Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Gísli Guðmundsson): Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 95, frá okkur hv. þm. V.-Húnv., er flutt hér í hv. d. samkvæmt ákvörðun Framsfl. og er um skipun n. til að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar og gera till. þar að lútandi. Í þessu frv. er svo ákveðið, að í Sþ. skuli kosin með hlutbundinni kosningu 5 manna n. til að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar, og sú n. skuli, eins og það er orðað í 1. gr. frv., sérstaklega taka til athugunar, hvort hægt muni að gera rekstur togaranna hagkvæmari og ódýrari en nú er, og á hvern hátt unnt sé að koma á öruggan grundvöll útgerð þeirra skipa, sem rekin hafa verið með tapi undanfarin ár. Í frv. er gert ráð fyrir, að þessi n. skili niðurstöðum rannsóknar sinnar og þeim till., sem hún, að niðurstöðunum fengnum, vill gera í þessu máli, til ríkisstj., og ef ríkisstj. þykir ástæða til, að þeim tillögum fengnum, að láta rannsaka einstök atriði nánar en gert hefir verið, þá getur hún falið n. þær framkvæmdir. - Til þess að greiða fyrir störfum n. er henni í frv. gefin heimild til að heimta skýrslur af þeim, sem helzt hafa yfir upplýsingum að ráða í þessu máli, og henni er heimill aðgangur að bókum og skjölum þeirra útgerðarfyrirtækja, sem þetta mál snertir, og lögð á þau skylda til að veita n. slíkar upplýsingar sem þurfa þykir. Þessi heimild er veitt með þeim fyrirvara, að n. sé bundin almennri þagnarskyldu um þau atriði, sem mega teljast einkamál fyrirtækjanna, en hafa ekki almenna þýðingu fyrir árangur þessarar rannsóknar og fyrir þær till., sem eru tilgangurinn með þessu. Ástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er fram komið, eru að nokkru raktar í grg. frv., og skal ég ekki tala um það efni langt mál. Eins og kunnugt er, hafa frá útgerðarmönnum, og þá einkum togaraútgerðarmönnum, verið uppi óskir um það, að af hálfu ríkisins yrðu gerðar einhverjar ráðstafanir til fjárhagslegrar íhlutunar þess um þessa atvinnugrein. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hvílíka þýðingu togaraútgerðin hefir haft fyrir þetta land, hve stór þáttur hún hefir verið í atvinnulífi landsmanna og hve hún hefir skapað mikið verðmæti fyrir landið undanfarinn áratug, og hvílíka möguleika hún hefir á ýmsan hátt skapað fyrir landið. Þegar því frá þessari útgerð berast ákveðnar óskir til ríkisvaldsins um að koma henni til aðstoðar fjárhagslega á einhvern hátt, verður ekki hjá því komizt, að taka þær óskir til athugunar, en ekki er það gerlegt fyrir ríkisstjórnina að verða við þeim óskum af handahófi, heldur verður að álítast sjálfsagður undanfari, áður en um slíkt sé að ræða, að ríkið láti fram fara rannsókn á hag útgerðarinnar, sem þing og stjórn getur á allan hátt byggt á, hvað það er, sem sérstaklega veldur því, að togaraútgerðin virðist eiga svo erfitt uppdráttar við þau skilyrði, sem hún nú hefir, og hvaða leiðir eru vænlegastar til að bæta úr þessu ástandi. Þegar ríkið á í hlut, er sjálfsagt að gera. sér samvizkusamlega grein fyrir því, hvort ekki kynnu að vera einhverjar aðrar leiðir, sem fara mætti að einhverju leyti, til að bæta aðstöðuna, önnur en sú, að veita opinberan stuðning. Í þeim tilgangi, að slík vitneskja geti legið fyrir á þann hátt sem eðlilegt er, er frv. þetta flutt. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég hefi rakið efni frv. og ástæðurnar fyrir því í aðalatriðum, og málið að öðru leyti það einfalt, að ég tel ekki þörf á ýtarlegri framsögu fyrir því. Legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn. og er þá að sjálfsögðu tækifæri til að ræða einstök atriði þess nánar við 2. umr., þegar hv. n. hefir haft það til meðferðar og gert sínar athugasemdir við það.

*Ólafur Thors: Það er kunnara mál en svo, að þörf sé að fara um það mörgum orðum hér í hv. d., að hagur útgerðarinnar almennt hér á landi stendur höllum fótum og hefir gert það hin síðustu ár. Þar sem þetta frv. fjallar sérstaklega um rannsókn á hag togaraútgerðarinnar, þykir mér ástæða til að vekja athygli á því, að fyrir hv. ríkisstjórn og ýmsum öðrum hafa legið skýrslur frá útvegsmönnum, sem bera með sér, hvernig rekstur togara hefir gengið hin síðustu ár. Sést þar, að tap meðal togara árið 1936 hefir numið um 70 þús. kr. og 1937 um 50 þús. kr. Slík afkoma, ofan á slæman efnahag, sem fyrir var orðinn, leiðir ekki til neins annars en gjaldþrots og almenns hruns. Af þeim ástæðum hafa útvegsmenn beint þeim óskum til löggjafarvaldsins, að löggjafinn slakaði eitthvað til á þeim þungu gjöldum, sem hann hefir lagt á útveginn og stöðugt þyngjast ár frá ári nú síðari ár. Vil ég í því sambandi, út af orðalagi grg. þessa frv., þar sem segir, að málaleitanir útvegsmanna hafi sérstaklega verið rökstuddar með því, að togaraútgerðin geti ekki horið sig af eigin rammleik, geta þess og leggja áherzlu á, að það er almenn skoðun togaraútgerðarmanna og annara útvegsmanna, að það sé mjög hægur leikur að láta útveginn bera sig, ef ríkisvaldið tæki hann ekki þeim tökum, sem það hefir gert undanfarin ár. Það er eitt fyrir sig, að allur gjaldeyrir er tekinn af útveginum og útveginum skammtað verð fyrir hann, sem ákveðið er af öðru en framboði og eftirspurn. Hv. flm. munu vita, eins vel og ég, að það er skoðun útvegsmanna, að ef þeir fengju að selja sinn gjaldeyri á frjálsum markaði, þá myndu þeir bera nóg úr býtum til, að togararnir væru fjárhagslega arðbærir. Væri lögleitt, að útvegurinn fengi að ráðstafa sjálfur sínum gjaldeyri, þá mundi hann fær um að standa undir sjálfum sér af eigin rammleik, þrátt fyrir auknar álögur. Að þetta hefir ekki verið gert, þrátt fyrir þótt þörfin hafi verið viðurkennd, er af því, að menn veigra sér við að ganga inn á þá braut af ýmsum ástæðum, sem of langt yrði hér upp að telja. Það hefir ekki verið reynt að rannsaka, hve brýn þörf útvegsmanna væri til að fá sinn gjaldeyri greiddan fullu verði, eða hve mikið það myndi hjálpa þeim til að rísa undir rekstrinum af eigin rammleik. Nú er þó, að því er hv. frsm. og flm. telur, ástæða til að athuga, hvers vegna útvegsmenn hafa ekki getað staðið undir rekstri útgerðarinnar. Ekki einungis togaraútgerðin, heldur og vélbátaútgerðin verður nú að fá aðstoð Alþ. Sumsstaðar mun vélbátaútgerðin ekki standa sig betur en togaraútgerðin. Það, sem við löggjafarnir þurfum að horfast í augu við, er það, að útvegsmenn hafa lagt fram skýrslu um, að, að óbreyttum kringumstæðum og núverandi verðgildi gjaldmiðilsins, muni þeir ekki geta staðizt reksturinn lengur, verði áframhaldandi sama hlutfall milli tilkostnaðar og afraksturs. Við verðum að horfast í augu við það, að svo má þetta ekki til ganga til langframa. Um þær málaleitanir, sem útvegsmenn hafa borið fram til Alþ., er það að segja, að Alþ. og ríkisstj. hafa synjað um að gera nokkrar ráðstafanir til þess að verða við þessum beiðnum. Enda þótt létt hafi verið af tollum á salti, kolum og olíu, þá koma hara nýir skattar í staðinn. Það er því tekið með annari hendinni, sem gefið er með hinni. Það er þess vegna svo, að útgerðarmenn hafa enn á ný borið fram kvartanir sínar viðvíkjandi skattþunganum og beiðni um, að löggjafinn vilji verða við þeirri augljósu nauðsyn útgerðarinnar, að verða ekki eins þunghentur eins og verið hefir á útgerðinni. Nú má segja, að fyrir þessu liggi nokkuð óyggjandi sannanir, meðal annars í bréfi til stjórnar S. Í. F. til ríkisstjórnarinnar, sem oft hefir verið minnzt á. Þar lýsir stjórn S. Í. F. þeirri skoðun sinni, að ekkert blasi við útflutningnum annað en fyrirsjáanlegt hrun, nema veruleg gangskör sé gerð að því að leiðrétta hlutfallið milli tilkostnaðar og afraksturs. Ég tel því þetta mál liggja skýrt fyrir. Hitt er annað mál, að það er a. m. k. mjög eðlilegt, að þeir hv. þm., sem telja sig ekki geta tekið jafnmikið mark á skýrslu útgerðarmanna eins og ég, vilji, að framkvæmd verði rannsókn á hag útgerðarinnar af þeim mönnum, sem þeir treysta, áður en þeir taka þá ákvörðun að veita útgerðinni þennan skattlétti. Mér finnst þetta eðlileg afstaða, þó að ég ekki telji mig þurfa neinar nýjar sannanir í málinu, áður en ég tek ákvörðun. Ég segi þess vegna, að ég mun fylgja þessu máli. Og ég get upplýst það, sem mönnum mun ekki þykja óeðlilegt, að ég hefi leitað álits útgerðarmanna um málið, og ég held, að ég megi fullyrða, að álit þeirra sé á sama veg. Sannast að segja virðist mér sú skoðun koma fram hjá útvegsmönnum í sambandi við umr. mínar við þá, sem við höfum tjáð bæði sáttasemjara ríkisins,sáttanefndinni, stjórnarvöldunum og bæjarstjórn Reykjavíkur, að við getum ekki haldið áfram nema við fáum ívilnanir frá bæ og ríki. Og við höfum ákveðið að hreyfa ekki skipin, enda þótt við næðum kaupsamningum, nema þessir aðiljar geri einhverjar tilslakanir. Því að gegn okkar lánardrottnum höfum við enga heimild til að misnota þeirra traust og halda áfram út í voða með útgerðina. Þannig var það okkar skylda að segja betur til, hvar skórinn kreppti. Nú hefir Alþ. kveðið upp með nýjum f. úrskurð um það, að löggjafarvaldið telji svo mikla nauðsyn á því, að útgerðin geti haldið áfram, að nauðsyn beri til að brjóta reglu, sem það að öðru leyti telur sig aðhyllast. nú skilst mér, að útgerðarmenn vilji taka afleiðingunum af þessu. Ég hefi ekki umboð til að segja, að þetta sé félagssamþykkt, en ég hefi talað við marga útgerðarmenn, og þeir hafa látið í ljós þessa skoðun. Þeir telja, að við verðum að virða þennan þingvilja um leið og við játum okkar getuleysi til að halda áfram rekstrinum, ef ríki og bær taka jafnþungum tökum á okkur. En með flutningi þessa frv., sem hér liggur fyrir, þykjast útgerðarmenn sjá hilla undir það, að löggjafinn ætli sér að ívilna þeim. Með þessari rannsókn getur ekki verið önnur meining en sú, að ef rannsóknin leiði það í ljós að útgerðin standi sig, eins og af er látið, þá ætli löggjafinn að verða við beiðni útgerðarmanna að einhverju eða öllu leyti. Mér sýnist þess vegna afstaða útvegsmanna eðlileg. Þeir segja sem svo: Við fögnum framkomu þessa frv., af því að með flutningi þess sjáum við hilla undir uppfylling þarfa okkar. Ég vil svo aðeins að lokum benda á tvö atriði í sambandi við þetta mál. Það er annarsvegar það, hvort ekki þætti rétt að láta fara fram rannsókn á annari útgerð en togaraútgerðinni, þ. e. a. s., ég er að bera fram ósk um, að einnig yrði tekið til athugunar, hvort önnur útgerð þyrfti ekki ívilnana víð. Það er ekki rétt með farið, að þessar óskir og kveinstafir, sem Alþ. hafa borizt, séu eingöngu frá stærri útgerðinni. Þar eru einnig bornar fram ýmsar umkvartanir fyrir smáútveginn. - Hitt atriðið er það, að mér skilst, að samkv. frv. sé ekki ætlazt til, að rannsókn fari fram hjá öðrum fyrirtækjum en þeim, sem einstaklingar eða félög reka. Með þessu mundi falla undan rannsókn á bæjarútgerðunum. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé af vangá, og vildi mælast til, að flm. sjálfir hlutuðust til um, að þetta yrði leiðrétt. Ég get vel hugsað mér, að heppilegasta lausn þessa máls væri sú, að það færi til n., en fengi þar tafarlausa afgreiðslu, og gæti svo fengið svo hraða afgreiðslu í þinginu sem l. mæla fyrir.

