raun ber vitni um ef stjórnvöld hefðu ekki sofið á verðinum. Okkur Íslendingum hættir til að vanmeta mikilvægi fagþekkingar og finnst iðulega við vera fær í flestan sjó. Í miðju útlána- og fjárfestingafylleríinu trúðum við því að hér á Íslandi væri kominn arftaki þeirra í breska City og Wall Street. Samdar voru skýrslur um Ísland sem alþjóðlega fjármálamiðstöð og forseti Íslands taldi að Bandaríkjamenn ættu að líta til Íslands, annars væri hætta á að þeir drægjust aftur úr. Ungt fólk nýkomið úr skóla var keypt til starfa í fjármálafyrirtækjum og án nokkurrar reynslu af starfi bankakerfa eða fyrirtækja tók það frá degi til dags ákvarðanir eða kom með ráðleggingar sem reynst hafa fyrirtækjum og einstaklingum dýrkeyptar. Af þessu getum við lært, ekki bara hvert hlutverk banka er heldur einnig að til þess að ná árangri þarf hægt og bítandi að byggja upp reynslu og þekkingu á flóknum og alþjóðavæddum heimi viðskipta. Þetta höfum við gert með aldalangri uppbyggingu íslensks sjávarútvegs og iðnaði honum tengdum, í ferða- og flugþjónustu sem byggst hefur upp á síðastliðnum 60 árum og hófst með Loftleiðaævintýrinu í lok síðustu heimsstyrjaldar og í hátækniiðnaði sem byggir á grunni menntunar í tölvunar- og verkfræði og stenst samanburð við það sem best gerist erlendis, auk þess sem okkar fólk á þeim sviðum sækir sér menntun í fremstu háskólum heims. Í opinbera geiranum má nefna sem dæmi heilbrigðiskerfið sem er með því besta í veröldinni. Þar er einnig byggt á langri hefð fyrir úrvals menntun hér á landi, auk þess sem íslenskir læknar sækja sér undantekningarlítið menntun í fremstu háskóla og sjúkrahús veraldar. Við getum enn fremur lært af þessari reynslu að ana ekki út í hluti á þeim risaskala sem við höfum gert, lært í þetta skipti af hruni heils fjármálakerfis og áður atvinnugreina eins og fiskeldis og loðdýraræktar sem allt of margir fóru út í án tilhlýðilegrar þekkingar og undirbúnings. Það er áleitin spurning hvernig íslensku bankarnir þrír gátu veitt hundruð milljarða lán án trygginga, lán sem voru andstæð öllum lánareglum og runnu í mörgum tilfellum í glórulausar fjárfestingar. Svigrúm bankastarfseminnar fyrir utan lög og rétt virðist hafa verið umtalsvert og þar hefur margt þrifist sem ríkið náði ekki til og mun aldrei ná til. Með afnámi hafta á grunni tilskipana Evrópusambandsins og með lögum frá Alþingi var fjármálageiranum leyft að leika innan þess ramma. Skyndilegt hrun íslenska bankakerfisins kom ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti. Áhættan var sýnileg. Mikið var um hana fjallað, bæði á innlendum og erlendum vettvangi. Innlánstryggingakerfið var of veikt til að kljást við kerfishrun af þeirri stærðargráðu sem raun bar vitni. Almenningur á Íslandi hafnar harkalegum niðurskurði almennrar þjónustu og lífskjara af völdum þeirra einstaklinga og stofnana sem bera ábyrgð á fjármálakreppunni en með almennri þjóðnýtingu taps einkaaðila er ætlast til þess að Íslendingar greiði fyrir ófyrirleitna áhættufíkn einkaaðila. Stjórnmála-, ráða-, og embættismenn sem settir höfðu verið til að vakta bankakerfið hefðu átt að sjá margt af þessu fyrir og gera ráðstafanir til að afstýra hruni eða draga úr áhrifum þess. Það gerðu þeir illa eða alls ekki. Hinir sem eftir standa eiga að nýta þær upplýsingar sem koma fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar til þess að forða því að mistökin endurtaki sig, ekki telja sig handhafa hins eina rétta sannleika og vera óskeikulir um öll mál, líkt og því miður ber oft of mikið á í umræðu um menn og málefni líðandi stundar og ekki síst í því máli sem við ræðum hér.

Virðulegi forseti. Það sem kom mér á óvart við annars ágæta skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er hversu mikið við vissum í raun af vafasömum viðskiptum eigenda og stjórnenda bankanna á meðan á stærsta bankahruni sögunnar stóð. Enginn virtist hins vegar hafa þor, þekkingu og burði til að stoppa eigendur og stjórnendur bankanna sem rændu auði þjóðarinnar fyrir framan nefið á þeim sem áttu að gæta hagsmuna almennings. Eftirlitsstofnanir, framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið brugðust íslensku þjóðinni sem nú þarf að borga með eignaupptöku, tekjumissi og velferðinni. Þjóðin mun á næstu árum þurfa að fara í gegnum miklar þrengingar af völdum bankahrunsins. Hún á því heimtingu á því að þeir aðilar sem áttu að gæta hagsmuna hennar axli ábyrgð og biðjist afsökunar. Einstaklingum sem reyndu að vara við því sem var að gerast á útrásartímanum var mætt með hroka, persónulegum árásum og ásökunum um að spilla fyrir framþróun. Val þessara einstaklinga stóð því oftast milli þess að þegja og spila með eða eiga á hættu útskúfun. Samfélagið einkenndist af kunningjatengslum, óformlegum samskiptum og sögusögnum um persónubresti þeirra sem voguðu sér að gagnrýna fyrirtækjaeigendur, stjórnir fyrirtækja, stjórnendur, embættismenn og ráðherra. Frú forseti. Ég tek undir með rannsóknarnefnd Alþingis um að lykillinn að farsælu endurreisnarstarfi sé að horfast í augu við mistök sem gerð voru. Það er hins vegar ekki nóg að viðurkenna mistökin. Við verðum jafnframt að gera breytingar sem ekki aðeins ná til regluverksins heldur taka einnig á gildum, stefnu og starfsháttum í viðskiptalífinu, stjórnkerfinu og stjórnmálum. Virðulegi forseti. Mikil vinna hefur nú þegar farið fram í efnahags- og viðskiptaráðuneytinu og viðskiptanefnd við að meta hvernig breyta þurfi lögum og reglum til að koma í veg fyrir að eigendur og stjórnendur banka geti aftur rænt þá og komið skuldum sínum yfir á þjóðina. Breytingar sem gefa eftirlitsstofnunum aukin völd til að krefjast upplýsinga frá bönkunum um m.a. lánveitingar þeirra og til að skipta sér af starfsemi þeirra. Auk þess eru lagðar til hertar reglur um eigið fé, lánveitingar til eigenda og tengdra aðila og um hæfi stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og innri endurskoðenda banka. Þetta eru allt skref í rétta átt en ganga má lengra í að takmarka völd eigenda og stjórnenda fjármálafyrirtækja til að ráðskast með almannafé í eigin þágu. Viðskiptanefnd hefur lagt ríka áherslu á að bankarnir hafi sjónarmið eins og gagnsæi, jafnræði, samkeppni og orðspor einstaklinga að leiðarljósi við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja. Nefndin tekur jafnframt eftirlitshlutverk sitt alvarlega og hikar ekki við að kalla eftir upplýsingum til að varpa ljósi á umdeild mál. Frú forseti. Það vakti vissulega athygli mína að rannsóknarnefndin nefndi ekki ófullnægjandi löggjöf sem meginástæðu þess að