Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónsson Jeg álít þessar umræður um málið allóþarfar. Jeg hugði, að þetta væri ekki nýmæli, og að það gæti því gengið til nefndar. Jeg ætlaði mjer ekki að segja orð um frv. við þessa umr., en af því að hjer hafa fallið orð, sem jeg get ekki skrifað undir, stóð jeg upp. Það er virðingarvert af landsstjórninni að hafa reynt að draga úr dýrtíðaruppbótinni, þótt hún hafi hins vegar ekki gert það svo mikið, að minni hlutinn frá síðasta þingi geti sætt sig við það. Það getur verið, að hæstv. stjórn hafi haldið, að þingviljinn hafi orðið ofan á í vetur, en jeg held, að sjerstök atvik hafi gert, að svona fór í vetur, en að meiri hluti þingsins hafi viljað hafa það öðruvísi. Jeg hugði, að stjórninni hefði verið þetta ljóst, og hefði hún því átt að ganga lengra í sparnaðaráttina en hún hefir nú gert. Jeg sje, að stjórnin ætlast til, að sýslu- og hreppsfjelög borgi starfsmönnum sínum dýrtíðaruppbót, og finst það dálítið skrítið, að sveitarfjelögum skuli vera ætlað að veita póstafgreiðslumönnum, símamönnum og brjefhirðingamönnum slíka uppbót. Annað mál er með það, að sveitirnar borgi oddvitum, kennurum o. s. frv. dýrtíðaruppbót. Það er vitanlegt, að þeir, sem eru móti frv., eru ekki í raun og veru móti dýrtíðarhjálp, heldur að þeir fái hana, sem ekki þurfa þess.  (B. J.: Sem sveitarstjórnirnar mæltu með)  . Það kom fram hjá háttv.þm. Dala. (B. J.), að hann vildi, að sýslu- og hreppafjelög væru skylduð til að greiða þeim hjálp, sem ekki eru teknir með í þessu stjórnarfrv. Jeg hygg, að stjórnin hafi ekki ætlast til þess, og að engum manni hafi dottið það í hug, nema háttv.þm. Dala. (B. J.). Dýrtíðaruppbót er ekki ætluð öðrum en þeim, sem hafa landsstörf að aðalatvinnuvegi. Úr því að þetta er svo, getur það verið álitamál, hvort t. d. prestar, sem búa í sveit og verja meiri tíma til búskapar en embættisverka, ættu að fá dýrtíðarhjálp, og sama getur átt við um sýslumenn, sem búa í sveit.  (B. J.: Má jeg spyrja, hafa þeir prestar meira að gera, sem ekki búa í sveit?)  . Þegar litið er á oss þingmenn, þá kemur verðfallið nokkru þyngra niður á oss, sem ekki getum verið heima hjá oss, en t. d. prestum, sem geta verið heima á jörðum sínum. Við aftur á móti verðum að sitja hjer í Reykjavík og getum ekki hugsað um okkar sakir, en svo er ekki með flesta presta. Öðru máli er að gegna um lækna, sem búa í sveit; þeir hafa miklum störfum að gegna og eiga bágt með að stunda aðra atvinnu með góðu eftirliti. Þeir yrðu því ver farnir, ef sama gengi yfir þá. Háttv. þm. Dala. (B. J.), sem bæði nú og áður talar allmikið og alleinkennilega, er altaf að brigsla þeim, sem ekki vilja ganga eins langt og hann, og kallar þá nirfla o. s. frv. Þetta eru hörð orð og ósvífin í garð samþingismanna hans, og varla hægt að forsvara þau. Jeg vil sjerstaklega benda þessum þingmanni (B. J.) á, að það er skrítið, að hann skuli vera að setja sig upp á þennan háa hest, því að bæði jeg og aðrir þingmenn hafa í mörg ár verið að reyna að gera hann að sjálfstæðum manni með fjárveitingum.  (B. J.: Ef þm. hefir verið að greiða atkv. með því, sem hann veit að er ekki rjett, þá er gott, að kjósendur hans fái nú að vita það)  . Auk þess er hann (B. J.) nú að berjast fyrir því að fá dýrtíðaruppbót, og sækir það svo fast, að jeg hefi heyrt, að hann hafi heimtað af sínum flokki, að hann yrði skipaður í allar þær nefndir, sem líklegt er að fengju þetta mál til meðferðar.  (E. A.: Þm. Dala. er dauður)  .  (B. J.: Hann rís upp aftur)  . Jeg get ekki að því gert, þótt þm. Dala. (B. J.) sje dauður. Ætlaði ekki að tala, en varð að gera það að síðustu. Jeg vil benda háttv.þm. Dala. (B. J.) á, að fyrir austan var rætt um dýrtíðaruppbótina á fundi, sem síra Magnús í Vallanesi, bróðir hans, var staddur á, og þar var samþykt óánægjuyfirlýsing til þingsins um gerðir þess í málinu í vetur, og var síra Magnús með því. Það væri gott fyrir háttv.þm. Dala. (B. J.) að taka bróður sinn sjer til fyrirmyndar og reyna að vera eins skynsamur fjármálamaður eins og hann. Það hefir verið vitnað í, hvað embættismennirnir segðu sjálfir um dýrtíðarhjálpina. Jeg veit, að ýmsir prestar hafa sagt sem svo, að þeir tækju við peningunum, úr því að þeim væru fengnir þeir, en þeim væri í raun og veru engin þægð í því og hefðu ekki búist við þeim. Þótt þessir menn sjeu embættismenn, þá eru þeir þó svo sanngjarnir, að þeir hafa búist við, að það mætti verja peningunum betur á annan hátt.  (Sk. Th.: Hafa þeir sagt, að dýrtíðaruppbótin væri ranglát?)  . Nei. Ekki veit jeg til þess. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) sagði það rangt, að meiri hluti þjóðarinnar væri óánægður með þessa ráðstöfun. Jeg hygg, að það sje satt, að meiri hlutinn sje óánægður. Jeg sje það á þessari þingmálafundargerð úr Strandasýslu, að tillagan móti dýrtíðaruppbót er ekki harðorð, en við vitum, að háttv.þm. Stranda. (M. P.) er orðhagur maður og hefir því getað talað um fyrir kjósendum sínum.  (M. P.: En 1. þm.N.-M. á hinn veginn?)  . Jeg sá þó í einni till. úr Strandasýslu, að samþ. var að taka framleiðslu manna til greina. Menn hafa sjerstaklega hneykslast á því, að þeir, sem búa við svipuð kjör og bændur, skuli hafa fengið jafna upp bót og þeir, sem lifa eingöngu á launum sínum. Af því að háttv.þm. Dala. (B. J.) er að koma með aths. við og við, ætla jeg að benda á þingmálafundargerð úr Dalasýslu, þar sem samþykt var óánægjuyfirlýsing út af dýrtíðaruppbótinni. Hjer sjest það, hvað þm. Dala. (B. J.) rekur dyggilega erindi kjósenda sinna.  (B. J: Tillagan var samþ. með 4 atkv. gegn 1 á 1 fundinum, og voru þó yfir 20 atkvæðisbærir menn mættir, sem alls ekki vildu sinna slíku bulli og greiddu því ekki atkv.)  . Jeg býst við, að ef jeg færi til Dalasýslu, þá gæti jeg fengið almennar óánægjuyfirlýsingar um dýrtíðarmálið frá kjósendum.  (B. J.: Það mundi enginn tala við þennan þm. þar)  . Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) talaði um þann barlóm, sem bændaþingmenn væru altaf með, en þetta er skakt, því að jeg hefi sýnt, að við höldum fram þjóðarviljanum.  (Sk. Th.: Þm. hefir einmitt ekki hepnast að sýna það)  . Sem umboðsmenn þjóðarinnar viljum við fara sparlega með fje hennar og sýna öllum sanngirni. Þetta barlómshjal er því alveg rangt. Það mætti með meiri sanni segja, að embættismenn hjer og skólamenn væru sífelt að berja lóminn, en það gera stjettarbræður þeirra úti um land ekki. Af því, að málið fer í nefnd, fjölyrði jeg ekki meir um það. Jeg var að líta í þingmálafundagerðir úr Vestur-Skaftafellssýslu og fanst annað koma þar fram en það, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hjelt fram í vetur. Kemur það úr hörðustu átt fyrir hann. En jeg ætla nú ekki að tala um hans frammistöðu. Úr því að allir eru að leiðbeina nefndinni, sem fær málið til meðferðar, vil jeg brýna það fyrir henni að kunna sjer hóf og kippa sjer ekki upp við, þótt háttv.þm. Dala. (B. J.) brýni röddina.

Bjarni Jónsson Jeg ætlaði mjer að ræða ekki málið frekar, en sá þjóðarfulltrúinn, sem síðast talaði (J. J.), sagði, að það sæti ekki á þm. Dala. að setja sig á háan hest, því að hann og aðrir þingmenn hefðu í mörg ár með atkv. sínum reynt að gera hann að sjálfstæðum manni. Þetta þykir mjer svo viturlega talað af háttv. 1. þm N.-M. (J. J.), að jeg get ekki stilt mig um að benda kjósendum hans á, hvað hjer liggur til grundvallar. Hann hefir viljað gera mig sjálfstæðan á þann hátt, að jeg yrði jábróðir hans, og greitt mjer atkv. til þess, að jeg greiddi honum atkv. mitt í staðinn. Hjer liggur því til grundvallar hjá 1. þm.N.-M. (J. J.) hugsun um atkvæðaverslun. En það færi nú að verða undarlegt, þetta sjálfstæði, ef hver þm., sem greitt hefir þm. Dala. atkv., heimtaði af honum sömu smáþægindi. Þm. Dala. yrði þá að fara að verða á jafnmörgum skoðunum og 1. þm.N.-M. (J. J.), en það liggur nú víst ekki fyrir honum. Þetta vildi jeg athuga út af orðum háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.), svo það kæmi skýrt fram, hve ant honum er um hag landsins og kjósenda sinna, er hann greiðir þm. Dala. atkv., til þess eins, að kaupa sjer þar jábróður fyrir landsfje.

