Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan tvö í dag, að loknum liðnum um störf þingsins, fer fram umræða utan dagskrár um samskipti íslenskra stjórnvalda og erindreka við fulltrúa bandarískra stjórnvalda. Málshefjandi er hv. þm. Bjarni Benediktsson. Utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég kem upp undir þessum lið er fregn sem birtist í Morgunblaðinu í morgun, nánar tiltekið á bls. 2 þar sem fram kemur að eftir að Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu hafi viðræður um aðild Færeyja að EFTA verið lagðar til hliðar. Til að upplýsa þingheim hafa Færeyjar hafa sótt það mjög fast, með öflugum stuðningi Íslendinga, að fá aðild að fríverslunarsamtökunum. Ég þarf ekki að útskýra fyrir þeim sem hér eru eða Íslendingum yfirleitt, að hér er um okkar bestu vini að ræða, Færeyinga, sem reyndust okkur afskaplega vel á örlagastundu, eins og alltaf. Þeir vilja frelsi til að versla með sínar vörur og til slíks var stofnað þegar EFTA var sett á laggirnar á sínum tíma. Í mínum huga er málið mjög einfalt. Það er algerlega óásættanlegt að við skulum ekki núna á þessum tíma, og þótt það væri á öðrum tíma, beita okkur af fullu afli til að þessi vinaþjóð okkar geti fengið aðild að fríverslunarsamtökunum. Þess vegna finnst mér þetta vera mjög slæm frétt. Þetta er ekki tilgáta heldur er þetta staðfest af forustumönnum færeysku landstjórnarinnar. Ég vil hvetja þingmeirihlutann til að beita sér í málinu til að vinir okkar geti komist inn í EFTA. Ég vildi þess vegna gjarnan heyra í hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur varðandi þetta því að þeir þurfa á okkur að halda í þessu máli. 

Frú forseti. Íslendingar og íslensk stjórnvöld eru og verða helstu bandamenn Færeyinga og stjórnvalda í Færeyjum. Þess vegna hafa Íslendingar lagt sig í framkróka við og beitt fortölum í samtölum bæði við Norðmenn og Dani og þá sem eiga aðild að EFTA að fá opnað á að Færeyjar komist til aðildarviðræðna. Hafa verður í huga að þeir hafa ekki lagt fram formlega ósk um slíkt. Enginn hefur stutt Færeyjar jafndyggilega í þessari vegferð sinni og íslenskar ríkisstjórnir og það er engan bilbug á ríkisstjórn Íslands að finna í þeim efnum. Svo virðist sem Færeyingar hafi sjálfir ákveðið að leggja þessi áform sín á ís um hríð, eins og segir í frétt Morgunblaðsins í dag. Ástæða þess gæti verið að í færeyska Lögþinginu er skýrslu beðið þar sem gerð er úttekt á sambandi og samstarfi Færeyja við Evrópu, bæði EFTA og Evrópusambandið, og mun hún líta dagsins ljós á vormánuðum það ég best veit þannig að það kann að vera ástæðan. En ég vil að þingheimur allur viti að í þessum efnum er engan bilbug að finna á stuðningi íslenskra stjórnvalda við þá ósk færeyskra stjórnvalda, verði hún gerð formleg, að sækja um aðild að EFTA.

Virðulegi forseti. Verklagsreglur bankanna hafa verið til umræðu á vettvangi viðskiptanefndar og vil ég því vekja máls á nokkrum umhugsunarefnum við hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson. Nýlega var kynnt hugtakið „orðsporsáhætta“ á vettvangi viðskiptanefndar en það er hugtak sem gengur út á að við skuldameðferð fyrirtækja eigi stjórnendur bankanna að líta til áhættumats sem grundvallast af því orðspori sem fyrirtækin taka með sér inn í endurskipulagninguna. Bankinn á sem sagt að taka tillit til orðspors þeirra sem taka við fyrirtækjunum þegar hann metur fjárhagslegan ávinning af því að viðkomandi taki við fyrirtæki að nýju. Á nefndarfundinum var einnig kynnt minnisblað frá Almenna lífeyrissjóðnum en þar segir m.a. að leiki á því rökstuddur grunur að stjórnendur fyrirtækis hafi brotið lög eða ekki gætt jafnræðis meðal kröfuhafa muni sjóðurinn skoða hvort betra sé að fara í lögfræðilega innheimtu eða að krefjast gjaldþrotaskipta. Stjórn Kennarasambands Íslands hefur einnig ályktað um þetta mál en fulltrúi þess er í stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Stjórn KÍ hvetur stjórnir lífeyrissjóða til að fjárfesta ekki í fyrirtækjum sem eru í eigu eða undir stjórn aðila sem áður hafa valdið sjóðunum alvarlegu fjárhagslegu tjóni. Í Morgunblaðinu í morgun er svo vitnað í formann sambandsins sem segir: „Það er lítilsvirðing við lífeyrisþega í landinu ef menn ætla að fara beint inn á sömu brautina aftur og treysta sömu mönnum fyrir fjöregginu.“ Mitt mat er það að þessi tvö sjónarmið, annars vegar orðsporsáhættan og hins vegar þetta viðmót lífeyrissjóðanna, sýni vel að það sjónarmið bankanna um að endurheimtur verði betri með því að vinna áfram með umdeildum fyrri eigendum standist ekki þegar betur er að gáð. Fólki mun ekki líða vel með að eiga viðskipti við fyrirtæki í eigu þessara manna og lífeyrissjóðirnir eru ekki spenntir fyrir því að afhenda þeim mönnum sem töpuðu miklum fjármunum lífeyrissjóðanna fyrirtækin á nýjan leik. Fyrr munu þeir keyra fyrirtækin í þrot. Það er því mikið álitaefni hvort röksemdir bankanna um að endurheimtur verði betri með því að vinna með umdeildum útrásarvíkingum haldi vatni þegar allar hliðar málsins eru kannaðar og þar með er helsta röksemd bankanna horfin.

Virðulegi forseti. Ég fæ núna tækifæri til að svara tveim þingmönnum og er það mér auðvitað bæði gleði og ánægja en ég hefði að sjálfsögðu viljað hafa örlítið lengri tíma. Fyrst aðeins út af EFTA-málinu. Ég fagna orðum hv. þingmanns en vek þó athygli á því að það kemur fram í fréttinni að ástæðan fyrir því að Færeyingar hafa sett þetta á ís er að Ísland hefur sótt um aðild að Evrópusambandinu. Það er því augljóst að menn þurfa að skoða þetta á stjórnarheimilinu og ég treysti því að menn geri það og styðji Færeyinga í þessu máli sem og öðrum. Ég held að þetta sé þess eðlis að skynsamlegt væri að skoða þetta í nefndum þingsins. Síðan varðandi orð hv. þm. Magnúsar Orra Schrams, er ég mjög gamaldags maður í einföldustu mynd þess orðs. Í mínum huga eru það góð gildi sem segja að fólk eigi að vera ábyrgt og heiðarlegt í rekstri eins og annars staðar. Ég hef áhyggjur af því að við séum að gefa þau skilaboð að þau gildi séu ekki í hávegum höfð og mér sýnist að verið sé að refsa mönnum, smærri aðilum, harkalega sem lenda í erfiðleikum, oft að ófyrirsynju, oft út af forsendubresti. En svo virðist vera að það gildi aðrar reglur um þá sem tapað hafa, ekki bara fyrir sjálfum sér heldur hafa þeir svo sannarlega tapað stjarnfræðilegum upphæðum. Það er í mínum huga algerlega fráleitt. Það eiga sömu reglur að gilda fyrir alla. Við getum ekki gefið þau skilaboð að menn eigi að vera í kennitöluleik, að menn eigi bara að hafa nógu mikið undir því að ef þeir tapa nógu miklu gildi einhverjar allt aðrar reglur fyrir þá en venjulegan Íslending sem lendir svo sannarlega í vandræðum hjá bönkum og fjármálastofnunum ef honum verður á, jafnvel þótt hann eigi það ekki skilið.

Frú forseti. Það hefði verið mér að sársaukalausu þótt hv. þm. Gunnar Bragi hefði komið hér fyrst. Ég veit að hann hefur margt mikilvægt og gott til málanna að leggja. Ég vildi taka upp ákveðið mál sem snýr að skuldavanda heimilanna. Tíminn líður og vandinn eykst dag frá degi, ekki bara vandi heimilanna heldur vandi hagkerfisins því að ef heimilin eru komin í slík vandræði, sem allt stefnir í, þýðir það um leið að eftirspurn í hagkerfinu eftir vöru og þjónustu keyrist niður, það mun auka atvinnuleysið og við förum inn í vítahring sem mjög erfitt verður að stöðva. Þess vegna er alveg gríðarlega mikilvægt að ríkisstjórnin grípi strax til aðgerða til að hjálpa til varðandi skuldavanda heimilanna. Það er ekki hægt að bíða eftir því. Ég verð að segja, frú forseti, vegna þess að sú ríkisstjórn sem nú situr komst til valda undir slagorðinu „Skjaldborg um heimilin“, að það skýtur nokkuð skökku við að sjá síðan frétt um að innheimtufyrirtækin hafi staðið frammi fyrir því að hækka laun starfsmanna sinna. Þeir hafi leitað til ríkisstjórnarinnar um hvort það væri þá bara ekki í lagi úr því að launin voru hækkuð að hækka kostnað við innheimtuaðgerðir á fjölskyldurnar í landinu. Ég sé ekki eftir launahækkunum til starfsmanna innheimtufyrirtækja en þegar svo stór hluti þjóðarinnar er orðinn að skuldafólki, oft og tíðum ekki vegna eigin aðgerða heldur vegna þess að það varð efnahagshrun, er ekki í lagi að heimila að innheimtukostnaður sé hækkaður. Og að láta það síðan fylgja, frú forseti, að það sé í lagi, þetta sé ekki svo mikil hækkun, 4–10%, að það eigi ekki að valda skuldurunum erfiðleikum, sýnir að mínu mati skilningsleysi á stöðu þess fólks sem á við fjárhagslega örðugleika að etja. Frú forseti. Það er kominn tími til að þessi ríkisstjórn standi við stóru orðin sem féllu í kosningabaráttunni um að reisa skjaldborg um heimilin  
            

Virðulegi forseti. Á Vísi í dag er frétt þar sem vitnað er í hæstv. utanríkisráðherra þar sem hann segist ekki sjá tilgang með þjóðaratkvæðagreiðslu þegar tilboð um betri niðurstöðu liggi fyrir. Hvaða skilaboð er verið að senda með þessu? Ég veit ekki betur en hæstv. fjármálaráðherra hafi tekið undir þetta með svipuðum orðum í fréttunum. Hvað felst í þessu tilboði? Veit þingheimur það? Veit þjóðin það? Er það mat hæstv. utanríkisráðherra og er það mat ríkisstjórnarinnar að þetta tilboð sé betra? Betra en hvað? Betra en sá samningur sem keyrður var í gegnum þingið fyrir áramót? Maður veltir fyrir sér hvort það sé einlægur vilji ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna að koma í veg fyrir að sú þjóðaratkvæðagreiðsla sem boðuð er vegna Icesave nái fram að ganga. Telja menn virkilega að það styrki samningsstöðu Íslands að hætta við þjóðaratkvæðagreiðsluna svona stuttu áður en hún á að fara fram? Og á hvaða forsendum ætti að hætta við hana? Hvað er í þessu tilboði? Það er mjög undarlegt að menn skuli koma fram með þessum hætti. Við hljótum hreinlega að spyrja okkur hvort þessi yfirsýn sé mjög gáfuleg, ég ætla að leyfa mér að nota það orð, á þessum stað í þeim viðræðum sem við eigum í. Hafa ráðgjafar okkar ekki sagt að það styrki okkar samningsstöðu að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla sé fram undan? Hvers vegna fara þá ráðherrar fram með þessum hætti? Ég held að þingheimur þurfi að senda skýr skilaboð um að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Ríkisstjórnin hefur ekki umboð til að draga hana til baka, ekki síst þegar ekki liggur fyrir hvað er á borðinu. Síðan veltir maður fyrir sér í ljósi þeirra leyniupplýsinga eða leyniskjals, eða hvað það var sem lak í fjölmiðla um fundi starfsmanna utanríkisþjónustunnar með Bandaríkjamönnum og Bretum, hvort það sé eðlilegt að hætta við þjóðaratkvæðagreiðslu á þessum tímapunkti þegar fram kemur að Bretar og Hollendingar vilja að við hættum við hana.

Frú forseti. Verklagsreglur bankanna komu hér til umræðu áðan og ég vil geta þess að viðskiptanefnd hefur átt mjög gott samstarf við fulltrúa fjármálafyrirtækja um gerð þeirra. Markmiðið með þessu samstarfi er að tryggja að verklagsreglurnar taki mið af sjónarmiðum eins og um jafnræði lántakenda, sanngirni í meðferð skulda og samkeppni. Viðskiptanefnd tókst að fá fjármálafyrirtækin til þess að gera strangari kröfur varðandi áframhaldandi þátttöku eiganda og stjórnenda fyrirtækis og um opið söluferli. Ákafi nefndarmanna í að koma til móts við kröfur í samfélaginu um að fjárglæframenn eignist ekki aftur fyrirtæki sín var svo mikill að fjármálafyrirtækin mættu á fund viðskiptanefndar með lögfræðing og siðfræðing til þess að sannfæra nefndina um að ekki væri hægt að ganga lengra. Frú forseti. Við erum mörg þeirrar skoðunar að ekki sé nóg að leggja mat á orðspor eigenda heldur þurfi að ganga lengra. Ég hef því hvatt fjármálafyrirtækin til að skoða hvort ekki sé hægt að taka upp ákvæði sem er að finna í lögum um hlutafélög. Þetta ákvæði segir að stofnandi fyrirtækis megi hvorki hafa farið fram á eða vera í greiðslustöðvun né bú hans vera undir gjaldþrotaskiptum. Það er von mín að fjármálafyrirtækin verði við þessari kröfu og að hún muni þá útiloka eigendur sem nú standa í greiðslustöðvun eða gjaldþrotaskiptum frá áframhaldandi rekstri. Ég vil að lokum geta þess að slíkar verklagsreglur munu ekki leysa vanda allra, það vantar enn þá úrræði fyrir láglaunahópa og einyrkja.

Frú forseti. Þriðjudagurinn 23. febrúar verður í minnum hafður. Allar predikanir úr þessum stóli hingað til í dag hafa verið mjög merkilegar og hefur verið gott að heyra í þingmönnum um mál þeirra. Mig langar að fylgja í fótspor þeirra og tala um sveitarstjórnarkosningar sem fram undan eru. Nú stendur almenningur í mörgum sveitarfélögum frammi fyrir því að sveitarstjórnir þeirra hafa algjörlega klúðrað fjármálum þeirra sveitarfélaga sem þær hafa stýrt. Þar ber Álftanes náttúrlega hæst. Það er svo að koma í ljós í síauknum mæli að sömu sveitarstjórnarmenn ætla að raða sjálfum sér aftur upp í framboð í næstu kosningum. Eina úrræði íbúanna er að hella sér á fullu afli þá út í pólitík sjálfir og stofna ný stjórnmálasamtök til þess að reyna að kljást við þá sem hafa klúðrað málum. Þetta er gríðarleg vinna og er ekki hægt að ætlast til þess að neitt venjulegt fólk standi í slíku. Lög um persónukjör sem nú eru strönduð inni í allsherjarnefnd hefðu gefið fólki tækifæri til þess að endurraða á lista í komandi sveitarstjórnarkosningum. Því langar mig að beina þeim orðum til þingmanna, og þá kannski sérstaklega samflokksþingmanna hv. formanns allsherjarnefndar, um að hér verði gerð bragarbót á þessu máli. Það verði alla vega gerð undantekning í þessari löggjöf um að taka megi út þau sveitarfélög sem eru hvað skuldugust og þeim verði gefinn kostur á því að hafa persónukjör í komandi sveitarstjórnarkosningum til þess að íbúar þessara sveitarfélaga geti með afgerandi hætti losað sig við þá sveitarstjórnarmenn sem valdið hafa íbúunum ómældu fjárhagslegu tjóni. Það er mjög þung krafa að krefjast þess að þeir sjálfir stofni til nýrra framboða í sveitarstjórnarkosningum og í rauninni alveg sjálfsagt að þeir fái þennan valkost að geta valið sjálfir í sveitarstjórn og þá jafnvel þvert á lista. Það eru miklar lýðræðisumbætur 

Frú forseti. Ég vildi vegna orðaskipta okkar hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar að það kæmi skýrt fram hér að það er mat Færeyinga að leggja þetta mál til hliðar um sinn. Væntanlega höfum við lesið sömu frétt í Morgunblaðinu í dag. Þar segir aðalræðismaður Færeyja á Íslandi að hún útiloki ekki að aðild Íslands að Evrópusambandinu geti greitt fyrir aðild Færeyja að EFTA. Það eru því ýmsar hliðar á þessum málum og væntanlega eru Færeyingar að kanna þær til hlítar þessa dagana. Vegna orða hv. þm. Þórs Saaris vil ég segja að eitt er að innleiða persónukjör í landslög og lög til sveitarstjórnarkosninga. Annað er að stjórnmálaflokkar eru þessa dagana að stilla fólki upp á framboðslista eftir ýmsum aðferðum. Ég geri ráð fyrir því að fólkið í stjórnmálaflokkunum og þeir sem taka þátt í prófkjöri eða forvali, sérstaklega ef þau eru opin, sjái til þess að framboðslistarnir séu hverri stjórnmálahreyfingu til sóma. Þannig er nú einfaldlega lýðræðið í landinu. Það er einmitt fyrir venjulegt fólk að fara í framboð, hvort sem það er til bæjarstjórnar eða Alþingis, en það þarf enga óvenjulega hæfileika til, eins og hv. þingmaður virtist telja hér áðan. Það er hverjum manni frjálst að stofna til hreyfingar og bjóða fram hvort sem það er í sveitarfélaginu Álftanesi eða einhvers staðar annars staðar. Til þess er nægur tími og til þess er lýðræðið.

Virðulegur forseti. Ég tek undir að það er mjög mikilvægt að við gefum núna skýr skilaboð til þjóðarinnar um að þjóðaratkvæðagreiðslan muni fara fram. Það er einungis eftir tíu, ellefu daga sem laugardagur 6. mars rennur upp. Það er algjörlega ljóst að við höfum borið gæfu til þess að standa saman upp á síðkastið um þetta mál, við Íslendingar. Eftir síðasta útspil frá viðsemjendum okkar hefur hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon sagt að það beri of mikið á milli þeirra draga sem viðræðunefnd Íslendinga kynnti á fundi fyrir stuttu, sem allir flokkar voru annars sammála um, það var okkar grunnpunktur. Það ber of mikið á milli tilboðs okkar og þess tilboðs sem við höfum fengið til baka. Svo berast líka fréttir - þær fréttir eru reyndar óstaðfestar - af því að Hollendingar telji að við eigum að fallast á grunnforsendurnar í tilboði þeirra, annars verði ekkert talað meira við okkur. Ef þetta er rétt er afar langt á milli aðila og þá stefnir auðvitað í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þess vegna er svo mikilvægt að fólk fari strax að undirbúa sig undir það að gefa skýr skilaboð, að það verði stórt nei sem komi út úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvað gerist þá? Samningsstaða okkar batnar. Við verðum í alþjóðlegu sviðsljósi. Það verður að nýta það sviðsljós betur en okkur tókst varðandi það að kynna þessi mál í fyrri tíð. Við þurfum að fara að gefa þessi skilaboð út mjög sterkt. Hér verður þjóðaratkvæðagreiðsla, annað er ekki boðlegt í stöðunni, of mikið ber á milli. Við eigum að nýta okkur það alþjóðlega sviðsljós sem verður á Íslandi þegar þetta nei kemur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir að taka hér upp málstað Færeyinga. Þó að menn séu í mismunandi flokkum held ég að það sé alveg ljóst að allir þingmenn, hvar sem þeir í flokki standa, standa sameinaðir að baki Færeyingum og við munum að sjálfsögðu taka á með þeim í hverju sem þeir vilja. Ég kem þó hér upp aðallega til þess að ræða um þjóðaratkvæðagreiðsluna og þau ummæli sem hér hafa fallið um hana. Ég vil segja það að ég er ekki alls kostar ósammála þeirri rökfræði um samningatækni sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir flutti hérna áðan. Hitt vil ég hins vegar segja að það er alveg ljóst að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir og Gunnar Bragi Sveinsson hafa gleymt því hvernig sú staða sem núna hefur skapast varð til. Hún varð til með þeim hætti að forustumenn tveggja stjórnmálaflokka réttu út höndina til stjórnarinnar og lýstu því yfir að þeir væru til í það að reyna að skapa samstöðu og ná nýjum samningi fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var lógískt af þeim. Af hverju? Vegna þess að þá var komin ný staða. Þegar forseti Íslands synjaði lögunum um staðfestingu skapaðist ný staða. Menn eru að reyna að vinna úr henni. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni hér áðan að það er töluvert langt á milli þess sem Íslendingar fóru með og þess sem fram hefur komið. Hins vegar hirði ég ekkert um þó að einstaka samningsþjóðir segi að þetta sé síðasta tilboðið. Ég hef verið í samningum og ég veit að þeim er ekki lokið fyrr en búið er að setja punktinn fyrir aftan þá. Hins vegar segi ég það, ég hef auðvitað málfrelsi og skoðanafrelsi eins og aðrir, ég var spurður að því hvort ég teldi að það yrði þjóðaratkvæðagreiðsla ef það væri búið að ljúka dæminu. Ég segi alveg heiðarlega: Hver á að greiða atkvæði með gildandi lögum í þjóðaratkvæðagreiðslu ef á borðinu liggur nýr samningur sem er betri?

Virðulegi forseti. Svo virðist sem það sé að verða einhvers konar hljóðlát breyting á ýmsum þáttum utanríkisstefnu okkar. Lengi hefur legið fyrir áhugi Færeyinga á mögulegri aðild að EFTA sem gæti líka skapað þeim aðild þar með að hinu Evrópska efnahagssvæði. Nú kemur hins vegar fram að þeir telja sig ekki geta fylgt eftir þessum áhuga sínum vegna þeirrar óvissu sem aðildarumsókn okkar að Evrópusambandinu hefur skapað. Við skulum ekki gleyma því að það eru mjög náin viðskipti milli okkar og Færeyinga sem m.a. fara fram á grundvelli Hoyvíkursamningsins, sáttmála sem hefur í raun falið í sér að það er gildandi eins konar efnahagssvæði Íslands og Færeyja sem Færeyingar hafa síðan sýnt áhuga á að víkka út. En auðvitað skapar aðildarumsókn okkar, sem erum þeirra nánasti bandamaður, að Evrópusambandinu núna gríðarlega óvissu í þessum efnum eins og blasir við. Nú treysta þeir sér ekki til þess að fylgja eftir áhuga sínum af þeim ástæðum. Hitt sem komið hefur fram er að vegna aðildarumsóknar okkar hafa viðræður um fríverslun milli okkar og Kína verið settar á ís nákvæmlega af sömu ástæðu, vegna þess að við erum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, afleiðingarnar af umsókn okkar að Evrópusambandinu eru að verða miklu víðtækari en menn áttuðu sig á. Mig rekur a.m.k. ekki minni til þess að við höfum rætt þennan þátt málsins þegar ákveðið var að sækja um aðild en í boði Samfylkingar og Vinstri grænna eru þessar afleiðingar núna að koma í ljós.

Virðulegur forseti. Varðandi þær umræður sem hér hafa skapast um áhuga Færeyinga á aðild að EFTA er auðvitað alveg ljóst að Færeyingar og óskir þeirra um samskipti og stöðu innan EFTA eiga fullan stuðning Íslendinga og þverpólitískan stuðning á Alþingi. Framganga Færeyinga hefur verið með þeim hætti að við stöndum í ævarandi þakkarskuld við þá, ekki bara framganga þeirra nú heldur oft fyrr á árum einnig. Vegna þeirrar umræðu sem verið hefur um verklagsreglur bankanna við endurskipulagningu fyrirtækjanna vildi ég í öðru lagi fá að nota þetta tækifæri til að hvetja hv. viðskiptanefnd í hennar ágætu vinnu í því að skerpa á þeim verklagsreglum sem þar hafa verið í vinnslu. Það er með öllu óþolandi ýmislegt sem uppi hefur verið við endurskipulagningu fyrirtækja í hinum endurreistu bönkum. Það er mjög mikilvægt að um það séu skýr og afdráttarlaus skilaboð af hálfu þingsins hvað menn telja viðunandi í þeim efnum og hvað ekki. Margt í því verður hins vegar ávallt matskennt og þess vegna er langsamlega farsælast að sem allra mest af sölu fyrirtækja og fjárhagslegri endurskipulagningu þeirra sé opið og þannig að allir eigi kost á því að koma þar að og verða eigendur hinna endurreistu fyrirtækja á algjörum jafnræðisgrundvelli. Þá þarf ekki að flokka menn í dilka eða leggja umdeilanlegt mat á þá. Þá gilda einfaldlega ein lög í landinu fyrir alla og menn keppa á sanngjörnum samkeppnisgrundvelli 

