Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Gísli Sveinsson) : Samgmn. hefir athugað þennan lagabálk - frv. til póstlaga - sem borið var fram í Ed. N. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, og kemur það til af því tvennu, að lagabálkur þessi er að mestu leyti samsafn ýmissa lagafyrirmæla, sem hentara þykir að hafa á einum stað, og öðrum fyrirmælum, sem réttara þykir, að komi til framkvæmda í lagaformi. Þótt n. hefði viljað gera ýmsar orðabreyt. á frv., taldi hún þær ekki svo veigamiklar, að hindra bæri skjótan framgang málsins þeirra vegna. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv., hvorki í heild eða einstakar gr. þess, en n. leggur sem sagt til, að það sé samþ. óbreytt.

* Frsm. (Thor Thors) : Allshn. hefir haft þetta mál til athugunar og borið það saman við gildandi l. um þetta efni. Eins og kunnugt er, felur frv. í sér nokkrar breyt. á l. um lögreglumenn, sem sett voru 1933, - það eru aðallega tvær breyt., sem um er að ræða. Í fyrsta lagi heimild til að auka varalögregluna. Í gildandi l. er dómsmrh. heimilt, þegar sérstaklega stendur á, að auka við lögregluna varalögreglumönnum, en hann þarf þó að leita til þess samþykkis bæjarstj., og þó eru nokkrar skorður settar fyrir því, hve mikið ríkissjóður borgi af þeim kostnaði. Frv. fer fram á þá breyt. að dómsmrh. ráði, hvenær varalögreglan sé stofnsett, en framlag ríkissjóðs er takmarkað við 1/3 af öllum kostnaði við lögregluliðið. En samkv. gildandi l. er það ¼ kostnaðar. Þá er hin aðalbreyt. sú, að senda má lögreglu til starfa hvert sem er á landinu, ef þörf þykir. Allshn. telur nauðsyn á, að jafnan sé séð fyrir, að nægilegt lögreglulið sé til verndar þjóðfélaginu og borgurunum, hvenær sem þörf er. Og það verður að teljast einn af hyrningarsteinum hvers þjóðfélags, að bak við löggjöfina sé vald til þess að halda uppi lögum og lögvernd, og við teljum, að betur sé séð fyrir því með þessu frv., ef að l. verður, heldur en með gildandi l. Og allshn. leggur einróma til, að frv. verði samþ.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Hv. allshn. hefir skilað hér stuttu og laggóðu nál., þar sem hún segir, að n. telji þessa aukningu til bóta, enda sé nauðsyn á öryggi fyrir þjóðfélagið og borgara þess og að þeim sé búin fyllsta vernd. Ég vil þá spyrja hv. allshn., hvar það komi fram, að ríkisvaldinu og borgurum þess sé ekki búin fyllsta vernd með þeirri lögreglu, sem nú er. Það hafa ekki í umr. um þetta mál verið færð nein rök fyrir þessu, að ekki væri nægilega séð fyrir vernd borgaranna og ríkisvaldsins. Það virðist því vera sú minnsta krafa, sem hægt er að gera til þeirra flm., sem flytja þetta frv., eða þeirrar n., sem fjallar um þetta mál, að þau nefni einhver dæmi sínu máli til stuðnings eða komi með rök fyrir því, að sú lagasetning, sem hér er farið fram á, sem felur í sér útgjaldaaukningu fyrir ríkið, sem hér er gengið út frá, og það mjög aukna vald, sem þarna er gefið. sé nauðsynlegt. Ég vildi, að það kæmi skýrt fram, hvernig þetta réttlættist og hvað það væri, sem útheimti það. Mér þætti þess vegna gaman að heyra, hvar það hefði sýnt sig síðustu 5 árin, að núv. lögregla hefði ekki nægt til þess að halda uppi lögum og reglu hér í landi. Nú er það ennfremur vitað, að í núgildandi l. er leyft að auka lögregluna fram yfir það, sem nú er, en það þarf bara til þess samþykki bæjarstj., eða í öðru lagi, það er hægt að flytja lögreglu til, en það þarf til þess samþykki viðkomandi bæjarstj. Hvaða ástæður liggja nú fyrir um það, að bæjarstj. eða sýslumenn myndu ekki veita slík leyfi. ef þörf krefur. Hvaða dæmi hafa hér verið færð fyrir því, að bæjarstj. gæti ekki haldið þannig uppi reglu, að aðstoða ríkisvaldið til þess að halda uppi l. og rétti í landinu. Hv. þm. Snæf. nefndi ekkert dæmi um það í sinni ræðu, að bæjarstj. hefðu neitað að verða við þessu. Hinsvegar fer frv. fram á, að dómsmrh. sé þarna gefið jafnvel ótakmarkað vald til þess að flytja til lögregluna eins og honum þóknast, útbúa hana þeim vopnum, sem hann vill, og fjölga henni eins og honum þóknast, því hann hefir valdið í sinum höndum samkv. frv., ef að l. verður. Ég held, að sú n., sem falið er að athuga frv. ætti að athuga allt þetta, og þá líka frá fjárhagslegu sjónarmiði. Maður hefði nú getað búizt við, að n. hefði líka litið ofurlítið á það sjónarmið, þar sem sérstaklega hefir verið talað um það undanfarna daga, að ekkert frv. mætti afgr., sem hefði kostnað í för með sér, nema komizt hefði verið að samkomulagi við fjvn. um það, hve mikið mætti áætla í sambandi við kostnað af slíku frv. og framkvæmd þess, þegar það yrði orðið að l., á fjárl. Það var talað um þetta í sambandi við þau fríðindi, sem sjómenn áttu að fá, að nokkru leyti í sambandi við jöfnunarsjóð viðvíkjandi hlutarráðningu. Ennfremur í sambandi við eyðingu svartbaks og hrafns, hve gífurleg útgjöld þetta mundu verða. En þegar um er að ræða ríkislögregluna, þá er ekki verið að tala um peninga, þá er nóg til af þeim, þá þarf ekki að spara. Að ég ekki tali um, hvernig eigi að friða þessa og þessa fugla og hreindýr, þá er ekki verið að tala um, hvernig eigi að friða mennina gagnvart gerræði valdhafanna, eða misbeitingu valds af hálfu lögreglunnar, eins og einstakir menn og félög hafa orðið fyrir í okkar þjóðfélagi. Ég álít því, að n. hafi staðið mjög illa í stöðu sinni að því er snertir rannsókn á þessu frv. Hún reynir þvert á móti að breiða yfir þá hættulegu stefnu, sem tekin er, með því að dylja, hve mikið gerræðisvald er fengið í hendur dómsrh., og hindrar það, að tekið sé eftir því, hvílíkt fjárveitingarvald dómsmrh. er fengið þarna í hendur, og reynir að leyna þjóðina því, hvernig verið er með þessu að leyfa honum að koma hér upp her í landinu, þegar honum þóknast, og beita honum næstum eins og hann vill. Ég álit þess vegna, að þetta frv. sé að öllu leyti eins slæmt eins og það var hér við 1. umr. En þar sem ég sé ekki, að til neins sé að koma með brtt. við frv., mun ég greiða atkv. á móti frv. í heild. En ég vil vekja athygli hv. þm. á því nú þegar, að það hafa komið mjög mörg mótmæli gegn frv. frá félögum og fundum utan af landi. En það hefir ekki heyrzt ein einasta rödd utan valdaklíkunnar í landinu, sem álíti þörf á þessum l. Það hefir enginn borgari óskað eftir þeim. Það vald, sem dómsmrh. er veitt með þessu frv., ef að l. verður, er meira en nokkrum manni á Íslandi hefir áður verið veitt. Og það einmitt þegar svona stendur á í þjóðfélaginu, að meiri hætta er á, að því valdi verði beitt en nokkru sinni fyrr, þegar fyrir liggur yfirlýsing frá dómsmrh. um það, að honum detti ekki í hug að fara að l. t. d. hvað kostnaði viðvíkur, sem af því leiddi, heldur muni hann gera það, sem honum þóknast. Ég álít því, að af hálfu þeirrar n., sem með þessu frv. mælir, hafi engin rök komið fram, sem mæli með því, en það sé beinlínis stefnt að því að skapa meira gerræði einstakra valdhafa hér í landi og gefa þeim meira vald til þess að koma slíku fram heldur en hér hefir verið um marga áratugi.

