Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Einar Árnason) Þetta fjárlagafrumv. er að miklu leyti sniðið eftir þeim fjárlögum, sem síðasta þing afgreiddi. Upphæðirnar tekju- og gjaldamegin aðeins lítið eitt hærri. Tekjurnar eru áætlaðar ca. kr. 12.216.000. - og gjöldin kr. 12.157.000, -. Tekjuafgangur því tæp 60 þús. kr. Við tekjuáætlunina er það að athuga, að tveir verulegir tekjustofnar falla úr gildi við lok þessa árs. Það er verðtollurinn og gengisviðaukinn. Þó varð ekki komizt hjá því við samningu þessa frv. að ætla ríkissjóði óskertar þær tekjur, er hann nú hefir og gilt hafa hin síðari ár. Var fyrirsjáanlegt, að ef rýra ætti tekjurnar um þá upphæð, sem þessir tollstofnar hafa gefið, hefði það komið allharkalega niður á verklegum framkvæmdum í landinu. Þar hefði orðið fyrst að skera af vegna þess, að svo mikill meiri hluti af gjöldum ríkissjóðs eru lögbundin og því ókleift hjá þeim að komast. Á undanförnum þingum hefir verið bætt nýjum og nýjum útgjöldum á ríkissjóð án þess að ætla honum auknar tekjur í staðinn. Þetta getur flotið þegar árgæzka er í atvinnuvegum og verzlun, en hlýtur óhjákvæmilega að svíkja, ef óáran dynur yfir. Alvarleg kreppa hlýtur fyrst að koma niður á verklegu framkvæmdunum. Það kemur því ekki til mála, að mínu áliti, að rýra tekjurnar, nema að fella um leið úr gildi eitthvað af þeim lögum, sem binda ríkissjóði föst og varanleg útgjöld. Ég hefi rætt þetta við milliþinganefndina í skatta og tollamálum, og var það samhuga álit, að ekki mætti rýra tekjurnar fra því, sem nú er. Ég vil því mega vænta þess, að Alþingi greiði götu þeirra væntanlegu frumvarpa, sem flutt verða til þess að tryggja ríkissjóði ekki minni tekjur en hann hefir nú. Um gjaldahliðina er það að segja, að ekki varð hjá því komist að hækka suma útgjaldaliði allverulega og bæta inn í nokkrum nýjum. Stafar það af eldri og yngri ráðstöfunum Alþingis. Hafa sumir liðir verið áætlaðir of lágt í fjárlögum undanfarið. en aðrir verið ákveðnir með nýjum lögum, er koma til framkvæmda á þessu og næsta ári. Skal ég drepa á nokkra helztu liðina. Er þá fyrst liðurinn til landhelgisvarna. Í fjárlögunum 1929 eru ætlaðar 200 þús. kr. úr ríkissjóði og 200 þús. kr. úr landhelgissjóði og sama upphæð 1930. Þetta reynist allt of lágt. Eftir því, sem næst verður komizt, hefir farið til landhelgisvarna á árinu 1929 fullar 600 þús. kr., og það eru engar líkur til, að sá kostnaður verði minni næstu árin. Þessi liður er því í frv. hækkaður upp í 300 þús. kr. úr ríkissjóði og allt að 300 þús. kr. úr landhelgissjóði. Að vísu er ekki hægt að fullyrða, að tekjur landhelgissjóðs verði svo miklar á árinu 1931, að hann geti borið þetta án þess að innstæða hans skerðist, og þá kemur það niður á ríkissjóði. Þá eru útgjöldin til starfrækslu símans. Þau eru í þessu frv. hækkuð um ca. 200 þús. kr. Stafar sú hækkun aðallega af byggingu hinnar nýju landssímastöðvar og uppsetningu bæjarsímastöðvar. Þessi hækkun hefði vitanlega engin áhrif á heildarútkomuna, ef gera mætti ráð fyrir samsvarandi auknum tekjum af landssímanum og bæjarsímstöðinni. En við því þarf ekki að búast á árinu 1931, vegna þess að þessi útgjaldahækkun stafar aðallega af vöxtum og afborgunum af væntanlegu láni, sem notað verður á þessu og næsta ári til byggingarinnar og miðstöðvartækjanna. En auknar tekjur koma litlar fyrr en miðstöðin er tekin til starfa. En það mun tæpast verða fyrr en í ársbyrjun 1932. Úr því má búast við tekjuauka, sem geti borið vexti og afborganir af láninu að miklu eða öllu leyti. Þá athugasemd vil ég þó gera við þennan lið, að eftir það að fjárlagafrv. var fullbúið komust á samningar um byggingu stöðvarinnar. Voru þeir samningar bæði um lánakjör og stofnkostnað hagkvæmari og ódýrari en maður hafði þorað að vona. Upphæðin er því sennilega fullhátt sett í frumvarpinn og mætti ef til vill lækka hana eitthvað. Næst vil ég drepa á útgjaldalið, sem ekki hefir verið í fjárlögum fyrr. Það er kostnaður við hina væntanlegu útvarpsstöð. Í þessu frv. eru gjöldin vegna hennar áætluð ca. 180 þús. kr. meiri en tekjurnar. Um rekstur þessa fyrirtækis er að vísu ekki hægt að gera neina ábyggilega áætlun. Til þess brestur reynslu. En tæpast mun varlegt að gera ráð fyrir minni halla en 180–200 þús. kr. fyrstu árin. Þá eru 100 þús. kr. ný útgjöld til Búnaðarbankans, sem ekki hafa áður verið í fjárlögum. Einn af stærstu útgjaldaliðum fjárlaganna eru berklavarnir. Þegar lög um berklavarnir voru sett á þinginu 1921, hefir forgöngumenn þess sennilega ekki órað fyrir, hversu geysileg byrði sú ráðstöfun myndi verða fyrir ríkissjóð. Að minnsta kosti var ekkert gert í þá átt að afla ríkissjóði nýrra tekna til að standast þann kostnað. Fjárhæðir þær, sem til þess hafa verið ætlaðar í fjárlögum, hafa árlega verið hækkaðar, en hafa þó aldrei hrokkið. Í þessu frumvarpi er upphæðin hækkuð um 200 þús. kr. frá því, sem hún er sett í fjárlögum yfirstandandi árs. Má þó búast við, að frekar sé of lágt áætlað, nema leitað sé nýrra ráða um að létta þessi gjöld. Þá eru gjöldin samkv. jarðræktarlögunum og vegna ráðstafana um tilbúinn áburð hækkuð í þessu frv. um samtals 75 þús. kr. Notkun tilbúins áburðar er óhjákvæmileg afleiðing af aukinni ræktun í landinu, og þar sem jarðræktarframkvæmdir aukast nú hröðum skrefum, verður að gera ráð fyrir vaxandi framlagi úr ríkissjóði samkvæmt þeim lögum, er um það gilda. Þessi útgjaldahækkun, sem hér hefir verið drepið á, nemur þá samtals ca. 950 þús. kr. Og þar sem allir liðirnir mega teljast lögbundnir, verður naumast hjá því komizt, að ríkissjóður verði að greiða þá með ekki minni upphæð en áætlað er í frumvarpinu. Þessi mikli útgjaldaauki frá því, sem stendur í gildandi fjárlögum, gerði nokkra erfiðleika á því að gera frumvarpið svo úr garði að þingið hefði rúmar hendur til að hækka útgjöldin. Sérstaklega vil ég vekja athygli hv.fjvn. á því, að ég tel tekjurnar svo hátt áætlaðar í frv., að í meðalári megi ekki gera ráð fyrir neinum umframtekjum. Hinsvegar vona ég, að gjaldahliðin yfirleitt sýni réttari mynd af hinum raunverulegu útgjöldum en stundum áður hefir átt sér stað. Það verður því vel að gæta þess, að ef nauðsynlegt þykir að bæta við nýjum útgjaldaliðum, þá verður að lækka í sama hlutfalli þá liði í frv., sem ákveðnir eru til verklegra framkvæmda. Um það, hverjar framkvæmdir eru nauðsynlegastar og mest aðkallandi, ætla ég ekki að metast, að minnsta kosti ekki fyrirfram. Þá skal að venju gefið stutt yfirlit yfir fjárhagsástandið síðastl. ár. En um leið og það er gert vil ég taka það skýrt fram, að fyrirvara verður nokkurn að hafa um einstaka liði. Sérstökum erfiðleikum veldur það, að þessa skýrslu verður að gera fáum dögum eftir áramót, og þá er ekki nákvæmlega séð um ýmsa útgjaldapósta. Greiðslum, sem tilheyra árinu 1929, er enn ekki lokið, en í yfirlitinu er gert að nokkru fyrir því. Hvort það er nægilega mikið, verður ekkert fullyrt um. (Sjá skýrslu um bráðabirgðauppgerð hér á eftir). Bráðabirgðauppgerð á tekjum og gjöldum ríkissjóðs árið 1929. Fjárlög T e k j u r : Áætlun Reikn. Reikn. kr. kr. kr. 2. gr. 1 Fasteignaskattur 240.000 269.679 2 Tekju- og eignarskattur 1.050.000 1.659.355 3 Lestagjöld af skipum 40.000 54.692 4 Aukatekjur 400.000 599.202 5 Erfðafjárskattur 35.000 60.207 6 Vitagjald 320.000 468.469 7 Leyfisbréfagjald 10.000 14.565 8 Stimpilgjald 300.000 395.810 9 Skólagjald 15.000 20.000 10 Bifreiðaskattur 30.000 70.907 11 Útflutningsgjald 950.000 1.205.420 12 Áfengistollur 325.000 659.128 13 Tóbakstollur 850.000 1.249.736 14 Kaffi- og sykurtollur 850.000 1.079.230 15 Annað aðflutningsgjald 160.000 310.014 16 Vörutollur 1.250.000 2.023.545 17 Verðtollur 1.325.000 2.173.67 18 Gjöld af sætinda og brjóstsykursgerð 25.000 120.822 19 Pósttekjur 450.000 624.450 20 Símatekjur 1500.000 1.750.000 21 Víneinkasala 375.000 1.000.000 15.816.907 3. gr. 1 Eftirgjald eftir jarðeignir áætlað 30.000 35.000 2 Tekjur af kirkjum 100 3 Tekjur af silfurbergi 1000 5.261 4 Legkaup til kirkjugarðs dómk. áætlað 3500 3.000 - 43.261 4. gr. 1 Tekjur af bönkum 50.000 2 Vextir af bankavaxtabr. samkv. l. nr. 14 1909 27.000 24.079 3 Væntanl. útdr. af þeim bréfum 24.000 48.000 4 Vextir af innstæðum í bönkum 8.000 23.000 5 Vextir af viðlagasjóði 60.000 65.000 6 Aðrir vextir 100.000 20.000 180.079 5. gr. 1 Óvissar tekjur áætlað 50.000 35.000 2 Endurgreiddar fyrirframgreiðslur 10.000 32.500 3 Endurgr. lán og andvirði seldra eigna 20.000 31.453 98.953 10.883.600 1.6139.200 Fjárlög G j ö l d : Fjárveit. Reikn. Reikn. kr. kr. kr. 7. gr I. Vextir af lánum ríkissjóðs 577.961 660.000 II. Afborganir lána 639.238 636.551 III. Framlag til Landsbankans 100.000 100.000 1.396.551 8. gr. Borðfé Hans Hátignar konungsins 60.000 60.000 9. gr 1–2 Alþingiskostnaður 204.350 247.199 10. gr. I. Ráðuneytið, ríkisféh. o. fl. 187.100 256.885 II. Hagstofan .......................... 