Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni í gær, að ilt væri að eiga það undir náð sveitarstjórnarinnar, hvort styrkur skyldi endurgoldinn eða eigi. En það er engu síður styrkveitingin sjálf, er menn eiga undir náð sveitarstjórnarinnar, og getur þar oltið á afkomu styrkþega og fjölskyldu hans, hvort styrkur er veittur eða ekki. Það, sem hv.þm. sagði um samband okkar hv. 2. þm. Skagf. og mín, er eigi svaravert, en hinsvegar get jeg vel sagt hv.þm. það, að jeg hefi eins oft leitað ráða hjá hv. samþingismanni mínum og hann hjá mjer. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagði, að það gerði ekkert til, þótt slæpingjar hefðu kosningarrjett, því að þá væri ekki annað en svifta þá fjárforræði. Það væri þá tekið með annari hendinni, sem gefið væri með hinni. Samkv. 47. gr. fátækralaganna er svo kveðið á, að ef sannast, að menn þessir fari óráðvandlega með efni sín, megi gera þá ómynduga. Fyrir flestum þessum mönnum er það svo, að þeir eiga engin efni, og hefir það því ekkert að segja að gera þá ómynduga. Að þessu kynnu að verða einhver not til sveita, en í kaupstöðum er það með öllu þýðingarlaust.

Jón Sigurðsson Jeg hafði kvatt mjer hljóðs í gær til þess að bera af mjer sakir. Hv. 2. þm. Reykv. fór að seilast til mín í gær, enda þótt jeg hafi ekki komið nærri þessum umræðum. Má segja um þann hv.þm., „að sjaldan bregður mær vana sínum“. Hv. þm. sagði, að jeg hefði farið eins og þeytispjald um allan Skagafjörð til þess að koma íhaldsmönnum í hreppsnefndir og sýslunefnd. Greip jeg fram í fyrir honum í gær og lýsti þetta ósatt mál. Og því til árjettingar vil jeg geta þess, að í þeim hreppi, sem jeg bý í, var pólitískur andstæðingur minn kosinn í hreppsnefnd með atkv. mínu og míns heimafólks. Um sýslunefndarkosninguna er það að segja, að jeg átti fund með bændum í tveim hreppum sýslunnar af 14, áður en sýslunefndarkosningar fóru fram, en í öðrum þeim hreppi fór engin kosning fram. Það er sagt, að fáir ljúgi meira en helming, en hjer hefir hv.þm. komist margfaldlega yfir það mark. Þá sagði hv.þm., að jeg væri mjög fús á að fylgja hv. 1. þm. Skagf. Jeg er ætíð fús til þess að veita góðum dreng brautargengi til góðs málefnis, og þá hv. 1. þm. Skagf. ekki síður en öðrum En hv. 2. þm. Reykv. hefi jeg aldrei stutt, því að þar hefir hvorugt verið fyrir hendi.

Halldór Stefánsson Jeg vil aðeins segja nokkur orð út af ræðu hv.frsm. minni hl. Sagði hann, að jeg vildi láta taka með annari hendinni það, er gefið væri með hinni. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm., ófjárráða mönnum er aldrei og hefir aldrei verið gefinn kosningarrjettur. - Þá sagði hv.þm. einnig, að það kæmi að engum notum að svifta menn þessa fjárforræði, því að hjá þeim sje um engin efni að ræða. Þetta hlýtur hv.þm. að sjá, að er ekki rjett, því þó ekki sje um eignir að ræða, þá er oftast um að ræða vinnukaup, og ófjárráða menn hafa ekki frekar umráð yfir vinnukaupi sínu en eignum. Mjer virðist, að þetta sjeu þau eðlilegustu takmörk á kosningarrjetti, sem hægt er að setja, enda mundu þau og aldrei geta talist órjettlát eða órjettmæt. Þá, sem verða styrkþurfar sakir leti og ómensku, eða ef til vill af enn verri ástæðum, myndi altaf vera rjett og eðlilegt að svifta fjárforráðum, og þeir hefðu þá ekki heldur kosningarrjett.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg vildi aðeins segja nokkur orð út af ræðu hv. 2. þm. Skagf. Jeg gat þess í fyrri ræðu minni, að þessi hv.þm., sem auðvitað er ekki annað en bergmál af hv. 1. þm. Skagf., hefði runnið um allan Skagafjörð til þess að gera hreppsnefndarkosningar og sýslunefndarkosningu pólitískar. Nú vill hv.þm. ekki viðurkenna, að þetta sje satt. Jeg veit, að þetta er satt, þótt hv.þm. þræti fyrir það að mestu, því að þetta hafa sagt mjer menn, sem eru miklu merkari en hv.þm. og enga ástæðu hafa til að segja annað en sannleikann í þessu máli. Þá sagði hv.þm. í lok máls síns, að hann gæti ekki fylgt mjer nje málstað mínum, sökum þess, að jeg væri ekki góður drengur og málefnið, sem jeg berðist fyrir, væri ekki gott. Jeg hefi aldrei búist við því, að önnur eins íhaldssál eins og hv.þm. er nú orðinn muni fylgja sömu málum sem jeg. En um drengskap minn hygg jeg, að hv.þm. ætti sem minst að tala. Þessi hv.þm. þekkir mig ekkert, hvorki hugarfar mitt nje breytni nú nje fyr. Jeg læt mjer álit hans því í ljettu rúmi liggja og legg jeg jafnmikið upp úr ummælum hans og jeg hygg, að aðrir hv.þm. yfirleitt leggi upp úr orðum hans í flestum eða öllum málum.

