Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég geri grein fyrir fjárlagafrumvarpi fyrir árið 1968, mun ég í stórum dráttum skýra afkomu ríkissjóðs á árinu 1966 og horfur á yfirstandandi ári. Nokkru áður en Alþingi lauk störfum s.l. vor, birti ég þinginu greinargerð um afkomu ríkissjóðs á árinu 1966, en tók þá fram, að þar væri um bráðabirgðatölur að ræða í ýmsum efnum og gætu því niðurstöður breytzt nokkuð við endanlegt uppgjör. Þótt þær breytingar séu ekki veigamiklar, þykir mér engu að síður rétt að nefna hér hinar helztu niðurstöðutölur, en mun þó fara skjótt yfir sögu og um einstök atriði vísa til ríkisreikningsins, sem lagður hefur verið á borð hv. þm. Tekjur á rekstrarreikningi ríkissjóðs árið 1966 urðu 4677,8 millj. kr. og fóru því 883,4 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Munar þar mestu um aðflutningsgjöld og söluskatt. Aðflutningsgjöld fóru 394,5 millj. kr. fram úr áætlun og söluskattur 200,5 millj. Stafar það af auknum innflutningi og aukinni viðskiptaveltu. Gjald af bifreiðum og bifhjólum fór 65 millj. kr. fram úr áætlun, enda óx innflutningur bifreiða stórlega frá næsta ári á undan. Þá fóru tekjur af ríkisstofnunum 146,2 millj. kr. fram úr áætlun, og veldur því m.a. stóraukin sala Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins. Enginn vafi er á því, að smygl á áfengi hefur minnkað, þótt neyzla innanlands hafi vaxið nokkuð. Tekjuafgangur varð einnig 49,4 millj. kr. á pósti og síma. Loks fór tekju- og eignaskattur 64,6 millj. fram úr áætlun, stimpilgjöld 11,1 millj. kr. og vaxtatekjur 14 millj. kr. fram úr áætlun, bæði vegna hagstæðs vaxtajafnaðar við Seðlabankann og innheimtra dráttarvaxta. Aðrar tekjur ríkissjóðs urðu nálægt áætlun, en aukatekjur þó aðeins 54,7 millj. kr. í stað 70 millj., sem áætlað var. Með I. frá 22. des. 1965 um aukatekjur ríkissjóðs var gert ráð fyrir allverulegri hækkun þeirra, en þann tekjuauka var þó mjög erfitt að áætla, þar sem um svo margvísleg gjöld er að ræða, enda reyndist áætlunin óraunhæf. Gjöldin á rekstrarreikningi ríkissjóðs árið 1966 urðu 3899,2 millj. kr. og fóru 291 millj. fram úr áætlun. Helztu skýringar þessara umframgjalda eru launahækkanir, auknar niðurgreiðslur, auknar útflutningsbætur og útgjöld vegna sérstakra laga. Launahækkanir eru taldar hafa numið alls um 175 millj. frá því, sem áætlað var á einstaka fjárlagaliðum. Er þar bæði um að ræða afleiðingar kjaradóms frá ársbyrjun 1966, þar sem kveðið var á um 7% hækkun grunnlauna opinherra starfsmanna, ýmsar launatilfærslur, sem síðan hafa verið gerðar og afleiðingar vísitölubreytingar. Auk þess er að reikna með launahækkunum til ýmissa, sem ekki taka laun skv. launakerfi ríkisins. Á 19. gr. voru 107 millj. kr. áætlaðar til að mæta þessu, þannig að raunveruleg umframgreiðsla er 68 millj. kr. Þá hefur framlag til eftirlauna og tillag til lífeyrissjóða hækkað um tæplega 8 millj. kr. frá fjárl. Útgjöld til félagsmála hafa hækkað um 22 millj. kr., einkum vegna beinna afleiðinga launahækkana. Niðurgreiðslur á vöruverði fóru 54 millj. kr. fram úr áætlun fjárl., enda voru niðurgreiðslur auknar verulega s.l. haust í sambandi við verðstöðvunina. Mestur hluti niðurgreiðslunnar eða 37,6 millj. kr. eru þó niðurgreiðslur vegna ársins 1965, sem inntar voru af hendi á árinu 1966 og ekki taldar í ríkisreikningi þessa árs. Niðurgreiðslur að upphæð 62 millj. kr. rúmar vegna ársins 1966, sem fóru fram eftir s.l. áramót, eru hins vegar taldar með gjöldum ríkissjóðs árið 1966 og tekið tillit til þess í yfirliti um greiðslujöfnuð þess árs. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir fóru 34 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga, sem stafaði af meiri hækkun búvöruverðs og meiri framleiðslu en gert hafði verið ráð fyrir við samningu fjárlaga ársins. Útgjöld skv. heimildarlögum og sérstökum lögum urðu rúmlega 90 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga. Er þar fyrst og fremst um að ræða útgjöld vegna sérstakrar löggjafar um aðstoð til sjávarútvegsins, rúmar 70 millj. kr., og 20 millj. kr., sem inntar voru af höndum til framleiðnisjóðs landbúnaðarins skv. sérstökum l., sem sett voru rétt fyrir árslok 1966. En gert var ráð fyrir að verja samtals 30 millj. kr. til þess sjóðs af greiðsluafgangi ársins 1966. Alls nema umframgreiðslur vegna þeirra liða, sem nú hafa verið taldir, um 276 millj. kr. af áðurnefndri 291 millj. kr. umframgreiðslu. Þegar gjaldahlið rekstrarreiknings er skoðuð, ber að hafa í huga, að launahækkunum, sem í fjárl. eru áætlaðar í 19. gr., hefur verið skipt niður á viðeigandi gjaldagrein í reikningi. Sama á við um launaskatt. Skýrir það í mörgum tilvikum að verulegu leyti mun fjárlagatölu og reikningstölu, einkum á þeim gjaldagreinum, þar sem laun eru hlutfallslega mjög stór liður. Kostnaður við Alþingi fór 6,7 millj. kr. fram úr áætlun. Vafalaust er hér aðallega um launahækkanir að ræða, en rekstursreikningur hefur ekki borizt frá skrifstofu Alþingis og því ekki hægt að vita nákvæmlega um orsakir umframgreiðslunnar, en fjmrn. hefur ekki bein afskipti af fjárreiðum Alþingis, heldur eru þær undir yfirstjórn forseta þingsins. Kostnaður við stjórnarráðið fór 13,2 millj. kr. fram úr áætlun og kostnaður við utanríkismál 4,8 millj. kr. Er hér fyrst og fremst um launagreiðslur að ræða. Kostnaður við dómsmál fór 30 millj. kr. fram úr áætlun, sem aðallega stafar af launahækkunum, og kostnaður vegna innheimtu tolla og skatta 18,5 millj. kr. fram úr áætlun, sem bæði stafar af launahækkunum og vanáætlun, einkum kostnaður við ríkisskattanefnd og skattstofu. Heilbrigðismál fóru 25,5 millj. kr. fram úr áætlun, sem annars vegar stafar af sérstökum launahækkunum og enn fremur urðu tekjur Landsspítalans 4,7 millj. kr. undir áætlun. Umframgreiðslur til samgangna á sjó urðu 11,4 millj. kr. Er þar fyrst og fremst um að ræða Skipaútgerð ríkisins. Fór kostnaður við hana verulega fram úr áætlun, en þess ber þó að gæta, að halli sá, sem ríkissjóður greiðir Skipaútgerðinni, reyndist 5,8 millj. kr. lægri en árið áður. Kennslumál fóru 48,2 millj. kr. fram úr áætlun og eru launahækkanir aðalskýring þeirrar umframgreiðslu. Sama er að segja um umframgreiðslu til flugmála 4,3 millj. kr., til vegaþjónustu 1,6 millj. kr., til opinberra safna 4,2 millj. kr. og til kirkjumála 3,1 millj. kr. Framlög til landbúnaðarmála fóru 11 millj. kr. fram úr áætlun. Munar þar mestu um gjöld skv. jarðræktarlögum, 5,8 millj. kr., sem eru lögbundin og mjög erfitt að áætla fyrirfram. Sjávarútvegsmál fóru 18,9 millj. kr. fram úr áætlun, og er þar aðallega um að ræða framlag til fiskveiðasjóðs, 12,1 millj. kr., og til aflatryggingasjóðs, 4,9 millj. kr. umfram áætlun, en hvor tveggja þessara framlaga eru lögbundin. Iðnaðarmál fóru 2 millj. kr. fram úr áætlun og raforkumál 4,5 millj. kr. Framlög til félagsmála fóru 22,1 millj. kr. fram úr áætlun og er meginhluti þeirrar umframgreiðslu framlag til almannatrygginga, 18 millj. kr., sem er bein afleiðing launahækkana. Óviss útgjöld fóru aðeins 1,4 millj. kr. fram úr áætlun og er fátítt, að ekki sé um verulega umframgreiðslu að ræða á þessum fjárlagalið. Raunverulega urðu þó gjöld þessi undir áætlun vegna þess, að með er talinn kostnaður vegna skiptimyntar, 2,3 millj, kr.. sem stafar af óvenjulega miklum innkaupum skiptimyntar á árinu, en hagnaður hins vegar jafnan nokkur af sölu skiptimyntarinnar. Eignabreytingar skv. 20. gr. þarfnast yfirleitt ekki skýringa. Öll tekin lán hafa verið endurlánuð, nema hluti af spariskírteinaláni 1966, þar var 12.1 millj. kr. óráðstafað í árslok. Veitt lán urðu alls rúmlega 68 millj. kr., þar af rúmlega 27 millj. vegna aðflutningsgjalda, sem hafa verið lánuð Rafmagnsveitum ríkisins og Landsvirkjun, 12 millj. endurlánað af spariskírteinaláni 1965 og tæplega 9 millj. kr., sem hafa verið lánaðar til Borgartúns 7. Greiðsluafgangur ríkissjóðs á árinu 1966 varð 431,1 millj. kr. alls, en þó raunar 451,1 millj., því að þær 20 millj. kr., sem ráðstafað var af greiðsluafgangi til framleiðnisjóðs landbúnaðarins fyrir árslok 1966 og heimilað var að greiða af greiðsluafgangi ársins, hafa verið bókfærðar sem umframútgjöld ríkissjóðs á árinu. Sjóðs- og bankainnistæður jukust á árinu um 411 millj. kr. og fyrirframgreiðslur vegna fjárl. 1967 urðu 94,2 millj. kr. hærri en fyrirframgreiðslur voru vegna fjárlaga 1966. Geymt innheimtufé ríkissjóðs hefur lækkað um 23,4 millj. kr., en geymdar fjárveitingar frá fjárl. 1966 og eldri fjárl. hafa hækkað um 157,2 millj. kr., þar eð reikningum var nú lokað fyrr. Árið 1962 varð greiðsluafgangur hjá ríkissjóði 161,7 millj. kr. og var á næsta ári ráðstafað 100 millj. kr. af þeim afgangi í sérstakan jöfnunarsjóð í Seðlabankanum og 39,8 millj. kr. til að greiða upp lán í Seðlabanka Íslands vegna smíði 10 togara og vegna skuldaskilasjóðs útvegsmanna. Árið 1963 var greiðsluafgangur 124,5 millj. kr., en þar af var á næsta ári ráðstafað 44,8 millj. kr. til hafnargerða, sjúkrahúsa og atvinnubótasjóðs. Árið 1964 var hins vegar greiðsluhalli, er nam 257,8 millj. kr. Loks varð 90,7 millj. kr. greiðsluhalli árið 1965, en þess ber þó að gæta, að sá jöfnuður er ekki fyllilega sambærilegur við jöfnuð hinna áranna vegna þess, að það ár var gerð sú breyting, að sjóði var lokað strax í árslok, en áður hafði honum venjulega verið haldið opnum nokkra mánuði fram á næsta ár. Greiðsluafgangur ríkissjóðs 1966 er því hinn langhæsti, sem verið hefur. Vegna óhagstæðrar greiðsluþróunar ríkissjóðs síðustu tvö árin áður, var brýn nauðsyn að jafna yfirdráttarskuldir Seðlabankans og var það meginsjónarmið haft í huga við ráðstöfum greiðsluafgangsins. Hefði vitanlega verið æskilegast að ráðstafa engu af þessum greiðsluafgangi, eða a.m.k. ekki meira en svo, að hægt hefði verið að jafna stöðuna við Seðlabankann án þess að skerða þær 100 millj. kr., sem lagðar höfðu verið í jöfnunarsjóð af greiðsluafgangi ársins 1962. Þetta reyndist þó ekki auðið, fyrst og fremst vegna hinna miklu erfiðleika sjávarútvegsins, sem nauðsynlegt var vegna verðstöðvunarstefnunnar að afla fjár til að mæta án skattahækkana. Var hin góða afkoma ríkissjóðs 1966 þannig forsenda þess, að hægt var að koma á verðstöðvun án kjaraskerðingar, þrátt fyrir stóraukna aðstoð til sjávarútvegsins vegna hins alvarlega verðfalls útflutningsafurða. Var þannig 140 millj. kr. af greiðsluafgangi varið sem stofnfé til verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins og 53 millj. kr. var ráðstafað til vegagerða, bygginga við menntaskóla og Landsspítala í sambandi við öflun fjár vegna framkvæmdaáætlunar ríkisins fyrir árið 1967. Enn fremur var 20 millj. kr. varið til þess að hraða greiðslu ríkisstyrks til togaraútgerðarinnar og 30 millj. lagðar til framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Ljóst varð þegar við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1967, að hagur ríkissjóðs mundi breytast mjög til hins verra á því ári og djarft teflt um afkomu ríkissjóðs. Annars vegar var gert ráð fyrir, að hinn mikli innflutningur, sem var á árinu 1966, héldi áfram, þrátt fyrir fyrirsjáanlega mikla lækkun á útflutningstekjum, og hins vegar tók ríkissjóður á sig miklar kvaðir vegna verðstöðvunarinnar og viðbótaraðstoðar við sjávarútveginn, með sérstakri löggjöf um það efni í byrjun ársins. Í fjárl. yfirstandandi árs eru 200 millj. kr. áætlaðar til þess að mæta niðurgreiðslum beinlínis vegna verðstöðvunarinnar. Líkur eru til, að þau útgjöld hefðu farið 100 millj. kr. fram úr áætlun, ef verðstöðvunaraðgerðirnar hefðu orðið óbreyttar til ársloka, vegna nýrra niðurgreiðslna, sem ríkisstj. hefur neyðzt til að grípa til í því skyni að koma í veg fyrir hækkun vísitölunnar. Hafa þar komið til ýmsar hækkanir, sem ófyrirséðar voru, þegar fjárl. ársins voru afgreidd, og þó raunar þá vitað, að niðurgreiðslur væru vanáætlaðar um nokkra milljónatugi, en jafnframt reiknað með, að tekjuskattur væri varlega áætlaður í fjárl. Áætlað er, að þær uppbætur á fiskverð, sem ákveðnar voru með I. nr. 4 1967 um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, kosti ríkissjóð 105 millj. kr. á þessu ári. En þeim útgjöldum átti að mæta með niðurskurði framlaga til fjárfestingar í fjárl. svo og lækkun á tekjum jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og lækkun á áætluðu framlagi til ríkisábyrgðasjóðs. Sýnt þykir, að ekki takist að ná að öllu leyti áætluðum niðurskurði framlaga til opinberra framkvæmda, þannig að um 15 millj. kr. vanti til þess að mæta þessum útgjöldum. Við undirbúning fjárlaga yfirstandandi árs var meira vandað til rekstraráætlana opinberra stofnana en áður hefur verið auðið að gera og leitazt við að áætla útgjaldaþörfina raunhæft, þótt hvarvetna væri lögð áherzla á að spyrna fótum gegn óeðlilegri þenslu. Ef ekkert óvænt kemur fyrir, á því að vera hægt að forðast umframgreiðslur á flestum útgjaldaliðum fjárl., og strax í ársbyrjun voru öllum ríkisstofnunum send ströng fyrirmæli um að halda útgjöldum sínum innan ramma fjárl. Er ekki enn vitað um nein sérstök vandræði af þessum sökum og standa því enn vonir til, að umframgreiðslur verði engar að ráði, að undanteknum niðurgreiðslum og framlögum til sjávarútvegsins. Rekstrarútgjöld ríkissjóðs fyrstu 7 mán. ársins hafa að vísu verið greidd nokkuð örar í ár, hlutfallslega, en var árið 1966, eða sem nemur um 8% af heildarútgjöldunum. Er hér veigamest hinar auknu niðurgreiðslur á vöruverði og hraðari greiðsla útflutningsuppbóta á landbúnaðarafurðir en var 1966, og enn fremur er þess að gæta, að ráðstafanir á greiðsluafgangi ársins 1966 færast sem útgjöld hjá ríkissjóði á yfirstandandi ári. Horfur eru á, að verulegur samdráttur verði í þjóðartekjum á þessu ári og er það mikil breyting frá hinni óvenjulegu árlegu hækkun þeirra síðustu árin. Vetrarvertíðin var hin versta um áratugi, og síldveiðarnar hafa þar til síðustu vikurnar brugðizt mjög alvarlega. Til viðbótar er svo hið mikla verðfall allra helztu sjávarafurða, sem ekki hefur minnkað, svo sem menn vonuðu, heldur í veigamiklum atriðum enn aukizt verulega. Afli togara hefur að vísu verið góður, en það nægir skammt til að jafna metin. Er áætlað, að útflutningsverðmæti vetrarvertíðarafla sé 500 millj. minna en á s.l. ári og horfur um síldarafla enn mjög óvissar. Þann 1. okt. var verðmæti útflutningsins um 1 þús. millj. kr. minna en árið 1966 á sama tíma, og horfur eru á, að verðmæti sjávarafurðaframleiðslu og útflutnings verði 20%–25% minni en 1966. Slík óheillaþróun hlýtur að hafa mjög alvarleg áhrif á allan þjóðarbúskapinn. En vegna útstreymis úr ríkissjóði í formi niðurgreiðslna og vegna notkunar gjaldeyrisvarasjóðsins, er afleiðinganna enn ekki tekið að gæta nema að litlu leyti í minnkandi innflutningi og viðskiptaveltu. Verður það fyrst á næsta ári, sem áhrifa þessarar þróunar fer að gæta að ráði, ef ekki úr rætist með aflabrögð eða verðlag. Tekjuáætlun ríkissjóðs var tekin til rækilegrar endurskoðunar bæði í júlí og ágúst í sambandi við undirbúning fjárlaga. Er enn þá talið, að tekjuáætlun fjárlaga muni að mestu leyti standast, þó tilfærslur séu milli einstakra liða. Þannig mun t.d. tekju- og eignarskattur ekki verða hærri en áætlun fjárlaga, svo sem vonazt hafði verið til, heldur sennilega um 50 millj. kr. lægri. Hafa miklar breytingar orðið í tekjuhlutföllum milli einstakra skattumdæma frá árinu áður. Aðflutningsgjöld eru áætluð lítið eitt hærri í þessum fjárlögum, en söluskattur aftur á móti áætlaður lægri um svipaða upphæð. Horfur eru á, að leyfisgjöld fari nokkuð fram úr áætlun, og hagnaður Áfengis- og tóbaksverzlunar e.t.v. um 40 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga, miðað við óbreytt verð. Varð mikil söluaukning á áfengi og tóbaki fyrstu mánuði ársins, en úr henni hefur dregið mjög hina síðari mánuði. Innheimta ríkistekna fyrstu 9 mánuði ársins gekk nokkru betur en á sama tíma s.l. ár. Hafði í septemberlok verið innheimt 65.3% ríkistekna, en 62% á sama tíma í fyrra. Hefur af hálfu ráðuneytisins verið lögð rík áherzla á að bæta innheimtu ríkistekna, en verulega hefur á það skort, að innheimta væri í lagi hjá ýmsum innheimtumönnum ríkissjóðs utan Reykjavíkur. Hefur ríkisendurskoðuninni verið falið að fylgjast með innheimtunni og sérstök áminningarbréf send öllum innheimtumönnum ríkissjóðs. Hefur sérstök áherzla verið lögð á að koma innheimtu söluskatts í viðunandi horf og jafnframt að afhenda ekki vörur án tollgreiðslu. Hefur töluvert þokazt í rétta átt í þessum efnum, en þó er enn of víða pottur brotinn, og mun öllum tiltækum ráðum verða beitt til þess að koma innheimtunni í viðunandi horf. Þann 1. okt. nam yfirdráttarskuld ríkissjóðs á aðalviðskiptareikningi í Seðlabankanum 431,4 millj. kr., og hafði viðskiptastaðan versnað um 182,9 millj. kr. frá 1. okt. 1966. Er hér um mjög alvarlega þróun að ræða, sem búast verður við í tæka tíð. Með þeim ráðstöfunum til tekjuöflunar og til að létta útgjöldum af ríkissjóði, sem ríkisstj. hefur gert eða leggur til að gerðar verði, má vænta þess, að ekki verði um neinn verulegan greiðsluhalla að ræða á yfirstandandi ári, en ella má gera ráð fyrir 100–200 millj. kr. greiðsluhalla. Fjárlagafrv. fyrir árið 1968 ber það með sér, sem raunar flestir munu hafa búizt við, að kjaraskerðing verður nú ekki lengur umflúin. Varasjóðurinn frá 1966 er þrotinn, svo ekki er lengur auðið að halda vísitölu niðri með niðurgreiðslum, og tekjuhorfur ríkissjóðs á næsta ári eru óvissari en oftast áður. Að vísu er vonazt til, að ekki þurfi að grípa til innflutningshafta á næstunni, og ekki virðist óeðlileg bjartsýni að vænta þess, að verðlag og aflabrögð verði eitthvað betri á næsta ári. Hins vegar hefur tekjurýrnun vafalaust orðið veruleg á þessu ári hjá ýmsum stéttum, og má því gera ráð fyrir, að eitthvað dragi úr kaupgetu. Loks hlýtur sú kjaraskerðing, sem nú verður ekki lengur umflúin, að draga eitthvað úr viðskiptaveltu. Þótt kjaraskerðingin verði nú að ákvarðast í sambandi við afgreiðslu fjárlaga, þá á ríkisreksturinn sem slíkur engan þátt í kjaraskerðingunni, heldur er hún eðlileg afleiðing hinnar miklu rýrnunar þjóðartekna, sem verðfall og aflabrestur hafa leitt af sér. Þegar fjárlagadæmið var gert upp, kom í ljós, að skorta mundi um 750 millj. kr. til þess að ná endum saman, en það samsvarar u.þ.b. 4% af þjóðartekjum. Var þó í því dæmi ekki gert ráð fyrir nema um 90 millj. kr. lækkun ríkistekna frá þessu ári, og áætlanir ríkisrekstrarins skornar svo róttækt niður, að þar var ekki gert ráð fyrir nema um rúmlega 80 millj. kr. hækkun, eða um 1.8%. Það, sem vó langþyngst í þessu dæmi, voru niðurgreiðslur á vöruverði, en þær mundu á næsta ári hafa kostað ríkissjóð 930 millj. kr., ef halda hefði átt áfram öllum þeim niðurgreiðslum, sem upp hafa verið teknar í sambandi við verðstöðvunina, og er þá ekki neitt áætlað fyrir frekari verðhækkunum, sem reynslan hefur sýnt. að alltaf eru óumflýjanlegar, þótt reynt sé að halda öllu í skorðum. Af þessari miklu fjárhæð nema niðurgreiðslur vegna verðstöðvunarinnar rúmum 400 millj. kr. En næstþyngsti bagginn voru framlögin til sjávarútvegsins, sem á þessu stigi málsins sýnist augljóst, að ekki verður unnt að skerða á næsta ári, heldur miklu fremur vafasamt, að þar náist saman endar, þrátt fyrir sömu aðstoð ríkisins. Það mál verður þó að skoðast allt miklu nánar og því eðlilegt við undirbúning fjárlaga að miða við sömu aðstoð og veitt hefur verið á þessu ári. Með sérstökum lögum voru veittar í ár 140 millj. kr. til verðjöfnunarsjóðs hraðfrystiiðnaðarins og 100 millj. kr. til uppbóta á fiskverð umfram þær 80 millj., sem veittar eru í fjárlögum. Framlagið til verðjöfnunarsjóðsins var greitt af greiðsluafgangi ríkissjóðs 1966 og er því sú tekjulind ekki lengur fyrir hendi. Fiskverðsuppbótunum var að vísu mætt með niðurskurði á fjárfestingarútgjöldum ríkissjóðs, lækkun á framlagi til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og lækkun á framlagi til ríkisábyrgðasjóðs. Þótt almennt sé að vísu haldið áfram 10% niðurskurði á fjárfestingarframlögum ríkissjóðs, þá er þó um óumflýjanlega beina hækkun að ræða á einstökum fjárfestingarliðum. Ekki þykir fært að skerða aftur framlagið til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, og horfur eru á mjög versnandi hag ríkisábyrgðasjóðs vegna aukinna vanskila, þannig að óumflýjanlegt er talið að hækka framlag til hans á næsta ári um 40 millj. frá raunverulegu framlagi í ár. Verði áfram greitt úr verðtryggingasjóði eftir sömu reglum og nú er fylgt, þá á að nægja að áætla framlag til hans á næsta ári 100 millj. kr. En hér eru þá samtals um 200 millj. kr. til sjávarútvegsins, sem verður að afla fjár til á næsta ári. Vegna verðstöðvunarinnar hefur Tryggingastofnun ríkisins verið bannað að hækka iðgjöld almannatrygginga á þessu ári, og hefur það haft í för með sér um 50 millj. kr. tekjumissi fyrir Tryggingastofnunina. Áætlar stofnunin því að þurfa um 115 millj. kr. til þess að jafna þann halla á næsta ári. Þá var heldur ekki látin koma til framkvæmda fyrirhuguð hækkun daggjalda á sjúkrahúsum, heldur var sú hækkun greidd niður. Fram hjá þessum óskemmtilegu tölum verður ekki komizt með nokkru móti og því aðeins um það að ræða að meta það, hvernig þessum miklu útgjöldum verði mætt með sem minnstri kjaraskerðingu. Er það meginatriðið, sem haft hefur verið að leiðarljósi við lausn dæmisins. Verðstöðvunin hefur tvímælalaust á margan hátt haft heillavænleg áhrif, ekki sízt á þann hátt að venja fólk í meginefnum við stöðugt verðlag og þar með meiri trú á raungildi peninga heldur en verið hefur oftast undanfarna áratugi. Það er því hin brýnasta nauðsyn, að í meginefnum verði ekki horfið frá þeirri stefnu, enda byggist lausn fjárlagadæmisins á því, að hvorki komi til almennra kauphækkana né almennra hækkana á vöruverði. Gengislækkunar má ekki grípa til nema sem algjörs neyðarúrræðis, enda hefði hún fleytt af stað nýrri verðbólguöldu og á engan hátt verið hentug lausn á þeim vanda, sem nú er við að glíma, því að gengislækkun hefur varanleg áhrif. Nú er annars vegar við að glíma aflabrest, sem ekki er ástæða til að halda að verði varanlegur, og hins vegar við mjög skyndilegt verðfall og óstöðugt verðlag útflutningsframleiðslunnar, þannig að ógerlegt er að átta sig á, við hvaða verðlag ætti að miða gengisskráningu. Hækkun söluskatts hefur þá annmarka, að hún leiðir til almennrar verðhækkunar og mjög hætt við, að í kjölfar þeirrar hækkunar verði reynt að fá fram hækkanir af öðrum ástæðum. Hvorug þessara leiða er því æskileg í dag miðað við þá stefnu að halda verðstöðvuninni áfram í meginatriðum. Að þessum leiðum slepptum var því ekki um annað að ræða en annars vegar að draga úr niðurgreiðslum á vöruverði, sem eru meginorsök útgjaldaauka ríkissjóðs, og hins vegar að grípa til skattahækkana á takmörkuðum sviðum, sem ekki hafa almenn áhrif á verð vöru og þjónustu. Niðurgreiðsla á vöruverði í sambandi við verðstöðvunina var aðferð til þess að fresta kjaraskerðingu, sem þegar var orðin, í trausti þess, að útflutningsframleiðslan yrði þess umkomin að taka á sig þá vísitöluhækkun að verðstöðvunartímabilinu liðnu. Eðlileg afleiðing þess, að hagur útflutningsframleiðslunnar hefur ekki batnað, er