Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (HG): Að þessu sinni fer fram önnur og þriðja umferð, en hv. 3. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, hefir óskað leyfis til að segja örfá orð utan dagskrár, og verður það leyft, en aðeins örfá orð.



Ég vil biðja hæstv. forseta um að gefa mér orðið í þessum útvarpsumræðum um vantraustsályktunina. - Ég vildi gjarnan fá svar hans.

Forseti (HG): Samkvæmt 52. gr. þingskapa hafa þingflokkar rétt til jafnlangs ræðutíma við útvarpsumræður um þingmál. Þá segir ennfremur í sömu gr.: „Rétt skal þm. utan flokka að eiga þátt í útvarpsumræðum, þó þannig, að enginn þeirra fái lengri tíma en helming þess, er hver þingflokkur hefir til umráða“. Samkv. þessu getur þm. því aðeins fengið að tala við útvarpsumræðu, að hann sé í einhverjum þingflokkanna og tali í tíma hans, eða hann sé utan flokka. Þessum hv. þm., Héðni Valdimarssyni, 3. þm. Reykv., sem hefir óskað að taka hér til máls, hefir samkv. opinberri tilkynningu frá stj. Alþfl. verið vikið úr þeim flokki. Ekki liggur fyrir, svo að mér sé kunnugt, vitneskja um, að hv. 3. þm. Reykv. sé í nokkrum hinna þingflokkanna, eða hafi heimild til að tala í tíma nokkurs þeirra. Meðan slík vitneskja liggur ekki fyrir, á hv. 3. þm. Reykv. aðeins rétt á að taka þátt í útvarpsumræðum sem utanflokkamaður samkv. 52. gr. þingskapa. Haldi því hv. þm. við kröfu sína um þátttöku í umr., án þess að leggja fram slík skilríki, verður það að skoðast sem yfirlýsing hans um, að hann sé utan flokka, og mun honum þá leyft að taka til máls sem utanflokkamanni.



Ég vildi taka það fram, að ég tala að sjálfsögðu sem alþýðuflokksmaður, en utan þingflokks Alþfl. Til þess að vera alþýðuflokksmaður þarf maður samkv. l. flokksins ekki annað en eitt eða tvennt eða þrennt, að vera meðlimur í einhverju félagi innan Alþýðusambands Íslands, - en það er ég, eins og kunnugt er, - að hafa undirskrifað yfirlýsingu um að tilheyra engum öðrum stjórnmálaflokki og að fylgja stefnuskrá flokksins. Sú deila, sem er milli mín og meiri hl. flokksstj., hefir engin áhrif á þetta, öðruvísi en að flokksþingið úrskurðar þau deilumál. Hinsvegar hefir þingflokkur Alþfl. meinað mér að taka þátt í starfsemi sinni hér á Alþ., og get ég því ekki talizt í þingflokknum. Samkv. l. Alþfl. er engin skylda fyrir þm. hans að vera innan vébanda flokksins; t. d. hefir utanflokksmaður verið í þingflokknum, og á ég þar við hv. þm. N.-Ísf., Vilmund Jónsson, sem hvorki hefir verið í neinu félagi innan flokksins né undirritað yfirlýsingu um að fylgja stefnuskrá hans. Það að vera í þingflokknum og að vera í flokknum er þess vegna ekki eitt og hið sama. Ég vil því gera þá kröfu að fá að tala hér sem alþýðuflokksmaður f. h. skoðanabræðra minna í þeim flokki, en jafnframt utan þingflokks Alþfl., og vil skírskota til þess, er annar hv. þm. fékk að tala hér við útvarpsumr., og á ég þar við Magnús Torfason.

Forseti (HG): Ég vildi sýna þessum hv. þm. það frjálslyndiað koma þessum orðum að, áður en gengið yrði til dagskrár; ef hann biður um orðið, verður honum leyft að tala, og skoðast hann þá sem utanflokkamaður. Umr. um þetta mál er nú lokið og verður gengið til dagskrár. Þá hefst önnur umferð þessara útvarpsumræðna, og verður nú röð flokkanna sem hér segir: 1. Bændafl., og talar af hans hálfu Stefán Stefánsson. 2. Sjálfstfl., og talar af hans hálfu Ólafur Thors. 3. Alþfl., og talar af hans hálfu Finnur Jónsson. 4. Kommfl., og talar af hans hálfu Brynjólfur Bjarnason. 5. Framsfl., og tala af hans hálfu Eysteinn Jónsson og Jónas Jónsson. Þriðja umferð tekur við að lokinni annari umferð, og tala þá flokkarnir í þessari röð: Alþfl., Framsfl., Bændafl., Kommfl. og Sjálfstfl. Í lok annarar umferðar verður hv. 3. þm. Reykv., Héðni Valdimarssyni, veitt orðið, ef hann þá kveður sér hljóðs. Skoðast hann þá sem utanflokkamaður og fær allt að 1/2 ræðutíma á við hvern þingflokk, eða 171/2 mínútu, sem hann ræður, hvort hann tekur í einu eða tvennu lagi. En áður en ég gef hv. fyrsta ræðumanni orðið, vildi ég minnast á hina rökst. dagskrá, sem tilkynnt var á síðasta fundi í lok umr. af hv. þm. Dal., Þorsteini Briem, og skal ég lesa hana hér upp fyrir hv. þm. [Sjá að framan.] Þessi rökst. dagskrá liggur þá einnig fyrir til umr.



Herra forseti! Góðir hlustendur! Klukkan 4,20 að morgni þess 17. marz voru afgr. l. frá Alþ. um, að ágreiningur útgerðarmanna botnvörpuskipa og sjómanna skyldi lagður í gerð. L. þessi voru samþ. af þremur flokkum þingsins, Framsfl., Sjálfstfl. og Bændafl. Verkalýðsflokkarnir greiddu atkv. gegn l. Samningar þeir, sem gerðir voru milli útgerðarmanna og sjómanna, voru útrunnir um síðastl. áramót, þar sem sjómenn sögðu upp gildandi samningum frá þeim tíma. Nýir samningar náðust eigi með aðiljum. Sáttasemjari ríkisins hafði reynt að miðla málum og borið fram miðlunartill., er hafnað hafði verið af báðum aðiljum. Samkv. ósk hæstv. forsrh. útnefndi hæstiréttur þriggja manna sáttanefnd, sáttasemjara til aðstoðar. Var nú á ný leitað um sættir og borin fram ný miðlunartill. Var hún felld af sjómönnum með 284 atkv. gegn 226. Útgerðarmenn samþ. till. með skilyrðum. Sáttasemjari taldi nú allar frekari sáttatilraunir árangurslausar og tilkynnti það hæstv. forsrh. Nú voru góð ráð dýr. Átti að láta allt reka á reiðanum, - eiga á hættu að saltfisksvertíð togaranna félli niður? Eða átti að leysa málið með aðstoð löggjafarvaldsins? Félli saltfisksvertíðin niður, var óhjákvæmilegt ríkisgjaldþrot yfirvofandi jafnframt stórkostlegu atvinnuleysi og hverskonar þrengingum. Til þess nú að fyrirbyggja hinn bráða voða, bar hæstv. forsrh. f. h. Framsfl. fram áður umgetið frv. Þm. allra þeirra flokka, er l. greiddu atkv., voru sammála um það, að viðurkenna bæri sem höfuðreglu samningsrétt aðilja til að ráða fram úr ágreiningi um kaup og kjör, en sú höfuðregla yrði að víkja, þegar um það væri að ræða að sjá borgið hagsmunum þjóðarinnar. En full ástæða er til þess að ætla, jafnvel vissa, að hér hefði ríkt fullkomið neyðarástand, hefði eigi tekizt að leysa deiluna. Afgreiðsla l. varð til þess, sem kunnugt er, að Alþfl. dró sinn ráðh. úr ríkisstj. Enda þótt flokkurinn viðurkenndi, að togaradeilan yrði eigi leyst án tilstyrks löggjafans, vildi flokkurinn eigi fara þá leið, sem farin var með gerðardóminum. En samkv. honum er eigi aðeins leyst úr ágreiningi um kaup á saltfisksveiðunum, heldur einnig á síldveiðum og ísfisksveiðum. Alþfl. vildi aðeins lögbjóða till. sáttasemjara um saltfisksveiðarnar, er samhljóða voru ákvæðum gerðardómsins, en eiga allt á hættu, hversu færi með aðra þætti deilunnar. Þetta taldi Framsfl. og aðrir, sem l. greiddu atkv., ófæra leið. Þar sem nú hafði slitnað upp úr stjórnarsamvinnu Framsfl. og Alþfl. út af lausn togaradeilunnar, var allt í nokkurri óvissu, hversu færi um hæstv. ríkisstj., hvaða breytingar kynnu á henni að verða vegna samvinnuslitanna. Virtust fjórir möguleikar vera fyrir hendi: 1. Myndun þjóðstjórnar, sem skipuð væri fulltrúum frá öllum ábyrgum stjórnmálaflokkum, með það fyrir augum að sameina þjóðina og fulltrúa hennar til átaka vegna fjárhagsvandræða og yfirvofandi örðugleika. 2. Samstarf Framsfl. og þeirra þingflokka, er ásamt honum hafa leyst togaradeiluna, síldarverksmiðjumálin og fleiri mál. 3. Áframhaldandi samstarf Framsfl. við verkalýðsflokkana. 4. Þingrof og nýjar kosningar. Síðastl. föstudag fékkst ráðning gátunnar. Framsfl. fer einn með stjórnina, en nýtur hlutleysis Alþfl. og loforðs hans um að ganga á móti vantrausti, komi það fram. Hlutleysið er með öllu ótímabundið. Vitað er, að sköpun ríkisstj. gekk ekki hljóðulaust af, og var fæðingin erfið. Viðsjár og deilur hafa orðið innan Framsfl. um það, hvaða afstöðu flokkurinn ætti að taka til stjórnarmyndunar. Formaður flokksins, hv. þm. S.-þ., Jónas Jónsson, mun með öllu hafa viljað slíta samvinnu við verkalýðsflokkana eða þm. þeirra. En hann og þeir, er honum fylgdu, urðu í minni hl. Rauða sveitin í Framsfl. undir forustu bitlingahöfðingjans hv. 1. þm. N.-M., Páls Zóphóníassonar, og annara þm., er eiga þingmannslíf sitt undir kommúnistum, varð fjölmennari í flokknum, þótt undarlegt megi virðast um flokk, er vill láta telja sig flokk bænda. Mér þykir ekki óviðeigandi vegna þessa hv. þm. að minna á það, að í Ed. hefir form. S. Í. S., hv. 2. þm. Eyf., Einar Árnason, borið fram frv. um breyt. á samvinnulögunum eftir ósk Sambandsins. Hingað til hefir Framsfl. staðið óskiptur um Sambandið, en nú snýst þessi hv. Þm. gegn frv. ásamt form. Kommfl. í Ed., Brynjólfi Bjarnasyni. Svo er nú orðið náið samstarf þessa manns við kommúnista, að hann gengur á móti sínum eigin flokki og móti Sambandinu um að gera lagabreyt., sem óskað er eftir af því og borin er fram af form. Sambandsins. Eins og þjóðinni mun kunnugt, var hv. 3. þm. Reykv. Héðni Valdimarssyni, vísað úr Alþfl. 9. febr. síðastl. Allt frá þeim degi hefir verið barátta upp á lif og dauða milli hans og annara þm., sem kosnir voru af Alþfl. á þing. En þeir voru 7. Héðinn Valdimarsson sá 8. Barizt er um kjósendur flokksins. Enda þótt hér sé ójafn leikur, þar sem 7 eru á móti 1, virðist margt benda til þess, að hv. 3. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, muni ganga með sigur af hólmi. Af hræðslu við þennan hv. þm. þorðu hinir 7 andstæðingar hans, þm. Alþfl., ekki að greiða gerðardómnum atkv. Eigi skorti þá viljann, en þá skorti þrekið. Eigi var það af umhyggju fyrir sjómönnum, að þeir greiddu atkv. gegn gerðardómnum. Ef svo hefði verið, hefðu þeir greitt atkv. með, en ekki móti. En það var umhyggjan fyrir þeirra eigin lifi, þingmannslífi í framtíðinni. Ef þeir styddu að framgangi gerðardómsins, fengju þeir hv. 3. þm. Reykv., Héðni Valdimarssyni, vopn í hendur, er hann myndi vega að þeim með. Það þarf enginn kjósandi í þessu landi, sízt af öllu kjósendur Alþfl., að láta sér í hug koma, að hv. þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, hafi viljað láta draga sig úr ráðherrastólnum. En það, sem létti samflokksmönnum hans dráttinn, var hans veika von um, að rauða sveitin í Framsfl. myndi sjá aumur á honum og flokksmönnum hans, - og vera kynni, að mætti tosa einhverjum þeirra aftur í ráðherrastól. Og svo er nú komið, að eigi er ólíklegt. að hin veika von háttv. þm. kunni að rætast. Sama daginn og þm. Alþfl. draga sinn ráðherra út ór ríkisstj. fara þeir að leita eftir samvinnu við Framsfl. á ný. Ennþá er það hræðslan við hv. 3. þm. Reykv., Héðin Valdimarsson. sem ræður gerðum þeirra. Hans vegna gera þeir sig hlægilega hjá sínum fyrri kjósendum og gervallri þjóðinni. Einn af þeim möguleikum, sem skapazt gátu upp úr hinu breytta viðhorfi á Alþ., voru nýjar kosningar. Þessi tvö orð: „nýjar kosningar“, virðast í sjálfu sér vera mjög meinlaus orð. En þó er það svo, að þm. Alþfl. mega ekki heyra þau nefnd án þess að grípa fyrir eyrun. Hljómur þeirra orða gerir þá jafnhrædda sem vopnagnýrinn gerði Björn í Mörk að baki Kára forðum. Nýjar kosningar gætu lagt þá alla að velli. Þeim varð að afstýra, hvað sem það kostaði. Nú skyldi freistað hinnar veiku vonar, er hv. þm. Seyðf.. Haraldur Guðmundsson, ól í brjósti, þegar hann var dreginn nauðugur úr ráðherrastól, og leitað á náðir hinnar rauðu sveitar í Framsfl. og biðja hana ásjár og griða. Buðust nú þm. Alþfl. til að gera eitt af tvennu: „draga“ mann úr sínum hópi á ný inn í stj. eða sýna hlutleysi fyrst um sinn í von um ráðherrasæti síðar. Við kveinstafina glúpnaði rauða sveitin, kenndi skyldleikans milli sín og þm. Alþfl., taldi þá ekki hafa verið sjálfráða gerða sinna, þegar þeir greiddu atkv. gegn gerðardómnum, tók þá í faðm sinn og blessaði þá. Minni hl. Framsfl. varð að horfa á öll þessi læti. Allt frá því að hv. 3. þm. Reykv., H. V., var rekinn úr flokknum, sjá þm. Alþfl. hann í öllu og alstaðar. Allir þeirra draumar snúast um hann og á hvern hátt þeir fái á honum sigrazt. Af hræðslu við hann greiða þeir atkv. gegn gerðardómnum. Af hræðslu við hann lætur hv. þm. Seyðf., H. G., draga sig úr ráðherrastólnum. Af hræðslu við hann óttast þeir nýjar kosningar fyrst um sinn. Af hræðslu við sama þm. leita þeir á náðir hinnar rauðu sveitar og biðja hana ásjár og griða. Framkoma þm. Alþfl. er dæmafá. Þeir neita að leysa með Framsfl. eitt hið mesta vandamál, sem leyst hefir verið á Alþ. hin síðari ár. Á fundi Sjómannafélags Reykjavíkur gengust jafnvel þm. þeirra fyrir því að mótmæla gerðardómnum og hóta ofbeldi, ef l. kæmu til framkvæmda. Í till., sem samþ. var á fundi félagsins, segir svo: „Telur félagið eigi úrskurðinn á þann hátt bindandi fyrir meðlimi sína, að því sé óheimilt að gera ráðstafanir til, að ekki verði lögskráð á togarana með þeim kjörum, sem í úrskurðinum eru ákveðin“. Sjálfir þingmennirnir egna sjómenn til mótmæla gegn settum l., - láta mótmæla þeim sem markleysu og eru óbeint með hótanir um að hindra lögskráningu á togarana samkv. gerðardómnum, séu kjörin ekki að ósk Sjómannafélagsins. Hvort félagið gerir alvöru úr þessum hótunum, eða ekki, verður eigi séð, þar sem félagið samþ. leyfi til handa sjómönnum að láta skrá sig á saltfisksveiðar samkv. till. sáttasemjara, er var samhljóða gerðardómnum. Þetta mun sjást fyrst þegar líður að síldveiðum, hvort félagið gerir alvöru úr hótunum sínum. Það er vonandi, að sjómenn láti hvorki þm. eða aðra hafa sig til þess, er miður skyldi. En hvað sem verða kann um þessi mál, þá verður að telja það mjög vítavert, að fulltrúar á löggjafarþingi landsins skuli standa að till. og samþykktum, sem hafa inni að halda óbeinar hótanir um ofbeldi til að hindra framgang l. í landinu. En þrátt fyrir allt þetta komu þessir menn bónarveg til Framsfl., og rauða sveitin tekur þeim fegins hendi. Þessir gömlu samherjar ganga aftur saman í stjórnarsængina; þó þannig, að Framsfl. hvílir þar einn, en þm. Alþfl. standa vörð um sængina, gegn því, að sá, er í sænginni hvílir, verndi þá og geri þeim ekkert mein, og lofi jafnvel einhverjum þeirra að skríða upp í þegar frá líður. Það er óhætt að fullyrða, að núv. ríkisstj. er ein hin veikasta, er verið hefir, enda þótt hún sé þingræðisstjórn, þar sem hún nýtur fylgis eða hlutleysis 26 þm. En lýðræðisstjórn er hún eigi, þar sem aðeins tæplega einn fjórði kjósenda í landinu veitir henni heinan stuðning, en með öllu er óvíst um fylgi þeirra, er hlutleysið veita. Minna má á það, að hæstv. forsrh. dró það ekki í efa, að núv. stjórnarflokkar myndu eigi ná meiri hl., ef nú yrði gengið til kosninga, og viðurkenndi þar með, að stj. væri ekki lýðræðisstjórn. Ennfremur veikir það stj., að hlutleysið er ótímabundið, en á það var einmitt lögð áherzla af hv. þm. Seyðf. (HG), þegar hin nýja stjórn var tilkynnt á Alþ. Þarf því eigi að vera tjaldað nema til einnar nætur, þar sem hið ótímabundna hlutleysi getur brugðizt þegar minnst varir. En hvísli nú Framsfl. hinum óttalegu orðum „nýjar kosningar“ í eyra þm. Alþfl., má gera ráð fyrir, að þeir hafi hægt um sig fyrst um sinn. Till. sú um vantraust, er hér er borin fram af hv. þm. G.-K., Ólafi Thors, mun eiga að byggjast á því, að ríkisstj. sé of veik til að tryggja það, að gerðardómslögin komi til framkvæmda, geri Sjómannafélagið alvöru úr hinum óbeinu hótunum sínum. En á þessum tíma verður ekkert um það sagt, hvort hinar óbeinu hótanir koma til framkvæmda. Fulltrúar Bændafl. á þingi telja till. þessa gagnslausa eins og nú er ástatt. Það var vitað og er vitað, að 26 þm. greiða atkv. gegn till. Því höfum við borið fram rökst. dagskrá um að vísa till. frá. Stj. er að sjálfsögðu mjög veik, og því allt í óvissu, hve langlíf hún verður. Vegna erfiðleikanna, sem að steðja, töldum við sjálfsagt, að ríkisstj. hefði haft a. m. k. öruggan meiri hl. þjóðarinnar að baki. Því hefði stærsti flokkur þingsins, Framsfl., átt að gera tilraun til að mynda þjóðstjórn ábyrgra stjórnmálaflokka, tilraun til að sameina þjóðina, en eigi sundra. Við væntum þess, að Framsfl., er nú fer með völd, sjái nauðsyn þessa fyrr en seinna. Við teljum, að eins og nú er komið málum með okkar þjóð, muni aðeins sú ríkisstj., sem hefir mikinn meiri hl. kjósenda að styðjast við, megna að vinna bug á erfiðleikunum. Við sýnum með dagskránni vilja okkar til að sameina þjóðina og bendum jafnframt á leið, er muni vera vænlegust til þessa. Hin nýja stj. hefir ennþá ekkert gert fyrir sér frá því hún tók til starfa, er sérstaklega réttlæti framkomu vantrauststill. Hvað sem segja má, og hvers sem má vænta af hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., er hinn nýi atvmrh. óreyndur og verðskuldar eigi vantraust. Hefir Bændafl. jafnvel nokkra ástæðu til að ætla, að hann muni hafa bætandi áhrif á sína samstarfsmenn í ríkisstj. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á grein eftir hæstv. ráðh. í bænda- og samvinnublaðinu Framsókn, 29. tölubl. 1933, um verðskráning. Þar ber hæstv. ráðh. fram tvær till., er ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „l. Verðlagsnefnd, sem Alþingi kýs, ákveði verð á helztu framleiðsluvörum landsmanna, fyrir ákveðin tímabil í senn, með tilliti til meðalframleiðslukostnaðar og notagildis þeirra, og séu vörurnar seldar við þessu skráða verði innanlands. Verðlagsnefndin hafi vald til að takmarka framleiðslu einstakra vörutegunda, ef söluerfiðleikar gera það nauðsynlegt. - 2. Öll verzlun með erlendan gjaldeyri sé í höndum einnar stofnunar, t. d. Landsbankans, sem kaupi allan þann erlenda gjaldeyri, sem fæst fyrir íslenzka framleiðslu erlendis, og skal kaupverð gjaldeyrisins miðast við skráningarverð hinna útfluttu vara hér innanlands, svo að framleiðendur fái jafnhátt verð, í íslenzkum peningum, fyrir þann hluta framleiðslunnar, sem seldur er erlendis, og það, sem selt er innanlands. Bankinn ákveði síðan söluverð erlends gjaldeyris á hverjum tíma, eftir því, hve mikið hefir orðið að greiða fyrir hann í íslenzkum peningum“. Eru þessar till. í fullu samræmi við það, sem Bændafl. hefir barizt fyrir, - að framleiðendur fengju greitt framleiðsluverð, og um rétta skráningu ísl. peninga. Má ætla, að ráðh. sé ennþá sama sinnis um þessi mál. - Þar sem hæstv. ráðh. hefir atvinnumálin með höndum, vil ég vænta þess, með tilvísun til áðurgreindra till., að hann hafi á þeim meiri skilning og liti þau með meiri velvilja en fyrirrennari hans. Hæstv. forsrh. lýsti yfir, þá er hann tilkynnti um hið nýja ráðuneyti, að stj. myndi fylgja hinni sömu stefnu og hún hefir fylgt undanfarið, og mun það eiga að byggjast á því, að sömu flokkar standi að stj. og áður, þrátt fyrir breyt. á ráðuneytinu. Er slík tilkynning um stjórnarstefnu þjóðinni litill gleðiboðskapur. Fylgi nú hæstv. stj. fyrri stefnu sinni, hvað er þá framundan? Það má fullyrða, að allt muni síga meir og meir á ógæfuhliðina, svo sem verið hefir. Framundan yrðu ríkisgjaldþrot. Á þinginu 1936 sagði hæstv. fjmrh., þegar hann lagði fram fjárlfrv. fyrir 1937: „Núv. ríkisstj. telur það sitt hlutverk að stöðva skuldasöfnun við útlönd“. Hversu hefir nú farið um þetta ágæta hlutverk ríkisstj.? Í árslok 1933 eru skuldir þjóðarinnar við útlönd 74,6millj. kr. Á árinu 1931 tók ríkisstj. við af fyrra ráðuneyti, og ber því að nokkru ábyrgð á því ári. Í árslok 1936 voru skuldir orðnar 104,3 millj., eða höfðu vaxið sem næst um 30 millj. á þremur árum. Skuldir þjóðarinnar eru nú aldrei undir 110 millj. króna. - Þetta eru illar efndir á góðum ásetningi og vafalaust góðum vilja. En það sýnir aðeins, að hæstv. ríkisstj. hefir eigi verið vaxin þeim starfa, er hún tók að sér. Enda er hæstv. fjmrh. þetta vel ljóst, ef dæma mætti af því, að hann verður æ daprari með ræðu hverri, er hann flytur í þinginu um fjármálin og gjaldeyrismálin. Í sömu fjármálaræðu og ég áðan gat um segir hæstv. ráðh. einnig: „Fullum greiðslujöfnuði hefir þó ekki verið náð á árinu. Til þess að slíkt takist, þarf verzlunarjöfnuðurinn sennilega að vera hagstæður um nálægt 6 millj. kr.“. M. ö. o., hinar svokölluðu duldu greiðslur eru að áliti ráðh. 1936 um 6 millj. Mönnum til skýringar skal þess getið, að þegar talað er um hinar „duldu greiðslur“, er átt við vexti og afborganir af erlendum skuldum, ferðapeninga Íslendinga erlendis og kostnað námsmanna, sem þar eru. Ennfremur andvirði þeirra vara, er keyptar eru inn í landið og hvergi koma fram í skýrslum, hvort þær eru innfluttar leyfilega eða óleyfilega o. fl. Nú hefir verzlunarjöfnuður okkar verið hagstæður um 6–7 millj. 2 síðastl. ár. Samkv. fyrri upplýsingum hæstv. ráðh. hefði því átt að vera hægt að halda uppi fullum greiðslujöfnuði. Skuldir hefðu ekki átt að vaxa. Fyrir fáum dögum sagði hæstv. ráðh. í ræðu um gjaldeyrismál í Nd. Alþ., að verzlunarjöfnuðurinn yrði að vera hagstæður um 10 millj., ef halda ætti í horfinn. Ég geri ráð fyrir, að með orðunum „að halda í horfinu“ hafi hæstv. ráðh. átt við það, að ná fullum greiðslujöfnuði. Þessar tölur reka sig hvor á aðra. Hið sanna er, að duldu greiðslurnar hafa verið langt yfir 6 millj. 1936. Þær eru einnig yfir 10 millj. nú. Hæstv. ráðh. er það vel ljóst, að þetta er svo. En, hann vill fela það fyrir alþjóð, hversu erfitt ástandið er. Allar líkur benda til þess, að hinar duldu greiðslur séu nú eigi undir 15 –16 millj., og mun síðar koma í ljós, að svo sé. Verzlunarjöfnuðurinn þarf því að vera hagstæður um minnst 15 millj., svo að fullur greiðslujöfnuður náist. Ástand gjaldeyrismálanna, eins og fjármálanna, er hið hörmulegasta. Allir, sem við viðskipti og verzlun fást, eru kunnugir vandræðunum eins og þau eru og hafa verið. Og þó segir hæstv. fjmrh., að enn eigi eftir að aukast gjaldeyrisvandræðin. Smáupphæðir fást ekki yfirfærðar, og íslenzkt námsfólk erlendis verður að lifa á bónbjörgum, sökum gjaldeyrisvandræða. Óyfirfærðar eru hjá bönkum landsins a. m. k. 5–6 millj. kr., er veitt hefir verið innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir. Vegna vanskila tapa ríkisstofnanir og einstaklingar viðskiptasamböndum. Útlendir „kreditorar“ hafa jafnvel við orð að ganga að ríkinu til greiðslu á skuldum. Er það glöggt tákn um ástandið. Annars er það í sjálfu sér óverjandi af gjaldeyris- og innflutningsnefnd að veita leyfi án tryggingar fyrir yfirfærslu. Slíkt er aðeins til að stimpla þá, sem leyfin fá, sem vanskilamenn, og bankana um leið, og auglýsing um vandræði þjóðarinnar. Atvinnuvegirnir eru í meiri eða minni rústum. Flest stærri atvinnufyrirtæki, svo sem togararfélög, eru í raun og veru eign bankanna, þar sem þau eiga ekki fyrir skuldum. Svo er einnig ástatt um ýmsa smærri atvinnurekendur. Erfitt var þegar ríkisstj. tók við 1934, en erfiðara er það nú. Á hvern hátt hefir nú hæstv. ríkisstj. viljað efla atvinnuvegina? Hún hefir talið sig bezt gera það með því að taka sér í munn hróp kommúnista, að auka sem mest kaupgetuna við sjóinn og í kaupstöðum landsins. Þetta hefir fyrst og fremst átt að bjarga bændum, þar sem aukin kaupgeta gerði það að verkum, að þá keypti fólkið afurðir bænda. Þetta er gott að vissu marki. En takmörk eru fyrir því, hvað ganga má langt í slíku. Það er eigi nema gott að auka kaupgetuna, svo lengi sem framleiðslan þolir aukninguna. En þegar hún er orðin fölsk, hærra kaup greitt en framleiðslan getur undir risið, þá er gengið inn á mjög hættulega braut, er liggur til ófarnaðar fyrir land og þjóð. Því miður hefir þetta orðið svo hjá okkur. Framleiðendur hafa hin síðari ár orðið að greiða hærra kaup en framleiðslan hefir borið. Framleiðslan hefir tapað ár frá ári. Því er nú komið sem komið er. Hin aukna kaupgeta í bæjum hefir freistað fólksins. Það hefir flúið framleiðsluna og sveitirnar. Allir vilja nú gerast launþegar og verkamenn, taka kaup sitt hjá öðrum. Þannig er straumurinn enn þann dag í dag. Svo hefir verið misboðið atvinnuvegunum, framleiðslunni, þessu fjöreggi þjóðarinnar, með sívaxandi kröfum hins opinbera og einstaklinga, að eigi er annað sýnilegt en að fjöreggið falli í mola, hafi það eigi þegar gert það. Framleiðslan þarf að bera allt uppi, allar byrðar þjóðfélagsins. Hún fæðir alla og klæðir. Á henni hvíla allir skattar og tollar, beint eða óbeint. Falli framleiðslan í rústir, fellur þjóðfélagið það einnig. Kommúnistar munu vera hinn eini stjórnmálaflokkur í þessu landi, er fagnar því erfiða ástandi, sem er með þjóðinni. Tilvera þeirra sem stjórnmálaflokks byggist á því. Þar sem atvinnulíf stendur með blóma, ekkert er atvinnuleysi og yfirleitt sæmileg afkoma, þar dafnar ekki kommúnismi. Þar á hann engan tilverurétt. Vöxtur kommúnismans hér á landi sýnir betur en nokkuð annað hrörnun atvinnulífsins og framkvæmda í landinu. Hið eina, er fulltrúar kommúnista á Alþ. hafa fundið að fyrrv. ríkisstj., er það, að þeir sigldu eigi þjóðarskútunni nógu ört til vinstri. Hinni „rauðu sveit“, Framsfl., sósíalistunum og kommúnistunum, er að þeirra dómi einni trúandi til að fara með stjórnina. Þeir myndu nógu fljótir að sigla skútunni í kaf. Og þegar hún kemur upp aftur, ætluðu kommúnistar að taka við stjórn. Og það, sem þá fyrst liggur fyrir að gera, að þeirra dómi, er að taka bankana og fjármagnið í landinn í þágu kommúnismans, þjóðnýta togarana, að ríkið geri upptækar allar eignir og sjóði samvinnufélaga. samkv. rússneskri fyrirmynd, og að taka félögin í þjónustu kommúnismans. Lækka mjólkurverðið og þar með kaup bænda. en það hefir verið mesta áhugamál fulltrúa kommúnista á yfirstandandi þingi. Þetta er m. a. leiðin til þess að koma hér upp sæluríki, að fyrirmynd friðar- og mannvinarins Stalíns. Ég vildi mega vona það, að þjóðin sé eigi svo heillum horfin, að hún láti blekkjast af skránni, að þjóðstjórn ábyrgra stjónmálaflokka Rauða sveitin í Framsfl. er mönnum þessum andlega náskyld. En það traust ber ég til kjósenda í þessu landi, - og þá fyrst og fremst til kjósenda í sveitum landsins -, að þeir láti eigi lengur blekkjast af meðlimum hinnar rauðu sveitar, heldur hrindi þeim af sér við næstu kosningar. Það er skylda hvers kjósanda, sem vinna vill að heill og hamingju þessa lands. Af þeim dæmum, er ég hefi hér nefnt af fjármálum, gjaldeyrismálum og atvinnumálum þjóðarinnar, er það ljóst, að hér er nauðsyn sameiginlegra átaka til viðreisnar þjóðinni. því höfum við bændaflokksmenn lagt til í dagskránni, að þjóðstjórn ábyrgra stjórnmálaflokka sé mynduð. Með nágrannaþjóðum vorum og fleiri þjóðum er það stjórnarfyrirkomulag mjög á dagskrá, vegna erfiðleika og ófriðarhættu. Þar byggist þessi hugmynd, sem og einnig hér, á því, að á þann hátt megi sameina sem flest landsins börn til átaka. Og enda þótt fulltrúa þjóðarinnar á Alþ. og aðra einstaklinga hennar greini á um margt, þá trúi ég eigi öðru en allir séu sammála um það, að þjóðinni verði að bjarga frá fjárhagshruni og öllum þeim afleiðingum, er það hefir í för með sér. Þegar hættu eða háska ber að höndum, leggjast allir á eitt, án tillits til ágreiningsmála, vináttu eða óvináttu. Þá gera allir sameiginleg átök til bjargar. Ég tel, að okkar þjóð sé háski búinn. Tökum því höndum saman til viðreisnar og bjargar landi og þjóð.