Fjármálaeftirlitið brást í eftirlitshlutverki sínu. Ástæðurnar voru þess í stað röng forgangsröðun, ófullnægjandi upplýsingakerfi, skortur á festu og ákveðni við úrlausn og eftirfylgni mála. Í stað þess að koma málum í lögformlegt ferli þegar ljóst varð að fjármálafyrirtæki fylgdu ekki lögum og reglum var látið nægja að senda skriflegar athugasemdir. Þetta dæmi sýnir að laga- og reglugerðarbreytingar eru brýnar en geta einar og sér ekki komið í veg fyrir að einstaklingar sinni ekki skyldum sínum eða misnoti aðstöðu sína eins og allt of oft var raunin í aðdraganda bankahrunsins. Auk hertra laga um fjármálafyrirtæki þarf að gera Fjármálaeftirlitinu kleift að byggja upp faglega og tæknilega þekkingu sem er á heimsmælikvarða. Til að það takist verður að leyfa stofnuninni að skattleggja fjármálafyrirtæki eftir þörfum til að fjármagna m.a. launagreiðslur til starfsfólks sem þurfa að vera mun hærri en almennt gerist hjá öðrum eftirlitsaðilum og fjármálafyrirtækjum. Það á nefnilega að vera eftirsóknarvert að vinna fyrir Fjármálaeftirlitið, almannahagsmunir krefjast þess. Frú forseti. Við þurfum sem þjóð að taka höndum saman um að útrýma afskiptaleysi gagnvart einstaklingum sem sniðganga og brjóta lög og reglur í krafti stöðu sinnar, tengsla og persónutöfra. Ekkert umburðarlyndi á að viðgangast gagnvart innherjaviðskiptum, markaðsmisnotkun og þeim sem setja eigin hagsmuni ofar samfélagshagsmunum. Auka þarf umburðarlyndi gagnvart þeim sem þora að gagnrýna leyndarhyggjuaðgerðir og -aðgerðaleysi þeirra sem fara með völdin í atvinnulífinu og stjórnmálum, sérstaklega þegar gagnrýnin er knúin fram af almannahagsmunum frekar en eigin hagsmunum. Koma verður í veg fyrir að hegðun einstaklinga og hópa mótist af sérhyggju, m.a. með því að gera kröfu um faglegt mat á einstaklingum sem veljast til ábyrgðarstarfa í atvinnulífinu og stjórnsýslunni. Auk þess þarf að tryggja formleg samskipti aðila sem taka veigamiklar ákvarðanir og sem snerta almannaheill þannig að hægt sé að rekja hver vissi hvað og hvenær, og hverjir bera ábyrgð á því sem gert var. Frú forseti. Ein orsök hrunsins var efnahagsstefna sem mótaðist fyrst og fremst af hugmyndafræði og hagsmunum stjórnmálaflokka við völd en ekki langtímahagsmunum almennings. Rannsóknarnefndin nefnir í skýrslu sinni nokkur afar gagnrýnisverð dæmi um stefnu stjórnmálaflokka sem sérfræðingar vöruðu við á sínum tíma. Þeir voru hunsaðir. Ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks lækkaði t.d. skatta og breytti útlánareglum Íbúðalánasjóðs en báðar þessar aðgerðir voru þensluhvetjandi og ýttu undir eignabóluna. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar lét t.d. undir höfuð leggjast að hvetja einn eða fleiri banka til að flytja höfuðstöðvar sínar úr landi með hörmulegum afleiðingum fyrir íslenska ríkið sem er nú eitt skuldsettasta ríkið á Vesturlöndum. Ábyrgð stjórnmálaflokkanna Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Samfylkingar er mikil og ég vænti þess að gjörbreyting verði á stefnu þeirra hvað varðar stóriðjuframkvæmdir, afskiptaleysi af atvinnulífinu og vöxt atvinnulífsins á kostnað velferðarinnar í samfélaginu. Núverandi stjórnarflokkar verða að taka niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar alvarlega og hlusta m.a. á gagnrýni sérfræðinga á efnahagsstefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Áætlunin hefur verið gagnrýnd fyrir að draga taum kröfuhafa og fjármagnseigenda frekar en almennings með endurreisn allt of stórs bankakerfis, of háu vaxtastigi og mikilli skuldsetningu ríkissjóðs. Frú forseti. Efnahagsstefna okkar eftir hrun efnahagslífsins á að felast í að leiðrétta tekjuójöfnuð sem jókst gífurlega á síðustu árum. Hún á jafnframt að felast í að leiðrétta eignatilfærsluna frá skuldurum til fjármagnseigenda. Slík efnahagsstefna er í samræmi við hagsmuni þeirra sem enga ábyrgð bera á efnahagshruninu. Frú forseti. Tími uppgjörs og réttlætis er upp runninn.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur fyrir ágæta ræðu. Hún var reyndar dálítið mikið í fortíðinni, lítið í framtíðinni og eiginlega ekkert í núinu. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann, af því að hún nefndi ágætishugmynd, þ.e. að laun yrðu hækkuð stórlega hjá Fjármálaeftirlitinu, hvort hún muni þá vilja fara upp fyrir laun forsætisráðherra í því sambandi. Ef við fengjum mjög góðan sérfræðing frá útlöndum, sem sætti sig ekki við minna en 2–3 millj. á mánuði, hvernig færi það saman við að minnka launamun í landinu og að menn eigi að setja almannahagsmuni umfram eigin hagsmuni, þ.e. að ráða ekki þá sem setja eigin hagsmuni umfram almannahagsmuni? Hvað ætlar hún að gera við mann sem er afskaplega fær á þessu sviði en vill fá há laun af því að hann setur eigin hagsmuni umfram almannahagsmuni og er bara mannlegur að því leyti? Svo segir hún að faglegt mat eigi að koma í veg fyrir sérhyggju. Nú líst mér á. Ég vildi gjarnan fá nánari útlistun á því hvað þetta þýðir áður en farið er að senda menn í sálfræðipróf og sjá til, hugsi þeir til vinstri fá þeir vinnu. Þeir sem hugsa til hægri fá ekki vinnu. Er þetta ný stefna sem við munum sjá fram í hinu nýja kommúníska Íslandi? Svo talaði hún um að lækka skatta. Ég hef spurt nokkrum sinnum: Eru hækkandi skatttekjur ríkissjóðs merki um lækkandi skatta sem hlutfall af þjóðarframleiðslu á nánast hvaða mælikvarða sem er? Er það lækkun skatta þegar skatttekjur ríkisins stóraukast og útgjöld ríkisins til velferðarkerfisins aukast sem aldrei fyrr?

Frú forseti. Að hækka laun einstakra starfsmanna hjá Fjármálaeftirlitinu mun auðvitað ekki auka tekjuójöfnuðinn, til þess er stofnunin allt of lítil. Hvað varðar spurningu hv. þm. Péturs H. Blöndals um vilja minn til að leyfa launum starfsmanna Fjármálaeftirlitsins að vera hærri en laun forsætisráðherra tel ég að fyrst og fremst eigi að miða laun starfsmanna Fjármálaeftirlitsins við hæstu laun í fjármálageiranum og ef verið er að borga þar hærri laun en þau laun sem forsætisráðherra hefur finnst mér að við ættum að endurskoða þá stefnu að leyfa ekki hærri laun en laun hans. Faglegt mat á fólki sem ráðið er til ábyrgðarstarfa tel ég vera mjög mikilvæga aðgerð. Ég hef reynslu af því hér á landi, ekki síst úr háskólageiranum, að ekki er verið að ráða í samræmi við hæfnismat jafnvel þó að til grundvallar liggi mat sem nefnd hefur verið falið að gera á viðkomandi einstaklingi, heldur er einstaklingur ráðinn vegna þess að hann kom úr fjármálageiranum eða tengdist einhverjum ákveðnum stjórnmálaflokki eða kann jafnvel að spila handbolta.

