Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ég mun ekki hafa langan formála fyrir þessu frv. á þskj. 50, en bíða heldur átekta um undirtektir hv.þdm. og aths. þeirra, sem fram kunna að koma við frv. Efni þessa frv. mun vera öllum þingheimi löngu kunnugt og samgmn. veit ekki annað en að það sé fram komið í fullu samræmi við vilja mikils meiri hl. þm. Ég þykist því mega vænta góðra undirtekta og samþykkis hv.þd. á frv. Telja má, að með frv. þessu, ef að lögum verður og til framkvæmda kemur, sé stigið stórt og örlagaríkt spor á menningarbraut þjóðar vorrar, en það er ekki á færi nokkurs manns að sjá fyrir afleiðingar þess í hverju einstöku atriði þegar stundir líða. Með þessum fyrirhuguðu flugsamgöngum við aðrar heimsálfur er íslenzka þjóðin að sjálfsögðu fremur en nokkru sinni áður dregin inn í hvirfingu menningarstrauma nútímans, og óneitanlegt er, að henni verður erfiðara en áður að varðveita og geyma hinn forna menningararf óbreyttan. Það má segja, að eins og nú er komið, þá sé bæði lögur og loft orðið langskipum fært og lendingarstaðir þeirra á hverju landshorni. Þær eðlilegu talmanir, sem áður greindu ísl. þjóðina frá umheiminum, eru nú yfirstignar og erlendu áhrifin eiga hingað opna leið. Vissulega má líka ætla, að um leið og þjóðin kemst þannig í stöðugt - jafnvel daglegt - samband við umheiminn, þá séu henni sköpuð margvísleg skilyrði til menningar og framfara. Flugfélagið vestræna, Transamerican Airlines Corporation, sem hér leitar leyfis um loftferðir, lendingarstaði og aðrar framkvæmdir félagsins vegna, er að sjálfsögðu öllum hv.þdm. kunnugt að nokkru af erindum þess til þings og stjórnar, sem og af blaðagreinum. Félagið er ekki aðeins fésterkt og auðugt að reynslu um flug vestan hafs, heldur hefir það einnig á síðustu árum látið rannsaka mjög vendilega hina norrænu flugleið um Grænland og Ísland, sem nú er talin af sérfræðingum félagsins og mörgum öðrum miklu öruggari og jafnvel styttri en leiðin um Atlantshaf og Azoreyjar. Frá sjónarmiði Íslendinga hljóta það einnig að vera mikilsverð meðmæli með erindi félagsins, að tveir af þekktustu og bezt metnu löndum vorum vestan hafs eru riðnir við framkvæmdir félagsins, en það eru þeir Guðmundur Grímsson frá Rugby í Norður-Dakota, fulltrúi félagsins, sem hér er nú staddur til þess að semja við þing og stjórn um nauðsynlegustu réttindi til handa flugfélaginu hér á landi, og dr. Vilhjálmur Stefánsson, hinn þekkti heimskautafari og rannsóknafrömuður, sem er ráðunautur og leiðbeinandi félagsins um þessar fyrirhuguðu flugferðir á norðurvegum. Það er vitað og víst, að báðir hafa þessir landar vorir gengið í þjónustu félagsins með það fyrir augum, meðal annars, að geta orðið ættarlandi sínu að liði og stutt að hagsæld þess með þekkingu sinni, ráði og dáð. Enginn efast um, að þeim gangi gott til og þann drengilega metnað þeirra er skylt að meta. Ég þykist ekki þurfa að draga fram margar eða frekari ástæður fyrir því, að sinna beri þessu erindi flugfélagsins. Það hefir undanfarið legið í loftinu, að þessi leið um Grænland og Ísland mundi valin til flugferða milli Ameríku og Evrópu, og hygg ég, að margir menn hér á landi hafi látið sig dreyma um það árum saman. Ég skal geta þess um afskipti samgmn. af þessu frv., að þó að hún hafi lagt talsverða vinnu í undirbúning þess, þá geta verið missmíði á því, sem ættu að geta fengið lagfæringu á milli umr. Vil ég óska, að þeir hv.þdm., sem skyggnir eru á þessa hluti, leggi það til málanna, sem að liði má verða og leiðbeininga; vænti ég, að flestum verði ljúft að styrkja þessar fyrirætlanir á einhvern veg. Við frekari athugun og eftir að prentun frv. var lokið, hefir samgmn. ákveðið að bera fram til 2. umr. nokkrar minni háttar breyt. við frv., sem að mestu lúta þó að ákveðnara og skýrara orðalagi. Ég fer ekki að þessu sinni út í einstakar gr. frv., og ætla t. d. ekki að ræða um þá undanþágu, sem félaginu er tilskilin frá álögum og skattgreiðslum, eða það, sem í móti á að koma frá þess hálfu. Slík undantekningarakvæði áleit n. eðlileg meðan flugið væri á byrjunarstigi, og að gagnvart leyfishafa mundi hæfa að gera líkar ívilnanir fyrstu árin, sem upplýst er, að önnur ríki hafi veitt honum, þar sem flugsamband er ákveðið. Síðar kemur þá að því eins og frv. bendir til, að ríkið áskilur sér frekari hlutdeild í ágóða félagsins. Um þessi fyrirkomulagsatriði má ýmislegt segja, en n. vildi ekki fara öllu lengra en komið er, til þess að eiga það ekki á hættu, að þessi málaleitun félagsins yrði dregin til baka. Það má vel vera, að einhverjir hv.þdm. komi með aths. og till. til breyt. á þessum ákvæðum frv., eða öðrum, en ég vænti þess, að þær verði allar af velvildarhug til málsins bornar fram og horfi því til bóta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég mun ekki fremur en hv.frsm. fara út í einstök atriði þessa frv., sem fyrir liggur. Mér er kunnugt um, að góðir lögfræðingar hafa um það fjallað, og þar á meðal skrifstofustjórinn í atvmrn. Ég býst við, að flestir taki með fögnuði þeim möguleika, að þetta volduga félag komi á reglubundnum flugferðum milli Norður- og Vesturálfu með viðkomustað á Íslandi. Enda yrðu það mikil hlunnindi fyrir íslendinga að fá að njóta þessara samgöngubóta, ef ferðirnar yrðu eins tíðar eins og áætlað er í frv. Það er því full ástæða til að taka þessari málaleitun með glöðum hug, einkum ef gera má ráð fyrir, að hún komi til framkvæmda áður en langt líður. Ég vil geta þess, að áður hafa oft legið fyrir Alþingi sérleyfisbeiðnir frá erlendum félögum til margvíslegra stærri framkvæmda hér á landi. Þá hefi ég jafnan talið mér skylt að vera tortrygginn gagnvart þeim og ekki að ástæðulausu. Nú er hér ekki um neinar slíkar stórframkvæmdir að ræða, sem geti haft skaðvæn áhrif á atvinnurekstur landsbúa. Hér er aðeins um það að ræða að fá stórum bættar samgöngur við umheiminn Vesturálfu og Norðurálfu - gegn því að félagið fái að hafa hér viðkomustað. Það, sem hefir gert mig tortrygginn áður gagnvart því að láta útlend félög og fyrirtæki fá hér aðstöðu til atvinnurekstrar, kemur hér alls ekki til greina í þessu máli. Í annan stað vil ég minna á hið sama og hv.frsm. gerði, að tveir af mætustu samlöndum okkar vestanhafs eru öruggir stuðningsmenn þessa máls og hvetja okkur til góðra undirtekta, og vitanlegt er, að þeim gengur aðeins gott til þess. Þeir hafa fulla aðstöðu og dómgreind til þess að meta, hverskonar félagsskapur það er, sem þeir vinna fyrir, og það ætti að vera okkur full trygging fyrir því, að óhætt muni að eiga skipti við þá stofnun, sem þeir eru fulltrúar fyrir. Eins og tekið er fram. í grg. frv., þá er það borið fram eftir samkomulagi við mig. Ég vil mæla hið bezta með, að þessi tilraun verði. gerð og að vel verði tekið hinni útréttu hönd. Trúi ég á þann möguleika, að stöðugar flugsamgöngur geti sem fyrst hafizt á milli Vesturálfu og Norðurálfu um Ísland.

