Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Nefndin hefir gjört grein fyrir því í áliti sínu, að þetta sje svo vandasamt mál, að það þurfi meiri íhugunar en hægt sje að láta í tje á þessu þingi. - Jeg skal leyfa mjer að auka nokkrum orðum við það, sem sagt er í nefndarálitinu. Jeg skal benda á ýms atriði í þingsköpunum, sem nefndin álítur nauðsynlegt að breyta; margt af því, sem jeg nú mun segja, er frá mínu eigin brjósti; nefndin ber enga ábyrgð á því. Það er þá fyrst 4. gr. Þar er ekki gjört ráð fyrir, hvernig með skuli fara, ef kært er yfir allsherjarkosningunum en það er þó hugsanlegt, að slíkt geti átt sjer stað. Sjeu þar nú dæmdar ógildar - hvað þá? Næst er að nefna starfsmenn þingsins. Um það atriði er rætt í nefndarálitinu og þarf jeg ekki miklu við að bæta. Gallana á núverandi fyrirkomulagi þekkjum við allir. Þingið hefir stundum fengið skrifstofustjóra, sem ekki hafa verið starfinu vaxnir. Sömuleiðis ónýta skrifara. Nefndin leggur til, að skipaður sje fastur skrifstofustjóri, sem svo velji starfsmenn þingsins, í samráði við forsetana. Þá er nú eitt meginatriði, sem einkarvel þarf að athuga, og það eru fyrirmæli þingskapanna um meðferð á lagafrumvörpum. Reynslan hefir þar leitt í ljós,. að vinna þingsins að lagafrumvörpum fer mjög illa úr hendi. Nefndirnar draga oft að skila málunum,. þangað til komið er undir þinglok, einkum í neðri deild, og magnast sá ósiður ár frá ári; bitnar það illa á efri deild; hún fær nú oft merkustu málin svo seint í sínar hendur, að enginn tími er til að athuga þau. - Til hvers var þingið rofið í fyrra, efnt til kosninga og kvatt til þessa aukaþings? Til að athuga og íhuga sem vandlegast stjórnarskipunarlögin, sem samþykt voru í fyrra, og þá um leið breytingu á kosningalögum. Hvað líður þeim málum? Jú, stjórnarskrármálið kom úr nefnd í neðri deild 8. ágúst, kosningalögin eru þar enn í nefnd, hvorugt málið komið hingað til efri deildar. Í dag er 10. ágúst; á morgun ber að rjettu lagi að slíta þessu aukaþingi. Herra forseti, - jeg tek mjer málhvíld, svo að allir geti fest sjer þessi ósköp í minni. Breytingartillögum er iðulega hrúgað inn hjer á þingi við 3. umr. og síðan aftur við „eina umræðu“ um lagafrumvörp, og eru þá oft samþyktar án nokkurrar íhugunar. Þetta hefir leitt til þess, að lögin hafa einatt reynst svo gölluð, að þurft hefir að breyta þeim strax á næsta þingi. Þó tekur út yfir sá ósiður, að þingmenn hrúga lagafrumvörpum inn á hvert þing, öllum á óvart, alveg fyrirhyggjulaust og undirbúningslaust, hripa upp frumvörp sín í flughasti, þegar á þing er komið, þá fyrst, hver í kapp við annan, þykir fremd í því, að smámjatla þessum hrákasmíðum úr sjer fram undir þinglok „með afbrigðum frá þingsköpum“, sem þeir einlægt veita sjer. Menn hafa alla tíð vítt stjórnina fyrir það, að hún hafi aldrei birt frumvörp sín fyr en í þingbyrjun, og iðulega sakað hana um óvandaðan frágang á frv. og ónógar röksemdir; en er það ekki undarlegt að þingið skuli bera þessar ásakanir á stjórnina? Hvað ferst þingmönnum að finna að þessu, þar sem þeir eru margfalt sekari en stjórnin ? Það er sagt, að frumvörp stjórnarinnar eigi að vera vel vönduð, vel rökstudd og komin fyrir almenningssjónir góðum tíma áður en þing er sett. Rjett er nú það. En þingmanna frumvörpin er aldrei minst á, og þó er auðsætt, að alveg sama er um þau að segja. Þetta má ekki svo til ganga. Þjóðin verður að krefjast þess af fulltrúum sínum, að þeir hugsi eitthvað um þjóðmálin, milli þinga, hafi frumvörp sín tilbúin, vandlega íhuguð og vel rökstudd (í „athugasemdum“) fyrir þing, engu síður en stjórnin. Ef hægt væri að koma þessu á, þá myndi vinna þingsins verða margfalt meira virði, margfalt happadrýgri fyrir þjóðina. Þess vegna ætti að krefjast þess, að þingmenn hafi öll sín frumvörp altilbúin í þingbyrjun, alveg eins og landsstjórnin. Auðvitað getur það komið fyrir, að einhver þjóðarnauðsyn komi alt í einu í ljós á miðju þingi, sem bæta verði úr með lagaboði ; það er þó mjög sjaldgæfur viðburður. En þess vegna væri rjettast að kjósa nefnd í þingbyrjun, bæði í efri og neðri deild, samvinnunefnd, sem fengi öll slík frumvörp til athugunar, þau sem ekki eru lögð fram í þingbyrjun, og rannsakaði hvort þau væru sæmilega undirbúin og hvort nauðsyn væri að taka þau til meðferðar á því þingi, og skuli það aldrei leyft, nema sannað sje, að brýna þjóðarnauðsyn beri til, að þeirri lagasetningu sje ekki frestað til næsta þings. - Þá þyrfti að setja öllum nefndum frest fyrir því, hvað langan tíma þeir megi hafa frumvörp til meðferdar. Sjerstaklega er það óhæfa, að fjárlögin komi ekki til efri deildar fyr en í þinglok, svo að sú deild geti ekki unnið að þeim neitt að ráði. Þau ósköp fara óðum í vöxt; í fyrra voru fjárlögin lögð fram í efri deild 28. ágúst - tuttugasta og áttunda dag ágúst-mánaðar. Jeg vjek að því áðan, að það eru breytingartillögurnar, sem iðulega valda verstu göllunum á lagasmíðum þingsins. Þær „má koma fram með við hverja umræðu sem er“, segir í 30. gr. þingskapa. Þó veit jeg ekki til, að þeirra hafi nokkurntíma orðið vart við 1. umr. En við 2. umr. er altítt að þeim rignir niður úr öllum áttum. Hjer í efri deild höfum við nú tekið upp þann sið, að þeir, sem vilja fá frumvarpi breytt, tilkynna nefndinni óskir sínar við 1. umr., eða meðan nefndin situr að störfum. Næst þá oftast samkomulag, og fer nú oftast svo hjer í efri deild, að við 2. umr. er ekki um aðrar breytingar að ræða en þær, sem nefndin stingur upp á. Þyki nú einhverjum þörf á frekari breytingum, vekur hann máls á því og biður nefndina að athuga það til 3. umr., en flytur ekki sjálfur breytingartillögur, nema nefndin hafni tilmælum hans. Þetta eru rjettu vinnubrögðin, og hafa gefist ágætlega hjer í efri deild, bæði í fyrra og núna í sumar. En í neðri deild er alt í mesta ólagi, iðulega ókjör af breytingartillögum frá ýmsum þingmönnum, öðrum en nefndarmönnum, bæði við 2. og 3. umræðu; veldur það bæði töfum og skemdum. Sjerstaklega þarf að girða fyrir að breytingartillögum rigni niður úr öllum áttum við 3. umræðu og eina umræðu, t. d. með því að leyfa ekki breytingartillögur við þær umræður frá öðrum en nefndunum, eða þá heimta aukinn meiri hluta með þeim; mætti setja í þingsköp, að til samþyktar á breytingartillögum við 3. umræðu og eina umræðu þurfi 2/3 atkvæða; er þá engu að síður örugt um að þær breytingar verði gerðar, sem augljóst er að fram þurfi að ganga. Jeg verð að fara fljótt yfir sögu. Eitt er það í þingsköpunum, sem athygli vekur, þar sem eru rökstuddar dagskrár; þær eru nefndar í 34. gr. þingskapa, sbr. 52. gr. Í stjórnarskipunarlögunum frá 3. okt. 1903 er talað um að vísa máli til ráðherra. Það er því harla kynlegt, að í þingsköpunum er ekki gert ráð fyrir neinu, sem heitir tilvísun til ráðherra. En það er orðið alsiða að vísa máli til ráðherra með rökstuddri dagskrá; hún er orðin einskonar ruslakista, sem öllu er fleygt í. Með rökstuddri dagskrá eru frumvörp „drepin“, og þykir vægari dauðdagi en að „skera þau niður“; með rökstuddri dagskrá eru frumvörp „svæfð“, sem sje vísað til stjórnarinnar, eins og fara á með þetta frumvarp. Með rökstuddri dagskrá eru líka þingsályktunartillögur drepnar, vísað frá eða vísað til stjórnarinnar. Með rökstuddri dagskrá má enn fremur fella stjórnina, t. d. með því að drepa stjórnarfrumvarp á þann hátt og fela vantraustsyfilýsingu í dagskránni. Það væri nú æskilegt að koma þessum þingvenjum fyrir í þingsköpunum. Þá eru þingsályktunartillögur. Það er eitt atriðið, sem þarf athugunar við. Það er orðin venja, þótt ekki sje það leyft í þingsköpunum, að heimila útgjöld úr landssjóði með þingsályktunartillögum. Slíkar þingsáliktunartillögur ættu að vera bornar upp og samþyktar í báðum deildum, enda er það nú oftast gert, en þess er ekki krafist í þingsköpum. Nefndin er einhuga um það, að í þingsköpum eigi að skipa svo fyrir, að þingsályktanir, sem fara fram á útgjöld úr landssjóði, skuli samþykkja í báðum deildum, til þess að gildar sjeu. Nú er að nefna þann annmarkann á vinnubrögðum þingsins, sem háskalegastur er fyrir þjóðina. Það er meðferðin á fjárlagafrumvörpunum. Neðri deild er nú farin að halda þeim hjá sjer fram . undir þinglok; þess var áður minst; því verður að kippa í lag. - Þá er annað. 30. gr. þingskapa segir: „Breytingartill. um atriði, sem búið er að fella í deild, má eigi bera upp aftur í sömu deild á sama þingi“. En þetta. boðorð þingskapanna er nú fótum troðið á hverju þingi; það sem felt er við 2. umr. fjárlaga, gengur nú iðulega aftur við 3. umr.; er þá bara krónutalinu breytt ofurlítið, og kallað, að nú sje um alt annað að ræða, þó atriðið sé alveg það sama, sem búið var að fella, sami vegurinn eða brúin, sami skólinn eða rithöfundurinn. Ýmsir þingm. eru mjög óánægðir með þennan nýja sið. En háttv. neðri deild hefir ekkert að þessu hugað í frv. sínu til breytingar á þingsköpunum. Enn fremur hefir það vakið óhug gætinna manna á þingi, að nú er orðið altítt, að hækka stórum útgjöldin og besta við nýjum útgjaldaliðum, við 3. umr. fjárlaganna. Þegar svo fjárlögin ern komin gegnum báðar deildir og fara svo aftur frá efri deild til einnar umr. í neðri deild, þá bætir neðri deild enn á ný við útgjöldin, - í fyrra hvorki meira né minna en 40,000 kr. (39,930 kr.) og mikið af því atriði, sem áður höfðu verið feld, eða alveg nýir gjaldliðir. Þetta er meira en lítið varasamt fyrir fjárhag landsins, ekki síst af því, að þessi þingvenja er stöðugt að færast í aukana. Nú mætti vel girða fyrir þessa hættu með hyggilegum ákvæðum í þingsköpunum um breytingartillögur, eins og jeg var að nefna áðan. Virðist ekki vanþörf á, að þetta sje vandlega athugað, þegar um breytingu er að ræða á þingsköpunum. Það er ofurhægt á ýmsan hátt - ef þingið vill. Við höfum á þessu og síðasta þingi tekið upp þá nýbreytni, að báðar deildir hafa kosið menn til að vinna saman að ýmsum vandamálum. Er full þörf á að íhuga, hvort það muni ekki heillaráð, að fjárlaganefndir beggja deilda vinni saman að fjárlögunum frá þingbyrjun þar til öllu er lokið. Annað er það, að vel mætti heimta 2/3 atkvæða við 3. umr. og við eina umr., til samþyktar á útgjaldahækkun. Jeg hefi talað við marga glögga lagamenn um þetta, þar á meðal þann manninn, sem jeg met mest og ætla færastan um að dæma, en það er Magnús landshöfðingi. Hann segir mjer, og aðrir líka, að ekkert sje því til fyrirstöðu í stjórnarskránni, að slíkt ákvæði væri sett í þingsköpin - heimtaður aukinn meiri hluti, t. d. 2/3, við ýmsar atkvæðagreiðslur. Þá er enn eitt atriði, sem hefir verið lagfært í frv. neðri deildar, en þó ekki til hlítar; það er um afl atkvæða; vísa jeg um það til nefndarálitsins, en hefi þó nokkru við að bæta. Það hefir komið fyrir, þegar greiða hefir átt atkvæði um ýms stórmál, að einhverjir þingmenn, einn eða fleiri, hafa hvergi fundist! og þó ekki haft brottveruleyfi. Þetta er ekki rjett. Þingmenn eiga að vera á fundi við atkvæðagreiðslu. Við vitum einnig, að þingmenn hafa stundum gengið af fundi, hópur manna, og gert fundi ólögmæta; það eru þingsafglöp hvorttveggja, að fela sig, eða ganga af fundi og vanrækja að vera við atkvæða greiðslu. En þetta hefir mönnum haldist uppi, og engri hegningu sætt fyrir þetta augljósa lagabrot. Í fyrri tíð, í þeim merkustu þingsköpum, sem hjer hafa verið samin, þingsköpum þjóðfundarins 1851, sem sá fundur samdi sjer sjálfur, var það ákveðið, að hver þingmaðurskyldi vera viðstaddur atkvæðagreiðslu og skyldi greiða atkvæði um hvert mál. Á þingum ýmsra þjóða er þingmönnum einnig gert þetta að skyldu, nema sjerstaklega standi á, t. d. ef um eigin hagsmuni þingmanns er ræða. Í vorum þingsköpum er nú líka gert ráð fyrir því, að þingmenn geti fengið undanþágu frá að greiða a- kvæði, ef um eiginhagsmuni þeirra er að ræða. En hjer á landi er þingmönnum ekki bannað að greiða atkvæði, jafnvel þó um fjárveitingar til þeirra sjálfra sje að ræða. Það er þó mjög illa til fallið, að þingmenn greiði atkvæði, þegar svo er ástatt, og það hlýtur að mælast illa fyrir og veikja virðinguna fyrir þinginu, ef þingmenn halda þeim upptekna hætti, að „greiða atkvæði með sjálfum sjer“. Sumir líta svo á, að ekki sje hægt. að banna þetta; en jeg hefi einnig talað um þetta atriði við Magnús landshöfðingja, og lítur hann svo á, að ekkert sje því til fyrirstöðu í stjórnarskrá vorri segir, að. úr því að veita megi undanþágu frá atkvæðagreiðslu, þá megi eins svifta þann atkvæði, sem ekki sjer sóma sinn og beiðist undanþágu, þegar full ástæða er til. Það er sannarlega vert að athuga þetta atriði. Jeg vil líka vekja athygli á því, að í sumum löndum eru það lög, að þingmenn skuli segja af sjer þingmennsku, ef þeim er veitt embætti, en mega samt bjóða sig fram aftur. Jeg held að það hefði ekki verið úr vegi, þó að hjer hefði komist í lög, t. d. að þeir þingmenn, sem Alþingi velur til launaðra starfa utan þings, skyldu segja af sjer þingmensku, og vitja kjósenda af nýju. Jeg á þó ekki við yfirskoðunarmenn landsreikninganna. Þá vantar loks alveg í þingsköpin ákvæði um refsingu fyrir þingsafglöp. Í þingsköpum þjóðfundarins var gjört ráð fyrir að vísa mætti mönnum af fundi, stund úr degi, eða jafnvel svo dögum skifti, og skildi þingmaður þá jafnframt missa þingfararkaup sitt fyrir þann tíma. - En nú má líka hugsa sjer að forseti fremji þingsafglöp, og þá vandast málið. Þó má nefna eitt úrræði: Ef forseti t. d. fellir rangan úrskurð að dómi fundarmanna, og nokkrir þingmenn standa upp og mótmæla, þá mæti skjóta úrskurði forseta undir dóm allra annara forseta Alþingis, bæði aðalforseta og varaforseta. Jeg hefi nú lauslega drepið á ýms mikilsverð atriði, svo jeg held að allir hljóti að játa, að þetta frv. bæti úr fæstu því, sem frekast þarf bóta hjer á þingi, og full þörf að athuga þingsköpin orð fyrir orð. Út um allan heim hafa menn lengi deilt um það, hvort betur gæfist tvískift þing eða óskift. En nú má heita að þeirri deilu sje lokið; sannreynt að tvískiftingin gefst betur. Það er að vísu svo, að komi deildunum ekki saman um eitthvert mál, þá lendir það mál í sjálfheldu, stendur fast. Í sumum löndum er ekki sjeð við því, eða tekið til örþrifaráða t. d. að fjölga alt í einu þingmönnum efri deildar, sem stjórnin kýs. Hjer á landi höfum við frá upphafi neytt þess úrræðis, sem nú ryður sjer alstaðar til rúms meir og meir. Við höfum haft ágætt úrræði, sameinað Alþingi, til þess að bæta úr þessum galla, sem alt af hefir þótt vera á tvískiftum þingum. Til þess að losa málin úr sjálfheldu, ef deildunum kemur ekki saman - vitum við - er ákveðið, að þingmenn skuli allir ganga í eina málstofn, sem þá kallast sameinað Alþingi. Til þess eins var það ætlað í upphafi. En smátt og smátt fundu menn hjer, að sameinað Alþingi gat gert meira gagn, fundu, að þörf var á meiri samvinnu milli deildanna. Og nú á síðustu þingum hefir öllum orðið þetta ljóst. Nú erum við komnir inn á þá braut að bæta vinnubrögðin á þingi með „samvinnunefndum“ og ná á þann. hátt því hagræði, sem óskiftum þingum hefir jafnan verið talið til gildis, án þess að missa neitt af þeim höfuðkosti tvískiftingarinnar, að hún varnar flaustri og háskalegu fljótræði. Í stjórnarskrárfrv. því, sem nú liggur fyrir þinginu, er það líka viðurkent, að sameinað þing geti haft ýms aukaverk umfram það, að jafna misklíð milli deildanna. Þannig er nú gert ráð fyrir, að sameinað þing kjósi yfirskoðunarmenn landsreikninganna. Þessi nýbreytni, sem tekin var upp í fyrra, um samvinnunefndir, og haldið hefir verið áfram í ár, hún hefir gefist svo vel, að athuga verður, hvort ekki eigi að gera ráð fyrir þeim vinnubrögðum í þingsköpunum. Þetta er mikilsvarðandi alvörumál, því að vilji þingið ekki af sjálfsdáðum bæta úr þessum miklu og mörgu göllum á vinnubrögðum sínum, þá er hætt við, að óhug slái á þjóðina, og henni fari að finnast helst til mikið um meinbugi þess marglofaðu þingræðis. Ef Alþingi vill ekki bæta úr þessu með nýjum þingsköpum, þá eru litlar líkur til að það verði gjört með stjórnarskrárbreytingim; þær hefir þingið líka á sínu valdi. Einu sinni var 6l. gr. stjórnarskrárinnar kölluð dýrindis gimsteinn, en nú er það komið upp, að sá gimsteinn er, eins og aðrir fleiri - úr gleri! Þetta þing var kosið til að íhuga stjórnarskrárbreytinguna. Og við höfum nú setið hjer síðan 1. júlí; og nú er 10. ágúst, og enn er þetta mál, sem þingið var kosið til að íhuga og útkljá, - enn er það ekki komið hingað úr neðri deild. Jeg tek mjer aftur málhvíld til þess háttv. deild geti íhugað þetta. Og þess vegna, af öllum þessum ástæðum, leyfi jeg mjer, herra forseti, að vekja athygli á því, að mörg ung þjóðfjelög hafa tekið upp breytingaraðferð á stjórnarskipunarlögum sínum, sem er alt öðruvísi, en gefst ágætlega. Hún er sú, að þá er breyta skal stjórnarskrá þjóðarinnar, eftir uppástungu löggjafarþings, eða kröfu þjóðarinnar, þá er efnt til þjóðþings, eftir sjerstökum kosningalögum, og það breytir stjórnarskránni, gerir ekkert annað; hættir svo. Þetta hefir gefist mæta vel. Þá koma fram úr krókunum ýmsir bestu menn, sem hafa dregið sig í hlje og ekki getað fengið af sjer að taka þátt í róstum löggjafarþinganna. Engri þjóð stæði nær en oss Íslendingum að taka upp þennan ágæta sið, því við eigum hann frá fyrri tíð, nærri í heilu líki, þar sem er þjóðfundurinn frægi 1851. Stjórnarskránni ætti að breyta á þjóðfundi, en ekki á Alþingi.

