Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Eins og sjá má í nefndarálitinu, hefir meiri hluti nefndarinnar fallist á þá breytingu á lögum nr. 36, 19. júní 1922, sem ákveða, að prestar skuli enga þóknun hafa fyrir barnapróf í prestaköllum sínum, að þeir skuli hjer eftir fá endurgreiddan ferðakostnaðinn við prófin úr ríkissjóði. Það hefir verið tekið fram af háttv. 4. þm. Reykv. (MJ), og ekki andmælt af neinum, hversu mjög þessi lög eru ranglát í garð prestanna. Þegar aðrir prófdómarar eiga að fá kaup við prófin, eiga prestarnir að vinna kauplaust, og auk þess að borga sjálfir ferðakostnað, sem oft getur orðið allmikill. Er mjer t. d. kunnugt um, að ferðakostnaður við slíkar ferðir verður í mínu prestakalli 40–50 kr. En þó er hann víða eins mikill eða meiri. Því hefir verið slegið fram, að prestar gætu losnað við prófin í stórum og erfiðum prestaköllum. En því er svo varið, að skylduræknir prestar vilja heldur vera við þessi próf, til þess að fá heildaryfirlit yfir kunnáttu barnanna. En ef lögin frá í fyrra verða látin standa óbreytt, þá neyðast þeir til þess að reyna að losna við þessa kvöð, þar sem þeir eru sjálfir neyddir til að leggja beinlínis út fje í ferðakostnaðinn. Annars er jeg viss um, að slíkt ákvæði sem þetta hefði ekki verið sett í lög um nokkra aðra embættismenn en presta, en þeir eiga ekki upp á pallborðið hjá sumum háttv. þingmönnum, eftir því sem mjer heyrist. Jeg skal svo geta þess, að minni hluti nefndarinnar, form., vill helst nema öll lögin úr gildi, en á það höfum við ekki getað fallist. Jeg vona nú, að háttv. deild geti fallist á þessa brtt., þar sem hún miðar einungis að því að ráða bót á því misrjetti, sem prestarnir eru beittir fram yfir aðra prófdómendur, þar sem þeim er gert að skyldu að vera prófdómarar kauplaust, og borga svo ferðakostnað að auki.

Pjetur Ottesen Jeg vil biðja menn að athuga það vel, að með fræðslulögunum frá 1907 er það svo í framkvæmdinni, að ljett er af prestunum miklu starfi. En eigi að síður hvílir ennþá á þeim skylda að hafa eftirlit með fræðslu barna í prestakalli sínu. Er því engin fjarstæða, þótt þeim sje gert að skyldu að vera prófdómarar, og það endurgjaldslaust. Hverjum samviskusömum presti á að sjálfsögðu að vera sönn ánægja í því og finna það skyldu sína að forsóma ekkert tækifæri, sem gefst, til þess að kynnast námi og andlegum þroska barnanna í prestakalli sínu. Jeg tel því enga ástæðu til þess að breyta lögunum frá í fyrra og taka þetta tækifæri frá prestunum, þar sem ekkert hefir komið fram síðan, sem upplýsir, að það sje nauðsynlegt. Jeg tel ekki, þótt háttv.þm.N.-Ísf. (SSt) væri að tala um kostnaðinn, sem hann hefði af því að þurfa að prófa, því að óvíða hagar eins til og hjá honum, þar sem hann býr á afskektri eyju. Er því í sjálfu sjer ekkert undarlegt, þó að hann gæti gefið hjer svo og svo háan kostnaðarreikning við barnaprófin. En þann veg hagar óvíða til, og yfirleitt er þetta þannig, að prestar þurfa litlu eða engu beinlínis til að kosta við prófin. Annars var það gleðilegt að heyra á hv. þingmanni (SSt), að prestarnir óska sjálfir að hafa barnaprófin. Vona jeg því, að þeir sýni það í verkinu, með því að gera það án þess að fara fram á ferðakostnað af ríkinu.

Þorsteiim Jónsson Það er eitt höfuðeinkenni löggjafar okkar í seinni tíð að vera altaf að breyta lögum. Það liggur þó í augum uppi, hversu óheppilegt það er fyrir þjóðfjelagið að vera altaf að breyta löggjöf sinni. Eins og kunnugt er, vildu allmargir þingmenn á síðasta þingi gerbreyta grundvelli fræðslumála vorra. Sú tilraun þeirra mishepnaðist. En samt tókst þeim að skemma barnafræðslulöggjöfina að nokkru; koma á meiri ruglingi og losi en áður var. Margir vilja setja meira af eftirlitsstörfum með barnafræðslunni yfir á prestana en gert hefir verið. Það var ein breyting, sem síðasta þing gerði á fræðslulögunum, að skylda presta til þess að vera prófdómarar við barnapróf, með þeim undantekningum, að stjórnin má skipa aðra prófdómendur við stærri barnaskóla og þar, sem prestar þjóna mjög stórum prestaköllum. Það er ekki nema eitt ár síðan þessi skipun var gerð, og nú kemur fram, að prestunum þykir þetta þung kvöð; þeir mótmæla henni og vilja koma fram breytingu. Jeg rifja þetta upp nú vegna þess, að á síðasta þingi var mikið talað um það af sumum að leggja mikið af eftirliti með barnafræðslunni á herðar prestanna. Menn geta nú sjeð af þessu, hvort ekki hefði þurft að borga prestunum nokkuð fyrir það starf. Jeg tel vafasamt, að þeir hefðu gert það fyrir minna en það kostar nú. Það besta, sem hægt hefði verið að gera nú í þessum efnum, væri að fella úr gildi breytingarnar, sem samþyktar voru á síðasta þingi. Jeg skal ekki fara að rökræða það nú. Jeg var að hugsa um að bera fram frumvarp um breytingar í þá átt á þessu þingi. en sá það ekki fært, eftir þær undirtektir, sem málið fjekk í fyrra. Nú er fram komin brtt. við frv. frá meiri hluta nefndarinnar, þess efnis, að prestum verði borgaður ferðakostnaður fyrir prófferðir. Jeg sje ekkert á móti því, að stjórnin endurgreiði þeim það, sem þeir þurfa að kosta til slíkra ferða. Og jeg lít svo á, að eftir lögunum frá síðasta þingi geti prestar gert landsstjórninni reikning fyrir peningum, sem þeir hafa lagt út fyrir að komast á prófstað. Annars eru flestir prestar þannig settir og í þeim kringumstæðum, að auðvelt er fyrir þá að ferðast á eigin hestum til prófstaðanna í sóknum sínum. Ef einhverjir prestar þættust ekki geta þetta sökum kostnarins, þá gætu þeir fengið stjórnina til að skipa aðra menn í sinn stað fyrir prófdómara. Jeg álít því enga þörf á þessari breytingu. Þær breytingar, sem jeg bar fram við fræðslulögin á þinginu í fyrra. ásamt öðrum háttv.þm., 3. þm. Reykv. (JÞ), voru fremur gerðar til þess að sefa gerbyltingamenn í fræðslumálum en af því, að svo brýn nauðsyn væri til að breyta fræðslulögunum, og draga menn saman. En okkar tillögur voru afskræmdar svo í meðferð þingsins, að við flm. urðum sjálfir að snúast á móti þeim að lokum. Þeim var flaustrað af í háttv.Ed. einhvern síðasta daginn í tveimur umr. með litlu millibili. Mentmn. deildarinnar skrifaði nefndarálit á þá leið, að hún hefði ekki haft tíma til að athuga þessar breytingar á fræðslulögunum, sem frv. fjallaði um, en leggur þó til, að frv. verði samþykt. Þvílík meðferð á einu þýðingarmesta máli þjóðarinnar! Nefnd má ekki vera að að athuga það, og af þeirri ástæðu ræður hún deildinni til að samþykkja það! Deildin má ekki vera að hugsa um það eða rökræða, og því fer hún að ráðum mentamálanefndar. Jeg óttast, að eins geti farið nú um þetta frv., að það geti leitt til frekari skemda á fræðslulögunum. Jeg vil því ekki koma með neinar breytingar á þeim nú, og legg á móti því, að þetta frv. nái fram að ganga. Jeg er mótfallinn því, að árlega sje verið að káka við breytingar á þessum lögum, sem flaustrað yrði af til stórskemda, eins og síðast. Svo merk lög sem fræðslulög einnar þjóðar eru, má ekki einlægt vera að hringla með, og það af þingi, sem búast má við, að í önnum sínum breyti þeim af handahófi í hugsunarleysi, samanber gerðir síðasta þings.

Magnús Jónsson Hv. mentamálanefnd hefir ekki viljað fallast á frv. óbreytt. Samt sem áður vil jeg þakka nefndinni, að hún hefir nokkuð komið á móti mjer í því að gera prestum mögulegt að vera prófdómarar. Jeg skil þá háttv.þm. þannig, sem eru á móti frv. og vilja ekki greiða atkv. með þeirri breytingu, sem nefndin hefir gert á því, - jeg skil þá svo, að þeir leggi á móti því, að prestar verði prófdómarar, og vilji losna alveg við þá til þess starfs. Þegar þetta mál er sótt af svo miklu kappi, þá er teflt á fremsta hlunn með að nota sjer vilyrði, sem þeim var veitt á þinginu í fyrra, um að koma sjer hjá að verða prófdómarar. Annars skal jeg ekki svara háttv.þm. Borgf. (PO); hann var að klifa á því eins og áður, að prestum væri skylt að hafa á herðum sjer eftirlitið, þó að öll skynsamleg rök mæli á móti því; og það getur hver maður sjeð, sem les fræðslulögin. Háttv. frsm. (SSt) gat þess rjettilega, að prestar vildu vera við barnaprófin. En þeir geta nú ekki gert alt, sem þeir vilja, fremur en háttv.þm. Borgf. (PO), þegar hann greiðir atkvæði á móti öllum fjárstyrkjum; þá segir hann venjulega, að það sje ekki hægt að gera alt, sem maður vilji. Jeg tel það vafalaust, að atkvæði þeirra þm., sem verða á móti frv., sýni, að þeir vilja bola prestunum frá því að vera prófdómarar.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Mjer finst, að eftirlitið með barnafræðslunni sje tekið úr höndum prestanna með fræðslulögunum frá 1907, þar sem þeir eru þá heldur ekki álitnir gjaldgengir kennarar. Og jeg get búist við, að ef þetta frv. nær ekki samþykki þingsins og lögin verða óbreytt eins og þau nú eru, þá sje það sama og að útiloka prestana frá því að vera við barnaprófin. Jeg tala ekki svo mikið um þetta fyrir mína sókn; jeg verð bráðum búinn að ljúka mínu starfi og gæti sjálfs mín vegna bundið enda á það undir núverandi kjörum. En í næstu kirkjusókn við mína er mjer kunnugt, að presturinn þarf að ferðast fulla dagleið á landi og 4–5 tíma, ef hann fer sjóveg, til barnaprófs í fjarlægustu sókn sinni. Að leggja þessa kvöð á prestana, án nokkurrar þóknunar eða endurgreiðslu á ferðakostnaði, er mjög ósanngjarnt. Mörgum prestum er þess vegna sama sem bægt frá eftirliti með barnafræðslunni við prófin. Hvort prestar muni vilja losna við að vera prófdómarar, er mjer ekki fullkunnugt; en jeg álít, að flestir þeirra vilji það ekki. Jeg held, að þeir hafi einmitt mikinn áhuga á því að kynnast uppfræðingu barnanna, ef þeim væri gert það kleift. Jeg held því, að það sje ekki ósanngjörn krafa, sem hjer er farið fram á, að þeir fái dálitla uppbót fyrir útgjöld sín á þessum ferðum, en sje ekki ætlað að starfa þær vikur þóknunarlaust, þar sem aðrir, er vinna við prófin, fá fult kaup. Jeg er alveg sammála háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) um, að úrskurður háttv. deildarmanna um þetta frv. þýði blátt áfram það, hvort þeir vilja hafa prestana við prófin eða ekki. Með allri virðingu fyrir barnakennurunum, verð jeg þó að segja, að jeg álít kensluna ekki svo fullkomna, að vanþörf sje á því, að prestarnir kæmu þar nærri og gætu með eftirlitinu haft afskifti t. d. af kenslunni í kristnum fræðum. Jeg ætla ekki að hefja kappræður um þetta mál persónulega; en mjer er kunnugt, að margir af stjettarbræðrum mínum eru mjög óánægðir yfir þessum útgjöldum vegna barnaprófanna.

