Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingólfur Bjarnarson Það vill svo einkennilega til, að jeg stend hjer ekki upp sem fram. fjvn., því að henni tókst ekki að verða samhuga um till. sínar, en ber þær fram í þrennu lagi. Jeg stend því aðeins upp til þess að gera grein fyrir 2 brtt., sem minni hl. b. hefir leyft sjer að bera fram á þskj. 646. Eins og hv.þd. er kunnugt, þá hefir hv.Ed. gert nokkrar breyt. á frv. síðan það fór út úr deildinni, bæði hækkað tekjurnar og lækkað útgjöldin dálítið, sjerstaklega með niðurfellingu vegagerða, en hefir hinsvegar bætt ýmsu inn á útgjaldahliðina. Hefir frv. tekið þeim breyt., að útgjaldahliðin hefir hækkað í heild, þrátt fyrir þessa 80 þús. kr. lækkun, um ca. 34 þús. kr., en tekjuhliðin hefir hækkað um 100 þús. kr., svo að nú er 18300 kr. tekjuafgangur, en var 47 þús. kr. tekjuhalli, þegar frv. var afgr. frá þessari hv. deild. Að svo miklu leyti sem breyt. hv.Ed. hafa raunverulega miðað í þá átt að afgr. frv. án tekjuhalla, er ekki nema gott um þann tilgang að segja frá hendi okkar tillögumanna, en að okkar áliti orkar það nokkuð tvímælis, hvort verulegustu breyt. eru til bóta, en verulegustu breyt. eru hækkun tekna og lækkun á framlagi til vegagerða. Hið fyrra hefir nú engin raunveruleg áhrif á útkomu fjárl. á sínum tíma, en er aðeins breytt færsla á pappírnum. Og um lækkanirnar til vega vil jeg taka það fram, að okkur tillögumönnum þóttu það mjög erfiðir kostir að þurfa að grípa til þess ráðs, þar sem þörfin er svo knýjandi fyrir bætta vegi alment. En að því sem þetta miðar til raunverulegs sparnaðar, sáum við tillögumenn okkur eigi aðra leið færa, eins og komið var afgr. fjárl., en að láta okkur lynda þessa sparnaðarleið hv.Ed., og viljum ekki leggja út í að hefja stríð út af því. En því fjarstæðari verðum við að telja þá ráðstöfun hennar, að jafnhliða því, að fella niður framlög til margra stórnauðsynlegra vega, skuli hún taka upp framlag til nýs vegar, nefnilega akvegarins yfir Fjarðarheiði, sem að okkar áliti stendur mjög miklu fjær því að koma til framkvæmda heldur en vegir þeir, sem hv.Ed. feldi niður. Enda hefir vegamálastjóri lýst yfir því, að hann gæti eigi lagt til, að á þessum vegi yrði byrjað nú þegar. Kostnaðurinn er áætlaður hátt á fjórða hundr. þús. kr., lægsta áætlun, og þar sem hann kæmi ekki að gagni fyrr en hann væri allur lagður, telur vegamálastjóri, sem líka er auðsjeð, að eftir að byrjað væri á honum yrði að leggja kapp á að koma honum áleiðis, og yrði þá að binda til hans af vegafje árlega að minsta kosti 50 þús. kr., og yrði þá vitanlega að draga þá upphæð frá vegagerðum annarsstaðar. Nú hagar svo til, að vegur þessi liggur yfir afartorsótta og háa heiði, kringum 2 þús. fet yfir sjávarmál, og má telja alveg víst, að vegurinn mundi liggja undir snjó mikinn meiri hluta ársins, og því að engu gagni koma þann tíma. Og hinsvegar hafa hjeraðsmenn þeir, sem ætlað er að hafa hans not, þegar annan miklu tryggari akveg til útflutningshafnar rjett samhliða þessum fyrirhugaða Fjarðarheiðarvegi, nefnil. Fagradalsbrautina, og liggja þessir tveir vegir upp frá sama punkti hjeraðsmegin. Þó að þessi Fjarðarheiðarvegur væri lagður, þá er það sjáanlegt, að aðalviðskiftastraumur hjeraðsbúa mundi eftir sem áður liggja til Reyðarfjarðar um Fagradalsbraut, þar sem sú leið yrði miklu öruggari. Okkur sýnist því, að hjer sje gerður hálfgerður leikur að því að binda vegaframlög komandi ára í þennan tiltölulega þarflitla Fjarðarheiðarveg, meðan ýms önnur hjeruð bíða meira og minna vegalaus. Jeg held svo, að það sje ekki ástæða til að fara ítarlegar inn á að lýsa þessum vegi að sinni. Það var gert í hv.Ed., og jeg býst við, að margir hv.þdm. þekki afstöðuna þarna og geti myndað sjer skoðun um málið. Vil jeg svo vænta þess, að hv. d. geti gengið inn á þessa till. okkar. Þá höfum við einnig leyft okkur að bera aðra brtt. fram á þessu sama þskj., sem er sú XVIII., og er þar farið fram á að taka upp aftur styrk til sandgræðslugirðingar á Rangárvöllum, sem hv.Ed. feldi niður. Við höfum tekið þetta upp aftur, en þó með þeirri breyt. frá því, sem áður var, að við höfum fært upphaflegu upphæðina niður um 2 þús. kr. Um leið höfum við gert hlutaðeigendum skylt að leggja fram helming kostnaðar, og er það bygt á því, að við álítum sæmilega sanngjarnt, að hjeraðsbúar leggi fram meira heldur en var ráð gert fyrir upphaflega, því að hjer er ekki um að ræða venjulega varnarráðstöfun gegn uppblæstri landsins, heldur er þetta sumpart girðing til varnar ágangi á engi sumra hlutaðeigandi manna. Jeg skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en skal aðeins taka það fram, að við töldum, að hv.Ed. hefði sýnt óþarfa harðleikni í þessu máli, sem er hjeraðsbúum, er hlut eiga að máli, hin mesta nauðsyn, og viljum mælast til þess við hv. deild, að hún samþ. þessa tillögu. Jeg sje, að hjer er komin fram brtt um sama efni frá hv. 1. þm. Rang. Hún er 2 þús. kr. hærri en okkar till., eða eins og framlagið var áður sett. Jeg hefi nú gert grein fyrir, hvers vegna við sáum okkur fært að lækka framlagið, og vil nú fara fram á það við hv.flm.till., hvort hann geti ekki fallist á að taka hana aftur, bygt á því, að hann gæti fallist á, að okkar till. hefði við sæmilega sanngirni að styðjast. Hjer er að vísu ekki um neitt stórmál að ræða, en jeg vil samt beina þessu til hans.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á hjer nokkrar brtt., en þar sem þær hafa sumar verið til umr. hjer áður og samþ. í þessari hv. deild, þá sje jeg ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þær. Fyrsta brtt. er um það, að gera orðabreytingu og jafnframt raunverulega breyt. á aths. við símalínuna frá ögri um Æðey, þannig að í staðinn fyrir Snæfjöll komi Sandeyri sem endastöð. Það er upplýst, að rjett er að stytta símalínuna og láta hana ná aðeins til Sandeyrar. Um nauðsyn þessarar línu hefir verið talað áður og jeg ætla ekki að endurtaka það, en vænti, að hv.þdm. geti fallist á þessa till. mína, sem miðar til sparnaðar, sem nema mun 1500–2000 kr. Önnur brtt. mín er um, að veittar verði til bryggjugerðar í Hnífsdal 9 þús. kr. Við 3. umr. fór jeg fram á 14000 kr. í þessu skyni; tel nú, að vel mætti vinna verkið á 3 árum, en áður var ráðgert að lúka því á 2 árum. Jeg vænti þess, að hv. deild samþ. þessa fjárveitingu. Jeg hefi áður sýnt fram á, hve mikil nauðsyn er á bryggju á þessum stað. Það er alveg óvinnandi vegur að skipa öllum fiski upp í smábátum, og tekur 3–5 klst. í hverjum sjóróðri, og dregur því stórum úr aflabrögðum manna. Auk þess myndu allar aðrar vörur fara um þessa bryggju, ef bygð verður. Það er enginn efi á því, að hreppsbúar geta staðið straum af 2/3 hlutum byggingarkostnaðarins með ábyrgð sýslunnar og styrk hreppsfjelagsins. Þá er IX. brtt., sem fer fram á að hækka laun farkennara. Jeg sje í áliti fjhn.Ed., að hún leggur til, að frv. um laun farkennara, sem kom frá þessari hv. deild, verði samþ., en það hefir þá hækkun á laununum í för með sjer, sem brtt. fer fram á. Þetta má því heita aðeins leiðrjetting. Í Ed. var feld niður fjárveiting til að leggja veg um sandgræðslusvæðið í Bolungarvík. Jeg tek þessa fjárveitingu hjer upp aftur. Hjer er ekki um bein útgjöld fyrir ríkissjóð að ræða, þar sem vegur þessi, sem er í áframhaldi af sýsluveginum, yrði ella kostaður af sýsluvegasjóði og ríkissj. að 1/3. Þá á jeg brtt. við VI. lið 23. gr. Það er lánsheimild til Hjaltastaðahrepps. Þar segir svo í aths. við liðinn, að lánið sje veitt til greiðslu á skuldum hreppsbúa við verslanir. Þetta finst mjer óviðkunnanlegt, og vil því láta niður falla. Mjer finst betur við eiga, að sýslunefndin, sem ber ábyrgð á láninu, ráðstafi þessu fje í samráði við hreppsnefndina. Mjer finst, að þar sem litið er á þetta lán sem hallærislán, þá sje ekki ástæða til, að verslanirnar fái skuldir sínar greiddar nema menn geti greitt þær án opinberrar aðstoðar. Jeg hygg, áð ef það fordæmi er gefið, að borga verslunarskuldir, gæti þá farið svo, að beiðnimar yrðu nokkuð margar um slíkar fjárveitingar áður en lýkur. Jeg hefi þá ekki meira að segja um fjárlfrv., nema það, að þótt eigi sje gert ráð fyrir beinum tekjuhalla á fjárl., þá er með samþ. á 23. gr. ráðið, að stór tekjuhalli verður á þeim, ef stj. notar allar heimildir í 23. gr. Stj. eru þar heimilaðar greiðslur, sem nema um 600 þús. kr., og þar sem þessar heimildir eru flestar frá sjálfri stj. runnar, og þá einkum frá hæstv.dómsmrh., má búast við, að flestar eða allar heimildirnar verði notaðar. Má þar til nefna heimildina um kaup á Gutenberg, byggingu fyrir opinberar skrifstofur og kaup á nokkrum jörðum fyrir austan fjall. Held jeg, að megi telja víst, að flest þessi útgjöld komi á ríkissjóð 1930. Má því búast við, að ekki verði lítill halli á fjárl. Vil jeg því vænta þess, að sparnaðartill. við þessa grein á þskj. 646 verði samþ.

Einar Jónsson * Jeg vona, að hv. samþingismenn mínir í þessari hv. deild geti ekki borið mjer það á brýn, að jeg hafi þann tíma, sem jeg hefi setið á þingi, verið frekur til bitlinga fyrir mig eða mína nje heldur hjerað mitt. Jeg fann þó að þessu sinni ástæðu til þess að sækja um nokkrar nauðsynlegar fjárveitingar til hjeraðs míns. Á jeg þar við styrk til dragferju, fjárveitingu til rannsókna á vatnamálum og sandgræðslustyrk. Nd. tók vel í þessar umsóknir, en hv.Ed. fanst rjettlátt að fella tvær fjárveitingarnar niður, svo að nú stendur ekki nema ein eftir. Vík jeg þá fyrst að dragferjunni yfir Hólsá. Mintist jeg á það við 3. umr., að umsóknin, eins og hún var þá, væri miðuð við mælingar og rannsóknir þeirra Jóns Ísleifssonar verkfræðings og vegamálastjóra. Taldi Jón Ísleifsson, að ferjan myndi kosta 13500 kr., en samkv. áætlunum vegamálastjóra var kostnaður áætlaður 15000 kr. Við þm. kjördæmisins gengum inn á, að hjeraðið tæki að sjer helming kostnaðar, og fórum því fram á, að þingið veitti 7500 kr. Ætluðum við að vinna til að leggja á okkur helming kostnaðar. En Ed. feldi þessa fjárveitingu niður. Einn hv.þm. í Ed. tók málið upp í breyttri mynd að minni tilhlutun og fór fram á 1500 kr., gegn helmingi frá hjeraðinu. Skal jeg skýra frá því, í hvernig á þeirri lækkun stendur. Í áætlunum Jóns Ísleifssonar og vegamálastjóra var gert ráð fyrir því, að ferjan gæti flutt hlaðinn bíl, og með því móti gat hún ekki kostað minna. En síðar komst Jón Ísleifsson og Landeyingar að því við nánari rannsókn, að mikil bót gæti verið að ferju, sem fermdi vörurnar af bílnum og ljeti annan bíl taka þær hinumegin. Með því móti væri hægt að komast af með 3000 kr. Við þm. Rang. flytjum hjer brtt. á þskj. 646 sama efnis og áður hefir verið samþ. hjer, en Ed. feldi niður, að hækka sandgræðslustyrkinn úr 40 þús. upp í 52 þús., og gangi 12 þús. af þeirri upphæð til sandgræðslugirðinga á Rangárvöllum. Nú hefir hv.fjvn. fundið aðra leið, sem er ódýrari fyrir ríkissjóð, en dýrari fyrir okkur, en þó mun jeg láta til leiðast fyrir mitt leyti að taka brtt. okkar aftur, í þeirri von, að brtt. minni hl. fjvn. verði samþ. Læt jeg svo úttalað um þetta mál. En á þskj. 646 á jeg eina brtt. enn. Hún er þess efnis, að liðurinn til Jóns Leifs falli niður. Ber jeg fram þessa till. í þeirri von, að okkur Rangæingum verði veitt sem því svarar til sandgræðslunnar. Ef við fengjum þörfum okkar lítilsháttar fullnægt í þessu efni, myndi jeg ekki setja mig upp á móti því, að Jón Leifs fengi þennan styrk, en mig fýsir að sjá, hvort hv. deild vill heldur styrkja þá, sem eiga að stríða við vatnabrot, sandfok og hverskonar náttúruörðugleika og láta Jón syngja svolítið minna, eða hið gagnstæða. Jeg er ekki vanur því, að ræða brtt. annara þm. Þó get jeg ekki stilt mig um að minnast hjer á eina. Það er XXI. brtt. á þskj. 646, frá hv.þm. Barð., um að lækka styrkinn til stórstúkunnar um 2000 kr. Það er till., sem mjer líkar vel og jeg mun styðja, þó að þefað verði af mjer í kvöld eða á morgun eða hvenær sem það verður. Jeg leyfi mjer að síðustu að vænta þess, að hv. deild taki vel í þessar till. mínar, enda eru þær engar stórfeldar. Jeg er ekki vanur að betla fyrir hjerað mitt, enda er jeg ekki að því nú, en mjer finst Rangæingar eiga skilið að fá einhverja hjálp, þegar önnur hjeruð fá tugi þúsunda. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jón Ólafsson Eins og hv.þm. S.-Þ. gat um, stóð fjvn. ekki saman um neina brtt. við þessa umr. Hefir 2. minni hl. borið fram nokkrar brtt. og vil jeg gera nokkra grein fyrir þeim. Vil jeg þá fyrst geta um till. 2. minni hl. um hækkun á framlögum til vegagerðar, eða með öðrum orðum um að færa fjárhæðir til vegagerða í sama horf og þær voru eftir 3. umr. hjer í hv.Nd.Ed. hefir lækkað allar þessar fjárhæðir talsvert, og hefir það vakið allmikla óánægju ýmsra, sem vonlegt er. Okkur virðast ekki ríkar ástæður til þess að fara svo að. Við sjáum ekki, að það sje bein nauðsyn, þrátt fyrir það, þótt ýmislegt hafi slæðst inn í fjárl. í Ed., að færa þessa nauðsynlegustu pósta niður. Við höfum því lagt til að hækka tvo liði á tekjuhliðinni, til að vega á móti hækkuninni til vegagerða. Fyrri liður brtt. er um það, að aukatekjur sjeu áætlaðar 475 þús. í staðinn fyrir 450 þús. Þetta er bygt á reynslu undanfarinna ára. Þessi liður hefir hækkað um 30 þús. á ári í allmörg ár, og 1928 nam hann 468 þús. kr. Ef gera má ráð fyrir, að hann hækki um 30 þús. kr. þetta ár, eins og undanfarið, sjest, að þetta er varlega áætlað. Þá höfum við viljað hækka vörutollinn um 25 þús. kr. Þessi liður er að vísu allhár, en þess ber að gæta, að hann hefir orðið hærri en við leggjum til, því að hann var 1600000 síðasta ár. Finst okkur því, að ekki sje sjerstaklega óvarlegt að áætla liðinn 1375000 kr. og ekkert óforsvaranlegt, að þessu athuguðu, þótt við leggjum til, að 65 þús. af vegafje verði aftur settar í fjárl., þegar þess er gætt, að með þessari hækkun á tekjuhliðinni fást 50 þús. kr. og 18 þús. kr. eru enn til umráða í fjárhagsáætluninni. Með þessu móti standa tekjur og útgjöld nokkurn veginn í járnum, og af því að við álítum, að þingið eigi síst að leggjast á móti svo nauðsynlegum fjárveitingum sem framlögum til vegagerða, höfum við til frekari tryggingar hallalausri afgreiðslu á fjárl. lagt til með XXIX. brtt. á þskj. 646, að heimildin um kaup á Gutenberg væri látin niður falla. Við teljum, að ekki sje gott að sjá, hvernig þetta fyrirtæki reynist. Getur vel verið, að ekki sje óheilbrigt að reka það, ef vel er á haldið, en vel gæti og svo farið, að landið hefði þess engar nytjar, nema síður væri. Um þetta vantar alla vitneskju enn, enda þótt gert væri ráð fyrir á síðasta þingi, að stj. ljeti rannsaka málið. Þetta hefir algerlega skotist yfir hjá hæstv. stj., því að þessi till. kemur eins og andinn úr sauðarleggnum við 3. umr. í Ed., og til Nd. kemur hún án allra upplýsinga um það, hvernig þetta fyrirtæki liti út, ef í það væri ráðist. Okkur finst viðsjárvert að ráðast í þetta, þar sem upplýsingar um málið eru mjög litlar og okkur gafst ekki tími til að rannsaka það neitt, þar sem það er lagt fyrir þingið á síðustu stundu. Og mjer virðist, að hv.þdm. ætti ekki að vera það kappsmál að koma þessari till. fram, að ekki mætti fella hana niður um sinn, svo að hægt væri að athuga hana nánar. Það kann að vera, að rannsókn leiði það í ljós, að fyrirtækið geti verið arðvænlegt fyrir ríkið, en jeg fyrir mitt leyti verð að álíta, að það geti orðið viðsjárvert. Þessi fyrirtæki geta að vísu borið sig, vegna þess, að þau hafa nærri ótakmarkað vald til þess að láta hvern þann, er línu les í þessu landi, greiða til þessarar starfsemi þann skatt, er fullnægir allri ráðleysu. Kvarta bókaútgefendur og rithöfundar sáran yfir því, að það sje nær ókleift að gefa út svo ódýrar bækur, að almenningur geti eignast þær. Jeg hygg, að enda þótt ríkið eignaðist þessa prentsmiðju og hún annaðist útgáfu bóka, myndi prentkostnaður verða sá sami og áður, ef ekki meiri. Frá mínu sjónarmiði er þetta því athugavert, og er ekki líklegt, að fyrirtækið gefi mikinn arð, nema þá að nota sjer það að setja verkin svo hátt, þrátt fyrir óeðlilega hækkun, að fyrirtækið geti borið sig. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessar till. Þær eru allar í þá átt að færa fjárl. í það horf, sem þau voru í, þegar þau voru afgr. frá hv.Nd., og vænti jeg þess, að hv.þdm. hafi ekkert við það að athuga.

Gunnar Sigurðsson 1 Hv. samþm. minn (EJ) hefir nú talað fyrir þeirri till., er við flytjum saman, og hefi jeg þar litlu við að bæta. Hv. samþm. minn hefir nú tekið sína till. aftur, sandgræðslustyrkinn, og gengið inn á till. minni hl. fjvn., að styrkurinn nemi 10 þús. kr. Hv Ed. feldi þennan styrk niður, og er þetta því mikil bót í máli, þótt jeg hefði heldur kosið, að till.hv.þm. yrði samþ. Þá höfum við, hv. samþm. minn og jeg, borið fram brtt. við 13. gr. B. III, nýr liður: Til dragferju á Hólsá, gegn jafnmiklu tillagi annarsstaðar að, alt að 1500 kr. Jeg skal taka það fram, að jeg er óánægður yfir því, að betri leiðin var ekki tekin og gerð örugg dragferja, sem tekið gæti bíla, eins og fyrst var til ætlast. Veit jeg ekki, hvort hlutaðeigandi hreppar sætta sig við, að þessi leið verði tekin, en treysti þó því, að þeir geri það, og vona jeg, að hv. deild samþ. þennan litla styrk. Þá á jeg brtt. á sama þskj., sem jeg flyt ásamt hv.þm.N.-Þ., til Finns Jónssonar listmálara, 10 þús. kr., til þess að byggja vinnustofu, gegn þeim tryggingum, sem stj. metur gildar. Jeg veit, að flestir hv.þm. hafa heyrt talað um þennan málara. Hann hefir stundað nám bæði við listskólann í Kaupmannahöfn og Dresden, og hefir verið lokið miklu lofsorði á hann bæði hjer og erlendis. Nú vil jeg benda hv.þdm. á það, að hjer er aðeins um lán, en ekki styrkveitingu að ræða. Ennfremur vil jeg geta þess, að þessi leið hefir verið farin áður, t. d. hvað snertir Einar Jónsson myndhöggvara, og mun það verða þjóðinni til ævarandi sóma. Samskonar lán hefir einnig verið veitt Ásgrími Jónssyni og Jóni Stefánssyni. Því er svo farið um listamenn okkar, að þeir eiga yfirleitt við mjög örðug kjör að búa, einkum sökum fámennis. Jeg tel, að það myndi margborga sig, að ríkið legði eitthvað af mörkum til þessara manna, annaðhvort sem lán eða styrki, því að á því getur enginn efi leikið, að einhver þeirra mun vinna þjóð sinni það gagn, er margfaldlega svarar þeirri fjárhæð, er fram væri lögð. Þá hefir minni hl. fjvn. borið fram hækkunartill. á styrk til akvega. Jeg hefi jafnan verið því fylgjandi að auka samgöngur á landi, en þó neyðist jeg til þess að greiða atkv. gegn till.hv. minni hl. Er það þó ekki vegna þess, að jeg skilji ekki nauðsyn þess að leggja þessa vegi, heldur vegna þess, að jeg met það meira, að fjárl. verði afgr. tekjuhallalaus frá þinginu að þessu sinni, og vænti jeg þess þá ennfremur, að þessir vegir verði bættir á næstu árum. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Haraldur Guðmundsson Jeg á þrjár brtt. á þskj. 646. Áður en jeg kem að þeim, þykir mjer þó rjett að geta þess, að jeg hefði helst kosið, að gengið yrði að fjárl. óbreyttum eins og þau komu frá hv.Ed. Er það þó ekki fyrir þá sök, að jeg sje ekki ýmsum liðum þeirra ósamþykkur, en jeg geri ekki ráð fyrir því, að þau batni neitt í meðförum þessarar hv. d., ef af líkum má ráða. En úr því að það varð ofan á, að fjvn. gerði brtt. við fjárl., svo og aðrir þm., má telja víst, að þeim verði eitthvað breytt, og sá jeg þá ekki ástæðu til annars en að koma með nokkrar brtt., þótt fáar sjeu. Það er þá fyrst XII. brtt., við 15. gr. 14., nýr liður: Til útgáfu 50 ára minningarrits Möðruvallaskóla 1000 kr. Við 3. umr. fjárl. í þessari hv. deila bar jeg fram till. sama efnis ásamt átta öðrum hv.þm. Þessi till. var feld, þótt furðulegt sje. Skal jeg ekki endurtaka það, sem þá var mælt fyrir þessari till., en aðeins geta þess, að þetta rit verður eitthvert hið merkasta í sinni röð, mikilsverður kafli menningarsögu okkar Íslendinga á síðustu 50 árum. Það hefir hingað til verið talið sjálfsagt að styrkja slík rit, og sje jeg ekki, að hv.Nd. geti sóma síns vegna synjað um þessar 1000 kr. Sá maður, sem annast á um ritstjórn og útgáfu ritsins, Sigurður Guðmundsson skólastjóri á Akureyri, er að dómi allra, sem til hans þekkja, svo vel til þess fallinn, að fullvíst má telja, að ritið verður hið prýðilegasta og fróðlegasta í alla staði. Þá er XXVII. brtt. á sama þingskjali, að í stað þess að nú er heimilað að greiða Eimskipafjelagi Íslands styrk að upphæð 85 þús. kr., verði stj. gefin heimild til að kaupa hluti í fjelaginu fyrir sömu upphæð. Jeg vildi mega ætla, að óþarft væri að hafa mörg orð fyrir jafnsjálfsagðri till. og þessi er. Eimskipafjelagið hefir notið 60 þús. kr. styrks til strandferða á hverju ári, auk þess sem það er með lögum undanþegið ýmsum skattgjöldum. Síðan árið 1924 hefir það einnig notið aukastyrks, svo sem nú skal greina: Árið 1924 60 þús. kr. - 1925 ... 60 - - -1926 85 - - - 1927 85 - - - 1928 85 - - og í fjárl. þessa árs eru því enn ætlaðar 85 þús. kr. Auk þess er það upplýst, að stj. hefir lofað stj. Eimskipafjelagsins 11 þús. kr. til þess að jafna kaupdeilurnar á síðasta nýári, m. ö. o. keypt fjelagið með þessari upphæð til þess að losa skip sín, láta þau ganga. Samtals hefir þá ríkissjóður lagt til fjelagsins þessi 6 ár - auk strandferðastyrksins, 60 þús. kr. á ári - nærri hálfa milj. króna sem hreina og beina gjöf til hluthafa fjelagsins. Nú á ríkissjóður að vísu nokkra hluti í Eimskipafjelaginu, en það er svo lítill hluti af öllu hlutafjenu, að aðrir hluthafar bera ríkissjóð gersamlega ofurliði. Mjer virðist sjálfsagt, að ríkissjóður öðlist hluthafarjettindi í samræmi við það fje, er hann leggur fram til fjelagsins, því að fyrir afkomu fjelagsins út á við skiftir það engu, hvort það fær peningana sem Styrk eða hlutafje. Þá á jeg loks XXX. brtt. á sama þskj., að ríkisstj. sje heimilað að ganga í ábyrgð fyrir lánum til sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði til kaupa á fiskiskipum, alt að 4/5 hlutum kaupverðs, samtals alt að 80 þús. kr., enda stofni þeir samvinnufjelag á sama grundvelli og Samvinnufjelag Ísfirðinga er reist á, setji samskonar tryggingar og hlíti sömu skilyrðum og sett voru fyrir ábyrgð ríkissjóðs fyrir láninu til fjelagsmanna í Samvinnufjelagi Ísfirðinga í fjárl. yfirstandandi árs. - Eins og hv.þdm. er kunnugt, barst Alþingi umsókn frá tveim mönnum á Seyðisfirði, þar sem þeir fara þess á leit, að þeim verði veitt undanþága frá fiskiveiðalöggjöfinni, svo að þeir mættu taka um 5 þúsund skippund fiskjar af erlendum skipum til verkunar á Vestdalseyri, en þar eiga þeir eða hafa umráð yfir góðri fiskverkunarstöð. Jeg veit ekki, hvort hv.fjvn. þingsins hafa athugað þessa beiðni, en hvorug þeirra hefir lagt beiðninni liðsyrði. Á Seyðisfirði er gnótt fiskverkunarstöðva og mannafla, en verkefni lítil, svo að fólkið gengur þar atvinnulaust tímum saman. Þegar sýnt þótti, að þessi beiðni næði ekki fram að ganga, ritaði einn bæjarfulltrúanna á Seyðisfirði, Karl Finnbogason, Alþingi brjef, þar sem hann fór þess á leit, að stj. væri veitt heimild til þess að ganga í ábyrgð fyrir Seyðfirðinga, með sömu skilyrðum og sett voru fyrir ábyrgð til fjelagsmanna í Samvinnufjelagi Ísfirðinga í fyrra. í brjefinu er þess getið, að aðstæður sjeu svipaðar þarna eins og á Ísafirði. Þó skal það játað, að undirbúningur eystra er miklu miður og skemmra á veg kominn á Ísafirði, en á það er líka að líta, að hjer er aðeins um að ræða þeirrar fjárhæðar, sem stj. var heimilað að ganga í ábyrgð fyrir til meðlima Samvinnufjelags Ísfirðinga. Ennfremur getur stj. gengið eftir þeim tryggingum, að öruggar þyki. Þættu mjer það æðiþungar búsifjar þeim Seyðfirðingum, ef þeim væri fyrst synjað um að taka fisk til verkunar, og einnig um allan styrk til þess að koma á útgerð, svo að þeir geti sjálfir aflað fisksins. Þeir væru þá jafnilla settir og áður. - Get jeg svo látið útrætt um þessa brtt. að sinni, en vísa að öðru leyti til ræðu minnar í fyrra í sambandi við ábyrgðina til Ísfirðinga.