Framsögumaður (Karl Einarsson) : Í Nd. hafa verið gjörðar 45 breytingar alls á frumv., og þegar það var hjer í deildinni. var því breytt á margan veg, svo að nú eru breytingarnar orðnar eitthvað á hundrað. Samt sem áður hefir einn hv. þm. hjer komið með 6 brtt. í viðbót. Það eru alt orðabreytingar og með því að þær raska ekki efni málsins, en munu vera til bóta frá sjónarmiði Nd., get jeg verið þeim meðmæltur. Eins og sjest á þgskj. 436 leggur nefndin til að frumv. verði samþykt, enda eru allar breytingar Nd. orðabreytingar, nema við 25. gr. Þar eru tvær efnisbreytingar, sem líklega hafa slæðst inn af vangá, og verður að lagfæra þær. Í fyrstu málsgrein 25. gr. segir, að ef breytt sje ferð þeirri, „sem tilgreind var, þegar vátryggingarsamningurinn var gjörður, og sú breyting verður áður en ábyrgðarsali á neitt á hættu, þá er ábyrgðarsali úr allri ábyrgð, ef skip og farmgjald hefir verið vátrygt fyrir hönd útgjörðarmanns“. En önnur málsgrein byrjar svo: „Nú er farmgjald vátrygt fyrir hönd annars manns, eða aðrir hagsmunir en skip og farmgjöld“ o. s. frv. Það sjer hver maður, að ef orðið „skip“ fellur hjer burt, þá verður glompa í þessari málsgrein, því að þá vantar þar ákvæði um vátryggingu skips, en það hefir þó ekki verið meiningin. Nefndin vill því ráða háttv. deild til þess að samþykkja 1. og 2. brtill. á þgskj. 436. Þá er 3. brtt. við 3. málsgrein sömu greinar, þar hefir orðið „eða“ verið sett í staðinn fyrir „og“ og veldur það efnisbreyting. Nefndin leggur til að orðið falli burt, því að meiningin haggast ekki, þó að „og“ sje ekki sett inn aftur. Jeg hefi nákvæmlega athugað dönsku siglingalögin og er brtt. í fullu samræmi við þau. Nefndin vonar því að háttv. Ed. samþykki einnig þessa brtt. - Loks vil jeg benda á 2 prentvillur. Önnur er í 10. gr., „er“ fyrir : „eru“, hin er síðasta orð í 1. málsgrein 30. gr., „þeim“ fyrir: „því“. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál.