Pjetur Ottesen Jeg heyrði það á ræðu háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ), að honum var ekki enn runnin reiðin frá síðasta þingi. Hann hafði þá ekki tækifæri til að svala sjer á háttv.Ed., og þess vegna brýst reiðin út nú. Hann valdi lögunum ýms hæðileg orð. En jeg og ýmsir aðrir líta nú öðruvísi á. Jeg álít, að breytingarnar, sem gerðar voru á fræðslulögunum í fyrra, sjeu spor í rjetta átt og að rjett sje, að haldið verði lengra síðar í þá sömu átt. Jeg tel nú komið í ljós, að þær hafi gefist vel, og vænti, að það eigi eftir að koma betur fram. Út af orðum þessara tveggja háttv. guðsmanna hjer í deildinni - það er þeirra einu prestvígðu manna hjer í deildinni - um að prestunum bæri engin skylda til eftirlits með barnafræðslunni samkvæmt fræðslulögunum, vil jeg geta þess, að þetta er nú ekki rjett vel sannleikanum samkvæmt, og því ekki prestslega mælt. enda ríður það beinlínis í bág við þeirra eigin ummæli um það hjer í deildinni. þegar rætt var um stofnun á nýju prestsembætti í Bolungarvík hjerna um árið.  Það ætti í rauninni að vera óþarft að vera að margendurtaka það, að sjálfsagt sje að krefjast þess, að prestarnir geri skyldu sína og vinni án sjerstakrar aukaborgunar það, sem á þeim hvílir lögum samkvæmt, og eitt af því er að hafa eftirlit með fræðslu barna. Það hvílir sem sje sú skylda á þeim að lögum að fara tvær húsvitjunarferðir um sókn sína til eftirlits með uppfræðslu barna. En ætli þeir sjeu nú ekki fáir, sem uppfylla þessa lagaskyldu þar, sem þetta er í besta lagi, mun vera húsvitjað einu sinni á ári. En hitt er víst, að sumstaðar eru húsvitjanir alveg vanræktar. Ástæðan máske sú, að þeir fá ekki greiddan sjerstakan ferðakostnað fyrir húsvitjanirnar. Það lægi máske næst að draga þá ályktun af orðum þessara tveggja háttv. samherja hjer. Það er þessi hugsun, sem allmikið bólar á, að telja að þetta og þetta sje óviðkomandi embættinu, og því eigi þeir að fá sjerstaka aukaborgun fyrir það, jafnt þó það sje skýlaust skyldustarf og fullborgað með embættislaununum. Þar sem húsvitjunarferðirnar eru nú svo af hendi intar, sem jeg hefi nefnt, en eftirlit með barnafræðslunni hvílir tvímælalaust á prestunum, þá sjá allir, að það er ekki nema rjett og sanngjarnt, að þeir hafi á hendi prófdómarastarfið án nokkurrar frekari greiðslu en í launum þeirra felst. Nú er búið að hækka laun þeirra eins og allra annara embættismanna. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, að þeir þdm., sem greiddu atkvæði á móti þessu frv., mundu vilja losna við prestana fyrir prófdómara; og þessu halda þeir báðir fram. háttv.þm.N.-Ísf. (SSt) og hann, því að yrði frv. þetta felt, mundu afleiðingarnar verða þær. Væri slíkum getsökum beint að minni stjett, bændunum, þá hefði mjer fallið það þungt og þótt ómaklega mælt. En þó það standi nú öðrum nær en mjer að svara getsökunum í garð prestanna, þá verð jeg þó að segja það, að mjer virðist, að prestunum svona yfirleitt sje gert rangt til með þessari ályktun. Jeg þykist vita, að margir prestar telji þetta skyldu sína og sjeu fúsir að fullnægja henni. Jeg held, að prestar yfirleitt taki þetta ekki svo, að meta prófdómarastarfið aðeins eftir peningunum, og jeg held yfirleitt, að þessi hugsunarháttur sje ekki almennur í fari þeirra presta, sem búa úti í sveitum, að minsta kosti. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) segir, að þetta sje borið fram að tilhlutun Prestafjelagsins, og sje þetta almenn krafa presta landsins. Álít jeg, að það stafi af því, að þeir hafi orðið fyrir áhrifum í þá átt hjer í Revkjavík. t. d. á synódus; þangað mun það eiga rót sína að rekja. Þessa hugsunarháttar, sem á bak við þessa kröfu liggur, að gera skyldu sína aðeins vegna peninganna, gætir ekki mikið úti í sveitum. Þar leggja prestarnir mikil störf á sig heima fyrir í þarfir opinberra mála í sveitunum, eins og alþýða manna verður að sætta sig við að gera. En hitt þekkir maður, að hjer í Reykjavík vilja embættismenn, eða margir þeirra, fá aukaborgun fyrir hvað eina, og það er út frá þeim hngsunarhætti, sem hjer ríkir, sem mælt er með þessu frv. Og tel jeg óhætt að fella þetta frv., vegna þess að prestarnir munu samt gæta skyldu sinnar og gegna prófdómarastarfinu, þó áð þeim verði ekki lagðir peningar í lófa fyrir það sjerstaklega.

Þorsteinn Jónsson Það vill svo vel til, að við háttv.þm. Borgf. (PO) erum sammála um að fella þetta frv. Hann vill vefengja það, sem jeg sagði um frv. til breytinga á fræðslulögunum, sem samþykt var á síðasta þingi. Hann sagði, að þær breytingar hefðu verið spor í rjetta átt og til bóta. Jeg veit, að háttv.þm. er áttaviltur í fræðslumálum. Jeg hefi heyrt þá þjóðsögu, að ef viltur maður kæmi að straumvatni, þá sýndist honum vatnið renna í öfuga átt við það, sem það rennur í raun og veru. Eins er það um háttv.þm. (PO); hann sjer ekki, hvert straumurinn stefnir í fræðslumálum þjóðarinnar; þar er hann svo gersamlega áttaviltur.

Magnús Jónsson Það er leitt að þurfa að þreyta háttv. deild með lengri umræðum um þetta mál. Það þyrfti í raun og veru að svara háttv.þm. Borgf. (PO) með langri ræðu, en jeg geri það nú ekki. Hann var eitthvað að tala um prestaveldi í þinginu. Því er nú svo varið, að hjer eiga aðeins 2 prestar sæti, svo að þessi ályktun háttv.þm. er ekki sjerstaklega sennileg. Jeg er áður búinn hjer í deildinni að kveða niður drauginn um gömlu tilskipunina um búsvitjanir o. fl. Þessi tilskipun var orðin fyrir löngu dauður bókstafur áður en fræðslulögin komu, svo að því leyti er það rjett, sem jeg hefi áður sagt, að fræðslulögin ljettu raunverulega engri byrði af prestunum. En með fræðslulögunum frá 1907 var einnig bókstafur þessarar tilskipunar numinn úr gildi. (PO). Það er ekki rjett). Jeg skal sýna fram á það. Það hefir verið minst á, að prestum bæri skylda til að fara 2 húsvitjunarferðir á ári. En ekki var talað mikið um það, þegar nýju lögin um fækkun prestakalla og samsteypu brauða voru á ferðinni hjer á Alþingi. Þá var ekki verið að gera mikið úr skyldustörfum presta. Hv. þm. þurfa ekki að bregða öðrum um tvíveðrungshátt og vindhanasnúning - þeir hafa það sjálfir í nógu ríkum mæli. Þá kvað hv.þm. Borgf. (PO) sjer mundu falla þungt, væri bændum ætlaðar þær hvatir að vilja ekki gegna kauplaust slíkum skyldum, sem prófdómarastarfið væri fyrir prestana. Hann gætir þess ekki, að þegar bændur eru prófdómarar, þá fá þeir kaup, en prestarnir ekki.

(útúrsnúningur

. Háttv. þm. taldi óhætt að fella þetta frv., því að prestarnir mundu gegna þessu starfi þrátt fyrir það; þeir væru svo greiðasamir og góðir. Já. það er náttúrlega ákaflega gott að varpa áhyggjum sínum upp á góðsemi prestanna. En þetta minnir dálítið á söguna um manninn, sem sendi strák til þess að slá annan mann kinnhest, og spurði svo, hvernig hann hefði tekið því. „Hann tók því vel, sagði strákurinn. „sláðu hann bara aftur“. Slíkt er strákaathæfi, en ekki þingmanna. Jeg mótmæli því, að þetta mál eigi upptök sín hjer í Revkjavík; hjer eru engar ástæður eða tilefni til þess, þar sem prestar hjer í bænum gegna engum prófdómarastörfum. Þá er jeg kominn að eftirlitsskyldu presta með barnafræðslunni. Það er bert, að í fræðslulögunum frá 1907 eru tekin af öll tvímæli um þetta. Þar stendur í 33. gr.: „Yfirstjórn fræðslumála og umsjón hefir stjórnarráð Íslands. Sjer til aðstoðar hefir það skólafróðan mann, er ráðherra Íslands skipar“. En sjerstaklega sker 30. gr. úr um þetta, að eftirlitið sje tekið frá prestunum og fært yfir á fræðslunefndir. Þar segir svo: „Skólanefnd hefir umsjón og eftirlit með öllum barnafræðslumálum hjeraðs þess, er hún er skipuð fyrir“. Og í 31. gr.: „Fræðslunefnd hefir allar hinar sömu skyldur og skólanefnd“. Um vankunnandi börn innan 14 ára ber skólanefnd eða fræðslunefnd að gera ráðstafanir til, að lögð sje við þau meiri rækt en áður og að sjá þeim fyrir nægilegri tilsögn. Um undanþágur úrskurðar fræðslunefnd. Öll lög, sem áður hafa gilt um þetta efni, eru að sjálfsögðu afnumin, hvort sem það er fram tekið í fræðslulögunum eða ekki. Og hvar er svo mælt fyrir um þetta eftirlit presta? Hjer er verið að vekja upp gamlan draug frá miðri 18. öld. Þau ákvæði eru afnumin með fræðslulögunum, eins og búið er að sýna. Þó að háttv.þdm. greiði atkv. móti frv., geta þeir ekki gert ráð fyrir, að þessi 18. aldar fjarstæða fái að rísa upp aftur.

Pjetur Ottesen Það er gott, að háttv 4. þm. Reykv. (MJ) hefir rekið sig svo tilfinnanlega á sjálfan sig í þessu máli, að hann hefir nú farið að lesa fræðslulögin. En getur hann nokkursstaðar bent mjer á ákvæði í fræðslulögunum um, að hin gamla konunglega tilskipun sje úr gildi numin? Þessi upplestur háttv.þm. úr fræðslulögunum hafði ekkert að þýða, því að tilskipunin stendur eftir sem áður óhögguð, nema hann geti þetta, en það ætla jeg, að verði eftir af honum. Það er því gagnslaust, þótt hann lesi fræðslulögin spjaldanna á milli; hann fær ekkert það út úr þeim, sem ljettir þessari skyldu af prestunum, þó það hafi leitt til vanrækslu af þeirra hendi á þessu starfi. Hvað snertir það, sem háttv. 1. þm.N.M. (ÞorstJ) sagði um mig, að jeg væri áttaviltur í fræðslumálum og að mjer færist þar eins og villumanninum í þjóðsögunni, þá held jeg nú áreiðanlega, að þetta eigi miklu betur við hann sjálfan en mig, en hann er bara svo áttaviltur í þessu máli, að hann sjer það ekki.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg ætla að nota rjett minn sem framsögumaður til andmæla því, sem fram hefir komið. Það er ekki með frv. þessu verið að gera ráð fyrir aukaborgun handa prestunum; aðeins endurgreiðslu úr ríkissjóði á útlögðum ferðakostnaði þeirra við barnaprófin. Þegar prestar vinna sín aukaverk, þurfa þeir ekki að leggja neitt í kostnað; þeir geta reiknað sjer þóknun fyrir þau. Nú er með lögum lögð á þá sú kvöð að leggja fram fje úr sínum vasa til þessa starfa, sem aðrir fá þó fulla borgun fyrir. Þetta leiðir til þess, að prestarnir vilja losa sig við þetta starf. Þeir verða þá víða sama sem útilokaðir frá að koma nærri prófunum.

Lárus Helgason Jeg vil aðeins leyfa mjer að benda á það, að frá því að fræðslulögin gengu í gildi 1907 og þangað til lögunum var breytt í fyrra var prestum ávalt greidd þóknun fyrir prófdómarastörfin. Þessari skyldukvöð þeirra var skotið inn með lögunum í fyrra. Jeg var þá mjög á móti þessari breytingu og er enn þá. Furðar mig á því, ef háttv. deild verður svo ósanngjörn að neita prestum að fá ferðakostnað borgaðan við slík störf sem þessi. Það mætti næstum eins vel leggja samskonar skyldu á hjeraðslækna og fleiri embættismenn hvað ferðakostnaðinn snertir. Jeg vænti þess, að brtt. á þskj. 274 verði samþykt.