46.100 53.120 III. Utanríkismál o. fl. 84.000 86.555 396.560 11. gr. A. Dómgæzla og lögreglustjórn 651.440 864.748 B. Sameiginl. kostn. við embættisrekstur. 144.000 254,991 1.119.739 12. gr. Læknaskipun og heilbrigðismál. 751.355 815.379 13. gr. A. Póstmál 481.000 523.133 B. Vegamál 929.650 1.561.000 C. Samgöngur á sjó 346.750 350.000 D. Hraðskeyti og talsímasamband 1.418.500 1.596.708 E. Vitamál 265.700 263.300 4.296.141 14. gr. A. Andlega stéttin 314.756 283.552 B. Kennslumál 1.134.590 1.341.947 1.625.499 15. gr. Vísindi, bókmenntir og listir 230.860 229.820 16. gr. Verkleg fyrirtæki . . . . . . . .. . . . . . . . 1.297.060 1.283.298 17. gr. Almenn styrktarstarfsemi . . . . . . . . . . . 679.800 928.356 18. gr. Eftirlaun og styrktarfé . . . . . . . . . . . . . . 196.748 203.731 19. gr. Óviss útgjöld . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . 100.000 276.829 20. gr. Lögboðnar fyrirframgreiðslur . . . . . . . . 10.000 44.357 23. gr. Eimskipafélag Íslands, mjólkurbú og fl. 177.452 25. gr. Greiðslur samkv. lögum, fjáraukalögum og þingsályktunum 1.337.713 1.4438.624 Tekjuafgangur 1.700.576 10.850.958 1.6139.200 Eins og þetta yfirlit sýnir, hafa ýmsir liðir bæði tekju- og gjaldamegin farið allmikið fram úr áætlun. Tekjumegin eru það sérstaklega þessir: Tekju- og eignarskattur kr. 610.000,- Aukatekjur -199.000,- Vitagjald - 148.000,- Stimpilgjald - 95.000,- Bifreiðaskattur - 49.000,- Útflutningsgjald - 255.000,- Áfengistollur - 334.000,- Tóbakstollur - 400.000,- Kaffi- og sykurtollur -230.000,- Annað aðflutningsgjald - 150.000,- Vörutollur. - 773.000,- Verðtollur - 848.000,- Sætinda- og konfektgerð - 95.000- Pósttekjur - 174.000,- Víneinkasala - 625.000,- Gjaldamegin hafa umframgreiðslur orðið mestar á: 11. gr. (aðallega landhelgisgæzla) kr. 324.000,- 13. gr. vegamálum - 632.000, - 13. gr símanum - 178.000, - 17. gr. berklavörnum - 249.000, - 19. gr. óvissum gjöldum. - 176.000, - Auk þess eru gjöld utan fjárlaga samkvæmt eldri og yngri lögum, þingsályktunum og fjáraukalögum, er nema samtals 1½ millj. króna. Í þessari 1½ millj. kr. eru þetta stærstu útgjaldaliðirnir : Flóaáveitan kr. 93.000, - Vestmannaeyjahöfn - 152.000, - Tillag til Ræktunarsjóðs. - 50.000, - Borgarneshöfn - 133.000, - Betrunarhús og vinnuhæli - 82.000, - Alþingishátíðin (undirbúningur) - 350.000, - Tunnutollur (endurgreiðsla) - 61.000, - Sjómælingar - 50.000, - Flugferðir - 32.000, - Pósthús á Ísafirði - 25.000, - Pósthús á Norðfirði - 17.000, - Af upphæðinni til Vestmannaeyjahafnar eru fullar 100 þús. kr., sem ríkissjóður hefir greitt vegna ábyrgðar, er á hann hefir fallið fyrir Vestmannaeyjar. Svipuð upphæð hefir verið greidd árlega undanfarið, en á yfirstandandi ári er búizt við, að ábyrgðarskuld þessari verði lokið. Hinn hluti fjárhæðarinnar er til endurbóta á höfninni í Vestmannaeyjum. Sá gjaldaliður fjárlaganna, sem mest hefir farið yfir áætlun, eru vegamálin. Til þeirra hefir farið alls á árinu yfir 1½ millj. kr. Er það stórum meiri upphæð en nokkru sinni áður hefir gengið til vegamála á einu ári. Þó er ekki þar með talinn Þingvallavegurinn nýi, en í hann eru komnar 235 þús. kr. á 2 síðustu árum. Aðalliðirnir í vegamálunum eru nýbyggingar vega, brúagerðir og viðhald veganna. Munu brúagerðirnar og viðhaldið hafa skapað allmikið af umframeyðslunni. Þörfin fyrir bættar samgöngur er ákaflega knýjandi, og þá eru brúagerðirnar aðkallandi til að tengja saman vegina og héruðin. Eftir því sem vegirnir lengjast og bifreiðaumferðin vex, verður viðhaldið alltaf dýrara og dýrara með hverju ári, og undan því verður ekki komizt, ef þessar dýru vegalagningar eiga ekki að fara forgörðum. Þegar litið er yfir tekjuhliðina og athugaðir þeir liðir, sem mestar umframtekjur gefa, þá er það bert, að það er vöruinnflutningurinn. Það er nú að vísu gott fyrir ríkissjóðinn að fá tekjurnar og þessi miklu vörukaup virðast - í fljótu bragði bera vott um mikla kaupgetu. En þó verð ég að segja það, að þessi geysilegi innflutningur er ekki óblandið ánægjuefni. Viðskiptajöfnuðurinn út á við hefir orðið óhagstæður, þrátt fyrir góðærið. óhagstæðari miklu heldur en árið 1928. Samkvæmt bráðabirgðaskýrslum hefir inn- og útflutningurinn verið þessi : Innflutt: Ár 1929 .............. um 70 millj. kr. - 1928 .............. - 58 - - - - 1927 .............. - 50 - - - Útflutt: Ár 1929 ............ um 69½ millj. kr. - 1928 ............ - 74 - - 1927 ............ - 57½ - - Innflutningurinn 1929 hefir orðið meiri en nokkru sinni áður, þegar tekið er tillit til núverandi verðgildis krónunnar. Eins og gefur að skilja, er ekki enn hægt að gera fulla grein fyrir, í hverju sérstaklega þessi aukni innflutningur liggur. En nefna má þó ýmislegt, svo sem byggingarefni, tilbúinn áburð, jarðyrkjuverkfæri, girðingarefni, allskonar vélar og bíla. Þá munu og munaðarvörukaup hafa aukizt stórum. Að sjálfsögðu hefir þetta að einhverju leyti skapað verðmæti í landinu. Byggingar allskonar hafa verið með mesta móti í sveitum og bæjum, og einnig aukin jarðrækt, en eigi að síður er það áhyggjuefni, ef þessu fer fram um verzlunarjöfnuðinn, og það má ekki verða. Því er oft haldið fram, að verkefnin séu svo mikil framundan og þarfirnar svo aðkallandi, að nauðsynlegt sé að hefjast handa. Þetta játa ég að vísu, en við lifum ekki lengi á falskri kaupgetu. Ef við höldum út á þá braut, ef við eyðum meiru en við öflum, þá erum við á glötunarvegi. Út á við er þjóðin nú verr stödd fjárhagslega en í árslokin 1928. Ef árið 1930 verður ekki betra en meðalár í framleiðslu og verzlun, getur hún ekki að mínu áliti greitt úttekt sína, nema hún sýni meiri sparnað og sjálfsafneitun en síðastliðið ár. Ég vildi því mega bera þjóðinni þá nýársósk, að hún beri gæfu til þess að gæta vel fjárhags síns á þessu nýbyrjaða ári. Um skuldir ríkissjóðs er það að segja, að þær hafa litlum breytingum tekið á árinu; og sú breyting, sem orðið hefir, er til lækkunar frá því, sem þær voru í árslok 1928. Í sambandi við þetta skal þess getið, að stjórnin hefir enn ekki tekið neitt fast lán til þeirra framkvæmda, sem lögákveðnar eru og heimild er fyrir. Hinsvegar hefir verið fengið bráðabirgðaviðskiptalán hjá Barclays Bank í London, að upphæð 250.000 £, sem stjórnin má nota eftir þörfum. Af þessu láni hefir enn ekki verið notað nema tæpur helmingur, og fór sú upphæð til Landsbankans til þess að lækka skuld ríkissjóðs þar. Peningamarkaðurinn ytra var svo óhagstæður og óstöðugur, að ekki var hugsanlegt að fá fast lán með viðunandi kjörum. En vegna ýmsra framkvæmda, þótti vissara að tryggja ríkissjóði aðgang að láni til bráðabirgða. Í þessu sambandi er einnig ástæða til að drepa á ábyrgðir ríkisins. Alþingi hefir alloft samþykkt ábyrgðir á hendur ríkissjóði, og þær misjafnlega álitlegar, enda hefir það að borið, að sumar hafa fallið á ríkissjóð fyrir nokkru síðan, og hefir hann verið að flækjast með víxla í útlöndum út af því. Þetta hlýtur óhjákvæmilega að baka landinu álitshnekki fjárhagslega og valda erfiðleikum við lántöku. Ég vil því, alvarlega vara Alþingi við því að stofna til slíkra ábyrgða. Það verður heldur ekki séð, hvar staðar verður numið þegar út á ábyrgðarbrautina er komið. Því er líkt varið með ríkið og einstaklinginn. Hver sá maður, sem gengur í takmarkalausar eða takmarkalitlar ábyrgðir, missir lánstraust sitt fyrr eða síðar. Þá vildi ég gefa yfirlit yfir fjárveitingu til landhelgisgæzlunnar og kostnað við hana á árinu 1929: Fjárveiting samkv. 