Ég læt sitja í fyrirrúmi að svara hv. þm. Seyðf. og hæstv. forsrh. Hv. þm. Seyðf., sem talaði fyrir hönd Alþfl., hóf mál sitt á því að láta í ljós undrun sína yfir því, að Sjálfstfl. skyldi leyfa sér að bera fram þessa vantrauststillögu. Rök hans voru þau, að það hefði verið vitað, að Framsfl. stóð að ríkisstj., og að Alþfl. hefði heitið henni stuðningi. Það væri því gersamlega óþinglegt, og eiginlega fullkomin óhæfa, að Sjálfstfl. skyldi dirfast að bera fram þessa tillögu. Um þetta má nú margt segja, en við þennan hv. þm. læt ég þau ein rök nægja, að minna á, að þegar Ásgeir Ásgeirsson í júnímán. 1932 myndaði stjórn sína, þá hafði hún yfirlýst þingfylgi, og það ekki aðeins hlutleysi, heldur beinan stuðning 36 þm. af 42, sem þá voru á þingi. Sama daginn sem stjórnin var mynduð var samt sem áður borin á hana vantraustsyfirlýsing, - og hver skyldi svo hafa gert það? Það var þessi sami Haraldur Guðmundsson, og hans flokkur, sem það gerðu, svo þangað er fordæmisins að leita, svo ekki er leiðum að líkjast. Hv. þm. fullyrti, að engin ástæða væri til að óttast kaupdeilur fremur nú en áður. Með slíkri fyllyrðingu raskar hann þó á engan hátt þeim rökum, sem ég færði fram í frumræðu minni fyrir því, að samkeppni Héðins Valdimarssonar og kommúnista við sósíalista um fylgi verkalýðsins bendir sérstaklega til, að einmitt óvenjuleg hætta sé á ferðum í þessum efnum. Talandi vottur þess er til dæmis sá, að nú skuli vera yfirvofandi hætta á stöðvun skipa ríkisins og Eimskipafélagsins, auk þess er ég áður hefi getið, að þrátt fyrir getuleysi ríkissjóðs er nú þegar borin fram krafa um stórfellda hækkun á vegavinnukaupinu, sem og það, að búið er að æsa verkamann á Siglufirði til þess að krefjast þess, að kaup sjómannanna, sem þegar er lækkað um helming vegna lækkunar á bræðslusíldarverðinu, verði enn lækkað í því skyni að bæta við 700 kr. mánaðarkaup landvinnumannanna. Nei, Haraldur Guðmundsson veit, að kommúnistar nota hvert tækifæri, sem þeir geta, til að reyna að spana upp kaupdeilur í því skyni að stöðva framleiðsluna, og hann veit jafnvel, að sjálfur er hann og flokkur hans ekkert annað en leiksoppur í höndum Héðins Valdimarssonar og kommúnista, og verður það a. m. k. þar til útséð er um, hvernig leikar fara á alþýðuþinginu í haust. Hv. þm. (HG) sagði, að tilgangur útvegsmanna með stöðvun togaranna hefði verið sá, að kljúfa stjórnina, og færði fram sem einu sönnunina fyrir þessu, að útvegsmenn væri nú fallnir frá öllum þeim kröfum um ívilnanir af hendi ríkisins, sem þeir í öndverðu hefðu gert, og hefðu tekið tillöguna um rannsóknir á togaraútgerðinni með þakklæti, en áður hefðu þeir verið henni andvígir. Við þetta er nú fyrst það að athuga, að útgerðarmenn stöðvuðu aldrei togarana, heldur voru það forkólfar Aþfl., sem beittu sér fyrir stöðvuninni, og hafa nú einnig heitt sér fyrir málshöfðunum á hendur eigendum skipanna fyrir að þeir, m. a. í því skyni að halda uppi atvinnu í landinu, gerðu skipin út allt fram í febrúarmánuð. Þar næst er það að athuga, að útgerðarmenn hafa á engan hátt fallið frá neinni þeirri kröfu, sem þeir hafa gert um ívilnanir, og loks er þess að geta, að tillögum um rannsókn tóku útgerðarmenn með fögnuði, einmitt vegna þess, að með þeirri till. sjá þeir hilla undir loforð ríkisvaldsins, um að óskir þeirra um ívilnanir verði uppfylltar. Útgerðarmenn vita nefnilega, að skýrslur þeirra um stórfelldan taprekstur á undanförnum árum eru réttar, og þeir vita líka, að rannsókn af hendi löggjafarvaldsins er ekkert annað en einskær vitleysa, nema því aðeins, að tilgangurinn sé, að niðurstaða rannsóknarinnar verði lögð til grundvallar fyrir skattaívilnunum ríkisins. Fleira er nú ekki að athuga við þetta, enda nægir þetta til að sýna, að ekki eitt, heldur allt, sem þm. sagði um þetta. er helber vitleysa. Mér þykir skylt að þakka þessum hv. þm. fyrir þann stuðning, sem hann veitti mínum málstað í ræðu sinni. Ég hafði lagt ríka áherzlu á að sýna fram á þann ágreining, sem orðinn er milli sósíalista og Framsfl., sem annarsvegar á rætur í þrengingu þjóðarinnar, en hinsvegar í hræðslu og lúpuhætti sósíalista við Héðin Valdimarsson og kommúnista. Haraldur Guðmundsson staðfesti, sjálfsagt þó gegn sínum vilja, mjög greinilega réttmæti þeirra ummæla minna. Í fyrsta lagi varði hann miklum hluta ræðutíma síns til þess að sýna hinn djúpsetta ágreining milli Framsfl. og Alþfl. um afskipti löggjafans af kaupdeilum, en í öðru lagi staðhæfði hann, að engin samvinna gæti orðið á milli þessara flokka, ef ekki næðist samkomulag um bankamálin og rekstur stórútgerðarinnar. Hér á Alþingi er öllum kunnugt, að haldi Alþfl. fast við þær kröfur, er hann hefir borið fram í bankamálunum, þá er óhugsandi, að þar náist nokkurt samkomulag, og um allar byggðir landsins er það nú kunnugt orðið, þeim er eitthvað fylgjast með útgerðarmálunum, að Framsfl. muni aldrei ganga inn á, að ráðizt verði með lögum á einstök fyrirtæki til að gera þau gjaldþrota, né heldur að tekinn verði upp ríkisrekstur á togaraútgerðinni, en hvorttveggja þetta er sem kunnugt er þær kröfur, sem Alþfl. hefir borið fram, og sem Haraldur Guðmundsson í ræðu sinni í gær sagði, að flokkurinn héldi fast við. Er þá hér, ef marka má yfirlýsingar Alþfl. og formanns hans meira en venjulegt glamur, enn ein viðbótarsönnun þess, að Framsfl. og Alþfl. eiga ekki lengur neina samleið. Enda þótt þessi hv. þm. væri með persónulega illkvittni í minn garð og niðrandi áróður í garð h/f Kveldúlfs, þá tel ég ekki neina ástæðu til þess sérstaklega að hirta hann að þessu sinni, enda er það tæplega gustuk. Sjálfum hefir honum nýverið verið hent útbyrðis úr stjórnarduggunni á þann hátt, að engum manni gat dulizt, að bersýnilegt var að því stílað að losna við hann. En flokkur hans má muna sinn fífilinn fegurri, þegar hann á þrettánda alþýðuþinginu, í árslok 1936, samþykkti kommúnistiska starfsskrá, og skipaði Framsfl. að ganga tafarlaust inn á hana, ella yrði samvinnu slitið. Var sá hroki að vísu nokkuð tekinn að dvína, þegar þessi hv. þm. stóð hér á Alþingi fyrir nær ári síðan og tilkynnti þjóðinni, að hann og hans flokkur heimtaði skilyrðislaust, að Framsfl. gengi inn á 5 stórmál, sem Alþfl. hefði borið fram, ella yrði nú gerð alvara af því að slíta tafarlaust samvinnu á Alþingi og um stjórn landsins. En mikill er þó sá munur, sem nú er á orðinn, er ráðh. loksins eftir ellefu mánaða þaulsetu hefir verið kastað fyrir borð, en hann og flokkur hans samt sem áður reyna að líma sig sem allra fastast utan í Framsfl., í þeirri vesölu, en að því er virðist algerlega fávísu von, að kastað verði til hans bjarghring og hann tekinn upp í stjórnardugguna að nýju. Þessir fáu drættir sýna vel ásjónu sósíalista eins og hún er nú orðin. Hún er mögur, eins og allir sjá, lítið annað en beinin, rétt eins og stjórnmálaáhugi forkólfanna sjálfra. Að öðru leyti mun ég víkja að ræðu þessa hv. þm., eftir því sem efni standa til, um leið og ég nú svara ræðu hæstv. forsrh. Ég kem þá að ræðu hæstv. forsrh. Eiginlega kom hún mér ekki á óvart. En ég gæti trúað, að ýmsir hinna hugsandi manna í Framsfl. hafi orðið fyrir vonbrigðum. Ég gæti trúað því, að hafi mér ekki tekizt að sannfæra þá um það, hversu hin nýja stjórn er veik og hversu gálauslega er til hennar stofnað, þá hafi þó forsrh. tekizt það að fullu. Þeir hafa hlotið að finna, að hin afarveika vörn hans var talandi vottur hins hæpna málstaðar. Þeim hefir áreiðanlega ekki yfirsézt, að kjarninn var ekki stór. þegar búið var að svipta til hliðar fallega orðuðum og skáldlegum samlíkingum og gömlum framsóknar-leiktjöldum, sem listmálari flokksins. hv. form. flokksins (JJ), hefir búið til og notað, þegar hann er að sýna þjóðinni, hvílíkir séu yfirburðir Framsfl. - flokksins, sem allt hafi gert, sem vel hefir gert verið, allan vanda leyst, og allan vanda muni leysa, - flokksins, „sem tekur sínar ákvarðanir án tillits til annars en þjóðarhagsmuna“, - flokksins, sem grannskoðar allt og hefir fyllstu yfirsýn yfir allt o. s. frv., svo vitnað sé til orða forsrh. í gær. Nei, sannarlega var vörnin veik, - veik eins og sjálfur málstaðurinn. Ég deildi á stefnu fyrri stjórnar, þá stefnu, sem forsrh. telur, að hin nýja stjórn muni fylgja, og sýndi fram á, að sú stefna leiddi til augljósrar glötunar. - Hverju svaraði forsrh.? - Engu. Ég taldi stjórnina óþingræðislega myndaða. Hverju svaraði forsrh.? - Engu. Ég taldi alveg víst, að stjórnin væri ekki lýðræðisstjórn. - Hverju svaraði forsrh.? Engu. Ég sýndi fram á, að stjórnin myndi ekki geta leyst nein viðfangsefni á sviði löggjafarinnar, vegna þess að hinar breyttu kringumstæður, fátæktin og örðugleikarnir, hefðu dauðadæmt kröfupólitíkina, sem stjórnin hefði lifað á og sósíalistar vildu halda áfram að lifa á. Ég sannaði með sögu þriggja síðustu þinga, að Framsfl. og sósíalistar eru orðnir alveg óvirkir í samstarfinu. Ég sýndi, að á öllum þessum þingum hefir ekkert mál, sem neinu skiptir, verið leyst nema þau, sem leyst hafa verið með samstarfi Sjálfstfl. og Framsfl., en gegn harðvítugri mótspyrnu og hreinum fjandskap sósíalista. Ég sannaði, að alveg hið sama myndi enn verða, og ég taldi, að þing eftir þing, sem ekkert aðhefðist annað en hirða 300–400 þús. kr. úr ríkissjóði, hlyti að missa allra tiltrú, einnig stuðningsmanna stj., og að þjóð, sem ætti forystu í höndum slíks þings, væri í voða. Allt þetta sýndi ég og sannaði. Hverju svaraði forsrh.? - Engu. Loks sannaði ég, að úr því stjórn HermJ klofnaði út af ágreiningi um kaupgjaldsmálin, þá hefði verið með öllu óleyfilegt að mynda nýja stjórn, án þess að tryggja, að stuðningsmenn hennar litu sömu augum á þessi mál, og það því fremur, sem sjálft miskliðarefnið væri ekki liðið hjá, og mörg svipuð gætu vaknað upp. Ég leiddi rök að því, að þegar forsrh. myndaði hina nýju stjórn, hafi honum verið kunnugt um, að mikil hætta var á, að til hennar kasta kæmi um framkvæmd gerðardómslaganna. Ég sýndi fram á, að þegar forsrh. samt sem áður styður stjórn sína við þann flokk, sem vinnur gegn framkvæmd gerðardómslaganna og þegar í stað riftir stuðningi sínum, ef stjórnin framfylgir lögunum, - þá hefði ráðh. beinlinis og vitandi vits brugðizt skyldu sinni, boðið hættunni heim, gert gerðardómslögin að engu, en ríkisvaldið að leiksoppi í höndum Héðins Valdimarssonar, kommúnista og sósíalista. Ég sýndi fram á þetta, og margt annað svipað, með sterkum og óyggjandi rökum, sem mér þykir ástæðulaust að endurtaka hér, enda ekki tími til þess, og sannaði, að svo sem komið er um samkeppni sósíalista annarsvegar, en kommúnista og Héðins Vald. hinsvegar, þá væri alveg fyrirsjáanlegt, að með sjálfri stjórnarmyndunni væri egnt fyrir þá, er spana vilja til illinda og vinnustöðvunar, en jafnframt hefði stjórnin, með því að styðjast við sósíalista, fyrirfram girt fyrir, að hún gæti gert skyldu sína á því sviði, hversu rík þjóðarnauðsyn sem að kynni að kalla. Þessi ádeila var eiginlega sú eina af þeim, er ég bar fram, sem forsrh. sýndi viðleitni til að svara. Það var aðallega tvennt í þessum hluta ræðu minnar, sem forsrh. gerði að umræðuefni. Ég hafði krafizt sterkrar stjórnar, er væri bær um að halda uppi vinnufriði í landinu. Út frá þessu flutti nú ráðh. langar hugleiðingar. Gekk ráðh. út frá því sem gefnu, að sterk stjórn hlyti að þýða stjórn, sem hefði að baki sér marga steytta hnefa, margar kylfur eða margar byssur. Hitt virtist ráðh. hreint ekki renna grun í, hvað þá meira, að sterk stjórn gæti sótt styrk sinn í mikið kjósendafylgi, þ. e. a. s. stutt sig við þjóðarviljann. Að stjórn Sjálfstfl. t. d. væri sterkari en stjórn Framsfl. af því að Sjálfstfl. hefir að baki sér 25. þús. kjósendur, en Framsfl. ekki nema 14 þús. Eða að stjórn beggja þessara flokka gæti verið sterkari en flokksstjórn hvors um sig. Hitt er svo auðvitað satt, að engri stjórn er vært í nokkru landi, nema hún geti haldið uppi lögum landsins og staðið gegn ofbeldi, hver sem því ætlar að beita. Kröfu mína um, að stjórnin yrði að vera fær um að halda uppi vinnufriði í landinu, reyndi ráðh. að látast skilja á þá leið, að mér væri efst í huga, að stjórnin ætti - eiginlega helzt nú þegar - að draga saman lið og byrja að berja á verkamönnum. Út frá þessum skilningi ályktaði ráðh. svo, að mínar tillögur yrðu óvinsælar og sú stjórn yrði veik, sem þeim fylgdi. - Já, því gæti ég nú trúað. Gallinn er bara sá, að hvorki mér né nokkrum öðrum hefir dottið neitt slíkt í hug, hvað þá borið það fram. Aðalatriði þessa máls er, að svo sem komið er efnahag verkalýðsins, atvinnurekenda og ríkisins sjálfs, þá verður eftir fremstu föngum að forðast, að vinnustöðvun hrindi þjóðinni fram af snös gjaldþrots, en þar riðar hún nú. Enginn dirfist að neita því, að í þeim efnum geti á hverjum tíma, og sérstaklega nú, komið til kasta ríkisstjórnarinnar. Ekki þannig, að ríkisvaldið ráðist á saklausa menn, svipti þá athafnafrelsi og skipi þeim að vinna. Heldur þvert á móti þannig. að ríkisvaldið verndi saklausa menn, sem með ofbeldi á að banna að vinna. Enginn ætlast til, að nokkur stjórn geti fyrirfram gefið fulla vissu fyrir, að hún ráði við öll slik mál, er fyrir kunna að koma. Ádeilan á stjórnina er þá líka ekki út af því, að slík vissa sé nú ekki fyrir hendi, heldur út af hinu, að með því að styðjast við sósíalista hefir stjórnin fyrirfram gefið þeim, sem vandræða vilja stofna til, vissu um, að þeim sé óhætt að fara sinn fram, en það er þjóðarvoði. Þetta er munurinn á þeirri veiku stjórn, sem nú fer með völdin, og sterkri stjórn, sem nyti jafnt þingfylgis sem þjóðarfylgis, enda þótt hún héldi uppi lögum og rétti í landinu, jafnt á þessu sviði sem öðrum. Þessi rök ráðh. eru því haldlaus, og það veit enginn betur en hann sjálfur, enda veit ég fyrir víst, að við erum svo hjartanlega sammála um þetta. Og það vil ég segja ráðh., að honum er ráðlegt að tefla sínu tafli dálítið varlegar. Mikill meiri hluti sjómanna og verkamanna skilur vel, að eins og allt gengur, getur kaupgjaldið ekki hækkað. Þeir vilja því með gleði vinna við óbreytt kjör. Þeir óttast fátt meira en áróður og ofbeldi fárra leiðtoga og æsingaseggja, sem stofna vilja til vinnustöðvana og þar með svip a þá og þurfandi heimili þeirra daglegu brauði. Þessir menn vilja ekkert fremur en að svo sterk stjórn fari með völdin í landinu, að hún spani a. m. k. ekki, vegna síns veikleika, óeirðirnar upp á sig - og þá. Það veit enginn betur en forsrh., að ekkert heldur jafnvel í skefjum öfgunum sem meðvitundin um það, að sjálft ríkisvaldið láti ekki bjóða sér hvað sem er. - Það er vel valið dæmi um það, hve styrkurinn fær oft afstýrt vandræðum, sem mikilsvirtur maður sagði við mig í dag: Hverjum dettur í hug, að Ítalía hefði tekið Abessiníu, ef Englendingar hefðu verið búnir að hervæðast? Það annað úr ræðu minni, er ráðh. sérstaklega vék að, voru rök mín fyrir því, að líkur bentu til, að framkvæmd gerðardómslaganna myndi geta komið til kasta ríkisstjórnarinnar. „Ég trúi á löghlýðni. Ég vil heldur gerast sekur um oftraust en vantraust á löghlýðni sjómanna“. - Þetta var kjarninn í vörn hæstv. forsætisráðh. Það er fallegt að treysta eða jafnvel oftreysta löghlýðni sjómanna. Hitt er aftur á móti hæpinn vinningur, að oftreysta einfeldni hlustenda. Eða dettur forsrh. í hug, að almenningur trúi því, að maður með hans lífsreynslu treysti löghlýðninni svona í fullkominni barnalegri blindni? - Þetta er ekki aðeins traust, heldur fullkomið oftraust á einfeldni og trúgirni hlustenda. Hlustendur vita, hvernig málið liggur fyrir. Við skulum stikla á stærstu dráttunum. Andstaða Alþfl. gegn gerðardómslögunum er alkunn. Á þingi berst hann á móti þeim með hnúum og hnefum. Telur lögin kúgun og ofbeldi. Einn þingmanna flokksins, sjálfur formaður sjómannafél., hv. 3. landsk. (SÁÓ), talar um, að það sé ekki búið að bíta úr nálinni, þó frumv. verði samþ. Íslenzkir sjómenn hafi hingað til ekki látið kúga sig, og það sé ekki víst, að þeir geri það ennþá. Alþýðan muni risa upp o. s. frv. Þannig talaði þessi þm. Alþfl. um gerðardómslögin, þ. e. a. s. þá stefnu, að lögskipuð gerð ákvæði kaupgjaldið á togurunum. En um sjálft kaupgjaldið sagði hann, að væntanlegur gerðardómur myndi dæma svipað kaup og sáttanefnd sú, er hæstiréttur að ósk forsrh. skipaði, hafði lagt til, að gilti, - og reyndist hann um það sannspár. Sagði þm., að nefnd þessi hefði verið hlutdræg. Hún væri „innstillt“ - eins og hann orðaði það - af Framsfl. og rétt spegilmynd af hugarfari hans í garð sjómanna og verkamanna. En Framsfl. hugsaði um það eitt, að sporna gegn því, að kaupið hækkaði um eyri. Það væri alkunna, að sá flokkur væri versti verkalýðsböðull í landinu. Sá hugsunarháttur væri þó að vísu til í nokkrum hluta Sjálfstfl., en höfuðbólið væri Framsfl., o. s. frv. Lauk hann ræðunni með því að segja, að kauptillaga þessarar sáttanefndar - en hún er í höfuðatriðum mjög áþekk dómi gerðardóms - væri hrein og bein fjarstæða, gerð eingöngu í því skyni að svívirða sjómenn. Svona var nú baráttan á þingi. Henni lauk, svo sem kunnugt er, með því, að Haraldur Guðmundsson eigi aðeins hótaði að segja af sér, heldur gerði nú það, sem enginn treysti honum orðið til, - hann sagði af sér. Eftir þetta vissu allir, að sósíalistum væri það metnaðarmál og kappsmál að eyðileggja gerðardómslögin í framkvæmdinni, og koma með því fram hefndum fyrir víg Haralds Guðmundssonar. Þeir létu þá ekki heldur lengi á sér standa. Þeir sömdu, báru fram og létu samþykkja hina frægu tillögu, er eigi aðeins mótmælir lögunum, heldur líka kaupgjaldinu, og eigi aðeins mótmælir, heldur líka hótar að hindra, að lögin verði framkvæmd. Þeir létu blað sitt, Alþbl., slá því föstu, að þessi mótmæli og þessi hótun væri í fullu samræmi við vilja og aðstöðu alls þingflokks Alþfl. Og nú kemur að því, að hæstv. forsrh. snýr sér til þeirra um stuðning við stjórnina. Ég veit, að forsrh. myndi móðgast, ef nokkur bæri á hann, að hann hefði verið svo gálaus að reyna ekki að jafna ágreininginn um gerðardóminn. Allir vita, að einmitt á það lagði hann höfuðáherzlu. Allir vita líka, hve spakir sósíalistar eru orðnir valdhöfunum. En samt sem áður fær forsrh. þá ekki til að sættast á gerðardóminn, heldur svara þeir, að stuðningurinn muni verða tímabundinn og eftir stjórnarframkvæmdum, þ. e. a. s. að sósíalistar muni styðja stjórnina þar til hún reynir að framkvæma gerðardómslögin. Það er alveg tilgangslaust fyrir forsrh. að látast ekki skilja það, sem allir aðrir skilja, að Alþfl. er staðráðinn í því að spana til andúðar gegn lögunum, en fella stjórnina, ef hún ætlar eitthvað að láta til sín taka um framkvæmd laganna. En jafnvel þótt einhver vildi nú trúa því, að forsrh. einn allra hafi verið blindur í þessu máli, þá hljóta þó allir að telja, að Haraldur Guðmundsson hafi með ræðu sinni í gær opnað augu hans. Haraldur Guðmundsson svipti tjaldinu fullkomlega til hliðar og tók af öll tvímæli. M. a. sagði hann: „Alþfl. taldi sig ekki lengur geta átt ráðh. í stjórninni til þess að leggja blessun sína yfir framkvæmd gerðardómsins“. Síðan breiddi hann sig út yfir, að sú veila væri í lögunum, að engin refsing lægi við að brjóta þau. Og loks kvað hann alveg upp úr um fyrirætlanir Alþfl. Hann sagði: Það verður aldrei löng deila um kaupgjaldið á síldveiðum - menn taki eftir, deila um kaupgjaldið á síldveiðum, þ. e. a. s. það kaup, sem gerðardómurinn er búinn að úrskurða - vegna þess, að stærstu togarafélögin eiga líka verksmiðjur og munu því ganga inn á kauphækkun, fremur en til stöðvunar komi. Og síðan lagði hann stjórninni boðorðin. Hún má ekki vernda strækubrjóta, eins og Har. Guðmundsson komst að orði. Læzt nú forsrh. enn ekki skilja, hvað í vændum er? Læzt hann enn, einn allra, ekki sjá, hvað Har. Guðm. og hans menn ætla? Allir aðrir sjá, að það, sem í vændum er, er þetta: Þegar síldveiði nálgast, verður reynt að gylla fyrir sjómönnum líkur fyrir því, að þeir þurfi ekki að sætta sig við kjör gerðardómsins. Það er sjálfur hinn nýkjörni form. stuðningsflokks stjórnarinnar, sem byrjaði þann undirróður í áheyrn alþjóðar hér á Alþingi í gær. Síðan á að reyna að þvinga fram samþykkt í sjómannafél. um, að enginn megi ráða sig upp á hin lögskipuðu kjör. Takist það - og þá væntanlega fyrir tilstilli ýmiskonar lýðs, sem greiðir atkvæði í sjómannafél., en aldrei kemur á togara, - þá á að kalla togarasjómennina, sem vilja hlýða landslögum og búa að góðri atvinnu, strækubrjóta, og þeim á svo að bægja með ofbeldi frá vinnu. En leyfi svo ríkisstjórn Hermanns Jónassonar sér hinsvegar að hugsa til að vernda hina vinnufúsu sjómenn, sem hlýða vilja þeim lögum, er sett voru undir forystu sjálfs Hermanns Jónassonar, þá kemur Haraldur Guðmundsson og segir: „Stuðningur Alþfl. var ótímabundinn og háður stjórnarframkvæmdum“. Hreyfi stjórnin sig þá, er hún samstundis fallin. Þá verður að kalla saman þing, og það er a. m. k. mjög hæpið, að hægt verði að mynda nýja stjórn svo tímanlega, að takast megi að forða þjóðinni frá þeim voða, að síldveiðin falli niður að einhverju eða öllu lyti. - Frá þessari hættu getur ekkert bjargað nema það eitt, að sjómenn taki völdin af leiðtogunum. Hér er svo augljóst, Hvað framundan er, og hér er svo mikið í húfi, að forsrh. má ekki ætla sér að sefa kviða þjóðarinnar með því að berja sér á brjóst og segja: „Ég trúi á löghlýðni“, - og sízt eftir að Haraldur Guðmundsson í gær lét hann þreifa á naglaförunum, - beinlínis tilkynnti honum og öllum öðrum allar fyrirætlanir Alþfl. í þessu máli. Þjóðin ætlast til þess, að forsrh. hennar skyggnist dýpra en þetta í stærstu málin á þessum alvarlegu tímum. Þjóðin ætlast til þess, að sá flokkur, sem nú tekur að sér að fara með völdin í landinu, stingi ekki höfðinn í sandinn, heldur þori hann að horfast í augu við örðugleikana, en það virðist Framsfl. ekki þora í þessu máli.



