Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Sigurður Kristjánsson: Sjútvn. þessarar d. hefir flutt þetta frv. eftir tilmælum hæstv. atvmrh. og haft málið til athugunar, en hafði ekki tækifæri til þess að skýra frá áliti sínu við 1. og 2. umræðu. Ég vil þess vegna leyfa mér að skýra frá, að n. var á einu máli um að mæla með því, að frv. yrði að l. Eins og hv. dm. sjá, þá felur frv. fyrst og fremst í sér þá breyt. á gildandi l. um hafnargerð á Raufarhöfn, að hækkað er framlag ríkissjóðs til hafnargerðarinnar. Upphæðin var í fyrstu miðuð við 180 þús. kr., en þar sem sýnt þykir, að hafnargerðarkostnaðurinn muni ekki verða undir 230 þús. kr., er lagt til, að framlag ríkissjóð, hækki um ? hluta kostnaðaraukans og verði 92 þús. kr. Þá er ennfremur lagt til að gera þá breyt. á 1., að ríkissjóður ábyrgist alla lánsfjárhæðina, en ekki aðeins nokkurn hluta hennar, eins og nú er í l. Þetta er að vísu dálítið athugavert ákvæði, ef á þetta yrði litið sem almennt fordæmi. En þess er að gæta, að höfnin er í raun og veru byggð að miklu leyti í þágu ríkisins, þar sem hún er að langmestu leyti notuð í ríkisins þarfir, og ber því ekki á þetta að líta sem almennt fordæmi. - Ég vil svo að síðustu endurtaka það, að sjútvn. leggur til, að frv. nái fram að ganga.

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson): Landbn. hefir borið fram tvær brtt. við þetta frv. við þessa umr., og ætla ég fyrst að lýsa brtt. á þskj. 437, þó að hún sé seinna komin fram. Hún er um það, að breyta nokkuð 1. gr. frv. Í frv. eins og það er nú er tekið fram, að ríkisstj. sé heimilt að kaupa Hvamm, Kirkjuferju með hjáleigu, Þórustaði, Árbæ og Helli í Ölfushreppi í Árnessýslu, eða hluta úr þessum jörðum. Við nánari athugun hefir landbn. orðið ásátt um að mæla með því að fella burtu heimildina til að kaupa Þórustaði, Árbæ og Helli, en heimila ríkisstj. aðeins að kaupa tvær hinar fyrst töldu jarðir, Hvamm og Kirkjuferju. Þessi afstaða n. byggist á því, að á þessum tveim jörðum muni sýnilega verða hægt að fá nægilegt landrými til þess að byrja að rækta landið í allstórum stíl, og n. þótti ekki ástæða til að láta heimildina ná lengra en þörf krefði, og þar sem það líka er vitanlegt, að ríkið myndi alls ekki fara að kaupa upp allar þessar jarðir, heldur aðeins þann hluta þeirra, sem nauðsyn bæri til, þá virtist landbn. ekki þurfa að láta þessa heimild ná lengra en til þessara tveggja jarða, sem eru langstærstu jarðirnar á þessu svæði, og skilyrði til að taka þar land til nýræktunar munu vera hin beztu að öllu leyti. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að landbn. hefir líka nokkuð athugað Ölfusforirnar. Arnarbæli, sem er kirkjujörð og prestssetur, á mikinn hluta af Ölfusforunum. Nú er verið að gera þarna mikla framræslu og hlaða flóðgarða, til þess að veita vatni á landið. Með þeim aðgerðum mun heyfengur aukast mjög mikið í Ölfusforunum. Landbn. álítur, að í sambandi við þau nýbýli, sem ætlazt er til að komi upp á því landi, væri sjálfsagt að hagnýta Ölfusforirnar nokkuð líka. Landbn. hefir nú fengið upplýsingar um það, að þegar Arnarbælisprestakall verður veitt næst, verði tekinn undan því nokkur hluti af Ölfusforunum, sem eru ágætis engjalönd. En ef svo hefði ekki verið, að kirkjumálaráðun. hefði þegar ákveðið þetta í samráði við biskup landsins, myndi landbn. hafa borið fram till. um það, að hægt væri að taka afnotarétt á forunum af Arnarbæli; það þótti alveg sjálfsagt, því að þessi nýbýli verða að langmestu leyti að byggjast á engjunum þar í Ölfusinu, sem gefa mikinn heyfeng. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa brtt. Þá hefir landbn. borið fram brtt. á þskj. 371, um það, að nýrri gr. verði bætt inn í frv., þar sem ríkisstj. er heimilað að verja úr ríkissjóði allt að 150 þús. kr. á árinu 1940, og 200 þús. kr. á árinu 1941, til að þurrka landið og til vegagerðar. Það, sem fyrir n. vakir með þessu, er, að þessi heimild verði fyrst og fremst notuð til þess, ef mikið atvinnuleysi hlýzt af völdum styrjaldarinnar, að þarna verði hægt að hefja aðgerðir til að koma upp nýbýlum. Landbn. væntir þess, að Nd. geti fallizt á þessa brtt. Þetta kom að nokkru leyti fram í sambandi við umr. um fjárl., og sé ég ekki ástæðu til að lengja mál mitt að svo stöddu með því að ræða meira um það. Ég sé, að á þskj. 408 er brtt. við þetta frv. frá hv. 8. landsk. og hv. þm. Ak. Ég ætla eigi að ræða um þá brtt. fyrr en flm. hennar hafa mælt fyrir henni, og mun ég þá láta máli mínu lokið.