*Finnur Jónsson: Ég vil segja nokkur orð um þetta frv. fyrir hönd Alþfl. Það er nú svo um togaraútgerðina, að í raun og veru þarf ekki sérstaka rannsókn um það, hvort útgerðin beri sig. Það hefir farið fram rannsókn á þessu, sem gerð var fyrir milligöngu mþn. í sjávarútvegsmálum. Sú rannsókn sýndi bágborinn hag útgerðarinnar, og síðan hefir hann ekki batnað. Af þessum ástæðum þarf þess vegna ekki rannsóknar við. Það er. vitanlega allt annað mál, hvort útgerðin gæti borið sig með einhverju öðru rekstarfyrirkomulagi en nú er. Ég veit þess vegna, að Alþfl. mundi greiða atkv. með þessu frv. með það fyrir augum, að það yrði einkum rannsóknarefni fyrir n., en ekki hitt, að hún rannsaki það, sem við vitum allir um. Ég get í þessu sambandi bent á frv., sem 2 alþýðuflokksþingmenn, Jón Baldvinsson og Sigurjón Á. Ólafsson, fluttu á þinginu 1937, þar sem gert var ráð fyrir, að ríkissjóður legði fram fé til að koma togaraútgerðinni á heilbrigðan grundvöll. Nú má vel vera, að einhverjar fleiri leiðir séu til í þessu efni heldur en sú leið, sem þar er bent á, en ég er ekki í neinum vafa um, að til þess að koma togaraútgerðinni á heilbrigðan grundvöll, þá þarf að sameina hana miklu meira en gert hefir verið. Það þarf að hafa sameiginleg innkaup og sennilega sameiginlegan rekstur. Hvort það þyrfti að gera í því formi, að það yrði ríkiseign, það skal ég ekki um segja. En það er öllum vitanlegt, að það er ekki hægt að spara það fé, sem þarf, með því að lækka launin. Það er ekki hægt að láta sjómenn bera þann halla, sem er á rekstrinum. Það er hvorki réttlátt né sanngjarnt, og hefst heldur aldrei í gegn. Það er líka vitanlegt, að hallinn á útgerðinni er það mikill, að hann fæst ekki upp borinn með því að lækka launin. Það, sem þarf að leggja sérstaka áherzlu á í þessari rannsókn, er að athuga, hvernig eldri skuldir útgerðarinnar hafa myndazt. T. d. þurfa menn að vita, hvað mikið hefir myndazt af skuldum af ástæðum, sem útgerðinni eru óviðkomandi. Við þurfum að vita, hvað mikið hefir myndazt af skuldunum fyrir „fiskspekulationir“ og ýmislegt annað útgerðinni óviðkomandi. Það er vitað mál, að mikið af skuldum útgerðarinnar hefir myndazt fyrir vitlausar „spekulationir“. Það er t. d. ekki annað sýnilegt en að h.f. Kveldúlfur tapi nú í ár milli 7–800 þús. kr. á því að hafa ekki selt síldarlýsið á réttum tíma. En eins og menn vita, er lýsið nú alltaf að falla. Það mun nú vera komið niður í 12-0-0 stp. eða jafnvel lægra. En meðalverð á lýsi síldarverksmiðja ríkisins var 18-13-6 sterlp. Kveldúlfur seldi aðeins 1/4 af sínu lýsi fyrir verð, sem kallast má sæmilegt. Hitt hefir hann legið með og beðið eftir, að eitthvað kynni að rætast úr með verðið. Allar aðrar verksmiðjur hafa selt sitt lýsi fyrir sæmilegt verð. Þetta eina skuldugasta fyrirtæki landsins hefir talið sér sæmandi að geyma lýsið í þeirri von, að eitthvert óvænt happ kæmi fyrir. Og happið, sem stjórnendur fyrirtækisins virðast hafa vonazt eftir, hefir ekki verið neitt smáræði, því að það hefði ekkert annað getað frelsað Kveldúlf en Evrópustyrjöld. Ég skal nú ekki fjölyrða mikið meira um þetta, en ég vil aðeins segja það, að ef þessi rannsókn ætti að leiða til þeirra úrræða, sem hv. þm. G.-K. var að minnast á, sem sé þeirra, að útgerðarmenn fengju gjaldeyrinn í sínar hendur og gætu selt hann á opinberu uppboði til hinnar gjaldeyrisvantandi þjóðar, þá teldi ég, að rannsókn væri Letur ógerð. Og ég vildi í þessu sambandi spyrja hæstv. ríkisstj., eða þann hluta hennar, sem hér er viðstaddur, hvort um það væru nokkrir samningar milli Framsfl. og Sjálfstfl., að útgerðarmenn ættu að fá gjaldeyrinn í sínar hendur að fokinni þessari rannsókn. Ég spyr að þessu að gefnu tilefni frá hv. þm. G.-K., af því að hann sagði nokkurn veginn í sama mund, að togaraeigendur, en þar á hann víst við sjálfan sig, sem rekur útgerðina á kostnað þjóðarinnar, sæju með flutningi þessa frv. hilla undir uppfylling þarfa sinna og óska. Þetta gefur mér sérstakt tilefni til að koma fram með þessa fyrirspurn. Hvað snertir vélbátaútveginn, þá er það rétt, sem hv. þm. G.-K. sagði um hann, a. m. k. að nokkru leyti. Það eru vissar veiðiaðferðir vélbátaútvegsins, sem ekki bera sig og hafa ekki gert í undanfarin 3–4 ár. Á ég þar við þorskveiðarnar með línu. Og það er sannarlega ekki úr vegi, að n. athugi það nokkuð jafnframt, á hvern hátt væri hægt að bæta úr fyrir smáútgerðinni, til þess að vélbátaútvegurinn þurfi ekki að leggjast niður. Eins og ég áðan sagði, þá mun Alþfl. að sjálfsögðu greiða atkv. með þessu frv., en sennilega flytja við það nokkrar brtt. Það er áreiðanlegt, að alþýðu manna í landinu væri nokkru meiri trygging í því, að verksvið þessarar nefndar væri ákveðið dálítið nánar í frumvarpinu heldur en gert er.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Eins og hv. þm. N.-Þ. tók fram, þá er þetta frv. flutt að tilhlutan Framsfl. og samkv. flokksamþ. hans. En út af ræðu hv. þm. Ísaf. vildi ég bara segja það, að ég var farinn að verða hræddur um, vegna þess, að hv. þm. G.-K. tók sæmilega í málið, þá ætlaði Alþfl. að verða á móti því, þó að það hafi í raun og veru verið hans áhugamál. En svo heyrði ég, að hv. þm. Ísaf. tók vel í málið, og allir þeir, sem talað hafa, hafa talið sig því fylgjandi. Ég skal taka það skýrt fram, að um þetta mál var hvorki samið við Sjálfstfl. né neina aðra flokka, og hefir ekkert verið um það rætt, hvaða ráðstafanir yrðu gerðar að lokinni rannsókn þessarar nefndar, svo að hv. þm. Ísaf. getur sofið rólega fyrir þeim hlutum. Það er öllum vitanlegt, að ástand togaraútgerðarinnar er það mesta vandamál, sem nú er uppi með þjóðinni, og þarf ekki langt að vitna til afleiðinganna af því, því að fyrir tveim dögum var hér á Alþ. mál til meðferðar, sem stafaði af því öngþveiti. Annarsvegar standa sjómenn, sem telja sig hafa of lítinn hlut frá útgerðinni og heimta meira, og hinsvegar standa útgerðarmenn, sem halda því fram, að þeir geti ekki einusinni greitt sama kaupgjald og undanfarið, hvað þá heldur meira, og báðir aðiljar kalla beint eða óbeint á aðgerðir Alþ. í þessu máli, og sjá allir, að hér er mikið vandræðamál að skapast, sem þarf nánari athugunar við, áður en hafizt verður handa, því að það gæti verið verr farið en heima setið, að gera ráðstafanir, sem ekki verða að því gagni, sem menn hafa gert sér vonir um. - Það dregur að sjálfsögðu enginn í efa, að togararnir hafi verið reknir með tapi undanfarin ár, en enda þótt sú staðreynd liggi fyrir, þá er það engin sönnun fyrir því, að útgerðin gæti ekki borið sig undir venjulegum kringumstæðum, því að undanfarin ár hafa verið óvenjulegar kringumstæður, þar sem hvorttveggja hefir skeð í senn, að aflaleysi hefir verið og verðiag mjög lágt á afurðum sjávarútvegsins, og ekkert hækkað á þeim, þó að verðlag hafi yfirleitt farið hækkandi og þannig raskazt hlutfallið milli framleiðslukostnaðar og afurðaverðs. Þess vegna álít ég, að þótt þetta liggi fyrir sem staðreynd, þá sé það eitt af hlutverkum nefndarinnar að gera sér grein fyrir því, hvort hin íslenzka togaraútgerð sé líkleg til þess að geta borið sig undir venjulegum skilyrðum, þ. e. a. s. með meðalafla og venjulegu hlutfalli milli verðiags sjávarafurðanna og verðlagsins á þeim vörum, sem hún þarf að kaupa til framleiðslunnar. Þetta álít ég, að ekki liggi fyrir, enda þótt fyrir liggi rekstrarniðurstaða áranna 1936–1937. Ég geri ekki ráð fyrir, að nokkur maður telji, að t. d. búrekstur geti borið sig hjá bónda, sem ekki hefir lamb undan nema annari hvorri á, sem má heita hliðstætt dæmi við aflabrögð undanfarinna ára. Þá er annað atriði, sem þarf athugunar við af þessari nefnd, og það eru einstakir kostnaðarIiðir útgerðarinnar. Nú eru gerðar kröfur til Alþ. um ívilnanir handa útgerðinni, og hefir sumpart verið orðið við þeim og sumpart ekki. Þegar svo er, þá er ekki nema eðlilegt, eins og hv. frsm. tók fram, að Alþ. eigi þess kost að kynna sér nákvæmlega einstaka kostnaðarliði útgerðarinnar, og hvort þar sé gætt þeirrar ráðdeildar, sem krefjast verður sem skilyrði fyrir því, að útgerðinni séu veitt hlunnindi, frá því sem verið hefir. Það eru náttúrlega margir kostnaðarliðir, sem til greina kæmu, þar á meðal kaupgjaldið, sérstaklega þeirra manna, sem hærra eru launaðir, og hvort ekki gætu komið þar til athugunar önnur ráðningarkjör heldur en verið hefir. Undanfarin ár hefir verulegur hluti togaranna gengið undir hamarinn, og hefir rekstur þeirra skipa gengið með ýmsu móti. Sum hafa gengið til bæjarfélaga og eru rekin af þeim. Sum hafa lent á hendur sjómanna um tíma og verið rekin af þeim með samvinnusniði. Önnur hafa lent á hendur einstakra manna, og með öllu móti hefir þetta gengið. Mikill hluti af togaraflotanum, sem ekki hefir gengið undir hamarinn, er sennilega þannig stæður, að að því hlýtur að draga, að hann fari þessa sömu leið, og þá er það atriði, sem nefndin verður að athuga, hvaða skipulag muni vera heppilegast á rekstri togaranna í framtíðinni. Ég er þess vegna sammála hv. þm. Ísaf. um, að það er ekki einungis það atriði, sem nefndin þarf að taka til athugunar, hvort tap hafi verið undanfarið á rekstri togaranna, heldur einnig einstakir kostnaðarliðir, og hvort möguleikar séu á rekstri án taps framvegis, miðað við venjulegar kringumstæður, og í þriðja lagi, hvort annað skipulag en það, sem verið hefir, henti betur, og hvaða ráðstafanir eigi að gera til þess að koma útgerðinni í það skipulag, sem nefndin kynni að verða sammála um. Ég vildi aðeins láta þetta sjást í Þingtíðindunum sem minn skilning á hlutverki nefndarinnar, í tilefni af þeim umr., sem hér hafa farið fram. En ég sé ekki ástæðu til að fara nánar inn á málið við þessa umr., nema þá að sérstakt tilefni gefist til.