Það, sem einkum hefir einkennt umr. um vantrauststill., er hinn dæmalausi góðvilji allra flokka í því að styðja ríkisstj. Sjálfstfl. bauð henni stuðning sinn, Bændafl. bauð henni stuðning sinn og Kommfl. hrópaði, að vísu ekki á þjóðstjórn, en á þjóðfylkingu - sem raunar er hið sama - og óskar eftir, að í henni taki þátt Alþfl., Kommfl., Framsfl. og hinn frjálslyndi og lýðræðissinnaði hluti Sjálfstfl., sem kommúnistar svo kalla! Það lítur því út fyrir, að allir flokkar þingsins nema Alþfl. vilji stofna hér til stjórnar, sem saman standi af mönnum úr öllum flokkum! Þegar þessi þjóðstjórnarhugmynd er orðin svo almenn hjá öllum flokkum, hvort sem þeir telja sig hægri flokka eða vinstri flokka, þá er vert að atbuga, hvort líklegt sé, að framkvæmd hennar gæti orðið þjóðinni til blessunar, og þá verður að athuga um leið, hvers vegna menn eru ekki sammála, og hvað það er, sem skiptir mönnum í stjórnmálaflokka. Það mun vera almennt viðurkennt, að það sé ólíkt viðhorf, ólíkar skoðanir á því, á hvern hátt bezt verði ráðið fram úr vandamálum þeim. sem skipta mönnum í flokka, og það sé grundvöllur allrar flokkaskiptingar. Við deilum hér á Alþingi a. m. k. að jafnaði ekki um menn, heldur um málefni, og hingað til hefir það verið svo, að flokkarnir, sem hafa komið sér saman um afgreiðslu mála á Alþingi, hafa myndað stjórn. Aðrir flokkar, sem ekki hafa verið sömu skoðunar um það, hvernig haga skuli afgreiðslu höfuðmála, hafa verið í andstöðu við ríkisstjórn. Deilur á milli flokka á Alþingi hafa stafað, eins og ég hefi þegar sagt, af mismunandi skoðunum á þjóðmálum. Væri nú hægt að þurrka út þennan ágreining að öllu leyti? Er það hugsanlegt, að ágreiningur, sem hingað til hefir skipt mönnum í flokka, sé svo lítill, að hann mundi alveg þurrkast út með því að skipa menn úr öllum flokkum í ríkisstjórn? Myndi það verða sterkari ríkisstjórn, sem þannig yrði? Myndi það ekki heldur fara þannig, að deilur, sem hér rísa oft hátt á Alþingi, yrðu beinlínis fluttar inn í ríkisstj., og hvað myndi vinnast við það? Það er vert fyrir Framsfl. að athuga, hvað stuðningur þeirra flokka, sem nú eru að bjóða honum hjálp til stjórnarmyndunar, muni kosta. Hvað á t. d. stuðningur Bændafl. og Sjálfstfl. að kosta? Það vita raunar allir hv. þm., og raunar allir landsmenn, að stuðningur þessara tveggja flokka við framsóknarstjórn mundi kosta það, að Kveldúlfssvindlið fengi að halda áfram óhindrað. hað mundi kosta vopnaða ríkislögreglu til þess að bæla niður kröfur alþýðu um bætt kjör með ofbeldi. Og eftir því, sem form. Sjálfstfl. hefir talað hér á Alþingi. þá mundi sú stuðningur einnig kosta það, að útgerðarmenn fengju gjaldeyrinn og gætu selt hann hæstbjóðanda á opinberu uppboði í þessu gjaldeyrisfátæka landi. Undirokun alþýðunnar og aukin dýrtíð í landinu væru þær fórnir, sem Framsfl. yrði að færa Bændafl. og Sjálfstfl. fyrir að fá að njóta stuðnings þeirra til þess að mynda ríkisstjórn. Hv. þm. G.-K. (ÓTh) sagði hér í umr. í gærkvöldi, að í Framsfl. geisaði stríð milli holds og anda. Sennilega meinar Ólafur Thors það, að það sé andi Framsfl. að vilja vinna með Alþfl. að umbótum alþýðunnar, en hold Framsfl. vilji í sæng með íhaldinu, og íhaldið vill vinna það til að taka á móti hinu andlausa holdi Framsfl., til þess að fá aðstöðu til þess að eiga þátt í stjórnarmyndun. Hæstv. forsrh. minntist á þjóðstjórn hér í umr. í gærkvöldi og vitnaði þar til Staunings forsætisráðherra í Danmörku. Það er algerlega rangt að vitna til Staunings viðvíkjandi því, að hann telji þjóðstjórn heppilega. Stauning hefir aðspurður látið svo um mælt, að hann hafi hugsað um, hvort þjóðstjórn væri heppileg, en hann lét þess um leið getið, að hann hefði ekki trú á því, að hún gæti blessazt. Nú er það svo, að flokkar geta að vísu oft unnið saman í einstökum málum, ef ekki verða hagsmunaárekstrar á milli þeirra, eða mál þau, sem afgreiðslu fá, ekki koma í bága við stefnu flokksins að öðru leyti. Hinsvegar er sameining eða samstarf flokka, sem ekki berjast fyrir líkum málefnum og á svipuðum grundvelli, skaðleg og getur ekki leitt til neins annars en glundroða. Ég get nefnt hér dæmi um samvinnu flokka, sem á rétt á sér, samninga þá, sem gerðir voru 1934 um stjórnarsamvinnu milli Alþfl. og Framsfl. Ég get einnig nefnt hér sem dæmi um samvinnu flokka, sem á rétt á sér. samninga, sem gerðir hafa verið milli Alþfl. og Kommfl. um ýmsar framkvæmdir í bæjarmálum úti á landi. Þessi síðari samvinna er þó til orðin á þann hátt, að kommúnistar hafa að öllu leyti gengið inn á stefnu Alþfl. um framkvæmd bæjarmála, þar sem slíkir samningar hafa verið gerðir, en fallið frá sínum fyrri kröfum og stefnum. Hinsvegar hefir einnig verið leitað samvinnu við Kommfl. um stefnumál í landsmálabaráttunni yfirleitt, en þar hefir Kommfl. ekki fallið frá sinni stefnu, heldur reynt að ríghalda í það að færa hinn sameiginlega flokk verkalýðsins yfir á byltingargrundvöll Kommfl. og gert það að skilyrði fyrir sameiningunni, að flokkarnir skuldbindi sig til að verja allt, sem fram fer austur í Moskva. Sameiningartilraunir kommúnista hafa ekki verið alvarlegri en það, að þeir hafa heimtað, að hver íslenzkur alþýðumaður tryði því, að jafnaðarstefnan væri komin í framkvæmd í Rússlandi, og játaði þessa trú opinberlega. Ennfremur hafa þeir heimtað, að hver einasti alþýðumaður á Íslandi tryði því, að blóðbaðið, sem framkvæmt hefir verið í Rússlandi á öllum helztu foringjum verkalýðsbyltingarinnar í Rússlandi, þar sem þeir hafa verið stimplaðir sem landráðamenn, njósnarar, svikarar og morðingjar, það væri framkvæmd réttlætisins. Til marks um hina ákveðnu byltingarstefnu Kommfl. má geta þess, að þeir vildu ekki láta standa í stefnuskrá sameinaðs flokks, að hann vildi ná völdum á lýðræðislegan hátt. Á meðan kommúnistar halda fram slíkum öfgum er gersamlega óhugsandi að sameina alþýðuna á Íslandi í einn flokk. Eins og ég hefi þegar sagt, hafa tekizt samningar við Kommfl. um framkvæmd ýmsra bæjarmála víðsvegar á landinu í anda og stefnuskrá Alþfl. Þetta er í rauninni viðurkenning fyrir því af hálfu Kommfl., að það sé stefna Alþfl., sem er hin rétta fyrir verkalýðinn í baráttu hans hér á landi, en ekki stefna Kommfl. Hv. 5. þm. Reykv. (EOI talaði í gærkveldi um það, að alþýðusamtökin hefðu með krafti knúið fram stórfelldar kjarabætur fyrir verkalýðinn. Þessar stórfelldu kjarabætur hafa allar unnizt fyrir starf og stefnu Alþfl., en kommúnistar hafa þar engu komið fram. Alþýða manna úti um allt land þekkir bardagaaðferð Kommfl. Hún þekkir bardagaaðferð Alþfl. og veit, að hún er sú rétta. Allt, sem unnizt hefir í frelsisbaráttu alþýðunnar, hefir unnizt undir merkjum Alþfl. Það væri þess vegna beinlinis fjörráð við alþýðu manna í landinu, ef Alþfl. færi að hverfa frá stefnu þeirri, sem hann hefir unnið eftir á undanförnum árum, og sameinast Kommfl. Það er ekki mögulegt fyrr en kommúnistar sjá og skilja það, að þeir verða að taka upp stefnu Alþfl. í landsmálum. eins og þeir hafa orðið að ganga inn á stefnu Alþfl. í bæjarmálum. Kommúnistar eru að ýmsu leyti farnir að viðurkenna veikleika þeirrar stefnu, sem þeir hafa haldið fram undanfarið. Sést það m. a. á afstöðu þeirri, sem þeir hafa til vantraustsyfirlýsingar þeirrar, sem fyrir liggur frá Sjálfstfl. Afstaða þeirra til þeirrar tillögu er í hæsta máta einkennileg. Það er einskonar „haltu-mér-slepptu-mér“ afstaða. Hv. 5. þm. Reykv. (EOl) sagði í umr. í gær. að þrátt fyrir vantraust kommúnista á núv. ríkisstj. og öllum ríkisstjórnum í auðvaldsþjóðfélagi, þá gætu þeir ekki greitt atkv. með fyrirliggjandi vantrauststillögu. Einar Olgeirsson færði rök bæði með og móti þessu, og þau rök verða svo til þess, að kommúnistar, sem þó virðast hata núv. ríkisstj. og fyrirlíta, vilja samt ekki sýna henni opinbert vantraust!! Afstaða kommúnista til ríkisstj. er því bæði hlægileg og vesalmannleg, en hún er eðlileg afleiðing af því, að Kommfl. er skipað frá Moskva hvorttveggja í senn, að halda uppi öflugum áróðri gegn ríkisstj., en láta þó vera að greiða atkv. á móti henni. Það er þess vegna eðlilegt, að þeim gangi illa að halda jafnvægi á línunni. Því hefir verið haldið fram af Sjálfstfl., Bændafl. og Kommfl., að núv. ríkisstj. væri of veik, vegna þess að engir kjósendur stæðu á bak við fulltrúa Alþfl. á Alþingi. Ég mótmæli þessu sem algerlega röngu, því að þótt klofningur hafi að vísu orðið nokkur í Alþfl., þá hefir hann ekki orðið svo mikill, að nokkurt orð sé á því gerandi, og þeir, sem hafa klofið sig út úr Alþfl., hv. 3. þm. Reykv. (HV) og lagsmenn hans, hafa ekki neitt það fylgi meðal kjósenda Alþfl. í landinu, að það réttlæti slík ummæli. Auk þess hafa þeir með breytni sinni sýnt, að, þeir hafa ekki átt heima í Alþfl. um nokkurt skeið. Ég skal nefna nokkur dæmi þessu til sönnunar. Fylgi hv. 3. þm. Reykv. (HV) innan Alþfl. hefir staðið mjög völtum fótum, og má geta þess í þessu sambandi, að við kosningarnar 1937 lækkaði kjósendatala Alþfl. um 1000 manns hér í Reykjavík, á lista þar sem HV var efsti maður og réði aðferðum í kosningabaráttunni allri, frá kosningunum 1934, en á sama tíma óx kjósendatala Alþfl. utan Reykjavíkur um 1000 manns! Auk þess lækkaði hið sameiginlega fylgi Alþfl. og Kommfl. við bæjarstjórnarkosningarnar í Rvík frá „píslarkosningunum“ 1937 um 400 atkv.! Þar var HV einnig aðalmerkisberinn. Enn má geta þess, að í því verkalýðsfélagi, Dagsbrún. þar sem HV hefir aðalfylgi sitt, fengust ekki nema 600 manns í 1800 manna félagi til að kjósa hann sem formann nú nýverið, og stóð þó stjórnarkosningin mörgum vikum lengur en lög mæla fyrir. Fylgi HV í Dagsbrún er ekki meira en það, að hann fékk samþ. till. um að reka Jón heitinn Baldvinsson úr félaginu með rúmlega 400 atkv., en það er nokkurn veginn sama tala og kommúnistinn Þorsteinn Pétursson fékk við stjórnarkosninguna í Dagsbrún. Alþýðuflokksmenn í Dagsbrún fylgja því ekki hv. 3. þm. Reykv. HV hefir séð þetta mjög greinilega sjálfur, því að hann hefir alls ekki treyst sér til og neitað því afgert að láta till. um brottvikningu Jóns Baldvinssonar ganga til allsherjar atkvgr. í félaginu. Ennfremur neitar hann því að láta till. um mótmæli gegn vinnulöggjafarfrv. ganga til allsherjar atkvgr., og meira að segja þorði hann ekki að bera upp till. um það efni í trúnaðarmannaráði Dagsbrúnar. af því að hann vissi sjálfur, að hann var þar í minni hluta. Það má geta þess. að á jafnaðarmannafélagsfundi þeim, sem kaus Hv fyrir formann, hafði hann ekki nema 170 atkv. meiri hluta, en það voru kommúnistar og samfylkingarmenn, sem áður hafa kosið kommúnista, og hann hafði smalað inn í félagið á þeim sama fundi og þeir samþ. sjálfa sig í félagið. Til frekari sönnunar um fylgisleysi HV hér í Reykjavík má geta þess, að hann bauð Sjómannafélaginu aðstoð sína og Dagsbrúnar til þess að stofna til alisherjar verkfalls út af gerðardómslögunum, en með því tilboði sínu fékk hann ekki nema 11 atkv. á fundi í Sjómannafélaginu, þar sem mættir voru nokkur hundruð manns. HV hefir fengið samþykktir úr nokkrum félögum, bæði í Reykjavík og annarsstaðar, um að mótmæla brottrekstri hans úr Alþfl., en þessar samþykktir hafa allar verið gerðar á skyndifundum, sem hóað hefir verið saman eingöngu í þessu skyni og eru í rauninni markleysa ein. Við alþýðuflokksmenn þekkjum þessar samþykktir frá 1930, þegar kommúnistar höfðu klofið sig út úr Alþfl. og þóttust eiga alla verkalýðshreyfinguna í landinu, - en sú barátta fór þannig, að verkalýðssamband kommúnista liðaðist sundur eftir örfá ár, en alþýðusamtökin uxu að sama skapi. Sameiningarbarátta HV hefir snúizt upp í hatramma klofningsstarfsemi, og sú klofningsstarfsemi hefir lýst sér á þann hátt, sem frægt er orðið að endemum. Hún hefir lýst sér í því, að HV framdi það níðingsverk að láta reka Jón heitinn Baldvinsson úr Dagsbrún. Hún hefir lýst sér í því, að HV hefir byrjað blaðaútgáfu á móti Alþfl., hún hefir ljóst sér í því, að HV ætlaði að reyna að gera Alþfl. gjaldþrota með því að segja upp ábyrgðum fyrir ýms mikilsverð fyrirtæki haus, hún hefir lýst sér í því, að HV sagði Jafnaðarmannafél. Rvíkur úr Alþfl. með því að láta það kjósa sjálfan hann sem formann - eftir að hana var brottrekinn úr Alþfl., og nú á síðustu dögum hefir þessi klofningsstarfsemi komið mjög átakanlega í ljós, þar sem 2 af síðustu stuðningsmönnum HV, meðlimir útvarpsráðs, þeir Sigfús Sigurhjartarson og Pétur G. Guðmundsson, felldu með atkvæðum sínum tillögu framsóknarmanna í útvarpsráði um það, að leyfa Alþfl. að halda minningarathöfn um Jón heitinn Baldvinsson í útvarpinu daginn, sem hann var jarðsettur, þrátt fyrir það, þó að fjöldi manna úti um land allt óskaði eftir, að það væri gert. Það þarf meira en dirfsku af hálfu hv. 3. þm. Reykv. til að koma hér fram og tala sem alþýðuflokksmaður, rétt eftir að stuðningsmenn hans á hans ábyrgð hafa á þennan hátt svívirt minningu Jóns Baldvinssonar, að honum látnum. Ef til vill mætti segja, að HV hefði verið það nokkur vorkunn, þó að hann hefði farið að gefa út blað á móti Alþfl., en þar við er að athuga, að blað HV skrifar af meiri fjandskap um Alþfl. en flest önnur blöð. Það er langur vegur frá, að blað þetta skrifi eins og þeir sáttfúsu, sem vilja halda Alþfl. saman; þvert á móti gerir það allt til þess að ófrægja alþýðuflokksmenn og koma í veg fyrir, að Alþfl. geti sameinazt aftur. Blaðið lýsir alþýðuflokksmönnum ekki sem mönnum með viti, heldur sem fáráðlingum, Kleppssjúklingum og þess háttar. Skal því til sönnunar lesinn hér upp lítill kafli úr blaði HV, „Nýju landi“, 9. tölubl., 25. marz 1938: „En hvað sem því líður, þá held ég, að landlæknir ætti að sjá sóma sinn í því, að láta t. d. alla Kleppssjúklinga, sem sumir hafa aldrei öðlazt neinn skilning. en aðrir tapað honum, ganga í Alþýðuflokksfélagið. Sé ég ekki annað en að það sé öllum yfirvöldum sjálfsagt og skylt að senda alla fáfróða - skilningstrega og brjálaða í Alþýðuflokksfélagið. Þar eiga þeir að vera“. Um 700 manns hafa nú af sjálfsdáðum gengið í félagið. Þeir eru nú orðnir 900 og traustasta lið Alþfl. frá fyrstu tíð. Hefir mig ekkert undrað það aðstreymi, þar eð ég veit, að íhaldið og heimskan eru í meiri hluta meðal þjóðarinnar, en skil þetta nú enn betur, enda veit ég það, að hér á landi eru fleiri fáráðlingar en 700. Eftir slík ummæli um Alþfl. leyfir hv. 3. þm. Reykv. sér samt sem áður að tala ennþá um, að hann sé í Alþfl. Það er ekki nema eðlilegt, að óhug hafi slegið á marga við það, að Alþfl. klofnaði á, að því er virtist, örlagaþrungnum tímum, en þó er síður en svo, að þessi. klofningur þurfi að vera flokknum til neins skaða. Þvert á móti mun reynslan sýna, að Alþfl. verður meira einhuga, verður ákveðnari í sinni baráttu og, herðir baráttuna meira einmitt nú, þegar mest á liggur. Kjarninn úr Alþfl. mun verja öllum sínum kröftum til þess, að flokkurinn verði sterkari eftir þessa hreinsun heldur en hann hefir verið nokkurn tíma áður. Fulltrúi Bændafl. lét þá ósk í ljós áðan, að hann vonaði, að HV bæri sigur af hólmi í baráttunni við Alþfl. Bændafl. hefir jafnan verið fjandsamlegastur allra flokka í garð fólksins við sjóinn. Bændafl. var einn sinni álitlegur klofningur út úr Framsfl., og hugði Sjálfstfl. gott til samvinnu við hann. Nú er Bændafl. orðin óþarfur, ógeðslegur og fyrirlitinn botnlangi hjá Sjálfstfl. Sömu örlög bíða hv. 3. þm. Reykv. Hann verður innan skamms óþarfur botnlangi hjá Kommfl. Einhver minntist hér á baráttuaðferð Jóns Baldvinssonar í umr. í gær. Sú baráttuaðferð mun halda áfram að verða leiðarstjarna Alþfl. og undir henni mun hann sigra, hvað sem líður klofningsstarfsemi hv. 3. þm. Reykv. (HV).