*Eiríkur Einarsson: Ég gat þess við 1. umr. þessa máls, að það, sem mér þætti athugavert við frv., væri ekki það, að lega landsins væri ekki ágæt, hallinn góður og mýrin vel fallin til ræktunar, heldur hitt, að ef leggja skyldi í slíkt, finnst mér réttast að notast við þá möguleika, sem fyrir hendi eru. Mér finnst athugavert að höggva þessar jarðir svo í sundur, að nokkur hætta yrði á því, að þeir, sem þar hafa búið, gætu ekki haldizt þar við, vegna þess að það, sem þeim yrði skilið eftir, yrði hvorki fugl né fiskur, og allar líkur til þess, að jarðirnar gætu ekki haldizt í sjálfstæðri ábúð. Þess vegna er ég flm. að brtt. á þskj. 408, ásamt hv. þm. Ak., og sú brtt. hefir komið fram við 3. umr. frv. Ég segi af minni hálfu, að ég hefi borið hana fram síðan málið var til 2. umr. af þeirri sérstöku ástæðu, að ég hefi hitt menn, er eiga þarna hlut að máli, eigendur sumra þeirra jarða í Ölfusi, sem nefndar eru í 1. gr. frv., og ég hefi orðið þess var, að þeir bera nokkurn kvíðboga fyrir því, ef þetta verður samþ., a. m. k. þeir, sem á annað borð eru nokkurn veginn staðfastir við bú sitt og jarðeign, og eiga á hættu að verða að fara þaðan, ef til lögboðins eignarnáms kynni að koma. Sá uggur, er þar kemur fram, kemur mér ekki ókunnuglega fyrir sjónir. Ég veit í raun réttri, að það er svo um marga þeirra manna, sem þykir vænt um sveitina sína, einkum bændur, sem þykir vænt um, að haldið yrði hlífiskildi yfir eignarrétti og ábúðarrétti á jörðum sínum og að þeir fái að vera þar óáreittir að öllu leyti, hvað sem í skerst. Hið sama stefnumið kemur fram hjá þessum mönnum sem það, er oft og einatt hefir komið fram hér á Alþ., sem sé að stefna eigi að því að laða fólk að sveitunum, fá það til að vera þar kyrrt og reyna að fjölga fólki í sveitum landsins með því að koma upp nýbýlum, ef ekki vill betur til. En til þess að fólk taki sér bólfestu í sveitunum, þarf réttur skilningur eða skynsemi að ráða, og allur er varinn góður og nauðsynlegur. Ég veit t. d. um einn bónda, sem segist vera búinn að taka nokkurn hluta af jörð sinni í sérrækt. Drengirnir hans eru uppkomnir, og það stendur til, að annar drengurinn hans taki við þessari sérrækt og noti sitt vinnuafl handa sér. Þetta er eðlileg framþróun. Þess vegna vil ég fá frekari skýringu á þessu málefni, til þess ef verða mætti að unnt yrði að komast að kaupum á þessum jörðum eftir samkomulagi við eigendur, og í trausti þess, að ríkið og aðrir ráðamenn leiti hófanna um slíkt, þá vona ég, að þetta gangi á sem sanngjarnastan hátt, en ef það er ómögulegt, verður að leita til nauðungarúrræða, lögnámsins. En slíkt myndi bera vott um hinn mikla yfirdrottnunaranda gagnvart einstaklingnum, sem nú fer vaxandi, og ég veit, að Alþ. er vel skiljanlegt, með því að draga ályktanir alla leið frá hinum stærsta til hins smæsta kotbónda. Ég veit, að Alþ. skilur, hvers virði frelsið er og það, að geta verið óáreittur við sitt. En í því tilfelli, sem hér er um að ræða, gæti þetta, ef samþ. yrði, orðið til þess að draga nokkuð úr þeirri ást, sem menn bera til jarðar sinnar og sveitar, og er það þess vegna mjög varhugavert, enda hefir hv. landbn. borið fram brtt. um það, að fella burt meiri hl. af þeim jörðum, sem nefndar eru í l. gr., svo að ef ég hefi tekið rétt eftir, þá eru aðeins tvær jarðir eftir. Þetta er alveg rétt. Mér finnst að vísu alveg jafnhægt að leita hófanna hjá þeim mönnum, sem á hinum jörðunum búa, ef þeir vildu selja, og sjá, hvort ekki gætu tekizt samningar um slíkt. Þar með horfir málið öðruvísi við, nema eftir er hið sama „princip“. Ég ætla ekki að ræða sérstaklega um það, en ég vil taka það fram, að ég þykist vita, að í Ölfusinu sé nokkur ótti meðal bænda út af því, að gildir og góðir bændur kynnu að verða fyrir hrakningi, ef þetta verður samþ. Þetta á að vísu að vera gert til þess, að jarðirnar komi að almennum notum, en e. t. v. yrði eina afleiðingin sú, að fjöldabúskapur kæmi í staðinn og bæri hin gömlu sveitarfélög ofurliði, og ég veit, að hv. þm. skilja það, hvað hinir eldri bændur eiga við með því. Ég álít réttara að láta brtt. á þskj. 408 koma til atkv., og láta ekki nema þegar brýn nauðsyn krefur koma til lögnáms. Því vil ég, að atkv. skeri úr um það áður en það fer lengra, hve brýn nauðsyn sé fyrir hendi.

Forseti (JörB): Ég vil biðja þá þm., sem eftir eru á mælendaskrá, að vera svo stuttorða sem þeir geta, því að við eigum aðeins eftir 7 mínútur af fundartímanum.