Jónas Þorbergsson Það er aðeins örstutt fyrirspurn til hv.frsm. þessa frv. í sambandi við undirbúning málsins. Í 18. gr. sambandslaga Íslands og Danmerkur frá 1918 hafa Íslendingar lýst yfir ævarandi hlutleysi sínu gagnvart öðrum þjóðum. Ég hefi ekki komið auga á, að í frv. felist nægilegt öryggi fyrir því, að þetta sérleyfi, sem ætlazt er til að veitt verði samkv. frv., komi eigi í bág við hlutleysisyfirlýsingu sambandslaganna, ef til ófriðar kæmi milli Bandaríkjanna og Evrópuþjóða. Fyrirspurn mín er því sú, hvort, hv. samgmn: telur það nægilega tryggt í þessu frv., að væntanlegt sérleyfi til handa flugfélaginu gæti ekki orðið notað þannig í ófriði, að háskasamlegt gæti orðið fyrir hlutleysi landsins, eða hvort n. hefir í huga að setja skýrari ákvæði um þetta efni í frv.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Út af fyrirspurn hv.þm. Dal. skal ég geta þess, að þau öryggisákvæði vegna ófriðarhættu, sem hann nefndi, eru að nokkru tekin fram í 11. gr. frv., en n. hefir ráðgert að breyta að nokkru þeim ákvæðum til ?. umr., einkum að skýra nánar og einskorða efni greinarinnar. Mun þá einnig koma ljóslegar fram í frv., að fél. verði eigi aðeins háð þeim lögum, sem nú gilda, heldur og breyt., sem síðar kunna að verða gerðar til tryggingar því, að sérleyfið verði ekki misnotað á ófriðartímum. Fleira þarf ég ekki að minnast á út af fyrirspurninni, og annað hefir ekki komið fram, er gefi mér tilefni til á fara lengra út í málið.

Guðbrandur Ísberg Sem þdm. vil ég geta þess, að ég er frv. fylgjandi í öllum höfuðatriðum, en þó eru nokkur atriði þess, sem ég hefði æskt breyt. á, en mun þó af ýmsum ástæðum láta bíða að gera grein fyrir þeim breyt. þangað til við 2. umr. málsins.

Haraldur Guðmundsson Ég vil gjarnan vekja athygli n. á nokkrum atriðum í frv. þessu, sem mér líka ekki. Það er þá fyrst orðalagið á 3. gr., sem mér finnst allundarlegt. Þar stendur svo: „Leyfishafa skal heimilt að taka lögnámi land eða réttinda yfir landi.“ o. s. frv. Ég kann ekki vel við þetta. Það er óvenjulegt hjá okkur Íslendingum, að einstökum mönnum sé gefin slík heimild til lögnáms á landi: Að vísu er síðar í gr. tilskilið, að atvmrh. viðurkenni nauðsynina til lögnámsins, en það hefði þá alveg eins verið hægt að gefa ríkisstj. lögnáms- eða leiguheimild, sem hún gæti svo afhent fél., ef ástæða þætti til. Þetta er að vísu ekki stórvægilegt atriði, en mér hefir þó þótt réttara að benda á það. Þá verður eigi annað sagt, en að 5. gr. frv. veiti fél. alveg sérstaka aðstöðu, ólíka aðstöðu allra þeirra atvinnufyrirtækja, sem nú starfa hér á landi, þar sem fél. er undanþegið öllum sköttum, bæði útsvari og tekju- og eignarskatti. Það mun þó eiga að greiða visst hundraðsgjald af öllum flutningum frá landinu og eins öllum innanlandsflutningum. En eins og hv.frsm. tók fram, þá rennum við algerlega blint í sjóinn með það, hversu miklar þær tekjur verða, sem fast á þann hátt, eða hversu mikill skattur þau útgjöld verða fyrir fél. En þó er gert ráð fyrir því, að hundraðsgjaldið haldist óbreytt í 15 ár. Með þessu finnst mér mjög teflt á tvísýnu um skatt á fél. og tekjur til handa ríkissjóði og, bæjarfél. Tel ég alls ófært að hafa gjald þetta óbreytt svo langan tíma, 15 ár, og eðlilegast, félagið lúti venjul. ísl. lagaákvæðum um skattgreiðslur til ríkis og bæja. Að síðustu er það 10. gr., þar sem ákveðið er, að leyfið gild til ársloka 1986, þótt ekkert sé aðhafzt af fél. hálfu. Í gr. segir svo: Ákveða má í leyfinu, að réttur leyfishafa. skv. því skuli fallinn niður, hafi hann eigi komið á föstum loftferðum milli Íslands og annara landa fyrir árslok 1936“. Þótt ekkert verði aðhafzt í 5 ár, þá er leyfi þetta samt sem áður í fullu gildi og engum öðrum fél. í Vesturheimi heimilt, þótt þau gætu, að halda uppi flugferðum á milli landanna. Mér finnst þessi tími óþarflega langur, og ekki rétt að miða við það, hvenær flugferðir hefjist. mér finnst tryggara fyrir okkur, að annaðhvort sé fél. skylt að leggja fram vissa fjárhæð sem tryggingu fyrir því, að eitthvað verði úr framkvæmdum - en slíkt er þó vitanlega ekki hægt að heimta fyrr en vitneskja er fengin um það, hvort fél. nær samningum við önnur ríki, sem hér eiga hlut að máli, um byggingu lendingarstöðva o.þ. h. -, eða þá að fél. verði að byrja á verkinu innan einhvers tiltölulega skamms tíma. Eftir því, sem mér skilst, er fél. lítið að vanbúnaði þegar það hefir fengið leyfi hlutaðeigandi ríkja til þess að byggja vita, móttökustöðvar o. f l. þ. h. Ég hefi leyft mér að vekja athygli hv. samgmn. á þessum þremur atriðum og vona, að hún taki þau til gaumgæfilegrar athugunar. Ég skal að lokum taka undir það með hv.þm. Dal., að mér þykir réttara, að í þessu frv. komi fram glögg og tvímælalaus ákvæði um rétt okkar til að stöðva flugferðir, banna flutning og jafnvel taka lendingarstöðvar og banna félaginu afnot þeirra ef til ófriðar skyldi koma.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Aths. þær, sem fram hafa komið frá hv.þm. Seyðf., eru meira við form frv. en efni. En þrátt fyrir það tel ég þær góðar og gildar og skal geta þess, að sumt af þessu hefir einmitt komið til umr. í n. Hún hefir ekki verið fullkomlega sammála um hvert einstakt atriði, en þau standa öllum hv.þdm. opin til breyt., eins og áður er tekið fram. Fyrirmælin í 3. gr. um eignarnám skal ég kannast við, að eru ekki að öllu leyti eins og ég hefði kosið, og ég sé ekki neina ástæðu til þess, að þau þurfi að vera neitt frábrugðin alm. eignarnámsheimildum. Þó gæti verið óhentugt að fara með eignarnamið eins og títt er annars, að sækja um það til Alþ. hverju sinni. Því að vel gætu framkvæmdir tafizt, ef svo stæði á, að slíkrar heimildar væri þörf að þingi nýafstöðnu, og þyrfti þá að bíða næsta þings. Af þessum ástæðum var ákvæði þetta tekið svona upp í frv. N. hyggur einnig, að ekki komi tilhögun þessi að sök þar sem samþykkis atvmrh. er krafizt hverju sinni, og hann verður að viðurkenna nauðsyn eignarnámsins, ef gilt á að vera. Um skattaundanþáguna má að sjálfsögðu margt segja. En mér finnst, að hv.þm. Seyðf. muni hafa dálítið misskilið það atriði. Mér fannst hann fullyrða, að bæði ríki og sveitarfél. væru svipt réttmætum tekjum, sem annars myndu á eðlilegan hátt fást af starfsemi þessari. En þetta get ég ekki álitið rétt. Það er a. m. k. gert ráð fyrir því, að fasteignaskattur og fasteignagjöld, sem ýmist bæjar- eða sýslufél. geta með samþykktarvaldi krafið af fasteignaeigendum, verði kræf. Hitt er auðvitað rétt, að ívilnun um skattgreiðslu aðra, þar á meðal um innflutningsgjald á efni til bygginga flughafna eða stöðva, er mikilvæg eftirgjöf. En með því er í raun og veru ekki neinu fórnað, nema lítilli hagnaðarvon af þessu nýja starfi um sinn, en - engum fengnum verðmætum. Öll ákvæðin um skattaundanþáguna eru álitamál, og þær álögur, sem í móti eiga að koma mjög á reiki. Er eðlilegt, að eitt sýnist þar hverjum, enda ómögulegt að segja fyrir um viðskipti félagsins og flutningamagn hér á landi að svo komnu. Fresturinn til framkvæmda hefir eftir nokkrar umr. hjá n. orðið til ársins 1936. Það er í rauninni til komið fyrir þá skuld, að fulltrúi fél., sem hér er staddur og auðvitað hefir gefið n. margar upplýsingar viðvíkjandi málinu, heldur því fram, að mjög fljótt megi ekki heimta eða ætlast til, að framkvæmdir geti orðið, þótt hinar allra fyrstu tilraunir gætu komið til mála jafnvel á þessu eða næsta ári. Einnig er það rétt, eins og hv.þm. Seyðf. tók fram að hér eru ekki framkvæmdirnar einungis komnar undir viðskiptum eða samningum við íslenzka ríkið eitt, heldur einnig samningum við nokkur önnur ríki, og því fremur, sem sumir þeir samningar eru enn þá eftir og geta tafizt, virtist n. hæfilegt að miða frestinn við árslok 1936. Hinsvegar myndi enginn hafa á móti því, að framkvæmdir yrðu fyrr á starfi félagsins.

