Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tvö bréf hafa borist til forseta, dags. 3. apríl. Fyrra bréfið er svohljóðandi: ,,Þar sem ég vegna sérstakra anna get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að vegna annarra óhjákvæmilegra starfa 1. varamaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi taki 2. varamaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi, Anna Kristín Sigurðardóttir, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf ritar Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl. Þá hefur borist annað bréf, dags. 3. apríl: ,,Ég undirritaður varaþingmaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi get því miður ekki tekið sæti Margrétar Frímannsdóttur, 4. þm. Suðurl., í fjarveru hennar nú. Ástæður þess eru önnur óhjákvæmileg störf mín. Ragnar Óskarsson, Háteigsvegi 28, Vestmannaeyjum.`` Anna Kristín Sigurðardóttir hefur áður tekið sæti á þessu þingi og er boðin velkomin til starfa.

Hæstv. forseti. Forfalla- og afleysingaþjónusta í sveitum starfar samkvæmt lögum nr. 32 29. maí 1979. Tilgangur þessa starfs er að aðstoða við nauðsynleg hús- og heimilisstörf þegar veikindi, slys eða önnur forföll ber að höndum. Starfsemi forfallaþjónustunnar hefur haft mikla þýðingu fyrir íbúa sveitanna þau ár sem hún hefur starfað og aukið mjög á félagslegt öryggi sveitafólks. Sú þjónusta sem forfallaþjónustan veitir verður stöðugt mikilvægari eftir því sem fólki fækkar í sveitum og erfiðara verður að treysta á aðstoð nágranna og skyldmenna ef hjálpar er þörf. Á þeim 10 árum sem forfallaþjónustan hefur starfað hefur fengist mikilvæg reynsla af stjórnun og skipulagi slíks starfs. Að þeirri reynslu fenginni og með tilliti til þeirra miklu breytinga sem orðið hafa í landbúnaðinum á undanförnum árum þykir ástæða til að endurskoða lagaákvæði sem forfallaþjónustan starfar eftir. Við endurskoðun laganna var sú leið valin að semja nýtt frv. í stað þess að gera tillögur til breytinga á einstökum greinum. Drög að frv. voru kynnt á aðalfundi Stéttarsambands bænda árið 1989 og samþykkti fundurinn eftirfarandi ályktun um málið: ,,Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1989 telur nauðsynlegt að breytingar verði gerðar á lögum og reglum um forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum með tilliti til fenginnar reynslu. Því mælir fundurinn með því að frumvarp það til laga um forfalla- og afleysingaþjónustu sem kynnt hefur verið fyrir fundinum, verði lögfest hið fyrsta. Það er skilyrði fundarins fyrir gjaldtöku samkvæmt 2. grein frumvarpsins að framleiðendagjald til Stofnlánadeildar lækki að sama skapi.`` Í 1. gr. frv. er fjallað um tilgang laganna. Sú breyting er lögð til frá gildandi lögum að fastráðnir starfsmenn á bændabýlum eigi eftirleiðis rétt á aðstoð. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að gjald til að kosta starfsemi forfalla- og afleysingaþjónustunnar er tekið af allri búvöruframleiðslu í landinu. Í búgreinum þar sem mest er um aðkeypt vinnuafl, svo sem í garðyrkju, alifuglarækt og svínarækt, hafa möguleikar til þess að hagnýta sér þjónustuna ekki verið í samræmi við það fjármagn sem búgreinarnar leggja starfseminni til, þar eð einungis bóndinn og maki hafa átt rétt á þjónustu. Nauðsynlegt er að hér verði breyting á svo að bændur standi sem jafnast að vígi í þessu efni. Í 2. gr. frv. er vísað til nýsettra laga um Búnaðarmálasjóð, en skv. 4. gr. þeirra laga er forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum tryggður ákveðinn hluti af tekjum af búnaðarmálasjóðsgjaldi sem ætlað er að standa straum af kostnaði við þjónustu þessa. Í 3. gr. frv. er fjallað um rétt einstakra aðila til þjónustu. Lögð er til sú grundvallarbreyting að réttur hvers einstaklings miðist við vinnuframlag hans í stað þess að miða við hlutfall tekna af landbúnaði af heildartekjum. Hlutverk forfallaþjónustunnar er að útvega starfskraft til þess að leysa af hendi þau verkefni er sá sem forfallast hefur annast við búreksturinn og/eða heimilisstörf. Því er eðlilegt að meta þörfina fyrir aðstoð út frá umfangi þeirrar vinnu sem hann að jafnaði leysir af hendi við landbúnað. Búrekstur einstakra bænda er mjög mismunandi að umfangi og er því sú vinna sem þörf er fyrir vegna forfalla að sama skapi breytileg. 4. gr. frv. er efnislega samhljóða ákvæðum þeim sem er að finna í 2. gr. núgildandi laga. Gert er ráð fyrir að stjórn forfallaþjónustunnar ákveði fjölda afleysingamanna fyrir hvert búnaðarsambandssvæði en skipulag starfsins og daglegur rekstur verði í höndum og á ábyrgð viðkomandi búnaðarsambands. Felld eru niður ákvæði um kjör afleysingamanna þar sem tæpast getur talist eðlilegt að slík atriði séu lögbundin. Einnig eru felld niður ákvæði um fjölda daga á ári sem bóndi eða maki hans geti notið þjónustu. Eðlilegra virðist að slíkt sé ákveðið af stjórn forfallaþjónustunnar eða með reglugerð með tilliti til þeirra fjármuna sem til ráðstöfunar eru og til annarra aðstæðna. Samkvæmt gildandi lögum fer Búnaðarfélag Íslands með yfirstjórn forfalla- og afleysingaþjónustunnar í umboði landbrh. Í 5. gr. frv. er lögð til sú breyting að sérstök stjórn skipuð fimm fulltrúum hagsmunaaðila, Stéttarsambands bænda og búnaðarsambandanna og einum tilnefndum af Búnaðarfélagi Íslands, fari með stjórn þessara mála. Í 7. gr. er kveðið á um að gerðar skuli lágmarkskröfur um starfsreynslu afleysingamanna, svo sem um námskeiðahald fyrir þá. Í bændaskólunum er boðið upp á námskeið sem nýst geta þessum mönnum. Í 8. gr. felst það nýmæli að forfallaþjónustunni er heimilt að taka upp samvinnu um skipulag og ráðningu starfsmanna við almenna afleysingaþjónustu sem rekin er á vegum samtaka bænda eða hóps bænda. Fjmrn. hefur yfirfarið frv. með tilliti til kostnaðar og gefið þá umsögn að útgjöld ríkissjóðs aukist ekki við samþykkt þess. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Frv. er samið af nefnd sem fyrrv. landbrh. skipaði í byrjun árs 1990 en í henni voru Brynjólfur Sandholt yfirlæknir, Guðmundur Jónsson bóndi og Jón Höskuldsson, deildarstjóri í landbrn. sem var formaður nefndarinnar. Frv. er ætlað að leysa af hólmi fimm gömul lög sem gilda um afmarkaða búfjársjúkdóma og varnir gegn þeim. Eru það lög nr. 3. frá 14. febr. 1902, um heimild til að banna innflutning ósútaðra skinna og húða, lög nr. 25 20. júní 1923, um berklaveiki í nautpeningi, lög nr. 11 23. apríl 1928, um varnir gegn því að gin- og klaufaveiki og aðrir alidýrasjúkdómar berist til landsins, lög nr. 23 10. mars 1956, um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra og lög nr. 22 10. maí 1977, um sauðfjárbaðanir. Öll helstu efnisatriði laganna eru rakin í almennum athugasemdum með frv. og ekki er ástæða til að endurtaka þau hér. Mörg ákvæði gildandi laga þykja orðin úrelt enda samin vegna annarra búfjársjúkdóma en barist hefur verið við á síðustu árum. Á það sérstaklega við um lög um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma og varnir gegn þeim, en þau eru að stofni til ríflega hálfrar aldar gömul. Frv. það sem hér liggur fyrir hefur að geyma almenn ákvæði um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Það verður að teljast eðlilegt að skipa öllum ákvæðum um sjúkdóma dýra og varnir gegn sjúkdómum í ein lög er tryggi samræmda framkvæmd og betri nýtingu á starfskröftum þeirra sem koma að þessum málaflokki. Leggja ber áherslu á að með frv., verði það að lögum, er í engu slakað á kröfum gildandi laga um sjúkdómavarnir. Frv. skiptist í átta kafla. Fjallar sá fyrsti um tilgang laganna og gildissvið. Þar eru einnig ákvæði um yfirstjórn dýrasjúkdómamála. Tilgangsákvæðið er ítarlegar skilgreint en gildandi lög gera, en tilgangur laganna er að stuðla að góðu heilbrigði dýra í landinu, koma í veg fyrir að nýir smitsjúkdómar berist til landsins og jafnframt að fylgjast með og hindra útbreiðslu dýrasjúkdóma og vinna að útrýmingu þeirra. Eins og áður er komið fram takmarkast gildandi lög við tiltekna dýrasjúkdóma. Skv. 2. gr. frv. er nýjum lögum hins vegar ætlað að taka til allra sjúkdóma í dýrum, ekki eingöngu í búfé heldur einnig gæludýrum og villtum dýrum. Er það breyting frá því sem gildandi lög kveða á um. Engin rök eru til þess að takmarka löggjöf sem þessa við hús dýrasjúkdóma þar sem dæmin sanna að sjúkdómar geta borist í búfé frá gæludýrum og villtum dýrum. Með frv. eru lagðar til breytingar á stjórn sjúkdómavarna. Samkvæmt lögum nr. 23/1956, um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra, er sauðfjársjúkdómanefnd ætlað að stuðla að heilbrigðiseftirliti sauðfjár og auknum rannsóknum á sauðfjársjúkdómum og gera viðhlítandi varúðarráðstafanir komi upp grunur um aukna hættu af völdum sjúkdóma sem lögin taka til og séu sóttvarnarreglur brotnar eða vanræktar. Jafnframt er sauðfjársjúkdómanefnd ætlað að koma upp varnarlínum og hafa eftirlit með starfrækslu þeirra, hafa yfirumsjón með fjárskiptum og vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um sjúkdómamál sauðfjár. Frv. gerir ráð fyrir að starfsemi sauðfjársjúkdómanefndar verði lögð niður og stjórn dýrasjúkdóma færð til embættis yfirdýralæknis. Sú breyting er óumdeilanlega til þess fallin að auka hagkvæmni og skilvirkni allra framkvæmda við sjúkdómavarnir og leiðir til sparnaðar fyrir ríkissjóð þegar til lengri tíma er litið. Og síðast en ekki síst, sem er aðalatriðið, á hún að tryggja faglegri umfjöllun þessara mála en nú. Á undanförnum árum hefur eins og kunnugt er verið gert mikið átak til útrýmingar á riðuveiki, þeim illvíga sjúkdómi sem herjað hefur á sauðfé landsmanna. Aðgerðir stjórnvalda til að útrýma riðuveiki úr sauðfé eiga sér langa sögu sem ekki verður rakin hér. Þó má nefna að fram til ársins 1978 var einstöku bændum sem orðið höfðu fyrir stórfelldu tjóni af völdum riðuveiki hjálpað með fjárstyrk til að lóga öllu fé og taka sér nýtt frá ósýktum svæðum. Árið 1978 þegar riðuveiki var staðfest á bænum Brú á Jökuldal urðu þáttaskil í stefnu stjórnvalda til útrýmingar riðuveiki. Í samráði við bændur var tekin ákvörðun um að lóga þeim fjárhópum þar sem veikin kæmi upp í áður ósýktum varnarhólfum. Jafnframt var ákveðið að halda veikinni í skefjum, svo sem unnt væri, á sýktu svæðunum og undirbúa samræmdar aðgerðir með það markmið að útrýma veikinni. Voru þannig tekin fyrir stór svæði í einu í Barðastrandar-, Skagafjarðar-, Húnavatns-, Þingeyjar- og Múlasýslum og samið við hundruð bænda um niðurskurð á öllu sauðfé þeirra, fjárleysi og fjárskipti. Í marsmánuði árið 1987 samþykkti sauðfjársjúkdómanefnd tillögu um niðurskurð sauðfjár vegna riðuveiki um allt land haustin 1987 og 1988. Samþykkt nefndarinnar hlaut staðfestingu ráðherra og var kynnt fjárveitinganefnd. Áfanga þessum um niðurskurð lauk ekki fyrr en haustið 1989. Með honum var tekin afstaða til þess að allt sauðfé skyldi skorið á staðfestum riðubæjum. Á árinu 1990 var einnig talsverður niðurskurður á Austurlandi. Á síðustu fimm árum hefur sauðfé um 600 bænda verið skorið niður, samtals ríflega 88 þús. kindur. Skipting niðurskurðar milli ára er eftirfarandi: Árið 1987 28.039 kindur, 1988 26.159 kindur, 1989 12.615 kindur, 1990 18.169 kindur og 1991 um 3.400 kindur eða samtals 88.382 kindur. Á síðasta ári var riðuveiki í sauðfé staðfest á 11 bæjum og 3.400 kindur skornar niður samkvæmt samningum sauðfjárveikivarna við fjáreigendur. Það er von þeirra sérfræðinga sem til þekkja að með því niðurskurðarátaki sem að framan er lýst hafi tekist að hefta útbreiðslu riðuveikinnar hér á landi og að staðfestum tilfellum um riðuveiki fækki enn á komandi árum. Jafnframt að menn standi nú á tímamótum í baráttunni við útrýmingu á þessum vágesti. Því verður að telja næg rök til að leggja niður þá sérstöku framkvæmdanefnd sauðfjársjúkdóma sem starfar samkvæmt lögum nr. 23/1956 og fela embætti yfirdýralæknis þau verkefni. Í II. kafla er að finna orðskýringar sem eru nýmæli í lögum á þessu sviði. III. kafli frv. fjallar um tilkynningarskyldu og sjúkdómsgreiningu. Samkvæmt lögunum á að grípa til mismunandi aðgerða eftir því hvort í hlut á tilkynningarskyldur sjúkdómur en þeir eru taldir upp í viðauka 1 með lögunum eða skráningarskyldur sjúkdómur sbr. viðauka 2. Smitsjúkdómar dýra sem taldir eru upp í viðauka 1 eru hættulegir mönnum og dýrum og geta valdið stórfelldu tjóni. Í IV. kafla er kveðið á um varnaraðgerðir og fyrirbyggjandi aðgerðir í V. kafla. Þar er m.a. kveðið á um bann við innflutningi ýmissa vörutegunda sem kemur í stað 2. gr. laga nr. 11/1928, um varnir gegn því að gin- og klaufaveiki og aðrir alidýrasjúkdómar berist til landsins. Ákvæði laga nr. 11/1928, um innflutningsbann, á rót sína að rekja til þeirrar hættu sem fyrir hendi er að sjúkdómur þessi berist til landsins. Ýmsar sláturafurðir geta auðveldlega borið smithæfni milli landa og því er nauðsynlegt að í engu sé slakað á kröfum gildandi laga að þessu leyti. Í VI. kafla laganna eru ákvæði um kostnað og bætur. Ekki er ætlunin að auka á skyldur ríkissjóðs vegna bótagreiðslna fyrir búfé sem fellt er til útrýmingar sjúkdómum frá því sem nú er. Með frv. fylgir samantekt Páls A. Pálssonar, fyrrv. yfirdýralæknis, um búfjársjúkdóma og innflutning dýra og búfjárafurða. Hún er í senn fróðleg og skemmtileg aflestrar. Þar er m.a. rakin þróun eldri löggjafar á þessu sviði og helstu sjúkdóma sem herjað hafa á dýr hér á landi getið. Þá fylgir frv. umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. um kostnaðaráhrif frv. og staðfest að samþykkt þess hafi ekki aukin útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð. Í desember á síðasta ári voru drög að frv. send ýmsum aðilum til umsagnar, þar á meðal Dýralæknafélagi Íslands og Stéttarsambandi bænda. Í umsagnarbréfi Stéttarsambands bænda segir orðrétt m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Stéttarsambandið er sammála þeirri meginstefnu sem fram kemur í frumvarpsdrögunum að fella í einn lagabálk allar þær heimildir sem stjórnvöld telja sig þurfa vegna eftirlits og varnar gegn dýrasjúkdómum og að ábyrgð á framkvæmd þeirra verði á einni hendi. Stéttarsambandið bendir á að hugsanlegum auknum innflutningi búvara muni fylgja aukin hætta á því að dýrasjúkdómar berist til landsins. Í slíkum tilfellum er mikilvægt að skjótt sé brugðið við og nauðsynlegar ráðstafanir gerðar til að hefja útbreiðslu sjúkdóma. Telur Stéttarsambandið að samræmd löggjöf þar sem ákvarðanataka og framkvæmd er á einni hendi muni betur tryggja markvissa framkvæmd slíkra aðgerða en ef fleiri aðilar þurfa um að fjalla.`` Frv. þetta var til umfjöllunar á nýafstöðnu búnaðarþingi og lýsti þingið yfir stuðningi við megintilgang frv. Í greinargerð með ályktun búnaðarþings komu fram nokkrar ábendingar og athugasemdir við texta frv. sem bárust ráðuneytinu um miðjan mars eða svo seint að ekki var unnt að taka afstöðu til þeirra. Ég mun því gera ráðstafanir til þess að hv. landbn. fái ályktun og greinargerð búnaðarþings til umfjöllunar með frv., svo og aðrar umsagnir sem bárust ráðuneytinu sé þess óskað. Það flýtir væntanlega fyrir störfum nefndarinnar. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. en mælist til þess, hæstv. forseti, að því verði vísað til hv. landbn. og 2. umr. Ég hef gert ráðstafanir til þess að landbrn. og yfirdýralæknir gefi allar upplýsingar sem landbn. kann að óska eftir og stendur í valdi ráðuneytisins að gefa.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir flutning þessa frv. Að sjálfsögðu er mikilvægt að lagaákvæði um þetta málefni séu sem mest sniðin eftir þeim aðstæðum sem ríkja á hverjum tíma. Við vitum að miklar breytingar hafa orðið síðan núgildandi lög voru sett þó þau hafi á margan hátt reynst vel m.a. við að koma í veg fyrir að sjúkdómar bærust hingað. Þegar það hefur gerst, í örfáum tilvikum með miklu tjóni fyrir landbúnaðinn og þjóðfélagið allt, hefur á grundvelli þeirra verið brugðist við og árangur náðst þannig að nú væntum við þess að heilbrigði okkar bústofns, a.m.k. margra tegunda, sé betri en oft áður. Er skemmst að minnast átaks til útrýmingar á riðuveikinni og hæstv. ráðherra rakti hér. Eins og hæstv. ráðherra gat um fjallaði nýafstaðið búnaðarþing um frv. og gerði nokkrar ábendingar við breytingar á því þó í heild væri lýst yfir stuðningi við það. Hæstv. ráðherra fjallaði sérstaklega um það að vegna árangurs sem náðst hefur við útrýmingu riðuveiki væri ekki lengur þörf á sauðfjársjúkdómanefnd. Hægt er að taka undir það að ekki er ástæða til að vera með sérstaka nefnd til þess að fjalla um sauðfjársjúkdóma fremur en aðra sjúkdóma þar sem við væntum þess að heilbrigði sauðfjár sé nú orðið betra en það hefur verið um margra áratuga skeið. Hins vegar bendir búnaðarþing á að æskilegt geti verið að hafa nefnd sem væri tilbúin að fjalla um vandamál ef upp kæmu í sambandi við sjúkdóma í öllum búfjártegundum. Ég held að sauðfjársjúkdómanefnd hafi oft verið til stuðings fyrir ráðuneytið við framkvæmdir og að ráða fram úr mörgum viðkvæmum ágreiningsmálum. Því vænti ég þess að landbn. skoði þær ábendingar ítarlega sem komu frá búnaðarþingi um þetta atriði. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta en tek að lokum undir það með hæstv. ráðherra að aðalatriðið í þessu sambandi er að sjálfsögðu að hvergi verði slakað á kröfum og aðgát varðandi sjúkdómavarnir. Nú er ekki síður mikið í húfi en áður að þarna verði staðið vel á verði og ekki verði alvarleg slys.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi fagna ég því að þetta frv. er komið fram. Ég held að öllum sem eitthvað hafa kynnst framkvæmd þessara mála á undanförnum árum sé ljóst að endurskoðun lagaákvæða á þessu sviði var löngu orðin tímabær. Til marks um það geta menn lesið 31. gr. frv. og skoðað aldur þeirra lagaákvæða sem frv. er ætlað að koma í staðinn fyrir. Má þar nefna lög nr. 3 frá 1902, lög nr. 25 frá 1923 og lög nr. 11 frá 1928, svo dæmi sé tekið. Sum þessara lagaákvæða hafa staðið, að ég best veit, lítt eða ekkert breytt frá því þau voru sett við allt aðrar aðstæður en nú eru. Á margan hátt hefur það einnig torveldað framkvæmd þessara mála að lagaákvæði um sjúkdómavarnir hafa verið dreifð og þau hefur verið að finna á mörgum stöðum. Einnig hefur skort samræmingu og samræmda yfirstjórn þessara mála. Frv. bætir úr því og sú leið hefur orðið fyrir valinu að færa verkefnin í heild sinni undir yfirdýralæknisembættið. Ég er þeirri tilhögun sammála. Ég held að það geti tæpast verið deiluefni að á þeim stað er þessi málaflokkur best kominn og það ætti að geta auðveldað ýmislegt í framgangi þessara mála. Ég tel eðlilegt að málin séu á hendi yfirdýralæknis og heyri beint undir landbrn. en sjálfstæðar nefndir og stjórnir fari ekki með einhverja hluta af þessum málefnum. Með þessu er ekki á nokkurn hátt verið að kasta rýrð á þá aðila sem á undanförunum árum og áratugum hafa sinnt verkefnum á þessu sviði. Ég dreg það ekki í efa að menn hafi samkvæmt bestu samvisku og eftir efnum og ástæðum reynt að gera vel. Í samræmi við stjórnsýslu annars staðar og breytta tíma held ég að það sé löngu tímabært að endurskoða þessa skipan mála. Í þriðja lagi vil ég nefna það sem kannski er stærst í þessum málum og lýtur að bótagreiðsluákvæðum. Með frv. er um samræmingu allra bótagreiðsluákvæða að ræða og er það meira en tímabært vegna þess að ekki er forsvaranlegt hversu mönnum hefur í raun og veru verið mismunað á grundvelli mismunandi lagaákvæða fram að þessu. Nú verða bótagreiðsluákvæði samræmd fyrir allt búfé og ekki gert upp á milli þar þó svo að það eigi eftir að skilgreina og útfæra í reglugerð hvernig bætur verði ákvarðaðar í hverju tilviki og gagnvart hverri tegund. Fram að þessu og samkvæmt gildandi lagaákvæðum hefur þarna verið um mikið misræmi að ræða. Í sumum tilvikum hafa verið greiddar fullar bætur miðað við verðgildi afurða og jafnvel rekstrartap, en í öðrum tilvikum hefur nánast um engar slíkar bætur verið að ræða þó svo um fyrirskipaðar aðgerðir í þágu sjúkdómavarna hafi verið að ræða. Auðvitað er ekki hægt að láta standa við svo búið. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að með frv. og VI. kafla þess, sem er um kostnað vegna sjúkdómavarna og bætur þegar um aðgerðir samkvæmt fyrirmælum ráðherra eða yfirdýralæknis er að ræða, eru slík samræmd ákvæði komin inn í lögin. Þar er að vísu talsverð vinna eftir sem mikilvægt er að fylgi frv. eða lagasetningu af þessu tagi. Ég á við að setja verður ítarlega reglugerð um útreikning eða vinnureglur varðandi útreikning bóta í hverju tilviki. Fyrir vel heppnaða framkvæmd þessara mála er satt best að segja ákaflega brýnt að skýrar og ítarlegar reglur liggi fyrir áður en til þess getur komið í einstökum tilvikum að fyrirskipa þurfi förgun búfjár í þágu sjúkdómavarna. Ég hygg að hv. alþm. þekki það að fá mál ef nokkur eru jafnviðkvæm og þær aðgerðir, af skiljanlegum ástæðum, að fyrirskipa niðurskurð eða útrýmingu á búfé, jafnvel ræktuðum stofnum sem mikil verðmæti eru í. Þar er oft og tíðum bæði um fjárhagslega og tilfinningalega viðkvæm mál að ræða. Ég held að öllum sé fyrir bestu og tryggi best sæmilegan frið og farsæla framkvæmd þessara mála að skýrar vinnureglur liggi fyrir í lögum og reglum sem tiltaki réttarstöðu málsaðila þegar þannig ber undir. Í fjórða lagi vil ég nefni mikilvægt atriði. Samkvæmt ákvæðum frv. er ekki, nema síður sé, gert ráð fyrir að slakað verði á takmörkunum á innflutningi búvara eða matvöru til að tryggja sjúkdómavarnir eða verjast smitsjúkdómum erlendis frá. Í 10. gr. frv. er skilgreint nánar en verið hefur í lögum hvaða vörur það eru sem óheimilt er að flytja til landsins og hvaða takmarkanir aðrar gilda í þessum efnum. Þetta atriði er ákaflega mikilvægt m.a. vegna yfirstandandi samningaviðræðna á alþjóðavettvangi um viðskipti með landbúnaðarvörur. Ég vil láta þá skoðun mína í ljós að ég held að það væri að mörgu leyti mjög æskilegt að takist að lögfesta þessi ákvæði á yfirstandandi þingi og afgreiða frv. allt, ekki síst þessi ákvæði. Það getur tæpast verið nema til bóta hvað löggjöf okkar snertir að við göngum frá þessum hlutum með alveg skýrum hætti. Fjölmargt fleira mætti nefna af efnisatriðum þessara mála sem gæti orðið tilefni mikilla umræðna, t.d. hina viðamiklu aðgerð til þess vonandi að ráða niðurlögum riðunnar sem staðið hefur yfir á undanförnum árum og kostað hefur hundruð milljóna króna ef ekki milljarða. Menn geta í öllu falli haft til marks um það hversu mikilvæg mál og kostnaðarsöm geta verið á ferðinni í formi útgjalda fyrir ríkissjóð þó hitt sé enginn vafi að þeim peningum er vel varið ef þeir mega verða til þess að afstýra öðru og enn meira tjóni sem það auðvitað er að búa við smitsjúkdóma eða hafa þá grasserandi í landinu. Ég fagna sem sagt frv. og lýsi í meginatriðum yfir stuðningi við efni þess. Ég vona og tel fulla ástæðu til að Alþingi reyni að haga vinnu sinni þannig að málið verði afgreitt og gert að lögum á yfirstandandi þingi.