*Pétur Ottesen: Ég hefi nú tvisvar fallið frá orðinu í umr. um þetta frv., vegna þess að fundartíminn var á enda og ég vildi ekki hefta það, að málið næði fram að ganga. Ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs, er sú, að í grg., sem fylgir frv., er þess getið, að einstakir nm. hafi óbundnar hendur um einstakar gr. þess. Það er skylt að koma fram með ástæður fyrir því, að þessi fyrirvari var settur í grg. Mín skoðun um framtíð landbúnaðarins hér á landi er yfirleitt sú, að landbúnaðinum muni vera bezt borgið með því, að sem flestir þeirra manna, er hann stunda, geti verið sjálfstæðir sjálfseignarbændur. Mér virðist reynslan hafa sýnt það. Með því móti ætti það að verða bezt tryggt, að umbætur þær, sem gerðar væru, bæði í jarðrækt og húsabyggingum, og sem eru alveg nauðsynlegar og óumflýjanlegar, kæmu að verulegum notum til þess að geta haldið sveitunum við og rekið þar búskap þannig, að framtíð sé í. Það er út frá þessari skoðun og þeirri reynslu, sem fengizt hefir í þessum efnum, sem ég vil ræða um málið. Ég hefi þá grundvallarskoðun á frv. þessu, að það sé frekar hreint og beint til þess að ganga á snið við það, sem bezt tryggir öryggi og framtíð sveitabúskaparins, þegar aftur er gengið inn á þá stefnu, að ríkið fari að kaupa upp jarðir, til þess að þeim mönnum fjölgi, sem eru leiguliðar. Á þeim tímum, sem nú standa yfir og verið hafa undanfarið, hefir ákaflega stríður straumur af fólki legið frá sveitum landsins til kaupstaðanna, og ef slíkur hugsunarháttur á eftir að ríkja lengi enn með þjóðinni, sem fram kemur í því, að mikið af fólki flyzt úr sveitum landsins, þá er ég alveg sannfærður um það, að styrkustu stoðir sveitanna og menningarinnar þar hætta að rísa undir þunganum, í stað þess að menn eigi jarðnæði sjálfir, því að með þeim hætti standa menn miklu betur að vígi en ella. Slík aðstaða í sveitum landsins vekur traust hjá mönnum og tilfinningar fyrir þeirri jörð, sem oft og löngum hefir gengið að erfðum frá manni til manns. Ég vildi láta þetta koma hér fram í sambandi við þá grundvallarskoðun, sem ég hefi á þessu frv. En hinsvegar hefir orðið nokkur breyt. á því við meðferð landbn., og ég get lýst því yfir, að ég hygg, þrátt fyrir þá skoðun, sem ég hefi á stefnu þessa frv., að með tilliti til þess, hve mikil nauðsyn er á því að reyna að snúa þessum straumi við eða a. m. k. að stöðva hann, geti ég gengið inn á það sem lið í þeirri tilraun. Eins og kunnugt er, þá er fjöldi einstaklinga og fjölskyldumanna, sem nú eru komnir í kaupstaðina, sem hafa þar ekki neitt verkefni og eru alveg að veslast út af í þeim ömurlegu kringumstæðum að verða að standa augliti til auglitis við atvinnuleysið og sjá gersamlega enga leið til að bjarga sér út úr því. En verði sú heimild veitt, sem hér um ræðir, get ég sérstaklega greitt henni atkv. einmitt vegna þess, að mér virðist, að þau skilyrði, sem óhjákvæmilega þurfa að vera fyrir hendi til þess að nýbýlabúskapur geti blessazt, séu þarna til staðar. Þessi skilyrði eru eitt af þrennu: Í fyrsta lagi, að þar, sem hefja skal slíkan búskap, sé þegar í upphafi fyrir hendi nokkuð af ræktuðu landi. Í öðru lagi, að þar sé um einhverja aðra atvinnu að ræða, sem geti hjálpað mönnum til þess að fleyta sér yfir erfiðleika frumbýlingsáranna, t. d. að þar sé hægt að stunda sjósókn eða eitthvað slíkt. Í þriðja lagi, að öll aðstaða sé svo góð, að mönnum sé jafnan tryggt, að þeir hafi þegar frá upphafi nokkra ræktun við að styðjast, og þau skilyrði eru þarna fyrir hendi með því að hagnýta hinar svokölluðu Ölfusforir, þar sem það er tryggt með nýrri byggingu prestssetursjarðarinnar Arnarbælis, að allstór hluti þeirra verði til afnota fyrir nýbýlabúendur, og jafnframt er allsennilegt, að þeir menn, sem kynnu að fást til að reisa nýbýli á landinu þar, ef samningar nást um, að þær jarðir, sem nefndar eru í frv., verði keyptar, eigi kost á að nota sér það land, er gefur af sér nautgæft hey og annað kjarngott fóður. Ég tel, að eitt hinna 3 skilyrða, sem ég nefndi að þyrftu að vera fyrir hendi til þess að nýbýlabúskapur geti blessazt, sé þarna fyrir hendi, og þá vil ég ekki standa í vegi fyrir því, heldur taka höndum saman við þá menn, sem nú vilja gera þessa tilraun, þrátt fyrir það, þó að stefna mín og sannfæring beinist í þá átt, að nýbýlabúskap eins og öllum búskap landsmanna sé bezt borgið með því, að hver bóndi eigi sjálfur það land, sem búrekstur er rekinn á. Ég þarf ekki að hafa þessa ræðu lengri, en mun fylgja frv., ef þær breyt. verða samþ., sem hv. frsm. landbn. hefir minnzt á. Þær eru um heimild fyrir ríkisstj. til að verja í þessu skyni 150 þús. kr. á yfirstandandi ári og 200 þús. kr. á næsta ári. Sú fjárveiting er engan veginn bundin við kaup á jörðum, heldur sem styrkur til nýbýlakaupa, hvort sem þau eru reist á landi, sem ríki og bæjarfélög eiga eða einstakir menn. Þetta vildi ég láta koma fram, því hér gæti verið um að ræða heimili fyrir atvinnuleysingja og yrði framtíðarlausn á þessum málum, að því er snertir að skapa fleiri mönnum möguleika til þess að reka sjálfstæða atvinnu í landinu.