Jón Sigurðsson Hv. 2. þm. Reykv. hefir nú aftur endurtekið ósannindi sín frá því í fyrra skiftið. Jeg ætla ekkert að fara að hrekja þau frekar, en jeg skora á hv.þm. að segja nöfn þeirra manna, er hann hefir að heimildarmönnum fyrir þessum sögum sínum. - Í Skagafirði mun mönnum vera vel kunnugt um þessar ferðir mínar, enda tel jeg ekkert ódæði að ferðast um meðal kjósenda minna. Hitt finst mjer mjög óviðkunnanlegt af hv.þm., að fara að flytja slíkar slúðursögur inn í þingið, en það kemur þó engum á óvart, því að þetta er nú einu sinni venja hv.þm. Þá endurtók hv.þm. fyrri staðhæfingu sína, að jeg væri bergmál af hv. 1. þm. Skagf. Læt jeg mjer það í ljettu rúmi liggja. Er það að vonum, að hann öfundist yfir, að hv. 1. þm. Skagf. verður gott til liðs, þegar hann hugsar til þess, hve fáliðaður hann er sjálfur, og þó ennþá færri, er treysta honum til nokkurs góðs. Jeg get því endurtekið það, að jeg mun aldrei fylgja hv.þm. (HV). Álit hans á mjer sem þm. met jeg að engu. Tek níð hans mjer til inntekta, svo langt er hann fallinn í mínu áliti og margra annara.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki lengja umræður að mun. Báðir hv.frsm. eru nú dauðir, enda verður það eigi mikið, sem jeg hefi að leggja til þessa máls. Jeg ætla ekki að feta í fótspor hv. 2. þm. Reykv. (HV), sem byrjaði hjer á þeirri sömu iðju sem hann hefir áður rekið hjer í háttv. deild. Hann hefir slett sinni klessunni á hvern bóndann, en þeir eru alveg jafnhreinir eftir sem áður, þótt hann varpi þessum gorkúlum að þeim.  En þó svo væri, að einhver flokkur hefði ekki mikið fylgi hjá fólki 21 til 25 ára, þá væri það engin sönnun um framtíðarhorfur þess flokks. Enginn aldur er eins sennilegur til skoðanaskifta í stjórnmálum eins og aldurinn 21–25 ár. Allur fjöldi manna er þá einmitt að komast að lífsstarfi sínu, en sem kunnugt er, mótast skoðanir manna mjög af því starfi, er þeir hafa. Á þessum aldri giftast mjög margir og stofna heimili. Þessi ár marka einmitt muninn á uppvaxtarárunum og fullorðinsárum. Það er því engin furða, þó að margur hugsi talsvert á annan veg, bæði í stjórnmálum og öðru, þegar hann er orðinn fullra 25 ára, en hann gerði 21 árs. Margir kannast þá varla við nokkra sína skoðun frá 21 árs aldrinum; svo mikil er breytingin. En nú eru flokkarnir alls ekki skiftir um þetta atriði, og er því óþarfi að ræða það. Jeg er ekki í neinum vafa um, að það stefnir að því, að kjöraldur verði færður eitthvað niður. Og jeg verð að játa, að jeg tel það hreint álitamál, hvaða aldur er heppilegastur. Hinsvegar er þetta ekkert mannrjettindamál. Það gengur jafnt yfir alla og útilokar enga stjett. Annars mætti eins vel færa kjöraldur niður í 18 ár eins og 21 ár, því margir eru orðnir stórpólitískir á þeim aldri, og að minsta kosti get jeg ekki sjeð, að það sje neitt hættulegt að gefa mönnum kosningarrjett 21 árs. Eins er um hitt atriðið, að veita öllum kosningarrjett, þótt þeir hafi þegið af sveit. Þetta er líka smáatriði, eins og málum nú er komið. Jeg held að allir geti verið sammála um það, að það sje rjettast eða best í þessu efni, að hægt væri að láta þá hafa kosningarrjett, sem hefðu ekki átt það skilið að fara á sveitina, en láta hina ekki hafa rjettinn. Þetta væri tvímælalaust það besta, en einmitt lögin frá í hitt eð fyrra fóru eins nærri þessu og jeg held, að hægt sje að komast, nefnil. að veita öllum kosningarrjett, sem viðkomandi yfirvöld, þ. e. hreppsnefndir og bæjarstjórnir, álíta, að eigi rjett á því, en það mega allir vita, að þær verða ávalt mjög frjálslyndar, þegar um slíkt er að ræða. Með þessu frv. er því ekki farið fram á að auka mannrjettindi neinna nema þeirra, sem engin yfirvöld álíta, að hefðu átt að hafa kosningarrjett. Í hópi slíkra manna er hart að heyra hæstv.forsrh. telja þá Jón Sigurðsson og Torfa Bjarnason, einhverja þá mestu atorkumenn, sem uppi hafa verið hjer á landi. Það, sem jeg aðallega kvaddi mjer hljóðs út af, var það, hvort heppilegra sje að láta bæjarstjórn eða borgarana kjósa borgarstjóra. Jeg býst við, að þetta myndi ekki í mörgum tilfellum ríða baggamuninn, og ekki skifta miklu í raun og veru, en mjer finst þó, að heppilegra sje, að borgarstjóri sje ekki kosinn af pólitískum flokkum í bæjarstjórnum. Maður gæti hugsað sjer þann möguleika, að viðkomandi meiri hl. í bæjarstjórn veldi þann manninn, sem hann teldi sjer hentastan og þægastan, en jeg held, að það væri betra, bæði fyrir borgarana alment og fyrir manninn sjálfan, að fá það sjálfstæði, sem fengist með því að vita meiri hl. borgara bæjarins á bak við sig; auk þess þarf þektari mann til að verða kosinn af bæjarbúum heldur en af einföldum meiri hl. bæjarstjórnar. Fáeinir menn, sem mynda meiri hluta bæjarstjórnar, geta af flokksástæðum eða öðrum komið sjer saman um að kjósa einhvern alóþektan og kvikónýtan mann fyrir bæjarstjóra. En almenn kosning girðir að mestu fyrir slíka hættu. Þá vil jeg mótmæla því, að borgarstjóri sje ekkert annað en framkvæmdarstjóri bæjarstjórnar. Hann er miklu meira, og því er það mikils virði, að hann sje lipurmenni, sem allir geti treyst, þegar menn verða að leita til hans í nauðum sínum. Af því að engin sjerstök breytingartillaga hefir verið gerð í því skyni, að koma burt úr frv. þessari óheppilegu breytingu á kosningu borgarstjóra, en það er á hinn bóginn talsvert flókið mál, þá vil jeg minnast á það, hvernig þeir menn verða að haga atkvæði sínu, sem vilja fá þetta atriði burt. Það er 17. gr., sem hjer er um að ræða; auk þess fellur þá 2., 4. og líklega 10. gr., sem ræðir nokkuð um þetta, fyrsti málsl. 16. gr., og sömuleiðis fellur 30. gr. niður. Verð jeg því að beina því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki bera þetta upp sjerstaklega. Ef þessar gr. eru feldar, verða að vísu einhver missmíði á frv., en þó ekki meiri en svo, að vel má laga milli umræðna.

Hannes Jónsson Það eru þegar orðnar alllangar umr. um þetta frv.; skal jeg því ekki bæta miklu við þær. Það, sem jeg vildi sjerstaklega hreyfa nú, er það, að allvíða úti um sveitir landsins eru að verða háværar kröfur um það, að kosningar til hreppsnefnda og sýslunefnda skuli ætíð vera leynilegar. Nú hefði mjer fundist æskilegt, að hv.n. til 3. umr. athugaði þetta, hvort hún sæi sjer ekki fært að koma með brtt. í þessa átt. Einnig virðist vera ástæða til þess, að í hreppsnefndum og sýslunefndum væri hægt að koma á hlutfallskosningu í nefndir, alveg eins og það er talið sjálfsagt í hinu háa Alþingi. Virðist það og vera rjettlátt, að í þessum nefndum fái minni hl. líka notið sín, sem hann ekki getur oft og tíðum, ef hlutfallskosning er ekki viðhöfð. Þetta óska jeg einnig, að hv.n. athugi til 3. umr. Um það, sem umr. hafa aðallega snúist um, ætla jeg að geyma mjer að ræða. Jeg get þó ekki látið hjá líða að svara því, sem hv. 1. þm, Reykv. sagði nú um kosningu bæjarstjóra. Jeg get yfirleitt ekki fundið, að það sje á nokkurn hátt rjettlátara eða eðlilegra, að hann sje kosinn af kjósendum fremur en af bæjarstjórn, og ef það er talið sjálfsagt, að oddviti sje kosinn af hreppsnefnd, en ekki af öllum hreppsbúum, þá finst mjer, að eins megi vera með bæjarstjóra, því að þar er um svo svipað að ræða, þótt annað starfið sje auðvitað miklu yfirgripsmeira.

Það er ekki sambærilegt

. Það má vel vera, að það sje ekki sambærilegt hvað störfin snertir, en í eðli sínu get jeg ekki sjeð mun þar á.