Halldór Stefánsson Þegar jeg lít yfir brtt. þær, sem fyrir liggja á þskj. 646, þá verð jeg að segja það, að þær eru í heild sinni þess eðlis, að jeg fyrir mitt leyti hefði heldur kosið, að það hefði verið gengið að fjárl. óbreyttum eins og þau komu frá hv.Ed. En það mun nú ekki þýða um það að ræða; það mun ekki vera hægt að ganga á móti þeim straumi, sem sýnilega kemur fram í framburði allra þessara till. Jeg mun þó greiða atkv. á móti þeim flestum; ei að síður get jeg játað það, að mjer er heldur sárt um að þurfa að greiða atkv. á móti þeim hækkunartill., sem eru hjer til vega, en þar sem eftir standa þó allríflegar upphæðir til nefndra vega, og þar sem það hinsvegar er jafnan látið óátalið, þótt meiru fje sje varið til slíkra framkvæmda heldur en veitt er í fjárl. og fúslega samþ. eftir á, þá vænti jeg, ef fje verður á annað borð fyrir hendi í ríkissjóði, að þá muni stj. leyfa það, að eitthvað verði framkvæmt fram yfir fjárveitingar. - Jeg mun svo ekki tala meira alment um málið, en snúa máli mínu stuttlega að einstökum brtt., og þó fáum. Fyrri minni hl. fjvn. ber hjer fram till., sem merkt er V, um það, að fjárveitingin til Fjarðarheiðarvegar falli niður. Eftir annari aðstöðu þess hluta hv.n. get jeg vel skilið þessa till. hennar, og það því fremur, sem margir, sem kunnugir eru, eru hálfdeigir í þessu máli, eða a. m. k. hikandi. Jeg get meðal annars bent á samþykt sýslufundar N.-M., þar sem sýslunefndin gerir það að skilyrði, jafnframt því að hún samþ. áskorun um ríflegt framlag til vegar yfir Fjarðarheiði, að það verði ekki látið draga úr fjárveitingum til annara framkvæmda innan hjeraðsins. Jeg verð að nokkru að viðurkenna ástæður hv.þm. S.-Þ. um það, að heiði þessi sje örðug yfirferðar sakir hæðar sinnar yfir sjávarflöt og snjóþyngsla, og því lítil líkindi til, að bílvegur komi þarna að notum nema minni hl. árs. Jeg hygg, að brekkurnar báðum megin heiðarinnar muni því sem næst 2/3 af allri lengd vegarins, og bílvegur yrði lengri í brekkunum vegna sneiðinga. Sjálfur álít jeg, að mörg verkefni bíði enn óleyst á Austurlandi, sem brýnni nauðsyn sje á en þessum vegi. Vil jeg því til stuðnings benda á, að þjóðvegir á Hjeraði eru að mínum dómi lítt ræktir á meðan t. d. ekki eru ætlaðar nema 10 þús. kr. til framlengingar aðalvegarins um hjeraðið. Stórvötn hjeraðsins eru enn óbrúuð á stöðum, sem ekki hafa verið nefndir enn í þingsalnum, og tel jeg þó, að fyr ætti að veita fje til brúa yfir þau en að leggja veg yfir Fjarðarheiði. Jeg álít einnig, að fyr bæri að auka vegakerfi um Hjeraðið og vil þá í því sambandi minna á, að jeg hefi borið fram till. við vegalögin um að tengja þjóðveginn við þá einu höfn, sem er við Hjeraðsflóa, en það er Unaós. Enn er ekki útsjeð um hvernig fer um afgr. þeirrar till. Þó má geta þess, að hv. samgmn. hefir ekki sjeð sjer fært að mæla með henni, og tel jeg bað þó standa nær en akveg yfir Fjarðarheiði. Þá vil jeg minna á aukning símakerfisins þar austur frá; margt brýnt verkefni er þar óleyst. Auk ýmsra símalína, sem þegar hafa verið teknar upp í lögin, en eru ólagðar enn, hafa nýjar línur verið samþ. á þessu þingi. Allar þessar framkvæmdir verða að teljast nauðsynlegri en akvegur yfir Fjarðarheiði, og bíða margir þeirra með mikilli óþreyju. Loks vil jeg benda á eitt framkvæmdaatriði enn, sem að vísu er ekki fjárfrekt, en mikill áhugi manna á milli um að geta hrundið af stað sem allra fyrst, en það er að gera Lagarfljót fiskgengt og í sambandi við það fiskirækt í ám og vötnum Fljótsdalshjeraðs. Jeg bar fram við fyrri umr. fjárlagafrv. í þessari hv. deild till. í þessu efni, ásamt hv. 1. þm. S.-M. En sú till. fann ekki náð fyrir augum hv.þdm. og var feld. Nú er borin fram á ný till. um sama efni, en upphæðin lægri, og mun jeg víkja að henni síðar. Af þessum ástæðum, sem jeg hefi nú rakið um stund, má sjá, að mörg verkefni bíða óleyst austur þar, sem öll ætti þó fyr að leysa en að lagður sje bílvegur yfir Fjarðarheiði. Býst jeg við, að ef byrjað verður á þessum vegi áður en önnur verkefni, sem jeg hefi nefnt, verða leyst af hendi, þá verði það til þess að draga úr fjárveitingum til þeirra og til ýmsra framkvæmda annarsstaðar á landinu, sem nauðsynlegri verði þó að teljast. Og hver er svo ávinningurinn við þennan 1/2 milj. kr. veg? - Hann er sá, að hægt væri að fara á bílum á milli Fljótsdalshjeraðs og Seyðisfjarðar ca. 3 mán. ársins, í stað þess að fara á hestum. En Fljótsdalshjerað hefir - eins og kunnugt er - bílveg til Reyðarfjarðar. Jeg skal þá minnast á, hvað vinnast mundi með því að fá bílveg yfir Fjarðarheiði í stað vegar, sem sæmilega væri haldið við sem hestavegi. Bílvegur yfir Fjarðarheiði mundi ekki fær bílum nema 3–4 mánuði á ári, og yrði það þó misjafnt og algerlega undir árferðinu komið. Sje litið á það, hvað há fjárhæð er ætluð til vegarins nú og hinsvegar athugað, hvað akfær bílvegur yfir heiðina kostar í heild, þá sjer maður fram á, að með álíka háu fjárframlagi á ári muni það taka um 16–18 ár að gera bílfæran veg yfir Fjarðarheiði, svo að slíkar framkvæmdir kæmu ekki til nota fyrir eldri hluta núlifandi kynslóðar. Ef á annað borð á að ráðast í að leggja þennan veg, þá er ekki forsvaranlegt, að það standi yfir nema 4–5 ára skeið, þá gæti vegurinn komið núlifandi kynslóð að notum og jafnframt styttri tími sem lagning hans yrði hemill á öðrum nauðsynlegri framkvæmdum. Af þessum ástæðum, sem nú eru taldar, verð jeg að segja það, að lítil eftirsjón mundi mjer þykja í því, þó að fjárveiting þessi fjelli niður að þessu sinni, enda væru það hláleg örlög mála að austan, ef smávægilegar till, um fjárveitingu til brýnustu hluta yrðu feldar, en aðrar stærri samþ., og það till., sem tvímælalaust eru rjettminni og ýmsir telja rjettlausar með öllu. Þá vil jeg að lokum leyfa mjer að víkja fáeinum orðum að brtt., sem jeg ber fram ásamt hv. 1. þm. S.-M. og er sú XX. í röðinni á þskj. 646. Brtt. þessi fer fram á fjárveitingu til þess að gera Lagarfoss laxgengan, 1/3 kostnaðar, alt að 3500 kr. Eins og jeg drap á áðan, höfum við borið fram við fyrri umr. fjárl. till., er fór í sömu átt, en var þó talsvert víðtækari. Þar var tekin með bygging klakhúss og ennfremur farið fram á nærri helmingi hærri upphæð til fossins sjálfs, og fram yfir venju, með því að biðja um 2/3 kostnaðar, í stað þess að venjan er, að styrkur ríkisins er 1/3 kostnaðar. Ástæðunni til þessa hefi jeg lýst áður, og er hún samkvæmt áliti Pálma kennara Hannessonar og náttúrufræðings: að þar sem ekki þarf að vænta tekna af þessari starfsemi fyrr en jafnvel eftir áratugi, en hinsvegar hefði slík tilraun í allstórum stíl almenna þýðingu fyrir landið, þá væri ekki nema rjett, að ríkið ljeti nokkru meira fje af höndum í þessu efni en venja hefir verið til áður. En sú till. átti hvorki þeim skilningi að mæta nje þeim vinsældum að fagna hjá hv.þdm., að hún næði samþ. Með þeirri till., er við berum nú fram, er aðeins farið fram á endurveiting á styrk, sem staðið hefir í fjárl., en ekki verið notaður. Þó skal jeg ekkert fullyrða um það, hvort ráðist muni í þessa framkvæmd fremur en áður, en taldi þó rjettara að heimila styrkinn, því það er altaf leiðinlegt, ef það kemur á daginn, að neitun Alþingis um smávægilega fjárveitingu standi í vegi fyrir nytsömum tilraunum í þarfir almennings. Hinsvegar þarf þá ekki að greiða þessa upphæð, ef ekki verður ráðist í að gera fossinn laxgengan. Jeg get varla hugsað mjer, að till. þessi verði feld, þar sem samþ. hefir verið till. um endurveiting á styrk til þess að gera foss í Norðurá laxgengan, og þar sem þingið hefir ennfremur sýnt áhuga sinn fyrir þessum málum með því að veita marini í Húnavatnssýslu styrk til fiskiræktar í vötnum norður þar.

Bjarni Ásgeirsson Jeg hefi leyft mjer að flytja brtt. ásamt tveim öðrum hv.þdm., þar sem farið er fram á, að styrkurinn til Frjettastofunnar verði hækkaður upp í það sama og hann hefir verið undanfarin ár, en eins og menn hafa sjeð, var hann færður niður í frv. hæstv. stj. Ástæðan til þess, að styrkurinn var lækkaður, mun aðallega hafa verið sú, að skeytasendingar höfðu lækkað í verði, og áleit þá hæstv. stj., að stofan mundi komast af með minni upphæð til starfsemi sinnar. En starf Frjettastofunnar hefir allmjög aukist, og meðfram vegna þess, að hún hefir tekið að sjer útvarpsfrjettir landssímans ríkinu að kostnaðarlausu, en sú starfsemi fjelli niður, ef styrkurinn lækkaði. Er hjer um lítið annað að ræða en tilfærslu á fje úr einum vasanum í annan, því að mestur hluti kæmi aftur í landssjóðinn fyrir skeytasendingar. Jeg get því varla trúað öðru en að hv. d. fallist á till. þessa, þegar sýnt er, að hægt er að kaupa mikil þægindi á ódýrán hátt. Eins og kunnugt er, hefir Frjettastofunni verið haldið uppi af flestum aðalblöðum höfuðstaðarins, en það eru þessi eftirtalin blöð: Tíminn, Vörður, Morgunblaðið, Ísafold, Vísir og Alþýðublaðið. Er með þessari upptalningu sýnt, að hjer er um algerlega ópólitíska stofnun að ræða, þar sem að henni standa blöð af öllum stjórnmálaskoðunum, enda hefir Frjettastofan reynst hlutlaus í frásögn sinni, og er það ekki lítill kostur í því moldviðri, sem vitlaus blöð þyrla upp til þess að lita frásagnir sínar. Það er því ekki lítið áríðandi fyrir allan landslýð að hafa frjettastöð, sem vitað er um, að treysta má, að segi satt og rjett frá því, sem gerist. Auk þess eru mörg blöð úti um landið, sem njóta frjettastofunnar, og frjettafjelög stofnuð víðsvegar um land, sem standa í sambandi við þessa starfsemi, og í þriðja lagi safnar Frjettastofan saman öllum frjettum landssímans um skipakomur, veðráttu o. fl. og útvarpar þeim fyrir ríkið. Og þar sem liggur í loftinu að stofna hjer radióstöð, þá liggur í augum uppi, að þörf er á slíkri starfsemi sem þessari, að senda frjettir með útvarpi á meðan stöðin tekur ekki til starfa. Þetta er bæði ódýrt og þarft, og það sem mestu skiftir, eins og jeg hefi tekið fram, að allir eru sammála um hlutleysi Frjettastofunnar, af því að blöð allra flokka halda henni uppi.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það er nú þegar ljóst orðið, af þeim sæg brtt., sem fyrir liggur, að hv.fjvn. hefir ekki getað orðið sammála um afgr. fjárlagafrv., og tel jeg það illa farið. Því að standi hv.fjvn. saman eins og að undanförnu, þá getur hún að miklu leyti ráðið um afgreiðslu fjárl. í deildinni. Jeg skal þá ekki draga neina dul á það, að jeg mundi helst kjósa, að frv. tæki sem minstum breyt. frá því hv.Ed. lagði síðustu hönd á það. Jeg geri líka ráð fyrir, ef miklar breytingar verða gerðar nú, að þær fari í þá átt að hækka útgjöldin að óþörfu, og gætu þá orðið þess valdandi, að hv.Ed. vildi ekki samþ. frv. óbreytt og tæki þann kost að senda það í sameinað þing. Þegar litið er yfir brtt. þær, sem fyrir liggja, leynir sjer ekki, að þar er um margar afturgöngur að ræða, sem búið er að fella í báðum deildum. Og um flestar þessar till. verð jeg að segja það, að mjer fyndist enginn skaði skeður, þó að þær væru feldar. Jeg ætla mjer ekki að gera að umtalsefni einstakar brtt., sem hafa í sjer fólgnar litlar breyt. til útgjalda. Heldur mun jeg aðallega snúa mjer að till.hv.fjvn., sem er þó tvískift og ber till. sínar fram í tvennu lagi, án þess að um nokkurn meiri hl. sje að ræða. Jeg vil þá fyrst snúa mjer að brtt. um að fella niður fjárveitingu til Fjarðarheiðarvegar, og er þessi till. í raun og veru sú einasta af öllum brtt., sem fyrir liggja, er jeg tel sjálfsagt, að verði samþ., og því harðánægður, þó að allar aðrar brtt. fjellu. Jeg held, að það beri ekki nauðsyn til að færa rök fyrir því í þetta sinn, hvers vegna liður þessi eigi að falla niður, enda hefir oft verið um það talað, og nú síðast tekið mjög greinilega fram af hv. 1. þm.N.-M., sem telja má, að þekki alla málavexti betur en nokkur annar hv.þdm. Hinsvegar er vitað, að með þessari fjárveitingu er verið að leggja til, að byrjað verði á stórfyrirtæki, sem kosta mundi ríkissjóð um 1/2 milj. króna um það er lokið er. Það er ekki upphæðin ein, eða þessar 27 þús. kr., sem veltur á, heldur hitt, að ef Alþingi byrjar með að veita þetta, þá verður það skoðað óbeinlínis sem loforð um það, að halda veginum áfram uns lokið er við að leggja hann. Ef taka á þennan veg fram yfir ýmsa aðra vegi, sem nú eru í smíðum, þá hlýtur framlenging þessa dýra vegar að draga úr framlengingum margra vega, sem nauðsynlegra væri þó að láta ganga fyrir. Seinna meir, þegar búið er að ljúka þeim aðalvegum, sem nú eru í smíðum, má vel vera, að sæmilegt verði talið að leggja veg yfir Fjarðarheiði, ef peningar eru þá fyrir hendi, en sem stendur verður það hvorki talið tímabært nje forsvaranlegt. Því að vitanlegt er, að þarna er um fjallveg að ræða í einhverju versta og snjóamesta hjeraði landsins. Jeg held, að allir, sem til þekkja, játi, að akvegur yfir Fjarðarheiði komi ekki að notum nema yfir hásumarið. Það geta komið fleiri ár í röð, að ekki væri hægt að nota veginn til bílaflutninga þann tíma, sem bændum er mest þörf á að ná til hafnar með afurðir sínar og að birgja sjálfa sig upp með vörur, en það er bæði að vor- og haustlagi. Jeg sje, að þessi sami hv. minni hl., sem flytur till. um að fella Fjarðarheiðarveginn, á hjer aðra brtt. á sama þskj. um að hækka liðinn til sandgræðslu um 10 þús. kr., með þeirri aths., sem þar getur. Jeg skal ekki mæla sjerstaklega á móti þessari hækkun, þó að jeg hinsvegar verði að álíta, að sæmilega sje lagt fje til sandgræðslu eins og liðurinn er nú í frv. og því óþarft að hækka hann um 10 þús. kr. En eins og jeg tók fram, er jeg ekki með þessu að leggja beinlínis á móti hækkuninni. Hinn minni hl. hv.fjvn. ber fram till., sem fer fram á að hækka dálítið tvo tekjuliði, og aðra til aukinna útgjalda. Mjer skilst, að till. þessar vegi nokkurn veginn salt, enda mun það hafa vakað fyrir þessum hl. fjvn. að hækka ekki útgjöldin nema að benda á jafnháa upphæð teknamegin. En þó að tekjubálkurinn sje hækkaður um 50 þús. kr. til þess að geta eytt jafnhárri upphæð, þá bætir það ekki afkomu ríkissjóðs, enda er hjer aðeins um að ræða tilfærslu á pappírnum, sem vega á upp á móti auknum útgjöldum. Raunverulega vaxa tekjurnar ekkert, en útgjöldin hækka um 50 þús. kr. Þess vegna er ekki um annað að ræða en aukin útgjöld úr ríkissjóði. En með því að hv.Ed. hefir lækkað tillög til ýmsra vegagerða frá því, sem þessi deild gerði ráð fyrir, þá var með því dregið raunverulega úr útgjöldum ríkissjóðs. En nú er hjer farið fram á, að útgjaldabálkinum sje kipt í sama horf og áður en fjárl. gengu til hv.Ed., auk þess sem fjvn. eða nokkur hluti hennar hefir lagt til að bæta allmörgum útgjaldaliðum inn í. Að mínu viti miða till. þess minni hl. fjvn., sem á 1. lið á þskj. 646, ekki til þess að minka hinn raunverulega tekjuhalla fjárl., enda flytur sá minni hl. einnig margar hækkunartill. á útgjaldabálkinum. Ef fjárl. eiga að fá sæmilega afgreiðslu, þá verður að draga úr útgjöldunum. Nú ber á það að líta, að framlag það, sem fjárl. gera ráð fyrir eins og þau koma frá Ed., að veitt verði til vegamála, er svo mikið, að það hefir aldrei verið þvílíkt. Tel jeg mjög vafasamt, hvort nægilegar ástæður sjeu til þess að veita meira fje til vegagerða árið 1930 en fjárlagafrv. gerir nú ráð fyrir. Ef næsta ár verður góðæri til lands og sjávar, getur vel farið svo, að atvinna verði svo mikil í landinu, að menn fáist ekki til að vinna við vegagerðir. Þetta er nú að vísu aðeins spádómur, en mjer þykir þó engan veginn ósennilegt, að hann kunni að rætast, ef árferði verður gott. Hinsvegar get jeg vel skilið það, að menn þykist verða fyrir vonbrigðum, þegar farið er að lækka fjárframlög þau, sem þeir hafa gert sjer vonir um í þessu skyni. En það eru takmörk fyrir þoli ríkissjóðsins, og menn verða oft að neita sjer um margt það, er þeir ella myndu kjósa. Jeg greiddi sjálfur atkv. með því, að framlag til vegagerða í mínu hjeraði væri lækkað um þriðjung. Lágu til þess þær orsakir, að jeg mat meira sparnað á útgjöldum ríkisins heldur en hagsmuni míns hjeraðs. Vil jeg nú vænta þess, að hv.þdm. geti fallist á að neita sjer um þessar smáupphæðir, sem feldar hafa verið niður í Ed. Verð jeg þess vegna að mæla gegn því, að till. minni hl. fjvn., sem felast í IV. lið á þskj. 646, verði samþ., og yfir höfuð allar þær till., sem miða til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð, úr því sem komið er. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að fara út í einstakar brtt.; hefi þegar lýst skoðun minni alment á málinu. Vildi jeg óska þess, að fjárl. tækju sem minstum breyt. frá því, sem þau nú eru.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi aðeins bæta nokkru við það, sem hæstv. fjmrh. sagði um fjárframlög ríkisins til vegamála á árinu 1930. Annar minni hl. fjvn. vill láta þau haldast óbreytt, eins og hv.Ed. gekk frá þeim. Nú býst jeg við, að mönnum verði þessi lækkun bærilegri, er þeir hyggja að því, að ef næsta ár verður jafngott með vinnu og yfirstandandi ár, þá er alls ekki hægt að framkvæma allar þær vegalagningar og aðrar framkvæmdir, sem fje hefir verið veitt til. Nú er svo ástatt, að ekki er hægt að fá menn til þess að gera þær framkvæmdir, sem lögákveðnar eru. T. d. hefir vegamálastjóri tjáð mjer, að hann hafi ekki getað látið gera vegarspotta að brúarstæði einu á Suðurlandi, vegna vantandi mannafla, og þar af leiðandi ekki getað komið máttarviðunum í brúna á brúarstæðið í tæka tíð. Hinsvegar sje brúin smíðuð og ekki standi á öðru en mannafla til þess að koma henni upp. Þessu er vert að gefa gaum, því enda þótt gott sje, að opinberar framkvæmdir sjeu eins miklar og mögulegt er, þá er þýðingarlaust að gera ráð fyrir þeim meiri en svo, að hægt verði að hrinda þeim í framkvæmd. Ef næsta ár verður hinsvegar harðæri og tekjur ríkissjóðs rýrari en þær eru áætlaðar nú, þá er ekki um nema tvent að velja fyrir stj., að taka lán til þeirra framkvæmda, sem fjárl. gera ráð fyrir, og væri það út af fyrir sig forsvaranlegt, eða hitt, að draga saman seglin á sviði verklegra framkvæmda. Nú er það vitanlegt, að hvorki þing nje stj. getur vitað nokkuð fyrir um það, hvernig árferði verður næsta ár. Stj. verður því að vera við því búin að láta ekki framkvæma alt, sem fjárl. gera ráð fyrir. Sú leiðin verður æ heppilegri en hin, að safna lausaskuldum sem þessu svarar. Að þessu vel athuguðu ættu þeir hv.þm., sem óánægðir eru með þessa lækkun, að geta sætt sig við hana, enda mega þeir vel skilja það, að ef illa árar, þá getur ríkið ekki staðið við fjárlögin út í æsar. Ætti þingið að sjá sóma sinn í því að ganga vel og tryggilega frá fjárl., í stað þess að hver einstakur þm. reyni að ota sínum tota og síns kjördæmis. Þá hefir hv. 1. þm. Reykv. flutt till. um að veita einkaskóla einum í Reykjavík 2000 kr. ríkisstyrk. Hjer er að vísu ekki um stórvægilega upphæð að ræða, en hinsvegar skal jeg einungis benda á það, að þessi skóli er stofnaður af fólki, sem eigi vildi láta svo lítið að nota skólastofnanir ríkisins, eða leit svo á, að það þyrfti þeirra ekki með. Heldur ríkið þó uppi tveim slíkum almennum skólum, sem Reykvíkingar hafa aðgang að og betri aðstöðu en aðrir landahlutar. En við því er ekkert að segja, þótt menn stofni og starfræki einkaskóla, en vitanlega verða þeir að ala önn fyrir þeim sjálfir og upp á sinn kostnað. Þessi skóli hefir öll einkenni þeirra einkaskóla, sem algengir eru meðal efnaðri stjettanna erlendis; að þeim stendur fólk, sem vill hafa sjerstaka kenslu og með sjerstöku sniði handa sínum börnum. Það er fjarri mjer að álíta nokkuð óheilbrigt við þetta; að mínu viti eru mörg verkefni fyrir slíkan einkaskóla í bæ upp á 25 þús. íbúa. Að jeg er því fremur mótfallinn, að þessi skóli sje tekinn upp á arma fjárveitingarvaldsins, kemur ekki til af andúð gegn skólanum sem slíkum, heldur af því, að jeg álít það tæplega hugsunarrjett. Þetta er stefnumál en ekki fjármál. Ríkið getur tæplega byrjað á því að styrkja slíka skóla, vegna þess fordæmis, sem það gæfi með því. Hinsvegar á Reykjavíkurbær að bera hitann og þungann af þessum skóla, alt hvað hinir beinu hlutaðeigendur sjá ekki sóma sinn í því að leita ekki á náðir hins opinbera með þessa stofnun. Þá vildi jeg gefa eina skýringu viðvíkjandi Flensborgarskólanum. Vildi jeg beina þeim tilmælum til hv. deildar, að hún ljeti ákvæði hv.Ed. standa óbreytt. Vona jeg, að deildin fallist á, að það sje ekki að öllu leyti heppilegt að láta ríkisskólanemendur greiða skólagjöld. Sú venja hefir þó viðgengist, enda er mjer kunnugt um, að þeirri reglu hefir verið fylgt víðast; a. m. k. er mjer kunnugt um, að bæði núv. og fyrv. rektor mentaskólans hafa gengið ríkt eftir skólagjöldunum. Nú hefir hv. 2. þm. G.-K. tekið þessa úreltu klásúlu upp aftur, að innanbæjarnemendur greiði skólagjöld eftir sömu reglum og við ríkisskólana, nema að þau renni í skólasjóð. Nú hafa skólagjöldin ekki verið innheimt í Flensborg síðastliðin 3 ár, og fjárlögin þar með þverbrotin 3 sinnum. Væri það ærin ástæða til þess að svifta þann skóla ríkisstyrk með öllu, ef ekki bæri fremur að líta á þörf æskunnar en verðleika forráðamannanna. Reyndar hefir engin landsstj. viljað fara svo harkalega að, en þetta dæmi sýnir ljóslega, hvaða afleiðingar það hefir að láta skólann starfa algerlega eftirlitslaust af hálfu hins opinbera, og styrkja hann sjerstaklega. Ef skólinn hinsvegar er settur á bekk með öðrum hjeraðsskólum landsins, eins og rjett er, þá getur fræðslumálastjóri litið eftir skólanum. Hingað til hefir skólanum verið afhentur ríkisstyrkurinn skilmálalaust og án nokkurs eftirlits, enda ber skólinn þess merki, að lítið er gert til að hlúa að honum. Jeg segi þetta ekki til áfellis neinum; það er ofureðlilegt, að skólinn sje ekki starfræktur á sem bestan hátt undir núv. fyrirkomulagi. Þess vegna gefur það að skilja, að full ástæða er fyrir ríkið að hafa eftirlit með þessari skólastofnun eins og öðrum hliðstæðum skólum. Með því er aðstandendum skólans gefið töluvert aðhald með að fara ekki illa með hann, en að öðru leyti gerir stj. ráð fyrir jafnháum styrk til hans og hv. 2. þm. G.-K. fer fram á. Það, sem á milli ber, er það, að í öðru tilfellinu er skólinn settur á bekk með öðrum unglingaskólum landsins og settur undir eftirlit kenslumálastjórnarinnar, en í hinu að láta hann starfa eftirlitslausan, eins og hingað til hefir viðgengist. Ætla jeg, að ekki þurfi orðum um það að eyða, hvort sje heppilegra, enda munu hv.þdm. sýna við atkvgr., að þeir hafi fullan skilning á þessu máli. Læt jeg svo úttalað um þetta atriði. Þá hefir mjer borist til eyrna, að hv. 3. þm. Reykv. hafi, fyrir munn annars minni hl. fjvn., mælt á móti þeirri till., sem Ed. hefir tekið upp í fjárl., nefnilega að ríkið keypti prentsmiðjuna Gutenberg og starfrækti hana sem ríkisprentsmiðju. Mjer þykir ekki ósennilegt, að um þetta atriði verði nokkrar umr., sem líka sjálfsagt er, og því vil jeg leitast við að gefa nokkra skýringu á þessu máli. Eins og hv.þdm. rekur minni til, var í fyrra samþ.þál. um það, að stjórnin ljeti rannsaka, hvort tiltækilegt væri að setja hjer upp ríkisprentsmiðju. Stj. gerði þetta og fjekk hæfan mann til þess að takast þessa rannsókn á hendur. Niðurstaða hans var sú, að um þrjá möguleika væri að ræða. Í fyrsta lagi að reisa nýja prentsmiðju, kaupa vjelar, hús og allan útbúnað. Þetta væri nú að vísu ánægjulegast, en á það ber að líta, að ríkissjóður á í mörg horn að líta, og fer þá mjög eftir því, hvort handbært fje er fyrir hendi á þeim og þeim tíma. Og það er einnig hagkvæmara fyrir ríkisstj. að þurfa ekki að leggja nýja skatta á skattborgara landsins nje taka ný og ný lán til slíkra framkvæmda. Það eru almennar ástæður með og á móti þessari leið. Þá kemur önnur leiðin, að kaupa einhverja af prentsmiðjum bæjarins. Þær eru fjórar og þrjár af þeim gamlar. Sú stærsta þeirra er prentsmiðjan Gutenberg. Þar gerist mestur hluti þess prentverks, sem ríkið lætur vinna. Hinar eru Fjelagsprentsmiðjan og Ísafoldarprentsmiðja; þær eru báðar minni, en prentsmiðjan „Acta“ er þeirra yngst og minst. Nú er sennilega ekki hægt að festa kaup á Fjelagsprentsmiðjunni nje Ísafoldarprentsmiðju með aðgengilegum kjörum, en hinar eru báðar fáanlegar til kaups eftir samkomulagsverði. Þess vegna er önnur leiðin í þessu máli að kaupa prentsmiðjuna „Acta“ og þriðja leiðin að kaupa „Gutenberg“, og það er sú leið, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Með kaupum á „Acta“ mælir það, meðal annars, að henni fylgja nýjar vjelar og áhöld, en á móti mælir það, að hún er of lítil og húslaus, svo að yrði að byggja yfir hana. Hinsvegar er svo ástatt hjá „Gutenberg“, að eigendurnir eru allfúsir að selja hana, enda þótt dráttur hafi orðið á formlegu tilboði. Niðurstaða þeirrar rannsóknar, sem fram hefir farið að undirlagi stj., er sú, að þetta sje heppilegasta leiðin í þessu máli. Jeg verð að telja það mjög forsvaranleg kaup, ef landið fær prentsmiðjuna fyrir 150 þús. kr., eins og til orða hefir komið. Fylgja henni þá lóð, hús og vjelar. Það mun láta allnærri sanni, að sá sparnaður, sem við þetta ynnist, myndi greiða þetta fje á svo sem þremur árum. Jeg hefi í Ed. gert ráð fyrir 3–5 árum fyrir varúðarsakir. Það mun láta nærri, eftir þeim kunnugleikum, sem við leikmenn höfum til þessara mála, að ríkið greiði fimtungi meira fyrir prentun en það þyrfti, ef það ljeti sjálft prenta. Nú er prentað árlega fyrir um 300 þús. kr., og næmi þá sparnaðurinn 50–60 þús. kr. árlega. Nú er og fullvíst, að eigi þarf að kaupa nýjar vjelar nje önnur áhöld nje heldur að byggja yfir hana. Hinsvegar væri það ekki góð búmenska, ef ríkið reisti nýja prentsmiðju, en hafnaði kaupunum á „Gutenberg“, vegna þess, að eins og sakir standa, þá er „Gutenberg“ í raun og veru eign landsins, því að Landsbankinn á hana að mestu leyti. Hinsvegar má búast við, að ef landið hafnar þessum kaupum, þá muni Landsbankinn tapa þessu fje að mestu leyti. Þess vegna hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að lítil líkindi sjeu til þess, að landið láti reisa nýja prentsmiðju, þrátt fyrir ýmsa kosti þess, en að hinsvegar muni alt snúast um það, að yfirtaka eina af þeim gömlu prentsmiðjum, sem þegar eru til. Þá er auðvitað sjálfsagt að taka helst þá, sem nóg hefir húsrúm og fullnægt getur prentunarþörf landsins. Viðvíkjandi fjárhagshlið þessa máls skal jeg taka það fram, að kaupverðið er ekki nema sem svarar helmingi þess árlega prentunarkostnaðar, sem ríkið þarf að greiða. Áætlun við að kaupa „Gutenberg“ er því ekki nema sem svarar missiriseyðslu ríkissjóðs fyrir prentvinnu. Hinsvegar má og geta þess, að fyrir rás viðburðanna bætast ný og ný verkefni fyrir landið á þessu sviði, t. d. þjóðvinafjelagsbækumar. T. d. er það nú að gefa út hið stórkostlega rit um Jón Sigurðsson og nýtur í því skyni svo mikils styrks af ríkinu, að heita má, að sje um ríkisútgáfu að ræða. Ennfremur mun Menningarsjóður bráðlega hefja bókaútgáfu í stórum stíl, og má sú prentun teljast ríkisprentun. Loks má geta þess, að nú er í aðsigi að gefa út gullaldarrit Íslendinga, og hefir til þess verið valin sjerstök leturtegund, sem geymd er í „Gutenberg“. Þetta sýnir, að það prentverk, sem ríkið hefir með höndum, fer sívaxandi, og að alt hnígur að því, að einmitt prentsmiðjan „Gutenberg“ sje sjerstaklega til þess fallin að annast prentun fyrir ríkið. Mjer finst það hafa mikið að segja, að útgefendur þessara gullaldarrita sem leggja sig í framkróka til þess að fá fráganginn sem allra prýðilegastan, þeir semja við Gutenberg. Á því er auðsjeð, að þeir gera ráð fyrir að fá þetta gert þar á myndarlegan hátt, enda er það ekki að efa. Það virðist óhugsandi, að ríkið hafi skaða af prentsmiðjukaupunum, þar sem Landsbankinn er sá eiginlegi eigandi að Gutenberg. Gutenberg er vegna stærðarinnar vel fallin til þess að vera ríkisprentsmiðja. Húsið er að vísu gamalt, en það er á góðum stað í bænum, vjelarnar góðar og altaf hægt að bæta við þær. Má gera ráð fyrir, að hún endist ennþá í 25–30 ár með sæmilegu viðhaldi. Húsinu fylgir allstór lóð, og er það mikill kostur. Þegar á alt þetta er litið, húsið, lóðina og vjelarnar, þá er áreiðanlegt, að verðið er lágt í samanburði við, hvað það mundi kosta að byggja nýja prentsmiðju og kaupa alt til hennar. Ofan á þetta bætist, að salan verður ekki nema á pappírnum. Landsbankinn er sá virkilegi eigandi prentsmiðjunnar, því að hann hefir lánað henni stjórfje, og jeg efast um, að bankinn fái nokkurntíma þessa peninga aftur, ef kaupin fara ekki fram. Það er því hagsmunamál hans, að úr þessu verði. Ríkið getur alveg sagt fyrir um skilmálana. Það ræður því alveg, hvort það borgar Landsbankanum verð prentsmiðjunnar á 15, 20 eða 25 árum. Það er hægt að gera þessa verslun án þess að borga nema sárlítið af kaupverðinu í byrjun ársins 1930, en annars láta prentsmiðjuna borga sig á mörgum árum, því að hjer er aðeins verið að færa þessa eign frá einni stofnun ríkisins til annarar. Menn geta væntst þess, að með þessu sparist ríkinu einar 40–60 þús. kr. á ári. Jeg ætla ekki að fara út í að líkja þessu við þjóðnýtingu, þó að sumir kalli það ef til vill því nafni. Jeg býst við, að þeir, sem ekki hafa trú á fjármálamensku núv. stj., geri ráð fyrir, að þetta verði í ólestri meðan hún fer með völd; en jeg vil þá benda þeim á það, að hún verður eflaust ekki eilíf í þessum valdasessi. Hvaða stj. sem er hlýtur að reyna að stjórna þessu fyrirtæki eftir bestu getu, og ef því er ekki vel stjórnað, þá geri jeg ráð fyrir, að andstöðuflokkarnir láti til sín heyra. Þessi mótbára er því ekki mikil á metunum, því að ef landið á annað borð eignast þessa prentsmiðju, þá verður hún áreiðanlega miklu langlífari heldur en eitt ráðuneyti. Jeg hefi frjett, að hv. 3. þm. Reykv. hafi fundið að því að þetta mál skyldi koma svo seint fram, og skal jeg útskýra það stuttlega. Því er þar til að svara, að fjelagið, sem á Gutenberg, var svo lengi að afráða það við sig, hvort það ætti að selja prentsmiðjuna eða ekki. Það var leitað til þess strax um nýár viðvíkjandi þessu og óskað eftir skjótum svörum. Forstjórinn var hinn liðlegasti, en það er nú eins og gengur með þessi gömlu fjelög, að þau þurfa langan tíma til þess að taka svona mikilvægar ákvarðanir, og svarið kom ekki fyr en fjárl. voru komin til umr. í hv.Ed. Ef nokkuð átti að verða úr þessu á næsta ári, þá var ekki um annað að ræða en að fara fjárlagaleiðina. Þar sem Alþ. hafði óskað, að málið væri undirbúið, þá var það ekki nema sjálfsagt, og nú eiga menn kost á að kynnast þessu. Hvað kostnaðinum viðvíkur, þá er það áreiðanlegt, að á þessu mundu sparast a. m. k. 40–60 þús. kr. á ári, og munar þá mikið um hvert árið. Var því sjálfsagt að bera þetta fram undir eins og hægt var, og það því fremur, sem hver hv.þm. getur gert það upp við sjálfan sig, hvort honum finst hyggilegt að leggja út í þetta eða ekki. Jeg mintist á það í hv.Ed., að á þeim tíma þegar hv. 3. landsk. var landsverkfræðingur, þá lá fyrir honum alveg sama vandamálið og hjer er á ferðinni. Hann stóð þá fyrir öllum brúargerðum og vegamálum landsins, og varð að kaupa öll áhöld og alt meiriháttar járnsmíði frá útlöndum. Þá fór svo fyrir honum, að hann sá sjer ekki annars úrkosta en að fá samþykki þáv. stj. til þess að setja á stofn landsverksmiðju, sem gæti haft þetta með höndum. Hann ljet síðan kaupa gamalt hús hjer í vesturbænum, sem var miklu ljelegra heldur en Gutenberg, og setti þar upp þessa smiðju. í þessari smiðju eru smíðaðar allar járnbrýr og gert við áhöld, sem ríkið yrði annars að kaupa frá útlöndum. Jeg álít, að hv. 3. landsk. hafi sýnt alveg rjetta búmensku í þessu, og þáv. stj. gerði rjett í því að styðja hann í þessu máli, og Alþ. hefir einnig gert rjett með því að hlynna að þessu. Þarna var ekki um neina áhættu að ræða, ríkið var sjálft atvinnurekandinn og jafnframt kaupandi að framleiðslunni. Eins er ástatt með prentsmiðjuna. Ríkið á að reka hana sjálft, en leggur henni til verkefnið og kaupir alla hennar vinnu. Ríkið lætur Gutenberg prenta mikið fyrir sig á hverju ári og er besti viðskiftavinur hennar, en fær þó engin hlunnindi hjá henni. Það virðist því vera miklu hreinlegra, að ríkið eigi Gutenberg alveg og hafi sjálft af henni þann hagnað, sem hægt er. Ríkið getur lagt prentsmiðjunni til nóg verkefni, og þess vegna verður ekki um neina áhættu að ræða. Þetta er ekki sambærilegt við það, ef ríkið færi t. d. að gera út togara eða reka kúabú. Þá væri áhættan mikil vegna markaðsins, sem þá væri kominn undir þörf og kaupgetu neytendanna, og það er á þeim grundvelli, að því er haldið fram, að þjóðfjelagið geti ekki lagt út í þetta. En hjer er engu slíku til að dreifa. Eins og allir vita, verður ríkið að láta prenta fyrir sig og hefir þannig sjálft sinn eiginn markað. Það er auðvelt að gera hverjum leikmanni skiljanlegt, hvers vegna það getur verið gróðavænlegt fyrir ríkið að eiga Gutenberg. Hún er að vísu ekki gróðafyrirtæki nú, og það eru hinar prentsmiðjurnar ekki heldur. Þær eru víst allar heldur fátækar, nema ef til vill ein. Það gæti nú litið svo út, að það væri mótsögn í þessu, að þar sem Gutenberg ber sig tæplega eða ekki meðan hún er í eigu einstakra manna, þá væru ekki líkur til að ríkið gæti sparað neitt á að eiga hana. En þetta liggur í þeim kringumstæðum, að prentsmiðjurnar hafa ekki vissan markað fyrir það, sem þær prenta. Þær álíta, að einn markaður sje verulega góður, og það er ríkismarkaðurinn. Þar er mikil atvinna og skilvís borgun. Það vill svo til, að prentsmiðjan Acta er í eigu eins af hinum mest áberandi andstæðingum mínum í stjórnmálum, en jeg er kunnugur manni, sem starfar þar, og hefi látið þessa prentsmiðju vinna ýmislegt fyrir mig. Það hittist líka svo á hjer á fyrri þingum, þegar jeg var í andstöðuflokki stj., að þá sá prentsmiðjan Acta um prentun á þáltill. og fyrirspurnum til stj. Á þeim árum fjekk jeg orð fyrir að framleiða nokkuð mikið af þessu, og þá var ekki laust við, að jeg fengi óorð af því að jeg væri að styðja þennan andstæðing minn með því að veita prentsmiðju hans góða atvinnu. Það var líka svo, að það munaði ekki svo lítið um þetta. Acta er lítil prentsmiðja, sú minsta af hinum stærri prentsmiðjum í bænum, og það skifti virkilega miklu fyrir hana, að mikið væri framleitt af þessu. Þetta voru bestu viðskiftin og voru mjög þýðingarmikil, þó að þau væru ekki meiri en þetta. B-deild þingtíðindanna, sem Ísafold prentar, er feitur biti, og kostaði sú prentun 30 þús. kr. í fyrra. Öll prentun fyrir það opinbera þykir mesti hvalreki fyrir prentsmiðjurnar. Það eru bestu viðskiftin, sem eru altaf vel og skilvíslega borguð. Prentun á hinum stærri dagblöðum eins og Vísi og Morgunblaðinu gefa líka mikla og örugga vinnu, en svo er líka þar með upp talið. Þegar þessu sleppir, prentun fyrir það opinbera og stærstu dagblöðunum, þá verða prentsmiðjurnar að leggja sig eftir óvissri atvinnu, og þar tapa þær. T. d. er það ekki lítið, sem allar prentsmiðjurnar hafa tapað á blöðum, sem gefin eru út í eitt ár eða skemmri tíma, en gefast svo upp í óbotnandi skuldafeni. Sama er að segja um marga bókaútgefendur. Þeir skulda stórar upphæðir í prentsmiðjunum, og mikið af þeim skuldum verður aldrei borgað. Þess vegna er það, að prentsmiðjurnar hafa ekki önnur ráð en að leggja mikið á skilamennina. Þeir verða að borga brúsann og taka á sig töpin, sem vanskilamennirnir eru valdir að. Þetta er alveg eins og í bönkunum, þegar þeir verða að taka háa vexti af skilamönnunum til þess að vinna upp töpin. Það er því áreiðanlegt, að ríkið verður að borga háa áhætturentu til prentsmiðjanna, af því að það er besti og stærsti viðskiftavinur þeirra, og sá viðskiftavinurinn, sem heldur þeim uppi. Það, sem vinnst með því að ríkið eigi sína eigin prentsmiðju, er aðallega það, að þá sleppur það við að borga þessa áhætturentu. Það lætur nær eingöngu vinna fyrir sjálft sig og sleppur þannig við að borga fyrir skakkaföllin, sem óskilamennirnir valda. Þetta er sparnaðarmöguleikinn. Þetta hefir verið á döfinni síðan í tíð Hannesar Hafsteins. Það sagði mjer einn af hans gömlu fylgismönnum, að hann hefði haft hug á að undirbúa þetta mál, en ekki endst aldur til að ljúka því. Það er ekki því að leyna, að þetta mál hefir mætt mikilli andstöðu hjá þeim, sem að prentsmiðjunum standa, því að þeir vilja ekki missa bestu viðskiftin, og jeg lái þeim það alls ekki. En þetta er einmitt besta sönnun þess, hvað það er góð búmenska hjá ríkinu að eiga sjálft prentsmiðju, en það verður auðvitað ekki eins gott fyrir þá, sem hafa haldið sjer uppi með ríkisprentun, sem er borguð 20–25% hærra heldur en þarf. Jeg get líka bent á það, að með þessu nýja fyrirkomulagi verður hægt að viðhafa meiri hagsýni heldur en gert er. T. d. er nú svo ástatt, að skjalapartur þingtíðindanna er prentaður með annari línulengd en stjórnartíðindin, en það hefir í för með sjer, að það verður að rífa upp allan skjalapartinn og setja hann á nýjan leik í annari prentsmiðju. Þetta eru fjarstæð vinnubrögð, en svona verður það, af því að hver prentsmiðja vill reyna að fá sem mest af þessu fyrir sig og reynir að gera sem mest úr því verkefni, sem henni er fengið í hendur. Það eykur vinnuna, ef ráðdeildarleysið er nógu mikið. Jeg get heldur ekki varist þeirri hugsun, þegar jeg lít yfir þetta stóra og fallega letur á Alþingistíðindunum, að þetta sje nú gert með vilja hjá prentsmiðjunum og í þeim tilgangi að fá meiri viðskifti. Jeg skal svo ekki þreyta hv.þdm. með fleiri dæmum og get látið þessi tvö nægja til þess að benda á, að það er áreiðanlega hægt að spara mikið með því að kaupa prentsmiðju. Jeg tel líka víst, að allir, sem ekki líta á þetta með hlutdrægni, hljóti að sjá, að hjer er um góða búmensku að ræða. Það er hægt að kaupa nógu stóra prentsmiðju alveg án þess að finna til áhættu, og verð hennar er ekki nema helmingur af árlegum prentunarkostnaði ríkisins. Prentsmiðjukaupin spara áreiðanlega 40–60 þús. kr. á ári, og þess vegna er um að gera að láta þetta ekki dragast lengur. Það munar mikið um þetta á hverju ári, og jeg get ekki sjeð, að ríkið sje svo vel efnum búið, að það hafi ráð á að fresta þessu lengur. Það er alveg ástæðulaust að vera gramur við stj. eða Gutenberg fyrir það, hvað þetta kom seint fram. Menn eiga bara að taka þessu tveim höndum, ef þeir á annað borð vilja vera „praktiskir“ og spara.