* Frsm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Ég sé, að þskj. við þetta mál eru með öðrum hætti á dagskránni í dag en þau voru í gær. Nú vissi ég ekki til þess að málið væri tekið fyrir í gær, enda þó að það væri á dagskrá. Ég sé, að við frv. eru miklu færri brtt. en taldar voru í gær, og sé ég ekki, hvernig þetta má verða, það þarf a. m. k. skýringar. Að því er snertir málið sjálft, þá er því svo farið, eins og ég gat um við 2. umr., að eftir allmikla vinnu í n. og viðræður við vegamálastjóra þá höfum við komizt að þeirri niðurstöðu, að réttlátt væri að taka upp í tölu þjóðvega nokkra af þeim vegum, sem getið er um á þskj. 261, en það er nál. samgmn. En allar þær brtt., sem fram eru komnar frá einstökum hv. þm., er vitanlega ekki hægt að taka til greina, því að þm. eru meira og minna aðgangsfrekir, þegar farið er að bera fram brtt. við vegalögin, og það virðast næstum engin takmörk fyrir því, hvað þm. leyfa sér að koma fram með af brtt., einkum eftir að einn er byrjaður að koma með brtt. Það er þá sem sagt engin leið að komast út úr því öllu í einu lagi, nema annaðhvort með því að hundsa allt, sem fram kemur af brtt., eða þá hitt, að vinza nokkuð úr þeim. Hér er þó farin sú leiðin, að vinza úr það, sem n. þótti mestu máli skipta og nauðsynlegast er að framkvæma. Eins og nál. og brtt. á þskj. 261 bera með sér, þá er hér ætlazt til, að 2. gr. vegalaganna orðist á þann hátt, að bætt sé inn nýjum vegum í tugatali. Það mætti nú sýnast, að það væri nógu langt gengið, með því að reynslan hefir sýnt, að ekki hefir verið hægt að veita fé til þeirra vega allra, sem teknir hafa verið upp í tölu þjóðvega. Það eru vitanlega takmörk fyrir því, hvað mikið fé er hægt að veita árlega í þessu skyni, og þó að vegir hafi verið teknir upp í tölu þjóðvega, þá er það engan veginn skuldbundið, að til þeirra skuli leggja fé, það verður að vera eftir því sem fé er veitt til þess á fjárl. Þess vegna mætti segja, að það gæti ekki verið mikið keppikefli fyrir hv. þm. að þvinga inn till., sem gefið er, að ekki verður veitt fé til á næstu árum. Það er því mjög sennilegt, að eitthvað annað liggi til grundvallar hjá hv. þm. en að sjá vegunum farborða. Það má gera ráð fyrir því, að hv. þm. þyki það ekki svo lítils virði að geta sagt við kjósendur sína: „Nú eru þessir vegir komnir í tölu þjóðvega.“ Vitanlega hefði samgmn. óskað þess, að þm. hefðu athugað þetta sjálfir og gert upp við sig í samráði við vegamálastjóra, hvaða vegi mætti helzt taka upp í tölu þjóðvega, og hefði það þá máske orðið til þess, að meira samræmi hefði orðið í till. þeirra. Ég vil ekki aðeins óska þess, að þeir taki sínar brtt. aftur, heldur vil ég fyrir hönd n. skora á þessa hv. þm. að taka aftur sínar brtt. og láta þar við lenda sem hér er orðið. Enda munu þeir hv. þm., sem hér slanda að brtt., yfirleitt hafa lýst yfir, að þeir taki brtt. sínar aftur eða muni gera það við þessa umr. Og ég get lýst því yfir, að það hefir ekki verið neitt meira tekið til greina, sem komið hefir fram í brtt. samgmn.manna sjálfra, heldur en annara hv. þm. Það hefir verið reynt að taka upp í till. n. jöfnum höndum till. varðandi hin ýmsu héruð hér á landi, sem við könnun hefir talizt að megi takast inn um nokkurt árabil. Því að það er fullvíst, að ekki er hægt að ætlast til þess, að á hverju ári sé svo ástatt, að till. héðan og þaðan um nýja upptöku vega í tölu þjóðvega verði teknar til greina, hvorki af ráðamönnum framkvæmdarvaldsins né heldur af þeim n., sem um það mál fjalla með nokkurri ábyrgð í hæstv. Alþ. Hitt kann vel að vera, að einstakir hv. þm. telji sér ekki skylt að líta þannig á málið. En n. lítur þannig á, að þessi mál beri að líta á með fullri ábyrgðartilfinningu, enda þótt ekki verði með því móti allar till. teknar til greina. Eins og hv. þm. sjá, er hér bunki af till. frá hv. þm., sem að vísu hefir rýrnað nokkuð í meðförunum síðan við 2. umr. og þangað til í dag. En það lasta ég ekki, að sumar brtt. eru ekki komnar á dagskrá nú, og verða því aldrei greidd atkv. um þær. En þær eru nógu margar eftir samt, og þær eru svo vaxnar að áliti n., að engin þeirra ætti að takast til greina, - ekki þær, sem enn lafa á dagskránni. Svo að enn gildir það, að þó að þessar eftirhreytur séu á dagskrána settar, sem hér hefir orðið, þá er n. á einu máli um að líta þannig á, að breyt., sem voru á þskj. nr. 261 og nú eru komnar inn í frv., sem er á þskj. nr. 323, - að þessar frvbreyt. séu svo víðtækar, að ekki nái nokkurri átt að knýja nú fram við frv. enn fleiri breyt. Það var svo við 2. umr. þessa máls - ég leyfi mér að segja það fyrir hönd n. - að þannig var farið að, sem hvorki ég né n. getum viðurkennt, að hafi verið réttmætt. Þá var þröngvað inn í frv. með aðstoð hæstv. forseta einni brtt., sem að réttum dómi var raunverulega búið að fella þá við atkvgr. Þá var málið þannig vaxið, að frv. það, sem hér er tekið tillit til, lá þá til grundvallar á þskj. 16 frá hv. þm. Borgf. (PO).. Og það frv. hljóðaði um, og var allt þar með talið, till. um breyt. á vegal. í þrennu lagi, þar sem þremur nýjum vegum á að bæta inn í tölu þjóðvega. Nú var af þessum till. tekin til greina ein till., svo nefnd Grímsárbraut; hún var tekin inn í frv. með samþykkt brtt. samgmn. undir nafninu Bæjarsveitarvegur. En það virtist svo sem þessum hv. þm. nægði þetta ekki. Þessi hv. þm., þm. Borgf., er nú form. fjvn., og hann þykist kannske vita deili á því, að nóg séu nú fjárráð landsins til þess að auka kostnað ríkisins óútreiknanlega mikið. Þessi hv. þm. hafði, að því er virtist, talið forseta trú um, að vel mætti bera upp einn lið frv., þó að búið væri að fella þetta frv. hv. þm. Borgf. með því að setja annað í þess stað, eins og greinir á þskj. 261, þar sem er borin fram brtt., þar sem allt frv. er fellt úr gildi eða því vikið til hliðar með þeirri höfuðbreyt., sem gerð er á því þskj., þar sem ekki aðeins þessi vegur, sem ég nefndi, var samþ., heldur allir vegirnir, sem n. tók til greina. Þannig var þá raunverulegu frv. á þskj. 16 úr sögunni, þegar búið var að fella þetta frv. og annað komið í staðinn fyrir það. En þá skeður það, að hæstv. forseti tekur, vafalaust eftir áróðri hv. þm. Borgf., það til bragðs að vilja bera upp til atkv. einn lið í þessu frv., sem raunar var komið fyrir kattarnef, og tekur fyrir, að því er virðist af handahófi, fyrsta lið frv., og hann er samþ. Hv. þm. Borgf. hefir vafalaust lagt á það ríka áherzlu að þvinga inn ekki aðeins Bæjarsveitarveginn, heldur líka, að Lundarreykjadalsvegur skyldi koma inn á þennan hátt, enda þótt hann væri fallinn. Þetta gat hv. þm. Borgf. látið gera. Þetta var eina till., sem var þvinguð inn, en var áður raunverulega fallin. Hinar till. voru ekki fallnar. En þessar till. á þskj. 16 varð allar að taka upp og orða um og bera fram síðar við 3. umr., ef rétt hefði átt að að fara. Og það kemur í ljós, að í millitíðinni er hv. þm. Borgf. ekki ánægður. Hann er búinn að fá Grímsárbraut samþ. og þvinga inn Lundarreykjadalsveg. En hann er enn ekki ánægður, heldur kemur hann enn með þann veginn, sem er sjálfdæmdastur af þessum þremur vegum og jafnvel af öllum vegum, sem till. hafa komið um. Þá fer hann aðra leið, því að hann mun ekki hafa búizt við, að hæstv. forseti bæri upp Akranesveginn. Og mér er óskiljanlegt, hvers vegna forseti gerði það ekki, til þess að frv. gæti þá komið allt til atkvgr. og orðið samþ., sem búið var að feila allt í heild! - Hv. þm. Borgf. átti ekki nema þrjár till. um vegi og vill fá þær allar samþ. Á sama hátt gætu allir hv. þm. sagt: Það er tekinn upp af mínum till. einn vegur, - hvers vegna skyldi ég þá ekki líka fá samþ. annan veginn og þriðja veginn? Það hvílir ekki aðeins ábyrgð á samgmn. í þessu efni, heldur og á hv. þm. Og það kemur úr hörðustu átt, er sjálfur form. fjvn. beitir svo þvingun í málum sem hann hefir gert í þessu efni. Samgmn. mun yfirleitt greiða atkv. á móti öllum brtt. öðrum en þeim, sem komnar eru inn í frv. Og þó að svo sé, að þar sé kominn inn einn vegur, sem n. ekki ætlaðist til, að þangað kæmist, þá verður að treysta því, að hv. Ed. lagfæri það.