Saga þessa máls ætlar að verða eftirminnileg. Það hefir nú gengið í gegn um báðar deildir og varið í nefnd í báðum deildum, og þó hefir ekki tekist að gjöra það betur úr garði en þetta. Jeg ætla við þetta tækifæri ekki að tala um annað en brtt. þær, sem jeg nú hefi komið fram með til þess að reyna að bæta úr göllunum. Jeg er þakklátur háttv. Nd. fyrir, að hún hefir tekið meira tillit til brtt. minna, en hjer var gjört, og jeg er þakklátur háttv. þm. Vestm. (K. E.) fyrir það, hvað hlýlega hann hefir nú tekið brtt. mínum. Það hefir áður verið breytt í mig ónotum fyrir þessar brtt., þær hafa verið nefndar flugur, sem flygju hjer um deildina og væri rjettast að merja þær undir nöglinni eins og lýs. En það sannast betur og betur, hversu rjettmæt slík ummæli eru. Því nú hefir heilbrigð skynsemi ráðið svo miklu í þinginu, að flestallar þær breytingar, sem jeg barðist fyrir meðan frv. var hjer til meðferðar, eru teknar til greina. - Brtt. mínar eru tvenns eðlis. Önnur tegund þeirra miðar að því, að nema burt meinloku, er gengið hefir gegn um alt frv. og ekki er horfin enn með öllu. Í 6. gr. er talað um að vátryggja „gegn“ háska, og kemur það fyrir á fjórum stöðum. Jeg hefi áður bent á, að þetta er hin mesta vitleysa, og tek það ekki aftur. Breytingartillögur mínar miða að því að nema þessa vitleysu burt. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) sagði, að þetta væri að eins orðabreyting, en það er í rauninni efnisbreyting. - Hinar brtt. eru tvær, og hygg jeg að allir geti áttað sig á þeim. Þær eru sama eðlis og margar breytingar neðri deildar á frv., en þar hefir sjest yfir þetta. Frv. verður víst breytt hjer, svo það þarf aftur að fara til Nd. hvort sem er, og vona jeg því að háttvirt deild samþykki brtt. mínar. Það er til bóta og meinfangalaust.