Frú forseti. Mér er strax rórra að hv. þingmaður ætli ekki að fara að senda umsækjendur í sálfræðipróf til að vita hvort þeir séu sérgóðir í of miklum mæli og hugsi um samfélagið í heild sinni því að það mundi þýða það að sjálfstæðismenn fengju væntanlega ekki vinnu héðan í frá. En mig langar, af því að ræða hv. þingmanns var meira í fortíðinni, að spyrja hv. þingmann: Hvernig sér hún framtíðina? Hvað þarf að gera á Íslandi? Hvernig getum við lært af þessari mjög svo góðu skýrslu til framtíðar? Ég geri mér grein fyrir því að hv. þingmaður hefur ekki lesið skýrsluna frekar en ég, ekki nema lítið brot. Ég vil spyrja hana: Hvað þarf að gera t.d. í stjórnsýslunni, t.d. varðandi hlutabréfamarkaðinn sem hv. viðskiptanefnd, sem hv. þingmaður veitir forstöðu, er að fjalla um? Hvað þarf að gera til að koma í veg fyrir að þetta sama gerist aftur, t.d. varðandi Icesave? Nú er hv. þingmaður eða ríkisstjórn hennar búin að einkavæða tvo banka og fór lítið fyrir því, það gerðist hljóðlega. En getur nákvæmlega það sama gerst aftur með Tryggingarsjóð innstæðueigenda, að þeir dæli inn innlánum einhvers staðar í útlöndum og allt fari á sama veg, að við fáum nýtt Icesave sem heitir þá eitthvað annað, Snowsave eða eitthvað svoleiðis? Er eitthvað búið að gera sem tryggir að þetta gerist ekki og er eitthvað fleira sem þarf að gera t.d. varðandi lán hlutafélaga til eigenda sinna langt fyrir ofan í eigendaröðinni, þ.e. í gegnum langa keðju af eignarhaldi? Er eitthvað búið að gera til að hindra þetta?

Frú forseti. Ég vil byrja á að mótmæla því að ég hafi aðallega dvalið við fortíðina. Ég veit ekki betur en að ég hafi einmitt reynt að brýna fyrir núverandi stjórnarflokkum að taka niðurstöður rannsóknarskýrslunnar til sín og hlusta á gagnrýnisraddir þeirra sem telja efnahagsstefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ekki vera þá bestu sem völ er á fyrir íslenskan almenning. Auk þess gat ég þess að mér þætti nauðsynlegt að flokkarnir breyttu ekki bara reglum sínum heldur líka gildum, stefnu og starfsháttum. Ég vonast til þess og vil endurtaka að ég hef þær væntingar að flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn fari í enn frekari naflaskoðun en hann segist hafa farið í nú þegar, að hann endurskoði ekki síst stefnu sína hvað varðar stóriðjuframkvæmdir og afskiptaleysi af atvinnulífinu og ekki síst þá stefnu að leggja áherslu á vöxt einstakra fyrirtækja frekar en að standa vörð um velferðina í samfélaginu. 
            

Virðulegi forseti. Dramb er falli næst, segir íslenskt máltæki, og við þekkjum þá speki í ýmsum myndum. Við þekkjum söguna af Íkarusi sem flaug á vaxvængjum sínum of nálægt sólinni. Saga íslenska fjármálakerfisins eftir einkavæðingu bankanna  Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er vel unnin, efnistökin föst og ákveðin sem er þakkarvert eftir alla þá meðvirkni og ákvarðanafælni sem gegnsýrt hefur opinbera stjórnsýslu og umræðu undanfarinn áratug. En alvarlegustu tíðindi þessarar skýrslu eru að mínu mati sú afhjúpun sem þar birtist okkur, miskunnarlaus afhjúpun á öllum helstu lykilstofnunum samfélagsins og vanhæfni þeirra til að sinna sínu lögbundna og siðferðilega hlutverki. Hún sýnir okkur ekki aðeins græðgina og grimmdina í fjármálakerfinu sem óx eins og krabbamein á íslensku hagkerfi og át sig að lokum sjálft innan frá. Hún afhjúpar hugsanaleti stjórnsýslunnar, ekki síst stjórnmálamannanna sem þjóðin kaus til ábyrgðar og treysti fyrir fjöreggi sínu. Þetta er afhjúpun aldarinnar, sársaukafull og niðurlægjandi fyrir samfélagið allt. Forstöðumenn eftirlitsstofnana, þingmenn, ráðherrar, jafnvel forseti lýðveldisins afhjúpast hér sem gagnrýnislausir meðreiðarsveinar auðvaldsins, fólk sem virtist líta á sig sem einhvers konar verndara eða kynningarfulltrúa íslensku bankanna en ekki skilja sitt eigið varðstöðuhlutverk gagnvart almannahagsmunum. En sök og ábyrgð fara ekki alltaf saman því að þótt einn beri sök geta fleiri borið ábyrgð. Sökin á því hvernig fór liggur að sjálfsögðu, eins og bent hefur verið á, hjá gerendunum, hjá bönkunum sjálfum. En ábyrgðin á því að það sem gat gerst skyldi gerast, að nánast allt sem gat farið úrskeiðis skyldi fara úrskeiðis, liggur í stjórnkerfinu sjálfu, ekki síst í stjórnmálunum. Annars vegar í siðferðisskorti en fyrst og fremst þó í þeirri háskalegu hugmyndafræði skefjalausrar frjálshyggju sem reið röftum í samfélagi okkar. Hvernig gat þetta gerst? Á því eru auðvitað margþættar skýringar. Ein lýtur að þeirri afleitu umræðuhefð upphrópana og yfirboða sem hefur fengið að þróast á Íslandi um langt árabil. Þar bera fjölmiðlar ríka ábyrgð. Um allan heim er það viðurkennt hlutverk fjölmiðla að greina og upplýsa samfélag sitt og veita þannig ráðandi öflum aðhald. Fjölmiðlar eru oft nefndir fjórða valdið vegna þess mikilvæga hlutverks sem þeir hafa í lýðræðislegri og opinni umræðu en íslenskir fjölmiðlar brugðust hrapallega. Með gagnrýnisleysi, þjónkun við fjármagnið og meðvirkni brugðust þeir margir upplýsingahlutverki sínu og sköðuðu þar með upplýsta, opna og lýðræðislega umræðu. Sömu sök bera einnig margir kjörnir fulltrúar sem hafa verið of uppteknir af ímynd og áferð og gengið erinda sérhagsmuna í stað heildarhagsmuna. Hugtökunum aga og ábyrgð hefur verið varpað út í ystu myrkur, afskiptaleysi hefur verið túlkað sem frelsi, eins og réttilega er bent á í skýrslunni, og reglufesta túlkuð sem haftastefna. Jafnvel fræðasamfélagið brást að hluta. Í stað þess að vera drifkraftur frumlegrar hugsunar hafa íslenskar rannsóknir og fræðastarf í vaxandi mæli orðið þjónar fjármagnsins þar sem vísindastarf hefur orðið æ háðara viðskiptalífinu. Vinsældasókn og vanræksla eru kannski einkunnarorð vorra daga. Frú forseti. Hvaða lærdóma getum við nú dregið af þessari skýrslu og hvernig eigum við að bregðast við henni? Ég veitti því