Hæstv. forseti. Endurskoðun jarðalaga hófst í landbrn. sl. haust. Síðan hef ég ásamt dómsmrh. falið þremur mönnum, Ólafi Walter Stefánssyni ráðuneytisstjóra, Stefáni Má Stefánssyni prófessor og Tryggva Gunnarssyni hæstaréttarlögmanni, að gera úttekt á áhrifum EES-samningsins á íslenska löggjöf um eignarhald á fasteignum og fasteignaréttindi og heimildir erlendra aðila til að eignast fasteignir, þar með talið land og bújarðir. Vænti ég þess að álitsgerð þeirra geti legið fyrir í lok þessa mánaðar. Það varð að ráði að heildarendurskoðun jarða- og ábúðalaga biði þeirrar niðurstöðu. Gildandi lagaákvæði um Jarðasjóð ríkisins eru í VI. kafla jarðalaga nr. 65/1976, sbr. breytingu með lögum nr. 90/1984. Við endurskoðun þeirra þótti rétt að setja sérstök lög um Jarðasjóð. Með frv. er ákvæðum sem nú gilda fækkað og þau einfölduð. Aðalbreytingin frá gildandi ákvæðum er í 4. gr. frv. um tekjur sjóðsins. Þar er gert ráð fyrir að í Jarðasjóð renni afgjöld ríkisjarða sem eru á forræði landbrn. svo og leiga eftir lóðir og landspildur sem leigðar hafa verið úr landi jarðanna. Gera má ráð fyrir að þær nemi rúmlega 20 millj. fyrir árið 1992. Nú renna leigutekjur þessar í ríkissjóð. Að frátöldu ákvæðinu í 4. gr. frv. eru eftirtaldar breytingar gerðar á núgildandi ákvæðum um Jarðasjóð ríkisins: a. Hlutverki sjóðsins í 1. gr. er breytt til samræmis við viðauka II í búvörusamningi. landbrh. og Stéttarsamband bænda frá 11. mars 1991. b. Felld eru niður ákvæði 44. gr. laga um skyldur jarðanefndar og Búnaðarfélags Íslands til að rannsaka búrekstrarskilyrði jarða sem boðnar eru Jarðasjóði til kaups. c. Nefnd sú sem ráð er fyrir gert að starfi skv. 45. gr. laganna hefur ekki verið skipuð og ákvæðið fellt brott, enda verður að telja óþarft að hafa slíka nefnd starfandi og eðlilegt að leita eftir skipan dómkvaddra matsmanna þegar á þarf að halda. Um einstakar greinar frv. er þetta helst að segja: Í 1. gr. er lagt til að hlutverki Jarðasjóðs sé breytt til samræmis við búvörusamning eins og áður segir þar sem m.a. er kveðið á um ákveðið fjármagn til að kaupa jarðir bænda sem afsalað hafa fullvirðisrétti og jarðir sem ekki seljast á frjálsum markaði. Jafnframt að aðstoða sveitarfélög við eigendaskipti að jörðum eins og nú er. Heimildarákvæðum til kaupa Jarðasjóðs samkvæmt 2. gr. er fækkað um tvö. Felld eru brott ákvæðin í 3. og 6. tölul. annars vegar um jarðir sem ekki njóta framlaga og lána sem veitt eru til umbóta á lögbýlum sbr. jarðræktarlög og hins vegar um jarðir sem hreppsnefndir hafa hafnað forkaupsrétti á en jarðanefnd viðkomandi sýslu mælir með að Jarðasjóður kaupi. Heimildaákvæði þessi þykja úrelt orðin, auk þess sem önnur eru það rúm að á engan hátt er þrengt að möguleikum sjóðsins til jarðakaupa þótt þeim sé fækkað eins og hér er lagt til. Í 3. gr. er kveðið á um að að mati dómkvaddra manna ráði kaupverð jarðar þegar þannig háttar að ekki næst samkomulag milli Jarðasjóðs og seljanda í stað mats þriggja manna nefndar sem fjallað er um í 45. gr. jarðalaga. Samkvæmt 42. gr. jarðalaga eru tekjur Jarðasjóðs annars vegar andvirði seldra ríkisjarða og árlegt framlag samkvæmt fjárlögum. Til viðbótar gerir frv. þetta ráð fyrir að afgjald ríkisjarða og forræði landbrn. og leiga eftir lóðir og landspildur, sem leigðar eru úr ríkisjörðum, renni í Jarðasjóð en þessar tekjur renna nú í ríkissjóð. Eðlilegra þykir að hafa þennan hátt á og ætti að vera vörslumönnum ríkisjarða og Jarðasjóðs hvati til að hafa góðar reiður á innheimtu afgjalda. Í umsögn fjmrn. kemur fram að frv. þetta hafi ekki í för með sér aukin útgjöld ríkissjóðs. Ég legg til, hæstv. forseti, að þessu máli sé vísað til 2. umr. og landbn.

Hæstv. forseti. Hæstv. landbrh. hefur mælt fyrir frv. til laga um Jarðasjóð sem fjallar um mál sem er úr einum kafla núgildandi jarðalaga. Það getur vel verið að eðlilegt sé og jákvætt að gera þetta að sérstökum lögum en vegna ummæla hæstv. ráðherra um endurskoðun á jarðalögunum með tilliti til hugsanlegra samninga eða nýrra alþjóðasamninga þá finnst mér að það geti verið vafamál að tímabært sé að afgreiða þetta frv. fyrr en nánar sér fyrir endann á þeim samningum og hvernig menn ætli að bregðast við þeirri úttekt sem hæstv. ráðherra talaði um að væri verið að gera og væntanlega lægi fyrir síðar í þessum mánuði. Mér sýnist því að landbn. muni þurfa að skoða þetta mál mjög vandlega. Mér finnst ekki ólíklegt að ef af slíkum alþjóðasamningum yrði sem nú er verið að ræða um mundi þurfa að breyta lögum um Jarðasjóð með tilliti til þess. Að mínu mati er það ákaflega mikilvægt að halda jarðeignum í eigu okkar Íslendinga og það gæti þá verið nauðsynlegt í sumum tilvikum að Jarðasjóður væri það öflugt tæki til að geta aðstoðað við slíkt. En það sést að sjálfsögðu betur þegar þeirri endurskoðun, sem ég minntist á áður og hæstv. ráðherra gat um, er lokið og þá hvernig ætlast er til að fara með þau mál. Ég vildi fyrst og fremst koma fram þeirri ábendingu að landbn. skoði þetta mál mjög vel með tilliti til þessara atriða, sem sagt endurskoðun jarðalaganna að öðru leyti með tilliti til hugsanlegra alþjóðasamninga.

Herra forseti. Frv. þetta felur í sér breytingar á ákvæðum XIV. kafla laga nr. 76 25. júní 1970, um lax- og silungsveiði, sem fjallar um Fiskræktarsjóð og styrkveitingar til fiskræktar. Í 91. gr. laganna er fjallað um tekjur sjóðsins sem eru annars vegar fjárveiting úr ríkissjóði og gjöld af veiðitekjum og hins vegar tekjur vatnsaflsstöðva sem selja orku til almennings. Samkvæmt 1. gr. frv. er bætt við greinina nýrri málsgrein um heimild ráðherra til að setja reglugerð sem kveður nánar á um gjaldskyldu, innheimtu o.fl. vegna þeirra gjalda sem greiða ber til sjóðsins. Slík ákvæði eru nauðsynleg til að Fiskræktarsjóður fái þær tekjur sem honum ber samkvæmt lögunum og þær innheimtist með eðlilegum hætti. Í 92. gr. laganna er fjallað um lán- og styrkveitingar úr Fiskræktarsjóði og er þar einungis gert ráð fyrir að unnt sé að styrkja framkvæmdir er lúta að fiskrækt og fiskeldi. Í 2. gr. frv. er lagt til að heimild 1. mgr. 92. gr. verði aukin þannig að stjórn Fiskræktarsjóðs geti tekið ákvörðun um að styrkja verkefni sem stuðla að aukningu og viðhaldi íslenska laxastofnsins, t.d. kaup á úthafslaxveiðikvóta, rannsóknir í fiskrækt, fiskeldi o.fl. Ísland hefur um langt skeið verið í fararbroddi er varðar aðgerðir til verndar villta laxastofninum í Atlantshafinu. Í lax- og silungsveiðilögunum sem Alþingi samþykkti árið 1932 var sett á bann við sjóveiði á laxi. Skipulag og stjórnun laxveiða hér á landi hefur verið með ágætum og til fyrirmyndar öðrum þjóðum. Laxaverndarstofnunin NASCO var stofnuð hér á landi árið 1982 og fyrsti formaður hennar var Guðmundur Eiríksson, þjóðréttarfræðingur og sendiherra. Í des. 1989 var að frumkvæði Íslendinga stofnuð alþjóðasamtök til að kaupa laxveiðiréttindi í sjó. Flest laxveiðilöndin við Atlantshaf eru aðilar að þessum samtökum sem hafa á stuttum tíma náð miklum árangri. Á seinasta ári gerðu samtökin sérstakan laxasáttmála við stjórnvöld í Færeyjum og viðræður við Grænlendinga standa enn yfir. Þá hefur ríkisstjórn Bretlands samþykkt að hætta reknetaveiðum á laxi í Norðursjónum og í Kanada er í burðarliðnum samningur um kaup á laxveiðiréttindum í sjó við strendur Labrador og Nýfundnalands. Samtökin hafa lagt hart að stjórnvöldum á Írlandi að reknetaveiðum þar verði hætt og hafa lagt til að í öllum laxveiðilöndunum verði tekið upp nýtt virkt eftirlit til að koma í veg fyrir ólöglegar veiðar á Atlantshafslaxi. Í framhaldi af tilmælum samtakanna settu stjórnvöld í Panama og Póllandi reglugerðir á seinasta ári sem koma í veg fyrir laxveiðar sjóræningjaskipa á alþjóðasvæðinu milli Íslands og Noregs. Norsk stjórnvöld veita samtökunum þegar umtalsverða fjármuni til kaupa á laxveiðikvótum í sjó svo og laxasamtök í Bandaríkjunum, Kanada, Írlandi, Bretlandi og Svíþjóð. Samtökin eru nú að stofna hér á landi alþjóðasjóð, North-Atlantic Salmon Fund, til að annast greiðslu eða bætur til þeirra sem hætta laxveiðum í sjó. Mikilvægt er að Íslendingar verði áfram brautryðjendur í að vernda villta laxastofninn í Atlantshafinu. Einstaklingar, sveitarfélög í dreifðum byggðum landsins, ferðamannaþjónustan í heild sinni og ríkissjóður hafa miklar tekjur af laxveiði í ám og vötnum. Þessar tekjur og verðmæti verður að treysta og efla sem kostur er. Allir helstu hagsmunaaðilar hér á landi hafa stutt þetta verkefni, veiðiréttareigendur, stangveiðisamtök og samtök hafbeitarstöðva. Hafbeit á laxi á sér litla framtíðarmöguleika nema laxveiðum í sjó verði hætt. Frumkvæði Íslendinga hefur vakið alþjóðaathygli og er óhjákvæmilegt að nefna nafn Orra Vigfússonar í því sambandi. Fjölmörg samtök víða um lönd styðja starfsemina og erlendir fjölmiðlar hafa fagnað aðgerðum og árangrinum. Mér hefur verið sagt að hinn danski utanríkisráðherra Uffe Elleman-Jensen hafi sagt opinberlega, sem mér þykir bæði í senn, gott og skemmtilegt, að laxasáttmálinn, sem samtökin gerðu við Færeyinga á seinasta ári, væri skólabókardæmi um hvernig leysa ætti flókin og viðkvæm umhverfismál með rólegri yfirvegun veiðimannsins en með henni mætti leysa alla erfiða hnúta. Ég vil taka það fram, herra forseti, að ég hef í undirbúningi að stofna sérstaka nefnd til að endurskoða lög um lax- og silungsveiði og framtíðarskipulag Veiðimálastofnunar og er þess að vænta að hægt verði að leggja endurskoðaðar tillögur fyrir á næsta reglulega Alþingi næsta haust eða um áramót. Ég vil í sambandi við þetta frv. rekja aðeins hversu innheimtum á tekjum Fiskræktarsjóðs hefur verið háttað á undanförnum árum. Tekjurnar eru samkvæmt núgildandi lögum í fyrsta lagi fjárveiting úr ríkissjóði. Í öðru lagi gjald af skýrum veiðitekjum, 2% er innheimtist af veiðifélögum. Í þriðja lagi tekjuafgangur fiskeldisstöðva ríkisins samkvæmt ákvörðun ráðherra. Í fjórða lagi 3‰ af óskýrum tekjum vatnsaflsstöðva í landinu sem selja orku til almennings og í fimmta lagi aðrar tekjur. Að sögn veiðimálastjóra hefur sjóðurinn eingöngu fengið gjald af skýrum veiðitekjum sem innheimtist af veiðifélögum og frá vatnsaflsstöðvum hin síðari ár, en ekki t.d. framlag á fjárlögum. Tekjur Fiskræktarsjóðs á árinu 1988 voru innheimt hjá rafveitum 4.060 þús. kr. Innheimt hjá veiðifélögum og einstaklingum 5.726 þús. kr. Vaxtatekjur 3.629 þús. eða samtals 13.415 þús. kr. Tekjur 1989 voru: innheimt hjá rafveitum 4.798 þús., innheimt hjá veiðifélögum og einstaklingum 2.839 þús., vaxtatekjur 7.383 þús. eða samtals 15.019 þús. Á árinu 1990 var innheimt hjá rafveitum 7 millj. 395 þús., innheimt hjá veiðifélögum og einstaklingum 3.916 þús., vaxtatekjur voru 4.680 þús. eða samtals 15.991 þús. Tekjur á árinu 1991 innheimt hjá rafveitum 5.772 þús., innheimt hjá veiðifélögum og einstaklingum 3.475 þús., vaxtatekjur 5.525 þús. eða samtals 14.772 þús. Í 2. mgr. 91. gr. laganna segir m.a.: ,,Ráðherra er rétt að setja Fiskræktarsjóði starfsreglur.`` Í gildi er reglugerð um Fiskræktarsjóð nr. 124/1971 og hefur hún eingöngu að geyma nánari ákvæði en lögin varðandi lán og styrkveitingar úr sjóðnum. Ítrekað hefur verið óskað eftir því að ráðuneytið gefi út reglugerð sem hefði að geyma ítarleg ákvæði um greiðslu á innheimtu þeirra gjalda sem ber að greiða til Fiskræktarsjóðs skv. b- og d-liðum 1. mgr. 91. gr. Ákvæði laganna varðandi innheimtu eru engin og hefur það valdið vandræðum þegar fylgja á eftir greiðslutilmælum. Mér er ekki kunnugt um hvernig málarekstur hefur gengið. Því hefur verið svarað í ráðuneytinu að í lögum skorti ótvíræða heimild til að setja reglugerðarákvæði um innheimtu þessara gjalda, t.d. heimild til tekjuáætlunar og innheimtu samkvæmt henni. Í bréfi lögmanns Fiskræktarsjóðs, Þórólfs Kristjáns Beck, dags. 19. ágúst 1991, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ég leyfi mér fyrir hönd Fiskræktarsjóðs, með vísan til fyrri viðræðna og bréfaskrifta varðandi innheimtumál sjóðs þessa og nauðsyn þess að tafarlaust verði lögleidd fyllri ákvæði um innheimtu gjalda, að nánari ákvæði um framkvæmd innheimtunnar verði lögtekin á næsta þingi, en svo sem kunnugt er kemst umtalsverður fjöldi aðila sem greiða eiga þessi gjöld upp með að borga ekki í sjóðinn.`` Skv. 1. gr. frv. er lagt til að fella niður ákvæði 2. mgr. um að ráðherra setji Fiskræktarsjóði starfsreglur en í staðinn komi ný málsgrein um heimild til að setja í reglugerð ákvæði varðandi innheimtu á tekjum sjóðsins, þ.e. gjöldum skv. b- og d-liðum 1. mgr. 91. gr. Varðandi reglugerð um ráðstöfun fjármuna úr Fiskræktarsjóði er lagt til að heimildin verði sett í lok 1. mgr. 92. gr. laganna. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, en legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur mælt fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði og samkvæmt skýringu hans er tilgangur þessa frv. tvíþættur. Í fyrsta lagi að auka tekjur Fiskræktarsjóðs með bættri innheimtu og í öðru lagi að bæta við hlutverk hans að kaupa upp úthafslaxveiðikvóta. Það eru að sjálfsögðu flestir eða allir sammála um mikilvægi þess að koma í veg fyrir laxveiðar í sjó þannig að sú ræktun sem fram fer í ám skili sér aftur til baka en hverfi ekki út í hafsauga. En það kom ekki fram í máli hæstv. ráðherra hvort þeirri tekjuaukningu, sem gert er ráð fyrir að ná með setningu reglugerðar, sé ætlað að nægja til að sinna þessu nýja hlutverki eða hvort þetta muni verða á kostnað annarra verkefna sem Fiskræktarsjóður hefur annast hingað til og væri æskilegt að fá upplýsingar um það hjá hæstv. ráðherra. Í öðru lagi kemur það ekki fram í frv. hvort þetta hafi verið borið undir hagsmunaaðila eða hverjir hafi fjallað um samningu þessa frv. Á búnaðarþingi sem er nú nýlokið var fjallað um breytingar á lögum um lax- og silungsveiði og þá var ekki kunnugt um undirbúning þessa frv. Þar var hins vegar bent á tvö atriði sem beint var til landbrh. að taka til athugunar í sambandi við endurskoðun á lögum um lax- og silungsveiðar. Í fyrsta lagi að rýmka veiðiheimildir í einstökum ám þannig að veiðitími geti verið sveigjanlegri og miðast við það hvenær fiskur gengur í árnar. Sums staðar er það svo að fiskur gengur svo seint að sumri upp í árnar að veiðitíma er rétt að verða lokið eða alveg lokið og þá nýtist að sjálfsögðu lítt sá fiskur þegar ekki má lengur veiða hann. Stofninn er þó að mati fiskifræðinga a.m.k. stundum miklu stærri en þarf til að viðhalda náttúrulegu klaki. Í öðru lagi er síðan bent á nauðsyn þess að setja inn í lög ákvæði varðandi tökubúnað hafbeitarstöðva. Það mun sums staðar hafa valdið nokkrum ágreiningi hvernig með það skuli fara og því nauðsynlegt að setja ákvæði um það inn í lög og það má segja að það tengist að nokkru leyti öðru atriði þessa frv. Ég tel því nauðsynlegt að landbn. skoði þetta mál vandlega og vænti þess að hún athugi þá þær ábendingar um breytingar á lögum um lax- og silungsveiði sem komu frá búnaðarþingi og hvort hún telji sér fært að taka þær inn í þetta frv.

Herra forseti. Það er auðvitað rétt athugað hjá hv. 2. þm. Suðurl. að ef Fiskræktarsjóði er ætlað að koma að fleiri málum þá hlýtur það auðvitað að takmarka möguleika hans til þess að sinna þeim sem fyrir voru með jafngóðum hætti. En það er ekki þar með sagt að heildarmarkmiðum sjóðsins verði verr sinnt en áður, það er ekki þar með sagt. Fiskræktarsjóði er auðvitað ætlað það hlutverk að stuðla að aukningu og viðhaldi íslenska laxastofnsins og það er alveg ljóst að einn mikilvægasti þátturinn í því er að friða úthöfin fyrir úthafslaxveiðum og þess vegna eðlilegt að minni hyggju að Fiskræktarsjóður komi að því máli einnig. Ég get líka svona í framhjáhlaupi getið þess að hér eru stundaðar úthafslaxveiðar undir ýmsum formerkjum við strendur landsins sem nú er í athugun hvernig sé hægt að bregðast við en þetta er okkur öllum kunnugt. Um hitt er það að segja að stjórn Fiskræktarsjóðs hefur lagt áherslu á að nauðsynlegt sé að setja ákveðnar og skýrari reglur um það hvernig staðið sé að innheimtu á þeim tekjum sem sjóðnum eru ætlaðar lögum samkvæmt. Það er annað tveggja að standa betur að því verki eða breyta lögunum á þann veg að viðurkenna að sjóðnum hafi ekki tekist að ná sínum tekjum og falla þá frá þeim gjöldum með breytingu á lögum í þá áttina eða hitt að styrkja möguleika Fiskræktarsjóðs til þess að sækja það sem honum er ætlað lögum samkvæmt. Ég er öldungis sammála hv. þm. um að nauðsynlegt er að landbn. taki þetta mál til glöggrar yfirskoðunar.