*Ísleifur Högnason: Ég vil lýsa afstöðu minni til þessa máls. Ég er algerlega á móti frv., ekki eingöngu vegna þess, að ég álít, að þessi l. séu hættuleg fyrir verkalýðinn í landinu, því ef að l. er farið, má ekki nota þetta lögreglulið gagnvart verkalýðnum, enda er aukningin ekki svo mikil; t. d. í Vestmannaeyjum yrði það einn maður, og það gerir hvorki til né frá. En það er ákaflega hætt við, ef þeim ákvæðum frv. væri beitt, að flytja lögreglulið milli staða, að það yrði til þess að egna til óeirða og slagsmála úti um land. Hér í Reykjavík er 60–70 manna lögreglulið, og það ætti að mega senda til annara landshluta, þar sem óánægja væri með stjórn valdhafanna, og þá er ekki ólíklegt, að gerðust alvarlegir hlutir. Fyrir skömmu fjölgaði þingið ráðherrunum úr 3 og upp í 5. Ég geri ráð fyrir, að ef þetta samstarf á að haldast, þá hafi þeir tilhneigingu til að koma fleiri bitlingadýrum á spenann, og þá gæti það verið sú ástæðan að koma þessu frv. í framkvæmd, um aukningu 1/3 til þess að vernda borgarana, og lögregluliðið sé í réttu hlutfalli við aukningu bitlinganna. Það eru nú 14 ár síðan frv. um ríkislögreglu var borið hér fram á þingi. Þá voru framsóknarmenn undantekningarlaust, að ég held, og alþýðuflokksmenn líka á móti því frv. Á þessum árum hafa orðið miklar breytingar á hugsunarhætti þeirra, sem eiga að hafa forustu um hagsmunamál flokkanna, og því ekki annars að vænta en að þessir menn snúi sér eins og þeir hafa gert síðan síðustu kosningar gegn hagsmunamálum fólksins og með hagsmunamálum yfirstéttanna. Ég mun verða á móti þessu frv. til 3. umr. Og þó að ég geri ekki ráð fyrir, að það hafi áhrif á úrslit málsins innan þessara sala, þá mun þjóðin ekki gera sér það að góðu, að þessi og þvílík l. standi, heldur afnema þau, og framkvæmd þeirra mun ekki standa lengur en til næstu kosninga.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Í sambandi við það, sem hv. 5. landsk. minntist á, að ekki mætti beita lögreglunni í sambandi við kaupdeilur, þá vil ég vekja athygli á því, að hæstv. ráðh. sagði, að ekki mætti nota lögregluna í sambandi við kaupdeilur, sem er samkv. 4. gr. l. nr. 92, um lögreglumenn. En sú gr. er afskaplega teygjanleg, því að þar stendur: „Lögregluna má ekki nota til þess að hafa önnur afskipti af vinnudeilum en að halda þar eins og annarstaðar friði og afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum.“ Í verkföllum er vanalega settur verkfallsvörður um vinnustaðinn. Atvinnurekendur reyna oft að beita verkfallsbrjótum, það er það venjulega, sem veldur óeirðum, að átök verði milli verkfallsvarða og verkfallsbrjóta. Nú á lögreglan, eftir þessum fyrirmælum, að halda uppi friði og afstýra skemmdum og vandræðum. Hvað þýðir svo það? Að lögreglan getur verndað verkfallsbrjóta í sínum störfum til þess að afstýra meiðslum, skemmdum og vandræðum. Á þennan hátt er hægt fyrir hverja stj. sem er að skipta sér af vinnudeilum eins og henni þóknast, - hún sendir bara lögregluna til þess að afstýra meiðslum og vandræðum, því að það má teygja þetta ákvæði ákaflega mikið; sérstaklega er þess að vænta í sambandi við ummæli dómsmrh., að hann hiki ekki við að brjóta l., ef þörf krefum að hans áliti. Nú er verkalýðnum bannað að knýja fram kauphækkun með verkföllum. Og meðan þetta þing hefir setið í nærri tvo mánuði, þá hefir engin till. fengizt afgr. um að verða við þeirri sjálfsögðu kröfu verkalýðsins að hækka hans kaup í hlutfalli við dýrtíðina í landinu. Alþingi hefir legið á bráðabl., sem gefin voru út um þetta, - þau eru ekki komin til 2. umr. í fyrri d. og breyt. við gengisl. er ekki farið að ræða enn. Og frv. um að tryggja verkalýðnum réttlæti á þessu sviði hefir ekki komið frá n. Það kemur greinilega í ljós í helztu málgögnum stj., að það er meiningin að halda niðri kaupinu eins og framast er vogandi fyrir ríkisstj., og líka að reyna að banna, að hækkað verði kaup 1. apríl næsta ár. Það er því mjög líklegt, að ólögleg verkföll verði gerð á næsta ári. Þá eru það náttúrlega vinnudeilur, sem dómsmrh. myndi álíta, að hann yrði að skipta sér af. Það liggja fyrir miklar breyt. á vinnulöggjöfinni, enda hefir þá, sem settu hana, ekki órað fyrir því, hvað út úr henni gæti komið og hvaða skilning mætti leggja í hana, því þó að verkalýðurinn reyni að fara eftir henni, þá er hægt að finna marga agnúa á henni vegna þess, hve henni var hroðað af. Og þótt verkalýðurinn leggi sig í framkróka um að verkföllin séu lögleg, má eftir l. segja, að þau séu ólögleg, - sérstaklega er hætt við, að dómsmrh. telji þau ólögleg og sendi lögregluna á staðinn. Þetta frv. og hvað því er hraðað gegnum þingið og hvað allir þm. eru handjárnaðir, svo að ekki einn einasti þm. innan stjfl. þorir að segja nokkurt orð um þetta; það bendir til þess, hve nauðsynlegt verkfæri þetta er fyrir valdaklíkuna í landinu og hve slæm samvizka stj. er út af því, sem hún hefir gert og hún ætlar að gera vegna sinnar slæmu samvizku, og þess vegna sé nauðsynlegt fyrir hana að skapa annað eins ofbeldistæki í landinu og þetta er. En það voru forsendurnar hjá Alþfl., að Framsfl. lýsti því yfir, að hann ætlaði að afnema ríkislögregluna 1934, og það ætti að vera hægt að stjórna okkar fámennu þjóð með þeirri mannúð og því réttlæti, að ekki þyrfti á her og ofbeldi að halda. Þessir flokkar, sem nú hafa snúizt í hring í allri afstöðu sinni til þessa máls, hafa sjálfir ekki fært fram nein rök fyrir þessum hringsnúningi sinum. Þeir reyna ekki að koma fram fyrir þjóðina til að rökstyðja þetta. Ég skil það vel, að þeim finnst þögnin fara þeim bezt til þess að dylja, hvernig þeir hafa brugðizt því, sem þeir 1934 og 1937 stærðu sig mest af. Hv. þm. Seyðf. sagði um kosningarnar 1937, að eitt af því dýrmætasta, sem Alþfl. hefði fengið, væri það, að ríkislögreglan var afnumin, og það eitt út af fyrir sig hefði getað réttlætt stjórnarsamvinnuna 1934–1937. Nú ætlar Alþfl. auðsjáanlega að vera með að koma henni á aftur í enn verra formi en nokkru sinni áður, og hans þaulsætni ráðherra ætlar enn að vera kyrr í sæti sínu, hvernig sem óánægjan ólgar hjá flokksmönnum hans út af svikunum við stefnu flokksins og yfirlýsingar hans við síðustu kosningar. Ég skal svo láta máli mínu lokið við þessa umr. málsins.