*Héðinn Valdimarsson: Til viðbótar við það, sem hv. þm. Ísaf. hefir nú sagt um þetta mál, vildi ég bæta við nokkrum orðum frá mér og fyrir hönd kjósenda Alþfl. Það er nú svo, að Alþfl. hefir á undanförnum árum komið með margvíslegar till. viðvíkjandi sjávarútveginum, þar á meðal með till. um rannsókn á sjávarútveginum, áður en fór að halla svo fyrir honum eins og nú er raun á orðin, og hefði verið betra að sú rannsókn hefði þá verið tekin upp. Í frv. því, sem síðastl. vor var flutt í Ed., var gert ráð fyrir rannsókn á togaraútgerðinni og stuðningi við hana. Með því frv. var gefið nokkuð víðtækara vald heldur en er samkvæmt þessu frv., og einnig var gert ráð fyrir sérstakri breyt. á fyrirkomulagi togaraútgerðarinnar, sem að vísu ekki þurfti að binda sig við, heldur frekar sett þar til þess að setja fram ákveðna ósk, sem síðar væri hægt að ræða og athuga nánar. - Framsóknarmenn og sjálfstæðismenn tóku þessum málum þannig, að þeim var ekki sinnt þá. Og ég hefi lýst því áður í sambandi við annað mál, að mitt álit er, að til þeirrar togaradeilu, er nú stendur yfir, hefði ekki komið, ef farið hefði verið að ráðum alþfl., því að þá væri kominn sá grundvöllur undir togaraútgerðina, sem hún hefði getað byggzt á áfram, en við vitum, að ein af aðalorsökunum til þess, að deilan hefir haldið áfram á þann hátt, sem verið hefir, er sú, að útgerðarmenn togaranna hafa heimtað miklar breyt. viðvíkjandi togaraútgerðinni. Nú er þetta frv. um rannsókn á togaraútgerðinni komið fram af hálfu Framsfl., og að sjálfsögðu get ég sagt, að sú skoðun, sem bak við það liggur, er rétt. En það verð ég að segja, að mér finnst þetta ekki í samræmi við það, sem Framsfl. hefir áður haldið fram í þessum málum, því að það hefir verið hans skoðun, að í raun og veru ætti Alþ. ekki að láta sig þetta neinu skipta, heldur ættu bankarnir að gera þessi mál upp. Formaður Framsfl. er einmitt í bankaráði, og hefir látið setja sig í það til þess að geta haft afskipti af þessum málum. Hv. þm. V.- Húnv. á nú að vera einhver sérfróðasti maður í rannsókn togaraútgerðar, þar sem hann er eftirlitsmaður bankanna við Kveldúlf, og ég efast ekki um, að hvað snertir það útgerðarfélag, sem náttúrlega er stór liður í togaraútgerð landsins, geti hann gefið á stuttum tíma skjóta og góða skýrslu. Mér finnst, eins og úr þessum málum leysti á vorþinginu og við kosningarnar 1937, að sú eðlilegasta leið fyrir þetta mál hefði verið sú, að bankarnir hefðu gert sínar ákveðnu tillögur um það, sem síðar hefðu komið til Alþ., ef afskipta þess hefði þurft. Að vísu er hægt að fara þessa leið, að byrja frá Alþ. hálfu, en það finnst mér horfa inn á aðra leið en þá, sem þingmeirihlutinn hefir áður aðhyllzt. Það, sem ég fyrir mitt leyti finn að þessu frv., er, að ekki er gert ráð fyrir neinu nema rannsókninni sjálfri, ekki neinu áframhaldi, en það finnst mér bundið við það, að þessi nefnd, sem skipuð yrði, skili mjög fljótt áliti, helzt á þessu þingi, þannig að það geti gert frekari ráðstafanir. En ef mþn. starfaði í þessu máli, og við skulum segja, að ekki verði neinar nýjar kosningar eða þing næsta haust, þá væri ekki hægt að aðhafast neitt fyrr en eftir heilt ár, en það fyndist mér nokkur seinagangur. - Þá er ekkert sagt um það í frv., hvernig matið skuli fram fara, en auðvitað er hægt að framkvæma það á svipaðan hátt og var í frv. Alþfl. áður, að miða það við viðskiptaverð. Ég legg áherzlu á það, að nefnd þessi verði ekki notuð til þess að snúa vopnunum aðallega á hendur sjómanna og verkalýðsins, sem við skipin vinna, því að sú stefna virðist nokkuð ofarlega hér á Alþ., að það sem eigi að borga atvinnureksturinn, séu lækkuð laun verkalýðsins, og það er að sjálfsögðu hægt að nota þessa nefnd eins og hvert annað tæki til þess. Ég geri svo kannske ráð fyrir að koma fram með brtt. við þetta frv., en mun að öðru leyti fylgja því til 2. umr. og n. Að endingu vil ég svo nota þetta tækifæri til þess að spyrja hv. 2. flm., þm. V.-Húnv., hvort það hafi verið með hans ráðum gert sem eftirlitsmanns við h.f. Kveldúlf, að lýsið hefir ekki verið selt á þeim tíma, sem hægt var að fá sæmilegt verð fyrir það.