Herra forseti. Mér er að sjálfsögðu ljóst að ef bætt er við fleiri verkefnum þá muni ekki verða jafnmikið fjármagn til þeirra sem fyrir voru nema tekjurnar vaxi. En það sem ég átti við með minni spurningu var það hvort það væri líklegt að tekjurnar mundu vaxa það mikið að það mundi nægja fyrir þessu nýja verkefni eða hvort það yrði á kostnað þeirra verkefna sem fyrir eru því að það finnst mér skipta töluverðu máli.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Skálholtsskóla, en frv. er ætlað að leysa af hólmi lög um Skálholtsskóla sem eru nr. 31 frá árinu 1977. Frv. og athugasemdir með því er samið af nefnd sem ég skipaði að frumkvæði biskups Íslands og í samráði við menntmrh. til þess að huga að málefnum Skálholtsstaðar og gera tillögur þar að lútandi. M.a. var nefndinni ætlað að kynna sér starfsemi Skálholtsskóla og gera tillögur um framtíðarskólarekstur á staðnum. Nefnd þessa skipuðu: Ásdís Sigurjónsdóttir deildarsérfræðingur, skipuð samkvæmt tilnefningu fjmrh., séra Jón Einarsson prófastur, skipaður samkvæmt tilnefningu kirkjuráðs, séra Jónas Gíslason, vígslubiskup Skálholtsstiftis, skipaður samkvæmt tilnefningu biskups Íslands, séra Sigurður Sigurðarson sóknarprestur, skipaður samkvæmt tilnefningu menntmrh., og Lára Margrét Ragnarsdóttir alþm. sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Í athugasemdum með frv. er saga Skálholtsskóla rakin en hann tók til starfa árið 1972 undir stjórn séra Heimis Steinssonar. Bygging skólans hófst hins vegar tæplega 10 árum áður. Var skólabyggingin að miklu leyti fjármögnuð fyrir söfnunarfé Skálholtsvina og lýðháskólanna á Norðurlöndum. Samkvæmt núgildandi lögum um Skálholtsskóla heyrir skólinn undir menntmrn. og skal starfa í anda norrænna lýðháskóla. Þróunin í skólamálum á undanförnum árum m.a. tilkoma fjölbrautaskólanna hefur hins vegar leitt til þess að minni áhugi virðist vera á lýðháskólanámi en áður var. Það hefur haft þær afleiðingar að undanfarin ár hefur skólinn í raun ekki starfað sem hefðbundinn lýðháskóli innan þess ramma sem lögin frá 1977 marka honum, heldur hefur hann meir færst í það form að vera kirkjuleg menningar- og fræðslustofnun og hefur starfsemi hans einkum verið í formi ráðstefnuhalds og námskeiða sem hafa vakið áhuga og verið vel sótt. Með hliðsjón af þessari þróun er augljóslega nauðsynlegt að marka skólanum nýjan farveg með nýjum lögum. Eins og fram kemur í athugasemdum með frv. kynnti nefndin sér skólastarf í Skálholti á undanförnum árum og hugmyndir aðstandenda skólans um framtíðarstarfsemi innan skólans. Nefndin kynnti sér enn fremur tónlistarstarf í Skálholti á undaförnum árum en frá árinu 1975 hafa verið haldnir þar tónleikar á hverju sumri sem hafa vakið verðskuldaða athygli og verið einn helsti vaxtarbroddurinn í starfsemi á Skálholtsstað á undanförnum árum. Hafa áhugamenn um tónlistarstarf í Skálholtskirkju og aðstandendur sumartónleikanna stofnað með sér samtökin Collegium Musicum. Með frv. sínu hefur nefndin leitast við að laga starfsemi Skálholtsskóla að þörfum samtíðarinnar og þá einkum að þörfum kirkjunnar. Jafnframt hefur verið tekið mið af því sem verst hefur gefist í starfi skólans á undanförnum árum. Í frv. er lagt til að Skálholtsskóli verði kirkjuleg menningar- og menntastofnun sem starfi á vegum þjóðkirkju Íslands undir stjórn kirkjuráðs en ríkið taki þátt í kostnaði af rekstri hans samkvæmt samningi sem dóms- og kirkjumrh., menntmrh. og fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs annars vegar og biskups Íslands fyrir hönd kirkjuráðs hins vegar hafa gert með sér. Samningurinn er fylgiskjal með lagafrv. Í honum er gert ráð fyrir að ríkið greiði árlega 4 millj. kr. í grunnframlag til reksturs skólans. Að auki veitir ríkissjóður framlag til skólans sem árlega nemi sömu fjárhæð og skólinn fær frá öðrum aðilum en ríkissjóði árið þar á undan, þó ekki hærri fjárhæð en nemur 2 millj. kr. Samkvæmt samningnum er ríkissjóður ekki skuldbundinn til fjárframlaga vegna stofnkostnaðar. Tekið skal fram að skv. 1. mgr. 8. gr. núgildandi laga um Skálholtsskóla skal ríkissjóður greiða rekstrarkostnað skólans að fullu nema rekstrarkostnað heimavistar sem skal greiðast að 80%. Enn fremur skal ríkissjóður greiða 80% af stofnkostnaði kennsluhúsnæðis sem byggt verður eftir gildistöku laganna. Í umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. um frv., sem er fylgiskjal með því, er gerð nánari grein fyrir kostnaði ríkisins vegna samningsins. Þar kemur m.a. fram að í fjárlögum fyrir árið 1991 var framlag ríkisins til skólans 6,2 millj. kr. og að samningurinn leiði ekki til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð miðað við fjárlög 1992. Í 7. gr. samningsins kemur fram að samkomulag hafi orðið um það milli menntmrh. og kirkjuráðs í samræmi við 5. mgr. 8. gr. laga um Skálholtsskóla, nr. 31/1977, að húsnæði skólans verði afhent í samræmi við lög nr. 32/1963, um heimild til að afhenda þjóðkirkjunni Skálholtsstað. Í 2. gr. frv. er gerð grein fyrir markmiðum skólans sem skulu vera þau að efla tengsl kirkju og þjóðlífs og stuðla að sem víðtækustum áhrifum kristinnar trúar og kristinnar menningar í íslensku þjóðlífi. Skv. 3. gr. skal skólinn einkum starfa á þremur sviðum, þ.e. guðfræðisviði, kirkjutónlistarsviði og fræðslusviði. Svo sem fram kemur í athugasemdum með greininni er gert ráð fyrir að starfsemi á þessum sviðum verði fjölbreytt og að skólinn hafi svigrúm til að móta starfsemina á hverjum tíma. Í 4. gr. er lagt til að skólaráð fari með stjórn skólans í umboði kirkjuráðs. Kirkjuráð skipi fulltrúa í ráðið, einn samkvæmt tilnefningu Háskóla Íslands, einn samkvæmt tilnefningu sóknarnefndar Skálholtssóknar og einn án tilnefningar. Vígslubiskup Skálholtsstiftis skal vera formaður skólaráðsins. Enn fremur er gert ráð fyrir að guðfræðideild Háskóla Íslands eigi fulltrúa í ráðinu og að sá fulltrúi hafi ásamt forstöðumanni tilsjón með starfi á guðfræðisviði skólans. Á sama hátt skuli biskup Íslands tilnefna fulltrúa í ráðið sem hafi tilsjón með starfi á fræðslusviði skólans. Með hliðsjón af því dýrmæta starfi sem tónlistarfólk hefur unnið í Skálholti á undanförnum árum og þeim áhuga sem það hefur látið í ljós á áframhaldandi tónlistarstarfi þar svo og þörfum kirkjunnar í þessum efnum er lagt til að samtökin Collegium Musicum hafi rétt til að tilnefna fulltrúa í ráðið sem hafi tilsjón með starfi á kirkjutónlistarsviði. Í frv. er lögð áhersla á að skólinn starfi á sviði skipulegrar stefnumótunar og að gerðar séu áætlanir um skólastarf með reglubundnum hætti samanber 5. gr. frv. Samkvæmt 6. gr. þess á kirkjuráð að ráða forstöðumann skólans til allt að sex ára í senn að fengnum tillögum skólaráðs og setja honum erindisbréf. Forstöðumaður skal stjórna daglegum rekstri skólans. Herra forseti. Ég hef nú lokið við að gefa yfirlit yfir efni frv. Ég legg áherslu á að það verði að lögum á þessu þingi því eins og ég hef vikið að virðist brostinn grundvöllur fyrir rekstri skóla í Skálholti innan þess ramma sem núgildandi lög marka. Með frv. er að því stefnt að í Skálholti verði starfrækt öflug kirkjuleg menningar- og menntastofnun samboðin virðingu þessa fornfræga staðar og kirkju og þjóðlífi til gagns. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegur forseti. Hér hefur hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra mælt fyrir frv. sem er nýkomið inn í þingið, líklega lagt fram í gær án þess að ég hafi kannað það sérstaklega. Málið er því nýlega fram komið og ekki hefur gefist mikill tími til að gaumgæfa það. Ég vil hins vegar segja svolítið um málið við 1. umr. og spyrja hæstv. ráðherra um viss atriði sem tengjast því. Einnig er hér einn af þeim sem hefur undirbúið þetta mál, hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir, sem er viðstödd umræðuna og leggur inn orð í hana til upplýsingar eftir því sem henni þykir ástæða til. Ég tek fram í upphafi að ég skil það mjög vel að þörf sé á því að fara yfir málefni Skálholtsstaðar miðað við núverandi stöðu mála og skólahald þar, sérstaklega þar sem ekki hafa gengið eftir í seinni tíð hugmyndir og stefnumörkun sem var ákvörðuð í lögum um Skálholtsskóla, nr. 31/1977. Hér er verið að leggja til mikla breytingu á högum Skálholtsskóla og stjórnunarformi og skiptir auðvitað miklu að vel takist til um þau efni þegar reynt er að fitja upp að nýju og byggja á reynslu sem hefur ekki verið allt of góð miðað við þær væntingar sem uppi voru þegar lög voru sett um þetta fyrir hálfum öðrum áratug eða svo. Ég tek eftir því að það er hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra sem hefur tekið forustu í þessu máli með skipun nefndar sem hefur undirbúið frv. Með þeirri ákvörðun og að höfðu samráði við núv. hæstv. menntmrh. virðist svo sem menntmrn. hafi vísað þessu máli frá sér. Það gefur tilefni til að spyrja, virðulegi forseti, hvort hæstv. menntmrh. sé viðstaddur þingfund eða hvort hann geti komið í þingsal því að mér finnst eðlilegt að hann sé einnig hér í forsvari vegna þessa máls sem heyrir nú undir hans ráðuneyti. Hér er verið að breyta til. Samkvæmt því frv. sem liggur fyrir er gert ráð fyrir að stofninn í starfsemi í Skálholtsskóla verði áfram fræðslustarfsemi en nú er verið að vísa því undir forræði dóms- og kirkjumrn. og kirkjuráðs sérstaklega sem er falið verulega aukið hlutverk frá því sem gert er ráð fyrir í gildandi lögum. Ég vil nefna það strax af þessu tilefni að mér finnst það vera mikið álitamál svo ekki sé meira sagt að færa skólastofnun af þessu tagi frá menntmrn. til dóms- og kirkjumrn. Mér finnst mikið álitamál hvort það eigi að gera. Ef það skref er aftur á móti stigið er spurningin um hvernig haldið er á málum gagnvart skólanum og hvað ástæða er til að setja ítarleg lagafyrirmæli um innri starfsemi hans og reyndar hvort sem er. Mér sýnist að það þurfi nákvæmrar skoðunar við af hálfu þingsins hvort skynsamlegt er að færa þennan skóla alveg frá ráðuneyti menntamála eins og hér er gerð tillaga um, og fela stjórn hans í rauninni þjóðkirkjunni og kirkjuráði einvörðungu. Nú er það svo að margt af þeirri starfsemi sem komið getur til greina og jafnvel fallið undir þau svið sem upp eru talin í 3. gr. geta varðað almenna starfsemi eða starfsemi sem tengist fullorðinsfræðslu með ákveðnum hætti. Ég er ekki viss um að sá rammi standist sem þarna er gerð tillaga um. Það getur þurft að breyta frá honum og mér finnst mjög óráðlegt að tryggja ekki tengsl með einhverjum hætti við ráðuneyti menntamála. Ég hefði sjálfur talið að eðlilegt væri að gera ráð fyrir því að skólinn heyrði áfram undir menntmrn. Tengslin við þjóðkirkjuna eru augljós og eru auðvitað líka í gildandi löggjöf með ýmsum hætti þó að fyrst og fremst sé gert ráð fyrir lýðháskólastarfsemi. Skálholtsstaður er auðvitað tengdur kirkjunni bæði fyrr og síðar, hinni kaþólsku og síðar hinni lúthersku kirkju og það er ekki áhugamál mitt að höggva á þau tengsl út af fyrir sig. Þau eru mjög eðlileg miðað við sögu staðarins. En hér er gert ráð fyrir því að eitt af sviðunum verði það sem kallað er guðfræðisvið í starfi skólans og tengist guðfræðideild Háskóla Íslands. Háskóli Íslands heyrir undir ráðuneyti menntamála og menntun guðfræðinga á vegum Háskólans heyrir undir menntrn. Sama gildir um tónlistarskóla í landinu og tónlistarfræðslu en hér er talað um, undir b-lið, kirkjutónlistarsvið. Og af hverju er verið að höggva á þau tengsl sem geta verið við hið almenna fræðslustarf með því að taka skólann undan menntmrn. sem fer með þessi efni í hinu almenna fræðslukerfi í landinu? Hæstv. menntmrh. hefur einmitt nýverið lagt fram frv. til laga um fullorðinsfræðslu til að styrkja þann þátt mála og mér finnst að með starfsemi þessa skóla, sem eftir sem áður verður rekin með verulegum stuðningi af hálfu ríkisins, þurfi að treysta tengslin við hið almenna fræðslustarfsemi í landinu þó svo að áherslurnar tengist guðfræðisviði og kirkjunni með einum og öðrum hætti. Þetta vildi ég nefna. Mér er til efs að nauðsynlegt sé og skynsamlegt að lögbinda jafnmikið og gert er í þessu frv. varðandi innri starfsemi skólans og einnig vegna þess að vart er á vísan að róa með sumt af því. Það stangast í rauninni nokkuð á við þá stefnu sem hefur verið tekin í sambandi við lagasetningu um skóla á framhaldsskólastigi að lögbjóða ekki mikið þætti sem snerta beinlínis innra starf. En það er auðvitað álitamál hvað á að segja um þau efni og ekkert óeðlilegt að kveðið sé á um stjórnunarþætti með vissum hætti. Í 6. gr. t.d. eru allítarleg ákvæði um þetta, meira að segja tekið fram að forstöðumaðurinn sé fulltrúi annarra starfsmanna skólans gagnvart kirkjuráði og skuli tala máli þeirra þar. Hann er bundinn af því. Það er lögfest í lok 6. gr. Þetta er bara ábending og dæmi um það hversu langt er seilst í sambandi við löggjöf varðandi innri starfsemi. Ég er ekki viss um að það sé skynsamlegt að ganga svo langt í þeim efnum. Ég vil spyrja um hvernig hafi verið unnið að undirbúningi málsins m.a. að því er varðar samstarfsnefnd Alþingis og þjóðkirkjunnar. Hvaða kynning hefur þar farið fram? Mér skilst að þetta frv. hafi verið sýnt þar fullmótað mjög nýverið en ég bið um upplýsingar um það og staðfestingu hvort svo er. Mér finnst að slík mál séu einn af þeim þáttum sem snerta samskipti Alþingis og kirkjunnar og ef verið er að stíga lengra en áður var í sambandi við tengsl Skálholtsstaðar og kirkjunnar væri ástæða til þess að athuga þau mál frá upphafi í þessari samstarfsnefnd eða strax á mótunarstigi og kannski hefur það verið gert. Mér er ekki fullkunnugt um það en ég hef þó heyrt að frv. hafi verið sýnt fullmótað þar mjög nýlega og gerðar athugasemdir sem ekki hafi orðið til þess að framlagning þess hafi tafist eða verið dregin þannig að málið er hér komið til umræðu. Það eru kannski ekki mörg atriði til viðbótar sem ástæða er til að ræða hér. Ég tel þó nauðsynlegt að menn líti á þá löggjöf sem er í gildi um þetta og hún verði borin saman við þær tillögur sem nú eru uppi. Það er alveg ljóst að hér er verið að breyta til með róttækum hætti, einnig varðandi stjórn skólans. Það er verið færa hana alveg yfir til kirkjuráðs í staðinn fyrir að áður var það sjö manna skólanefnd sem stýrði skólanum og starfseminni sem henni tengdist. Ég spyr: Hvaða tengsl voru við þessa skólanefnd í sambandi við undirbúning málsins? Var sú nefnd höfð að einhverju leyti með í ráðum sem starfar samkvæmt gildandi lögum þegar þetta mál var mótað? Hæstv. dóms- og kirkjumrh. hefur lagt til að málinu verði vísað til allshn. Alþingis til meðferðar og athugunar. Það finnst mér ekki rétt ráðið. Mér finnst auðsætt að mál af þessu tagi, sem er fræðslumálefni og menntamálefni þó að hugmyndin sé að tengja það með öðrum hætti við starfsemi þjóðkirkjunnar, eigi að vera til umfjöllunar fyrst og fremst í menntmn. þingsins og geri það að tillögu minni að málinu verði vísað þangað. Ég tel hins vegar sjálfsagt að haft sé samstarf við allshn. varðandi málsmeðferðina þannig að allshn. gefist kostur á að fjalla um málið en undir hana munu heyra kirkjuleg málefni samkvæmt starfsskipan og held að það væri farsælt að halda þannig á. Ég bið menn um að taka ekki orð mín þannig að ég vilji vísa þessu máli með einhverjum hætti á bug eins og það liggur fyrir að ekki betur athuguðu máli. Ég hef haft lítið ráðrúm til þess að skoða það en ég tel miklu skipta að það sem hér verður ákveðið sé sem allra best grundað. Ég efast ekki um góðan hug þeirra sem hafa unnið að málinu varðandi það að reyna að styrkja stöðu Skálholtsstaðar og skólans sem þar er risinn. Um það hljóta menn að geta sameinast. Þetta er frekar spurning um það hvernig við leggjum upp þegar reynt er að gera nýtt átak í þessum efnum og ég vil gjarnan stuðla að því að það geti orðið sem best.

Herra forseti. Enn einu sinni erum við þar komin í umræðum á Alþingi að ræða það hvað eru skólamál, hvað eru menntamál, hvað á að heyra undir hvaða ráðuneyti. Ég skil það frv. sem hér er til umræðu þannig að meiningin sé að koma upp nýrri stofnun í Skálholti, eins konar fræðasetri kirkjunnar. Því finnst mér það ekki óeðlilegt og lít þannig á að hér sé um sjálfstæða stofnun að ræða sem að nokkru leyti er styrkt af ríkinu enda heyrir kirkjan undir ríkið. Hér er um sjálfstæða stofnun að ræða sem mun annast ýmiss konar fræðslustarfsemi á vegum kirkjunnar og fræðslustarfsemi nánast í allra víðasta skilningi. Ég get ekki annað en fagnað því að hér skuli gerð tilraun til þess að taka á málum Skálholtsstaðar. Ég þekki örlítið til þess reksturs sem þar hefur átt sér stað og það hefur ekki farið fram hjá neinum að grundvöllurinn fyrir lýðháskóla var löngu brostinn. Skálholt er ákaflega vel í sveit sett enda var það ekki að ástæðulausu að þar var valinn staður fyrir biskupssetur á sínum tíma. Við vitum að þar var skóli frá því að biskupsstóllinn var stofnaður og fram undir 1800 þegar allt var komið í niðurníðslu m.a. vegna jarðskjálfta og þeirra hörmunga sem þá gengu yfir þjóðina. Skólinn og biskupsstóllinn voru þá aðskildir að nokkru og fluttir til Reykjavíkur. Menn dreymdi lengi um að koma Skálholti aftur til vegs og virðingar og það var reynt með stofnun lýðháskólans í Skálholti og byggingu nýrrar kirkju þar. En ég held að það megi segja að að nokkru leyti hafi þær vonir brostið sem bundnar voru við lýðháskólann enda, eins og rakið er hér í greinargerð, urðu miklar breytingar á íslensku skólakerfi. Það hefur verið mikið framboð á hvers konar námi og einhvern veginn hefur þessi lýðháskólahugmynd ekki fallið í kramið eða komið rétt inn í ástand skólamála enda um það að ræða að fólk sem gekk í þennan skóla kom ekki út með neitt próf. Ég er fylgjandi því að þessi starfsemi sé fyrst og fremst á vegum kirkjunnar og ég ítreka það sem ég hef áður sagt hér í umræðum að ég get ekki með nokkru móti séð að hvert einasta námskeið sem haldið er í þjóðfélaginu, þó að það sé menntandi og fræðandi, eigi endilega að heyra undir menntmrn. Hins vegar ber að undirstrika það að auðvitað á að vera góð samvinna milli ráðuneyta og menn eiga að vita hvað er verið að gera víðs vegar í ríkiskerfinu en ég fagna því að kirkjan skuli taka hér meiri ábyrgð á sínar hendur. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að kirkjan ætti að hafa sem mest sjálfstæði þó að það sé reyndar ekki alveg í fullu samræmi við kenningu Lúthers. Það eru örfá atriði í frv. sem mig langar til þess að spyrja út í og ræða aðeins um. Það er í fyrsta lagi þetta svið sem hér er kallað fræðslusvið. Ég skil það þannig að það geti verið býsna opið og hugmyndin sé að ná til almennings með ýmiss konar námskeiðahaldi. Ég vil gjarnan fá nánari skilgreiningu á því hvað átt er við með fræðslusviði. Ég beini orðum mínum til formanns nefndarinnar sem hér situr, Láru Margrétar Ragnarsdóttur. Það kemur fram í greinargerð með frv. að húsakynni skólans setja honum afar þröng mörk eða takmarka mjög starfsemina. Það er að mínum dómi mjög brýnt að ljúka við byggingu skólans til þess að hann geti unnið markvisst starf, byggingarnar eru einfaldlega of litlar til þess að rúma stór námskeið eða stórar ráðstefnur en ég held það sé alveg ljóst að gríðarleg þörf er fyrir slíkt fræðasetur þar sem hægt er að halda alls konar námskeið og fundi. Mér finnst líka mjög óljóst hvernig að rekstri skólans verður staðið fjárhagslega. Mér þykir þær skyldur sem ríkið tekur á sig ekki mjög íþyngjandi fyrir það, þetta er frekar lítill ríkisstyrkur og ég vil gjarnan fá að fræðast um það hvernig menn hugsa sér að reka skólann. Ég reikna með að það sé með einhvers konar námskeiðsgjaldi en hætt er við að það muni reynast erfitt að halda uppi mikilli starfsemi, sem vonandi verður þarna, eingöngu með námskeiðsgjöldum en kannski er hugmyndin að kirkjan leggi eitthvað til líka. Ég vil benda á í þessu samhengi að núna liggja fyrir þinginu tvær þáltill. sem að nokkru koma inn á þau mál sem hér eru til umræðu þó þar sé ekki beint vikið að Skálholti. Það er annars vegar tillaga sem ég flyt ásamt öðrum kvennalistakonum um tengsl ferðaþjónustu við íslenska sögu og sögustaði. Hins vegar er tillaga frá þingmönnunum Tómasi Inga Olrich og Hjálmari Jónssyni um safn þjóðminja að Hólum í Hjaltadal. Í minni tillögu er um það að ræða að mér finnst að stað eins og Skálholt, einn helsta sögustað þjóðarinnar, beri að tengja miklu betur inn í ferðaþjónustu. Þar ætti að fara fram mikil fræðsla og vera ýmiss konar upplýsingastarfsemi fyrir ferðamenn. Ég vil benda á það að menn hugi að því varðandi skólann eða þetta setur í Skálholti að þar þarf að eiga sér stað mikil og víðtæk þjónusta vegna þess hver staðurinn er og hver saga hans er. Ég tel að þar þurfi að eiga sér stað mikil uppbygging í ferðaþjónustu. Ég vil benda á að það er algjörlega óunnið verk að grafa upp bæjarrústirnar í Skálholti til þess að menn fái þar glögga mynd af því hvernig staðurinn leit út í raun og veru þegar starfsemi var þar sem mest. Og ég held að svo margt í Skálholti geti kallað á mikla umferð þangað, bæði ferðamanna og annarra sem þangað eiga erindi. Ég tel að Skálholtsstaður eigi mikla möguleika bæði sem fræðasetur og ferðamannastaður. En það kallar á markvissa uppbyggingu og ég held að menn verði að taka þennan þátt inn í dæmið í sambandi við uppbyggingu Skálholtsstaðar og þess fræðaseturs sem þar á að koma á fót. Það er ekki mikið meira um þetta að segja. Ég get tekið undir þær spurningar sem hér hafa komið fram svo sem varðandi 6. gr. þar sem rætt er um að forstöðumaður sé fulltrúi annarra starfsmanna skólans gagnvart ráðinu og tali máli þeirra þar. Það er mikið á hann lagt og nokkuð sérstakt að tíunda það svo nákvæmlega í lagatextanum. Varðandi það hvert málið eigi að fara get ég tekið undir það að hér er auðvitað um menningarmál að ræða og ég vil leggja til að verði það niðurstaðan að málið fari til allshn. verði þar farin sama leiðin og gert var varðandi frv. um starfsmenntun í atvinnulífinu að við í menntmn. fáum málið að minnsta kosti til umsagnar. Í rauninni finnst mér málið eiga heima í menntmn. en sem varatillögu legg ég til að það verði sent til umsagnar í menntmn.