því sú, að þessar niðurgreiðslur, sem ná til fárra vörutegunda, verði nú felldar niður og neytendur þessara vara verði að taka þær á sig í hækkuðu vöruverði. Er hér um að ræða rúmar 400 millj. kr., sem nú er lagt til að fella niður, enda hafa raunar bæði bændasamtök og launþegar lýst því yfir, að það væri til lengdar mjög vafasöm stefna að fela raunverulegt verðlag með niðurgreiðslum. Engu að síður verða enn gildandi niðurgreiðslur, er nema 519 millj. kr., á næsta ári. Með þessari einu ráðstöfun er hægt að leysa helming fjárlagadæmisins. Þá er fyrirhugað að leyfa hækkun daggjalda á sjúkrahúsum, svo sem ráðgert var í fyrra, og enn fremur að heimila Tryggingastofnun ríkisins eðlilega hækkun iðgjalda almannatrygginga, því að ógerlegt er að synja tryggingunum um þá tekjuöflun ár eftir ár. Gert er ráð fyrir að leggja söluskatt á þjónustu pósts, síma, hljóðvarps og sjónvarps, og áætlað, að sú ráðstöfun gefi um 40 millj. kr. tekjur. Afkoma landssímans er mjög góð og talið auðið að gera ráð fyrir, að hann geti skilað 20 millj. kr. í ríkissjóð sem hagnaði á næsta ári. Ætlunin er að endurskoða gildandi reglur um undanþágu varðandi leyfisgjöld af bifreiðum með það í huga að skerða þær nokkuð og takmarka, enda eru þær undanþágur á ýmsan hátt varasamar. Almenn verðhækkun á áfengi og tóbaki var síðast framkvæmd haustið 1965. Hefur því verð á þessum vörum að mestu verið óbreytt í tvö ár. En nú hefur verðið verið hækkað um 13%, sem er þó töluvert minna en kaupgjald hefur hækkað raunverulega á þessu tímabili. Af eðlilegum ástæðum varð að framkvæma þessa verðhækkun og lækkun niðurgreiðslna áður en fjárlagafrumvarpið var lagt fram, ella hefði mátt gera ráð fyrir óeðlilegri birgðasöfnun þeirra aðila, sem bezt efni hafa á að birgja sig upp af slíkum vörum. Þá er ætlunin, að fasteignamat við ákvörðun eignarskatts verði á næsta ári tólffaldað í stað þess að það er nú sexfaldað, þannig að núgildandi mat er raunverulega tvöfaldað. Nýja fasteignamatið er það langt á veg komið, að sýnt þykir, að hið endanlega fasteignamat verði ekki undir þessari margföldun. Þar sem gert er ráð fyrir, að hið nýja mat taki gildi á árinu 1969, er þessi ákvörðun nú miðuð við eitt ár. Skattfrjáls lágmarksupphæð fasteigna er einnig tvöfölduð. Áætlað er, að tekjuauki af þessari ráðstöfun verði um 60 millj. kr. á næsta ári. Loks er gert ráð fyrir, að á verði lagður á næsta ári sérstakur farseðlaskattur, er verði 3000 kr. á hvern farseðil. Hugmyndin um þennan skatt kom fram á árinu 1965 í sambandi við jöfnun greiðsluhalla ríkissjóðs þá, en mætti miklum andbyr af ýmsum ástæðum. Hér er líka um skattgjald að ræða, sem almennt er óeðlilegt og óæskilegt, en getur verið jafnsjálfsagt við þær aðstæður, sem við stöndum nú andspænis. Það er hverjum manni augljóst, að ferðagjaldeyrir er nú seldur undir sannvirði, þar sem verulegir styrkir eru nú greiddir til öflunar gjaldeyrisins. Það er því ógerlegt að afhenda þennan gjaldeyri undir kostnaðarverði til eyðslu erlendis, þar sem verðlag er mun hagstæðara en hér og til kaupa á vörum, sem fluttar eru inn ótollaðar. Er áætlað, að skattur þessi gefi yfir 60 millj. kr. á næsta ári. Ég tel ekki ástæðu til þess að eyða lengri tíma ræðu minnar til þess að gera grein fyrir þessum ráðstöfunum til að jafna greiðsluhalla á fjárlögum, þar eð sérstakt frumvarp um löggildingu flestra þessara aðgerða er til meðferðar hér í Alþ., og í sambandi við það frumvarp munu verða rædd hin einstöku atriði efnahagsþróunarinnar og grundvallarstefna ríkisstj. í þeim efnum, auk þess sem hæstv. forsrh. hefur í stefnuyfirlýsingu sinni í byrjun þings gert grein fyrir meginatriðum þessa máls. Gert er ráð fyrir, að aðgerðir þessar leiði til 7,2% hækkunar á framfærsluvísitölu skv. núgildandi grundvelli, eða 4,1% hækkunar skv. nýja grundvellinum, sem gefur mun réttari mynd af framfærslukostnaðinum. Verður almenningur að taka á sig þá byrði án hækkunar kaupgjaldsvísitölu. Er hér ekki um meiri kjaraskerðingu að ræða en svo, að kaupmáttur tímakaups verkamanna á árinu 1968 verður ekki lægri en á fyrri hluta árs 1966, áður en verðfall útflutningsframleiðslunnar hófst. Er því tvímælalaust um minni kjaraskerðingu að ræða en gera hefði mátt ráð fyrir miðað við allar aðstæður og horfur. Fjárlagafrv. fyrir árið 1968 er í nýjum búningi, sem er svo gerbreyttur frá fyrri gerð fjárlaga, að naumast stendur steinn yfir steini frá hinu eldra skipulagi, svo hv. þm. mun vafalaust þykja erfitt um vik að fá samanburð við fyrri fjárlög. Þessi róttæka skipulagsbreyting fjárlaga stafar ekki af því, að fjmrn. hafi löngun til að villa um fyrir þingmönnum, heldur er hér um að ræða hið fyrsta fjárlagafrv., sem samið er samkv. lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, sem sett voru á árinu 1966. Sennilega hafa þm. naumast gert sér fulla grein fyrir þessari róttæku breyt. um gerð fjárlaga, sem verið var að ákveða, en ég hygg þó, að við nánari athugun megi allir sannfærast um það, að þessi breyt. sé stórlega til batnaðar og mönnum reynist með tímanum auðveldara en áður að gera sér grein fyrir ríkisbúskapnum, bæði í heild og í einstökum atriðum hans. Með hinni nýju gerð fjárlaga er í senn dregin upp miklu gleggri mynd en áður af ríkisbúskapnum, og jafnframt er þessi breyt. óumflýjanleg til samræmingar nútíma skýrslugerðaraðferðum og til að gera kleift að nota skýrsluvélar í stærri stíl við gerð fjárlaga og í þágu ríkisbókhalds. Til þess að gera mönnum auðveldara að átta sig á breytingunni, þá er miklu nákvæmari greinargerð með fjárlagafrv. nú en áður hefur tíðkazt, og ýmiss konar töflur og fylgiskjöl til að auðvelda samanburð við núgildandi fjárlög. Hefur sérstök áherzla verið á það lögð að auðvelda mönnum þann samanburð með því að draga saman í sérstöku yfirliti sambærilega liði hins nýja frv. og núgildandi fjárlaga, þótt sá samanburður geti vitanlega aldrei verið tæmandi, svo sem nánar er skýrt í greinargerðinni. Breytingar eru svo nákvæmlega raktar í greinargerð frv., að ég mun hér aðeins stikla á þeim helztu, enda tæki allt of langan tíma að rekja breytingarnar í einstökum atriðum. Meginefnisbreyting frv. er í því fólgin, að nú eru teknir í fjárlög allir skattar, sem á liðnum árum hafa verið á lagðir til margvíslegra sérþarfa, og mun áreiðanlega mörgum þykja fróðlegt að sjá, hversu athafnasamt þingið hefur verið í þeim efnum og jafnframt gera sér grein fyrir, hversu óvarlega oft hefur verið farið á þessu sviði og ótal sérgjöld á lögð án nokkurs samræmds heildarmats á þeim þörfum, sem sérskattarnir annars vegar og fjárveitingar ríkissjóðs hins vegar eiga að fullnægja. Er mjög lærdómsríkt að draga upp þessa mynd og gefur áreiðanlega tilefni til margvíslegrar umþenkingar. Þessi sérstöku gjöld eru 46 að tölu og fela í sér 1222 millj. kr. skattheimtu á þjóðfélagsborgarana, eða samsvara u.þ.b. 1/5 hluta af tekjum ríkissjóðs. Hefur ótrúleg hugvitssemi verið sýnd við að finna út alls konar gjaldstofna. Fyrirferðarmestu gjöldin eru almannatryggingagjöld, sem renna til Tryggingast. ríkisins, 248 millj., lífeyristryggingagjald atvinnurekenda, sem einnig rennur til Tryggingast. ríkisins, 124 millj., innflutningsgjald af benzíni, sem rennur til vegasjóðs, 252 millj., launaskattur, sem rennur til byggingasjóðs ríkisins, 107 millj., bifreiðaskattur, sem rennur til vegasjóðs, 74 millj., iðgjald til atvinnuleysistryggingasjóðs, 42 millj., slysatryggingaiðgjöld atvinnurekenda, áhættuiðgjöld af trillubátum og áhættuiðgjöld af búvélum, sem renna til Tryggingast. ríkisins, 43 millj., aðflutningsgjald af sjónvarpstækjum, sem rennur til ríkisútvarpsins til uppbyggingar sjónvarps, 20 millj., gúmmígjald, sem rennur til vegasjóðs, 14 millj., flöskugjald, sem rennur til styrktarsjóðs vangefinna, 18 millj., og annar hluti flöskugjalds, sem rennur til Hjartaverndar, 6 millj., bifreiðaskattur vegna hægri umferðar, 16 millj., og vegagjald, sem rennur til vegasjóðs, 15 millj., verðjöfnunargjald, sem rennur til Rafmagnsveitna ríkisins, 22 millj., aukagjald er lagt á selda vindlinga, sem nemur 13 millj. og rennur til hvorki fleiri né færri en fjögurra aðila, Landgræðslusjóðs, Krabbameinsfélags Íslands, Íþróttasambands Íslands og Slysavarnafélags Íslands. Allir renna sérskattar þessir til nytsamlegra mála, en það þarf ekki mikla athugun til að gera sér grein fyrir því, að ákvörðun gjaldanna hefur oft verið tilviljanakennd og ekkert eðlilegt hlutfall milli upphæðar gjalds og þeirra þjóðfélagsþarfa, sem það á að standa undir. Er sérstaklega eftirtektarvert að bera saman hin ýmsu sérgjöld og þær fjárveitingar, sem sambærilegir aðilar verða að láta sér nægja í fjárlögum hverju sinni. Það er hin brýnasta nauðsyn að taka allt þetta kerfi til heildarendurskoðunar, gera heildarúttekt og samanburð á verkefnum, sem sérskattarnir og ríkisfjárveitingar eiga að leysa, og verður það eitt verkefni Fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar í samráði við ýmis ráðuneyti að taka þessa skattheimtu alla til heildarathugunar, enda getur staðgreiðslukerfi skatta gert ýmsar breytingar sérskatta nauðsynlegar. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar, að svokölluð eyrnamerking tekjustofna til tiltekinna þarfa sé í meginefnum röng stefna, þótt hún hafi oftlega verið valin vegna þess, að fjárveitingar hafa ekki verið fáanlegar eftir venjulegum leiðum, og minna umróti talið valda að leggja á sérgjöld til tiltekinna þarfa heldur en að hækka almennt skatta til ríkisins til að mæta þessum þörfum. Vitanlega er líka eðlilegt, að sérgjöld séu á lögð til vissra þarfa, þar sem gjöldin og verkefnin eru nátengd, svo sem iðgjöld vegna trygginga, eða sem endurgjald tiltekinnar þjónustu. Hafa þó áhrif þeirra gjalda eigi ætíð verið könnuð sem skyldi, svo sem námsbókagjald, sem hefur meiri áhrif til hækkunar á vísitölu en nemur öllum tekjum af gjaldinu. Er það gjald nú í sérstakri athugun. Oft er talað um óheyrilegan kostnað við skattheimtu ríkisins, en þegar þess er gætt, að einhverjar greinar skattkerfisins annast bæði álagningu og innheimtu þessara sérskatta, verður mönnum e.t.v. ljóst, hversu stórbrotið þetta verkefni er og umfangsmikið. Í fjárlagafrv. er öll þessi háa upphæð sérskatta færð ríkissjóði til tekna sem aðrar tekjur ríkissjóðs, og veldur þetta að sjálfsögðu stórkostlegri hækkun á fjárlagafrv. umfram venjulegar hækkanir. Síðan eru gjöldin færð sem fjárveiting til þeirra stofnana, sem þau, lögum samkvæmt, eiga að renna til, þannig að jöfnuður næst tekna og gjalda megin. Hingað til hefur það verið næsta tilviljanakennt, hvaða ríkisstofnanir væru teknar í fjárlög, en nú eru allar ríkisstofnanir teknar í fjárlögin, að undanteknum ríkisbönkunum, stofnlánasjóðum atvinnuveganna og svo nokkrum ríkisfyrirtækjum, sem ekki hefur tekizt að fá áætlanir frá, þrátt fyrir ítrekuð tilmæli til hlutaðeigandi ráðuneyta og fyrirtækja. Gefst Alþ. með þessum hætti heildaryfirsýn yfir rekstur ríkisins, sem það hefur ekki átt kost á í eldri gerð fjárlaga. Allri greinaskiptingu og niðurröðun efnis er raskað frá núverandi mynd fjárlaga. Frv. skiptist í tvo hluta, A og B. Í A-hlutanum er gerð grein fyrir fjárreiðum ríkissjóðs og ríkisstofnana, og svarar sá hluti til allra eldri fjárlaganna, að undanskilinni 3. gr. þeirra og nokkrum stofnunum í öðrum greinum, svo sem flugmálastjórn og ríkisspítölunum. Í B-hlutanum er hins vegar yfirlit um rekstur ríkisfyrirtækja og sjóða í ríkiseign. Að því leyti, sem þessi hluti frv. er sambærilegur við núgildandi fjárlög, svarar hann til 3. gr. þeirra. Öllum útgjöldum er nú skipt niður á viðkomandi rn. og leitazt við að sýna á einum stað heildarkostnað við hvert rn. og og málefni þess. 20. gr. núgildandi fjárlaga, þar sem nú er að finna fjárveitingar til fjárfestingar, er nú algjörlega felld niður og fjárfestingarútgjöldum er skipt niður á viðkomandi stofnanir. Sömuleiðis er vaxtagjöldum skipt niður á þær stofnanir, sem lánanna njóta, og afborganir af þessum lánum eru færðar neðan við yfirlit um rekstrargjöld og rekstrartekjur hverrar stofnunar. Fæst með þessu heildaryfirsýn yfir útgjöld hverrar stofnunar í stað þess, að vextir og afborganir lána hafa verið færðar ósundurliðað. Þá er það mikilvægur þáttur nýskipunar í gerð fjárlaga, að ætlunin er að hafa tvenns konar sundurliðun útgjalda hjá hinum einstöku stofnunum, annars vegar eftir viðfangsefnum og hins vegar eftir tegundum útgjalda. Mun þetta gefa ljósari mynd af starfsemi stofnananna, ef vel tekst til, en hér er um flókið og erfitt viðfangsefni að ræða, sem reynt verður að útfæra almennt við undirbúning næstu fjárl. Í sumum tilfellum er þessi nýja skipting þegar tekin upp varðandi einstakar stofnanir, en í gildandi fjárl. eru báðar þessar tegundir sundurliðunar til, þó að jafnaði blandað saman, svo að hvorugt verður að fullu gagni. Þá er í frv. tekið upp talnakerfi, sem miðast við, að það geti fallið að notkun rafeindatækni við gerð fjárl. og síðan við færslu og uppgjör ríkisreiknings. Að baki þessari skipulagsbreytingu á gerð fjárlaganna liggur geysileg vinna, og hefði verkið mátt teljast óleysanlegt, ef ekki hefði verið gerð sú skipulagsbreyting á fjmrn., að setja þar upp sérstaka Fjárlaga- og hagsýslustofnun undir yfirstjórn hagsýslustjóra ríkisins og jafnframt til komið mikilvæg aðstoð Efnahagsstofnunarinnar. Nákvæm og vel undirbúin gerð fjárl. er veigamikill þáttur í því viðfangsefni að hafa jafnan nægilega trausta yfirsýn yfir þjóðarbúskapinn og þróun hans og eru allar hagsýslu- og sparnaðaraðgerðir fánýtar, ef ekki er byggt upp fullkomið upplýsingakerfi til stöðugs eftirlits með þróun ríkiskerfisins og viðfangsefnum þess. Ég hika ekki við að fullyrða, að með tilkomu Efnahagsstofnunarinnar og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar fjmrn. hafi verið stigin veigamikil spor fram á við, sem í vaxandi mæli gerir okkur fært að taka viðfangsefnin nægilega föstum tökum og hagnýta hið takmarkaða fjármagn með betri árangri en áður. Mun ég síðar víkja nánar að því mikilvæga viðfangsefni og starfi Fjárlaga-og hagsýslustofnunarinnar að öðru leyti, en ég tel mér skylt á þessum stað að flytja ráðuneytisstjóra fjmrn. og hagsýslustjóra og starfsliði þeirra, sem á undanförnum víkum og mánuðum hafa oft lagt nótt við dag til þess að leysa hin flóknu og erfiðu viðfangsefni í samræmi við þá tímaáætlun, sem ég hef sett, beztu þakkir fyrir hið mikla starf, og jafnframt forstjóra Efnahagsstofnunarinnar og sérfræðingum hans fyrir ómetanlega aðstoð við könnun ýmissa flókinna viðfangsefna. Jafnframt vil ég taka það fram, að rn. öll hafa sýnt mikinn samstarfsvilja að laga sig eftir hinum breyttu aðferðum við gerð fjárlagafrv. Loks þakka ég bankastjóra Seðlabankans og sérfræðingum bankans svo og hagstofustjóra fyrir mikilvæga aðstoð og starfsliði Skýrsluvéla ríkisins og Reykjavíkurborgar. Peningaþróunin í ár hefur verið með þeim hætti, að mikið skortir á, að tekizt hafi að afla þess fjár, sem áætlað var vegna framkvæmdaáætlunar ársins, bæði til stofnsjóða atvinnuveganna og til hinna einstöku ríkisframkvæmda, sem fjármagna átti með lánsfé. Fjáröflun til stofnlánasjóðanna er á vegum framkvæmdasjóðs ríkisins, og geri ég það viðfangsefni ekki hér að umtalsefni, en fjár til ríkisframkvæmda átti að meginhluta að afla með sölu spariskírteina, en að öðru leyti með PL-480 láni, endurgreiðslum af enska láninu, sem tekið var 1963, og loks af greiðsluafgangi 1966. Vegna hins mikla álags á bankakerfið hefur verið farið varlega í útgáfu spariskírteina og aðeins boðnar til sölu 50 millj. kr. af 125 millj., sem átti að afla eftir þeirri leið. Enn vantar því 75 millj. kr., sem ákveðið hefur verið að bjóða nú út, að nokkru leyti í nýju formi, en vitanlega er með öllu óvíst, hvort hægt er að selja öll þessi skuldabréf. Hefur af þessum sökum safnazt allveruleg yfirdráttarskuld í Seðlabankanum vegna framkvæmdaáætlunarinnar. Ríkisframkvæmdir þær, sem fjár hefur verið aflað til síðustu árin innan ramma framkvæmdaáætlunarinnar, eru að verulegu leyti samkynja þeim framkvæmdum, sem fjármagnaðar eru árlega með fjárveitingum í fjárlögum, enda þurfa lánin til þessara framkvæmda yfirleitt að lokum að greiðast úr ríkissjóði. Hefur þessum lántökuaðferðum verið beitt, vegna þess að ekki hefur verið talið auðið að leggja fram fé til þessara framkvæmda beint úr ríkissjóði með þeim hraða, sem framkvæmdaþörfin hefur krafizt. Eðlilegt er að afla með lántökum fjár til stórframkvæmda, sem þurfa að vinnast á skömmum tíma og ekki eru varanlegt viðfangsefni, en aftur á móti er varhugavert að fjármagna um of með lánum þær ríkisframkvæmdir, sem segja má, að séu stöðugt viðfangsefni, svo sem skólabyggingar, sjúkrahús og framkvæmdir við flugvallagerð og hafnargerð, nema um sérstök verkefni sé að ræða. Var því á þessu ári 13 millj. kr. varið til sjúkrahúsa og 13 millj. kr. til skólabygginga innan framkvæmdaáætlunarinnar af greiðsluafgangi ríkissjóðs 1966, og enn fremur 27 millj. kr. til vegagerðar, fyrst og fremst vegna sérstakra áfalla vegakerfisins 1966. Er á yfirstandandi ári gert ráð fyrir að afla til margvíslegra ríkisframkvæmda, innan ramma framkvæmdaáætlunarinnar, samtals 309 millj. kr. Vegna fyrirsjáanlegra erfiðleika við slíka fjáröflun á næsta ári, þótti óumflýjanlegt nú í sambandi við undirbúning fjárlaga að gera einnig bráðabirgðaáætlun um ríkisframkvæmdir innan ramma framkvæmdaáætlunar á næsta ári, og gera sér grein fyrir, hvað væri hugsanlegt að afla mikils fjár að óbreyttum aðstæðum til þessara framkvæmda. Er ljóst, að annaðhvort verður að draga mjög verulega úr þessum ríkisframkvæmdum eða þá að verja í auknum mæli fé beint úr ríkissjóði til þeirra, því að ekki þykir auðið að gera ráð fyrir nema 125 millj. kr. fjáröflun til framkvæmdanna innan ramma framkvæmdaáætlunarinnar á næsta ári. Er augljóst, að ekki er hægt að koma við jafnmikilli skuldabréfasölu á næsta ári og í ár, og þær 53 millj. kr. af greiðsluafgangi, sem varið var til framkvæmdaáætlunarinnar í ár, verða auðvitað heldur ekki til staðar á næsta ári. Það er hins vegar verulegum takmörkunum háð, hvað hægt er að draga úr þessum framkvæmdum. Miklar fjárhæðir, einkum á sviði vegamála, eru óumflýjanlegar til þess að standa straum af eldri skuldbindingum í sambandi við Keflavíkurveg og fleiri lántökur, og í ýmsum tilfellum er um byggingar og mannvirki að ræða, sem eru í smíðum og samningar hafa verið gerðir um við ákveðna verktaka. Ég ætla ekki að gera framkvæmdaáætlunina í einstökum atriðum að umtalsefni. Fyrir henni mun verða gerð grein síðar. En þrátt fyrir hina brýnu nauðsyn þess að halda niðri útgjöldum ríkissjóðs á næsta ári, verður ekki hjá því komizt að taka í fjárlög allverulegar fjárhæðir, sem áður hefur verið aflað með lántökum innan ramma framkvæmdaáætlunarinnar. Er jafnframt ákveðið að draga mjög verulega úr þessum framkvæmdum, miðað við yfirstandandi ár, og leysa aðeins hin brýnustu verkefni, sem ógerlegt er að skjóta á frest. Nema þessar framkvæmdir alls 29 millj. kr., þar af 15 millj. kr. vegna kísilvegarins, 2,6 millj. vegna kennaraskólans, 3,4 millj. vegna ríkissjúkrahúsa og 8 millj. vegna menntaskóla. Er hér í öllum tilfellum um samningsbundin verkefni að ræða, sem engin tök eru á að skjóta á frest. Er að öðru leyti talið auðið að leysa framkvæmdaþörfina með því fjármagni, sem hugsanlegt sýnist að afla með lánum á næsta ári og verður þá áreiðanlega á ýmsum sviðum naumt skorið. Ég hef talið nauðsynlegt að víkja að þessum atriðum, áður en ég geri frv. sjálft að umtalsefni, en ég mun nú gera grein fyrir þeim meginsjónarmiðum, sem fylgt var við samningu frv., og helztu breytingum á einstökum fjárlagaliðum. Þar sem ljóst var við samningu frv., að óumflýjanlegt yrði að láta þjóðina taka á sig nokkra kjaraskerðingu um sinn, hlaut það að verða sanngirniskrafa á hendur ríkisvaldinu, að dregið yrði með öllum hugsanlegum ráðum úr ríkisútgjöldum á næsta ári. Vegna margvíslegra lögboðinna útgjalda og óhjákvæmilegra aukinna þjónustuútgjalda á ýmsum sviðum, m.a. vegna fjölgunar þjóðarinnar, svo sem á sviði skólamála, þá var við ramman reip að draga í þessu efni. Að auki komu svo til ýmis óhjákvæmileg fjárfestingarútgjöld, sem nú varð að taka í fjárlög. Í frv. er reiknað með óbreyttum launum frá fjárlögum yfirstandandi árs, að viðbættum launahækkunum, er leiddu af úrskurði kjaradóms, er nema ekki verulegum fjárhæðum, og óbreyttum öllum öðrum helztu kostnaðarliðum. Þeirri grundvallarreglu hefur verið fylgt að hafna öllum beiðnum ríkisstofnana um fjárveitingar vegna nýrrar starfsemi og synjað jafnframt um hækkun styrkveitinga á öllum sviðum. Sé einhvers staðar breytt frá þessu grundvallarsjónarmiði, þá er það af óhjákvæmilegum ástæðum og á sínar sérstöku skýringar, en það er í sárafáum tilfellum. Þetta leiðir að sjálfsögðu af sér, að skotið er á frest ýmsum mikilvægum viðfangsefnum, en um það tjóar ekki að fást, þegar við svo sérstakt fjárhagsvandamál er að stríða og vona ég, að allir aðilar skilji nauðsyn þessa aðhalds. Því miður hafa ekki allar ríkisstofnanir skilið rétt þá viðleitni að meta sem raunhæfast útgjaldaþörf ríkisstofnana við samning síðustu fjárlaga og sýnilega talið það bera vott um lausari tök og að óhætt væri að ganga á lagið með auknar kröfur, en hér er um mikinn misskilning að ræða. Raunhæft og rétt mat útgjaldaþarfarinnar var einmitt forsenda þess, að hægt væri að taka fjárreiður stofnana föstum tökum og synja þeim um öll útgjöld umfram áætlun fjárlaga. Gera þessi vinnubrögð auðveldara nú að sporna gegn útgjaldahækkunum stofnana. Vegna hins breytta skipulags fjárlaga hækka niðurstöður frv. geysimikið, miðað við fjárlög yfirstandandi árs, eða samtals um 1435 millj. kr., en frá þeirri tölu dragast 1244 millj., sem ekki höfðu áhrif á tölur fjárlaga 1967. Útgjöld frv. sambærileg við fjárlög 1967 nema 4877 millj., og er því heildarútgjaldahækkun frá fjárlögum yfirstandandi árs 191 millj. kr. Þegar þess er gætt, að í tölu þessari er meðtalin 29 millj. kr. fjárveiting vegna framkvæmda, er voru í framkvæmdaáætlun yfirstandandi árs, og einnig 25 millj. kr. áætluð hækkun á framlagi til ríkisábyrgðasjóðs og 50 millj. vegna hækkana á eldri niðurgreiðslum og vöruverði, þá er nettóhækkun hinna almennu rekstrarliða ríkisins á næsta ári aðeins um 80 millj. eða um 1,8% hækkun frá fjárlögum yfirstandandi árs. Vafalaust á þessi upphæð eitthvað eftir að hækka í meðförum þingsins, en ekki er ástæða til að ætla, að sú hækkun verði nokkur að ráði. 200 millj. kr. ný fjárlagaútgjöld til aðstoðar við sjávarútveginn jafnast út við 200 millj. kr. lækkun niðurgreiðslna og hafa því engin áhrif á þetta dæmi. Í þessum tölum, sem ég hef nefnt, á ég við nettóhækkun allra útgjalda ríkisins, hækkunarliðirnir einir saman nema töluvert hærri upphæð en lækkanir hafa orðið á öðrum liðum. Mun ég nú víkja að einstökum liðum ríkisútgjalda, sem máli skipta. Sú grundvallarbreyting er gerð á fjárveiting til stjórnarráðsins, að heildarkostnaði við stjórnarráðið er nú deilt niður á einstök rn., en til þessa hefur ekki verið hægt að átta sig á því, hver væru raunveruleg heildarútgjöld hverrar stjórnardeildar fyrir sig. Tel ég hér vera um mjög jákvæða skipulagsbreytingu að ræða. Hér eftir kemur greinilega í ljós, hverju eytt er á vegum hvers rn. í ferðalög, risnu, beinan rekstur rn., nefndarkostnað og annan kostnað, en til þessa hefur hvert rn. í meginatriðum sjálft verið látið gera sína kostnaðaráætlun. Samanburð við gildandi fjárlög er erfitt að gera, en hann verður þó raunhæfastur með því að bæta öllum óvissum útgjöldum á 19. gr. við kostnað ráðuneytanna. Kemur þá í ljós, að heildarútgjöld við stjórnarráðið lækka um 3 millj. kr. frá núgildandi fjárlögum, því þótt 10 millj. kr. séu nú veittar á vegum fjmrn. til að mæta óvissum útgjöldum, þá hefur óvissum útgjöldum, miðað við reynslu s.l. árs, raunverulega öllum verið skipt niður á einstök rn. Þykir þó óvarlegt að áætla ekki enn smávægilega fjárhæð til þess að mæta óvæntum útgjöldum. Það er oftast afleiðing af ýmsum samþykktum Alþ., að skipa verður nefndir til athugunar margvíslegra mála, óhjákvæmilegt er að senda fulltrúa á margvíslegar ráðstefnur, sem máli skipta fyrir þjóðina,.og halda verður uppi sæmandi risnu, en hæglega geta öll þessi útgjöld orðið óhófleg, og því er nauðsynlegt að spyrna stöðugt við fótum og veltur í því efni mest á aðhaldi hvers rn. að sínum stofnunum og sér sjálfu. Tel ég höfuðnauðsyn, að þessum kostnaði verði haldið í algeru lágmarki á næsta ári og því mikla bót að því, að hvert rn. verður nú ábyrgt fyrir aðgerðum sínum í þessu efni, en getur ekki ávísað á sameiginlegan kostnaðarlið. Kostnaður við forsetaembætti og Alþingi lækkar samtals um 1,5 millj., annars vegar vegna lækkunar á framlagi til bókhlöðu á Bessastöðum og hins vegar vegna nokkurrar lækkunar á reksturskostnaði Alþingis, en nokkur óvenjuleg útgjöld voru hjá Alþingi á yfirstandandi ári. Útgjöld á vegum fors.