11. gr. A. 8: Úr ríkissjóði kr. 200.000, - - landhelgissjóði. - 200.000, - 400 000, - Eftir því, sem framast verður séð, munu gjöldin verða sem hér greinis: Rekstrarkostn. Óðins ca. kr. 280.000, - - Ægis 6 mán. - - 140.000, - - Þórs - - 150.000, - - Geirs goða - - 19.070, - Styrkur til landhelgisgæzlu - 14.200, - Útgerðarstjórn og skrifstofukostnaður - 9.700, - - 612.970, - Er því útlit fyrir, að gjöldin fari fram úr áætlun um kr. 212.970,- Er þetta að vísu há upphæð, en geta verður þess hér, að í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár er auðsjáanlega alls ekki gert ráð fyrir útgerð þriggja varðskipa, þar sem fjárveitingin er lækkað um 35 þús. frá því, sem hún var í fjárlögum fyrir 1928, og voru þá ekki gerð út nema 2 varðskip stór, þ. e. Óðinn og Þór. Það skal og greinilega fram tekið, að þar sem fjárlögin virðast mæla ótvírætt fyrir um, að ríkissjóður skuli bera rekstrarkostnað við landhelgisgæzlu, en aðeins fá fast tillag frá landhelgissjóði, hefir aliur rekstrarkostnaður við gæzluna verið greiddur úr ríkissjóði, en allur stofnkostnaður nýja varðskipsins hefir verið greiddur úr landhelgissjóði. Ennfremur hefir þeirri reglu verið haldið, að greiða úr landhelgissjóði kostnað við stærri viðgerðir á skipum, og er það gert með tilliti til þess, að skipin eru eign landhelgissjóðsins, og virðist því réttmætt, að hann beri allan kostnað við að halda þeim nothæfum til gæzlunnar. Verður því aðstaða landhelgis- og ríkissjóðs um þetta efni sem leigusala og leigutaka, og verður þá leigusalinn að kosta viðhald á eign þeirri, er hann selur á leigu. Árið 1929 hefir verið athafnaár og að mörgu leyti hagstætt atvinnuvegunum. Fiskaflinn er jafnmikill eins og 1928, og mun það mesta aflaár, sem yfir þetta land hefir komið. Grasspretta og heyfengur mun hafa verið í betra lagi og sumstaðar ágæt, þó heyskaparlokin yrðu víst nokkuð endaslepp. Sala afurðanna hefir og gengið sæmilega. Atvinna var mikil og stöðug. Allir þeir, sem höfðu getu og ylja til að vinna, höfðu meira að starfa en þeir komust yfir. Nýtt tímabil hefir verið að hefjast í ræktunarmálunum á undanförnum árum, og mun síðastliðið ár hafa verið stórvirkast í þeim framkvæmdum. Er þar verið að leggja grundvöll undir tryggri og arðvænlegri afkomu síðari kynslóða. Í sambandi við ræktunarmálin er rétt að gefa yfirlit yfir áburðarverzlun ríkisins á árinu 1929. Af tilbúnum áburði voru fluttir inn 21.300 sekkir. Aukningin frá árinu 1928 er mjög mikil, því þá voru fluttir inn um 9245 sekkir. Sérstaklega er athyglisvert, hve innflutningur hins algilda Nitrophoska-áburðar hefir aukizt. 1928 voru ekki fluttir inn af honum nema á annað hundrað sekkir til reynslu. 1929 komst innflutningurinn strax upp í 5.150 sekki. Ef Nitrophoska er breytt í „venjulegar“ áburðartegundir samkvæmt efnainnihaldi hans, fæst gleggri samanburður á áburðarnotkuninni 1928 og 1929. Samkvæmt því er áburðarnotkunin: 1928 ca. 9.470 sekkir, en 1929 - 29.000 - Áburðareinkasalan hefir á árinu selt áburð fyrir kr. 443.300, - Kostnaður við framkvæmd laganna skiptist þannig, talið í jöfnuðum tölum: Flutningskostnaður á áburðinum til landsins og með ströndum fram ........ kr. 61.600,00 Flutningskostn. á áburði austur yfir Hellisheiði, í stað þess að senda hann til Eyrarbakka ........ - 3.850,00 Til S. Í. S. fyrir vinnu við afhendingu og útsendingu áburðarins. - Skrifstofukostnaður innanlands og utan, þar með talin þátttaka í húsaleigu; ritföng, símakostnaður, innheimta o, fl. ... .. - 7.300,00 Annar kostnaður, þar í talin húsaleiga, keyrsla, vinna við birgðir, vátrygging o. fl. o. fl. .............. - 20.430,00 Kostnaður alls kr. 93.000,00 Frá kostnaðinum dregst 2% álagning af hinum selda áburði, ca. kr. 8.000,00. Yfirleitt virðast menn vera mjög ánægðir með áburðareinkasöluna eins og hún hefir verið framkvæmd. Því miður veldur breyting sú, sem síðasta þing gerði á lögunum um tilbúinn áburð, nokkurri verðhækkun á áburðinum, þrátt fyrir það, þótt flestar tegundir áburðar hafi lækkað nokkuð í verði. Er hætt við, að breytingin muni fremur draga úr aukinni áburðarnotkun, þrátt fyrir það, þótt þeir, sem hafa erfiða aðdrætti, fái nokkurn hluta af andvirði áburðarins endurgreiddan eftir á sem flutningsstyrk. Þessi áburðarverzlun var af ríkisstjórninni falin Sambandi ísl. samvinnufélaga, og hafði það verzlunina að öllu leyti með höndum fyrir ríkissjóð. Ég finn ástæðu til að vekja athygli á einum lið í þessari skýrslu. Það er greiðslan til Sambandsins sjálfs fyrir alla vinnu þess, umsjón og innheimtu. Fyrir það allt tekur sambandið einar 7.300 krónur. Hér er vissulega ekki verið að hafa ríkissjóð fyrir féþúfu. Auk ræktunarmálanna voru óvenjumiklar framkvæmdir í sveitunum um byggingar. Byggingar- og landnámssjóður tók til starfa á árinu og lánaði til byggingar síðari helming ársins 356 þús. kr. Auk þess mun Ræktunarsjóður eitthvað hafa lánað til bygginga. Framkvæmdir ríkissjóðs voru miklar á árinu. Auk hinna stórfelldu vega- og brúagerða og símalagninga var á þessu ári byrjað á byggingu síldarbræðslustöðvarinnar á Siglufirði. Er hún nú komin vel á veg, og hefir fjárframlag til hennar numið 450 þús. kr. fram að síðustu áramótum. Prentsmiðja hefir verið keypt og tók ríkissjóður við henni 1. janúar síðastl. Er ákveðið, að hún starfi sem sjálfstætt fyrirtæki. Skrifstofuhús landsins er nú í byggingu, og mun verða farið að flytja í það á næsta vori. Fjárframlag til þess hefir numið fullum 100 þús. kr., Snemma í haust, 25. sept., var útboð í nýja bæjarsímastöð fyrir Reykjavík sent stærstu og þekktustu verksmiðjum í þeirri grein í Evrópu, og var leitað tilboðs bæði fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð með sjálfvirkri afgreiðslu milli bæjanna; ennfremur var hjá sömu firmum leitað tilboða í £ 55.000,- (=1.220.000 ísl. kr.) lán til að reisa miðstöðvarhúsið fyrir ásamt hinu nýja símahúsi í Reykjavík. Í síðasta mánuði komu tilboð frá 5 firmum, og var verðið frá 630.000 ísl. kr. og upp í 970.000 krónur fyrir Reykjavík eina, en frá 680.000 og upp í 1.070.000 kr. fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð. Aðgengilegast þótti að velja kerfi L. M. Ericssons í Stokkhólmi, og hafa samningar verið undirskrifaðir um kaup á sjálfvirkum miðstöðvum fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð fyrir samtals 683.000 ísl. kr., og ennfremur var ákveðið að taka lánstilboði L. M. Ericssons að upphæð £ 55.000 til 15 ára með 6% vöxtum, og er það affallalaust. Árlegar afborganir og vextir af þessu láni nema um 126.000 ísl. krónum, þannig að alltaf verður greidd hér um bil sama upphæð árlega í þessi 15 ár. Eftir stærð miðstöðvanna og afkasti er verð þeirra alveg óvenjulega lágt, og lánskjörin verður líka að telja mjög góð, eftir því sem nú gerist. Láninu á að verja til greiðslu á andvirði þessara tveggja miðstöðva og til byggingar nýja símahússins í Reykjavík og endurbóta á línukerfinu. Stöðvartilboðið felur í sér sjálfvirka miðstöð í Reykjavík fyrir 4.000 notendur og aðra í Hafnarfirði fyrir 300 notendur. Þetta má auka upp í 9.000 notendur í Reykjavík og 900 í Hafnarfirði án þess að reisa þar nýtt hús, en annars ótakmarkað án nokkurs baga fyrir afgreiðsluna. Auk þess eru í tilboðinu falin 4.800 talfæri og sérstakt borð í Reykjavík til að afgreiða samtöl við aðrar stöðvar á landinu, og er afgreiðslan fyrir þær að nokkru leyti líka sjálfvirk, og ennfremur er innifalin mestöll uppsetning. Hvert innanbæjarsamtal í Reykjavík og Hafnarfirði er talið sjálfkrafa hjá þeim notanda, er hringir upp, og sömuleiðis samtölin milli þessara bæja, en þó er sá munur, að hvert samtal milli bæjanna er talið sem sex innanbæjarsamtöl, og er það sjálfkrafa rofið; er það hefir staðið í 5 mínútur. Er nú í ráði að láta hvern notanda greiða árlegt gjald sitt, eftir því hve oft hann hefir hringt upp og fengið samtöl. Þeir, sem lítið tala í síma, munu þá greiða miklu minna gjald en nú, og þeir, sem tala lítið innanbæjar, en allmikið milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, þurfa þá ekki að greiða meir en aðrir, sem tala meira innanbæjar og lítið milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Með þessu ætti að fást réttlátari gjaldaskipting og sem flestum verða kleift að fá sér síma. Það þótti ekkert áhorfsmál að velja sjálfvirka stöð í Reykjavík fram yfir handvirka, því bæði verður rekstrarkostnaður að meðtöldum vöxtum og fyrningu mun minni og afgreiðslan miklu hraðari og öruggari. Sjálfvirka stöðin á þegar í byrjun að geta afgreitt 48.000 innanbæjarsambönd á dag, og þarf til gæzlu hennar um 4 menn á verkstæði, en til að afgreiða jafnmörg samtöl á dag með handvirkri stöð, þyrfti um 50 konur við miðstöðina, 2 menn á verkstæði, og þó væri afgreiðslan lakari. Þörfin fyrir nýja bæjarsímastöð í Reykjavík var orðin ákaflega brýn, öll númer (2.400) upptekin, og bíða nú mörg hundruð manns eftir að fá númer. Sjálfvirka stöðin í Hafnarfirði á í byrjun að geta afgreitt 1.800 samtöl á dag innanbæjar, og um 700 samtöl. milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Við afgreiðslu þessa þyrfti 8–9 símakonur í Hafnarfirði og 5 í Reykjavík (á landssímanum). Þegar sjálfvirk stöð kemur í Hafnarfirði, sparast þetta alveg, og er munurinn meira en nógur til að greiða vexti og fyrningu af stofnkostnaðarauka o. þvíl. við sjálfvirka stöð þar. Hér læt ég staðar numið. Góðærin síðustu hafa leyst úr læðingi bundnar þrár um meira starf. Við búum í landi, sem ekki er enn hálfnumið eftir 1.000 ára ábúð. Verkefnin eru ótæmandi til sjávar og sveita. Í þessum ófæddu störfum liggur þróttur þjóðarinnar, framtíð hennar og vonir. Þá vil ég leggja til, samkvæmt gamalli venju, að þessari 1. umr. verði frestað og frumvarpinu vísað til fjvn.