Frv. það, sem hér liggur fyrir, um héraðsskóla, felur í sér verulegar breyt. til hagsbóta fyrir skólana, ef það yrði að l. Ég vil því þakka flm., hv. þm. S.-Þ., fyrir að hafa gert till. til breyt. á núverandi héraðsskólalögum í þá átt, sem frv. þetta gengur. Það var raunar eðlilegt, að þessi hv. þm. flytti frv. til breyt. á núverandi l. um héraðsskóla, að fenginni 10 ára reynslu þeirra, því að hann var ásamt hv. þm. V.-Ísf. aðalhvatamaður að setningu l. um héraðsskólana. Ég vil nú leyfa mér að víkja nokkrum orðum að frv. og einstökum atriðum þess, en til þess að stytta mál mitt svo sem verða má, mun ég sérstaklega halda mér við þau atriði, sem skipta verulegu máli og fela í sér aðalbreyt. frá núverandi löggjöf. 1. gr. er algerlega í sama anda og má heita samhljóða l., þ. e. a. s. l. um breyt. á héraðsskólalögunum, sem gerðar voru fyrir 2 árum, sem sé um að ákveða þá staði, þar sem héraðsskólarnir skuli vera. Í 2., 3. og 4. gr. felst aðaltilgangur þessa frv. Þær eru um kennslugreinar, aldurstakmark og skólatíma. Í þessum gr. er ekki sérstakt nýtt annað en þetta tvennt: Í fyrsta lagi, að aldurstakmarkið er sett nokkru hærra en venja hefir verið í skólunum á undanförnum árum. Það er að vísu ekki tekið fram í l., hversu gamlir nemendur skuli vera, en það hefir orðið að samkomalagi undanfarna vetur að taka ekki yngri nemendur en 16 ára, nema þá með sérstökum undantekningum. En það mun vera reynsla flestra kennara, að betra sé, að nemendurnir séu heldur eidri. Fæst af því fólki, sem héraðsskólana sækir, nýtur annarar skólamenntunar en 2 ára skólavistar þar. Þess vegna er það áreiðanlega betra, að nemendurnir séu komnir til nokkurs þroska, en undir venjulegum kringumstæðum verður að telja, að þeir hafi fengið hann l6–17 ára gamlir. Og ég tel það betra, því eldri sem þeir eru, fram að tvítugsaldri, en til skaða fyrir skólana og nemendurna, að þeir séu yngri en 16 ára. Vitanlega eru einstaka undantekningar, þegar um sérstaka námsmenn er að ræða. Hitt atriðið, sem skiptir máli í sambandi við kennslufyrirkomulagið, er það, að með frv. þessu er stefnt að meiri verklegri kennslu. Reynslan mun vera sú, að vinnustöðvar héraðsskólanna, bæði stúlkna og pilta, eru vel sóttar. Ég get sagt mína reynslu á þessu frá Laugarvatni, en hún er sú, að auk fastra tíma, sem nemendunum eru ætlaðir vikulega, þá fá þeir að koma til vinnunáms hvenær sem þeir hafa tíma til, og þessar stofur, sem verklega kennslan fer fram í, eru einlægt fullar af nemendum. Þessi breyt. myndi því áreiðanlega vera í samræmi við óskir nemendanna. Og ég tel, að auk þess sem áhugi fyrir verklegu námi er fyrir hendi hjá nemendunum, þá sé þetta mjög gagnlegt og því stefnt mjög í rétta átt með ákvæðum 3. gr. frv. En vitanlega hefir þetta nokkra aukna verklega kennslu í för með sér. Einnig er það vitað, að flestir skólanna muni hafa helzt til lítil húsakynni og tæki til að geta mætt þeim kröfum nú þegar, sem 3. gr. gerir. enda er sleginn varnagli við því og gert ráð fyrir. að það komi jafnskjótt og því verður við komið. eins og segir í gr. Hvað viðvíkur auknum kostnaði af þessari fyrirkomulagsbreytingu, þá eru ákvæði um það á öðrum stað í frv. Í 5. gr. er nokkur breyt. frá l. Það er ákveðið, að auk þeirra aðila, sem hér eru taldir, sem eru félög stofnenda, ábyrgðarmanna og sýslunefndir, þá hafi einnig nemendasamböndin rétt til að taka þátt í kosningu skólanefnda. En vegna þess hve nemendurnir eru dreifðir víða um land, þá tel ég rétt að hverfa frá þessu og taka upp það fyrirkomulag, sem lagt er til í 5. gr. frv. 6. gr. er að mestu leyti óbreytt frá því, sem l. eru nú. Þó er tekin upp í þessa gr. nokkur aukin trygging fyrir kennarana. Ég skal geta þess, að kennarar við héraðsskólana hafa oft haft orð á því, að þeir væru ekki eins fastir í stöðum eins og gerist um aðra starfsmenn hins opinbera, þar sem væri hægt að segja skólastjóranum upp starfi með 1 árs fyrirvara, og kennurum með 6 mánaða fyrirvara, en annars eru skólanefndirnar alveg sjálfráðar um það, hvernig þær haga þessu, en í 6. gr. þessa frv. hefir verið tekið upp, að auk skólanefnda skuli koma til samþykki kennslumálastjórnarinnar, bæði um ráðningu og uppsögn kennara og skólastjóra. Þetta ákvæði var fyrir í l. að því er snertir skólastjóra, en því er nú bætt við, eftir till. menntamn., að þetta skuli einnig ná til kennaranna. Ég er þakklátur meðnm. mínum fyrir velviljaða þátttöku í því að flýta fyrir málinu. 7. gr. felur í sér allverulegt nýmæli, sem sé það, að kennarar séu fastir starfsmenn skólanna árlangt. Í l. er ekkert um þetta, en venjan hefir verið sú, að litið hefir verið þannig á, að þeir væru ekki fastir starfsmenn skólanna, nema þann tíma, sem kennsla stæði yfir. Nú er það bæði, að þessir skólar hafa margháttuð störf önnur að leysa af hendi en sjálfa kennsluna og þurfa í því sambandi á margháttuðum vinnukrafti að halda, og svo er það einnig, að ég álit, að það sé nauðsynlegt, að það séu fyrst og fremst kennararnir, sem beri hag þessara stofnana fyrir brjósti. Og ég vil spyrja um það, hvort ekki sé skynsamlegt og réttmætt að gera þá kröfu til þeirra manna, sem ætla sér að hafa lífsframfæri af starfi sínu við þessar stofnanir, að þeir hlynni að þeim á allan hátt, eftir megni. Það er enginu skráður eigandi þessara skólastofnana. Þær eru kallaðar sjálfseignarstofnanir. Og hvað verður svo um þær, ef kennararnir vilja ekki ljá þeim allt sitt lið og alla sína starfskrafta. Fyrir 11 árum hóf ég skólastjórn við skólann á Laugarvatni. Ég var ráðinn þangað aðeins meðan skólinn starfaði að kennslu, en mér varð það brátt ljóst, að skólinn þurfti á þeim kröftum að halda, sem ég gat látið honum í té. Ég hefi því þessi ár unnið við skólann bæði vetur og sumar, eftir getu, en þó ekki krafið yfirmenn mína um neitt kaup þar fyrir. Mér fannst það vera skylda mín að vinna fyrir stofnunina eins og ég hafði vit og getu til, og þess vegna vona ég, að mönnum finnist það ekkert óeðlilegt, að það sé skoðun mín, að aðrir starfsmenn ættu að gera slíkt hið sama, þar sem það er sannfæring mín, að þá sé stofnuninni bezt borgið og ekki séu líklegri aðrir starfsmenn en kennararnir til að gera meira gagn. Hitt er svo annað mál, hvort menn skuli skilyrðislaust skuldbundnir til þess. Einmitt með tilliti til þess hefir verið sett bráðabirgðaákvæði við frv. og því nokkuð breytt af meðnm. mínum og mér, en þennan varnagla, sem sleginn er við þessu ákvæði 7. gr., er að finna í 7. brtt. n., b-lið, sem hljóðar svo: „Ákveða má í reglugerð, að skólanefnd skuli heimilt að undanþiggja kennara, að nokkru eða öllu leyti, störfum fyrir skólann utan reglulegs kennslutíma.