- og menntmrn. eru að meginhluta til á vegum menntamála. Áætlað er að verja 10 millj. kr. til kaupa og endurbóta á Viðeyjarstofu, sem er talin á vegum forsrn. Þau kaup eru gerð samkv. ákvörðun Alþingis. Mat hefur farið fram á eigninni, en ríkisstj. taldi það mat fjarri öllu raunsæi og krafðist því yfirmats, sem ekki er enn lokið. En óvarlegt þykir að leggja ekki til hliðar umrædda fjárhæð, enda augljóst, að mikill viðgerðarkostn. hlýtur að verða á Viðeyjarstofu. Samkv. nýsettum l. um skólakostnað er ákveðið, að vera skuli sérstök byggingadeild við menntmrn. Leiðir það til töluverðrar útgjaldaaukningar á næsta ári, sem þó má gera ráð fyrir, að geti skilað sér aftur í betra eftirliti. Þá er og nokkur aukning óhjákvæmileg á fjárveitingu vegna skólarannsókna þeirra, er komið var á stað á s.l. ári. Samtals er hér um 1,4 millj. kr. útgjaldaaukningu að ræða. Að venju eru fræðslumálin langþyngsti útgjaldaaukinn. Hækka fjárveitingar til þeirra um 52,3 millj. kr. Eru þá með talin byggingarframlög ríkisskólanna, sem áður voru á 20. gr. fjárlaga. Kostnaður við barnafræðslu og gagnfræðamenntun hækkar samtals um 28,8 millj. vegna eðlilegrar nemendafjölgunar og aukins viðhalds og breytts skólahalds, þ. á m. lengingar skólatíma á ýmsum stöðum. Hér er þó um töluvert óvissa kostnaðaráætlun að ræða vegna hinnar nýju löggjafar um skólakostnað, sem sett var á síðasta þingi og sem því miður í ýmsum tilfellum er harla óljós og ónákvæm. Er nú unnið að setningu reglugerða, sem ákveða nákvæmlega framkvæmd löggjafarinnar, en gengið var út frá því við undirbúning þeirrar löggjafar, að heildarkostnaður ríkissjóðs vegna reksturs skólanna ykist ekki að neinu ráði, enda þótt einstökum kostnaðarhlutföllum væri breytt. Kennaralaun eru nú að öllu leyti greidd úr ríkissjóði, sem hefur þau áhrif, að greiðsla launanna verður örari úr ríkissjóði, því að hlutur sveitarsjóða var áður greiddur úr ríkissjóði eftir á. Nemur þessi breyting allverulegri fjárhæð, sem kemur fram í útgjaldaauka á næsta ári. Því miður virðist þessi skipulagsbreyting hafa valdið því, að mjög auknar kröfur eru nú uppi um fjölgun kennara víðs vegar og því nauðsynlegt að setja með reglugerð sterkar hömlur. Kemur hér í ljós eins og á fleiri sviðum, að kröfurnar virðast aukast allverulega, þegar kostnaðarhlutdeildinni er létt af sveitarsjóðunum og ríkissjóði ætlað að borga brúsann að fullu. Þótt einhver mistök kunni að hafa orðið við setningu skólakostnaðarlaganna og brýn nauðsyn sé að finna viðhlítandi lausn á héraðsskólamálunum, sem enn eru óleyst, þá eru ákvæði hinnar nýju skólakostnaðarlöggjafar um ákvörðun byggingarkostnaðar skólanna tvímælalaust til mikilla bóta jafnhliða hinu aukna byggingaeftirliti. Er í framhaldi af þessum aðgerðum nauðsynlegt að athuga, hvort ekki sé rétt og nauðsynlegt að sameina fjármálaeftirlitið og byggingaeftirlitið. Framlag til Háskóla Íslands hækkar um 3,1 millj. vegna kennarafjölgunar í samræmi við kennaraáætlun og aukna stundakennslu. Hefur reynzt óumflýjanlegt að synja nú mörgum óskum háskólans um fjárveitingar, en undanfarin ár hefur óskum skólans um fjárveitingar að verulegu leyti verið sinnt. Þótt háskólinn sé alls góðs maklegur og gegni hinu þýðingarmesta hlutverki í þjóðfélaginu, þarf þó að gæta fyllstu hagsýni í rekstri hans eins og annarra ríkisstofnana í okkar litla þjóðfélagi. Er ekki að efa góðan vilja forráðamanna háskólans í þessu efni, en mikilvægt er að taka til athugunar, hvort ekki sé hægt að hagnýta betur starfskrafta háskólans og jafnframt reyna að finna úrræði til að sporna gegn hinum miklu nemendaafföllum í háskólanum. Hafa fróðlegar athuganir verið gerðar í því máli á vegum háskólans. Er vissulega bæði dýrt og ástæðulaust að halda uppi kennslu, lengri eða skemmri tíma, fyrir mikinn fjölda nemenda, sem aldrei lýkur háskólaprófi. Framlög til menntaskólanna hækka um 11,9 millj. kr., þar af 7,3 millj. vegna byggingarframlaga, en auk þess verður mikil nemendafjölgun í skólunum við Hamrahlíð og að Laugarvatni haustið 1967. Er nú unnið að byggingu við menntaskólana í Hamrahlíð, á Akureyri og að Laugarvatni, sem nauðsynlegt er að ljúka, en einnig eru veittar nokkrar fjárveitingar til fyrirhugaðra menntaskóla á Austurlandi og á Vestfjörðum. Aðsókn að Kennaraskólanum fer stöðugt vaxandi og er gert ráð fyrir, að í haust verði teknar inn 6 nýjar bekkjardeildir. Er kostnaðarauki af þessum sökum um 4,4 millj. Þá hefur verið gerður samningur við Reykjavíkurborg um byggingu æfingaskóla við Kennaraskólann og eru byggingarframlög til skólans nokkuð hækkuð af þeim sökum. Framlög til styrktar ísl. námsmönnum hækka um 5,5 millj. kr. Er þar meðtalin sérstök 1860 þús. kr. fjárveiting til þess að mæta aukakostnaði námsmanna erlendis vegna fyrirhugaðs farseðlaskatts. Er talið ósanngjarnt, að skattur þessi lendi á námsmönnum, sem verða að stunda nám erlendis, en talið auðveldara að komast hjá misnotkun með því að veita sérstaka fjárveitingu á þennan hátt, heldur en að hafa almennt undanþáguákvæði í l. um farseðlaskatt. Þá er tekin upp sérstök fjárveiting, er svarar launum eins kennara, er hafi það sérstaka hlutverk að afla upplýsinga og vera til leiðbeiningar stúdentum varðandi nám erlendis. Hefur komið í ljós, að oft verða vandræði, vegna skorts á fullnægjandi upplýsingum um námsaðstöðu á hinum ýmsu stöðum erlendis og ætti með þessari ráðstöfun að vera hægt að koma í veg fyrir dýrkeypt mistök. Auðið er að lækka byggingarframlög til Raunvísindastofnunar háskólans og Handritastofnunar Íslands um samtals 4 millj. kr. Fjárveitingar til safna, lista og annarrar menningarstarfsemi lækka um 800 þús. kr. Vegur þar þyngst til lækkunar framlag til Norræna hússins í Reykjavík, 1,5 millj. kr. Aftur á móti hækkar framlag til tónlistarskóla, sem er lögbundið, um 1 millj. Smávægilegar breytingar eru á öðrum liðum. Vegna flutnings aðalbækistöðva Atlantshafsbandalagsins til Brüssel, hefur utanrrn. talið óumflýjanlegt að skipa sérstakan ambassador þar með tilheyrandi starfsaðstöðu. Nokkur sparnaður verður á móti við sendiráðið í París. Sendiráðunautur flyzt þaðan til Brüssel. Óhjákvæmilegt er talið í þessu sambandi að kaupa hús í Brüssel, en í staðinn er lagt til að selja hús, sem ríkið á í París. Þrátt fyrir þessa viðbót er heildarkostnaðarauki við sendiráðin ekki nema 1,6 millj. kr., þar eð til frádráttar kemur lækkun á kostnaði við sendiráðið í París og einnig nokkur lækkun hjá sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Óhjákvæmilegt er, að það kosti þjóðina verulegt fé að halda uppi nauðsynlegum samskiptum við aðrar þjóðir. Hins vegar er hér, sem á öðrum sviðum, vandratað meðalhófið og nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að 200 þús. manna þjóð verður að temja sér aðrar starfsaðferðir á þessu sviði en stórveldi. Tvö ný sendiráð hafa orðið til nú á skömmum tíma og því nauðsynlegt að gera sér grein fyrir, hvort ekki sé tímabært að endurskipuleggja utanríkisþjónustuna með hliðsjón af breyttum aðstæðum á mörgum sviðum. Virðist ekki fjarstætt að láta sér detta í hug, að auðið sé að leggja niður eitt eða jafnvel fleiri sendiráð. Getur þá jafnframt vaknað sú spurning, hvort ekki væri ástæða til að dreifa sendiráðunum á annan hátt en nú er gert. Að svo miklu leyti sem hér kann að vera um sparnaðarvon að ræða, er það mál fjmrn., og því hefur rn. beint þeim tilmælum til utanrrn., að það taki þetta mál til athugunar. Framlög til alþjóðastofnana lækka um 2,9 millj. Framlagið vegna heimssýningarinnar, 4 millj., fellur niður, en aftur á móti er nokkur hækkun til annarra stofnana, fyrst og fremst til alþjóðlegu þróunarstofnunarinnar á vegum Alþjóðabankans, 1 millj. kr. Hér er um mjög mikilvæga stofnun að ræða til aðstoðar þróunarlöndunum, og hafði Ísland ekki nema að litlu leyti greitt lofað framlag sitt til hennar. Óskaði Alþjóðabankinn eftir, að framlagið yrði greitt að fullu á næstu árum, og þykir sjálfsagt að verða við þeim óskum bankans. Vegna aukinnar umferðar um Keflavíkurflugvöll, m.a. með tilkomu þotu Flugfélagsins, var óumflýjanlegt að auka enn tollgæzlu á flugvellinum og verður um 1 millj. kr. kostnaðarauki af þessum sökum. Framlög til landbúnaðarmála hækka um 13,1 millj. kr. Er meginhluti þeirrar upphæðar eða 10 millj. kr. lögbundið framlag til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, en 1,8 millj. kr. er aukin fjárveiting til embættis yfirdýralæknis vegna búfjársjúkdóms þess, sem upp hefur komið í Eyjafirði, og ráðstafana til að uppræta hann. Þarf raunar enn að hækka þá fjárveitingu vegna ákvörðunar um niðurskurð sauðfjár og hrossa á nokkrum bæjum. Þá er 1 millj. kr. hækkun á framlagi vegna l. um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir. Ljóst er, að miklir erfiðleikar steðja nú að landbúnaðinum vegna lítils heyafla á þessu sumri í ýmsum héruðum. Sérstök n. hefur á vegum landbrn. unnið að athugun þess máls, og eru ekki enn komnar endanlegar till. frá þeirri n. Má gera ráð fyrir, að hlaupa verði undir bagga með bændum í sambandi við þetta mikla vandamál, þó að úr því verði ekki bætt nema að litlu leyti vegna almenns heyskorts í landinu, en það mál verður tekið til afgreiðslu við meðferð fjárlaga í þinginu. Framlög til sjávarútvegsmála hækka um 213,8 millj. frá fjárlögum yfirstandandi árs. Skiptir hér mestu máli áætlað framlag til uppbóta á fiskverð, 100 millj., og áætlað framlag til verðtryggingar á sjávarafurðum, 100 millj. Er hér raunverulega ekki um hækkun að ræða, en báðar þessar fjárveitingar voru ákveðnar með sérstökum l. á yfirstandandi ári og voru greiddar utan fjárlaga. Í þeim sérlögum er gert ráð fyrir því, að 140 millj. kr. framlag til verðjöfnunarsjóðs sé í eitt skipti fyrir öll sem stofnfé til sjóðsins og framlagið til uppbóta á fiskverð skuli gilda þetta ár. Skal því skýrt tekið fram, að þótt fjárhæðir þessar séu nú teknar í fjárlagafrv., ber ekki að líta á það sem endanlega ákvörðun um ráðstöfun fjárins til þessara þarfa, heldur er gert ráð fyrir, að ákvarðanir um það verði teknar með sérstökum l., svo sem áður hefur verið. Hins vegar er talið óraunhæft að gera ekki ráð fyrir því nú þegar, að þessar greiðslur þurfi að inna af hendi á næsta ári, vegna hinna miklu vandræða sjávarútvegsins. Þótt framlagið til verðjöfnunarsjóðsins sé nú áætlað 100 millj., en var 140 millj. á yfirstandandi ári, ber ekki að líta svo á, að ætlunin sé að breyta þeim reglum, sem gilda um úthlutun úr sjóðnum, heldur er áætlað, að ekki þurfi meira fé á næsta ári til þess að framfylgja greiðslum skv. sömu reglum og nú er fylgt. Ástæða er til að leggja ríka áherzlu á nauðsyn þess, að fundin verði frambúðarskipan á verðjöfnunarmálin, svo sem var gengið út frá, þegar ríkið lagði 140 millj. kr. stofnfé til sjóðsins. Því miður hefur dregizt um of að vinna að samkomulagi um frambúðarlausn og er mikilvægt, að því verki verði hraðað. Framlög til aflatryggingasjóðs hækka um 2 millj. kr. og til Fiskveiðasjóðs Íslands um 9 millj. kr. Er hér um lögbundin framlög að ræða, sem mikilvægt er, að áætluð séu nægilega hátt, svo ekki komi til umframgreiðslu. Vegna komu hins nýja fiskleitarskips hækkar framlag til Hafrannsóknastofnunarinnar um 2,4 millj. og til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins um 1 millj. Gert er ráð fyrir að lækka framlag til verðlagsráðs sjávarútvegsins um 1,7 millj., með það í huga, að kostnaður við þá starfsemi greiðist framvegis úr fiskimálasjóði sem áður var, og virðist ástæðulaust að taka þennan kostnað á ríkissjóð. Fjárveitingar til raforkumála eru áætlaðar hinar sömu og í ár. Nauðsynlegt verður að afla nokkurs lánsfjár til orkusjóðs og einnig verulegs lánsfjár til Rafmagnsveitna ríkisins innan ramma framkvæmdaáætlunar næsta árs. Nauðsynlegt er að gera áætlun um framkvæmdir og rekstur Rafmagnsveitna ríkisins nokkur ár fram í tímann, þar eð ástæða er til að álíta, að fjárhagur þeirra sé enn mjög ótraustur, þrátt fyrir verðjöfnunargjaldið, sem á var lagt þeirra vegna. Mikil ástæða er skiljanlega á það lögð að ljúka sem fyrst rafvæðingu sveitanna. Virðast menn nú vera farnir að gera sér grein fyrir því, að rafmagnsþörf hinna strjálli býla verður ekki leyst frá samveitum í náinni framtíð og hefur því eftirspurn eftir lánum til dísilstöðva vaxið stórlega á þessu ári og í fyrra. Er nauðsynlegt að mæta þeirri lánsfjárþörf. Orkusjóði er nú ætlað að veita lán til dísilstöðva og einnig að standa straum af kostnaði við framhaldsrafvæðingu sveitanna. Þarf að gera áætlun um heildarlausn þessa mikilvæga viðfangsefnis og sýnist vel geta komið til mála, að orkusjóður taki eitthvert lán til að flýta framkvæmdum á næstu árum er endurgreiðzt geti af síðari tekjum sjóðsins, ef svipuð framlög verða veitt orkusjóði til rafvæðingar sveitanna í nokkur ár, eftir að henni raunverulega er lokið. Óskað hefur verið eftir verulegri fjárveitingu til að greiða halla vélasjóðs, en ekki talið fært að sinna því máli fyrr en ákvarðanir hafa verið teknar um framtíð þeirrar starfsemi. Raunveruleg útgjaldahækkun vegna dómgæzlu og lögreglumála að meðtalinni landhelgisgæzlu er samtals 19,6 millj. kr. Er á þessum liðum um að ræða verulegan árlegan kostnaðarauka, sem erfitt er við að fást, þar eð meginhluti þess kostnaðar er annaðhvort lögbundinn eða leiðir af óhjákvæmilegri aukningu viðfangsefna á þessu sviði. Aðalþungi kostnaðarins nú er þó vegna hægri umferðar, en mjög verulegur kostnaður umfram tekjur verður af þeirri skipulagsbreytingu á næsta ári, en þá á hægri umferð að taka gildi. Þessi útgjöld eiga hins vegar að geta endurgreiðzt ríkissjóði á sínum tíma með sérstökum bifreiðaskatti, sem innheimtur er í þessu skyni, en dreifist á fleiri ár. Löggæzluframlög hækka um 8,4 millj., þar af 4 millj. til löggæzlu sveitarfélaga og 3,4 millj. til borgar- og ríkislögreglunnar í Reykjavík. Ýmis kostnaður við dómsmál hækkar um 2,4 millj. Kostnaður við embætti lögreglustjórans í Reykjavík hækkar um 1,9 millj., sem stafar fyrst og fremst af flutningi í nýtt húsnæði. Ýmis málskostnaður, sem fellur á ríkissjóð, og kostnaður vegna gjafsóknar í ýmsum málum nemur orðið verulegum fjárhæðum og fer hækkandi ár frá ári. Hefur rn. beint þeim tilmælum til dómsmrn., að takmörkuð verði eftir föngum veiting gjafsóknar í málum og enn fremur er nauðsynlegt að leita úrræða til þess að draga úr óhæfilegum kostnaði við alls konar matsgerðir á vegum ríkisins og kostnaði við meðferð mála, sem ríkið er aðili að. Er hér oft um óhæfilegar kröfur að ræða á hendur ríkissjóði og reynt að halda öllum töxtum í hámarki, þegar ríkissjóður er annars vegar. Er í athugun, hvort ekki er beinlínis hagkvæmt fyrir ríkið að ráða sérstakan ríkislögmann, er fari með allan málarekstur á vegum ríkisins og annist önnur lögfræðifeg viðfangsefni, sem áður hefur orðið að kaupa fullu verði utan stjórnardeilda. Gert er ráð fyrir endurskipulagningu landhelgisgæzlunnar með tilkomu hins nýja varðskips, sem kemur á næsta ári. Unnið hefur verið á vegum Hagsýslustofnunarinnar og í samstarfi við dómsmrn. og landhelgisgæzluna mjög eftirtektarverð sérfræðileg álitsgerð um mismunandi valkosti til að leysa viðfangsefni landhelgisgæzlunnar. Hefur sú athugun leitt í ljós, að auðið ætti að vera að spara um 14 millj. kr. við endurskipulagningu gæzlunnar. Þegar fjárlög voru samin, höfðu lokaákvarðanir ekki verið teknar um starfsemi landhelgisgæzlunnar eftir tilkomu hins nýja varðskips, en í bili er gert ráð fyrir sömu fjárveitingu til landhelgisgæzlunnar og í gildandi fjárlögum, og verður þá að leggja hinum minni skipum til þess að sú áætlun fái staðizt. Raunar er fjárveiting til landhelgisgæzlunnar beinlínis lækkuð um 7 millj. kr., en sú lækkun byggist á því, að við í fjmrn. teljum rétt að afhenda landhelgisgæzlunni vitaskipið, en árlegur reksturshalli þess er nú um 7 millj. kr. Er talið, að landhelgisgæzlan geti leyst af hendi hlutverk vitaskipsins á mun hagkvæmari hátt og annaðhvort notað vitaskipið um leið til landhelgisgæzlu eða lagt því og notað eitthvert annað skip sitt í þágu vitanna. Yrði úr þessari breytingu, mundi áætluð fjárveiting til reksturs vitaskipsins renna til landhelgisgæzlunnar. Enn hefur ekki fengizt samkomulag um þessa skipulagsbreytingu, en þar sem fjmrn. telur hér raunverulega auðið að spara um 7 millj. kr., er talið rétt, að málið komi til athugunar í fjvn. Alþ. Fjárveitingar til heilbrigðismála hækka um 12 millj. kr. Á s.l. ári og í ár var fyrir forgöngu heilbrmrn. aflað mikils lánsfjár vegna byggingar borgarsjúkrahússins í Reykjavík. Í sambandi við þá lánsfjáröflun var óumflýjanlegt að gera um það samkomulag, hvernig fjárveitingu ríkisins til borgarsjúkrahússins á næstu árum yrði hagað. Var við það samkomulag höfð hliðsjón af gildandi lögum um greiðslu kostnaðar vegna byggingar sjúkrahúsa, en afleiðingin er sú, að óumflýjanlegt er að hækka byggingarframlag til sjúkrahúsa um 7,2 millj. vegna þessa samkomulags. Er það veigamesta hækkunin á fjárveitingu til heilbrigðismála. Heildarhækkun framlaga til ríkisspítala nemur 3,8 millj., en þess er jafnframt að gæta, að gert er ráð fyrir, að daggjöld sjúkrahúsanna hækki um 50 kr. á dag. Beðið hefur verið um mikinn fjölda nýs starfsfólks til ríkisspítalanna, en að sinni hefur ekki verið fallizt á annað en það, er leiðir af deildafjölgun. Kostnaður við rekstur sjúkrahúsa vex ört ár frá ári. Auðvitað þarf að tryggja eftir fremsta megni nægan sjúkrahúsakost og fullkomna þjónustu á sjúkrahúsum. En jafnnauðsynlegt er að tryggja sem beztan og ódýrastan rekstur þeirra og finna hagkvæmustu leiðir til þess að leysa heilsugæzluvandamálin, ella verða þessi mál okkur óviðráðanleg. Í fyrsta lagi þarf að leita hagkvæmustu úrræða til þess að leysa sjúkrahúsaþörfina og í öðru lagi að beita allri tiltækri hagræðingu í rekstri þeirra. Skipulag sjúkrahúsa og rekstur mun í dag talin sérgrein og okkur vantar sérmenntaða menn á þessu sviði. Heilbrmrn. er nú að leita erlendrar sérfræðiaðstoðar til athugunar á rekstri ríkisspítalanna og þarf í framhaldi af því að mennta innlendan sérfræðing. Læknasamtökin virðast hafa mikinn áhuga á að stuðla að endurbótum í sjúkrahúsarekstri og er samstarf við þau um málið að sjálfsögðu óhjákvæmilegt, en höfuðatriðið er, að vandamálið, sem fer vaxandi, verði tekið raunsæjum og föstum tökum með sérfræðilegri og hlutlægri athugun, er hægt sé að byggja framtíðarmat fjárveitinga á. Framlög til kirkjumála eru óbreytt frá núgildandi fjárl., þegar miðað er við hina almennu 10% lækkun á fjárfestingarframlögum. Almannatryggingar eru langumfangsmesti þáttur ríkiskerfisins, en áætlað er, að heildarframlög til Tryggingastofnunar ríkisins og atvinnuleysistryggingasjóðs á næsta ári verði 1384 millj., og er beint framlag ríkissjóðs af þeirri fjárhæð tæpar 900 millj. kr. Vegna hækkaðra daggjalda hækkar framlag til sjúkratrygginga um 9,7 millj. og vegna fjölgunar hinna tryggðu og tryggðra vinnuvikna, hækkar framlag til almannatrygginga um 18 millj. Til frádráttar kemur, að á yfirstandandi ári var áætlað fyrir skuld frá fyrri árum 51,3 millj., sem ekki þarf að gera ráð fyrir á næsta ári. Aftur á móti hækkar framlag ríkissjóðs til atvinnuleysistryggingasjóðs um 15 millj. vegna aðildar verzlunarfólks að sjóðnum. Heildarbreyting á framlögum til almannatrygginga er því 15,1 millj. kr. lækkun, og er það óvenjulega hagstæð útkoma miðað við hinar miklu hækkanir þessara útgjalda undanfarin ár. Framlög til ríkisframfærslunnar hækka um 7,2 millj. kr. vegna hækkunar daggjalda. Óumflýjanlegt er talið að hækka framlag til byggingarsjóðs verkamanna um 6 millj. kr. vegna bygginga, sem þegar hafa verið ákveðnar þar framlagshæfar. Kostnaður við embætti ríkisskattstjóra og skattstofur hækkar enn verulega eða um 6,5 millj. Viðfangsefnin hafa að vísu farið vaxandi ár frá ári, en engu að síður er þó hér um svo háan kostnaðarlið að ræða, að rn. hefur tekið til rækilegrar athugunar, hvort ekki er hægt að koma við endurskipulagningu á starfsemi skattstofanna með það fyrir augum að draga úr kostnaðinum. Á þessu sviði er að vísu erfitt að koma við hagkvæmum vinnubrögðum, sökum þess að verkefnið þarf að vinnast á tiltölulega skömmum tíma, en getur ekki dreifzt jafnt á allt árið og verður því alltaf um mikla aukavinnu að ræða. Ekki er heldur skynsamlegt að taka upp veigamikla skipulagsbreytingu með hliðsjón af því, að staðgreiðslukerfið er nú í athugun, og er þess að vænta, að n. sú, sem kjörin var á síðasta Alþ., muni innan ekki langs tíma komast að niðurstöðu um það, hvort hún vill mæla með að innleiða staðgreiðslukerfið. Því miður bendir þó allt til þess, að kerfið verði enn dýrara í framkvæmd en núverandi skattkerfi og því horfir ekki sérlega vel um, að hægt sé að draga að ráði úr kostnaði við skattálagningu og skattaeftirlit. Staðgreiðslukerfisnefndin hefur þegar tekið til starfa og haldið marga fundi og enn fremur hafið viðræður við þá aðila, sem henni var ætlað að hafa samráð við. Skatteftirlitið hefur þegar skilað mjög jákvæðum árangri, en þó þarf að efla það mjög verulega. Á því sviði er þó við ýmis erfið vandamál að stríða, sem hlutu að gera vart við sig í litlu þjóðfélagi, þar sem hver þekkir annan og skattsvik voru auk þess svo útbreidd meinsemd, eins og þau hafa verið hér á landi. Þrátt fyrir margítrekuð tilmæli mín taldi fyrrv. skattrannsóknarstjóri sér ekki fært að gegna lengur störfum, en hann hefur unnið ómetanlegt brautryðjendastarf við að skipuleggja skattrannsóknirnar, sem eigi hefur áður verið að unnið hér á landi á þann kerfisbundna hátt, sem hann hefur lagt grundvöll að. Það var ekki auðvelt verk að fá mann í stöðu skattrannsóknarstjóra og raunar ógerlegt að fá mann með jafnfjölþættri menntun og fyrrv. skattrannsóknarstjóri hafði. Engu að síður vonast ég til, að hinn nýi skattrannsóknarstjóri, sem er reyndur endurskoðandi, nái fullum tökum á þessu mikilvæga viðfangsefni og mun rn. að sínu leyti stuðla að því eftir föngum, að hann geti gegnt starfi sínu á fullnægjandi hátt. Því miður er ekki auðvelt að fá nægilega vel þjálfað fólk við skattrannsóknir, m.a. vegna þess, að lærðir endurskoðendur eiga kost á miklu betri kjörum annars staðar. Það er því mikilvægt að hagnýta betur starfslið hinna einstöku skattstofa í þágu skattrannsóknanna og er nú í athugun, hvernig það verði gert með sem jákvæðustum árangri. Skattsvikin eru enn ekki horfin, þótt verulega hafi á unnizt og því má í engu spara mannafla eða fé til þess að uppræta þessa meinsemd. Hefur enda nú þegar skilað sér margfaldlega kostnaðurinn við þessa starfsemi. Þar sem þess orðróms hefur orðið vart, að mannabreytingin í embætti skattrannsóknarstjóra bendi til þess, að ætlunin sé að draga úr skattrannsóknum, vil ég skýrt og ótvírætt lýsa því yfir, að lögð mun verða á það rík áherzla að efla skatteftirlitið eftir föngum í því skyni að uppræta hin óþolandi skattsvik, því að það er með öllu óviðunandi, að sumir þjóðfélagsborgarar og það stundum þeir, sem sízt skyldi, komist undan að greiða lögboðin framlög til sameiginlegra þarfa með þeim afleiðingum, að aðrir verði einnig að greiða þeirra hlut. Það er engum efa bundið, að skattrannsóknir hafa þegar orkað mjög jákvætt á framtöl, en mér þykir rétt að gefa hér stutt yfirlit yfir þau rannsóknarmál, sem deildin hefur haft til meðferðar til 1. sept. s.l. Rannsóknardeildin hefur nú starfað í 3 ár og hefur á þessum tíma tekið 292 mál til rannsóknar. Lokið er að fullu rannsókn 256 mála, 3 vísað til sakamálsrannsóknar og hefur nú nýlega verið kveðinn upp þungur dómur í einu þessara mála. En 33 málum er enn ekki lokið. Ríkisskattanefnd hefur lokið skattákvörðun í 175 þessara mála og úrskurðað þessum aðilum samtals 27,4 millj. kr. skatthækkun. 