Þessi stjórn getur aldrei orðið annað en bráðabirgðastjórn. Það fara fram hörð átök milli afturhaldsaflanna og alþýðunnar í landinu. - Það er ekki séð fyrir endann á því, hvernig þeim þætti þeirra viðskipta, sem nú stendur yfir, lýkur. Þessi stjórn felur ekki í sér lausn á neinum þeim vandamálum. sem nú bíða úrlausnar. - En meðan barizt er um lausn þessara vandamála, hefir verið horfið að því ráði að mynda þessa stjórn - út úr vandræðum. Ég ætla nú í stuttu máli að lýsa aðdraganda þessara hluta. - Það er því nauðsynlegra, sem hv. þm. Ísaf. (FJ) hélt ræðu hér áðan, sem engin heil brú var í, heldur ein samanhangandi keðja af uppspuna, blekkingum og rangfærslum. Kosningarnar í vor sýndu alveg ótvíræðan vilja kjósenda. - kjósendurnir vildu samvinnu verkamanna og bænda og annara alþýðumanna, til framkvæmda á alveg ákveðinni stefnuskrá. - Hið mikla fylgi Kommfl. sýndi greinilega. hvert straumurinn lá. - Og kjósendurnir sýndu ekki einungis fylgi sitt við stefnu Kommfl. með að kjósa flokkinn sjálfan - heldur líka með því að fylkja sér um þá vinstri frambjóðendur, sem Kommfl. hvatti þá til að kjósa - til að koma í veg fyrir sigur íhaldsins og tryggja samstarf alþýðunnar í landinu. Kjósendurnir lýstu því yfir, að þeir vildu, að verkalýðurinn sameinaðist í einni fylkingu, sem hefði nána samvinnu við bændur og aðra vinnandi menn í landinu. - Alþýðan lýsti því yfir, að hún vildi skapa traust bandalag alþýðunnar, sem stæði vörð um hagsmuni hennar. - Hún lýsti því yfir, að hún vildi, að gerðar yrðu þær einu ráðstafanir, sem duga til að komu fjárhag landsins, sjávarútveginum og öðrum atvinnugreinum á réttan kjöl. Að hin gjaldþrota fyrirtæki yrðu gerð upp og undirstöðuatvinnuvegi landsmanna komið á heilbrigðan grundvöll. Að sett yrði stjórn í þjóðbankann, sem væri í samræmi við vilja þjóðarinnar. - Að í samhandi við þessar ráðstafanir yrði atvinnan aukin, alþýðutryggingarnar endurbættar, eftir óskum fólksins, og önnur nytjamál framkvæmd. Þetta allt hafði mjög djúptæk áhrif á alla þá foringja. bæði Alþfl. og Framsfl., sem nánust tengsl höfðu við kjósendur sína og líta á sig sem fulltrúa sinnar stéttar, ekki aðeins í orði, heldur líka af heilum hug. - Stærstu verkalýðssamtökin í Reykjavík kröfðust þess, að verkalýðsflokkarnir yrðu tafarlaust sameinaðir - og Alþfl. og Kommfl. gerðu með sér samfylkingu víðsvegar um landið. Framsóknarmenn tóku líka viða þátt í þessari samvinnu. - Stjórn Alþfl. var knúin til að taka upp samninga við Kommfl. um sameiningu flokkanna. Það segir sig sjálft, að fulltrúar auðvaldsins í landinu gátu ekki horft aðgerðarlausir á slíka þróun. Forustumenn íhaldsins og bandamanna þeirra í vinstri flokkunum tóku nú ráð sín saman til að hefta framsókn alþýðunnar og koma í veg fyrir sameiningu hennar. - Það var gerð alveg ákveðin hernaðaráætlun, og mér er ekki grunlaust um, að formaður Framsfl. hafi átt drjúgan þátt í henni. Það, sem gerðist, var í stuttu máli þetta: Samkv. almennri kröfu frá verkalýðsfélögunum var kallað saman aukaþing Alþfl. til þess að ganga endanlega frá sameiningu Kommfl. og Alþfl. á grundvelli marxismans. - Fyrir þinginu lá sameiningargrundvöllur, sem Kommfl. gat sætt sig við og mikill meiri hl. fulltrúa á þingi Alþfl. var fylgjandi. - En þegar ganga skyldi til atkv. um þessa till., höfðu yfir 20 trúnaðarmenn Alþfl., þar á meðal allir bæjarfulltrúar Alþfl. og allir þm. hans, að undanteknum Héðni Valdimarssyni, skrifað undir yfirlýsingu um, að þeir myndu kljúfa Alþfl., ef sameiningin yrði samþ. á þessum grundvelli. - Til þess að koma í veg fyrir þennan óvinafagnað í bili, var því tekið það ráð, að samþ. til málamynda tilboð til Rommfl. um að leggja flokkinn niður og ganga í Alþfl. - án þess að nokkur trygging lægi fyrir um það, að nokkur till. kommúnista yrði tekin til greina - eða að forustumenn þeirra yrðu ekki reknir úr flokknum, og íslenzk alþýða stæði þannig forustulausari og tvístraðri en nokkru sinni fyrr. - Áður en þessi samþykkt var gerð, lá fyrir yfirlýsing frá Kommfl. um, að ekki kæmi til mála, að hann tæki slíku tilboði, þannig að öllum, sem að þessari samþykkt stóðu, var það vitaskuld ljóst, að þetta var aðeins samþykkt til málamynda, til þess að koma í veg fyrir klofning Alþfl. í bili. - Og mönnunum, sem að þessu fantabragði stóðu, var sýnt svo mikið traust, að þeir voru látnir fara með öll völd í flokknum áfram. Hvernig notuðu þeir nú þessi völd? Þeir gátu ekki komið í veg fyrir, að Alþfl. og Kommfl. hefðu samfylkingu í bæjarstjórnarkosningunum viðast hvar á landinu. - Hér í Reykjavík létu þessir klofningsmenn svo ófriðlega, að enn var tekið það ráð, til að forðast klofningu, að láta helztu menn þeirra vera efsta á lista alþýðunnar við kosningarnar. Jafnframt var gerður ýtarlegur málefnasamningur milli flokkanna - og áður en það ráð var tekið að láta hægri mennina skipa efstu sætin á listanum, höfðu þeir lofað því hátíðlega, að þeir skyldu vinna öfluglega að sigri listans og halda gerða sáttmála. - En viti menn - rétt fyrir kjördag lýsa þeir því opinberlega yfir, að þeir ætli að svíkja gerða samninga. Þetta var vitaskuld sú bezta kosningabomba, sem íhaldið í Rvík hefir nokkurntíma komizt yfir. Að kosningunum loknum voru svo allir samningar við Kommfl. sviknir, og gengið svo langt, að með tilstyrk klofningsmannanna í bæjarstj. voru íhaldsmenn settir í þær trúnaðarstöður, sem kommúnistum bar samkv. samningnum. Að loknum þessum afreksverkum var Héðni Valdimarssyni vikið úr Alþfl., fyrir þær sakir einar, að hann starfaði með fullri hollustu samkv. fyrirmælum fulltrúaráðs verklýðsfélaganna í Reykjavík og yfirgnæfandi meiri hluta verkalýðsins á landinu. - Þessu næst var Jafnaðarmannafélag Reykjavíkur, aðalstjórnmálafélag Alþfl, klofið. - Nokkurnveginn samtímis eru gerðir samningar við Framsókn um vinnulöggjöf, sem sniðin er í aðalatriðum eftir vinnulöggjöf Sjálfstfl. og skerðir verkfallsréttinn svo stórkostlega, að verkalýðssamtökin myndu verða gersamlega lömuð, ef þau yrðu að sæta slíkri löggjöf og gætu ekki rönd við reist. - En þetta var hinum ráðandi mönnum í Framsfl. ekki nóg. - Þeir samþ. með tilstyrk íhaldsins lög um þvingunargerðardóm í togaradeilunni, sem var svo alvarlegt hnefahögg framan í verkalýðshreyfinguna, að það var gersamlega ómögulegt fyrir menn, sem enn gerðu síðustu tilraun til að halda sér í það hálmstrá, að þeir væru fulltrúar alþýðunnar, að eiga opinberan þátt í slíkum aðgerðum. Stjórnarsamvinnan var rofin í bili. Og nú hefst næsti þáttur. - Næstum öll verkalýðsfélög á landinn höfðu lýst vantrausti á meiri hluta sambandsstjórnar fyrir framferði hennar. - Yfirgnæfandi meiri hluti hins félagsbundna verkalýðs mótmælti eindregið vinnulöggjafarfrumvarpi Framsóknar og mannanna, sem í blygðunarleysi sinn kalla sig ennþá alþýðuflokk. - Samt var það ráð upp tekið að lýsa stuðningi við hina nýju stjórn, sem var þannig skipuð, að í staðinn fyrir Harald Guðmundsson var settur einn af þeim fáu þingmönnum Framsóknar, sem frekar tilheyrir hægri arminum og virðist vera allmjög ánetjaður stjórn Landsbankans. Það var ákveðið af þessum brjóstheilu mönnum, sem kinnroðalaust kalla sig alþýðuflokk, að styðja ríkisstj. á grundvelli þeirrar stefnuyfirlýsingar, sem hún gaf. - Og yfirlýsingin var svo hljóðandi, að stjórnin lýsir því yfir, að hún muni halda stefnu sinni óbreyttri, hún muni hrinda í framkvæmd þeim hagsmunamálum sjómanna og verkamanna, sem séu nægilega undirbúin. - En af þessum hagsmunamálum sjómanna og verkamanna var aðeins eitt tilnefnt. Það var vinnulöggjöfin. Vinnulöggjöfin, sem yfirgnæfandi meiri hluti verkalýðsfélaganna hefir mótmælt, og engin dul á það dregin, að samtökin verði að beita til þess öllum styrk sínum að hrinda henni af höndum sér. Þetta var sem sagt hagsmunamálið - verkamannanna og sjómannanna -, sem þótti nægilega vel undirbúið til að hrinda í framkvæmd. Þetta er það, sem gerzt hefir. - Það er engum vafa undirorpið, að þessi ráð voru ráðin af íhaldinu og afturhaldsöflunum í Framsókn í sameiningu. Þarna hafa verið undirhyggjumenn að verki. - Það var gerð þaulhugsuð áætlun um framkvæmd verksins. Fyrst var hægri foringjum Alþfl. sagt, að þeir yrðu ekki einungis að koma í veg fyrir allt samstarf við Kommfl., heldur yrðu þær að kljúfa sig frá vinstri arminum í Alþfl. Þeir yrðu að kljúfa sinn eiginn flokk. Annars gætu þeir ekki haft áframhaldandi samvinnu við Framsókn. Síðan var þeim sagt, að þeir yrðu að hjálpa til með að lögfesta vinnulöggjöf, sem væri mjög í anda Eggerts Claessens. Annars gætu þeir ekki haft áframhaldandi samstarf við Framsókn. - Þegar þessum þætti var lokið, var þeim sagt, að þeir væru fylgislausir og klofnir og hefðu engan flokk að baki sér - eins og satt var - og nú væri ekki hægt að hafa samvinnu við þá lengur, því flokkurinn þeirra líktist helzt nýju fötunum keisarans þeir væru ekki annað en Haraldur og Stefán Jóhann - hinir landlausu. - Togaradeilan var notuð sem kærkomið tækifæri til að rjúfa samvinnuna. - Þar með er fram kominn spádómur verkakonu nokkurrar í verkakvennafélaginu Framsókn. Á fundi í félaginu talaði þáv. hæstv. atvmrh., Hr. Guðm. - Hann sagði, að verkakonurnar yrðu að samþ. vinnulöggjöf Framsóknar og klofningsmannanna, því að annars yrði stjórnarsamvinnan rofin og Haraldur yrði að fara úr stjórninni. - Verkakonan svaraði, að hún væri nú ansi hrædd um, að það kynni að fara svo, að Haraldur yrði að fara úr stj. samt sem áður, þegar búið væri að nota hann til að koma vinnulöggjöfinni á, svo verkakonurnar sætu eftir með vinnulöggjöfina, en misstu Harald. Þetta hefir nú rætzt að fullu. Og þar með hafði hv. form. Framsfl. og hans menn fengið fram í höfuðatriðum það, sem var tilgangurinn með öllu ráðabrugginu. Gatan var rudd fyrir samvinnu Framsóknar og Sjálfstfl. - Það tókst nú samt ekki að koma þessari samvinnu á nú um sinn. Það strandaði á þeim, sem eru til vinstri í Framsfl. En klofningsmönnunum eru settir þeir kostir, að þeir verði að hjálpa til með að samþ. vinnulöggjöf, þvert ofan í almenn mótmæli verkalýðsfélaganna. Annars vill stj. ekki þiggja stuðning þeirra. Og þeir kostir eru þáðir í auðmýkt. Það er tiltölulega auðvelt að geta sér til um, hver muni verða næsti leikurinn. - Það á að kalla saman alþýðusambandsþing í haust. Það er fyrirsjáanlegt, að klofningsmenn verða í miklum minni hluta á því þingi. En með lögleysum á að halda eignum Alþfl. og hnupla nafninu. Hér hefir verið leikið pólitískt tafl. sem er mjög áríðandi, að almenningur glöggvi sig á. Og margir af hægri mönnum Alþfl., sem hafa dansað með í þessum leik, hafa ekki verið annað en óvitapeð í hendi þeirra manna, sem stjórnað hafa taflinu. - Vopnin, sem heitt hefir verið, hafa verið svik og prettir - drengskaparheit, sem gefin voru í dag, voru rofin á morgun o. s. frv. - þetta er pólitískt siðleysi, sem á sér engin fordæmi í íslenzkurn stjórnmálum á siðari árum. - Það er beinlínis pólitísk stigamennska. Við höfum í hendi sönnunargögn, sem ótvírætt benda til þess, að þessi þokkalegu ráð hafi verið ráðin strax í sumar er leið, í ágústmánuði - á sama tíma, sem samningarnir stóðu yfir við Kommfl. um sameiningu verkalýðsflokkanna - og á sama tíma sem Alþýðubl. eyddi miklu af rúmi sínu til þess að útmála það með miklum fjálgleik, hvílíkt lífsspursmál sameiningin væri. - Enda er það nú viðurkennt í þeim herbúðum, að allt sameiningarskrafið þá hafi verið eintóm hræsni. þar sem því hefir verið lést yfir, að till. hv. 3. þm. Reykv. í Dagsbrún um, að hefja skyldi samninga um sameiningu flokkanna, hafi verið borin fram gegn vilja flokkstj. og í algerðri óþökk hennar, en þetta hefði verið látið óátalið einungis vegna þess, að litið hefði verið á till. sem herbragð. Ég sagði, að það lægju fyrir sannanir um það, að klofningur Alþfl. hefði verið undirbúinn í sumar - meðan stóð á sameiningarsamningunum við Kommfl. Þetta upplýstist að fullu á aðalfundi alþýðuhúss Reykjavíkur, sem haldinn var s. l. fimmtudag. - Í byrjun ágústmánaðar og nokkru seinna juku nokkrir klofningsleiðtogar hlutafé sitt í alþýðuhúsinu um 40 þús. kr., sem nægði til þess, að þeim væru tryggð yfirráðin yfir húsinu. - Þetta var gert ólöglega og með hinni mestu leynd. - Klofningur Alþfl. og rán á eignum hans var undirbúið í sumar - á sama tíma og sem fjálglegast var talað um sameininguna. Menn spyrja sem vonlegt er: Hvaðan komu þessir Júdasarpeningar, sem notaðir voru til höfuðs íslenzkum alþýðusamtökum, meðan þau uggðu ekki að sér og ræddu um að sameinast í eina heild? Hvort sem það nú eru innlendir eða erlendir menn, sem hafa lagt til þetta fjármagn. þá er eitt víst, að vald þessara manna yfir íslenzkri verkalýðshreyfingu - vald mannanna, sem lagt hafa til þessa Júdasarpeninga verður aldrei til farsældar fyrir íslenzka alþýðu. Það voru því engin hollráð, sem Herm. Jónasson var að prédika í gær, þegar hann sagði, að undir merki þessara manna myndi íslenzk alþýða sigur vinna. Þetta er rauði þráðurinn í samsæri afturhaldsins gegn einingu alþýðunnar. En við höfum líka okkar hernaðaráætlun. Og sá er munurinn á okkar afstöðu og andstæðinganna, að við þurfum engu að leyna. Allt launbrugg andstæðinganna verður að fara fram í skugganum, vegna þess að þeir hafa fólkið á móti sér; þar eru brugguð ráðin gegn yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar. - Okkar ráð aftur á móti eru ráð alþýðunnar sjálfrar, framkvæmd af alþýðunni sjálfri. Fyrsta verkefnið er að koma í veg fyrir, að vinnulöggjafarfrv. verði að lögum. Og ef það skyldi verða að lögum, að það komi aldrei til framkvæmda. - Þar næst að skapa þá órjúfandi samheldni, sem skapar okkur sigurinn, þrátt fyrir gerðardóma, í þeim kaupdeilum, sem fyrir dyrum standa, sérstaklega í sambandi við síldarvertíðina. Þar næst að sjá til þess, að á alþýðusambandsþinginn í haust verði alþýðan í svo glæsilegum meiri hluta og klofningsmennirnir í svo ömurlegum minni hl., að það takist að sameina verkalýðshreyfinguna í einn sterkan flokk og eitt öflugt verkalýðssamband - en klofningsmennirnir verði svo rækilega einangraðir, að þeir verði með öllu skaðlausir, ef þeir ekki vilja beygja sig undir meiri hlutann og hyggja á skemmdarverk. Slík sameining verkalýðsins er fyrsta skilyrði þess, að takast megi raunverulegt samstarf verkamanna og bænda og annara vinnandi manna í landinu, samstarf til djarfra átaka, til að mæta þeim vandræðum, sem framundan eru, til þess að koma sjávarútveginum á heilbrigðan grundvöll, til að framkvæma hagsmunamál bændanna, til að auka atvinnuna, til að gera landið okkar fjárhagslega sjálfstætt, til að endurbæta alþýðutryggingarnar og koma fram öðrum nytjamálum. Sú stjórn, sem nú situr, er bráðabirgðastjórn - einskonar vandræðastjórn í millibilsástundi stjórnmálanna. Hún getur ekki orðið langlif. En í stjórnartíð hennar mun fara fram örlagarík glíma milli krafta alþýðunnar og afturhaldsaflanna. Og allt veltur á því, hver ber sigur af hólmi í þeim leik. Ræða hæstv. forsrh. í gærkvöldi var að ýmsu leyti mjög athyglisverð. Hann vill samvinnu Framsfl. og verkalýðshreyfingarinnar með einu litlu skilyrði - þ. e. a. s. með því skilyrði, að hann - eða ef til vill réttara sagt afturhaldið í Framsfl. - fái að ráða stefnu verkalýðshreyfingarinnar. Hann sagði, að þar, sem æsingamenn ráði verkalýðshreyfingunni, þar sé verkalýðurinn réttlaus, en þar, sem hinir hógværu menn fari með völd, þar hafi hann mest réttindi. Með æsingamönnunum átti hann við kommúnista - með hóglátu mönnunum átti hann við sósíaldemókrata og alveg sér í lagi klofningsmennina í Alþfl., þá herra Stefán Jóh. Stefánsson, Jón Axel Pétursson, Ólaf Friðriksson, Guðmund R. Oddsson, Guðmund úr Grindavíkinni og aðra slíka. Hvað sanna tilvitnanir hæstv. forsrh. í útlönd? - Lítum á staðreyndirnar. Í sovétlýðveldunum, því landinu, þar sem kommúnistar höfðu forystuna í verkalýðshreyfingunni, hefir verkalýðurinn sigrað og leyst af hendi hið mesta stjórnmálaþrekvirki, sem veraldarsagan þekkir. En í löndunum, þar sem sósialdemókratar hafa farið með forystuna, eins og í Þýzkalandi, í Austurríki og á Ítalíu, þar hefir fasisminn sigrað, - verkalýðshreyfingin er þar lögð í rústir, menningin og réttindi fólksins eru þar troðin undir fótum. Sömu örlög vofa yfir Norðurlöndum, ef ekki verður rönd við reist. - Svona hafa hollráð Hermanns Jónassonar reynzt erlendis. Og hvernig hafa þau reynzt hér? Hér á landi hafa hægri foringjar Alþfl. beinlínis hlýtt fyrirskipunum manna í Framsfl. og erlendra manna, sem hæstv. forsrh. hefir gert að dýrlingum sínum. Ég hefi í fyrri hluta ræðu minnar lýst því að nokkru, hverskonar blessun fyrir verkalýðshreyfinguna þessi stefna hefir fært. Af völdum þessarar stefnu er verkalýðshreyfingin klofin og lömuð og liggur í sárum. Það situr því sízt á Hermanni Jónassyni að tala í kennimannlegum tón, rétt eins og hann talaði til verkalýðsins í nafni sjálfs himnaföðurins. Nei, íslenzkur verkalýður hefir nú fengið svo dýrkeypta reynslu, að hann veit, að honum er það ekki hollt að láta Hermann Jónasson - og því síður Jónas frá Hriflu - segja sér fyrir verkum. Það, sem fyrir liggur, er að lækna verkalýðshreyfinguna af þeim sárum, sem skjólstæðingar Hermanns Jónassonar hafa veitt henni. Og í krafti þeirrar reynslu, sem verkalýðssamtökin hafa nú öðlazt, munu þau rísa upp aftur sameinuð, voldug og sterk, og það mun verða hlutverk þeirra að sameina alla hina vinnandi þjóð Íslands í eina fylkingu á þeim örlagaríku tímum, sem nú eru framundan landi og þjóð.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég mun fyrst fara nokkrum orðum um ræðu hv. þm. Dal. (ÞBr). Ég mun ekki svara ræðu hans miklu, en einstök atriði í henni voru þó þannig vaxin, að ekki verður hjá því komizt að leiðrétta þau. Hv. þm. bar það blákalt fram, að ég og aðrir fulltrúar Framsfl. hefðum árið 1935 verið búnir að semja um 1millj. kr. lækkun á fjárl., en síðan fallið frá þessu, þegar á reyndi, vegna kröfu frá sósíalistum, og síðan hækkað fjárl. um 2 millj. kr. Hv. þm. Dal. sagði, að þetta væri einhver hin stærstu þingsvik, sem framin hefðu verið. Allt þetta tal hv. þm. eru hrein ósannindi. Sparnaður sá, sem um var samið í fjvn. 1935, var samþ. af þinginn, og var ekki hætt við að samþ. neitt af þeim sparnaði, sem um hafði verið samið. Hitt er annað mái, að upp voru teknar jöfnum höndum fjárveitingar til ýmissa nýmæla, er lögfest voru á því þingi, og má þar t. d. nefna framlag til nýbýlasjóðs, skuldaskilasjóðs o. fl., eða samtals 1 millj. kr. Aðaliðja hv. þm. undanfarin ár hér á Alþingi hefir verið sú, að áfellast Framsfl. fyrir lækkanir á ýmsum liðum fjárl., sem framkvæmdar voru einmitt á þinginu 1935, en hann segir nú allt í einu, að ekki hafi verið framkvæmdar. Hv. þm. kom í ræðulokin inn á gjaldeyrismálin, og það með þeim hætti, að ekki má ómótmælt standa. Hann sagði, að þjóðin væri gjaldeyrisvandræðunum óviðbúin, vegna þess, að ég hefði talið duldar greiðslur allt of lágar og tilkynnt, að greiðslujöfnuði hefði verið náð, þótt svo hefði í raun og veru alls ekki verið. Upplýsingar þær, sem ég hefi byggt á upphæð hinna duldu greiðslna, eru frá sænska hagfræðingnum Lundberg, er hér dvaldi á vegum skipulagsn. atvinnumála. Hann taldi greiðslur þessar vera 6 millj. kr. Eru þá ekki taldar með afborganir af föstum lánum. Reynslan hefir sýnt, þvert á móti því. sem hv. þm. Dal. vill vera láta, að þessi áætlun hagfræðingsins er mjög nærri lagi, Hvað sem hv. þm. Dal. segir um það atriði, þá hefir enginn gert sér eins mikið far um það og einmitt ég að gera mönnum ljósa gjaldyrisörðugleikana og vara menn við bjartsýni í þeim efnum. Hitt er annað mál, að ég hefi einnig skýrt þinginu frá þeim árangri, sem náðst hefir í þessum efnum fyrir aðgerðir þings og stj., en það hefir hv. þm. Dal. ekki þolað. Hv. þm. átti sæti í þeirri ríkisstj., sem ráðuneyti Hermanns Jónassonar tók við af. Niðurstaða verzlunarinnar við útlönd 1934 var hin versta, sem orðið hefir um mörg undanfarin ár. Á árinu 1935 tókst að lagfæra þetta nokkuð, þar sem verzlunarjöfnuðurinn það ár varð um 6 millj. kr. hagstæðari en árið áður, en ekki tókst þó að ná fullkomnum greiðslujöfnuði. Var alls ekki farið dult með það af mér. En árin 1936 og 1937 hefir verzlunarjöfnuðurinn verið svo hagstæður, að þegar tillit er tekið til innflutningslánsfjár, þótt ekki hafi hann verið mikill, þá hefði greiðslujöfnuður náðst, ef ekki hefði festst í þýzkalandi 2–3 millj. kr. á síðastl. ári. Vanskilaskuldir innflytjenda um áramótin, sem ég hefi gert að sérstöku umræðuefni hér á Alþingi í öðru sambandi, stafa þess vegna fyrst og fremst af verzlunarhalla ársins 1934. En þegar niðurstaða þess árs var ráðin, átti hv. þm. Dal. sjálfur sæti í ríkisstj. Einnig stafa þær þó að nokkru frá árinu 1935, þar sem ekki hafði tekizt að ná fullum greiðslujöfnuði það ár, og af mikilli vörusölu til Þýzkalands á síðastl. ári. Hv. flm. vantrauststill. (ÓTh) færði fyrir henni tvær meginröksemdir: Annarsvegar, að stjórnin væri of veik, þar sem hún hefði ekki tryggt sér fullan stuðning Alþfl. til að framkvæma þær ráðstafanir, sem gera þyrfti í sambaneti við framkvæmd gerðardómslaganna. Þessari röksemd hefir hæstv. forsrh. svarað svo glöggt, að ekki verður um bætt. Hinsvegar færði flm. fram þau rök, að ríkisstj. hefði lýst því yfir, að hún myndi fylgja sömu meginstefnu og gert hefir verið undanfarið, en þeirri stefnu væri Sjálfstfl. mótfallinn. Þessa röksemd hv. flm. fyrir vantraustinn vil ég taka til nokkurrar athugunar. Hv. þm. virtist ekki álíta vandasamt að lýsa því, hver þessi meginstefna ríkisstj. hefði verið og árangri hennar í framkvæmd. Hann dró þessa lýsingu saman í 3 aðalatriði, sem mér skildust vera þessi: 1. Að stjórnin hefði skapað hér gjaldeyrisvandræði. 2. Að hún hefði gert allan atvinnurekstur að taprekstri. 3. Að hún hefði opnað dyrnar fyrir atvinnuleysinu. Áður en ég sný mér að því að lýsa með fáum orðum aðalárangri þeirrar stjórnarstefnu, sem fylgt hefir verið undanfarið, vil ég rifja upp nokkrar staðreyndir um atburði, er gerzt hafa á valdatímabili núv. stj. og sem ekki er unnt annað en taka tillit til. ef meta á stefnu stj., og hvort staðhæfingar hv. þm. (ÓTh) eru á rökum reistar. Á því 3 ára tímabili, sem miðað er við, þegar talað er um stefnu stj. undanfarin ár, hafa markaðir fyrir íslenzkan saltfisk breytzt svo, að á sl. ári fluttum við til Spánar og Ítalíu 8140 smál. fiskjar, en árið 1934 35225 smál. Til annara landa var saltfisksútflutningur jafnmikill sl. ár og 1934. Tvö undanfarin ár, 1936 og 1937, hefir þorskafli svo gersamlega brugðizt, að í stað þess, að meðalafli áranna 1931–1935 var 60300 smál., þá var heildaraflinn 1936 29130 smál. og árið 1937 27950 smál., og nær því hvorugt árið helmingi af meðalafla undanfarinna fimm ára. Þrátt fyrir þennan gífurlega aflabrest og minnkandi fiskmagn til sölu á erlendum markaði hefir saltfisksverðið allt fram á þetta ár fremur farið lækkandi frá því, sem var, þótt svo að segja allar aðrar vörur hafi hækkað. Síðastl. 2 ár hefir geisað hin skæðasta drepsótt í búfé landsmanna, sem menn muna. Drepsótt þessi hefir herjað fimm af sýslum landsins og drepið tugi þúsunda af sauðfé, og virðist sízt lát á henni enn sem komið er. Með þessar staðreyndir fyrir augum stendur hv. þm. (ÓTh), form. Sjálfstfl., þess flokks, sem fram að þessu hefir haft flesta kjósendur, og ætti því af þeirri ástæðu einni að finna til þungrar ábyrgðar, sem þar að auki er talinn stóratvinnurekandi og á sæti í bankaráði þjóðbankans, og slær því föstu, og það án þess að ómaka sig á nokkurn hátt til þess að færa rök fyrir þeim fullyrðingum, að ríkisstj. hafi með stefnu sinni undanfarin ár skapað gjaldeyrisvandræðin, opnað dyrnar fyrir atvinnuleysinu og gert allan atvinnurekstur að taprekstri. Menn geta ímyndað sér, hvort ríkisstj. hefir valdið taprekstri sjávarútvegsins, þar sem verðiag hefir farið lækkandi á framleiðsluvörunum, en hækkun orðið á öllu, sem þarf til rekstrarins, og aflinn nemur ekki nema helmingi af meðalafla undanfarinna ára. En hver hefir þá verið stefna stj. undanfarið og hvernig hefir henni tekizt að mæta erfiðleikunum? Með ráðstöfunum löggjafans hefir verðið, sem bændur fá fyrir afurðir sínar á innlendum markaði, verið hækkað svo, að afkoma bænda er nú ekki sambærileg því, sem áður var. Aukið eftirlit með innflutningi til landsins hefir borið þann árangur, að meðalinnflutningur síðustu 3 ára var 10 millj. kr. lægri en meðalinnflutningur næstu 10 ára þar á undan. Verzlunarjöfnuðurinn þessi 3 síðustu ár hefir að meðaltali orðið meira en helmingi hagstæðari en næstu 10 árin þar á undan, þrátt fyrir 8 millj. kr. lægri meðalútflutning undanfarin 3 ár. Innlendur iðnaður, einkum þó sá, sem snertir útflutninginn. hefir aukizt svo mjög undanfarið, að í ágústmánuði sl. var mun minna atvinnuleysi en hafði verið undanfarin 5 ár, og þar með minna atvinnuleysi en verið hafði áður en saltfisksmarkaðurinn lokaðist. Það er sennilega þetta, sem á máli hv. þm. G.-K. heitir að „opna dyrnar fyrir atvinnuleysinu“. Sl. 3 ár hefir verið varið jafnmiklu til að koma nýjum iðngreinum á fót eins og gert hafði verið næstu 10 árin á undan. Frá ársbyrjun 1935 til ársloka 1936 hafa skuldir við útlönd, samkv. upplýsingum hagstofunnar, vaxið um 6.6 millj. kr., og er það sem svarar Sogsláninu einu saman. Á árinu 1936 lækkuðu heildarskuldirnar við útlönd, samkv. heimild hagstofunnar, um ca. 1 millj. kr., og það er vitað mál. að á árinu 1937 hafa skuldir þjóðarinnar við útlönd í heild sinni sízt vaxið, að frádregnum innieignum í vöruskiptareikningum erlendis. Þannig hafa skuldirnar 3 síðustu árin aðeins vaxið sem nemur Sogsláninu, en ekki um tugi millj., eins og hv. þm. Dal. og hv. þm. G.-K. lét sér sæma að fullyrða í umr. í gærkvöldi. Þessari niðurstöðu, sem ég nú hefi drepið á, hefir verið náð án þess að þurrð nauðsynjavara hafi orðið í landinu eða dregið hafi verið úr nauðsynlegum byggingarframkvæmdum. Hv. stjórnarandstæðingar deila nú fast á stj. fyrir gjaldeyrisvandræðin. En dálítið er það óviðkunnanlegt að taka við ámæli af þeim mönnum, sem ábyrgð báru á stjórn landsins 1933 og 1934, og sem sífellt, síðan núv. stj. fór að herða á innflutningshöftunum, hafa gert allt, sem í þeirra valdi hefir staðið, til þess að torveldu framkvæmd gjaldeyrislaganna og þeirra annara ráðstafana, er stj. refir orðið að gripa til vegna gjaldeyrisvandræðanna. Þá er það eigi síður óviðfelldið að liggja undir ámæli þessara manna fyrir skuldasöfnun við útlönd, þar sem sú staðreynd liggur fyrir, að hækkun heildarskulda þjóðarinnar hefir einmitt verið stöðvuð í tíð núv. stj., og að síðustu 2 árin hefir verzlunarjöfnuðurinn við útlönd orðið meira en helmingi hagstæðari en í hinum mestu góðærum áður. Hitt er svo annað mál, og það mun ég allra manna sízt draga fjöður yfir, að vegna þess að innflutningur erlends lánsfjár hefir verið nálega stöðvaður nú sl. 3 ár, og lækkun útflutningsverðmætis hefir borið að höndum á sama tíma, hefir ekki tekizt að greiða verzlunarskuldir af verzlunarhalla áranna 1933, 1934 og 1935. Gjaldeyrisvandræðin eru því mjög mikil og horfurnar í þeim málum mikið áhyggjuefni öllum þeim, sem með þessi mál fara. Það er öllum ljóst. að eigi það enn eftir að henda, að þorskvertiðin bregðist, svo sem verið hefir undanfarið, og að 3. aflaleysisárið bætist við, þá er gersamlega ómögulegt annað en að viðhorfið breytist enn, og verður þá að gera allar hugsanlegar ráðstafanir til þess að draga úr vöruinnflutningi og án efa einnig að gera ráðstafanir til þess, að gjaldeyrislántaka fari fram. - Eitt er þá einnig víst, að þau úrræði, sem gripið verður til í gjaldeyrismálunum, verða ekki í samræmi við stefnu Sjálfstfl. í þessum málum, ef um hana er hægt að tala, heldur framhald af þeim ráðstöfunum, sem Framsfl. hefir framkvæmt. Þótt andstæðingarnir hafi valið þann kostinn í þessum umr. að hefja hér einskonar eldhúsdag á ríkisstj. og framkvæmdir hennar, þá hygg ég, að það sé tímabært að vekja athygli á því, eins og hæstv. forsrh. hefir þegar gert, að e. t. v. eru þeir tímar framundan, að bráðlega þykir meira um vert að sameinast um þær ráðstafanir, sem óumflýjanlegar teljast, heldur en að leggja sig allan fram um að torvelda þær og tortryggja, oft gegn betri vitund, og skapa þannig erfiðleika í því skyni að afla pólitísks fylgis. Þótt ég hafi eytt hér tíma mínum til þess að mæta gagnrýni andstæðinganna, sem töluðu í gærkvöldi, þá mun ekki standa á Framsfl. að leggja niður deilur af þeirri tegund, er hér hafa verið vaktar, ef slíkt mætti til þess verða að skapa betri grundvöll fyrir samstarfi flokkanna um hin miklu vandamál, sem framundan munu vera.

