Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur fjallað um till. til þál. um landgræðslu- og landverndaráætlun fyrir árin 1987-1991 á þskj. 517. Till. þessi er sú hin þriðja í röðinni um sambærilegt efni. Hin fyrsta þeirra var afgreidd á Alþingi á hátíðarfundi á Þingvöllum 1974 og það fé sem þá var ákveðið til landgræðslu- og landverndarverkefna var í einu orði kallað "þjóðargjöfin". Hinn 20. apríl 1982 samþykkti Alþingi nýja landgræðslu- og landverndaráætlun fyrir árin 1982-1986 og sú till. sem hér er til síðari umræðu og flutt er af hæstv. ríkisstjórn er því hin þriðja í röðinni um sambærilegt efni og tekur við af þeirri áætlun sem samþykkt var 1982. Fjvn. kallaði á sinn fund forstöðumenn þeirra stofnana sem mest koma að því að annast framkvæmd þessa máls eða hafa gert á undanförnum árum, þ.e. Svein Runólfsson landgræðslustjóra, en með honum var fulltrúi landgræðslustjóra Stefán Á. Sigfússon. Einnig komu á fund nefndarinnar Sigurður Blöndal skógræktarstjóri og Þorsteinn Tómasson, forstjóri Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Nefndin leggur til einróma að till. þessi verði samþykkt með smávægilegum orðalagsbreytingum sem fluttar eru brtt. um á þskj. 687. Það er að í 1. tölul. tillgr. í a-lið standi orðin: verndun birkiskóga í stað "nýting birkiskóga" og í 2. tölul. b-liðar í tillgr. standi orðin: nýting beitilanda en ekki "verndun beitilanda". Svo virðist sem þessi orð hafi víxlast í prentun þskj. og eru því fluttar hér brtt. Eins og áður sagði er nefndin sammála um að leggja til að till. verði samþykkt með þessum breytingum. Fjarstaddir afgreiðslu málsins voru Guðmundur Bjarnason og Karvel Pálmason. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Hinn 22. apríl 1986 var samþykkt hér á Alþingi þáltill. um mat á heimilis- og umönnunarstörfum, sem unnin eru launalaust, til starfsreynslu. Skv. till. var ríkisstjórninni falið að láta athuga með hvaða hætti mætti meta slíka starfsreynslu þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að tefla. Ríkisstjórnin samþykkti að vísa málinu til félmrh. til nánari athugunar og að frumkvæði hans var Gerður Steinþórsdóttir cand. mag. fengin til að gera úttekt á stöðu þessara mála og gera tillögur um það hvernig meta skyldi til starfsreynslu heimilis- og umönnunarstörf. Gerður lauk rannsókn sinni á þessu málefni og kemur niðurstaða hennar fram í þskj. 231 sem dreift var til hv. alþm. í desembermánuði á fyrra ári. Mér þykir rétt að lesa úr inngangi Gerðar á þskj. til upplýsingar áður en lengra er haldið, en í inngangi með skýrslunni segir svo, með leyfi forseta. Þar er tillagan orðrétt sem samþykkt var: "Alþingi ályktar að meta skuli sem starfsreynslu heimilis- og umönnunarstörf, sem unnin eru launalaust, þegar um hliðstæð störf er að ræða. Jafnframt felur Alþingi ríkisstjórn að láta athuga með hvaða hætti megi meta slíka reynslu, þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að tefla." Undirritaðri var falið að vinna verkefnið og skila tillögum. Verkið var unnið á þann hátt að lesnar voru vandlega yfir þær umræður sem fram fóru um málið á Alþingi í því skyni að fá glögga mynd af þeim hugmyndum sem lægju að baki þáltill. Ljóst var að sú tillaga Kvennalistans að láta árafjölda við heimilisstörf ráða eingöngu við mat á starfsaldurshækkun fékk ekki hljómgrunn. Flestir þm. vildu fara einhverja millileið, ná áfangasigri. Af þeirri hugmynd er tekið mið. Yfirlýsing Alþingis nær til "hliðstæðra" starfa. Tillagan sem hér fylgir nær til "hliðstæðra" starfa bæði faglærðra og ófaglærðra starfsmanna. Í kjarasamningum BSRB og ríkisins er starfsreynsla opinberra starfsmanna metin að fullu þótt viðkomandi skipti um starf og fari í óskylt starf. Sú hugmynd Kvennalistans að meta heimilisstörf sem reynslu í öll störf fékk misjafnar viðtökur. Eins og þál. ber með sér hafnaði Alþingi ekki hugmyndinni, en fór fram á "athugun". Í grg. er stuttur kafli sem fjallar um afgreiðslu málsins á Alþingi. Þá kemur kafli um mat vinnumarkaðarins á því hvað séu hliðstæð störf og hvort mat sé réttmætt. Könnuð voru núgildandi ákvæði í kjarasamningum um mat á heimilisstörfum, en þau finnast víða, einkum í sérkjarasamningum félaga innan ASÍ og bæjarstarfsmannafélaga innan BSRB. Algengt er að reynsla af heimilisstörfum sé metin við almenn störf í lægstu launaflokkum eða "hliðstæð" störf sem ekki krefjast sérhæfingar. Varðandi síðari lið till. er einnig byggt a reynslu hjá nokkrum sveitarfélögum. Í Garðabæ, Kópavogi, á Akureyri og í Vestmannaeyjum eru heimilisstörf metin í öll störf hjá sveitarfélaginu. Tekið er mið af þeim ákvæðum í tillögugerðinni. Í ákvæðum um mat á heimilisstörfum gætir töluverðrar fjölbreytni, oftar þó til þrengingar. Þó finnast sveitarfélög sem meta heimilisstörf "takmarkalaust" til starfsreynslu, annaðhvort í öll störf eða í ákveðin tilgreind störf. Að lokum er gerð tilraun til að meta þann kostnað fyrir vinnumarkaðinn sem hlytist af samþykkt tillagnanna." Þetta bréf er undirritað í september 1986 af Gerði Steinþórsdóttur. Eins og fram kemur í inngangi skýrslunnar hafa verið könnuð ákvæði í kjarasamningum um mat á heimilisstörfum. Slík ákvæði eru orðin nokkuð algeng, einkum í sérkjarasamningum félaga innan ASÍ og bæjarstarfsmannafélaga innan BSRB. Fram kemur að reynsla af heimilisstörfum er metin við almenn störf í lægstu launaflokkum eða hliðstæð störf sem ekki krefjast sérhæfingar. Hvað varðar óskyld eða sérhæfð störf er einnig byggt á reynslu af heimilisstörfum í nokkrum sveitarfélögum. Með hliðsjón af þeirri athugun sem fram fór á því hvernig heimilis- og umönnunarstörf eru metin til starfsreynslu setur Gerður Steinþórsdóttir fram þrjár tillögur. Tillaga 1 er þannig, með leyfi hæstv. forseta: "Metin skulu til starfsreynslu heimilis- og umönnunarstörf þegar um hliðstæð störf er að ræða. Slíkur starfsaldur getur þó mest orðið sex ár, enda teljist eigi starfsaldur vegna launaðra starfa á sama tíma. Þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að tefla skulu heimilis- og umönnunarstörf metin á sama hátt, þó mest til fjögurra ára starfsaldurs." Tillaga 2: "Metin skulu til starfsreynslu heimilis- og umönnunarstörf þegar um hliðstæð störf er að ræða. Þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að tefla skulu heimilis- og umönnunarstörf metin til hálfs í starfsaldri. Slíkur starfsaldur getur þó mest orðið sex ár, enda teljist eigi starfsaldur vegna launaðra starfa á sama tíma." Tillaga 3: "Metin skulu til starfsreynslu heimilis og umönnunarstörf þegar um hliðstæð störf er að ræða. Slíkur starfsaldur getur þó mest orðið sex ár, enda teljist eigi starfsaldur vegna launaðra starfa á sama tíma. Þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að tefla skulu heimilis- og umönnunarstörf í minnst þrjú ár metin til starfsaldurs. Slíkur áunninn starfsaldur getur mest orðið fjögur ár." Í skýrslunni eru framangreindar tillögur skýrðar með nokkrum orðum. Vakin er athygli á því að aðeins er gerð ein tillaga um fyrri hluta þáltill. Sú tillaga er sniðin eftir grein 1.1.8 í aðalkjarasamningi fjmrh. og BSRB sem gilti frá 1. febr. til 30. des. 1986, en greinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Við ákvörðun starfsaldurs er heimilt að taka til greina starfstíma hjá öðrum vinnuveitendum en því opinbera á þann hátt að við starfsaldur sé bætt starfstíma við hliðstæð störf. Slíkur starfsaldur getur mest orðið sex ár. Um framkvæmd þessa ákvæðis gilda þær meginreglur sem samstarfsnefnd BSRB og fjmrn. hefur sett um grein 1.1.8 í fyrri aðalkjarasamningi." Í skýrslunni er bent á að í greininni er bæði talað um hliðstæð störf og hámarksárafjölda þegar lagt er mat á starfsreynslu þeirra sem ekki hafa unnið hjá hinu opinbera. Í tillögunni felst m.a. að ýmsum hömlum verður aflétt sem nú finnast í sérkjarasamningum ýmissa félaga varðandi mat á heimilisstörfum. Nefna má að í sumum sérkjarasamningum er miðað við lífaldur viðkomandi en ekki starfsaldur sem er miklu eðlilegra. Í núgildandi samningum ná þessi ákvæði oftast eingöngu til almennra ófaglærðra hliðstæðra starfa. Þessi till. nær hins vegar til allra sambærilegra starfa, faglærðra jafnt sem ófaglærðra, eins og fóstra, kennara og hjúkrunarfræðinga svo að einhverjar stéttir séu nefndar. Varðandi síðari lið þáltill. eru gefnir upp þrír valkostir. Er tekið mið af því að hjá nokkrum sveitarfélögum er reynsla af heimilisstörfum metin í öll störf hjá sveitarfélaginu. Fyrsti valkostur gengur lengst og á sér ekki hliðstæðu hjá neinum sveitarfélögum. Annar valkosturinn á sér fyrirmynd hjá bæjarstarfsmönnum í Vestmannaeyjum og þriðji valkosturinn örlítið breyttur á sér fyrirmynd hjá Kópavogskaupstað og Garðabæ. Í báðum síðastnefndu tilvikunum stendur reyndar "heimilisstörf í minnst fjögur ár". Enn fremur var tekið mið af umræðum sem fram fóru á Alþingi um mat á heimilisstörfum þar sem glögglega kom fram það sjónarmið að meta ætti meira reynslu af heimilisstörfum í hliðstæð störf á vinnumarkaði en óskyld störf. Í niðurlagi þessarar skýrslu eru birtir nokkrir útreikningar sem gefa til kynna þann kostnað fyrir vinnumarkaðinn sem er því samfara að meta heimilis- og umönnunarstörf til starfsreynslu, en ljóst er að sá kostnaður er langt í frá að vera óyfirstíganlegur eins og kemur fram í mati skýrslugerðarmanns. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til, þó að það hefði verið freistandi, að lesa meira úr þeirri ágætu skýrslu sem hér er til meðferðar. Það tæki of langan tíma. Ég vænti þess að hv. alþm., sem á annað borð hafa áhuga á þessum málum, vilji í raun og veru vinna að því að færa þessi mál til þess vegar, sem ég vænti að allflestir séu sammála um, að meta þessi störf þannig að það fólk sem vinnur á heimilum fái fullan rétt á vinnumarkaði því að auðvitað vitum við það öll, og ekki síst við sem erum búin að lifa nokkuð langa ævi, að þetta fólk allflest hefur miklu meiri reynslu á mörgum sviðum en jafnvel þeir sem aldrei vinna slík störf. Ég tel eðlilegt að á grundvelli þessarar skýrslu muni Jafnréttisráð hafa forgöngu um að gera tillögur um á hvern hátt eðlilegast er að koma þessum tillögum, sem hér eru fram settar, til framkvæmda í samningum um kaup og kjör, bæði á vinnumarkaði, hjá atvinnurekendum og því opinbera, ríki og sveitarfélögum, og ég vænti þess að þessi vel gerða skýrsla, sem inniheldur nákvæma úttekt á þessum málum eins og þau eru á okkar vinnumarkaði, verði leiðbeinandi um hvernig á að halda á þessum málum og það verði þrýst á bæði ríki og aðila vinnumarkaðarins að gera átak til að koma þessum málum í viðunandi horf. Að því tel ég að við eigum að vinna. Þessi skýrsla er upphafið að því að ná þessum áfanga.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þessa skýrslu um mat á heimilis- og umönnunarstörfum til starfreynslu. Skýrslan kemur fram í framhaldi af þáltill. sem flutt var af þm. Kvennalistans á síðasta þingi og reyndar þinginu þar á undan einnig og samþykkt nokkuð breytt á síðustu vordögum. Í þessari skýrslu koma fram ýmsar gagnlegar upplýsingar og er töluverður fengur að henni. Í henni kemur t.d. fram að þar sem heimilis- og umönnunarstörf eru metin til starfsreynslu úti á vinnumarkaði eru þau ævinlega metin í neðstu launaflokkum. Það segir okkur þó nokkra sögu um hvers virði þessi störf eru talin úti á vinnumarkaðnum. Einnig kemur fram í skýrslunni að hér á hv. Alþingi komu fram raddir um að heimilisstörf væru svo víðtæk að þau nýttust í svo til öllum störfum og er þar m.a. vitnað í hæstv. heilbrmrh. auk þeirrar sem hér stendur. Einnig kemur fram að heimilisstörf eru nokkuð mismunandi metin, þ.e. þau eru sums staðar einskis metin og sums staðar eru þau metin í öll störf, þó ævinlega í lægstu launaflokkum. Jafnframt kemur fram í þessari skýrslu, sem er mjög athyglisvert, að upphæðirnar sem um er að ræða, ef heimilisstörf væru metin að fullu úti á vinnumarkaðinum, eru ákaflega lágar. Kostnaðurinn fyrir vinnumarkaðinn er ekki mikill þannig að eins og segir á bls. 10 í skýrslunni er fremur um að ræða viðurkenningu á því að heimilisstörf séu metin sem starfsreynsla á sem flestum sviðum. Hér er því ekki um mikla fjármuni að tefla heldur fyrst og fremst viðurkenningu á því að þau störf sem unnin eru á heimilunum séu metin sem hver önnur störf og nýtist hvar sem er í þjóðfélaginu. Í inngangi að þessari skýrslu kemur fram að hér á hv. Alþingi var nokkur skoðanamunur á að hve miklu leyti skyldi meta heimilisstörf til starfsaldurshækkana úti á vinnumarkaðnum. Niðurstaðan varð sú að farin var millileið og samþykkt að meta heimilisstörf til starfsreynslu þegar um hliðstæð störf væri að ræða og síðan athugað að hve miklu leyti mætti meta þau þegar ekki væri um hliðstæð störf að ræða. Eins og fram kemur í inngangi skýrslunnar er allur gangur á þessu. Matið sveiflast frá því að heimilisstörf eru hreint ekki neitt metin til þess að heimilisstörf eru metin takmarkalaust til starfsreynslu, t.d. í Garðabæ, Kópavogi, Akureyri og Vestmannaeyjum. Hlutverk Alþingis í þessu máli hlýtur að vera að samræma þetta mat sem eins og glöggt kemur fram í þessari skýrslu er margs konar og allt í einum hrærigraut. Og hlutverk Alþingis hlýtur líka að vera að gefa út skoðun sína á því hvernig þessu mati skuli háttað. Í þriðja lagi hlýtur það að vera hlutverk Alþingis að sjá til þess að matið sé framkvæmt. Þá kem ég að þeim tillögum sem er að finna í II. kafla skýrslunnar og ráðherra gerði grein fyrir áðan. Hér er um að ræða þrjár tillögur og þær fela allar í sér þó nokkrar takmarkanir á mati heimilisstarfa til starfsreynslu. Fram kom í máli hæstv. ráðh. áðan að hann teldi tillögu 1 ganga lengst í þá átt að meta starfsreynslu við heimilisstörf, en ég held að það sé enginn vafi á því að tillaga 2 gengur þar lengst vegna þess að í þeirri tillögu er ekkert þak sett á það hve hár starfsaldurinn við heimilisstörf getur orðið þegar um hliðstæð störf er að ræða. Í tillögu 1 er sett þak, þar getur starfsaldur mest orðið sex ár, en í tillögu 2 er ekkert slíkt þak. Þegar um óskyld og sérhæfð störf er að ræða er sett þak í tillögu 2, en ekki þegar um hliðstæð störf er að ræða. Mér sýnist því að tillaga 2 hljóti að ganga lengst. Hún gengur þó ekki nærri nógu langt að mati okkar Kvennalistakvenna. Sú óskatillaga sem við hefðum viljað sjá hljóðar á þessa leið með tilvísan til tillögu 2: "Metin skulu til starfsreynslu heimilis- og umönnunarstörf þegar um hliðstæð störf er að ræða. Sama gildir um óskyld eða sérhæfð störf." Slíka tillögu hefðum við Kvennalistakonur viljað sjá hér í þessari skýrslu. Slík tillaga er nokkurn veginn samhljóða upprunalegu þáltill. Við erum enn sama sinnis og við vorum þá er við fluttum hana. Við sjáum engin rök fyrir því að takmarkanir séu settar á mat heimilisstarfa til starfsreynslu frekar en mat annarra starfa. Þetta er okkar afstaða til þeirra tillagna sem hér koma fram. Næsta atriði í málinu er: Hvað ætlar hæstv. ráðh. að gera við þessar tillögur? Það kom fram í máli hans að hann ætlar Jafnréttisráði það hlutverk að koma tillögunum á framfæri í samningum aðila vinnumarkaðarins. Síðan hvatti hann til þess að þrýst yrði á bæði ríki og aðila vinnumarkaðarins til að taka tillit til þessara tillagna. Hér finnst mér harla skammt gengið hjá hæstv. ráðh. Ég bendi hæstv. ráðh. á að sem ráðherra í ríkisstjórn er hann samningsaðili við opinbera starfsmenn og er því í lófa lagið sjálfum að taka þessar tillögur upp í samningum við opinbera starfsmenn. Jafnframt hefur Alþingi í hendi sinni að setja lög um að við starfsaldurshækkanir séu heimilisstörf ævinlega metin og þá hvernig þau skuli metin. Alþingi þarf reyndar ekki að ganga svo langt vegna þess að það hefur tíðkast á undanförnum árum að ríkisstjórn kemur inn í samninga aðila vinnumarkaðarins þannig að með þeim hætti er Alþingi og ríkisstjórn fært að koma vilja sínum í þessu máli áleiðis. Þess vegna þarf hæstv. ráðh. ekki að beita Jafnréttisráði fyrir sig í þessu máli. Hann getur sjálfur framkvæmt það sem hér er lagt til. Ég hlýt að krefjast þess fyrir hönd okkar Kvennalistakvenna að ráðherra hefjist þegar handa og sjái til þess að það mat á heimilisstörfum sem meirihlutavilji er fyrir að taka upp komi til framkvæmda, jafnt hvað varðar opinbera starfsmenn og á hinum almenna vinnumarkaði. Til þess hefur ráðherrann allt vald. Við svo búið má ekki standa. Þessi skýrsla og sú framkvæmdaleið sem ráðherra ætlar að fara skilar okkur engan veginn á endastöð í þessu máli og má með sanni segja að samkvæmt þessari skýrslu og því sem fram kom í máli ráðherra áðan sé þetta mál enn á áfangastigi.



Herra forseti. Sú skýrsla frá hæstv. félmrh. um mat á heimilis- og umönnunarstörfum til starfsreynslu sem hér er til umræðu varðar framkvæmd á viljayfirlýsingu Alþingis sem kynnt er í inngangi og ráðherrann hefur mælt fyrir. Ég tel að sú viðleitni sem er viðhöfð með framlagningu þessarar skýrslu sé góðra gjalda verð svo langt sem hún nær, en hún nær vissulega mjög skammt. Ég minni á að þegar till. frá þm. Kvennalistans var til umræðu um þetta efni, sem var undirstaðan að þessari samþykkt Alþingis, þó í breyttu formi því miður, lýsti ég yfir fylgi við þá till. eins og hún kom þar fram og ég get vísað til þess þegar ég ræði þetta mál nú. Ég tel að það eigi í rauninni ekkert til að spara. Það sé ekki spurningin um fjármagn til að rétta af stöðu þeirra kvenna sem hafa unnið á heimilum við þau störf sem þar til falla, þar á meðal stjórnunarstörf sem eru þáttur í heimilisstörfum. Það megi ekkert til spara til að greiða götu þeirra út á vinnumarkaðinn. Það er ekki ýkjastór hópur sem þarna er um að ræða. Einkum eru konur sem eru að nálgast miðjan aldur sjálfsagt í meiri hluta þar. Konur í yngri aldurshópum hafa haslað sér völl í meira mæli á vinnumarkaði eftir störf á heimilunum, kannske ekki mjög langan tíma. Það er því ekki svo fjölmennur hópur sem þarna þarf að veita aðstoð. Það kemur í ljós í lokaorðum þessarar skýrslu að það eru engar upphæðir í rauninni sem þarna eru á ferðinni sem gætu verið hindrun í því að gera átak í þessum efnum og t.d. af hálfu hins opinbera að meta störf heimavinnandi til starfreynslu. Það eru litlar 5 millj. miðað við þær hugmyndir sem eru reifaðar í þessum tillögum frá þeim starfsmanni sem ráðherra kvaddi til, Gerði Steinþórsdóttur, og þó að þarna væri um tvöfalda eða þrefalda upphæð að ræða ættu menn ekki að sjá eftir því því að hér er bæði um nauðsynjamál og sannarlega réttlætismál að ræða. Ég lít svo til, eins og hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, að það sé í raun tillaga 2 í hugmyndum Gerðar Steinþórsdóttur sem gangi lengst ef það má nota þá stigbreytingu um þessar hugmyndir. Hún gangi þó lengra en tillaga 1 og 3. Ég skil í rauninni ekki það orðalag í skýrslunni sem vísar til tillögu 1 sem þess sem gangi lengra en hinar. En hún nær sem sagt að mínu mati of skammt. Ég tel að hið opinbera eigi auðvitað að hafa þarna forgöngu, jafnsjálfsagt og auðvelt og það er, hæg heimatökin á þeim bæ ef vilji er fyrir hendi. Það er að vísu hæstv. fjmrh. sem heldur þar að forminu til og í reynd um samningana við opinbera starfsmenn, en hæstv. félmrh. getur haft þar sín áhrif væntanlega innan ríkisstjórnar. En þar fyrir utan ætti ríkisstjórnin að sjálfsögðu að beita sér við aðila vinnumarkaðarins, atvinnurekendur, um að þeir taki á þessu máli með þeim hætti sem eðlilegt er og ég hef hér undirstrikað og, hvort sem það er Jafnréttisráð sem vinnur það verk fyrir hönd ríkisstjórnar eða tilkvaddir aðilar af ríkisvaldinu, að plægja akurinn í atvinnurekstrinum sjálfum, hjá aðilum vinnumarkaðarins til að greiða götu heimavinnandi fólks til þess að komast í störf. Í Svíþjóð er mér kunnugt um að mikið verk er unnið einmitt af hinu opinbera, jafnréttisráði eða hliðstæðri stofnun þar, til að auðvelda heimavinnandi að komast út á vinnumarkaðinn á nýjan leik, með verulegum árangri að mér er tjáð. Þar er farið í fyrirtækin og þau heimsótt og málin rædd þar við forustumenn í fyrirtækjunum og þeir hvattir til að leiðrétta þessi mál og síðan reynt að ýta á það þegar til samningagerðar kemur. Mér er ekki kunnugt um neitt hliðstætt hér á landi þó að það kunni að vera einhver dæmi þess að það hafi verið stjakað við atvinnurekendum að þessu leyti. En þarna tel ég að ríkisvaldið og þær stofnanir sem eiga að sinna svokölluðum jafnréttismálum, í þessu tilviki kvenfrelsismálum sem þetta er einn þáttur í fyrst og fremst, eigi að taka til hendi. Ég ætla ekki að fjölyrða um þessi efni, herra forseti, en ég minni a það sem fram kom í umræðum um svokallaða framkvæmdaáætlun sem félmrh. kynnti varðandi jafnréttismál. Það er sáralítið aðhafst í þessum efnum. Það er látið sitja að mestu við orðin tóm og viljayfirlýsingar og oft í rauninni með mjög sérstæðum hætti, eins og minnt er á í sambandi t.d. við dagvistarmálin, dagvistarstofnanir og meðferðin á þeim, aðeins eitt lítið dæmi. Það sama gildir um spurninguna um að lyfta konum og auðvelda þeim að komast til verka til jafns við karlmenn á vinnumarkaði og þá einnig í ábyrgðarstöðum. Þar höfum við dæmin hjá hinu opinbera hvernig hlutur kvenna er fyrir borð borinn og hvernig ákvæði jafnréttislaganna eða laganna um jafna stöðu karla og kvenna eru í rauninni lítils sem einskis metin þegar á á að herða á vinnumarkaðinum og hjá hinu opinbera. Ég minni á það að í Noregi mun það vera tíðkað sem regla og hefur verið um skeið sem liður í kvennaáratugnum, þessu alþjóðlega átaki sem átti að vera til þess að leiðrétta stöðu kvenna, að veita konum forgang til opinberra starfa, ekki bara út frá þröngu mati þess hvort karl, sem er að sækja um sama starf, hafi meiri reynslu þegar allt er saman lagt, heldur er konan látin hafa forgang, eins og að nafninu til hefur verið sett inn í íslenska löggjöf, ef hún uppfyllir almenn skilyrði til starfsins. Þó svo að karlar séu þar sem geti státað af meiri reynslu í starfi og hafi kannske prófgráður í einhverjum tilvikum, eða einhver slík formsatriði, er farið með þetta þannig í Noregi, að mér er tjáð, að konan er tekin fram yfir til starfa ef hún almennt uppfyllir þau skilyrði sem gerð eru til viðkomandi starfs. Þetta er leið sem ég tel að íslensk stjórnvöld ættu að fara ef menn ætla sér í reynd að gera eitthvað með ákveðinn tímabundinn forgang kvenna til þess að leiðrétta þann mikla mismun og þá miklu mismunun sem þarna er um að ræða frá liðinni tíð og sem sáralítið breytist í raun þrátt fyrir samþykkt laga hér á Alþingi og viljayfirlýsingar í orði. Varðandi þetta efni hér, að meta reynslu af heimilis- og umönnunarstörfum í sambandi við vinnumarkaðinn, tel ég að þarna eigi ekki að bíða, þarna eigi að taka stórt á, jafnt af hinu opinbera og einnig að vinna að þessu inni á hinum almenna vinnumarkaði. Þetta eru ekki upphæðir sem snerta fjármuni en þetta snertir réttlæti í okkar samfélagi og leiðréttingu á langvinnri mismunun í garð kvenna.