Magnús Jónsson Ég vildi mega gera eina aths. út af atriði í ræðu hæstv. fjmrh. Meðal útgjalda við undirbúning alþingishátíðarinnar nefndi hæstv. ráðh. 350 þús. krónur. Af því að ég er í undirbúningsnefndinni og býst við að verða einn af þeim, sem fá orð í eyra að lokinni hátíðinni, er mér umhugað um, að ekki verði skrifað á hennar reikning annað en það, sem þar á heima. Mér er alveg óskiljanlegt, til hvers þessar 350 þúsundir hafa farið. Ég vildi spyrja, hvort Mosfellsheiðarvegurinn nýi er með í þessu. Heyrir hann þá undir hátíðarkostnaðinn? Því á ég bágt með að trúa. Það er rétt að ég minnist á það núna, að mér þykir vænt um, að hæstv. ráðh. (EÁ) er farinn að finna það, að ótakmarkaðar ábyrgðir ríkissjóðs t. d. á bönkum geta haft áhrif á lánstraust okkar erlendis. Ég hefi oft hreyft því máli hér á Alþingi, en enga áheyrn fengið, hjá samherjum hæstv. ráðh. Það er mjög gleðilegt að heyra, hvað hagur ríkissjóðs er góður. En þó að það sé dyggð hjá hverjum fjármálaráðherra að vera nokkuð svartsýnn, þá held ég að óþarfi sé að vera svartsýnn út af því, hvað innflutningurinn 1929 var mikill. Ef ekki verður aukinn innflutningur eftir slíkt góðæri, sem verið hefir undanfarið, er það vottur um svefn og sinnuleysi þjóðarinnar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Skýrslu þá, sem ég las upp, fékk ég hjá ríkisféhirði. Ég bað um hana til þess að ég sæi, í hvað sú 1½ milljón, sem ráðstafað var samkv. fjáraukalögunum, hefir farið. Þingvallavegurinn nýi er alveg sérstakur liður, og er gert ráð fyrir, að hann verði settur á lán. Ég skal játa, að mér óx í augum þessi upphæð, 350 þús. kr., til undirbúnings alþingishátíðarinnar. En að svo stöddu get ég ekki gefið hv.þm. upplýsingar um, til hvers þær eru ætlaðar.