Ólafur Thors Áður en jeg vík að till. þeim, sem jeg hefi sjálfur flutt, vil jeg fara örfáum orðum um till. þá, sem fram kom í hv.Ed. við 3. umr. fjárl., till. um að heimila stj. að kaupa prentsmiðjuna Gutenberg og starfrækja hana á kostnað ríkissjóðs. Jeg lít svo á, að þetta mál hafi tvær hliðar, formshlið og efnishlið. Og skal jeg þá fyrst fara nokkrum orðum um formshliðina. Málefni þetta er borið þannig fram, að það kemur ekki fram till. um kaup þessarar prentsmiðju fyrr en við 3. umr. fjárl. í Ed. Nú var það svo, að í fyrra var borin fram þáltill. í Sþ. á þskj. 772, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta gera fyrir næsta þing áætlun um stofnkostnað og starfrækslu ríkisprentsmiðju, er geti annast prentun ríkissjóðs og opinberra stofnana“. Hjer er skorað á stj. að láta gera áætlun um stofnkostnað og starfrækslu ríkisprentsmiðju. Það hlýtur því að álítast, að það hafi verið vilji þingsins í fyrra, að slík áætlun yrði gerð og lögð fyrir þetta þing. Jeg fæ því ekki betur sjeð en með till. þeirri, sem hjer liggur fyrir, sje brotinn andi þál. frá í fyrra. Mjer er nú alls ekki kunnugt um, hvort nokkur rannsókn hefir farið fram um þessa hluti; þó minnist jeg þess, að hv.þm. Borgf. gat þess við eldhúsdagsumr., að maður að nafni Steingrímur Guðmundsson hafi fengið 1413 kr. fyrir vinnu við rannsókn á væntanlegri ríkisprentsmiðju. Hvort sem rannsókn þessi hefir verið framkvæmd eða ekki, þá er hitt þó víst, að árangurinn af henni hefir verið hulinn þeim, sem jeg hefi spurt um hana. Um manninn, sem rannsókn þessi hefir verið falin, veit jeg ekki annað en það, að hann kvað vera vjelsetjari. En sú kunnátta hans gefur ekki neitt til vitundar um það, að hann hafi verið fær til slíkra rannsókna sem þessara. Þó jeg viti þannig lítið um hæfileika þessa manns til þess að hafa rannsóknir þessar með höndum, þá veit jeg þó ennþá minna um niðurstöðuna af rannsóknum hans. Get jeg því ekki annað sagt en að bæði jeg og aðrir hv.þdm. renni blint í sjóinn um það, hvort hagnaður verður af þessu fyrir ríkissjóð eða ekki. En það er víst, að andi þál. frá í fyrra er alveg brotinn, ef nú verða knje látin fylgja kviði um það, að stofna ríkisprentsmiðju, með því að smeygja inn heimild til þess við 3. umr. fjárl. í Ed. Það hljóta nú allir að játa, að mál þetta er svo mikils vert, að það hefði átt að vera sjerstakt mál fyrir þinginu, og er því með öllu óviðeigandi að leggja inn á þá braut nú að brjóta þá þingvenju, sem verið hefir um slíka löggjöf sem þessa, með því að smeygja fyrirmælunum inn sem fjárlagaákvæði, og það við 3. umr. í Ed. Jeg verð því að segja, að formshliðin ein er nægileg til þess, að jeg get ekki aðhylst það, að ríkið eignist prentsmiðju með þessum hætti. Hæstv. dómsmrh. skýrði frá því áðan, að hann hefði neyðst til þess að fara þessa leið, af því að eigendur Gutenbergs hefðu ekki ákveðið sig fyrr en á 11. stundu um að selja prentsmiðjuna. En jeg sje ekki, að þetta sje nein afsökun, þar sem hæstv. ráðh. skýrði frá því, að samningaumleitanir um þessi kaup hefðu staðið yfir síðan um nýár. Var því ekkert eðlilegra en að hann sækti þegar í byrjun þings um heimild til þess að gera þessi kaup, ef samningar tækjust, og legði slíkt frv. fyrir þingið. Þetta er formshlið málsins. En um efnishliðina, hvort ríkið eigi að ráðast í það, að kaupa prentsmiðju og starfrækja hana, get jeg ekki dæmt, einmitt vegna þess, að sakir meðferðar málsins skortir eðlilegar og nauðsynlegar upplýsingar. Annars verð jeg að segja það, að mjer finst, að þm. megi ekki greiða atkv. með því, að ríkissjóður leggi í starfrækslu fyrirtækja, nema fyrirfram sje sannað, að af því verði meiri hagur en óhagur fyrir þjóðfjelagið. Hæstv. dómsmrh. leitaðist við að færa nokkur rök fyrir ágæti þessarar till., sem jeg geri reyndar ráð fyrir, að sje undan hans rifjum runnin, en þau rök voru svo haldlaus og á svo miklu flökti, að ekki er hægt að telja þau mikils virði. Hæstv. ráðh. benti meðal annars á það, að af því að ríkið ætlaði sjálft að skifta við prentsmiðjuna, þá væru kaupin á henni alveg áhættulaus. En með þessum hætti myndi ríkissjóður kaupa prentunina alveg eins og nú. Spurningin er aðeins sú, hvort hann sem eigandi prentsmiðju kaupir hana ódýrari en hann ella mundi þurfa. Sú gáta er óleyst. Hæstv. ráðh. segir á þessa leið: Hver einasti fullorðinn maður sjer, að ríkið græðir á kaupunum, - það er bókstaflega ekki hægt annað en spara 40–60 þús. kr. á ári. Þetta er sterk fullyrðing, en hæstv. ráðh. gerði enga tilraun til að færa henni allra minsta stað. Hann upplýsti ekki neinar tölur í þessu máli og gaf engar leiðbeiningar. Hafa nú allar prentsmiðjur hjer á landi grætt? Jeg er ekki kunnugur hag þeirra allra, en jeg get fullyrt um þær prentsmiðjur, sem jeg þekki, að þar gengur heldur illa. Nú vil jeg beina fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., sem loksins er hjer staddur, ef hann á ekki svo annríkt að skrafa við hv.þm. að hann megi hlusta á mál mitt.

Þetta er alt þm. Dal. að kenna. - SE: Jeg er svo áhrifamikill hjer á þingi

. Jeg vildi þá beina þeirri fyrirspurn - en þarna er þá hæstv.dómsmrh. farinn að tala við annan þm. Dal., hv. ritara þingsins. Margir gerast þeir nú, þingmenn Dal., og ilt er að fá hæstv.dómsmrh. til að gefa gaum að fyrirspurnum til stj. Sje jeg ekki annað, hæstv. forseti, en jeg verði að setjast að sinni.  Jæja, nú mun óhætt að byrja á fyrirspurninni. Jeg vil þá biðja hæstv. ráðh. að upplýsa okkur um það, hvort þessi prentsmiðja, sem hann býður okkur að kaupa, hefir haft góða afkomu undanfarin ár. Á þessum ríkisviðskiftum átti það að byggjast, að engin áhætta væri að kaupa prentsmiðjuna. En jeg hygg, að þessi prentsmiðja, sem hefir einmitt haft öll eða langmest ríkisviðskiftin, hafi haft mjög ljelega afkomu, og sýnist það benda á, að nokkur hætta geti verið á ferð, þótt ríkið eigi að heita eigandi prentsmiðjunnar. Jeg vænti, að hæstv. ráðh. upplýsi þetta áður en þessu þingi er lokið, því að þetta tel jeg veigamikið atriði. Hitt eru spaugileg rök fyrir nauðsyn ríkisprentsmiðju, að hv. 3. landsk. hafi hjer á árunum bygt vjelaverkstæði, Það er eins og trúmaður hafi náð í biblíuna og vitni í hana, ef hæstv. ráðh. getur náð í orð hv. 3. landsk. Jeg veit, að hv. 3. landsk. er þess verður, að orð hans sjeu mikils virt, en það er bara ekki alveg víst, að rjett sje að kaupa prentsmiðjuna, þó að hann fyrir mörgum árum hafi álitið rjett að ráðast í að ríkið bygði verkstæði. Samkepnina við hvora þessa stofnun verður að taka til greina ásamt öðru, þegar um þetta er rætt. Jeg heyrði hæstv. ráðh. því næst færa þau rök fyrir sínu máli, að letrið á þingtíðindunum væri alt of stórt. Hann kvað títt að prenta upp stjtíð., og tók jeg svo eftir, að það væri ónauðsynlegt, ef notað væri rjett letur. En jeg sje enga nauðsyn á, að ríkið kaupi prentsmiðju til þess að gera við þessu. Ríkið hefir að sjálfsögðu þá aðstöðu sem svo stór viðskiftavinur, að það getur sagt við hverja prentsmiðju: Við skiftum ekki við ykkur, nema þið fullnægið þeirri þörf, sem við höfum. En annars vil jeg endurtaka það, sem jeg áðan sagði, að jeg renni alveg blint í sjóinn um það, hvort það sje hagur fyrir ríkið að kaupa prentsmiðju. Jeg get ekki dæmt um það frekar en hæstv. ráðh., sem sagði á þessa leið: „án þess að fara út í kosti „Gutenberg“-prentsmiðju - því að um það er jeg leikmaður og alls ekki dómbær“ -. Jeg segi þetta með honum: jeg get ekkert um þetta sagt. Mjer var bent á það af einum keppinaut þessarar prentsmiðju, að það mundi þurfa að gera við hana fyrir 60 þús. kr., ef það ætti að koma að notum. Aðalvjelarnar sjeu svo slitnar, að það þurfi að endurnýja þær. Jeg veit ekki, hvort það er nokkurt orð rjett í þessu. Getur verið, að maðurinn hafi talað þetta sem keppinautur í þeim tilgangi að spilla fyrir sölunni. En það stendur þó eftir, að það er bókstaflega ekkert upplýst um þetta. Okkur er bara ætlað að hlýða. Hæstv. ráðh. gengur á undan, og við eigum svo að vera í taumi. En það er ekki sæmilegt að heimta, að maður greiði atkv. með því, að ríkið leggi í 160 þús. króna stofnkostnað, sem getur orðið 300 þús., og taki að sjer rekstur, sem veltur á 300–500 þús. kr. árlega, án þess að vita meira um málavexti. Það má vera að ríkið eigi að reka prentsmiðju, en það er engin viðleitni sýnd til þess að upplýsa það. Það er því ekki formshliðin aðeins, heldur efnishliðin, sem er alveg ósæmileg. Þegar ekki er vitað, hvort kaupin eru góð eða vond, þá festir enginn „prívat“-maður kaup að svo komnu máli. En hjer hefir engin rannsókn farið fram, eða ef hún hefir farið fram, er hún öllum hulin, eða langsamlega flestum. Getur verið, að hjer sjeu einhver pukursskjöl á ferð, sem einstöku stjórnargæðingar fái að líta á, en jeg hefi ekki fengið að sjá þau og ekki heldur þeir íhaldsmenn, sem jeg hefi talað við. Ef plöggin eru til, þá spyr jeg: Hvers vegna er höfð leynd á því, hvað í þeim stendur? Er það af því, að þau þola ekki gagnrýni okkar? Hæstv. ráðh. sagðist hafa verið að styrkja einn mikilsvirtan stjórnarandstæðing - jeg tek orðið „mikilsvirtur“ upp í þingtíðindin af því að jeg er óvanur því af vörum hæstv. ráðh. um andstæðinga sína -, verið að styrkja hann sem prentsmiðjuhluthafa með því á allan hátt að færa þessari prentsmiðju sem allra mest viðskifti. Jeg hygg, að þessi prentsmiðja sje nokkurt dæmi þess, hvernig ríkisprentsmiðja á að vera, - prentsmiðjustjóri alveg eftir höfði hæstv. ráðh., prentarar alveg við hans hæfi, og góðar vjelar. Það er þetta, sem ráðið hefir viðskiftum ráðherrans, því aðaleigandinn, sem er jeg, er tæplega aðdráttarafl í augum ráðh. En hvernig hefir nú afkoman orðið? Af því má kannske marka eitthvað um ríkisprentsmiðjuna. Sú litla reynsla, sem jeg hefi fengið af þessum fyrirtækjum fyrir þá slysni, sem mig henti, þegar jeg gerðist meðeigandi prentsmiðjunnar „Acta“, hefir sýnt mjer, að ljelegra fyrirtæki en prentsmiðju muni varla hægt að ráðast í hjer á landi, því að jeg sje ekki annað en að hagur hennar versni æ meir eftir því sem fleiri ágætismenn - eins og hæstv.dómsmrh. - leitast samviskusamlegar við að halda henni uppi. Þegar jafnvel þessi dugnaðarforkur hefir með einlægum áhuga lagst á þá sveifina að sjá um, að prentsmiðjan gæti flotið, og árangurinn er þó svo sorglega ljelegur eins og hann hefir orðið, þá finst mjer lítið hægt að láta af slíkum atvinnurekstri í voru landi. Og jeg segi það, að sú litla reynsla, sem jeg hefi haft í þessu efni, hún talar öll á móti því, að ríkið eigi að ráðast í prentsmiðjurekstur. En jeg vil og endurtaka það, sem jeg áður sagði, að það getur verið eitthvert það ólag á þessari prentsmiðju, sem jeg hefi ekki komið auga á. Ef til vill geta kunnugir menn bent á, að ríkið geti með meiri hagnaði rekið prentsmiðju en mjer hefir tekist. Jeg játa, að það hefir að ýmsu leyti betri aðstöðu sem stór viðskiftandi. En jeg fullyrði það, að hv.þdm. hafa ekki neina aðstöðu til að dæma um það, enn sem komið er, af því að það er engin viðleitni sýnd til að upplýsa þetta mál. Þar með er brotið í bág við fyrirmæli og anda þeirrar þáltill., sem síðasta þing samþykti, því að þar var svo fyrir mælt, að það ætti að leggja fyrir Alþingi niðurstöðu af rannsókn þessara mála, - og þá auðvitað ekki að ráðast í að kaupa ríkisprentsmiðju fyrr en þm. hefðu þá eðlilegu aðstöðu til að dæma um ágæti þess fyrirtækis á grundvelli þeirra upplýsinga, sem fram kæmu við slíka rannsókn og við þá áframhaldandi rannsókn, sem þm. hefðu getað lagt fram við meðferð málsins í n. þingsins og þremur umr. í báðum deildum. Jeg verð að upplýsa hæstv. ráðh. um það, að þessi prentsmiðja, sem hann ber svo mjög fyrir brjósti, á þá raunasögu, að ef jeg má ráða, verður henni lokað, hvort sem nokkur ríkisprentsmiðja kemst á fót eða ekki. En þegar maður hefir þannig fyrirtæki, sem nýtir starfsmenn eru fyrir, eins og hæstv. ráðh. tók fram, en samt á það þessa raunasögu að baki, þá hlýtur hjer að vera tækifæriskaup fyrir ríkissjóð, ef hann vill eignast prentsmiðju. En jeg veit ekki til, að leitað hafi verið samninga um kaup á þeirri prentsmiðju. Jeg segi fyrir mitt leyti, að ef á annað borð væri búið að ákveða, að ríkið stofnaði og starfrækti prentsmiðju, þá er jeg allra manna fúsastur til að vinna að því, að ríkið gæti fengið ákaflega ódýr kaup á þeirri prentsmiðju, sem jeg er svo ógæfusamur að teljast meðeigandi að. Heldur ekki þessi hlið málsins hefir verið neitt rannsökuð. Okkur er yfirleitt ætlað að greiða atkv. eins og sauðum, vitandi ekkert um það, hvort ríkisprentsmiðja er arðvænleg eða hvort hægt sje að fá önnur og betri kaup. Jeg læt útrætt um þessa till. með þeim orðum, að jeg veit ekkert um það, hvort rjett sje, að ríkissjóður ráðist í þetta. Mín lítilfjörlega reynsla í þessu efni mælir á móti því. Og jeg segi, að það sje skylda hv.þm. fyrir hönd ríkissjóðs að koma fram eins og hygnir kaupsýslumenn gera, að ráðast ekki í slík stórfyrirtæki nema rannsókn fari fram, er sýni, að fyrirtækið sje arðvænlegt. Jeg skal þá víkja nokkrum orðum að brtt., sem jeg hefi leyft mjer að flytja við þessa umr. fjárl. Jeg tel óþarft að ræða um brtt. XI. á þskj. 646, um Flensborgarskólann, vegna þess, að um þá till. er áður búið að tala hjer í hv. deild, sem hefir lagt dóm sinn á þetta mál, - þann dóm, sem jeg óska, að hún staðfesti nú á ný. Og jeg geri ráð fyrir, að þótt Ed. hafi ekki í þessu máli viljað aðhyllast dóm Nd., þá muni Nd. samt standa fast við sinn fyrri dóm. Þau rök, sem hæstv.dómsmrh. bar fram í Ed. fyrir breytingunni, voru þau, að með þessu væri trygt, að skólagjöld næðust af nemendum skólans. Vil jeg beina því sjerstaklega til jafnaðarmanna hjer í deildinni, að hæstv.dómsmrh. sagði, að aðalmunurinn á því. hvor leiðin væfi farin, væri sá, að með hans till. væri það trygt, að skólagjöld næðust inn. Hv. jafnaðarmenn hafa stöðugt lagt ríka áherslu á, að skólagjöld fjellu niður, og geta þeir því ekki fylgt hæstv.dómsmrh. í þessu máli. Jeg verð nú að játa, að það er algerlega rjett, sem hæstv. ráðh. sagði, að samkv. brtt. minni er fyrirskipað, að skólagjöld sjeu innheimt. En það er líka rjett, sem hann sagði, að þessi fyrirmæli, sem felast í minni till., hafa staðið í fjárl. ár frá ári og altaf verið brotin. Og jeg skal ekki draga dul á, að jeg er algerlega andvígur skólagjöldum, og álít þess vegna mjög ákjósanlegt, að þau falli niður, þar sem því verður við komið. Og þar sem það hefir þolast átölulaust að láta þetta niður leggjast árum saman, þrátt fyrir ákvæði fjárl., þá treysti jeg því, að ef mín till. verður samþ., verði skólagjalda ekki krafist. Þessi skólagjöld eru þungur og að ýmsu leyti óbilgjarn skattur á fátæka kaupstaðabúa. Einn aðalforvígismaðurinn í Hafnarfirði sagði við mig, að það væri kannske versti ljóðurinn á till.hæstv. ráðh., ef hann ætlaðist til, að skólagjöld yrðu innheimt, því að sjer væri persónulega kunnugt um, að það væru blóðpeningar, ef meiri hl. af skólagjöldum yrði krafist. Jeg leiði aðeins að nýju athygli hv. deildar að því, að það má ekki sóma þingsins vegna rifta 50 ára gömlum samningi og 50 ára venju, sem hefir verið um viðskifti ríkissjóðs við Hafnarfjörð. Það hefir verið óbrigðult, að síðan ríkissjóður tók við gjöfinni, hefir hann kostað skólann skilmálalaust. Það er því óviðeigandi að kippa að sjer hendinni um þetta alveg tilefnislaust. Nú stendur fyrir dyrum gagngerð breyt. á fyrirkomulagi þessa skóla, og þá er tækifærið til að gera einhverja nýja samninga. Þá hefi jeg leyft mjer að flytja á ný brtt. um að veita 800 kr. til styrktarsjóðs Margrjetar Bjarnadóttur. Þessar tvær brtt. mínar voru einu hækkunartill. við fjárlagafrv., sem jeg flutti. Hv. Ed. sýndi þá röggsemi að nema þær báðar í burt. Jeg vænti nú, að hv.Nd. haldi fast við áður upp kveðinn dóm í þessu. Og jeg vil leiða athygli hv.þm. að því, að þetta lítilfjörlega framlag til styrktarsjóðsins er fullkomlega hliðstætt framlagi, sem er á 17. gr. fjárl. Þar eru margir liðir nákvæmlega samskonar. Jeg vil sjerstaklega benda á tölul. 14–18, að báðum meðtöldum, í 17. gr. fjárl. eins og þau komu til 3. umr. í Ed. Það er undarleg röggsemi, sem hv.Ed. hefir sýnt í þessu máli. Og jeg verð að halda, að þessi góðu málefni hafi liðið við það, að jeg á harðvítugan mótstöðumann í Ed., sem sje ánægja að fella góð mál af því að jeg er flm. þeirra. Þá hefi jeg leyft mjer að flytja brtt. um það, að Jakob Björnssyni, fyrv. yfirmatsmanni, verði greidd eftirleiðis til æfiloka 1600 kr. laun á ári, í stað þess, að Ed. hefir ætlað honum 1200 kr. Jeg get ekki rökstutt þessa brtt. mína á annan hátt nje betur en með því að lesa upp umsóknina frá þessum mæta manni til Alþingis, og vil gera það, með leyfi hæstv. forseta: „Með þessu brjefi leyfi jeg mjer virðingarfylst að snúa mjer til hins háa Alþingis með þeirri ósk og bæn, að jeg framvegis til æfiloka fái að halda fullum og óskertum þeim launum, er jeg hefi undanfarið haft sem yfirsíldarmatsmaður á Siglufirði, sem sje kr. 1600.00 auk dýrtíðaruppbótar. Vona jeg fastlega, að hið háa Alþingi sannfærist um, að þessi bæn mín sje ekki ósanngjörn þegar athugaðar eru allar hliðar málsins, enda mun hæstv. ríkisstjórn hafa litið þeim augum á þetta, er hún góðfúslega sýndi mjer þann mannúðarbrag, að ákveða mjer full laun uns Alþingi kæmi saman á þessum vetri og tæki endanlega afstöðu í málinu; og bætti hún við í brjefi sínu til mín: „Og vonandi að Alþingi sjái yður fyrir eftirlaunum eða hæfilegum ellistyrk“. Árið 1909 var jeg skipaður síldarmatsmaður á Siglufirði, og 1911 yfirsíldarmatsmaður á sama stað, og hjelt þeirri sýslan þar til er hún var lögð niður, er einkasalan var lögskipuð. Áður en jeg var skipaður síldarmatsmaður, hafði jeg í allmörg ár fengist við síldarverkun og sölu bæði fyrir mig og aðra. Hepnaðist mjer jafnan vel verkun síldarinnar, og fjekk jeg það orð í Kaupmannahöfn, að frá engum norðlenskum síldarkaupmanni kæmi jafngóð síld. Laun mín við síldarmatsstarfið voru tvö fyrstu árin kr. 600.00 síðan kr. 1000.00 til 1919, og frá því ári kr. 1600.00 auk dýrtíðaruppbótar. En frá árinu 1920 var oss yfirsíldarmatsmönnum gert að skyldu að jafna niður á fiskpakkaðar tunnur í umdæminu öllum launum matsmanna, og sjá um og ábyrgjast innheimtu og greiðslu þeirra, án þess þó að nokkru væri bætt við laun vor, eða oss lagt nokkuð skrifstofufje, og var þó ekki laust við á stundum, að þetta hefði talsvert umstang í för með sjer, og jafnvel allmikla áhættu vegna ábyrgðar á launagreiðslunum. Síðan var yfirmatsmönnum fyrirskipað að gefa ýmsar skýrslur, einnig án nokkurra fríðinda. Auðvitað voru þessi viðbótarstörf mest á Siglufirði, því þar var langsamlega mest saltað, en samt hafði jeg fyrir mitt leyti ekkert við þetta að athuga, og inti þetta fúslega af hendi. En hitt hefir mjer ætíð þótt miður sanngjarnt, að yfirmatsmaður Siglufjarðar, sem vitanlega hafði langmest erfiði við síldarmatið, skyldi alls ekki vera frekar launaður en yfirsíldarmatsmennirnir á Seyðisfirði og Ísafirði, sem mörg árin höfðu mjög lítið að starfa, því flest árin voru 3/5 til 3/4 hlutar af allri útflutningssíld fluttir út frá Siglufirði. Jeg er fastlega sannfærður um það, að enginn yfirmatsmannanna hafi stundað starf sitt betur en jeg, eða haft gleggri skilning á nauðsyn ábyggilegs síldarmats, og jeg veit með sjálfum mjer, að jeg lagði fram alla krafta mína og starfsþrek til þess að síldarverkunin gæti orðið góð og fullkomin, þótt mjer hinsvegar vegna ýmissa afla, er á móti stóðu, hafi eigi lánast að koma henni í það lag, sem jeg æskti, og veit jeg þó, að jeg hafði bæði vilja og þekking til þess að verða að verulegu liði í þessu velferðarmáli þjóðarinnar. Því miður gáfu lögin og erindisbrjef mitt mjer aldrei nægilegt vald til þess að koma í framkvæmd því, er jeg taldi nauðsynlegt til þess að koma síld vorri í verðskuldað álit á erlendum markaði. Forstöðunefnd Síldareinkasölunnar veitti því þegar athygli, að ekki var sanngjarnt að yfirsíldarmatslaun á Ísafirði, Akureyri og Siglufirði væri jöfn, og greiddi hún því tveim hinum síðarnefndu kr. 260.00 hærra kaup en yfirmatsmanni Ísafjarðar, sem fjekk venjulegt yfirmatsmannskaup. Starfinu sem yfirsíldarmatsmaður á Siglufirði, sjerstaklega fyrstu árin, fylgdu mjög miklar næturvökur og missvefn fyrir utan ábyrgðina og ýms önnur óþægindi, og get jeg með sanni sagt, að frá þeim árum stafar sjóndepra mín, sem nú er mjer sjerstaklega til baga. Og ef jeg hefði ekki talið það fullkomna skyldu mína að helga síldarmatinu alla starfskrafta mína og umhyggju, hefði jeg vafalítið getað grætt talsvert fje á Siglufirði, bæði á ófriðarárunum og síðar, en jeg hefi aldrei leyft mjer neina útúrdúra frá síldarmatsstörfunum. Efni mín hafa því alls ekki vaxið á þessum árum, þótt jeg hafi gætt hinnar mestu sparsemi. Jeg verð nú 72 ára gamall hinn 18. sept. næstkomandi. Heilsa mín er að vísu góð enn, að undantekinni sjóndeprunni, sem nú ágerist, þótt jeg fyrir nokkrum árum kostaði miklu fje til utanfarar í því skyni að fá bætur á sjóninni. En með hliðsjón af aldri mínum, eru tæpast miklar líkur til þess, að ríkið þurfi um mörg ár að greiða mjer þau eftirlaun, er jeg hefi leyft mjer að fara fram á í þessu brjefi. Jeg gæti fært fleiri rök fyrir sanngirni bænar minnar. En jeg læt mjer nægja það, sem komið er. Og jeg treysti fyllilega hinu háa Alþingi til þess að verða drengilega við þessari umsókn minni“. Jeg sagði, að jeg gæti ekki bætt við þau rök, sem þessi greindi og ágæti maður hefir fært fram. Þó vil jeg bæta því við, að hv.þdm. mega fyllilega treysta því, að hann segir satt. Rauplausari manni hefi jeg ekki kynst. Jakob Björnsson er alveg óvenjulegur sómamaður, sem fyrir sjerstakan dugnað og elju í starfi sínu hefir margverðskuldað, að hann fái að halda þessum sultareyri óskertum til dánardægurs. Jeg vænti því, að jeg þurfi ekki að rökstyðja þetta frekar og till. verði samþ. Þá hefi jeg flutt hjer brtt. á þskj. 651, við 23. gr., um að stj. verði heimilað „að ábyrgjast 11 þús. kr. lán fyrir bændur á Vatnsleysuströnd, gegn endurábyrgð sýslunefndar Gullbringusýslu, til færslu þjóðvegarins um Vatnsleysuströnd, ef að því ráði verður horfið“. Till. þarfnast skýringar og jeg tel fullvíst, að ef hv.þm. heyra, hvernig í málinu liggur, þá verði þeir till. ekki mótfallnir. Svo er mál með vexti, að þjóðvegurinn um Vatnsleysuströnd liggur á nokkrum kafla ekki um bygð og allfjarri bæjum. Það eru 16 jarðir, sem þannig eru mjög illa settar, og bændur á þessum jörðum eiga mjög hag sinn undir, að vegarstæðið verði fært. Nú stendur svo á, að ekki verður hjá því komist að gera mikið við þennan veg. Hann er orðinn næstum ófær. Vegamálastjóri telur, að viðgerðin muni kosta 15 þús. kr., með því að byggja hann upp aftur á sama stað, en verði hann færður og lagður með sjó fram, svo að þessir 16 bændur hafi hans sömu not og aðrir, verði kostnaðurinn 30 þús. Hann hefir hinsvegar ekkert á móti færslunni, ef bændurnir vilja greiða mismuninn, þessar 15 þús. kr., og þeir telja þetta svo mikils um vert, að þeir vilja leggja á sig þennan kostnað. En bændurnir hafa ekki þetta fje handbært. Þó eiga þeir í sjóði 2 þús. kr. og hafa gjafaloforð fyrir 3 þús. og fara nú fram á ábyrgðarheimild fyrir 11 þús. kr. Þetta yrðu nú að vísu 16 þús. samtals. Eitt þúsund fyrir vanhöldum. Jeg skal nú játa, að það er dálítið óviðfeldið að koma með þetta nú við eina umr. fjárl., en jeg hefi það mjer til málsbóta, að jeg vissi ekki um þetta fyrr en í dag, að bændur úr þessu hjeraði sneru sjer til mín með málaleitan um þetta. Vegna þess að þetta kom svo seint, sneri jeg mjer til vegamálastjóra og fór þess á leit við hann, að hann frestaði viðgerð vegarins til næsta árs, en hann taldi óhjákvæmilegt að snúa sjer þegar í sumar að henni. Þessu næst sneri jeg mjer til hæstv. fjmrh. og skýrði honum frá málavöxtum. Hann kvaðst að vísu yfirleitt vera á móti þessum ábyrgðarheimildum, en þessi væri síst ósanngjarnari en ýmsar aðrar, sem komnar væru þegar inn í fjárl., og hann sýndi málinu og mjer ennfremur þá vinsemd að orða með mjer till. Jeg er honum þakklátur fyrir það, ekki sjerstaklega af því, að till. sje betur orðuð en hún mundi hafa orðið hjá mjer, sem hún þó sjálfsagt er, heldur sjerstaklega vegna þess, að jeg vænti, að þessi afskifti hans af málinu afli till. þess fylgis, að hún verði samþ. hjer í hv. d.