*Ólafur Thors: Ég þarf ekki að tala langt mál út af því, sem fram hefir komið, frá því að ég flutti mína fyrri ræðu. Ég ætla þó að víkja nokkrum orðum að ræðu hv.þm. Ísaf. - Hann taldi, að hér þyrfti engrar rannsóknar við, vegna þess að menn vissu um afkomu sjávarútvegsins, og er þetta að vissu leyti það sama sjónarmið og ég setti fram áðan frá mínu eigin brjósti. Ég veit um afkomuna, og veit, að hún er bág, og mér þykir eðlilegt, að þessi hv.þm. telji ekki þurfa að láta rannsaka hjá sér, því að jafnilla sem það fyrirtæki hefir gengið, sem ég er við riðinn, þá hefir hans fyrirtæki, Hávarður Ísfirðingur, gengið verr. Það hefir í raun og veru tvisvar orðið gjaldþrota undir stjórn þessa hv.þm. Það er að vísu í aðalatriðunum ekki honum að kenna, eftir því sem ég veit bezt, því að það gengur náttúrlega það sama yfir hann eins og aðra, að tímarnir eru erfiðir. En það hlýtur að vera af alveg sérstaklega bágri afkomu, að einmitt þetta skip hefir haft stytztan veiðitíma allra togara, sem ég veit um. Ég held, að það hafi ekki farið nema 1–2 ístúra, á meðan margir togarar hafa farið 3–4 og jafnvel 5. Ég segi, að það hljóti að vera af sérstaklega bágri fjárhagsafkomu, en ekki af illvilja gegn verkalýðnum, að þessi togari er bundinn, á meðan aðrir ganga. Ég get vel skilið, að þessi hv.þm. áliti, að vegna hans og mín þurfi ekki neina rannsókn, og ég álít í raun og veru, að málið liggi það opið fyrir, að menn ættu almennt að geta gert sér grein fyrir því, en náttúrlega er það ekki á mínu færi að skipa mönnum að hafa þekkingu í þessum efnum. Ef þeir telja þörf á frekari rannsókn, þá verð ég að heygja mig undir það sem eðlilegt sjónarmið frá þeirra hálfu, sem ekki hafa sama kunnugleikann á þessum málum eins og ég og hv.þm. Ísaf. Hitt var náttúrlega ekkert óvenjulegt, að rétt um það bil, sem hv.þm. Ísaf. var að ljúka við þá staðhæfingu sína, að hér þyrfti engrar rannsóknar við, þá féllu þau orð hjá honum, að rannsaka þyrfti aftur í fortíðina, hvernig rekstur togaranna hefði verið, og hvort ekki mætti leiða í ljós, að bágur fjárhagur togarafélaganna stafaði að einhverju leyti af því, að fé hefði verið dregið út úr útgerðinni og varið til einhvers annars. Þetta kemur mér ekkert á óvart, hvorki þessi árekstur í hugsun, sem þarna kemur fram, né heldur hitt, að þessi hv.þm. getur illa um þessi mál talað, þannig að innræti hans ráði ekki öllum hans málflutningi. Og það er sannarlega tæplega samboðið öðrum en allra auðvirðilegustu mannskepnu að vera á Alþ. að bera fram árásir á eitt útgerðarfélag fyrir það að hafa ekki selt sína framleiðsluvöru, þegar það var hann sjálfur, sem einna mest var því valdandi, að þetta félag gat ekki selt sína vöru á þeim tíma, sem aðrir seldu sína. Það er öllum vitanlegt, að í febr.- marz ríkti hátt verð á heimsmarkaðinum fyrir lýsi, þannig að það var hægt að selja fyrirfram fyrir £ 21 og jafnvel £ 22, eins og h.f. Alliance fékk. Ég veit ekki fyrir hvað ríkisverksmiðjurnar seldu, en ég veit, að þær fengu £ 21 þennan sama dag og Alliance fékk £ 22. Hvar þetta eina pund, sem á milli ber, er, veit ég ekki. En h.f. Kveldúlfur gat ekki notað þennan markað, því að um þetta leyti hafði fyrrv.atvmrh. neitað að standa við gefið fyrirheit um það, að Kveldúlfur mætti byggja verksmiðju á Hjalteyri, enda þótt þá væri vitanlegt, að félagið væri búið að útvega lán til þess. Ef Kveldúlfur undir þessum kringumstæðum, jafnframt því að fyrir þinginu lá frv. um að gera félagið gjaldþrota, hefði selt fyrirfram við þessu aðgengilega verði, og ef svo frv. hefði orðið að lögum og „vinir alþýðunnar“ yannig skaðað landið um 2–3 millj. í gjaldeyri og verkalýðinn um 1–2 millj. vinnukaup, þá hefði ekkert annað basað við forstjórum félagsins heldur en fangelsi. Það var vitanlega hegningarvert athæfi, ef við forstjórarnir hefðum á þessu stigi málsins selt lýsi úr verksmiðju, sem ekki lá fyrir leyfi til þess að byggja, heldur þvert á móti neitun, og jafnframt lá fyrir þinginu frv. um að gera fyrirtækið gjaldþrota. Þegar svo þessi maður, ásamt hv. 3. þm. Reykv., ásakar Kveldúlf fyrir að hafa með spekulationstilhneigingu sinni látið undir höfuð leggjast að selja, þá kemur það sannarlega úr hörðustu átt. Nú veit hv.þm. það, að rétt á eftir féll verðið, og aldrei, eftir að Kveldúlfur fékk leyfi til þess að hyggja verksmiðjuna, fékkst £ 22, aldrei £ 21, og aldrei hærra en £ 19, og þegar það var hægt, gat heldur ekki hv.þm. Ísaf. náð því verði, hann gat aðeins náð £ 18. Mér er kunnugt um þetta vegna þess, að þegar ég átti tal við fyrrv.atvmrh. og bað um leyfi til þess að selja til Þýzkalands, þá sagði hann, að ekki gæti verið, að ég gæti fengið £ 19, vegna þess, að sér væri persónlega kunnugt um það, að hæsta verðið væri £ 18, og hafði hann það eftir hv.þm. Ísaf. Það er alltaf þetta eina pund, sem á milli ber; þessi hv.þm. fær alltaf einu pundi lægra heldur en allir aðrir. Þegar svo Kveldúlfur seldi fyrir £ 19 þriðjunginn af sinni framleiðslu, þá var spekulationstilhneigingin hjá þessum hv.þm. svo sterk, að atvmrh. tjáði mér að enginn annar en Kveldúlfur vildi sæta þessu verði. Hverjum dettur í hug, að fyrrv.atvmrh. hefði afhent Kveldúlfi einum réttinn til þess að selja til Þýzkalands, ef hv.þm. Ísaf. f. h. ríkisverksmiðjanna hefði að einhverju leyti viljað sæta þessum kjörum. Nei, spekulationstilhneigingin hjá okkur var ekki sterkari en svo, að strax og við fengum viðunandi tilboð, seldum við, þó að engir aðrir hér á landi fengjust til þess að sinna því, og sízt af öllu það fyrirtæki, sem hv.þm. Ísaf. stjórnar. Eftir þetta fór svo verðið fallandi. Ég viðurkenni, að Kveldúlfur hefði getað selt a. m. k. 1500–2000 tonn einu sinni á £ 15, en það er vonandi ekki hægt að kalla það óheyrilega spekulationstilhneigingu, þó að menn séu ekki ákaflega ginnkeyptir til að selja fyrir £ 15, þegar aðrir hafa fengið £ 21–£ 22, enda þótt verðið sé fallandi. Það er eðlilegt, að menn reyni að bíða og sjá, hvort það haldi áfram að falla. Þó að öðrum hv.þm. ef til vill finnist það ekki eðlilegt, þá ætti hv.þm. Ísaf. að geta skilið þetta, því að sjálfur lá hann með talsvert lýsi óselt, meðan við seldum fyrir £ 19 og meðan verðið féll ofan í £ 15, og hann hélt áfram að liggja með vörur ríkisverksmiðjanna, þangað til verðið var komið niður fyrir £ 13, því að hann seldi fyrir í 12–15–0, eftir því sem ég bezt veit. En nú segir þessi hv.þm., að forstjórar Kveldúlfs hafi gerzt sekir um það glæpsamlega athæfi, að bíða með sölu sinnar vöru, í þeirri von, að heimsstyrjöld brytist út. Var það þess vegna, að hv.þm. lá með lýsi ríkisverksmiðjanna, þangað til það var komið niður í £ 12-15-0, að hann var að vonast eftir heimsstyrjöld? Hv. þm. verður að svara þessu annaðhvort játandi eða neitandi. Ég mundi svara því neitandi og viðurkenna, að hann, eins og fleiri, hefðu gert sér vonir um, að vara, sem í febr.-marz var £ 22 virði, héldi ekki endilega áfram að falla, þangað til hún væri komin niður í £ 12-£ 13, einkum þar sem það liggur fyrir, að sú vara, sem aðallega keppir við þessa vöru, hvallýsið, kostar framleiðendurna það mikið, að þeir a. m. k. standa sig illa við að selja hana á £ 13. Hér liggur því málið þannig fyrir, að sá maður, sem öðrum fremur veldur því, að Kveldúlfur gat ekki selt sitt lýsi, ræðst á félagið fyrir að hafa ekki gert það og kallar það óleyfilega spekulation. Og í þessari óbilgirni gengur hann það langt, að hann gerir félaginu þær getsakir, að það hafi legið með vöruna í von um heimsstyrjöld, sem að hans dómi var það eina, sem gat bjargað við verðinu. En jafnframt er þessi maður staðinn að því, að hafa sjálfur legið með vörur ríkisverksmiðjanna, þangað til verðið var komið ofan í £ 12-15-0. Ég veit, að allir aðrir þm. en þessi mundu fyrirverða sig fyrir slíka framkomu, en ég efast um, að hann geri það. - Nú vil ég hinsvegar hryggja hv.þm. Ísaf. með því, að engar líkur eru til, að tap Kveldúlfs verði svona hræðilega mikið eins og hann heldur, ef gert er ráð fyrir, að sæmilegt verð fáist á því, sem félagið á nú óselt. Ég geri ráð fyrir, að það sé nú búið að selja fram undir 2/3 af sínu lýsi, og að meðaltalsverðið á því sé £ 161/2. Þetta er náttúrlega leiðinlegt fyrir hv.þm., en það verður ekki hjá því komizt, að aðrir fái alltaf hærra en hann, hvað sem af mismuninum kann að verða. Ég álít, að þetta lýsistal allt hafi ekki átt beint erindi inn í þessar umr. En mér fannst rétt að nota þetta tækifæri hér á þingi til þess í eitt skipti fyrir öll að knésetja þennan mann. Það er ekki rétt að láta honum bótalaust haldast uppi þessi endurtekna, rakalausa illkvittni. Það, sem fyrst og fremst þarf að rannsaka, ef mönnum þykir rannsóknar við þurfa, er auðvitað ekki það, sem þessi þm. er að tala um, þ. e. a. s. hvað verið hefir um togaraútgerðina á 15–20 árum, heldur hvernig hag hennar er komið nú í dag og hvaða líkur eru til, að togararnir geti haldið áfram veiðum án taprekstrar. Það er vegna vankunnáttu hv.þm., að hann heldur fram, að togaraeigendur hafi ekki samtök með sér um sölur. Það er samsala salan á fiskinum, sem veiðist á togurunum. Og togaraeigendur hafa samtök um kaup á veiðarfærum. Útgerðarmenn hafa einnig komið sér upp lýsishreinsunarstöð, þar sem lýsið er kaldhreinsað, og þeir hafa sameign á stöðinni og samsölu á lýsinu. En það er annað, sem þessi hv.þm. veit, að hans fyrirtæki hefir tapað svo verulega, að það sér sér ekki annað fært en að láta sinn togara vera bundinn í höfn, því hefir verið gefið eftir af skuldum 95%, en það hefir greitt 5% af sínum skuldum. Við erum allir seinheppnir í framkvæmdum okkar, útvegsmennirnir, nú sem stendur. Tímarnir eru á móti okkur. En ég hygg, að þessi hv.þm. sé þó langóheppnastur. Vegna óheppninnar í útvegsmálum má ekki á hann deila. En á hann má deila fyrir annað frekar - það, að öllum öðrum tekst að fá pundi hærra fyrir það, sem þeir selja af lýsi. Ég get svo staðfest það, sem hæstv. fjmrh. sagði, að um þetta mál, sem hér liggur fyrir, hafa engir samningar farið fram milli Sjálfstfl. og Framsfl., hvorki fyrir eða eftir að frv. er komið fram.

*Ísleifur Högnason: Frv. það, sem Framsfl. og Sjálfstfl. knúðu hér í gegn fyrir tveimur dögum, er ekki til neinnar frambúðar sem lausu togaraútgerðarmálsins. Við kommúnistar erum þess vegna fylgjandi því, að þessi rannsókn fari fram, sem hér er till. um af hálfu Framsfl. Og við viljum líka, eins og hv. þm. G.- K., hraða þessari rannsókn, til þess að ekki komi til þess, að togararnir stöðvist aftur eftir eins eða tveggja mánaða veiðar, ef ekki er hafin umskipulagning útgerðarinnar að einhverju leyti. Færeyingar hafa keypt togara af Bretum og borgað þá með um 120 þús. kr., og hafa gert þá út hér við land með góðum árangri, þar sem okkar togarar skila misjafnlega góðum árangri. Því miður veit ég ekki sjálfur, hvernig hagur einstakra togara hér er. En eftir upplýsingum frá mönnum, sem þessum málum eru kunnugir, veit ég það sannast í málinu, að 200–300 þús. kr. skuld hvíli á hverjum togara og kannske allt upp í 500 þús. kr. Og það er álit kunnugra, að afskrifa þurfi mikið niður þessar skuldir, sem á togurunum hvíla. Vextir af skuldum meðaltogara eru um 13500 kr. Ef þessir togarar væru seldir við markaðsverði með þeim skuldum, sem á þeim hvíla, þá eru þeir ekki nema 60–100 þús. kr. virði. Vegna þungra vaxtagreiðslna af skuldum hlýtur fyrst og fremst að leiða það, að rekstur togaranna er ekki arðbær. Í öðru lagi er launafyrirkomulag yfirmanna á togurunum alveg óhæft með öllu. Skipstjóralaun á togurunum miðast við brúttóverð aflans, sem ekki mun tíðkast annarsstaðar. Stundum fá þeir 20 þús. kr. á ári, þó að rekstur togaranna svari kannske ekki kostnaði. Ef stjórnin gerir eitthvað í þessu máli. ætti það fyrst og fremst að vera það að koma því til vegar, að rekstur togaranna gangi ekki þannig, að kaup verkamanna verði pint niður vegna óreiðu í rekstri togaranna í öðrum greinum. Æskilegt væri, að þm. fengju sem fyrst skýrslur frá bönkunum um það, hvaða togarar skulda þar mest og hvernig rekstrarreikningar og efnahagsreikningar viðkomandi togaraútgerðarfélaga eru, eins og nú standa sakir. Það mundi hjálpa til þess, að málið fái framgang á þessu þingi, ef hv. þm. fá ljósa vitneskju um það, hvaða fyrirkomulags til skyldi taka um rekstur togara framvegis. Það væri æskilegt, að n. sú, sem skipuð verður um þetta mál, gæti skilað fljótt áliti, og ætti þá að vera hægt á þessu þingi að gera ráðstafanir til þess, að togaraútgerðin stöðvist ekki á þessari vertíð. Þegar tekið er tillit til þess, að síldarverðið verður í sumar vafalaust miklu lægra heldur en í fyrra, a. m. k. ekki hærra en 4–5 kr. málið, og jafnframt tekið tillit til skulda togaranna, þá er enginn vafi á því, að það kemur til með að verða sama stöðvun á útgerðinni, þegar síldarvertíðin byrjar í sumar, eins og nú á sér stað um togaraútgerðina, ef ekki verður búið að koma þeirri útgerð á heilbrigðari grundvöll en verið hefir.