Magnús Jónsson Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir að hafa gefið mér greið svör, að svo miklu leyti, sem hann getur, en ég verð að segja, að svar hans gerir þetta að enn meiri ráðgátu fyrir mér en áður. Ef Mosfellsheiðarvegurinn er ekki með, þá verður þessi upphæð alveg óskiljanleg. Hvað getur þetta þá verið? Ég veit ekki til, að hátíðarnefndin hafi gert neinar ákvarðanir, sem komast nokkuð nálægt þessu að kostnaði. En mér fer að detta í hug, hvort þetta geti verið þær framkvæmdir, sem unnið hefir verið að á sjálfum Þingvöllum af öðrum aðiljum. Ég leyfi mér að skjóta því til hv. 1. þm. Skagf. hvort svo muni vera.

Hæstv. dómsmrh. mun geta svarað því

.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það hefir ekki komið til neins kostnaðar hjá okkur ennþá, sem teljandi sé. Þessar 350 þúsundir standa þá ennþá sem óleyst gáta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ekki er þörf á að fylgja þessu frv. úr hlaði með löngu máli, þar sem það er borið fram óbreytt frá því frv., er lagt var fyrir hv.Nd. í fyrra. - Nd. tók frv. þetta til meðferðar á þinginu í fyrra og gerði á því nokkrar breyt., sem einkum stefndu að því, að draga úr sjálfstæði og starfsemi þessara stofnana. Vil ég mælast til þess, að þessi hv. deild afgreiði frv. fljótt og vel, þannig að það verði gert að lögum í sem líkastri mynd og það nú hefir, en færi það ekki í það horf, sem það var komið í í fyrra hjá meiri hl. landbn. Nd. og þeirri hv. deild. Legg ég svo til, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til landbn.

Jónas Kristjánsson Ég vil leyfa mér að stinga upp á því, að frv. þessu verði vísað til fjhn., vegna þess, að í landbn. er enginn bankafróður maður, en í fjhn. er einmitt um slíkan mann að ræða, svo sem kunnugt er.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég hygg, að það sé ekkert höfuðatriði, til hvorrar n. máli þessu verður vísað. En ég vil þó benda á það, að á þinginu í fyrra fékk það alla sína afgreiðslu í landbn. Nd. Mér þykir því eðlilegra, að það haldi áfram að fá afgreiðslu hjá sömu n. Einkum ætti afgreiðsla frv. að verða fljótari og hægari í landbn. Nd., þegar frv. kemur þangað, þar sem um sömu menn mun vera að ræða þar að mestu leyti og var í landbn. þeirrar d. í fyrra. - Ég geri þetta þó ekki að neinu kappsmáli, en mér finnst vera eðlilegra og liggja beinna við að vísa frv. til landbn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Í þessu frv. er farið fram á nokkrar breyt. frá því, sem áður var, og vildi ég í stuttu máli gera grein fyrir þeim. Þessar breyt. eru tvennskonar. Fyrst og fremst ganga þær í þá átt, að aukið sé valdsvið fræðslumálastjóra og nokkur umbót ger á eftirliti með barnaskólum landsins. Því er svo farið með alþýðufræðslu okkar, að hún hefir þróazt án þess, að nokkur veruleg rækt hafi verið lögð við yfirstjórn slíkra mála, enda hefir aldrei verið að ræða um fast kerfi í uppeldismálum vorum. Fyrirkomulag þeirra hefir allt verið á ringulreið; einstakar hliðar hafa verið teknar til meðferðar, og síðan hefir kennslumálaráðuneytið haft stjórn þeirra með höndum. Það hefir aldrei átt til lengdar manni á að skipa, sem hefir haft sérþekkingu í þessum málum, heldur hafa lögfræðingar annazt störfin, en samkv. námi sínu og lífsstöðu hafa þeir ekki haft nein sérstök skilyrði til þess. Það verður ekki komizt hjá því, að höfð verði sérstök yfirstjórn skólamála vorra, því að þau eru æðiyfirgripsmikil og vandasöm. Undir yfirráð þessarar stj. kæmu þá fyrst og fremst barnaskólar, unglingaskólar, sem fræðslumálastjóri hefir ekki haft eftirlit með að lögum, og svo æðri skólar, sem njóta styrks af ríkinu. Því er svo farið með þessa svokölluðu æðri skóla, sem ríkið á að sjálfsögðu að styrkja, að þeir standa beint undir eftirliti stjórnarráðsins og forstöðumenn þeirra snúa sér eingöngu til þess. Þessir forstöðumenn hafa að jafnaði verið valdir þannig, að þeir hafa haft sérþekkingu í þessum málum, enda er það eðlilegt fyrirkomulag. Ef við athugum fræðslumálin nánar, sjáum við, að undanfarið hafa einstakar hliðar þeirra smáþokazt áfram án þess að þau væru tekin í heild, og þá er það auðsætt, að það er ekki rétt að láta þessi mál vera eins forstöðulítil að sérfræði til og verið hefir. Ástandið er nú nokkuð svipað því, ef vegamálastjóri hefði aðeins eftirlit með vegum á Suðurlandi, en vegirnir fyrir norðan og austan stæðu beint undir atvinnumálaráðuneytinu. Hér í Reykjavík eru nú t. d. 10 skólar ríkisreknir eða styrktir af ríkinu, en þrátt fyrir það hefir aldrei verið haft eftirlit með þeim nema af skrifstofum í stjórnarráðinu og þeim mönnum, sem starfa að skólunum fyrir fræðslumálastjórnina. Þessi hluti frv. miðar að því, að kennslumálin fái sérfróða yfirstjórn, sem nái til allra barnaskóla, unglingaskóla og æðri skóla, að háskólanum einum undanteknum. Það kann vel að vera, að þetta hafi lítið eitt aukin útgjöld í för með sér, en þó vil ég benda á það, að aukning útgjalda til kennslumála er mikil frá ári til árs, og síðar skal ég benda mönnum á, hvað það hefir kostað landið að hafa ekki vakandi húsbóndaaugu með þessum málum. Viðvíkjandi þeim útgjöldum, sem af þessu kynnu að leiða, er það að segja, að gert er ráð fyrir launahækkun handa fræðslumálastjóra. Það er alkunnugt, að ríkið borgar starfsmönnum sínum svo illa, að t. d. biskup og landlæknir eru ekki hálfdrættingar við venjulega fróða verzlunarmenn. Ég get í þessu sambandi getið þess, að við, sem erum í alþingishátíðarnefndinni, höfum fengið ágætan mann til að hafa umsjón með undirbúningnum fyrir okkur, en það var engin leið að fá hann fyrir minna kaup en tvöföld biskupslaun. Við erum hinsvegar ánægðir með þetta, sökum þess, að við treystum manninum vel. Ef fræðslumálastjóri ætti ekki að fá nema 1/3 af því, sem verzlunarmönnum er venjulega borgað, þá er þess engin von, að þeir kraftar fáist lengur í embættið, sem ríkið hefir æskt eftir. Laun hans eru því hækkuð í samræmi við laun annara embættismanna, sem svipað eru settir, t. d. landlæknis, vegamálastjóra og póstmeistara. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að síðara atriðinu, sem miðar að breyt. á eftirliti með barnafræðslu úti um landið. Hingað til hefir það verið síður, síðan fræðslulögin gengu í gildi, að skipaðir hafa verið prófdómendur við barnaskóla á ári hverju. Mjög oft verða sömu mennirnir fyrir valinu, en oft er breytt til og þess vegna lítil festa í því atriði. Nú er hinsvegur meiningin, að prófdómendum verði fækkað, þ. e. a. s. að einn verði hafður í hverri sýslu. Þessir föstu prófdómendur eiga svo að vera hjálparmenn kennaranna, ekki aðeins við próf, heldur einnig um ýmislegt við kennsluna. Barnaprófin hafa allt til þessa ekki gefið fullkomlega góðan árangur, en þessi breyt. verður áreiðanlega til mikilla bóta, og kostnaðurinn, sem leiðir af henni, ekki meiri en hann var áður, meðan gamla fyrirkomulagið var. Að endingu legg ég til, að frv. verði vísað til menntmn.