Virðulegi forseti. Hvað varðar verklagsreglur bankanna eiga að sjálfsögðu sömu reglur að gilda fyrir alla. Það er líka þess vegna mín skoðun að ríkisstjórn og þingmenn eigi ekki að skipta sér af einstaka málum eins og hefur verið hvatt til. Þess vegna tel ég mikilvægt að Samtök fjármálafyrirtækja klári vinnu sína um almennar verklagsreglur. Við getum hins vegar veitt aðhald í gegnum umræðu hér og almennt í þjóðfélaginu en ég vildi í dag vekja athygli á að grunnnálgun bankanna virðist ekki halda þegar grannt er skoðað. Almenningur getur greitt atkvæði með fótunum hvað snertir orðsporsáhættu og lífeyrissjóðirnir virðast ekki hafa áhuga á að afhenda sömu mönnum og töpuðu miklum fjármunum fyrirtækin á nýjan leik. Að mínu mati er mikilvægt að við látum almenning í þessu landi njóta vafans. Það er mikilvægur liður í endurreisn viðskiptalífsins að um hana ríki sátt og að sátt ríki um það hverjir fái aðgang að lykilfyrirtækjum okkar. Þess vegna er mikilvægt að söluferli þeirra verði fyrir opnum tjöldum. Slík sátt vegur þungt á metunum, ekki síst þeim fjárhagslegu þegar grannt er skoðað.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að þessi beiðni um utandagskrárumræðu um samskipti íslenskra stjórnvalda og erindreka þeirra við fulltrúa bandarískra stjórnvalda er tekin fyrir með skömmum fyrirvara á þinginu. Þannig var að í síðustu viku lak út til fjölmiðla nokkuð dæmalaus frásögn eða minnisblað staðgengils sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi af fundum sem hann átti í janúar á þessu ári með háttsettum embættismönnum í íslenska utanríkisráðuneytinu, ráðuneytisstjóranum og sendiherra Íslands í Bandaríkjunum ásamt aðstoðarmanni utanríkisráðherra. Það er ástæða til að rifja upp til að byrja með að þau mál sem þarna voru á dagskrá, þ.e. samskiptin við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og mál sem lúta að lausn Icesave-deilunnar, má rekja allt aftur til ársins 2008. Frá þeim tíma hafa ráðherrar Samfylkingarinnar stýrt utanríkisráðuneytinu. Fyrst vil ég segja þetta: Þetta minnisblað lætur mann fá á tilfinninguna að utanríkisráðuneytið hafi verið í mest litlum samskiptum við bandaríska sendiráðið vegna þessara mikilvægu mála allt fram til janúarmánaðar á þessu ári. Utanríkisráðherra getur eftir atvikum greint okkur betur frá því hvort menn voru virkilega fyrst að ræða þessi mál af einhverri alvöru við bandaríska sendiráðið í janúar 2010. Í þessu minnisblaði koma fram bæði athyglisverðar en kannski ekki síður mjög alvarlegar upplýsingar með hliðsjón af hagsmunum Íslands. Í fyrsta lagi verð ég að segja að mér finnst það mjög einkennileg taktík af utanríkisráðuneytinu að reyna að stilla Bandaríkjamönnum upp við vegg. Ég held að sú aðferðafræði sé mjög ólíkleg til árangurs og farsællar niðurstöðu, en af minnisblaðinu má sjá að það er sem til hafi staðið að stilla Bandaríkjamönnum upp við vegg þegar kemur að afstöðu þeirra til Icesave-málsins. Í öðru lagi ber þetta minnisblað með sér að ríkisstjórn Íslands og utanríkisráðuneytið hafi fyrst og fremst eftir synjun forseta Íslands lagt áherslu á að koma í veg fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Það er eins og að það hafi átt að vera öllum markmiðum ofar, að hindra að þjóðaratkvæðagreiðslan færi fram. Það verður ekki ráðið af minnisblaðinu að efst á baugi hafi verið að tala máli Íslands. Í því samhengi kemur fram í minnisblaðinu að íslenska fjármálaráðuneytið hafi verið í samstarfi við breska sendiherrann á Íslandi við að finna leiðir til að velta vandamálinu yfir á einhvern annan, eins og t.d. Noreg. Er það virkilega svo, ég vil bera það undir hæstv. utanríkisráðherra, að menn telji eðlilegt að Norðmenn leggi meira af mörkum í þessu máli en Bretar og Hollendingar hafa verið tilbúnir að gera? Er það virkilega þannig að fjármálaráðuneytið, eftir atvikum í samstarfi við utanríkisráðuneytið, hafi kokkað upp hugmyndir í samstarfi við Breta um að Norðmenn gerðu meira fyrir Íslendinga en Bretar og Hollendingar hafa verið tilbúnir til að gera fram til þessa? Finnst mönnum virkilega frambærileg nálgun í þessu máli að segja að það hljóti að standa Norðmönnum næst að leysa þennan hnút? Við hljótum að krefjast svara við þessu. Það alvarlegasta í þessu minnisblaði er hins vegar að fulltrúar íslenskra stjórnvalda skuli fara í bandaríska sendiráðið og stilla málinu þannig upp að þjóðaratkvæðagreiðslan sem á að fara fram að stjórnskipunarlögum megi alls ekki eiga sér stað en ef það gerist geti blasað við á Íslandi þjóðargjaldþrot eða greiðslufall strax á næsta ári. Þetta eru þeir fulltrúar okkar í ráðuneytunum sem eiga að tala máli Íslands, útskýra hvers vegna ekki verður greiðslufall á næsta ári jafnvel þó að samningarnir falli í þjóðaratkvæðagreiðslu, hvað það er sem við höfum fram að færa til að leysa þá stöðu sem þá kæmi upp, hvers vegna við höfum ekki áhyggjur af því. Ég hef ekki áhyggjur af því, ef þjóðin fær að hafa sinn vilja framar vilja ríkisstjórnarinnar í Icesave-málinu, að við lendum í greiðslufalli og gjaldþroti strax á næsta ári. Ég ætlast til þess að talsmenn ríkisstjórnarinnar komi þeim skilaboðum til allra sendiherra á Íslandi sem hafa hér sendiráð að við Íslendingar munum finna leiðir út úr þessari stöðu. Við höfum ekki 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál til umræðu og gefa mér kost á að svara og koma á framfæri þeim viðhorfum sem ég gerði í utanríkismálanefnd á fundi á laugardaginn sem óskað var eftir af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Ég vil fyrst segja að menn eiga að vara sig á því að taka of mikið mark á fundargerðum af þessu tagi sem eru gerðar einhliða, oft skrifaðar upp eftir minni eftir á. Það er alveg ljóst að margt í því minnisblaði sem hv. þingmaður vísaði til er einfaldlega ekki rétt. Þarna er t.d. vísað til hluta sem íslenska ríkisstjórnin á enga aðild að og hefur aldrei látið sig dreyma um. Meðal þeirra spurninga sem hv. þingmaður varpaði til mín var hvort verið gæti að íslenska fjármálaráðuneytið hefði með aðstoð utanríkisráðuneytisins kokkað upp hugmyndir sem miðuðu að því að velta Icesave yfir á Breta. Ég vísa því að öllu leyti yfir á Breta eins og hv. þingmaður sagði.  Ég vísa líka til þess að töluvert fyrr var sögusveimur á kreiki í norskum blöðum um þetta sem kom mér algerlega á óvart. Ég reyndi þá að grafast fyrir um hvaðan þetta væri komið en það er alveg ljóst að íslenska ríkisstjórnin hefur ekki, a.m.k. ekki svo ég viti til, farið þess á leit við Norðmenn í gegnum Breta eða með einhverjum hætti að málið yrði leyst þannig að Norðmenn yfirtækju allt lánið og við mundum síðan borga þeim á hagstæðari kjörum. Eins og kemur fram í minnisblaðinu er rætt um að það sé vegna þess að Norðmenn ættu sennilega betra með að semja við þá. Við þetta kannast ég ekki. Ég vísa hins vegar til þess að hæstv. fjármálaráðherra fór til Noregs og ræddi við Norðmenn um ákveðna hluti. Allt kom það fram í fjölmiðlum á sínum tíma. Það var ekki þetta. Ég hef enga vitneskju um það. Ég tek sömuleiðis algerlega skýrt fram að í mörgum atriðum er frásögn bandaríska sendifulltrúans ónákvæm miðað við það sem mínir starfsmenn hafa haldið fram við mig og ég hef enga ástæðu til að rengja þá í því. Ég þekki hvernig þeir vinna. Hv. þm. Bjarni Benediktsson veit líka hvernig þau gögn eru og sá gagnapakki sem við notum sem upplegg á fundum sem þessum. Margir þingmenn, þar á meðal formaður Sjálfstæðisflokksins, hafa fengið slíka gagnapakka þegar þeir hafa farið að ræða við erlenda sendimenn, eins og hv. þingmaður um daginn þegar hann talaði við þann danska forustumann í stjórnmálum sem í dag tók við sem utanríkisráðherra Danmerkur. Hann hefur fullvissað mig um það, þ.e. ráðuneytisstjórinn, að það sé fráleitt að hann hafi lýst yfir ætluðu greiðslufalli íslenska ríkisins en hann kannast hins vegar við það að hann hafi í þessari samræðu komið á framfæri því sem var í umræðunni á þeim tíma. Og hvað var í umræðunni á þessum tíma? Það var t.d. það blað sem ríkisstjórnin sendi forseta Íslands daginn áður en hann synjaði. Þar kemur fram í tölulið 6 að ríkisstjórnin beini því til forsetans að ef málin fari svona aukist líkur á ætluðu greiðslufalli. Sömuleiðis kom það alveg skýrt fram í desember hjá hagfræðingum eins og Friðriki Má Baldurssyni en líka í frétt á Vísi núna fyrir skömmu þar sem hann greindi frá símtali sem hann átti við forseta Íslands. Hann segir opinberlega á visir.is að hann telji að fall þessara samninga í kosningum mundi auka líkur á greiðslufalli. Ég vísa sömuleiðis til þess sem seðlabankastjóri hefur sagt í spjalli af þessu tagi þar sem ákveðnum skoðunum er komið á framfæri, að það er alsiða að menn ræði um það hvað er í umræðunni hverju sinni. Að því er varðar síðan þjóðaratkvæðagreiðsluna er alveg rétt að það kom fram hjá sendimönnum mínum á þessum fundi að almennt væru taldar miklar líkur á því að málið mundi falla í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er það sama og ég hef sjálfur sagt margoft í þessum ræðustóli. Þessi fundur var fyrst og fremst haldinn til eins, hann var partur af fundalotu sem utanríkisráðuneytið fór í og hefur fjórum sinnum farið í. Að þessu sinni var haft samband við alla sendiherra, öll sendiráð, og sömuleiðis voru sendiherrar okkar erlendis sendir til að tala við forustumenn í þeim ríkjum til að greiða 

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að eitt kom mér skemmtilega á óvart í þessu minnisblaði og það var að sjá fulltrúa hæstv. utanríkisráðherra a.m.k. reyna að tala máli Íslands og afla Íslandi stuðnings hjá öðrum ríkjum. Annað var hins vegar sýnu verra, sérstaklega yfirlýsingarnar um að hér væri hætta á greiðsluþroti ríkisins og þar fram eftir götunum, ég tala nú ekki um umræðuna um mikilvægi þess að koma í veg fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo fylgir í kjölfarið lýsing á því að breski sendiherrann á Íslandi hafi verið að hlutast til - að því er virðist - um íslenska pólitík með þeim hætti að reyna einhvern veginn að tengja fram hjá með því að fá Norðmenn til að lána Íslendingum peninga sem svo rynnu til Bretlands og fá þannig aðstoð Bandaríkjanna við að sannfæra Íslendinga um þetta og hætta við þjóðaratkvæðagreiðsluna. Eins og Ameríkanarnir segja: „You couldn't make this stuff up“. Það væri ekki hægt að skálda þetta, hæstv. utanríkisráðherra. Hver eru svör hæstv. utanríkisráðherra? Þau að það sem embættismenn hans hafi sagt á þessum fundum hafi í rauninni verið það sama og ráðherrar hafa lýst yfir og komið hafi til að mynda fram í bréfi til forseta Íslands. Þetta er alveg rétt og þarna erum við líklega komin að kjarna málsins, þetta er vandamálið. Þarna höfðu embættismennirnir í rauninni bara eftir það sem íslenskir ráðherrar hafa verið að segja úti um víðan völl, m.a. hæstv. viðskiptaráðherra sem ferðast um heiminn, gerir sérstakar reisur til þess að komast í beina útsendingu sem víðast og lýsa því yfir að Ísland sé nánast á hausnum, Ísland sé hið nýja Enron, munurinn sé líklega helstur sá að tjónið sé miklu meira og öll þjóðin sé sek en hjá Enron voru það fyrst og fremst einhverjir framkvæmdastjórar. Er þetta ekki vandamálið, hvernig ríkisstjórnin hefur talað í þessu máli? Það er eingöngu endurspeglað í þessu minnisblaði frá bandaríska sendiráðinu.

Hæstv. forseti. Ég þekki ekki Sam Watson, sendiráðsritara í bandaríska sendiráðinu á Íslandi. Hann er eflaust ágætur og mætur maður en ég efast um að hann eigi eftir að fá Nóbelsverðlaun í sagnfræði. Þetta er skrásetjari fundarins sem menn leggja nú allt sitt traust á, skrásetjari fundar með sendimönnum Íslands, starfsmönnum utanríkisráðuneytisins og sendiherra Íslands í Bandaríkjunum. Þeir vefengja vitnisburð hans og ég ætla, hæstv. forseti, að láta starfsmenn íslenska utanríkisráðuneytisins og sendiherrann njóta vafans. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að taka upp hanskann fyrir þá. Það skiptir miklu máli hvernig Íslendingar haga samskiptum sínum við erlend ríki og þar skiptir mestu máli að markmið okkar séu skýr. Frá hruninu haustið 2008 og fram á þennan dag hafa þau ekki verið nægilega skýr. Þau voru það ekki í upphafi. Þau eru að skýrast nú og sem betur fer erum við að þjappa okkur saman. Það sem við erum að reyna að gera núna í sameiningu er að losa um það kverkatak sem erlendar þjóðir hafa sett um háls okkar, þjóðarhálsinn, með aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og þeirra ríkja sem ráða lögum og lofum innan stjórnar hans. 
             Nú eru ríkisstjórnin, sendimenn okkar erlendis og starfsmenn í utanríkisráðuneytinu farin að tala þessu máli 

Frú forseti. Á Wikileaks er að finna skjal sem lekið var í síðustu viku. Í þessu skjali er að finna skýrslu bandaríska sendifulltrúans um samskipti hans við íslenska erindreka í tengslum við Icesave og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Eru þessar frásagnir um margt makalausar og sýna skilningsleysi íslenskra yfirvalda á hlutverki Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í hinu stóra samhengi. Að biðja Bandaríkjamenn um stuðning við að AGS verði ekki notaður sem handrukkari fyrir Breta og Hollendinga á óopinberan hátt er bernskt. Ég held að það sé skilvirkara að hafa þessi samskipti opinber og afhjúpa hvernig Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur verið notaður til að kúga okkur til hlýðni. Ég fagna því samt og það er ánægjulegt að þessi leki hafi orðið til þess að hæstv. utanríkisráðherra hafi nú með formlegum hætti óskað eftir fundi með hæstv. utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Mig langar til þess að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvaða önnur lönd af þeim 186 sem eiga hlutaaðild að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefur hæstv. utanríkisráðherra beðið með sambærilegum hætti um stuðning á opinberum vettvangi? Telur hæstv. utanríkisráðherra það nægilegt að ræða með erindrekum sínum við sendiherra um víðan völl á óopinberan hátt sem síðan skilar sér í svona skýrslum sem við höfum orðið vitni að? Er ekki gagnlegra að gera þetta á opinberan hátt eins og er svo ánægjulegt að hæstv. utanríkisráðherra er að fara að gera gagnvart Bandaríkjamönnum? Væri ekki tímabært að gera það með fleiri þjóðum?

Frú forseti. Hér blasir við enn eitt dæmið um það hversu illa hefur verið haldið á Icesave-málinu af hálfu ríkisstjórnarinnar. Staðan er þessi, eins og við vitum öll: Bretar og Hollendingar hafa mánuðum saman haldið áætlun okkar hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í gíslingu og þannig komið í veg fyrir að stjórn sjóðsins sinni hlutverki sínu og valdið því að Norðurlöndin hafa ekki treyst sér til að lána Íslandi svo styrkja megi gjaldeyrisforðann. Þetta höfum við vitað um langt skeið. Bandaríkjastjórn er lykillinn, stór aðili í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þrátt fyrir þessi augljósu atriði er það fyrst núna í síðustu viku eftir að minnisblaðið umrædda lak á Wikileaks sem íslensk stjórnvöld hrökkva í gírinn og biðja um fund með bandarískum ráðamönnum. Er það virkilega svo? Hæstv. utanríkisráðherra svaraði ekki þeirri spurningu hv. þm. Bjarna Benediktssonar og ég bið hann um að gera það í sinni seinni ræðu. Þar áður, eða undir miðjan janúar, voru þessir furðufundir íslenskra erindreka að því er virðist eina viðleitni stjórnvalda til að sækja liðsinni til þess stóra lands, Bandaríkjanna, í þeirri viðleitni að sækja gegn Bretum og Hollendingum í stjórn AGS. Hvað er það sem rekur hæstv. utanríkisráðherra af stað? Skyldi það vera málstaður Íslands, sá góði og sterki málstaður sem við ættum að vera að berjast fyrir? Nei. Þá held ég að menn hefðu nefnilega farið dálítið fyrr af stað. Það sem vakti hæstv. utanríkisráðherra af dvalanum var þetta minnisblað sem lak, synjun forsetans á Icesave-lögunum og óttinn við þjóðaratkvæðagreiðsluna. Hann staðfesti það hér áðan. Það er þetta sem blasir við þingi og þjóð 

Frú forseti. Fyrir það fyrsta er einhliða rituð frásögn af fundi á ábyrgð þess sem hana ritar og það vita væntanlega allir í þessum sal. Kallað er eftir liðsinni Bandaríkjanna. Hv. þingmenn og kannski sérstaklega þingmenn Sjálfstæðisflokksins ættu kannski að velta fyrir sér hvers vegna Bandaríki Norður-Ameríku hafa ekki haft sendiherra á Íslandi í tæpt ár. Er það kannski vegna þess að þeir hafa ekki lengur nein not fyrir okkur og hafa engan áhuga á Íslandi, þessi stóri lykill að lausn Icesave-deilunnar ef marka má hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur? Svo segir formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, að það sé undarleg taktík að reyna að stilla Bandaríkjunum upp við vegg. Hann er búinn að gleyma því þegar formaður Sjálfstæðisflokksins gerði það nokkrum dögum fyrir kosningar 2003 - án þess reyndar að segja nokkrum frá því, hvorki þingi né þjóð - en það kom allt á daginn síðar það sumar. Það var „brinkmanship“ svo maður sletti eins og formaður Framsóknarflokksins gerir iðulega í þessari pontu.  Síðan segja formenn stjórnarandstöðuflokkanna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, annar segir, og það var væntanlega formaður Sjálfstæðisflokksins, að málstað Íslands sé ekki haldið á lofti. Formaður Framsóknarflokksins segir, með leyfi forseta: „Þó var talað máli Íslands.“ Það lesa ekki allir þessa ritgerð sendifulltrúans eins á Wikileaks, að því er mér sýnist. Það er ekki gott að átta sig á afstöðu stjórnarandstöðunnar eða formanna Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks á þessu máli yfir höfuð og þó kannski síst á formanni Framsóknarflokksins sem hefur undanfarna níu mánuði, eða þá 12 mánuði sem hann hefur gegnt því embætti, sérhæft sig í því sem íslenskur stjórnmálamaður að mála skrattann á vegginn 

Virðulegi forseti. Ég skil vel ræðu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur enda hlýtur hún að vera mjög svekkt yfir því að það sem formaður Framsóknarflokksins og aðrir framsóknarmenn hafa haldið fram í þessum þingsal um þetta mál hefur allt komið á daginn. Það er eðlilegt að Icesave-flokkarnir sem eru í ríkisstjórn skuli vera svekktir yfir þessu. Ég tek undir með þeim sem hafa fagnað því framtaki að reyna að fá stuðning gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Því ber að sjálfsögðu að fagna en því ber ekki að fagna þegar starfsmenn utanríkisþjónustunnar fara utan og bera sama bullið á borð fyrir þá sem þeir hitta og ríkisstjórnin heldur að íslensku þjóðinni. Það er vitanlega algjörlega óásættanlegt. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra muni leita staðfestingar á því hvort þetta minnisblað sé rétt. Ef það er ekki rétt hlýtur hann að óska eftir upplýsingum um hvað fór fram á þessum fundi og reyna að koma því þá á framfæri við þingheim. Ef þetta er röng lýsing köllum við að sjálfsögðu eftir því sem satt og rétt er og var sagt á þessum fundi. Það sem upp úr stendur er hræðsluáróður ríkisstjórnarinnar sem byrjaði og sem var vitnað til og staðfest hér af ráðherranum í bréfi til forsetans þegar forsetinn var að velta fyrir sér hvort hann ætti að skrifa undir þessi ólukkanslög sem voru samþykkt á þinginu fyrir áramótin. Svo er hitt, það virðist vera einlægur vilji ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna, og ráðherranna sérstaklega, að koma í veg fyrir að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram. Það er það sem stendur upp úr í þessu minnisblaði og orðum hæstv. ráðherra í fréttum í dag að menn gera allt sem þeir geta til þess að þjóðin fái ekki að greiða atkvæði um þennan samning. Er þetta lýðræðið? Er þetta þessi lýðræðisvilji sem skín af mönnum  
            

Virðulegi forseti. Ef við værum öll samviskusamir sagnfræðingar í þessum sal að leita sannleikans, hvaðan úr flokki eða með hvaða bakgrunn sem við kæmum, værum við a.m.k. sammála um eitt sem sagnfræðingar og það er að í leit að sannleikanum getur maður ekki bara tekið mark á einum skrásetjara af margra manna fundi, heldur þarf að tala við hvern og einn til þess að fá það fram sem þar fór fram. Ég tek því undir með þeim sem segja að við eigum líka að bera virðingu fyrir embættismönnum okkar sem mótmæla ýmsu sem kemur fram í þessu minnisblaði. Það breytir ekki því að auðvitað skiptir máli hvernig er talað, að við förum ekki fram með betlistaf heldur reisn þegar við tölum fyrir málstað Íslands. Ég trúi að það hafi verið reynt á allan hátt. Ég ætla ekki að ílengjast við þetta minnisblað, heldur aðalatriðið sem er það hvernig við eigum núna að halda áfram að reyna að kynna málstað Íslands sem best. Það er mikið talað um að Ísland sé einangrað og eitt og eigi sér enga vini í heiminum. Þetta tel ég vera rangt. Við getum horft til Grikklands, þótt það sé Evrópusambandsríki er það svo sannarlega eitt og látið hanga í snörunni, við getum horft til Eystrasaltsríkjanna o.fl. Við eigum okkur hins vegar ýmsa málsvara og okkar málstaður í Icesave hefur tekið miklum umbreytingum. Það hefur gerst með opinni umræðu, ekki með leynifundum heldur með opinni umræðu í fjölmiðlum og á öllum stigum. Þar þurfum við líka að umfaðma fullt af fólki, einstaklingum erlendis, sem talar okkar máli. Því eigum við að fagna og passa upp á. Við eigum líka að nýta okkur að það er raunveruleg ólga innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins við það að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sé notaður og honum misbeitt með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Þetta er það sem skiptir öllu máli. Ég mótmæli því líka harðlega að ríkisstjórnarflokkarnir séu að 

Virðulegur forseti. Það er oft á tíðum einkennileg umræða sem þarf að fara fram í sölum Alþingis. Þetta er umræða sem er með þeim einkennilegri, fundur í bandaríska sendiráðinu. Mig langar að byrja á því að tæpa á framgöngu sendiherrans sjálfs, Hjálmars W. Hannessonar, sem ég tel að sé einfaldlega hneykslanleg, svo vægt sé til orða tekið, og ætti að sjálfsögðu að kalla hann heim. Hann hefur samkvæmt þessari fundargerð lýst forseta Íslands, eina manninum sem hefur á opinberum vettvangi haldið fram málstað Íslands í Icesave-málinu svo um munar, sem óútreiknanlegum, þ.e. að hann sé í rauninni á einhvern hátt klikkaður. Svona orð setja bandarískir stjórnarerindrekar ekki í fundargerðir nema að vel athuguðu máli. Ég þekki sjálfur til í bandarískri stjórnsýslu og það skilur himinn og haf á milli bandarískrar stjórnsýslu og þeirrar íslensku, eins og ég hef orðið vitni að í gegnum áratugina. Það er því fyllsta ástæða til þess að taka mark á stórum hluta þessarar fundargerðar. Afsökunarbeiðni frá þessum sendiherra, Hjálmari W. Hannessyni, til forsetans og þjóðarinnar er sjálfsögð. Að öðru leyti langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvers vegna hefur utanríkisráðuneytið ekki komið á framfæri við erlenda fjölmiðla tilboði Íslands í Icesave-málinu frá því í síðustu viku? Það tilboð er mjög sanngjarnt og gefur Íslandi yfirburðastöðu í umræðunni. Hér á landi er kosið að halda málinu leyndu á meðan Hollendingar og Bretar leka í fjölmiðla ákveðnum setningum úr sínum tilboðum, sem láta Ísland að sjálfsögðu líta illa út í alþjóðlegu samhengi. Tilboð Íslands er feikilega gott og sanngjarnt en það fær enginn að vita af því. Hvernig stendur á því að utanríkisráðuneytið beitir sér ekki meira með þeim hætti á alþjóðavettvangi að halda uppi málstað Íslands opinberlega í stað svona 

Forseti biður þingmenn í allri vinsemd um að gæta orða sinna.

Virðulegi forseti. Það minnisblað sem við höfum hér verið að tala um, dregur upp mynd sem er í fullkomnu samræmi við málflutning stjórnarandstöðunnar allt síðastliðið ár, þ.e. að ríkisstjórnin hafi ekki talað nægilega sterkt fyrir málstað Íslands, unnið okkar sjónarmiðum stuðning, bæði hér heima og annars staðar. Nú er brugðist við þessum leka með því að óska eftir fundi með utanríkisráðherra Bandaríkjanna á árinu 2010. Þetta mál hefur verið opið síðan 2008. Þetta er auðvitað ekkert annað en „eftiráredding“, viðbrögðin við þeirri óþægilegu stöðu sem upp er komin. Út af fyrir sig er gott á meðan við höfum ekki fengið fyrirgreiðslu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að settur sé þrýstingur á Bandaríkjamenn. Sjálfur hef ég farið og talað við þennan sendifulltrúa Bandaríkjanna hér á landi og vakið athygli á því að það sé óeðlilegt að tengja saman afgreiðslu Icesave-málsins og fyrirgreiðsluna hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. En aldrei mundi það hvarfla að mér að fara á hans fund og segja að við Íslendingar mundum lenda í stórkostlegum vandræðum ef þjóðin fengi að segja vilja sinn í þessu máli. Það er það sem gerðist hér. Það dugar auðvitað ekki, hvorki fyrir hæstv. utanríkisráðherra né aðra stjórnarliða, að draga í efa það sem skrásetjarinn hefur fært hér á blað vegna þess að við erum annars vegar með þann sem færði til bókar það sem gerðist á fundinum og hins vegar þá sem settu ekkert á blað. Þeir sem ekkert settu á blað og hafa einungis munnlegar frásagnir fram að færa hér á þinginu og í utanríkismálanefndinni eru í mun veikari stöðu en sá sem færði til bókar þegar að loknum fundinum það sem þar fór fram. Það þýðir ekki að tala um ónákvæma frásögn og það dugar heldur ekki að vísa til þess að þarna hafi verið talað á sömu nótum og í bréfi til forseta Íslands áður en hann synjaði lögunum staðfestingar, vegna þess að það bréf var auðvitað dæmalaust rugl,  
            

Frú forseti. Mér fannst formaður Framsóknarflokksins fara mjög hættulega nálægt því að lýsa því yfir að starfsmenn utanríkisráðuneytisins séu ekki að segja satt. Ef formaður Sjálfstæðisflokksins hefði komið á þann fund sem hann sjálfur bað um en hafði ekki tíma til að sinna, hefði hann getað spurt þá sjálfa út úr. Hann hefði getað ráðið sjálfur af samtölum við þá hvort það væri rétt að koma hér og tala með þeim hætti sem hann gerir. Ég tek hatt minn ofan fyrir formanni Framsóknarflokksins sem hitti naglann nákvæmlega á höfuðið. Mér er mjög annt um að það sé ekki sneitt að embættisheiðri minna manna, mér er hins vegar alveg sama um það þó menn sneiði að sjálfum mér. Það var hárrétt sem formaður Framsóknarflokksins sagði og sem ég kom á framfæri í utanríkismálanefnd eins og þessir tveir embættismenn. Þeir sögðu nákvæmlega ekkert annað en það sem fulltrúar framkvæmdarvaldsins hafa verið að segja, bæði í því bréfi sem þeir sendu forseta Íslands og sömuleiðis hafa þeir margoft sagt það í þessum stól. Það er að þeim sem menn eiga að beina sínum geiri. En til þess að öllu sé til haga haldið fyrir hv. þm. Bjarna Benediktsson og hann hefði heyrt, hefði hann komið á fundinn sem hann sjálfur óskaði eftir en hirti ekki um að mæta á, greindi ráðuneytisstjórinn þar frá því sem vantaði t.d. í frásögn sendifulltrúans, það var líka gerð grein fyrir andstæðum skoðunum: Ef það ætti að láta Icesave-málið ráðast á hinum lögfræðilegu álitaefnum sem uppi eru, væru Íslendingar reiðubúnir til þess og þeir teldu sig hafa fulla efnahagslega burði til þess að komast í gegnum það. Það er nákvæmlega það sama og ég sagði í viðtali við útlendan fjölmiðil í dag og í gær og segi væntanlega líka á morgun. Frú forseti. Þetta var nú það sem ég vildi segja núna. En varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna ættu leiðtogar  
            