160 þessara mála hefur síðan verið vísað til skattsektanefndar. Hafa öll þau mál verið úrskurðuð og nema skattsektir 8,1 millj. Ber að hafa í huga í því sambandi, að mun lægri sektum var beitt varðandi hin eldri mál vegna sérheimildar í skattalögum, en síðar hafa viðurlög verið þyngd. Loks hafa framtalsnefndir úrskurðað 82 þessara gjaldenda útsvarshækkun að heildarupphæð 7,7 millj. Nema því hækkanir skatta og útsvara og skattsektir, er leitt hafa af starfi rannsóknardeildarinnar til þessa, nær 45 millj. kr. og hafa þó ekki enn verið ákvarðaðar gjaldahækkanir vegna allmargra mála, sem þegar eru fullrannsökuð. Ekki er nema tiltölulega lítil hækkun fjárveitinga til tollheimtu og tolleftirlits, þar eð fjárveiting var veitt í ár til allverulegrar fjölgunar tolleftirlitsmanna. Lögð hefur verið áherzla á að framfylgja eftir megni nýsettum reglum um tollfrjálsan innflutning. Tel ég engum efa bundið, að í því efni stefni í rétta átt. Tollinnheimtan hefur verið hert, og lagt verður nú fyrir Alþ. frv. að nýrri heildarlöggjöf um tollheimtu og tolleftirlit. Er þar um margvísleg nýmæli að ræða, sem nánar verður gerð grein fyrir í sambandi við meðferð þess frv. hér í þinginu. Þá verður einnig lagt fram á þessu þingi frv. til nýrra bókhaldslaga, en mikil nauðsyn var að endurskoða þau lög til þess að koma bókhaldi fyrirtækja í viðunandi horf, m.a. með hliðsjón af skatteftirliti. Þá fer fram athugun á ýmsum úrræðum til þess að treysta betur skil á söluskatti og í sérstakri athugun hafa verið ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir undanskot tollvörugjalds. Hefur verið undirbúin ný reglugerð um það efni. Það er þjóðfélagsleg nauðsyn og réttlætiskrafa allra þeirra aðila, sem standa í skilum með sín gjöld, að öðrum haldist ekki uppi að skjóta undan gjöldunum. Með samkomulagi stjórnmálaflokkanna fyrr á þessu ári var ákveðið að veita dagblöðunum nokkra fjárhagsaðstoð. Einn þáttur þeirrar fjárhagsaðstoðar er, að ríkissjóður kaupi tiltekinn eintakafjölda hvers dagblaðs og er áætlað, að kostnaður af þessari ráðstöfun nemi 2 millj. kr. á næsta ári. Eftir að I. um ríkisábyrgðir og ríkisábyrgðasjóð voru sett, hefur orðið stór breyting til batnaðar á vanskilum ríkisábyrgðalána. Árið 1963 var framlag ríkissjóðs til ríkisábyrgðasjóðs 93,7 millj., árið 1964 87,7 millj. og árið 1965 aðeins 46 millj. Á árinu 1966 voru veittar til ríkisábyrgðasjóðs 50 millj. kr., en sjóðurinn þurfti ekki á að halda nema 35 millj. Námu útborganir úr sjóðnum 1966 169 millj., en innborganir 137 millj. Vegna mun lakari afkomu fyrirtækja, einkum á sviði sjávarútvegsins, hefur innheimta gengið mun erfiðar á yfirstandandi ári og slæmar horfur á næsta ári, ef ekki bregður til batnaðar um afkomu fyrirtækja. Þykir því óumflýjanlegt að gera ráð fyrir 40 millj. kr. aukaframlagi til ríkisábyrgðasjóðs á næsta ári miðað við raunverulegt framlag til sjóðsins á þessu ári. Tekin hefur verið í fjárlagafrv. 15 millj. kr. fjárveiting til vegagerðar úr Mývatnssveit til Húsavíkur vegna Kísilgúrverksmiðjunnar. Er áætlað, að vegur þessi kosti í heild um 50 millj. kr. og var ákveðið, að ríkið kostaði hann, en ekki vegasjóður, þar sem um sérstæða vegagerð er að ræða, þótt vegurinn verði síðar liður í þjóðvegakerfinu. Fyrri hluti vegarins er lagður á þessu ári, en veginum þarf að ljúka á næsta ári. Fjárveiting til hafnargerða er hækkuð um 14 millj. og vegur þar þyngst, að lagt er til að hækka um 10 millj. fjárveitingu til greiðslu eftirstöðva ríkishluta af þegar unnum hafnarframkvæmdum. En gert er ráð fyrir, að þær eftirstöðvar nemi næstum 70 millj. kr. í lok þessa árs. Er óviðunandi að láta slíka skuldasöfnun halda áfram, einkum með hliðsjón af því, að með hinum nýju hafnalögum, sem sett voru á síðasta þingi, voru enn auknar byrðar lagðar á ríkissjóð, en jafnhliða felldi þingið úr frv. sérstaka fjáröflun til hafnabótasjóðs í því sambandi. Í fjárlagafrv. er lagt til að veita til hafnabótasjóðs 8 millj. kr. í samræmi við l. um hafnargerðir, en að öðru leyti er ekki gerð till. um að hækka fjárveitingar til nýrra hafnarframkvæmda. Tel ég rétt, að það sé á valdi þingsins að ákveða, hvort hækka eigi fjárveitingu úr ríkissjóði til hafnanna eða afla tekna til hafnabótasjóðs, svo sem gert var ráð fyrir í frv. til hafnalaga. Hvor leiðin sem farin verður, tel ég það skipta höfuðmáli, að framkvæmdir í hafnargerðum ár hvert verði hér eftir við það miðaðar, að fjárveitingar nægi til að greiða hluta ríkissjóðs. Eðlilegast væri að efla hafnabótasjóðinn og láta hann taka á sig að greiða skuldahalann á vissu árabili. Framlög til flugmála hækka um 9,8 millj., fyrst og fremst vegna afborgana og vaxta af lánum, en síðustu tvö árin hafa framkvæmdir í flugmálum verið mjög miklar og þá að verulegu leyti unnið fyrir lánsfé. Óumflýjanlegt verður að afla einnig verulegs fjár með lánum til framkvæmda í flugmálum á næsta ári innan ramma framkvæmdaáætlunarinnar. Lagt er til að taka upp nýja fjárveitingu, 1,2 millj. kr. á vegum iðnmrn, til þess að standa straum af kostnaði vegna aðstoðar við endurskipulagningu og sameiningu iðnfyrirtækja. Hér er vandamál, sem knýr á með vaxandi þunga að leysa, og augljóst, að óhjákvæmilegt kann að vera að veita nokkra opinbera aðstoð við slíkar aðgerðir, þar sem oft er um flóknar og kostnaðarsamar ráðstafanir að ræða. Fest hafa verið kaup á hentugu húsnæði fyrir Iðnaðarmálastofnunina í samræmi við heimild Alþ. í fjárl. yfirstandandi árs. Í fjárl. yfirstandandi árs eru 3,5 millj. kr. veittar til stofnkostnaðar vegna tækniskóla. Talið var mjög heppilegt, að Tækniskólinn væri til húsa á sama stað og Iðnaðarmálastofnunin. Stóð til boða önnur hæð í sama húsi og er í fjárlagafrv. leitað heimildar til þeirra kaupa. Hafa þá húsnæðismál þessara tveggja stofnana verið leyst til frambúðar á þann hátt, að ekki á að þurfa að leiða til árlegs útgjaldaauka fyrir ríkissjóð. Bein lækkun verður á árlegu framlagi til niðurgreiðslu á vöruverði um 188,7 millj. frá fjárl. yfirstandandi árs. Er það í samræmi við þær lækkanir á niðurgreiðslum, sem ráðgerðar eru. Efnahagsstofnunin gerði í lok ágústmánaðar áætlun um tekjur ríkissjóðs af núverandi tekjustofnum á næsta ári. Af skiljanlegum ástæðum er sú áætlun í mörgum efnum óvissari en oft áður og áreiðanlega teflt á hið tæpasta vað. M.a. er í áætluninni gengið út frá því, að síldarafli bregðist ekki að neinu ráði og hömlur verði ekki settar á innflutning aðrar en þær, sem leiða af minnkandi kaupgetu í landinu vegna minnkandi tekna almennings. Varðandi aðflutningsgjöld er aðeins gert ráð fyrir 2% minni almennum vöruinnflutningi en á þessu ári. Ber þá auðvitað þess að gæta, að mjög er líklegt, að mest dragi úr innflutningi hátollavöru og verður því að gera ráð fyrir lækkun meðaltollhlutfallsins. Samkv. endurskoðaðri þjóðhagsáætlun fyrir árið 1967 er reiknað með, að vegna aflabrests og versnandi viðskiptakjara muni raunverulegar þjóðartekjur minnka a.m.k. um 4–5%. Miðað við óbreyttan skattstiga mundi álagður tekjuskattur einstaklinga lækka um 6% lauslega áætlað, og gera má ráð fyrir, að álagður tekjuskattur félaga lækki að sama skapi. Hins vegar er gert ráð fyrir, að innheimta verði nokkru betri á árinu 1968 en 1967, sérstaklega að innheimta eftirstöðva verði meiri. Enn fremur er í athugun samkv. ósk Sambands ísl. sveitarfélaga að setja ný innheimtuákvæði útsvara og skatta, sem ættu að hraða verulega innheimtu tekjuskattsins. Í áætlun um söluskatt er reiknað með 1,4% lækkun hreinnar veltu, en að öðru leyti hækkar söluskattur nokkuð vegna lækkunar niðurgreiðslu á vöruverði og vegna afnáms söluskattsundanþágu á þjónustu pósts, síma, útvarps og sjónvarps. Ætla má, að hækkun verðs á áfengi og tóbaki hafi einhver áhrif til samdráttar í sölu þeirra vara, en engu að síður er þó í fjárlagaáætluninni gert ráð fyrir nokkurri aukningu. Mjög óvarlegt er að gera ráð fyrir, að ekki dragi verulega úr bifreiðainnflutningi á næsta ári miðað við hinn mikla innflutning á síðustu árum. Aðrir tekjustofnar eru áætlaðir svipað og í fjárl. yfirstandandi árs. Heildartekjur á rekstrarreikningi ríkissjóðs á árinu 1968 eru áætlaðar 6195.3 millj., en heildarútgjöld 6120,5 millj. Við gjöldin bætast afborganir lána, 41,1 millj., og verður há greiðsluafgangur 37,6 millj. Munu vafalaust allir hv. þm. gera sér ljóst, að hér er teflt á mjög tæpt vað um greiðsluhallalausan ríkisbúskap á árinu 1968, enda bendir síðasta spá Efnahagsstofnunarinnar fyrir 1968 til lakari efnahagsþróunar en frv. gerir ráð fyrir. Með hliðsjón af því, að óumflýjanlegt er, að nokkur kjaraskerðing verði hjá almenningi, verður þó ekki fram hjá því komizt að leggja í nokkra áhættu varðandi afkomu ríkissjóðs, þannig að ekki verði lagðar þyngri álögur á þjóðina en brýnasta nauðsyn krefst. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að gefa yfirlit um afkomu ríkissjóðs 1966, afkomuhorfur 1967 og skýra meginefni fjárlagafrv. fyrir árið 1968. Mun ég að lokum víkja að nokkrum atriðum, sem máli skipta um afkomu ríkissjóðs og ýmsa þætti ríkisbúskaparins. Líkur eru til, að við stöndum nú á vegamótum varðandi framtíðarskipulag skatta- og tollamála. Er ekki að vænta mikilvægra lagabreytinga í þeim efnum á þessu þingi, þar eð nokkuð á enn í land, að málin skýrist nægilega mikið til þess að átta sig til hlítar á, hver framtíðarstefnan verður. Þingkjörin nefnd vinnur nú að athugun staðgreiðslukerfisins á grundvelli þeirra gagna, sem lögð voru fyrir Alþ. s.l. vetur. Er þar um mikið og flókið vandamál að ræða og þess engin von, að niðurstöður þeirrar nefndar liggi fyrir á næstu mánuðum. Verði niðurstaðan sú að taka upp staðgreiðslukerfi skatta, hlýtur sú ákvörðun að leiða til grundvallarbreytinga á skattkerfi ríkisins og tekjustofnamálum sveitarfélaganna. Stöðugt þrengir að útflutningsframleiðslu þjóðarinnar á erlendum mörkuðum vegna tollastefnu Efnahagsbandalagsins og Fríverzlunarbandalagsins, og hljótum við á næstunni að verða að taka um það endanlega ákvörðun, hvort við æskjum tengsla við þessi bandalög með einhverjum hætti eða tökum á okkur þá kjaraskerðingu, sem af því leiðir að standa að öllu leyti utan þeirra og taka á sig sívaxandi þunga hinna ytri tollabandalaga. Ríkisstj. hefur eftir föngum leitazt við að gæta íslenzkra hagsmuna fyrst og fremst með þátttöku í Kennedy-viðræðunum innan Alþjóðatollamálastofnunarinnar og enn fremur með beinum viðræðum við einstakar viðskiptaþjóðir sínar innan Efnahagsbandalagsins og Fríverzlunarbandalagsins. Nokkuð hefur áunnizt í þessum viðræðum, en þó er árangurinn fjarri því að vera viðunandi fyrir okkur. Ríkisstj. hefur ákveðið að leggja til við Alþ., að Ísland gerist fullgildur aðili Alþjóðatollamálastofnunarinnar, til þess að tryggja betur aðstöðu landsins. Aðalárangur tollaviðræðnanna til þessa er afnám tolls á fiskblokkum á Bandaríkjamarkaði og helmingslækkun á tolli á síldarlýsi á brezkum markaði. En allir slíkir tollasamningar byggjast á gagnkvæmum fríðindum og yrðum við því á móti að fallast á að lækka tolla á nokkrum vörutegundum á nokkru árabili. Mun frv. um breytingar á tollskránni í þessu skyni verða lagt fyrir yfirstandandi Alþ. og þá nánari grein gerð fyrir þessum tollabreytingum. Er augljóst, að ef við eigum að njóta tollfríðinda á erlendum markaði, verðum við að bjóða tollhlunnindi á móti, þannig að það komi til viðtækrar tollasamvinnu, og þá hljótum við að verða að endurskoða alla okkar tollalöggjöf. Hefur þetta vandamál verið í rækilegri athugun um nokkurt skeið, bæði með hliðsjón af vandamálum íslenzks iðnaðar og afkomu ríkissjóðs, þar eð aðflutningsgjöld eru veigameiri þáttur í tekjum ríkissjóðs hér á Íslandi en í flestum öðrum löndum. Er því sýnt, að við getum á næstunni þurft að gera grundvallarbreytingu á öllu tollakerfinu. En einmitt af þeim sökum þykir ekki rétt fyrr en málin skýrast betur að lögfesta neinar veigamiklar breytingar á tollskránni. Í síðustu fjárlagaræðu gerði ég nokkra grein fyrir stóreignaskatti þeim, sem á var lagður með l. frá 1957 og ekki hefur enn verið innheimtur nema að nokkru leyti vegna stórkostlegra málaferla, sem urðu út af skattálagningu þessari. Á síðasta hausti stóðu sakir þannig, að líkur þóttu til, að flest kurl væru þá til grafar komin, enda hafði skatturinn þá, sem upphaflega nam 135 millj. kr., lækkað í 65 millj. vegna endurreiknings á grundvelli þeirra dóma, sem fallið höfðu á tímabilinu. Boðaði ég því, að innheimta skattsins mundi hefjast af krafti á þessu ári. Enn voru að vísu ekki fallnir dómar í allmörgum málum, en þau voru ekki talin hafa veigamikla þýðingu. Hins vegar kom síðar í ljós, að niðurstöður sumra þessara mála voru þýðingarmeiri en gert hafði verið ráð fyrir og hafa leitt til þess, að enn hefur orðið að umreikna skatt um það bil 150 aðila. Er hér að vísu ekki samtals um teljandi fjárhæðir að ræða, en engu að síður var ekki talið auðið að hefja kerfisbundna innheimtu skattsins fyrr en þessum endurreikningi væri lokið. Þótt reynslan hafi sýnt, að hér sé um mjög óeðlilega skattálagningu að ræða, er rn. að sjálfsögðu skylt að innheimta skattinn svo sem lög mæla fyrir, enda hafa allmargir þegar greitt hann að fullu og aðrir skilvíslega greitt árlegar afborganir skuldabréfa. Hefur því nú verið hafinn nauðsynlegur undirbúningur að því að hefja kerfisbundna innheimtu skattsins á næsta ári. Svo sem kunnugt er, rennur skattur þessi ekki í ríkissjóð heldur að 2/3 til byggingarsjóðs ríkisins og 1/3 til veðdeildar Búnaðarbankans. Þar sem 10 ár eru nú liðin frá álagningu skattsins, er hann að sjálfsögðu margfalt léttbærari en hann var, þegar hann var á lagður. Í síðustu fjárlagaræðu gerði ég grein fyrir nauðsyn þess að endurskoða hin ýmsu lagaákvæði um embættisbústaði og setja nýja heildarlöggjöf um embættisbústaði, þar eð embættiskerfi ríkisins væri nú allt annað en var, þegar ákvæðin um hina ýmsu embættisbústaði voru sett, og reynslan hefur staðfest margvíslegt ósamræmi á þessu sviði. Hefur rannsókn málsins leitt í ljós, að núv. ástand í þessu efni er óviðunandi, og verður lagt fyrir þetta þing frv. um embættisbústaði, sem felur í sér mjög veigamiklar breytingar frá núgildandi lagaákvæðum. Án efa mæta þær till. andróðri úr ýmsum áttum, eins og ætíð verður, ef menn telja sig vera að missa einhver hlunnindi, en ég tel nauðsynlegt, að Alþ. skeri úr um það, hvort það vill una núverandi ástandi eða setja samræmdar reglur í ljósi fenginnar reynslu og breyttra þjóðfélagsaðstæðna. Með tilkomu þjóðhagsáætlana og framkvæmdaáætlana nú síðustu árin hefur komið í ljós, að mjög mikið skortir á, að menn hafi nægilega yfirsýn yfir þróun ríkiskerfisins til þess að geta tekið á nægilega raunsæjan hátt ákvarðanir um ýmis hin veigamestu atriði í ríkisframkvæmdum og löggjöf. Vék ég sérstaklega að þessu vandamáli í síðustu fjárlagaræðu minni og lýsti því, hversu þekking væri takmörkuð í ýmsum veigamiklum atriðum og víðtækar athuganir og rannsóknir nauðsynlegar fyrst og fremst með það í huga að geta betur hagnýtt það takmarkaða fé, sem þjóðin hefur til ráðstöfunar hverju sinni til að mæta hinum mörgu og brýnu viðfangsefnum. Sumir töldu viðeigandi að túlka þessi ummæli mín svo, að ég játaði að hafa ekkert vit á ríkisrekstrinum. Að vísu hafa spakir menn haldið því fram, að aukin þekking leiddi jafnan til þess, að menn gerðu sér æ meiri grein fyrir því, hvað þeir vissu lítið. Og ekki er líklegt, að hægt sé að stuðla að miklum framförum og umbótum, ef menn þykjast sitja inni með alla veraldarinnar vizku og vilja ekki viðurkenna, hvað að sé. Ég tel mér a.m.k. ekki til minnkunar að játa, að ég sé á ótal sviðum ríkisrekstrarins ýmiss konar annmarka, sem nauðsynlegt er að lagfæra, og sem nýjustu hagstjórnaraðferðir hafa leitt í ljós, að taka þarf á með öðrum hætti en gert hefur verið. Að vísu er mönnum almennt að verða ljósara, að taka þarf mörg vandamál öðrum tökum en gert hefur verið og á starf Efnahagsstofnunarinnar ekki sízt þátt í þeirri hugarfarsbreytingu. Með tilkomu Hagsýslu- og fjárlagastofnunar fjmrn. skapast ný aðstaða til þess að taka veigamikil viðfangsefni á sviði ríkisrekstrarins nýjum tökum. Þótt nauðsynlegt sé að hafa aðhald á öllum sviðum, jafnt í smáu sem stóru, verður þó æ ljósara við athugun viðfangsefnanna, að mestur sparnaður verður fyrst og fremst fólginn í hagkvæmum og vel skipulögðum viðbrögðum, raunsæjum og traustum undirbúningi framkvæmda, rækilegum undirbúningi og íhugun allra hugsanlegra leiða til lausnar hinum einstöku viðfangsefnum og hlutlausu mati og vali úrræða, óháð flokkspólitískum sjónarmiðum eða þröngsýnni hreppapólitík, auk margháttaðra athugana. Í sambandi við undirbúning síðustu tveggja fjárlagafrv. hefur veigamikill þáttur starfs Hagsýslustofnunarinnar verið yfirumsjón með undirbúningi frv. um opinberar framkvæmdir, sem lagt var fyrir síðasta Alþ. til athugunar nokkru áður en þingi lauk og verður nú aftur lagt fyrir þetta þing. Í sumar gafst kostur á að kynna efni þessa frv. aðalráðunaut Albjóðabankans um framkvæmdaáætlanir og taldi hann hér vera um hið þýðingarmesta mál að ræða, er skipti meginmáli í sambandi við skipulag og undirbúning framkvæmda á vegum ríkisins. Stofnkostnaðarákvæði hinna nýju skólakostnaðarlaga eru byggð á sömu hugsun. Við verðum að staðla skólahús og einnig embættisbústaði og höfum ekki efni á að nota hús þessi sem auglýsingu fyrir arkitekta. Athugun sú, sem sérfræðingur gerði á vegum Hagsýslustofnunarinnar á viðfangsefnum landhelgisgæzlunnar og mismunandi úrræðum til að leysa þau, er eftirtektarvert dæmi um nýtízku vinnubrögð við leit að hinum skynsamlegustu og hagkvæmustu úrræðum til lausnar tilteknum viðfangsefnum. Önnur eftirtektarverð athugun hefur verið gerð á samhengi milli fjölda útskrifaðra hjúkrunarkvenna og fjölda starfandi hjúkrunarkvenna, sem getur verið góður leiðarvísir við ákvörðun um ráðstafanir á því sviði. Gerður hefur verið samanburður á rekstrarkostnaði ríkisspítala og spítala bæjarfélaga og athugun gerð á námskostnaði á hvern nemanda í hinum ýmsu skólum, er leiðir í ljós, að þar er um mjög mikinn mismun að ræða, sem nauðsynlegt er að kryfja til mergjar. Sérstök könnun var gerð á rekstursgrundvelli vitaskips, sem till. um það efni í fjárlagafrv. nú byggjast á. Hafin hefur verið athugun á rekstri vinnuvéla á vegum ríkisstofnana til þess að gera sér grein fyrir því, hvaða stefnu eigi að hafa við ákvörðun um endurnýjun vinnuvélakosts ríkisstofnana og í athugun er, hvort ekki sé hagkvæmara að sameina á einni hendi þau mörgu og margvíslegu verkstæði, sem rekin eru nú af einstökum ríkisstofnunum. Þegar hefur verið ákveðið að takmarka verkstæðisrekstur flugmálastjórnar og leggja niður suma þætti í starfsemi Landssmiðjunnar, en við það fæst húsakostur, sem er brýn þörf á vegna iðnfræðslunnar, og gerir auðið að fresta byggingarframkvæmdum við Iðnskólann í Reykjavík. Allmörg skip eru gerð út á vegum ríkisins og er útgerð þeirra í höndum ýmissa aðila. Er þar um að ræða strandferðaskip, varðskip, vitaskip, hafrannsóknaskip, fiskileitarskip, síldarflutningaskip og skip í eigu Sementsverksmiðjunnar. Þótt skip þessi sinni mismunandi viðfangsefnum og séu á vegum ýmissa stofnana, er þó sennilegt, að hagkvæmara sé, að einn aðili annist rekstur þeirra og er þetta mál nú í sérstakri athugun. Settar hafa verið reglur um greiðslu ferðakostnaðar erlendis, sem ég í síðustu fjárlagaræðu sagði, að væru í undirbúningi. Ferðatryggingu ríkisstarfsmanna hefur verið komið í fast horf og gerðar hafa verið tilraunir með útboð á skipatryggingu ríkisins, sem að vísu tókst ekki í þetta sinn að koma í framkvæmd, en er mikilvægur leiðarvísir um framtíðarstefnu í þeim efnum. Vaxandi áherzla hefur verið lögð á að hagnýta útboð við ríkisframkvæmdir og er orðin brýn nauðsyn að setja sérstaka löggjöf um tilboð og útboð á grundvelli fenginnar reynslu. Hefur á vegum viðskmrn. verið unnið að undirbúningi þess máls. Undirbúningur að föstum reglum um notkun bifreiða í þágu ríkisins hefur reynzt umfangsmeiri en gert var ráð fyrir, en till. að þessum reglum eru nú að verða tilbúnar. Í athugun er að reyna að samræma betur greiðslu fyrir nefndarstörf, sem er að vísu erfitt verk, en allt of mikið ósamræmi hefur verið í þessum greiðslum. Mörg önnur einstök atriði hafa verið til athugunar, sem of langt yrði að telja hér, og í sambandi við undirbúning fjárlaga nú hefur fjmrn. beint ýmsum tilmælum til annarra rn. varðandi skipulagsbreytingar og athuganir, er taldar hafa getað horft til aukinnar hagkvæmni og sparnaðar jafnframt því, að lögð hefur verið á það rík áherzla, að allar stofnanir hæfust þegar handa um nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja, að hinar takmörkuðu fjárveitingar nægi. Hafin hefur verið þjálfun starfsmanna í hagsýslustörfum og í framhaldi af því eru fyrirhuguð námskeið innan ýmissa greina ríkisrekstrarins um umbætur í rekstri og starfsháttum. Í framhaldi af ráðstefnu þeirri, sem haldin var á s.l. ári með forstöðumönnum ríkisstofnana til kynningar á hagsýslustarfseminni, hefur Hagsýslustofnunin haft meira og minna samstarf við þessa forstöðumenn, enda þeir í vaxandi mæli leitað til stofnunarinnar um leiðbeiningar og upplýsingar. Einmitt í þessum anda þarf að starfa og ekki er að efa, að forstöðumenn ríkisstofnana hafa almennt áhuga á því að reka stofnanir sínar með sem hagkvæmustum hætti. Hins vegar þurfa rn. og ríkisstofnanir að hafa opnari augu fyrir nauðsyn þess að kanna til hlítar, hvort ekki sé hagfellt að sameina ríkisstofnanir á ýmsum sviðum eða a.m.k. að taka upp nánara samstarf þeirra í milli um einstaka þætti, þó að húsnæðiskostur sé hér að vísu oft til hindrunar. Samstarf og sameining fyrirtækja í einkarekstrinum er einmitt tímanna tákn nú og því ætti ekki sú sameining einnig að geta verið hagkvæm á ýmsum greinum ríkisrekstrarins? Vakin hefur verið athygli á ýmsum möguleikum á þessu sviði, en því miður með litlum árangri. Það er að mati ríkisstj. eitt veigamesta atriðið til að tryggja og bæta lífskjörin að leita allra úrræða til að stuðla að hinni fullkomnustu hagkvæmni í rekstri atvinnuveganna. Það verður meginverkefni Fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar á næstunni að kanna allar hugsanlegar skipulagsbreytingar, er gætu stuðlað að sparnaði í ríkisrekstrinum, sem er eigi síður mikilvægt en á sviði atvinnulífsins. Sérsjónarmið eða hagsmunir mega hér ekki vera til hindrunar, því að það er lítilli þjóð sem Íslendingum nægilega þungur baggi að halda uppi fullkomnu ríkiskerfi, þótt þess sé í hvívetna gætt að hafa það kerfi sem einfaldast og hagkvæmast. Verður að vænta skilnings allra aðila á mikilvægi þessa viðfangsefnis. Í þessu sambandi getur Fjárlaga- og hagsýslustofnunin með mjög takmörkuðu starfsliði ekki leyst allan vanda. Heiti ég því bæði á forstöðumenn ríkisstofnana og eigi síður áhugasama ríkisstarfsmenn almennt að leggja Hagsýslustofnuninni lið með því að vekja athygli hennar á því, sem betur mætti fara í ríkisrekstrinum. Mun einnig tekið með þökkum ábendingum úr öðrum áttum, þótt gera megi ráð fyrir, að ríkisstarfsmenn séu öllum hnútum kunnugri í sínum stofnunum. Munu allar slíkar ábendingar teknar til rækilegrar athugunar. Launamáladeild rn. hefur stuðlað að hættu eftirliti með launagreiðslum og unnið að því að taka upp kerfi, er tryggði betri yfirsýn yfir allar launagreiðslur ríkisins. Tilraun hefur verið gerð um nokkurn tíma til að skrá með sérstökum hætti mætingar allra starfsmanna í stofnunum á vegum fjmrn. Er þetta gert í reynsluskyni og mun útfært til annarra ríkisstofnana, ef ástæða þykir til. Reynslan af þessari skráningu hefur verið eftirtektarverð og hefur rn. nýlega sett sérstakar reglur um það, hversu meðhöndla skuli fjarvistir starfsmanna. Enn er unnið að endurskoðun l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Er þar við ýmis vandamál að fást, einkum þá samningsaðildina vegna þess klofnings, sem orðið hefur í röðum opinberra starfsmanna, þar sem ýmsir hópar háskólamenntaðra manna telja sig ekki lengur geta unað því, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja annist samninga í þeirra umboði. Hver sem niðurstaðan verður í því efni, er það tvímælalaust óæskileg þróun, ef samningsaðild opinberra starfsmanna verður ekki á einni hendi. Þá er sameiginleg nefnd ríkisins og BSRB að hefja endurskoðun I. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Fyrr á þessu ári felldi kjaradómur úrskurð um nokkra launahækkun til lægstu launaflokka opinherra starfsmanna. Málið kom til kasta kjaradóms sökum þess, að BSRB gerði kröfu um almenna kauphækkun ríkisstarfsmanna með skírskotun til þeirrar 3,5% launahækkunar, sem verkamenn fengu í samningum vorið 1966, en af hálfu ríkisins var á það bent, að þar hefði ekki verið um almennar launahækkanir að ræða og væri því ekki hægt að fallast á hækkun til annarra ríkisstarfsmanna en þeirra, sem gegndu algerlega sambærilegum störfum við þau stéttarfélög, sem þá fengu launahækkun. Var þar um mjög lítinn hóp manna að ræða. Niðurstaða kjaradóms varð sú, að lægstu launaflokkar ríkisstarfsmanna skyldu fá almenna launahækkun með hliðsjón af launahækkun verkamanna, en þó mismunandi háa, og var almennt um mjög óverulega hækkun að ræða. Talið var óumflýjanlegt vegna ósamræmis að fallast á nokkrar launahækkanir vissra starfshópa hjá Pósti og síma að tilskildum námskeiðum, sem dæmi eru til víðar í starfsmannakerfinu. Almennt hefur samstarfið við stjórn BSRB verið gott, þótt menn hafi ekki alltaf verið á eitt sáttir um launakjörin. Tel ég það mikilvægt, að góður andi ríki í samskiptum ríkisvaldsins og starfsfólks þess, svo að stjórnkerfið geti starfað með eðlilegum hætti. Samkv. samkomulagi við BSRB er nú unnið að heildarendurskoðun á skipun starfsmanna í launaflokka og er ætlunin, að þeirri endurskoðun verði lokið fyrir árslok 1968, en launabreytingar samkv. endurskoðuninni taki gildi frá ársbyrjun 1968. Er höfuðnauðsyn að fá samkomulag um launaflokkunina, því að þótt áfram verði auðvitað meiri og minni ágreiningur um launin sjálf, skiptir það höfuðmáli, að ekki sé stöðugur ágreiningur um skipun manna í launaflokka, því að þá óánægju er langerfiðast að fást við, ekki aðeins fyrir ríkisvaldið, heldur eigi síður fyrir samtök starfsmannanna sjálfra. Núgildandi kjarasamningar ríkisstarfsmanna renna út um næstu áramót. Hefur BSRB fyrir nokkru afhent rn. kröfur sínar og viðræður hafa hafizt milli samninganefndar ríkisins og samninganefndar BSRB. Í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir neinum launahækkunum til ríkisstarfsmanna, enda ekki sjáanlegt með hliðsjón af öllum aðstæðum, að neinn grundvöllur sé til launahækkana, enda alger forsenda þeirra ráðstafana, sem nú er óumflýjanlegt að gera, að ekki verði um neinar almennar kauphækkanir í þjóðfélaginu að ræða á næstunni. Í þessum orðum felst enginn dómur um það, að kjör ríkisstarfsmanna séu yfirleitt viðunandi, enda hefur hvað eftir annað komið í ljós, þrátt fyrir hina mjög miklu lagfæringu á kjörum ríkisstarfsmanna með úrskurði kjaradóms 1963, að erfitt reynist að fá menn í ýmis störf hjá ríkinu, einkum hin ábyrgðarmeiri störf, sem krefjast sérþekkingar eða reynslu, og tveir hópar sérmenntaðra manna, læknar og verkfræðingar, hafa neytt sérstöðu sinnar til þess að knýja fram launakjör, sem eru ekki í samræmi við kjör annars sérmenntaðs fólks. Er hér um vandamál að ræða, sem gefa þarf sérstakan gaum að í sambandi við endurskoðun launaflokkunarinnar og stigin í launakerfinu. Auðvitað er eðlilegt, að sérmenntaðir menn með langt nám að baki fái síðar hærri laun en aðrir í þjóðfélaginu, en almennt hefur verið hér á Íslandi sterkari andstaða gegn mjög miklum launamun en í flestum öðrum löndum. Reynslan hefur þó sýnt, að menn verða væntanlega að einhverju leyti að endurskoða þá afstöðu. Að þessu sinni er starfsmannaskráin, sem fylgir fjárlagafrv., allfrábrugðin fyrri starfsmannaskrám. Fram til þessa hefur þeirri reglu verið fylgt að birta aðeins fjölda fastráðinna starfsmanna í slíkum skrám, þó þannig, að allar stöður, sem heimilaðar hafa verið, hafa verið teknar með án tillits til þess, hvort viðkomandi starfsmenn hafi raunverulega verið ráðnir. Skrárnar hafa því gefið takmarkaðar upplýsingar um starfsmannahald ríkisins. Úr þessu er reynt að bæta með starfsmannaskrá þeirri, er fylgir fjárlagafrv. nú, en hún tekur til allra starfsmanna hverrar stofnunar, bæði fastráðinna og lausráðinna, sem taka laun í samræmi við kjaradóm eða fylgja launakjörum opinberra starfsmanna. Er miðað við raunverulegan starfsmannafjölda í maí 1967, en ekki með taldar þær stöður, sem ekki var ráðið í á þeim tíma, jafnvel þótt heimild til ráðningar væri fyrir hendi. Auk þess sem starfsmannaskráin nær þannig til fleiri starfsmanna innan hverrar stofnunar en áður, nær hún til vel flestra ríkisstofnana og fyrirtækja, en fram til þessa hefur vantað ýmsar stofnanir í skrána og ekki verið farið eftir neinum föstum reglum í því efni. Ætti skráin að þessu sinni að gefa góða mynd af raunverulegu starfsmannahaldi ríkisins. Sú aukning á starfsmannafjölda, sem fram kemur í samanburði við fyrri starfsmannaskrá, felur því að sjálfsögðu ekki í sér raunverulega aukningu, heldur fyrst og fremst fyllri upplýsingar um starfsmannahald ríkisins. Þá er sú breyting gerð frá fyrri fjárl., að nú eru allar launagreiðslur færðar í einu lagi hjá hverri stofnun í stað þess að sundurgreina laun fastra starfsmanna og lausráðinna. Um 10 ára skeið hefur verið starfrækt nefnd, er bera skal undir allar nýjar mannaráðningar hjá ríkisstofnunum. Þessi nefnd hefur veitt verulegt aðhald um fjölgun fastra starfsmanna, en því miður hefur ekki tekizt að koma í veg fyrir lausráðningar og hinir lausráðnu starfsmenn hafa fengið aðild að lífeyrissjóði og raunar í flestu sömu réttindi og fastráðnir. Eftir tilkomu launamáladeildar fjmrn. hefur þetta vandamál verið tekið til sérstakrar athugunar, því að koma þarf í veg fyrir, að hægt sé að hleypa mönnum þannig inn um bakdyrnar, þegar aðaldyrunum er lokað. Ég hef áður í fjárlagaræðum og við önnur tækifæri lagt ríka áherzlu á mikilvægi þess, að viðhorf borgaranna til ríkisins og þá ekki sízt ríkissjóðs breyttist til batnaðar. Borgararnir eiga að sjálfsögðu þá sanngirniskröfu á forsjármenn ríkisins hverju sinni, að ekki séu óhóflegar álögur á borgarana lagðar og reynt sé að gæta fyllstu hagsýni við notkun þess fjár, sem ríkisvaldið á hverjum tíma tekur til sín frá þjóðfélagsborgurunum. Hins vegar verður að skapast almennur skilningur á því, að það sé ósæmandi að reyna að skjóta sér undan að greiða eðlileg og tilskilin framlög til sameiginlegra þarfa, hvort sem er á sviði skatta eða tollheimtu, og það er vonlítið að geta gætt hagsýni í notkun ríkisfjár meðan sá hugsunarháttur er ríkjandi, að sjálfsagt sé að hafa alla kröfugerð í hámarki og nokkuð umfram það, ef ríkissjóður á að borga brúsann og lítið eða ekkert sé við það að athuga að snuða ríkið. Það væri stórt skref í áttina til betra þjóðfélags og skynsamlegri úrlausnar margra þjóðfélagsvandamála, ef hægt væri að breyta þessum hugsunarhætti. Það er jafnframt of almenn skoðun, að sjálfsagt sé, að ríkið og ríkissjóður styrki alla skapaða hluti í þjóðfélaginu og nánast þröngsýni fjmrh. að amast við slíkum styrkveitingum, þótt verið sé að reyna að standa vörð um pyngju skattborgaranna. En þegar afla á fjárins til þess að standa undir öllum þeim álögum, sem á ríkissjóð eru lagðar, kemur oftast annað hljóð í strokkinn. Um það eru vitanlega skiptar skoðanir, hversu víðtæk þjónusta ríkisvaldsins og afskipti þess af málefnum borgaranna á að vera. En almennt mun reyndin sú, að því meiri velmegun, sem þjóðir búa við, því meira vaxa kröfurnar um margvíslega þjónustu við borgarana af hálfu þjóðfélagsins, og þótt menn séu almennt í hinum vestræna heimi að verða fráhverfari beinni aðild ríkisvaldsins að atvinnurekstri, hefur skilningurinn orðið almennari á nauðsyn þess, að þjóðfélagið yrði að hafa trausta yfirsýn yfir þróun efnahagsmálanna, halda uppi fjölþættu tryggingakerfi fyrir hina miður settu í þjóðfélaginu, víðtæku og almennu menntunarkerfi og menningarmiðstöðvum og víðtækum vísindarannsóknum í þágu atvinnuveganna, svo sem undirstöðu alhliða framfara í menningarþjóðfélagi nútímans. Auk þess verði þjóðfélagið að koma til aðstoðar atvinnuvegunum og jafna þar á milli, ef óeðlilegt misræmi eða sérstök tímabundin vandamál skapast. Til þessara framkvæmda allra þarf mikið fé og þjóðfélagsborgararnir verða að hafa skilning á því, að þeir verða að vera reiðubúnir að greiða til hins sameiginlega sjóðs þá fjárupphæð, sem þarf til að standa undir þessari víðtæku kröfugerð í þjóðfélaginu. Það er svo skylda löggjafarvaldsins og fjárveitingavaldsins á hverjum tíma að sjá til þess, að álögurnar til sameiginlegra þarfa verði ekki svo háar, að borgurunum sé ekki eðlilegur hluti tekna sinna eftir skilinn til einkaþarfa og til að halda uppi blómlegu atvinnulífi í þjóðfélaginu, sem að sjálfsögðu er undirstaða allrar verðmætasköpunar. Herra forseti. Þjóðin stendur nú á örlagaríkum tímamótum. Síðustu árin hafa verið mesta framfaraskeið í sögu þjóðarinnar. Verðmætasköpun hefur verið margföld á við það, sem áður var. Árlegar þjóðartekjur hafa vaxið á við það, sem bezt má telja hjá öðrum þjóðum, og kjör almennings hafa batnað ár frá ári. Nú syrtir í álinn um skeið og saman hafa farið aflabrestur og stórfellt verðfall allra helztu útflutningsafurða þjóðarinnar. Líkur eru til, að útflutningur í ár verði um 1300–1500 millj. kr. minni en s.l. ár. Síðan 1950 hefur það aðeins einu sinni komið fyrir, að verðmæti útflutningsvöru lækkaði milli ára og var þá um mun minni lækkun að ræða en nú. Ýmsir tala að vísu um, að ekki sé hægt að telja þessa þróun óeðlilega, því að verðlag sjávarafurða hafi verið orðið svo hátt, að hess hafi verið engin von, að það verð gæti haldizt. Þetta er að vissu leyti rétt, en minnkar ekki á neinn hátt þann vanda, sem við stöndum andspænis. Segja má að vísu, að ráðdeildarleysi hafi verið að skipta upp að öllu leyti heim tekjuauka, sem varð af hinum miklu verðhækkunum, heldur hefði átt að leggja hann til hliðar til að mæta erfiðleikunum, þegar verðið lækkaði aftur. Auðvitað hefði þetta verið skynsamlegt. En það er auðvelt að vera gáfaður eftir á. Og hver var á þessum uppgangstímum talsmaður þess að draga úr lífskjarabótunum og leggja heldur fé til hliðar? Treystir nokkur sér til að halda því fram, að stjórnvöldum landsins hefði haldizt uppi að beita slíkum búhyggindum eða minnist nokkur þess, að stjórnarandstaðan hafi látið í ljós skoðun sína í þá átt? Eða hvernig hefur verið mætt jafnsjálfsagðri ráðstöfun eins og bindingu sparifjár í því skyni að tryggja gjaldeyrisvarasjóð, sem reynist vera ómetanleg eign nú til að fleyta okkur yfir stundarerfiðleika? Nei, sannleikurinn er sá, að batnandi hagur hefur ekki dregið úr kröfugerð okkar eða glætt sparnaðarhvöt og það var vitanlega geigvænlegt, að á beztu afkomuárum sjávarútvegsins og hraðfrystihúsanna 1965 og 1964, skyldu þessir atvinnuvegir ekki fá risið undir tilkostnaði sínum, heldur verða að fá uppbætur úr ríkissjóði, þó að það væru að vísu ekki háar fjárhæðir. Það var því ekki um neina varasjóði að ræða til þess að standa straum af verðfellinu og aflabrestinum nú. Við stöndum því andspænis þeirri staðreynd, sem þýðir ekkert að neita að horfast í augu við, að sökum þess, að við höfum alltaf viljað samstundis fá allt til skipta, sem þjóðarbúið hefur aflað, verðum við að sætta okkur við minni hlut nú, þegar minnu er að skipta. Vegna stóreflingar atvinnuveganna síðustu árin er þó aðstaða okkar til að mæta slíkum erfiðleikum nú betri en áður hefur verið og því verður kjaraskerðingin raunar mun minni en ætla hefði mátt miðað við hinn mikla samdrátt útflutningstekna. Ráðstafanir þær, sem ríkisstj. nú leggur til að gera, eru miðaðar við minnstu hugsanlega kjaraskerðingu og mæti stéttasamtök og þjóðin í heild þessum ráðstöfunum af skilningi, er ekki ástæða til að halda, að þjóðin verði fyrir neinum teljandi áföllum, og innan skamms tíma geti þjóðarskútan rétt sig aftur við og siglt með vaxandi hraða fram til aukinnar velmegunar. Hér er því raunar ekki um að ræða nema tiltölulega létta prófraun á það, hvort undanfarandi velmegunartímar hafa dregið úr þreki þjóðarinnar og manndómi til þess að mæta erfiðleikum á viðeigandi hátt, þegar þeir steðja að, því að varla getur nokkur látið sér til hugar koma, að hægt sé að skapa svo varanlegt ástand, að ekki hljóti inn á milli að koma erfið ár. Það væri a.m.k. óheillavænlegt, ef þjóð, sem býr við atvinnulíf eins og við Íslendingar, tileinkaði sér slíkan andvaraleysishugsunarhátt. Við eigum að mæta erfiðleikunum nú af skilningi og raunsæi, en án allrar svartsýni, því að hún er ástæðulaus, ef skynsamlega er á málum haldið. Ég legg svo til, herra forseti, að 1. umr. málsins verði að loknum þessum útvarpsumr. frestað og frv. vísað til fjvn.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í kosningabaráttunni á s.l. vori lögðum við framsóknarmenn áherzlu á það, að nauðsyn bæri til að efla íslenzka atvinnuvegi og við vöruðum við trú á áframhaldandi verðstöðvun. Hv. þm. Ólafur Jóhannesson komst m.a. svo að orði í eldhúsdagsumr. á s.l. vori um þessi atriði: „Hin svonefnda verðstöðvun, eins og til hennar er stofnað nú, er því miður að verulegu leyti blekking, víxill, sem þarf að greiða eftir kosningar. Ef raunveruleg verðstöðvun ætti að takast, hefði fyrst þurft að koma atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll.“ Í kosningabaráttunni vorum við framsóknarmenn stimplaðir af stjórnarliðinu sem barlómsog svartsýnismenn fyrir þessar aðvaranir okkar. Máli mínu til sönnunar um það, hvað stjórnarliðar töldu slíka aðvörun fráleita, vil ég leiða fram vitni, sem er leiðari Morgunblaðsins 29. apríl 1967, en þar segir svo m.a. með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur réttilega verið bent á, að vegna þess hversu viðreisnarstjórnin hefur styrkt efnahag landsmanna og efnahagskerfið í heild, hefur tekizt að leysa hin tímabundnu vandamál, án þess að það hafi leitt til kjaraskerðingar inn á við eða haftastefnu út á við. En óhætt er að fullyrða, að fyrir aðeins einum áratug hefði slíkt verðfall valdið hinum mestu búsifjum með þjóðinni.“ Svo mörg voru þau orð. Ekki lá hlutur þeirra stjórnarliða eftir á framboðsfundunum. Allt var í góðu lagi að þeirra dómi, grundvöllur atvinnuveganna traustur og verðstöðvun tryggð. En nú eru kosningarnar afstaðnar. Stjórnarliðar halda enn þá þingstyrk til þess að ráða málum þjóðarinnar. Það þarf því enginn að ugga um sinn hag samkv. þeim fyrirheitum, er þeir gáfu í kosningabaráttunni, og út á þau héldu þeir meiri hluta sínum á Alþ. En hvaða boðskap flytur svo fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir til 1. umr.? Á bls. 129 í grg. fjárlagafrv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef áfram hefði átt að halda öllu verðlagi í skefjum með niðurgreiðslum og jafnframt að verja fé til aðstoðar sjávarútveginum með sama hætti og í ár, hefði þurft að afla 750 millj. kr. nýrra tekna. Þetta telur ríkisstj. ekki auðið að gera með nýjum sköttum. Eftir að hafa athugað allar aðstæður gaumgæfilega, er gert ráð fyrir að brúa þetta bil með eftirgreindum ráðstöfunum: Felldar verði niður allar þær niðurgreiðslur á vöruverði, sem teknar hafa verið upp eftir 1. ágúst 1966. Mundi sú fjárhæð hafa numið 410 millj. kr. á næsta ári. Fasteignamat til eignarskatts verði tólffaldað, en sexfaldað í sveitum jafnhliða tvöföldun á skattfrjálsri lágmarksupphæð. Er áætlað, að sú tekjuöflun gefi 62 millj. kr. Lagður verði á farmiðaskattur vegna utanlandsferða. 3000 kr. á farseðil. Er sá tekjuauki áætlaður 60 millj. kr. Undanþága söluskatts af þjónustu pósts og síma og útvarpi verði felld niður, er mun gefa 40 millj. kr. og að auki er áætlað, að póstur og sími geti skilað 20 millj. kr. rekstrarafgangi til ríkissjóðs.“ Eru þær aðgerðir, sem hér eru boðaðar, í samræmi við kosningafyrirheit stjórnarliða? Var þar boðuð kjaraskerðing? Fjarri fór því eins og áður er sannað. Það, sem hér hefur þegar gerzt, er það, að verðstöðvunin er brotin á bak aftur á gildistíma l. af ríkisstj. sjálfri. Verðhækkanirnar flæða nú yfir, skattahækkanir eru boðaðar. Hver er ástæðan fyrir þessum aðgerðum? Erfitt árferði og afkoma atvinnuveganna, segir ríkisstj. Við skulum athuga það nokkru nánar. Því er fyrst til að svara, að það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir hv. Alþ., er ekkert frábrugðið fyrri fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. að öðru leyti en formi og uppsetningu. Einkennin eru þau sömu og verið hafa, en þau eru þessi: Það er hærra en nokkurt annað fjárlagafrv., sem lagt hefur verið fram á Alþ. Það eru teknar fleiri kr. af þjóðinni í sköttum og tollum en fyrr. Það er hlutfallslega minna fé varið til verklegra framkvæmda en áður. Það örlar hvergi á sparnaði í ríkisrekstrinum. Að þessu leyti er fjárlagafrv. eins og verið hefur. Það kemur hvergi fram í því, að ríkisstj. telji, að erfitt árferði eigi að koma fram á stjórnarheimilinu. Það þarf heldur ekki að vera í sambandi við erfitt árferði, þó að ríkisstj. fari til fanga við afgreiðslu fjárl. Það er heldur ekki nýtt á hv. Alþ. í tíð núv. valdhafa, að þurft hafi að afla fjár til aðstoðar við atvinnuvegina, þótt hvorki hafi verið um aflabrest né verðlækkun að ræða. Það mun ég sanna með dæmum. Í ársbyrjun 1964 var söluskattur hækkaður um 21/2% vegna aðstoðar ríkissjóðs við sjávarútveginn og aukinna niðurgreiðslna. Nam sú fjárhæð um 200 millj. kr. Í desember það sama ár var söluskatturinn hækkaður á ný og nú um tæpar 300 millj. kr. til að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög að sögn hæstv. ríkisstj. Snemma á árinu 1965 voru svo gerðar ráðstafanir vegna sjávarútvegsins. Þá hafði ríkissjóður hagnýtt sér söluskattshækkunina frá í byrjun árs 1964 og var þessum ráðstöfunum mætt með niðurskurði á útgjöldum fjárl. til verklegra framkvæmda. Árið 1965 var eindæma góðæri hvað verðlag og aflabrögð snerti. Þó var svo komið um haustið, að enn var farið til fanga vegna fjárlagaafgreiðslunnar fyrir árið 1966. Þá var tekinn upp rafmagnsskattur, hækkaður benzín- og þungaskattur, stimpilgjöld og aðrar aukatekjur ríkissjóðs margfaldaðar, gjaldeyrisskattur upp tekinn. Áður hafði launaskattur verið á lagður, hækkaður eignarskattur og skattur lagður á byggingarefni o.fl. Hér voru dregnir saman skattar, sem voru um 300 millj. kr. að fjárhæð. Ekki var hér látið við það eitt sitja að draga að landi svo marga nýja skatta og hækka aðra, heldur var snemma á árinu 1966 dregið úr fé til niðurgreiðslna á vöruverði til að treysta fjárhag ríkissjóðs að sagt var. Síðar á árinu 1986 var svo gripið til þeirrar verðstöðvunar, sem nú hefur verið kvödd af hæstv. ríkisstj. með þakklæti fyrir það, hve vel hún skilaði því hlutverki sínu að bjarga ríkisstj. úr kosningahríðinni. Þessi upprifjun sannar ykkur, áheyrendur, að það þarf ekkert nýtt að vera á ferðinni, þó að verið sé að afla ríkissjóði tekna eða færa útgjöld hans yfir á almenning. Fyrir því stendur hin venjulega útþensla ríkiskerfisins. En það, sem er sameiginlegt fyrir allar þessar aðgerðir frá sjónarmiði ríkisstj., er, að alltaf hefur öðrum verið um að kenna en stefnu hennar sjálfrar og stjórnarathöfnum, hvernig komið er. Að hennar dómi hefur nú aðeins verið gert það eina rétta og auðvitað einnig á réttri stundu. En þrátt fyrir aflauppgrip undanfarinna ára, þrátt fyrir hærra verðlag á útflutningsafurðum en nokkru sinni fyrr, þrátt fyrir vaxandi þjóðartekur, 11/2 milliarðs tekjur ríkissjóðs umfram áætlun fjárl. á 4 árum, hefur alltaf sigið á ógæfuhliðina, nýjar ráðstafanir þurft að gera á nokkurra mánaða fresti og ástandið hefur aldrei verið alvarlegra en nú. Trúi svo þeir, sem trúa vilja, að engin leið sé til betri en sú, sem ríkisstj. hefur farið, og ómögulegt sé að leysa málefni þjóðarinnar á annan veg en hún hefur gert. Hver er ástæðan til þess, hvernig komið er, þrátt fyrir góðæri undangenginna ára? Það hefur að vísu oft verið gerð grein fyrir því af hálfu okkar Framsfl.