Einar Jónsson Það er hvorttveggja, að hjer er um óvenjulegt mál að ræða, enda er það óvenjulegt, að 1. umr. sje ekki lokið á skemri tíma en 3 dögum. Það eru ýms atriði, sem gefa ástæðu til að ræða málið þegar frá ýmsum hliðum. Jeg hygg, að þjóðin í heild sinni sje ekki óánægð með dýrtíðaruppbót, en það vakir fyrir henni, að upphæðin sje ekki höfð ofhá, og öll sanngirni sje höfð í frammi. Það leit út í vetur, að jeg væri mótfallinn dýrtíðaruppbótinni, og færði þá þær ástæður, sem eru öllum kunnar, sem sje, að ýmsar brtt. mínar voru feldar, og gat jeg því ekki samþ. frv., enda þótt jeg væri ekki móti dýrtíðaruppbót. Fyrst verður að líta á árið 1915. Þá áttu framleiðendur og embættismenn mjög ólíkt aðstöðu. Það ár var besta verslunarár fyrir framleiðendur, en slæmt ár fyrir embættismenn, vegna verðfalls peninganna. En nú er líka að gæta þess, að tímarnir eru breyttir síðan. Árferði er nú mjög erfitt fyrir framleiðendur. Jeg sje ekki betur en að nú sje það komið á daginn, að allir eigi erfitt með sínar sakir, fæði, klæði o. s. frv., og því verði allir að bera byrðarnar saman. Hjer er því mestur vandinn að finna ráð til að hjálpa þeim, sem helst þurfa þess. Þá leið er erfitt að finna, svo að sanngjarnt sje. Mjer dettur í hug það ráð, að þeim einum sje veitt dýrtíðarhjálp, sem sendu umsóknir, og þær einar umsóknir teknar til greina, sem sýndu, að maðurinn þyrfti hjálpar með, en aðrir, er ekki þyrftu hennar, fengju ekkert. Það er ekki rjettur grundvöllur til að byggja á, hvað föstu launin eru há. Jeg ímynda mjer, að það sje ekki hægt að neita því, að ýmsir, sem lág laun hafa, hafi aukatekjur, sem aðrir viti ekki um, og komist betur af þess vegna en aðrir, þótt hærri laun hafi. Það hefir áður verið minst á, að menn voru blektir með því í vetur, að dýrtíðaruppbótin yrði miklu lægri en hún reyndist, þegar til kom. Jeg greiddi þá atkvæði með henni, enda þótt jeg byggist við, að hún yrði ekki svo lág, sem ráð var fyrir gert. Nú á þetta frv., sem hjer er komið fram, að færa manni heim sanninn um það, að upphæðin verði talsvert lægri en í vetur. Jeg játa, að það sje satt, að það lítur svo út, en þess ber að gæta, að mismunurinn er settur á herðar sýslufjelaga og sveitarfjelaga, svo að upphæðin kemur í rauninni ekki til með að lækka. Það hefir verið minst á, að það væri ósanngjarnt að veita dýrtíðaruppbót þeim starfsmönnum landssjóðs, sem búa í sveit. Að því er snertir sýslumennina, má benda á, að það er að eins einn sýslumaður á landinu búsettur í sveit, sem sje sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu, læknar fáir, en prestar vitanlega allmargir. Jeg geri ráð fyrir, að flestir þeir prestar, sem í sveit búa, hafi ekki lakara bú en gildir bændur, og á jeg því bágt með að sætta mig við að sjá kotungana, sem umhverfis þá búa, labba með pyngju sína til að færa þeim dýrtíðaruppbót, enda þótt jeg játi, að þeir hafi eins mikla sanngirniskröfu til dýrtíðaruppbótar eins og hver annar starfsmaður landsins. Jeg veit ekki, hvort jeg á að hafa svo mikið við háttv.þm.N. Ísf. (Sk. Th.), að svara honum. Hann talaði af fullkominni vanþekkingu um þetta mál, en af því, að hann er vinur minn, vil jeg ekki taka hart á orðum hans. Hann sagði, að bændur væru með einlægan barlóm út af kjörum sínum.  (Sk. Th.: Jeg stend við það)  . Hann þekkir víst næsta lítið til framleiðslu bænda og kjara þeirra, og veit ekki, hvar skórinn kreppir. Hann mun að vísu hafa heyrt, að sumir bændur álíta þessa dýrtíðarhjálp að miklu leyti óþarfa; en barlómur út af henni á sjer ekki stað meðal bænda. Ef háttv.þm. (Sk. Th.) vildi gæta að, hvað til þess þarf að kosta, sem bændur framleiða, þá mundi hann ekki tala svo mikið um barlóm þeirra. Það er eins og sumir haldi, að gæsin fljúgi steikt upp í munn framleiðendanna, að mjólk, smjör, kjöt, fiskur, lýsi o. s. frv. kosti þann ekkert, sem á, en einmitt vegna þess, að efni og vinna, sem til þess þarf að framleiða þetta, kostar svo mikið, eru framleiðendur nú engu betur settir en flestir embættismenn, og í því felst enginn barlómur. Sumar vörutegundir eru nú óseljanlegar, t. d. hross, aðrar kyrsettar og útilokaðar frá frjálsu gangverði, t. d. smjör. Jeg legg að síðustu til, að þeir einir fái dýrtíðaruppbót, sem sækja um hana og þurfa hennar, og að hún samanlögð fari aldrei fram úr því, sem verðhækkunartollur á vörum framleiðenda kemur til með að nema. Það er sannarlega víst, að margir fátækir menn komast ekki af nú á tímum nema með auknum skuldum. En með hvaða sanngirni er þá hægt að samþykkja dýrtíðaruppbót til starfsmanna landsins, á kostnað þeirra manna, sem ekki hafa í sig og á, nema með því að stofna nýjar skuldir? Jeg vona, að sú nefnd, sem kemur til með að fjalla um þetta mál, hver sem hún verður, taki þetta til greina og reyni að komast að niðurstöðu, á sem rjettlátastan hátt. Viðvíkjandi því, til hvaða nefndar þetta mál eigi að fara, verð jeg að telja eðlilegast, að það gangi til bjargráðanefndar.

Pjetur Ottesen Um þetta mál eru nú þegar orðnar æðimiklar umræður, og þótt naumast sje við bætandi, get jeg ekki komist hjá því að segja nokkur orð. Fordæmi það, sem aukaþingið í vetur skapaði, með því, hve langt það gekk í dýrtíðaruppbótinni, var ilt, og naumast annars að vænta, enda hefir dýrtíðaruppbótin vakið megna gremju um land alt, og er sú gremja síst ástæðulaus. Frv. það um dýrtíðaruppbót til embættismanna landsins, sem stjórnin leggur nú fyrir þingið, er að ýmsu frábrugðið þingsályktunartillögunni í vetur. Er auðsjeð, að stjórninni hefir ofboðið upphæðin, og að hún hefir leitast við að draga úr henni á ýmsan hátt, en álitamál getur verið, hvort hún hefir hitt heppilegustu leiðina til þess. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) hjelt því fast fram, að ekki bæri að taka tillit til annars í þessu sambandi en launahæðarinnar. Þar virðist mjer hann vera á annari skoðun en á síðasta þingi. Verð jeg að segja honum það til maklegs lofs, að þá var hann svo sanngjarn að greiða atkvæði með viðaukatillögu, sem stefndi að því að veita frekar hjálp þeim, sem helst væru hjálparþurfar. Sakna jeg þess mjög, að stjórnin skyldi ekki reyna að móta frv. þetta í þá stefnu. Jeg skal ekki þrátta mikið um, hvort þetta beri að kalla dýrtíðaruppbót eða dýrtíðarhjálp. En öll meðferð hinnar hásælu fjárveitinganefndar á málinu í vetur virðist fremur benda á, að það sje dýrtíðarhjálp. Hún gerði sem sje mismun á háum og lágum launum og gekk algerlega fram hjá þeim, sem hæst voru launaðir. Tillögur hennar voru því reistar á sama grundvelli og viðaukatillagan, sem jeg gat um áðan. Má í þessu sambandi benda á það, að launahæðin ein er ekki rjettur grundvöllur til að byggja á. Mörg þeirra embætta, sem hæst eru launuð, eru til orðin á síðustu árum, þegar peningar voru farnir að falla í verði, og launahæðin miðuð við það. En þeim mönnum, sem þessi embætti skipa, hefir verið ætluð jöfn dýrtíðaruppbót og hinum, sem við eldri launakjör eiga að búa. Það hefir verið bent á, að það ætti að sníða kröfur embættismannanna eftir þörfum þeirra og með tilliti til ástandsins í landinu og kjara alþýðunnar. En þessa hefir ekki verið gætt sem skyldi. Það hefir ekki verið tekið tillit til þess, í þessu frv., hvort þeir, sem njóta dýrtíðaruppbótar, eru einhleypir menn eða fjölskyldumenn, eða hvort þeir hafa nokkrar aukatekjur, t. d. framleiðslu til lands eða sjávar. Um sveitaprestana er það að segja, að þeir sitja jafnan á bestu jörðunum, sem það opinbera leggur þeim til - því að kirkjuvaldið á miðöldunum, þegar það var að sölsa undir sig jarðeignirnar, sleikti vanalega rjómann ofan af - og geta sint