Forseti (JörB): Ég skal geta þess út af því sem hv. þm. V.-Sk. sagði viðvíkjandi dagskrárskjölum, að þegar dagskráin var ráðin til 3. umræðu um þetta mál, þá höfðu verið teknar allar brtt. inn á dagskrána án tillits til þess, sem komið var inn í frv. En við athugun á því sýndist svo sem sumt af þeim skjölum þyrfti ekki að standa á dagskránni, af því að sum þeirra voru komin inn í frv., og því hafa þau verið niður felld. Og ég held, að ekki hafi verið fellt niður neitt af skjölum nema það, sem komið er inn í frv., a. m. k. ef svo er, þá er það óviljandi gert. Þess vegna er þetta ekki nema leiðrétting á dagskránni, og slíkt hefir verið fyrr og síðar gert án þess að að hafi verið fundið. Aftur á móti er um það að segja, hvort þingskjöl hafi verið borin upp við atkvgr. við 2. umr. þessa máls samkv. þingsköpum eða löglega þá að farið, að ég býst við, að ef ég svara því, verði hv. þm. V.-Sk. að gegna forsetastörfum á meðan, því að ég veit ekki nema ég kunni að dvelja nokkuð við það atriði, ef ég geri grein fyrir því. En með því að hv. 8. landsk. hefir kvatt sér hljóðs, mun ég gefa honum orðið áður.

*Eiríkur Einarsson: Vegna þess að ég á sæti í samgmn. þessarar hv. d. og á hér skylt við brtt., sem fyrir liggja, þykir mér rétt að gera grein fyrir afstöðu minni til þessara mála með nokkru tilliti til hvorstveggja. Þegar meginathugun fór fram á þessu máli í samgmn., lágu hér fyrir m. a. brtt. frá mér á þskj. 60. Ein af þeim brtt., sem þar um ræðir, er um Kiðjabergsbraut, frá Suðurlandsvegi um Reykjabraut að fyrirhuguðu brúarstæði á Hvítá nálægt Kiðjabergi, um Grímsnes vestur til Grímsnesvegar nálægt miðju Grímsnesi. Það er rétt, að þegar vegamálastjóri lagði til, hvaða vegi honum þætti gerlegt að taka í þjóðvegatölu, þá komst þessi till. mín ekki undir þann ramma, og er ekkert um það að segja. Og ég skal verða við þeim tilmælum hv. samgmn. að taka þessa brtt. mína aftur, svo að hún komi hér ekki til atkv. Aftur á móti er hér brtt. á þskj. 404, sem ég flyt og báðir hv. þm. Árn. með mér, um svo kallaðan Partaveg, eins og þeirri vegagerð er lýst hér á þessu þskj. Þessi brtt. kom fram nokkuð síðla, þegar meginathugun n. á brtt. í samráði við vegamálastjóra var um garð gengin. Og þess vegna fellur þessi brtt. ekki undir þann ramma, að vegamálastjóri hafi mælt með þessum vegi. En ég tel, að þar þurfi sérstakra skýringa við. Vegamálastjóri tók það fram, að till. um þennan veg hefði komið nokkuð seint til sín til þess, að hún gæti fengið gaumgæfilega athugun af hans hálfu, og því treysti hann sér ekki, úr því sem komið væri, til að mæla með þessum vegi svona seint. Hinsvegar verður ekki vefengd sú viðurkenning hans, að hann játaði, að um nauðsynjamál væri að ræða, þar sem þessi vegur er, sem hafði verið getið um áður, en með öðru vegarstæði, og flutt var till. um af mér og hv. þm. Árn. En þegar íbúarnir sjálfir, sem áttu við þennan veg að búa, skýrðu fyrir okkur, að það hafði við full rök að styðjast, að vegarstæðinu væri breytt, breyttum við till. okkar samkv. því. Ég þykist nú enginn drottinsvikari vera við hv. samnm. mína í samgmn., þó að ég ekki taki þessa brtt. aftur, því að ég lýsti því yfir í n., að mér væri mjög umhugað um, að hún mætti ganga fram. Því að, eins og játað var af vegamálastjóra, er mjög nauðsynleg vegagerðin um suðausturhluta Flóans, frá Gaulverjarbæjarvegi yfir Miklavatnsmýri og um Partana að Fljótshólum, af því að þarna er land, sem á sér framtíð og verður nýtt miklu betur en nú er gert, og þá er höfuðnauðsyn, að frambúðarvegur verði lagður yfir þetta svæði. Þeir menn, sem þurfa að fá þennan veg, búa nú við afarillar samgöngur, en þurfa að flytja mjólk sína úr 200 kúm til Mjólkurbús Flóamanna, og þarna er því ekki um neina smávegis einangrun að ræða. Ég vil geta þess, að það hefir komið fram og var vitanlegt vegamálastjóra, að héraðsbúar, sem eiga að búa að þessum vegi, leggja afarmikið kapp á, að þessi vegur komist í þjóðvegatölu - enda á hann jafnmikinn rétt á því og fjöldi annara vega - svo að þeir bjóða sérstakar fórnir í vinnu til þess, að byrjað verði á þessari vegagerð. Þarf ég svo ekki að fjölyrða um þetta meira, en endurtek það, að þó að ég taki brtt. á þskj. 60 aftur, þá hefi ég hvorki vilja né aðstöðu til að taka þessa brtt. á þskj. 404 aftur, en fulltreysti því, að hv. þdm. sjái réttmæti þessa máls og greiði þessari brtt. atkv.