Sigurður Eggerz Að því er snertir kosningu borgarstjóra ætla jeg aðeins að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um það atriði, og bæta því við, að það liggur í hlutarins eðli, að ef hann er kosinn af borgurunum, þá hefir hann við það miklu meira aðhald; t. d. mætti ætla, að borgarstjórinn færi ennþá gætilegar í fjármálum, er hann á kosningu sína undir bæjarbúum, en þau mál skifta afarmiklu fyrir bæina. Ætti aldrei að kjósa annan borgarstjóra en þann, sem færi gætilega í fjármálum.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Fátækramálin hafa verið svo mikið rædd á síðustu þingum, að jeg tel ekki þörf á langri framsögu. Með nýju fátækralögunum frá 1927 var ekki ráðin bót á ýmsum göllum skipulagsins. Því höfum við, flm. þessa frv., hugsað okkur að reyna, hvort hinir nýju þingmenn mundu ekki líta öðruvísi á það mál en þá var gert. Frv. þetta fer fram á, að ríkið alt verði gert að einu framfærsluhjeraði, að hver maður hafi rjett til framfærslu í dvalarsveit sinni. Sveitarfjelögin halda áfram að hafa úthlutun styrksins á hendi og eftirlit með styrkþegum. En reipdráttur hreppanna um framfærsluskylduna hættir. Hjer hefir komið fram annað frv. um breytingu á fátækralögunum, um að stytta sveitfestistímann niður í 2 ár. En þetta frv. fer það lengra, að það gerir dvalarsveit að framfærslusveit. Kostnaði hreppsfjelaganna af framfærslu þurfamanna ræður ekki nein eðlileg skifting, heldur hending. Sveitarþyngslin á sumum hreppum eru mjög ranglát. Hjer er samábyrgðin gerð víðtækari, þannig að ríkið alt er gert að einu framfærsluhjeraði. Sveitarstjórnirnar reikna út kostnaðinn og senda stjórnarráðinu skýrslu um, en ráðuneytið skiftir síðan kostnaðinum niður eftir efnum hreppanna og ástæðum. Með frv. er því verið að reyna að koma á meiri jöfnuði milli hreppanna en verið hefir og afnema sveitarflutning. Það má telja upp ýms dæmi um ómannúðlegan fátækraflutning. Slík dæmi hafa verið birt í blöðunum. En þau hafa verið varin með því, að sveitunum væri ekki á annan hátt unt að fá ódýra fátækraframfærslu. Með frv. þessu er reynt að koma á jöfnuði á kostnað sveitarfjelaganna. Svipuð hugmynd hefir verið uppi áður, og ætla jeg að hv.þm. Borgf. (PO) hafi fyrstur bent á þá leið. Að öðru leyti felur frv. litlar breytingar í sjer, nema á 43. gr. Þar eru talin upp þau tilfelli er sveitarstyrkur er ekki afturkræfur, en ekki, eins og í núgildandi lögum, lögð á vald sveitarstjórna ákvörðun í þessum efnum. Vænti jeg að frv. verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Hákon Kristófersson Það er ekki meining mín að mæla móti því, að málinu verði vísað til nefndar. En jeg sje ekki, að það eigi nokkurt erindi þangað. Allshn. hefir þegar tekið afstöðu til fátækralaganna; hún hefir afgreitt nefndarálit viðkomandi frv. um breytingu á 21. gr. laganna, og mjer sem einum nefndarmanni er kunnugt um, að n. treystir sjer ekki til að mæla með víðtækari breytingum á fátækramálunum en felast í fyrnefndu frv., sem n. hefir skilað umsögn um og bráðum verður tekið til umr. hjer í hv. deild. Jeg ætla ekki að fara út í breytingar þær er frv. það, sem hjer er um að ræða, gerir á núgildandi lögum. Þær eru svo miklar og margvíslegar, að það þarf sjerstök gögn til að fara út í það. Þó býst jeg við, að ekki muni þorri þjóðarinnar aðhyllast þá skipun, að gera land alt að einu framfærsluhjeraði. Jeg hygg, að núverandi skipulag verði ólíkt ódýrara. Ef um víðtæka breytingu væri að ræða frá því, sem nú er, mundi engu síður geta komið til mála, að hvert sýslufjelag yrði sameiginlegt framfærsluhjerað, í staðinn fyrir að hugsa sjer landið alt sem slíkt. Hv. flm. hjelt því fram, að fátækraflutningar væru sumstaðar ómannúðlega framkvæmdir. Jeg leyfi mjer að mótmæla, að svo sje. Hann benti heldur ekki á neitt dæmi um slíkt. Hitt vitum við báðir, að ýmsir, er þurfa á fátækrastyrk að halda, vilja gjarnan vera á þessum og þessum stað og einkanlega í bæjunum. En styrkþegar, sem búa í bæjunum, ætla að sliga sumar sveitir. Jeg skal benda á tvo hreppa, sem alveg eru að sligast undir slíku fátækraframfæri: Auðkúluhrepp í Ísafjarðarsýslu og Gufudalshrepp í Barðastrandarsýslu. Auk þess hafa aðrir hreppar í þeirri sýslu fengið mismunandi þunga skelli af því. Og þetta er ekkert óeðlilegt. Í bæjunum þarf ekki annað en fá fátækrafulltrúa til að skrifa á seðil vottorð um, að þessi eða þessi þurfi styrk; svo verða hrepparnir að borga. En ekki er nema eðlilegt, ef sannað er, að ódýrara verði að ala ómagann heima heldur en í fjarlægð, að hann sje þá fluttur á sína sveit. Eins og jeg benti á, þá hefir allshn. tekið afstöðu til breytinga á fátækralögunum, og er því tilgangslaust að vísa frv. til hennar. Sjálfur hefði jeg komið með ýmsar frekari brtt. við fátækralögin, ef jeg hefði ekki vitað, að hún vildi ekki hreyfa frekar við þeim en hitt frv. fer fram á.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg hygg, að hv.þm. Barð. (HK) hafi hjer ekkert umboð til að tala fyrir hönd allshn. Jeg er sjálfur í nefndinni, og þegar frv. um breytingu á 21. gr. fátækralaganna var rætt þar, var ekki minst á aðrar breytingar. Þá vantaði og einn nefndarmann. Það má vera að meiri hl. n. verði mótfallinn þessu frv., en hitt hygg jeg rangt, að hún hafi viljað útiloka aðrar breytingar á fátækralögunum frá því að verða ræddar í nefndinni. Að minsta kosti er jeg fylgjandi breytingum á þeim lögum og þá eru þó ekki eftir nema 3 af 5 nefndarmönnum, er geta hafa tekið afstöðu í málinu. Annars eru þau dæmi, er hann nefndi um hreppa, illa stadda vegna sveitarþyngsla, svo sem Auðkúluhrepp og Gufudalshrepp, einmitt meðmæli með frv. mínu. Frv. fer einmitt fram á, að jafna kostnaðinum milli hreppanna. Ef hv.þm. veit einhverja leið hagkvæmari en þá, sem í frv. er farin, þá ætti hann að benda á hana. - Hann mótmælti því, að enn ættu sjer stað ómannúðlegir fátækraflutningar. Jeg vil benda honum á nokkur dæmi, sem skýrt er frá í umr. 1927. Nýlega er og dæmi til þess, eins og skýrt hefir verið frá í blöðum, að kona var elt af lögreglunni suður í Hafnarfjörð til að verða flutt með valdi sveitarflutningi. Það getur stundum verið fólki fyrir góðu að komast í heimahagana, en það koma fyrir þau tilfelli, að fólki er það óbærilegt að vera rifið upp með rótum frá þeim stöðum þar sem það dvelur.

Hákon Kristófersson Jeg vil leiðrjetta þann misskilning hjá hv. 2. þm. Reykv. (HV), að orð mín hafi verið töluð fyrir hönd allshn. Það var síður en svo. Þessi fáu orð sagði jeg aðeins með hliðsjón af því, sem fram hafði komið í n. Og jeg vona, að jeg hafi ekki stygt hv.þm., þótt jeg ljeti þá skoðun mína í ljós, að frv. ætti ekki erindi til n. Hv. þm. sagði, að þau dæmi, er jeg nefndi, hafi mælt með sínu frv. Það getur verið og verið ei. Það er svo margt, sem þarna getur komið til athugunar. T. d. getur það komið til mála, að gera sýslurnar að framfærsluhjeruðum. Mjer er sem jeg sjái alla þá úlfúð og skriffinsku, sem af því mundi leiða, að landið alt væri gert að einu framfærsluhjeraði!  Þá nefndi hv.þm. það sem dæmi upp á ómannúðlegan fátækraflutning, að kona hefði verið elt af lögregluþjónum suður í Hafnarfjörð.  Sem sagt, jeg er ekki að hafa á móti því, að frv. verði vísað til n.; að minsta kosti er ekki nema sjálfsagt að sýna hv.flm. þá kurteisi. En allshn. hefir þegar gengið frá þeim breytingum, sem hún vill gera á fátækralögunum. Jeg persónulega mundi hafa hreyft fleiri brtt., en leit svo á, að sú hugsun væri ríkjandi í n., að rjett væri að láta lögin sýna sig betur, áður en tekið væri til að breyta þeim. En svo áberandi nauðsyn var á því að breyta 21. gr., að það mátti alls ekki dragast lengur. Þar með er þó ekki sagt, að fleiri breytingar hafi ekki verið mjög nauðsynlegar.