Hæstv. forseti. Margir fögnuðu því þegar hæstv. kirkjumálaráðherra skipaði nefnd til þess að kynna sér starfsemi Skálholtsskóla og gera tillögur um framtíðarskólarekstur á staðnum. Áhugamenn um Skálholt hafa talið það mikilvægt að staðurinn rísi til enn meiri virðingar í okkar samfélagi og að menn nái þar þeim árangri sem fylgdi gjöfinni í upphafi þegar biskupinn yfir Íslandi gaf íslensku þjóðinni þennan stað og mælti svo fyrir að þar skyldi biskupssetur vera og menningarstaður. Saga Skálholts er náttúrlega svo merk í gegnum söguna en mörgum okkar sem höfum áhuga fyrir því að staðurinn rísi upp til mikillar sóknar hefur þótt það vera tafsamt. Auðvitað kemur það fram í greinargerð með þessu frv. að því miður hafa menn ekki náð þeim árangri að gera staðinn að verulega lifandi mennta- og menningarsetri sem menn vildu sjá hann færast í. Það frv. sem hér liggur fyrir er því miður í mínum huga brennt því marki að þar hafa menn samið fallegan stíl um göfug markmið sem mér sýnist að kannski verði erfitt að fylgja eftir. Þess vegna er það mikilvægt að Alþingi vinni frv. vel. Ég held að það sé mikilvægt sem hér kom fram að það verði ekki bara allshn. heldur einnig menntmn. sem fjalli um þetta frv. og komist að einhverri niðurstöðu. Ég var að ræða við skólamenn í gær þar sem það kom glöggt fram að merkur háskóli sem mark er tekið á í norrænu samstarfi, búvísindadeildin á Hvanneyri, styðst ekki við nein lög heldur skipunarbréf og fjórar línur frá ráðherra. En skólinn hefur þó náð fullri virðingu og þar er lifandi starf. Það er enginn vafi þegar menn byggja skólahús og stofna skóla að þá verður skólinn að eiga sér markmið og í nútímasamfélagi verður hann að gefa einhver réttindi, hann verður að vera staddur einhvers staðar í menntakerfinu. Þannig skóla vil ég sjá í Skálholti. Ég hef haldið því fram lengi að í rauninni muni Skálholt ekki rísa til þeirrar virðingar fyrr en kirkjan á Íslandi og Alþingi Íslendinga komist að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að biskupinn yfir Íslandi skuli sitja í Skálholti. Og enn fremur að við breyttar aðstæður taki menn þá ákvörðun að guðfræðinámið, sem nú fer fram við háskólann, skuli einnig færast í Skálholt. Ég hefði viljað spyrja hæstv. kirkjumrh. og formann nefndarinnar, hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur, hvort þessar hugleiðingar um endurreisn Skálholts í þessum vanda hafi verið ræddar. Við skulum gera okkur grein fyrir því að tímarnir hafa breyst og samgöngurnar hafa breyst, þannig að aðstaðan er allt önnur. Ég hygg að það gæti verið hagkvæmt fyrir íslenska ríkið að byggt væri yfir guðfræðideildina í Skálholti. Það eru yfir 80 manns í guðfræðideildinni í dag og aðsókn hefur verið vaxandi á þessu hausti. Og eins og ég sagði, samgöngurnar hafa breyst. Hér eru reknir háskólar sem gefast afar vel, eins og t.d. háskólinn á Bifröst í Borgarfirði. Ég sá fróðlegan þátt í sjónvarpi þar sem var rætt við nemendur og forráðamenn þess skóla. Hann virðist gefast afar vel með þessu sniði og allir, bæði nemendur og kennarar, eru mjög ánægðir með það starf sem þar fer fram. Ég sæi það fyrir mér að svo gæti einnig verið um Skálholt ef menn þyrðu að taka þessa ákvörðun og ef kirkjan vildi efna það sem gefandinn að þessum mikla stað lét fylgja gjöfinni, að þar skyldi biskup sitja um aldir. Um þetta vildi ég spyrja því ég held að það geti ráðið úrslitum um endurreisn Skálholts hvort menn stíga þessi skref. Hvað þetta frv. varðar frekar þá kemur það t.d. ekki fram, sem hefði verið mikilvægt í greinargerðinni, að sjá hversu margir hefðu sótt ráðstefnur og numið við skólann á þessu tuttugu ára tímabili. Það hefði verið fróðlegt og auðvitað efast ég ekki um að formaður nefndarinnar hefur þær upplýsingar en aðeins er fullyrt í greinargerðinni að starfsemin síðustu ár, sem einkum hefur verið í formi ráðstefnuhalds og námskeiða, hafi verið öflug. Ég vil spyrja um það hver aðsóknin hefur verið og eins hefði verið fróðlegt að vita um aðsókn að skólanum í gegnum tíðina. Ég vil leggja á það áherslu að finna skólanum í Skálholti stað í menntakerfinu og að hann sé vel staddur hvað réttindi og annað varðar. En fyrst og fremst er mér það efst í huga sem ég vildi hér koma á framfæri: Ég sé ekki að menn endurreisi Skálholt til þeirrar virðingar sem staðnum ber fyrr en þeir taka þá ákvörðun að biskupinn yfir Íslandi sitji þar og að guðfræðideild háskólans verði þar einnig.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að frv. skuli vera til umfjöllunar í dag og ég vil fá að þakka þá málefnalegu umræðu sem var í morgun um frv. Í frv. er viðurkennd sú staðreynd að rekstur skólans hefur breyst á undanförnum árum frá því að vera hefðbundinn lýðháskóli í kirkjulega menningar- og menntastofnun sem byggir á grunni fornrar skólahefðar í Skálholti og norrænnar lýðháskólahefðar. Markmið skólans, eins og fram kom í morgun, verður að efla tengsl kirkju og þjóðlífs og stuðla að sem víðtækustum áhrifum kristinnar trúar og kristinnar menningar í landinu. Af þessum ástæðum hefur verið lagt til að skólinn verði framvegis alfarið undir stjórn og á ábyrgð kirkjuráðs og þess vegna, eðli málsins samkvæmt, flytjist hann frá menntmrn. til kirkjumrn. Til staðfestingar nýju fyrirkomulagi og til þess að skilgreina aðeins nánar fyrirhugaða starfsemi í framtíðinni, eru tilgreind þrjú svið sem skólinn, eins og sagt er, skal einkum starfa á, þ.e. það er ekki bundið við þessi þrjú svið og verið er að reyna að þróa þarna ákveðna grasrótarstarfsemi þar sem þess er vænst að starfsemin þróist með árunum í takt við tímann og þær óskir sem fram koma um nýja starfsemi skólans. Í fyrsta lagi er um að ræða guðfræðisvið. Þar á m.a. að fara fram endurmenntunarnámskeið fyrir presta og aðra starfsmenn kirkjunnar og hluti af starfsþjálfun guðfræðikandídata ásamt ráðstefnum um málefni kirkjunnar og kristinnar trúar. Í öðru lagi er talað um kirkjutónlistarsvið. Því er ætlað að fegra og efla tónlistarlíf í íslenskum kirkjum. Sviðinu tilheyra m.a. sumartónleikar ásamt organista- og kóranámskeiðum á vegum söngmálastjóra kirkjunnar, æfingabúðir kirkju- og barnakóra og fleira sem gæti rúmast undir því. Síðan er það fræðslusvið. Því er ætlað að ná til almennings með hvers konar námskeiðum og fræðslu m.a. í samvinnu við fræðslu- og þjónustudeild kirkjunnar. Meðal þeirra námskeiða sem fyrirhuguð eru, eins og segir í athugasemdum með frv., eru námskeið um trúfræðslu og kyrrðardagahald. Það hefur verið rætt um hjónanámskeið, sem hafa verið vinsæl innan kirkjunnar, og einnig námskeið um þjóðlegan menningararf Íslendinga, m.a. um bókmenntir og fleira. Þess er líka vænst að skólahald, en skólinn hefur verið rekinn með lýðháskólastigi á undanförnum árum, rúmist þarna innan þess sem ákvarðanir verða teknar þar um og þau verkefni sem þróast á þeim vettvangi. Ágætt samstarf og samvinna og tengsl hefur verið við lýðháskóla á Norðurlöndum og því var talið rétt að slíta ekki tengsl við þá skóla. Í sambandi við fjármögnun kemur fram að gerður hefur verið samningur um rekstur skólans milli kirkjuráðs annars vegar og kirkjumrh., menntmrh. og fjmrh. hins vegar. Þar er gert ráð fyrir ríkisframlagi á ársgrundvelli að upphæð um 4 millj. kr. og allt að 2 millj. að auki til jafns við sjálfsaflafé skólans. Það þýðir að með þessu er verið að hvetja skólann til að afla fjár sjálfur til þeirra verkefna sem eru umfram framlög og munu kosta meira en það sem ríkið leggur til skólans. Enn fremur er gert ráð fyrir, eins og nefnt var áður, að stjórn skólans sé í höndum sjö manna skólaráðs undir forustu vígslubiskups, sem hefur yfirumsjón með starfi þar í umboði biskups og kirkjuráðs, enda er það svo að vígslubiskup mun setjast að í Skálholti og þótti eðlilegt að hann hefði forustu í þessum málum. Vegna ábyrgðar kirkjuráðs þótti rétt að það skipaði að öðru leyti fulltrúa í skólaráðið, fimm af sex samkvæmt tilnefningu. Einnig þótti rétt að guðfræðideildin kæmi þar með einn fulltrúa og Collegium Musicum, sem staðið hefur með miklum ágætum að sumartónleikunum og annarri tónlistarstarfsemi í Skálholti á undanförnum 16 árum, tilnefndi fulltrúa í skólaráð. Biskup Íslands ætti síðan fulltrúa í skólaráði sem yrðu þá tengsl inn í fræðslu- og þjónustudeild kirkjunnar. Þessir aðilar yrðu, eins og áður er sagt, eins konar tengiliðir inn í hvert svið. Ég ætla aðeins að víkja að þeim spurningum sem fram komu hér í morgun. Eins og ég sagði áðan var talið að skólinn ætti að verða kirkjuleg menningar- og menntastofnun og heyra undir kirkjuráð. Því þótti eðlilegt að skólinn félli undir kirkjumálaráðuneyti og af þeim ástæðum, hv. 4. þm. Austurl., var þetta lagt til í frv. Skólanefnd var höfð með í ráðum, m.a. með því að þáv. rektor skólans, séra Sigurður Árni Þórðarson, og séra Þorbjörn Hlynur Árnason, sem er fulltrúi í skólanefndinni, komu á fund nefndarinnar og ræddu um sínar hugmyndir og hugmyndir skólanefndar um framhald á starfi Skálholtsskóla auk þess sem fulltrúar skólans komu óformlega á fund formanns nefndarinnar og var þá rætt um starfsemi skólans. Enn fremur var leitað til fyrrv. rektors skólans, séra Heimis Steinssonar, og hugmyndir frá honum til framhald skólans voru einnig ræddar. Fræðslusviðið er haft býsna opið vegna þess að við væntum þess að starfið þróist á næstu árum í markvissa átt og þeir aðilar, sem koma að starfi sviðanna, muni þá verða driffjöðrin í því starfi sem verður þarna á næstu árum auk þess sem þeir, sem hafa áhuga á þessu starfi, geta hugsanlega komið þar inn ef þannig stendur á. Það er ljóst að í framtíðinni og á næstunni mun nefndin beita sér að frekari verkefnum. Skálholtsskóli hefur verið forgangsverkefni og það var ljóst fljótlega eftir að nefndin tók til starfa að úrlausnir í málefnum skólans yrðu að vera forgangsverkefni. Nefndin mun áfram vinna að ýmsum þeim verkefnum sem hún hefur rætt um fram að þessu. Þar kemur m.a. inn í deiliskipulag Skálholtsstaðar, fornminjauppgröftur, skrásetning örnefna sem eru á staðnum, skógrækt, safnahlutverk Skálholts, gönguleiðir, þjónusta við ferðamenn ekki síst, önnur nýting jarðarinnar svo sem landbúnaður og nýting jarðhita, hlutverk sumarbúða og annað það sem tilheyrir staðnum. Þetta er því mjög viðamikið starf sem fram undan er og Skálholtsskóli ekki nema einn áfangi í því starfi. Í greinargerð með frv. leggur nefndin til að frv. verði að lögum og verði lögin endurskoðuð um leið og samningurinn. Það er m.a. gert til þess að tryggja að starfsemi skólans þróist í takt við eðlilegar áherslubreytingar á þessu tímabili. Að sjálfsögðu er það skólans í framtíðinni að ákveða nánar innri stjórnun skólans og hvernig hann aflar sér þess sjálfsaflafjár sem honum ber. Samningarnir fela í raun og veru í sér hvatningu til að skólinn vinni á þann hátt. Ég held að fram séu komin svör við spurningum hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur. Enn fremur vil ég benda á að við höfum rætt fleiri atriði og ýmsa möguleika á því hvernig byggja megi upp Skálholtsskóla og við munum reyna að vinna þannig að lokaskýrslu okkar að þarna verði fundin lausn sem við leggjum til að verði unnið að í áföngum. Mjög náið og gott samstarf hefur verið í nefndinni um þau málefni sem fjallað hefur verið um. Það sama gildir um undirbúning þessa frv. sem nefndin varð síðan einhuga um. Þess vegna erum við nefndarmenn sannfærðir um að ný lög um Skálholtsskóla gætu ekki aðeins haft í för með sér gerbreytingu á starfi skólans heldur er einnig vonast til að þessar breytingar á starfsemi í Skálholti verði þannig að í Skálholti muni mönnum auðnast að halda á áfram þeim glæsta ferli staðarins sem þar hófst fyrir hartnær 1000 árum.

Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða um framtíð Skálholtsskóla og Skálholtsstaður hlýtur að tengjast því máli. Það er áreiðanlega öllum landsmönnum mjög hugfólgið að Skálholt eigi framtíð fyrir sér og þá ekki síst með veglegu skóla-, námskeiða- og ráðstefnuhaldi þar á staðnum. Ég tel að þróunin í þessum málum undanfarin ár hafi valdið því að við erum í dag að ræða frv. til laga um Skálholtsskóla. Staðreyndin er sú að þótt allar góðar óskir og allar góðar hugmyndir væru á lofti í sambandi við lýðháskólaformið hefur það ekki gengið. E.t.v. er hluti af skýringunni, eins og komið hefur hér fram, tilkoma fjölbrautaskólanna en þeim hefur verið að vaxa fiskur um hrygg. Hér er aftur á móti farið út í það að sérstaklega verði um nýja stofnun fyrir kirkjuna að ræða og það tel ég engan veginn óeðlilegt þar sem staðurinn tengist kirkjusögu. Kirkjan var frumkvöðull í menntamálum fyrr á öldum og því er ekki óeðlilegt að hún hafi sína eigin skólastofnun. Ég tel að frv. sé tilraun til að taka á þeim vanda sem þarna hefur skapast frá því að skólinn tók til starfa. Það tekur á því máli sem snýr að mótun hlutverks skólans sem þarf að vera skýrt. Það þarf að vera alveg skýrt hvernig stjórnun skólans á að vera, hvers konar starfsemi á að fara þar fram. Að vísu eru í 3. gr. nefnd þrjú svið sem gera það að verkum að það er mjög opið hvernig sú starfsemi muni verða. Ég tel það ekki vera galla á frv. því að þessi starfsemi verður að mótast. Það tekur mið af því sem verið hefur að gerast en starfsemin mun halda áfram að mótast. Það er því ágætt að skólinn hafi nokkurt frjálsræði í þessum efnum. Í 4. gr. er rætt um að kirkjuráð skipi skólaráð og um hvernig skólaráðið er skipað. Skólaráð fer með stjórn skólans í umboði kirkjuráðs. Þar eru tilnefndir til stjórnunar sjö menn og ég hef athugasemdir fram að fram að færa við það að þarna mun Háskóli Íslands eiga tvo fulltrúa í skólaráðinu, þ.e. þar segir að einn maður sé skipaður samkvæmt tilnefningu háskólans og síðan einn samkvæmt tilnefningu guðfræðideildar háskólans. Það er mjög eðlilegt að einn sé tilnefndur samkvæmt tilnefningu guðfræðideildar en ég teldi að Kennaraháskólinn ætti alveg eins að eiga þarna fulltrúa til þess að tengja saman það sem er að gerast í Kennaraháskólanum, ekki síst með tilliti til c-liðar í 3. gr., fræðslusviðs. E.t.v. hægt að tengja saman ýmis nýmæli sem eru í Kennaraháskólanum við skólahald í Skálholti. Þar hef ég ekki síst í huga þá umræðu í þjóðfélaginu um vaxandi þörf á friðarfræðslu sem e.t.v. mætti hugsa sér að færi þar fram í námskeiðaformi, annaðhvort í tengslum við Kennaraháskólann eða að skólar, grunnskólar og framhaldsskólar, sendu þangað nemendur á námskeið í friðarfræðslu. Ég ætla einnig að segja nokkur orð um fjármögnun til skólans. Sá vandi sem skapast hefur á undanförnum árum hefur ekki síst verið í því fólginn að mikill halli hefur verið á rekstri skólans og hér er tekið á því máli með því að setja upp samning við ríkissjóð um það hvernig rekstur skólans skuli fjármagnaður. Ég hef ekki sérstakar athugasemdir við það en í 6. gr. samningsins segir: ,,Ríkissjóður er ekki skuldbundinn til fjárframlaga vegna stofnkostnaðar.`` Þá er spurningin: Hvernig hugsa menn sér að stofnkostnaður verði fjármagnaður því að í greinargerð með frv. segir einnig efst á bls. 3, með leyfi forseta: ,,Alla tíð hefur skólinn starfað í þröngum og ónógum húsakynnum, enda er byggingu skólahússins ekki nærri lokið og hefur ekkert miðað í byggingarmálum hans frá árinu 1974. Brýnt er að ljúka byggingu skólans á næstu árum svo að hann geti veirð sú menningarmiðstöð og gegnt því menningarhlutverki sem Skálholti sómir og hæfir.`` Mér finnst því að það vanti annaðhvort inn í lögin eða í samninginn, á hvorum staðnum sem það ætti betur heima, að tekið sé á því hvernig stofnkostnaður skólans sé fjármagnaður. Stofnkostnaður annarra skóla ríkisins er fjármagnaður með ákveðnum hlutföllum og þó að þessi skóli heyri undir kirkjuna er kirkjan okkar ríkiskirkja. Þannig er þetta allt saman tengt og ég held að þarna vanti inn ákvæði um stofnkostnað. Hins vegar finnst mér mjög eðlilegt í framhaldi af þeim, breytingum sem hér eru fyrirhugaðar að þessi skóli muni heyra undir kirkjumálaráðuneyti þótt í dag heyri hann undir menntmrn. Eins og ég gat um í upphafi var kirkjan frumkvöðull að allri menntun hér á landi. Þó að mál hafi þróast þannig að nú sjái sérstakt ráðuneyti að mestu leyti um þau mál sé þá ég ekkert því til fyrirstöðu að þessi skóli heyri undir kirkjumálaráðuneyti. Hins vegar má segja að það sé gott að sem flestir komi að því að koma hugmyndum á framfæri og ræða um framtíð skólans og því eðlilegt að menntmn. fjalli einnig um það þó svo frv. verði vísað til allshn.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þakkir til hæstv. kirkjumálaráðherra fyrir að flytja frv. til laga um málefni Skálholtsstaðar, að þessu sinni um Skálholtsskóla. Það er eðlilegt að breyta þurfi lögum með tilliti til þeirrar reynslu sem fengin er af tiltölulega skömmum tíma sem liðinn er frá því að endurreisn Skálholtsstaðar hófst, m.a. með skólahaldi. Í þessu frv. eru miklar breytingar frá fyrri lögum og sumar þeirra eru tvímælalaust til bóta en aðrar orka meira tvímælis og nauðsynlegt að skoða þær rækilega í meðferð Alþingis. Ég held að mikill ávinningur sé að því að formaður skólaráðs verður nú vígslubiskup sem samkvæmt lögum skal hafa aðsetur í Skálholti. Það var mikilvægur áfangi þegar það var bundið í lög að vígslubiskup skyldi vera í Skálholti því að þar með var kominn ótvíræður húsbóndi á staðinn. Það hefur greinilega komið fram á liðnum árum að ýmislegt hefði getað betur farið í málefnum Skálholts ef yfirstjórn þar hefði verið í betri tengslum við næsta umhverfi, fólkið í sveitinni sem er að sjálfsögðu nátengt Skálholti og hefur besta tilfinningu fyrir þeim stað. Því vil ég taka sérstaklega undir þá breytingu að það verði heimamaður sem bæði verði stjórnandi skóla og staðar að öðru leyti. Um önnur atriði, eins og ég sagði, er vafalaust frekar spurning. Það er mikilvægt að þarna verði í framtíðinni rótgróin menntastofnun en ekki sundurlaust námskeiðahald eins og kannski er hægt að láta sér detta í hug að hætta sé á ef ekki verður vel á þessum málum haldið og ef ekki verður um neitt samfellt skólahald að ræða heldur stutt námskeið. En það eru fleiri spurningar svo sem um fjárráð þessarar stofnunar. Ríkið er með þessu frv., ef að lögum verður, að firra sig lögboðnum skyldum til framlaga til skólans og beinlínis tekið fram að það hefði ekki skyldur gagnvart stofnkostnaði og rekstur sé aðeins samkvæmt samningi sem ekki er nánar skilgreint hvernig skuli vera. Óneitanlega hvarflaði að mér við lestur þessa samnings sem hér liggur fyrir, að þarna sé verið að stefna að því að losa ríkið enn þá frekar við ábyrgð því að samningurinn á aðeins að gilda til tveggja ára. Enginn veit hvað tekur við að þeim tíma liðnum. Ég vil því leggja áherslu á að samþykkt frv. má ekki leiða til þess að ríkið telji sig ekki lengur bera neina ábyrgð á framvindunni í Skálholti. Að sjálfsögðu mun staða Skálholts, þegar þessum samningi lýkur, að einhverju leyti fara eftir því hvernig hefur til tekist við framkvæmd á þeim verkefnum sem gert er ráð fyrir að þar fari fram á þeim tíma, þ.e. næstu tvö árin. Því hlýtur að vera mjög mikilvægt að þeim nýju stjórnendum, sem nú eiga að taka þar við forræði, takist vel til. En skólahaldið er að sjálfsögðu ekki nema hluti af starfsemi Skálholts. Þar, eins og ég sagði áður, hefur vígslubiskup einnig aðsetur og að mínu mati er mjög mikilvægt að vegur Skálholts fari vaxandi. Ég tel að það sé ekki aðeins vegna skyldu kirkjunnar og þjóðarinnar við þennan stað heldur sé það líka mikilvægt fyrir kirkjuna að nýta sér Skálholt, þ.e. nýta sér þá sögu og fortíð sem þar er. Þó að við verðum að sjálfsögðu að horfa fram á veginn finnst mér Skálholt skipa svo fastan sess í þjóðarsögu okkar að nauðsynlegt er fyrir kirkjuna og þjóðina alla að nýta sem best þau verðmæti sem í þeirri sögu eru fólgin.