*Jónas Jónsson: Ég ætla að víkja nokkrum orðum að þeim kommúnistum, sem hér hafa talað. Þó að þessi flokkur sé áhrifalaus, þó að blöð hans séu lítilfjörleg, er þó ekki rétt að láta þessa lítilfjörlegu menn óátalið fara háðulegum orðum um þá ríkisstofnun, Landsbankann, sem þeir hafa hér aðallega gert að umtalsefni. Orðbragð forsprakka kommúnista og árásir á Landsbankann eru hliðstæð því orðbragði, sem þeir hafa um flokksbræður sína í Rússlandi, þessar venjulegu dylgjur um, að þeir séu í útlendri þjónustu og vilji skaða land sitt. Um það þarf ekki að fjölyrða, hvílíka fjarstæðu og andstyggileg ósannindi hér er um að ræða. En ég skal nefna nokkur rök, til að leiða landsmönnum fyrir sjónir, hvað þessir þrír kommúnistar, sem hér sitja á þingi, hafa gert fyrir þjóðina. Ég skal minna á kreppuna 1923, þegar Íslandsbanki sökk. Þá bjargaði núv. þjóðbanki og hélt uppi útveginum. Hefir hann síðan haldið uppi bæði landbúnaði og útvegi hér á landi. Allar ríkisstj., sem setið hafa hér að völdum síðan 1920, hafa haft sitt lánstraust hjá Landsbankanum. Má nærri geta, hvort þessi banki, sem áður var vanræktur, hefði getað áorkað slíku, ef ekki hefðu dugandi og heiðarlegir menn stjórnað honum. Annars má geta þess, að kommúnistar sjást aldrei glaðari en þegar þeir koma út frá Magnúsi Sigurðssyni með víxla sína, eins og litlir fuglar, sem fengið hafa brauðmola úr hendi mannvinar. Að því er töp Landsbankans snertir, má segja, að leiðasta tap hans er það, sem hann varð fyrir vegna Einars Olgeirssonar, sem misnotaði trúnaðarstöðu sína hjá Síldareinkasölunni, svo að hún tapaði nokkrum hundruðum þúsunda. Er ekki rétt að draga undan þessa sekt, sem Einar Olgeirsson er í við þjóðina. Frammistaða þessara pilta gagnvart þjóðbankanum, sem verið hefir hjálparhella landsins, er því lík, að erlendir menn, sem vildu spilla lánstrausti landsins, hefðu ekki getað fundið nein áhrifameiri ráð til þess en þau, sem þeir hafa notað. Þá vil ég víkja að þeim staðlausu stöfum, sem einn kommúnistinn hér var að fara með, um að vinstri flokkarnir hafi haft samvinnu í síðustu kosningum. Það er að vísu rétt, að Alþfl. og Framsfl. höfðu nokkra samvinnu. En ég vil benda hér á það, sem ég sagði þá, að milli mín og kommúnista er ekki til önnur brú en sú, að við erum samlendir. Ég sagði í fyrrasumar norður í Þineyjarsýslu, að ég bannaði þessum mönnum að kjósa mig, þó að þeir kynnu að hafa ætlað sér það, og ég veit ekki betur en að þeir hafi hlýtt því. Þannig er mitt viðhorf til kommúnista, og þannig er viðhorf Framsfl. til þeirra. Það væri skömm, ef Framsfl. hefði bandalag við flokk, sem stjórnað er frá öðru landi, hvort sem það væri Rússlandi eða Þýzkalandi. Ég sé að vísu ekki ástæðu til, að við Íslendingar séum að kasta harðorðum til Rússa, meðan þeir láta okkur í friði. En ég vil gera mitt ýtrasta til að afhjúpa athæfi kommúnista gagnvart þessari þjóð. Og ég get sagt þeim það, að það skal ekki verða hátt á þeim risið, ef þeir ætla að verða í þjónustu erlends ríkis og þykjast jafnframt vera þjóðlegur flokkur. Út af ræðu hv. þm. Seyðf. í gær, þar sem hann hallmælti mjög gerðardómi í vinnudeilum og taldi það hefði verið harðræði og lýðræðisbrot, að Framsfl. hélt því fram, að það væri helgari rétturinn til að starfa og lifa heldur en til að svelta sig með skipulagsbundinni leti, vil ég benda hv. þm. á það, að alstaðar í lýðræðislöndum í kringum okkur er gripið til gerðardóms, þegar líkt stendur á. Í Noregi hefir það verið gert hvað eftir annað, og nú síðast gerir verkamannastjórnin það að fráfararatriði, ef hún fær ekki gerðardóm í máli, þar sem hún er aðili annarsvegar. Í Danmörku hefir þetta verið gert, og þó sérstaklega í Frakklandi, sem er eina menntaða landið, sem er svo ógæfusamt, að það voru nokkrir kommúnistar, sem höfðu áhrif á stjórn þar í nokkra mánuði, og einmitt vegna þeirrar óstjórnar og upplausnar í atvinnulífinu, sem þessir menn hafa valdið, hefir franska þjóðin neyðzt til að setja harðari löggjöf en nokkur önnur lýðræðisþjóð og hefir orðið að taka menn fasta með lögregluvaldi. Kommúnistarnir hér eins og þar láta sig dreyma um það, að þeir séu menn til að eyðileggja þetta þjóðfélag. Þess vegna er það leitt, að svo merkur maður sem hv. þm. Seyðf. skuli halda slíku fram ofan í alla reynslu og allt vit. Ef hans flokkur hefði verið í eindregnum meiri hluta á þessu þingi og haft stjórn með höndum, þá hefði hann gert nákvæmlega það sama eins og Alþfl. í Noregi hefir gert og er að gera nú. Þá vil ég að síðustu segja fáein orð út af hinn undarlega hjali kommúnistans hér í kvöld. Þessi snáði leyfir sér að halda því fram, að það sé einhver goðgá, þó gilda eigi lög og reglur um vinnudeilur eins og aðrar deilur. Veit þessi piltur ekki, að það var einu sinni siður í Evrópu, að ræningjar höfðu sömu skoðun á eignarréttinum og hann leyfir sér nú að hafa um vinnudeilur. Það var siðleysistímabil í margar aldir, þegar ræningjar héldu því fram og lifðu eftir því, að lögin ættu ekki að ná til þeirra. Þeir ættu að mega framfylgja ofbeldinu. En hvernig fór? Alstaðar þar, sem þetta hafði viðgengizt, ríkti upplausn og menningarleysi og allt var yfirleitt öfugt við það, sem menn í siðuðum löndum telja dýrmætast. Þeir menn, sem halda því fram, að ekki eigi að vera vinnulöggjöf, eru svo miklir vesalingar, að það er út frá því einu saman ófært að fjölræða við slíka menn. Þar að auki er það vitað, að deilur um vinnu eru ekkert merkilegri heldur en t. d. deilur um landamerki milli jarða eða um það, hvort einhver læknir, sem hefir skorið í kaun á sjúklingi, eigi að fá peninga fyrir sína aðgerð. Þess vegna geta kommúnistar verið vissir um, að þeir bera ekkert annað í sér en möguleikann um ósigur og fyrirlitningu fyrir allt þeirra vesala brölt til að halda hendi ræningjans yfir vinnusviðum þessa lands. Það er ekki meiningin að láta fólk af þeirra tægi leysa upp hið íslenzka þjóðfélag, enda eru þeir allt of veikir og lítilmannlegir til þess að geta haft minnstu áhrif í þá átt. (EOl) Er það maðurinn úr hásetaverkfallinu, sem talar þannig?). Maðurinn, sem sveik Landsbankann, á ekki að leyfa sér að hafa hér mörg orð.