Magnús Guðmundsson Jeg er einn þeirra, sem helst hefði kosið, að þessi hv. d. hefði gengið að fjárlögunum óbreyttum eins og þau komu frá hv.Ed. En úr því að farið er að breyta þeim, fanst mjer jeg mega til að koma með brtt. eins og hinir. En það er einkennilegt við mína brtt., samanborið við aðrar, að hún hefir ekki í för með sjer nein útgjöld fyrir ríkissjóðinn. Hún gengur í þá átt að gera ekkju Þorleifs Jónssonar póstmeistara jafnhátt undir höfði og 126 ekkju Bjarna heitins Jónssonar frá Vogi, með því að endurgreiða henni úr lífeyrissjóði embættismanna það, sem maður hennar hafði í hann greitt. Þetta getur ekki orðið fjárhagsatriði fyrir sjóðinn og jeg sje ekkert athugavert við þessa endurgreiðslu, enda hafa báðar deildir þingsins orðið sammála um þetta að því er snertir hina ekkjuna. Jeg hirði ekki að tilfæra hjer aftur þær ástæður, sem jeg færði fram að því er snertir ekkju Bjarna heitins Jónssonar, en hjer um gilda þær hinar sömu að öllu leyti. Hið eina, sem gæti skilið á milli, er það, að hinn látni póstmeistari hafði notið styrks úr sjóðnum um 3 mánuði, og er þá ekki annað en draga það frá. Fleiri orð vona jeg, að jeg þurfi ekki að mæla fyrir þessari till. Út af till., sem jeg flutti við 3. umr. þessa máls, um aukin eftirlaun Sigurðar Kvarans hjeraðslæknis, og þá var samþ., vil jeg minna á, að jeg tók það þá fram, að mín tilætlun væri sú, ef ekki kæmu andmæli fram, að hann fengi þennan eftirlaunaviðauka frá þeim tíma, er hann ljet af embætti. Nú hafa engin mótmæli komið fram, mjer vitanlega, og geng jeg því út frá, að byggja megi á þessu. Jeg skal ekki fara út í að ræða þær till., sem fram hafa komið yfirleitt, en það er altaf svo, að þegar þingið er komið í vandræði með að skila fjárl. tekjuhallalausum, þá er úrræðið að ráðast á verklegar framkvæmdir í landinu, og þá fyrst vegina. Þó held jeg, að fátt sje jafnnauðsynlegt okkar þjóðfjelagi eins og samgöngubætur á landi. Jeg tók eftir því, að hæstv.dómsmrh. sagði, að ef fje vantaði til einhvers þess, sem þingið hefir samþ., þá mundi það verða látið koma niður á verklegum framkvæmdum, og einkum vegunum. En úr annari átt hefi jeg heyrt, að ef fje verði fyrir hendi, muni því verða varið til vegagerða umfram það, sem fjárl. ákveða. Hæstv. fjmrh. taldi þetta hinsvegar raunverulega lækkun. Enda er það eðlilegt, að hver varasöm stj. vilji halda sig við fjárl. og ekki gefa mönnum vonir um annað eða meira. Venjulega vill verða nóg umframeyðsla á vegafje, þó ekki sjeu fyrirfram gerðar ráðstafanir til þess. En út af ummælum hæstv.dómsmrh. um það, að dregið kynni að verða úr framkvæmdum, þá vil jeg vona, að vegirnir verði ekki þar fyrir barðinu á eyðsluseminni, heldur þá eitthvað af þeim miklu fyrirtækjum, sem hæstv. ráðh. sjálfur hefir fengið samþ. Þó að ýmislegt sje nú athugavert, sem vert væri að gera að umtalsefni, þá tekur þó út yfir, þegar verið er að setja löggjöf um atvinnufyrirtæki í fjárl. sjálf, eins og nú á sjer stað um prentsmiðjuna, og sjerstaklega er þetta athugavert, þegar alveg vantar áætlun um rekstrarkostnað fyrirtækisins. Sú hliðin skiftir vitanlega mestu máli.

Hákon Kristófersson * Jeg á hjer tvær brtt., og vildi jeg fara um þær örfáum orðum. Jeg ætla þá að byrja á því, áð hjer hafa heyrst raddir um, að rjettast hefði verið að samþ. fjárl. óbreytt eins og þau komu frá hv.Ed. Jeg skal nú ekki mótmæla þessu út af fyrir sig, en hinsvegar finst mjer undarleg sú undanlátssemi þessarar hv. deildar, sem hefir lýst sjer í því að taka við fjárl. ár eftir ár og samþ. þau hvernig sem hv.Ed. hefir látið sjer vel líka að misþyrma þeim. Ef þetta á að tíðkast framvegis, þá mætti líta svo á, að hv.Ed. sje einskonar yfirdeild þingsins og eigi að hafa úrslitaatkvæði um fjármálaefni þjóðarinnar. Þessum skilningi vil jeg harðlega mótmæla, að hv.Ed. hafi nokkurn yfirráðarjett yfir hv.Nd. eða sje henni að nokkru æðri, nema síður sje. - Jeg skal kannast við, að gæta beri fullrar varfærni í meðferð fjárl., en það máttu hv.þm. hafa hugfast þegar í byrjun. Eins hefði hv.Ed. mátt gæta betur sóma síns og sýna meiri varfærni og minni hlutdrægni í meðferð sinni á fjárl. Menn geta, því miður, ekki varist þeirri hugsun, að það skifti ekki litlu, hver í hlut á, þegar litið er á niðurskurð hv.Ed. á sumum sviðum og hækkanir á öðrum. Þó talað sje nú um það af sumum, að gæta beri varúðar í fjármálum, þá virðist svo, að á því herrans ári 1929 sje ráðist í svo mikið, þar sem t. d. á að verja stórfje til jarðakaupa, prentsmiðjukaupa o. fl., að erfitt sje að hafa á móti smámununum. Jeg er ekki með þessu að hafa á móti þessum fyrirtækjum í sjálfu sjer, en þetta virðist ekki benda til, að fjárhagurinn sje mjög þröngur. Fyrri brtt. mín er XIV. brtt. á þskj. 646, um 2 þús. kr. styrk til Samúels Eggertssonar til þess að semja og gefa út heildaruppdrátt af sögu Íslands. - Þetta er samskonar till. eins og áður hefir verið samþ. í þessari hv. deild. En meðal þeirra bjargráða, sem hv.Ed. fann til að rjetta við fjárhaginn, var að skera þetta niður. Jeg er þó ekki viss um, að alt það, sem Ed. hefir sett inn í fjárl., eigi meiri rjett á sjer en þetta. Jeg hefi áður mælt fyrir þessari till. og skal ekki endurtaka það nú, en vænti, að þeir hv.þm., sem ekki töldu sig glata sóma sínum með jáyrði sínu hið fyrra sinnið, greiði henni einnig nú atkv. sitt. Þá er síðari brtt. mín XXI. brtt. á þskj. 646, um að upphæð sú, sem veitt er til stórstúku Íslands, verði færð í sama lag og hún var þegar frv. fór hjeðan frá þessari deild. Enda þótt jeg álíti, að þessi stofnun sje þörf og alls góðs makleg, ef rjett er með hana farið, þá tel jeg fullsómasamlegt að veita henni 10 þús. kr. styrk. Jeg vil ekki segja meira um þetta, nema að gefnu tilefni, ef mótmæli koma fram. Hinsvegar finst mjer, að ekki væri úr vegi, að þm. fengju einhverntíma að vita, hvernig þessu fje er varið. Jeg vil ekki ætla, að þessu fje sje varið til að koma upp danshúsum eða þess háttar, heldur vænti jeg, að unnið sje að því að þroska þjóðina, svo að hún skilji, hvað það er andstyggilegt og góðum borgurum ósæmilegt að neyta áfengis svo úr hófi sje. Jeg ætla svo ekki að svo stöddu að segja meira um þessa till., en fel hana á vald hv. d. Í sambandi við vegagerðir skýrði hæstv.dómsmrh. frá því, að svo væri ástatt um brú eina fullsmíðaða, að ekki væri hægt að koma henni upp vegna þess að ekki fengjust menn til að gera vegarspotta að brúarstæðinu. Út af þessu vil jeg segja það, að sje þetta tilfellið einhversstaðar á landinu, þá væri rjett að láta það ganga fyrir að byggja brýr í þeim hjeruðum landsins, þar sem meiri áhugi er fyrir samgöngubótum. Annars held jeg, að þetta geti ekki talist veigamikil ástæða gegn framlögum til vega- og brúargerða. Jeg skal svo ekki tala meira um þær brtt., sem fyrir liggja. Flm. þeirra hafa nú talað fyrir þeim og um þær verður að fara sem verða vill. Jeg vænti, að jeg hafi nú stilt svo í hóf orðum mínum, að ekki þurfi að vekjast deilur af. Skal jeg svo láta máli mínu lokið. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Sigurður Eggerz Mjer hefir virst það vera óheppileg leið, sem farin hefir verið undanfarið, þar sem úrslitaákvörðunin um fjárl. hefir verið lögð í hendur hv.Ed. Þungamiðja fjármálanna á að vera í Nd., og því er óheppilegt að koma þeirri venju á, að Ed. hafi síðasta orðið. Jeg vona, að brtt. þær, sem hjer hafa fram komið, sýni, að nú eigi að rjúfa þessa reglu. Einkum finst mjer þetta rjett af því, að mjer þykir hv.Ed. hafa sýnt, að hún skilji ekki, á hvað eigi að leggja mesta áherslu. Sjerstaklega finst mjer þetta skilningsleysi koma fram í lækkun á útgjöldum til vega, sem hv.Ed. hefir samþ. Að mínu áliti skiftir ekkert eins miklu máli fyrir landbúnaðinn og vegabætur. Þessu hefi jeg veitt eftirtekt, ekki síst í Dalasýslu, sem er eingöngu landbúnaðarhjerað. En þrátt fyrir hinn mikla landbúnaðaráhuga, sem er í þessari sýslu, þá hefir samgönguleysið staðið því fyrir þrifum, að landbúnaðinum fleygði þar fram eins og skyldi. Nú hefir verið fallist á þá rjettu leið, að leggja veg yfir Bröttubrekku. Í þessari hv. deild voru samþ. 30 þús. kr. í veginn. En Ed. færði þessa upphæð niður í 20 þús. kr. Eftir áætlun og till. vegamálastjóra átti þessi vegur að vera búinn 1934. Það var nógu langur tími að bíða þangað til, en ef lækkun Ed. verður látin haldast, verður drátturinn enn lengri. Allir, sem skilja þróun atvinnuveganna í landinu, sjá, að eitthvað verður að gera fyrir landbúnaðinn. En honum verður ekki hjálpað með fögrum orðum eingöngu. Búnaðarbankinn, sem stofnaður var hjer á þinginu, ætti að geta orðið að miklum notum, en þó ekki fyrr en hann fær fje til umráða. En höfuðskilyrðið fyrir landbúnaðinn verður eftir sem áður að fá markað fyrir afurðirnar. En til þess þarf vegabætur. Því er fyrsta boðorðið í þessum efnum að bæta samgöngurnar, einkum á landi. Ed. hefir alls ekki skilið þetta. Hún hefir ekki skilið þá algildu reynslu, að bættar samgöngur eru hvarvetna sem töfrasproti, sem vekur nýtt líf og þróun í kringum sig í framleiðslu og atvinnuvegum. Þá má furðulegt heita, að þeir, sem jafnan ganga með umhyggjuna fyrir landbúnaðinum á vörunum, skuli ekki skilja þetta. Þegar landbúnaðinum hafa verið opnaðar sem beinastar brautir á markaðina, þá er fyrst möguleiki til, að hann fari að borga sig. En þetta skilur hv.Ed. ekki. Hennar till. eru árásir á landbúnaðinn. Og mjer þykir sorglegt, að meiri hl. fjvn. hjer í Nd. skuli hafa látið blinda sig svo, að hafa fallið frá hinum upprunalegu kröfum Nd. um framlög til vegabóta. Þótt jeg ætli hjer ekki að tala um aðrar brtt. en mínar eigin, verð jeg að segja það, að mjer þykir undarlegt, ef á að fara að spara á vegum til þess að kaupa prentsmiðju. Mjer er sem jeg sjái framan í bændur þessa lands, ef þeir væru spurðir, hvort þeir kysu heldur. Þetta er blinda, sem stundum slær sjer niður hjer, og verður þó hvergi átakanlegri en nú, ef fulltrúar bænda láta teyma sig til þess að slá af vegaframlögunum til að kaupa prentsmiðju í höfuðstaðnum. Þetta er pólitík! Að draga úr fje til vegabóta til að kaupa gamalt prentsmiðjuskrifli í höfuðstaðnum! Að loka sumum hjeruðum fyrir samgöngum um óákveðinn tíma, af því að fulltrúar þeirra sumir vilja kaupa gamla prentsmiðju! En jeg ætla að vænta þess, að heilbrigð skynsemi verði ofan á í þessu máli í hv. deild, enda þótt meiri hl. fjvn. hjer hafi ekki borið gæfu til að mótmæla þessum óvitahætti Ed. Vík jeg þá að mínum eigin brtt. Verður þá fyrst fyrir VIII. brtt. á þskj. 646, um 1000 kr. lokastyrk til Þórhalls Þorgilssonar. Jeg talaði fyrir svipaðri brtt. við 3. umr., en það var á næturfundi og fáir viðstaddir. Það var á einum þessara næturfunda, sem nú tíðkast hjer mjög og ekki eru til annars en að sljóvga löggjafana. Eitthvað 3 eða 4 menn hlustuðu á mig, er jeg talaði fyrir þessari brtt., og má vera, að það hafi verið orsökin til þess, að hún var feld með 14:14 atkv. hjer í deildinni. Þessi maður, sem hjer um ræðir, er fátækur maður, sem sýnt hefir mikinn dugnað við nám sitt. Fátæk systkin hans hafa lagt sig í líma til að hjálpa honum og reytt hvern skilding til að hjálpa honum og búið sjálf við örðug kjör. Jeg verð að segja það, að mjer finst það gleðiefni, að okkar ungu menn, sem eru að gægjast út í heiminn, skuli leita víðar en til Kaupmannahafnar. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg vilji gera lítið úr Hafnarháskóla. En við höfum gott af því, að sumir okkar yngri menn leiti til hinna stærri landa. Þeir öðlast meira andlegt víðsýni og yfirlit þar sem höfuðstraumarnir mætast, eins og í París. Þórhallur Þorgilsson leggur stund á spönsku sem aðalgrein, en nemur auk þess frönsku og latínu. Jeg lít svo á, að spönskunám sje mikils virði fyrir okkur, þar sem höfuðviðskifti vor eru við Spán, en hinsvegar fáir hjer, sem spönsku kunna. Finst mjer því sanngjarnt, að Alþingi styrki þennan mann til að ljúka námi, sem getur komið oss að svo miklu haldi. Jeg treysti því þess vegna, að Alþingi samþ. þennan lokastyrk, þar sem hjer er um efnilegan og fátækan mann að ræða, sem, eins og jeg gat um, hefir hingað til stuðst við hjálp fátækra systkina sinna, er nú geta ekki meira af mörkum látið. Þá kem jeg að brtt., er jeg ber fram ásamt hæstv. forseta þessarar deildar. Hv. þm. Ísaf. átti einnig að vera flutningsmaður að henni, en nafn hans hefir fallið niður í prentuninni. Þessi brtt. er um það, að færa skáldastyrk Stefáns frá Hvítadal aftur upp í 2000 kr. eins og hann var eftir 2. umr. fjárl. í þessari hv. deild. Hæstv. forseti talaði svo vel fyrir þessari till. þá, að jeg hefi þar litlu við að bæta, en vil aðeins vísa til þess, er hann sagði. Jeg gerði á síðasta þingi nokkra tilraun til að bregða upp mynd af honum sem skáldi og las upp kvæði úr síðustu ljóðabók hans. Jeg held, að jeg megi segja hv.Nd. það til hróss, að það var hrifning yfir kvæðum skáldsins, sem var þess valdandi að styrkurinn var samþ. þá -, það var góður listsmekkur. Jeg ætla ekki að lesa upp nein kvæði nú, en vil taka það fram, að sú mynd, sem Stefán hefir skapað með ljóðum sínum, er föst í hug manna. En jeg mintist og þá nokkuð á hin örðugu æfikjör skáldsins. Því miður höfum við oft og tíðum sýnt skáldum okkar og hugsjónamönnum of mikinn kulda í lifanda lífi. Enginn veit, hve mikil andleg verðmæti hafa orðið úti vegna þess. Hv. Ed. hefir sýnt það í þessu sambandi, að skilningur hennar á andlegum málum er ekki meiri en á hinum verklegu. Í fyrra feldi hún þá styrkveitingu, er Nd.samþ. til Stefáns, og nú lækkar hún styrkinn úr 2000 kr. í 1000 kr. En Stefán er ver settur með þá fjárhæð en hann hefir verið. Svona er skilningur hv.Ed. á listamönnunum. Jeg skýrði frá fátækt Stefáns síðast, og gerði það þó með hálfum hug, því hann er svo stoltur maður, að hann ber sjer aldrei um fátækt sjálfur. En mjer fanst bein skylda mín að gera það. En þó að kjör hans væru bág síðast, þá eru þau þó miklu verri nú. Hann hefir sjálfur altaf þjáðst af heilsuleysi. En nú er kona hans komin í sjúkrahús. Jeg geri ráð fyrir, að jeg þurfi ekki að brýna fyrir mönnum, hve ríkar ástæður eru fyrir því að halda sjer við sömu till. og samþ. var við 2. umr. Og þegar litið er á það, hve há útgjöldin eru orðin, skil jeg ekki í, að neinn láti sjer í augum vaxa, þó einu af okkar bestu skáldum og hugsjónamönnum sje bjargað frá sárustu fátækt. Því að hver veit, hve mikið fer forgörðum af fögrum hugsjónum við að svelta þá menn, sem mestri birtu bregða yfir líf okkar.

