Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Guðmundur Ólafsson) Fjhn. hefir ekki að öllu leyti orðið samferða í þessu máli. Meiri hl. lítur svo á, að hjer sje um mikilsvert mál að ræða, þar sem er yfirumsjón með bönkum og sparisjóðum í landinu og að koma starfsemi þeirri sem tryggilegast fyrir. Hann hefir því komið fram með rökstudda dagskrá, þar sem hann vill vísa málinu til stjórnarinnar, til undirbúnings fyrir næsta þing. Minni hl. vill aftur á móti ekki skora á stjórnina að undirbúa málið fyrir næsta þing, og virðist því vera sæmilega ánægður með núverandi fyrirkomulag. Þó segir minni hl. reyndar í nál. á þskj. 450, að holt muni vera að stofna konunglegt lífstíðarembætti fyrir 1 - eða jafnvel 2 - „kritiska“ endurskoðendur, sem sjerstaklega rannsökuðu rekstur banka og sparisjóða. Þetta sýnir, að þeir álíta, að ekki þurfi að flýta aðgerðum í þessu efni. Því jeg hygg, að eitthvað muni nú þurfa að laga þessa „kritisku“ endurskoðendur áður enn þeir verða færir um að „ala“ upp menn til að líta eftir sparisjóðunum, eins og þeir ætlast til. Og talsverðan tíma mundi það uppeldi taka til að geta komið að gagni. Um bankaráð Íslandsbanka sjá þeir auðvitað ekki, að neinu megi breyta. En meiri hl. nefndarinnar getur ekki fallist á þá skoðun. Þá skil jeg ekki í því, hvernig hv. minni hl. nefndarinnar getur komist að þeirri niðurstöðu, að veðdeildin og veðbankinn geti fullnægt lánsþörfum bænda. Önnur þessi stofnun, veðdeild Landsbankans, lánar mjög lítið eða ekkert til jarðræktar, en aðallega til húsabygginga hjer í bænum, og ríkisveðbankinn er enn ekki kominn á fót. Það verður því ekki neinn tiltakanlegur peningaaustur, sem bændur eiga að láta sjer nægja, eftir þeirri skoðun. Vil jeg svo leggja til, að hv. deild samþykki dagskrána.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Það greinir ekki mikið á milli meiri og minni hluta nefndarinnar, því hvorugur nefndarhlutinn vill leggja til, að frv. sje samþykt. Það greinir aðeins á um orðalag dagskrárinnar, því eigi kemur ljóst fram, hvort meiri hlutinn ætlast til, að stjórnin byggi till. sínar eða ekki á grundvelli frv., sem virðist vera hreinn „kommunismi“. Minni hl. vildi taka hreint af skarið um það, að hann vildi ekki, að stjórnin bygði væntanlegar till. sínar á þeim grundvelli. Minni hl. vill því annaðhvort, að frv. verði felt eða að því verði vísað til stjórnarinnar, og þá bygt á þeim bendingum, sem koma fram í áliti minni hlutans. En af því svo getur farið, að till. meiri og minni hluta nefndarinnar falli, þá er ekki hægt að komast hjá að skýra dálítið frv. greinarnar. Og er það því nauðsynlegra, sem frv. byggist á nýju fyrirkomulagi, sem sje ráðstjórnarfyrirkomulagi. Og liggur því næst að athuga tilgang og efni 1. gr. Þar er gert ráð fyrir að skipa 5 manna bankaráð, og er þar sagt, að fjármálaráðherrann sje sjálfkjörinn formaður. Eigi verður sjeð, hvaða þýðingu það á að hafa, að hann sje sjálfkjörinn formaður, því hann á að mæta í bankaráðinu sem óbreyttur bankaráðsmaður, með einu atkvæði eins og hinir, og án frekari ábyrgðar en hver hinna.  Það lítur því svo út, að þetta eigi að vera lífstíðarstarf. Hina 4 bankaráðsmennina á að velja þannig, að samband kaupmanna á að velja einn, samband verkamanna einn, samband kaupfjelaganna einn og Búnaðarfjelagið einn. Og þessir 4 menn eiga ekki að vera ráðgefandi menn, heldur geta þeir haft alt valdið, hvað sem fjármálaráðherra segir. Svo virðist vera fyrir sjeð í frv. þessu, að kommunistar verði í meiri hluta í bankaráðinu, og er ekki óliklegt, að það sje af þeim rótum runnið, að t. d. samband verkamanna er sjálfkjörið í bankaráðið, en Fiskifjelag Íslands eða sjómannastjettin útilokuð frá því, sem þó leggur bönkunum til langmestan hlutann af öllum viðskiftum þeirra. Verkamannasambandið eða verkamenn hafa, eins og kunnugt er, sáralítinn sjálfstæðan atvinnurekstur. Þetta ætti þá að vera nóg um 1. gr. Í 2. gr. er ákveðið, að bankaráðið eigi að halda „einn fund á viku, og oftar, ef þörf þykir“. Og það á að gerast endurgjaldslaust. Hefði slík uppástunga komið fram fyrir 50–100 árum, þá hefði hún ef til vill átt við, en ekki nú. Nú vinna menn ekki umfangsmikil störf fyrir ekki neitt. Og eigi er bankaráðinu ætluð nein „kritisk“ endurskoðun, nje endurskoðun yfir höfuð, sem þó er aðalverkefni bankaráða í heiminum.

Hefir það verið í Íslandsbanka?

Heimurinn er stærri en Íslandsbanki og Ísland.

Er þá Íslandsbanki ekki í heiminum?

. Um 3. gr. skal jeg vera fáorður, en vísa í nál. Þó vil jeg geta þess, að þar sem bankaráðið á ekki að framkvæma neina „kritiska“ endurskoðun, þá veit jeg ekki til hvers það ákvæði er sett inn í þessa grein, að bankaráðið eigi að hafa „frjálsari aðgang, hve nær sem er, að öllum skjölum og bókum bankans.“ Það veitir bankaráðinu aðeins greiðan aðgang að því að geta hnýst inn í viðskifti einstakra manna í bönkunum; aðra þýðingu getur það tæplega haft. Eflaust mundi það verða nokkuð vafningasamt að leggja bankaráð Íslandsbanka niður, og láta þetta nýja bankaráð koma í þess stað.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil aðeins minna á það, að komið hefir fram áður í umr., að stjórnin myndi hugsa sjer að koma fram með frv. um stofnun endurskoðaraembættis. Stjórnin býst nú við að fá allshn.Nd. til að bera fram frv. um þetta, og vona jeg, að það nái samþykki deildanna. Geri jeg ráð fyrir, að frv. þetta komi á morgun.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg vil aðeins, vekja athygli á því, að ef rökstudda dagskráin verður samþykt, þá er með henni lagt fyrir stjórnina að undirbúa þetta mál til næsta þings. Það er því mjög óheppilegt að samþykkja hana, ef menn vilja sinna frv. stjórnarinnar.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vildi aðeins vekja athygli á því, að máske mætti láta þetta mál bíða, þar til sjeð verður, hvernig frv. um eftirlitsmanninn reiðir af. Annars hygg jeg, að það frv. muni hafa mikið fylgi hjer í þinginu.