Flm. (Ingvar Pálmason) Frv., sama efnis og þetta, lá fyrir síðasta þingi, en varð þá eigi útrætt. Jeg lít svo á, að frv. þetta sje aðeins einn liður þeirra ráðstafana, sem nauðsynlegar eru til að halda uppi landhelgivörnum hjer við land. Á því er allmikið orð gert, eða hefir verið a. m. k., að íslenskir togarar muni fremja talsvert af landhelgibrotum í íslenskri landhelgi, þótt eigi verði uppvíst. Mun það meðfram vera bygt á því, að slík lögbrot voru alltíð fyrir nokkrum árum síðan. Af viðtali við skipstjóra á erlendum togurum má oft ráða, að þeir eru þeirrar skoðunar, að eftirlit sje miklu minna með íslenskum togurum en erlendum. Jafnvel þótt ganga megi út frá, að ummæli erlendu skipstjóranna um þetta efni sjeu ekki á fullum rökum bygð, þá eru þau samt álitshnekkir fyrir íslenska löggæslu. Jeg lít svo á, að sjálfsagt sje að gera alt, sem unt er til að kveða niður slíkan orðróm. Og frá því sjónarmiði á þetta frv. fullkominn rjett á sjer. Það er ekki rjett að skoða frv. sem árás á innlendan botnvörpuútveg. Tilgangur þess er þvert á móti sá, að vernda hann fyrir hættulegu ámæli. Því ber ekki að neita, að frv. þetta mætti talsverðum andmælum frá útgerðarmönnum á þingi í fyrra. En jeg held, að þau andmæli hafi verið að nokkru leyti á misskilningi bygð. En jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi nú gefist tími til að gera sjer grein fyrir, hvað hjer er farið fram á í raun og veru. Og jeg þykist viss um, að það muni, þegar frv. nú hefir hlotið rækilega meðferð þingsins og ef til vill einhverjar breytingar, geta leitt af sjer mikið gott, ef að lögum yrði. Jeg legg til, að frv. verði nú að lokinni þessari umr. vísað til nefndar, til frekari meðferðar. En auðvitað geta hv.þdm. þegar gert við það þær athugasemdir, sem þeim þykir þurfa á þessu stigi málsins. Tel jeg að frv. eigi að ganga til hv. sjútvn., því sú nefnd mun hafa haft það til meðferðar í fyrra í hv. neðri deild. Mun jeg svo eigi fjölyrða frekar um það að sinni, nema sjerstakt tilefni gefist.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það mun síst ofmælt, að um fá mál sje meira rætt meðal þeirra þjóða, er siðaðar vilja teljast, en almannatryggingar. Þetta er líka eðlilegt. Breyttir atvinnuhættir og fjölgun verkafólks, er ekkert á nema vinnu sína, leiðir beint til þessa, og þá einnig auknar kröfur manna til öryggis og bættra kjara. Fyrir allan þorra manni, sem ekki á eignir sjel til tryggingar. er bilið örmjótt frá því að bjargast og til algerðrar örbirgðar. Ef atvinna bregst, slys eða veikindi beri að höndum, þá eru öll sund lokuð og ekki annað fyrir höndum en að leita á náðir þess opinbera eða góðgerðasemi meðborgaranna. Jeg hygg, að þótt margt sje öðruvísi en það ætti að vera og kjör almennings bágborin á margan hátt, þá sje ekkert böl ríkara en öryggisleysi almennings um afkomu sína og sinna. Þetta hafa nágrannaþjóðirnar sjeð fyrir löngu. Þær hafa sjeð, að það er óumflýjanlegt að grípa til sjerstakra ráðstafana, eigi ekki sífeld hætta um örbirgð og úrkynjun að vofa yfir fjölmennustu stjett þjóðanna. Við erum afarskamt á veg komnir með þessar ráðstafanir, þó við stöndum í einstaka atriði nokkurn veginn jafnfætis nágrönnunum. Hin eina opinbera forsjá hjá okkur, er nokkru nemur, felst í berklavarnalögunum. En tryggingar okkar eru einungis vísir ennþá. Eina tryggingarlöggjöfin, sem er hliðstæð tryggingum annara landa, er slysatryggingin. Skipulagið er hið sama, það er bygt á sömu grundvallarskoðunum, en bæturnar eru alt of lágar og hún nær til alt of fárra manna. Hjer er í rauninni ekki um aðrar tryggingar að ræða. Ellitryggingin svokallaða er hreint og beint til athlægis. Á síðasta þingi var samþ.þáltill. um að skora á stj. að láta endurskoða ellitryggingarlögin, en ávöxtur þeirrar iðju hefir ekki enn sjest, svo jeg viti til. En eins og er, þá er hjer alls engin ellitrygging. Það er aðeins að ræða um nefskatt, sem varið er til jólaglaðningar til fáeinna gamalla manna og kvenna, 30–50 kr. til hvers ár og ár. Sjúkratryggingar eru hjer sama og engar. Hjer í Reykjavík er að vísu sjúkrasamlag, er hefir um 3000 meðlimi. í hinum kaupstöðunum eru og vísar til sjúkrasamlaga, er styrks njóta. En árið 1928 erum við ekki lengra komnir en það, að einungis um 13% af fullorðnum íbúum Reykjavíkur eru í sjúkrasamlögum. En Reykjavík stendur þó langfremst í þessu efni. Mun óhætt að telja, að af öllu landsfólkinu sjeu ekki nema 4% í sjúkrasamlögum. Hafa þau og lág iðgjöld og greiða því lítinn styrk. Mun það helst vera eitthvað hjer í Reykjavík, en víða annarstaðar munu þau ekki vera nema nafnið. Þá er að athuga, hvernig þessum málum er skipað í nágrannalöndum okkar. Er óhætt að segja, að þau hafa kepst um að koma þessum málum í sem best horf, síðan Þjóðverjar brutu ísinn seint á 19. öld og gerðust forgöngumenn þessara mála. Stafar þessi áhugi þjóðanna af því, að það hefir sannast, að þetta er einhver öruggasta tryggingin fyrir fjárhagslegri eflingu þjóðarheildarinnar, jafnframt sem það er besta tryggingin fyrir sæmilegri afkomu einstaklinganna. Get jeg að öðru leyti látið mjer nægja að vísa til grg. fyrir frv. hvað þetta snertir. Hjer hjá okkur er þetta svo, að hjer er engin skipulagsbundin trygging, að undanskildri slysatryggingunni. Allar aðrar trygginganefnur vorar eru af handahófi og mjög ruglingslega fyrir komið. Til þess að sýna dálítið fram á, hvað þetta er á ólíkum grundvelli bygt, ætla jeg að drepa á helstu atriðin. Er þá fyrst fátækraframfærslan. Fje til hennar er tekið með sköttum, útsvörum eftir efnum og ástæðum, eins og til almennra þarfa. Þurfamennirnir verða að sækja um styrkinn og fátækrastjórnin að úrskurða um þörf þeirra og upphæð styrksins, sem síðan varðar missi rjettinda, sem kunnugt er. Þá er slysatryggingin. Hún er sú eina grein þessarar starfsemi, sem er með nýtísku sniði. Þar er atvinnurekendum gert að greiða iðgjöld fyrir verkamenn sína. Er það í samræmi við þá grundvallarskoðun, að hver atvinnuvegur verði að bera þá áhættu, sem honum fylgir. Þessi löggjöf nær þó ekki lengra en til slysfalla, enda er þar auðveldast að segja um, hver eigi að bera áhættuna. Þá kemur það, sem greitt er beint úr ríkissjóði, nefnilega það, sem fer til berklavarna og holdsveikra, og sjúkrahúsvist samkvæmt fátækralögum. Fje til þessa er tekið af almannafje með sköttum, og á hver maður heimtingu á að fá styrk af því til lækninga, ef hann getur ekki kostað sig sjálfur og uppfyllir að öðru leyti sett skilyrði. Þetta er ekki persónutrygging, heldur kostar ríkissjóður beinlínis framfærslu þessara manna. Enn má telja þann styrk, er ríkið leggur til sjúkrasamlögum og öðrum slíkum fjelögum. Loks er hin svokallaða ellitrygging. Er það í sannleika sagt einkennilegt fyrirbrigði, því til hennar greiða allir, en enginn á rjett til að fá styrk úr henni, heldur verða menn að sækja um það og eiga það undir náð og miskunnsemi þeirra, er stjórna henni, hvort þeir fá nokkuð, og þá hve lítið, því um mikið er ekki að ræða. Menn sjá nú af þessu litla yfirliti, að allar þessar ráðstafanir eru bygðar á mjög mismunandi grundvelli og koma eins og sín úr hverri áttinni. Það má ef til vill deila um það, hvort ástæða sje til þess að taka upp almennar tryggingar. Sumir líta svo á, að rjettara sje að breyta fátækralögunum, svo að enginn þurfi að missa nein rjettindi, þó að hann fái til framfærslu sjer og sínum af fje hins opinbera. En það er athugandi, að eðlismunur fátækrastyrks og tryggingar er mjög mikill, þótt styrkurinn varði ekki rjettindamissi. Í síðara tilfellinu eiga menn rjett á og kröfu til að fá ákveðna fjárupphæð, en ef um fátækrastyrk er að ræða, þá verða menn að sækja um hann sem styrk eða ölmusu og eiga það undir mati fátækrastjórnanna, hvaða úrlausn þeir fá. Ef um tryggingu er að ræða, þá eiga menn rjett og kröfu til ákveðinna fjárhæða og þurfa ekki að fara bónleiðis eða eiga undir mati og geðþótta einstakra manna. Almenningi er það og vafalaust mikill siðferðislegur styrkur að vita það og finna, að hann hefir sjálfur lagt fram fje til þess að tryggja afkomu sína og sifjaliðs síns og á vissar bætur, ef eitthvað ber út af. Jeg hefi reynt að gera mjer nokkra grein fyrir því, hvað ríkið og sveitar- og sýslufjelög og bæir greiða nú mikið til þessara mála og hve mikið mætti spara af því, ef komið væri á fót almannatryggingum. Útgjöld allra sveitar- og bæjarfjelaga á landinu til þess, sem kalla mætti opinbera forsjá, munu vera hátt á aðra miljón kr., og fer stöðugt vaxandi. Þar af er fátækraframfærslan sennilega ca. 1400 þús. kr., kostnaður við berklavarnir um 200 þús. kr. og til ýmsra annara ráðstafana segjum 100 þús. kr. Er þetta samtals um 1700 þús. kr., er bæjar-, sýslu- og sveitarfjelögin leggja fram í þessu skyni. Þá kem jeg að útgjöldum ríkissjóðs. Mun helst að leita þess kostnaðar, er spara mætti á, í 12. gr. fjárlaganna. Þar er áætlað, að til lækna og heilbrigðismala sjeu veittar 690 þús. kr. En það mun áreiðanlega reynast of lítið. Þar af eiga 210 þús. að fara til spítala, en það mun vart duga, svo óhætt er að gera ráð fyrir 250–260 þús. kr. til þeirra. Laun lækna og yfirsetukvenna eru áætluð 250–300 þús. kr. Þessir tveir liðir gera því samtals 550 þús. kr. Í 17. gr. fjárl. eru áætlaðar 675 þús. kr. til almennrar styrktarstarfsemi. Af því eiga 500 þús. kr. að fara til berklavarna. En mjer skildist á hæstv.forsrh. um daginn, að þessi liður hefði farið allverulega fram úr áætlun.