Magnús Jónsson * Jeg hefi leyft mjer að bera hjer fram tvær brtt. á þskj. 646. Þessar brtt. eru báðar gamlir kunningjar, því að báðar voru bornar hjer fram við 2. umr. Fyrri brtt. er X. brtt. á þskj. 646 og er um það, að gagnfræðaskóli Reykjavíkur fái þær 2000 kr., sem voru samþ. hjer við 2. umr. En hv.Ed. hefir nú sýnt mannskap sinn á þessari till. og felt þennan styrk niður. Jeg ætla fyrir mitt leyti ekki að fara í neinn jöfnuð milli deildanna, en jeg verð að segja, að það er mjög einkennilegt, ef hið háa Alþingi vill ekki vita þessum skóla neinn styrk, og jeg veit sannast að segja ekki, af hvaða ástæðu það yrði gert. Hæstv. dómsmrh. mat þessa till. svo mikils að offra upp á hana nokkru af sinni dýrmætu ræðu hjer í dag, og færði hann fram sem aðalástæðu gegn þessari till., að hjer væri um einkaskóla að ræða, og gæti því ekki komið til mála að styrkja hann. Nú er það alkunna, að ýmsir af þessum skólum, sem styrktir hafa verið af hálfu ríkisins, hafa einmitt byrjað sem einkafyrirtæki og verið reknir þannig fram að þessu. Það má eiginlega segja, að ungmennafræðslan hafi komið þannig upp víðast hvar, a. m. k. til sveita, að einstakir menn hafa tekið sjer fram um að stofna skóla. Þeir hafa auðvitað haft á bak við sig einhvern styrk, t. d. sýslufjelag, en það hefir verið undantekningarlaust reglan, að ef komið hefir upp myndarlegur og góður skóli, sem hefir fengið viðurkenningu fyrir að vera vel rekinn, þá hefir ríkið veitt til hans styrk. í þessum skóla eru 42 nemendur þegar á fyrsta ári. Það er m. ö. o. svo stór skóli, að ef áframhaldið verður svipað og byrjunin, þá verður þegar í stað um tvískiftan skóla að ræða. Bærinn hefir einnig litið á nauðsyn slíks skóla og styrkt hann. Enda er það viðurkent af öllum, að enginn staður á landinu sje ver settur með ungmennafræðslu en Reykjavík. Það mætti segja, að búið væri að sjá þessu máli borgið - og hæstv. ráðh. bar það fram - með lögum, sem samþ. voru um ungmennafræðslu í Reykjavík, og þeim skóla, sem samkv. þeim l. var stofnaður. Nú vil jeg ekkert segja um þann skóla, nema alt gott, þó að jeg þekki raunar ekki mjög vel til hans; en sá ljóður er á hans ráði, að húsnæði hans er mjög takmarkað, - alt of lítið í þessum bæ, sem hefir um 25 þús. íbúa. Og jeg hefi heyrt það jafnvel haft eftir forstöðumanni þessa skóla, að það sje svo fjarri því, að við þessum gagnfræðaskóla í Reykjavík sje vert að amast, heldur sje það gott, að einstakir menn hafi tekið sjer fyrir hendur að bæta úr því, sem áfátt hlýtur að vera í hinum skólanum, eins og að honum er búið að ýmsu leyti. Hjer hafa nokkrir menn tekið sig saman um það að leggja fje og fyrirhöfn í skóla, og aðstandendur unglinganna vilja leggja á sig að greiða - að jeg held - helmingi meira kenslugjald heldur en annars er greitt við unglingaskólann í Reykjavík. Enginn maður efast um, að þessi skóli sje vel rekinn, að fyrir honum sje góður forstöðumaður og vandað sje til kennara. Jeg veit ekki, hvað það á að vera annað en blint flokkshatur, sem kemur mönnum til að neita þessum eina skóla um styrk. Það er bara ofsókn og ekkert annað. En jeg fyrir mitt leyti ætla að vænta þess, að þessi hv. deild láti ekkert slíkt ráða hjá sjer. Jeg vona, að hún standi við sína fyrri aðstöðu í þessu máli. Hjer er ekki farið fram á stór fjárútlát, heldur aðeins örlítinn styrk. Enda heyrðist það á hæstv. ráðh. í dag, að það var ekki fjárhagshliðin, sem hann setti fyrir sig, heldur að þetta væri einkaskóli.. En þá ástæðu hefi jeg nú athugað og gagnrýnt. Nei, jeg álít, að ein ástæða gæti legið til þess að samþ. ekki þessa litlu fjárveitingu, nefnil. sú, að menn vildu ekki breyta fjárl., og út í það skal jeg ekki fara. Þá hefi jeg borið fram 13. brtt. á þessu sama þskj., um það, að Karlakór Reykjavíkur fái 1500 kr. styrk til þess að fá sjer kenslu hjá söngkennara. Til þessa fjelags var hjer í deildinni samþ. 2000 kr. styrkur, en hv.Ed. lækkaði hann um helming með eins atkv. meiri hl. Samt sem áður fer jeg svo vægt í sakirnar og vil helminga það, sem á milli ber. Þegar maður lítur á, að það eru milli 30 og 40 menn, sem ætla fyrir þetta að afla sjer kenslu, sem er alldýr og ekki til neins að taka, nema afla sjer hennar í nokkuð ríkum mæli, þá er auðsjeð, hvað þetta er afarlítið á hvern mann. Eins og gengið er frá styrknum í Ed., er það ekki nema 30 kr. á mann - sem sagt hreint ekki neitt. Úr því að verið er að líta á áhugastarf þessara manna, sem leggja mikið á sig endurgjaldslaust til þess að gera sig sem færasta í sönglist, þá eru 1500 kr. sú minsta viðurkenning til þessa stóra og ágæta söngflokks. Ennfremur hefi jeg leyft mjer að bera fram tvær brtt., sem birtast á þskj. 651. Fyrst er það, að ofurlítil breyt. verði gerð á aths. við einn lið. Eins og hv.þdm. er kunnugt, var samþ. styrkur nokkur til Jóns Kristjánssonar nuddlæknis, 1200 kr. Svo var sú aths. sett þar við, að hann skyldi kenna nemendum læknadeildarinnar sína sjergrein og sömuleiðis halda uppi nokkurri ókeypis lækningu í sinni sjergrein. Þegar læknadeildin tók eftir þessu, sem ekki var fyr en svo seint, að ekki var hægt að snúa sjer til n., urðu þeir mjög óánægðir með þessa aths. við liðinn. Háskólinn á þann rjett, að ekki sje þangað skipaður kennari, nema umsagnar deildar háskólans sje leitað, en hjer er beinlínis skipaður kennari án þess að spyrja hana nokkuð ráða. Þar að auki á þessi kennari að hafa 200 kr. hærri styrk heldur en aðrir kennarar þessarar deildar, sem eru búnir að starfa þar nokkurn tíma. Jeg vil leyfa mjer að lesa örstutt brjef frá núverandi forseta læknadeildarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Á 12. gr. fjárl. hefir verið tekinn upp 1200 kr. styrkur til Jóns Kristjánssonar nuddlæknis, sem skilyrði um að kenna stúdentum nuddlækningar. Hann er því, án þess að leitað hafi verið álits háskólans, gerður að aukakennara, og það með hærri launum en hinir aukakennararnir. Deildin mun ekki óska þessa, og afleiðingin er sjálfsagt sú að færa upp laun hinna kennaranna, ef þingið breytir hjer háskólalögunum og setur kennara að háskólanum fornspurðum“. Jeg býst við, að hv.þm. muni, að heyrðum þessum upplýsingum, ganga inn á, að þetta sje algerlega rjett á litið hjá læknadeildinni. Það er vitanlega meiningarlaust að skipa þann kennara, sem þeir kæra sig ekki um að fá. Jeg leyfi mjer að leggja til, áð nýrri aths. verði skotið inn í: „ef deildin telur það æskilegt“. Deildin getur látið það í ljós, ef hún vill fá einhvern kennara, en það er ekki hægt að útiloka lækninn frá styrknum með því að neita að taka við honum sem kennara í deildina. Loks ber jeg fram 4. brtt. á þskj. 651, og er hún stærst af þessum till. Hún fer fram á að ábyrgjast alt að 60 þús. kr. lán til kvennaskólans í Reykjavík, gegn þeirri ábyrgð, sem stj. tekur gilda. Að þessi till. kemur svona seint fram, stafar af því, að ástæðan til hennar hefir ekki komið fram fyr en nú í þessum svifum. Eins og mönnum er kunnugt, hefir kvennaskólinn leigt húsnæði, sem er honum mjög hentugt að flestu leyti. Eigandi þessa húss hefir nú boðið skólanum það til kaups. Skólanefndin getur ekki ráðist í kaupin, en á það á hættu, að húsið verði selt öðrum fljótlega. Húsið er á mjög þægilegum stað í bænum, með góðri og fallegri lóð, og er því húsið áreiðanlega útgengilegt, svo að eiganda mun takast að selja það öðrum, ef skólinn gengur frá. Af því að þetta var komið í eindaga, sneri skólanefndin sjer til mín með tilmælum um að flytja þessa brtt. Annars hefði hún að sjálfsögðu snúið sjer til n. með málaleitan þessa. Um þetta mál hefir skólanefndin skrifað mjer brjef, frekar stutt, og vildi jeg því leyfa mjer að lesa það upp: „Í brjefi því, sem sent var hinu háa Alþingi nú að áliðnu þingi fyrir hönd kvennaskólans í Reykjavík, um styrk til skólans, var þess getið, að nefndinni þætti nauðsyn til bera, að skólinn eignaðist sjálfur skólahúsið, og gæti að öðrum kosti að því rekið, að hann stæði uppi húsnæðislaus. Nú er svo komið, að eigandi hússins hefir gert nefndinni tilboð um kaup á húsinu, eða áskilið sjer að henni frágenginni að leita annars kaupanda. Leikur nefndinni mjög mikill hugur á að geta fest kaup á húsinu, og sjer fram á það að öðrum kosti, að til mikilla vandræða muni horfa fyrir skólann. En eins og hinu háa Alþingi er kunnugt, brestur skólann enn allmjög fje til þess að geta af sjálfsdáðum ráðist í kaupin. Fyrir því leyfir nefndin sjer nú að fara þess á leit við yður, háttvirti herra alþingismaður, að þjer vilduð ásamt fleirum, er til þess vildu verða með yður, bera fram tillögu um, að hið háa Alþingi vildi á nokkurn hátt greiða fram úr þessu vandræði skólans, annaðhvort með lánsheimild úr viðlagasjóði fyrir alt að 60000 króna láni eða ábyrgðarheimild fyrir þeirri upphæð. Þótt húsið muni kosta allmjög miklu meira, væntir nefndin með þessari upphæð að geta fest kaupin og komist að viðunandi greiðslukjörum. Virðingarfylst. Í forstöðunefnd Kvennaskólans í Reykjavík, 15. maí 1929. Anna Daníelsson. Guðrún J. Briem. Bjarni Jónsson. Kristinn Daníelsson“. Jeg hefi sem sagt ekki fengið fleiri til að vera á þessari till., af því hvað tíminn var naumur. Það er víst svo, að ennþá hafa ekki tekist neinir samningar um verð á húsinu, og stj. hefir alt á sínu valdi þegar til þess kæmi að nota þessa ábyrgðarheimild, og þarf ekki að styrkja kaupin, nema henni þyki þau aðgengileg og hún hafi fengið þær tryggingar, sem hún vill heimta í þessu efni. Jeg þykist líka vita, að eftir því, hvernig skólinn hefir verið rekinn og eftir þeirri varúð, sem skólanefnd hefir sýnt í fjármálum skólans, þá megi reiða sig á, að hún fer ekki út í þessi kaup, nema þau sjeu hagfeld fyrir skólann. Jeg býst við, að hv.þdm. vilji kannast við, að þetta hús er mjög verðmæt eign. Það er prýðilega sett, en heldur út úr, steinhús og fylgir því talsvert rífleg lóð, um nokkuð á 5. þús. ferálnir. Það er vafalaust, að ef viðunandi verð fæst, þá er mjög hentugt fyrir skóla að kaupa þetta hús. Aftur á móti, ef húsið er selt öðrum, er ekki víst, að það verði leigt neinum skóla. Mundi þá þessi skóli standa uppi í vandræðum. Og ekki yrði öðrum skólum fyrir það betra um húsnæði, t. d. unglingaskólanum, ef kvennaskólinn gerðist þar keppinautur. Jeg leyfi mjer þess vegna að fara fram á, að hv. deild samþ. þessa till., enda þótt jeg játi, að nóg sje komið í 23. gr. af heimildum fyrir stj. Jeg vildi fara fram á við hv. deild, að hún yfirstigi þennan fyrsta þröskuld og muni, að ennþá er eftir hæstv. stj., sem þarf að yfirvinna, til þess að hægt sje að nota þessa heimild. Jeg hafði hugsað mjer að minna hv. deild á eina brtt., sem kom inn í hv.Ed. og vikið hefir verið að af öðrum hv.þm., sem sje heimild stj. til þess að kaupa prentsmiðjuna Gutenberg, með tilheyrandi lóð og húsum, fyrir alt að 155 þús. kr. Jeg hefi ekki lagt það í vana minn að tala um brtt. annara og gera mig að yfirmanni í þeim efnum. En mjer finst þessi till. svo einkennileg, að það er ómögulegt annað en tala töluvert um hana, úr því að hæstv.dómsmrh. hefir valið þessa afarundarlegu leið, að koma með þetta mál inn í 23. gr. fjárl., og það við 3. umr. í Ed. Það var annars einkennilegt, hvernig hæstv. ráðh. mælti fyrir þessari till. Hann varði mestum parti sinnar löngu ræðu til þess að bera saman kaup á þessari prentsmiðju og annari prentsmiðju hjer í bæ, eins og það væri afgert mál, að ríkið kaupi prentsmiðju, og í öðru lagi endilega þessa prentsmiðju. Og hann var lengi að sýna fram á, að betra væri að kaupa Gutenberg heldur en t. d. Acta. Það er mjög einkennilegt, hvað hann mintist lauslega á hinar prentsmiðjurnar, sem mjer skilst, að sjeu betri fyrirtæki en þessar tvær. Þetta eru hvorttveggja stórar prentsmiðjur, alveg eins stórar og hinar til uppjafnaðar. En jeg hefi heyrt það af þeim manni, sem var falið að rannsaka málið á milli þinga, að fyrir hann hafi verið lagt að fara ekki til þeirra prentsmiðja, heldur bara athuga kaup á Gutenberg og Acta. Jeg veit ekki, hvers vegna þetta er. Það er algerlega óhugsandi, að nokkur flokkapólitík hafi komist inn í þetta, enda er nú ekki mikil hætta á henni. Hæstv. ráðh. sýndi fram á, hve miklu betra væri að kaupa Gutenberg heldur en Acta. Og jeg get fallist á, að þetta er það eina rjetta í ræðu hæstv. ráðh. En þá er það sennilega af því, að Gutenberg hefir verið einna óheppilegust fyrir ríkið af þessum fjórum. Hann sagði, að Acta væri ný prentsmiðja, svo að hennar áhöld væru ný. Hann heldur, að aldur prentsmiðju og aldur verkfæra sje það sama. Jeg er ekki fróður í þessum efnum, en jeg get upplýst hæstv. ráðh. um það, að þó að prentsmiðjan Acta sje ný, þá eru alls ekki hennar hlutir eða áhöld ný. Setjaravjelar t. d., sjerstaklega ef þær eru ekki af vandaðri gerð og standa ekki í heppilegu plássi og fá ekki góða meðferð, eru alls ekki endingargóðir hlutir. Um þetta veit maður það, að það er mjög fljótt að slitna við notkun, þannig að prentsmiðjur verður altaf að endurnýja með tiltölulega fárra ára millibili. Það er sagt, að Gutenberg eigi að kosta 155 þús. kr. En er það svo? Ekki hefi jeg sjeð þá samninga. Eða er búið að gera samningana um kaupin? Það er alveg óheyrilegt, að þm. skuli ekki fá að sjá þá, ef svo er. Það stendur nú svo á, að jeg hefi umráð yfir nokkrum hlutabrjefum í Gutenberg. Jeg hefði því ekki nema hag af, ef hægt væri að prakka henni inn á ríkið. En ekki hefi jeg heyrt, að stj. prentsmiðjunnar hafi staðið í neinum samningum við ríkið. Hvaða skilyrði eru sett í þeim samningum? Það er ómögulegt að samþ. þetta svona út í bláinn. Það er vanalega svo, að þingið vill leggja stj. lífsreglurnar. Því setur það lög og reglur, að það treystir jafnvel hinni bestu stj. ekki svo vel, að það láti hana hafa óbundnar hendur. En setjum nú svo, að alt sje klappað og klárt og prentsmiðjan fáist fyrir 155 þús. kr. En er þá alt fólgið í þessu? Það hygg jeg að sje ekki. Það er vitanlegt, að eigi prentsmiðjan að koma að fullum notum fyrir ríkið, þá verður það að leggja í enn meiri kostnað. Gutenberg hefir ekki nema eina setjaravjel. En ætti hún að hafa undan önnum ríkisins, þyrfti hún að hafa 2–3 setjaravjelar. Hver setjaravjel kostar um 25 þús. kr. Það er undarlegt, að stj. skuli ekki biðja um heimild til að kaupa setjaravjelar. Það verður þó nauðsynlegt strax í byrjun. Kostnaðurinn verður því ekki 155 þús. kr., heldur 200 þús. kr. En ekki veit jeg, hvar á að koma fyrir nýrri vjel. Mjer sýnist sannarlega vera þröngt um þá einu. Hæstv. ráðh. talaði um, að húsið væri hentugt. Jeg skal ganga inn á það að nokkru leyti. En það er þó gamalt og timburhús. Það getur brunnið hvenær sem er. Það er að sjálfsögðu vátrygt. En það er ekki nóg til að firra öllu tjóni. Af því leiddi stórkostlega vinnustöðvun, sem kæmi hart niður á ríkinu. Ef ríkisprentsmiðjan fjelli úr sögunni t. d. um sjálfan þingtímann! Það er alt annað eins og nú er, þegar prentun ríkisins er dreift milli margra prentsmiðja. Þá er hægt að færa baggana yfir á hinar, ef óhöpp steðja að einni. Hæstv. ráðh. mælti mjög með þessu af því, að aðalupphæð kaupverðsins væri skuld við Landsbankann. Eins og þetta eigi að vera eitthvert bjargráð við Landsbankann! Það má búast við, að hæstv. ráðh. færi þessa hugmynd lengra út, að bjarga Landsbankanum, með því að taka á ríkið fyrirtæki, sem eru illa stæð og skulda honum. Þetta liggur beint við, ef farið er inn á þessa bjánalegu hugsun. Öll ræða hæstv. ráðh. var bollaleggingar um það, hvaða prentsmiðju ríkið ætti að kaupa. En það er dálítið undarlegt að ræða fyrst um það, hvernig ríkið eigi að setja upp prentsmiðju, áður en ákveðið hefir verið, hvort ríkið skuli setja upp prentsmiðju. Það var samþ. hjer þáltill. í fyrra um þetta efni, er jeg skal lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta gera fyrir næsta þing áætlun um stofnkostnað og starfrækslu ríkisprentsmiðju, er annast geti prentun ríkissjóðs og opinberra stofnana“. Þetta er alt og sumt. Þetta er nú öll heimildin, er stj. hefir fyrir því að setja upp og starfrækja ríkisprentsmiðju. Alþ. í fyrra fer fram á það við stj. að láta rannsaka kostnað við stofnun og starfrækslu ríkisprentsmiðju. Hvar er árangurinn af þessari rannsókn? Í stað þess að lauma þessari heimild inn í fjárl. við 3. umr. í Ed. átti hann að sjálfsögðu að liggja skjallega fyrir þinginu, svo þm. gætu myndað sjer skoðun á málinu. Jeg vil spyrja hæstv. ráðh., hvort til sje nokkur skýrsla frá manni þeim, sem mjer er sagt, að framkvæmt hafi þessa rannsókn. Jeg bíð eftir svari. - - Steinhljóð! Jeg vil leyfa mjer að lýsa eftir þessari skýrslu hjá hv.þm. Er nokkur hjer inni, sem hefir sjeð hana? Jeg hefi heyrt, að eitthvert plagg um þetta mál gangi hjer um meðal rjetttrúaðra. Stj. var falið að láta framkvæma rannsókn, og svo heldur hún rannsókninni fyrir þingmönnum, en heimtar, að þeir samþ. heimild til sín, án þess að gefa nokkrar upplýsingar um málið. Það hefir oft verið samþ. vantraust á stj. fyrir minna en þetta. Þetta hlýtur að vera eitthvert voðaplagg. Það er sýnilegt, að það mundi verða til að drepa till. Annars væri engin ástæða til að halda því fyrir þm. Jeg skora á hæstv. ráðh. að lána mjer það snöggvast. Jeg ætla að doka við og sjá, hvort þetta hrífur! - - Jæja, jeg verð þá að fara eftir sögusögnum um hitt og þetta, sem í þessu plaggi greinir. Jeg hefi heyrt, að rannsóknin hafi verið falin Steingrími nokkrum Guðmundssyni, sem sagt er að sje bróðir hv.þm. Ísaf. Jeg þykist vita, að það sje greindur maður eins og hann á kyn til, en ekki veit jeg, hvort hann hefir vit á þessu máli. En eitthvað virðist vera mislukkað, úr því hæstv. ráðh. þorir ekki að leggja skýrsluna undir dóm. þm. Jeg hefi heyrt, að í þessu dularfulla plaggi sje áætlun um rekstrarkostnað prentsmiðjunnar, og kvað hann vera ætlaður um 200 þús. kr. á ári. Jeg er hræddur um, að þessi áætlun sje æðivarhugaverð. Yfirleitt vill áætlunum oft skeika, og það þarf ekki að skeika miklu á jafnstóru fyrirtæki, þó það skeiki um þær 50 þús. kr., er ríkinu á að sparast. Auk þess hefi jeg heyrt að engin áætlun hafi um það verið gerð, hvort prentsmiðjan mundi anna því verki, sem henni er ætlað. En þeirri prentun mun engin prentsmiðja á landinu anna. Þetta verður því að vera langstærsta prentsmiðjan, til að geta haft undan þegar mest liggur á. En hvernig á að fara að á þeim tímum árs, er prentsmiðjan hefir ekki undan? Þá yrði að kaupa út vinnu hjá öðrum prentsmiðjum, og ætti því einn liðurinn á kostnaðaráætluninni að vera um það. En það hlýtur t. d. að koma fyrir í þingönnunum. Jeg hygg því, að kostnaðaráætlunin, ef hún er eins og mjer er af henni sagt, sje öll ramskökk. Sennilegast er, að á prentsmiðjunni verði halli, hún muni sverja sig í ættina til annara ríkisfyrirtækja. Það er upplýst, að prentsmiðjumar í höndum einstaklinga berjast í bökkum, og halda einstaklingarnir þó úti öllum spjótum til að berjast fyrir lífinu. Landsbankinn á eina, hv. 2. þm. G.-K. vildi láta loka sinni. En undir eins og ríkið eignast prentsmiðju á að verða ágóði, 50 þús. kr., 75 þús. kr. - eða guð má vita hvað. Það er leiðinlegt, að reynslan skuli stöðugt þurfa að vera að kenna sumum mönnum, - að þeir skuli ekki geta lært lexíuna á einu fyrirtæki. Það ætti að vera nóg. Og hvernig mundi nú rekstur prentsmiðjunnar ganga? Það er auðsjeð, að það verður ákaflega misjafnt, sem verður að gera. Um þingtímann getur engin ein prentsmiðja annað störfunum. Nú eru það 4 prentsmiðjur, er skifta þeim milli sín, og þó verður Gutenberg oft að neyta sinna ýtrustu krafta til að hafa undan. Ef ríkið ætlar að skifta við eina prentsmiðju, þá verður hún annaðhvort að vera óeðlilega stór, ef hún á að hafa undan þegar annirnar eru allra mestar, eða hún verður miðuð. við minstu þarfir og vinna keypt út hjá öðrum prentsmiðjum. Þá mætti og grípa til þess ráðs að láta verkið dragast, prenta umræðupartinn t. d. ekki fyr en eftir þinglok. Nú er verið að stríða við að koma þingtíðindunum sem fyrst út. En þó að ríkisrekstur baki mönnum allskonar áhættu, tap og óþægindi, þá er ekki verið að horfa í það. Bara að ríkið fái að eiga! Löngun sumra í það er makalaus. Hún er eins og löngun krakkans í bolta. Hæstv. ráðh. upplýsti það, að hann hefði orðið til þess, að ríkið fór að skifta við 4. prentsmiðjuna. Nú er það skiljanlegt, hvers vegna hann kom með allar sínar fyrirspurnir fyrst þegar hann komst á þing. „Alþjóðkjörið spurningarmerki“ var hann nefndur þá. Nú sjer maður, til hvers það var. Það var gert til að skaffa nýrri prentsmiðju atvinnu. Þarna kemur skýringin á öllu fyrirspurnafárinu. Þetta getur maður kallað siðleysi kunningsskaparins, sem hæstv. ráðh. hefir talað um. Jafnvel fyrir mann, sem honum er nú ekki betur við en hv. 2. þm. G.-K., fer hann að bera fram fyrirspurnir, til þess að prentsmiðja hans fái atvinnu. Hvað mun þá vera um hið græna trjeð? Það er ekki að furða, þó sitthvað falli í skaut bestu vina hæstv. ráðh., úr því jafnvel hv. 2. þm. G.-K. hrærir hjarta hans til miður góðrar ráðstöfunar á ríkisfje. Hæstv. dómsmrh. hugsar sjer, að prentaðar verði í ríkisprentsmiðjunni væntanlegu t. d. Þjóðvinafjelagsbækurnar. Menningarsjóðsbækurnar og Fornritaútgáfan. En það er bara eftir að vita, hvort hlutaðeigendur verða ánægðir með það. Jeg er ekki svo viss um það. Jeg er ekki viss um, að þeir sjeu nokkuð upp á það komnir að láta stj. segja fyrir um það, hvenær rit þeirra skuli vera tekin til prentunar. Það er nú svo, að þegar menn eru tilbúnir með rit sín, þá vilja þeir láta prenta þau strax, og yfirleitt vilja þeir láta haga prentuninni svo, að hún geti farið fram þegar þeir hafa bestar ástæður til þess að annast prófarkalestur o. þvíl. Og ef það fer nú svo, að þessar umtöluðu stofnanir vilja ekki láta prenta bækur sínar í ríkisprentsmiðjunni væntanlegu, þá held jeg, að ástæðurnar til þess að koma henni upp fari óðum að minka. Það væri þá helst til þess að hægt væri að segja, að ríkisprentsmiðja væri til. - Það á að gera öllum öll hugsanleg óþægindi til þess að ríkið geti átt prentsmiðju. En þetta má alt leysa strax með því að fella nú þegar brtt. úr fjárl. og standa í vegi fyrir öllum síðari tilraunum hæstv.dómsmrh., sem hann er viss með að gera, til þess að koma þessu fyrirtæki á fót. Þá fór hæstv. ráðh. nokkuð út í það að gera upp gallana á ríkisrekstrinum yfirleitt. En heldur þótti mjer hann fara varlega í þær sakir, Það kann að hafa verið af því, að hv.þm. Ísaf. var inni í deildinni. Hann hefir ekki viljað móðga hann með því að tala neitt að ráði um galla þessa skipulags. Hann viðurkendi þó, að nokkrir gallar gætu verið á ríkisrekstri. Já, það gerði hann. Enn hann sagði, að aðalerfiðleikinn fyrir ríkisrekstur væri sá, að koma afurðum sínum í verð. Hann tók t. d., að ef ríkið ræki kúabú eða sauðfjárbú eða eitthvað þvílíkt, þá væru þetta aðalerfiðleikarnir. En hjer væri alt öðru máli að gegna, þar sem ríkisprentsmiðjan ætti í hlut, því ríkið gæti lágt henni til nóg efni til þess að vinna úr. Já, þvílíkt dæmalaust raus! Það hefir víst engum í heiminum dottið það í hug fyrri, að það erfiðasta við ríkisreksturinn væri það að koma afurðunum í verð. Nei, erfiðleikarnir eru á öllum öðrum sviðum. En aðalhættan er þó í því fólgin, að þeir, sem að fyrirtækjum ríkisins standa, reki þau ekki eins vel og ef þeir ættu þau sjálfir. Og þó að ríkið í þessu tilfelli geti útvegað prentsmiðjunni nóg verkefni, getur það samt gefist illa, á þann hátt að prentunin verði dýrari en ella. Jeg þykist líka vita það, að úr því þessi áætlun, sem gerð hefir verið, gerir ekki ráð fyrir nema 50 þús. kr. árlegum sparnaði, þá sje það fyrirfram ákveðið, að hann verði enginn. Mjer er alveg sama, þó hæstv. ráðh. segi, að þetta fyrirtæki muni gefa af sjer 100 –200 þús. kr. árlega. Og skýrslan, sem samin hefir verið um þetta, hlýtur að vera ákaflega sannfærandi, ef hv. flokksbræður dómsmrh. treysta sjer til að samþ. þetta. Það væri annars nógu gaman að sjá þetta plagg, en það er líklega ekki nema fyrir sanntrúaðar framsóknarhetjur, en ekki fyrir okkur aumingja íhaldsmennina. Jeg sje nú, að hæstv. forseti hefir þetta plagg. Hann vildi máske vera svo góður að lána mjer þetta leyniplagg snöggvast. (Forseti rjettir þm. skjal mikið). Jæja, hjer er það þá loksins komið. (Blaðar í því). Jeg vona, að hæstv. forseti verði ekki mjög óþolinmóður. Þó jeg líti aðeins yfir það.

Vill ekki hv.þm. lesa það upp?

. Það væri reyndar full ástæða til þess. Hjer sje jeg þá fyrst, að Acta muni fást fyrir 90 þús. kr.

Jeg skal slá af henni 10 þús. kr.

. Þarna svarar einn aðaleigandi hennar og segist vilja slá af henni 10%, svo ekki hefir nú verið leitað fast eftir því, hvaða prentsmiðja fengist með bestum kjörum. Jæja, jeg fæ máske að líta betur yfir þessa skýrslu þegar jeg hefi lokið þessari ræðu minni, og get svo gert þær aths. við hana, sem mjer kann að þykja ástæða til, í næstu ræðu minni. Hæstv. dómsmrh. bar fram sem veigamikla ástæðu fyrir því, að ríkið ætti prentsmiðju, að þá væri hægt að prenta Alþt. með smærra letri og mundi það hafa nokkurn sparnað í för með sjer. En heldur hæstv. ráðh., að þetta sje ekki hægt nema ríkið eignist prentsmiðju? Jeg vil bara leyfa mjer að benda honum á, að hann þarf ekki annað en skipa prentsmiðjunni, sem prentar þau, að nota smærra letur, því honum er í lófa lagið að segja: Annaðhvort verðið þið að hafa þetta svona, ellegar þið fáið þetta ekki til prentunar. - Þá talaði hann og um það, að ef ríkisprentsmiðja kæmist upp, þá mætti geyma letrið úr Alþingistíðindunum í Stjórnartíðindin. Þetta er vitaskuld rjett. En jeg get ekki sjeð, að það þurfi að koma upp ríkisprentsmiðju til þess áð hægt sje að gera þetta. Og jeg vil leyfa mjer að upplýsa hæstv. ráðh. um það, að þetta er sama sem gert. Letrið er að vísu brotið niður og svo sett upp aftur, en ríkinu algerlega að kostnaðarlausu. Það er nefnilega svo að það kostar prentsmiðjuna jafnmikið að geyma letrið eins og að setja það upp aftur. En hún vill vinna þetta til, til þess að fá að halda samningunum við ríkið. Þannig fellur því þessi röksemd á tvennan hátt, því það er bæði hægt að gera þetta eins og nú er, og svo er það gert. Jeg skal svo fara að stytta mál mitt um þessa dæmalausu till. Hún er bæði vanhugsuð og vitlaus. Auk þess er það gersamlega óhæfilegt og ósæmilegt að afgr. þetta mál á þennan hátt, þar sem meiri hl. hv.þm. hefir ekki fengið að sjá þau plögg, er þetta alt byggist á. Hafa því þeir þm. alls ekki leyfi til þess að samþ. svona mikil útgjöld fyrir ríkissjóð. Einn er og sá galli á þessu, að með þessu er verið að taka atvinnu af mörgum mönnum, er nú stunda prentiðn. Því ef engin prentsmiðja væri keypt, þá mundu þessi störf skiftast niður á önnur fyrirtæki. Og þó það megi máske stundum segja, að ekki dugi altaf að horfa í slíkt, þá er það gersamlega óhæfilegt, að ríkisvaldið svifti borgarana atvinnu að ástæðulausu. Því ber vitanlega að hafa sem flestra hag fyrir augum. Að lokum vil jeg benda á það, að þetta hefir verið reynt áður. Nokkrir bókaútgefendur, er þurftu að láta prenta mikið, hugðu, að það væri vitleysa að láta prentsmiðjurnar hafa stórhagnað af því að prenta bækur þeirra. Þeir hlytu að komast betur út af því með því að gera þetta sjálfir. Þeir stofnuðu því prentsmiðju. er „Rún“ nefndist. En þeir voru fljótir að trjenast upp á því og þóttust góðir að losna við hana. Það er nefnilega svo, að prentsmiðjurekstur er nokkuð sjerstakur í sinni röð. Og ef þeim kröfum, er hann gerir, er ekki fullnægt, þá er stórhætta á því að mikið tap verði á honum. Þetta er reynslan, og jeg get ekki búist við því, að þetta gangi betur hjá ríkinu. A. m. k. er það reynslan, að það, sem ekki getur borið sig hjá einstaklingum, verður venjulega til stórkostlegs taps fyrir hið opinbera. Loks er það sú röksemd hæstv.dómsmrh., að Jón Þorláksson hafi sett upp verkstæði, er ríkið átti, til þess að smíða í brýr, og hafi það verið lofað af öllum. Hv. 2. þm. G.-K. tók það fram í þessu atriði, er þurfti. En jeg vil aðeins benda á, að hjer er sá stóri munur, að þegar verkstæðið var sett upp, þá var verið að ná þeirri atvinnu inn í landið. Það var alls ekki af því að ríkið byggist við að fá ódýrara með þeim hætti. En svo framarlega sem hægt var að smíða þessa hluti eins ódýrt hjer í landinu, þá var vitanlega sjálfsagt að flytja vinnuna inn í landið. Ef öll prentun hjer færi fram í útlöndum, þá skyldi jeg vera fús til þess að athuga það, hvort ekki væri rjett, að ríkið eignaðist prentsmiðju. En hjer er alls ekki slíku til að dreifa, og passar því þessi líking hæstv. ráðh. ekki hjer í þessu tilfelli. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jón Sigurðsson * Sökum þess að nú er orðið alláliðið dags, mun jeg stytta mál mitt eftir föngum. Undanfarin 2 ár hefir það verið venja, að Nd. hefir gengið að fjárl. eins og Ed. hefir gengið frá þeim. Lítur nú helst út fyrir, að þetta hafi stigið hv.Ed. til höfuðs, því síðan jeg kom til þings hefir hún aldrei sýnteins mikla hlutdrægni í meðferð á fjárl., sjerstaklega hvað snertir till. einstakra þm. í Nd. Virðist svo, sem þær till. hafi aðeins verið metnar á einn mælikvarða. En sá mælikvarði virðist hafa verið pólitískir verðleikar flm. Til þess að sýna, að jeg mæli þetta ekki út í loftið, skal jeg nefna nokkur dæmi. Ein till., er hv.Ed. feldi niður, var lítið tillag til gagnfræðaskóla Reykjavíkur, að upphæð 2000 kr. Flm. þessarar till. var hv. 3. þm. Reykv. En á sama tíma hækkar hún styrkinn til Blönduósskólans upp í 4000 kr. og bætir við nýjum lið til húsmæðrafræðslu, 20 þús. kr. Þá fellir hún niður styrk til sandgræðslu í Rangárvallasýslu, 12 þús. kr., og til dragferju á Hólsá, 1500 kr., samtals 13500 kr. En á sama tíma er ekkert hreyft við till., sem hv.þm. V.-Sk. flutti í Nd. og sem fór fram á styrk til sandgræðslu og fyrirhleðslu, samtals ca. 12 þús. kr. Maður hefði getað ályktað sem svo, að þetta alt ætti að verða samferða. Jeg nefni ekki þessar till.hv.þm. V.-Sk. af því að jeg álíti, að þær eigi ekki rjett á sjer, heldur tek jeg. þær aðeins sem dæmi. Svo fellir og hv.Ed. niður styrk til Kristins Björnssonar læknis. Hún hækkar að vísu um leið námsstyrkina, en þar er ekkert tekið fram, að þessi maður skuli fá styrk af því fje. En á sama tíma og hún gerir þetta er látinn standa styrkur til Jakobs Gíslasonar, og er ekki hægt að sjá, að önnur ástæða sje því til grundvallar en sú, að þessi maður mun hafa farið til Rússlands í fyrra og mun vera allhandgenginn aðalstuðningsflokki stj. Þannig mætti margt tína til, er sýnir meðferð hv.Ed. á till. okkar Nd.- manna, en jeg ætla að láta þetta nægja. Þá er það till. meiri hl. fjvn.Ed. um niðurskurð á framlögum til vega. Er ekki hægt að sjá, að n. hafi þar fylgt ákveðinni reglu, því hún sker niður alt frá 1/7 til 1/3 af upphæðunum. En að einu leyti hefir hún þó fylgt ákveðinni reglu, nefnil. að hreyfa ekki þeim upphaflegu upphæðum til vega í sínum eigin hjeruðum. T. d. hefir hún ekki hreyft við þeim upphæðum, sem ætlaðar eru til vega í Húnavatnssýslu og Múlasýslu. Þegar svona er að farið, er ekki ástæðulaust, þó mönnum sýnist ástæða til þess fyrir Nd. að ráða einhverja bót á þessum málum. Það er því ekki að ófyrirsynju, að minni hl. fjvn. hefir lagt til, að þessar upphæðir verði færðar í sitt fyrra horf. Hæstv. fjmrh. gerði sjerstakl. að umræðuefni till. okkar minni hl. í fjvn. Skal jeg ekki fara langt út í það, en aðeins svara honum fáum orðum. Hann talaði fyrst um till. okkar um að hækka tekjubálkinn um 50 þús. Hann tók það rjettilega fram, að tekjurnar aukast ekkert við það, þó þær sjeu áætlaðar hátt, en engu að síður er þetta alveg sama aðferð, er hann og flokksbræður hans í Ed. hafa viðhaft. Því þar hækkuðu þeir tekjubálkinn um 100 þús. kr. Og eftir mínum kunnugleika á þessum málum, þá hygg jeg, að okkar till. sjeu alveg eins rjettmætar og þær, er hv.Ed. samþykti. Þá voru þeir báðir hæstv. fjmrh. og hæstv.dómsmrh. að tala um það, að það þýddi ekkert að veita svona mikið fje til vega, því það mundi verða fullerfitt að fá menn til þess að vinna fyrir það. En jeg vil benda á það, að það lítur út fyrir, að stj. líti ekki sömu augum á þessar framkvæmdir og aðrar, því hún fer einmitt fram á að fá heimild til þess að láta reisa ekki alllítið skrifstofubákn hjer í Reykjavík, er ekki mun kosta minna en 1/4 milj. Get jeg ekki hugsað mjer, að það rísi upp án þess nokkur maður vinni við það. Hygg jeg, að ekki þurfi færri til þess að vinna við það en til þess að vinna fyrir þær 65 þús. kr. í vegum, er við höfum lagt til, að veittar verði umfram það, er hv.Ed. gerir ráð fyrir. Annars tel jeg ekki þörf á því að rökræða um vegagerð hjer á landi. Hefir oft fengist tækifæri til þess áður og það verið notað, og mun jeg því sleppa því að sinni. Að einu leyti er jeg þó undrandi yfir því, að hæstv. stj. skuli vera svo ákveðin á móti till. okkar um framlög til vega. Þetta voru nefnilega upphaflega till.hæstv. stj. sjálfrar, og mjer er ekki ljóst, hvað fyrir henni vakir, þegar hún ber fyrst fram till. um aukna vegagerð, en lætur svo flokksmenn sína í hv.Ed. skera niður 1/5 af því framlagi, sem til þess er ætlað. Mjer er alls ekki ljóst, hverskonar skollaleikur er hjer á ferðinni. Þegar litið er til ýmsra annara mála, sem útgjöld hafa í för með sjer, þá fer svo fyrir mjer og fleirum, að við förum að efast um, að sparnaðaráhugi hæstv. stj. liggi henni svo ríkt á hjarta sem hún vill vera láta. Það er ekki verið að tala um niðurskurð þegar á að leggja 1 milj. kr. í að byggja síldarbræðsluverksmiðju, eða þegar á að byggja skrifstofubákn í höfuðstaðnum fyrir 14 milj. kr. Svo á að láta ríkissjóðinn „spekulera“ í síld og ganga í stórfeldar ábyrgðir. Þá þarf ekki að spara. En þegar einhversstaðar á að fara að klípa utan úr, þá er ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur og framlagið til vegagerða skorið við nögl. Það kemur harðast niður á sveitunum. Hæstv. stj. leggur svo mikla áherslu á að láta líta svo út, að fjárl. sjeu tekjuhallalaus, að hún svífist einskis. Hún hugsar ekkert um, þó hrúgað sje inn í 23. gr. lánsheimildum, sem nema stórfje, því að það hefir ekki áhrif á útkomuna. Það er aðalatriðið í hennar augum að sýnast. Hún vill láta fjárl. vera tekjuhallalaus á pappírnum, hvað sem það kostar, og þess vegna horfir hún ekki í að skera niður 1/5 af vegagerðafjenu. Slíkt er óhæfa. Jeg vona svo, að menn sjái, að brtt. okkar minni hl. á þskj. 646 eru svo sjálfsagðar og meinlausar, að þeir sjái sjer fært að samþ. þær. Skal jeg svo ekki fara um þetta fleiri orðum, þar sem svo er orðið áliðið, enda þótt ástæða væri til að taka fleira til athugunar. *Ræðuhandr. óyfirlesið

Jón Auðunn Jónsson * Af því að hv.þm. Ísaf. er ekki viðstaddur, vil jeg segja nokkur orð um 2. brtt. á þskj. 651, sem við flytjum í sameiningu. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá var samþ. hjer í d. 3500 kr. sjúkrastyrkur til Ólafs Stefánssonar frá Ísafirði. Nú stendur svo á, að þessi maður er látinn af völdum sjúkdómsins, en ekkja hans lifir eftir og er svo nauðulega stödd, að það liggur við borð að hún verði að gefast upp og leita á náðir hreppsins, ef henni kemur ekki nein hjálp. Í þessari till. okkar er farið fram á, að henni sjeu veittar 2400 kr., eða 2/3 af þeirri upphæð, sem manni hennar var ætluð. Jeg er þess fullviss, að hún kemst af, ef hún fær þennan styrk, og getur þá haldið uppi skóvinnustofu og lítilli skóverslun, sem maður hennar hafði. Af því getur hún lifað. Jeg vænti þess, að hv.þdm. sjái sjer fært að veita þennan styrk, þó að hann sje nokkuð óvanalegur, en það eru líka alveg óvanalegar ástæður, sem að liggja. Manninum varð ekki hjálpað, en þó er ekki síður ástæða til að styrkja eftirlifandi ekkju hans. Það er víst að bera í bakkafullan lækinn að tala meira um þá till., sem samþ. var í hv.Ed. um að heimila stj. að gera kaup á prentsmiðju. Hæstv. dómsmrh. vildi halda því fram, að með þessum kaupum væri ekki verið að gera mikla breyt. í raun og veru. Það væri aðeins verið að færa þessa eign frá einni stofnun til annarar Hann átti þar við, að Landsbankinn geti alls ekki fengið sitt fje frá Gutenberg nema því aðeins, að ríkið kaupi hana. Þetta finst mjer vera mjög varhugaverð stefna, og ef nú á að fara inn á þessa braut, að ljetta undir með lánsstofnunum á þennan hátt, þá hugsa jeg, að bráðum verði þröngt fyrir dyrum. Í annan stað hefir ekki verið gerð nægilega glögg grein fyrir þessari till. og ekki athugaðar nægilega þær afleiðingar, sem hún hefir í för með sjer. Jeg hefi litið á áætlun yfir starfrækslukostnað prentsmiðjunnar, og er þar gert ráð fyrir, að hann verði 175 þús. kr. á ári. Þetta er áreiðanlega of lítið. T. d. er mjer kunnugt um það, að ef þarna á að greiða svipað í verkalaun og í öðrum prentsmiðjum, þá eru þær 95 þús. kr., sem til þess eru ætlaðar, sýnilega alt of lítil upphæð. Ein prentsmiðja getur heldur ekki komið því af að prenta alt, sem þarf, meðan Alþ. stendur, og verður þá eftir sem áður að leita til annara um þann tíma. Annars virðast mjer þessi prentsmiðjukaup vera nokkuð mikið kappsmál hjá hæstv.dómsmrh. Framkoma hans í málinu minnir mig satt að segja mikið á dálítið skrítna sögu norðan úr landi. Þar var einu sinni fáráðlingsstrákur vinnumaður á bæ. Einn góðan veðurdag kemur hann til húsbónda síns og segist endilega vilja kaupa hest. „Þú hefir ekkert við hest að gera“, segir húsbóndi hans, „og svo lána jeg þjer líka altaf hest þegar þú þarft á að halda, ef þig langar að fara eitthvað á frídögum þínum. Það verður þjer alveg kostnaðarlaust, og hjá mjer færðu miklu betri hest heldur en þú getur nokkurn tíma keypt þjer“. -„Já, jeg veit það“, sagði strákur. „Hjá þjer fæ jeg miklu betri hest en jeg get keypt mjer. En mjer er ekki sama, hver hesturinn er. Jeg vil ekki hafa það hest, heldur hryssu, og það endilega rauða hryssu. Og jeg vil kaupa mjer rauða hryssu, þó hún sje bæði hölt og meidd“. Hæstv. dómsmrh. fer álíka viturlega að ráði sínu í þessu máli eins og strákurinn. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jóhann Jósefsson Jeg ætla mjer ekki að lengja þessar umr. óþarflega, en vil þó geta þess, að jeg hefi komið hjer fram með brtt. viðvíkjandi veginum í Vestmannaeyjum, sem hv.fjvn. þessarar deildar hafði sett inn í frv., og lækkað framlagið frá því, sem upphaflega var farið fram á. Hv. Ed. hefir nú lækkað þetta framlag að nýju, en brtt. mín fer í þá átt að kippa þessu í lag og láta það vera eins og það var þegar frv. var afgr. út úr þessari hv. deild. Sama er að segja um sjúkrastyrk til Þorgils Þorgilssonar, sem var samþ. hjer, en hv.Ed. hefir þóknast að fella niður. Hv. Ed. hefir nú verið mjög átalin fyrir afgreiðslu sína á fjárl., og mig undrar það raunar alls ekki, þó þessi hv. deild taki því ekki með þökkum, hvernig þar er farið með hennar samþyktir. Ef sú venja á að geta haldist, að taka við fjárlagafrv. og samþ. það óbreytt eins og það kemur frá hv.Ed., þá verður um leið að vera tekin upp sú regla, að hv.Ed. sýni ekki hlutdrægni í fjárveitingum. Eins og hv.þm. Dal. sagði, þá er þessi hv. deild mannfleiri, og fjárlagafrv. er fyrst lagt hjer fram, svo að það virðist ekki vera ástæða til þess að láta hv.Ed. hafa úrslit fjárl. í hendi sjer. Um aðrar brtt. ætla jeg ekki að tala, til þess að lengja ekki umr., en mun sýna afstöðu mína til þeirra við atkvgr.