Þessi heimildarlög eru ein af þeim bráðnauðsynlegu og óhjákvæmilegu fjárveitingum, sem þingið neyðist til að veita stjórninni heimild til að greiða. Þessi fyrirhugaði viti á Grímsey er beint skilyrði fyrir að Björgvinjarskipin sigli á vesturhluta Húnaflóa. Jeg skal taka það fram, að þessi fyrirhugaði viti á ekki einungis að vera leiðarljós fyrir innsiglinguna á Hólmavík, heldur og fyrir opnuna milli Vatnsness og Stranda eða inn á hafnirnar Hvammstanga, Borðeyri, Bitru og Hólmavík. Það, sem sjerstaklega kom mjer til að standa upp, var það, að jeg vildi benda á, að þó í frv. standi hornviti á Grímsey, þá er það meining frv., að þar í sjeu innifaldir tveir smærri vitar, sem Krabbe verkfræðingur telur nauðsynlega til að lýsa upp innsiglinguna á Hólmavík. Með öðrum orðum, að þetta frv. ætlast til að stjórninni heimilist, að veita til þessara vita kr. 18,100 samkvæmt áætlun verkfræðingsins um bygging og rekstur vitans. Þessu vildi jeg slá föstu til leiðbeiningar fyrir stjórnina, og skoða jeg það svo, að hv. deild sje mjer samdóma um þetta efni, ef enginn hreyfir mótmælum gegn því. Jeg skal annars geta þess, að eftir samtali við Krabbe verkfræðing, þá er ekki atveg víst, að þessir vitar geti komist upp á næsta hausti. Er það meðal annars ófriðurinn sem veldur því. Sumir hlutir til vitans áttu að koma frá París og Þýskalandi, en mjög óvíst að þeir fáist í tæka tíð. Samt sem áður er möguleiki á að vitinn komist upp, og því er sjálfsagt að veita stjórninni heimildina, ef á þarf að halda.



Jeg vil að eins taka það fram, að jeg álít, að þingið sje komið inn á hála braut með þessum heimildarlögum, sem nú er í ráði að samþykkja. Jeg mun greiða atkvæði móti þeim öllum. Af tvennu illu kysi jeg fremur, að stjórnin veitti fje það, sem farið er fram á í þessum lögum, upp á væntanlegt samþykki þingsins. Og ef litlar eða engar líkur eru til að þetta heimildarlagafrv. komi til framkvæmda, þótt það verði samþykt, er auðsætt, að hjer er að eins um varhugaverða atkvæðagreiðslu að ræða, en ekki um frv., er getur komið að nokkru gagni.

Magnús Pjetursson : Eins og jeg vona að hv. deildarmenn hafi heyrt, sagði jeg ekki, að ómögulegt væri að vitarnir kæmust upp í haust, heldur hitt, að svo gæti farið, að miklir örðugleikar yrðu á að reisa þá. Út af umtali hv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) skal jeg geta þess, að jeg hygg að stjórnin geti ekki vel veitt fje til þess fyrirtækis, er farið er fram á í frv., ef það er felt. Ef frv. er felt, lítur út eins og þingið banni að veita þessa fjárupphæð.



Jeg vil vekja athygli á því, að í þessu frv. er ekki gjört ráð fyrir, hvað þessi fyrirhugaði flutningur og geymsla á verkum Einars Jónssonar muni kosta. Það er með öðrum orðum ótakmörkuð upphæð, sem stjórnin má verja til haus. Þótt hún vildi verja eins miklu fje til þess og Danir vörðu fyrir 70 árum til að flytja verk Thorvaldsens frá Róm, þá er henni það ekki óheimilt eftir frv. Annars veit jeg ekki til, að neinar upplýsingar liggi fyrir þinginu um það, hve mikið listagildi þessi verk hafa. Jeg hefi sjeð Ingólfsmyndina og álít að hún sje listaverk, þótt gallar sjeu á. Og ef landið á að flytja hana upp og geyma hana, svo að skammlaust sje, svo að það verði okkur ekki til eins mikillar eða meiri skammar en Útilegumaðurinn, hygg jeg að það muni kosta ærið fje. Það er ekki hægt að hola henni niður í einhvern skúr. Það hafa engin gögn verið lögð fram, svo jeg hafi orðið var við, er sýni að þessi verk sjeu þess verð, að þeim sje sá mikli sómi sýndur, er frv. fer fram á. Jeg veit ekki hvort það er gott fyrir sjálf listaverkin, að þau sjeu flutt til landsins. Jeg tel því ekki viturlegt að samþykkja frv. að órannsökuðu máli.

Karl Finnbogason : Jeg get ekki sjeð að hjer væri í mikið ráðist. Jeg verð að vísu að viðurkenna, að jeg er ekki svo kunnugur verkum Einars Jónssonar sem skyldi, en jeg veit, að hjer er að ræða um listaverk, sem þeir menn, er vit hafa á, telja mikils verð. 5 eða 6 þeirra eru stór, og mörg smá. Einar getur nú ekki lengur fengið að hafa þau í því húsnæði, sem hann hefir komið þeim fyrir í um hríð, og hefir hann því gripið til þess úrræðis, að síma til þingsins og bjóða þau ókeypis, ef þingið vildi leggja fram fje, til þess að flytja þau heim og geyma sæmilega. Mjer finst óráðlegt að slá hendi móti slíku boði, þótt það kunni að kosta 3–4 þús. kr. strax að taka því, og auðvitað meira síðar. Hv. 3. kgk. (Stgr. J.) vildi bera brigður á, að verkin væru þess verð að flytjast heim. Um smekk má auðvitað lengi deila. Og mjög er erfitt að meta gildi listaverka, svo vel sje. Jeg veit ekki, hvernig hv. 3. kgk. (Stgr. J.) ætlar að fá vissu fyrir því, hvort verkin sjeu listaverk eða ekki. En auðvitað hlyti sú rannsókn að kosta eitthvað. Ef til vill vildi hv. þm. senda mann til Hafnar til þess að rannsaka þau, en kostnaðurinn af þeirri sendiför mundi að líkindum slaga hátt upp í flutningskostnaðinn. Sá kostnaður yrði aldrei tilfinnanlegur, en hitt er viðsjárvert og yrði sjálfsagt af mörgum talið ósæmilegt, ef slíku boði væri hafnað. Þess ber líka að gæta, að þetta gæti orðið vísir til listasafns hjer á landi, en einmitt slíku safni verðum við sem fyrst að reyna að koma okkur upp, ef við viljum teljast þjóð með þjóðum - menningarþjóð. Og hjer er ekki að ræða um ótakmarkaða heimild fyrir stjórnina; henni á að eins að heimilast að leggja fram það fje, sem þarf til að flytja þau heim og koma þeim fyrir einhversstaðar, þar sem þau liggi ekki undir skemdum. Jeg get því ekki skilið annað en að hv. d. snúist vel við þessu máli, að minsta kosti ætti hún að gjöra það.