Herra forseti! Hv. 8. landsk. hefir nú vikið að þeirri brtt., sem ég er meðflm. að ásamt honum og hv. 2. þm. Árn., og ég hefi engu þar við að bæta um nauðsyn þeirrar ákvörðunar, að vegur verði þarna lögboðinn. Það er að vísu sýsluvegur þarna austur í Partana með sjó, en óhentugur og kemur ekki að fulli gagni, t. d. næst alls ekki eftir þeim vegi til þeirra engilanda, sem nauðsyn ber til, og kemur heldur ekki að fullum notum fyrir bæina, sem þarna eru austur frá. Ég mundi, þrátt fyrir þá nauðsyn geta fallizt á það fyrir mitt leyti, að þessi brtt. yrði tekin aftur, svo það verði ekki málinu að falli, en get ekki gert það, nema meðflm. mínir fallist á þá ákvörðun. Ég ætla svo að víkja lítils háttar að því, sem hv. frsm. samgmn. sagði hér um meðferð þessa máls við 2. umr. Hann veik að því, hver vandi væri á höndum með afgreiðslu þessa máls, og ef samþ. væru margar brtt., gæti það orðið málinu að falli. Þetta efast ég ekki um, að sé rétt, og ég skil þá afstöðu samgmn., að það sé mjög miklum erfiðleikum bundið að gera mönnum til hæfis og ganga svo frá þess máli, að menn geti nokkurn veginn vel við unað, en að málið gangi þó fram. Það er sízt of mikið úr því gert, sem hann sagði um það efni. Hinsvegar, þó að þessi vandi sé fyrir hendi, er samt ekki hægt að taka ráðin af hv. þm. um afgreiðslu slíkra mála frekar en annara mála, þannig að þar verða þeir að njóta atkvæðisréttar síns um það, sem þeir vilja samþ. eða fella af þessum till., þó að það hinsvegar geti vel verið, að það sé ekki hyggilegt, að halda til streitu sumum till., sem fram hafa komið um þetta mál. Viðvíkjandi svo þeim atriðum, sem hv. frsm. samgmn. veik að um meðferð málsins við 2. umr., sem mér virðist hann telja alveg fráleita, og að engin dæmi væru til að haga þannig málsmeðferð við atkvgr., að tekið hefði verið atriði úr frv., sem hann telur að fallið hefði verið með samþykkt till. n., og sem ekki hefði því verið þingsköpum samkvæmt og því fráleitt, þá hefi ég það þar til að segja, að vera má, að ef maður vildi nota sér ýtrasta form til þess að tefla málum fram á fremstu nöf til þess að koma þeim fyrir kattarnef, tefla þeim kannske framar heldur en svo, að auðvelt væri að rökstyðja það, þá getur verið, að fundizt gæti forseti, sem hefði gert það. Það læt ég mig litlu máli skipta. En út af því, sem hv. þm. V.-Sk. lét orð hér falla um meðferð annara till., sem voru niður felldar við þessa umr., vil ég segja, að mér þótti vænt um, að hann leit þar sömu augum á málið og ég um, hvað heimilt hefði verið í því sambandi. Hann taldi, að ef flm. slíkra till. hefðu verið samþykkir því, þá hefði mátt bera þær upp við umr. Nú höfðu verið tekin úr þeim till. ýms atriði og samþ. með brtt. n., og þá áttu ekki lengur við hvað formið snerti þau atriði brtt., sem nefndin tók ekki upp í till. sínar. Allt þetta var mér ljóst, þegar umr. hófst um málið, og einmitt fyrir það tók ég fram, að þar sem svo sérstaklega stæði á um það, hvernig þessu máli væri háttað, þá skoðaði ég meðferð þess svo hér við umr. og atkvgr., að ef einhverjir hv. þm. héldu fram sínum brtt. við umr., þá mundi ég ekki sjá mér annað fært heldur en verða við óskum þeirra um að bera upp slíkar brtt., og að það, sem á skorti um form á þeim með tilliti til hinnar nýju gr., sem samgmn. hefir samið, yrði lagfært með breyt. við endurprentun og það skoðað sem hver önnur „redaktions“-breyt. Allir hv. þm. virtust mér sammála um þetta. Og mér þykir vænt um, að einmitt hv. þm. V.-Sk. hefir fallizt á þessa skoðun og lýst hana rétta og löglega, og að hann álítur, að allir hv. þm. hefðu átt rétt á að heimta slíkt viðvíkjandi sínum brtt., ef þeir hefðu óskað. En nú kom ekki til þeirra kasta um þetta efni, því að allir hv. þdm. tóku aftur sínar brtt., sumpart algerlega og sumpart til 3. umr., svo að þessa meðferð þurfti ekki að viðhafa um þessar brtt. Þá eru aðeins þau málsatriði, sem varða hv. flm. upphaflega frv., ein eftir. Brtt. n. var að vísu stíluð við hans frv., og hefðu þau málsatriði verið á annan veg heldur en eins og á stóð, mundi ég heldur ekki hafa séð mér fært að bera upp eina till. úr hans frv., sem samgmn. hafði ekki tekið upp í sínar till. Það var líka minni þörf á þessu, þar sem um 2. umr. var að ræða, og einmitt vegna þess fór ég fram á það við hv. þm. Borgf. að taka aftur þessi atriði til 3. umr. og flytja þá brtt. við frv. En hv. þm. Borgf. taldi um eitt atriði í sínu frv., einn liðinn, svo miklu máli skipta fyrir sig að sjá, hvernig viðhorf d. væri til hans við þá umr., að hann óskaði mjög eindregið eftir því, að atkv. væru látin skera úr um þetta atriði. Ég býst við, að það hefði alls ekki verið hægt að segja, að neinn réttur hefði verið brotinn á hv. þm. Borgf., þó að ég hefði ekki orðið við þeim tilmælum við 2. umr., að bera þennan lið upp, heldur látið það bíða til 3. umr. En það er ekki vani minn að beita harðræði við hv. þm. að óþörfu, ef mér finnst, að það, að láta að óskum þeirra, komi ekki í bága við þær reglur, sem gilt hafa hér á Alþ., og þá vil ég ekki synja þeim um óskir þeirra, óskir, sem þeir eiga í höfuðatriðum rétt á, og fyrir það varð ég við þessum tilmælum hv. þm. Borgf. Nú þegar svona stendur á, eins og um þetta mál, að smáatriðum er þannig skipað, þá finnst mér fjarri öllu lagi, að flm. frv., sem er svona vaxið eins og þetta frv. var, að efni þess var nákvæmlega sama eðlis og mörg atriði í brtt. hv. þm. við frv., þá finnst mér ekki ná nokkurri átt, að flm. frv. hafi miklu minni rétt um afgreiðslu sinna till. heldur en aðrir hv. þm. um afgreiðslu þeirra till., sem þeir báru fram við þetta sama frv. Og að brtt., hvort sem heldur hún er flutt af hálfu n. eða einstakra hv. þdm., sem útilokar viss atriði í hinu upphaflegu frv., eigi að geta gert það að verkum, að flm. þess frv. eigi að hafa minni rétt til að halda sínum till. fram til atkvgr. heldur en allir aðrir hv. þdm., sem brtt. kunna að gera við málið, það get ég ekki fallizt á. Ef slíkt væri látið gilda, væri það nýr háttur um afgreiðslu mála hér á hæstv. Alþ. Venjan hefir verið sú, að láta ganga til atkv. um hvert málsatriði, svo að skoðanir manna gætu notið sín alveg án tillits til þess, hver flytti. Þegar nú hv. þm. V.-Sk. finnur ekki aðrar ást:eður til rökstuðnings máli sínu en fram hafa komið, þá held ég, að ekki sé ástæða til að fjölyrða frekar um þingskapabrot. Ég vænti svo, að það, sem við kunnum að líta misjafnlega á þetta atriði, verði ekki meira ágreiningsatriði en þegar er orðið, og frá minni hálfu er engin þekkja vegna þeirra atburða, sem hér hafa orðið. Ég tel hv. þm. ekki hafa gætt þess sem skyldi, hvernig málið er vaxið, og því lagist það, sem okkur ber á milli, er hann athugur málið nánar.