“ Ef þessi brtt. verður samþ., þá er þetta algerlega eftir samkomulagi kennara og hlutaðeigandi skólanefndar, smátt og smátt verði svo kennurunum gert að skyldu að vinna eingöngu í þágu skólanna, sé þess þörf, og ég er sannfærður um, að um þetta atriði tekst góð samvinna og verður skólunum og starfsmönnum þeirra til góðs. Ég vil benda á það og ekki á neinn hátt draga það í hlé, að ýmsir kennarar, og sérstaklega mínir kæru samstarfsmenn, hafa ekki litið þannig á þetta ennþá. Þeir hafa sent Alþ. símskeyti og þm. bréf, svo að hv. þm. eru skoðanir þeirra kunnar á þessu máli. Ég hygg, að það sé sérstaklega þetta atriði í 7. gr., sem þeim fellur ekki, en ég get ekki skilið, að góðir starfsmann sjái ekki, að athuguðu máli, að þetta er rétt stefnt. Ég skal hinsvegar játa, að mér kom það dálítið á óvart, að einmitt þessir kennarar skyldu senda erindi sín beint til Alþ. án þess að leita fyrir sér, hvort ég gæti ekki lagað þetta eitthvað, en ég hygg, að þetta starfi fremur af því, að þeir hafi haldið, að þetta væri venjan, en að þeir hafi ætlað að senda mér nein ónotaskeyti. Það getur ekki samrýmzt okkar góðu samvinnu og sambúð um margra ára skeið. Ég skal einnig geta þess, að í gær barst mér í hendur símskeyti frá kennurum Reykholtsskóla, þar sem farið er lofsamlegum orðum um frv. og það látið í ljós, að í því séu ákvæði, sem hafi stórkostlega þýðingu. En þeir telji, að eitt og annað sé að athuga við frv., og vilja gjarnan að málinu verði skotið á frest. En ég vil aftur á móti geta þess, að ef málið, sem nú er komið í gegnum 4. umr., ætti nú að dragast á langinn óg bíða þangað til í sumar, svo hægt væri að ná saman kennurunum til að ræða málið, þar sem þingið í vetur verður ef til vill síðasta þing á kjörtímabilinu, þá teldi ég frestinn hreint óvit. Ég vil þess vegna vænta þess, að hv. dm. haldi áfram sínum góða stuðningi við málið, í trausti þess, að þeir, sem eiga að framkvæma l., við nánari athugun fallist á, að hér sé skynsamlega í haginn búið. Og ég þykist bæði mikið um þessi mál hafa hugsað og hafa mikla reynslu í þeim, og þess vegna engin hætta á því, að ég beiti mér fyrir atriðum, sem ekki er nokkuð öruggt, að verði skólunum og kennurunum til góðs. Og fyrst og fremst get ég þó sagt þetta um hv. flm. og hv. þm. V.-Ísf., sem eru frá fyrstu tíð forystumenn héraðsskólanna og velferðamála þeirra, en þeir eru báðir stuðningsmenn þessa frv. Um 8. gr. er fátt eitt að segja. Þar er að mestu tekin upp sama reglan og er í l. Í l. stendur, að fyrir 15–20 nemendur skuli greiða 6000 krónur, en í 8. gr. frv. stendur, að fyrir 15 fyrstu reglulega nemendur skólans skuli greiða 6000 kr. og síðan 250 kr. vegna hvers nemanda, þar til komnir eru 40, en 200 kr. úr því. Þarna eru þá fimm nemendur, sem hverjum eru ætlaðar 250 kr., eða 1250 kr. umfram það, sem er í gildandi l., því að samkv. gildandi l. fá héraðsskólarnir 11000 kr. fyrir fyrstu 40 nemendurna, en samkv. þessu frv. 12250 kr. Að öðru leyti eru styrkreglurnar alveg eins í þessu frv. sem í gildandi l. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til þess að fjölyrða um einstakar gr. þessa frv. frekar, nema 13. gr. Að vísu er í 9. gr. vikið nokkru nánar að því, hvert stefnt skuli að því er snertir verklegt nám, starfrækslu kennslubúa, námskeið og þ. h. Ýmsum hv. þm. þykir e. t. v. nokkuð hátt sett markið, en það stendur þó í byrjun síðari málsgr. 9. gr. frv. „Þar, sem því verður við komið, skal starfrækja kennslubú í sambandi við héraðsskóla.“ Þessu er þannig varið, að vitaskuld eru ekki gerðar sterkari kröfur til skólanna en möguleikar þeirra skapa, en ég tel það rétt og æskilegt að stefna að því, að þessir skólar geti stutt nemendur verki. að því að geta bjargað sér sem allra mest sjálfir, að því leyti, sem snertir smíðar bæði á húsum og húsgögnum og öðru því, sem þarf til þess að reisa heimili í sveit. Sú gr. þessa frv., sem lengst gengur í umbótum fyrir héraðsskólana, og þar af leiðandi gengur lengst í því að íþyngja ríkissjóði, er 13. gr., og mig undrar það alls ekki, þótt ýmsir hv. þm. staldri þarna við til athugunar á því, hvort þetta sé réttmætt, og enda þótt það sé réttmætt, hvort það sé kleift fyrir ríkissjóð að mæta því, sem þar er farið fram á. Það væri næsta óeðlilegt, ef það væri ekki athugað, hvort þetta sé ósanngjarnt gagnvart ríkissjóði og öðrum skólum, einkum ef athugað er, hvernig ástatt er, sem sé þannig, að þótt ákveðið sé í l. um héraðsskóla, að ríkissjóður leggi til helming stofnkostnaðar, en helmingur þess kostnaðar komi annarstaðar frá, þá hefir reynslan orðið sú yfirleitt um framlög þau til stofnkostnaðar héraðsskóla, er koma eiga í móti tillagi ríkissjóðs, að forustumenn skólanna og héruðin hafa ekki haft önnur ráð en að taka lán til móts við ríkissjóðsstyrkinn, enda var þetta talið heimilt. Af þessu leiddi, að héraðsskólarnir komust í skuldir, sem þeim er mjög erfitt að rísa undir, og hafa þeir orðið að hafa í frammi ýms ráð, svo sem að reyna að afla fjár með námskeiðum og gistihúsrekstri. Hvernig þetta hefir tekizt, fer vilanlega eftir því, hvernig skólarnir liggja í héraðinu, og einnig eftir því, hvaða önnur skilyrði þeir hafa til þess að geta gefið slíkar aukatekjur. Sumum skólum hefir gengið þetta allvel, þeir hafa haft allverulegan létti af gistihúsrekstri, og svo mikinn, að ég tel sjálfsagt, að haldið verði áfram á þeirri braut fyrst um sinn, þar sem það hefir sýnt sig, að mikil þörf er fyrir slíka staði til að taka á móti gestum. Ég sé ekki, að það sé annað en gott fyrir ferðafólk, að skólarnir starfræki gistihús á sumrin. En seinna, þegar tímar líða, fjárhagur skólanna batnar og gistihúsum fjölgar í landinu, þá er mjög sennilegt og skynsamlegt, að skólarnir breytist aftur í sumarskóla og námskeiðstímabil og þess háttar starfsemi. Ennfremur hefir hér verið færð fram sú ástæða fyrir auknum framlögum ríkissjóðs til héraðsskólanna, að þá skóla sæki nemendur úr öllum landshlutum. T. d. er því þannig farið um Laugarvatnsskólann, að Árnessýsla hefir lagt fram 60–70 þús. kr. til skólabyggingarinnar, en ekki nema hér um bil ¼ hluti af nemendum skólans er úr Árnessýslu, og þá vil ég spyrja: Hvernig stendur á því, að þess er krafizt, að Árnessýsla leggi fram helming stofnkostnaðar, þar sem aðeins ¼ hluti nemenda skólans er úr þeirri sýslu? Það er alls ekki ósanngjarnt að hugsa sér þetta svona samkvæmt 13. gr. þessa frv. Skólinn er fyrir ríkið í heild sinni, ekki sérstaklega fyrir Suðurlandsundirlendið, heldur fyrir allt landið. Flesta vetur hafa verið þar fleiri eða færri nemendur úr öllum sýslum landsins. Ég verð því að telja það, að þó að sú breyt., sem hér er farið fram á að gera á 13. gr. frv., sé borin fram af víðsýni og velvilja hv. þm., sé hún samt byggð á sanngirni, enda býst ég við, að hér komi til fullkomlega sanngjarnt sjónarmið hjá hv. þm., en ég get vel skilið hitt, að þeir athugi, hvort ríkissjóði verði þetta kleift. Ég geri ráð fyrir, að umr. verði hér á Alþ. um þetta framlag, og jafnvel sérstaklega um 13. gr. þessa frv., og mun ég þá e. t. v. geta gefið upplýsingar eftir því, sem kynni að koma fram, en mun ekki að þessu sinni fara fleiri orðum um þessa gr. Ég vil aðeins með örfáum orðum víkja að brtt. frá menntmn. á þskj. 538, og þá fyrst geta þess, að þessar brtt. eru algerlega byggðar á samkomulagi menntmn., og ég held, að þær séu allar heldur til lagfæringar, en þær breyta þó á engan hátt formi frv. Að vísu hafa tveir nm. skrifað undir með fyrirvara, hv. þm. V.-Sk. og hv. 4. þm. Reykv., en sá fyrirvari snertir aðeins 13. gr., eins og getið er um í nál., og ég vil vona að þeir sjái sér fært a. m. k. að vera hlutlausir að því leyti, sem þá gr. snertir. Ég geri vitaskuld engar kröfur; mér þykir alls ekki óeðlilegt, þó að þeir eða aðrir hv. þm. flytji brtt. við þá gr., enda þótt ég óski þess alveg sérstaklega, vegna þeirrar góðu samvinnu, sem ég hefi átt við þá, að þeir verði ekki fyrstir til þess. Ég held, að ekki þurfi að skýra brtt. Þær eru mjög ljósar og skýrt orðaðar. Ég tel sjálfsagt að lengja mál mitt ekki meira að þessu sinni. Ég get lokið ræðu minni með ósk um það, að við atkvgr. nái þetta frv. fram að ganga og því verði að umr. lokinni vísað til 3. umr.