Bergur Jónsson Það er auðvitað ekki nema gott eitt við því að segja fyrir samgmn., að hv. dm. bendi á það, sem þeim finnst athugavert við frv. þetta. Við í samgmn. fengum í hendur frv., sem umboðsmaður umsækjanda hafði látið búa til. Og hinn stutta tíma, sem síðan er liðinn, hofum við reynt að athuga frv. og finna þau atriði, sem við álítum nauðsynlegt að breyta, til þess að tryggja rétt landsmanna. Ég ætla ekki að fara verulega út í þær aths., sem fram hafa komið; aðeins minnast lítilsháttar á þær. Hv. þm. Dal. þótti skorta ákvæði í frv., sem tryggði það, að fél. misnotaði ekki aðstöðu sína á ófriðartímum og kæmi e. t. v. á þann hátt hlutleysi landsins í hættu. N. hafði þetta fyrir augum, og með tilliti til þess var 11. gr. frv. samin, þar sem það er ákveðið, að þau atriði skuli háð gildandi ísl. lögum og þeim reglum, sem um það kunna að verða settar af löggjafarvaldinu til þess að tryggja rétt landsmanna gagnvart starfsemi fél. bæði á friðar- og ófriðartímum. Ég álit það ekki rétt að taka ákvæði um slíkt upp í sjálft frv., heldur halda opinni leið fyrir löggjafarvaldið til þess að gera þær ráðstafanir í sérstökum lögum. Og slíkt mætti að sjálfsögðu taka til athugunar nú á þessu þingi. Hv. þm. Ak. sagðist vera meðmæltur frv. í höfuðatriðum, en taldi sig þó hafa nokkuð við það að athuga. Ég vildi óska þess, að hann benti á eitthvað af þessum vafasömu atriðum nú þegar, því að n. mun vitanlega, þar sem hún hefir tekið að sér flutning frv., vilja athuga það sem bezt fyrir 2. umr., svo að hún geti þá komið fram með þær breyt., sem þörf þykir á vera.

Guðbrandur Ísberg Ég er ófús á að fara út í þær einstöku breyt., sem ég hefði kosið, að gerðar yrðu á frv. Ég hefi rætt um þetta mál við flokksmenn mína og ég geri ráð fyrir, að við tökum sameiginlega afstöðu til þess. Það gæti því komið til mála, að við snerum okkur til hv. samgmn. til þess að athuga, hvort hún vildi taka okkar aths. til greina og bera þær fram sem sínar, en ef það fengist ekki, þá má vel vera, að við komum fram með sérstakar brtt.