Frú forseti. Svo sem von er hafa umræðurnar um frv. ekki einskorðast við sjálft skólastarfið í Skálholti heldur einnig lotið nokkuð að hugmyndum manna um uppbyggingu Skálholtsstaðar. Það er eðlilegt. Enda ber einnig á það að líta að hér er um að ræða fyrsta áfanga í starfi þeirrar nefndar sem fjallar um mótun uppbyggingarstarfs í Skálholti. Þess vegna er fullkomin ástæða til þess að ræða málefni Skálholts í víðara samhengi en því einu sem afmarkast af frv. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem kvatt hafa sér hljóðs fyrir málefnalega umræðu. Hv. 13. þm. Reykv., sem gegnir formennsku í Skálholtsnefnd sem samdi frv., svaraði ýmsum spurningum sem komið hafa fram og lúta að frv. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í að endurtaka þau svör. Efasemdir hafa komið fram um að rétt sé að flytja málefni Skálholtsskóla frá menntmrn. yfir til kirkjumrn., að ástæða sé til þess að fella allt skólastarf undir eitt ráðuneyti. Ég er ósammála þessari skoðun. Ég tel mjög mikilvægt að við getum byggt upp skólastarf í þjóðfélaginu og gefið þeim sem áhuga og ástæður hafa til að hafa með höndum fræðslu- og menningarstarf og skólastarf möguleika á að sinna slíkum verkefnum án þess að það þurfi að vera rígbundið í eitt mót. Við eigum ekki að hugsa á þann veg um skólastarf í landinu að fella þurfi alla skóla að einni og sömu reglugerð, að einni og sömu hugsun. Sem betur fer ríkir það frjálslyndi í menntmrn. að það hefur séð að skynsamlegt er að fylgja slíkum viðhorfum eftir og taka fegins hendi vilja kirkjunnar til þess að taka ábyrgð á slíkum rekstri og móta hann á þeim grundvelli sem hér hefur verið lagður. Ég tel mjög mikilvægt að við nýtum vilja kirkjunnar og gefum henni tækifæri til þess að byggja upp skólastarf með þeim hætti sem hér hefur verið ákveðið og samningar hafa tekist um við kirkjuna. Ég tel það vera skólastarfi í landinu til góðs og að það stuðli að fjölbreyttara og blómlegra starfi á þessu sviði. Ég tek þess vegna ekki undir þær athugasemdir sem komið hafa fram og tel að sú skipan mála sem mælt er fyrir um í frv. að þessu leyti sé rétt og skynsamleg. Unnið hefur verið að undirbúningi málsins í mjög nánu samstarfi við kirkjuna, enda er það tekið upp að hennar frumkvæði og hún hefur átt fulla aðild að nefndinni sem unnið hefur að því. Að því er varðar samstarfsnefnd Alþingis og kirkju var málið kynnt á fundi nefndarinnar og fékk góðar viðtökur. Ég geri ráð fyrir því að ef einhver álitaefni koma upp í meðferð málsins á Alþingi sem ástæða þykir að hafa sérstakt samráð við kirkjuna um, sé samráðsnefndin fús til þess að fjalla um málið. Eftir að mál af þessu tagi er komið á borð Alþingis er eðlilegt að samstarfsnefndin taki það til meðferðar en undirbúningsvinna hlýtur eðli málsins samkvæmt að hvíla á því ráðuneyti sem fer með ábyrgð á málefnum kirkjunnar og á herðum kirkjunnar sjálfrar. Af þessu tilefni kom fram tillaga um það á Alþingi að málinu ætti að vísa til menntmn. þingsins. Nú segi ég það sem mína skoðun að ég treysti menntmn. þingsins mjög vel til þess að fjalla um frv. en með vísan til efnis þess og ákvæða þingskapa þykir mér eðlilegt að málið fari til allshn., eins og ég hef gert tillögu um. Þingsköpin gera beinlínis ráð fyrir því að málum skuli vísað til nefnda með hliðsjón af starfsskiptingu ráðuneyta og sérstaklega tekið fram að vísa skuli dómsmálum, kirkjumálum, byggðamálum og öðrum þeim málum sem þingið ákveður til allshn. Hér er um að ræða frv. um skóla sem á að starfa á ábyrgð kirkjuráðs og er því kirkjulegt málefni og á því að mínu mati, samkvæmt efni sínu og í samræmi við þingsköp, að fara til meðferðar í allshn. Vissulega er rétt eins og komið hefur fram að húsakynni Skálholtsskóla eru takmörkuð og setja starfsemi skólans ákveðin takmörk. Við höfum gert samning um rekstur á skólanum. Ég tel það vera mjög eðlilega skipan að stjórnvöld og kirkjan geri samning um það sín á milli hvernig staðið skuli að framlögum til rekstrar. Með þessu móti er fjárhagslegt sjálfstæði og ábyrgð kirkjunnar aukin og útgjöldum ríkisins því settar ákveðnar skorður. Að því er varðar rekstur og stofnkostnað, hygg ég að reynslan ætti að hafa kennt hv. þm. það að engin trygging er fyrir því að séð sé fyrir rekstrarframlögum eða framlögum til stofnkostnaðar þó að með lögum sé kveðið á um skyldu ríkisins í þeim efnum. Þvert á móti hygg ég að þingið hafi gengið býsna langt í að kveða á um skyldur umfram það sem það svo treystir sér til að taka af fólkinu í landinu til þess að úthluta aftur til sömu verkefna. Þess vegna sé rétt og skylt af Alþingi að ákveða fjárframlög bæði til rekstrar og stofnkostnaðar slíkra viðfangsefna eins og við erum að fást við hér, á þann veg að við sjáum fyrir að geta staðið við þær skuldbindingar. Á þeim grundvelli hefur þessi samningur verið gerður og ég legg áherslu á að tekist hefur mjög gott samstarf við kirkjuna um að standa á þann veg að málum að því er fjárlagahliðina snertir. Kirkjan telur þetta vera eðlilega skipan á því verkefni sem verið er að fjalla um og ég held að hún sé í fullu samræmi við þá ábyrgð í ríkisfjármálum sem þingið þarf að viðhafa í hverju falli og lýsir ekki á nokkurn hátt takmörkuðum vilja til stuðnings við verkefni í Skálholti. Þvert á móti lít ég svo á að frv. sé fyrsta skrefið til þeirrar viðreisnar Skálholtsstaðar sem ætlunin er að stefna að og Skálholtsnefnd hefur í undirbúningi. Enda er þetta fyrsta framlag nefndarinnar til uppbyggingar starfsins og hún mun síðan halda áfram störfum eins og formaður nefndarinnar hefur þegar gert grein fyrir. Hjá hv. 18. þm. Reykv. kom fram að æskilegt væri að tengja uppbyggingu Skálholtsstaðar við þau sögulegu og menningarlegu verkefni sem gerðu það að verkum að fleiri legðu leið sína í Skálholt. Ég tek undir þau sjónarmið. Eitt af meginmarkmiðum nefndarinnar er að leggja til uppbyggingu sem er í samræmi við sögu staðarins og þá menningarlegu reisn sem við viljum að staðurinn hafi í íslensku þjóðfélagi. Ég er sannfærður um að ef vel tekst til í því uppbyggingarstarfi mun staðurinn kalla til sín marga menn, bæði innlenda og erlenda, þeim til ánægju og staðnum til álitsauka og tek þess vegna heils hugar undir þau sjónarmið. Það var á það minnst og varpað fram í spurnarformi hvort stjórnvöld teldu ekki rétt að biskup Íslands sæti í Skálholti. Nú er það svo að ákvörðun hefur verið tekin um að vígslubiskup sitji í Skálholti. Nú er verið að undirbúa það að sú skipan verði og á vordögum mun vígslubiskup taka sér sæti í Skálholti. Ég tel það mikið framfaraspor og þátt í uppbyggingu staðarins. Vissulega er það álitaefni hvort biskup Íslands eigi að sitja í Skálholti. Ég tel hins vegar að kirkjan eigi sjálf að hafa frumkvæði og forræði í því efni og að stjórnvöld ættu ekki að taka fram fyrir hendurnar á henni. Hitt er annað að það kann vel að vera eðlilegt umræðuefni milli Alþingis og kirkju og ákjósanlegt viðfangsefni samstarfsnefndar Alþingis og kirkju að ræða um slíka breytingu en frá mínum bæjardyrum séð á Alþingi að tryggja sem best sjálfstæði kirkjunnar á þann veg að hún geti mótað innra starf sitt og uppbyggingu sem mest á eigin spýtur og án afskipta stjórnvalda, þar á meðal hvar biskup situr. Ég vil líta á sjálfstæði kirkjunnar á þann veg þó að ég sé á engan hátt að mæla gegn þeirri hugmynd sem hér var varpað fram. Einnig var spurt að því hvort ekki væri ástæða til að flytja allt guðfræðinám við Háskóla Íslands í Skálholt. Vel má vera að rök séu fyrir því að flytja guðfræðinám við háskólann í Skálholt í ríkari mæli en hér er gert ráð fyrir, jafnvel alfarið. En að mínu mati hefur verið hér stigið eðlilegt skref. Verið er að opna möguleika á og gera ráð fyrir því að hluti af námi sem nú fer fram í guðfræðideildinni verði staðsettur í Skálholti. Ég hygg að gott sé að fá reynslu af því hvernig til tekst í því efni og þróa aukin tengsl Skálholtsskóla og guðfræðideildarinnar smám saman eftir því sem reynslan leiðir mönnum í ljós hvað heppilegast er að gera og hvernig mönnum tekst til með áframhaldandi uppbyggingu skólans í Skálholti. Kjarni málsins er sá að merkilegt skref er stigið með því að flytja ákveðinn hluta af náminu í Skálholt og tengja námið í guðfræðideild og Skálholtsskóla þeim böndum sem lagafrv. gerir ráð fyrir. Vonandi er það upphaf af annarri og meiri þróun. Frú forseti. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni en vænti þess að það fái vandaða meðferð í hv. allshn. og að þingið sjái sér fært að ljúka afgreiðslu þess á vordögum.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hæstv. ráðherra um stofnkostnað skólans tek ég fram að ég skil vel að núv. ríkisstjórn vilji ekki setja neitt fast fram um fjárframlög til stofnkostnaðar Skálholtsskóla. Ég tel þó að ákvæði mættu og ættu að vera um skiptingu byggingarkostnaðar milli ríkis og skólans. Það fer að sjálfsögðu eftir fjárlögum hverju sinni hver upphæðin er.

Frú forseti. Ég tel þá niðurstöðu sem orðið hefur í samstarfi ráðuneytanna og kirkjunnar um rekstur skólans mjög skynsamlega. Síðari ákvarðanir um áframhaldandi uppbyggingu hans verða að ráðast af því hvernig til tekst um skólastarfið á næstu árum. Ég hygg að vonir allra hv. þm. séu við það bundnar að við getum eflt þennan skóla og bætt húsakynni hans en ákvarðanir þar um verður að taka á síðara stigi og að ekki er tilefni til þess að taka skuldbindandi ákvarðanir nú um hlutverk ríkisins í því efni. Skilningur hefur verið innan kirkjunnar á því að meginatriðið er að koma rekstrinum af stað í nýju formi og koma þeim nýmælum fram. Það er kjarni málsins. Mestu máli skiptir að Alþingi takist á við það verkefni og treysti kirkjunni fyrir þeirri nýju ábyrgð sem lögð er á herðar hennar með frv. því sem hér liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Ég heyri það á máli hæstv. ráðherra að hann hefur mikla trú á því að frv. sem mælt hefur verið mælt fyrir skili miklum árangri fyrir Skálholtsstað. Við skulum vona að sú löggjöf sem verður ákvörðuð af Alþingi nái því markmiði. Ég hygg að það hljóti að vera hugur allra. Ég hef óskað eftir því að menntmn. þingsins fái málið til meðferðar og því verði vísað þangað. Ég vil aðeins rökstyðja það og kaus frekar að kveðja mér hljóðs undir ræðuformi heldur en andsvari vegna þess að í rauninni er ekki rúm til þess að rökstyðja mikið undir því formi. Þetta er af almennum ástæðum sprottið en ekki endilega sem viðbrögð við tillögu hæstv. ráðherra sem mælir fyrir frv. Við höfum áður staðið frammi fyrir spurningum um það hvernig haga eigi málsmeðferð innan þingsins. Ég vil rökstyðja aðeins frekar tillögur mínar um þetta efni. Við erum að fjalla um breytingu eða nýja löggjöf sem á að taka við af annarri löggjöf og eru lög um Skálholtsskóla frá 1977. Það eru þau lög sem eru í gildi og á að fella úr gildi samkvæmt frv. Sú löggjöf heyrir undir menntmrn. Það er sem sagt verið að breyta ákvörðunum sem varða það ráðuneyti samkvæmt gildandi lögum. Jafnframt er efni frv. um skólahald sem snertir mjög víðtæk tengsl við annað skólakerfi í landinu eins og glöggt má sjá bæði af frumvarpstexta sem og rökstuðningi í athugasemdum við einstakar greinar. Ég bendi á það sem fram kemur í athugasemdum við einstakar greinar frv. um 3. gr. þess og tel ástæðu til að vitna í það, með leyfi forseta: ,,Til að vinna að markmiði sínu skv. 2. gr. starfrækir Skálholtsskóli eftirtalin þrjú svið er grein þessi tekur til: a. Guðfræðisvið. Gert er ráð fyrir að þar geti farið fram endurmenntunarnámskeið fyrir presta og aðra starfsmenn kirkjunnar og einnig hluti af starfsþjálfun guðfræðikandídata, sbr. 16. gr. laga um skipan prestakalla og prófastsdæma og um starfsmenn þjóðkirkju Íslands, nr. 62/1990. Enn fremur námskeið á vegum guðfræðideildar Háskóla Íslands og Guðfræðistofnunar, svo og margs konar námsstefnur og ráðstefnur um málefni kristinnar trúar og kirkju.`` Þetta er a-liður og hér er um að ræða tengsl og ávísun á námsþætti sem tengjast guðfræðideild Háskóla Íslands, sem er hluti af Háskóla Íslands, sem heyrir undir menntmrn. eins og við þekkjum. Af hverju færa menn þá ekki málefni guðfræðideildarinnar undir dóms- og kirkjumrn.? Það er hluti af starfi þjóðkirkju Íslands undirstaða, menntun guðfræðinga. Síðan er b-liður um kirkjutónlistarsvið. Þar segir: ,,Undir þetta svið heyra sumartónleikarnir í Skálholtskirkju og ýmiss konar samstarf og tónlistariðkun í tengslum við þá. Enn fremur organista- og kóranámskeið á vegum söngmálastjóra þjóðkirkjunnar, tónlistariðkun og æfingabúðir fyrir kirkjukóra og barnakóra, sumartónbúðir barna og námskeið á vegum Tónskóla þjóðkirkjunnar og guðfræðideildar. Með samstarfi kirkjutónlistarsviðsins skal almennt að því stefnt að það megi fegra og efla tónlist í íslenskum kirkjum.`` Og síðan er c-liður fræðslusvið. ,,Á þessu sviði er gert ráð fyrir margs konar námskeiðum og fræðslu, m.a. í samvinnu við fræðslu- og þjónustudeild kirkjunnar og fleiri aðila, t.d. námskeiðum í trúfræðslu, kyrrðardagahaldi o.fl. Gert er ráð fyrir að undir þetta svið heyri umfjöllun um þjóðlegan menningararf Íslendinga, bókmenntir fornar og nýjar, kirkjulist og listir yfirleitt frá ýmsum tímum. Enn fremur ráðstefnur á sviði þjóðfélags- og menningarmála, félagsmálanámskeið og ráðstefnur á vegum félagsmálasamtaka. Einnig starfsemi sem tengist norrænni lýðháskólahefð og norrænu samstarfi á því sviði.`` Þetta eru skýringar um 3. gr. frv. og eins og þar kemur fram er um mjög víðtæk tengsl að ræða við fræðslustarfsemi sem tengist víða úti í þjóðfélaginu. Mér finnst eðlilegt þar sem menntmn. þingsins sem fjallar um skóla- og menningarmál almennt fái hún þetta mál til umfjöllunar og hafi aðalumfjöllun um það. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra skiptir það auðvitað ekki máli varðandi skipan í þinginu hverjir sitja í hvaða þingnefnd, heldur með hvaða hætti við fjöllum um málið. Ég ítreka enn frekar að við erum að fjalla um breytingu frá löggjöf sem heyrir undir menntamál með skýrum hætti og því er það tillaga mín að frv. gangi til menntmn. en ég óska þá eftir því áður en atkvæðagreiðsla verður um málið að forseti þingsins, forsætisnefnd eftir atvikum, líti á þetta mál og fjalli um það og komi eftir atvikum með tillögu um hvernig með það skuli farið samkvæmt þingsköpum.

Frú forseti. Að sjálfsögðu er ekki ástæða til þess að eyða löngum tíma í þref um það til hvaða nefndar mál eigi að fara þó að vitaskuld skipti það nokkru að rétt sé staðið að ákvörðunum í því efni. Ég vil aðeins ítreka fyrri sjónarmið mín að því er málið varðar. Það er samkvæmt þingsköpum gert ráð fyrir því að málum sé vísað til nefndar með hliðsjón af því hvernig mál skiptast á milli ráðuneyta. Hér er um að ræða frv. sem heyrir undir kirkjumálaráðuneytið og er af þeim sökum eðlilegt að fari til allshn. Vegna skírskotunar til guðfræðikennslu í Skálholtsskóla og þess að Háskóli Íslands heyrir undir menntmrn. vil ég ítreka að einmitt fyrir þá sök á bæði Háskólinn og guðfræðideildin fulltrúa í stjórn hins nýja skóla ef frv. verður að lögum. Ég vil líka minna á að Háskóli Íslands eðli máls samkvæmt lýtur verulegri sjálfsstjórn um innri málefni sín og þess vegna er eðlilegt að fulltrúar skólans sjálfs og guðfræðideildarinnar komi að þessum stjórnunarstörfum miklu fremur en menntmrn. vegna þess að Háskólinn á vegna hlutverks síns að njóta verulegrar sjálfsstjórnar um innri málefni sín. Ég tel að eins og frv. er upp byggt séu þarna eðlileg tengsl á milli. Ég ítreka svo fyrri sjónarmið mín um það að eðlilegt sé að frv. verði vísað til allshn.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fjalla um eða bregðast við því sem sagt var um frv. sjálft og ákvæði þess. Mér finnst það ekki ráðast af því sérstaklega til hvaða þingnefndar því er vísað hvernig fyrirhugað er að koma þessum málum fyrir stjórnunarlega varðandi Skálholtsskóla. Mér finnst óskylt þessu efni hvernig við eigum að fjalla um þetta í nefndum þingsins. Ég bendi á að nú getur hvaða þingmaður sem er komið með frv. alveg eins og hæstv. ráðherrar og lagt fyrir Alþingi og lagt til breytingu frá tilhögun á málum og lögum sem eru í gildi. Mér þætti dálítið sérkennilegt ef það ætti að láta það ráðast hvert málum er vísað hér í þinginu eftir því hvaða hugmyndir koma hvort sem það er hæstv. ráðherrar sem leggja fram mál um breytingar á gildandi lögum eða einhverjir hv. þm. og það eigi síðan að ráða því hvert málin fara. Ég held að þingsköpin séu ekki ráðandi eða vísi ekki á það ef menn eru að breyta til frá Stjórnarráðinu eða koma með tillögur um að breyta þar til frá gildandi lögum þá eigi það ekki að vera ákvarðandi heldur hitt, efni máls og þeirra laga sem verið er að breyta og færa til annarrar áttar en verið hefur. Þessa vildi ég geta sem sjónarmiðs inn í þá umræðu og skoðanaskipti sem hér hafa farið fram.

Frú forseti. Sumir hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa sakað ríkisstjórnina um það í vetur að horfa um of til baka og binda sig við fortíðina. Hér er um að ræða mál sem kveður á um að flytja tiltekna starfsemi á milli ráðuneyta. Ég tel fullkomlega óeðlilegt að skipa málinu í nefnd með tillit til þeirrar fortíðar sem hefur verið á skipan þessara mála heldur eigi að skipa málinu í nefnd með hliðsjón af þeirri nýskipan sem verið er að leggja til.

Frú forseti. Frv. þetta til nýrra hjúskaparlaga sem hér er mælt fyrir er samið af sifjalaganefnd, en í henni eiga sæti Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómari, sem er formaður nefndarinnar, Baldur Möller, fyrrv. ráðuneytisstjóri, Drífa Pálsdóttir deildarstjóri og Guðrún Erlendsdóttir, forseti Hæstaréttar. Ritari nefndarinnar hefur verið Anna Guðrún Björnsdóttir deildarstjóri í dómsmrn. Eftir að sifjalaganefnd hafði lokið við frumgerð að frv. ásamt yfirlitsgreinargerð voru þessi gögn send ellefu aðilum til umsagnar. Nefndinni bárust umsagnir frá fimm þeirra, þ.e. frá biskupi Íslands, Jafnréttisráði, Lögmannafélagi Íslands, Prestafélagi Íslands og Sýslumannafélagi Íslands. Þá voru réttarfarsákvæði frv. og ákvæði þess um fjárskipti hjóna sérstaklega kynnt fulltrúum réttarfarsnefndar sem settu fram ýmsar ábendingar. Hafa margar ábendingar umsagnaraðila verið teknar til greina við endanlega mótun og gerð frv. og athugasemda sem því fylgja. Loks liggja til grundvallar frv. niðurstöður úr norrænu löggjafarsamstarfi og einnig hefur verið tekið mið af nýlegri, norrænni hjúskaparlöggjöf. Með þessu frv. til nýrra hjúskaparlaga er lagt til að steypt verði í einn lagabálk ákvæðum þeirra laga sem nú eru í gildi á þessu sviði, þ.e. lögum nr. 20 frá 1923, um réttindi og skyldur hjóna, og lögum nr. 60/1972, um stofnun og slit hjúskapar. Frv. skiptist í 17 kafla. I. kafli þess fjallar um efnissvið laganna og hefur að geyma almenn ákvæði. II. og III. kafli fjalla um hjónavígsluskilyrði og könnun á þeim. IV. kafli um hjónavígslur, sá V. um ógildingu hjúskapar. VI. kafli um hjónaskilnaði og VII. kafli um ábyrgð hjóna á framfærslu fjölskyldunnar. VII. og VIII. kafli geyma ákvæði um eignir hjóna og forræði maka á eign sinni og X. kafli um skuldaábyrgð hjóna og heimild annars hjóna til að skuldbinda hitt. Í XI. og XII. kafla eru ákvæði um samninga milli hjóna, séreignir og kaupmála og í XIII. og XIV. kafla eru reglur um fjárskipti milli hjóna án skilnaðar og vegna hjúskaparslita. Í XV. kafla er að finna ákvæði um réttarfar í hjúkskaparmálum og í XVI. kafla reglur um meðferð og úrlausn stjórnvalda að málum samkvæmt frv. Í XVII. kafla eru loks ákvæði um gildistöku, lagaskil og brottfallin lög. Frv. er einskorðað við hjón í skilningi sifjaréttarins þar sem karl og kona hafa verið gefin saman í hjúskap þannig að lágmarksskilyrðum um gildi hjónavígslu sé fullnægt og tekur þannig ekki til óvígðrar sambúðar og heldur ekki til samninga samkynja manna um sambúð. Í athugasemdum með frv. er þeim breytingum sem í því felast frá núgildandi lögum lýst ítarlega en ég ætla hér að gera í stuttu máli grein fyrir því hverjar helstu breytingar felast í frv. Í I. kafla þess, sem fjallar m.a. um jafnstöðu og verkefnaskiptingu hjóna, segir í 2. gr. að hjón séu í hvívetna jafnrétthá í hjúskap sínum. Er hér lagt til að afnuminn verði sá munur á lagastöðu karla og kvenna sem er að finna í núgildandi lögum um réttindi og skyldur hjóna. Í 2. mgr. 3. gr. er það nýmæli að hjónum sé skylt að veita hvort öðru upplýsingar um efnahag sinn og afkomu. Í II. kafla frv., um hjónavígsluskilyrði, er lagt til að fækkað verði hjúskapartálmum frá núgildandi lögum. En sú stefna hefur verið ríkjandi í norrænni sifjalöggjöf og víðar. Vissulega eru það mikilvæg mannréttindi að menn geti stofnað til fjölskyldu og að lög girði ekki fyrir að menn geti stofnað til hjúskapar nema brýnir þjóðfélagshagsmunir bjóði annað. Ein merkasta breyting þessa kafla frá núgildandi lögum er sú að hér er lagt til að ekki verð lagt bann við hjónavígslu geðveikra manna og þroskaheftra. Þykja ekki rök fyrir því að andlega fatlaðir menn njóti ekki þeirra mannréttinda að geta stofnað til hjúskapar. III. kafli frv., um könnun á hjónavígsluskilyrðum, hefur að geyma nokkuð fyllri reglur um þetta efni en eru í núgildandi lögum en felur ekki í sér umtalsverðar breytingar á þeim, enda þykja þær hafa gefið góða raun. Í IV. kafla frv., um hjónavígslu, er fjallað um borgaralega og kirkjulega hjónavígslu, hverjir framkvæmi hana og hvar og hverjum sé kræf borgaraleg hjónavígsla. Þar eru m.a. skýrari ákvæði en í núgildandi lögum um heimildir þjóðkirkjupresta sem látið hafa af embætti til að gefa saman hjón og það nýmæli að skyldleiki eða vensl vígslumanns við hjónaefni valdi ekki vanhæfi hans til þess. V. kafli frv., um ógildingu hjúskapar, er svo til óbreyttur frá núgildandi lögum en þetta réttarúrræði er nánast óþekkt hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Í VI. kafla frv., um hjónaskilnaði, gætir verulegra nýmæla. Reglur hafa verið gerðar einfaldari og hjónaskilnaðarástæðum fækkað. Í 34. gr. er kveðið á um að maki sem telur sig ekki geta haldið áfram hjúskap eigi rétt á skilnaði að borði og sæng án þess að vikið sé að þeim sakarþætti sem er í núgildandi lögum enda oftast erfitt um vik að meta svör í þessum efnum. Önnur ástæða fyrir því að fella niður sakarþáttinn er sú að það er talið stuðla að því að draga úr deilum og ásökunum hjóna hvors í annars garð við skilnað og auðvelda hjónum slit þessara persónutengsla með virðingu. Nýmæli er í 35. gr. um áhrif þess ef samvistir hjóna haldast eftir að skilnaður að borði og sæng er fenginn eða hjón taka aftur upp samvistir. Er þar dregið úr kröfunni um samvistaslit og verður þessi skilnaðaraðgerð þá sveigjanlegri og vænlegri til sátta. Þá er það nýmæli í 36. gr. að lagt er til að sá lágmarkstími, sem líða þarf frá því að skilnaður að borði og sæng er veittur og til þess að lögskilnaður er kræfur á grundvelli hans, verði styttur úr einu ári í sex mánuði ef hjón eru þá sammála um að óska lögskilnaðar en annars verði hann áfram eitt ár. Í 41. gr. segir hverjir leysi úr kröfum um skilnað og byggist hún á þeirri grunnreglu að í flestum tilvikum eigi að vera unnt að leita skilnaðar hvort sem er hjá dómstólum eða stjórnvöldum. Ef hjón eru sammála um að leita skilnaðar að borði og sæng eða lögskilnaðar á grundvelli undanfarandi skilnaðar að borði og sæng leysir sýslumaður úr máli en í öðrum tilvikum er hægt að leita skilnaðar hjá sýslumönnum ef hjón eru sammála um það en ella hjá dómstólum. Með þessu ákvæði er lagt til að sýslumenn afgreiði skilnaðarmál á frumstigi ef skilnaðar er leitað hjá stjórnvöldum en ákvörðun sýslumanns megi skjóta til dómsmrn. Synjun stjórnvalds um útgáfu leyfis er því ekki til fyrirstöðu að unnt sé að leggja skilnaðarkröfu fyrir dómstóla. Víða um lönd er úrlausn skilnaðarmála hjá dómstólum einum en ekki hafa þótt rök til þess að fara þá leið þegar hjón eru sammála um skilnað eða um að leita hans hjá stjórnvaldi. Ekki verður hjá því litið að stjórnvaldsleiðin er að jafnaði greiðfærari og ódýrari fyrir aðila auk þess sem hún styðst við langa hefð hér á landi og ekki verður séð að þessi skipan sé andstæð þjóðaréttarsamningum sem Ísland er aðili að. Í þessu sambandi ber að benda á að 43. gr. laga um stofnun og slit hjúskapar, nr. 60/1972, var breytt með lögum nr. 92/1991 þannig að stjórnvaldsúrlausnir í skilnaðarmálum færast til sýslumanna þann 1. júlí nk. í tengslum við aðskilnað framkvæmdarvalds og umboðsvalds í héraði með málskotsrétti til dómsmrn. Sáttaákvæðið í 42. gr. frv. hefur að geyma nokkur nýmæli, m.a. að ekki sé skylt að leita sátta með hjónum með framhald hjúskaparins nema þau hafi forsjá fyrir ósjálfráða börnum en við þær aðstæður mælir tillitið til barna með skyldubundnum sáttatilraunum. Í öðrum tilvikum þykja ekki rök til að þvinga hjón til sáttaumleitana en lögð er áhersla á að þau eigi þess ávallt kost þegar þess er óskað. Í 2. mgr. 44. gr. er að finna það þarfa nýmæli að hægt er að veita skilnað þótt ekki hafi verið leyst úr ágreiningi um forsjá barns. Langan tíma getur tekið að leysa úr deilu foreldra um forsjá og geta hjón haft ríka hagsmuni af því að fá skilnað áður en forsjármál er útkljáð. Ákvæðið byggir að sjálfsögðu á því að ágreiningur um forsjá sé til meðferðar hjá lögmæltum yfirvöldum í samræmi við ákvæði barnalaga. Í VII. kafla frv. eru svo einkaréttarreglur um ábyrgð hjóna á framfærslu fjölskyldunnar. Í þessum kafla eru felld saman ákvæði um framfærsluskyldu hjóna, bæði meðan hjúskapur varir og eftir skilnað hjóna en ekki gætir verulegra nýmæla frá gildandi rétti. Ákvæðin eru þó um margt einfaldari í sniðum en núgildandi lagareglur. Ákvæði um VIII. kafla frv., sem fela í sér nokkurt nýmæli, er einkum ætlað það hlutverk að veita yfirlit yfir eignadeildir í hjúskap og hafa leiðsögugildi. Í 53. gr. er eignamynstri í hjúskap lýst samfellt og þar greindar þær eignadeildir sem til greina geta komið og í 54. gr. er hugtakið ,,hjúskapareign`` skilgreint. Í 55. gr. segir hvernig séreignir geti myndast og í 56. gr. er fjallað um sameignir hjóna og þar lagt til að fræðiskýring verði lögfest. Í IX. kafla frv., um forræði maka á eignum sínum, gætir ekki nýmæla í fyrri þætti kaflans um almenn ákvæði. Í síðari þætti hans, um takmarkanir á forræði maka yfir eignum sínum, er fjölskyldu maka veitt ríkari vernd gegn ráðstöfun hans á fasteign er fjölskyldan býr í en í gildandi lögum og einnig gegn ráðstöfun maka á innbúi á sameiginlegu heimili hjóna og fleira. Þá er ákvæði í 67. gr. um heimild til riftunar á gjöf maka til þriðja manns nýmæli. Í X. kafla frv., um skuldaábyrgð hjóna, er safnað saman í einn kafla dreifðum ákvæðum um þetta efni í lögum nr. 20/1923, um réttindi og skyldur hjóna, en meginreglurnar eru óbreyttar. Lagt er til að afnumin verði ákvæði gildandi laga er mismuni hjónum með einum eða öðrum hætti enda samrýmast þau ekki jafnréttisviðhorfum nútímans. Í XI. kafla frv. eru ákvæði um samninga milli hjóna þar á meðal séreignir samkvæmt kaupmála. Samhengisins vegna eru einnig í kaflanum reglur um aðrar séreignir svo sem vegna fyrirmæla gefenda eða arfleiðenda. Helstu nýmæli kaflans eru þau að lagt er til að unnt sé að ákveða með kaupmála að venjulegt innbú á sameiginlegu heimili hjóna sem aflað er eftir gerð kaupmála verði séreign og að unnt verði að tímabinda kaupmála og gera þá skilyrta, t.d. þannig að kaupmáli hafi ekki lengur gildi ef hjón eignast sameiginlegan skylduerfingja. Fleiri nýmæli eru einnig í þessum kafla sem er ítarlega lýst í athugasemdum með frv. Í XII. kafla frv., sem fjallar um kaupmála, er skipað í samfellu dreifðum ákvæðum laga nr. 20/1923, um réttindi og skyldur hjóna, m.a. um hæfi til kaupmálagerðar, form kaupmála og reglur um skráningu þeirra. Í kaflanum eru ýmis nýmæli, m.a. vottun á undirritun kaupmála, skráningu í veðmálabækur, afskráningu kaupmála o.fl. Reglur um skráningu kaupmála eru svipaðar núgildandi reglum en hafa verið lagaðar að nýjum lögum. Um fjárskipti milli hjóna án skilnaðar og vegna hjúskaparslita greinir í XIII. og XIV. kafla frv. Í þessum köflum er m.a. að finna efnisreglur um opinber skipti til fjárslita milli hjóna þar sem reglan um helmingaskipti milli hjóna er eftir sem áður meginregla við þessi skipti en rýmkaðar heimildir eru til frávika frá henni frá því sem er í núgildandi lögum. Einnig er þess freistað að gefa aðgengilegt yfirlit yfir ferli skiptameðferðar með því m.a. að vísa til viðeigandi reglna XIV. kafla skiptalaga nr. 20/1991. Hér gætir ýmissa nýmæla sem eru rækilega reifuð í athugasemdum með frv. Í XV. kafla frv. eru reglur um réttarfar í hjúskaparmálum. Við gerð ákvæðanna um réttarfar hefur verið tekið tillit til nýrra laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en að sjálfsögðu einnig séreðlis þessara mála. Ákvæði núgildandi laga hafa verið einfölduð og nokkur felld niður. Í XVI. kafla eru ákvæði um meðferð og úrlausn stjónrvalda á málum samkvæmt frv. og eru það nýmæli í hjúskaparlögum. Hér er lagt til að lögfestar verði reglur sem hafa mótast í lagaframkvæmdinni, en lögskráning þeirra horfir til réttaröryggis. Er þess sérstök þörf nú þegar margvíslegar úrlausnir flytjast frá dómsmrn. til sýslumanna. Við mótun þessara reglna hefur verið höfð hliðsjón af frv. til stjórnsýslulaga sem lagt hefur verið fram á Alþingi og álitsgerðum umboðsmanns Alþingis. Í XVII. kafla frv. er loks fjallað um gildistöku laganna sem miðast við aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði þann 1. júlí nk., lagaskil og brottfallin lög. Frú forseti. Ég hef þá lokið að fara yfir meginefni þessara nýju hjúskparlaga. En ég vek um leið athygli á mikilvægi þess að frv. verði að lögum fyrir þinglok vegna aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds á komandi sumri. Þótt skammur tími sé nú til stefnu er þess óskað að hv. allshn. hagi störfum sínum á þann veg að takast megi að afgreiða frv. á vordögum. Ég tel að það eigi að vera gerlegt enda hefur mjög verið vandað til alls undirbúnings og allrar vinnu við samningu þessa frv. og leitað athugasemda hjá fjölmörgum þeirra aðila sem gerst þekkja og þegar verið tekið tillit til margra þeirra ábendinga sem fram hafa komið frá slíkum aðilum. Ég legg svo til, frú forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegur forseti. Það var aðeins smáatriði. Ég heyrði ekki í ræðu hæstv. dómsmrh. að hann skýrði 5. gr. Orðalagið ,,hjúskap lýkur fyrir andlát maka`` vefst eilítið fyrir mér. Kannski er þetta eitthvert venjulegt lögfræðiorðalag. Mér finnst þetta svolítið sérkennilegt. Hvað er átt við með því? Mín máltilfinning er sem sagt sú að það sé áður en maki deyr, þ.e. fyrir andlátið. Mig langar til að spyrja um þetta atriði.