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Það er mjög nauðsynlegt að athuga dálítið í sambandi við þetta frv., enda þótt brtt. frá menntmn. séu að mörgu leyti til bóta. Í fyrsta lagi er það athugavert viðvíkjandi 6. gr., hvernig skólastjórar og kennarar við héraðsskóla eru ráðnir. Af hverju ættu skólastjórar og kennarar við héraðsskólana að hafa allmiklu ótryggari stöður heldur en skólastjórar og kennarar við aðra skóla landsins? Hvaða ástæða er til þess fyrir ríkið, úr því að á annað borð er viðurkennt, að héraðsskólarnir séu hagnýtur og mjög nauðsynlegur liður í uppeldi landsmanna, að láta kennara og skólastjóra við þá skóla hafa lakari kjör en aðra? Það er alveg gefið, að það er jafnmikil þörf á því fyrir þessa kennara sem aðra að vera sæmilega öruggir með sitt starf, en að öðru leyti er það vitanlegt, að ríkið fær því aðeins beztu mennina til að starfa þar, að þeir hafi vissu fyrir því, að sitja þar áfram, ef þeir standa vel í stöðu sinni og verða ekki sekir um neitt, sem þarf til þess að verða víkið frá embætti. Þá brtt., sem menntmn. flytur við 6. gr. frv., tel ég dálítið til bóta, en þó enganveginn fullnægjandi. Ég álít, að þar ætti að standa: Skólastjórar og kennarar við héraðsskólana hafi sömu réttindi sem almennt tíðkast við skóla, - og vildi ég mælast til þess, að hvatamenn frv. athuguðu, hvort þetta ákvæði mætti ekki vera þannig. Í sambandi við 7. gr. frv. vildi ég sérstaklega gera að umtalsefni ákvæði síðari málsgr.: „Skólanefnd ákveður árlega, í samráði við skólastjóra, hverskonar störf kennaralið skólans skuli inna af hendi við andlega eða líkamlega vinnu hvert vor og sumar, þegar kennsla fer ekki fram í skólanum.“ Þetta álit ég bókstaflega mjög varasamt atriði, og ákvæði, sem í raun og veru beri að fella burt. Að vísu gerir brtt. við þessa gr. þetta að samningsatriði, en eftir því, sem mér skilst, mun ætlazt til þess með þeirri till., eftir því, sem hv. 2. þm. .Árn. sagði, að kennarar héraðsskólanna eigi að inna þessa vinnu af hendi, en skólanefnd semji við kennarana um, hverskonar störf þeir skuli vinna, og geti þeir því að nokkru leyti valið um, hverskonar störf þeir taka að sér. Kjör héraðsskólakennara eins og annara kennara eru yfirleitt þannig, að þeim veitir alls ekki af því að hafa það frí, sem þeir fá nú á sumrin. Nokkrir hv. þm. munu sjálfsagt hafa fengizt við kennslustörf, og munu manna bezt geta dæmt um, hvort mönnum, sem hafa starfað að kennslu í 7–8 mánuði á ári, og eru yfirleitt tiltölulega mjög illa launaðir, eins og kennarar hér á landi eru almennt, muni veita af að verja sumarmánuðunum til þess að þroska sig andlega og búa sig betur undir kennslustarfið og ef laun þeirra eru fram úr hófi lág, verða þeir oft að vinna einhverja vinnu um svo sem tveggja mánaða tíma, til þess að bæta ofurlítið sín kjör. Hv. 2. þm. Árn. var að tala um, að kennarar við héraðsskólana ættu að vinna við þá sjálfa. Ég held, að þetta sé mjög þröngur skilningur á hlutverki kennara, að ætlast til þess, að þeim yrði falið að vinna í görðum eða önnur líkamleg störf í þágu skólastofnananna. Það, sem fyrst ber að gera, er að sjá um, að þeir, sem færir eru og geta sinnt líkamlegri atvinnu, geri það, ef þeir þurfa og vilja, en þeir verði við andleg störf, sem færastir eru þar, og þeir hafi til þess þann tíma, sem þeir hafa frí frá kennslustörfum. Kennslustörfin eru venjulega harla þreytandi störf, og kennurum veitir ekki af að hafa frí á sumrin, til þess að geta hlúð að andlegum hæfileikum sínum og staðið betur í stöðu sinni við kennsluna. Ég býst við, að flestir, sem hafa fengizt við kennslu, þreytist á því starfi til lengdar, og fjöldinn allur af kennurum verður „stagneraður“. Þeir vinna sitt verk næstum eins og vélar, og verða leiðinlegir, í stað þess að kennslan á að vera lifandi. Sá maður, sem sljóvgast svo andlega, er glataður kennari. Ég tel, að með þeirri stefnu væri að mörgu leyti gefið slæmt fordæmi, ef farið yrði að heimta af kennurum við héraðsskólana, að þeir vinni líkamlega vinnu að meira eða minna leyti, og þá má ósköp vel ganga út frá því, að þeir yrðu valdir eftir öðru en andlegum hæfileikum. Mér virðist, að ef ber að skilja þetta ákvæði þannig, eins og það liggur hér fyrir, megi alveg eins ganga út frá því, að með þeirri stefnu, sem uppi er hjá Alþ., yrði bráðlega farið fram á hið sama við kennara við barnaskóla landsins og aðra skóla. Ég held, að þessu athuguðu, að þvert á móti beri að hlynna að því, að þeir geti sjálfir ráðstafað tíma sínum yfir sumarið, hvort sem er til að bæta hag sinn eða til að þroska sjálfa sig til þess að geta betur innt af hendi sitt starf. Því miður er raunin sú, að hætt er við, ef þetta yrði að 1., að hið sama yrði leitt yfir barnakennarana, að þeir yrðu skyldaðir til að vinna ókeypis t. d. vegavinnu fyrir ríkið yfir sumartímann. Ég ætla mér að bera fram brtt. um, að síðasti liður i. gr. falli niður. Einnig er athugavert ákvæði í 2. málsgr. 3. gr. um nám erlendra mála í héraðsskólunum, en ég skal taka það fram, að ég veit ekki, hvernig það er í hinum eldri l. um héraðssk. En í þessu frv. stendur þessi setning, sem ég ætla að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Erlend tungumál má ekki kenna í héraðsskólum öðrum nemendum en þeim, sem staðizt hafa sérstakt próf í íslenzkum fræðum, eftir reglum, sem fræðslumálastjórnin setur.“ Ég álít, að þetta nái ekki nokkurri átt eins og það stendur, og ekki batnar við þær lítt uppfyllanlegu kröfur, sem neðst á 5. bls. grg. eru fyrirhugaðar við þessi próf. Hvað þýðir þetta fyrir þjóð, sem eins er ástatt fyrir sem okkar þjóð, að afarmiklir erfiðleikar eru á því að gefa út bækur, þrátt fyrir allt tal menntamálaráðs um að gefa út margar og ódýrar bækur? Hvað þýðir það, að banna mönnum sérstaklega að læra erlend tungumál, nema þeir standist sérstakt próf í ísl. fræðum, eftir reglum, sem fræðslumálastjórnin setur? Okkar tunga er svo skyld Norðurlandamálunum, að það er afar auðvelt fyrir unglinga 12–13 ára að aldri að læra dönsku með góðri kennslu. Ég skil ekki, að hægt sé að benda á, að slík dönskukennsla þurfi að spilla okkar íslenzka máli. Þess vegna álít ég, að ekki nái nokkurri átt að setja svona ákvæði í l. Það ákvæði væri beinlínis ráð til þess að draga úr menningu okkar þjóðar. Það er vitanlegt, að fjöldinn allur af þeim ritum, sem við Íslendingar þurfum þjóðmenningar okkar vegna að lesa, er skrifaður á erlendum málum. Ég vil minna á, að jafnvel rit um Ísland, sögu þess og íslenzkar bókmenntir, einkum bókmenntir 19. aldar, eru til ýtarlegri á erlendum málum, einkum á þýzku (t. d. eftir Poestion og Herrmann) en íslenzk rit, sem til eru um íslenzkar bókmenntir á sama tíma. Ég álít því, að ákvæði þetta myndi í reyndinni verða til þess að bægja efnilegum nemendum beinlínis frá því að læra nokkurt erlent mál. Þetta er hættulegt, og ég tel, að slíkt ákvæði ætti ekki þarna heima, og þetta sé engum hentugt og síður en svo til fyrirmyndar. Ég vil ennfremur benda á það, að í upphafi 3. gr., þar sem stendur: „Héraðsskólar skulu vera samskólar pilta og stúlkna“, væri réttast að bæta við orðunum: „að jafnaði“. Ég sé ekki að nein ástæða sé til að fyrirskipa slíkt, enda þótt alveg sjálfsagt sé, að stúlkur hafi jafnan aðgang að héraðsskólunum sem piltar. En ef engin stúlkur væri í viðkomandi héraði, sem vildi ganga á slíkan skóla, virðist það alls ekki skynsamlegt að setja ákvæði í 1., er skylduðu einhverja stúlku til þess. Um 9. gr. frv. er það að segja, að það hefir komið fram brtt. við hana frá hv. 2. landsk. (SÁÓ) hvað snertir ákvæðið um sérnám í húsagerð, og er ég henni að vissu leyti sammála. Það má telja vonlaust, að nemendur, sem ekki hafa aðra sérmenntun eða æfingu en þessi námskeið, geti staðið fyrir að reisa hús. - Ég held, að það sé rétt fyrir okkur að