Pjetur Ottesen Jeg vil aðeins leiðrjetta þann misskilning hjá hv.þm.N.-Ísf. (SSt), að aukaverk presta og húsvitjunarstörf sjeu eitt og hið sama. Hann getur ekki vilt neinum sýn með því að vera að bera þetta saman. Það er vitanlegt, að prestum ber að lögum sjerstök borgun fyrir aukaverk, en það eiga þeir alls ekki fyrir húsvitjanir, og fengu vitanlega ekki heldur meðan þeir höfðu fyrir því að húsvitja. Og þó að þess sje nú krafist af þeim, að þeir sjeu prófdómarar án sjerstakrar borgunar, þá er það ekki nema rjettmæt krafa og uppbót á vanrækslu þeirra á lögskipuðum húsvitjunum. Síðustu ræðu háttv.þm. (SSt) var helst ekki hægt að skilja á annan veg en þann, að það væru bara peningarnir, sem prestarnir litu á við þetta prófdómarastarf, og það minnir mann þá ósjálfrátt á þetta gamla: að seint fyllist sálin prestanna.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg mótmæli þeim áburði háttv.þm. Borgf. (PO) á, prestastjett landsins, að húsvitjanir sjeu alveg niður lagðar. Það er altaf hægt að slá svona órökstuddum áburði fram, en honum mun reynast óhægra að sanna hann. Hjer er alls ekki um nein laun að ræða handa prestum, heldur einungis greiðslu á beinum kostnaði þeirra við ferðalög í þarfir hins opinbera.

Frsm. (Lárus Helgason) Eins og nál. á þskj. 317 ber með sjer, hefir samgöngumálanefnd athugað frv. það, sem hjer liggur fyrir, og leitað álits vegamálastjóra, sem háttv.þm. er kunnugt. Vegamálastjóri hefir eindregið lagt með því, að frv. verði samþykt, og hefir rökstutt þá tillögu sína, sem kunnugt er. Nefndin hefir komist að sömu niðurstöðu sem vegamálastjóri. Hún viðurkennir þörfina á því, að sýslufjelög þau, sem hjer eiga hlut að máli, losni við viðhald þessara vegakafla og brúa. Það er kunnugt, að þessir vegakaflar eru óvenjulega mikið notaðir af utanhjeraðsmönnum. Það sannar líka skýrsla vegamálastjóra hvað Flóaveginn snertir og brýrnar á Ölfusá og Þjórsá. Hið sama mun mega segja um vegarkaflann frá Borgarnesi að Haugum, sem brtt. á þskj. 195 á við, sbr. álit vegamálastjóra. Þar sem nál. á þskj. 317 tilgreinir glöggar ástæður fyrir niðurstöðu nefndarinnar, virðist engin þörf á langri framsögu. Álit nefndarinnar ber með sjer, að hún leggur einróma til, að hv. deild samþykki frv. með brtt. á þskj. 195.

Eiríkur Einarsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. samgöngumálanefnd fyrir ágætar undirtektir undir frv., og vona, að með einróma meðmælum nefndarinnar og vegamálastjóra verði frv. sigurs auðið.

Björn Hallsson Það er nú nærri hálfur mánuður síðan mál þetta var seinast á dagskrá og umræðum frestað hjer í hv. deild. Er því eðlilegt, að farið sje að fyrnast yfir ýmislegt, sem hjer var sagt seinast, og líka, að jeg endurtaki sumt, sem annars hefði ekki orðið. En mjer finst tæplega fara vel á því, að eins þýðingarmikið mál og þetta skuli vera látið sitja á hakanum fyrir smámálum. En þau ganga svona stundum hjá okkur, vinnubrögðin. Lítilsverð mál taka oft langan tíma frá þinginu, og svo verður að lokum að kasta höndunum til þeirra, sem meira er um vert. Jeg vil nú beina þeirri spurningu til deildarinnar og hæstv. forseta, hvort ekki sje nú ráð að fara að vinsa úr þau málin, sem einhverja verulega þýðingu hefir að gangi fram, og hin sjeu svo látin eiga sig. Með því eina móti gæti ef til vill orðið einhver von um, að þingið þyrfti ekki að standa langt fram á sumarið. Jeg var víða spurður um það eystra, áður en jeg fór til þings, hvort ekki myndi beinn sparnaður að því að fækka þingunum, halda þau aðeins annaðhvert ár. Jeg var því samþykkur fyrir mitt leyti, en taldi óvíst, að þingið vildi ganga inn á þá braut að gera nú breytingar á stjórnarskránni, og því síður, að um þær næðist fult samkomulag. Þegar frv. á þskj. 30 kom fram, leist mjer strax vel á það, og mun jeg ljá því fylgi mitt hjer í þessari hv. deild. Get jeg ekki annað fundið en að því fylgi verulegar sparnaður, með því fyrst og fremst að fækka þingunum. Þegar tekið var upp það atriði í stjórnarskrána á þinginu 1920, að þing skuli koma saman á hverju ári, var meðal annars sú ástæða færð fyrir árlegum þingum, að þau yrðu styttri en þing annaðhvert ár, og því lítið eða ekkert dýrari. En reynsla þessara ára, sem síðan eru liðin, hefir ekki stutt það. Þingin eru nú yfirleitt eins löng og áður. Orsakir þess liggja í augum uppi. Fyrst og fremst verður því meiri málafjöldi og lagabreytingar fyrir þingunum, því oftar sem þau eru háð, og hætt er við að mörg af þeim málum verði óþörf, eða svo bendir reynslan til. Er oft illa varið tíma og peningum til þess að þvæla þau, og mættu mörg þeirra að skaðlausu hvíla sig eða sofna alveg. Hins vegar verður betlið til þingsins enn þá meira, því oftar sem kostur gefst á að kvabba, en eins og menn vita, hefir þetta mjög tafið störf fjvn. og lengt þingtímann. Þar sem nú þingin undanfarin ár hafa kostað 2–3 hundruð þúsund krónur, er það ekki lítið, sem sparast, jafnvel þótt gera mætti ráð fyrir lengri þingsetu, sem jeg efast um að yrði, þótt þing sje háð annaðhvert ár. Þó skal jeg játa, að ekki er ólíklegt, að svo yrði. Þá er þessu fundið það til foráttu, að með því sje kastað of stórum bagga á herðar stjórnarinnar, og vald hennar um leið aukið um of. Þetta gekk þó alt vel á meðan einn var ráðherra ásamt landritara, og mætti það eins verða hjer eftir. Mjer sýnast fjáraukalögin geta náð nógu hárri upphæð nú undanfarið, þrátt fyrir árleg þing. Vitanlega heyrast alltaf annað slagið raddir um það, að þing sje háð alt of stuttan tíma árlega. T. d. er alþekt skoðun hv.þm. Dala. (BJ) á því efni, sem vildi ef til vill helst, að þing stæði yfir alt árið. Tók hann í þann strenginn seinast, er hann talaði í þessu máli. Það er þó augljós sparnaður í því, að þingið losni annaðhvert ár við að sitja undir óþörfum rðum hans, og jafnvel sumra annara hv.þm., og myndu landinu þar sparast drjúgir peningar, sem ella færu í prentunarkostnað og annan óþarfan þingkostnað.

Jeg felst ekki á það, að mínar ræður í þinginu sjeu óþarfar, en jeg skal játa, að ræður hv. 2. þm.N.-M. (BH) eru það

. Um það býst jeg þó við að gætu orðið skiftar skoðanir, en það sannast á hv.þm. Dala (BJ), að hverjum þykir sinn fugl fagur. En svo kunnugur ætti hann að vera orðinn hv.þm., að hann vissi það, að margra leiðindastunda hefir hann aflað þeim með sinni alkunnu og óþörfu mærð. Þá kem jeg að fækkun ráðherranna. Þessi þríhöfðaða stjórn myndaðist vist bæði af því á þinginu 1916, að flokkariðlið var svo mikið, að ekki var hægt að koma sjer saman um einn ráðherra, og líka af því, að störfin þóttu of umfangsmikil á stríðsárunum fyrir einn ráðherra. Þetta var því aðallega bræðingsstjórn, og svo hefir í raun og veru verið síðan, og svo stríðsráðstöfun. Mjer hefir alt af fundist þessi samsteypa ekki vera til annars en að ala á sundrung í þinginu, þannig, að hvert flokksbrot vill ná sæti í stjórninni. Sá siður er ekki heldur hjá okkur, eins og hjá ýmsum nágrannaþjóðum vorum, að einum manni sje falið að mynda ráðuneytið, heldur hefir það jafnvel stundum gengið erfiðlegast að koma sjer saman um meðstjórnendur forsætisráðherrans. Jeg held því, að það yrði breyting til bóta, að fækka ráðherrum, og líklegt þætti mjer, að fremur gætu myndast hreinir flokkar í þinginu, ef einn væri ráðherrann, en á því tel jeg brýna nauðsyn. En auðvitað þarf að vanda ráðherravalið sem best, sem og altaf er þörf, hvort sem þeir eru einn eða fleiri, þótt meira riði á, ef hann er einn. Hins vegar er það alkunnugt, að skrifstofur stjórnarráðsins vinna fyrst og fremst að þeim málum, sem fyrir þeim liggja, hver fyrir sig, og hefir stjórnin þær alt af sjer við hlið, og getur auk þess fengið aðstoð sjerfróðra manna, er um samning lagafrv. er að ræða og undirbúning mála, eins og t. d. símamála, vitamála, vegamála, póstmála, búnaðarmála o. fl. Jeg styð þessar breytingar á stjórnarskránni og vildi óska, að þingið gæti orðið samtaka í að koma þeim fram. Þá kæmist þó eitt mál fram, sem fylgdi verulegur sparnaður og ávinningur á fleiri vegu. Þá er brtt. á þskj. 246, þess efnis, að fella niður úr 58. gr. stjórnarskrárinnar það ákvæði, að breyta megi því með einföldum lögum, að kirkjan sje þjóðkirkja. Eins og kunnugt er, hefir talsvert bólað á þeirri hreyfingu hjer undanfarin ár, að koma á aðskilnaði ríkis og kirkju, og þótt jeg sje ekki mjög ákafur í þá breytingu, þá finst mjer rangt að gera það svo erfitt, ef það yrði ofan á hjá þjóðinni, að til þess þyrfti að breyta stjórnarskránni. Það kostar þingrof og kosningar og auk þess aukaþing, ef þing ætti ekki að halda nema annaðhvert ár, og það þykir mjer of mikil fyrirhöfn og kostnaður. Jeg er því á móti þessari breytingu. Jeg er yfirleitt móti brtt. á þskj. 229. Jeg gæti að vísu gengið inn á eina, fækkun þingmanna, sem sje að sleppa landskjörnu þm. Jeg sje ekki mikið eftir þeim. Mjer finst það nokkuð mikil fyrirhöfn að setja af stað kosningar um alt land fyrir eina 3 menn. Til þess fann jeg vel seinast þegar kosið var. Hins vegar eru þeir engin samstæð heild, eins og þeir konungkjörnu voru áður, og ná því ekki því markmiði, sem ætlað var. En sökum þess, að við þessa brtt. á þskj. 229 loða önnur ákvæði, sem jeg er alveg mótfallinn, eins og t. d. að þingið sje ein málstofa, og 4 umræður, þá mun jeg greiða atkv. móti brtt. í heild sinni. Enda gætu þessar breytingar orðið öðrum nauðsynlegri breytingum á stjórnarskránni að falli, ef þessar kæmust inn, og að því vil jeg ekki stuðla. Brtt. á þskj. 251 miðar að því að fella alt burt úr stjórnarskrárfrv. nema ákvæðið um þing annaðhvert ár, og get jeg ekki greitt henni atkv. mitt. Skal jeg svo ekki lengja umr. meira að þessu sinni.