Jónas Jónsson Jeg skal nú ekki að sinni fara út í mál, sem ekki liggur hjer fyrir, heldur snúa mjer að hv.frsm. minni hl. (BK) og taka framsöguræðu hans til athugunar, sem var að efni til „kritik“ á sjálfu frv., sem liggur fyrir. Jeg held, að hv. minni hl. hafi ekki áttað sig á því, að þjóðin er fyrir löngu orðin óánægð með fyrirkomulagið á bankaráði Íslandsbanka. Bankaráðið hefir aldrei starfað neitt. Síðustu mánuðina hefir það að vísu haldið fundi, en einungis, til ógagns. - Bankaráðsstaðan hefir verið bitlingur, þinginu og flokkum þess til óvirðingar. Bitlingur þessi hefir sjerstaklega lent hjá þeim mönnum, sem stóðu að stofnun Íslandsbanka eða hafa síðan reynst traustur lífvörður hans. Þessu bankaráði Íslandsbanka, sem eftir upplýsingum hv.frsm. minni hl. (BK) mun ekki vera af þessum heimi, því hann taldi bankann utan veraldarinnar, hafa engar skyldur nje vandi verið lagðar á herðar, en þar á móti mikil laun. - Það var því ekki að undra, þótt það kæmi á annan hv. minni hl. nefndarmann (SHK), sem setið hefir sólarsinnis í þessu bankaráði og fengið þar mikil laun fyrir litla vinnu, þegar hann sá, að hjer gat orðið um röskun á því að ræða. Það er því ekki ósennilegt, að hv.frsm. minni hl. (BK) hafi verið „innblásinn“ af honum, þegar hann hjelt því fram í ræðu sinni, að ekki mætti ætlast til neinnar vinnu, nema laun kæmu fyrir. En þetta ákvæði, um að bankaráðinu verði ekki launað af bönkunum, er bygt á þeirri fyrirlitningu, sem er orðin almenn á því fyrirkomulagi, sem verið hefir á bankaráðinu, og jafnvel þeim mönum, sem margir hverjir hafa sóst eftir þessum bitlingum. Þegar það er athugað, hve mikið ólán það hefir verið, að atvinnuvegir landsins hafa enga hlutdeild getað átt í því, hvernig Íslandsbanki hefir varið fje sínu, en að erlendu hluthafarnir hafa getað leikið sjer með fje bankans eftir eigin vild, þá er furða, að hv.frsm. minni hl. (BK) skuli gera svo lítið úr því ráði, sem skipað á að vera trúnaðarmönnum atvinnuveganna. Honum er þó máske vorkun, þótt hann telji bankaráð ekki geta framkvæmt „kritiska revision“, því eftir hans dómi hefir bankaráð Íslandsbanka ekki verið fært um það, og annað betra fyrirkomulag á bankaráði getur hann ekki hugsað sjer. Þá eru sparisjóðirnir eftirlitslausir. Að vísu hefir áður á þingi verið borið fram frv. um eftirlitsmann fyrir sparisjóðina, en náði þá ekki fram að ganga. En syndagjöldin vegna eftirlitsleysisins eru líka að koma fram á þeim. T. d. er einn sparisjóður nú svo nauðulega staddur, að hann hefir orðið að neita að taka sínar eigin innlánsbækur upp í sín eigin lán, nema þá með stórum afföllum, eða líkum „kurs“ og hlutabrjef Íslandsbanka hafa selst erlendist nú síðustu ársfjórðunga. Fleiri sparisjóðir eru illa staddir, þó þessi sje verst staddur. Þessi sparisjóður. Eyrarbakkasparisjóðurinn, er nánast skoðað útibú frá Íslandsbanka. Sýnist sparisjóðurinn ekki hafa haft neina blessun af áhrifum þeim, er hann hefir fengið frá hluthafastjórninni þar. Það má nú segja, að það hafi ekki komið að sök fyrir Landsbankann, þótt þar hafi ekki verið bankaráð. En það er þó ekki að þakka aðgerðum þingsins 1909, því þær urðu síst bankanum til hagsmuna, og meðal annars má segja, að síðan og fram á árið 1917 hafi bankinn verið lokaður fyrir bændur. Enda ekki undarlegt, eftir framkomnum ummælum hv. 2. þm. G.-K. (BK), að svo væri meðan hann stjórnaði honum. En það má telja sjerstakt, að þingi og stjórn hepnaðist svo að skifta um stjórn Landsbankans 1917, að hann hefir síðan eflst landi og lýð til blessunar og orðið fær um að hjálpa landsstjórninni á þessum þrengingartímum. Það er engin trygging fyrir því, þó að nú sem stendur sje góð stjórn á Landsbankanum, að það haldist til lengdar. Sjávarútveginum og verslun kaupmanna stjettarinnar fylgir svo mikil áhætta, að það er engin trygging fyrir því, að bankastjórnin geti ætíð haft nægilegar gætur á því, að atvinnuvegir þjóðarinnar borgi sig án stuðnings annara stjetta í landinu. Eins og allir menn vita, hefir tekist óheppilega til með rekstur Íslandsbanka og útibús Landsbankans á Ísafirði, og svo getur oftar komið fyrir. Frv. þetta gengur út á það að setja allar peningastofnanir landsins undir eftirlit þjóðfjelagsins. Það má auðvitað kalla það ráðstjórn, eins og hv. 2. þm. G.-K. (BK). En eftir skrifum þess hv.þm. að dæma, þá virðist hann vera harla ókunnugur þeim hlutum. Er eigi að undra, þó að hann bresti þekkingu á þjóðskipulagi fjarlægra landa, þar eð hann, eftir vitnisburði hv. 4. landsk.þm. (JM), ber ekkert skyn á bankamál, enda þótt hann hafi töluvert fengist við þau mál og telji sig auðvitað manna færastan í þeim efnum. Jeg álít að háttv. 4. landsk.þm. (JM) hafi haft rjett að mæla í þessu efni, og þykir mjer leitt, að hann skuli eigi vera viðstaddur hjer í þessari hv. deild í dag, því að jeg vil á engan hátt draga úr heiðri þeim, sem honum ber fyrir þessa mannlýsingu. Jeg skal taka það fram, að mig skiftir litlu dómar manna, og það allra helst manna eins og hv. 2. þm. G.