Flm. (Jón Jónsson) þetta frv. er shlj. frv. um sama efni, er ég flutti á vetrarþinginu í fyrra. Ástæðan til þess er sú, að í ljós hefir komið, að það er talsverðum erfiðleikum bundið fyrir fólk, sem heima á langt frá aðalkaupstöðunum, að fá sér gervitennur. Nú eru ýmsir, sem lært hafa til tannlækninga og lokið prófi í þeirri grein, en hafa þó ekki leyfi til að setja í menn gervitennur samkv. lög unum frá 1929. Er það fyrir tilmæli eins slíks manns, að ég flyt þetta frv. Ég hefi borið það undir landlækni, og hann leyfði mér að láta þess getið, að hann væri því meðmæltur. Ég vona, að hv. d. geti fallizt á þetta frv. Það er nauðsynlegt fyrir afskekkt héruð að fá þessa ívilnun, og henni fylgir engin áhætta fyrir heilbrigðismál landsins. Ég býst við, að hv. d. vilji vísa frv. til n., og legg ég til, að því verði þá vísað til hv.allshn.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Í l. um Menningarsjóð er svo fyrir mælt, að árlegar tekjur ríkissjóðs af ólöglegu áfengi, hverju nafni sem nefnist, renni til Menningarsjóðs. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á það, að á yfirstandandi ári og næsta ári falli helmingur þessara tekna til ríkissjóðsins. Vitanlega er frv. borið fram vegna hins erfiða ástands, sem nú er hjá ríkissjóði, og ákvæði frv. eru svona tímatakmörkuð af því, að frekar er búizt við, að rætist úr þeirri kreppu, sem nú er, á næsta ári. Það þarf ekki að draga það í efa, að hagur ríkissjóðs á þessum tveimur árum verði svo erfiður, að allverulega þurfi að draga úr öllum framkvæmdum til opinberra þarfa, og þá sýnist mér það ekki vera nema sjálfsagt og eðlilegt, þótt einnig sé drepið úr þeirri starfsemi, sem gert er ráð fyrir með l. um Menningarsjóð. Ég skal ekki fara fleiri orðum um málið meðan ekki koma andmæli fram.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég er að vísu samþykkur hv. flm, um það, að ástæða geti verið til þess að afla ríkissjóði nokkurs tekjuauka, og sennilega koma fram fleiri frv. á þinginu um þetta í því skyni. En ég ímynda mér, að hv.flm. sé það e. t. v. ekki kunnugt, að þessi sjóður hefir fjárhagslega staðið undir allmiklum óhjakvæmilegum útgjöldum vegna andlegs lífs í landinu, síðan hann var stofnaður. Þriðjungur þessa sjóðs gengur til þess að kaupa listaverk fyrir landið af ísl. listamönnum, og það sjá allir, að aðalmöguleikar þessara listamanna til þess að lifa eru bundnir við þennan sjóð. Ef litið er aftur til þeirra tíma, þegar veittar voru 3 þús. kr. til listaverkakaupa, þá sjá allir, að sú upphæð mundi hrökkva næsta skammt til þeirra mörgu efnilegu listamanna, sem nú eru starfandi hér á landi. jafnvel þótt sumir þeirra selji nokkuð á venjulegum markaði og a. m. k. einn selji málverk sín erlendis. Ef menn athuga þær upphæðir, sem veittar eru í fjárl. til kirkju- og skólamála og bera þær saman við hlut listamannanna, þá verður hann ekki stór. Og ég býst við því, þar sem flm. þessa frv. er nú málaflutningsm., en þeir eru taldir að vera einna bezt settir efnalega af öllum stéttum hér í bænum, þá geti hann ímyndað sér, að þröngt muni vera í búi margra listamanna, ef borið er saman við það, sem meira og minna lítilfjörlegir málafærslumenn fá upp úr starfi sínu. Annar þriðjungur þessa sjóðs fer til vísindalegra rannsókna á náttúru landsins. Það er alveg sama um það að segja og hitt, að þessir menn, náttúrufræðingarnir, hafa alltaf verið sveltir hér á landi, allt frá því að Sveinn Pálsson hóf sína starfsemi að rannsaka landið. Og heita mátti, að Jónas Hallgrímsson væri drepinn úr hungri. Hin sama barátta hefir alltaf verið fyrir þeim mönnum, sem gæddir hafa verið þeim „idealisma“, sem þurfti til að leggja stund á slík fræði. Einn þriðjungur sjóðsins er fyrir ísl. rithöfunda. Má segja alveg hið sama um þann hlutann og hina fyrri, og ekki verða rithöfundarnir síður fyrir barðinu á dýrtíðinni en aðrir. En ég vil skjóta því til hv. 2. þm. Skagf., að nýlega hefir verið dreift hér út rannsókn, sem sýnir, að kostnaður við útbýting erlendra vara hér í Rvík kostar þjóðina árlega um 13,5 millj. kr. Og þegar litið er á það, hvílíkar óhemju fjárhæðir eyðast á þennan hatt gersamlega að óþörfu, þá álít ég, að hyggilegast væri nú kreppunni að leita féfanga þar, sem meira er af að taka og minna að missa fyrir þjóðina, þótt eitthvað fækkaði milliliðum landsins. Ennfremur er þess að geta, að nokkuð af þessu fé Menningarsjóðs safnast saman þegar um verulegar tekjur er að ræða, til bygginga fyrir landið, af því, sem fer til náttúrufræðideildarinnar. Og ég veit, að tekjur þessa sjóðs hafa verið með meira móti árið 1930. Annars skal ég ekki ræða það atriði frekar. Ég, álít, að þetta mál eigi að fara til n. og athugast þar með rökum, en hinsvegar taldi ég rétt nú við 1. umr. málsins að benda á, að þeir andlegu starfsmenn, sem hér yrðu að gjalda, mega sízt við því, að byrjaður sé niðurskurður á þeim.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ég vil fyrst leiðrétta þann misskilning hjá hæstv. ráðh., að hér sé um tekjuaukafrv. að ræða. Hér er aðeins um það að ræða að draga úr gjöldum ríkissjóðs. Ástæðan til þess, að ég ber þetta frv. fram, er einmitt sú, að ég held, að nokkuð erfitt verði að ná með tekjuaukafrv. eða nýjum köttum þeim tekjum, sem væntanlega þarf. Ég veit það vel, að menn þeir, sem hæstv.dómsmrh. nefndi og njóta góðs af þessum sjóði, hafa ekki of mikið, en þetta verður að koma niður á öllum jafnt, og því verður ekki neitað, að það fé, sem þessum sjóði er lagt fram í þessum ákveðna tilgangi, er eftir okkar hlutföllum gróflega ríflegt. Og þar sem ekki er um annað að ræða en að vera breyt. á þessu fyrirkomulagi um tveggja ára skeið, þá sýnist það ekki vera svo gífurlega langt farið í sakirnar. Afleiðingin myndi væntanlega verða sú, að ekki kæmu út í ár einhver þau rit, sem ella myndu koma, heldur tveim árum seinna. Hinsvegar geri ég ráð fyrir því, að persónustyrkir myndu geta haldizt eins og áður. Hverjar tekjur sjóðurinn kann að hafa árið 1932, veit hvorki ég né hæstv. ráðh. neitt um, en það er nú einu sinni svo, að það fer ekkert eftir árferði, því lögbrot eru jafnt framin í slæmu árferði og góðu; og e. t. v. má segja, að meira sé um þau á slæmu árunum en hinum góðu. Einnig er það alkunna, að árið 1931 hafði sjóðurinn talsvert miklar tekjur. Stórfelld brot komust upp og af því hafði sjóðurinn talsvert miklar tekjur, og nú standa yfir mörg mál, sem væntanlega verða leidd til lykta á árinu 1932, og koma þá enn miklar tekjur í sjóðinn. Það eru auðvita ýkjur hjá hæstv. ráðh., að listamennirnir lifi mestmegnis á Menningarsjóði, því að þeir hafa lifað áður en hann tók til starfa, en það var árið 1929, svo að ekki hafa þeir einungis lifað á honum. Ég tók svo eftir, að hæstv.dómsmrh. mundi þó ekki vera á mót því, að málinu væri vísað til n., og vil gera það að till minni, að frv. verði vísað til fjhn. að umr. lokinni.

Jónas Þorbergsson Ég vildi leyfa mér, áður en frv. fer til n., að lýsa yfir því, að ég er andvígur stefnu þess. Hlutverk Menningarsjóðs er það fyrst og fremst eins og hæstv.dómsmrh. réttilega tók fram, að bera uppi að nokkru leyti nokkurn hluta þeirrar andlegu viðleitni, sem fram kemur með þjóðinni og ekki er borin uppi af fjárveitingarvaldi þingsins frá ári til árs. Er þetta í senn eitthvert örðugasta og óeðlilegasta viðfangsefni fjvn. þingsins og þingsins í heild sinni, að glíma við hinar mörgu umsóknir ýmissa listamanna, rithöfunda og vísindananna, sem leita á náðir þingsins um styrk á hverju ári, ýmist til þess að geta lært, fullkomnað sig í list sinni, eða til að geta iðkað menntir sínar. Ég lít svo á, að með stofnun Menningarsjóðs, þar sem um er að ræða að leggja til hliðar hluta af tekjum ríkissjóðs, sem sérstök stj. hefir með höndum útbýtinguna á meðal þeirra manna, sem ella mundu neyðast til að leita á náðir þingsins beint í þessu efni í hvert sinn, sé stefnt í rétta att, sem er að losa þingið við að glíma við þessi óeðilegu og óskemmtilegu viðfangsefni á hverju ári. Hv. flm., sem á sæti í fjvn. og er auk þess gamall þm., mun vafalaust vera mér sammála um það, hversu þessi viðfangsefni eru óskemmtileg og örðug fyrir þingið, og þó að ég efist ekki um, að tilgangur hv.flm. með þessu frv. sé góður í sjálfu sér, lít ég svo á, að ekki sé tilvinnandi fyrir lítilfjörlegan tekjuauka í tvö ár til handa ríkinu að hverfa frá þeirri stefnu, sem ríkið með þessum ráðstöfununi hefir tekið í þessu máli, og er ég af þessum ástæðum andvígur frv. - Það er að vísu rétt, að fjárhagur ríkissjóðs er ekki góður eins og stendur, en örðugleikar þeirra manna, sem góðs njóta af þessum ráðstöfunum, munu þó sízt minni; þegar kreppur steðja að, koma þær fyrst og fremst niður á þessum mönnum, sem við hin andlegu störf fast, en eru þó ekki bornar uppi af neinum sérstökum stofnunum. Á krepputímum selst minna af málverkum en ella, minna af bókum, og skemmtanir eru þá minna sóttar en ella, og þeir, sem að þessu vinna, fá af þessum ástæðum minna fyrir sitt erfiði en ella fá þeir hér er því greinilega ráðizt á garðinn þar, sem hann er lægstur, án þess þó að hér sé um nein bjargráð fyrir ríkissjóð að ræða. Ríkissjóð munar ekkert um þetta, til hvorugrar hliðarinnar, og þar sem hinsvegar hér er farið fram á að svipta okkar fátæku lista- og menntamenn þeim litlu fjárvonum, sem bundnar eru við þennan sjóð, mun ég ekki geta greitt málinu atkv. mitt til n., auk þess sem ég tel stefnu frv. einnig ranga að öðru leyti, eins og ég tók fram.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ég geng þess auðvitað ekki dulinn. fremur en hv.þm. Dal., að þeir menn, sem góðs njóta af tekjum þessa sjóðs, hafa nú minna upp úr sér en ella, vegna árferðisins. En það verða fleiri en þeir fyrir barðinu á árferðinu. Heldur hv.þm. Dal. e. t. v. ekki, að bændur landsins verði fyrir barðinu á árferðinu líka? É hygg a. m. k., að þeir verði ekki betur úti en aðrir, og er enda svo um alla atvinnuvegi landsins, að þeir eru nú reknir með halla, meiri eða minni. Þetta mál má því að nokkru leyti vera prófsteinn á þingið um það, hvernig það litur á fjárhagsástandið, sem nú ríkir í landinu, hæst sem lægst. Ég lít svo á, að þegar svo er komið, að lítið eða ekki verður hægt að vinna umfram það, sem lögákveðið er, liggi fátt nær en að draga úr útgjöldunum á þeim sviðum, þar sem þetta er mögulegt. Það má að vísu e. t. v. segja. að hér sé óheppilega borðið niður, en ætli hið sama mundi ekki kveða við um flestar, ef ekki allar niðurskurðartill? Einhversstaðar verður a. m. k. að bera niður, ef hér á ekki allt að fara í kaldakol á næstunni.