Þorleifur Jónsson Við umr. um daginn voru það ekki margir, sem rjeðust á móti tillögum okkar hv.þm. S.-Þ. (IngB), og er fyrir þá sök ekki miklu að svara. Hæstv. forsrh. (SE) studdi okkar málstað, en honum ætti að vera það kunnara en mörgum öðrum, hve mikil störf hvíla á ráðherrunum. Hann kom með eina ástæðu í viðbót við þær, sem jeg hafði tekið fram, nefnilega þá, að illa fari á því, og bagi mikill, að landið verði ráðherralaust, þegar þessi eini þarf að fara utan á konungsfund, einu sinni eða tvisvar á ári. Er það og auðsætt, að þetta getur komið sjer mjög illa, að hafa engan í landinu, sem ábyrgð ber á stjórn þess, þótt ekki sje um langan tíma að ræða. Hv. frsm. (MG) játaði það með mjer, að lítill sparnaður væri að því að fækka ráðherrunum, og yfir höfuð fanst mjer hann ekki færa nein sjerleg rök fyrir nauðsyn þess að fækka þeim, fyrst sama sem enginn sparnaður verður við það. Því að mjer skildist hann samdóma mjer um það, að taka þyrfti þá upp landritaraembættið, eða eitthvað, sem svaraði til þess. Hann vildi ekki gera mikið úr því, að störf ráðherra hefðu aukist mikið frá því, sem var áður. En allir vita þó, að bæst hafa við nýjar tegundir mála, svo sem ríkisverslun, vatnamál, utanríkismál, strandvarnarmál, svo að eitthvað sje nefnt, og margt fleira. Hv. þm. talaði um, að lagaundirbúningur kæmi varla á herðar stjórnarinnar, þar sem ráðherrarnir hefðu varla tíma til að leggja vinnu í slíkt, þótt þeir væru 3. Þetta virðist þó benda til þess, að hv.þm. viðurkenni það fyllilega, að þeir hafi talsvert að starfa, og er það þá þeim mun undarlegra, að hann skuli treysta einum manni til að inna það starf af hendi. Ekki virðist hann heldur bera neinn kvíðboga fyrir því, að erfitt verði fyrir einn mann að standa fyrir málum á þingi. En jeg vil halda mjer við það, sem jeg áður hefi sagt, að það hljóti að verða býsna erfitt. Jeg býst við, að margir hv.þm. sjeu Þeirrar skoðunar, að ofvaxið sje einum manni að hafa yfirstjórn tveggja sýslna, en jeg verð þó að segja það, að fremur væri þó viðlit að fækka eitthvað sýslumönnum landsins heldur en að fækka ráðherrum niður í einn. Hitt væri ef til vill vel við unandi, að hafa aðeins 2 ráðherra, en til þess þarf ekki að breyta stjórnarskránni, heldur nægir aðeins einfaldur konungsúrskurður. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) lagði, að mjer fanst, mesta áherslu á það, að nauðsyn bæri til að taka upp landritaraembættið aftur. Sagði hann, að ekki gæti orðið góð stjórn á þessu landi fyr en það yrði gert. Þá fyrst kæmi festa í stjórnina. En það er nú svo með skrifstofustjórana, að þeir eru fastir embættismenn, og á skrifstofum stjórnarráðsins hljóta því að skapast fastar stjórnarvenjur, sem ekki er mikið hringlað frá. Ætti þetta embætti því ekki að vera óhjákvæmilegt af þeirri sök. Mjer fanst sá hv.þm. (JÞ) helst mæla á móti 3 ráðherrum af þeirri sök, að það væri áhugamál Framsóknarflokksins að styðja að því, að svo yrði áfram. Þótti honum það nokkur vorkunn, þar sem flokkurinn byggist nú við að verða í meiri hluta. En þótt Framsóknarflokkurinn kunni, frá hans sjónarmiði, að vera í ljelegra lagi, eins og hann hefir einhverntíma látið sjer um munn fara, þá hugsa jeg samt, að hann sje þó svo vitur, að hann berjist ekki fyrir 3 ráðherrum sín vegna. Því þótt von væri um, að þessi flokkur næði meiri hluta um sinn, getur þó einhver annar flokkur náð meiri hluta, er stundir líða. Það gengur svo í öllum löndum, að flokkarnir skiftast á, og væri því barnaskapur að ætla sjer að aka seglum í slíku misvindi á þann hátt, sem hv.þm. talaði um, og ekki til trúandi nema hans eigin flokki. Það, sem fyrir okkur vakir, er ekki það, hvort þetta kunni að vera betra fyrir þennan flokkinn eða hinn, heldur hitt, að stjórn landsins muni að öðru jöfnu fara betur úr hendi hjá þrem mönnum en einum. Jeg hefi heyrt því haldið fram af einstöku manni, þótt ekki hafi það komið fram í umræðum fyr en nú, hjá hv. 2. þm.N.-M. (BH), að fækkun ráðherra hlyti að verða nokkurskonar allsherjarlyf gegn flokkaringulreið þeirri, sem nú er. En jeg er nú ekki sjerlega trúaður á, að það verði mikil lækning á þeim meinum. Jeg er alveg sannfærður um, að þjóðin er ekki mikið að hugsa um það við kosningar, hvort ráðherrar eru 1 eða 3. Hver flokkur reynir að ná sem mestu atkvæðamagni, án alls tillits til þess. Nokkur undanfarin ár hefir enginn flokkur haft nægilegan meirihluta á þingi til að mynda stjórn. Má vel gera ráð fyrir, að svo geti orðið áfram, eins þó ráðherra sje aðeins einn. Hvernig ætti t. d. að mynda stjórn af þremur sundurleitum, jafnsterkum flokkum? Þá gæti vel svo farið, að konungur yrði að taka í taumana og skipa einhvern í ráðherrasæti, og tækist þeim manni ekki að mynda um sig meirihluta á þingi, yrði það auðvitað minnihlutastjórn. Þetta leiðir til sífeldra og snöggra stjórnarskifta, sem getur orsakað, að það þurfi hvað eftir annað að rjúfa þing. Jafnvel þótt ákveðinn meirihlutaflokkur sje til, getur farið svo, að erfitt sje að sameina sig um einn mann. Vjer höfum dæmin fyrir oss, þó nokkuð sje frá liðið, er forsetar þingsins urðu að fara á konungsfund til þess að ræða við hann um ástandið, er ekki fjekst samkomulag um það á þingi, hver ætti að hljóta hnossið og verða ráðherra. Þó var aðeins um einn ráðherra að ræða þá. Þetta var á þinginu 1909. Nokkru síðar, mig minnir það vera 1913, reis upp deila milli flokkshöfðingja meiri hlutans út af ráðherraskipun. Þessi dæmi sýna það, að jafnvel það, að hafa einn ráðherra, getur klofið flokka og valdið sundrung. Svo þetta sýnist ekki vera neitt allsherjar læknislyf við flokkasundrung. Jeg sje ekki annað en að meiri hluti geti myndast á þingi um stjórn, eins fyrir það, þó ráðherrar sjeu fleiri en einn eða tveir, og hann hlýtur að myndast eftir því sem málin skýrast betur fyrir mönnum, án tillits til tölu ráðherra. Jeg þarf ekki að ræða meir um þetta atriði, það liggur svo í augum uppi, enda er mjer þetta ekki mikið kappsmál, þótt jeg á hinn bóginn álíti stjórn landsins miklu betur komna í höndum 3 manna en eins manns. Hv. þm. Str. (MP) mælti mjög á móti fækkun þinga, og sagði enn fremur, að jeg hefði talið fjárlögin spádóma. Þetta er nú kannske ofmælt hjá hv.þm., en tekjuhlið fjárlaganna verður þó einlægt spádómur. Fjárlögunum ber ekki ætið saman við landsreikningana eftir á, síst hvað tekjurnar snertir. Við erum að reyna að spá þannig, að ræst geti; að tekjurnar verði að minsta kosti ekki minni en þær hafa verið áætlaðar. Gætum við því vel haldið áfram að spá á sama hátt fyrir árið 1925, enda hefir oss oft tekist að spá svo varlega, að tekjurnar hafa farið fram úr áætlun. Jeg held menn verði að játa, að þegar þing er komið saman, hrúgast inn á það aragrúi af málum, bæði nauðsynlegum og ónauðsynlegum, og mun svo einlægt verða, þó þing sjeu á hverju ári. Eru nú mörg þau mál á döfinni hjer, sem vel hefðu mátt bíða, og er það miklu betra, að þingið hafi um færri mál að fjalla, ef þau væru þörf og nauðsynleg. Hv. þm. Str. (MP) talaði fagurlega fyrir sínum miklu brtt. við stjórnarskrána, og er ekki því að neita, að þær eru margar mjög markverðar og til bóta sumar. Á þinginu 1919 voru ýmsar till. uppi í stjórnarskrárnefnd, sem ef til vill hefðu verið heppilegri sumar, ef þær hefðu náð að ganga fram; þar á meðal var það, að þingið skipaði aðeins eina málstofu. En þar voru skoðanir mjög sundurleitar; sumir vildu t. d. hafa alla Ed. landskjörna, og var því skamt öfganna á milli. Því varð það þá, að menn kusu að fara miðlunarveginn og hafa þingið líkt skipað og áður, en í stað hinna 6 konungkjörnu þingmanna komu nú 6 landskjörnir þm., því að menn treystu þessu betur til að ná samþykki allrar þjóðarinnar. Held jeg og að svo fari enn, að ekki fáist meiri hluti á þingi fyrir svona stórkostlegum breytingum á stjórnarskrá vorri, og þó svo færi, tel jeg mjög óvíst, að þjóðin öll yrði á sama máli. Mundi þetta verða að deilumáli um langan tíma, og er þá betra að hafa þennan bræðing frá 1919, sem þjóðinni er þó ekki beint á móti skapi, er hún hefir sætt sig við þetta fyrirkomulag, sem nú er. Öðru máli er að gegna um það, að raddir hafa borist víðs vegar að um það, að óþarft mundi vera að hafa þing á hverju ári, og því held jeg að óhætt muni vera að samþykkja þá breytingu, vegna þess, að hún muni ná samþykki þjóðarinnar eftir á.