Hann fór 250 þús. kr. fram úr áætlun

. Þessi liður verður því varla undir 800 þús. kr. Þá eru og ýmiskonar styrkir að upphæð ca. 200 þús. kr. Mjer reiknast því til, að framlög af ríkisins hálfu til þessa alls nemi ca. 1700 þús. kr. Þá er ótalið það, er einstakir menn greiða til slysa- og ellitryggingarinnar og annara tryggingastofnana, en það er vart undir 400 þús. kr. Telst mjer þá svo til, að allur þessi kostnaður við opinbera forsjá nemi 3,8–4 milj. kr. Það er nú ekki auðvelt að segja, hvað mikið mætti spara af þessum upphæðum, er jeg hefi talið, ef almannatryggingum væri komið á. Þó hygg jeg, að óhætt sje að gera ráð fyrir 80% sparnaði á fátækraframfærslunni, því af því fje, er hún greiðir, mun aðeins 10% vera greitt til manna, sem hafa orðið sveitarstyrksþurfar vegna leti, óreglu, slæpingsskapar eða þvílíks. Það er því óhætt að gera ráð fyrir því, að með slíkum almannatryggingum mundi fátækraframfærsla hjeraðanna ljettast að ákaflega miklu leyti. Hve mikið mætti draga úr útgjöldum ríkisins, fer eftir því, hvernig tilhögun trygginganna væri. Væri komið á fót fullkominni örorkutryggingu, þá mundi mikill hluti berklavarnakostnaðarins falla þar undir. Nú vildi jeg biðja hv.þdm. að athuga það vel, að sá styrkur, er veittur er af opinberu fje, er ekki nema lítið brot af öllum þeim kostnaði, er þjóðfjelagið í heild sinni verður að bera. Góðgerðasemi fólks er mikil, hún hjálpar mörgum. Ýmsir lifa á ættingjum, vinum og venslafólki, enn aðrir á lánum hjá kaupmönnum og kaupfjelögum, og mætti svo lengi telja. En allir lifa þeir á einhverju, og einhverstaðar að verður fjeð að koma þeim til framfærslu; alt kemur það frá þjóðinni. Þá ætla jeg að taka til athugunar, hvað Danir, sem eru sú þjóð á Norðurlöndum, er lengst er komin í þessum málum, hafa gert. Þeir hafa 9 lög, sem fjalla um opinbera forsjá og sem venjulega er talað um í einu lagi, þegar minst er á þessi mál. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkrar tölur, er sýna, hvernig þessi forgönguþjóð telur þessum málum haganlegast fyrir komið og hvað hún leggur fram. einstaklingar, hjeruð og ríki, til þessarar starfsemi. Eru tölurnar fyrir árin 1924–25. Fyrst koma þá sjúkratryggingar. Til þeirra hafa verið greiddar 40,4 milj. kr. Skiftist það svo, að ríkið hefir greitt 12,9 milj., hjeruðin 1,0 milj. og þeir trygðu 26,5 milj. Að þessu sinni skal jeg ekki fara út í það, hve hár styrkurinn er. Læt nægja að geta þess, að auk læknishjálpar. sjúkrahússvistar og annars beins kostnaðar eru og greiddir dagpeningar, alt að 2/3 venjulegra launa. Næst er slysatryggingin. Til hennar hafa verið greiddar 11,2 milj. kr. Af því hefir ríkið greitt 0,6 milj., en atvinnurekendur 10,6 milj. Er fyrirkomulagið sama og hjer, að vinnuveitendur greiða iðgjöldin og styrkur veittur lítilsháttar úr ríkissjóði. Þá kemur örorkutryggingin. Til hennar hafa verið greiddar 16 milj. kr. Þar af hefir ríkið greitt 2,9 milj., hjeruðin 2,2 milj., þeir trygðu 6,6 milj. og vinnuveitendur 4,3 milj. Örorkutryggingin er sjerstök, en ekki sameinuð slysatryggingu, eins og hjer er. Þá kem jeg að því, er Danir kalla „Aldersrente“. Jeg vil kalla það ellilaun. Til þessa er samtals varið 74,1 milj. kr. Af því greiðir ríkið 40,7 milj., en hjeruðin 33,4 milj. Þessi gjöld eru lögð á borgarana sem aðrir skattar. Ekki þarf að sækja um þennan styrk eða ellilaun, heldur á fólk rjett á að fá greiðslu úr sjóðnum, er það hefir náð vissum aldri. T. d. fá hjón, sem komin eru yfir 60 ár, 12–13 hundruð kr. á ári, auk ýmsra þæginda, svo sem eldsneytis, húsaleigustyrks o. fl. Er það nokkuð annað en þær 30–10 kr., sem hjer eru greiddar í ellitryggingunni og sem vitanlega er sannkölluð smánargreiðsla. Annars virðist það mjög sanngjarnt, að fólk, sem alla sína æfi hefir greitt skatta og; skyldur til þjóðfjelagsins og slitið kröftum sínum í þágu þess, eigi rjett til slíkra launa. Rjett er og að nefna styrk þann, sem veittur er til ekkna og munaðarlausra barna. Eru það samtals 2,4 milj. kr. Greiðir ríkið 1,2 milj. kr. og hjeruðin 1,2 milj., eða helming hvor aðili. Loks hafa Danir tvær stofnanir (Hjælpekasse og Offentlig Forsorg), sem veita ýmiskonar styrk, án þess að það sje talið fátækrastyrkur. Til þeirra eru veittar 17,5 milj. kr. og greiðir ríkið aðeins 0,8 milj., en hjeruðin 16,7 milj. kr. Þá koma loks atvinnuleysistryggingarnar. Þær eru í tvennu lagi. Fyrst eru þær, sem tryggja gegn atvinnuleysi alment. Til þeirra eru greiddar samtals 22,5 milj. kr. Af því greiða þeir trygðu mest, eða 11,4 milj. kr. Ríkið 6,2 milj. og hjeruðin 4,9 milj. En auk þessarar tryggingar er önnur, er Danir kalla „Ekstraordinær Arbeidslöshedsunderstöttelse“. Er gert ráð fyrir, að til hennar megi grípa, þegar sjerstaklega vond ár koma, bæði til þess að styrkja atvinnuleysingja beint, og eins til þess að styrkja ýmiskonar atvinnuleysissjóði og lána til verka, sem ráðist er í vegna atvinnuleysis. Greiðslur til þessara trygginga hafa skiftst svo: Ríkið 2,3 milj. kr., hjeruðin 1,7 milj., þeir trygðu 0,1 milj. og vinnuveitendur 4,9 milj. Samtals 9 milj. kr. Alls hefir þá verið greitt til atvinnuleysistrygginga 31.5 milj. kr. Greiðslur samkv. þessum 9 lögum hafa þá orðið svo: Ríkið 67,6 milj. kr., hjeruðin 61,1 milj., tryggjendur 44,6 milj. og atvinnurekendur 19,8 milj. Samtals eru þetta 193,1 milj. danskar kr., eða því sem næst 234 milj. kr. í okkar peningum. Þetta er allhá upphæð, og á þinginu danska 1926 flutti vinstrimannastjórnin, er tók við völdum á eftir jafnaðarmönnum, till. um að lækka þessi útgjöld um 33 milj. kr. Tæpur helmingur þess „sparnaðar“ náði fram að ganga. Var aðallega dregið úr gjöldum til ellilaunanna. Eru því þessar greiðslur nú 175–180 milj. danskra kr. Jeg hefi nú gert mjer í hugarlund, hvað við Íslendingar þyrftum að leggja mikið fram til þessara mála, ef gert væri ráð fyrir eins fullkomnu skipulagi og er í Danmörku. Það er að vísu ekki vel gott að miða við Danmörku, því atvinnuhættir eru mjög svo ólíkir og ýmislegt annað, er kemur til greina í þessu sambandi. Þó hefir mjer talist svo til, að við yrðum að greiða sem næst 1/30 af þeirri upphæð, er Danir greiða, eða um 7 milj. kr. á ári, til að koma þessum málum í jafngott horf. Og ef maður hugsaði sjer, að fjárins yrði aflað á svipaðan hátt og í Danmörku, þá yrði það svo, að ríkið legði til 1/3, hjeruðin tæplega l/3 og atvinnurekendur og þeir, er hjá þeim vinna, og ýmsir aðrir rúml. 1/3. Greiðslan mundi þá skiftast svo, að ríkið yrði að greiða 2,3 milj. kr., hjeruðin 2,2 milj. og svo atvinnurekendur og aðrir tryggjendur afganginn. Sje þetta nú borið saman við þann framfærslukostnað, er ríkið nú hefir, mundi hann þurfa að hækka um ca. 600 þús. kr. Framlag hjeraðanna mundi þurfa að hækka um svipaða upphæð, en framlög þriðja aðilans yrði að hækka langmest, það er að segja þau, sem hægt er nú að henda reiður á. En þau eru aðeins lítill hluti þess kostnaðar, sem einstaklingurinn ber. Af því, er jeg las upp um framlög Danmerkur í þessu skyni, sást það, að meira en 1/6, eða 31,5 milj. kr., er framlag til atvinnuleysistrygginga. Hjer á landi er ekkert svipað til, nema ef telja mætti þær upphæðir, er einstök hjeruð og ríkið hafa lagt til atvinnubóta, er sjerstakt atvinnuleysi hefir verið. Menn munu nú vera sammála um það, að almennar tryggingar sjeu nauðsynlegar, þar með taldar atvinnuleysistryggingar. En margir eru þeirrar skoðunar, að þær síðarnefndu sjeu nokkuð sjerstaks eðlis, þar sem þær eru aðeins gegn atvinnuleysi fullhraustra manna. Þetta er þó misskilningur, því í rauninni eru allar þessar tryggingar - svo sem elli-, slysa-, örorku - til tryggingar starfsorkunni, þ. e. a. s. getunni til þess að stunda atvinnu, og eru því eiginlega sama og atvinnuleysistryggingin sjálf. Nú er það svo, að starfsorkan er yfirleitt eina verðmæti alls þorra manna, og verður því ekki sjeð, að ástæða sje til að setja eina tegund tryggingar, er ná til hennar, skör lægra en aðrar. Verði því horfið að því ráði að skipuleggja tryggingarnar, virðist sjálfsagt að taka hana með. Í sambandi við atvinnuleysistrygginguna mætti athuga, hvort ekki væri rjett, að gert væri meira að því af hálfu hins opinbera að vísa mönnum á, hvar vinnu væri að fá og hvar væri atvinnuleysi, svo að menn þyrpist ekki þangað, er enga atvinnu væn að fá, en leituðu þangað, sem fólk vantar. Mundi líklega fara best á því, að það opinbera setti upp nokkurskonar upplýsingaskrifstofu í þessu skyni. Má benda á það í þessu sambandi, að á síðasta þingi voru samþ. 1. um það, að safnað skyldi skýrslum um atvinnulausa menn í kaupstöðum 4 sinnum á ári og hagstofunni gert að búa til útdrátt úr skýrslum þessum. Rjett þykir mjer að geta þess, að í Svíþjóð er heldur lítið um atvinnuleysistryggingar. Stefnan þar er sú, að veita þeim vinnu, er hana skortir. Hafa Svíar látið vinna ósköpin öll að opinberum framkvæmdum þau ár, sem atvinnulífið er dauft, en aftur dregið heldur úr, þegar atvinna er næg. Gildir þetta jafnt una ríkið og hjeruðin. Víða erlendis er þessum tryggingum haldið aðgreindum, þannig að hver tegundin er út af fyrir sig, enda er það hægt þar í fjölmenninu, þar sem hver tryggingargrein hefir margar milj. kr. til umráða. Hjá okkur er þetta óhægra, því að það yrði of dýrt og vafstursamt. Þess vegna verður að sameina allar þessar tegundir og láta þær lúta einni stjórn, enda myndi þá verða meira samræmið. Í niðurlagi till. er drepið á það, að nefndin taki jafnframt til athugunar og láti álit sitt í ljós um, hvort ekki myndi heppilegt að gefa almannatryggingunni einkarjett til líftrygginga hjer á landi. Með því móti mætti ná gríðarmiklu af iðgjaldafje því, er nú rennur út úr landinu. Starfsfólki myndi vart þurfa að fjölga til muna og kostnaður við skrifstofuhaldið þyrfti ekki að aukast við þetta neitt svipað því, sem líftryggingastofnun út af fyrir sig mundi kosta. Jeg býst við því, að flestir hv. dm. fallist á það með mjer og álíti það æskilegt, að almannatryggingum sje komið á fót, en mig grunar, að einhverjir kunni að koma með þá viðbáru, að fjárhagurinn leyfi þetta ekki, að það muni kosta of mikið. Þetta hefir ekki við rök að styðjast; jeg hygg, að ef þessari stofnun er stjórnað sæmilega, muni hún ekki kosta þjóðfjelagið einn eyri umfram það, sem nú er greitt til þessara mála. Eins og jeg drap á í byrjun ræðu minnar, lifa allir þessir menn, sem jeg gat um, þjáðir af sjúkdómum, elli og atvinnuleysi, og hafa ekkert við að styðjast nema bróðurkærleika og góðgerðasemi annara, opinber framlög eða sveitarstyrki, en alt það fje er tekið frá þjóðfjelaginu. Það yrði því starf þeirrar nefndar, sem skipuð yrði í málið, að athuga, hvort ekki mætti tryggja betur afkomu og rjett þessara manna, hvort ekki væri hægt að tryggja þá fyrir allskonar áföllum og hvort ekki mætti skifta betur niður þeim kostnaði, sem af framfærslu þeirra stafar, en nú er gert, því að eins og sakir standa lendir hann alveg af handahófi á landsmönnum. Jeg hefi tekið eftir því, að það er sama, hvaða nýmæli er rætt, altaf endar það með því, að vikið er að alþingishátíðinni 1930. Jeg ætla mjer nú að taka upp sama sið. Það væri vel til fallið á hátíð eins og 1000 ára hátíð Alþingis, að þingið gæfi þjóðinni minningargjöf, og sú gjöf ætti að vera hliðstæð hinni, sem þjóðin fjekk árið 930. Til þess tíma höfðu engin lög eða reglur verið settar um sambúð manna og viðskifti, en brýn og knýjandi þörf var á því að koma föstu skipulagi á og kippa sameiginlegum málum þjóðarinnar í ákveðið horf. Nú er þörfin á því jafnbrýn að koma þessum málum, sem hjer um ræðir, í skipulagsbundið og fast horf og ljetta byrðar þeirra manna, sem fjelausir eru og bjargarlausir, ljetta áhyggjufarginu af þessum mönnum, svo þeir þurfi ekki að örvænta, þótt í móti blási, heldur geti trygt framtíð sína og sifjaliðs síns. Öryggisleysið er þyngsti krossinn á hinum eignalausa lýð. Honum má og á að ljetta af. Jeg álít, að það sæmi íslensku þjóðinni betur að minnast 1000 ára afmælis Alþingis á þennan hátt heldur en t. d. að hugsa um það fyrst og fremst að halda veislur fyrir útlendinga. Ef þetta yrði gert, myndi það festa djúpar rætur í hug og hjarta þjóðarinnar og myndi ljetta öryggisleysi, áhyggjum og kvíða af fjölda manns. Þótt viðfangsefni nefndar þessarar óneitanlega sje æðivíðtækt, hygg jeg þó, að hún muni geta lokið störfum sínum fyrir þingið 1930, þannig að hægt veiði að stíga þetta heillaríka spor.