-K. (BK), um bankaþekkingu mína, en fyrir mjer er það aðalatriðið, að hver hugsun sje rjett hugsuð, og þetta frv. byggist á þeirri skoðun, að bankarnir eigi að vera til fyrir þjóðina. Frv. fer eigi fram á annað en að þjóðin ráði sjálf bönkunum og beri ábyrgð á þeim, en eigi einstakir pólitískir spekulantar, sem stundum vill koma fyrir, eins og þegar reknir eru frá valinkunnir sæmdarmenn einungis til þess að koma einhverjum þingmönnum í stöður þeirra. Er þjóðinni varla betur borgið með því en fyrirkomulagi því, er frv. fer fram á. Í nál. minni hl. er það tekið fram, að það tíðkist hvergi, að bankaráð sje skipað, sem eigi að ráða yfir fleirum en einum banka í senn. Eru það engin mótmæli gegn kenningunni, þó að það sje ekki algengt. Það mætti þá alveg eins segja, að við yrðum að hafa her og flota, af því að aðrar þjóðir hafa það. En af hverju höfum við eigi her og flota? Það er fyrst og fremst af því að við erum svo fámennir, og auk þess höfum við enga þörf fyrir það. Við höfum nú reynt bankaráð fyrir einn banka - og það hefir gefist eins, og menn vita - eigi vegna þess að það hafi verið svo vont út af fyrir sig, heldur af því að það er bygt á óheppilegum grundvelli. Það er nú svo komið, að jafnvel þeir, sem prísa sig sem ákveðna samkepnismenn, telja það aðalgallann á fyrirkomulagi bankanna hjer, að það sje samkepni á milli þeirra. En það er einungis af því að þá vantar sameiginlegt „forum“ til að mætast á. Þá segir minni hl. í 2. lið nál., að hann fái eigi sjeð, að Alþingi hafi rjett til að skipa nýtt bankaráð fyrir Íslandsbanka ofan á það, sem fyrir er. Jeg skal taka það fram, að frv. gerir ráð fyrir, að hægt verði að ná samningi um þetta við bankann. Og jeg er viss um, að Alþingi gæti vel fengið þann samning, ef eigi á annan hátt, þá með því að segja bankanum það, að landið lánaði honum eigi fje, nema hluthafar beygi sig undir breytt skipulag. Nú hefir hæstv.forsrh. (SE) getið þess, að hann muni koma með frv. um að skipa sjerstakan eftirlitsmann, til þess að líta eftir hag bankans, enda þótt í bankanum sjeu 3 bankastjórar og bankaráð. Og hæstv. forseti hefir tjáð mjer, að Clausen, bankastjóri Privatbankans, sem er af dansklunduðum Íslendingum álitinn eitthvað milli guðs og manna, hafi sagt, að bankaráðsfyrirkomulagið sje mjög óheppilegt. Ætti því að vera auðvelt fyrir þjóðina að koma þessari breytingu á. Þá kem jeg að 3. lið í mótbárum hv. minni hl. nefndarinnar, þar sem hann heldur því fram, að annar aðalatvinnuvegur landsins, sjávarútvegurinn, sje algerlega útilokaður frá því, eftir frumvarpinu, að taka þátt í vali slíks bankaráðs. Er þetta hin mesta blekkingartilraun, því hverjir eru þeir, sem að sjávarútveginum standa? Eru það ekki mennirnir, sem vinna að honum, verkamennirnir á skipunum og í landi og eigendurnir? Það hefir líka komið fram í ritdeilu, er form. verslunarráðsins, Garðar Gíslason, átti í fyr meir, að hann álítur kaupmenn og útgerðarmenn eiginlega alveg það sama, og hve litinn greinarmun menn gera á kaupmönnum og útgerðarmönnum, sjest enn fremur á því, að í símaskránni er einn af stærstu útgerðarmönnum þessa bæjar, Thor Jensen, kallaður stórkaupmaður, en ekki útgerðarmaður. Má af þessu sjá, hversu fáránleg fóstur fæðast í huga þessara háttv.þm., sem í minni hl. eru, og er þó annar þeirra framgenginn bankastjóri, en hinn framgenginn bankaráðsmaður. Skilja þeir eigi, að ef kaupmannastjettin og verkamannastjettin hafa helming atkvæða í bankaráðinu, hvor um sig, þá hefir sjávarútvegurinn að minsta kosti helming fulltrúanna, og ef stjórnin er sjávarútvegsstjórn, þá hefir sjávarútvegurinn meiri hluta í bankaráðinu? Að þessu hefir verið komið þannig fyrir í frv., er af því, að kaupmannastjettin hefir sína fulltrúa, þar sem verslunarráðið er, og verkamenn hafa líka mjög fast skipulag. Tel jeg ekki, að íslenskir útvegsmenn hafi neitt slíkt fast skipulag, nema helst hjer í Reykjavík. Að vísu hefði getað komið til mála með Fiskifjelagið, að það tæki þátt í þessu bankaráði, en það fjelag er mjög lauslega „organiserað“. Álít jeg, að eigi hafi verið hægt að ná betur til stjettanna í heild sinni heldur en með þessu móti. Vona jeg, að það sjáist á frv., að jeg hefi reynt af ítrasta megni að vera óhlutdrægur í þessum tillögum. Ef jafnvægi er milli bæjanna og sveitanna, þá hefir með frv. tekist að fá fulltrúa fyrir kaupmanna- og verkamannastjettina tilnefnda í bankaráðið á sanngjörnum grundvelli. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) gat þess í ræðu sinni, að sjómenn væru ekki atvinnurekendur. Er það hinn mesti barnaskapur, og ætti það þá, eftir kenningu hv.þm. (BK), engu að skifta atvinnuvegi landsins, þótt verkamenn og sjómenn hyrfu úr sögunni. Er hætt við, að hjer færi þá eins og í Rómaborg forðum, er verkamennirnir fluttu sig út úr borginni og höfðingjarnar komu til þeirra og báðu þá að koma aftur. Treysti jeg mjer ekki til að fræða þá menn, sem eru svo skyni skroppnir að halda því fram, að verkamenn komi ekki framleiðslunni við. Þá kem jeg að 4. lið, þar sem hv. minni hl. getur ekki hugsað sjer, að nokkur vilji starfa launalaust í bankaáðinu. Er von, að háttv. 2. þm. G.-K. (BK) geti það ekki, þar sem hann nokkur undanfarin ár hefir haft hæstu embættislaun fyrir að gera ekki neitt, og bar það fyrir sig, til að öðlast þetta hnoss, að hann væri sjúkur og þar að auki öreigi. Er það ekki hollara fyrir þjóðfjelagið að ganga inn á þá braut, sem frv. bendir á, heldur en að troða í menn bitlingum fyrir ekki neitt. Álít jeg, að í þessu komi fram hjá hv.