Sigurður Stefánsson Jeg ætla ekki að gera aðrar tillögur til stjórnarskrárbreytingar að umtalsefni að þessu sinni en frv. það, sem hv. 1. þm. Skagf. (MG) ber fram; því jeg álít gagnslítið að deila um aðrar brtt., sem fram eru komnar, og mín ræða verður ekki deiluræða. Af hálfu hæstv.forsrh. (SE) hefir þeirri mótbáru verið haldið fram gegn þessu frv., og tók hann það oft fram í ræðu nú nýlega, að næg reynsla væri enn ekki fengin á núverandi stjórnarfyrirkomulagi, eða hvernig það mundi reynast í framtíðinni. Reynslutíminn er þó orðinn 6 ár, að því er kemur til ráðherrafjölgunarinnar, og nokkuð mætti því spá í eyðurnar um það, hvernig hún muni gefast í framtíðinni, af þegar fenginni reynslu. Ef ráðherrafjölgunin hefði gefið, þó ekki hefði verið nema dálitlar vonir um batnandi stjórnskipulag, þá er vafasamt, hvort þessi fækkunartillaga hefði fram komið að þessu sinni. En eftir 6 ár er ekkert tekið að bóla á því, að fjölgunin verði landinu til aukins vegs eða þrifnaðar. Þá er sú spurning, hve lengi vjer eigum að biða eftir því, að vonirnar rætist um batnandi stjórnarfar sem árangur fjölgunarinnar. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) tók það rjettilega fram, að þetta hafi upphaflega verið ófriðarráðstöfun, aðeins til bráðabirgða, en við þetta hefir þó setið síðan og situr enn. Má það merkilegt heita, að enginn þeirra, sem móti þessari breytingu eru, skuli hafa ymprað á því, að þriggjamannastjórnin hafi reynst meiri lyftistöng fyrir hagsæld þjóðarinnar en gamla fyrirkomulagið. Hjer er því ekki verið að tala um ónóga reynslu, heldur enga reynslu fyrir batnandi stjórnarfari á þessum 6 þríveldisárum. Það er því ekki mikið leggjandi upp úr framtíðardraumum þeirra, sem sjá gull og græna skóga landinu til handa í þessu þríveldi. Í þessu sambandi verður mjer að spyrja: Hefir þriggjamannastjórnin reynst mikilvirkari en gamla stjórnin, landi og þjóð til sannrar hagsældar? Hefir umboðsstjórnin farið nokkuð betur úr hendi hjá henni, eða verið árvakari, ötulli og röggsamlegri en sú gamla? Hefir undirbúningur löggjafarmálanna undir meðferð þingsins verið betri og rækilegri af hendi stjórnarinnar eftir en áður, og löggjafarstarfið þar af leiðandi auðveldara og kostnaðarminna? Hefir þetta stjórnarfyrirkomulag skapað hreinni línur í flokkaskipun þingsins en áður voru? Hefir samvinna hennar og þingsins hafið löggjafarvaldið til meiri vegs og virðingar hjá þjóðinni en það hafði áður, meðan einn maður fór með stjórnina? Þetta eru spurningar, sem við verðum að fá svarað afdráttarlaust. Yrði þessum spurningum hiklaust og með fullum rjetti svarað játandi, þá væri vissulega vert að hafa þá trú á framtíð þríveldisins, sem gerði menn því fráhverfa að snúa sjer til hins gamla fyrirkomulags. En hefir nú þessi 6 ára reynsla komið þingi og þjóð á þá trú, að með ráðherrafjölguninni 1916 hafi verið skift um til betra stjórnarfyrirkomulags en áður var? Þessi 6 ára reynsla sýnir þvert á móti hið gagnstæða; og jeg er um engan hlut vissari en þann, að allur þorri hugsandi kjósenda sje nú kominn á þá skoðun, vegna reynslunnar, að full ástæða sje til fækkunar á ráðherrum, og muni því hiklaust svara öllum framantöldum spurningum neitandi. Enda sje jeg hvergi þær framfarir, sem vænta hefði mátt eftir, ef þetta hefði verið af rjettmætum ástæðum gert. Ráðherrafjölgunin átti að skapa meira viðsýni, festu og kraft í stjórnina, og þar af leiðandi að gera hana færari um að gegna störfum sínum með dugnaði og meiri fyrirhyggju en áður var. En hver hefir nú reyndin orðið? Afleiðingarnar af þessari tilbreytni urðu miklu meiri sundrung en áður og sívaxandi ringulreið og samvinnuleysi, bæði meðal stjórnarinnar sjálfrar og þingsins. Það má segja líkt um þriggjamannastjórnina og stendur í gamla Balle um heiðingjana: „Þeir dýrkuðu marga hjáguði, en vissu ekki til hverra af þeim þeir skyldu snúa sjer með vissastri von um hjálp og aðstoð.“ Stjórnin hverfur frá einu flokksbrotinu til annars, án þess að hafa vissa von um stuðning hjá nokkrum þeirra. Hún er nú að verða að leiksoppi í höndum fleiri og færri smáflokksbrota, sem sum eiga mjög lítinn tilverurjett. Þó hefir þetta máttleysi stjórnarinnar aldrei farið eins um þverbak og nú; var þá þetta stjórnarfyrirkomulagsfargan svo langt komið, að hæstv.forsrh. (SE) gat ekki á síðasta þingi myndað stjórn úr þinginu sjálfu, heldur neyddist til, eftir langt þref og þóf, að taka utanþingsmenn í stjórnina. Sjálfsagt varð þetta vegna þess, að hann fjekk ekkert samkomulag um ráðherraefni úr þeim þingflokki, eða flokksbroti, sem þó þóttist styðja hann. Sýnir þetta betur en nokkuð annað máttleysi og fylgisleysi stjórnar vorrar. Fjarri fer því, að jeg með þessum ummælum mínum vilji áfellast hæstv.forsrh. (SE), eða þá heiðursmenn, sem síðan 1916 hafa setið í þriggjamannastjórninni, en hitt er víst, að hjá jafnfámennri þjóð og við erum er miklu hægra að fá einn duglegan og vitran mann í stjórnina en þrjá, og eins hitt, að það verður affarasælla að hafa einn duglegan og góðan mann í stjórninni en 3 meiri eða minni liðljettinga; en á því er því meiri hætta, sem þingið er í fleiri brotum og því enginn ráðandi meiri hluti til. Og eitt er víst, að á þessum allra síðustu og verstu tímum stórhrakar virðingu þings og stjórnar í almenningsálitinu, og á þessu þingi hafa gerst þeir atburðir í stjórninni, sem drjúgum hljóta að auka á þetta virðingarleysi, atburðir, sem jafnframt því að hneyksla hvern alvarlega hugsandi mann hafa leitt í ljós ótrúlegan ókunnugleik meiri hluta stjórnarinnar á sínum eigin verkahring.  (Forsrh. SE: Hvaða fyrirbrigði eða atburðir?)  . Jeg á við húsaleiguhneyksli fjármálaráðherrans, svo jeg nefni það berum orðum. Slík fyrirbrigði geta, eftir hlutarins eðli, naumast komið fyrir hjá einmenningsstjórn, enda er ábyrgðartilfinningin þar meiri og óskiftari en þegar fleiri fara með völdin og hver ýtir frá sjer á annan, með skírskotun til þess, að þetta eða annað heyri undir verkahring hins. Svipað er að segja um þingafjölgunina. Reynslan er þar að vísu styttri. En kostir hennar hafa reynst miklu minni en við var búist. Það var gert ráð fyrir miklu styttri þingum með árlegu þinghaldi og því tiltölulega litlum kostnaðarauka. Sömuleiðis var gert ráð fyrir miklu meira og nánara eftirliti með stjórninni, áthöfnum hennar og ráðabreytni, sem hlyti að gera stjórnina miklu athugasamari um sinn gang. En hvorugt af þessu hefir ræst. Hitt hefir aftur á móti komið í ljós, að málin hafa eigi verið eins vel undirbúin af stjórninni og áður, og kemur það auðvitað til af þeirri einföldu ástæðu, að stjórninni vinst minni tími til undirbúnings þeim, þegar þing eru á hverju ári, þó aldrei hafi keyrt um þverbak í því efni eins og um frumvörp stjórnarinnar að þessu sinni, sem af flestum virðast talin lítt hugsuð flaustursverk, sem þingið verður að kasta í pappírskörfuna. Lagasmíð þingsins hefir og síst farið fram, sem naumast er við að búast, þar sem samvinnan við stjórnina er jafnlítil. Mikill hluti hvers þings gengur í það, að lagfæra og fella úr gildi lög frá árinu áður. Þess er jeg líka fullviss, að kjósendur myndu þakka sínum sæla fyrir það, ef þingum og ráðherrum yrði fækkað, því að svo mun mörgum finnast, sem miklu meira beri á stórauknum kostnaði við þetta en verulegri framför í stjórn og löggjöf ríkisins. Jeg vil benda á það, að talin hefir verið ástæða móti þingafækkun, að þau myndu eftir sem áður verða háð á hverju ári, og benda menn þar til reynslu annars áratugs 20. aldarinnar. En það er aðgætandi, að öll aukaþingin frá 1912–1920 voru kölluð saman vegna breytinga á stjórnarskránni og fullveldisstofnunarinnar, nema aðeins eitt þingið, 1916, sem háð var vegna ófriðarráðstafana. Og þá munu menn yfirleitt hafa litið svo á, að fjölgun ráðherranna væri sem hver önnur ófriðarráðstöfun, sem gerð væri til bráðabirgða. Að endingu vil jeg taka það fram, að það skiftir minna máli, hvernig stjórnarskipunarlög í stjórnfrjálsu landi eru, heldur en hitt, hvernig framkvæmd þeirra í stjórn og löggjöf er af hendi leyst. En eins afkastamiklir og vjer Íslendingar erum í lagasmiðinni, eins ósýnt er oss um að hlýða lögum vorum. Enda má ekki ætlast til, að í því lagamoldviðri, sem nú er, geti menn áttað sig á, hvað lög eru eða ekki. En sú er reynslan, að löghlýðnin minkar eftir því sem lögunum fjölgar. Rómverjar, sem að stjórnvisku stóðu samtíðarmönnum sínum flestum framar, sögðu: Því fleiri lög, því verra stjórnarfar. Vjer erum að vísu komnir of skamt inn á fullveldisbrautina, til þess að nokkuð verði með vissu uni það sagt, hvernig oss muni í framtíðinni farnast framkvæmd þeirra hugsjóna, sem fullveldissáttmálinn og dilkur hans, stjórnarskráin, eru bygð á. En það hika jeg ekki við að fullyrða, að enn eru of litlar líkur, auk heldur reynsla, fengin fyrir því, að fullveldið muni fyrst um sinn verða þjóð vorri til þess þrifnaðar og frama, sem allir að sjálfsögðu bjuggust við í fyrstu. En öll vonbrigði um það eru sjálfra vor sök, en frá þeim ósköpum ætti hver góður Íslendingur að biðja guð að varðveita þjóð sína.

Jón Baldvinsson Jeg hefi, bæði við 1. umræðu og fyrri hluta þessarar umr., lýst afstöðu minni til frv. og brtt., og þarf ekki að gera það aftur. En það, sem fær mig til að standa upp að þessu sinni, er eitt atriði í ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Hann talaði fyrst fastlega með frv. hv. 1. þm. Skagf. (MG), en lagðist aftur á móti gegn brtt.hv.þm. Str. (MP), en svo fór að lokum, að eigi var annað að heyra en að hann myndi neyðast til að greiða atkvæði á móti þessu öllu. Sjerstaklega talaði hann um þá breytingu, að þurfamönnum væri ætlaður kosningarrjettur. Þótti honum það með öllu óhafandi, og lýsti því svo, að með því væri verið að gera tilraun til að kollvarpa núverandi þjóðfjelagsfyrirkomulagi, og var aðalsönnun fyrir því, að svo væri, í því fólgin, að jeg væri þessari breytingu hlyntur. Hv. þm. (JÞ) vildi m. ö. o. nota mig sem nokkurskonar grýlu á hv. deild. Hefir þó sami hv.þm. stundum ekki veigrað sjer við að greiða atkvæði á sama hátt og jeg, þegar f. d. um stórar framkvæmdir hefir verið að ræða, og eins og mjer skilst, að hann líka muni gera í þessu máli. Annars skil jeg ekki í því, að hið háa Alþingi þurfi svo mjög að óttast þetta ákvæði. Fyrir þingið 1921 kom frv. frá bæjarstjórn Rvíkur um breytingar á kosningalögunm, og var þar m. a. gert ráð fyrir, að þurfamenn yrðu ekki útilokaðir frá að kjósa. Frv. tók raunar nokkrum breytingum í Nd., en var samt sem áður samþykt þar og afgreitt sem kosningalög fyrir alt landið. Þetta sýnir, að Nd. hræddist þá ekki mikið þetta ákvæði, enda skiljanlegt, þar sem þingið hefir samþykt breytingar á fátækralögunum, sem gengu í sömu átt. En fróðlegt er að vita það, að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) var einmitt einn af flm. þessa frv., sem jeg gat um. Það sýnir sig nú sjálft, að í raun og veru getur þetta aðeins haft hverfandi lítil áhrif á kosningarnar. Ef við áætlum, að hjer sjeu ca. 40 þús. kjósendur, sem láta mun nærri, sjer maður fljótt, hversu sáralitlu það munar, þó bætt sje við sem svarar 1–3 þús. kjósendum. Jeg skil því ekki, hvers vegna þessi hv.þm. legst svo fast á móti breytingunni, nema þá að það sje ánægjan af því að útiloka þessi olnbogabörn lífsins frá þátttöku í opinberum málum. Þessir menn þurfa þó hvorki að vera í sjálfu sje verri menn nje ógáfaðri en aðrir, þó að þeir fyrir óhöpp eða vanheilsu hafi orðið miður færir til þess að bjargast áfram, enda eru þeir það ekki. Það er að minsta kosti full ástæða til þess að rýma þessu ákvæði úr stjórnarskránni, og varla vansalaust að hafa það þar lengur. En ef til vill þarf heldur ekki stjórnarskrárbreytingu til að kippa því í lag, heldur aðeins víðtækari breytingar á fátækralögunum. Að þetta þurfi að hneyksla nokkum mann, er ekki auðvelt að sjá. Hitt er sýnilegt, að í þessu máli er hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) aðeins fulltrúi fyrir, eða rjettara sagt hljóðpípa nokkurra hjartveikra reykvískra sálna. En sje þetta árás á stjórnarfyrirkomulag landsins eða stjórnarskrárbrot, þá er því að svara, að Alþingi hefir þá gert sig sekt í því áður með breytingum á fátækralögunum. Þetta svar vil jeg láta nægja að þessu sinni.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal reyna að lengja ekki umræðurnar mikið frá því, sem komið er, enda eru þær, satt að segja, farnar að verða nokkuð þreytandi. En jeg vildi þó benda á, af því sumum hv.þm. virðist það ekki enn ljóst, að það, sem farið er fram á með frv., er aðeins það, að ekki verði lögfest í stjórnarskránni, að þing skuli haldið árlega, eða hvað margir ráðherrar skuli vera. Og ástæður mínar fyrir þessu eru þær, að jeg tel óráðlegt og í alla staði óheppilegt, að stjórnarskrárbreytingar skuli þurfa við í hvert sinn, sem þessu þarf að breyta. Og þó menn annars telji ekki viturlegt að strjála þingin eða fækka ráðherrum, ættu þó allir að geta orðið sammála um það, að nema ákvæðið burt út stjórnarskránni, þar sem nú stendur svo á, að það þarf ekki að hafa neinar nýjar kosningar í för með sjer. Á næsta þingi má svo ókveða með lögum, hvernig þessu skuli haga framvegis, hvort einn eða fleiri ráðherrar skuli vera eða strjála skuli þingin. Um annað en þetta er ekki að ræða. Jeg hins vegar dreg enga dul á það, að okkur nægi að hafa einn ráðherra og þing annaðhvert ár, og tel mig hafa fært talsverð rök fyrir því í framsöguræðu minni. Þá vil jeg í fám orðum snúa mjer að nokkrum ummælum sumra háttv.þm., sem hafa gefið mjer ástæðu til andmæla. Ekki finst mjer, að það geti verið þungt á metunum í þessu sambandi, að erfitt sje að halda uppi stjórnarstörfum, þegar einn ráðherra sje, er hann verður að fara utan. En hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) vildi gera mikið úr þessu. En þetta kom oft fyrir áður, og olli ekki vandræðum. Það er líka svo komið, að hægt er daglega að setja sig í samband við ráðherrann og leita álits hans, bæði er hann er kominn til útlanda og eins á leiðinni. Hefir það ekki verið sparað, jafnvel þó ráðherrarnir hafi verið 3, að sendast á leyniskeytum. Mjer kemur þó kynlegast fyrir sjónir, að hæstv.forsrh. skuli telja þetta ógerning, þar sem hann þó hefir verið einn ráðherra, án þess að vitað sje, að stjórnarstörfin hafi farið í ólestri meðan hann var utan. Þá er því enn haldið fram, að jeg hafi gert lítið úr sparnaðinum með þessu frv. En jeg hefi enn ekki látið í ljós neina skoðun um það, hvort sparnaðurinn yrði lítill eða mikill. Hitt hefir mjer talist til, að hann mundi nema um 10 þús. kr. á ári, og getur þá hver og einn dæmt um það út frá eigin brjósti, hvort sú upphæð eigi það skilið, að tillit sje tekið til hennar eða ekki. Þá er ein mótbáran gegn frv. mínu sú, að ýmsir nýir málaflokkar hafi komið til sögunnar á síðari árum og starf ráðherranna þar af leiðandi vaxið mikið, í þessu sambandi var aðallega minst á utanríkismálin og vatnamálin. Eitthvað kann að vera satt í því, að utanríkismálin hafi aukist við það, að við 26 fengum fullveldið, en tæplega þó eins mikið og gert hefir verið orð á; að minsta kosti voru þau til áður, og stjórnin mun oftast hafa verið spurð um álit sitt og verið að einhverju leyti með í ráðum, þegar um samninga var að ræða, sem Ísland snertu. Og hvað vatnamálin snertir, þá er mjer ókunnugt um það, að stjórnin þurfi að leggja mikið á sig þeirra vegna, og veit jeg ekki til. að hún hafi gert annað í þeim en að leggja fyrir þingið, ár frá ári, frv. til vatnalaga, lítið breytt, og er það núna í 5. skiftið, sem það hefir verið gert. Og um landsverslunina er það að segja, að jeg veit ekki betur en forstjóri hennar hafi allan veg og vanda af henni og stjórnin leggi þar fátt til málanna. - Líkt er því varið um strandferðirnar. Það er heldur ekki ný saga. Þær kunna að hafa aukist eitthvað hin síðari árin, en tæpast svo, að nokkru verulegu nemi. Frá „teoretisku“ sjónarmiði er það auðvitað rjett, að lagaundirbúningurinn verður betri, ef þrír ráðherrar eru, heldur en aðeins einn. En því þá ekki eins að hafa ráðherrana tíu? Og í rauninni er engin trygging fengin fyrir betri lagasmíð, þó þrír ráðherrar sjeu, heldur en ef einn er, sem hefir til aðstoðar menn, sem þekkingu hafa á þeim málum, sem fyrir liggja. Hitt er viðurkent, að einn ráðherra hefir annríkt meðan á þingi stendur, en væri það óhugsandi, að starfsmaður úr stjórnarráðinu gæti mætt fyrir hann í þinginu og gefið upplýsingar og svarað væntanlegum fyrirspurnum? Þá sagði hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), að ef einn sýslumaður gæti ekki annað tveim sýslum, þá væru enn minni líkindi til þess, að einn ráðherra gæti staðið straum af öllu því, sem væri verksvið stjórnarinnar. En því vil jeg svara svo, að í sjálfu sjer tel jeg vafalaust, að 1 sýslumaður mundi vel geta annað starfinu sjálfu í tveim sýslum, ef það væru ekki samgönguvandræðin og aðrir örðugleikar slíkir, sem hömluðu því. Deilan í því falli er þá sú, hvort sparnaðurinn við það mundi vega á móti þeim óþægindum, er menn hefðu af því. Og jeg þykist geta sýnt fram á það með skýrum rökum, að sparnaðurinn við slíka breytingu yrði harla lítill og alls ekki sambærilegur við þau óþægindi, sem af því fyrirkomulagi mundi leiða. Má vel vera, að jeg fái tækifæri til að fara frekar út í það síðar, ef málið kemur aftur fyrir háttv. deild. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) hjelt það, að af því að flokksbrotin væru nú 3, mundi vera enn þá erfiðara en áður að koma sjer saman um einn ráðherra, og nefndi til dæmis árin 1909 og 1913. En jeg man ekki betur en að þá hafi einmitt verið aðeins um tvo flokka að ræða og annar þeirra ákveðinn meiri hluta flokkur, að minsta kosti í annað skiftið, svo að þessi ár sanna ekkert. Það sýnir ekkert nema það, að altaf getur orðið sundrung út af þessu efni. Hins vegar hefir aldrei farið svo, að ekki hafi verið unt að koma upp einhverri stjórn. Jeg er annars búinn að gleyma flestu því, sem jeg ætlaði að svara, frá því að málið var síðast rætt hjer, og skal því sleppa því. Þó minnir mig, að hv.þm. Dala. (BJ) hafi verið að tala um kostnaðinn við þessa stjórnarskrárbreytingu og reiknast hann eitthvað um 2 milj., þar sem hann gerði ráð fyrir því, að 5 sinnum yrði kosið og fjeð stæði á vöxtum í 15 ár. En þegar svona langt þarf að seilast eftir röksemdum móti breytingunum, munu þær, eins og jeg vissi reyndar, ekki liggja alveg á lausu. Sami hv.þm. (BJ) sagði einnig, að þessar tíðu stjórnarskrárbreytingar væru óhæfar, og ekki væri t. d. altaf verið að krassa í magna charta libertatis. En þar er nú ólíku saman að jafna. Þar er ekki verið að ákveða neitt um ráðherrafjölda og þingafjölda. Hæstv. forsrh. (SE) og hv.þm. Str. (MP) voru mjög reiðir yfir því, hver í sínu lagi, að jeg hefði kallað þá samflokksmenn - og þeir um það. Þessi síðastnefndi hv.þm. (MP) var líka eitthvað að tala um það, að jeg mundi vera að fara „yfir til Tímans“. Hann um það líka, hvað hann segir um það, jeg þarf ekki að svara því, en kunnugir munu þó vita, að hann sjálfur sje alt eins nærri því heygarðshorni og jeg. Jeg skal svo ljúka máli mínu á því að segja hæstv.forsrh. (SE) það, að þrátt fyrir öll orð hans og spádóma er jeg ekki minstu vitund hræddur við það, að hleypa þessum breytingum mínum út til kjósendanna, og það alveg eins, þó þessi heilaga þrenning, hæstv.forsrh. (SE), hv.þm. Dala. (BJ) og hv.þm. Str. (MP) hafi talað og tali á móti þeim. Jeg er viss um það, að ef breytingarnar yrðu samþyktar nú, yrðu þær einnig samþyktar á næsta þingi.