Steingrímur Jónsson : Jeg held að það væri ekki ráðlegt að setja á stofn listasafn á þann hátt, sem hv. þm. Seyðf. (K. F.) var að tala um. Ef við rjeðumst í slíkt, yrðum við auðvitað að hafa þá aðferð, að kaupa verk þeirra listamanna, sem eitthvert heimsgengi hefðu hlotið. Danir sendu ekki eftir listaverkum Thorvaldsens að fyrra bragði; fyrst hafði hann orðið að afla sjer heimsfrægðar. Gengi hans byrjaði fyrst, þegar Englendingurinn keypti Jason af honum; þá opnaðist honum heimurinn. Eins og jeg áður hefi tekið fram, er jeg óviss um að Einari Jónssyni væri neinn greiði gjörður með því, að Alþingi tæki þessu boði hans. Hitt álít jeg sjálfsagt að styrkja hann svo í lífsbaráttunni, að hann geti haldið áfram listastarfi sínu. Það á hann skilið vegna þeirra hæfileika, sem hann hefir sýnt, og vegna þess að hann er góður drengur.

Karl Finnbogason : Hv. 3. kgk. (Stgr. J.) tók það fram, að Englendingur einn hefði bent Dönum og heiminum á listaverk Thorvaldsens - með því að kaupa Jason af honum. Konsúll Ditlev Thomsen hefir bent okkur og heiminum á Einar Jónsson, með því að kaupa útilegumanninn af honum, og gefa hann landinu. Jeg vil annars leyfa mjer að benda á meðferðina á því listaverki. Það er geymt í fordyri Íslandsbanka og liggur þar undir skemdum götustráka og annars óþjóðalýðs. Slíkt er til svívirðu og sýnir ljóst, hversu lítið við Íslendingar metum listina. - Annars vil jeg taka það fram, að það er ekki aðalatriðið fyrir mjer, að styrkja Einar Jónsson, þó að hann eigi það margfaldlega skilið, heldur hitt, að landið missi ekki af þessum listaverkum. Við höfum hjer tækifæri til þess að sýna ungum listamanni kurteisi, gjöra landinu gagn og sjálfum okkur sóma. Og því tækifæri megum við ekki sleppa ónotuðu.



Jeg vil að eins gjöra stutta athugasemd út af því, sem hv. þm. Seyðf. (K. F.) sagði um „útilegumanninn“. Hann stóð hjer fyrst í forsal þinghússins, en þegar Háskólinn tók til starfa, gat hann ekki verið hjer lengur. Við máttum því verða fegnir, þegar Íslandsbanki skaut yfir hann skjólshúsi. Í Safnahúsinu hefði ekki verið hægt að koma honum fyrir, og sýnir það best, hvað örðugt er hjer um húsnæði fyrir slík verk. En gipsmyndir þola ekki að standa undir berum himni.



Jeg hlýt að taka undir með hv. 3. kgk. (Stgr. J.), að þetta mál er alt of illa upplýst, og hefði því verið eðlilegast, að skipa nefnd til þess að athuga það betur. En nú er komið að þinglokum og að setja málið í nefnd, væri sama sem að drepa það. Nokkurra upplýsinga gætu menn þó sjálfsagt aflað sjer, áður en málið kemur til 2. umr. - Annars vildi jeg leggja það til málanna, að mjer finst mjög óviðurkvæmilegt, að hafna þessu tilboði, þó að listamaðurinn, sem hlut á að máli, sje ekki heimsfrægur. Hann býðst nú til að gefa landinu öll sín verk, og setur það eitt upp, að þau verði flutt hingað heim. Hv. 3. kgk. sagði, að hann væri ekki viss um, að Einari væri greiði gjörður með því, að taka þessu tilboði. Jeg er honum ekki samdóma um það. Einar mun ekki geta kostað geymslu á verkunum, og því er honum nauðsynlegt, að Alþingi vikist vel við tilboði hans. Hjer er ekki um neinn hreppabitling að ræða, heldur um mál, sem varðar þjóðina alla. Þess vegna er það von mín, að þessi heimildarlög nái fram að ganga.



Þetta frumvarp er seint á ferð  (Sig. Stefánsson: Það eru fleiri)  , sem mun stafa af því, að upphaflega var farið fram á í Nd., að taka af vegafje til Stykkishólmsvegarins, til að gjöra þessa brú, en þetta fórst fyrir af sjerstökum ástæðum. Deildin áleit ekki fært að taka neitt af því fje. Jeg vil með leyfi hæstv. forseta leyfa. mjer að lesa upp kafla úr brjefi landsverkfræðings um þetta efni til stjórnarráðsins, dags. 25. júlí 1914: „Mjer hafa borist ýmsar kvartanir um það, að brúin á Langá í Mýrasýslu sje orðin svo skemd af fúa, að hætta þyki orðin að fara um hana, og hefi jeg látið skoða brúna, og niðurstaðan orðið sú, að kvartanirnar sjeu á talsverðum rökum bygðar,. og því óhjákvæmilegt annaðhvort að framkvæma mikla viðgjörð á brúnni eða endurbyggja hana, í síðasta lagi næsta sumar“. Svo kemur lýsing á brúnni og skýrt frá því, að Alþingi í fyrra hafi gjört það að bindandi fordæmi við þess háttar brýr, að landssjóður leggi fram 2/3 en viðkomandi sýsla 1/3 af endurbyggingarkostnaðinum þegar steinsteypubrú er gjörð fyrir trjebrú, sem áður var. Og landsverkfræðingurinn segir enn fremur í greindu brjefi sínu : „Ef brúin á að endurbyggjast næsta sumar, er ekki unt að bíða eftir fjárveitingu frá næsta reglulegu Alþingi, því að undirbúningur, þar með smíði að nokkru leyti, verður að fara fram í vetur, enda virðist það ekki nauðsynlegt, að fá sjerstaka fjárveitingu til þessarar brúar, þar sem fjárveiting er fyrir hendi til Stykkishólmsvegarins, sem brúin liggur á. En nú hefir þetta verið felt af Nd. Það er áætlað, að brúin kosti 4500 kr. Og með því að verkfræðingur landsins álítur, að annað hvort verði að gjöra brúna af nýju eða framkvæma mikla viðgjörð á henni, og óvíst að hve miklu haldi sá kostnaður kæmi, mun heppilegra að gjöra brúna strax af nýju á næsta sumri. En til þess þarf málið að ganga hjer fram, og vona jeg að deildin lofi því að fá greiðan framgang.

Í fyrra var skipuð nefnd í Nd. í stjórnarskrármálið 5, júlí; úr nefnd kom það þar 19. ágúst; en kom fyrst til þessarar deildar 1. september; með öðrum orðum: Meðgöngutími nefndarinnar í hv. nefnd var 6½ vika, en þessari deild ætlaður aftur á móti tími af alt of skornum skamti til að athuga þetta stórmál. Fleiri dæmi mætti nefna upp á þetta óþolandi, ósæmandi og óhæfilega seinlæti hv. Nd., vægari orðum get jeg ekki um það farið; en jeg læt þetta nægja að sinni. Annað atriði vildi jeg leggja áherslu á, og það er það, að þingm. mættu ekki koma með frumvörp beint inn á þing. Heldur ætti sameinað þing t. d. að kjósa 5–7 manna nefnd, og öll frumvörp, sem kæmu inn á þingið, ætti sú nefnd að athuga áður en þau yrðu tekin fyrir af þingdeildunum. Eins og nú stendur, hafa þingmenn ótakmarkaðan rjett, til þess að koma með frumvörp inn á þingið, og þessi rjettur er mjög misbrúkaður, sjerstaklega í neðri deild. Jeg skal vekja athygli á því, að nú í ár hafa komið þar fram af hálfu þingmanna 59 frumvörp og 17 tillögur, og 35 frumvörpin af 59 eru um breytingar á gildandi lögum, sem flest eru frá því í fyrra og hitt eð fyrra. T. d. eru 6 frumvörp um breytingar á símalögunum frá 1912. Þetta sýnir, hvað þingmenn eru ákaflega áfjáðir og ólmir í að koma með frumvörp inn á þingið. Það er eins og þeir álíti að sæmd sín sje í veði, ef þeir geta ekki komið með svo eða: svo mörg frumvörp. Jeg álít, að það sje þetta, sem mest tefur framgang málanna. Flest málin eru sett í nefndir. Í engri nefnd í neðri deild eru færri en 5 menn, svo að sömu mennirnir eru í fjölda mörgum nefndum. Það rekst svo hvað á annað, svo að nefndirnar geta ekki komið saman, nema einstöku sinnum, og formenn nefndanna eru í vandræðum með að ná þeim saman. Það er eftirtektarvert, að svona mörg frumvörp skuli koma fram á þessu þingi, sem aðallega er kosið til þess að fjalla um stjórnarskrármálið. Það er eins og þingið hafi gleymt því, hvað var aðaltilgangur þess, En þetta er ekki eins dæmi. Á þinginu 1912 gleymdist aðalefnið alveg. Þá sveikst þingið algjörlega um að taka fyrir það málið, sem það var kosið til þess að fjalla um, og nú í ár stappar nærri því, að sömu svikin komi fyrir.