-manna, að stefna ríkisstj., sem mörkuð var 1960 og nefnd var af höfundum sínum viðreisn, væri stefna, þar sem fjármagnið réði ferðinni og athafnir valdhafanna væru við það miðaðar að greiða götu þess, stefna, þar sem engin stjórn, ekkert skipulag væri haft á fjárfestingu, stefna, sem mundi leiða til erfiðleika, svo sem nú er komið í ljós. Það þarf engan að undra, þótt áhrif þessarar stefnu hafi ekki verið augljós í góðæri, eins og hér hefur verið undanfarandi ár, þar sem útflutningsverðmæti hafa tvöfaldazt á fáum árum og tekjur ríkissjóðs hafa farið 11/2 milljarð fram úr áætlun fjárl. á einu kjörtímabili. Áhrif stjórnarstefnunnar hafa ráðið miklu um þann verðbólguvöxt, sem hér hefur verið síðustu árin. Ráðstafanir ríkisstj. í peningamálum, svo sem innheimta á háum sköttum til ríkissjóðs, háir vextir, óhagstæð stofnlán, sparifjárbinding, lánsfjárhöft o.fl., voru hugsuð af hálfu hennar sem hagstjórnartæki, er hefðu hemil á verðbólgunni, en hvernig hafa þessar ráðstafanir gefizt? Þær hafa verkað eins og olía á verðbólguna, sem hefur lamað atvinnulíf landsmanna undanfarandi ár og gerir þó mest nú. Dæmi vil ég nefna frá 1966 til þess að sanna mál mitt. Ég skýrði frá því áðan, að á árinu 1964 var söluskattur meira en tvöfaldaður. Í árslok 1965 voru margir nýir skattar upp teknir og aðrir hækkaðir og úr niðurgreiðslum dregið í ársbyrjun 1966. Hverjar voru svo afleiðingarnar? Þær komu fram, þegar komið var fram á mitt sumar 1966, og þá var verðbólgan, sem þessi skattheimta hafði magnað, orðin sá ógnvaldur, að ríkisstj. taldi þá, að hún stefndi málefnum þjóðarinnar í voða. Ríkisstj. ákvað þá að nota hluta af skattheimtu þeirri, er hún hafði innheimt af þjóðinni umfram þarfir, til að halda verðbólgunni í skefjum, enda voru þá kosningar fram undan og nauðsyn bar til að hennar dómi að leyna ástandinu í efnahagsmálum þjóðarinnar fram yfir þær. Nú eru kosningarnar liðnar hjá, en verðbólgan er búin að brenna á báli sínu verulegan hluta af greiðsluafgangi ríkissjóðs frá góðu árunum. Og í úrræðaleysi sínu veltir nú ríkisstj. dýrtíðinni yfir á herðar fólksins í landinu, þeirri dýrtið, sem hún taldi því þó ekki fært að bera við betri kjör heldur en nú eru að verða. Þegar að er gáð, ætti öllum að vera það ljóst, að giftudrýgri hefði sú stefna reynzt þjóðinni, að lægri skattar hefðu verið af henni teknir af valdhöfunum, þótt greiðsluafgangur ríkissjóðs hefði orðið minni í bili, enda hefði þá dýrtíðin einnig orðið minni, sem af þeim skattaálögum hlauzt. Byrðarnar, sem þjóðinni er nú ætlað að axla, væru þá einnig nokkru minni. Það veldur einnig miklu um ástandið í efnahagsmálum, að fyrirheit stjórnarliða um sparnað í rekstri ríkissjóðs hafa alveg gleymzt, þegar til framkvæmdanna átti að koma. Það var gagnrýnt af okkur framsóknarmönnum við síðustu fjárlagaafgreiðslu, hve gífurleg hækkun varð þá á fjárlögum. Hvert embættið og stofnunin á fætur annarri fékk þá hækkaða fjárveitingu frá 30–50%. Slíkt örlæti í fjárveitingum er ekki framkvæmanlegt, enda hækkuðu fjárl. þá um 1 milljarð. Hvergi örlar á því nú, að úr slíkum greiðslum sé dregið, þrátt fyrir þá kröfu, sem valdhafarnir gera til þjóðarinnar um kjaraskerðingu. Ég sé á samanburði ríkisreiknings 1965 og 1966, að kostnaður við gestrisni ríkisstj. hefur hækkað um 50% á einu ári. Fleiri dæmi þessu lík munu finnanleg í ríkisrekstrinum, ef vel er að gáð. Það segir sig sjálft, að ríkissjóður þarf sitt, þegar þannig er á málum hans haldið. Er ástæða til þess að spyrja, hvort ekki væri nær fyrir ríkisstj. að snúa sér að því að endurskoða ríkisreksturinn meira en í orði, eins og verið hefur undanfarin ár, heldur en leita til heimilanna í landinu og biðja þau að endurskoða rekstur sinn, eins og stjórnarherrarnir gera nú. Eins og fram hefur komið í ræðu minni hér að framan, eru þær aðgerðir, sem nú á að framkvæma, svipaðs eðlis og áður hafa verið gerðar af ríkisstj. að öðru leyti en því, að nú er farið að verulegu leyti milliliðalaust inn á heimili fólksins og tekið mest af þeim heimilum, þar sem flest eru börnin. Það þarf heldur ekki mörgum orðum að því að eyða, að þessar ráðstafanir eru eingöngu gerðar vegna fjárl., svo að ríkisstj. geti haldið uppi sömu gestrisni og rausn og verið hefur. Það er ekki úr reksturskostnaði ríkisins dregið eða af sparnaði gert eins og áður hefur verið sýnt fram á. Hins vegar er í fjárlagafrv. fyrir árið 1968 yfirleitt fylgt þeirri sömu reglu, sem framkvæmd var á yfirstandandi ári, að framlög til verklegra framkvæmda eru 10% lægri en varið var til þeirra á núgildandi fjárl. Það má með nokkrum rökum segja, að erfitt sé að afla mikils fjár til verklegra framkvæmda á sama tíma sem lagt er til, að kjör fólksins séu skert eins og hér er nú gert. En það sýnir eins og fleira ráðsmennsku ríkisstj. á undanförnu góðæri, að við um 45 barna- og gagnfræðaskólabyggingar víðs vegar um landið, sem Alþ. hefur samþ. fjárveitingu til, hafa framkvæmdir ekki hafizt enn þá, og á þessu fjárlagafrv. er lægri upphæð til stofnkostnaðar í skólum heldur en er á yfirstandandi fjárl. Muna verður þjóðin það, að framtíð hennar er í voða, ef æskan getur ekki notið skyldunáms vegna skólaskorts eða framhaldsmenntunar af sömu ástæðum. Væri þá nær að draga eitthvað úr ráðstefnum og ferðalögum forystumanna þjóðarinnar heimsálfanna á milli og byggja einum skólanum fleira. Það vekur athygli, að brýna nauðsyn bar til þess á s.l. vori að afgreiða ný skólakostnaðarlög fyrir kosningarnar. En nú er þeirra að engu getið í sambandi við fjárlagafrv. Þar er eingöngu miðað við eldri löggjöf. Hvað veldur því, að úr þessum hraða hefur dregið? Þá vekur það einnig eftirtekt, að fjárveiting til nýrra framkvæmda í höfnum hækkar ekki frá gildandi fjárl., þrátt fyrir nýja löggjöf um aukinn stuðning við hafnirnar, að öðru leyti en því. að fjárveiting til hafnasjóðs er 4,8 millj. hærri en var í fyrra. Þá sitja vegamálin í sama fari og áður hefur verið. Ekki er staðið við samkomulag það, sem gert var við afgreiðslu vegal., hvað þá að gerð sé tilraun til að gera nokkurt átak í framkvæmdum vegamálanna, þrátt fyrir hækkun fjárl. Á árinu 1966 hafði þó ríkissjóður yfir 600 millj. kr. í tekjur af umferðinni umfram það, sem gekk til veganna, ef söluskattur er talinn með. Þjóðin getur ekki unað lengi þeirri ráðsmennsku, að allir þessir fjármunir gangi til útgjalda ríkissjóðs, en vegfarendur verði að aka illfæra vegi og eyða stórum fjárhæðum til viðhalds bifreiða sinna umfram það, sem þyrfti að vera, ef vegakerfið nyti þessara fjármuna, sem eðlilegt er, auk þess, sem viðhald fjölförnustu veganna sem malarvega er að verða óframkvæmanlegt og sumar brýr á fjölförnustu vegunum eru orðnar hættulegar umferðinni vegna þess, hvað veikbyggðar og úr sér gengnar þær eru. Hvert sem litið er í okkar þjóðfélagi, blasa verkefnin við. Það veldur því ekki gleði þeim, er áhuga hafa á framförum í þjóðfélaginu, að sjá þá kyrrstöðu, sem nú er að verða í verklegum framkvæmdum ríkisins. Í ræðu minni hér að framan hef ég rætt almennt um þróun efnahags og afgreiðslu fjárl. hjá núv. valdhöfum. Mun ég nú með örfáum orðum víkja að einstökum liðum þeirra till., er setja svip sinn á fjárlagafrv. Nokkrar umr. hafa farið fram um það á vegum sveitarfélaganna, t.d. á síðasta landsþingi þeirra, að gera fasteignir að meiri tekjustofni fyrir sveitarfélögin en nú er. Þá mun sú skoðun ríkjandi hjá þeim, sem unnið hafa að athugun á staðgreiðslu skatta, að auknir fasteignaskattar til sveitarfélaganna verði að koma til til að létta framkvæmdir þeirra mála. Það er því ekki gleði sveitarstjórnarmönnum, að ríkissjóður skuli gera fasteignir að slíkum tekjustofni sem hér er gert. Það er með öllu óhugsandi að hækka fasteignaskattana og hafa svo háan eignarskatt að auki. Ríkissjóður verður að hverfa frá þeirri stefnu sinni að gera fasteignir að slíkum tekjustofni sem hér er gert. Að öðrum kosti er sveitarfélögunum gert ókleift að hagnýta sér fasteignir sem tekjustofn. Ríkisstj. gerði till. um það í fjárlagafrv. fyrir árið 1966 að taka upp farmiðaskatt, 1500 kr. á seldan farmiða. Gert var þá ráð fyrir, að skattur þessi færði ríkissjóði 25 millj. kr. í tekjur. Frá þessari ráðagerð var þá horfið vegna andstöðu landsmanna við skattinn. Þess í stað var tekinn upp gjaldeyrisskattur, sem nú er ætlað, að gefi 38 millj. kr. í tekjur ríkissjóð á næsta ári. Farmiðaskatturinn er nú tekinn upp á ný og nú 3000 kr. á seldan farmiða. Þessir tveir skattar af ferðalögum Íslendinga til annarra landa munu því færa ríkissjóði um 100 millj. kr. á næsta ári, vegna þess að horfið var frá skattinum í des. 1965, í staðinn fyrir 30 millj. kr., eins og þá var stefnt að. Til eru búhyggindi hjá ríkisstj., þó að venjulega fari lítið fyrir þeim. En 100 millj. kr. skattur á ferðir þeirra, er út úr landinu fara, nálgast átthagafjötra. Söluskatti á þjónustu pósts og síma mun verða mætt með hækkaðri gjaldskrá þessara stofnana, og þótti þó flestum, að nóg væri komið. En það, sem mest áhrif hefur á afkomu þjóðarinnar af þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. gerir till. um til að ná endum saman í fjárlagaafgreiðslu að þessu sinni, er sú ákvörðun að draga úr niðurgreiðslum, er nemur 410 millj. kr. Kjaraskerðing sú, sem fólgin er í till. fjárlagafrv., er um 71/2%, en ekki eru greiðslur vegna eignarskatts þar taldar með. Mestu ræður hér um, að niður eru felldar niðurgreiðslur. Þessi breyting er mjög alvarlegt áfall fyrir fólkið í landinu og skellur á neytendur, þegar fjárhagsleg staða þeirra er verri en áður, sem ég vík að síðar, og hún getur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir framleiðendur í minni sölu þessara vara, einmitt þá, þegar erfiðleikar steðja að þeirra atvinnurekstri. Augljóst er, að fyrir báða þessa aðila hefði verið betra, að ekki hefði verið að þessu ráði horfið á þann hátt, sem hér er gert. Fleira er hér til athugunar en verið hefur á drepið. Það er kunnara en frá þurfi að skýra, að afkoma launþega hefur að verulegu leyti byggzt á löngum vinnudegi. Yfirvinnan hefur verið snar þáttur í atvinnutekjum manna. Það er ljóst, að tekjur af 8 stunda vinnudegi, er nema 105–140 þús. kr. árstekjum eftir stéttum, nægja ekki til sómasamlegrar framfærslu meðalfjölskyldu með þeim húsaleigukostnaði, sem algengur er hér á landi. Þegar þetta er haft í huga, er augljóst þeim, sem sjá vilja hlutina í réttu ljósi, að kjaraskerðing með því ástandi, sem nú er að verða í atvinnumálum og útlit er fyrir að verði, er miklu meiri en 71/2%, vegna þess að 8 stunda vinnudagur er að verða ríkjandi í flestum atvinnugreinum, eins og fram kom í nýgerðri samþykkt járniðnaðarmanna. Sú kjaraskerðing, er verður af völdum styttri vinnutíma, mun reynast þeim, er fyrir henni verða, fullþung í skauti, þó aðgerðir ríkisstj. bætist ekki þar við. Ég spyr: Hver treystir sér til að halda því fram, að fjölskylda með rúmlega 100 þús. kr. árstekjur geti tekið á sig verulega kjaraskerðingu? Ég hygg, að þeir verði fáir. Það er því augljóst, að hér er stefnt inn á ófæra leið. Annar þáttur þessa máls er óræddur hér að mestu, en það er tilgangur þessara till. Hæstv. ríkisstj. heldur því fram, að árferðið valdi hér um. Ég hef í ræðu minni hér að framan sýnt fram á það, hvernig ríkisstj. hefur á hverju hausti, og venjulega á miðjum vetri líka, gert svipaðar bráðabirgðaráðstafanir vegna fjárlaga og atvinnuveganna, sem aðeins hafa dugað í nokkra mánuði. Þjóðarbúinu hefur verið fleytt áfram með þessum bráðabirgðaráðstöfunum. Það sama er að gerast nú. Það er enginn vandi leystur með samþykkt þeirra aðgerða, sem fjárlagafrv. inniheldur, annar en sá að halda uppi eyðslu á vegum ríkisstj., eins og verið hefur. Vandamál atvinnuveganna er jafnóleyst, þar sem engin ný fjárveiting til þeirra er á þessu fjárlagafrv. og ástandið, sem þessar aðgerðir skapa, mun gera þá lausn erfiðari en ella. Það er hægt að hugsa sér að taka á sig byrðar um stundarsakir, ef þeim er réttlátlega skipt eftir burðarþoli gjaldþegna, og tilgangurinn með þeirri fórn er að leysa vanda, svo betur ári eftir en áður, en annars ekki. Ég gat þess í ræðu minni hér að framan, að stjórnarstefnan hefði ekki haft stjórn eða skipulag á fjárfestingunni í atvinnumálum. Hver er árangurinn? Hann er sá, að a.m.k. helmingurinn af togaraflotanum er annaðhvort seldur úr landi eða honum hefur verið lagt við akkeri. Bátafloti sá, sem stundar bolfiskveiðar, hefur gengið úr sér, enda hefur endurnýjun hans verið sáralítil. Afleiðingin er svo sú, að frystihúsin skortir hráefni til eðlilegrar starfsemi. Ríkisstj. hefur ekki komið í framkvæmd nema að litlu leyti till. stjórnskipaðrar n., er athugaði afkomu vélbátaflotans. Iðnaðurinn dregst saman vegna harðrar samkeppni erlendrar iðnaðarframleiðslu, lánsfjárskortur háir atvinnuvegunum. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, er það yfirlýst stefna okkar framsóknarmanna, að það verði að sitja fyrir öllum efnahagsaðgerðum í ísl. þjóðlífi að koma atvinnurekstri landsmanna á heilbrigðan grundvöll og efla ísl. framtak í atvinnurekstri þjóðarinnar. Það er því krafa framsóknarmanna til hæstv. ríkisstj., að málefni atvinnuveganna verði tekin til gagngerðrar athugunar nú þegar og lausn þeirra gangi fyrir því að afla tekna til ríkissjóðs. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni hér að framan lýst áhrifum stjórnarstefnunnar á efnahagskerfið og atvinnuvegi landsmanna og sýnt fram á, að að því sé eingöngu stefnt með þessum aðgerðum, sem hér um ræðir, að leysa tekjuþörf ríkissjóðs og annað ekki. Ég legg áherzlu á það, eins og við framsóknarmenn gerðum í kosningunum s.l. vor, og gert hefur verið af formanni flokksins, Eysteini Jónssyni, í umr. hér á Alþ, á undanförnum dögum, að vandi í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar er mikill. Hann stafar af hvoru tveggja, rangri stjórnarstefnu og utanaðkomandi áhrifum, aflaleysi og verðfalli afurða. Leiðin til að leysa vandann er sú að gera sér grein fyrir því, hver hann er og sameina þjóðina um lausn vandamálsins. Það liggur ekkert fyrir um það enn þá, sagði hæstv. forsrh. í ræðu á mánudaginn, hvað atvinnuvegirnir þurfa, til að þeirra vandi verði leystur. Meðan svo er, þýðir ekki að tala um tillögugerð frá einum eða neinum til að leysa vandann. Þetta verk átti ríkisstj. að vera búin að láta vinna, vegna þess að sú leið, sem valin verður til lausnar á vandamálum atvinnuveganna, hlýtur að hafa mikil áhrif á allt efnahagskerfi þjóðarinnar, en fyrr en það liggur fyrir verður ekki séð með neinni víssu, hver tekjuþörf ríkissjóðs raunverulega verður né hvaða leiðir séu heppilegar til þess að leysa þann vanda. Að lokum þetta: Fátt sýnir betur, hvernig ríkisstj. hefur tekizt stjórn efnahagsmála að undanförnu en það, að eftir margra ára góðæri er ástandið í efnahagsmálum slíkt, að meðalfjölskyldu nægja ekki til framfærslu tekjur af 8 stunda vinnudegi og atvinnuvegirnir eiga í erfiðleikum með að inna þá kaupgreiðslu af hendi. - Góða nótt.



Herra forseti. Við Íslendingar lifum nú alvarlega tíma. Okkar bíður mikill vandi. Við höfum á undanförnu ári orðið fyrir þungum búsifjum, þyngri búsifjum en við höfum orðið að þola um áratuga skeið. Mikið verðfall hefur orðið erlendis á helztu útflutningsvörum þjóðarinnar. Sjávarafli hefur minnkað. Talið er, að útflutningstekjur verði í ár a.m.k. fjórðungi minni en þær voru í fyrra. Hér er um mikil umskipti að ræða. Á undanförnum árum höfum við búið við mikla og vaxandi velgengni, og á árunum 1962–1965 höfðu þjóðartekjur á mann hækkað árlega um 6–7% að meðaltali. Í fyrra urðu straumhvörf. Þá jukust þjóðartekjur á mann aðeins um 11/2%, en nú er talið, að þær muni í ár minnka um a.m.k. 4–5% á mann. Íslendingar eru svo skynsöm þjóð, að þeir munu eflaust gera sér grein fyrir því, að slík áföll hljóta að hafa áhrif á afkomu einstaklinga og fyrirtækja. Á undanförnum mánuðum hefur almenningur verið varinn fyrir áhrifum verðfallsins og aflabrestsins á þann hátt, að niðurgreiðslur á verði innlendra landbúnaðarafurða hafa verið auknar til þess að halda kaupmætti teknanna óbreyttum. Þetta hefur verið hægt fram til þessa, vegna þess að afkoma ríkissjóðs á s.l. ári var sérstaklega góð og gjaldeyrissjóðurinn allgildur. Hefur tekjuafgangur ríkissjóðs frá fyrra ári verið notaður til þess að greiða kostnaðinn vegna aðstoðar við sjávarútveginn og aukinna niðurgreiðslna að nokkru leyti. En á næsta ári verður engum slíkum varasjóði til að dreifa, og gjaldeyrisforðinn hefur minnkað verulega. Á næsta ári verða tekjur og gjöld ríkissjóðs að standast á, og minnkun gjaldeyrisforðans verður að stöðva. Ef ekkert væri nú aðhafzt, væri 750 millj. kr. halli á ríkisbúskapnum á næsta ári. Slíkur halli myndi hafa í för með sér mikla verðbólgu annars vegar og gífurlega minnkun gjaldeyrisforðans hins vegar. Þess vegna verður að jafna hallann. Það er ekki hægt nema með álögum. Þessar álögur munu, skv. till. ríkisstj., koma fram með því móti, að verðlag hækkar á innlendum landbúnaðarafurðum og á áfengi og tóbaki. Verð á nokkrum tegundum þjónustu mun hækka. Nýr skattur er lagður á farmiða og eignarskattur hækkaður. Í kjölfar þessara verðhækkana og nýju gjalda siglir að sjálfsögðu kjaraskerðing fyrir alla þjóðina, en hún er í raun og veru orðin, vegna verðfallsins og aflabrestsins. Spurningin er ekki um það, hvort hægt sé að komast hjá kjaraskerðingunni eða ekki, verðlagið erlendis er fallið og aflinn hefur brugðizt. Þetta hefur gerzt og því verður ekki breytt. Spurningin er um það eitt, hvort við viljum hafa stjórn á því, hvernig kjararýrnunin verður, eða hvort kjararýrnunin á að gerast í mynd verðbólgu og ringulreiðar. Ég skil ekki í öðru en allir séu sammála um, að stjórn á efnahagsmálum sé betri en óstjórn. Hitt játa ég fúslega, að einmitt þegar um stjórn á efnahagsmálum er að ræða, geta fleiri en ein leið komið til greina til þess að dreifa kjaraskerðingunni á þjóðina. Skoðun ríkisstj. er sú, að skynsamlegast sé, að kjaraskerðingin komi þannig fram, að verðhækkunin verði á fáum tegundum vöru og þjónustu, sem auðvelt sé að fylgjast með, og lögð séu á þess konar gjöld, sem hafi ekki áhrif á almennt verðlag í landinu. Þess vegna valdi ríkisstj. þá leið að lækka fyrst og fremst niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum og hækka verð á þeirri vöru og þjónustu og leggja á þau gjöld, sem ég nefndi áðan. Þessa leið valdi ríkisstj. ekki sízt vegna þess, að niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum voru orðnar óeðlilega háar, þær voru t.d. orðnar meiri en helmingur af óniðurgreiddu útsöluverði bæði mjólkur og smjörs. Þetta hlaut að leiða til þess, að bændur hættu að nota sína eigin mjólk og færu að kaupa neyzlumjólk frá mjólkurbúum, og hafa ýmsar aðrar óheppilegar afleiðingar í för með sér. Nú, eftir lækkun niðurgreiðslnanna, eru niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum enn jafnháar að tiltölu og þær hafa yfirleitt verið á undanförnum árum og miklu hærri en þær voru allt fram til ársins 1959. Auðvitað hefði einnig verið hægt að ná sama marki eftir öðrum leiðum, t.d. með því að hækka söluskatt, en þá hefði verðlag á bókstaflega hverri einustu vöru og þjónustu í landinu hækkað, og þessi hækkun hefði verið lengi að koma til framkvæmda. Skriður hefði komizt á allt verðkerfið, og þá er mjög hætt við því, að enginn mannlegur máttur hefði getað staðið gegn því, að verðhækkun á a.m.k. mörgum vörum og margri þjónustu hefði orðið meiri en hækkun söluskattsins gaf að réttu lagi tilefni til. Það er m.ö.o. mjög hætt við, að sú almenna hækkun verðlags, sem hækkun söluskattsins hefði haft í för með sér, hefði í reynd orðið meiri en sú hækkun verðlags, sem hlýzt af þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur gert till. um. Einnig hefði verið hægt að koma í veg fyrir halla á fjárlögum með því að lækka útgjöld stórlega. Fjárfestingarútgjöldum ríkisins hefur verið haldið mjög niðri á undanförnum árum, og taldi því ríkisstj. frekari lækkun þeirra óráðlega. Rekstrarútgjöld ríkisins eru hins vegar háð því, hversu mikla þjónustu ríkið veitir, og þeim l., sem um þá þjónustu gilda. Þetta á sérstaklega við um meginútgjaldaflokkana, s.s. félagsmál, fræðslumál og heilbrigðismál. Ríkisstj. vildi ekki leggja til, að almannatryggingum yrði breytt og fé sparað með því að draga úr starfsemi þeirra. Hún vill ekki leggja til, að dregið yrði úr starfsemi á vegum fræðslumála og heilbrigðismála, enda er þar frekar þörf á aukinni starfsemi. Þetta breytir þó ekki því, að margt sé hægt að gera á mörgum sviðum til þess að bæta skipulag opinberrar starfsemi og draga úr kostnaði við hana. Að þessu hefur ríkisstj. verið að vinna og að þessu mun hún halda áfram að vinna af kappi, enda hefur nú verið komið á fót sérstakri stofnun, Fjárlaga- og hagsýslustofnun fjmrn., til þess að sinna þessum málum, en árangurinn af þessu starfi kemur ekki í ljós fyrr en smám saman, og hann getur engin meiri háttar áhrif haft á afkomu ríkissjóðs á næsta ári. Það er eðlilegt, að menn spyrji, hvers vegna sé nú allt í einu gripið til jafnróttækra ráðstafana og hér er um að ræða. Það er eðlilegt, að menn spyrji, hvort ekki hafi verið orðið ljóst fyrir einu ári, að verðlag erlendis var tekið að falla. Það er eðlilegt, að menn spyrji, hvort hin lélega vetrarvertíð á liðnum vetri, þegar veðurfar reyndist verra en um áratugi, hafi ekki verið orðin nægileg vísbending um, hvert stefndi og því full ástæða til að grípa fyrr til róttækra ráðstafana. Víst var búið að vera ljóst í meira en ár, að straumhvörf voru orðin í viðskiptakjörum Íslendinga gagnvart öðrum þjóðum, og víst var það orðið ljóst á liðnum vetri, að afli brást, en samt var lengi vel ekki óskynsamlegt að vænta þess, að verðlækkunin snerist aftur í verðhækkun, að viðskiptakjörin bötnuðu á ný og góð síldarvertíð fylgdi erfiðri. Það var sérstök ástæða til að reyna að fresta því, að áhrif verðfallsins og aflabrestsins kæmu fram sem kjaraskerðing hjá þjóðinni, vegna þess að hægt var að nota tekjuafgang liðins árs til þess að auka niðurgreiðslur og halda þannig uppi kaupmætti launanna, og hægt var að ganga á þann tiltölulega gilda gjaldeyrissjóð, sem fyrir hendi var. En mikilvægast af öllu í þessu sambandi er þó það, að fyrir einu ári hefði verið mjög takmarkaður skilningur á því hjá almenningi, og ekki sízt hjá launþegasamtökum, að verðfall, sem staðið hafði í nokkra mánuði, eða ein slæm vertíð gerði almenna kjaraskerðingu nauðsynlega. Nú er viðhorfið hins vegar allt annað. Nú hefur tímabil verðfallsins erlendis staðið í 1–11/2 ár, og ekki aðeins þorskveiðar hafa brugðizt, heldur einnig síldveiðar. Nú er tvímælalaust fyrir hendi skilningur á því, að nú verður ekki lengur vikizt undan vandanum. Það var gert á meðan unnt var og aðstæður leyfðu. En nú hlýtur það að vera orðið ljóst hverju mannsbarni, að ekki er lengur hægt að koma í veg fyrir það, að verðfallið og aflabresturinn komi fram sem kjaraskerðing. Eftir á að hyggja má segja, að æskilegra hefði verið að gripa fyrr til þeirra ráðstafana, sem nú er efnt til. Skýringin á, að það var ekki gert, er fólgin í því, að þjóðin hefði þá sætt sig miklu verr við slíkar ráðstafanir en hún gerir væntanlega nú. Þess vegna hefði þá verið miklu meiri hætta á, að þær mistækjust. Það er víðs fjarri mér að gera nokkra tilraun til þess að draga fjöður yfir það, að það, sem