Magdalena Margrét Sigurðardóttir Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir þessa skýrslu og þann fróðleik sem hún veitir. Það er greinilegt að mjög mismunandi háttur er á því hvort og hvenær og hvernig heimilisstörf eru metin, en það er greinilegt að verklegir þættir heimilisstarfa eru nær eingöngu metnir til starfsreynslu og er það trúlega sú mynd sem flestir gera sér af heimilisstörfum. En í þessu eina orði, heimilisstörf, felst margt annað sem ekki er minna virði þegar meta á starfsreynslu. Þar vil ég nefna til stjórnun, frumkvæði, meðferð fjármála og skipulagningu, umgengni og samskipti fólks, þ.e. hin ýmsu mannlegu samskipti sem eru ekki svo lítils virði á hverjum vinnustað. Trúlega verður þessi skýrsla og þær tillögur sem settar eru fram leiðbeinandi hvað varðar kjarasamninga á næstunni. En ég vil ekki líta á þessar tillögur sem neinn lokasigur. Þarna virðist ekki vera um svo miklar fjárhæðir að ræða eða svo marga einstaklinga. Flestar þessar konur sem kæmu þarna inn eru komnar kannske upp undir miðjan aldur og þær áttu þess ekki kost vegna þeirra þjóðfélagshátta sem þá voru að afla sér starfsreynslu úti á vinnumarkaðinum. Það eru þær konur sem voru heima og ólu upp þá kynslóð sem stendur á herðum þeirra núna. En það er ekki bara í þessu tilliti sem þessum konum er freklega mismunað, vil ég meina. Það er ekki síður í lífeyrismálum þar sem þær standa algerlega utan við allt. En þar sem þetta virðist ekki vera spurning um svo stórar fjárhæðir mundi ég vilja að þetta skref yrði stigið til fulls strax.



Herra forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu var lögð fram fyrir mánuði síðan. Hún er á þskj. 568, till. til þál. um skipun nefndar til að rannsaka deilur milli fræðsluyfirvalda á Norðurlandi eystra og menntmrn. Tillgr. er þannig, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa nefnd þriggja manna sem Hæstiréttur tilnefnir til þess að rannsaka deilur fræðsluyfirvalda í Norðurlandsumdæmi eystra og menntmrn. Nefndin hraði störfum sínum eins og kostur er og skili sem fyrst skýrslu um málið sem ráðherra leggi fyrir yfirstandandi þing." Í grg. segir m.a., með leyfi forseta: "Þrátt fyrir mikla umfjöllun á Alþingi út af deilu milli fræðsluyfirvalda í Norðurlandsumdæmi eystra og menntmrn. eru engar lyktir á deilunni í sjónmáli. Fram hefur komið að umræður og skoðanaskipti um hana hafa truflað mjög kennslu í skólum umdæmisins og ef til vill víðar. Menntmrh. boðaði til funda á Akureyri og Húsavík sem ekki leiddu til lausnar svo vitað sé. Fræðsluráð umdæmisins hefur óskað eftir að rannsóknarnefnd verði sett í málið. Ekki er líklegt að nefnd þingmanna fjalli um málið á hlutlausan hátt eða nái samstöðu um álitsgerð eftir þær umræður sem fram hafa farið og þau stóru orð sem fallið hafa í ræðum ráðherra og þingmanna. Ekki er heldur líklegt að þáltill. um slíka nefndarskipun yrði samþykkt þar sem þingmenn og ráðherra virðast sjá málið í gegnum pólitísk gleraugu og getur því sú leið tæpast orðið til þess að leysa þann harða hnút sem þessi deila er komin í. Hins vegar er það skylda Alþingis að leita leiða til að fá fram lausn á þessu máli svo að allt skólahald geti fram farið með eðlilegum hætti. Það er ekki hægt að horfa upp á það aðgerðarlaust að nemendur líði fyrir það svo vikum skipti að fræðsluyfirvöld og kennarar á Norðurlandi deili við menntmrn. um stefnu í kennslumálum, rétt og skyldur fræðsluyfirvalda á landsbyggðinni og hvað sé refsivert athæfi og hvað ekki þegar unnið er að því að minnka aðstöðumuninn, t.d. í sér- og stuðningskennslu. Í þessari till. til þál. er lagt til að Hæstiréttur tilnefni þrjá menn til að kanna þau efnisatriði sem deilt er um því að ætla má að nefnd, sem skipuð er af slíkum aðilum, kanni aliar hliðar þessa máls af réttsýni og ef fram kemur samdóma niðurstaða í skýrsluformi til Alþingis muni það leiða til lausnar þessari deilu með skjótum hætti. Ef dómsmálaleið verður farin mun langur tími líða þar til að niðurstaða fæst og mun það hafa slæm áhrif á nemendur og allt skólahald á Norðurlandi þar til þessi deila er að fullu leyst. Því er þessi tillaga flutt." Eftir að þessi till. var flutt kom viðtal við hæstv. menntmrh. í Dagblaðinu. Þar segir hæstv. ráðh. m.a. um þessa tillögu mína: "Hann leggur til að skipaður verði rannsóknarréttur yfir menntmrh." Og enn segir ráðherra: "Þessi tillaga Stefáns er bara til þess að leggjast flatur fyrir einhverjum ímynduðum kjósendum nú í kosningabaráttunni." Ég vil því spyrja - hæstv. ráðh. er hér ekki - en ég vil spyrja hvar í tillögunni segi að það eigi að setja rannsóknarrétt yfir hæstv. menntmrh. Ég man ekki betur en að í umræðunum sem fóru fram um þetta mál í janúarmánuði hafi hæstv. ráðh. sjálfur tekið fram að hann muni vilja láta rannsaka þau atriði sem deilt er um í þessu máli. Er hæstv. ráðh. kannske kominn á aðra skoðun nú? Eða þorir ráðherra ekki og hans samflokksmenn að nefnd, sem ætti að vera hlutlaus í þessum málum, kanni þau efnisatriði sem hér hefur verið deilt um? Ég vil minna á það að sá skólastjóri sem tók við starfi fræðslustjóra til bráðabirgða, skólastjórinn á Stóru-Tjörnum, Sverrir Thorstensen, skrifaði þm. í Norðurl. e. bréf 9. sept. 1986. Bréfið er þannig, með leyfi forseta: "Hér með sendist ykkur afrit af bréfi til menntmrh. vegna fyrirhugaðs niðurskurðar á sérkennslu. Við okkar skóla eru þrír nemendur sem samkvæmt greiningu eiga rétt á samtals 20 stundum á viku í sérkennslu. Tveir þessara nemenda hafa hvor um sig verið með 5 stundir s.l. tvö ár en sá þriðji var með 10 stundir síðasta vetur. Það er mat okkar að við fækkun þessara stunda um eina á viku fyrir þá tvo fyrrtöldu og þrjár fyrir þann síðartalda sé gjörsamlega kippt undan þeim fótunum. Það er einlæg von okkar að þið, þm. góðir, kynnið ykkur málið og gerið ykkar besta til þess að koma í veg fyrir þessi áform." Og hér segir í bréfi til menntmrh., með leyfi forseta, sem ég vitnaði til hér: "Við undirritaðir kennarar við Stóru-Tjarnaskóla í Suður-Þingeyjarsýslu leyfum okkur að mótmæla eindregið þeim niðurskurði sem menntmrn. hefur beitt varðandi sérkennslu. Við teljum að hér sé vegið að þeim einstaklingum sem erfiðast eiga með nám og þroska og heggur hér sá er hlífa skyldi. Fullyrða má að fyrir marga þessa nemendur getur sérkennsla og aukahjálp skipt sköpum um það gagn sem þeir yfirleitt hafa af skólagöngu sinni. Nærtækasta úrræðið fyrir þau börn sem hér eru borin út væri vafalaust að flytja með fjölskyldu sinni til höfuðborgarinnar. Þar virðist niðurskurði síður beitt. Spyrja má hvort ráðamenn menntamála hafi þá lausn í huga. Möguleikar þeirra sveitarfélaga sem standa að okkar skóla til að bera aukinn kostnað við skólahald eru nánast engir. Þegar fer fast að helmingur skatttekna þeirra til skólahaldsins. Þó leyfum við okkur að fullyrða að ekki er um svokallað bruðl að ræða hér, hvorki hvað snertir skólaakstur né annað." Undir þetta skrifar Sverrir Thorstensen skólastjóri og að mér sýnist níu kennarar. Þetta bréf er skrifað 9. sept. Þegar þm. í Norðurl. e. voru á fundum í kjördæminu allir saman í september í haust komu oddvitar margra hreppa til okkar fyrst og fremst til þess að ræða um sérkennsluna, stuðningskennsluna og um skólaaksturinn. Það er ekki eingöngu brottrekstur á fræðslustjóra sem deilur fræðsluyfirvalda og menntmrn. snúast um. Það er fyrst og fremst um skólastefnuna á landsbyggðinni og framkvæmd alla. Ég bað og skoraði á hæstv. ráðh. í umræðunum sem voru um þetta mál í Nd. í janúar s.l. að fara eftir 7. gr. laganna um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna og að hann hlutaðist til um að skipuð yrði nefnd til þess að kanna þessi mál, að hann gerði það sjálfur. Þá þyrftum við þm. ekki að standa dag eftir dag, eins og var í janúarmánuði, í umræðum út af þessu máli. Það átti að vera á valdi hæstv. menntmrh. að gera þetta svo að ekki hlytust meiri leiðindi af. Ég sagði enn fremur: Ef þetta heldur áfram svona verðum við neyddir til þess að koma með þetta mál inn á þingið með einhverjum hætti. Það hefur verið gert í frumvarpsformi. Því var vísað frá. Það hefur verið gert með tveimur þáltill. Þegar mér varð ljóst að hæstv. menntmrh. mundi ekki hafa frumkvæði að því að skipa nefnd sem væri þess umkomin að taka á efnisatriðum þessa máls samdi ég þá þáltill. sem hér er til umr., en þá barst mér bréf, dags. 30. jan. 1987, til þingmanna Norðurlands eystra um rannsóknarnefnd um fræðslustjóradeilu í Norðurl. e. Það var þannig, með leyfi forseta: "Fræðsluráð Norðurlandsumdæmis eystra hefur í dag, eftir að hafa átt fund með menntmrh., óskað eftir skipun nefndar til þess að rannsaka störf fræðslustjóra, fræðsluskrifstofu og samskipti við menntmrn., þó einkum fjármálaleg samskipti. Þar sem eðlilegt þykir að gefa ráðherra tóm til þess að svara erindi þessu er þess farið á leit við þm. Norðurl. e. að fresta umbeðnum tillöguflutningi að svo stöddu." Undir bréfið skrifar Þráinn Þórisson fyrir hönd fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra. Tveimur dögum síðar, eða 4. febr. s.l. barst hraðskeyti svohljóðandi, með leyfi forseta: "Hafið frjálsar hendur um að vinna að framgangi fræðslustjóramálsins á Alþingi." Þráinn Þórisson skrifaði undir það f.h. fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra. Þegar mér barst þetta hraðskeyti í hendur taldi ég að þar væri komið svar frá menntmrn. um nefndarskipunina þar sem því hefði verið neitað að setja nefnd í málið sem líkleg væri til þess að gera úttekt á því á hlutlausan hátt. Og þar af leiddi að ég taldi ekki rétt að fresta því lengur að flytja þessa tillögu. Ég var búinn að sjá till. sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, Jóhanna Sigurðardóttir og Kristín Halldórsdóttir hugðust flytja. Hún var þess efnis að það yrði kosin nefnd eftir 39. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. kosnir sjö þdm. Þessa tillögu átti að flytja í Nd. Ég sá það að slík till. mundi aldrei leysa málið. Eftir þær umræður sem fram hafa farið mundi slík nefnd ekki ná saman og hún væri ekki til þess fallin að leysa þetta mál. Ég var líka búinn að heyra um frv. sem ég gat um áðan sem hv. þm. Ingvar Gíslason var 1. flm. að. Ég taldi að slík málsmeðferð mundi ekki leiða til lausnar í þessari deilu nema síður væri. Hins vegar taldi ég og tel að allir ættu að geta sameinast um að styðja tillögu sem sett er fram með þeim hætti sem ég geri hér ef þm. á annað borð hafa hug á því að reyna að leysa þetta mál á hlutlausan hátt. Þarna er ekki verið að halla á neinn. Það er eingöngu lagt til að skipuð verði nefnd hlutlausra manna til þess að fara ofan í öll efnisatriði þessa máls, bæði hjá skólayfirvöldum á Norðurlandi eystra og menntmrn. Þetta er það sem fræðsluráð hefur óskað eftir og ég vil ekki trúa því að óreyndu að hæstv. menntmrh. eða menntmrn. sé eitthvað óttaslegið yfir því að þetta mál sé kannað og reynt að finna lausn á því. En við sjáum hver viðbrögðin verða. Ég neita því algjörlega að hægt sé að segja að þessi tillaga mín sé einhvers konar rannsóknarréttur yfir menntmrh. Hún á að kanna öll efnisatriði þessa máls, hvert einasta, og gefa um það skýrslu sem dreift yrði til alþm. og fjölmiðla. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. sem er að finna á þskj. 626, um þjóðarátak í umferðaröryggi. Flm. auk mín eru hv. þm. Eiður Guðnason, Helgi Seljan, Jón Kristjánsson, Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, Kristín S. Kvaran, Guðrún Agnarsdóttir, Guðrún Helgadóttir, Kjartan Jóhannsson, Stefán Guðmundsson og Friðrik Sophusson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sjö manna til að vinna að undirbúningi þjóðarátaks í umferðaröryggi. Í henni skulu eiga sæti fulltrúar frá landlæknisembætti, heilbr.- og trmrn., dómsmrn., menntmrn., samgrn., Sambandi ísl. tryggingafélaga og Sambandi ísl. auglýsingastofa. Stefnt skal að því að átakið hefjist í byrjun árs 1988 og standi í þrjú ár." Markmið með þjóðarátaki í umferðaröryggi er að gjörbreyta hegðun Íslendinga í umferðinni, jafnt ökumanna sem gangandi vegfarenda, þannig að tillitssemi við aðra vegfarendur og kunnátta, sem greiði fyrir umferð og auki umferðaröryggi, verði sjálfsagður þáttur í daglegri hegðun vegfarenda. Þeim umferðarslysum verði nánast útrýmt sem rekja má til vankunnáttu, þjálfunarleysis og tillitsleysis við aðra vegfarendur. Líkja má slíku þjóðarátaki við átakið þegar skipt var yfir í hægri umferð árið 1968 og Íslendingar gengust undir nokkurs konar endurhæfingu í umferðarmálum. Varðandi undirbúning og framkvæmd þjóðarátaksins vil ég leyfa mér að nefna nokkur atriði sem ég tel skipta máli, þ.e. hvaða aðferðir verða viðhafðar. Sterk yfirstjórn er nauðsynleg með mikla yfirsýn og skýrt mótaða stefnu. Átakið þarf að standa í a.m.k. þrjú ár og vera skipulagt vandlega áður en hafist verður handa. Ráðgjafar þurfa að vera tengdir umferðarmálum, umferðarslysum og áróðurstækni. Gera ætti óskalista sem tilgreinir þau atriði sem Íslendingar þurfa að tileinka sér í daglegri umferð við hinar margvíslegustu aðstæður. Hvert atriði ætti svo að einangra en saman mynda heildina, öryggi í umferðinni. Umferðarvikur hérlendis hafa einkennst af skammvinnu átaki þar sem hamrað er á mörgum atriðum samtímis í eina viku t.d. og það er í sjálfu sér nothæf og jafnvel ágæt upprifjunaraðferð fyrir fólk sem kann en dugar alls ekki til að breyta hegðun íslenskra vegfarenda til langframa. Átakið eða hæfingin þarf að miðast við að innræta eitt atriði í einu og láta fólk hafast að og endurtaka hegðun á hverjum degi í allt að þrjár vikur til þess að ósjálfráð venja myndist. Þá er tekið til við næstu venjubreytingu þar til heilstætt hegðunarmynstur er áunnið. Upprifjanir verða svo að vera með ákveðnu millibili til þess að viðhalda árangrinum. Nauðsynlegt er að nýta fjölmiðlunar- og kennslutækni til hins ýtrasta og ná þarf samstarfi við fjölmiðla en miðlun þeirra verður þó undir stjórn framkvæmdastjórnar átaksins. Þeir fái nánast úthlutað verkefni á hverjum tíma til þess að átakið verði samhæft og árangursríkt. Auglýsingar verði svo notaðar til að gefa tóninn, þ.e. að leiða átakið. Hugsanlegt er að fyrirtæki væru tilbúin til þess að taka þátt í átakinu og greiða auglýsingakostnað við einstaka þætti. Breyting á fjölmiðlamarkaði hefur opnað nýja möguleika í þessum efnum. Nefna má tryggingafélög, bensínstöðvar og bifreiðaumboð sem hugsanlega stuðningsaðila. Sama gildir um þessa aðila og fjölmiðlana. Þeir verða að fá úthlutað ákveðnu verkefni frá framkvæmdastjórn átaksins. Það er nauðsynlegt að undirbúa átakið vandlega og áætla a.m.k. níu mánuði í undirbúningstíma. Tveir mánuðir gætu farið í mótun óskalista, einn mánuður í einangrun aðgerða og grófar áætlanir um framkvæmdir og kostnað, einn til tveir mánuðir í fjármögnun og stuðningsaðgerðir og þrír til sex mánuðir í gerð fræðsluefnis til notkunar fyrstu þrjá til sex mánuði átaksins. Nú er þess að vænta að frv. til umferðarlaga verði að lögum á þessu þingi. Það ætti því að vera enn ríkari ástæða til að efna til slíks þjóðarátaks þegar ný lög taka gildi. Það er orðið mikið áhyggjuefni hve umferðarslys eru tíð hér á landi, en ár hvert er talið að slasist á þriðja þúsund Íslendingar í umferðinni. Þegar gert hefur verið átak til að fækka slysum hefur árangurinn ekki látið á sér standa eins og t.d. árið 1968 þegar skipt var yfir í hægri umferð og árið 1983 á norrænu umferðaröryggisári. Nú á þessu ári hafa tryggingafélögin ákveðið að berjast gegn umferðarslysum undir kjörorðinu "Fararheill 87" og ber vissulega að fagna því. Því miður sýnir reynslan að árangur af eins árs átaki er skammvinnur og fljótt sækir aftur í sama horf. Því telja flm. nauðsynlegt að taka á þessum málum af mun meiri festu en áður með því að efna til þriggja ára átaks í umferðaröryggi. Með markvissri fræðslu sem m.a. byggir á auglýsingatækni, svo og með öðrum aðgerðum, er fullvíst að ná má árangri sem mun fljótlega skila sér, t.d. í minni útgjöldum ríkisins til heilbrigðismála. Í því sambandi má minna á útreikninga forstjóra ríkisspítalanna sem sýna að á einu ári kosta umferðarslysin jafnmikið og rekstur Landspítalans. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að þegar þessari umræðu hefur verið frestað verði málinu vísað til hv. allshn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Á þskj. 580 hef ég ásamt þeim hv. þm. Helga Seljan, Steingrími J. Sigfússyni, Guðmundi J. Guðmundssyni, Davíð Aðalsteinssyni, Karvel Pálmasyni, Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur og Þorvaldi Garðari Kristjánssyni flutt svohljóðandi þáltill., með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að menntamálaráðuneytið hlutist til um að innan framhaldsskólakerfisins verði skipulagðar námsbrautir á sviði sjávarútvegs og námsefni verði samið í sérgreinum þeirra brauta. Stefnt verði að sem mestri fjölbreytni í sjávarútvegsnámi í framhaldsskólunum með stuttum námsbrautum í fiskvinnslu og sjómannafræðum, fyrrihlutanámi sérskóla sjávarútvegs, þ.e. fiskvinnslu-, stýrimanna- og vélstjórnarnámi, og undirbúningsnámi fyrir þá skóla, auk námsbrauta sem lyki með stúdentsprófi. Markmið slíks náms væri að búa fólk undir störf í sjávarútvegi og að kynna íslenskan sjávarútveg." Þessari till. fylgir allítarleg grg. og ég held, með leyfi forseta, að ég lesi grg. sem framsögu fyrir þessu máli: "Á s.l. hausti fór fram nokkur umræða um skólahald og menntun starfsfólks í sjávarútvegi. Þar bar mest á umfjöllun um skýrslu og störf nefndar sem menntamálaráðherra og sjávarútvegsráðherra skipuðu í janúar 1986 til að gera tillögur um stofnun sjávarútvegsskóla á framhaldsskólastigi, sjá fylgiskjöl. Meginniðurstaða nefndarinnar var sú að stofna skyldi sjávarútvegsskóla í Reykjavík er tæki við hlutverkum Stýrimannaskólans, Vélskóla Íslands og Fiskvinnsluskólans í Hafnarfirði. Sjávarútvegsskólinn yrði sérskóli á framhaldsskólastigi. Undirbúningsnám að skólanum og nám á einstökum brautum gæti einnig farið fram við aðra framhaldsskóla landsins. Í október s.l. var haldin ráðstefna þar sem tillögur ráðherranefndarinnar voru kynntar og ræddar. Síðan þá hefur ekki verið rætt um þessi mál á þeim grundvelli að efla sjávarútvegsnám frá grunnskóla til háskóla en umræðan beinst að háskólanáminu einu. Sjávarútvegsdeild við Háskóla Íslands er sjálfsögð, en jafnframt er mikilsvert og jafnvel enn brýnna að þess sé kostur að hefja nám í sjómannafræðum og fiskvinnslu í efstu bekkjum grunnskóla en þó sérstaklega í fjölbrauta- og menntaskólum. Meðan ekki er séð fyrir hvort sú umræða og tillögugerð sem uppi var á síðustu haustdögum né aðrar aðgerðir stjórnvalda skili árangri og þoki fram til úrvinnslu og framkvæmda þeirri stefnu sem þessi tillaga fjallar um telja flutningsmenn hana jafntímabæra og á tveimur fyrri þingum. Tillagan er nú flutt í þriðja sinn á Alþingi. Fyrri tvö skiptin hefur hún ekki fengist útrædd þó að umsagnir þeirra er um hana fjölluðu hafi verið mjög jákvæðar. Þegar tillagan var flutt á síðasta þingi fylgdi greinargerð sem hér birtist óbreytt: "Um eða yfir 90% af fólki, sem vinnur við sjávarútveg á Íslandi, hefur ekki aflað sér menntunar í skóla til undirbúnings starfsins. Aðeins skipstjórnarmenn, vélstjórar og verkstjórar eru sérmenntaðir til sinna starfa og hafa þó verið tíðar undanþágur frá því. Stór hluti þess fólks, sem vinnur þessi störf, er mjög vel þjálfaður og með mikla reynslu í sínum störfum. Íslenskur sjávarútvegur hefur hingað til haft á að skipa vel þjálfuðu starfsliði sem hefur aflað sér menntunar fyrst og fremst í starfi. Á þessu er að verða breyting. Færri og færri gera þessi störf að ævistarfi. Ungt fólk, sem áður fór eftir grunnskólanám til starfa við sjávarútveginn, á fiskiskipaflotanum eða í fiskvinnslustöðvunum, heldur nú flest áfram námi og stefnir að stúdentsprófi og síðar að einhverju sérnámi. Í fiskvinnslunni kemur endurnýjunin frá öðrum starfsstéttum og frá því fólki sem einhverra hluta vegna hefur ekki haldið áfram námi að loknum grunnskóla. Svipað á sér stað hvað varðar sjómannsstarfið. Mörg undanfarin ár hefur vantað menn með vélstjórnar- og skipstjórnarréttindi á fiskiskip. Síðustu mánuði hefur einnig verið mikil fólksekla í fiskiðnaði. Léleg laun, ótrygg störf og ýmsir aðrir þættir eiga sinn hlut í því að fæla menn frá störfum tengdum sjávarútvegi á sjó og landi. En þar kemur fleira til. Í framhaldsskólum er ekki boðið upp á fiskvinnslu- eða sjóvinnunám ef frá er skilin kennsla í vélfræði í tveimur fjölbrautaskólum. Segja má að með því námsefni, sem nú er í framhaldsskólum, sé unnið að því að útiloka ungt fólk frá námi sem tengist sjávarútvegi. Framhaldsskólarnir hafa hins vegar viðskiptabrautir, þjónustubrautir, iðnbrautir, heilbrigðisbrautir o.fl. Með tilkomu fjölbrautaskólanna var gert ráð fyrir að þeir mundu sinna "fjölbreytilegu" starfsnámi og búa ungt fólk undir það að taka þátt í atvinnuþróun og tileinka sér nýja starfshætti í aðalatvinnugreinum þjóðarinnar og - þá frekar en ekki síður - sjá nemendum fyrir kennslu í fiskvinnslu og sjóvinnu. Sú hefur þó ekki orðið raunin á. Enn fer stærstur hluti nemenda þessara skóla á bóknáms- og þjónustubrautir. Við ýmsa grunnskóla á landsbyggðinni hefur verið komið á fót framhaldsdeildum í tengslum við fjölbrautaskóla. Þannig er það t.d. á Vesturlandi. Framhaldsdeildir hafa starfað við grunnskólana í Borgarnesi, í Ólafsvík, í Stykkishólmi og að Laugum í tengslum við Fjölbrautaskólann á Akranesi. Áformað er að þessi tengsl skólanna á Vesturlandi verði enn aukin. Námsefni framhaldsdeilda þessara skóla hefur þó ekki tengst starfsnámi nema að mjög takmörkuðu leyti. Kennslan í þessum deildum hefur frekar stuðlað að fjölgun nemenda á hefðbundnum bóknámsbrautum. Sjálfsagt er ríkt í huga margra nemenda að nám sé fyrst og fremst bóklegt og framar öllu þurfi að "læra" til hinna hefðbundnu gömlu háskólagreina. Þess vegna eru þær námsbrautir enn svo áhugaverðar. Hitt er jafnframt augljóst að allt of lítið, og sums staðar ekkert, hefur verið gert til að auðvelda ungu fólki starfsnám. Sjávarútvegsnám er aðeins boðið fram í sérskólum sem tengjast öðru framhaldsnámi með takmörkuðum hætti. Þeir sérskólar eru nær eingöngu á Reykjavíkursvæðinu. Nám við þá skóla útheimtir óþarflega langar fjarvistir frá heimilum og heimabyggð margra nemenda miðað við að hluti námsins ætti sér stað á heimaslóð. Það er ekki boðið upp á fiskvinnslu- eða sjóvinnunám sem valgrein í 9. bekk grunnskóla, ekki heldur í áðurnefndum framhaldsdeildum né fjölbrautaskólunum. Þar með eru þeir nemendur, sem vilja hefja framhaldsnám strax að loknu skyldunámi, raunverulega útilokaðir frá því að afla sér menntunar á sviði sjávarútvegs og sjávarútvegsframleiðslu á því aldursskeiði og á þeim vettvangi sem nemendur óska sér og er þeim eðlilegastur. Þessi tillaga okkar gerir ráð fyrir að skipulagðar verði námsbrautir á sviði sjávarútvegs innan framhaldsskólakerfisins og er þá átt við framhaldsdeildir grunnskóla og fjölbrautaskóla og að námsefni verði jafnframt samið í sérgreinum þeirra brauta. Stefnt verði að sem mestri fjölbreytni í sjávarútvegsnámi í framhaldsskólum með stuttum námsbrautum í fiskvinnslu og sjómannafræðum, fyrrihlutanámi sérskóla sjávarútvegs, þ.e. fiskvinnslu-, stýrimanna- og vélstjórnarnámi, og undirbúningsnámi fyrir þá skóla, auk námsbrautar sem lyki með stúdentsprófi. Kennsla og námsbrautir munu sjálfsagt verða breytilegar í fyrstu eftir skólum og fara eftir nemendafjölda og aðstöðu til kennslu. Um leið og stofnað yrði til framhaldsskólanáms á þessu sviði víða á landinu sköpuðust skilyrði fyrir fullorðinsnám, endurmenntun og námskeiðahald og með sömu kennslugögnum og framhaldsnám byggðist á. Leita þyrfti samstarfs við samtök sjómanna og fiskvinnslufólks og skólastjórnir sérskóla sjávarútvegsins um allt sem lýtur að skipulagningu og fyrirkomulagi þessa náms. Eitt af því sem veldur brottflutningi ungs fólks frá landsbyggðinni er að sækja þarf nær allt framhaldsnám til stóru þéttbýlisstaðanna, og þá fyrst og fremst til Reykjavíkur. Að námi loknu er þetta unga fólk oft í minni félagslegum tengslum við sína heimabyggð en það umhverfi þar sem námið hefur verið stundað. Auk þess eru oft litlar líkur á því að heimabyggðin geti nýtt það nám sem sótt hefur verið í skóla þéttbýlisins. Efling framhaldsdeildanna og fjölbrautaskólanna mun hamla gegn brottflutningi fólks af landsbyggðinni og styrkja byggð á viðkomandi stöðum. Kennurum og starfsliði mun fjölga og námstími í heimabyggð lengjast. Fjölgun sérmenntaðs fólks, bæði í hópi kennara og í sjávarútveginum, mun styrkja félagslegan grundvöll greinarinnar og leiða til framfara hvar sem slík þróun á sér stað. Nýjar leiðir til náms, svo sem tillaga okkar gerir ráð fyrir, munu stuðla að mjög aukinni menntun á sviði sjávarútvegs og fiskvinnslu. Ungt fólk, sem hefur tileinkað sér kunnáttu til að takast á við nýjungar í rekstri og meðferð sjávarafla til að auka gæði og verðmæti hans, mun koma til starfa og styrkja þessar atvinnugreinar. Á því er ekki vanþörf nú og í framtíðinni. Að því verður að stefna að íbúar sjávarútvegsbyggðanna og það starfsfólk, sem við sjávarútveginn vinnur, hafi ekki síðri almenna menntun og sérmenntun vegna starfa sinna en fólk í öðrum starfsgreinum, jafnt í framleiðslu- sem í þjónustustörfum." Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að till. verði vísað til félmn.



Herra forseti. Hér er hreyft mjög mikilvægu máli. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að skólarnir og skólakerfið í landinu séu algjörlega úr tengslum við höfuðatvinnugrein þjóðarinnar, sjávarútveginn, og í rauninni megi segja að skólakerfið, menntakerfið, hafi sýnt þessari höfuðatvinnugrein ótrúlega lítinn áhuga og eiginlega virðingarleysi. Við höfum allt of ríka tilhneigingu til þess að festast í gamaldags fari bóknáms og gera okkur ekki grein fyrir því hvað það er mikilvægt að atvinnuvegirnir og skólakerfið tengist. Skólaganga á þessu sviði á auðvitað ekki bara að varða vinnubrögð eða verklag í þessum greinum. Þetta á að vera alvörunám sem vísar til framtíðarinnar og svarar þeim kröfum sem framtíðin mun gera til okkar í þessari grein. Við könnumst við að það er mikið talað um nýsköpun þessa stundina í atvinnulífinu. Ég vil þá benda á að sú nýsköpun gerist ekki fyrst og fremst og á ekki fyrst og fremst að gerast með því að taka upp nýjar atvinnugreinar þó að það geti verið gott og gilt, heldur fyrst og fremst inni í fyrirtækjunum, í þeim greinum sem við höfum þegar. Nýsköpunin er fólgin í því að tileinka sér tölvutækni. Hún er fólgin í því að tileinka sér sjálfvirkni. Hún er fólgin í hagræðingu að því er varðar framleiðsluferli og verklag. Hún getur verið fólgin í vöruþróun. Reyndar eigum við ágæt dæmi um það þegar t. d. líftækni aðstoðaði menn í rauninni við að þróa nýjar afurðir þar sem var annars vegar tandurfiskurinn og hins vegar saltsíld með langtum lægra saltinnihaldi en menn höfðu áður vanist. Vöruþróun af ýmsu tagi verður áreiðanlega mjög mikilvæg fyrir okkur í framtíðinni hér á Íslandi í sjávarútveginum. Og það er markaðsaðlögun. Við höfum haft tilhneigingu til að treysta á hefðbundna markaði, en við þurfum að vera framsækin í þessum efnum. Þetta eru kröfurnar sem þessi atvinnugrein gerir til fólksins sem á að starfa í greininni. Þetta eru kröfurnar sem við eigum að leitast við að uppfylla í skólakerfinu, ekki bara á háskólastigi, ekki bara í sjómannaskólum eða skólum af því tagi, í sérskólum, heldur í hinu almenna skólakerfi þannig að þeir sem eru í almennu námi hafi tækifæri til að undirbúa sig undir störf af þessu tagi innan greinarinnar. Þetta held ég að sé meginmálið. Þess vegna tek ég heils hugar undir þá till. sem hér er flutt, en hún mætti að mínum dómi vera jafnvel kröfuharðari en hún er. Hér er talað um stutt námskeið. Ég sé þetta ekki fyrir mér með þeim hætti. Ég vil að sjávarútvegurinn njóti langtum meira rýmis innan skólakerfisins en hann gerir núna og ég tel að það sé meginmál til þess að við fáum að njóta afurðanna af tækni og þekkingu í þessari grein með þeim hætti sem okkur er nauðsynlegt og að þannig stöndum við okkur í samkeppninni við aðra og fáum verðmætari vöru, betri vöru og vöru sem aðrir eru reiðubúnir að kaupa dýrara verði en þá vöru sem við seljum miðað við núverandi framleiðsluhætti og að við tileinkum okkur að framleiðsluferlin geti verið með sem hagkvæmustum hætti. Að endingu, herra forseti, vildi ég aðeins benda á eitt í þessu sambandi. Það er ekki einungis að það sé í gangi mikil umræða um nýsköpun í atvinnulífinu heldur er líka í gangi mikil umræða um byggðastefnu og byggðaþróun. Ég held að aukin áhersla á menntun í þessum greinum, og þá með þeim hætti sem ég er að tala um, geti verið verulegur burðarás í því að halda uppi öflugri byggð víðs vegar um landið. Menn ættu ekki að líta fram hjá því að byggðastefna mótast í mörgum þáttum. Hún mótast ekki bara af peningastreyminu einu saman heldur mótast hún af almennum viðhorfum og átak í þessum efnum í menntakerfinu getur líka orðið og kannske alls ekki síður til þess að treysta byggðina víðs vegar um land, gera hana öflugri og lífvænlegri. Herra forseti. Ég lýsi yfir stuðningi við þessa till. og legg til að í meðhöndlun í nefnd verði hún enn styrkt og gerð kröfuharðari en hún er af hendi flm.



Herra forseti. Ég þakka hv. 3. þm. Reykn. fyrir undirtektirnar við þessari till. og allt það sem hann benti á tek ég heils hugar undir. Ég vil þó aðeins leiðrétta það, sem mér fannst hann telja, að þessi till. væri fyrst og fremst um að byggja upp eitthvert stutt nám, námskeiðanám eða þess háttar. Það er mjög langt frá því. Till. fjallar um það að hefja jafnvel nám í þessum fræðum strax í grunnskóla og halda því áfram allt að stúdentsprófi á breytilegan máta. Slíkt nám í heimabyggð úti um hinar breiðu byggðir er mikið byggðastefnumál. Ef við getum fengið unga fólkið í sjávarþorpunum, sem hyggst stunda vinnu við fiskvinnslu og sjávarútveg, til að hefja nám strax á síðustu árum grunnskóla og mennta sig breiðri menntun, ekki eingöngu, eins og þm. sagði, verklag eða þess háttar heldur að sækja sér alhliða menntun á heimavettvangi til að geta sinnt hinum ýmsu störfum í heimabyggð. Sú þróun hefur verið að eiga sér stað á undanförnum árum vegna þess að það er staðreynd sem þm. benti á að menntakerfið er úr tengslum við þessa undirstöðu atvinnugrein okkar og þar af leiðandi eru sjávarbyggðirnar meira og minna skildar eftir með hóp af fólki sem hefur notið lítillar menntunar. Ef við getum snúið þessu við eftir því sem till. leggur til mundi þarna verða á stórkostleg breyting. Þá mundu þessar byggðir ekki vera í neinum vandræðum með að fylla forustusveit sína með vel menntuðu fólki, en því miður hefur mátt segja að það hefur verið ýmsum erfiðleikum bundið að fá menn til að sinna hinum breytilegu félagsstörfum sem nauðsynlegt er að standa undir, forustu í verkalýðsfélögum, forustu í hinum ýmsu félögum og forustu í sveitarstjórn, vegna þess að sá hópur sem þarna hefur sest að hefur ekki byggt sig upp eða menntakerfið hefur ekki haft á boðstólum aðstöðu fyrir þetta fólk til þess að menntast. Ef það væri tekið á þessum málum eins og till. gerir ráð fyrir og þessi menntun flutt heim í héruðin, tekin upp í fjölbrautaskólum og grunnskólum og stofnaðar deildir fjölbrautaskóla sem víðast um landið mundi þarna verða geysilega mikil breyting á. Eins og kemur fram í grg. gerðist það þá ekki, sem gerist allt of mikið af, að við það að fólk fer burt úr heimabyggð 3-4 ár slitnar það úr félagslegum tengslum við þá byggð og áhugamálin sem það hafði þegar það fór til skólanámsins eru komin á annan vettvang. Þetta er kannske eitt af því sem er hvað hættulegast. Sú menntun sem nú er boðið upp á menntar fólkið burt úr byggðunum. Ég endurtek að ég þakka undirtektir hv. 3. þm. Reykn. við tillöguflutning okkar.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki beint að tala á móti till. hv. 4. þm. Vesturl., en mér finnst vanta nokkuð mikið í hana í þá veru að það er ekki nóg að skylda skólakerfið til að koma á móti þessum kröfum, sem er vissulega aðkallandi alls staðar, heldur er það hitt sem vantar og það er að það þarf að búa þannig að þessari grein að fólkið sæki til hennar. Það er vonlaust, ef ég má nota svo óþingræðislegt orð, að nauðga nokkrum manni til að sinna því sem hann sækist ekki eftir - ja, vegna peninga bara. Við skulum orða það svo. Það er sannleikurinn. Það er alveg víst að meðan þannig er skipt tekjum þjóðfélagsins að það er ekki hlynnt og hlúð að þessum undirstöðum íslensks þjóðfélags fáum við ekki fólk í þessa grein. Við fáum það ekki með nokkurri tilskipun ofan frá. Við verðum að leita alveg að grunninum og borga fyrir það með réttum peningum því fólki sem þangað vill sækja. Þá er ég ekkert hræddur um að í hverju sjávarplássi muni ekki koma upp slíkar skólagreinar sem munu halda fólkinu og mennta það við hæfi í þeim atvinnugreinum sem þessi minni pláss bjóða upp á, ef það er ekki teygt og trekkt með öðrum gylliboðum og leitar á ríkisjötuna vil ég segja og það er þá auðvitað allt hér fyrir sunnan. Það kallar á allt okkar besta fólk. Það er blóðtaka sem landsbyggðin hefur orðið fyrir. Besta fólk okkar er komið hingað suður og helst svo við hér. Hér er það margyfirborgað fram yfir þessa aumingja sem enn þá reyna að bjástra á útkjálkum þessa lands. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. sem liggur fyrir á þskj. 602 og er 345. mál þingsins, en hún er um undirbúning notkunar á blýlausu bensíni hér á landi. Meðflm. mínir eru hv. þm. Skúli Alexandersson og Steingrímur J. Sigfússon. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því að blýlaust bensín verði fáanlegt hér á landi og að vinna að því að það verði samkeppnisfært við bensín með blýi. Skipuð verði nefnd hagsmunaaðila sem geri tillögur til ríkisstjórnarinnar um þetta efni fyrir árslok 1987. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði." Herra forseti. Til að skýra aðeins hvað hér er um að ræða vil ég leyfa mér að benda hv. þm. á fskj. I með till., en þar er grg. frá Guðmundi G. Haraldssyni, sem er dósent í lífefnafræði við Háskóla Íslands, en þar skýrir hann m.a. hvað í raun og veru er blýlaust og blýbætt bensín. Ég leyfi mér að vitna í nokkrar setningar. Hann segir: "Afköst bensínhreyfla hafa verið aukin með því að hækka svokallað þjöppunarhlutfall vélarinnar. Slík hækkun á þjöppunarhlutfallinu hefur í för með sér vandamál sem er svokallað bank eða glamur, "knocking" á ensku. Glamrið er afleiðing af ótímabærri íkveikju bensíngufunnar í hreyflinum og leiðir til dvínandi afkasta. Slíkt vandamál hefur verið leyst á tvo vegu. Í fyrsta lagi með nákvæmu vali eða stjórnun á samsetningu kolvetnanna í eldsneytinu og í öðru lagi með viðbót á blýi í eldsneytið í formi svokallaðra "tetraalkylblýsambanda". Það er því oft talað um svokallaða oktantölu bensíns, en hún er háð samsetningu kolvetna í eldsneytinu. Oktantala eldsneytis í jarðolíu er mjög lág. Afköst hreyfilsins eru því aukin með hækkun oktantölu auk þess sem umræddur hávaði minnkar frá vél. Oktantalan hefur verið hækkuð m.a. með að velja heppilega samsetningu kolvetna í eldsneytinu og bæta við blýmagn þess. En á síðari árum hefur mönnum orðið æ ljósara að útblástur frá bifreiðum sem ganga fyrir blýbættu bensíni er stórskaðlegur mönnum, gróðri og dýrum. Þessi notkun blýs hefur í för með sér alvarleg mengunarvandamál. Skýrslur sýna að svo rammt kvað að slíkri blýnotkun í Bandaríkjunum t.d. að hundruð tonna af blýi dreifðust út í umhverfið dag hvern í formi eitraðra blýoxíða þegar verst lét. Árið 1970", segir Guðmundur G. Haraldsson í grg. sinni, "voru t.d. 39% allrar umhverfismengunar í Bandaríkjunum talin eiga rætur að rekja til bifreiðanotkunar." Í lokaskjali frá alþjóðlegri ráðstefnu Norðurlandaráðs um loftmengun yfir landamæri, sem haldin var 8.