Við höfum staðið við það.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á dómstólalögum, nr. 15/1998. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar frá því fyrirkomulagi sem gildir um skipun dómara. Vil ég gera örstutt grein fyrir undirbúningi málsins sem staðið hefur í tæpt ár. Þann 3. mars 2009 skipaði sú sem hér stendur þriggja manna nefnd til að vinna að því að móta tillögur um setningu nýrra reglna um skipan dómara. Var það gert í samræmi við verkefnaskrá þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat. Nefndin var skipuð þeim Guðrúnu Erlendsdóttur, fyrrverandi hæstaréttardómara, sem jafnframt var formaður nefndarinnar, Hákoni Árnasyni hæstaréttarlögmanni og Ómari H. Kristmundssyni stjórnmálafræðingi, dósent við Háskóla Íslands. Fulltrúum almennings og félagasamtaka var einnig gefinn kostur á að koma að vinnunni og var því til viðbótar þriggja manna nefndinni skipaður sérstakur samráðshópur sem í áttu sæti fulltrúar frá ASÍ, BHM, BSRB, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Hugmyndin að baki skipan nefndar og sérstaks samráðshóps var sú að lagðar yrðu fram mótaðar tillögur um framtíðarfyrirkomulag við skipun dómara sem hlotið hefðu umræðu á breiðum grundvelli og að fulltrúar þeirra öflugu hagsmunasamtaka og stofnana sem ég nefndi áðan, hefðu tækifæri til að hafa áhrif á tillögugerðina á frumstigum hennar. Auk þess að hafa sér til ráðgjafar samráðshóp, leitaði nefndin til annarra álitsgjafa, m.a. úr hópi dómara, lögmanna og háskólamanna. Nefndin undir forustu Guðrúnar Erlendsdóttur skilaði tillögum sínum í skýrslu til ráðherra 7. október 2009. Var hún að lokinni kynningu í ríkisstjórn kynnt almenningi á vefsíðu ráðuneytisins með fréttatilkynningu þann 10. október 2009. Var áhugasömum gefinn kostur á að koma með ábendingar um tillögu nefndarinnar. Reyndar bárust ráðuneytinu ekki margar ábendingar þegar upp var staðið. Að loknu þessu ferli var réttarfarsnefnd falið að semja frumvarp á grundvelli tillagna nefndarinnar. Er afrakstur þeirrar vinnu í því frumvarpi sem hér er til umræðu og byggir frumvarpið í öllum meginatriðum á upphaflegum tillögum þótt reyndar hafi verið vikið frá nokkrum atriðum við endanlega útfærslu. Mun ég hér greina frá þeim helstu breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu en jafnframt mun ég gera grein fyrir upphaflegu tillögunum nefndarinnar þegar það á við. Í fyrsta lagi er í frumvarpinu sem og upphaflegum tillögum ekki gert ráð fyrir breytingu á þeirri tilhögun að dómsmálaráðherra skipi dómara. Gert er ráð fyrir því að dómsmálaráðherra fari enn með hið formlega skipunarvald. Hins vegar eru lagðar til verulegar takmarkanir á skipunarvaldi dómsmálaráðherra. Umræðan um það hvernig eða hver skuli skipa dómara, er ekki ný af nálinni. Það er skiljanlegt í ljósi þess mikilvæga hlutverks sem dómarar gegna í samfélagi okkar. Dómendur fara með dómsvaldið, sem er einn þátta ríkisvaldsins. Þótt stjórnskipan Íslands byggist á þrígreiningu ríkisvaldsins, svo sem kveður á um í 2. gr. stjórnarskrárinnar, eru mörkin á milli hinna þriggja þátta ekki ávallt skýr. Hér ber þó að hafa í huga ákvæði stjórnarskrárinnar sem tryggja hlutleysi dómenda í störfum sínum og að hér starfi sjálfstæðir og óháðir dómstólar. Talið er að það fyrirkomulag að ráðherra skipi dómara brjóti ekki í bága við alþjóðlegar skuldbindingar á sviði mannréttinda. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur þó ekki verið talið æskilegt í réttarríki að það sé á valdi eins pólitísks ráðherra að ákveða hverjir verði dómarar og hafa út frá því spunnist hugmyndir um stofnun dómnefnda til að meta hæfi umsækjenda. Í flestum vestrænum löndum eru það ríkisstjórnirnar sem tilnefna dómara að fengnu áliti dómnefnda. Það er síðan misjafnt hvaða gildi slík álit hafa við ákvarðanatöku ráðherra eða ríkisstjórna þegar til kastanna kemur. Þau sjónarmið hafa einnig verið nefnd að ef dómarar ættu valið sjálfir, kynnu þeir að líta frekar til samstarfsmanna sinna og þar með kynni dómarahópurinn að verða of einsleitur. Best færi á því að ábyrgðin sé hjá þeim sem sæki beint eða óbeint umboð sitt til þjóðarinnar. Með það í huga kæmi reyndar til greina að fela Alþingi einfaldlega að kjósa dómara. Slík skipan mála væri hins vegar á skjön við það sem gerist og gengur í nágrannalöndum okkar. Þingmannafrumvörp hafa verið lögð fram hér á hinu háa Alþingi sem gera einmitt ráð fyrir því að Alþingi komi ávallt að vali á hæstaréttardómurum með samþykki 2/3 hluta alþingismanna í hvert sinn sem nýr hæstaréttardómari er skipaður. Ef litið er til nágrannaríkja okkar er skipunarvaldið í höndum framkvæmdarvaldsins og eru í Danmörku og Noregi starfandi dómnefndir eða tilnefningarráð sem skipaðir eru fulltrúum dómara, lögmanna og almennings til mótvægis. Er hér komin fyrirmyndin að þeim tillögum sem finna má í styrkingu dómnefndar, bæði í upphaflegri skýrslu og í þessu frumvarpi. Í hvorugu ríkjanna er þó gert ráð fyrir aðkomu þingsins líkt og gert er ráð fyrir í því frumvarpi sem er til umræðu nú. Í Danmörku hefur verið gengið út frá því að ráðherra geti ekki nema í algjörum undantekningartilvikum vikið frá tillögu dómnefndar og honum yrði rétt að hafa áður samráð við fastanefnd þjóðþingsins sem fjallar um málefni á sviði réttarfars. Í Noregi mælir dómnefndin með þremur umsækjendum, skipar þeim í röð eftir hæfni og rökstyður niðurstöðu sína en ríkisstjórnin er ekki bundin af henni. Í reynd mun það hins vegar vera óhugsandi að ríkisstjórn gangi gegn tillögum nefndarinnar. Þess ber að geta að í Svíþjóð eru stöður dómara æðsta dómstól landsins ekki auglýstar en ríkisstjórn ber ábyrgð á að skipa í þær. Sýnir þetta glögglega ólíka nálgun sem unnt er að viðhafa við skipun dómara. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að valdi ráðherra verði sett veruleg takmörk með því að gefa áliti dómnefndarinnar aukið vægi, auk þess sem gert er ráð fyrir aðkomu Alþingis í ákveðnum tilvikum. Þannig er lagt til að óheimilt sé að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Þó megi víkja frá þessu fyrirkomulagi ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um að skipa annan nafngreindan umsækjanda. Vík ég nú að öðru atriði sem mælt er fyrir í frumvarpinu en það er um samþykki Alþingis ef dómsmálaráðherra vill skipa annan nafngreindan umsækjanda en dómnefndin hefur talið hæfastan. Kemur að þeirri spurningu hvort tiltekinn fjöldi alþingismanna þurfi að samþykkja val ráðherra eða hvort einfaldur meiri hluti nægi. Upphaflegar tillögur nefndarinnar gera ráð fyrir að til þess þurfi að koma samþykki aukins meiri hluta alþingismanna eða þriggja fjórðu hluta. Segir í skýrslunni að hér sé um nokkurs konar neyðarhemil að ræða. Líkur séu á því að það fæli ráðherra frá því að skipa ómálefnalega í embætti ef hann veit að þá kemur Alþingi til sögunnar. Máli skiptir hvernig málsmeðferð verði á Alþingi, þannig að flokkspólitík komi sem minnst við sögu, eins og segir í skýrslu nefndarinnar. Í frumvarpinu er þó ekki gert ráð fyrir því að afla þurfi samþykkis aukins meiri hluta á Alþingi svo sem nefndin lagði til. Er lagt til að nægilegt sé að tillaga ráðherra fái einfaldan meiri hluta atkvæða þingmanna. Er horft til þess að áskilnaður um aukinn meiri hluta atkvæða yrði til þess að reglan yrði í reynd óvirk og hefði í för með sér að dómnefndin færi í reynd með veitingarvaldið, en ekki ráðherra. Um þetta atriði kunna vissulega að vera skiptar skoðanir og býst ég fastlega við að þetta atriði verði skoðað sérstaklega við þinglega meðferð málsins í allsherjarnefnd. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að sömu reglur gildi um skipan hæstaréttardómara og héraðsdómara þannig að dómnefnd meti hæfni allra umsækjenda um dómaraembætti eins og lagt var til í skýrslu nefndarinnar. Þar með metur dómnefndin hæfni héraðsdómara líkt og hún hefur gert hingað til, en einnig hæfni umsækjenda um embætti hæstaréttardómara. Til upprifjunar skal þess getið að núverandi löggjöf mælir fyrir um að dómsmálaráðherra skipar héraðsdómara að fengnu áliti dómnefndar og gerir tillögu til forseta Íslands um skipun hæstaréttardómara að fenginni umsögn Hæstaréttar. Í fjórða lagi er lagt til að fjölgað verði í dómnefndinni sem ætlað er að skila ráðherra faglegu og rökstuddu mati um alla umsækjendur um dómaraembætti. Er í skýrslu nefndarinnar lagt til að hún verði skipuð dómurum, lögmanni og tveimur fulltrúum almennings. Fjölgun í dómnefndinni er rökrétt framhald þess að henni er gefið aukið vægi eins og ég kom að hér áðan. Virðulegi forseti. Það er sérstakt úrlausnarefni að finna út úr því hvernig velja skuli fulltrúa almennings í þessu samhengi. Nefndin leggur til í skýrslu sinni að fulltrúar almennings þurfi ekki að vera lögfræðingar en geti verið það. Tilgangurinn með því að þeir eigi sæti í nefndinni sé að fá víðara sjónarhorn. Þeir eigi að hafa víðtæka þekkingu á samfélagsmálum og vera vel metnir borgarar. Þá má ekki tilnefna á pólitískum grundvelli og geri nefndin tillögu að þeir verði tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Mannréttindaskrifstofu Íslands eða öðrum hagsmunasamtökum. Til fróðleiks má geta þess að í Danmörku mun það vera samband sveitarfélaga og samráð um almannafræðslu sem tilnefna sinn aðilann hvort til starfa í þarlendri dómnefnd, en þar í landi er löng hefði fyrir starfsemi slíkra félaga og festa sem um það ríkir. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að fulltrúi almennings verði einn og hann verði kosinn af Alþingi. Á það rætur að rekja til þess að ekki er hlaupið að því að finna meðal frjálsra félagasamtaka einhver ein samtök sem gætu talist samnefnarar fyrir þau öll, eða a.m.k. flest. Því sé tryggast að fela Alþingi að kjósa fulltrúa almennings enda skapist með því festa og fyrirsjáanleiki auk þess sem á Alþingi sitji þeir fulltrúar almennings sem kjörnir eru til að starfa á þjóðþinginu. Í greinargerð með frumvarpinu segir að brýnt sé að vanda til þessa vals og fulltrúi verði ekki kosinn á pólitískum grundvelli. Einnig sé nauðsynlegt að hann hafi víðtæka þekkingu á samfélagsmálum og sé að öllu leyti vel metinn borgari. Slíkur áskilnaður er þó ekki gerður í sjálfum lagatextanum enda um ákaflega matskennd atriði að ræða sem erfitt er að koma í lagabúning. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir samræmingu skilyrða þess að vera hæstaréttardómari og héraðsdómari. Þannig verði dómaraefni að teljast hæft til að gegna embættinu í ljósi starfsferils síns og lögfræðilegrar þekkingar. Er hér um samræmingu á orðalagi reglna að ræða og felur þetta ekki í sér efnisbreytingu svo sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu. Rétt er að geta þess að í upphaflegum tillögum var lagt upp með að lögfest yrðu þau sjónarmið sem gilda ættu við dómnefndir um mat dómnefndar um hæfni umsækjenda. Þessi leið var ekki farin í frumvarpinu að öðru leyti en greint var frá rétt í þessu. Við vinnslu frumvarpsins komu fram þau sjónarmið að óheppilegt væri að binda um of í lögum frekari sjónarmið en þess í stað eru tiltekin í nýrri greinargerð með frumvarpinu á bls. 9 þau fjölmörgu atriði sem rétt væri að líta til þegar metin er hæfni dómaraefna. Má leiða líkur að því að örðugt yrði að finna þeim stað í lagatexta. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum árétta að hér er um að ræða mikilvægar reglur sem lúta að einum þriggja þátta ríkisvaldsins. Ég teldi því æskilegt að um þær geti ríkt sem breiðust samstaða og sátt. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir kynninguna á þessu máli sem ég tel afar mikilvægt. Í gegnum tíðina hefur verið þó nokkur gagnrýni á það með hvaða hætti hefur verið staðið að skipun dómara, sérstaklega hæstaréttardómara, þannig að ég fagna því að þetta mál sé komið fram. Þegar maður les greinargerðina í gegn sést að hún er mjög í takti við það sem gerist erlendis þó að auðvitað sé það mismunandi gert eftir t.d. löndum í Evrópu sem við miðum okkur við. Ef þetta frumvarp nær fram að ganga mun vonandi nást meiri sátt um skipun hæstaréttardómara í framtíðinni, en það má ekki skilja orð mín sem einhvern áfellisdóm yfir því hvernig menn hafa gert þetta í gegnum tíðina. Því miður höfum við hins vegar orðið vitni að því að einstaka skipanir hafa mætt mikilli gagnrýni, hvort sem þær eru réttar eða rangar. Ég held líka, frú forseti, að sú tilhögun sem hér er lögð til sé mjög skynsamleg, þ.e. að tveir aðilar komi frá Hæstarétti í dómnefnd, einn frá Lögmannafélagi Íslands, einn frá dómstólaráði og einn tilnefndur af Alþingi. Ég fagna því sérstaklega að það sé tiltekið í greinargerð að þeir aðilar sem eru tilnefndir af Alþingi þurfi ekki að vera löglærðir. Stundum finnst manni, a.m.k. hér á þessum vinnustað, svífa yfir vötnum að menn megi ekki hafa skoðanir á lögum eða lagasetningu nema vera löglærðir. Á bls. 8 í greinargerðinni er talað um að þessir fulltrúar almennings þyrftu ekki að vera lögfræðingur en gætu að sjálfsögðu verið það, það er ekkert útilokað. Með leyfi forseta stendur hér: „Þeir þyrftu að búa yfir víðtækri þekkingu á samfélagsmálum og vera vel metnir borgarar og væri hlutverk þeirra einkum að hafa nokkurs konar innra eftirlit með starfi nefndarinnar.“ Ég held að þetta sé afar mikilvægt. Ég ætla ekki að ræða þetta mál mjög ítarlega því að nú gengur það til allsherjarnefndar, við munum fjalla um það þar og væntanlega gera grein fyrir áliti okkar með nefndaráliti mjög fljótlega. Ég fagna þessu frumvarpi og tel það mjög til bóta. Eins og ég segi, ef þetta nær fram að ganga held ég að meiri sátt muni skapast um skipan bæði héraðsdómara og hæstaréttardómara í framtíðinni.

Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og tel það fela í sér mikilsverða réttarbót. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir frumkvæðið sem hún hefur sýnt með framlagningu þess. Þar er lagt til að dómsmálaráðherra skipi fimm menn í dómnefnd til að fjalla um hæfni umsækjenda í embætti hæstaréttardómara og héraðsdómara. Þetta fyrirkomulag hefur gengið um héraðsdómara í mörg ár og reynst afar vel þó að undantekningar hafi verið á því, tvö tilvik á gráu svæði má segja og eitt vel út fyrir gráa svæðið. Það kerfi gagnvart héraðsdómurum hefur reynst afar vel. Núverandi kerfi hefur sætt gagnrýni sem um ýmislegt hefur átt rétt á sér, en sú gagnrýni lýtur þó einkum að því hvernig fyrrverandi dómsmálaráðherrar hafa lesið út úr umsóknum og valið. Þeir hafa ekki verið bundnir af niðurstöðu umsagnar Hæstaréttar sem að mínu mati hafa ævinlega verið málefnalegar og býsna vel rökstuddar. Frjálst val dómsmálaráðherra hefur á stundum gengið þvert á umsagnirnar og í einu tilviki brotið gegn jafnréttislögum. Ég hygg að það kerfi sem hér er sett upp komi í veg fyrir að geðþótti ráði um val á dómurum sem gegna svo mikilvægu hlutverki í okkar þrískipta ríkisvaldi, dómsvaldi, framkvæmdarvaldi og löggjafarvaldi. Þetta stuðlar að því að hver þessara þriggja valdþátta geti haft betra eftirlit með hinum valdþáttum ríkisins. Það ber að tryggja. Sú hugmynd sem liggur þar að baki er góð þótt gömul sé. Það eina sem ég velti fyrir mér um þetta frumvarp, og hefur verið þeim nefndarmönnum sem hafa unnið þetta ágæta starf umhugsunarefni líka, og kemur væntanlega til skoðunar í allsherjarnefnd er hvort áskilja eigi að ef niðurstöðu dómsmálaráðherra verði skotið til Alþingis verði aukinn meiri hluti að baki ákvörðunum þess. Þá held ég að við séum algjörlega búin að koma þessu í horf sem horfir til bests vegar að mínu mati. Hvort sá aukni meiri hluti sé tveir þriðju eða hvað annað læt ég liggja á milli hluta en ég styð þær hugmyndir sem þá komu fram um að aukinn meiri hluti Alþingis stæði á bak við slíka tillögu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir greinargerðina fyrir málinu. Ég held að það horfi sannarlega til framfara. Það er mikilvægt að skapa sem mesta sátt um skipan dómara vegna þeirra deilna sem við þekkjum til á síðustu árum og vísað hefur verið hér til, bæði um skipan héraðsdómara og hæstaréttardómara. Tilgangur málsins er eins og lýst var af hæstv. dómsmálaráðherra einmitt sá að skapa sem mesta sátt um skipan dómara, enda mikilvægt í samfélagi okkar að sem allra mest sátt sé um dómstólana og ekki síst um Hæstarétt. Kannski þess vegna leyfi ég mér að leggja áherslu á þá umræðu sem hér hefur áður verið, að komi slík skipan til kasta Alþingis eins og gert er ráð fyrir samkvæmt frumvarpinu ef ég hef skilið það rétt, greini hæfisnefndina og ráðherrann á komi til kasta Alþingis um skipanina, dugi hér ekki einfaldur meiri hluti heldur þurfi til þess aukinn meiri hluta. Ég held að það væri óráð að opna fyrir það að hér gæti einfaldur meiri hluti ráðið í jafnmikilsverðum málum. Það væri kannski fullmikið í lagt að kalla til þrjá fjórðu eða fjóra fimmtu en það er e.t.v. hæfileg krafa að tveir þriðju hlutar þingheims séu sammála niðurstöðunni. Um verður að ræða ákvarðanir sem eiga að standa lengi og sem mikil og víðtæk sátt þarf að standa um. Bið ég hv. nefnd að skoða það, enda hélt hæstv. ráðherra því til haga við umræðuna að þessi sjónarmið hefðu komið fram við upphaf umfjöllunarinnar.

Frú forseti. Til umræðu er frumvarp til laga um breyting á lögum um dómstóla og hér er fyrst og fremst kveðið á um breytingar á skipun dómara. Ég vil í upphafi lýsa þeirri skoðun minni að þegar við erum að véla um breytingar á lögum er varða dómstólana, þennan þátt þrígreiningarinnar eins og um aðra þætti er lúta að þeim málum, finnst mér alltaf ástæða til að fara mjög varlega, fara mjög rækilega yfir hlutina og kanna hvort hægt sé að ná víðtækri sátt um þær breytingar sem verið er að gera. Þess vegna vil ég við 1. umr. áskilja mér þann rétt að taka þann tíma sem þarf til að fara rækilega yfir frumvarpið og ég vonast til þess og er nánast viss um að hv. allsherjarnefnd mun fara vel yfir það og kalla til þá sérfræðinga sem þörf er á til að skoða málið. Það eru nokkur atriði sem vekja upp spurningar í huga mér þegar ég les frumvarpið, og ég vil taka fram að ég hef ekki haft tækifæri til að lesa niðurstöðu þeirrar nefndar sem kom að og er grunnurinn að samningu þessa frumvarps, en mér finnst vera ákveðin mótsögn í frumvarpinu. Hér er verið að leggja til að ráðherra dómsmála muni ekki fortakslaust hafa ákvörðunarvald um það hvaða dómaraefni er valið þegar kemur að því að ráða dómara. Lengi hefur verið deilt um það hvernig fara skuli með skipun dómara og ég hygg að á vettvangi t.d. stjórnarskrárnefndar hafi það nokkuð verið rætt hvort ástæða sé til að setja ákvæði um það, pósitíft ákvæði um það í stjórnarskrá að Alþingi þurfi ávallt að staðfesta skipun dómara. Ég held meira að segja að það hafi verið þverpólitísk samstaða um það í stjórnarskrárnefnd á tímabilinu 2005–2007 að sú leið væri vel tæk við skipun dómara að þegar dómsmálaráðherra hefði komist að niðurstöðu um val á dómara þyrfti Alþingi að samþykkja það eða hafna eftir atvikum. Hér er farin sú leið - og ég vil kannski segja í því sambandi að það mætti alveg hugsa sér að þá þegar hefði dómnefnd komið að máli og valið menn sem kæmu til greina sem dómarar og þá þarf alltaf að velta fyrir sér hvernig að slíkri niðurstöðu er komist. Er nóg að dómaraefni séu metin hæf eða er æskilegt að raða þeim upp í röð frekar en að segja til um það hvað þurfi til svo að menn uppfylli þau skilyrði að verða dómarar? - Hér er farin sú leið að taka úr sambandi ráðgefandi hlutverk Hæstaréttar, sem líka hefur nokkuð verið gagnrýnt, og Hæstiréttur hefur sjálfur verið í nokkuð vandasamri stöðu, sér í lagi þegar verið er að velja hæstaréttardómara, að þurfa að koma með slíkt álit og það hafi svo verið ráðgefandi. En hér er lagt til að það sé tekið úr sambandi og í stað þess komi til kasta nefndar sem í sitja fulltrúar dómstólaráðs, dómsmálaráðuneytis og fulltrúi kjörinn af Alþingi sem ekki er áskilnaður um að sé löglærður heldur á hann að verða fulltrúi samfélagsins. Og eins og það er orðað í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir að slíkir aðilar þurfi að hafa víðtæka þekkingu á samfélagsmálum og vera vel metnir borgarar og væri hlutverk þeirra einkum að hafa nokkurs konar innra eftirlit með starfi nefndarinnar. Ég get sagt fyrir mig að ég hugsa að það verði nokkuð erfitt fyrir Alþingi Íslendinga að ákveða hverjir eru vel metnir borgarar og hverjir ekki. Látum það vera, ég ætla ekki að fara að deila um það hér en það er greinilegt að það er skilyrðið að þeir sem eru fulltrúar Alþingis í þessari nefnd séu vel metnir borgarar. Nú er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að dómsmálaráðherra sé skylt að fara að tilmælum nefndarinnar - þetta minnir nokkuð á hæfnisnefndir sem við höfum séð í háskólasamfélaginu - en svo kemur það sem mér finnst nokkuð athyglisvert og ég held að sé ástæða fyrir allsherjarnefnd að skoða, að ef dómsmálaráðherra líkar ekki niðurstaða nefndarinnar og sá sem raðað er í efsta sæti, getur hann innan ákveðins frests komið með það til Alþingis að annar skuli skipaður í starfið. Þar með kallast þetta í raun og veru töluvert á, hvort verið er að fara eftir niðurstöðu fagnefndarinnar þar sem í sitja að mestu lögfræðingar tilnefndir af Hæstarétti og slíkum aðilum eða því þegar dómsmálaráðherra líkar ekki niðurstaðan. Eins og ég skil þetta er hægt að fara með það til Alþingis og þá þarf ekki aukinn meiri hluta heldur einfaldan meiri hluta Alþingis. Það sjónarmið hefur líka verið uppi í lögmanna- og lögfræðingastétt og þeirra sem hafa áhuga á skipun dómara að ef kæmi til þess að við tækjum ákvörðun um að það sé rétt að Alþingi ákveði t.d. skipun hæstaréttardómara, mundi verða krafist aukins meiri hluta Alþingis til að reyna að ná samstöðu milli manna um það hver sé hæfastur í slík störf. Það er mjög mikilvægt - og þetta segi ég vitandi það að menn hafa haft alls konar skoðanir á skipun dómara eins og svo mörgu öðru á Íslandi - að þegar við breytum þessum reglum reynum við að gera það þannig að um það náist sem víðtækust samstaða og við sköpum reglur sem eru til þess fallnar að gera kerfið betra, ef menn eru á þeirri skoðun. Ég er reyndar á þeirri skoðun persónulega að það sé hluti af ábyrgð ráðherra að skipa menn til starfa en það má vel færa rök fyrir því hvað varðar dómara - og ég vil taka það fram að um þetta hefur ekki verið ágreiningur eins og ég hef skilið það og hef séð á skjölum stjórnarskrárnefndar - að það sé ástæða til þess þegar um dómara er að ræða að Alþingi komi að því og ég hygg að um það hafi allir flokkar verið sammála að Alþingi eigi að koma að slíkri staðfestingu. Ég staldra við þetta atriði og ég tel mjög nauðsynlegt að allsherjarnefnd fari rækilega yfir það hvernig með þetta skuli fara. Síðan eru aðrir þættir sem vekja kannski aðrar spurningar þegar farið er í athugun á skipun dómara og störfum dómara, ef ég mætti leyfa mér að útvíkka spurninguna í það, og þá velti ég sérstaklega fyrir mér Hæstarétti. Uppi hafa líka verið sjónarmið um samningu dóma Hæstaréttar, sem ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra er að sjálfsögðu kunnugt um, en Hæstiréttur er þannig vaxinn að þar er yfirleitt einn dómari sem hefur með það að gera í hverju einstöku máli að semja dóminn og síðan komast menn, auðvitað eftir samráð og samtal, að ákveðinni niðurstöðu. Mig langar til að velta því upp hvort ástæða sé til þess, og það getur vel verið að sú spurning komi upp í vinnu allsherjarnefndar, að við veltum því betur fyrir okkur hvort gera ætti grein fyrir því hver semur viðkomandi dóm, dóminn samdi et cetera, og síðan hverjir kváðu hann upp. Fyrir þá sem hafa áhuga á lögfræði er stundum gaman að rýna í það hver skrifaði þennan dóm og hver skrifaði hinn dóminn. Þegar við lítum til þess hvernig Hæstiréttur hefur þróast má alveg með skapandi hugsun, eins og hæstv. utanríkisráðherra finnst svo gaman að nefna á góðum stundum, álykta um það hverjir hafa samið einstaka dóma. Það þekkist erlendis frá að slíkt sé gert og það getur vel verið að svona athugun geti leitt til þess að Hæstiréttur muni smám saman eða lögskýringarvaldið gæti að mörgu leyti styrkt, það væri hægt að leiða rök að því. Ég vil við 1. umr. leggja áherslu á að við vöndum okkur mjög vel þegar að þessum málum kemur, þannig að við þurfum ekki stöðugt að vera að breyta miklu eða stöðugt að endurskoða heldur gerum þetta þannig að það standi um einhvern tíma. Og svo þetta, ef menn vilja fara eftir niðurstöðu dómnefndar þarf að útskýra það fyrir mér, og ég þarf að fá svör við því í vinnu nefndarinnar, hvernig á því stendur að það sé nauðsynlegt að ráðherra, dómsmálaráðherra á hverjum tíma, hafi heimild til að koma til Alþingis til að knýja fram aðra niðurstöðu. Og þá er spurningin sú: Er ekki eðlilegt að Alþingi komi ætíð að því þegar taka þarf slíka ákvörðun? Þetta eru spurningar sem ég vonast til að svör fáist við í vinnu hv. allsherjarnefndar og að málið fái ítarlega umfjöllun. Ég legg áherslu á það þegar um þessi mál er að ræða að þau fái ítarlega umfjöllun og menn reyni að komast að sæmilegri samstöðu um þann mikilvæga vettvang sem Hæstiréttur og dómstólar landsins eru.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ólöfu Nordal fyrir innlegg hennar í umræðuna. Það er alveg ljóst að við munum fara vel yfir málið í allsherjarnefnd. Ég gleymdi reyndar í fyrri ræðu minni að geta aðalatriðis þessa frumvarps sem gengur einmitt út á það að hægt sé að skjóta málum til Alþingis ef einhver ágreiningur er uppi. Ég hef alltaf litið svo á að hér sé um einhvers konar öryggisventil að ræða, og það má alveg hugsa sér það og við getum farið yfir það í allsherjarnefnd hvort það eigi að vera einfaldur eða aukinn meiri hluti á þingi, mér finnst koma til greina að skoða það. En hér er fyrst og fremst verið í ljósi sögunnar og í ljósi reynslunnar að setja inn ákveðinn öryggisventil, þannig að ef ráðherra, sem ég held að þurfi að hafa ansi ríkar ástæður verði frumvarpið að lögum, ákveður að ganga gegn niðurstöðu dómnefndar sem hefur rökstutt álit sitt um að einhver tiltekinn aðili eigi að skipast í sæti dómara, þarf ráðherra að fara með þá ákvörðun fyrir þingið og þingið þarf að axla þá ábyrgð með ráðherranum að ganga gegn niðurstöðu dómnefndarinnar. Ég hef fyrst og fremst litið á þetta sem öryggisventil og töluvert mikilvægan öryggisventil. Ég vísa til þess að þetta er svipuð tilhögun og er í Danmörku svo dæmi sé tekið. Eins og ég segi er sjálfsagt að fara yfir þetta í nefndinni. Það getur vel verið að menn þurfi að skoða það sérstaklega hvort nægjanlegt sé að hafa einfaldan meiri hluta eða hvort þurfi aukinn meiri hluta ef ráðherra ákveður að ganga gegn niðurstöðu dómnefndar, sem ég hygg að ráðherra þurfi að hafa verulega ríkar málsástæður til að gera og skjóta því þannig til þingsins.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og að það skuli vera að koma fram skýrari og betri reglur um það hvernig skipa skuli dómara á Íslandi. Ég er þeim kostum gæddur að vera eðlislægt tortrygginn á allt vald, ekki síður dómsvald en annað vald. Ég tel að skipanir dómara oft og tíðum undanfarin ár og jafnvel áratugi hafi einfaldlega rýrt trúverðugleika dómstóla og í sumum tilfellum allrækilega þegar farið var eins og hv. þm. Atli Gíslason sagði „langt út fyrir gráa svæðið“. Hér er annars vegar um að ræða trúverðugleika í reynd sem erfitt er að henda nákvæmar reiður á en hér er líka um að ræða trúverðugleika í ásýnd sem skiptir meginmáli í þessu efni. Í ásýnd blasir það við að dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa skipað alla hæstaréttardómara og alla héraðsdómara, ef ég man rétt, og þegar menn gefa sér það hvernig stjórnmálum hefur verið háttað á Íslandi frá lýðveldisstofnun er trúverðugleikinn í ásýnd þannig að það hefur kannski fallið meira á hann en þurft hefði að gera. Ég fagna því þess vegna að hér sé verið að gera bragarbót á og takmarka vald ráðherra til skipunar dómara. Að mínu mati mætti ganga lengra í því að takmarka þetta vald með því t.d. að hafa nefndina stærri sem velur þau dómaraefni sem hæfust þykja. Ég vildi líka gjarnan fá skilgreiningu á því hver er vel metinn borgari. Er ég vel metinn borgari eða er hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson vel metinn borgari?

Já, já.

Hvað er vel metinn borgari? Nú situr hv. þm. Guðbjartur Hannesson í hliðarherbergi með fingurinn upp í sér, er hann vel metinn borgari ef hann hagar sér með þeim hætti?

Ég er mjög hugsi yfir þessu.