nú er að gerast í ísl. efnahagsmálum, er almenn kjaraskerðing. Auðvitað er hún ekki léttbær, en því má engu að síður varpa fram, hvort hún sé óbærileg. Vilji menn mynda sér skoðun á því, má t.d. athuga, hvernig kjör tiltekinna launastétta hafa breytzt á undanförnum árum. Til eru skýrslur um breytingar á kaupmætti tímakaups hjá verkamönnum og iðnaðarmönnum á undanförnum árum. Árið 1965 var kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna 16% meiri en hann hafði verið 1960. Árið 1966 var kaupmátturinn 25% meiri en hann hafði verið 1960, og 1. sept. s.l., eða rétt áður en verðhækkanirnar komu til framkvæmda, var kaupmáttur verkamanna og iðnaðarmanna orðinn 28% hærri en hann var 1960. Við þessar ráðstafanir, sem nú er verið að framkvæma, eða eru fyrirhugaðar, mun kaupmáttur tímakaupsins lækka. Vísitala kaupmáttarins mun lækka úr 128 stigum í 122,5 stig. Kaupmáttur tímakaupsins mun með öðrum orðum rýrna um 4–5%. En á það ber að benda sérstaklega, að þrátt fyrir þá rýrnun kaupmáttarins, sem nú mun eiga sér stað, mun kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna samt verða 221/2% hærri en hann var 1960. Hann verður aðeins lægri en hann var að meðaltali 1966, en mun hærri en hann var 1965. Þótt það, sem nú er að gerast, sé sannarlega alvarlegt og ekki léttbært, bendir þetta þó til þess, að það sé engan veginn óbærilegt. Því má þó heldur ekki gleyma, að til viðbótar minnkandi kaupmætti mun að einhverju leyti koma lækkun tekna vegna minni yfirvinnu. Það hlýtur einmitt að verða eitt helzta verkefni stjórnarvalda á næstunni, að reyna að draga úr þeim samdrætti á vinnumarkaðinum, sem áföllin í efnahagsmálum hafa í för með sér, og aðgerðir ríkisstj. nú miða m.a. að því að gera þetta kleift. Það er líka von að menn spyrji, eins og líka margir spyrja, hvers vegna allar þessar álögur þurfi endilega að lenda á almenningi. Hvers vegna er ekki meira lagt á breiðu bökin, segja ýmsir. Hvers vegna eru hinir ríku ekki látnir borga meira? Þessi sjónarmið ættu sérstakan rétt á sér, ef hægt væri að sýna fram á, að hlutdeild launastétta í mjög ört vaxandi þjóðartekjum undanfarin ár, hafi minnkað. Ef svo hefði verið, hefðu atvinnurekendur getað safnað varasjóðum, sem nú hefði mátt grípa til, til þess að mæta verðfallinu og aflabrestinum. Hvernig hefur þessu í raun og veru verið varið? Til eru vandaðar skýrslur um þróun atvinnutekna og ráðstöfunartekna helztu launastéttanna á árunum 1960–65, ásamt alláreiðanlegri áætlun fyrir árið 1966. Breytingu teknanna má reikna með ýmsum aðferðum. Sú aðferð, sem sýnir minnsta hækkun raunverulegra tekna helztu launastéttanna á tímabilinu 1960–66, sýnir hækkun um 41%. Sú aðferð, sem sýnir mesta hækkun, sýnir hækkun um 49%. Ég skal láta liggja á milli hluta, hvor talan sé réttari. En til eru líka tölur um aukningu raunverulegra þjóðartekna á þessu tímabili. Þar koma engar ólíkar reikningsaðferðir til greina. Hvað skyldu þjóðartekjurnar á mann hafa aukizt mikið á þessu tímabili? Þær jukust um 35%. Þetta sýnir, að á þessu tímabili hafa helztu launastéttirnar ekki aðeins fengið sinn hlut af aukningu þjóðarteknanna, heldur ríflega það. En sömu tekjurnar verða auðvitað ekki notaðar tvisvar. Fyrst launþegarnir fengu tekjuaukann, gátu atvinnurekendur ekki fengið hann líka. Þess vegna hafa þeir ekki safnað neinum gildum sjóði á undanförnum árum. Þess vegna eiga atvinnufyrirtæki nú ekkert í sjóði, sem hægt sé að greiða úr tekjumissinn vegna verðfallsins og aflabrestsins. Þess vegna verður þjóðin öll nú að þola kjaraskerðingu vegna tekjurýrnunar þjóðarbúsins með alveg sama hætti og hún á undanförnum árum fékk kjarabót vegna aukningar tekna þjóðarbúsins. Auðvitað má um það deila, hvort sú stefna hafi verið rétt að skipta allri aukningu þjóðarteknanna á meðal þjóðarinnar um leið og hún varð til, í stað þess að safna a.m.k. nokkrum hluta hennar í sjóði hjá atvinnuvegunum eða hjá opinberum aðilum, til þess að tekjulækkun þjóðarbúsins þyrfti ekki að leggjast með sama þunga á almenning, ef til kæmi. Það hefði verið erfitt að framfylgja slíkri stefnu á undanförnum árum. Eitt er víst, að hún hefði aldrei hlotið samþykki launþegasamtakanna. Stjórnarandstöðuflokkarnir gera sér eðlilega tíðrætt um þessa kjaraskerðingu. Þeir tala jafnvel eins og það hafi aldrei komið fyrir áður, að kjör þjóðarinnar hafi versnað um sinn eða þurft hafi með opinberum aðgerðum að knýja fram kjaraskerðingu í ákveðinni mynd, til þess að hún ætti sér ekki stað í stjórnleysi. En þetta er mikill misskilningur. Ég ætla að nefna þrjú dæmi um lögskipaðar kjaraskerðingar á s.l. 10 árum. Fyrstu tvö dæmin eru úr stjórnartíð Hermanns Jónassonar, en hið síðasta úr stjórnartíð Ólafs Thors. Svo sem kunnugt er, mynduðu Framsfl., Alþb. og Alþfl. ríkisstj. að afloknum kosningum sumarið 1956. Haustið 1956 átti kaupgjaldsvísitalan að hækka um 3%. Það var augljóst, að útflutningsatvinnuvegirnir gætu ekki risið undir þeirri kauphækkun, án þess að útflutningsbætur til þeirra væru hækkaðar, en til þess að hækka útflutningsbætur hefði þurft að hækka innflutningsgjöld skv. kerfi því, er þá var við lýði. Hin nýja ríkisstj. vildi ekki byrja stjórnarferil sinn með því að hækka útflutningsbætur og innflutningsgjöld. Þess vegna var ákveðið, áður en þing kom saman, að gefa út brbl., þar sem kveðið var á um, að kauphækkun sú, sem koma átti til framkvæmda 1. sept. 1956 vegna hækkunar vísitölunnar, skyldi ekki koma til framkvæmda. Með brbl. voru launþegar m.ö.o. látnir afsala sér kauphækkun, sem þeir áttu rétt á skv. samningum. Með þessu var einnig komið í veg fyrir hækkun á afurðaverði til bænda, sem siglt hefði í kjölfar kauphækkunarinnar. Þessum ráðstöfunum var svo fylgt eftir með hækkun tolla og gjalda um áramótin 1956–57, um talsvert á þriðja hundrað millj. kr., en það jafngilti að sjálfsögðu miklu hærri upphæð nú. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar, Framsfl., Alþb. og Alþfl., voru sammála um nauðsyn þessara ráðstafana, sem voru tvímælalaust skynsamlegar, þótt þær hefðu í för með sér kjaraskerðingu í bráð. Nú er fyrirhugað að láta nokkurra stiga hækkun á kaupgjaldsvísitölu ekki valda hækkun kaupgjalds. Það er ekki í fyrsta skipti, sem slíkt á sér stað. Það átti sér t.d. stað 1956. Þá voru Framsfl., Alþb. og Alþfl. sammála um, að slík ráðstöfun gæti verið skynsamleg og réttmæt. Vorið 1958 framkvæmdi ríkisstj. Hermanns Jónassonar víðtækar efnahagsráðstafanir, sem þá voru mjög umdeildar. Innflutningsgjöld og útflutningsbætur voru hækkuð verulega. Markmiðið var auðvitað að minnka greiðsluhallann út á við og stuðla að betri afkomu útflutningssjóðs og ríkissjóðs, enda batnaði gjaldeyrisstaðan verulega á árinu 1958, bæði vegna þessara skynsamlegu ráðstafana og vegna einstaks góðæris. Afkoma ríkissjóðs var einnig hallalaus. Stuðningsflokkar ríkisstj. voru sammála um þessar ráðstafanir, þótt augljóst væri, að þær hefðu kjaraskerðingu í för með sér. Í árslok 1959 sömdu Alþfl. og Sjálfstfl. um nýja stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þegar hún var boðuð, var frá því skýrt, að þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar væru í sambandi við stefnubreytinguna, myndu hafa í för með sér kjaraskerðingu í bráð um u.þ.b. 3%. Það fór svo, að á árinu 1960–1961 varð nokkur kjaraskerðing, en vegna hinnar breyttu stefnu í efnahagsmálum og vegna batnandi viðskiptakjara og aukins sjávarafla breyttist tekjulækkunin í tekjuhækkun 1962. Og á árunum 1962–65 varð síðan mesta framfaraskeið og mesta tekjuhækkunartímabil, sem orðið hefur í sögu Íslendinga á síðari árum. Þetta síðasta dæmi sýnir, að þótt kjaraskerðing verði í bráð, getur hún fljótlega snúizt upp í kjarabót, ef skynsamlega er á málum haldið og ytri aðstæður haldast ekki sérstaklega óhagkvæmar til langframa. Þótt þeim ráðstófunum, sem nú er verið að gera, verði tekið með skilningi, er eðlilegt, að á þær sé litið alvarlegum augum. Þjóðin á heimtingu á, að þær ráðstafanir, sem gerðar eru, séu eins skynsamlegar og eins réttlátar og unnt er, að byrðum kjaraskerðingarinnar sé dreift af eins mikilli sanngirni og hægt er. Ríkisstj. staðhæfir ekki, að það, sem hún hefur lagt til við hið háa Alþingi, sé hið eina rétta. Hún hefur lýst því yfir, að hún sé reiðubúin til þess að ræða við stjórnarandstöðuna og bæði samtök launþega og atvinnurekenda um sérhverja þá hugmynd - um sérhverja þá till., sem fram kemur til þess að gera þessar heildarráðstafanir skynsamlegri, réttlátari og léttbærari. Fram til þessa hefur stjórnarandstaðan ekki sett fram neinar ákveðnar till. eða hugmyndir. Úr herbúðum launþegasamtaka eða atvinnurekendasamtaka hafa ekki heldur enn komið neinar ákveðnar ábendingar, en eins og kunnugt er, munu nú hefjast viðræður um þau mál á milli ríkisstj. og launþegasamtakanna. Ríkisstj. er fús til þessara viðræðna. Hún er meira en fús til þeirra. Hún beinlínis óskar eftir þeim. Í þessu máli telur ríkisstj. sig ekki vera málsvara neinnar sérstakrar stéttar eða hagsmunahóps. Hún hefur viljað gera það, og það eitt, sem hún hefur talið þjóðarheildinni fyrir beztu. Hún hefur viljað dreifa byrðunum þannig, að þær skiptust af sanngirni. Það hefur hún talið líklegast til þess að koma í veg fyrir, að verðbólguhjólið fari að snúast aftur, atvinnuvegirnir stöðvist og atvinnuleysi haldi innreið sína. Í þessu máli telur ríkisstj. sig ekki eiga neina óvini nema verðbólguhættuna og atvinnuleysisvofuna. Gegn þeim óvinum vill hún berjast og hún vonar, að samtök launþega og atvinnurekenda beri gæfu til þess að berjast með henni gegn þessum óvinum.



Herra forseti, góðir hlustendur. Í athugasemdum við fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir til umræðu, segir m.a.: „Tvö eru megineinkenni fjárlagafrv. að þessu sinni. Annars vegar þær sérstöku ráðstafanir, sem nú er óumflýjanlegt að gera vegna erfiðleika útflutningsatvinnuveganna og minnkandi þjóðartekna, hins vegar gagnger breyting á skipulagi frv., bæði formi og efni.“ Ég mun við þessar umr. fyrst og fremst ræða um þær ráðstafanir, sem ríkisstj. hefur nú boðað í efnahagsmálum og það ástand, sem upp er komið í fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Í athugasemdum sínum við fjárlagafrv. segir ríkisstj., að hinar fyrirhuguðu efnahagsráðstafanir séu eftirfarandi: 1) Felldar verði niður allar þær niðurgreiðslur á vöruverði, sem teknar hafa verið upp eftir 1. ágúst 1966, og mundi sú fjárhæð hafa numið um 410 millj. kr. á næsta ári. 2) Fasteignamat til eignarskatts verði tólffaldað, en sexfaldað í sveitum, jafnhliða tvöföldun á skattfrjálsri lágmarksupphæð. Er ætlunin, að sú tekjuöflun geri um 62 millj. kr. 3) Lagður verði á farmiðaskattur vegna utanlandsferða, 3000 kr. á farseðil. Er sá tekjuauki áætlaður 60 millj. kr. 4) Verðhækkun á tóbaki og áfengi er áætlað að gefi um 60 millj. kr. 5) Halla almannatrygginga verði mætt með hækkuðum iðgjöldum, en ella þyrfti á næsta ári að afla 63 millj. kr. til að jafna halla þeirra á því ári. 6) Leyfð verði hækkun daggjalda á sjúkrahúsum og hækkun sjúkrasamlagsgjalda, er ella hefði leitt til 40 millj. kr. útgjalda hjá ríkissjóði á næsta ári. 7) Undanþága söluskatts af þjónustu pósts, síma og útvarps verði felld niður, er mun gefa um 40 millj. kr., og að auki er áætlað, að póstur og sími geti skilað 20 millj. kr. rekstrarafgangi til ríkissjóðs. 8) Stefnt er að sérstakri lækkun útgjalda á ýmsum liðum og ráðstöfunum til tekjuauka á öðrum liðum. Þetta er eigin lýsing ríkisstj. á þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum, sem hún hefur ákveðið að framkvæma. Áætlanir hennar sjálfrar eru þær, að þessar nýju álögur muni samtals nema 753 millj. kr. á næsta ári. Það sem fyrst hlýtur að vekja athygli við þessi nýju bjargráð ríkisstj. er það, að hér er einvörðungu um ráðstafanir að ræða, sem við það eru miðaðar að rétta við fjárhag ríkissjóðs, þ.e.a.s. ríkiskassans í þrengri merkingu. Allir nýju skattarnir eiga að renna beint í ríkiskassann, og minnkun niðurgreiðslna á vöruverði, sem leiða mun af sér stórfellda verðlagshækkun á brýnustu nauðsynjum, á einnig að framkvæma til að gera fjárhag ríkissjóðs rýmri en verið hefur. Skv. yfirlýsingum ríkisstj. á ekkert af nýju álögunum að renna til atvinnuveganna, því að út frá því er gengið, að aðstoð við þá verði óbreytt frá því, sem verið hefur. Þetta er ótrúlegt, en þó satt. Og enn þá óskiljanlegra er þetta þó, þegar haft er í huga, að aðalröksemdir ríkisstj. fyrir þessum nýju efnahagsaðgerðum eru þær, að atvinnuvegir þjóðarinnar hafi orðið fyrir sérstöku áfalli vegna aflabrests og verðfalls á útflutningsvörum. Allur er málflutningur ríkisstj. hinn furðulegasti í sambandi við þessar efnahagsaðgerðir. Í öðru orðinu er því haldið fram, að stefnan sé verðstöðvun og að við þá stefnu verði fast haldið, en í hinu eru boðaðar stórfelldar verðlagshækkanir á vörum og þjónustu. Jöfnum höndum er sagt í yfirlýsingu ríkisstj., að útflutningsatvinnuvegirnir hafi orðið fyrir óbærilegu áfalli og að ekki séu enn nein rök fyrir því, að veita þurfi þeim meiri aðstoð en gert hefur verið. En eitt liggur sem sagt skýrt fyrir. Ríkisstj. er sannfærð um, að ríkissjóður þurfi að fá nýjar tekjur, sem nemi 750 millj. kr. á ári, miðað við óbreyttar aðstæður. Og hún er sannfærð um, að auknar byrðar, sem því nemi, verði að leggja á almenning í landinu. Ríkisstj. talar mikið um stórfelld vandræði atvinnuveganna, um aflabrest og markaðshrun. Og hún reynir mjög að réttlæta álögur með slíku tali. En hvað er það í raun og sannleika, sem gerzt hefur í þessum efnum? Vetrarvertíð bátaflotans varð erfið, fyrst og fremst vegna óhagstæðrar veðráttu. Heildaraflamagnið reyndist um 16% minna en árið áður. Sumarafli smærri báta hefur reynzt góður svo að segja yfir allt landið. Afli togara hefur orðið meiri en undanfarið ár. Síldveiðarnar eru minni en undanfarin tvö aflametsár, árin 1966 og 1965, en þó er augljóst, að síldaraflinn í ár mun verða mjög mikill og einn sá mesti, sem við höfum nokkru sinni fengið. Það er því fjarstæða að tala um aflabrest eða aflaleysi, aflinn er mikill, jafnvel þó að áður hafi hann orðið nokkru meiri. Hitt er rétt, að mjög tilfinnanlegt verðfall hefur orðið á þýðingarmiklum útflutningsvörum, einkum á bræðslusíldarafurðum og frosnum fiski. Verð á saltfiski og saltsíld er hins vegar enn mjög hátt. Og hafa verður þó í huga, að það verðfall, sem nú er talað um, er miðað við algjört metverðlag, sem fengizt hafði fyrir þessa vöru. En verðfallið á útflutningsafurðum þjóðarinnar er þó mjög tilfinnanlegt og hlýtur að valda miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Þeir erfiðleikar, sem útflutningsframleiðslan nú stendur frammi fyrir, eru vissulega miklir. Þeir stafa jöfnum höndum af verðfalli erlendis og af þeirri stefnu, sem ríkt hefur hér innanlands í efnahagsmálum og ríkisstj. heldur enn dauðahaldi í. Viðreisnarstefnan hafði gengið nærri útflutningsatvinnuvegunum og reynzt þeim þung í skauti og nú þegar hallar undan fæti á erlendum mörkuðum og afli minnkar, þá dregst allt skyndilega í harðan hnút. Þannig þola atvinnuvegirnir ekki viðreisnarstefnuna nema í mesta góðæri. Allt tal ríkisstj. um áfall atvinnuveganna og minnkandi útflutningstekjur, sem nemi jafnvel 1500 millj. kr. í ár, í sambandi við þær skattaálögur, sem ríkisstj. boðar nú fyrir ríkissjóðinn, allt slíkt tal er í rauninni út í hött. Þegar aflinn á síðustu vetrarvertíð minnkaði um 16%, skall þunginn af þeirri aflaminnkun á sjómönnum bátaflotans, sem stunduðu veiðar á vetrarvertíðinni, en kaup þeirra lækkaði skv. eðlilegum hlut um 16%. Minnkun vertíðaraflans bitnaði á útgerðum bátanna og á verkafólkinu, sem í landi vann við aflann, en vinna þess varð minni og kaupið lækkaði um leið. Þegar síldaraflinn nú er miklu minni að verðmætum en t.d. í fyrra, þá lækkar aflahlutur síldveiðisjómannanna stórkostlega og hagur útgerðarinnar og síldariðnaðarins stórversnar og vinna fólksins í landi minnkar til mikilla muna frá því, sem áður var. Þetta hefur verið að gerast á þessu ári og ríkissjóður hefur ekki lagt fram einn einasta eyri til þess að létta byrðar þeirra aðila, sem fyrir þessum áföllum hafa orðið. Það er því algjörlega rangt, sem hæstv. viðskmrh. var að segja hér í sinni ræðu, að ríkissjóður hafi forðað almenningi í landinu á undanförnum mánuðum frá því að taka á sig áföllin með því að greiða niður verð á nauðsynjavörum. Almenningur hefur þegar tekið á sig þessi áföll og atvinnuvegirnir hafa þegar tekið á sig þessi áföll, en ríkissjóður ekki. Og ríkisstj. lýsir því yfir nú, að ekki séu ráðgerðar neinar sérstakar aðgerðir til stuðnings atvinnuvegunum. Og sjálfur forsrh. gengur svo langt, að hann heldur því fram í umr. hér á Alþ., að engin rök séu fyrir því enn að flytja till. um frekari aðstoð við atvinnuvegina, og því séu till. ríkisstj. eingöngu miðaðar við fjárhagsástæður ríkissjóðs. Till. ríkisstj. um nýjar álögur mundu síður en svo létta undir með þeim, sem þegar hafa orðið fyrir miklu tekjutapi vegna lækkandi verðs á útflutningsvörum og minni afla og minni vinnu en áður. Þær ráðstafanir að hækka verð á smjöri um 43 kr. hvert kg, mjólk um 2 kr. hvern l, kartöflur um 6 kr. hvert kg og kjöt um 16–20 kr. kílóið mundu auðvitað skella á sjómönnum ekki síður en öðrum landsmönnum. Þær ráðstafanir skella m.a.s. á útflutningsatvinnuvegunum sjálfum í ýmsum tilfellum, þar sem þeir verða að greiða fæðiskostnað sinna starfsmanna. Stórfelld hækkun á fasteignaskatti, sem ná mun til alls venjulegs íbúðarhúsnæðis í landinu, skellur einnig á því launafólki, sem þegar hefur tapað verulegum hluta tekna sinna, og hún mun einnig skella á eigendum frystihúsa, eigendum síldariðnaðarfyrirtækja og öðrum þeim, sem þegar hafa þurft að þola áföllin. Og hvað um hækkun símagjalda, hækkun á pósti, hækkun útvarpsgjalda og hækkun tryggingargjalda? Er ekki augljóst, að hækkun allra þessara gjalda mun enn þyngja byrðarnar hjá þeim, sem þegar hafa tekið á sig þyngstu baggana af minni afla, af minnkandi atvinnu og verri rekstrarafkomu? Till. ríkisstj. um nýjar álögur, 700–800 millj. kr. vegna ríkissjóðs, eru í raun og sannleika stórfurðulegar. Ríkissjóður hefur fengið nýja tekjustofna svo að segja árlega nú um nokkurt skeið, enda hafa heildartekjur ríkissjóðs farið ört hækkandi. Árið 1962 voru tekjur ríkissjóðs áætlaðar á fjárlögum 1,7 milljarður kr. Árið 1963 voru þær áætlaðar 2,2 milljarðar, árið 1966 3,8 milljarðar og árið 1967 4,7 milljarðar. S.l. ár, árið 1966, fóru tekjur ríkissjóðs um 900 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga. Tekjur ríkissjóðs hafa þrefaldazt frá árinu 1962 til ársins 1967. Ríkissjóður hefur ekki orðið fyrir neinu áfalli enn sem komið er. Tekjur ríkissjóðs munu t.d. ekki vera minni nú en á sama tíma í fyrra, heldur þvert á móti, enda viðurkenndi hæstv. fjmrh. það, að allar líkur bentu til, að ekki yrði um að ræða greiðsluhalla hjá ríkissjóði á yfirstandandi ári. Og allar spár um væntanlegar tekjur ríkissjóðs á næsta ári eru óraunhæfar fyrr en gerðar hafa verið ráðstafanir vegna atvinnuveganna. En samt kemur ríkisstj. með till. um 750 millj. kr. álögur á þjóðina vegna útgjalda ríkissjóðs, án þess þó að hún geri ráð fyrir, að ríkið veiti atvinnuvegunum nokkurn stuðning umfram það, sem verið hefur. Ástæðurnar fyrir nýrri tekjuþörf ríkissjóðs eru fyrst og fremst síaukin ríkisútgjöld á flestum sviðum, síaukin þensla í ríkisbákninu. Þó að ríkisstj. prédiki nú fyrir launafólki í landinu, að það verði að spara, að það verði að sætta sig við minnkandi tekjur og hækkandi verðlag, þar sem þjóðartekjurnar minnki, þá dettur ríkisstj. ekki í hug að spara í rekstri ríkisins einn einasta eyri. Skv. fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, er ráðgert, að ríkisútgjöldin eigi enn að hækka verulega frá því, sem verið hefur, á næsta ári. Sparnaðurinn í rekstri ríkisins finnst hvergi í þessu frv. Ríkisstj. og stuðningsblöð hennar spyrja okkur í stjórnarandstöðunni af miklu steigurlæti, hverjar séu okkar till. til lausnar á þeim vanda, sem við er að glíma. Og þegar þeir spyrja, eiga þeir einvörðungu við það, hvaða till. við höfum til þess að auka við tekjur ríkissjóðs. Við Alþb.- menn teljum, að vandi ísl. efnahagsmála í dag snúist ekki um fjárhagsafkomu ríkissjóðs, heldur um það, hvernig bezt megi tryggja fullan rekstur ísl. atvinnufyrirtækja og þá sérstaklega útflutningsatvinnuveganna, sem nú eru að komast í þrot. Tillögur í efnahagsmálum eiga að snúast um það, hvernig skuli leysa þann vanda, svo að hægt verði að halda uppi fullum framleiðsluafköstum í landinu. Við Alþb.- menn teljum, að það sé einkum þrennt, sem gera eigi í fjármálum ríkisins. Í fyrsta lagi teljum við, að draga megi úr margvíslegum óþarfa útgjöldum, sem nú eiga sér stað hjá ríkinu. Þannig á að hætta að hafa mörg sendiráð á Norðurlöndum, hætta að eyða mörgum millj. í sendiráð hjá NATO, hætta að eyða tugum millj. í lögregluhald á Keflavíkurflugvelli og þá að draga úr stórkostlegum veizluhöldum, hætta að kaupa á okurverði hús af pólitískum vildarvinum ríkisstj., eins og fyrrv. ráðherrum, hætta að kaupa lóðir og lendur í Reykjavík og næsta nágrenni fyrir marga tugi millj. og draga stórlega úr hóflausri þenslu í ýmsum stofnunum ríkisins. Hér eru aðeins nefnd nokkur dæmi um sparnað, en auðvitað er hægt að spara umtalsverða fjárhæð af yfir 6000 millj. kr. útgjöldum á vegum ríkisins og ríkisstofnana, ef aðeins viljinn er fyrir hendi. Í öðru lagi teljum við Alþb.-menn, að nýta eigi betur en nú er gert þá tekjustofna, sem ríkið hefur samkvæmt lögum. Það er opinbert leyndarmál, sem allir þekkja, að stór hluti þess söluskatts, sem lagður hefur verið á og þegar hefur verið greiddur af landsmönnum, lendir annað en í ríkissjóði. Nýlega hefur t.d. eitt fyrirtæki í Reykjavík hlotið dóm fyrir að hafa skotið undan söluskattsskyldri vörusölu, sem nam 10,2 millj. kr. Annað fyrirtæki í Reykjavík bíður nú dóms, en er kært fyrir að hafa beinlínis stolið 7 millj. kr. af söluskatti, sem renna átti í ríkissjóð. Þessi tvö fyrirtæki eru ekki þau einu, sem undan hafa skotið söluskatti. Ef ríkisstj. vildi taka á þessum skattsvikum með sömu hörkunni og hún nú ætlar að ganga að launafólki með níðþungum álögum, þá er enginn vafi á, að hún gæti stóraukið við tekjur ríkissjóðs. Og hvað halda menn, að hægt væri að ná í miklu meiri tekjuskatt en nú er gert, ef fyrirtæki, milliliðir og braskarar væru látnir greiða skatta af öllum sínum tekjum? Í þriðja lagi bendum við Alþb.-menn á, að þurfi óhjákvæmilega að afla ríkissjóði nýrra tekna, þá beri að gera það fremur með því að skattleggja óþarfavarning og lúxuseyðslu en með því að hækka brýnustu matvæli, sjúkrasamlagsgjöld og tryggingariðgjöld. Ég endurtek það, sem ég hef sagt, að það er skoðun okkar Alþb.-manna, að vandamálið, sem við er að fást í efnahagsmálum þjóðarinnar, sé ekki fjárhagsafkoma ríkissjóðs, heldur afkoma og ástand þýðingarmestu atvinnuvega landsins. Það eru útflutningsatvinnuvegirnir, sem orðið hafa fyrir áföllum, og það er það vinnandi fólk, sem er í nánustum tengslum við þá, sem orðið hefur fyrir mestu tekjutapi. Og hvað er þá hægt að gera útflutningsatvinnuvegunum til aðstoðar? Það er álit okkar Alþb.