Jónas Þorbergsson Ég er sammála hv. 2. þm. Skagf. um það, að einhvers staðar verður að berzt niður, svo að um munar, til að rétta hinn halla fjárhag ríkissjóðs, en hér er ekki borið niður svo að um muni í þessu efni, en að vísu svo að um munar fyrir fámennustu stétt landsins, og það einmitt þá stéttina, sem mestum misskilning mætir og við mesta örðugleika á að stríða, af þeim ástæðum meðfram. Ég tók það annars skýrt fram í minni fyrri ræðu, að ég er ósamþykkur þeirri stefnubreyt., sem í frv. felst, frá þeirri skipan, sem nú er á þessum málum, auk þess sem ég taldi það ekki svara kostnaði að hverfa frá þeirri hollu stefnu, sem mörkuð var með Menningarsjóði um þessa hluti. Sá ávinningur, sem ríkið hefði af þessu í 2 ár, er lítill sem enginn, og enda mjög tvísýnn, eins og ég áður sagði. - Það er að vísu alveg rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., að bændur landsins verða fyrir barðinu á kreppunni ekki síður en aðrar stéttir í landinu, en eins og hæstv.dómsmrh. réttilega benti á, væri nær að taka það til athugunar, hvort ekki er rétt að reka verzlun þjóðarinnar með ódýrara hætti en nú gerist, og enda ekkert líklegra en að þar mætti grípa niður svo að um muni fyrir ríkissjóð. Ég fer ekki frekar út í þetta hér, en e. t. v. gefst tækifæri til að koma inn á það í sambandi við önnur mál, sem fyrir þinginu liggja.

Jón Auðunn Jónsson Sú mun verða raunin á, að erfitt verður að fá fram niðurfærslu á gjöldum ríkissjóðs. Ég er sannfærður um það, að í hvert skipti, sem farið er fram á einhverjar slíkar niðurfærslur, koma fram gegn því mótbárur, og jafnan á einhverjum rökum reistar, eins og eru mótbárur hv.þm. Dal. gegn þessu frv. nú. En það er engu líkara en að hv.þm. Dal. sé það ekki fullkomlega ljóst, þó að fullhátt skelli að vísu í tonnum hans, að nú þarf hér sérstakra ráðstafana við. Ég fæ a. m. k. ekki seð, hvernig hinir örþrota atvinnuvegir landsins eiga að risa undir þeim þau útgjöldum ríkissjóðs, sem nú eru orðin. Á þessu verður að taka hörðum höndum, ef ekki er stefnt beint til ríkisgjaldþrots, og reynt að fleyta landinu sjálfstæðu út úr kreppunni, sem ekki mun minnka hér hjá okkur, þó að heimskreppunni kunni að linna eitthvað, ef ekki eru gerðar til þess sérstakar ráðstafanir, vegna þess, að stj. hefir með fjárbruðli sínu undanfarin ár komið útgjöldunum langt upp yfir það, sem atvinnuvegirnir hola í hverju meðalári.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ég vildi aðeins gera fyrirspurn um það til hv.þm. Dal., hvernig hann hugsar sér, að ríkinu mætti komna auknar tekjur af þessu breytta fyrirkomulagi á dreifingu vara meðal landsmanna, sem hæstv.dómsmrh. kallar svo.

Jónas Þorbergsson Mér þykir hv. 2 þm. Skagf. ætlast til mikils af mér, ef hann gerir ráð fyrir, að ég sé þess albúinn í sambandi við þetta mál að fara að reifa þær hugmyndir, sem við framsóknarmenn höfum um það, hvernig afla megi ríkissjóði aukinna tekna með breyttu og hagkvæmara fyrirkomulagi á verzlun og viðskiptum. Samkv. skýrslu skattstjórans hér í Rvík um verzlunarkostnað hér á árinu 1930 nemur verzlunarálagningin hér um 14 millj. kr. Er þar að vísu talin með heildsöluálagning á þeim vörum, sem héðan eru seldar út um land, en hinsvegar ekki hagnaður Reykvíkinga af sölu innlendra afurða, sem fullkomlega mun vega upp á móti þessu, því að t. d. hagnaður Reykjavíkurbúa af mjólkinni einni saman mun nem. svo skiptir hundr. þú. kr. Þarf ekki mikla hugkvæmd til að skilja það, að hægt muni að skipa verzluninni í það horf, að ríkissjóður hafi mikinn hagnað af frá því, sem nú er. Er ég reiðubúinn til að reifa þær hugmyndir nánar síðar og eiga um það orðastað við hv. 2. þm. Skagf. sem aðra, og mætti þá enda búast við því, að meiri fróðleikur yrði af slíkum umr. en nú yrði, með betri undirbúningi okkar beggja þar til.