Ég vildi gjarnan fá þetta á hreint. En að öllu gamni slepptu fagna ég því, þó að ég vildi sjá e.t.v. stærri nefnd í þessu máli. Hvað það varðar að ráðherra gengi e.t.v. gegn óskum nefndar í slíku máli og málinu yrði vísað beint til þingsins, ég tel það mjög mikilvægt og það verði öryggisventill eins og kallað er á þessu máli, þannig að hægt verði að taka á því með annars konar umræðu og orðræðu af öðrum hópi fólks. Jafnframt tel ég að einfaldur pólitískur meiri hluti dugi ekki til vegna þeirrar einföldu ástæðu að dómsmálaráðherra hvers tíma er valinn af einföldum pólitískum meiri hluta Alþingis. Ef sá sami meiri hluti ætti svo að staðfesta eða hafna ákvörðun þess ráðherra yrði einfaldlega litið á málið annaðhvort sem algjörlega pólitískt eða sem vantraust á ráðherrann af hans eigin stjórnarliðum og það er kannski heldur ekki gott. Ég tek því undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram að aukinn meiri hluti þingsins, hvort sem hann væri 2/3 eða 3/4, yrði til þess að valið yrði betra og hlutlausara og það yrðu einfaldlega minni deilur um málið. Að öðru leyti kýs ég ekki að tjá mig meira um málið á þessu stigi. Ég tel að það sé brýn þörf á þessu og ég fagna því. Ég hefði kannski viljað sjá frumvarpið afturvirkt líka en það er kannski til of mikils ætlast að fara að endurskipa á ný alla dómara á einu bretti eða kannski þremur brettum. Ég tel að það væri e.t.v. skref í rétta átt líka, en alla vega enn sem komið er er þetta frumvarp til mikilla bóta og ég fagna því.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um dómstóla sem hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra hefur flutt en hún flutti hér ágæta ræðu um breytingarnar. Þetta er mjög veigamikið atriði, mjög veigamikið mál sem við erum að ræða og kemur inn á stjórnarskrána sem ég hef margoft sagt að sé ekki nægilega skýr að þessu leyti. Til dæmis er hvergi nefnt í stjórnarskránni orðið „hæstiréttur“. Hæstiréttur er ekki til í stjórnarskránni og væri ekki vanþörf á að geta eitthvað um hann, vegna þess að hann er ein af burðarstoðum þrískiptingar valdsins. En sem kunnugt er er þrískipting valdsins byggð á heimspeki, aðallega franskra og fleiri þjóða heimspekinga, um það hvernig hægt er að vernda borgarann fyrir ríkinu og valdinu. Það er alltaf vandi þegar þessar þrjár súlur ríkisins fara að skipta sér hver af annarri. Alþingi er t.d. með fjárveitingavald og hefur þar með áhrif á dómsvaldið. Það gæti svelt dómsvaldið út ef dómsvaldið væri ekki sérstaklega hlýðið. Sama gildir um fjárveitingavaldið gagnvart framkvæmdarvaldinu, það gæti beitt sömu tökum þar. Síðan er það þannig að ráðherrar eru jafnframt þingmenn, sem er dálítið skrýtin staða, að þeir eru þar bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald og hefur margoft verið sagt að sé ekki nægilega gott. Ég er í hópi þeirra sem telja að því þurfi að breyta. Svo kemur að skipun dómara. Ráðherrar sitja í skjóli Alþingis og þurfa að svara til þess, en eðli máls samkvæmt þar sem dómararnir eru þarna mitt á milli eða á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, eru þeir hvorki kosnir né þurfa þeir að svara til gagnvart Alþingi eða framkvæmdarvaldinu. Þannig að þeir eru óháðir. Það gleymist oft, mjög oft, að fólk breytist. Menn halda að einhver sem skipar einhvern ráði því hvernig sá aðili verði. Menn hafa oft farið flatt á því að reikna með því að sá sem þeir skipuðu muni hlýða þeim eftir það, því hann breytist og breytir um skoðun og getur gjörsamlega unnið gegn sínum skapara. Það er mjög mikilvægt fyrir borgarann að vel takist til um skipan dómara, vegna þess að dómarar fjalla um alls konar ágreining sem lagaramminn sem löggjafinn setur ætti að tryggja, en oft eru á því rökrænar villur eða eitthvað óljóst og þá kemur til kasta dómstóla og alveg sérstaklega kemur til kasta Hæstaréttar sem hér er verið að fjalla um m.a., það er líka fjallað um héraðsdómara. Hæstiréttur getur í rauninni fyllt út í lög. Síðan hefur Hæstiréttur hlutverk sem er ekki einu sinni skilgreint, því hann er ekki nefndur í stjórnarskránni, sem er að vera stjórnlagadómstóll, þ.e. fjalla um það hvort lög sem Alþingi setur standist stjórnarskrá. Þetta vantar líka inn í stjórnarskrána. Til dæmis vantar það sem ég hef bent á: Hæstiréttur ætti aldrei að dæma lög ógild nema hann sé fullskipaður, þ.e. allir hæstaréttardómarar taki þátt í þeirri athöfn. Ég hefði jafnvel viljað að það yrði að vera meiri hluti eða að allir sem einn yrðu að vera á þeirri skoðun. Það vantar ákvæði í stjórnarskrána um það þegar Hæstiréttur fer í hlutverk stjórnarskrárdómstóls. Ég nefndi t.d. eins og í sumar að þingsályktunartillaga frá Alþingi um að sækja um aðild að Evrópusambandinu stæðist varla stjórnarskrá. Hún gerir það ekki. Samt ályktar Alþingi að sækja um aðild að Evrópusambandinu þó að stjórnarskráin banni það. Ég get ekki kært. Það getur enginn kært. Það getur enginn sagt við Hæstarétt: „Heyrðu, skoðaðu hvort þessi þingsályktunartillaga sé í einhverju samræmi við stjórnarskrána.“ Þetta vantar. Í Þýskalandi er þetta t.d. mjög ákveðið. Þar er ákveðinn stjórnlagadómstóll sem tekur á slíkum málum. Hér er lagt til, og ég vil gjarnan að menn skoði það mjög nákvæmlega, að í stað þess að Hæstiréttur gefi álit á umsækjendum, sem er dálítið ankannalegt, hann er í rauninni eins og lokaður klúbbur og hann getur passað að enginn óæskilegur komi inn í klúbbinn og haldið klúbbnum við en það er lagt til að þessi kaleikur sé tekinn frá Hæstarétti og í rauninni falinn Hæstarétti með því að hann tilnefni tvo menn, en af þeim skal einn ekki vera dómari, sem er jákvætt finnst mér, hann getur þá ekki skipað nema einn af sér í þennan dóm. Síðan eru tveir aðilar utan úr bæ, báðir lögfræðingar, það eru samkundur sem tilnefna tvo, hvor sinn. Svo er, merkilegt nokk, einn kosinn af Alþingi. Þannig að það er löggjafarsamkundan, þ.e. pólitíkin, þ.e. stjórnmálin, sem kjósa einn af þessum fimm. Það er spurning hvort skipun dómara eigi að vera stjórnmál, af því dómarinn á nú að vera hlutlaus og nokkuð laus við áhrifin sem verða til á Alþingi, en Alþingi setur rammann utan um þjóðfélagið eða á að gera það, það er reyndar mjög sjaldgæft, frú forseti, að Alþingi semji frumvörp sem verða að lögum, því miður. Ég hef marg-, margoft bent á það Alþingi sinni bara ekki löggjafarstarfinu sem slíkt, en það er önnur Ella. Þetta er sem sagt mjög mikilvægt og ég vil gjarnan að hv. allsherjarnefnd, sem ég á nú ekki sæti í, fari mjög nákvæmlega í gegnum hvernig þetta virki, hvernig þetta fer fram og hvort þetta sé rétt. En ég er alveg sammála því að það þurfi kannski ákveðinn meiri hluta á Alþingi til þess að samþykkja ef dómsmálaráðherra, þ.e. framkvæmdarvaldið, fellst ekki á niðurstöðuna sem þessi nefnd kemst að, þá þurfa það að vera mjög veigamikil atriði sem dómsmálaráðherra bendir á og þá þurfi meiri hluta á Alþingi til þess að fallast á þau rök, þ.e. þegar dómsmálaráðherra ætlar að velja einhvern sem þessi dómnefnd er ekki ásátt með, hefur ekki sett í fyrsta sæti. Ég held að þetta sé allt mjög til bóta, öll þessi umræða og hlakka eiginlega til að sjá niðurstöðu úr nefndinni. Ég vona að nefndin fái til sín marga og góða gesti og ræði málið mjög ítarlega, fái sjónarmið sem flestra, ekki bara lögfræðinga, heldur líka annarra. Þetta mál varðar ekki lögfræðinga, þetta varðar hinn almenna borgara sem á allt sitt undir því að dómsvaldið og dómarar skeri heiðarlega og sanngjarnt og með réttsýnum hætti úr deilumálum sem við vísum milli borgaranna innbyrðis eða milli borgaranna og ríkisvaldsins.

Forseti. Þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir mjög áhugavert innlegg í þessa umræðu. Ég var um margt mjög sammála ýmsu sem hann sagði. Það er eitt atriði sem ég vil gera að umtalsefni og hann nefndi í ræðu sinni, það var hvort fulltrúi almennings ætti að vera skipaður af Alþingi. Þingmaðurinn taldi að ef svo væri væri Alþingi, þingið sjálft, að hafa pólitíska skoðun á því eða skipta sér af störfum þessarar dómnefndar. Það kann vel að vera að það sé rétt, en hins vegar velti ég því upp hvaða aðili annar það ætti að vera sem væri til þess bær ef það væri ekki þingið. Ég held að það þurfi að hugsa það mjög vel. Í Danmörku er fyrirkomulagið við skipan dómara með mjög svipuðum hætti og hér er verið að leggja til, en þar eru tveir fulltrúar almennings, í sex manna dómnefnd í Danmörku. Í Danmörku er sex manna dómnefnd þar sem eru þrír dómarar, einn lögmaður og tveir fulltrúar almennings. Dómararnir eru tilnefndir af Hæstarétti, landsréttinum og danska dómarafélaginu, lögmaðurinn er tilnefndur af lögmannafélaginu, en fulltrúar almennings eru tilnefndir af sambandi sveitarfélaga og samráði um almannafræðslu, eins og stendur hér. Að sjálfsögðu höfum við hér á Íslandi samband sveitarfélaga. Við höfum ekkert sem heitir samráð um almannafræðslu eða einhver sambærileg samtök. Samband íslenskra sveitarfélaga er líka pólitísk samkunda, alveg eins og Alþingi. Ég sé því ekki alveg hvernig við komumst undan því að fá eitthvert apparat í samfélaginu til að tilnefna fulltrúa án þess að stjórnmál komi með einhverjum hætti þar að. Ég vil eiginlega inna hv. þingmann eftir því hvað hann sér fyrir sér í þessum efnum.

Frú forseti. Þetta voru mjög athyglisverðar spurningar um fulltrúa almennings. Ef menn vildu mikið við hafa gætum við að sjálfsögðu bara kosið um hann, bara einn maður, eitt atkvæði. Það mætti gera það rafrænt, þetta er orðið tiltölulega einfalt. Kannski væri það langbesta lausnin, þ.e. að almenningur mundi bara kjósa einhvern úr hópi manna sem eru tilbúnir til að sinna þessu starfi. Samtök sveitarfélaga, það er líka hugmynd. Ég þekki ekki alveg nákvæmlega hversu lýðræðisleg uppbygging þeirra samtaka er, hvort Reykjavík ráði þar öllu, kannski er það þá verra, að fara þá leið að stóru sveitarfélögin ráði algjörlega en þau minni síður, þá er Alþingi kannski betra. Þetta vildi ég gjarnan að nefndin ræddi alveg í hörgul. Ég held að menn ættu kannski að skoða meira svona rafrænar kosningar, vegna þess að þetta er orðið eða ætti að vera orðið tiltölulega einfalt núorðið með tölvutækni og öllu slíku og lykilorðum. Við notum lykilorð í bönkunum okkar. Við notum lykilorð í skattinum og treystum því og ættum að geta notað eiginlega sama lykilorðið og í skattinum eins og þegar við förum að kjósa. Þetta vildi ég gjarnan að nefndin skoðaði mjög nákvæmlega og er dálítið spenntur við að sjá hvað kemur út úr allri þeirri umræðu sem ég vona að verði ítarleg og málefnaleg, en skili að lokum einhverri niðurstöðu.

Frú forseti. Þetta er auðvitað alltaf hin klassíska spurning: Hver er réttborinn til þess að vera kallaður fulltrúi almennings hverju sinni? Hv. þingmaður nefnir hérna Samband íslenskra sveitarfélaga þar sem ég þekki nú nokkuð vel til. Ég hygg að menn muni reka sig á svipuð vandamál og hér inni á þinginu ef Samband íslenskra sveitarfélaga ætti að fara að tilnefna fulltrúa, vegna þess að þar er auðvitað skipað í stjórn samkvæmt pólitískum línum flokkanna á landsvísu og í fulltrúaráð með sama hætti, þannig að ég held að yrði afskaplega erfitt að komast fram hjá því. Hugmynd hv. þingmanns um að það yrði hreinlega kosið til dómnefndar finnst mér afar áhugaverð og allrar skoðunar verð. Við mundum sjá fram á kosningabaráttu velmetandi borgara eins og stendur hér í greinargerðinni, sem mundu keppast um að koma sér á framfæri til þess að láta kjósa sig í dómnefnd til þess að meta hæfi dómara. Ég efast ekki um það að ýmsir málsmetandi fyrrverandi þingmenn sæju sér þarna leik á borði að bjóða sig fram og láta kjósa sig. En auðvitað eru þetta allt vangaveltur sem vert er að skoða. Við munum auðvitað gera það í allsherjarnefndinni. Ég mun taka mið af þeim athugasemdum sem hafa komið fram, en í fljótu bragði verð ég að lýsa þeirri skoðun minni yfir að a.m.k. í augnablikinu sé ég ekki einhvern aðila annan en Alþingi sem getur með góðum hætti skipað þennan svokallaða fulltrúa almennings í þessu tilfelli.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns fagna þeirri umræðu sem hér á sér stað og mættum við ræða um fleiri mál á þeim nótum sem við gerum nú. Það er ákveðinn samhljómur þvert á flokka, þó að menn geti að sjálfsögðu greint á í þessu mikilvæga máli sem snýr að nýskipan mála varðandi skipan dómara við Hæstarétt. Þetta mál er til þess fallið að mínu viti, ef við náum góðri lausn í því, að auka tiltrú fólks á ríkisvaldið. Það er þrískipt og hér erum við að ræða um mikilvægan hlut þess sem eru sjálfir dómstólarnir. Mig langar að hæla hæstv. dómsmálaráðherra Rögnu Árnadóttur fyrir góða vinnu í þessum efnum og það hvernig hún hefur sett málið fram. Menn hafa talað fordómalaust í þessari umræðu og eru tilbúnir að skoða alla þessa þætti og ég er á því að þetta sé eitt af þeim forgangsverkefnum sem við eigum að hafa í huga þegar við endurmetum grundvallarstjórnskipulag okkar. Reyndar töluðum við framsóknarmenn fyrir því í aðdraganda síðustu kosninga að við ættum að hleypa þjóðinni að því að móta okkar framtíð með því að koma á fót stjórnlagaþingi. Þrátt fyrir mikla umræðu á vettvangi þingsins náðust þær breytingar því miður ekki fram þannig að stjórnlagaþing yrði sett á með skuldbindandi hætti, þ.e. að það hefði meiri völd en nú stefnir í að það hafi. Mér finnst mjög mikilvægt á þeim tímum sem við göngum nú í gegnum að almenningur eigi aðkomu að því að móta framtíðarfyrirkomulag íslensku stjórnarskrárinnar sem aldrei hefur verið skoðuð í heildarsamhengi. Við þekkjum deilur sem hafa verið í samfélagi okkar á undangengnum árum, sérstaklega um skipan hæstaréttardómara, þar sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur ekki að öllu leyti farið eftir ráðgefandi nefnd sem hefur metið hæfustu einstaklingana. Þess vegna fagna ég þeirri hugsun sem kemur fram í þessu frumvarpi að ef hæstv. viðkomandi dómsmálaráðherra og viðkomandi dómnefnd eru ekki sammála um hver sé hæfastur af umsækjendum þá komi til kasta Alþingis að skera úr um það hver verði skipaður dómari hverju sinni. Ef við gefum okkur það og málum upp þá mynd að viðkomandi hæstv. ráðherra sé hluti af mjög traustum meiri hluta og samhentri ríkisstjórn á vettvangi Alþingis og með meiri hluta atkvæða þar þá finnst mér málefnalegt sjónarmið að þetta ákvæði sé einungis til málamynda ef einungis rétt rúmur helmingur þingmanna getur staðfest þessa gjörð ráðherrans. Ég mælist því til þess að í vinnu nefndarinnar skoði menn að taka upp ákvæði sem kveða á um aukinn meiri hluta til að tryggja að við þessa ákvörðun ráði ekki einungis hrein sjónarmið meirihlutastjórnarinnar ríkjum heldur sé mikill þingmeirihluti á bak við ákvörðun hæstv. ráðherra ef af þessu yrði. Ég held að við verðum að temja okkur í auknum mæli vinnubrögð í þeim anda, þessarar hugsjónar um að reyna að ná sem víðtækastri sátt um málin frekar en að naumur meiri hluti geti í hvert og eitt sinn stuðlað að meiri breytingum á samfélagi okkar. Við höfum talað fyrir því eftir hrun og ég vil meina að margir stjórnmálamenn í öllum flokkum séu okkur sammála um að við þurfum að iðka meira samvinnustjórnmál þar sem menn vinna þvert á flokka að úrlausnum mikilvægra mála. Ef við samþykktum þetta óbreytt þannig að naumur þingmeirihluti gæti tekið ákvörðun sem þessa finnst mér það í ljósi forsögunnar ekki í anda þeirra stjórnmála sem almenningur kallar eftir. Ég kalla eftir því að vinna nefndarinnar við þetta mikilvæga mál verði vönduð og ég er sammála hv. þm. Pétri H. Blöndal um að það er mikilvægt að sem flestir aðilar úr samfélaginu komi að því að veita umsögn um þetta mikilvæga mál, ekki bara lögfræðingar eins og hv. þingmaður sagði, því hér erum við vonandi að stíga skref í þá átt að auka enn frekar traust á dómstólum landsins. Það veitir svo sannarlega ekki af því, svo ég tali ekki um ef við lítum okkur nær, á Alþingi Íslendinga eða framkvæmdarvaldið. Þess vegna er best að menn reyni að gera það í eins víðtækri sátt og hægt er. Ég ítreka enn og aftur það sjónarmið framsóknarmanna og stefnu okkar sem hefur verið allt frá hruni, þar sem við horfumst ekki bara í augu við efnahagslegt hrun heldur beinlínis siðrof í íslensku samfélagi, að íslenska þjóðin geti komið með beinum hætti að ákvarðanatöku er snertir grundvallarplagg eins og stjórnarskrána með því að kalla saman stjórnlagaþing. Ég minni á að stjórnmálamenn flestra flokka hafa lofað stjórnlagaþingi í einni eða annarri mynd og þess vegna er mikilvægt - og ég sé að hv. formaður allsherjarnefndar er í þingsalnum - að því máli verði flýtt þannig að almenningur sjái að það sé raunverulegur vilji okkar þingmanna að fela fólkinu ákveðið vald varðandi að mynda sýn um það hvernig við viljum móta íslenskt samfélag til framtíðar. Eins og síðustu mánuðir hafa sýnt okkur þá veitir ekkert af að endurmeta ýmis mál í þeim efnum. Þetta frumvarp er hluti af því og ég lýsi því yfir að við framsóknarmenn munum vinna af heilindum að framgangi þessa máls enda er það mikilvægt. Enn og aftur ítreka ég þakkir til hæstv. ráðherra sem ég gæti vel hugsað mér að hafa innan veggja Framsóknarflokksins því vinnubrögð hennar á vettvangi þingsins hafa verið mjög til fyrirmyndar og mættu aðrir hæstv. ráðherrar taka hana sér til fyrirmyndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir innlegg sitt í þessa umræðu. Hv. þingmaður kom inn á eitt mál sem er til umfjöllunar í allsherjarnefnd og það er varðandi stjórnlagaþing. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á það vegna þess að ég tel það afar mikilvægt og vinn að því hörðum höndum innan nefndarinnar að geta fullunnið það og klárað út úr nefndinni. Við vitum að málið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Ástæðan fyrir því að það hlaut ekki afgreiðslu var fyrst og fremst sú að skiptar skoðanir voru um hvort það ætti að vera ráðgefandi eða bindandi. Í því frumvarpi sem núna liggur fyrir er gert ráð fyrir að það sé ráðgefandi og ástæðan fyrir því er auðvitað sú að samkvæmt óbreyttri stjórnarskrá er ekki hægt að hafa stjórnlagaþingið bindandi, eins og hv. þingmaður veit. Ef menn ætluðu sér að hafa það bindandi þyrfti að halda alþingiskosningar og kjósa upp á nýtt og þá er hætt við að málið tefjist. Ég vil því nota þetta tækifæri til að skora á þingmenn úr öllum flokkum að leggjast á sveif með mér um að taka málið út úr nefnd og inn í þingið þannig að það verði hugsanlega hægt að kjósa til stjórnlagaþings í tengslum við sveitarstjórnarkosningar eða síðar í sumar, hvort sem stjórnlagaþing fer síðan fram í sumar, haust eða á næsta ári. Það er raunar ekki gert ráð fyrir fjármunum í fjárlagafrumvarpinu í stjórnlagaþing á þessu ári en auðvitað má alltaf breyta því ef menn telja að málið sé það brýnt. Ég fagna því að varaformaður Framsóknarflokksins sýni áhuga á því að koma stjórnlagaþinginu í gegn og þá efast ég ekki um að allir þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, nái að koma málinu inn á þing fyrir vorlok þannig að það geti orðið að lögum áður en við slítum þingi í vor og það verði hægt að kjósa til stjórnlagaþings 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður þarf ekki að efast um stuðning Framsóknarflokksins þegar kemur að málefnum stjórnlagaþings vegna þess að í kjölfar hrunsins og fjölmennasta flokksþings sem haldið hefur verið í 93 ára sögu Framsóknarflokksins var einmitt samþykkt að boða skyldi til stjórnlagaþings sem hefði átt að vera bindandi. Við reyndum að berjast fyrir því með kjafti og klóm, jafnvel fram á nætur, fyrir kosningarnar að koma því á en náðum því einfaldlega ekki í gegn vegna mikillar umræðu m.a. um fundarstjórn forseta í tengslum við umræðu um stjórnarskrármálin. Það þótti okkur miður en að sjálfsögðu munum við vinna að því að þjóðin fái að koma að því að móta framtíðarskipulag samfélagsins sem er sjálf stjórnarskráin og snertir þetta frumvarp sem við ræðum hér. Auðvitað á almenningur að hafa um það að segja hvernig fyrirkomulag og skipulag dómstóla á að vera til lengri tíma litið. Það er upplagt núna þegar við horfum til framtíðar - við viljum jú horfa til framtíðar - að íslenskum almenningi, venjulegu fólki verði gefinn kostur á því að koma að slíkri mikilvægri vinnu sem ætti að fara fram á stjórnlagaþingi. Þess vegna fagna ég því að hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir, formaður allsherjarnefndar, skuli tala fyrir því að stjórnlagaþingi verði komið á eins fljótt og verða má vegna þess að það eru væntingar úti í samfélaginu. Í raun og veru, ef við horfum til þjóðfundarins sem haldinn var á dögunum, eru heilmiklar hugmyndir úti í samfélaginu um það hvernig við eigum að móta nýtt Ísland og við eigum ekki að vera alráð í því á vettvangi þingsins. Við eigum að kalla til alla helstu aðila í íslensku samfélagi. Það er margt hæfileikafólk þarna úti sem við sáum á þjóðfundinum og vill koma að slíkri vinnu og Framsóknarflokkurinn vill flýta því.

Virðulegi forseti. Ég var kominn á fremsta hlunn með að falla frá orðinu vegna þess að ég hafði hugsað mér að hefja mál mitt á að þakka fyrir einstaklega góða og málefnalega umræðu um þarft og tímabært frumvarp sem kemur frá hæstv. dómsmálaráðherra. Það er einstaklega vel unnið og ber góðum vilja og góðri getu fagurt vitni þótt ég vilji ekki ganga svo langt í hrósi mínu í garð dómsmálaráðherra að hvetja hana til að ganga í Framsóknarflokkinn. Hún er ágæt eins og hún er. En þá gufaði þessi umræða upp og fór að snúast um stjórnlagaþing sem er sjálfsagt ekki síður mikilvægt mál en það sem var til umræðu. Ég ætla ekki að fjalla um stjórnlagaþing og skoðanir mínar á nauðsyn þess undir þessum lið heldur vænti ég þess að fá tækifæri til að tjá mig um það mál við annað tækifæri. Það sem var gleðiefni við þá umræðu sem var komin á þó nokkurt flug áðan var að það var einlægur vilji og samstaða um að vinna að lagabótum þeim sem felast í þessu frumvarpi. Enginn auglýsti eftir því að við héldum áfram að hjakka í því frumstæða fari að búa í þjóðfélagi þar sem pólitískir dólgar geta skipað vildarvini sína í æðstu dómarasæti landsins. Enginn auglýsti eftir því að halda því ástandi áfram. Við búum við slíkt ástand og það stendur upp á okkur sem sitjum hér á Alþingi að breyta því. Framkvæmdarvaldið hefur lagt fram frumvarp til að breyta þessu ástandi og ég fagna því frumvarpi ákaflega. Ég er svo heppinn að eiga sæti í allsherjarnefnd þar sem þetta frumvarp verður tekið til ítarlegrar meðferðar og ég sé engin stór ljón í veginum fyrir því að þetta mál geti haft tiltölulega skjótan og farsælan framgang í þessari nefnd, eftir því sem fólk hefur talað í þessari umræðu. Það er greinilegt að það þarf að fínpússa einhver útfærsluatriði í sambandi við skipan dómara. Það þarf að huga nákvæmlega að því hvernig valnefnd er saman sett, hversu langt vald hennar nær og hvaða leiðir dómsmálaráðherra hverju sinni á að hafa ef það er bil milli vilja hans og vilja valnefndarinnar. Það virðist ekki vera spurning um þann vilja að Alþingi skeri úr málum og eigi síðasta orðið í sambandi við skipan dómara og þá er þetta helst spurning um hversu aukinn meiri hluta þarf til að skipa dómara. Mér finnst það líka vera stór spurning hvort aukinn meiri hluta Alþingis á ekki að þurfa til að samþykkja alla dómara sem skipaðir eru í þessu landi. Þetta eru útfærsluatriði sem á að vera tiltölulega auðvelt að ná samstöðu um í allsherjarnefnd ef sá tónn sem hefur verið sleginn hér í umræðunni ríkir áfram. Ég vil ítreka ánægju mína með að þær stundir koma á Alþingi að óbreyttur þingmaður eins og sá sem hér stendur eygir tækifæri til að taka þátt í að bæta þau lög sem gilda í landinu og stuðla með því að framförum. Að lokum ítreka ég þakkir mínar til dómsmálaráðherra fyrir vel unnið frumvarp og vil að endingu vara hana við því að láta fallerast af nokkrum stjórnmálaflokki.