athygli þegar ég hlustaði á formenn stjórnmálaflokkanna í þinginu í gær að þeim er brugðið öllum sem einum. Ég hlustaði af athygli á ræðu formanns Sjálfstæðisflokksins sem nú stendur augljóslega frammi fyrir hruni sinnar eigin stefnu og óhjákvæmilegu endurmati. Ég ætla ekki að standa hér og kaghýða neinn fyrir að hafa farið villur vegar enda steig Samfylkingin dansinn um tíma með Sjálfstæðisflokknum og verður að gangast við því sem hún gerir. Ég vil frekar nota þetta tækifæri og hvetja menn til að endurmeta hugmyndafræði sína og áherslur. Hér á Íslandi varð skelfilegt hugmyndafræðilegt slys. Hér voru gerð svo alvarleg mistök, m.a. í hagstjórninni, að menn hljóta að láta sér það að kenningu verða og sú óábyrga hagstjórn sem hér var iðkuð með þensluhvetjandi aðgerðum á góðæristíma, pólitískum yfirboðum, stórframkvæmdum, skattalækkunum, gegndarlausri lánafyrirgreiðslu, allt var þetta afsprengi þeirrar skefjalausu og vanhugsuðu frjálshyggju sem reið yfir samfélagið eins og brotsjór. Ábyrgðarleysið og sérgæskan var svo alger af hálfu þeirra stjórnmálamanna sem í umboði almennings var treyst fyrir samfélaginu með pólitískum stöðuveitingum, klíkustjórnmálum, skorti á fagmennsku, agaleysi og óljósum valdmörkum að það kemur okkur nú í koll. Fylgismenn og boðberar þessarar hugmyndafræði hljóta að endurmeta hana. Það er óhjákvæmilegt og það verða fleiri að gera. Það verða líka íslenskir jafnaðarmenn að gera. Þó að Samfylkingin hafi um langt árabil varað við því hvert stefndi og flutt bæði lagafrumvörp og þingsályktunartillögur til að bæta stjórnsýslu og verklag, þó að núverandi hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir hafi verið ötul við að leiða þingheimi og stjórnvöldum fyrir sjónir hvert stefndi, varað við ört vaxandi skuldasöfnun og þenslueinkennum, eins og lesa má af ræðum sem hún og fleiri hafa flutt, þó að Samfylkingin hafi sem flokkur gert margt og málefnalegt í sömu veru var það ekki nóg. Röddin var ekki nógu sterk og verkin ekki nógu markviss. Ef sverð þitt er stutt stígðu þá feti framar, segir á góðum stað. Íslenskt samfélag stendur nú í þeim sporum, að takast á við framtíðina, líta í eigin barm, sýna ábyrgð og hugrekki til að ganga í þær breytingar sem gera þarf. Og hvaða breytingar eru það? Róttæk uppstokkun á íslensku stjórnkerfi, aukin reglufesta, skýrari valdmörk og verkaskipting, virðing í verki við lög og reglur, uppgjör við ónýta og mannfjandsamlega hugmyndafræði sem hér reið húsum um árabil, endurmat allra gilda og aðferða í íslenskum stjórnmálum. Nú er tími fyrir alla þá sem vilja þjóð sinni vel hvar í flokki sem þeir standa að stíga fram og gera það sem gera þarf til að breyta íslensku samfélagi, brjóta burtu fúnar stoðir frjálshyggjuöfganna, reisa nýjar og byggja á þeim það réttláta þjóðfélag sem okkur hlýtur þó öll að dreyma um. Fyrsta skrefið til betri vinnubragða getum við stigið, við sem störfum á hinu háa Alþingi. Við getum byrjað á að breyta okkar eigin vinnubrögðum og umræðuhefðinni sem hér hefur skapast, breyta viðhorfum okkar hvert til annars. Hafi einhvern tíma verið tímabært að draga línuna í sandinn og byrja að nýju er það núna. Frú forseti. Ég vona að sá sáttatónn sem greina mátti í máli nokkurra alþingismanna í umræðunni í dag slái tóninn fyrir nýja umræðuhefð á þessum vettvangi. Ég vona að okkur kjörnum fulltrúum á Alþingi Íslendinga megi héðan í frá auðnast að ganga betur í takt til þeirra verka sem vinna þarf til að bjarga þjóðinni úr þeim efnahagsþrengingum sem hún er í núna. Verkefnið er stórt, sagan sýnir okkur að sverðið er stutt og því verðum við öll, hvar í flokki sem við stöndum, að stíga feti framar.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu, sérstaklega varðandi siðferðisþáttinn og hvar menn hafa farið út af sporinu á því sviði. Ég get tekið undir mjög margt sem hún sagði en hún var hins vegar með eina fullyrðingu sem mig langar til að fá nánari skýringu á. Mér heyrast nokkrir samfylkingarþingmenn vera í þeim herleiðangri að hvítþvo hæstv. forsætisráðherra, því að hv. þingmaður sagði að Jóhanna Sigurðardóttir hefði varað við skuldasöfnun. Ég man aldrei eftir því. Ég vil gjarnan að hv. þingmaður staðfesti einhvern veginn að hæstv. forsætisráðherra hafi á sínum tíma varað við skuldasöfnun. Ég man ekki betur en hún væri stöðugt að hvetja til aukningar, sérstaklega varðandi aldraða, öryrkja og aðra sem eru minni máttar í þjóðfélaginu. Ég man ekki betur en að stöðugar kröfur væru um aukin útgjöld til velferðarmála og það er ágætt. Ég hef bent á það fyrr í dag að aukning útgjalda vegna velferðarmála var gífurleg í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins í 18 ár og það var vegna þess að við vorum í samstarfi við flokka sem vildu gjarnan auka á velferðarmálin. Ég man ekki til þess að hæstv. núverandi forsætisráðherra hafi á þeim tíma varað við skuldasöfnun.

Frú forseti. Ég skal með mikilli gleði senda hv. þm. Pétri Blöndal útskrift af nokkrum ræðum sem hæstv. núverandi forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, þáverandi hv. óbreyttur þingmaður, flutti í þinginu, m.a. mjög minnisstæða ræðu sem hún flutti árið 2004. Ég er því miður ekki með hana í plöggum mínum en ég skal senda hv. þingmanni þessa ræðu þar sem hún varar mjög við skuldasöfnun í íslensku samfélagi og þeim þensluákvörðunum sem verið var að taka í hagstjórninni. Hitt er rétt sem þingmaðurinn bendir á, og það var gott að hann vakti athygli á því, að hæstv. forsætisráðherra hefur verið í fararbroddi í hópi þingmanna til að benda á misskiptingu í samfélaginu og hefur oft, m.a. sem félagsmálaráðherra og óbreyttur þingmaður, lagt til aðra forgangsröðun við úthlutun og ráðstöfun ríkisfjármuna þar sem hún hefur verið sérstakur málsvari þeirra sem minna hafa mátt sín í þessu samfélagi. Sú forgangsröðun er þó náttúrlega annað mál.