*Helgi Jónasson: Hv. frsm. samgmn. tók það skýrt fram, hvað fyrir n. vakti, þegar hann mælti hér fyrir hönd hennar. Það var búið að vinna að því í samráði við vegamálastjóra, hvernig mál þetta skyldi leyst, og á það samkomulag hélt ég, að allir aðilar hefðu fallizt. En nú kemur t. d. hv. 8. landsk. með brtt., sem er um allt unnað en vegamálastjóri lagði til. Brtt. þessa vænti ég, að hv. þm. taki aftur; hið sama vænti ég og, að aðrir þm. geri, sem brtt. eiga við frv. nú, og fyrir hönd okkar þm. Rang. vil ég taka það fram, að við tökum till. okkar aftur, ef aðrir þm. gera slíkt hið sama með till. sínar. Annars verð ég að segja það, að mér finnst ekki hægt að ganga lengra en samgmn. gerði í þessu efni.

*Steingrímur Steinþórsson: Við 2. umr. þessa máls gat ég þess, að ég teldi samgmn. hafa eftir atvikum komizt sæmilega frá þessu máli og reynt eftir föngum að koma til móts við þá, sem brtt. áttu við frv. Sömuleiðis gat ég þess, að við þm. Skagf. værum ekki ánægðir með till. samgmn., þar sem hún hefði ekki mælt með því, að vegurinn frá Varmahlíð fram í Goðdali, væri tekinn í tölu þjóðvega. Við 2. umr. frv. þessa var samþ. brtt. frá hv. þm. Borgf., sem samgmn. hafði ekki mælt með. Var þá sýnilegt, að boðorð það, sem samgmn. setti, var brotið, og fyrir því flytjum við, þm. Skagf., aftur brtt. okkar um veginn frá Varmahlið fram Skagafjörðinn, en nú förum við aðeins fram á, að tekinn verði í tölu þjóðvega kaflinn frá Varmahlíð fram að Mælifelli, en það er ekki nema helmingur leiðarinnar fram í Goðdali. Till. þessi er flutt fyrir eindregin tilmæli frá sýslunefnd Skagfirðinga; þó munum við taka hana aftur, ef aðrir þm., sem brtt. eiga við frv. að þessu sinni, taka till. sínar aftur. Ég get með engu móti fallizt á það í ræðu hv. frsm. samgmn., að sjálfsagt sé að fylgja í öllu till. vegamálastjóra um þessi mál. Mér finnst sjálfsagt að taka töluvert tillit til till. hans, en að leggja allt vald um þessi mál í hendur hans tel ég ekki rétt. Hitt get ég fallizt á, sem hv. frsm. samgmn. sagði, að máli þessu sé stefnt í hreinan voða, ef nú væri farið að samþ. nýjar brtt. við það. Ég fyrir mitt leyti vil leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt í því formi, sem það er nú, því að ég legg áherzlu á, að það komist í gegnum þingið að þessu sinni, enda þótt við þm. Skagf. séum ekki sem ánægðastir með það.