Forseti (BÁ): Mér hefir borizt till. til rökst. dagskrár frá hv. 3. þm. Reykv. (HV), svo hljóðandi: „Þar sem samþykkt Alþingis á vantraustsályktuninni gæti aðeins haft í för með sér eitt af tvennu, stjórnarskipti og enn nýja ríkisstjórn, er nyti stuðnings Sjálfstfl., en þingið lítur svo á, að með slíkri stjórn væri algerlega brotið í bága við vilja kjósendanna í landinu um vinstristjórn, eins og hann sýndi sig við síðustu alþingiskosningar, eða þá þingrof og nýjar kosningar í vor, en hin nýja ríkisstjórn hefir enn ekki gefið þær yfirlýsingar, sem vænta má, að hún muni gefa, áður en þingi slítur, um stefnu sína í löggjöf og framkvæmdarmálum, né heldur hefir sú stefna hennar enn orðið mörkuð af meðferð þingmála, og Alþingi telur ekki tímabært að koma af stað þingrofi án þess að hin nýja stjórn fái áður frekara tækifæri til að marka stefnu sína, þá telur Alþingi rangt að samþykkja tillöguna, en með hliðsjón af því, að Framsfl. hefir nýlega gengið á móti verklýðssamtökunum í landinu, með því að samþykkja lög um gerðardóm í vinnudeilu, þvert ofan í vilja verklýðssamtakanna, telur þingið ekki heldur rétt að fella tillöguna, en í trausti þess, að hin nýja ríkisstjórn muni leita ná þegar fullrar gagnkvæmrar samvinnu við verklýðssamtökin og Alþfl. í landinu, vísar Alþingi tillögunni frá og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessi rökst. dagskrá liggur þá einnig fyrir til umræðu. Hv. 3. þm. Reykv. hefir kvatt sér hljóðs, en samkv. úrskurði hæstv. forseta er ekki unnt að veita honum orðið nema eftir 52. gr. þingskapa. Samkv. þeirri gr. má ekki ræðutími utanflokkamanns vera lengri en helmingur á við ræðutíma hvers flokks, sem þátt tekur í umr. Samkv. þessu mun hv. 3. þm. Reykv. (HV) fá 171/2 mínútu til umráða hér í kvöld.

*Héðinn Valdimarsson: Eins og ég hefi skýrt frá, þá tala ég utan þingflokks Alþfl., en sem alþýðuflokksmaður og fyrir mikinn meiri hluta alþýðuflokkskjósenda í landinu. Ég mun snúa mér síðar að ræðu þm. Ísaf. (FJ) um þetta efni, ef tími verður til. En ég vil geta þess, að ef kjósendur hans fá að heyra ámóta sannleika og hann hefir flutt hér um ástandið í Reykjavík, þá gef ég ekki mikið fyrir það, hvernig þeir eru upplýstir. Ég hygg, að flestir Ísfirðingar, sem hafa komið hingað og verið hér á fundum í verkalýðsfélögum eða talað við verkamenn í bænum, viti, hvernig ástandið er hér. Þeir vita, að 2/3 fulltrúaráðsins eru alveg á öndverðum meiði við stjórn Alþfl. í bænum og að „Nýtt land“ er gefið út af Alþfl. með styrk frá Dagsbrún og Jafnaðarmannafélagi Reykjavíkur. Ég vil taka dæmi um það, hvað Finnur Jónsson er orðinn sérstaklega óvandaður í málsmeðferð. Þar sem hann segir, að það standi í „Nýju landi“, að landlæknir ætti að sjá sóma sinn í því að láta t. d. alla Kleppssjúklinga, sem sumir hafi aldrei öðlazt neinn skilning, en aðrir tapað honum, ganga í Alþýðuflokksfélagið og öðlast þar skilning fyrir fáeina aura, þá er þetta tekið úr grein, þar sem áður hefir verið tekin upp klausa úr Alþýðublaðinu, en hún er svona, með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðuflokksfélagið er þannig byggt upp, að hverjum einasta alþýðumanni og konu er gert kleift fjárhagsins vegna að vera meðlimir þess. Með því að vera meðlimur í félaginu fá félagarnir fyllsta skilning á öllum þeim málum, sem uppi eru í hvert skipti, og einnig þeim, sem varðandi eru framtið flokksins“. Það er svo í „Nýju landi“ vitnað í þessa grein og talað um, að mönnum sé lofað fyllsta skilningi fyrir fáeina aura, og það líti út fyrir, að menn eigi að fá þennan skilning afhentan með skírteininu o. s. frv. Menn sjá, í hvaða tóni hér er skrifað. En þetta á að vera sérstaklega vítavert. Ef ég hefi tíma til, þá mun ég taka önnur dæmi úr ræðu þessa þm., sem sýna ámóta vandaðan hugsunarhátt og ósanngirni og sýna, að það er sérstaklega vondur málstaður, sem hann er að reyna að verja. Hann hefði átt að lesa upp úr „Nýju landi“ í dag, hvernig Skjaldborgin rænir alþýðuhúsinu og hvernig 15 menn hafa tekið sig til og lagt fram 40 þús. kr. til þess að ná meiri hl. í alþýðuhúsinu úr höndum verklýðsfélaganna, sem hafa byggt þetta hús. Þessu hefir verið haldið í svo mikilli leynd, að ekkert hefir frétzt um þetta fyrr en á aðalfundinum. Þarna eru menn komnir, sem aldrei hafa áður fengizt til að leggja einn eyri fram, en eru þarna komnir með 1-2-3 þús. kr. hver. Þar er piltur um fermingu og námspiltur, sem er erlendis. Þar á meðal eru þm. flokksins, sem ekki einu sinni hafa staðið við fyrri skuldbindingar sínar um fjárframlög. Ég mun nú snúa mér að því máli, sem fyrir liggur. Þm. G.-K., Ólafur Thors, er með þessa vantrauststill. vegna þess, að hann vonast eftir, að upp úr stjórnarkrísunni verði mynduð stj. með Sjálfstfl. um það, að leysa deilur þær, sem upp kunna að koma, eins og sjómannadeiluna, og skírskotar hann þá fyrst og fremst til þeirra vinnudeilna, sem orðið geti hjá ríkinu sjálfu, hjá Ríkisskip og við ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði; en hann á líka við einstök fyrirtæki eins og Kveldúlf. Hann vill gera nauðungardóma að algildri reglu og skapa sterka stj. Framsfl. og Sjálfstfl., til að knýja verkalýðinn til að lúta þeim. Hann vill berja niður samtök verkalýðsins og koma á vinnulöggjöf, sem leggur í fjötra samtök verkalýðsins, og eins og hann segir, að skapa vinnufrið og öryggi, svo hinar vinnandi stéttir og samtök þeirra ráði engu um kjör og kaup verkamanna, ef atvinnurekendur vilja ekki góðfúslega ganga að því. Þarna kemur afstaða Sjálfstfl. fram ósvikin, og sýnir hún, að hann hefir ekkert lært og engu gleymt. Hann talaði eins og útgerðarmaður og atvinnurekandi, en ekki sem flokksforingi. En rauði þráðurinn hjá honum er sá, að hann óskar eftir því, að Sjálfstfl. njóti aðstoðar Framsfl. til að koma á þjóðskipulgi, sem hann óskar sér, þar sem atvinnurekendurnir séu einráðir um kjör og kaup verkamanna, því hann veit, að Sjálfstfl. getur ekki komið slíku á einn. Afstaða forsrh., Hermanns Jónassonar, er miklu óhreinni í þessum málum. Hann heldur greinilega opinni leiðinni til íhaldsins og verkalýðsins, þó að undanskildum Moskva-mönnunum, sem hann nefnir svo. Hann stendur fast á lausn sjómannadeilunnar með gerðardómnum og treystir því að sjómenn ráði sig með þeim kjörum á síldveiðar, sem gerðardómurinn hefir úrskurðað, en vill ekki liðssafnað nema í ýtrustu nauðsyn. Hann lofar engu um það, að nýr gerðardómur verði ekki settur, og talar um ósanngirni í kröfum „Þróttar“ á Siglufirði og vegavinnumannanna og annara, sem búizt er við launadeilum hjá. Hann skýrir að öðru leyti ekki afstöðu ríkisstj. til þeirra mála. Hann bætir því við, að afgr. muni verða vinnulöggjöf, sem undirbúin sé af mþn., og ræðst á þann hluta verkalýðsins, sem mótmælt hefir þessu frv., en það eru nær öll stærstu félögin í landinn og flest af hinum smærri. Það eru aðeins örfá félög, sem samþ. hafa frv. óbreytt. Hann segir ekkert um það, með hverjum hætti sú vinnulöggjöf muni verða, sem Framsfl. samþ. í þinginu, svo það er ekki hægt að taka afstöðu til hennar. Ég segi fyrir mitt leyti, og svo mun vera um flesta alþýðuflokksmenn, að þeir munu vera á sama máli um það, að við höfum ekkert á móti vinnulöggjöf. ef hún er á þann hátt, sem sæmilegt má teljast fyrir verkalýðssamtökin. Þá talaði hann um, að Framsfl. - eða það virtist a. m. k. skína út úr ræðu hans - hefði tekið völdin nú til þess að hægara væri fyrir þingflokk Alþfl. að halda áfram samvinnunni við Framsfl. vegna þess, að það þurfi að gera ýmsa hluti, sem hann kom þó ekki nánar inn á, en virðist vera launadeilumálin, sem ekki sé þægilegt fyrir Alþfl. að vera með í stjórn um. En þeir myndu svo geta komið á sínum tíma og verið með í því. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að áður en ég tek fulla afstöðu til stj., þá óska ég eftir að sjá betur á málum þingsins, eins og rökst. dagskráin ber með sér, hverja afstöðu hún tekur á þingi. og það virðist vera hægt um flest mál, sem skilja milli Framsfl. og Alþfl. Svo einkennilega vildi til, að þm. Alþfl., og þá sérstaklega Finnur Jónsson, gengu á móti till. um það, að rannsókn á hag sjávarútvegsins færi fram á þessu þingi. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi en svo, að hann og hinir aðrir alþýðuflokks-þm. séu gengnir frá þeim stefnumálum, sem þeir báru fram á vorþinginu 1937. En þá lágu fyrir fullkomnar till. frá Alþfl., svo það hefði ekki þurft mþn. til að starfa að því máli. Nú var það svo, eins og menn vita, að eftir kosningarnar 1937 varð sú glufa á vináttunni milli Alþfl. og Framsfl., að ekki hefir gróið um heilt síðan. Alþfl. kom inn á þing með 3 þm. færra en áður. Finnur Jónsson kenndi mér um það og sagði, að ég hefði valdið því. Hann hefði getað sagt það þá, en það má minna hann á, að sá maður, sem barizt var um í bænum, var Stefán Jóhann, en ekki ég. Það sýndi sig þá, að Alþfl. gat ekki komið þeim málum fram, sem hann hafði hugsað sér, með þeim liðstyrk, sem hann þá hafði. Hinsvegar lítum við svo á, sósíalistarnir í Alþfl., að sú stefna, sem flokkurinn hafði tekið, væri algerlega rétt og því yrði að athuga, hvað þyrfti til þess að koma málum flokksins fram. Við lítum svo á, að hvorki Framsfl. eða Sjálfstfl. myndu leysa þau vandamál, sem nauðsynlegt væri að leysa. Það væri hlutverk Alþfl., og enginn annar flokkur gæti það. En til þess þyrfti hann að fá aukinn styrk og það yrði að safna undir merki hans öllum verkalýðssamtökum í landinn og öllum verkalýð landsins yfirleitt. Af þessum ástæðum fóru þær sameiningartilraunir fram, sem gerðar voru af hálfu okkar margra alþýðuflokksmanna í fullu trausti á það málefni. En á sama tíma var af sumum mönnum verið að undirbúa klofning í flokknum og ná eignum flokksins undir þá, við sósíalistarnir í Alþfl. teljum engan vafa á því, að hægt sé að sameina meiri hluta Alþfl. og Kommfl., og við væntum þess, að hægri hlutinn verði með. Ef okkur tekst þetta, þá teljum við víst, að upp muni rísa nýtt tímabil fyrir íslenzka alþýðu. En að byggja von sína á því að sitja í skjóli Framsfl. og hafa þátttöku þar um einhver mál, án þess að hugsa um vöxt flokksins í framtíðinni og völd alþýðunnar í landinu, geti ekki vakað fyrir þeim, sem eru í raun og veru sósíalistar innan flokksins. Ég vil svo minnast á nokkur grundvallaratriði í þessum málum frekar. Við lítum svo á, sósíalistarnir í Alþfl., að það sé þýðingarlaust að vera að tala um þjóðstjórn eða sameiginlega stjórn, ef ekki er jafnframt mynduð sameining alþýðunnar, sem sú stj. á að hylla á. Við álítum, að fyrsta undirstaðan til þess sé að skapa það skipulag, bæði í verkalýðssamtökunum og hvað skipulag flokksins snertir, sem nauðsynlegt er til að hann geti komið sínum málum fram. En hinsvegar lítum við svo á, að það sé ekki aðeins til verkalýðsins, sem Alþfl. eigi sitt erindi, heldur engu síður til bænda. En það er mjög erfitt að ná til bænda vegna þess, hvað strjálbýlið er mikið í sveitunum, en þar eru samvinnufélögin fyrir, sem Alþfl. styður, þar sem hann getur því við komið, því að öðru leyti eru lítil tök að ná til þeirra. Með því að skapa fyrst verkalýðssamtök og flokksskipulag í þéttbýlinu og í bili að halda vinsamlegri samvinnu við bændur gegnum Framsfl., þá álítum við, að með því sé hægt að skapa þann lýðræðisgrundvöll, sem nauðsynlegur er fyrir sósíalistaflokk í landinu. Finnur Jónsson segir, að innan Alþfl. hafi deilan farið þannig fram, að við vinstri mennirnir höfum verið í miklum minni hluta. En í Dagsbrún hefir það verið þannig, að þeir, sem hafa verið á móti sameiningunni, hafa fengið 20–50 atkv. Alþýðublaðið og Finnur Jónsson segja, að þeirra flokksmenn komi ekki á fundina, - en hvers vegna geta þeir ekki komið? Á sama hátt hefir það verið í jafnaðarmannafélögunum, að undanteknu einu. Það er því í raun og veru ekki hægt að sjá, hvaða fylgi hægri mennirnir geta talið sér. Ég vil svo að endingu endurtaka það, að afstaða mín til ríkisstj. mun markast af því. hvernig þingmálin verða leyst og hvaða loforð fást um það, að ríkisstj. láti vera að nota gerðardóm í þeim vinnudeilum, sem framundan eru, og hvort hún fæst til að semja um viðunandi kjör við þær stofnanir, sem undir hana lúta. Ef það fæst ekki, þá mun ég ekki veita ríkisstj. traust, og ef vinnulöggjöfin verður látin ganga fram á þann hátt, sem hún er nú borin fram, þá mun ég líka verða andvígur núv. ríkisstj.

Forseti (BÁ): Þá hefir 3. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, lokið máli sínu. Þá er annari umferð lokið, og hefst þá síðari umferð í kvöld, og tekur fyrstur til máls þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, og talar af hálfu Alþfl., og hefir hann 11 mín. yfir að ráða.