Frú forseti. Mín máltilfinning segir að orðið ,,fyrir`` geti táknað eitthvað sem gerist á undan tilteknum atburði en einnig vegna einhvers atburðar og ég hygg að það sé mjög almenn skoðun og almenn tilfinning manna um þetta mjög svo kunna orð í íslensku máli.

Virðulegur forseti. Mér þykir þetta ekki mjög heppilegt orðalag í lögum og ég legg til að reynt verði að finna eitthvert betra orðalag þannig að venjulegt fólk skilji betur hvað þarna er átt við. 

Frú forseti. Ég geri ekki athugasemd við það að hv. nefnd taki þetta orðalag til athugunar. En vegna þess að sú ósk var sett fram með þeim rökstuðningi að setningin ætti að vera venjulegu fólki skiljanleg þá vil ég nú halda því fram sem flm. frv. að ég flokkist undir venjulegt fólk og því þurfi aðrar röksemdir fyrir þessari ósk. 
            

Virðulegi forseti. Í því frv. sem er til umræðu og hæstv. ráðherra hefur kynnt, frv. til hjúskaparlaga, sé ég að í felast ýmsar góðar úrbætur á þeim hjúskaparlögum sem nú eru í gildi og vissulega þörf á. Má t.d. nefna að í 60. gr. eru reistar nokkrar skorður við forræði maka á fasteign eða réttindum yfir fasteign ef fjölskyldan býr á henni, ef hún er ætluð til þeirra nota eða atvinnurekstrar annars eða beggja. Skorðurnar eru í því fólgnar að öðru hjóna er óheimilt án skriflegs samþykkis hins að afhenda, veðsetja, leigja eða byggja hana, sama hvort um hjúskapareign eða séreign er að ræða. Það að skriflegt samþykki skuli þurfa að liggja fyrir um nýmæli og einnig það að sama gildi þótt um séreign sé að ræða. Þetta er að mínu mati afar mikilvægt þar sem það getur komið í veg fyrir mikla erfiðleika þess maka er ekki stendur að gerningnum og hann er gerður án hans vitundar. Þegar rætt er um séreignir getur verið um að ræða eign sem hjón hafa fjárfest í með sameiginlegum fjármunum þótt hún sé aðeins þinglýst á nafn annars. Ég sé reyndar ekki af hverju óbyggðar lóðir sumarbústaða sem ummerki sýna að fjölskyldan sé afhuga og húsnæði til annarra frístunda eiga að vera undanþegin. Mér finnst eðlilegt að álykta að þessar eignir séu tilkomnar vegna sameiginlegra fjárframlaga hjóna. 60. gr. tekur einnig til uppsagnar leigusamnings um húsnæði sem ætlað er til bústaðar fjölskyldunnar eða til nota við atvinnurekstur beggja eða annars svo og framlengingu slíks samnings. Ákvæðin gilda einnig um afhendingu á hlutabréfum, öðrum eignarskilríkjum og réttindum sem ætluð eru til persónulegra nota fyrir hinn makann eða börn þeirra eða sameiginlegan atvinnurekstur. Í 61. gr. eru sömu skorður settar varðandi innbú og annað lausafé sem ætlað er til persónulegra nota fyrir hinn makann eða börn þeirra eða sameiginlegan atvinnurekstur þeirra. Þetta á einnig við þó svo um séreign sé að ræða. Í báðum lagagreinum er tekið fram að skriflegt umboð þarf frá maka en í dag er það svo að munnlegt samþykki nægir, sbr. 20. gr., þó ekki ef þinglýsa á löggerningi. Þarna eru veigamikil atriði tekin fyrir og til mikilla bóta. Þá ber að nefna það nýmæli sem felst í 68. gr. þar sem segir að maki beri ekki ábyrgð á skuldbindingum hins makans nema sérstök heimild sé til þess og að heimild til samábyrgðar verði að vera ótvíræð samkvæmt almennum lögskýringarreglum, t.d. umboð er annar maki gefur hinum til samningsgerðar fyrir sig. Þarna er ekki tekið fram að umboð þurfi að vera skriflegt og langar mig að vita hvort þess þurfi ekki. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort honum finnist ekki að taka þurfi fram að umboðið sé skriflegt. Tekið er fram að þetta eigi þó ekki við um skatta en um þá gilda sérstakar lagareglur um samábyrgð. 10. gr. veldur mér hins vegar töluverðum heilabrotum svo ekki sé meira sagt. Þar segir að kjörforeldri og kjörbarn megi ekki giftast hvoru öðru nema ættleiðing sé niður felld. Þetta vekur að mínu mati upp þá spurningu hvort líta beri á að ábyrgð og skyldur kjörforeldris séu ekki sambærilegar við ábyrgð og skyldur kynforeldris. Í mínum huga er ekki nokkur vafi á að kjörforeldri tekur við allri þeirri sömu ábyrgð og öllum þeim sömu skyldum gagnvart kjörbarni sem kynforeldri gerir gagnvart sínu barni. Þar af leiðandi finnst mér að hjónaband milli kjörforeldris og barns, þó svo ættleiðing sé felld úr gildi, komi engan veginn til greina. Mér finnst full ástæða til að staldra hér við og hugleiða hvort það sé eðlilegt að gert sé ráð fyrir því í lögum að milli foreldris og barns þróist þær tilfinningar er leiði til hjónabands. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort honum finnist það. Í athugasemd við 10. gr. kemur fram að í norskum lögum er vísað til ættleiðingarlaga en í þeim felst hjúskaparbann. Ég hallast óneitanlega að því að þannig ætti að einnig að vera hér og mér finnst í alla staði mjög óeðlilegt að kjörforeldri og barn gangi í hjónaband þó svo að ættleiðing sé niður felld. Í 43. gr., sem fjallar um skilnaðarkjör, er sagt: ,,Áður en skilnaður að borði og sæng eða lögskilnaður er veittur skal sýslumaður eða dómari reyna að koma á samkomulagi milli hjóna um skipan forsjár fyrir börnum, um framfærslu og aðra skilnaðarskilmála.`` Ég er ekki viss um að hægt sé að búast við að sýslumaður eða dómari sé í stakk búinn til að veita ráðgjöf hvað varðar forsjá barna og tel eðlilegt að þarna kæmi fram að í þeim efnum ætti að leita til sérfræðings svo sem félagsráðgjafa eða sálfræðings svo eitthvað sé nefnt. Ráðgjöf er að mati okkar kvennalistakvenna mjög mikilvægt atriði í sambandi við fjölskyldumál og á það leggjum við einmitt höfuðáherslu við afgreiðslu frv. til barnalaga sem væntanlega verður innan tíðar á dagskrá hér á þinginu. Sú spurning er mjög áleitin hvort ekki sé nauðsynlegt að gera hjónaefnum skylt og framkvæmanlegt að sækja fræðslu um þær skyldur sem þau taka sér á herðar við að giftast. Mig langar að benda á að fram er komin þáltill. á þskj. 713 frá okkur kvennalistakonum um gerð fræðslubæklings um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð. Tel ég að slíkur bæklingur um helstu atriði varðandi réttarstöðu fólks við skilnað og erfðamál gæti komið að mjög góðum notum við slíka fræðslu. Ef um slíka fræðslu væri að ræða væri hugsanlega hægt að koma í veg fyrir marga þá ógæfu sem er þjóðfélaginu dýr efnahagslega og einstaklingnum mikil raun.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða efnislega þetta mikla frv. sem hæstv. dómsrh. hefur lagt fram. Mér mun gefast færi á að gera það í hv. allshn. Hvorki formaður þeirrar nefndar né varaformaður eru á þessum fundi þannig að mér þótti skylt sem nefndarmanni að standa upp vegna þeirra óska hæstv. dómsmrh. að nefndin lyki störfum sínum við frv. í vor svo það gæti orðið að lögum áður en þingi lyki. Ég vek máls á því að hæstv. ráðherra hefur verið ákaflega röskur við að leggja mikla lagabálka fyrir Alþingi á þessum vetri og bálka sem allshn. hefur farið gaumgæfilega yfir og er núna að ljúka yfirferð sinni yfir frv. til barnalaga. Vonandi mun það takast í næstu viku hjá nefndinni að ljúka þeirri yfirferð sem hefur verið mjög nákvæm og ítarleg. Síðan hafa komið fram mörg merk frv. frá hæstv. ráðherra, m.a. um skaðabótalög og ýmsa grundvallarþætti í okkar löggjöf. Ég verð að segja það sem einn nefndarmanna að mér finnst í sjálfu sér ólíklegt að hv. allshn. takist að afgreiða þetta mál í vor ef hún ætlar að beita þeim nákvæmu vinnubrögðum sem hún hefur beitt, t.d. við yfirferðina yfir barnalögin, og ég tel að það sé ákaflega mikilsvert fyrir Alþingi og þingmenn og þá sem að slíkum málum koma utan Alþingis að gefa sér rúman tíma til að fjalla um jafnmikilvæg málefni og þetta. Ég útiloka sjálfsögðu ekki að nefndin geti farið yfir þessar 140 greinar sem hér eru og komist að niðurstöðu um þær á næstu vikum en ég vildi aðeins slá þennan varnagla vegna ummæla hæstv. ráðherra að það kann svo að fara að vegna anna í nefndinni og við önnur merk frv. sem hann hefur lagt hér fram takist henni ekki að ljúka þessu áður en þingi lýkur í vor.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Ragnhildur Eggertsdóttir hefur farið yfir þetta frv. efnislega. Á hún sæti í hv. allshn. á meðan hún situr á Alþingi og mun þá væntanlega fjalla um frv. þar. En það er aðeins eitt atriði sem mig langar að gera að umtalsefni og það er 42. gr. frv. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Skylt er að leita um sættir með hjónum sem eiga ósjálfráða barn, annað eða bæði, er þau hafa forsjá fyrir``. Síðar segir: ,,Prestar leita um sættir eða löggiltir forsvarsmenn trúfélaga. Nú er annað eða bæði hjóna utan trúfélaga eða hvort heyrir til sínu trúfélagi og getur þá sýslumaður eða dómari eftir því hvar mál er til meðferðar leitað um sættir.`` Ég tel að það sé ekki eðlilegt að fólk hafi ekki möguleika á að leita til fleiri aðila um sættir en eingöngu presta og löggiltra forstöðumanna trúfélaga. Ég hefði talið eðlilegt að fleiri aðilar kæmu þarna að þótt ég hafi ekki tillögu um hverjir það ættu að vera hér og nú. Langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til álita að þarna kæmu fleiri að. Nú vil ég minna á að margar hjónavígslur fara fram hjá sýslumönnum eða bæjarfógetum og finnst mér eðlilegt að fólk sem er í þannig hjónabandi geti leitað annað en til prestanna. Mér finnst annað óeðlilegt og langar til að spyrja um þetta atriði. Það er möguleiki að það sé í einhver annari grein, ég hef ekki lesið frv. svo nákvæmlega enda er það margar síður og stutt síðan við fengum það á borðin. Ef þetta hefur ekki komið til álita þá hefði mér þótt eðlilegt að allshn. liti einmitt á þennan þátt málsins.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur orðið. Það er mjög skiljanlegt að hv. þm. hafi ekki haft mikinn tíma til að kynna sér frv. og því eðlilegt að frekari umræða verði um málið eftir að hv. allshn. hefur farið yfir frv. Það er vissulega efnismikið og þarfnast rækilegrar skoðunar. Hér hafa tveir hv. þm. borið fram fsp., hv. 9. þm. Reykn. um álit mitt á 10. gr. frv. og 60. gr. þess. Því aðeins hef ég lagt frv. fram með efnisákvæðunum eins og segir í lagafrv. að ég lít svo á að í báðum tilvikum sé um eðlilega skipan mála að ræða. En vissulega er ástæða til þess að taka öll þau sjónarmið sem hér hafa komið fram í umræðunni til skoðunar í hv. nefnd og ég vænti þess að nefndin taki að venju þær ábendingar sem fram hafa komið við umræðuna til athugunar. En skoðanir mínar um það hvað eðlilegast er í báðum tilvikum koma í raun fram í frv. sjálfu. Að því er varðar spurningu hv. 15. þm. Reykv. um sáttaaðila þá er það mín skoðun að eðlilegt sé að prestar fari með þetta hlutverk. Það er svo kveðið á um það að bæði sýslumenn og dómarar eftir því hvar mál er til meðferðar geti farið með þessi mál hjá aðilum sem eru utan trúfélaga. En þess hefur einnig verið gætt við þessa frumvarpssmíð að ráðgjöf af þessu tagi geti farið fram með öðrum hætti og í lokamálsgrein 42. gr. segir að dóms- og kirkjumálaráðuneytið geti ákveðið í reglugerð að sáttaumleitan í stofnun um fjölskylduráðgjöf geti komið í stað sáttaumleitunar samkvæmt þessari grein. Þannig að þar er gert ráð fyrir því að unnt sé að víkka þetta eða fela fleiri aðilum en meginregla frv. gerir ráð fyrir að fari með sáttaumleitanir. Hv. 3. þm. Reykv. vék réttilega að því að hv. allshn. hefur haft og hefur mjög mörg stór og viðamikil frv. til meðferðar og hefur hún unnið mjög vel og vandvirknislega að öllum þeim málum sem hún hefur fengið til meðferðar á þessu þingi. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það er býsna erfitt að koma fram jafnviðamiklu frv. með hliðsjón af þeim miklu störfum sem hvíla á nefndinni. En ein meginástæðan fyrir því að þessi ósk er borin fram er að hluti frv. lýtur að þeirri réttarfarsbreytingu sem tekur gildi 1. júlí nk. með aðskilnaði dómsvalds og umboðsvalds í héraði og einkum með tilliti til þeirra hagsmuna var þessi hógværa ósk fram borin.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjarnason telur að örlítið meiri tíma þurfi í allshn. til að afgreiða svo mikilvægt mál. Ég get hins vegar skilið sjónarmið hæstv. ráðherra en mér finnst þetta mál svo mikilvægt að það hljóti að þurfa að fjalla mjög vel um það. Ég kann hæstv. ráðherra þakkir fyrir að koma svo mikilvægu frv. á framfæri. Það hefur vissulega verið mikil þörf á að koma svona frv. á framfæri og ég efast ekki um að að baki liggur gífurlega mikil vinna. Hvað varðar svör ráðherra, þá þakka ég þau en get ekki enn þá skilið um hvað verið er að fjalla, en ég mun vissulega beita mér fyrir því í allshn., á meðan ég er þar, að reynt verði að útskýra það fyrir mér þannig að ég skilji hvað verið er að tala um. Ég endurtek það að ég hallast að því varðandi 10. gr. að þar ætti að fara eins að og í norskum lögum. Ég er hrædd við að með því að setja svona lagað í lög sé verið að ýta undir það að tilfinningar kjörforeldris til kjörsbarns séu ekki eðlilegar.

Herra forseti. Hér hefur m.a. verið rætt um orðalag greina í þessu frv. sem vafalaust er að mörgu leyti til bóta en ég skal aðeins víkja nánar að því síðar. Sérstaklega var rætt um 5. gr. þar sem stendur í frv.: ,,Hjúskap lýkur fyrir andlát maka`` o.s.frv. Ég kastaði hér fram hugmyndinni um að orða þetta: Hjúskap lýkur við andlát maka, en það fékk ekki undirtektir skildist mér hjá flm. eða fólki hér almennt. Mér sýnist einsætt að leysa þetta deilumál með þeim hætti að tala íslensku. Það vill nefnilega þannig til, og ég segi það nú þó að ég eigi að heita hæstaréttarlögmaður, að þetta lagamál er oft til mikilla lýta og skemmir mjög íslenskt mál. Þetta er kansellístíll frá þýðingum á dönskum lögum og norskum og ill íslenska sem á að reyna að uppræta sem mest og mættu ungir lögfræðingar gjarnan temja sér það að reyna að tala íslensku en ekki ,,lögfræðsku``. En það var nú annað mál. Það er ýmislegt í þessu frv. sem ég mundi vilja gera athugasemdir við ef ekki væri svo illa farið hér í þessum hóp að konur eru nú fleiri á þingi í þessu augnabliki og lengst af, a.m.k. svona að morgunlagi og ég er alltaf svolítið hræddur við konur. En mér finnst óþarft að fara að hnýsast í öll einkamál okkar karlanna, peningamál og annað slíkt. Ég held að við eigum að gæta varhug við því og hafa svona sæmilegt jafnræði í þessu, að menn hafi a.m.k. vasapeningana sína í friði.