-10. sept. 1986, er ein af niðurstöðutillögunum sú að auknar verði aðgerðir gegn útstreymi loftmengandi efna frá fólksflutningabifreiðum, öðrum vélknúnum ökutækjum og flugvélum. Þannig þarf betri árangur við að fjarlægja mengunarefni úr útblæstri ökutækja og breytingar á uppbyggingu í samgöngumálum. Það er auk þess alveg ljóst að minnkandi hraði dregur raunar úr blýmagninu og hættunni af útblæstrinum. "Það er talið að um 90% blýs í bensíni skili sér í útblæstri bíla í formi ólífrænna sambanda", segja þeir Hörður Þormar og Þorkell Jóhannesson í tímariti um lyfjafræði árið 1979 en þeir voru að kanna blý í götulofti og blóði manna í Reykjavík. Á vegum Hollustuverndar ríkisins standa nú yfir mælingar á loftmengun við fjölfarnar akstursleiðir, en niðurstöður liggja enn ekki fyrir. Samkvæmt upplýsingum vísindamanna sem við rannsóknirnar vinna er þó þegar vitað að um verulega loftmengun er að ræða vegna umferðarinnar. Mengunarvandinn eykst hér á landi ekki síður en annars staðar og því er mikilvægt að fylgt verði þeim varnaðarráðstöfunum hér á landi sem aðrar þjóðir leggja nú kapp á. Þá ber ekki síst að undirstrika að börn eru í mestri mengunarhættu í umferðinni. Þau eru nær útblástursrörum bifreiðanna en fullorðnir, einfaldlega vegna þess hve lág þau eru í loftinu, og börn í kerrum eru sennilega í mestri hættu þar sem þeim er ekið bókstaflega við hliðina á útblástursrörum bifreiða. Íslendingar hafa þegar undirritað alþjóðlega samninga um varnir gegn loftmengun. Ríkisstjórn Íslands hefur undirritað og staðfest alþjóðasáttmála sem gerður var í Genf milli fulltrúa 35 ríkja í nóvember 1979 og á síðasta þingi Norðurlandaráðs var samþykkt tillaga samgn. ráðsins um að Norðurlandaþjóðir samræmdu aðgerðir til að hverfa frá notkun bensíns og annars eldsneytis sem inniheldur blý, en útblástur eiturefna frá farartækjum er ganga fyrir slíku eldsneyti er verulegur loftmengunarvaldur eins og áður er sagt og veldur sem kunnugt er miklum skaða á gróðri og mannvirkjum, auk þess sem hann veldur heilsutjóni á fólki. Á ýmsum stöðum hefur verið sýnt fram á að börn sem búa við miklar umferðargötur hafa beðið verulegt tjón af þessari sífelldu mengun og sýnt hefur verið fram á að afköst barna í skólum við slík skilyrði geta verið verulega rýrð. Ísland er nú eitt af örfáum Evrópulöndum þar sem ekki er hægt að fá blýlaust bensín. Við svo búið má ekki standa vegna þess einfaldlega að það er alveg ljóst að innan tíðar verða í æ minna mæli framleiddar bifreiðir sem ganga fyrir öðru en blýlausu bensíni. Svíar hafa t.d. lögfest að frá árinu 1989 verði ekki framleiddar aðrar bifreiðir en þær sem ganga fyrir blýlausu eldsneyti og í Noregi verður notkun þess lögskyld í janúar 1989. Þjóðir innan Efnahagsbandalagsins hafa ályktað um að almenn notkun verði hafin á blýlausu bensíni frá 1. okt. 1989 og í Bandaríkjunum og Japan eru nýjar bifreiðar þegar búnar tækjum sem hreinsa útblástur eiturefna, en sá búnaður krefst notkunar á blýlausu bensíni. Það er því alveg ljóst að vandamál hljóta að skapast ef ekki verður hafinn undirbúningur að þessum breytingum hér á landi sem allra fyrst. Olíufélögunum mun ekkert vera að vanbúnaði að hefja sölu blýlauss bensíns hvað varðar ytri búnað, en ýmis atriði þarf að sjálfsögðu að kanna, svo sem samkeppnishæfni, því að ljóst er að blýlaust bensín gæti orðið dýrara en það bensín sem inniheldur blý og auk þess þyrfti að athuga kaupsamninga, bifreiðainnflutning og eflaust ótalmargt fleira. Einn vandinn er auðvitað sá að við kaupum bensín og olíur frá Sovétríkjunum, en þar er einmitt ekki enn þá hægt að fá blýlaust eldsneyti. En að því hlýtur að koma. Allir eru sammála um að það hljóti að verða framtíðin að einungis blýlaust bensín verði notað og því hljóta Íslendingar eins og aðrir að horfast í augu við það og koma notkun þess á. Þessi till. til þál. er því flutt til að hreyfa við þessu máli. Hún fer ekki fram á annað en að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að sett yrði á laggirnar nefnd til að athuga um þessi mál í samráði við hagsmunaaðila. Ég leyfi mér, herra forseti, að vísa till. til meðferðar í hv. samgn. og vil leggja á það nokkra áherslu að hv. nefndarmenn þar treysti sér til að greiða götu þessarar till. svo að hún nái fram að ganga fyrir þinglok vegna þess að ég held að nauðsynlegt sé að fara að huga að þessum málum. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Á þskj. 665 hef ég leyft mér að bera fram till. til þál. um húsnæði fyrir aðstandendur sjúklinga. Meðflm. mínir eru hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir og till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela heilbrmrh. að leita nú þegar leiða til lausnar húsnæðisvanda aðstandenda sjúklinga sem þurfa að dveljast langdvölum fjarri heimilum sínum." Í grg. með till., sem er stutt, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Flestir verða einhvern tíma á ævinni fyrir því að veikjast eða að einhver þeim nákominn þurfi á læknismeðferð að halda. Slíkt er nógu erfitt í sjálfu sér þótt ekki bætist við langar fjarvistir frá heimili, húsnæðisvandi, sundrung fjölskyldu, vinnutap og margháttuð fjárútlát, m.a. vegna tvöfalds heimilishalds, barnagæslu, ferðalaga o.s.frv. Þetta er þó því miður reynsla margra. Fyrir íbúa landsbyggðarinnar, sem þurfa að sækja sérhæfða læknisþjónustu til Reykjavíkur, í flestum tilvikum til Landspítalans, er þetta þungbær reynsla og oft mjög dýr. 1. flm. þessarar till. til þál. spurðist nýlega fyrir um það á þingi hvernig háttað væri aðstoð við foreldra veikra barna og vísast um það til fskj., en eins og sjá má af svörum heilbrmrh. er slík aðstoð af skornum skammti. Frá því þessar umræður urðu í Sþ. 27. jan. s.l. hafa ýmsir bent flm. á að vandi af þessu tagi er síður en svo eingöngu bundinn við foreldra veikra barna heldur getur hann einnig átt við maka eða aðra aðstandendur sjúklinga. Þennan vanda þarf að leysa. Sumpart á að vera unnt að bæta aðstöðu þessa fólks í gegnum tryggingalöggjöfina, en ekki þarf nein lög til að leysa húsnæðisvanda þess. Það er hægt að gera með skömmum fyrirvara. Þar er það viljinn sem ræður. Kanna þarf hversu marga um er að ræða til jafnaðar sem þurfa á húsnæði að halda af þessum sökum. Á grundvelli slíkrar könnunar þarf að tryggja að alltaf sé til staðar húsnæði sem aðstandendur sjúklinga geta fengið leigt á góðum kjörum svo að þeir þurfi a.m.k. ekki að vera þjakaðir af húsnæðisáhyggjum til viðbótar við alla aðra erfiðleika. Flm. telja eðlilegt að heilbrmrn. leiti samstarfs við Samband ísl. sveitarfélaga og Rauða kross Íslands um lausn þessa vanda." Svo sem segir í grg. og sem sjá má á þskj. 665 er þar birt sem fskj. afrit af umræðum í Sþ. 27. jan. s.l. Það geta hv. þm. að sjálfsögðu kynnt sér eftir áhuga og aðstæðum, en ég vil þó til áréttingar lesa örfá orð úr svari hæstv. heilbrmrh. sem snerta beint efni þessarar till. 3. liður fsp. hljóðaði svo, með leyfi forseta: "Hafa foreldrar í eitthvert hús að venda meðan á meðferð stendur?" Hæstv. ráðh. svaraði svo, með leyfi forseta: "Sjúkrahótel Rauða krossins hefur boðið sjúklingum utan af landsbyggðinni upp á gistingu meðan á meðferð barns stendur. Þannig fær eitt foreldri sem fylgir barni sínu, sem er í meðferð hjá lækni eða í göngudeildarþjónustu sjúkrahúss, gistingu endurgjaldslaust, en sjúkrahótelið þiggur daggjald fyrir hjá sjúkratryggingum. Sé barnið lagt inn á sjúkrahús fellur daggjaldsgreiðslan niður og foreldrið verður þá að greiða fyrir sig sjálft. Daggjald sjúkrahótels Rauða krossins er í dag 1421 kr." og hv. þm. geta sjálfir reiknað út hvert mánaðargjaldið er ef þarf að greiða þetta daggjald. "Sjúkrahótelið mun flytja bráðlega í nýtt húsnæði við Rauðarárstíg þar sem 28 gistirými standa til boða eins og nú er, en forsenda fyrir þeim flutningi eða kaupum á öðru húsi fyrir sjúkrahótelið er einmitt sú að þar verði aðstaða til gistirýmis fyrir foreldra sem eru með börn sín til lækninga í borginni og það eins þó að barnið sé vistað á sjúkrahúsi ef þörfin er talin brýn að foreldri sé nærri eins og oft mundi að sjálfsögðu vera. Þegar barnið er komið á sjúkrahús er gert ráð fyrir að unnt verði að hýsa foreldrið gegn vægu gjaldi. Til þess þarf þátttöku stjórnvalda og ég fyrir mitt leyti er því hlynnt að það sé gert því að mér er ljóst að hér er vandi á ferðum sem nauðsynlegt er að bregðast við. Gistiheimili Landssamtakanna Þroskahjálpar í Melgerði 7, Kópavogi, býður upp á gistirúm fyrir fjóra aðila ásamt börnum. Árið 1985 var um 2000 gistinætur að ræða á þessu heimili. Foreldrum er veitt ókeypis gisting meðan á meðferð stendur og eins þótt barnið sé lagt inn á stofnun meðan húsnæði leyfir. Gistiheimilið er kostað af félmrn. Að tilstuðlan samtakanna Samhjálp foreldra gáfu kvenfélagið Hringurinn, Rauði krossinn og Krabbameinsfélag Íslands ríkisspítölunum tveggja herbergja íbúð við Leifsgötu 5 í Reykjavík þar sem fyrirhugað er að hafa gistiaðstöðu í lengri eða skemmri tíma fyrir aðstandendur tveggja barna með illkynja sjúkdóma. Ríkisspítalarnir munu annast rekstur íbúðarinnar, en greiðslur fyrir afnot af íbúðinni eru enn óákveðnar, en stefnt er að því að þeim verði mjög stillt í hóf ef þær verða þá einhverjar." Hér má skjóta því inn í að þetta hús var formlega afhent nýlega og ber að fagna því að það skuli nú komið í nýtingu. Mun umræðan hér á hv. Alþingi hafa orðið til þess að drifið var í því máli og er það vel. En áfram segir hæstv. ráðh.: "Ljóst er að margt er enn ógert í þessum efnum. Margir foreldrar veikra barna, svo og þeir sem koma til Reykjavíkur utan af landsbyggðinni til að leita sér lækninga, eiga oftast nær ekki í önnur hús að venda en hjá vinum og ættingjum eða þá í húsnæði sem þeir taka sjálfir á leigu meðan á meðferð stendur. Í nokkrum tilvikum hefur ráðuneytið haft milligöngu með að útvega húsnæði og þá hefur oft verið leitað samkomulags við félagsmálastofnanir, annaðhvort í Reykjavíkurborg eða þá á höfuðborgarsvæðinu, og það hefur í sumum tilfellum tekist og öðrum ekki." Herra forseti. Frá því þetta mál var tekið upp á Alþingi höfum við flm. orðið varir við áhuga margra og orðið ljóst að þessi vandi er e.t.v. meiri og þungbærari en nokkurn grunaði. Væri hægt að nefna um það mörg dæmi og segja margar raunasögur. Það verður því ekki lögð of þung áhersla á nauðsyn þess að leysa þennan vanda. Það er ekkert stórmál fyrir ríkissjóð, en það er stórmál fyrir þá einstaklinga og þær fjölskyldur sem hlut eiga að máli og þetta er mikið réttlætismál. Það er mikið talað um byggðamál við öll tækifæri. Það var m.a. gert í umræðu um till. hér áðan og kosningabaráttan, sem nú er hafin af fullum krafti, snýst öðrum þræði um byggðamál. Þetta þingmál, sem hér er til umræðu, er að mínu mati byggðamál. Á höfuðborgarsvæðinu er margvísleg þjónusta sem ekki er unnt að veita annars staðar á landinu, þar með talin sérhæfð læknisþjónusta af ýmsu tagi og ýmiss konar sérnám. Landsbyggðarfólk á ekki annars úrkosti en sækja hana til höfuðborgarinnar og það skapar vitanlega umtalsverðan aðstöðumun sem nefna mætti mörg dæmi um. Húsnæðisvandinn er þar stærstur, og raunar vaxandi, sem stafar einfaldlega af því að það er nú liðin tíð að landsbyggðarfólk eigi alltaf vísan samastað hjá ættingjum í höfuðborginni eins og áður var. Kemur þar hvort tveggja til, að tengslin eru töluvert að rofna á milli höfuðborgarsvæðisins og dreifbýlisins, því miður, ættartengslin og fjölskyldutengslin ekki jafnsterk og áður, og svo hitt að heimavinnandi húsmæðrum hefur mjög svo fækkað og heimilin á höfuðborgarsvæðinu því ekki jafnvel í stakk búin til að taka á móti gestum og gangandi og veita þeim húsaskjól sem þurfa að leita þjónustu hingað. Það er því okkar álit að það beri að leita leiða til að jafna þennan aðstöðumun. Ég velti því reyndar fyrir mér að benda á þann möguleika í grg. að virkja samtakamátt, góðvilja og dugnað þeirra ýmsu félaga og klúbba sem láta sig líknarmál varða og hafa oft lyft grettistaki og færu vafalaust létt með að safna fé til kaupa á húsnæði sem mætti nota í þessu skyni. En mér fannst kannske fullfrekt að hafa slíkt á þskj. þótt ég geti ekki stillt mig um að orða þetta í þessari umræðu. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þessa till. Ég hygg að grg. og fskj. skýri alveg það sem hér er um að ræða og legg til að henni verði vísað til síðari umr. að lokinni þessari umræðu og til hv. félmn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Þáltill. sem hér um ræðir er ásamt mér flutt af Birgi Ísl. Gunnarssyni, Birni Dagbjartssyni, Stefáni Guðmundssyni, Steingrími J. Sigfússyni og Guðmundi Einarssyni. Ályktunargreinin er á þá leið að Alþingi álykti að fela iðnrh. að skipa nefnd til að gera tillögu um samræmda uppbyggingu á gjaldskrám og reglugerðum rafveitna í landinu með það að markmiði að tryggja réttarstöðu rafmagnsnotenda og sem eðlilegasta samsvörun verðlagningar og tilkostnaðar. Í nefndina verði skipaður einn fulltrúi samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. rafveitna, einn samkvæmt tilnefningu Neytendasamtakanna, einn samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands, einn samkvæmt tilnefningu Vinnuveitendasambandsins og einn án tilnefningar, sem sé formaður nefndarinnar. Eins og kunnugt er eru reglugerðir rafveitna og taxtar allfjölbreytileg að uppbyggingu og fyllsta ástæða til að leita samræmis í þeim efnum. Hér er ekki verið að tala um sama raforkuverð um allt land heldur samræmi í uppbyggingu taxtanna og reglugerða rafveitnanna. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að rafveitunum er afhent eins konar einokunarhlutverk um dreifingu og sölu raforkunnar hver á sínu svæði. Við samningu reglugerða og taxta fyrir þessi fyrirtæki er nauðsynlegt að réttur neytandans komist til skila og að skilgreindar séu eðlilegar skyldur rafveitnanna gagnvart raforkunotendum. Nú mun það að sjálfsögðu vera svo að rafveiturnar hafa sjálfar samið sínar reglugerðir og taxta og þess vegna er hér reyndar gerð tillaga um að aðrir komi þar að, fulltrúar neytenda, fulltrúar verkalýðshreyfingar, fulltrúar atvinnurekenda. Í greinargerð með till. er þetta rakið nokkru nánar og þær ástæður sem liggja til þess að eðlilegt sé að leita einföldunar í uppbyggingu rafveitnanna og ætla þeim ekki afskipti af því nema í mjög takmörkuðum mæli til hvers raforkunotandinn sé að nota þá raforku sem hann kaupir en þess gætir allnokkuð í þeim gjaldskrám sem í gildi eru. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þessa till., en legg til að henni verði vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Góðir þingmenn. Vegna þskj. 688, till. til þál. um rétt raforkunotenda, vill Samband ísl. rafveitna taka fram eftirfarandi. Ég bað það að taka saman grg. um þáltill. Mér fannst vegna þess að það er svo stutt eftir að þingtímanum ástæða til að fram kæmi hvað Samband ísl. rafveitna hefur raunverulega gert á undanförnum árum til að samræma þessar gjaldskrár og reglugerðir. Ég vísa til að fram kemur í till. að nauðsyn beri til að tryggja rétt neytandans við setningu reglugerða svo að hans réttur sé ekki fyrir borð borinn. Ég minni á að markmið um rekstur rafveitnanna er að sjálfsögðu að tryggja rafveitunum heilbrigðan rekstur, en reglugerðirnar hafa verið settar af viðkomandi stjórnum rafveitnanna á hverjum tíma eða sveitarstjórnum. Raunverulegt form þessara reglugerða var sett á sínum tíma af atvmrn. Ég hygg að réttur neytandans hafi vissulega fengið þá umfjöllun sem honum ber í gegnum sveitarstjórnirnar og stjórnir rafveitnanna annars vegar og ráðuneytin hins vegar. Gjaldskrár raforkufyrirtækjanna og reglugerðir hafa frá upphafi verið eitt meginviðfangsefni sambandsins eins og sambærilegra samtaka í nágrannalöndum okkar. Til að upplýsa um þær umræður sem hafa átt sér stað hin síðustu ár hefur verið tekið saman og ljósritað nokkuð af þeim erindum sem flutt hafa verið um efnið á fundum sambandsins og má telja að þetta efni gefi góða mynd af viðfangsefninu. Það er: Þróun og markmið í gjaldskrárgerð, aðalfundur SÍR 1982. Reglugerðir og gjaldskrár hitaveitna, vetrarfundur SÍR og SÍH 1984, eftir Jónas A. Aðalsteinsson hrl. Norræni gjaldskrárfundurinn á Húsavík 1984, eftir Kristján Haraldsson. Gjaldskrárstefna June Pete í Helsinki 1984, sami fundur, Þorleifur Finnsson. Kostnaðarréttargjaldskrá, sami fundur, Haukur Pálmason. Og Reglugerðir raforkuveitna, vetrarfundur SÍR og SÍH 1985, Jónas Aðalsteinsson hrl. Eins og þm. er kunnugt annast mörg fyrirtæki sölu og dreifingu á raforku til notenda í landinu. Gjaldskrá þeirra er mismunandi og fer eftir því hve langt fyrirtækin hafa komist í þróun gjaldskrármála sinna. Að hve miklu leyti þeim hefur auðnast að hafa gjaldskrár sínar kostnaðarréttar fer eftir ýmsu. Fyrirtækin eru sjálfstæð og hvert með eigin stjórn. Nokkuð er mismunandi hver sjónarmið þeirra eru og niðurstöður í gjaldskrárgerð fara eftir því hver er heildarniðurstaða annars vegar tæknilegra og hins vegar pólitískra sjónarmiða. Samband ísl. rafveitna er vettvangur margra fjárhagslega sjálfstæðra fyrirtækja, annars vegar í sölu og hins vegar í dreifingu á raforku. Sambandið hefur ekki vald til að skipa félögum sínum fyrir og telur slíkt heldur ekki við hæfi þar sem samkeppni og samanburður ætti fremur að njóta sín. Leitast hefur verið við að fræða og leiðbeina félögum í gjaldskrár og reglugerðarákvæðum með gagnasöfnun og þjónustu. Nokkuð hefur áunnist en ekki nægilega að þess dómi. Það sem á vantar má rekja til margra hluta: 1. Markaður fyrirtækjanna er mismunandi. 2. Fjárhagsstaða þeirra er ólík og kostnaðarskipting. 3. Verðstöðvun undanfarandi ára hefur og leikið þau misjafnlega. 4. Sjónarmið stjórna þeirra, t.d. á niðurgreiðslum, millifærslum og tillit til byggðasjónarmiða, er ólíkt. Sem dæmi um slíkt eru hitunartaxtar í dreifbýli og marktaxtar í landbúnaði. Verð til skipa í höfnum fer mjög eftir mismunandi aðstæðum. Nokkur undanfarin ár hefur verið unnið á vegum sambandsins að eftirfarandi þáttum sem snerta þetta mál: 1. Samræming gjaldskráa. Sambandið hefur leitast við að bera saman raforkuverð milli félaga sinna, annars vegar Íslands og annarra landa hins vegar. Það sem áunnist hefur er að menn eru smám saman að taka upp sambærilega gjaldskráruppbyggingu þótt væntanlega verði haldið áfram ólíku verði og skilgreiningu taxta. Sambandið vinnur nú þegar að því að semja rammagjaldskrá fyrir sína félaga með því markmiði að einfalda verðútreikning á raforku og auðvelda um leið allan samanburð á raforkuverði. 2. Samræming bókhalds. Ákveðið er að leitast við að samræma bókhald raforkufyrirtækja, m.a. í því skyni að samræmi verði í taxtaskilgreiningum og öllum megi ljóst vera á hverju taxtar byggjast, hvort þeir eru kostnaðarréttir eða byggðir á jaðarkostnaði. 3. Reglugerð fyrirtækjanna. Í nokkur ár hefur verið unnið að undirbúningi samræmdrar reglugerðar fyrir dreifiveitur. Talið er mikilvægt að reglugerðir sé í stöðugri vinnslu þannig að þær spegli þann veruleika sem fyrirtækið starfar við. Þar sem flutningur fólks milli landshluta er mikill, menntun rafvirkja sambærileg um landið, sala raffanga og verktakasamningar á verktakamarkaði í vaxandi mæli á landsvísu er talið að gott samræmi sé í reglugerðaruppbyggingunni. Lögð er áhersla á að vald stjórnar hvers fyrirtækis í þessum efnum sé í engu skert. Hins vegar þarf að gæta atriða sem tryggja mega að fyrirtækin starfi vel. Gerð rammareglugerðar er nú lokið og hefur verið send til kynningar í iðnrn. og verður hún tekin til afgreiðslu á aðalfundi SÍR í júní n.k. og send stjórnum raforkufyrirtækjanna. 4. Tæknileg tengiskilyrði. Það kom strax í ljós þegar unnið var að reglugerðarmálum að gera þurfti tillögur að tæknilegum tengiskilyrðum raforkufyrirtækjanna. Skilyrðin eru fyrirkomulag lagna og búnaðar þar sem rafveitan og kaupandinn mætast. Hér er t.d. fjallað um fyrirkomulag mæla svo að eitthvað sé nefnt. Hér þarf á mikilli sérþekkingu að halda þar sem samræmi er milli þess sem hér gerist og í öðrum löndum, að tækniframfarir verði ekki takmarkaðar, að orkuþjófnaður geti ekki átt sér stað og slysahætta takmörkuð svo sem verða má. Hefur lengi verið unnið að þessum þætti og er nú lokið við skilyrðin og þau send iðnrn. til kynningar. Þau verða á sama hátt og reglugerðin tekin til afgreiðslu á aðalfundi SÍR og send stjórnum fyrirtækjanna til frekari ákvörðunar. Telja verður nauðsynlegt að tæknilegu tengiskilyrðin verði eins um land allt til að tryggja samræmingu í störfum verktaka og að ljóst sé hvernig framleiðendur raffanga tengist veitunum. Þess er að vænta að upplýsingar þessar geti gefið mönnum vísbendingu um stefnu Sambands ísl. rafveitna og það viðfangsefni sem sambandið hefur með höndum. Þetta vildi ég að kæmi fram við þessa umræðu vegna þess að ég er ekki svo viss um að þetta mál nái afgreiðslu í þinginu svo að menn hafi það í þingtíðindum hvað sambandið hefur þó unnið í þessum málum.