Frú forseti. Ég man hins vegar eftir mjög mörgum ræðum hæstv. forsætisráðherra þar sem hún lagði til og krafðist aukinna útgjalda. Meira að segja man ég eftir ræðum þar sem hún hafnaði skattahækkunum. Þetta samanlagt, aukin útgjöld og minni tekjur, þýðir náttúrlega aukna skuldasöfnun þannig að mér finnst þetta ekki alveg fara saman. Mér finnst dálítið slæmt þegar hv. þingmenn ætla að nota þessa skýrslu til að endurskrifa söguna. Skýrslan upplýsir einmitt um söguna og mér finnst að menn eigi að horfa á söguna eins og hún er, eins og hún var, en reyna ekki að breyta henni með skýringum eins og fyrsta ræðan í dag gekk út á. Ég vildi gjarnan að menn lærðu af þessari skýrslu. Það er mjög margt í henni sem hægt er að læra af og það er afskaplega margt sem hv. Alþingi Íslendinga þarf að breyta. Alþingi Íslendinga ber nefnilega líka sína sök á því hvernig fór.

Frú forseti. Aukin ríkisútgjöld til félagslegra þarfa eru ekki það sama og skuldasöfnun þjóðarbúsins. Þau eru spurning um forgangsröðun og áherslur vel meinandi stjórnmálamanna sem vilja vinna sínu samfélagi gagn. Það ættum við öll að hafa hugfast. Sagan er auk þess staðreynd. Við breytum henni ekki. Þessi skýrsla leiðir okkur í ljós ýmsar ömurlegar staðreyndir um það sem misfarist hefur í okkar samfélagi og við skulum ekki vera í neinni afneitun gagnvart því, hv. þm. Pétur Blöndal. Við skulum frekar taka höndum saman um að reyna að draga af þessu lærdóm og byrja á upphafi sem getur talist skref til farsælli vegferðar en þeirrar sem við höfum gengið fram að þessu.

Virðulegi forseti. Ræða hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar fyrr í dag var frábær ræða. Hún var full af því sem maður getur sagt í fáum orðum, kærleika og almennum skynsamlegum sjónarmiðum. Það er ekki oft sem maður hefur hrósað hv. þingmanni fyrir þann stíl, þó að hann hafi aldrei leynt slíku í brjósti sínu eða málfari. Í ræðu sinni lagði hann áherslu á það að Íslendingar ættu að bregðast við af skynsemi, nota brjóstvitið og vinna þannig til árangurs fyrir íslenska þjóð. Í rauninni lagði hv. þm. Árni Þór Sigurðsson áherslu á atriði sem maður hefði getað vænst hvort sem væri hjá Þorgeiri Ljósvetningagoða eða Njáli á Bergþórshvoli. Það er vel þegar menn fjalla um slíkt mál sem hér er til umræðu að þeir taki þann pól í hæðina vegna þess að það hlýtur að vera best til heilla fyrir alla að taka það jákvæða út og horfa til framtíðar, þó að menn þurfi vissulega að læra af reynslunni og draga ályktanir af því. Virðulegi forseti. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar vekur kannski sérstaka athygli á þeim veikleika í íslenskri stjórnsýslu síðustu áratuga að velja að öllu jöfnu hina þægu til metorða og stýringu ráðuneyta til að mynda. Hinir þægu stuðla ekki að eðlilegri gagnrýni og krufningu mikilvægra mála. Það mætti nefna ótal mörg dæmi þess á undanförnum áratugum í íslenskri stjórnsýslu. Í stuttu máli mætti segja að menn hafi lagt áherslu á klíkur en ekki kraftmikla stjórn þar sem krufið er til mergjar hvað sé best þegar upp er staðið. Lögfræðingar, endurskoðendur, sérfræðingar og embættismenn eru ekki formlega hengdir upp á vanrækslusnaga í skýrslunni en fá óbeint falleinkunn vegna sérhagsmunapots. Þetta er partur af dæminu sem við þurfum að skoða kirfilega á næstu missirum þegar menn ganga vonandi til verka með það að sjónarmiði að læra af reynslunni. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er líklega besta meðalið sem íslenska þjóðin hefur fengið síðan Hallgrímur Pétursson orti Passíusálmana. Svo segir mér hugur að hún rói og veki skilning og um leið umburðarlyndi sem við þurfum á að halda til að standa saman sem þjóð. Skýrslan undirstrikar að Alþingi þarf fyrst og fremst gott fólk, heiðarlegt dugmikið og áræðið og það kemur því ósköp lítið við sem kallað er að vera gáfaður. Ég hef svo oft í ræðustól Alþingis, virðulegi forseti, haft orð á því að ekki sé nóg að kunna að babla á bók og ég held að skýrslan kannski undirstriki að það er ekki allt fengið með því. Reynslan, þekkingin, mannauðurinn og mannvitið er það sem dugar okkur best, Íslendingum, og á að duga okkur best inn í framtíðina. Þegar við Íslendingar sigldum beggja skauta byr í gegnum erfið tímabil einkenndist samfélagið af drenglyndi og umburðarlyndi, sáttfýsi og æðruleysi sem Íslendingar áttu nóg af, bláfátækir. Okkur er því engin vorkunn í dag. Við skulum rækta gömlu íslensku hefðirnar og fara okkur að engu óðslega. Íslenska krónan er ekki vandamál nema henni sé illa stjórnað. Íslensku bankarnir eru ekki vandamál nema þeim sé illa stjórnað. Bankarán gömlu kúrekamyndanna eru ekki einu sinni sýnishorn af bankaráni allra stóru íslensku bankanna fyrir hrunið, ekki einu sinni sýnishorn. Stöðvun fjölmiðlalaganna var stórslys fyrir Ísland. Afleiðing þess varð m.a. sú að harðsvíruðustu útrásarvíkingarnir tóku yfir stjórn Íslands á árunum 2006–2008. Sjálf ríkisstjórnin varð að fótataki í fjarska, hún stjórnaði ekki landinu. Helmingur bankalána á Íslandi var til eins fyrirtækis, Baugs, og svo dettur einhverjum nýtískuskilanefndarmönnum það í hug að það gangi upp að veita gömlu bröskurunum sem vanvirtu og hirtu peninga íslensku þjóðarinnar forgang að áframhaldandi rekstri fyrirtækja sem þeir notuðu sem blóraböggla til að hirða peninga Íslendinga í eigin þágu. Svo einfalt er málið. Hvað lagði eigandi skuldugasta fyrirtækis landsins, þúsund milljarða skuldakóngurinn, mesta áherslu á í öllum sínum rekstri? Að halda fjölmiðlinum - að halda fjölmiðlinum og hafa tök á honum. Virðulegi forseti. Til hvers skyldi það hafa verið? Það þarf ekki að ræða mikið um það. Virðulegi forseti. Háttvirtir þingmenn. Sóðaskapur og rányrkja íslensku bankamannanna undanfarin ár er einsdæmi í heiminum. Ekki er enn þá búið að smúla dekkið í þeim efnum. Það er margt gruggugt enn þá í flór bankanna. Það eru atriði eins og ég nefndi, stöðvun fjölmiðlalaganna, sem hleyptu fjandanum lausum. Það eru atriði eins og við erum að deila um á þinginu daglega á undanförnu missiri, fyrningarleiðin, stöðvun virkjana í neyðarstöðu, hærri skattar, heimili, atvinnulíf. Þetta eru allt mál sem við verðum að takast á við og finna þann farveg að sátt sé um þau, að það sé ekki valdbeiting heldur víðtæk sátt. Aldrei er hægt að reikna með 100% sátt en hún þarf að vera víðtæk. Það eigum við að geta með því að ganga eins fordómalaust til verka og kostur er. Virðulegi forseti. Allir þingmenn gera sér fullkomlega grein fyrir því að mínu mati að við ætlum að halda áfram. Við ætlum ekki að gefast upp, við erum sjálfstæð lítil þjóð sem ætlar að halda áfram. Þó að menn hafi skiptar skoðanir um tengingu við önnur stórveldi, viðskiptasambönd og annað, látum það liggja milli hluta, en við hljótum flest að trúa því að við verjum sjálfstæði íslenskrar þjóðar. Það er grundvallaratriði númer eitt, tvö og þrjú. Við þurfum að halda áfram. Við þurfum að taka mið af hinum fjölmörgu mistökum síðustu ára, taka mið af því sem reyndist okkur vel áður en græðgin og ruglið í bankakerfinu setti allt úr skorðum. Við þurfum ugglaust að vinna að því að íslenskir fjölmiðlar segi frá öðru í dægurtímum og á kvöldstundum en tískumyndum, efni úr tískuheiminum, af kvikmyndaleikurum og fjölmiðlamönnunum sjálfum og fjalli svolítið um venjulegt fólk sem vinnur verkin úti í þjóðfélaginu. Við þurfum að fara svolítið til baka í dagskrárgerð fyrir íslensku þjóðina sem er ekki bara gervimennska og sýndarveruleiki. Við Íslendingar verðum aldrei eitt af stórveldunum. Við þurfum ekki að vera stór, það er ekki endilega samræmi á milli þess að vera stór og vera mikill. Við eigum að vera metnaðarfull fyrir íslenska þjóð, að hún verði metin dugmikil, heiðarleg, áræðin og lífsglöð. Tökum höndum saman, sýnum tillitssemi, fordómaleysi, metnað til árangurs fyrir okkar fólk, okkar þjóð. Öll góð mál eru góð, hvaðan sem þau koma, virðulegi forseti.