Ásgeir Ásgeirsson Fyrsta brtt. mín að þessu sinni á skylt við aðra af þeim skriflegu brtt., sem hjer eru fluttar, og ef hv.flm. hennar við ganga inn á að 1 þús. kr. af þeirri upphæð, sem þar er farið fram á að veita til styrktar sjúklingum, gangi til Unnar Vilhjálmsdóttur, en 3 þús. kr. til Þorgils Þorgilssonar í Vestmannaeyjum, þá mun jeg taka mína brtt. aftur, ef sú skriflega verður samþykt. Að öðrum kosti held jeg minni till. fram. Önnur brtt. mín er sú XXII. á þskj. 646, og er um 2 þús. kr. styrk til styrktarsjóðs Maríu Össursdóttur í Flatey. Þessi fjárhæð var samþ. hjer við 2. umr., en var feld niður af hv.Ed., sem sýndi manndóm sinn í því að koma fyrir kattarnef styrkjum til berklavarna. Þessi till. hefir, eins og jeg sagði áðan, verið samþ. hjer áður, og jeg vænti þess, að hv. deild haldi nú fast við hana, þar sem hún á fullan rjett á sjer. Þessi sjóður er nú kominn upp í 8 þús. kr., og má ekki verja neinu úr honum fyr en hann er orðinn 10 þús. kr., en þá á að veita fje úr honum til styrktar berklavörnum. Eins og jeg hefi áður sagt, þá verður þetta til sparnaðar fyrir ríkissjóð, því að þessi sjóður kemur til með að ljetta undir kostnaðinn við berklavarnirnar, sem er nú svo tilfinnanlegur. Þá flyt jeg einnig III. brtt. á þskj. 651, sem er um 200 kr. styrk til Jensínu Pálsdóttur ljósmóður. Þessa till. flyt jeg eftir beiðni hæstv.forsrh., og jeg vænti þess, að hv.þdm. láti till. ekki gjalda þess, að hann er veikur og getur því ekki mælt fyrir till. sjálfur. Þessi kona er komin yfir sjötugt og hefir verið ljósmóðir í 30 ár, svo að hún fullnægir þeim skilyrðum, sem sett eru fyrir því að komast inn í þennan lið fjárl. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þessar till., þar sem nú er mjög liðið á fundartímann, en vil aðeins taka það fram, að jeg mun eins og áður greiða atkv. með styrknum til gagnfræðaskóla Reykjavíkur og að Flensborgarskólinn fái sjerstakan styrk. Jeg sje ekki, að það sje þörf á að flýta því um eitt ár að setja Flensborgarskólann á bekk með hjeraðsskólunum, þar sem væntanlegt er heildarskipulag um alla þá skóla á nærliggjandi tíma, og hvað gagnfræðaskóla Reykjavíkur viðvíkur, þá veit jeg, að margir aðrir skólar eru styrktir, sem eiga það síður skilið.

Jörundur Brynjólfsson Jeg flyt hjer eina skriflega brtt., sem er brtt. við till.hv.þm. Vestm. um sjúkrastyrk til Þorgils Þorgilssonar í Vestmannaeyjum. Það hefir komið í ljós við flutning slíkra mála, að menn eiga erfitt með að neita þegar ástæður eru bágar, og get jeg vel skilið það. Sjúkir menn hafa oftast ekki til neinna sjóða að hverfa, og eiga því ekki annars úrkosti en að flýja á náðir Alþ., en mjer finst það illa til fallið, að í fjárl. sjeu veittir sjúkrastyrkir á nafn einstakra manna. Það vill svo til, að jeg er kunnugur þessum manni í Vestmannaeyjum og veit, að hann er ekki svo efnum búinn, að hann geti upp á eigin spýtur kostað sig til lækninga. Heilsu hans er svo háttað, að hann er næstum ófær til allra starfa og hefir þrautir altaf öðru hverju, en læknar hafa gefið honum góðar vonir um, að hann fái bót meina sinna, ef hann getur farið utan til lækninga og dvalið þar. Með till. minni er svo til ætlast, að sjúkrastyrkir sjeu ekki veittir á nafn, heldur ætluð til þeirra ákveðin upphæð árlega. Ef þessi till. verður samþ., þá er það meining mín, að Þorgils Þorgilsson fái 3 þús. kr. af þessari upphæð, en 1 þús. kr. verði veittar þeirri konu, sem hv.þm. V.- Ísf. flytur brtt. um. Hinsvegar er svo til ætlast, að ríkisstj. úthluti þessu fje á sínum tíma, en þá vænti jeg þess, að það verði gert í samræmi við þann tilgang, sem Alþ. hefir ákveðið með samþykki sínu. Um aðrar brtt. ætla jeg ekki að tala, þar sem svo er áliðið dags, en mun láta nægja að lýsa skoðun minni með atkv. mínu. Nú mun jeg greiða atkv. gegn mörgu, sem jeg þó gjarnan vildi verða við, en það getur orðið örlagaríkt, hvernig fjárl. verða afgr. Það er nauðsynlegt, að þau verði tekjuhallalaus, og fyrir þeirri nauðsyn ætla jeg að beygja mig.

Jón Ólafsson Svo sem hv.þdm. er kunnugt, flyt jeg hjer skriflega brtt. um, að frú Bríetu Bjarnhjeðinsdóttur sje veittur 1500 kr. ferðastyrkur til þess að sækja fund alþjóðakvenrjettindasambandsins í Berlín. Þessi kona hefir, eins og allir vita, haldið uppi málum kvenna hjer á landi um 50 ára skeið. Hún hefir altaf staðið fremst í flokki þeirra og starfað mikið að þjóðfjelagsmálum og fjelagsmálum kvenna. Því þarf jeg ekki að lýsa. Nú langar hana til þess að sækja þennan fund, sem er kvenrjettindafundur og fjallar um þau mál, sem henni eru hjartfólgnust og hún hefir mest barist fyrir. Þó að hún sje orðin nokkuð öldruð, býr hún enn yfir svo miklum krafti og áhuga, að búast má við töluverðum árangri af för hennar. Jeg þekki af eigin reynd starfsemi frú Bríetar. Jeg hefi til dæmis setið með henni í bæjarstjórn og mjer er kunnugt um, að enn er eftir svo mikið af skörunasskap hennar, að hún er þess verð, að henni verði gert kleift að fara þessa ferð. Það væri verðug viðurkenning fyrir hennar mikla starf. Jeg varð fyrir vonbrigðum, þegar hv.Ed. feldi þetta við síðustu umr. þar, en jeg vona, að þessi hv. deild leiðrjetti það og samþ. þessa litlu fjárhæð. Þó að hún sje ekki nærri því nægileg, er hún þó viðurkenningarvottur þingsins fyrir áhuga hinnar merku konu um öll kvenrjettindamál bæði fyr og síðar.

Jóhann Jósefsson Með skírskotun til þess, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um tilgang sinn með skrifl. brtt. við 3. brtt. á þskj. 646, og þess, sem hv.þm. V.-Ísf. sagði um sama efni, skal jeg lýsa yfir því, að ef skrifl. brtt.hv. 1. þm. Árn. verður samþ., mun jeg taka aftur 3. brtt. á þskj. 646.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Samgmn. hefir ekki borið sig saman um breyt. þær, er hv.Ed. gerði á frv. Hinsvegar hefi jeg átt lauslegt samtal við landssímastióra um þær. Hann telur þær skifta litlu máli, en sumstaðar sje þó órannsakað, hvar rjettast sje að leggja línurnar, og geti þar orðið einhver breyt. á legu þeirra frá því, er stendur í frv. En að öðru leyti lagði hann ekki móti frv., og tel jeg rjett að samþ. það óbreytt.

Fjmrh. (Einar Árnason) Eins og hv.þdm. muna, þá afgr. síðasta þing ýmsar lántökuheimildir handa ríkisstj. Sama hefir og þetta þing gert. Þessar lánsheimildir eru í mörgu lagi og er erfitt að sameina þær, er til lántöku kemur. Þegar þessi lög voru samin, var það vitað, að til framkvæmda á þeim var óhjákvæmilegt að taka lán. Frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, er fram komið til þess að setja þessar lántökuheimildir í ein lög, svo greiðara verði um lántöku, þegar að því kemur, fyr eða síðar, að lán verði tekið til þess að fullnægja þeirri starfrækslu, sem lögin mæla fyrir, að sje gerð. Það er reglan, þegar lán er tekið í útlöndum, að spurt er um heimild þá, er ríkisstj. hafi til lántökunnar, Er þá erfitt að sýna þær heimildir, sem felast í hinum og þessum lögum. Miklu hægara er að hafa aðeins ein lög, er vísa má til. 1. gr. þessa frv. er skilyrðislaus heimild til að taka alt að 12 milj. kr. lán. í 2. gr. eru svo talin upp flestöll lög, sem nú eru í gildi og lántökuheimild fela í sjer. En þó þetta sje hjer upp talið, þá er ekki þar með sagt, að þessi heimild verði að fullu notuð. Verður það að fara eftir atvikum og verður að ráða fram úr því hvað sitja skuli fyrir og hvað búa verður á hakanum. Frv. þetta er borið fram af hv.fjhn.Ed. fyrir mín tilmæli, og var enginn ágreiningur um það í n. eða í hv.Ed. Var þar álitin þörf að safna þessu svo saman sem hjer er gert. Vænti jeg þess einnig, að þessi hv. deild geti fallist á að setja umræddar lánsheimildir í þetta form. Hefi jeg beðið formann hv.fjhn. þessarar deildar að taka frv. þetta til athugunar í þeirri n., svo frv. geti fengið sem greiðasta afgreiðslu hjer í þessari hv. deild, þar sem það þarf að afgreiðast næstu daga. Jeg veit ekki, hvort hv.fjhn. hefir getað tekið frv. til athugunar. Ef svo er eigi, legg jeg til, að því verði vísað til hennar. En komi fram yfirlýsing frá hv. formanni þeirrar n. um, að frv. hafi verið athugað og. að n. geti fallist á það, þá tel jeg þarflaust að vísa því til n. hjer. - Vildi jeg gjarnan óska eftir áliti hv. form. fjhn. um þetta.

Halldór Stefánsson Jeg vil aðeins geta þess, að samkv. ósk hæstv. fjmrh. tók fjhn.Nd. þetta mál til athugunar þegar eftir að það var afgr. frá Ed., og allir þeir, sem á fundi mættu, mæltu eindregið með því, að frv. nái fram að ganga. Sömuleiðis hygg jeg, að jeg geti sagt eftir samtali við hina nm., að þeir muni ekki leggjast á móti málinu.

Magnús Guðmundsson Jeg stend alls ekki upp til þess að mæla gegn þessu frv. Það er sjálfsagt, að frv. verði samþ., því að ætíð er hægara að fá lán erlendis þegar lánsheimildin er ein en þegar þær eru margar, og auk þess er gott, að þingið fái að sjá, hvað það er búið að gera. En úr því að mál þetta er til umr., vil jeg spyrja hæstv. fjmrh., hvort ekki liggi fyrir tilboð um lán nú. Hefi jeg heyrt, að svo sje, og þætti gott að fá svar, ef þetta er ekki leyndarmál. Ennfremur vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. ráðh., hvort stj. hafi hugsað sjer að taka lán til allra þeirra framkvæmda, sem getið er í 2. gr. frv. og heimildarlög eru til fyrir. Um sumar þeirra er það að segja, að mjög liggur á að fá það fje, er með þarf, svo sem til byggingar- og landnámssjóðs, Búnaðarbankans og Landsbanka Íslands. Ef þetta alt er tekið, vantar ekki mikið á, að sú fjárhæð verði fylt, sem frv. gerir ráð fyrir, sjerstaklega ef ráðist er í stofnun síldarbræðslustöðvar og útvarpsstöðvar. Jeg tók eftir því, að hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri ákveðið að taka lán til allra þeirra hluta, sem þarna eru taldir, og vil jeg mega skilja orð hans þannig, að t. d. verði ekki á næstunni ráðist í smíði nýs strandferðaskips, heldur ekki til brúargerða og sennilega ekki til húsagerðar ríkisins, þótt þessi heimildarlög sjeu tekin með. Ennfremur vildi jeg spyrja hæstv. ráðh. um það, hvernig hann skilur þessa lántöku fyrir Byggingar- og landnámssjóð og Búnaðarbankann viðvíkjandi vaxtagreiðslum, hvort vextir af þessum lánum muni falla á ríkissjóð. í lögunum er ekkert ákvæði um þetta, en hitt þykist jeg viss um, að ríkissjóður verði að greiða afborganirnar, því að annars mundu hlutaðeigandi stofnanir dragast saman og verða að engu á þessum tíma. Ef lánið er tekið til 20 ára og árlegir vextir nema um 700 þús. kr., verður þarna fastur útgjaldaliður, sem nemur um 1/2 milj. kr. á ári. Og ef svo er, er ekki um annað að gera en auka skatta eða að draga úr verklegum framkvæmdum, en hvorttveggja er afleitt. Mjer þætti vænt um, ef hæstv. ráðh. gæti svarað þessum spurningum mínum, en sætti mig vel við, þótt það verði ekki fyr en við síðari umr. þessa máls, ef hæstv. ráðh. kæmi það betur.

Fjmrh. (Einar Árnason) Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf., hvort tilboð liggi fyrir um lán, get jeg svarað því, að ekkert tilboð liggur nú fyrir. Hvað því viðvíkur, hvenær stj. hugsi sjer að taka þetta lán, er það að segja, að hún hefir ekki búist við að gera það bráðlega, meðfram vegna þess, að tími til þess að taka lán erlendis virðist óheppilegur sem stendur, en miklar líkur eru til þess, að betri kjör fáist síðar. Að vísu er sá tími takmarkaður, sem hægt er að bíða með alt þetta lán, en jeg geri mjer von um, að hægt verði að starfrækja það, sem hjer er gert ráð fyrir og bráðast kallar að, þótt eitthvað dragist með lántökuna. Þá mintist hv.þm. á það, að ekki væri rjett að taka lán til allra þeirra framkvæmda, sem getið er um í frv. Það er ekki meiningin að taka þetta lán alt í einu, en annars er ekkert ákveðið um það. Eldri lánsheimildirnar, frá 1919, um brúargerðir og húsagerðir ríkisins, tók jeg aðallega upp til þess að hafa þær með öðrum lánsheimildum, án þess að jeg hafi sjerstaklega hugsað um að taka lán til þess. Ennfremur mintist hv.þm. á vaxtagreiðslur Byggingar- og landnámssjóðs, Búnaðarbankans og Landsbankans. Hvað Byggingar- og landnámssjóð snertir get jeg ekki gefið fullnægjandi svör, en jeg hefi hugsað, að því láni, sem yrði tekið, yrði ekki eytt á einu eða tveimur árum, heldur notuð 1 milj. kr. á ári. Í lögum um Byggingar- og landnámssjóð er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi fram 200 þús. kr. á ári. Þetta hefi jeg skilið þannig, að þessar 200 þús. kr. ættu að ganga til þess að greiða mismuninn á útlánsvöxtum sjóðsins og vöxtum af því láni, sem tekið yrði handa honum. Mjer fanst hv.þm. gera ráð fyrir því, að lánið yrði tekið til 20 ára. Þetta er alls ekki ráðið. Hitt er líklegra, að lánið yrði tekið til eins langs tíma og gert er ráð fyrir að sjóðurinn sjálfur láni út fjeð, svo að afborganir á útlánum sjóðsins geti að nokkru staðið straum af afborgunum af heildarláninu. Um Búnaðarbankann get jeg ekkert sagt að svo stöddu, en í lögunum er það heimilað, að stj. geti frestað framkvæmd veðdeildar bankans. Annars býst jeg ekki við því að geta gefið nein svör um meðferð Búnaðarbankans við umr. þessa máls, vegna þess hve stutt er um liðið síðan það mál var afgr., og hæstv.forsrh. hefir ekki tekið neinar sjerstakar ákvarðanir um það mál við mig.

Magnús Guðmundsson Hæstv. fjmrh. hefir svarað fyrirspurn minni þannig, að ekkert tilboð um lán liggi fyrir nú, og skil jeg það svar hans þannig, að tilboð hafi legið fyrir áður, en sje fallið niður. Jeg hygg það rjett vera, að óhentugur tími sje nú til lántöku erlendis, og mun eflaust betra að draga að taka lánið, ef hægt er. Það gladdi mig að heyra hæstv. ráðh. undirstrika það, að tilgangurinn væri ekki sá, að taka lán til þess að fullnægja öllum lánsheimildunum, og þótt framkvæmdirnar sjeu mismunandi aðkallandi. skal jeg ekki að fyrra bragði vantreysta hæstv. ráðh. að velja rjett úr. Viðvíkjandi því, er hæstv. ráðh. sagði, að lána ætti 1 milj. kr. á ári úr Byggingar- og landnámssjóði, verð jeg að segja, að mjer finst óhentugt að taka ekki alt lánið í einu, því ekki er hægt að búast við öðru en að allmikið vaxtatap verði. Ennfremur vil jeg geta þess, að er jeg nefndi 20 ár í sambandi við lántökuna, var það aðeins tekið sem dæmi, en alls ekki að jeg ætlaði að setja stj. neinar reglur um það. Annars hygg jeg, að tíminn sje nokkuð mismunandi hvað lánsheimildirnar snertir. T. d. gæti ekki komið til mála að taka lán til skipakaupa til 42 ára. Þá sagði hæstv. ráðh., að þær 200 þús. kr., sem ríkissjóður leggi fram árlega, eigi að ganga til þess að greiða mismuninn á útlánsvöxtum sjóðsins og vöxtum af því láni, sem tekið yrði handa sjóðnum. Það má vel vera, að þetta sje meiningin; en þetta kemur ekki fram í lögunum, og fellur mjer vel skýring hæstv. ráðh. En viðvíkjandi því, að sjóðurinn eigi líka að greiða afborganir, skilst mjer, að afleiðingin hljóti að verða sú, að ekki verði lánað fje úr sjóðnum nema í 5 ár. Næstu 37 ár væri svo verið að draga inn fjeð, en af þessu leiðir, að starf sjóðsins stöðvast alveg. Það sjá allir, að með 5 milj. kr. komumst við skamt á veg með að byggja upp sveitir landsins. Öðru máli er að gegna, ef 5 miljónir eru altaf í veltunni.

Hákon Kristófersson 1 Það sje fjarri mjer að vekja andúð gegn þessu frv.; það er ekki nema eðlileg afleiðing af því, sem þingið er búið að gera. Hinsvegar hygg jeg, að lánsupphæðin sje of lágt áætluð, og myndi tæplega nægja minna en 16–18 milj. kr. Hæstv. fjmrh. gat þess, að ýmsir liðir hefðu verið teknir með, sem stj. ætlaði sjer ekki að framkvæma, og nefndi þar sjerstaklega brúargerðir og húsagerð ríkisins. Hvað fyrri liðinn snertir, þá kemur þetta mjer nokkuð á óvart, því að jeg hefi það bygt á góðum og gildum rökum, að hæstv. stj. mundi ekki vera öll á einu máli að því er þann lið snertir. Jeg hefi góðar heimildir fyrir því, að ef þetta lán yrði tekið, mætti búast við því, að bygðar yrðu tvær brýr í mínu kjördæmi, sem jeg flutti till. um við umr. fjárl. hjer í hv. deild, en meiri hl. hv. deildar kom af sjer með þeim drengskap, sem á því máli var. Og það tel jeg miklu betur farið, að verja þessu láni til nauðsynlegra framkvæmda, í stað þess að ríkið fari að gefa sig að ýmsum „spekulationum“, hvort sem það er í síld eða öðru. Jeg mun síst átelja hæstv. stj., þótt hún verði láninu til óhjákvæmilegra framkvæmda, svo sem brúargerða. Það er áreiðanlega eins mikill liður í samgöngubótum og kaup á nýju strandferðaskipi. Jeg vona, að hæstv. ráðh. skilji ekki þessi fáu orð mín þannig, að jeg sje að stefna neinum ásökunarskeytum til hans, en þessi yfirlýsing hæstv. ráðh. kom mjer mjög á óvart. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil taka það fram, að jeg greiði þessu frv. atkv. mitt með því fororði, að þessu láni verði hvorki varið til kaupa á nýju strandferðaskipi nje til brúargerða. Slíkar framkvæmdir eiga að borgast af tekjum hvers árs, og það er ekki varlegt að taka lán til þeirra framkvæmda, sem ekki gefa beinar tekjur, eins og t. d. strandferðaskip.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að óhentugt væri að taka lánið til 40 ára, vegna þess, að sumar þær framkvæmdir, sem nota ætti fjeð til, væru þannig, að fjeð gæti ekki staðið svo langan tíma í fyrirtækinu. Það er rjett, að þetta er dálítið óhentugt, en jeg álít, að það yrði að reyna að komast að þeim kjörum, að hægt væri að borga inn í lánið eftir því sem til fjelli á hverjum tíma, auk afborgana. Veit jeg ekki, hvort þetta tekst, en það verður reynt. Jeg hefi litið svo á um Byggingar- og landnámssjóð, að hann væri stofnaður svipað og veðdeild, og starf hans þess vegna tímabundið. En sje það ekki meiningin, verður vitanlega að ætla upphæð í fjárl. til afborgana á hverju ári. Mjer skildist hv.þm. Barð. sakna þess, að fjeð yrði ekki notað til brúargerða. Jeg hefi ekki slegið neinu föstu um það, hvort fjeð verður notað til þess eða ekki. En jeg lít svo á, að ef fjárhagurinn er sæmilegur, þá sje rjett, að ríkissjóðurinn, beri baggann af slíkum framkvæmdum hvert ár. Og þó jeg viðurkenni, að brúargerðir sjeu nauðsynlegar, þá held jeg, að bygging þeirra verði að miða við getu ríkissjóðs á hverjum tíma.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, á að bæta úr aðstöðu þeirra manna, sem búa fjarri hafnarstað, að því er snertir flutningskostnað á tilbúnum áburði. Samkv. lögum um einkasölu á áburði, sem sett voru á síðasta þingi, voru notendum áburðarins veitt þau vildarkjör, að fá hann að frádregnum flutningsgjöldum á alla hafnarstaði hjer á landi. En þetta frv. gerir ráð fyrir, að veitt verði ívilnun á flutningsgjöldum frá kauptúnum út í sveitirnar, og á það aðeins að gilda til ársloka 1930. Þetta er að vísu ekkert stórmál, en landbn. áleit sanngjarnt, að þeir, sem ættu erfiðasta og lengsta flutninga, fengju þennan styrk í rjettu hlutfalli við það, sem þeir yrðu að kosta meiru til flutninga en þeir, sem búa við kauptúnin. N. fanst þó ekki rjett að samþ. frv. óbreytt. Samkv. frv. á að miða styrkinn við tvent, verðupphæð þess áburðar, sem hlutaðeigandi búnaðarfjelag hefir fengið næstliðið ár, og flutningskostnað á áburðinum frá útlöndum heim til hvers fjelags. En ekki er tiltekið, að hve miklu leyti miðað er við hvorn liðinn fyrir sig. N. fanst eðlilegast að ákveða það skýrar og taldi rjettast að miða ívilnunina við flutningskostnaðinn. Sömuleiðis taldi hún rjett, að ef bæjarfjelögin keyptu áburð, þá gætu þau fengið þennan styrk eins og hreppsfjelögin. Jeg skal taka það fram, að það vakti fyrir n., að búnaðarfjelögum og sveitarfjelögum yrði borgaður út þessi styrkur í einu lagi, og þeim síðan falið að skifta honum á milli notenda áburðarins eftir rjettri tiltölu. Það er þægilegra fyrir stj. að þurfa ekki að borga út til hvers einstaklings. Ennfremur er gert ráð fyrir því, að stj. setji nánari reglur um úthlutunina, ef hún telur ástæðu til þess. Vera má, að það orki tvímælis, hvort þægilegra sje að fá þessa ívilnun greidda strax, og dregna frá áburðarverðinu, eða að hún verði útborguð eftir á. En frv. gerir ráð fyrir, að notendur áburðarins borgi hann fullu verði, að meðtöldum flutningskostnaði, en að ívilnunin greiðist þeim á eftir; en það er ekki eins þægilegt. N. mælir með því, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem hún leggur til.

Frsm. (Ingvar Pálmason) * Frv. þetta er nú komið hingað aftur frá hv.Nd., sem hefir gert á því þannig lagaðar breyt., að meiri hl. sjútvn. getur ekki gengið að þeim. Aðalbreyt., sem hv.Nd. hefir gert, er fólgin í 9. gr., þar sem heimilað er að selja verksmiðjuna samvinnufjelagi útvegsmanna, ef það myndast. Við þetta er í sjálfu sjer ekkert að athuga, enda er heimild til þessa í lögum frá síðasta þingi og ætti þetta því ekki að spilla málinu, ef ekki væri gengið nokkuð á annan veg frá þessu en gert var á síðasta þingi. Eins og mönnum er kunnugt, er gert ráð fyrir, að Siglufjörður leggi fram fje til verksmiðjunnar að nokkru leyti á móti ríkissjóði, og er um þetta orðið samkomulag milli ríkisstj. og bæjarstj. Siglufjarðar. Mjer finst því, að svo hljóti að verða litið á, að Siglufj. verði meðeigandi í fyrirtækinu, og finst mjög athugavert, að sala skuli fara fram að þessum aðila fornspurðum. Auk þess vil jeg taka fram, að það er ekki víst nema bæjarstj. Siglufjarðar líti svo á, að með þessu sjeu rofnir samningar við sig, og má þetta þá verða til þess, að hún dragi til baka sitt framlag. En fari svo, er hjer um bil útilokað, að verksmiðjan verði reist á Siglufirði, en þar mlir flest með að hún eigi að vera. Jeg tel, að með þessu geti málinu verið stefnt í voða, og vænti jeg þó, að það sje ekki meiningin. Ef tilgangurinn með þessari breyt. var aðeins sá, að samvinnufjelagsskapur - ef hann myndast - gæti átt rjett til að yfirtaka þetta fyrirtæki, þá sje jeg ekki annað en að honum hefði eins orðið náð, þótt brtt. okkar meiri hl. sjútvn. yrði samþ. Við gerum ráð fyrir, að þetta sje heimilt, en viljum aðeins koma því inn í gr., að bæjarstj. Siglufjarðarkaupstaðar verði að samþ. þessa breyt. Jeg held, að allir, sem vita, hvernig þetta mál er undirbúið, hljóti að viðurkenna, að með þessu mælir fylsta sanngirni. En ef þessi varnagli er ekki sleginn, getur sú htta af stafað, að verksmiðjunni verði alls ekki komið á fót á Siglufirði, sem þó er eini staðurinn, þar sem nokkur undirbúningur hefir verið hafinn í þessa átt. En jeg hygg, að allir sjeu sammála um það, að fyrsta síldarbræðslustöðin, sem reist verður, eigi að koma á Siglufirði. Jeg vil því mælast til, að hv. deild samþ. þessa brtt. okkar meiri hl. sjútvn., því að þótt sagt hafi verið, að breyt. á frv. nú geti orsakað það. að frv. gangi ekki fram, þá tel jeg ekki mikla ástæðu til að álykta svo. Því að ef það er tilfellið. eins og tekið hefir verið fram, að Nd. hafi með þessari breyt. sinni aðeins meint að tryggja það, að samvinnufjelag gæti yfirtekið fyrirtækið, þá nst það alveg eins með till. meiri hl. sjútvn., og ætti því Nd. ekki að verða neitt til fyrirstöðu að ganga að frv. eftir breyt. okkar. Hinsvegar verð jeg að taka fram, að jeg lít svo á, að með því að afgr. þetta frv. eins og það nú liggur fyrir sjeu miklar líkur til, að settur sje fótur fyrir það, að verksmiðjan komist upp í náinni framtíð. Því að það er alveg áreiðanlegt, að snúist Siglufjarðarkaupstaður svo við þessu máli, að hann gangi frá að leggja sitt fram til verksmiðjunnar, er áreiðanlegt, að engin verksmiðja verður bygð á Siglufirði á þessu ári, og líklega ekki heldur á því nsta. Og það geri jeg ráð fyrir, að hafi ekki verið meining till.- manna í Nd. Jeg skal geta þess, að jeg tel vert, að vitna í lög nr. 49, frá 7. maí 1928, um stofnun síldarbræðslustöðva, því að þetta frv. ber ekki með sjer, að það eigi að nema úr gildi nokkurn staf í þeim lögum, enda veit jeg, að n. mun ekki hafa ætlast til þess. Þess vegna álft jeg nauðsynlegt að vitna í þessi lög, að þau eru einu lögin um stofnun síldarbræðslustöðva. Þessi lög eiga aðeins að fjalla um rekstur síldarbræðslustöðva, og í sjálfu sjer er ekki margt í þeim, sem ekki væri hægt að koma að í reglugerð. Hygg jeg, að það mundu ekki vera nema aðeins tvö atriði, sem ekki kæmust í reglugerð. En þó svo fri, sem jeg alls ekki geri ráð fyrir, að þetta frv. gæti ekki orðið að l. að þessu sinni, þá tel jeg ekkert til fyrirstöðu, að síldarbræðslustöð sje reist á Siglufirði og rekin jafnvel strax að ári. Jeg álít, að það megi fyllilega byggja starfrækslu hennar á reglugerð, sem beinlínis er heimiluð með 1. frá í fyrra. Svo að ef því er að skifta, að annaðhvort yrði þetta frv. að ganga fram óbreytt eða það yrði að falla, þá er jeg ekki í nokkrum vafa, að jeg vil heldur, að frv. falli. Með því er ekki fótur settur fyrir fyrirtækið sjálft, en með frv. eins og það er nú er stór hætta á ferð, hætta, sem getur orðið því valdandi, að fyrirtækið komist ekki á stofn fyrst um sinn. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meira, en vænti þess, að hv. deild greiði brtt. okkar meiri hl. sjútvn. atkv. og leggi það svo í vald hv.Nd., hvort hún vill ganga að þeim eða láta frv. falla. En jeg trúi ekki að óreyndu, að Nd. gangi ekki að frv. með þessari breyt., því að með henni er því marki náð, sem virðist hafa vakað fyrir þeirri hv. deild, þegar hún setti 9. gr. inn. En eins og frv. er nú er nálega hgt að segja, að ekki sje forsvaranlegt af Alþingi að láta það fara frá sjer. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Halldór Steinsson Jeg hefi ekki getað fallist á þessa brtt., sem meiri hl. sjútvn. flytur við þetta frv. Við meðferð málsins í Nd. komst inn 9. gr. frv., sem jeg tel til mikilla bóta, þar sem ákveðið er, að ef síldveiðamenn myndi með sjer fjelagsskap, hafi þeir rjett til að taka að sjer þetta fyrirtæki til rekstrar. Þetta er að miklu leyti í samræmi við ákvæði í 1. um síldarbræðslu frá síðasta ári. En hinsvegar miðar þessi brtt.n. í þá átt að gera ákvæði 9. gr. alveg að engu. Jeg álít, að hv. meiri hl. hefði eins getað lagt til, að 9. gr. skyldi falla burt, því að með ákvæði þessarar brtt. má telja víst, að þetta fyrirkomulag geti aldrei komist á. Skilyrðin eru þar svo þröng, að það er vart hugsanlegt, að þessi fjelagsskapur myndist. Fyrst er heimtað, að það skuli vera 2/3 hlutar þeirra manna, sem láta síld til verksmiðjunnar, í staðinn fyrir helming; í öðru lagi, að Siglufjarðarkaupstaður skuli samþ. söluna, og í þriðja lagi, að farið verði eftir ákvæðum l. frá 1928, að málið, áður en það er endanlega útkljáð, sje lagt fyrir báðar deildir þingsins. Jeg held, að mönnum dyljist ekki, að ef skilyrðin eru svona ströng, þá sje það alveg sama og þetta fyrirkomulag komist aldrei í framkvæmd. Og það sýnist mjer satt að segja hálfkátlegt - að jeg ekki segi algerlega óþarft -, að setja það ákvæði í einhver lög, að það megi breyta þeim með lögum. En í raun og veru felst ekkert annað í því ákvæði, að vísa til laganna um síldarbræðslu frá 1928. Vitanlega geta þing síðari tíma breytt þessum lögum sem öðrum, og er því óviðeigandi að taka það fram í frv. Breyt. tel jeg svo varhugaverðar, að þær beinlínis geri að engu 9. gr. frv. Bæði vegna þessa og eins vegna hins, að jeg tel málinu beinlínis stefnt í voða með því að breyta frv. og senda til Nd., verð jeg að leggja á móti því, að brtt. verði samþ. Hv. frsm. meiri hl. taldi 9. gr. einhvern voða fyrir frv. Jeg er á gagnstæðri skoðun, tel hana til stórra bóta, en að það verði til að fella frv., ef brtt. meiri hl. verða samþ.