Herra forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Norðurl. v. fyrir þær upplýsingar um það starf sem hefur verið unnið innan Sambands ísl. rafveitna, sem er greinilega þó nokkuð, og ég þykist sjá það í hendi mér að það muni auðvelda starf þeirrar nefndar sem hér er gerð tillaga um að tilnefnd verði af hálfu iðnrh. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 685, um flutning á höfuðstöðvum Skógræktar ríkis ins, sem ég hef lagt fram ásamt Jóni Kristjánssyni og Sverri Sveinssyni. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela landbúnaðarráðherra að hlutast til um að höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins ásamt embætti skógræktarstjóra verði fluttar að Hallormsstað á Völlum í Suður-Múlasýslu." Ég vil taka það fram í upphafi að með Völlum er hér að sjálfsögðu átt við Vallahrepp sem gjarnan er í daglegu tali þar eystra nefndur Vellir. Í till. felst að opinber stofnun, Skógrækt ríkisins, verði flutt frá Reykjavík austur að Hallormsstað þangað sem mestir skógar eru og skógrækt lengst komin á landinu. Nú um árabil hefur verið rætt um að flytja ýmsa opinbera þjónustuþætti út á land í þeim tilgangi að efla stöðu landsbyggðarinnar og auka fjölbreytni í atvinnulífi, en fábreytt atvinnulíf úti um landið er tvímælalaust ein af meginorsökum fólksflóttans þaðan á undanförnum árum. Í framhaldi af því tel ég að við getum ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að atvinnulíf landsmanna hefur þróast nokkuð í tvær megináttir. Annars vegar hefur orðið til eitt allsherjar þjónustusvæði hér við Faxaflóann, en á hinn bóginn framleiðslusvæði í hinum landshlutunum. Þetta er því miður staðreynd, meira að segja töluleg staðreynd, og þetta er hættuleg þróun. Það má ekki skilja orð mín þannig að ég fylgi einhverri aðskilnaðarstefnu og stilli upp höfuðborgarsvæðinu annars vegar en landsbyggðinni hins vegar. Þvert á móti. Ég tel að landið okkar sé ein heild og við eigum að líta á það þeim augum, en það er líka í okkar valdi að ráða því hvernig atvinnulíf þróast í landinu. Það þróast ekki af sjálfu sér án stjórnar. Allir þeir stjórnmálaflokkar sem heyrst hefur í að undanförnu hafa ályktað um að efla beri jöfnuð í byggð landsins. Með því að styðja þessa till. fá þeir tækifæri til að sýna það í verki. Við skulum hafa það hugfast að fólksfækkun á framleiðslusvæðum landsins er neikvæð þróun sem dregur úr þeirri gjaldeyrisöflun sem þar á sér stað og við verðum að koma í veg fyrir að slíkt haldi áfram að gerast, eins og fróðir menn hafa verið að spá að undanförnu. Það verður ekki glæsilegt um að litast í landinu okkar um aldamót ef þær spár ná að rætast. Ég efast um að nokkur Íslendingur óski eftir að svo verði. Menn hefur nokkuð greint á um réttmæti á flutningi opinberra þjónustuþátta frá höfuðborgarsvæðinu, einkum að því er varðar stórar stofnanir í heilu lagi, og hafa ýmsir talið hyggilegra að setja upp deildir eða útibú frá slíkum stofnunum úti um land. Þó hafa fáir mælt því í mót að höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins væru betur komnar á þeim stað þar sem mestir skógar eru á landinu, mest gróska í tilraunum og skógrækt lengst komin, þ.e. á Hallormsstað, enda er nú þegar stærsta útibú Skógræktar ríkisins þar og raunar fer stór hluti af starfsemi Skógræktar ríkisins fram á þeim stað. Rétt er að minna á það hér að í tillögum stofnananefndar um flutning ríkisstofnana frá 1975 er Skógrækt ríkisins talin meðal fyrstu stofnana sem nefndin taldi sjálfsagt að yrðu fluttar. Við það má svo bæta að sú stofnun sem hér um ræðir er hvorki stór í sniðum né mannmörg svo ekki ætti það að torvelda flutning þannig að fátt eða ekkert stendur í veginum tæknilega séð. Samkvæmt upplýsingum frá landbrn. er yfirstjórnin á Skógrækt ríkisins í Reykjavík með starfslið upp á fimm og hálfa stöðu. Auk þess ber að taka fram að Skógrækt ríkisins býr við fremur þröngan húsakost í leiguhúsnæði. Flutningi Skógræktar ríkisins hefur áður verið hreyft hér á Alþingi, þó án endanlegrar umfjöllunar eða afgreiðslu. Þá var að einhverju leyti inni í myndinni að taka Húsmæðraskólann á Hallormsstað undir starfsemina. Ég vil taka það fram að þá ráðstöfun tel ég engan veginn koma til greina í dag. Bæði er það að í húsmæðraskólanum eru mikil umsvif, svo sem vefnaðar- og matreiðslunámskeið á vetrum og gistihúsrekstur á sumrin, og því má ekki sleppa. Skógrækt ríkisins á það fyllilega skilið að fá hentugt húsnæði til frambúðar fyrir sínar höfuðstöðvar, og það helst í timburhúsi úr völdum viði. Slíkt væri vel við hæfi á Hallormsstað. Þar þyrfti að vera aðstaða til námskeiðahalds í skógrækt fyrir bændur um nytjaskóga og fyrir almenna borgara og áhugamenn um skógrækt almennt. Enn fremur mætti hugsa sér að hefja þar kennslu í skógrækt á framhaldsskólastigi, enda segir í lögum um Skógrækt ríkisins að eitt af hlutverkum hennar sé að leiðbeina og kenna skógvernd og skógrækt, að frætt verði og leiðbeint um meðferð og ræktun skóga, skjólbelta og annars trjágróðurs. Árið 1899 voru samþykkt lög frá Alþingi um verndun Hallormsstaðaskógar, en Skógrækt ríkisins tók við skóginum þegar hún var stofnuð með lögum í nóvember 1907. Er því vel til fallið að búa Skógrækt ríkisins framtíðarheimili að Hallormsstað á þessu 80. afmælisári. Mér er ljóst að allnokkur hluti af starfi skógræktarstjóra og yfirstjórnar Skógræktar ríkisins er tengdur stjórnsýslunni í Reykjavík. En með síauknum tækniframförum í hvers konar fjarskiptum er þróunin að verða sú að gamla góða fundarformið er á undanhaldi, enda er ekkert því til fyrirstöðu að halda fundi ef þörf krefur þó að menn séu staddir á sitt hvoru landshorninu. Ég vil minna á sjónvarpssíma, myndsegulbönd og hátalarasíma, þeir munu sjá til þess. Þar að auki er ég viss um að þeir skógræktarmenn sem eiga erindi við yfirstjórn Skógræktar ríkisins hlytu bæði gagn og gaman af því að koma til Hallormsstaðar í stað Reykjavíkur. Hallormsstaður hefur um áratuga skeið verið vagga skógræktar á Íslandi. Þar er skógurinn með mjög efnilegri ræktun nytjaskógar og þar fara fram mikilvægustu uppeldistilraunir á landinu. Í Mörkinni svokölluðu var stofnsett gróðrarstöð árið 1903, en uppeldisstöðin þar hefur stækkað margfalt og breyst frá þeim tíma. Nú fer uppeldið að mestum hluta fram í gróðurhúsum þar sem notaðar eru nýjar og betri aðferðir. Í Mörkinni hefur verið plantað á þessu 80 ára tímabili fjölda trjátegunda sem Skógrækt ríkisins hefur flutt til landsins og ná hæstu trén þar allt að 17 m. Árið 1980 voru 49 tegundir innfluttra trjáa í Hallormsstaðaskógi frá um 200 stöðum. Í upphafi skógræktar á Hallormsstað var skógurinn girtur, en friðun hins víðlenda birkiskóglendis fyrir búfjárbeit var ekki alger fyrr en upp úr 1940. Árangur friðunarinnar varð sá að staðurinn er nú nær óþekkjanlegur frá því sem var í upphafi aldar. Nú hafa til viðbótar verið girt ný svæði á þrem nærliggjandi jörðum þannig að alls eru um 2000 ha af skógi innan allra girðinga. Á nýju svæðunum hefur tekist vel til með ræktun á lerki en það hefur breytt hrjóstrugum móum í frjósöm gróðurlendi. Lerkinu fylgir sveppur sem gerir því kleift að vaxa nánast í möl einni saman og í lerkibreiðunum vex þessi sveppategund nú í tonnatali. Þar með hafa bæst við hlunnindi sem eiga eftir að hafa ómælda þýðingu á lerkiræktarsvæðum því að lerkisveppur er meðal bestu ætisveppa sem finnast. Nú hafa um nokkurt skeið staðið yfir breytingar á búháttum í landbúnaði. Samdráttur í hefðbundnum búgreinum er óumflýjanleg staðreynd og reynt er að beina bændum inn á nýjar brautir. Ræktun nytjaskóga er tvímælalaust ein þeirra leiða sem fara skal, enda er almennur áhugi á því innan bændasamtaka á Austurlandi sem og víðar. Rétt er að minna á í því sambandi að héraðsáætlun í skógrækt fyrir Fljótsdalshérað er þegar hafin fyrir áratug eða meira. Þar er gert ráð fyrir að skógrækt verði búgrein bænda. Herra forseti. Tillaga sú sem ég hef mælt fyrir hér er í raun prófsteinn á vilja stjórnvalda til að flytja opinbera þjónustuþætti út á land, en það hefur gífurlega þýðingu fyrir þróun byggða í nánustu framtíð. Með flutningi höfuðstöðva Skógræktar ríkisins að Hallormsstað, þar sem vaxtarsprotar skógræktar eru, næðist ekki eingöngu stór áfangi í byggðamálum heldur einnig þróun nýrrar stórbúgreinar í landbúnaði. Verum minnug þess að trén vaxa á meðan við sofum. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að till. þessari verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Það geta verið fá orð um þessa tillögu þó að vissulega gefi hún tilefni til býsna mikilla umræðna vegna þess að hv. 1. flm. kom inn á stofnananefndina sem starfaði á sínum tíma og átti að leggja grunn fyrir stjórnvöld að ákveðnu munstri sem hægt væri að nota varðandi flutning stofnana og stofnun útibúa og deilda frá öðrum ríkisstofnunum. Ég get að sjálfsögðu lýst fyllsta stuðningi við þá till. sem hér er um að ræða. Ég hef áður gert það þegar hún var flutt á Alþingi af Kristjáni heitnum Ingólfssyni sem þá sat á þingi og einhverjum með honum sem ég man reyndar ekki hverjir voru sem skiptir ekki máli, en hann var þar frumkvöðull að. Ég sat sjálfur í stofnananefndinni sem hv. 1. flm. minntist á og sú nefnd vann að mínu viti býsna gott starf í því að leggja til ákveðið munstur, eins og ég sagði, sem stjórnvöld gætu farið eftir. Þar var að vísu nokkuð djarft teflt með margt,flutningur ákveðinn á býsna mörgum stofnunum. Útibúastofnanir voru þar mjög á dagskrá og eins deildir frá höfuðstöðvunum hér syðra. Það sem fór mest fyrir brjóstið á mönnum þá og þótti fjarstæðukenndast í tillögum þessarar stofnananefndar var flutningur ákveðinna ríkisstofnana út á land. Við höfðum að vísu fyrirmyndina frá Noregi þar sem þeir höfðu bjargað sinni landsbyggð á sínum tíma með því að dreifa ákveðnum stofnunum til staða úti á sinni landsbyggð og þó sumt hafi þar mistekist í áranna rás hefur meiri hlutinn af því staðist tímans tönn. Það var hins vegar merkileg upplifun í sambandi við veruna í þessari stofnananefnd að tregðan í sambandi við þetta var mest hjá starfsfólki viðkomandi stofnana. Það var alveg sama við hvaða starfsfólk var rætt. Það var alls staðar sett ekki bara spurningarmerki heldur sáust merki hinnar mestu skelfingar ef þetta fólk ætti að dæmast til að hverfa frá sínum heimkynnum hér í Reykjavík. Um það er ekki spurt þegar fólk þarf í stórum stíl af fjöldamörgum ástæðum að leita hingað til höfuðborgarinnar og í óvissu í þokkabót í atvinnulegu tilliti eins og oft gerist. Ég ætla ekki að fara frekari orðum um starf stofnananefndarinnar og afdrif þess álits sem voru dapurleg í þessu efni. Ég held nefnilega að hefðu menn reynt að framkvæma þó ekki hefði verið nema hluta af áliti stofnananefndar á sínum tíma, reynt að gera ákveðið átak í þessu, hefði það verið beint framhald af þeirri uppbyggingu úti á landsbyggðinni sem hófst upp úr 1971 og gjörbreytti öllu atvinnulegu tilliti þar og þjónustulegu tilliti líka. Það vantaði að mínu viti ákveðinn lokahnykk þar á og ég hygg að það hefði verið býsna stór þáttur í þessu hefði verið unnt að koma einhverju slíku við. Ég vil hins vegar segja það hér, af því að það er verið að ræða um þessa sérstöku stofnun, að þegar við vorum að ræða við hina einstöku aðila í ráðuneytinu, sem höfðu yfir þessum stofnunum að segja, sögðu þeir gjarnan sem svo: "Þið getið að sjálfsögðu ekki verið að flytja stofnanir út á land nema þið getið flutt Skógræktina austur á Hallormsstað." Það var mjög algengt viðkvæði. Þegar þeir voru að reyna að bjarga sínum stofnunum frá þeim voða að lenda út á land vísuðu þeir gjarnan á að það væri óhætt hins vegar að flytja Skógrækt ríkisins austur. Hitt er svo annað mál að það hefur ekki heldur orðið úr þeim sjálfsagða þætti og hefur þó margt breyst til batnaðar síðan bæði stofnananefnd lagði þetta til og eins síðan till. til þál. var flutt af Kristjáni heitnum Ingólfssyni í sambandi við samgöngur og greiðari samskipti á milli landshluta, sem var kannske eitt aðalmálið sem var haft sem mótbára gegn öllum flutningi stofnana, og svo auðvitað hinn gamli rígur milli landshluta sem kom þarna inn í og jafnvel milli byggðarlaga innan landshluta, því það kom glöggt fram í samtölum við fulltrúa landshlutasamtaka sveitarfélaga á þeim tíma að þeir voru aldeilis ekki sammála um hvert stofnanirnar ættu að fara, til hvaða landshluta, og innan landshlutasamtakanna voru menn heldur ekki samstíga um hvar í landshlutanum stofnunin yrði staðsett ef hún svo kæmi, hvar útibúið yrði eða hvar deildin yrði. Við höfum auðvitað mörg dæmi um þann ríg sem landsbyggðin hefur goldið í ríkum mæli og við erum öll meira og minna utan af landsbyggðinni samsek um þessa eilífu togstreitu um hvað hver aðili, hvað hver staður eigi að fá í sinn hlut. Við erum öll meira og minna samsek um það. Í staðinn fyrir að toga öll í sömu áttina og reyna að leggjast á eitt um þetta höfum við dreift kröftunum allt um of með þessum hætti. Þetta skulu ekki vera fleiri orð, aðeins stuðningur við þessa till. Hér er um einn sjálfsagðasta og eðlilegasta þáttinn í starfsemi ríkisins að ræða sem hægt er að flytja og unnt er með litlum tilkostnaði, með lítilli fyrirhöfn og að sjálfsögðu sem gott fordæmi.



Herra forseti. Ég kem hér upp til að styðja þessa till. þó ég sé þm. annars kjördæmis. Ég held að einmitt sá reipdráttur sem hefur verið á milli landsbyggðarþingmanna sé ein af mörgum ástæðum fyrir því hvernig okkur gengur að flytja þjónustufyrirtækin út á land. Ég man eftir því að þegar Sigurður Blöndal tók við sínu starfi, fluttist einmitt frá Hallormsstað og hingað, var ég einn af þeim sem vildu alls ekki undir neinum kringumstæðum flytja hann að austan. Ekki það að ég hefði út af fyrir sig neina hagsmuni af því eða mitt kjördæmi annað en að þetta var sú stefna sem ég hef alltaf haft frá fyrstu tíð. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Helgi Seljan, minntist á Noreg í þessu sambandi og hvað þeim hefði gengið. Þá má minna á að þeir eru með fylkjaskipan og það er léttara fyrir þá að koma þessu fyrir vegna þess að fylkin eru með ákveðna þjónustu fyrir hvert svæði, hvert fylki. Hér höfum við þetta ekki. Við erum í ákveðnu munstri má segja. Okkur finnst að þetta þurfi að vera eins og það er og þó það sé einn og einn og jafnvel nokkuð af fólki sem vill brjótast út úr þessum munstrum gengur það illa af ýmsum ástæðum. Ég held að það sé ástæðan ekki einungis með þetta mál heldur mörg fleiri þegar við reynum að ná samstöðu um að flytja stofnanir út á land, brjótast út úr munstrinu. Ef það tekst ekki með þessum hætti þarf að stokka þetta upp og verður gert hvenær sem það gerist.



Herra forseti. Ég þakka flm. þessarar till. fyrir að bera hana fram og ágæta framsögu hjá hv. 1. þm. Austurl. Erindi mitt er aðeins það að styðja þessa till. og í því efni tek ég sérstaklega undir síðustu orð frsm. þar sem hann sagði eitthvað á þá leið að þetta væri prófmál fyrir vilja stjórnvalda að flytja stofnanir út á land. Það er: Ef gengur illa að flytja þessa stofnun, sem á nánast hvergi annars staðar heima en á Héraði, hugsa ég að það verði erfitt að hreyfa öðru. Hv. 2. þm. Austurl. kom upp og lýsti stuðningi við þetta mál einnig, en hann nefndi örlítið sem ég að vísu hafði heyrt um. Hann segir að fólkið sjálft vilji ekki fara með sínum stofnunum. Þarna er ábyggilega meginvandinn, að hreyfa þetta fólk. Það er létt að hreyfa það frá landinu og hingað suður, en það getur orðið erfiður reipdráttur, eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. nefndi, að koma því aftur á réttan stað. Það gæti orðið erfiðara. En ég lýsi stuðningi við þetta mál.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og lýst yfir stuðningi sínum við þessa tillögu. Ég fer héðan með miklu léttara hjarta en ég kom. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Mér finnst aldeilis ófært að það standi ekki einhver annar upp og taki undir efni þessarar ágætu tillögu. Það eru allnokkur ár síðan ég frétti einmitt af þessum skaðvaldi ósonlagsins og hef mjög staðfastlega hafnað notkun allra úðabrúsa síðan og þar með lagt mitt örlitla lóð á vogarskálina til að hamla gegn eyðingu ósonlagsins. Ég kættist því mjög þegar ég sá þessa till. og finnst hún ljómandi góð og vil lýsa stuðningi við hana og enn fremur þakka hv. 1. flm. fyrir að flytja hana og að gera svo ágætlega grein fyrir henni sem hún gerði. Þar sem orðið er nokkuð áliðið og ekki kannske ástæða til að eyða tímanum í langar ræður hélt ég aftur af mér að standa upp áðan þegar síðasta till. var hér á dagskrá, en ef það er ekki mjög í andstöðu við þingsköp ætla ég að leyfa mér að lýsa stuðningi við hana sömuleiðis.



Herra forseti. Ég tek innilega undir með hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur að það væri til skammar að taka ekki undir svo ágætt mál og ég þakka hv. 9. þm. Reykv. fyrir hans ágætu till. og öllum flm. sem þar eru. Ég hafði satt að segja ekki hugsað mér að taka til máls vegna þess að ég er ekki vísindamaður á neinu sviði, en þegar búið er að setja gat á himinhvolfið held ég að það séu fleiri en vísindamenn sem geta talað. Annað sem háði mér líka. Þegar hv. þm. fór að tala um árið 2037 hugsaði ég sem svo: Þetta kemur ekki mál við mig. En þetta er ekki rétt andsvar því að auðvitað er mál allra að svona skuli vera hægt að fara með himinhvolfið og okkar vistarveru sem við höfum ætlast til að yrði griðastaður fyrir afkomendur okkar, ekki einasta næstu kynslóð heldur kynslóðir. Það er svívirðing einber að fara svo með hina ágætu veröld.