Forseti. Það er niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis að hlutur Ólafs Ragnars Grímssonar, forseta Íslands, í þeirri atburðarás sem leiddi til efnahagshrunsins sé mikill og óumdeildur. Forsetinn var þó ekki með beinum hætti aðili í viðskiptum eða fjármálaumsvifum þeirra fyrirtækja og einstaklinga sem hann mærði sjálfur svo mjög árum saman, í það minnsta svo vitað sé. Það mætti þó ætla að miðað við allt það sem forsetinn lagði á sig við að markaðssetja íslensku útrásina að hann hafi sjálfur haft beinna hagsmuna að gæta og hafi treyst á ríkulega uppskeru þegar að henni kæmi. Það á kannski eftir að koma síðar í ljós hvort svo hafi verið. Forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, bar útrásina á herðum sér um heim allan. Hvert sem leið forsetans lá fetaði útrásargengið í sporin hans og hvert sem forsetinn fór um heiminn gekk hann erinda þeirra sem steyptu þjóðfélaginu að lokum á endann í fullkomið efnahagshrun. Forsetinn var klappstýra útrásarinnar, ekki sá eini í hópnum en án vafa sá sem mest bar á og sá sem mest áhrif hafði á framgang hennar erlendis. Forsetinn söng ekki síður útrásarsöngva en þeir þingmenn og ráðherrar sem sungu þá hvað hæst héðan úr þessum ræðustól á þeim árum. Það er erfitt að trúa því við lestur skýrslunnar góðu að forseti Íslands hafi farið fram með þeim hætti sem þar er lýst í einhverjum óvitaskap eða af einfeldningshætti. Atvikin eru of mörg, markmið hans svo skýr og pólitísk reynsla forsetans slík að útiloka má að um einskæran kjánaskap hafi verið að ræða, þó að ekki sé rétt að líta fram hjá því með öllu. Í skýrslunni er rakið hvernig Ólafur Ragnar Grímsson tók við keflinu af forvera sínum, Vigdísi Finnbogadóttur, við að kynna Ísland á erlendum vettvangi, kynna íslenska menningu, íslenskt atvinnu- og viðskiptalíf. Núverandi forseta hefur hins vegar ekki fundist forveri sinn nógu markviss á þessum vettvangi og séð önnur tækifæri til að beita sér í þágu aukinna viðskipta Íslendinga á erlendri grund. Útrásargengið varð fljótt líkt og heimagangar á Bessastöðum, bústað forseta Íslands, tíðir gestir og jafnvel voru skipulögð sérstök boð í forsetabústaðnum genginu til heiðurs í þágu viðskipta þeirra, eins og lesa má um í skýrslunni. Eftir aldamótin 2000 hófust umfangsmikil ferðalög forsetans um heim allan í félagi við aðila í viðskiptalífinu. Í skýrslunni segir m.a. um þetta, með leyfi forseta: ,,Eftir aldamótin 2000 tók hann iðulega þátt í fundum eða hélt fyrirlestra þar sem hann þróaði smátt og smátt kenningu sína um hlutverk og tækifæri smáríkja og sérstöðu íslenskra fyrirtækja byggða á séríslenskum eiginleikum ættuðum frá víkingum.“ Og hver var svo þessi sérstaða íslenskra fyrirtækja að mati forsetans? Á hverju byggði hann þessa kenningu sína sem hann þróaði um að íslenskir viðskiptamenn stæðu öðrum mönnum framar? Í hverju fólust yfirburðir hins íslenska útrásarstofns að mati forseta Íslands? Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis segir um þetta, með leyfi forseta: „Í október 2003 hélt forsetinn ávarp á fjárfestingarráðstefnu í Kaupmannahöfn. Þá kynnti hann erlendum þátttakendum í fyrsta sinn kenningu sína um þá þætti sem skiptu sköpum við að tryggja velgengni íslensks viðskiptalífs á erlendri grundu. Þessum þáttum, sem voru sex talsins, átti eftir að fjölga. Í fyrsta lagi nefndi forsetinn að mikil samskipti væru milli manna innan viðskiptalífsins, þvert á fyrirtæki og greinar. Í öðru lagi væri viðskiptalífið mjög árangursmiðað, gengið væri hreint til verks við að leysa verkefnin og minnisblöð og fundargerðir væru ekki að þvælast fyrir. Í þriðja lagi væri íslensk framkvæmdagleði laus við skriffinnskuaðferðir, hugsanlega vegna mannfæðar, en um leið fengju athafnamenn aukið frelsi. Í fjórða lagi væru samskipti mjög persónuleg, þau byggðust á trausti milli manna í fornum anda. Það gæfi færi á meiri hraða við ákvarðanatöku. Í fimmta lagi hefði frumkvöðlahugarfar þróast um aldir við veiðar og landbúnað þar sem frumkvæði einstaklingsins skipti sköpum í baráttu við náttúruöflin.“ - Í sjötta lagi var það svo sköpunarkrafturinn sem forseti Íslands taldi til þessara eiginleika útrásarvíkinganna. Forseti Íslands bætti síðar um betur og lengdi lista sinn yfir þá þætti sem hann taldi sýna yfirburði íslenska útrásarstofnsins umfram aðra. Nú var það vinnusiðferði, árangurstækni, áhættusækni, lítil skriffinnska, persónulegt traust, litlir hópar sem ynnu þétt saman og tækju skjótar ákvarðanir, frumkvöðlaandi, arfur landkönnunar og uppgötvana, orðstír einstaklinga, þjálfun sem menn fengju á íslenskum markaði, náin tengsl milli fólks á Íslandi og svo sköpunarkrafturinn. Allt samanlagt að mati forsetans undirstrikaði yfirburði Íslendinga umfram aðrar þjóðir á sviði viðskipta og fjármála. Flest af þessum meintu eiginleikum íslensku útrásarmannanna reyndust á endanum það sem varð þeim að falli og þjóðinni í leiðinni. Forsetinn hefði allt eins getað talið upp dauðasyndirnar sjö sem eiginleika útrásarliðsins, því að á endanum var það hrokinn, ágirndin, vanþakklætið og munaðarlífið sem leiddi til þess ófarnaðar sem þjóðin öll var dregin í. Í skýrslunni eru rakin átakanleg dæmi um viðleitni forsetans til að ryðja braut útrásargengisins um allan heim. Bréfaskipti forsetans við þjóðhöfðingja annarra landa í þágu útrásarinnar og undirlægjuhátturinn sem í athöfnum forsetans fólst er honum sjálfum og forsetaembættinu til skammar og niðurlægjandi fyrir íslenska þjóð. Það virðist engu hafa skipt fyrir forsetann þó svo að aðvörunarljósin hafi farið að blikka í aðdraganda hrunsins, jafnvel fram á árið 2008 var forsetinn fremstur í hópi þeirra sem snerust gegn allri gagnrýni á íslenskt viðskiptalíf og taldi hættumerkin ofmetin. Að hans mati þyrftu Íslendingar aðeins að leggja sig enn meira fram en áður við að