ganga þannig frá þessu máli, að ekki verði farið óþarflega langt inn á það svið, að gera húsabyggingar í sveitum landsins að meira eða minna leyti að fúski. Ég sé ekki, hvernig slík lagafyrirmæli ættu að geta náð tilgangi sínum. En hinsvegar gæti það komið að gagni, að nemendur lærðu þar að smíða húsgögn í sveitaheimilin. Ég vil því taka undir brtt. hv. 2. landsk. um það, að í stað orðanna: „svo fullkomnu sérnámi í húsagerð geti staðið fyrir að reisa venjulegar byggingar og smíða innanstokksmuni fyrir heimili í sveitum landsins“. komi: „geti smíðað innanstokksmuni fyrir heimili í sveitum landsins“. Ég vil svo um leið og ég segi álit mitt viðvíkjandi frv. til l. um héraðsskóla, taka það fram, að ég tel, að nauðsynlegt sé, til þess að þessir skólar verði sem bezt úr garði gerðir, að ríkið skeri ekki of mikið við neglur sér framlög til stofnkostnaðar eða rekstrar þeirra. Ég tel, að það sé ekki nema eðlileg krafa af hálfu þjóðarinnar, að þessum skólum sé stjórnað þannig, að landsmenn allir hafi þar jafnan rétt, og þar verði ekki beitt neinu ranglæti eða ofsóknum gagnvart einstökum nemendum, og ekki reynt að koma burtu þeim, er hafa einhverja skoðun, sem valdhöfnnum er ekki þóknanleg. Þær tilhneigingar, sem fram hafa komið í slíka átt, hafa mætt ákveðinni mótspyrnu hjá þjóðinni, og ég vænti þess, að svo verði framvegis.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Mér þykir hlýða að segja nokkur orð um þetta frv., með því að ég hefi í menntmn. þurft að taka afstöðu til þess, bæði fjárhagsatriða og skipulags, farið yfir það og kynnt mér það dálítið. Ég vil þá byrja með því að benda hv. þdm. á grg., sem fylgir þessu frv., að þeir lesi hana sér til skemmtunar, þótt ekki væri annað. Það má draga af henni ýmsar ályktanir. Ég hefi getað leitt af henni tvær ályktanir. Þessum stofnunum,. héraðsskólunum, hefir verið komið upp meira af kappi en forsjá, þegar í það var ráðizt á árunum. Það virðist koma í ljós af grg. þessa frv., að hvorttveggja þurfi breyt. við, bæði kennslan í þeim og sá fjárhagsgrundvöllur, sem þeir voru reistir á. Það er mjög sterkt að orði kveðið í grg. frv., t. d. þessi orð: „Allir héraðsskólar eru nú í tilfinnanlegum skuldum, og geta hinir smærri alls ekki haldið við byggingum og munum svo sem vera ætti, auk þess, verður að koma veruleg breyt. á fyrirkomulag skólanna.“ - Nú verður að segja það, að mér sýnist, að þessar breyt. hljóti að ganga í rétta átt yfirleitt. Þess vegna má nú að vísu fagna framkomu þessa frv., er var flutt í hv. Ed. af þeim hv. þm., sem mest hefir komið við sögu þessara héraðsskóla. og stóð þar í mjög mikilli baráttu og stímabraki út af þeim málum. Hann fékk fyrir það mikla gagnrýni úr ýmsum áttum, og það kemur nú í ljós, að sú gagnrýni hefir að miklu leyti verið réttmæt á sínum tíma. Við því er ekki annað en gott að segja, að hann hefir lært af reynslunni og vill reyna að koma því í betra horf, sem miður fór. Það hefði að sjálfsögðu verið mikill kostur, að þetta frv. hefði komið fram svo tímanlega, að það hefði mátt senda það skólastjórum og skólastjórnum héraðsskólanna til athugunar og umsagnar, en þess er nú ekki völ. En þá er bótin, að hægt er að fá upplýsingar hjá formanni menntmn., sem er líklega allra manna fróðastur um þessi mál, þar sem hann er sjálfur forstjóri stærsta héraðsskólans. Mér þykir líklegt, að við það megi hlíta. Ég trúi því, að e. t. v. hefði mátt taka fyllra tillit til sérstöðu hinna einstöku héraðsskóla en hér er gert í frv. Það getur vel hugsazt að ekki henti alveg hið sama í öllum skólunum, og þá finnst mér sjálfsagt að taka tillit til séróska þeirra, ef einhverjar eru. En ég vil ekki leggja neitt sérstakt kapp á þetta atriði, því ég hygg, að þeir menn, sem fjallað hafa um þetta mál, séu því allra manna kunnugastir, en það eru hv. form. menntmn. og fyrrv. fræðslumálastjóri. Enda kemur þetta í ljós seinna, því nú á bæði að breyta kennslufyrirkomulaginu og fjárhagsgrundvelli skólanna. Hvað kennslufyrirkomulagið snertir, þá held ég, að þeir, sem eru þessum hnútum kunnastir megi vera einráðir um, hvað hentar bezt í þeirra héraði, og ég verð að segja, að ég tel rétt að breyta kennslunni í hagnýtari átt en verið hefir, eins og gert er með þessu frv. Það hefir að vísu aukinn kostnað í för með sér að breyta þannig um kennsluhætti, og er það líka á þeim grundvelli, sem frv. fer fram á, að fjárframlag ríkissjóðs hækki. Sérstaklega eykst kostnaðurinn vegna aukinnar verklegrar kennslu, enda farið fram á, að lagðar verði 25 kr. með hverjum nemanda, sem skólana sækir. Við þessu hefi ég ekki annað að segja en það, að ég tel réttlátt, að ríkissjóður hjálpi til við þessa breyt. á fyrirkomulagi kennslunnar, þar sem hún verður mjög kostnaðarsöm. Ég hefi verið að vonast eftir svari við öðru veigamiklu atriði í sambandi við frv. Það er, hve mikinn kostnað það hefir í för með sér, ef það er samþ. Í 13. gr. frv. er gert ráð fyrir, að ríkið leggi fram ¾ hluta stofnkostnaðar skólanna, en hingað til hefir það veitt helming hans. En það er ekki vitað með vissu, hve allur sá stofnkostnaður er mikill. Það á að skipa nefnd til þess að finna þessa fjárupphæð og gera grein fyrir, hve stofnkostnaðurinn er samtals, en ég verð að segja, að mér þætti betur fara á því, að Alþingi vissi, hvaða bagga það tekst á herðar með því að hækka stofnkostnaðarframlag ríkissjóðs úr helmingi í ¾ hluta. Það er um 7 skóla að ræða, sem allir eru miklar og fínar byggingar, svo það er ekki óverulegt atriði, hverju stofnkostnaðurinn nemur. Þá er það ekki upplýst, að skólarnir geti ekki staðið undir þeim skuldum, sem á þeim hvíla. Það hefir tekizt til þessa, e. t. v. með nokkrum erfiðleikum, að halda jafnvægi í reikningum þessara skóla og láta tekjur þeirra nægja fyrir öllum kostnaði, þar á meðal kostnaði af þeim lánum, sem hvíla á stofnununum. Við höfum fengið skýrslu um þau lán, sem á skólunum hvíla enn, og muna þau vera samtals um 100 þús. kr., en það segir ekkert um, hver stofnkostnaður skólanna er samtals. Þess vegna er ekkert komið fram, jafnvel nú við næstsíðustu umr. málsins í þinginu, um það, hvað Alþingi tekur á sig mikinn kostnað með því að samþ. frv. Það hefir ekki heldur verið gerð grein fyrir rekstrarkostnaði skólanna, til þess að vita megi, hvort einhverjir þeirra eða allir geti ekki annazt sjálfir kostnaðinn við byggingar og kaup á áhöldum til verklegrar kennslu. Mér þykir betur fara á því, að Alþingi ákveði ekki að hækka framlag sitt fyrr en þetta er vitað og fyrir liggur nánari grg. um það, hvernig rekstur skólanna gengur árlega og hver sá stofnkostnaður er, sem hér á að fara að greiða hluta af til viðbótar úr ríkissjóði. Ég hefi hugsað mér að flytja skrifl. brtt. við 3. umr. við 13. gr., um stofnkostnaðarframlagið, svo að ekki verði a. m. k. tekin ákvörðun um þetta að þessu sinni, áður en fyrir liggur nákvæmari grg. um það, hve mikil útgjaldaaukning þetta verður fyrir ríkissjóð. Ég fellst á það með hv. form. menntmn. Nd., að það sé óeðlilegur grundvöllur, sem þessir skólar hafa verið reistir á í byrjun, eins og t. d. það, að til þessa hefir Árnessýsla borgað tugi þúsunda til skólans á Laugarvatni, en nýtur hans ekki að sama skapi, þar sem aðeins lítill hluti nemendanna er úr sýslunni og skólinn því meira fyrir alla landsmenn en Árnessýslu. Að þessu leyti kemur í ljós, að grundvöllurinn fyrir fyrirkomulaginu hefir verið alrangur, að sinu leyti eins fjárhagslega og kennslufyrirkomulagið var það, sem nú á að breyta. Annars vildi ég aðallega boða brtt. þá við 13. gr., sem ég mun bera fram.