Ég minni hv. þingmenn á að nota ávarpið „hæstvirtur“ þegar hæstv. ráðherrar eru ávarpaðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka góða umræðu um þetta mál og ætla rétt að koma inn á nokkur atriði. Hv. þingmönnum hefur verið tíðrætt um hvort til þurfi aukinn meiri hluta atkvæða þegar Alþingi þarf að ganga að tillögu dómsmálaráðherra gegn áliti dómnefndarinnar. Ég sagði í framsöguræðu minni að það væri atriði sem þyrfti að ræða betur og að skiptar skoðanir væru um það. Ég ætla rétt aðeins að koma inn á það að ef krafist er aukins meiri hluta samþykkis Alþingis um tillögu ráðherrans gæti það í reynd falið í sér að dómnefndin sé einráð, þ.e. það mundi í raun þýða að ráðherra mundi ekki voga sér að ganga gegn tillögu dómnefndar. Það er í sjálfu sér gilt sjónarmið en þá þarf líka að huga að því hvar valdið liggur vegna þess að dómnefndin er þá samkvæmt tillögu frumvarpsins skipuð fimm fulltrúum. Þar af eru þrír fulltrúar meiri hluti dómnefndarinnar tilnefndir af dómsvaldinu sjálfu, tveir af Hæstarétti og einn af dómstólaráði. Þá er verið að gefa dómnefndinni það vægi að ráðherra mundi aldrei voga sér að ganga gegn tillögu hennar, sem menn geta náttúrlega sagt að sé gott, en menn geta líka sagt: Ja, það er kannski tilefni til þess. Ef menn segja að það þurfi aukinn meiri hluta á þinginu þyrfti kannski að huga að því að stækka dómnefndina eða að hafa hennar vægi með einhverjum hætti sem temprar - í rauninni snýst þetta bara um það hver á að velja dómara. Þeir dómarar eru hluti af dómsvaldinu, það er einn þáttur ríkisvaldsins. Að hve miklu leyti ætla hinir þættir ríkisvaldsins að skipta sér af því hverjir gegna dómarastöðum? Það má geta þess að í skýrslu nefndarinnar sem liggur til grundvallar þessu frumvarpi er gerð grein fyrir því sem gerist úti í hinum stóra heimi. Á bls. 3 er t.d. rakið að í sáttmála dómenda í Evrópu frá júlí 1998 er mælt með því að sérstöku stjórnvaldi sem sé óháð handhöfum framkvæmdar- og löggjafarvalds verði falið að taka ákvörðun um skipun dómara og önnur atriði sem varða stöðu þeirra. Minnst helmingur þeirra sem þar eiga sæti séu dómarar kjörnir til þeirra starfa af dómurum. Það væri í sjálfu sér alveg í samræmi að fela dómnefndinni þetta, þótt það sé kannski ekki þannig fram sett í textanum. Valdið væri þá í raun dómnefndarinnar algerlega og það væri þá í samræmi við þetta. En aðkoma Alþingis er að sjálfsögðu fyrst og fremst hugsuð sem öryggisventill eða, eins og nefndin orðaði það, sem neyðarhemill. Ég held því að þingmenn verði vel að meta það hvers konar sjónarmið liggja því til grundvallar að krafist sé aukins meiri hluta þegar tillaga ráðherrans er samþykkt. Hvað varðar umræðuna um fulltrúa almennings held ég að maður sé alveg gersneyddur öllum húmor ef maður sér ekki skoplegu hliðina á því að talað sé um vel metinn borgara í greinargerðinni. En ég held að ummælin í greinargerðinni um þetta sé vel metinn borgari undirstriki í raun það ábyrgðarhlutverk sem Alþingi er falið, að velja fulltrúa í þessa nefnd. Ég segi fyrir mína parta að ég treysti Alþingi mjög vel til að velja fulltrúa almennings. Það þarf ekkert að vera að það þurfi að koma fram í lögskýringargögnum að þetta sé vel metinn borgari. Ég bendi á að umboðsmaður Alþingis er kjörinn af Alþingi og það mætti í sjálfu sér alveg hugsa sér að það myndist samstaða um einhvern fulltrúa almennings, það þarf ekki endilega að verða neitt ofboðslegt rifrildi um þann góða mann eða góðu konu. Ég segi því fyrir mína parta: Ég treysti þinginu til að velja þennan fulltrúa almennings en skil það auðvitað vel að þingmenn geti verið með böggum hildar varðandi þetta og rætt hvort einhver hagsmunasamtök séu þá betur fallin til þessa. Það er í valdi þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997. Í 3. gr. laganna er kveðið á um að íslenska ríkið greiði þjóðkirkjunni árlegt framlag á grundvelli samninga milli sömu aðila um kirkjueignir og prestssetur en sá samningur var gerður 10. janúar 1997. Í þeim samningi var samið um að kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir sem þeim fylgdu, að frátöldum prestssetrum, væru eign íslenska ríkisins og andvirði seldrar jarðar færi í ríkissjóð. Á móti mundi ríkið skuldbinda sig til að greiða laun tiltekins fjölda presta þjóðkirkjunnar og starfsmanna biskupsembættisins. Í 60. gr. laganna er kveðið svo á um að ríkið standi skil á launum biskups Íslands, vígslubiskupa, ákveðinna fjölda presta, prófasta og starfsmanna Biskupsstofu. Vegna þess ástands sem skapast hefur í fjármálum ríkisins hefur á árinu 2010 verið gerð sú krafa að framlög til þjóðkirkjunnar lækki frá því sem verið hefur tímabundið. Þann 10. nóvember 2009 var því gerður viðaukasamningur milli ríkisins og þjóðkirkjunnar. Í samningnum kemur fram að sú krafa er gerð til þjóðkirkjunnar að að frátöldum launa- og verðlagshækkunum, sem nema 37 millj. kr., er á árinu 2010 gerð 160 millj. kr. hagræðingarkrafa til þjóðkirkjunnar. Jafnframt er í samningnum tekið fram að gagnvart Kristnisjóði er á árinu 2010 gerð 9 millj. kr. hagræðingarkrafa umfram þá lækkun sem lágmarkslaun 15 prestsembætta hafa tekið. Var viðaukasamningurinn lagður fyrir síðasta kirkjuþing og samþykktur þar. Vegna þessara breytinga á fjárframlögum til þjóðkirkjunnar er nauðsynlegt að gera breytingu á lögunum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar svo lögin verði til samræmis við það sem kveðið er á um í viðaukasamningnum. Er því í frumvarpi þessu lagt til að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um að þrátt fyrir ákvæði laganna skuli skuldbinding ríkisins samkvæmt 60. gr. laganna á árinu 2010 vera þannig að framlög ríkisins samkvæmt sérstökum samningi milli ríkisins og þjóðkirkjunnar muni lækka um 160 millj. kr. og jafnframt muni framlag ríkissjóðs til Kristnisjóðs lækka um 9 millj. kr. á árinu 2010. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breyting á almennum hegningarlögum. Meðflytjendur mínir eru hv. þm. Þuríður Backman, Lilja Mósesdóttir og Eygló Harðardóttir. Með frumvarpinu er lögð til sú breyting að 1. mgr. 194. gr. laganna orðist svo, með leyfi frú forseta: „Hver sem gerist sekur um nauðgun skal sæta fangelsi ekki skemur en 2 ár og allt að 16 árum. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í XXII. kafla almennra hegningarlaga er fjallað um kynferðisbrot og er 1. mgr. 194. gr. þeirra laga svohljóðandi, með leyfi frú forseta: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerist sekur um nauðgun og skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum.“ Eins og sjá má af gildandi ákvæði er mikil áhersla lögð á verknaðaraðferð, líkamlegt ofbeldi, líkamlega áverka og hótanir. Sú áhersla í greininni hefur endurspeglast í rannsóknum nauðgunarmála þar sem andlegum áverkum hefur allt verið gefinn of lítill gaumur að mínu mati. Aukin þekking á afleiðingum nauðgana hefur hins vegar fært okkur vitneskju um að andlegir áverkar eru alvarlegustu afleiðingar nauðgana. Það er því nauðsynlegt að lögin endurspegli þekkinguna á málum er snerta kynbundið ofbeldi. Í frumvarpinu er lögð til sú breyting á 1. mgr. 194. gr. að áherslan á verknaðaraðferðina verði felld úr textanum enda ljóst að orðalag greinarinnar samrýmist ekki þeirri hugsun sem býr að baki mannréttindaákvæðum okkar og mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og er frumvarpið byggt á þeirri meginhugsun að við uppfyllum kröfur sem mannréttindaákvæðið um friðhelgi einkalífs setur okkur á herðar. Friðhelgi einkalífs er safnheiti ýmissa mannréttinda sem varin eru af stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Þessi friðhelgi nær yfir heimili, fjölskyldu og persónulega hagi manns, og umfram allt það að hver maður hefur rétt til lífs og rétt til að ráða yfir eigin líkama og sálarlífi sem eru mikilvægustu þættir einkalífsréttinda. Rétturinn til lífs þarf einnig að samræmast sjálfsvirðingu manna, rétti til frelsis, mannhelgi og að þurfa ekki að þola ólögmætar þvinganir. Þrátt fyrir að þau mannréttindi sem ég vísa til og önnur mannréttindi í mannréttindasáttmála Evrópu séu að meginstefnu til réttindi sem vernda einstaklinginn fyrir óþarfaafskiptum og þvingunum af hálfu ríkisins er þess jafnframt krafist af ríkinu að það tryggi að mannréttindi verði virk í reynd. Í dæmaskyni í þessa veru get ég nefnt að í máli gegn Hollandi fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu var deiluefnið að ekki var hægt að ákæra mann fyrir kynferðislega misnotkun á andlega fatlaðri stúlku þar sem hollensk refsilög höfðu engin slík ákvæði. Hollenska ríkið var þar með talið hafa brotið gegn mannréttindasáttmála, og athafna ríkisins var talin þörf. Í öðru lagi vil ég nefna dóm Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem búlgarska ríkið var ekki talið hafa staðið með fullnægjandi hætti að lögreglurannsókn og meðferð nauðgunarmáls og þar með ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt sáttmálanum um að gera mannréttindin virk í raun. Að mínu mati er staðan á Íslandi áþekk og var málsefni í máli þar sem búlgarska ríkið átti í hlut. Að mínu mati er athafna ríkisins þörf í málum er snerta kynferðislegt ofbeldi og þótt fyrr hefði verið. Ég ætla næst að víkja að kynfrelsi og skilgreiningu kynfrelsis. Kynfrelsi felst í réttinum til frelsis, mannhelgi og réttinum til að ráða yfir eigin líkama. Í bók sinni „Unwanted Sex: The Culture of Intimidation and the Failure of Law“ leggur Stephen Schulhofer, lagaprófessor við Harvard-háskóla í Bandaríkjunum, áherslu á að refsiákvæði um nauðganir ættu að snúast um hugmyndina um kynfrelsi einstaklingsins. Schulhofer skilgreinir kynfrelsi sem kynferðislegan sjálfsákvörðunarrétt, þ.e. „réttinn til að velja og hafna kynferðislegu samneyti, hvar sem er, með hverjum sem er og hvenær sem er“ eins og Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir lögfræðingur þýðir það í kandídatsritgerð sinni, „Nauðgun frá sjónarhóli kvennaréttar“. Schulhofer telur jafnframt að kynferðislegt sjálfræði, eða kynfrelsi eins og ég hef hér nefnt það, eigi að vera grundvallarhugtak í lagasetningu um kynferðisofbeldi og að brotið sé gegn kynfrelsi þegar gerandinn sýnir kynferðislega hegðun án þess að tryggja að hann hafi til þess fullgilt samþykki hjá þeim sem hegðunin beinist að. Konur hafa á grundvelli reynslu sinnar skilgreint nauðgun sem kynferðisofbeldi karla þar sem sjálfsákvörðunarréttur kvenna er virtur að vettugi og réttur þeirra til sjálfsákvörðunar brotinn á bak aftur. Ég vil næst víkja að samanburði á ýmsum lagaákvæðum sem vernda friðhelgi einkalífs til að varpa dýpra ljósi á tilgang þessa frumvarps. Ég nefndi það að núgildandi ákvæði 194. gr. sem varð til með lagabreytingu 4. apríl 2007 og reyndar ákvæði sem gilti áður að þar skipti verknaðaraðferðin mun meira máli en verndarhagsmunirnir og samþykkið, þ.e. hvernig ódæðið var framið. Í nauðgunarmáli samkvæmt núgildandi ákvæðum og þeim sem áður giltu þarf ásetningur gerandans að ná til allra efnisþátta nauðgunarákvæðisins. Þess virðist krafist að gerandinn hafi gert sér grein fyrir því að verknaðurinn hafi verið framinn gegn vilja brotaþola. Í málum þar sem engir líkamlegir áverkar sjást snýst sönnunin oft um það hvort gerandinn hafi gert sér grein fyrir því hvort þolandi var samþykkur samræðinu eða ekki. Þetta fer á skjön við önnur ákvæði almennra hegningarlaga sem vernda friðhelgi einkalífs. Ég nefni sem dæmi ákvæði 228. gr. almennra hegningarlaga um bréfleynd þar sem talað er um að menn hnýsist í skjöl, bækur o.s.frv. og það talið refsivert. Nauðgunarákvæði 194. gr. almennra hegningarlaga veitir ekki sömu vernd og bréfleyndarákvæði 228. gr., það er mín eindregna skoðun. Sama gildir um hegningarákvæðið sem verndar fólk fyrir húsbroti. Þar segir, með leyfi frú forseta: „Ef maður ryðst heimildarlaust inn í hús eða niður í skip annars manns“ o.s.frv. varðar það fangelsi eða sektum. Þarna er talað um „heimildarlaust“ og þar er lögð áhersla á samþykki eða samþykkisleysið. Um þetta hegningarlagaákvæði gildir hið sama og um bréfleyndarákvæðið, verndarhagsmunirnir eru minni en alls ekki jafnströng skilyrði um verknaðaraðferð og 194. gr. kveður á um. Hér er beinlínis höfðað til þess að samþykki þurfi og það er í fullu samræmi við grunnhugsun mannréttindaákvæða um friðhelgi einkalífs. Ég vil gera frekari samanburð og nú á hegningarlagaákvæði sem varðar manndráp og líkamsárásir. Í 211. gr. almennra hegningarlaga segir að hver sem sviptir annan mann lífi skuli sæta fangelsi, ekki skemur en fimm ár og allt að ævilangt. Það skiptir akkúrat engu máli hvernig morðið er framið, manndrápið er refsivert. Það gildir einnig um líknarmorð, þau eru refsiverð. Í líkamsárásarmálum skipta afleiðingarnar einna mestu máli varðandi sönnun en ekki verknaðaraðferðin, hvort maður veldur líkamstjóni með hamri, sög, hnefum eða öðrum bareflum, það skiptir engu máli. Þær eru refsiverðar ef afleiðingar koma fram, sama hvernig að ofbeldinu var staðið, þ.e. afleiðingarnar, líkið eða líkamstjónið, ráða sönnun finnist gerandinn, finnist einhver sá sem viðurkennt hefur að hafa orðið manni að bana eða slegið til hans svo að mannsbani hlýst af eða líkamsmeiðingar. Eins og ég sagði áðan er í nauðgunarmálum hins vegar lögð áhersla á verknaðaraðferðina, hvernig ofbeldið var, hvort hótunum var beitt eða annars konar ólögmætri nauðung. Sem fyrr segir gefur réttarvörslukerfið andlegum afleiðingum nauðgana allt of lítinn gaum. Sú staðreynd er meginhvati þess að þetta frumvarp er flutt. Þessi mismunun eftir ofbeldisbrotaflokkum og núgildandi nauðgunarákvæði almennra hegningarlaga standast að mínu mati ekki mannréttindaákvæði um friðhelgi einkalífs. Það er að gefnu tilefni sem ég flyt þetta frumvarp, það er ekki að ástæðulausu. Í mars 2005 lýsti mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna yfir áhyggjum vegna ofbeldis gegn konum á Íslandi, þá sérstaklega vegna kynferðisofbeldis. Finnskur sérfræðingur mannréttindanefndarinnar gerði athugasemd í skýrslunni sem er svohljóðandi í lauslegri þýðingu minni, með leyfi frú forseta: „Voru allar konurnar að ljúga eða stóð yfirvöldum á sama? Voru skilaboðin þau að konur ættu alls ekki að kæra nauðgun þar sem þær mundu aðeins lenda í vandræðum?“ Þetta er reynsla kvenna í dag sem verða fyrir kynferðisofbeldi. Kærur eru þýðingarlitlar og oft þýðingarlausar. Ég vík að þeirri staðreynd síðar að aðeins 5% af kærum vegna nauðugunarmála til lögreglu á árinu 2003 leiddu til sakfellingar fyrir dómi en hlutfallið í líkamsárásarmálum og manndrápsmálum er vel yfir 95%. Af hverju? Ég ítreka að andlegar afleiðingar nauðgana eru mun meiri, alvarlegri og varanlegri en þær líkamlegu. Það eru beinlínis löglíkur á því, lögfull sönnun af sönnunarefnum opinbers réttarfars að nauðgun hafi verið framin ef liggur fyrir álit hlutlausra sérfræðinga að þolandinn hafi orðið fyrir slíku áfalli við kynmök að þau andlegu einkenni, sem ég mun víkja að á eftir, koma fram. Ég vil fyrst víkja örstutt að líkamlegum áverkum. Í skýrslu nauðgunarmálanefndar frá árinu 1989 kom fram að 48% kvenna veittu enga mótspyrnu. Þeim er reyndar ráðlagt það. Í 26% tilvika var mótspyrnan aðallega fólgin í því að reyna að verja sig og mótmæla. Aðeins fjórðungur kvennanna veitti líkamlega mótspyrnu. Rúmur helmingur kvennanna hlaut nánast enga líkamlega áverka og hjá þriðjungi var um minni háttar áverka að ræða, rispur. Umtalsverðir líkamlegir áverkar voru í aðeins 10% tilvika. Hvert á maður þá að leita með afleiðingar ef það er í mun færri tilvikum sem þær koma fram á líkama kvennanna? Þá leitar maður auðvitað í öðrum afleiðingum sem eru andlegar og mjög svo áþreifanlegar. Þetta gerum við í kynferðisbrotum sem beinast gegn börnum. Þar er leitað sérfræðinga, þar hefur verið búinn til réttarrammi, þar eru kallaðir til óháðir sérfræðingar, sitja jafnvel sem meðdómendur og skera úr um það hvort börnin séu trúverðug, hvort afleiðingar þessarar ofbeldisfullu árásar á barn komi fram. Þær koma sannarlega fram í lífi barnsins. Grundvelli er kippt undan lífi barns sem lendir í kynferðislegu ofbeldi, það er sannað og hefur margoft sýnt sig, sérstaklega ef það er endurtekið. Ég hef haldið því fram að með því að leita að hinum andlegu áverkum í kjölfar nauðgana, bæði tímabundnum og varanlegum, leita að hinni svokölluðu áfallastreituröskun sem verður, sé komin fram lögfull sönnun. Samkvæmt alþjóðlegum sjúkdómsgreiningaskrám er áfallið í kjölfar nauðgunar líkt því sem einstaklingar verða fyrir við stórfelldar náttúruhamfarir, stríðsátök og stórslys. Það er sameiginlegt með fólki sem lendir í slíkum aðstæðum að það hefur það ekki í hendi sér hvort það lifir eða deyr. Þessum áföllum fylgja mjög sterk viðbrögð, bæði tímabundin og langvarandi, sem kallast áfallastreituröskun. Almennt getur slík lífsreynsla leitt til viðvarandi ástands. Fyrstu viðbrögð þolenda nauðgana einkennast oft af doða, tómleika og óraunveruleikatilfinningu, brengluðu tímaskyni, spennu og öðrum áfallseinkennum. Það er erfitt fyrir þolendur að átta sig á hvað í raun og veru hafi gerst og frásögn þeirra af atburðinum er oftar en ekki samhengislaus. Viðbrögð við því eru að það er notað gegn konum sem kæra að þær séu samhengislausar í frásögnum sínum. Það er sem sagt algengt að eðlileg viðbrögð við ofbeldinu séu notuð fyrir dómi sem sönnun gegn þolandanum af því að þolandinn er kannski ekki sjálfri sér samkvæm í frásögn vegna áfallastreituröskunarinnar. Á neyðarmóttöku kvenna eru fyllt út eyðublöð um fyrstu líkamlegu viðbrögðin sem konur sýna við skoðun. Slíkar skýrslur eru óskemmtileg lesning. Líkamlegu viðbrögðin eru skjálfti, hraður hjartsláttur, kviðverkir, niðurgangur, ógleði, uppköst og svimi, sem eru mjög áberandi í meiri hluta tilvika, og síðan hræðslan og óöryggið sem fylgir viðkomandi. Eirðarleysi, grátköst og ótti eru mjög algeng og þessi fyrstu viðbrögð vara mörg hver fremur stutt. Á þessum tíma geta tilfinningaleg viðbrögð verið frekar lítil og ekki í samræmi við aðstæður, eins og ég greindi frá áðan. Mörgum finnst þetta undarlegt og jafnvel óeðlilegt en það ber að varast að draga miklar ályktanir út frá því vegna þess að hinn andlegi doði er tímabundin vörn gegn hugsunum og tilfinningum tengdum ofbeldisverkinu, nauðguninni. Það er alveg ábyggilegt í mínum huga að kona sem kemur í þessu ástandi frá samförum kemur ekki frá sjálfviljugum samförum, því fer víðs fjarri. Komi þessar tímabundnu afleiðingar fram tel ég að komin sé fram full sönnun finnist gerandinn. Langtímaafleiðingarnar eru ekki síður mjög sterkar, og þær vara oft árum saman, sem unnt er að byggja sönnunarfærslu á með dómkvöddum meðdómendum, matsmönnum eða öðrum sérfræðilegum hætti. Vel að merkja, af því að því hefur verið haldið fram að konur geti gert sér þessar afleiðingar upp er svipaður fjöldi þar sem upp koma rangar ásakanir í nauðgunarmálum og í öðrum brotaflokkum, um eða yfir 1%. Ég vík næst að langtímaafleiðingunum af nauðgunum. Skömmin er séreinkenni þessara brota, þolandinn skammast sín, 85% þolenda upplifa skömm af því að hafa orðið þolendur þessa ofbeldis. Það er sérstakt og tengist auðvitað menningarlegu uppeldi og aðstæðum í þjóðfélaginu o.fl. Aðeins í 55% tilvika er reiðin sterkasta viðbragðið sem sýnir okkur samanburðinn. Allir verða reiðir ef þeir verða fyrir líkamsárás, ábyggilega yfir 99%, svo þetta er sérkennilegt. Það er líka einkennandi fyrir þolendur að kenna sjálfum sér um en varpa ábyrgðinni ekki á gerandann, það er eitt einkennið. Síðan kemur í kjölfarið léleg sjálfsmynd, djúp sektarkennd og depurð í 70% tilvika. Konum líður í skemmri og lengri tíma eins og þær séu óhreinar. Eitt einkennið er að konur þvo sér mjög oft eftir slíkan atburð, reyna að þvo atburðinn af sér. Það er líka upplýst að þunglyndi eftir nauðgun getur orðið langvarandi. Þunglyndi og depurð leiða oft til kvíða, svefntruflana og einangrunar. Það er enn fremur hætta á sjálfsvígum. Það er eitt einkenni sem kemur mjög upp í nauðgunarmálum og líka málum sem varða stórslys og náttúruhamfarir eða alvarlega atburði sem maður upplifir, þ.e. að upplifanir tengdar ofbeldinu koma allt í einu fram þegar minnst varir. Jafnvel mörgum mánuðum eða árum eftir atburðinn koma þessar svipmyndir ofbeldis upp í hugann og þolendur endurlifa atburðinn. Aðrar varanlegar afleiðingar eru ótti og tilfinningalegur doði, sem ég nefndi áðan, konur deyfa allar tilfinningar um atburðinn til að komast af. Í mörgum tilvikum koma upp mjög alvarleg hegðunarvandamál, einbeitingarskortur og síðan er sjálfssköðun þekkt, að konur skeri sig í handleggi og fái átröskun. Það er hægt er að rekja það allt til þessa ofbeldis. Þessi einkenni segja þó ekki alla söguna því að afleiðingarnar eru alvarlegri ef litið er til langs tíma. Sumir þolendur þróa með sér varanlegan sjúkdóm sem mótar alla þeirra tilveru og fjölskyldna þeirra til frambúðar. Stöðug spenna getur fylgt í kjölfarið og ef ekkert er að gert gefur sig eitthvað líkamlegt eða andlegt. Það hefur fram komið í viðtölum við sérfræðinga að 60–70% kvenna með geðraskanir eða kvenna sem hafa misst tök á lífi sínu, kvenna sem hafa lent í neyslu fíkniefna og í afbrotum, eiga sögu að baki um kynferðislegt ofbeldi. Það er sem betur fer hægt að græða mikið af þessum sárum en það er ekki almennt að slíkt sé gert. Til þess að græða slík sár þarf áfallateymi, teymi sérfræðinga sem aðstoða viðkomandi til að komast á fæturna á nýjan leik í lífi sínu, teymi iðjuþjálfa, sálfræðinga, geðlækna og annarra. Það er líka eitt einkenni í þessu að sambúðir kvenna sem hafa verið þolendur nauðgana eða sambönd við karlmenn vara oft stutt eða þær lenda í miklum erfiðleikum í sambúð. Skilnaðartíðni er talsvert mun hærri en ella. Komi þessar afleiðingar fram fullyrði ég að það er einsýnt að um nauðgun hafi verið að ræða. Hér ætla ég líka að halda því til haga að kynferðislegt ofbeldi og afleiðingar þess eru eitt stærsta heilbrigðisvandamál kvenna í heiminum í dag að mati sérfræðinga. Mannréttindasáttmálinn var innleiddur í íslenskan rétt með lögum nr. 62/1994 og umtalsverðar breytingar voru gerðar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar árið 1995. Af mannréttindaákvæðum leiðir að allan vafa ber að túlka mannréttindum og einstaklingum í hag. Friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu eru meðal dýrmætustu réttinda hvers einstaklings. Þar trónir efst, eins og ég sagði áðan, rétturinn til lífsins, síðan til líkama og sálarlífs, þar með er talið kynfrelsi. Orðalag áður gildandi og núgildandi ákvæða almennra hegningarlaga um kynferðisbrot endurspeglar ekki þessa réttarþróun í mannréttindum. Að mínu mati gildir það sama um rannsóknir, sönnunarmat, ákærur og dóma í þessum málaflokki eins og tölulegar staðreyndir staðfesta. Ég nefni það aftur að af 103 tilkynningum til lögreglu árið 2003 um brot gegn 194. gr., 195. gr. og 196. gr. almennra hegningarlaga um kynferðisbrot leiddu aðeins fimm kærur til lögreglu til sakfellingar fyrir dómi. Hvað er að þessu þjóðfélagi okkar? Þetta ástand er gjörsamlega óþolandi og særir réttlætiskennd allra djúpt sem eitthvað þekkja til þessara mála. Auðvitað leysir orðalag ákvæðisins ekki allan vanda, og ekki með því að breyta því, en það mundi hjálpa verulega til. Ég set spurningarmerki við fleira en orðalag ákvæðisins. Ég set spurningarmerki við rannsóknir, sönnunarmat og sönnunarbyrði í kynferðisbrotamálum. Eins og staðan er nú er ákæruvaldinu gert að sanna að samþykki til kynmaka hafi ekki verið fyrir hendi, það er nánast þannig. Ella virðist gerandinn almennt ekki ákærður eða sakfelldur, jafnvel þótt andlegir áverkar séu til staðar sem að mati sérfræðinga eru afleiðingar nauðgunar. Það stenst ekki friðhelgisákvæði stjórnarskrárinnar. Ég vil þó halda því til haga að á þessu hefur orðið nokkur breyting, en alls ekki nægileg, síðustu 6–8 ár vegna þess að konur hafa tekið þetta mál upp á arma sína og flutt það fram með skynsamlegum og málefnalegum hætti. Dómstólar hafa í ríkara mæli litið til þessara andlegu afleiðinga en það skortir þó enn verulega mikið á að það sé gert. Ég segi það og ítreka enn og aftur að það er ástæða til að árétta að tímabundnar og varanlegar andlegar afleiðingar nauðgana eru augljósar, þær eru þekktar, þær eru einatt alvarlegri og þær eru síður læknanlegar en líkamlegir áverkar meiri háttar líkamsmeiðinga. Komi þessar andlegu afleiðingar fram, studdar skýrslum sérfræðinga eða að mati dómkvaddra sérfræðinga, eru komnar fram fullnægjandi sannanir fyrir því að þolandanum hafi verið þröngvað til kynmaka, ofbeldi hafi verið beitt. Með þessu frumvarpi um breyting á 194. gr. almennra hegningarlaga er lagt til að réttarvörslukerfið taki upp allt aðra hugsun, allt aðra nálgun í kynferðisbrotamálum og að réttarvernd kynfrelsis verði tryggð. Ég vil að rannsóknaraðferðum verði breytt og umbylt og sönnunarbyrði í málum sem varða brot gegn kynfrelsi. Ég vil að megináhersla verði lögð á verndarhagsmunina, tímabundnar og varanlegar andlegar afleiðingar og samþykki, allt í samræmi við grunnhugsun mannréttindaákvæða um friðhelgi einkalífs. Í frumvarpinu felast einnig skýr skilaboð til réttarvörslukerfisins um að taka nauðgunarmál sömu tökum og önnur ofbeldisbrot, eins og manndráp og líkamsárásir. Ég ítreka enn og aftur að fyrst og síðast þarf að horfa til afleiðinganna. Það þarf að fara fram heildstæð rannsókn á öllum þáttum málsins, ekki síst andlegum afleiðingum, tímabundnum og varanlegum. Með þessu frumvarpi er sjónum réttarvörslukerfisins beint að sönnunargögnum sem það hefur ekki sinnt að afla í nauðgunarmálum. Ég ítreka enn og aftur vegna misskilnings sem komið hefur fram um þetta frumvarp að í því er ekki gert ráð fyrir því að slakað sé á meginreglum opinbers réttarfars um sönnun. Það er engin þörf á því til að ná fram sakfellingu ef réttra aðferða er gætt við rannsókn lögreglu og öflun sönnunargagna. Í frumvarpinu kemur einnig fram sá vilji löggjafarvaldsins að dómstólar þyngi refsingar fyrir kynferðislegt ofbeldi með því að færa lágmarksrefsingu úr einu ári í tvö. Ég ætla, frú forseti, ekki að hafa þessi orð fleiri en leyfi mér að vísa í ítarlega greinargerð með frumvarpinu sem byggir á fræðigreininni „Réttarvernd kynfrelsis“ eftir þann sem hér stendur og Jóhönnu Katrínu Magnúsdóttur. Hún birtist í afmælisriti Guðrúnar Erlendsdóttur, fyrrverandi hæstaréttardómara, Guðrúnarbók, sem gefin var út í Reykjavík í júní 2006. Sú fræðigrein byggir á ítarlegum rannsóknum og skoðunum, ítarlegum viðtölum við fjölda sérfræðinga og yfirferð yfir dómafordæmi og svo eigin reynslu þess sem hér talar af réttargæslustörfum og lögmannsstörfum fyrir þolendur þessa ofbeldis. Við skulum taka okkur taki, þetta er svartur blettur á íslensku þjóðfélagi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni, flutningsmanni frumvarpsins, ágæta ræðu. Hann talar um þessi mál af mikilli þekkingu. Þegar talað er um refsilöggjöfina skiptir framsetning refsiákvæðanna miklu máli og af því tilefni kem ég hér upp. Í sjálfu sér er ég algjörlega sammála markmiðum frumvarpsins og þeirri hugsun sem þar kemur fram en vildi spyrja flutningsmann eins. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæðið verði einfaldað og verknaðarlýsingin þá felld brott og í greinargerð segir að réttarvörslukerfið hafi gefið afleiðingum nauðgana afar lítinn gaum. Þá er spurning mín fyrst og fremst sú hvort hv. þingmaður hafi tekið til athugunar hvort það væri jafnvel þörf á að gera ákvæðið ítarlegra frekar en að gera það einfaldara, hvort það geti hugsanlega valdið meiri varfærni eða tregðu við beitingu þess ef það verður gert einfalt. Er kannski þörf á að bæta við það?

Frú forseti. Ég þakka þessa athugasemd. Framsetning refsiákvæða er auðvitað umhugsunarefni. Ég hef sagt það og ég held að það komi fram í greinargerðinni að fjöldi þekktra hugtaka er í hegningarlögum sem dómstólar hafa mótað og þróað og fylgt gegnum tíðina. Ég nefni rán, morð og ærumeiðingar. Nauðgun er líka þekkt hugtak og dómstólar hafa fjallað mjög mikið um það. Ég hygg hins vegar að þegar þetta er tengt við beitingu ofbeldis, hótanir og annars konar ólögmæta nauðung þrengi það möguleika fyrir dómstólana fremur en hitt. Ég held að það verði ekkert bakslag í þessum málum. Það hefur líka gerst, eins og ég sagði áðan, að Hæstiréttur hefur m.a. fótað sig inn á þá braut að taka meira tillit en áður til andlegra afleiðinga, bæði tímabundinna og varanlegra. Miðað við hvernig lögskýringargögnin eru sett upp held ég að það eigi ekki að valda neinum misskilningi um hvert frumvarpið stefnir. Það stefnir svo fjarri því að auka á einhverja varfærni í málum. Það er ekki mín skoðun, en þetta er samt umhugsunarverð spurning.

Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég styð í rauninni þau markmið sem liggja að baki frumvarpinu og spurningin er kannski meira fræðileg. Það sem vakti mig til umhugsunar er að í greinargerð er sagt að nauðgun sé þekkt og skilgreint hugtak, samanber t.d. skjalafals, manndráp og líkamsárás. Þá fór ég að velta fyrir mér hvort sú andlega árás sem um ræðir væri þekkt hugtak innan refsiréttarins. Það er eiginlega það sem ég fór að velta fyrir mér. Ég vil líka lýsa því yfir að ef þingið óskar eftir aðkomu sérfræðinga á vegum ráðuneytis til skoðunar lagatexta er það sjálfsagt og auðsótt mál.