Frsm. (Ingvar Pálmason) * Jeg verð að segja örfá orð út af ræðu hv.þm. Snæf. Hann sagði, að brtt. okkar meirihl.manna gerðu þá heimild, sem í 9. gr. felst, að engu. Á hvern hátt? Á þann hátt, sagði hann, að skilyrðin eru þrengd svo, að þau eru algerlega óaðgengileg. Það er rjett hjá honum, að brtt. okkar fela í sjer þrjú atriði. Í fyrsta lagi það, að í stað þess að 9. gr. segir, að ef minst helmingur þeirra manna, sem láta síld í verksmiðjuna, myndi með sjer fjelag, sem starfi á þar tilskilinn hátt, skuli heimilt að selja þeim verksmiðjuna, þá finst okkur óeðlilegt, að hinn helmingur viðskiftamannanna sje bundinn við að skifta við hana, og viljum hafa þetta hlutfall. Þetta mun vera nálega eins dæmi, að helmingur geti skuldbundið annan helming. Við álítum varla vera forsvaranlegt að hafa hlutfallið minna en Um þetta atriði má náttúrlega deila. Það getur verið, að nægði minni meiri hl. en þetta. En hitt er áreiðanlegt, að það er ekki venja að setja í nokkrar reglugerðir eða lög, að ekki þurfi meiri hl. til þess að skuldbinda hinn hlutann. Í n. kom til tals og mundi hafa fengist samkomulag um það, að í stað 2/3 kæmi 3/5. En það náðist ekki samkomulag um brtt. að öðru leyti, og þá sáum við meirihl.menn ekki ástæðu til að fara þarna neitt neðar. Jeg held, að allir hljóti að viðurkenna, að þetta ákvæði, sem við viljum breyta, sje álveg óviðeigandi í lögum. Þá er hjer önnur brtt., sem jeg mintist á í fyrri ræðu minni, - að áskilja, að Siglufjarðarkaupstaður samþ. söluna. Jeg hefi áður fært rök fyrir henni, og hv.þm. Snæf. reyndi ekki með einu orði að andmæla þeim, enda hygg jeg torvelt að verja það, að þarna er rjettur Siglufjarðar fyrir borð borinn, sem haft getur þá afleiðingu, sem jeg hefi margtekið fram, að ekkert verði úr byggingu verksmiðjunnar. Jeg fer að líta svo á, að það, sem vakir fyrir þeim, sem leggja kapp á að spyrna á móti því, að þetta ákvæði komist inn í lögin, sje eitthvað annað en að tryggja það, að heimilt sje að selja síldarbræðslustöðina, ef skilyrði eru fyrir hendi. Hv. þm. Snæf. kvað það ekki venju að setja í lög, að þeim mætti breyta með öðrum I. Hjer er alls ekki um það að ræða, því að l. frá í fyrra segja aðeins það, að ef úr sölunni eigi að verða, þurfi samþykki Alþingis. Og þetta ákvæði er ætlast til að standi óbreytt í l. Því að það er ekki neinstaðar í þessu frv. minst á það, að neitt sje numið úr gildi af l. um síldarbræðsluverksmiðjur frá í fyrra. Þess vegna er það sjálfsagður hlutur að taka þetta upp í lögin nú, nema því aðeins, að þetta sje gert að yfirlögðu ráði og að engin l. upphefji eldri l. Ef þetta er tilfellið, þá er best að koma með það, en vera ekki að fara í neina launkofa. Mjer er ekki alveg grunlaust um, að þetta hafi verið meiningin, - að reyna að koma þessu þegjandi og hljóðalaust fram og nema ákvæðið úr gildi á þann hátt. Viðkunnanlegra væri, ef gengið væri hreinna til verks og málið sett í strand, heldur en þessar krókaleiðir. Því hefir ekki verið mótmælt, að afleiðing breytingarinnar á frv. geti orðið sú, að verksmiðjan kæmist ekki upp, og ef þinginu er sama um það, er betra að ganga hreinna að verki gagnvart þessu frv. En þótt nú frv. dagaði uppi, er jeg í engum efa, að til er næg heimild til að byggja og reka slíka verksmiðju, og þarf ekki annað en reglugerð til. Í þessum l. eru þó tvö mikilsverð atriði, sem ekki verður komið fyrir í reglugerð. Annað er, að verksmiðjan sje undanþegin útsvari, en hitt um skyldu verksmiðjunnar til þess að selja samvinnufjelagi eða öðru fjelagi nokkurn hluta framleiðslunnar. Þetta er alt og sumt. Annars er ekki vert að deila um þetta. Þegar í l. frá í fyrra er heimild til að selja verksmiðjuna slíku samvinnufyrirtæki, sem nefnt er í l., þá er auðsjeð, að tilgangurinn er einhver annar með því að fá þessa heimild inn í þessi 1. heldur en sá, að tryggja það, að slíkt atvinnufjelag geti fengið fyrirtækið keypt. Jeg hefði ósköp vel skilið þessa baráttu, ef í 1. frá í fyrra hefði ekki verið til nein heimild fyrir sölunni. En munurinn á þessu ákvæði l. í fyrra og í frv. nú er í sjálfu sjer enginn annar en sá, að nú er tekið skýrt fram, að það má selja fyrirtækið án þess að fá samþykki Siglufjarðarkaupstaðar, sem verður meðeigandi fyrirtækisins, - og svo hitt, að skilyrði 9. gr. upphefja fyrirmæli 2. gr. 1. frá 7. maí 1928. Ennfremur þarf ekki að bera þetta undir Alþingi. En það hefir ekki komið fram undir umr., að þetta væri meiningin, en það lítur út fyrir, að það hafi átt með lítilli fyrir höfn að gera ónýta aðalgreinina í 1. frá 1928. En það hefði þá átt að ganga hreint til verks. Jeg verð að segja, að hingað til hefir í ýmsum tilfellum verið talið mjög sæmilega viðeigandi að leggja slíkt úrskurðarvald í hendur Alþingis sem sölu þessa fyrirtækis. Álít jeg í fyrra mjög sæmilega frá þessu gengið, þar sem Alþingi hefir áskilið sjer rjett til þess að leggja síðustu hönd á afgreiðslu þessa máls, hvort selja skuli fyrirtækið eða ekki. Og jeg sje enga ástæðu til, að það afsali sjer þeim rjetti. En það er tvímælalaust gert, ef það er meiningin, að 9. gr. upphefji 2. gr. 1. frá 1928. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forseti (GÓ): Útbýtt hefir verið brtt. á þskj. 640, sem jeg mun leita afbrigða fyrir.

Jón Jónsson Jeg verð að játa, að jeg er illa að mjer í öllum þessum síldarmálum, og skal jeg þess vegna ekki vera mjög fjölorður. Jeg get að sjálfsögðu fallist á það, að ef stofnað verður samvinnufjelag samkvæmt samvinnulögunum, þá sje ekki ástæða fyrir þingið að amast við, að það taki verksmiðjuna. Annars hefi jeg ekki mikla trú á, að þetta verði gert. Mjer finst hugarfar útgerðarmanna eða þeirra, sem síldarútveg stunda, ekki slíkt gagnvart samvinnufjelagsskap, að þeir myndu leggja í þetta, en þó er það ekki útilokað. Mjer finst það rjett, sem meiri hl. sjútvn. heldur fram, að hjer eigi að eiga atkv. um allir þeir, sem síld hafa til sölu, sem þeir afhenda verksmiðjunni. Þar með hljóta að vera hásetar, svo framarlega sem þeir eru ráðnir upp á hlut. Það er ekki nema rjettlátt, að þeir komi til greina. Hinsvegar er mjer ómögulegt að fallast á, að bæjarstj. Siglufjarðarkaupstaðar eigi að hafa atkv. um þetta. Mjer virðist henni nógu hátt gert undir höfði, ef síldarbræðslustöðin er reist þar á staðnum. Það hlýtur að skifta bæinn svo miklu, þó að hann fái ekki að ráða, hvort ríkisstj., sem rekur verksmiðjuna.

En hann er meðeigandi í fyrirtækinu

. Þó að hann sje meðeigandi í fyrirtækinu, þá geri jeg ráð fyrir því á þeim grundvelli, að Siglufjörður - eins og aðrir meðeigendur verksmiðjunnar - fái sitt upp borið. En jeg sje ekki neina rjettmæta ástæðu til, að hann geti ráðið öllu um, hvort samvinnufjelag taki við verksmiðjunni eða ekki. Jeg leyfi mjer að bera fram skriflega brtt. um það að strika þessi orð út úr till., en að öðru leyti býst jeg við að geta samþ. hana.

Jón Þorláksson Mjer er vel skemt þegar jeg heyri hv. 2. þm S.-M. deila á þetta stjfrv., og sjerstaklega er mjer skemt þegar jeg heyri hann ganga berserksgang á móti 9. gr. frv., sem er þó sett inn í stjfrv. samkv. tilmælum flokksbræðra hans í hv.Nd. Í þeirri baráttu kemur í ljós hið gamla stríð milli holdsins og andans í þeim enda Framsóknarflokksins er að jafnaðarmönnum snýr. Annarsvegar er krleikurinn til ríkisrekstrarins, sem þar úti í endanum er mjög heitur, hinsvegar játningin undir samvinnustefnuna, sem hjá þeim er ekki orðið annað en yfirskin. En alt það, sem hjer er farið fram á, er það, að stj. sú, er nú situr, fái heimild til þess að selja samvinnufjelagi verksmiðjuna. En það, sem virðist valda reiði hv. 2. þm. S.-M., er einmitt það, að landsstj. skuli vera trúað fyrir því að selja hana án þess að hún þurfi að koma til þingsins og spyrja það um leyfi. Því það er rjett skilið, að með 9. gr. er gerð sú breyt. frá því, sem var í lögunum frá í fyrra, að þessi heimild er fengin stj. á þann hátt, sem venjulegt er. En löggjöfin frá í fyrra gerir stj. að því leyti minna markverða en venjulegt er um aðra, að henni er að vísu gefin heimild til þess að selja, en þó ekki nema því aðeins, að þingið samþ. það fyrir sitt leyti. Jeg hefi því hina mestu skemtun af þessu, en hefi hinsvegar látið þetta frv. afskiftalaust Stjfrv. fól upphaflega ekki neitt það í sjer, er jeg taldi vert að hlynna að, en hinsvegar voru á því auðsæir gallar, sem mjer var ósárt um, að fengju að reyna sig. Þessir gallar hafa ákaflega lítið verið leiðrjettir ennþá. Hvað snertir 4. gr. frv., álít jeg það næstum því skoplegt, hversu miklar fjárkvaðir eru lagðar þar á þá vesalings menn, er láta síld í þessa verksmiðju. Þeir eiga að greiða í afborgun af stofnkostnaði 5%, fyrir fyrningu og rýrnun 5% og í varasjóð 5%. Alt þetta á að borga með 5% árlega af verði verksmiðjunnar. En ef þetta fyrirtæki verður rekið á venjulegum fjárhagsgrundvelli, hljóta menn að sjá, að sömu peningamir fara í alt þetta þrent. En svo á að greiða þetta þrisvar sinnum á ári, eða alls árlega 15% af verði verksmiðjunnar, fyrir utan alla vexti, viðhald og rekstrarkostnað. Þetta gæti ekki verið hagstæðara fyrir hinar verksmiðjumar, þó þr hefðu allar samið það í sameiningu með það eitt fyrir augum að tryggja sjálfum sjer öll viðskiftin. Eins og jeg hefi áður tekið fram, er mjer ósárt um það, hvað um þetta frv. verður. En mjer finst, að hv.frsm. meiri hl. ætti síst að hafa ástæðu til þess að verða grimdarfullur, þó stj. fái rýmri heimild samkv. 9. gr. en hún hefir nú. Það er ástæða til þess að leiðrjetta það, er hv.frsm. meiri hl. sagði, að helmingur þeirra, er skiftu við verksmiðjuna, gæti þvingað hana til þess að ganga í fjelagsskapinn. Þetta er ekki rjett. Frv. gefur aðeins heimild til þess að selja helmingi þeirra, er við verksmiðjuna skifta. Það er svo á þeirra ábyrgð, hvort þeir geta skaffað henni nóg verkefni. En fyrirtækið verður þá þess eðlis, sem önnur samvinnufjelög, að þeir, er skifta við það, verða að ganga í það. Hitt er alger misskilningur, að það sje á nokkum hátt verið að neyða menn til þess að ganga í fjelagsskapinn. 

Forseti (GÓ): Mjer hefir borist skrifl. brtt. við brtt. 640, svo hljóðandi: Orðin „og bæjarstjóra Siglufjarðarkaupstaðar samþykki söluna fyrir sitt leyti“ falli burt. Til þess að till. þessi megi koma til umr. og atkv. verður að leita afbrigða frá þingsköpum.

Erlingur Friðjónsson Það lætur að líkum, að meiri hl. sjútvn., er flytur brtt. við frv., vilji taka til greina aðstöðu Siglufjarðar, sem samkv. lögum á að veiða meðeigandi í því fyrirtæki, sem hjer er um að ræða. Vil jeg benda á, að í 6. gr. frv. er þetta skýrt tekið fram. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verksmiðja sú, er stofnuð verður fyrst, skal sett á Siglufirði, enda leggi Siglufjarðarkaupstaður fram fje til hennar að sínum hluta, eftir því sem um semst við ríkisstjórnina“. Nú er það kunnugt, að Siglufjörður kemur til með að leggja 200 þús. kr. í fyrirtækið og verður þannig meðeigandi að 1/5 eða 1/4 hluta í verksmiðjunni. Er því ekki nema eðlilegt, að Siglufjörður vilji ráða nokkru um það, hvort fyrirtækið verður selt strax eða ekki. Þar sem þegar er gert út um það, að verksmiðjan skuli standa á Siglufirði, verður og að tryggja honum rjett til afskifta af sölu, er fram kynni að fara. Að öðrum kosti verður ríkið að taka það á sig að greiða Siglufirði nú þegar þær 200 þús. kr., er þeir leggja í fyrirtækið í lóðum og öðru, ef það vill selja verksmiðjuna. Þess vegna er það sjálfsagt, að Siglufjörður hafi aðstöðu til þess að ráða nokkru um það, hvort verksmiðjan er seld. Það virðist heldur ekki á nokkum hátt geta orðið háskalegt, því ef samvinnufjelag yrði stofnað til þess að kaupa verksmiðjuna, munu það að mestu leyti verða Siglfirðingar. Er það aðallega af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi verða þeir aðalviðskiftamenn verksmiðjunnar, og í öðru lagi af því, að þeir eru búsettir á staðnum, þar sem fyrirtækið er starfrækt, og hljóta því að hafa meiri áhrif á þessi mál heldur en aðrir viðskiftamenn verksmiðjunnar, sem dreifðir eru út um alt land, og eru þess vegna ekki heldur eins fastir viðskiftavinir og hinir, er búsettir eru rjett hjá henni. Er af þessum orsökum heldur ólíklegt, að árekstur verði milli samvinnufjelagsins og Siglfirðinga og hindri það, að salan nái fram að ganga, ef til kemur. Það er því engin ástæða fyrir þá vntanlegu samvinnumenn að óttast það, þó það ákvæði verði sett í frv., að Siglufjörður skuli hafa íhlutunarrjett hvað söluna snertir. Jeg mundi ekki leggja svona mikið kapp á þetta atriði, ef ekki væri búið að ganga svo frá því, að Siglufjörður skyldi vera meðeigandi í verksmiðjunni. Veit jeg það, að það er hv. 6. landsk. ljóst, enda þótt hann hafi flutt brtt. við brtt. á þskj. 640, að þó Siglufjörður eigi ekki nema í verksmiðjunni, þá hlýtur hann að hafa rjett til íhlutunar um sölu þess hluta. Hv. þm. Snæf. undraðist það, að jeg skyldi vilja halda óbreyttu því ákvæði, er var í lögunum frá í fyrra, þar sem þinginu er trygður rjettur til þess að ráða því, hvort verksmiðjan er seld eða ekki. En mjer er spurn: Hvers vegna má ekki láta komandi þing ráða því? Á að láta stj. ráða því, hvort selt er slíkt miljónafyrirtæki, sem hjer er um að ræða, án þess að þingið fái að ráða nokkru um það? Annars er það nú ekki aðalatriði 2. gr. í 1. frá í fyrra, heldur það, að ef slíkur samvinnufjelagsskapur æskir að kaupa, þá setji hann þær tryggingar, er ríkisstj. metur gildar. En ef það á að upphefja þessa 2. gr.l. frá í fyrra, þá er sjálfsagt að setja í þetta frv. ákvæði, er skyldi hlutaðeigandi kaupendur til þess að setja tryggingar, er ríkisstj. tekur gildar. Hv. 3. landsk., sem hefir þann sið að hlaupa út úr deildinni, ef hann á von á því, að honum sje svarað, talaði um það, að samkv. 4. gr. frv. væru viðskiftamönnunum settir svo þröngir kostir, að enginn mundi vilja skifta við verksmiðjuna, heldur mundu þeir allir fara til hinna verksmiðjanna. Þeir geta talað fagurlega fyrir hönd síldarverksmiðjanna, sem þekkja þær jafnvel og hv. 3. landsk. En jeg býst við því, að sumir aðrir hafi aðra sögu að segja af verksmiðjunum, sem nú eru starfræktar hjer á landi, en það, að ástæða sje að óttast samkepni frá þeim. Nýlega hefir frjetst, að þr ætli að gefa 5–6 kr. fyrir síldarmálið í sumar, en í fyrra gáfu þær þó 7.50–8 kr., og græddu þó stórfje. T. d. var gróði Krossanesverksm. 170 þúsund kr. Ef miðað er við það, að sama eða svipuð umsetning verði hjá verksmiðju ríkisins, þá þarf ekki reikningsglöggan mann til þess að sjá, að ekki er htt við því, að kosti viðskiftamannanna verði þröngvað, þó hún leggi svo sem 50 þús. kr. í varasjóð til tryggingar. Það er fjarri því, að jeg sje mótfallinn því, að samvinnufjelag með heilbrigðum hugsunarhætti taki í sínar hendur þessa verksmiðju, sem ríkið er að koma upp til hjálpar útgerðarmönnum og öðrum, sem þennan atvinnuveg stunda. En jeg er á móti því, að henni sje kastað í hendur þeirra manna, er ár eftir ár hafa verið að burðast við það, árangurslaust þó, að stofna fjelagsskap til þess að selja afurðir sínar og ekki getað komið þeim fjelagsskap á. Það eru varla nema hálfgerðir fábjánar, er hugsa sjer slíkt. Segi jeg þetta til hv. 3. landsk., sem nú er kominn hjer í deildina, en sem virðist hafa mikla trú á fjelagsskap þessara manna.

Frsm. (Ingvar Pálmason) * Það gleður mig, ef jeg hefi nú getað orðið til þess að gleðja hinn gamla sveitunga minn, hv. 3. landsk. Það verða svo margir og svo margt til þess að hryggja hann, að jeg vil ekki verða til þess að bæta þar neinu við. Það vill nú svo vel til, að hv.þm. Ak. hefir tekið af mjer ómakið að svara því, er svara þurfti, svo jeg þarf hjer ekki að segja nema örfá orð. Jeg skal aðeins taka það fram, að hv. 3. landsk. fór eins og köttur í kringum heitt soð, er hann talaði um það, hvor rjett væri að útiloka Siglufjörð frá íhlutun um sölu verksmiðjunnar, ef til kæmi. Annars ætla jeg ekki að fara út í það, er hv. 3. landsk. sagði alment um frv. Það hefir áður verið tækifæri til þess, svo það er óþarfi að lengja nú umr. með því. Það, sem hjer er nú deilt um, er brtt. þær, er fyrir liggja, og breyt. sú, er gerð var á frv. í hv.Nd. Því hefir verið haldið fram, og það með rjettu, að framlag Siglufjarðar til verksmiðjunnar verði um 200 þús. kr. En ef samningar haldast milli ríkisins og Siglufjarðar, þó frv. þetta verði að lögum með 9. gr. óbreyttri, þá geri jeg ráð fyrir því, að þegar að sölu kemur, þá hafi Siglufjörður rjett til þess að heimta greiðslu á sínum hluta úr ríkissjóði, en ekki af þeim, sem þá kunna að kaupa. En þá er jeg ekki viss um, að Siglufjörður geri sig ánægðan með að fá 200 þús. kr., því þótt hann væri ánægður með það nú, að fá 200 þús. fyrir það, er hann leggur verksmiðjunni til, þá hygg jeg, að enginn þori að fullyrða, að örugt sje, að hið sama verði uppi á teningnum, er til sölu kemur. En þá er tvent til: 1. Að ríkisstj. segi við Siglufjörð: Við kaupum þinn hluta af verksmiðjunni. - Verður þá ríkið að greiða það, sem Siglufjörður heimtar. En jeg býst við, að þessi samvinnufjelagsskapur verði svipaður öðrum að því leyti, að ekki verður hægt að taka allan rjett af Siglufirði um hlutdeild í því, hverjum verður selt. En jeg býst ekki við, að til þessa komi. Því verði 9. gr.samþ. óbreytt, þá verður það til þess, að Siglufjörður dregur sig til baka og neitar að láta af hendi nauðsynlegt land undir verksmiðjuna. Nú er ekki hægt að setja hana annarsstaðar, og væri það þá sama og að slá málinu á frest. Jeg held, að Siglufjörður sje enn eini staðurinn, þar sem undirbúningur er undir slíka verksmiðju. Jeg get þó nefnt aðra staði jafnlíklega, t. d. Hrísey, Svalbarðseyri og Hjalteyri, en þar er alt óundirbúið. Jeg held því, að ekki sje neinum blöðum um það að fletta, að afleiðingin verði sú, að verksmiðjurnar komist ekki upp. Þetta nægir til að sýna fram á, að jeg get ekki samþ.brtt.hv. 6. landsk. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Halldór Steinsson Hv. frsm. meiri hl. vildi halda því fram, að með því að vera á móti brtt. væri minni hl. að fara krókaleiðir í þessu mált Jeg vil ekki viðurkenna, að svo sje. Með 9. gr. er auðvitað farið fram á, að þau ákvæði falli burt, sem standa í l. frá í fyrra. Jeg tók skýrt fram, að mjer fyndist óeðlilegt að setja í lögin, að næsta þing ætti að breyta þessu. Ef það þing, sem situr, þegar þetta kemur til framkvæmda, er á móti því fyrirkomulagi, getur það bara breytt lögunum. Hv. þm. Ak. virtist ekki leggja eins mikla áherslu á það nú og áður, að Siglufjarðarkaupstaður hefði ekki atkvæðisrjett um söluna. Hann sagði, að ekki væri bætta á öðru en að greiðlega gengi að fá samþykki Siglufjarðarkaupstaðar. En ef svo er, af hverju er hv.þm. þá svo mikið kappsmál að fá þetta ákvæði inn í lögin? Mjer finst það bera vott um, að hann sje hræddur um, að Siglufjörður muni þá ekki samþykkja söluna. Hann sagði, að bæjarstj. Siglufjarðar yrði að hafa hlutfallslegan rjett við ríkissjóð um sölu á verksmiðjunni. Hv. þm. var ekki svona sanngjarn, þegar um það var að ræða, hvort útgerðarmenn fengju hlutfallslegan rjett í stj. fjelagsins. En nú á Siglufjörður, sem á bara að eiga 1/4 eða 1/5 af fyrirtækinu, endilega að hafa hlutfallslegan rjett til að ráða um söluna. Ef þetta er ekki ósamræmi, þá veit jeg ekki, hvað ósamræmi er. Hv. þm. var ekki lítið grobbinn, þegar hann var að tala um, að hv. 3. landsk. væri vanur að hlaupa af fundi, ef hann byggist við, að honum yrði svarað. Hv. þm. heldur, að hv. 3. landsk. þori ekki að heyra rök hans. En þeir, sem þekkja báða þessa þm., munu ekki vera í vafa um, að hv. 3. landsk. muni hafa í fullu trje við þm. Ak. og vera alls óhræddur við hann.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mjer skildist á hv. 3. landsk., að honum þykja undarlegt, að við samvinnumenn hefðum ekki altaf verið því fylgjandi, að þetta fyrirtæki á Siglufirði væri einskonar kaupfjelag. Jeg skal gefa hv. 3. landsk. fulla skýringu á þessu, og þætti mjer vænt um, að hann reyndi að afsanna það, sem jeg segi. Við samvinnumenn vitum, að samvinnan hefir leyst sum verkefni vel, en önnur ekki til fulls. Samvinnufjelögin eru nú í miklum blóma. Þau hafa annast verslun landbúnaðarins að miklu leyti, en hafa ekki ennþá getað náð neitt verulega til sjávarhjeraða, og síst til útvegsins. Það er eins og útvegsmenn, og að nokkru leyti verkamenn, álíti ekki, að samvinna geti leyst þeirra málefni. Samt er ekki um neina andúð að ræða frá sjómönnum. Þeir hafa ekkert gert, sem sýni, að þeir sjeu í framtíðinni ómóttækilegir fyrir þetta form á verslun og viðskiftum. Alt öðru máli er að gegna um útvegsmenn, en þeir mundu einmitt aðallega skifta við bræðsluverksmiðjuna. Það er ekki til eitt einasta dæmi þess um einn einasta mann í þeirri stjett, að hann hafi unnið sem samvinnumaður. Flestir hafa þeir gert samvinnumönnum alla þá skömm og skapraun, sem þeir hafa getað, þó að aðrir hafi vitanlega verið hlutlausir. Þeir hafa haldið úti einum 15 blöðum, sem með rógi og níði hafa reynt að ófrægja samvinnustefnuna og alla hennar starfsemi fyr og síðar. Það verður því að skoðast sem mjög fjarlægt framtíðaratriði, að menn með þennan hugsunarhátt myndi samvinnufjelag. Það er sjálfsagt að ganga svo frá í frv., að ekki sje hægt að kasta fyrirtækinu í spekúlanta, sem hlaupa saman í fjelag og nefna samvinnufjelag. Það má segja, að vakað hafi fyrir tveim hv. framsóknarþm. í Nd. svo fjarlægt takmark sem trúboðar stefna að. Þeir vona, að sá tími renni upp, þegar allir negrar í heimi verði vel kristnir menn og skilji kristindóminn út í æsar. Á því byggja þeir sína starfsemi, og jeg þykist vita, að það sje samskonar hugsjón, sem vakir fyrir hv.flm.till. í Nd. Mjer skilst á blaði hv. 3. landsk., að það geri gys að þeim samvinnumönnum í Nd., sem höfðu slíka bjartsýni. Það er óviðeigandi, því till. sýnir einmitt trú á málstað okkar samvinnumanna. En jeg óska þess, að ef hv. 3. landsk. vill ræða þetta atriði til þrautar, þá komi fram hjá honum, af hverju hann álítur, að samvinna eigi að koma hjer til greina, úr því að hann og hans flokkur berst á móti samvinnu. Til að gera enn ljósari mína skoðun, vil jeg bæta því við, að alveg eins og þjóðirnar hafa hallast að því, að t. d. póstur, sími, járnbrautir og skólar eigi að vera ríkisfyrirtæki, af því að allir stjórnmálaflokkar hafa komist að þeirri niðurstöðu, að þetta verði svo að vera, vil jeg nú, að þetta fyrirtæki verði rekið undir eftirliti ríkisvaldsins, en á ábyrgð framleiðenda og verkamanna. Eins og jeg hefi áður sagt, hygg jeg, að fyrir flm.till. í Nd. vaki þessi ótrúlega bjartsýni, sem jeg hefi lýst, en fyrir íhaldsmönnum vakir það, að nota sjer þessa bjartsýni til þess að geta klófest fyrirtækið og gert það að spekúlantafyrirtæki. Þess vegna verður annaðhvort að ganga svo frá till., að flm. fái þær tryggingar, að bjartsýni þeirra verði ekki misnotuð, eða að þetta mál verður að bíða eitt ár enn.

Erlingur Friðjónsson Hv. þm. Snæf. var að tala um ósamræmi og ósanngirni hjá mjer út af því, sem jeg sagði um aðstöðu útgerðarmanna til að eiga mann í stj. síldarbræðsluverksmiðjunnar. Það er alt öðru máli að gegna um þá, sem eiga viðskifti við fyrirtækið, en þann aðilja, sem á fyrirtækið. Fyrirtækinu á að stjórna svo, að þeir, sem skifta við það, fái allan hagnað af viðskiftunum. Aðeins á að draga frá rekstrarkostnað og lítið eitt, sem legst í sjóð. Ef hægt hefði verið að koma því við, að útgerðarmenn ættu einn mann í stj., gat jeg verið með því. En jeg get ekki fallist á að taka mann úr stj. einkasölunnar, því henni er það nauðsynlegt að eiga hlutdeild í stj. verksmiðjunnar. Einkasalan er einnig erindreki sömu viðskiftamanna, sem hv.þm. Snæf. bar fyrir brjósti, þegar hann vildi skifta. Hv. þm. sagði, að jeg hefði verið að grobba, þegar jeg mintist á, að hv. 3. landsk. gengi út úr deildinni, þegar hann byggist við, að honum yrði svarað, en reyndi ekki að bera af hv. 3. landsk., að hann gerði þetta. Jeg verð að segja, að það er grobb hjá hv.þm. Snæf. að vera að bera hönd fyrir höfuð hv. 3. landsk., því að með því telur hann sig færari en hv. 3. landsk. að svara. En jeg ber ekki þá menn saman að dugnaði og þingmenskuhæfileikum. Hv. þm. Snæf. getur tæpast talist meðalskussi, en hv. 3. landsk. er þó góður meðalmaður.