búskapnum frátafalítið. Þessir menn standa því miklu betur að vígi en aðrir búendur til að njóta hags af búskapnum, ef um hag er að ræða. Auk þess fá prestar nokkra uppbót úr annari átt, því að aukaverk sín fá þeir borguð eftir verðlagsskrá, sem nú er helmingi hærri en fyrir stríðið, og er það allverulegt atriði í fólksmörgum prestaköllum, en þeir háu herrar, sem hrópa hjer hæst um þröngsýni þeirra manna, sem halda vilja dálítið í hemilinn á fjáraustrinum í þessa óseðjandi dýrtíðarhít, minnast ekki á þetta eða því um líkt. Og um lækna er það að segja, að þótt þeir hafi ekki nema 1500 kr. föst árslaun, þá hafa þeir sumir miklar, en aðrir mjög miklar aukatekjur, eftir því sem þeir eru menn til og njóta trausts fólksins. Það er þess vegna engin furða, þó að það hafi sett ilt blóð í alþýðu þessa lands, sem verður að neita sjer um öll þægindi og klífa þrítugan hamarinn til að gjalda lögboðin gjöld, og ekki nema eðlilegt, að mönnum hafi runnið til rifja að sjá klyfjar peninga reiddar til stórefnamanna, sem standa miklu betur að vígi í baráttu lífsins heldur en öll alþýða manna. Það mælir og engin sanngirni með því, á nokkurn hátt, að bera fje úr landssjóði á neyðartímum til manna, sem embættin hafa farið svo vel með, að þeir eru, þrátt fyrir breytinguna, sem á er orðin, vel stæðir í mannfjelaginu og eiga við góðan hag að búa. Eins og þjóðin hefir skyldur við embættismennina, eins hafa þeir skyldur gagnvart þjóðinni. Þeir eiga að spara þegar þröngt er í þjóðarbúinu, og verða að sætta sig við að taka þátt í kjörum alþýðunnar, þegar illa gengur. Það hafa nú ýmsir þeirra, sem greiddu atkvæði með dýrtíðaruppbótinni í vetur, látið í ljós, að þeir mundu nú fara varlegar, og gleður það mig og jeg er þess fullviss, að það verður hægt að finna þá leið í þessu máli, sem allir sanngjarnir menn mega vel við una. Háttv. þm. Stranda (M. P.) mintist á, að þessi mótstaða vekti kala hjá embættismönnum til alþýðunnar. Það má alveg eins snúa setningunni við og segja, að það hafi vakið kala alþýðunnar til embættismanna, hvernig einstakir menn knúðu þetta mál fram í vetur. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði í gær, að hann öfundaði ekki þá þingmenn, sem í vetur greiddu atkvæði með dýrtíðarhjálpinni, af að mæta kjósendum sínum, ef þetta ætti að heita hjálp. Með þessu hefir hann víst ætlað að negla þá við frv., en jeg verð að telja það vafasamt, hvort það tekst. Jeg vænti þess fastlega, að nú verði farið gætilega og reynt, svo sem kostur er á, að sníða dýrtíðaruppbótina eftir þörfum manna, og það sönnum þörfum. Jeg veit nokkur dæmi þess, að menn, sem fengu dýrtíðaruppbót í vetur, urðu öldungis hissa og vissu naumast, hvaðan á sig stóð veðrið, og sessunautur minn, háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) skýtur því að mjer, að sumir hafi verið svo veglyndir að þiggja ekki uppbótina.

Gísli Sveinsson Jeg get sagt, eins og háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.), að jeg ætlaði ekki að taka til máls við þessa 1. umr. Mjer hefir komið það öldungis á óvart, hve miklar umræður hafa spunnist út af þessu frv. nú, þar sem ekki liggur annað fyrir en að vísa því til nefndar. Jeg skal ekki fara neitt út í málið, eins og það liggur fyrir nú, enda mun gefast tækifæri til þess síðar. Það hefir ekki heldur komið fram neitt nýtt í málinu, og mætti því nægja að vísa til þess, sem jeg og aðrir, sem voru á líkri skoðun á aukaþinginu í vetur, sögðum þá. Það stendur enn óhrakið, þótt andstæðingarnir sjeu nú að tyggja upp það, sem þeir báru fram á aukaþinginu. Það eina, sem gæti breytt afstöðu manna í þessu efni, er vitanlega það, ef landið kæmist í þá þröng, að ekki yrði viðlit að fá rönd við reist. Þar af gæti leitt, að engin leið yrði til að bæta starfsmönnum landsins upp það tap, sem þeir bíða af óáran þeirri, er styrjöldin leiðir yfir landið. Það sjest á sínum tíma, hvort hagur landsins er svo bágborinn, að ástæða sje til að láta nú undir höfuð leggjast að veita starfsmönnum landsins hæfilega dýrtíðaruppbót. Háttv. þm. Borgf. (P. O.), sem síðast talaði, gat þess, að fordæmi aukaþingsins í vetur hefði þótt ilt, hvarvetna um landið. Jeg hygg, að hann hafi þar talað framar en hann hefir þekkingu til, því að þótt honum sje ef til vill kunnugt um vilja og álit Borgfirðinga í þessu efni, þá býst jeg við, að hann hafi ekki farið um landið alt og kynt sjer skoðanir manna hjer að lútandi.  (P. O.: Jeg hefi lesið þingmálafundargerðirnar)  . Ef háttv.þm. (P. O.) hefir lesið þingmálafundargerðirnar, getur hann naumast komist á þessa skoðun. Annars er ókleift að komast að ákveðinni niðurstöðu um þjóðarviljann eftir þingmálafundargerðum, því að það er alkunnugt, hvernig þeir fundir eru sóttir og hvernig atkvæðagreiðsla fer þar fram. Nei, þessi skoðun háttv.þm. (P. O.) er líklega öllu heldur spunnin út úr eigin heila hans, sprottin af gremju, og miðuð við Borgfirðinga. Úti um landið skiftast skoðanir manna á líkan hátt og skoðanir fulltrúa þjóðarinnar á þingi í vetur. Og það er ekki heldur neitt ónáttúrlegt við það, því að við skyldum ætla, að við værum nokkurn veginn sæmilegur spegill af vilja þjóðarinnar. Og það má gera ráð fyrir, að í þessu efni sje vilji meiri hluta þjóðarinnar svipaður vilja meiri hluta þingsins. Jeg ætla raunar ekki að slá neinu föstu um það, hvort vilji meiri hluta þjóðarinnar sje eins og vilji meira hluta fjárveitinganefndarinnar í vetur. Hitt er víst, að á flestum fundum, sem jeg hefi sjeð fundargerðir frá, og á þeim fundum, sem jeg hefi haldið í mínu kjördæmi, kom fram svipuð skoðun og ríkti á aukaþinginu í vetur. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) virtist álíta það skyldu sína að snúa sjer að einstökum kjördæmum og gat þess, að hann hefði kynt sjer fundargerðir úr Vestur Skaftafellssýslu, og að þar hefðu komið fram raddir á móti dýrtíðaruppbótinni. Það er rjett í því máli, að á tveimur af þeim fundum, sem jeg hjelt þar í vor, voru samþyktar tillögur, sem gengu í þá átt að fara gætilega í það að veita launabætur vegna dýrtíðarinnar, og var jeg alls ekki mótfallinn slíkum tillögum. Önnur tillagan gekk í þá átt, að dýrtíðaruppbót yrði að eins veitt þeim, sem nauðsynlega þyrftu hennar. Á hinum fundinum var samþykt að fara varlega í uppbótarmálinu, og er síður en svo að jeg sje á móti því. En það var eins á þessum fundi og hinum, að alls ekki allir greiddu atkvæði um tillöguna. Á fjölmennasta fundinum var engin tillaga samþykt í þessa átt. Að eins kom fram ein óánægjurödd, en að öðru leyti virtist enginn telja sæmilegt fyrir aukaþingið að gera annað en það gerði. Ef. háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) vildi, sjer til gamans, fara landveg heim, að þingi loknu, þá gæti hann kynt sjer skoðanir manna og sannfærst um, að það er rjett, sem jeg hefi sagt. Annars var það einkennilegt að heyra hann vera að tala um ljelega frammistöðu þingmanna í þessu máli í vetur, þar sem því hefir verið slegið föstu, að frammistaða hans hafi verið hin allra bágbornasta. Jeg get úr flokki talað um það, því að jeg starfaði með honum í fjárveitinganefnd. Þar hringsnerist hann um sjálfan sig. Var fyrst með hæstu upphæðinni, en, líklega eftir að hann þóttist hafa rannsakað vilja kjósenda sinna, gekk hann frá öllu saman. Þetta vill hann nú ekki viðurkenna, en ber fyrir sig, að lítil breytingartillaga var ekki samþykt, brtt., sem hann kom með, en sá sig svo neyddan til að taka aftur, áður en hún kæmi til umr. í þinginu. Jeg held, að eftir atvikum hefði verið rjettast fyrir þennan hv.þm. (J. J.) að tala sem minst um frammistöðu sína á þinginu síðast.