*Finnur Jónsson: Hv. þm. G.-K. hefir nú verið að reyna að draga athygli hv.þm. frá því mikla hneyksli, að hans spákaupmennska og annara Kveldúlfsmanna í sölu síldarlýsis í sumar hefir valdið Landsbankanum og um leið allri þjóðinni mjög miklum skaða. Þegar ég minnist á þetta hneyksli, reynir hann að læða því inn hjá hv.þm., að ég dragi til mín eitt sterlingspund af hverju lýsistonni hjá síldarverksmiðjum ríkisins. Og hann hefir verið að leika sér að því að benda á, að í vetur, þegar salan fór fram á lýsi síldarverksmiðja ríkisins, þá hafi önnur síldarverksmiðja selt fyrir einu pundi hærra verð sitt lýsi. Nú segir hv.þm. G.-K. rangt frá því, að salan hafi farið fram í marz, því að hún fór fram, ef ég man rétt, í janúar. Og á þessum sama degi seldu allar íslenzku síldarverksmiðjurnar sitt lýsi gegnum umboðsmenn í Noregi. Umboðsmaður síldarverksmiðja ríkisins í Noregi er sá maður, sem Sveinn Benediktsson og sjálfstæðismenn lögðu til á sínum tíma, að yrði ráðinn þar umboðsmaður og framsóknarmenn höfðu ákaflega mikinn ýmugust á, að yrði tekinn í staðinn fyrir umboðsmanninn, sem þar var áður. Þessi maður selur fyrir síldarverksmiðjur ríkisins eingöngu, þannig að það er annar umboðsmaður fyrir þær heldur en allar hinar íslenzku síldarverksmiðjurnar. Og salan fer fram á öllu lýsinu, verksmiðjunnar á Djúpuvík, verksmiðjunnar á Seyðisfirði, verksmiðjunnar á Norðfirði, verksmiðjunnar á Dagverðareyri og síldarverksmiðja ríkisins, á þessum sama degi í jan. Og það selur engin þessara verksmiðja fyrir £ 22 tonnið nema Djúpuvíkurverksmiðjan. Og allir þeir, sem seldu lýsi á þessum sama degi í janúar - en ekki í marz - þeir seldu gegnum sama firmað í Noregi, og engin verksmiðja fékk £ 22 fyrir lýsistonnið, nema Djúpuvíkurverksmiðjan. Og meira að segja var forstjóri síldarverksmiðjunnar á Dagverðareyri í Noregi á þessum sama tíma, er salan fór fram, og leitaðist fyrir um, að hann kæmi lýsi þeirrar verksmiðju í þessa sölu í Noregi, og fékk það. M. ö. o. þessi £ 22 sala á þessum tíma í Noregi er eina 22 punda salan, sem fór fram. Allar hinar verksmiðjurnar seldu sitt lýsi fyrir £ 21 tonnið. Og ég skal segja það, sem hv.þm. G.-K. getur tekið sér til inntekta fyrir sinn tíma, að ef sleppt hefði verið þessari sölu þennan dag, þá hefðu síldarverksmiðjur ríkisins ekki getað borgað 8 kr. fyrir síldarmálið á síðasta sumri eins og þær gerðu. Slíkt er alveg útilokað. Nú er fjarri því, að ég hafi ráðið umboðsmann fyrir síldarverksmiðjur ríkisins. Þessi umboðsmaður var ráðinn fyrir till. Sveins Benediktssonar, sem hafði álitið, að ekki væri heppilegt að hafa einn umboðsmann fyrir síldarverksmiðjur ríkisins. Og nú hefir verið ákveðið af Þormóði Eyjólfssyni að halda þessum umboðsmanni áfram fyrir verksmiðjurnar, svo að það lítur ekki út fyrir, að hann hafi gert neitt af sér gagnvart síldarverksmiðjum ríkisins, er réttlæti það að taka af honum umboð hans. Hv. þm. G.-K. segir, að ég og hv. 3. þm. Reykv. höfum komið í veg fyrir, að Kveldúlfur seldi sitt lýsi fyrirfram, og yfir höfuð seldi sitt síldarlýsi með sæmilegu verði, með því að flytja frv. í marz í fyrra um, að . gera skyldi h.f. Kveldúlf gjaldþrota. Nú vildi ég spyrja þennan hv.þm., hvernig hann vill koma því heim og saman, að við höfum komið í veg fyrir möguleika fyrir sölu, sem átti að fara fram í janúar, með því að flytja frv. þetta í marz. Ég hefði gaman af, að hv.þm. útskýrði þetta fyrir hv.þdm. Nú getur vel verið, að hv.þm. G.-K. svari því, að Kveldúlfur hafi ekki verið búinn að fá leyfi á þessum tíma til að reisa sína verksmiðju. En Kveldúlfur átti þá þó alltaf Hesteyrarverksmiðjuna. Og hvað var það, sem hélt Kveldúlfi til baka með að selja Hesteyrarlýsið í janúar, þar sem það var hægt að selja án leyfis fyrir nýrri verksmiðjubyggingu? Það var ekkert annað en það, að forstjórar Kveldúlfs héldu því fram, og sögðu það reyndar á fundi í stjórnarráðinu, þegar talað var um samninga við Þýzkaland, að það væri bláber vitleysa að selja lýsið fyrir £ 21 tonnið, af því að það mundi fara upp í £ 25 tonnið. Þessi smákaupmennska þeirra kom fram í janúar, og þess vegna var það, að þeim datt ekki í hug að selja Hesteyrarlýsið þá, sem var undir þeirra umsjón að öllu leyti. Það bar vott um það virðingarleysi, sem þessi hv.þm. ber gagnvart Alþingi, að hann skuli leyfa sér að koma fram með aðrar eins rökvillur og ósannindi og hann ber fram fyrir hv.þd. í þessu máli. Og það er með þennan málflutning hans eins og allt annað, sem frá honum kemur, að hann hrekkur í sundur eins og hver annar blekkingavefur þessa hv.þm. Eg hefi hér fyrir framan mig lista frá atvinnumálaráðuneytinu yfir þær lýsissölur, sem fram hafa farið á síðastl. ári. Þar stendur m. a., að 20. júlí hafi Kveldúlfur fengið útflutningsleyfi fyrir 1350 tonnum af síldarlýsi fyrir £18-5-0 til E18-10–0. Þetta er lýsið, sem hv.þm. G.- K. segist hafa selt fyrir £19-0-0 tonnið. Af hverju stafar þessi verðmunur? Hefir hv.þm. skýrt stjórnarráðinu rangt frá um það verð, sem hann hefir fengið fyrir lýsið, eða skýrir hann hv.þd. nú rangt frá um þetta? Nú stóð svo á, að h.f. Kveldúlfur þurfti að fá útflutningsleyfi fyrir dálitlu meiru en þessu, og fékk hann þá útflutningsleyfi til viðbótar fyrir 250 tonnum á £ 19-0-0 pr. tonn. Ég skal ekkert segja um, í hverju þetta liggur. En ég hygg, að þetta liggi í því - og hv.þm. G.- K. getur leiðrétt það, ef það er ekki rétt -, að h.f. Kveldúlfur hafi verið að reyna að selja lýsið á frjálsum markaði á þessum tíma og alls ekki getað fengið fyrir það meira en £ 18-5-0, en að það hafi verið hægt að selja lýsið á £ 19-0-0 í Þýzkalandi. En í sumar var hægt að fá fyrir lýsið pundi meira í Þýzkalandi heldur en á frjálsum markaði á sama tíma. Það sést hér ennfremur á þessum lista, að 29. júlí er sótt um leyfi f. h. Kveldúlfs til að selja um 120 tonn af lýsi fyrir £ 18-5-0. Ægir selur á sama tíma fyrir £ 18-5-0 í frjálsum gjaldeyri. Þetta sýnir, að hv.þm. G.-K. fer með blekkingar að því leyti, að hann lætur þess ógetið, að það er föst regla, að það er hægt að fá um einu pundi hærra verð fyrir lýsistonnið í Þýzkalandi heldur en hægt er að fá fyrir það á frjálsum markaði. Lýsissölur á þessu síðastl. sumri fara heldur fallandi. Eftir þessum lista, sem hér liggur fyrir framan mig, hefir lýsisverðið verið í ágúst £ 185-0 pr. tonn, sennilega á frjálsum markaði, en £ 19-0-0 til Þýzkalands. Svo hefir það farið fallandi eftir því sem á leið sumarið, og m. a. eru seld hér frá einni verksmiðju í september 150 tonn lýsis á £ 16-0-0 pr. tonn. Ég skal geta þess, að að sjálfsögðu leituðu síldarverksmiðjur ríkisins fyrir sér áður en þær fóru út í nýja sölu, eftir að þær höfðu uppfyllt þann stóra fyrirframsamning um lýsissölu, sem þær höfðu gert. Og lýsissalan frá þeim fer því ekki fram fyrr en í september; þá fyrir £ 18-0-0. Næsta sala er 8. september á £ 17-0-0. Og ennfremur fer fram sala í október á £ 17-15-0; og í desember er verðið komið niður í £ 15-10-0 pr. tonn. Í desember urðu skipti á mönnum í stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Hefi ég verið þar í minni hl. frá áramótum og ráðið þar engu um úrslit mála. Ég skal þó geta þess, að síldarverksmiðjur ríkisins áttu ekki óselt um áramótin nema um 2600 tonn af lýsi, af um 12000 tonnum, sem þær framleiddu alls á árinu. Hinsvegar átti h.f. Kveldúlfur um J500 tonn, af um 6000 tonnum, sem hann framleiddi af lýsi á árinu, óselt um áramót síðastl. M. ö. o. stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hefir kappkostað allan tímann að reyna að selja lýsið fyrir hæsta verð, sem mögulegt hefir verið að fá, í stað þess að h.f. Kveldúlfur hefir kappkostað að liggja með sitt lýsi óselt í von um, að það hækkaði í verði. Ég hygg, að þessi listi frá atvinnumálaráðuneytinu, sem ég veit, að hv.þm. G.-K. hefir haft aðgang að, sannar það hverjum manni, að það söluverð, sem síldarverksmiðjur ríkisins hafa selt sitt lýsi fyrir á hverjum tíma, er fyllilega sambærilegt við það verð, sem aðrar verksmiðjur hafa fengið. Viðvíkjandi mjölsölunni skal ég taka það fram sérstaklega, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins fékk atvmrh. til þess í sumar að setja lágmarksverð á mjölið til sölu út úr landinu, sem varð m. a. til þess, að h.f. Kveldúlfur á sínum tíma gat ekki sett mjölverðið niður, þó að hann reyndi það. Mér er kunnugt um það, að h.f. Kveldúlfur sótti á vissum tíma í sumar um útflutningsleyfi á mjöli fyrir 10 shillings lægra verð heldur en síldarverksmiðjur ríkisins seldu fyrir. Og fyrir mitt tilstilli var slíkt leyfi ekki veitt. Og hv.þm. G.-K. ætti því að vera mér þakklátur fyrir það, að ég og við í stjórn síldarverksmiðja ríkisins höfum bjargað ekki svo fáum pundum handa Kveldúlfi, m. a. með því að halda uppi mjölverðinu í sumar. Það mætti því ekki minna vera í staðinn en að hann skýrði rétt frá þeim tölum, sem eru á þeim lista yfir lýsissölur frá atvinnumálaráðuneytinn, sem ég gat um áðan og ég held, að liggi þarna á borðinu fyrir framan hann, en láti vera að fara með þær lygar hér frammi fyrir þingheimi, að söluverðið á lýsi frá síldarverksmiðjum ríkisins á síðastl. ári hafi allajafna verið einu pundi lægra heldur en hjá öðrum síldarverksmiðjum hér á landi. Og þar sem ég veit, að hv.þm. G.-K. hefir þennan sölulista í höndum, skora ég á hann að sanna þær tölur, sem hann fór með hér áðan, eða heita svo lítill maður sem hann er. Ég verð að biðja hæstv. forseta afsökunar á því, að ég hefi farið mjög náið í þetta mál. En ég hefi haft fullt tilefni til þess vegna ræðu hv.þm. G.-K. Það sýnir betur en nokkuð annað, hve málstaður þessa hv.þm. er gersamlega rangur, að honum og hans meðstjórnendum í Kveldúlfi datt ekki í hug að selja lýsi Hesteyrarverksmiðjunnar í janúar, þegar allar aðrar síldarverksmiðjur seldu sitt lýsi. Það var þó tveim mánuðum áður en frv. um uppgjör Kveldúlfs var borið fram. Ég get bætt því við, að allt lýsi, sem er selt, er selt með þeim fyrirvara, að það verði framleitt. Ef svo stendur á, að lýsið er ekki framleitt, falla sölusamningar úr gildi án skaðabóta. Þetta og svo hitt, að Kveldúlfsmönnum datt ekki í hug að selja lýsi Hjalteyrarverksmiðjunnar, sýnir, hve haldlitil rök hv.þm. G.-K. eru. Hv. þm. G.-K. kom dálítið inn á, að ég væri forstjóri eins útgerðarfélags, og þess útgerðartími hefði verið stuttur. Hann var það kannske árið 1937, en 1936 var hann lengri en flestra annara, og í fullu meðallagi 1937. Um fyrirtækið að öðru leyti er það vitað, að togari þess, Hávarður Ísfirðingur, var keyptur í atvinnubótaskyni, og einmitt á þeim tíma, þegar allir togarar byrjuðu að tapa. Það væri því undarlegt, ef hann einn allra gæti sýnt ágóða. Auk þess höfum við fiskað illa, en þó er afkoman sú, að það er ekki meðaltap á fyrirtækinu árin 1936 og 1937.