Herra forseti. Vegna athugasemda hv. 4. þm. Reykv. um þetta kunna orð ,,fyrir`` í 5. gr. frv. vil ég aðeins segja þetta. Þegar ég var ungur maður í lagadeild Háskólans og laut þar leiðsagnar dr. Ármanns Snævarr þá brýndi hann það fyrir okkur ungum lagastúdentum að þegar að því kæmi að við fengjum það hlutverk að semja lagafrumvörp og stjórnvaldsareglugerðir fyrir stjórnvöld þá ættum við að hyggja að því að hafa þau á góðu íslensku máli og taka þar til fyrirmyndar hinar fornu bókmenntir þjóðarinnar. Nú stendur svo á að þetta frv. er samið fyrir dómsmrh. af þessum gamla og góða lærimeistara mínum og okkar margra í lagadeildinni sem brýndi okkur svo á þessu og orðalagið er frá honum komið og ég treysti honum manna best til þess að velja þau orð sem best eiga við í þessum lagatexta eins og mörgum öðrum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að leggja fram þetta frv. en eins og fram hefur komið er þetta mikið frv. í 17 köflum og engin leið að átta sig á snöggu augabragði á öllum þeim þáttum sem í þessu frv. felast. En samt sem áður, af því að það er nokkuð nákvæmlega til orða tekið á ýmsum stöðum, þar er nákvæmlega getið um það hvaða réttindi og skyldur eru við hjúskaparslit, þetta er svona hálfgert skilnaðarfrv., þá finnst mér vanta í það að frekar sé getið um það hvaða réttindi og skyldur menn eiga að hafa áður en þeir ganga í hjónaband. Þetta er mikilvæg stofnun og mikilvægt að fólk viti út í hvað það er að ganga og það er að mínu mati nauðsynlegt, sérstaklega í ljósi þess hvað hjónaskilnaðir eru nú tíðir á Íslandi, að fólk fái einhverja fræðslu áður en það gengur í hjónaband þannig að það fái að vita hverjar eru skyldur þess og hver er réttur þess í hjónabandinu. T.d. að það komi hv. þm. Eyjólfi Konráð ekkert á óvart þegar konan hans vill vita nákvæmlega hvað er í buddunni hjá honum því að eftir að frv. verður að lögum verður hann að láta hana vita nákvæmlega hvað er í buddunni. Sæll er sá sem annan á en á sig sjálfan þó. Nú á Eyjólfur Konráð, ef þetta frv. verður að lögum, sig ekki alveg sjálfur og ekki það sem í buddunni er þannig að mér finnst nauðsynlegt, þegar svona miklar breytingar verða, að menn geri sér grein fyrir því áður en í hjónabandið er gengið að svona á þetta að vera. Þetta er það sem mér finnst vanta. Hins vegar er mjög nákvæmlega fjallað í 3. gr., og spurning hvort það á að vera í lögum, um verkaskiptingu og upplýsingar um efnahag, þ.e. að hjón skuli skipta milli sín verkum á heimili eftir föngum. Mér finnst mikil spurning hvort þetta á að vera í lögum.  Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta frv. verður ekki afgreitt á þessu þingi þrátt fyrir góðan vilja svo viðamikið sem það er því það eru margar og svo miklar breytingar í þessu frv. sem menn hljóta að þurfa að skoða. En í sambandi við 5. gr. þá er ég sammála athugasemdum sem fram hafa komið því að ég hef velt þessu mikið fyrir mér: Hjúskap lýkur fyrir andlát maka. Það kynni að vera að einhver vildi misskilja þessi orð og notfæra sér það þannig að mér finnst rétt að þarna sé skýrara til orða tekið.

Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir þáltill. á þskj. 215, um tímabundnar ráðstafanir í sjávarútvegsmálum. Ég vil vekja athygli forseta á því að þetta númer, 215, er mjög lágt miðað við það lagafrv. sem verið var að ræða næst á undan sem var 710, ef ég man rétt. Ég vek sérstaka athygli á þessu vegna þess að þessi tillaga er um tímabundnar ráðstafanir og hefði auðvitað þurft að komast til umræðu fyrir langalöngu síðan. En við þetta megum við stjórnarandstæðingar búa að okkar mál komast seint og um síðir til umræðu í þinginu. Við flytjum þetta saman þrír þingmenn Alþb., Steingrímur J. Sigfússon og Kristinn H. Gunnarsson ásamt mér. Tillgr. hljóðar svona: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni, í samráði við sjávarútvegsnefnd Alþingis, að undirbúa ráðstafanir til að draga úr óvissu í sjávarútvegsmálum á árinu 1992 eða þar til lokið er endurskoðun laga um stjórn fiskveiða. Í þessu skyni verði eftirfarandi ráðstafanir athugaðar sérstaklega: að draga markvisst úr flutningi veiðiheimilda milli byggðarlaga með kvótaskerðingu eða öðrum áhrifaríkum hætti, að stöðva frekari flutning fiskvinnslunnar út á sjó (fjölgun frystitogara), að lýsa yfir að yfir að tvöföldun línuaflans í fjóra mánuði á ári verði áfram í gildi, að lýsa yfir að ekki sé stefnt að afnámi krókaveiðileyfa undir 6 tonna markinu, að stemma stigu við flutningi veiðiheimilda frá minni bátum og trillum á stærri skip, að taka upp þá reglu, til að hindra að afla, einkum smáfiski, sé hent í sjóinn, að skip megi landa slíkum afla utan kvóta, þannig að útgerðin fái metið kostnaðarverð til sín en afgangurinn sé fénýttur, t.d. í þyrlukaupasjóð, að fallið verði frá áformum um að fénýta Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins og allar ráðstafanir, sem gerðar verða á árinu 1992, verði við það miðaðar að tryggja stöðugleika á meðan endurskoðun laganna um stjórn fiskveiða stendur yfir.`` Virðulegi forseti. Þessi tillaga er hluti af stefnumörkun sem Alþb. vann að á haustmánuðum. Áður en þing kom saman voru sjávarútvegsmál mikið rædd í þingflokki Alþb. og í forustu flokksins. Í framhaldi af þeirri stefnumörkun var ákveðið að við mundum flytja tillögur í þinginu um tímabundnar ráðstafanir og hins vegar yrði unnið tillögum um endurskoðun laganna um stjórn fiskveiða í flokknum. Í lok nóvember héldum við landsfund í Alþb. Á þeim landsfundi var mikið rætt um sjávarútvegsmál og var þar gerð ályktun um hvaða ramma menn ættu að hafa við endurskoðun á stjórn fiskveiðanna. Þar var samþykkt ályktun í sex liðum um það hvað við ættum að hafa að leiðarstjörnu við þessa endurskoðun og ég vil lesa það hér upp: 1. Að tryggður verði til frambúðar óumdeilanlegur eignarréttur þjóðarheildarinnar á auðlindum íslenska hafsvæðisins. 2. Að stjórnkerfi fiskveiða stuðli að því að bæta meðferð afla, vernda smáfisk og verja lífríkið í sjónum fyrir óheppilegum áhrifum veiðiaðferða. 3. Að réttlætis verði gætt gagnvart byggðarlögum, sjómönnum, fiskvinnslufólki og útgerðaraðilum. 4. Að komið verði í veg fyrir að fiski verði hent í sjóinn. 5. Að stjórnkerfi fiskveiðanna feli í sér hvata til hagræðingar í fiskveiðum. 6. Að stuðlað sé að nýsköpun og eðlilegum aðgangi nýrra aðila að sjávarútvegi. Með þetta að markmiði höfum við síðan unnið að þessum málum. Við héldum sjávarútvegsráðstefnu fyrir stuttu síðan á Austfjörðum og við höfum stofnað sérstakan sjávarútvegshóp í Alþb. til að fjalla um þessi mál. En í samræmi við þessa stefnumörkun frá því í haust höfum við flutt, eins og ég sagði áðan, tvær tillögur. Fyrri tillagan á þskj. 33 og var um gæðamál og sölumeðferð á fiski. Hin tillagan, sem er hér til umræðu, er um tímabundnar ráðstafanir í sjávarútvegsmálum. Ég verð að lýsa yfir sérstakri óánægju með það að í þinginu hafa ekki verið til umræðu frá hendi ríkisstjórnarinnar neinar sambærilegar tillögur við það sem við höfum lagt fram. Ég tel að það sé mikið slys að menn skuli ekki hafa viljað taka tímabundið á þeim vanda sem er í sjávarútveginum og mun að öllum líkindum verða að bíða að mestu leyti endurskoðunarinnar sem er í gangi núna. Ég ætla aðeins lesa úr greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Endurskoðun laga um stjórn fiskveiða stendur nú yfir og skal vera lokið fyrir áramótin 1992--1993. Mikið umrót og óvissuástand hefur skapast vegna þeirra laga sem nú gilda um stjórn fiskveiða og óvissunnar um hvort þau muni breytast og hvernig. Ofan á þetta bætist gríðarlegur rekstrarvandi í sjávarútveginum og er nú þannig komið að fjölmörg fyrirtæki riða á barmi gjaldþrots eða eru nú þegar gjaldþrota. Heimaaðilar og sveitarfélög hafa víða enga möguleika á að tryggja að veiðiheimildir verði ekki seldar í burtu. Veiðiheimildir flytjast einnig stjórnlaust milli skipagerða án tillits til atvinnusjónarmiða og þjóðhagslegrar hagkvæmni. Veruleg hætta er á miklum atvinnumissi vegna þessa. Auk almennra og sértækra ráðstafana til að styrkja atvinnugreinina í heild er nauðsynlegt að koma í veg fyrir að margvísleg vandamál skapist þann tíma sem tekur að endurskoða lögin um stjórn fiskveiða. Draga mætti tímabundið úr flutningi veiðiheimilda milli byggðarlaga með því að beita kvótaskerðingu. Þann kvóta sem þannig félli til mætti setja í Hagræðingarsjóð til að styrkja byggðarlög sem lenda í erfiðleikum. Brýna nauðsyn ber nú til að stöðva flutning fiskvinnslunnar út á sjó, þ.e. fjölgun frystitogara. Þann tíma sem vinnst þarf fiskvinnslan í landi og útgerð tengd henni að nota til að endurmeta stöðu sína og búa sig undir að takast á við kröfuna um ferskara hráefni.`` Þessi mál hafa verið til umræðu í þinginu hvað eftir annað í vetur. Við sjáum að það er verið að gera samninga bæði um smíðar og kaup á frystiskipum. Þetta þýðir að verið er að færa verulegan hluta af fiskvinnslunni út á sjó auk þess sem verið er að draga verulega úr atvinnustarfseminni í kringum fiskinn líka. Þess vegna hefði verið ástæða til að doka við og gefa fiskvinnslunni í landinu möguleika á því að bregðast við en að stórum hluta til er þetta að gerast vegna þess að menn sem stjórna fiskvinnslunni, útflutningnum frá landinu, hafa sofið á verðinum. Það er t.d. eitt af stóru atriðunum sem ráða því að menn fara út í að kaupa sér frystiskip að í gegnum tíðina hefur nánast óflokkaður fiskur frá Íslandi verið seldur t.d. til Bandaríkjanna, þ.e. ekki er gerður neinn munur á þeim fiski sem unninn er í þessar pakkningar. Ef hann nær þeim lágmarkskröfum sem gerðar eru til hans er hann allur seldur undir einu merki og einum flokki. Þetta þýðir að fiskvinnslan sem er að vinna fyrsta flokks hráefni oft á tíðum getur ekki fengið svipað verð og t.d. frystitogari sem vinnur afla sinn úti á sjó vegna þess að kaupendurnir eru tilbúnir að borga hærra verð fyrir þann fisk sem er seldur undir því merki að hann hafi verið unnin úti á hafi, einfaldlega vegna þess að þeir telja sig hafa tryggingu fyrir því að hann hafi verið unninn alveg ferskur. En nú eru menn að selja t.d. á Bandaríkjamarkað fisk sem er allt frá því að vera 1--2 daga gamall, frá veiðidegi, þegar hann fer í pakkningar og upp í það að vera 10--12 daga gamall. Það er alveg sama þótt einhver frystihús reyni að vanda sína vöru eins og þau mögulega geta og vinna einungis sem allra nýjast hráefni, þau fá ekki hærra verð en hin sem vinna fisk sem er orðinn mjög gamall ef hann nær þeim lágmarkskröfum sem gerðar eru til hans. Ég tel að þarna hefðu menn átt að bregðast við með því að stöðva þessa þróun, hreinlega banna innflutning á þessum skipum og frysta þetta ástand. Mörg byggðarlög sem byggja afkomu sína á bátaútgerð eru nú í mikilli óvissu vegna þess þrýstings sem forráðamenn útvegsmanna hafa beitt til að fá tvöföldun línuaflans afnumda. Þess vegna er nauðsynlegt að skera úr því máli með tilliti til byggðasjónarmiða. Þetta mál þarf alveg sérstakrar skoðunar við. Rökin fyrir því að ekki megi tvöfalda línuaflann vegna þeirra sjónarmiða, sem höfð hafa verið til hliðsjónar í því máli, eru sprottin af eignaréttarsjónarmiðum sem ráða í sjávarútvegi. Þeir eru aldeilis rasandi sumir, sem telja sig eiga kvóta, yfir því að menn séu að fá tvöföldun á kvótanum vegna þess að þeir veiði fisk á línu. Þeir eru orðnir svo uppteknir af því að þeir eigi þessa auðlind þjóðarinnar að ekki má færast til eitt einasta tonn á milli réttra aðila í sjávarútvegi, þá er verið að taka eitthvað frá þeim. Upp á það horfum við að menn eru raunverulega búnir að slá eign sinni yfir réttinn til að veiða fisk. Þess vegna er það sem verið er að ýta út öllu sem hugsanlega verður til þess að veiðiréttur færist á milli skipagerða. Þá eru hagsmunir þeirra sem gera út og eiga þennan veiðirétt þeir einu sem eru í gildi. Aðrir hagsmunir, þjóðhagslegir t.d., komast aldrei inn í þessa umræðu. Og það er ekki bara þannig að menn eigi réttinn til þess að veiða samkvæmt einhverri aflareynslu sem þeir hafa fengið á einhverju árabili þegar þeir voru upp á sitt besta, einhver þrjú ár á öldinni sem fundin voru út sem áttu að gefa mönnum rétt til þess að veiða fisk við Ísland. Þeir eiga meira en það, þeir eiga áfram allan þann rétt sem myndast ef fiskstofnarnir stækka. Ef við fengjum einhvern tímann að veiða helmingi meira af þorski en veiddist á viðmiðunarárunum mundu þeir sem eiga veiðiréttinn í dag fá alla viðbótina til sín. Það er ekki aldeilis að þeir hafi bara unnið fyrir því að fá að veiða einmitt það sem þeir veiddu á viðmiðunarárunum og hafi myndað sér þennan þegnrétt sem menn hafa talað svo fagurlega um heldur eiga þeir framtíðina fyrir sér ef það tekst að láta fiskstofnana á Íslandsmiðum stækka. Sama má segja um krókaveiðileyfin á bátum undir 6 tonna markinu. Ýmis af minnstu byggðarlögunum sem byggja afkomu sína á smábátaútgerð munu hreinlega leggjast af ef kvóta verður úthlutað á báta undir 6 tonna markinu eins og gert er ráð fyrir í lögunum um stjórn fiskveiða. Það kapp sem menn leggja nú á að vinna sér inn kvóta á þessa báta er mjög hættulegt fyrir öryggi sjómanna og forkastanlegt að stjórnvöld skuli stuðla að glannalegri sjósókn með þessum hætti. Flutningur aflaheimilda frá smábátum til smærri skipa hefur verið mikill og hann mun hafa slæm áhrif í atvinnulegu tilliti, sérstaklega í smærri fiskiþorpunum á landsbyggðinni. Þá verður ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að með þeirri tilfærslu veiðiheimilda, sem er í gangi og hefur verið undanfarið í stórum stíl, frá bátum og yfir á togara, er sóknin að færast frá stærri fiski yfir í smærri fisk, samanber meðalþyngd á fiski sem króka- og netaveiði skilar á móti meðalþyngd frá stærri togskipum. Einnig er ástæða til þess að ætla að sóknarkostnaður sé minni hjá bátum en togurum og þess vegna að mörgu leyti þjóðhagslega óhagkvæmt að þetta gerist. Því virðist einsýnt að loka beri fyrir flutning aflaheimilda frá þessum bátum til togaranna. Vegna þess afla sem talið er að fleygt sé í sjóinn er hér lagt til að sú tilraun verði gerð að gefa mönnum kost á að koma með allan afla að landi sem kemur í veiðarfærin. Sá kostur verði í boði að skip geti landað aflanum utan kvóta. Afli verði seldur, útgerðin fái metið kostnaðarverð fyrir hann, en mismunurinn verði síðan nýttur t.d. í þyrlukaupasjóð. Þá er lagt til að menn leggi á hilluna öll áform um að fénýta Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins og allar ráðstafanir í sjávarútvegsmálum sem gerðar verði á árinu 1992 verði við það miðaðar að tryggja sem best stöðugleika í greininni á meðan endurskoðun laganna um stjórn fiskveiða stendur yfir. Eins og menn heyra þá er þetta samið áður en lögin um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins fóru í gegnum þingið en þar fyrir stendur þetta enn þá fyrir sínu. Það er aldrei of seint að hverfa frá villu síns vegar og ég hvet hæstv. sjútvrh. til þess að endurskoða lögin um Hagræðingarsjóðinn sem allra fyrst. Ég legg til að að lokinni umræðu verði þáltill. vísað til síðari umr. og sjútvn.

Virðulegi forseti. Ég held að hér sé mjög þörfu máli hreyft og vil byrja á því að lýsa stuðningi mínum við meginatriði þess, einkum og sér í lagi þau atriði sem eru talin upp í öðrum til sjötta lið, þ.e. að stöðva beri frekari flutning fiskvinnslu út á sjó, að lýsa yfir tvöföldun línuaflans, lýsa yfir að ekki sé stefnt að afnámi krókaveiðileyfa undir 6 tonna markinu og að stemma stigu við flutningi veiðiheimilda frá minni bátum og trillum yfir á stærri skip. Það sjötta er að hindra að afla og einkum smáfiski sé hent í sjóinn. Ég held raunar að þetta séu þannig mál að það eigi að vera nánast samstaða um að afgreiða svona hluti tímabundið. Vissulega er það rétt að sjávarútvegsstefnan er í endurskoðun og ég held raunar að þetta séu atriði sem hljóti að vega nokkuð þungt í þeirri endurskoðun. Fjölmörg atriði í þessu hafa verið að koma í ljós á undanförnum mánuðum og sýna í raun fáránleika og ég vil segja eyðingarstefnuna sem nú er rekin í sjávarútveginum: Að það skuli eiga sér stað núna að fiskveiðar við Ísland skuli að verulegu leyti vera að flytjast frá smærri bátum yfir á stór skip, að flytjast frá veiðarfærum sem eru mjög umhverfisvæn, ef nota má svoleiðis orð, yfir í veiðarfæri sem eru mjög umdeild hvað snertir umhverfisþáttinn. Það er hlutur sem ég held að menn hljóti að þurfa að endurskoða og það fyrr en seinna. Það er fróðlegt að skoða línurit, sem er fylgirit með þessari þáltill., um þróun sjófrystingar undanfarin ár. Það vantar árið 1991 en sú súla er enn hærri en þessi frá 1990. Eftir að þetta er komið á fullan skrið --- og við getum lagt við 1987 og 1988, það er mikil aukning á þessum árum --- hlýtur að hafa dregið mjög verulega úr vinnslu í landi. Við búum við það núna að hafa haft neikvæðan hagvöxt í fimm eða sex ár samfleytt og ég get ekki neitað því að það hvarflaði að mér hvort eitthvert samband sé milli þeirrar hagvaxtarþróunar og þessa súlurits sem þarna kemur fram. Með öðrum orðum hvort við séum nánast að grafa okkur gröf í sambandi við lífskjör til frambúðar. Það er líka furðulegt að á sama tíma og verið er að eyðileggja smábáta skuli verið að fjárfesta í frystitogurum upp á a.m.k. 4 milljarða. Það er líka athyglisvert að skoða umhverfisþáttinn í þessu máli því við, sem erum á því að togararnir geti verið mjög skaðlegir lífríki sjávarins, erum ekki einir á báti. Mig langar að vitna í grein eða ummæli fyrrv. siglingamálastjóra, núv. aðstoðarmanns umhvrh., þegar hann er að fjalla um þessi mál, með leyfi forseta: ,,Almennt má segja að uppi séu hugmyndir um að skoða veiðarfæri út frá því hvaða áhrif þau hafa á lífríkið, hvort tiltekin veiðarfæri geta valdið skaða á lífríkinu. Það getur verið um að ræða eyðileggingu á gróðri eða dýraríki og jafnvel að þau taki upp aukaafla sem er óæskilegur.`` Það hefur komið fram í dagsljósið á undanförnum mánuðum og missirum að togarar eira nánast engu þegar þeir vita af fiski einhvers staðar, þá eru nánast öll meðul notuð til þess að ná þessum fiski. Ég hef heimildir fyrir því að menn hafi jafnvel skipulega verið að vinna að útjöfnun á botni sjávarins til þess að geta komið að togveiðafærum. Það sér hver maður að fáránlegt er að ætla sér að bera þetta saman eins og nú er gert og jafnvel auka þessar veiðar á kostnað veiða með krókum. Í þessu sama viðtali segir Magnús Jóhannesson orðrétt, með leyfi forseta, þegar hann er spurður um framtíð frystitogaranna: ,,Þess vegna er ég sannfærður um það að veiðar frystitogara eins og þær eru stundaðar nú munu ekki eiga framtíð fyrir sér.`` Það hlýtur að vera mjög vafasamt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, ef menn ætla að stefna að því að auka þessar veiðar á sama tíma og það á að útrýma hinum. Því hefur verið haldið fram að það megi ekki gera neitt núna á þessu ári vegna þess að allt sé í endurskoðun. Í gær mælti hæstv. sjútvrh. fyrir fjórum frv. sem tengjast sjávarútvegsstefnunni þó að rétt sé að það sé ekki verið beinlínis að kveða á um að ekki megi breyta þar einu eða neinu. En þó er þar t.d. eitt atriði sem ég rak augun í. Þar er gert ráð fyrir því í frv. um Fiskistofu að ekki geti komið nýir útgerðaraðilar inn, að þeir geti ekki fengið leyfi til fiskveiða. Með öðrum orðum: Þetta er orðið lokað kerfi og það er gert ráð fyrir því að þetta verði lokað kerfi þannig að enginn geti fengið leyfi til fiskveiða á Íslandi nema hann hafi haft slíkt leyfi. Og eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson kom hér inn á áðan að enginn nýr aðili getur fengið að koma inn til þess að veiða slíka aukningu þótt kvótinn verði aukinn um helming. Það bætist einfaldlega ofan á þá sem eru fyrir. Ég sé því ekki betur en að með þessum frv. í gær, þótt þau séu ekki gerð að umræðuefni hér, sé verið að gefa það til kynna að festa eigi enn frekar í sessi núverandi fiskveiðistefnu. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar, enda er tími minn búinn, en ég vil skora á hæstv. sjútvrh. að taka til gaumgæfilegrar athugunar þau atriði sem þarna er minnst á, einkum og sér í lagi hvað varðar smábátana, því eins og sjómennska á þeim er stunduð núna er það raunar guðs mildi að ekki skuli hafa hlotist af stórslys.