*Haraldur Guðmundsson: 3. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, kvaðst hér tala fyrir meiri hluta kjósenda í Alþfl. Ég veit, að hann er bjartsýnn á eigið fylgi, en hann hefir stundum rekið sig á það, að vonirnar hafa brugðizt, og er það ekki nema góður eiginleiki að gleyma sínum fyrri hrakförum, enda mun hann, þegar hann fer að reyna fylgi sitt, komast að raun um, að vonbrigðin munu verða stór og sár. Hann telur óvandaðan málflutning Finns Jónssonar, þar sem hann er að lesa upp úr „Nýju landi“ án þess að gera grein fyrir tóntegundinni, sem það sé skrifað í. Mér finnst það sýna hvað bezt, hversu gersamlega fjarri Héðinn Valdimarsson er orðinn almennum hugsunarhætti Alþfl., að hann telur, að það, að mönnum er ekki gert að greiða nema lág félagsgjöld, réttlæti þau ummæli hans, að hópurinn sé klepptækur. Þetta sýnir, hversu fjarri hugsunarhætti Alþfl. hann er nú. Annars get ég bætt því við, að mér þykir nokkuð sláandi að heyra 3. þm. Reykv. nota nákvæmlega sömu illyrðin um hv. þm. Ísaf. eins og hv. þm. G.-K. temur sér mjög að nota um hann. Það var eins og 3. þm. Reykv. hefði lært utanað þau ókvæðisorð, sem þm. G.-K. er vanur að flytja um þm. Ísaf., þegar hann var að lýsa honum áðan. Hann sagði, að Alþfl. væri horfinn frá sínum stefnumálum og vildi ekki fallast á, að hagur sjávarútvegsins væri rannsakaður þegar á þessu þingi. En enginn veit betur en 3. þm. Reykv., að það er ómögulegt að gera þá rannsókn á sjávarútveginum, sem þarf að gera, og koma með till. á þeim tíma, sem eftir er af störfum þingsins. Slík rannsókn væri kák eitt. Þetta veit 3. þm. Reykv. manna bezt. Fleira hefi ég ekki við hann að segja að svo stöddu. Hv. þm. S.-Þ., Jónas Jónsson, lét svo um mælt. og lézt þar vera að svara mér, að réttur þjóðfélagsins til að lifa væri helgari en réttur fólksins til að svelta sig með skipulagsbundinni leti. Ég veit ekki, hvers vegna hann ræðir við mig um þetta, því Alþfl. hefir ekki verið með neinar slíkar till. í sambandi við togaradeiluna. Þvert á móti hefir Alþfl. lagt til, að togaradeilan væri leyst, eða það af henni, sem aðkallandi var að leysa, en það voru saltfisksveiðarnar. Alþfl. áleit, að þeir, sem taka að sér það vald, að skipa málunum með lögum, yrðu líka að taka á sig þá pólitísku ábyrgð, sem því fylgdi að kveða á um það, hvað kaupið skyldi vera. En Framsfl., sem hv. þm. er form. fyrir, kaus heldur að skjóta sér bak við gerðardóm heldur en að taka á sig þá pólitísku ábyrgð, sem því fylgdi að ákveða kaupið, sem greiða skyldi. Þetta er munurinn á þeim lausnum, sem um var að ræða, en það var enginn ágreiningur um það, að þingið gæti ekki afskiptalaust látið togarana liggja. Hv. þm. S.-Þ. sækir nú fast að fá samstarf við ábyrga stjórnmálaflokka, eins og hv. þm. Dal. sagði í gær í ræðu sinni. Þar stendur hugur hans fyrst og fremst til Sjálfstfl. og Bændafl. Hvað segir nú blað hv. þm. um annan af þessum ábyrgu stjórnmálaflokkum. Um Sjálfstfl. segir Nýja dagbl. 15. jan., að hann hafi breytzt úr fastheldnum íhaldsflokki í ábyrgðarlausan lýðskrumsflokk. Þetta segir blaðið um þann flokk, sem hv. þm. S.-Þ. vill fá sem ábyrgan samstarfsflokk. Blaðið talar ennfremur um ábyrgðarleysi og takmarkalaust lýðskrum þeirra manna, sem ráði mestu í Sjálfstfl. Svo segir blaðið, „að síðan 1929, þegar Jón Þorláksson var form. Sjálfstfl., hefir flokkurinn tekið þeirri meginbreytingu að gerast ábyrgðarlaus lýðskrumsflokkur, sem ekki hikar við að gera kröfur um tekjuhallarekstur á ríkissjóði og atvinnuvegunum í pólítísku augnamiði, í stað þess að vera áður fastheldinn Íhaldsflokkur, sem vildi hafa lág ríkisútgjöld og tekjuhallalausan rekstur fyrir sitt aðalmarkmið“. Þetta er lýsing fjmrh. á þeim flokki, sem hv. þm. S.-Þ. sækir svo fast að fá að taka upp samstarf við í þinginu sem ábyrgan stjórnmálaflokk. Ekki er lýsing forsrh. á Bændafl. fegri, en það breytir engu um skoðun hv. þm. á því, hvað það sé æskilegt fyrir Framsfl. að fá hann fyrir samstarfsflokk. Hv. 1. landsk., Brynjólfur Bjarnason, flutti hér alllangt erindi, sem ég ekki kemst hjá að víkja nokkuð að. Hann talaði fyrst um þingflokk Haralds Guðmundssonar, og væri því sennilega rétt svarað með því að tala ekki um þingflokk Brynjólfs Bjarnasonar, heldur þingflokk Stalíns hér á landi. En ég skal nú ekki vera að skemmta með slíkum orðaleik. Hann sagðist ætla að segja á réttan hátt að nokkru leyti sögu sameiningarmálsins. Það var mikil varfærni hjá honum að taka það fram, að það væri ekki nema að nokkru leyti, enda sannaðist það mjög á málflutningnum. Hv. þm. sagði, að á sambandsþinginu hefði komið fram till., sem kommúnistar hefðu ekki getað gengið að. Um það var þá engin vitneskja fengin. Ennfremur sagði hann, að á sambandsþinginu hefðu nokkrir menn tekið sig saman um að kljúfa Alþfl., ef till. yrði samþ. Þetta er nú að snúa sannleikanum í lýgi. Það eru þeir menn, sem gengu úr Alþfl. í Kommfl., sem gerðu tilraun til að kljúfa Alþfl. Það sýndi sig á sambandsþinginn, þegar enginn þeirra mælti á móti því, þegar samþykkt var einróma, að samningstilboðið væri það ýtrasta, sem flokkurinn treysti sér til að ganga. Hv. þm., Brynjólfur Bjarnason, sagði, að þetta hefði aðeins verið málamynda tilboð. Það getur verið, að hann hafi tilefni til að halda það, því þá gerðist það, sem aldrei hefir komið fyrir og á vonandi aldrei eftir að koma fyrir aftur, að Héðinn Valdimarsson gekkst fyrir að safna undirskriftum undir skjal þess efnis, að þeir, er á það rituðu, væru tilbúnir til að ganga lengra í samningum við kommúnista en þeir höfðu áður samþ., að væri hægt að ganga. Þessir menn gengu svo inn í Kommfl., og þar mun vera falin ástæðan fyrir því, að þeir eru að afsaka þessa klofningsstarfsemi. Þetta er nú saga alþýðusambandsþingsins rétt sögð. Mér er illa við að heyra illa talað um þá menn, sem verið hafa mínir samstarfsmenn. Því var mér ánægja að því, að Brynjólfur Bjarnason mælti svo lofsamlega um Héðin Valdimarsson. Það er víst, að Héðinn Valdimarsson á þetta hól skilið af Kommfl. fyrir að hafa gengið yfir til hans og reynt að veikja Alþfl., og það er eðlilegt, að þessi lofsyrði komi frá Brynj. Bjarnasyni. Hann er þar að gjalda skuld við Héðin Valdimarsson, sem honum er skylt að gjalda. En ég spyr: Roðnar ekki Héðinn Valdimarsson undir þessu lofi? Ég óska honum til hamingju með þessi lofsyrði, eins og ég óska Kommfl. til hamingju með HV, þennan nýja liðsmann sinn, og óska, að hann njóti hans bæði vel og lengi. BrB hefir margt að finna að núv. ríkisstj., og þó einkum Alþfl. ríkisstj. er að hans dómi hreinasti verkalýðsböðull, sem berst á móti öllum réttmætum kröfum verkalýðsins, drepur frv. kommúnista, sem mun vera stærsti gallinn, og út frá þessum forsendum ætlar hann ekki að greiða atkv. með vantrauststill., heldur sitja hjá. Hann ætlar svo sem ekki að stugga við þessari stj., sem er böðull verkalýðsins. Hann lauk máli sínu á mjög átakanlegan hátt. Hann sagði, að það væri hlutverk Kommfl. að ná meiri hl. á sambandsþinginu í haust, sem Alþfl. ætlar að halda. Og þessum meiri hl. ætla þeir að ná með stuðningi HV. Vegna þess hve ég hefi eytt miklum tíma til að tala um þessa nýju bandamenn Sjálfstfl., hefi ég lítinn tíma til að svara hv. þm. G.-K. En þó get ég ekki komizt hjá að mótmæla 2 atriðum úr ræðu hans. Hann sagði, að það væri ekki satt, að útgerðarmenn hefðu stöðvað skipin nú á vertíðinni. Hann veit, að þetta eru ósannindi. Hann veit, að þeir bönnuðu að leigja skipin á ufsaveiðar, þótt enginn ágreiningur hefði risið um kaup eða kjör sjómanna á ufsaveiðum. Mér þótti eftirtektarvert, að hv. þm. skyldi varpa fram þessari spurningu: „Dettur nokkrum í hug, að Ítalir hefðu tekið Abessiníu, ef Englendingar hefðu verið búnir að hervæðast“? Hann talaði þarna líkingamál. ríkisstj. átti að vera Englendinqar og sjómennirnir Abessinía. Það, sem ríkisstj. átti að gera, var að hervæðast; hún átti að koma upp hervaldi til að vernda vinnufriðinn. Vegna þess að ríkisstj. gerði ekki þetta, er vantrauststill. flutt. Það átti að beita ofbeldi við sjómenn, án þess að vitað væri, hvort til vinnustöðvunar kæmi. Þetta er meginkrafa Ólafs Thors til ríkisstj., - þetta er krafa hans flokks. Hann kvaðst sjá hilla undir uppfylling vona sinna í sambandi við rannsókn togaraútgerðarinnar og fleiri mál. Ég vildi mega óska þessari framsóknarstjórn þess, að hún láti aldrei þær hillingar, sem ÓTh tjáir þingheimi og öðrum, að hann eygi, verða að veruleika.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Herra forseti, góðir hlustendur! Ég býst við, að hlustendum þyki þetta alleinkennilegar vantraustsumr., og mun ég varla þurfa að skýra fyrir þeim, hver tilgangurinn er með þessu vantrausti. Það var að koma þessum umr. af stað, sem nú hafa fram farið. Ég þarf fáu að svara hv. þm. G.-K. Hann minntist á, að hann hefði afsannað ein 14 atriði af þeim, sem ég minntist á í gær. Ég býst við, að hlustendur fari meira eftir því, hvaða rök koma fram, en þótt menn segist hafa sannað eitt og annað. En það var eitt atriði, sem hv. þm. Seyðf. minntist raunar á, það var um það, að þótt auðvitað sé gott að hafa þingmannavald á bak við sig, þá er hætt við, að hv. þm., þótt 17 séu eða svo, myndu hrökkva skammt, þegar þyrfti að skakka vinnudeilur, enda kom fram í ræðu hv. þm., að til annars valds myndi þurfa að grípa í slíkum kringumstæðum. Þýðir svo ekki að deila um það frekar; það er skoðanamunur um það, hvernig leysa eigi stórkostlegt vandamál. Ég hefi þar fyrir mér nær fjögurra ára reynslu, - hann hefir sína skoðun. Ég hygg, að flestir hafi þá skoðun, að þegar þjóðir byrja að hervæðast, þá vaxi hernaðarandinn að sama skapi og fallbyssunum fjölgar. Það er a. m. k. reynslan í Evrópu nú og áður. Þar gildir sama reglan og í vinnudeilum, aðeins í stærri stíl. Ófriðarhættan vex óðar en hervaldið rís upp. Enda hefir það ekki verið siður hér á hv. Alþ., þótt l. hafi verið mótmælt, að draga saman lið. Menn muna efalaust eftir benzínverkfallinu. Það verkfall hætti án nokkurra bardaga og blóðsúthellinga, - en hvað hefði það verkfall kostað, hefði verið dregið saman lið af því, að lögum frá Alþ. var mótmælt? Vitanlega verða gerðardómslögin framkvæmd. Þau eru lög frá Alþ., sem ekki þarf að tala um, hvort verði framkvæmd eða ekki. Viðvíkjandi þessu vantrausti vil ég koma lítillega inn á það hlutverk, sem komið hefir í dagsljósið í sambandi við það. Það er hlutverk Sjálfstfl. og sjálfstæðismanna í landinu. Þar hefir komið í ljós, hvert hlutverk þeirra er. Það er eðlilegt, að þeir vilji komast til valda; það vilja allir flokkar. En aðferð þeirra hefir fyrst og fremst verið sú, að æsa menn upp. Má í því sambandi minna á, hvernig Morgunblaðið æsti sjómenn til að krefjast kauphækkunar, og Alþýðubl. gat þá ekki orðið eftirbátur þess. En svo þegar kom til samninga um kaup það, er þeir ættu að krefjast, þá kom það ekki sjálfstæðismönnum við. Það, sem skrifað var, var skrifað til þess að koma ríkisstj. í vanda, og það sama kemur fram í umr. Ögranirnar til sjómanna um það, að fella ætti gerðardóminn, eru einnig settar af stað til að koma stj. í vanda. Það er það sama og kemur fram í Vísi, þar sem sagt er, að ég hafi verið með hótanir í garð sjómanna, ef þeir hlýddu ekki gerðardómnum. Allt er þetta samskonar aðferð til að æsa upp verkalýðinn og koma stj. í vanda. Nú er talað um undirlægjuhátt jafnaðarmanna við Framsfl., en undanfarin 3 ár hefir alltaf verið talað um kúgun þá, er jafnaðarmenn beittu við Framsfl. Þetta leiddi til þess, að Bændafl. var klofinn úr Framsfl. í sveltunum, og nú á að nota sömu aðferð í kaupstöðunum. Hlutverk kommúnista er æ sem fyrr hið sama, að æsa verkalýðinn. Þeir komu af stað Siglufjarðardeilunni til að koma ríkisstj. í vandræði. Þeir tala um, að ríkisstj. sé of íhaldssöm, alþýðuflokksmenn séu alveg kúgaðir. Þetta er gert til að kljúfa verkalýðshreyfinguna. Um vinnulöggjafarfrv. er talað sem þrælalög. Það er reynt að vekja ótrú á Alþfl. með því að segja, að aðferð þeirra til að ráða fram úr vinnudeilum sé engu betri en gerðardómur. Allt er þetta gert til að kljúfa. Ekkert sýnir þetta þó betur en ræður kommúnista hér. Ef einhverjir hlustendur hafa verið í vafa um, til hvers þessi till. er fram borin, þá hefðu þeir átt að sjá andlitin á stjórnarandstæðingunum, þegar kommúnistar voru að halda ræður sínar áðan. Þetta er allt undirbúningur undir alþýðusambandsþingið í haust. Þetta er allt undirróður, svo ég ekki segi rógur, til þess að kommúnistar geti náð meiri hl. á sambandsþinginu í haust. Menn vita, að einmitt nú ríður á að hafa vinnufrið, og þá er það tilgangur kommúnista að reyna að fá valdaaðstöðu til að eyðileggja hann og hyggjast til þess að hefja undirróðurs- og klofningsstarfsemi meðal verkalýðsins og beita því bæði í ræðum sínum og blöðum. En þeir athuga ekki, að um leið og þeir næðu verkalýðnum undir sitt merki, þá myndu þeir eyðileggja hann. Eins og hinn reyndi foringi Jón Baldvinsson sýndi fram á, þá myndi sameining Alþfl. og Kommfl. útiloka samstarf milli Alþfl. og Framsfl. Það er líka tilgangurinn með því að koma þessum umr. af stað, og því hafa þær farið fram með svo einkennilegum hætti. Þær koma ekki hlustendum fyrir eyru sem umr. um vantraust, enda auðséð, að tilgangurinn er allt annar. Afstaða Framsfl. er hinsvegar sú, að reyna til hins ýtrasta að halda uppi jafnvægi þessa þjóðfélags, og reynslan verður að skera úr um, hvort það tekst. Það er fyrst og fremst komið undir því, hve sjálfstæðismenn eru duglegir með sína undirróðursstarfsemi og hvað kommúnistar verða duglegir að hjálpa þeim, og það er jafnframt komið undir því, hve jafnaðarmenn og foringjar verkalýðsins eru duglegir að standa þetta öldurót af sér. Meðan reynslan er að skera úr því, álít ég heppilegast, að framsóknarstjórn fari með völdin í landinu, af þeim ástæðum, er ég rakti hér í gær. Ég þakka þeim, er hlustað hafa á mál mitt, og vil segja það, að fyrir mitt leyti get ég verið ánægður með þessar umr. og að vantraust þetta var fram borið og rætt á svo óvenjulegan hátt.

*Stefán Stefánsson: Herra forseti! Hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, tók sér allnærri þá lýsingu, er gefin hefir verið af vesalmennsku hans og þeirra annara þm. Alþfl. nú undanfarið. Honum var raunar vorkunn. Í sambandi við það mælti hann nokkrum ókvæðisorðum til Bændafl., en ég hirði ekki um að svara þeim. Það voru ómerkileg orð, enda flutt af ómerkilegum manni, en þau sýna innræti hans vel, og skal mig ekki undra, þótt kjósendur flýi hann og hans flokk, ef þeir hafa allir þar líkt innræti og hann. Hæstv. fjmrh. gaf þá yfirlýsingu, að honum hefði tekizt að ná fullum greiðslujöfnuði við útlönd. Þó eru afborganir af föstum lánum ekki taldar með. Þetta tel ég einkennilega reikningsfærslu, enda sýnir þessi greiðslujöfnuður hans, að duldar greiðslur eru 11 millj. Hann lýsti því og yfir, að afborganir af föstum lánum væru 5 millj. á ári, og játar því raunverulega, að duldu greiðslurnar séu 16 millj. Greiðslujöfnuðurinn er þá óhagstæður um 10 millj. kr. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að skuldir við útlönd hefðu ekkert aukizt í hans stjórnartíð. Það er óhætt að fullyrða, að þær hafa aukizt um tugi millj. Um það bera duldu greiðslurnar einmitt vitni. Ráðh. var að bera saman verzlunarjöfnuð á 2 undanförnum árum og í stjórnartið Ásgeirs Ásgeirssonar. Það má minna hæstv. ráðh. á, að 1932–33 var verzlunarjöfnuðurinn hagstæður um 71/2 millj., og það jafnast fyllilega á við þau ár, sem ráðh. var að gera samanburð á. Árið 1934 læt ég liggja milli hluta, því ÁÁ og núv. ráðh. báru sameiginlega ábyrgð á afkomu þess. Þá talaði hann um velmegun bændastéttarinnar. Um hvað bera þessar jarðasölur vott, sem meira og minna er af í hverri viku og mánuði? Menn flýja sveitirnar. Bændur hafa ekki efni á að byggja upp jarðir sínar og halda fólk. Þeir bera minnst úr býtum allra stétta. Samt þreytast þessir menn ekki á því að útbásúna, hve blómlegt sé hjá bændunum á Íslandi, þótt þeir viti, að hagur bænda fer versnandi. Hæstv. forsrh. hafði ýms ummæli í ræðu sinni. sem gaman væri að athuga, en til þess vinnst enginn tími. Hann játaði, að horfurnar væru ískyggilegar. Og hann bar fram vantraustsyfirlýsingu á sjálfan sig og sitt ráðuneyti og játaði, að þeir væru búnir að sigla þjóðarskútunni í strand, eða það langt upp á grynningar, að minnstu munaði, að hún færi í strand. Þá var það áberandi, hvað hann talaði mikið fyrir hönd þm. Alþfl. Það var varla hægt að heyra, hvort hann talaði fyrir sósíalista eða framsóknarmenn. E. t. v. gerir hann ekki svo mikinn greinarmun á þeim. Það er bersýnilegt, að hann treysti ekki þm. Alþfl. til að tína saman leifar kjósendanna og reyndi að koma þeim til hjálpar. Hann vildi afsaka afstöðu þeirra til gerðardómsins og hinar dulbúnu hótanir Sjómannafélagsins og las upp aðvörun Jóns Baldvinssonar um að forðast mennina frá Moskva. En hvert vísaði ráðh. þessum kjósendum? Hann vísaði þeim til Haralds Guðmundssonar. Hann kom þarna fram sem „agitator“ fyrir Alþfl., og er sá flokkur illa farinn, að vera ekki fær um að koma fram sjálfur, en þurfa að fá hæstv. forsrh. fyrir sig. Yfirlýsingar ráðh. um hina fullkomnu einingu Framsfl. voru dálítið broslegar, því öllum þingheimi og fleirum er ljóst, að þar ríkir hinn mesti glundroði, en hitt er ekki annað en ósannindi. Þeir eru einmitt mjög dreifðir viðvíkjandi því, hvernig þeir eigi að snúa sér gagnvart þeim örðugleikum, sem nú eru framundan. Þá gumaði forsrh. mikið af jarðræktarlögunum. Þau ætti hann sem minnst um að tala; þau eru flokk hans til lítils sóma. Enda hefir hann orðið að eta ofan í sig allan fyrsta kafla laganna, og á vonandi eftir að eta meira af þeim ofan í sig. Það er nógu gaman að athuga í sambandi við það lof, sem hann bar á Harald Guðmundsson og hans flokk, það, sem kom fyrir hér í þinginn fyrir skömmu, er form. Framsfl. deildi við Harald Guðmundsson. Hann sagði, að HG hefði sýnt Framsfl. mikla óvild og svívirðu. Nú telur ráðh. sér ekki skylt að taka upp hanzkann fyrir form. síns flokks. Síður en svo. Framsóknarmenn sýna HG fullkomið traust og skipa hann í þann æðsta virðingarsess, sem til er á Alþ., - gera hann að forseta Sþ. Þetta sýnir betur en nokkuð annað klofning þann, sem er innan Framsfl. Engum dettur í hug, ef eining væri innan flokksins, að hann sýndi form. sínum þá svívirðingu að kjósa fyrir forseta Sþ. mann, sem nýbúinn er að óvirða hann svo. Svo þakka ég þeim, er á mig hlýddu, og býð öllum góðar nætur.