Hvað sýna reikningarnir?

. Reikningarnir sýna 100 þús. kr. tap samanlagt árin 1936 og 1937, en hv.þm. G.-K. hefir sagt, að meðaltap togara sé samanlagt 120 þús. kr. Veit ég vel, að í samanburði við allt fleipurshjal hv.þm. G.-K. um þessa hluti munar ekki mikið um 20 þús. kr., en ef reiknað er í prósentum, munar það nokkru. Um útgerð þessa fyrirtækis er það að segja, að það var lagt fram hlutafé, þegar það hóf göngu sína, og nú þurfti enn að leggja fram fé. En hefi ekki álitið þær kröfur óeðlilegar. Ég veit, að það er ekki hægt að gera þær kröfur til Landsbankans, að hann haldi úti skuldugum fyrirtækjum ár eftir ár. Féð, sem lagt var í Hávarð Ísfirðing árið 1936, var tapað. Kveldúlfur mun hafa Lagt fram eitthvert fé árið 1937 líka. Það er allt margtapað nú, en ég hefi ekki heyrt, að þær kröfur hafi verið gerðar til Kveldúlfs, eins og til Hávarðs Ísfirðings, að lagt yrði fram nýtt fé. Það væri gaman, að hv.þm. G.-K., sem er bankaráðsmaður, skýrði frá því, hvernig réttlætið er í Landsbankanum í þessum sökum. Hvort gerðar séu sömu kröfur til smáfélaga, sem stofnuð eru í atvinnubótaskyni, og til Kveldúlfs? Hvort það er heimtað af Kveldúlfi, að hann leggi fram nýtt fé nú? Eins og ég sagði áðan, fannst mér þetta eðlileg krafa frá Landsbankanum, en það væri líka fróðlegt að vita, hvaða kröfur eru gerðar til Kveldúlfs. Hv. þm. G.- K. var að hrósa happi yfir því, að meðalverð á lýsi mundi hækka við það, að hann seldi 2000 tn. nýlega fyrir £ 14-10-0. Jú, það hækkar meðalverðið um 80 þús. kr. Og enn vantar 700 þús. kr. til þess, að Kveldúlfur nái sama meðalverði og síldarverksmiðjur ríkisins. Það er engin furða, þó að hv.þm. sé hreykinn. Við skulum segja, að stríðshorfur verði áfram og létti undir með Kveldúlfi, svo að hann innan skamms nái sama verði fyrir þau 2500 tonn, sem eftir eru, en það munar þó ekki á meðalverðinu meiru en 100 þús. kr. Það er ekki nóg, að það séu stríðshorfur, það þarf blátt áfram að brjótast út heimsstyrjöld, til þess að meðalverð Kveldúlfs sé ekki alltaf um 1/2 millj. kr. lægra en hjá síldarverksmiðjum ríkisins. Ég vil segja, að það eru alveg ólíkar ástæður, sem ráða því, að ég og hv.þm. G.-K. ætluðum að greiða atkv. með frv. áðan. Ég vildi gera það í von um, að loks opnuðust augu Framsfl. fyrir því, að kröfur Alþfl. 1937 um, að togaraútgerðinni yrði komið á heppilegri rekstrargrundvöll, hafa verið á rökum reistar. Ég vildi gera það í þeirri von, að komið yrði einhverju því skipulagi á atvinnureksturinn, að hann megi halda áfram til blessunar fyrir fólkið í landinu. Hv. þm. G.-K. hefir hinsvegar lýst yfir því, að hann vildi vera með frv. af því, að honum sýndist hilla undir uppfyllingu þarfa sinna og Kveldúlfsmanna. En hverjar eru þær? Ég þarf ekki að lýsa því. Allir vita, að þær eru allt aðrar en þarfir almennings. Ég vona, þó að í bili sé slítið stjórnarsamvinnu milli Alþfl. og Framsfl., að Framsfl. beri gæfu til þess að koma rekstri togaraútgerðarinnar á heilbrigðan grundvöll fyrir alþýðu manna, hvað sem líður þörfum Kveldúlfs.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það kom fram hjá hv. þm. Ísaf. og hv. 3. þm. Reykv., að í fyrra hefði legið fyrir frv. í Ed. af hálfu Alþfl. um rannsókn á rekstri togaraútgerðarinnar, sem Framsfl. hefði verið á móti, og fannst því hv. 3. þm. Reykv. vera hér um stefnubreyt. að ræða hjá Framsfl. Ég vil taka það fram, að í þessu frv. í fyrra var ekki einungis um rannsókn á rekstrinum að ræða, heldur var um Ieið ákveðið um framtíðarskipulag togaraútgerðarinnar yfirleitt, og það var aðeins af þeirri ástæðu, að Framsfl. var á móti frv. Hér er því ekki um að ræða neina stefnubreyt. Ég vil líka benda hv. þm. á, að nú er nokkuð annað viðhorf en áður gagnvart þessum málum, þar sem útgerðarmenn hafa snúið sér til Alþingis og leitað ásjár þess til bjargar atvinnurekstrinum. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að í þessu væri líka um stefnubreyt. að ræða hjá Framsfl. Áður hefði hann sagt, að togaraútgerðin kæmi Alþingi ekkert við, heldur bara bönkunum. Þessu hefir Framsfl. aldrei haldið fram. heldur hinn, að bankarnir yrðu að segja til um, hvort þeir vildu lána einstökum fyrirtækjum eða ekki, og þar væri ekki hægt að gripa fram í, nema hafa áhrif á forstöðu bankanna. Þetta frv. er fyrst og fremst yfirlýsing flokksins um, að ástand togaraútgerðarinnar sé meinsemd, sem þurfi að lækna. Framsfl. hefir ekki trú á, að sú lækning fáist, nema með verulega breyttu skipulagi. Hvort samkomulag næst við aðra aðilja um þetta, er mál, sem verður að bíða þess tíma.



Mér skildist á hv. þm. G. K., að hann teldi vafa á því, að rannsókn sú, sem frv. fjallar um, mundi ná til fyrirtækja bæjarfélaga. Það er svo ákveðið í 1. gr., að Alþingi kjósi 5 manna n. til þess að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarfyrirtækja félaga og einstakra manna, og fyrir okkur flutningsmönnum vakti það, að þetta næði til allra fyrirtækja, líka bæjarfélaga. Hv. 3. þm. Reykv. bar fram fyrirspurn til mín. Hann spurði, hvort það væri með eða á móti mínum ráðum, að lýsi Kveldúlfs var ekki selt. - Í síðastl. aprílmánuði, þegar ákveðið var, að ég tækist á hendur fyrir bankaráð Landsbankans endurskoðun og yfirlit á rekstri Kveldúlfs, voru mér að sjálfsögðu gefin fyrirmæli um, hvernig ég ætti að haga störfum mínum, og í erindisbréfi mínu er ekkert um það sagt, að ég eigi að hafa afskipti af stjórn fyrirtækisins að því er snertir sölu á afurðum þess. Ég hefi því hvorki skyldu né heimild til þess að skipta mér af ákvörðunum Kveldúlfs um sölu afurðanna og hefi ekkert blandað mér í það mál. Hv. 3. þm. Reykv. lýsti yfir fylgi sínu við frv., en gat þess þó, að þar sem ég mundi vera fróður um hag Kveldúlfs, mundi ég strax geta gefið þær upplýsingar, sem væntanleg n. þyrfti að fá. Ég vil segja það í fyrsta lagi, að mér ber ekki að láta Alþingi í té neinar upplýsingar í sambandi við starf mitt við endurskoðun Kveldúlfs, og auk þess er Kveldúlfur bara eitt fyrirtæki af mörgum, sem rannsaka þarf. En ef frv. verður að l. og rannsóknarnefnd verður kosin, mun Alþfl. fá fulltrúa í þeirri n., og geri ég ráð fyrir, að þessi hv. þm., sem segist tala fyrir kjósendur Alþfl., fagni því. Það hafa orðið miklar umræður um þetta mál nú og margt verið sagt, sem ekki var gefið tilefni til í frv. eða framsöguræðu hv. 1. flm. Ég get búizt við, að einhverjir þm. séu farnir að efast um, að raunsóknarinnar sé þörf, eftir þær miklu upplýsingar, sem bæði hv. þm. Ísaf. og hv. þm. G.-K. hafa gefið hér um útgerðarmálin. En þó að ég efi ekki, að það, sem þeir segja, sé rétt, bæði um eigin verk og hvor um annars afrek, vil ég þó ekki sem 2. flm. frv. taka það aftur, heldur mæla með, að afgreiðslu þess verði hraðað.