Forseti (GSv): Hér hefir verið lögð fram skrifl. brtt. af hv. 5. þm. Reykv., og þarf tvennskonar afbrigði til að hún megi koma til álita.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég hefi ekki getað hlustað á allar umr., en vildi þó leyfa mér að mæla með þessu frv., sérstaklega vegna þess, að stofnkostnaðarstyrkinn skuli auka úr ½ í ¾. Sumir héraðsskólarnir eiga ákaflega erfitt, og þessi ríkisstyrkur er tillag, sem flestir þeirra geta ekki komizt af án. Þeir eru nú búnir að fá öll þau framlög frá félögum, einstaklingum, hreppum og sýslum, sem nokkur von er á að þeir fái, og má því fullyrða, að stofnkostnaðurinn, sem ógreiddur er, muni lenda á ríkinu fyrr eða síðar. Ég tel einmitt nú rétta tímann til að bera fram slíkt frv. sem þetta, og vona ég, að fram séu komin þau rök fyrir því, að þessi stofnstyrktarauki verði samþ. Þetta er höfuðatriði frv. Að öðru leyti er ekki margt í frv., sem ekki mætti framkvæma með reglugerð. Að vísu fannst okkur í n. of fast kveðið á í frv. um suma þá hluti, sem gætu verið reglugerðaratriði, og reyndum við að milda það eftir föngum með brtt., með því að gera þessi ákvæði að heimild og bæta viðeigandi orðum inn í gr. Ég verð að telja 7. gr. frv. varhugaverðasta, sem er um, að kennarar skuli vera bundnir við skólana allt sumarið, en í framkvæmdinni sé ég ekki, að þetta verði svo erfitt, ef brtt. okkar við bráðabirgðaákv. verður samþ. Yfir reglugerðunum ræður kennslumálarh. og fræðslumálastjórn, sem er nákunnug öllum þörfum og aðstæðum skólanna, svo að ef heimild er til að setja ákvæði í reglugerð um, að undanþiggja megi þá kennara störfum yfir sumarið, sem skólinn ekki hefir þörf fyrir, eða þeim, vegna persónulegra kringumstæðna er erfitt að inna slík sumarstörf af hendi, þá er ég ekkert hræddur um, að menn verði beittir neinum þeim brögðum, sem þeir þurfi að una illa við. Það stendur einnig í sambandi við þetta ákvæði, að auka verður styrk til skólanna, því aukinni vinnu kennaranna hlýtur auðvitað að fylgja hækkað kaup, sem hlýtur auðvitað að standa í hlutfalli við lengdan vinnutíma þeirra, þótt það verði e. t. v. ekki hækkað í beinu hlutfalli við kaup þeirra yfir vetrarmánuðina. Til samkomulags í n. féll ég frá till. um að hækka framlagið, enda má benda á, að tekjur skólanna aukast um 1250 kr., þar sem ákveðið er, að ríkisstyrkur skuli greiddur fyrir hverja 15 nemendur, er svari því, sem greitt var áður fyrir hverja 20. Af þessari upphæð er hægt að greiða fyrir aukin störf kennaranna. Ég sé ekki ástæðu til að geta um fleira í sambandi við þetta frv., en héraðsskólunum mundi verða það mikið lið, ef hæstv. Alþingi sæi sér fært að samþ. þetta frv.

*Eiríkur Einarsson: Þótt mér þyki sitthvað í þessu frv. þannig, að betur mætti fara á annan hátt, þá vil ég lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að ég tel, að í frv. séu ýmsar umbætur frá þeim lögum, sem fyrir eru, og að frv. eigi fullan rétt á sér. Ég vil geta þess, að það, sem ég tel aðalkost þessa frv., er sú viðleitni, sem þar kemur fram til að auka nám á hagnýtum fræðum og í verklegum greinum og auka yfirleitt verklega þekkingu manna, en hana þarf einmitt að glæða. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta atriði, - það skýrir sig sjálft. Þá er annað atriði í frv., sem ég tel fela í sér mikla réttarbót, og það er ákvæðið um fjárreiður skólanna og aukin framlög ríkissjóðs. Ég segi þetta ekki af því, að ég telji hag ríkissjóðs standa með svo miklum blóma, að fært sé beinlínis að leggja á hann ný útgjöld, heldur af því, að ég sé ekki, hvernig slíkur kostnaður á að greiðast annarstaðar frá. Það hefir verið tekið fram, að þungar byrðar væru lagðar á sum sýslufélög vegna héraðsskólanna, en það hefir verið lagt nokkuð af handahófi á þau, en slíkt getur ekki gengið til langframa án þess að leitað verði lagfæringar á því, annars verður það til að auka leiðindi og misrétti. Þetta er réttarbót að því er ég tel, og næg ástæða til þess, að frv. ætti að ná fram að ganga. Því vil ég segja, að þótt ég sé ekki allskostar ánægður með frv., þá sé ég mér ekki annað fært en að greiða atkv. með því. Eins og ég gat í upphafi máls míns, tel ég vera sitthvað í frv., er skjóti skökku við, og vil ég í því sambandi minnast á það ákvæði frv., er fjallar um ráðstöfun á orku skólastjóra og kennara yfir þann tíma, sem ekki standa yfir námskeið í skólanum. Það er auðvitað ekki nema eðlilegt, að þessir menn eyði mestum starfstíma sínum í þágu stofnananna og einnig þeim tíma sumarsins, sem þeir ekki þurfa til annara starfa. En ég tel það of strangt að setja í l., að kennarar séu skyldir til að inna þessi störf af höndum þann tíma, sem skólarnir starfa ekki, störf, sem þeir eru e. t. v. á engan hátt sérlega vel hæfir til. Ég tel, að það hljóti að hafa veruleg áhrif á afkomumöguleika kennaranna, því þeir eru með þessu sviptir möguleikanum til að vinna sér eitthvað inn með sjálfstæðu starfi í sínum frítíma. Þá yrði a. m. k. að bæta kjör þeirra svo, að þeir gætu af launum sínum haft lífsframfæri handa sér og sínum af kennslunni, hafi þeir ekki getað það áður. Laun þeirra verða að stillast svo í hóf, að öruggt sé, að þeir geti séð sér og sínum farborða. Það er líka í sambandi við þetta atriði, sem ég tel varhugavert orðalagið í niðurlagi brtt. hv. menntmn., um það, hvað ákveða megi með reglugerð viðvíkjandi sumarskyldum kennaranna. Þetta getur orðið svo mikið hagsmunamál fyrir kennarastéttina, að þar megi engin tilviljun ráða eða það verða neitt náðarbrauð að fá slíka undanþágu. Ég tel af tvennu illu, að betra sé að lögfesta þetta, og tel málið því betur komið, sem það er fastar bundið. Eins og ég hefi áður getið, þá tel ég ýmsar þær réttarbætur felast í frv., sem geri það að verkum, að ekki megi tefja málið; þá tel ég, að þegar að fara á að semja slíkan lagabálk um marga skóla, þá megi færa rök fyrir því, að þar megi varhugar gæta að taka þessa stefnu á núverandi stigi málsins. Af því, sem fram hefir komið hér, og einnig liggur það í hlutarins eðli þá stendur fyrir dyrum, að eftir kröfu almennings í landinu fari fram athugun á því, hvort ekki væri til bóta að sameina ýmsa skóla undir einu og sama þaki og breyta þeim á róttækan hátt. Það, sem vakir fyrir mér og þeim, sem flutt hafa þetta frv., svo og öðrum, sem áhuga hafa fyrir þessu máli, er, að breyta eigi kennslunni meir og meir í þá átt að auka verklegt. hagnýtt nám fyrir sveitafólkið í þessum skólum og það er að breytast æ meir í þá átt í öllum skólum. Þar sem flestir sveitaskólarnir eru miðaðir við þarfir fólks úr bændastétt, þá er maður kominn að þeirri spurningu, hvort ekki sé rétt að draga þá meira saman og samræma þá. Ég miða t. d. við það, að í frjósömu héraði eins og Borgarfirði, þar er stór héraðsskóli í Reykholti, búnaðarskóli á Hvanneyri og húsmæðraskóli á Staðarfelli. Er þá ekki möguleiki fyrir að sameina þá undir einu og sama þaki, þar sem skólarnir eru allir að færast meir og meir í sama form. Þótt ég hafi aðeins orð á þessu sem framtíðardraum um þessi málefni, þá vildi ég láta þess getið, því ég er viss um, að þetta mál verður rætt á alþingi áður en langt um líður. Ég vildi óska, að áhugi yrði til staðar fyrir slíku frv., er það kemur fram á Alþingi, ekki síður en fyrir þessu frv., sem vissulega horfir til umbóta, þótt ég hefði óskað, að þar væri lengra farið en reynd er á orðin. Ég vil alls ekki sýna neina andstöðu gegn frv., þótt ég hafi þessar skoðanir um einstök atriði þess.