Frú forseti. Ég gleymdi því í aðalræðu minni að óska eftir því að þessu máli yrði vísað til allsherjarnefndar og 2. umr. að lokinni þessari umræðu. Ég vænti þess og veit að allsherjarnefnd mun taka þetta mál fyrir og senda það vonandi sem allra fyrst til umsagnar. Tilgangur frumvarpsins er einnig sá að varpa ljósi á þetta gríðarlega vandamál sem við búum við og skoða það frá öllum hliðum. Ég er algjörlega sannfærður um það, eins og ég sagði áðan, að lögskýringargögn að baki frumvarpinu varpi nákvæmu ljósi á það hvert flutningsmenn þess eru að fara með því. Það er afar mikilvægt að fá sjónarhorn sem flestra og þá ekki síður sérfræðinga dómsmálaráðuneytisins á málið. Ég veit það og vænti þess að allsherjarnefnd muni leita til dómsmálaráðuneytisins og þeirra sérfræðinga sem þar starfa. Að lokum hvet ég hæstv. dómsmálaráðherra til að klára frumvarpið um austurrísku leiðina um heimilisofbeldi sem er ekki síður vandamál sem þetta þjóðfélag býr við og ég veit að það er verið að vinna að því.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um vinnustaðaskírteini og eftirlit á vinnustöðum. Frumvarp þetta er lagt fram í tengslum við stöðugleikasáttmála Alþýðusambands Íslands, Bandalags háskólamanna, BSRB, Kennarasambands Íslands, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka starfsmanna fjármálafyrirtækja, ríkisstjórnarinnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 25. júní 2009. Í sáttmálanum kemur meðal annars fram að aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvöld skuli taka upp virkt samstarf á vinnustöðum og vinnustaðaskírteini í samræmi við bókun Alþýðusambands Íslands og Samtök atvinnulífsins frá 17. febrúar 2008. Markmiðið með slíku samstarfi yrði m.a. að tryggja að starfsmenn njóti umsaminna réttinda auk þess að vinna gegn svartri atvinnustarfsemi og misnotkun atvinnuleysisbóta. Þá kemur fram í sáttmálanum að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir nauðsynlegum lagabreytingum um almennt eftirlit á vinnustöðum og um vinnustaðaskírteini. Í tilvitnaðri bókun Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins kemur meðal annars fram að Alþýðusambandið og SA muni vinna áfram að innleiðingu og notkun vinnustaðaskilríkja þar sem það á við og beina einkum sjónum sínum að byggingariðnaði. Þetta mál sem hér um ræðir á rætur að rekja til þeirrar forsögu þegar við vorum að glíma við erfið mál vegna starfsmannaleigna og erfitt var að hafa eftirlit með því að grundvallarreglur kjarasamninga væru tryggðar. Á sama hátt er ekki síður mikilvægt í dag að fylgst sé með því að þeir sem finnast fyrir á vinnustöðum séu í reynd starfsmenn fyrirtækja, að borguð séu gjöld vegna þeirra og ekki að sé um að ræða svik úr atvinnuleysistryggingakerfinu. Í samræmi við efni stöðugleikasáttmálans og framangreindrar bókunar er í frumvarpinu lagt til að tekin verði upp vinnustaðaskírteini á innlendum vinnumarkaði innan þeirra atvinnugreina sem samtök aðila vinnumarkaðarins semja um á hverjum tíma. Auk byggingariðnaðarins má gera ráð fyrir að samið verði um að ákvæði frumvarpsins eigi við um rekstur gististaða og veitingarekstur. Þannig verði styrkari stoðum rennt undir eftirlit fulltrúa samtaka aðila vinnumarkaðarins á vinnustöðum enda er markmið frumvarpsins að stuðla að því að atvinnurekendur á innlendum vinnumarkaði og starfsmenn þeirra fari að gildandi lögum, reglugerðum og kjarasamningum. Í frumvarpinu er miðað er við að kjarasamningar þeir sem samtök aðila vinnumarkaðarins gera á grundvelli frumvarps þessa hafi sama almenna gildi og kjarasamningar almennt hafa samkvæmt 1. og 2. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Byggist það á þeirri viðteknu venju að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör launafólks sem og önnur vinnuskilyrði í kjarasamningsviðræðum sín á milli. Hafa þeir samningar gilt sem lágmarkskjör hér á landi fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgreinum á svæðum þeim sem samningarnir taka til, samanber 1. gr. fyrrnefndra laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Þannig hafa atvinnurekendur þurft að taka mið af kjarasamningum aðilanna við ákvörðun launa og annarra starfskjara þeirra sem kjósa að standa utan félaga en í fyrrnefndum lögum er sérstaklega tekið fram að samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skuli ógildir. Með hliðsjón af þessari meginreglu á íslenskum vinnumarkaði hefur enn fremur verið litið svo á að eftirlit með að kjarasamningar skuli haldnir sé einnig á ábyrgð aðilanna sjálfra. Það er í sjálfu sér álitamál hvernig taka skal á þörf fyrir aukið eftirlit á vinnustöðum að þessu leyti og auðvitað hefur oft komið til tals hvort það eftirlit ætti að vera af hálfu opinberra aðila. Niðurstaðan er hins vegar sú að byggt verði á þeirri arfleifð og þeirri sögu að eftirlit með kjarasamningum skuli almennt vera á ábyrgð aðila vinnumarkaðarins sjálfra og út af þeirri hefð hefur ekki tíðkast að opinberir aðilar hafi viðhaft sérstakt eftirlit með því að atvinnurekendur haldi gerða kjarasamninga eða hvort efni þeirra brjóti hugsanlega í bága við innlenda löggjöf. Í samræmi við þetta er því gengið út frá því að aðilar vinnumarkaðarins semji um það í frjálsum samningaviðræðum hvernig eftirliti með launum og öðrum starfskjörum launafólks skuli háttað, telji þeir sérstaka þörf á því. Frumvarp þetta felur því í sér ákveðinn ramma sem ætlað er að gildi um gerð vinnustaðaskírteina og fyrrnefnt eftirlit aðila vinnumarkaðarins sem slíkt. Jafnframt felur frumvarpið í sér ríkar heimildir til handa samtökum aðila vinnumarkaðarins til að semja nánar um inntak eftirlitsins, þar á meðal til hvaða atvinnugreina og starfa innan þeirra lögunum er ætlað að taka til hverju sinni. Í frumvarpinu er lagt til að atvinnurekandi skuli sjá til þess að hann sjálfur sem og starfsmenn hans fái vinnustaðaskírteini og er við það miðað að starfsmennirnir fái slík skírteini um leið og þeir hefja störf hjá hlutaðeigandi atvinnurekanda hvort sem þeir eru ráðnir beint á grundvelli ráðningarsamnings eða koma til starfa með milligöngu starfsmannaleigu. Jafnframt er mælt fyrir um að atvinnurekandi sjálfur sem og starfsmenn hans skuli bera vinnustaðaskírteinin á sér við störf á vegum atvinnurekanda. Þykir þetta mikilvægt svo unnt verði að koma á skilvirku eftirliti á vinnustöðum, meðal annars í því skyni að ganga með tiltölulega einföldum hætti úr skugga um hvort atvinnurekandi og starfsmenn hans fari að þeim lögum og kjarasamningum sem þeim ber. Enn fremur er tekið fram hvaða upplýsingar gert er ráð fyrir að komi fram í vinnustaðaskírteinunum. Í samræmi við markmið frumvarpsins er lagt til að eftirlitsfulltrúum samtaka aðila vinnumarkaðarins verði veittur aðgangur að vinnustöðum atvinnurekanda í sérstökum eftirlitsheimsóknum en gert er ráð fyrir að eftirlitsfulltrúarnir sendi til skattyfirvalda, Vinnumálastofnunar, Tryggingastofnunar ríkisins, hlutaðeigandi lögreglustjóra og, þegar við á, Útlendingastofnunar og þjóðskrár þær upplýsingar sem fram koma á vinnustaðaskírteini sem þeir kanna í eftirlitsheimsóknum sínum. Er þetta lagt til þannig að hver stofnun um sig geti nýtt upplýsingarnar og í kjölfarið metið hvort ástæða sé til að kanna mál frekar á grundvelli þeirra heimilda sem hver stofnun um sig hefur samkvæmt hlutaðeigandi lögum, hafi stofnunin rökstuddan grun um að lög þau sem stofnunin annast framkvæmd á hafi verið brotin. Jafnframt er í frumvarpinu lagt til að verði eftirlitsfulltrúum samtaka aðila vinnumarkaðarins neitað um aðgengi að vinnustöðum atvinnurekanda í tengslum við eftirlitið eða atvinnurekandi eða starfsmenn hans beri ekki vinnustaðaskírteini á sér við störf sín á vegum atvinnurekanda á viðkomandi vinnustað atvinnurekanda geti eftirlitsfulltrúarnir tilkynnt um það til Vinnumálastofnunar. Gert er ráð fyrir að stofnunin geti í kjölfar slíkra upplýsinga krafist þess skriflega með sannanlegum hætti að atvinnurekandi bæti úr annmörkunum innan hæfilegs frests að viðlögðum dagsektum sem gert er ráð fyrir að renni í ríkissjóð. Þá er í frumvarpinu lagt til að heimilt verði að kæra til félags- og tryggingamálaráðuneytisins ákvarðanir Vinnumálastofnunar um dagsektir innan fjögurra vikna frá því að aðila máls var tilkynnt um ákvörðunina. Virðulegi forseti. Eins og fram hafur komið er markmið frumvarpsins að stuðla að því að atvinnurekendur á innlendum vinnumarkaði og starfsmenn þeirra fari að gildandi lögum og reglugerðum og kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. Aldrei áður hefur frumvarp þessa efnis verið lagt fram á Alþingi og er því hér um mikið og tímabært skref að ræða, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu á undanförnum missirum. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir lýsingu á þessu frumvarpi. Þar er verið að bregðast við ákveðnum vanda, menn misnota kerfið o.s.frv. Mér finnst kannski einum of mikið um það í öllu þjóðfélaginu og um allan heim að menn bregðist við alls konar glæpaverkum þannig að það virðist sem það séu glæpamennirnir sem stjórna heiminum en ekki heiðvirðir borgarar. Þegar menn fara til útlanda eru þeir látnir rífa af sér fötin, beltin, skóna og allt saman vegna þess að einhverjir glæpamenn hafa gert eitthvað. Það er önnur saga. Það er félagafrelsi samkvæmt stjórnarskrá, þ.e. það er bæði neikvætt og jákvætt félagafrelsi, mönnum er heimilt að stofna til félaga og mönnum er líka heimilt að standa utan félaga. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað gerist ef fyrirtæki stendur utan félaga og starfsmennirnir allir standa utan stéttarfélaga? Hvað gerist með slíkan aðila þegar einhver fulltrúi fær samkvæmt lögum heimild til að fara inn í fyrirtækið og gera eitt og annað í nafni samtaka og félagasamtaka sem hvorki félagið né starfsmennirnir eru félagar að og hafa til þess stjórnarskrárbundinn rétt?

Virðulegi forseti. Svarið er að lögin taka eftir sem áður til þess fyrirtækis sem kýs að standa utan stéttarfélaga. Eftirlitsaðilum er heimilt að fylgjast með að þar séu virtir kjarasamningar í samræmi við lögin um starfskjör launafólks sem gera ráð fyrir þeirri grundvallarreglu að þar séu a.m.k. lágmarkskjör samkvæmt kjarasamningum á hverjum tíma. Þetta er sú leið sem við höfum farið hér á Íslandi til þess að tryggja mannsæmandi laun og ákveðin grundvallarlífsskilyrði á vinnumarkaði. Aðrar þjóðir hafa farið aðrar leiðir. Það eru dæmi í öðrum löndum um lögbundin lágmarkslaun og aðrar aðferðir sem farnar eru. Ég held að ef við horfum til baka megi almennt segja að íslenski vinnumarkaðurinn hafi jákvæð einkenni. Við höfum náð með því að virkja aðila vinnumarkaðarins og fela þeim ríka ábyrgð á framkvæmd reglna á vinnumarkaði, höfum náð að tryggja réttlátan vinnumarkað. Við höfum náð að tryggja launaþróun sem er fyllilega sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndum okkar og við höfum líka náð að halda atvinnuleysi í lágmarki. Við höfum náð að halda sveigjanleikanum á vinnumarkaði með besta móti sem gerist þannig að ég held að þegar við horfum á íslenskan vinnumarkað og löggjöf og reglusetningu um hann í heild getum við ekki annað en verið stolt af árangrinum. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt þegar við þurfum að bregðast við nýjum vanda eins og þessum að við beitum þeirri aðferðafræði sem vel hefur gefist hingað til.

Frú forseti. Ég var ekki að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort góðar afleiðingar af einhverju sem menn hafa gert hingað til séu í lagi þó að það brjóti stjórnarskrá, ég var ekki að tala um það. Ég var að spyrja um hvort menn hefðu velt fyrir sér að þetta bryti hugsanlega stjórnarskrá, því að oft er það þannig að félög vinna gegn vissum hópi félagsmanna sinna. Þeir vilja kannski stofna nýtt félag til þess að vinna að hagsmunum sínum og hafa til þess heimild í stjórnarskránni en eru neyddir til þess að lúta forsvari félags sem þeir vilja ekki vera í og vinna gegn hagsmunum þeirra að þeirra mati. Þessi hópur þarf svo að hleypa þeim inn í fyrirtækin og lúta leiðsögn þeirra að öllu leyti. Þetta frumvarp neglir að sjálfsögðu niður og steypir í fast mót það kerfi stéttarfélagsaðildar sem við höfum í dag, sem ég hef oft gagnrýnt að sé farið að verða ansi mikið stofnanakennt. Það getur endað með því að verða stéttarfélag ríkisins, þ.e. hið opinbera stéttarfélag sem menn geta ekki stofnað stéttarfélag gegn. Þetta á líka við um launþega. Oft og tíðum finnst launþegum stéttarfélögin sín, þessi hálfopinberu sem eru búin að fá mjög sterkan stimpil í öllu kerfinu, vinna gegn hagsmunum sínum. Þeir vilja jafnvel stofna stéttarfélög en þeir mega það ekki út af ýmsum ákvæðum sem eru í samningum atvinnurekenda og launþega. Þetta getur því farið illa með vissa aðila, launþega sem fyrirtæki. Þess vegna spyr ég að því hvort það hafi verið skoðað við samningu þessa frumvarps að það brjóti örugglega ekki ákvæði stjórnarskrárinnar um félagafrelsi.

Virðulegi forseti. Samkvæmt 1. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda hafa kjarasamningar milli aðila vinnumarkaðarins gildi sem lágmarkskjör hér á landi og öllum sem samningarnir taka til er skylt að virða þá sem lágmarkskjör á vinnumarkaði. Þetta frumvarp byggir á þeirri staðreynd og breytir í engu umgjörð kjarasamninga í landinu. Ég tel ekki að þetta frumvarp brjóti í bága við félagafrelsisákvæði stjórnarskrár, ekki frekar en 1. gr. laganna um starfskjör launafólks í skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Samfélagslegir hagsmunir af því að tiltekin lágmarkskjör séu virt á vinnumarkaði eru slíkir að þetta ákvæði hefur verið talið standast fyrir dómstólum. Félagafrelsið lýtur auðvitað takmörkunum og meðal þeirra er sú takmörkun að menn geti ekki skorast úr leik gagnvart lágmarksákvæðum í kjarasamningum. Það eftirlit sem hér er opnað fyrir felur fyrst og fremst í sér eftirlit með afmörkuðum þáttum, annars vegar að þeir sem eru á vinnustöðum hafi lögmætt dvalarleyfi og séu í lögmætum atvinnutilgangi, brjóti ekki lög um atvinnuleysistryggingar og að launin sem þeim eru greidd séu í samræmi við kjarasamninga.

Fá þingmenn svona skírteini?

Á hvoru tveggja 

Frú forseti. Það sem er ánægjulegt við það mál sem hér er verið að ræða er að það byggir á því að það séu aðilar vinnumarkaðarins sjálfir sem hafa eftirlit með framkvæmd kjarasamninga og ég er ánægður með að ekki skuli hafa verið farið inn á þá braut að ríkisvaldinu hafi verið falið það hlutverk. Nóg er nú samt á þessum síðustu og verstu tímum um ríkisvæðinguna og ríkisforsjárhyggjuna og því ber að fagna þessari niðurstöðu. Það sem ég tel að skipti líka máli í þessu er að tilgangur þessa frumvarps er að tryggja að þeir kjarasamningar sem gerðir hafa verið haldi, að farið sé eftir þeim. Því miður eru til dæmi í okkar samfélagi um slæma meðferð, sérstaklega á þeim erlendu verkamönnum sem hafa hingað komið, og slæman aðbúnað sem á auðvitað ekki að líðast í okkar samfélagi. Það er ekki bara rangt gagnvart þeim einstaklingum sem hingað koma og vilja taka þátt í samfélagi okkar með því að vinna hérna, það skiptir miklu máli að við tökum vel á móti fólki sem vill koma til Íslands og vinna, þ.e. ef vinnu er að hafa. Það eru sanngirnissjónarmið að atvinnurekendur sem virði samninga, greiði þá skatta og skyldur sem ætlast er til að menn greiði, og reki starfsemi sína með eðlilegum hætti, en þeir eru síðan oft og tíðum í samkeppni við atvinnurekendur sem ekki gera slíkt hið sama. Um þetta eru því miður dæmi. Ég lít svo á að þetta mál sé ágætt innlegg í það að tryggja að farið sé eftir þeim samningum sem gerðir eru á vinnumarkaði. Mér finnst reyndar nokkuð sérstakt að menn þurfi að bera skírteini á sér öllum stundum. Ég hef svo sem ekkert hugleitt hvort hægt er að koma þessu máli öðruvísi fyrir. Það er eitthvað ónotalegt við þá tilhugsun að allir þeir sem eru við störf þurfi að hafa sérstakt skírteini til að sanna að þeir séu í vinnunni og það með lögmætum hætti og að hvenær sem er geti einhver komið til að skoða þessi skírteini. En ég ætla að menn hafi velt þessum þætti vel fyrir sér og mun leggja það til við þá sem sitja í þeirri nefnd sem þetta mál fer til, að þeir velti því fyrir sér hvort einhver vægari úrræði séu til hvað það varðar. Að öðru leyti vil ég segja að þetta mál mun örugglega gagnast aðilum vinnumarkaðarins hvað þetta varðar og ætti í það minnsta að hjálpa okkur til að berjast gegn starfsemi þar sem menn fara ekki eftir lögum og reglum og það skiptir auðvitað miklu máli.

Frú forseti. Í árdaga verkalýðshreyfingarinnar stofnuðu menn félög til að berjast fyrir rétti sínum sem var afskaplega lélegur og stofnuðu með sér verkalýðsfélög af illri nauðsyn sem komu mörgu góðu til leiðar. Svo hafa liðið áratugir og meira að segja öld og þessi félög eru búin að tryggja sér ákveðna tekjustofna með félagsgjöldum sem eru nánast ígildi skatts og fjöldi fólks greiðir án þess að vita að um er að ræða félagsgjald í félagi sem þeir eru sjálfviljugir í. Þessi stéttarfélög hafa myndað með sér samtök sem eru mjög öflug og voldug og semja hinum megin við samtök sem eru mynduð úr samtökum félaga atvinnurekanda sem einnig eru með félagsgjöld. Sum þeirra eru meira að segja lögbundin eins og iðnaðarmálagjaldið, sem er reyndar fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, og búnaðargjaldið og fleiri gjöld sem eru innheimt með sama hætti. Allt þetta kerfi er að stofnanagerast, það er í rauninni að verða hluti af ríkisheildinni. Það frumvarp sem við hér ræðum er enn einn anginn af því að gera stéttarfélögin og samtök þeirra og fyrirtækjasamtökin og samtök þeirra að hluta af ríkisvaldinu. Ég spyr mig: Hvað gerir verkamaður í framtíðinni sem vill bæta kjör sín og stofna stéttarfélag vegna þess að honum líkar ekki við það stéttarfélag sem hann er neyddur til að vera aðili að í krafti samninga aðila vinnumarkaðarins sem gera með sér samninga sem kveðið er á um að maðurinn hafi forgang til vinnu? Ef hann gerir einhvern uppsteyt er honum sagt upp. Hvað gerir það fólk sem vill kannski fá betri kjör en það hefur í dag og vill grípa til aðgerða? Það getur jafnvel ekki stofnað stéttarfélag vegna þess að það þyrfti þá að greiða tvöfalt, bæði til stéttarfélagsins sem því er gert að borga í og þess nýja. Við erum komin í stöðu sem ég hugsa að forkólfar stéttarfélagabaráttunnar fyrir 100 árum hefðu ekki getað ímyndað sér. Hér er einn angi af þessu líka. Hér er komið upp eftirlit á vinnustöðum vegna þess að það hefur komið í ljós að menn misnota sérstaklega atvinnuleysisbætur, þeir misnota kerfið. Í misnotkuninni felst kostnaður fyrir þjóðfélagið, það verður siðrof o.s.frv. þannig að menn reyna að berjast fyrir að þetta hætti. Mér finnst þetta vera mjög hættuleg þróun. Það er ekki út í bláinn sem ákvæði um félagafrelsi var sett inn í stjórnarskrána. Við skulum ekki horfa fram hjá því. Það vill nefnilega svo til að við hv. þingmenn höfum svarið eið að stjórnarskránni sem grundvallarlögum og megum ekki horfa fram hjá því jafnvel þó að nauðsyn brjóti lög. Nauðsyn brýtur aldrei stjórnarskrárlög, aldrei. Menn ættu að skoða aðrar leiðir. Ég hef svo sem nefnt það og vil spyrja hæstv. ráðherra, fyrst hann er nálægur, hvort menn hafi reynt að vinna á atvinnuleysinu með öðrum hætti. Eitt það alvarlegasta við atvinnuleysið sem er mjög alvarlegt er niðurbrot á sjálfsvirðingu. Sem betur fer hafa mjög margir ekki kynnst atvinnuleysi á eigin skinni en þeir sem hafa horft upp á atvinnuleysi vita hvernig það er. Þetta gengur kannski vel í nokkrar vikur en síðan fer einstaklingurinn að brotna niður og eftir sex mánuði sýna rannsóknir jafnvel að hann er orðinn öryrki vegna niðurbrots. Ég spyr hæstv. ráðherra hvað menn hafi gert til að vinna gegn þessu, t.d. með aukinni virkni atvinnulausra, með því að ráða hlut af atvinnulausum, til að stjórna hópum atvinnulausra í leit að vinnu, í leit að annarri menntun, til að stofna fyrirtæki eða eitthvað annað slíkt. Það væri jafnvel hugsanlegt að atvinnulausir héldu áfram að mæta í vinnu kl. 8 á morgnana eða til 4 á daginn eða eitthvað slíkt eins og venjulega og t.d. virkjaðir til þess að sækja um vinnu eða til að læra hagnýt fræði af öðrum sem eru atvinnulausir. Þetta þarf ekki að kosta neitt voðalega mikið og kæmi algerlega í veg fyrir misnotkun því að maður sem er virkur í einhverju starfi vinnur ekki annars staðar á meðan. Þá þyrftu menn ekki þetta kerfi sem verið er að byggja upp hérna og hefur afskaplega mikinn ónotablæ, að menn þurfi að ganga með eitthvert skírteini til sönnunar þess að þeir vinni einhvers staðar. Ég spyr líka hæstv. ráðherra í leiðinni: Fá þingmenn svona skírteini líka sem sannar að þeir vinni á þessum vinnustað hérna? Hvar eru mörkin dregin? Fá allir embættismenn, kennarar o.s.frv. svona skírteini eða er þetta bara ætlað fyrir lágtekjuhópa eða bara fyrir útlendinga? Ég næ því ekki alveg. Auðvitað er þetta miklu einfaldari leið, frú forseti, ef maður hugleiðir það. Það vill svo til að ríkið, stóri bróðir, er kominn með einkenni á hverjum einasta manni sem heitir kennitala. Og í staðinn fyrir að gefa út skírteini um að þessi maður, Jón Jónsson vinni hjá fyrirtækinu Jóni Jónssyni hf. gefi fyrirtækið upp kennitölu sína og kennitölu mannsins og svo fari eftirlitsmenn inn á vinnusvæði eða kennitölu Jóns Jónssonar hf., hitta þar fyrir mann, spyrja hann og fá vitneskju um hvaða kennitölu hann hefur og þar með er málið leyst. Hann þarf ekki nein sérstök skírteini um það. Ég vara mjög við þessu og ég vildi gjarnan að menn skoðuðu nákvæmlega út á hvaða braut þeir eru komnir með þessu eftirliti með borgurunum alla daga. Það er mjög miður þegar maður horfir yfir sviðið, bæði hið alþjóðlega og hér á landi, og sér hvernig glæpamennirnir hafa áhrif á okkur því að við bregðumst alltaf við með þessum hætti. Það má eiginlega segja að glæpamenn stjórni heiminum en ekki löggjafarsamkundur og aðrir.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður beindi til mín spurningu um aðgerðir varðandi að auka virkni atvinnulausra og nefndi jafningjafræðslu í því samhengi. Ég hef sett Vinnumálastofnun það markmið að ekki skuli líða lengra en þrír mánuðir frá því að einhver verður atvinnulaus og þangað til hann fær tilboð um virkni eða vinnu. Við stefnum að því að ná þessu markmiði fyrir ungt fólk fyrir 1. apríl nk. og við náum því fyrir alla aðra í haust. Það er mjög brýnt verkefni. Vinnumálastofnun hefur ekki haft undan við að vinna í þessum virkniaðgerðum vegna þess gríðarlega fjölda fólks sem skyndilega varð atvinnulaust en við erum að vinna að því. Það er mjög mikilvægt, eins og hv. þingmaður nefnir réttilega, að byggja á fjölbreyttum lausnum hérna. Það erum við að gera með alls konar lausnum þar sem við nýtum t.d. jafningjafræðslu. Við notum t.d. þá hugmynd mikið í þjónustu okkar við unga atvinnuleysingja þar sem við ætlum að byggja á reynslu atvinnulausra til að hjálpa öðrum atvinnulausum. Með virkni tryggjum við best að ekki sé misnotkun í gangi í atvinnuleysistryggingakerfinu. Þessari löggjöf er ekki fyrst og fremst ætlað að taka á svikum í atvinnuleysisbótakerfinu heldur líka að tryggja að farið sé að grundvallarreglum kjarasamninga sem mikill misbrestur var á árum saman. Það var alvarlegt samfélagslegt vandamál þegar inn hrundi saklaust fólk sem ekki gat borið hönd fyrir höfuð sér, það vissi ekki um grundvallarreglurnar varðandi hvaða launum það átti rétt á í krafti íslenskra kjarasamninga og gat ekki fengið þau kjör sem því bar. Þetta er einföld, hagkvæm leið sem felur ekki í sér mikil ríkisafskipti til að ná því mikilvæga samfélagslega markmiði.