Jeg vissi það áður en hv. 5. kgk. (B. Þ.) tók til máls, að hann var mjög hrifinn af því að taka öll völdin af milliþingaforsetunum. Jeg vissi það, að hann vildi láta löggjafarvaldið vera undirtyllu undir framkvæmdarvaldið. Hann má gjarnan hafa þessa skoðun fyrir mjer, en til allrar lukku verður hún ekki ofan á í næstu þingsköpum, Hvað það snertir, að forsetar hafi felt úr og ekki tekið upp í Alþingistíðindin það, sem þar á að vera, þá skal jeg taka það fram, að mjer fanst það mjög undarlegt, þegar jeg heyrði þetta fyrst. En síðan hefi jeg komist að því, að þetta mun vera út af því, að þegar jeg var forseti fyrir 2 árum, þá reiddist hv. núverandi 5. kgk. (B. Þ.) einu sinni við mig út af atkvæðagreiðslu, og brúkaði hótanir við mig. Þetta gat jeg ekki sjeð ástæðu til að taka upp í Alþingistíðindin, og sannast að segja, finst mjer, að slíkt eigi þar alls ekki heima, og jeg trúi því varla, að hann í alvöru búist við því, að menn setji slíkan þvætting í þingtíðindin. Hvað það snertir, að ofmikið hafi verið tekið fyrir prófarkalestur þingtíðindanna seinustu, þá skal jeg taka það fram, að þingtíðindin hafa aldrei verið eins löng, Þeir sem vilja veita einar 8 kr. fyrir ritstjórn og prófarkalestur, vita ekki, hversu mikinn tíma það tekur; með því móti fengi maður svo sem 70–80 aura fyrir klukkutíma vinnu, og það er ekki eins mikið og kennararnir við barnaskólann fá. Ef þessi vinna ætti að vera sæmilega borguð, þá þyrfti að borga 8 kr. fyrir prófarkalestur og 2 kr. fyrir ritstjórn, miðað við hverja örk. og það átti það að vera eftir reikningi okkar seinast; að við, sem gáfum út tíðindi sameinaðs þings og efri deildar, B. I. og II, höfum fengið að meðaltali 11 kr. og 39 aura fyrir hverja örk, eru hrein ósannindi. Jeg veit ekki hver hefir búið til yfirlitið, sem stendur í nefndarálitinu, en sá maður, sem það hefir gjört, hefir ekki tekið tillit til þess, að yfirlitið yfir A-deild þingtíðindanna þurfti að lagfæra, og líka varð að lesa prófarkir af því. Annars hefi jeg ekki meira um þetta mál að segja, en af því að á mig hafa verið bornar sakir, þá vildi jeg gjöra þessa persónulegu athugasemd. En jeg vil geta þess, að mjer finst undarlegt, að mjer sje borið á brýn að hafa brotið þingsköpin, og það af þeim manni, sem sjálfur brýtur 38. gr. þingskapanna því nær í hvert einasta sinni, sem hann stendur upp, því að jeg veit ekki til að hann hafi fengið leyfi hjá forseta til þess að lesa upp ræður sinar. Jeg á hjer við háttv. 5. kgk. (B. Þ.)., sem er líka vanur að „brúka blað“.



Jeg get sagt það sama og fleiri um þetta mál. Mjer fanst háttv. framsögumaður (G. B.) gefa að mörgu leyti góðar bendingar í sinni ræðu, en yfir höfuð þótti mjer hann ganga nokkuð langt í því að vilja takmarka frelsi manna með þingsköpunum. Mjer fanst hv. framsögumaður finna að því, að í fjárlögunum hafa útgjöldin vaxið nærri því við hverja meðferð. Þetta virðist mjer ofureðlilegt. Það er ekki von, að við 1. umræðu geti komið fram allar þær bendingar, sem þarf að taka til greina, og eftir því sem fjárlögin eru oftar höfð til meðferðar, því betri upplýsingar fást. Oft er allur fjöldinn af því, sem skorið er niður, nauðsynjamál, og þingmönnum er oft afarnauðugt að greiða atkvæði móti nauðsynlegum fjárveitingum, þótt þeir verði að gjöra það vegna fjárhags landsins. Þar sem háttv. framsögumaður hjelt því fram, að nauðsynlegt væri, að ekki ætti bera upp aftur atriði, sem hefði verið felt, þá er jeg ekki á sama máli og hann. Skal jeg nefna til dæmis, að ef beðið er um fjárveitingu til einhverrar brúar, en þingið fellir fjárveitinguna, af því að því þykir hún of há, þá er aðalatriðið þetta, að þingið vilji styrkja málið, en ekki svona mikið. Og hví skyldi þá ekki viðkomandi hjerað mega koma með nýtt tilboð til Alþingis. Sama máli gegnir um það, er hann vildi takmarka rjett þingmanna til þess að láta vera að greiða atkvæði. Það finst mjer of mikil takmörkun á frelsi manna, sem hann stakk upp á. Jeg veit, að hv. 6. kgk. (G. B.) ætlar mjer það ekki, að jeg vilji styðja að lagabrotum, en jeg vil láta þingmenn hafa fult frelsi til rjettra athafna. Jeg býst við, að mjer leyfist eins og öðrum að tala um drátt málanna, sem háttv. þingm. Ísfirðinga (S. St.) gjörði að umræðuefni. Jeg get verið honum samdóma um það, að rjett sje að koma fram með bendingar um það, sem aflaga fer í þinginu. En satt að segja þótti mjer lestur hans verið strangur. Ekki síst þar sem enginn úr hv. Nd. var hjer inni. Jeg hefi ekki verið lengi á þingi. En jeg held þó, að jeg megi fullyrða, að þessar umkvartanir yfir því að störf þingsins dragist, sjeu ekki nýtilkomnar. Á fyrsta þinginu, sem jeg sat, komu fram sömu umkvartanirnar, og þá tafði sjálfur konungurinn þingið um langan tíma. Jeg segi þetta ekki til þess að mæla drættinum bót; jeg veit að það gæti verið betra en það er, en jeg veit líka, að oft er gjört of mikið úr honum. Það hefir t. d. tafið störf þingsins nú í ár, að hans hátign konungurinn boðaði ráðherrann utan. Auk þess hafa málin og mjög gott af því, að vera vandlega athuguð í nefnd, áður en þau eru afgreidd. Og mitt álit er það, að sum lög hafi ekki gott af því að ganga fram á því þingi, sem þau eru borin upp, og skal jeg í því efni benda á sparisjóðafrumvarpið, sem var til umræðu í fyrra í þinginu og aftur í ár, og mjer finst það hafa stórbatnað. Jeg vil ekki stuðla að því, að slóðaskapur eigi sjer stað í störfum þingsins, en jeg vil mótmæla því, að svona mikið sje fundið að. Það er of sterkt orð hjá háttv. þingmanni Ísfirðinga, að þingið sje orðið landplága, í stað þess að það ætti að vera þjóðarsómi. Mjer finst það vera nær, að biðja forseta að flýta málunum, svo sem hægt er, í stað þess að halda slíkan reiðilestur sem háttv. þingm. Ísfirðinga.