Magnús Guðmundsson Það er rétt, sem hæstv.dómsmrh. tók fram, að það eru ekki til lög, sem ákveða starfssvið fræðslumálastjóra, en það hefir til þessa verið litið svo á, að hann væri skyldur til að inna þau verk af hendi, sem kennslumrh. legði fyrir hann. Um þetta hefir aldrei verið neinn ágreiningur, en hinsvegar mælir ekkert á móti því, að starfssvið hans sé ákveðið með lögum. Ég vil nú nota mér tækifærið og gera þá fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort tilhæfa sé í því, að hann hafi skipað mann í nýtilbúið embætti, sem á að vera nokkurskonar fræðslumálastjóraembætti. Vil ég þá fá að vita, hverskonar sýslan þetta er, hver launin eru og hversu lengi þetta embætti skuli haldast. Í frv. er gert ráð fyrir, að skrifstofukostnaður fræðslumálastjóra verði greiddur eftir reikningi. Því er mér spurn, hvort þessi maður, sem ég gat um, á að vera í skrifstofunni og meiningin sé, að hann létti undir með fræðslumálastjóra við skriftir. Ég verð að segja, að það var einkennilegt að fara að skipa þennan mann í sumar eða haust, eða hvenær það var nú, sem hann var skipaður, ef starfið getur fallið niður eftir stuttan tíma, og því dettur mér í hug, að þessi maður eigi að vera væntanlegur skrifstofustjóri hjá fræðslumálastjóranum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég álít, að nokkur hluti fyrirspurnar hv. 1. þm. Skagf. geti beðið þess dags, sem venja er að nota til að skattyrðast við stj., en að því leyti, sem þessi hv.þm. spurði í alvöru, skal ég líka svara í alvöru. Það kom greinilega fram í ræðu hv.þm., að hann talaði af ókunnugleika um þessi mál, og er það að vísu afsakanlegt, með því að hann hefir lítið sinnt þeim, en hitt síður, að hann skuli hlaupa eftir Morgunblaðinu með það, að stj. hafi skipað svonefndan „yfirfræðslumálastjóra“. Hv. þm. veit ósköp vel, að stj. gefur ekki búið til embætti af sjálfri sér, og að hér er því rangt að orði kveðið. Hitt er annað mál, þó að stj. ráði menn um skamman tíma, ef verkin hafa aukizt svo, að þeir menn, sem fyrir eru, geta ekki afkastað þeim. Og til þess að auka ekki umr. að óþörfu, skal ég skýra frá því, að vegamálastjóri hefir nú fjóra verkfræðinga, og vitamálastjóri þrjá, að ég held, sér til aðstoðar. Enginn þessara manna er skipaður, nema ef til vill einn þeirra, sem eru hjá vegamálastjóra, enda verða þeir strax látnir fara, þegar harðnar í ári og þar af leiðandi minnkar um opinberar framkvæmdir. Ef aftur kemur ár eins og 1924, þegar svo að segja engar opinberar framkvæmdir fóru fram, hverfa allir þessir lausamenn af sjálfu sér. Þá er ekki þörf á þeim framar. Þetta held ég, að hv. 1. þm. Skagf. hafi ekki athugað. Í góðærinu, sem verið hefir undanfarið, hafa bæði verklegar og skólamála framkvæmdir verið meiri en nokkru sinni áður í sögu þessa lands, og það er ekki annað en heimska og vitleysa að vilja halda því fram, að hægt sé að auka framkvæmdirnar án þess jafnframt að auka starfskraftana til eftirlits með framkvæmdunum. Það ætti að vera hverjum manni augljóst, að margir menn þurfa þar að að vinna, þegar verið er að skipulagsbinda heil svæði, sem áður hafa verið eftirlitslaus, eins og er um kennslumálin. Þessi almenna skýring hygg ég, að ætti að nægja hv. 1. þm. Skagf., en ég vil þó, honum til frekari úrlausnar, benda á hlut, sem er þess eðlis, að hann ætti að geta sannfærzt um það, þó að hann bresti sérþekkingu á þessu sviði, hve eftirlitsleysið með skólum landsins er ríkinu dýrt. Bæði Stýramanna- og Vélstjóraskólanum er haldið uppi af ríkinu, og er það ekki nema sjálfsögð og nauðsynleg hjálp frá ríkisins hálfu gagnvart sjávarútveginum, til þess að sjá fyrir sérmenntuðum mönnum á þessu sviði. Hvortveggja þessi skóli hefir staðið undir deild í stjórnarráðinu, sem hv. 1. þm. Skagf. á sínum tíma var fyrir og ég er nú, en starfskraftarnir í þessari deild hafa verið af svo skornum skammti, að ekki hefir verið hægt að rækja nægilegt eftirlit með rekstri þessara skóla. Því var það, að hv.l.þm. Skagf. borgaði, á meðan hann var ráðh., hvert þúsundið á fætur öðru í húsaleigu fyrir Vélstjóraskólann til einkafirma hér í bænum, þó að í Stýrimannaskólanum væri auð stofa, sem hægt var að nota í þessu skyni. Ég vissi ekkert um þetta, fyrr en sá maður, sem nú hefir eftirlit með þessu fyrir mína hönd í vetur, sagði mér frá því. Eftirlitsleysið með þessum tveim skólum hefir þannig kostað ríkissjóð yfir 2.000 kr. á ári í óþarfa húsaleigu. Ég tek þetta dæmi af því, að það fellur inn á fjármálasviðið, og því meiri von til, að hv. 1. þm. Skagf. átti sig á því. Þetta, sem ég nú nefndi, kom fræðslumálastjóra ekkert við. Honum hafa ekki verið lagðar neinar skyldur á herðar gagnvart þessum skólum. Það má segja, að bæði ég og hv. fyrirrennari minn, hv. 1. þm. Skagf., höfum staðið illa í stöðunni hvað þetta snertir, en það er engu nema hinu illa fyrirkomulagi að kenna, því, að vantað hefir starfskrafta til að sinna þessum málum. Fræðslumálastjóra er illa borgað; hann hefir enga skrifstofu og enga hjálp, en er þó ætluð meiri vinna en hann kemst yfir. Þetta vænti ég, að hv. 1. þm. Skagf. skilji. Hv. 1. þm. Skagf. var hræddur við hinn mikla skrifstofukostnað fræðslumálastjóra. Ég býst nú ekki við því, að hann verði svo mikill fyrst um sinn, en í framtíðinni verður hann áreiðanlega mikill, vegna hins aukna eftirlits með fræðslumálunum. En til þess að gleðja hv. 1. þm. Skagf. skal ég segja honum það, að bæði fræðslumálastjóra og landlækni eru ætlaðar skrifstofur á Arnarhvoli, en báðir tveir hafa þeir verið svo sanngjarnir að láta sér nægja eina skrifstofu alls, sem þó ekki verður stærri en forstjórar margra ríkisfyrirtækja heimta handa sjálfum sér einum. Ég býst við, að fræðslumálastjóri hafi ekki meira um sig þetta kjörtímabil út, og hver veit nema hv. Í. þm. Skagf. hafi þá sætaskipti við mig aftur og fái þannig tækifæri til að hjálpa fræðslumálastjóranum ennþá meira.