Bjarni Ásgeirsson Jeg vil nota tækifærið til að minna á það, að síðasta þing samþ.till., sem jeg ásamt öðrum þm. kom fram með í þessari hv. d. Till. okkar gekk í svipaða átt og var svo hljóðandi: „Neðri deild Alþingis skorar á ríkisstjórnina að láta fram fara rannsókn og undirbúning undir að koma á almennum ellitryggingum í landinu og leggja fyrir næsta þing tillögur í því efni“. Vil jeg nú leyfa mjer að spyrja hæstv.forsrh., hvað þessu máli líður, og vona, að hann gefi d. upplýsingar um það. Jeg álít fulla þörf á að flýta þessu máli, en álít enga nauðsyn bera til að draga það á langinn, þar til fært verður að koma fullkomnu skipulagi á allar þessar tryggingargreinir, sem hv.þm. Ísaf. mintist á í framsögu sinni, þó að jeg hinsvegar viðurkenni fyllilega hina knýjandi þörf á róttækum aðgerðum í þessum málum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil geta þess út af þeirri fyrirspurn, er hv.þm. Mýr. kom fram með, að stj. hefir snúið sjer til eins af færustu sjerfræðingum, sem völ er á hjer, um þetta, Brynjólfs Stefánssonar skrifstofustjóra, og beðið hann um að taka mál þetta til athugunar og láta stj. í tje álit sitt. Jeg kom aftur að máli við hann nú nýlega og inti hann eftir, hvað gengi, en hann hefir svo mikið að gera, að lítill tími vinst honum til annara starfa, svo að jeg býst ekki við, að álit hans geti komið fyrir þetta þing. Jeg tók ekki eftir, hvort hv.flm. óskaði eftir, að málinu yrði vísað til n., en vildi beina því til hans, að rjettast myndi vera að vísa því til allshn.