þm. (BK) svo lág og auðvirðileg hugsun, að hana þurfi ekki að hrekja, - hún gerir það sjálf. Í 5. lið nál.hv. minni hl. segir, að „landsstjórnin virðist betur fallin til að velja menn til að endurskoða sparisjóðina heldur en bankaráð, sem er þannig valið, og það mun ríkisstjórnin framkvæma, ef fje er veitt til þess“. Það er nú svo. Það er á allra vitorði, að Sparisjóður Eyrarbakka hefir nú undanfarið verið í þeirri mestu niðurlægingu, en landsstjórnin hefir ekkert gert í því máli og enga rannsókn látið fara fram. Fæ jeg því ekki sjeð, að það sje sjálfsagt að láta landsstjórnina velja endurskoðendurna. Þá kem jeg að 7. lið. Þar er talað um, að ómögulegt sje að ákveða, hvernig veltufje bankanna skuli skiftast milli atvinnugreina landsms. Jeg býst við, að sumum í þessari hv. deild hafi eigi verið vel við fyrispurn þá, er jeg kom með hjer á öndverðu þingi um þetta atriði. Þeirri fyrirspum hefir nú verið svarað á þann hátt, að sakir annríkis bankanna verði ekki hægt að gera grein fyrir skiftingunni fyr en á næsta þingi; en þá vona jeg, að það verði gert. En jeg hygg, að það sje eigi fjarri sanni, að veittar hafi verið 10 krónur til sjávarútvegs, á móti 1 krónu til landbúnaðar. Verður eigi ófróðlegt að sjá, þegar skýrslurnar koma frá Landsbankanum, hversu mikið fje Gullbringu- og Kjósarsýsla hefir fengið á móti öðrum sýslum landsins árin 1909 -17. Jeg álít það lífsspursmál, að peningum landsins sje ekki haldið fyrir bændum, eins og hingað til hefir verið gert, enda býst jeg ekki við, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) og hv. 2. þm. S.-M. (SHK) geti gert það til lengdar, því vondur málstaður verður ekki varinn í það óendanlega. Jeg skal taka það fram, eins og hv. 1. þm. Húnv. (GÓ), að það er einkum talað um það, að Ríkisveðbankinn og veðdeildin sjeu aðalbankarnir fyrir bændur, en þar er því til að svara, að Ríkisveðbankinn er óstofnaður enn og veðdeildin hefir eigi síðan stríðskreppan hófst gert nógu mikið fyrir þessa menn. Jeg skal játa það, og jeg hefi tekið það fram fyr á þessu þingi, að veðdeildin hefir ekki lánað út mikið fje síðan bankastjóraskifti urðu 1918, en af hverjum 6 krónum úr veðdeildinni hafa 5 farið til sjávarútvegsins í kaupstöðum, en aðeins ein til sveitanna. Álít jeg því nokkuð hart að vera að tala um, að sú stofnun sje sjerstaklega fyrir landbúnaðinn. Og jeg álít, að ef Ríkisveðbankinn kemst á, þá eigi að skifta fje hans til helminga milli atvinnuveganna, og er það ekki nema sanngirniskrafa. Þá talaði hv. 2. þm. G.-K. (BK) um ráðstjórnarfyrirkomulag í þessu sambandi. Við skulum nú athuga þá hlið málsins dálítið nánar. Í bankaráðinu er um 4 aðilja að ræða: kaupmenn, verkamenn, bændur og landsstjórn. Jeg verð að játa það, að jeg er svo fáfróður, að mjer er ekki kunnugt um, að nokkurt ráðstjórnarfyrirkomulag sje þannig. Ef hv.þm. (BK) á við Rússland, þá er það mesti misskilningur, ef hann heldur, að kaupmenn eigi þar nokkurn fulltrúa. Það er þá alveg ný kenning, sem jeg hefi hvergi sjeð setta fram fyr, ekki einu sinni í Morgunblaðinu. Það hefir einmitt verið kvartað yfir ráðstjórnarfyrirkomulaginu vegna þess, að það hafa þar ekki nema sumar stjettir fulltrúa, en hjer er þó gert ráð fyrir því, að allar aðalstjettir í landinu hafi fulltrúa í þessari fjármálanefnd. Þá hefir það verið talið undarlegt, að fjármálaráðherra skuli aðeins hafa óbreytt atkvæði í bankaráðinu samkv. frv. En hvernig er það nú? Er það eigi svo, að hluthafar Íslandsbanka hafa 3 fulltrúa, Alþingi skipar 3 og íslenski ráðherrann er oddamaður? Er æðihart að fá kritik á þessu frá hv. 2. þm. G.-K. (BK), og virðist mjer hann ganga þar nokkuð nærri sínum eigin garði, því að hann er einn af feðrum Íslandsbanka. Þá hefir hv.þm. (BK) haldið því fram, að eftir frv. yrði starf þetta lífstíðarstarf. Það er hvergi tekið fram í frv., en aftur á móti er þess getið í áliti minni hl., að æskilegt væri, að bankaendurskoðun yrði lífstíðarembætti. Jeg er ekki á því, að heppilegt sje að gera þetta að lífstíðarstarfi. Stjettirnar ráða auðvitað þessa menn til þessa starfa meðan þær bera traust til þeirra. Getur vel verið, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) verði einhverntíma formaður Verslunarráðs Íslands, og máske verður hann endurkosinn meðan hann lifir. Það er auðvitað undir því trausti komið, sem fjelagið ber til hans. Máske allraskrítnasti þátturinn í röksemdaleiðslu hv.þm. (BK) sje sá, að kommúnistar verði í meiri hluta í bankaráðinu. Við skulum athuga það nánar. Það er þá fyrst fjármálaráðherra, sem er oddamaður bankaráðsins. Hann er kosinn af meiri hluta þingsins, og eftir því ættu kommúnistar að vera í meiri hluta á Alþingi. Þeir munu vera fáir, sem gera ráð fyrir því. Þá er það kaupmannaráðið. Hjá því hefir enn ekki orðið vart við kommúnistiska strauma, og eru þetta því höfuðórar hv.þm. Þá eru það verkamenn. Það er ekki óhugsanlegt, að ef þeir væru kommúnistar, þá væri fulltrúi þeirra í bankaráðinu það. Svo er það samband kaupfjelaganna. Jeg skil ekki, hvernig hv.þm. (BK) fer að hugsa sjer fulltrúa þeirra kommúnista, því kaupfjelagsfyrirkomulagið er í eðli sínu jafnóskylt kommúnisma eins og kaupmannafyrirkomulagið. Þá er það Búnaðarfjelagið, og eru þeir, sem að því standa, tæplega kommúnistar, eða ekki hefi jeg orðið var við það, hvorki í ræðu nje riti leiðandi manna þess fjelags. Niðurstaðan verður því þveröfug við það, sem hv.þm. (BK) vill vera láta. Það er hugsanlegt, að verði 1 kommúnisti í bankaráðinu, og hitt þó sennilegra, að það yrði hægfara jafnaðarmaður. Bendir þessi röksemdaleiðsla hv.