Einar Olgeirsson1): Það getur nú ekki verið alveg rétt, sem andstæðingar okkar hafa haldið fram, að við kommúnistar séum alveg þýðingarlausir, ef dæma skal eftir því, hve miklu púðri þeir eyða á okkur. Hv. þm. S.-Þ. (JJ) stóð allreiður upp og hélt eina af sínum æsingaræðum yfir því, að launráð hans sjálfs skyldu ekki heppnast, að hann skyldi ekki komast í ráðherrastólinn við hliðina á Ólafi Thors, og ekki heldur fá að verða ráðh. í framsóknarráðuneytinu, þegar ráðh. Alþfl. var dreginn til baka. Í Landsbankanum mun hann finna sinn eina örugga stað. Hann er einn af þeim þm., sem landsbankavaldið ræður algerlega yfir, og má þar minna á l. um síldarverksmiðjur ríkisins, sem samþ. voru í fyrra. Þessi þm., sem ekki kann einföldustu þingmannasiði, þótt hann hafi setið á þingi í ein 20 ár, reynir nú að berjast móti þeim hugsjónum, sem hann áður varð frægur fyrir að fylgja. Hv. þm. S.-Þ. kom með sinn gamla róg um síldareinkasöluna og mig. En það, sem hann þar sagði, er ekki rétt. Þegar ég fór frá síldareinkasölunni eftir 3 ára starf, var hún vel stæð, en mennirnir, sem hann setti yfir hana, settu hana á hausinn á hálfu ári. Ég veit, hvers vegna ég var rekinn; það var af því, að ég vildi ekki beygja mig, og þó bauð Jónas Jónsson mér góð boð. Hann bauð mér skólastjórastöðuna við gagnfræðaskóla Akureyrar, auk forstjórastöðu við síldareinkasöluna, en þar brást honum bogalistin. Framgangur fyrirætlana hans strandaði á afstöðu okkar kommúnista. Hann talaði um, að Landsbankinn hafi orðið fyrir óréttmætum árásum í sambandi við óreiðuna þar. En það er sama sem að segja, að ekki hefði mátt tala illa um Íslandsbanka á þeim árum, þegar hann tapaði 18 millj., eða um Landsbankann á þeim árum, þegar hann tapaði um 16 millj. kr. af þjóðarfé. Ríkið hefir alltaf verið látið hlaupa undir bagga með honum til að bjarga honum frá gjaldþroti. Hvað var það, sem Jónas frá Hriflu skrifaði um undir fyrirsögninni: „Hverju leyna Jensenssynir þjóðina?“. Nú vill hann mynda samkomulag til að leyna þjóðina svindlinu í Landsbankanum. Hann þykist vera pólitískt heiðarlegur og vilja vernda Landsbankann, meðan hann er að leiða yfir hann sömu vandræðin og með Íslandsbanka. Jónas heldur, að hann geti ráðið yfir Framsfl., en það getur hann ekki, því að framsóknarmenn hafa gert kosningabandalag við kommúnista víða á landinu. Atkvæðatala hv. þm. S.-Þ. (JJ) fer minnkandi í hans eigin kjördæmi við hverjar kosningar, og hér á þingi er talið, að honum fylgi 21/2 þm. úr Framsfl. Þá ætla ég að víkja að ræðu hv. þm. Ísaf. (FJ). Hann talaði um samfylkingu Alþfl. og Kommfl. Við kommúnistar höfum alltaf reynt að hafa samfylkingu við Alþfl., og er þar skemmst að minnast síðustu bæjarstjórnarkosninga hér í Reykjavík. En þá var rýtingnum lagt í bakið á okkur, þegar við ráðgerðum sameiningu þessara flokka og áttum að sækja gegn hinum sterka sameiginlega óvini, íhaldinu. Þá talaði hann um það, að við hefðum látið sameininguna stranda á því, að við vildum ekki samþykkja, að flokkurinn skyldi reyna að ná völdum á þingræðislegan hátt. En þetta er rangt. Kaflinn um þetta hljóðar svo: „Vill flokkurinn vinna að þessu með þátttöku í kosningum til Alþ., sveitar- og bæjarstjórna og með löggjafar- og stjórnarstarfsemi á þingræðisgrundvelli, með stétta- og viðskiptasamtökum sínum og fjöldaáhrifum, með útbreiðslu- og fræðslustarfsemi meðal hinna vinnandi stétta. Í þessu endurbótastarfi hefir flokkurinn jafnan fyrir augum og undirbyggir takmark sitt, valdatöku alþýðunnar, til að geta breytt þjóðskipulaginn í samræmi við stefnu sína og byggt upp sósíalismann, sem felur í sér hið fullkomnasta lýðræði í öllum þjóðmálum“. Þetta var fellt af meiri hluta fulltrúa hins íslenzka Alþfl. Hinsvegar er afstaða norska verkamannaflokksins. Hann lætur standa í stefnuskránni, að hann sé reiðubúinn með öllum meðulum að ná völdum fyrir verkalýðinn. En þm. Alþfl. töldu ómögulegt að ganga að þessu, því að þeir héldu, að Framsfl. myndi ekki leyfa þeim að orða þetta svona, og slita allri samvinnu við þá, ef þetta yrði samþ. En verkalýðurinn myndi hafa farið sínu fram, hvað sem slíku líður. Norski verkarnannaflokkurinn er í stjórnarsamvinnu við norska bændaflokkinn, og Framsfl. myndi eiga bágt með að neita samkomulagi við flokk, sem ekki hefir róttækari stefnuskrá en norski verkamannaflokkurinn. Þá vil ég minnast á rangfærslur hv. þm. Ísaf. (FJ) um Rússland. Hann segir, að við kommúnistar viljum enga sameiningu við Alþfl., nema því aðeins, að hann vilji skilyrðislaust hrósa öllu, sem gerist í Rússlandi, og verja allt, sem rússneskt er, jafnt fyrir réttmætri sem óréttmætri gagnrýni. En þetta er ekki rétt. Norski verkalýðsflokkurinn vill styðja hina vísindalegu uppbyggingu sósíalismans, sem þar fer fram, og veita hlutlausa fræðslu um Rússland. Þetta er allt annað en það, sem hv. þm. Ísaf. ( FJ) heldur fram, að við kommúnistar heimtum. að allt sé varið, sem gerist austur í Rússlandi, og þar á meðal allt „spionage-systemið“, sem Alþýðublaðið er að reyna að verja, en það er allt annað en að verja uppbyggingu sósíalismans. Þá halda þm. Alþfl. því fram, að við kommúnistar vildum fara að koma á þjóðstjórn hér á Íslandi. Þetta er hinn háskalegasti hugtakaruglingur. Þjóðstjórn er stjórn hægri flokkanna, sem beinist gegn verkalýðnum, en þjóðfylkingarstjórn er stjórn vinstri flokkanna, sem vilja reyna að berjast sameinaðir gegn fasismanum. Þessi þjóðfylkingarstjórn vill leita samvinnu við hina borgaralegu lýðræðisflokka, eins langt til hægri og unnt er. Íslenzka þjóðin vill, að samfylking Kommfl. og Alþfl. komist á. Við treystum því, að hún muni komast á og sigra hér á Íslandi á næstunni. 1) Í þessa ræðu vantar það mikið, að hún er óleiðréttanleg. - EOI.



Síðasta ræða hv. þm. Seyðf. (HG) gefur lítið tilefni til andsvara, enda sýnist allmjög af honum dregið. Út af hernaðarhjali hans minni ég hann á, að hinir spöku Rómverjar sögðu: „Ef þú vilt efla friðinn, þá vertu viðbúinn ófriði“. Það er þessi sami boðskapur, sem ég hefi flutt við þessar umr. Annars liggur við, að ég kveinki mér við að auka raunir þessa hv. þm. Allir hlustendur skilja, hverju fram fer. Hæstv. forsrh. er að biðla til mín. Ég tek því vel og læt líklega, en hv. þm. Seyðf. situr eins og vonsvikin ástmey og grætur hinum beisku tárum afbrýðiseminnar. Og svo illa ber hann harm sinn, að forsrh. hefir runnið til rifja og er nú í síðustu ræðunni farinn að rifja upp forna vináttu og mæla blíðlega til hv. þm. Seyðf. Ræða hæstv. fjmrh. lá nokkuð utan við efnið. Ég sagði ekki, að stjórnin hefði skapað gjaldeyrisvandræði, hallarekstur og opnað atvinnuleysinu dyr, - mætti þó að vísu sýna, að stjórnin á sinn þátt í því -, heldur sagði ég, að undir þessari stjórnarforystu hefði þjóðin lent í þessum erfiðleikum. Hinsvegar sagði ég, að stj. hefði aukið útgjöld ríkisins, þyngt skatta, hert fjötra og aukið einræði. Ekkert af þessu reyndi ráðh. að hrekja, enda er það ekki hægt. Út af ummælum ráðh. um aflabrest og markaðsmissi er það að segja, að að sönnu er brestandi þorskafli mikið áfall, en þó lán, úr því markaður misstist. En auk þess hefir aukið andvirði síldar og síldarafurða meir en jafnað þann halla. - Að öðru leyti fjallaði þessi ræða ráðh. einmitt um venjulegt yrkisefni á eldhúsdegi, og er því rétt, að sú deila bíði þess, að þær umræður fari fram. Örfáum orðum vil ég beina til hæstv. forsrh. Hann segir, að það sé ekki aðalatriði um styrk ríkisstjórnar, að mikill fjöldi þingmanna standi að henni. Þingmenn muni lítt liðtækir til stórræða. Þetta er utan við kjarna málsins, en hann er sá, að á því veltur, að ríkisstjórnin haldi þinglegum styrk, þótt hún geri skyldu sína, jafnt í kaupgjaldsmálum sem öðrum. Annars hlýtur það að vekja athygli, hve forsrh. leikur tveim skjöldum, er hann í senn lætur í veðri vaka, að hann mundi alltaf allt byggja á traustinu á löghlýðni borgaranna, en lætur þó skína í, að það sé svo sem hægt að draga saman lið og berja sitt fram, ef þess þurfi með. Ráðh. var, svo sem til að sanna, hve fjarri sanni liðsamdráttur væri, að bregða upp mynd af því, hvað af hefði hlotizt, ef slíkt hefði verið gert í benzínverkfallinu svokallaða. Það spaugilega er bara það, að þessi sami ráðh. gerði tilraun til að ná saman liði einmitt í þessu verkfalli, - tilraun, sem mistókst af því, að bílstjórar höfðu samúð þeirra, sem til var leitað. Ég mun ekki fremur en ég er vanur láta mig miklu skipta vaðal kommúnista. Ræða hv. 5. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, var þessi sama ræða, sem kommúnistar eða Kommfl. Íslands, eða bróðir þessa eða bróðir hins, alltaf og alstaðar undir öllum kringumstæðum flytur. Það er bankavaldið og Kveldúlfur og hringavaldið og lýðræðisástin frá Moskva og háa kaupið, þ. e. a. s. háa kaup allra þeirra, sem hér fást við eða fengizt hafa við stjórn einhverra fyrirtækja, að undanteknum þeim 15000 kr., er Einar Olgeirsson tók á ári meðan hann stjórnaði síldareinkasölunni, sem honum, eins og kunnugt er, fórst svo hönduglega, að hún eftir stuttan starfstíma fór svo eftirminnilega á hausinn, að jafnvel þó útgerðarmenn hefðu lánað skip sín endurgjaldlaust í 2 ár og sjómenn hefðu gefið alla sína vinnu í 2 ár, þá nægði það samt ekki til að frelsa þetta óskabarn, sem borgaði Einari Olgeirssyni 15000 kr. á ári, frá afleiðingum óstjórnar hans, þ. e. a. s. gjaldþrotinu. Þetta var nú í þá daga, þegar Einar Olgeirsson kunni að meta peningana, en annars er engin ástæða til að vera að illskast við þessa smábátaútgerð Stalins hér á Íslandi. Heima fyrir er hann búinn að leggja stóru skipunum upp, þ. e. a. s., hann er eins og kunnugt er búinn að láta drepa alla eða nær alla þá helztu dýrlinga, sem Einar Olgeirsson og hans nótar hafa í blöðum sínum skriðið á fjórum fótum fyrir í mörg ár. Það getur þá og þegar komið fyrir, að Stalin hætti að senda peninga til útgerðarinnar hérna heima, og þá verða þessir piltar, eins og Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason, sjálfsagt skikkanlegir salon-sósíalistar, eins og Haraldur Guðmundsson og Stefán Jóhann. Ég skal játa það, að framan af ræðu Einars Olgeirssonar var mér dálítið um og ó. Ég var farinn að óttast, að hann ætlaði að reyna að klína á Sjálfstfl. einhverri smán með því að vera okkur sammála og greiða atkvæði með vantraustinu okkar, en svo er nú fyrir þakkandi, að hann bjargaði því öllu við. Hann lýsti því yfir, að hann væri á móti ríkisstj. og vantreysti henni og þess vegna myndi hann greiða atkv. á móti vantraustinu. Þetta er nú að vísu venjuleg kommúnistísk rökfræði, en að þessu sinni erum við ánægðir með hana. Ég get ekki neitað því, að framkoma Bændafl. í þessu máli kom mér dálítið á óvart. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að gera tillögu hans um stjórn allra flokka að umræðuefni. Hv. þm. Dal. (ÞBr) ræðir sjálfsagt nánar um það við kjósendur sína í Dölum áður en hann tekur fullnaðarákvörðun um að setjast sjálfur í þá stjórn, t. d. milli Einars Olgeirssonar og Haralds Guðmundssonar, en að því er sjálf rökin snertir, um nauðsyn þessarar hinnar rökstuddu dagskrár Bændafl., þá verð ég að viðurkenna, að ég skil þau ekki alveg til fulls. Hv. þm. virðist bera fram þessa till. sína - en hún hnígur sem kunnugt er að því, að núverandi ríkisstjórn sé of veik, að nauðsynlegt sé, að ríkisstjórn sé miklu sterkari, að þess vegna hefði átt að mynda þjóðstjórn, en úr því það var ekki gert, þá sé ekki rétt að samþ. vantraust á þessa stjórn, því að það sé vitað, að hún hafi meiri hluta þingsins að baki sér, heldur sé bezt að skora á stj. að taka til athugunar, hvort hún teldi ekki nauðsynlegt að styrkja sig, - vegna þess, að hann teldi tilgangslaust að bera fram vantraust á stjórn, sem hefði yfirlýstan styrk þingmeirihluta að baki sér. En mig langar nú að spyrja hann, hvort hann teldi þá þinglegra að krefjast þess af þessari sömu stjórn, að hún beiti sér fyrir því að koma sjálfri sér frá völdum með myndun þjóðstjórnar, eins og hann sjálfur leggur til. Mér sýnist þetta vera nokkuð líkt hvað öðru, og þætti gaman að fá nánari skýringar, að öðru leyti en því, að Bændafl. vill sýnilega hliðra sér hjá að lýsa vantrausti á stjórnina, og má þá segja, að batnandi manni sé bezt að lifa. Virtist mér þetta ástæðulausa hik stafa af því, að Bændafl. teldi, að ekki væri hægt að lýsa vantrausti á hæstv. atvmrh., Skúla Guðmundsson. Má að vísu vel játa, að Bændafl. hefir sízt ástæðu til að gera lítið úr þeim manni, en þó varla heldur svo mikið, að hann geti bætt þjóðinni upp hækkandi skatta, vaxandi atvinnuleysi og auknar frelsisskerðingar. Leyfi ég mér í því sambandi að minna hv. þm. Dal. á það, að forsrh. lýsti yfir, að stefna stj. yrði óbreytt, og þykir mér það oflof um Skúla Guðmundsson, að þm. Dal. telji nú, að allri sinni fyrri andstöðu á þessari stjórnarstefnu sé lokið, eingöngu ef Skúli er atvmrh., þótt stefnan sé óbreytt. En höfuðrök Bændafl. fyrir þessari fremur hjákátlegu dagskrártillögu voru þau að vantraustið væri neikvætt, en dagskrártill. væri jákvæð. En þetta er náttúrlega alger hugsunarvilla. Verði vantraustið samþ., þá er hin veika stjórn fallin, og þá munu þeir, sem samþ. vantraustið, vegna þess hve stjórnin er veik, auðvitað tryggja það, að mynduð verði sterk stjórn. Það er því augljóst, að verði Bændafl. á móti vantrauststill., þá er hann að hindra, að sterk stjórn verði mynduð því að engar líkur eru til að hin rökst. dagskrá þeirra verði samþ., enda mun hún varla eiga vís nema 2 atkv. í þinginu. Þessum umr. er nú að verða lokið. Þær hafa verið um margt fróðlegar, svo að menn vita nú miklu betur en áður, hvað á seiði er. Þær hafa sannað, að ádeila Sjálfstfl. var á rökum reist. Mönnum er nú ljóst, að stj. ætlar að fylgja sömu stefnu og þeirri, er þegar hefir fært mikla bölvun yfir þjóðfélagið. Mönnum er ljóst, að stj. getur vegna hins mikla og vaxandi málefnaágreinings milli Framsfl. og Alþfl. ekkert verkefni af höndum innt. Menn vita nú, að stj. klofnaði út af ágreiningi um það, hver afskipti löggjafinn og framkvæmdarvaldið má hafa af kaupdeilum. Menn skilja nú, að enginn mátti leyfa sér að mynda nýja stjórn án þess að tryggja það, að stuðningsmenn hennar væru sammála um það mál, sem klofningnum hefir valdið. Mönnum er ljóst, að Hermann Jónasson vissi, þegar hann myndaði bina nýju stjórn, að afstaða sósíalista til deilumálsins var óbreytt. Mönnum er ljóst, að sterkar líkur benda til þess, að svipaðar deilur, er skapa þörf fyrir stjórnaraðgerðir, séu í uppsiglingu. Mönnum er ljóst, að þær líkur stafa mikið frá samkeppni Héðins Valdimarssonar og kommúnista við sósíalista. Mönnum er ljóst, að þessar líkur hafa stóraukizt vegna þess, að stj. styðst við sósíalista. Mönnum er ljóst, að sósíalistar þora ekki annað en vera andvígir öllum stjórnaraðgerðum á þessu sviði. Mönnum er ljóst, að stjórn, sem styðst við sósíalista, er því öldungis máttvana og óbær um að leysa þörf þjóðfélagsins í þessum mikilvægu málum. Mönnum er ljóst, að með þessari stjórnarmyndun hefir forsrh. ekki eingöngu eyðilagt gerðardómslögin, heldur og stofnað þjóðinni í mikinn voða. Undir niðri eru fleiri hér innan þingsalanna sammála um höfuðstefnu þessara mála heldur en látið er í veðri vaka. Allir, sem fylgjast með í stjórnmálunum, vita, að í Framsfl., utan þings og innan, fjölgar þeim, sem sjá, hvert stefnir, og í þeim hópi eru margir, kannske flestir, af valdamestu mönnum flokksins, líka á þingi. Það er mikils virði, að forsrh. hefir nú sagt alþjóð manna sína skoðun um, hvernig hér er komið. Það eru hinar miklu og vaxandi þrengingar, sem framkalla hina vaxandi ábyrgðartilfinningu og breyttu afstöðu ýmsra foringja Framsfl. - Sjálfstfl. fagnar þeirri breytingu, þótt hann harmi, hve seint hún kemur. Sjálfur mun Sjálfstfl. óhikað taka á sig þá ábyrgð og það erfiði, sem þjóðarþörfin krefst á hverjum tíma, eins og flokkurinn líka þegar hefir sýnt með lausn ýmsra vandamála á síðustu þingum í samstarfi við Framsfl. Sjálfstfl. gekk þess ekki dulinn, að vantrauststill. yrði felld. Hann taldi þó skyldu sína að bera hana fram, meðfram til þess að stofna til þeirra umr., er hér hafa fram farið. Ég tel, að mikið hafi unnizt á þessum umr. Ég veit, að hlustendur hafa fundið, í hverju þær eru frábrugðnar umr. undanfarinna ára, og læt mér það vel líka. En þó till. okkar verði felld hér á þingi, þá mun sjálf rás viðburðanna, sjálf hin málefnalega aðstaða í landinu að því leyti tryggja framgang hennar, að þessi stjórn mun ekki fara lengi með völdin í landinn. Brátt mun koma hér ný stjórn, ný stefna, ný átök og nýr ávöxtur.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil víkja að því, sem forsrh. sagði, að verið væri að undirbúa samband af Kommfl. og Alþfl. Hann sagði, að Framsfl. væri ekki verkalýðsflokkur, og það myndi útiloka allan samvinnugrundvöll milli Framsfl. og Alþfl., ef kommúnistar hefðu oddaaðstöðu á Alþ. Kommúnistar höfðu ekki aðgang að alþýðusambandsþinginu; þar fengu engir aðgang nema yfirlýstir Alþfl.-menn. Samvinnugrundvöllur þessara flokka, sem lagður var fyrir alþýðusambandsþingið síðasta, var ekki kommúnistísk stefnuskrá, heldur stefnuskrá norska verkalýðsflokksins. Yfirlýsing forsrh. er ekki önnur en sú, að hann vill ekki vinna með flokki, sem er eins róttækur og norski verkalýðsflokkurinn. Hægri menn Alþfl. segjast ekki geta unnið með slíkum flokki, enda er margt, sem bendir til þess, að svo sé. Haraldur Guðmundsson og aðrir fulltrúar á síðasta alþýðusambandsþingi voru sammála bæði mér og Kommfl. um það, að við yrðum að finna einhverja leið til að vinna saman. Við gerðum ítrekaðar tilraunir til að fá alþýðusambandsþingið til að fallast óskipt á sameiningargrundvöll, sem ég hafði gert aðaldrætti að, eftir fyrirmynd frá norska alþýðufl. En til þess að fá hægrimenn til að hætta við að ganga úr flokknum varð meiri hl. þingsins að láta undan að nokkru leyti og samþ. tilboð, sem hægrimenn vonuðu, að Kommfl. yrði ókleift að ganga að. Viðvíkjandi því, hver sé sannur Alþfl.-maður, verður sambandsþingið að skera úr öllum slíkum deilum. En um eitt verður ekki deilt, að hægrimenn hafa brotið samþykktir Alþfl. í Reykjavík og framkallað með því klofninginn, sem þeir undirbjuggu á síðasta flokksþingi. Þeir komu með yfirlýsingu þrem dögum fyrir kjördag í vetur um, að þeir væru reiðubúnir að brjóta samþykkt flokksins um samstarf við annan flokk. Ástæðan til þess gat ekki verið sú, að þeir hafi ekki viljað samþ. starfsskrá Alþfl. í bæjarmálum, en sú starfsskrá var flokkunum sameiginleg, heldur var samþykktin brotin í klofningstilgangi og til þess að geta rekið sameiningarmennina úr flokknum. Af þessu verða verkamenn í Alþfl. að ráða, hverjir muni á næsta alþýðusambandsþingi verða taldir sekir um brot á samþykktum flokksins. Ég get ekkert sagt um, hvort þinginu muni takast að sameina flokkana óskipta eða ekki. Hitt er ljóst, að það eru örfáir menn í sambandsstj. og þingflokki Alþfl., sem hafa látið undan fyrir þeirri hægri stefnu, sem komin er í Framsfl., og reynt af þeim ástæðum að kljúfa Alþfl. Átti að halda áfram með þessa klofningsstarfsemi, eða sameinast í sósíalistískan lýðræðisflokk, eins og verkalýðsflokkarnir á Norðurlöndum eru? En það er hinn svokallaði Alþfl., sem hv. þm. Seyðf. er fyrir, ekki.

1) Hv: Með tilvísun til dagskrártill. minnar greiði ég ekki atkv.

2) ÍslH: Með tilvísun til hinnar rökst. dagskrár hv. 3. þm. Reykv. greiði ég ekki atkv.

3) ÞBr: Með tilvísun til dagskrártill. minnar greiði ég ekki atkv.