Jóhann Jósefsson): Þessi till., sem hjer hefir komið fram, fjallar um merkilegt mál, sem lýtur að þörfum þjóðarinnar, og jeg vil lýsa yfir því, að mjer þykir vænt um, að við getum tekið sem flest spor, sem miða að því að koma almennum tryggingum, sem við eiga hjer á landi, í sem best horf. Það, sem mjer virðist, að okkur liggi mest á, er elli- og sjúkratrygging. Sjúkrasamlög munu að vísu vera til víða hjer á landi, en eins og segir í grg. fyrir till., gengur þeim seigt að fá fótfestu. Það er fyrst nú á síðari árum, að menn hafa farið að fá skilning á gagnsemi sjúkrasamlaga. Einkanlega mun því svo farið í Rvík, og máske fleiri kaupstöðum, en annarsstaðar munu menn vera daufir fyrir slíkum nýmælum. Jeg hallast að þeirri skoðun, að nauðsynlegt sje að koma á lögskipuðu fyrirkomulagi í þessum efnum, aðallega þó í elli- og sjúkra- tryggingum. Hinsvegar vil jeg taka það fram, að jeg hallast því aðeins að þessu, að það verði gert með lögum, þar eð hin aðferðin er alt of seinvirk og nær ekki fótfestu. Hvað ellitryggingu snertir er jeg alveg sammála flm. í því, að þeir, sem unnið hafa dagsverk sitt og eru komnir að fótum fram, eiga ekki að þurfa að kvíða ömurlegri elli og því að komast á vonarvöl, þar eð ellistyrkurinn ætti að vera nógur. Mjer þætti líklegt, úr því að þetta mál á að athugast í nefnd, að menn ljetu í ljós skoðanir sínar á því, áður en til nefndar kemur. Jeg þóttist verða þess var, að það vakti fyrir flm., að iðgjaldaþunginn ætti að hvíla á atvinnurekendum, og svo ætti að vera með allar tryggingar. Ennfremur þóttist jeg verða þess áskynja, að hv.flm. áleit, að útgerðarmönnum bæri frekari skylda til þess að greiða slysatryggingar en aðrar, en æskilegast virtist mjer, að hver einstaklingur legði sem mest af mörkum sjálfur, því að eins og hv.flm. sagði, er það „móralskur“ styrkleiki fyrir allan almenning að finna til þess og vita af því, að hafa lagt fje til hliðar fyrir sig og sína, og tryggja með því afkomuna. Það er mín skoðun, að löggjafinn eigi að skirrast við að draga úr framtaki og sjálfsbjargarviðleitni einstaklingsins með því að ákveða, hvað ríkið, bæir eða hreppar og atvinnuvegirnir eigi að leggja til. Það kom eitt sinn fram frv., sem hv.þm. Skagf. flutti í deild þessari, en í grg. var þess getið, að Kristján Linnet, fyrv. sýslum. Skagf., væri aðalhvatamaður þess. Jeg hefi orðið var við mjög mikinn áhuga hjá honum um þessi mál, enda hefir hann skrifað um þau ýmsar greinir, og þar á meðal reit hann nú nýlega grein í „Vöku“, er hann nefnir „öryggi afkomunnar“. Bendir hann þar á ýmiskonar ágreiningsatriði, sem eru á milli þeirra manna, sem vilja koma afkomunni í trygt og gott horf, en greinir aðeins lítið eitt á í rauninni. Jeg ætla ekki að vera orðmargur um það, sem munar, en vildi hinsvegar minnast á það, að auðvitað verður það sjálfsagt rannsóknarefni þeirrar þingnefndar, sem um mál þetta kann að fjalla, hvað ríki og hjeruð eigi að leggja til og hvað einstaklingar. Jeg sagðist vera samþykkur elli- og sjúkrastyrknum í byrjun ræðu minnar, en till. þessi er víðtækari og fer fram á fleiri tryggingar en það. Nú eftir að hæstv.forsrh. hefir komið hjer fram með þær upplýsingar, að Brynjólfur Stefánsson hafi sagt sjer, að rannsókn sú, er honum var falið að gera, væri allmikið verk, - en þó var það nú aðeins ein greinin -, þá efast jeg um, að n. sú, er fengi mál þetta til athugunar, gæti lokið starfi sínu fyrir næsta þing, því að slíkt nál. verður að vera staðgott í öllum greinum, enda yrði slíkt fyrirtæki sem þetta að styðjast við haldgóða löggjöf. Eins og jeg sagði áðan, legg jeg aðaláhersluna á sjúkra- og ellistyrk, enda virðist hv.flm. hafa verið þar á sama máli, er hann telur þá styrki upp fyrst. Jeg hefi ekki athugað frá mínu sjónarmiði þær ástæður, sem hv.flm. flutti fyrir því, að nauðsyn bæri til að koma góðu ástandi á í tryggingum, og hvaða leiðir skyldu farnar í því efni, en jeg vildi leiða athygli að því, einkanlega hvað atvinnuleysistryggingar snertir, að óvíst er, hvort það fyrirkomulag, sem er í Danmörku, getur átt við hjer, þar eð menn verða að taka tillit til allra staðhátta. Hitt virðist mjer liggja nær, að hið opinbera sjái frekar fyrir atvinnu en gert hefir verið til þessa, þar eð nauðsyn ber til, að þeir menn, sem geta sannað, að þeir vilji fegnir vinna, en geti engan starfa fengið, fái styrk frá því opinbera. Jeg hefi heyrt, að þeir, sem notið hafa atvinnuleysistryggingar í Danmörku, hafi ekki viljað taka að sjer aðra vinnu en þá, sem greitt væri fyrir hærra kaup en styrknum nam. Þess vegna er jeg hræddur við, að þessi atvinnuleysistrygging geti orðið hættuleg atvinnuvegunum, en þó sjerstaklega landbúnaðinum, því að eins og allir vita, myndi hann eiga erfitt með að greiða hátt kaupgjald. Jeg verð nú að segja það fyrir mitt leyti, að þótt ekki verði stigið stærra spor í áttina en það, að komið verði á slysa- og ellitryggingum fyrir árið 1930, þá má kalla, að vel sje af stað farið, og mitt álit er það, að atvinnuleysistryggingar sjeu ekki nauðsynlegar í sambandi við hinar. Jeg vil nú ekki orðlengja þetta frekar, þar eð till. mun verða send til n., eins og er líka rjett. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla einungis að leggja til, að þetta mál fari til fjhn., en ekki til allshn., eins og stungið hefir verið upp á.