Ólafur Thors Hæstv. dómsmrh. og hv.þm. Dal. hafa báðir dregið hér inn í umr. skjal nokkurt um verzlunarálagninguna hér í Reykjavík, eins og það er kallað, samið af skattstjóranum hér á staðnum. Vildi ég að þessu tilefni gefnu fara nokkrum orðum um þetta skjal, sem er hið einstæðasta í sinni röð, og alls ekki merkilegt, eins og áðurnefndir hv.þm. kalla það. Ægir saman hinum furðulegustu fjarstæðum í þessu plaggi skattstjórans, og vildi ég hér aðeins nefna til eitt dæmi sem sýnishorn. Skattstjórinn kemst að þeirri niðurstöðu, að álagningin á erlendar vörur nemi um 485 kr. á hvert mannsbarn hér í bænum, og svarar þar til 2400–2500 kr. álagningu fyrir hverja fimm manna fjölskyldu. Jafnframt telur skattstjórinn, að þessi álagning sé um 20% af söluverði varanna, og samkv. því verður hver fimm manna fjölskylda hér í bænum að kaupa erlendar vörur fyrir sem svarar 8000–9000 kr. á ári, en til þess að slíkt geti staðizt, yrði hver fjölskylda að hafa milli 15 og 20 þús. kr. tekjur á ári, og þó nær 20 þús. - Tel é ekki samboðið þm. að vitna til plaggs, sem hefir að geyma aðrar eins vitleysur sem þessa.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ef hv.þm. hafa kynnt sér grg. þessa frv., þá hafa þeir komizt að raun um hvað það hefir inni að halda. Það er aðeins dálítil viðbót við viðaukann, sem gerður var 1928 við l. um samþykktir um lokunartíma sölubúða í kaupstöðum frá 1917. Sá viðauki færði undir lögin ýmsar stofnanir, sem álitið var, að ættu að falla undir sömu reglur um lokunartíma eins og venjulegar sölubúðir. Viðbótin, sem felst í þessu frv., miðar að því að tryggja sendisveinum vissan takmarkaðan vinnutíma. Vinnutími þeirra er e. t. v. ekki yfirleitt mjög langur, en hann er mjög óhentugur. Aðalstarf þeirra hefst oft ekki fyrr en á þeim tíma, sem aðrir fara frá vinnu sinni, og það er ekki óalgengt, að þeir séu fram á rauða nótt við að bera vörur út um bæinn. Þetta stafar af því, að engin ákvæði eru til í lögum, sem tryggja vinnutíma þeirra á sama hátt og lögin um lokun sölubúða tryggja öðru búðarfólki takmarkaðan vinnutíma. Úr þessu er ástæða til að bæta. Nú er þó ekki ætlazt til, að Alþ. fari að setja föst lagaákvæði um þetta, heldur á að leyfa bæjarstjórnum að setja um það reglur, eftir því sem við á á hverjum stað. Má vænta þess, að þær fari ekki á annan hátt með það vald heldur en eins og íbúunum er hentugast. Ég þykist nú vita, að þær mótbárur muni koma fram gegn þessu frv., að það séu óþægindi að því fyrir fólk að geta ekki símað til verzlananna þegar komið er fast að lokunartíma og fengið vörurnar sendar heim til sín hvað seint sem er. Sérstaklega gæti þetta þótt óþægilegt í laugardagskvöld, þegar búðir eru lokaðar að morgni, þar sem það er víða orðin venja að verzla aðeins fyrir þann og þann daginn í einu. En þessara smávægilegu óþæginda mundi aðeins verða vart fyrst í stað. Fólk mundi strax venjast við það að byrja aðeins dálítið fyrr að panta frá verzlunum það, sem það vil fá sent heim. Það yrði eins um þetta og þegar ákveðinn var lokunartími sölubúða. Menn áttuðu sig mjög fljótt á því að gera innkaup sín í tíma. Það hafa ekki heyrzt neinar kvartanir um það í mörg ár, að búðunum væri lokað of snemma. Eins mundi fara um þetta; kvartanir um að fá ekki vörur sendar heim seint á kvöldin myndu hverfa von bráðar. Eins og ég hefi tekið fram, á með þessu frv. að tryggja unglingunum, að þeir þurfi ekki að vera bundnir við útistörf fram á nótt, sem þeir einnig geta notað fyrir skálkaskjól, ef þeir vilja lengja útiveru sína. Það yrði því heimilunum mjög til góðs, að mínu áliti, og bætir aðstöðuna til þess að halda uppi góðri reglu. Vegur það margfalt á móti þeim smávægilegu óþægindum, sem það kynni að valda fyrstu vikurnar, ef menn gleyma að senda pantanir sínar í búðirnar nægilega snemma. Fleira mun ég svo ekki þurfa að taka fram viðvíkjandi frv., og óska ég, að því verði vísað til hv.allshn. að lokinni umr.

forseti (JörB): Hv. þm. Seyðf. hafði mælzt til þess að fá að bera hér fram mál utan dagskrár, og mun ég verða við þeirri beiðni hans. 

11466Héðinn Valdimarsson: Ég vildi beina því til hæstv. stj., og þá til hæstv. fjmrh., úr því að hann er hér einn viðstaddur úr stj., hvort sú er ekki meining stj. að bera fram eitthvert frv. á þessu þingi vegna kreppunnar. Áður en þing kom saman mun það hafa verið talið sjálfsagt af öllum, að þau mál, sem þetta þing einkum léti til sín taka, væru kjördæmamálið og kreppan. Er nú að koma skriður á hið fyrra, að því leyti sem meiri hl. kjördæman. hefir borið fram stjórnarskrarbreytingafrv. sitt, og er þá að vænta, að till. minni hl. n. komi senn í dagsins ljós. En ekki bolar enn á neinum till. um ráðstafanir vegna kreppunnar, og hlýtur þó það að verða aðaláhyggjuefni þingsins, hvernig eigi að styðja landsmenn í kreppunni, sem hvílir jafnt á öllum, ríkissjóði og bæjum jafnt sem einstaklingum. Ef stj. ætlar ekki að bera fram neinar till. um ráðstafanir vegna kreppunnar, sem henni þó tvímælalaust ber skylda til, og ætti enda að sjá sinn eiginn hag í að gera, verður a. m. k. að krefjast þess, að hún segi til þess í tíma, svo að þm. gefist svigrúm til að koma fram till. í þessu efni, en um það fer nú hver að verða seinastur úr þessu, þar sem þm. er ekki heimilt að bera fram frv. án afbrigða frá þingsköpum nema í 11/2 viku enn.

11467Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég skal svara fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv., en vil þá jafnframt taka það fram, að ég svara eingöngu vegna míns ráðuneytis. Þegar ég hafði lagt fram fjárlagafrv., fékk ég að heyra það hjá sumum þm., að það væri borið fram sem kreppuráðstöfun jafnframt, en auk þess hefi ég borið fram 3 tekjuaukafrv. og mun síðar bera fram 2 önnur, sem ég mun leggja áherzlu á, að nái fram að ganga. Hafði ég ætlað mér að leggja þessi frv. fyrr fram, en svo hefir þó ekki getað orðið, og veldur bæði um lasleiki minn undanfarið, og auk þess hafa annir sótt að mér vegna málefna Útvegsbankans, og eru þm. þau kunn. Um þessi frv., sem ég nefndi, hafði ég hugsað mér að eiga tal við fjhn. d., og býst ég við, að það verði þegar í dag. Hefir form. fjhn. tjáð mér, að hann hafi kvatt n. á fund að þessum þingfundi loknum. Ég hefi þá svarað fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv. að því, sem til míns ráðuneytis tekur, en um annað vísa ég til fors.- og atvmrh., sem mun sjálfur segja til þess, sem hann hyggst fyrir í þessum efnum.