-manna, að óhjákvæmileg forsenda þess, að takast megi að rétta við hag atvinnuveganna, sé að breyta um stefnu í efnahagsmálum í grundvallaratriðum. Þannig teljum við, að óhjákvæmilegt sé að taka upp strangt og öflugt verðlagseftirlit í landinu í þeim tilgangi að koma í veg fyrir meiri verðlagshækkun innanlands en þá, sem útflutningsatvinnuvegirnir þola, og sem innlend starfsemi þolir í samkeppni við erlenda. Á sama hátt teljum við, að algjörlega sé óhjákvæmilegt að koma þeirri stjórn á innflutningsog fjárfestingarmál, að hætt sé að eyða og sóa gjaldeyri í óþarfa eða festa fjármuni þjóðarinnar í óæskilegum eða ónothæfum framkvæmdum. Í þessum grundvallaratriðum verður að gjörbreyta um stefnu. Þá bendum við á, að þegar í stað ætti að gera eftirtaldar ráðstafanir meðal annarra til stuðnings útflutningsframleiðslunni: 1) Að lækka vexti verulega frá því, sem nú er, einkum til fyrirtækja, sem keppa við erlendan rekstur. Vextir af lánum útflutningsframleiðslunnar eru nú yfirleitt 9–10% og í mörgum tilfellum 12% vegna mikilla vanskila, sem hrúgazt hafa upp hjá framleiðslufyrirtækjum. Vextir í samkeppnislöndum okkar, eins og t.d. Noregi, eru yfirleitt varðandi lán til útflutningsins 3–4%. 2) Tryggja verður útflutningsfyrirtækjum eðlileg stofnlán, en þau skortir nú í mörgum greinum mjög tilfinnanlega, en það háir eðlilegum rekstri fyrirtækjanna. 3) Lengja á tafarlaust stofnlán, a.m.k. í það, sem þau voru fyrir viðreisn. 4) Rekstrarlán verður að auka verulega frá því, sem nú er. 5) Létta á útflutningsgjöldum af öllum þeim útflutningsvörum, sem fallið hafa verulega í verði. Um leið á að gjörbreyta því óhæfa vátryggingafyrirkomulagi, sem nú viðgengst, og tryggja síðan tekjur í stað útflutningsgjaldsins með öðrum hætti. 6) Ráðast þarf þegar í stað í endurnýjun togaraflotans með forgöngu ríkisins, en þeirri útgerð verður ekki bjargað með öðrum hætti. Með endurnýjun togaraflotans mætti jafnframt leysa eitt mesta vandamál fiskiðnaðarins, sem er hráefnaskorturinn. 7) Ríkið taki þegar í stað í sínar hendur olíusölu í landinu og leggi niður hið þrefalda dreifingarkerfi, og ætti þannig að mega spara atvinnuvegunum talsverða fjárhæð. 8) Gerðar verði sérstakar ráðstafanir til að tryggja útgerðinni nauðsynlegar rekstrarvörur eins og veiðarfæri, varahluti, vélar, ýmis útgerðartæki, salt o.fl., o.fl. á réttu verði án óeðlilegs milliliðakostnaðar. Þessar ráðstafanir og margar fleiri er hægt að gera þegar í stað, en þær mundu í rauninni krefjast gjörbreyttrar stjórnarstefnu, gjörbreyttra viðhorfa til framleiðsluatvinnuveganna frá því, sem verið hefur nú í nokkur ár. Tillögur ríkisstj. í efnahagsmálum, þær till., sem hún birtir með fjárlagafrv., leysa engan vanda. Þær snerta í raun og veru ekki þau efnahagsvandamál, sem allir landsmenn vita, að óhjákvæmilegt er að leysa. Till. stjórnarinnar mundu ekki greiða úr vandamálum atvinnulífsins, heldur beinlínis auka vandann. Þær miðast fyrst og fremst við það að skerða launakjör frá umsömdu kaupi um 7–8% hið minnsta. Þannig ætlar ríkisstj. að notfæra sér erfiðleika atvinnuveganna og minnkandi atvinnu til þess að koma fram beinni lækkun á öllu umsömdu lágmarkskaupi vinnandi fólks. Framkoma ríkisstj. hefur þegar vakið óhemju gremju alls almennings í landinu. Ríkisstj. gerði samkomulag við verkalýðssamtökin í júní 1964 um verðtryggingu á kaupi. Á því samkomulagi hafa allir launasamningar síðan verið byggðir. Nú rýfur ríkisstj. þetta samkomulag fyrirvaralaust og boðar lagasetningu um beina kauplækkun á umsömdu kaupi. Þessi framkoma stjórnarinnar er vítaverð og hlýtur að draga dilk á eftir sér. Stjórn A.S.Í. hefur þegar mótmælt þessum aðferðum og lýst því yfir, að verkalýðshreyfingin muni ekki una þessum kauplækkunum. Mótmælin gegn tillögum ríkisstj. drífa að úr öllum áttum, og þau koma jöfnum höndum frá stuðningsmönnum ríkisstj., sem verið hafa fram til þessa, og andstæðingum hennar. Auk miðstjórnar A.S.Í. hafa eftirtaldir aðilar m.a. mótmælt till. ríkisstj.: Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur einróma samþykkt harðorð mótmæli, stjórn verkalýðsfélagsins Einingar á Akureyri hefur mótmælt, stjórn Iðju, félags verksmiðjufólks í Reykjavík, hefur mótmælt harðlega, Trésmiðafélagið í Rvík hefur sent mótmæli, Félag járniðnaðarmanna og ýmis önnur stéttarfélög hafa sent mótmæli sín gegn hinum fyrirhuguðu ráðstöfunum ríkisstj. Þá hefur sjómannaráðstefna, nýlega haldin í Reykjavík undir forystu Jóns Sigurðssonar, mótmælt till. og Jón lýst því yfir persónulega, að hann telji álögurnar koma illa niður og ósanngjarnlega. Björgvin Sighvatsson, einn af helztu forystumönnum Alþfl. á Vestfjörðum, segir, að ríkisstj. hafi sniðgengið verkalýðshreyfinguna og að álögurnar muni koma mjög hart niður á láglaunafólki. Skúli Þórðarson, form. verkalýðsfélags Akraness og einn af forystumönnum Alþfl. þar, sagði, að þessar álögur kæmu óréttlátlega niður og væru ósanngjarnar. Þannig rísa samtök launþega einhuga upp gegn till. ríkisstj., og stuðningsmenn stjórnarflokkanna í samtökum launafólks eru þar algjörlega sammála þeim, sem eru andvígir ríkisstj. Sú skattlagning, sem ríkisstj. leggur til, mundi lenda af mestum þunga á tekjulágum alþýðuheimilum. Þannig mundi verðhækkunin á landbúnaðarvörum koma þyngst við stór barnaheimili, og hækkun nefskatta, eins og sjúkrasamlagsgjalds og tryggingagjalda, símagjalda og útvarpsgjalda koma tiltölulega þyngst niður á lágtekjufólki. Allar líkur benda til, að kjaraskerðing meðal-verkamannsfjölskyldu vegna þessara álaga yrði ekki undir 12–15%, en auk þeirrar kjaraskerðingar mundu svo flest verkamannsheimili verða að taka á sig tekjulækkun vegna samdráttar í atvinnulífinu. Það fer því ekki á milli mála, að ætlun ríkisstj. er, að verkafólk, sjómenn, bændur og annað launafólk taki á sig mjög miklar og þungar byrðar. En hvaða till. hefur ríkisstj. þá uppi um það, að milliliðir, braskarar og stórgróðamenn taki á sig nokkurn hluta af byrðunum? Hvað er heildsölum ætlað að taka á sig, hvað kaupsýslustéttinni almennt? Hvað eiga fasteignasalar að taka á sig, hvað verktakar? Hvað eiga bankar að taka á sig, og hvað ætlar ríkissjóður að taka á sig? Jú, það liggur fyrir, að ríkissjóður ætlar ekkert að taka á sig. Hann vill fá meiri tekjur en áður og ætlar að eyða meiru en áður. Bankarnir eiga heldur ekkert að taka á sig. Þeir eiga áfram að taka 10–12% vexti af atvinnuvegunum. Og hvað um kaupsýslumenn og milliliði? Þeir eiga áfram að ráða tekjum sínum sjálfir. Þeir eiga áfram að ráða álagningunni sjálfir, og lækki vara t.d. á erlendum markaði, geta þeir hækkað álagninguna án afskipta ríkisvaldsins, þrátt fyrir alla verðstöðvun. Athugun hefur leitt í ljós, að milliliðakostnaður hefur stóraukizt á undanförnum árum, m.a. álagning, bæði í heildsölu og smásölu. Við þeirri álagningu á ekki að hreyfa. Það á ekki einu sinni að gera neinar sérstakar ráðstafanir til þess að verzlunarfyrirtæki skili öllum þeim söluskatti til ríkissjóðs, sem þau hafa látið almenning borga. Till. ríkisstj. miða því að aukinni skattheimtu hjá almenningi, einkum og sérstaklega hjá láglaunafólki, en þær mundu ekki á neinn hátt ná til vaxandi gróða milliliða og gróðamanna. Hæstv. viðskmrh. reyndi hér í ræðu sinni að afsaka hinar illræmdu álögur ríkisstj. með því að halda því fram, að launastéttirnar hefðu fengið svo ríflegan hluta af þjóðartekjunum á undanförnum árum, að álögurnar væru sanngjarnar af þeim ástæðum. Tölur, sem hæstv. ráðh. nefndi í þessu sambandi, voru mjög villandi, og hann leit alveg fram hjá þeirri staðreynd, sem liggur fyrir, að kaupmáttur tímakaups verkamanna hefur t.d. sáralítið breytzt á undanförnum árum, þrátt fyrir hið mikla góðæri, sem gengið hefur yfir landið. Till. ríkisstj. eru því ósanngjarnar og óskynsamlegar, og reynslan mun sýna, að þær fá ekki staðizt í framkvæmd. Álögur ríkisstj. fara strax út í verðlagið, og þær munu hafa sín áhrif. Bann við fullri vísitöluuppbót á laun mun ekki koma að gagni. Verkalýðshreyfingin hefur afl til þess að tryggja meðlimum sínum fullar bætur með nýjum kjarasamningum eða eftir öðrum leiðum. Ráðstafanir ríkisstj. munu því ekki leysa neinn vanda, en þvert á móti gera vandamál atvinnuveganna enn þá torleystari en þau eru nú. Með kjarasamningunum, sem gerðir voru í júní 1964 urðu miklar breytingar í kaupgjaldsmálum hér á landi. Fram að þeim tíma voru kjarasamningar aðeins til stutts tíma, en átök voru mjög tíð á vinnumarkaði vegna síbreytilegs verðlags. Með júnísamkomulaginu, sem ríkisstj. stóð að, voru aftur teknar upp reglur um vísitöluuppbætur og kaup í samræmi við breytilegt verðlag, en það hefur jafnan verið ein meginkrafa launþegasamtakanna, að umsamið kaup breytist á hverjum tíma í samræmi við verðlag. Nú leggur ríkisstj. til, að svipta eigi burt þessu undirstöðuatriði allra kjarasamninga og virðist vilja fá yfir sig aftur hliðstætt ástand og ríkti í kaupgjaldsog launamálum fyrir júnísamkomulag. Kjarasamningar flestra verkalýðsfélaga eru lausir í dag. Átök á vinnumarkaði geta því hafizt hvenær sem er. Ríkisstj. hlýtur að hafa gert sér ljóst, að hún hefur ekkert afl til að standa gegn réttlætiskröfum sameinaðra verkalýðssamtakanna. Hún hlýtur að muna enn, að þegar síldveiðisjómenn sýndu henni vald sitt með því að sigla allir í höfn fyrir nokkrum árum síðan, þá átti hún engan annan kost en að gefast upp fyrir slíku afli. Og hvað mundi svo sem ríkisstj. gera, ef hafnarverkamenn í Reykjavík stöðvuðu um tíma alla sína vinnu? Og hvað gæti ríkisstj. gert, ef verkamenn við Búrfell eða Straumsvík eða verkafólkið í framleiðslubæjunum stöðvaði alla sina vinnu, þar til aftur hefði fengizt fram löggjöf um það, að dýrtíðaruppbætur skyldu greiddar á laun? Auðvitað gæti ríkisstj. ekkert gert annað en að gefast upp og játa ósigur sinn. Till. ríkisstj. eru því óskynsamlegar og þær fá ekki staðizt, þegar á reynir. Vandamál ríkissjóðs verður að leysa með öðrum hætti en þeim, sem ríkisstj. hefur hugsað sér, og vandamál atvinnulífsins og efnahagsmálanna almennt verður að leysa með breyttri stjórnarstefnu, sem framkvæma þarf síðan í fullu samráði og samstarfi við launastéttirnar í landinu. Núverandi ríkisstj. hefur ekki þann trúnað launastéttanna, sem til þarf, og virðist einnig hafa glatað stuðningi þeirra, sem með málefni undirstöðuatvinnuveganna fara. Ríkisstj. ætti því að víkja og það sem fyrst.



Herra forseti. Það er dálítið ömurlegt að sitja undir umr. hv. stjórnarandstæðinga hér í kvöld, ekki vegna þess að það sé neitt nýtt að hlusta á þann málflutning, sem þar er fluttur, heldur vegna hins, að við stöndum nú andspænis svo alvarlegum vandamálum, ekki ríkisstj., heldur þjóðfélagið í heild, að það verður að vænta þess, að menn tali um vandamálin á dálítið annan hátt heldur en í æsingatón og hótanatón. Það kann vel að vera, að það sé hægt með æsingum að fá fram það, sem hv. síðasti ræðumaður talaði hér hlakkandi um áðan, að það væri hægt að sameina verkalýð landsins til þess að lama atvinnuvegina, stöðva þjóðfélagið.  Vitanlega er meginvandinn hér vandi atvinnuveganna, og vitanlega hefur vandi ríkissjóðs orðið til vegna þess, að atvinnulifið hefur komizt í það ástand, sem það er í í dag, og það þarf beinlínis mikla aðstoð því til handa. Verðlagi hefur verið haldið niðri með niðurgreiðslum úr ríkissjóði fyrst og fremst vegna atvinnuveganna og við erum nú að tala um það, að við verðum að afla fjár til þess að geta staðið undir þeirri aðstoð, sem útflutningsframleiðslan hefur notið nú á þessu ári og mundi ekki vera hægt að hafa fé til nema með þeim sérstöku ráðstöfunum, sem við erum að ræða um. Það kemur svo raunar líka kynduglega út, þegar annað veifið er verið að tala um, að það sé höfuðnauðsyn að taka nú fyrir vandamál atvinnuveganna, þá væntanlega á þann hátt að auka aðstoð við þá,en hins vegar er talað um, að það sé alveg ástæðulaust, að ríkissjóður fái fé. Mér skilst, að það sé ætlunin, að ríkissjóður eigi að leggja fram aukið fé til atvinnuveganna, beint eða óbeint, annaðhvort með því að afsala sér tekjustofnum eða beinlínis að afla fjár. Í ofanálag kemur svo sá furðulegi málflutningur, að það sé í rauninni enginn vandi hjá atvinnuvegunum, eftir að þessu hefur verið lýst, það hafi enginn aflabrestur orðið og það sé alveg fjarstæða að tala um það, að það sé þess vegna við einhvern alveg sérstakan vanda að glíma núna. Það er jafnan talað um það að vísu, að atvinnuvegirnir séu að sligast núna vegna viðreisnarinnar, en mér er nú spurn, hvað ætli hefði veiðzt mikið af síld núna á þessu sumri, ef viðreisnarskipin hefðu ekki sótt hana út á haf? Ég er ósköp hræddur um, að það hefðu orðið fáar bröndur, sem á land hefðu komið. Það er reynt að afgreiða þetta vandamál á þann billega hátt að segja, að það sé í rauninni ekkert annað en annars vegar að innheimta betur skatta og hins vegar að spara hjá ríkissjóði. Ég gerði í frumræðu minni grein fyrir því, að það hefði verið lögð á það rík áherzla að synja um allar hækkanir á útgjöldum til ríkisreksturs, en ég gerði jafnframt, að ég hélt, skilmerkilega grein fyrir því, sem öllum hv. þm. er ljóst, að það er með engu móti hægt að koma í veg fyrir vissar hækkanir á þeim útgjöldum. Reynt er svo að tala til tilfinninga manna á þann hátt, að ríkisstj. ætti að reyna að draga úr veizlukostnaði og þ.u.I. til þess að leysa þennan vanda. Ég er ósköp hræddur um, að þó að dregið verði úr öllum veizlukostnaði og öllum veizlum hætt, öllum utanförum hætt, stjórnarráðið lagt niður og allar þess nánustu stofnanir, mundi það hrökkva skammt til að mæta þeim fjárhagsvanda, 750 millj. kr., sem hér er við að glíma. Svona má ekki taka á málunum. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson sagði, að þeir hefðu ótal sinnum minnt á sparnaðarráðstafanir. Það er rétt. Hann taldi upp nokkra liði og sagði, að ótal margt annað mætti telja. Þeir hafa komið með þessa liði ár eftir ár og aldrei neina aðra liði, þannig að það virðist vera, að sparnaðarhugsjónirnar og -hugmyndirnar séu þrotnar, þegar þeim dæmum er lokið, og sannleikurinn er sá, að þó að allt hafi verið gert, sem þeir leggja til, er þar aðeins um örfáa milljónatugi að ræða til þess að mæta þessu reikningsdæmi, sem við nú stöndum andspænis. Það er staðreynd, að núv. ríkisstj. hefur tekið skattrannsóknamálin alveg nýjum tökum og það var eftirtektarvert, þegar hv. þm. Lúðvík Jósefsson var að vitna í þá dóma, sem nú hafa verið kveðnir upp, þungir dómar út af misferli í skattamálum, að mér er ekki minnisstætt, að slíkir dómar hafi nokkurn tíma áður verið kveðnir upp og bendir það ekki einnig til þess, að nú séu þessi mái tekin öðrum og traustari tökum heldur en var, meðan jafnvel hv. þm. Lúðvík Jósefsson var í ríkisstj.? Þá var lítið gert af skattrannsóknum og býst ég þó varla við, að neinn treysti sér til að halda því fram, að þá hafi engin skattsvik átt sér stað. Vitanlega hafa útgjöld ríkissjóðs vaxið, en sannleikurinn er sá, að útgjöld ríkissjóðs hafa þó, þrátt fyrir allt, ekki vaxið meira heldur en þjóðarframleiðslan undanfarin ár. Það er talað um, að niðurgreiðslurnar komi illa við almenning og yfirleitt allar þessar álögur. Vitanlega koma þær illa við almennning. En það tjóar ekki að horfa á það eitt saman. Það verður þá að benda á úrræði, sem koma betur við almenning, og það er það, sem verið er að auglýsa eftir. Það er vandalítið að tala til almennings um það, að niðurgreiðslurnar séu teknar af fátæku fólki. Vilja menn taka þetta fé með einhverjum öðrum hætti og af hverjum á að taka það? Manni skilst, að atvinnuvegirnir þoli ekki meiri kvaðir, þannig að erfitt er að sjá, hvar á að taka peninga. Það er nauðsynlegt að leggja áherzlu á það, að miklum niðurgreiðslum er vitanlega enn haldið áfram, þrátt fyrir þá lækkun þeirra, sem hér hefur átt sér stað. T.d. er smjör enn þá niðurgreitt um 43% af verði þess, mjólk í flöskum er niðurgreidd um 37% og kjöt er niðurgreitt enn þá um 18%. Það, sem hefur verið fellt niður, eru aðeins niðurgreiðslurnar, sem voru lögleiddar á s.l. hausti. Því hefur verið óspart haldið hér fram, að ríkið reyndi ekki að spara. Hins vegar hefur verið vegið að ríkisstj. jafnmikið hér af hv. talsmanni Framsfl. fyrir það að verja ekki enn þá meira fé einmitt nú á næsta ári í þessu fjárlagafrv. til alls konar framkvæmda í landinu. Þannig rekur sig eitt á annars horn. Núv. stjórnarflokkar hafa lagt fram sínar till. Þær till. hafa fengið þá dóma, sem menn hafa heyrt hér í kvöld, en spurningin er aðeins eftir þessi: Hvaða úrræði eru fyrir hendi? Þau úrræði hafa ekki fengizt fram í þessum umr. Hins vegar höfðu núv. stjórnarandstöðuflokkar einu sinni aðstöðu til að sýna, hvað þeir gerðu í þessum efnum, og þó að það þjóni ekki miklu að vera að rekja söguna langt aftur í tímann, er það þó lærdómsríkt vegna þess, að það eru einu dæmin um það, hvernig núv. stjórnarandstöðuflokkar halda á málum, þegar þeir ráða í reynd og tala ekki aðeins hér háum stöfum í sölum Alþingis. Þeir voru saman og mynduðu meiri hluta vinstri stjórnarinnar á sínum tíma. Fyrsta verk þeirrar stjórnar var að fella bótalaust niður 6 vísitölustig, sem svaraði til 3% kjaraskerðingar, sem nú er talin dæmalaus óhæfa. Aðeins fáum mánuðum síðar kom svo jólagjöfin fræga: 238 millj. í nýjum álögum, sem mundu svara til 1100 millj. nú, miðað við sama hlutfall af þjóðarframleiðslunni. Og þessar álögur fengu launþegar aðeins að litlu leyti bættar. Næstu stórálögur urðu svo í maí 1958. Þær álögur námu 344 millj. kr. umfram launahækkun þá, sem veitt var, og mundi samsvarandi tala vera í dag 1280 millj. Lokaafrekið var svo það að leggja til, aðeins nokkrum mánuðum seinna, að skerða kaupgreiðsluvísitölu um 17 stig. Mér hugkvæmist ekki að halda því fram, að þessar aðgerðir vinstri stjórnarinnar hafi verið ástæðulausar, miðað við þá efnahagsstefnu, sem hún fylgdi. En er það ekki að ganga einum of langt, þegar stjórnarandstæðingar með þessa afrekasögu að baki telja sig þess umkomna að fordæma efnhagsstefnu núv. ríkisstj. og till. hennar til að mæta vanda, sem er miklu meiri en vinstri stjórnin þurfti nokkru sinni að standa andspænis, en er þó einmitt vegna skynsamlegri stjórnarstefnu nú hægt að mæta með miklu minni kjaraskerðingu en vinstri stjórnin varð að grípa til? Sumir kunna að segja, að lítið sanni aðgerðir vinstri stjórnarinnar um viðbrögð stjórnarandstæðinga, ef þeir mættu ráða nú. En sannleikurinn er því miður sá, að að svo miklu leyti sem hægt er að fá nokkra brú í stefnu stjórnarandstæðinga nú, virðist hún bera óhugnanlega mikinn keim af vinnubrögðum vinstri stjórnarinnar, en þeim hagstjórnaraðferðum hefur verið hafnað af öllum þróuðum löndum í dag. Hv. stjórnarandstæðingar segja, að vandamálin séu algerlega óleyst, þrátt fyrir þær till., sem fram hafi verið bornar. Vitanlega er þetta algerlega út í hött. Þó að hér sé verið að leysa vandamál ríkissjóðs, er um leið verið að leysa vanda atvinnuveganna, eins og hann er í dag og eins og bezt verður um hann vitað, þegar fjárlagatill. eru gerðar. Hvort frekari aðstoð þarf að koma til, það er mál, sem er í athugun nú og enginn getur fullyrt um. Það er auðvitað undirstöðuatriði, að framleiðslan geti gengið, og þjóðin verður að taka á sig þær kvaðir, sem til þess þarf. En þá er líka grundvallaratriðið að mæta þó fyrst, með nauðsynlegum hætti, þeim vanda, sem við vitum, að við stöndum andspænis, áður en við förum að stíga næsta skref. Nei, því miður er það sorglega staðreyndin, sem við okkur blasir eftir þessar umr. í kvöld, að það hefur enginn orðið neinu fróðari um það, hver sé raunveruleg stefna stjórnarandstæðinga í þessum vandamálum, sem þeir segja, að skipti höfuðmáli nú, annað en almennar hugleiðingar um það, að það þurfi að koma atvinnuvegunum á traustan grundvöll. Hvernig eigi að gera það, hefur ekki heyrzt nokkurt orð um. Leiðin til að leysa vandann, sagði hv. talsmaður Framsfl. hér, væri það að gera sér grein fyrir honum. Vissulega er það rétt. En það verður ekki gert með innihaldslausum áróðri, sem á að láta vel í eyrum allra. Það tjóar ekki að neita að horfast í augu við þá staðreynd, að 750 millj. kr. vantar til að jafna halla á fjárl. með einum eða öðrum hætti. Þetta fé vantar fyrst og fremst til að mæta vandamálum atvinnuveganna, en ekki til þess að mæta einhverjum sérstökum útgjöldum í ríkisrekstrinum. Því gerði ég mjög rækilega grein fyrir í minni framsöguræðu, að aukning fjárlaga af þeim ástæðum er ekki nema 1,8%, og mun ekki hafa áður þekkzt, a.m.k. um langan aldur, að fjárlagafrv. hafi ekki hækkað meira frá ári til árs eða hinn almenni ríkisrekstur. Að skella skollaeyrum við staðreyndunum, sem við blasa, er því tvímælalaust að bregðast skyldu sinni sem þingfulltrúi. Það má deila um leiðirnar efnislega, en að velja þá aðferð að forðast efnislegar umr. til þess að losna við að nefna úrræði, sem koma við einhverja, er ábyrgðarleysi, og við vitum í dag, að það eru ekki til nein úrræði í þessum vanda önnur en þau, sem koma við einhverja í þjóðfélaginu. Þetta skulum við alveg gera okkur ljóst. Við getum haft mismunandi skoðanir á því, hvernig þessar byrðar eigi að jafnast niður, en það liggur í augum uppi og þjóðin er allt of skynsöm til þess að skilja ekki þá staðreynd, að þegar þjóðarbúið missir 1500 millj. kr. tekjur á einu ári, þurfi ekki neitt að gera og það sé hægt að ana áfram, án þess að horfast í augu við það vandamál, sem skapast af þessum ástæðum. Það er grundvallarnauðsyn, að þjóðin geri sér rétta grein fyrir eðli þessa vandamáls, sem nú er við að fást. Það er því illt verk að reyna að villa um fyrir fólki. Hverjum þetta eða hitt sé að kenna, má ekki verða kjarni umr. um vandamálin, heldur málefnalegt mat aðstæðna og úrræða. Ríkisstj. hefur lagt fram sínar till., svo sem vera ber, og vitanlega er ekki hægt að láta við það sitja að fordæma þessar till. og reyna að æsa til úlfúðar gegn þeim. Stjórnarandstaðan ber einnig ábyrgð gagnvart þjóðinni á jafnalvarlegum tímum. Hún kemst ekki undan því að benda á önnur úrræði, er æskilegri séu eða léttbærari, ef hún vill láta taka mark á árásum sínum á þær till., sem ríkisstj. hefur gert. Ríkisstj. heldur því ekki fram, að hennar till. séu þær einu réttu, en meðan ekki er bent á úrræði, er séu þjóðinni léttbærari, hlýtur hún að fara sínar leiðir. Ríkisstj. vill af alvöru skoða allar till., sem raunsæjar geta talizt, en því miður hafa áróðursræður stjórnarandstæðinga til þessa ekki gefið mikla von um ábyrga afstöðu úr þeim herbúðum. Verkalýðshreyfingin hefur óskað viðræðna og ber að fagna því. Allir vona, að þar ráði jákvæð viðhorf og gifta þjóðarinnar reynist næg til þess að fá nægilega samstöðu um nauðsynlegar ráðstafanir til þess að fleyta þjóðinni yfir þá alvörutíma, sem hún nú lifir á. Það er ástæðulaust, eins og ég sagði í lok minnar frumræðu, að vera með óeðlilega svartsýni. Það, sem meginmáli skiptir, er að kunna að bregðast rétt við örðugleikunum, takast með raunsæi á við þá, forðast áróður og moldviðri, en reyna í fullri alvöru, hvar sem menn eru í flokki og hvar í stétt, að láta ekki við það eitt sitja að mótmæla og mótmæla, heldur að gera sér grein fyrir því, að það er framtíð þjóðarinnar, sem er hér í veði, ef ekki tekst að leysa þessi mál á giftusamlegan hátt. - Góða nótt.