Jón Þorláksson Það stóð svo á, að jeg þurfti að skreppa út úr deildinni til að fá mjer svaladrykk, og þar sem þetta frv. er stjfrv. og sú litla breyt., sem á því er orðin, er flutt af hálfu stjórnarflokksins, taldi jeg mjer ekki skylt að leggja neitt til málanna að svo stöddu. En þó þó hv.þm. hafi kastað einhverjum hnútum til mín. svara jeg því ekki, nema að hví leyti sem mjer sjálfum hentar hvorki á fundum nje í blöðum. Það er ekki af hugleysi, heldur af því, að mjer finst slík hnútuköst vera hæfilegt verkefni fyrir andstæðinga mína. en jeg lít svo stórt á mig, að mjer finst það einatt of lítilmótlegt fyrir mig. Út af því, sem hv.þm. Ak. sagði um hv.þm. Snæf., get jeg sagt það, að mjer finst, að hv.þm. Ak. ætti að fullkomna nám sitt í algengustu barnaskólanámsgreinum eins og t. d. lestri, áður en hann gerir sig að dómara um þingmenskuhæfileika hv.þm. Snæf.

Vill þá ekki hv. 3. landsk. læra reikning um leið og jeg læri lesturinn?

. Hæstv. ráðh. var að böglast við að skýra, af hverju hann bæri heitari ást til ríkisrekstrar en samvinnu, og það er náttúrlega góðra gjalda vert. En mjer lá við að vorkenna hæstv. ráðh., þegar hann líkti samvinnumönnum við trúboða, en okkur hinum við negra, sem vonlaust væri fyrir trúboðana að geta snúið til rjettrar trúar. Annars var það einskonar 1000-ára-ríki, sem hæstv. ráðh. var að boða. Eftir 1000 ár yrðu kannske menn í þessu landi, sem reynandi væri að boða samvinnustefnu. Jeg veit ekki, hvernig jeg á að taka þetta. Hæstv. ráðh. hefir lýst yfir því áður, að hann teldi síldarútvegsmenn ófæra til að taka við jafnháleitri kenningu og samvinnukenningunni. En á síðasta þingi sat við hlið hæstv. ráðh. síldarútgerðarmaður, sem var samvinnumaður hans í stj. landsins. Magnús sál. Kristjánsson fjmrh. Jeg rifja þetta upp til að sýna, að til eru góðar undantekningar, líka á meðal útvegsmanna. Hæstv. ráðh. spurði af hverju jeg væri nú með samvinnu. Jeg hefi gert grein fyrir því áður. Jeg álít fjárhagsafkomu fyrirtækisins best trygða með því móti, og ekki vel trygða með neinu öðru móti. Það veltur fyrst og fremst á því að þeir sem við verksmiðjuna skifta í góðum árum og meðalárum hlaupi ekki á burt í vondum árum en ef þeir eru sjálfir eigendur fyrirtækisins falla hagsmunir þess og þeirra saman. Fyrir utan þetta eru allar þær sömu ástæður, sem gera það eðlilegt að þetta sje rekið sem samvinnufyrirtæki, eins og slátrun á sauðfje bænda er rekin af samvinnufjel. þeirra sjálfra. Þær ástæður veit jeg að hæstv.dómsmrh. skilur og þær eiga allar við þennan atvinnurekstur síldarútvegsmanna. Hitt er beinlínis hugarburður hæstv.dómsmrh., að jeg sje á móti samvinnufjelagsskap. Jeg er með hverri þeirri tilhögun, sem getur hjálpað einstaklingunum til þess að ná betri efnalegri afkomu. Einstaklingsframtakið er alstaðar gagnlegt, en sumu er þó auðveldara að koma í kring með fjelagsframkvæmdum. Samvinnutilhögunin er oft hentugust fyrir fjelagsframkvæmdir landbúnaðarins; á ýmsum öðrum sviðum er hlutafjelagsfyrirkomulagið heppilegra. Jeg get felt mig við það, sem við á í hverri grein, þar á meðal samvinnuskipulagið. Mjer er þetta alt saman jafnkært, ef mönnum er frjálst að beita því, sem við á. Jeg kannast heldur ekki við það fyrir hönd þess flokks, sem jeg telst til, að hann sje á móti samvinnuskipulaginu, þar sem það á við fremur en annað snið á atvinnurekstrinum. En það er ekki mitt hlutverk að boða hæstv.dómsmrh. þá samvinnutrú, sem hann er nú á góðum vegi með að ganga frá. Hann segir, að samvinnufjelagsskapurinn hafi ekki þrifist meðal útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna.

Jeg nefndi ekki verkamenn

. Jæja, látum þá leiðrjettingu hans standa. En hvað segir hann þá um samvinnufjelag Ísfirðinga? Mjer er sagt, að það fjelag blómgist. Það gæti farið eins um síldarútveginn, ef samvinnumenn lofuðu síldarútvegsmönnum að koma í kirkju til sín og reyna samvinnuskipulagið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 3. landsk. komst ekki vel frá að skýra það, hversu eðlilegt það væri, að síldarspekúlantar sjeu gerðir að samvinnumönnum. Ef hann hefði komist vel frá því að sýna, að á meðal þeirra væri einhver áhugi í þá átt, þá er undarlegt, að hann skuli ekki hafa látið þá útbúa það skipulag sjálfa.  Nei, það er öðru nær en að hjer sje af heilindum mælt. Síldarútvegsmennirnir hafa ekki borið það við að skapa nokkur heilbrigð samtök sín á meðal. -Þegar hv. 3. landsk. var ráðh., báru tveir flokksmenn hans fram frv. á Alþingi um, að reynt yrði að gera mögulega samvinnu um að söltun og sala á síld gæti átt sjer stað undir föstu formi. Framsóknarmenn hjálpuðu til þess, að þetta frv. yrði að lögum, En íhaldsstj. gerði ekkert til þess að koma þeim lögum í framkvæmd eða nota þá heimild, sem í þeim fólst. - Nú var tvent til: Íhaldsmenn hafa altaf reynt að ófrægja ríkisrekstur og samvinnuskipulag. En þeir urðu að beygja sig fyrir því sameinuðu; ganga fyrst inn á einskonar ríkisrekstur, og snúa því síðan yfir í samvinnuskipulag. Þó að þingið hjálpaði þeim til þess að mynda þetta form, þá gátu þeir ekkert notað það. Samkepnin hjelt áfram að ríkja á meðal þeirra. Sjálfir lágu þeir flatir fyrir útlendingunum eins og áður, og verðið á síldinni hrapaði niður í 7 kr. fyrir síldartunnu og stundum var síldinni fleygt. Alt var í hinni mestu óreiðu. Þá komu samvinnumenn til sögunnar með það form, sem samþ. var á síðasta þingi - einkasölulögin -, til þess að útiloka, að síldarspekúlantarnir gerðu alt vitlaust. Þetta var kölluð lögþvinguð samvinna, og það virðist vera hið eina form, sem hægt er að nota við þessa menn, en ekki það form, sem þeim hafði áður staðið til boða frá þinginu. Það er af þessum ástæðum, þegar jeg tala um það eins og trúboð meðal „negra“, ef reynt væri að boða þessum stjettum samvinnuskipulag. Hitt er eins og heimatrúboð meðal hvítra og kristinna manna, og alt annað hlutverk að útbreiða samvinnuhugsjónir á meðal þeirra stjetta, sem í 50 ár hafa reynt að nota það skipulag. Þó að samband ísl. samvinnufjelaga sendi út fyrirlesara til þessarar starfsemi, þá dettur engum í hug, að þeir fari þangað, sem jarðvegurinn er verstur, t. d. til síldarspekúlanta á Siglufirði, í þeim erindum að gera þá að samvinnumönnum. Þessar till. gera ráð fyrir því, að bað sje ekki hægt að fá útvegsmenn meðal þessarar kynslóðar til þess að reka síldarverslun í samvinnustíl, fyrst þeim tókst ekki áður að stofna og reka síldarsamlag. Þess vegna eru þeir meðal negra í þeim efnum, sem snerta samvinnustefnuna. Það er svo alkunnugt, að flokkur hv. 3. landsk. og málgögn hans svívirða samvinnufjelögin ljóst og leynt. Hv. þm. sagðist vilja hafa samvinnuskipulag á síldarútveginum. ef það væri frjálst. en ekki lögþvingað. Hvers vegna hefir hann ekki fengið togaraútgerðarmenn til þess að taka um þetta samvinnusnið og kasta hlutafjelagsforminu?  Að síðustu sagðist hv. 3. landsk. vera ákaflega vinveittur samvinnustefnunni. En jeg vil þá aðeins vísa til þess, hvernig aðalblað íhaldsfl., „Morgunbl.“, og hin 12–14 fylgiblöð þess hafa öll gengið berserksgang til þess að óvirða samvinnufjelögin, og jafnvel látið sjer detta í hug, að hægt væri að eyðileggja þau. Með einu bankalagafrv., sem kom fram hjer í deildinni, liggur fyrir till. frá einum af brjóstvinum hv. 3. landsk. um að útiloka frá lánstrausti og viðskiftum við bankann um 8 þús. fjölskyldufeður í landi, af því að þeir eru í samvinnufjelögunum. Þar sjást heilindin.

Erlingur Friðjónsson Jeg var með miðlunartill. í þessu máli við 2. umr., en er ekki ánægður með þetta frv. og greiði því ekki atkv.

Jón Þorláksson Jeg vil benda hæstv. forseta á að athuga 2. málsgr. 44. gr. þingskapanna, áður en hann lýsir úrslitum þessarar atkvgr.

Halldór Steinsson Mjer finst, að þessi umrædda gr. þingskapanna fari alls ekki neitt í bága við það, að þessi atkvgr. verði úrskurðuð samkv. venju, því að ógreidd atkv. hljóta altaf að eiga að teljast með meiri hl.

Forseti (G. Ó.) Jeg tek mjer frest til þess að úrskurða þessa atkvgr. 

Erlingur Friðjónsson Ef hæstv. forseti óskar þess, þá skal jeg greiða atkv., fremur en að setja þd. í vanda út af þessu máli.

Forseti (G. Ó.) Það var fram komin skýr neitun frá þm. gegn því að greiða atkv., svo að jeg get ekki verið að ganga eftir því frekar. Málið skýrist á sínum tíma. Á 72. fundi í Ed., 17. maí, var frv. enn tekið á dagskrá (úrslit atkvgr.).

Jón Jónsson Þetta mál hefir verið lengi hjá okkur í n., enda er það eitt af stærri málum þingsins. N. var ljóst, að ekki væri nema heppilegt, að mál þetta væri athugað lengi og vel, jafnvel þó að það yrði til þess, að því yrði ekki lokið á þessu þingi. Jeg býst við, að menn gangi þess ekki duldir, að hjer er um mikla nauðsyn að ræða, þar sem engin lög hafa verið til um hvorugan mentaskólann, heldur bara tilskipun. Undanfarin ár hefir staðið deila um skólamálin, einkum um það, hvort mentaskólinn ætti að vera tvískiftur, eins og hann hefir verið síðan laust eftir aldamótin, eða ekki. Jeg hefi mikla tilhneigingu til að fylgja þeim mönnum, sem vilja hafa skólann tvískiftan, og jeg hefi altaf verið á móti því, að leggja mikla rækt við latínuna. En við nánari athugun hefir vaknað hjá mjer sú spurning, hvort gagnfræðadeildin, eins og hún er orðin, næði sínum upphaflega tilgangi. Hún átti ekki aðeins að vera fyrir þá, sem halda áfram námi, heldur og fyrir alþýðu manna. Einn af kostum þess fyrirkomulags var sá, að saman yrðu bæði þeir, sem ætluðu sjer að verða lærðir menn og embættismenn, og svo alþýða manna af öllum stjettum. Með þessu var talið líklegt, að skapaðist meiri samúð á milli stjettanna. En nú er svo komið, að straumurinn rennur því sem næst óbrotinn upp í lærdómsdeildina, svo að mentaskólinn er eiginlega bara skóli fyrir þá, sem halda áfram námi. Þar með er komið í ljós, að gagnfræðadeildin nær ekki sínum upphaflega tilgangi. Það eru skiftar skoðanir um það, hvort skólinn skuli halda áfram að vera 6 ára skóli tvískiftur, í 2 og 4 ár. Flestir kennarar halda fram, að þetta sje æskilegt. En mjer finst það alveg rjett hjá hæstv.dómsmrh., að á því sje ekki brýn þörf, af því þörfin er annarsstaðar. Þess vegna hefi jeg hneigst að því, að óhætt mundi vera að taka tvo bekki af mentaskólanum hjerna, enda hlýtur það að vera sparnaður fyrir ríkissjóð. Einn stór kostur við frv. er sá, að mönnum er greiðlega hleypt að utan af landi. Eftir frv. geta þeir gengið inn í hvaða bekk, sem vera skal. Reynslan hefir orðið sú, að það hafa aðallega verið menn úr Reykjavík og nágrenni hennar, sem komið hafa í skólann. Ef jeg byggist við, að frv. næði fram að ganga nú, hefði jeg mikla tilhneigingu til að bera fram brtt., til þess að tryggja utanbæjarmenn enn frekar. Eins og nú er komið, er ekki mikið mist, þó að gagnfræðadeildin falli niður, ef lærdómsdeildin er efld. Hins vegar er mjer sárara um Akureyrarskólann. Hann hefir haft hina mestu þýðingu fyrir Norður- og Austurland, og til dæmis hafa bestu menn af bændastjett sótt þangað mentun sína og menning. Hann hefir því meira svarað til takmarksins en gagnfræðadeildin hjer. Meðan Akureyrarskólinn vex ekki meira en orðið er, stendur hann betur að vígi með að vera reglulegur gagnfræðaskóli. Hann hefir auk þess mikið og gott húsnæði. Enda þótt jeg telji frv. yfirleitt gott og fylgi því, eru þó í því ýms atriði, sem jeg hefði kosið á annan veg. Einkum finst mjer vafasamt, hvaða gagn skólaráðið mundi gera. Það er ef til vill gott til að slá einskonar skjaldborg um skólann, en jeg er alveg á móti því, að það skifti sjer af hinni daglegu starfsemi skólans. Um það verða skólastjórar að vera sjálfráðir. Aftur á móti er það mikilsverð umbót, að taka upp inntökupróf við gagnfræðaskólann á Akureyri. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þetta frv. fari lengra en úr þessi hv. d. Mál þetta verður því aftur tekið til umræðu á næsta þingi, en þá fyndist mjer eðlilegra, að ekki væri alt í einu frv., heldur væri frv. þrjú. Jeg sje ekki, að gagnfræðaskóli hjer í Reykjavík standi í svo nánu sambandi við mentaskólann, að ástæða sje til að hafa sömu lögin um þá báða. Jeg, sem sagt, teldi miklu heppilegra, þegar málið kemur fram aftur, að það yrði í fleiri frv. Nefndin sá þó ekki ástæðu til að flytja brtt. um þetta, með því að tíminn var takmarkaður og áliðið þingtímans. Þá hafa komið fram brtt. frá einum nefndarmanni, hv. 3. landsk. (JÞ), sem hann flytur frá eigin brjósti. Frá mínu sjónarmiði get jeg sagt það, að jeg býst ekki við, að bein ástæða sje til að samþykkja þessar till. Málið verður ekki afgreitt á þessu þingi, og skiftir því litlu máli um einstök atriði, en auk þess tel jeg vafasama bót að þessum breytingum, sem hv.þm. (JÞ) fer fram á. Þó get jeg sagt það um 1. brtt., að ef nú væri verið að afgreiða málið, þá teldi jeg rjett að samþykkja hana. Um annað atriðið, að bæta við inntökuskilyrði hjer, vissu námi í þýsku, er nokkuð öðru máli að gegna. Jeg geri ráð fyrir, að þetta eigi að vera til samræmis við Akureyrarskólann, sem er styttri og er því eðlilegt að þurfi nokkru fyllri undirbúning. Jeg held, að ekki sje bein ástæða til að samþ. þetta, með tilliti til hinna fjögra löngu námsára hjer. Þriðja brtt. held jeg skifti litlu máli og liggur mjer í ljettu rúmi, hvort hún er samþykt eða ekki. Að því er snertir 4. brtt. get jeg fallist á, að nöfnin á gagnfræðaprófunum sjeu ekki heppileg. Um þetta var talað í nefndinni, en við fundum ekkert nafn, sem við vorum ánægðir með. Jeg held, að rjettast væri að láta þetta atriði bíða næsta þings og hugsa um það þangað til. Sama er að segja um 5. og 6. brtt. Jeg sje ekki ástæðu til annars en að greiða atkvæði gegn þeim nú, og láta þessi atriði verða umhugsunarefni til næsta þings.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi orðið fyrir því óhappi að glata hjer í skjalahrúgunni því, sem jeg hafði ritað upp eftir hæstv.dómsmrh. Um fyrstu brtt. mína viðurkendi hann, að í henni væri fólgin sjálfsögð skýring. Fyrir 2. brtt. minni færði jeg þrjár ástæður. Hv. 6. landsk. (JónJ) tók eina þeirra til athugunar og vildi ekki fallast á hana.

Þetta er nú svona

. Já, það er rjett, og það slarkast af vegna þess, að skólinn hefir sem stendur alveg óvenjulega duglegum kennara á að skipa í þessari námsgrein. - Eins og inntökuprófið á Akureyri felur í sjer kröfur um almenna mentun, þá er það ekki nema alveg eðlilegt, að krafist sje einhverrar kunnáttu í þýsku. Hún er ein af þeim námsgreinum, sem tilheyra hinni almennu mentun. Það er því eðlilegra, að krafist sje einhverrar kunnáttu í þýsku til inntökuprófs í mentaskóla, þar sem þýska er skyldunámsgrein í efsta bekk gagnfræðaskólanna. Þriðju brtt. minni, um „atvinnufræði hafði hæstv.dómsmrh. ekki verulega á móti, en skýrði hvað hann meinti með orðinu. En það, sem hann meinti, kemur undir annan lið frv., sem sje „hagnýt vinnubrögð“, og tel jeg alveg eðlilegt, að kensla í þeim fari fram bæði bókleg og verkleg, í hverjum bæ, eftir því, sem við á. Þá eru nöfnin á prófunum. Jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg er alls ekki fyllilega ánægður með nafnið „ungmennapróf“. Aftur á móti held jeg fast við það, að nefndin var ekki ánægð með að kalla þau gagnfræðapróf og gagnfræðapróf hið meira. Enda er nú þetta strax farið að aflagast í munni hv.þm.Hv. 6. landsk. var að tala um gagnfræðapróf hið meira og hið minna. Jeg skal nú sætta mig við að taka þessa 1. brtt. aftur til næsta þings. Út af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði um hjeraðsskólana, skal jeg taka það fram, að nafnið er gott, hlutlaust og yfirlætislaust, og eins og talað er um hjeraðsskóla, mætti eins tala um bæjarskóla, - og mætti þá hugsa sjer að kalla próf frá hjeraðskólum hjeraðsskólapróf, og til samræmis mætti láta sjer detta í hug orðið bæjarskólapróf, - eftir tveggja ára nám. 5. og 6. brtt. mínar gerði hæstv.dómsmrh. að umtalsefni, og get jeg ekki fallist á ástæður hans gegn þeim. Virðist mjer hann leggja of mikið upp úr, að skólanefndirnar sjeu mótaðar af því, að þær hafa hingað til aðeins haft barnafræðsluna með höndum. Jeg held, að það væri rjettara að hafa eina skólanefnd í hverjum kaupstað, sem hefði bæði stjórn ungmennaskólanna og barnafræðsluna með höndum. Jeg held einmitt, að það yrði mjög gagnlegt fyrir skólamálin í heild sinni, að hver skólanefnd hefði þannig starfsvið, að ekkert í því efni væri undanskilið valdi eða viðhorfi hennar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg skal ekki lengja umr. mjög, enda er ekki ástæða til þess, þar sem málið mun nú ekki komast lengra á þessu þingi en það kemst að lokinni þessari umr.Hv. 6. landsk. tók í raun og veru fram flest það, sem jeg vildi segja um brtt.hv. 3. landsk. (JÞ). Það er eiginlega aðeins fyrsta brtt., sem jeg er sannfærður um að sje til bóta. Það má vera, að hinar sjeu það að sumu leyti líka, en jeg er enn ekki sannfærður um það. Um nafnið get jeg sagt það, að það hefir ekki tekist enn, þrátt fyrir mikla leit víðsvegar á landinu, að finna annað betra nafn en „gagnfræðaskóli“. Gagnfræðaskólarnir eru nú þriggja bekkja skólar, og hafa orðið sjerstaklega undirbúningsskólar undir mentaskólana, og það hefir komist inn í vitund manna alment, að það ættu gagnfræðaskólar að vera. En upphaflega hafa þessir skólar, t. d. Flensborg, sem fyrst var tveggja bekkja skóli og síðar bætti við sig þriðja bekknum, verið almennir undirbúningsskólar undir lífið, án tillits til sjerstaks framhaldsnáms. Jeg sje ekki að ástæða sje til að vera óánægður með nöfnin á þessum prófum. Um skólanefndirnar er jeg á sömu skoðun og áður, að rjettara sje að hafa sjerstaka skólanefnd fyrir þessa skóla. Hjer er um talsverðan mun að ræða, á þessum skólum og barnafræðslunni. Hjer koma til greina að ýmsu leyti önnur viðfangsefni, öðruvísi mentaðir kennarar o. s. frv. Þar sem ætlast er til, að nefndirnar vinni kauplaust, er heldur ekki um neitt fjárhagsatriði að ræða. Jeg er hv. 6. landsk. sammála um það, hver sem undirbýr þetta mál undir næsta þing, að rjettast sje að skifta frv. Nú hefir þessi hv. deild slegið föstum vissum línuni í þessu máli, og er því hjer eftir hægra að vinna að því á þann hátt, sem vakir fyrir hv. 3. landsk. o. fl.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg get að mestu vísað til grg.till. - Það gegnir furðu, að ekki skuli fyr hafa verið hlutast til um, að hagstofan gæfi út skýrslur um hag sveitarsjóða, þar sem svo er ástatt, að sveitarsjóðirnir inna af höndum allverulegan hluta - að líkindum ¼–1/5 hluta - af opinberum útgjöldum. En á því leikur nokkur vafi, hvernig hagur þeirra sje; víða mun hann misjafn og áreiðanlega mjög þröngur sumstaðar, og það svo, að þeir eiga erfitt með að inna af höndum lögboðnar skyldur. Með slíkum skýrslum, sem hjer er stungið upp á að gerðar sjeu og gefnar út, ættu að fást allítarlegar upplýsingar um hag sjóðanna. Jeg tel, að slíkar skýrslur sjeu ólíkt þýðingarmeiri en sumar þær, er hagstofan gefur nú út, t. d. ársfjórðungslegar verslunarskýrslur, er koma 1–2 árum á eftir tímanum. Að því er snertir þær bendingar, sem gefnar eru í grg. um tilhögun skýrslnanna, þá er náttúrlega ekki tilætlunin, að það verði bindandi fyrir hagstofuna hvað form skýrslnanna snertir. Á þetta er aðeins bent til leiðbeiningar um það, hvaða efnisákvæði ættu að geta sjest í skýrslunum. Hagstofan hefir í höndum heimildir þær, sem með þarf til að geta gefið þessar skýrslur út. Henni eru bæði sendir reikningar sveitarsjóðanna og eins framtöl til tekju- og eignarskatts. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta; jeg vænti þess, að till. verði vel tekið. Öllum ætti að vera hugleikið að fá sem ítarlegastar og mestar upplýsingar um þetta efni.

Jón Auðunn Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg er sammála hv.flm. um till. þessa, en mjer datt í hug, að rjett væri að fá um leið skýrslur um hag sýslusjóða. Sýslurnar hafa stundum umsvifamikil störf með höndum, og einkanlega eru þær mjög bundnar í ábyrgðum. Því vil jeg koma fram með svofelda brtt. við þáltill.: Fyrir „og sveitarsjóða“ Komi: sveitarsjóða og sýslusjóða. Jeg viðurkenni, að á þessum skýrslum er ekki eins mikil þörf og á skýrslum um sveitarsjóðina. En þetta stendur þó í nokkuð nánu sambandi hvað við annað. Sje sýslufjelagið mjög hlaðið ábyrgðum, þá getur það haft áhrif á gjaldgetu sveitarfjelagsins.

Flm. (Halldór Stefánsson) Það er síður en svo, að jeg hafi á móti brtt.hv.þm.N.-Ísf., og tel jeg það vera til bóta að fá sem fyllstar upplýsingar um alla þessa hluti, en að jeg tók þetta ekki með, stafar af því, að það koma þó nokkrar upplýsingar um hag sýslusjóða fyrir almenningssjónir í Hagtíðindum. En þar er ekki getið um ábyrgðir. En þetta getur gefið mikilsverðan fróðleik, og get jeg mælt hið besta með brtt.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Það má segja, að ekki sjeu nema fá ár síðan tekið var að ráðast í hafnargerðir hjer á landi svo nokkru nemi. Það mun mega telja, að það, sem unnið hefir verið að hafnarmannvirkjum hjer á landi, hafi verið gert á síðustu 20 árum. Á þessum tíma hafa verið framkvæmd mörg stór hafnarmannvirki, t. d. í Reykjavík, Akureyri og Vestmannaeyjum. En stöðugt eru kröfur uppi um áframhaldandi hafnarbætur í þessum stöðum og annarsstaðar á landinu. Til merkis um það er, að nú liggja fyrir þessu þingi ekki færri en 5 frv. um hafnarmannvirki. Þessi hreyfing, sem komin er á hafnarmál vor Íslendinga, er eðlileg afleiðing af auknum siglingum, aukinni útgerð, aukinni verslun og meira fjöri í atvinnulífi þjóðarinnar. Það er öllum ljóst, hver nauðsyn er á að hafa góðar hafnir, en sennilega þó engum eins vel og þeim, er sjálfir eiga við örðuga aðstöðu að búa, þar sem sjósókn er mikið stunduð, siglingar tíðar og hafnarkostir örðugir. Það mun að vísu vera rjett, að hafnarkostir munu óvíða hjer á landi samsvara kröfum þeim, er nú eru gerðar til góðra hafna. En sem betur fer er náttúran okkur hjálpleg í þessum efnum, svo að víða eru hjer allgóðar hafnir af náttúrunnar völdum, sumstaðar svo, að ekki þarf neinna umbóta annara en að gera bryggju eða eitthvað þvílíkt, svo skip geti afgreitt sig við land. Sökum þess að hafnarsjóðir flestir eru fátækir og sökum þess, hve ríkissjóður hefir enn getað veitt litlu fjármagni í hafnargerðir, þá erum við neyddir til að taka óvenju há hafnargjöld til að standa straum af viðhaldi hafnarmannvirkjanna víðast hvar og aukningu þeirra. Há hafnargjöld koma sumstaðar beint niður á landsmenn sjálfa, t. d. vörugjald, sem lagt er á flutning, eða óbeint, eins og t. d. skipagjöld, sem valda hærri farmgjöldum. Þessi gjöld rjettlæta það, að meiri athygli verði veitt endurbótum á hafnarmannvirkjum en ella væri. Við því nær allar hafnargerðir, hvort sem um er að ræða skjólgarða, bryggjur eða hafnarbakka, kemur til greina eitt atriði: dýpkun hafnarinnar. Einmitt það, að þetta atriði hefir setið á hakanum, hefir gert það að verkum, að víða hefir minna gagn orðið að hafnarbótum en ella. Óvíða er hægt að framkvæma nokkrar verulegar umbætur án dýpkunar. Hjer á landi eru svo að segja engin dýpkunartæki til. Að vísu á Reykjavík góða dýpkunarvjel fyrir sig, sem getur komið til mála að nota hjer í grendinni, svo sem í Hafnarfirði, en ókleift að flytja hana nokkuð að ráði, því hún er ekki haffær. Hún er því öðrum landshlutum ónýt. Vöntun á hentugu dýpkunartæki er mjög bagaleg. Sumarið 1927 var ráðist í ýmsar framkvæmdir, er dýpkunarskip þurfti til, bæði á Akureyri, Siglufirði og í Vestmannaeyjum. Það varð að leita til útlanda til að fá það. Það reyndist allerfitt að fá skip, er væri heppilegt, og reynslan varð sú, að skip það, er leigt var, reyndist bæði dýrt í notkun og ákaflega óheppilegt alstaðar annarsstaðar en þar, sem er laus sandur í botni. Leðjubotn er ilt að vinna með því, að jeg ekki tali um grjót. Í Vestmannaeyjum gekk verkið einna best, því þar er laus sandur í botni; þar mun kostnaður fyllilega hafa náð áætlun, en annarsstaðar fór hann langt yfir áætlun. Þar sem svo er nú ástatt, að eina skipið, sem við höfum tök á, er óhentugt og þar að auki í eign erlends fjelags, sem auðvitað rekur það hjer sjer til hagnaðar, þá er það mál athugandi, að landið sjálft eignist hentugt dýpkunarskip, er megi nota við ýmsar þær hafnarbætur, er nú eru á prjónunum. Það er kunnugt, að á mörgum stöðum er þörf á að dýpka hafnir, t. d. á Ísafirði, Siglufirði, Raufarhöfn og Seyðisfirði, fyrir utan í Vestmannaeyjum, þar sem á því er bráð nauðsyn. Alstaðar þar, sem hugsað er um hafnargerðir, verður dýpkun að vera samfara. Vitaskuld er ekki hægt að vinna að dýpkun á öllum tímum árs; það er sumarið, sem nota verður því nær alstaðar. Yfirstjórn hafnarmálanna er, eins og kunnugt er, í höndum vitamálastjóra, með aðstoð þeirra verkfræðinga, sem vinna í vitamálaskrifstofunni. Einn af verkfræðingum skrifstofunnar, sem hefir mikinn áhuga á hafnargerðum og jafnframt mikla reynslu og verkhygni í þeim efnum, Finnbogi Rútur Þorvaldsson, hefir reynt að ná samkomulagi við ýms bæjarfjelög um að eignast slíkt dýpkunarskip, er hjer ræðir um. Undirtektir voru að vísu misjafnar, en þó er líklegt, að takist að leysa málið á þeim grundvelli, að ríkið og bæjarfjelögin eignist slíkt skip í sameiningu, skip, sem væri hentugt fyrir hvaða botn sem væri. Það skip þarf þá að hafa tæki bæði fyrir sandbotn og leðjubotn og helst fyrir grýttan botn líka. Þetta skip mætti svo líka nota til þess að gera smærri lendingarbætur, þar sem botninn er ekki alt of stórgrýttur. Um þessa málaleitun hefir verið leitað upplýsinga hjá hafnarstjórnum víða á Norðurlöndum, og frá þeim eru fyrir hendi skýrslur og upplýsingar um skip, sem til mála gæti komið að kaupa, þótt notuð væru. Það liggur í hlutarins eðli, að ef keypt verður dýpkunarskip, þá verður að jafna niður á þau bæjarfjelög, sem fá það til þess að vinna fyrir sig, öllum kostnaði af viðhaldi og rekstri skipsins. Innihald till. minnar er á þessa leið: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstjórnina að undirbúa kaup á dýpkunarskipi sem hentugustu til notkunar við hafnarbætur landsmanna, leita samninga um þátttöku í kaupunum við þá kaupstaði, sem mesta þörf hafa fyrir afnot skipsins, og leggja síðan málið fyrir næsta þing“. Það á með öðrum orðum ekki að gera annað en að halda áfram þeim tilraunum til samkomulags, sem þegar er byrjað á af áhugamönnum í þessu máli, undirbúa málið fyrir næsta þing og láta þá liggja fyrir upplýsingar um undirtektir kaupstaðanna og tilboð um skip, sem til mála gæti komið að kaupa. Jeg þykist svo ekki þurfa að rökstyðja þetta frekar, því að það liggur í augum uppi, að okkur ber skylda til þess að taka höndum saman við þá menn, sem hingað til hafa unnið að þessu upp á eigin spýtur. Ein af ástæðunum fyrir því, að þessi til. var flutt, er sú, að það væri æskilegra, að við gætum látið okkar eigin menn vinna að þessu, svo framarlega sem unt er. Að því er snertir stjórn slíkra skipa, þá er mjer sagt af kunnugum mönnum, að þegar menn sjeu búnir að vinna að þessu svo sem eitt ár með erlendum fagmanni, þá ættu þeir sömu menn að geta unnið með þessu tæki framvegis upp á eigin spýtur. Hvað kostnaðinn snertir, þá finst mjer ekki þörf á að fara neitt að bollaleggja um hann, því að það munar svo miklu, hvort keypt væri nýtt skip eða notað, en mjer er sagt, að notað skip, sem við mundum geta orðið nokkurnveginn ánægðir með, mundi fást fyrir 300–400 þús. kr. Jeg tel það vera hina mestu nauðsyn fyrir okkur Íslendinga að hafa okkar eigin skip til þessara hluta, svo að við getum verið óháðir og þurfum ekki að leita á náðir útlendinga, sem svo láta okkur í tje miðlungi hentug skip, eins og hefir átt sjer stað með það dýpkunarskip, sem nú er hjer við land. Það er alls ekki hentugt alstaðar. Vona jeg svo, að hv. d. geti fallist á þessa till. mína.