Herra forseti. Sum þeirra atriða sem hér er lagt til að tekið verði á eru allrar athygli verð og nauðsynlegt að takast á við í stjórnsýslu sjávarútvegsins. Önnur hljóta að koma til skoðunar við þá athugun sem nú fer fram og endurskoðun á fiskveiðilöggjöfinni. Það væri fullkomlega óeðlilegt að Alþingi færi að álykta um einstaka þætti þess og binda þannig hendur þeirra sem vinna að endurskoðuninni enda á hv. sjútvn. samkvæmt lagaboði aðild að þeirri endurskoðun og hefur með því skipulagi sem upp hefur verið komið í því efni alla möguleika á að hafa sjálf frumkvæði að því með hvaða hætti hún kemur sínum sjónarmiðum á framfæri við endurskoðunarnefndina. Hér eru einnig atriði sem nú þegar eru á undirbúningsstigi. Ég nefni það atriði sem lýtur að frystitogurunum. Að vísu geta verið mismunandi skoðanir uppi í þeim efnum. Ríkisstjórnin telur ekki að beita eigi boðum og bönnum heldur að koma eigi á jafnari starfsskilyrðum. Hún hefur lagt frv. fyrir þingið, og það er til meðferðar í hv. sjútvn., um vinnslu um borð í skipum þar sem gert er ráð fyrir aukinni nýtingu og bættri meðferð afla og jöfnun á starfsskilyrðum vinnslu í landi og úti á sjó. Þessi þáltill. gerir hins vegar ráð fyrir því að stöðva eigi kaup á frystitogurum með boðum og bönnum. Þó að ég hafi ákveðnar áhyggjur af því að þessi þróun verði of hröð, þá er ég andvígur því að beita bönnum í þessu efni eins og orðalag ályktunarinnar gefur til kynna. Hitt væri miklu nær að koma fram með hraði því frv. sem liggur fyrir hv. sjútvn. Það hefur einnig verið unnið að því með sérstöku samstarfsátaki milli ráðuneytisins og sjómanna og útgerðarmanna að stemma stigu við því að smáfiski sé hent. Eins og hv. flm. er kunnugt um eru heimildir innan ákveðinna marka til að koma með undirmálsfisk að landi. Í ýmsum efnum er því verið að vinna að atriðum sem hér er fjallað um. Önnur er eðlilegt að komi til skoðunar við endurskoðun fiskveiðilöggjafarinnar en óeðlilegt að binda hendur þeirra sem þar um fjalla með sérstakri ályktun frá Alþingi. Ræða hv. 7. þm. Reykv. vakti hins vegar nokkra athygli mína. Það kemur svolítið spánskt fyrir sjónir þegar þingmaður Alþfl. vill innleiða hér meiri ríkisafskipti og opinber afskipti með því að banna frystitogara með því að setja ákveðnar skorður á því hvert er hlutfallið á milli veiða smábáta og stærri togara og hindra að veiðar skipa geti þróast með eðlilegum hætti án opinberra afskipta. Allt í einu er þingmaður Alþfl. kominn hér með þau sjónarmið að ríkisvaldið eigi að hlutast til um það hver verður þróunin í þessari grein. En það er auðvitað sérstaklega athyglisvert að þingmaður Alþfl. skuli koma hér upp og lýsa yfir stuðningi við tillögu Alþb. um að stöðva frekari frystitogarakaup í ljósi reynslunnar. Ég hef haft af því nokkrar áhyggjur að þessi þróun yrði of ör. Ég beitti mér þess vegna fyrir því að lánveitingar í Fiskveiðasjóði yrðu takmarkaðar þegar í ljós kom að sjóðstjórnin hafði veitt nokkuð mikil lán til nýrra verkefna á þessu sviði. Þegar til átti að taka ákvað hæstv. viðskrh. hins vegar að opna allar flóðgáttir fyrir erlendri lántöku til þess að fjölga frystitogurum. En nú kemur einn af þingmönnum Alþfl. og lýsir yfir stuðningi við þá tillögu Alþb. að stöðva frekari frystitogarakaup. Ég held að hv. þm. ætti að óska eftir því að þeir alþýðuflokksmenn taki til í garðinum heima hjá sér áður en þeir blanda sér í umræður með þessum hætti hér í þingsölum og geri það upp við sig hvort það sé stefna hv. þm. eða stefna hæstv. viðskrh. sem á að gilda fyrir Alþfl. í þessu efni en sjónarmið þeirra virðast fara út og suður ef marka má þau sjónarmið sem hv. þm. lýsti hér og þær ákvarðanir sem hæstv. viðskrh. hefur tekið í þessum efnum. Ég skildi hv. þm. einnig þannig að hann væri þeirrar skoðunar að það ætti að opna með öllu aðgang til veiða og það ætti ekki að hafa neinar takmarkanir á því að aðilar gætu hafið veiðar. Ef sú er ekki merking orða hans, þegar hann mælir gegn þeirri skipan sem nú er, þá er næst að halda að í hans huga sé að stjórnvöld eigi að skammta nýjum aðilum aðgang að fiskveiðunum. Að minnsta kosti er hv. þm. að mæla fyrir mikilli grundvallarbreytingu sem ég sé ekki að geti samræmst því markmiði að við varðveitum fiskstofnana og tryggjum um leið að þeir séu hagnýttir á sem hagkvæmastan hátt því að ef við hverfum frá núverandi skipan og heimilum öllum frjálsan aðgang að veiðunum verða þær stundaðar með býsna óarðbærum hætti og lífskjör þjóðarinnar mundu rýrna mikið og ég efast um að hv. þm. mundi vilja taka ábyrgð á því. Hér er því hreyft nokkuð kynlegum hugmyndum. Það er hins vegar ekkert sem kemur í veg fyrir það að nýir aðilar komi inn í þessa atvinnugrein og núverandi stjórnfyrirkomulag girðir á engan hátt fyrir það enda er það býsna algengt að nýir aðilar komi inn og þeir hafa vaxið upp og dafnað. Nýir aðilar hafa komið inn og orðið að stórum útgerðaraðilum eftir að núverandi skipan var tekin upp svo því fer víðs fjarri að kerfið útiloki þetta. En eigi að hvika frá grundvallaratriðunum í þessu efni, þá er ég hræddur um að það stefni í óefni varðandi nýtingu auðlindarinnar og þá eðlilegu kröfu þjóðarinnar að veiðarnar séu stundaðar með sem mestri hagkvæmni. Sjónarmið hv. þm. Alþfl. sem hér talaði ganga þvert gegn þeim sjónarmiðum.

Herra forseti. Ég er ákaflega undrandi á framgöngu hæstv. sjútvrh. hér. Í fyrsta lagi held ég að sé rétt að undirstrika það að hlutdeild sjútvn. Alþingis í endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar eða fiskveiðistefnunnar hefur orðið allt önnur en til stóð og ég held að meining Alþingis hafi verið þegar ákvæði um það voru sett inn í lög. Sjútvn. Alþingis hefur sjálf mátt grípa til aðgerða til þess að draga til sín upplýsingar og fá fundi með þeirri endurskoðunarnefnd ríkisstjórnarinnar sem sett var á laggirnar, mönnuð eingöngu af fulltrúum stjórnarflokkanna. Þar með var rofið það vinnulag sem áður hafði tíðkast að allir stjórnmálaflokkar ættu aðild að slíkri vinnu. Í öðru lagi held ég að hæstv. sjútvrh. þurfi að gæta orða sinna hér þegar hann tekur þannig til orða að það sé óeðlilegt að Alþingi sé að gera sérstakar ályktanir og binda þar með hendur endurskoðunarnefndarinnar. Er hæstv. sjútvrh. virkilega að tala um það að einhver nefnd manna úti í bæ hafi hér ríkari rétt til þess að ráða þessum málum til lykta en Alþingi Íslendinga? Hafa þeir Þröstur Ólafsson og Magnús Gunnarsson fengið einhvern einkarétt á því að ráða til lykta sjávarútvegsstefnunni í landinu? Eða er það ekki Alþingi Íslendinga, valdamesta stofnun þjóðarinnar, sem á að lokum að hafa þar síðasta orðið? Ef Alþingi sýnist svo síðar í dag eða á morgun, þá hefur það að sjálfsögðu allan rétt til þess að setja ákvæði um meðferð sjávarútvegsmála ef það telur það til heilla horfa. Ég bið hæstv. sjútvrh. að gæta sín í þessum efnum. Alþingi Íslendinga hefur ekki enn afsalað valdi sínu til Þrastar Ólafssonar, sem betur fer og guði sé lof. Í öðru lagi fundust mér Heimdallarstælar hæstv. sjútvrh. honum ekki samboðnir, m.a. þegar hann var að svara máli hv. 7. þm. Reykv. Mér finnst að hann þurfi að gæta sín dálítið í því. Er það vikilega þannig að það sé alveg sama hversu óhagstæða menn meta einhverja þróun í sjávarútveginum? Er það skoðun hæstv. sjútvrh. að það eigi að láta slíkt óátalið og ganga fyrir sig bara af því að aðalatriði sé að ekki megi vera með boð og bönn. Boð og bönn voru aðalmálið í huga hæstv. ráðherra. Þetta er Heimdallarstrákamálflutningur sem ég var satt best að segja að vona að hæstv. sjútvrh. væri vaxinn upp úr. Er það sem sagt þannig að það eigi að láta hvaða vitleysu sem er óátalda vegna þess að ekki má vera með boð og bönn og það sé aðalatriðið? Þetta gengur ekki svona, hæstv. sjútvrh., og ég held að við þurfum að eiga hér miklu rólegri og málefnalegri umræðu um þessa hluti en þessi fyrsta ræða hæstv. sjútvrh. gaf tilefni til að halda.

Herra forseti. Ég hélt að hv. 4. þm. Norðurl. e. væri vaxinn upp úr útúrsnúningastíl sínum í umræðum í þinginu. Ég minni á að nú fer fram samkvæmt lögum, sem Alþingi hefur sett, endurskoðun á fiskveiðistefnunni. Það var kveðið á í lögunum með hvaða hætti sú endurskoðun ætti að fara fram. Ríkisstjórnin skipaði sérstaka nefnd til þess að hafa yfirstjórn með því máli. Það hlýtur að teljast eðlilegt enda ber hún ábyrgð á málaflokknum. Hún skipaði í samræmi við ákvæði laganna nefnd hagsmunaaðila sem unnið hefur að málinu með þeirri nefnd sem ríkisstjórnin skipaði. Jafnframt var gert ráð fyrir því að sjútvn. þingsins gæti haft frumkvæði að sjálf með hvaða hætti hún kæmi að þessu starfi, hversu oft og í hversu ríkum mæli hún kallaði á upplýsingar eða kæmi sínum eigin sjónarmiðum á framfæri. Það var gert til þess að auka sjálfræði og sjálfstæði sjútvn. við þessa endurskoðun en ekki til þess að rýra það. Þvert á móti höfðu komið fram umkvartanir um það meðan gamla skipulagið var í gildi að sjútvn. væri hálfpartinn sett til hliðar þegar einstakir þingmenn væru settir í fjölmennar nefndir hagsmunaaðila en gætu ekki komið með sjálfstæðum hætti að þessari endurskoðun. Það er þess vegna í fullu samræmi við það sem ég tel óeðlilegt að þingið álykti nú um einstök atriði þessarar endurskoðunar og bindi hendur þeirra aðila sem Alþingi sjálft hefur falið þessa endurskoðun. Ég sagði ekki að það væri óheimilt heldur væri það óeðlilegt vegna þess að Alþingi sjálft hefur ákveðið að endurskoðun skuli fara fram og við hverja skuli hafa samráð. Það væri í ósamræmi við þær ákvarðanir að tekið yrði fram fyrir hendurnar á þeim sem það verk eru að vinna samkvæmt ákvörðun Alþingis sjálfs.

Herra forseti. Þetta er ósköp einfaldlega rangt hjá hæstv. sjútvrh. Alþingi Íslendinga hefur ekki skipað þá Þröst Ólafsson og Magnús Gunnarsson til verka, það er ósköp einfaldlega rangt. Það hefur ríkisstjórnin gert og tókst ekki betur til en svo að eftir margra mánaða þóf varð til þessi tvíhöfðaði óskapnaður sem er auðvitað stjórnskipulegt slys, að geta ekki einu sinni haft einn mann við borðsendann til þess að stjórna fundum og verklagi þessarar nefndar. Það ber órækt vitni um ástandið í þessum efnum innan stjórnarherbúðanna. Ég held að hæstv. sjútvrh. verði að viðurkenna að það hefur ekki tekist til sem skyldi í sambandi við samráð sjútvn. Alþingis við þessa vinnu. Órækt dæmi um það er t.d. sú staðreynd að formaður sjútvn. varð að skrifa bréf til endurskoðunarnefndarinnar fyrir nokkrum vikum síðan til að fá upplýsingar um hvort hún væri á lífi, hvað hún væri að gera og biðja um að sjútvn. fengi upplýsingar um það sem þarna væri á ferðinni. Algert sambandsleysi var ríkjandi frá því á haustmánuðum eftir þann eina fund sem sjútvn. og endurskoðunarnefndin höfðu átt saman og þangað til sjútvn. varð að skrifa bréf til nefndarinnar til að fá upplýsingar um það hvort hún væri á lífi og ef svo væri, hvað hún væri þá að gera og kalla síðan nefndina fyrir sig. Og ríkisstjórnin setti þessi mál í þannig farveg að það hefur alls ekki verið það samráð við sjútvn. sem ætlunin var. Ég er alveg undrandi, herra forseti, á því hvernig hæstv. sjútvrh. stillir hér hlutunum upp. Er það virkilega meining hæstv. ráðherra sem mér sýnist svo eftir tvær ræður að hann sé að segja að Alþingi eigi ekkert að skipta sér af þessum málum meðan hin virðulega endurskoðunarnefnd sé að starfa? Það er nú nýtt að hæstv. sjútvrh. sé orðinn svona ánægður með þessa endurskoðunarnefnd og Þröst Ólafsson t.d., fulltrúa Alþfl. í henni. Það veit sennilega á mikil tímamót í þessum málum öllum saman. En auðvitað er það svo, hæstv. sjútvrh., að þessi málflutningur gengur ekki upp, m.a. vegna þess að endurskoðunarákvæðið kveður á um að sú vinna geti staðið allt til áramóta en kvótaárinu lýkur 31. ágúst nk. Af þeim sökum einum getur reynst óhjákvæmilegt að grípa til ráðstafana áður en endurskoðunarstarfinu lýkur.

Herra forseti. Ég vil fyrst minna hv. þm. á að hann greiddi sjálfur atkvæði með lögunum eins og þau eru í dag. Þau kveða á um að endurskoðunarstarfinu skuli ljúka um áramót en að kvótaárið hefjist 1. september. Það er hans eigið atkvæði sem hefur komið því til leiðar að lög eru með þeim hætti sem raun ber vitni og hann getur ekki kastað ábyrgð á aðra í því efni. Það er á ábyrgð sjútvrn. að annast þá endurskoðun sem lög kveða á um og það er fullkomlega eðlilegt að stjórnarflokkar á hverjum tíma sameinist um það hvernig forustu er skipað um slíka endurskoðun. Auk þess að taka á sig þá ábyrgð hefur ráðuneytið í samræmi við lögin skipað sérstaka nefnd hagsmunaaðila og ráðuneytið skrifaði hv. sjútvn. bréf, gerði henni grein fyrir því hvernig ætlunin væri að standa að endurskoðuninni og óskaði eftir því að nefndin hefði sjálf frumkvæði að því að kalla eftir upplýsingum og koma sínum sjónarmiðum á framfæri og ákveða hversu oft fundir yrðu með nefndinni og þeirri nefnd sem hefur forustu um endurskoðunina. Jafnframt var gert ráð fyrir því að sú nefnd gæti haft frumkvæði að samráði við nefndina. Þetta var gert til þess að auka sjálfstæði hv. sjútvn. við þessa endurskoðun og það er svo nefndarinnar sjálfrar að ákveða þar um. Bréfaskriftir á síðara stigi þess máls af hálfu hv. nefndar eru góðra gjalda verðar en ráðuneytið gerði hv. nefnd í upphafi grein fyrir þessu og á hvern veg sjálfstæði nefndarinnar væri tryggt.

Virðulegi forseti. Það er margt sem breytist á milli daga. Nú hafði hæstv. sjútvrh. miklar áhyggjur af því að það sem verið er að leggja til í okkar tillögu þyrfti auðvitað að fara í umfjöllun í steríónefndinni því að ekki mætti binda hendur hennar með einhverjum samþykktum í þinginu. Í gær lagði hann fram stórkostlegar hugmyndir um breytingar á öllu stjórnkerfi í kringum sjávarútvegsmálin og lýsti því sérstaklega yfir í ræðu á hv. Alþingi að þessi merkilega nefnd ætti ekki að fjalla um þær. Það væri ekki aldeilis þörf á því. Það er mjög sérkennilegt og ég held að víða verði eftir því tekið að hæstv. sjútvrh. skuli hafa sagt það hér í þinginu að nefndin ætti ekki að skoða tillögurnar sem nefndin lagði fram í gær og mælti fyrir. Ég verð að segja alveg eins og er að ég öfunda hæstv. sjútvrh. ekki af hans hlutverki í þessari ríkisstjórn ef það er svo slæmt að hæstv. viðskrh. skuli hafa eyðilagt fyrir honum hugmyndirnar um það að koma í veg fyrir kaup á skipum til landsins. Og það getur varla verið að merkilegt samráð sé eða góð samstaða í ríkisstjórn þar sem einn kemur með hugmyndir og tillögur og annar brýtur allt niður. Mér þykir þessi yfirlýsing afar merkileg og hún útskýrir auðvitað það sem hefur gerst í vetur að menn virðast geta keypt skip til landsins burt séð frá því að Fiskveiðasjóður er búinn að taka upp nýjar reglur. Það er mjög athyglisvert. Ég vil svo mótmæla því sérstaklega sem hæstv. sjútvrh. sagði að hann teldi að ekki mætti koma í veg fyrir að fiskveiðarnar þróuðust með eðlilegum hætti, þ.e. að veiðiréttur færðist á milli skipanna með eðlilegum hætti og er greinilega vísað til þess að kaup og sala á aflaheimildum sé það sem tryggir það alfarið. Engan veginn er sannað og hefur því miður ekki verið skoðað almennilega þannig að menn geti fullyrt að þetta tryggi að hagsmunir þjóðarinnar hafi verið hafðir að leiðarljósi við tilfærslur á veiðiheimildum.

Herra forseti. Sjálfagt getur enginn sannað það hvernig þróun í sjávarútvegi og öðrum atvinnugreinum gerist best, en ég er sannfærður um og styðst þar við reynslu að betra sé að atvinnugreinin hafi sjálf forræði á þeim málum, hitt sé óskynsamlegra og leiði jafnan til verri niðurstöðu ef stjórnvöld ætla að stýra atvinnugreininni og um það stendur þessi ágreiningur. Síðan vil ég enn á ný leiðrétta misskilning hv. þm. og mér þykir leitt að hann skuli ekki hafa skilið athugasemdir mínar frá í gær því hann hefur misskilið efni frumvarpanna sem þá voru til umræðu og hann virðist gera það enn. Þau lúta að mjög róttækum breytingum á stjórnsýslu í sjávarútvegi, hvernig skipað er meðferð stjórnsýslu varðandi úthlutun veiðileyfa, varðandi eftirlit, varðandi meðferð gæðamála og ýmissa annarra þátta. Þessi stjórnsýsluákvæði geta átt við hverja þá skipan sem menn vilja koma á varðandi stjórn veiðanna, hvort heldur það er stjórn samkvæmt aflamarki eða sóknarmarki. Hv. þm. þarf ekki annað en að lesa texta frv. um Fiskistofu til þess að komast að raun um þetta. Meðan núverandi lög eru í gildi mun ráðuneytið og væntanlega Fiskistofan framkvæma þau á þeim grundvelli, en skipulag stjórnsýslunnar er allt annar hlutur og kemur ekki sjálfri fiskveiðistjórnuninni við. Ég vona að ég þurfi ekki að leiðrétta hv. þm. í hið þriðja sinn um þetta atriði.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að hæstv. sjútvrh. hlýtur að vita betur. Hann hefur þá ekki lesið frumvörp sín eins vel og hann vill vera láta. Þar úir og grúir af öllum þeim hugtökum sem tengjast því stjórnkerfi gildir um fiskveiðarnar í þessum plöggum. Auðvitað þarf að breyta þessu meira og minna ef menn ætla að fara að stjórna með einhverjum öðrum hætti. Nú er ég ekkert að segja að það verði niðurstaðan, en allt sem hefur komið fram í sambandi við meðferð þessara mála bendir í eina átt. Hæstv. sjútvrh. er að reyna að klóra í bakkann og ráða einhverju. Það er verið að taka þetta meira og minna frá honum. Tillögur hans hafa verið teknar og settar í nefnd úti í bæ. Að vísu mótmælir hann því ekki opinberlega að málin séu tekin frá honum, en hann kemur með mál hér inn í þingið sem hann ætlar að reyna að koma með á eigin spýtur og láta verða að lögum hér í þinginu án þess að þessi nefnd fái að hafa áhrif á það. Ég er út af fyrir sig ekkert að gagnrýna hann sérstaklega fyrir þetta. Þetta er bara mjög athyglisvert að horfa upp á hvernig togast er á í stjórn landsins um þessar mundir.

Herra forseti. Skilningur hv. 3. þm. Vesturl. fer nú alltaf þverrandi. Ég hélt það væri á almanna vitorði að sú nefnd sem vinnur að endurskoðun fiskveiðistefnunnar starfar á vegum sjútvrn. og er skipuð af sjútvrh. í mjög góðu samstarfi þeirra flokka sem standa að ríkisstjórninni, þó að vitað sé að ágreiningur er á milli þeirra um ýmis veigamikil atriði í fiskveiðistjórnuninni. Vegna þess að hv. þm. vitnar enn í frv. um Fiskistofu bið ég hann að lesa það nánar. Í því er kafli um þá stjórnskipan sem komið verður á og þar er mælt fyrir um það hvernig henni er fyrir komið, algjörlega án tillits til þess hvaða stjórnunaraðferð við notum. II. kafli í því frv. felur í sér breytingar á lögum um stjórn fiskveiða þar sem vitnað er til ráðuneytisins og hlutverk þess og í þeim tilvikum þar sem það á við kemur Fiskistofa í staðinn. Þar sem segir að ráðuneytið úthluti aflahlutdeildum í fiskveiðistjórnunarlögunum kemur að Fiskistofa gerir slíkt og hið sama. Ef þingið breytir fiskveiðistjórnunarlögunum og segir að sóknarmarksreglan skuli gilda þá leiðir af sjálfu sér að Fiskistofa fer með það hlutverk. Annars vegar er um að ræða ný lagaákvæði um starfsreglur og starfssvið Fiskistofu og hins vegar nauðsynlegar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða þar sem Fiskistofa kemur í stað ráðuneytis. Ég bið hv. þm. að lesa frv. einu sinni enn áður en hann kemur með þessar röngu athugasemdir sínar upp í ræðustólinn.

Virðulegi forseti. Ýmislegt í málflutningi hæstv. ráðherra kom mér svolítið spánskt fyrir sjónir. Í fyrsta lagi talaði hann um boð og bönn. Hvað er núverandi fiskveiðistefna annað en boð og bönn? Ég má ekki fara út á sjó og ná mér í fisk og koma með hann að landi nema tryggja það að ég geti torgað honum sjálfur. Með öðrum orðum má ég ekki fara og ná í fisk og selja hann. Er það ekki bann og boð? Hann talaði um hagkvæmasta háttinn. Eru nema nokkrar vikur síðan hann lýsti því yfir að meiri hluti sjávarútvegsfyrirtækja væri á gjaldþrotabraut? Hefur þróunin þá verið á hagkvæmasta hátt undanfarin ár? Að vísu tók hann ekki með inn í það dæmi að hópur báta er rekinn á hagkvæman hátt, en hann er ekki tekinn inn í þessa tölu sem hann var að nefna þar vegna þess að menn treysta sér ekki til þess að fara inn í það bókhald. Varðandi aukið frjálsræði í peningamálum og opnun út á við sem hæstv. viðskrh. hefur beitt sér fyrir og ég styð að sjálfsögðu, er ekki hægt að kenna því um að við höfum lent í einhverju fjárfestingarbrjálæði í frystitogurum. 

Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. lýsir því yfir að hann vilji ekki boð og bönn en jafnframt lýsir hann yfir fullum stuðningi við þáltill. Alþb. um að stöðva frekari vinnslu um borð í frystiskipum. Ég held að þessar gagnstæðu yfirlýsingar segi allt um málflutning hv. þm. Ekkert hefur gerst í núverandi fiskveiðistjórnunarlöggjöf sem takmarkar útgerð smábáta, þvert á móti hefur í engum flokki skipa fjölgað meira en einmitt í hópi smábáta. Hins vegar er mjög eðlilegt að ákveðin þróun eigi sér stað frá einum tíma til annars á milli stærðarflokka fiskiskipa og fiskveiðistjórnunarlöggjöfin er alveg ótvírætt farin að skila árangri í því að aflaheimildir hafa færst saman og við nýtum nú betur fiskiskipastólinn og eigum eftir að sjá meiri árangur af því á næstunni. En að lokum, herra forseti, þá kemst ég ekki hjá því að víkja enn og aftur að því sjónarmiði hv. þm. að öllum eigi að vera frjálst að hefja veiðar á þann veg að engum takmörkunum sé háð hver fjöldi þeirra er sem stundar veiðarnar á sama tíma og við búum við verulega takmörkun á afrakstri fiskstofnanna. Annaðhvort er verið að stefna í slíka sóun á verðmætum varðandi sókn eða þá að hv. þm. stendur nákvæmlega á sama um hversu nærri við göngum stofnunum og er reiðubúinn að taka áhættu af því að þeir hrynji fyrir sakir ofsóknar. Það fer einfaldlega ekki saman að hafa hlutina á þann veg gjörsamlega opna að hver sem er geti komið inn og hafið veiðar án tillits til þeirrar sóknar sem fyrir er. Það kerfi stenst einfaldlega ekki við ríkjandi aðstæður. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að við erum að stýra veiðum í takmarkaða auðlind og við höfum gert það með kerfi sem tryggir miðað við takmarkaða auðlind best athafnafrelsi. Hv. þm. getur ekki sýnt fram á að nokkuð annað stjórnkerfi tryggi meira athafnafrelsi en þetta í ljósi þess að við þurfum að takmarka veiðarnar. En mér er nær að halda að hv. þm. telji enga þörf á því að hafa stjórn á veiðum og hver sem er geti komið inn í veiðarnar án nokkurra takmarkana.

Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því brýnar aðstæður valdi því að forseti ákveður að fresta umræðunni í miðjum klíðum þegar tillagan hefur beðið mánuðum saman eftir því að komast til umræðu. Ég verð að segja eins og er að það er auðvitað ákaflega óheppileg ráðstöfun. Ég ætla ekki að fara að mótmæla henni og við þingmenn getum sjálfsagt lítið gert annað en að sætta okkur við það að svo sé gert. En það er auðvitað alla jafnan mjög hvimleitt að þurfa að slíta slíkar umræður í sundur og sérstaklega finnst manni óheppilegt og ósanngjarnt þegar mál eiga í hlut sem eru eðli sínu samkvæmt tímabundin en hafa þó orðið fyrir því að bíða hér mánuðum saman eftir að komast til umræðu á þinginu. Þess vegna vil ég nota þá þetta tækifæri um leið og ég lýsi vonbrigðum mínum með það að svona skuli fara og óska eindregið eftir því að umræðunum verði haldið áfram í upphafi næsta fundar.

Vegna ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. vill forseti taka fram að ríkar ástæður eru fyrir því að það var ákveðið að halda fundinum ekki lengur áfram en til klukkan hálffjögur. Forseti mun koma athugasemdum þingmannsins á framfæri þegar gengið verður til þess verks að setja saman dagskrá fyrir þingfundi næstu viku.