Gunnar Sigurðsson Jeg fell frá orðinu, af því að hv. síðasti ræðumaður tók það fram, sem jeg ætlaði mjer að segja, nefnilega að það á að vísa frv. til fjhn., en ekki til allshn.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Mjer þykir vænt um þessar góðu undirtektir, sem till. þessi hefir fengið, en verð þó að svara hv.þm. Vestm. nokkrum orðum. Hv. þm. taldi slysa- og ellitryggingar nauðsynlegastar, en jeg hygg, að örðugt sje að skera úr því, á hverri þessara trygginga sje mest þörf; jeg fyrir mitt leyti get ekki gert mun á þeim. Eru ekkna- og mæðratryggingar minna áríðandi en slysa- eða ellitryggingar? Jeg get engan mun gert þar á. Okkur getur að vísu borið á milli í einstökum atriðum, og þá einkanlega hvað viðvíkur atvinnuleysistryggingunum, en í rauninni er þetta alt saman einskonar atvinnuleysistryggingar, og því má ekki heldur fella þær burt. Enginn mun geta neitað því, að alt er þetta náskylt hvert öðru. Hv. þm. benti einnig á það, að að því er virtist ætti meginþungi iðgjaldanna að hvíla á atvinnuvegunum. Það er líka skoðun okkar, sem að till. þessari stöndum, enda mun það í fullu samræmi við skoðanir manna alment. Það er enginn efi á því, að hver atvinnuvegur verður að rjettu lagi að bera alla þá áhættu, sem honum er samfara; annars á hann ekki rjett á sjer. Þessir fjórir aðilar greiða nú og hljóta jafnan að greiða allan kostnað við opinbera forsjá: ríkið, hjeruðin, verkamenn og atvinnurekendur. Það er aðeins fyrirkomulagsatriði, hvernig kostnaðinum er jafnað niður. Jeg get nú raunar sagt það, að það skiftir ekki afarmiklu máli þjóðhagslega sjeð, hvort menn greiða tillög sín sem skatta til hins opinbera eða í beinum iðgjöldum til tryggingarstofnunarinnar, þar eð fjeð kemur alt frá borgurunum, hvort sem heldur er. Jeg get hinsvegar ekki látið því ómótmælt, sem hv.þm. sagði um atvinnuleysistryggingarnar. Hann hjelt því fram, að ef atvinnulausir menn fengju styrk, þá gæti svo farið, að þeir kysu heldur að fá þennan „ríflega“ styrk en að taka þá vinnu, er þeim byðist og sem þeir fengju máske ekki hærri laun fyrir en atvinnuleysisstyrknum næmi. Nefndi hann einkanlega landbúnaðinn í þessu sambandi og að hann myndi ekki geta staðist samkepnina við tryggingarnar. Jeg verð nú að segja það, að mönnum innan þessarar hv. d. virðist ákaflega ant um landbúnaðinn, en jeg hygg, að ástæðulaust sje fyrir þá að óttast þetta. Styrkurinn verður tæplega ákveðinn svo ríflega, og flestir vilja heldur vinna fyrir kaupi en að sitja auðum höndum, jafnvel þótt þeir fái nokkurn styrk. Hitt skal jeg taka fram strax, að það er ekki tilætlun okkar flm., að hægt sje að skipa þeim, sem atvinnulausir eru og styrks njóta, að vinna verk undir venjulegu kaupgjaldi. Slíkt væri óhæfa. Aftur á móti á það opinbera að sjá um atvinnubætur. Það er ekki óvíða, sem nokkur hluti tryggingafjárins er lagður til atvinnubóta sem lán. Í Danmörku er til dæmis nokkru af fjenu varið sumpart sem lánum til ýmissa verklegra framkvæmda, til þess að bæta úr atvinnuleysi, og sumpart sem lánum til atvinnuleysissjóða. Jeg held, að það sje ekki fleira, sem ástæða er til að taka fram að svo stöddu. Jeg get vel felt mig við till.hæstv.forsrh. um, að málinu sje vísað til allshn. En jeg geri það ekki að neinu kappsmáli, hvort það fer til allshn. eða fjhn. Út af því, sem hv.þm. Vestm. mintist á, að torvelt mundi vera að ljúka af smíði svo mikils lagabálks fyrir næsta þing, vildi jeg mega segja það, að hv.þm. hefir vaxið þetta óþarflega í augum. Jeg er ekki viss um, að það sje miklu erfiðara eða meira verk að semja einn heildarlagabálk um þetta efni en að semja lög um sjúkratryggingar, ellitryggingar og örorkutryggingar. Mikið af þeim rannsóknum, sem gerðar eru um einstakar tryggingagreinar, má nota fyrir hinar jafnframt.

Jóhann Jósefsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Það eru bara örfá atriði, sem jeg ætla að minnast á. Hv. flm. benti á það, að mjer virtist þetta verkefni vera ofvaxið n., af því að jeg álít, að það megi ekki dragast að koma á nauðsynlegustu tryggingum. Sjúkra-, elli-, mæðra- og slysatryggingar hangir alt saman, en jeg álít, að mest liggi á sjúkra- og ellitryggingum. Jeg vildi minna á, hvort ekki væri hugsanlegt, að í sambandi við skyldutryggingarnar væru tryggingadeildir, þar sem menn gætu trygt sjer til dæmis sjúkrastyrk eða meiri ellistyrk en lögin ákveða. Síðasta atriðið í till.hv.flm. er um lífsábyrgðarstofnun, sem starfaði í sambandi við tryggingastofnun ríkisins. Sú till. er þess verð, að hún sje vandlega athuguð. Jeg veit ekki, hversu mikið fje fer árlega út úr landinu fyrir líftryggingar, en mjer er óhætt að fullyrða, að það sje mjög mikið, og væri æskilegt, ef hægt væri að tryggja sig fyrir það fje í landinu sjálfu. Samt sem áður álít jeg varhugavert, að sú stofnun hefði einkarjett á tryggingum. En þó að til væri stofnun, sem starfaði á grundvelli frjálsrar samkepni, hugsa jeg, að margir landsmenn vildu heldur tryggja sig hjá stofnun ríkisins, því að það hefir komið fyrir, að menn hafa mist fje sitt hjá slíkum stofnunum. Þegar fram í sækti, mundi áreiðanlega vera tryggari sú stofnun, sem ríkið ætti, í Danmörku starfar ennþá „Statsanstalten“. Það er stofnun, sem er undir sjerstakri vernd ríkisins, og í þeirri stofnun hafa flestir embættismenn þessa lands verið trygðir, alt þar til stofnaður var lífeyrissjóður embættismanna. Um atvinnuleysistryggingarnar ætla jeg ekki að fjölyrða. Jeg skaut því fram - og jeg veit, að margir eru mjer sammála -, hvort ekki væri heppilegra, að reynt væri að stuðla að atvinnubótum en að koma upp sjóðum, sem beinlínis greiða framlag til atvinnuleysingja. Annars býst jeg við, að mjer gefist kostur á að ræða þetta mál síðar.

Gunnar Sigurðsson Jeg fjell frá orðinu, af því að hv. 1. þm. Skagf. tók fram það, sem jeg ætlaði að segja, að rjett væri að vísa þessu máli til fjhn. En jeg sje, að frekari áherslu verður að leggja á þetta. Þó að hæstv.forsrh. hafi stungið upp á að vísa því til allshn., skildist mjer á honum, að honum væri ekkert kappsmál, í hvora n. það færi. Sama er að segja um hv.þm. Ísaf. Jeg sje ekki betur en að þetta mál sje eins hreint fjárhagsmáls og nokkurt mál getur verið. Það hefir fjárútgjöld í för með sjer, bæði fyrir einstaklinga og þjóðina í heild. Þó að fjhn. hafi að vísu ærið nóg að starfa, er þó ekki eins miklu hlaðið á hana og allshn., sem verður að halda fundi á hverjum degi. Jeg legg því eindregið til, að þessu máli verði vísað til fjhn.

Pjetur Ottesen Hv. flm. þessarar þáltill. gera ráð fyrir, að skipuð verði þriggja manna mþn. af ríkisstj., til þess að fjalla um málið. En það hefir verið venjan, þegar um slíkar n. hefir verið að ræða, að Alþingi hefir skipað þær. Jeg vil því skjóta því til þeirrar n., sem fær mál þetta til athugunar, hvað það er í efni þessarar till., sem mælir með því, að brugðið sje út af fastri venju um skipun mþn. Annars hefði mjer fundist það viðeigandi úrlausn þessa máls, að stj. væri falið að búa það undir næsta þing. Það er vitanlegt, að stj. getur fengið sjer til aðstoðar þá sjerfræðinga, sem um er að ræða, eins og hæstv.forsrh. hefir lýst yfir, að hann hafi gert við undirbúning ellitrygginganna. Það er nú orðið svo mikið um nefndarskipanir yfirleitt til þess að athuga ýms mál, að jeg held, að ekki sje gerlegt að halda lengra á þeirri braut, sökum kostnaðar. Þessar n. eru nú orðnar nær 20. Jeg man eftir því, að árið 1916, þegar sú breyt. varð á skipun ríkisstj., að þrír ráðh. komu í staðinn fyrir einn, var það gert að miklu leyti með tilliti til þess, að þá stæði stj. betur að vígi um að búa ýms mál undir þingið. Jeg verð að segja, að mjer finst það fullsæmileg afgreiðsla þessa máls, að vísa því til stj.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg get ekki sjeð, að það muni neinu um kostnað, hvort stj. er falið þetta mál eða mþn. er skipuð. Jeg geri ráð fyrir - enda skildist mjer á hv.þm. Borgf., að hann gera það líka -, að stj. fái sjer sjerfræðinga til aðstoðar, ef henni er falið að undirbúa málið. En jeg skal ekki gera það að neinu kappsmáli, hvor leiðin er farin, svo framarlega sem hæstv. stj. lýsir yfir því í d., að hún telji sig meðmælta málinu og vilji eitthvað fyrir það vinna. En meðan ekkert er vitað um vilja stj. í þessu efni, álít jeg betra, að skipuð sje sjerstök n.

Pjetur Ottesen Ef gengið er út frá því, að stj. leggi ekkert verk í undirbúning þessa máls, þá má segja, að kostnaðurinn sje samur við að fela heimi það til undirbúnings og að skipa sjerstaka n. En ef stj. vinnur eitthvað að málinu sjálf, og þess verður að krefjast af hverri stj. að hún vinni að undirbúningi þingmála, þá leiðir það af sjálfu sjer, að kostnaður við undirbúning málsins mundi verða minni en ella.