kynna Ísland á erlendum vettvangi. Allt fram til 22. maí ársins 2008 hélt forseti Íslands því merki á lofti. Þá var síðasta bréf hans til Austurlanda nær skrifað í þeim tilgangi að mæra íslensku útrásarvíkingana. Að mati skýrsluhöfunda má daga þann lærdóm af framgöngu forseta Íslands á þessum vettvangi að skýra þurfi betur hlutverk forseta í stjórnarskrá, að setja verði reglur um hlutverk hans og samskipti við önnur ríki og æskilegt væri að setja forsetaembættinu siðareglur, m.a. um það með hvaða hætti er eðlilegt að forsetinn veiti viðskiptalífinu stuðning. Það er auðvelt að taka undir þetta mat skýrsluhöfunda af þeim lærdómi sem draga má af háttalagi forseta Íslands en það þarf meira til. Nafn Íslands hefur verið misnotað og það hefur verið farið illa með það á alþjóðavettvangi á undanförnum árum. Þar ber forseti Íslands þunga ábyrgð líkt og margir aðrir. Staða forsetaembættisins og það vægi sem forsetinn hefur sem þjóðhöfðingi á erlendum vettvangi gerir hlut hans hins vegar alvarlegri en stjórnmálamanna að mörgu leyti. Það á að gera þá kröfu til forseta Íslands að hann geri Alþingi grein fyrir þætti sínum í því leikriti sem hann setti upp og stjórnaði í kringum foringja útrásarinnar að mati skýrsluhöfunda. Það væru eðlileg viðbrögð af hálfu forseta Íslands að ávarpa þingið og þjóðina héðan úr þessum ræðustól, gera upp við fortíðina, biðja þing og þjóð afsökunar og víkja síðan til hliðar og gefa öðrum sem svipað er ástatt um gott fordæmi. Það væri gott og ágætt skref fyrir forseta Íslands, ágætt fyrsta skref fyrir forseta Íslands til að leiða þjóðina til nýrra og betri tíma.

Forseti vill beina því til hv. þingmanna að samkvæmt 78. gr. þingskapa er þingmönnum boðið að tala virðulega um forseta lýðveldisins.

Ég gerði það.

Forseti sér ekki ástæðu til að víta þingmanninn vegna þeirra ummæla sem hann viðhafði um forseta lýðveldisins en vill engu að síður beina þessari vinsamlegu áminningu til allra þeirra hv. þingmanna sem eru hér í þingsalnum.

Virðulegi forseti. Nú ræðum við langþráða skýrslu um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna. Skýrslan er mikil að vöxtum og það sem ég hef kynnt mér af henni er afar vel unnið verk, skýrt fram sett, beinskeytt og skrifað á mannamáli. Mér virðist ég geta lesið það út úr þessari skýrslu að strax við einkavæðingu bankanna árin 2002–2003 hafi tónninn verið gefinn um hvernig skipulag eignarhalds varð á íslenskum fjármálamarkaði. Þann tón sló ríkisstjórnin sem þá sat við völd, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Hún hélt áfram að slá þann tón og virðist hafa trúað því að hann væri hinn eini sanni tónn, þótt á það væri bent að hann væri í besta falli rammfalskur. Náin tengsl milli stjórnmála- og fjármálamarkaðar var leiðarstefið í þessum tóni og eftirlitsstofnanir sungu með, þótt af og til væri reynt að trufla þennan samstillta kór og má þar benda á margítrekuð innslög núverandi forsætisráðherra og margra annarra. Í 3. kafla skýrslunnar er talað um mikilvægi fjármálastofnana fyrir hvert samfélag og sagt að hagsæld einstakra ríkja sé háð því hvernig staðið sé að þeim stofnunum. Það sem þarf að vera í lagi til að þetta fjöregg samfélaga gegni eiginlegu hlutverki sínu er t.d. skýrt eignarhald, eftirlit með bönkum, samkeppni þeirra á milli, eftirlit sem þeir veita lántökum sínum, kerfislegt mikilvægi og traust samfélagsins. Einmitt þetta mikilvægi bankanna fyrir samfélagið átti að kveikja á öllum viðvörunarbjöllum eftirlitsaðila og stjórnvalda þegar varnaðarorð féllu um að bankakerfið væri að vaxa gjaldmiðli og þjóðarbúi yfir höfuð. Því miður voru bjöllurnar yfirgnæfðar með partítónlist útrásarinnar þar sem eigendur og stjórnendur bankanna stigu villtan dans með tilheyrandi lófataki aðila sem áttu að vera á viðvörunarbjöllunum. Það væri hægt að tala um þetta góða rit með sorglega innihaldinu í marga daga en ég ætla að einbeita mér sérstaklega að kaflanum um launa- og hvatakerfi bankanna. Það umfjöllunarefni vel ég mér vegna þess að ég hef verið mjög upptekin af því atriði í nýju frumvarpi til laga um fjármálafyrirtæki. Mér finnst að þar þurfi að stíga afar varlega til jarðar til að traust almennings á bankakerfinu verði endurheimt. Í 2. kafla skýrslunnar er að finna ágrip um meginniðurstöðu skýrslunnar og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Skýringar á falli Glitnis banka hf., Kaupþings banka hf. og Landsbanka Íslands hf. er fyrst og fremst að finna í örum vexti þeirra og þar með stærð þeirra þegar þeir féllu í október 2008. Efnahagur og útlán bankanna uxu fram úr því sem innviðir þeirra þoldu. Utanumhald og eftirlit með útlánum fylgdi ekki eftir útlánavextinum. […] Almennt séð samrýmist svo mikill og áhættusamur vöxtur ekki langtímahagsmunum traustra banka. Hins vegar voru sterkir hvatar til vaxtar innan bankanna. Þeir fólust meðal annars í hvatakerfum bankanna og einnig í mikilli skuldsetningu stærstu eigenda.“ Á undanförnum árum hefur verið ákveðin krafa um að tengja saman hag atvinnurekenda og starfsmanna fyrirtækja. Við þekkjum vel til slíkra kerfa í sjávarútvegi en þar er auðvelt að skilgreina nákvæmlega hluti aðila. Þessi umræða er hluti af svokölluðum umboðsvanda þar sem rætt er hvernig tryggja megi sem best að stjórnendur vinni verk sín og skili vinnuveitendum sínum bestum hugsanlegum árangri. Árangurstenging launa er aðferð sem notuð hefur verið til að tengja saman hag starfsmanna og eigenda og draga þannig úr þessum umboðsvanda. Árangurstenging er yfirleitt sérstök umbun fyrir að vinna fyrir fram skilgreint verk eða ná tilteknum árangri, t.d. ákveðinni rekstrarafkomu. Hönnun hvatakerfa sem samtvinna hag eigenda og starfsmanna á hagkvæman átt er vandasöm. Starfsmenn hafa oftast mun meiri þekkingu á fyrirtækinu en eigendur og því er ákveðin hætta á því að þeir