þm. (BK) aðeins á botnlausa fáfræði hans á pólitísku ástandi hjer og erlendis. Það er meinloka að blanda saman bankaráði og kritiskri endurskoðun, Hana framkvæma sjerstakir menn. í Danmörku var það Green, hjer á landi þingmaður Dalamanna. Reyndar var hann bankaráðsmaður, en það var ekki nauðsynlegt til þess að hann gæti endurskoðað og fengið sinn nafntogaða bitling fyrir. Vitaskuld þarf „kritiska“ endurskoðun; því neita jeg allra manna síst, En bankaráð þetta á að hafa yfirumsjón með bönkum og lánsstofnunum landsins, samræma störf þeirra og marka ákveðnar línur í starfsemi þeirra. Það var eins og maður væri aftur horfinn í umr. um rannsókn á Íslandsbanka, þegar minst var á bækur bankanna. Þær mega fulltrúar stjettanna, t. d. fulltrúar bænda, ekki sjá. Hjer er það vitanlega hræðslan um Íslandsbanka, sem rekur upp höfuðið, eins og draugurinn í Miklabæ forðum. En hver getur hugsað sjer bankaráð, annað en núverandi bankaráð Íslandsbanka, sem ekki hefir aðgang að bókum bankans? Þetta er fullkominn misskilningur á slíkri stofnun, það er að segja, ef hún á að vinna en ekki einungis vera bitlingur. Það er nú sýnt, að nál. og ræða frsm. minni hl. nefndarinnar (BK) eru skaðlegar tilraunir til að hindra, að viðunanlegt skipulag fáist á bankamál landsins. Er þó sannarlega þörf á „forum“, þar sem bankarnir gætu talast við og hafið samstarf, í stað þeirrar óeiningar, sem ríkt hefir milli þeirra. Viðvíkjandi ræðu hæstv.forsrh. (SE) og ummælum hans um hið nýja endurskoðunarmannsembætti skal jeg taka það fram, að mjer virðist undarlegt, ef stofna á nú síðustu daga þingsins nýtt embætti, sem enginn hefir heyrt getið um eða kennir á sporð eða hala. Jeg hygg útilokað, að nokkur maður, sem hefði aldur eða reynslu til að vera heppilegur umsjónarmaður bankanna í Reykjavík, fengist til að leggja á sig öll þau ferðalög að vetrarlagi, sem heimta verður af eftirlitsmanni sparisjóðanna úti um land. Sú meinloka í því frv., sem hlýtur að verða því að falli, er, að ósamrýmanlegt virðist, að sami maður, sem fær væri um að hafa á hendi umsjón bankanna hjer í bænum, sje á sífeldu ferðalagi úti um sveitir landsins. Þá hygg jeg, að landslýð komi kynlega fyrir, ef stofna á nýtt embætti til þess m. a. að líta eftir hinum rándýru bankastjórum Íslandsbanka, sem einn hefir 40 þús. kr. laun minst, annar 30 þús. að sögn og hinn þriðji víst 25 þús. Ef nú yfirmaður þeirra ætti að fá laun eftir rjettum veitingareglum, þá yrðu þau a. m. k. 50 þús. kr. árlega. Jeg vildi ráðleggja hæstv. landsstjórn að skipa sæmilega í bankastjóraembættin við Íslandsbanka, og jafnvel lækka launin þar eitthvað, en fara ekki að stofna nýtt embætti til þess að hafa gætur á þessum bankastjórum. Þó að jeg teldi rjettast að samþykkja frv. það, sem hjer liggur fyrir, þá mun þó heppilegast að rannsaka málið í heild sinni frekar og leggja fyrir næsta þing frv., sem fer í svipaða átt. Þess vegna greiði jeg atkv. með dagskrá hv. meiri hl. fjhn. Hún fer í rjetta átt, þó hún tefji um eitt ár, að Íslandsbanki komist undir rjettmætt eftirlit þjóðarinnar.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Það má segja hið sama um þessa ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ) og aðrar ræður hans hjer í deildinni, að höfuðið er stærst á hverjum hrút. Hann er svo fjölorður, kemur svo víða við og margendurtekur sömu atriðin, að ómögulegt er að fylgjast með efninu, þó að hann komi ef til vill að því endrum og eins. Jeg hefi nú skrifað aðalpunktana í þessari ræðu hans, sem jeg þurfti að svara, en jeg rek mig margstaðar á sömu atriðin, sem eðlilegt er, þar sem þessum háttv.þm. (JJ) hættir svo mjög til að vaða reyk. Þó að jeg nú leitist við að svara helstu atriðunum í stuttu máli, eins og minn er vandi, þá get jeg auðvitað ekki elt alt, sem hann sagði. Hann sagði það mikilsvert mál að skapa eftirlit með bönkunum. Þetta viðurkennir minni hl. líka og bendir á hina einu tryggu leið, eftir því pólitíska- og fjárhagsþroskaástandi, sem er hjer á landi. Það er því langt frá, að við sjeum ánægðir með ástandið eins og það nú er, eins og þessi hv.þm. (JJ) gaf í skyn. Hann kveðst bera fram þetta frv. vegna óánægju þeirrar, sem ríki með þjóðinni viðvíkjandi bankamálum. Hví fjekk hann þá ekki einhvern, sem vit hafði á málinu, til að hjálpa sjer við að semja frv.? Það lá beint við, ef honum hefir verið alvara að bæta ástandið. Hann segir enn fremur, að bankaráð Íslandsbanka hafi gert ógagn, eitt. Hvers vegna vill hann þá stofna nýtt bankaráð með svipuðu formi, en sem er aðeins miklu ólíklegra til að verða að nokkru gagni, og það því fremur, sem því er ekki ætlað að framkvæma neina „kritiska“ endurskoðun? Ef hann læsi um fyrirkomulag bankaráða erlendis, t. d. í Frakklandi, gæti hann sjeð, að þar er aðaláherslan lögð á „kritiska“ endurskoðun. Svo mikil áhersla, að sami maður hefir hana ekki á hendi nema hálfan mánuð í senn, og tekur þá nýr við. Þannig skiftast bankaráðsstörfin á víxl milli manna. Gæti jeg lánað honum bók til uppfræðslu í þessu efni, ef hann kærir sig um. Sami hv.þm. (JJ) sagði, að sparisjóðir hjer á landi væru eftirlitslausir. Það kann rjett að vera, en þó er til þess ætlast í lögum frá 1915, að stjórnin hafi eftirlit með þeim. Er ekki sök löggjafans, heldur stjórnarinnar, ef þessu hefir ekki verið hlýtt. Og nú hefir Sparisjóður Árnessýslu snúið sjer til stjórnarinnar og beðið um opinbera endurskoðun. Annars mun hv.þm. (JJ) hafa málað ástand hans nokkuð svart á vegginn. Jeg ímynda mjer, að sá sparisjóður eigi vel fyrir skuldum, og þó að hann geti ekki keypt sparisjóðsbækur sínar, þá sannar það ekkert ástand hans, nema að því leyti, að hann er sjóðlaus, sem ekki er undarlegt um stofnun, sem ekki hefir tiltrú lengur. Hin venjulega velvild þessa hv.þm. (JJ) í garð Íslandsbanka kom í ljós í þessu sambandi, þegar hann gat sjer þess til, að sparisjóður þessi hefði ekki hlotið mikla blessun af sambandi sínu við bankann. Það er þessi sami, sífeldi rógur um stofnun þessa, sem þó helmingur þjóðarinnar lifir á.

Skyldi bankinn ekki heldur lifa á þjóðinni?

. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) vildi bera af sjer, að frv. þetta væri sniðið eftir ráðstjórnarfyrirkomulagi kommúnista og að hann væri kommúnisti, og taldi mig ófróðan um Rússland nú á dögum. Það má vel vera, að hann sje þar fróðari, enda stendur það honum nær, en samt sem áður fæ jeg ekki betur sjeð en að þetta sje rjett hjá mjer, enda munu flestir líta svo á, er þeir kryfja frv. þetta til mergjar. Þá hefir þessi sami hv.þm. (JJ) það eftir Clausen bankastjóra, að hann teldi þörf á nýju bankaráði í Íslandsbanka. Jeg skal ekki dæma um, hvað hann hefir sagt í þessu efni, en hvergi hefi jeg sjeð þeirra ummæla getið. Jeg kem þá enn að því, hvernig bankaráð það, sem frv. gerir ráð fyrir, yrði skipað, ef til kæmi. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) vildi bera brigður á, að til mála gæti komið, að þar yrðu kommúnistar í meiri hluta. Eins og sakir standa nú, er S. í. S. undir yfirstjórn eða að minsta kosti mjög sterkum áhrifum eins höfuðkommúnistans hjer á landi, hv. 5. landsk.þm. (JJ). Þar sjáum við fyrsta kommúnistann í hinu nýja bankaráði. Verkamenn senda án efa annan. Þeirra leiðtogar eru eins og kunnugt er kommúnistar. Þá er á allra vitorði, að hv. 5 landsk.þm. (JJ) hefir meira en litil áhrif innan Búnaðarfjelags Íslands, enda mun forseti þess verða frambjóðandi fyrir S. í. S. næsta haust. Þaðan kemur því eflaust þriðji maðurinn, og er meiri hlutinn þá trygður. Og þó að svo „slysalega“ tækist til, að fjármálaráðherrann væri ekki kommúnisti, þá verða þeir samt í meiri hluta. Að vísu eiga kaupmenn að eiga einn fulltrúa í þessu nýja bankaráði, en það er aðeins blekking, til að látast hugsa jafnt um allar stjettir. En því eiga sjómenn eða útgerðarmenn ekki að fá fulltrúa? Það er einkennilegt, að hv.flm. (JJ) virðist gleyma því, að þeir eiga stofnun, sem heitir Fiskifjelag Íslands. Hvernig stendur á því? Jú, hann veit, að formaður þess er enginn kommúnisti og að áhrifa þeirra gætir þar lítið. Þess vegna gengur hann fram hjá því. Og til hvers? Til þess að tryggja kommúnistum meiri hluta í bankaráðinu. Þannig er sagan rjett sögð, og er eigi til neins að draga fjöður yfir þetta, enda hefir hv.flm. (JJ) ekki mótmælt því, að hann væri kommúnisti, og hefi jeg þó beint haldið því fram á prenti.

Það er ekki til umræðu

. Þm. (JJ) hefir nú ekki altaf haldið sjer fast við það, sem hefir verið til umræðu, en hins vegar hefi jeg í fyrri ræðu minni sagt, að hann væri kommúnisti, og stendur það ómótmælt enn, þrátt fyrir hina löngu ræðu hv.þm. (JJ) og allar endurtekningarnar. Þá sagði hv. 5. landsk.þm. (JJ), og kom það nú reyndar ekki beinlínis málinu við, fremur en ýmislegt annað í ræðu hans, að vegna þess að jeg hefði hæstu laun, gæti jeg ekki skilið, að menn ynnu fyrir ekki neitt. Þessi hv.þm. (JJ) getur engan veginn skilið, að eftirlaun mín eru í raun og veru partur af þeim launum, sem mjer bar meðan jeg var bankastjóri, en alls enginn sveitarstyrkur. Jeg vann sem bankastjóri í 9 ár og hafði 6 þús. kr. árslaun, eða lægstu bankastjóralaun, sem þekst hafa, án allrar dýrtíðaruppbótar. En undir eins og jeg var farinn voru launin hækkuð upp í 11000 kr. og nú í 24000 kr. Þó voru bankastjórarnir þá aðeins tveir, í stað þriggja, sem nú eru. Enn fremur ber þess að gæta, að nú mun veðdeildin að mestu lokuð, og er starf þessara þriggja bankastjóra þar af leiðandi alt að helmingi minna en okkar tveggja var. Og þó fór jeg aldrei fram á launahækkun. En nú mun í ráði að hækka laun bankastjóranna að miklum mun, og mun hv. 5. landsk.þm. (JJ) vera því fylgjandi. Annars veit þessi hv.þm. (JJ) vel, hvers vegna jeg fór frá bankanum. Það var hann sjálfur og hin „göfuga“ „klikka“ hans, sem olli því. Annars væri jeg bankastjóri enn. Þá talaði sami hv.þm. (JJ) um skiftingu veltufjár milli atvinnuveganna og vildi halda, að því bæri að skifta jafnt milli landbúnaðar og sjávarútvegs. En þetta er vitanlega hinn mesti misskilningur. Ef landbúnaðurinn ætti að fá helming veltufjárins, gæti hann enga bankahæfa tryggingu sett fyrir svo hárri upphæð. Enda gegnir alt öðru máli með landbúnað og sjávarútveg. Landbúnaðurinn vinnur svo mjög með sínu eigin veltufje. Jörðin sjálf og bústofn er aðalveltufje hans. Aftur á móti þarf sjávarútvegurinn botnvörpunga, mótorbáta o. s. frv., og auk þess mjög dýr veiðarfæri og útbúnað allan. Þetta er mikli munurinn. Auk þess lifir landbúnaðurinn að miklu leyti af eigin framleiðslu. Sjávarútvegurinn þarf að kaupa alt dýrum dómum. En útflutningur landbúnaðarins nemur líka ekki nema 4 milj., þegar sjávarafurðir eru fluttar út fyrir 36 milj. kr. þegar nú hv. 5 landsk.þm. (JJ) heldur að skifta beri veltufje jafnt milli þessara atvinnuvega, þá gefur hann þar með til kynna, að hann þekkir ekki einu sinni upphaf stafrofs viðskiftalífsins. Að lokum talaði þessi hv.þm. (JJ) á móti frv. um bankaeftirlitsmann, sem reyndar er þó ekki komið fram. Það má segja, að það sjeu orð í tíma töluð, að tala á móti því, sem maður veit lítið sem ekkert um. Jeg hafði reyndar ekki hugsað mjer að svara fyrir hæstv. stjórn í þessu efni, en það vil jeg taka fram, að rjett stefna er að koma öllu bankaeftirliti út úr hinu pólitíska þvargi og í hendur manns, sem ekki er háður neinum pólitískum flokki. Það er einmitt þetta, sem minni hl. nefndarinnar leggur aðaláhersluna á. Þó að hv. 5. landsk.þm. (JJ) tali nú til kvölds, geri jeg ekki ráð fyrir að eiga frekari orðastað við hann út af þessu máli, en jeg vænti þess, að hann gefi ákveðnar og vafningalausar upplýsingar um, hvort hann er kommúnisti eða ekki, því að í síðustu ræðu sinni fór hann mjög í kringum þessa spurningu.

Frsm. meiri hl. (Guðmundur Ólafsson) Mjer þykja kynlega langar umræður hafa orðið um mál þetta, og hafði jeg ekki búist við því. Nefndin var að mörgu leyti sammála um frv. þetta og m. a. var hún á einu máli um það, að það ætti ekki fram að ganga að þessu sinni. Leiðirnar skiftust um það, hvernig ganga skyldi frá því. Fyrri ræða hv.frsm. minni hl. (BK), sem var nokkurskonar líkræða yfir frv., var því óþörf, og þar að auki varðar engan um orðalag á frv., sem ekki á fram að ganga. Hins vegar er ekki nema eðlilegt, að hv.flm. (JJ) forsvari sínar gerðir. Annars hafa umræður um mál þetta farið um alla heima og geima. Menn hafa farið að skemta sjer og talað um Íslandsbanka, og enda skeggrætt um mestalt stjórnmálaástand vort. Jeg ætla mjer ekki að tala langt mál, enda hefir hv.þm. G.-K. (BK) kallað hv. 5. landsk.þm. (JJ) frsm., en það átti jeg að heita. Aðeins vil jeg endurtaka það, að óþarfi virðist að deila um orðalag frv., sem enginn mun ætlast til að samþykt verði, nema ef til vill hv.flm. (JJ) sjálfur. Frá mínu sjónarmiði er frv. þetta, að svo komnu máli, ekki til annars en, ef dagskrá meiri hl. verður samþykt, að ýta undir stjórnina að athuga málið fyrir næsta þing, og þá um leið að sjálfsögðu nál.hv. minni hluta. Út af því, sem fram kom í ræðu hæstv.forsrh. (SE), og hann hefir fyrir nokkru síðan tekið hjer fram, að von væri á frv. um að skipa eftirlitsmann með öllum bönkum og sparisjóðum landsins, skildist mjer helst á hv. 2. þm. S.-M. (SHK), að þetta frv. væri því óþarft. En jeg er alls ekki þeirrar skoðunar, þar sem nú er mjög liðið á þingtímann, og frv. þetta er ekki komið til 1. umr. í Nd. enn þá. Get jeg því búist við, eftir þeim vinnubrögðum, sem eru hjer á hinu háa Alþingi, að frv. þetta komist aldrei til þessarar háttv. deildar á þessu þingi. Annars vona jeg að allir þeir, sem telja, að bankamálin þurfi að athuga eitthvað frekar en gert hefir verið hingað til, greiði dagskrá meiri hl. atkvæði.