Ég vænti þess, að hæstv. forseti leyfi mér að hafa þessa aths. ekki mjög stutta. Ég er þeirrar skoðunar, að umr. um þetta mál hafi að ástæðulausu dregizt inn á þetta svið, en það er ekki mér að kenna, heldur hv. þm. Ísaf. Ég var neyddur til þess að svara honum. Það gladdi mig, að hann viðurkenndi, að hann hefði selt fyrir einu pundi lægra en Alliance. Mér er ekki kunnugt um, að aðrir hafi gert það líka, og ég trúi því ekki, á meðan ég hefi ekki annara sögu fyrir því en þessa hv. þm. Það er rétt, að þess hefði verið kostur fyrir Kveldúlf að selja 500 tonn af lýsi hærra verði en við gerðum. En það er alveg ólíks eðlis, hvort félagið býst við að hafa 6000–6500 mál í bræðslu á dag eða 1200 –1300 mál. Þetta gat engu skipt fyrir efnahag félagsins, en hitt gat skipt miklu máli, hvort seldar voru 3000 smál. fyrirfram, eins og orðið hefði, ef ráðh. Alþfl. hefði fengizt til að gefa sitt samþykki. Það ber ekki lítinn vott um siðferðisspillingu hv. þm. Ísaf., þegar hann heldur því fram, að Kveldúlfur hefði átt að selja lýsið, og með þeim rökum, að ekki sé um neina skaðabótaskyldu að ræða, þó að ekkert verði úr sölunni, ef hægt sé að segja, að lýsið hafi ekki verið framleitt. En þetta getur ekki gilt, ef hlutaðeigandi á enga verksmiðju til að framleiða lýsið í ! Ef svo væri gæti hver óhlutvandur dóni, eins og þessi hv. þm., tekið sig til og sagt: „Það varð ekkert úr framleiðslu hjá okkur, og þess vegna verða samningar að ganga til baka.“ Það er partur af þessu siðferði, sem veldur því, að hv. þm. skilar alltaf pundi minna en aðrir fyrir lýsið. Annars er það um þessar lýsissölur að segja, að það er mergurinn málsins, að Kveldúlfur gat ekki selt á þeim tíma, sem sölur fóru fram. Síðan féll lýsið, en þessi hv. þm. hefir vanrækt, eins og Kveldúlfur, að selja sitt Iýsi á £ 18, þegar hann gat fengið það, og seldi svo á £ 12. Eitt árið seldum við á £17 :10:0 og upp í £18:5:0, þegar verksmiðjurnar fengu £ 10 fyri sitt lýsi. Ég vil taka það fram út af þeim ummælum hv. þm., að ég hefði farið með villandi upplýsingar, þegar ég hefði beðið um útflutningsleyfi á síðastl. sumri til að flytja út fyrir £18:5:0, og að annaðhvort hefði ég skrökvað að hæstv. atvmrh. eða þingd., að ég veit, að hæstv. atvmrh. muni upplýsa þetta rétt, og treysti því fyllilega, að hann segi satt, þó að ekki liggi neitt skriflegt fyrir um þetta. Þegar ég bað um leyfi til þess að selja, spurði hann mig, hvað ég gæti selt fyrir. Ég sagði honum, að það væri leyndarmál, en ég mundi trúa honum fyrir því. Ég gæti fengið £19. Hæstv. ráðh. kvaðst eiga bágt með að trúa því, því að hv. þm. Ísaf. segði, að það væri ekki hægt að fá nema £18, og hann vissi það manna bezt. En þetta er sannleikur. Eða hví skyldi ég segja hærra verð en ég gat fengið? Seyðfirðingar töldu þá, og höfðu sínar upplýsingar frá þessum hv. þm., að ekki væri hægt að fá nema £18-5-0 fyrir lýsi, sem selt væri til Þýzkalands, en þá tókst okkur í samráði við starfsmenn í ráðuneytinu að selja lýsi, ekki fyrir f18-5-0, heldur £19, gegn því að láta 250 tonn. Nokkrum dögum síðar kemur það fyrir, að hv. þm. Ísaf. selur til Þýzkalands fyrir £18-5-0, þegar hægt var að fá f19-0-0. Þegar þessi maður segir hæstv. ráðh., að ekki væri hægt að fá hærra verð heldur en £18-5-0 fyrir lýsið í Þýzkalandi, gátum við fengið £19, og það er blátt áfram hlægilegt að hlusta á, þegar þessi maður stendur hér upp og segir frá því, að hann hafi hlutazt til um, að verðlagið á lýsinu félli ekki. Sannleikurinn í því efni er sá, að okkar versta böl í lýsisverzluninni síðastl. ár var að eiga við þennan hv. þín. Við höfum æfinlega getað fengið nokkrum shillingum hærra, upp í 10 sl.., heldur en honum hefir tekizt. Hvað orðið hefir af þessum shillingum sem ríkið ekki fekk, veit ég ekki. Við fengum hærra verð en útflutningsleyfi hans hljóðaði upp á. Líklega hefir mismunurinn farið í sama sjóinn sem allt hefir lent í. Þannig hefir holdið aftur horfið til jarðarinnar, en andvirði síldarinnar runnið í sjóinn.

Þetta átti að vera aths.

. Ég er að athuga, hvað lengi ég þarf að halda á þolinmæðinni. Þessi hv. þm. gleðst yfir því í hjarta sínu, að Kveldúlfur fái 800000 kr. minna fyrir sitt Iýsi en ef hann hefði fengið sama meðaltalsverð og ríkisverksmiðjurnar hafa náð. Ég hefi áður bent á, að Kveldúlfur hefir á öðru ári selt fyrir allt að helmingi hærra verð heldur en ríkisverksmiðjurnar. Það er nú reyndar ekki bætandi á þær raunir, sem hv. þm. Ísaf. hefir haft af Hávarði Ísfirðingi, sem keyptur var til þess að liggja bundinn við garðinn. Hann var keyptur í atvinnubótaskyni, en atvinnubæturnar liggja í því, að karlarnir fá atvinnu við að binda hann við garðinn. Að því er talið á Hávarði Ísfirðingi snertir, skal ég taka það fram. að mér hefir verið trúað fyrir því, og ég hefi séð nokkur gögn þess efnis, en ég má ekki með það fara, því að ég hefi séð þetta í skýrslum, sem þagnarskylda hvílir á. En úr öðrum áttum veit ég og get fullyrt, að tapið er 150% meira en hv. þm. gefur upp. Hann segir, að tapið sé ekki 120000 kr., heldur 100000 kr. Það er hvorugt, því að það er nærri 250000 kr. Þetta sýnir nákvæmni þessa hv. þm. Ofan á þessar raunir verð ég að bæta því, að það eru engar líkur til þess, að Kveldúlfur bíði svipað því svo gífurlegt tjón og hv. þm. heldur fram af því að hafa ekki selt lýsið fyrirfram. Hv. þm. Iýsti yfir því, að meðalverð á lýsi Síldarverksmiðja ríkisins hefði verið £18-13-6. Ég veit ekki, hvort það er satt, en ég held, að það sé ósatt, af því að þessi hv. þm. segir það. Langflest af því, sem hann segir, er ósatt. En segjum, að þetta sé rétt, þó að það sé ósennilegt, þá er útkoman sú í dag, að fyrir það, sem Iiveldúlfur er búinn að selja, sem er 2/3 af Iýsinu sínu, hefir hann fengið fram undir milli £16 og £17. Það munar ekki nema 40 kr. á tonn, eða 160000 kr. á því lýsi, sem búið er að selja, og ef afgangurinn selst með sama meðalverði, sem ég geri mér ekki vonir um í dag, en það gæti þó lagazt þannig, að það fengist, þá er aðstaðan ekki verri en það, að það munar frá 230000–250000 kr., en ekki 800000 kr. Það er náttúrlega erfiður baggi á þetta fyrirtæki, en það er ólíkt hvor upphæðin er. Ég ætla ekki að láta þennan hv. þm. yfirheyra mig sem bankaráðsmann, eins og hann var að gera tilraun til, en ég skal hugga hann með því, að því fer mjög fjarri, að þær tryggingar, sem Kveldúlfur setti í fyrra. séu svipað því upp étnar, og ég vænti þess, að rekstrarafkoma félagsins í ár, þó að hún sé ekki góð, sé ekki verri en það, að hún gleypi 1/3 af þeim viðbótartryggingum, sem settar voru í fyrra.

Hvernig kemur það heim við togaraskýrslurnar?

. Það getur þessi hv. þm. reiknað út. Það er 99,7, eða um 350000 kr., sem tapið nemur á togurunum. Það skal ég segja þessum hv. þm., að ég vil heldur eiga rekstur síldarverksmiðja Kveldúlfs í höndum okkar heldur en reksturinn eins og hann var á ríkisverksmiðjunum í höndum þessa hv. þm., þó að meira hafi verið borgað fyrir málið, eða minna fyrir afurðirnar, því að mig skortir orð til að lýsa öðru eins sukki og óreiðu og þar var. Það er sannað, að þessi hv. þm. hefir gefið falska skýrslu um rekstrarafkomu ríkisverksmiðjanna, sem mun nema 1/2 millj. eins og hinn nýi framkvæmdarstjóri hefir sannað.

Aths. er búin

. Ég heyri, að hæstv. forseti vill láta máli mínu lokið, og ég verð við hans óskum, þó að margt sé ósagt, um leið og ég þakka honum fyrir þolinmæði hans.

Forseti (GSv): Þessar umr. hafa farið nokkuð út fyrir þann ramma, sem frv. hefir gefið tilefni til, en þó ekki um skör fram, en á milli tveggja hv. þm. hafa farið fram ummæli, sem í raun og veru eru ekki viðurkvæmileg á þingi, og vænti ég, að þau vegi salt. Ég vil vona, að þeir hafi þegar jafnað um það, sem þeir vilja hnýta hvor í annan persónulega, og þurfi því ekki að neyta slíkra bragða í aths. Annars er áliðið þingtímann í dag, og þar sem fundi verður slitið í síðasta lagi kl. 4, væri æskilegt, að hv. þm. tækju tillit til þess, ef umr. á að verða lokið.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég skal reyna að vera stuttorður. Það segir í gamalli þjóðsögu, að púkarnir hafi fitnað af blótsyrðum og formælingum. Eins espast hv. formaður Sjálfstfl., þegar gerðardómurinn er til umræðu hér í þinginu, og nú mætir hv. þm. á þingfundi, þó að hann hafi varla sézt hér undanfarið. Annars verð ég að segja það í sambandi við ræðu hv-. þm. G.- K. út af þessu frv., að það eru fáránleg orð, sem þessi maður getur tekið sér í munn í sambandi við umræður um fjármálaspillingu í landinu. Hv. þm. leyfir sér að tala um siðferði og virðist skoða sig sem sérstakan forvígismann siðferðis í fjármálum. Hann talar um, að Kveldúlfur vilji sérstaklega vinna að því að hækka verðið á afurðum landsmanna. Ég vil minna hv. þm. á, hvernig Kveldúlfur kom fram í sambandi við tilraun fiskimanna í Vestmannaeyjum til þess að hækka verð fisksins, þegar þeir gátu fengið hærra tilboð en Kveldúlfur. Hvaða ráðstafanir voru gerðar af hendi fiskhringsins til þess að hindra það: Hvernig var siðferðið í sambandi við Gismondimúturnar? Og hvernig var það í sambandi við Spánarmúturnar? Ég held, að þessi hv. þm. ætti sízt að vera að tala um sukk og óreiðu hjá öðrum. Hann ætti að stinga hendinni í sinn eigin barm og hugsa um óreiðuna hjá Kveldúlfi og Landsbankanum. Ég held, að í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé um það að ræða, að þingheimur fái skorið úr því, hvaða aðferð hann vill beita í rekstri togaraútgerðarinnar, og að sú n., sem fær málið til athugunar, skili áliti sínu fljótt, og að þingflokkarnir taki afstöðu um það, hvernig reka eigi togaraútgerðina. Hún verður ekki rekin með stóryrðum Ólafs Thors og ekki heldur með því að hylma yfir ástand hennar nú. Hæstv. fjmrh. viðurkenndi, að það mundi vera orðið óhjákvæmilegt að breyta skipulagi togaraútgerðarinnar, og ég held, að þegar fengin er viðurkenning fyrir því frá þingflokki, sem mestu ræður, þá ætti að vinda sem bráðastan hug að því, að þetta yrði gert, og láta ekki sitja við orðin tóm. Mér virðist, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið undanfarið, hafi, eftir þeim upplýsingum, sem hv. þm. V.-Húnv. gaf áðan, ekki borið svo mikinn árangur, að það væri við góðu að búast þaðan. Hann gaf þær upplýsingar, að þegar hann var settur til eftirlits með Kveldúlfi af hálfu bankaráðs Landsbankans, þá hafi hann fengið fyrirmæli um, að hann ætti ekki að skipta sér af sölum Kveldúlfs. Þegar stjórn Landsbankans og eftirlitið með Kveldúlfi er ekki betra en þetta eftir allt, sem fram hefir farið, og rætt hefir verið um samkomulag hér í þinginu viðvíkjandi Kveldúlfi og Landsbankanum, þá held ég sé tími til þess kominn, að Alþ. skipti sér af stjórn Landsbankans á Kveldúlfi. Nú er vitað, að í fyrra gerði Landsbankinn ráðstafanir til eftirlits með Kveldúlfi eftir áminningu alþjóðar í sambandi við umræður, sem urðu um þetta mál, og till., sem fram kom hér um þetta efni, en fyrst þetta eftirlit er ekki strangara en raun ber vitni um, þá sé ég ekki, að þingið geti lengur hjá því komizt, að taka þetta í sínar hendur, enda er tilgangurinn með þessu frv. í raun og veru sá, að þingið láti þetta mál alvarlega til sín taka. Nú hefir hv. þm. V.-Húnv., 2. flm. málsins, óskað þess sérstaklega, að því verði flýtt eins og hægt er. Ég vil taka undir þessi orð hv. þm., og við vitum af reynslu síðustu daga, hvað það þýðir, að flýta máli eins og hægt er. Ég leyfi mér að gera að till. minni, að málinu verði ekki vísað til n., heldur afgr. nefndarlaust til 2. umr. og með afbrigðum gegnum þingið undir eins í dag. Það ætti sízt að vera verra að framkvæma slíkt með mál, sem allir þingflokkar eru sammála um, heldur en gerðardóminn, sem þingflokkarnir voru mjög ósammála um. Ég vil því endurtaka undirtektir minar undir þá till. hv. þm. V.Húnv., að flýta málinu eins og unnt er.