nýti þá yfirburði sína til að hafa áhrif á árangursmælingar, hagræði tölum, noti peninga fyrirtækisins til að hafa áhrif á markaðsverð eða vinni verk sín þannig að þeir uppfylli kröfur um árangurstengdar greiðslur í bráð en grafi undan hagsmunum hluthafanna í leynd. Rannsóknir sýna að árangurstenging launa kemur ekki í stað eftirlits með stjórnendum. Þrátt fyrir hvatakerfi er hætta á sjálftöku launa ef eftirlit er of lítið. Algengt fyrirkomulag árangurstengingar launa er að veita umbun annars vegar til skamms tíma og hins vegar til langs tíma. Skammtímabónusar eru gjarnan tengdir uppgjörum tiltekinna starfseininga en langtímabónusar eru oft kaupréttarsamningar. Fjármálafyrirtæki hafa notað hvatakerfið um árabil. Fram að einkavæðingu virðist það hafa verið í eðlilegri stærð en yfirlit yfir laun svokallaðra lykilstarfsmanna bankageirans sem birtist í skýrslunni telst ekki af eðlilegri stærð í hugum venjulegra Íslendinga. Fjármálafyrirtækin gáfu út ákveðnar leiðbeiningar um það hvernig hvatakerfið ætti að vera. Þannig var talað um hagsaukakerfi fyrir forstjóra Glitnis sem var ætlað að tengja laun hans við árangur í starfi. „Framtak“ var sérstakt kerfi fyrir stoðdeildir bankans þar sem skilgreind upphæð átti að greiðast þegar ákveðnum skilyrðum var náð. Þá var hjá Glitni leyft að reiða af hendi sérstakar bónusgreiðslur sem réðust af huglægu mati stjórnenda á vinnuframlagi, óháð afkomu. Alls kyns viðaukar við ráðningarsamninga tíðkuðust. Sumir þeirra komu hvergi fram, enda sér maður fyrir sér hugljúfan vangadans stjórnenda og eigenda þar sem hvor stingur vænni fúlgu í vasa hins meðan á atlotum stendur. Áhættusæknin leikur undir. Hjá Landsbankanum er til lítið ódagsett skjal sem heitir: „Meginsjónarmið með árangurstengdu launakerfi Landsbankans.“ Markmið þessara meginsjónarmiða var að hlutfall kaupréttar í heildarlaunum ríkisstarfsmanna yrði hlutfallslega hærra en hlutfall bónusa. Gert var ráð fyrir því að bónusgreiðslur yrðu almennt tengdar afkomu bankans í heild en einnig var tekið tillit til árangurs við starfseiningar. Bankastjóri og framkvæmdastjóri starfsmannasviðs áttu að sjá um mat á þessum þáttum. Rannsóknarnefndin fann ekki með tölfræðilega marktækum hætti tengsl á milli tekna og bónusgreiðslna. Ekki var hægt að sjá að launin væru árangurstengd í þeim skilningi að auknar tekjur leiddu til hærri bónusgreiðslna með kerfisbundnum hætti. Það vakti sérstaka athygli nefndarinnar að greidd var hærri bónusupphæð til verðbréfamiðlunar haustið 2007 en nam tekjum sem sviðið skapaði á sama tíma. Hjá Landsbankanum var stiginn annar vangadans, eða var það ekki aðaleigandinn sem skuldaði bankanum mest? Hjá Kaupþingi fengu 10% starfsmanna 50% útgreiddra lána árið 2007. Það ár námu heildarlaun forstjórans 159-földum launum meðalstarfsmanns. Hið opinbera kaupaukakerfi Kaupþings var ekki ólíkt kaupkerfum hinna bankanna. Í tilteknum samskiptum stjórnenda Kaupþings kemur fram afstaða um hvernig binda eigi saman hag hluthafa og stjórnenda. Stjórnendur eiga að geta innleyst áhættulausan hagnað sinn með því að leggja stöðugt meira á bankann en hluthafa. Þeir leggja til að eignarhaldsfélög þeirra taki við bréfum sem þegar hafa verið veðsett í bankanum og fái síðan enn meiri lán frá bankanum. Rannsóknarnefndin telur að ýmislegt sem rekja megi til starfs- og launasamninga hafi verið til þess fallið að hvetja til aukinnar áhættusækni til skamms tíma og þar með til útlánastefnu sem gat orðið bankanum skaðleg. Hrunavangadansinn var í tríói, karlatríói. Kaupþing kemur bara síðast en ekki síst. Fyrir venjulegan Íslending sem berst við að lifa af, stendur sig vel í sínu starfi, borgar skatta sína og skyldur og notar þjónustu bankanna í góðri trú er það ofar skilningi að einhver hafi 21 milljón, 36 milljónir eða 49 milljónir í mánaðarlaun. Venjulegur einstaklingur er með um 300.000 kr. á mánuði, það gerir 3,6 millj. kr. í árstekjur og 126 millj. kr. á starfsævinni ef viðkomandi nær að vera á vinnumarkaði í 35 ár. Ég er viss um að þessi einstaklingur getur alveg sætt sig við að bankastjórar séu með talsvert hærri laun en hann en þau verða að vera skilgreind og ákveðin eftir fyrir fram ákveðnum reglum sem fylgt er fast eftir. Sú hálaunastefna sem rekin var í bönkunum frá 2002 er þó út úr öllu korti og í henni felst bullandi spillingarhætta. Hættum hér, afnemum kauprétt og skilgreinum nákvæmlega hvað á að vera falið í kaupauka um leið og við breytum áherslum í þá átt að það er ekki merkilegra að vinna með peninga en fólk. Yngsta dóttir mín er að þjálfa hest undir handarjaðri föður síns og freistar þess að komast með hann á landsmót í sumar. Ég fylgdist með henni um daginn. Verkefnið var að fá hestinn til að bera sig vel, slaka á um leið og hún nýtti allt sem í honum var. Til þess þurfti unglingurinn minn að hvetja um leið og hún hamlaði. Til að hesturinn væri frjáls og liði vel þurfti hún að nota ábendingar sem hvöttu hann fram en hömluðu um leið svo hesturinn ryki ekki með hana. Með þessum æfingum fer hesturinn að bera sig vel. Verið er að nota aðferðir sem nýta hestinn um leið og honum líður vel. Bæði verða örugg því þetta eru öruggar aðferðir sem líklegar eru til að skila árangri. Það er líka hægt að hugsa um það eitt í reiðmennsku að láta hestinn líta vel út en til þess eru notaðar aðferðir sem fara illa með bak og lund hestsins. Sú aðferð getur skilað skammtímaárangri sem lítur vel út. Framfæturnir tifa hátt í loft og það getur blekkt áhorfandann og jafnvel dómarann. Burðaraðferðir þarf að nota í bankakerfinu sem er samfélagi okkar lífsnauðsynlegt. Þar þarf að hvetja til vaxtar og burðar um leið og hömlunin birtist í skýrari reglum og eftirliti svo við missum ekki stjórn á því. Þá fáum við þann alvöru burð sem þarf í fjármálakerfið okkar en ekki óheilbrigðan sýndarveruleika.