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Ég er þeim þakklátur, sem tekið hafa til máls og mælt hlýlega til þessa frv. En mér þótti miður, að hv. 4. þm. Reykv. skyldi boða brtt. við 13. gr., en í því eru engin brigðmæli af hans hálfu, því hann hefir bæði getið þess í samtali og í nál., að svo gæti farið. Ég hefi því engu verulegu við það að bæta, sem ég hefi sagt um þetta mál, en vildi þó benda hv. 4. þm. Reykv. á það, að hann sagði í ræðu sinni að það sýni sig nú, að skólarnir hefðu að ýmsu leyti verið reistir á röngum grundvelli, bæði að því er snertir kennslufyrirkomulag og hvað snertir stofnkostnað. Þetta finnst mér heldur mikið sagt, því nú eftir 10 ára reynslu af héraðsskólal. er breytingin á kennslufyrirkomulanginu ekki gagngerð, en það er gert ráð fyrir, að kennslan sé bæði verkleg og munnleg ásamt íþróttakennslu. Það er aðeins í þessu frv. farið lengra í verklegri kennslu en í gildandi l. frá 1929, og af því leiðir auðvitað, að bóklega námið minnkar nokkuð. Er ætlunin, að það yrði sérstaklega hvað erlendu málin snertir. Ég tel, að það sé í samræmi við það, sem reynslan hefir kennt okkur, en hinsvegar sé ofmælt, að þessi starfsemi hafi í upphafi verið reist á skökkum grundvelli. Hvað snertir stofnkostnaðinn, þá reyndist það svo, að framlag á móti ríkissjóðsstyrknum fékkst ekki eins mikið og menn höfðu vænzt, þegar l. voru sett. Og þar sem það er nokkuð mikil krafa, að sýslufélög, hreppsfélög eða einstakiingar leggi fram helming stofnkostnaðar, þá þarf menn ekki að undra, þótt tekjuvonirnar brygðust. Mér finnst þessi breyt. eðlileg, þar sem reynslan hefir sýnt, að þetta atriði var í upphafi rangt hugsað. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að þetta mál hefði í upphafi verið sótt meira af kappi en forsjá, og þau ummæli eru í samræmi við það, sem hann sagði um kennslufyrirkomulagið og stofnkostnaðinn. Ennfremur sagði hv. þm., að það væri erfitt fyrir Alþ. að fallast á þau fjárframlög úr ríkissjóði, sem gert er ráð fyrir í 13. gr. Ég tel það í sjálfu sér ekki óeðlilegt að einstakir þm. líti þannig á. Samkv. yfirliti, sem nú liggur fyrir um skuldir héraðsskólanna, eru þær um 400 þús. kr., eða nánar tiltekið 402736 kr. Þótt yfirlit þetta sé e. t. v. ekki alveg nákvæmt, þá mun það þó vera nærri því rétta. Og ég vil geta þess, að stofnkostnaður skólanna mun vera um. l,5 millj. kr., eða rúmlega það, með því þó að fara eftir mati á einstökum stofnunum, sérstaklega í sambandi við Laugarvatn. Hinir skólarnir hafa gefið upp stofnkostnað sinn. En ég treysti mér ekki vel til þess, en gaf upp það, sem bækur sýna, að eignir skólans eru virtar, en það er rétt undir 500 þús. kr. Ef við nú reiknum ¼ hluta stofnkostnaðarins, sem að framan greinir, þá verður hann um 380 þús. kr., m. ö. o., það er hér um bil sama, hvort teknar eru skuldir skólanna eða ¼ hluti stofnkostnaðar þeirra og lagt til grundvallar fyrir gerðum væntanlegrar matsnefndar. Þessa vildi ég geta, til þess að menn sjái, að ekki skiptir máli, hvor leiðin er farin. Hinsvegar er ekki gerandi lítið úr því, að þetta verða alltaf töluverð fjárútlát fyrir ríkissjóð. Ég get hugsað mér að einhverjir spyrji, hvernig ég hugsa mér, að þessi ¼ hluti stofnkostnaðarins eða skuldirnar verði greiddar. Mér finnst eðlilegast skv. frv., að ríkissjóður taki að sér þennan hluta stofnkostnaðarins. Hinsvegar játa ég, að þetta atriði hefir ekki verið athugað til hlítar, og ég vil ekki segja ákveðið um það, hvernig ég teldi, að þessu bæri að haga, og vænti ég, að ég hljóti ekki ámæli fyrir það. Ég hefi svo ekki meira fram að taka í sambandi við þetta mál, þar sem ég býst við, að framkomnar brtt. verði teknar aftur til 3. umr., og hv. 4. þm. Reykv. hefir einnig boðað, að hann muni þá flytja brtt. við frv. Þó þykir mér rétt að geta þess í sambandi við það sem fram kom um tungumálanámið, að hv. þm. verða að gera sér ljóst, að fjöldinn af því fólki, sem héraðsskólana sækir, býr yfir mjög takmarkaðri þekkingu á sínu eigin móðurmáli. Ég held, að það sé heilbrigt og rétt að gera vissar kröfur til stafsetningarkunnáttu og lestrar, áður en nemendum er leyft að hefja erlent tungumálanám. Eftir minni reynslu get ég fullyrt, að mörgum nemanda er það fyrir beztu, að honum sé leiðheimt með það í fullri alvöru, að ekki sé heppilegt fyrir hann að byrja að erfiða í erl. málanámi með mjög takmarkaða þekkingu á eigin tungu sem undirstöðu. Fyrir það fólk, sem ekki hefir lært að lesa sæmilega sitt eigið móðurmál, er ekki eyðandi tíma og orku í að læra erlend mál. Það mun því verða nokkur hvöt fyrir fólk til að læra sitt eigið mál, ef það veit, að ekki fæst að hefja nám í erlendum málum fyrr en sæmilega góðum árangri er náð í íslenzku. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta mál meira að sinni.

*Einar Olgeirsson: Ég stend upp til þess að lýsa yfir því, að ég mun taka brtt., sem ég flyt, aftur til 3. umr. En út af því, sem hv. frsm. menntmn. sagði um erlenda tungumálanámið í héraðsskólunum, þá finnst mér, að það þurfi mikillar íhugunar áður en farið er að bægja mönnum frá slíku, og mér er alls ekki ljóst, hvert stefna á með slíku. Hvað þýðir það að banna mönnum, sem orðnir eru yfir 18 ára gamlir, að læra undirstöðuatriði í erlendum málum, nema þeir standist próf í íslenzkri málfræði? Hvað er erlend tungumálakunnátta fyrir okkur yfirleitt? Hún er aðeins lykill að ákveðnum fræðum, sem ekki er unnt að kynnast með móðurmálskunnáttunni einni saman nema að litlu leyti. Við skulum athuga, hve margt af því bezta, sem til er í íslenzkri sveitamenningu, er einmitt því að þakka, að íslenzkir bændur hafa aflað sér nokkurrar þekkingar á erlendum málum og getað tileinkað sér það bezta í erlendri samtíðarmenningu. Af því að hv. þm. S.-Þ. er flm. þessa frv., þá skulum við athuga, hvernig ástandið er hjá Þingeyingum í þessu efni. Við getum t. d. tekið Benedikt á Auðnum. Hann vann að því að útbreiða meðal Þingeyinga þekkingu á erlendum félagsmálefnum, þegar hann var ungur. Ég vil benda mönnum á það, að í bókasafninu á Húsavík er að finna bezta safn félagsfræðibókmennta á Íslandi. Þar eru næstum því allar bækur um þetta efni á erlendum málum. En þær hafa eigi að síður verið lesnar úti um alla Þingeyjarsýslu. Ég skal viðurkenna, að e. t. v. hefir þetta átt sinn þátt í að skapa þá róttækni, sem þar hefir legið í landi og hv. þm. S.-Þ. þykir nú orðið nóg um. Ég vil ennfremur benda á það, að bændur, sem hafa áhuga fyrir sinni starfsgrein og vilja afla sér þekkingar í efnafræði, verkfræði og ýmsu fleiru, sem þýðingu hefir fyrir okkar landbúnað, þurfa að kunna undirstöðuatriði erlendra mála til þess að geta kynnt sér bækur, sem um þessi efni fjalla. En með því móti geta þeir e. t. v. gert uppgötvanir, sem gagnlegar eru starfi þeirra. Í grg. frv. er talað um þessa „lítilfjörlegu byrjun á erlendum málum“, sem hafi ill áhrif á nám í íslenzku. Ég get viðurkennt, að það geti verið hagkvæmt fyrir nemendurna að beina huga sínum aðeins að einu erlendu máli, en byrja ekki samtímis á t. d. ensku, dönsku og þýzku. En það er hinsvegar vitanlegt, að eftir tveggja vetra tilsögn t. d. í dönsku og þýzku hafa menn öðlazt þá þekkingu, sem nauðsynleg er til þess að þeir geti stundað sjálfsnám í þessum greinum og aflað sér frekari þekkingar tilsagnarlaust, og notfært sér það, sem á þessum málum er ritað. Menn geta verið skussar í íslenzku, þótt þeir séu fullfærir um að læra eitt erlent mál. Ég held, að menn ættu mjög að athuga þetta atriði áður en það er gert að lögum. Það eru t. d. engar skýrslur um það, hve margt fólk í sveitum landsins getur yfirleitt hagnýtt sér erlendar bækur, t. d. hve margir Þingeyingar geta lesið dönsku. Þar, sem ég hefi farið um Þingeyjarsýslu, hefi ég séð á heimilum engu minna af erlendum bókum en inniendum. Ég vil ennfremur minna á það, að erlendir ferðamenn, sem hingað koma, eru yfirleitt undrandi, á því, hve margir alþýðumenn geta lesið eitthvert erlent tungumál. Það ætti síst að gera leik að því að leggja stein í götu þessarar menningar. Það er enginn efi, eins og ég áðan sagði, að eftir tveggja vetra nám í dönsku eða þýzku geta menn haft not af lestri bóka á þessum málum. Ég viðurkenni, að enskan er þyngri; og margir nemendur myndu ugglaust vilja leggja á sig nokkra aukavinnu til þess að geta fengið tilsögn í einhverju af þessum málum. Hitt tel ég rétt, að erlendu málin eigi að vera valgreinar, þ. e. nemendunum eigi sjálfum að heimilast að velja, hvaða algengt tungumál þeir vilja stunda, eða hvort þeir yfirleitt kæra sig um það. Ég vil eindregið skora á hv. þm. að athuga þetta atriði fyrir 3. umr. - Fleira er það þá ekki, sem ég þarf að ræða að þessu sinni. Þær brtt., sem ég tók aftur, munu koma til umr. síðar.