Stefán Stefánsson Eftir þeim umræðum, sem fallið hafa um dýrtíðaruppbótina frá síðasta þingi, þá eru allskiftar skoðanir, hvernig á hana hefir verið litið af öllum almenningi. En jafnvel þótt þetta sje ekki neitt aðalatriði í málinu, gagnvart afstöðu hinna einstöku þingmanna, þá vil jeg þó taka það fram, að eftir því, sem jeg hefi kynt mjer það mál, þá dylst mjer ekki, að almenningur muni yfirleitt vera óánægður með úrslit þessa máls á aukaþinginu. Þetta verð jeg að viðurkenna, eins fyrir það, þótt jeg væri málinu fylgjandi.  (G. Sv.: Þeir samþyktu vantraust þarna í Eyjafjarðarsýslu)  . Sú saga er einber tilbúningur. Að menn voru óánægðir yfir dýrtíðaruppbótinni var aðallega af því, að hún fjell eins til ýmsra framleiðenda, eins á þá, er gátu lagt uppbótina á vöxtu, og hina, er þurftu hennar, til að afla óumflýjanlegra nauðsynja. Af þessu er almenningur óánægður. Hvað mitt kjördæmi snertir, eru þar sárafáir á móti málinu í sjálfu sjer. Meira að segja, þeir, sem ljetu mest bera á óánægju yfir uppbótinni, að loknu þingi í vetur, komu á þingmálafundi nú í vor fram með tillögu um að veita þó aftur dýrtíðaruppbót, en eftir öðrum reglum. Þetta sýnir, að yfirleitt eru menn ekki óánægðir með, að dýrtíðaruppbót var veitt, heldur yfir því, hvernig hún kom niður; með öðrum orðum, að ekki var gætt fullrar sanngirni í útbýtingunni. Þetta er sjáanlega afarerfitt, og eitt hið vandasamasta, sem fyrir þinginu liggur nú, að ganga svo frá þessu máli, að allir megi vel við una. Jeg álít ekki sanngjarnt að neita alveg um uppbótina, og mun fylgja því, er mjer finst sanngjarnast og rjettast í málinu. Annars var það illa farið, að okkar fjögra manna tillaga var feld á aukaþinginu síðastliðinn vetur, og það vil jeg segja, að fyrir þá meðferð háttv.Ed. á málinu átti hún ekki annað skilið af hálfu Nd. en að málið hefði verið algerlega felt. Það hefði óefað verið vandaminna fyrir þing og stjórn, að samþykt hefði verið jafnt hundraðsgjald af öllum launum, eins og sumir háttv.þm. virðast álíta að hefði verið það eina rjetta, því að hjer sje að eins á það að líta, að launin hækka í sama hlutfalli til hvers starfsmanns og verðið á nauðsynjavörum hækkar. En það var vafalaust sanngjarnari leið, sem tekin var, að hafa nokkru hærri uppbót af lægri launum en hinum hærri. Frá þessari sanngirnishlið leit jeg á málið, og þess vegna greiddi jeg atkv. með því. Annars vegar var mjer það ljóst, að allmargir embættismenn höfðu ekki annað að lifa af en launin, sem nú fjellu í verði, eða náðu skemra en áður sem borgunareyrir, en hins vegar, að framleiðendum græddist fje á sínum atvinnurekstri, og einnig það, að landssjóður hafði fengið ríflegan tekjuauka af verðhækkunarskattinum. Þegar því starfsmenn hins opinbera gátu ekki lifað af þeim ákveðnu launum, fanst mjer sjálfsögð skylda að ganga ekki með öllu framhjá eðlilegum kröfum þeirra. Það yrði að leggja aðaláhersluna á þessa sanngirnishlið málsins. En nú lítur nokkuð öðruvísi út. Þjóðin stórtapar, og hver einstaklingur lítur með kvíða til framtíðarinnar. Þegar svo er komið, er það mjög mikið álitamál, hversu mikið skuli að því gert að borga fram yfir það, sem er lögákveðið. Eða er ekki rjett, að þeir, sem vinna fyrir þjóðfjelagið, líði með því? Þegar jeg lít á ástandið nú, finst mjer, að stjórnin hafi, þótt hún hafi farið gætilegar en jeg hafði búist við, þó gengið svo langt, að jeg geti naumast fylgt henni að málum. Jeg þarf t. d. að fá góða skýringu á því, að þeir, sem hafa 5000 kr. í laun, þurfi beint uppbótar við. Ef hægt er að leiða gild rök að því, fæ jeg ekki sjeð, hvernig bændur í sveit, eða annars allur almenningur, getur lifað af framleiðslu sinni eða atvinnu. Líka vil jeg taka það fram, að 50% uppbót á t. d. 800-1000 kr. er í mörgum tilfellum algerlega rangt, því að maður með svo lágum launum hefir ekki landssjóðsstarfið að aðalstarfi. Hann er þá að litlu leyti starfsmaður landssjóðs, og á því að sama skapi minni rjett til uppbótar frá honum. Að öðru leyti mun jeg með atkvæði mínu sýna, hve langt jeg get fylgt þessu máli, en frá þessari afstöðu minni vildi jeg skýra, áður en málið færi í nefnd.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg benti á það í framsöguræðu minni, að þingið gæti breytt mælikvarðanum, lækkað hundraðsgjaldið og strikað út þá menn, sem því litust ekki uppbótarþurfar. Jeg sagði og, að stjórninni hefði litist rjettast að skoða dýrtíðaruppbótina sem litla þátttöku í því fjártjóni, er embættismennirnir bíða við dýrtíðina, og annað ekki. Og ekki er rjett að áfella stjórnina fyrir það, að hún lagði launin til grundvallar, því að þann grundvöll var síðasta þing ótvírætt búið að leggja. Þessum grundvelli hefir stjórnin haldið, en þrengt hann með því að taka ekki aukatekjur til greina. Skoðanaskiftum hefi jeg engum tekið, að jeg held. Jeg kvaðst greiða till.atkv. af því, að málið væri svo illa undir búið, og nefndin væði algerlega í villu og svima, og jeg tók það fram, að jeg gæti ekki verið búinn að mynda mjer fullkomna skoðun um málið, vegna þess, að stjórnin hafði ekki undirbúið málið. Menn geta altaf deilt um það, hvort launahæð eða þörf skuli vera grundvöllurinn, er veita skal dýrtíðaruppbót. Jeg held, að launin eigi að vera grundvöllur. En þingið um það. Einungis vill stjórnin fá að vita upp á hár, hverjum hún á að borga dýrtíðaruppbót. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) gat þess, að sumir menn hefðu verið svo göfugir að neita að þiggja dýrtíðaruppbót. Það er rjett, að einn embættismaður, læknirinn í Hafnarfirði, tók ekki á móti henni. En hann færði þar til þá ástæðu, að hann gæti ekki verið þektur fyrir að taka við dýrtíðaruppbót, af því að hún hefði ekki verið veitt af öllum launum. Hvað snertir óánægju í landinu, get jeg sagt það um mitt kjördæmi, að þar hefir ekki komið fram ein einasta rödd á þeim 4 þingmálafundum, sem þar hafa haldnir verið. Á þrem þeirra var jeg sjálfur staddur, en ekki á þeim 4., og kom þar heldur engin rödd fram. Er þó mitt kjördæmi eitt hinna fjölmennustu utan Reykjavíkur. Eitt lítið atriði enn vildi jeg minnast á. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St) hefir ekki kynt sjer frv. nógu vel, er hann heldur því fram, að í því sje veitt eins og í vetur 50% uppbót þeim, er lifa á ýmsu öðru og njóta tekna af því. Það er tekið fram í frv., að uppbótin veitist því að eins, að landssjóðsstarfið sje aðalstarf.  (St. St.: Það má deila um, hvert starfið af mörgum sje aðalstarfið)  . Það er aðalstarfið, sem menn hafa aðalframfærslu sína af. Menn geta sjeð á skrá þeirri, er fylgir frv., að þar eru ekki teknir aðrir en þeir, sem hafa það há laun, að þeir geti lifað af á »normal«-tímum. Skrá þessi er geymd hjá fjárveitinganefnd. Jeg vildi annars óska, að menn reyndu að líta rólega á málið. Margir hafa viðurkent, að stjórnin hafi gert tilraun til að spara, þótt sumum þyki ekki nóg að gert í því efni. En þinginu er í lófa lagið að taka til sinna ráða, lækka »skalann« eða nema þá burt, er eigi eru taldir verðir uppbótar.