*Þorsteinn Briem: Við höfum nú heyrt hinar hörðu áskoranir frá hv. frsm. samgmn. um að taka brtt. þær, sem fram eru komnar við frv., aftur. Það var fyrir óskir hans, að ég tók aftur brtt., er ég átti við frv. þetta við 2. umr., og það gerði ég í trausti þess, að n. athugaði sig betur og kæmist að þeirri niðurstöðu, að hún hefði ekki gert alveg rétt í till. sínum né farið að öllu eftir orðum sínum í nál., þar sem hún lýsir því yfir, að hún vilji láta hvert hérað hafa sitt. Þetta mun hún og hafa gert fyrir öll þau héruð, sem till. voru bornar fram fyrir, nema mitt hérað. Ég var því að vonast eftir, að hv. n. tæki til velviljaðrar athugunar brtt., sem kom fram vegna þessa héraðs. Til þess svo að gera hv. n. hægara fyrir þá flutti ég aðra brtt., svo að um tvo vegarkafla gæti verið að ræða. Brtt. sú hljóðar um það, að Staðarfellsvegurinn, sem nú er þjóðvegur, yrði lengdur frá Staðarfelli að Skarði. Eins og kunnugt er, þá er Dalasýsla afskekkt og hefir orðið útundan með vegabætur. Það er því þeim mun meiri nauðsyn að gera eitthvað fyrir sýsluna nú. Auk þess sem taka má tillit til þess, að mæðiveikin er allmjög farin að herja á þessa sýslu. Verður því vart um annað að ræða til bjargar fyrir fólkið en stofna smjörsamlag og auka þá um leið nautgriparæktina, breyta samlaginu svo síðar í rjómabú. Er því áríðandi, að samgöngurnar séu sem beztar, svo að hægt sé að láta búið ná yfir sem stærst svæði. Hv. frsm. samgmn. deildi fast á hæstv. forseta og þá, sem flutt hafa brtt. við frv. nú. Ég vildi nú vona, að hann yrði jafnstrangur í kröfum gagnvart sjálfum sér og hann var gagnvart þeim, sem hann deildi á, og stæði við sín eigin orð í nál. Ég get alls ekki tekið brtt. mína aftur, hvað sem aðrir gera með brtt. sínar.

Forseti (JörB): Hvað snertir brtt. á þskj. 404, þá lýsi ég því yfir, að ég mun taka hana aftur, ef það getur orðið til þess að greiða fyrir málinu.

* Frsm. (Gísli Sveinsson): Ég mun ekki fara að ræða einstakar brtt., sem fyrir liggja. Það hefir komið skýrt fram frá n., að hún fellst ekki á neinar breyt. á frv. umfram þær, sem þegar hafa verið samþ. Ég vil aðeins geta þess út af margendurteknum ásökunum hv. þm. Dal. í garð n., að honum hefir verið gefinn kostur á, að með hann verði farið eins og aðra, að brtt. hans verði samþ., ef hann fær meðmæli vegamálastjóra með henni. Vegamálastjóri hefir hvorki við mig eða þennan hv. þm. látið neitt í ljós um það, að nauðsynlegt væri að taka tillit til till. hans. Það hefir því ekkert verið farið verr með þennan hv. þm. eða hérað hans heldur en aðra. Aðalskilyrðið fyrir því, að samgmn. mæli með brtt. við frv., er, eins og margtekið hefir verið fram, að vegamálastjóri mæli með till., telji sanngjarnt og rétt, að umræddur vegarkafli verði tekinn í tölu þjóðvega. Það er liðinn langur tími síðan hv. þm. vissi þetta, og ennþá bólar ekki á neinum meðmælum frá vegamálastjóra með till. hans. Ég verð því að tilkynna hv. þm. það, að þrátt fyrir óskir hans, þá treystir n. sér ekki til að mæla með till. hans. Hvaða hrossakaup kunna að fara fram milli einstakra þm., getur samgmn. að sjálfsögðu ekkert við ráðið. Hún hefir aðeins tekið sína afstöðu. Um atkvgr. verður því að skeika að sköpuðu. Hvað snertir misklíð þá, sem hefir risið milli mín og hæstv. forseta út af meðferð málsins við 2. umr., þá mun ég láta hana niður falla. Brtt. þær, sem fram hafa komið, munu að sjálfsögðu verða bornar upp eins og forseti telur réttast. Ábyrgð á orðalagi þeirra tekur n. enga, en að taka upp atriði, sem ekki liggja fyrir, kemur vitanlega ekki til greina. [Vantar niðurlag ræðunnar.]

Forseti (JörB): Ég vil aðeins taka það fram, að mér þótti vænt um ummæli hv. frsm. samgmn., að skoðanamunur sá, sem á milli okkar hefir risið, skuli vera fallinn niður. Hitt þarf ég tæplega að minna hann á, að samkv. þingsköpum má ekki bera sama málsatriði, sem fellt hefir verið. upp í sömu deild á sama þingi. Ég vil biðja þdm. að vera ekki langorða. Það er ekki hægt að hafa lengri umr. um þetta frv., því að það þarf að afgr. fleiri mál á þessum fundi.

*Eiríkur Einarsson: Ég þarf ekki að fara að ræða um brtt. á þskj. 404, því að hæstv. forseti (JörB), sem er fyrsti flm. hennar, tók hana aftur. Ég reis úr sæti til að láta í ljós, að mér þótti leiðara, að hv. 2. þm. Rang. (HelgJ) fór með mishermi um það, að ég hefði fallizt á það í n. að taka allar brtt. aftur. Um Partaveg sló ég sérstakan varrnagla, taldi rétt að láta hann koma undir atkv., og mun greiða þeirri till. atkv. mitt.

*Þorsteinn Briem: Út af ræðu hv. frsm. vildi ég segja, að málið er ekki afgr. með því, sem vegamálastjóri leggur til. Hann á ekki að hafa löggjafarvald um þau efni, heldur Alþ., enda er nú búið að samþ. brtt., sem ganga á móti till. hans.

Á þá að bæta gráu ofan á svart?

.