Haraldur Guðmundsson Ég vil undirstrika það hjá hv. 3. þm. Reykv., að þegar er nú liðin hálf þriðja vika af þingtímanum, og ekki nema í 11/2 viku enn, sem þm. er heimilt að bera fram mál sín hér í þinginu án afbrigða frá þingsköpum. Samt bólar enn ekki á neinum rástöfunum vegna kreppunnar af hálfu hæstv. stj., því að ég vil algerlega mótmæla því, að þau frv., sem hæstv. fjmrh. hefir lagt fyrir þingið, séu kreppufrv. þau miða þvert á móti öll að því að auka á kreppuna. Þau vandræði, sem kreppan bakar mönnum, eru aðallega þrennskonar, og er þetta þó allt skylt og hvert öðru nátengt. Er þar fyrst verðfall afurðanna, og kemur það fram í lækkuðum tekjum allra þeirra, sem tekjur sínar hafa af afurðasölu. Þar næst er hið stórkostlega atvinnuleysi með stórum minnkuðum tekjum þeirra allra, sem lifa á því að selja vinnuafl sitt. Og loks er svo hin aukna dýrtíð í landinu vegna gengisfallsins. Þær ráðstafanir, sem felast í þeim frv., sem hæstv. fjmrh. hefir borið fram, miða allar að því að auka á þessi vandræði manna; sumpart hníga þær að því að draga úr framkvæmdum ríkissjóðs og auka þannig á atvinnuleysið, sem fyrir er í landinu, en sumpart ganga þær út á að framlengja þá tolla, sem þegar eru lagðir á þjóðina, og auk þess að bæta við nýjum tollum og álögum og auka með því á dýrtíðina. En ekkert er gert til að bæta afurðasöluna. Á þinginu í sumar var samþ.þáltill. og það m. a. s. af flokksmönnum stj., þar sem stj. var falið að láta rannsaka, á hvern hátt heppilegast væri að vinna gegn dýrtíðinni í landinu og bæta úr atvinnuleysinu, og var ætlazt til, að stj. legði till. sínar um þetta fyrir þetta þing. En enn bólar ekki á neinu slíku frv. þegar ég um daginn innti hæstv.forsrh. eftir þessu, svaraði hann því einu til, að hér mundi bráðlega verða útbýtt meðal þm. mjög merkilegri skýrslu um verzlunarálagningu hér í Rvík. Þessi skýrsla er nú komin, og er hún að vísu allmerkileg, en þó að hún beri því órækt vitni, hversu verzlunarkostnaðurinn er mikill hér, leysir hún á engan hátt né bendir á lausn þessara vandræða, heldur verður að gera sérstakar ráðstafanir til að bæta úr þessu sleifarlagi og draga úr þessum óþarfa kostnaði við verzlunina. Mér er kunnugt um það, og ég þykist vita, að svo sé um þm. almennt, að ástandið víða í sveitum landsins er sízt betra en í kaupstöðunum. Ég hefði því haldið, að stj. mundi a. m. k. vilja sýnast gera einhverjar ráðstafanir til að létta bændum kreppuna. Mun svo víða vera, að þegar bændur eru búnir að greiða vexti og afborganir af skuldum sínum, eiga þeir ekkert eftir til nauðsynjakaupa, skattgreiðslna o. fl. Afurðirnar eru í svo lágu verði, að þetta stenzt á endum. Þó sé ég það mér til mikillar furðu, að hæstv. fjmrh. hefir tekið upp í fjárlagafrv. 540 þús. kr. fjárveitingu vegna jarðræktarlaganna, og svarar það til þess, að bændur létu vinna að sínu leyti fyrir 21/2 millj. kr., eftir því hlutfalli, sem jarðabæturnar kosta. Held ég, að bændur almennt séu með öllu útilokaðir frá að nota sér þennan styrk, enda ekki smáræðisupphæð, sem þeir þurfa að hafa handa á milli til að geta notfært sér styrkinn, fullar 21/2 millj. kr., eins og ég áður sagði. Þetta ber vitni um það, að hæstv. stj. gerir sér ekki ljóst, hversu illt ástandið er meðal bænda. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að hægt væri að verja þessari fjárhæð svo, að bændum kæmi að miklu meira gagni. Þá hefir hæstv. fjmrh. og haldið styrknum til Búnaðarfélagsins óbreyttum og til styrks vegna áburðarkaupa áætlar hann 60 þús. kr. og gerir þannig ráð fyrir, að bændur eigi jafnauðvelt sem áður með að kaupa sér tilbúinn áburð. Með framlaginu til Búnaðarbankans verður þetta alls um 1200000 kr., sem veitt er til landbúnaðarins á þennan hátt á næsta ári, og fæ ég ekki séð, að slíkt geti verið á viti byggt, að því leyti, að bændur geti notað sér þetta framlag með því að leggja fram úr eigin vasa þær upphæðir, sem til er skilið á móti, sem nema a. m. k. 3–4 millj. kr. Þetta eru nú kreppuráðstafanir hæstv. ráðh. vegna bænda. Vegna smábátaútvegs og verkalýðs eru hinsvegar engar ráðstafanir gerðar, heldur er kreppan þar aukin með tollum og öðrum álögum. Ástæðan til þess, að við hreyfum þessu áli nú í fyrirspurnarformi, er sú, að á 2 síðustu þingum hafa till. okkar verið að vettugi virtar. Því höfum við nú. viljað bíða átekta og sjá, hvað stóru flokkarnir ætla sér að gera til að létta þjóðinni kreppuna. Það er sýnt, að tillögur okkar eiga ekki upp á pallborðið hjá þeim. Þær verða drepnar enn sem fyrr. Hvað ætla þeir að gera? nú höfum við beðið tillagna þeirra frá þingbyrjun. Hvenær koma þær?