Frú forseti. Það er ágætt að heyra að menn séu að vinna hart að því að virkja atvinnulausa. Það mætti ganga miklu hraðar fram í því og alveg sérstaklega vegna þess að það er heilmikill mannafli til sem eru atvinnulausir. Fjöldi atvinnulausra, sérstaklega fólk sem er komið á eldri ár, komið yfir 55 ára aldur, fær bara ekki vinnu en það hefur mikla reynslu og mikla þekkingu og gæti kennt þeim ungu eitt og annað um atvinnulífið, um verklag og annað slíkt. Þetta er bara spurning um skipulagningu. Ef Vinnumálastofnun ræður mann sem er búinn að vera atvinnulaus lengi og hann er kannski 55 ára eða sextugur, þarf ekki að borga honum neitt voðalega há laun, ekkert miklu hærri en atvinnuleysisbætur, þannig að ríkið sparar á þeim endanum atvinnuleysisbæturnar. Þetta er því kannski ekkert voðalega mikill kostnaður og ég hugsa að bara það að skylda menn til að mæta einhvers staðar spari miklu, miklu meira en það vegna þess að misnotkunin nánast hverfur, hún ætti alveg að hverfa. Varðandi það að fylgjast með því að lágmarkslaun séu greidd, það er vissulega göfugt verkefni líka en ég sé ekki hvernig menn gera það þó að þeir lendi á einhverjum vinnustað og þar dúkki einhver maður upp sem á að vinna þar. Hver veit hvort hann vann allan daginn, hver veit hvort hann vann um síðustu helgi, alla helgina, og fékk ekki borgað fyrir eða var alltaf á dagvinnukaupi? Menn vita það í rauninni ekki. Það þyrfti að fara í miklu nánari rannsóknir ef menn ætla að fara að kanna lágmarkslaun. Svo vil ég benda á að skatturinn hefur allar þessar upplýsingar, hann fær upplýsingar um staðgreiðslu og annað slíkt, hann veit hvaða menn eru að vinna hvar, þannig að það á heldur ekki að þurfa svona eftirlit. Ég vara við því ef menn eru að negla niður ákveðið kerfi stéttarfélaga sem ég held að geti orðið mjög stofnanakennt.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað svo að eftir sem áður er félagafrelsi í landinu og fólk ræður hvar það skipar sér í félög og satt að segja er umtalsvert nýgengi í stéttarfélögum. Ég held líka, eins og kom fram í máli hv. þm. Illuga Gunnarssonar áðan, að sé auðvitað álitamál hvernig taka beri á þeirri þróun sem orðið hefur á undanförnum árum. Auðvitað vildu margir helst að það væru opinberir eftirlitsmenn sem færu á vinnustaðina til að fylgjast með þessu öllu saman. Ég hafði alltaf ákveðnar efasemdir um það og ég verð að segja að mér hugnast það mun betur út frá þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður nefnir hér líka að það séu samtök aðila vinnumarkaðarins sem hafi eftirlit með framkvæmd kjarasamninga og sinni þessu. Ég held að það orki mjög tvímælis að búa til einhverjar stormsveitir opinberra embættismanna sem fari inn í fyrirtæki og skoði alla hluti. Stilla á slíku í hóf og þannig leggjum við þetta mál upp. Hér er farin allra, allra mildasta leið til að ná mjög brýnum og mikilvægum samfélagslegum markmiðum. Það eru nefnilega alltaf takmörk fyrir því, eins og hv. þingmaður nefnir, hversu langt er hægt að ganga í því að veita fyrirtækjum sjálfdæmi í því t.d. að virða grundvallarreglur kjarasamninga. Við sáum það á undanförnum árum hversu mikil áhrif það hafði þegar verkalýðshreyfingin gekk fram fyrir skjöldu og réði sérstaklega til sín fólk með þekkingu á þeim tungumálum sem flestir verkamannanna sem hingað koma í byggingarframkvæmdirnar töluðu. Það sýndi sig hversu mikinn árangur það starf hafði og hversu mikilvægt var að nálgast fólk með þeim jákvæða hætti sem verkalýðshreyfingin raunverulega gerði, að hér var verið að verja rétt fólks til að þurfa ekki að þola lægri laun en lágmarkskjör sem kjarasamningar kveða á um. Það eru grundvallarmannréttindi og þau erum við að verja.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar á þskj. 122 um Vestfirði sem vettvang kennslu í sjávarútvegsfræðum og vettvang rannsókna á málefnum hafsins og strandsvæða. Meðflutningsmenn mínir eru Ásbjörn Óttarsson, Ásmundur Einar Daðason, Guðbjartur Hannesson, Guðmundur Steingrímsson og Lilja Rafney Magnúsdóttir, svo tillagan er fram borin af sex þingmönnum Norðvesturkjördæmis. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skilgreina Vestfirði sem vettvang kennslu í sjávarútvegsfræðum og vettvang rannsókna á málefnum hafsins og strandsvæða, m.a. á sviði atferlis- og veiðarfærarannsókna og þorskeldis. Skilgreiningin verði höfð til hliðsjónar við ákvarðanir um fjárframlög og stuðning við fyrirtæki og stofnanir á Vestfjörðum. Þetta verði gert í tengslum við þá heildarstefnumótun sem fram undan er af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytisins í málefnum háskóla landsins og sem liður í því að: marka hverjum landshluta sérstöðu í rannsóknum og kennslu, og leggja grunn að uppbyggingu og verkaskiptingu á sviði rannsókna og háskólakennslu á landsvísu.“ Í greinargerð með tillögunni kemur fram að hún lýtur að stefnumörkun háskólastarfs í landinu annars vegar og markvissum stuðningi og stefnu fyrir atvinnulíf á landsbyggðinni hins vegar. Mennta- og menningarmálaráðherra hefur boðað heildarendurskoðun á málefnum háskólanna. Slík endurskoðun kallar á skýrari stefnumótun en verið hefur þar sem umsvif háskólastarfsemi hafa aukist ört í landinu undanfarin ár. Við mótun mennta- og rannsóknastefnu háskólastigsins er mikilvægt að horfa til sérstöðu háskólasvæðanna og nýta sem best það atgervi og þær stofnanir sem fyrir eru í hverjum landshluta. Þegar taka þarf ákvarðanir í atvinnumálum er einnig mikilvægt að líta til nýsköpunar- og þróunarmöguleika í samstarfi atvinnufyrirtækja og háskólaumhverfisins. Á Vestfjörðum hefur nú þegar þróast háskóla- og rannsóknaumhverfi með Háskólasetri Vestfjarða, Rannsókna- og fræðasetrum Háskóla Íslands í Bolungarvík og á Patreksfirði, Vestfjarðaakademíunni, Fræðslumiðstöð Vestfjarða, sem raunar lagði grunn að háskólastarfi á Vestfjörðum fyrir tilkomu háskólasetursins, útibúi Hafrannsóknastofnunarinnar á Ísafirði, Matís og fleiri aðilum. Atvinnufyrirtæki og sveitarfélög í fjórðungnum sameinuðust fyrir fjórum árum um stofnun Háskólaseturs Vestfjarða ásamt háskólunum í landinu, Atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða og fleirum. Háskólasetrið hefur nú byggt upp námsleið í haf- og strandsvæðastjórnun í samstarfi við Háskólann á Akureyri. Á sama tíma hefur Hafrannsóknastofnunin á Ísafirði verið að gera merkilegar veiðarfærarannsóknir í samstarfi við Impru á Nýsköpunarmiðstöð og Hraðfrystihúsið Gunnvör og Matís hafa verið með þorskeldistilraunir, auk þess sem ný rannsókna- og fræðasetur Háskóla Íslands í Bolungarvík og á Patreksfirði, Náttúrustofa Vestfjarða og Snjóflóðasetur Veðurstofu Íslands hafa sinnt umhverfis-, snjóflóða- og dýralífsrannsóknum, svo að nokkuð sé nefnt. Nú þegar ákveðið hefur verið að skerpa stefnumótun íslenska háskólastigsins, liggur beinast við að byggja á þeim grunni sem þegar er til orðinn. Þannig telja tillöguflytjendur eðlilegast að miða rannsókna- og fræðastarf á Vestfjörðum við málefni hafsins og strandsvæða almennt. Slík skilgreining mundi efla rannsóknastofnanir á Vestfjörðum og einnig þau atvinnufyrirtæki sem nú þegar sinna rannsóknum og þróunarstarfi. Vestfirðir eru náttúruleg rannsóknastofa á sviði sjávarlíffræði, fiskeldisrannsókna, veiðarfærarannsókna, sjávarvistkerfa og stranda, hafstrauma og annarra umhverfisþátta sem tengjast hafinu. Rannsókna- og fræðasetur þau sem fyrir eru hafa góð tök á innbyrðis samstarfi sem og samstarfi við atvinnufyrirtæki í nágrenninu. Þar má nefna vélsmiðjur, rafmagnsverkstæði, sjávarútvegsfyrirtæki, t.d. þorskeldisrannsóknir Hraðfrystihússins Gunnvarar, og hátækniframleiðslu eins og 3X Technology vinnur að. Þetta þróunar- og rannsóknastarf mætti efla enn frekar og nýta í þágu háskólastigsins og atvinnulífsins á Vestfjörðum. Í sóknaráætlun Fjórðungssambands Vestfirðinga sem samþykkt var á síðasta þingi þess er lögð áhersla á aukinn stuðning við þróunar- og nýsköpunarstarf innan sjávarútvegsins, t.d. í fiskeldi, kræklingarækt, sjávartengdri ferðaþjónustu og nýjungum í matvælaframleiðslu. Þar er einnig hvatt til þess að rekstrargrundvöllur og núverandi námsframboð Háskólaseturs Vestfjarða verði tryggt til framtíðar ásamt nauðsynlegu fjármagni til frekari uppbyggingar nýrra námsbrauta. Í sóknaráætluninni er skorað á stjórnvöld að tryggja áfram fjármögnun til rannsóknastarfs á Vestfjörðum og lagt til að rannsóknamiðstöð í þorskeldi verði staðsett þar. Í þessu sambandi má einnig minna á að í vaxtarsamningi Vestfjarða, sem er hluti af byggðaáætlun landshlutanna og er raunar í greinargerðinni nefnd „gildandi byggðaáætlun“ sem gæti valdið misskilningi en þar er átt við vaxtarsamning Vestfjarða, er litið til nálægðarinnar við auðlindir sjávarútvegsins, þ.e. fiskimiðin, og þar er hvatt til þess að byggt verði upp öflugt rannsóknaumhverfi í samstarfi við Hafrannsóknastofnun, Matís og Nýsköpunarmiðstöð Íslands, t.d. um innfjarðarannsóknir, uppbyggingu kræklingaræktar og önnur nýsköpunar- og þróunarverkefni á sviði sjávarútvegsins. Þannig er þessi þingsályktunartillaga, frú forseti, í góðu samræmi við þá stefnumótun stjórnvalda og stefnumótun sveitarfélaganna sjálfra og atvinnulífsins sem þegar hefur komið fram. Í nágrannalöndum okkar er að finna ýmis dæmi þess hvernig öflugar háskóla- og rannsóknastofnanir hafa orðið til á grundvelli skilgreiningar sérstöðu af því tagi sem hér er lögð til. Má til dæmis nefna háskólann í Tromsö í Noregi, sem hefur skilgreint sig á alþjóðavísu sem miðstöð rannsókna og kennslu í málefnum haf- og strandsvæða á norðurslóð, m.a. varðandi lífríki sjávar, veiðar, vistkerfi, loftslag, vatna- og sjávarlíffræði, lífsskilyrði sjávardýra, fæðuval og fæðuframboð, auðlindastjórnun og umhverfishagfræði svo að nokkuð sé nefnt. Frú forseti. Á þjóðfundi sem nýlega var haldinn vestur í Bolungarvík um málefni Vestfjarða kristallaðist mjög skýrt hversu sjávarútvegurinn er mikilvæg undirstaða fyrir atvinnulíf og búsetu á Vestfjörðum. Þróun undanfarinna ára hefur sýnt okkur að sjávarútvegur á Vestfjörðum er ekki aðeins útflutningsatvinnuvegur og framleiðslugrein, hann getur verið og hefur, með samstarfi og samþættingu við rannsóknaumhverfið, orðið hvati og uppspretta nýsköpunar í tæknigreinum eins og t.d. hátæknifyrirtækin Marel og 3X-Stál bera órækt vitni um. Sjávarútvegsfyrirtækin eru því ekki aðeins mikilvægir vinnuveitendur heldur er atvinnuvegurinn sem slíkur uppspretta þjónustu, rannsókna og nýsköpunar, og þó að hefðbundinn sjávarútvegur megi muna sinn fífil fegurri frá því á tímum togaraaldar á Vestfjörðum er hann enn þá ein af meginstoðum atvinnulífs okkar Vestfirðinga. Árið 2005 höfðu 1.260 manns atvinnu af sjósókn og fiskvinnslu á Vestfjörðum. Um 40% allrar þjónustu á svæðinu tengjast sjávarútvegi beint eða óbeint. Það er þarna sem sérstaða svæðisins liggur og þarna sem sóknarfærin er að finna. Frú forseti. Stjórnvöld hafa nú þegar sett sér markmið í þeim byggðaáætlunum sem samþykktar hafa verið á undanförnum árum að jafna aðstöðu milli landshluta, bæta búsetuskilyrði á landsbyggðinni og efla þannig samkeppnishæfni landsins í heild. Það vill stundum gleymast þegar talað er um samkeppnishæfni okkar Íslendinga og möguleika í samskiptum og viðskiptum við aðrar þjóðir að landið samanstendur af hinum ólíku byggðarlögum sem hvert um sig hafa sína sérstöðu og sín sóknarfæri. Það er yfirlýst markmið stjórnvalda að efla landshlutakjarnana og treysta búsetu í þeim byggðarlögum sem glímt hafa við viðvarandi fólksfækkun. Það er einnig yfirlýst markmið að atvinnulíf, menntun, menning og félagslegt jafnræði verði styrkt á landsbyggðinni þannig að byggðarlögin nái að laga sig að örri samfélagsþróun og hröðum breytingum í atvinnuháttum. Í þeirri stefnumótun hefur sérstök áhersla verið lögð á gildi menntunar og menningar og aukna nýsköpunar- og atvinnuþróunarstarsemi. Í því skyni er þessi þingsályktunartillaga fram borin. Hún miðar að því að virkja sem best fjármagn, hugvit og atgervi á forsendum þess sem fyrir er og veita kröftunum þar með í ákveðinn farveg. Með því að skilgreina sérstöðuna leggjum við grunn til að byggja á sóknarfæri framtíðarinnar. Frú forseti. Að svo mæltu legg ég til að tillögunni verði vísað til menntamálanefndar og að þar verði m.a. leitað álits úr ráðuneyti byggðamála.

Frú forseti. Ég kem upp til að taka undir áherslur hv. þingmanns og þeirra sem eru flutningsmenn að þessari ágætu þingsályktunartillögu um að skilgreina Vestfirði sem vettvang kennslu í sjávarútvegsfræðum og vettvang rannsókna á málefnum hafsins og strandsvæða og það sjónarmið hv. þingmanns um hversu mikilvægt er að marka hverjum landshluta ákveðinn hlut í uppbyggingu, rannsóknum, þekkingarsöfnun og miðlun. Það er svo að þau rannsókna- og fræðasetur sem hafa verið stofnuð hringinn í kringum landið hafa skilað, þótt ekki séu stór, gríðarlega góðu starfi og verið til eflingar viðkomandi samfélagi og líka fyrir landið í heild með þeirri uppbyggingu. Hér er sérstaklega dregið fram rannsóknasetur í málefnum hafsins og strandsvæða og það hefur einmitt verið unnið að slíku á Ísafirði, eins og hv. þingmaður kom inn á, á háskólasetrinu þar við veiðarfærarannsóknir þar sem meginþungi rannsókna Hafrannsóknastofnunar varðandi veiðarfærarannsóknir og fleira fer fram. Ég hef einmitt lagt áherslu á það af hálfu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins að það verði staðið á bak þessi verkefni og þá vinnu sem er byggð upp á Ísafirði og annars staðar. Ef ég kem í seinna andsvar við hv. þingmann, frú forseti, vil ég enn hnykkja á í þessu ágæta máli.

Frú forseti. Ég fagna jákvæðum viðbrögðum hæstv. sjávarútvegsráðherra við þessari þingsályktunartillögu og þykist vita að við munum eiga hauk í horni, flutningsmenn tillögunnar, varðandi framhald málsins því að eins og hæstv. ráðherra kom inn á er nú þegar til staðar í umhverfinu fyrir vestan rannsókna- og þekkingarvettvangur sem hefur verið að þróast á undanförnum árum. Annars vegar að frumkvæði og tilstuðlan háskólanna og rannsóknastofnana, hins vegar að frumkvæði og tilstuðlan sjávarútvegsfyrirtækjanna og það er einmitt óskastaðan þegar þessi samþætting getur orðið.

Frú forseti. Það er mikilvægt að geta tengt saman þekkingu og metnað heimafólks í kringum verkefni sem þessi. Ég minni á úttekt á strandveiðunum sem gerð var á síðasta hausti og þá var Háskólasetri Vestfjarða, strandsvæðadeild þess, einmitt falið að gera þá úttekt. Hvað varðar önnur setur sem verið er að byggja upp, hvort sem er á Snæfellsnesi, Norðurlandi, Austurlandi, Vestmannaeyjum, Hornafirði eða Grindavík, skiptir miklu máli að hvert svæði fái skilgreind verkefni á þessu sviði og við þau sé stutt og að nýttur sé styrkur heimamanna við að koma að þessum málum. Varðandi Háskólasetur Vestfjarða á Ísafirði hef ég reyndar sem þingmaður staðið að tillöguflutningi undanfarin ár um að það verði byggt upp. En ég vil árétta þá stefnu sem við höfum lagt áherslu á í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu að þrátt fyrir niðurskurð og þrátt fyrir erfiða tíma sem við horfum á fjárhagslega verðum við að gæta þess að láta það ekki bitna á þessum frjóöngum sem eru víða úti um land og skipta þar gríðarlega miklu máli. Og því máli sem hv. þingmaður ásamt fleiri þingmönnum, líklega úr öllum flokkum, flytur um að styrkja stöðu sjávarútvegs á Ísafirði heiti ég þeim stuðningi sem ég get lagt til af hálfu ráðuneytisins í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um Vestfirði sem vettvang kennslu í sjávarútvegsfræðum og vettvang rannsókna á málefnum hafsins og strandsvæða. Ég þakka hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur fyrir að taka málið upp og í rauninni standa fyrir því og ég þakka fyrir að fá tækifæri til að vera meðflutningsmaður á þingsályktunartillögunni og taka þátt í að móta málið að hluta. Það sem skiptir máli einmitt núna þegar við erum að endurskoða samfélagsreksturinn í heild er að hafa skýr markmið og átta okkur á hvað við viljum verja og hverju við viljum halda. Augljóst er að í menntamálum þarf að forgangsraða og stilla mörgu upp á nýtt og þá er einmitt mjög mikilvægt að við nýtum okkur þá verkaskiptingu sem er nauðsynleg og reynum um leið að tryggja að ólík svæði verði byggð upp með tilliti til menntunar, hvort sem er á leikskóla- grunnskóla-, framhaldsskóla- eða háskólastigi. Það hefur sýnt sig á Vestfjörðum að sú uppbygging sem þar hefur átt sér stað í gegnum háskólasetrið hefur unnist mjög vel og ég held að við eigum að taka það aðeins lengra og reyna að skerpa fókusinn með því einmitt að fela því svæði ákveðin verkefni, beina verkefnum þangað og styrkja þannig byggðaþróunina á sama tíma. Síðustu þrjár helgar hef ég sem þingmaður Norðvesturkjördæmis haft tækifæri til að taka þátt í þjóðfundum bæði í Bolungarvík, á Sauðárkróki og í Borgarnesi þar sem menn hafa í tengslum við Sóknaráætlun 20/20 sem kölluð er verið að reyna að móta framtíðarsýn. Þessir þjóðfundir hafa haft það hlutverk að reyna að skerpa fókusinn á hvert svæði fyrir sig og skoða hverjir styrkleikarnir eru, hverjir möguleikarnir eru, hver sérkennin eru og það er kannski fyrst og fremst það sem hefur verið horft til, í hverju felst sérstaða hvers svæðis fyrir sig. Það hefur einmitt verið mjög forvitnilegt að fylgjast með hversu ólíkt svæðin hafa verið metin - og þar er sérstaða Vestfirðinganna sjávarútvegurinn og raunar ferðaþjónustan í framhaldinu - og hvað þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Ef menn ætla að horfa til þess að verja byggðir á þessum svæðum verðum við að ná að auka fjölbreytnina en halda samt þeim grunni sem er eins og þessi sögulegi grunnur Vestfjarða er sem sjávarútvegssvæði. Ég treysti á að þessi tillaga sé einn liðurinn í því og við fáum að sjá fleiri tillögur þar sem menn þora að lyfta undir hugmyndir og verkefni sem tengjast ákveðnum málaflokkum fyrir ákveðin svæði. Slíkt gerist ekki fyrirhafnarlaust og við höfum auðvitað tekið þátt í því sem þingmenn Norðvesturkjördæmis allir saman og þetta krefst þess líka að við vinnum að því að svæðið í heild verði samkeppnishæft, eins og hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir benti á áðan. Horfa þarf til samgangna á svæðinu, til háhraðanettenginga sem hafa verið á eftir á þessu svæði og til rafmagnsöryggis. Allt þetta hefur heldur verið á eftir á Vestfjörðum og til vansa á margan hátt hversu hægt hefur gengið að laga þessa hluti en það eru auðvitað mikilvægar forsendur að þetta verði með sambærilegu móti og best gerist í landinu til að menn geti byggt upp háskóla- og rannsóknastarf með fullnægjandi hætti. Hér hefur líka verið nefnt að verið er að endurskoða háskólann og það er óhjákvæmilegt en ég held að við megum ekki detta í þann pytt að fara að færa alla háskóla inn á höfuðborgarsvæðið. Það er ekki sjálfsagt og eðlilegt, jafnvel þó að menn séu að telja fjölda skóla, að þetta verði allt við sömu flugbrautina og að tveir stærstu háskólarnir fari þá að sinna hvort sem það er ferðamennska í dreifbýli, hestamennska eða sjávarútvegur. Ég get ekki séð að Öskjuhlíðin eða Vatnsmýrin séu bestu svæðin til að sinna þessu. Með þá tækni sem við almennt höfum og þá möguleika að sinna námi og sækja bæði kennslukraft og þekkingu, þess vegna á milli landa eins og gert er í háskólum í dag, á ekki að vera mikið mál að halda úti sérhæfðum deildum hvort sem er í Háskólanum á Hólum, Landbúnaðarháskólanum eða í háskóla á Vestfjörðum þar sem málefni hafsins og rannsóknir þeim tengdum verða. Ég kem hingað fyrst og fremst til að fagna þessari hugmynd og vekja athygli á að hún gæti orðið hluti af stærri mynd þar sem við þurfum að reyna að byggja upp eða verja landsbyggðina. Veruleg fækkun hefur orðið á fólki þessu svæði en ef menn ætla að stöðva þá þróun eða hægja mikið á henni þurfum við auðvitað að hlúa að svæðinu og gefa þeim aðilum sem þar búa ákveðin tækifæri. Gefin hefur verið fölsk mynd af því að menn vilji ekki fara út á landsbyggðina, menn verði bara að horfast í augu við þann veruleika að menn vilji búa á höfuðborgarsvæðinu. Að mínu mati eru þetta alger ósannindi. Það hefur sýnt sig þar sem verkefni hafa verið færð út á land og við sjáum það ágætlega í Norðvesturkjördæmi, bæði verkefni sem hafa verið færð á Blönduós, á Hvammstanga og á Skagaströnd, að það hefur ekki skort fólk til að vinna á þessum stöðum. Það hefur líka tekist ágætlega að manna verkefni á Ísafirði í tengslum við háskólann þar. Þetta er meira spurning um að auka fjölbreytnina og gefa mönnum kost á að vera á þessum svæðum. Fjöldi fólks vill frekar búa úti á landsbyggðinni og það þarf að fá tækifæri til þess með því að færa verkefni þangað. Almennt er niðurstaðan sú að þar er stabílla starfsfólk, þar er fólk tryggara í vinnu, þar er ódýrara umhverfi á margan hátt en á höfuðborgarsvæðinu og við eigum auðvitað að nýta okkur það í sambandi við uppbyggingu á landinu í heild. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og vona að við getum fylgt henni eftir með öðrum tillögum þegar menn fara að vinna þessa sóknaráætlun lengra og að við getum skerpt gildi hvers landshluta fyrir sig og lyft undir þau sérkenni sem eru á hverju svæði viðkomandi landsvæðum til framdráttar.

Virðulegi forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um að gera Vestfirði að vettvangi kennslu í sjávarútvegsfræðum og vettvangi rannsókna á málefnum hafsins og strandsvæða. Í raun og veru útskýrir þetta sig kannski sjálft að því leyti að það er mjög skynsamlegt og eðlilegt að fara með þessi verkefni inn á þetta svæði þar sem er bæði þekking og reynsla er fyrir hendi. En ekki síður met ég þetta þannig að þetta sé ákveðin viðurkenningu fyrir það metnaðarfulla og góða starf sem háskólasetrið hefur unnið með námskeiðum í haf- og strandsvæðastjórnun í samstarfi við Háskólann á Akureyri. Það hefur gefist einstaklega vel með því góða starfsfólki sem þar vinnur og það hefur staðið sig mjög vel í þeirri vinnu sem það hefur tekið sér fyrir hendur. Hins vegar er það svo núna, virðulegi forseti, að þetta starf er í raun og veru ekki tryggt nema til stutts tíma og það er það sem við þingmenn kjördæmisins þurfum að tryggja til framtíðar, að það merka og góða starf sem þar er unnið verði fest endanlega í sessi. Virðulegi forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara efnislega mikið yfir tillöguna eða greinargerðina vegna þess að hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir, sem er 1. flutningsmaður tillögunnar, gerði það mjög ítarlega í sínu máli og ég sé því ekki ástæðu til að endurtaka það. Ég tek hins vegar undir að ég er mjög ánægður með að tillagan er komin fram, enda er ég meðflutningsmaður að henni ásamt mörgum öðrum þingmönnum og það er enginn pólitískur ágreiningur um þetta mál meðal þingmanna kjördæmisins. Það sem ég vil líka taka öðruvísi vinkil á til viðbótar er það sem ég tel skynsamlegt að gera í framhaldinu af svona hlutum, að það er ekki sjálfgefið, eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson benti á áðan, að allt sé á höfuðborgarsvæðinu. Hvaða vit er t.d. í því að Hafrannsóknastofnun sé niðri við Skúlagötu eða Fiskistofa suður í Hafnarfirði? Við höfum bent á þetta í mörg ár, til að mynda, svo ég rifji það upp, höfum við í bæjarstjórn Snæfellsbæjar óskað eftir því í fjölda ára að Hafrannsóknastofnun verði flutt til Snæfellsbæjar og við höfum alltaf spurt um það, alveg sama hver sjávarútvegsráðherrann er: Hver er ástæðan fyrir því að ekki er hægt að flytja stofnunina? Við höfum aldrei fengið svör við því, það er bara „af því bara“. Þarna vantar pólitískan vilja stjórnvalda á hverjum tíma að taka svona ákvarðanir. Ég sæi t.d. fyrir mér, af því að nú er töluvert starf hjá Hafrannsóknastofnun fyrir sunnan í sambandi við veiðarfæragerð og annað, að það mætti flytja hluta af því til Ísafjarðar og hluta af stofnuninni út á landsbyggðina. Það er þetta sem við þurfum að gera. Hvaða vit er t.d. í því eins og með Fiskistofu að hún sé í glerhöll í Hafnarfirði? Það er náttúrlega ekkert vit í þessu, auðvitað eigum við að færa þetta til grunnatvinnuveganna til að það geti blómstrað þar. Ég tek heils hugar undir það sem kom fram áðan að reynslan er sú þegar menn færa svona stofnanir út á landsbyggðina að þar er mjög stabílt starfsfólk og það hefur reynst í flesta staði ef ekki alla mjög vel. Við eigum því að vera óhrædd við að taka svona ákvarðanir. Það er líka annað sem gerist við þetta og það þekkjum við í hinum smærri samfélögum að þegar svona stofnanir eru færðar flyst þangað menntað fólk og það breytir líka samfélögunum. Samfélagið verður víðsýnna og það breytir samfélögunum og það er til góðs. Síðast en ekki síst er líka hugsunin á bak við þetta sú að við erum með stofnanir eins og t.d. Vör og BioPol og fleiri góðar stofnanir um allt kjördæmið okkar og það þarf einmitt að styðja við þær vegna þess að þar er reynslan, þar er þekkingin, og fólkið sem býr á stöðunum þekkir þetta miklu betur en það við Skúlagötuna í Reykjavík. Eigi að síður tek ég undir það með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað að þetta fjallar líka um að jafna búsetuskilyrði í landinu. Grunnatvinnuvegir þjóðarinnar sem eru úti á landsbyggðinni í flestum tilfellum eiga auðvitað að vera með þær stofnanir sem þeim tengjast úti á landsbyggðinni en ekki á höfuðborgarsvæðinu. Mér finnst það augljóst. Það er líka annað að ef við jöfnum búsetuskilyrðin verjum við byggðirnar og ég tek undir það sem hv. þm. Guðbjartur Hannesson sagði áðan að auðvitað þurfum við gera fleira. Það þarf að bæta eins og t.d. á Vestfjörðum, háhraðatengingarnar, rafmagnsöryggið þarf að vera betra og uppbyggingin á vegunum, sérstaklega í suðurhluta Vestfjarða og eins á milli Vestfjarða í heild sinni. Þetta eru verkefni sem við eigum að vera í og byggja upp þannig að að við getum í raun og veru sagt að búsetuskilyrðin séu jöfn í landinu. Þau eru það ekki og því þarf að breyta. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja að ég fagna þessari þingsályktunartillögu og þakka hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur fyrir að hafa forgöngu að þessu máli að og ég vænti þess að það fái góða og efnislega meðferð í umfjöllun á Alþingi.

Frú forseti. Ég vil í sjálfu sér taka undir það sem fram hefur komið í máli tveggja síðustu hv. þingmanna varðandi það að þetta sem við erum að tala um núna, með því að skilgreina sérstöðu svæðisins, er auðvitað ákveðinn grunnur sem gott er að leggja til þess að byggja á. En til þess að svæðið í heild geti talist samkeppnishæft þarf að gera gott betur. Það eru náttúrlega málefni sem við þekkjum vel, þingmenn svæðisins, þ.e. samgöngumálin, raforkumálin og fjarskiptamálin. Eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson kom inn á og reyndar hv. þm. Guðbjartur Hannesson líka snýst þetta öðrum þræði um að jafna búsetuskilyrðin, þetta snýst um að framfylgja ákveðinni jafnaðarstefnu, þ.e. að jafna samkeppnishæfi landshlutanna. Til þess að það sé hægt þarf náttúrlega að sinna grunngerð þessara landshluta, ákveðnum grunnþáttum eins og þjónustu og samgöngum o.fl. Þar er náttúrlega verulegt verk að vinna á þessu umrædda svæði á Vestfjörðum. Mér finnst gott að heyra tóninn í mönnum í umræðunum og vænti þar af leiðandi góðs um framhald málsins og um samstarf okkar þingmanna Norðvesturkjördæmis um málefni Vestfjarða á fleiri sviðum en því sem lýtur að þessu skilgreiningarstarfi hér.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að auðvitað þurfum við að laga grunngerð samfélagsins, það er alveg hárrétt. Þetta er einmitt hluti af því að viðurkenna það að við ætlum að búa í einu landi með eina þjóð en ekki vera með tvær þjóðir í einu landi, eins og sumir hafa sagt í þessum ræðustóli, þ.e. að aðgengi almennings og búsetuskilyrði séu jöfn, við getum svo sem haldið margar og langar ræður um það. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að það er sameiginlegur skilningur okkar þingmanna kjördæmisins að þetta er það sem við þurfum að gera og beita okkur fyrir enda hefur ekki staðið neinn ágreiningur um það í störfum okkar. Ég held hins vegar að við þurfum líka að fara að ræða mjög efnislega til að mynda um þann úrskurð sem kom núna frá umhverfisráðuneytinu um uppbyggingu á vegum. Það hefur tafist og ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það, það þekkja allir hv. þingmenn kjördæmisins. Ég held að menn þurfi þá að fara að hugsa það hvort við þurfum ekki að breyta lögunum til að geta lagað samfélagið að þessari þörf. Og að við getum ekki byggt upp vegi vegna þess að einhverjir eru alltaf með einhvers konar kærur og vitleysur, sem tekur náttúrlega út yfir alla þjófabálka. Ég held að við verðum að ræða þetta í okkar hópi þó að við gerum það ekki hér á þessum tíma núna. En við verðum auðvitað að bregðast við þessu, að hugsanlega sé fólkið sem býr á suðvesturhorninu, sem hugsar sér að koma á sólríkum dögum, að stoppa uppbyggingu á vegum. Þetta eru hlutur sem menn verða að ræða þannig að það sé ekki eins og það er í dag, að það virðist vera að tekið sé fram fyrir búsetuskilyrðin hjá mannfólkinu á svæðum eins og suðurhluta Vestfjarða, að þar séu einhverjir vaðfuglar og einhverjar svona vitleysur. Ég held að menn verði nú að fara að hugsa þetta, ekki er ágreiningur um það í hópi okkar þingmanna, en þetta er hlutur sem við verðum að fara að ræða mjög alvarlega.