Það voru að eins örfá orð, sem jeg vildi segja út af ræðu hv. 1. kgk. (J. H.) Hann hefir víst fundið sig sneiddan, og sannast þar málshátturinn, að „sök bítur sekan“. Hvað því viðvíkur, að hann hafi felt úr þingtíðindunum, þá skildist mjer að hann þættist hafa gjört það af vorkunnsemi við mig. Jeg vissi það löngum, að hann var góður maður, en það kann ske sannast hjer annar málsháttur, „hver er sjálfum sjer næstur“, og jeg hygg að hann hafi gjört það, að fella úr þingtíðindum, meir af eigingirni en góðgirni til mín. Enda mun hann hafa fundið, að atvikið, sem var út strikað, var honum sem forseta ekki til mikillar sæmdar. Hvað því gegnir, að jeg brjóti þingsköpin í hvert sinn, sem jeg stend upp, þá vil jeg minna hann á, að það er forseta eins að dæma um það, og hann er, sem betur fer, ekki forseti nú sem stendur.



Í það sinn, sem hjer er um að ræða, stóð svo á, að stöðvun var á atkvæðagreiðslu í þessari deild, af því að atkvæðagreiðsla um samskonar mál, var í neðri deild. Út af þessu reiddist hv. núverandi 5. kgk. (B. Þ.) og brúkaði þau orð við mig, að þetta skyldi hann muna mjer síðar. Jeg man það, að mjer og þeim manni, sem þá var ritstjóri Alþingistíðindanna með mjer, kom saman um, að ekki ætti við að innfæra í þingtíðindin þess konar samtal. Hv. 5. kgk. hafði heldur eigi beðið leyfis um að taka til máls. Jeg get ekki skilið, að nokkur þörf sje að færa slíkt inn í þingtíðindin, ekki fremur en þó einhver þingmaður í salnum tali hitt eða annað, án þess að í ræðu sje. Stundum kemur það fyrir, að orð um eitthvert innanþingsmálefni eru ekki bókuð, og kom það einmitt fyrir nú í sumar þann dag, er jeg í fjarvist forseta sat í forsetastóli, að hinn háttv. 5. kgk. tók til máls í fundarlok og kvartaði undan því, að hitað hefði verið upp Alþingishúsið sama dag, en engum hefir víst komið til hugar, að bóka ætti slíkt, enda var það ekki gjört.



Mjer skilst, að þegar að þingsköpin eru á dagskrá þá megi tala um alt annað. Jeg vil því segja nokkur orð út af því, sem hv. þingm. Ísfirðinga (S. St.) var að tala um. Ræða hans var voldugur reiðilestur. En að því er jeg best fæ sjeð, fluttur á röngum tíma og skökkum stað. Á röngum tíma af því, að nú er komið að þingslitum. Á skökkum stað af því, að enginn var viðstaddur úr neðri deild. En hún fjekk allar skammirnar. Jeg álít það rjett að hreyfa þessu máli og reyna að ráða bót á vinnubrögðum þingsins. En þá ætti að halda um það „privat“-fund meðal allra þingmanna, en ekki að hrópa það út um borg og bý, eins og háttv. þingmaður Ísfirðinga gjörir. Jeg vil lýsa yfir því, að jeg er óánægður yfir því, hve störf þingsins ganga seint, en jeg vil undirstrika það, sem 2. þingm. Gullbr.- og Kjósars. (K. D.) sagði, að góðar og gildar ástæður eru nú fyrir þessu. Fyrsta ástæðan er sú, að konungurinn kallaði ráðherrann utan, og eftir honum beið bæði stjórnarskráin og fánamálið. Önnur ástæðan er sú, að nú geysar ófriður um Norðurálfuna, sem einnig hefir tafið þingið mjög. Og því má vel bæta við, að það tefur þingið mikið, er menn standa upp og halda langar ræður utanvið efnið, eins og hv. þm. Ísfirðinga (S. St.) hættir stundum við - og jafnvel fleirum.



Jeg mun taka með allri hógværð áminningu hins margfróða og margvitra hv. þm. Seyðf. (K. F) Aðalkjarninn í máli hans var, að aðfinslur mínar kæmu fram á röngum stað og tíma. Hvernig getur hv. þm. látið það út úr sjer, að þær komi fram á röngum tíma og að þær hefðu átt að koma fyr? Jeg gat ekki talað um það, sem jeg talaði um, áður en það gjörðist. Jeg gjörði það. nú, er það var orðið, í því skyni að reyna að fyrirbyggja, að slíkt kæmi fyrir oftar Ef alt, sem hinn hv. þm. segir og gjörir, er mótað líkum hugsanaskarpleik, og met jeg hann ekki meira en meðalverð allra meðalverða. Þá er nú þetta, að ávítur mínar hafi verið bornar fram á röngum stað, og að jeg hefði átt að flytja þær þar, er Nd. var við og gat borið hönd fyrir höfuð sjer. Hvernig átti Nd. að veravið hjer í þessari deild, svo að hún gæti svarað? Þingsköpunum hefir enn ekki verið breytt þannig, að Nd. geti svarað Ed. Jeg verð að fyrirgefa hv. þm. þessar fjarstæður, sem ungum og óreyndum. Það er fært fram til afsökunar þessum mikla drætti, að ráðherra haf farið utan. En þetta er hrein og bein vitleysa, ef slíkt er ekki sagt mót betri vitund. Eins. og það hefði ekki mátt vinna að kosningalögunum, þó að ráðherra færi utan, auk þess sem það er nú hálfur mánuður síðan ráðherra kom. En þau komu ekki á dagskrá í Nd. fyrr en í fyrradag. Getur nokkur maður mælt bót slíkum vinnubrögðum? Slíkt er ekki til annars en að ala upp í mönnum ábyrgðarleysi og skeytingarleysi. Við höfum setið hjer um hálfan annan mánuð og dag eftir dag eytt tímanum í helberan hjegóma. Mjer virtist hv. þm. og vera mjer samdóma um, að aðfinslurnar væru rjettmætar, en að eins þótti honum það, að jeg hefði flutt mál mitt á röngum stað og tíma.



Jeg þakka hv. þm. Ísf. (S. St.) fyrir föðurlegar áminningar. Jeg veit vel, að jeg er ungur sem þingmaður, og jeg veit líka hitt, að hv. þm. Ísf. (S. St.) er gamall þingmaður. Og það er auðheyrt og auðsjeð á öllu, að hann veit af því, að hann sje reyndur og ráðinn. Um leið og hv. þm. vítti þetta þing, vítti hann líka hin fyrri. Nú ætti honum að vera ljóst - gömlum barnafræðara - , að ekki verður bætt þetta þing, sem er þegar liðið, með því að vita það. Hann hefði því átt að vara það í upphafi við vítum hinna fyrri þinga. Það var eina leiðin til að bæta þetta þing. Hitt átti hv. þm. líka að vera ljóst, að ekki mundi hann bæta Nd. nú með því að baktala hana hjer. Enn fremur ætti þessum margvitra og reynda hv. þm. að vera það ljóst, að slíkt baktal og baðstofuhjal, sem hann fór með, getur ekki til annars orðið en að vekja deilur, úlfúð og illindi með þjóð og þingi, ef nokkur gjörir nokkuð af því.



Frv. þetta hefir á síðustu stundu borist hingað upp í deildina frá hv. Nd. Ef það yrði samþykt, gæti það kostað landssjóð stórfje, og er því ekki vanþörf á að athuga það sem best. Jeg vil því leggja til, að skipuð verði 3 manna nefnd til þess að athuga það, að þessari umræðu lokinni.