Skúli Thoroddsen Það er ekki mín sök, nje þeirra, sem eru sömu skoðunar og jeg, að umr. eru orðnar svo langar um þetta mál. Það eru hv. mótstöðumenn vorir, sem hafa leitt asnann inn í herbúðirnar. Hitt getur enginn láð oss, þótt vjer getum ekki leitt hjá oss alt það moldviðri af slagorðum og órökstuddum gífuryrðum, sem þeir láta hjer dynja. Háttv. mótstöðumenn vorir vilja miða uppbótina við efnahag manna og framleiðslu. Þetta stafar af hinum mesta misskilningi. Hjer er að ræða um tvö spursmál, sem hvorugt kemur öðru við, og það af þeim ástæðum, sem nú skal greina. Landið borgar ákveðið verð fyrir ákveðið verk. Þetta verð er ákveðið fyrir mörgum árum, í peningum. Það þarf ekki að minna menn á að enginn lifir beint á gullinu, heldur þeim vörum, er fást fyrir gullið. Þegar vöruverðið hækkar, falla peningarnir í verði, og er þá sjálfsögð sanngirniskrafa, að starfsmönnunum sje goldið það tjón, er þeir bíða af verðfalli peninganna. Því eiga bæði starfsmenn landsins og einstakra manna heimtingu á. Eftir frv. er ekki öllum ætluð jafnhá uppbót tiltölulega, sem þó ætti að vera, ef grundvallarreglunni væri »konsekvent« framfylgt. En það leiðir af því, að launin eru svo misjöfn, að landið getur sagt við þá, sem hafa hærri launin: »Nú kreppir að, svo að jeg get ekki greitt yður eins mikið og skyldi. Með því að jeg hefi áður borgað yður svo mikið, að þjer hafið getað lagt upp, ætla jeg nú að borga þeim starfsmönnum um mínum meira, sem hingað til hafa lifað við sultarlaun«. Þetta sýnist mjer svo auðskilið, að jeg skil ekki, hvernig menn geta blandað þessu saman. En að eigi beri að taka tillit til efnahagsins leiðir af því, að slíkt kemur eigi því verki við, sem unnið er fyrir landið. Jeg geri ráð fyrir, að t. d. kennara, eins og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), þætti hart, ef hann væri skyldaður til að taka lægra kenslukaup, af því að hann er efnaður. Sú leið, að taka tillit til framleiðslunnar, er »praktiskt« óframkvæmanleg. Það er eigi hægt að fá ábyggilegar upplýsingar um, hvað græðist á framleiðslunni, t. d. hjá bændum. Og ef þeir þykjast tapa, þá væri »konsekvent« að bæta þeim það upp. Ekki er heldur hægt að taka tillit til ómagafjölda, og leiðir það beint af því, að þetta er engin hjálp, heldur borgun fyrir unnið starf. Alt þetta stendur óhrakið, og verður eigi hrakið, þótt menn geti sagt hver eftir annan: Þetta er hjálp! Þetta er hjálp! Tveir háttv. þingmenn hafa verið að hnýta í mig fyrir ræðu mína í gær. Þeim hefir virst jeg vera að álasa bændastjett landsins. Jeg hefi aldrei ætlað mjer, nje finn ástæðu til, að níða bændastjett þessa lands. En það sagði jeg, að bændur hjer á þingi væru stöðugt að berja lóminn, og við það get jeg staðið. Og hugsunargangur þeirra er svo undarlegur, að þeir fárast hvað mest um minstu upphæðirnar, sem ætlaðar eru ungum efnismönnum og listamönnum, og landssjóð munar ekkert um, en þá getur munað um alt sitt líf. Í þessa menn eru þeir stöðugt að narta. Þetta skal jeg standa við, og er eins gott, að þeir fái að heyra það. Það er alveg rjett hjá vini mínum, háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), að allir eigi að bera byrðina saman, en það á ekki að koma fram í því að gjalda ekki fult kaup fyrir unnið starf. Hjer gildir sama regla og á »normal«-tímum, að þeir efnaðri bera þyngri skattabyrðar. Hann sagði líka, að jeg hefði verið að hnýta í bændastjettina. Jeg get vísað til þess, sem jeg sagði áður um það. Hann sagði, að jeg hefði ekki fengist við búskap, og vissi því ekki, hvar skórinn krepti að bændum. Eftir greinum ýmsra bændaskörunga í blöðunum að dæma eru bændur altaf að tapa á framleiðslu sinni. Sje það rjett, þá er einber hjegómi að miða dýrtíðaruppbótina við framleiðslu. Tapi bændur á framleiðslu sinni, hljóta og prestar þeir, er búa sem bændur, að tapa á sama hátt. Er þá engin ástæða til að draga af prestunum uppbótina. Sami háttv.þm. (E. J.) kvaðst vera í vafa um, hvort hann ætti að taka mark á mjer. Jeg bjóst ekki við því, að háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) tæki mark á mjer. Það hefir ekki verið hans sterka hlið að taka mark á röksemdum. Hafi hann ætlað að fara til þess, mun hafa farið fyrir honum líkt og dýrinu, sem fór yfir Rín, og kom aftur eins og það fór. Annars er leiðinlegt að hlusta á hjal manna um þetta, hvað eftir annað. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) talaði um það, að ilt væri, að embættismenn fengju klyfjar gulls heim til sín, á meðan almenningur sylti. Jeg verð að álíta það ilt verk að ala á þessum hugsunarhætti, slá á þann streng, sem verstur er, en það er öfundsýkin; jeg hjelt, að nóg væri af þeim lesti í þjóðfjelagi voru, þótt ekki væru gerðar tilraunir til þess að ala á honum.

Sigurður Sigurðsson Jeg bað um orðið, ekki til þess að lengja umræðurnar, heldur af því, að það er ómannlegt að liggja undir höggum annara, án þess að hrinda þeim af sjer. Háttv. þm. Dala. (B. J.) þrætti ákaft fyrir það í gær, að þessi dýrtíðaruppbót væri dýrtíðarhjálp. Við getum auðvitað þrætt um það til eilífðar, hvort þetta er hjálp eða uppbót, líkt og kerlingarnar, sem sögðu: »Klipt er það, skorið er það«. En hann bætti því við, að ef þetta væri dýrtíðarhjálp, þá hefði þingið í vetur farið ranglega að ráði sínu, að láta ekki aðrar stjettir en embættismennina fá svipaða hjálp. En hjer við er ýmislegt að athuga. Í fyrsta lagi kom dýrtíðin 1915 og 1916 ekki jafnhart niður á öðrum stjettum, vegna þess, að afurðir landsins seldust með mun hærra verði en framleiðslukostnaði nam. Framleiðslustjettirnar stóðu því betur að vígi að því sinni og jafnvel græddu á þessum tíma. Í öðru lagi var það embættismannastjettin, sem bar sig upp undan dýrtíðinni og krafðist hjálpar. Þeir fyltu blöð og tímarit með skrifum um þetta efni, og inn á aukaþingið rigndi bænaskrám frá þessari stjett. Þessar ástæður lágu að því, að hjálpin var veitt þessari stjett, en ekki öðrum. En síðan hafa tímarnir mjög breyst, ekki að eins að því leyti, að dýrtíðin eykst stöðugt, bæði fyrir embættismenn og aðra, heldur bætist það nú ofan á, að menn eiga fult í fangi með það, að framleiðslan beri sig, eða að standast þann kostnað, sem hún hefir í för með sjer. Þetta gerir mikinn mismun, svo mikinn, að allir eru nú að verða jafnir fyrir dýrtíðinni, bæði framleiðendur og embættismenn. Það er nú ekki meining mín að dæma alla dýrtíðaruppbót niður fyrir allar hellur. Það, sem skilur, er það, að jeg og ýmsir fleiri vilja fara meðalveg, en aðrir vilja fara lengra en góðu hófi gegnir. Það verður auðvitað erfitt að komast að fastri niðurstöðu um þetta. Mjer hefir dottið í hug einn vegur, sem jeg þó geri ekki að tillögu minni, heldur að eins skýt fram til athugunar. Hann er sá að veita stjórninni ákveðna upphæð, sem hún svo útbýtir eftir þeim mælikvarða, sem henni þykir heppilegastur. Það er vitanlegt, að bæði ber frv. það með sjer, og allir ganga út frá því, að uppbótin standi ekki í hlutfalli við launin. Þeir, sem lágt eru launaðir, þurfa uppbótarinnar fremur en hinir. Það skilja allir. Jeg skal ekki fara út í þingmálafundargerðir. Það getur verið, að þær veiti ekki ábyggilega undirstöðu um vilja manna um þetta atriði. En það verð jeg að telja ósvífni hjá háttv. þingm. Stranda. (M. P.) að segja, að engin óánægja hafi risið út af uppbótinni í vetur.  (Sk. Th.: Óánægjan var vakin af andstæðingum frv.)  . Nei, þegar menn fóru að athuga málið, sáu menn, að ekkert vit var í gerðum þingsins. Jeg geri ráð fyrir því, að allir þingmenn vilji veita einhverja uppbót, og styðjast þar við vilja almennings. En vjer, sem hóflega viljum fara, sneiðum hjá því að kveikja óvildarhug til embættismanna hjá almenningi. Þeir, sem skara að eldinum og öfundsýkinni, eru einmitt þeir, sem taka munninn fylstan og heimta fulla dýrtíðaruppbót handa öllum embættismönnum. Það eru þeir, sem hafa leitt asnann inn í herbúðirnar, svo að jeg taki mjer í munn orð háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Annars geta þeir menn hrópað hátt, sem aldrei hafa þurft neitt fyrir lífinu að hafa, sem bornir hafa verið fram á örmum góðra foreldra og aldrei hafa komið inn í hreysi fátæklinganna, og þekkja því ekki, við hvaða kjör þeir verða að búa. Þeir mega frómt úr flokki tala!