Jónas Jónsson Háttv. 2. þm. G.-K. (BK) byrjaði ræðu sína eitthvað á þá leið, að „höfuðið væri stærst á hverjum hrút.“ En mjer datt þá í hug gamalt málverk, sem kallað hefir verið „kjötpottur landsins“, því að þar var málaður stór hrútshaus á dýrsskrokk einn. Var skepnan svo að stangast við bitlingakollu. Býst jeg við, að háttv.þm., sem er eldri maður en jeg og mjög hlyntur listum, hafi sjeð málverk þetta, og því munað eftir hrútnum. Þá gerði hv.þm. ráð fyrir, að þetta bankaráð, sem hjer er um að ræða, hlyti að verða verra en bankaráð Íslandsbanka er og hefir verið að undanförnu. En jeg er alls ekki þeirrar skoðunar, að bankaráð, sem skipað yrði fjármálaráðherra og fulltrúum fyrir kaupmenn, verkamenn og kaupfjelög og landbúnaðinn, gæti orðið verra en núverandi bankaráð Íslandsbanka, sem óefað er ljelegasta bankaráð heimsins. Þá fræddi háttv.þm. deildarmenn um það, hvernig háttað væri með bankaráð í Frakklandi, og sýndi fram á, að þar væri tortrygnin svo mikil, að enginn bankaráðsmaður væri látinn hafa endurskoðun lengur á hendi en hálfan mánuð. En þetta sýnir ekkert annað en hve fáránlegt það er að gera slíkar stöður að lífstíðarembættum. Og hve varlega verður að semja við menn til þess að hægt sje að losna við þá, ef þeir reynast illa, án þess að þurfa að kaupa þá út, eins og hjer hefir átt sjer stað. Þá sagði háttv.þm., að öll bankaráð hefðu „kritiska“ endurskoðun á hendi, og þá einnig bankaráð Íslandsbanka. En jeg mótmæli því algerlega, því að sumir bankaráðsmenn hans, eins og t. d. hv.þm. S.-M. (SHK) og fleiri, sem átt hafa heima vestur eða norður á landi, hafa aldrei dvalið hjer, aðeins komið hingað eins og gestir einstöku sinnum. Liggur því í augum uppi, að slíkir menn hafa ekki getað haft „krítiska“ endurskoðun á bankanum á hendi. Þar að auki er öll sögusögn hv. ræðumanns um, að bankaráð erlendis framkvæmi endurskoðun, tóm endileysa, sprottin af fáfræði. Hvað heldur hann um slíka endurskoðun á Landmandsbankanum? Þá mintist háttv.þm. á sparisjóðinn á Eyrarbakka, og neitaði, að hann væri í raun og veru útibú frá Íslandsbanka. En það er sannleikur samt, þó að það sje kallaður rógur, enda eru afturhaldsmenn þingsins vanir að nefna sannleikann því nafni. Og jafnframt neitaði hv.þm. því, að sjóðurinn væri í raun og veru illa stæður. En það er fullkomlega rjett, því að sannanlegt er, að hann hafi ekki tekið sínar eigin bækur upp í skuldir. Þetta er því sannleikur, sem ekki verður hrundið. Þá var hv.þm. að þvæla um mínar pólitísku skoðanir. En jeg þykist ekki hafa farið í grafgötur með þær, þar sem jeg hefi skrifað meira en flestir aðrir á mínum aldri, og greinar mínar hafa birst í víðlesnasta blaði landsins. Þá fann hann mjer það til foráttu, að jeg væri kommúnisti og vildi draga of mikið fje undir íslenska bændur. Er það vel skiljanlegt hjá hv.þm., því að honum hefir fundist rjettara, að það færi til fiskhringsins, Helga Zoega, Sandgerðis-Lofts eða slíkra karla. Annars veit jeg ekki, hvernig háttv.þm. fer að samrýma það, að jeg sje kommúnisti, en vilji þó útvega bændum sem mest rekstrarfje í einkafyrirtæki þeirra, ræktunina, og aðrar framkvæmdir á jörðum þeirra. Annars gæti það verið eðlilegt frá einu sjónarmiði að telja mig kommúnista, en þá mætti alveg eins halda, að jeg væri kapitalisti. Og það er af því, að jeg mun skilja betur hugsunarhátt annara manna heldur en títt mun vera um samkepnismennina. Jeg hefi þess vegna skilið prýðilega allan feril hv. 2. þm. G.-K. (BK) frá því fyrst að hann braust inn í Landsbankann 1909 á hátíðisdegi hv. 2. þm. S.-M. (SHK), meðan hann var í stjórn bankans, og hjelt bankanum sem næst lokuðum fyrir bændastjett landsins, og alla tíð þangað til nú, að hann er orðinn viðurkendur öreigi á gustukaeftirlaunum og skrifar laumupjesa móti kaupfjelögunum. Að jeg skil hv.þm. svona vel, er af því, að jeg er meiri sálarfræðingur en hann, sem ekkert skilur annað en pólitík öreigans með 7–8 þús. kr. eftirlaunum.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Það var aðeins eitt atriði í ræðu háttv. 5. landsk.þm., (JJ), sem kom mjer til að standa upp, en það var, að hann taldi það ekki benda til kommúnistahugsunarháttar að vilja moka fje í bændur. Út af þessum ummælum vil jeg benda hv.þm. á, að hin rússneska stúlka, Ljuba Fridland, sem hjer hjelt fyrirlestra í vetur, hjelt því fram, að fyrsta ráðið til þess að gera bændurna á Rússlandi að kommúnistum, hafi verið að moka í þá fje. Þegar svo ráðstjórnin fór að krefja þá um skattana, drápu þeir skattheimtumennina og hættu að framleiða eða rækta akrana, nema rjett til sinna þarfa, því þeir undu því ekki, að nein framleiðsla væri af þeim tekin endurgjaldslaust. Þetta var árangurinn af kommúnistastefnunni þar. Háttv. þm. hefir nú hvorki viljað segja já eða nei við því, að hann væri kommúnisti. En jeg skil ekki, hvernig hann fer að neita því lengur.