Herra forseti. Við sjáum nú að það er ýmislegt sem ógnar okkar jörð, okkar tilvist. Það er ekki kjarnorkan ein, þó hún sé það skelfilegasta í okkar huga, því það þarf ekki að verða nema slys, þá getur það ógnað lífi á stóru svæði jarðar. Þetta er eitt af mörgu sem ógnar lífi á jörðinni, það er einmitt það sem menn kannske vita ekki nógu mikið um samt sem áður, þetta er sannleikur í dag hver sem hann verður á morgun. Við vitum ekki betur en þetta sé rétt og þess vegna er það rétt fyrir okkur sem erum að ræða um þetta hér, jafnvel þó að á næstu áratugum sýni vísindin að þetta sé af öðrum ástæðum. Þannig hefur þetta verið í gegnum aldirnar. Það eina sem ég harma í sambandi við þennan tillöguflutning er það að ekki skuli vera hægt að samþykkja þessa till. tímans vegna. En í öllu falli verður umræða um þetta og vonandi láta fjölmiðlarnir sig þetta eitthvað varða frekar en ýmsar aðrar fréttir sem héðan berast. En oft og tíðum er það nú því miður þannig með fjölmiðlana að þeir taka ekki upp það sem nauðsynlegast er og raunar áhugaverðast og merkast. Ég vil þakka hv. 9. þm. Reykv. fyrir að flytja þessa till. Ég vona að við það muni stjórnendur hér rumska við og að reynt verði að taka þetta upp á erlendum vettvangi því að það er aðalatriðið og að við bönnum notkun þessara efna hér. Við getum auðvitað ekki farið fram á það að aðrir banni þessi efni nema við gerum það sömuleiðis.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa til máls. Það er margt sem ógnar tilveru okkar hér á jörðinni og komandi kynslóða, eins og komið hefur fram í máli manna í umræðum um þessa till., og mikilvægt að gripið verði til róttækra aðgerða í umhverfisvernd alheimsins hvað þetta varðar. Ég harma það að við skulum ekki geta gert eitthvað í málinu strax, en ég treysti því að við Íslendingar munum koma til liðs við þær þjóðir sem berjast gegn þessum vágesti og treysti því að þessi till. verði afgreidd fljótt og vel í gegnum nefndir. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 587 um menntun stjórnenda smábáta, en hana flytur ásamt mér Pétur Sigurðsson. Með leyfi hæstv. forseta les ég tillögutextann. Hann er svohljóðandi: "Alþingi skorar á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að semja frv. til laga um samræmda kennslu og próf stjórnenda allra skráðra smábáta annarra en fiskibáta. Skulu lögin miða að því að stjórnendur þessara báta hafi skipstjórnarréttindi." Þessi till. til þál. er fram borin fyrir ábendingar ýmissa þeirra sem starfa að menntun sjómanna og annarra. Ástæðan er sú að það er ljóst að áhugi Íslendinga, eins og fram kemur í grg. með till., á siglingum á skemmtibátum hefur aukist mjög á síðustu árum. Þar er bæði um að ræða siglingar á vélbátum og seglbátum og er óhætt að fullyrða að fjöldi þessara báta skiptir nú hundruðum og horfir ugglaust í mikla fjölgun á næstu árum. Þá hefur það aukist að ferðast sé á slíkum bátum milli Íslands og annarra landa. Á öðrum skipum en skemmtibátum, eins og menn vita, þurfa skipstjórnarmenn að hafa hið meira fiskimannapróf til slíkra ferða. Hins vegar eru fæstir þeirra sem eiga skemmtibáta vanir sjómennsku og þurfa því að fá fræðslu í sjómennsku og siglingafræði auk þess sem nokkur þekking í veðurfræði er nauðsynleg fyrir þann sem á sjóinn fer. Það má telja eðlilegt að þessum málum sé skipað með lögum og þar yrði fjallað um þessa kennslu og próf manna. Ég undirstrika að hér er ekki verið að tala um fiskibáta og ekki fjallað um atvinnuréttindi og lagaákvæði um þau. Hér yrði fjallað um samræmt námsefni og próf undir opinberu eftirliti fyrir stjórnendur skemmtibáta. Með lagasetningunni yrði gert ráð fyrir því að stjórnendur allra skráðra skemmtibáta hefðu skipstjórnarréttindi. Ég vil undirstrika það að hér er einungis verið að fjalla um skráða skemmtibáta. Til skýringar á því hvað þar er átt við, smábáta, skal vitnað til 1. gr. l. nr. 115 frá 1985 um skráningu skipa. Þar er mælt svo fyrir að sérhvert skip sem er 6 metrar á lengd eða stærra sé skráningarskylt samkvæmt þeim lögum. Hér er þá um að ræða skip sem eru stærri en 6 metrar á lengd sem þessi till. tekur til. Það er gert ráð fyrir að stjórnendur slíkra skráðra skemmtibáta afli sér þeirrar menntunar sem hér er talin nauðsynleg og raunverulega öfluðu sér þá skipstjórnarréttinda. Það má velta því fyrir sér hvort þetta er nauðsynlegt eða sanngjarnt. Þessu er náttúrlega nokkur fyrirhöfn og kostnaður samfara, en á það má benda að það verður að teljast eðlilegt að dómi flm. með tilliti til krafna sem gerðar eru til stjórnenda annarra farartækja, svo sem flugvéla og bifreiða hér á landi. Á það má benda í þessu sambandi að algengt er að stjórnendur skemmtibáta taki með sér farþega til lengri og skemmri sjóferða. Og þá má telja líklegt að farþegarnir geri sér ekki alltaf grein fyrir því að ekki séu gerðar kröfur til kunnáttu hjá viðkomandi stjórnanda. Hér er því um að ræða öryggisatriði, ekki aðeins fyrir þá sem eru eigendur og þá stjórnendur þessara báta, heldur einnig allra þeirra sem með þeim ferðast. Í íslenskum lögum eru nú engar kröfur um slíkt. Ég endurtek að hér er vitanlega ekki verið að fjalla um fiskibáta eða aðra báta sem reknir eru í atvinnuskyni, heldur þá tegund báta sem ég hef hér nefnt. En það er jafneðlilegt að til eigenda þeirra, umráðamanna og stjórnenda séu gerðar svipaðar kröfur og þegar menn aka bifreið eða afla sér flugvéla og þurfa þá að ganga undir flugpróf hið minna eða flugpróf hið minnsta. Fræðsla á þessu sviði er nauðsynleg og að dómi flm. mikið öryggisatriði. Ég vil síðan leggja til að að lokinni þessari fyrri umræðu verði þáltill. vísað til síðari umr. og hv. félmn. Sþ. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um aðild Íslands að Norræna umhverfisverndarsamningnum sem er að finna á þskj. 690. Flm. till. auk mín eru þeir Friðrik Sophusson, Birgir Ísl. Gunnarsson og Valdimar Indriðason. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa tillögutextann, en hann er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að undirbúa aðild Íslands að Norræna umhverfisverndarsamningnum sem gerður var 19. febr. 1974 og hefur þegar tekið gildi milli Noregs, Svíþjóðar, Danmerkur og Finnlands." Umhverfismál hafa í vaxandi mæli verið til umræðu hér á Alþingi, á þessu þingi og einnig hinum síðustu. Farið hefur vaxandi skilningur þm. sem annarra í þjóðfélaginu á mikilvægi þessa málaflokks, á mikilvægi þess að sett séu í lög og reglur ákvæði sem tryggja það að ekki spillist líf eða land og þá ekki síður hafið sem þjóðin byggir afkomu sína að svo miklu leyti á. Norðurlandaþjóðirnar hafa lengi haft með sér nokkurt samstarf í umhverfismálum og m.a. var gerður árið 1974 norrænn samningur um umhverfismál og umhverfisvarnir. Kveikjan að gerð þess samnings var ályktun og umfjöllun á þingi Norðurlandaráðs á sínum tíma en hann hefur verið í gildi undanfarinn áratug eða svo. Samningurinn var undirritaður 19. febr. 1974 en tók ekki gildi fyrr en nokkru seinna þegar þau fjögur ríki sem að honum eru í dag aðilar höfðu fullgilt hann. En eitt ríki Norðurlandanna stendur enn utan þessa norræna samstarfs og það er Ísland. Þessi þáltill. er flutt í því skyni að vekja athygli á þessum samningi, þessum norræna umhverfisverndarsamningi, og í öðru lagi að hvetja íslensk stjórnvöld, þ.e. ríkisstjórnina, til þess að undirbúa að við Íslendingar gerumst aðilar að samningnum. Ég skal engum getum að því leiða hvers vegna við höfum ekki gerst nú þegar aðilar. Ég hygg þó að ástæðan hafi verið sú að lengi vel þótti umhverfisvandi vera mun minni á Íslandi en í hinum þéttbýlli nágrannalöndum okkar, svo sem Danmörku, og þess vegna e.t.v. ekki ástæða til þess að við gerðumst aðilar að þessum samningi. En málin hafa breyst. Þar hefur skipast veður í lofti svo sem mönnum er kunnugt. Ég minni á vaxandi loftmengun sem nú veldur miklum usla, loftmengun sem berst frá Bretlandi og meginlandsríkjunum norður til Norðurlanda og miklum usla hefur valdið í norrænum skógum og vötnum þar sem fiskadauði fer mjög vaxandi og þarf ekki að orðlengja um. Ég minni einnig á þá miklu geislamengun og loftmengun sem kom í kjölfar Chernobyl-slyssins í Sovétríkjunum. Bæði þessi tilvik sýna að mengunin virðir engin landamæri og getur borist á skammri stund mjög langar leiðir milli þjóðlanda, hundruð ef ekki þúsundir km á mjög skömmum tíma. Það sýnir að okkur er ekki sú sama vörn í einangrun landsins í umhverfisefnum eins og menn áður töldu. Það er einmitt þess vegna sem flm. telja fulla ástæðu til þess að ríkisstjórnin hefji undirbúning að aðild okkar að þessum norræna sáttmála. Efnisatriði hans eru rakin í grg. þannig að ég ætla ekki að fara ítarlega út í þau á þessari stundu. Meginatriði samningsins eru þau að íbúar allra Norðurlandanna eru jafnsettir að því er varðar heimtu skaðabóta vegna tjóns sem valdið er á umhverfinu hvar sem það tjón á sína uppsprettu eða sitt upphaf. Það þýðir að ef um er að ræða mengun sem berst til Íslands frá einhverju hinna Norðurlandanna, þá hafa íslenskir ríkisborgarar sama rétt til þess að krefjast skaðabóta og íbúar þess lands þar sem umhverfistjónið átti sér stað. Á sama hátt hafa íslenskir ríkisborgarar rétt samkvæmt samningnum til þess að kæra fyrirhugaða mengandi framkvæmd, t.d. byggingu verksmiðju sem mengandi er talin eða losun úrgangsefna eða annars slíks sem á sér stað í einhverju Norðurlandanna. Þeir hafa rétt til þess á hvaða stigi undirbúningsins sem er, eða eftir að slík starfsemi er hafin, að kæra þessa starfsemi og krefjast þess að hún verði stöðvuð eða takmörkuð, allt eftir atvikum málsins hverju sinni. Þennan rétt höfum við hins vegar ekki nú. Við getum á þann hátt stöðvað slíkar framkvæmdir í öðrum löndum jafnt sem þær væru í okkar eigin landi eða jafnt sem við værum ríkisborgarar í því landi þar sem framkvæmdirnar eiga sér stað. Á þennan hátt er Íslendingum skapaður innan ramma þessa samnings mikilvægur nýr réttur til þess að hafa áhrif til varnar skaðlegum mengunaráhrifum sem gætu borist hingað til lands vegna starfsemi sem á sér stað á hinum Norðurlöndunum. Ekki þarf að taka það fram í þessu sambandi að Norðurlandabúar mundu þá öðlast samkvæmt samningnum sama rétt gagnvart íslenskum yfirvöldum til þess að taka í taumana og kæra, kvarta eða lögsækja íslenska aðila, íslensk yfirvöld og opinberar stofnanir, ef þeir teldu að þær aðhefðust eitthvað sem mengunarhætta stafaði af í hinum Norðurlandaríkjunum. Ég ætla ekki að rekja efni þessa samnings í lengra máli. Ég vil aðeins leggja áherslu á það að við flm. teljum að hér sé stigið nauðsynlegt skref, kannske ekki ýkja stórt en nauðsynlegt skref í átt til þess að búa í haginn á sviði umhverfisvarna betur en nú er um að ræða. Að lokinni fyrri umræðu legg ég til að þessari till. verði vísað til síðari umræðu og hv. félmn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. sem gengur út á að fela menntmrh. að fella úr gildi breytingar á reglugerð nr. 578 frá 1982, um námslán og námsstyrki, sem gerðar voru 3. jan. og 2. apríl á árinu 1986. Þær reglugerðarbreytingar fólu það í sér að horfið var frá þeirri viðmiðun við framfærslukostnað námsmanna sem lög um námslán og námsstyrki gera ráð fyrir að viðhöfð sé og upphæðir námslána voru frystar miðað við framfærslukostnað haustmánaðanna 1985. Hliðstæð till. var flutt seint á síðasta þingi þegar þá var ljóst orðið að ekkert yrði af fyrirhuguðum og áformuðum breytingum á námslánalöggjöfinni af hálfu hæstv. menntmrh. eða hæstv. ríkisstjórnar. Nú má segja að sama staða sé uppi að nýju þar sem ljóst er orðið að þær breytingar sem rætt hefur verið um að gera á námslánalöggjöfinni verða ekki að lögum á þessu þingi. Sjálf tillgr. er einföld. Hún gengur út á að Alþingi feli menntmrh. að fella þessar reglugerðarbreytingar úr gildi þannig að gildi taki að nýju þau ákvæði um útreikning á framfærslukostnaði námsmanna sem áður giltu. Jafnframt felur Alþingi ríkisstjórninni að gera ráðstafanir til þess með aukafjárveitingum og lántökum að tryggja eðlilega framkvæmd laga nr. 72 1982, um námslán og námsstyrki, út það ár sem er að líða. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, liggur það fyrir að ekki hefur orðið samstaða í hæstv. ríkisstjórn um að gera breytingar á námslánalöggjöfinni. Því er það till. okkar flm. að lögin verði þá látin gilda og sett í framkvæmd að fullu eins og þau eru og ekki verði viðhafðar áfram þær skerðingarreglugerðir sem hér hefur verið vitnað til og dregið hefur verið verulega í efa að standist ákvæði og anda laganna um námslán og námsstyrki. Sú skerðing sem af þessum reglugerðum hefur leitt á rúmu ári lætur nærri að vera um 15-20% sem námslán eru nú lægri til námsmanna innanlands en þau væru ef fyrri viðmiðun væri viðhöfð. Til námsmanna erlendis er þetta að meðaltali einhvers staðar á bilinu 12-15%, en þar er um nokkurn mismun að ræða eftir einstökum löndum vegna þess að gengisþróun hefur haft áhrif á upphæðir námslána og ekki hefur verið tekið tillit til með eðlilegum hætti þeirra gengis- og kostnaðarbreytinga sem orðið hafa í einstökum löndum. Fullt námslán til einstaklings hér innanlands er nú 22 350 kr. eða 4-5 þús. kr. lægra en lágmarkslaun í landinu. Ein höfuðröksemd þeirra, sem stóðu fyrir árásum og niðurskurði á námslánum á síðasta ári og síðustu misserum, var sú að vegna þess að dæmi fyndust um að námslán væru hærri en lægstu gildandi kauptaxtar þá væri þar um óeðlilegt hlutfall að ræða og lækka bæri lánin fremur en að hækka launin eins og skilja mátti af málflutningi sumra. Þessi röksemd er nú fyrir bí, þ.e. með tilkomu nýgerðra kjarasamninga hafa lægstu laun, lágmarkslaun hækkað langt upp fyrir námslánin og því snýr þessi röksemdafærsla í raun öfugt og mætti með sömu rökum rökstyðja nauðsyn þess að hækka námslán. Ég er reyndar þeirrar skoðunar, og það erum við flm. þessarar þáltill., að í sjálfu sér sé hin eina eðlilega viðmiðun útreiknings námslánanna framfærslukostnaður námsmanna og út frá honum eigi að ganga þegar þessi námslán, þessi námsaðstoð er reiknuð út. Það er í raun hin eina eðlilega viðmiðun og sú eina sem tekur tillit til aðstæðna námsmanna með þeim hætti sem löggjöfin um námslán og námsstyrki gerir ráð fyrir að gert sé. Ég hef lauslega slegið á það, virðulegur forseti, hver kostnaðarauki gæti orðið af því að taka úr gildi reglugerðir þessar og úthluta því sem eftir er á yfirstandandi námsári og haustmisserinu miðað við að lögin giltu að fullu og skerðingarreglugerðir þessar væru ekki til staðar og er ljóst að þar gæti verið um kostnað á bilinu 150-250 millj. kr. að ræða. Þó færi það eftir því hvernig útreikningur námslánanna yrði meðhöndlaður á því námsári sem nú er að líða. En væntanlega mætti við vorúthlutun eða aprílúthlutun námslánanna koma til námsmanna þeim skerðingum a.m.k. sem annars yrðu á seinni helmingi námsársins. Það væri freistandi, virðulegur forseti, að ræða svo ofurlítið almennt stöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna en ég geri ekki ráð fyrir að knappur tími leyfi mikið af því tagi. Mig langar þó til að segja það að ég undrast þá skammsýni þeirra ráðamanna íslenskra sem talað hafa fjálglega um nauðsyn þess að skerða námslán og beita þar aðhaldi, koma þar á vöxtum og ýmsum öðrum aðhaldsaðgerðum, eins og sú kynslóð sem nú gengur í gegnum skólana sé sérstaklega varhugaverð í þessu tilliti og beita þurfi hinum ýtrustu brögðum til þess að hindra að hún dragi sér meira fé út úr Lánasjóði ísl. námsmanna en óhjákvæmilegt er. Það sem er á ferðinni í ævisögu Lánasjóðs ísl. námsmanna er ósköp einfaldlega það að stærstu árgangar Íslandssögunnar eru að ganga upp í gegnum skólakerfið, að fleiri njóta nú réttar til námslána en áður var, að íslenskt námsfólk er fleira að hlutfalli en nokkru sinni fyrr. Þetta til samans gerir það að verkum að geysileg fjölgun hefur orðið á viðskiptavinum Lánasjóðsins og sú fjölgun er það nýtilkomin, sem og verðtrygging og hertar endurgreiðslureglur, að tekjur af þessari fjölgun eru að engu leyti eða mjög litlu leyti farnar að skila sér til baka. Það er því verið að brúa erfitt tímabil í ævi þessa sjóðs, en það mun taka enda eins og önnur slík. Og ef skammsýni ráðamanna nú um stundir og á næstu árum verður ekki til þess að eyðileggja fjárhag sjóðsins, þá verður hann að tiltölulega fáum árum liðnum verulega sjálfstæður hvað þetta varðar og getur að meiri hluta til fjármagnað eigin starfsemi með tekjum. Þetta liggur fyrir. Mér er því óskiljanleg sú árátta, sem orðið hefur vart við á undanförnum misserum, að hegna þessum árgöngum Íslandssögunnar, sem nú eru að ganga upp í gegnum skólakerfið og koma til með að gera það á allra næstu árum, að hegna þeim sérstaklega fyrir það að þeir eru svona stórir og að þeir vilja mennta sig. Ég held að sú kynslóð ráðamanna, sem færi þannig með uppvaxandi æsku síns lands, fengi ekki góða dóma í mannkynssögunni ef slíkt óhappaverk yrði látið ske. Þetta eru nú einu sinni, virðulegur forseti, sömu stóru árgangarnir sem sprengdu utan af sér barnaheimilin, sem hafa sprengt utan af sér grunnskólana og eru nú við það að sprengja utan af sér Háskólann og Lánasjóð ísl. námsmanna ósköp einfaldlega vegna þess að þetta eru stærstu áfangar líklega bæði fyrr og síðar sem þessi þjóð sendir til náms. Það mætti svo enn rekja framtíð þessara sömu árganga lengra vegna þess að þegar þeir koma út á vinnumarkaðinn, fara að festa sér húsnæði o.s.frv., koma þeir til með að búa við allt önnur og að mörgu leyti erfiðari kjör en þær kynslóðir, þeir árgangar sem á undan fóru. Enn fremur munu það verða þessir sömu árgangar og áratugir sem koma til með að bera þyngstar byrðar af lífeyrisgreiðslum framan af næstu öld þegar þar að kemur. Og þá verða það kannske gjarnan þeir, sem nú véla um málefni Lánasjóðsins sem ráðamenn í þessu þjóðfélagi, sem ætla að þiggja þann lífeyri sem námsmennirnir núverandi koma þá til með að greiða. Þannig hníga að því mörg rök að ef eitthvað væri, þá væri ástæða til að snúa þessu við og gera sérstaklega vel við þessa kynslóð sem nú er að fara upp í gegnum skólakerfið og mun gera það á næstu árum. Þegar löggjöf um námslán og námsstyrki var sett á sínum tíma, henni var síðast breytt á árinu 1982, þá var það starf unnið þannig að um það náðist samstaða allra stjórnmálaflokka og námsmannahreyfinganna við ríkisvaldið. Þetta samkomulag náðist eftir mikla vinnu og þess vegna er sérstök ástæða til að vara við því að lokum að menn rjúfi það samkomulag, brjóti það upp með flumbrugangi og gerræðislegum vinnubrögðum, eins og ég leyfi mér að segja, herra forseti, að bryddað hafi á í málefnum Lánasjóðsins á undanförnum misserum. Þessi till. er þó í raun fyrst og fremst flutt til þess að koma í veg fyrir að slíkar skyndiákvarðanir, án eðlilegs aðdraganda og eðlilegs samráðs við námsmenn og aðra málsaðila, raski eðlilegri framkvæmd laganna nr. 72 frá 1982, um námslán og námsstyrki. Þau lög eru að stofni til góð og réttlát og ég er þeirrar skoðunar að þeim verði ekki breytt til bóta nema þá að menn vandi sig mjög við það verk. Það skal að lokum tekið fram að flm. þessarar till. eru til þess reiðubúnir að ræða sérstaka skattheimtu eða aðrar fjáröflunaraðgerðir til að standa straum af þeim kostnaði sem af samþykkt hennar mundi leiða á yfirstandandi ári. Að lokinni þessari umræðu, virðulegur forseti, legg ég svo til að tillögunni verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Það væri út af fyrir sig engin goðgá að taka rispu hér um Lánasjóð ísl. námsmanna, en ég ætla að láta það vera, einkum og sér í lagi þar sem okkur er ráðherra vant. En sú aðgerð hans, sem till. þessi er sprottin út af, var, svo sem hér hefur verið nefnt, einkar gerræðisleg og vanhugsuð. Má kannske segja með nokkrum rétti að við hv. alþm. hefðum átt að spyrna harðar við fótum þegar ráðherra beitti þessari aðgerð því að okkur hlýtur mjög mörgum að vera kunnugt um ýmis tilvik þar sem þetta kom mjög illa við námsmenn erlendis sem máttu þarna sæta mikilli skerðingu á sínum framfærslueyri. En þessi till. er viðbragð við þeirri gerð og ég vildi ekki láta hjá líða að lýsa fylgi við hana. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Virðulegur forseti. Hér er tekið á dagskrá hvert stórmálið á fætur öðru. Ég ætla að mæla fyrir till. til þál. á þskj. 677, 376. máli, um samræmingu áætlana á sviði samgöngumála og mannvirkjagerðar. Flm. ásamt þeim sem hér talar eru hv. þm. Skúli Alexandersson og Helgi Seljan. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta vinna að samræmingu áætlana á sviði samgöngumála og meiri háttar mannvirkjagerðar þannig að slíkar áætlanir fyrir einstaka landshluta og landið allt falli eðlilega saman í eina heild. Stuðlað verði að samræmingu flutninga og flutningaleiða á landi, sjó og í lofti með opinberri stefnumörkun sem jafnframt taki mið af áformum um meiri háttar mannvirkjagerð, þróunarforsendum atvinnulífs og byggðasjónarmiðum." Í grg. eru nokkuð raktar ástæður þessarar till. og vísast til þess. Það er skoðun flm. að löngu sé tímabært að við Íslendingar eins og flestar nálægar þjóðir hafa gert förum að skoða í heild sinni samgöngumál og meiri háttar mannvirkjagerð og reynum eftir því sem kostur er að samræma og samhæfa áætlanir á þessu sviði til þess að forðast tvíverknað og óeðlilega skörun verkefna og til að tryggja það að eitt styðji annað eftir því sem kostur er og að samræmi sé í uppbyggingu á þessu sviði. Þetta hafa nálægar þjóðir þegar gert og ekki bara innanlands og gagnvart samgöngum sínum heldur gerist það nú æ algengara að hópar þjóða og jafnvel heilar heimsálfur eigi með sér samstarf á þessu sviði til að tryggja að samgönguleiðir séu sem eðlilegast samræmdar. Mætti nefna dæmi frá Norðurlöndum, frá Bretlandseyjum og meginlandinu og víðar að í þessu efni. Það hefur talsvert verið unnið að áætlanagerð hér innanlands á sviði samgöngumála og má benda á ýmislegt í þeim efnum, svo sem langtímaáætlun í vegagerð, áætlanir um uppbyggingu hafna, lög hafa verið sett um röð virkjana og áætlanir hafa verið gerðar fyrir einstök landsvæði, einstakar sýslur og einstaka landshluta. Nú liggja fyrir hér á Alþingi tillögur um uppbyggingu flugsamgangna, frv. til laga um fjáröflun til flugmála og í framhaldi af því verður væntanlega lagt fyrir virðulegt Alþingi, þegar þau lög hafa verið samþykkt, þáltill. um langtímaáætlun í uppbyggingu flugvalla. Á síðasta þingi var vísað til hæstv. ríkisstjórnar till. um gerð langtímaáætlunar í jarðgangagerð og rætt hefur verið um nauðsyn þess að skipuleggja samgöngur á sjó, bæði innan fjarða og umhverfis landið. Þetta er allt gott og blessað, svo langt sem það nær, virðulegur forseti, en það er tilgangur þessarar till. að leitast við að tryggja það að til komi af opinberri hálfu stefnumörkun þar sem yfirsýn yfir allt þetta svið er á einni hendi og reynt er eftir því sem kostur er að samræma allar þessar áætlanir og þessi áform. Það er auðvelt að tína til dæmin um hvernig samgöngubætur eða framkvæmdir af þessu tagi geta breytt aðstæðum og haft áhrif. Þar má nefna aðstæður í atvinnulífi, í byggðamálum og aðstæður við mannvirkjagerð. Nokkur dæmi af því tagi eru tínd til í grg. Það er svo að allar áætlanir stefna nokkuð inn í óvissuna hvað varðar fjármögnun og aðstæður á komandi árum, en það hlýtur engu að síður að teljast skynsamlegt að huga að samhengi hlutanna eftir því sem kostur er. Það er miklum fjármunum ráðstafað í þennan málaflokk og þyrfti reyndar að gera miklu betur. Þessi þjóð eyðir sjálfsagt til uppbyggingar samgöngumálanna þegar allt er talið ekki minna en 2,5-3 milljörðum kr., lauslega áætlað, og þyrfti í raun að gera mun betur þannig að það eru mikil verðmæti í húfi ef samræmingarstarf af því tagi sem hér er fjallað um getur leitt til betri nýtingar og sparnaðar á þessum sviðum. Við sjáum ekki ástæðu til að fjölyrða í grg. um vinnubrögð við slíka skoðun. Það eru sérfræðingar til í landinu sem hafa nokkuð stundað þessi mál, ég nefni sérfræðinga í Byggðastofnun og innan Háskóla Íslands, landafræðideildar og víðar. Ég tel eðlilegt og við flm. að slíkum yrði falið að setja sér vinnulag, semja sér vinnureglur við slík störf. Svo öllu sé til haga haldið má geta þess að þetta er auðvitað ekki ný hugsun undir sólinni. Þessum málum hefur verið hreyft hér á Íslandi, en lítið orðið úr framkvæmdum. Þó var það þannig að í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar, síðara ráðuneyti hans, var í stjórnarsáttmála eða samstarfsyfirlýsingu Alþb., Alþfl. og Framsfl., sem gefin var út af forsrn. í ágúst 1978, fjallað um þennan málaflokk undir liðnum samgöngumál og talað um að gera ætti samgönguáætlanir fyrir landið í heild og einstaka landshluta þar sem flutningar yrðu samræmdir. Ragnar Arnalds, þáv. samgrh., setti á fót nefnd sem gjarnan var kölluð samgönguáætlananefnd og tók til starfa í byrjun febrúar 1979. Í skipunarbréfi hennar var sömuleiðis talað um að gera ætti áætlanir fyrir landið og einstaka landshluta þar sem flutningar á sjó, landi og í lofti yrðu samræmdir. Síðan átti þessi nefnd að huga að skipulagi samgangnanna á breiðum grundvelli. Þessi nefnd starfaði nokkuð á árinu 1979, en virðist svo hafa lognast út af með einhverjum hætti í sviptingum stjórnmálanna síðla árs 1979 eða framan af árinu 1980 og 1. flm. hefur ekki séð að þessu máli hafi verið sinnt að ráði síðan. Vikið er að því í grg. til að telja ofurlítið í menn kjark að ekki sé ástæða til að fælast frá því að ráðast í verkefni af þessu tagi af ótta við að það verði of viðamikið eða vaxi mönnum yfir höfuð. Hér er um stóran málaflokk að ræða þar sem eru samgöngurnar á breiðum grundvelli og meiri háttar mannvirkjagerð með í takinu. En það starf sem hér yrði unnið, ef af samþykkt till. þessarar verður, yrði væntanlega fyrst og fremst gagnasöfnun og athugun á fyrirliggjandi áætlunum á þessu sviði og úrvinnsla sérfróðra aðila. Ef til vill kæmi í ljós við athugun, og það er ekki ósennilegt, að það þyrfti að vinna betur að þessum málum á vissum sviðum, það vantaði áætlanir fyrir vissa hluta samgöngumálanna og þá þyrfti að vinna slíka vinnu. En niðurstaðan ætti að verða sú að menn gætu, nestaðir af þeim upplýsingum sem til þarf, komið sér niður á skynsamlega og heildstæða stefnumörkun á þessu sviði. Það er tilfinning okkar flm. að þær áætlanir, góðar eins og þær eru hver á sínu sviði, séu brotakenndar í heildatmyndinni og vinna þurfi að því að þær falli betur saman. Þetta er stórt hagsmunamál fyrir ýmis byggðarlög í landinu. Þar sem samgönguerfiðleikar eru miklir og jafnvel engin tiltekin samgönguleið, hvorki á landi, í lofti né á sjó, er í viðunandi standi, er mjög mikilvægt að það verði skoðað í heild sinni með hvaða hætti samgöngumálin verða best leyst, hvort það er með uppbyggingu flugvalla, með vegagerð eða jarðgangagerð, hvort til þurfi að koma samgöngur á sjó eða af einhverju öðru tagi. Þetta þyrfti að skoðast í samhengi. Það er einnig augljóst, og um það eru rakin dæmi, að samgöngubætur eða tilteknar aðgerðir í samgöngumálum geta haft úrslitaáhrif á þróun atvinnulífs og mannlífs í viðkomandi byggðarlögum. Að lokum er rétt að ítreka það, sem væntanlega allir hv. alþm. vita og skilja, að enginn einn þáttur hefur jafnmikil áhrif á þróun hins mannlega samfélags og einmitt samgöngur og þess vegna er sérstaklega nauðsynlegt að horfa til samhengis hlutanna á þessu sviði og reyna að tryggja eftir því sem kostur er farsælt samspil sem flestra þátta samgangna og annarrar mannvirkjagerðar í þágu lands og þjóðar. Ég hef þá ekki fleiri orð um þessa till., en legg til að hún verði að loknum þessum hluta umræðunnar send til virðulegrar fjvn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þá skýrslu sem hér er til umræðu. Greiðsluerfiðleikalán Húsnæðisstofnunar hafa gert mikið gagn. Á því er enginn vafi. Ég er sammála hæstv. félmrh. um það. Hitt er svo einnig augljóst að það vantar mikið á að þeir hafi fengið viðunandi úrlausn sem verst urðu úti vegna afnáms vísitölubindingar launa 1983 á sama tíma og lánskjaravísitalan var látin mæla af fullum þunga, látin auka skuldir og greiðslubyrði fólks frá mánuði til mánaðar meðan laun voru fryst. Það vantar mikið á að vandi þessa fólks hafi verið leystur. Hluta vandans hefur verið jafnað á allmörg ár til greiðslu, en sjálfur vandinn hefur á engan hátt verið leystur. Ég tel að nauðsynlegt sé í fyrsta lagi að Húsnæðisstofnun hafi áfram umtalsverða möguleika á að veita greiðsluerfiðleikalán, a.m.k. til þeirra sem fengu lán eftir gamla kerfinu. Í öðru lagi að bæta með beinum aðgerðum a.m.k. hluta þeirra áfalla sem fólk varð fyrir vegna misgengisins árið 1983. Það má gera á ýmsan hátt. Það má t.d. gera í gegnum skattakerfið, eins og fulltrúi Alþfl. í milliþinganefnd um húsnæðismál lagði til, og það má gera með beinum aðgerðum eins og lagt er til í þáltill. Kjartans Jóhannssonar og fleiri Alþýðuflokksmanna um jöfnun húsnæðiskostnaðar, 16. mál þess Alþingis er nú situr, en þar er lagt til að þeim sem urðu fyrir mestu skakkaföllunum vegna misgengisins verði með beinum hætti bættur skaðinn að hálfu. Hæstv. forsrh. sagði á sínum tíma að það hefði verið mikið pólitískt slys að láta lánskjaravísitöluna mæla af fullum þunga meðan launin voru fryst. Með greiðsluerfiðleikalánum var að hluta dregið úr sársaukanum sem slysinu fylgdi, en það vantar mikið á að sárið hafi verið grætt. Úr því verður að bæta. Herra forseti. Mig langar að lokum til að leggja tvær spurningar fyrir hæstv. félmrh. Annars vegar hvort hann telur hugsanlegt, þegar sérstaklega stendur á, að skuldbreyta eldri lánum yfir í lán samkvæmt nýja húsnæðislánakerfinu, t.d. þegar svo stendur á að ráðgjafarþjónustan telur það æskilegt eða nauðsynlegt. Hins vegar vil ég spyrja hæstv. ráðh. hvort hann og hæstv. ríkisstjórn telji sig hafa leyst á fullnægjandi hátt vanda þeirra sem verst urðu úti vegna misgengisins á sínum tíma. Ef svo er ekki, hvaða áætlanir hefur hæstv. ráðh. þá uppi um frekari lausn vandans?