Þorleifur Jónsson Það er svo langt síðan jeg bað mjer hljóðs, að flest hefir verið tekið fram af því, sem jeg hafði ætlað mjer að segja. Það er eitt meðal annars, sem deilt hefir verið um, í hverja nefnd málinu skyldi vísa. Upphaflega var til þess ætlast, að málið gengi til fjárveitinganefndar; en þegar þess er gætt, að hún er mjög önnum hlaðin, en þetta mál hins vegar stórmál, þá virðist ekki ráðlegt að vísa frv. þangað. En nú vill svo vel til, að vjer höfum fengið nýja nefnd, bjargráðanefnd, sem á að ráða fram úr öllum dýrtíðarmálum. Þangað heyrir því þetta mál beint, en ef mönnum líkar það ekki, geri jeg það að tillögu minni að skipa sjerstaka nefnd í frv. Annars skal jeg ekki fara mikið út í málið. Að vísu er það í fyrsta skifti, sem jeg tek til máls út af þessu máli. Þegar það lá fyrir þinginu í vetur, leiddi jeg það alveg hjá mjer, enda var því þá hraðað svo, að mönnum vanst ekki tími til að athuga það rækilega; enda bjóst jeg við, að færi gæfist að taka það til íhugunar nú á þessu þingi. En í Sþ. í vetur greiddi jeg þó atkvæði móti tillögunni, ekki af því, að jeg teldi ósanngjarnt að veita einhverja uppbót, heldur af því, að mjer þótti aðferð Ed. óviðeigandi. Þetta hefir nú komið á daginn, svo að þjark um þetta mál hefir staðið í 3 daga. Meðhaldsmenn frv. hafa með frekju sinni espað mótstöðumennina, sem ekki hafa getað felt sig við það, að þeir fengju einir öllu að ráða um málið. Mjer er nú sama, hvað hver segir, en það er áreiðanlega ekki ósk kjósenda landsins, að málinu verði ráðið til lykta á sama grundvelli sem í vetur; ekki svo að skilja, að almenningur sje mótfallinn allri uppbót, en þegar ætlast er til, að uppbótin nái til allra, einnig þeirra, sem eru stórríkir og hafa mjög mikla framleiðslu, þá er eðlilegt, að almenningur kynoki sjer við. Það er skylda þingmanna að gæta hófs bæði hjer sem ella, og ástandið, eins og það er, nær ekki að eins til þessara stjetta, heldur allra stjetta. Sannleikurinn er sá, að dýrtíðin sverfur nú að öllu landsfólkinu, svo að jafnvel þeir, sem talið var að hefðu grætt á stríðinu 1914 og 1915, neyðast nú ef til vill til þess að taka lán til framfæris sjer og sínum. Alt þetta verður að taka til greina, enda vona jeg, að væntanleg nefnd geri það. Jeg vona enn fremur, að þeir, sem frekastir hafa verið í kröfunum, taki svo sönsum, að þeir sjái, að gæta verður sannsýni gagnvart þjóðinni. Jeg lít svo á, að frv. sje miklu sæmilegra en þingsályktunartillagan var. En samt er jeg ekki ánægður með það. Jeg efast um það, að landið standi sig við að greiða uppbót af hærri launum en 3000 kr., og sömuleiðis virðist mjer, sem líta beri á það, hvort menn eru einhleypir eða fjölskyldumenn. Viðvíkjandi því, hvernig menn líta á þetta mál, þá efast jeg ekki um það, að ef leitað væri umsagnar almennings, mundi mikill meiri hluti þjóðarinnar telja, að þinginu í vetur hafi tekist óhöndulega. Því hefir verið kastað fram hjer, að bændur berðu sífelt lóminn og yrðu þannig til þess að hefta framgang þessa máls og annara nytjamála. Jeg skal ekkert segja um þetta, og ætla mjer ekki heldur að fara að rjettlæta bændur; en ekki sýnist mjer það hneykslanlegt, þótt framleiðendur vilji, að gætilega sje farið með fje landsins. Jeg fæ ekki sjeð, að þeir hafi beitt neinni ósanngirni í þessu máli nje öðrum; miklu fremur má segja, að þessi og þvílík ummæli verði til þess að vekja kala. Að öðru leyti er málið svo þrautrætt, að jeg sje ekki ástæðu til þess að fara frekar út í það. Að eins vil jeg leggja nefndinni, hver sem hún verður, það á hjarta að fara varlega í sakirnar.

Pjetur Þórðarson Það er svo að heyra á ýmsum háttv.þm., sem þingvanir eru, að helst til mikið sje nú rætt um þetta mál við 1. umr. þess, en jeg held, að það sje málinu holt, að það sje skoðað frá sem flestum hliðum og að sem flestar raddir láti til sín heyra um það, er komið getur til athugunar fyrir nefnd þá, er nú fær það til meðferðar. Jeg ætla ekki að segja mikið, og skal reyna að endurtaka ekki neitt af því, er sagt hefir verið. Að jeg bað mjer hljóðs kom til af því, að jeg vildi vekja athygli á einu atriði, sem stendur í nánu sambandi við þetta mál, en enginn hefir enn orðið til þess að minnast á. Þetta er um framkvæmd stjórnarinnar á útborgun dýrtíðaruppbótarinnar samkvæmt þingsályktunartill. þeirri, er samþ. var hjer á aukaþinginu í vetur. Jeg hefi dálítið athugað skýrslu stjórnarinnar um þetta og held, að ýmsum smálaunamönnum sje vanborguð dýrtíðaruppbót, eftir því sem jeg skil þá till.; en síst er mjer nú í hug að sakast um þetta, og býst ekki við, að þingið geri það heldur, og því síður, sem jeg veit ekki til, að nokkur hafi kvartað. En aftur á móti hefir einum flokki embættismanna verið greidd dýrtíðaruppbót þannig, að frá samanlögðum launum og aukatekjum þeirra af embættinu hefir verið dreginn kostnaður við að reka embættið og uppbót reiknuð af mismuninum. Jeg get ekki sjeð, að í þingsáltill. eða á bak við hana felist nokkur heimild til slíks. Það eru sýslumenn landsins, 15 að tölu, sem hjer eiga hlut að máli, og ef kostnaður við embættisreksturinn hefði ekki verið frá dreginn, þá mundu sumir (5) enga dýrtíðaruppbót hafa fengið, en hinir allir miklum mun minna en þeir hafa fengið. Þótt mjer virðist hjer hafa verið gengið feti framar en þingsáltill. heimilar, þá var mjer nú ekki í hug að gera mikið veður úr þessu. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) sagði áðan, að stjórnin óskaði, að svo yrði frá þessu máli gengið, að hún þyrfti ekki að vera í vafa um, hverjum og hve mikla dýrtíðaruppbót ætti að greiða. Þetta er sjálfsagt og ekki þýðingarlítið atriði. Jeg hugsa, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, nái fram að ganga í einhverri mynd, og þess vegna hefi jeg minst á þetta, til athugunar fyrir nefnd þá, er málið fær til meðferðar. Sumir hafa minst á þjóðarviljann í þessu máli. Að svo miklu leyti sem þjóðin sækir þingmálafundi, má sjá vilja hennar af gerðum þeirra. Af 40 þingmálafundargerðum, sem hjer liggja frammi, hafa 20 látið í ljós með ýmsu orðalagi, að þeir væru mótfallnir dýrtíðaruppbót í því formi, sem samþykt var á aukaþinginu í vetur, þótt sumir fari vægum orðum um. 17 hafa ekki minst á það, en 3 hafa látið í ljós, að sanngjarnt væri að fara sömu leið sem þingið í vetur. Af þessum 3 voru 2 í Strandasýslu, eins og háttv.þm. Stranda. (M. P.) hefir vikið að, en 3. fundurinn var á Akureyri. Jeg hygg nú, að ekki sje tiltakanlega mikill munur á þeim, sem látið hafa í ljós óánægju, og þeim, sem látið hafa málið afskiftalaust. Viðvíkjandi grundvallaratriðinu get jeg ekki verið háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) samdóma, því að hann hefir haldið því fram, að hjer lægi til grundvallar launaviðbót í lögunum, er gerði það lagalega rjett, að öll laun væru bætt upp með sama hundraðsgjaldi, vegna dýrtíðarinnar og verðfalls peninganna. Jeg get ekki verið alveg á þessari skoðan. Man ekki til, að í löggjöfinni sje neitt ákvæði um að breyta launakjörum embættismanna, þótt gjaldeyrir falli. Það er svo alment í viðskiftum, að ekki tjáir að kvarta, þótt keyptur sje hlutur, sem síðan fellur í verði. Embættismönnum er frjálst að hafna embættunum, ef þeim líkar ekki launin; þeir geta reynt að semja, og ekkert frekar. Þess vegna kemur einum embættismanni ekki við, þótt breytt sje launakjörum annars embættismanns, Jeg skal ekki orðlengja þetta frekar og læt mig litlu skifta, til hvaða nefndar málið fer.

Jón Jónsson Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) ljet sjer sæma að brigsla mjer um hringsnúning á síðasta þingi.  (G. Sv.: Að gefnu tilefni)  . Jeg hefi ekki gefið tilefni til þess. Úr því að hv.þm. (G. Sv.) viðhefur þessi orð, er best að jeg komi með rök. Jeg var í fjárveitinganefnd á síðasta þingi og skrifaði undir nál. með fyrirvara, því að jeg var nefndinni ósammála að því leyti, að jeg vildi útiloka stóran hóp manna, sem enga dýrtíðarhjálp þurfti, og sagði henni það. Jeg ætlaði að fylgja þessari skoðun minni fram á þinginu, og kom fram með tillögu, sem jeg tók aftur af sjerstökum ástæðum. Kunnugt var, að Ed. var mjög á móti till., og þá komu til mín þingmenn, sem töldu ekki ráðlegt að halda henni fram og rjettara að koma fram með aðra, öðruvísi orðaða. Var þó meiri hluti þm. í Nd. fylgjandi minni tillögu. Það kom fram á fundi, sem haldinn var um málið. Kom svo fram önnur tillaga, sem sumir hjeldu að fengi betri byr í Ed. Tókum við þm.N.-M. þá okkar tillögu aftur. Greiddi jeg svo hinni tillögunni atkvæði, þó að mjer þætti hún ekki góð. En hún var feld í Ed. Samkvæmt skoðun minni var því sjálfsagt fyrir mig að greiða atkvæði á móti tillögunni og láta málið bíða til aðalþings. Menn sjá því, að það er gersamlega rangt hjá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að jeg hafi snúist. Jeg hefi jafnan rjett til að hafa skoðun eins og hann, og hefi verið lengur þingmaður en hann. Jeg þykist hafa unnið sæmilega sem bóndi í sveit. Og þótt störfum okkar sje misjafnt háttað, býst jeg við, að hann hafi líka unnið vel og trúlega að sínum störfum. Mjer finst því, að við ættum báðir að bera virðingu hvor fyrir annars skoðun.  (G. Sv.: Og hringsnúningi!)  Jeg álít það ósæmilegt af háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) að viðhafa slík orð móti betri vitund.