*Finnur Jónsson: Hv. þm. G.- K. notaði þær 20 mínútur, sem hann hafði til þess að gera aths. um þetta mál, til þess að halda áfram að hrúga upp þeim brigzlyrðum og dylgjum í minn garð, sem hann hefir áður gert hér á þinginn, um það, að ríkisverksmiðjurnar hefðu allajafna, á meðan ég réð þar um, selt lýsið £1 lægra en allir aðrir, og að þetta eina pund hafi farið eitthvað annað en til verksmiðjanna. Ég hrakti þetta í minni fyrri ræðu. Í fyrsta lagi er það algerlega ósatt, að verksmiðjurnar hafi selt lýsið £1 lægra en allir aðrir. Ég benti á það, að þegar sölusamningarnir fóru fram um fyrirframsölu á lýsinu, þá seldu allar verksmiðjur í landinu fyrir sama verð og ríkisverksmiðjurnar, nema aðeins ein, og þessi eina verksmiðja seldi á sama degi lýsi fyrir 3 aðrar verksmiðjur og gat ekki fengið hærra verð fyrir það lýsi heldur en það, sem ríkisverksmiðjurnar fengu, m. ö. o., að sú lýsissala, sem hv. þm. talar um á £22, var alveg einstök. Samt leyfir þessi hv. þm. sér að halda áfram þessum dylgjum, og ég fyrir mitt leyti efast ekki um, að hann gerir það á móti betri vitund. Honum er það kunnugt um sölu lýsis hér á landi, að hann veit, að það er rétt, sem ég hefi sagt, að það var aðeins ein verksmiðja, sem náði þessari sérstöku sölu, og engin önnur verksmiðja náði því, og þess vegna er alveg tilgangslaust fyrir hv. þm. að vera að endurtaka þessar dylgjur fyrir hv. þingheimi æ ofan í æ á móti betri vitund- Hv. þm. spyr mig, hvar þessi pundsmismunur sé. Hvar eru pundin, sem þjóðin er búin að leggja í Kveldúlf?

Í ríkissjóði

. Ég hefði gaman af því, ef hæstv. fjmrh. vildi svara því, hvort þau pund, sem þjóðin er búin að leggja í Kveldúlf, eru í ríkissjóði. - Viðvíkjandi lýsissölunni til Þýzkalands hefi ég upplýst það og hv. þm. hefir ekki dottið í hug að mótmæla því, að það hefir alltaf verið hægt að fá einu pundi meira fyrir lýsi, sem selt er í Þýzkalandi, með því að borga inn á aski-konto, heldur en á frjálsum markaði, og það er þessi sérstaka lýsissala til Þýzkalands, sem Kveldúlfur hefir notið umfram aðra á þessu tímabili í sumar. Því að það fékk enginn annar að selja lýsi til Þýzkalands.

Það vildi enginn annar gera það

. Ég var að tala um þá, sem máttu selja þangað og Kveldúlfur fékk leyfi til þess að selja 12–1300 tonn. Ég vil skora á hv. þm. G.- K. að hrekja þetta með rökum, ef hann getur. Það er ekki til neins fyrir hann að koma með stöðug ósannindi í þessu máli. Ég skora á hann að svara því afdráttarlaust, hvort hann vill viðurkenna það eða ekki, að hægt hafi verið að fá £1 meira fyrir lýsi í Þýzkalandi heldur en á frjálsum markaði. Svo skal ég koma að því, sem hv. þm. sagði viðvíkjandi fyrirframsölunum. Ég hefi bent á það, að Kveldúlfur hefði getað látið fara fram fyrirframsölu á Hesteyrar-lýsinu í janúar, eins og aðrir, hvað sem Hjalteyri leið. Því svaraði hv. þm. þannig, að Hesteyrarverksmiðjan hefði getað selt 500 tonn af lýsi fyrirfram, en að það hefði ekki munað Kveldúlf neinu. Það hefði munað Kveldúlfi mismuninum á verði þessara 500 tonna af lýsi, eða upp undir 80000 kr., en Kveldúlf munar bara ekkert um þá upphæð. En ekki nóg með það. Hvers vegna hefði Kveldúlfur ekki getað selt meira en 1/3 af framleiðslu Hesteyrarverksmiðjunnar fyrirfram? Ríkisverksmiðjurnar seldu 2/3 af sinni framleiðslu, þegar þær seldu. Framleiðsla Kveldúlfs er í sæmilegu árferði um 1500 tonn af lýsi á ári, og 1300 mála verksmiðja framleiðir 27 tonn á dag, og ef reiknað er með 60 daga vinnslu, þá eru það um 1600 tonn. Hvers vegna seldi Kveldúlfur ekki meira en 500 tonn? Kveldúlfur getur selt 1000 tonn, og þá hefði hann getað tryggt ágætt verð fyrir 2/3 af framleiðslu Hesteyrarverksmiðjunnar. En einn af framkvæmdarstjórum félagsins segir, að það hafi ekki munað neitt um þetta. Kveldúlfur gat selt 1000 tonn, og tryggt sér með því a. m. k. 160000 kr. meira fyrir lýsi Hesteyrarverksmiðjunnar, en hann vildi það ekki, því að eins og ég sagði áðan, álitu framkvæmdarstjórar Kveldúlfs, að lýsið mundi fara upp í £25 tonnið. Viðvíkjandi leyfinu fyrir byggingu Hjalteyrarverksmiðjunnar vil ég segja, að það var búið að gefa Kveldúlfi leyfi til þess að reisa verksmiðjuna, og það gilti til febrúarloka, þó með því skilyrði, að fyrir þann tíma væri Kveldúlfur búinn að sanna, að hann hefði peninga til þess að byggja verksmiðjuna. Kveldúlfur gerði þetta ekki, þó að hann hefði fyrir sér tímann frá miðjum janúar til febrúarloka, svo að það stóð alls ekki á atvmrh., að Kveldúlfur fengi leyfið. Það stóð á honum sjálfum eða þeim, sem ætluðu að lána honum peninga. Eins og ég benti á áðan, er ég búinn að sanna, að Kveldúlfur gat selt 1000 tonn af framleiðslu Hesteyrarverksmiðjunnar og tryggt sér 160000 kr. meira fyrir framleiðsluna. Ólafur Thors, hv. þm. G.- K., segir, að Kveldúlf - hann meinar Landsbankann - muni ekki um 160000 kr. tap. Þegar salan fór fram, var Kveldúlfur búinn að fá leyfið, en það stóð á því, að hann uppfyllti skilyrðin, en ekki á atvmrh., svo að Kveldúlfur hefði, ef hann hefði lagt fram það, sem þurfti til þess, að hann mætti byrja á byggingu verksmiðjunnar, ekki aðeins getað selt fyrir Hesteyri, heldur líka fyrir Hjalteyri, með þeim venjulegu klásúlum, sem settar eru af öllum, sem selja síldarlýsi hér á landi. (ÓTh: Þetta eru visvítandi ósannindi. Hv. þm. G.-K. sagði, að tap Hávarðs Ísfirðings hefði a. m. k. verið 250000 kr., og þetta segist hann hafa séð í skýrslu, sem honum hafi verið trúað fyrir og megi ekki segja frá; m. ö. o., þessi hv. þm., sem á sæti í bankaráði Landsbankans, notar sér aðstöðu sína til þess að reyna að gera sennileg þau ósannindi, sem hann hefir í frammi hér á Alþ., um leið og hann kemur orðum sínum þannig fyrir, að ekki er hægt að krefja hann um að birta þær skýrslur, sem hann segist hafa séð þetta í og hann veit, að mundu sanna ósannindi hans, ef hann kæmi með þær. Slíkur ódrengskapur er ósamboðinn hv. þm. G.-K., og þó að ég hafi annars ekki mikla samúð með Sjálfstfl., þá verð ég að kenna í brjósti um hann, að hann skuli eiga slíkan mann fyrir foringja. Jafnvel Sjálfstfl. á það ekki skilið. Ég held, að það sé ekki mikið meira, sem ég þarf að segja um þetta. Hv. þm. G.-K. hefir verið að tala um það hér, að hann hafi getað fengið 10 sh. hærra fyrir sitt lýsi en aðrir, og það hafi staðið opið í allt sumar. En hvers vegna hafa þeir ekki selt? Hvers vegna leyfa þeir sér að skaða Landsbankann og þjóðina um 5–700000 kr. á þessari óhæfilegu „spekulation“ með síldarlýsi Kveldúlfs, sem þeir hafa gert sig seka um?

Forseti (GSv): Hv. þm. G.-K. ber af sér sakir í 3 mínútur.



Ég tel mig ekki skyldugan til að hlýða þessu. Ég hefi áreiðanlega varið allt of mörgum mínútum af þingsins dýrmæta tíma til þess að tala við þennan hv. þm., og þessar mínútur, sem ég hefi til umráða, ætla ég að nota til þess að lýsa það, sem hv. þm. segir, vísvitandi ósannindi í 10. skipti, og óska svo Alþfl. til hamingju með þennan vesala þm.

Ég læt rök mín standa á móti yfirlýsingu hv. þm. G: K.

.

*forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vil ekki láta dragast að tilkynna hér í hv. d., þar sem hæstv. atvmrh. á sæti, að mér hefir í morgun borizt bréf frá honum, þar sem hann óskar eftir, að ég beiðist lausnar fyrir sig úr ráðuneytinu. Ég hefi gert ráðstafanir til, að konungi verði símað í dag, og óska ég þar, að orðið verði við þessari beiðni ráðh. Ég hefi jafnframt lagt til við konung, að mér verði falið að gegna störfum atvmrh. fyrst um sinn, þar til öðruvísi verður ákveðið. Ástæðan til þess, að atvmrh. hefir óskað eftir, að beiðzt væri lausnar fyrir hann úr ráðuneytinu, er þegar kunn hér á hv. Alþ. af þeirri tilkynningu, sem hann gaf í umr. um það frv., sem afgr. var hér fyrir skemmstu um gerðardóm í vinnudeilu þeirri, sem nú stendur yfir, og í bréfi ráðh. færir hann sömu rök fyrir máli sínu og hann gerði hér undir umr. Mér þykir mjög miður, að svo hefir farið, að samvinna hefir slitnað á þessu máli, en ég er þeirrar skoðunar, að það mál, sem hér var afgr., sé það stórt mál og svo alvarlegt fyrir okkar þjóðfélag og nauðsynlegt, að það væri leyst nú þegar, að ég áleit og er enn viss um, að ég hefi gert rétt. Öll önnur sjónarmið urðu að víkja fyrir því. Ég hefi álitið, að samningaréttur beggja aðilja, bæði sjómanna og atvinnurekenda, ætti að víkja fyrir þeirri nauðsyn. Ég álit, að ekki hafi verið hægt að taka tillit til þess, sem nú er hér fram komið. En mér þykir það miður, og ég verð að segja það hér í hv. d., að þótt þá tvo flokka, sem hafa haft samvinnu um ríkisstjórn undanfarin ár, hafi greint á um ýmislegt, þá hefir samvinnan í ríkisstj. milli hæstv. atvmrh. og okkar hinna ráðh. ætið verið hin bezta, og hún hefir verið góð, að mínu áliti, mest vegna þess, að í þeirri samvinnu hefir hann sýnt það, sem er undirstaða allrar samvinnu, hinn fullkomnasta drengskap. Vil ég hér með tilkynna hv. d. þetta á þann hátt, sem ég nú hefi gert, og hefi ekki fleira um það mál að segja að svo komnu.