Herra forseti. Ég vil, eins og hv. síðasti ræðumaður, þakka hæstv. félmrh. fyrir birtingu þeirrar skýrslu sem hér er til umræðu. Við þekkjum öll forsögu þessa máls og hana má enda að nokkru leyti lesa út úr þessari skýrslu þótt stuttaraleg sé og lengd hennar vitanlega í engu samræmi við stærð þess vanda sem er tilefni skýrslunnar. Æ ofan í æ höfum við rætt þennan vanda á Alþingi og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna hafa verið óþreytandi að vekja máls á þessum vanda og reyna að þrýsta á um lausn hans. Ég minnti á í umræðum um skýrslu milliþinganefndarinnar að stjórnarandstaðan hefði neitað að samþykkja þinglok vorið 1985 fyrr en tekið hefði verið á vanda húsbyggjenda og húsnæðiskaupenda eða svokölluðum misgengishópi og niðurstaðan varð stofnun milliþinganefndarinnar. Þessi skýrsla staðfestir það, sem áður hafði reyndar komið fram, að ýmislegt hefur reyndar verið gert til að taka á þessum vanda og það ber að virða. En hvergi nærri nóg. Fólk var miklum órétti beitt og það er langur vegur frá því að það óréttlæti hafi verið bætt og leiðrétt. Ég tek undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði um það. Erfiðleikar þessa fólks stöfuðu að mínu mati í fæstum tilvikum af fyrirhyggjuleysi og ég mótmæli því, sem leynt og ljóst er ýjað að í þessari skýrslu, að menn hafi af svona hálfgerðum rataskap og fáráðlingshætti reist sér hurðarásinn fræga um öxl. Í öllum þeim tilvikum sem ég þekki til hafði fólk gert sínar áætlanir og notið jafnvel ráðgjafar sérfræðinga. Það hafði reiknað út kostnað og greiðslugetu og spáð varlega um tekjur og væri hægt að nefna ýmis dæmi um þetta. Ég veit t.d. um ágæta vinkonu mína og grandvara þar sem eru tvær fyrirvinnur sem komu yfir sig húsi. Það var allt reiknað út áður en þau lögðu í þessar byggingarframkvæmdir og þegar þau byrjuðu að borga af lánunum fór 1/3 af hennar launum í afborganir. Nú fara laun hennar eins og þau leggja sig í afborganir. Þótt þau gerðu þarna sínar áætlanir og legðu upp með ágæta útreikninga kom allt fyrir ekki eins og raunin var með svo marga því að aðstæðurnar breyttust. Misgengi launa og lánskjara var eitt, kostnaðaráætlanir annað, vaxtahækkanir það þriðja. Þetta eru fyrst og fremst þeir þættir sem hafa skipt sköpum, enda segir í skýrslunni á bls. 5 í lok kaflans sem heitir "Lýsing vandans": "Ef ekkert misgengi launa og lána hefði komið til væru þeir sem leita hefðu þurft aðstoðar úr sérstökum lánaflokki Húsnæðisstofnunar eitthvað færri en raun ber vitni, en umsóknir hefðu engu síður orðið margar." Hins vegar er ekkert leitast við að skýra þetta neitt frekar, hverjar eru ástæðurnar fyrst það er ekki misgengið. Hér vantar alla tengingu. Það er bara talað um að sumt veki athygli, annað sé eftirtektarvert og enn eitt undarlegt. Sú setning sem ég vitnaði til sýnir vitanlega fyrst og fremst að sú stefna sem fylgt hefur verið, þ.e. séreignastefnan, gengur ekki upp við breyttar aðstæður. Hún gekk upp þegar menn þurftu ekki að greiða lánin sín verðtryggð, en hún gengur ekki upp núna. Við fáum upplýsingar í þessari skýrslu um hversu margir hafa sótt um lán vegna greiðsluerfiðleika og hve mörg lán hafa verið samþykkt og hve mörgum hafi verið synjað. En hér vantar upplýsingar um þá sem ekki varð bjargað. Hvar eru t.d. upplýsingarnar um þá sem seldu og komu út á núlli? Um það þekki ég mörg dæmi. Og hvar eru upplýsingarnar um þá sem misstu eignir sínar á nauðungaruppboði? Þessar upplýsingar, sem skipta að mínu mati öllu máli, eru ekki finnanlegar í þessari skýrslu. Hér vantar líka upplýsingar um hversu margir leituðu aðstoðar ráðgjafarþjónustunnar oftar en einu sinni. Það minnir á að á síðasta þingi lagði hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir fram fsp. m.a. um þetta atriði og óskaði skriflegs svars, en þrátt fyrir ítrekun sem ég bar fram í umræðum um húsnæðismálafrv. í fyrravor barst þetta svar aldrei. Þessi fsp. var í þremur liðum og hljóðaði svo, með leyfi forseta: "1. Hve margir festu kaup á íbúð eða hófu byggingu húsnæðis á árunum 1981, 1982 og 1983? 2. Hve margir þeirra sem keyptu íbúð eða byggðu húsnæði á árunum 1981, 1982 og 1983 hafa leitað aðstoðar ráðgjafarþjónustu Húsnæðisstofnunar á árinu 1986? Hve margir þeirra leituðu einnig til ráðgjafarþjónustunnar á árinu 1985? 3. Hve mikið hefur eignatap þeirra einstaklinga orðið sem keyptu eða byggðu húsnæði á árunum 1981, 1982 og 1983?" Með þessari fsp. fylgdi örstutt greinargerð sem ég sé ástæðu til að lesa hérna upp, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: "Óskað er eftir því í svari við þriðju spurningu að aflað verði upplýsinga úr skattaframtölum allra þeirra sem keyptu eða byggðu húsnæði á árunum 1981, 1982 og 1983 um heildartekju- og eignarskattsstofn fyrir hvert ár, þ.e. eignir að frádregnum skuldum fyrir skattárin 1980-1985. Þessar upplýsingar óskast settar fram á aðgengilegan hátt sem sýnir fjölda einstaklinga og þær fjárhæðir sem hver einstaklingur hefur tapað á tímabilinu 1980-1985. Allar tölur verði reiknaðar til verðlags við áramót 1985/1986. Óskað er eftir því að engin persónueinkenni tengist þessum upplýsingum. Reikna skal með heimilistekjum þar sem við á. Upplýsingar óskast sérstaklega um þann hóp sem leitað hefur aðstoðar ráðgjafarþjónustu Húsnæðisstofnunar á þessu ári. Þess er farið á leit að félmrh. láti ráðgjafarþjónustu Húsnæðisstofnunar og Þjóðhagsstofnun leita þessara upplýsinga með tölvuvinnu." Eins og ég sagði áðan var beðið um skriflegt svar og ítrekað innt eftir því fyrir þinglok á s.l. vori, en allt kom fyrir ekki. Svarið barst aldrei. Ég vil því spyrja hæstv. félmrh., sem hafði vissulega góð orð um að þetta svar mundi berast, hvort þessar upplýsingar hafi ekki verið unnar og hvort ekki megi vænta þess að við fáum að sjá þær eða hvort þurfi að leggja fram sérstaka fsp. til að ýta á eftir því. Það er reyndar annað sem ég sakna úr skýrslu sem þessari. Í henni er lögð töluverð áhersla á að tekjur ráði ekki úrslitum við lýsingu vandans og inn á það kom m.a. hæstv. ráðh. áðan. Það stendur hér m.a., með leyfi forseta: "Eftirtektarvert er varðandi þá sem keyptu íbúðir á árunum 1984, 1985 og 1986 að tekjur virðast ekki ráða úrslitum við lýsingu vandans. Lágtekjufólk er að sjálfsögðu í vanda, sérstaklega það lágtekjufólk sem aflar lítils umfram það sem nauðsynlegt er til eðlilegrar framfærslu." - Og skyldi reyndar engan undra. Raunar er kannske ástæða til að lesa hér aðeins lengra, með leyfi forseta: "En undarlegra er að allur fjöldi þeirra sem höfðu þokkalegar og jafnvel mjög góðar tekjur var engu að síður í sama vanda og lágtekjufólkið. Í þessu sambandi vísast til töflu 4 þar sem fram koma tengsl tekna við íbúðarstærð, skuldir og vanskil eftir tekjum 1985. Vanskil hátekjufólks eru nánast þau sömu og vanskil lágtekjufólks, en skuldir og íbúðarstærð eru hins vegar mun meiri hjá hátekjufólki." Hér vantar alla frekari greiningu. Ég vildi t.d. gjarnan vita hversu margir voru lágtekjumenn, en náðu svo hærri tekjum með margföldu vinnuálagi eins og tíðkast iðulega hjá húsbyggjendum sem eyðileggja heilsu og lenda í þessum fræga vítahring. Í mínum huga er orsök alls þessa ljós. Stefna stjórnvalda er einstaklega einstrengingsleg. Hún segir: Þú átt að byggja hvort sem þú hefur efni á því eða ekki. - Afleiðingin er oft og tíðum ofboðslegt vinnuálag sem í mörgum tilvikum leiðir til heilsutjóns og stundum þolir hjónabandið og fjölskyldulífið ekki það álag sem öllu þessu fylgir. Ég vil sérstaklega benda á eina setningu í lokaorðum skýrslunnar, þ.e. kaflanum sem heitir Lokaorð. En neðst á bls. 6 segir svo, með leyfi forseta: "Þeir íbúðarkaupendur og húsbyggjendur sem urðu fyrir aukinni greiðslubyrði lána vegna afnáms vísitölubindingar á laun á árinu 1983 hafa fengið ýmsa aðstoð við að koma þeirri greiðslubyrði í viðráðanlegra horf. Frá því í febrúar 1985 hafa verið veitt sérstök lán vegna greiðsluerfiðleika úr Byggingarsjóði ríkisins auk þeirra skuldbreytinga sem fram hafa farið hjá bönkum og sparisjóðum." Síðan segir: "Enginn hefur fengið greitt til baka þá auknu greiðslubyrði sem afnám vísitölubindingar á laun á árinu 1983 leiddi af sér, en hins vegar fara þau lán sem veitt hafa verið úr Byggingarsjóði ríkisins langt með að bæta upp þessa auknu greiðslubyrði þó að þau þurfi að sjálfsögðu að greiða til baka." Þetta er athyglisvert því að í þessu felst að minni hyggju viðurkenning á því, sem margir hafa haldið fram, þar á meðal margir þm., að fólk sem varð fyrir þessum órétti hefði átt að fá leiðréttingu í formi endurgreiðslna. Öðruvísi er í raun og veru ekki hægt að rétta hlut þess. Margt af því sem síðar segir í þessum kafla hef ég þegar rætt, en ég vil ítreka mótmæli mín við fullyrðingum eins og þeirri sem kemur fram í skáletruðum texta á bls. 7 um að vandinn sé afleiðing rangra fjárfestinga og reyndar segir í öðru lagi lágra launa o.s.frv. Ég vil sérstaklega mótmæla þessu aftur, að þetta sé afleiðing rangra fjárfestinga. Svona er ekki hægt að segja útskýringalaust. Ég endurtek að margt af því fólki sem lent hefur í þrengingum vegna húsbygginga og íbúðarkaupa og á í þrengingum enn þá gerði áætlanir sem urðu því aðeins "rangar" að stjórnvöld rugluðu forsendum. Hér er svo reyndar lítillega minnst á þann hóp sem virðist vera hálfgerður vandræðahópur í þjóðfélaginu, þ.e. þeir sem stunda eigin atvinnurekstur. Það segir á bls. 7, með leyfi forseta: "Sumir hópar þjóðfélagsins hafa það lág laun að íbúðakaup þeirra eru á engan hátt möguleg. Fjölskyldutekjur umsækjenda um lán vegna greiðsluerfiðleika þar sem eru tvær fyrirvinnur og báðar í fullu starfi voru lægstar tæpar 500 þús. kr. fyrir árið 1985, en hæstar nokkuð yfir 2 millj. kr., þ.e. vel fjórfaldur munur. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að þegar talað er um lág laun er ekki verið að tala um þá sem stunda eigin atvinnurekstur þó að tekjur þeirra flestra séu að sjálfsögðu við neðri mörkin." En hvað er svo sjálfsagt við það og hvers vegna er þessi hópur alltaf utan við allt í þjóðfélaginu? Hann er líka utan við í þeim breytingum sem nú á að fara að gera á skattalögunum. Þetta ætti ekki að vera neitt huldufólk. Er ekki einfaldlega kominn tími til að kanna aðstæður þeirra sem stunda eigin atvinnurekstur svo við sitjum ekki uppi með einhvern utangarðshóp í þjóðfélaginu sem við vitum ekkert um, fólk sem er tekjulægra en einstæðar mæður upp til hópa og þarf sérstaka meðhöndlun í öllum málum? Það verður fróðlegt að heyra álit hæstv. félmrh. á því. Ég minnist þess að það komu fram upplýsingar í sambandi við þann hóp sem hefði leitað eftir þessum lánum sem boðið var upp á vegna greiðsluerfiðleika. Það komu fram þær upplýsingar að í þeim hópi, ef ég man rétt, voru tekjulægstu einstaklingarnir þessir sjálfstæðu atvinnurekendur. Þeir voru upp til hópa með lægri tekjur en einstæðar mæður úr þessum hópi. Það meira en hvarflaði að mér að flytja till. til þál. um að kanna félagslegar aðstæður þessa þjóðfélagshóps sem hlýtur að eiga afskaplega bágt. Hér eru svo að lokum úrræðin sem skýrsluhöfundar benda á í niðurlagi skýrslunnar og úrræðin eru svo sem góðra gjalda verð svo langt sem þau ná, en þau felast í því að reyna að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann. Því miður eru svo margir dottnir í þennan brunn að það er ekki alveg nógu gott. Í fyrsta lagi er hér talað um öflugt upplýsingastarf. Það er auðvitað sjálfsagt og ágætt, en þá er líka eins gott að forsendur breytist ekki. Og þá komum við enn einu sinni að því að það er ekki nóg að gera áætlanir ef síðan koma ruglarar og skekkja myndina. Í öðru lagi er talað um að það þurfi að leiðbeina. Það er líka allt gott um það að segja, en ber að nákvæmlega sama brunni. Ég held ég hlaupi yfir þriðja úrræðið og geymi mér það gullkorn þangað til síðast, en í fjórða lagi er talað um og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa það: "Í fjórða lagi þarf að setja á stofn þjónustu við þá sem hafa hug á að kaupa eldra húsnæði til þess að meta það ef óskað er. Með þess háttar þjónustu væri hægt að firra marga óþarfa kostnaði sem hlýst t.d. af göllum eða skemmdum sem ekki sjást nema með nákvæmri skoðun." Við veltum þessum punkti fyrir okkur og ég verð að segja að mér finnst þetta ekki geta tilheyrt verksviði húsnæðismálastjórnar. En þetta er í anda fyrirbyggjandistefnunnar að reyna að hindra fólk í því að ana út í ófæruna og má vel vera að eitthvert gagn væri að þessu. En ég hef sem sagt efasemdir um að þetta samrýmist hlutverki húsnæðismálastjórnar. En þá er það þriðji punkturinn, rúsínan mikla. Ég er búin að lesa þessa setningu aftur og aftur og ég ætla að lesa hana upphátt, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: "Í þriðja lagi þarf Húsnæðisstofnun að koma í veg fyrir að þeir sem hafa það lág laun að íbúðakaup á frjálsum markaði eru ekki möguleg leysi húsnæðismál sín á annan hátt og forða þeim þannig frá algeru skipbroti." Samkvæmt orðanna hljóðan, eins og ég skil íslenskt mál, eiga þessar ágætu manneskjur alls ekki að fá að leysa húsnæðismál sín. Húsnæðisstofnun þarf fyrir alla muni að koma í veg fyrir það. Líklega má þetta fólk ekki einu sinni tjalda. Og hver er eiginlega meiningin með svona setningu? Í mínum eyrum hljómar þetta eins og argasta háð, en líklega á það ekki að vera svo. Kannske hafa menn ætlað að segja eitthvað allt annað með þessari setningu, en ég skil hana ekki. Hvert er eiginlega verið að vísa þessu fólki? Það stendur ekkert um það. Það á einfaldlega að koma í veg fyrir að það leysi húsnæðismál sín, enda á þetta fólk auðvitað hvergi heima í þeirri séreignastefnu sem hefur ríkt og virðist ætla að ríkja áfram hér á landi. Það er ekki að undra þótt úrræða sé ekki getið og það er kannske ekki greiði við hæstv. ráðh. að vera að nudda um þessi mál. Ég veit að hann hefur slíka meðstjórnendur í ríkisstjórninni sem ekki vilja líta á einu úrræðin sem duga því að þau úrræði falla ekki inn í stefnuna. Það eru þau úrræði sem við Kvennalistakonur höfum margsinnis bent á og talað fyrir. Það verður að auka leiguhúsnæði í landinu. Öðruvísi verður ekki leystur vandi þeirra sem hafa ekki tekjur til að standa undir fjármagnskostnaði vegna húsnæðiskaupa eða bygginga. Að okkar dómi er þetta eitt brýnasta atriðið í húsnæðismálum nú og er verulegt áhyggjuefni hversu lítill áhugi virðist á því meðal ráðamanna og beinlínis andúð við það úrræði. Ég vildi nú biðja hæstv. ráðh., auk þeirra spurninga sem ég beindi hér til hans, að skýra þetta þriðja úrræði sem er vitanlega ekkert úrræði og hreint og klárt öfugmæli nema það sé til háðungar. Þetta hlýtur að þarfnast einhverra skýringa. Ég vildi spyrja líka að því hvort það hafi ekki verið meiningin að benda á nein úrræði sem svo mætti kalla. En ég segi það enn og aftur, og það skulu vera mín lokaorð hér, að það verður að gera stórátak í byggingu leiguhúsnæðis í landinu.