Jónas Jónsson Ef það er rjett, að kommúnistamark komi á bændur, ef mokað er í þá fje til jarðræktar og nýbýla, þá ættu allir útgerðarmenn hjer líka að vera kommúnistar, því að í þá hefir verið mokað fje, bæði af háttv. 2. þm. G.-K. og Íslandsbanka.

Frsm. meiri hl. (Karl Einarsson) Meiri hluti fjhn. hefir leyft sjer að koma fram með brtt. við fyrri gr. frv. þessa, um það, að fastbinda það ekki, eins og frv. gerir ráð fyrir, með lægri vaxtakjörin til þessara lána. Auk þess bætist við greinina nýr málsliður um það, að sömu kjara skuli sveitar- og bæjarfjelög njóta. Meiri hl. hefir átt tal við stjórn Landsbankans um þetta, og hún hefir tjáð honum, að þetta hafi ávalt verið tekið til greina í þeim banka, er um fasteignalán er að ræða, hvort sem það hefir verið víxillán eða önnur lán. Ef t. d. víxillinn hefir verið trygður með fasteignarveði, þá hefir ekkert framlengingargjald verið tekið af honum. Við fengum ennfremur að vita, að bankinn tekur 6% í vexti, 1/2% lægri en Íslandsbanki. En innlánsvextir á innlánsskírteini eru 5%. Munurinn á innlánsvöxtum og útlánsvöxtum er því svo lítill, að meira virðist tæplega heimtandi af bankanum í þessu efni. Með brtt. þykist meiri hl. hafa bætt úr þessu gagnvart Landsbankanum. Ákvæði frv. koma ekki til greina gagnvart honum, því að þeim er þegar fylgt. Jeg vil leyfa mjer að mæla með því, að frv. verði samþykt með þessari brtt.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Þetta frv. liggur nú fyrir í þeirri mynd, sem hv. deild skildi við það síðast, og í þessari mynd virðist nú eiga að samþykkja það, til hagsmuna fyrir jarðeigendur. Þó hv. deild feldi dagskrá minni hluta fjhn. við síðustu umræðu, þá var hún þó eina hugsanlega lausnin á málinu, bæði fyrir bankann sjálfan og lántakendur. Eins og jeg bjóst við og tók fram síðast, mun bankinn verða ófúsari á að veita bankalán með 1% undir venjulegum vöxtum en að veita veðdeildarlán og kaupa brjefin á 94%. Eins og jeg benti á, gat hann búist við að fá það fje nokkuð bráðlega aftur við sölu brjefanna og inndrátt þeirra. Og í öllu falli gat hann notað veðdeildarbrjefin sem tryggingu erlendis, ef hann þurfi á láni að halda. Láni hann nú beint úr bankanum, fær hann ekki peningana aftur fyr en jafnótt og hann fær lánin greidd. Og hann getur ekki notað slík skuldabrjef sem veð erlendis. Honum er því í öllu tilliti óhagur að því að veita slík lán í stað þess að veita veðdeildarlán, sem minni hl. lagði til. Og hvernig verða svo lántakendurnir settir eftir þessu frv.? Í fyrsta lagi er það, að þeir taka lán í bankanum, ef þeir annars fá þau, með fult eins háum vöxtum og veðdeildarlán. Í öðru lagi fá þeir lánin í hæsta lagi til 10 ára í aðalbankanum og í útibúunum til 1 árs, samkvæmt reglugerð bankans, í staðinn fyrir 25–35 ár, ef veðið er húsveð, og til 40 ára, ef veðið er jarðarveð. Og í þriðja lagi hafa lántakendur minni von um að geta fengið nokkur veruleg lán úr bankanum, af því að honum er það meiri óhagur. Jeg þarf ekki að endurtaka, að ef frumvarp þetta verður að lögum, þá höfum við tvenn lög um sama efni. Því að þessi skipun, um að lána með lægri vöxtum út á fasteign, er þýðingarlaus, þegar ekki er tiltekin minsta upphæð, sem bankinn á að lána á ári. Jeg geri ekki ráð fyrir því, að nokkur hv.þm. haldi því fram í alvöru, að bankastjórn Landsbankans hafi ekki vald til þess að ákveða útlánsvexti bankans. Það vald er henni veitt í 8. gr. reglugerðar bankans frá 18. okt. 1911, enda hefir bankastjórnin altaf haft það vald, meira að segja útibússtjórar, sem stundum hafa t. d. tekið hærri vexti en Landsbankinn. Það er reyndar aukaatriði að geta þess, að tekið er fram í frv., að lántakandi njóti þessara lægri vaxta, ef hann aðeins setur fasteignarveð, án tillits til þess, hvort lánið er veitt með 1. eða 2. veðrjetti. En samkvæmt reglugerð bankans, 11. gr., má hann lána út á 2. veðrjett, ef sjerstakar ástæður mæla með. Sá maður, sem fær lán út á 2. veðrjett, á heimting á að fá lágu vextina samkvæmt frv. Mjer hefir þótt rjett að gefa þessa stuttu skýringu, til þess að gera skyldu mína, en mjer er vitanlega sama, hvort þetta frv. verður samþykt eða ekki. En auðvitað verður það þýðingarlaust, sem við er að búast. Meiri hluti nefndarinnar á hjer brtt. á þskj. 463, og kemur með hana eftir að hann hefir borið sig saman við bankastjórn Landsbankans. Fyrri breytingin, að á undan 1% komi „alt að“ sýnir, að það er rjett, sem jeg hefi haldið fram, að bankastjórninni muni vera óljúft að veita fasteignalán úr bankanum sjálfum, og breytingin gerir frv. að enn meira pappírsgagni. Viðbótartillagan er og þýðingarlítil, því að fæst bæjar- og sveitarfjelög munu nú hafa nokkrar fasteignir að veðsetja; þau eru búin að veðsetja þær allar; svo þetta gerir hvorki til nje frá. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál.

Frsm. meiri hl. (Karl Einarsson) Jeg skal ekki fara út í einstök atriði í ræðu hv.frsm. minni hl. (BK). Skal þó lítillega minnast á tvö atriði. Hv. frsm. minni hl. (BK) sagði, að Landsbankinn myndi ófúsari á að lána eftir því, sem frv. þetta fer fram á, heldur en að lána gegnum veðdeildina og kaupa bankavaxtabrjefin. Við þrír, sem erum í meiri hl. í nefndinni og áttum tal við bankastjórnina, höfum alls ekki orðið varir við þetta. Enda, ef að kjörunum er gætt, þá verða vextirnir af veðdeildarlánunum, ef bankavaxtabrjefin eru keypt með 94% af nafnverði, fyrir neðan 6% í vöxtum. Ef brjefin eru reiknuð á 85%, þá svarar það til þess, að af þeim sjeu borgaðir nær 6%, eða nákvæmlega 55/6% í vexti pr. a. Eins og jeg tók fram áður, þá kom það fram í viðtali, er við áttum við bankastjóra Landsbankans, að þó frv. þetta verði að lögum, þá myndu þau ekki snerta hann, þar sem hann hefir áður fylgt þeirri reglu að lána gegn lægri vöxtum út á fasteignaveð. Þá sagði hv.frsm. minni hl. (BK), að bankanum væri betra að kaupa bankavaxtabrjef. Ef útlánsvextir lækka, þá get jeg skilið það, annars ekki, ef sæmilegt verð er gefið fyrir brjefin.