Frú forseti. Ég vil kveðja mér hljóðs í þessari umræðu um þá tillögu til þingsályktunar sem liggur fyrir og segja að efnislega get ég mjög vel fallist á það sem hér er lagt til. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að eitt helsta vandamál í byggðamálum okkar Íslendinga hafi verið það að það vantaði fjölbreytni og tækifæri til menntunar í heimabyggð og meiri fjölbreytileika vantaði almennt í byggðamunstrið. Ég á þá við að það er svo erfitt að verja byggðir þar sem t.d. er bara sjávarútvegur eða önnur einhæf atvinnustarfsemi. Ég lít svo á að verið sé að leggja til aðgerðir sem hjálpa til á því svæði sem hér um ræðir, sem eru Vestfirðirnir, hjálpa til með að styrkja byggð á því svæði og gera það líka á þann hátt að það standi undir sjálfu sér, ef svo má að orði komast, þ.e. að þær rannsóknir og sú þróun sem þar fer fram innan sjávarútvegsins á að geta skilað verðmætum fyrir þjóðarbúið allt. Þá velti ég því fyrir mér, af því að við höfum svo oft rætt fiskveiðistjórn í þessum sal, m.a. í ljósi þeirra hugmynda sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson og fleiri hafa rætt um hvernig fleiri aðilar en bara Hafrannsóknastofnun geti komið að ráðgjöf og komið fram með hugmyndir um stjórn fiskveiða, hvort í gegnum slíkar rannsóknir í þeim fræðum sem þarna yrðu stunduð væri ekki hægt að sjá fyrir sér einhvers konar slíka vinnu. Ég hef oft hugleitt það, frú forseti, hvernig standi á því að við Íslendingar, sem eigum svo mikið undir sjávarútvegi, höfum staðið okkur jafnilla og raun ber vitni um í menntamálum í greininni. Lengi vel var það þannig að ef menn vildu afla sér góðrar menntunar var nauðsynlegt að fara til Noregs, til Tromsö, til að sækja nám í þessum grundvallaratvinnuvegi okkar Íslendinga. Það má heita alveg furðulegt að mínu mati hvað Háskóli Íslands hefur í raun og veru sinnt þessari meginatvinnugrein þjóðarinnar lítið. Auðvitað er þar margt gert sem skiptir máli fyrir greinina sem gerist ef svo má segja á þverfaglegu sviði, innan verkfræðideildar og fleiri deilda er verið að vinna að rannsóknum sem snúa beint að sjávarútvegi og fiskiðnaði, en það breytir ekki því að okkur hefur vantað sterkara nám, meira alhliða nám fyrir sjávarútveginn. Auðvitað er rétt að nefna sjávarútvegsnámið við Háskólann á Akureyri. Ég lít svo á að sú hugmynd sem hér er verið að lýsa sé gott innlegg inn í það þarfa verkefni að byggja upp öfluga þekkingu í þessari mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar. Það er nefnilega þannig, og það skiptir miklu máli, að auðlindin sjálf er takmörkuð. Hún er endurnýjanleg en hún er takmörkuð. Það sem ekki er takmarkað er mannvitið, hugmyndirnar, skynsemin, framtakið, það eigum við til í ótakmörkuðum mæli. Með menntun og rannsóknum munum við auka verðmæti fiskveiðiauðlindarinnar. Þeir fjármunir sem veittir eru til slíkra rannsókna og slíkrar menntunar eru fjármunir sem munu skila sér margfalt til baka til íslensku þjóðarinnar, ég er sannfærður um það. Bæði er því hér á ferðinni mál, sem ég styð, sem snýr að eflingu byggðar á umræddu svæði sem ég tel vera mjög mikilvægt því að það er í gegnum slíkar aðgerðir sem ríkið getur skotið styrkari stoðum undir landsbyggðina, þ.e. á sviði menntamála og samgöngumála fyrst og síðast og heilbrigðismála - ekki með því að taka beinan þátt í atvinnurekstri - og hins vegar er þetta mál ágætt hvað það varðar, eins og ég sagði áðan, að það leggur í púkkið þegar kemur að menntun og rannsóknum á sviði þessa mikilvæga atvinnuvegar okkar Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar ásamt nokkrum öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, um gerð samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að hefja stefnumótun um gerð samninga við önnur ríki um gagnkvæma vernd fjárfestinga. Verði að því stefnt að fjölga gerð slíkra samninga til þess að efla traust og skapa hagfelld skilyrði fyrir beina erlenda fjárfestingu hér á landi sem og fjárfestingu íslenskra aðila erlendis. Gerð slíkra samninga stuðlar jafnframt að aukinni milliríkjaverslun og veitir fjárfestum aukna vernd. Sérstaklega verði að því stefnt að gera samninga af þessu tagi við þau ríki þar sem Íslendingar hafa mestu viðskiptahagsmunina.“ Upphaf þessa máls hér í þinginu er það að ég lagði fram fyrirspurn 12. ágúst í fyrra til hæstv. utanríkisráðherra um hversu margir samningar um gagnkvæma vernd fjárfestinga væru í gildi og hvort ætlunin væri að gera fleiri slíka samninga og ef svo væri, við hvaða lönd. Þessar spurningar voru lagðar fram að gefnu tilefni. Samningar um gagnkvæma vernd fjárfestinga hafa verið að ryðja sér til rúms í samskiptum milli þjóða. Þeim er ætlað að tryggja vernd fjárfestinga og stuðla þannig að aukinni fjárfestingu á milli landa og greiða fyrir alþjóðlegum viðskiptum. Við Íslendingar höfum gert ótrúlega fáa slíka samninga. Núverandi aðstæður hafa hins vegar gert það knýjandi að settur verði mikill kraftur í gerð slíkra samninga. Í fyrsta lagi, eins og ég nefndi áðan, til þess að laða erlenda fjárfesta hingað til lands. Hingað vantar mjög erlent fjármagn og leiðin til þess er meðal annars sú að fá erlenda fjárfesta til að leggja fram fjármagn til atvinnuuppbyggingar, bæði með lánveitingum og með beinni hlutafjárþátttöku. Það er líka ljóst að trúverðugleiki okkar víða erlendis hefur beðið hnekki. Þó er það ekki á öllum sviðum en engu að síður er margt sem hefur gert það að verkum að erlendir fjárfestar hafa hikað við að koma með fjármuni sína hingað. Umdeildar og lítt hugsaðar aðgerðir stjórnvalda nú upp á síðkastið, eins og t.d. í skattamálum, hafa líka rýrt trúverðugleika okkar út á við og hamlað því að erlendir fjárfestar vildu lána hingað fé, hvað þá að taka þátt í atvinnuuppbyggingu með beinum hætti. Það er mjög þekkt frá öðrum ríkjum sem vilja laða til sín erlenda fjárfestingu að þau gera það með því að reyna að skapa traust og trúverðugleika. Við þekkjum dæmi um þetta. Þegar Tékkóslóvakíu var á sínum tíma skipt upp í Tékkland og Slóvakíu var það hluti af áætlun ríkisstjórna þessara landa, til þess að laða að erlent fjármagn, að ráðast í gerð eins margra samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga og mögulegt var. Ég er ekki að líkja saman ástandinu hér og í þessu gamla kommúnistaríki Tékkóslóvakíu en engu að síður er það þannig að við þurfum að bæta okkar trúverðugleika og auka áreiðanleika og álit þjóðarinnar sem hefur sannarlega beðið hnekki, sérstaklega á fjármálasviðinu. Svo er önnur hlið þessa máls sem ekki má heldur gleyma og hún er sú sem lýtur að vernd fjárfestinga íslenskra aðila í útlöndum. Íslendingar eiga þrátt fyrir allt, þrátt fyrir hrunið og þrátt fyrir að mikil verðmæti hafi glatast, mikla fjármuni bundna í erlendum fjárfestingum af margs konar toga. Þær tölur sem við höfum um þetta eru þó á margan hátt villandi og kannski ekki auðvelt að vitna í þær vegna þess að á bak við tölur um eignir okkar eru líka eignir sem hafa hrunið í verði, þær eru í slitameðferð, þær eru í gjaldþrotaskiptum og kannski eru þær háðar nauðasamningum. Þær gefa samt sem áður til kynna að þarna eru miklir hagsmunir í húfi og það skiptir miklu máli fyrir okkur að leikreglurnar séu þannig að þessar eignir njóti eðlilegrar verndar og ekki sé hægt að ganga að þeim með óeðlilegum hætti eða rýra verðmæti þeirra. Áður en lengra er haldið er rétt að ég geri grein fyrir því hvað um er að ræða þegar við tölum um samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga. Í sem skemmstu máli má segja að hér sé um að ræða tiltölulega nýtt fyrirbrigði. Það er nýtt í þeim skilningi að rekja má það aftur til ársins 1959 og það er tiltölulega nýtt þegar menn eru að tala um svona samninga, en það var árið sem fyrsti samningurinn af þessu tagi leit dagsins ljós. Samningar um gagnkvæma vernd fjárfestinga eru í dag u.þ.b. 2.500 og flest vestræn ríki eru með tugi slíkra samninga í gildi. Þessir samningar eru tvíhliða í eðli sínu þar sem þau ríki sem í hlut eiga leitast við að skapa hagstæðar aðstæður fyrir fjárfestingar af hálfu fjárfesta annars ríkis á landsvæði hins. Slíkum samningum er ætlað að hvetja til fjárfestinga milli þeirra ríkja sem í hlut eiga og tryggja vernd fjárfestinga og stuðla þannig að auknum viðskiptum milli ríkjanna. Samningar um gagnkvæma vernd fjárfestinga kveða líka á um að fjárfestingar fjárfesta hvors ríkis um sig skuli njóta fullrar verndar og öryggis á landsvæði hins og að ekki verði gripið til neinna óréttmætra aðgerða sem varða fjárfestingar fjárfesta hins ríkisins í landinu. Þessir samningar fela líka í sér að ekki megi taka fjárfestingar fjárfesta eignarnámi, ekki þjóðnýta þær eða gera ráðstafanir gagnvart þeim sem hafa sömu áhrif og eignarnám eða þjóðnýting. Komi til slíkra aðgerða skal slíkt aðeins gert samkvæmt tilhlýðilegri lagalegri málsmeðferð og gegn skilagóðum, nægilegum og skilvirkum bótum, eins og það hefur verið orðað. Auk þess er í slíkum samningum yfirleitt mælt fyrir um að ríki skuli tryggja að fjárfestar hins ríkisins geti yfirfært fjárfestingar sínar og ágóða, sem er bundinn á landsvæði fyrrnefnda ríkisins, án tafar og án nokkurra hafta, þar með talið gjaldeyrishafta. Deilur milli ríkja getur hvor samningsaðili fyrir sig lagt fyrir gerðardóm sex mánuðum eftir að samningaviðræður um úrlausn deilu hefjast, og slíkur gerðardómur er þá skipaður sérstaklega í slíkum tilvikum. Sé um að ræða deilu milli fjárfestis og ríkis getur fjárfestirinn lagt hana fyrir Alþjóðastofnunina um lausn fjárfestingardeilna eða skipað sérstakan gerðardóm. Í báðum tilvikum fengist endanleg lausn sem væri bindandi fyrir þau ríki, og fjárfesta þeirra eftir atvikum. Það er áhugavert í þessu sambandi að velta því fyrir sér hvort samningar af þessum toga hefðu einhverju breytt í þeim erfiðu og sársaukafullu deilum sem við höfum staðið í upp á síðkastið, meðal annars út af Icesave-innlánunum. Svarið við þessari spurningu er ekki einhlítt en þó er óhætt að fullyrða að staða okkar hefði án efa orðið mun sterkari með slíkan samning í farteskinu. Ástæða þess að við gerðum ekki slíkan samning við Bretland eða önnur ríki, sem eru okkur mikilvægust í viðskiptum, er sennilega sú að samskiptin hafa almennt talað verið góð og ekki hefur hlaupið snurða á þráðinn frá tímum landhelgisdeilnanna. Þessi ríki eru vestræn lýðræðis- og réttarríki, við eigum samskipti við þau á grundvelli annarra samninga, svo sem EES-samningsins, og því hefur væntanlega ekki verið talin þörf á sérstökum samningi um gagnkvæma vernd fjárfestinga. Nú er öldin hins vegar önnur og samskipti okkar við þessi ríki hafa sum hver gefið okkur fullt tilefni til þess að við hyggjum að slíkum samningum, meðal annars til þess að tryggja og vernda eignir íslenskra aðila erlendis, jafnframt því að laða hingað til lands erlent fjármagn, sem ég hef þegar gert að umræðuefni. Ef samningur um gagnkvæma vernd fjárfestinga hefði gilt á milli Íslands og Bretlands hefði verið til augljós og óumdeildur vettvangur til að láta reyna á réttmæti þess að bresk stjórnvöld beittu hryðjuverkalögunum með þeim hætti sem gert var. Slíkir samningar skapa þannig úrræði fyrir þau ríki sem standa að gagnkvæmum samningi um vernd fjárfestinga til þess að leysa úr deilum sín á milli. Jafnframt verður til möguleiki fyrir fjárfesta sem eru með beinar fjárfestingar í öðru hvoru samningsríkinu til beinnar málshöfðunar gagnvart því ríki þar sem fjárfesting er til staðar. Þeir fjárfestar sem höfðu ráðist í beinar fjárfestingar í Bretlandi hefðu þess vegna getað farið með þau mál gegn breska ríkinu fyrir alþjóðlegan gerðardóm, en slík mál eru að öllu jöfnu leyst fyrir alþjóðlegum gerðardómi fyrir tilstuðlan Alþjóðastofnunarinnar um lausn fjárfestingardeilna í Washington, eins og ég nefndi hér áðan. Yrði niðurstaðan sú að um óréttmæta beitingu hryðjuverkalaganna hefði verið að ræða væri aðstaðan önnur. Þá væri komin upp sú staða að það væri Ísland og íslenskir fjárfestar sem hefðu ótvíræða möguleika á að krefjast bóta frá breskum stjórnvöldum, í stað þess að bresk yfirvöld komist upp með að þvinga íslensku þjóðina til nauðungarsamninga án dóms og laga eins og þeir hafa verið að reyna að gera í Icesave-tilvikinu. Ég vék að þessu máli í fyrirspurninni sem ég rakti áðan að ég hefði borið fram 12. ágúst í fyrra og hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson vék að þessu atriði í svari sínu við fyrirspurn minni. Orðrétt sagði hæstv. ráðherra: „Ég vil síðan í lokin segja að undir ræðu minni hef ég aðeins verið að þenkja um hugmynd hv. þingmanns um að ef í gildi væri slíkur samningur milli okkar og Bretlands. Ég hygg að það sé alveg rétt að við hefðum átt tök á því að skjóta þeirri ákvörðun sem breska ríkisstjórnin tók í október sl. til slíks gerðardóms. Það hefði væntanlega styrkt stöðu okkar töluvert í því stríði sem háð var um þann tiltekna hluta þeirrar deilu.“ Ég tel að þessi ummæli hæstv. ráðherra séu mjög athyglisverð og renni stoðum undir þýðingu þess að við förum í það með skipulegum hætti að gera fleiri samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga og ekki bara við ríki þar sem við eigum lítilla hagsmuna að gæta heldur ekki síður við þau ríki þar sem okkar viðskiptalegu hagsmunir eru mestir, einfaldlega vegna þess að við höfum rekið okkur á það að það lagaverk sem við erum að styðjast við hefur verið svo tafsamt að það hefur ekki orðið til þess að verja okkur í því mikla stríði sem við höfum háð við þjóðir sem við álitum að væru okkar vinaþjóðir. Samkvæmt upplýsingum úr svari hæstv. utanríkisráðherra við fyrirspurn minni hafa Íslendingar eingöngu gert ellefu samninga við ríki af þessu tagi, og það eru nánast allt ríki þar sem við eigum tiltölulega litla viðskiptalega hagsmuni. Samkvæmt upplýsingum af heimasíðu Alþjóðastofnunarinnar um lausn fjárfestingardeilna er Ísland í 119.–123. sæti af þeim 174 þjóðum sem hafa gert slíka samninga. Þau lönd sem eru með Íslandi í flokki í þessum efnum og hafa gert u.þ.b. jafnmarga samninga og Ísland eru Burkína Fasó, Trínidad og Tóbagó, Zaír og Zambía. Því miður er það svo að það er mjög fátt að gerast í þessum efnum hér á landi. Það kemur líka fram í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn minni að þau áform sem uppi eru eru mjög fátækleg og lúta alls ekki að því að við séum að reyna að gera slíka samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga við þær þjóðir þar sem mest ríður á að mínu mati. Ég tel að tilefnin séu nægileg og svar hæstv. ráðherra sýni okkur að fullt tilefni er til þess fyrir okkur að hyggja betur að þessum málum en við höfum gert. Beiting Breta á hryðjuverkalögunum gagnvart Íslandi sannar þetta. Bretar hafa hingað til talist til vinaþjóða okkar en þeir settu samt sem áður Ísland á lista með illræmdum hryðjuverkasamtökum og ríkjum sem veita slíkum samtökum stuðning. Það er enn fremur ljóst að ákvæðum um fjárfestingar og vernd fjárfestinga er ekki til að dreifa í öllum þeim fríverslunarsamningum sem gerðir hafa verið á vegum EFTA og kom slíkt ákvæði ekki inn fyrr en nú í seinni tíð. Þar að auki er inntak þeirra ákvæða ekki efnislega sambærilegt því að hafa sérstakan samning um gagnkvæma vernd fjárfestinga, sérstaklega með tilliti til úrlausnar hugsanlegra ágreiningsmála. Áhugi á þessum málum fer vaxandi hér á landi. Mér er kunnugt um að viðskiptalífið hefur verið að hyggja að þessu með skipulegum hætti og verið að láta fara ofan í þessi mál. Ég held því að það skipti miklu þegar þetta mál fer nú til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar - en ég legg það til að málinu verði vísað þangað að lokinni þessari umræðu - að kallað verði eftir viðbrögðum frá utanríkisráðuneytinu og ekki síður frá aðilum í viðskiptalífinu sem gætu lagt á að mat með nefndinni hvort ekki væri fullt tilefni til að gera slíka samninga. Ég tel þess vegna mikilvægt að í senn sé leitað eftir skriflegu áliti aðila úr atvinnulífinu, og líka kallaðir til aðilar sem þekkja vel til þessara mála, til að leggja mat á það hvort ekki megi gera gangskör að því að koma á fleiri svona samningum, til þess í fyrsta lagi að tryggja vernd eigna okkar erlendis og í öðru lagi að reyna að stuðla að því að laða hingað til lands aukið fjármagn, bæði í formi hlutafjár og eins í formi lánsfjár. Við þurfum á því að halda við þær aðstæður sem við búum við í dag að fá aukið erlent fjármagn, ekki síst til að leggja í áhættusamar fjárfestingar og mikilvægar fjárfestingar en líka í formi lánsfjár til að standa straum af ýmsu því sem við þurfum að gera. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu, eins og ég nefndi hér áðan, legg ég til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Þetta mál lætur ekki mikið yfir sér en það er töluvert veigamikið. Þannig er mál með vexti að eftir hrunið skapaðist mikið atvinnuleysi á Íslandi sem er mjög neikvætt, afskaplega neikvætt, og við höfum rætt það fyrr hér í dag. Til þess að ráðast gegn atvinnuleysi þarf fjárfestingar. Það er ekkert annað sem skapar atvinnu en fjárfestingar eða lánveitingar til fyrirtækja sem eru starfandi. Hvort tveggja byggist á trausti. Það er traustið sem leið mest fyrir hrunið. Fjármagnseigendur, þeir sem hafa lagt fyrir fé, sparað, neitað sér um neyslu og hafa fjárfest í hlutabréfum eða innlánum með því að leggja til sparifé í bönkum - þetta fé tapaðist, sumt algjörlega og annað verulega, og traustið á hlutabréfamarkaðnum er nánast farið. Sú tillaga sem hér er lögð til um að taka upp samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga gæti stuðlað að því að þetta traust byggðist upp aftur, traust manna á því að fjárfesta í hlutabréfum vegna þess að það voru hlutabréfaeigendur sem fyrst og fremst töpuðu verulega miklu á hruninu. Það varð eignahrun, sennilega nálægt 100 milljörðum, hjá venjulegum hlutabéfaeigendum, venjulegu fólki sem átti hlutabréf, og einhver óþekkt tala var tapið hjá stofnfjáreigendum í sparisjóðum þar sem staðan er sums staðar mjög slæm. Þetta fólk segir náttúrlega sína sögu ekki fallega og sá orðrómur kemur í veg fyrir að almenningur fjárfesti í hlutabéfum aftur. Við verðum, frú forseti, að vinna að því að byggja upp traust með öllum ráðum og þessi tillaga til þingsályktunar er þáttur í því. Því miður hefur hæstv. ríkisstjórn eiginlega unnið gegn þessu því að allar hennar ráðstafanir hingað til hafa verið gegn fjármagni. Það hafa verið auknir skattar á hagnað, auknir skattar á vexti o.s.frv., eignarskattar, það virðist allt vera gert til þess að vinna gegn því að menn fjárfesti í atvinnulífinu, allt til þess að vinna gegn því að hér skapist atvinna. Það má líka nefna tryggingagjaldið sem er hreinlega skattur á atvinnu. Það veitir því ekki af að menn komi með einhverja bjartsýni og eitthvað bjart inn í myndina og þessi tillaga til þingsályktunar er hluti af því að auka og byggja upp aftur traust á hlutafé og fjárfestingum sem því miður er algjörlega farið. Það er forsenda þess að við getum búið til atvinnu sem atvinnulaust fólk á Íslandi þarf nauðsynlega á að halda.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal kærlega fyrir góðar viðtökur hans í þessu máli og flutningsmönnum þess. Ég held að hann hafi einmitt hitt naglann á höfuðið þegar hann sagði að þetta snerist um traust. Það er vissulega svo að borið hefur verið mikið traust til Íslands. Ég man eftir því að fyrir fáeinum árum þegar var verið að ræða um möguleika á nýju álveri hér á landi komu upp í umræðu spurningar um hvort hugsanleg fjárfesting í álveri yrði hér eða í Venesúela. Mér er þetta mjög minnisstætt vegna þess að þá var því varpað upp að á margan hátt væru aðstæður í Venesúela mjög hagstæðar, orkuverð og þess háttar, en þeir sem um það véluðu horfðu hins vegar mjög til þess að hið pólitíska ástand í Venesúela væri ótraust og það gæti á vissan hátt riðið baggamuninn um ákvörðun manna í þeim efnum. Ísland hefur með öðrum orðum alltaf haft það yfirbragð að vera traust og ábyggilegt land og þeir sem kæmu hingað til fjárfestinga vissu að þau plön sem þeir legðu upp með gætu staðist af þeim ástæðum. Það getur ýmislegt auðvitað sveiflast í kringum okkur en hið pólitíska umhverfi væri a.m.k. þannig að menn gætu treyst því sem hér væri að gerast. Þetta hefur hins vegar glatast, ekki bara vegna þess að menn töpuðu miklum fjármunum á því að fjárfesta á Íslandi eftir hrunið heldur líka vegna þess að pólitískt ójafnvægi hefur verið hér á landi. Ríkisstjórnin hefur verið að koma fram með mál sem hún hefur ekki getað fylgt eftir. Hún hefur ekki reynst traustur samningsaðili. Ríkisstjórnin hefur verið að leggja fram ýmsar hugmyndir, t.d. í skattamálum, sem hefur ekki gert Ísland eins aðgengilegt fyrir erlenda fjárfesta og síðan hitt að menn hafa ekki getað treyst því að það efnahagsumhverfi sem er í dag, þ.e. skattalegt umhverfi fyrirtækja o.s.frv., muni ríkja á morgun. Hugmyndir manna um að auka hér stórkostlega skattlagningu á atvinnulífið er gott dæmi um það. Þið hafið ekki komist að því fullkeyptu, sagði hæstv. fjármálaráðherra á frægri ráðstefnu, svo ég reyni að þýða umrædd ummæli hans, og auðvitað eru það ekki góð skilaboð til þeirra sem hyggja á fjárfestingar hér né heldur yfirlýsingar sendimanna hæstv. ríkisstjórnar sem tala um að hér geti blasað við þjóðargjaldþrot. Við eigum því gífurlega mikið verk fyrir höndum að byggja upp þetta traust. Mikið eignahrun varð hér eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi, það hurfu út úr hagkerfinu gríðarleg verðmæti og þetta voru ekki bara verðmæti sem Íslendingar áttu, þetta voru líka verðmæti sem útlendingar áttu. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir okkur að búa þannig um hnútana að í lagaumhverfinu og samningsumhverfinu milli landa sé reynt að setja það miklar skorður sem geri það að verkum að menn geti haft trú á því umhverfi sem þeir eru að taka þátt í, fjárfesta eða taka þátt í atvinnurekstri. Gleymum ekki því að gjaldþrot eru í raun og veru sóun verðmæta. Það sem gerist við gjaldþrot er að verðmæti sem eru jafnvel efnisleg glatast langt umfram það sem á sér stað þegar fyrirtæki halda áfram og við sjáum allt of mörg sorgleg dæmi um það að mönnum gengur mjög illa að halda utan um verðmætin. Auðvitað eru allir að reyna að gera sitt besta, skiptaráðendur, skilanefndir eða hvaða nöfnum sem það nefnist. Engu að síður er það bara þannig að í stórum gjaldþrotum er þessi hætta mjög fyrir hendi og á slíka hluti horfa þeir fjárfestar mjög sem við viljum laða hingað til lands. Síðan er það hitt sem við megum heldur ekki gleyma og það er að Íslendingar eiga gífurlega hagsmuni í þessum efnum erlendis. Lífeyrissjóðirnir hafa t.d. fjárfest stórar fúlgur erlendis. Það hefur verið að koma þeim til góða núna upp á síðkastið þegar fjárfestingarkostirnir hafa ekki verið svo góðir hér á landi, menn voru að tapa miklum fjármunum í gjaldþrotum stóru fjármálastofnananna. Þá hefur skipt máli fyrir okkur sem þjóð að lífeyrissjóðirnir hafa verið að hluta til fjármagnaðir með fjárfestingum í erlendum bréfum, hlutabréfum og skuldabréfum. Þess vegna skiptir miklu máli fyrir okkur að þeir gífurlegu hagsmunir sem við eigum erlendis séu tryggir. Við trúðum því örugglega að samningar okkar við Evrópuríkin í gegnum EES, hið Evrópska efnahagssvæði, veittu okkur nægjanlegt skjól. Þetta var ábyggilega ástæðan fyrir því að við vorum lítið að hugsa um möguleikana á gagnkvæmum samningum um gagnkvæma vernd fjárfestinga. Evrópusambandið og Evrópa er okkar langstærsti markaður og þar eigum við mestu hagsmunina og þar töldum við okkur í góðu skjóli af öllum þessum samningum og auðvitað í ljósi áratuga ef ekki aldagamallar reynslu af því að eiga samskipti við þessi ríki. En gáum að einu: Ríki eins og t.d. Bretland, sem er gamalt nýlenduríki og hefur þessa miklu reynslu af samskiptum við aðrar þjóðir, hefur verið í fararbroddi þeirra ríkja sem hafa verið að gera samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga. Af hverju ætli það sé? Jú, það er vegna þess að þeir þekkja auðvitað slíkar aðstæður. Þeir gera sér grein fyrir að aðstæðurnar geta breyst og þeir gera sér grein fyrir að hluti af því trausti sem þarf að byggjast upp verður ekki búið til nema um það sé settur ákveðinn rammi sem allir aðilar geti treyst á. Menn vita að hlutir geta sveiflast til. Hver hefði t.d. átt von á því að okkar gamla vinaríki Bretland mundi láta það verða sitt fyrsta verk þegar hvað verst stóð á hjá okkur að setja hryðjuverkalög á okkur sem felldi okkar stærsta banka og olli okkur ómældu tjóni sem við getum aldrei nokkurn tíma metið til fulls? Það var ekki bara það að þarna glötuðust verðmæti í þessum tilteknu fjármálastofnunum, þetta hefur haft þau áhrif að við höfum gengið haltrandi til leiks í þessu meinta alþjóðasamfélagi þar sem við höfum svo mikla hagsmuni að öllu leyti. Þess vegna, virðulegi forseti, tel ég að það skipti gífurlega miklu máli að menn horfi til nýrra möguleika sem eru til staðar, möguleika sem við höfum ekki verið að nýta okkur. Þessir gagnkvæmu fjárfestingarsamningar, samningar um gagnkvæma vernd fjárfestinga öllu heldur, eru tæki í þessum efnum, tæki sem við höfum ekki beitt af neinu viti. Við höfum verið að gera samninga um gagnkvæma vernd fjárfestinga við ríki eins og Chile, Egyptaland, Indland, Suður-Kóreu, Kína, Lettland, Líbanon, Litháen, Mexíkó, Víetnam og Singapúr, en Singapúr-samningurinn er reyndar hluti af fjárfestingarsamningi EFTA. Það sjá allir að þetta eru ekki okkar stóru hagsmunir, þeir munu ekki liggja a.m.k. fyrst um sinn í þessum ríkjum. Síðan bíða fullgildingar samningar við Egyptaland og Líbanon. Allt er þetta gott og blessað en þetta breytir engu um stóru myndina. Við þurfum þess vegna á Alþingi að marka stefnu, segja framkvæmdarvaldinu fyrir verkum, segja að það sé álit Alþingis að fara eigi í það af ástæðum sem ég hef þegar rakið, að ganga í það að gera þessa samninga við ríki þar sem hagsmunir okkar eru mestir, ekki síst ríki í Evrópu og reyndar fleiri ríki. Það ætti að vera einn af áherslupunktunum í utanríkisstefnu okkar núna einmitt að búa til umhverfi sem laðar hingað að erlent fé og það verður m.a. gert með þeim samningum sem ég er hér að nefna. Það er gott og blessað fyrir okkur að beita utanríkisþjónustunni á margvíslega vegu eins og menn hafa verið að gera í gegnum tíðina en við núverandi aðstæður eigum við fyrst og fremst að líta okkur nær. Við eigum að líta til okkar beinu hagsmuna og okkar beinu hagsmunir við þessar aðstæður eru ekki þeir að stilla til friðar í fjarlægum heimsálfum, þó að það sé gott og glæsilegt og göfugt markmið. Hagsmunir okkar liggja frekar í því að búa sem best um okkur sjálf, gera sem mest úr þeim verðmætum sem við höfum og laða til okkar erlent fjármagn. Við höfum gríðarlega mörg tækifæri. Þau tækifæri felast núna m.a. í hinu lága gengi íslensku krónunnar sem er þessa stundina að hjálpa okkur þó að hliðarverkanirnar séu óskaplega erfiðar og sárar bæði fyrir atvinnulíf og einstaklinga eins og við gerum okkur grein fyrir. Við vitum líka að útlendingar horfa til okkar vegna hins lága gengis. Það er athyglisvert t.d. að í þeim svörum sem hæstv. ráðherrar hafa verið að veita þegar eftir því hefur verið spurt hver sé stefna ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum, hvað sé að gerast í þeim efnum, þá vísa þeir yfirleitt alltaf til þeirra tækifæra sem liggja í útflutningsatvinnuvegunum, nýjum litlum fyrirtækjum, sprotafyrirtækjum, ferðaþjónustufyrirtækjum o.s.frv., sem fyrst og fremst eru núna að nýta sér hið lága gengi íslensku krónunnar. Það er ekki síst af þeim ástæðum sem ríður svo á að nýta þetta lag sem við höfum þrátt fyrir allt, þrátt fyrir alla erfiðleikana, til að búa þannig um hnútana að þeir sem vilja leggja til fjármuni hingað í atvinnulífið í formi lánsfjár eða hlutafjár geti gert það og sofið sæmilega rólegir, að minnsta kosti gagnvart því að fjárfesting þeirra sé vernduð með eðlilegum samningum á milli þjóða. Og síðan hitt, sem ég vil gera að lokaorðum mínum, að við með þessum hætti treystum líka og tryggjum eignir okkar erlendis. Við megum ekki við því að frekari töf verði á