Forsætisráðherra (SE): Jeg spáði því, þegar þetta mál kom hjer á dagskrá, að það mundi ekki ganga í gegnum þessa hv. deild þegjandi og hljóðalaust. Þessi spádómur er nú þegar tekinn að rætast. Jeg skal svo víkja stuttlega að nokkrum atriðum, sem nú hafa komið fram. Þar sem einn háttv.þm. sagði, að nú væri fenginn 6 ára reynslutími fyrir ráðherrafjölguninni, og sú reynsla benti til þess, að betra væri að hafa einn ráðherra, eins og áður var, skal jeg benda á það, að mjög erfitt er að gera þennan samanburð, af því tímarnir nú og þá eru alls ekki sambærilegir. Viðfangsefnin eru nú öll önnur en áður, og svo margfalt flóknari. Sami hv.þm. (SSt) sagði það, að undirbúningur laga hefði orðið lakari með ráðherrafjölguninni. Þetta er alveg gripið úr lausu lofti. Stjfrv. eru engu síður vel undirbúin nú en áður, enda hefir stjórnin, ef hún vill, tök á meiri kunnáttumönnum í ýmsum málum en áður var, og hafa fyrverandi stjórnir mjög notið aðstoðar þeirra. Að því er snertir frumvörpin, þá fæ jeg ekki betur sjeð en undirbúningur þeirra sje yfir höfuð mjög ítarlegur, og vil jeg í því sambandi benda á sparnaðarfrv. stjórnarinnar. Annað mál er það, þó hv.þm. (SSt), sem annars lofsyngur sparnaðinn með vörunum, sundli, þegar hann horfir framan í jafnmikinn sparnað og hjer er á ferðinni. Það er ekki altaf verið að stinga upp á að leggja niður 9 hálaunuð embætti. Og í stað þess að gleðjast yfir þessu stendur háttv.þm. með hendurnar blóðugar upp undir axlir við slátrun á hinum mikilfenglega sparnaði. En þjóðin, hún græðir ekkert á því, þótt fagurlega sje talað um sparnaðinn, ef jafnan er tekið fyrir kverkar honum, þegar hann kemur fram í fullri alvöru. Sami hv.þm. (SSt) mintist á það, að stjórnin væri eins og leiksoppur milli flokksbrotanna. Jeg veit ekki betur en stjórnin fari alveg sínar götur, og svo hefir mjer heyrst hljóðið, að allmörgum finnist stjórnin fara um of sínar eigin leiðir. Hv. þm. færði það líka sem dæmi upp á máttleysi stjórnarinnar, að tekinn hefði verið ráðherra utan þings. Jeg hefi aldrei heyrt kvartað um þetta fyr. Að minsta kosti hefir þessi hv.þm. ekki átalið þetta, meðan hann studdi stjórn, þar sem sjálfur stjórnarformaðurinn var utanþingsmaður. Þetta sýnir samræmið í orðum þessa hv.þm. Hann notaði einnig tækifærið til þess að koma því að, hvað virðingin fyrir þinginu færi þverrandi hjá þjóðinni. En jeg verð ákveðið að mótmæla þessum tilraunum til þess að troða því inn í meðvitund manna, hvað þingið sje lítilfjörlegt. Jeg held, að okkar þing sje í alla staði mjög heiðarlegt þing, og aðeins það er nóg til þess, að þjóðin mætti bera virðingu fyrir því. Annars er þingið yfirleitt mynd af þjóðinni, og ef hinn harði dómur hv.þm. (SSt) væri rjettur, þá væri nærri höggvið þjóðinni sjálfri. Annars er það orðinn hálfgerður móður að tala illa um þingið. Jeg get svo lokið máli mínu, alveg eins og hv. 1. þm. Skagf. (MG), með þeim ummælum, að jeg er sannfærður um, að ef málið er skýrt frá báðum hliðum, þá mundi dómur þjóðarinnar verða mín megin.