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég mun reyna að halda mér við efnið og vísa til hæstv.atvmrh. um þau mál, er koma hans ráðuneyti við. Það stendur alls ekki í valdi stj., hvaða verð er á afurðunum. Það gæti miklu fremur staðið í valdi verkamanna og atv.rekenda. Ég býst við, að hv.þm. Seyðf. segi, að bæta megi fisksöluna með því að skipuleggja hana. Það má vafalaust verjast nokkuð með betri samtökum útflytjenda. En þó er engin von um að fá líkt því sama verð fyrir fiskinn og var 1929, hvaða aðferð sem höfð er um söluna. Slíkt verðfall, sem orðið hefir á aðalframleiðsluvörum þeirra landa, er einkum kaupa af okkur fiskinn, girðir vitanlega fyrir, að þau lönd geti keypt aðfluttar vörur með sama verði og áður. T. d. flutti Spánn út vín 1930 fyrir 140 millj. peseta, en 1931 fyrir 60 millj., og þó meira að magninu til en árið áður. Þjóðir, sem verða fyrir slíku verðfalli, geta ekki goldið hátt verð fyrir erlenda vöru. Dýrtíðin stafar ekki af gengisfallinu. Núverandi ástand batnar ekki fyrr en allar vörur hækka í verði. Það má e. t. v. reyna að koma því inn hjá almenningi, að þessi kenning sé sett fram til að lækka kaupið, en hækka allt annað. En slíkar fullyrðingar eru aðeins lækning við pólitískri kreppu einstakra flokka. Um atvinnuleysisstyrkina er það að segja, að reynt hefir verið að fara í því efni eftir fyrirmælum þingsins, en lítið verið borgað út ennþá. Má nefna, að Seyðisfjörður hefir ekki enn varið styrk þeim, er hann fékk, til atvinnubóta, heldur lagt hann á vöxtu og ætlar að geyma unz atvinnuleysi byrjar aftur. Það skal játað, að styrkir þessir eru hégómaráðstafanir í samanburði við 11 millj. frv., og þó að ég nefndi t. d. 1 millj. í nýjum álögum, þá geta tæplega sömu mennirnir, sem heimtuðu 11 millj., talað um, að ég geri tillögur um álögur, sem auki kreppuna. Það virðist svo sem sú skoðun sé almenn, að kreppan sé alstaðar nema hjá ríkissjóði. Hann á að geta bjargað öllum, helzt án þess að gera nokkrar kreppuráðstafanir um fjáröflun til að standast margháttaða tekjurýrnun. Um landbúnaðarstyrkina er það að segja, að þar hefi ég talið mér skylt að fara eftir gildandi lögum. T. d. eru gjöld samkv. jarðræktarlögunum vitanlega lögbundin. Ég trúi því varla, að hv.þm. sé alvara með það, að Búnaðarbankinn komi ekki út því fé, sem hann hefir til ráðstöfunar. Smábátaútveginn væri auðvitað æskilegt að geta styrkt af ríkisfé. En úr verðfalli fiskjarins getur ríkið ekki bætt. En sannleikurinn er sá, að kreppan læknast ekki fyrr en framleiðslukostnaður og vöruverð jafnast aftur og allt hækkar í verði, sem við þurfum að kaupa og selja. E. t. v. er veiðimannlegra að orða þetta þannig, að á þurfi að standast kostnaður og kaupgeta. Hjá þessu verður ekki komizt.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. fjmrh. sagði, að framleiðslukostnaður, þ. e. kaupgjald, þyrfti að lækka og vöruverð að hækka til þess að kreppunni letti af. Ég er hér alveg á gagnstæðri skoðun. Ástæðan til kreppunnar er sú, að kaupgetan er minni en framleiðslugetan, þ. e. a. s. kaupgjaldið er of lagt. þetta leiðir til þess, að vörurnar hrúgast upp (overproduktion). Lækningin er samræmi milli framleiðslumagns og kaupgetu. Annað verður að minnka, en hitt að aukast. Ég skal játa, að við Íslendingar ráðum litlu í þessu efni. En af þessu er augljóst, að heildarlækning hæstv. fjmrh. við kreppunni yrði aðeins til að gera illt verra. Hæstv. ráðh. fór stundum óráðvandlegu með orð mín. Þannig kom mér aldrei til hugar að kenna stj. um verðfall á saltkjöti, saltfiski og síld. En ef nokkur manndómur væri í stjórn og þingi, ætti að vera hægt að tryggja betur sölu þessara afurða en gert er. Í öllum viðskiptalöndum okkar nema tveimur er viðskiptajöfnuður þeim hagstæður og með heildarsamningum ætti að vera hægt að auka að mun sölu á afurðum okkar í þeim löndum. Ef þing og stjórn treysta sér ekkert til að gera í þessum málum, verð ég að játa, að vald þeirra er ekki mikils virði. Þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið viðvíkjandi síldarsölunni í vetur, virðast næsta vafasöm kreppuráðstöfun. Og það eru einu afskiptin, sem þing og stjórn hefir haft af sölu afurðanna síðan kreppan byrjaði. Ég fæ ekki sé, að verðlag á vínum á Spáni komi á nokkurn hátt við kreppuráðstöfunum okkar. Annars er þetta gömul grilla, að Spánverjar búi ekkert til nema vín. Það hefði eins mátt minnast á salt og appelsínur og fjölda af allskunar iðnaðar- og landbúnaðarvörum, sem þeir framleiða. Hæstv. fjmrh. minntist eins og í skopi á 11 millj. frv., en gat hinsvegar ekkert um efni þess. En ég gæti trúað, að brosið færi af honum, þegar hann les það. Og ef það á fyrir honum að liggja að vera fjmrh. lengi, gæti ég trúað, að hann gripi til einhverra þeirra ráða um tekjuöflun, sem bent er á í frv. Ég hefi heyrt, að á leiðinni séu tekjuaukafrv. frá hæstv. ráðh. eða flokki hans, sem týnd eru upp úr 11 millj. frv. Það, sem hæstv. ráðh. sagði um atvinnuleysisstyrkina, var mjög villandi. Hann vildi láta líta svo út sem þeim 300 þús. kr., sem ætlaðar voru í þessu skyni, hefði ekki verið eytt nema að mjög litlu leyti, af því að þeirra hefði ekki þurft með. Ef það er rétt, að litlu hafi enn verið eytt af þessu fé. Þá er það eingöngu fyrir brigðmæli stj., og dirfska býsna mikil eða öllu heldur ósvífni að vera að gera sig góðan af slíku. Stjórnin lýsti yfir, að fé yrði til í haust gegn lögákveðnu framlagi sveitar- og bæjarfélaga. Munu bæjarfélögin hafa gert ráðstafanir til að útvega sér lán á móti styrknum. Flestöll kauptún og kaupstaðir munu hafa sótt um styrkinn, en aðeins 4 bæjarfélög og 2 kauptún fengið lítilsháttar styrk. Seyðisfjörður mun hafa fengið um 4500 kr. lán og styrk um manaðamótin nóv.–des. En um það leyti gerði forsjónin þar atvinnubætur, því að þá kom síldin, sem olli mikilli atvinnu í bili. Á meðan var féð, sem óeytt var, geymt í sparisjóði, svo það væri handbært, og býst ég við, að nú sé farið að ganga á það. Öðrum kaupstöðum hefir verið neitað, og gat þó t. d. Norðfjörður lagt fram 2/3 á móts við styrkinn. Á Eskifirði hefir verið unnið fyrir 5000 kr. af bæjarfé, en ekkert fengizt úr ríkissjóði. Fáskrúðsfj. hefir heldur ekkert fengið. Mín reynsla er sú, að stj. hefir yfirleitt harðneitað um lán og styrk og borið því við, að reglugerð um atvinnuleysisstyrk væri ósamin. Hæstv. fjmrh. hefði því ekki átt að tala um atvinnuleysisstyrkina máli sínu til stuðnings. Hæstv. fjmrh. gaf mér ekki tilefni til að segja fleira. Hann hefir aðeins gefið svar um þau frv., sem von er á frá hans hendi. En væntanlega getur hæstv.forsrh. upplýst meira.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. þm. Seyðf. sagði, að ég hefði sagt, að framleiðslukostnaður ætti að lækka með því að kaupgjald lækkaði. Ég sagði allur framleiðslukostnaður, og hann er meiri en kaupgjald. Fyrr en framleiðslukostnaður minnkar og vöruverð hækkar léttir ekki kreppunni. Hvað helzt eigi að lækka í framleiðslukostnaðinum, ætla ég ekki að ræða hér. Baráttan um það verður háð á öðrum vettvangi. En þetta tvennt, framleiðslukostnaður og vöruverð, þarf að mætast og gerir það einhverntíma, hversu mjög sem menn berjast á móti því sér til tjóns. Hv. þm. sagði, að kreppan stafaði af því, að kaupgetan væri minni en framleiðslan, en játaði þó, eins og rétt er, að við Íslendingar réðum ekki við þetta. Ég endaði einnig fyrri ræðu mína á því, að jafnvægi þyrfti að komast á. Þó getur komið fyrir, að kaupgetan verði of mikil, eins og t. d. síðastl. ár, Þá var kaupgetan meiri en framleiðslan leyfði. Þótt verzlunarjöfnuður væri hagstæður, þá var greiðslujöfnuður það ekki, vegna þess að of mikið var notað af erlendum vörum. Þótt það sé rétt, að kaupgetan eigi að svara til framleiðslunnar, eru þó hlutföllin ekki ávallt hin sömu. Þótt kaupgeta breytist, eru sumar vörur jafnmikið eða lítið notaðar eftir sem áður. Svo er t. d. um kornvörur, að þótt kaupgeta vaxi móts við framleiðsumagn, kaupir enginn meira brauð en áður. Þá sagði hv.þm. Seyðf., að stj. mætti fyrirverða sig fyrir brigðmæli viðvíkjandi atvinnuleysisstyrknum. Ég játa það, að stj. hefir þar að ýmsu leyti gengið á móti þeim kröfum, sem fram hafa komið. En hvort er þjóðarhagsmununum skaðlegra að reyna að tefja fyrir einhverju af þessum kröfum en að fara um allar sveitir og heimta allt og ekkert og gera sem stærstar kröfur, það skal ég láta ósagt. Ef jafnaðarmenn væru við völd á svona tímum, þá myndu þeir reyna að draga úr, en ekki auka viðleitni fólks til þess að heimta slík útgjöld af ríkinu umfram það, sem bráðnauðsynlegt er. Það verður að varast eins og unnt er að hlaða þungum byrðum á komandi ár. Mér er kunnugt um það, að jafnaðarmannastjórnirnar á Norðurlöndum hafa á krepputímum reynt að draga úr slíkum kröfum, því að ef ekki væri aðhald hjá ríkisstjórnunum, þá væri hætt við, að kröfur um atvinnubætur lengdu kreppuna úr öllu hofi. Sænski fjmrh. Thorsson sagði um kreppuna 1920–1922, að menn mættu þá ekki gera hærri kröfur en svo, að aðeins nægði til að sál og líkami hengi saman. Þetta sagði jafnaðarmannaráðherra. Ég vil svo að lokum segja það, að ég hefi lesið 11 millj. frv., sem hv.þm. benti mér á. Hann sagði, að þá mundi ég hætta að kíma. Það er alveg rétt, mér var enginn hlátur í hug, þegar ég hafði lesið þetta kreppufrv. hans. Á 27. fundi í Nd., 12. marz, utan dagskrár, mælti.