Magnús Guðmundsson Mér finnst hæstv.dómsmrh. vera farinn að örvænta um sitt pólitíska líf nú í seinni tíð, og að hann sé að verða sturlaður út af því.

Ég er að örva hv.þm.

. Hæstv. ráðh. sagði, að spurningar mínar gætu beðið eldhúsdags. Ég hélt, að þá væri um nóg annað að tala, þó að þetta bættist ekki við. Eldhúsdagurinn stóð svo lengi í fyrra, að flestum ofbauð. Nú er um helmingi meiri eldivið að gera en þá, svo að ekki væri nema gott, ef hægt væri að grynna eitthvað á hlaðanum. Og úr því að hæstv.dómsmrh. fór að myndast við að svara á annað borð, hefði hann átt að geta gefið bein svör við spurningum mínum. Ég spurði, hversu mikil laun þessi maður hefði og hversu lengi hann ætti að hafa þennan starfa. Hæstv. ráðh. svaraði hvorugu, heldur hneig ræða hans svo að segja eingöngu að því að sýna fram á, að fræðslumálastjóri þyrfti að hafa svo og svo marga menn sér til aðstoðar. Vitamálastjóri hefði nú þegar þrjá aðstoðarmenn og vegamálastjóri fjóra. Stafi þetta af því, hve mikið sé um verklegar og skólalegar framkvæmdir að ræða vegna góðærisins. Ég hélt nú satt að segja, að það væri ekki þau ósköp aðhafzt, að nýjan mann þyrfti með hverju tungli. Og varla mun fræðslumálastjórinn haft þurft að fá aðstoðarmann, þó að Laugarvatnsskólinn bættist við, því að hæstv.dómsmrh. er búinn að taka sér a. m. k. 20 ferðir þangað til eftirlits. Ég var ekki með neinar getsakir, þegar ég spurði um það, hvernig hæstv. ráðh. hefði hugsað sér, að skrifstofuhaldi fræðslumálastjórans yrði hagað, en hæstv. ráðh. skoðar allt sem áreitni við sig, jafnvel þó að spurt sé í mesta sakleysi. Hann segir, að það sé rangt, að hann hafi skipað þennan mann, sem kallaður er yfirfræðslumálastjóri, í nokkurt nýtt embætti. Það er nú svo. Ég hélt í einfeldni minni, að hæstv. ráðh. hefði skipað þennan mann til að gegna ákveðnu starfi, og ég veit, að svo er. Ég gat ekki að mér gert að brosa, þegar hæstv. ráðh. var að skýra frá því, að þessi aðstoðarfræðslumálastjóri hefði uppgötvað auða stofu í Stýrimannaskólanum. Ég hélt, að ekki hefði þurft á starfskröftum heils manns að halda til að gera þá uppgötvun. Annars veit ég, að þessi stofa hefir ekki staðið auð, heldur verið kennt í henni á sama tíma og kennsla hefir farið fram í Vélstjóraskólanum. Hæstv. dómsmrh. vill ekki svara spurningum mínum nú, og ég hygg, að hann geri það ekki heldur, þó að ég beri. þær fram aftur á eldhúsdaginn. Og ég get líka ósköp vel beðið eftir landsreikningunum með svarið við þessum spurningum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mér þykir leiðinlegt, að hv. 1. þm. Skagf. skyldi ekki gleðjast yfir því, að ég væri að reyna að vekja honum vonir um meiri framgang en meðferð flokks hans á honum gefur tilefni til. Um það, hvað þessi aðstoðarmaður hafi mikið kaup, get ég upplýst það, að hann hefir minna kaup en þeir aðstoðarmenn, sem eru hjá vegamálastjóra og vitamálastjóra. Ég man ekki, hvað það er mikið í tölum, en vona, að þetta fullnægi hv. 1. þm. Skagf. Það leiðir af sjálfu sér, að þetta starf fellur niður, ef þetta frv. verður samþ., því að með því er fræðslumálastjóra séð fyrir þeirri aðstoð, sem hann þarf á að halda, en hefir ekki fengið til þessa. Og ég vil benda hv. 1. þm. Skagf. á það, að ef hann vili losna við þennan eftirlitsmann, sem reyndar hefir nú fengið góða „kritik“ í Morgunblaðinu, svo að ekki þarf að efa, að hann sé góðum hæfileikum búinn, gerir hann bezt í því að fylgja þessu frv., því að með því er komið skipulagsbundnu eftirliti á fræðslumálin. Það hefir verið vanrækt til þessa og fræðslumálastjórinn ekki getað afkastað öllum þeim málum, sem hann hefði þurft að sinna. Á þessu er ráðin bót með þessu frv., og mér finnst, að hv. 1. þm. Skagf. ætti að vera þakklátur eftirmanni sínum fyrir það, sem gert hefir verið í þessum málum, sem hann skildist við í megnasta ólagi.

Magnús Jónsson Mér finnst einmitt slík fyrirspurn, sem hv. 1. þm. Skagf. kom fram með, þurfa að koma fram í sambandi við þetta frv., en ekki veit ég, hvað ég á að segja um svar hæstv.dómsmrh. Nógu langt var það þó. Tvær ræður, drjúglangar. Í fyrri ræðunni svaraði ráðh. engu. Sú seinni var dálítið í áttina til þess að geta heitið svar. Þetta minnir mig á það, sem maður heyrir sumstaðar til sveita, þegar bóndinn spyr gest, sem að garði ber, hvaðan hann komi. Að vestan, svarar gesturinn. Hvaðan að vestan? Frá Vestfjörðum. Hvaðan helzt? Frá Ísafirði. Það verður að toga og toga, þangað til hæstv.dómsmrh. loksins svarar svo, að svar geti heitið. Ég skora á hæstv.dómsmrh. að bæta ekki gráu ofan á svart með því að neita að segja þinginu, hvað þessi aðstoðarmaður fær í laun. Hæstv. dómsmrh. talaði vítt og breitt um það, hvað gera þyrfti í skólamálunum. Það er svo sem víðar en þar, sem þörf er á handtaki. Það er sama, á hvaða sviði það er; það þarf alstaðar að gera meira eða minna. Og þó að jafnduglegur maður og hæstv.dómsmrh. er sæti við völd í landinu í 20 ár, yrði jafnmikið að gera eftir sem áður fyrir því. En það dugir ekki, þó að þarfirnar séu margar og miklar, að afsaka bruðlunarsemi sína með því, að það hafi verið svo mikið góðæri, að þurft hafi að koma peningunum í lög. Hæstv. dómsmrh. gaf það í skyn í síðari ræðu sinni, hvað þessi aðstoðarmaður fræðslumálastjóra fengi í laun, en hinsvegar kom það nokkuð skýrt fram, hve lengi hann á að hafa þetta aðstoðandi starf með höndum. Hann á sem sé að láta af starfinu, þegar fræðslumálastjóri hefir fengið þá aðstoð, sem hann þarf. Þó það nú væri! Ég hefi annars heyrt, að hæstv.dómsmrh. hafi skipað fleiri aðstoðarmenn en þennan svokallaða yfirfræðslumálastjóra, t. d. mann til að hafa eftirlit með söngkennslu og annan með lestri. Ég veit ekki, hvað hæft er í þessu, en vænti þess, að hæstv. ráðh. upplýsi það. Og mér finnst sem hæstv.dómsmrh. ætti að vera okkur hv. 1. þm. Skagf. þakklátur fyrir það, að við með spurningum okkar gefum honum ástæðu til að skýra frá því, sem hann gerir landinu til sóma.