Magnús Pjetursson Mjer þykir leiðinlegt, að jeg sje ekki hjer inni háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), sem aðallega gerði það að verkum, að jeg þarf að taka til máls. Því hann var eiginlega sá eini, sem dálítið reyndi að andmæla till. mínum. Jeg ætla því að gera dálitla athugasemd við ræðu háttv.þm. S.-Þ. (IngB), þar sem hann talaði um, að ekki hefði verið nægur tími til að athuga till. En þar sem deildin hafði svo mikið við málið að setja það í sjerstaka nefnd, var það auðvitað til þess, að það yrði betur athugað heldur en önnur mál, sem látin eru til fastanefnda. Hv. deild hafði því með nefndarkosningunni sjerstaklega fyrirskipað nákvæma athugun. Þessi ástæða er því ekki frambærileg. Þá kem jeg að háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), og kemst jeg ekki hjá því að svara honum nokkru. Hann byrjaði á því að greina í sundur atriði brtt. minnar; taldi hann sum þeirra stefnumál, en önnur aðeins skipulagsatriði. Hann taldi það stefnumál að láta þá, sem komist hafa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, fá kosningarrjett, og einnig það að hafa einskift þing, en afnám landskjörinna þingmanna væri aftur á móti skipulagsatriði. En þessi skilgreining hans er ekki rjett. Afnám landskjörinna þingmanna er stefnumál. Það kemur til af því, að þessir menn eru ekki að öllu leyti kosnir af þeim sömu mönnum, sem þjóðkjörnu þingmennirnir eru kosnir af, -aldurstakmarkið er annað. Hins vegar er það skipulagsatriði, hvort þingið er óskift eða tvískift, einungis ef þeir þingmenn, sem þar sitja, eru kosnir af sömu kjósendum. Sú skifting áhrærir aðeins vinnubrögð þingsins. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) skildi þetta rjett. Hann gat þess í ræðu sinni, að mjög hefðu verið skiftar skoðanir um það hjá nefndinni, hvernig þingmenn skyldu kosnir, og að þetta fyrirkomulag, sem orðið hefði ofan á, væri bræðingur. Í nefndinni mættust sem sje tvær stefnur. Önnur var að hafa aðra deildina skipaða eingöngu þingmönnum, sem kosnir væru sjerstaklega, á líkan hátt og landskjörnir þm. nú, en hin, að þingmenn allir væru kosnir af sömu kjósendum og með sama fyrirkomulagi. Og úr þessum andstæðum skapaðist svo það viðrini, sem deildaskipunin nú er. Mjer hefir nú heyrst oft og einatt á hv.þm., að þeim fyndist, að ekki veitt af, að vinnubrögð þingsins bötnuðu eitthvað. En auðsætt er það, að mikið mundi það flýta fyrir störfum þingsins, að það væri óskift. Nú er það svo, að Ed. hefir lítið að starfa fram eftir öllu þingi. Þeir kraftar, sem þar eru, liggja ónotaðir. Hv. þm. hafa líka ósjálfrátt fundið þetta og hneigst að því fyrirkomulagi, sem hjer er farið fram á. Á það bendir skipun samvinnunefndanna, sem hafa verið skipaðar, þegar stórmál hafa verið á ferðinni, til þess að flýta þeim og undirbúa þau betur. Hefir og reynst svo, að málin hafa orðið fljótar afgreidd, þegar svo hefir verið að farið. Um það, hvort telja skuli það stefnumál, að þeir, sem þegið hafa af sveit, skuli hafa kosningarrjett eða ekki, má deila. Má vera, að rjett sje að kalla það svo, en vist er þó, að margar eru skoðanirnar um það, hve langt skuli gengið hjer. Stefnurnar eru því hjer nokkuð margar, eins og löggjöf undanfarinna ára ber ljósastan vott um. Jeg játa, að það er rjett, að sumir hafa orðið þurfandi sveitarstyrks vegna ónytjungsháttar eða annara sjálfskaparvita, en jeg hygg, að fáir hv.þm. sjeu þeirrar skoðunar, að rjett sje að refsa 99 rjettlátum einungis til þess að geta hegnt þessum eina rangláta. Jeg að minsta kosti kýs heldur, að hann sleppi. Þá hefi jeg mótmælt því í ræðu hv.þm. (JÞ), sem hafði við nokkur rök að styðjast. En heldur sýndist það bera vott um, að hv.þm. hefði ekki of mikið af rökunum, er hann greip til þess að vara menn við að samþykkja till. mínar sökum þess, að nú væri jeg í leiðtogi með þeim mönnum, er kollvarpa vildu núverandi þjóðfjelagsskipulagi. Það má vel vera, að þessir menn fylgi brtt, mínum. En það er ekkert athugavert. Hafa enda fjöldamargar brtt. þessara manna verið teknar inn í löggjöf annara þjóða og gefist vel. það mun því reynast harla áhrifalítið, þótt hv.þm. hrópi: „Varið ykkur að fylgja till. hans, jafnaðarmennirnir fylgja honum!“ Hjer er gerð tilraun til þess að hræða hv.þm. eins og óvita börn. Mun og hv.þm. kunnugt, að þessari till. mínar eru ekki nýjar hjer, og að áður stóðu að þeim menn, sem voru engir stórbyltingaforkólfar. Mun það og sönnu næst, að brtt. mínar mundu ekki valda neinum stórbyltingum í íslensku þjóðskipulagi, þótt samþyktar yrðu. Þá mátti skilja það á hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að hv. 2. þm. Reykv. (JB) mundi vera eini fylgismaður minn í þessu máli. En jeg get sagt þessum hv.þm. (JÞ) það, að hann rennir ekki grun í, hve margir það eru, bæði utan þings og innan, og þar á meðal eru hans eigin flokksmenn, sem aðhyllast brtt. mínar og hafa samúð með þeim, hvernig svo sem um þær kann að fara að þessu sinni við atkvgr. Þá vildi hv.þm. láta skiljast, að jeg hefði auglýst eftir öðrum brtt. á stjórnarskránni, sökum þess, að jeg mundi hafa fundið, hve vanhugsaðar till. mínar voru. Jeg gat þess aðeins, að verið gæti, að aðrar till. kæmu fram viðvíkjandi þessu. Hugsa jeg, að hv.þm. alment líti ekki svo stórt á sig, að þeir geti ekki ímyndað sjer, að eitthvað geti komið betra en þeir sjálfir hafa fram að færa. Jeg að minsta kosti hefi aldrei haft svo stóra hugmynd um sjálfan mig, að jeg teldi mig neina „alvisku“ í þinginu. En þess er jeg fullviss, að innan skamms munu koma fram háværar raddir um að taka upp þetta skipulag, sem í mínum till. felst. Mun það þykja meiri sparnaður og hagkvæmara en að halda þing aðeins annaðhvert ár, þótt einhver sparnaður kynni að því að verða. Er þetta fyrirkomulag, að hafa þingið tvískift, orðið úrelt, og er full ástæða til að athuga, hvernig reynist að hafa óskift þing, eins og þau nýju ríki, er risið hafa upp eftir stríðið, hafa. Þau hafa flest annaðhvort óskift þing, eða þá að önnur deildin hefir aðeins frestandi neitunarvald (vetó) um nokkurn tíma. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) vildi finna brtt. mínum það til foráttu, að við þær myndi þjóðin skiftast í flokka og verða hörð barátta með og móti. Jeg held, að ef svo reyndist, þá mættu þær teljast góður gestur. Það væri heilnæmt að fá einu sinni hreinar línur, og málið væri vel til þess fallið, að menn skiftust í flokka um það. Væri það miklu betra en að búa við þann bræðing, sem nú er í þessu máli. Hv. frsm. (MG) sagði, að í brtt. sinni fælist ekki annað en það, að það skyldi ekki verða lögfest í stjskr., að þing skyldi haldið á hverju ári. En þá er það eðlilegast, að hv.þm. sameinist um mína till., því að hún gerir þegar á næsta þingi mögulegt að ákveða þing aðeins annaðhvert ár. Hann sagði, að jeg hefði orðið reiður af því, að hann bendlaði mig við hæstv.forsrh. í þessu máli. Það var ekki rjett. En hafi jeg reiðst, var það sökum þess, að hann brigslaði mjer um það, að mjer hefði verið sigað fram til að koma með brtt. mínar. Um það, að jeg muni í nánu sambandi við Tímaflokkinn ásamt fleirum, sem nú mun haft í hámælum innan klíku þeirrar, sem hann reynir að halda saman af alveg sjerstökum orsökum, skal jeg ekkert segja. Nægir að brosa að því. Heldur ekki skal jeg hjer á þessum stað fara út í samanburð á því, hvor okkar hafi verið meira á vegum þess flokks. Til þess þyrfti jeg að rekja tildrögin til næstsíðustu stjórnarskifta, þegar hv.þm. (MG) varð ráðherra fyrir aðstoð Framsóknarmanna, eða sumra þeirra. Um jafnóljúffengt efni og það stjórnarbaks er ekki vert að ræða að sinni. Mun það sannast, að þótt hv.þm. felli nú brtt. mínar, móti röddum samvisku sinnar, þá mun síðar svo fara, að á þær mun fallist, og mun þá hægt að segja með jafnmiklum rjetti, að þjóðin eigi upptökin að þeim, eins og nú er sagt um brtt.hv. 1. þm. Skagf. (MG).

Jón Þorláksson Sárfá orð. Það er enginn ágreiningur milli mín og hv.þm. Str. (MP) um þetta landskjör hjer. Þar sem aðeins eru kosnir 6 þingmenn með sjerstökum kosningarrjetti, af 42 þm., sem þingið skipa, þá er auðvitað, að um ekkert stefnumál er að ræða, hvort þessum mönnum er haldið eða ekki. En að hafa óskift þing og víðtækan kosningarrjett er stefnumál í öðrum löndum. Var t. d. í öll þau ár, sem jeg var erlendis, prentað á blaðhaus aðalmálgagns jafnaðarmanna í Danmörku þessi tvö stefnuskráratriði jafnaðarmanna. Og jafnaðarmenn hafa þetta á stefnuskrá sinni í öllum löndum. Það er auðvitað rangt hjá hv.þm. (MP), að jeg hafi ætlað að hræða þingmenn, en mjer þótti handhægast að hafa þá aðferðina að vísa einungis á, hvar rjett væri að skipa þessu sess. En vel treysti jeg mjer að mótmæla jafnt þessu atriði sem öðru í stefnuskrá jafnaðarmanna, ef jeg vildi eyða tíma þingsins til þess. Hv. þm. (MP) talaði um samúðina, sem hann nyti í þessu máli. Það er rjett, að fjölmennur hópur hjer í bænum hefir samúð með þessum brtt. hans, sem sje Alþýðuflokksmenn, en þær njóta hennar ekki hjá mjer - því jeg er íhaldsmaður - eða þeim flokki, sem líkar skoðanir hefir á landsmálum og jeg. Sjeu einhverjir menn fylgjandi þessum nýmælum, sem studdu mig til þings, þá hafa þeir menn stutt mig vegna einhvers annars en þess, að þeir hafi verið mjer samhuga í landsmálum.

Bjarni Jónsson Hv. 2. þm.N.-M. (BH) fór mörgum fögrum orðum um það í ræðu sinni, hversu nauðsynlegt það væri að fækka þingunum. Vel má vera, að hann hafi það álit á sjálfum sjer, að hann eigi lítið erindi á þing, en jeg álít eigi hið sama um mig. Jeg hjó eftir því í ræðu þessa hv.þm., að hann taldi till. minni hl. nefndarinnar margar merkar og rjettar, en þó kvaðst hv.þm. eigi geta fylgt þeim. En hverju getur þá þessi hv.þm. fylgt, ef hann treystir sjer eigi til að fylgja þeim málum, sem hann álítur bæði merk og rjett? Mjer er spurn, hvort þeir hv.þm. munu vera margir, sem þannig vilja láta hið háa Alþingi ganga aftur á bak. Þar er sagt um börn, þegar þau ganga aftur á bak, að þau sjeu að ganga hana móður sína ofan í jörðina. Og það er vissulega satt, að með þessari till. er verið að reyna að ganga Alþingi Íslendinga ofan í jörðina, því að með till. er sannarlega fært til verri vegar það, sem nú er.