Herra forseti. Ég get haft mál mitt stutt. Ég tek í flestu undir þær athugasemdir sem tveir síðustu hv. ræðumenn hafa fært fram. Það er þarft að fá þessa skýrslu í hendur og ástæða að þakka ráðherra fyrir framlagningu hennar. Það liggur enn fremur fyrir, bæði í þessu plaggi og fleirum, að ráðgjafarþjónustan sem slík er góðra gjalda verð, enda er þar á ferðinni gömul tillaga Alþb. að koma á fót við Húsnæðisstofnun ríkisins eða innan húsnæðiskerfisins ráðgjafarþjónustu af þessu tagi. Vandi húsbyggjenda og íbúðakaupenda á Íslandi s.l. ár er af margvíslegum toga. Það er þó fyrst og fremst tvennt sem hefur gerst sem haft hefur afgerandi áhrif til hins verra. Þar eru á ferðinni að sjálfsögðu kjaraskerðingin sem orðið hefur á Íslandi og hófst á árinu 1983 og hefur varað fram á þennan dag, a.m.k. ef miðað er við kaupmátt kauptaxta og svo það misgengi sem varð milli lánskjara og kaupgjalds. Það liggur fyrir að þær lánveitingar sem fjallað er um að uppistöðu til í þessari skýrslu eru afleiðing af þessum vanda og það liggur jafnframt fyrir, eins og reyndar kom fram í ræðu hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar, að hópurinn sem fyrir þessu misgengi varð er óbættur hjá garði eftir sem áður. Það sem hefur gerst með þessum lánum og skuldbreytingum er ósköp einfaldlega það og sömuleiðis í raun með þeirri greiðslumiðlun sem jafnframt var tekin upp að vandanum hefur verið dreift á lengri tíma. Hópurinn fær mun lengri tíma en ella hefði orðið til að greiða skuldir sínar. Eftir sem áður er sá mismunur sem upp kom í reikningsdæmi einstaklinganna óbættur. Það gefur auga leið að sá mismunur verður óbættur þangað til til koma eftirgjafir eða framlög sem vega þann mismun upp. Ég er ekki þar með að halda því fram að því fólki, sem í erfiðleikum lenti og leitaði til Húsnæðisstofnunar, hafi ekki verið mikil hjálp í skuldbreytingum og lengingu lána. Það er auðséð að greiðslubyrði fólks minnkar á næstu árum og dreifist yfir lengri tíma. Það er í þessu sambandi annar hópur húsbyggjenda og íbúðakaupenda frá undanförnum árum sem ég hef í raun og veru ekki síður áhyggjur af. Það er sá hópur sem ekki hafði stofnað til vanskila af því tagi að það opnaði honum mikla möguleika inn í þetta kerfi til að taka greiðsluerfiðleikalán. Þessi hluti húsbyggjenda hefur stundum verið nefndur kókkassahópurinn og vísar það til þess að ýmsir hafa ófullkomnar eldhúsinnréttingar við að búa og hafa kannske flutt inn á beran steininn, en hefur tekist að halda lánum sínum að mestu leyti í skilum á kostnað þess að húsnæðið hefur ekki verið fullbúið. Ég þekki marga slíka sem hafa allan þann tíma barist í bökkum, kannske frá árunum 1982, 1983, 1984, og rétt ráðið við að halda lánum sínum í skilum án þess að geta á nokkurn hátt klárað eða búið betur það húsnæði sem þeir eru staddir í. Ég þekki jafnvel dæmi, herra forseti, um fólk sem hefur flutt inn í hús þegar svonefnt fokheldisvottorð hafði nýlega verið fengið, jafnvel þannig að tjörupappi var á þaki og plast fyrir gluggum, og síðan hefur verið búið í þeim húsum án verulegra úrbóta, jafnvel árum saman. Ég óttast að þessir aðilar verði í mjög þröngri og erfiðri stöðu áfram um langt árabil ef þeim stendur ekki á næstunni til boða einhvers konar viðbótaraðstoð. Ég tel að það þurfi að vera opinn á næstu árum lánaflokkur eða möguleikar til lána í Húsnæðisstofnun ríkisins þar sem slíkir aðilar eiga innangengt. Ella mun ósamræmið milli þeirra sem ég er hér að tala um og hinna, sem njóta hinna nýju lánskjara eða fengið hafa mesta úrlausn í gegnum greiðsluerfiðleikalán, verða allt of mikið. Það er óhjákvæmilegt að taka undir athugasemdir síðasta ræðumanns, hv. 7. landsk. þm., um ýmis ummæli í þessari skýrslu, sem komu mér reyndar þannig fyrir sjónir fyrst þegar ég leit á þau að ég hélt að viðkomandi höfundar væru að gera að gamni sínu og ættu fremur skilið verðlaun fyrir gamansemi en nokkuð annað. Sérstaklega eru það þessi kostulegu ummæli um að auðvitað séu sjálfstæðir atvinnurekendur með lágmarkslaun og í neðri tekjumörkum, það sé nánast náttúrulögmál og eðlilegt og óhjákvæmilegt að svo skuli vera. Ég veit ekki hvað kemur mönnum til að taka til orða með þessum hætti. Ef það er ekki gamansemi er það eitthvað annað sem ég ekki skil. Það væri fróðlegt að hæstv. ráðh. færi aðeins yfir það eða hvort hann veit hvað fyrir þessum starfsmönnum hæstv. ráðh. hefur vakað. Ég vil einnig setja innan gæsalappa vissar fullyrðingar sem hér eru varðandi það að misgengið hafi ekki afgerandi áhrif lengur, a.m.k. gagnvart þeim sem enn eru í greiðsluerfiðleikum. Einnig er það sérstakt að menn skuli taka til orða eins og gert er efst á bls. 7, með leyfi forseta, að segja að auðvitað megi ekki skilja það sem hér hefur verið sagt sem svo að vandi húsbyggjenda og íbúðakaupenda hafi verið leystur að fullu. Ég held að engum sem læsi þessa skýrslu dytti það í hug og það sé alveg ástæðulaust að setja svona varnagla inn. Það hefur sennilega læðst að höfundunum sá grunur einhvern tíma að vandinn væri leystur að fullu, en svo hafa þeir hugsanlega áttað sig á því að einhver misbrestur yrði á því og þess vegna ákveðið að setja þessa setningu inn - eða hvað? Þetta er heldur léttúðarfullt tal um alvarlega hluti. Það vita væntanlega allir að enn eru fjölmargir húsbyggjendur og íbúðakaupendur í verulegum erfiðleikum og eru að drukkna undan bæði vinnuþrældómi og svo því þungbæra oki að sjá ekki fram á betri tíð, jafnvel áratugum saman, vegna þeirrar skuldasúpu sem þeir hafa steypt sér í til að koma sér upp þaki yfir höfuðið. En að öðru leyti þarf ég svo sem ekki að hafa mikið fleiri orð um þetta. Það verður á spjöldum sögunnar einn merkilegur kafli þegar frá líður sem mun fjalla um þá ótrúlega heimskulegu ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar frá vormánuðum 1983 að rjúfa með þeim hætti sem raun ber vitni samhengi kaupgjalds og annarra verðskuldbindinga í þjóðfélaginu. ég hef margsagt að ég eigi þá ósk til handa íslenska lýðveldinu að svo vitlaus ráðstöfun yrði aldrei gerð aftur og engum detti framar í hug að það sé hægt í nútímaþjóðfélagi, þar sem samspil launa og fjárskuldbindinga er mjög margþætt og flókið, að taka hlutina þannig úr samhengi eins og hæstv. ríkisstjórn leyfði sér að gera vorið 1983 og að sú vitlausa tilraun verði aldrei aftur endurtekin. En það er nauðsynlegt að muna það og undirstrika að lokum að hinn svonefndi misgengishópur er áfram með misgengið á bakinu þótt byrði þess hafi verið dreift yfir lengri tíma. Mér finnst í heild tónninn í skýrslunni og þó sérstaklega í framsöguræðu hæstv. ráðh. lykta fullmikið af því, ef svo má að orði komast, herra forseti, að reikningarnir hafi verið kvittaðir og menn hafi með þessum greiðsluerfiðleikalánum keypt sér eina allsherjar syndaaflausn vegna misgengisins. Svo er auðvitað ekki og enn er þetta misgengi óbrúað. Hvort það verður hægt að koma með einhverju móti því fólki til aðstoðar og leiðrétta fyrir það ranglæti sem það varð fyrir, það skal ég ekki segja um. Það má öllum vera ljóst að það verður þeim mun erfiðara sem lengra frá liður. En það er þó skoðun mín og trú að það mætti með ráðstöfunum sem tengdust tilteknum árgöngum húsbyggjenda og íbúðakaupenda og t.d. með því að tryggja þeim í fyllingu tímans ekki lakari greiðslukjör á sínum fjárskuldbindingum en þeir hafa sem ganga inn í hið nýja húsnæðislánakerfi koma nokkuð til móts við þennan hóp í framtíðinni. Vonandi fær þjóðin svo góða ríkisstjórn á næstu mánuðum að slíkt gerist.



Herra forseti. Ég þakka þær umræður sem hafa farið fram og skal koma inn á örfá atriði sem hefur verið beint til mín. Ég vil fyrst segja það vegna síðustu ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. að það er fjarri mér að draga í efa að vandi allt of margra sem hafa ráðist í íbúðabyggingar eða íbúðakaup sé mjög mikill. Einmitt þær aðgerðir sem ég beitti mér fyrir, ráðgjafarþjónusta Húsnæðisstofnunar, hafa sannað nauðsyn þess að skoða þann vanda miklu nánar en annars hefði verið. Þess vegna er engin ástæða til annars en viðurkenna hann og það hefur aldrei hvarflað að mér að gera það ekki. Ég hef heldur aldrei haldið því fram að þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa gripið til og að hluta til er verið að lýsa hér nálguðust að leysa allan vanda þessa fólks. Það hefur mér aldrei dottið í hug að segja og mundi aldrei gera. Ég veit að hann er mjög mikill, en hins vegar hafa komið í ljós mismunandi áherslur eða lýsingar, eins og er mjög víða í þessari skýrslu, og ég er ekkert að verja það orðalag sem þar kemur fram, að það gæti kannske orkað tvímælis í einstaka tilfellum. En það er alveg ljóst að reynt hefur verið eftir föngum að draga úr þessum vanda. Það er líka ljóst að margt af þeim vanda sem kemur fram í samskiptum við þá 6000-7000 aðila sem hafa leitað til þessarar stofnunar um þessi mál er sjálfskaparvíti. Það er enginn vafi á því þó að það sé fjöldinn allur og meiri hlutinn sem hefur lent í þessum erfiðleikum vegna þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin varð að grípa til. Það er löngu viðurkennt og þarf ekki að deila um það. Svo augljóst er að það hlaut að hitta marga í sambandi við þær aðgerðir og hefur margoft verið lýst í hverju það hefur verið fólgið. Við þurfum ekki að deila um það hér. Það er einnig svar við því, sem hér hefur komið fram, að allur þessi vandi hefur að sjálfsögðu ekki verið leystur. Það stóð aldrei til og hefur aldrei verið í þeim ráðstöfunum sem gerðar hafa verið að það væri hægt að greiða fólki þennan mismun, jafna út þetta misgengi sem hefur verið talað um með því að reiða fé úr ríkissjóði til að greiða fólki beinar upphæðir í sambandi við það. Hins vegar var í þessum hugmyndum hugsað til þess að reyna að létta greiðslubyrðina á fleiri en einn hátt. Það voru sett lög um greiðslujöfnun fasteignalána. Það var að vísu tillaga, m.a. frá milliþinganefnd á sínum tíma og fasteignamatsnefnd, að þessari greiðslujöfnun yrði beitt á öll veðlán hvort sem þau voru í opinberum sjóðum eða bankakerfinu. Það náðist ekki samkomulag um það þannig að þessi greiðslujöfnun var einvörðungu sett á fasteignalán Húsnæðisstofnunar eða húsnæðissjóðanna og tilmælum beint til lífeyrissjóða að gera slíkt hið sama. Þannig voru lögin frágengin og þessi lög eru nú komin til framkvæmda, en því miður ná þau ekki yfir nægilega stóran hóp þeirra sem lentu í þessu misgengi. Fólk var eiginlega hrætt frá því af fjölmiðlum að sækja um þessi lán og því njóta miklu færri en vera þyrfti þeirrar afturvirkni sem var gert ráð fyrir að lán húsnæðissjóðanna gætu veitt í þessu tilfelli. Hins vegar er þessi greiðslujöfnun í gildi um öll lán sem voru tekin eftir gildistökudag laganna, en afturvirknin var ekki nógu mikil vegna þess að fólki var innprentað að það þýddi ekkert að vera að sækja um þetta, þetta væri gagnslaust. Það eru margir sem sjá eftir því í dag að hafa ekki gert það. Sömuleiðis var ákveðið, og það var eitt atriðið í febrúarsamningunum svokölluðu, að veita sérstakan húsnæðisafslátt til þeirra sem væru að byggja í fyrsta sinn. Það var talað um að þetta yrði í tíu ár og þeir sem byggðu 1985 eða fyrr gætu valið um það í skattkerfinu hvort þeir færu inn á þennan afslátt eða héldu sig við það sem fyrir var. Þetta var látið í hendur hinnar svokölluðu laganefndar sem aðilar vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar settu á fót til að semja lögin sem tóku gildi í fyrra og það var gert ráð fyrir að tillögur frá þessari nefnd kæmu áður en þing kom saman í haust. En því miður virtist það eitthvað vefjast fyrir sérfræðingum okkar að koma þessu máli í höfn. Nefndin er að vísu að störfum enn, þessi laganefnd, undir forsæti hagstofustjóra, en þegar ákvörðun um staðgreiðslukerfi kom upp og breytingar á skattalögum í samræmi við það varð að ráði að taka þetta mál til athugunar í sambandi við þær úrlausnir sem eru að mínu mati ekki frágengnar enn og ekki nægjanlega mikið komið fram um hvernig þetta leysir það sem var gert ráð fyrir í samkomulagi aðila vinnumarkaðarins við ríkisstjórnina undir 7. lið þess samkomulags. Ég stend enn þá í þeirri meiningu, og átti síðast tal við nefndina fyrir þremur dögum, að hún hafi ekki lokið sínu hlutverki og við eigum eftir að sjá það við skattalagabreytingu núna eða í tengslum við þá breytingu sem fram undan er að þetta ákvæði komi fram þannig að það komi að notum fyrir það fólk sem stendur í þessum sporum í sambandi við húsnæði. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að ekki sé hlaupið frá þessu atriði öðruvísi en það sé gert skilvirkara og ég mun beita mér fyrir því. Ég held að hvað sem við segjum í sambandi við þetta mál sé eitt sem stendur upp úr og það er að sú aðgerð að ná verðbólgunni niður á það stig sem hún hefur verið í á undanförnum misserum er besta lausnin fyrir fólk sem er í erfiðleikum með að halda íbúðum eða koma yfir sig húsnæði. Það er alveg ljóst. Það er það allra traustasta sem hægt er að hugsa sér í þessum málum. Ég tel að það sé það sem vegur þyngst í öllum aðgerðum sem verið er að gera og kunna að verða gerðar í sambandi við þessi mál. Hv. 5. landsk. þm. kom inn á þetta sem ég var að ræða um áðan, hvort vandinn væri allur leystur. Það er gert ráð fyrir því í sambandi við það kerfi sem nú er í gangi, þetta nýja húsnæðiskerfi, sem á að leysa margan vanda með hækkuðum lánum, lengdum lánum o.s.frv. sem gerir greiðslubyrði minni og viðráðanlegri, að þessar skuldbreytingaraðgerðir eða aðgerðir í sambandi við ráðgjafarstofnunina haldi áfram. Það er þegar verið að vinna í þeim málum núna og búið að veita sérstöku fjármagni til að opna fyrir lánveitingar aftur. Það er þegar verið að vinna úr 100 millj, kr. í þessu skyni sem á að leysa úr öllu því sem liggur inni í stofnuninni af slíkum lánsumsóknum. Þess vegna tel ég eðlilegt, og ríkisstjórnin hefur í sjálfu sér fallist á það, a.m.k, út þetta ár, að viðhalda þeirri úrlausn sem felst í þessari ráðgjafarþjónustu. Ég held að ég svari fsp. hv. þm. ekki öðruvísi en í sambandi við það sem er óleyst úr því samkomulagi og þeirri ákvörðun að reyna að bæta þennan hlut í sambandi við sérstakan húsnæðisafslátt. Það er enn þá ekki ljóst hvernig það kemur út, það er hluti af þessum úrræðum. Hvað varðar skýrsluna sjálfa og gagnrýni á hana get ég alveg viðurkennt að skýrslan kemur fram án afskipta frá minni hálfu eða ráðuneytisins frá stofnuninni eða frá þeim aðilum sem bera ábyrgð á henni að því leyti til þó að sjálfsögðu beri félmrh. ábyrgð á skýrslunni sem slíkri. Í því eru kannske ekki nægilega miklar útskýringar á vissum þáttum, ekki síst í sambandi við þau lokaorð sem hér koma fram. Ég geri ráð fyrir því að sá sem samdi skýrsluna hafi, þegar hann er að tala um þá sem stunda eigin atvinnurekstur o.s.frv., átt við að það koma fram í sambandi við svona úrvinnslu ýmsir þættir sem má segja að séu óeðlilegir, t.d. þegar menn koma sem eru í greiðsluerfiðleikum eða sækja um nýtt lán samkvæmt nýja kerfinu en eru með svo litlar tekjur á líðandi stund og á liðnum árum að þeir eru varla matvinnungar. Þar af leiðandi er eðlilegt að það veki athygli manna sem eru að fást við vandasamt atriði eins og að greiða úr greiðsluvanda fólks. Það má segja að það sé ekkert óeðlilegt þó að það komi fram. Þá er bent á hvað þurfi að gera í sambandi við Húsnæðisstofnunina. Um 3. liðinn held ég að hefði mátt orða öðruvísi. Auðvitað á hann við að þetta fólk verði að fá úrlausn í gegnum félagslega kerfið, þ.e. þetta fólk getur á engan hátt eignast eigið húsnæði og það verður þess vegna að komast í leiguíbúðaaðstöðu. Ég get sagt það hér, þó það komi ekki fram í þessari skýrslu, að það hefur verið leitað til Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar í mjög mörgum tilfellum til að leysa vanda slíkra aðila sem hafa verið til meðferðar í stofnuninni. Það hefur sem betur fer tekist í flestum tilfellum. Þetta fólk hefur fengið inni í leiguhúsnæði Reykjavíkurborgar. Það er það sem skýrsluhöfundurinn á við með þessu þó að megi segja að það þurfi skýringu til að lesa rétt úr því. En það er skýringin á þessum þætti þessa máls. Ég verð að taka það fram í sambandi við ummæli hv. 7. landsk. þm. um fsp. sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir lagði fram á síðasta þingi, 108. löggjafarþinginu, að þessi fsp. kom á síðustu dögum þingsins og fékk enga efnismeðferð. Ég tók fsp. og sendi hana strax til Húsnæðisstofnunar og Þjóðhagsstofnunar. Ég hef ekki dagsetninguna hjá mér. En því miður verð ég að viðurkenna að það hefur einhvern veginn fallið niður að ganga eftir þessum svörum. Það krefst yfirgripsmikillar vinnu að gefa slíkar upplýsingar. Ég man ekki heldur til þess að hv. fyrirspyrjandi hafi nokkurn tímann á haustþinginu 1986 ýjað að því hvort þessar upplýsingar væru væntanlegar. Ég verð að játa að svo er ekki. Ég hef ekkert látið kalla eftir þessu og hef ekki hugsað út í það á einn eða neinn hátt. Það verður að viðurkennast hér. Ég mun að sjálfsögðu í samráði við fyrirspyrjanda kanna hvernig þetta mál stendur í þessum tveimur stofnunum og gera ráðstafanir til þess að úr því sé unnið. Hins vegar sé ég í hendi mér að þetta er kannske meira verk en svo að þessir aðilar, í þeim önnum sem þeir hafa verið í, geti hraðað þeirri vinnu, en það er sjálfsagt að láta skoða það og ég skal fúslega gera það. Um annað sem hér hefur komið fram sé ég ekki ástæðu til að fjalla frekar. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vék að vanda þess fólks sem var með hálfkaraðar íbúðir og flutti í þær þannig, eins og margir hafa sjálfsagt gert á liðnum tímum. Það var ákveðið í því samkomulagi sem aðilar vinnumarkaðarins gerðu við ríkisstjórnina að hluti af því fjármagni sem var til staðar í sambandi við greiðsluerfiðleikalánin yrði notaður til að lána því fólki sem var í þeirri aðstöðu, hafði ekki getað lokið við byggingarframkvæmdir vegna þess að það var komið í greiðsluþrot, og voru sérstakar umsóknir sem var kallað eftir í sambandi við þá fyrirgreiðslu. Í skýrslunni kemur fram á fyrstu síðu að veitt hafi verið lán vegna nauðsynlegra ólokinna framkvæmda. Þau lán voru á s.l. ári 22,4 millj. Ég veit ekki betur en þeir sem hafi sótt um þessa lánafyrirgreiðslu hafi fengið úrlausn. Alla vega eru þeir ekki í þeim hópi sem fengu synjun þannig að þeir sem hafa sótt um í þessu tilfelli virðast hafa fengið fyrirgreiðslu. Herra forseti. Ég læt þetta nægja. Ég sé ekki ástæðu til að taka upp neinar efnahagsumræður um þetta mál. Þess þarf ekki. Það vita allir af hverju var gripið til þessara ráðstafana 1983 og ég þarf ekkert að ræða um það. Það er margsinnis búið að gera það. Það var ein af aðgerðunum til að ná verðbólgunni niður. Ég endurtek að besta lausnin fyrir alla, ekki síst húsbyggjendur eða húskaupendur, er að það auðnist að halda verðbólgudraugnum fjarri öllum þessum viðskiptum.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mikið, en ég vildi vekja athygli á því sem hæstv. ráðh. sagði áðan varðandi frekari úrlausn fyrir fólk sem lenti í greiðsluerfiðleikum vegna misgengis launa og lánskjara og raunar fleiri þátta, að það hefði aldrei staðið til að endurgreiða þeim. Það sem sagt kom aldrei til greina að endurgreiða þeim það sem á þá féll vegna þessara þátta. Í öðru lagi vildi ég drepa á fsp. sem ég vakti athygli á og ekki hafði fengist svar við. Ég sagði áðan að hún hefði verið ítrekuð. Það er rétt hjá hæstv. ráðh. að hún kom fram nokkuð seint á þinginu í fyrra, þó ekki seinna en svo að það voru nokkrar vikur eftir af þinginu. Ég leitaði ítrekað svara við henni í umræðum um frv. til l. um húsnæðismálastjórn. Í þeirri umræðu svaraði hæstv. ráðh. því til að svar mundi berast. Hugsanlega er það orsökin fyrir því að við ítrekuðum þetta ekki enn frekar. En ég get vissulega fallist á það með hæstv. ráðh. að við hefðum átt að minna á þessa fsp. og ítreka hana í haust. Það hefði verið rétt og eðlilegt. Hef ég nú ekki beint svör við því hvers vegna við gerðum það ekki. Má vera að það hafi gleymst. En ég þakka hæstv. ráðh. fyrir viðbrögð hans í því máli og vona að við fáum þá svar.