Magnús Pjetursson Jeg bjóst við að geta legið af mjer þennan storm, og hefði að líkindum getað það, ef ræða háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefði ekki komið því til leiðar, að allar festar slitnuðu.  (S. S.: Það var leiðinlegt.)  Reyndar mátti altaf búast við, að í þeim skjá mundi þjóta, líkt því sem nú hefir þotið. Hann byrjaði með því að fara rangt með orð mín, og kallaði það ósvífni af mjer að segja, að engin óánægja hefði verið út af dýrtíðaruppbótinni í vetur. Þetta hefir mjer aldrei dottið í hug að segja, heldur mótmælti jeg því, að öll þjóðin væri óánægð, því að jeg hefði enga óánægju heyrt. Meiri hluti þjóðarinnar getur þar fyrir verið dýrtíðaruppbótinni andvígur, þótt jeg telji það alveg ósannað. Ef háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefði ekki haft hugann austur í Flóa, hefði hann átt að geta tekið rjett eftir, og jeg tel það ósvífni að búa til orð, sem aldrei hafa verið töluð, til þess eins að geta glamrað um þau. Jeg er þakklátur háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) fyrir það, hve stillilega hann talaði og að hann hafði kynt sjer þingmálafundargerðir. Það, að helmingur allra þingmálafunda hefir annaðhvort ekki rætt málið eða verið með því, ber vott um, að það er ekki megn óánægja meðal þjóðarinnar út af dýrtíðaruppbótinni, eins og margir hafa viljað halda fram, og sannar það fyllilega mitt mál. Það var víst annars háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem færði það sem sönnur fyrir því, að þetta ætti að heita dýrtíðarhjálp, að embættismenn hefðu krafist þess að fá dýrtíðarhjálp. Þetta er jafnrangt eins og annað hjá sama hv.þm., og verst er, að það hlýtur að vera vísvitandi rangt.  (S. S.: Þm. hefir heyrt skakt)  . Jeg hefi heyrt rjett, því að jeg skrifaði það niður, en hvort hv.þm. (S. S.) hefir vitað hvað hann sagði, læt jeg ósagt um. Það var eitt, sem mig furðaði á að heyra hv. 1. þm. Árn. (S. S.) segja. Hann játaði sem sje, að það væri erfitt að komast að fastri niðurstöðu, en maður á því ekki að venjast að heyra slíkt frá þeim hv.þm. (S. S.), að hann treysti sjer ekki til að ráða fram úr öllu. Jeg er líka hissa á því oftrausti, sem hann hafði á stjórninni, er hann vildi fá henni vissa upphæð í hendur og láta hana ráða, hvernig hún útbýtti þeirri upphæð. Jeg hefði getað skilið þetta, ef hann vildi bregða fæti fyrir stjórnina, því að þetta hlyti að verða sannkölluð gildra fyrir hana. Ef allir þingmenn treysta sjer ekki til að komast að fastri og rjettri niðurstöðu, þá er það sannarlega líka ofvaxið stjórninni, þótt hún sje nú skipuð 3 mönnum. Jeg ætla ekki að svara því, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) vjek að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), því að jeg ætla hann mann til að svara fyrir sig. Jeg man ekki, hver háttv.þm. talaði um það, að sumir embættismenn heimtuðu skilyrðislaust fulla dýrtíðaruppbót. Mjer vitanlega hefir engum dottið í hug að fara fram á það. Till. frá síðasta þingi fór ekki í þá átt, að þeir einu sinni, sem mest fengu, fengju fulla uppbót, heldur var gengið út frá því, eins og háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) mintist á, að allir ættu að spara og taka þátt hver í annars kjörum. Það vakti að minsta kosti fyrir síðasta þingi að láta þá, sem meiri laun hafa fengið, taka meiri þátt í annara kjörum en þá lágt launuðu. Það er undarlegt að heyra menn altaf vera að klifa á því, að meðferð fjárveitinganefndar á síðasta þingi sýni og sanni, að þetta sje hjálp og ekki annað. Vitanlega lagði fjárveitinganefndin verðfall peninganna til grundvallar, og játar þá líka um leið, að landið skuldi í raun og veru öllum starfsmönnum sínum jafnmikið og nemur verðfallinu. En af því, að landið hefir ekki efni á að borga verðfallið til fulls, þá borgar það að eins nokkurn hluta af skuldinni, og þá þeim mest, sem það hefir áður farið verst með. Það er margt fleira, sem jeg hefi skrifað upp hjá mjer úr ýmsum ræðum, en hirði ekki að fara lengra út í þá sálma. Jeg býst við miklum umræðum við 2. umr. þessa máls, og verð þá ef til vill að taka til máls. Annars finst mjer þessar ræður allar hafa verið næsta tilgangslausar á þessu stigi málsins og til þess eins að eyða fje og tíma, og svo til þess, að þeir gætu brýnt goggana hver með öðrum, sem ætla sjer að rífa í sundur alla sanngjarna dýrtíðaruppbót.

Einar Arnórsson Jeg tel óþarft að ræða þetta mál frekar og ekki mikils gagns að vænta af frekari umr. Það er að eins út af spursmálinu, í hvaða nefnd málið á að fara, að jeg vildi segja nokkur orð. Það hafa víst komið uppástungur um fjárveitinganefnd og bjargráðanefnd. Frá mínu sjónarmiði er það ekkert vafamál, að ef það á að fara til nokkurrar fastanefndar, þá er það fjárveitinganefnd. Jeg hefi skilið það svo, að bjargráðanefnd ætti að taka til athugunar þau mál, sem snerta verslun og siglingar og önnur mál, sem beinlínis stafa af styrjöldinni og til bjargráða horfa. Hvort heldur þessi uppbót er skoðuð sem greiðsla fyrir unnið verk, eða styrkveiting og hjálp, þá er málið fyrst og fremst fjárspursmál og á því heima í fjárveitinganefnd eða ef til vill í fjárhagsnefnd. Ef mjer skilst rjett, þá hefir líka bjargráðanefnd nóg að gera, þótt þessu máli sje ekki skotið undir hana. Það er ætlast til, að fjárveitinganefnd haldi fundi á hverjum degi, og tími hennar er minna takmarkaður en annara nefnda. Jeg held því, að það sje langljettast fyrir hana að fara með þetta mál, því að henni er kunnugra en bjargráðanefnd, hvað fjárhagurinn þolir. Auk þess er þetta í eðli sínu ekki annað en spursmál um, hvort hækka eigi fjárveitingar ákveðinna greina í fjárlögunum eða eigi. Jeg fæ ekki sjeð, að bjargráðanefnd sje nokkru færari um að ráða þessu máli til lykta en fjárveitinganefnd. Fjárveitinganefnd hefir til meðferðar mörg lík spursmál um ýmsar greinar fjárlaganna, og að athuga þetta mál er ekki meira fyrir hana en ýms önnur svipuð atriði. Jeg veit ekki, hvernig þetta á að geta fallið undir verksvið bjargráðanefndar, því að jeg sje ekki, að þetta sje brýnt bjargráð. Að vísu skal jeg kannast við, að mikill hluti starfsmanna landsins er fjárhagalega illa settur, en bjargráð getur það varla kallast að veita þeim uppbót. Bjargráðin eru miðuð við stórnauðsynjar landsins og miða að því að halda uppi verslun, siglingum og atvinnuvegum landsmanna. Fyrir mjer vakir eingöngu spursmálið um, í hvora þessara fastanefnda málið eigi að fara. Vitanlega mætti kjósa lausanefnd í málið, en það er ekki hentugt, vegna vinnubragða þingsins. Fastanefndirnar hafa ráðstafað fundatímum sínum þannig, að þeir rekast ekki á, en ef lausanefnd er kosin, er hætt við, að þeir, sem í henni ættu sæti, hefðu ekki annan tíma en á kvöldin, eftir kvöldverð, eða næturnar, eða þá á morgnana, ef þeir vildu fara eins snemma á fætur og menn gera í sveitinni um túnasláttinn. Jeg býst við, að kvöldtíminn yrði óhentugur, því að fyrir flesta er hann frjálsasti tíminn og aðalvinnutíminn fyrir framsögumenn og ritara nefndanna. Af þeirri ástæðu ætti ekki, vegna vinnubragða þingsins, að kjósa lausanefndir, nema í brýnustu nauðsyn, og í þeim málum, sem engri af fastanefndunum er treystandi til að starfa að.

Þórarinn Jónsson Jeg hafði enga hvöt til þess að tala, og kemur það sjálfsagt til af því, að jeg þarf ekki að kvarta undan kjósendum mínum. Jeg ætla því ekki heldur að gefa nefndinni, sem fær þetta mál til meðferðar, neitt veganesti, en að eina leyfa mjer að benda henni á þingmálafundargerðirnar úr mínu kjördæmi. Jeg heyrði aldrei neinn mann í mínu kjördæmi kvarta undan dýrtíðaruppbótinni í vetur, og skal jeg ekki segja um, hvað því veldur, nema ef vera skyldi það, að jeg eigi það skynsamari og sanngjarnari kjósendur en margir aðrir þingmenn. Vitanlega voru þeir óánægðir með það, hve víðtæk uppbótin var, en töldu ekki rjett að fella alt málið fyrir það. Ekki ætla jeg mjer heldur að tala mikið um asnann, sem háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) talaði um að búið væri að leiða hjer inn í herbúðirnar, hvorki þá hlið hans, er hann virtist ekki þurfa óverulegan stuðning af, nje hina, en það vil jeg þó segja, að mjer finst óviðfeldið að heyra slík orð hjer í þingsalnum, og að menn skuli láta sjer sæma að bera þær sakir á aðra, sem þeir eiga ekki fyrir. Jeg vil vísa því algerlega frá mjer, að jeg hafi barið hjer lóminn fyrir bænda hönd og verið með nirfils- eða smásálarskap.  (Sk. Th.: Það eru til heiðarlegar undantekningar)  . Mjer dettur í hug, hvort slíkt orðbragð muni ekki stafa af mentunarskorti, því að enda þótt þm. (Sk. Th.) vissi, að það væri satt, er það mjög óheppilegt, ekki síst nú, þegar ríður á góðri samvinnu, að beita þeim vopnum, og væri betra að reyna að vinna menn á sína skoðun á annan hátt.