Magnús Guðmundsson Ég ætla ekki að fara að karpa við hæstv.dómsmrh. Hann fæst ekki til að gefa ákveðið svar við annari spurningu minni, en fór að tala um það, hve fræðslumálin hefðu verið illa rækt undanfarið, og að ekki væri hægt að koma lagi á þau, nema með því að bæta mönnum við. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvort þessi aðstoðarmaður sé skipaður eftir ósk fræðslumálastjórans og hann hafi farið fram á að fá þessa aðstoð.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég ætla að svara hv. 1. þm. Skagf. fyrst, af því að hann ber fram fyrirspurn til mín. Ég hafði nú haldið, að hann vissi það betur en raun ber vitni, hvernig verkaskipting er háttað í þeirri deild stjórnarráðsins, sem hann veitti forstöðu á undan mér. Fræðslumálastjóri starfar svo að segja eingöngu við barnaskólana og auk þess dálítið við unglingaskólana, og ég hygg, að hann hafi haft meira að gera upp á síðkastið en nokkru sinni áður, vegna þess hve mikið hefir verið byggt af skólahúsum. Þegar því hv. 1. þm. Skagf. spyr, hvort þessi umræddi aðstoðarmaður hafi verið skipaður eftir ósk fræðslumálastjóra, þá er því til að svara, að slíkt kom ekki til greina. Ég hefði heldur ekki lastað né talið illa farið, þó að fyrirrennari minn í embættinu hefði gert þetta. Og það er ekki hægt að áfella fræðslumálastjóra; eins og starfað var áður, hvílir engin skylda á honum um þetta. Ef heimta á af honum meiri vinnu, þá er það ekki rétt, og það af þeirri einföldu ástæðu, að kunnugt er, að hann vinnur meira starf að öllu samanlögðu, en fær þó minni aðstoð en aðrir sambærilegir starfsmenn ríkisins. Ég vil aðeins svara fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. með annari spurningu: Hvaða laun hafa aðstoðarmenn hjá vegamálastjóra og vitamálastjóra? Þessi margumræddi aðstoðarmaður í fræðslumálum er ekki ráðinn fastara eða með hærri launum, heldur þvert á móti hefir hann mun lægra kaup en þessir menn, sem ég nefndi. Ef hv. 1. þm. Reykv. er ekki ánægður með þetta svar, þá hann um það. Og ef hann vill segja, að nauðsynlegt sé fyrir vegi, brýr og vita að hafa slíka aðstoðarmenn, en óþarft að því leyti er viðkemur andlegu málunum, þá segi ég nei og aftur nei við því.

Magnús Jónsson Ég bjóst nú ekki við neinu svari hjá hæstv.dómsmrh. Við þm. eigum því ekki að venjast, að þessi ráðh. svari rökstuddum fyrirspurnum um hluti, sem alþjóð varðar. Hitt er einnig kunnugt, að þessi hæstv. ráðh. telur sig því síður skyldan til að fara eftir till. réttra aðila um embættisveitingar.

Um eitt embætti þó

. Ráðh. er víst að minna á, að hann reyndi að þverskallast við í lengstu lög að fara eftir till. háskólaráðs um skipun ákveðins manns í prófessorsstöðu.

En ég gerði það þó!

. Já, að hálfu leyti mætti kannske segja það, þar sem hann setti í embættið þann mann, sem háskólaráðið lagði til að fengi veitingu fyrir embættinu. En hafi hann álitið mann þennan ófæran til embættisins, átti hann að bægja honum frá embættinu alveg.

Það er hægt enn

. Já, það er hægt enn og sjálfsagt fyrir ráðh. að gera það, ef hann álítur það rétt. Út af þessari fyrirspurn, sem beint var til ráðh., hefir þó fengizt það, sem nú er vitað með vissu, að þessi margumræddi aðstoðarmaður, „yfirfræðslumálastjórinn“, er ekki skipaður eftir beiðni eða till. fræðslumálastjóra, en kaup og ráðningartími er eftir sem áður fullkomið leyndarmál. Hinsvegar vildi ég skjóta því til hæstv.dómsmrh. út af fyrirspurn, sem hann beindi til mín úr ráðherrastóli um laun aðstoðarmanna hjá vega- og vitamálastjóra, að hann hljóti að geta fengið greið svör hjá embættisbróður sínum hæstv.atvmrh., sem er yfirmaður beggja þessara stofnana. En dómsmrh. man kannske varla eftir, að sá ráðh. er til?

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það hefði að vísu verið ástæða til að fylgja þessu frv. úr hlaði með löngu máli. En þar sem ég er að mestu leyti sammála hinni ítarlegu grg. milliþinganefndarinnar, get ég sparað mér langt mál með því að vísa til hennar. Og mér finnst undirbúningur hennar á þessu frv. svo rækilegur, að það ætti að geta fengið fulla afgreiðslu á þessu þingi. Í hitteðfyrra voru af hálfu stj. bornar fram bráðabirgðatill. um breyt. á bændaskólalöggjöfinni og voru þær samþ. Þetta frv. fer inn á sömu braut, og verða þær þá lögfestar þar til frambúðar, ef frv. þetta verður gert að lögum. Ég ætla ekki að rekja þær breyt. allar, sem eru í þessu frv. og ætlazt er til, að verði að lögum. Aðeins vil ég víkja að einni, þeirri, að bú bændaskólanna verði rekin á kostnað ríkisins. Um það atriði vil ég segja hið sama og ég hefi sagt áður, að ég er í nokkrum vafa með það. Ég er að vísu samþykkur því, að fyrirmyndarbúskap beri að reka á skólajörðunum. En eitt þeirra skilyrða, og það allra helzta skilyrðið, sem ég tel að þurfi að uppfylla, til þess að um fyrirmyndarbú sé að ræða, er það, að búið beri sig fjárhagslega. En sú reynsla, sem fengin er um það frá þeim tíma, er ömtin ráku skólabúin, bendir til þess, að erfitt sé að láta búskapinn bera sig á þeim með opinberum rekstri. En nú er mþn. í landbúnaðarmálum einhuga um, að þetta sé gert með samkomulagi við skólastjórana, og er líklegt, að það náist á öðrum hvorum staðnum. Fæst þá reynsla um þetta atriði. - En þó er eitt, sem mælir með því, að þetta sé gert, og sem dregur mig í þá átt, að rétt sé að prófa þetta. Það er hið mikla ósamræmi í þeim stuðningi, sem hið opinbera veitir hinum ýmsu liðum búskaparins. Mér telst svo til, að um 90% af því fé, sem veitt er til styrktar landbúnaði, gangi til jarðræktarinnar, en ekki nema 10% til umbótatilraunanna á búfénu. Nú er það þó svo, að nálega allt það, sem jarðræktin gefur af sér, gengur til búfjárins, sem breytir því í seljanlegar vörur. Er því augljóst, að miklu máli skiptir að bæta svo búfjárkynið sem unnt er, til þess að auka afurðamöguleikana. Aðrar þjóðir hafa líka séð þetta fyrir löngu og varið miklu fé til að bæta búfénaðinn. Það atriði er hvergi álitið þýðingarminna en jarðræktin sjálf. En kynbótum á búfé er máske hægra að koma fyrir á skólabúunum, ef þau eru rekin fyrir reikning ríkisins. Ef meiri hl. n. og þings getur fallizt á þessa breyt., þá tel ég rétt að bæta því inn í frv., eða gefa stj. nægilega mikla heimild til að láta fara fram á skólabúunum tilraunir og starfsemi í þessa átt. Að endingu vil ég óska, að þetta þýðingarmikla mál fái góða og rækilega meðferð og afgreiðslu á þessu þingi. Legg ég svo til, að því verði, að umr. lokinni, vísað til hv. landbn.