Þetta eru kerlingabækur

. Verið getur, að það þyki meiri karlmenska að vilja eigi hafa þing nema annaðhvert ár, en ef við, sem erum því mótfallnir, erum kerlingar, þá verður þeim karldómi eigi alllítið hætt. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) kvaðst eigi vilja neinar stórfeldar breytingar á stjórnarskránni, en vilja þó breytingar. Hví þá það? Er það til þess að spara þingtímann nú og fyrirhöfn, að verið er að koma fram með smákáksbreytingar á stjórnarskránni? Háttv. þm.N.-Ísf. (SSt) kvaðst eigi leggja mikið upp úr þessu nýja stjórnskipulagi voru, sagði, að sjer hefði eigi reynst vel þessi 3 ráðherra stjórn, og bygði hann þennan dóm sinn á 6 ára reynslu fyrirkomulagsins. En hvað er 6 ára reynsla í þessu efni? Hvað er hægt að byggja á henni? Ekkert. Hv. þm. talaði um það, að stjórnirnar hefðu verið leiksoppur Í höndum þingmanna. Jeg kannast alls eigi við þetta. Það hefir einmitt reynst ómögulegt að fella þessar stjórnir árum saman, enda þótt full ástæða hafi verið til. Svo fastar hafa þær verið í sessi. Bendir slíkt eigi til þess, að stjórnirnar hafi verið leiksoppur þingmanna. En þó að svo hefði verið, þá liggur meinsemdin eigi í stjórnskipulaginu, heldur í skapferli þingmanna. Hv. frsm. (MG) talaði um það, að útreikningur minn á kostnaði þeim, sem af þessari breytingu hans mundi leiða, væri rangur. En það er eigi rjett hjá hv.þm. Jeg reiknaði kostnaðinn með vöxtum og vaxtavöxtum og miðaði viðtímann frá því að stjórnarskráin var samþykt, 1919, og til ársins 1940, er samningurinn við Dani er útrunninn, og 6. og 7. gr. verða teknar út. Er því rjett að reikna, að fjeð standi á vöxtum þennan tíma, og sjá menn á þeim útreikningi, hversu barnalegt er að vera að tala um kostnaðinn, sem sparist við það, að þing komi eigi saman nema annaðhvert ár. Enn fremur má gera ráð fyrir því, að altaf þurfi að halda aukaþing, þó að fjárlagaþing verði ekki háð nema annaðhvert ár. Verður það til þess, að spádómar fjárlaganna verða algerlega gerðir í blindni. Jeg heyri, að hv. form. fjvn. segir, að jafnauðvelt sje að spá fyrir 2 ár sem 1 ár. En jeg býst við, að alt starf hans í fjvn. mæli á móti honum, eða finst honum eigi fullerfitt að spá fyrir 1 ár, þó að eigi sje verið að færa það upp í 2 ár? Hv. 1. þm. Skagf. (MG) mintist á það, sem jeg drap á, að Englendingar væru eigi altaf að breyta stjórnarskrá sinni. Þeirra magna charta er látið í friði í lengstu lög. Sagði hv.þm., að það kæmi af því, að stjórnarskrá Englendinga væri eigi eins nákvæm og okkar. Má í þessu sambandi bera saman hugarfar þjóðanna. Önnur er sífelt að breyta stjórnarskrá sinni, en hin lætur skynsamlega reynslu bæta við sína, án breytinga. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sagði það, að vísu í svari til annars hv.þm. en mín, að það væru aðallega jafnaðarmenn, sem vildu hafa þing einskift. Jeg skal geta þess, að jeg skil eigi orðið einskift, nema ef vera kynni, að hann ætti við einskeftu, - að axarskaftið væri ekki nema eitt, og álít jeg það mjög til bóta að fækka axarsköftunum hjer á þingi. Annars þykir mjer trúlegast, að hv.þm. hafi átt við óskift þing. Jeg lít svo á, að rjett sje, þar sem um almennan kosningarrjett er að ræða, að hafa óskift þing, og er jeg þó enginn jafnaðarmaður, þ. e. a. s. að skoðunum eða flokki. Hins vegar álít jeg, að fátækum mönnum og gjaldþrota sje gert rangt til með stjórnarskránni, með því að svifta þá almennum mannrjettindum, og ef nokkru þarf að breyta í stjórnarskránni, þá er það því. Er það næsta undarlegt, að menn vilja óðir breyta smáatriðum, eins og því, hvort þingmenn komi saman annaðhvert ár eða eigi, en ganga alveg fram hjá höfuðatriðunum, eins og þessu mannrjettindaráni. Því að svifta menn mannrjettindum sakir fátæktar eða óhappa, er alt of harðdrægt og ranglátt, og það furðar mig, að hjer skuli sitja þingmenn, sem eigi vilja sjá þetta ranglæti. Það, að maður verður gjaldþrota, orsakast eigi sjaldan af óhöppum eða slysi, og það með nýtustu og bestu mönnum. Menn þessir hafa ef til vill goldið meira til ahnenningsþarfa en flestir aðrir, þeir hafa ef til vill sýnt miklu meira vit og atorku en aðrir, en ef þeir verða fyrir óhöppum eða fyrirtæki þeirra mishepnast, þá missa þeir almenn mannrjettindi. Og ef maður, sem ef til vill er mesti dugnaðar- og gáfumaður, á 10 börn - 10 mannsefni fyrir þjóðina - og getur eigi alið önn fyrir þeim öllum, sakir þess, að honum er það ofvaxið, hvað er sagt við hann? Jú, - þú færð ekki að njóta almennra mannrjettinda; þú frð ekki að kjósa á þing, fíflið þitt! Hvers á maður þessi að gjalda Jeg veit það, að höfuðmótbáran gegn því að breyta þessu er sú, að margir sjeu á sveitinni fyrir ódugnaðar sakir. Það er mikið rjett. En er það rjett að setja alla þessa menn undir sama númerið, aðeins til þess að geta náð sjer niðri á ónytjungunum? Er það því álit mitt, að hv.þm. Str. (MP) hafi borgið sóma Alþingis, með því að koma fram með þessar till. sínar. Ætti aldrei að koma fram breyting á stjórnarskránni án þess, að þessar till. komi fram um leið. Hafa þessar kerlingabækur, að svifta menn almennum mannrjettindum sakir fátæktar, haldist öld eftir öld, vegna þess að fátæklingarnir hafa mátt sín minna í þjóðfjelögunum, en eigi af því, að það sje rjettlátt. Jeg lít svo á, að það skifti eigi svo miklu máli, hvort þing er óskift eða eigi, en jeg efast aftur á móti um, að það sje rjett að fækka tölu þingmanna. Hins vegar tel jeg rjett, að afnema hina svo nefndu alþjóðkjörnu þingmenn. Mun það hafa verið svo, að þegar rofa fór fyrir frjálsræði hjer á landi, þá hafi menn viljað losna við hina konungkjörnu þingmenn, sem voru á þingi sem nokkurskonar forngripir frá hinu svarta myrkri miðaldanna, en að það hafi eigi verið auðgert að koma því fram á Alþingi, nema með því að setja í staðinn svipaða grýlu, hina alþjóðkjörnu. En hvernig eru þessir hv. alþjóðkjörnu komnir á þing? Það er þannig, að nokkrir menn í Reykjavík, sem teljast til einhverra flokka, koma sjer saman um að bjóða fram þennan og þennan mann. En kjósendur hafa ekkert atkvæði um það, hverjir settir eru á þessa landskjörslista. Verða kjósendur því að láta sjer nægja að velja á milli þeirra manna, sem þessir fáu menn í Reykjavík hafa boðið fram. Í rauninni væri rjettast, að kjósendur fengi að velja á milli allra í landinu. Væri þá gaman að sjá, hverjir yrðu kosnir. Því hefir verið haldið fram, að þessir alþjóðkjörnu þingmenn ættu að vera akkeri eða stjórar, sem Alþingi lægi við. Kemur hjer að því sama sem oft vill verða, að þm. lita svo lítið á sig, að þeir áliti að þeir þurfi einhverjar hömlur á sig. En því fer svo fjarri að þessir alþjóðkjörnu þm. sjeu nokkrir stjórar í þessu efni. Sumir þessara manna eru hreinustu byltingamenn, en einstaka íhaldsmaður. En venjulega eru þessir menn þeir, sem lengst fara í flestum efnum. En það er eigi fyrir afturhaldsmenn að bjóða sig fram til þingsetu. Það eru ekki stjórar, sem Alþingi vantar, en það vantar vind í seglin og stýri, sem óhætt er að treysta á, þó að særinn ýfist. Auk þess er það dýr skemtun að stofna til kosninga 3 manna um land alt á 4 ára fresti. Jeg mæli því fastlega með brtt. um að leggja niður þessa alþjóðkjörnu þingmenn, en jeg er hins vegar á móti fækkun þingmanna. En jeg vildi helst, að kjördæmunum væri fjölgað og þannig bætt úr ójöfnuði þeim, sem nú á sjer stað. Má menn eigi undra það, þó að hjer sjeu fleiri þingmenn að tiltölu en hjá öðrum þjóðum. Kemur það af því, að landið er viðáttumikið en strjálbygt og það er því ofætlun fámennu liði manna, að þekkja allar þarfir landsins og landshluta. Enda þótt það hafi verið sagt í fornöld, að því fleiri heimskra manna ráð sem saman komi, því ver muni duga, þá mega þingmenn eigi líta svo á, sem þetta eigi hjer við, heldur hið gagnstæða, að því fleiri skynsamra manna ráð, sem saman komi, því betur muni duga. Jeg hefi heyrt því haldið fram, að eigi sje vert að vera að krukka í stjórnarskrána að sinni, meira en þessar 2 brtt. gera. En hvaða brjef eru fyrir því, að næsta Alþingi taki þessar breytingar upp. Nú er einmitt best tækifæri til að breyta því, sem breyta þarf í stjórnarskránni og þar á meðal því, sem mest er um vert, sem sje mannrjettindaatriðinu. Ef það er gert, sem hv.þm. Str. (MP) vill, að gera nú gagngerðar breytingar á stjskr., þá mundi eigi þurfa að rjúfa þing nema sjaldan. En ef verið er með þessar sífeldu smábreytingar, þá getur farið svo, að rjúfa þurfi þing 5–6 sinnum, áður en von yrði á endalokum, og væri það eigi lítið fje, sem það kostaði, að óreiknuðum öllum bifreiðakostnaði hjer í bæ og slysum, auk stórtjóns fyrir 27 mörg heimili, að menn þurfa að fara langar leiðir á kjörstaði, þar sem kjördagurinn er svo illa valinn nú. Annars skal jeg geta þess, að þáð er rangt hjá hv. 1. þm. Skagf. (MG), að jeg hafi, þegar jeg greip fram í hjá honum, sagt að jeg gæti sætt mig við þing annaðhvert ár, ef það sæti í 8 mánuði. Jeg sagði, að það mundi eigi veita af því, að það sæti í 8 mánuði, eftir vinnubrögðum þeim, sem nú eru, ef það ætti að afkasta nokkru. En þar sem hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir nú talað sig dauðan, þá skal jeg eigi fara með ófrið á hendur honum. En jeg verð að þakka honum þann heiður, sem hann hefir sýnt mjer með því að lyfta mjer hærra en nokkur annar hefir áður gert. Reyndar hefir hann áður margt gott til mín gert, og verið fús á að varðveita minn hag, en aldrei hefir hann komið mjer í heilaga þrenningu fyr. Mjer er nú að vísu ekki kunnugt um, hvert vald Skagfirðingar hafa gefið honum til þess að stofna þessa nýju þrenningu, og ekki veit jeg hverju hæstv. kirkjumálaráðherra svarar þeirri stofnsetningu frá kristindómsins sjónarmiði. En það munu víst eiga að vera smyrsl á sár ráðherrans, að hann á sjálfur sæti í þessari nýju þrenningu. Annars er það spá mín, að þessi hv.þm. (MG) ræki sig á það, að þjóðin í heild er ekki lítið fylgjandi þessari nýju þrenningu, reki sig á, að vilji þjóðarinnar í máli þessu mun vera í fullu samræmi við vilja þessara þriggja manna, því með till. um að hafa þing aðeins annaðhvert ár, er eigi aðeins stigið stórt spor aftur á bak, heldur er hjer einnig um hinn argasta ósparnað að ræða, stórtjón fyrir þjóðina, sem búast hefði mátt við, að „sparnaðarmenn“ þingsins hefðu síst viljað baka henni Og jeg leyfi mjer að spyrja: Hver hefir beðið um þessa breytingu? Hver hefir beðið um nokkra stjórnarskrárbreytingu? Ekki eru það kjósendur. Ekki þjóðin. Þingmenn hafa því fundið upp á þessu sjálfir, og með því orðið valdir að vikutíma þingtöf a. m. k. það er varla gerandi ráð fyrir, að svo miklir sparnaðarmenn hafi borið fram till. um stjórnarskrárbreytingu í þeim tilgangi einum að tefja þingið, enda var hægurinn hjá, að gera máltöf í hverju öðru máli. Jeg fæ því ekki skilið, hvað því veldur, að frv. þetta er fram komið, og því síður, að það hafi fylgi, nema hv. aðstandendur þess sjeu svo harðir í dómum um sjálfa sig, að þeir áliti að þeir vinni þjóðinni því meira tjón, sem þeir komi oftar saman á Alþingi. Þó að jeg hafi oft hörð orð um missmíðar Alþingis, þá fer fjarri því, að jeg geti felt mig við svo strangan dóm, og myndi jeg taka óstint upp fyrir hverjum þeim, sem kvæði hann upp yfir mjer a. m. k. Mjer dylst ekki að þingmenn vinna mikið gagn, er þeir koma saman til þess að hugsa og ræða vandamál þjóðarinnar, og því meira, sem þeir koma oftar. Jeg þykist vita, að enginn hv.þm. vilji kveða þennan dóm upp yfir samþingmönnum sínum, en hver, sem fylgir þessari till., kveður hann upp yfir sjálfum sjer. Það er eina skýringin. En þá skilst mjer annað ráð heppilegra til þess að losa landið við það tjón, sem þeir álíta að þeir vinni með setu sinni á Alþingi. Þeir skulu stíga á stokk og strengja þess heit að bjóða sig eigi oftar fram, og geta þeir með því friðað samvisku sína. Vænti jeg þess, að þeir taki upp þetta ráð og taki frv. aftur, nema þeir fallist á, að þeir sjeu hjer alþjóð til gagns og að því meira gagn sje að þeim, sem þeir sitji hjer lengur. Jeg er þess viss, að engin þjóð, þar sem fjárveltan er tiltölulega jafnmikil og hjer á landi, síðustu ár um 9 milj., geti fallist á slíka till., sem hjer um ræðir, að hafa þing aðeins annaðhvert ár. Það nær engri átt, að um tveggja ára bil fari 1–3 menn, hversu góðir sem þeir annars væru, með svo mikla fjármuni fyrir svo fámenna þjóð, upp á eigin spýtur og að talsverðu leyti eftir eigin geðþótta. Því margar þarfir koma ófyrirsjeð, sem ómögulegt er að gera ráð fyrir með löngum fyrirvara, en góð stjórn hlyti að taka tilliti til, án þess að hafa beina heimild til þess. Jeg trúi því síst, að Íslendingar vilji láta fara með fjármál sín á þann hátt. Þeir mega muna, að með svipuðu móti var fjármálum þeirra stjórnað ekki alls fyrir löngu. Og þeir vita, að hinar stórstigu framfarir landsins á síðustu áratugum, einhverjar hinar stórfeldustu, sem sögur fara af, stafa fyrst og fremst af því, að þeir tóku fjármál sín að sjer sjálfir og hafa látið Alþingi mestu um þau ráða. Breytingar síðustu ára voru svo snöggar og ófyrirsjáanlegar, að bestu menn þjóðarinnar sáu, að nauðsyn bar til, að fjárlagaþing væri háð á hverju ári, til þess að þingmenn gætu haft sem glegst yfirlit yfir fjárhag landsins og meðferð stjórnarinnar á fje ríkissjóðs. Þetta þótti þá dýrmæt trygging og er enn, og jeg er viss um, að hv. kjósendur trúa því ekki, fyrr en þeir sjá þingtíðindin, að nokkrir sjeu þeir þingmenn, er vilji svifta þá þessari tryggingu. Og ekki er vel samrýmanlegt, að þeir hv.þm., sem eru svo glöggir fyrir landsins hönd, þegar verið er að skera niður hvern fárra króna styrk til farlama manna og fátækra, láti sig henda þá mestu ógætni í fjármálum, sem hugsast getur, en það væri samþykt þessarar till. Jeg hefi nú sagt nokkurn hluta þess, sem jeg vildi sagt hafa um þetta mál, og þó að margt mætti telja enn máli mínu til stuðnings, þá yrði þó fleira ótalið. En jeg vil gefa öðrum hv.þm. tækifæri til að tala og læt því staðar numið.