Jeg ímynda mjer að deildin geti verið þakklát háttv. 6. kgk. (G. B.) fyrir upplýsingar hans og athugasemdir. Það dylst víst engum, að flest eða öll þau atriði, sem hann tók fram, eru athugaverð, og vona jeg að stjórnin taki þau til greina. Það er svo um þingsköp sem önnur og, að það skiftir ekki eins miklu hvernig þau eru orðuð, eins og hitt, hvernig þau eru notuð. Þegar kemur til vinnubragða þingsins, þá kemur fyrst og fremst til greina sú samviskusemi og ábyrgðartilkynning fyrir því, að leysa starf sitt vei af hendi, sem þarf að vera vakandi í hvers manns brjósti. Háttv. 6. kgk. (G. B.) benti á, að það bólaði á því í vinnubrögðum þingsins, að háttv. neðri deild hjeldi málunum svo lengi hjá sjer, að þessi deild hefði engan tíma til að athuga þau vel og vandlega; nefni jeg sjerstaklega til fjárlögin. Þetta vil jeg undirstrika með svörtu stryki, því að þessi sorglegu tilfelli í þingsögunni aukast ár frá ári. Jú, okkur gefst færi á að hlusta á umræður málanna í háttv. neðri deild þegar annir hindra ekki, og við fáum að sjá brtt., sem þar rignir niður; en að við fáum að vinna að málunum sem sjerstök deild og á þann veg, sem til er ætlast, það er nú farið að verða af ærið skornum skamti með mörg þeirra. Þetta er ákaflega skaðlegt fyrir löggjafarstarf þingsins. Við höfum tvískift þing, til þess að málin sjeu sem best athuguð. En með þeim vinnubrögðum, sem hafa átt sjer stað nú og í fyrra, er tvískiftingin orðin þýðingarlítil og því nær að eins í orði kveðnu,. þar sem efri deild er svift tíma og tækifæri til að athuga höfuðmálin, sem fyrirþinginu liggja. Afleiðingarnar af þessu eru þegar farnar að koma í ljós. Aldrei hafa verið nándar nærri jafnmikil brögð. að því, eins og á þessu þingi, að nýsömdum lögum sje umturnað og breytt. Allur þorrinn af hinum mörgu frumvörpum, sem. inn í þing hefir verið hrúgað í ár, er um breytingar á nýsamþyktum lögum, og meðal þeirra mörg um breytingar á lögum frá í fyrra. Þetta er líka ofur eðlilegt eins og vinnubrögðum þingsins er háttað. Fyrst er nú hrúgað urmul af frumvörpum inn í neðri deild, oft lítt hugsuðum; svo eru þau. að jafnaði sett í nefnd; en nefndarstörfum er þannig háttað, að langmest af þeim hleðst á einstaka menn. Mjer er sagt að um 500% af skrifarastörfum í nefndum í háttv. neðri deild hafi lent á einum manni. Þegar vinnubrögðin eru þannig, þá verður lítið gagn af þingmannafjöldanum; á suma. þingmenn hlaðast svo mikil störf, að vart er hugsandi að þeir geti leyst þau vel af hendi, að minsta kosti ekki jafnvel og ef jafnara væri niður skift, og á meðan ganga svo aðrir með hendur í vösum. Tvískiftun þingsins er að verða þýðingarlaus, ef þessu fer fram. Jeg skal færa það til dæmis, að stjórnarskrárfrumvarpið er enn ekki komið á dagskrá hjer í deild, meira að segja umræðum um það er enn ekki lokið í neðri deild, og nú er einn einasti dagur eftir af hinum fyrirskipaða þingtíma, og þetta er þó málið, sem þingið var hvatt saman til að fjalla um. Það má ef til vill segja, að eigi sje mjög hættulegt þótt þetta mál hafi dregist, því að allir muni samhuga um að samþykkja frumvarpið óbreytt. En það er annað mál, sem ekki er lengra komið áleiðis, mál, sem snertir helgustu rjettindi og skyldur hvers kjósanda í landinu; jeg á þar við kosningalögin. Þau fáum við ekki hingað í deildina fyr en eftir að hinn löglegi þingtími er úti. Um þetta mál er hinn mesti ágreiningur í háttv. neðri deild og það komið þar í glundroða; og þó á að útkljá það eins og óskift þing væri; því að það er auðsætt, að þessari deild gefst hvorki nægur kostur á að athuga það og ræða, nje koma með breytingar á því, og er því í rauninni ekki um annað að gjöra en að samþykkja það óbreytt eins og það er úr garði gjört þaðan, þótt deildin sæi að annað gæti betur farið. Stjórnarskrárbreytingin hefir það nefnilega í för með sjer, að kosningalagabreytingin verður að vera samferða. Er þetta viðunandi ástand? Jeg segi nei; það er ófært. Þessi aðferð háttv. Nd. lýsir stöku virðingarleysi við annan aðilja löggjafarstarfsins, efri deild; en hún lýsir líka stöku skeytingarleysi um það, að leysa löggjafarstarfið sem best af hendi, og kæruleysi í því, að athuga vandamálin sem best að unt er, þar sem hún útilokar aðra þingdeildina frá því, að geta tekið verulegan þátt í meðferð margra merkustu málanna. Afleiðingin af þessum vinnubrögðum er sú, að megninu af þingtímanum og stórfje er kastað á glæ. Það hefði ekkert verið hægra fyrir þingið en að vera búið að afgreiða stjórnarskrána, fánamálið og kosningarlögin fyrir 2–3 vikum síðan. Og að því búnu hefði störfum þingsins getað verið lokið og fje landsins þannig sparað um tugi þúsunda króna, sem nú er eytt að mestu í helberan hjegóma. Hvernig halda þingmenn að kjósendur munu taka þessu? Eða treysta þeir því, að þeir geti leitt þá með sjer sofandi, fljótandi að feigðarósi ? Hvernig halda háttvirtir þingmenn að verði litið á þetta athæfi? Jeg leyfi mjer að segja hjer, og stend við það, að þetta þing hefir því nær setið yfir helberum hjegóma, en vanrækt þau málin, sem það var kallað saman til að afgreiða og það merkustu og stærstu löggjafarmálin, og því verra er þetta afspurnar, þar sem nú er slík tíð, að við höfum ekki sjeð annað fært en hefta lögmælt gjöld til framfarafyrirtækja í landinu. Vjer tölum sætt og ísmeigilega við kjósendurna, þegar vjer erum að reyna að fá þá til að kjósa oss á þing; þá gjörumst vjer talsmenn sparnaðarins, lofum því, að vera ekki með bitlingum eða óþörfum fjárveitingum, ekki fjölga embættum, berjast fyrir afnámi allra eftirlauna o. s. frv., eftir því sem fólkinu fellur best í geð. Ómurinn af þessu berst með þingmálafundargjörðunum inn í þingið. En þegar á þingið er komið, þá er eins og öllu sje gleymt; þá er eins og mest sje hugsað um að sitja sem lengst á þingi, þótt yfir tómum hjegóma sje. Þá er ekki horft í það, þótt þingið kosti fram undir þúsund krónur á dag. Og að þessu sinni hefir lengt verið setið yfir málum, sem þjóðin hefði verið alveg eins bætt með, að ekki hefði verið minst á einu orði. Þetta tala jeg ekki frá sjónarmiði neins sjerstaks flokks; hjer eigum við allir óskift mál. Þetta sleifarlag, sem jeg hefi vítt hjer, hefir farið mjög vaxandi síðari árin, einmitt síðan við fengum endurskoðuð og fullkomnari þingsköp. Á meðan við höfðum ófullkomnari þingsköp, bar minna á þessu; þetta sýnir, að það er minna undir því komið, hvernig lögin eru, en því, hvernig á þeim er haldið. Jeg sje ekki betur en með þessum vinnubrögðum hljóti þingið að glata virðingu sinni. Það er sorgleg tilhugsun, ef svo fer að þingið, sem á að vera augasteinn þjóðarinnar, glatar svo virðingu sinni, að það fái þann vitnisburð hjá henni, að það sje ekki landsins gagn, landsins sómi, landsins heill, eins og það á að vera, heldar landplága. Jeg skal svo að endingu víkja aftur að tillögum háttv. framsögum. (G. B.). Þær eru allar á góðum rökum bygðar. En það, sem jeg vil leggja mesta áherslu á, er að nauðsyn er að sett sje í þingsköpin ákvæði um það, að hvorug deildin megi liggja á málum til þingloka. Það er þýðingarlaust að hafa tvískift þing, ef sá óvani getur haldist, að annari deildinni gefist enginn kostur á að athuga hin mestu velferðarmál og segja álit sitt um þau, heldur eigi hún ekki annars úrkosta en segja já við öllu, sem að henni er rjett, eða þá fella málið. Það sjest á hinum sífeldu breytingum á lögum, að eitthvað meira en lítið muni vera athugavert við vinnubrögð þingsins, og mun það ekki síst vera þetta, sem jeg hefi nú talað um. Vil jeg því í viðbót við hið marga og góða sem háttv. framsögumaður (G. B.) tók fram, taka það fram, að nauðsynlegt er að reisa skorður við því í þingsköpunum, að önnur deildin sje ekki fyrir borð borin af hinni með skeytingarleysi, ljettúð og óverjandi vinnubrögðum í henni.