Björn Stefánsson Jeg get ekki stilt mig um að láta það í ljós, að mjer þykir það ekki efnileg þingd. til að ráða fram úr dýrtíðarvandræðum þjóðar sinnar, sem hefir varið miklum tíma í 3 daga - eins dýr eins og pappír og prentun er nú - til 1. umr. þessa máls, umræðu, sem mest hefir snúist um þau tvö atriði, í hvaða nefnd málið ætti að fara, og hvaða nafn ætti að gefa þeirri fjárveitingu, sem hjer ræðir um. Hvorttveggja þetta finst mjer smáatriði í samanburði við alvöruna, sem á bak við er. Nafnið út af fyrir sig snertir ímyndaða rjettlætismeðvitund, en í raun og veru er það hjegómatilfinningin, sem það særir. Við erum ekki ein af ófriðarþjóðunum, en ófriðurinn hefir samt náð til okkar að ýmsu leyti, eða áhrif hans, og valdið okkur nokkrum vandræðum, þótt ekki hafi hann skapað okkur hallæri nje neyð enn sem komið er. Það hefir verið viðurkent, að það sje engin lagakrafa, sem hjer er um að ræða, heldur sanngirniskrafa - ekki svo að skilja, að jeg sje að gera minna úr sanngirniskröfunni en lagakröfunni; því fer fjarri. En þá kemur spurningin, hvað sje sanngirniskrafa í þessu máli. Sanngirniskrafa verður það, að þjóðfjelagið í heild og þeir þegnar þess, sem eru þess megnugir, hjálpi þeim, sem ekki geta staðið óstuddir á þessum hörðu tímum. Það er alment viðurkent af þjóðinni, að henni beri að borga þjónum sínum sæmileg laun. En þá er það krafa hennar um leið, þegar hún á við erfið kjör að búa, að þá taki embættismennirnir þátt í þeim kjörum hennar og þrengi kost sinn að einhverju leyti, eftir því sem ástæðurnar eru til. Jeg get ekkert sagt um, hver sje vilji þjóðarinnar í þessu efni, en þeir fáu, sem jeg hefi talað við, hafa ekki látið í ljós neina kvörtun yfir því, að peningarnir voru greiddir í þessu skyni. Það hafa menn talið eðlilegt og sjálfsagt út af fyrir sig. En undan hinu hafa menn kvartað, að dýrtíðaruppbótin var látin ganga jafnt yfir ríka og fátæka, svo að þeir menn fengu stundum álitlega fjárhæð, sem betur voru staddir en hinir, sem fjeð greiddu. Mjer dettur í hug það, sem einn bóndi í Breiðdalnum sagði, þegar hann heyrði þetta: »Það er öðruvísi en á dögum Faraós, þegar mögru kýrnar gleyptu hinar feitu; nú eru það feitu kýrnar, sem jeta þær mögru«. Það hefir töluvert verið þráttað um, til hvaða nefndar þetta mál ætti að ganga. Mjer virðist það liggja opið fyrir, að það gangi til bjargráðanefndar, því að hvort sem þetta er kallað dýrtíðarhjálp eða dýrtíðaruppbót, þá er hjer um dýrtíðarráðstöfun að ræða, sem mjer virðist hvergi eiga heima nema þar. Einn háttv.þm. var að tala um, að það væri leiðinlegt að hlusta á þessar sífeldu eftirtölur. En það má engu síður segja, að það sje leiðinlegt að hlusta á þá heimtufrekju og það vanþakklæti, sem komið hefir fram í ræðum sumra háttv. þingmanna. Það væri yfir höfuð sannarlega leiðinlegt, ef þetta mál skyldi lenda út á þá braut, að fjeð yrði veitt með eftirtölum og þegið með vanþakklæti. Háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) komst að þeirri niðurstöðu, að sínir kjósendur mundu vera vitrari en kjósendur annara þingmanna. Jeg held, að það sje ekki ráðið til að fá þessari umræðu fljótlega lokið, að við förum hjer að meta vitsmuni kjósenda okkar. Þess vegna ætla jeg að leiða þessi ummæli hans hjá mjer, án frekari athugasemda.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Alþingi 1915 samþykti tillögu, þar sem skorað var á stjórnina að skipa þriggja manna nefnd til þess að rannsaka Flóaáveitumálið og undirbúa það fyrir næsta þing. Stjórnin skipaði þessa nefnd, og lauk hún störfum sínum í síðastliðnum desembermánuði. Áliti þeirrar nefndar hefir verið útbýtt meðal allra þingmanna. Frv. það, sem hjer liggur nú fyrir, á þgskj. 28, er nákvæmlega sama frv. sem nefndin bjó til og prentað er í áliti hennar. Jeg hafði nú, satt að segja, vænst þess, að hæstv. stjórn hefði fundið köllun hjá sjer til þess að taka málið að sjer og leggja frv. fyrir þingið. En þar sem því var ekki að heilsa, þá höfum við þingmenn kjördæmisins tekið frv. að okkur, enda var skorað á okkur á fundi við Ölfusárbrú þann 27. júní að flytja frv., »ef stjórnin gerði ekki skyldu sína í því efni«, eins og fundurinn komst að orði. Það eru mörg ár síðan þessu máli var fyrst hreyft. Það eru víst nálega 40 ár síðan fyrst heyrðust raddir um það að veita Þjórsá eða Hvítá yfir Flóa og Skeiðin. Málinu hefir síðan verið haldið vakandi með ýmsum ráðstöfunum, mælingum o. fl. En fyrsta mælingin, sem nokkuð kveður að, fór fram árið 1906. Hana framkvæmdi danskur verkfræðingur frá Heiðafjelaginu danska, Carl Thalbitzer að nafni. Hann gerði og glögga áætlun um kostnaðinn. Þessi skýrsla er prentuð. Síðan fór enn fram mæling 1910, og loks lokamæling 1914 og 1915, gerð af íslenskum verkfræðingi í þjónustu landsins. Það má því með fullum rjetti segja, að nú sje undirbúningsstarfinu lokið, og kemur nú til kasta þings og stjórnar að halda málinu áfram, eftir því sem frv. fram á. Þannig er þá þetta stórmál komið inn á þingið. Það er í alla staði tímabært, og er það von okkar flutningsmannanna, að því verði vel tekið og að það fái farsællegan framgang. Um rannsóknina þarf jeg ekki að fjölyrða; jeg get látið mjer nægja að vísa til nefndarálitsins. Að eins vil jeg geta þess, sem þar er raunar upplýst, að kostnaðurinn nemur rúmum 500 þús. kr., og auk þess er flóðgarðahleðsla, sem er allmikið verk. Nemur sá kostnaður um 100 þús. kr. í heild sinni nemur þá kostnaðurinn alls ekki minnu en 600 þús. kr. Áveitusvæðið sjálft er 15145 hektarar eða 151½ ? km. Það verður, þegar kostnaðinum er jafnað niður, 33 kr. á hvern hektara, eða 10 til 11 kr. á hverja vallardagssláttu. Af þessu má sjá, að hjer er um afarstórt fyrirtæki að ræða, stærra jarðræktarfyrirtæki en nokkurn tíma hefir verið ráðist í hjer á landi. Jeg get búist við athugasemdum í þá átt, hvort nokkur þörf muni vera á þessu fyrirtæki. Þeir, sem ókunnugir eru á þessum slóðum, munu hafa heyrt það, að Flóinn sje blautlent svæði og ilt yfirferðar. Þeir munu hafa heyrt það, að vatn geri þar fremur tjón heldur en að skortur sje á vatni. En þessu er ekki svo háttað, þótt undarlegt megi virðast. Að vísu getur það komið fyrir í sjerstökum óþurkaárum, að bagi verði að vatninu, en yfirleitt hefir einmitt vatnsleysi eða áveituleysi staðið þessu hjeraði fyrir þrifum. En þegar verkið er komið í kring, er ekki hætt við því, að vatnið geri skaða, því að samhliða áveitunni er gert ráð fyrir því, að mýrarnar verði ræstar fram, svo að enginn skaði geti orðið að vatninu um heyannirnar. En það er einmitt þessi áveituvatnsskortur, sem verið hefir þröskuldur í vegi fyrir stórum búskap á þessu svæði. Annars býst jeg við, að enginn láti sjer detta í hug, að menn geri það að gamni sínu að ráðast í verk, sem kostar nálægt ¾ miljónar kr., þar sem hlutaðeigendur verða sjálfir að bera mestan hluta kostnaðarins. Það segir sig sjálft, að í það mundu menn ekki ráðast nema af knýjandi þörf. Þetta frv. er í raun og veru ekki annað en heimildarlagafrv., til þess að hægt sje að ráðast í fyrirtækið sjálft þegar alt er undirbúið, sem frv. gerir ráð fyrir, stofnað áveitufjelag o. fl. Allur undirbúningur undir fyrirtækið verður að fara fram áður en ráðist er í að framkvæma verkið. Þegar áveitufjelagið er stofnað og samþykt gerð um kostnaðinn o. fl. og honum jafnað niður, þá fyrst kemur til kasta landsstjórnarinnar að láta skríða til skarar og hefja verkið, samhliða því að útvega fje til fyrirtækisins. Það er því aðkallandi nauðsyn að fá lögin samþ. nú. Það er mín vissa, von og trú, að háttv. deild og heiðrað Alþingi líti á þá aðkallandi nauðsyn, sem hjer liggur fyrir og taki því þessu frv. vel, svo að því verði gatan greið, og að það megi ná sigri, og framkvæmdirnar fylgja á eftir. Að öðru leyti er, að svo stöddu, ekki ástæða til að fara fleirum orðum um það. Jeg vænti þess, að því verði vel tekið og látið ganga til 2. umr. Lægi þá beinast við, að það gengi til landbúnaðarnefndar, enda geri jeg það að till. minni.